Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Kristinn Daníelsson) Eins og kunnugt er þá er það borgaraleg skylda, sem enginn getur undan komist, að bera vitni fyrir dómi, þegar honum er stefnt til þess. Þótt ýmsar slíkar borgaralegar skyldur hvíli á mönnum endurgjaldslaust, þá fer þeim óðum fækkandi, og kröfur tímans fara meir og meir í þá átt, að alt slíkt sje greitt sanngjarnlega. Þetta frv. fer fram á að ákveða þóknun til manna, er vitni bera fyrir dómi; því að það er oft ekki svo lítilsvert fyrir þann, sem á að bera vitni; það getur kostað hann töluverðan tíma og haft annan kostnað í för með sjer, stundum ferðalög og stundum að bíða hálfa og heila daga. Líkt frv. hefir áður legið fyrir háttv.Alþ., en þá var að eins farið fram á, að þóknun yrði greidd fyrir vitnisburði í opinberum málum, en það liggur í augum uppi, að vitnisburður hefir eins mikla fyrirhöfn í för með sjer og á sömu þóknun skilið í einkamálum. Ætla má, að ástæðan hafi verið sú, að það hafi verið álitið, að erfitt væri fyrir einstaka menn, og þá einkanlega fyrir þá fátækari, að ná rjetti sínum, nema því að eins, að þeir gætu átt kost á að fá vitni sjer að kostnaðarlitlu. En vitnið getur einnig verið fátækt og þó engu að síður gagnað málsaðila og hann grætt á vitnisburðinum; er þá ekki nema sanngjarnt, að hann greiði þóknun fyrir, enda er til þess ætlast, að hann fái málskostnað endurgreiddan, ef hann vinnur, en ef hann hefir rangt mál, þá er ekki nema rjett, að hann beri kostnaðinn. Enn fremur verður að álíta, að þetta gæti orðið misbrúkað í einkamálum, vitnum stefnt að þarflausu og þrætugjarnir menn noti vitni þannig óspart, þegar það kostaði þá ekki neitt. Jeg hygg, að allir muni verða sammála um, að frv. fari í rjetta stefnu, þótt ágreiningur kunni að vera um einstök smáatriði. Vil jeg svo vísa háttv. deildarmönnum til nefndarálitsins á þgskj. 62, sem jeg vona að þeir hafi þegar kynt sjer. Nefndin leggur til, að málið fái góðar viðtökur í háttv. deild; hún hefir að eins gert við það lítils háttar breytingar, er standa á sama þgskj. Það er að eins um eina efnisbreytingu að ræða; það er í 2. gr. frv. Þar er miðað við hið gamla mílutal, en nefndarmönnum þótti rjett að miða við hið lögboðna tugamál. Lágmark vegalengdar, sem ferðakostnaður er greiddur fyrir, er lítils háttar færður niður, þannig að lágmarkið verði 5 km. 10 km. er töluvert löng leið og því eigi rjettmætt, að hún sje farin fyrir alls ekki neitt; það er 2 klukkutíma gangur eða klukkutíma reið; höfum við því lagt til, að markið sje fært niður, og hugsa jeg, að mönnum muni ekki þykja þetta ósanngjart. Jafnframt er lágmarkið haft töluvert lægra, þegar á sjó er farið, því að yfir höfuð er dýrari flutningur á sjó, og báturinn kostar jafnmikið, hvort sem farið er einum km. lengra eða skemra. Hinar breytingarnar eru að eins orðabreytingar; þær vildum við láta miða til nokkru betra máls, en sumar til nákvæmari skýringa; skal jeg ekki fjölyrða um þær, nema því að eins, að óskað sje eftir skýringu á einhverju af þeim. Leyfi jeg mjer svo að fela málið háttv. deild.

Flm. (Magnús Kristjánsson) Hæstv. forseti mæltist til þess á síðasta fundi, að þingmenn takmörkuðu umræður svo sem unt væri, vegna hins mikla kostnaðar við að prenta þingtíðindin. Jeg skal reyna að verða við þessum tilmælum, enda hefir mjer ekki verið brugðið um óþarfa mælgi hingað til. Jeg býst við, að háttv. þingdm. hafi kynt sjer frv. með þeim ástæðum, er því fylgja, og býst því ekki við, að það þurfi neinna sjerstakra skýringa við, enda þykir ekki vel við eigandi að fara út í einstök atriði við 1. umr. Nokkur orð um undirbúning málsins verð jeg þó að láta fylgja því inn í hv. deild. Það vill svo vel til, að þetta mál er ekki neinn nýr gestur, þótt ekki hafi það, mjer vitanlega, verið borið fram í frumvarpsformi í þessari deild. Á Alþingi 1915 bar jeg fram tillögu um fjárveitingu í sama skyni; sú tillaga náði þá allmiklum byr, en fyrir óhapp eða illvíga »agitation« var hún feld; hefir það mælst mjög illa fyrir. En það er, sem betur fer, um þetta mál, eins og mörg önnur góð málefni, að þótt í bili takist að víkja þeim út af rjettri braut, þá koma þau fram aftur, og það verður löngum svo, að betri málstaðurinn sigrar. Jeg lít svo á, að það sje að eins tímaspurning, hve nær þetta mál kemst fram, en þrátt fyrir það virðist það ekki nema rjett, að þingið láti uppi stefnu sína í þessu máli. Hjer er ekki um neitt fljóthugsað fleipur að ræða; geta menn sannfærst um það, ef menn vilja kynna sjer skjöl þau um þetta mál, er liggja frammi á lestrarsalnum. Eru þau undirskrifuð af alt að tveim þúsund konum og von á fleiri undirskriftum bráðlega. Enn fremur liggur þar frammi ávarp til Alþingis, undirskrifað af 15 konum, og hygg jeg, að flestir muni líta svo á, að þær sjeu meðal hinna fremstu kvenna norðanlands, og jafnvel þótt víðar væri leitað. Þetta virðist mjer full sönnun þess, að málið sje ekki ótímabært. Þessar konur finna það best, hvar skórinn kreppir, að því er snertir þörfina fyrir slíka stofnun. Mjer er kunnugt um, að konurnar byggja vonir sínar, meðal annars, um fljótan og góðan framgang þessa máls á því, að hjer í deildinni sitja menn, sem barist hafa fyrir jafnrjettiskröfum þeirra í opinberum málum. Þær treysta því, að ekki hafi verið ætlast til, að jafnrjettið væri að eins í orði, en ekki á borði, og því bera þær nú fram þessa kröfu, sem þær telja eitt hið allra mesta nauðsynjamál hinnar uppvaxandi kynslóðar. Kröfur þær, sem hjer eru fram settar, geta ekki talist annað en hógværar. Það er ekki farið fram á það, að málinu sje hraðað svo mjög, heldur að eins, að því verði gaumur gefinn og því sint, þegar ástæður breytast og tími kemur til framkvæmda. Aðrar kröfur er ekki hægt að gera að svo stöddu. Hvort þeim verður fullnægt er undir því komið, hvort háttv.þm. viðurkenna þennan rjett kvennanna til sjermentunar í líkum mæli og karlmenn geta notið. Jeg legg því þetta mál öruggur undir dóm hæstv.Ed., í fullu trausti þess, að til hennar sje valið svo vandað og í henni sitji svo þroskaðir menn og víðsýnir, að þeir muni ekki kæfa nýgræðing þennan, heldur þroska hann og hlúa að honum eftir föngum. Það er líka ósk mín, að málið verði tekið til rækilegrar íhugunar og greiddur gangur þess sem fyrst hjer í háttv.Ed., svo að háttv.Nd. fái einnig að fjalla um það; því að fari nú svo, sem mjer þykir ótrúlegt, að því yrði brugguð banaráð, þá þætti mjer þó viðkunnanlegra, að þessi háttv. deild hefði ekki orðið til þess. Sannfæring mín er sú, að ef mál þetta nær fram að ganga, þá verði það til þess, að konum gefst kostur á að þroska sína miklu og góðu hæfileika, til ómetanlegs gagns fyrir þjóðina. Vil jeg svo gera það að tillögu minni, að málinu verði vísað til mentamálanefndar. Vona jeg, að hún skilji mikilvægi þess og veiti því stuðning sinn.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg er þakklátur háttv.flm. (M. K.) fyrir að hafa komið fram með frv. þetta, sem fer í þá átt að bæta þroskaskilyrði kvenna. Allir munu sammála um það, að hjer er um brýna nauðsyn að ræða, ekki síst þegar þess er gætt, að konur hafa nú þegar fengið aukin rjettindi sín að miklum mun og hafa þegar tekið þátt í alþingiskosningu þeirra háttv.þm., er hjer sitja. Jeg er háttv. flutnm. (M. K.) sammála í öllum aðaldráttunum. Jeg vildi að eins víkja að því nokkrum orðum, að mál þetta er ekki nýr gestur hjer. Það eru þegar liðin 10 ár síðan um það var fjallað fyrst á Alþingi. Væri því vel við eigandi, í sambandi við hluttöku kvenna í kosningum, að það yrði nú afgreitt. Jeg tók svo eftir, að háttv.flm. (M. K.) segði, að málið hefði ekki fyr komist inn á þing í frumvarpsformi. Það er ekki rjett athugað, því að 1907 var lagt fyrir Alþingi frv. um þetta efni (þgskj. 512), og var það samþykt í Nd. Var upphaflega til þess ætlast, að settir yrðu á stofn 2 slíkir skólar, annar á Suðurlandi, en hinn á Norðurlandi. Skólar þessir áttu að vera hið sama fyrir konur sem búnaðarskólar eru fyrir karlmenn. Neðri deildar frv. gerði að eins ráð fyrir einum skóla, og það á Norðurlandi. Í Ed. varð frv. ekki útrætt. Árið 1909 kom fram till. til þingsályktunar í Nd., þar sem skorað var á landsstjórnina að taka málið til rækilegrar íhugunar og leggja fyrir næsta þing till. um stofnun húsmæðraskóla. Till. þessari fylgdi allítarlegt nefndarálit, sem jeg vona að háttv. mentamálanefnd kynni sjer, ef málinu verður vísað til hennar. Árið 1911 bar málið enn á góma, í sambandi við ósk Múlsýslunga um það, að landið tæki að sjer Eiðaskóla. Margir voru þá þess hvetjandi, að þar yrði settur á stofn húsmæðraskóli. Alt miðar þetta, sem jeg nú hefi drepið á, að sama markinu, að konan verði sem bestrar mentunar og þroska aðnjótandi og eigi því hægra með að gegna vandastörfum þeim, er á húsmæðrum hvíla. Vona jeg, að allir sjái, að hjer er ekki um neitt hjegómamál að ræða. Vona jeg líka, að háttv.þm., og þá ekki síst læknar þeir, er hjer eiga sæti, þeir hæstv. forseti og háttv.þm. Snæf. (H. St.), viðurkenni fyllilega þörfina á fræðslu þeirri í heilsufræði, sem frv. fer fram á, auk kenslu í öðrum greinum, sem að meira eða minna leyti grípa inn á svið hreinlætis og heilbrigði. Lít jeg svo á, sem þetta hafi bæði siðmenningar- og fegurðarþýðingu fyrir heimili vor, og þá ekki síður fjárhagslega þýðingu, því að satt mun reynast máltækið: »Ef bóndinn eyðir, brennur búið hálft; ef konan eyðir, brennur búið alt«. Þess ber líka að gæta, að um leið og þetta er þjóðþrifakrafa, er það líka jafnrjettiskrafa. Og það er ekki nóg að gefa með annari hendinni, en halda hinni kreptri utan um skilyrðin fyrir því, að gjöfin geti orðið að notum. Það á ekki við, á þessu stigi málsins, að fara út í einstök atriði; verður sjálfsagt kostur á því við 2. umr. Vil jeg þó með örfáum orðum minnast á nokkur atriði. Hefi jeg tekið eftir því, að ekki ber saman frv. og dagskránni. Í frv. stendur nafnið »hússtjórnarskóli«, en á dagskránni »húsmæðraskóli«. Felli jeg mig miklu betur við hið síðara. Þetta er að vísu smávægilegt atriði og verður sjálfsagt athugað síðar; en til þess er málið að skýra hugsunina, og skylt er að vanda það svo, að ákveðið sje og afmarkað það, sem við er átt. Þá er annað atriði, sem líka verður að bíða til síðari athugunar, og má búast við, að um það verði ekki allir á eitt sáttir. Það er, hvar best muni að hafa skólann. Um það er ekkert ákveðið í frv. Má þar ganga að því vísu, að dómar verði misjafnir. Veit jeg um marga, sem vilja hafa skólann í sveit og hyggja hann þar betur kominn en í kaupstað. Í sambandi við það vil jeg leyfa mjer. með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp áskorun frá allmörgum konum úr nokkrum sýslum á Norðurlandi: »Vjer undirritaðar konur á Norðurlandi viljum hjer með skora á hið háa Alþingi Íslendinga að gera ráðstafanir til þess, að komið verði á fót húsmæðraskóla í sveit á Norðurlandi, svo fljótt sem ástæður frekast leyfa. Vjer viljum sjerstaklega leggja áherslu á það, að skólinn verði settur í sveit og hafi jörð til afnota, því vjer álítum, að með því sje meiri trygging fyrir því, að skólinn geti komið að haldgóðum notum fyrir alþýðukonur. Mars 1917. Virðingarfylst. Guðrún Sigurðardóttir, Halldórsstöðum, S.-Þingeyjarsýslu. Halldóra Arnljótsdóttir, Þórshöfn, N.-Þingeyjarsýslu. Hólmfríður Pjetursdóttir, Gautlöndum, S.-Þingeyjarsýslu. Jónína Sigurðardóttir Líndal, Akureyri. Kristbjörg Marteinsdóttir, Ystafelli, S.-Þingeyjarsýslu Margrjet Simonardóttir, Brimnesi, Skagafjarðarsýslu. María Jónsdóttir, Reykhúsum, Eyjafjarðarsýslu. Ragnheiður Davíðsdóttir, Fagraskógi, Eyjafjarðarsýslu. Sigríður Ólafsdóttir, Árgerði, Eyjafjarðarsýslu. Sólveig Pjetursdóttir, Völlum, Eyjafjarðarsýslu. Valgerður Lárusdóttir Briem, Hrafnagili, Eyjafjarðarsýslu. Vilborg Guðmundsdóttir, Grjótnesi, N.-Þingeyjarsýslu.« Jeg drep að eins lauslega á þetta atriði nú, hvar skólinn eigi að standa. Þeir, sem vilja koma með ákveðnar skoðanir í því efni, munu fá tækifæri til þess síðar. Annars býst jeg við, að ágreiningur verði um það í báðum deildum. En von mín er sú, að það verði aldrei frv. til falls, og illa væri það farið, ef einhver annar smávægilegur ágreiningur yrði því að fótakefli. Get jeg ekki heldur sjeð, að við slíku sje hætt, því að hjer er ekki farið fram á neitt, sem stranda þarf á yfirstandandi ástæðum. En þá væri vel farið, ef við gætum unnið að þjóðþrifamálum og bygt fyrir komandi kynslóðir í kyrþei, meðan hæst láta herbrestirnir og vopnagnýrinn í umheiminum. Jeg vil styðja till.háttv.flm. (M. K.), að máli þessu verði vísað til mentamálanefndar og vona jeg, þótt ágreiningur kunni að rísa um einstök atriði, þá komi hún sjer saman og sjái bestu leiðirnar. Jeg sje, að háttv.flm. (M. K.) hefir beðið um orðið, en býst ekki við að geta svarað athugasemdum þeim, er hann kann að gera við ræðu mína, vegna þess, að jeg er kallaður hjeðan úr þingsalnum. Annars vil jeg benda honum á það, að ef skólinn yrði stofnaður í sveit, þá þætti mjer vel við eiga, að stofnaður yrði sjerstakur skóli á Akureyri, á líkan hátt og Húnvetningar hafa gert hjá sjer. Mundi þeim skóla sjálfsagt verða veittur opinber styrkur. Finst mjer, að þetta gæti verið millivegur. Viðurkenni jeg það fúslega, að þörf er á slíkum skóla í kauptúnum, ekki síður en í sveit, en öðruvísi er þar til háttað og annað, sem með þarf. Mundi það því óneitanlega vera besta ráðið að hafa hvorn skólann á sínum stað.

Flm. (Magnús Kristjánsson) Hæstv. atvinnumálaráðherra hefir, að því er mjer skildist, ekki tekið nákvæmlega eftir orðum mínum. Hann (atvinnumálaráðh.) sagði, að jeg gengi út frá því, að málið sje hjer nýtt í frumvarpsformi. Það voru ekki mín orð, heldur sagði jeg, að málið væri ekki nýtt í þinginu, og er mjer fullkunnugt um alt það, er hann sagði um sögu málsins frá upphafi. Annars víkur því dálítið öðruvísi við en honum fórust orð um frv. 1907. Hugmyndin er þar að eins um lítinn sveitaskóla, sniðinn, að mestu eftir »Den praktiske Jenteskole i Smaalenenes Amt i Norge«. Hjer er öðru máli að gegna og um alt annan grundvöll að ræða. Hitt var alveg rjett tekið fram af hæstv. atvinnumálaráðh., að ágreiningur mundi verða um það, hvar skólinn eigi að standa. Í sambandi við áskorunarskjal það, er hann las upp frá norðlenskum konum, þá get jeg lýst yfir því, og hefi þegar gert það í framsögu minni, að hjer liggur frammi annað áskorunarskjal frá konum, svo að þúsundum skiftir. Finn jeg ekki ástæðu til að lesa það upp og tefja með því fyrir störfum hæstv. deildar. Vona jeg, að háttv.þm. kynni sjer það sjálfir, er þeir rannska málið. En þar sem áskorunum þessum ber ekki saman um staðinn, þá ætti það að nægja til þess, að það atriði yrði látið liggja á milli hluta fyrst um sinn. Enda skortir málið undirbúning til þess, að hægt sje að ræða um það. Kemur það fyrst til greina er til framkvæmdanna kemur, og verður það þá að líkindum hlutverk stjórnarráðsins og fræðslumálastjórnar að ákveða staðinn. Þá vil jeg með örfáum orðum minnast á athugasemdir hæstv. atvinnumálaráðh. um nafn skólans. Eftir minni hyggju er »hússtjórnarskóli« betra nafn, Það orð er rýmra. Og eftir algengri merkingu orðsins »húsmóðir«, þá er það vafalaust, að fleiri konur hafa þörf á mentun þeirri, er skólinn á að veita, heldur en þær, sem því nafni nefnast. Þar sem hæstv. atvinnumálaráðh. er farinn af fundi, sje jeg ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um málið að þessu sinni.

Frsm. (Guðjón Guðlaugsson) Það er að eins fyrir siðasakir að jeg stend upp. Nefndin hefir komist að þeirri niðurstöðu, að frv. beri að samþykkja alveg óbreytt. Tilgangurinn er sá að setja þessi lög í fult samræmi við tvenn önnur forðalög, sem komið hafa síðar, lög nr. 44, 11.júlí 1911, um samþyktir um heyforðabúr, og viðaukalög nr. 47, 10. nóv. 1918. við lög nr. 24, 9. júlí 1909, um samþyktir um kornforðabúr til skepnufóðurs; taki landssjóður þátt í að borga af þeim á sama hátt. Nefndin leggur því eindregið til, að frv. verði samþykt óbreytt.