Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. samgöngunefndar Ed. Alþingis um frv. til sjómannalaga. Nefndin varð sammála um afgreiðslu málsins. Einn nm., Valdimar Indriðason, var fjarverandi við afgreiðsluna og tók þess vegna ekki þátt í lokaafgreiðslu málsins. Við fyrri umr. skýrði hæstv. samgrh. aðdraganda þessa máls greinilega, auk þess sem það var lagt fram á síðasta þingi og þá að sjálfsögðu einnig skýrt ítarlega. Til þeirrar umfjöllunar vísa ég með tilliti til skýringa á frv. í heild og aðdraganda þess eins og það var lagt fyrir í virðulegri Ed. Samgn. gerði nokkrar brtt. við frv. sem hér eru lagðar fram á þskj. 834 og eru raunar skýrðar í grg. Mér þykir vert að geta þess að Páll Sigurðsson dósent aðstoðaði nefndina við umfjöllun á þessu máli, en eins og kunnugt er var hann fyrir þeirri nefnd sem samdi frv. eins og það var lagt hér fyrir. Svo sem venjulegt er leitaði samgn. Ed. umsagnar allmargra aðila og þær bárust frá Sambandi íslenskra kaupskipaútgerða, Sjómannafélagi Ísfirðinga, Félagi íslenskra botnvörpuskipaeigenda, Verkalýðs- og sjómannafélagi Akraness, Stýrimannaskólanum í Reykjavík, Landssambandi íslenskra útvegsmanna, Sjómannafélagi Ólafsfjarðar, Sjómannafélaginu Jötni, Slysavarnafélagi Íslands, Verkalýðs- og sjómannafélagi Vopnafjarðar, Stýrimannafélagi Íslands, Sjómannafélagi Íslands og Sjómannasambandi Íslands. Eins og ég gat um áðan, virðulegi forseti, koma helstu skýringar á þeim breytingum, sem gerðar eru við frv. og fram koma á þskj. 834, fram í nál. Sé ég ekki sérstaka ástæðu til að lesa þær hér, en vísa að öðru leyti til þeirra skýringa sem þar eru lagðar fram og skýra að sjálfsögðu afstöðu nefndarinnar á fullnægjandi hátt.



Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um það ágæta frv. sem hér er til umr. Mér sýnist að þar sé flest eins og best verður á kosið og að hv. samgn. hafi unnið sín störf með mikilli prýði. Það sem mig langar til að segja fáein orð um er um sérstök réttindi sjókvenna, en það er gamalt orð yfir þær konur sem sjó stunda og nefndar eru „konur sem eru skipverjar“ í þessu frv. Í fyrsta lagi langar mig til að minnast á 23. gr. frv., 3. lið þar sem stendur, með leyfi forseta: „. . . kona, sem er skipverji, verður vanfær og af þeim sökum ófær til að annast störf sín.“ Heimilað er að skipstjóri geti vikið henni úr skipsrúmi. Ég fagna því að hv. samgn. hefur gert tillögu um að 3. málsl. 23. gr. falli brott, enda brýtur hann í bága við anda gildandi laga um fæðingarorlof þar sem stendur, með leyfi forseta: „Óheimilt er að segja barnshafandi konu upp starfi nema gildar og knýjandi ástæður séu fyrir hendi.“ Ég vildi lýsa ánægju minni með það að hv. samgn. skuli hafa lagt til að 3. liður 23. gr. falli út. Þá langar mig til að víkja aðeins að 17. gr., en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Ef kona, sem er skipverji, verður vanfær getur hún krafist lausnar úr skipsrúmi ef hagsmunir hennar eða barnsins krefjast þess og á hún þá aðeins rétt á kaupi fyrir þann tíma sem hún var í skipsrúminu.“ Mér finnst koma mjög til álita í sambandi við þessa grein hvort ekki væri rétt að hafa þarna inni ákvæði um að konan eigi rétt á því að vera færð til í starfi vegna þungunar sinnar, en haldi launum sínum og öðrum réttindum eftir sem áður meðan á þunguninni stendur. Í þessu sambandi vil ég benda á mál sem núna er fyrir dómstólum, en það er mál Sigrúnar Ólafsdóttur lögreglukonu sem á þeim tíma er hún var barnshafandi var færð til í starfi. Hún er rannsóknarlögreglukona og var færð til í starfi meðan á þungun stóð og missti við það hluta af sínum launum og réttindum. Nú er það svo að lögreglukonur eru opinberir starfsmenn og opinberir starfsmenn hafa alla jafna þau réttindi að halda sínum launum óskertum við þessar aðstæður. Að sönnu eru sjókonur ekki opinberir starfsmenn, en mér finnst mjög koma til áliti. hvort ekki sé rétt að setja inn í þessi ágætu sjómannalög ákvæði þess efnis að sama skuli gilda um sjókonur. Ég vil í því sambandi benda á að í álitsgerð Jafnréttisráðs um mál Sigrúnar Ólafsdóttur stendur, með leyfi forseta: „Jafnréttisráð felur ekki einungis rétt heldur mjög æskilegt að settar verði sérreglur um vinnu barnshafandi kvenna, t. d. þeirra er vinna hættuleg störf, en jafnframt verði tryggt að launakjör eða önnur hlunnindi séu ekki skert.“ Þar sem hér er ekki verið að setja sérstakar heildarreglur um aðstæður og launakjör barnshafandi kvenna liggur beint við að grípa inn í lagasetningu eftir því sem hún kemur hingað inn á okkar borð. Þar sem mér vannst ekki tími til að ganga frá formlegri brtt. um þetta atriði fyrir 2. umr. geri ég ráð fyrir að hún komi fram við 3. umr. málsins.



Virðulegi forseti. Út af ábendingu hv. þm. Sigríðar Dúnu, þá mun samgn. líta á þá ábendingu á milli umræðna.



Virðulegi forseti. Það kemur fram í nál., sem rétt er, að ég var ekki mættur á þeim fundi þegar gengið var frá þeim till. sem hér liggja fyrir um breytingar á þessu frv. Það kemur ekki til af því að ég hafi verið að víkjast undan þeirri ábyrgð að taka þar ákvörðun, heldur stóð þannig á hjá mér að ég gat ekki mætt á fundinn. Ég er sammála nm. að mestu leyti. Hins vegar er því ekki að leyna að um 36. gr. hefur mjög verið deilt allt frá því að hún var samþykkt 1980 og ég hef sömu tilfinningu fyrir því máli og ég hafði þá. Ég átti einmitt sæti á þingi sem varamaður þegar hún var samþykkt 1980. Ég geri mér ljóst að þessu verður ekki breytt núna og mun því fallast á þá brtt. sem hér er gerð. En ég held að þarna sé ekki rétt að staðið með 36. gr. og menn ættu að gefa betur gaum þeim réttindum sem hún á að skapa þegar skipverjar forfallast vegna slysa eða veikinda. Það er mjög um það deilt hvort ekki eigi heldur að greiða þessu fólki, hvort sem það er karl eða kona, góða kauptryggingu eða slysatryggingu í lengri tíma, svo að það missi einskis í launum eins og kallað er, a. m. k. í tvo mánuði. Það hefur verið margbent á það og ég ætla að gera það hérna líka að þetta getur komið sér afskaplega illa fyrir þá sem gera út smærri skip og báta yfir 12 lestir sem heyra undir þessi lög. Þarna eru tveir og þrír menn á bát. Við getum nefnt rækjuveiðar, skelveiðar og annað. Ef sú óheppni verður að þar verði slys um borð eru hlutaskipti þannig að það getur bókstaflega kippt fótunum undan þeirri útgerð ef svo er að staðið. Hins vegar er jafnsjálfsagt að tryggja þá sem fyrir óhöppum verða vel fyrir slysum í því formi að þeir fái þá bætur lengur greiddar meðan þeir stríða við afleiðingar síns slyss eða sjúkdóms og finnst mér það nær en að hart sé á kveðið um að þeir skuli einskis í missa í launum. Ég er mótfallinn þeirri aðferð og teldi eðlilegra að þetta mál væri tekið upp í samningum en að lögbinda í þessa veru. En ég leggst ekki á móti till. Hún var hér samþykkt 1980. Ég vil aðeins benda á að slík mál eru alltaf að koma upp og geta komið upp enn þá. Ég held að það sé ekki til neinna sérstakra bóta fyrir þann launþega sem á í hlut.



Virðulegi forseti. Hv. samgn. lagði mikla vinnu í undirbúning nál. og brtt. og nutum við góðrar aðstoðar Páls Sigurðssonar, eins og reyndar kom fram hjá formanni nefndarinnar áðan. Margt var þar til bóta frá því sem var í frv. og fyrir okkur voru skýrð ýmis atriði sem óljós voru, enda er þetta mikill frumvarpsbálkur sem á margan hátt er flókinn. Ég lýsi mig sérstaklega ósammála hv. síðasta ræðumanni, 3. þm. Vesturl., þar sem hann segist vera gegn staðgengilsreglu til handa skipverjum verði þeir fyrir vinnuslysi. Það er nú svo að slík regla tíðkast í landi og þykir sjálfsagt að menn missi einskis þegar þeir verði fyrir slysi. Ég tel það alveg nauðsynlegt að svo verði einnig hjá sjómönnum. Ég bendi á að þó tilgreint sé hér að viðkomandi missi einskis í tvo mánuði, þá kemur til eftir það aðstoð sjúkratrygginga og sjúkrasjóða verkalýðsfélaga sem eiga að geta bætt úr verstu erfiðleikum manna ef þeir forfallast meira en þessa tvo mánuði. Mér finnst undarlegt ef útgerðarmenn geta ekki keypt tryggingar gegn staðgengilsreglunni og held að það hljóti að vera að slíku sé hægt að koma á og bið viðkomandi að athuga hvort ekki hafi verið kostur á því. Ég lýsi undrun minni á því ef það hefur ekki verið hægt. Enn á ný lýsi ég ánægju minni með nefndarstarfið. Menn voru mjög sammála þar og samstiga í því að koma frv. frá nefnd með samkomulagi og þetta var einn þátturinn í samkomulaginu að greinin um staðgengilsreglu skyldi vera inni og er það líka mikils virði.



Virðulegi forseti. Sjútvn. þessarar hv. deildar hefur fjallað um frv. til l. um viðauka við lög nr. 44 25. maí 1976, um Fiskveiðasjóð Íslands, er lagt var fram hér í deild á þskj. 661. Nefndin er öll sammála um það að mæla með samþykkt frv. Kemur það fram í nál. á þskj. 830. Á fund nefndarinnar komu fulltrúar Fiskveiðasjóðs, þeir Már Elísson forstjóri, Svavar Ármannsson skrifstofustjóri og Hinrik Greipsson fulltrúi. Þeir skýrðu þær breytingar sem þarna er lagt til að gerðar verði og mæltu með þeim. Um er að ræða einn þátt í svokallaðri skuldbreytingu sjávarútvegsins sem unnið var að á síðasta ári. Bönkum og sparisjóðum var falið að sjá um framkvæmd þessara skuldbreytinga með fyrirheiti um að Fiskveiðasjóður endurkeypti þau skuldabréf sem bankar og sparisjóðir tækju vegna þessara breytinga. Til þessara endurkaupa yfirtæki Fiskveiðasjóður allt að 500 millj. kr. lán úr Framkvæmdasjóði, en heimilt er einnig að fella niður stimpilgjöld af skuldabréfalánum þessum. Sérstakur vinnuhópur tók til starfa á miðju ári 1984 að tilhlutan sjútvrh. Skyldi hann fjalla um breytingar á viðskiptaskuldum sjávarútvegsfyrirtækja með það fyrir augum að breyta þeim í lengri lán. Ríkisstj. samþykkti tillögur vinnuhópsins á fundi sínum 9. ágúst 1984. Í bréfi Fiskveiðasjóðs Íslands til sjútvrn. dags. 10. sept. 1984 varðandi þessi mál kemur m. a. fram, eins og greint er frá í aths. við lagafrv. þetta, að þá telur sjóðstjórnin að yfirtaka sjóðsins á fyrrgreindum skuldabréfum geti ekki hafist fyrr en heimildir eru fengnar að lögum og þá stofnaður nýr lánaflokkur eða deild við sjóðinn og um það efni gefin út sérstök reglugerð. Þess vegna er lagafrv. þetta flutt. Kaupum viðskiptabanka og sparisjóða á skuldabréfum útgerðar og fiskvinnslu er nú sem næst lokið. Er því brýnt að yfirtaka Fiskveiðasjóðs geti hafist sem fyrst. Það kom fram í viðræðum við fulltrúa Fiskveiðasjóðs og það vil ég sérstaklega undirstrika svo að ekki valdi misskilningi að þar sem í aths. við frv. stendur að fyrsti vaxtagjalddagi skuldabréfanna sé 1. maí 1985 þá er þetta sett þarna inn vegna þess að lán Fiskveiðasjóðs hafa má segja öll gjalddagana 1. maí og 1. nóv. En þar sem við erum nú að ræða þetta í fyrri deild hér í byrjun maí stenst ekki þessi dagsetning. Henni þarf því að breyta í 1. nóv. Ég vil að þetta sé undirstrikað hér. Það er þó ekki þörf á neinni sérstakri brtt. um þetta, þetta felst ekki inni í neinni grein frv. heldur né athugasemdum. En ég taldi rétt að þetta kæmi fram hér í framsögu frá nefndinni. Skuldbreyting sú sem hér um ræðir hefur tekið lengri tíma en búast mátti við. En þarna var við mörg vandamál að etja og margt þurfti að athuga hjá einstökum aðilum. Þessu var samt að meginhluta lokið um síðustu áramót. Skuldabréf þau sem Fiskveiðasjóður yfirtekur af bönkum og sparisjóðum, verði frv. þetta að lögum, verða til 8 ára. Þau eru í japönskum yenum og munu bera 81/4% vexti og vera afborgunarlaus fyrstu þrjú árin. Virðulegur forseti. Ég endurtek að sjútvn. þessarar hv. deildar var öll sammála um að leggja til að frv. þetta verði samþykkt og mælir með því að það fái sem fyrst fullnaðarafgreiðslu hér í Ed.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Um þetta frv. sem hér liggur fyrir um Þroskaþjálfaskóla Íslands get ég verið fáorður. Ég vísa til aths. með frv. sem eru ítarlegar. Meginástæðan fyrir framlagningu þessa frv. er sú að treysta þarf betur lagalegan grundvöll skólans þar sem gildandi lagaákvæði er að finna í leifum laga um fávitastofnanir, sem að öðru leyti hafa verið numin úr gildi, sbr. nú lög nr. 41/1983 um málefni fatlaðra, áður lög um aðstoð við þroskahefta, sem eru nr. 47 frá 1979. Fyrirsjáanlegt er enn fremur að lög um framhaldsskóla ná ekki fram að ganga á næstunni, en ein ástæðan fyrir því að frv. að sérlögum fyrir Þroskaþjálfaskóla Íslands hefur ekki fyrr litið dagsins ljós er einmitt sú að rn. vænti þess að tekið yrði á menntun þroskaþjálfa í lögum um framhaldsskóla og þá á vegum menntmrn. Á undanförnum árum hefur heilbrn.- og trmrn. unnið að því að færa þá skóla heilbrigðisstétta, er á þess vegum starfa, yfir til menntmrn. Þannig eru í dag aðeins starfræktir á vegum heilbrrn. fimm skólar, þ. e. Þroskaþjálfaskóli Íslands, Röntgentæknaskóli Íslands, Sjúkraliðaskóli Íslands, Ljósmæðraskóli Íslands og Lyfjatæknaskóli Íslands. Öllum er þeim það sameiginlegt að veita svokallaða starfsréttindamenntun. Sem stendur er unnið að því að færa Röntgentæknaskólann yfir til Tækniskóla Íslands í samvinnu við menntmrn. Það er ekkert launungarmál að á árunum 1980–1983 leitaði heilbr.- og trmrn. ítrekað eftir því að menntmrn. tæki að sér menntun þroskaþjálfa og þar með starfsemi skólans, en á það var ekki fallist. Með skírskotun til óskar stjórnar skólans, starfsliðs hans og Félags þroskaþjálfa er lagt til að stjórn skólans verði áfram í höndum heilbr.- og trmrh. meðan ekki hefur verið mörkuð heildarstefna í framhaldsmenntunarmálum hér á landi. Að samþykktum heildarlögum um framhaldsmenntun verður að ætla að sérlög um einstaka framhaldsskóla verði felld úr gildi og stjórn þeirra falin menntmrh. eins og eðlilegt hlýtur að teljast. Ég sé ekki ástæðu til að fara frekari orðum um þetta frv. en legg áherslu á að með því eru í reynd ekki lagðar til neinar breytingar á starfsemi þessa skóla, heldur aðeins reynt að skapa honum eðlilegan lagagrundvöll eins og málum er háttað. Þá legg ég til að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og trn.



Virðulegi forseti. Ég fagna því að fram er komið frv. um þennan skóla, svo þýðingarmiklu og nauðsynlegu hlutverki sem hann hefur að gegna. Ég fagna því sömuleiðis að með samþykkt frv. um skólann eru í raun horfnar síðustu leifar laganna um fávitastofnanir, sem blessunarlega hurfu að mestu eða nær öllu leyti með lögum um málefni þroskaheftra og öryrkja og síðar heildarlöggjöfinni um málefni fatlaðra eins og hæstv. ráðh. kom inn á. Tími var til þess kominn. En við lestur þessa frv. vakna spurningar sem við hljótum að reyna að svara í nefndinni og ég vil glöggva mig frekar á. Mér eru þessi mál býsna hugleikin frá stofnun Styrktarfélags vangefinna á Austurlandi og síðar með stofnun Þroskahjálpar, landssamtaka sem sannað hafa gildi sitt. Við sem þar völdumst til forustu fyrst vorum með menntunarmálin ofarlega á blaði, menntun þeirra skjólstæðinga sem við bárum fyrir brjósti, svo og menntun þeirrar stéttar sem gegnir svo þýðingarmiklu hlutverki í allri þjálfun og auknum þroska þessa fólks. Að mínu viti - eins og reyndar kom fram hjá hæstv. ráðh. - væri menntmrn. réttari aðili til að fara með yfirstjórn þessa skóla, en ég veit mætavel vandkvæðin þar á, enda eru þau rakin í grg. og kom hæstv. ráðh. þar inn á einnig. Vissulega er þetta eitt dæmi um það hversu illa tekst til um þessi mál og þau geta farið á misvíxl ef við mönnum okkur ekki upp í að setja samræmd lög um framhaldsskóla á landi hér, eins og brýna nauðsyn ber til, af því að þá yrði bein afleiðing þess að allir þessir skólar og allir þessir þættir féllu undir menntmrn. og væri stjórnað frá einu rn. Hitt tek ég fram að ég veit að heilbrrn. hefur hlúð að Þroskaþjálfaskóla Íslands og gert í mörgu vel við hann og kannske er þetta ekki meginatriði á þessu stigi málsins. Af viðtölum mínum fyrr og nú við þroskaþjálfa og þroskaþjálfanema hef ég ýmsar aths. við nokkur atriði þessa frv., án þess að ég hafi á því staðfestingu hvernig þau mál standa í dag. Ég nefni nokkur sem ég vil að við skoðum saman í heilbr.- og trn. Í aths. með 1. gr. frv. segir svo, með leyfi forseta: „skólinn hefur staðið fyrir símenntun og haft um hana samráð við Félag þroskaþjálfa.“ Ég vildi gjarnan sjá þetta inni í lagatextanum í gr., þ. e. að við bættist að haft yrði samráð um þessa símenntun við Félag þroskaþjálfa. Varðandi 3. gr., sem fjallar um skólastjórn, vildi ég gjarnan sjá gert ráð fyrir aðila frá samtökunum Þroskahjálp, þ. e. frá aðstandendum og velunnurum þess fólks sem þarna á mestra hagsmuna að gæta. Þar segir einmitt á bls. 2 í aths. með frv. að viðhorfsbreyting hafi orðið hér á sem hafi endurspeglast ekki síst í lögunum um aðstoð við þroskahefta sem sett voru árið 1979 og þar kemur auðvitað fyrst og fremst til, eins og segir hér orðrétt, með leyfi virðulegs forseta: „Krafa foreldra og forráðamanna um þjálfun og kennslu fyrir börn sín varð æ háværari og aðstandendum skólans ljós þörf á að mennta nemendur skólans meir en áður hafði verið til uppeldis- og þjálfunarstarfa.“ Þannig að á þessu er greinilegur skilningur og um leið er þarna að finna rökstuðning fyrir aðild þessara samtaka að skólastjórn. Varðandi 4. gr. hef ég uppi efasemdir um það orðalag sem fjallar um skólastjóra, þar sem segir annars vegar að skólastjóri skuli hafa lokið háskólaprófi í uppeldisog sálarfræði eða hafa lokið sérkennaraprófi frá viðurkenndum háskóla. Þetta vil ég kanna betur, þ. e. síðari hluta í þessari mgr. Sérkennarapróf getur verið í ýmsu formi. Það getur tekið til ýmissa þátta sem eru alls óskyldir þessu sérsviði gagnvart þroskaheftum. Hér vildi ég því athuga um breytingu í raun og veru á efnisinnihaldi. Í 5. gr. um inntökuskilyrði kemur hin mikla spurning um stöðu skólans í menntakerfinu eða „status“ eins og menn segja nú á góðu máli. Það er annað hvort stúdentspróf eða hliðstætt nám. Ég set spurningarmerki við hliðstætt nám skv. skilgreiningu í aths., þar sem segir, með leyfi virðulegs forseta: „ ... og hafi lokið a. m. k. tveggja ára námi í framhaldsskóla í þeim námsgreinum sem skólinn gerir kröfur til eða hliðstæðu námi.“ Hér er varla um hliðstæða menntun að ræða, þó viðurkenna beri að stúdentspróf af t. d. viðskipta- eða náttúrufræðibraut geti varla verið undirbúningur sem teljast verður betri varðandi þetta afmarkaða sérsvið sem skólinn á að þjóna. Allt eru þetta atriði sem ég vil átta mig betur á og kanna í nefndinni. Ég skal ekki hafa um þetta fleiri orð. Við getum áreiðanlega náð heildarsamkomulagi um skynsamlega lausn á hverju einu sem lýtur að þessu litla frv., en þýðingarmikla í leiðinni. Og þrátt fyrir athugasemdir vil ég sannarlega stuðla að því sem hæstv. ráðh. kom inn á hér í lokaorðum sínum, stuðla að skjótum frágangi frv.

Heilbr.- og trmrh. (Matthías Bjarnason): Virðulegi forseti. Út af aths. eða ábendingum hv. síðasta ræðumanns vil ég varðandi 3. gr. aðeins benda á að ég tel sjálfsagt að nemendur svo og aðstandendur eigi aðild að skólastjórn en ég tel ekki rétt að þeir skipi meiri hluta skólastjórnarinnar. Þar sem hv. þm. minntist á 4. gr. þá get ég fellt mig við þá breytingu að sérkennarapróf falli þarna niður og hef ekkert við það að athuga. Þar sem talað er um í 5. gr. b-lið „stúdentspróf eða hliðstætt nám“ má kannske segja að orðalagið sé ekki rétt. En hér er verið að rýmka á þann veg að stúdentspróf sé ekki alveg skýlaust skilyrði, því að ég vil líta svo á að fólk, sem vinnur að þessum störfum, finni hjá sér köllun til að starfa við það. Þannig er þetta hugsað. En hvort það eigi að breyta orðalaginu getur verið álitamál. Það er fyrst og fremst verið að orða þetta með það fyrir augum að setja ekki umrætt próf sem skýlaust skilyrði. Það er nú eiginlega það eina sem ég breytti persónulega þegar mér var sýnt frv. Ég endurtek það, ég legg áherslu á að hv. n. hraði störfum og ræði eðlilega við þessa aðila. Ég held að þetta frv. sé það einfalt í sniðum að hægt eigi að vera að afgreiða það á mjög skömmum tíma.