Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Guðmundsson Mjer datt í hug að bregða mjer dálitla stund í eldhúsið hjá hæstv. stjórn og litast þar um, því að jeg á von á, að sumt af eldamenskunni sje ekki í sem bestu lagi. Fyrst vil jeg snúa mjer að hæstv.forsrh. (TrÞ) með fyrirspurn um, hversu gangi með sjerleyfi Titans til járnbrautar og fossavirkjunar. Eins og kunnugt er voru heimildarlög um þetta efni samþykt á síðasta þingi, og umboðsmaður fjelagsins hjer á landi, Klemens Jónsson, hefir sagt mjer fyrir löngu, að hann hafi fyrir hönd fjelagsins farið fram á að fá sjerleyfið afgreitt, en jeg veit ekki ennþá til, að af því hafi orðið. Fyrir því leyfi jeg mjer að spyrja um fyrirætlanir hæstv. ráðherra í þessu efni. Ætlar hann að veita sjerleyfið, eða ætlar hann ekki að gera það? Það er vissulega fult tilefni til að spyrja um þetta, með tilliti til þess, að hæstv.forsrh. var á síðasta þingi mjög andsnúinn þessu máli, og ljet jafnvel þá skoðun sína í ljós, að hættulegt gæti verið að veita leyfið. Jeg skil því, að hæstv. ráðh. sje hjer í nokkrum vanda staddur, en hvernig sem um það er, þá skilst mjer, að Alþingi eigi kröfu á að fá að vita, hvað hæstv. ráðh. hygst fyrir í þessu máli, því að jeg er þess fullviss, að fjöldi manna lítur svo á, að hinar stórfeldu bætur - áveiturnar austan fjalls - muni ekki koma að tilætluðum notum, nema samgöngur við þau hjeruð sjeu verulega bættar. Og jeg er þeirrar skoðunar, að járnbraut sje hið eina, sem dugir til langframa. Annars vil jeg í þessu sambandi láta í ljós óánægju mína yfir þeirri stefnu, sem mjer virðist hæstv.forsrh. þegar hafa tekið í samgöngumálum. Hann vill byggja nýtt strandferðaskip, en jafnframt er í fjárlagafrv. hæstv. stjórnar lagt til, að dregið sje mjög mikið úr samgöngubótum á landi. Þessa stefnu tel jeg alveg ranga. Jeg lít svo á, að alt, sem gert hefir verið á síðustu árum til viðreisnar landbúnaðinum, og það, sem enn kann að verða og eflaust verður gert, komi að tiltölulega litlum notum, nema jafnframt verði bættar stórkostlega samgöngurnar á landi. Jeg hefi oft tekið þetta fram áður í þessum sal, en það verður aldrei of oft endurtekið. Bættar samgöngur eru hornsteinn allra annara framfara. Þetta á vitaskuld við samgöngur á sjó og landi, en hjer hjá oss er þeim málum þannig farið, að samgöngurnar á sjó eru komnar miklu lengra áleiðis en samgöngurnar á landi. Það verður ef til vill ástæða til að fara nánar inn á þetta þegar frv. um hið nýja strandferðaskip kemur hjer til umr. En jeg nota tækifærið til þess að skora á hæstv. ráðh. (TrÞ) að beita sjer fyrir því, að það fje, sem ætlað er til samgöngubóta á landi í frv. því, sem hjer er til umr., verði stórum aukið frá því, er frv. gerir ráð fyrir. Það er undarlegt að sjá það ekki, að þegar bændur á afskektum stöðum fá styrk til jarðabóta og lán til húsabóta, þá er mikill hluti tekinn aftur með hinni hendinni, meðan ekki er af ítrasta megni sjeð fyrir því, að þeir geti komið afurðum sínum frá sjer og byggingarefni og öðrum nauðsynjum að sjer með kleifum kostnaði. Þá vil jeg leyfa mjer að minna hæstv.forsrh. á nokkur atriði, þar sem hann hefir, síðan hann varð ráðherra, alveg brotið í bág við þá skoðun, sem hann ljet uppi meðan hann var ritstjóri. Jeg sný því aðallega máli mínu til hans sem formanns stjórnarinnar, en hið sama á eflaust við hæstv.dómsmrh. (JJ), enda mátti óhætt telja hann meðritstjóra hæstv.forsrh., ef ekki yfirritstjóra. Fyrsta atriðið, sem jeg vil minnast á, er sendiherratildrið, eða legátafarganið, sem hæstv.forsrh. hefir margoft minst á í blaði sínu. Jeg minnist þess, að eitt sinn, sem oftar, spurði hæstv. ráðh. í blaði sínu, hvenær hjer mundi koma stjórn, sem hefði kjark og dug til þess að losa landið við legátafarganið, þessa rándýru og alóþörfu tildursherra. Hann fór ekki leynt með það, að ef hann ætti að ráða um þau mál, mundi ekki standa á að losa landið við þann kostnað. Nú er hann orðinn utanríkisráðherra landsins og ræður því yfir þessum málum. Maður skyldi því ætla, að hann hefði látið það verða eitthvert sitt fyrsta verk að koma breytingu á þetta. En svo var ekki. Þótt hann hafi árum saman skammað íhaldsstjórnina svo að segja vikulega blóðugustu skömmum fyrir bruðlunarsemina í þessu, hjegómann, tildrið og óþarfann, þá tekur hann í fjárlagafrv. upp óbreyttar tillögur fyrv. stjórnar í þessum efnum. Það er auðvitað, að jeg tek þetta ekki fram til þess að ámæla hæstv. ráðh. (TrÞ) fyrir það, að hann hefir tekið þessar fjárveitingar upp í frv., heldur til að sýna, að vindhaninn hefir snúist, og hlýtur það að vera annaðhvort af því, að sannfæringin hefir breytst, eða af því að aldrei hefir verið til nein sannfæring hjá honum í málinu, og því gæti jeg best trúað, því að hæstv. ráðh. (TrÞ) þekti ekkert til þessara mála, fyrst er hann tók að rita um þau og fella um þau hina venjulegu sleggjudóma sína. Jeg get ekki neitað, að jeg hálfvorkenni hæstv. ráðh., þegar fyrr í skoðanir hans í þessu máli eru bornar saman við núverandi verknað hans. Mætti þetta vera honum áminning um, að það er annað að gaspra ábyrgðarlaus en að bera ábyrgðina. Í sambandi við þetta mál get jeg ekki stilt mig um að nefna annað dæmi frá ritstjórnartíð og stjórnartíð hæstv. ráðh. Þegar Jón sál. Magnússon hafði á hendi utanríkismál vor, tók hann sjer til aðstoðar við þau ungan og efnilegan lögfræðing hjer í bænum, sem hafði kynt sjer þessi mál erlendis. Þetta vítti þáverandi ritstjóri Tímans, núverandi forsætisráðherra, mjög í blaði sínu og fór um það mörgum háðslegum orðum; nefndi aðstoðarmanninn „litla utanríkisráðherrann“ o. fl. En hvað gerir hæstv. ráðh., þegar hann tekur við stjórn utanríkismálanna? Hann tekur sjer þegar aðstoðarmann. Hann gerir nákvæmlega það sama, sem hann hafði vítt fyrirrennara sinn fyrir. Hjer kemur hið sama fram og áður. Ráðherrann og ritstjórinn eru algerlega ósammála, eins og tvær óskyldar persónur, eins og óvinir, eins og bitrustu fjandmenn. Enginn galdramaður hefði getað breytt ritstjóranum meira en hann hefir breytst við að verða ráðherra. Næst vil jeg minnast nokkrum orðum á gengismálið. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að á undanförnum þingum hefir hæstv. ráðh. (TrÞ) sett það mál efst allra mála; það hefir verið að hans sögn mál málanna. Á undanförnum þingum gat hann varla haldið svo nokkra ræðu, að hann kæmi ekki inn á gengismálið. Alstaðar var það Þrándur í Götu. Honum fanst eiginlega ekkert hægt að gera, jafnvel ekki í tollmálum til bráðabirgða, nema festa gengið fyrst. Meðan gengið var sem lægst, klifaði hann stöðugt á „bölvun“ lággengisins. Jeg man t. d. eftir grein í Tímanum 1922 eða 1923, þar sem sýnt var fram á skaðann, sem maður, er fór utan, hefði haft af lággenginu. Þá var ekki um það að tala að festa gildið; þá þótti sjálfsagt að hækka krónuna. Svo hækkaði hún, og þá fyrst rofaði fyrir sálarsjónum hæstv. ráðh., þá fyrst komst hann að raun um það, sem allir vissu áður, að án erfiðleika og átaka atvinnulífsins gat hækkun ekki farið fram. Frá þeim degi, er hann sá þetta, varð hann stýfingarmaður, og fylgdi málinu svo fast fram á undanförnum þingum, sem jeg hefi áður lýst. Þannig er nú fortíð hæstv. ráðh. í þessu máli, og er þá að athuga, hvort nokkur hamskifti hafa orðið, er ritstjórinn varð ráðherra. Er þá fyrst að athuga stjórnarmyndunina og verkaskiftinguna milli ráðherranna. Gengismálið heyrir, eins og kunnugt er, undir fjármálaráðherrann. En hvern gerði hæstv. ráðh. að fjármálaráðherra sínum? Hann gerði ákveðnasta andstæðing stýfingarinnar í flokknum að fjármálaráðherra, og jeg veit með vissu, að það var að mestu leyti að þakka hæstv. forsætisráðh., að þetta varð. Jeg segi, að þetta hafi verið hæstv. forsætisráðh. að þakka, af því að í stjórnarflokknum er enginn, sem jeg ber meira traust til en hæstv. fjmrh. (MK). Hitt er annað mál, hversu mikil heilindi það sýnir við gengismálið, að velja eindreginn andstæðing sinn í því máli til þess að fara með æðsta vald í því. Enginn þarf að ímynda sjer, að hæstv.forsrh. hafi getað búist við því að geta kúgað hæstv. fjármálaráðh. í málinu. Til þess eru þeir báðir of vel þektir hjer á þingi. Aðferð hæstv.forsrh. við stjórnarmyndunina minnir í þessu efni talsvert á ferðalag hans fyrir síðasta landskjör, er hann fór sunnan um land til þess að mæla með landskjöri hæstv. fjármálaráðherra (MK) og prjedika með stýfingu samtímis og hæstv. fjármálaráðh. fór sjálfur norður um land í kosningaerindum og mælti á móti stýfingu. Eftir framferði hæstv. forsætisráðh. á undanförnum þingum mundu allir hafa búist við, að fyrsta stjórnarfrumvarpið, sem sæist frá hendi stjórnar hans, mundi verða stýfingarfrumvarp, eða verðfestingarfrumvarp, en nú er komið á annan mánuð síðan þing var sett, og sjest þó hvorki á horn eða klaufir þessa frv. Ekki átti þó fyrirhöfnin að vera mikil, því að skrifin voru til frá undanförnum þingum. Af nýútkomnu eintaki stjórnarblaðsins þykist jeg sjá, að ekki sje tilgangurinn að koma með stýfingarfrumvarp á þessu þingi, og er það fært sem ástæða, að nú þurfi þess ekki með, af því hversu ágæt stjórnin sje og það sje engin ástæða til að „binda hana með lögum“ og það eigi ekki að gera fyr en „ýms skilyrði sjeu fyrir hendi, svo sem góð afkoma þegnanna og ríkissjóðsins og hagstæð viðskifti við aðrar þjóðir.“ Jeg geri ráð fyrir, að gleymst hafi í grein þessari að undantaka hæstv. fjármálaráðherra frá lofinu um stjórnina. - Aftur á móti kann það að vera rjett, að ekki sje ástæða til að binda hæstv. stjórn með lögum, því að það hefir sýnt sig, að þau binda ekki fast alla hennar meðlimi. En ef treysta má orðum stjórnarblaðsins, þá þurfa stýfingarmenn ekki að vænta stýfingar fyr en saman fer góður hagur ríkissjóðs og almennings og hagkvæm viðskifti við útlönd, og uggir mig, að það geti þá dregist nokkuð lengi, og ef til vill fram yfir tíð núverandi stjórnar. Þá er að athuga, hvort þessi yfirlýsing stjórnarblaðsins, sem jeg tek sem skoðun stjórnarinnar á málinu, ef ekki er mótmælt, er í samræmi við framkomu hæstv. forsætisráðh. áður. Verður mjer þá fyrir að leita í frv. um stýfingu frá fyrri þingum og athugasemdum við þau. Í athugasemdunum við frv. 1926 finn jeg þetta : „Opinber yfirlýsing þarf að koma fram á Alþingi um það, að ákveðið sje að festa endanlega verðgildi krónunnar. Tel jeg brotaminst, að sú yfirlýsing komi fram sem breyting á lögunum um gengisskráning og gjaldeyrisverslun. Jafnframt þarf sú lagabreyting að fela í sjer heimild fyrir landsstjórnina til þess að veita bönkunum allan þann fjárhagsstuðning, sem til þess þarf að framkvæma festinguna, sem fæli það í sjer, að seðlaútgáfunni yrði hagað með þetta markmið fyrir augum. Áhættunni“ (á líklega að vera áhættuna) „af gjaldeyriskaupum og sölu, af því að halda genginu föstu, yrði ríkið að taka á sig og ljetta af bönkunum að töluverðu leyti“. Svo mörg eru þessi orð, og þannig hljóða þau. Svona leit málið út fyrir sjónum hv.þm. Str. (TrÞ) 1926, Þá taldi hann þurfa opinbera yfirlýsingu frá Alþingi um verðbreytinguna. Nú bólar ekki á neinu slíku. Þá taldi hann þurfa lagabreytingu til þess að heimila stjórninni að greiða 3/5 af væntanlegu gengistapi. Nú er ekki á þetta minst. Einnig hjer kemur því fram maðurinn með tvö andlitin, og vita þau sitt í hvora áttina eins og á gamla latneska goðinu. Einnig hjer fer fram myndbreyting um leið og ritstjórinn verður ráðherra. Jeg vil þó, hæstv. ráðh. til málsbóta, taka það fram, að jeg get vel ímyndað mjer, að hann sje ekki sjálfráður gerða sinna í þessu máli. Jafnaðarmennirnir hjer á þingi, sem alment eru kallaðir yfirráðherrar, af því að þeir hafa líf stjórnarinnar í hendi sjer, munu ef til vill sýna þann ójöfnuð, þótt ótrúlegt kunni að þykja um „jafnaðarmenn“, að vera á móti stjórninni í þessu máli, og þá fer að verða skiljanlegra, að hæstv. ráðh. sje ekki eins gráðugur í stýfingu og hann hefir verið undanfarið. Þó verður því ekki neitað, að ömurleg og vesaldarleg er myndin af forsætisráðherranum, sem jarðaði áhugamál sitt til þess að geðjast öðrum flokki on halda sjer við völd. Það, sem jeg hefi sagt hjer, hefi jeg tekið fram til þess að sýna hamskiftin hjá hæstv. ráðh., en engan veginn af því, að jeg óski eftir frv. í þessa átt. Yfirleitt læt jeg mig það litlu skifta, hvort frv. kemur fram eða ekki, því að það mundi sennilega felt, ef fram kæmi. Jeg hefi tekið þetta fram af því, að engum stjórnmálamanni má haldast uppi óátalið að ganga í berhögg við sjálfan sig, þótt hann komist í ráðherrasess. Þá vil jeg nefna mál, sem hæstv. stjórn hafði mjög á oddinum við síðustu kosningar, og það voru Spánarsamningarnir og fækkun útsölustaða Spánarvínanna. Eins og kunnugt er, var háð um þetta hörð rimma á síðasta þingi, og minnisstæðar munu vera árásirnar á hv. 6. landsk. (JKr) fyrir hvernig hann greiddi atkvæði í því máli. Og út af þessu máli var reynt fyrir síðustu kosningar að koma því inn hjá kjósendum landsins - og það er hæstv.dómsmrh. (JJ), sem mest hefir fyrir því gengist -, að Íhaldsflokkurinn vildi veita sem mestu vínflóði yfir landið. Kunnugir vissu, að þetta var ekki annað en atkvæðaveiðar. Það voru blekkingar til þess að ná í atkvæði á kjördegi. Það er stórfeld tilraun til þess að falsa framkomu Íhaldsflokksins í augum almennings. Þetta var mögulegt af því, að flokkurinn var sjer meðvitandi þeirrar ábyrgðar, sem á honum hvíldi, og hann leit svo á og lítur svo á enn, að það sje ósamboðið hvaða stjórnmálaflokki sem er að hafa alþjóðamál að leiksoppi í flokksþágu. Flokkurinn vildi heldur eiga á hættu að verða ranglega dæmdur meðal kjósenda en að bregðast skyldu sinni. Hefði hann viljað leika skollaleik, hefði ekkert verið hægara en að lofa öllu fögru, draga framkvæmdir fram yfir kosningar og bregðast svo loforðunum. En flokkurinn vildi ekki setja blett á sig með þessu, jafnvel þótt hann hefði með því getað fengið nokkrum hundruðum atkv. fleira við kosningarnar. Þessi var þá afstaða Íhaldsflokksins, og er þá eftir að athuga afstöðu hæstv.dómsmrh. og hans flokks til málsins, og skal það nú gert. Jeg tek hjer afstöðu hæstv.dómsmrh. sjerstaklega, af því að hann hefir mest komið við þetta mál af flokksbræðrum sínum og var sá eini þeirra, sem hafði kjark til að vera svo ábyrgðarlaus að greiða atkv. gegn Spánarsamningnum. Það er þessi hæstv. ráðh., sem mest hefir barist fyrir því að koma því inn í meðvitund landsmanna, að Íhaldsflokkurinn væri að miklu leyti samansettur af drykkjurútum, sem vildu veita sem mestu Spánarvínsflóði yfir landið. Og hann fjekk kærkomið tilefni til þess rjett fyrir síðustu kosningar, þar sem var tillaga um endurskoðun Spánarsamninganna og fækkun vínútsölustaðanna. Í atkvæðagreiðslunni um þessi mál taldi hann sig hafa bitrust vopn á Íhaldsflokkinn. Það er því ekki nema maklegt, að athugaðar sjeu gerðir hans síðan hann tók við ráðherraembættinu, sjerstaklega af því að skapanornirnar löguðu rás viðburðanna þannig, að hann varð yfirmaður þessara mála. Fyrst er þá að minnast þess, að á síðasta þingi greiddi hann atkv. bæði með endurskoðun Spánarsamninganna - sem var sama og uppsögn þeirra - og fækkun vínútsölustaða. Hefir nú hæstv. ráðh. (JJ) staðið við þessa atkvæðagreiðslu sína, er hann fjekk æðstu stjórn þessara mála? Nei, og aftur nei. Útsölurnar eru jafnmargar í dag og þegar hæstv. ráðh. tók við völdum, og Spánarsamningarnir hafa hvorki verið teknir til endurskoðunar nje þeim sagt upp. En hæstv. ráðh. hefir gert annað. Hann hefir í blaði sínu ritað grein (í Tímanum 15. okt. f. á.), þar sem hann segir: „Spánarsamninginn verður að halda þangað til yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar, vitandi vits, afræður að breyta honum“. Og í sömu grein segir hann: „Eins og skapferli Íslendinga er háttað, eru þeir lítt hæfir í veislum og mannfagnaði án einhverrar örfunar.“ Og enn segir hann: „Í þessu efni eiga allar stjettir sammerkt, eins og komið er. Vínnautn bænda, sjómanna, lækna og lögfræðinga er hin sama. Engin stjett getur í þessu efni kastað steini að nábúanum“. Í þessum tilfærðu orðum felst það, að Spánarsamningunum vill hæstv. ráðh. eigi hrófla við, nema það sje samþykt af yfirgnæfandi meiri hluta með þjóðaratkvæði. En á þinginu í fyrra mintist hann ekki á þjóðaratkvæði. Hann rumskast fyrst í þessu, þegar hann er orðinn ráðherra. Auðvitað er betra seint en aldrei, en hætt er þó við, að hann verði grunaður um, að hann hafi vitað betur áður og að hann hafi notað þetta mál til pólitískra sjónhverfinga, því að til þeirra hættir honum mjög og um það brot er hann margsekur. Ummæli hæstv. ráðh. um, að Íslendingar sjeu tæpast veisluhæfir vegna skaplyndis síns, nema þeir fái sjer í staupinu til glaðnings, eru brosleg, og þetta er áreiðanlega í fyrsta sinn, sem landsmenn eru úr ráðherrasessi hvattir til að vera sætkendir eða slompfullir í veislum. Það liggur því næst að segja, að þessi hæstv. ráðh. vilji veita vínflóði yfir landið í miklu stærri stíl en áður hefir þekst. Hann ætti því að hætta að bera slíkar sakir á Íhaldsflokkinn. Sú sök hvílir á honum sjálfum. Meira að segja er þessi áðurnefnda grein hæstv. ráðh. þannig rituð, að næst liggur að skilja hana svo, að við eigum að fylgja dæmi ýmsra Suðurlandaþjóða og drekka vín eins og Englendingar drekka te og við hjer á landi drekkum kaffi og mjólk. Annars verð jeg að segja hæstv. ráðh., að jeg sje mjer alls ekki fært að hlýða þessari ráðleggingu, því að ef jeg ætti að drekka Spánarvín eins og Suðurlandaþjóðir eða eins og jeg drekk kaffi, væri jeg drukkinn á hverjum degi, og það þykir mjer ekki fýsileg tilhugsun. Hæstv. ráðh. segir, að allar stjettir í landinu eigi sammerkt um drykkjuskap, en áður hefir hann haldið því fram, að það væri Íhaldsflokkurinn, sem svelgdi vínið, og varla aðrir. Er það vel, að ráðh. hefir að fyrra bragði etið í sig þessi ósannindi - eða drukkið þau í sig - ef hann vill heldur orða það þannig. Jeg tók það fram áðan, að útsölustöðum Spánarvína hefði ekkert verið fækkað síðan hæstv.dómsmrh. tók við völdum. Og á þessu þingi hefir komið fram till. um að rannsaka, hvort hægt væri að gera þetta. Afdrif þeirrar tillögu eru í svo fersku minni, að ekki þarf hjer um þau að ræða, en það er eftirtektarvert, að það sama atriði, sem í fyrra þótti sjálfsagt að skora á stjórnina að framkvæma skilyrðislaust, þykir nú nauðsynlegt að skipa nefnd til að rannsaka. Auðvitað dettur mjer ekki í hug að ásaka hæstv. ráðh. fyrir, þótt mál þetta verði rannsakað. Því fer fjarri. En það, sem jeg tel ásökunarvert, er það, að nota eitt af stórmálum þjóðarinnar til þess að blekkja kjósendur með; það er óheiðarleg stjórnmálamenska og þeim, sem þannig fara að, getur ekki haldist það uppi óátalið. Enn er eitt atriði, sem jeg veit ekki, hvort jeg á heldur að beina að hæstv. forsætisráðh. eða hæstv. dómsmálaráðh., en ef til vill er rjettast að beina því að þeim báðum. Þetta atriði er það, að í apríl í fyrra flutti blað þeirra ákaflega harðorða skammagrein um þáv. hæstv. fjmrh. (JÞ) fyrir það, að hann hefði í fjárlagafrv. sínu fyrir árið 1928 áætlað tekjur af gengisviðauka, þótt lögin um hann giltu aðeins til ársloka 1927. Þetta kölluðu þeir ritstjórarnir „hneyksli“ og „afglöp“ og sögðu, að „einsdæmin væru verst“. Með þessari röksemdaleiðslu komust þeir að því, að fyrv. stjórn hefði lagt fyrir þingið frv. með miklum tekjuhalla, og „það má aldrei eiga sjer stað“, sögðu þeir. Nú er fróðlegt að athuga, hvort hæstv. ráðherrar hafa að því, er snertir frv. til fjárlaga fyrir árið 1929, gert sig seka í hinu sama. Jeg undantek hjer hæstv. fjármálaráðh., af því að mjer er ekki kunnugt um, að hann hafi átt neinn þátt í ritstjórn Tímans. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að um verðtollinn er þannig ástatt, að lög þau, er heimila að krefja hann inn, gilda aðeins til ársloka 1928. Hið sama er um gengisviðaukann. Nú er því spurningin: Hefir hæstv. stjórn áætlað tekjurnar 1929 eins og lögin um verðtoll giltu lengur en til 1928. Ef hún hefir gert þetta, þá er það að dómi ritstjóranna „hneyksli“ og „afglöp“. Það vil jeg minna hv. deildarmenn á. Til þess að sannfærast um þetta, fletti jeg upp fjárlagafrv. fyrir árið 1929. Þar er áætlaður verðtollur, 600 þús. kr., og af öðrum liðum fjárlagafrv. sje jeg, að áætlað er með gengisviðaukanum. Hjer fer því enn fram hið sama og í ýmsum öðrum málum; þegar ritstjórarnir verða að ráðherrum, þá verða þeir að umskiftingum og fremja þann verknað sjálfir, sem þeir áður hafa kallað „hneyksli“ og „afglöp“. Og eigi að nota sömu röksemdaleiðslu og þeir notuðu í fyrra, hafa þeir nú lagt fram frv. til fjárlaga með á aðra miljón kr. tekjuhalla a. m. k. Þetta er það, sem eftir orðum þeirra sjálfra má aldrei koma fyrir. Enn dettur mjer í hug eitt dæmi, og það er þetta: Í fyrra henti fyrv. stjórn það, að hún áætlaði 100 þús. kr. of lága upphæð til styrkveitinga samkvæmt jarðræktarlögunum. Þetta gripu oftnefndir tvímenningar á ritstjórnartrjehestinum auðvitað á lofti og reyndu að notfæra sjer þetta á þann veg, að íhaldsmenn vildu draga úr öllum fjárveitingum til bænda. Ástæðan til þessarar skökku áætlunar, sem jeg verð að taka á mitt bak, var sú, að jarðræktarframkvæmdir höfðu aukist miklu meira vegna jarðræktarlaganna en jeg hafði gert ráð fyrir eða búist við, og er það í sjálfu sjer mjög gleðilegt. En hvernig hefir þá farið fyrir eftirmanni mínum, hæstv. núverandi atvmrh. (TrÞ)? Hann mun þó ekki hafa lent í sama pyttinum og jeg? Ójú, hann hafði lag á því að smokka sjer í sama pyttinn, þótt hann hefði fordæmt mig fyrir það, og ekki nóg með það, heldur hefir hann dottið enn dýpra, hví að samkv. áætlun hv. fjárveitinganefndar er áætlun hans um þennan lið 120 þús. kr. of lág. Sannast hjer, að við ber það, að „sjer grefur gröf þó grafi“. En jeg þarf að víkja aftur að áætlun fjárlagafrv. og tekjulöggjöfinni og gera grein fyrir, hvers vegna jeg undantek hæstv. fjármálaráðh. ávítunum. Það var af því, að jeg tel það heimilt að áætla eins og fyrv. og núv. stjórn hefir gert, enda hefir það verið gert áður. Þegar stjórn leggur til, að gildandi lög sjeu framlengd, þá tel jeg ekkert rangt í að taka tekjurnar upp í áætlun. Þetta er ástæðan til þess, að ávítur mínar ná ekki til hæstv. fjármálaráðh. Hann hefir mjer vitanlega aldrei látið uppi, að þessi aðferð væri röng. Það, sem jeg ávíta, er því einungis veðrabrigðin, hamskiftin, hringsnúningurinn hjá hinum ráðh. (TrÞ og JJ). Þeir víla ekki fyrir sjer að taka þátt í því, sem þeir áður hafa kallað „hneyksli“ og „afglöp“. Margt fleira mætti telja, til þess að sýna hin pólitísku fataskifti ráðherra þessara, en í þetta skifti þykir mjer ekki ástæða til að halda hjer sýningu á meiru af hinum pólitísku ræflum, sem þessir hæstv. ráðherrar klæddust í fyrir síðustu kosningar. Þeir hafa nú sjálfir rifið sundur þessi klæði sín og í öllum þeim tilfellum, sem jeg hefi nefnt, íklæðst brúkuðum fötum íhaldsmanna, og hefi jeg ekkert við það að athuga, eins og nærri má geta, heldur lýsi jeg yfir því, að þeim er velkomið að lána flíkurnar, en skila verða þeir þeim aftur í gildu standi eða með fullu álagi, og ekki kæmi mjer það á óvart, þó að þeir yrðu á næsta kjördegi að borga álagið með nokkrum hundruðum eða þúsundum atkvæða, því að kjósendur munu sjá og skilja, að í sumar sem leið, þegar þeir komu á atkvæðabiðilsbuxunum, þá voru þær öðruvísi en ráðherrabuxurnar, sem þeir nú eru komnir í, er þeir fara með þau mál, sem jeg hefi nefnt. Til þess að koma í veg fyrir misskilning, vil jeg taka það fram, að mjer dettur vitaskuld ekki í hug að halda því fram, að þessir hæstv. ráðh. (TrÞ og JJ) hafi haft pólitísk fataskifti í öllum málum, en jeg hefi hjer tekið mjer fyrir hendur að sýna nokkur dæmi hamskiftanna. Jeg hefi tekið þetta fram, til þess að sýna fram á, að þeir hafa í þessum málum siglt undir fölsku flaggi á atkvæðaveiðum sínum í sumar. Jeg finn ástæðu til þess að taka þetta fram sjerstaklega, af því að jeg sje af nýútkomnum blöðum þessara ráðh., að þeir reyna að snúa skýrslu okkar íhaldsmanna um hringsnúninginn þannig, að við ámælum þeim fyrir að hafa snúist. En svo er ekki. Við ámælum þeim ekki fyrir það, heldur fyrir hitt, að þeir komu ekki til dyranna eins og þeir voru klæddir. Jeg skal þá ekki hafa þetta mál mitt lengra að sinni, en hefði jeg átt að velja einkunnarorð því fáa, sem jeg hefi sagt hjer, mundu þau hafa orðið þessi: Svikin loforð.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg verð að leyfa mjer, þótt það sje sjálfsagt óvenjulegt við þetta tækifæri, að þakka hv. 1. þm. Skagf. (MG) fyrir að lýsa áliti sínu á mjer eins smekklega og hann gerði, enda tel jeg mjer það til tekna. Hann líkti mjer við gamalt latneskt goð, sem hafði tvö andlit. Hann hjet Janus, guðinn sá; janúarmánuður dregur nafn sitt af honum. Hann hafði tvö andlit, og horfði annað fram, en hitt aftur. Mjer er sönn ánægja að taka á móti þeim „komplimentum“ - ef jeg má nota það orð -, sem felast í þessari líkingu. Það er myndin af vitsmunamanninum, sem horfir fram og aftur og framkvæmir ekkert, nema að vel athuguðu máli. Og jeg verð að segja það, að jeg bjóst ekki við slíku hrósi 

Misskilningur

. Það getur ekki verið misskilningur, nema hv.þm. sje farinn að ryðga í goðafræðinni. Jeg ætla þá að snúa mjer að fyrirspurninni og þeim ummælum, sem hv. 1. þm. Skagf. beindi til mín. Kem jeg þá fyrst að fyrirspurninni. Hv. þm. spurði, hvort jeg ætlaði að veita Titan sjerleyfið eða ekki. Því er nú til að svara fyrst, að jeg var spurður að þessu sama annaðhvort í dag eða gær og upplýsti þá, að þegar er búið að fá umsögn um málið frá einum aðilja, ráðunaut stjórnarinnar í vatnamálum, vegamálastjóra, og beðið eftir umsögn frá öðrum, rafmagnsstjóranum í Reykjavík, sem hv. 1. þm. Skagf. í fyrra sagði, að væri sjálfsagt að leita umsagnar hjá. Mjer þykir ekki rjett að lýsa yfir afstöðu minni fyrr en umsögnin er komin. Mjer finst sjálfsagt að taka ekki ákvörðun fyrr en öll gögn í málinu eru komin fram. Og mjer þykir það undarlegt, ef hv.þm. hefir haft þann sið, meðan hann sat í stóli atvmrh., að leita umsagna, en lýsa yfir úrslitum áður en þær umsagnir eru fengnar. Jeg mun ekki hafa þann sið, meðan jeg sit í þeim stóli. Háttv. þm. var að minnast á íhaldsflíkurnar, sem við framsóknarmenn hefðum farið í. En hann getur verið rólegur; þessum flíkum hans mun jeg ekki seilast eftir. Hann getur verið þess fullviss, að hann fær að eiga þær óáreittur af mjer. Hvorki í þessu nje öðru mun jeg fara í flíkur hans, enda geri jeg hiklaust ráð fyrir, að þær spryngju fljótt utan af mjer, og jeg neita því alveg að klæðast þeim. - En jeg vil bæta því við, að þegar umsögnin er komin og málið liggur fyrir í heild sinni, mun ekki standa á mjer að gefa þinginu skýr og ákveðin svör um það, hvort jeg mun veita sjerleyfið eða ekki. Þá lýsti hv.þm. óánægju sinni yfir stefnu stjórnarinnar í samgöngumálum; annarsvegar yfir því, að minna væri nú veitt til vegalagninga en áður, og hinsvegar yfir því, að stjórnin fer fram á að fá heimild til að kaupa strandferðaskip. Jeg hefi svo oft vikið að þessu áður, að það er óþarfi að gera það enn einu sinni. Það er ekki stefna okkar að draga úr verklegum framkvæmdum, en við urðum að gera það, vegna þess, að Íhaldsflokkurinn skildi þannig við skattamálin, að ekkert var eftir í kassanum, þegar búið var að greiða kostnað af starfsmannahaldi og öðru. En það er regla, sem við munum fylgja, að leggja ekki fjárlögin fram með tekjuhalla. Hitt veit hv.þm. vel, að ef við fáum tekjuauka, erum við ráðnir í að bera fram brtt. og kippa þessu í lag. Stjórnin hefir fullan áhuga á samgöngubótum á landi og við viljum koma upp strandferðaskipi líka, ef þess er nokkur kostur. Við ætlum ekki að ganga með „fjáraukalögin miklu“ á bakinu; í þær íhaldsspjarir ætlum við ekki að fara.

Við sjáum nú til

. Nei, það er áreiðanlegt, að við ger um það aldrei. Þá sagði háttv.þm., að jeg hefði breytt um stefnu í sendiherramálinu, og sagðist minna á það, ekki til að álasa mjer, heldur til að stríða. Jeg skil það mæta vel, að hv.þm. langi til að leysa frá skjóðunni og stríða mjer; það er sjálfsagt á eldhúsdegi. Jeg hefi líka sjálfur gert þetta sama, jeg hefi oft og tíðum strítt þessum hv.þm. áður fyrr, eins og hann mun minnast. En jeg vil minna á það, að þegar sendiherramálið lá fyrir á þingi 1924, var það annar maður, sem reis upp úr sæti sínu og hafði sömu aðstöðu og jeg og hjelt, að þessu mætti koma fyrir á hagkvæmari og ódýrari hátt. Þetta var fyrverandi forsrh. (JÞ), svo að háttv.þm. hlýtur að áfella hann, ef stjórnin er ámælisverð í þessu efni.

Jeg áfeldi ekki

. Hv. þm. áfeldi mig fyrir að hafa hvikað frá Stefnu minni í þessu máli, þar sem jeg hefði borið fjárlögin fram með fjárveitingu til sendiherra; en jeg verð að hlýða landslögum, og samkv. þeim er skyldugt nú að veita fje til sendiherraembættisins. Jeg hlíti dómi hæstvirts forseta í þessu efni, sem úrskurðaði till.fjvn. um að fella niður launin frá í fyrra.

Var ekki hægt að koma með frv?

. Frv. er komið fram, og jeg mun gera grein fyrir aðstöðu minni á sama grundvelli og áður. Þá var það aðstoðarmaðurinn við utanríkismálin í stjórnarráðinu. Á sínum tíma var ráðinn maður til þess starfa með miklu yfirlæti og miklu fje. Hinsvegar hefi jeg ekki bætt neinum við, því að þegar jeg tók við þessum málum, var starfsmaður fyrir, sem starfaði að þeim. En hann sagði starfinu af sjer, og þá tók jeg mann í staðinn, sem starfar ca. tvo tíma á dag. En jeg get bætt því við, að síðan ritdeilan var háð um þetta fyrir 8 árum, hafa utanríkismálin vaxið mikið, og jeg segi það hiklaust, að jeg álít, að nú þurfi fullkomnari starfskrafta. Þá var það gengismálið. Hv. þm. sagði, að í Tímanum hefði jeg haldið því fram, að það væri óheppilegt, að krónan fjelli, en þó talið óhagstætt, að hún yrði hækkuð. Jeg hefi altaf viljað festa peningana og verið á móti sveiflum, hvort sem er upp eða niður, því að það er atvinnuvegunum til mikillar bölvunar. Jeg hefi altaf gert þá kröfu, að settur verði fastur og heilbrigður grundvöllur í peningamálunum. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði gengið á snið við fyrri skoðanir mínar í gengismálinu við stjórnarmyndunina með því að taka núverandi fjmrh. í stjórnina. Jeg viðurkenni með gleði, að jeg átti töluverðan þátt í því, að hann varð í stjórninni, en jeg get fullvissað hv. 1. þm. Skagf. um það, að enginn árekstur verður innan stjórnarinnar í gengismálinu fyrir það. Og jeg vil benda hv.þm. á það, að hæstv. fjmrh. hefir skipað hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) sem formann gengisnefndarinnar, svo að menn ættu að geta rent grun í, hver er stefna fjmrh. og stjórnarinnar í gengismálinu. Þá vitnaði hv.þm. í frv., sem jeg flutti á þinginu 1926, og greinargerð þess, en þar segir, að fyrsti aðdragandinn til að festa krónuna verði að koma frá þinginu. Þetta er ekki í neinu ósamræmi við það, sem jeg hefi gert, og þegar hv.þm. er að tala um, að yfirlýsing þurfi að koma um það, að krónan verði ekki hækkuð, vil jeg hugga hann með því, að slík yfirlýsing kemur væntanlega áður en þingi verður slitið. Þá talaði hv.þm. um það, að bönkunum yrði að hjálpa. Það verður gert. Við þurfum ekki frv., þar sem við höfum valdið nú í okkar höndum. Hv. þm. sagði, að jeg hefði sagt, að ljetta þyrfti áhættum gengisverslunarinnar af bönkunum. Fyrverandi fjmrh. þóttist hafa vald til þess undir vissum kringumstæðum. Aðstæðurnar hafa ekki breytst, en nú höfum við valdið og munum nota það til þess að hindra, að þau sömu óheillatíðindi gerist, sem gerðust í tíð fyrverandi stjórnar. - Hv. þm. þarf ekki að bera kvíðboga fyrir okkar gerðum; við munum leggja ráðherrastöðurnar í veð til þess að hindra, að slíkar óheillir gerist aftur sem í tíð fyrverandi stjórnar. - Áður en til slíks dregur, mun jeg senda skeyti út fyrir pollinn og biðjast lausnar. Þá var það gengisviðaukinn. Núverandi stjórn bar fram frv. um hann um leið og fjárlagafrv. var borið fram, en fyrverandi fjmrh. (JÞ) gleymdi því. Það var þess vegna fyllsta ástæða til að setja út á þetta í fyrra, en við mundum þetta og bárum fram frv. samtímis. Þá sagði hv.þm., að jeg hefði fallið í sama pytt sem hann um áætlun á kostnaði við jarðræktarlögin. Jeg skal viðurkenna það, en jeg á mína afsökun í því, að jeg hafði engar skýrslur í desembermánuði, þegar jeg samdi áætlunina.

Alveg eins og jeg

. En jeg hefi beðið fjvn. að hækka áætlunina. Jeg fer nú að hætta, en jeg verð að lýsa yfir því, að eins ánægður og jeg var yfir byrjuninni á ræðu hv. 1. þm. Skagf., eins óánægður var jeg yfir endinum, hans vegna sjálfs. Hv. þm. var að tala um, að engum stjórnmálamanni mætti líðast að breyta um stefnu og ganga í berhögg við skoðanir sínar. Jeg er þessu sammála og hefi slíkt aldrei gert; jeg hegða mjer eins og áður, og sá er einn munurinn, að nú hefi jeg valdið. En um háttv. 1. þm. Skagf. er mjer óhætt að segja, að enginn íslenskur stjórnmálamaður fyr nje síðar hefir gengið eins í berhögg við fortíð sína sem hann. Allir muna framkomu hans í tóbakseinkasölumálinu, hversu stjúpmóðurlega honum fórst við það barn sitt. En fáir munu geta hugsað sjer nógu harðan dóm á hann og voðalegan, þar sem hann hefir gengið svo mjög í berhögg við fortíð sína, að engan stjórnmálamann hefir hent annað eins, að verða bæði faðir og morðingi síns pólitíska barns.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 1. þm. Skagf. (MG) ljet mig verða aðnjótandi lítils hluta af sinni fyrstu ræðu, en með því að svo stendur á, að hann á sem ráðherra að svara fyrir 2/3 hluta af síðasta ári, þá vona jeg, að hann taki mjer það ekki illa upp, þó að jeg fari fyrst í eldhúsið til hans. Jeg ætla að byrja á því máli, að í seinni ráðherratíð hv. 1. þm. Skagf. - jeg ætla ekki að tiltaka hve snemma - kom fyrir sú furða í stjórnardeild hans, að hann sá sig neyddan til að bera skrifstofustjóra sinn ofurliði um afgreiðslu máls, sem var svo ófrægilegt, að skrifstofustjóri neitaði að fást nokkuð við það. Niðurstaðan varð sú, að ráðherra fjekk aðra hjálp til að afgreiða málið. Í atvinnumálaráðuneytinu er sjóður, sem nefnist fiskiveiðasjóður. Hann er ekki mjög stór, en hlutverk hans er að styðja hinn smærri útveg. Honum er í orði kveðnu stjórnað af atvinnumálaráðherra, en í framkvæmdinni af skrifstofustjóra. Nú hefir verið fylgt svo mikilli gætni um stjórn sjóðsins, að ekkert hefir tapast úr honum, nema eitt lán, sem jeg ætla nú að skýra frá. Þessu láni var þannig háttað, að það var veitt manni hjer í bæ til rekstrar trjekyllis nokkurs með gufuvjel, er „Stefnir“ hjet. Þessi maður virðist hafa haft mjög góða aðstöðu hjá þáverandi hæstv. ráðherra, því að ráðherrann lætur hann hafa allmikla upphæð - mig minnir 15 þúsund krónur - úr sjóðnum. En þegar að afgreiðslu lánsins kom, neitaði skrifstofustjóri að framkvæma hana, af því að hann sá, að eitthvað var gruggugt við þetta. Nú ætla jeg ekki að fara út í það, sem kunnugir menn álíta, að gert hafi verið og sem ráðherra hefir eflaust ekki vitað um, að mikið af láninu hafi verið látið upp í skuld til málafærslumanns hjer í bænum, sem er háttstandandi flokksbróðir þáverandi ráðherra. Af skipinu er það að segja, að það fór á veiðar, en alt gekk í hinum mestu handaskolum. Skipið reyndist ónýtt og á það hlóðust sjóveð, sem landið verður að leysa út með nýjum og nýjum upphæðum, þannig að nú hvíla á því um 30 þúsund krónur. Það er of dýrt að hafa það á floti og niðurstaðan er sú, að það er dregið upp í dráttarbrautina í Vesturbænum, og þar stendur það, en ríkissjóður borgar með því 200 kr. á ári. Það er einkum eftirtektarvert við þetta Stefnislán, að hinn gætni og reyndi skrifstofustjóri, Oddur heitinn Hermannsson, hafði frá upphafi á láni þessu hina mestu andstygð og var þess fullviss, að það mundi tapast. Eins og jeg tók fram áðan, er þetta lán einsdæmi á tvennan hátt. Fyrst og fremst af því, að ráðherra hefir veitt það í trássi við skrifstofustjóra sinn, og í öðru lagi af því, að tapast hefir tvöföld upphæð frumlánsins. Jeg vil nú skora á hv.þm. að skýra frá því, hvaða hvatir komu honum til að veita þetta lán og hvort hann hefir einhverjar frambærilegar afsakanir fyrir þessum verknaði. Þá kem jeg að máli, sem við höfum báðir haft afskifti af, máli, sem jeg tók að erfðum eftir hann. Það hefir ekki mikið verið talað opinberlega um þetta mál hjer á landi, en því meira erlendis. Og á meðan fyrverandi hæstv. ráðherra hafði afskifti af málinu, var það umtal síst til þess fallið að auka virðingu manna fyrir landsstjórninni íslensku eða landhelgigæslunni. Í júlí í fyrra strandaði enskur togari, „Ohm“ að nafni, við Skaga milli Skagafjarðar og Húnaflóa. Strandið var ekki sjerlega alvarlegt og miklar líkur voru til, að skipinu yrði náð út. „Óðinn“ kom á vettvang og reyndi að ná því út, en gafst upp í bili og hvarf á burtu. Á meðan kemur annar enskur togari frá sama fjelagi og sá, er strandaði, og hjálpaði honum til að losna við kol og ís, og brátt tekst þessum togara og Óðni að draga skipið út og kemst það leiðar sinnar. Nú kom til kasta hv. 1. þm. Skagf. að ákveða, hvað ríkið skyldi taka í bætur. Hann mun hafa álitið, að hjer væri um góðan feng að ræða fyrir landhelgisjóð og skipherrann, sem fær helming af björgunarlaunum skipshafnar. Hann gerði ráð fyrir, að skipið væri meira en 200 þúsund króna virði og ljet Englendinga vita, að 50 þúsund krónur mundi stjórninni þykja sómasamlegt að fá fyrir hjálp varðskipsins. En þegar enska ábyrgðarfjelagið frjettir þetta, snýst það ókunnuglega við og þykir furðu gegna, að íslensk strandvarnarskip skuli leigja sig þannig út. Það neitar að borga upphæðina og heldur því fram við stjórnina, að krafan sje óvanaleg og mundi talin lítt sæmandi meðal siðmentaðra þjóða, því að slík skip selji ekki að jafnaði hjálp sína. Íslenska stjórnin reynir að halda kröfum sínum til streitu og lætur virða skipið. Við undirmat er það virt á 130 þúsund krónur, en við yfirmat á 127 þúsund kr. Þó voru í matsnefnd formaður Fiskifjelagsins og Jessen skólastjóri, svo að áhersla virðist hafa verið lögð á að leita álits sjerfróðra manna. Eftir þetta lækkar stjórnin kröfu sína, eins og gyðingur á prangsölu, niður í 20 þús. krónur. Farið er að skrifa í ensk blöð um málið og framferði stjórnarinnar talið hið mesta hneyksli og vöntun á mannasiðum. Þótti þetta svo mikil tíðindi, að 2000 kr. fóru í skeytagjald milli Íslands og Englands út af máli þessu! Niðurstaðan af öllu þessu varð sú, að stjórnin sá sig tilneydda að lækka enn kröfu sína niður í 12 þúsund krónur. Þannig stóðu sakir, þegar ráðherra fór frá. Það, sem hjer hafði verið gert gagnvart þessari merku nábúaþjóð, var þess eðlis, að sennilegast var, að hún fengi ekki annað skilið en sömu skipin væru höfð til þess að elta uppi lögbrjótana við Íslandsstrendur og til þess að okra á björgun, ef eitthvert útlent veiðiskip væri svo óheppið að stranda á íslenskri strönd. Við hinu fyrra gátu útlendingarnir vitanlega ekkert sagt. Þar erum við í okkar fulla rjetti. En hvað snertir hið síðara, þá á jeg ekki nógu sterk orð til þess að lýsa andstygð minni á þessu atferli hæstv. fyrv. ráðherra; á þeim gyðingshætti, er hann þarna beitti. Hvers er að vænta á öðrum sviðum? Verður að segja það til hróss lögfræðingunum hjer í bænum, að mörgum þeirra þótti framkoma íhaldsstjórnarinnar hrein og bein landsminkun. Þegar jeg hafði tekið við stjórnarstörfum, varð jeg þess áskynja, að hjer hefðu verið brotnar alþjóðavenjur. Jeg aflaði mjer upplýsinga gegnum sendiherraskrifstofuna í Kaupmannahöfn og hjá Jóni Krabbe konungsritara og erlendum mönnum, fróðum í þessu efni. Niðurstaðan af þeim upplýsingum varð sú, að það væri vonlaust að halda áfram stefnu hæstv. fyrv. stjórnar. Fyrir því væri ekkert fordæmi. Englendingar þekkja ekki annað en það, að slík skip, sem eru í þjónustu landsins, telji sjer ekki sæma það að selja sig á þann hátt, er hjer hafði verið gert. Þeir líta líkt á þetta háttalag og það, ef forstjóri hæstarjettar segði ókunnugum manni til vegar á götu og setti upp krónu fyrir viðvikið. Samkvæmt embættisstöðu hans væri það honum algerlega ásamboðið. Líkt tilfelli kom fyrir í Danmörku ekki alls fyrir löngu um skip frá Eistlandi. En danska stjórnin hafði fallið frá að gera kröfu til björgunarlauna. Annað dæmi er frá 1908. Þá bjargaði Islands Falk enskum togara af grunni við Íslandsstrendur. Venjulegt skip hefði fengið 600 sterlingspund fyrir björgunina. Danska stjórnin tók 200 sterlingspund handa skipshöfn Fálkans, en fjell frá að gera frekari kröfu. Niðurstaðan varð sú, að núverandi stjórn reyndi að gera hið besta úr því, sem komið var, og gaf líknarsjóði í Hull þessa 2/3 björgunarlaunanna, sem eftir stóðu, en 1/3 fjell að sjálfsögðu til skipshafnarinnar, þar af helmingur til skipstjóra og hinn helmingurinn til háseta. Þetta segi jeg aðeins til þess að fá að vita, hvaða afsakanir hv. 1. þm. Skagf. hefir fram að færa. Þegar jeg tók við af honum, voru enskar blaðaskrifstofur og útgerðarfjelög búin að eyða stórfje, svo sem fyr er um getið, í símskeyti um þetta mál. Var það lagt þjóðinni mjög út til ófrægðar í Englandi, og mátti svo búið ekki standa. En síðan stjórnarskiftin urðu, hafa ummælin út af þessu atviki snúist á annan og betri veg. Jeg hefi fengið í hendur úrklippur úr 20–30 enskum blöðum, þar sem talað er vinsamlega um íslensku þjóðina fyrir þetta; varðskip ríkisins hafi bjargað enskum togara af grunni og björgunarlaunin verið gefin líknarsjóði í Englandi. Þá kem jeg að öðru máli, sem hv. 1. þm. Skagf. afgreiddi 2–3 dögum fyrir stjórnarskiftin. Brjef þar að lútandi er dagsett 27. ágúst 1927, og mun þetta hafa verið eitthvert síðasta embættisverk háttv.þm. (MG) sem dómsmálaráðherra að ljúka því“ máli. Jeg á hjer við meðferð hans á svonefndum Thorcillisjóði. Svo sem kunnugt er, var uppi um miðja 18. öld skólameistari í Skálholti, sá er hjet Jón Þorkelsson. Þegar hann var orðinn aldraður maður, gaf hann eigur sínar í sjóð, er verja skyldi til uppeldis og kenslu fátækum börnum í Gullbringu- og Kjósarsýslu. Gjafabrjefið er frá árinu 1759. Sjóðurinn stóð síðan á vöxtum það sem eftir var af 18. öld og fram á 19. öld. En er á leið síðustu öld, kom sjóðurinn í góðar þarfir meðan lítið var um skólamentun. Jón Þorkelsson var ættaður úr Kjalarnesþingum og vildi hann styðja með sjóðstofnun þessari ættmenn sína og efla til menningar. Enda hefir mönnum hingað til verið ljóst, hver tilgangur skólameistara var með sjóðnum, og hefir honum verið varið til uppeldis og mentunar fátækum börnum í þessu bygðarlagi. Stóð sjóður þessi jafnan undir umsjá og eftirliti landsstjórnarinnar. Nú kemur það fáheyrða atvik fyrir, sem vitnaðist eiginlega ekki fyr en eftir stjórnarskiftin, að fyrv. dómsmálaráðh. hefir í raun og veru afhent þennan sjóð Oddfellowreglunni og fengið konungsstaðfestingu á þeirri ráðstöfun. Við þetta er tvent að athuga. Í fyrsta lagi það, að stjórnin, sem átti að vera ævarandi trúnaðarmaður gefandans, afhendir sjóðinn útlendu leynifjelagi með útlendri æðstu stjórn. Að vísu er íslensk deild hjer á landi, en almenningur veit ekki, að hve miklu leyti þar gætir útlendra áhrifa. Í öðru lagi leyfir fyrv. dómsmrh., hv. 1. þm. Skagf., sjer að gerbreyta tilgangi gjafarbrjefsins. Sjóðurinn átti að ganga til fræðslu og mentunar fátækum börnum í fyrnefndum bygðarlögum. En í stað þess telur þetta leynifjelag hlutverk sitt að reka berklahæli handa börnum part úr árinu, nánar tiltekið yfir sumartímann, fyrir þessa peninga. Hjer er því um tvöfalt brot að ræða. Fyrst trúnaðarbrot gagnvart gefandanum, er ætlaðist til, að sjóðurinn stæði jafnan undir umsjá og öryggi æðstu stjórnar í landinu, og í öðru lagi brot gagnvart þeim, er sjóðsins áttu að njóta. Þótt ekki væri nema það að gerbreyta tilgangi sjóðsins, þá var það óverjandi. Við þurfum ekki annað en hugsa okkur, hvort Jón Þorkelsson skólameistari hafi 1759 ætlast til, að sjóðurinn yrði liður í berklavörnum Íslands, sem von er til, hefir hann lítt hugsað um þá starfsemi. Því miður er ekki öll sagan sögð með þessu; þótt það komi minna við hv. 1. þm. Skagf., er rjett að segja þann hluta sögunnar líka, til að sýna aðstöðu umrædds leynifjelags. Um leið og leynifjelagið biður um þessa peninga, skrifar það stjórninni 17. ágúst í sumar, er vitanlegt var, að stjórnarskifti mundu verða eftir nokkra daga. Það eru 5 menn, sem rita brjefið og fara þess á leit, að stjórnin leggi sjóðinn undir fjelagið, og fara þeir fram á það, er nú skal greina: 1. Að Thorcillisjóður byggi hæli fyrir veikluð börn. 2. Að stjórn sjóðsins verði framvegis skipuð þrem mönnum. Einn sje æðsti maður Oddfellowreglunnar hjer á landi, annar tilnefndur af honum, en samþyktur af stjórnarráðinu. Hinn þriðji valinn af stjórninni. Þetta er skrifað 17. ágúst. Síðan líður ekki á mjög löngu, eða með öðrum orðum ekki dagurinn, þar til háttv. 1. þm. Skagf., þá dómsmálaráðh., skrifar brjef það, er jeg hefi handa á milli, þar sem hann rekur gang málsins og kemst að þeirri niðurstöðu, að það sje vel viðeigandi að gera þessa breytingu, sem til þurfi á stjórn og tilgangi sjóðsins til þess að afhenda hann leynifjelaginu. Endar hann brjef sitt til konungs á þessa leið - með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt því, sem hjer hefir verið tekið fram, leyfi jeg mjer allraþegnsamlegast að leggja það til, að Yðar Hátign mætti þóknast allramildilegast að fallast á, að gjafasjóður Jóns Þorkelssonar Skálholtsrektors (Thorcillisjóður) veiti viðtöku umræddri gjöf með tilgreindum skilyrðum og að veita gildi með allrahæstri undirskrift tilskipun þeirri um stjórn sjóðsins, sem fylgir hjer með.“ Þá vildi jeg enn mega lesa upp með leyfi hæstv. forseta 1. gr. í þessari konunglegu tilskipun. Þar segir svo: „Í stjórn gjafasjóðs Jóns Þorkelssonar, Skálholtsrektors (Thorcillisjóðs) eiga sæti 3 menn, sem dóms- og kenslumálaráðuneytið skipar. Skal einn þeirra vera æðsti yfirmaður Oddfellowreglunnar á Íslandi og annar oddfellow, sem hann nefnir til og ráðherra samþykkir, en hinn þriðja velur ráðherra. Síðan er bætt við, en strikað út: „- Ef Oddfellowreglan skyldi leggjast niður á Íslandi, fellur stjórn sjóðsins undir dóms- og kenslumálaráðuneytið.“ Þetta er strikað út og sýnir, að ráðherranum hefir dottið hið góða í hug fyrst, en hið lakara eftir á, og hann síðan fylgt því, sem ver gegndi. Því að eins og tilskipunin er nú orðuð, er haldið opinni þeirri leið, að ef Oddfellowreglan legst niður hjer á landi, þá hverfi stjórn sjóðsins undir yfirmenn reglunnar í öðrum löndum. Hv. deildarmenn hafa kannske tekið eftir því, að um leið og ráðherra biður um konungsstaðfestingu á þessari samsteypu, nefnir hann gjöf til handa sjóðnum, sem er að vísu rangt, þar sem þvert á móti er um afhending Sjóðsins að ræða. En það, sem hann á við, er 37 þús. kr. gjöf frá Berklavarnafjelagi Íslands til Oddfellowreglunnar, sem hún vill nota í berklahælið og kallar hjer gjöf til Thorcillisjóðsins. Nokkur vafi leikur á um, hvort Oddfellowreglan hafi rjett til þessa fjár, og mun bráðlega verða höfðað mál gegn Oddfellowreglunni fyrir að hafa dregið sjer þetta fje frá Vífilsstaðahælinu. Það er kunnugt, að það hefir tíðkast um nokkur ár undanfarin, að menn, í stað kransa við jarðarfarir, gæfu nokkra fjárupphæð til Vífilsstaðahælisins og fengju dánarspjöld í staðinn sem viðurkenningu fyrir gjöfinni. Maður skyldi halda, að Vífilsstaðahælið fengi þessa peninga. En svo er ekki. Yfirlæknirinn á Vífilsstöðum hefir átt í marga ára stímabraki við háttv. 1. þm. Skagf., meðan hann var ráðherra, og máske líka bróður sinn, Jón heitinn Magnússon, fyrv. forsætisráðherra, að reyna að fá þetta fje til hælisins. Við læknirinn erum sammála um að reyna að bjarga þessu fje, þótt við sjeum kannske ekki sammála í sumu öðru. Yfirlæknirinn leggur eindregið til, að þessu fje verði varið til þess að koma upp vinnustofu handa sjúklingum á Vífilsstöðum. Verður það að álítast mjög þarft og vel til fallið að verja því þannig. Dánargjafir þessar hafa lent hjá þessu leynifjelagi, sem er mjög mannmargt hjer í bænum. Býst jeg jafnvel við, að háttv. 1. þm. Skagf. sje í því. En hvernig sem Sigurður Magnússon yfirlæknir hefir barist til þess að fá þessu kipt í lag, þá hefir landsstjórnin staðið með þeim, er hafa leyft sjer að draga í sjóð fjelags síns fje, er hælinu bar. Jeg álít, að nú sje valið tækifæri fyrir háttv. 1. þm. Skagf. að skýra fyrir háttv. deildarmönnum gang þessa máls, hvernig stendur á því, að yfirlæknirinn skuli enga áheyrn hafa fengið og hversu sú furða hefir getað átt sjer stað, að dánargjafir til Vífilsstaðahælisins lentu hjá leynifjelaginu, Oddfellowreglunni, og loks, hvernig honum gat dottið í hug að gera þá undarlegu tilskipun, að afhenda Thorcillisjóðinn þessu leynifjelagi í tilgangi, sem er allur annar en sá upprunalegi, er vakti fyrir gefandanum sjálfum. Hann hefir að engu óskir gefandans og afhendir sjóðinn þriggja manna stjórn, sem að vísu er látið heita svo, að ráðuneytið skipi. En fjarri er því, að svo sje, þar sem yfirmaður stofnunar, sem er deild úr útlendu fjelagi, er sjálfkjörinn í stjórn sjóðsins, og hann velur annan mann, sem og skal vera meðlimur þessa fjelagsskapar, en stjórnarráðið fær rjett fyrir náð og legsakir að velja þriðja mann í stjórnina. Jeg ætla ekki að segja neitt um það, hvaða skoðanir jeg hefi á gildi þessara hluta. En jeg hefi falið einum af þessum mönnum, sem er jafnframt trúnaðarmaður landsins í stjórnarráðinu, að sjá fyrir því, að ekkert verði gert í málinu í vetur af hálfu Oddfellowa. Kemur síðan til álita, hvort þessu verður ekki riftað með vorinu, og má vera, að það hafi einhver áhrif á fyrirætlanir þessa fjelags, ef það fær málsókn á hendur sjer út af Vífilsstaðadánargjöfunum. Ef háttv. 1. þm. Skagf. er meðlimur í fjelaginu, er það viðbótarástæða fyrir hann að gera hreint fyrir sínum eldhúsdyrum.

Það skal jeg gera, ef hæstv. ráðh. vill hlusta á mig

. Jeg skal hlusta á háttv.þm., þótt hann vilji til morguns.

Jeg verð þá að vera ódauðlegur í nótt eins og hæstv. ráðherra

. Jeg vil gjarnan fyrir mitt leyti stuðla að því, að hv. 1. þm. Skagf. fái ótakmarkað málfrelsi í þessu máli, til þess að gera hreint fyrir sínum dyrum, því að ekki mun af veita. Þá kem jeg að þriðja málinu af sama tægi og tvö hin fyrri. Það eru afskifti hv. 1. þm. Skagf. af steinolíufjelagsbákni því, er reist hefir skýli hjer suður við Skerjafjörð. Svo sem mönnum er kunnugt, þá var svo ástatt hjer á landi á stríðsárunum og lengur, að eitt útlent fjelag, Standard Oil, hafði fyrir tilstilli danskra og íslenskra leppa einræði í olíuverslun á Íslandi. Fjelagið notaði aðstöðu sína til þess að kúga Íslendinga og sjerstaklega bátaútveginn allfreklega. Árið 1920 gerist það, að Magnús Kristjánsson, sem þá var forstjóri landsverslunarinnar, hefst handa til þess að lækka verðið hjá erlenda hringnum og byrjar að versla með olíu fyrir landsins hönd. Tókst honum að þrýsta verðinu niður um helming. Var notuð heimild um einkasölu á steinolíu, sem samþykt hafði verið 1917, og stóð svo um 3 ár. Varð þessu erlenda okurfjelagi þannig bolað úr landi og olíuversluninni komið undir íslensk yfirráð, svo að bátaútvegurinn varð óháður hinum erlenda kúgunarhring, sem áður hafði pínt hann. En er stjórnmálaflokkur sá, er hv. 1. þm. Skagf. aðhyllist, kemur til valda, afnemur hann einkasöluna. Og hann, sem árið 1917 hafði átt nokkurn þátt í að koma henni á, flýtir sjer þá að opna landið upp á gátt fyrir útlendingum, og niðurstaðan varð sú, að gamli kúgarinn, Standard Oil, fer aftur að skjóta upp höfðinu. Hefir það gert alræmda samninga við ýmsa kaupsýslumenn, þar sem þeir eru þrælbundnir til að kaupa olíu einungis af þessu eina fjelagi um margra ára skeið. Ískyggilegast af þessu öllu er þó það, að nokkrir pólitískir samherjar og flokksbræður hv. 1. þm. Skagf. taka sjer fyrir hendur að lokka hingað stórt erlent fjelag, eitthvert stærsta olíufjelagið í heimi, og búa svo um hnútana, að það er að áliti margra vafamál, hvort sjálfstæði landsins og frelsi sje ekki af því hætta búin. Hið hollenska og enska auðfjelag, Shell, hafði um stund átt í einhverju makki við tvo íslenska kaupmenn, og má þó fullyrða, að upptökin að þeim bræðingi hafi verið hjeðan að heiman. Af því, sem síðar kom fram, eru allar líkur til, að kaupmenn þessir hafi og staðið í leynimakki við íhaldsstjórnina, einkum atvinnumálaráðherra. Hefst nú Skeljungsþáttur þessi með því, að 16. mars 1927 ritar firmað „Hallgrímur Benediktsson &, Co.“ stjórnarráðinu svo hljóðandi brjef: „Fyrir hönd Asiatic Petroleum Co. Ltd., London, leyfum við oss að fara þess á leit við hið háa stjórnarráð, að það samkvæmt heimild í 1. nr. 63, frá 28. nóv. 1919, veiti leyfi til þess, að ofangreint fjelag megi kaupa og fá eignarafsal að lóðarspildu við Skerjafjörð í Skildinganeslandi, að stærð alt að 240 X 200 fermetrar, en lóð þessa ætlar fjelagið að nota til þess að koma þar upp stöð til olíugeymslu. Virðingarfylst. H. Benediktsson.“ Þessu brjefi svarar svo atvinnumálaráðuneytið með brjefi, dags. 25. mars 1927, þannig: „Út af erindi firmans, dags. 16. þ. m., þar sem það fer fram á það fyrir hönd fjelagsins Asiatic Petroleum Co., Ltd., London, að fjelaginu verði heimilað að kaupa og fá eignarafsal fyrir lóðarspildu úr Skildinganeslandi við Skerjafjörð, að stærð alt að 240X200 fermetrar, til þess að geyma þar olíu, vill ráðuneytið hjer með samkvæmt heimild í lögum nr. 63, 28. nóv. 1919, veita hið umbeðna leyfi.“ Undir þetta leyfi skrifar svo þáv. hæstv.atvmrh., núv. hv. 1. þm. Skagf. Hjer er ekki verið með hik eða vífilengjur um að veita hið umbeðna leyfi. Ekki hefir heldur þáverandi hæstv.atvmrh. þótt taka því að bera þetta undir þingið, sem sat hjer á þeim tíma. Hjer er þó verið að fá útlendu fjelagi, sem ætla má, að hann þekki lítið, leyfi í hendur til stórfeldrar starfrækslu hjer á landi. Og hann þarf ekki nema liðlega eina viku til að rannsaka þetta mál, áður en hann veitir leyfið. En nú fer svo, að það verður ekki þetta útlenda fjelag, sem notar leyfið til þess að kaupa þessa landspildu, eins og ráð hafði verið fyrir gert, heldur þeir Hallgr. Tulinius, Hallgr. Benediktsson, Gísli Johnsen og Björgúlfur Ólafsson. Landið, sem þeir keyptu, var 12000 fermetrar. Þeir leyfðu síðan Anglo Saxon Petroleum Co., Ltd., að byggja á þessu landi fjóra olíugeyma, sem taka samtals um 8000 tonn af olíu og bensíni. Þetta fjelag, sem byggir þessa geyma, er annar angi af Shellfjelaginu en sá, er fyrst bað um leyfið. Þessir geymar voru fullgerðir um áramót og var þá byrjað að afhenda olíu úr þeim. Þeir, sem koma suður að Skerjafirði, geta sjeð þar eitthvert mesta mannvirki hjer á landi, stóra bryggju, sem nær langt út í Skerjafjörð, og 4 stóra olíugeyma, sem taka miklu meira en ársforða handa öllu landinu. Utan um þessa geyma er öflug girðing. Þar inn fyrir er engum hleypt, sem ekki hefir brýnt erindi. Að minsta kosti var mjer neitað um að skoða þetta mannvirki.  (Forsrh. TrÞ: Mjer var heldur ekki leyft að koma þangað inn!)  . Það er líkast því, sem einhver leyniblær hvíli yfir þessari stofnun. Jeg vona þó, að hjer sje ekki um það sama að ræða og það, sem henti Þorgils Skarða og aðra þá, er, að vísu óvitandi, urðu til að selja landið í hendur erlends valds. Auk þessara mannvirkja við Skerjafjörð er fjelagið þegar byrjað að reisa olíugeyma í öðrum sjóþorpum, og er þegar búið að reisa geyma á þremur stöðum, sem taka til samans um 1100 tonn. Auk þess er það í undirbúningi með að reisa geyma í sjóþorpum víðsvegar um land. Nú mun þetta fjelag vera búið að leggja um 2 miljónir króna í þetta fyrirtæki. Og enn er gert ráð fyrir að leggja í það 1-1½ milj. kr. úti um land og í tankskip. Nú má það teljast alleinkennilegt, að sótt var um kaup á landi fyrir útlent olíufjelag, en svo kaupa íslenskir menn þessa lóð og veita síðan öðru steinolíufjelagi leyfi til að byggja þar. En nú er þetta útlenda steinolíufjelag, sem þarna byggir, búið að koma fjárreiðum sínum svo fyrir, að íslenskt hlutafjelag er stofnað, sem kaupir olíugeymana og önnur mannvirki hins útlenda fjelags hjer á landi. Stofnendur fjelagsins eru þeir Björgúlfur Ólafsson læknir; Magnús Guðmundsson hæstarjettarmálaflutningsmaður, Hallgr. Benediktsson stórkaupm., Hallgr. Tulinius stórkaupm. og Gísli Johnsen konsúll. Nú vil jeg spyrja hv. 1. þm. Skagf., hvort honum var það ljóst, þegar hann gerðist stofnandi þessa fjelags, að hjer var aðeins að formi til um íslenskt hlutafjelag að ræða. Fjelag þetta telur sig hafa innborgað hlutafje að upphæð kr. 500000,00. Samkvæmt hlutafjelagalögunum verður meira en helmingur af hlutafjenu að vera lagt fram af íslenskum mönnum, svo fyrirtækið geti talist innlent. Hvernig er svo sjeð fyrir þessu? Jú, þannig, að þessir stofnendur fjelagsins eru taldir að hafa lagt fram hlutafje þannig: Björgúlfur Ólafsson 244 þús. kr., en hinir 4 stofnendurnir sínar 2000 kr. hver. Þannig er þessu skilyrði laganna náð, þar sem upphæðin verður 252 þús. kr., eða 2 þús. kr. yfir helming hlutafjárins. Hitt er svo útlent fje. En nú hefir það komið í ljós við rannsókn á fjelagi þessu, að tilkynning fjelagsins um, að þetta hlutafje sje innborgað, er röng. Björgúlfur Ólafsson hefir játað, að hann hafi ekkert innborgað af sínu hlutafje, en býst við að fá þessar 244 þús. kr. að láni hjá hinu útlenda fjelagi og tryggja greiðslu skuldarinnar með þeim hlutabrjefum, er hann fær frá fjelaginu. Hvort hinir fjórir hafa greitt sitt hlutafje til fjelagsins, hefir ekki verið rannsakað. En líklegt er, að svo sje ekki. Er ekki ósennilegt, að þeir hafi þarna fengið það, sem kallað er „fríaxíur“, fyrir liðsinni sitt við að koma fjelaginu á fór. Þannig er alt þetta stofnfje þessarar starfsstöðvar fjelagsins hjer á landi í raun rjettri komið frá útlendingum, nema ef vera skyldi þessar 8 þúsundir, sem þó er sennilega gjafafje. En hvort sem það er eða ekki, þá er hjer um brot á hlutafjelagalögunum að ræða og gott dæmi um það, hvernig farið er að því að smeygja inn erlendu fjármagni, sem beint getur leitt til þess að setja sjálfstæði þess lands, sem verður fyrir því, í voða. Þetta fjelag er nú sest hjer á laggirnar, fyrir aðstoð fyrv. hæstv. ráðh. (MG). Hann vann það fyrst til að verða banamaður steinolíuverslunar ríkisins. Síðan svarar hann mjög fljótt og liðlega brjefi erlends hrings, sem vill ná hjer landfestu. Hann þarf ekki meira en viku umhugsun og þarf hvorki að ráðfæra sig við þing nje þingnefndir, þó að hvorttveggja væri við hendina þá daga, sem hann veitir leyfið. Þegar þetta er athugað, þá verður manni á að spyrja, hvort hann hafi ekki áður verið kominn í makk við þetta auðfjelag, á meðan landið sjálft rak olíuverslunina? Minsta kosti þarf hann ekki langan umhugsunartíma til að svara umsókninni játandi, og það án sýnilegrar rannsóknar. Þá lætur þessi hæstv. fyrv. ráðherra það viðgangast, að þetta fjelag, sem leyfið fær, notar það ekki sjálft, heldur þeir kaupmenn hjer í bænum, sem síðar urðu fjelagar hv. 1. þm. Skagf. í þessu máli. Og þegar svo fjelagið er stofnað, þá horfir hann rólegur á það, að þarna er verið að stofna erlent fjelag með íslenskum leppum, og gerist síðan sjálfur einn af leppunum. En hjer er ekki alt sagt enn. Ef þetta væri lítið fyrirtæki, þá mætti láta landið kaupa það upp. En nú er fyrirtæki þetta svo stórt, að innan skamms eru eignir þess hjer á landi eins miklar og nema mundi 1/3 af árstekjum ríkisins. Byggingar fjelagsins eru svo stórar, að varla er hægt að ætla, að þær sjeu miðaðar við íslenskar þarfir eingöngu. Jeg skora á hv. 1. þm. Skagf. að skýra frá því hjer, hvers vegna fyrirtæki þetta er haft svo stórt, sem raun ber vitni um. Auk þessa fjelags, Shellfjelagsins, eru hjer líka önnur fjelög, sem búin eru að koma upp geymum eða ætla sjer það. Svo er t. d. um Standard Oil, sem hefir nú lagt samningsfjötur á mjög marga af kaupmönnum hjer í Reykjavík til margra ára, British Petroleum, sem væntanlega heldur alt að helmingi veltunnar. Þegar söluaðstaða þessara fjelaga er athuguð, þá er ekki hægt að áætla, að Shellfjelagið fái nema rúman þriðjung innanlandssölunnar. Nú hefir fjelag þetta bygt olíugeyma, sem rúma um 8000 tonn, eða meira en eyðist í landinu öllu á heilu ári. Auk þess byggir fjelagið olíuhlöður í flestum verstöðvum landsins. Það byggir þess vegna svo stórt, að það rúmar þar olíuforða, sem nemur a. m. k. því, sem fjelagið selur á þrem árum. Á Siglufirði ætlar Shell að láta tankskip liggja yfir sumartímann, sem verður nokkurskonar fljótandi olíukista. Eins og menn vita, þá er valdið yfir olíunni eitt af heitustu deilumálum þjóðanna. Umráð þeirra yfir olíulindunum og aðstaða þeirra til að geyma hana á hentugum stöðum vegna herskipa sinna. Nú er stærð þessara íslensku geyma svo mikil, að líkast er, sem herflota sje ætlað að hafa hjer birgðir. Ef svo er ekki, þá skora jeg á hv. 1. þm. Skagf. að gefa skynsamlega skýringu á þessu. Vjer höfum fyrir nokkrum dögum rætt hjer um sjálfstæðismál vor og orðið sammála um, að sjálfstæði Íslands beri að auka á næstu árum. En þá þurfum vjer líka að vera vel á verði gegn hverskonar erlendum áhrifum og ásælni, sem kynni að vilja leita hjer fangs og yrði til þess að veikja eða hnekkja sjálfstæði voru. En einkum er það þó umhugsunarefni, þegar ráðherra veitir voldugu heimsauðfjelagi hiklaust rjettindi og gerist síðan einn af leppum þess. Því að því er best verður sjeð, þá er hjer aðeins um leppmensku að ræða. Ekki myndi Einari á Þverá hafa þótt hyggilegt slíkt afsal á landi og rjettindum, fyrst honum þótti hætta geta stafað af erlendri eign á Grímsey. Þá kem jeg að einu máli, sem hv.þdm. er kunnugra. Jeg tek það aðeins sem dæmi um það, hverskonar spjarir það eru, sem íhaldið lætur eftir sig í stjórnarráðinu og hv. 1. þm. Skagf. ætlast til, að núverandi stjórn fari í. En núverandi stjórn mun þó að minsta kosti aldrei fara í þá fatagarma íhaldsstjórnarinnar, er jeg ætla nú að gefa sýnishorn af, en það er eftirlit með embættismönnum landsins. Það vill nú svo vel til, að sá maður, sem jeg ætla að taka dæmi af, hefir sjálfur lýst hjer fyrir alþjóð manna lagamensku sinni og því, hve lítið hæfur hann muni hafa verið til að veita málefnum heillar sýslu forstöðu. Á jeg hjer við fyrv. sýslumann Barðstrendinga, Einar M. Jónasson, Við rannsókn, sem framkvæmd var laust eftir stjórnarskiftin, kom það í ljós, að bein sjóðþurð mun nema um 60 þús. króna. Auk þess eru dánarbú í hinni mestu óreiðu. Í því efni var komið svo langt, að hreppar voru farnir að útkljá sjálfir ýms málefni sín og viðskifti á bak við sýslumann. Þetta sá fyrv. hæstv.dómsmrh. (MG) ekki. Gott sýnishorn um fjármálastjórn sýslunnar er það, að forstöðukona Landakotsspítalans hefir engan eyri fengið borgaðan úr þessari sýslu með berklasjúklingum þaðan í full þrjú ár. Þá sá sami fyrv. hæstv.dómsmrh. það ekki heldur, hve gersamlega ófær dómari þessi sýslumaður var. Hefðu þó hæstarjettardómar einir átt að geta rekið hann úr skugga um það. Jeg býst nú að vísu við, að þetta sje rotnasta kýlið á embættalíkamanum, eins og ástandið var þegar fyrverandi stjórn skildi við. Hún hafði að vísu skrifað þessum sýslumanni föðurleg áminningarbrjef, en án árangurs, og látið svo þar við sitja. En þegar þessi stjórn gat látið viðgangast slík býsn, sem allir vita um á Patreksfirði, og það svo að segja óátalið, þá er ekki ósennilegt, að víðar hafi misfellur getað þrifist í næði, án þess hún yrði þess vör. Háttvirt þingdeild þekkir síðustu viðskifti þessa sýslumanns við ríkissjóðinn, þar sem hann segist sjálfur, í brjefi til Alþingis, hafa tekið 24 þúsundir kr. af fje ríkisins, er hann hafði undir höndum. Jeg skal nú ekki að sinni taka upp fleiri dæmi um þessa fatagarma, sem fyrverandi stjórn ljet eftir sig. Jeg skal nú snúa mjer að hinu eina máli, er hv. 1. þm. Skagf. taldi mjer til sektar, en það voru aðgerðir mínar í áfengismálinu. Hv. þingdeild mun það í fersku minni, að þegar Spánarmálið var til umræðu á Alþingi, greiddi jeg atkvæði móti undanþágunni. Mjer var það þá fullljóst, að fjárhagslegur skaði gæti orðið að því að láta ekki undan Spánverjum. En jeg geri ráð fyrir því, að það hafi Belgíumönnum líka verið ljóst, þegar þeir neituðu Þjóðverjum að fara með her yfir land sitt í ágúst 1914. En hjer var líka, eins og þar, um manndómsatriði að ræða: hvort betra væri að þola stríð eða láta undan mótþróalaust. En meiri hluti þingsins vildi heldur beygja sig og kaupa sjer og sjerstaklega sjávarútveginum þannig frið. Jeg skal ekki lasta þá, sem það gerðu; þeir höfðu sína skoðun á því. Jeg hafði líka mína, studda af fordæmi Belgíumanna og allra þeirra, sem fremur vilja bíða tjón en beygja sig fyrir ofbeldi. Nú vill hv. 1. þm. Skagf. nota sjer þessa sjerstöðu mína 1923 til árásar á mig, og færir það til, að jeg hafi ekki gert neitt til að rifta samningnum við Spánverja. En þetta er alger misskilningur á minni aðstöðu. Jeg tel Spánarsamninginn sem afgert mál og dettur ekki í hug að svíkjast að þjóðinni, þó að jeg hafi þar aðra skoðun en meiri hluti þingmanna, sem um það hafa fjallað. En kæmi sú stund, að þjóðin þyrði að líta á þetta líkt og Belgíumenn gerðu, þá er kominn tími til að hreyfa við þessum samningum. Er þá fróðlegt að vita, hvort háttv. 1. þm. Skagf. þorir að segja upp Spánarsamningunum. Væntanlega skýrir hann það mál við þessa umræðu. Með þessu er í raun og veru öllu svarað. Mig furðar aðeins, að hv.þm. skuli þora að koma inn á þetta svið, því við samanburð á aðstöðu okkar í vínmálinu sjest, að þar skiftir mjög í tvö horn. Á Alþingi í fyrra var borin upp tillaga í 4 liðum. Var hver liður till. borinn upp út af fyrir sig og allir feldir. 1. liðurinn var um það, að leita samninga við Spánverja að nýju, en ekki að segja upp samningnum, eins og hjer hefir verið haldið fram. 2. liður var um það að fækka útsölustöðum. 3. um að lána ekki vín, og 4. um að birta opinbera skýrslu um vínnotkun lækna. Hv. 1. þm. Skagf. var á móti þessum till. öllum, ekki einungis þeirri fyrstu, heldur öllum. Það mætti þó ætla, að ekki væri hætta á samningsslitum við Spánverja, þó hætt væri að lána út vín, nje heldur þó skýrslur um vínnotkun lækna væru birtar. En fyrv. stjórn, eða fyrv. hæstv.dómsmrh., þorði ekki að gera þetta fyrir sínum flokksmönnum. Hann beitti meira að segja flokksvaldi sínu til að kúga einn einlægan bindindismann, flokksmann sinn í Ed., til að greiða atkvæði móti sannfæringu sinni og áðurgefnum yfirlýsingum. Hv. 1. þm. Skagf. segir, að jeg hafi sýnt lítinn dug í áfengismálunum. En hann verður að gæta þess, að allar ákvarðanir viðvíkjandi verslunarsamningunum við Spánverja verða að byggjast á ákveðnum þjóðarvilja. Þegar verið var að tala um uppsögn sambandslagasamningsins við Dani 1940–43 fyrir fáum dögum hjer á Alþingi, voru allir flokkar sammála um að segja þeim upp. Kæmu nú fram jafneinhuga óskir um það að segja upp samningunum við Spán, þá mundi síst standa á mjer að framfylgja vilja þjóðarinnar. En hjer er ekki um neitt í þá átt að ræða. Af þeirri reynslu, sem jeg hefi haft af þessu máli, og þeirri illvígu mótstöðu og því drengskaparleysi, sem andstæðingarnir hafa sýnt í sambandi við það, dreg jeg líka þá ályktun, að það sje jafnvel varhugavert að hrófla við nokkru eða gera nokkrar breytingar, þó þær horfi beint til bóta. Ef jeg til dæmis hefði stytt um eina stund útsölutíma vína á Siglufirði eða í öðrum þeim bæjum, sem hafa óskað eftir að losna við áfengið, þá mundi einhver af skósveinum íhaldsmanna samstundis hafa símað til útlanda þá frjett, að samningurinn væri rofinn af hálfu Íslendinga. Það kom til dæmis fyrir í sumar, að maður, sem fylgir frjálslynda flokknum að málum, eða stendur honum nærri, en skiftir sjer annars lítið af stjórnmálum, skrifaði grein í dagblaðið „Vísi“ og kom þar fram með fáránlega tillögu um landhelgigæslu. Ljet hann um leið falla nokkur hörð orð um sendimenn Íslands erlendis. Nú hefir einhver hjer reynst svo góðgjarn að taka nokkur eintök af þessu blaði og senda það til dönsku sendisveitanna í London, Berlín og víðar, einungis til að gera okkur bölvun. Vitanlega er fyrv. stjórn alveg saklaus af þessu máli, en sem sagt, hjer er til fólk, sem legst svo lágt, að það hikar ekki við að gera þjóð sinni vanvirðu og tjón með því að senda villandi fregnir til þess að svala sjer á andstæðingunum. Og mundi ekki fremur verða tekið mark á slíku, ef einhver háttsettur íhaldsmaður símaði til Spánar, að nú væri stjórnin búin að brjóta samninginn. Síðan mundu íhaldsblöðin hefja árás á þá leið, að nú hefði stjórnin brotið samninginn við Spánverja; Spánverjar væru reiðir og afleiðingin yrði miljónatap fyrir okkur. Þetta og annað þvílíkt yrði sagt, þó að jeg gerði ekki annað en stytta útsölutíma vínverslunarinnar. Jeg hefi nú sagt það skýrt og skorinort, að jeg þekki alt mitt heimafólk og jeg legg ekki út í að gera breytingar í þessu efni, nema jeg sje vitandi vits um aðstöðu þjóðarinnar, þrátt fyrir það, að jeg geri ráð fyrir, að Spánverjum standi nokkuð á sama, hvort t. d. vínbúðin á Siglufirði er opin aðeins 4 eða 5 daga vikunnar. Annars má segja það um suma þá nýbökuðu goodtemplara, sem eru í þjónustu hv. 1. þm. Skagf. og eru að fræða menn um það, hvað jeg sje linur í þessu máli, að þeir ættu sem minst að tala um áfengismál. En fleiri liðir voru í till. þeirra Ingvars Pálmasonar og Jóns Guðnasonar, eins og hún venjulega er kölluð. Þar var lagt til, að eigi skyldi heimilt að lána út vín, og það atriði snerti aðeins okkur sjálfa. En jafnvel þennan sjálfsagða lið feldu íhaldsmenn. Eitt af mínum fyrstu verkum eftir að jeg tók sæti í stjórninni var það að skrifa forstjóra áfengisverslunarinnar um, að öllum útsölumönnum væri hjer eftir bannað að lána einn eyri. En jafnvel þetta lítilræði gat hv. 1. þm. Skagf. ekki gert. Og jeg get sagt hv.þm. það, að fyrir þetta hafa allir þeir, sem útsölu vínanna hafa á hendi, tjáð mjer þakklæti sitt. Annað atriði, sem var jafnvel enn sjálfsagðara, hafði hv.þm. hvorki kjark nje dug til að framkvæma, og það var að láta birta skýrslu um áfengisútlát lækna. Þetta hefi jeg gert, og það hefir borið þann stórkostlega árangur, að margir læknar eru nú því nær hættir að láta úti áfengislyfseðla, en sumir hættir því með öllu. - Til þessa þurfti enga þingsamþykt; það þurfti aðeins dálítið meiri framtakssemi og vilja til umbóta en hv.þm. hefir til að bera. Jeg geri ráð fyrir, að jeg muni halda uppteknum hætti í minni ráðherratíð, og með því að láta lög ganga yfir afbrotamennina geri jeg mjer vonir um, að hægt verði að miklu leyti að útrýma læknabrennivíninu úr landinu. Jeg sje, að hv.þm. er að líta í skýrsluna, og til skýringar fyrir hann vil jeg geta þess, að eftirlitið var ekki nema 3 síðustu mánuði ársins 1927, og jeg býst við, að honum gefist síðar kostur á að líta á samanburð á mínum mánuðum og hans mánuðum að því er þetta snertir. Hvers vegna ljet hv. 1. þm. Skagf. nú þetta ógert? Það verður ekki betur sjeð en að ástæðan hafi einungis verið þrekleysi hans og hræðsla við óþökk einstakra fylgismanna. Því verður nú auðvitað ekki neitað, að þeir læknar, sem hafa lifað á „recepta“-sölu, eiga mikið eftir að læra ennþá, en jeg geri mjer vonir um, að nokkrar málsóknir og dómar megni að kenna þeim það, sem þeir eiga eftir ólært enn. Næst er þá að minnast á áfengið í skipunum. Það hefir hingað til verið nokkuð almenn skoðun, að ómögulegt væri að losna við það og komast hjá drykkjuskap á íslenskum skipum. Það hefir verið talið ógerlegt að hindra það, að brytarnir hefðu altaf nóg áfengi, og lítt verið litið eftir, hvernig þeir færu með það. Það hefir jafnvel kveðið svo ramt að drykkjuskap á okkar skipum, að útlendingar hafa kvartað undan því. Til dæmis hefir merkur Englendingur sagt, að hann hafi í einni ferð frá Vestmannaeyjum til Reykjavíkur með íslensku skipi sjeð fleiri menn drukkna en í London á heilu ári. Mjer hugkvæmdist nú að reyna, hvort ekki mætti ráða bót á þessu. Og það kom í ljós, að það þurfti ekki annað en að skrifa sýslumönnum og lögreglustjórum nokkur brjef og gefa þeim nýja lögskýringu á áfengislöggjöfinni, til þess að skipin þornuðu næstum því í einni svipan. Það verður naumast talin nein prýði fyrir okkar land að láta það viðgangast, að á skipum okkar sjeu tugir af ölóðum mönnum í hverri ferð. Þetta hefir tekist að lagfæra í minni tíð, og til þess þurfti ekki annað en dálítið af þeim kjarki, sem hv. 1. þm. Skagf. hefir altaf vantað. Enn skal jeg minnast á það, að á undanförnum árum hefir verið safnað saman töluverðu af upptæku víni í hegningarhúsinu hjer í Reykjavík. Nú skyldu menn ætla, að skrá hefði verið færð um þetta áfengi og eitthvert eftirlit haft með því, hvað um það yrði. En við athugun kom það í ljós, að engin slík skrá hefir verið gerð og ekki hægt að sjá, að nokkurt eftirlit hafi verið framkvæmt. Þegar jeg nú kom í sæti hv. 1. þm. Skagf., fjekk jeg tvo þekta templara til að rannsaka og telja birgðirnar og gera skrá yfir þær. Verður síðar reynt með samanburði við dóma og úrskurði, sem fallið hafa um þessi upptæku vín, að athuga, að hve miklu leyti sá samanburður stendur heima. Hinsvegar er því ekki að leyna, að almenningur hefir gert sjer óglæsilegar hugmyndir um „Steininn“ í þessu sambandi. Hefir verið dylgjað um „leka“ þar í sambandi við „háttsetta borgara“. - Jeg minnist á þetta, ekki af því, að jeg leggi minsta trúnað á þann orðróm, heldur til þess að sýna, hverskonar almenningsálit hefir skapast í skjóli eftirlitsleysisins. Háttv. 1. þm. Skagf. var að senda mjer hnútu út af því, að jeg hefði sagt starfsfólki vínverslunarinnar upp starfi og fækkað því. Er því til að svara, að verslunin hefir, ef til vill óbeinlínis fyrir mínar aðgerðir, dregist nokkuð saman og kr efst því færra starfsfólks en áður. Áfengisbúðir á landinu munu nú vera 7 talsins. Jeg hefi kynt mjer nokkuð rekstur sumra þeirra, og er ástandið ekki glæsilegra en það, að meiri og minni vanskil hafa átt sjer stað á undanförnum árum frá hendi allra þeirra, sem athugaðar hafa verið. Á einum staðnum, þar sem áttu að vera birgðir og peningar fyrir um 20 þús. kr., voru aðeins 4 þús. kr., þegar rannsókn var látin fara fram. Verslunarstjórinn var, að sögn, fjárhagslega illa staddur um síðustu áramót. Voru því litlar horfur á, að fje landsins bjargaðist á þessum stað. En með því að ganga hart eftir og láta við liggja sakamálsrannsókn, tókst manninum, með tilstyrk annara manna, að gera full skil. Vitanlega var manninum jafnframt sagt upp starfinu. - Jeg minnist hjer á þetta eins og dæmi um það, hvernig þetta megna óreiðuástand hefir þróast undir stjórn hæstv. fyrv. ráðherra óátalið og eftirlitslaust. Sýnir það einnig, hversu þessi hv.þm. stendur vel að vígi, er hann hefur árásir á mig út af því, að jeg hafi sagt upp mönnum við þessa verslun. Fyrir háttv.Ed. liggur nú frv. til áfengislaga, sem er undirbúið af fimm manna nefnd, þar á meðal flokksbróður hv. 1. þm. Skagf., Sigurði Jónssyni stórtemplar. Með því frv. er reynt að setja þær skorður við misnotkun áfengis hjer á landi, sem eru samrýmanlegar við samninga vora við Spán. Jeg geri mjer nú vonir um, að þetta frv. gangi fram, að minsta kosti ef flokksbræður hv.þm. (MG) beita sjer ekki því harðar gegn því, sem jeg ætla að vona, að þeir geri ekki. Við sjáum, hvað setur. Slíkar till. hafa aldrei komið frá fyrverandi stjórn, og af fortíð hv. 1. þm. Skagf. er ekki hægt að ráða neina hugsun í þá átt. Jeg hefi nú rakið þennan lið nokkuð rækilega, af því að háttv. 1. þm. Skagf. hóf sókn á mig út af þessu máli, og jeg hygg, að það sje nú flestra álit, að mál þetta, eins og hin önnur, hafi nú snúist upp í sókn á hendur honum sjálfum og hæstv. fyrv. stjórn. Hefði mátt ætla, að hæstv. fyrv. ráðherra, sem hefir svo mjög vanrækt skyldu sína um eftirlit með opinberri starfrækslu í landinu, þjóðinni til tjóns og vanvirðu, og sem hefir að öðru leyti til þeirra saka að svara, sem nú hefir verið sýnt, hefði fremur kosið að dyljast í skjóli þagnarinnar hjer á Alþingi, eftir því sem hann mætti við koma, heldur en að draga þau vopn úr slíðrum, sem í upphafi þessara hjaðningavíga hlutu að snúast gegn honum sjálfum.

Jóhann Jósefsson Hæstv. dómsmrh. (JJ) hefir nú talað langt mál og mikið og þykir nú að vonum sinn fugl fagur. Jeg vildi nú samt óska þess, og jeg tel það mjög æskilegt fyrir dómsmrh. sjálfan, að hann gæti tekið sjer í munn orð hæstv.forsrh. (TrÞ), er hann sagði í svarræðu sinni til hv. 1. þm. Skagf. (MG). Hæstv. forsrh. mælti eitthvað á þá leið, að hvað sem liði sinni fyrri stefnu, þá yrði hann að hlýða landslögum. Þetta var vel mælt, þó að það sje ekki annað en það, sem er sjálfsagt og skylt, að hlýða lögum landsins, einkum ef þessi orð hæstv.forsrh. eru borin saman við framkomu hæstv.dómsmrh. gagnvart gildandi lögum. Jeg ætla aðallega að minnast hjer á eitt mál, sem er mjög mikilvægt og alvarlegt um leið, sem sje meðferð hæstv.dómsmrh. á varðskipalögunum. Eftir að þingið rjeðst í að láta byggja nýtt varðskip og ári síðar að kaupa „Þór“, þá var næst að undirbúa starfsreglur fyrir skipin og alla framkvæmd landhelgigæslunnar. Þetta mátti heita alveg nýtt fyrirtæki og byrjunarsporið að því, að við tækjum algerlega að okkur framkvæmd landhelgivarnanna. Það var því eðlilegt, að hjer þyrfti að leggja einhvern grundvöll til að starfa á, og var það gert með lögum þeim, sem Alþingi samþykti á síðasta þingi. Frv. mættu bæði talsverðri mótspyrnu, bæði hjer og í hv.Ed., einkum frá núverandi hæstv.dómsmrh. og hv. 5. landsk. (JBald), en þau urðu þó að lögum. Lögin um varðskip landsins og sýslunarmenn á þeim voru afgreidd frá hv.Nd. með 17:6 atkv. og frá hv.Ed. með 9:3 atkv. Þessi lög gengu í gildi strax, en launalögin 1. júlí. Þau voru afgreidd síðast frá hv. Nd. og samþ. þar með 15:7 atkv., og voru 6 þm. fjarstaddir. Hæstv. dómsmrh., sem veittist gegn lögunum í hv.Ed., eins og áður er sagt, vildi gera skipin að skólaskipum um leið og flutti dagskrártill. um að vísa málinu frá vegna þess að ekki væri hægt, eins og á stóð, að koma hans hugmynd að. - Þetta er í stuttu máli gangur málsins á síðasta þingi. Svo varð, sem kunnugt er, breyting á eftir síðustu kosningar, og komst hæstv.dómsmrh. þá í þann sess, sem hann skipar enn í dag. Vald sitt og aðstöðu, er hann þá hlýtur, notar hann til þess að brjóta þessi lög, sem hjer um ræðir. Í 5. gr. laganna um sýslunarmenn á varðskipunum er svo fyrir mælt, að skráning skipverja fyrir skráningarstjóra skuli ekki fram fara. Þegar stjórnarskiftin urðu og hæstv.dómsmrh. tók við völdum, stóð svo á, að bæði strandvarnaskipin voru fyrir norðan við síldveiðigæslu. Mun það hafa verið tilætlun fyrverandi stjórnar að skipa menn í stöðurnar, þegar skipin hefðu lokið gæslu. En hvað gerir svo hæstv.dómsmrh.? Í stað þess að hlýða lögunum, lætur hann skráningu fram fara, þvert ofan í fyrirmæli laganna. Það, sem mest var um deilt hjer á þingi, var það, hvort skipverjar ættu að vera undir lögunum frá 1915, sem banna sýslunarmönnum ríkisins að gera verkfall. Þeir, sem hjeldu því fastast fram í báðum deildum, að skipverjum væri heimilt að gera verkfall, voru jafnaðarmenn, og fylgdi hæstv.dómsmrh. þeim þar nokkuð að málum, þótt hann að vísu gengi ekki eins fast fram um þetta og þeir.  (Dómsmrh. JJ: Þetta er alt ósatt)  . Allir vissu, hvað undir lá hjá hv. 5. landsk. um þetta atriði, sem auðvitað vildi hafa skipverja undir sama númeri og aðra sjómenn, svo að hægt væri að láta þá gera verkfall, ef svo bæri undir. En þegar hæstv.dómsmrh. er búinn að brjóta lögin, þótti honum nauðsyn að breiða yfir lögbrot sitt. Stjórnarblaðið Tíminn er látið skýra frá því í opinberri tilkynningu, að ástæður núverandi stjórnar fyrir „frestun“ á veitingu embættanna byggist á því, að það sje óheppilegt, eins og fjárhag ríkisins sje varið, að binda landið við að veita tveimur af þessum starfsmönnum 3000 kr. uppbót hvorum æfilangt ofan á frumlaun, sem eru miklu hærri en laun sýslumanna, prófessora og annara starfsmanna í „sambærilegum“ stöðum. Þetta er Tíminn látinn birta, 17. sept. - Þegar hæstv. ráðh. hefir brotið lögin, lætur hann stjórnarblaðið gera tilraun til að blekkja landsmenn og villa þeim sýn í máli þessu, með því að segja, að hann hafi „frestað“ að framkvæma lögin. Þessar eru þær ástæður, sem hæstv. ráðh. færir fyrir þessu þagabroti sínu, því að jeg geri ráð fyrir, að eigna megi honum þessa tilkynningu. Hann vill láta þjóðina skilja þetta svo, að hann hafi ekki treyst sjer til að skipa þessa menn af því að þeir hefðu átt að fá 3000 kr. uppbót æfilangt ofan á laun, sem væru miklu hærri launum sýslumanna o. s. frv. Til þess að magna þetta, bætir hann við útreikningi, hvað þessi upphæð geti orðið há á 30 árum! Í lögunum um laun skipverja á varðskipunum er stjórninni heimilað að greiða hvorum skipstjóra 12000 kr. á ári, eins og þeir höfðu haft hjá fyrri húsbændum sínum. Hæstv. ráðh. vill láta líta svo út, að þessi heimild hafi verið bindandi og hann sje skyldugur að greiða skipstjórum þessi laun. En svo var ekki; hann hafði þar alveg óbundnar hendur. Þau laun, sem ákveðin eru eftir lögunum, átti hann að borga. Um þessar 3000 kr. fram yfir er það að segja, að þótt stjórnin hefði ekki greitt þær, var ekki hægt að segja, að hún hefði brotið lögin. Hitt mátti segja, að hún hefði virt að vettugi loforð fyrirrennara sinna og samþ. Alþingis á þeim. Lögin ákváðu skipherrunum 7200 kr. hámarkslaun, og svo fremi sem stjórnin hefði greitt þau ásamt dýrtíðaruppbót, var ekki hægt að saka hana um lagabrot. Hvort hún hefði notað sjer heimildina til þess að greiða 12000 kr. til skipherranna, sýndi aðeins hug hennar til þeirra manna, sem í hlut eiga, og vilja hennar til að standa við loforð fyrirrennara sinna. En það er ekki einungis, að hæstv.dómsmrh. hafi breytt þvert ofan í vilja þingsins í þessu efni, heldur beitir hann landslýð blekkingum, þegar hann er að reyna að afsaka þetta lagabrot í augum landsmanna. Síðan hefir stjórnarblaðið haldið áfram sömu blekkingunum um þetta mál. Síðast 14. jan. þ. á. er alið á því í blaðinu frá stjórnarinnar hálfu, að það, sem stjórnin hafi gert í þessu máli, sje aðeins að halda áfram gerðum fyrverandi stjórnar. En það er svo fjarri því, að hægt sje að segja, að aðferð hæstv.dómsmrh. sje lík gerðum fyrv. stjórnar. Það er þvert á móti. Fyrverandi stjórn hefir fengið lögin samþykt um þetta atriði, er að undirbúa skipun mannanna og farin að greiða þeim laun samkv. lögunum, er hún fer frá. Núverandi stjórn brýtur ekki aðeins lögin um varðskip ríkisins með því að láta skráningu fram fara, heldur brýtur hún einnig lögin um laun skipverja á varðskipunum. Það var altaf látið klingja við hjá hæstv.dómsmrh. í fyrra, þegar hann var að mótmæla þessum lögum, að hjer væri verið að stofna 4050 lífstíðarembætti. Var þá sýnt fram á, að þetta er algerlega rangt. Í þessum lögum eru eindregin ákvæði, sem heimila stjórninni að víkja sjerhverjum þessara sýslunarmanna frá, ef ástæður eru fyrir hendi. Þetta ákvæði náði ekki aðeins til þeirra, er skipaðir voru af ráðuneytinu, heldur var stjórninni og heimilt að víkja þeim frá með 6 mánaða fyrirvara, sem ekki voru skipaðir af ráðuneytinu. Úr þessum lífstíðarembættum varð þá það, að sumum mátti segja upp hvenær sem var og öðrum með fyrirvara. Auk þess var það greinilega ákveðið í lögunum, að ef nokkur sýslunarmanna framkvæmdi ekki skyldu sína, hafði stjórnin fult vald til þess að láta þann mann fara frá tafarlaust. Það er því ljóst, að allar fullyrðingar hæstv.dómsmrh. um þessi 40–50 lífstíðarembætti voru algerlega út í bláinn. En ef svo hefði verið, að hæstv.dómsmrh. hefði litið svo á í raun og veru, að þessir menn væru óhreyfanlegir í embættunum, þótt í lögunum sje skýrt ákvæði um hið gagnstæða, þá gat hann breytt þessu án þess að traðka vilja þingsins. Hann gat látið nægja að setja mennina, í stað þess að skipa rá í embættin, þangað til honum hefði hepnast á þinglegan og lagalegan hátt að koma öðru skipulagi á þessi mál, með því að láta þingið samþykkja ný lög. Á meðan gátu menn þessir verið settir, enda gera lögin ráð fyrir, að setja þurfi mennina í embættin og að þeir sjeu sýslunarmenn landsins eins þótt þeir sjeu settir. En hæstv.dómsmrh. þótti þessi krókur of langur; hann var svo áfram um að hnekkja þessu máli, að honum þótti sú keldan betri að brjóta lögin, í stað þess að koma fram eins og þeim manni sæmir, er á að framkvæma vilja Alþingis. Það urðu ýmsir undrandi, þegar það frjettist, að hæstv.dómsmrh. hefði hreint og beint brotið þessi lög, og einkum varð mönnum erfitt að skilja ástæður hans, þar sem auðsjeð var, að önnur fullkomlega lagaleg leið var honum opin til þess að koma sínum vilja fram. Því var þá haldið fram, að hæstv.dómsmrh. hafi gert þetta vegna þess, að á eftir honum hafi verið rekið af sósíalistum. Hvað sem hæft er í því, þá er það staðreynd, að svona fór um framkvæmdir hæstv.dómsmrh. á lögum þessum. Þá ætla jeg að víkja að framkvæmdum hæstv. ráðh. á launalögunum, því að þau standa í nánu sambandi við þetta mál. Launakjör manna á varðskipunum voru skýrt ákveðin í lögum frá síðasta þingi, en þó var stjórninni heimilað að gera hlut sumra skipverja nokkru betri en fastákveðið var. Fyrir Alþingi liggur nú erindi frá skipstjórum varðskipanna, og með því erindi fylgir brjef, er hæstv.dómsmrh. sendi þessum tveim sýslunarmönnum landsins, dags. 8. des. 1927. Vil jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa það fyrir hv. deild. Það er svo hljóðandi : „Eftir stjórnarskiftin síðustu var yður, herra skipstjóri, tilkynt munnlega, að laun þau, sem þjer hingað til hafið haft sem skipstjóri á varðskipinu, væru að áliti stjórnarinnar í ósamræmi við laun starfsmanna ríkisins yfirleitt. Jafnframt var tekið fram, að launin myndu þó haldast óbreytt til áramóta, en þá verða færð til samræmis við laun virðulegustu starfsmanna í þjónustu landsins. Í áframhaldi af þessu samtali er yður hjer með tilkynt, að frá byrjun janúar næstkomandi verða laun yðar ákveðin jöfn launum skrifstofustjóra í stjórnarráðinu og aldursuppbót reiknuð frá þeim tíma, er þjer hófuð skipstjórn í þjónustu landsins. Núverandi landsstjórn lítur svo á, að starfi skipstjóranna á varðskipunum fylgi engin risna, og að það sje beinlínis skaðlegt fyrir starf skipstjóranna sem löggæslumanna landsins, að þeir bindi með risnu kunningsskaparbönd, sem fremur geta veikt en styrkt aðstöðu þeirra við starf sitt í þjónustu landsins.“ Svo mörg eru þau orð, sem hæstv.dómsmrh. sendir þessum tveim starfsmönnum ríkisins, sem búnir eru að starfa árum saman við eftirlit landhelginnar og björgun og sem bjargað hafa tugum mannslífa á hafinu. Þetta er orðsendingin, sem hæstv. ráðh. sendir þeim í jólamánuðinum, og lækkar um leið laun þeirra um 6000 kr. á ári, þrátt fyrir að landslög ákveða þeim hærri laun. Jeg veit ekki, hvað er meira gerræði en framkoma hæstv.dómsmrh. að því er snertir framkvæmd beggja þessara laga. Hæstv. dómsmrh. tekur sjer það vald að skera með nokkrum pennadráttum niður laun embættismanna ríkisins, þvert ofan í gildandi lög. Um leið tekur hæstv. ráðh. það fram við þessa menn, að hann líti svo á, að þeirra stöðu þurfi engin risna að fylgja. Hún geti komið af stað kunningsskaparböndum, er veikt geti aðstöðu þessara manna til framkvæmda á sínum skyldustörfum. Mjer þykir hlýða að minna á nokkur ummæli, er fjellu frá hæstv. ráðh. sem þingmanni, þegar þetta mál var til umræðu hjer í þinginu í fyrra. Hann segir svo: „Jeg hefi ekki nokkra löngun til að kasta skugga á þá menn, er nú stýra þessum skipum, fremur en þá, sem þar verða í framtíðinni.“ Og ennfremur segir hann: „Jeg skal taka undir með hv.þm. Vestm., að fyrir mjer vakir ekki nein löngun til að spara á kaupi þessara manna.“ Og þriðja setningin, er jeg hefi skrifað úr ræðu hæstv.dómsmrh. frá þessum umræðum, er þessi: „Jeg er gjarnan með því að borga sæmilega skipstjórum og stýrimönnum, aðeins ef maður gerir alt, sem er skynsamlega hægt að gera, til þess að tryggja það, að þeir í nútíð og framtíð gætu leyst sitt vandasama starf vel af hendi. Jeg álít, að það sje nauðsynlegt, að það sjeu á hverjum tíma á þessum skipum allra bestu og duglegustu menniírnir, sem völ er á.“ Þetta eru ummæli hæstv.dómsmrh. frá síðasta þingi. Jeg get fyrir mitt leyti sagt, að jeg er honum alveg sammála um alt, er hann þarna hefir sagt. En það, sem jeg lendi í vandræðum með, er að skilja aðferð hans nú gagnvart þessum embættismönnum, samanborið við ummæli hans um þessi atriði, og hvernig hann ætlar að samræma gerðir sínar við þau ummæli, sem jeg hefi skrifað upp eftir honum. Nú hefir hæstv. dómsmálaráðh. eða stjórnin lagt fyrir þetta þing frv., sem á að gera nýja skipun á launum þessara manna. Í frv. er þessum tveim skipherrum ætluð 5000 kr. frumlaun, sem hækki upp í 6000 kr. eftir níu ár, og auk þess er þeim ekki ætluð dýrtíðaruppbót.  (Dómsmrh. JJ: Jú, það á að vera)  . Þess er hvergi getið í frv., enda hafa flokksbræður ráðh. í Ed. sjeð sig knúða til að bera fram brtt. á þskj. 326 um dýrtíðaruppbót, vegna þess að þeir sáu eins og jeg, að það atriði vantaði í frv. Hæstv. ráðh. hefir haldið því fram, og heldur því fram í brjefinu til skipherranna, að laun þeirra sjeu of há, samanborið við laun sýslumanna, prófessora o. s. frv. Það vita allir, og jeg býst við, að hæstv. ráðh. viti það líka, að það er engin sanngirni að bera saman laun skipstjóranna, sem nær því ávalt eru á ferðum á höfum úti, og laun manna, sem starfa í skrifstofum í landi, þegar verið er að tala um laun sambærilegra manna. Jeg held, að blað hæstv. ráðh. sje eitthvað að tala um það, að þeir hafi of há laun, samanborið við laun sambærilegra manna, og þá eru það laun skrifstofustjóra í stjórnarráðinu og prófessora, sem hæstv. ráðh. og blað hans hafa fyrir augum; en hvers vegna skýst hæstv. ráðh. yfir að sjá það, að sambærilegir eru aðeins skipstjórar, og þá er hægur nærri að bera saman laun skipstjóra á skipum ríkisins og á skipum Eimskipafjelags Íslands við þau laun, sem ákveðin eru í lögum handa skipherrum varðskipanna. Skipstjórarnir á eimskipum ríkissjóðs og skipum Eimskipafjelags Íslands hafa nú 10½ þúsund krónur, eða rúmlega það, í laun. Þeir höfðu yfir 11 þús. kr. árið sem leið, og við þetta bættist svo ágóðaþóknun, sem þessir skipstjórar eiga rjett á að fá. Hún er auðvitað ekki altaf jafnmikil; það fer eftir því, hvernig útgerðin gengur, en hún hefir þó tvö síðustu árin, t. d. á Gullfossi og Goðafossi, verið hátt á annað þús. kr. á ári. Þessir skipstjórar hafa því, þegar alt kemur til alls, mikið yfir 12 þús. kr. laun, og það eru mennirnir, sem maður getur kallað, að hægt sje að bera skipherra varðskipanna saman við. En að bera þá saman við menn, sem vinna í landi, nær engri átt, hvorki skrifstofumenn eða aðra. Hvort sem maður lítur á þá hliðina, hvort sje hættumeira eða slitmeira fyrir manninn, eða hvort heppilegra sje fyrir hann að vinna fjær eða nær sínu heimili, verður samanburðurinn ólíkur. Nei, það sem fyrir hæstv.dómsmrh. vakir, er það, að fá einhverja átyllu til að fá þetta til að líta bærilega út. Hæstv. ráðh. segir hjer við umræðurnar á síðasta þingi, þegar verið er að ræða um laun þessara manna, að hann hafi ekki nokkra löngun til að kasta, skugga á þessa menn. Hann segir ennfremur, að hann hafi enga löngun til að spara á launum þessara manna. En hvað hefir þá vakað fyrir hæstv. ráðh. við framkvæmd hans á lögunum um laun þessara manna og við framkvæmd hans á lögunum um varðskipin yfirleitt, ef maður á að taka trúanlegar þær yfirlýsingar, sem hv. 1. landsk. (JJ) gaf á síðasta þingi? Nú ætlar hæstv. ráðh. þessum mönnum 5 þúsund króna laun; það er svona nærfelt það sama og matsveinn á öðru ríkissjóðsskipinu hefir nú sem stendur. Það er líka skip sem er landsins eign, þótt það heyri ekki undir hæstv.dómsmrh., en þeir, sem á því eru, eru líka í landsins þjónustu, þótt þeir teljist ekki sýslunarmenn, eins og þeir, sem á varðskipunum eru. Hæstv. ráðh. hefir lýst yfir því, að hann hefði ekki neina löngun til að kasta skugga á þessa tvo menn, sem hjer er um að ræða. Þetta þykir mjer ósköp eðlilegt, því að jeg veit ekki, hvað þeir hafa til þess unnið. En þegar maður sjer, að hæstv. ráðh. notar sitt vald, eftir að hann er kominn í ráðherrasess, til að skera niður laun þeirra um helming, án þess að nokkur sennileg ástæða verði fyrir því færð, verður varla annað sagt en að kastað sje skugga á þessa tvo menn. Þá heldur hæstv. ráðh. því fram, og hjelt því líka fram á síðasta þingi, að það væri svo ákaflega nauðsynlegt, að þessir menn, sem stjórna varðskipunum, bindi ekki kunningsskaparbönd við neina menn í landi, vegna þess að það geti haft þau áhrif, að þeir yrðu ekki eins sjálfstæðir í sínu starfi. Og í brjefi því, sem hæstv. ráðh. skrifar þeim í desember síðastl., kemst hann aftur inn á það, að þessi risna kunni að verða til að tengja kunningsskaparbönd og geti veikt aðstöðu þeirra. Þegar þetta mál var hjer til umr. í fyrra, gat hann ekki bent á neinn sjerstakan kunningsskap við nokkurn útgerðarmann, því að það er ekki vitarlegt. Hæstv. ráðherra benti á mig, að jeg mundi vera kunningi þessara manna. Það er að vísu satt, að jeg er þeim vel kunnugur, og er ekkert undarlegt við það, þar sem jeg var framkvæmdarstjóri fyrir „Þór“ á meðan Björgunarfjelag Vestmannaeyja átti hann, og þeir voru þá annaðhvort skipstjórar eða stýrimenn á honum. En látum nú svo vera, að þessi hugsunarháttur hæstv. ráðh., þótt kotungslegur sje og hljómi illa í íslenskum eyrum, hefði nú við rök að styðjast; gerum ráð fyrir, að þessir menn myndu vera svo lítilsigldir, að kaffiboð og annað þess háttar hefði áhrif á þá við framkvæmd skylduverka sinna. Við skulum láta gott heita, að hæstv. ráðh. líti þannig á, - en hvernig verður það þá með sjálfstæði þessara manna, eftir hans eigin hugsunargangi, þegar hann vill skera svo niður laun þeirra, að þeir geta ekki verið fjárhagslega sjálfstæðir, því að þeir menn, sem hafa svo virðulegar stöður, sem hjer er um að ræða, þeir geta tæplega lifað svo sparlega, að þeir geti verið fjárhagslega sjálfstæðir með þeim launum, sem hæstv. stjórn ætlar þeim með þessu frv. Þetta tvent rekur sig því algerlega á, og rökrjett afleiðing af þeirri hugsun hæstv. ráðh., að jafnvel risnan gæti bundið þessa menn kunningsskaparböndum við aðra landsmenn, ætti að vera sú, að hann segði: Það þarf að launa þessa menn svo vel, að engin hætta sje á því, að þeir geti ekki orðið fjárhagslega sjálfstæðir. Í lögunum um laun þessara manna og annara á varðskipunum var það ákvæði ennfremur sett, að sjerhver maður, sem starfaði á varðskipunum, skyldi njóta þess þjónustutíma, sem hann var búinn að vera á Þór meðan hann var í eigu Björgunarfjelags Vestmannaeyja. Alþingi fjelst á það, að rjett væri að skoða þjónustutíma skipverja á Þór eins og að skipinu hefði verið haldið úti af ríkisins hálfu; var það aðallega afleiðing þess, að Alþingi leit svo á, og fjelst á það í framkvæmdinni, að starf Björgunarfjelagsins með Þór þessi sjö ár, sem hann var í þess eigu, hefði verið þjóðlegt og gagnlegt og verið fyrsti vísirinn að íslenskri, sjálfstæðri landhelgivörn. En hæstv.dómsmrh. dettur ekki í hug að taka heldur neitt tillit til þess ákvæðis; það fer alveg sömu leiðina hjá honum eins og sjálft ákvæðið um lágmark og hámark launanna, og í frv. því, sem nú liggur fyrir þinginu frá stjórninni, er ekki að sjá, að nein tilhneiging sje hjá hæstv. landsstjórn til að líta sömu augum á þetta og Alþingi gerði í fyrra. Mjer finst þetta vera ákaflega athugaverð framkoma hjá hæstv.dómsmrh., og með því að framkvæmdir hans viðvíkjandi launagreiðslu til skipherranna koma algerlega í bága við yfirlýsingar hans frá síðasta þingi, þá finst mjer, að hæstv. ráðh. vaði hjer eitthvað í villu og svima um þetta mál. Hæstv. ráðh. heldur því fram, að það sje alveg óþarfi, að skipherrarnir á varðskipunum hafi nokkra risnu, en þetta, sem hann kallar risnu, skilst mjer, að muni yfir höfuð vera það, að þeir geti gert gestum gott. Nú er það vitanlegt öllum, að þessir menn verða oft, stöðu sinnar vegna, að taka á móti ókunnugum mönnum, og stafar þetta ekki síst af því, þegar verið er að senda skipin með farþega til og frá, og ætti hæstv. ráðh. þó ekki að vera ókunn sú hlið málsins, því að hann hefir ekki svo lítið notað skipin í snattferðir hjer við land, þar sem segja má, að Óðinn hafi í haust verið hálfgert strandferðaskip. Auk þess tíðkast það hjá eftirlitsskipum allra þjóða, að skipherrarnir heimsækja hverjir aðra í kurteisisskyni, þegar skipin af tilviljun hittast, og verða skipherrarnir þess vegna að vera ávalt við því búnir að fá slíka heimsókn. Jeg veit til þess, að danskir foringjar hafa heimsótt þá íslensku, og verða þeir svo vitanlega að gera það sama aftur. Á Seyðisfjörð kom enskt herskip í fyrra, og kom yfirmaður skipsins þá í heimsókn um borð í gamla Þór, því að hann leit svo á, að það væri stjórnarskip. Held jeg, að sú heimsókn hafi orðið okkur til talsvert mikils góðs, því að íslenski skipherrann notaði tækifærið til þess að ræða við stjettarbróður sinn um landhelgigæsluna, og þá um leið til þess að útskýra fyrir Bretanum ýms atriði, sem hann hafði misskilið í hinni íslensku löggjöf um strandvarnir. Staða skipherranna á varðskipunum er þannig vaxin, að þeim er nauðsynlegt að hafa einhverja þá risnu, sem hæfir þeirra stöðu; en að hún þurfi alls engin að vera, það get jeg ekki fallist á. Þetta er sú íslenska löggjöf, sem harðast og sárast kemur við erlendar þjóðir, og það er aðallega hætt við, að deilur og ýmsar ásteytingar í sambúðinni við aðrar þjóðir kunni að rísa út af framkvæmdum langhelgilaganna og ýmsum öðrum ráðstöfunum, sem standa í mjög nánu sambandi við frelsi þjóðarinnar. Og þeir menn, sem hafa þau mál með höndum og eiga að koma fram fyrir Íslendinga gagnvart útlendingum, verða að vera vel valdir, og alveg eins og hæstv.dómsmrh. sagði í Ed.: „Það verður að sjá svo um, að á hverjum tíma sjeu til þess starfs valdir þeir allra bestu og duglegustu menn, sem völ er á.“ Þessir menn hafa svo mikið vandaverk að leysa af höndum, og er það bæði að því er snertir landhelgigæslu og björgunarstarfsemi. Þeir verða að vera viðbúnir á hverjum tíma, hvort sem það er á nóttu eða degi, til að fara út í hvaða veðri sem er, til þess að leita að bátum og bjarga mannslífum. Á sjálfa jólanóttina síðastliðnu - það hygg jeg þó að hæstv. ráðh. muni vera eins kunnugt og mjer - var Óðinn sendur af stað til þess að leita að bát, og fór þá með svo stuttum fyrirvara, að það mátti segja, að væri aðdáunarvert, hve fljótt var við brugðið, enda ríður að sjálfsögðu mikið á slíku. Þessa menn og starf þeirra álítur hæstv.dómsmrh., að helst sje hægt að bera saman við starfsmenn í stjórnarráðinu. Það eiga að vera mennirnir, sem standa eiginlega næst þeim, að dómi hæstv. ráðherra, að því er snertir ýmsa verðleika. Jeg skil nú ekki í því, að þjóðin, eða að minsta kosti sá hluti hennar, sem helst nýtur góðs af starfi þessara manna, sje sjerlega þakklát hæstv.dómsmrh. fyrir aðgerðir hans í þessu máli; jeg held þvert á móti, að margur muni finna sárt til þess, hve þessir tveir menn hafa verið sárt leiknir af hæstv.dómsmrh. Þeir hafa, eins og einn greinarhöfundur sagði í blaði hjer á dögunum, verið þannig leiknir, að sú aðferð, sem hefir verið viðhöfð gagnvart þessum mönnum, verður varla nefnd öðru nafni, en að hún sje smánarleg í þeirra garð; en það er óvirðing, sem þessir tveir menn eiga alls ekki skilið. Þeir hafa leyst vel af hendi starf sitt, sem nú má heita, að sje orðið þeirra lífsstarf, eftir sjö ára undirbúning á varðskipinu Þór, og það má líka heita, að þeir eigi varla aðgang að öðrum störfum; þeir hafa árum saman unnið við björgun og landhelgieftirlit með stakri skyldurækni og trúmensku. Má hví til sönnunar benda á, að Óðinn hefir nú síðan um áramót dregið í landhelgisjóð í beinum peningum eitthvað um 130 þús. kr. Frá því að Þór byrjaði sitt úthald, hefir hann handsamað 86 skip, sem öll hafa verið sektuð meira eða minna. Hvað virðist nú hv.þdm., að verði úr rjettarörygginu í landinu, þegar hæstv. dómsrnrh. leyfir sjer að þverbrjóta þau lög, sem hann kann að hafa einhverja andúð á, og hreint og beint hefir af sýslunarmönnum ríkisins þau laun, sem þeim bera samkvæmt landslögum? Þetta eru eiginlega þau undur og ósköp, sem ekki eiga sinn líka hjer á landi, og má það ekki vera óátalið. Það er eins og hæstv.dómsmrh. hafi ætlað sjer að fara að leika þarna einhvern Estrup eða Mussolini og hafi sjerstaklega gaman af hví að sýna þessum tveimur landsins þjónum sína miklu „makt og veldi“. Það mun hafa verið ofarlega í hæstv. ráðh. að ráðast sömuleiðis á vjelamennina með launalækkun. Sjálfur veit hann best, hvers vegna hann hefir heykst á því. En mjer þykir sú skýring líklegust, að það hafi verið af því, að hæstv. ráðh. veit, að utan um þá stendur stór starfsbræðrahringur, sem hann hefði þá fengið á móti sjer, en að skipstjórunum stendur ekki neinn fjelagsskapur, og hefir hann því búist við, að þar yrði fátt um eftirtölumenn. Þannig hygg jeg, að hæstv.dómsmrh. hafi hugsað. En jeg veit, að margir verða eftirtölumenn skipstjóranna í þessu máli, bæði karlar og konur víðsvegar um land. Það er áreiðanlegt, að ef nokkrir menn hafa unnið fyrir launum sínum, þá eru það þessir menn, sem með dugnaði og trúmensku hafa um margra ára skeið rækt landhelgivarnir og björgunarstarf á sjó. Framferði hæstv.dómsmrh. er með öllu óverjandi, hrottalegt og ósvífið lagabrot, og gersamlega ómakleg meðferð á þeim mönnum, sem fyrir því hafa orðið. Hæstv. forsrh. (TrÞ) sagði í kvöld, að hvað sem stefnu sinni liði, yrði hann að hlýða lögunum. Hæstv. dómsmrh. vílar hinsvegar ekki fyrir sjer að brjóta landslög, er honum býður svo við að horfa. Það er náttúrlega gott að skreyta sig með lánuðum og fundnum fjöðrum í áfengismálinu, en betra væri að gefa ekki sjálfur fordæmi með stórkostlegum lögbrotum. „Vörður laganna“ hefir í þessu máli þverbrotið landslögin og „vörður rjettlætisins“ hefir beitt saklausa menn hinu stakasta órjettlæti.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg get ekki annað en dáðst að hv. fyrv. samdeildarmanni mínum (JJós) fyrir þrent í þessari ræðu hans. Í fyrsta lagi fyrir það, hve lengi hann talaði um lítið efni; í öðru lagi fyrir það. hvað hann var lítið skemtilegur, því að það var hann oft meðan við vorum í efri deild saman, og loks í þriðja lagi fyrir það, hve skýrt það kom fram, að hann hefði á tilfinningunni, að hann væri að tala um dautt mál. Hv. þm. hefði getað sparað sjer alla þessa löngu ræðu, því að jeg býst við, að þetta mál verði til þriggja umræðna hjer í deildinni. En það sýnir, hve Íhaldsmenn hafa af litlu að taka, þegar þeir grípa til þess óyndisúrræðis að jeta röksemdirnar út fyrirfram. Annars hugsa jeg, að hv.þm. Vestm. og aðrir, sem hæst hafa látið um þetta launamál, hafi ekki eins mikla ánægju af því og þeir hafa búist við. Þegar það vitnaðist í haust, að skipverjum væru ekki veitt embættin, ætlaði Íhaldið að rifna af gremju og gauragangi. Þessi ólæti hafa síðan stöðugt farið smádvínandi, og það bendir til þess, að þetta mál þyki nú ekki eins sigurstranglegt fyrir Íhaldið og í upphafi, og svo var runninn af Íhaldsmönnum móðurinn, að þegar jeg lagði fram frv. um varðskipin í hv.Ed., tóku Íhaldsmenn því með ró og spekt, enda þótti bæði þessum hv.þm. og sumum hinum æstari flokksbræður hans í Nd. þetta sýna mikinn ódugnað hjá flokksbræðrum þeirra í Ed. Þá var mikið um það talað um eitt skeið í Morgunblaðinu og víðar, að draga mig fyrir landsdóm vegna afskifta minna af þessu máli. Nú hefir verið haldin tveggja tíma ræða um málið, en ekki minst einu orði á landsdóm. Jeg hefi jafnan sagt, þegar Íhaldið hefir talað um landsdóminn: Blessaðir, komið þið með landsdóm. Við samþykkjum tilraunamál á hv. 1. þm. Skagf. (MG) fyrst. Ef það hefir verið ósaknæmt að hafa mennina skrásetta fyrri part sumars. þá hlýtur það líka að vera ósaknæmt seinustu mánuði ársins. En Íhaldsmenn vita líklega sem er, að þeim yrði lítill fögnuður að þessum landsdómi. Hv. 1. þm. Skagf. yrði sennilega ekki dæmdur, og þá jeg ekki heldur, og þá er alt til einskis unnið. Jeg ætla þá að rekja nokkuð gang málsins. Það átti nú ekki að biðja guðum lítið, þegar Íhaldið samþykti varðskipalögin í fyrra. Alla skipverja, frá þeim hæsta til hins lægsta, átti að gera að embættismönnum. Kolamokarar áttu að hafa hærri laun en prestar í sveit. Yfirmenn áttu að hafa 12 þús. kr. á ári æfilangt og alt frítt. Þetta mál var sótt með mikilli frekju í Ed., og gekk þó háttv.þm. Vestm. lengst í frekjunni. Þessi umhyggja fyrir landhelgigæslunni er annars dálítið mislit hjá Íhaldinu. Bistrup, fyrverandi varðskipsforingi hjer við land, skrifar í danskt blað um það, að ekki sje unt að taka íslenska togara í landhelgi, vegna þess, að þeir sjeu jafnan aðvaraðir úr landi með loftskeytum. Þegar stjórnin ber nú fram frv. um að hindra þessa óhæfu, á þann hátt, er bestu sjerfræðingar, er völ var á, töldu heppilegast, þá ætlar Íhaldsflokkurinn snarvitlaus að verða yfir þessu ódæði, að ætla að banna að senda togurunum skeyti um ferðir varðskipanna. Það var öllu líkara, að togaraeigendur og fiskkaupmenn, sem hefðu eigin hagsmuna að gæta og vissu um sekt sína í landhelgimálinu, gengju þar fram fyrir skjöldu í Íhaldsflokknum heldur en íslenskir borgarar, sem vildu líta á gagn og sóma landsins. Morgunblaðið birtir níðgreinar um mig og hv.flm. (SvÓ) fyrir að vilja koma í veg fyrir þessa smán, og einn togaraeigandi, sem sæti á hjer í þinginu og er æstur Íhaldsmaður, hefir skrifað dónalegustu greinarnar um málið. Hvernig á nú að samræma þennan áhuga fyrir hærri launum skipsmanna, og svo þann bægslagang, sem verður, þegar reyna á að hindra glæpi, sem eru margsannaðir og játaðir?

Hvaða glæpi?

. Jeg hefi mína skoðun á þessum áhuga um að festa mennina í þessum embættum æfilangt, þegar jeg sje annarsvegar fjandskapinn gegn því að hindra þetta glæpsamlega athæfi, hinar margsönnuðu veiðar íslensku botnvörpunganna í landhelgi og viðleitni Íhaldsmanna að hindra varnir gegn þeim brotum. Mer þætti gaman að heyra hvernig hv.þm. Vestm. vildi skýra samræmið þar á milli. Jeg held, að það sje vegna þess, að hann tæki ekki sárt, þótt embættissvefninn kæmi nærri þessari stjett, að honum er svo mjög hugað um, að embættin verði veitt æfilangt. Jeg skal geta þess, að einn fiskkaupmaður í bænum, sem háttsettur er í Íhaldsflokknum. sagði mjer frá því fyrir skömmu, að veiðst hefðu 20 þús. skpd. af fiski á íslenska togara á vissum stöðum innan landhelgi í fyrra, en ekkert í ár, vegna þess, að nú er þar varðbátur, sem stjórnin hefir kostað með 15 þús. kr. Þessum íhaldsmanni þótti það röng ráðstöfun og skaðleg að koma í veg fyrir þessar veiðar framvegis. Spurði hann mig, hvort jeg hjeldi, að þorskurinn, sem veiddist þar í fyrra, myndi hafa komið aftur í ár. Jeg sagðist ekki búast við því, en benti honum á, að heiður landsins lægi við, að komið væri í veg fyrir landhelgiveiðar ísl. togara, og þessi íhaldsmaður sannfærðist loksins um, að svo væri. Jeg veit ekki, hvar íhaldsstjórnin hefir haft varðskipin meðan þessi 20 þús. skpd. voru veidd. Ef til vill hafa þau verið í snattferðum, þyngdarpunkturinn í Óðni týndur eða brotin vjelin í Þór, enda þótt Vestmannaeyingar gengju nú vel frá honum, Fiskikaupmenn og togaraeigendur þykjast hafa brennandi áhuga á landhelgivörnum, en bregðast öfugir við, þegar á að stíga spor til að efla þær, ef íslenskir lögbrjótar lenda í aukinni hættu. En vjer, almennir borgarar, sem lítum hlutlausum augum á málið, vjer, sem höfum skömm á því, að fyrv. ráðh. sje leppur steinolíufjelags, sem hættulegt er sjálfstæði landsins, lítum sömu augum á ódæði togaraeigenda og þjófnað eða kosningafölsun. Á þessum breiða grundvelli hvílir þetta mál, og á þessum breiða grundvelli verður það að útkljást. Hæstv. forsrh. (TrÞ) hefir nýlega borist brjef frá sendiherra vorum í Kaupmannahöfn um Ohm-málið, og þess getið, hvílíkt gagn aðgerðir stjórnarinnar í því máli hafa unnið málstað vorum í Englandi. Og jeg býst við, að það sýni sig, hvorir hafa á rjettara að standa, þeir, sem líta hlutlausum augum á málið, eða togaraeigendur og fiskkaupmenn. Hvernig var nú umhorfs í stjórnarráðinu, þegar jeg tók þar við af hv. 1. þm. Skagf. (MG)? - Rjett eftir stjórnarskiftin er komið á borð mitt með mikinn skjalabunka, og þegar jeg fer að athuga, hvað hjer sje á seiði, sje jeg, að þar er efst á blaði nafn annars skipstjórans, sem átti að fá 12 þús. kr., og svo öll runan niður á við og vantaði ekkert nema nafn ráðherrans undir. Mjer þótti þetta nærri eins merkilegt og fólkinu í Miðfirði, þegar draugurinn kom þar á dögunum. Hvað hafði komið fyrir háttv. 1. þm. Skagf., sem hafði látið halda fundi fram á nótt í fyrra til að fá lögin samþykt, en svo ekki veitt þessi dýrmætu embætti, þótt hann hefði til þess nálega alt sumarið? Nú er það kunnugt, að hv. 1. þm. Skagf. er góður skrifstofumaður, og sama daginn sem hann fær brjef frá Oddfellowum um Thorcilliisjóðinn, skrifar hann þessu leynifjelagi heila örk og afgreiðir málið, en í þrjá mánuði hafði hann aldrei tíma til að undirskrifa varðskipsveitingarnar. Hvað dvaldi Orminn langa? Jeg spyr í mesta bróðerni, hvernig á þessu stóð. Mjer þætti gaman að vita, hvers vegna jeg er áfellisverður í þessu máli, en ekki hv. 1. þm. Skagf. Á varðskipunum vissi enginn, hvaða kaup gilti eða eigi, og er undirmenn spurðu skipstjóra um embættin, var þeim sagt, að eiginlega væri búið að veita þau upp á þau kjör, sem lögin tækju til. En aldrei komu veitingarbrjefin. Þegar nú þessi brennandi áhugamaður, hv. 1. þm. Skagf., hikaði við að veita embættin, fór jeg að halda, að eitthvað væri gruggugt við málið og skiljanlegt, þótt framkvæmd laganna drægist hjá mjer líka. Þá hefir verið talað um þá óhæfu af mjer að hafa skipsmennina skrásetta. Fyrv. stjórn ljet það ástand haldast fram í ágúst á öðru skipinu, en í sept. voru skipverjar skrásettir aftur fyrir minn tilverknað. Nú kunna sumir að segja, að verra sje að hafa byrjað á að skrásetja mennina en að láta þá vera skrásetta áfram. En hjer er það það ástand að vera skrásettur, sem hlýtur að vera aðalatriðið. Ef það er hættulegt fyrir mennina að vera skrásettir nú, þá hlýtur það líka að hafa verið hættulegt í sumar á sjálfum hitatímunum. Ef hv. 1. þm. Skagf. hefði verið löghlýðinn, hefði hann ekki þurft nema pennastrik til að kippa þessu í lag. Nú hefir hv.þm. Vestm. skrásett skipverja á Þór árum saman sem framkvæmdarstjóri þess skips, og hv. 1. þm. Skagf. lætur mennina vera skrásetta um mánuð eftir mánuð í sumar í algerðu laga- og heimildarleysi, eftir því sem Íhaldsmenn segja frá: Ekki hefir þó borið á því, að nein pest hafi komið upp í skipverjum meðan MG hafði þá skrásetta, og því ætti að vera óhætt, að jeg hjeldi þeim skrásettum uns ný lög verða sett. Hv. þm. Vestm. var einmitt að hrósa þeim fyrir að hafa tekið marga togara, svo að ekki er að sjá, að þetta hafi komið að sök. Ef hv.þm. Vestm. vill endilega fá landsdóm, þá geri jeg ráð fyrir, að byrjað verði á hv. 1. þm. Skagf. til reynslu, eins og jeg hefi áður sagt, og jeg býst við að verða til með að stinga höfðinu í snöruna, þegar búið er að hengja hann.

Eða samtímis

. Nei, því að mitt afbrot, ef um slíkt er að ræða, er seinna drýgt og rjett er að taka syndir ráðherranna, sem finnast kunna, til afplánunar í rjettri röð. Auk þess er íhaldssynd hv. 1. þm. Skagf. alvarlegri en mín, því að sá veldur miklu, sem upphafinu veldur.

Á mín snara þá að vera þrengri?

. Nei, en það gæti komið til mála að hafa gálgann hærri. Jeg skal þá gleðja hv.þm. Vestm. með því að tala nokkur orð um lögbrot yfirleitt. Mjer þætti gaman að fá að vita skoðun hv.þm. um það; hvort það hafi verið lögbrot, þegar Hannes Hafstein ljet undir höfuð leggjast að bera lög um lotterí upp fyrir konungi, af því að honum líkaði ekki lögin og var þeim andvígur. Og svo að jeg komi nær okkar tíma, skal jeg minnast á lögin um fasteignabanka, sem samþykt voru árið 1921. Lög þessi voru samþ. í trássi við hv. 1. þm. Skagf. og háttv. 3. landsk.þm. (JÞ) og voru aldrei framkvæmd. Íhaldsmenn voru þó ráðherrar nærri eitt ár eftir að þau voru samþykt. Lögin voru aldrei framkvæmd, og þeim var síðar breytt. Annað dæmi er enn nær: Lögin um atvinnu við siglingar. Þar eru sett ákveðin og greinileg ákvæði um það, hver skilyrði þurfi til að fá skipstjórarjett. Þar eru engir möguleikar til undanþágu. En hvað gerist? Atvmrh.,hv. 1. þm. Skagf., fer að veita mönnum leyfi til skipstjórnar, þótt þeir fullnægi ekki skilyrðum laganna. Þarna þverbraut hann lögin. Fyrir síðasta þing lagði hann svo frv., sem átti að staðfesta gerðir hans í þessu efni. En þá ætlaði alt vitlaust að verða. Skipstjórar mótmæltu og höfðu, að kunnugra sögn, við orð að koma með flotann og leggja honum í höfn. Þeir höfðu mikið til síns máls, því að hefði frv. verið samþykt, var ekki lengur til neins að hafa skipstjórarjettindi. Þetta endaði með því, að frv. náði ekki fram að ganga og lögbrotin hættu. - Síðan koma stundum menn í stjórnarráðið og spyrja, hvort þeir geti ekki fengið undanþágu frá lögunum um siglingar. En skrifstofustjórinn svarar þeim með ákveðnu neii. Jeg spyr nú hv.þm. Vestm., hvort hann heldur að hafi meiri þýðingu, þetta eða lögskráningin. Jeg held, að engum manni líði betur eða ver, hvort sem hásetar á varðskipunum eru skráðir eða ekki. En það er mikið í húfi, ef ólærðir menn stýra gufuskipum. Þá vil jeg nefna eitt lögbrotið enn. Þrír fyrirrennarar mínir í stjórninni, þeir núv. hv.þm. Dal. (SE), hv. 1. þm. Skagf. og Jón heitinn Magnússon, eru þar sekir. Þetta er voðalegt lögbrot. Í launalögunum er það sem sagt tekið fram, að skrifstofukostnaður sýslumanna skuli ákveðinn til 5 ára í senn fyrirfram. Jón Magnússon var dómsmrh., þegar lögin gengu í gildi, og ákvað þá kostnaðinn aðeins til eins árs. Sýslumenn hjeldu, að þetta væri gert til reynslu og síðan yrði þetta framlengt til 5 ára, með eða án breytinga. Nei. Næsta ár er kostnaðurinn ákveðinn aftur til eins árs, og svo aftur og aftur, þar til hv.þm. Dal. lendir inn í lögbrotakeðjunni, og að lyktum jafnvel sjálfur hv.l.þm. Skagf. Sýslumennirnir hafa jafnvel verið að hugsa um að fara í mál út af þessu, en lögbrotin halda áfram. Sjálfur hefi jeg hugsað mjer að fremja þetta ógurlega lögbrot eftir nokkra daga, ef Íhaldið hefir ekki skift um stjórn áður. - Svona eru nú flokksbræður hv.þm. Vestm., dauðir og lifandi, sekir um bersýnileg lögbrot framan í öllum sýslumönnum og bæjarfógetum landsins. - Jeg get ekki að því gert, þótt hv.þm. (JJós) sje nú orðið svo ómótt í þessu máli, að hann þurfi altaf að vera að fara fram til að fá sjer að drekka, en jeg vil vekja athygli hans á, að hann missir margt hið besta úr ræðu minni í þessum ferðalögum. Jeg er nú ekki löglærður maður og verð því að biðja afsökunar á því, þótt jeg muni í bili ekki eftir nándar nærri öllum meiriháttar lögbrotum af þessu tægi hjá fyrirrennurum mínum. En hv.þm. Vestm. ætti að minnast lögbrotsins, sem framið var í hv.Ed. í fyrra, þegar hann var kosinn í 4 nefndir, þótt þingsköp legðu blátt bann við því, að nokkur væri í meira en tveim fastanefndum. Og á það má minna, að samtímis var núv. hæstv. fjmrh. (MK) aðeins í einni nefnd. Þegar athuguð er hin mikla kyrð hjá Íhaldinu síðastliðna mánuði út af varðskipunum, þessi kyrð, sem mest líkist íhaldssömum embættissvefni, þá held jeg, að menn fari að sjá, að Morgunblaðsmenn trúa dauft á málstað sinn. Og ef farið væri að efna til landsdóms, þá er jeg hræddur um, að hv. 1. þm. Skagf. fengi að líta þar inn, ekki til að svara fyrir eitt, heldur svona 4–5 lögbrot. Nú hefi jeg lokið við hina formlegu hlið málsins og kem þá að því, hvílík ósvífni það var að lækka laun þessara ágætu manna, skipstjóranna á varðskipunum. Jeg vil þá fyrst minna á, að á þingi í fyrra taldi jeg launin altaf of há, svo að engum þurfti að koma á óvart, þótt jeg vildi lækka þau. Þegar skipherrarnir af varðskipunum komu til mín og spurðu, hví þeir fengju ekki veitingu fyrir störfum sínum, þá spurði jeg, hvers vegna háttv. 1. þm. Skagf. hefði ekki veitt embættin. Það vissu mennirnir auðvitað ekki. Þá segi jeg þeim, að mjer finnist launin of há. Þeir segja, að Jón Magnússon hafi lofað þeim þessu, og ber því saman við plögg þau, er hv. 1. þm. Skagf. skildi eftir í stjórnarráðinu, sem benda á, að Íhaldið ætlaði að nota sjer leyfi laganna til hæstu launagreiðslu. Jeg sagði skipherrunum þá, að það yrði dómstólamál, hvort þetta loforð Jóns Magnússonar ætti að teljast bindandi. Þá komu þeir með það, að þeir yrðu að fá svona há laun vegna þess, að þeir þyrftu að hafa risnu á skipunum. En jeg benti skipstjórunum á, að jeg liti svo á, að íslensku varðskipin eigi ekki að halda uppi risnu, eða að velja beri skipstjóra á þau eftir því, hve vel þeir fari fyrir borðsenda og hve liprir þeir sjeu að skála í dýrum vínum. Um þetta vænti jeg, að við hv.þm. Vestm. sjeum sammála. Hlutverk þeirra er að verja landhelgina og hafa hendur í hári lögbrjóta. Jeg hefi nú reynt að hjálpa skipstjórunum við þetta starf með frv. um loftskeytanotkun veiðiskipa. En „vinir“ skipstjóranna, sem alt Íhaldið þykist vera, lætur aðeins skammir í tje fyrir þá umbót. - Jeg efast ekki um, að skipunum stjórna seigir og duglegir sjómenn. En einn ljóður er á ráði þeirra, sem þeim er þó vafalaust ósjálfráður: Þeir taka að vísu marga togara í landhelgi, en þeir eru allir útlendir. Þó er það vitanlegt, að Íslendingar eru dögum oftar í landhelgi, sbr. t. d. sögur hv.þm. Snæf. (HSteins) frá Ólafsvík. Mjer dettur ekki í hug að gefa í skyn, að skipstjórar varðskipanna standi í sambandi við veiðiskipin. Skýringin liggur í því, sem skipstjórinn af Fyllu sagði í viðtali við „Nationaltidende“, að ómögulegt er að hafa hendur í hári Íslendinganna vegna loftskeytanna. Ef frv. um loftskeytanotkunina væri samþykt, rynni ef til vill upp hið gullna tímabil, að útlendir og innlendir veiðiþjófar yrðu jafnt teknir. Þá fengju lögin að ganga jafnt yfir alla, svo sem rjett er og skylt. - Íhaldsblöðin hafa sagt, að jeg hafi verið með dylgjur til skipstjóranna á varðskipunum um vanrækslu á störfum sínum. En þetta er ekki rjett. Jeg hefi aðeins viljað gefa þeim aðstöðu til að taka alla lögbrjóta jafnt. Nú kann hv.þm. Vestm. að segja, að þetta sje ekki sæmilegt gagnvart Íslandi. En hví eiga Íslendingar fremur að fá að spilla landhelginni en útlendingar? Og hvaða álit skapar það okkur í öðrum löndum? Jeg hygg, að gamanið fari af hv.þm. Vestm. í þessu máli áður en lýkur, því að það er augljóst, að fyrv. stjórn og flokkur hennar hafa ekkert gert til að bægja Íslendingum frá landhelginni. Íhaldsblöðin hafa ekki einu sinni vítt framferði þeirra samlendra lögbrjóta; miklu fremur gætu þeir haldið, að þeir stunduðu þessa þokkalegu iðju í þökk „Morgunblaðsins“, þegar þeir spilla veiðarfærum fátækra fiskimanna og sigla fram og aftur um landhelgina með breytt yfir nafn og númer. Þá kem jeg aftur að risnunni. Hv. þm. Vestm. er sjálfsagt mjög hrifinn af ríkislögreglu og her.

Hvað er því til sönnunar?

. Almenn undirgefni hv.þm. undir alt, sem Íhaldið ber fram. - Þegar hann ætlast til, að skipstjórar varðskipanna fái fje til risnu, þá er auðsjeð, að hervíman er ekki enn runnin af honum. En jeg vil minna hv.þm. á, að „Óðinn“ og „Þór“ eru ekki fremur herskip heldur en Erlingur yfirlögregluþjónn í Reykjavík er herforingi. Dönsku skipin, sem hjer stunda strandgæslu, eru herskip. Foringjar þeirra hegða sjer því fyrst og fremst sem hermenn, og það er gripið á alveg óvanalegan hátt inn í líf þeirra með því að senda þá hingað til venjulegra lögreglustarfa. Sá misskilningur hefir komist inn hjá Íhaldsmönnum, að skipstjórarnir á varðskipum okkar sjeu líka herforingjar og eigi að halda veislur og ganga prúðbúnir um stræti í glitrandi einkennisbúningi. Jeg vona, að þegar hv.þm. athugar þetta betur, þá sjái hann, hvílík dómadagsvitleysa þetta er. Skipstjórar á íslensku varðskipunumum eru ekki sendir í neinar „missíónir“ til erlendra hafna. Verkefni þeirra er ofureinfalt: Eins og lögreglan eltir dónana og bullurnar í landi, eins eiga varðskipin að elta samskonar lýð á sjó. Og við þess háttar fólk er ekki þörf á risnu. En út af þessum orðum skipstjóranna um risnu skrifaði jeg þeim brjef það, sem háttv.þm. Vestm. las hjer upp fyrir skemstu. Og jeg bætti við því, sem ekki kom fram í lestri hv.þm., að jeg vildi láta þá hafa hærra kaup, til þess að þeir hefðu ekki risnu. Nýlega birtist í „Ægi“ hörð gagnrýning frá forseta Fiskifjelagsins á frammistöðu dönsku varðskipanna hjer við land. Jeg held nú, að þessi gagnrýning hafi verið of hörð og óbilgjörn, en hún var fram borin af forsvarsmanni fiskjmanna og af góðum hug til þeirra. Og greinarhöfundur bætti því við, að íslensku skipin væru farin að taka þau dönsku sjer til fyrirmyndar í því að liggja inni í höfnum og slá slöku við gæsluna. Jeg er forseta Fiskifjelagsins alveg sammála um það, að strandgæslumennirnir íslensku eiga ekki að líkja eftir erlendum herskipsvenjum. Þeir eru alt önnur stjett. Það er ekki ætlast til þess, að skipstjórarnir gangi með sverð við hlið og logagylta borða, eins og venjan heimtar, að herforingjar geri. Foringjar á varðskipum okkar eru lögreglumenn á hafinu. Þarna er djúp staðfest milli mín og hv.þm. Vestm., sem altaf sjer þessa embættismenn í veislufögnuði og snápslegu yfirlæti. Annað atriði ber okkur og á milli. Jeg vil, að skipstjórarnir hafi sem minst persónusambönd í landi. Það er af því að jeg þekki vel úr íhaldsheimilunum siðspillandi áhrif kunningsskaparins. Í mínu stutta starfi sem dómsmrh. hefi jeg oft rekið mig á áhrif hans. Einu sinni hafði t. d. maður nokkur, sem grunaður var um vissan glæp, farið af landi burt. Lögfræðingur hjer í bænum kærir hann, lögreglan sendir út lýsingu á manninum og hann er tekinn fastur í öðru landi. Þá fara aðstandendur mannsins af stað. Þeir koma til lögfræðingsins og fá hann til að taka aftur kæruna. Svona er farið til hvers af öðrum, og loks átti íslenska stjórnin að stöðva vjelina, sem sett var af stað til að ná í manninn. Þegar jeg neitaði að verða við ósk þeirra, sem fyrst báðu að taka manninn og síðan báðu um að sleppa honum, kom upp úlfaþytur í herbúðum íhaldsmanna. Það er þetta siðleysi kunningsskaparins, veisluhöldin og vingjafirnar, sem hafa gert íslenskt rjettarfar að pestarholu. - Jeg skal nefna annað dæmi. Í fyrra varð maður gjaldþrota fyrir mjög háa upphæð. Þar var í fyrstu ekkert gert, enda mun leynifjelögin og fleiri þessháttar öfl hafa gripið inn í. Loks var maðurinn þó kærður og málið eitthvað rannsakað. En trúnaðarmaður hins opinbera í þessu máli vill, að manninum sje fyrirgefið brotið. Það ber að forðast, að þessi skýla kunningsskaparins sje svona dregin yfir allar misfellur af þeim, sem einhvers mega sín. Jeg þekki mína þjóð og sje, hversu þetta hefir sett okkur rjettarfarslega á barm glötunarinnar. Því vinn jeg á móti samábyrgð kunningsskaparins um brotamál. Þá var hv.þm. (JJós) að dylgja um það, að jeg mundi hafa hætt við að framfylgja varðskipalögunum vegna vina minna, jafnaðarmanna. Átti það að vera vegna þess, að í lögunum er skipverjum meinað að gera verkföll. En jeg get sagt háttv.þm. það, að jeg hefi alls enga samúð með vinnudeilum á varðskipunum, og það má best sjá á því, að um þetta efni tek jeg einmitt upp orð laganna í það frv., sem jeg ber fram um varðskipin. Ef þetta atriði yrði felt úr lögunum, áliti jeg það skyldu mína að semja svo um við hásetana, að þeir gerðu ekki verkföll. Það yrði að vera beint ráðningarskilyrði. Þetta skiftir auðvitað engu máli, nema til að sanna rangfærslur og rangsleitni hv.þm. Þá kem jeg að laununum. Jeg hefi verið svo ósvífinn að lækka þau, í samræmi við það, sem jeg hjelt fram í fyrra. Jeg held því fram, að menn verði yfirleitt hvorki betri, vandaðri nje öruggari í sinni þjónustu fyrir landið, þó að það sje mokað í þá peningum. Til dæmis vil jeg neita því, að nokkrar líkur sjeu til, að sá bankastjóri Íslandsbanka, sem hefir 40 þús. kr. laun, sje nokkuð betri og þjóðlegri en hinir bankastjórarnir, sem hafa nær helmingi minna. Jeg ímynda mjer, að sá prýðilegi föðurlandsvinur hv.þm. Dal., er nú hefir 24 þús. kr., sje alveg sami maður og meðan hann var sýslumaður í Skaftafellssýslu og Borgarfjarðarsýslu fyrir svo sem ¼ þeirra launa. Það er misskilningur hjá hv.þm. Vestm., ef hann heldur, að hægt sje að draga kvadratrót af launum manna til þess að finna manngildið. Jeg get ekki annað en farið nokkrum orðum um þessa launalífsskoðun hv.þm. Honum finst fjarstæða að halda fram, að skipstjórar á varðskipunum geti lifað við sömu laun og skrifstofustjórar í stjórnarráðinu og prófessorar við háskólann. Jeg vil benda á, að elsti skrifstofustjóri í stjórnarráðinu, Gísli Ísleifsson, hefir nákvæmlega 8 þús. kr. laun, eftir meira en 20 ára þjónustu. Það er ákaflega duglegur maður, þegar hann hefir heilsu, og vinnur feikna mikið starf. Jeg býst við, að hann og aðrir í svipuðum stöðum sætti sig við, að svona hefir þjóðfjelagið ákveðið þetta. Það barst í tal í haust um launin við sýslumann Suður-Múlasýslu, og sagðist hann hafa 6500 krónur; þetta er maður, sem stýrir stórri sýslu og hefir verið 12 ár að læra. Svona er þetta alstaðar. Ef við lítum á háskólann, getum við tiltekið ágæta menn, sem hafa varpað ljóma yfir okkar land með sínum afburðum; þeir eru á þeim launum, sem hv.þm. Vestm. vildi sparka í fyrir skipstjórana á varðskipunum. Jeg man ekki betur en mjer hafi verið sagt, að annar þessara skipstjóra hafi fyrir utan stýrimannaskólann verið einhvern part úr ári á erlendum skóla. Ber þetta að vísu vott um dugnað, en hjer er líka um mjög stutta skólagöngu að ræða borið saman við háskólamentun. Viðvíkjandi aukatekjum er það að segja, að báðir þessir skipstjórar höfðu um 2 þús. kr. aukatekjur árið sem leið. Annar fjekk 2 þús. fyrir að bjarga togara, en hinn 1800 krónur fyrir að draga skipskeðjur upp úr Vestmannaeyjahöfn. Jeg verð sem sagt algerlega að neita því, að það sje nokkurt vit og sanngirni í að taka vissar stjettir út úr, svo sem bankastjóra og skipstjóra, og setja þá á margföld laun við þau, sem t. d. frægustu vísindamenn í landinu hafa.

Ríkissjóður á fleiri skip; því lækkar ekki stjórnin laun á öllum skipum ríkissjóðs?

. Það skip tilheyrir ekki minni skrifstofu. En það er þetta, sem hv.þm. verður að geta gert ljóst, ef hann á að sanna sitt mál: Hvers vegna eiga lærðir doktorar, sem hafa látið landinu í tje ágæta þjónustu í 20–30 ár, að hafa aðeins 8 þús. kr., ef það er goðgá að tala um að lækka laun þessara manna með skamman undirbúning? Jeg býst við, að hv.þm. muni eftir, að samhliða því, að hann gerir ráð fyrir, að skipstjórar varðskipanna hafi þúsund kr. á mánuði, þá eru næstir á launalögunum, sem hann er ánægður með, starfsmenn, sem annar hefir 430 krónur á mánuði en hinn 450–460 krónur, - meira en helmingi minna. Þeir hafa auðvitað gengið gegnum stýrimannaskólann og eru búnir að vera lengi í þjónustu landsins og annar í hrakningum fyrir landið meðal annara þjóða. Þessir menn hafa fjölskyldu, sem þeir verða að ala önn fyrir fyrir þetta hálft fimta hundrað á mánuði. Með þetta var hv.þm. Vestm. ánægður. Mjer finst þetta of mikill munur og get ekki skilið, að nokkurt vit sje í honum, meðal annars vegna þess, að stýrimenn verða að vera mjög áreiðanlegir menn, eins og skipstjórar, og eiga við alveg sömu erfiðleika að búa eins og þeir. Þá ætla jeg að snúa mjer að þeim samanburði, sem hv.þm. vill gera við aðra skipstjóra. Jeg vil þá benda á það, að eins og hv.þm. gekk frá sínu frv. í fyrra, var ætlast til, að skipstjórar á varðskipunum yrðu fastir æfilangt. En það er hægt að segja skipstjóranum á „Esju“ upp með nokkurra mánaða fyrirvara. En lögin miðuðu að því að gera alt fólk á skipunum að embættismönnum ríkisins, og þess vegna varð að bera þá saman við embættismenn ríkisins. Vil jeg þá taka það fram, að skrifstofustjórinn í dómsmálaráðuneytinu er yfirmaður skipstjóranna á varðskipunum, og hann hefir á 8. þús. kr. föst laun, og þessir undirmenn hans eiga svo að vera á 12 þús. kr. launum, eftir skoðun hv.þm. Vestm. Þá komum við að háu laununum hjá skipstjórum Eimskipafjelagsins og togaraskipstjórum. Fyrst er því til að svara, að þeir eru ekki embættismenn, þ. e. a. s. þeir eru ekki ráðnir æfilangt. Í öðru lagi get jeg ekki sjeð, að þessi háu laun sjeu neitt fagnaðarefni fyrir landið. Vill hv.þm. fyrst líta til Eimskipafjelagsins; það á í harðri baráttu við erlend fjelög, þar sem miklu meira er sparað á launum. Við gefum fjelaginu skattfrelsi og mokum í það peningum á hverju ári úr landssjóði, til þess að það geti starfað. Hvað veldur þessu? Fyrst og fremst dýrtíðin í Reykjavík og þau háu laun, sem fjelagið borgar. Förum til togarafjelaganna. Fjelag hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) hefir engan tekjuskatt borgað frá 1924, ef jeg man rjett. Af hverju? Fjelagið er fátækt. Hefir fjelagið haft ráð á að borga mönnum 40–50 þús. króna árslaun? Jeg segi nei. Fjelög, sem ekki geta borgað tekjuskatt, eiga ekki að hafa leyfi til að borga slíkt kaup. Jeg held, að hv.þm. (JJós) hafi ekki kafað nejtt djúpt í þessu máli. Hann hefir ekki athugað, að síðan 1920 er búið að taka tugi miljóna króna lán handa bönkunum. Það vita bæðj guð og menn, að mikið af þessum miljónum hefir farið í súginn, beinlínis orðið eyðslufje. Það hefir orðið tekjuhalli á framleiðslunni og bankarnir hafa orðið að gefa upp stórar upphæðir, t. d. einu fjelagi mörg hundruð þúsund króna, þar sem árslaun voru borguð 20–40 þús. króna. En fje bankanna er fje landsins, fje þeirra manna, sem koma til að borga skakkaföllin, sem eiga að nokkru rót sína í þessum gífurlegu launum. Jeg sje þess vegna ekkj neina dýrð í þessum háu launum á skipunum; jeg sje ekki annað en að af þeim leiði eymd og fátækt. Jeg skora á hv.þm. Vestm. að taka til yfirvegunar, hvort það geti ekki átt sjer stað, að með því verði, sem er á afurðum nú, þá muni koma að því, að það verði að fara að lækka launin. Hann talaði hjer eins og „Gullasch“, eins og engin miljónalán hefðu átt sjer stað og ekkert tap. Og viðvíkjandi þeirri fyrirmynd., sem hann hefir dregið fram, sem er Eimskipafjelagið, þá hefi jeg sýnt fram á hvernig ástandið er; það er ormsmogið og mergfúið. Því miður er svona okkar dýrtíð og eyðsla; sem hefir komið verst fram í vitlausum skipstjóralaunum og togarakaupum og ætlað að setia landið á hausinn. Þar miðar hver við annan; aðrir miða við skipstjórana og svona heldur þetta áfram. Ef við hv.þm. Vestm. lifum eftir 4–5 ár, og ætti sífelt að taka eyðslulán, þá er jeg hræddur um, að dýrtíðarskrúfan yrði að hætta, menn yrðu að hætta ofureyðslunni og byrja að lifa á launum, sem hæfðu framleiðslunni. Hv. þm. sjer, að viðleitni mín nær til fleiri. Einn af starfsmönnum, er tilheyra minni skrifstofu, hefir 18 þús. króna laun; jeg geri tillögu um að lækka þau um meira en helming. Menn vita ekki annað en að tveir embættismenn í bænum, sem tilheyra minni deild, hafi um eða yfir 100 þús. krónur á ári. Jeg flyt tillögu um að færa þessi embætti í viðunanlegt horf.

Hví reyndi hann ekki sömu aðferð og á skipstjórunum?

. Það er það, sem er verið að gera; það er verið að lækka launin. - Það er þetta, sem okkur hv.þm. Vestm. ber á milli, - viðhorfið til peningamálanna. Jeg lít svo á, að landið sje fátækt og við verðum að spara og stilla í hóf. Hann lítur svo á, að landið sje ríkt, - og það er það kannske að náttúrugæðum, en ekki að fje nú sem stendur. Þjóðin lifir yfir efni, og hv.þm. vill halda því áfram í því efni, sem hjer er um að ræða. Jeg held jeg hafi nú nokkurn veginn gengið í gegnum alla aðalliði í ræðu hv.þm. (JJós). Býst jeg við, að fleiri taki til máls um þetta í kvöld. Þætti mjer fróðlegt að vita, hvort íhaldsmenn yfirleitt eru ekki reiðir við hæstv. fyrv. dómsmrh. (MG) fyrir að veita ekki embættin í sumar. Að minsta kosti er það ákaflega mikið sleifarlag, sem hann hefir sýnt, eftir því sem þeir tala um málið, og þætti mjer gaman að vita hjá þeim, sem tala hjer á eftir, hvort þeir eru ekki með því, ef sekt hans reynist mjög stór, að prófa á honum landsdóm, til dæmis nú í sumar.

Magnús Guðmundsson Jeg mundi alls ekki hafa kvatt mjer hljóðs aftur svona fljótt til þess að svara hæstv.forsrh. (TrÞ) og hæstv.dómsmrh. (JJ), ef hinn síðarnefndi hefði ekki heitið mjer því, að í þessum umræðum skyldi jeg vera ódauðlegur eins og jeg væri ráðherra og því fá að tala eins oft og jeg vil við þessa umræðu. Þetta vona jeg, að hæstv. ráðh. ( JJ ) standi við.  (Dómsmrh. JJ: Jeg hefi aðeins lofað að mæla með þessu við hæstv. forseta)  . Mjer þykir leitt, ef hæstv. ráðh. ætlar að bregðast í þessu, en fyrst hann skýtur nú máli sínu til hæstv. forseta, þá er jeg tryggur, því að hann hefir sagt, að hann mundi láta þetta óátalið, og mun jeg því nota þennan rjett minn til hins ítrasta. Annars er sýnilegt, að hæstv. ráðh. ætlar að reyna að eyða hjer sem mestum tíma sjálfur, svo að aðrir komist ekki að, því að hann hefir nú þegar einn haldið lengri ræðu en allir aðrir til samans. Skil jeg, að þetta er kænskubragð af honum, til þess að þreyta hv. deildarmenn. En jeg vil láta hann vita, að jeg ætla að sjá um með aðstoð hins lofaða ódauðleika míns, að þetta bragð hepnist honum ekki. Jeg tel ekki eftir mjer að vaka í alla nótt, ef með þarf, til þess að segja honum til syndanna og leiðrjetta missagnir hans og ósannindi. Áður en jeg vík máli mínu að hæstv. ráðh. ætla jeg að svara nokkrum orðum hæstv.forsrh., en þar sem hans ræða var stutt, þarf svar mitt ekki heldur að vera langt. Hann var ánægður yfir samlíkingunni um latneska goðið með 2 höfðum. Hann um það. Jeg nefndi þetta sem dæmi eða mynd af hverflyndi hans og um andlitið, sem snýr að bændunum, og andlitið, sem snýr að jafnaðarmönnum. Má hann vera hróðugur yfir, ef honum þykir ástæða til, og skal jeg því ekki frekar um það ræða. Hæstv. forsrh. vildi engu svara mjer um járnbrautarmálið og bar því við, að það væri til umsagnar hjá ákveðnum manni, eftir ábendingu minni í fyrra. Tilætlun mín í fyrra með því að fá álit þessa manns (rafmagnsstjórans hjer í bænum) var einungis sú, að fá hjá honum upplýsingar um fagatriði, sem taka þyrfti fram í væntanlegu leyfisbrjefi, sem út yrði gefið um virkjun Urriðafoss og járnbrautina en alls ekki, að hann ætti að ráða, hvort leyfisbrjef yrði gefið eða ekki. Því á ráðherra auðvitað að ráða sjálfur, og finst mjer því hæstv.forsrh. farast lítilmannlega, er hann vill hafa mann þennan að skildi fyrir sjer og kveðst ekkert vita sjálfur. Hann kvaðst mundu svara ákveðið þegar hann svaraði. Þetta er síst þakkarvert, en mig uggir, að svarið kunni að dragast nokkuð lengi, ef til vill fram yfir þing, því að hæstv-. forsrh. veit, að í þessum sal sitja ýmsir menn, sem munu kunna honum litlar þakkir fyrir svarið, hvort sem það verður játandi eða neitandi, og hlýt jeg því að telja afstöðu hans stjórnast af ístöðuleysi. Jeg hefi þó ekki hreyft þessu máli til að sýna ístöðuleysi hæstv. ráðh., heldur til þess að herða á honum í málinu, því að dráttur á því er hættulegur fyrir framgang þess. Jeg játa, að ráðh. á nokkuð erfitt í þessu máli, vegna aðstöðu sinnar í fyrra, en hann verður annaðhvort að beygja sig eða bera hina þungu ábyrgð af að neita málinu um framgang, og mun honum þykja hvorugur kosturinn fýsilegur. Þá sagði hæstv. forsætisráðherra, að við Íhaldsmenn hefðum skilið illa við skattamálin og lækkað skattana svo mikið, að litlu fje væri hægt að verja til verklegra framkvæmda. Þetta þótti mjer undarlegt að heyra, því að á undanförnum þingum hefir hann margendurtekið það, að Íhaldsmenn hafi lagt geysiþunga skatta á þjóðina. Allir verða og að viðurkenna það, að á síðustu árum hefir að tilhlutun Íhaldsflokksins verið unnið meira að verklegum framkvæmdum en nokkru sinni áður; t. d. voru á síðastliðnu ári brúaðar 25 stærri og minni ár. Þetta gat Íhaldsflokkurinn gert með þeim sköttum, sem nú eru, en hæstv. ráðh. kveðst þurfa mikla skattahækkun, ef framhald eigi að verða á framkvæmdum. Bendir þetta sannarlega ekki til sparnaðarviðleitni, enda er auðsætt af hinum mörgu frv. stjórnarinnar, t. d. um letigarð, sundhöll, nýja stjórnarráðsbyggingu, síldarverksmiðju, strandferðaskip o. fl. o. fl., að í aðra farvegi eigi að beina þeim en til samgöngubóta í sveitum. Hæstv. forsrh. kvaðst ekki taka mjer það illa upp, þó að jeg stríddi sjer dálítið, því að hann hefði oft strítt mjer á undanförnum þingum. Mjer þykir gott að heyra það, að ekki hefir verið meiri alvara í aðfinslum hans í minn garð en ertni og stríð, en jeg verð að segja honum, að aðfinslur mínar í hans garð voru í fullri alvöru gerðar, nema það, sem jeg sagði um pyttinn, er hann hefði holað sjer niður í við hliðina á mjer. Þau ummæli má vel skoða sem stríð, ef hann vill það heldur. Þá mintist hæstv.forsrh. á sendiherramálið eða legátafarganið og gerði enga tilraun til að rjettlæta eða bera á móti hringsnúningi sínum í því máli, enda var það ekki hægt. Hann reyndi helst að rjettlæta sig með því, að hann hefði 1924 barist hlið við hlið með fyrv. forsrh. (JÞ) um að hætta í bili að hafa sendiherra í Kaupmannahöfn, en þetta er lítil afsökun, því að þá hafði Sveinn Björnsson sagt upp starfinu og hægt í bili að fá ágætan mann, búsettan í Kaupmannahöfn, til þess að gegna hví, en lengur en til 1926 var ekki um hað að ræða. Mjer virtist hæstv. ráðh. jafnvel gefa í skyn, að þar sem nú liggur frv. fyrir þinginu, sem skoða má tilraun til afnáms sendiherraembættisins, þá viti jeg ekki nema hann fylgi hví, en jeg veit, - og um það mun raun gefa vitni -, að hann þorir ekki að ljá því frv. samþykki sitt, eftir þeim ummælum, sem hann hafði um daginn um sambandslögin. Hæstv. ráðh. mótmælti því, að hann hefði bætt við manni til þess að leysa, af hendi störf „litla utanríkisráðherrans“, en mótmæli hans eru röng. Meðan hv. 3. landsk. (JÞ) var forsrh., leysti hann sjálfur þessi störf af hendi, að öðru leyti en því, að stúlka, sem var í fjármálaráðuneytinu, ritaði brjef, sem senda þurfti. Skömmu eftir að stjórnarskiftin urðu fór stúlka þessi og önnur var tekin í hennar stað. En auk þess tók hæstv. ráðh. mann til þess að hjálpa sjer við utanríkismálin. Þetta er sá maður, sem jeg talaði um, að við hefði verið bætt, og er það óhrekjanlegt. Annars kveður nú við annan tón hjá hæstv. ráðh. um utanríkismálin en áður í skrifum hans. Nú telur hann þau umfangsmikil og vandasöm, og sannar þetta, að það er rjett, sem jeg sagði hjer fyr í dag, að hann hefði áður skrifað og skrafað um þessi mál af mikilli vanþekkingu. Hæstv. ráðh. kvaðst altaf hafa verið mótfallinn verðsveiflum gjaldeyrisins. Þetta eru engin tíðindi, því að allir voru og eru heim mótfallnir. Þær hafa komið yfir allar þjóðir að þeim nauðugum og allir hafa orðið að sætta sig við þær og þau óþægindi og tjón, sem þeim eru samfara. Hví skyldum við Íslendingar geta verið þar undantekning? Þegar jeg benti hæstv. ráðh. á ummæli hans frá 1926 og ósamræmi athafna hans nú við þau, þá segir hann, að von sje á verðfestingartillögu frá sjer nú á þinginu. Þetta getur hann auðvitað sagt mjer, því að jeg veit ekki, hvað í huga hans býr. Jeg fer eftir því, sem fram er komið, og fæst ekki við spádóma um, hvað muni gert verða, en hefi fyrir satt, sem mjer þykir líklegast, og það er, að ef slíkt frv. eða till. kemur fram, þá er það af því, að jeg hefi nú mint á þetta óuppfylta loforð. Hæstv. ráðh. kvaðst ekki þurfa sjerstök lög til þess að láta ríkissjóð taka þátt í gengistapi bankanna, þí að hann hefði sömu heimild til að gera þetta og íhaldsstjórnin hefði haft 1925, er hún gekk í ábyrgð fyrir gengistapi Landsbankans. Þessu er því fyrst að svara, að þingið 1926 lýsti því yfir, að stjórnin hefði ekki heimild til að verja neinu verulegu úr ríkissjóði í þessu skyni, og er því þessi yfirlýsing ráðh. á sandi bygð. En annars þótti mjer gott að fá að vita það, að hæstv. ráðh. vissi um það, að íhaldsstjórnin hafði 1925 gengið í ábyrgð gagnvart Landsbankanum fyrir gengistapi, til þess að fyrirbyggja frekari hækkun krónunnar en þá var orðin, því að ráðh. hefir sagt það í ræðu og riti margoft, að íhaldsstjórnin hafi aldrei gert neitt til að halda krónunni niðri, heldur spent hana upp eftir megni. Aftur á móti er það leiðinlegt fyrir hæstv. ráðh. að ósanna þannig eigin orð sín. Um gengisviðaukafrv. frá í fyrra sagði hæstv. ráðh., að hann hefði aðeins átalið, að stjórnin hefði gleymt þessu frv. Þetta er ósatt; hann átaldi einnig, að áætlað var í fjárlagafrv. með tekjum af því, og má sjá það af greininni, að jeg fer rjett með, en hæstv. ráðh. segir rangt frá. En hvernig veit hæstv. ráðherra, að frv. hafi gleymst?  (Forsrh. TrÞ: Af því að frv. var ekki flutt fyr en komið var fram á þing)  . Það er engin sönnun, þótt öll stjfrv. sjeu ekki flutt í einu. Eða vill þá hæstv. ráðh. halda því fram, að núverandi stjórn hafi gleymt öllum þeim fjölda frv., sem hún flytur sumpart sjálf eða lætur aðra flytja eftir að langt er liðið af þingtímanum? Jeg slæ því þess vegna föstu sem óhrekjanlegu og ómótmælanlegu, að hæstv. stjórn hefir nú gert það sama, sem hæstv. ráðh. taldi í fyrra „hneyksli“ og „afglöp“. Að síðustu kom hæstv. ráðh. að því máli, sem hann fer jafnan út í, þegar hann á í deilum við mig, en það mál er tóbakseinkasalan. Honum þykir það mikil goðgá, að jeg skyldi láta afnám hennar hlutlaust, vegna þess að jeg átti þátt í að koma henni á. Þetta mál kemur reyndar þessum umræðum ekkert við, en úr því að jeg nýt í þessum umræðum frelsis og fjörs hins ódauðlega, þá er mjer ánægja að því að svara hæstv. ráðh. í þessu efni. Tóbakseinkasölufrv. bar jeg fram sem tekjuaukafrv. 1921, af því að jeg var ragur við að taka tekjur þær, sem þurfti með tollhækkun. Einkasalan var ekki vinsæl og margir hjeldu því fram, að hægt væri að ná sömu tekjum og hún gaf með ekki mjög mikilli tollhækkun og þannig, að tóbakið yrði heldur ódýrara. Jeg ljet þetta mál hlutlaust á þinginu, er einkasalan var afnumin, en reynslan hefir nú sýnt, að verslunarágóðinn hefir meira en unnist upp með tollhækkuninni og þannig, að verðið á tóbakinu lækkaði heldur. Ríkissjóður hefir því, að því er sjeð verður, fremur hagnast á afnámi einkasölunnar en hitt. Jeg finn því ekki, að jeg eigi neitt ámæli skilið fyrir það, að jeg ljet afnám einkasölunnar hlutlaust, og mjer þykir það gott, að andstæðingur skuli ekki hafa annað vopn gegn mjer, sem hann telur beittara. Hæstv. ráðh. taldi mjer það til ámælis, að jeg hefði verið með í því að setja þessi lög og síðan horft upp á afnám þeirra án þess að hafast að. Þetta orðaði hann svo smekklega, að jeg væri bæði faðir og morðingi laga þessara. Maður skyldi því ætla, að hið sama hefði ekki hent hann sjálfan, en svo er þó, að á þingi 1925 greiddi hann atkvæði með afnámi laga, sem hann hafði gerst flutningsmaður að árið áður. Hann ætti ekki að lá mjer í þessu efni, því að hans synd er stærri en mín, ef um synd er að ræða, þar sem hann eftir ár greiðir atkvæði með afnámi eigin lagaafkvæmis, en jeg var hlutlaus um afnám laga, sem jeg hafði flutt nokkrum árum áður. Ef hæstv. ráðh. á langa ólifaða stjórnmálaæfi, geri jeg ráð fyrir, að hann eigi eftir að sjá sumt af getnaði sínum aflífað, að minsta kosti suma lausaleikskrakka hans og jafnaðar manna. En hvað mig snertir, þá tel jeg, að jeg eigi svo marga bautasteina í löggjöf landsins síðustu árin, að nægir sjeu eftir, þótt þessi lög gangi frá. Annars er ekki úr vegi í þessu sambandi að geta þess, að fyrir nokkrum dögum, þegar rætt var hjer um kosningu hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), þá hjelt hæstv.forsrh. ræðu og lýsti því yfir með miklum fjálgleik og handaupprjettingum, að hann gæti ekki stutt að því, að sú kosning yrði tekin gild. En hvað varð svo? Þegar til atkvæða var gengið, greiddi hann ekki atkvæði og studdi þannig óbeinlínis að því, að kosningin yrði tekin gild. Að svo mæltu læt jeg úttalað um hæstv.forsrh. í þetta skifti, en sný mjer að samherja hans, hæstv.dómsmrh. (JJ). Þau atriði, sem jeg hefi ritað eftir honum, hefi jeg ritað með rauðu.

Þýðir það bolsevisma? - Dómsmrh. JJ: Nei, það er hjartablóð

. Nei, blóð er það ekki, því að með blýanti er ritað, en mjer finst rauði liturinn, litur sósíalistanna, eiga best við hæstv. ráðh. (JJ), sem var einn þeirra fulltrúa, sem stofnuðu Alþýðusamband Íslands, mig minnir sama árið og hann gekk í Framsóknarflokkinn, til þess, eftir því sem Alþýðublaðið hefir sagt, að vjela bændur til fylgis við jafnaðarmenskuna. Þessi hæstv. ráðh. hefir nú undanfarna 6 mánuði verið að leita og snuðra í ráðuneytum þeim, er jeg veitti forstöðu, til þess að reyna að finna eitthvað, sem hann gæti snert mig með. Árangurinn hefir orðið sá, að hann hefir fundið nokkur brjef, sem hann telur aðfinsluverð og sumpart hefir lesið upp. Aðfinslum hans út af þessum atriðum mundi jeg ekki hafa svarað einu orði hjer, ef mjer hefði ekki verið heitið ótakmörkuðu málfrelsi, því að þessa umr. ætlaði jeg aðeins að nota til að segja stjórninni til syndanna, en ekki til þess að verja mig. Jeg skil það vel, að hæstv. ráðh. vill helst leiða athyglina frá sjer og sínum gerðum, en jeg mun sjá um, að það takist ekki, og þótt jeg svari honum nú um hríð, þá má hann ekki halda, að jeg gleymi hans syndum. Þær munu verða raktar hjer síðar, bæði af mjer og öðrum. Fyrst sný jeg mjer að fiskiveiðasjóðsláninu, sem hann nefndi. Reyndar ætti jeg ekki að þurfa að vera langorður um það mál, því að jeg hefi áður gert grein fyrir því hjer á þingi. Lán þetta var veitt gegn 1. veðrjetti í gufuskipi, og var lánað svo, að nam tæplega 1/3 virðingarverðs skipaforráðamanna. Skip þetta fór á síldveiðar skömmu eftir að lánið var veitt, en fiskaði sama og ekkert, enda brást síldveiði alstaðar það ár. Afleiðingin af þessu var sú, að á skipið hlóðust sjóveð, sem ganga fyrir öllum öðrum veðum, svo að sjáanlegt er, þar sem eigandi skipsins er orðinn eignalaus, að tap verður á láninu, en hversu mikið það verður, er enn ósjeð. Þessi er í fám dráttum saga málsins, og jeg er þess fullviss, að við þessa lánveitingu er ekkert athugavert, þó að svona tækist til. Engin álösun heyrist af munni hæstv. ráðh. t. d. í garð Landsbankans, þótt hann hafi tapað miljónum á lánveitingum, en mig vill hann helst hengja fyrir nokkur þúsund kr. tap. Það er rangt, sem hann segir, að Fiskiveiðasjóður hafi ekki áður tapað á lánum, en það hefir verið í mjög smáum stíl. Spurningu hæstv. ráðh. um, hvers vegna þetta lán hafi verið veitt, er svarað með því að upplýsa, að Fiskiveiðasjóður er til þess ætlaður að veita lán til skipakaupa, en öllum dylgjum hans í sambandi við þetta mál vísa jeg á bug og get ekki fengið mig til að svara þeim. Hæstv. ráðh. má ekki dæma gerðir annara eftir sjálfum sjer, því að þá gerir hann öllum rangt til. Þá nefndi hæstv. ráðh. hið svonefnda Ohm-mál. Ohm var enskur togari, er strandaði við Skaga mjlli Skagafjarðar og Húnaflóa síðastl. sumar. Varðskipið „Óðinn“ var þá við síldveiðagæslu nyrðra, og fór umboðsmaður hins strandaða skips, Helgi Zo?ga kaupmaður hjer í bænum, þess á leit við dómsmálaráðuneytið, að „Óðinn“ aðstoðaði við björgunina, þar sem helst voru líkur til, að hann næði skipinu af skerinu, sökum þess hve sterka vjel hann hefir. Umboðsmaður hins strandaða skips bauð þegar í stað fram venjuleg björgunarlaun fyrir hönd hins enska vátryggingarfjelags. Mjer var ekki um að leyfa þetta, því að „Óðinn“ hafði ærið annað að starfa. Það varð þó úr, að „Óðinn“ reyndi að bjarga; fór hann á vettvang; en varð frá að hverfa í bili. Síðar hepnaðist honum með aðstoð togara, sem kom að, að ná hinum strandaða togara af skerinu, og fór Óðinn með honum hingað til Reykjavíkur. Eftir að skipið var komið hingað var rætt um björgunarlaunin, og vildi þá hið útlenda vátryggingarfjelag auðvitað borga sem minst, en að síðustu varð samkomulag um, að greiða skyldi 12000 kr. í björgunarlaun, og mátti það sannarlega ekki minna vera, því að skipið var metið á tæplega 130000 krónur. Svona er saga þessa máls, en þegar hæstv. ráðherra er að segja frá þessu, þá setur hann málið þannig fram, að hjer hafi átt að fjefletta hið erlenda vátryggingarfjelag. Og hann kveðst ekki eiga nógu sterk orð til þess að lýsa andstygð sinni á þessari aðferð, á þeim gyðingshætti, sem jeg hafi sýnt í þessu. Og til þess að þvo af landinu blettinn af þessu hafi hann gefið einhverjum sjóði í Englandi 8000 kr. af björgunarlaununum, en 4000 kr. hafi farið til skipshafnarinnar á „Óðni“. Eins og jeg hefi bent á, hafði „Óðinn“ eytt talsvert miklum tíma og fyrirhöfn í björgunina. Hann varð í nokkra daga að hætta við vörslustarf sitt nyrðra og eyddi miklum kolum til ferðarinnar hingað suður. Hvaða sanngirni er í, að við borgum þetta fyrir erlend, fjesterk vátryggingarfjelög? Þeim er skylt að greiða slíkan kostnað og hafa fyrirfram tekið borgun af hinum vátrygðu skipum fyrir þá ábyrgð. Höfum við svo mikið að virða við hin erlendu fiskiskip, er koma hingað til að veiða á fiskimiðunum í kringum landið og stundum í landhelgi, að við sjeum skyldir til að halda úti varðskipum með gífurlegum kostnaði, til þess að bjarga þeim fyrir ekkert gjald, þegar þau koma of nærri landi? Jeg segi nei, og jeg stimpla það sem heimskuhjal, er ráðh. átelur þetta. Togarinn hafði lofað björgunarlaunum og boðið þau fram að fyrra bragði. Hví átti hann ekki að standa. við það loforð? Hvað mundi verða úr starfsemi hinna íslensku varðskipa, ef þau teldust skyld að þjóna hinum erlendu togurum fyrir ekkert? Gífuryrði ráðh. í þessu máli styðjast ekki við neitt og hljóta að vera sprottin af hinu sjúka sálarástandi hans og veikluðu taugum, en maður í hans stöðu ætti að hafa betra vald á sjer, jafnvel þótt jeg viðurkenni, að hann hafi í þessum umræðum fengið mörg og þung vandarhögg á þann stað, setu vant er að bera vöndinn að. Jeg vil ennfremur upplýsa það, að vegna þess að skipshöfn skipa, er bjarga öðrum skipum, á samkvæmt siglingalögum kröfu á þriðjungi björgunarlauna, þá varð ekki hjá því komist að ákveða björgunarlaun eða brjóta lög. Þegar jeg ljet af ráðherrastarfi, var engin ákvörðun tekin um, hvað gera skyldi við þann hluta björgunarlaunanna, sem tilheyrði ríkissjóði. Nú hefir ráðherra upplýst, að hann hafi gefið þessar 8000 kr. einhverju ensku fjelagi. Jeg vil í þessu sambandi minna hann á, að hann átti ekki einn einasta eyri í þessu fje, og hafði hann því enga heimild til að gefa það. En ef hann vildi gefa af annara fje, þá sýnist mjer, að nær hefði legið að gefa það til einhvers þarfafyrirtækis innanlands. Hæstv. ráðh. ætti því að hætta að gorta af þessari heimildarlausu ráðstöfun á annara fje, og má þakka fyrir, ef hann verður ekki látinn endurgreiða það. Þegar ráðh. er að gorta af þessari gjöf, þá lætur hann um leið líta svo út, að breska heimsveldið hafi staðið á öndinni út af þeim 8000 kr., sem vátryggingarfjelagið átti að breiða ríkissjóði, en þetta er svo brosleg frásögn, að það er óþarfi að nefna hana sínu rjetta nafni. En hví gaf ráðherrann ekki vátryggingarfjelaginu sjálfu eftir upphæðina, fyrst honum finst óviðurkvæmilegt, að hún væri greidd? Þá hefði hún að hans áliti komist í rjettar hendur. Monti hæstv. ráðh. út af enskum blaðaummælum er ekki ástæða til að svara. Hann skoðar sig sem stórkostlegan velgerðamann heimsveldisins breska, og er varla gustuk að ræna hann þeim skýjaglópshugmyndum. Hæstv. ráðh. nefndi nokkur dæmi þess, að erlend ríki hefðu gefið eftir björgunarlaun. Jeg rengi þetta ekki, en þetta sýnir einmitt, að þessi ríki telja sig hafa átt kröfu á björgunarlaunum, því að annars var ekkert að gefa eftir. Enginn getur gefið eftir það, sem hann á engan rjett á. Það er vitleysa. Hæstv. ráðh. hefir með þessu sannað það, að kröfu áttum vjer á björgunarlaunum, og með þessu greitt sínum eigin málstað greinilegt rothögg. Eftir ummælum hæstv. ráðh. er jafnvel á honum að skilja, að við þurfum helst að friðmælast eitthvað eða friðþægja Englendingum, af því að við sektum hjer lögbrotatogara. En þetta er rangt á litið. Englendingar eru miklu meiri menn en svo, að þeir átelji, þótt sekir togarar þeirra sjeu sektaðir. Umræður hafa talsvert oft orðið um þetta í breska þinginu, og þá hefir breska stjórnin ávalt sagt skýrt og skorinort, að hún taki ekki til greina kvartanir frá hinum seka og fyrsta krafan, sem Bretar verði að gera til þegna sinna, sje sú, að þeir hlýði lögum, og er full ástæða til að minna hæstv.dómsmrh. á þetta með tilliti til aðbúðar hans við íslensk lög, sem hann þó er settur til að gæta. En til þess að sýna, að fyrv. stjórn hefir sýnt Bretum maklega vinsemd og greiðasemi, skal jeg benda á, að breska stjórnin fór eitt sinn fram á, að við ljetum varðskip leita um hafið fyrir norðan Ísland að breskum togara, sem ekki hafði spurst til um lengri tíma, og var þetta þegar í stað gert. Leitaði varðskipið lengi og var engin borgun fyrir tekin, enda kom beiðnin frá stjórninni. Hitt er aftur á móti hin mesta ósvífni einmitt gagnvart Bretum sjálfum, að gefa það í skyn hjer á þingi, að þeir ætlist til, að ríkissjóður kosti björgunarstarfsemi til hagsmuna fyrir stórauðug vátryggingarfjelög. Jeg kem þá að ummælum hæstv.dómsmrh. um Thorcilliisjóðinn og ráðstöfun mína, er hann snertir. Um þetta mál fór ráðh. með svo mikil ósannindi og staðleysur, að engu var líkara en að hann vildi sjálfur reyna að færa sannanir fyrir rjettmæti hinna landsfleygu ummæla, sem Sigurður Þórðarson hafði um hann fyrir nokkrum árum í riti, sem hann gaf út. Ráðh. segir í stuttu máli þannig frá: Thorcilliisjóðurinn hefir verið afhentur leynifjelagi (Oddfellowfjelaginu) og konungssamþykki verið fengið til. Sjóðurinn geti því farið til útlanda hvenær sem er og vilji gefanda sjóðsins sje með þessum ráðstöfunum virtur aðvettugi. Þetta er, held jeg, aðalinnihaldið í ásökunum hans, og ætla jeg nú að rekja í sundur þennan vef blekkinga og ósanninda, en mun ekki hirða, þótt jeg verði nokkuð langorður, því að mjer þykir í rauninni gott að fá tækifæri til að sýna hjer á þingi, hvernig hæstv. ráðh. leyfir sjer að misþyrma sannleikanum. Thorcilliisjóðurinn er myndaður með gjöf Jóns Þorkelssonar Skálholtsrektors í erfðaskrá hans 1759 til þess að koma upp stofnun til uppihalds fátækum og þurfandi börnum í Kjalarnesþingi hinu forna (Gullbr.- og Kjósarsýslu, Reykjavík og Hafnarfirði). Sjóður þessi var um skeið notaður til þess að halda uppi barnaskólum, en því er fyrir löngu hætt eftir að ríkið tók að sjer barnafræðsluna. Hefir sjóðurinn lítið starfað hin síðari árin og er nú rúmlega 100000 kr. Eftir reglugerð sjóðsins, sem er staðfest af konungi, eiga að stjórna honum stiftamtmaðurinn á Íslandi og biskupinn á Sjálandi í Danmörku. Löngu eftir dauða gefandans var stjórn sjóðsins lögð undir stiftsyfirvöldin hjer, og með tilskipun konungs, dags. 23. ágúst 1904, var sjóðurinn settur undir stjórnarráðið. Í stjórnarráðinu hafði landritari stjórn sjóðsins á hendi, en eftir afnám landritaraembættisins tók við þessu starfi skrifstofustjórinn í dómsmálaráðuneytinu. Þetta stutta yfirlit sýnir, að oft hefir verið breytt um yfirstjórn sjóðsins og að tilgangur sjóðsins er að hjálpa fátækum og þurfandi börnum á áðurnefndu svæði. Í frásögn ráðh. kastaði fyrst tólfunum, þegar hann fór að lýsa Oddfellowreglunni. Hann lýsti henni sem erlendu leynifjelagi og gaf í skyn eða jafnvel sagði beinlínis, að hún hefði með röngu dregið sjer fje frá Vífilsstaðahælinu. Vegna þessara gífurlegu og mannskemmandi ósanninda get jeg ekki komist hjá að skýra nokkuð frá starfsemi reglunnar hjer á landi. Hæstv. ráðh. sagði, að fjelagið væri leynifjelag. Það er leynifjelag á sama hátt og t. d. Goodtemplarareglan, en eins og allir vita, að Goodtemplarareglan starfar að bindindisútbreiðslu, eins vita allir, að Oddfellowreglan starfar að margskonar líknarstarfsemi og hefir komið þar miklu til leiðar. Í þessu efni ætti að nægja að minna á holdsveikraspítalann, radíumsjóðinn og Vífilsstaðahælið. Alt eru þetta stofnanir, sem Oddfellowreglan hefir beitt sjer fyrir og komið áfram með mikilli fórnfýsi og fjárframlögum, og það er hart að þurfa að verja þann fjelagsskap, sem hefir átt forgöngu að öllu slíku, fyrir svívirðingum og auraustri dómsmálaráðherra landsins. Jeg fer þó ekki langt út í þetta mál, því að bæði eru störf þessa fjelags alkunn og nöfn þeirra manna, sem einna fremstir hafa staðið í fylkingu til þess að hrinda fram þessum velferðarmálum, nægileg trygging fyrir því, að starfsemin sje rekin í góðum tilgangi. Meðal þessara manna má nefna Björn Jónsson fyrverandi ráðherra, Tryggva Gunnarsson bankastjóra, Klemens Jónsson fyrv. ráðherra, Guðmund Björnson landlækni, Sighvat Bjarnason bankastjóra, Knud Zimsen borgarstjóra o. fl. o. fl. Eitt af viðfangsefnunum, sem reglan hefir tekið sjer fyrir hendur, er baráttan gegn „hvíta dauða“, baráttan gegn tæringunni. Eftir að Vífilsstaðahælið hafði verið reist og eftir að ríkið hafði tekið við því til rekstrar, sneri fjelagið sjer meðal annars að því að koma á fót sumarhæli fyrir veikluð börn og fátæk, í heim tilgangi að reyna með því að fyrirbyggja, að þessi börn yrðu síðar herfang „hvíta dauða“. Var reynt með þessu að „stemma á að ósi“, enda mun það vera álit flestra lækna, að einhver mikilsverðasti þátturinn í berklavörnunum sje einmitt að verja börnin. Sumarhælið hefir starfað nokkur sumur í Borgarfirði, en af því að aðstaðan er óþægileg og ótryggileg nema húsnæði og margt annað sje víst, sneri fjelagið sjer að því að koma upp eigin sumarhæli í þessu skyni, og hefir útvegað sjer ágætan stað í þessum tilgangi. En til þess að hugmynd þessi gæti sem fyrst komist í framkvæmd sneri fjelag manna, sem fyrir þessu gengst, sjer til mín á síðastliðnu sumri og bauðst til að gefa Thorcilliisjóði 40000–50000 kr., sem safnast höfðu til sumarhælis, ef sjóðurinn vildi halda uppi slíku hæli. Var tilgangurinn, að reisa skyldi hælið fyrir gjafafjeð, en Thorcilliisjóður halda því uppi með vöxtum sínum, þó þannig, að jafnan skyldi nokkur hluti þeirra leggjast við höfuðstólinn, til þess að sjóðurinn yxi. Þetta þótti mjer svo góð hugmynd og svo mjög í anda gefanda Thorcilliisjóðsins, að jeg hikaði ekki að taka við gjöfinni, og fjelst konungur á tillögu mína í þessu efni og var gefin út tilskipun sú um þetta, sem hæstv. ráðh. hefir dregið hjer inn í umræðurnar, en slept úr henni, til þess að honum væri hægra um árásina. Eftir tilskipun þessari er stjórn sjóðsins falin 3 mönnum. Einn þeirra skal vera æðsti yfirmaður Oddfellowreglunnar á Íslandi, annar maður úr reglunni, sem ráðherra samþykkir, og þriðji maður, sem ráðherra útnefnir. Með þessu eru ráðherra trygð yfirtökin. Og auk þess getur ráðherra sett þær reglur um stjórn sjóðsins, sem honum þykir þurfa, og er það berum orðum tekið fram í tilskipuninni. Í stjórn sjóðsins voru af mjer skipaðir: æðsti maður reglunnar hjer á landi, Klemens Jónsson fyrv. ráðh., sem hafði einn stjórnað sjóðnum frá 1904–1916, Jón Pálsson bankagjaldkeri og Guðm. Sveinbjörnsson skrifstofustjóri, sem hafði stjórnað sjóðnum frá 1917–1927. Þori jeg óhræddur að leggja það undir dóm hvers manns í landinu, að sjóðnum sje vel borgið í höndum þessara ágætismanna. Svona er rjett skýrt frá þessu máli, og sjest þá, að nokkuð skýtur skökku við frásögn ráðh. Hann talar um, að sjóðurinn geti farið til útlanda eftir þessu fyrirkomulagi, og er jeg steinhissa á, að hann skuli vera svo djúpt sokkinn, að hann skuli ekki fyrirverða sig fyrir að fara þannig með bein ósannindi í þingsalnum, svo að segja á sömu mínútunni sem hann les það upp úr tilskipuninni, að stjórn sjóðsins á að skipa æðsti maður reglunnar á Íslandi og að ráðh. þarf að samþykkja báða hina, sem í stjórninni eru. Reglan færir Thorcilliisjóðnum 40–50 þús. kr. gjöf, en þetta snýst þannig í munni hæstv. ráðh., að sjóðurinn sje afhentur reglunni. Ráðh. las upp brjefið, sem gjafatilboðið er í, en samt snýr hann þessu svona, og verð jeg að segja, að þm. hefir sjaldan verið sýnd slík ósvífni og áreiðanlega aldrei fyr úr ráðherrastóli, að ætla þeim að gleypa svona flugur. Hæstv. ráðh. var að tala um, að jeg hefði verið fljótur til að afgreiða þetta mál, en það var gert að undangenginni ítarlegri rannsókn, enda hefi jeg jafnan haft þann sið að geyma ekki afgreiðslur úr hófi fram. Þá dróttaði hann einnig fjárdrætti að Oddfellowreglunni og kvaðst mundu fara í opinbert mál við hana eftir ráðum yfirlæknisins á Vífilsstöðum. Hann ræður sínum gerðum í þessu, hæstv. ráðh., en af því að jeg þekki vel til, hvað hann á hjer við, þá vil jeg segja honum það, að hann mun ekki ríða feitum hesti frá þeirri málssókn. Annars væri fróðlegt að vita, hvað hann á við með „opinberu máli“, því að jeg er óviss um, að hann viti, hvað átt er við með því, jafnfáfróður og hann er í öllu, sem að dómsmálum lýtur. Mjer dettur ekki í hug að fara langt út í þetta fjas hæstv. ráðh., en svo mikið get jeg sagt honum, að ef hann ætlar að leita að þessu fje, sem hann nefndi, hjá Oddfellowum, þá mun hann verða fyrir alvarlegum vonbrigðum. Frekari upplýsingar ætla jeg ekki að gefa honum, af því að mig snertir þetta ekki og jeg hefi engar skyldur til að sjá um, að vonir hans bregðist ekki. Vegna ummæla hæstv. ráðh. um útlent fjelag, vil jeg taka það fram, að Oddfellowreglan hjer á landi er íslenskt fjelag, en annars er reglan útbreidd um mestan hluta hins mentaða heims, eins og t. d. Goodtemplarareglan. Mig tekur það sárt, að hæstv. ráðh. hefir í ákafa sínum um að vega að mjer gert árásir á Oddfellowregluna, því að hún er alsaklaus. En kannske ætlar ráðh. að fara að dæmi Mussolini og fyrirbjóða regluna hjer á landi, eins og Mussolini hefir gert á Ítalíu um Frímúrararegluna, en án stjórnarskrárbrots getur hann ekki gert það. Það vil jeg minna hann á, þó óvíst sje, að dugi. Hæstv. ráðh. og Mussolini eru báðir gamlir sósíalistar og ýmsum sýnist, að hinn fyrnefndi vilji í mörgu taka hinn síðarnefnda sjer til fyrirmyndar. Jeg kem þá næst að ummælum hæstv. ráðh. um Shellfjelagið og olíugeyma þess við Skerjafjörð. Vildi hann láta líta svo út, að sjálfstæði voru gæti stafað hætta af fyrirtæki þessu, sökum þess, að geymarnir væru svo stórir, að erlendur herfloti gæti notað þá á ófriðartímum. Gaf hann fyllilega í skyn, að erlent stórveldi mundi standa hjer á bak við og að jeg væri verkfæri í höndum þess stórveldis til þess að svíkja mitt föðurland. Hæstv. ráðh. notar sjer í þessu þinghelgina á svipaðan hátt og innbrotsþjófur notar felustaði. Hann veit, að ef hann hefði viðhaft slík ummæli utan þinghelginnar, mundi hann hafa fengið húsaskjól hjer í tugthúsinu um lengri tíma. Þess vegna hefir hann ekki orðað þessar ásakanir fyr. En til þess, að enginn geti verið í efa um, hvernig máli þessu er varið, mun jeg nota það tilefni, sem mjer er með þessu gefið, til þess að skýra í aðaldráttum frá olíumálinu hjer á landi á hinum síðari árum. Á síðustu árum fyrir heimsstyrjöldina hafði Standard Oil náð hjer svo miklum tökum á olíusölu, að nærri þótti stappa fullri einokun. Þetta varð til þess, að sett voru lög 1912 um heimild handa landsstjórninni til þess að taka einkasölu á steinolíu. Lög þessi og önnur lög, sem sett voru í þeirra stað, voru þó ekki notuð fyr en árið 1923, er einkasala var tekin af hálfu þáverandi landsstjórnar, er samdi við enskt fjelag, British Petroleum, um að það skyldi selja einkasölu ríkisins olíu. Samningur sá sem þá var gerður, var gagnrýndur mjög og margir töldu hann óhagstæðan oss. Bent var og á það, að olíuverslun væri áhættusöm verslun fyrir ríkissjóð í fiskileysisárum. Þetta varð til þess, að í þinginu varð sú skoðun ofan á, að afnema einkasölu ríkisins á steinolíu frá 1. janúar 1926, en ríkissjóður hjelt áfram olíuverslun í frjálsri samkepni, og stóð svo þar til um síðustu áramót, er ríkið hætti allri olíuverslun. Var að þessu ráði horfið vegna þess, að ákveðið var fyrir alllöngu, að fjelag það, sem selt hafði olíuverslun ríkisins, British Petroleum, ætlaði að byggja olíugeyma hjer í Reykjavík. Var þá ástæðulaust að halda lengur uppi olíuverslun á ábyrgð ríkissjóðs, þar sem sjeð var fyrir, að olíubirgðir yrðu hjer og víst um, að fleiri fjelög ætluðu að byggja hjer olíugeyma, en við það skapaðist samkepni um olíuna, en samkepnileysið um hana var einmitt það, sem hratt af stað einkasöluhugmyndinni í byrjun. Hæstv. ráðh. ámælti mjer fyrir það, að jeg hefði samkvæmt heimild í lögum 1919 leyft öðru fjelagi en British Petroleum að fá eignarhald á lóð við Skerjafjörð til þess að byggja þar olíugeyma, en þessi ámæli eru vissulega ekki á rökum bygð. Það var vitað, er leyfi þetta var gefið, að British Petroleum, mjög voldugt fjelag, sem enskastjórnin á mikið í, ætlaði að reisa olíugeyma hjer í Reykjavík. Það var því ekki nema gott að fá keppinaut um olíusölu hjer á landi, einmitt með hliðsjón af, að samkepnileysið hafði áður reynst oss ilt. Þeir einir geta haft á móti þessari ráðstöfun minni, sem af einhverjum ástæðum vilja draga taum British Petroleum okkur í óhag. Grunar mig, að sá fiskur liggi undir steini hjá hæstv. ráðh., er hann nú vill gera Shellfjelagið tortryggilegt, en hefir ekkert að athuga við British Petroleum eða bygging olíugeyma þess hjer í höfuðstaðnum. Jeg skil ekki, að nokkur maður með heilbrigðri skynsemi og með nokkurnveginn óbrjálaðri rjettlætistilfinningu geti ámælt mjer fyrir það, þótt jeg vildi með því að gefa leyfi til að eiga land undir olíugeyma reyna að tryggja landsmönnum sem hagkvæmasta olíuverslun. Með þessu er ekkert frá ríkissjóði tekið og engin áhætta á hann lögð, en landsmönnum hinsvegar trygt að minsta kosti eitt skilyrði fyrir, eftir því sem unt var, hagstæðri olíuverslun. Hæstv-. ráðh. þótti stærð olíugeymanna við Skerjafjörð tortryggileg, en það er vegna vanþekkingar hans. - Geymarnir eru að sönnu nokkru stærri en beinlínis er þörf á eins og nú stendur, en olíunotkun landsins fer hraðvaxandi ár frá ári, eins og olíunotkun heimsins yfirleitt. Skipum, sem nota olíu til að knýja fram vjelar sínar, fjölgar árlega stórkostlega. Hið nýja skin Sameinaða gufuskipafjelagsins „Dronning Alexandrine“, sem er í förum hjer við land, notar t. d. olíu, en ekki kol. Mikil hreyfing er uppi í heiminum um að nota olíu í stað kola á togurum, og mun ekki verða langt þangað til einn slíkur togari kemur hingað. Á síðustu árum hafa komið hingað skemtiskip, er nota olíu í stað kola, svo stór, að þau mundu hafa þurft til einnar ferðar eins mikið af olíu og geymarnir við Skerjafjörð rúma. Að þannig vöxnu máli er alveg sjálfsagt að hafa geymana nokkru stærri en þörf er á í augnablikinu. Olíuverslunin vex hröðum fetum og það kostar tiltölulega lítið meira að byggja t. d. þriðjungi stærri geymi en beint er þörf á í augnablikinu, enda sparast þar með á öðrum liðum, t. d. flutningskostnaður á olíunni til landsins. Eftir því sem hægt er að flytja hana í stærri skipum, eftir því verður flutningskostnaðurinn minni á hverri smálest. Að aðrar þjóðir geti notað geyma þessa til þess að birgja herskip sín að olíu, er fáránleg vitleysa. Olía sú, er kemst í geymana, mundi ekki vera hlutfallslega meiri birgðir fyrir herskipaflota, þótt lítill væri, en fingurbjörg af steinolíu væri fyrir venjulegt sveitaheimili. Um slíka vitleysu verður ekki öðrum talin trú en mjög grunnhyggnum mönnum, og mjer dettur ekki í hug, að hæstv. ráðh. trúi þessu sjálfur. Í þessu sambandi er það lítilfjörlegt atriði, að Skerjafjörður er ekki gengur herskipum stórþjóðanna, svo að þegar af þeirri ástæðu mundu geymarnir hafa verið settir annarsstaðar, ef sú hefði verið tilætlunin að birgja erlenda flota, og sannarlega væri þá nær að benda á þá olíugeymana, sem eru við Reykjavíkurhöfn, en það gerði hæstv. ráðh. ekki, og er hann því ber að hlutdrægni í þessu máli, og tek jeg það svo, að það sje af því, að hann eða hans menn eru við þá geyma riðnir. Hæstv. ráðh. gaf það í skyn, að hið íslenska Shellfjelag væri að einhverju leyti ólöglegt, en vað undrar mig mikið að heyra slíkt, því að hann hefir látið lögfræðing hjer í bænum rannsaka þetta, og í gær átti jeg tal við þann lögfræðing, og hann sagði alt í reglu. Sjálfur hefir hæstv. ráðh. ekkert vit á þessu; því að hann er ekki lögfræðingur, eins og kunnugt er. Jeg verð hví að álíta, að hann hafi hjer farið með bein ósannindi. Hæstv. ráðh. nefndi lækni hjer í bænum, Björgúlf Ólafsson, sem hefir lagt mikið fje í þessa olíuverslun, en hann hafði það ranglega eftir honum, að hann hefði ekki innborgað sinn part. Læknirinn kveðst alls ekki hafa sagt þetta, enda væri það rangt. Dylgjum ráðh. í minn garð veit jeg varla, hvort jeg á að svara. Jeg tel hann ekki merkari mann en svo, að jeg gæti látið mjer í ljettu rúmi liggja, hvað hann segir. En jeg get sannað með fjölda vitna, að það kom ekki til orða, að jeg færi í stjórn fjelagsins fyrri en jeg hafði látið af ráðherrastörfum, og áður en jeg játaði að taka þetta að mjer, spurði jeg hæstv. fjmrh. (MK), sem mjer er kunnugt um, að er riðinn við stjórn þess fjelags, er stendur að geymum British Petroleum, hvort honum pætti miður, að jeg færi í stjórn Shellfjelagsins, en hann kvað nei við. Nú get jeg ekki með neinu móti skilið, hvernig hæstv. ráðh. getur fengið sig til að sýna þá bersýnilegu hlutdrægni, að átelja mig fyrir það sama, sem hann lætur óátalið hjá starfsbróður sínum og flokksbróður, hæstv. fjmrh. Þessi aðferð sýnir, að hæstv. ráðh. hirðir lítt um óhlutdrægni, og hjer er einungis um að ræða pólitíska árás á andstæðing, en hún er og verður máttlaus, af hví allir sjá, að hún er ekki á öðru bygð en hlutdrægni og rangsleitni. Á yfirstandandi ári hafa verið reistir olíugeymar hjer á landi, en ekki fyr, svo að teljandi sje. Nú fyrst er því hægt að reka steinolíuverslun hjer á svipaðan hátt og í öðrum löndum, en hingað til höfum vjer orðið að nota tunnur eingöngu. Mikið af olíunni hefir lekið niður og við það hefir hún orðið miklu dýrari. Nú er það lag á komið, að stór olíugeymaskip flytja olíuna milli landa og dæla henni í aðalgeymana á landi. Úr geymunum verður hún sumpart látin á tunnur og sumpart í lítið olíugeymisskip, er flytur olíuna í smágeyma sem næst heim stað, þar sem á að nota hana. Þessa smáolíugeyma þarf að reisa víða kringum land, og fyrst þegar svo er komið, er olíuverslun vor komin í sama horfið og í öðrum siðuðum löndum. Þá fyrst losnum við við að þurfa að borga fyrir þúsundir og tugi þúsunda lítra af olíu, sem lekur niður án þess að nokkur hafi gott af. Þetta er það, sem verið er að gera hjer á landi. Það er verið að undirbúa þetta fyrirkomulag, sem allar aðrar siðaðar þjóðir búa við, en þá rís upp öfundin, tortryggnin og rógurinn og blæs dómsmálaráðherra landsins því í brjóst, að rjettast sje að nota þetta mál í pólitískar þarfir, en sanngjarnt er að geta þess, að starfsbróðir þessa ráðh., hæstv. fjmrh. (MK), lítur alt öðrum augum á þetta mál. Jeg get ekki skilist svo við þetta mál, að jeg bendi ekki á þá ósvinnu, að hæstv. ráðh. skuli leyfa sjer á þingi að drótta því að öðrum ríkjum, að þau ætli sjer með ráðnum huga að brjóta hlutleysi vort. Ef þetta hefir ekki illar afleiðingar fyrir oss, er það fyrir það eitt, að ekki er tekið mark á geypan ráðherrans. Mun jeg ef til vill víkja að þessu nokkuð síðar, en um leið og jeg skilst við þetta atriði vil jeg segja það, að það er illa til fallið, er stjórn landsins kastar hnútum að þeim mönnum, sem hrinda af stað framfarafyrirtækjum. Fáeinum orðum verð jeg að svara hæstv. ráðh. vegna ummæla hans um afsetningu sýslumannsins í Barðastrandarsýslu, því að hann er auðsjáanlega montinn yfir því að hafa komið því þrekvirki í gegn. Jeg dáist ekkert að honum fyrir þetta. Mörg stjórn hefir sett sýslumenn af og ekki fundið ástæðu til að stæra sig af á þingi. Hjá þessum sýslumanni voru rannsakaðar allar fjárreiður á tilsettum og fyrirskipuðum tímum, og fanst ekkert athugavert við þær. Þetta veit hæstv. ráðh., en til þess að gera skoðun hjá þessum embættismanni tortryggilega hefir hann vaðið upp á starfsmann einn í stjórnarráðinu, ungan og mjög efnilegan lögfræðing, meðan hann dvaldi erlendis vegna veikinda, og hefir borið honum á brýn sviksamlega aðferð við skoðunina. Þetta gerði ráðherrann í blaði sínu, en því hefir verið svarað aftur opinberlega, svo að engin ástæða er til að tala lengra mál um það. Hjer vil jeg aðeins bæta því við, að það er hin mesta heimska að gera stjórn ábyrga fyrir því, þótt sjóðþurð kunni að verða hjá einhverjum embættismanni landsins, enda hefir slíkt ekki verið gert af öðrum en hæstv. ráðh. (JJ). Hann er ekki vanur að láta smámuni fyrir brjósti brenna. Út yfir tekur þó, þegar hann heldur, að hann hafi rjett til að áfella mig fyrir það, að þessi sami maður hafi ekki borgað legukostnað á Landakotsspítala. Jeg hefi þá svarað öllum ákúrum hæstv. ráðh., svo að ekki stendur steinn yfir steini, en nú kem jeg að því, sem hann sagði sjálfum sjer til varnar. Mun jeg nú athuga það lítið eitt. Ráðh. afsakar sig mjög að því er snertir Spánarsamningana. Nú viðurkennir hann, að við það mál geti hann ekkert átt, af því hve mikill meiri hluti á þingi hafi verið þeim fylgjandi. Hann kveðst ekki þora að fækka útsölustöðum Spánarvína og hann kvaðst ekki þora að reyna að fá samningunum breytt. Þetta vissi jeg reyndar áður, en jeg vildi einmitt fá hæstv. ráðh. til að segja þetta, til að fá tækifæri til að svifta af honum hræsnisblæjunni um þessi atriði. Á þingi í fyrra greiddi hann atkv. með hvorutveggja þessu, sem hann nú játar, að hann þori ekki að gera, vegna þess, hve miklir hagsmunir sjeu við þessa samninga tengdir. Í þinginu í fyrra er hann nógu ábyrgðarlaus til þess að skora á okkur, sem þá áttum sæti í landsstjórninni, að gera þetta sama, sem hann nú telur ófært að gera. Og ekki nóg með það, heldur úthúðar hann fyrir kosningarnar í sumar öllum Íhaldsmönnum fyrir undirlægjuhátt við Spánverja og ótrygð gagnvart banninu. Hve mörg atkvæði hann og hans flokkur hefir fengið á kjördegi fyrir þessar brellur, veit jeg ekki, en hitt veit jeg, að öll slík atkvæði eru fengin á óheiðarlegan hátt. Þau eru fengin með kosningafölsun, sem ekkert er betri en Hnífsdalsfölsunin, og vil jeg þó sannarlega ekki mæla henni bót. - Þessi óheilindi og þennan yfirdrepskap hæstv. ráðh. vildi jeg afhjúpa hjer, og það hefir tekist ágætlega. Viðurkenningin liggur fyrir skjalleg og óhagganleg, og tek jeg mjer nú í munn orð hæstv. ráðh. sjálfs og segi: Jeg á ekki nógu sterk orð til að lýsa andstygð minni á slíkri stjórnmálamensku. Áður en fyrv. stjórn fór frá völdum, var hætt að lána vín nema til lyfja, og þó mjög takmarkað. Breyting á þessu veit jeg því alls ekki til, að hafi orðið. En um skýrslurnar um áfengisútlát lækna er það að segja, að að vísu ljet fyrverandi stjórn ekki birta þær, en þær voru til, eins og jeg sýndi fram á á þinginu í fyrra, og þess vegna þurfti ekki að samþykkja að safna þeim. Jeg skal ekkert ámæla hæstv. ráðh. fyrir birtinguna, en mjer finst, að hann hefði getað látið starfsmenn vínverslunarinnar vinna að þessu og að hann hefði ekki þurft að kaupa mann fyrir 400 kr. á mánuði til þess að leysa það verk af hendi. Hæstv. ráðh. hjelt því fram, að síðan hann komst í stjórn hefðu áfengisútlát lækna mikið minkað. Jeg vil ekkert um þetta fullyrða, en skýrsla sú, sem nýkomin er fyrir árið 1927, ber þess ekki vott. Og nú eru ekki liðnir nema 2 mánuðir af árinu 1928, svo að of snemt er að spá um það ár. Annars vil jeg benda á, að hinar útgefnu skýrslur bera það með sjer, að áfengisútlát lækna hafa farið minkandi ár frá ári, og jeg þykist þess fullviss, að þau hefðu haldið áfram að minka, þótt hv.dómsmrh. hefði ekki orðið ráðherra. Jeg tók eftir því, að þegar ráðh. var að útmála ótta sinn við það að hrófla nokkuð við Spánarsamningunum, þá taldi hann meðal annars sem ástæðu fyrir þeim ótta það, að ef hann bryti samninginn, t. d. með því að fækka útsölustöðum vínanna, þá mundu Spánverjar frjetta það, Íhaldsmenn mundu sjá fyrir því. Þessi orð opna undarlega innsýn í hugskot hans. Hann gefur í skyn, að ef hann væri viss um, að það frjettist ekki til Spánar, mundi hann jafnvel vera til í að brjóta samninginn. Þá sagði hæstv. ráðh., að vín væri nú horfið úr skipum, er sigla hjer við land. Í því sambandi vil jeg minna hann á, að jeg fór norður til Akureyrar með honum á skipi seint á síðastliðnu hausti, í erindum, sem hann hefði sjálfur átt að lúka, úr því að hann átti ferð þangað.  (Dómsmrh. JJ: Það var gömul synd þingmannsins, sem var best, að hann sjálfur bætti úr)  . Engin synd, en erindinu lauk jeg auðvitað, svo að landsstjórnin var harðánægð yfir úrslitunum, en það hefði verið ódýrara fyrir ríkissjóð, að hæstv. ráðh. hefði treyst sjer að leysa þetta erindi af hendi sjálfur. En jeg var að tala um skipsferðina norður, og verð að segja, að ekki var vín horfið af því skipi. Þá var hægt að fá það alveg eins og áður.  (Dómsmrh. JJ: Brjefið til lögreglustjóra var ekki farið þá)  . Það veit jeg ekkert um, en hitt veit jeg, að hann fullyrðir hjer um atriði, sem hann getur ekki vitað, er hann fullyrðir, að vínið sje horfið úr skipum, sem hjer sigla. En ef svo er, að minna sje drukkið nú en áður, þá er það meðal annars af því, að landsmenn hafa fyrirlitið ráðleggingu hans um að drekka Spánarvín eins og kaffi. Jeg viðurkenni, að það hefði átt að halda skrá yfir upptæk vín, en hinsvegar er jeg þess fullviss, að lögreglustjórinn hjer í bænum hefir gætt þess vel, að það færi ekki forgörðum. Það hefir ætíð verið geymt í læstum klefa í hegningarhúsinu. Hæstv. ráðh. kvaðst hafa sagt flestum þeim upp starfi, sem hafa á hendi vínsölu úti um land, og gaf í skyn, að hjá þeim hefði verið sjóðþurð. Mjer er kunnugt um, að þessir menn höfðu sett tryggingar, og vil jeg því spyrja, hvort til þeirra hafi þurft að taka. - Ráðh. svarar engu, og tek jeg það svo, að til trygginganna hafi ekki þurft að taka, en það sýnir, að hafi verið sjóðþurð, hefir hún verið greidd þegar í stað. Undarlegt var að heyra þennan ráðh. tala um, að þm. hjeldu langar ræður. Hann, sem talaði svo mikið í fyrra, að 1/10 hluti umræðna Alþt. er eftir hann, og hann ljek sjer þá að því að tala 2–3 klst. hvað eftir annað. Hann ætti að venja sig á að tala minna um flísina í auga bróður síns, en gefa meiri gaum að bjálkanum í eigin auga. Hv. þm. Vestm. (JJós) er fyllilega fær um að svara hæstv. ráðh. út af varðskipamálinu, en jeg vil þó leggja þar nokkur orð í belg, vegna þess að málið snertir mig nokkuð og hæstv. ráðh. ræddi um mig í þessu sambandi. Ráðh. er mjög umhugað um að reyna að spyrða okkur saman í þessu máli, en mjer er af skiljanlegum ástæðum lítið um það spyrðuband gefið. Ráðh. viðurkennir fúslega, að hann hafi brotið varðskipalöggjöfina frá síðasta þingi, enda er honum þar ekkert undanfæri. En hann heldur því fram, að jeg hafi gert hið sama, og heldur, að hann geti dregið úr sínu broti með þessu. Hingað til hefi jeg þó ekki vitað það, að það teldist nein afsökun fyrir þjófa, að aðrir hafa stolið, og svo er þetta um öll lagabrot. Hæstv. ráðh. getur því ekki borið annað úr býtum út af þessum samanburði en meðvitundina um, að einn maður annar á landinu sje honum jafnillur. En jeg verð að segja hæstv. ráðh. það, að jeg er ekkert upp með mjer af þessum samanburði og tel hann stórlega móðgandi við mig. Mun jeg nú sýna fram á, að samanburður þessi á sjer engin rök. Brot hæstv. ráðh. liggur í því, að hann lætur lögskrá skipshafnirnar á varðskip ríkisins þvert ofan í lög frá síðasta þingi, og hann greiðir ekki skipverjum laun þau, sem síðasta Alþingi ákvað, heldur ákveður hann þau eftir sínum geðþótta og með þeirri rangsleitni, að vjelstjórar skipanna hafa hærri laun en skipstjórarnir. Mitt brot segir ráðh. að sje í því fólgið, að jeg hafi ekki látið afskrá mennina. Ennfremur lætur hann í veðri vaka, að jeg muni hafa dregið að skipa mennina á skipunum og gert það í þeim tilgangi að skilja honum eftir óþægilegan arf, en lagabrot skilst mjer ekki, að hann telji þetta, enda væri það fáránlegt. Til þess að skýra fyrir hv. deild og sjerstaklega hæstv. ráðh., að ekki þurfti nein afskráning mannanna að fara fram, vil jeg benda á, eins og jeg hefi gert áður, að aðalatriði lögskráningar á skip er það, að kveða á um ráðningarkjör mannanna, sjerstaklega kaup þeirra. En hinn 1. júlí í fyrra komu í gildi ný lög, er ákváðu kaupið. Þess vegna átti engin lögskráning að fara fram og þess vegna var það bannað í lögunum frá síðasta þingi. Um afskráning skipverja segja lög þessi aftur á móti alls ekkert, og þau eru því ekki brotin, hvort sem afskráning úr skiprúmi fór fram eða ekki. En af því að lögskráning fer venjulega ekki fram nema þegar menn fara af skipi og tilætlun mín var, að allir skipverjar yrðu áfram meðan þeir vildu og brytu ekki af sjer, svo og vegna þess, að gildandi lögskráningarsamningur um kaup mannanna hlaut að falla úr gildi vegna ákvæða laganna um laun skipverja, þá, taldi jeg og tel enn afskráning mannanna alveg ónauðsynlega. En hún var vitaskuld ekki brot á lögunum, og með því að skipstjórarnir óskuðu hennar, fór hún fram síðar. Það er því langt frá, að jeg viðurkenni nokkurt lagabrot af minni hálfu, eins og hæstv. ráðh. gerir af sinni hálfu, enda var áður en fyrverandi stjórn fór frá farið að greiða laun eftir hinum nýju launalögum skipverja, og einnig höfðu verið gefnar út reglur þær, sem lögin frá síðasta þingi gerðu ráð fyrir. Það var því byrjað að framkvæma lögin áður en stjórnarskiftin urðu, en á eftir var hætt að framkvæma þau, eins og jeg hefi tekið fram. Þetta er hinn mikli munur, munurinn, sem er á sekt og sýknu. Hæstv. ráðh. sagði, að það hefði dregist marga mánuði hjá mjer að skipa mennina á skipin. Launalög skipverjanna komu í gildi 1. júlí 1927, en seint í ágúst urðu stjórnarskiftin. Um marga mánuði gat því ekki verið að ræða. Og jeg vil minna hæstv. ráðh. á, að jeg var í kosningaleiðangri eins og hann frá því nokkru eftir miðjan júní og þangað til seint í júlí. Drátturinn, sem hjer var um að ræða af minni hálfu, var því ekki langur. Og frá minni hálfu var alt tilbúið undir skipun mannanna. Uppkast að skipunarbrjefunum var fullbúið og samþykt af mjer og ekki annað eftir en hreinrita þau og undirskrifa. En vegna anna í skrifstofunni var hreinrituninni ekki lokið þegar stjórnarskiftin urðu, og því gat jeg ekki undirritað brjefin. Jeg er viss um, að hæstv. ráðh. veit þetta, þótt hann vilji ekki segja það, en viti hann ekki, hvað rjett er í þessu, er honum innan handar að fá að vita það hjá skrifstofufólkinu í dómsmálaráðuneytinu, ef hann eða aðrir trúa ekki því, sem jeg segi. Hin lofsamlegu ummæli hæstv. ráðherra um, hversu góður skrifstofumaður jeg sje, er skylt að þakka að verðleikum, en eins og jeg hefi áður sýnt fram á, getur hann ekki notað þau ummæli sín sem rök fyrir viljandi drætti í þessu máli, þar sem jeg hefi sýnt fram á, að alt var tilbúið frá minni hendi. Og satt að segja leit jeg svo á, að það væri alveg sama, hvort jeg eða eftirmaður minn undirritaði brjefin, og mjer datt það alls ekki í hug, að nokkur ráðherra mundi leyfa sjer að ganga á þann hátt í berhögg við vilja þingsins, sem raun er á orðin um hæstv.dómsmrh. Því get jeg einnig bætt við, að síðustu dagana fyrir stjórnarskiftin var mjög mikið annríki, því að fjöldi manna vildi fá mál sín afgreidd áður en nýja stjórnin tæki við.  (Dómsmrh. JJ: T. d. Oddfellowar)  . Já, og margir fleiri, og fanst mjer ekki í því liggja neitt traust til eða gleði yfir hinni nýju stjórn. Hæstv. ráðh. endurtók það nú, sem hann hefir oft sagt áður, „að íslenskir togarar væru altaf í landhelgi, en væru aldrei teknir.“ Allir vita, að hvorttveggja er ósatt. Íslenskir togarar hafa verið teknir í landhelgi og sektaðir, en það er ekki aðalatriði, þótt ráðh. segi rangt frá um þetta. Aðalatriðið er, að þessi ummæli dómsmálaráðherra landsins eru okkur stórhættuleg. Hvað munu Englendingar og Þjóðverjar hugsa um strandgæsluna, ef þeir fá að heyra þessi ummæli dómsmálaráðherrans? Þeir munu auðvitað hugsa, að sömu lög gangi ekki yfir landsmenn og útlendinga, en það á þó svo að vera eftir alþjóðareglum. Þessar þjóðir munu álíta, að við brjótum þessar reglur, og það getur orðið okkur stórhættulegt. Við, sem hjer erum, vitum, að dómsmrh. hefir ekki vald á tungu sinni í heitum umræðum, en það vita ekki Englendingar og Þjóðverjar. Þeir þekkja ekki slíka ráðherra, er missa stjórn á sjer. Það var ekki nóg með, að hæstv. ráðh. segði, að jeg hefði brotið lög eins og hann. Hann þóttist hafa fundið lögbrot hjá fleirum, alt ofan frá Hannesi Hafstein og niður til sín. En það yrði of langt að telja þetta og hrekja, og sleppi jeg því þess vegna, en ekki þykir mjer smekklegt að draga þannig dauða menn inn í umr. og bera þá brigslum. Að Jón sál. Magnússon hafi brotið launalögin með því að ákveða ekki skrifstofufje sýslumanna til fimm ára í senn, er ekki rjett, því að þingið samþykti fyrirfram þá ráðstöfun. Þá mintist ráðh. á, að jeg hefði brotið lögin um atvinnu við siglingar. En mjer þykir undarlegt, að hann skuli ekki hafa vítt mig fyrir það á fyrri þingum. Annars tiltók hann ekki, í hverju þetta brot lægi, en þegar hann skýrir frá því, er jeg reiðubúinn að ræða það við hann. Jeg býst við, að háttv.þm. Vestm. svari því, sem hæstv. ráðh. sagði um laun skipstjóranna á varðskipunum, en jeg vil þó benda á, að báðir þessir menn voru teknir úr þjónustu fjelags, sem launaði þeim jafnhátt og gildandi launalög gera ráð fyrir hæstu. Menn þessir mundu ekki hafa farið úr hinum fyrri stöðum sínum, nema þeim hefði verið heitið sömu launum í núverandi stöðum sínum. Aðferðin gagnvart mönnum þessum er því ærið harkaleg og spursmálslaust ólögleg. Jeg mun þá ekki að sinni tala lengra mál, en geri ráð fyrir, að jeg láti næstu ræðu ráðh. ekki ósvarað.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg get ekki látið farast fyrir að minnast nú þegar á eitt atriði, sem kom fyrir í ræðu hv. 1. þm. Skagf. ( MG) , þó að hann raunar beindi því til hæstv.dómsmrh. Hann fór, hv.l.þm. Skagf., að tala um það, sem hefði gerst síðustu vikuna áður en gamla stjórnin fór frá völdum. Og jeg ætla, að jeg tæki rjett eftir, að þessi hv.þm. segði, að hann hefði átt ákaflega annríkt síðustu dagana, sem gamla stjórnin sat, af því að hún hefði verið að keppast við að afgreiða mál áður en nýja stjórnin tók við. Jeg verð að segja það, að það mundu þykja ákaflega merkileg tíðindi í hverju þingræðislandi, að stjórn skuli vera önnum kafin að afgreiða mál, eftir að hún veit, að hún á að fara frá völdum - eftir að hún hefir fengið vantraust hjá þjóðinni. „Mikið að gera“, segir hv. 1. þm. Skagf., og fyrv. stjórn hafði mikið að gera, af því að hún var að vinna verk, sem hún hafði enga heimild til. Með þessum orðum hefir hann ákært sjálfan sig fyrir það að þverbrjóta reglur þingræðisins. Eftir að stjórnin veit það, að hún er búin að missa traust þjóðarinnar - alt fram á þá stund, þegar hún er hrakin úr sessinum, er hún önnum kafin að afgreiða mál. Og - eitt þessara mála er einmitt afgreitt 27. ágúst; þá er stór sjóður látinn af hendi við einkafjelag og afsalað umráðum ríkisins yfir honum. Og þennan dag var annar maður búinn að fá umboð til þess að vera forsætisráðherra landsins. Samt dirfist fyrv. stjórn að ráða til lykta svo stóru máli, og það með ákaflega varhugaverðum hætti. Öllu þyngri ákæra verður trauðla borin á fyrv. stjórn en þessi, sem hún ber á sig sjálf. Nú skal jeg víkja að því, sem okkur, hv. 1. þm. Skagf. og mjer, hefir farið á milli. En jeg verð að segja það, að mjer þykir það hlálegt, að við ráðherrarnir skulum þurfa að sitja og geispa undir ræðum stjórnarandstæðinga sjálfan eldhúsdaginn. En hv. andstæðingar okkar eru ákaflega seinhepnir í sínum árásum. Fyrst ber hv. 1. þm. Skagf. það ákaflega lof á mig að líkja mjer við guðinn Janus, sem jafnglöggskygn var á fortíð og framtíð, og svo eru ræður þeirra svo nauðaleiðinlegar, að við getum varla varist því að sofna undir þeim. Háttv. þm. er að ámæla mjer fyrir að leita álits sjerfræðinga um Titansjerleyfið. Hann segist nú ekki hafa ætlast til, að Steingrímur Jónsson ætti að fást við annað en hina „teknisku“ hlið málsins. Og ekki verður annað sjeð en að hann sje að „kritisera“ það, að álits rafmagnsstjórans skuli hafa verið leitað. En á þinginu í fyrra segir hann sjálfur: „Jeg tel víst, að hans (þ. e. Stgr. J.) aðstoðar verði leitað við samning sjerleyfisins“. Þegar jeg nú fer alveg eftir þessum ummælum fyrirrennara míns og sný mjer til Steingríms Jónssonar, fæ jeg skammir fyrir það hjá háttv. 1. þm. Skagf. Jeg skil ekki þessa framkomu. Þá talaði hv.þm. um skattamálin. Og hann sagði, að jeg hefði fjölyrt um, að Íhaldsflokkurinn væri frekur í skattakröfum. Þetta er algert misminni hjá háttv.þm. Jeg hefi ávalt viljað hafa skattana svo háa, að ekki yrði tekjuhalli. Á þinginu 1926 var jeg á móti því að lækka skatta. En það voru flokksmenn háttv. 1. þm. Skagf., sem börðust fyrir því að varpa þá tekjum frá ríkissjóði, sem hann þarf nú að fá aftur, ef vel á að fara. Um starfsmannahald í stjórnarráðinu standa orð mín enn óhrakin. Nú er þar aðstoðarmaður, sem vinnur 2 stundir á dag. Og stúlkan, sem áður var þar, hefir ómögulega getað haft skemri vinnutíma. Hjer er því ekki nein aukaeyðsla frá minni hálfu. Jeg skal jafnframt geta þess, að jeg álít, að framvegis þurfi ráðherra á aðstoð að halda í utanríkismálunum, meiri en hingað til. Og jeg vona, að nú eftir fáar vikur leggi af stað hjeðan maður suður til Geneve, til þess að kynna sjer þessi mál, með það fyrir augum, að hann geti orðið íslensku stjórninni til aðstoðar síðar. Hv. þm. hjelt, að hann gæti afsakað snúning sinn í einkasölumálinu með því, að jeg hefði gengið frá orðum mínum við atkvæðagreiðslu um kosninguna í Norður-Ísafjarðarsýslu. En jeg sagði aldrei, að jeg ætlaði að greiða atkvæði móti kosningu Jóns A. Jónssonar, en aðeins hitt, að jeg sæi mjer ekki fært samvisku minnar vegna að greiða atkv. með henni. Og við þau ummæli stóð jeg. En það er ekki furða, þó að hv.þm. vilji reyna að draga fjöður yfir framkomu sína í einkasölumálinu. Hún er alveg einstök. Árið 1921 er hann með tóbakseinkasölu. Þegar rætt er um það á þinginu 1924 að afnema þessa stofnun, farast honum svo orð: „Og fyrir mitt leyti verð jeg að segja það, að verslunarhagnaðurinn hefir alls ekki brugðist vonum mínum. Aðstaða mín gagnvart þessari einkasölu er því hin sama og 1921.“ Og það er einmitt það skemtilega, og jafnframt alveg dæmalausa við framkomu hv.þm., að aðstaða hans er sú sama til einkasölunnar 1921, þegar hann greiðir atkvæði með henni, og 1924, þegar hann drepur hana. Hv. 1. þm. Skagf. var eitthvað að tala um bautasteina. Hann gaf í skyn, að þrátt fyrir þetta þá mundi þjóðin sjá einhverja bautasteina eftir sig. Jeg held ekki, að þetta verði. En jeg ætla mjer að minna á annað, sem hv.þm. sagði. Hv. þm. sagði, að þegar við ráðherrarnir komum í stjórnarráðið, hefðum við fundið þar spörð - spörð eftir fyrv. stjórn. Og líkt ætla jeg, að fara muni með minningu hv. 1. þm. Skagf. Mig uggir, að þegar þjóðin fer að leita, eins og við ráðherrarnir leituðum í stjórnarráðinu, þá fari eins fyrir henni og okkur - samkv. orðum sjálfs hv.þm. (MG) - hún muni enga bautasteina finna, heldur einungis - spörð.

Frsm. (Jón Þorláksson) Allshn. hefir nú eiginlega að öllu leyti fallist á þetta frv., en ber þó fram, eftir nákvæma athugun, nokkrar brtt. á þskj. 297, sem eru þó að mestu leyti orðabreytingar aðeins. Jeg skal nefna þær helstu af þessum brtt. Það er í fyrsta lagi lagt til, að 1. gr. verði orðuð um og sett í greinina sjálfa það, sem nú stendur í aths. við frv.: að þau fyrirtæki skuli geta orðið eftirlitsskyld eftir lögunum, þar sem þrír menn hið fæsta vinna að jafnaði; í frvgr. er óákveðnara orð, nefnilega „nokkrir“. Að öðru leyti hefir bæði á þessum stað og öðrum verið vikið við orðalagi. Við 2. grein leggjum við til, að í staðinn fyrir „iðju“ komi „vinnu“; er sú orðabreyting bygð á því, að orðið iðja hefir fengið nokkuð sjerstaka merkingu í lagamáli með löggjöf síðustu ára, en hefir hjer víðtæka merkingu. 3. og 4. brtt. er orðabreyting einungis. Þá er 5. brtt., við 6. gr. Það er í rauninni líka orðabreyting, um loftræsting í vinnustofum. Það stendur svo í frv., að það skuli vera loftræsting til þess að veita hreinu lofti inn. Loftræsting getur líka verið með öðru móti og jafngóð, þannig að veitt er út spiltu lofti. Viljum við orða það þannig, að hvora aðferðina mætti nota, eftir því sem á stendur. 6. brtt. er aðeins málsleiðrjetting. 7. brtt. sömuleiðis. 8. brtt. er um það að fella burt tilvísun til núgildandi laga um raforkuvirkjun, en setja þar í staðinn „gildandi lögum um raforkuvirkjun“, þannig að farið verði eftir gildandi lögum á hverjum tíma. 9. brtt. er málslögun, að dómi nefndarinnar. 10. brtt., við 13. gr., má kannske skoða sem efnisbreytingu, en hún er algerlega í samræmi við það, sem hreyft er í athugasemdunum við frv., sem sje að undanþiggja eftirlitsskyldu eimkatla með lágþrýsting, sem notaðir eru einungis til hitunar á íbúðarhúsum. Það er að vísu ekki mikið um það nú orðið, að eimkatlar sjeu notaðir til þess, heldur mest vatnskatlar; en þar, sem eimkatlar kynnu að vera notaðir í þessu skyni, mundu þeir venjulegast aðeins hirtir af heimafólki, og það er ekki meiri hætta af slíkum eldfærum en hverri eldstó sem er; sýnist því ástæðalaust að láta þá katla falla inn undir eftirlitsskyldu. 11. brtt., við 15. gr., er aðeins til skýringar. 12. brtt. er aðeins orðabreyting til skýringar. sömuleiðis 13. brtt. En um 14. og síðustu brtt., sem fer fram á, að lögin gangi í gildi 1. júlí, í staðinn fyrir 1. október, hefir nefndin það að segja, að henni er að vísu ljóst, að það er ýmislegt viðvíkjandi framkvæmd þessara laga, sem verður að bíða bæði þangað til reglugerðir hafa verið settar og skoðunarmenn skipaðir. En nefndinni fanst ekki ástæða til þess að draga það til 1. okt., að lögin sjálf gengju í gildi, heldur taldi hún rjettara, að það yrði nú þegar 1. júlí, til þess að þá mætti gera það, er gera má til undirbúnings á framkvæmd laganna. Að öðru leyti eru slík lög náttúrlega nokkurt aðhald fyrir alla þá, sem hafa með höndum fyrirtæki, sem eftirlitsskyld verða, um það, að brjóta ekki í bága við reglur laganna, þegar þau eru komin í gildi. Einnig út frá þessu sjónarmiði þótti nefndinni rjett að bera fram þessa brtt.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Það þarf í raun og veru ekki langa framsögu í þessu máli, því að jeg býst við, að háttv. deildarmenn hafi kynt sjer það og sjeu því velviljaðir. Þó skal jeg í fáum orðum drepa á aðdraganda þess. Eftir þál. frá síðasta þingi voru þeir Gísli J. Ólafson landssímastjóri, Páll E. Ólason prófessor og Jón Eyþórsson veðurfræðingur skipaðir í nefnd til þess að rannsaka og gera tillögur um ríkisrekstur útvarps. Hefir nefnd þessi svo samið ítarlega skýrslu um málið, og nægir að vísa til hennar, því að í henni felast upplýsingar um flest það, sem menn þurfa að vita í þessu máli. Um nauðsyn þessa máls þarf ekki að fara mörgum orðum. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að við, sökum strjálbygðar landsins og erfiðra samgangna, höfum mikla þörf á því að fá sem best útvarpstæki, til þess meðal annars að fá veðurfregnir, tímamerki, afla- og markaðsfregnir. Þá má og benda á sparnaðarástæður í sambandi við frv. Eftirspurnin eftir nýjum símalínum fer altaf vaxandi, meira til þess að fá fregnir en til þess að senda skeyti víða hvar. En margir líta svo á, að þörfum þeirra hjeraða, sem afskekt eru, væri betur fyrir komið á þann hátt að gera þeim kleift að fá víðvarp heldur en þó bygðar væru þar símalínur, sem engan veginn bera sig fjárhagslega. Þá má líka benda á, að útvarpið getur haft mikla þýðingu til menningar og mentunar, ef viturlega er á haldið. Gegnum það getur farið fram ýmiskonar fræðsla. Það má víðvarpa bestu fyrirlestrum, söng og hljóðfæraslætti. Jafnvel er ekki óhugsandi, að fækka mætti prestum, ef það næði almennri útbreiðslu. Að því er snertir rekstur útvarpsstöðva, þá er hann mjög mismunandi í hinum ýmsu löndum. En flest ríki virðast þó hallast að því, annað tveggja að reka það sjálf eða hafa hönd í bagga með því. Því að reynslan vill altaf verða sú, þegar slík fyrirtæki eru rekin af einstaklingum, þá hugsa þeir fyrst og fremst um sinn hag. Alveg eins og t. d. ef síminn væri einkaeign, þá myndu eigendurnir kinoka sjer við að leggja línur þangað, sem lítilla tekna væri von. Það varð ofan á í útvarpsnefndinni að leggja það til, að ríkið tæki málið í sínar hendur, og að sömu niðurstöðu komst allsherjarnefnd líka. Útvarpsnefndin leggur til, að ríkið láti reisa útvarpsstöð í Reykjavík, er ekki hafi minni orku en 5 kw. í loftneti til víðvarpssendingar og sje ennfremur þannig gerð, að nota megi hana til venjulegra skeytasendinga til útlanda, og sje orka hennar í loftneti þá ekki minni en 10 kw. Aðalatriðið er, að hún leggur til að reisa eina stóra stöð, en ekki margar minni. Áætlað er, að stöð þessi kosti um hálfa miljón kr. Þetta er mikið fje, og er von, að mörgum blæði það í augum. En það er ekki eins tilfinnanlegt eins og maður heldur í fyrstu, því að samkvæmt niðurstöðu nefndarinnar er rekstrarhallinn ekki nema 4 fyrstu árin; eftir það er gert ráð fyrir, að stöðin fari að gefa tekjur. Niðurstaða allshn. er því sú að stefna beri að því, að ríkið taki að sjer rekstur stöðvarinnar, og leggur nefndin áherslu á, að útvarpsstarfseminni verði haldið áfram hjer á landi, því ella myndi alt það starf, er fjelag það, sem hjer hefir rekið útvarp, hefir int af hendi, verða til einskis. Eins og jeg hefi tekið fram áður, tel jeg það sjálfsagt að hafa ríkisrekstur á þessari stöð, en myndi þó skoða huga minn, ef kostur væri á að gefa einkafjelagi leyfi um stuttan tíma, með því skilyrði þó, að ríkið tæki fljótlega málið í sínar hendur. Til þess að sýna fram á, hve nauðsynlegt er að flýta því, að ríkið taki mál þetta í sínar hendur, vil jeg geta þess, að talið er heppilegast að hafa væntanlega stöð með langri bylgjulengd. En svo stendur á, að nýlega er búið að banna stöðvar með langri bylgjulengd í Evrópu. Var það gert á alþjóðafundi, sem haldinn var í Washington. Dragist því lengi að koma stöðinni upp má gera ráð fyrir, að ekki verði hægt að fá tæki með þessari bylgjulengd. Brtt. nefndarinnar eru allar lítilvægar. Aðalbreytingin er í því fólgin að heimila stjórninni að taka lán í þessu skyni. Það kom til tals í nefndinni, hvort ekki væri tiltækilegt að fá þjóðleikhússjóðinn lánaðan til þessara hluta. Og jeg fyrir mitt leyti tel ekkert á móti því. En sjái stjórnin sjer fært að útvega peninga á annan hátt, er jeg því samþykkur. Þá hefir allshn. talið betur fara á því að hafa orðið „útvarp“ um þessa hluti. Finst það viðfeldnara en „víðvarp“. Að því er snertir bráðabirgðaákvæðið, að stjórninni sje heimilt að taka að sjer ríkisrekstur á útvarpi nú þegar með minni stöð en hjer ræðir um, meðan verið er að koma upp hinni stærri, vil jeg taka það fram, að minsta kosti fyrir hönd margra í nefndinni, að við væntum þess, að stjórnin fari ekki á neinn hátt ver með þá menn, sem brotið hafa ísinn í þessum málum hjer, og jafnframt hafa tapað fje á því, heldur en nauðsyn ber til, án þess jeg vilji á nokkurn hátt hvetja til þess, að hún geri það landinu til tjóns.

Hjeðinn Valdimarsson Ástæðan til þess, að þetta frv. er fram komið, er, eins og menn vita, hið mikla ólag, sem verið hefir á útvarpinu hingað til. Það yrði of löng saga að rekja það hjer, bæði hvernig útvarpinu hefir verið stjórnað af h/f „Útvarpi“ og afskifti fyrv. stjórnar af því fjelagi. Menn eru alment sannfærðir um það, að aldrei komist gott lag á útvarpið hjer á landi, fyr en h/f „Útvarp“ hættir rekstrinum og ríkið hefir tekið hann í sínar hendur, og að eina ráðið til þess að útvega stóra og góða stöð sje, að ríkið taki þá framkvæmd að sjer. Þetta frv., sem hjer liggur fyrir, fer í þá átt, að stofnuð verði stór og öflug stöð, sem dragi um land alt, í stað þeirrar, sem nú er og aðeins dregur mjög takmarkað. Útvarpsnefndin, sem samið hefir frv. og kynt hefir sjer málið sjerstaklega, áætlar, að til þess að koma á fót slíkri stöð þurfi ekki að taka nema um 300 þús. kr. lán, því að stöðina er líka hægt að fá að láni hjá þeim, sem búa hana til. Þetta er ekkert afskaplega mikill kostnaður, samanborið við það, sem fæst í aðra hönd. Jeg vil leyfa mjer að benda hv.þdm. á, að þetta mál er fyrst og fremst stórmál fyrir sveitirnar, og að mínu áliti er það eitthvert stærsta málið af mörgum, sem fyrir þessu þingi liggja og sveitirnar varða. Að minsta kosti er það miklu meir mál sveitanna en kaupstaðanna. Og þeir, sem vilja láta fólkið tolla í sveitunum, og vilja til þess veita menningarstraumunum um sveitirnar, svo að fólk þurfi ekki að sækja þá til höfuðstaðarins, þeir ættu að fylgja þessu máli fast og stuðla að því, að það komist sem fyrst í framkvæmd. því að það, sem hjer er verið að gera, er að tengja menningu sveitanna við höfuðstaðinn. Jeg tel það ekki aðalatriðið í þessu máli, sem hv.frsm. (GunnS) taldi, að útvarpinu verði haldið áfram, svo að ekki verði hlje á. Jeg álít það aðalatriðið, að nú á næstunni komist upp svo stór stöð, að hún nái til flestra býla á landinu. Hinsvegar er jeg auðvitað ekki á móti því, ef það hefir ekki óþarfan kostnað í för með sjer, að vel verði farið með h/f „Útvarp“, en jeg held, að það hafi haft svo góð sjerleyfisskilyrði, að það hefði átt að geta bjargað sjer sjálft. Mjer skildist á háttv.frsm., að hann væri ekki fráhverfur því, að fjelagið hjeldi áfram rekstri sínum með einkarjettindum þeim, sem það hefir, ef ríkið tæki ekki útvarpið í sínar hendur.

Nei, jeg vildi, að fjelagið hjeldi áfram heldur en að útvarpið legðist niður

. Jeg get ekki talið bað líklegt, að svo fari. Ríkið ætti að hafa svo mikið lánstraust, að því væri innan handar að fá það lán, sem þarf til að koma stöðinni upp og reka hana. Það hefir komið til mála, að h/f Dansk Radio gerði samninga við útvarpsfjelagið eða Stjórnina um að taka að sjer rekstur útvarpsins hjer að einhverju eða öllu leyti. Jeg vil taka það fram hjer, að jeg er því algerlega mótfallinn, að danskt fjelag fái sjerleyfi til útvarpsrekstrar hjer á landi, og mjer finst, að þeir, sem mest hafa talað um þá hættu fyrir sjálfstæði landsins, sem stafaði af framlögum dansks verkalýðs til styrktar íslenskum verkalýð ættu að leggjast fast á móti því, að danskt fjelag fengi einkarjett hjer á landi til slíkrar starfsemi sem útvarpsrekstur er, hvort heldur sem það stæði eitt eða gengi inn í h/f „Útvarp“ og fengi yfirráð þess. Viðvíkjandi bráðabirgðaákvæðinu um heimild handa ríkisstjórninni til að taka að sjer útvarpsrekstur nú þegar með minni stöð en í frv. sjálfu er gert ráð fyrir til bráðabirgða, þá vil jeg taka það fram, að jeg mun ekki leggjast sjerstaklega á móti því, að ríkið keypti þá stöð útvarpsfjelagsins til þess, en með því skilyrði aðeins, að það væri aðeins um stuttan tíma, sem sú stöð yrði rekin, og að það væri fyrirfram trygt, að ríkið gæti selt þá stöð upp í aðra stærri. Það er skoðun margra, sem vel vilja fara með h/f „Útvarp“, að þetta beri að gera, og ef hægt væri að fá þá skilmála hjá því fjelagi, sem seldi væntanlega stærri stöð, að litla stöðin gæti gengið upp í hina stærri, þá er jeg meðmæltur því, að það verði gert, en aðeins með þessum skilyrðum. Ef hinsvegar er farið út á þá braut, að ríkið keypti stöð útvarpsfjelagsins til þess að reka hana um lengri tíma, þá er jeg alveg viss um, að það mundi verða svipuð óánægja út af rekstrinum og nú er, og sje jeg enga ástæðu til þess að gera það, nema þá til þess að hjálpa því fjelagi út úr kröggunum. En það væri of langt gengið að halda útvarpsmálinu óleystu um langan tíma aðeins í þeim tilgangi.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Háttv. nefnd hefir gert nokkrar breytingar á frv., og hefi jeg ekkert við þær að athuga. Út af 1. brtt. vil jeg taka það fram, að jeg álít það alveg nauðsynlegt að gefa ríkisstjórninni heimild til þess að taka lán, ef á að gefa henni heimild til ríkisrekstrar á útvarpi. Hinsvegar get jeg ekki af stj. hálfu lýst yfir neinu um það að svo komnu máli, hvort ráðist verður í þetta fyrirtæki eða ekki. Það er vitanlegt, að það kostar mikið fje; bæði verður stofnkostnaður samkvæmt áætlun mikill, og líka dæmin til þess, að áætlanir standist ekki betur en svo og svo, þegar farið er að reka slík fyrirtæki. Það, hvort ráðist verður í þetta eða ekki, verður algerlega að fara eftir því, hvort fjárhagur ríkissjóðs leyfir það eða ekki. Út af orðum, sem fallið hafa hjer í hv. deild um þær heimildir í ýmsum lögum, sem þetta þing mun veita stj., get jeg lýst yfir því í eitt skifti fyrir öll, að þær heimildir verða alls ekki notaðar, nema því aðeins, að fjárhagsafkoman leyfi. Þá hefir hv. nefnd bætt við frv. bráðabirgðaákvæði, sem aðallega er um aðbúð að því fjelagi, sem nú hefir útvarpið með höndum, og einnig heimilar stj. að taka að sjer útvarpsrekstur í minni stíl en annars er gert ráð fyrir í frv. Jeg get heldur ekki, að svo vöxnu máli, lýst yfir neinu um það, hvort stj. muni þykja gerlegt að taka að sjer útvarpsrekstur í smærri stíl um stundarsakir. Jeg mundi fyrst og fremst ráðgast um það við þá menn í útvarpsnefndinni, sem hingað til hafa verið í ráðum með stj. um þessi mál. Jeg heyri af ræðum háttv.frsm. (GunnS) og hv. 2. þm. Reykv. (HjV), að það eru skiftar skoðanir um það, hvað beri að gera í þessu efni, þótt báðir sjeu með því að samþykkja heimildina. Jeg get, sem sagt, ekkert sagt um það, hvað stj. muni gera, en svo mikið get jeg sagt, að jeg hefi enga tilhneigingu til þess að fara illa með þá menn, sem hingað til hafa brotist í því að gera fyrstu tilraunina í þessu máli. En hinsvegar mun þess verða gætt, að ríkinu verði engir óþarfir baggar bundnir vegna þessa.

Magnús Guðmundsson Það er alveg rjett hjá hæstv.atvmrh. (TrÞ), að þótt nefndin hafi komist að sömu niðurstöðu, þá hefir hún ekki komist að henni með sömu forsendum. Jeg fyrir mitt leyti vildi, að stjórnin hefði sem óbundnastar hendur í þessum efnum, og þar sem hún vildi fá þessa heimild, taldi jeg sjálfsagt, að hún fengi hana. Við yfirlýsingu hæstv.atvmrh. hefi jeg ekkert að athuga. Mjer þykir það ekki nema vonlegt, að hæstv. stjórn hafi enn ekki tekið endanlega afstöðu til þess, hvernig þessi vandamál verða leyst í framtíðinni. Jeg vil því skjóta því til hæstv.atvmrh., að þótt jeg greiði atkvæði með því, að þessi heimild verði veitt, þá liggur ekki í því nein ósk frá mjer til hæstv. stj. um það, að heimildin verði notuð, nema því aðeins, að hæstv. stj. sýnist það rjett. Jeg veit, að hæstv. stjórn mun hafa í mörg horn að líta á næstunni, og vil engan veginn, að þingið leggi hart að henni um að nota þær stóru heimildir til framkvæmda, sem það mun gefa henni, nema því aðeins, að hún sjái, að fjárhagsafkoman leyfi það. Hinsvegar álít jeg þetta mál svo mikið menningar- og framfaramál, að jeg álít, að það væri mjög æskilegt, að undinn væri eins bráður bugur að framkvæmd þess og hægt er. Hvað það atriði snertir, að fyrirhuguð stöð væri höfð svo stór, að hún dragi um alt land, þá vil jeg aðvara hv.þdm. um það, að það eru alstaðar til svo kallaðir „dauðir punktar“, þar sem ekkert heyrist. Og reynslan hefir sýnt, að þessir staðir eru sjerstaklega margir hjer á landi. Er það talið vera vegna hinna mörgu og háu fjalla. Jeg er því ekki viss um, að hægt sje að fá svo öfluga stöð, að til hennar heyrist á hverju býli á landinu, eins og hjer hefir verið til orða tekið. Jeg vil taka undir með hv.frsm. (GunnS) um það, að það beri að leggja megináhersluna á það, að útvarpið leggist ekki niður hjer á landi. Jeg mundi álíta það mjög misráðið, jafnvel þótt menn hafi verið talsvert óánægðir með starfsemi þess fjelags, sem hingað til hefir með það farið. Jeg hefi það eftir formanni milliþinganefndarinnar, að það muni taka um eitt ár að koma upp nýrri stöð, og ef hlje ætti að verða á útvarpsstarfseminni allan þann tíma, þannig að engu væri útvarpað hjeðan, þá held jeg, að það sje óhætt að telja það fullvíst, að þá mundi óánægjan með það verða engu minni en hún er nú með h/f „Útvarp“. Jeg vil að lokum aðeins undirstrika það, að þótt þessi heimild verði samþ., þá ætlast jeg ekki til þess, að hún verði neitt band á hæstv. stj. til framkvæmda í þessu efni, frekar en hún sjálf vill vera láta.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Mjer virðist, að okkur hv. 2. þm. Reykv. (HjV) greini ekki á um veruleg atriði í þessu máli. Mjer skilst, að það, sem okkar skoðanir skilur, sje það, að jeg álít, að ríkinu beri að taka að sjer rekstur útvarpsins aðeins til þess að útvarpsstarfsemin leggist ekki niður hjer á landi, en hann leggur á hinn bóginn enga áherslu á það atriði. Til þess að koma þessu í framkvæmd, get jeg vel hugsað mjer þá leið, að ríkið taki lán í því skyni, og jeg fyrir mitt leyti vildi óska, að það væri gert. Því að það er ómótmælanlegt, enda hefir enginn mælt því í gegn, að þetta mál er mjög mikið menningarmál, og þá sjerstaklega fyrir sveitirnar. Mjer skildist á hv. 2. þm. Reykv., að hann vildi jafnvel heldur, að útvarpið legðist niður um stund en, að h/f „Útvarp“ hefði það með höndum áfram. Jeg vil aðeins benda hv.þm. (HjV) og öðrum hv.þdm. á það - því jeg veit ekki, hvort öllum er það nægilega ljóst -, að ef svo færi, að útvarpið yrði algerlega lagt niður um hríð, þá mundi vafalaust mikill hluti þeirra 600 manna, sem nú hafa tæki hjer á landi, ekki taka það aftur, er það væri endurreist. Afstaða hæstv.atvmrh. (TrÞ) til þessa máls líkar mjer yfirleitt vel, en jeg vildi þó frekar undirstrika það sem mína skoðun, að jeg legg mjög mikið upp úr því, að útvarpsstarfseminni verði haldið áfram, og meira en hinu, hvort það yrði ríkið eða h/f „Útvarp“, sem það gerði. Viðvíkjandi hinu danska radiofjelagi og samningum þess get jeg getið þess, að jeg legg ekki mikið upp úr samningum við það. En annars er það mál ekki til umr. hjer, og jeg álít, að hæstv.atvmrh. eigi að hafa alveg óbundnar hendur um það, hvernig hann hagar samningum við það eða h/f „Útvarp“. Um það getur þingið engu ráðið öðruvísi en gagnvart hæstv.atvmrh.

Hjeðinn Valdimarsson Það má vel vera, að jeg hafi ekki gert nægilega skýra grein fyrir skoðun minni á bráðabirgðaákvæðinu í fyrri ræðu minni, og skal jeg því reyna að gera það nokkuð ítarlegar. Mín skoðun er í stuttu máli þessi: Ef megináhersla er lögð á það, eins og hv.frsm. nefndarinnar gerir, að útvarpið megi með engu móti leggjast niður, og ef stj. líst ekki af einhverjum ástæðum rjett að nota lántökuheimildina til þess að kaupa nýja og stóra stöð, en vill hinsvegar taka að sjer rekstur útvarpsins með minni stöð til bráðabirgða, þá fæ jeg ekki annað sjeð en að stj. sje til neydd að semja við h/f „Útvarp“ um að kaupa eða taka að sjer á annan hátt hina litlu og ófullkomnu stöð þess. Byggi jeg þetta á orðalagi bráðabirgðaákvæðisins, þar sem segir, að stj. sje því aðeins heimilt að taka að sjer bráðabirgðarekstur með minni stöð, að „það komi ekki í bága við rjett þess fjelags, sem nú hefir einkarjett á rekstri útvarps“. Jeg sje enga ástæðu til þess að hjálpa því fjelagi með því að kaupa stöð þess, nema því aðeins, að það verði gert ríkinu að skaðlausu. En það álít jeg, að ekki verði, nema stj. sje viss um það, áður en hún festir kaup á hinni litlu stöð, að hún geti komist að þeim samningum við það fjelag, sem mundi selja stóru stöðina, að hin litla mætti ganga upp í verð hennar. En ef svo væri ekki, álít jeg betra að hætta við útvarpið um hríð en að eiga það á hættu að verða að hafa enn um mörg ár þessa alt of litlu stöð, sem aðeins er fyrir Reykjavík og nágrenni, en alls ekki fyrir sveitirnar. En jeg álít, að fyr sje útvarpinu ekki komið í gott horf en það nær um land alt, jafnvel þótt einhversstaðar kunni að vera „dauðir blettir“, eins og hv. 1. þm. Skagf. (MG) var að vara menn við. Jeg ber hið besta traust til hæstv.forsrh. (TrÞ) í þessu máli, en tel það ekki óeðlilegt, þegar stj. er veitt slík víðtæk heimild, að einstakir nefndarmenn láti í ljós skoðun sína á því, hvort henni skuli beitt eða ekki, eða hvenær henni skuli beitt. Jeg er ekki eins hræddur og hv. 2. þm. Rang. (GunnS) um, að þótt útvarpið legðist niður nokkra stund, þá mundu menn eyðileggja tæki sín og mundu ekki byrja að hlusta aftur, er það væri tekið upp af nýju. Menn eru ekki svo áfjáðir í að ónýta eignir sínar, þó að þeir geti ekki notað þær í bili. Enda er það kunnugt, að allmörg þeirra tækja, sem hjer eru til, eru svo stór, að með þeim heyrist frá útlöndum, og geta menn því notað þau, þótt útvarpsstöðin hjer legðist niður.

Sigurður Eggerz Það er aðeins örstutt aths. Út af því, sem fram hefir komið hjer í umr., vildi jeg aðeins vekja athygli manna á því, hve fráleitt það væri, ef slíkt mál sem þetta lenti í höndum annara en íslenskra manna. Það viðurkenna allir, að þetta mál sje hið mesta menningarmál, og mjer liggur við að segja, að væri útlendingum falið þetta mál, þá væri það svipaðast því, sem menn t. d. fengju þeim skólamál vor í hendur. Jeg vil mælast til þess, að hæstv.forsrh. (TrÞ) lýsi því yfir hjer, að slíkt geti ekki komið til mála. Jeg ber fult traust til hans í þessu máli.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg skal geta þess út af því, sem hv.þm. Dal. (SE) sagði, að hjer kom í vetur maður frá „Dansk Radio“. Hann var ekki kvaddur hingað af stj., en mun hafa komið að tilhlutun útvarpsfjelagsins. Þessi maður kom til mín, en jeg vísaði honum til þeirra manna, sem þá höfðu málið með höndum, sem sje útvarpsnefndarinnar. Getur hv.þm. Dal. fengið upplýsingar hjá henni. Annars held jeg, að engum detti í hug að fá þetta mál í hendur útlendingum.

Hákon Kristófersson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara og ætlaði að bera fram brtt., en fresta því af sjerstökum ástæðum til 3. umr. Án þess jeg sje nokkuð að setja út á hina ágætu ræðu háttv.frsm. (GunnS), þá verð jeg að segja, að jeg held ekki, að útvarpið verði uppfylling á þörfum einstakra hjeraða að því er landssímann snertir. Það er á öðru sviði en hann, en getur þó, ef það kemst í gott horf, orðið til hinna mestu þæginda og komið að góðu gagni.

Pjetur Ottesen Það er nú svo um þetta mál, að á því eru tvær hliðar. Önnur er þau fjárhagslegu not, sem þjóðin getur haft af víðvarpi, en hin er hin menningarlegu not, sem þjóðin hefir af því. Sú reynsla, sem fengist hefir af víðvarpinu erlendis, og síðar hjer fyrir þá ófullkomnu tilraun, sem hjer hefir verið gerð, sýnir, að ekki kemur til mála að láta útvarpsstarfsemina falla niður. Hjer á landi eru alveg sjerstakar aðstæður, strjálbygð og erfiðleikar á samgöngum og fleira, sem gerir víðvarp hjer sjerstaklega nauðsynlegt. Þá kemur sú spurning, hvaða leið sje líklegust til framkvæmda í þessu máli, og virðist það hafa komið fram í umr., sem hjer væri ekki um aðra leið að ræða en þá, að ríkið tæki að sjer rekstur útvarps. Mjer skilst, að þessi skoðun muni aðallega byggjast á því, hvað miklir erfiðleikar hafa orðið á vegi þess fjelags, er brotið hefir ísinn og haft forgöngu að því að hrinda málinu í framkvæmd. En það lætur að líkum, þó að fjelaginu reyndist þetta erfitt, þar sem hjer er um nýmæli að ræða, og í slíkum tilfellum eru byrjunarörðugleikarnir jafnan miklir. Nú vil jeg spyrja: Eru ekki líkindi til þess, að þetta fjelag geti eflt svo fjárhagsaðstöðu sína, að við það mætti hlíta? Samkvæmt útreikningum nefndar þeirrar, sem skipuð var til að rannsaka og undirbúa útvarpsmálið, sem fljótt á litið virðast ekki ógætilegir, þá á þetta fyrirtæki - að minsta kosti þegar nokkuð líður frá - að geta borið sig fjárhagslega. Jeg er þess fullviss, að þær áætlanir, sem nefndin hefir gert um notkun víðvarps, muni standast, þegar frá líður, og jeg er sannfærður um, að notkunin verður síst minni en nefndin hefir gert ráð fyrir. Og því finst mjer ástæða til að halda, að hægt sje að stofna fjelag til að framkvæma málið á öruggum fjárhagslegum grundvelli. Hitt finst mjer ekki óforsvaranlegt, meðan notkun víðvarps er að fá útbreiðslu og fjelagið á við fjárhagslega erfiðleika að stríða, þó að ríkið veiti styrk til að hrinda málinu áfram á þeim grundvelli. Jeg vildi benda á það, að framkvæmd málsins er alveg eins hugsanleg á þennan hátt, því að jeg fyrir mitt leyti vil alls ekki slá því föstu, að það sje eina lausnin á málinu, að ríkið taki við rekstri útvarpsins. En ef það er rjett, sem jeg býst við að sje, að rekstur á víðvarpi falli vel saman við starfsemi landssímans, eru sjerstakar ástæður fyrir hendi, þó að hin sjerstaka aðstaða landssímans gæti vitanlega líka komið að liði, ef útvarpsreksturinn væri í höndum einkafjelags. En að slá því fram órökstuddu að öðru leyti, að eina leiðin sje að starfrækja víðvarp með ríkisrekstri, vil jeg ekki fyrir mitt leyti samþykkja, þó að jeg greiði atkv. með frv. Og jeg vil skjóta því til hæstv. stj., sem jeg býst við að verði falið málið, að taka þessa möguleika til athugunar. Jeg efast ekki um, að víðvarpið muni hafa mikla fjárhagslega þýðingu fyrir landsmenn og sömuleiðis mikið menningargildi: Af því að jeg hefi heyrt því haldið fram, að það sje nauðsynlegt fyrir sveitirnar að geta notið þeirra menningarstrauma, sem gert er ráð fyrir að streymi frá Reykjavík, er það athugandi, hvað menn telja menningarstrauma. Og jeg fyrir mitt leyti vil alls ekki slá því föstu, að allir straumar frá Reykjavík sjeu menningarstraumar. Hitt er auðsætt og beint fjárhagsatriði, að þegar menn hafa tileinkað sjer víðvarp alment, þá má t. d. fækka prestunum. Það leiðir af sjálfu sjer, að í strjálbygðum sveitum er betra að vetrarlagi að hlýða messu heima hjá sjer en að sækja um langan veg til kirkju, auk þess sem þeir munu fengnir til að prjedika í víðvarp, sem bæði hafa tök og hæfileika til að hrífa hjörtu manna, en í jafnfjölmennri stjett sem prestastjettinni eru ekki allir færir til þess. Jeg geri ráð fyrir, að jeg greiði atkv. með frv., en vil leggja áherslu á það, að stj. athugi jafnframt, hvort ekki eru tök á að reka víðvarpið áfram á grundvelli einka- eða fjelagsrekstrar.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg hefi ekki miklu að svara. Við hv. 2. þm. Reykv. (HjV) höfum gert upp skoðanir okkar í nefndinni. Þó vil jeg taka það fram, að fæst útvarpstæki eru svo úr garði gerð hjer, að hægt sje að ná því, sem útvarpað er erlendis frá. Hv. þm. Borgf. (PO) tók það fram sem sína skoðun - og er ekki neitt við það að athuga -, að hann vildi hafa einkarekstur, en sagði þó sem rjett er, að vel mundi fara á að reka útvarp í sambandi við landssímann. En jeg vil drepa á það, að ef útvarp er rekið sem einkafyrirtæki, er hætt við, að meira verði miðað við hagsmuni fjelagsins en hagsmuni þjóðarinnar og sjerstaklega sveitanna. Annars verð jeg fyrir nefndarinnar hönd að gefa það á vald hæstv. stj., hvaða leið hún tekur í rekstri útvarpsins. Aðalatriðið er, að útvarpinu verði haldið áfram. Jeg vil taka það fram, að það fjelag, sem nú rekur útvarpið, er ólíklegt til að halda því áfram; jeg byggi það á miklum rökum, að því verði ekki að heilsa. Jeg vil benda á eitt enn, sem sýnir, hvað útvarpið getur orðið til mikils gagns fyrir þjóðina, en það er, að mikil líkindi eru til, að hægt verði, ef hjer fæst sterk útvarpsstöð, að útvarpa til margra miljóna manna því, sem þessi litla þjóð hefir á boðstólum í vísindum og listum, auk allra frjetta. Hv. þm. Barð. (HK) þarf jeg ekki miklu að svara. Hann sagði að útvarpið gæti ekki komið í stað síma. Jeg sagði það heldur ekki, en benti hinsvegar á, að það bætti um, að menn gætu fengið skeyti til sín, þó að þeir gætu ekki sent þau frá sjer. Jeg vil svo nota tækifærið til að þakka hinar vingjarnlegu undirtektir, sem málið hefir fengið, og vona, að þetta verði eitt af þeim málum, sem allir geta fallist á.

Magnús Torfason Það hefði sjálfsagt átt vel við að lýsa raunasögu þessa fyrirtækis frá því það var stofnað 1925, en hún er svo ömurleg, að lítil skemtun verður að, og því sleppi jeg því. Það hefir verið bent á, að á þinginu 1925 var því haldið fram í allshn., að stöðin ætti að vera stærri, en þeir urðu ofan á, sem ljetu sjer nægja, að stöðin yrði lítil, og því voru engin takmörk sett, hvað hún mátti vera lítil. En það má sjálfsagt rekja meginhluta þessarar raunasögu fyrirtækisins til þess, að stöðin var höfð of lítil. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) sagði, að hinir mörgu „dauðu deplar“ mundu ekki hverfa, þótt stöðin yrði aflmeiri. Jeg vil ekki neita því, en jeg er hræddur um, að á löngu liði þangað til almenningur getur fengið sjer þessi tæki, sem verða kostnaðarsöm, ef þau eiga að draga langt; yfirleitt eru það efnuðu mennirnir, sem fá sjer þessi tæki, en þeir una betur við sinn hag og flytja því síður úr sveitunum. Annars geri jeg ekki mikið úr því, að útvarpið verði til þess að halda fólkinu í sveitunum. Þó að þetta eigi að verða menningartæki, og verði það ef til vill, geri jeg ekki ráð fyrir, að svo fari fyrst um sinn. En hinsvegar er mjög undir því komið, hvað menningarstöðin Reykjavík hefir upp á að bjóða í tækin. Jeg hygg, að það sje æðimisjafnt. Frá mjer er það að segja, að jeg hefi ekki, keypt útvarpstæki vegna þess, að maður ekki óskyldur mjer varð fyrir illri reynslu í þeim efnum. Jeg hefi nokkrum sinnum hlustað á útvarp, og fyrir utan nokkrar góðar ræður af prjedikunarstóli var það ekki á marga fiska. Og því get jeg fyrir mitt leyti lýst því yfir, að jeg þykist ekki bættari, þó að jeg lægi í útvarpinu. Og víst er um það, að sumt af því, sem boðið hefir verið upp á í útvarpinu til þessa, hefir ekki verið til bóta. Mjer er sagt, að upphaf draugagangsins á Litlu-Þverá, sem nú er mest talað um, megi rekja til þess, að útvarpið flutti þangað draugasögur, þar sem getið var um, að draugar hefðu drepið kindur. Það er því sýnt, að áhrifin eru ekki ávalt sjerlega góð. Þá verð jeg að taka það fram, að verði ríkisrekstur á útvarpinu, er sjálfsagt, að settar verði rammar skorður við því, að öðru verði útvarpað en því, sem frambærilegt er og til bóta horfir. Jeg vil taka undir með hv. 1. þingmanni Skagf. (MG) og háttv. þingmanni Borgf. (PO), að það er best að fara að öllu varlega í þessu máli, og þó að jeg greiði atkv. með heimildinni, má á engan hátt skilja það svo, að jeg vilji ýta undir, að flasað verði að málinu á ný.

Bjarni Ásgeirsson Mig langar til að andmæla hv. 2. þm. Árn. (MT), vegna þess, að það kvað við hjá honum í öðrum tón en öðrum þeim, sem talað hafa í þessu máli. Jeg er honum mjög ósammála og er sannfærður um, að útvarpið er hið mesta nytja- og menningarmál, sjerstaklega fyrir sveitirnar. Það er nú svo í mörgum sveitum, að fjöldi manns er vikum og jafnvel mánuðum saman slitinn úr sambandi, ekki aðeins við umheiminn, heldur einnig við sveitunga sína. Fyrir þá menn er þetta mál reglulegur fagnaðarboðskapur. Hv. 2. þm. Árn. sagði, að rekja mætti hina frægu draugasögu á Litlu-Þverá frá útvarpinu.

Mjer var sagt það

. Jeg lít svo á, að hjer sje haft hausavíxl á hlutunum. Hjátrú og hindurvitni þróast best hjá þeim, sem slitnir eru út úr sambandi við þjóð sína og landa. Ef menningarstraumar þeir, sem veita má í gegnum útvarpið, geta ekki kveðið slíkar bábiljur niður, veit jeg ekki, hvað ætti að geta það. Jeg viðurkenni, að ekki er hægt að fullyrða, að alt, sem frá Reykjavík kemur, sje til bóta. Við, sem lesum blöðin, með öllum sínum ósannindum, vitum best, að svo er ekki. En jeg er sannfærður um, að þetta getur orðið hið mesta menningarmál fyrir þjóðina, ef rjett er á haldið, og því er nauðsynlegt, að ríkið taki málið að sjer og reki það til fræðslu og menningar. Að því leyti er jeg algerlega andvígur hv.þm. Borgf. (PO). Það getur ekki komið annað til greina en að ríkið reki útvarpið. Ella mætti alveg eins fela einhverju gróðafyrirtæki barnafræðslu í landinu og kirkjumálin. Jeg vil taka undir með hv. 2. þm. Reykv. (HjV), að þetta getur orðið framtíðarmál, og því má til að koma því á fastan grundvöll, svo að þjóðin verði ekki aftur fyrir vonbrigðum. Það verður að leggja meiri áherslu á það en þó að starfsemin falli niður í nokkra mánuði. Viðvíkjandi því, sem hv. 2. þm. Árn. sagði, að menn ættu erfitt með að eignast tækin, vil jeg benda á það, að ef stöðin verður nógu stór, er það trygt, að allir geti eignast tækin. Og jeg vil skora á hæstv.atvmrh. (TrÞ) að beita sjer svo fyrir þessu máli, að tækin verði komin inn á hvert heimili í landinu, og þá sjerstaklega í sveitunum, áður en á löngu líður.

Magnús Torfason Jeg þarf ekki miklu að svara hv.þm. Mýr. (BÁ). Jeg býst við, að hann hafi ekki heyrt nokkurn hluta ræðu minnar. Jeg benti einmitt á, að þetta gæti orðið menningartæki og vildi, ef ríkið ræki það, að svo yrði um búið, að tækin yrðu góð og það, sem út yrði varpað, frambærilegt. Mjer finst í þessu máli sem öðrum, að betra sje að bíða og gera það, sem gert er, svo vel, að það verði ekki til leiðinda. Bendi á það aftur, að útvarpið fer eftir innvarpinu.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Allshn. hefir klofnað um þetta mál, og leggur meiri hl. til, að frv. nái fram að ganga eins og það kom frá hv.Nd., en hún hafði fallist á frv. óbreytt eins og það var fram borið af flm. þess. Það er um efni frv., sem nefndin hefir klofnað, og hefir hv. minni hl. borið fram allítarlegt nál. á þskj. 302 og telur ekki rjettlátt að skifta kjördæminu. Það hefir nú jafnan viljað við brenna, að skoðanir manna hafa um það skiftst, hvort rjettlátt væri eða ekki rjettlátt að skifta tvímenningskjördæmum í einmenningskjördæmi, og um þetta orðið allharðar deilur hjer á Alþingi. Jeg man að minsta kosti, að hjer á árunum, þegar um var rætt að skifta Ísafjarðarsýslu í tvö kjördæmi, eins og hún er nú, þá voru um það mál háðar harðar deilur, og stóð þó öðruvísi á þar en hjer, því að þar var enginn kaupstaður, sem ætti sjerstakra hagsmuna að gæta. Það mátti segja svo, að þar væri eingöngu um hagsmuni sveitanna að ræða í báðum þessum sýslum, sem nú eru sjerstök kjördæmi. Þetta mál, skifting G.-K. í tvö kjördæmi, er ekki nýtt; það er búið að vera lengi á döfinni og hefir verið, að jeg held, flutt 3 til 4 sinnum hjer á Alþingi, þótt lítinn árangur hafi borið annan en þann, að Hafnfirðingar hafa ekki lagt árar í bát, heldur sent Alþingi eindregnar kröfur mikils meiri hluta kjósenda í Hafnarfirði, studdar af bæjarstjórninni, um að skifta kjördæminu. Og kröfur þessar hafa Hafnfirðingar rökstutt á þann hátt, sem ekki verður móti mælt: að kaupstaðurinn hafi ekki getað notið sín vegna þess að þm. þeir, sem kosnir hafa verið fyrir kjördæmið, hafi lítt sint málum þeirra, og þó að mikill meiri hl. Hafnfirðinga sje á móti þm., hafi þeir þó ekki notið sín um þingmannavalið vegna annara kjósenda kjördæmisins, er annara hagsmuna hafi að gæta. Í nál. minni hl. er talað um, að með skiftingu þessari sje stigið fyrsta sporið til að flytja þungamiðju valdsins úr sveitunum í kaupstaðina. Slík staðhæfing sem þessi kemur nú dálítið undarlega fyrir sjónir, þegar þess er gætt, að þm. þessa kjördæmis hafa um langt skeið verið kaupmenn og kaupstaðabúar, en þrátt fyrir það hefir Hafnarfirði verið gert rangt til að fá ekki að vera sjálfráður um að velja sjer þm. Hv. 3. landsk. leggur fram skýrslu í nál. sínu um mannfjölda í nokkrum tvímenningskjördæmum og kjósendatölu þá, er standi þar á bak við hvern þm. Það gæti í sjálfu sjer verið rjett að fara eftir mannfjölda við breytingu á kjördæmaskipuninni. En fjölgun þm. mun eiga erfitt uppdráttar hjá þjóðinni og því er, meðan ekki nást frekari breytingar, rjettara að fara eftir atvinnuháttum og hagsmunum kjósendanna, þar sem því verður komið við, og breyta kjördæmaskiftingunni eftir því. Móti því verður heldur ekki mælt, að Hafnarfjörður hefir annara og ólíkra hagsmuna að gæta heldur en sýslan. Og þó að G.-K. verði einmenningskjördæmi, þá er það ekki mikið á mununum, að fleiri kjósendur standi þar á bak við þm. en í Snæfellsnes- og Hnappadalssýslu, sem hafa nú einn þm. Þó að ekki fáist í einu fullkomið rjettlæti í kjördæmaskipun landsins, þá tel jeg þó spor í áttina að samþ. þetta frv., sem fullnægir lengi þráðum óskum Hafnarfjarðar, enda er það fullkomið rjettlæti, að stærsti kaupstaðurinn utan Reykjavíkur fái að kjósa sjer þm. út af fyrir sig. Fleira ætla jeg ekki að segja að svo stöddu, en bíða þess, að hv. minni hl. geri grein fyrir sínu máli. Annars vænti jeg, að hv. deild, að umr. þessari lokinni, samþ. frv. eins og við meiri hl. leggjum til.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Eins og jeg hefi sýnt fram á í nál. mínu, hafa kaupstaðir landsins 8 þm. nú af 36 kjördæmakosnum þm. Þessa þm. hafa kaupstaðirnir fengið án þess að önnur kjördæmi væru svift sínum þm., og altaf og undantekningarlaust hefir það verið vöxtur kaupstaðanna, sem þessu hefir ráðið. Og þegar litið er á það, hve vöxtur kaupstaðanna er ungur, verður ekki annað sjeð en að vel hafi verið úr þessu bætt, þó segja megi, að eitthvað vanti á, að þeir hafi þm. tölu í samanburði við gömlu kjördæmin. Það væri að vísu ekki neitt við það að athuga að láta kaupstaðina fá einn þm. í viðbót; þeir mundu samt ekki hafa tiltölulega fulltrúatölu eftir mannfjölda. En hv.frsm. meiri hl. tók það rjettilega fram, að á fleira er að líta en mannfjölda, og enn hafa ekki verið flutt rök fyrir því, að fulltrúar kaupstaðanna eigi nákvæmlega að vera 9 en ekki 8. Þó skyldi jeg ekki hafa neitt að athuga við það, að kaupstaðirnir fengju einn fulltrúa í viðbót, ef fylgt væri sömu stefnu í því efni og áður hefir tíðkast. En með þessu frv. er gengið inn á nýja braut, þar sem farið er fram á að flytja þm. úr sveitakjördæmi og í kaupstað, og verð jeg að telja það að ýmsu leyti mjög varhugaverða braut. Og af þessum sökum er það meðal annars, að jeg álít, að ekki sje rjett að samþ. frv. þetta. Jeg hefi gert grein fyrir því í nál. mínu, að ef taka eigi þingsæti frá sveitunum í því skyni að bæta kaupstöðunum það upp, þá sje það að minsta kosti rangt að byrja þarna, og það af þeirri ástæðu, að G.-K. verður svo fjölmenn eftir skiftinguna, að hún á rjett á að vera tvímenningskjördæmi áfram. G.K. er lítið eitt fámennari en 3 stærstu tvímenningskjördæmin, en talsvert fjölmennari en 3 þau minstu, auk þess sem hún er fjölmennari en nokkurt einmenningskjördæmi er nú. Þó að maður viðurkenni, að breytingar á kjördæmaskipun geti verið á rökum bygðar, þá má ekki binda sig algerlega við mannfjöldann, enda væri það misrjetti og algerlega rangt gagnvart gömlu sveitakjördæmunum að taka þm. frá þeim eftir fólkstölu. Þó að viðurkent sje, að kaupstaðirnir hafi orðið útundan, vegna þess hvað vöxtur þeirra er nýr, þá gefur það ekki næga ástæðu til að fjölga fulltrúum þeirra á kostnað gömlu kjördæmanna. Hjer er líka um alveg sjerstaka nýlundu að ræða, eins og jeg hefi tekið fram, að taka þm. frá gömlu kjördæmi til þess að fá hann þessu nýja kjördæmi. Hv. frsm. meiri hl. gat þess rjettilega, eins og tekið er fram í nál. mínu, að með þessu frv. er fyrsta sporið stigið til þess að flytja beinlínis valdið úr sveitunum og í kaupstaðina. Hann var að vísu að reyna að mótmæla þessu, en gat þó ekki neitað því, að þetta spor er verið að stíga. Enda getur engan furðað á því, þó að rök hans reynist ljettvæg, þegar litið er á, hvernig mál þetta er fram borið. Nú er vitanlegt, að báðar sýslurnar eru á móti skiftingunni á þessum grundvelli, og báðir þm. kjördæmisins eru einnig andvígir henni, en þeir hafa mikinn meiri hluta kjósenda kjördæmisins á bak við sig. Allir vita líka, að hjer er beinlínis um flokksmál Alþýðuflokksins að ræða, eins og líka hitt, að samþykt þessa frv. er þegar fyrirfram ráðin, vegna þess að enginn gengur þess dulinn, að ráðin á þessu þingi eru öll í höndum þessa litla flokks. Það hefir þegar sýnt sig, og á þó eftir að sýna sig betur, að stærsti flokkurþingsins gerir sjer að góðu að láta undan hvenær sem þessir bandamenn hans krefjast þess.  (Dómsmrh. JJ: Þeir hafa það svei mjer gott!)  . Já, þeir hafa það gott - og þannig er þetta. Alþýðuflokkurinn gerir sjer engar vonir um að ná þingsæti í sveitunum; allar vonir hans um aukið þingfylgi eru bundnar við kaupstaðina, en þar er Framsóknarflokkurinn fylgislaus, og verður það áfram. Þess vegna fylgja Framsóknarmenn því, að Alþýðuflokkurinn geti bætt við sig einu þingsæti. En ef maður lítur nú á, hvar bæta eigi við, svo að kaupstaðirnir fái hlutfallslega rjetta fulltrúatölu, miðað við sveitirnar, þá er vitanlegt, að það er ekki Hafnarfjörður, sem á að fá þann þm., heldur Reykjavík. En jafnaðarmenn kæra sig ekkert um að fjölga þm. Reykjavíkur, því þeir vita sem er, að það er vonlaus barátta fyrir þá að ætla sjer að ná í fleiri þingsæti þar en þeir hafa, og þess vegna vilja þeir Hafnarfjörð heldur, enda ekki ósennilegt, að þeim verði þar að vonum sínum. Og Framsóknarflokkurinn, sem er stærstur flokkur þingsins og studdur við atkvæði sveitanna, beygir sig undir okið og gerist beinlínis til þess að flytja valdið úr sveitunum og í kaupstaðina. Jeg held jeg hafi þá svarað öllu, sem ástæða er til að svara í ræðu hv.frsm. meiri hl., öðru en því, að vegna ólíkra hagsmuna hefði Hafnarfjörður aldrei notið rjettar síns hjá þm. kjördæmisins. En hv. 1. þm. þessa kjördæmis (BK) hefir svarað því við 1. umr. þessa máls, að það væri ekki hægt að benda á neitt því til stuðnings, að fulltrúar kjördæmisins hefðu lagst á móti hagsmunum Hafnarfjarðar hjer á þingi. Annars held jeg, að Hafnarfjörður beri þess ljósastan vottinn, að hann hafi ekki verið afræktur af þingmönnum kjördæmisins. Jeg held, að fremur mætti segja, að þm. hafi gengið fulllangt í kröfum sínum fyrir Hafnarfjörð, og jafnvel svo langt, að ekki hafi öðru sinni legið nær, að gengið væri á móti þjóðarhagsmunum. Í samræmi við þetta, sem jeg hefi nú sagt, legg jeg því til, að frv. verði felt. Jeg geri að svo stöddu engar till. um, að Hafnarfjörður fái þm. á annan hátt og vil ekki vera með að stíga það óhappaspor að seilast til sveitanna eftir þm. til þess að gefa hann kaupstöðunum.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg hefi áður í hv.Nd. látið í ljós skoðun mína á þessu máli og tekið þá fram, að hún væri í samræmi við skoðun þess flokks, sem jeg telst til. Jeg vildi þá víkja að því, sem hv. 3. landsk. hefir haldið fram um þetta mál, og síðar víkja að kjördæmaskipun landsins yfirleitt. Jeg ætla þá fyrst að koma að því, sem er aðalatriðið, þegar rætt er um kjördæmaskipunina og breytingar á henni. Það er eins ástatt hjer og var í Noregi og Danmörku fyrir nokkrum árum. Okkar land er aðallega bændaland, en bæir eða kaupstaðir fáir. Verstöðvarnar gömlu smástækka og verða að útgerðar- eða iðnaðarbæjum. Þá kemur fram stjettaskifting. Hafnarfjörður er dæmi um kaupstað, sem farinn er að lifa á vjelavinnu. Þar er skiftingin orðin glögg í útgerðarmenn annarsvegar og verkamenn hinsvegar. Þessu er enn öðruvísi háttað t. d. á Akureyri. Þar er fjölmenn millistjett. Í Noregi og Danmörku hefir nú verið tekið það ráð að gerbreyta kjördæmaskipuninni og taka upp hlutfallskosningar í stað hinna gömlu sjerstöku kjördæma. Með því er leitast við að fullnægja til hlítar þingræðiskröfunum. Í Englandi hefir aftur á móti verið lagst á móti þessu. Þar á sjer stað mjög tilfinnanlegt ranglæti sumstaðar. Frjálslyndi flokkurinn galt mjög kjördæmaskipunarinnar við síðustu kosningar. Íhaldsflokkurinn fjekk aftur á móti talsvert fleiri þingmenn en hann átti að fá að tiltölu við atkvæðamagn. Þetta er að vísu ekkert fyrirmyndardæmi, en þetta viðgengst þó hjá þessari gömlu þingræðisþjóð. Þegar baráttan um kjördæmaskipunina hófst í Danmörku, höfðu bændur fleiri þingmenn en þeim bar tiltölulega. Þeir hjeldu fast í þennan rjett sinn, eins og þeir menn gera yfirleitt, sem komist hafa yfir einhvern rjett. Íhaldsmenn telja það nú beinlínis sitt hlutverk að halda í þessi gæði, og ef til vill er það af því að þeir hafa svo mikið af þeim. En í Danmörku urðu leikslokin þau, að verkamenn og íhaldsmenn gerðu samtök á móti bændum. Þeir brutu alveg niður gömlu kjördæmaskipunina og með því bændavaldið á bak aftur. Í Noregi var farið svipað að og í Danmörku. Landinu er skift í afarstór kjördæmi með hlutfallskosningu. En kjördæmunum er svo fyrir komið, að borgirnar eru saman og sveitirnar út af fyrir sig. Skiftingin er með öðrum orðum ekki landfræðileg. Hjer á landi hafa íhaldsmenn nú þegar farið hálfgerða biðilsför til jafnaðarmanna til þess að fá þá til að fylgja sjer í því að breyta kjördæmaskipuninni. Þetta hefir a. m. k. komið fram í því blaði, sem íhaldsmönnum þykir líklega einna vænst um, þó að jeg sje ekki viss um, að þeir vilji beinlínis viðurkenna það sem málgagn sitt, nefnil. stormi. Það blað er nokkurskonar framhjátökubarn Íhaldsins og í mestu eftirlæti. Og þar kemur það fram, að íhaldsmenn vilja svíkja bændur í trygðum. Eftir kosningarnar í sumar, þegar þeir þóttust fá nokkuð fá sveitakjördæmi, sýndu þeir óvart innræti sitt. Þá reis upp ritstjóri þeirra, sem nú er afsettur, og heimtaði, að bændakjördæmin væru rifin upp. En eftir á þótti miðstjórn flokksins þessi ummæli ekki hyggileg. Og hún tók það ráð, að eta alt ofan í sig. En af þessu sjest, að freistarinn hefir verið nærri Íhaldinu um þetta leyti. Aðstaða okkar framsóknarmanna hefir verið sú, að við höfum viljað halda okkur að ensku reglunni. Við viljum ekki hlutfallskosningar, og umfram alt ekki fjölga þingmönnum. Okkur þykir alveg ástæðulaust að bæta við manni fyrir Hafnarfjörð og láta Gullbringu- og Kjósarsýslu halda sínum tveim fulltrúum. Hvað mættu þá t. d. Suðurþingeyingar segja, sem verða að láta sjer nægja einn þm.? Þó berum við ekki á móti því, að sitthvað sje athugavert við kjördæmaskipunina. Það er t. d. ekki furða, að einmenningskjördæmi, sem hafa 4000 íbúa, sjeu óánægð, þegar Seyðisfjörður hefir sjerstakan fulltrúa fyrir sínar 1000 sálir. En í þessu máli er að ræða um tvo glögga aðalvegi. Annaðhvort verður að gerbreyta gömlu kjördæmaskipuninni, eins og í Danmörku, og láta höfðatöluna eina ráða, eða fylgja ensku reglunni. En þó að ekki sje fjölgað þm. eða gerð róttæk bylting, er ekki þar með sagt, að ekki megi gera einhverjar smábreytingar, til þess að ná meira rjettlæti en nú er. Sumstaðar getur vel komið til mála að skifta tvímenningskjördæmum í tvö einmenningskjördæmi, ef þess er óskað. Og þetta er það, sem Hafnfirðingar vilja. Hjer er um það að ræða að leysa þá úr bandi, sem þeir vilja ekki vera í, og ef til vill að losa þá við menn, sem þeim þykja ekki sómasamlegir fulltrúar fyrir sig. En yfir bændum landsins vofir sú hætta, að Íhaldsflokkurinn fari að beita sjer gegn gömlu kjördæmaskipuninni. Er full ástæða til að óttast þetta, þegar athugaðar eru aðgerðir Varðar og miðstjórnar flokksins. Við framsóknarmenn viljum ekki breyta kjördæmaskipuninni og ekki fjölga þm., en við viljum gjarnan færa þá til og raða þeim meir að skapi kjósenda en þeir eru nú. Ef til vill vilja einhverjir breyta til um fulltrúa Seyðisfjarðar. Getur komið til mála, að rjettara þætti að láta kaupstaðinn velja þingmann ásamt einhverjum hluta Norður- eða Suður-Múlasýslu. Austfirðir hefðu þó sömu tölu þingmanna og áður. Af þessu er auðsæ afstaða okkar. Við viljum engar djúptækar breytingar, en erum þó fúsir til að liðka þann ramma, sem kjördæmaskipunin nú er í. Nú kem jeg að ásökun, sem hv. 3. landsk. bar á okkur framsóknarmenn, en sem hann veit sjálfur, að er ósönn, en hún er sú, að við fylgjum þessu máli á móti betri vitund. Þessu blandar hann eitthvað saman við stjórnarstuðning. En man hv.þm. ekki, hver bar þetta mál fyrst fram á Alþingi? Það var Einar Þorgilsson, þm. G.-K., einhver ríkasti maður í Hafnarfirði - og íhaldsmaður. Jeg nefni hann íhaldsmann, því að hann fylgdi að málum þeim mönnum, sem nú eru í Íhaldsflokknum, en þetta var á dögum sparnaðarbandalagsins sæla. Svo hætti þessi maður að sitja á þingi, og þá snúast íhaldsmenn á móti þessu. Þá er það, að Hafnfirðingar snúa sjer til hv. 5. landsk. og biðja hann að flytja frv. Og hann tekur upp það mál, er Íhaldið hafði áður fylgt fram. Framsóknarmenn hafa altaf fylgt skiftingunni. Og þegar hv. 3. landsk. segir nú, að við sjeum með henni á móti betri vitund og af greiðvikni við jafnaðarmenn eingöngu, þá hlýtur hann að vita, að hann er að falsa sögulega frásögn. Það er flokkur sjálfs hans, sem snúist hefir gegn sínum gamla samherja. Við framsóknarmenn höfum altaf viðurkent, að þetta væri sanngirnismál. - Hafnfirðingar gera kröfu til þess að fá fulltrúa eins og aðrir kaupstaðir. Munurinn verður aðeins sá, að Hafnarfjörður kýs út af fyrir sig, en þm. fjölgar ekki. En Íhaldið hefir snúist móti þessari sanngirniskröfu, þó að það fylgdi henni áður. Ef til vill hefir það verið hrætt um, að það mundi ekki vinna þingsætið í Hafnarfirði. Hv. 2. þm. G.-K. sagði þó í Nd. fyrir nokkrum dögum, að hann hefði góða von um að verða kosinn í Hafnarfirði. Og í sjálfu sjer er ekkert ótrúlegt, að sömu fulltrúarnir komist að, þó að kjördæminu verði skift. Háttv. 1. þm. G.-K. yrði sennilega kosinn í sínu gamla hreiðri. Og er þá svo mjög ólíklegt, að yngri maðurinn yrði kosinn í Hafnarfirði? Íhaldsflokkurinn virðist því ekki eiga mikið á hættu. Hjer er því ekki um það að ræða að gefa sjerstökum stjórnmálaflokki þingsæti, heldur aðeins að fullnægja sanngjarnri kröfu Hafnfirðinga. Þá er aðeins eftir ein röksemd svaraverð í ræðu hv. 3. landsk. Hann segir, að við framsóknarmenn sjeum að spilla fyrir bændum með því að fylgja þessu frv. Það má nú eiginlega segja, að það þurfi meira en meðalbrjóstheilindi hjá hv.þm. til þess að leyfa sjer að bera okkur þetta á brýn. Hvernig gerist hann svo fífldjarfur að ímynda sjer, að nokkur trúi því, að hann beri hag bændanna fyrir brjósti? Nei, hann getur sparað sjer það ómak, að reyna að koma þeirri skoðun inn hjá bændum, að hann sje þeirra maður. Þeir vita það nú, að í flokki hans eru það stórgróðamenn, kaupmenn og hinir hærra launuðu embættismenn, sem hafa ráðin. Af hverju fjell Þórarinn á Hjaltabakka í Austur-Húnavatnssýslu við síðustu kosningar? Ekki var það af því, að Þórarinn sje ekki sæmilegum hæfileikum búinn. Nei, það er skoðanamunur, sem veldur. Bændunum í Húnavatnssýslu líkaði ekki stefna hans. Þeir vilja ekki sætta sig við það, að fulltrúi þeirra sje t. d. ánetjaður einum mesta andstæðing sveitanna, hv. 1. þm. G.-K. Það þýðir ekkert að halda því fram, að þessi fulltrúi G.K. sje hliðhollur bændum. Í hvaða málum hefir hann eiginlega dregið þeirra taum? Ætli herinn t. d. hafi átt að vera í þágu sveitanna? Er það vegna bændanna, þegar Íhaldsflokkurinn vill gefa eftir hundruð þúsunda af tekjuskatti stórútgerðarfjelaga og skilur svo við stóran tekjuhalla? Er allur fjandskapurinn við kaupfjelögin sprottinn af tómri umhyggju fyrir sveitunum? Hvað á að segja um andstöðu Íhaldsins gegn nauðsynjamálum bænda, sem stj. ber fram nú á þinginu? Nei, hv. 1. þm. G.-K. þýðir ekki að vera með neina hræsni í þessu efni. Hann er og hefir altaf verið á móti sveitunum. Og svo dirfist hann og flokksmenn hans að tala um bændavaldið í kjördæmi hans. En hv.þm. og íhaldsmenn aðrir styðjast ekki við bændavald. En þeim fylgja margir gamlir heimastjórnarmenn, sem áður voru í flokki með Jóni heitnum Magnússyni og þykjast ekki geta skilið við samherja hans, þó að þeir eigi e. t. v. ekki samleið með þeim lengur. En það er ákaflega einkennilegt, þegar hv. 1. þm. G.-K. stendur upp og þykist vilja taka málstað sveitanna. Ef meta skal starf núverandi fulltrúa G.-K. fyrir landbúnaðinn, er nauðsynlegt að líta nokkuð á þeirra fyrri feril. Um þann yngra, hv. 2. þm. G.-K., er fátt að segja þar. Hann gerir út 5 togara hjer í Reykjavík, vafalaust af dugnaði miklum og sæmilegu viti. En hann hefir aldrei skrifað neitt og aldrei gert neitt, sem nokkurs væri nýtt eða sýndi þekkingu hans á landbúnaðarmálum. Hann hefir ekki beinlínis gert ógagn í þeim málum, svo að jeg viti, en heldur aldrei orðið að neinu liði. Það er því ekki hægt að sjá, að sveitirnar biðu sjerlega tilfinnanlegt tjón, þó að þessi maður hætti að sitja á þingi, Þá kem jeg að hinum síðara, sem setið hefir á þingi síðan um 1900, eftir því, sem blöðin segja í æfiágripi hans þessa dagana. Hv. þm. tók einu sinni að sjer sauðasölu fyrir bændur. Sú verslun tókst svo, að ekkert fjekst fyrir þessa sauði. Reynt var að kenna Zöllner um, að svona fór. En hvað sem því leið - bændur töpuðu samt. Og ekki held jeg, að ráðsmenska hv.þm. hafi verið neinn velgerningur við þá. Ekki hygg jeg, að hann hefi gert íslenskum bændum neinn greiða með því að vera á móti Zöllner. Zöllner var að vísu danskur kaupmaður. Hann var búsettur í Englandi. Og hann kunni lítið í íslensku máli. Samt voru menn yfirleitt ánægðir að skifta við hann. Og hann var einn af þeim fáu kaupmönnum, sem bændur hafa ástæðu til að vera þakklátir. Fjandskapur hv. 1. þm. G.-K. við Zöllner var því ekki í þágu íslenskra bænda. Nei, hann var að reyna að ryðja úr vegi þeim eina kaupmanni, sem komið hafði sómasamlega fram við þá. En Zöllner hjelt trygð sinni við Íslendinga og reyndist bændum landsins miklu þarfari en þessi hv. þingfulltrúi, sem nú á alt í einu að vera ómissandi fyrir bændavaldið í landinu. Næsta verk hv. 1. þm. G.-K. var að berjast á móti símanum. Eitt af því fyrsta, sem jeg las í pólitík, var einmitt gríðarmikið nefndarálit frá honum, þar sem hann er að lýsa því átakanlega, hve óbærilegt það mundi verða Íslendingum að eignast þetta menningartæki. En hvað heldur háttv.þm., að bændur landsins mundu segja um hann nú, ef þeir læsu þetta merkilega plagg? Þá minnist jeg þeirra atburða, sem gerðust, þegar núverandi yfirmaður hv.þm. í Íhaldsflokknum, háttv. 3. landsk., var að berjast fyrir sínu pólitíska lífi hjer á árunum. Þá beitti hann sjer mjög fyrir því, að lögð yrði járnbraut austur yfir fjall, bændum á suðurláglendinu til hagsbóta. Vafalaust vildi hann þeim vel með þessu og sá það alveg rjett, að þeir þurftu á samgöngubótum að halda. En hvað gerir þá hinn ómissandi fulltrúi bænda í Gullbringu- og Kjósarsýslu? Jú, menn muna það. Þá gengu aldrei skammirnar af hv. 3. landsk. Þá kem jeg að afskiftum hv.þm. af samvinnufjelögunum. Það er nú viðurkent, að samvinnufjelagshreyfingin á nú rík ítök í bændum alstaðar um land og að hún hefir beinlínis verið lífakkeri þeirra á krepputímunum. Og hún hefir verið meira en fjárhagsleg hjálparhella. Sonur Magnúsar á Grund, maður, sem dó ungur, sagði, að Kaupfjelag Eyfirðinga hefði mentað hjeraðsbúa meir á 10 árum en góður skóli mundi hafa gert á heilli öld. En hvernig hefir hv.þm. tekið þessari merkilegu, þjóðbætandi stefnu? Jú, hann hefir lagt fram alla sína krafta á gamals aldri - já, meira að segja eytt miklu fje frá sjálfum sjer til þess að hnekkja þessari stefnu. Hann hefir breitt pjesa út um landið til þess að reyna að fá menn til að svíkjast undan merkjum og bregðast sínum göfugustu hugsjónum. Slíkur er ferill þessa manns. Og svo ætla íhaldsmenn að láta þjóðina trúa, að hann sje vinur bænda. Og Morgunblaðið, málgagn kaupmanna hjer í Reykjavík, blað, sem gefið er út fyrir danskt fje, blað, sem árum saman hefir alið á rógi um samtök og fjelagsskap bænda og þeirra forgöngumenn - það á nú að telja mönnum trú um þetta. Svo takmarkalaus er óskammfeilni þeirra manna, sem ávalt hafa staðið gegn hagsmunamálum sveitanna. Er nokkur sá maður til, sem getur trúað því, að þeir sjeu á móti breytingunni í G.K. af umhyggju fyrir bændavaldinu í landinu? Ef bændur landsins hugsuðu um, hvernig búið hefir verið að þeim úr þessum kjördæmum, þyrftu þeir ekki að gráta það, þó að eitthvað minkaði vald þeirra, sem hafa verið fulltrúar Gullbringu- og Kjósarsýslu. Jeg er nú að minsta kosti búinn að gera grein fyrir því, að bændur landsins eiga fulltrúum Gullbringu- og Kjósarsýslu ekkert að þakka. Jeg býst við, að þegar tekið er tillit til þeirra heilinda, sem Framsóknarflokkurinn á að venjast frá Íhaldsflokknum, geti sá flokkur ekki ætlast til, að mikill harmur verði kveðinn að Framsóknarflokknum, þó að íhaldsmenn bíði ósigur. Við framsóknarmenn höfðum komið fram með tekjuaukafrv. til þess að hjálpa til að spara, en þegar líður á kjörtímabilið, kastar hv. 3. landsk. burtu tekjustofnum ríkissjóðs að óvilja stjórnarandstæðinganna. Síðasta árið skilar hann af sjer með tekjuhalla og lýsir yfir því, að hann vilji einnig tekjuhalla á árinu 1929. Er grunur um, að hann hafi skipað tveim flokksbræðrum sínum í fjvn.Nd. að styðja að þessu sama. Hvernig sem á þetta mál er litið, hvort sem litið er á það sögulega eða á innra samhengi þess, mælir alt með því, að það nái fram að ganga. Landið getur ekki haft nema gott af því. Og þetta er gömul krafa frá íhaldsmanni! Íhaldsmenn geta ekkert sagt við því, að gerðar sjeu smábreytingar á kjördæmaskipuninni, fyrst þeir berjast fyrir breyttri kjördæmaskipun yfirleitt. Formaður Íhaldsflokksins biður nú bændurna í landinu þeirra hlálegu hluta, að hafa tvo „Spekúlanta“ fyrir fulltrúa sína. Sjálfur er hann búinn að fremja stærri brot í fjármálum en nokkru sinni hefir komið fyrir í allri okkar fjármálasögu. Og hann stærir sig af því. Jón heitinn Magnússon og Magnús Guðmundsson voru það meiri menn, að þeir sögðust vera neyddir til að gera það, sem þeir gerðu. En nú verður hv. 3. landsk. að þola, þó að rjettlátt mál nái fram að ganga, mál, sem með ofbeldi, falsi og blaðarógi er búið að hindra í mörg ár.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Það er mikil ánægja að fá að heyra, að hæstv.dómsmrh. er enn sjálfum sjer líkur. Það eru nú liðnar fullar tvær vikur án þess að hann hafi haldið hjer nokkra af þeim ræðum., sem einkenna hann sjerstaklega og skapa honum sjerstöðu utan við allan þingheim bæði fyr og síðar. Jeg var farinn að halda, að hinn hæstv. ráðherra hefði fengið einhverja þá áminningu, sem hefði reynst endingarbetri en áminningar, sem hann hefir fengið frá mjer. Þær hafa að vísu altaf hrifið, en áhrifin hafa ekki enst nema í 8 daga. En nú eru liðnar rúmar 2 vikur síðan hæstv. ráðh. varð sjer til minkunar síðast og var nú ekki von, að það gæti haldist öllu lengur. Hæstv. ráðh. byrjaði á að lýsa baráttunni um kjördæmaskipunina, sem háð hefir verið í ýmsum löndum. Hann lýsti því, hvernig farið hefði í Danmörku. Þar urðu þau endalok, að íhaldsmenn og sósíalistar gerðu með sjer bandalag um að brjóta bændavaldið á bak aftur. Er það ekki einmitt þetta, sem jeg hefi verið að segja með kurteislegum orðum? En hjer kalla þeir sig framsóknarmenn, sem gera þetta bandalag við sósíalistana. Hæstv. dómsmrh. er altaf að útlista fyrir okkur, að framsóknarmenn vilji ekki gera alt í einu með því að innleiða hlutfallskosningar eins og í Danmörku, heldur vilji þeir fara að eins og í Englandi. Þar er kjördæmaskipunin óbreytt. En ekkert bandalag gat orðið úr því við sósíaliata, og þá útlista framsóknarmenn afstöðu sína þannig, að þeir vilji breyta henni smátt og smátt. seinna var hæstv. ráðherra búinn að gleyma því og sagði, að sinn flokkur stæði á íhaldsgrundvelli Englendinga. Jeg get ekki annað en óskað hæstv. ráðh. til hamingju með, að það skyldi hafa orðið hans flokkur, sem komst í það bandalag við sósíalista, sem hægrimenn komust í í Danmörku. Reyndar vill hann gera það að miklu atriði í þessu máli, að einhver blöð Íhaldsflokksins hefðu eftir kosningar látið það í ljós, að þeim þætti kjördæmaskipunin úrelt. Hann afbakaði í því sambandi ummæli, sem fyrverandi ritstjóri „Varðar“ hafði, og hafði eftir honum, án þess þó að nefna hann eða blaðið. Ritstjórinn talaði um kjördæmaskipunina, en miðstjórn Íhaldsflokksins var því ósamþykk og lýsti því yfir í blaðinu, að hún vildi ekki breyta kjördæmaskipuninni. Það getur því engum komið það á óvart, og ekki heldur nú, þegar gengið verður til atkvæða, þó að Íhaldsflokkurinn greiði atkvæði samkvæmt yfirlýsingu sinni. Þegar hæstv. ráðh. kallar yfirlýsingu miðstjórnar Íhaldsflokksins „yfirklór“, þá er hann að tala á móti betri vitund. Hann veit, að hún felur ekki annað í sjer en það, sem búið er að marglýsa yfir hjer. Hæstv. dómsmálaráðherra vill heldur ná marki bandalagsins smám saman en alt í einu. Við það er ekkert að athuga. En hitt er tilbúningur, að Íhaldsflokkurinn hafi nokkurn tíma leitað nokkurs bandalags við sósíalista um það mál. Það er eins og hver önnur skröksaga, sem hæstv. ráðh. býr til, til þess að leiða athygli manna frá þeirri óhæfu, sem hann sjálfur og flokkur hans er að fremja. Þessu næst fór hæstv. ráðh. að reyna að færa sönnur á, að fyrir sjer vekti eitthvert rjettlæti. Það er ekki nýtt að heyra það í sömu andránni og hæstv. ráðh. notar hin verstu ókvæðisorð í garð andstæðinga sinna, eins og nú, þegar hann sakar þá um hræsni og notar enn svæsnari orð. Jeg held, að hann ætti að reyna að muna í svo sem 1½ viku, að minsta kosti, að nú er svo komið á Íslandi, að í hvert sinn, sem hæstv.dómsmrh. talar um rjettlæti í sambandi við sjálfan sig, er það alment skoðað sem hræsnistal. Menn sjá og heyra svo margt til hæstv. ráðh., sem síst minnir á rjettlæti. Það er ekki hægt að rökstyðja ákvæði þessa frv. með neinu rjettlæti, enda fór svo fyrir hæstv. ráðh., að hann hafði ekki veigamikil rök fram að færa, en þó hefði getað skeð, að einhver hefði látið blekkjast af sjálfshóli hans, ef hann hefði haft vit á að hætta í tæka tíð. En það brást nú sem oftar, en við tók seinni partur ræðunnar, sem var ekki annað en hatursfull árás á þingmenn kjördæmisins; en þegar hún er sett fram sem ástæða í þessu máli, þá skilur hver maður, að ráðherrann var að lýsa þeim ástæðum, sem ráða atkvæði hans í þessu máli. Þetta fann hæstv. ráðh. af tilviljun sjálfur, þegar hann var búinn að ausa úr sjer, því að hann tók það þá fram - en það kom bara of seint -, að auðvitað væri þetta ekki hans ástæða til að greiða atkvæði með frv. En hví kom hann þá með það? Það er af því, að þegar hæstv. ráðh. var búinn að tala sig upp í hita, sagði hann það, sem honum býr í brjósti, en svo þegar hann var búinn að svala sjer, sá hann, að hann hafði talað af sjer og vildi bæta úr því. Nei, - sannarlega eru ræður hæstv. ráðherra sönnun þess, að órjettlæti, hlutdrægni og flokkshagsmunir ráða gerðum hans. Flokksmenn hans, sem margir eru heiðarlegir og góðir drengir, vil jeg ekki væna um slíkt. Þeirra afsökun er sú, að hafa orðið fyrir því óláni að eiga hæstv.dómsmrh. fyrir foringja. Hæstv. ráðh. reyndi að breiða yfir þann morðkuta, sem hann er á ferðinni með gagnvart stjórnmálavaldi bændastjettarinnar, með staðhæfingum um, að Íhaldsflokkurinn hefði ekkert gert fyrir bændastjettina og vildi ekkert gera fyrir hana, enda vildi hún ekki fylgja honum að málum. Jeg er hræddur um, að þetta sje nokkuð hæpið. Jeg ætla ekki að fara út í það, hvað Íhaldsflokkurinn hefir gert fyrir bændastjettina, en jeg vil minna á, að þegar núverandi hæstv.dómsmrh. settist í stjórnarsætið, var svo mikil mótspyrnan gegn honum úti um sveitir landsins, að hæstv.dómsmrh. er óhætt að fara varlega, og sú mótspyrna stafaði einungis af því, að Íhaldsflokkurinn hafði mikið fylgi á þessum sömu stöðum. Það hefir komið fyrir áður, að þegar stjórn er búin að sitja lengi og hefir ekki gert fleiri axarsköft en hæstv.dómsmrh. er búinn að gera, að fylgið hefir snúist í andstöðu. En hjer ber alt að sama brunni. Hæstv. ráðh. er að reyna að niðra andstæðingum sínum til þess að leiða athygli alþjóðar frá því, sem hann er sjálfur að gera gagnvart bændastjettinni. En hann má vera viss um, að hvað sem mjer líður, verði altaf, meðan hann er í stjórnarsessi, nógir menn til þess að benda á, hvað hann er að gera. - Hæstv. ráðh. er státinn af því, að megnið af fólkinu til sveita sje ekki með Íhaldsflokknum. Það er ekki óvenjuleg tilhneiging hjá unga fólkinu, að það beitir sinni gagnrýni á móti valdhöfunum. Hæstv. ráðh. hefir komið á þá staði, þar sem unga fólkið er ekki jafnhrifið af öllu, sem hann gerir. En hvað sem því líður, þá stendur það fast og mætti vera hafið yfir alla þrætu, að hvern sem fólkið í sveitunum vill styðja, þá þýðir sá stuðningur ekkert, ef valdið er ekki lengur í sveitunum. Hjer er verið að stíga fyrsta sporið til þess að taka það burtu. Hæstv. ráðh. hefir sjálfur bent á, hvernig fór í Danmörku. sósíalistar gerðu bandalag við annan flokk til þess að vinna að þessu. Það sama er komið í ljós hjer. En ef hæstv. ráðh. heldur, að Alþýðuflokkurinn láti sjer nægja að hafa slíkt bandalag bara í dag og um þetta eina mál, þá þekkir hann illa Alþýðuflokkinn. Hæstv. ráðherra ætti samt að þekkja þann flokk. Hann hefir sjálfur verið í honum, þó að nú sje hann í öðrum flokki af hagkvæmisástæðum. Hann veit, að bandalagið heldur áfram, meðan Framsóknarflokkurinn er nógu stór til þess að Alþýðuflokkurinn geti notað hann fyrir bandalagsflokk. Hæstv. dómsmálaráðherra kastaði fram einni eða tveimur spurningum til mín. Hann spurði, hvort jeg gæti búist við, að að Framsóknarflokknum yrði mikill harmur kveðinn, þó að íhaldsmenn mistu þingsæti. Með þessu opinberaði hæstv. ráðherra í annað sinn, hvað honum gengur til. Nei, jeg get ekki búist við, að að Framsóknarflokknum verði mikill harmur kveðinn, en jeg hefði ekki getað trúað því fyrir nokkrum árum, að hæstv.dómsmrh., sem er fyrverandi og núverandi sósíalisti, mundi geta tekist að stofna bændaflokk, sem vildi vinna svo mikið til að svifta andstöðuflokk sinn þingsæti, að hann vildi með lögum breyta kjördæmaskipuninni í landinu bændastjettinni í óhag. En nú verð jeg að trúa því. Hæstv. ráðh. endaði ræðu sína með nokkrum orðum um afstöðu mína til fjárhags og fjárlaga. Jeg ætla ekki að draga það atriði inn í þetta mál, en jeg skal hvar á landinu sem er ræða við hann, hvort rjettara sje að reisa letigarð eða leggja vegi. En um það skilst mjer, að fjármálaágreiningur okkar snúist nú.

Frsm. meiri hl. (Jón Baldvinsson) Jeg þarf aðeins að svara tveimur eða þremur atriðum í ræðu hv.frsm. minni hl. Hv. þm. talar altaf um þetta mál eins og hjer væri um það að ræða að svifta þetta kjördæmi þm. Hann talar um það eins og Hafnarfjörður væri ekki til í kjördæminu. En þetta er röng undirstaða til að byggja rök á. Þetta kjördæmi heldur áfram að hafa tvo þingmenn; því er aðeins skift, og því sem næst skift í tvö jafnstór kjördæmi. Það sama svæði og nú kýs 2 þm. heldur áfram að kjósa 2 þm. Hjer er aðeins verið að framkvæma rjettlæti.  Jeg ætla mjer ekki að blanda mjer í deilur þeirra hæstv.dómsmrh. og hv.frsm. minni hl. En viðvíkjandi því, að hv.þm. var að dylgja um það, að hæstv.dómsmrh. hefði leitað bandalags við sósíalista um breytingu á kjördæmaskipuninni, þá er það fullkominn misskilningur. En það hafa íhaldsmenn gert. Jeg segi ekki, að hv. 3. landsk. hafi gert það, en menn úr hans flokki hafa talað um bandalag við jafnaðarmenn um breytingu á kjördæmaskipuninni. 

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Mjer þykir leitt, ef jeg hefi orðið til þess að erta vanstilt skap hv. 3. landsk. En það er þá aðeins vegna þessa stóra máls, sem hjer er til umr., að það hefir orðið. Hv. þm. hjelt langa ræðu um það, að hann stæði sig jafnan mjög vel í orðaskiftum við mig, og virtist vera mjög ánægður með sjálfan sig. Jeg vil nú varla verða til þess að ræna hann ánægjunni af þessari sjálfsblekkingu. En jeg verð þó að benda honum á það, sem allir aðrir vita, að þegar hann er búinn með fyrstu ræðu sína, sem hann víst hefir lagt mikinn tíma í að sjóða saman, þá er hann oltinn út úr hlutverkinu og eins auðvelt að fást við hann úr því eins og skjaldböku, sem oltin er á hrygginn. Hv. 3. landsk. sagði, að jeg væri að leika íhaldsmenn í Danmörku. Jeg sagði aðeins, að hægrimenn og verkamenn í Danmörku hefðu í sameiningu beitt sjer fyrir hlutfallskosningu. En það var af því, að bændur stóðu of lengi á móti nauðsynlegum breytingum á kjördæmaskipuninni. Ef þeir hefðu sýnt dálitla tilhliðrun, þá hefði ekki farið eins illa fyrir þeim. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að verið væri með þessu frv. að eyðileggja bændavaldið í landinu. En það má minna hv.þm. á það, að bændavaldið hefir fengið fremur litla stoð frá þessu kjördæmi nú um langa hríð. Kaupstaðaandinn hefir borið bændur kjördæmisins ofurliði. Og þá fyrst, þegar búið er að skifta Gullbringu- og Kjósarsýslu í tvö kjördæmi, standa þeir nær því að fá vald í sýslunni. Þegar Hafnarfjörður verður skilinn frá, þá verður kjördæmið, sem eftir er, þrískift; það verða íhaldsmenn, bændur og verkamenn. - Eins og sýslan er bygð, þá verða fyrst möguleikar fyrir bændahjeruðin að ráða fulltrúavali, þegar Hafnarfjörður er skilinn frá henni. Þegar því háttv. 3. landsk. er að reyna að rökstyðja þá kenningu sína, að hjer sje verið að rífa niður bændavaldið í landinu, þá er sú tilraun jafnómöguleg eins og að ætla sjer að kasta steini upp í tunglið. Þetta er tómt fals. Það er bara auðsjeð, að hv.þm. trúir ekki á ummæli flokksbróður síns í Nd., hv. 2. þm. G.-K., en hann skoraði á einn þm. sósíalista í Nd. að keppa við sig um þingsæti í Hafnarfirði. Hann treystir flokksbróður sínum auðsjáanlega ekki til að vinna þingsætið. Hv. þm. veit, að þm. G.-K. hafa staðið á móti óskum meiri hluta hafnfirskra kjósenda, meðal annars í þessu máli; 2/3 af þeim hafnfirskum kjósendum, er látið hafa álit sitt í ljós, vilja fá kjördæminu skift. Mótstaða gegn frv. er því aðeins kúgun, sem íhaldsmenn vilja koma fram á Hafnfirðingum. En þeim mundi heppilegra að vera með frv. og stunda þar með rjettlæti, sem gæfi þeim von um, að þeir fengju síðar þingsæti á sama hátt. - Í því felst uppgjöf eigi lítil frá hálfu íhaldsmanna, að gera ráð fyrir, að Hafnarfjörður hljóti að falla í greipar andstæðingum þeirra. En það ber líka vott um, að samviskan segir þeim, að þeir hafi komið ver fram við Hafnfirðinga en ætti að vera. Framsóknarflokkurinn mun engan hag hafa af þessu fyrir sig. Hann hugsar ekki til að bjóða fram þm. í Hafnarfirði, fremur en í hinum kaupstöðunum. Hann hefir því engra hagsmuna að gæta þarna fyrir sig. Vill aðeins stunda rjettlæti í þessum málum sem öðrum. Jeg get mint hv. 3. landsk. á atvik, sem gerðist stuttu eftir að við vorum báðir kosnir á þing, jeg eftir tiltölulega litla, en hann eftir fremur langa og stranga baráttu. Við vorum, ásamt þeim öðrum þm., er til náðist, kallaðir upp í stjórnarráð á fund. Tilefnið var bænarskrá, er borist hafði frá Hafnfirðingum um að veita togurum leyfi til að gera út þaðan. Bænarskráin var rökstudd með því, að sultur og harðrjetti stæði fyrir dyrum. Þetta var rjett. Móti þessari hjálp var meiri hluti íhaldsmanna, en framsóknarmennirnir, sem kosnir voru af sveitunum, vildu hjálpa. Þá var það, sem einn framsóknarþingmaður sagði þá frægu setningu, að Hafnfirðingar yrðu líklega að senda þrjá hordauða menn sem fylgiskjal, til þess að kröfum þeirra yrði sint. Jeg fullyrði ekki, að hv. 3. landsk.þm. hafi verið á móti þessu nauðsynjamáli Hafnfirðinga, en það voru menn úr hans flokki. En af orðum hans í dag má draga þá ályktun, að hann hafi ekki verið ánægður, þar sem hann líkti því við landráð, að þetta var gert. Háttv. þm. reyndi ekki einu sinni að verja aðstöðu sína í þessu máli með því að leiða rök að því, að landbúnaðarsveitirnar stæðu ver að vígi eftir skiftinguna. Hann telur bara víst, að sósíalistar fái annan þm., en íhaldsmenn hinn, í stað þess að nú eru tveir íhaldsmenn. Er því rjett að athuga, hvorir munu verri vera landbúnaðinum, íhaldsmenn eða sósíalistar. Hvernig hafa íhaldsmenn komið fram? Það má taka landnámssjóðinn til dæmis. Íhaldsmenn hafa á undanförnum þingum gert alt til að eyðileggja þá hugmynd. En þegar þeir sáu nú, að málið var búið að vinna sjer fylgi rjóðarinnar, þá var mótstaðan þrotin; þá þorðu þeir ekki annað en vera með, af hræðslu við það, að þeir spiltu enn meira fyrir sjer en orðið var. Jeg held, að feður þeirra barna, sem Íhaldsflokkurinn hefir með pólitík sinni flæmt úr sveitunum í hungrið í Hafnarfirði og kjallaraholurnar í Reykjavík, þurfi ekki að verða neitt hryggir, þó íhaldsmenn missi eitt þingsæti. - En þá er að athuga, hvort bændur hafa haft mikla raun af jafnaðarmönnum. Er því fljótsvarað, að svo er ekki enn, hvað sem verða kann síðar. Jafnaðarmenn hafa nú í 7 ár átt fulltrúa á þingi, og hefir hann aldrei lagt stein í götu áhugamála bænda. En það hafa íhaldsmenn þráfaldlega gert, bæði á sviði ræktunarmálanna og samgöngumálanna. Þegar því um það er að ræða að velja milli íhaldsþingmanns og jafnaðarmannaþingmanns, þá sýnir reynslan, að bændum er betri jafnaðarmaðurinn.  Það var alveg eins og bændavaldið hefði setið þar altaf á stóli, eða eins og Sigurður á Ystafelli og Torfi í Ólafsdal hefðu setið þar í þingmannssætum. Þegar svo rökin eru fram borin, kveinar hv. 3. landsk. Hann reynir enga vörn eða segir, að þetta sje ósatt. Hann eygir ekki aðra vörn í málinu en að segja, að hjer sje um hatursfulla árás að ræða, en játar um leið, að það, sem jeg hefi sagt, sje rjett. Annars er enginn, sem kominn er til vits og ára, sem ekki veit um andstöðu hv. 1. þm. G.-K. gegn símanum, kaupfjelögunum og járnbrautinni, svo að jeg nefni aðeins þessi þrjú mál. Og úr því háttv. 3. landsk. neyðir mig til þess að gera upp, verður að segja söguna eins og hún gengur, að það er enginn, sem hefir gert bændastjett þessa lands eins mikið til miska og þessi eldri þm. G.-K., ekki einu sinni hv. 3. landsk., því hann hefir þó þá málsbót að hafa verið fylgjandi járnbrautarmálinu. En svo fer hv. 3. landsk. að afsaka yfirklórið á því, er birtist í blaði íhaldsins, því að það var ekki danska blaðið, ekki stormur, sem er lausaleiksblað íhaldsins, heldur hið viðurkenda blað Vörður, sem gefinn er út af miðstjórn Íhaldsflokksins, sem lýsir yfir því, að breyta þurfi kjördæmaskipuninni, til þess að efla kaupstaðavaldið. Og Vörður sagði ekki annað en það, sem logaði og sauð í íhaldsleiðtogunum hjer í Reykjavík, því að þeir voru varla með rjettu ráði eftir kosningarnar. Það var ekki nema um tvo vegi að gera, annaðhvort að rífa upp kjördæmaskipunina og bjóða sósíalistum opinberlega bandalag, eins og framhjátökukrakkinn Stormur hefir svo oftlega gert, eða reyna að leika lengur, reyna með blekkingum og yfirklóri að vinna aftur sveitakjördæmin. Síðan sú skoðun hefir orðið ofan á, hefir stormur oft sagt: hið eigið að læra af Jónasi og framsóknarmönnum: Við eigið að skrifa bændunum og tala við þá og látast vera mjög elskulegir, - og svo, þegar sigurinn er unninn, á að taka af þeim valdið. Það er betri belgur en barn, hv. 3. landsk., og framhjátökukrakkinn segir ekki annað en það, sem sagt er á bænum, en börnin segja stundum það, sem ekki á að segja fullorðna fólkinu. Þá kom hv. 3. landsk. inn á byggingu letigarðs og betrunarhúss. Jeg skil satt að segja ekki, hvers vegna hv. 3. landsk. er svo illa við betrunarhús og letigarð. Einn af myndarlegri fylgismönnum íhaldsins hefir undanfarið verið að lýsa því í einu blaði bæjarins, hve ilt ástandið sje í tugthúsinu. Sá maður, sem dæmir flesta dóma hjer á landi, greiðir máli þessu atkvæði sitt hjer á þingi og allir lögfræðingar heimta nýtt betrunarhús, vegna þess að tugthúsið sje þjóðarskömm og með öllu óviðunandi. Ef það er glæpsamlegt af mjer að reyna að þvo af þennan smánarblett, sem verið hefir á landinu í þessu máli, og ef allir þessir menn, sem jeg hefi bent á, fara villir vegar, þá skora jeg á hann að taka þau tvö flokkssystkini sín, er sitja honum til vinstri handar og greitt hafa atkvæði með þessu máli, til alvarlegrar meðferðar. Eða hefir hv. 3. landsk. samúð með þeim glæpamönnum hjer í Reykjavík, sem ganga um göturnar með læknisvottorð „upp á vasann“ um, að þeir þoli ekki vistina í betrunarhúsi bæjarins? Er það eftirsóknarverðara, að slæpingjar lifi svo, að þeir kosti landið mörg þús. kr. á ári, heldur en að þeir sjeu látnir vinna? Jeg vil segja hv. 3. landsk. það, að hann hefir engan heiður af því bandalagi, er hann virðist hafa við glæpamenn og slæpingja þessa lands, því að engum öðrum en þeim gerir hann greiða með andstöðu sinni við þetta mál. Svo er hv. 3. landsk. að prjedika tekjuhalla á fjárlögunum af því að þurfi að leggja vegi. Jeg vil spyrja: Hvernig á að leggja vegi, ef ekkert fje fæst til þeirra? Það yrðu þá líklega helst vegir af líkri tegund eins og Kveldúlfsbúkkinn eða brúin á Norðurá; öðruvísi yrðu þeir ekki. Hv. 3. landsk. fór svo að tala um, að æskan væri langt frá mjer, en með honum sjálfum. Á einum fundi, þar sem við vorum báðir, viðurkendi háttv.þm., að æskan væri algerlega á móti sjer. Jeg skil heldur ekki, hvernig áhugamál íhaldsins, eins og t. d. herinn og tolluppgjöfin og því um líkt, geta vakið áhuga æskumanna. Hitt kann að vera, að sá lýður, sem hann vill bjarga frá letigarðinum, sje sú æska, er honum fylgir. Og úr því hann hefir lagt á sig ómak fyrir þá æsku, er ekki nema rjett að unna honum liðsemdar úr þeirri átt framvegis.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) Jeg held, að hæstv.dómsmrh. ætti ekki að tala um vanstilt skap annara, því það gæti verið samanborið við skap hans sjálfs. - Jeg verð að segja hæstv. ráðh. það, að jeg hefi þrásinnis leikið mjer að því að hleypa honum upp, og þetta hefir altaf tekist; altaf missir hann stjórnina á sjálfum sjer. Hæstv. dómsmrh. heldur líka altaf, að hann beri hærri hlut í orðasennum og er mjög ánægður yfir; jeg ætla ekki að svifta hann þessari litlu ánægju. En yfirleitt hafa menn þar á aðra skoðun, og það eru margir, sem álíta, að hæstv.dómsmrh. geti ekki talað af skynsemi um nokkurn hlut, vegna þess að hann þurfi altaf að tala um alt í einu. Svo hefir einnig verið nú, en í þetta sinn er það afsakanlegt, því að hann þarf þess vegna sín og flokksins, að athyglin dragist sem mest frá þessu máli, sem hjer er til umræðu, og auðvitað hefði hann helst óskað þess, að það næði að ganga gegnum þingið umræðulaust. Hæstv. dómsmálaráðh. var að álasa bændaflokknum í Danmörku fyrir það, að hann hafi verið fulllengi á móti kjördæmaskiftingunni. Það átti víst að skilja svo, að bandalagið, sem hjer ræður, ætli ekki að feta í fótspor þeirra. Hæstv. ráðh. þótti það vanta í ræðu mína, að jeg hefði ekki reynt að sýna bændavaldið í G.-K. Ennfremur sagði hann, að jeg hefði kingt því - þetta eru hans smekklegu orðatiltæki - og játað það með þögninni, að núverandi þm. kjördæmisins hefðu ekkert gert bændastjettinni til góðs. Þessi ummæli hæstv. ráðh. sýndu það, sem jeg reyndar vissi, að hann var máli þessu fylgjandi vegna þess að honum er illa við þm. kjördæmisins. Jeg get ekki litið á það sem ástæðu, hvernig þeir menn eru, sem gegna þm.störfunum, en þótt hæstv. ráðh. reyni að rangfæra og halla til um þeirra framkomu, þá vita allir, að þessir tveir þm. eru meðal hinna merkustu núlifandi Íslendinga. Honum tekst aldrei að draga úr því, því að það er sá dómur, sem landsmenn hafa gefið þeim alment. Báðir þessir þm. voru endurkosnir við meira fylgi en áður, og það ber vott um, að kjósendur eru ánægðir. Jeg álít, að þá sje bændavaldinu rjett beitt, ef bændur fá að ráða því, hverja þeir hafa fyrir þm. Það má auðvitað segja eins og hæstv. ráðh., að þessir menn eru ekki bændur. Hvaða flokkur skipar stjórn landsins? Það er Framsóknarflokkurinn, sem telur sig sjerflokk bænda. Hvaða bændur hafa þeir sett í stjórn landsins? Ætli mönnum verði ekki erfitt um svör, þegar þeir eiga að telja bændurna í stjórninni? Það hefir farið eins fyrir þeim bændum, sem styðja stjórnina, og kjósendum í G.-K., að þeir hafa kosið menn utan sinnar stjettar til þess að vera fulltrúar sínir. Ef það er ekkert athugavert við það, að framsóknarmenn kjósi menn utan bændastjettarinnar í stj. landsins, þá er heldur ekkert athugavert við það, að bændur í G.-K. fari út fyrir sína stjett. Jeg geri ekki ráð fyrir, að þessi röksemdaleiðsla bíti mikið á hæstv.dómsmrh.; ef til vill minnist hann á, að hann hafi einhverntíma verið bóndi og annarhvor hinna ráðh. líka. Aðalatriðið er heldur ekki, hvort þm. er bóndi eða ekki. Spurningin er: Hverjir eru það, sem ráða þingsætunum? Hjer er verið að taka eitt þingsæti af bændum G.-K., því að þeir hafa ráðið kosningu þm. til þessa. Jeg sje ekki ástæðu til að vega framkomu hæstv.dómsmrh. eða leiðrjetta hinar herfilegu missagnir hans, nje heldur að telja misgerðir stj. Jeg álít það alveg vera utan við þetta mál, og jeg vil biðja hæstv.dómsmrh. að reyna að skilja það, að það er þess vegna, sem jeg vil ekki vega kosti þessara manna á móti rangfærslum hans og missögnum. Þá kom hæstv.dómsmrh. inn á það mál, er jeg gat um, sem sje það, hvað gert var til atvinnubóta fyrir Hafnfirðinga, þegar verst stóð þar á. Með sinni venjulegu ófyrirleitni bar hæstv.dómsmrh. fram þau ósannindi, að Íhaldsflokkurinn og jeg hafi verið á móti þeim bótum. Það sem farið var fram á, var, að hið opinbera styrkti það að Hafnfirðingum gætu bætst 2 innlendir togarar. Þetta var mjög skynsamleg og hófleg till., og greiddi jeg henni atkv., en þm. kjördæmisins bar hana fram. Jeg hygg, að flestir þeirra, sem nú eru í Íhaldsflokknum, hafi greitt þessari till.atkv. í Nd., en hún fjell með jöfnum atkv. að tilstilli flokksbræðra hæstv. núverandi dómsmrh. Jeg held, að nú sjeu flestir sammála um, að Hafnfirðingum hefði verið betra að fá þessa tvo innlendu togara í viðbót en að fá þá útlendu veiðistöð, sem komst þar inn, þegar hinu var synjað. Þá fór hæstv.dómsmrh. að benda bændum á, að það væri eins gott að láta jafnaðarmenn fá þingsæti úr sveitakjördæmunum og að láta Íhaldsflokkinn halda þeim. Hæstv. dómsmrh. er svo nærri því að vera sósíalisti og stendur þeim svo nærri - og í fullu samræmi við þá skoðun hans er þetta frv. Hann þykist með þessu vera að ræða málið á „nytsemdargrundvelli“ fyrir bændur. Jeg er ekki í vafa um það, að hann yrði ánægðastur með að slaka svo til á kjördæmaskipuninni, að Alþýðuflokkurinn fái fleiri og fleiri þingsæti, því að hann veit sem er, að fái sveitamenn að ráða, verða þau aldrei lengi í höndum Alþýðuflokksins. Jeg verð nú að hlaupa yfir ýmislegt, sem hæstv.dómsmrh. sagði, þar eð brátt mun tími til að enda, en jeg skal lofa honum því að muna eftir honum við tækifæri seinna. Þó get jeg ekki stilt mig um að víkja nokkuð að því, er hann sagði um betrunarhús og letigarð og ummæli mín í því sambandi. Hjelt hann langan kapítula um ástandið í betrunarhúsinu og nauðsyn á nýju betrunarhúsi. Jeg er ekki á annari skoðun um þetta nú en jeg hefi áður verið, og hefi jeg lýst því yfir, að jeg væri því fylgjandi, að reist yrði nýtt betrunarhús. Hitt er annað mál, að jeg er ekki eins sannfærður um það og hæstv.dómsmrh., að rjettmætt sje að eyða fje landsins í byggingu letigarðs. Vegna þess að þar með væri stofnað til miklu betra uppeldis handa verstu slæpingjum landsins en þeir nokkurn tíma hafa átt völ á, yrði vistin á letigarði mjög eftirsótt. Og jeg þekki það vel hinn pólitíska skyldleika þeirra, sem nú ráða, og slæpingjanna, að á slíkri stofnun yrði síst farið að gera þeim erfiðari kjör en þeir nú hafa.  (Dómsmrh. JJ: Hafa slæpingjar í Íhaldsflokknum það svo gott núna?)  . Nei, slæpingjar hafa það svo erfitt yfirleitt, að það væri sem þeim opnaðist paradís, ef þeir kæmust á letigarð hæstv.dómsmrh. Það var líka alveg eftir hæstv. ráðherra, þegar hann ætlaði að fara að gera samanburð, að fyrir honum urðu heimavistirnar, sem áður voru við mentaskólann. Honum fanst það alveg hliðstæð fjarstæða að byggja fyrir fátæka sveitapilta, sem nám stunda og eiga við svo erfiðan og illan húsnæðiskost að búa, að heilsu þeirra stafar hætta af. Honum fanst meiri fjarstæða að ráða bót á þessu ástandi en þessi letigarður, sem hefir sett sig fastan á heilabú hans. Jeg get fullvissað hann um það, að það eru fleiri en „ofstækisfullir íhaldskurfar“, sem láta sjer ant um námsmenn við mentaskólann og horfa ekki upp á það með jafnaðargeði, að þeir verði að hafast við í þröngum og ljelegum húsakynnum hjer í Reykjavík. Þá fór hæstv. ráðh. að tala um, að jeg vildi láta leggja vegi fyrir tekjuhalla. Kom þar fram, að eins og allir vita, ber ráðh. ekki hið minsta skynbragð á fjármál eða það, sem þeim við kemur. Vitanlega er eins hægt að leggja vegi fyrir tekjuhalla eins og að vinna aðrar framkvæmdir á þann hátt. Hitt er alt annað mál, hvort menn vilja fara þá leið. En hitt geta allir sjeð, og hæstv. ráðh. ef til vill líka, að ef notuð er 1 miljón króna fram yfir tekjur, þá er eins hægt að byggja vegi fyrir þá miljón eins og að verja henni til einhvers annars. Það er því ósköp vel hægt að leggja vegi fyrir tekjuhalla. Jeg vil enda mál mitt á því sama og hæstv.dómsmrh. - á því að tala um æskuna. Hæstv. ráðh. hefir, eins og hans var von og vísa, ranghermt ummæli mín, er fjellu á þingmálafundi í Borgarnesi 1926. Er því best, að jeg segi söguna eins og hún gekk. Kringum ræðupallinn voru fáeinir ungir menn, er klöppuðu ákaft í hvert skifti, sem hæstv.dómsmrh. hafði lokið máli sínu. Sagði jeg þá eitthvað á þessa leið: „Jeg sje hjer nokkra unga menn, sem ekki fylgja mjer að málum“. - Þetta hefir hæstv. ráðh. síðan básúnað í ræðum og blaðaskrifum sem sönnun þess, að æskan sje með honum. Svona rangt segir hann jafnan frá viðskiftum sínum við andstæðingana, og það er ekki of djúpt tekið í árinni, þótt sagt sje, að engu orði hans sje trúandi, þegar um slíkt er að ræða. En ef hann lætur sjer í mörgum málum slík kaldyrði um munn fara og hann hefir látið sjer sæma að viðhafa um heimavistirnar við mentaskólann, þá mun hann komast að raun um, að æskan hefir líka tilfinningar. Og þótt honum hafi tekist að skjalla æskulýðinn, meðan hann var að komast í ráðherrastólinn, þá mun hann með sama áframhaldi verða fljótur ofan úr honum aftur, fyrir atbeina æskunnar.

Björn Kristjánsson Þetta verður aðeins stutt leiðrjetting, því að jeg talaði nógu rækilega um málið alment við 1. umr. Jeg ætla aðeins að leiðrjetta nokkrar skekkjur í ræðu hæstv.dómsmrh., sem hv. 3. landsk. hljóp yfir. Það var nú eins og vant er, þegar þessi hæstv. ráðh. segir eitthvað eða skrifar, að honum var svo undur ótamt að segja rjett frá. Annaðhvort getur hann það ekki eða vill ekki, og er það síðara eins sennilegt. Hæstv. ráðherra sagði, að það væri merkilegt, að við íhaldsmenn værum nú á móti þessu máli, þar sem íhaldsmaðurinn Einar Þorgilsson hefði orðið fyrstur til að bera fram frv. sama efnis. Þessa blekkingu vil jeg leiðrjetta. Jeg greip fram í fyrir hæstv. ráðh. og bað hann skýra frá, á hvaða grundvelli frv. hafi verið fram borið. Það vildi hann ekki, og af því marka jeg, að hann hafi þarna farið með vísvitandi blekkingar. Í fyrra skiftið, sem Einar Þorgilsson bar þetta fram, var það í sambandi við þingmannafjölgun í Reykjavík. Þá, á þingi 1920, bar E. Þ. fram svo hljóðandi brtt., með leyfi hæstv. forseta: „Alþingismenn í Reykjavík skulu vera 5 og 1 þingmaður fyrir Hafnarfjarðarkaupstað. Þegar sú skipun er á komin, samkvæmt 12. gr., skulu sæti eiga í neðri deild Alþingis 30 þingmenn og í efri deild 14 þingmenn“. Hjer er ekki talað um að taka annan þm. af Gullbringu- og Kjósarsýslu og fá hann Hafnfirðingum, heldur er farið fram á nýjan þingmann handa Hafnarfjarðarkaupstað. Á Alþingi 1922 bar sami þm. fram svo hljóðandi frv.: „1. gr. Hafnarfjarðarkaupstaður skal vera sjerstakt kjördæmi og hafa 1 alþingismann. Þegar þannig hefir bætst við 1 þingmaður, skal neðri deild Alþingis skipuð 29 þingmönnum. - 2. gr. Gullbringu- og Kjósarsýsla skal vera 2 kjördæmi, og kýs hvor sýslan um sig 1 þingmann. - 3. gr. Lög þessi koma til framkvæmda næst þegar almennar kosningar til Alþingis fara fram“. Hvernig dettur nú hæstv.dómsmrh. í hug að bera fram svona blekkingar á Alþingi? Í frv. því, sem hjer liggur fyrir, er ekki talað um að bæta við þm. handa Hafnfirðingum. En jeg hefi lýst yfir því við 1. umr., að á það gæti jeg fallist. En nú hefir hæstv.dómsmrh. lýst yfir, að það vilji hann ómögulega. Jeg er hjer um bil viss um, að ef það væri til hagnaðar fyrir sósíalista eða framsóknarmenn, þá mundi ekki standa á honum. Þessum óheilindum og „partisku“ hefi jeg andstygð á. En hæstv. ráðh. hjelt, að hann gæti fleytt sjer þarna framhjá sannleikanum, af því að við íhaldsmenn hefðum ekki svigrúm til að andmæla eða leiðrjetta hinar röngu skýrslur hans. Það er venja hans að hegða sjer svona. Þá sagði hæstv. ráðh., að jeg hefði verið andstæður ritsímamálinu. Það var jeg aldrei. En jeg var á móti því að leggja sæsímann. Jeg og Skúli Thoroddsen vildum fá loftskeyti. - Þetta veit hæstv. ráðh. vel, en hann leynir því. Hinsvegar hefi jeg altaf verið á móti því að leggja járnbraut austur. Hæstv. dómsmrh. var heldur ekki meira með því máli í fyrra en svo, að hann sagðist aðeins fylgja því vegna þess, að það hjeldi uppi voninni hjá bændum fyrir austan. Sterkara var nú ekki fylgi hans sjálfs við málið. Annars rataðist hæstv.dómsmrh. þar satt af munni, að jeg er á móti járnbrautinni. Jeg hefi altaf verið það, og verð altaf meðan jeg lifi. Hvað kostar það að leggja járnbraut austur, og hvað kostar að reka hana? Jeg held, að það verði alt of dýrt. Hvað halda menn t. d., að það kostaði, þótt ekki væri nema að halda brautinni hreinni í annari eins færð og verið hefir að undanförnu yfir Hellisheiði? Það sjest, hvernig snjóplógnum hefir gengið. Það er áreiðanlegt, að ómögulegt verður að komast austur með járnbraut vissa tíma á hverjum vetri, nema því aðeins, að hún sje yfirbygð yfir alla Hellisheiði. En þá yrði hún þó að minsta kosti nothæf. - Jeg hefi ekki skift um skoðun í járnbrautarmálinu. Yfirleitt hefi jeg aldrei skift um skoðun í máli, sem jeg hefi sett mig inn í. En það er ekki siður minn, og hefir aldrei verið, að skifta mjer af öðrum málum. Jeg þarf ekki að tala um þann sleggjudóm hæstv. ráðh., að jeg sje andstæður sveitabændum. Þetta er hann búinn að segja svo oft. En þrátt fyrir það hefi jeg traust bænda. Í Kjósarsýslu hefi jeg tiltölulega mjög mikið fylgi, og eins veit jeg, að margir bændur úti um land fylgja mjer að, málum. Svona er þetta þrátt fyrir mín skrif. Og það er einmitt fyrir þau, því að þar hefi jeg sagt bændum sannleikann. En hæstv.dómsmrh. þolir ekki, að satt sje sagt. Jeg hefði ekki farið að leggja fram fje úr eigin vasa til að koma bæklingi mínum út, ef jeg hefði ekki haldið, að það mætti verða bændum að gagni. Og jeg hefi hugsað mjer að halda þessu áfram. Jeg tel mikla nauðsyn að skrifa annað „Verslunarólag“, og jeg tel líklegt, að jeg geri það. Jeg mun ekki láta það hafa áhrif á mig, þótt í hverju tölublaði Tímans birtist um mig óhróðursgreinar. Hæstv. dómsmrh. stingur mjer ekki í vasann, hvað sem hann gerir við aðra. Sá tími mun og koma, að það sjest, að bændur hafa eins gott traust á mjer eins og hæstv. ráðh. Þessum leiðrjettingum vildi jeg koma að, áður en málið færi frá hv. deild.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla aðeins að svara hv. 1. þm. G.-K. nokkrum orðum. Hann var ekki ánægður með það, að viðurkent var, að íhaldsmaður hefði byrjað baráttuna fyrir því, að Hafnarfjörður yrði sjerstakt kjördæmi. Jeg hafði ekki sagt annað en þetta, og það er satt og rjett. Og það er hjer til umræðu. En það leiðir af sjálfu sjer, að þegar Hafnfirðingar hafa fengið einn af sínum mestu mönnum og helstu atvinnurekendum til að beita sjer fyrir málinu, af því að það er rjettlátt og sanngjarnt, þá er ekki nema eðlilegt, að málinu sje haldið áfram af öðrum, uns það er leitt til sigurs. En ef málið hefir verið rjettmætt 1920 og 1922, hví skyldi það þá ekki vera það nú? Og sjálfur var hv.þm. með samskonar frv. 1926. Frv. það, sem háttv. 5. landsk. flutti þá, hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „1. gr. Gullbringu- og Kjósarsýsla skal vera eitt kjördæmi og kjósa einn alþingismann. - 2. gr. Hafnarfjarðarkaupstaður skal vera eitt kjördæmi og kjósa einn alþingismann. - 3. gr. Lög þessi koma til framkvæmda við næstu almennar óhlutbundnar kosningar til Alþingis“. M. ö. o.: Þetta er alveg sama og hjer er um að ræða. Þegar þetta mál kom til umr., var það felt frá 2. umr., eins og sjá má í Alþt. 1926, C. 216. Það var felt með 6:5 atkv., en einn af þeim 5, sem já sögðu, var Björn Kristjánsson. Það stendur hjer svart á hvítu.  Ef hv.þm. lætur það standa óbreytt í ræðu sinni, að honum sje illa við hlutdrægni og óheilindi, verður einhverntíma hlegið dátt. Því að hver hefir sýnt meiri hlutdrægni og óheilindi en einmitt hann, og það þegar hann beitir sjer fyrir hinum verstu málum? Háttv. þm. leyfir sjer að segja, að hann hafi ekki verið á móti ritsímanum. Ef hann hefir löngun til, skal jeg við 3. umr. þessa máls lesa honum nokkur orð, sem hann sagði sjálfur, þegar það mál var á dagskrá, og sýna, hvernig hann spáði fyrir símanum. Þá lýsti hv.þm. því átakanlega, hvílík endemisvitleysa járnbrautarmálið væri. Það var skaði, að hv. 3. landsk. var ekki inni til að heyra flokksbróður sinn tala um þetta stærsta áhugamál hans eins og hverja aðra vitleysu. Eina ráðið til þess að þetta yrði ekki eintóm vitleysa, var að áliti háttv.þm. að byggja „þjóðgatið“ svokallaða, sem ætti að verða stærst allra gata á Íslandi. Hann skrifaði þá langar greinar um það, að gera þyrfti 20 km. löng steingöng á Hellisheiði. En þeir, sem þekkja vel til hjer syðra og vita, hversu mjög jarðskjálftar eru tíðir á þessum slóðum, munu ekki búast við, að þeir hefðu allir orðið 70 ára og eldri, sem oft hefðu farið um það „þjóðgat“. Það var rjett hjá þessum hv.þm. að kveða ekki fastara á en hann gerði um bændafylgi sitt, því að það verður tæplega annað sagt en það sje frekar lítil uppskera eftir 30 ára þingmensku og 10 ára starf sem bankastjóri, þó að hann hafi nú dálítið fylgi í Kjósarsýslu, sem er minsta sýsla landsins. Þá var háttv.þm. að tala um, að hann væri til með að skrifa einn verslunarólagspjesa enn. Jeg held, að hann ætti að gera það. Slíkt myndi ekkert skaða, því að þjóðin hefir fyrir löngu þekt hans innri mann, og hefir því lært að meta skrif hans rjettilega. En pjesinn myndi verða viðeigandi minningarrit á sjötíu ára afmæli hans. Háttv. 3. landsk. ætla jeg ekki að svara nú, því að hann mun samkvæmt þingsköpunum vera „dauður“ við þessa umræðu. Ætla jeg því að geyma minnisblöð mín til 3. umr.

Haraldur Guðmundsson Þar sem flm.brtt. á þskj. 305 er ekki viðstaddur, vil jeg fyrir hans hönd leyfa mjer að vekja athygli hv.þdm. á till. Hún fer fram á, að hluthöfum í Eimskipafjelaginu sje ekki greiddur arður af hlutafje sínu, meðan fjelagið er undanþegið skattgreiðslum. Um þetta ætti ekki að þurfa að fjölyrða; það liggur í augum uppi, að það er óhæfilegt að greiða arð af hlutafje hluthafanna. meðan fjelagið er styrkt af opinberu fje. Það væri hið sama og að láta ríkissjóð greiða hluthöfunum arðinn.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Það eru þegar fram komin á þessu þingi nokkur tekjuaukafrv., einkum í háttv.Ed., með því að augsýnt hefir þótt, að auka þyrfti tekjur ríkissjóðs, ef verklegar framkvæmdir eiga að halda áfram í landinu, og auk þess liggja fyrir þingi ýms frv. til samþyktar, sem hafa útgjöld í för með sjer. Þessi tekjuaukafrv. voru fyrst eingöngu í því fólgin að auka við tollum, verðtolli, vörutolli á kolum, salti, kornvörum og tunnum, stimpilgjaldi o. s. frv. Okkur jafnaðarmönnum þykir rjettara að sneiða nokkuð af tollunum, en að leita í þess stað til hækkunar beinu skattanna, og er þá næst hendi að hækka tekju- og eignarskatt. Þetta frv. er á þá einföldu leið, að tekju- og eignarskattur hækki um 25%. Eftir því sem þessi skattur er áætlaður í fjárlagafrv. hæstv. stjórnar, mundi sá viðauki, er fengist á tekjur ríkissjóðs með þessu móti, nema 200 þús. kr. Það er vitanlegt, að tekju- og eignarskatturinn eins og nú er kemur ekki rjettlátlega niður á einstökum landshlutum; því að svo má segja, að hann leggist nær eingöngu á bæina. Nokkuð svipað má segja um tollana. En aðalmunurinn er sá, að skatturinn fer hækkandi eftir tekjum og eignum manna, en tollarnir koma því harðar niður á mönnum, sem þeir eru fátækari. Þess vegna er það skoðun mín, ef þarf að auka á tekjur ríkissjóðs, þá eigi að auka beinu skattana. Fjárlög hafa undanfarið verið svo úr garði gerð, að ¼–1/3 af tekjum ríkissjóðs hefir verið tekinn í beinum sköttum, en hitt alt með tollum, og eru því freklegri tollaálögur hjer en munu þekkjast í nokkrum nágrannalandanna. Jeg vil geta þess, að jeg ætlast ekki til, að þetta fyrirkomulag á tekju- og eignarskattinum verði mjög langlíft, þótt frv. verði samþ. nú. Jeg ætlast til, að það standi til ársloka 1930. En jeg vonast til, að önnur og betri skipun verði komin á skattamálin fyrir þann tíma, og verði milliþinganefnd látin starfa að því. Í fjhn. mun jeg koma fram með brtt. um, að lágtekjur verði undanþegnar þessum viðauka tekjuskattsins. Þeir menn, sem lægstu tekjurnar hafa, eru nægilega skattlagðir eins og nú er. Að svo mæltu óska jeg þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og fjhn.

Ólafur Thors Mjer þykir rjett þegar á þessu stigi málsins að hreyfa andmælum gegn frv. hv. 2. þm. Reykv. En með því að jeg tel líklegt, að því verði vísað til þeirrar nefndar, sem jeg á sæti í, ef á að láta það á annað borð ná til nefndar, þá get jeg verið stuttorðari en ella. Jeg ætla að leiða hjá mjer að ræða um þann stefnumun, sem er á skoðunum okkar, hv. 2. þm. Reykv. og mínum, um það, hvaða leiðir ríkinu beri að fara í fjáröflun. En jeg vil aðeins benda á til athugunar, að tekjuskattstiginn er þegar svo hár, að fásinna er að ætla sjer að hækka hann. Það er fásinna vegna þess, að úr slíku yrði aldrei annað en bókstafslög; þótt þeim væri stranglega framfylgt, þá mundu þau aldrei verða til þess að auka tekjur ríkissjóðs. Tekju- og eignarskattslögin voru samþykt á þingi 1922, og skattstiginn, sem þá var lagður til grundvallar, var sami og hjá Dönum. Síðan hafa Danir lækkað sinn skattstiga, en okkar var hækkaður 1923, svo að hann er nú 50% hærri en þeirra. Það mætti virðast, sem einhver leið væri til þess að rísa undir þeim bagga, ef ekki væri annað athugaverðara, sem mjög kemur til greina í þessu sambandi, og það er sú staðreynd, að jafnhár skattstigi kemur tiltölulega miklu þyngra niður á íslenskum skattborgurum heldur en skattgreiðendum annara ríkja, vegna þess hve afkoma atvinnuveganna hjer er misjöfn frá ári til árs. Á þingi 1925, þegar rætt var um breyting á lögum um tekju- og eignarskatt, minnist jeg þess, að fjhn. tilfærði dæmi, sem sýnir ljóslega, hver óskaplegur munur er á skattþunganum, þótt til grundvallar liggi sami skattstigi, eftir því hvort hagur skattgreiðanda er jafn og viss frá ári til árs eða sveiflum háður. Jeg ætla að nefna þetta dæmi, máli mínu til skýringar: Fjhn. valdi til athugunar tvö hlutafjelög, sem hvort um sig hefði 100 þús. kr. hlutafje, og leit á afkomu þeirra um 4 ára skeið, sem hún hugsar sjer, að þau reki atvinnu með jöfnum heildargróða, en að öðru leyti við mjög ólíka aðstöðu. Annað fjelagið er hugsað hafa jafna afkomu eins og gerist með nágrannaþjóðunum, en hitt samskonar áhættu og sveiflur í atvinnurekstrinum og hjer. Það fjelagið, sem jafna hefir afkomuna, er látið græða fyrsta árið 18 þús. kr., annað árið sömu upphæð, þriðja árið 14 þús. og síðasta ár þessa fjögurra ára tímabils 10 þús. kr., eða samtals 60 þús. kr. ágóði öll árin. En hitt fjelagið tapar fyrsta árið 75 þús. kr., græðir síðan tvö ár í röð 80 þús. kr. hvort árið og tapar fjórða árið 25 þús. kr. Heildarútkoman er sú sama: 60 þús. kr. hagnaður í 4 ár. Þegar nú farið er að athuga, hvert skattgjald hvoru þessara fjelaga beri að greiða, kemur það í ljós, að fjelagið, sem hafði jafnan gróðann, átti að borga 8000 kr. í tekjuskatt, en hitt, sem bæði græddi og tapaði, átti að gjalda 39 þús. kr., eða nærfelt fimmfaldan skatt á við hið fyrra. Nú er síðarnefnda fjelagið í dæminu einmitt spegilmynd af íslenskum atvinnurekstri, eins og hann gerist venjulega. Þegar svo þess er gætt jafnframt, að skattstiginn er hærri en tíðkast með öðrum þjóðum, þá er bert, að sú leið, er frv. gengur inn á, er til þess eins að venja menn á skattsvik eða þá hvatning til þess að hafa sem hægast um sig í atvinnulífinu, og helst leggja árar í bát, þegar sagt er við þá, er berjast við að stunda áhættusaman atvinnuveg, að beri þeir sigur úr býtum í þeirri baráttu, skuli þeir skila helmingi ágóða í ríkissjóð, en bera sjálfir hallann, ef illa fer. En þetta er dómur löggjafans, að framkvæmdamaðurinn skuli í góðærinu skila svo stórum hluta ágóðans, enda þótt atvinnurekstri hans sje svo háttað, að mögru árin eta í langflestum tilfellum upp þau feitu, skyldi engan furða, þótt dragi úr framtaki manna og framkvæmdahug í þessum efnum. En eins og efnahag okkar Íslendinga er farið, er ekkert nauðsynlegra en það, að ekki dragi úr framtakssemi manna, einmitt af því að við erum svo fátækir, að þjóðinni er lífsnauðsyn, að hver kynslóð skili meiru en hún tók við af feðrum sínum. Þetta ráð háttv. 2. þm. Reykv. er því næsta óviturlegt, ekki aðeins miðað við þá ósanngirni, er í því felst í garð skattgreiðenda, heldur og vegna þess; að hag ríkissjóðs mun ver borgið með því heldur en ef það er látið niður falla.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Það er ekki svo einfalt mál að bera saman skattþunga í ýmsum löndum sem hv. 2. þm. G.-K. vill vera láta. Meðal ótal margs annars kemur við þann samanburð til greina, hvernig sveitarsköttum er háttað. Það er vitanlegt, að þeir eru meiri í Kaupmannahöfn heldur en t. d. hjer í Reykjavík. En jeg fullyrði, að einnig þegar tekjuskattur Dana og Íslendinga er saman borinn, muni fást alt önnur niðurstaða en hv.þm. heldur fram, og mun jeg sýna það við 2. umr. Með skattprósentunni er heldur ekki sagt, hvort skattabyrðin sje of mikil. Þar koma önnur atriði til greina, hvað almenningur fær í aðra hönd fyrir skattana og að hvaða marki er hagkvæmt að safna þessu fje skattþegnanna í sameiginlegan sjóð þeirra, ríkissjóðinn, fremur en að láta þá sjálfa einráða um, hvernig því verður varið. Jeg er þeirrar skoðunar, að hagkvæmt geti verið að ganga lengra en gert hefir verið um það að safna þeim hluta af tekjum manna, sem ekki ganga til nauðsynlegrar framfærslu manna, í ríkissjóð, því að honum yrði meira úr fjenu en einstaklingnum. Alþýðan fengi meira í aðra hönd. Það, sem vakað hefir fyrir þeim hv.þm., sem flutt hafa fjáraukafrumvörp á þessu þingi, er, að fjárlögin yrðu ekki viðunandi eins og þau eru afgreidd frá hv.fjvn. Bæði væri æskilegt að ráðast í margvíslegar frekari framkvæmdir, svo sem vegagerðir og brúa og símalagningar, og eins mundu önnur lög frá þinginu hafa í för með sjer allmikil útgjöld til ýmissa umbóta, svo sem sundhöll og landnámssjóður. Til þess að standast slík aukin gjöld þarf auknar tekjur, - og þá er spurningin: hvar á að taka þær tekjur? Jeg skal játa, að tekjuskatturinn er nokkuð þungur, svo að mörgum mun veitast örðugt að greiða hann. En þegar til álita kemur, hvort menn vilji heldur meiri tolla eða aukna skatta, þá er tvímælalaust, að öllum fjölda manna er hagkvæmara, að aukið sje á beinu skattana, því að þeir eru lagðir á menn eftir efnum, en það, sem lagt er á í óbeinum sköttum eða tollum, er lagt á menn eftir ómegð þeirra, á brauðið handa börnunum og fötin handa heimilisfólkinu. Hv. 2. þm. G.-K. virðist ætíð hugsa í hlutafjelögum. Öll ræða hans gekk út á að sýna fram á, hvernig færi fyrir hlutafjelögum, og þá aðallega togarafjelögum, ef frv. mitt yrði samþykt. Jeg hefi viðurkent, að tekjuskattslögunum sje í ýmsu áfátt og þurfi nauðsynlega lagfæringar við, en jeg held því fram, að hlutafjelögin, og sjerstaklega togarafjelögin, hafi síst allra ástæðu til að bera sig upp undan of þungum sköttum í ríkissjóð eða bæjarsjóð, með öllum þeim skattafrádrætti, sem þeim er heimilaður. Stærsta togarafjelagið, sem hefir mikla fisksölu, hefir undanfarin ár ekki borgað einn einasta eyri í tekju- og eignarskatt. Virðast mjer því kveinstafir yfir skattabyrðinni úr þeirri átt fáránlegir. Kæmi nú loks það gróðaár, að fjelagið yrði skattskylt þrátt fyrir alla frádrætti, er ekki nema rjettmætt, að ríkissjóður fengi loksins hlutdeild í hagnaði þess. En hv. 2. þm. G.-K. vill ekki aðeins láta hlífa þeim í meðalárunum, heldur líka í góðærinu.

Jóhann Jósefsson Mjer þykir líklegt, að hæstv. landsstjórn sje ánægð við þá hv.þm., sem hver af öðrum taka sig út úr hópi og bera fram tekjuaukafrv., en það er alment álitið verkefni, sem heyri undir fjármálastjórnina sjálfa, að efla fjárhag ríkisins og sjá honum borgið, eftir því sem hún sjer sjer fært. Hún má því vera þakklát, að tekið er af henni ómakið að hugsa fyrir auknum tekjum í ríkissjóð. Nú fer hv. 2. þm. Reykv. fram á nýja íþynging á tekju- og eignarskatti á þann veg, að ríkisstjórninni sje heimilað að innheimta þennan skatt með 25% viðauka. Jeg vil mótmæla þessu frv. af tveim ástæðum. Í fyrsta lagi vegna þess, að það miðar að því að auka enn á þann órjett, er kaupstöðunum var gerður með tekjuskattslögunum. Það er alment vitað, að tekjuskatturinn eins og honum hefir verið fyrir komið undanfarin ár kemur aðallega og nær eingöngu niður á kauptúnum og kaupstöðum, en sveitirnar sleppa mikið til. Lögin eru þannig útbúin, að skatturinn hlýtur óhjákvæmilega að lenda á þeim. Sennilega mundi það verða til þess, eins og hv. 2. þm. G.-K. sagði, að eftirtekjan yrði minni, þegar boginn væri spentur svo hátt, sem hv.flm. vill vera láta. Jeg er hræddur um, að það kynni að skorta eitthvað á þessa tekjuviðbót, 200 þús. kr., sem hv.þm. ætlar að leggja ríkissjóði til með þessum viðauka, einkum þar sem hann hefir boðað, að hann ætli sjer að bera fram brtt, við sitt eigið frv. til þess að draga úr því að nokkru. Í öðru lagi vil jeg mótmæla þessu frv. vegna þess, að skattur er óhæfilega hár á eignum manna hjer á landi, og jafnvel tekjum líka, en þó einkum eignum. Það dregur úr hvöt þjóðarinnar til þess að spara, draga saman og eignast, þegar skattur er svo hár, sem hjer er stefnt að. Þar sem skattur er lagður á munaðarvörur og neysluvörur, hvetur það til sparsemi. Þjóðin sparar við sig þær vörur, sem hún getur án verið og hátt eru tollaðar. Og hjer hafa einkum verið tollaðar munaðarvörur. Þótt jeg byggi mótmæli mín á þessum tveimur ástæðum, er ekki svo að skilja, að jeg telji, að ekki sjeu aðrar ástæður en þær, er þegar eru taldar, til þess að vera á móti þessu frv. Jeg býst við, að þær sjeu fleiri og vonast eftir, að þær verði teknar til athugunar í hv.fjhn., sem væntanlega fær mál þetta til meðferðar, og verði til þess að sannfæra menn um, hve varhugavert er að fara út á þessa braut, að hækka tekju- og eignarskattinn frá því, sem er. Bæði kemur hann órjettlátlega niður á landsmönnum og dregur úr hvöt þjóðarinnar til þess að spara og eignast.

Ólafur Thors Jeg skal ekki hefja almennar umr. um það, í hve ríkum mæli heppilegt er, að ríkissjóður sje fjárhaldsmaður okkar landsmanna, eða hve langt megi ganga í álögum á borgarana; frv. gefur ekki sjerstakt tilefni til þess. Enda skildist mjer á hv.flm., að það mætti ræða síðar. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það væri ekki svo einfalt mál að bera saman tekjuskattslöggjöf ýmsra þjóða og jeg hefði haldið. Það var mjer þegar ljóst áður, og það af grundvallarástæðum, sem hv.flm. tók ekki fram. En hitt er þó víst, hvað sem því líður, að tekjuskattur er hærri hjer á landi en í nágrannalöndunum. Það er alveg rangt, sem hv.flm. sagði, að tekjuskattur væri ekki greiddur af öðru en því, sem menn hefðu afgangs. Það eru aðeins örlitlar eignir og smávægilegar tekjur, sem eru undanþegnar skatti. Háttv. þm. sagði, að jeg hugsaði í hlutafjelögum, en hann virðist altaf hugsa í kjósendum, þó honum farist það ekki vel úr hendi. Jeg held, að það sje nú sanni nær, að með þessu ræðst hann harðast á sína eigin umbjóðendur. Þessar till. hans, ef samþ. verða, munu koma harðast við pyngju Reykvíkinga, og þá einkum millistjettanna. Hv. flm. sagði, að það væri síst ástæða til að hlífa hlutafjelögum. Úr því að þau greiddu ekkert, þegar þau tapa, þá væri ekki ástæða til að hlífa þeim, þegar vel gengur. Auðvitað hafa hlutafjelögin enga sjerstöðu. Hjer ræðir um íslenska atvinnurekendur yfirleitt og það er staðreynd, að atvinnuvegur þeirra er mjög áhættusamur, svo að víst er, að allmikill hluti arðsins annað árið gengur í venjulegan halla hitt árið. Hitt er og staðreynd, að þetta er ekki svo í öðrum löndum. Þess vegna eiga íslenskir atvinnurekendur erfiðara með að greiða háan skatt en hliðstæð fyrirtæki erlendis. Það er alveg rjett, að ýms stærri hlutafjelög hjer hafa ekki greitt tekju- og eignarskatt síðustu árin. En ástæðurnar til þess þekkja allir, ástæðurnar til hinnar slæmu afkomu atvinnuveganna yfirleitt. Þær eru fyrst og fremst hin mikla og öra gengishækkun, einkum á árinu 1925. Það þekkja allir drápsklyfjar gengishækkunarinnar, sem þjakað hafa framleiðslufyrirtækin svo, að það má kallast gott, ef þau hafa getað forðast stórtöp og í besta lagi staðið í stað. Jeg gæti til dæmis spurt hv.flm., hvernig stæði á því, að gróðafyrirtæki eins og Alþýðubrauðgerðin hefði ekki greitt neinn skátt. Ekki hefir hún átt við örðugleika gengishækkunarinnar að stríða. Ekki hefir henni heldur verið íþyngt með mannahaldi, því að fyrst varð hún til af öllum brauðgerðum bæjarins að segja upp starfsmönnum. Jeg játa, að þetta snertir ekki málið, en jeg segi þetta af því, að hann fór að ráðast á útgerðarfjelögin. Þau greiða þó altaf mikið til almenningsþarfa, og það er dæmi til, að eitt einstakt fjelag hefir greitt nokkuð á 3. hundrað þúsund kr. í útsvar og tekjuskatt á einu ári.

Magnús Jónsson Eftir því að dæma, hve miklu hefir rignt niður af tekjuaukafrv., skyldu menn halda, að verið væri að stofna til stórkostlegs tekjuhalla á fjárl. Það lítur út eins og einhver hætta vofi yfir, svo að grípa þurfi til örþrifaráða til að afstýra henni. Fjárlagafrv. var þó með ofurlitlum tekjuafgangi eins og það var lagt fyrir þingið af hæstv. stj., og nú hefir fjvn. skilað áliti sínu og brtt., og er útkoman sú, að áætlaður tekjuafgangur hefir heldur aukist en hitt. Jeg skal nú ekki fara lengra út í þetta, en tek þetta aðeins fram sem inngang að umr. um þetta mál, sem hjer liggur fyrir. Jeg held nú, að ef nauðsyn er á því að afla meiri tekna fyrir ríkissjóðinn, þá sje tæplega hægt að bera öllu óheppilegar niður en hjer er gert með þessu frv. Það er með tekjuskattinn eins og fleira hjá hv. jafnaðarmönnum, að þeir eru miklir í hugmyndum og kenningum, en minni í veruleikanum. Það lítur fagurlega út, að það sje rjettast og sanngjarnast, að menn greiði gjöld sín til opinberra þarfa í rjettu hlutfalli við þær tekjur, sem þeir hafa. Það hefir nú verið leiðrjett af hv. 2. þm. G.-K., að tekjuskattur væri greiddur aðeins af þeim tekjum, sem menn hafa afgangs nauðsynjum sínum. Því fer mjög fjarri, að það sje rjett. Sömuleiðis er ákaflega fjarri því, að tekjuskatturinn komi rjett niður. Til þess að það verði, þarf að endurbæta stórkostlega grundvöllinn undir þeim lögum, sjálft tekjuframtalið. Eins og nú er, verða þeir, sem lifa á handafla sínum, langverst úti. Jeg skal benda á það sem dæmi til athugunar fyrir hv.þdm., að það kom fyrir einu sinni, að maður, sem vann í búð hjer í bænum og vann fyrir frekar litlu kaupi, greiddi hærri tekjuskatt en heill hreppur einn hjer austanfjals. Það má vera, að bændur í þessum hreppi hafi yfirleitt verið illa stæðir, en jeg hygg þó, að þeir hafi allir til samans verið færir um að greiða drjúgum hærri tekjuskatt en þessi eini búðarmaður. Jeg ætla ekki að skýra þetta frá mínu sjónarmiði, en frá sjónarmiði hv.flm. ætti þetta að vera ákaflega sterk sönnun þess, að tekjuskatturinn komi ekki rjett niður. Annars er það svo, ef út í þetta mál er farið, að á margt er að líta. Minst hefir verið á togarafjelög hjer í bænum og þá staðreynd, að þau greiða sum árin engan tekjuskatt. Í því sambandi er þess að geta, að þessi umræddu fjelög bera venjulega mjög há útsvör og þau dragast frá. Jeg veit nú reyndar, að hv.flm. muni halda því fram, að þau greiði heldur ekki nógu hátt útsvar, og er ekki til neins að þræta um slíkt. Ef nú ætti að hækka tekjuskattinn mikið, þyrfti að breyta alveg grundvellinum undir honum. En það hefir ekki enn tekist að finna þá aðferð, sem einhlít sje í því efni. Lögin um tekjuskatt hafa verið til meðferðar á þingi hvað eftir annað, og jeg held, að yfirleitt hafi frekar þótt þörf á að lækka hann heldur en hitt. Jeg skildi ekki vel, hvað hv.flm. átti við, þegar hann sagði, að tekjuskatturinn hækkaði eftir því, sem menn væru fátækari.  Jeg vil svo að lokum endurtaka það, sem jeg sagði í upphafi, að jeg sje ekki þörfina á þessum tekjuauka, og mjer finst hjer auk þess mjög óheppilega borið niður og greiði því atkv. á móti því, að þetta mál gangi lengra.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Hv. þm. Vestm. virtist leggja aðaláhersluna á það, að þegar tollaálögur væru, þá stuðluðu þær að því, að menn spöruðu við sig. Jeg verð nú að segja, að jeg veit ekki, hvort sparnaður á kaffi og sykri og fatnaði getur talist heppilegur eða æskilegur. Þetta, sem jeg nefndi, er alment talið til nauðsynja, þar sem mjólkurmatur er ófáanlegur eða dýr, og menn ættu yfirleitt ekki að þurfa að spara það nauðsynlegasta. En það, sem menn greiða í tekju- og eignarskatt, greiða þeir mestmegnis af þeim tekjum, sem þeir hafa fram yfir nauðsynlega eyðslu. Hjá tollunum getur hinsvegar enginn komist eins og löggjöfin er. Það getur enginn lifað og andað í landinu án þess að greiða tolla. Þeir koma mjög órjett niður, og þyngst á þeim fátækustu oft og tíðum, nefnilega á þeim, sem eiga flestum börnum eða stærstum fjölskyldum fyrir að sjá. Hv. 1. þm. Reykv., og reyndar hinir aðrir andmælendur mínir líka, ljetu í ljós, að þeir teldu enga þörf á neinum tekjuauka. En nú vilja tveir flokksmenn þeirra í hv.fjvn. láta verja 350 þús. kr. til verklegra framkvæmda á fjárl. næsta árs, án þess að nokkrar tekjur komi á móti. Eftir því, sem skilja má af grein, sem formaður Íhaldsflokksins, hv. 3. landsk., hefir nýlega skrifað, má ætla, að það sje stefnumál þess flokks að skiljast við fjárl. með tekjuhalla. Nú erum við jafnaðarmenn hinsvegar ekki sama sinnis. Auk þeirra 350 þús., sem íhaldsmenn vilja verja til verklegra framkvæmda fram yfir fjárlagatekjur, eru nokkurnveginn fastráðnar aðrar stærri fjárveitingar, svo sem til byggingar- og landnámssjóðs og sundhallar í Reykjavík. Þetta þrent gerir samtals um 600 þús. kr. fram yfir væntanlegar fjárlagatekjur. Fyrir þá, sem ekki eru algerlega ljettúðarfullir og ábyrgðarlausir í þessu máli, er þessi stefna næsta óskiljanleg.

Hverjum er þm. að svara? - ÓTh: Samviskunni

. Jeg svara hjér því, sem svara þarf, og tala um málið eins og það liggur fyrir án þess að biðja hv. 1. þm. Skagf. um leyfi til þess. En flokkssamviska hans virðist hafa stungið hann illilega, er á þetta er minst. Jeg verð að segja það, að þar sem skattstiginn fer hækkandi, er mjer alveg óskiljanlegt, að hækkun tekjuskattsins komi harðast niður á millistjettunum, eins og hv. 2. þm. G.-K. hjelt fram, nema þá því aðeins, að um stórkostleg skattsvik væri að ræða hjá hinum, sem meiri tekjur hafa. Skil jeg varla, að sá hv.þm. haldi því fram. Er það nú ekki alveg auðsætt af allri framkomu íhaldsmanna, að flokkur þeirra hefir fullan hug á því að reyna að velta byrðunum af auknum framkvæmdum í landinu yfir á hinn fátækari helming þjóðarinnar, sem sje alþýðuna í landinu? Hv. 2. þm. G.-K. blandaði Alþýðubrauðgerðinni inn í þessar umr. Út af því skal jeg aðeins taka það fram, að jeg er ekki í stjórn hennar og ekkert kunnugur rekstri hennar. Veit jeg og, að hv.þm. er ókunnugur því fyrirtæki með öllu og ætti því sem minst um það að tala. Hv. 2. þm. G.-K. vildi verja það, að hlutafjel. íslensku ættu að greiða lága skatta, með því að sjávarútvegur væri stopull atvinnuvegur með stórbreytingum frá ári til árs. Sjávarútvegur er að minni hyggju gullnáma landsins og hefir ávalt verið það. Gangi atvinnurekendur til lengdar með skarðan hlut frá borði, þeir er við útveg sýsla, tel jeg það stafa af skipulagsleysi, og er síldveiðin gott dæmi þess, þótt einnig megi nefna þorskveiðarnar. Virðist og hv.þm. hafa sjeð, að á þessari staðhæfing sinni væri ekki byggjandi, því að hann sneri skjótt frá því. Þá var ekki lengur um það að ræða, að þetta væri venjulegt fyrirbrigði, heldur var það alt í einu orðið með öllu óvenjulegt fyrirbrigði, sem stafaði af gengishækkuninni. En slík mótbára, þó að hún væri rjett, gæti ekki gilt til langframa. Annars álít jeg, að það þyrfti á ýmsan hátt að lagfæra tekjuskattslögin, þó að ekki sje tækifæri til þess nú. Meðal annars væri rjett að afnema þá undanþágu, að draga megi frá 4% sem skattfrjálst, eins og nú er hjá hlutafjelögum, og nauðsynlegt væri og að hækka lágmark skattskyldra tekna æðimikið vegna alls tekjuskatts, hins almenna og viðaukans. Hv. 1. þm. Reykv. fór eitthvað að tala um það, að þótt togarafjelögin greiddu ekki mikið í ríkissjóð, þá greiddu þau þeim mun meira í bæjarsjóð. Þetta kemur nú reyndar þessu máli ekki mikið við, en annars getur hv.þm. sjeð, að þau borga sama og ekkert í bæjarsjóð heldur; þau borga minna en ýmsir miðlungsstjettarmenn. Þúsund króna útsvar þykir venjulegt á togara, sem veltir á ári ½–1 milj. króna. Jeg held, að yfirleitt sjeu heldur litlar tekjur af þessum fjelögum til hins opinbera. Þá virtist hv. 1. þm. Reykv. halda því fram, að það væri aldrei hægt að komast hjá því, að það yrði erfiðara fyrir fátæklingana að greiða skatta sína heldur en ríka menn. Jeg sje ekki, hvers vegna ekki er hægt að komast hjá því, ef fylgt er þeirri reglu að leggja á menn eftir gjaldþoli, því að þá borgar hver eftir sinni getu hlutfallslega jafnt. Að því miða einmitt öll skattavísindi. Þá vildi hv.þm. halda því fram, að mikið af þessum tollum, sem væru af munaðarvörum, lenti á efnaðri stjettunum, en jeg veit, að ef hv.þm. lítur á fjárlögin, og þá sjerstaklega verðtollinn og lögin um hann, þá mun hv.þm. sjá, að það er mjög lítið af öðrum vörum en nauðsynjavörum, sem gefa tekjur í ríkissjóð. Yfirleitt hvílir allur meginhluti skattanna á nauðsynjavörum. Bak alþýðunnar þykir breitt hjer á landi. Jeg ætla þá að enda mál mitt á því að telja slegið föstu, að fyrst og fremst þurfi meiri tekjur í ríkissjóð, ef menn ekki vilja fara að eins og íhaldsmenn virðast telja stefnuskráratriði sitt, að skilja fjárlögin eftir með tekjuhalla, og í öðru lagi, að ef eigi að auka tekjur ríkissjóðs, þá sje rjettara að leita til beinu skattanna heldur en þeirra óbeinu.

Jóhann Jósefsson Hv. flm. frv. sagði nú í sinni síðustu ræðu, að allur meiri hluti af sköttunum væri af nauðsynjavörum. Jeg held, að þetta sje nokkuð hæpin fullyrðing og vil benda hv.þm. á, að hann hefir sjálfsagt fyrir framan sig á borðinu, eins og jeg, síðasta landsreikning, sem útbýtt hefir verið nýlega, og getur hv.þm. þar sjeð skiftingu á tollum eftir vörutegundum. Hv. þm., flm. þessa frv., bar okkur það á brýn, og tók þar sjerstaklega til íhaldsmenn, að við bærum ekki þá umhyggju fyrir ríkissjóði, sem vera ætti. Hjer er nú ekki verið að ræða um afgreiðslu fjárlaganna, heldur er þetta sjerstakt tekjuaukafrv., sem hjer er til umr. Jeg held, að slíkt sje alveg ómaklegur áburður á Íhaldsflokkinn, og mjer kemur það einkennilega fyrir sjónir nú úr þessari átt, að það sje verið að bregða okkar flokki um það, að við viljum ekki afla ríkissjóði tekna. Jeg held, að það málgagn, sem stendur að þessum hv.þm., hafi kveðið við annan tón til íhaldsmanna að undanförnu, því að það hefir síst verið sparað að koma alþýðu manna á þá skoðun, að íhaldsmenn stæðu að öllum ónauðsynlegum tollum, hvað þá að hinum. En það er annað, sem hv.þm. hljóp yfir; hann gleymdi að bera í bætifláka fyrir það, sem jeg benti á, að hann væri að gera með sínu frv., sem sje það, að þyngja byrði alþýðunnar í kaupstöðunum, þ. e. a. s. þeirra manna, sem jeg kalla alþýðumenn, en það getur náttúrlega vel verið, að það sje einhver þrengri merking á því orði, sem hv.þm. hefir sjerstaklega fyrir augum. En mjer er það fullkomlega ljóst, að með þessu frv. eru nýir baggar bundnir fjölda manna í kaupstöðum landsins, mönnum, sem eru að reyna að bjargast upp á eigin spýtur. Það verður sjálfsagt ekki togað alt þetta fje út úr þeim hlutafjelögum, sem hv.þm. er að minnast á, og býst jeg við, að hann eigi þar við togarafjelögin í heild. Það er annars dálítið einkennilegt fyrirbrigði, að hjer kemur varla nokkurt mál svo til umræðu, eða að minsta kosti ekkert mál, sem hv.flm. þessa frv. og flokksbræður hans taka þátt í, án þess að á einn eða annan hátt sje togaraútgerðin dregin inn í það. Manni er farið að verða það talsvert áhyggju- og undrunarefni, hve mikið er farið að bera á því, að vissir menn setji einlægt hnífla í þennan atvinnurekstur. Það má líka í því sambandi benda á ýms frv., sem beinlínis miða að því að íþyngja og hnekkja þessum atvinnurekstri. Jeg held, að það geti enginn maður gengið þess dulinn, að það er dálítið varhugavert, þegar þessi tilhneiging fer að verða mjög ríkjandi á Alþingi. Það er öllum mönnum vitanlegt, að þjóðfjelag vort Íslendinga er eitthvert hið minsta í heimi og að við erum bæði „fáir, fátækir og smáir“, eins og prestarnir mundu hafa sagt, og hitt er líka vitanlegt, að þjóðin hefir á undanförnum öldum eiginlega hvergi getað fylgst með í verklegum framkvæmdum á móts við aðrar þjóðir, já, maður getur sagt, að það sje ekki nema mannsaldurs gömul, og jafnvel varla það, sú viðleitni, að reyna að reka einhvern atvinnuveg líkt því, sem tíðkast hjá stærri þjóðum. En á nokkrum síðustu áratugum hefir þjóðin sýnt af sjer ákaflega mikið framtak á vissu sviði, og þetta framtak hefir altaf átt rót sína að rekja í framtakssemi einstakra manna. Af þessu hafa svo risið upp atvinnufyrirtæki, og maður getur sagt það, að togaraútgerðin er eitt hið veigamesta af því tægi. Hvernig stendur nú eiginlega á því, að þessi atvinnuvegur virðist vera eltur á röndum af ákveðnum mönnum, og jafnvel af ákveðnum stjórnmálaflokki, eða forkólfum hans? Í sambandi við tal hv. jafnaðarmanna um þessa stórútgerð, sem þeir kalla, og annað, er að henni lýtur, vil jeg benda á það, að brandur þeirra beinist altaf meira og meira að því að hnekkja framtaki einstaklingsins. Mjer finst, að eftir því sem þessar raddir taka að gerast háværari og eftir því sem þær fá meira fylgi, t. d. hjá bændum,innanþings og utan, og öðrum mönnum, þeim mun meira vex uggur um það, að það fari að verða mjög varhugavert að ráðast í atvinnufyrirtæki innan þessa þjóðfjelags, vegna þess að það er ljóst, að þó að kenningar og stefna þeirra manna, sem hjer á Íslandi kalla sig jafnaðarmenn, geri ekki svo mikið af sjer utanlands, í stærri þjóðfjelögum, þar sem menning og atvinnurekstur stendur á margra alda merg, þá verður ómögulegt að komast hjá því að kannast við. að í okkar fátæka og fámenna þjóðfjelagi er þessu alt annan veg farið. Það er miklu hættulegra á þessu landi að draga úr framtaki manna heldur en í stærri og sterkari þjóðfjelögum. Það er miklu hættuminna að bera þessar kenningar til landslýðsins annarsstaðar en hjer, þar sem veðrátta er blíðari og skilyrði betri til að komast áfram. Við stöndum gagnvart þeirri sögulegu sannreynd í þessu landi, að óðara en þjóðin er farin að rjetta sig úr þeirri kreppu, sem hún var í um margar aldir, þá rís þessi stefna upp í landinu, að reyna með öllu móti að draga atvinnureksturinn, svo sem unt er, undir hið opinbera, og draga úr framkvæmdum þeirra dugmestu meðal borgaranna við að ráðast í þau atvinnufyrirtæki, sem einstakir menn alment reka hjá öðrum þjóðum og sem veita fjölda fólks atvinnu. Mjer virðist það vera vel ljóst, að sjerstaklega í þessu þjóðfjelagi, þar sem hver er nákunnugur annars högum, hlýtur afleiðingin af þessari stefnu og hin naggslega framkoma á móti öllu framtaki, sem nokkuð kveður að, að leiða til þess, að hugir fólksins smitast, og ennfremur til þess, að hinn dugmeiri hluti þjóðarinnar fær ugg við það að starfa upp á eigin spýtur. Jeg held, að þetta muni verða til þess, að menn fari þá að hugsa sem svo, að það sje miklu arðvænlegra að ná sjer í einhverja stöðu, komast að landssjóðsjötunni eða einhverju því líku, gera eitthvað annað en reyna að bjargast upp á eigin spýtur. Það getur nú verið, að þetta verði ekki álitið koma þessu frv. beinlínis við, sem hjer er um að ræða, en af því að hv.flm. fór inn á þetta svið í sinni ræðu, og af því að það kemur varla sá dagur fyrir á hinu háa Alþingi, að ekki sje þar vegið í hinn sama knjerunn, þá hefi jeg haft þau ummæli, sem nú hafa orðið, um afstöðu þessara hv. þingmanna til atvinnuveganna. Um það bil, sem þessi kenning jafnaðarmanna og fylgismanna þeirra hefir náð nægilega miklum tökum á hugum borgara þjóðar vorrar, þá munum við standa gagnvart þeirri sannreynd, það er jeg viss um, að þeim mönnum, sem bæði með þessari þjóð og öðrum þjóðum bera uppi atvinnulífið með einstaklingsframtaki, þeim, sem vilja leggja sig og sitt í að reka áhættusöm fyrirtæki, þeim mun fækka. En hinn hópurinn, sem vill snúast í kringum ríkissjóðinn og narta í þá, sem atvinnufyrirtækin reka, vex stórum. Og þegar svo er komið, þá tel jeg vísast, að öll alþýða Íslands muni sjá, að ver var af stað farið en heima setið með stefnumál þessa stjórnmálaflokks og þá bardagaaðferð. sem forsprakkar hans leyfa sjer að viðhafa.

Haraldur Guðmundsson Það er ekki undarlegt, þótt þingmenn greini á um frv. það, sem hjer liggur fyrir; það er algert stefnumál, og því næsta eðlilegt, að menn leiði saman hesta sína. Hjer er um það að ræða, hvort breyta skuli skattalögunum þannig, að hækkaðir sjeu beinu skattarnir og tollarnir lækkaðir að sama skapi. Í þessu sambandi þykir mjer rjett að minna hv.þdm. á það, að hv.flm. flytur hjer í hv. deild till. um að fella niður gengisviðaukann, 25%, á kaffi- og sykurtolli. Þegar þetta frv. er rætt, er því rjett jafnframt að taka til athugunar þessa tillögu, því að hún stendur í órjúfandi sambandi við frv. Og atkvæði hv.þdm. um þetta frv. veltur á því, hvort þeir yfirleitt álíta rjettara og eðlilegra að afla ríkissjóði tekna með beinum sköttum á tekjur og eignir eða með tollum á vörur, meira og minna nauðsynlegar. Mjer virðist rjett að gera sjer það ljóst, að hvort heldur ríkissjóði er aflað tekna með beinum sköttum eða óbeinum, þá verði hann æfinlega að taka þessa skatta af því, sem afgangs er, þegar landslýður er búinn að uppfylla sínar brýnustu þarfir. Ef tekjur fólksins eru einhvern tíma svo rýrar, að þær hrökkva ekki fyrir brýnustu þörfum og sköttum í viðbót, verður það annaðhvort að taka lán til að greiða skattana eða það verður að klípa af nauðsynjum sínum. En sem sagt, skattar eru teknir yfirleitt af því, sem umfram er, þegar brýnustu nauðsynjar þjóðarinnar sem heildar eru uppfyltar, þótt því verði eigi neitað, að allmargir einstaklingar eru skattlagðir freklega með tollum, þótt tekjur þeirra hrökkvi ekki til lífsframdráttar, og þiggi af sveit eða líði skort af þeim sökum. Mjer virðist því, að það sje tryggara með því að taka beina skatta en tolla, að skattarnir greiðist jafnan af því, sem umfram er brýnustu nauðþurftir þess, sem skattinn greiðir. En það er frumskilyrði þess, að skattarnir komi rjettilega niður. Það er algerlega fjarri sanni, sem hv.þm. Vestm. sagði, að tollarnir hvíli mestmegnis á munaðarvöru. Ef hann vill líta á fjárlagafrv. það, sem nú liggur fyrir, og breytingar fjvn., þá er þar kaffi- og sykurtollur 1050000 króna, vörutollur 1050000, verðtollur 825 þús. Þessir tollar eru að langmestu leyti á vörum, sem eru nauðsynlegar. Það er tiltölulega lítill hluti vörutollsins, sem hvílir á vörum, sem ekki er hægt að telja nauðsynlegar. Sama gildir um verðtollinn. Það er ekki nema lítið brot af verð- og vörutolli, sem legst á óhófsvöru. Jeg veit ekki betur en að það hafi altaf verið viðurkent, og það af sjálfum höfundi vörutollslaganna, að þau væru bráðabirgðaráðstöfun og alls ekki tilætlunin, að þau giltu til frambúðar. En það hefir atvikast svo, að Alþingi hefir aldrei sjeð sjer fært að leiðrjetta lögin frá því, sem var í upphafi. Síðan var verðtollinum bætt ofan á vörutollinn, án þess lagfærð væri flokkaskifting vörutollslaganna. Langmestur hluti verðtolls er af vörum, sem eru tollaðar með 10%, þ. e. þurftarvörum allskonar, miklu minna af ónauðsynlegum vörum með 20% verðtolli. Jeg ætla þetta sje nægilegt til þess að sýna hv.þm. fram á, að hann fer mjög villur vegar í þessari staðhæfin.gu. Hann þarf ekki annað en líta á sykurtollinn. Það lætur nærri um sykurverðið, að tollur með álagning kaupmanna á hann sje 1/3 útsöluverðs. Jeg veit ekki, hvort hv.þm. telur sykur óhófsvöru; jeg geri það ekki. Jeg ætla það væri hv. 1. þm. Reykv., sem sagði það firru eina, að tollar kæmu harðast niður á fátæklingum. Þetta er þó margsannað og vitað af öllum. Fátæklingarnir geta ekki látið vera að kaupa þessar vörur. Tökum til dæmis tilbúinn fatnað; hann er þrátt fyrir tollinn ódýrari en fatnaður, sem er saumaður hjer. Af því leiðir, að fátæka fólkið kaupir hann mest. Fyrst er lagður á fötin með umbúðum vörutollur og svo 10% verðtollur. Dósamjólk er vara, sem fátæka fólkið, sem ekki hefir ráð á að kaupa nýmjólk, kaupir mikið. Tolluð er hún. Sama er að segja um kaffi og sykur; fátæklingarnir og þurrabúðarmennirnir, sem ekki eiga kost mjólkur við því verði, sem þeir geta greitt, verða beinlínis að kaupa meira af þeim vörum en hinir, sem gnægð hafa mjólkur. Þessar vörur eru hátt tollaðar, svo að úr hófi keyrir. Því fleiri ómaga, sem heimilisfaðirinn hefir fram að færa, því meira þarf hann að greiða í tollum, þessum og öðrum, en þess erfiðara er honum um það oftast nær. Hv. þm. Vestm. hjelt því fram, að ef frv. það, sem hjer um ræðir, næði fram að ganga, þá yrði mjög þyngd skattabyrði á allri alþýðu í kaupstöðum. En hv.flm. hefir nú getið þess, að hann muni við næstu umræðu bera fram brtt. þessu viðvíkjandi. En þó að það yrði ekki gert, þá er það svo, að sá hluti þessarar skatthækkunar, sem lenti á skattlægstu mönnunum, er svo lítill, að hans hefði ekkert gætt í samanburði við það, sem tekið er með óbeinum sköttum. Hv. þm. Vestm. talaði annars lítið um þetta frv. í síðari ræðu sinni. Meiri hlutinn af hans snjöllu ræðu var einskonar skriftamál, þar sem hann skýrði hv.þdm. frá því, hversu áhyggjufullur hann væri orðinn út af þeim veðrabrigðum, sem væru að gerast á þeim pólitíska himni. Jeg veit ekki, hvort það er rjett að hrella þennan áhyggjufulla og hugsjúka þingmann, og af því að jeg er brjóstgóður, vil jeg heldur reyna að ljetta þessum áhyggjum dálítið af honum. Hann viðhafði þau ómaklegu orð um okkur jafnaðarmenn, að við værum sí og æ að hnífla togaraútgerðina. Yfirleitt skildist mjer hann álíta, að við værum fjandmenn hennar. Hann sagði það ekki berum orðum, en mjer fanst það liggja í orðum hans. Jeg get fullvissað hann um, að þetta er mjög fjarri sanni. Við álítum einmitt, að togaraútgerðin sje sönnun þess, að við lítum rjettum augum á þróun atvinnuveganna, - að það borgi sig betur að reka flesta atvinnuvegi í stórum stíl undir einni stjórn heldur en í smærri stíl og stjórnlítið eða stjórnlaust. Þess vegna er það mjög fjarri sanni, að við höfum nokkuð á móti því, að togaraútgerð sje stunduð á landi hjer. Við viðurkennum þvert á móti, að það sje eðlilegt og æskilegt í alla staði. Og þó að okkur gefist ekki kostur á að rannsaka reikninga togarafjelaganna, jafnaðarmönnum, hygg jeg, að þeir muni sýna, að fiárhagsleg afkoma útgerðarinnar yfirleitt hafi verið góð. Það sannar líka hinn öri vöxtur togaraflotans. Þessi hv.þm. og aðrir, sem þykjast mjög bera hag stórútgerðarmanna fyrir brjósti, nota hvert tækifæri til þess að benda alþjóð á, hversu veigamikill þáttur í lífi þjóðarinnar þessi útgerð er; og þetta er alveg rjett. Nú vil jeg spyrja hv.þm.: Finst honum það óeðlilegt, þar sem því er svo mjög haldið á lofti, hversu afkoma útgerðarinnar varðar þjóðina miklu, að þeir, sem skifta sjer af þjóðmálum, vilji um þetta tala? Mjer finst eina eðlilega afleiðingin af því, hvað mikill þáttur atvinnulífsins togaraútgerðin er, vera sú, að hana beri að skoða sem einskonar opinbert mál. Það er misskilningur, að það sje einkamál togaraútgerðarmanna, hvernig þessi atvinnuvegur er rekinn og hvernig afkoma hans er. Þetta er svo stór liður í búskap þjóðarinnar, að hana varðar alla um þetta mál. Það er annars mjög leitt, að ekki skuli hjer í hv. deild vera hægt að tala um slík mál sem þessi, t. d. ýmislegt, sem viðkemur útgerð og sölu afurða og öðru slíku, án þess að upp rísi þeir menn, sem næst standa þeim fyrirtækjum, og kalli slíkt persónulega áleitni og fjandskap við útgerðina. Jeg er flm. að frv. um einkasölu á saltfiski; jeg mótmæli því, að það sje flutt til þess að narta í þessa útgerðarmenn, sem hv.þm. talaði um. Jeg álít skipulag þessara mála betra eftir frv. Hitt kann vel að vera, að af því kunni að leiða minni gróðamöguleika einhverra þessara manna, sem hagnast af núverandi fyrirkomulagi á kostnað keppinauta sinna, og oft allrar þjóðarinnar. En mjer finst ekki hægt að setja það fyrir sig, þegar litið er á almennings heill. Ekki skal jeg neita því, að framtakssamir menn hafi margir hverjir unnið stórmikið gagn á þessu sviði: þeir hafa unnið að mikilsverðum umbótum á atvinnuvegum okkar, sem skylt er og sjálfsagt að viðurkenna. En þar fyrir eiga menn ekki að skoða sig skylda til að horfa á allar aðgerðir atvinnurekenda með undirgefni og aðdáun og forðast að finna að misfellunum og afglöpum þessara manna, sem því miður eru mörg og býsna stórfeld. Það nær ekki nokkurri átt. Þá hefir þeirri mótbáru verið haldið á lofti, að af hækkun á beinum sköttum hlyti að leiða, að menn mistu tilhneiginguna til að spara, og dugnaðar- og framtaksmenn hættu að neyta síns dugnaðar; þeir muni ekki ráðast í fyrirtæki, af því að þeim þyki ríkissjóður heimta of mikið af arðinum í sinn vasa. Þessar tvær viðbárur hafa altaf verið hafðar á lofti nokkurn veginn jöfnum höndum, þegar rætt hefir verið um beina skatta. En það hefir altaf sýnt sig og sannast eftir á, að þetta er rangt. Það er ekki hægt ennþá - það jeg veit - að benda nokkursstaðar á dæmi þess, að hækkun tekju- og eignarskatts hafi orðið til þess að draga úr framkvæmdum og löngun til þess að spara. Í þessu tilfelli sjer það hver heilvita maður, að hækkun skatta, sem nemur í meðalári 200 þús. kr., gerir hvorki til nje frá um það. Þá ætla jeg að svara háttv. 1. þm. Reykv., sem fann aðallega beinum sköttum til foráttu, að skattaframtöl væru mjög óábyggileg. Menn, margir hverjir, sumpart gæfu beinlínis rangt skattaframtal og sumpart væri framtalið ekki svo glögt og greinilegt sem skyldi. Jeg skal ekki neita því, að þetta er á nokkrum rökum bygt. En stjórnarvöldin hafa að ákaflega miklu leyti í hendi sjer, hversu strangt gengið er eftir, að framfylgt sje ákvæðum laganna um þessi efni. Jeg skal líka játa, að það sje ástæða til að breyta ýmsum ákvæðum í lögum, sem að þessu lúta, og má að sjálfsögðu gera það á sínum tíma. En viðurkenni menn á annað borð rjettmæti þess að miða skatta við eignir og tekjur, þá er ómannlegt að gefast upp við að fara þá leið einungis fyrir því sök, að hingað til hafi orðið einhverjar misfellur á framkvæmdum. Það á að bæta úr misfellunum. Eitt af því, sem menn hafa borið fram til málsbóta fyrir tolla, er það, að þeir verði til þess að hvetja almenning til sparnaðar. Jeg skal viðurkenna, að ef ekki væri um tolla að tala af öðrum vörum en ónauðsynlegum, væru þetta sæmileg rök; en eins og jeg hefi áður bent á, þá eru tollar hjer undantekningarlaust á öllum vörum, sem nokkru nema og til landsins flytjast, nema kornvöru. Og nú liggur fyrir deildinni frv. um að leggja aftur tolla á þá vöru. Ætli þeir, sem halda því fram hjer í hv. deild, að allur sparnaður sje nauðsynlegur og blessunarríkur, ætlist til, að tollarnir leiði til þess, að almenningur spari við sig fatnað, húsnæði, matvöru og þess háttar? Jeg verð að segja, að sá sparnaður er háskalegur. Hvað sem gildi peninganna líður yfirleitt, þá er það víst, að ennþá meira virði er þroski og heilbrigði þjóðarinnar. Það er alveg rjett, sem háttv.flm. sagði í fyrstu ræðu sinni um tekjuskatt hlutafjelaga. Hann er eingöngu lagður á það, sem afgangs verður eftir að allur kostnaður þeirra hefir verið dreginn frá tekjunum. Meira að segja, tillag til varasjóðs og 4% af hlutafjenu er einnig dregið frá sem kostnaður. Jeg man ekki betur en að háttv. 2. þm. G.-K. hafi eitt sinn í blaðagrein upplýst um það, að h/f Kveldúlfur gæti haft nettótekjur, er nema hundruðum þúsunda króna án þess þó að gjalda nokkurn eyri í skatt. Lögheimilaður frádráttur auk rekstrarkostnaðar, eða skattfrjálsar nettótekjur þessa hlutafjelags, ættu þá að geta numið hundruðum þúsunda á ári. Þeim mun hærri skatt getur fjelagið auðvitað greitt af þeim hlutanum, sem skattskyldur er. Sami hv.þm. var að tala um, að skatturinn kæmi ójafnt niður. Virtist mjer hann harma það, er meðaltalsregla hv. 3. landsk. var ekki samþ. á þinginu 1925. Hann tilfærði sem dæmi tvö fjelög, er hefðu jafnar skattskyldar tekjur um þriggja ára bil. Annað fjelagið hefði jafnar tekjur öll árin, en hitt mjög misháar. Segir hann, að hið síðartalda greiði 4–5 sinnum hærri skatt en hitt, sem jafnar tekjur hafði. Jeg vil nú ekki beinlínis bera brigður á þessa útreikninga. En sjeu þeir rjettir, liggur í augum uppi, að stórgróði hefði orðið fyrir útgerðarfjelögin, ef meðaltalsreglan hefði náð lögfestingu. Jeg man ekki betur en að þessi hv.þm. og aðrir þeir, sem fylgjandi voru því, að meðaltalsreglan væri upp tekin, hafi fært það fram 1925 og síðar, máli sínu til stuðnings og varnar, að tekjur ríkissióðs mundu sáralítið rýrna af tekjuskatti, þótt hún yrði lögfest. Nú reiknast þessum hv.þm. svo til, að fjelög með ójafnar tekjur mundu ekki greiða nema 1/5 eða ¼, þess skatts, sem þau nú greiða, ef meðaltalsreglan væri upp tekin. Liggur þá í augum uppi, að ríkissjóður hlyti að tapa sömu upphæð, - en hvað verður þá um fyrri staðhæfingu þessa hv.þm. um, að ríkissjóður hefði ekki tapað neinu verulegu, þótt skatturinn hefði verið reiknaður af meðaltekjum þriggja ára? Gróði útgerðarmanna hlyti auðvitað í þessu tilfelli að verða ríkissjóði tekjumissir. Meðaltalsreglan er hjer ekki til umr., en jeg get sagt það sem mína skoðun, að eðlilegra sje að taka skattinn fyrir þau ár ein, sem tekjuafgang gefa. Jeg er svo sanngjarn við þessi útgerðarfjelög, sem greiða ríkissjóði tolla af kolum og salti, oft svo þúsundum króna skiftir, jafnvel þau ár, sem þau tapa, að mjer þætti óeðlilegt að leggja í viðbót á þau tekjuskatt fyrir tapár. Jeg gæti líka trúað því, að þeim yrði erfitt um að greiða á þeim árum, sem þau tapa, skatt af stórgróða fyrri ára, og ríkissjóði yrði þá erfið innheimtan. Gróði fyrri ára er ekki geymdur í sjóði til þess að borga með honum skatta síðar; hann er yfirleitt bundinn í fasteignum og rekstri fyrirtækjanna. Þetta læt jeg mjer nægja að sinni. en vænti fastlega, að hv.þdm. sjái kosti frv. og greiði götu þess áfram.

Ólafur Thors Mjer er því miður ekki eftir skilin nema örlítil stund til stuttrar aths. Hefði jeg þó gjarnan kosið að mega skifta nokkrum orðum við hv.þm. Ísaf., til þess að svara ýmsum staðleysum, er hann í ræðu sinni nú var að bera á borð fyrir hv.þdm. Hv. flm. talaði um afskaplegt ábyrgðarleysi hjá íhaldsmönnum, sem lýsti sjer í því, að þeir væru á móti að afla ríkissjóði tekna, og taldi ástæður íhaldsmanna engar aðrar en þær, að hæstv. stj. ráðstafaði ekki tekjum ríkissjóðs á þann hátt, sem þeir telja heppilegast. En eru ekki þetta nægar ástæður frá okkar bæjardyrum sjeð? Hvernig er hægt að ætlast til, að íhaldsmenn vilji rjetta þeirri stj. nýja tekjuauka, sem þeir treysta ekki til að hafa fjárreiður ríkisins með höndum? Annars kom mjer það undarlega fyrir sjónir, að hv. 2. þm. Reykv. skyldi verða til þess að fitja upp á slíkum tekjuauka sem þessum. Það hefir nú verið svo á undanförnum þingum, að það hefir ekki skort stóryrðin hjá jafnaðarmönnum, þegar íhaldsmenn hafa verið neyddir til að bera fram frv. um tekjuauka. Þá hefir jafnan kveðið við sama tón: að það væri lítils virði að sýna afkomu ríkisins sæmilega, þegar vitanlegt væri, að alt, sem í ríkissjóðinn drypi, væri tekið úr vösum fátækra manna. Þess vegna þótti mjer undarlegt að heyra nú kveða við annan tón, og ennþá einkennilegra þó vegna þess, að mjer hefir virst annað kveða við í fjhn., þar sem við eigum báðir sæti. þegar rætt hefir verið um, hverja afstöðu nefndin tæki til þeirra ýmsu tekjuauka, sem væru á ferðinni í þinginu, - a. m. k. hefir mjer skilist svo á hv. 2. þm. Reykv., að hann mundi varla fyrstur manna verða til þess að leggja slíkum frv. liðsyrði. Hann taldi sig þá ekki dómbæran um að segja, hver tekjuhalli fjárlaganna mundi verða. Nú kveður hann upp úr með að tekjuhallinn muni verða um 600 þús. kr. Og á þeim tekjuhalla vill hann ráða bót að nokkru leyti með þessu frv., er hjer er nú til umr. En sje nú þörf á þessum tekjuauka að dómi jafnaðarmanna, þá er mjer lítt skiljanlegt skraf hv.þm. Ísaf. um nauðsynina á að fella niður ýmsa tolla. Sá hv.þm. hefir t. d. alveg nýlega lýst því yfir, að hann mundi bera fram frv. um að fella niður kaffi- og sykurtoll, og jafnvel fleiri tolla að mjer skildist. Það, sem hv.flm. gefur með annari hendinni, tekur hv.þm. Ísaf. með hinni, og verður þá ekki auðvelt að glöggva sig á fjármálaspeki þessara manna. Hv. flm. sagði, að jeg hefði sagt, að tekjuskatturinn kæmi þyngst niður á millistjettunum. En þetta er útúrsnúningur hans og misskilningur, sem hann notaði þó sjer í vil til þess að álykta, að þeir ríkari og tekjuhærri svikju skatt. Jeg skal ekkert deila við hann um skattsvik. Sjálfur mun hann falla undir þá tekinhærri, sem skatta eiga að greiða þjóðfjelaginu, og svarar því þá fyrir sig, hvort hann gerir það eða ekki. En mín orð voru þau, að af þeim tekjuaukafrv., er fyrir Alþingi lægju, mundi ekkert jafnbungbært millistjettunum sem hækkun tekjuskattsins. Jeg staðhæfði í fyrstu ræðu minni, að tekjuskatturinn kæmi tiltölulega þyngra niður á íslenska atvinnurekendur en erlenda vegna mismunandi árferðis. sem við væri að stríða. Ennfremur benti jeg á, að nýr og þungur baggi hefði bætst á atvinnurekendur með gengishækkuninni. Jeg veit, að hv.flm. getur vel skilið, að þetta tvent, er jeg nú nefndi, geti farið saman, en þó virðist þetta flókið mál í hans huga, og má það undarlegt heita um mann með þeirri mentun, sem hann hefir fengið. Jeg hefi víst tæplega leyfi hæstv. forseta til þess að víkja mikið að því, sem hv.þm. Ísaf. sagði. En rjett var það hjá honum, að afkoma alþjóðar veltur á því, hvernig fer um stórútveginn. Hitt er einnig satt, að okkur sumum hverjum þykir ekki eðlilegt, hve kalt andar oftast frá jafnaðarmönnum í garð þessa atvinnuvegar. Er því gleðilegt að heyra nú viðurkenning hv.þm. Ísaf., þegar hann er að tala um, að margir duglegir og áhugasamir menn sjeu í hópi þessara atvinnurekenda, sem unnið hafi mikið og gott starf, sem alþjóð beri að þakka. Þessi orð er sjaldgæft að heyra úr þeim herbúðum, sem hann heldur sig í. Við erum vanari að heyra þaðan talað um stórlaxa, sem ekki sjeu of góðir að borga í ríkissjóðinn - og það svo um muni. Jeg má ekki misnota þolinmæði hæstv. forseta með því að fara að ræða þær tvær stefnur í skattamálum, sem við hv.þm. Ísaf. hvor í sínu lagi berum fyrir brjósti. Við höfum haft tækifæri til að leiða, bar saman hesta okkar, og gerum það væntanlega betur, enda stöndum við gersamlega á öndverðum meiði í þessu efni. Aðeins vil jeg endurtaka hjer það, sem jeg hefi svo oft sagt áður, að það er mín fulla sannfæring, að hækkun á tekjuskattinum muni draga ákaflega mikið úr framleiðslunni og að þess vegna beri þinginu skylda til að fara varlega í þessu efni. Hv. þm. Ísaf. hafði það eftir mjer, að jeg hefði einhvern tíma sagt, að hlutafjelag gæti haft mikinn tekjuafgang, en slyppi þó við að greiða tekjuskatt. Þetta er rjett og ekki rjett eftir núgildandi lögum um tekju- og eignarskatt. Lögin mæla nefnilega svo fyrir, að draga megi frá 4% af innborguðu hlutafje. En hlutafjeð er lán, eða skuld fjelagsins við einstaka menn, sem lagt hafa fram fje í fyrirtækið. Hluthafarnir greiða svo aftur ríkissjóði fullan skatt af þessari eign sinni. Hitt er rjett, að með lögunum frá 1926 er hlutafjelögum veitt allrífleg ívilnun með því að undanþiggja skatti 1/3 teknanna, sem lagðar eru í varasjóð. Þetta þótti nauðsynleg ráðstöfun til þess að hvetja fjelögin til að tryggja sem best fjárhag sinn. Jeg sje, að hæstv.dómsmrh. er kominn hingað í sæti sitt og brosir, enda mun hann hafa átt sinn þátt í því, að þessi ívilnun var veitt, þótt hitt sje ef til vill rjett, að honum hafi ekki verið fyllilega ljóst, hver fríðindi í þessu fólust. Jeg hefi fengið orðsendingu frá hæstv. forseta um, að aths. sje farin að verða nokkuð löng, og er það ekki ófyrirsynju gert að minna mig á það. En áður en jeg sest niður vildi jeg mega leyfa mjer að benda á, að með lögum 1923 er svo ákveðið, að draga megi frá skattskyldum tekjum hlutafjelaga tekjuskatt og útsvar. Með því nú að miða við hlutafjelag, sem greiddi nokkuð á þriðja hundrað þús. kr. á einu ári í útsvar og tekjuskatt, hefir opinberlega verið sannað, að hlutafjelagið getur haft mikinn tekju. afgang á pappírnum, en þó verið skattlaust. Jeg hefi ekki sagt nema lítið eitt af öllu því, er jeg vildi segja, en finn þó ástæðu til að þakka hæstv. forseta fyrir þolinmæði þá, er hann hefir sýnt mjer að þessu sinni.

Flm. (Hjeðinn Valdimarsson) Það skal ekki verða löng athugasemd hjá mjer og aðallega til þess að bera af mjer sakir. Hv. 2. þm. G.-K. fanst það sómasamlegt fyrir sig að draga hjer inn í umr. það, sem gerðist á fundi í fjhn. fyrir nokkru. Þetta er nú kannske út af fyrir sig ekki stórt atriði, en hann skýrir algerlega rangt frá afstöðu minni til tekjuaukans, sem þá var verið að ræða um. Enda mun það sýna sig á sínum tíma, hvernig við jafnaðarmenn tökum í þessi tekjuaukafrv. Jeg skal játa, að jeg var þess fýsandi, að rannsakað væri, hvort þörf mundi á tekjuauka, og ef svo reyndist, mundi jeg verða með því, að gerð yrði einhver tilraun með að afla ríkissjóði tekna í viðbót. En hv. 2. þm. G.-K. vildi enga rannsókn.

Þetta er vísvitandi rangfærsla

. Nei, þetta er sannleikur, eins og aðrir hv. samnefndarmenn okkar gætu borið vitni um. En nú horfir þetta mál öðruvísi við en það gerði þá. Nú liggur fyrir álit hv.fjvn., þar sem íhaldsmennirnir í nefndinni taka það fram, að þeir muni ekki horfa í að bera fram 350 þús. króna útgjaldatill. við 3. umr. fjárlaganna, þó að tekjuhalli verði á frv. eftir 2. umr. Er því auðsætt, að full þörf verður fyrir þann tekjuauka, sem hjer er um að ræða, og jafnvel fleiri. Jeg sje ekki það ósamræmi, sem hv.þm. talar um, að sje hjá mjer og hv.þm. Ísaf. Ef þau frv., sem við höfum borið fram til tekjuauka, verða samþ., þá nemur sú hækkun margfalt hærri upphæð en sú lækkun á kaffi- og sykurtolli, sem minst hefir verið á. Það er því ekki um neina mótsögn að ræða hjá okkur. Þá mintist hv. 2. þm. G.-K. á tekjuskatt minn. Mjer er engin launung á því, að jeg greiddi síðastliðið ár 270 kr. í tekjuskatt og kannast ekki við, að jeg sje stórkostlegur skattsvikari. En af því mun hv. 2. þm. G.-K. geta reiknað út, hvort jeg muni vera í flokki tekjuhæstu mannanna eða millistjettar.

Jóhann Jósefsson Jeg skal ekki tefja umr. lengi úr þessu. Hv. þm. Ísaf. hefur nú flutt snjalla og skörulega ræðu, þar sem hann, vegna ummæla, sem frá mjer fjellu, hefir kannast við, að það sje rjett, að atvinnufyrirtæki landsins sjeu látin í friði, en vill þó ekki viðurkenna, að á þetta hafi skort. Þingræðurnar munu samt bera það með sjer, að það er ekki í fyrsta sinn á þessu þingi í dag, að andað hefir kalt í garð vissra atvinnufyrirtækja, og vanalega því kaldara, sem atvinnufyrirtækin eru stærri. Hv. þm. Ísaf. sagði, að reynslan hefði sýnt það hvarvetna, að hækkun tekju- og eignarskatts hefði ekki orðið til þess að draga úr framtaki einstaklinganna. En mjer þætti gaman, ef hann skýrði þetta nánar. Það, sem jeg sagði um þetta, stendur jafnóhaggað fyrir þessari reynslu, sem hv.þm. var að vitna í, en jeg fyrir mitt leyti er sannfærður um það, að sú reynsla er ekki til. Jeg skal ekki lengja umræðurnar meira í þetta skifti, en jeg vil endurtaka það, að það fjekk mjer sjerstakrar ánægju, að hv.þm. (HG) vildi ekki vita af þessum ummælum í garð atvinnurekstrarins hjer á landi, sem jeg verð að álíta hættuleg, ekki aðeins fyrir atvinnufyrirtæki þjóðarinnar nú, heldur líka í framtíðinni.

Haraldur Guðmundsson Jeg get ekki svarað hv.þm. Vestm. öðru en því, að hann hefir engin ummæli tilfært frá mjer eða mínum flokksbræðrum, sem sýni, að köldu andi frá okkur til útgerðarinnar. Hann hefir aðeins fullyrt, að við vildum koma útgerðinni á knje, án þess að færa nokkur dæmi því til sönnunar, sem ekki er heldur von, því þau eru engin til. Þetta er því aðeins hugsmíð hans, draugur, sem hann hefir vakið upp. Síðan berst hann gegn þessum draug, sem hann sjálfur hefir vakið upp, þessari hugsmíð sinni, af venjulegri mælsku, skörungskap og síðast en ekki síst rökfimi. Hv. þm. lagði mjer þau orð í munn, að jeg vilji, að atvinnufyrirtækin sjeu látin í friði. Ekki var það nú alveg rjett eftir mjer haft, sem ekki var heldur við að búast. Jeg sje enga ástæðu til þess, að atvinnufyrirtæki, sem eru öðruvísi rekin en holt er fyrir þjóðina, sjeu látin í friði, þ. e. a. s. að ekki sje bent á gallana á rekstri þeirra. Jeg tel það sjálfsagt, að bent sje á þá ágalla, sem á eru fyrirkomulagi þeirra og rekstri, og gerðar sjeu tilraunir til þess að fá þá lagaða. Hv. þm. Vestm. þóttist undrandi yfir því, að hv. 2. þm. Reykv, og við flokksbræður hans berum fram till. um lækkun kaffi- og sykurtolls á þessu þingi. Leit helst út fyrir, að hann hefði ekki fyr heyrt þeirrar till. getið, enn síður sjeð hana. Þessari till. var útbýtt 22. þ. m. og jeg tel víst, að hv.þm. hafi fengið hana í hendur, svo sem aðrir hv . þm. Jeg geri því ráð fyrir, að hv.þm. hafi lesið till., þótt hún sje honum nú úr minni liðin, því að ekki vil jeg geta þess til, að hann nenni ekki að lesa þingskjölin. Umræður eru þegar orðnar fulllangar, og skal jeg ekki lengja þær mjög úr þessu, en út af ummælum hv. 2. þm. G.-K. um hinn skattfrjálsa hluta af nettótekjum hlutafjelaga verð jeg að geta þess, að jeg var alls ekki að lasta það svo mjög, en þegar þess er gætt, að einnig eru skattfrjálsir 4% af hlutafjenu, þá finst mjer, að óþarft sje að kvarta fyrir hlutafjelögin.

Þessi 4% miðast aðeins við innborgað hlutafje á árinu

. „Innborgað hlutafje“ getur líka verið gróði, sem lagður er við hlutafjeð, stundum sama árs, oftast þó fyrri ára gróði. Hv. 2. þm. G.-K. kom með sömu fullyrðinguna og hv.þm. Vestm., að frá mjer og mínum flokksbræðrum andaði köldu í garð útgerðarinnar. Slíkum fullyrðingum vísa jeg alveg heim til föðurhúsanna. Útgerð og einstakir útgerðarmenn er sitthvað. Ólafur Thors og Jón Ólafsson eru engin útgerð. En það er eins og sýki á þessum hv.þm., eins og reyndar fleirum stjettarbræðrum þeirra, að í hvert sinn, sem talað er opinberlega um stórhlutafjelögin, halda þeir, að talað sje til sín og verið sje að hnýta í sig. Þetta er að vísu meinlítil sýki, en hún er, að því er mjer finst, heldur leiðinlegt afbrigði af móðursýki.