Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hefur því miður farið svo, að það fellur í minn hlut að flytja þetta frv. til laga um laun starfsmanna ríkisins hér inn í þessa hv. d. og láta nokkur orð fylgja. Hæstv. fjmrh. er rúmliggjandi og verður að vera sennilega ekki minna en viku enn. Hins vegar taldi hann og ríkisstj. öll, að það væri nauðsynlegt að flýta því, að frv. kæmist til meðferðar hér á Alþingi, og af þeim ástæðum er það, að ég tók að mér, þó ekki fyrr en nú í morgun eða seint í gærkvöld, að flytja frv. Verður það að sjálfsögðu svipur hjá sjón við það, ef hæstv. fjmrh. hefði sjálfur flutt það, því að ég hef ekki fylgzt svo með þessu máli sem þyrfti að vera, þar sem það hefur að öllu leyti verið í umsjá hans. Hins vegar er þetta svo stórt mál og merkilegt, að ég tel rétt, að nokkur orð verði þó látin fylgja frv. nú strax, en vonandi hefur hæstv. fjmrh. möguleika á því að taka fram það, sem hann sérstaklega vildi nefna, við meðferð málsins, bæði í þeirri nefnd, sem fær það til meðferðar, og sömuleiðis hér á Alþingi síðar. Það var á s. l. ári á Alþingi, að því var lýst yfir f. h. ríkisstj„ að hún mundi beita sér fyrir setningu nýrra launalaga á Alþingi því, sem nú stendur yfir. Þá var skipuð nefnd til að undirbúa þetta mál. Í þessari nefnd áttu fimm menn sæti, tveir af hálfu ríkisstj., þeir Sigtryggur Klemenzson skrifstofustjóri í fjmrn., sem jafnframt var form. n., og Gunnlaugur E. Briem skrifstofustjóri í atvinnumálaráðuneytinu, og í n. voru auk þess þrír menn af hálfu Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, þeir Arngrímur Kristjánsson skólastjóri, Guðjón B. Baldvinsson fulltrúi og Ólafur Björnsson prófessor. Nefnd þessi hefur lokið störfum fyrir nokkru og skilað áliti og till. til ríkisstj. Fjmrh. hefur haft tillögurnar nokkurn tíma, þó ekki mjög langan, til athugunar, en frv. það, sem hér liggur fyrir, er í samræmi við till. nefndarinnar, eins og þær voru lagðar fyrir ríkisstj., í nær öllum atriðum a. m. k. Ég skal aðeins leyfa mér að nefna hér örfá atriði um breytingar frá því, sem er í fyrri launalögum, en það verður stiklað mjög á stóru og að sjálfsögðu mörgu sleppt. Í 1. gr. frv. er gert ráð fyrir, að launaflokkar verði 15. Þeir eru 16 í núgildandi launalögum, en í raun og veru mun það hafa verið orðið þannig, að engir hafi tekið laun eftir lægsta launaflokknum, þ. e. 16. flokknum, upp á síðkastið, svo að það má kannske segja, að þetta sé frekar að leggja til að lögbjóða það, sem orðið hefur, heldur en að hér sé um verulega breytingu að ræða. Sjálfur launastiginn er þannig ákveðinn, að grunnlaun þau, sem nú eru greidd, eru hækkuð um 9–10%, og var þá annars vegar tekið tillit til þeirra kauphækkana, sem orðið hafa á almenna vinnumarkaðinum, frá því að gildandi launalög voru sett, og hins vegar til þeirra grunnlaunauppbóta, sem áður voru veittar, 20%, og þeirra hlunninda, sem opinberir starfsmenn njóta, t. d. um eftirlaunaréttindi og atvinnuöryggi. Með þessu frv., sem hér liggur fyrir, er því um það að ræða, að starfsmenn ríkisins fái bætt launakjör til samræmis við það, sem aðrar stéttir hafa þegar fengið. Hlutföllin milli launaflokkanna innbyrðis verða sem næst hin sömu og þau eru í launalögunum frá 1945. Það er gert ráð fyrir, að á grunnlaun samkvæmt launastiga frv. verði greidd verðlagsuppbót, eins og hún er ákveðin á hverjum tíma, samkvæmt lögum. Nefnd sú, er ég áðan nefndi og samdi frv., getur þess í álit sinu, að hún telji einn helzta galla á þessum launastiga vera, hve lítill munur sé gerður á launum fyrir ábyrgðarstöður og stöður, er krefjast mikillar undirbúningsmenntunar annars vegar, og launum fyrir hin ábyrgðarminni og vandaminni störf hins vegar. Nefndin bendir á það í áliti sínu eða grg. með frv., að samkvæmt þessum launastiga séu hæstu laun 2½–3 sinnum hærri en lægstu laun eru annars staðar á Norðurlöndum, en þar séu hæstu laun a. m. k. 5–6 sinnum hærri en lægstu launin. Það mun hafa komið til álita hjá n. að hækka laun efri flokkanna hlutfallslega meira en hinna lægri, en þó var ekkert gert að því og þá m. a. af því, að fyrirhugað afnám skerðingar á greiðslu verðlagsuppbótar bætir nokkuð hag þeirra, sem laun taka í efri flokkunum. Svo sem er í núgildandi launalögum, er í frv. gert ráð fyrir, að í sex efstu launaflokkum taki menn þegar hámarkslaun, þ. e. byrjunarlaun eru jöfn hámarkslaunum í þeim flokkum. Í hinum launaflokkunum er nokkur munur á byrjunar- og hámarkslaunum, svo sem nú er, en sú breyting gerð samkvæmt 2. gr. frv., að laun skuli hækka á fjórum árum úr byrjunarlaunum í hámarkslaun með jöfnum fjárhæðum árlega, í stað þess að nú tekur það fjölmarga starfsmenn sex ár að komast úr byrjunarlaunum í hámarkslaun. Þá er það og nýmæli, að heimilt er, þegar sérstaklega stendur á, að taka tillit til starfa, þó að ekki sé unnið hjá ríkinu, þegar aldurshækkanir eru ákveðnar. Í þessu frv. er gert ráð fyrir allmörgum tilfærslum milli launaflokka frá því, sem er í núgildandi launalögum. Það yrði allt of langt mál að fara nákvæmlega út í það, og ég skal jafnvel viðurkenna, að ég er ekki svo inni í þessu, að ég sé fær um að greina það réttilega í sundur hér við þessa framsögu, en yfirleitt er hér um að ræða einstaka starfsmenn eða fámenna starfshópa. Þó eru þrjár fjölmennar stéttir færðar í hærri launaflokk, það eru hjúkrunarkonur, sem hækkaðar eru um einn launaflokk, prestar, sem færðir eru upp um einn til tvo launaflokka eftir því, hverjar aukatekjur fylgja embættinu, og barnakennarar, sem gert er ráð fyrir að hækki um einn launaflokk, ef þeir hafa starfað sem fastir kennarar a. m. k. 10 ár. Laun kennara eru miðuð við níu mánaða kennslutíma minnst á ári hverju, svo sem nú er, en á hinn bóginn er í frv. gert ráð fyrir, að þau lækki um 1/12 heildarlauna fyrir hvern mánuð sem kennslutími er skemmri, í stað þess að nú lækka þau um 1/9. Í þessu launafrv. eru teknar upp allmargar stofnanir sem eru ekki í launalögum nú eða hafa verið áður. Þær stofnanir, sem hér er um að ræða, eru þessar: 1) forsetaembættið, 2) landhelgisgæzlan, þ. e. a. s. forstöðumaður hennar, 3) mjólkureftirlitið, 4) flugþjónustan, 5) ferðaskrifstofa ríkisins, 6) eftirlit með fjármálum skóla, 7) þjóðleikhúsið, þ. e. a. s. skrifstofan þar, skrifstofufólkið, 8) listasafn ríkisins, 9) náttúrugripasafnið, 10) tilraunastöðin að Keldum, 11) stjórn veiðimála, 12) matsveina- og veitingaþjónaskólinn, 13) iðnskólar, 14) sauðfjárveikivarnir, 15) stjórn raforkumála og 16) innkaupastofnun ríkisins. Eins og sést á þessari upptalningu, er jöfnum höndum hér um að ræða nýjar stofnanir, sem hafa myndazt á síðustu árum og því eðlilega ekki verið teknar í launalög fyrr, en auk þess nokkrar stofnanir, sem ekki hafa verið teknar upp í launalögin, þótt starfað hafi langan tíma. Það er álitamál og mun hafa mjög komið til álita hjá nefndinni, hvort ekki hefði átt að taka fleiri stofnanir inn í frv., því að eins og allir hv. alþm. vita, eru enn þrátt fyrir þennan viðauka allmargar stofnanir og margar þeirra voldugar, sem eru utan launalaganna, þótt raunverulega sé þar um ríkisstofnanir a. m. k. að mjög miklu leyti að ræða. En það hefur orðið ofan á, að ekki skyldi meira tekið en þetta, og er það þá eitt af þeim atriðum, sem hið háa Alþ. fær til meðferðar, að athuga, hvort það óskar að gera frekari breytingu á þessu. Eitt af þeim nýmælum, sem eru í frv., er, að fjmrh. er heimilt að ákveða, að starfsmenn hljóti 33% álag á þann hluta launa, sem greiddur er fyrir störf unnin á tímabilinu frá kl. 21 að kvöldi til kl. 8 að morgni, þ. e. a. s. það, sem mun vera kallað næturvinnuálag. Ég hef hér með vilja stiklað á mjög stóru og ekki séð mér fært að fara nánar inn á þetta frv. af þeim ástæðum, sem ég áður hef nefnt. Eins og allir sjá, er frv. þetta mikill bálkur með mörgum tölum, eins og vera ber. Að formi til er það allmikið frábrugðið núgildandi launalögum, og niðurskipun stofnana og starfsgreina er miklu ýtarlegri í þessu frv. en er í þeim lögum, sem enn gilda, og vitanlega þess vegna miklu gleggri, og hlýtur það tvímælalaust að verða hagræði fyrir þá, sem lögin þurfa að nota, ef frv. þetta verður að lögum. Þá skal að lokum sagt, hvað þetta muni kosta. Launalaganefndin hefur gert áætlun um þá útgjaldaaukningu, sem frv. þetta bakar ríkissjóði, ef það verður að lögum, og niðurstaða n. í sem allra stytztu máli er sú, að útgjaldaaukningin verði rúmlega 20 millj. kr., miðað við það ástand, sem nú er eða var, þegar hún skilaði frv. Í því efni vísa ég til nánari sundurliðunar í áliti nefndarinnar sjálfrar. Þetta er í raun og veru það, sem ég vildi leyfa mér að flytja í sambandi við framlagningu þessa frv. hér í hv. Nd. Ég vil þó geta þess að lokum, að ég veit, að hæstv. fjmrh. hefur áhuga fyrir því, að þetta mál verði afgreitt á þessu þingi, og samkv. þeim loforðum, sem búið var að gefa áður um að koma málinu fyrir þingið, og þeim áhuga, sem virzt hefur vera ríkjandi hjá a. m. k. mjög mörgum alþm. um þetta mál, er sennilegt, að Alþ. taki mál þetta föstum tökum og starfi að því. En hæstv. fjmrh. hefði að minni hyggju bent sjálfur á, að það mundi vera mjög heppilegt, ef nefnd sú, sem fær frv. hér til meðferðar, hefði samvinnu við sömu n. í Ed., þannig að nefndirnar ræddu meginstefnu frv. saman, ef það gæti kannske greitt fyrir afgreiðslu málsins á Alþingi í heild. Ég vildi aðeins koma þessu á framfæri hér. Er það að sjálfsögðu á valdi þeirrar n., sem með frv. fer, að hve miklu leyti hún telur þetta vera rétt vinnubrögð eða ekki. Ég mun svo ekki flytja lengri framsögu um þetta mál, en vil leyfa mér að leggja til, að að lokinni þessari umr. verði frv. vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Þetta frv. um laun ráðherra o.fl. er nokkurs konar viðauki við frv., sem ég lýsti áðan, en sú n., sem ég þá gat um og undirbjó launalagafrumvarpið, samdi sérstakt frv. um laun ráðherra. Eftir síðustu launalögum voru laun ráðherra ákveðin í launalögunum sjálfum. Fyrr voru sérstök lög um laun ráðherra. Nú hefur n. lagt til, að laun ráðherra verði ákveðin með sérstökum lögum, eins og var á tímabili. Nefndin bendir á, að ráðherrar séu eigi fastir starfsmenn með sama hætti og aðrir þeir, sem launalög taka til; enn fremur, að í sambandi við kjör þeirra þurfi að taka til athugunar fleiri atriði en sjálf launin. Taldi hún því eðlilegast að gera um þetta sérstakt frumvarp. Þetta frv., sem hér liggur fyrir sem stjfrv. eins og hitt, er algerlega samhljóða frv. nefndarinnar eins og hún skilaði því til ríkisstjórnarinnar, og eru meginatriðin í því þessi: Það er gert ráð fyrir, að árslaun ráðherra verði 65 þús. kr. að viðbættri verðlagsuppbót. Ákvæði er um, að maður, sem gegnt hefur ráðherraembætti samfleytt í tvö ár eða lengur, skuli eiga rétt á biðlaunum í sex mánuði, þegar hann lætur af ráðherrastörfum, og nemi biðlaunin 70% af ráðherralaunum eins og þau eru á biðlaunatímanum. Í nágrannalöndum okkar eru í sérstökum lögum ákvæði um biðlaun ráðherra, og hafa þeir víða biðlaun miklu lengur en sem þessu nemur. Frv. gerir svo loks ráð fyrir, að manni, sem á starfsævi sinni hefur gegnt ráðherraembætti lengur en tíu ár samtals, skuli tryggður réttur til eftirlauna, þegar hann hefur náð 65 ára aldri, og skulu eftirlaunin nema 50% af meðallaunum ráðherra næstu tíu ár á undan því ári, er hann öðlast eftirlaunaréttinn. En til frádráttar þessu skal koma lífeyrir, sem hlutaðeigandi kann að eiga rétt á úr sérstökum lífeyrissjóðum. Einnig er í frv. ákvæði um eftirlaun til ekkna þeirra manna, sem uppfylla það skilyrði að hafa verið ráðherrar lengur en tíu ár samtals. Þetta munu vera meginatriðin í þessu frv., sem hér er um að ræða. Það mun fylgja launalagafrumvarpinu, og ég geri tillögu um, að það fari til sömu nefndar og að það verði höfð sömu vinnubrögð um það, hvort sem Alþingi fellst á þessa skipan eða ekki. Sé svo ekki, þá munu verða sett inn í sjálft launalagafrv. þau laun, sem vilji Alþingis er fyrir að ráðherrar hafi, ef Alþ. telur rétt, að það sé í sömu lögum og ekki sett sérákvæði um það. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, leyfi mér að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og til hv. fjhn.



Herra forseti. Með lögunum um orlof, sem samþ. voru á Alþ. 1943, var náð merkum áfanga í réttindabaráttu íslenzkrar alþýðu. Lögin voru þá nýmæli og í fyrsta sinn ákveðið með lögum, að verkafólk skyldi fá rétt til sumarleyfis líkt og aðrar stéttir þjóðfélagsins. En þó að lögin væru óneitanlega mikils virði á sínum tíma, eru þau engan veginn fullnægjandi lengur, og hafa þingmenn Alþfl. og Sósfl. hvorir í sínu lagi flutt frumvörp um endurbætur á orlofslöggjöfinni þing eftir þing, án þess að Alþ. hafi viljað fallast á þær endurbætur með því að staðfesta þessi frumvörp sem lög. Nú hefur orðið samkomulag um það, að frv. verði flutt af þingmönnum Sósfl. og Alþfl. sameiginlega, og þykja það bæði skynsamlegri og eðlilegri vinnubrögð, einkum með tilliti til þess, að þær umbætur, sem hafa fengizt á orlofi verkafólks á undanförnum árum, hafa verið unnar í sameiginlegri baráttu í verkalýðshreyfingunni. Í verkfallinu haustið 1952 náðist sú breyting fram um aukinn orlofsrétt, að orlofsfé skyldi hækka úr 4%, sem það er ákveðið í lögunum, í 5%, eða úr 12 virkum dögum í 15 virka daga. Og á s.l. vetri var orlofsféð hækkað með samningum milli atvinnurekenda og stéttarfélaga úr 5% í 6% og er nú þannig samkvæmt samningum atvinnurekenda og stéttarfélaganna 6% af launum eða 18 virkir dagar. En lögin sjálf um orlof standa óbreytt, og þar er orlofið miðað við 4% af launum, eða 12 virkir dagar, og er þannig gildandi lagaákvæði orðið algerlega í ósamræmi við þann orlofsrétt, sem félagsbundið verkafólk á Íslandi nýtur. Hins vegar hefur við þetta skapazt ósamræmi, þannig að ófélagsbundið verkafólk nýtur ekki annars orlofsréttar en þess, sem í lögunum er ákveðinn, og fær þannig aðeins 4% af launum sínum í orlof, þegar félagsbundinn maður, sem ef til vill vinnur sama starf, fær 2% meira eða þriðjungi hærra orlof. Ég hygg líka, að þegar Ísland gefur skýrslu á alþjóðavettvangi um félagsleg réttindi, sem hér séu veitt að lögum, hljóti að vera tilgreint aðeins, að hér sé greitt 4% í orlof af launum verkafólks, en rangt er það þó engu að síður, þó að svo yrði að orða það í skýrslum út á við. Hróður landsins er þó meiri. Atvinnurekendur og verkamenn hafa sem sé komið þessum réttindum upp í 6%, sem nálgast mjög það, sem nágrannaþjóðir okkar hafa ákveðið með lögum hjá sér, og er Ísland, stéttarsamtökunum fyrir að þakka og atvinnurekendum, þannig ekki eins langt aftur úr og íslenzk löggjöf bendir til. Ég skal nú aðeins drepa á þær fjórar breytingar, sem í þessu lagafrumvarpi felast frá gildandi lögum um orlof. Fyrsta breytingin er sú, að lágmarkstími orlofs lengist úr 12 virkum dögum i 18 virka daga, eða sem svari 6% af kaupi í staðinn fyrir 4%. Þetta er mjög svo eðlilegt, þó að við miðum ekki við aðrar þjóðir, heldur tökum einungis tillit til þess, sem um er að ræða hjá okkur sjálfum. Aðrar stéttir þjóðfélagsins njóta mjög margar 18 daga orlofs og sumar lengra orlofs, en sjálfsagt er auðvitað, að verkalýðsstéttin fylgi með öðrum stéttum um þessi þjóðfélagsréttindi. Áður hef ég vikið að því, að orlofsréttur í Danmörku, Noregi og Svíþjóð er heldur fyllri en hér er farið fram á í frv. og þegar hefur verið staðfest af atvinnurekendum. Önnur breyting er sú, að orlofsrétturinn nái einnig óskertur til hlutarsjómanna, þ.e.a.s., að þeir fái undir öllum kringumstæðum 6% orlof eins og annað verkafólk. Orlofslögin, eins og þau eru nú, eru fremur óljós um orlofsrétt sjómanna, og hafa sumir litið þannig á, að hlutarsjómenn njóti ekki samkv. ákvæðum þeirra nema hálfs orlofsréttar, eigi ekki að fá nema 2% orlof, ef þeir séu hluttakendur í útgerðinni að einhverju leyti, þ.e.a.s. sem hlutarsjómenn. Flutningsmenn þessa frv. telja sjómenn rangindum beitta með þessari túlkun á gildandi orlofslögum og vilja hefja það yfir öll tvímæli, að þeir eigi að njóta sama orlofsréttar og annað verkafólk, þ.e.a.s. 6% af hlutartekjum þeirra eins og öðru kaupi. Þriðja breytingin, sem frv. gerir ráð fyrir, er sú, að orlof er nú ekki greitt af eftirvinnu og nætur- og helgidagavinnu, nema af þeirri upphæð, sem nú kæmi af þess konar vinnu miðað við dagvinnukaup. Við teljum, að það sé réttlátt, að það sé borgað 6% orlofsfé af öllum vinnulaunum, hvort sem það er vegna dagvinnu, eftirvinnu eða næturvinnu, og skírskotum til þeirra raka, að því meir sem menn leggi á sig, því sjálfsagðara sé, að því fylgi aukinn orlofsréttur. Og skiljanlegt er, að óhæfilega langur vinnudagur þreytir fólk vitanlega meira, og þá er auðvitað eðlilegt, að umbun sé veitt fyrir slíka óvenjulega áreynslu við störf fyrir þjóðina, því sé umbunað með auknum orlofsrétti, því að slík vinna er þó ekki unnin nema því aðeins, að atvinnurekendur telji sér mikla þörf á. Fjórða meginbreytingin í frv. frá gildandi lögum er um fyrningu á orlofsrétti. Nú er þannig ákveðið í orlofslögunum, að kröfur á hendur vinnuveitendum falli úr gildi vegna fyrningar, ef þær eru ekki viðurkenndar eða lögsókn hafin út af þeim fyrir lok næsta orlofsárs, eftir að kröfurnar stofnuðust. Vegna þessa ákvæðis hefur margur verkamaðurinn misst niður sinn orlofsrétt. Það má segja að vísu, að það sé fyrir sinnuleysi og að verkamaðurinn hafi ekki gert sér nógu ljóst, hversu fljótt þessi réttur hans fyrntist. En við teljum eðlilegt, að orlofsrétturinn fyrnist ekki á skemmri tíma en vinnulaun fyrnast, en vinnulaun fyrnast á fjórum árum, og teljum við það fráleitt, að orlofsrétturinn fyrnist og verði ókræfur á skemmri tíma. Það er því lagt til í frv., að orlofsrétturinn fyrnist á fjórum árum. Eins og ég hef vikið að, hafa breytingarnar á orlofslögunum á undanförnum árum verið þáttur í átökum milli atvinnurekenda og verkalýðssamtaka, og er ekki að efa, að það hefði ef til vill verið auðveldara að leysa þær deilur á skemmri tíma en þær hafa staðið, ef þessi mál hefðu ekki þurft að blandast inn í deilurnar, og þau hefðu ekki þurft að blandast inn í þessar dellur, ef hv. Alþ. hefði viljað á hverjum tíma staðfesta með lögum það, sem atvinnurekendur og verkalýðssamtök hafa komið sér saman um að því er þennan rétt snertir, og einkanlega ef Alþ. hefði viljað fylgjast með því, sem gerðist í nágrannalöndum okkar um aukinn orlofsrétt verkafólki til handa. Þá hefði verið hægt að leysa þessi mál friðsamlega og átakalaust. Og nú teljum við eins hóflega í sakir farið og unnt sé, þegar í frv. er einungis farið fram á, að Alþ. staðfesti með lögum það, sem atvinnurekendur og verkamenn hafa komið sér saman um. Það kostar engan aðila þjóðfélagsins nokkur útgjöld og er hins vegar að okkar áliti ósæmilegt af Alþingi að vera með lög, sem eru í ósamræmi við það, sem samizt hefur um á milli aðila. Hins vegar er að því aukin trygging fyrir hið vinnandi fólk, að þessi réttur fólksins sem annar sé bundinn í lögum. Við flm. álítum, að það sé sjálfsagt, að þessu máli verði að umr. lokinni vísað til heilbr.- og félmn.

forseti (SB): Hv. 2. þm. Reykv. (EOl) hefur kvatt sér hljóðs utan dagskrár. Ég vil vekja athygli hv. þingmanna á, að það er ekki ætlazt til þess, að fyrirspurnir séu yfirleitt bornar fram í deildum. Til þess er sérstakur tími í hv. sameinuðu Alþingi.



Herra forseti. Ég vildi leyfa mér að vekja athygli hv. þdm. á ákveðnum hlut, sem hefur gerzt og ég raunar hef nokkuð oft gert hér að umræðuefni. Í 40. gr. stjórnarskrárinnar er svo mælt fyrir, að engan skatt megi leggja á nema með lögum, og þegar talað er um skatt í þessu efni, er átt við tolla og allt annað slíkt. Í þeim lögum, sem samþykkt voru um skipan innflutningsmála, gjaldeyrismála, fjárfestingarmála o.fl., er tekið fram í 1. gr., að ríkisstj. hafi heimild til að setja skilyrði um innflutning og gjaldeyrissölu, sem nauðsynleg kunni að verða vegna viðskiptasamninga eða af öðrum ástæðum, svo sem til stuðnings atvinnuvegunum eða einstökum greinum þeirra. Samkvæmt þessari mjög svo víðtæku heimild í 1. gr. hefur verið gefin út reglugerð um innflutningsréttindi bátaútvegsmanna, og í þeirri reglugerð er ákveðnum aðilum í landinu veittur einkaréttur til þess að selja innflutningsleyfi fyrir ákveðnar vörutegundir. Nýlega vakti ég athygli á því, og þá í sameinuðu þingi, að það hefði verið stöðvuð sala á þessum skírteinum, og mér virtist þá hæstv. ríkisstj. koma þetta nokkuð á óvart. Nú vildi ég leyfa mér hér utan dagskrár, af því að þetta mál þolir enga bið, að spyrjast fyrir um það, og vil taka það fram, að þó að þær almennu skriflegu fyrirspurnir, sem ráðherrum er skylt að svara, séu hugsaðar fyrir sameinað þing og ætlaðar fyrir það, þá hafa þingmenn alltaf rétt til þess að bera fram fyrirspurnir, hvar sem þeir vilja og hvenær sem þeir vilja, þótt ráðherrum hins vegar beri ekki skylda til að svara þeim, nema þær séu bornar fram í Sþ. Hins vegar hefur komið fyrir, að ráðherrum hefur haldizt uppi að svara ekki slíkum fyrirspurnum. Nú vildi ég, af því að síðan ég bar fram þessa fyrirspurn á fimmtudaginn var, er það nú orðið opinbert, að þeir, sem hafa með bátagjaldeyrisskírteinin að gera; eru búnir að hækka gjaldið fyrir skírteinin, leyfa mér að spyrja hæstv. viðskmrh., fyrst hann er hér: Er þetta gert með leyfi ríkisstj. og í samráði við hana, eða er það komið svo, að þeir menn eða þeir aðilar, sem ríkisstj. afhendir einkarétt til innflutnings eða til að veita innflutningsleyfi fyrir ákveðnum vörum, fái frá ríkisstj. einkarétt til að leggja á eins og þeir vilja? Það er vitanlegt mál, að formlega mun þetta horfa þannig við, að þessir menn hafa fengið þennan einkarétt frá ríkisstj. samkvæmt þessari mjög hæpnu lagabeimild og reglugerðarákvæðunum, svo að eftir að lögin um verðlagseftirlitið og verðlagsákvörðunina voru raunverulega afnumin að mestu leyti, virðast þessir menn hafa rétt til þess að leggja á eins og þeim þóknast. Hins vegar hefur hingað til verið gengið út frá því, að þessir menn ákvæðu ekki prósenttöluna, sem þeir legðu á, þegar þeir seldu skírteinin, nema í samráði við ríkisstjórnina. Ég nú vil ég leyfa mér að spyrja: Er komið svo, að þessir embættismenn, sem ríkisstj. hefur útnefnt til þessa, geti leyft sér að leggja á eins og þeir vilja, eða eru einstakir embættismenn ríkisstj. farnir að taka sér það vald að leggja á í trássi við hana eða til þess að beygja hana á eftir undir þeirra ákvarðanir? Það er ekki að ófyrirsynju, að það er spurt, hvers konar stjórnarfar þetta sé. Ég sé að vísu í Morgunblaðinu, að hæstv. forsrh. ræðir um þetta við Morgunblaðið án þess að segja samt nokkuð um, hvort ríkisstj. hafi lagt blessun sína yfir þetta, og færir þar ýmis rök fyrir, að hann álíti, að það sé nú kannske ekki óeðlilegt, að þessir aðilar hækki sitt gjald. Ég vil hins vegar benda honum á um leið, að ekki er alveg óhugsandi, að sjómenn líti margir svo á, sem á bátum vinna, að þeim beri hækkað fiskverð; þegar gjaldið á bátagjaldeyrisskírteinunum er hækkað; og það geti haft sínar afleiðingar viðvíkjandi kaupkröfum og öðru slíku. M.ö.o.: Það er ekkert óeðlilegt, þó að við þingmenn viljum gjarnan fá að vita, hvað sé raunverulega lög og stjórn í þessu landi. Og ég þykist hafa alveg sérstaka ástæðu til þess að vekja athygli á þessu og bera fram fyrirspurnir um þetta, því að ég hef hér í mörg ár varað við því fyrirkomulagi, sem var tekið upp viðvíkjandi bátagjaldeyrinum, fyrst meðan hann var algerlega ólöglegur og var innheimtur í um tvö ár, án þess að nokkur lagabókstafur væri fyrir því, og síðan nú, eftir að hann að vísu byggist á nokkuð hæpinni lagagrein, en á aðferðum, sem nú sýna sig að gefa einstökum aðilum í landinu ótakmarkað vald til skattálagningar á almenning. Þegar það svo stendur í stjórnarskránni, 40. gr., að ekki megi leggja skatt á nema með lögum, þá vil ég vekja athygli hv. deildar á því, hvar komið er, þegar ríkisstj. er búin að afhenda einstökum aðilum í landinu vald til þess raunverulega að leggja á tolla eða skatta eins og þeim þóknast, jafnvel án þess að ríkisstj. fái þar við ráðið.



Herra forseti. Eins og hv. 2. þm. Reykv. gat um, hefur því nú verið lýst yfir opinberlega, að álag á bátagjaldeyrí hefur verið hækkað mjög verulega, eða um 16–17% á sterlingspund og dollar og um 40% á clearing-gjaldeyri. Þegar spurzt var fyrir varðandi þetta mál hér á Alþ. á fimmtudaginn var, hafði hæstv. viðskmrh. furðulega litlar upplýsingar að gefa um málið, og var helzt á honum að skilja, að hæstv. ríkisstj. hefði ekki neina hugmynd um, hvað hér væri á ferðinni. Nú mun hún þó hafa aflað sér einhverra upplýsinga um þetta mál, og kemur það m.a. fram í Morgunblaðinu í gær í viðtali, sem blaðið átti við hæstv. forsrh. Enn er reynt að halda því fram í málgögnum hæstv. ríkisstjórnar, að það séu útgerðarmenn einir, sem hafi tekið þessa ákvörðun um stórhækkað bátagjaldeyrisálag án alls samráðs við hæstv. ríkisstj. og jafnvel algerlega að henni forspurðri. Ég verð að taka undir það með hv. 2. þm. Reykv., að mér þykir það næsta furðulegt, ef svo er. En sé svo, að þetta sé gert að hæstv. ríkisstj. forspurðri og af útgerðarmönnum einum, þá langar mig til að fá upplýsingar um það hjá hæstv. ríkisstj., hvort hún hefur ekki hugsað sér að gera eitthvað í þessu máli, hvort hún ætlar að láta það með öllu afskiptalaust. Ég fæ ekki betur séð, ef hún gerir það, heldur en hún taki þá á sig fulla ábyrgð á þessari ráðstöfun og samþykki hana þar með með þögninni. Jafnframt vil ég mjög eindregið beina því til hæstv. ríkisstj., hvort hún telji ekki algerlega sjálfsagt og óumflýjanlegt, ef þessi ráðstöfun verður látin haldast, að sjómenn fái sinn hlut í auknum bátagjaldeyri með hækkuðu fiskverði.



Herra forseti. Ég ætla enga að hrella með fyrirspurnum. Ég ætla aðeins að skýra frá því, að samkvæmt símtölum manna úr verkalýðshreyfingunni víðs vegar um land núna um þessa helgi, síðan þessi tíðindi spurðust, að fámennur hópur útgerðarmanna hér suður í Reykjavík hafi breytt bátagjaldeyrisálaginu, að því er virðist eftir upplýsingum hæstv. forsrh. á eigið eindæmi, vildi ég láta það í ljós, einnig af því, sem fram kom á verkalýðsfélagsfundi hér á Suðurnesjum í gær, sem ég var á, að það eru talin mikil firn, að svona hlutir skuli geta gerzt, og mér er af þessu ljóst, að verkalýðshreyfingin lítur mjög alvarlegum augum á það, sem hér er um að ræða. Ég fæ ekki betur séð en að þarna virðist það vald liggja í höndum fárra manna að breyta skráningu á íslenzka genginu án afskipta Alþingis og án samráðs, að því er virðist, við ríkisstjórn landsins. Ég hygg, að þetta séu alvarlegri hlutir en menn geri sér ljósa í fljótu bragði, og virðist þá svo sem fólk úti um land í verkalýðshreyfingunni hafi vaknað eins og við vondan draum, þegar þessi frétt barst, og þykir mér allar líkur benda til þess, að verkalýðshreyfingin láti til sín taka út af þessu, ef hæstv. ríkisstj. ekki á einhvern hátt ber þarna klæði á vopn, svo að ekki hljótist ófriður af.



Herra forseti. Mér kemur ekki á óvart, þó að menn hreyfi þessu máli og óski skýringa. Ég sé mér ekki fært í stuttu máli að gefa gleggri skýringar en ég gerði í stuttu viðtali, sem Morgunblaðið átti víð mig og er prentað í blaðinu í gær. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, aðeins lesa upp meginkjarna málsins úr því, því að ég hygg, að það skýri betur aðstöðuna en ég að öðru leyti mundi gera í jafnstuttu máli. Þar segir: „Þegar bátagjaldeyriskerfið var upp tekið snemma árs 1951, fengu útgerðarmenn fríðindi í sambandi við hálft andvirði bátaafurða, að undantekinni síld og þorskalýsi, og leyfi til þess að selja gjaldeyri með álagi, sem þeir réðu sjálfir. Þessi heimild til þess að ráða álaginu var fyrst og fremst miðuð við það, að gjaldeyririnn seldist. Af hálfu ríkisstjórnarinnar var þessi réttur til að ráða álaginu miðaður við það, að útgerðarmenn bæru sjálfir ábyrgð á, hvort gjaldeyririnn seldist eða ekki. Jafnframt var þeim skammtaður takmarkaður listi yfir vörur, sem ekki mátti kaupa fyrir annan gjaldeyri en hinn svokallaða bátagjaldeyri. Þetta hefur í meginatriðum varðandi vörulista, álag og helmingsréttindi staðið til síðustu áramóta. Hins vegar hafa útgerðarmenn og einkum þó fiskkaupendur oft á þessu tímabili talið, að þeir yrðu að fá aukin réttindi til þess að fá staðizt hækkandi verðlag á fiskinum innanlands, þar sem fiskverð erlendis hefði ekki hækkað eða a.m.k. ekki tilsvarandi. Þessum kröfum var þó synjað, og höfðu menn þá jafnan í huga, að ef í harðbakka slægi, gætu breyttar aðstæður gefið bátagjaldeyriseigendum siðferðislegan rétt til þess að hækka álagið. Um síðustu áramót ákvað svo ríkisstjórnin í von um bætt aflabrögð vegna friðunarráðstafana og í því skyni að berjast gegn því, að ný kauphækkunaralda rísi, að minnka bátagjaldeyrisfríðindin um 10% yfir vetrarvertíðina, þ.e.a.s. að lækka þann hluta aflamagnsins, sem gjaldeyrisfríðindin næðu til, úr 50% niður í 45% af heildarafla bátanna, að frádregnu lýsi og síld. Þannig stóð málið, þegar gjaldeyriseigendur nú fyrir skömmu tilkynntu ríkisstjórninni, að þeir ætluðu að hækka álagið á bátagjaldeyri. Rökin, sem útgerðarmenn og gjaldeyriseigendur færðu fyrir þessu, voru í aðalatriðum þessi :1) Sú verðlagsstefna stjórnarinnar, sem lá til grundvallar skerðingu bátagjaldeyrisréttindanna, fór út um þúfur, þegar kaupgjald í landinu hækkaði eftir verkfallið á s.l. vori. 2) Að enda þótt verulegur hluti hraðfrysta fisksins væri þá kominn í hús, þá hefðu saltfiskur og skreið að mestu verið óverkuð. Hin mikla kauphækkun hefði þess vegna lent á þeirri framleiðslu. 3) Hækkandi fiskverð innanlands undanfarin tvö ár réttlætti a.m.k. að nokkru leyti hækkun álagsins, þó að ekki annað kæmi til. 4) Það væri vitað, að bátaflotinn kæmist ekki af með núgildandi fríðindi á næsta ári vegna kauphækkunarinnar á s.l. vori. 5) Yrði álagið ekki hækkað nú, mundu innflytjendur með hliðsjón af framangreindum ástæðum reyna að kaupa upp bátagjaldeyrinn og hækka svo vörurnar eftir áramótin í samræmi við það ástand, sem þá hefði skapazt. Ýmis fleiri rök færðu útgerðarmenn fyrir málstað sínum, um leið og þeir tilkynntu ríkisstjórninni, að þeir mundu ekki hækka álagið að nýju varðandi bátagjaldeyrisfríðindin á framleiðslu ársins 1955, en eins og kunnugt er, er sala þess gjaldeyris ekki byrjuð enn þá. Ríkisstjórnin viðurkennir að vísu þörf gjaldeyriseigenda fyrir auknar tekjur, en hún taldi eftir öllum atvikum rétt, að málið biði nánari athugunar og rannsóknar, enda þótt sá gjaldeyrir, sem hér ræðir um, nemi ekki nema 12–15% af innfluttum vörum til landsins.“ Ég sé enga ástæðu til að leyna hv. alþm. því, að ríkisstj. var mjög eindregið andvíg þessu. Hún hlaut eðli málsins samkvæmt að reyna að hindra þessa hækkun, og lagði á það ríka áherzlu, færði fram sín rök gegn þessari hækkun, það fór ekkert skriflegt á milli um þetta, en það var þó séð um, að þau væru í meginefnum bókuð í fundarbækur þeirra manna, sem um þessi mál fjalla. Og ríkisstj. lauk þeim rökum með því að benda gjaldeyriseigendum á, að þeir mundu skapa sér óvinsældir almennings í landinu og gera ríkisstjórninni einnig örðugleika, ef þessi hækkun væri látin fram fara, og taldi eftir öllum atvikum rétt, að málið biði, a.m.k. fyrst um sinn, meðan yfir stendur allsherjarrannsókn á atvinnuástandinu í landinu. Ég verð hins vegar að viðurkenna, að mér er kunnugt um, að á undanförnum árum, ég held frá 1953, hafa þeir, sem fiskinn kaupa, hvað eftir annað leitt athygli að því, að þeir taki á sig meiri áhættu en eðlilegt sé, þegar þeir hafa þurft að hækka fiskverðið vegna innanlandsverðlags á fiski, án þess að tilsvarandi hækkanir yrðu í útlöndum. Og ég minni menn á þær upplýsingar, sem ég gaf hér á Alþ. s.l. miðvikudag, þar sem það kom fram, að fiskverð til sjómanna hafði á þessum tíma, sem bátagjaldeyrisskipanin hefur staðið, hækkað úr 75 aurum upp í kr. 1.22 kg af slægðum þorski með haus og aðrar tegundir hlutfallslega. Spurningin var nú aðeins sú, hvort ríkisstj. treysti sér að girða fyrir þessa hækkun með algeru banni. Þeim embættismönnum, sem um þetta mál hafa fjallað fyrir bönd ríkisstj., í samráði við hana og með samþykki hennar, - ég undirstrika það, það er ekki verið að leggja sök hér á neinn annan, - var öllum ljóst, að þessi kvíðbogi, sem fiskkaupendur, hraðfrystihúsin, saltfiskskaupendur og skreiðarkaupendur, höfðu árlega látið í ljós, var barinn niður, ef það er rétt orð, eða úr honum var dregið með ábendingu um, að ef ástæður allar breyttust, hefðu gjaldeyriseigendur þó þennan varnagla að hækka álagið, þó ævinlega með það fyrir augum, að ekki mætti girða fyrir söluna á gjaldeyrinum. Ég játa manna fúsastur, að þessi hækkun er mjög óæskileg. Ég mínni menn þó á, að það hlaut að vera öllum ljóst, að sú kauphækkun, sem fór fram í apríllok s.l., var líkleg til að draga dilk á eftir sér í þessum efnum sem öðrum. Ég tók til athugunar, hvort hægt væri á siðferðislegum grundvelli, eins og menn segja, að setja hér lög eða fara fram á, að þingið setti lög á einni nóttu, sem hindruðu þessa hækkun, en komst að þeirri niðurstöðu í samráði við þá menn, sem beint höfðu átt viðræður við útgerðarmenn um s.l. áramót, að þetta mundi ekki vera talið kleift eða a.m.k. mjög hæpið, að það yrði þá ekki skoðað sem brigðmæli af stjórninni. Ef það er nú rétt, að að óbreyttu verðlagi á fiski til sjómanna og að óbreyttu kaupgjaldi í landinu verði ekki hægt að halda áfram bátaútveginum með þeim fríðindum, sem þeir hafa notið, og óbreyttu álagi, eins og það var, þar til það nú hækkaði, þá má segja, að það sé kannske ekki meginatriði, hvort þessi hækkun fór fram nú eða t.d. um næstu áramót. Það má segja kannske, að það sé ekki meginatriði. Ég skil vel þá andúð, sem kennir hjá mönnum gegn slíkri ráðstöfun. Ég skil það einkar vel, vegna þess að það hefur nú orðið mitt hlutskipti að eiga víðræður við þessa menn, sem gjaldeyrinn áttu, og leggja fram ýmis gagnrök gegn þeirra rökum. Og mér finnst þá ekkert undarlegt, þó að aðrir menn hugsi í þessum efnum á svipaðan hátt og ég gerði, þegar ég var að berjast gegn þessu. Ég minni þó menn bara á, að það kemur dagur eftir þennan dag. Sú stjórn, sem þá verður, og. Alþingi allt getur þurft að horfast í augu við það, hvernig á að halda sjávarútveginum gangandi eftir áramótin við það kaupgjald, sem hann á nú að búa, og við það afurðaverð, sem hann nýtur á erlendum markaði. Það er þess vegna rétt, þegar menn dæma þessar aðgerðir, að þeir hafi það hugfast, hvort líklegt sé, að útvegurinn verði rekinn eftir næstu áramót á ódýrari grundveili fyrir vörukaupendur eða neytendur í landinu en þetta nýja, hækkaða álag ber með sér. Ég tel rétt, að menn hugleiði þetta, áður en þeir dæma þá hart. Ég reyndi að hindra þetta og vildi með öllu móti afstýra því, meðan málið er í athugun, taldi ekki lagalega aðstöðu til að banna það og viðurkenni visst réttmæti þeirra raka, sem fram voru færð.



Herra forseti. Mér finnst, að hæstv. forsrh. hefði átt að gefa okkur betri skýringar á þessum málum en aðeins að lesa upp fyrir Alþingi viðtal við Morgunblaðið og endurtaka að miklu leyti það, sem þar var í. Spurningin, sem hérna liggur fyrir, er ekki bara það, hvort við höfum ýmsar skoðanir á, hvernig sé hægt að reka útgerð, hvaða verðlag þurfi að vera á fiski, hvað kaupgjald eigi að vera hátt eða lágt í landinu, heldur hitt, hver er réttur manna til þess að leggja skatta á almenning. Og það er það svar, sem ég hefði gjarnan viljað fá greinilegra en ég þykist þó finna út úr þessu. Ég ætla ekki hér að fara að deila nm spursmálið um kauphækkanirnar og annað slíkt, en ég vil aðeins benda hæstv. forsrh. á, að þegar ríkisstj. gefur Landssambandinu og fleirum eða þeirra skrifstofum rétt til þess að ákveða verðlag í landinu, þá gaf hún þeim ekki rétt til þess að ákveða verðlagið á vöxtunum frá hálfu bankanna eða verðlagið á olíunni, heldur verðiag gagnvart almenningi. Og það má lengi deila um, hvort það hefði þá ekki verið nær að geta þeim vald til þess að lækka vextina hjá bönkunum, vald til þess að lækka verðið á olíunni og annað slíkt, heldur en að gefa vald til þess að hækka verð á vörum, sem almenningur kaupir. En það, sem er aðalatriðið og ég hér held mér við, er þetta: Hverjir eru það, sem ráða verðlagi á þeim vörum, sem ríkisstj. gefur einokun á, hefur einkavald á? ríkisstjórninni er sett ákveðið vald, þegar hún fær sjálf einkasölu, t.d. á tóbaki eða slíku. En af hún býr til einkasölur án beinnar lagaheimildar og afhendir einstökum mönnum í þjóðfélaginu, þá er sem sagt ótakmarkað, hvað á má leggja. Og mér sýnist af því, sem hæstv. forsrh. segir og sumpart vitnar í Morgunblaðið, að hann gangi út frá því, að þessir aðilar, sem ríkisstj. hefur falið þennan einkarétt, hafi ótakmarkaðan rétt til álagningar. Hann sagði, að þeir réðu verðlaginu sjálfir. Hann segir, að þeir hafi tilkynnt ríkisstjórninni, að þeir ætluðu að hækka. M.ö.o.: Þessir menn þurfa ekki annað en tilkynna ríkisstj., að þeir ætli að hækka, þeir geta það, svo lengi sem ríkisstj. grípur ekki til þess ráðs að taka af þeim þetta vald. Mér sýnist þessar yfirlýsingar hæstv. forsrh., ef ég misskil þær ekki, þýða það, að ríkisstj. liti svo á sem þeir menn, sem hafa fengið valdið yfir A- og B-skírteinunum í hendur, hafi rétt til að hækka þau, eftir því sem þeir sjálfir álíta nauðsynlegt. ríkisstj. gæti verið á öðru máli, ríkisstj. gæti talið rétt, að málið biði, ríkisstj. gæti reynt að hindra, eins og hæstv. forsrh. hefði gert, en valdið sé ekki hennar, valdið sé þessara manna, þeir hafi þennan lagalega rétt. Hæstv. forsrh. segir, að þeir hafi tilkynnt, að þeir mundu ekki hækka 1955. En mér skilst, að það sé bara þeirra viljayfirlýsing í augnablikinu, þeir hefðu þann rétt. Ef þeir álitu, að eitthvað, hvort sem það væri olíuverð, vextir kaupgjald eða eitthvað annað hefði hækkað, þá hefðu þeir þar með rétt til að hækka eins og þeim þóknaðist. Og það eina, sem ríkisstj. gerir, er að sögn hæstv. forsrh., að hún hafi látið bóka hjá þessum mönnum í þeirra fundargerðir, að hún væri þarna á annarri skoðun, en það eru þessir menn, sem ráða. Það væri næstum hægt að fara að segja t.d. við tollstjóra hér í Reykjavík, að hann mætti fyrir hönd starfsmanna ríkisins, ef þeim fyndist þeir fá slæm laun og aðrir hefðu fengið kauphækkanir, bara fara að hækka tollana og innheimta það handa starfsmönnum ríkisins. Það er ekki mjög mikill munur á aðferðunum. Það er bara sá munurinn, að það er orðið svona nokkuð hefðbundið að setja ákveðna og fasta tolla, en þetta bátagjaldeyrisgjald, sem ekki er neitt annað en tollur og skattur á almenning, er afhent einstökum mönnum, þannig að þeir mega leggja á þetta eins og þeir vilja, án þess að nokkur samkeppni komi til greina, að því er mér skilst. A.m.k. hefur ekki verið minnzt hér á, að til væru þeir möguleikar, að það væru tvennir aðilar, sem væru þarna í, þá að lögin og reglugerðin að vísu geri nú visst ráð fyrir því. Ég vil þess vegna vekja athygli hv. þingmanna á, að með þessu, eftir þeim upplýsingum, sem hér koma fram hjá hæstv. forsrh., þó að þær séu ekki alveg beinar, meira að segja hafi honum dottið í hug að fara kannske að setja lög á einni nóttu, - ég vil benda á, að ríkisstj. þarf engin lög ú einni nóttu til þess að tala við þessa menn. Þeir lifa og allt þeirra vald byggist á einni lítilli reglugerð, sem ríkisstj. hefur sjálf gefið út. Ég vil vekja athygli á því, að samkv. þessum skilningi mínum, ef ég skil hæstv. forsrh. rétt, er ekki aðeins yfirstjórn Alþingis á skattlagningu landsmanna búin að vera, heldur er stjórn ríkisstjórnarinnar sjálfrar á skattlagningu, á tollheimtu líka búin að vera. Það er þá nákvæmlega sams konar ástand og franskir aðalsmenn höfðu fyrir frönsku stjórnarbyltinguna að mega skattleggja sjálfir almenning eins og þeim þóknaðist. Og mér finnst ákaflega langt gengið, ef á að fara að innleiða þess háttar fyrirkomulag hérna. Ég held, að það hefði verið nær að hafa það þá frá byrjun eins og ég hef alltaf bent á í sambandi við bátagjaldeyrinn, að þessa hluti ætti heldur að setja í lög, ef einni ríkisstj. finnst, að það þurfi að innheimta skatta af almenningi, þá beri henni heldur að sjá til þess, að það sé gert með því að leggja ákveðinn toll á ákveðnar vörur, ef hún vill heldur toll en beina skatta, og að láta þá þá venjulegu starfsmenn, embættismenn ríkisins, innheimta þá tolla og borga út úr ríkissjóði til þeirra manna, sem þurfa að fá slíkan styrk. Þetta fyrirkomulag getur ekki gengið.



Herra forseti. Ég vil nú þakka hæstv. forsrh. fyrir það að hann las fyrir okkur hér upp- úr Morgunblaðinu, en annars má hann vita það, að stjórnarandstaðan hlýtur auðvitað að lesa Morgunblaðið, þegar á fyrstu síðu þess skartar viðtal við sjálfan forsrh. um svo óvenjulegt mál sem hér er um að ræða. Svo sinnulaus er stjórnarandstaðan ekki, að hæstv. forsrh. megi efast nm það. En það, sem hæstv. forsrh. að öðru leyti hafði okkur að segja, var það, að hann og öll hans ríkisstj. hefði að undanförnu verið að berjast hinni góðu baráttu móti útgerðarmönnunum og hefði beðið ósigur, hefði ekki við neitt ráðið. Það var það, sem hann sagði okkur í viðbót við Morgunblaðið. Og ég álít, að það séu dapurleg örlög hæstv. ríkisstjórnar að hafa beðið slíkan ósigur. Hann hafði meira að segja brýnt útgerðarmennina, þegar hann var að verjast þeim, og sagt þeim: Það kemur ríkisstjórninni ykkar mjög illa, ef þið gerið þetta. - Og þeir gerðu það samt. Þeir virðast m.ö.o. vera búnir að segja sinni góðu ríkisstj. upp trú og hollustu, og mætti þá vænta, að fleiri væru farnir að hrynja af hæstv. ríkisstjórn. Það er alveg áreiðanlegt, að stjórnarblaðið Vísir; sem skrifaði um þetta mál núna um helgina og sagði, að þetta væri bein gengislækkun, hefur alveg hitt naglann á höfuðið, og öll þjóðin viðurkennir, að þetta stjórnarblað hafi rétt fyrir sér. Og það er það, sem þjóðinni þykir það furðulegasta: Ef gengisskráning er ekki lengur í höndum íslenzku ríkisstjórnarinnar og hennar barátta gegn því, að genginu sé breytt af ákveðnum hagsmunahópum í þjóðfélaginn, endar á þann veg, að ríkisstj. beri lægri hlut, þá þykir þjóðinni það áreiðanlega alvarleg tíðindi. Ég held nú, að mörgum sé svo farið, að þeir geti ekki tekið þetta sem góða og gilda vöru samt. En svo mikið er víst, að því verra er, að útgerðarmennirnir skuli hafa gert þetta, sem það er staðreynd, að um s.l. áramót ákváðu sjómannasamtökin í landinu að segja ekki upp samningum sínum við útgerðarmenn. Síðan, eftir að kaupgjaldsbreytingar höfðu átt sér stað, fóru þeir bónarveg að útgerðarmönnum og samtökum þeirra, Landssambandi íslenzkra útvegsmanna, og vildu fá án samningsuppsagnar samkomulag um tilsvarandi kjarabót til handa sjómönnum og verkalýðurinn hefði fengið. Þessu neituðu útgerðarmenn. Þegar svona er í pottinn búið, þá er það alveg áreiðanlegt, að það mælist því verr fyrir af sjómannasamtökunum, að útgerðarmennirnir skuli hafa gert þetta og komizt áfram með þetta þrátt fyrir ríkisstjórnina, sem segist hafa beitt sér gegn því. Ég er alveg viss um, að það er alveg ómögulegt að hugsa sér, að sjómannasamtökin láti vera að segja upp samningum sínum eftir það, sem á undan er gengið, og eftir það, sem útgerðarmennirnir hafa nú gert, og það hlífir þeim ekkert, þó að það sé upplýst, að ríkisstj. hafi verið að berjast við þá og ekki ráðið við þá. Það gerir aðeins hlut ríkisstjórnarinnar verri.



Herra forseti. Það gerir hlut ríkisstj. hvorki betri né verri, þó að útgerðarmenn eins og aðrir borgarar í þessu þjóðfélagi reyni að vernda sína pyngju. Ég geri ráð fyrir, að hv. síðasti ræðumaður, sem er formaður Alþýðusambandsins, gangi þess ekki dulinn, að ýmsir aðrir þjóðfélagsþegnar hafa líka gert tilraunir til að auka sínar tekjur gegn ráðum ríkisstj. og þótzt jafngóðir borgarar fyrir því og jafnvel jafngóðir stuðningsmenn ríkisstj: sumir þeirra. Annars vil ég benda mönnum á, að ég tel ekkert nýtt hafa komið fram í þessu máli, þó að útgerðarmenn eða gjaldeyriseigendur hækki álagið; því að þetta er réttur, sem þeir hafa áskilið sér frá öndverðu og stöðugt hefur verið að stinga upp höfðinu nær framkvæmdinni, eins og það mætti orðast, með hækkandi verðlagi á fiski, m.a., eins og ég áðan gat um, til sjómanna úr 75 aurum á þessu tímabili og upp í kr. 1.22 kg af slægðum þorski með haus. Ég tel, að ríkisstj. hafi engan ósigur beðið, þó að menn, sem telja sig hafa rétt til að auka tekjur sínar, hagnýti þann rétt, enda þótt ríkisstj. áliti, að þeir hafi ekki nægjanlega skynsamleg rök fyrir því að gera það. Ég vara menn við því að hafa of mikið á orði; að slík hækkun á bátagjaldeyrinum sé of skyld gengislækkun. Við skulum forðast í lengstu lög að rugla saman þessum fríðindum, sem útvegurinn nýtur á takmörkuðum hluta gjaldeyrisins, sem ekki nemur meiru en 12–15% af kaupaþörfum okkar frá útlöndum og í meginefnum hefur verið miðaður við vörur, sem menn að vísu vilja kaupa, en ekki er talið með öllu ókleift fyrir almenning að vera án, - við skulum gjalda varhuga við að rugla þessu um of saman við gengisfellinguna. Bátagjaldeyririnn er böl, en hann er þó gersamlega smávægilegt böl eða óþægindi samanhorið við gengisfallið. Ég tel, að við eigum allir, hvar sem við stöndum í fylkingu, að reyna að forðast nýtt gengisfall. Hér varð nýtt gengisfall, Ég sá, að nokkrir góðir stjórnarandstæðingar voru að stinga saman nefjum, þ. á m. einn samstarfsmaður minn, sem sat í stjórn, ef ég man rétt, þegar gengið féll 1949, af því að pundið féll og íslenzka krónan var látin falla með því. Svo féll gengið aftur 1950 undir forustu þeirrar stjórnar, sem síðar sat og var skipuð þeim sömu flokkum og nú bera ábyrgð á stjórninni. Ég segi: Við eigum allir að reyna að sameinast um að forða því böli, að gengið þurfi að falla að nýju. Ég viðurkenni, að ég hef ævinlega borið kvíðboga fyrir því, að kauphækkanir í landinu leiddu til gengisfalls, og ég viðurkenni, að þarna eru viss lögmál að verki, sem enginn okkar ræður við. En við skulum þó ekki telja okkur trú um, að sá voði sé kominn inn fyrir dyrnar, meðan hann getur enn ekki opnað þann lás, sem við nú höfum lyklavöldin að að nokkru leyti eða í vissum skilningi þó. Ég vil leiða athygli hv. 2. þm. Reykv. að því, að þær vörur, sem bátagjaldeyririnn nær til, eru ekki seldar í neinni einokunarverzlun, það geta allir flutt þær inn, sem bátagjaldeyrinn kaupa. Eigi hann hins vegar við, að það sé bátagjaldeyririnn sjálfur, sem einokunin sé á og samkeppnislaus með öllu, eins og hann segir, þá skýzt honum yfir mjög veigamikinn þátt í því máli, en hann er sá, að ef vörurnar, sem eru keyptar fyrir bátagjaldeyrinn, eru óhóflega dýrar, þ.e.a.s. ef álagið á bátagjaldeyrinn verður óhóflegt, þá seljast þessar vörur ekki; þá kaupa menn heldur aðrar vörur í staðinn fyrir vörurnar, sem bátagjaldeyririnn nær til, svo að þar er einnig visst aðhald að verki. Loks vil ég, að menn séu minnugir þess, að ríkisstj. skerti réttindi útvegsins um síðustu áramót um 10%, af því að hún ætlaði sér þá að reyna að hindra verðhækkanir í landinu og vildi byrja með því að lækka tekjufríðindi útvegsins, og sú skerðing hefur ekki verið afnumin. Ég vil svo aðeins að lokum segja það, að sú tilkynning, sem gjaldeyriseigendur hafa gefið ríkisstj. um það, að þeir ætli ekki að hækka gjaldeyrisálagið, meðan stendur á sölu gjaldeyris fyrir framleiðsluna 1955, er það bindandi, að ef ætti að rifta þeirri tilkynningu, þá mundi ég a.m.k. hiklaust standa gegn því með nýjum lögum, ef með þyrfti. Ég tel hins vegar, að sá siðferðislegi réttur, sem þeir fengu og hafa talið sig byggja á, sé þess eðlis, að ég mundi ekki treysta mér á þessu stigi málsins að rísa gegn þeirri framkvæmd, sem nú var viðhöfð um hækkunina. En eftir tilkynninguna, sem nú hefur verið gefin, mundi ég - og það endurtek ég - alveg hiklaust telja, að þeir hefðu misst þann siðferðislega rétt, sem þeir kunna að hafa haft til þeirrar hækkunar, sem nú var framkvæmd.

Forseti (SB): Því hafði verið lýst yfir, að þegar hv. 3. landsk. og hæstv. forsrh. hefðu gert sínar athugasemdir, væri þessum umræðum lokið. Við þá yfirlýsingu verður staðið. 



Herra forseti. Ég vil benda hæstv. forseta á, að í þingsköpunum er greinilega tekið fram í 31. gr., þegar búið er að ræða um fyrirspurnir í Sþ.: „Rétt er alþingismönnum einnig að nota sér heimild 54. gr. stjórnarskrárinnar um að beiðast skýrslu ráðherra í þingdeildum.“ 54. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo: „Heimilt er hverjum alþingismanni að bera upp sérhvert almennt mál í þeirri þingdeild, sem hann á sæti í, ef hún leyfir það, og beiðast um það skýrslu ráðherra.“ Það er tvímælalaus réttur hvers einasta þingmanns í þessari deild að bera fram, hvort sem það er fyrirspurn eða biðja um skýrslu ráðherra um hvaða mál sem hann vill. Ráðherra ræður, hvort hann svarar, forseti ræður, hvort hann gefur orðið án þess að bera það undir þingmenn. En ef forseti er á því af einhverjum ástæðum, að það væri ekki rétt, þá ber honum a.m.k. að bera það undir þingdeild og láta þingdeildina skera úr, hvort það er rétt.

Forseti (SB) : Ég vil aðeins vekja athygli hv. 2. þm. Reykv. á því, að hv. þm. hafa fengið þetta tækifæri. Það hafa talsmenn allra þriggja stjórnarandstöðuflokkanna fengið tækifæri til þess að bera fram fsp. til hæstv. forsrh.