Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það mun vera nokkuð óvenjulegt að flytja frv. til l. um að skipa nefnd eins og hér er lagt til. En í grg. taka flm. fram hvers vegna það er. Ástæðan er sú að áður hefur hér verið flutt á hv. Alþingi till. til þál. um skipan nefndar til að gera sérstaka úttekt á kjörum láglaunahópa. Sú tillaga var samþykkt hér á hv. Alþingi. Þetta er eitt af baráttumálum hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Það náði samþykki hér á hv. Alþingi en eftirtekjan er heldur rýr - efndirnar nánast engar. Og það mun vera ástæðan fyrir því að sú leið er farin að flytja hér frv. til l. um að skipa nefnd. Og það, sem er athyglisvert við það að öðru leyti, er að nefndin skal skipuð hlutlausum sérfróðum aðilum til þess að skilgreina hugtakið "láglaunahópar" og gera úttekt á raunverulegum kjörum þeirra. Það bar til tíðinda - og þótti fréttnæmt - í gær að hæstv. ríkisstj. hefði á fundi sínum ákveðið að gera nú leit að þessum láglaunahópum sem mörgum virðast vera týndir í þjóðfélaginu. Það er augljóst mál að flutningur þessa máls hefur stuggað við ráðherrum þannig að þeir hafa ákveðið að vera fyrri til í kapphlaupinu svo að vel má vera að flutningur þessa máls hafi þegar skilað nokkrum árangri. Nú skulum við að vísu ekki slá því föstu því að þó að ríkisstj. samþykki að leit skuli hafin er ekki víst að þeir komi í leitirnar. Mig langar til að fara örfáum orðum um þetta mál frekar og þá m.a. með vísun til þess sem fram hefur komið í umr. áður. Hér á hv. Alþingi hafa farið fram ítarlegar umr. um kjaramál að undanförnu í tilefni af bráðabirgðalögum ríkisstj., sem hér hafa legið fyrir til staðfestingar, um afnám vísitölukerfis, um afnám samningsréttar. Fjölmiðlar eru allir fullir af upplýsingum um gífurlega kjaraskerðingu sem launþegar hafi mátt þola og taka á sig og þjóðfélagið nánast snýst um fátt annað en það lífskjarahrun eða þá lífskjarafórn sem orðið hafi á undanförnum árum og misserum. Menn hafa misjafnar skoðanir á orsökum þess arna, en flestum ber saman um það að kjör þjóðarinnar hafi farið versnandi. Og menn spyrja óhjákvæmilega ýmissa spurninga um það hverjum er ættað að bera byrðarnar. Er þar farið eftir eðlilegum sjónarmiðum sanngirni og réttlætis eða er hér um að ræða einhliða lífskjarafórn? Og allt snýst þetta tal að lokum um láglaunahópana, láglaunafólkið og hlut þess. Það má furðulegt heita að í allri þessari umr. skuli þykja alveg sérstök ástæða til þess að setja á laggirnar sérstaka nefnd til þess að rannsaka það hvað menn eiga við með þessu. Hvað eiga menn við þegar menn tala um láglaunafólk? Hvar er þetta fólk að finna? Í hvaða stéttarfélögum er það? Í hvaða atvinnuvegum er það? Hver eru kjör þess? Eigum við virkilega að trúa því að það liggi ekki fyrir sæmilegar upplýsingar í þessu hagspaka þjóðfélagi - þar sem hagfræðilegar upplýsingastofnanir spretta upp eins og gorkúlur á haug og eru að verða óteljandi - um það hver tekjuskiptingin í þjóðfélaginu er? Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson vildi meina að það skorti ekki upplýsingar. Hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson vísaði því algjörlega á bug að við verkalýðshreyfinguna væri að sakast um fátækt og bág kjör láglaunafólks. Hins vegar vildi hann meina að það skorti mikið á skilning ráðamanna - stjórnmálamanna - á kjörum þess. En meginspurningin er þessi: Er það virkilega svo að það vanti fyrst og fremst upplýsingar um hag þessa fólks? Ég skal ekki fullyrða um það, hvort svo er. Auðvitað liggja upplýsingarnar fyrir, en kannske skortir dálítið á úrvinnslu þeirra. Ég held að það skorti ekki upplýsingar um kaupgjaldstaxta verkalýðshreyfingarinnar og það vantar ekki upplýsingar um hvaða stéttir það eru sem raunverulega bera úr býtum kaup samkvæmt þessum töxtum. Þannig vitum við í stórum dráttum hvaða hópar þjóðfélagsins það eru sem ekki njóta annarra kjara en fram kemur í þessum kauptöxtum, þ.e. búa ekki við ákvæðisvinnukerfi, njóta ekki yfirborgana af einu eða neinu tagi. Engu að síður er það svo að ef það væri staðreynd að Íslendingar eða íslenskir launþegar lifðu af þessum töxtum þá væri ekki nokkur vafi á því að það væri hungursneyð í þessu landi, það væri hrein og klár hungursneyð. Það er ekki nokkur vafi á því að það væru komnar hér fram harðar kröfur um það að rannsaka hvaða hópar það væru sem hér byggju raunverulega við hungur, hvaða hópur það væri sem væri fyrir neðan hungurmörk. Vegna þess að það er engin leið að halda því fram að hægt sé að framfleyta fjölskyldu af tekjum einnar fyrirvinnu á lægstu töxtum verkalýðshreyfingarinnar. Og reyndar liggur það ljóst fyrir að um 90% a.m.k. af meðlimum ASÍ eru láglaunafólk samkvæmt skilgreiningum sem notaðar hafa verið þar. Ólafur Björnsson prófessor hefur nýlega vakið athygli á því að ef allt það væri satt og rétt sem sagt hefur verið um kjör fólks á Íslandi út frá þessum töxtum og ef allt það væri satt og rétt sem sagt hefur verið og samþykkt á ótal fjölmennum samkomum um þá skerðingu á umsömdum kjörum sem fólk hefur mátt þola, einkum og sér í lagi á rúmum s.l. áratug, þá væru þjóðartekjur Íslendinga áreiðanlega ekki einu sinni helmingur af því sem mönnum ber þó saman um að þær séu. M.ö.o. það virðist allt benda til þess að staðreyndir og "staðreyndir í umræðum" um kaup og kjör séu sitt hvað. Ef við lítum í kringum okkur í þjóðfélaginu og spyrjum hver séu ytri tákn raunverulegra lífskjara íslenskra fjölskyldna - svona yfirleitt - ef við lítum á híbýlakostinn, ef við lítum á fermetrafjölda íbúða og berum það saman við það sem gengur og gerist hjá launþegum annarra þjóða, ef við lítum á bifreiðaeign, ef við lítum á ferðalög til útlanda, ef við lítum á heimilistækjabúnað á venjulegu íslensku heimili, ef við lítum á vídeó-æðið - en því er m.a. haldið fram að Íslendingar séu lengra komnir í vídeó-vitleysu en nokkur önnur þjóð á byggðu bóli, sem sé mun meiri vídeótækjaeign á Íslandi en meðal Svía, sem er talin sæmilega efnuð þjóð - ef við lítum á þessar staðreyndir og spyrjum síðan: Lifir þetta fólk virkilega á Sóknartöxtum? Er þetta fólk virkilega með 11 þús. kr. á mánuði? Lifir þetta fólk á töxtum Dagsbrúnar eða Verkamannasambandsins? Er þetta láglaunafólkið á Íslandi? Og þá liggur náttúrlega í augum uppi að það er meira en lítið skrýtið. Niðurstaðan virðist vera sú að Íslendingar lifa ekki af kauptöxtum sem verkalýðshreyfingin semur. Auðvitað er ein meginskýringin sú að raunverulegar atvinnutekjur heimila, raunverulegar ráðstöfunartekjur heimila, byggjast á tekjum fleiri en einnar fyrirvinnu. Ég hef ekki við höndina nákvæmar tölur um það hver atvinnuþátttaka giftra kvenna er eða sambúðarfólks en ég veit að hún hefur farið mjög ört vaxandi.  Heimilin lifa á tekjum sem er yfirleitt aflað af tveimur fyrirvinnum eða fleirum. Þar við bætist að það er mjög algengt á því tímaskeiði ævinnar, þegar fjölskyldan er að vinna það óyfirstíganlega, þ.e. að koma sér upp þaki yfir höfuðið, þá vinna báðar fjölskyldufyrirvinnurnar aukavinnu, yfirvinnu, kvöldvinnu, helgarvinnu o.s.frv. Og jafnvel þessar tölur koma ekki fram í opinberri kórréttri "statistík" yfirvinnutíma á Íslandi af mjög skiljanlegum ástæðum. Það er vegna þess að ef allt væri fram talið í tekjum sem slík fjölskylda verður að afla ef hún á að standa undir þeim lífskjörum sem við Íslendingar gerum kröfur til, ef allar þær tekjur væru taldar fram þá væri þetta mesta hátekjustétt - mestu hátekjufjölskyldur þjóðfélagsins - og skattlögð svo grimmilega að þar með væri ávinningurinn af þessari tekjuöflun fyrir bí. M.ö.o. ég held að það verði að slá því föstu að kjaramálaumræða, sem tekur mið af töxtum verkalýðsfélaga, er yfirleitt út í bláinn og kjaramálaumræða, sem snýst um það að mæla kaupmátt launa út frá kauptöxtum, ja - hún getur verið skemmtileg út af fyrir sig, fróðleg um margt, en hún hefur ekkert að gera með raunveruleg lífskjör Íslendinga, kaupmátt ráðstöfunartekna eða raunveruleg lífskjör. Hver er þá skýringin á því að umsamdir taxtar verkalýðshreyfingarinnar, verkalýðsfélaga og vinnuveitenda liggja svo lágt niðri að það deilir enginn um það lengur að það er ekki á færi nokkurrar fjölskyldu að lifa af þessu? Til hvers er verið að gera slíka samninga? Jú, eins og fram hefur komið þá er sagt: Ja, þetta eru lágmarkssamningar. Eru þá einhverjir hópar - það er kannske spurningin sem hér er verið að biðja um að fá svör við - eru þeir hópar fjölmennir í þessu þjóðfélagi, eru þær fjölskyldur margar sem þurfa að framfleyta sér og sínum af þeim hungurtaxtatekjum sem verkalýðshreyfingin hefur náð í kjarasamningum - þeim tekjum sem slíkir taxtar skila einni fyrirvinnu? Það er kjarni málsins. Það hefur nefnilega ekki fengist upplýst hversu margar þær fjölskyldur eru. Það hefur mörgum tölum verið hreyft en þrátt fyrir allt, þrátt fyrir allar umræður sem orðið hafa um vísitölukerfi t.d. hér á hv. Alþingi á s.l. vori, þrátt fyrir allar umræður um kjör láglaunahópa í seinustu kosningabaráttu og þrátt fyrir allar umræður sem urðu í stjórnarmyndunarviðræðum milli allra flokka um þessi mál þá vantar mikið á að það sé upplýst hverjar eru þær fjölskyldur í landinu þar sem fyrirvinnan er ein og þarf að framfleyta fjölskyldu - kannske fjögra manna fjölskyldu af þessum hungurtöxtum. Hvað eru þær margar? Hvar er þær helst að finna? Það er kjarni málsins. Það er þetta sem hér er verið að biðja um að fá upplýst. Auðvitað má það furðulegt heita að þessar upplýsingar skuli ekki liggja fyrir. Hvernig stendur á því að verkalýðshreyfingin, sem líka hefur sínar hagstofnanir, hefur ekki getað unnið úr hinni almennu "launastatistík" þessar upplýsingar? Er ekki tiltölulega auðvelt að afla þessara upplýsinga á tölvuöld? Ég hefði haldið það. Það er fyrir lifandis löngu tímabært að þessar upplýsingar liggi skilmerkilega fyrir og með þeim hætti að hægt sé að vinna úr þeim upplýsingum aðrar upplýsingar um félagslegt ástand á Íslandi á verðbólguáratugnum. Við spyrjum t. d.: Er það svo að launamismunur í reynd hafi farið vaxandi á óstjórnarárunum frá 1971 til dagsins í dag? Hefur félagslegt misrétti farið vaxandi á þessum óstjórnarárum? Sjáum við merki þess sem stundum er - t.d. að taka í húsnæðismálum - haldið fram að lánakerfið hafi raunverulega sprungið, raunverulega hrunið í rúst undir stjórn hæstv. fyrrv. húsnæðismálaráðherra, formanns Alþb., og nú sé komin til skjalanna heil ný kynslóð sem býr allt í einu við allt önnur kjör og verri en fyrri kynslóðir í landinu og á þess ekki lengur kost raunverulega með góðu móti að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Hvaða áhrif hefur t.d. hrun húsnæðislánakerfis á raunverulega lífsafkomu þeirra fjölskyldna sem verða að komast af á hungurtaxtakaupi einnar fyrirvinnu sem ég vitnaði til áðan? Það er auðvitað alveg augljóst mál að einstæð móðir eða einstætt foreldri með nokkur börn á framfæri sem vinnur í starfi þar sem ekki er um að ræða kaupauka af neinu tagi, þar sem ekki er um að ræða neins konar ákvæðisvinnukerfi, þar sem ekkert er um að ræða annað en tekjur fyrir 8 stunda vinnudag á þessum hungurtöxtum - þessi fjölskylda hlýtur raunverulega að búa á hungurstigi. Fjölskylda, með 11 þús. kr. á mánuði, getur ekki komist af í þessu þjóðfélagi. Slík fjölskylda getur ekki leigt íbúð á þeim kjörum sem eru hér á markaði, hún er dæmd alveg frá þátttöku í því íslenska þjóðfélagi sem gerir ráð fyrir því að allar fjölskyldur eigi að eignast þak yfir höfuðið; það er ógjörningur með öllu að hún geti það. Í raun og veru er fyrirvinna þessarar fjölskyldu að verulegu leyti dæmd frá þátttöku í atvinnulífinu vegna þess að það er raunverulega kraftaverk sem heyrist talað um á hverjum degi ef einstæð móðir, sem á fyrir 3–4 börnum að sjá, eða einstætt foreldri - svo að farið sé nú eftir kyngreiningarformúlum dagsins í dag - skuli á hverjum degi geta farið frá þessari fjölskyldu sinni og unnið sína vinnu á vinnustað. Þær píslir, þær hörmungar og sú félagslega martröð, sem á þetta fólk er lögð, er ólýsanleg og ég lýsi furðu minni á því, miðað við þann mikla fjölda útskrifaðra akademískra manna sem eru félagsfræðingar og félagsráðgjafar af öllu tagi að ekki skuli hafa komið fram í almennri þjóðmálaumræðu skarpari lýsing eða raunverulega sönn lýsing á þeirri óskaplegu fátækt og því óskaplega vonleysi sem þetta fólk í raun hlýtur að búa við. Það er út frá þessum staðreyndum fyrst og fremst sem þetta mál er brýnt þótt óvenjulegt sé. Það er mjög æskilegt að þessi nefnd verði skipuð og hún hefji störf. Það er rétt leið sem hérna er boðuð - sú að nefndin verði skipuð sérfróðum mönnum sem ekki eru fyrst og fremst talsmenn einstakra hagsmunahópa þó að sjálfsagt sé að þeir leiti sér upplýsinga og gagna alls staðar þar sem slíkar upplýsingar er að fá. Það er sjálfsagt ekki tímabært hér í tilefni af þessu frv. að ræða spurninguna um hvað er til ráða, hvað helst er hægt að gera á hvaða vettvangi og með hvaða aðferðum til þess að bæta kjör þessa fólks. Við skulum fá þessar upplýsingar á borðið og sá vandi hlýtur náttúrlega að brenna á forystumönnum verkalýðsfélaganna í landinu. Menn greinir á um það hvort verkalýðshreyfingin hafi staðið í stykkinu í þessu efni eða ekki. Menn greinir á um það hvort löggjafarvaldið, ríkisvaldið, hafi gegnt skyldum sínum í þessum efnum. Það er kannske ástæða til þess að fara nokkrum orðum um það. Menn deila ekki um það að árangur verkalýðshreyfingarinnar í því að tryggja lífskjör þessara hópa er náttúrlega hörmulegur. En er við hana eina að sakast. Menn gætu haldið því fram að harðdrægni atvinnurekenda hefði reynst slík í kjarasamningum að þar væri ástæðuna að finna. En ég held að - burtséð frá öllum umræðum um það hvort einstök verkalýðsfélög hafi staðið í stykkinu og einstakir verkalýðsforystumenn - meginskýringin á þessu sé önnur. Hana er að finna í gjörsamlega úreltu skipulagi og vinnubrögðum verkalýðshreyfingarinnar sjálfrar. Hvað á ég við með því? Ég á við með því að verkalýðshreyfingin hefur látið undir höfuð leggjast núna í aldarfjórðung að standa við yfirlýsta stefnu sína, margsamþykktar ályktanir ASÍ-þinga, um það að breyta sjálf skipulagi sínu á þann veg að í staðinn fyrir að sundra launafólki á vinnustöðum - sameini hún fólkið í ein heildarsamtök innan hvers einstaks atvinnuvegar. Kemur þetta þessu máli við sem við erum að ræða um núna? Ég segi: Já, alveg tvímælalaust. Við erum að ræða um launabil. Við erum t.d. að varpa fram þessari spurningu: Ef það er staðreynd að þjóðarframleiðsla okkar, þ.e. þjóðartekjur á mann, fer ekki vaxandi og það er staðreynd að hún muni fara minnkandi annað árið í röð, ef allt bendir til þess að ytri skilyrði þjóðarbúskaparins verði með þeim hætti að þjóðartekjurnar og hlutur launþega í þeim verði ekki aukinn hvað erum við þá að tala um ef við erum um leið að segja að það verði að koma í veg fyrir að fjölskyldur á Íslandi líði raunverulega skort og búi við hungurstig? Við erum að segja að það verði að breyta tekjuskiptingunni innbyrðis. Við erum að segja að í þeim kjarasamningum, sem næst verða gerðir, verði það að vera forgangsverkefni að það fólk, sem ekki á til hnífs og skeiðar, sem eru þessir raunverulegu láglaunahópar sem er ætlað að lifa af tekjum sem duga ekki til þess að framfleyta fjölskyldu, verði hækkaðir en sú kauphækkun verður ekki sótt til aukinnar þjóðarframleiðslu eða aukinna þjóðartekna að öllum líkindum; það verður að taka það af öðrum. Við erum m.ö.o. að ræða um að það verði að breyta launabilunum, launakerfunum, sem aðilar vinnumarkaðarins hafa samið um. Við eigum að gera þá kröfu til verkalýðshreyfingarinnar ef við erum þeirrar skoðunar að kjarasamningar eigi að vera frjálsir að það sé hlutverk hennar við þessi skilyrði að breyta tekjuskiptingunni sjálfri. Hvernig er verkalýðshreyfingin í stakk búin til þess? Hefur henni tekist það á undanförnum árum og áratug? Nei, henni hefur ekki tekist það. Mun henni takast það? Ég er að segja að skipulag verkalýðshreyfingarinnar, ef við lítum á það vinnustað fyrir vinnustað, stuðlar ekki að því að þetta verði gert - einfaldlega vegna þess að á fjölmennustu vinnustöðunum er það svo að skipulag verkalýðshreyfingarinnar sundrar fólkinu. Á hverjum einstökum vinnustað eru dæmi þess að starfsfólkið skiptist mjög oft upp í 10–12–15 - jafnvel 20 verkalýðsfélög, dæmi eru um það að kjarasamningar eru gerðir svo nemi mörgum, mörgum tugum og hundruðum með margvíslegum launabilum og dæmi eru um það að fólk sé í allt að 40 stéttarfélögum. Hvað þýðir þetta? Þetta þýðir það að hið ófaglærða fólk, sem er fjölmennt, gengur til kjarasamninga sem eru heildarsamningar og eru lágmarkssamningar. Síðan þýðir þetta skipulag verkalýðshreyfingarinnar það að þeir hópar, sem sterkari hafa markaðsaðstöðuna, sem eru fámennari, vinna sérhæfð störf, koma á eftir þegar hinum almennu kjarasamningum er lokið og segja: Ja, síðan er eftir okkar hlutur. M.ö.o., láglaunafólkið í þjóðfélaginu er því, samkvæmt því skipulagi sem verkalýðshreyfingin býr við, látið draga kerruna, það er látið draga plóginn, það raunverulega ber þessa stéttabaráttu, þessa kjarabaráttu, á herðum sér. En síðan koma allir hinir á eftir, sem gjarnan þurfa minna á sig að leggja, eða minna að fórna í sjálfri kaupgjaldsbaráttunni og hafa allt sitt á þurru og tryggja sér auðveldari og betri kjarabætur. Meðan verkalýðshreyfingin býr við þetta skipulag þá er ég svartsýnn á að hún nái árangri í því að rétta hlut láglaunafólksins. Það er dapurlegt til þess að vita að slíkt ginnungagap skuli vera milli yfirlýstrar stefnu verkalýðshreyfingarinnar og raunverulegra efnda eins og fram kemur í þessu máli. Það er dapurlegt til þess að vita að verkalýðshreyfingin skuli viðurkenna vandamálið, lýsa því yfir í stefnusamþykktum en hafast síðan ekkert að til þess að fylgja því fram. Fyrir mörgum, mörgum áratugum hefur verkalýðshreyfingin í grannlöndum okkar tekið upp skipulag sem miðar að því að sameina fólkið á vinnustöðunum í eina hreyfingu. Það stuðlar að því með því kerfi og með þeim vinnubrögðum að taka upp "solidaritets"-pólitík í launamálum. Það er slíkt kerfi sem dregur úr tilhneigingunni til launamismunar þar sem kjarasamningar fara fram á sama tíma innan sama atvinnuvegar fyrir alla, hvort heldur þeir eru faglærðir eða ófaglærðir, hvort heldur þeir gegna störfum við stjórnun eða framleiðslu. Þegar fólkið er sameinað í einu félagi, þegar upplýsingarnar liggja fyrir um launabilið innbyrðis milli fólks í þessum atvinnuvegi, þegar upplýsingar liggja fyrir um greiðslugetu í þessum atvinnuvegi, þá eru öll ytri skilyrði miklu hagstæðari til þess að reka þá "solidaritets"-pólitík, að draga úr þeirri tilhneigingu markaðsins til launamismununar sem alltaf er fyrir hendi. Og það er í þessum punkti sem verkalýðshreyfingin hefur brugðist, og þá á ég ekki við verkalýðshreyfinguna sem slíka, þá á ég fyrst og fremst við þá fámennu stjórn innan hennar sem hefur lagt hana undir sig og viðhaldið þar völdum sínum í skjóli ólýðræðislegra vinnubragða og fyrst og fremst hreiðrað þar um sig í skjóli flokksræðis. Það vita allir við hverja ég á og ég þarf ekki að hafa um það fleiri orð. M.ö.o. það er skipulag verkalýðshreyfingarinnar sjálfrar sem á sinn þátt í því að kjör láglaunafólksins eru eins slæm og raun ber vitni. En það er náttúrlega fleira sem heldur niðri launum og um það þarf ekki að hafa mörg orð. Það hefur komið fram í þeim umr. sem hér hafa orðið um launamálin. Það er staðreynd, og það varðar stjórnmálamennina, ríkisstjórnirnar og stjórnmálaflokkana, að efnahagsstefnan á Íslandi á s.l. rúmum áratug hefur m.a. borið það einkenni að sífellt hefur verið aukinn sá hluti þjóðarteknanna sem varið er til fjárfestingar, sá hlutinn er miklu hærri heldur en með öðrum þjóðum. Þetta háa hlutfall fjárfestingar hefur ekki skilað neinum arði eða mjög takmörkuðum arði og þetta er auðvitað meginástæðan fyrir því að hlutur launþega hefur farið versnandi. Oft er erfitt fyrir launþega að átta sig á þessu vegna þess að í fljótu bragði virðist þetta vera skrýtið. Fjárfestingin á að vera það sem keyrir áfram hagvöxtinn, það sem stuðlar að efnahagslegum framförum, en að vitlausar fjárfestingar, of miklar fjárfestingar, bitni raunverulega á kjörum þjóðarinnar í heild, það er ekki eins einfalt mál, en engu að síður einhver dapurlegasta staðreyndin eftir hörmungaróstjórnina á þessum liðnu tólf árum. Það er ein spurning sem mig langar til þess að nefna líka í sambandi við þessi mál. Í launamálaumr. á s.l. sumri hefur því verið haldið fram að ein ástæðan fyrir slæmum kjörum hinna fjölmennari hópa ófaglærðra, láglaunahópanna, sé sú að þeir fái raunverulega ekki í sinn hlut í útborguðu kaupi nema lítinn hlut af raunverulegum umsömdum launum. M.ö.o. að hlutfall launatengdra gjalda sem samið er um í kjarasamningum til hinna og þessara félagslegra aðgerða og ekki aðeins félagslegra aðgerða, m.a. í þágu verkalýðshreyfingarinnar sem slíkrar, hafi orðið til þess að hlutfall útborgaðra launa samkvæmt þessum kjarasamningum hafa farið minnkandi. Í þessu efni sagði hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson með leyfi forseta: "Þá má einnig bæta því við að vegna þeirra launatengdra atriða sem ég taldi upp áðan, orlof, tryggingar, styttri vinnutími o. fl., þá hefur skipting launakostnaðar í þjóðfélaginu breyst. Og það hefur komið mjög hart niður á þeim sem eru með lægstu launin. Hluttallið milli útborgaðra launa og launatengdra gjalda hefur gjörbreyst þannig að útborguð laun hafa hlutfallslega lækkað en launatengdu gjöldin hafa hækkað. Þetta hefur haft mjög skaðleg áhrif gagnvart láglaunafólki, sérstaklega í mikilli verðbólguþróun." Þetta er eitt þeirra atriða sem ég tel að sú nefnd, sem hér er lagt til að verði sett á laggirnar, taki fyrir og rannsaki. Því hefur verið haldið fram að fyrir hverjar þúsund krónur í útborguðum launum sé raunverulegur launakostnaður 1 500 kr. Og þá vitna ég til greinar um þetta efni, Mælikvarðar á lífskjör, eftir dr. Vilhjálm Egilsson í Morgunblaðinu 28. sept. s.l. Nú er spurning: Ef það er staðreynd í væntanlegum kjarasamningum að hlutur launþega í þjóðarframleiðslu eða þjóðartekjum verði ekki aukinn í heild, ef næstu kjarasamningar eiga þar af leiðandi fyrst og fremst að snúast um breytta tekjuskiptingu innbyrðis, ef það er staðreynd að það þarf að taka af þeim sem betri hafa kjörin og raunverulega láta þá taka á sig auknar kjarafórnir, þeir hafa betur efni á því, ef við ætlum raunverulega að bæta hlut láglaunafólksins, þá er ein spurning enn: Er hægt við þessi skilyrði og er verkalýðshreyfingin reiðubúin til þess við þessi skilyrði að semja um það að draga úr þeim hlut launatengdra gjalda sem ekki rennur í vasa launþega, a.m.k. meðan efnahagskreppan varir? Er þetta ekki ein leið til þess að mæta þeirri kjaraskerðingu sem launþegar hafa orðið að taka á sig? Þetta er atriði sem ég beini til launþegaforingja sem hér eru inni og hér eiga sæti á þingi, þetta er þýðingarmikið mál og þarfnast svara. Verkalýðshreyfingin hefur samið um launaskatt og samdi um hann beinlínis í því skyni að þeir fjármunir rynnu til húsnæðismála, sem ríkisvaldið og forustumenn flokka, jafnvel þótt þeir kenni sig við verkalýðshreyfinguna, hafa síðan ekki staðið við. Er þá ástæða til þess að endurskoða það þannig að þessi hluti sem er raunverulega hluti af umsömdum launum, renni til launþega úr því að honum er hvort eð er ekki varið til félagslegra aðgerða. Hvað um þann hluta af launatengdum gjöldum sem fer kannske fyrst og fremst til þess að byggja skrifstofuhallir handa verkalýðsrekendum? Má endurskoða það næstu tvö árin á sama tíma og kjaraskerðingin er hvað verst? Ein spurning enn handa forustumönnum í verkalýðshreyfingunni: Er þess að vænta að það ýti undir verkalýðsforingjana, þegar þeir standa frammi fyrir þeirri staðreynd að hér hefur á undanförnum árum myndast í þjóðfélaginu hópur fólks sem býr orðið við skort og hungur, að taka nú til alvarlegrar og hleypidómalausrar íhugunar breytingar á skipulagi og starfsháttum verkalýðshreyfingarinnar? Eru þeir nú reiðubúnir til þess að hætta að sundra fólkinu á vinnustöðunum samkvæmt úreltu skipulagi í allt of mörg sértæk verkalýðsfélög? Eru þeir reiðubúnir að standa við sínar eigin samþykktir í nafni "solidaritets" og launajöfnunar, víkja frá hagsmunum flokka sinna, sem hafa stjórnað verkalýðshreyfingunni í allt of ríkum mæli hingað til, og gera nú að veruleika eigin samþykktir í þessu efni einmitt til þess að draga úr því misrétti sem er orðið allt of mikið, óþolandi mikið? Sumir segja að árangur aðila á vinnumarkaðinum í kjarasamningum sé slíkur að ríkisvaldið verði að grípa inn. Sumir halda því fram að það sé fyrst og fremst Alþingi. Alþingi sé líklegra til þess að geta það. Þetta eru spurningar sem voru þaulræddar í stjórnarmyndunarviðræðunum. Þar voru uppi tillögur, ég hugsa í öllum þingflokkum, um það - að því er varðar vísitölukerfið, að í stað þess að láta kerfið vera óbreytt, skyldi greiða fasta krónutölu til allra. Engu að síður var það óbreytt að þær vísitölubætur, sem greiddar voru, voru hlutfallslega upp allan launaskalann. Ég segi að í öllum flokkum voru uppi tillögur um að þetta skyldi ekki gert, heldur skyldu dýrtíðarbætur greiddar sem föst upphæð, t.d. miðað við meðallaun og þannig fengju þeir, sem hærri hafa launin, minna í sinn hlut, en þetta gæti þýtt raunverulega kauphækkun til hinna lægst launuðu. Það er ekkert launungarmál að einmitt þeir menn í öllum flokkum, sem gegna trúnaðarstörfum á vegum aðila vinnumarkaðarins, hvort heldur er í launþegafélögum eða á vegum vinnuveitenda, voru á einu máli um að þessi leið væri ófær, óframkvæmanleg. Auðvitað hefur hún verið reynd áður, ég viðurkenni það, og við vitum í stórum dráttum til hvers hún leiðir. Íhlutun Alþingis með lögum um launabilin er neyðarúrræði, segja menn. Ef menn eru á annað borð þeirrar skoðunar að þetta eigi að vera verkefni aðila vinnumarkaðarins er óæskilegt að ríkisvaldið geri það. Það hefur verið reynt og reynslan af því er slæm. En það er ekki hægt að horfa upp á þetta miklu lengur. En spurningin er um það hvort líklegt sé að Alþingi eða ríkisvaldið geri betur með beinni lagalegri íhlutun. Um það eru menn ekki sannfærðir. A. m. k. má á það benda að við erum að mótmæla því hér, stjórnarandstæðingar, og stjórnarliðar eru í vaxandi mæli að taka undir það með okkur, við erum að mótmæla því að verkalýðshreyfingin hafi verið svipt samningsrétti. Við erum m.ö.o. að segja: Látið þið aðila vinnumarkaðarins semja um kaup og kjör um leið og vísitölukerfi er afnumið og aðstæður í þjóðfélaginu eru þannig að kjarasamningar snúast fyrst og fremst um tekjuskiptingu launþega innbyrðis og endurúthlutun á því. Við teldum alveg sjálfsagt að segja einmitt við þær kringumstæður: Nú er komið að því að verkalýðshreyfingin sem slík neyti réttar síns til frjálsra kjarasamninga til þess að stokka upp úrelt launakerfi, draga úr launamismun og sýna í verki að hún sé til þess bær og fær að rétta hlut láglaunafólksins í frjálsum kjarasamningum. Þetta er auðvitað sú leið sem ríkisstj. átti að fara. Þetta er sú leið sem við mælum með. Það er margt sem bendir til þess að þessari skoðun vaxi fylgi á þingi. Við vitum það ekki enn þá. Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta mál. Ég mæli eindregið með því að þetta mál fái skjóta og góða afgreiðslu hér á þingi, því að það verðskuldar það. Aðeins að lokum örlítið á persónulegum nótum. Ég tók eftir því við fyrri umr. um þetta mál að hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir fór ákaflega hlýlegum orðum um hlut fyrrv. þm. Hannibals Valdimarssonar í baráttu fyrir jafnrétti kynja og jafnlaunum karla og kvenna. Hv. þm. vitnaði til þingræðu sem hér var flutt árið 1949 og baráttu hans fyrir þessum málum. Ef ég fer rétt með var það eitt með fyrstu þingmálum umrædds þm., till. hér á hv. Alþingi um launajöfnuð kynja. Nú, það kemur okkur Alþfl.-mönnum út af fyrir sig ekkert á óvart. Hv. þm. sagði að hér væri um að ræða mannréttindamál. Baráttan fyrir jöfnum launum og fyrir jafnri þjóðfélagsaðstöðu kynjanna er mannréttindamál. Nú er það svo, ef við lítum ögn til baka yfir stjórnmálasöguna, að sá flokkur sem ég tala hér fyrir, Alþfl., flokkur íslenskra jafnaðarmanna, hefur verið eins konar mannréttindahreyfing í íslenskum stjórnmálum á sjöunda áratug. Öll stærstu mál þessa flokks hafa verið mannréttindamál í þessum skilningi, sem varðað hefur bæði kynin. Það hefur verið hlutskipti míns flokks að berjast fyrir sem brautryðjandi öllum stærstu mannréttindamálum sem komið hefur verið inn í löggjöf með þessari þjóð. Ég á t.d. við lagasetningu um takmörkun á vinnuþrælkun, ég á við lagasetningu sem skyldar atvinnurekendur til þess að greiða vinnuseljendum laun í peningum, ég á við mannréttindi eins og þau að fátækt fólk skuli eiga rétt til þess og hafa aðstöðu til þess af hálfu þjóðfélagsins að eignast þak yfir höfuðið, ég á við löggjöf um verkamannabústaði, ég á við afnám laga um mannréttindasviptingu fátæks fólks, afnám þeirra ákvæða að fólk missti kosningarrétt ef þannig var fyrir því komið að það þurfti að þiggja félagslega aðstoð, sem nú heyrir undir almannatryggingar, en þá varðaði við glæp. Ég á við baráttu Alþfl. fyrir almannatryggingum sem er stærsta og þýðingarmesta umbótaaðgerð sem leidd hefur verið í lög á Íslandi sem mannréttindamál og varðaði að sjálfsögðu bæði kynin. Ég á við baráttu Alþfl. áratugum saman innan verkalýðshreyfingarinnar um að rétta hlut kvenna á vinnumarkaðnum. Ég á við baráttu Alþfl. fyrir jöfnum launum, sömu launum karla og kvenna við sömu vinnu. Okkur kemur það því ekkert á óvart þó að hlýlega sé talað á góðum stundum um baráttu Alþfl. fyrir mannréttindum. En ég vil nota tækifærið til þess að vekja athygli á að Alþfl.-menn eru þeirrar skoðunar að sú mannréttindabarátta sé ekki kynbundin. Þessa mannréttindabaráttu á að heyja eins og við höfum háð hana, ekki undir merkjum "apartheids" kynjanna, ekki út frá aðskilnaði kynja, ekki með þeim rökum að karlmenn hafi ekki áður lagt baráttu kvenna lið sem eins af hinum undirokuðu hópum í þjóðfélaginu. Ég er alveg sammála þeim sem segja: Lýður, bíð ei lausnarans - leys þig sjálfur. Ég er auðvitað að sjálfsögðu eindregið meðmæltur því að konur eigi sjálfar að heyja þessa baráttu, ekki aðeins að taka þátt í henni - heldur leiða hana. En þær gera það ekki undir merkjum aðskilnaðarstefnunnar, ekki undir merkjum "apartheids". Ekki með því að kalla þá menn "karlrembusvín" sem lengi hafa barist slíkri mannréttindabaráttu, nota jafnvel þetta orð, sem ég er alveg sannfærður um að yrði notað um þennan ágæta baráttumann fyrir jafnrétti kynja á vinnumarkaðnum, fyrir jöfnun launa karla og kvenna. Ég er sannfærður um það að hv. þm., sem vitnað var til þarna árið 1949, sem var baráttumaður fyrir jöfnum kjörum kynjanna, var dæmigert "karlrembusvín" samkvæmt skilgreiningu kvennahreyfingar okkar daga á því hugtaki nú til dags. Ég held að það fari ekkert á milli mála. En jafnvel menn, sem þannig væri lýst í dag - ég held nú reyndar að það sé pólitískt merkingarlaust hugtak - hafa sýnt það í verki að þeir hafa getað lagt ýmislegt af mörkum í þessari mannréttindabaráttu, sem við ættum bæði að geta stutt.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð. Ég hef áður lýst við þessa umr. stuðningi við það frv. sem hér er til meðferðar. En það var út af orðum hv. síðasta ræðumanns sem ég taldi ástæðu til að koma hér með athugasemd til að fyrirbyggja misskilning. Hv. þm. taldi í upphafi máls síns að ekkert hefði verið gert í því að kanna þetta mál fyrr en frétt hefði birst nú um að ríkisstj. hefði gert samþykkt á síðasta fundi sínum um að taka þetta mál til meðferðar. Þetta er ekki rétt. Ég vildi aðeins skýra frá því, eins og ég vék raunar að í fyrri ræðu minni við þessa umr., að s.l. sumar, nánar tiltekið í byrjun júní, kom bréf til ríkisstj. frá Starfsmannafélaginu Sókn. Efni bréfsins var samþykkt frá því félagi sem hljóðaði á þessa leið, með leyfi forseta: "Skorað er á ríkisstj. að hlutast til um að Þjóðhagsstofnun geri könnun á hvað margir launþegar taki laun samkvæmt lágmarkstekjutryggingu eða því sem næst og í hvaða starfsgreinum þetta fólk vinnur." Í framhaldi af þessu fól ríkisstj. þá þegar Þjóðhagsstofnun að gera könnun á þessu máli, og eins og ég tók fram fyrr í máli mínu þá kom fyrsti árangur af þessari könnun á borð ríkisstj. í byrjun okt., sem byggðist á úrtaki sem ríkisskattstjóri hafði látið vinna en var hvergi nærri fullnægjandi miðað við þær upplýsingar sem eftir er leitað. Ég lýsti yfir í þessari umr. furðu minni yfir því að í okkar tæknivædda þjóðfélagi skuli vera þannig ástatt að ekki skuli vera hægt að fá aðgengilegar upplýsingar um svona veigamikil atriði, ekki síst þegar um er að ræða að nota þær upplýsingar til að rétta hlut þeirra í þjóðfélaginu sem mest þurfa á stuðningi að halda. Til að útskýra þetta nánar vil ég aðeins vitna hér í hluta af þeim skýringum sem fylgdu þessum fyrstu upplýsingum sem bárust ríkisstj. úr þeirri úrvinnslu sem Þjóðhagsstofnun hefur verið að vinna að, með leyfi forseta: "Ýmsar skilgreiningar eru mögulegar á lágtekjum heimilanna. M.a. mætti miða við meðaltekjur eða hluta meðaltekna einhverra ákveðinna atvinnustétta. En slíkar viðmiðunartölur liggja ekki á lausu. Þjóðhagsstofnun hefur ekki gert úttekt á tekjum eftir atvinnustéttum fyrir árið 1982. Einnig mætti miða við tiltekna taxta, t.d. þann taxta sem Atvinnuleysistryggingasjóður miðar greiðslur atvinnuleysisbóta við, en sá taxti er 8. flokkur A, 5. starfsaldursþrep samkvæmt kjarasamningum Dagsbrúnar. Slíkur taxti gaf u. þ. b. 79 þús. kr. í árstekjur árið 1982. Fjöldi heimila samkvæmt ofangreindri skilgreiningu, þ.e. með lægri tekjur en 79 þús. kr. var 741, sem er 1.7% miðað við heildarfjölda heimila samkv. sömu skilgreiningu í landinu. Jafnframt má þess geta að þetta er efsta teknabilið áður en tekjuskattur er lagður á tekjur heimilisins. Til hliðsjónar og frekari glöggvunar eru þessar tekjur, 79 þús. kr., tæplega helmingur af meðallaunum landsmanna samkvæmt athugun Framkvæmdastofnunar ríkisins, en meðallaun samkv. þeirra útreikningi eru 172 þús. kr. árið 1982." Þetta er aðeins sýnishorn af því hvar við stöndum í svona vinnu til að gera úttekt á því sem ætti raunverulega að vera hægt að fá á skermi með einföldum hætti. Það sem síðan gerði það að verkum að umrædd samþykki var gerð í ríkisstj. á síðasta fundi hennar var það, að þegar þetta lá fyrir eftir viðræður við kjararannsóknarnefnd, þar sem hún býðst til að gera á þessu ítarlegri könnun og leiða fram upplýsingar sem gætu legið fyrir fljótlega, þótti ástæða til að þiggja það boð kjararannsóknarnefndar og fela henni að vinna þetta verk núna á næstu vikum og mánuðum. Þess vegna var sú samþykkt gerð á síðasta fundi ríkisstj. og til þess er ákveðin aukafjárveiting á þessu ári. Ég vildi láta þetta koma hér fram til að fyrirbyggja misskilning, sem mér fannst gæta hjá hv. síðasta ræðumanni, en þetta rýrir þó ekki það álit og þá staðreynd sem einnig liggur fyrir, að það er mjög miður að ekki skuli hafa verið tekin upp sú verkregla fyrir löngu síðan, bæði af stjórnvöldum og launþegahreyfingu og atvinnurekendum í landinu, að byggja upp kerfi sem sjálfkrafa gefur öruggar upplýsingar hvað þetta varðar. Þessu þarf að breyta og að því þurfum við að vinna. En það er engin ástæða til að deila sérstaklega á verkalýðshreyfinguna í þessu efni eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessa umr. mikið. Ég er meðflm. þessa frv. og þarf ekki að hafa mörg orð um stuðning minn við það. Ég stóð hér meira upp til þess að leggja nokkrar staðreyndir í langa ræðu hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar. Hann minntist á einstæða foreldra og sagði réttilega að því fólki væri auðvitað nær ókleift að lifa af þeim launum sem það hefði í dag. Hann undraðist að ekki lægju fyrir upplýsingar um fjölda þeirra. Ég vil minna hv. þm. á að ég talaði hér í ræðu fyrir nokkrum dögum um 6 000 slíka foreldra sem verða einir að framfæra börn sín. Síðan hef ég fengið í hendur síðasta eintak Félagsmála, sem Tryggingastofnun ríkisins gefur út, og þar kemur í ljós að ég hef síst ýkt það, því að í ljós kemur að árið 1981 eru tekin mæðra- og feðralaun með 6 422 íslenskum börnum. Það eru borguð meðlög með 8 783 börnum. Og ég vil taka undir það sem hv. þm. sagði, að þessu fólki er auðvitað gjörsamlega ómögulegt að lifa af þeim launum sem það hefur. Á 104. löggjafarþingi flutti ég till. til þál. þar sem farið var fram á að ríkisstj. gengist fyrir því að starfsmat fyrir ríkisstarfsmenn og starfsfólk ríkisbankanna yrði endurskoðað. Sú till. náði ekki fram að ganga. áreiðanlega af sömu ástæðu og menn hafa verið að amast við þessu frv., en ástæðan er sú, eins og hv. þm. Guðmundur Garðarsson minntist á, að þetta eru svo viðkvæm mál. Þau eru viðkvæm gagnvart forustu verkalýðshreyfingarinnar, þau eru viðkvæm gagnvart Alþingi. Þetta er auðvitað mikill grundvallarmisskilningur á störfum beggja aðila. Þetta mál er ekkert viðkvæmt nema fyrir einn aðila, og hann er fólkið sem á að lifa af þeim launum sem því eru boðin. Það er viðkvæmt mál. Það er auðvitað ekkert viðkvæmnismál að hið háa Alþingi geri það sem það getur til að bæta kjör þegnanna í landinu, síst af öllu ef það hefur ekki tekist sem skyldi með frjálsum kjarasamningum, sem við höfum svo ekki einu sinni lengur. Ég setti fram nokkrar upplýsingar í sambandi við þessa tillögugerð mína um stöðu starfsmanna ríkisins. Og vegna þess sem hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson tók fram að Alþfl. leggi áherslu á kjör allra láglaunamanna í landinu, þá er ég alveg hjartanlega sammála honum um það. Og aðskilnaðarstefnan - og nú skulum við reyna að halda okkur við gamla, góða íslensku hér - hún er auðvitað ekki æskileg, en hún er bara í fullum gangi. Ég tók t.d. saman upplýsingar, sem eru að vísu frá árinu 1980 þegar þessi till. var borin fram, en ég á ekki von á að þær hafi breyst mjög síðan, og ef við lítum á Starfsmannafélag ríkisstofnana, og það eru áreiðanlega fjölmargir einstæðir foreldar þar eins og annars staðar, þá kemur í ljós að í 5.–10. launaflokki eru konur 1476, karlar 522, eða nær þrisvar sinnum færri. Þar fyrir neðan eru sárafáir starfsmenn og lítill munur eftir kynjum. Í 11.–15. flokki er hlutfallið nokkuð jafnt, 645 karlar, 660 konur. En þegar launaflokkar fara yfir 16. flokk breytist hlutfallið heldur betur. Í 16–20 flokki eru 128 konur, 327 karlar, og þegar komið er að 26. flokki er engin kona en 19 karlar. Skilnaðarstefnan er því í fullu gildi. Ef við lítum á bankana, líka árið 1980, þá sjáum við að í 6. flokki, ég nenni ekki að fara neðar, eru 215 konur, 41 karl. Síðan fer þetta auðvitað stighækkandi eftir því sem flokkarnir hækka. Þegar komið er upp í 10. flokk eru karlarnir orðnir 138 en konurnar 46. Þegar komið er upp í 12. flokk eru karlarnir 134, 6 konur. Það er þess vegna ástæðulaust að vera að tala um óæskilega skilnaðarstefnu öðruvísi en að rætt sé um þá skilnaðarstefnu sem á sér stað í þjóðfélaginu. Ég lofaði að halda ekki uppi löngu máli hér. En almennt vil ég segja þetta - og ég er ekki að álasa einum eða neinum, ég held að verkalýðshreyfingin og við ættum að geta unnið í sameiningu en ekki sundruð. En í allri umræðu um láglaunafólk held ég að menn ættu að endurskoða það orð yfirleitt. Er hann hálaunamaður, barnakennarinn sem á að ala upp börnin okkar af því við erum öll að vinna, ekki bara að kenna börnunum okkar staðreyndir, heldur meira og minna að gera þau að sómasamlegum einstaklingum, sem við höfum því miður öll allt of lítinn tíma til? Er hann hálaunamaður af því að hann fær fyrir það innan við 15. þús. kr. á mánuði? Eigum við að kalla hann hálaunamann? Eða fóstra, sem elur upp börnin okkar á dagheimilinu flesta daga vikunnar í 10 tíma og hefur fyrir það 13 þús. kr.? Er hún hálaunakona af því hún er ekki innan ASÍ? Nei, þetta er láglaunafólk, og við skulum bara viðurkenna það hér og nú. Ísland er láglaunasvæði. Fóstra í Noregi hefur sömu laun og ég í peningum. Hún er einfaldlega með sömu laun og alþm. á Íslandi. Við skulum bara horfast í augu við hvernig komið er fyrir okkur og reyna að tala um þessi mál af einhverju skynsamlegu viti. Ég held þess vegna að frv. okkar flm. hér sé nauðsynlegra en nokkru sinni fyrr. Það fengist kannske fram hvernig kjör íslensks launafólks í raun og veru eru. Ég skal svo hins vegar taka undir það með hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni, að ég hef oft undrast hið ótrúlega misræmi sem virðist vera í lífskjörum landsmanna. En ég hef áður getið mér til um að þar sé skattgreiðsla landsmanna ærin ástæða. Ég vil ljúka þessari umr. og ekki tefja hana frekar. Ég vil biðja hv. deildarforseta lengstra orða að sjá um að þetta mál komist í n. En ég tók með mér hér viðtal við hæstv. forsrh. úr norska blaðinu Verdens gang. Fyrir utan lýsingu á því hvað hann sé fallegur og unglegur er hann spurður: Hvernig finnst forsrh. hið pólitíska andrúmsloft eftir hálft ár í embætti? Gott, segir forsrh. Ég hef ferðast mikið um í landinu á þessum tíma. Það er náttúrlega órói á vinnumarkaðnum og í efnahagslífinu almennt, en það er skilningur fyrir sterkum meðulum og ég held að ríkisstj. fái vinnufrið. Ég er ekki eins viss um það. Ég held að a.m.k. þeim sem eru einir að vinna fyrir börnunum sínum á þessu láglaunasvæði hæstv. forsrh. líði ekki vel. Ég trúi því ekki að þeir gefi honum vinnufrið miklu lengur.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að fagna jákvæðum undirtektum félmrh. og ýmissa þm. við þetta frv. Það vekur óneitanlega vonir um góðan framgang. Mörgum finnst við konurnar setja of ákveðið jafnaðarmerki á milli láglaunahópa og kvenna. Mér hefur heyrst örla á þeim sjónarmiðum í þessari umr. og eiginlega meira en örlað, það er jafnvel talað um "apartheid". Það er rétt að okkur verður tíðrætt um kjör kvenna, enda er okkur kappsmál, mikið kappsmál að bæta kjör þeirra, rétta hlut þeirra hér í þessu þjóðfélagi. Við erum ekki í nokkrum vafa um að láglaunahóparnir eru að miklum meiri hluta skipaðir konum og við höfum ýmislegt fyrir okkur í því. Þótt engin heilstæð könnun hafi verið gerð um launakjör í þjóðfélaginu þá gefa ýmsar minni kannanir til kynna hvert ástandið er. Til dæmis má nefna könnun Jafnréttisnefndar Reykjavíkurborgar 1981, en samkvæmt henni voru konur 72% þeirra sem vinna ófaglærð störf á vinnumarkaðnum en karlar aðeins 28% af þessum lægst launaða hópi þjóðfélagsins. Kjararannsóknarnefnd hefur um nokkurt árabil kannað vinnutíma og laun hjá ýmsum starfshópum og þær kannanir hafa leitt ótvírætt í ljós að konur raðast í lægstu launaflokkana. Þessar kannanir hafa enn fremur sýnt að yfirborganir eru áberandi miklu meiri til karla en kvenna. Vinnumarkaðskönnun Framkvæmdastofnunar ríkisins fyrir árið 1981 leiddi í ljós að meðallaun karla eru um 52% hærri en meðallaun kvenna. Það er einfaldlega þetta sem við erum að tala um. Ástæður fyrir mismun á meðallaunum kvenna og karla eru vafalaust margvíslegar eins og hér hefur reyndar eitthvað komið fram. Við skulum þó vona að það finnist ekki ýkja mörg dæmi lengur um brot á lögunum, sem kveða á um að konum og körlum skuli greidd jöfn laun fyrir jafnverðmæt og sambærileg störf, þótt allir viti reyndar að fram hjá þeirri lagagrein er reynt að komast með því að skýra sömu störf einfaldlega mismunandi nötnum. Þar koma skýrast fram hin hefðbundnu sjónarmið í garð kynjanna. Yfirborganir, yfirvinna og mismunandi menntun skipta vafalaust einnig umtalsverðu máli, svo og það að konur eru í minna mæli yfirmenn og stjórnendur á vinnustöðum, en ástæður þess þáttar eru áreiðanlega margvíslegar. Ég nefni minni menntun kvenna. ójafna foreldraábyrgð, ósamfelldan skóladag barna, tvöfalt vinnuálag vegna heimilisstarfanna, hlutastörf kvenna o.s.frv. Þetta ástand endurspeglar e.t.v. fyrst og fremst staðlaða og úrelta skilgreiningu á fyrirvinnuhugtakinu. Flestar þeirra kvenna sem vinna utan heimilis nú til dags gera það ekki til að drepa tímann, heldur blátt áfram af lífsnauðsyn. Þær verða að gera það hvort sem þær vilja eða ekki, þær hafa ekkert val. Ég minni á að 1. des. s.l. voru einstæðar mæður með börn á framfæri 5 710 hér á landi. Þessar konur og aðrar eru orðnar langþreyttar af því að berjast í bökkum sem annars flokks þegnar. Þær láta ekki lengur bjóða sér þessi lágu laun. Nú í haust hafa verið haldnar tvær ráðstefnur um kjaramál kvenna. Þær hafa báðar verið fjölsóttar og það er greinilega hugur í konum að taka málin í eigin hendur, enda eru þær búnar að sjá að þetta hefst ekki með hógværðinni. Einn ræðumanna í umr. um þetta frv., það mun hafa verið hv. 10. þm. Reykv., sagði að ekki ætti að gera konur að fórnardýrum út af fyrir sig. Það sem við ættum að gera væri að bæta stöðu konunnar, bæta samkeppnisaðstöðu hennar til að taka þátt í hinni nýju þróun sem ætti sér stað, færa konur upp úr láglaunahópunum inn í sérhæfðu hópana og gefa þeim aukna og betri möguleika. Og ég skildi hann eiginlega svo, og raunar fleiri sem hafa talað hér, að hann teldi bætt kjör láglaunahópanna ekki sérstakt kvennabaráttumál. Sem sagt, að okkur væri nær að vinna að bættri aðstöðu kvenna til menntunar svo þær ættu meiri möguleika á að komast í betur launuð störf. Svo sannarlega er ekki vanþörf á að bæta aðstöðu kvenna til menntunar og aðstöðu þeirra á öllum sviðum. Og að því viljum við að sjálfsögðu vinna. En slík lausn ein og sér er ekki nógu góð. Slík lausn væri e.t.v. af ýmsum talin karlmannleg og viturleg, svo notað sé orðalag eins virðulegs þm. það var víst hv. 2. þm. Reykn. sem notaði þetta orðalag í umr. nýlega og átti þar við ályktun Verkamannasambands Íslands frá s.l. vetri um nauðsyn þess að draga úr verðbólgunni. Slík lausn væri e.t.v. karlmannleg en ekki viturleg. Það sem við þurfum að gera er að endurmeta láglaunastörfin, virða þau til hærri launa. Vandinn er ekki fyrst og fremst sá að þeir sem skipa láglaunahópana þurfi greiðari aðgang að þeim störfum sem gefa meiri tekjur í aðra hönd. Vandinn er fyrst og fremst sá að láglaunastörfin eru ekki virt að verðleikum. Þessi störf þarf að vinna, þau eru nauðsynleg. Vandinn er fyrst og fremst fólginn í því verðmætamati sem lagt er til grundvallar þegar ákvörðuð eru laun fyrir hin ýmsu störf. Við þurfum nýtt verðmætamat. Ef þetta frv. verður að lögum, sem ég vona, tel ég það skref í rétta átt til þess að ná fram breyttu verðmætamati.



Herra forseti. Ég styð þetta frv. eindregið og finnst gott að það skuli vera komið fram. En ég get ekki varist því að spyrja hvernig hið opinbera getur varið það að hafa tekjur af tóbakssölu um leið og heilbrrh. lýsir notkun þess sem farsótt. Ég veit ekki alveg hvert ég á að beina spurningunni. Ég held að ég beini henni til heilbrrh.



Herra forseti. Ég ætla að lýsa eindreginni andstöðu minni við margt í þessu frv. og lýsa yfir undrun minni á því að jafnskemmtilegur og lífsglaður maður og hæstv. heilbr.- og trmrh. skuli geta talað fyrir þessu máli hér án þess að stökkva bros. Ég held að við verðum að fara að spyrja okkur á hinu háa Alþingi Íslendinga: Til hvers eru lög? Eru þau til þess að fólki líði betur eða eru þau til þess að fólki liði verr? Ég skal fúslega viðurkenna og fallast á að tóbaksnotkun sé óæskileg ef það er læknisfræðilega sannað að hún sé hættuleg, sem ég dreg raunar í efa, en mér finnst það ekki ólíklegt að reykingar séu ekki meinhollar. En það er voðalega margt annað sem er ósköp óhollt í þessu lífi. Það er áreiðanlegt að ekkert er óhollara en óhamingjan. Og að leggja þau bönd á atferli manna eins og þetta, að menn megi ekki lengur fá sér sígarettu, sem geti ekki neytt áfengis nema farið sé næstum því með leynd í þrjár verslanir í bænum, ég trúi ekki að þetta auki lífslíkur eða lífshamingju manna. Ég get fallist á ákveðin atriði í þessu frv., svo sem eins og fræðslu um þá hættu sem talin er stafa af tóbaki, þannig að hver einasta manneskja sem kýs að taka upp reykingar viti að hverju hún gengur. Sama ætti auðvitað að gilda um, og er margsamþykkt hér á hinu háa Alþingi, að haldið sé uppi fræðslu um þá hættu sem kann að stafa af áfengi sé þess neytt í óhófi. En ákvæði eins og hér eru lögð til finnst mér satt að segja undrunarefni meira en nokkurt annað. Og ég ætla að leyfa mér að taka nokkur dæmi. Hér segir í 10. gr. "Tóbaksnotkun er óheimil: 1. Í grunnskólum, dagvistum barna og húsakynnum, sem eru fyrst og fremst ætluð börnum og unglingum yngri en 16 ára til félags- og tómstundastarfs." Þýðir þetta að barnakennurum, fóstrum, fólki sem vinnur með unglingum sé óheimilt að kveikja sér í sígarettu jafnvel heilan starfsdag? Hvernig ætla menn að framkvæma þetta? Á þetta vesalings starfsfólk, hafi það nú verið svo ólukkulegt að byrja að reykja sígarettur eða neyta tóbaks yfirleitt, að híma undir húsvegg eins og sakamenn? Þýðir þetta í raun og veru að fólk má t.d. ekki kveikja sér í sígarettu inni á sinni kaffistofu innan þessarar stofnunar? Ég hlýt að spyrja: Er þetta raunhæft? Svo segir hér í 9. gr., með leyfi forseta: "Tóbaksnotkun er óheimil í þeim hlutum af húsnæði stofnana, fyrirtækja og annarra, þar sem almenningi er ætlaður aðgangur í sambandi við afgreiðslu eða þjónustu, sem þessir aðilar veita." - Þetta er eiginlega bara lesið til gamans: "Þetta gildir þó ekki um veitinga- og skemmtistaði." Það ber svo sannarlega að þakka, hæstv. heilbrrh. Ég er hrædd um að það kæmu ekki margir á þá veitinga- og skemmtistaði sem svo væri komið fyrir. Svo segir hér ennfremur í 10. gr.: "2. Á opinberum samkomum innanhúss fyrir börn eða unglinga, hafi börn innan 16 ára aldurs aðgang að þeim." Þetta hlýtur þá að eiga við starfsfólk líka skilst mér. - Og í sambandi við skóla. Skólamenn vinna t.d. mikið með foreldrum og haldnir eru foreldrafundir, sem standa oft heilt kvöld. Þýðir þetta heimildarleysi fyrir tóbaksnotkun líka að foreldrar barnanna mega ekki fá sér sígarettu með kaffinu sínu þegar þeir eru að ræða við kennara, eins og auðvitað er algengt í hverjum einasta skóla? Ég verð að segja alveg hreinskilnislega að ég sé ekki hvernig þetta skuli framkvæmt. Hér er í 13. gr. - ég man ekki að lesa það orðrétta - að um að draga mjög úr heimild til reykinga í flugvélum, meira en orðið er. Enn þá veit ég ekki annað en áfengi sé óspart selt í flugvélum. Er í raun og veru raunhæft að setja lög sem þessi um reykingar? Ég hygg að margir farþegar verði fyrir ónæði - ekki síst stjórnmálamenn! - af drukknu fólki sem þarf mjög að tala við það í flugvélum. Ég held að þeir verði fyrir miklu minna ónæði af fólki sem situr þar í rólegheitum og reykir sígarettuna sína. Í 20. gr. finnst mér taka steininn úr. Þar er talað um að það varði sektum ef maður heldur áfram að reykja í húsakynnum þar sem það er bannað og jafnframt í almenningsfarartækjum. Svo segir hér, með leyfi forseta: "Sömu aðilar" - þ.e. þeir sem bannað hafa notkun tóbaks – "geta, með aðstoð lögreglu ef með þarf, vísað hinum brotlega úr farartækinu eða húsakynnum láti hann ekki segjast." Finnst engum dálitið broslegt að sjá einhvern vesalings samborgara okkar fyrir sér með hálfreykta sígarettu fluttan undir lögregluvernd úr opinberri stofnun? Og hvað ætla menn að gera í flugvélinni? Hæstv. heilbr.- og trmrh. þetta verður erfitt. Ég sé að hann er farinn að brosa. Ég trúði heldur ekki öðru. Ég skal nú ekki vera að skemmta þm. með upplestri úr frv. Þetta minnir mig ef nokkuð er, á frv. sem ég las upp á síðasta þingi, en það var frv. um dýralækna, og er sjaldgæft að menn hafi slíkt gaman af lestri frv. En ég skal tala um þetta í nokkurri alvöru og lýsa yfir stuðningi mínum við það sem hér segir um aukna fræðslu um tóbak og notkun þess, en ég vil minna menn á að þegar menn mega ekki reykja lengur fara þeir e.t.v. að borða enn þá meira en nú er gert af alls kyns róandi töflum og þá þyrfti náttúrlega að setja lög um það líka.  Ég vil mælast til þess, að sú nefnd sem fær þetta frv. til umfjöllunar skoði vandlega hvað af þessu er hægt að framkvæma án þess að hálf þjóðin verði vitlaus.



Herra forseti. Ég ætla ekki að rífast við síðustu ræðukonu, en ég mátti til með að koma upp vegna þess að ég mundi eftir sögunni sem hv. þm. Ólafur Þórðarson hafði hér um daginn upp úr gamalli enskubók og var um frelsi einstaklingsins, en reyndar af öðru tiletni. Það var maður á gangi eftir götu og sveiflaði staf og stafurinn fór í meðhróður hans. Hann brást ókvæða við og skammaði þann með stafinn fyrir að reka hann í sig. Eigandi stafsins kvaðst vera frjáls maður í frjálsu landi og mega gera það sem hann vildi. Þá sagði hinn, sem fyrir stafnum varð: Frelsi þitt nær að nefi mínu. Þar sem nef mitt byrjar endar frelsi þitt, en það er einmitt innum nefið sem reykurinn fer hjá þeim sem ekki reykja. Það sem mér finnst einmitt alvarlegast í þessu og hv. þm. minntist á er einmitt hvað varðar skóla og fóstrur. Það er svo með fræðslu, að hún dugar fjarskalega litið ef fordæmið er annað. Það sem við segjum dugar miklu minna til fræðslu en það sem við gerum. Ef foreldrar, kennarar og fóstrur reykja meðan maðurinn er lítill og mótanlegur finnst hinum sama það allt í lagi þegar hann vex upp, jafnvel þó honum sé sagt að hann fái kannske lungnakrabbamein af því. Ég vil líka geta þess, þó ég hafi engar tölulegar staðreyndir til að styðja mál mitt, að það er löngu sannað að notkun tóbaks er snar meðvirkur orsakaþáttur í mörgum sjúkdómum, bæði hjarta- og æðasjúkdómum og ýmsum öndunarfærasjúkdómum, og það hefur líka t.d. verið sýnt að börn þeirra foreldra sem reykja mikið, sérstaklega ef móðirin reykir, hafa mun hærri tíðni öndunarfærasjúkdóma. Þetta er því heilsuspillir líka fyrir þá sem ekki reykja. Það er enginn vafi á því. Mér sýnist frv. einungis vera tilraun til að takmarka tóbaksreykingar. Þess vegna finnst mér það vel þess virði að styðja það, þó að eflaust megi eitthvað að því finna.



Herra forseti. Aðeins örstutt athugasemd. Ég vildi taka það fram að það hvarflar ekki að mér að það dugi að banna tóbaksinnflutning. Ég þekki vel lögmál hinna forboðnu ávaxta, en það sem ég var að ýja að er tvöfeldnin og hræsnin sem er í því fólgin að ríkissjóður skuli vilja hagnast á tóbakssölu til landsmannanna. Mér finnst að ríkissjóður sé ekki það langt leiddur að honum ætti að vera sama við hvað hann er bendlaður. Það er alls ekki sama af hverju maður hefur tekjur sínar. Þar að auki skil ég ekki hvers vegna ríkissjóður vill skapa sér þau vandræði, þann kostnað, og þau vandamál, sem hljótast af tóbaksreykingum, með því að selja tóbak. Það var stuttlega það sem ég vildi sagt hafa.



Herra forseti. Það er út af fyrir sig fagnaðarefni að reynt skuli að koma skikkan á reykingavenjur þjóðarinnar, fyrir nú utan það að þessi umr. er öllu líflegri og áheyrilegri en margt annað, þó að umræðuefnið sé dapurlegt. Ég held að það megi skipta þeim vanda sem reykjendur og þjóðin þar með standa frammi fyrir í tvennt. Það er í fyrsta lagi vandamál þeirra kynslóða sem eru þegar orðnar þrælar hinnar hörðu húsfreyju tóbaksfíknarinnar. Og með þeim hef ég fulla samúð.  En í framhaldi af því vildi ég svo spyrja hæstv. heilbrrh.,  Ég mundi fagna því ef svo er að skilja beri 13. gr. sem tillögu um að banna tóbaksreykingar í innanlandsflugi alfarið.



Herra forseti. Það frv. sem hér er til umfjöllunar hlýtur að skipta okkur Íslendinga miklu máli. Það sér hver einasti maður sem skoðar fjárlögin og þær upphæðir sem við erum að verja til heilsugæslu og til tryggingastarfsemi í þessu landi. Ég gruna hv. 10. landsk. þm. um að hafa ekki lesið þetta frv. Það bendir í það minnsta allt til þess að hún hafi ekki kynnt sér það sem stendur á bls. 8 og bls. 9 í grg. frv. Ég hygg að það væri engin von til þess að á Alþingi Íslendinga yrði samþykkt að banna reykingar, eins og hér er verið að leggja til á ákveðnum stöðum, ef reykingarnar snertu aðeins þá sem reykja. En samkvæmt athugunum sem gerðar hafa verið liggur það ljóst fyrir að svo er ekki. Í þeirri skýrslu sem fylgir þessu frv. er getið um fleiri athuganir og rannsóknir sem gerðar hafa verið á því hvaða afleiðingar það hefur haft fyrir þá sem ekki reykja að umgangast fólk sem reykir. Ég ætla ekki að fara að lesa þessar skýrslur allar upp, en get ekki stillt mig um að lesa upp örstutta athugasemd sem er á bls. 11. Rannsóknir á um 91 þús. giftum konum, húsmæðrum í Japan, sýndu tvöfalda tíðni lungnakrabbameins hjá þeim konum sem höfðu verið giftar um 20 ára skeið mönnum sem reyktu 20 til 40 sígarettur á dag miðað við konur sem giftar voru mönnum sem ekki reyktu. Allt voru þetta konur sem ekki reyktu sjálfar. Mér finnst það nánast skoplegt í þeirri umr. sem fer fram í þjóðfélaginu er menn fárast gegn kjarnorkuvopnum, gegn mengun og flestu því sem þeir geta hugsað sér að e.t.v. verði þeim nú að aldurtila, en sitji svo sjálfir reykjandi og eitra fyrir sitt umhverfi. Ég hygg að það hljóti líka að vera spurning um viðhorf, hvort mönnum finnst það sanngjarnt að frelsi einstaklingsins skuli vera á þann veg að hann megi rústa sína heilsu, en krefjast þess svo af samfélaginu að það greiði kostnaðinn. Eitt er víst, að þetta frv. stígur aðeins örstutt skref á þeirri braut, sem þarf að ganga til enda, og það er að reykingar verði úrelt fyrirbrigði í íslensku þjóðlífi.