Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Félmrh. (Eggert G. Þorsteinsson) : Herra forseti. Frv. þetta hefur hlotið afgreiðslu Ed., og fylgir því, eins og fyrir þm. liggur, mjög greinargóð skýring á störfum þeirrar n., sem hæstv. fyrrv. sjútvmrh. skipaði 28. apríl 1965 til að rannsaka rekstur Skipaútgerðar ríkisins og athuga möguleika á að koma honum á hagkvæmari grundvöll. Þessi n. starfaði síðan fram eftir s.l. ári, og seint á því skilaði hún endanlega sínu nál., sem síðar var um stund til athugunar hjá ríkisstj., en er útbýtt hér sem fskj. með þessu frv. Ég ætla mér ekki að ræða einstaka liði þeirrar niðurstöðu og ályktanir n., sem fram komu í hennar nál., til þess er vart tilefni, nema það verði síðar gefið. En eitt af því, sem n. þessi lagði til í sínum bráðabirgðatill., var, að skipuð yrði sérstök stjórn fyrir Skipaútgerð ríkisins, svo sem áður hafði verið lagt hér til á Alþ. árið 1952, en það frv. náði þá ekki fram að ganga. Það verður vart talið vansalaust, að jafnmikið þjónustufyrirtæki og Skipaútgerð ríkisins skuli hafa starfað án laga eða reglna af hálfu Alþ. nú um nærfellt 37 ára skeið, en þetta er þó eigi að síður staðreynd. Frv. þetta er ekki mikið að vöxtum og þarf ekki mikilla skýringa við. Það var mat þeirrar n., sem samdi umrætt nál., að sérstakt frv. bæri að samþykkja um starfsemi stofnunarinnar, og kemur tilgangur þeirrar lagasetningar ljóslegast fram í 4. gr. frv. Gert er ráð fyrir, að tvö rn, tilnefni menn í þessa stjórn auk oddamanns hennar, og er talið eðlilegt af n. hálfu, að það séu þau ráðuneyti, sem mest samskipti hafa við þetta fyrirtæki, þ.e.a.s. fjmrn. og samgmrn. Ég tel ástæðu til að leggja á það áherzlu, að þetta frv. nái fram að ganga af tvennum ástæðum. Í fyrsta lagi vegna þess, að það standa fyrir dyrum mjög veigamiklar breytingar á starfsemi stofnunarinnar, endurnýjun á skipaflota hennar, sem er nú í undirbúningi hjá þeirri bráðabirgðastjórn, sem stjórnar fyrirtækinu nú, þ.e.a.s. fulltrúum frá fyrrnefndum tveimur rn., auk forstjóra Skipaútgerðarinnar, sem er formaður þessarar stjórnar. Bæði liggur fyrir eð endurskipuleggja skipaflotann, og eru í undirbúningi útboðslýsingar með leyfi ríkisstj. að tveimur nýjum skipum í þessu skyni, auk þess sem grundvallarástæða er talin til þess að breyta aðstöðu þessarar stofnunar í landi og þá sérstaklega í aðalumskipunarhöfn hennar, Reykjavík, sem, talin er hafa verið mjög mikill þrándur í götu þess, að hagkvæmni væri hægt að koma þar við svo sem bezt yrði á kosið. Vegna þeirra umr., sem ég hygg, að öll dagblöð bæjarins hafi þegar haft um þetta frv., þegar það var upphaflega flutt, þar sem skýrt var hlutlaust frá efni þess, tel ég óþarft að orðlengja frekar um það nú, nema sérstakt tilefni gefist til, en legg á það áherzlu, að n. sú, sem málið fær til umr., hraði svo störfum sínum, að málið nái fram að ganga á þessu þingi. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgmn.



Herra forseti. Ég vil ekki, að frv. um strandferðir eða um Skipaútgerð ríkisins fari svo hér í gegnum 1. umr. í þessari d., að ekki verði einhverjar umr. um þetta mikilsverða mál, þ.e.a.s. strandferðirnar. Og satt að segja hefði verið ástæða til þess, að þau málefni hefðu verið meira rædd á þessu Alþ. en orðið hefur, en það hefur nú farið svo, að önnur mál hafa upp tekið svo hugi manna og dagskrárnar, að strandferðirnar hafa orðið út undan í umr. Ég vil í sambandi við þetta láta í ljós megna óánægju með þá þróun, sem orðið hefur í strandferðunum undanfarin ár, því að strandferðunum hefur stórhrakað og það svo, að orðið hefur nú þegar til stórtjóns, bæði fyrir einstaklinga og atvinnurekstur víðs vegar um landið. Í rauninni eru þetta orðnar rytjur einar, sem eftir eru af strandferðunum, samanborið við það, sem var, þegar bezt var fyrir þeim séð. Og þau undur hafa gerzt vegna þeirrar vanrækslu, sem orðið hefur í því að afla nýrra skipa til strandferðanna, að gömlu, úreltu skipin hafa verið seld, án þess að önnur ný hafi verið til taks að taka við þeirra hlutverki, og hefur eymdin gengið svo langt í framkvæmd þessara mála af hendi hæstv. ríkisstj., að gripið hefur verið til þess úrræðis að leigja erlent skip til þess að halda uppi nokkrum hluta af því, sem lafir af strandferðunum. Og við Íslendingar höfum nú upplifað það á ný, að með ströndum fram gengur erlent skip með erlendum skipstjórnarmanni, og mundi margur hafa álitið, að slíkt ættu menn ekki eftir að lifa. Er þetta ekki sagt til þess að álasa þeim manni, sem þar á hlut að máli, langt í frá, en það sýnir bara þann ómyndarskap, sem í þessum málum hefur verið, að annað eins skuli hafa skeð. Þegar það kom í ljós, að hæstv. ríkisstj. hafði hugsað sér að selja eitthvað af strandferðaskipunum, án þess að önnur ný væru komin til að taka við, brá mörgum hastarlega í brún og m. a. sumum þm. Austf. og áreiðanlega víðar að af landinu, og urðu um það lítils háttar umr. og fsp. til hæstv. ríkisstj., þegar þetta var augljóst. Og þá lýsti hæstv. samgmrh. eða ráðh., sem hefur þessi mál með höndum, því yfir alveg skýrt og skorinort, að þó að skipin yrðu seld, yrði ekki dregið úr strandferðaþjónustunni. Það er skýrt í þingtíðindunum, að þessi yfirlýsing kom fram, og þótti mönnum þó betra en ekki, að hún kom fram. En við þetta hefur ekki verið staðið. Strandferðum hefur hrakað eftir að hæstv. ráðh. gaf þessa yfirlýsingu, ferðum hefur fækkað, og þjónustan hefur versnað, og það er leiðinlegt að þurfa að segja það, að við þetta hefur ekki verið staðið, og af sjálfu leiðir, að óánægja er mjög megn út af þessu víðs vegar um landið, og tjón hefur orðið mikið í þessu sambandi, og mun þurfa að leita ærið langt aftur í tímann til þess að finna hliðstætt ástand í strandferðum eins og verið hefur nú um skeið, þrátt fyrir þessar yfirlýsingar hæstv. ráðh. Þetta verður að segja í sambandi við þessi málefni, þegar þau ber á góma hér, því að þetta er ekki hægt að láta óátalið. Nú er hér frv., sem hefur að geyma það ákvæði með öðrum fleirum, að það skuli vera sérstök stjórn, sem stýrir Skipaútgerð ríkisins. Okkur er sagt, að það hafi nú þegar starfað eins konar stjórnarnefnd eða stjórn fyrir þessu fyrirtæki, þó að það sé ekki ráðgert í l., að svo sé gert. Nú getur það sjálfsagt verið álitamál, hvort það eigi að leggja út í það eða hafa þá skipan á að hafa sérstaka stjórn fyrir einstökum greinum ríkisrekstursins, og ef út á þá braut á að leggja, kemur margt til skoðunar í því sambandi, t. d, eins og það, hvort á að kjósa sérstaka stjórn yfir vegamál, sem er ákaflega stórfelld grein í ríkisbúskapnum og margbrotin. Hingað til hefur það ekki verið gert, heldur hefur vegamálastjóri verið yfir þeirri grein og heyrt beint undir ráðh. alveg eins og forstöðumaður strandferða var áður, þegar ekki var stjórn yfir þessari grein, og að l. gerir hann það enn, þó að þessi stjórnarnefnd hafi starfað um skeið. Við getum nefnt í þessu sambandi t.d. hafnamálin og vitamálin, sem er mjög stórkostlegur þáttur. Þá kemur það auðvitað ekki síður til álita að setja sérstaka stjórn yfir þennan málaflokk, og vita- og hafnamálastjóri yrði þá framkvstj. þeirrar stjórnar, eins og hugsað er í sambandi við Skipaútgerð ríkisins. Og þannig mælti lengi telja einstaka þætti ríkisrekstursins, hvort það eigi að skipa þessum málum stjórnir eða ekki. Hér er því um æði þýðingarmikið mál að ræða, bæði að gera sér grein fyrir því, hvort þetta er hagfellt, hvort hagfelldara er að dreifa þannig ábyrgðinni á stjórn og framkvstj. eða hvort það á að vera eins og verið hefur, að framkvstj. beri ábyrgð á þessu gagnvart ráðh. Hér er um mjög stórfellt atriði að ræða, ekki sízt það, hvernig ábyrgðin á framkvæmdinni á að verða, til þess að mestar líkur séu fyrir því, að rösklega sé að þessum málum unnið. Um þetta eru sjálfsagt mjög deildar meiningar, og í okkar stjórnskipun yfirleitt og framkvæmd hennar hefur þetta verið haft þannig, að það hafa ekki verið stjórnir yfir starfsgreinum. Það er t.d. ekki sérstök stjórn yfir Áfengisverzlun ríkisins. Það er ekki sérstök stjórn yfir Innkaupastofnun ríkisins, og þannig mætti endalaust telja. Það er yfir höfuð ekki það skipulag haft, og geri ég ráð fyrir því, að þar hafi tvennt komið til. Annars vegar, að þeim, sem hafa gengið frá þessum mélum fram að þessu hefur fundizt, að það mundi vera sterkara að hafa ekki stjórnir, heldur framkvstj., sem bæri ábyrgð fyrir ráðh., sem sé að dreifa ekki ábyrgðinni. Hitt hefur vafalaust einnig komið til, að menn hafa séð, að ef það ætti að hafa stjórnir fyrir öllum þessum greinum, ekki bara þeim, sem ég hef nefnt, heldur mýmörgum öðrum greinum, fylgdi því stórfelldur kostnaður, og mönnum hefur sjálfsagt vaxið í augum öll sú gífurlega mannafjölgun, sem yrði í starfrækslukerfinu við slíkt. Hér er ekki um neitt smámál að ræða, því að mér hefur t.d. verið sagt það úr Ed., að það hafi komið fram þar í sambandi við nefndarstörfin að þessu máli, að hæstv. ríkisstj. hafi ákveðið þessum tveimur mönnum, sem hafa starfað undanfarið. sem stjórn ásamt forstjóranum fyrir Skipaútgerð ríkisins, hálf forstjóralaun hvorum um sig, og að því er mér skilst einhver kostnaðarhlunnindi að auki. Hér er þess vegna ekki um neitt smámál að ræða kostnaðarlega séð. Náttúrlega er þetta hneyksli að ákveða slíkar þóknanir fyrir aukastarf af þessu tagi, alveg rakið hneyksli. En jafnvel þó að svona hneyksli endurtaki sig ekki í hverri einustu grein, yrði þetta dýrt spaug. En ætti þetta að útfærast í ríkiskerfinu, mundi það jafngilda því, að hverjir tveir stjórnarnefndarmenn yrðu til jafns við einn nýjan forstjóra. Ef þetta væri útfært í allri ríkisstarfrækslunni, þýddi það sama sem að fjölga forstjórunum um 50%. En við skulum nú segja, að þetta hneyksli endurtaki sig ekki í hverri grein, þá er þetta samt sem áður ákaflega mikið kostnaðaratriði og mikil spurning, hvort út í þetta á að leggja, hvort taka á upp þessa stefnu. Þetta þarf að mínu viti að skoða vandlega. En svo er eitt í þessu, sem er verulegt prinsip-atriði líka, og það er, hvort það á, ef til kemur, að hafa stjórnskipaðar stjórnir eða þingkjörnar stjórnir. Og ég verð að segja, að ei það á að hafa stjórnir fyrir stofnunum af þessu tagi, finnst mér miklu eðlilegra, að það séu þingkjörnar stjórnir en stjórnskipaðar. Það mætti gera ráð fyrir því, ef þingið kysi þessar stjórnir, að þá yrði betri aðstaða fyrir Alþingi að fylgjast með í þessum stofnunum, og þá kæmu þar ný áhrif inn við slíkar kosningar í stjórninni. Þess vegna mundi ég vilja beina því til þeirrar n., sem fær þetta mál til meðferðar, ef ofan á verður á annað borð að samþykkja frv., að athuga vel, hvort ekki væri skynsamlegt að hafa þingkjörna stjórn fyrir þessu fyrirtæki, ef á að hafa þarna sérstaka stjórn. Ég veit, að það er mikið að gera, og ég skal því ekki segja nokkurt aukaorð, sem gæti orðið til þess að tefja. En ég taldi nauðsynlegt, að þessar aths. kæmu fram, bæði varðandi sjálfar strandferðirnar og eins til .þess að vekja menn til umhugsunar um þá stefnu, sem tekin er upp með þessu frv., ef að lögum yrði.



Herra forseti. Mér hefur því miður ekki gefizt tími til þess enn þá í því annríki, sem verið hefur nú síðan þetta frv. kom fram, að kynna mér það nákvæmlega og þó sérstaklega ekki þá grg. og fskj., sem frv. fylgja, en mér sýnist, að í þeim muni felast mikill fróðleikur um starfsemi Skipaútgerðarinnar á undanförnum árum, sem að sjálfsögðu væri æskilegt, að þm. gætu kynnt sér nú, þegar lagt er til, að sett verði sérstök lög um þetta ríkisfyrirtæki, Skipaútgerðina. En ég vil leyfa mér, af því að þetta mál er fram komið, hvernig svo sem því reiðir af, að minna á það, að á öndverðu þingi fluttum við 4 þm. úr Framsfl. í Sþ. á þskj. 24 till. til þál. um kosningu mþn. til þess að gera till. um endurnýjun strandferðaskipaflotans og skipulagningu strandferðanna. Fyrsti flm. og frsm. þessa máls var hv. 2. þm. Austf., en meðflm. hans voru auk mín hv. 3. þm. Vestf. og hv. 6. þm. Sunnl. Þessi till. var til meðferðar og til 1. umr. í Sþ., að ég ætla í nóvembermánuði, og var þá vísað til hv. fjvn. Hv. 1. flm. málsins, sem ekki mun vera staddur hér á þessari stundu a.m.k., flutti þá um það ýtarlega framsöguræðu. Ég vildi leyfa mér að beina því til hæstv. samgmrh. í sambandi við meðferð þessa frv., sem hér liggur fyrir, hvort harm mundi ekki vilja beita sér fyrir því, að þessi till. fengi afgreiðslu í þinginu, ef unnt er, og hún ætti náttúrlega ekki síður að geta fengið afgreiðslu heldur en lagafrv. og er nú búin að vera til meðferðar síðan í októbermánuði í þinginu. Þetta mál, strandferðirnar, er ákaflega brennandi áhugamál alls þora almennings víða um land, þar sem menn einkum hafa not af strandferðunum. Og áhyggjur manna út af framvindu þeirra mála eru mjög miklar. Ég minnist þess, að ég var s.l. sumar staddur á fundi, sem boðað var til af þeirri mönnum, sem vinna að svonefndri Norðurlandsáætlun, fulltrúum sveitarstjórna o. fl., á einum stað á Norðurlandi, og þar var eiginlega á þeim fundi meira rætt um þetta mál heldur en nokkur önnur, sem þar voru til meðferðar. Og er það aðeins einn vottur þess, sem ég nefndi áðan, að menn hafa áhyggjur út af framvindu þessara mála, bæði út af því, hvað komi í staðinn fyrir þau skip, sem eru að ganga úr sér og jafnvel hafa verið seld, og eins út af því, hvernig skipulag strandferðanna verði á komandi árum. Ég teldi ákaflega mikilsvert, að Alþ. setti nú niður fulltrúa sína, sem auðvitað ættu að vera skipulagðir a.m.k. að verulegu leyti eða kosnir úr hópi landsbyggðarmanna, sem búsettir eru hér og þar um landið og sérstaklega í þeim héruðum, sem þurfa á strandferðunum að halda, sérfróðum mönnum á sviði siglinga, að Alþ. fæli slíkum trúnaðarmönnum sínum að gera það nú upp við sig, hvernig eigi að leysa þessi mál. Og ég teldi það meira virði frá sjónarmiði okkar, sem mest þurfum á strandferðum að halda, að þessi till. næði fram að ganga heldur en það frv., sem hér liggur fyrir, þótt það út af fyrir sig komi vel til greina að setja lög uni Skipaútgerð ríkisins. Þess vegna er ég nú að bera fram þessa ósk við hæstv. ráðh. Ég skal ekki ræða um frv. sjálft að öðru leyti. Hv. 1. þm. Austf. hefur rætt nokkuð um eitt atriði þess, sem ágreiningur var um í hv. Ed., þ.e.a.s. skipun stjórnar fyrir Skipaútgerðina. Ég skal ekki vera margorður um það, en ég er þess sinnis, eins og hv. 1. þm. Austf. var í ræðu sinni áðan, að slík stjórn ætti fremur að verða kjörin af Alþ. Mér finnst nú sérstök ástæða til þess, að Alþ. hafi töluverð áhrif á rekstur þessarar stofnunar, sem er alveg sérstaklega lífsnauðsynlegt þjónustufyrirtæki fyrir landsbyggðina, en hér á Alþ. eiga sæti fulltrúar hinna einstöku héraða í landinu. Og þó að siglingafróðir menn og aðrir sérfræðingar séu nauðsynlegir og dýrmætir á þessu sviði eins og öðrum, er, hitt ekki síður nauðsynlegt og jafnvel enn fremur að kynna sér reynsluna og þarfirnar,. þarfir landsmanna hér og þar í landinu á þessu sviði.



Herra forseti; Það er nú ekki ástæða til þess fyrir mig að lengja þessar umr. frá því, sem þegar er orðið. Ég komst þó ekki hjá því að standa hér upp þó ekki væri til annars en bera af mér þær sakir, sem hv. 1. þm. Austf. bar mér á brýn, þ. e, að ég hefði svikið þær yfirlýsingar, sem gefnar voru hér á Alþ. s.l. vetur um það, að þrátt fyrir fyrirætlanir, sem þá lágu í loftinu um sölu á skipum Skipaútgerðarinnar og breytingar á annarri starfsemi stofnunarinnar, mundi ekki dregið úr þeirri þjónustu, sem rækt hefði verið, og stæði ekki til að gera það, heldur auka hana og bæta. Ég endurtek þessa yfirlýsingu hér og hef ummæli þriggja stjórnarmanna, þ. á m. forstjóra Skipaútgerðarinnar, fyrir mér í því, þegar ég segi, að við þetta hafi verið staðið. Tvisvar sinnum hef ég séð ástæðu til að kalla þessa stjórnarnefnd fyrir mig vegna blaðaskrifa um, að þessari þjónustu hafi hrakað svo stórlega, og nú síðast, að ég hygg fyrir um það bil mánuði síðan, til þess að inna eftir því, hvort við þetta væri ekki staðið, eins og upphaflega hefði verið lofað af þeirra hálfu og ég túlka hér á Alþ. Og þeim bar öllum saman um það, að þjónusta strandferðaskipanna væri sízt lakari nú heldur en hún hefði verið. Hins vegar hefðu ýmsar breytingar á starfsemi skipanna og skipaferðunum orsakað það, að staða þeirra fjárhagslega væri einnig jafnframt miklu betri. Það fer heldur illa saman, að á sama tíma og verið er að álasa ríkjandi ríkisstj. fyrir það, að hún sé með úrelt skip í þessari þjónustu, er deilt á það, að notuð séu þau tækifæri, sem bezt gefast til þess að losna við þessi skip, sem allir viðurkenna, að eru orðin úrelt, til þess að skapa grundvöll undir endurnýjun þessa flota. Þetta var gert, og að beztu og fróðustu manna yfirsýn var talið eðlilegt að nota þau tækifæri, sem gáfust til sölu á Heklu og síðar Skjaldbreið. Hefði ekki það óhapp komið fyrir, sem enginn gat séð fyrir, um rekstur Herðubreiðar, þá hefði burðartonnafjöldi flotans nú verið mun meiri heldur en alls þess úrelta flota, sem hv. þm. sætti sig mjög vel við, meðan hann sat í fjmrh.stól og gerði engar tilraunir í þá átt, að endurnýjun færi fram á þessum flota. Ég ítreka því þessa yfirlýsingu mína frá síðastliðnum vetri hér alveg kalt og rólega og tel, að við hana hafi verið staðið. Um hitt atriðið, hvort eðlilegt sé, að einstakar stofnanir séu settar undir sérstaka stjórn, má að sjálfsögðu deila og geta verið eðlilega skiptar skoðanir í þeim efnum og sitt sýnzt hverjum. En ég hygg, að það fari þó ekki á milli mála, að þegar um er að ræða jafnvíðtækt þjónustufyrirtæki og Skipaútgerðin er, sem kemur til með um ókomin ár að þurfa töluvert á ríkisaðstöð að halda í mismunandi mæli eftir árferði eins og gengur, þá sé eðlilegt, að stjórnvöld hafi þar verulega hönd í bagga og æskilegt, að náið samband sé á milli þeirra rn., sem um þessi mál fjalla mest, og sú aðferð var viðhöfð, eins og ég gat um í mínum frumorðum, að till. þeirrar mþn., sem áliti skilaði skömmu áður en þetta frv. var flutt, að kveðja til sinn manninn úr hvoru rn., og ég vil taka það skýrt fram hér, að þessi ráðstöfun hefur gefízt mjög vel og samstarf þessara þriggja manna verið með ágætum. Fram kom sú till. í Ed., að þetta skyldi vera þingkjörin stjórn. Það mundi sjálfsagt í framkvæmd þýða það, að þetta yrði 7 manna stjórn, ef hún ætti að vera eitthvað í líkingu við þær þn., sem hér hafa verið kjörnar. Hv. 1. þm. Austf. blöskruðu mjög þær launagreiðslur, sem upplýst var um í Ed., að þessum tveimur mönnum væru greiddar. Það skal tekið fram, að þeir eru nánast á daglegum fundum og fylgjast með daglegum rekstri stofnunarinnar, og mér skilst, að það sé í þágu allra þeirra, sem þar vinna. Allir hv. þm. geta svo hins vegar gizkað á, hvort 7 manna stjórn mundi geta annað slíkum störfum eða væri til þess fær, þegar um stóran hóp er að ræða, og þá jafnframt, hvort launagreiðslur til þessara 7 manna yrðu hógværari eða minni heldur en þarna er um að ræða. Ég tel því vægast sagt hæpið, að sú ráðstöfun yrði til bóta í þessu efni. Það er, eins og ég áðan sagði, verið að undirbúa smíði tveggja nýrra skipa, sem eiga að vera af fullkomnustu gerð, og það stendur til jafnframt að lagfæra lestunar- og losunarskilyrði á aðalhöfnum, þá fyrst og fremst þeirri, sem mest veltur á og lengstur tími fer í lestun og losun á, þ.e.a.s. Reykjavík, og bæta skilyrði stofnunarinnar þar. Það er höfuðástæðan til þess, að ég álít - og ríkisstj. í heild að eðlilegt sé, að sérstök stjórn sé stofnuninni kosin, sem sjái um framkvæmd þeirrar nýbreytni, sem þarna er fyrirhuguð. Að öðru leyti vil ég ekki tefja tíma hv. þdm. frekar en orðið er; því að ég veit; að það liggja hér mörg önnur mál fyrir, sem liggur á að afgreiða. En ég held, að þegar mönnum hefur gefízt tími til að skoða skýrslur n. og niðurstöður hennar af þeirri skýrslu, verði ekki um ýkjamikinn skoðanamun að ræða okkar í milli um framtíðarúrlausn í þessum efnum.



Herra forseti. Ég þarf fyrir hönd sjútvn. að bera fram skrifl. brtt. og fara fram á það við hæstv. forseta, að hann leiti afbrigða fyrir henni. Er þarna aðeins um að ræða lítilfjörlega leiðréttingu á einni þeirra breytinga, sem hv. d. samþykkti á frv. til hafnalaga á fundi sínum í gærkvöld. Breytingin er við 11. gr. frv., þar sem segir svo eftir breytingu, sem háttv. d. gerði í gærkvöld: „Sveitarstjórn ræður hafnarstjóra og ákveður verksvið hans samkv. till. hafnarstjórnar“. Breytingin, sem n. ber nú fram, er í því fólgin, að í staðinn fyrir orðið „samkv.“ í umræddri mgr. komi: „að fengnum“, og þá hljóðar þetta þannig: „Sveitarstjórn ræður hafnarstjóra og ákveður verksvið hans að fengnum till. hafnarstjórnar“. Allir nm. hv. sjútvn. eru sammála þessari breytingu, og ber ég hana fram í umboði n.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja til muna þessar umr., enda eru þær nú nokkrar orðnar, sérstaklega við 2. umr. þessa máls. Nú, þegar frv. er komið til 3. umr., hefur það tekið allmiklum breytingum síðan það var lagt fram hér við 1. umr. Samþ. hafa verið till. sjútvn., sem bornar voru fram við 2. umr. og lít ég svo á, að þær séu a.m.k. yfirleitt til bóta. Hins vegar voru því miður við 2. umr. felldar brtt., sem ég hefði talið mjög til bóta að samþykkja. Það hefur verið fellt, að ábyrgð ríkissjóðs vegna hafnarlána megi vera sjálfskuldarábyrgð. Það hefur verið fellt að fjölga þeim mannvirkjum, sem talin eru til hafnargerða, sem ríkisframlags njóta. Það hefur verið fellt að hækka ríkisframlag út á eina aðalafgreiðslubryggju upp að 150 m að lengd úr 40% í 60% og sömuleiðis að hækka ríkisframlag út á bátakvíar á sama hátt úr 40% í 60%. Þetta var hvort tveggja fellt við 2. umr. Þá var einnig felld sú till. minni hl. n. að hækka ríkisframlag til hafnabótasjóðs úr 8 millj. í 20 millj., þannig að eftir að búið er að fella hafnabótasjóðsgjaldið niður, eru árlegar tekjur þessa sjóðs ekki nema 8 millj. Það hefur einnig verið fellt, að kostnað vegna lóða- eða landkaupa megi telja til hafnargerðarkostnaðar. En hins vegar er í frv. lögð sú skylda á hafnarsjóði að eignast land undir hafnarmannvirki, og er það eitt af skilyrðunum til þess að hafnarmannvirki séu styrkhæf. Þessar till., sem ég hef talið til bóta og sumar mjög mikils verðar, voru allar felldar við 2. umr. Samt er það svo, að þegar ég nú met þetta frv., eins og það liggur fyrir við 3. umr., kemst ég að þeirri niðurstöðu, að á því séu miðað við gildandi hafnalög bæði kostir og gallar. Sumt horfir til bóta, en sums staðar er um afturför að ræða. Þegar ég ber þetta saman, kemst ég að þeirri niðurstöðu, að kostirnir vegi þó öllu meira en gallarnir. Þess vegna mun ég fylgja þessu frv. við lokaatkvgr. hér í d., eins og það nú liggur fyrir. En ég teldi æskilegt, að hafnarsjóðirnir fengju strax að njóta þeirra hlunninda, sem frv. felur í sér, og að vísu mættu vera meiri. Því er það, að ég leyfi mér að leggja hér fram ásamt hv. 3. þm. Vestf. skrifl. brtt. við 28. gr. frv. um það, að gr. orðist svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi“. En í greininni segir, að l. öðlist ekki gildi fyrr en 1. janúar 1968. Það er í raun og veru vandséð, ef það er alvara manna að láta l. ekki öðlast gildi fyrr en um næstu áramót, hvers vegna þá er lagt kapp á að afgreiða málið nú í þinglokin, hvers vegna það er þá ekki látið bíða þingsins í haust. Ef það væri lagt fram þá í þingbyrjun og sérstaklega ef þá væri búið að ná um það víðtækara samkomulagi en hefur náðst, ætti að vera hægt að afgreiða það fyrir áramót, og kæmi þá í sama stað niður. En þetta að draga svona að láta l. taka gildi þýðir það, að þau mannvirki, sem unnið verður að í höfnunum í sumar og ættu að koma undir hækkað ríkisframlag, njóta þess ekki. Það sýnist mér óþarfi, eftir að búið er að afgreiða l., að þau taki ekki til þeirra mannvirkja, sem gerð verða eftir að l. hafa verið samþ. á Alþ. og ég á erfitt með að skilja það, hvað málinu þá lá á í raun og veru, ef það átti ekki að taka gildi fyrr en næsta Alþ. er búið að sitja í nokkra mánuði. Þetta vildum við flm. biðja menn að athuga. Svo leyfi ég mér að afhenda hæstv. forseta hina skrifl. brtt. og biðja hann að leita afbrigða fyrir henni. Skal ég svo ekki lengja mál mitt um þetta frv.



Herra forseti. Í tilefni af þeirri skrifl. brtt., sem hv. síðasti ræðumaður bar hér fram, vil ég aðeins minna á það, svo sem ég gat um í minni framsöguræðu og hélt, að hefði verið nægjanlega undirstrikað þar, að ástæðan til að frv. þetta er lagt fram nú, þó að seint sé á þinginu og áherzla á það lögð, að það verði afgreitt nú, er fyrst og fremst til komin af því ákvæði, sem nú er eitt eftir af tekjuliðum frv., eins og það er nú orðið, þ.e.a.s. ríkisframlagi, að eðlilegast væri, að það lægi fyrir þegar við samningu fjári. næsta sumar hver fjárþörf í því efni er. Þetta undirstrikaði ég mjög í minni framsöguræðu og tel, að það sé nægjanlegt svar við þeirri fsp., sem óbeint kom fram í framsögu hv. þm. fyrir þessari brtt., hvers vegna frv. væri þá lagt fram nú og áherzla lögð á afgreiðslu þess. Það er einmitt vegna þess, að fjárlög eru samin að sumri til og eðlilegt, að sá hluti, sem ríkið á að standa ábyrgt fyrir í hafnarmálum sem öðru, liggi þá fyrir. Þetta er ástæðan til þess, að frv. var lagt fram, auk þess, sem því var yfir lýst að ósk þessa hv. þm. á síðasta þingi, að nýtt hafnalagafrv. mundi verða lagt fyrir þetta þing. Þessar skýringar vona ég, að nægi til þess að skýra það, að það er eðlilegt, að jafnstór fjárhagsleg aðstoð, sem hugsað er, að ríkið veiti í þessum efnum, liggi fyrir þegar við upphaf samningar nýrra fjárlaga.



Herra forseti. Sjútvn. hefur athugað þetta frv., sem hér liggur fyrir, og mælir með því, að það verði samþ., en einstakir nm. hafa áskilið sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. Eftir að við gengum frá nál. okkar í morgun, kom í ljós, að ástæða þótti til að gera smávegis breyt. á frv., og vil ég þess vegna leyfa mér að bera fram skriflega brtt. og fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann leiti afbrigða fyrir henni. Um þessa brtt. hef ég haft samráð við meðnm. mína í sjútvn. og eru þeir henni samþykkir. Í síðasta málsl. 1. gr. frv., eins og það er nú, stendur: „Umboð núverandi stjórnar Síldarverksmiðja ríkisins fellur niður 15. maí 1967“. Nefndin hefur athugað það, að núverandi stjórn síldarverksmiðjanna er kjörin til ársloka 1967, og henni þykir þess vegna fara betur á því, að núverandi stjórn haldi umboði sínu út kjörtímabilið, en þeir tveir stjórnarmenn, sem ráðh. á að tilnefna samkv. 1. gr. frv., verði í fyrsta sinn skipaðir til sama tíma og þeir, sem fyrir eru í stjórninni. Þess vegna leyfi ég mér að flytja fyrir hönd sjútvn. brtt. við 1. gr. frv. á þá leið, að síðasti málsl. falli burt, og á eftir 2. gr. komi svohljóðandi ákvæði til bráðabirgða: „Núverandi stjórnarmenn halda umboði sínu til loka kjörtímabils síns. Þeir tveir stjórnarmenn, sem ráðh. skipar, skulu í fyrsta sinn skipaðir til sama tíma“. Ég leyfi mér svo fyrir hönd sjútvn. að mæla með því, að frv. verði samþ. með þessari breytingu.



Herra forseti. Þar eð ég átti þess ekki kost að taka til máls við 2. umr. þessa máls, því miður, langar mig til þess að nota þetta tækifæri til þess að færa menntmn. þessarar hv. d. kærar þakkir fyrir skjóta og góða afgreiðslu á jafnviðamiklu og veigamiklu máli, sem hér er um að ræða. N. hafði ekki mikinn starfstíma, en vann mjög rösklega starf sitt og þær till., sem meiri hl, n. flutti, voru allar fluttar í samráði við mig og með fullum stuðningi ríkisstj. Ég gat hins vegar fylgzt nokkuð með umr. og hef að sjálfsögðu kynnt mér þær till., sem minni hl. menntmn. flutti til breytinga á frv., og bæði umr. og þessi tillöguflutningur hefur gefið mér tilefni til þess að segja nokkur orð um málið, en ég skal reyna að hafa þau sem allra fæst, til þess að tefja ekki störf þingsins á síðustu dögum þess. Um frv. í heild vildi ég aðeins segja, að ég held, að enginn ágreiningur geti verið um það, og sé í raun og veru ekki, að í frv. eru mörg stórmerk nýmæli og að samþykkt þess mundi verða til mikilla bóta á fjölmörgum sviðum. Þetta hefur í sjálfu sér ekki verið dregið í efa. Eins og ég tók fram við 1. umr. málsins, þá var það ekki tilgangurinn með flutningi þessa frv. að breyta að neinu leyti skiptingu kostnaðar við stofnun eða rekstur skóla á milli ríkis annars vegar og sveitarfélaga hins vegar. Það var ekki tilgangurinn og það mun engin teljandi breyt. eiga sér stað á kostnaðarhlutföllum, ef þetta frv. nær fram að ganga. Tilgangurinn var annar með flutningi frv. Hann var fyrst og fremst sá að fá settar miklu einfaldari reglur um fjárhagssamskipti ríkisins annars vegar og sveitarfélaganna hins vegar en mótaðar eru í gildandi lögum um skólakostnað, og það hygg ég, að sé ekki hægt að draga í efa, að þær reglur um skiptinguna, sem hér eru settar, eru miklu einfaldari og þess vegna miklu auðveldari í framkvæmd en núgildandi reglur, sem meira en áratugs reynsla hefur leitt í ljós, að eru óþarflega flóknar og jafnvel að sumu leyti vafasamar. Þá held ég einnig, að allir þm, hljóti að vera sammála um það, að mikil bót er að því, að í þessu frv. er ákveðið, að greiðsla ríkisframlags til skóla skuli innt af hendi á tveim til þrem árum, en ekki 5 árum, eins og gildandi skólakostnaðarlög gera ráð fyrir. Þessu ákvæði held ég, að allir hv. þm. hljóti að fagna. Þá er í frv. og lagður traustur grundvöllur að áætlunargerð í sambandi við byggingu skólamannvirkja um land allt. Á undanförnum þrem árum hefur verið unnið að því að koma fastari skipun á byggingarmál skólanna en áður tíðkaðist en þar hefur verið um að ræða framkvæmdaatriði. Menntmrh. hefur ekki lagagrundvöll þar við að styðjast, nema þá mjög takmarkaðan, en nú í þessu frv. er gert ráð fyrir, að um fastan áætlunargrundvöll verði að ræða varðandi skólabyggingarnar og í því sambandi hagnýtt reynsla s.l. þriggja ára. Þess vegna tel ég það vera mjög gagnlegt nýmæli í frv. einmitt í sambandi við fyrirhugaða áætlunargerð, að koma skuli eiga á fót byggingadeild í menntmrn., sem á að hafa eftirlit með byggingarframkvæmdunum, vera trygging fyrir því, að byggingarframkvæmdirnar verði mun betur undirbúnar en, því miður, átt hefur sér stað á undanförnum árum eða áratugum og að eftirlitið með framkvæmdunum, meðan á þeim stendur, verði miklu nánara og faglegra en hægt hefur verið að koma við fram að þessu. Þá tel ég það og vera tvímælalaust til bóta, að ákveðið er í frv., að ríkissjóður skuli ekki framvegis greiða ákveðinn hundraðshluta, 50 eða 75% af raunverulegum byggingarkostnaði skólabygginganna, - því að þetta getur haft í för með sér, að þeir aðilar, sem byggingarnar annast, gæti ekki nógu mikillar hagsýni. Þeir vita, að þeir eiga að fá helming eða 3/4 byggingarkostnaðarins endurgreiddan, hver svo sem hann kann að verða, og eftirlitskerfið í því sambandi er þannig og getur varla verið öðruvísi en þannig, að þó að ríkið uppgötvi löngu seinna, að ekki hafi verið haldið á byggingarframkvæmdum af nægilega mikilli hagsýni, þá er ekkert annað að gera en að borga reikninginn. Ég hef sagt það stundum, bæði í gamni og alvöru, að vel gæti svo farið, að það fréttist eftir eitt ár, að sett hefðu verið handföng á allar hurðir í skólabyggingu úr dýrum málmi. Þetta kæmi í ljós eftir sex mánuði eða eftir 12 mánuði, eftir að handföngin væru komin á og þau kostuðu of fjár. Í þessu væri ekkert hægt að gera eftir á, ríkinu væri skylt að borga kostnaðinn. Ég nefni þetta aðeins sem lauslegt dæmi, sagt sumpart í gamni, en sumpart líka í alvöru, um það, að núverandi kerfi í þessum efnum er ekki haldgott og brýna nauðsyn ber til þess að breyta til, og breytingin á að vera fólgin í því, að byggingadeild menntmrn. setji í samráði við sveitarfélögin reglur um það, hver byggingarkostnaður teljist eðlilegur á hverjum stað og við hverja tegund byggingar; - og síðan skuli ríkið borga lögskipaðan hundraðshluta. af þessum áætlaða byggingarkostnaði, hver svo sem raunverulegi kostnaðurinn verður. Þetta er auðvitað mikil hvatning fyrir þá, sem fyrir byggingarframkvæmdunum standa, að byggja ódýrar en meðaltalið hefur verið reiknað, því að gera má ráð fyrir því, að byggingadeildin miði við venjulegan meðaltalskostnað við þá byggingu, sem um er að ræða, það verður sérstakt keppikefli fyrir sveitarfélögin að byggja ódýrt, af því að það verður beinn hagnaður fyrir sveitarfélögin, ef þau geta byggt skólana ódýrari en svarar til þess meðaltalsnorms, sem byggingadeildin hefur sett í samráði við sveitarfélögin. Ef hins vegar sveitarfélög byggja dýrar en nauðsynlegt er talið og svarar til almenns meðaltals, þá verður ekki annað sagt en að sanngjarnt sé, að sveitarfélagið greiði sjálft kostnaðinn af þessu. Þá vildi ég og geta þess, að í þessu frv. er í fyrsta sinn sett lagaákvæði um það, að heimilt skuli að listskreyta skólabyggingar og vona ég, að ákvæði þessa frv. verði til þess, að það verði lögfest í annarri löggjöf, sem fjallar um opinberar byggingar, að vissum hundraðshluta af byggingarkostnaðarfé skuli varið til þess að listskreyta byggingarnar. Þetta hefur ómetanlega þýðingu fyrir unglingana, sem í skólunum eru, annars vegar og svo hins vegar er með þessu móti verið að efna til eins konar starfsstyrkjakerfis í þágu myndlistarmanna. Þeir fá verkefni til þess að vinna að og að sjálfsögðu greidd laun fyrir. Síðasta nýmæli frv., sem ég vildi nefna og leggja áherzlu. á, að horfi til bóta, er það, að gert er ráð fyrir samstarfsnefnd skipaðri fulltrúum menntmrn. og Sambands ísl. sveitarfélaga, sem fjalla skulu um allar reglugerðir og framkvæmdaatriði laga þessara. Ég hef orðið var við, að af hálfu kennarasamtaka er áhugi á því að fá aðild að þessari samstarfsnefnd. Ég tel það vera eðlilegt og engrar breytingar þörf á frv. til þess að tryggja það. Frv. gerir ráð fyrir því, að í n. yrðu fulltrúar frá menntmrn., og ég mun taka það til mjög velviljaðrar athugunar, ef frv. nær fram að ganga, sem ég vona að verði, að fulltrúar frá kennarasamtökum eigi sæti í þessari samstarfsnefnd, a. m. k. þegar fjallað er um mál, sem kennarasamtökin hafa eðlilegan og réttmætan áhuga á. Þá skal ég að síðustu víkja að því ákvæði þessa frv., sem í raun og veru er eina ákvæðið, sem valdið hefur verulegum ágreiningi við hv. stjórnarandstöðu. En það eru ákvæði frv. um héraðsskólana. Ég skal ekki hafa um þetta mörg orð, ekki tala um þetta langt mál, þó að vissulega mætti það og væri kannske ástæða til, en ég hygg, að ég geti skýrt meginatriði málsins, þess máls, sem hér er um að ræða, í fáum orðum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að þegar héraðsskólarnir voru stofnaðir á sínum tíma, þá höfðu þeir sérstöku hlutverki að gegna, þeir voru ekki þáttur í hinu almenna skólakerfi íslenzka ríkisins. Það má því segja, að á þeim árum og þeim tímum hafi ekki verið óeðlilegt, að nokkuð sérstakar kostnaðarreglur giltu bæði um byggingu og rekstur héraðsskólanna. Með fræðslulögunum frá 1946 voru héraðsskólarnir gerðir að almennum unglinga- og gagnfræðaskólum. Sérstaða héraðsskólanna í skólakerfinu hvarf algerlega með nýju fræðslulögunum. Síðan eru þeir venjulegir unglinga- og gagnfræðaskólar, en því miður voru sett mjög óskynsamleg ákvæði um stofnkostnað og rekstrarkostnað héraðsskólanna í þessari löggjöf. Þessir skólar voru einir allra íslenzkra skóla gerðir að samskólum ríkis og sýslufélaga, allir aðrir gagnfræða- og unglingaskólar voru og eru samskólar ríkis og sveitarfélaga. Og það kom brátt í ljós, að sýslufélögin voru ófullnægjandi fjárhagsaðili, voru aðili, sem ekki gat með eðlilegum hætti staðið undir byggingu og rekstri jafnstórra skóla og héraðsskólarnir voru. Og fjárhagsvandræði sýslusjóðanna vegna aðildar að héraðsskólunum urðu æ meiri og meiri, eftir því sem þeir stækkuðu, og æ torleystari. Þess vegna var það á stjórnarárum Hermanns Jónassonar, að sú stjórn eða sá þingmeirihl., sem hana studdi, féllst á að gera nokkra breytingu á skiptingu kostnaðar milli ríkis og sýslusjóða vegna héraðsskólanna og auka þátttöku ríkisins í rekstrarkostnaðinum, en þetta virtist því miður ekki duga og það voru sérstaklega tvö sýslufélög, sem báru sig mjög illa, og ég efast ekki um, að það hafi allt verið með réttu sagt og gert, báru sig mjög illa undan fjárhagsaðild sinni að stórum héraðsskólum, en það voru Norður-Ísafjarðarsýsla og Vestur-Ísafjarðarsýsla. Og þetta leiddi til þess, að 1961 samþykkti Alþ. að gefa héraðsskólunum öllum kost á að gerast ríkisskólar, og allir tóku þann kost nema einn, Laugaskóli í S.-Þing., og þeir hafa síðan verið ríkisskólar. Nú vil ég leggja á það áherzlu, að þetta frv. breytir því ekki, að allir þessir skólar verða áfram ríkisskólar. Það var mjög um það rætt á sínum tíma 1961, þegar þessi breyt. var gerð, hvort þetta spor væri heppilegt og satt að segja var ég alltaf mjög uggandi um það, að hér væri verið að stefna á ranga braut. Í sjálfu sér hefði verið langeðlilegast að gera gömlu héraðsskólana að venjulegum gagnfræðaskólum og láta nákvæmlega sömu reglur gilda um byggingarkostnað og rekstrarkostnað þessara gagnfræðaskóla eins og allra annarra gagnfræðaskóla í landinu, m. ö. o. að breyta l. þannig, að hlutaðeigandi sveitarfélag, þar sem skólinn er staðsettur, skyldi vera mótaðili ríkissjóðs um rekstur og stofnun þessara gömlu héraðsskóla. Þetta reyndist hins vegar ekki fært, og ég treysti mér ekki til þess að beita mér fyrir því, að sú leið yrði farin, vegna þess að þau sveitarfélög, sem a.m.k. sumir héraðsskólar eru staðsettir í, eru miklu minni og hafa miklu minna fjárhagslegt bolmagn en svo, að hægt sé að ætlast til þess, að þau séu mótaðilar á móti ríkinu að jafnstórum skólum og héraðsskólarnir yfirleitt eru. Þeir voru byggðir í öðrum tilgangi, með annað markmið en það að vera gagnfræðaskóli ákveðins sveitarfélags og ríkisins. Á þessum tíma fannst engin önnur lausn, það er bezt að segja það alveg eins og er, það fannst engin önnur lausn til þess að leysa fjárhagsvandkvæði sýslusjóðanna en sú, að ríkið tæki þá algjörlega upp á sína arma, og það var gert. Þetta var auðvitað gott fyrir sýslurnar, sem losnuðu við að taka þátt í rekstrar- og stofnkostnaði þessara margnefndu héraðsskóla, og þess vegna get ég út af fyrir sig vel skilið það, að hér rísi upp á Alþ. forsvarsmenn þeirra héraða, sem hér eiga hlut að máli, og séu óánægðir með það, þegar nú á að gera vissa breytingu, visst fráhvarf aftur frá þeirri stefnu, sem mörkuð var 1961. En hinir rísa bara ekki upp, sem við mig og embættismenn menntmrn. og fræðslumálastjórnarinnar um öll undanfarin ár hafa kvartað undan þessu kerfi, sem var komið upp 1961. Það eru næstu sveitarfélög við þau, sem sérréttindanna njóta, fulltrúar þeirra koma í stjórnarráðið og kvarta þar, fulltrúar þeirra rísa ekki upp á Alþingi hér, en þeir koma til okkar og segja: Annað tveggja verður að ske, annaðhvort verðum við að njóta sömu hlunninda og sveitarfélög, sem hafa héraðsskóla, njóta eða þið verðið að taka hlunnindin af þeim. Allir skynsamir og sanngjarnir menn verða að átta sig á því, að breyt., sem var gerð 1961, mismunaði sveitarfélögunum að því er gagnfræða- og unglingaskóla í landinu snertir. Það eru síðan 1961 til tvenns konar gagnfræða- og unglingaskólar í landinu. Langflestir þeirra eru reknir sameiginlega af ríki og hlutaðeigandi sveitarfélagi, en 7 eða 8 skólar eru reknir af ríkinu einu. Þetta er misrétti. Menn sitja ekki við sama borð, sveitarfélögin sitja ekki við sama borð í þessum efnum, og það er þetta misrétti, sem alveg nauðsynlegt er að laga, og ég bið hv. þm., sem hér telja sig forsvarsmenn þeirra sveitarfélaga, sem nú missa nokkurn spón, einnig að minnast allra hinna, sem hafa gagnrýnt þetta, af því að misréttið hefur bitnað á þeim. Það er ekki þægilegt fyrir forsvarsmenn sveitarfélags, sem er nágrannasveitarfélag þess, sem hefur héraðsskóla, að þurfa að bera þá bagga, sem því fylgja að vera aðili á móti ríkinu að stofnun og rekstri gagnfræða- og unglingaskóla, en þurfa að horfa á það í næsta hreppi, í næsta sveitarfélagi, að þeir, sem ættu að stofna og reka gagnfræða- og unglingaskóla þar, fá kostnaðinn greiddan af ríkinu. Reglan, sem reynt var að leysa þennan vanda með, er sú, að kveðið er svo á, að rekstrarkostnaður héraðsskólanna skuli greiddur í grundvallaratriðum af ríki og sveitarfélögum í heild í sömu hlutföllum og gilda almennt um gagnfræða- og unglingaskóla, en vegna þess hve algengt er, að í héraðsskólunum séu nemendur úr mörgum héruðum, af svo að segja öllum landshornum, þá er sú regla tekin upp, að sveitarfélag það, sem nemandinn kemur úr, skuli borga, venjulegan rekstrarkostnað, hann skuli borga hlut sveitarfélagsins í rekstrarkostnaði þessa héraðsskóla eftir venjulegum reglum. Þetta gæti orðið mjög einfalt í framkvæmd, vegna þess að ríkið hefur fjárhagsskipti vegna skólanna við hvert einasta sveitarfélag á landinu, og hér þurfa því engar beinar greiðslur að fara á milli. Allt og sumt, sem þarf að gerast, er það, að hlutaðeigandi skólastjóri héraðsskóla sendir fjármálaeftirlitsmanni ríkisins skrá um nemendurna, sem í skólanum eru, og hvaðan þeir koma, og síðan tekur fjármálaeftirlitsmaðurinn tillit til þessa kostnaðar, þegar hann gerir upp við hlutaðeigandi sveitarfélag. Þetta er mjög einfalt í framkvæmd. Og að síðustu vildi ég segja það og leggja á það alveg sérstaka áherzlu, að þetta ákvæði var sett í frv. í nánu samráði við Samband ísl. sveitarfélaga og Reykjavíkurborg. Samband ísl. sveitarfélaga fékk það hlutverk við undirbúning þessa frv. að gæta sérstaklega hagsmuna sveitarfélaga utan Reykjavíkur, en Reykjavíkurborg er svo stór aðili að skólamálum landsins, að mér fannst það sjálfsagt, að Reykjavíkurborg ætti sérstakan fulltrúa í n., sem undirbjó þetta mál. Og báðir þessir aðilar, fulltrúi Reykjavíkurborgar og fulltrúi Sambands ísl. sveitarfélaga, samþ., að ákvæðin skyldu vera eins og þau eru í frv., og ekki nóg með það, síðasta mgr. í 21. gr., um þetta efni, var tekin inn í frv. samkv. beinni ósk stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Með sama hætti skal sveitarfélögum, sem láta nemendum úr öðrum sveitarfélögum í té kennslu í skóla gagnfræðastigs, heimilt að endurkrefja heimasveitir nemenda.“ Þetta var ekki í upphaflegu frv. menntmrn., en stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga sagði, að það væri fullkomið réttlætismál gagnvart því sveitarfélagi, sem annast kennslu nemenda úr öðrum sveitarfélögum, að mega endurheimta greiðslu frá hlutaðeigandi sveitarfélagi, því að öðrum kosti væri hætt við því, að sum sveitarfélög beinlínis kæmu sér undan því að stofna unglinga- eða gagnfræðaskóla, en sendu sína nemendur í næsta sveitarfélag og fengju kennslu handa þeim þar. Að allra síðustu skal ég svo fara örfáum orðum, að gefnu tilefni, um Eiðaskóla, því að mér skilst, að hv. 1. þm. Austurl. hafi haldið því fram í ræðu hér í gærkvöld, að vegna þess að Eiðaskóli hafi á sínum tíma verið gefinn ríkinu eða afhentur því samkv. gjafabréfi, þá geti ákvæði frv., þ.e.a.s. þessar reglur, sem ég var að lýsa, ekki gilt um hann, vegna þess að það samrýmist ekki þessum gerningi á sínum tíma. Hér tel ég vera um algjöran misskilning að ræða. Ég bendi á það, að samkv. skýlausum ákvæðum frv. eru allir héraðsskólarnir að Eiðaskóla meðtöldum ríkisskólar áfram. Í 21. gr. segir, með leyfi hæst. forseta: „Ríkissjóður greiðir einn kostnað samkv. þessari mgr. vegna skóla, sem taldir eru í 14. gr., og eru að öllu leyti eign hans.“ Það er auðvitað algjörlega fráleitt, að Alþ. gæti t. d. ekki ákveðið skólagjöld í ríkisskólum og þá eins í Eiðaskóla og öllum öðrum skólum. Það, sem hér er verið að gera, er ekkert annað en það, að Alþ. er með samþykkt þessara ákvæða að ákveða, að hlutaðeigandi skóli skuli fá greiðslu frá aðstandanda eða frá því sveitarfélagi, sem nemandi skólans kemur frá. M. ö. o., hvert sveitarfélag greiðir fyrir sinn nemanda, eftir almennum reglum, sem gilda. Það er allt og sumt, sem um er að ræða, og skil ég ekki, að neinn geti að athuguðu máli haldið því fram í alvöru, að þetta samrýmist ekki því, að Eiðaskóli hafi á sínum tíma verið gefinn ríkinu.



Herra forseti. Það er ekki meining mín að fara að endurtaka það, sem við ræddum hér í gærkvöld, þegar hæstv. menntmrh. var ekki viðstaddur, en hins vegar ætla ég að gera nokkra grein fyrir þeirri brtt., sem ég flutti þá og tók til baka til 3. umr. eftir beiðni hæstv. forseta. Þessi brtt., sem ég flutti, er við 9. gr. Í 9. gr. stendur nú, með leyfi hæstv. forseta: „Eigi má hefja framkvæmdir, fyrr en fé hefur verið veitt í fjárlögum og fyrir liggur skriflegt samþ. menntmrn. Ef hafnar eru framkvæmdir án samþ. rn., verður stofnkostnaður ríkissjóði óviðkomandi.“ Og svo kemur síðasta mgr., sem ég legg til, að verði felld niður: „Séu þegar samþ. fjárveitingar Alþ. til skólamannvirkis ónógar til að greiða 1/3 af áætluðu stofnkostnaðarframlagi ríkisins, má menntmrn. ekki leyfa að hefja framkvæmdir fyrr en að fengnu skriflegu samþ. fjmrn.“ Í þeim lögum, sem nú gilda um þessi efni, frá 1955, í I. kaflanum um stofnkostnaðinn er ýmislegt tekið fram, t.d. að „nú hefur Alþ. samþ. slíka fjárveitingu og ákveður það þá einnig, hvernig framlögum skuli háttað,“ og enn fremur „ef hafnar eru framkvæmdir, án þess að framantöldum skilyrðum sé fullnægt, er stofnkostnaður ríkissjóði óviðkomandi,“ og ýmislegt fleira þannig, en þetta ákvæði, sem þessi 9. gr. þarna endar með, er þar ekki til. Og ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj., hvort þessi ákvæði eða samsvarandi ákvæði séu til í nokkrum öðrum lögum. Ég veit, að sveitarfélögin eru oft sett í þá aðstöðu, að þau megi ekki gera hitt og þetta, nema að fengnu skriflegu samþ. ákveðins rn. Ríkisstj. reynir sem sé að hafa alveg sérstakt eftirlit með því, á hvern hátt ýmsir aðilar, sem undir hana eru gefnir, haga sínum framkvæmdum. En hvar er það annars staðar til í íslenzkum lögum, að eitt rn. setji öðru rn. lög um, hvernig haga skuli framkvæmdum? Við höfum verið vanir því að líta á ríkisstj. sem einn aðila, þannig að þau rn., sem ein ríkisstj. saman stendur af, séu einn aðili gagnvart fólkinu í landinu. Ef menntmrn. hefur skrifað ákveðnu sveitarfélagi eitthvað og ekki haft skriflegt samþ. fjmrn. til þess, þá er það samkv. þessu hér sem sé ógilt. Ég álít, að öryggi þegnanna í þjóðfélaginu fari að minnka nokkuð mikið og valdaskiptingin á milli rn. að verða nokkuð undarleg með þessu móti. Ég vil taka dæmi. Eigum við á næstunni von á því, að þetta eða hitt, sem fjmrn, á að sjá um, öðlist ekki gildi fyrr en með skriflegu samþ. forsrn., m. ö. o., að almenningur í landinu eigi við það að búa, að einhvers staðar í lagabókstaf, sem hann ekkert þekkir, séu ákvæði um það, að svo og svo mörg af rn. séu svo að segja ómerk sinna gerða? Mér sýnist þetta tilraun til þess að gera myrkviði laganna miklu óskiljanlegra fyrir almenningi en nú þegar er. Það hefur verið vaninn yfirleitt, að ríkisstj. sjálf, ráðherrarnir, verða að gjöra svo vel sjálfir að koma sér saman um ábyrgðina í því að beita þessu og þessu valdi. Ef einn maður talar t.d. við utanrrh. og utanrrh. ákveður sjálfur, að þessi maður skuli t.d. fara í einhverja ferð fyrir utanrrn., en samkv. þessu fær maðurinn það svo kannske í hausinn rétt á eftir, að ákvarðanir utanrrn. hafi ekki gildi, nema fyrir liggi skriflegt samþ. fjmrn. Hvers konar myrkviði fer ísl. stjórn og ísl. löggjöf að verða, ef á að samþ. sem lög svona hluti eins og þarna? Nú ætla ég að minna hæstv. ríkisstj. á eitt, sem ég er dauðhræddur um, að hún gleymi stundum, a.m.k. þegar hún er með svona löggjöf eins og þessa hérna. Þessi ríkisstj. segist alveg sérstaklega kenna sig við frelsi og framtak, og nú skyldi maður ætla, að eitt af því, sem þessari hæstv. ríkisstj. væri kært í þeim efnum, ekki sízt hæstv. menntmrh., væri frelsi almennings til þess að koma sér upp skólum og e. t. v. fleiri menningarstofnunum. Þó að þessi löggjöf miði á vissum sviðum að vissu aðhaldi, sem er gott og blessað, þá eru nokkrar höfuðgreinar í henni, sem miðast fyrst og fremst við það að takmarka sem allra mest þetta frelsi, t.d. frelsi sveitarfélaga til þess að koma sér upp skólum, og takmarka það meira en gert var í þeim lögum, sem áður voru sett. Samt var það svo mikið takmarkað þá, að þar var því meira að segja lýst yfir, að þótt hafin væri slík framkvæmd, þá skyldi sú framkvæmd ekki njóta styrks, ef það væri gert í óleyfi ríkisstj. Þá þurfti þó ekki tvöfalt leyfi, bæði menntmrn. og fjmrn., heldur þótti nóg, að ríkisstj. sem slík takmarkaði þetta. Nú spyr ég: Hvaða ástæða er til þess fyrir hæstv. ríkisstj., á sama tíma sem hún boðar frelsi allra braskara til að gera hvern fjandann, sem þeir vilja með allt, sem þeir komast yfir af eigum þjóðarinnar, heiðarlega eða óheiðarlega, hvaða ástæða er til þess að banna á sama tíma almenningi út um land að reyna að byggja sér skóla? Hvar er frelsið í þessum efnum, má ég spyrja? Virðist það nú ekki nokkuð nóg, að menn hafi ekki leyfi til að byrja á skóla fyrr en búið er að samþ. fjárveitingu á fjárl.? Væri það stórhættulegt, að fólk úti um land tæki upp á þeim fjanda að byggja sér skóla? Mundi það drepa þjóðfélagið? Heildsali má byggja, eins og hann vill, inni við Suðurlandsbraut, en almenningur, sem vantar skóla yfir sitt fólk, má ekki byrja á slíku fyrr en leyfi hefur verið veitt á fjárl. Nú, látum það vera, það var þó sett í lög fyrir 12 árum síðan, að slíkt þyrfti, en nú er maður búinn að fá þetta í gegn og þetta er komið á fjárl. Þá kemur næsta girðing í þessu girðingahlaupi í því að byggja skóla. Þá þarf menntmrn. að veita sérstök leyfi, og það þarf að vera sérstaklega stór hluti af stofnkostnaði, sem sé þarna öruggur. En það er ekki nóg með það, menntmrn. er ekki einu sinni sjálfrátt, nei, það er ekki svo merkilegt menntmrn., meinar hæstv. forsrh. Menntmrn. er sem sé ekki sjálfrátt, því að það er ekki svo merkilegt, segir hæstv. forsrh., heldur þarf að setja það undir fjmrn. og gera fjmrn. að yfirrn. yfir öðrum rn. í landinu. Ég sé, að þetta sama er að gerast í sambandi við samgmrn. í því máli, sem við vorum að ræða hérna áðan, og ég skal koma að því einhvern tíma seinna, þ.e.a.s., öll önnur rn. í landinu eru, eins og hæstv. forsrh. tók alveg réttilega fram, að verða svo ómerkileg, að það er raunverulega bara fjmrn. eitt, sem á að ráða öllu, og líklega verða bráðum sérstakir erindrekar frá fjmrn. við hliðina á hverjum hinna ráðh. Og nú vil ég skjóta því að hæstv. forsrh., að nú má hann bara fara að passa sig, að fjmrn. taki nú ekki upp á að setja líka einn sérstakan eftirlitsmann með öllum útgjöldum forsrn. Þá færi nú skörin að færast upp í bekkinn, því að þegar ég var að taka hérna eina líkingu áðan, þá sagði ég, að það gæti nú farið svo, að fjmrn. mætti bráðum ekki samkv. einhverjum lögum fara að gera neitt nema að hafa uppáskrift frá forsrn. Við sjáum sem sé, að þarna eru að gerast mjög eftirtektarverðir hlutir. Þau höft - þau höft, segi ég, af því að ég veit, að hæstv. ríkisstj. kippist við, þegar hún heyrir slíkt - þau höft, sem lögð eru á byggingar skóla, eru gerð það harðvítug, að það er ekki nóg, að fyrst verði fjárl. svo að segja að hefta skólabygginguna og síðan verði menntmrn. að hefta skólabyggingarnar. Nei, ofan á allt saman kemur, að fjmrn. á að vera yfirhaftastjóri, vegna þess að hæstv. menntmrh., hver sem hann er á hverjum tíma, er ekki treyst, af því að rn. er ómerkilegt; nema þá með sérstakri uppáskrift frá fjmrn. Þarna sjáum við, hvert þetta er að koma, og nú vil ég mælast til þess við hv. þm. í sambandi við mína brtt. á þskj. 320, að þeir frelsi nú menntmrn. undan þessum ákvörðunum og höftum fjmrn., annars vegar til þess að gera fólkið í landinu almennt ofurlítið öruggara um, hvar það standi, og hins vegar til þess að gera menntmrn. að merkilegra rn., en forsrh. vill láta það vera, því að ég lít alltaf þannig á, að menntmrn. sé eitt af merkilegustu rn. í ríkisstj. Ég verð að segja það, að mér finnst það ákaflega hart, ef almenningur úti á landi fær ekki rétt til þess að byggja sér skóla. Við skulum segja, að það sé skv. teikningum, sem menntmrn. eða viðeigandi deild þess hefur gert og allt eftir því, segjum, að þeir verði líka að halda sér við áætlunina. En af hverju má ekki eitt bæjarfélag, sem þarf á skóla að halda, byggja slíkan skóla, ef það hefur sjálft fé til þess eða getur útvegað sér á einhvern hátt fé til þess? Við vitum jú, að við lifum á verðbólgutímum, þar sem allt fé rýrnar í gildi um 10–15% á ári. Af hverju má ekki eitt bæjarfélag, ef það getur komizt yfir fé, nota það til þess að byggja þannig? Eru það sérréttindi braskaranna í Reykjavík, einni af öllum byggðum þessa lands, að fá að byggja, nálgast einhvern veginn og einhvern veginn peninga úr ríkisbönkunum og fá að byggja fyrir þá. Af hverju á að setja menntamál, sjúkrahúsamál, skólabyggingamál og annað slíkt undir alveg sérstök, margföld höft í þessum efnum, þegar öllum höftum er sleppt af öllum bröskurum, hvar sem þeir geta haft sig í frammi. Ég vil minna á það, að allt fé - allir peningar - falla í gildi um 10–15% á ári, og af hverju á að dæma bæjarfélög, sem gætu treyst sér til að byrja á ákveðnum byggingum og komast eitthvað áfram með þær og jafnvel klára þær, af hverju á að dæma þau úr leik? Því mega þau ekki eiga þetta inni hjá ríkissjóði? Svo vil ég aðeins að síðustu benda hæstv. menntmrh. á, að hann sagði hér í ræðu sinni áðan, að það væri lagður traustur grundvöllur að áætlunargerð. Jú, í 4. gr. er mælt mjög fagurlega fyrir um áætlunargerð, er taki til allt að tíu ára tímabils. Að vísu er nú varnaglinn sleginn fljótt, því að í a-liðnum stendur: Framkvæmdaáætlun þessa skal endurskoða svo oft sem ástæða þykir til. Hver er nú okkur reynsla hér í þinginu af þessari áætlanagerð? Við höfum fengið sérstakar áætlanagerðir, t.d. um skólabyggingar, um sjúkrahúsabyggingar, um alla mögulega hluti, sem ríkið snertir, og hvað gerist um leið og við erum búnir að samþ. þessar áætlanir? Þá gerist það á sama þingi, að það er lagt fram sérstakt stjfrv. um að skera niður þessar áætlanir, skera niður þessar framkvæmdaáætlanir um 10%, um 20% o. s. frv. Áætlanir um einstök svið geta verið góðar út af fyrir sig, ef þær eru liður í stærri heild. Ef þær búa til heildaráætlun fyrir þjóðarbúskapinn sjálfan þannig, að það sé samræmi á milli þess, sem á að gera t.d. í einkarekstrinum, og þess, sem á að gerast í vissum þáttum þess opinbera rekstrar, og þetta allt saman reiknað út sameiginlega, hvað snertir fjármagn og vinnuafl. Það er það, sem alltaf vantar, og þess vegna verður hver einstök áætlun tóm vitleysa. Þess vegna er það ekki traustur grundvöllur, sem er lagður. Þess vegna er það ótraustur grandvöllur, sem lagður er með þessu, vegna þess að það vantar, að þetta sé liður í heildaráætlun. Þess vegna er viðbúið, að það fyrsta, sem við fáum að heyra, eftir að eitthvað svona væri samþ., sé það, að nú þurfi að skera þetta niður. Því að ef eitthvað á að skera niður á Íslandi, má aldrei skera niður braskið, aldrei spillinguna, heldur aðeins sjúkrahúsin og skólana.