Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill geta þess að mun fleiri hafa óskað eftir því að taka til máls undir þessum lið en munu komast að á þeim tíma sem ætlaður er fyrir umræðu um störf þingsins.

Frú forseti. Á vef Ríkisútvarpsins ruv.is fyrr í dag segir, með leyfi forseta: „Össur Skarphéðinsson […] sagði á fundi utanríkismálanefndar að hann hefði haft óskorað umboð til að styðja að Atlantshafsbandalagið tæki yfir stjórn hernaðaraðgerða.“ Á Alþingi í gær sagði formaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs aðspurður um hvort flokkurinn styddi þá sömu ákvörðun, með leyfi forseta: „Nei, við gerum það ekki enda vorum við ekki spurð.“ Það liggur sem sagt fyrir að þegar Norður-Atlantshafsráðið, NATO, tók ákvörðun sl. sunnudag um að taka yfir stjórn hernaðaraðgerða í Líbíu lét hæstv. utanríkisráðherra samþykkja ákvörðunina án þess að bera hana undir samstarfsflokkinn, Vinstri græn, sem var og er andvígur loftárásunum. „Nei, við gerum það ekki enda vorum við ekki spurð.“ - Þar með var Vinstri grænum neitað um þann möguleika að ríkisstjórnin beitti neitunarvaldi í Norður-Atlantshafsráðinu sem hefði komið í veg fyrir að bandalagið tæki að sér stjórn hernaðaraðgerðanna. Hvert bandalagsríki hefur klárt neitunarvald. Þannig vinnur NATO. Vinstri græn hefðu getað haft heimssöguleg áhrif á utanríkisstefnu bandalagsins og komið henni á kortið en þau voru ekki spurð. Um leið er ljóst að Samfylkingin er búin að gera Vinstri græn ábyrg án þeirra samþykkis og gegn vilja þeirra fyrir hernaðaraðgerðum NATO í Líbíu. Það er sjálfsagt rannsóknarefni hvernig aðdragandinn að þessari ákvörðun gat farið fram hjá bæði formanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og formanni utanríkismálanefndar. En það er ekki bara meðferð Samfylkingarinnar á samstarfsflokknum sem vekur athygli heldur einnig meðferð hæstv. utanríkisráðherra og formanns utanríkismálanefndar á stjórnskipaninni. Ég vek sérstaka athygli þingsins á því að ráðherrann hafði ekki samráð við utanríkismálanefnd um það hvernig atkvæði Íslands yrði ráðstafað í ráðinu 

Frú forseti. Vinstri hreyfingin – grænt framboð er stjórnmálahreyfing sem berst fyrir friði, mannréttindum og lýðræði og gegn hvers konar kúgun og ofbeldi og styður baráttu þjóða fyrir sjálfstæði og frelsi undan ógnarstjórnum. Við teljum einnig að Sameinuðu þjóðirnar séu réttur vettvangur til að meta stöðu mála þar sem átök geysa og ákveða og axla ábyrgð á viðeigandi aðgerðum af hálfu alþjóðasamfélagsins til að tryggja öryggi almennra borgara. Í því ljósi styðjum við samþykkt öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 1973 sem lýtur einkum og sér í lagi að flugbanni og aðgerðum til að verja óbreytta borgara en einnig að nauðsyn friðarumleitana og hefur framkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna skipað sérstakan fulltrúa í því augnamiði. Í samþykkt öryggisráðsins er jafnframt áskilnaður um samstarf við ríki Arababandalagsins um allar aðgerðir og án slíks samráðs væri farið út fyrir umboð Sameinuðu þjóðanna. Færa má rök fyrir því að aðgerðir sem Bandaríkjamenn, Bretar og Frakkar stóðu fyrir í upphafi hafi verið á mörkum umboðs Sameinuðu þjóðanna og jafnvel komnar út fyrir það með loftárásum á borgaraleg skotmörk en slíkt grefur undan vægi Sameinuðu þjóðanna. Vinstri græn eru andvíg hvers konar hernaðarbandalögum og aðild Íslands að NATO, ein íslenskra stjórnmálaflokka, enda þótt á Alþingi hafi jafnan verið meiri hluti fyrir þeirri aðild var þjóðin ekki spurð álits á sínum tíma sem er þó vissulega aldrei of seint að gera. Þrátt fyrir að samþykki öryggisráðsins heimili ekki einungis einstökum ríkjum heldur einnig ríkjabandalögum að framfylgja flugbanninu yfir Líbíu er það sjálfstæð ákvörðun NATO í þessu tilviki hvort það vill taka að sér hlutverk í þessu efni. Eins og kom skýrt fram af hálfu formanns VG í þinginu í gær styður flokkurinn ekki þátttöku NATO í aðgerðunum í Líbíu og átti ekki þátt í þeirri afgreiðslu þar sem Ísland beitti sér alls ekki fyrir aðgerðum af hálfu NATO en lagðist ekki gegn þeim. Það er staðfest skoðun VG að stríðsrekstur leysi engan vanda heldur sé fremur fallinn til að auka neyð og vanlíðan þeirra þjóða sem í hlut eiga eins og mýmörg dæmi sanna. Við eigum samleið með þeim sem vilja tryggja frið og öryggi almennra borgara, ekki herveldum eða bandalögum þeirra sem oftar en ekki láta stjórnast af efnahagslegum 

Frú forseti. Við lesum í blöðum dagsins að ráðleysi ríkisstjórnarinnar sé algert. Það er ekki stjórnarandstaðan sem segir þetta heldur aðilar vinnumarkaðarins. Þeir segja að ráðleysi ríkisstjórnarinnar sé slíkt að ekki sé hægt að klára samninga. Þetta kemur okkur í stjórnarandstöðunni svo sem ekki á óvart. Við vitum hvernig staðan er í sambandi við atvinnumál innan ríkisstjórnarflokkanna. Þar er ósamstaðan og óvissan alger. Menn koma sér ekki saman um eitt eða neitt á þeim vígstöðvum. Við heyrum hæstv. forsætisráðherra segja eitt varðandi skattana á meðan hæstv. fjármálaráðherra hleður skattaskammbyssuna enn og aftur og boðar nýja og hærri skatta. Þannig er hvert málið á fætur öðru. Nú horfum við fram á að við náum ekki kjarasamningum, m.a. út af því að skilaboð ríkisstjórnarinnar eru mjög óskýr. Framkvæmdapakkinn er mjög rýr í roðinu, segir formaður Samtaka atvinnulífsins, Vilmundur Jósefsson, sem sagði að enn og aftur væri ríkisstjórnin að japla á hlutum sem ekki væri hægt að láta ganga upp. Mig langar að spyrja hv. þm. Sigmund Erni Rúnarsson, sem hefur haft stór orð varðandi uppbyggingu atvinnumála og hefur sýnt ákveðið sjálfstæði ásamt örfáum þingmönnum Samfylkingarinnar í þá veru að vilja byggja upp blómlegt atvinnulíf og leiða ríkisstjórnina á réttar brautir: Hver eru skilaboð hans til ríkisstjórnarinnar til að leysa þetta mál, höggva á hnútinn þannig að við getum komið kjarasamningum frá svo að a.m.k. einni óvissunni verði eytt? Hver eru hans skilaboð til ríkisstjórnarinnar? Hver eru hans skilaboð til atvinnulífsins á þessum erfiðu tímum?

Virðulegi forseti. Við þurfum á margan hátt að laga til í samfélagi okkar og þar mun LÍÚ-armur Samtaka atvinnulífsins ekki ráða för. Við þurfum mestan part að koma atvinnulífinu enn frekar af stað en gert hefur verið og þar hef ég gagnrýnt kannski manna mest ríkjandi stjórnvöld vegna þess að það ætti að vera okkur næg aðvörun í þeim efnum að horfa framan í atvinnulaust fólk á hverjum degi. Við þurfum að koma atvinnulífinu eins hratt og vel af stað og hægt er. Við þurfum líka að horfa til komandi kjarasamninga hvað skattkerfið snertir. Þar kemur tvennt til greina sem ég vil að verði skoðað mjög vandlega. Ég hef ekki verið talsmaður mikilla skattahækkana og geld varhuga við að þær leggist af ofurþunga á fjölskyldufólk og fyrirtæki. En ég hef ásamt fleiri samfylkingarmönnum talað fyrir því að beita skattkerfinu hvetjandi á fyrirtæki þannig að þau geti í ríkari mæli tekið við starfsfólki og fái umbun fyrir það í gegnum skattkerfið. Það kæmi svo til baka inn í ríkissjóð með göfugri hætti en annars vegna þess að þá fengju fleiri vinnu. Eins tel ég koma til greina að við komum betur til móts við barnafólk í landinu sem tekur á sig mestu byrðarnar í samfélaginu í gegnum skattkerfið. Skattkerfið er tekjujöfnunarkerfi, mannanna verk sem við getum breytt og á að koma til móts við það fólk sem ber þyngstu byrðarnar á hverjum tíma og er einmitt barnafólk. Ég geld varhuga við því að við göngum inn í sumar og vetur þar sem hópurinn sem líður e.t.v. mest fyrir komandi aðgerðir verður sá breiði hópur barnafólks sem er að koma sér upp fjölskyldu og íbúð í landinu. Við þurfum á því að halda að sá hópur sé mjög traustur 

Virðulegi forseti. Það þarf væntanlega ekki að rifja upp að þegar Alþingi samþykkti árið 2008 að leggja á gjaldeyrishöft var það gert í trausti þess að þau stæðu einungis í nokkra mánuði. Ég efast um að nokkur alþingismaður hefði samþykkt að grípa til þeirra ráðstafana hefðu þeir vitað að gjaldeyrishöftin ættu að standa í 7–8 ár. Nú hefur ríkisstjórnin með hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra í broddi fylkingar kynnt áform sín um að festa gjaldeyrishöft í sessi a.m.k. til ársins 2015. Það eru hrikaleg tíðindi fyrir almenning í landinu en ekki síður atvinnulífið og þau ótíðindi bætast við hærri skatta, hækkað tryggingagjald og almennt átak ríkisstjórnarinnar gegn atvinnuuppbyggingu. Viðbrögðin láta ekki á sér standa. Fyrirtæki eins og CCP mun hugsanlega neyðast til að flýja land. Við fáum ekkert erlent fjármagn og fjárfestingu inn í landið sem við þurfum svo nauðsynlega á að halda. Traustið á efnahagslífið og fjármálakerfið er í lágmarki og allra minnst hjá núverandi ríkisstjórn enda staðfesta áform hennar um að festa gjaldeyrishöftin í sessi vantrú hennar á eigin hagkerfi. Í stað þess að leysa vandann hefur hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra nýtt tímann í að tala niður eigin gjaldmiðil og lýsir framtíðarstefnu ríkisstjórnarinnar opinberlega þannig að gamaldagskrónu og gamaldagsgjaldeyrishöft kalli á gamaldagsatvinnustefnu. Ég spyr: Er ekki kominn tími til að hv. þm. Magnús Orri Schram, varaformaður viðskiptanefndar, viðurkenni að í þeirri ákvörðun að festa gjaldeyrishöftin í sessi til ársins 2015 felist alger uppgjöf ríkisstjórnarinnar við að takast á við þau verkefni sem henni hafa verið falin? Er ekki kominn tími til að lýsa því yfir að ríkisstjórninni hafi mistekist sú endurreisn efnahagslífsins sem hún ætlaði sér að ráðast í? Getur hv. þingmaður upplýst fólkið og fyrirtækin í landinu um hvort frekari ótíðinda er að vænta frá ríkisstjórninni og ríkisstjórnarmeirihlutanum? 

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hafa Íslendingar upplifað tvíburakreppu, annars vegar bankakreppu og hins vegar krónukreppu. Bankakreppan var að mestu leyti á kostnað erlendra kröfuhafa, þúsundir milljarða króna en hitti ríkið illa í gegnum endurfjármögnun bankanna og Seðlabanka. Krónukreppan olli miklu meira tjóni hjá fyrirtækjum og heimilum í landinu. Hrun krónunnar rústaði efnahagsreikningum fyrirtækjanna sem misstu allt sitt eigið fé og launafólk og heimili urðu fyrir miklu áfalli við hrun krónunnar en líklega meira við verðbólguskot sem fylgdi í kjölfarið. Hvað er Seðlabankinn að segja með áætlun sinni um afnám hafta? Hann er að segja að krónuvandinn sé slíkur að við ætlum að reyna að losa snjóhengjuna, jöklabréfin, upp á tæplega 500 milljarða kr. á næstu 2–3 árum.  
            

Forseti biður hv. þingmenn um að gefa ræðumönnum hljóð.

Forseti. Ég er hér með fyrirspurn til formanns utanríkismálanefndar er varðar undarlega endurtekningu á sögunni. Ég er svolítið slegin yfir því að heyra að hæstv. utanríkisráðherra hafi ekki ráðfært sig við ríkisstjórnina áður en ákveðið var að Ísland mundi styðja við NATO-aðgerðir í Líbíu út af því að ég held að það að ríkisstjórnin hafi samþykkt að styðja ályktun öryggisráðsins sé allt annað mál en að styðja aðild Íslands að stríði í Líbíu. Mig langar að spyrja hv. þm. Árna Þór Sigurðsson hvort honum finnist þetta góð stjórnsýsla. Það er ljóst að við tölum nú tungum tveim á vettvangi NATO, ein tungan segir já og hin segir nei. Mér finnst jafnframt ástæða til að benda á að strax föstudaginn eftir að þessi samþykkt öryggisráðsins varð að veruleika kallaði ég eftir fundi í utanríkismálanefnd þar sem ég bað um að hæstv. utanríkisráðherra yrði kallaður til nefndarinnar til að fara yfir stöðu mála af því að það var ljóst að hlutirnir voru að gerast mjög hratt. Strax þarna á fyrstu dögum voru komnar upp gagnrýnisraddir, meðal annars frá Arababandalaginu, en stuðningur þess var forsenda þess að styðja við loftferðabann. Mig langar jafnframt að benda á að við höfum enn ekki fengið fulltrúa frá SHA, Samtökum hernaðarandstæðinga, Sverri Jakobsson, á fund nefndarinnar eins og ég bað um. Ég óska eftir að fá upplýsingar um af hverju hann hefur ekki enn verið boðaður á fund nefndarinnar til 

Virðulegi forseti. Þjóðin gengur að kjörborði eftir nokkra daga og tekur afstöðu til Icesave-samningsins. Seðlabanki Íslands hefur lagt á það mat að nei í þjóðaratkvæði um Icesave þýði veikara gengi, lægri kaupmátt og meiri verðbólgu. Fyrir liggur að afleiðingar á lánshæfi, aðgengi að fjármálamörkuðum og vaxtakjör gætu orðið alvarlegar fyrir Íslendinga en Ísland gæti staðið uppi með dóm um greiðsluskyldu án fyrirliggjandi samnings um vexti, endurgreiðslur eða önnur kjör en ljóst er að sambærilegir eða lægri vextir verða vart í boði. Með þverpólitískri samninganefnd tókst að lágmarka og festa niður eins og kostur er alla helstu kostnaðar- og áhættuþætti málsins. Vextir eru í lágmarki, höfuðstóll miðast aðeins við lágmarkstryggingu, engin ríkisábyrgð kemur til fyrr en þrotabú Landsbankans hefur gengið upp í skuldbindingar Tryggingarsjóðs, efnahagslegir og lagalegir fyrirvarar vegna stóráfalla eru til staðar og greiðslutími bæði vaxta og uppgjörs miðaður við þarfir og getu Íslands. Fari málið fyrir dómstóla eru allir þessir þættir úr höndum okkar Íslendinga svo að óvissan um endanlegan kostnað og kjör er margfalt meiri. Virðulegi forseti. Íslendingar eiga að meta eigin hagsmuni og taka þá ákvörðun sem skynsamlegust er fyrir hagsmuni efnahags- og atvinnulífs til skemmri tíma og lengri. Við þær aðstæður þarf að vega og meta kostnað og áhættu af fyrirliggjandi samningi á móti áhættu og mögulegum kostnaði við áframhaldandi átök og dómsmál. Í ljósi alls þessa er ekki tilviljun að aukinn meiri hluti þingmanna, þar á meðal hv. þm. Tryggvi Þór Herbertsson, og allir þeir sérfræðingar sem unnu sleitulaust að lausn málsins á þverpólitískum grunni, mæla eindregið með samningi frekar en dómstólaleið.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir þessa greiningu þingmannsins. Það er algjörlega ljóst að þær kosningar sem við erum að fara út í 9. apríl nk. snúast ekki annaðhvort um það að við borgum það sem þarf að borga, ef eitthvað þarf að borga, eða að við sleppum algjörlega undan þessu dæmi. Þannig er mál með vexti að þessi skuldbinding, sem hljóðar upp á tæpa 700 milljarða, 670–680 milljarða 

Frú forseti. Það er stundum sagt í hálfkæringi að ekki megi láta góða kreppu fara til spillis og þetta getur svo sannarlega átt við í húsnæðismálum eins og mörgum öðrum málum. Sennilega hefur flestum orðið ljóst eftir hrunið að sú gegndarlausa séreignarstefna í húsnæðismálum sem hefur verið rekin á Íslandi undanfarin ár sé að stóru leyti gengin sér til húðar. Víða erlendis er leiguhúsnæði alvöruvalkostur þegar fólk velur sér húsnæði til búsetu til langs tíma en svo hefur í rauninni ekki verið hér á Íslandi. Vandinn hérlendis hefur verið hvað þetta hefur valdið miklum óstöðugleika hjá þeim sem eru að velja sér leiguhúsnæði til íbúðar, meðal annars af þeirri ástæðu að þeir sem eru með íbúðir til útleigu eru ekki með þær á markaðnum til langs tíma. Eigendur leiguíbúða hafa þannig oft notað tækifærið þegar markaðurinn vaknar til íbúðasölu til að selja íbúðir sínar og öryggi leigjenda hefur þannig verið minna en skyldi. Nú er það svo að margir húsnæðisleitendur eru brenndir af hækkunum á húsnæðiskostnaði þeirra sem hafa keypt húsnæði og eftirspurn eftir leiguhúsnæði hefur því aukist. Ég tel því lag, bæði fyrir stjórnvöld og þar með talið ráðherra, þingið, sveitarstjórnir, í samvinnu við verkalýðshreyfinguna, lífeyrissjóði, Íbúðalánasjóð og aðrar lánastofnanir, að nota tækifærið og stuðla að því að leiguhúsnæði verði raunverulegur valkostur í húsnæðismálum til langs tíma eins og séreign og búseturéttur er nú. Þannig tryggjum við fjölbreytta valkosti í húsnæðismálum og húsnæðisöryggi um leið.

Virðulegi forseti. Það er ýmislegt sem maður lætur yfir sig ganga á þessum undarlega vinnustað, t.d. fer þessi sérkennilegi hálftímaupptaktur að dagskrá þingsins venjulega í það að maður sér sjálfstæðismenn standa hér helbláa og froðufellandi í ræðustól yfir því að hér skuli ekki vera uppgangstímar og mikil uppsveifla í öllum greinum. Þetta lætur maður yfir sig ganga en mér blöskar eiginlega þegar haukarnir í Sjálfstæðisflokknum steypa sér yfir okkur, friðardúfurnar í Vinstri grænum,  Ég ætla ekki að fara í það hefðbundna morfís-pex sem frammíkallarar, og þeir undarlegu menn sem standa hér í ræðustól svo gott sem á hverjum degi fyrir Sjálfstæðisflokkinn, temja sér. Ég ætla bara að segja ykkur eitt: Allir friðarsinnar viðurkenna tvær grundvallarreglur, tvær, þ.e. hinn heilaga rétt allra manna til að verja líf sitt og í annan stað hina heilögu mannúðarskyldu að koma þeim til hjálpar sem er í lífsháska. Pælið þið í þessu. 
            

Frú forseti. Fyrir nokkrum dögum komu fulltrúar frá Fjárfestingarstofu á fund þingflokks Samfylkingar og fengum við þar fróðlegt yfirlit yfir þau orkuverkefni sem eru á teikniborðinu og þau eru sem betur fer fjölmörg, snúast um fjölbreytta, vistvæna nýtingu á raforkunni. Má þar nefna kísilverksmiðju ThorSil í Þorlákshöfn, kísílgúrvinnslu í Grindavík, kísilverksmiðjuna í Helguvík, sem hefur verið rætt um og kynnt og undirritaðir samningar um og mun rísa fljótlega. Þá eru ótaldir Þeistareykirnir þar sem fimm aðilar eru taldir keppa um stórbrotna úrvinnslu á raforkunni. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur boðað að senn dragi til tíðinda þar og vonum við að það gangi fram sem kostur er. Fjölmargir orkunýtingarmöguleikar, sem eru að sjálfsögðu aflvélin út úr samdrætti og atvinnuleysi og inn í nýtt hagvaxtarskeið, eru því á teikniborðinu en mjög miklu skiptir að við höldum utan um og á lífi þeim raforkunýtingaráfanga sem hvað lengst er kominn sem eru álversáformin í Helguvík. Vonandi ræðst það á næstu dögum að HS Orka og Norðurál nái saman, nái að endurnýja orkusölusamning og nái þrætu sinni út úr gerðardómi í Svíþjóð. En alvarleg tíðindi berast af stöðu Orkuveitu Reykjavíkur og getu til að standa við sinn hluta raforkuöflunar til álvers í Helguvík. Orkuveitan hefur fjárfest í fimm túrbínum sem eiga að hluta til að standa undir raforkuframleiðslunni í Helguvík auk kísilverksmiðju ThorSil í Þorlákshöfn. Því hafa margir orðið til þess að velta því upp, og einnig sá sem hér stendur, hvort það sé mögulegt og gerlegt að Landsvirkjun komi með einhverjum hætti að álversverkefninu í Helguvík annars vegar með umframorku sinni í kerfinu og hins vegar með aðkomu að verkefnum Orkuveitunnar í Hverahlíðarvirkjun og Hellisheiðarvirkjunarstækkuninni. 
             Ég vil því nefna það við hv. formann iðnaðarnefndar hvort nefndin gæti tekið það til umfjöllunar og fengið úr því skorið með forustumönnum Orkuveitunnar og Landsvirkjunar 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk og ljúka ræðu sinni þegar forseti slær í bjöllu.

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður gerir hér að umtalsefni uppbygginguna í Helguvík sem hefur staðið yfir í mörg ár, og hefur verið stopp af ýmsum ástæðum - og ég segi ýmsum ástæðum, jafnt efnahagshruni sem fleiru. Ég velti því fyrir mér sem formaður iðnaðarnefndar hvort við ættum að boða þessa aðila til fundar til að reyna að fá heildarmynd af því sem þarna er að gerast og hvers vegna svo illa gengur að koma þessu verki til áframhaldandi framkvæmda. 
             Við skulum hafa í huga, virðulegi forseti, að sennilega er nú þegar búið að fjárfesta þarna fyrir 20–30 milljarða kr., sem liggja þarna og gefa engan arð á þessum erfiðleikatímum. Mér er sagt að komist þessi framkvæmd þarna áfram - og við skulum líka hafa í huga að talað hefur verið um þessi verkefni af forsvarsmönnum ríkisstjórnar og stjórnarandstöðuflokka á þann veg að halda eigi áfram með þau - sé hægt að skapa þarna í kringum 2 þúsund störf fjórum til fimm mánuðum eftir að samningar mundu takast um orkuöflun og orkusölu milli aðila, þeirra sem vilja selja og þeirra sem vilja kaupa. Þetta er ekki svo lítið þegar við höfum í huga að í dag ganga 15 þúsund meðborgarar okkar atvinnulausir, sem er eitt mesta þjóðfélagsmeinið um þessar mundir, kostar okkur 30 milljarða kr., skapar engan hagvöxt og er ekkert annað en að vera ávísun á enn meiri vandræði í ríkisfjármálum og öðru sem við eigum eftir að kljást við á þessu ári. Virðulegi forseti. Já, ég skal beita mér fyrir því að kalla á fund nefndarinnar alla þá aðila sem við getum kallað til og vilja koma til okkar og ræða málin en við skulum auðvitað hafa í huga að stundum er um viðskiptamál að ræða. Ég vil líka taka undir það sem hv. þingmaður nefndi hér, vegna þess að hann nefndi norðausturhornið, fagna því sem hefur komið frá Landsvirkjun um það sem þeir ætla að gera á norðausturhorninu á þessu ári. Ég fagna alveg sérstaklega ummælum og yfirlýsingum 

Virðulegi forseti. Ég ætla svo sannarlega að ræða störf þingsins en það er þannig, virðulegi forseti, að okkur þingmönnum ber að sinna ákveðinni eftirlitsskyldu og höfum til þess ákveðin tæki, m.a. fyrirspurnir. Ég hef í tvígang spurt ítarlega um Íbúðalánasjóð og ýmislegt því tengt og ég hvet þingmenn og aðra sem áhuga hafa á málinu að kynna sér svörin, en ég spurði tvisvar sömu spurningar og í bæði skiptin fékk ég engin svör. Virðulegi forseti. Fyrirspurnin var svohljóðandi: Hverjir veittu Íbúðalánasjóði sérfræðiaðstoð á árunum 2000–2008? Í hverju fólst aðstoðin og hversu mikið var greitt fyrir hana? Þessu var svarað með útúrsnúningi og til að hafa þetta algerlega skýrt lagði ég fram nýja fyrirspurn þar sem þessi spurning kom líka fram: Hvaða einstaklingar og lögaðilar veittu Íbúðalánasjóði sérfræðiaðstoð á árunum 2000–2008? Í hverju fólst sú aðstoð og hve mikið greiddi sjóðurinn fyrir hana, sundurliðað eftir einstökum sérfræðingum? Það er afskaplega mikilvægt af ástæðum sem munu koma í ljós seinna að svör komi við þessum fyrirspurnum. Ég fékk ekki svar og fékk þess vegna lögfræðiálit, virðulegi forseti, þó að það sé náttúrlega augljóst að þetta er brot á rétti okkar, og þar segir, með leyfi forseta: „Almennt verður að telja að ráðherra sé ekki heimilt að synja alþingismanni um svör við fyrirspurn á þeim grundvelli einum að svarið feli í sér upplýsingar um greiðslu stofnana til einstaklinga eða lögaðila. Til að ráðherra sé fært að synja alþingismanni um slíkar upplýsingar verða a.m.k. að liggja fyrir í hverju tilviki fyrir sig upplýsingar um að greiðslur einstaklinga séu það viðkvæmar út frá almennum sjónarmiðum að þær eigi ekki erindi við allan þorra manna. Í tilviki greiðslna til fyrirtækja og lögaðila verður að liggja fyrir í hverju tilviki fyrir sig að um sé að ræða svo mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni að ætla megi, með tilliti til aðstæðna o.s.frv., að það geti valdið viðkomandi tjóni.“ 
             Virðulegi forseti. Ég fer fram á að hæstv. velferðarráðherra svari þessari fyrirspurn eins og honum ber þingleg skylda til.

Virðulegi forseti. Við heyrðum áðan mikla lofræðu milli tveggja hv. þingmanna um mikilvægi þess að samþykkja Icesave-samkomulagið. Það var ágætt að hlusta á þá hv. þingmenn fjalla um þetta þó að ég sé þeim að sjálfsögðu algerlega ósammála, enda eru þeir að mínu viti á miklum villigötum. Ég vil hvetja hv. þingmenn sem telja að greiða eigi þessar skuldir þegjandi og hljóðalaust, sem mér sýnist að þessir hv. þingmenn vilji gera, að velta því fyrir sér hvernig eigi að mæta því sem fellur á þessu ári þegar kemur að því að semja næstu fjárlög. Á að hækka skatta eða á að skera meira niður til að mæta þeim 26–30 milljörðum sem munu þá verða til þess að íþyngja þjóðinni og okkur sem eru að leita í heilbrigðisþjónustu og annað? Hvernig ætla þessir ágætu þingmenn að greiða þetta? Ég var að lesa skýrslu Seðlabankans um afnám gjaldeyrishafta og þar stendur í kaflanum Endurmat á skilyrðum fyrir losun gjaldeyrishafta í Viðauka I að lánshæfismatið muni batna ef Icesave-deilan verði leyst. Síðan stendur, með leyfi forseta: „Þó verður að hafa í huga að tilvist gjaldeyrishaftanna kann í sjálfri sér að vera hindrun í vegi þess að lánshæfismatið komist í fyrra horf. Því er ekki ástæða til að bíða með að hefja losun haftanna þar til lánshæfismat kemst í fyrra horf, þótt mikilvægt sé að ná lánshæfismatinu tryggilega upp í fjárfestingarflokk“ o.s.frv. Þessi skýrsla Seðlabankans er nefnilega full af mótsögnum. Það er einfaldlega þannig. Bankinn segir bæði að það sé mikilvægt að samþykkja Icesave út af gjaldeyrishöftunum en segir svo að í sjálfu sér sé yfirlýsing hans um að ætla að halda áfram gjaldeyrishöftunum í fimm ár nægileg ástæða til þess að lánshæfismatið lækki eða í það minnsta hækki ekki. 
             Frú forseti. Það er með ólíkindum að horfa upp á eina helstu stofnun landsins setja málið fram með slíkum hætti.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breyting á lögum um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar, nr. 78/1997. Lagafrumvarp þetta er í tveimur greinum. Annars vegar um gildistöku laganna sem er þegar við samþykkt þeirra, ef af verður, og 1. gr. er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Nú er sóknarpresti eða presti veitt lausn frá embætti, leyfi frá störfum eða hann forfallast af öðrum ástæðum og getur þá biskup Íslands falið öðrum presti að gegna embættinu til allt að eins árs í senn. Ákvæði þetta fellur úr gildi 1. janúar 2015.“ Með frumvarpinu er lagt til að bætt verði við lögin nýju ákvæði til bráðabirgða eins og hér kom fram þar sem biskupi er heimilað að setja prest tímabundið til að gegna embætti sóknarprests eða annars prests þjóðkirkjunnar þegar prestsembætti losnar vegna þess að viðkomandi prestur lætur af embætti eða forfallast af öðrum ástæðum. Lagt er til að setning í embætti verði aldrei til lengri tíma en eins árs í senn. Þá er ákvæðinu markaður sá tímarammi að það gildi ekki lengur en til 1. janúar 2015, þ.e. tímabundin ráðstöfun. Frumvarp þetta er byggt á tillögu sem lögð var fyrir kirkjuþing og samþykkt með þingsályktun á kirkjuþingi árið 2010. Hvorki er í lögum um stöðu, stjórn og starfshætti kirkjunnar né í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins að finna heimildir til þess að setja prest tímabundið í embætti sem losnar. Til að skapa kirkjunni svigrúm til að hagræða í starfsemi sinni er rétt að veita henni nauðsynlegar heimildir til að setja tímabundið í laust embætti ef þær aðstæður skapast að embætti prests losnar vegna starfsloka prests eða af öðrum ástæðum. Þannig gæti biskup falið t.d. presti í einni sókn að sinna jafnhliða sínu embætti öðru embætti sem losnaði um ákveðinn tíma. Yrði slík hagræðing byggð að stefnumótun kirkjunnar um skipan sókna og prestakalla Ég hef gert hér grein fyrir efnisatriðum frumvarpsins. Ég legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjarnefndar og 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, nr. 69/1995. Frumvarpið er í tveimur lagagreinum. Annars vegar um gildistöku laganna sem yrði við samþykkt þeirra, og 1. gr. er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Við 1. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögunum bætist nýr málsliður er orðast svo: Þó er heimilt að víkja frá þessu skilyrði mæli veigamikil rök með því.“ Tilefni frumvarps þessa er bréf umboðsmanns Alþingis þar sem athygli ráðuneytis míns var vakin á því að lög um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, eins og þeim var breytt með lögum nr. 118/1999, geri greinarmun á réttindum þeirra sem orðið hafa fyrir tjóni vegna brota sem framin voru 1. janúar 1993 til 30 júní 1996 og þeirra sem verða fyrir tjóni sem leiðir af broti sem framið er 1. júlí 1996 eða síðar. Lögin gilda um tjón sem leiðir af brotum sem framin voru 1. janúar 1993 og síðar. Í bráðabirgðaákvæði við lögin er þó kveðið á um það að umsókn um bætur vegna tjóns sem leiðir af broti sem framið hefur verið fyrir 1. júlí 1996 skuli hafa borist bótanefnd innan árs frá gildistöku laganna en að öðru leyti er fjallað um skilyrði bótagreiðslna í 6. gr. laganna. Með lögum nr. 118/1999 var 6. gr. laganna breytt á þann hátt að við bættist ný málsgrein þar sem kveðið var á um að heimilt væri að víkja frá skilyrðum ákvæðisins um að brot sem tjón væri rakið til hefði án ástæðulauss dráttar verið kært til lögreglu og að tjónþoli hefði gert kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi brotamanns sem og því skilyrði að umsókn um bætur skyldi hafa borist bótanefnd innan tveggja ára frá því að brot var framið ef veigamikil rök mæltu með því. Þau rök bjuggu að baki breytingunni að við tilteknar aðstæður gæti verið rétt að víkja frá framangreindum skilyrðum, sérstaklega ef brotið væri gegn barni. Að sama skapi gætu komið upp önnur tilvik þar sem rétt þætti að víkja frá skilyrðunum og var því tekið fram að undanþágan væri ekki einskorðuð við tilvik þar sem börn væru þolendur. Sams konar breyting var hins vegar ekki gerð á bráðabirgðaákvæði laganna en í því felst að lögin veita ekki heimild til að taka tillit til sérstakra aðstæðna í málum vegna brota sem framin hafa verið á tímabilinu 1. janúar 1993 til 30. júní 1996, jafnvel þótt í hlut eigi einstaklingar sem voru börn að aldri 1. júní 1997 eða af öðrum ástæðum höfðu ekki tök á því að leggja fram umsókn um bætur fyrir þann tíma. Ákvæði núgildandi laga leiða því til þess að ekki er fullt jafnræði milli réttinda einstaklinga til greiðslu bóta samkvæmt lögunum jafnvel þótt óumdeilt sé að brot það sem framið hefur verið falli undir gildissvið þeirra. Þar sem ekki verður annað séð en að þau sjónarmið sem bjuggu að baki þeim breytingum sem gerðar voru á lögunum árið 1999 gildi jafnframt um mál einstaklinga sem brotið hefur verið gegn á tímabilinu 1. janúar 1993 til 30. júní 1996. Er því lagt til í frumvarpinu að bráðabirgðaákvæði laganna verði breytt þannig að heimilt verði að víkja frá skilyrði þess um að umsókn um bætur vegna tjóns sem leitt verður af broti sem framið var fyrir 1. júlí 1996 skuli hafa borist bótanefnd fyrir 1. júní 1997, ef veigamikil rök mæli með því. Ég hef nú gert grein fyrir efnisákvæðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir að flytja þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota. Ég verð að játa það strax í upphafi að mér hefur ekki gefist rými til að kynna mér nákvæmlega efni þessa frumvarps eða þau sjónarmið sem frumvarpið byggir á en það kemur fram í athugasemdum við frumvarpið að það hafi verið samið í dóms- og mannréttindaráðuneytinu, sem í dag heitir innanríkisráðuneyti, og sé til komið vegna athugasemda sem komu frá umboðsmanni Alþingis á árinu 2008. Í ágætlega ítarlegri greinargerð með frumvarpinu er því lýst að með lögum nr. 118/1999 hafi 6. gr. þessara laga verið breytt á þann hátt að við bættist ný málsgrein þar sem kveðið var á um að þegar veigamikil rök mæltu með því væri heimilt að víkja frá skilyrðum 1. og 2. mgr. ákvæðisins um greiðslur til þolenda. Samkvæmt athugasemdum í greinargerð væri tilefni frumvarpsins erindi umboðsmanns barna til dómsmálaráðherra þar sem þess var farið á leit að skilyrði 6. gr. laganna yrðu endurskoðuð vegna þess að þau ættu illa við þegar um kynferðisbrot gegn börnum væri að ræða. Í greinargerðinni kemur fram að við tilteknar aðstæður geti verið rétt að víkja frá skilyrðum og það eigi sérstaklega við þegar brotið væri gegn barni. Það er rökstutt með því að börn hefðu ekki náð nægilegum þroska, a.m.k. í flestum tilvikum, til að gera sér grein fyrir því að um refsivert brot gegn því hefði verið að ræða, auk þess sem aðstæður þess til að kæra brot kynnu að vera erfiðar til að mynda vegna náinna tengsla milli barns og brotamanns. Undir þetta er full ástæða til að taka. Þá er það rakið að í greinargerðinni hafi komið fram að einnig kunni að koma til önnur atvik þar sem rétt sé að víkja frá skilyrðum 6. gr. og væri heimildin til að víkja frá þeim því ekki einskorðuð við tilvik þar sem börn væru þolendur þannig að heimildin gæti átt við í fleiri tilvikum. Síðan er rakið að ekki hafi verið gerð breyting á bráðabirgðaákvæði laganna en í því felst að lögin veiti ekki heimild til að taka tillit til sérstakra aðstæðna í málum vegna brota sem framin hafi verið á tímabilinu frá 1. janúar 1993 til 30. júní 1996, jafnvel þótt í hlut eigi einstaklingar sem voru börn að aldri 1. júlí 1997 eða af öðrum sérstökum ástæðum höfðu ekki tök á því að leggja fram umsókn um bætur fyrir þann tíma, og fyrir því geta verið margvíslegar ástæður. Með þessu frumvarpi fæ ég ekki betur séð en verið sé að reyna að tryggja, eins og segir í greinargerðinni, fullt jafnræði milli réttinda einstaklinga til greiðslu bóta samkvæmt lögunum jafnvel þótt óumdeilt sé að brot það sem framið hefur verið falli undir gildissvið þeirra. Þetta tel ég mjög mikilvægt í ljósi eðlis þessara brota og þess hverjir þolendur þeirra eru. Þá segir í greinargerðinni: „Í ljósi þessa er í frumvarpi þessu lögð til breyting á bráðabirgðaákvæði laga um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota þannig að heimilt verði að víkja frá skilyrði ákvæðisins um að umsókn um bætur vegna tjóns sem leitt verður af broti sem framið var fyrir 1. júlí 1996 skuli hafa borist bótanefndinni innan árs frá gildistöku laganna, ef veigamiklar ástæður eru fyrir hendi. “ - Og vísað er til almennra sjónarmiða sem áður höfðu verið færð fram í umræðum um þau lög sem nú er lögð til breyting á. Ég segi fyrir mitt leyti að ég tel fulla ástæðu til þess að hv. allsherjarnefnd vinni hratt að því að yfirfara þetta mál. Mér sýnist fljótt á litið að mjög rík réttlætisrök búi að baki þessu frumvarpi, rök sem snúa að jafnræði þeirra sem orðið hafa fyrir brotum og eru tjónþolar, ekki síst barna sem orðið hafa fyrir kynferðislegum brotum. Í 1. gr. frumvarpsins segir að heimilt sé að víkja frá því skilyrði sem núgildandi ákvæði mælir fyrir um, mæli veigamikil rök fyrir því. Ég vek athygli á því að orðin „veigamikil rök“ eru auðvitað mjög matskennt orðalag, það sem einum kann að þykja veigamikil röksemd, því kann einhver annar að vera andsnúinn. Ég tel mikilvægt að við meðferð málsins í allsherjarnefnd sé það skýrt mjög ákveðið í nefndaráliti hvað átt er við með hugtakinu „veigamikil rök“ þannig að það fari ekki á milli mála til hvaða aðstæðna þessu frumvarpi er ætlað að taka og hvaða tilvik eru undanskilin. Að þessu sögðu, virðulegi forseti, vil ég þakka fyrir framlagningu þessa frumvarps og vil lýsa því yfir fyrir mitt leyti að ég er ákaflega jákvæður gagnvart þessari breytingu. Mér sýnist að hún sé verulega til bóta hvað varðar þau lög sem nú eru í gildi um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 6/2002, um tóbaksvarnir, með síðari breytingum. Með frumvarpinu er lagt til að bannað verði að flytja inn, framleiða og selja skrotóbak og allt bragð- og lyktblandað reyklaust tóbak. Markmið frumvarpsins er að draga úr neyslu á reyklausu tóbaki og því heilsutjóni sem slík neysla veldur en rannsóknir hafa sýnt að neysla reyklauss tóbaks getur leitt til ýmissa sjúkdóma. Má í því sambandi nefna að í reyklausu tóbaki er að finna efni sem geta leitt til krabbameins og neysla reyklauss tóbaks getur einnig valdið ýmsum tannholdssjúkdómum og öðrum sjúkdómum í munni. Einnig er vert að geta þess að neysla reyklauss tóbaks er ekki síður ávanabindandi en reyktóbaks og reyklaust tóbak inniheldur einnig nikótín. Hæstv. forseti. Hinn 1. febrúar 1997 tóku gildi ákvæði laga nr. 101/1996, en þau voru sett vegna tilskipunar 92/41/EBE sem gerði aðildarríkjum Evrópusambandsins og EES-ríkjunum skylt að banna munntóbak. Frá þeim tíma hefur verið bannað að flytja inn, framleiða og selja fínkornað neftóbak og munntóbak að undanskildu skrotóbaki. Þrátt fyrir framangreint bann hefur verið talsverð aukning á munntóbaksnotkun hér á landi meðal ungra karlmanna sem taka grófkornótt íslenskt neftóbak í vörina. Samkvæmt könnunum á munntóbaksnotkun ungs fólks á aldrinum 16–23 ára sem gerðar voru fyrir Lýðheilsustöð árið 2009 og 2010 segjast um 20% pilta nota tóbak í vörina, 15% daglega en 5% sjaldnar. Má segja að niðurstöðurnar séu í samræmi við síaukna tóbaksframleiðslu ÁTVR sem hefur aukist úr 16,8 tonnum árið 2007 í 25,5 tonn árið 2010. Í ljósi reynslu í öðrum löndum og aukinnar neyslu ungs fólks á íslenska neftóbakinu sem munntóbaki tel ég nauðsynlegt að binda í lög hömlur á frekari vöruþróun reyklauss tóbaks með banni á innflutningi, framleiðslu og sölu skrotóbaks og alls bragð- og lyktarblandaðs reyklauss tóbaks. Tel ég að um brýnar og nauðsynlegar ráðstafanir sé að ræða til að koma í veg fyrir að nýjar tegundir tóbaksvara nái að ryðja sér til rúms hér á landi. Ég legg áherslu á að skrotóbak hefur ekki verið til sölu á Íslandi síðustu árin, sama er að segja um bragð- og lyktblandað tóbak. Hér er því ekki verið að leggja til bann á vörum sem nú þegar eru á íslenska markaðnum heldur er um fyrirbyggjandi ráðstöfun að ræða. Á grundvelli almannaheilbrigðis og þess forgangsverkefnis tóbaksvarna að koma í veg fyrir að ungt fólk hefji notkun tóbaksvara tel ég nauðsynlegt að ákvæði frumvarpsins nái fram að ganga enda er hér um að ræða tóbaksvörur sem eru einkum markaðssettar þannig að þær höfði sérstaklega til ungs fólks. Hæstv. forseti. Ég hef nú gert grein fyrir ákvæðum frumvarpsins en vil þó vekja athygli á að þar sem ákvæði þess fela í sér tæknilegar viðskiptahindranir þarf frumvarpið að fara í kynningu á EES-svæðinu í samræmi við lög nr. 57/2000, um skipti á upplýsingum um tæknilegar reglur um vörur og fjarþjónustu, áður en unnt verður að samþykkja það sem lög frá Alþingi. Menn þekkja málið vegna þess að skrotóbakið fékk undanþágur vegna pressu frá Svíum á sínum tíma og þess vegna hefur skrotóbak ekki verið bannað í íslensku lögunum. En þar sem viðleitni hefur verið til að koma með þetta tóbak inn á markaðinn hér og menn hafa verið að ganga frá því og setja í umbúðir sem eiga að höfða sérstaklega til barna og unglinga þá tel ég mikilvægt að við setjum þessa markalínu og bætum ekki inn á markaðinn tóbakstegundum sem hafa ekki verið á markaði hér og ekki seldar af ÁTVR. Þetta frumvarp þjónar þeim tilgangi að verja börn og unglinga fyrir frekari tóbaksnotkun. Ég held að öllum sé ljóst að ef við værum að innleiða tóbak inn á íslenskan markað sem nýja vöru sem ekki hefði verið hér um áratugi yrði það örugglega bannað en við búum við annan raunveruleika. Við erum því bara að reyna að setja þá markalínu að ekki verði aukning á tóbaksnotkun í kjölfar söluátaks sem hefði að markmiði að höfða til ungs fólks. Við höfum náð verulegum árangri hjá ungu fólki varðandi tóbaksreykingar og það væri miður ef við misstum þetta úr böndunum. Ég leyfi mér því, virðulegur forseti, að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. heilbrigðisnefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina yfir frumvarpið en mér finnst heldur mikil forræðishyggja vera í því. Það kemur fram í máli hæstv. ráðherra og í frumvarpinu að þetta mun ekki breyta neinu um þær vörur sem standa til boða í dag. Því langar mig að beina spurningum til hæstv. ráðherra: Telur hæstv. ráðherra að einhverjar breytingar verði á munntóbaksnotkun eða notkun skrotóbaks? Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að verið er að nota svokallað íslenskt neftóbak sem framleitt er hér, sem skrotóbak þó það sé ekki framleitt sérstaklega sem slíkt. Telur hæstv. ráðherra að einhver breyting verði á því? Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra um forvarnir. Hér kemur fram að reykingarnar hafa miklu verri áhrif en þetta þó það réttlæti að sjálfsögðu ekki notkunina. Hér eru mjög sláandi upplýsingar um að 20% ungra karlmanna taki tóbak í vörina, 15% daglega og 5% sjaldnar. Var skoðað sérstaklega hjá hæstv. ráðherra og í ráðuneytinu að fara í frekari forvarnir? Hvernig hefur forvörnum verið háttað í þessum málum? Ég tel að hæstv. ráðherra þurfi kannski að efla þær frekar því eins og frumvarpið er lagt upp hamlar það í raun og veru ekki neitt þeirri notkun sem er í dag heldur er það til að fyrirbyggja að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins 

Hæstv. forseti. Hér er spurt um forvarnir. Sá er nákvæmlega tilgangurinn með frumvarpinu. Það liggur fyrir að í Evrópu eru menn að fara í söluátak á skrotóbaki fyrir unglinga. Þess vegna grípur Lýðheilsustofnun til þessarar tillögu og fær stuðning minn. Ég flyt frumvarpsbreytinguna til að búa til markalínuna svo ekki þurfi að vera nein átök um þetta, þetta verði bara hrein lína. Við ætlum ekki að bæta þessu við líka. Það er ástæðan og þetta er auðvitað besta forvörnin. Það hefur sýnt sig að lagasetning varðandi t.d. reykingar í heiminum öllum hefur haft veruleg áhrif þar sem menn hafa bannað reykingar á ákveðnum svæðum. Mikið átak hefur verið gert varðandi munntóbak hjá íþróttahreyfingunni. Það hefur verið mjög erfitt mál og menn hafa verið að glíma við þetta viðfangsefni, margir þjálfarar, og ég þekki það frá heimabæ mínum, að fá íþróttamenn til að leggja af notkun munntóbaks, einfaldlega vegna þess að þarna var hópur sem skapaði ákveðna tísku og pressu á að nota slíkt tóbak. Ég held því að frumvarpið sé mjög öflug forvörn. Því til viðbótar er Lýðheilsustöð auðvitað með öflugar forvarnir og kynningar. Þar má auðvitað alltaf gera betur en ég held að í þessu tilfelli skipti meira máli að fyrirbyggja hlutina af því að ekki er verið að færa mörkin mikið til og ætti því að vera auðvelt að leggja þessa línu á Íslandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og fagna því að brugðist verði við. Hæstv. ráðherra telur þetta hafa mikið forvarnargildi og byggir á upplýsingum frá Lýðheilsustöð sem ég dreg ekki í efa, og sérstaklega í ljósi þess ef fyrir liggja upplýsingar um að verið sé að fara í sérstakt markaðsátak þá tek ég undir að gott er að bregðast við því. Hæstv. ráðherra kom inn á íþróttahreyfinguna í andsvari sínu. Ég staldra dálítið við þar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort honum sé kunnugt um að Lýðheilsustöð og íþróttahreyfingin hafi rætt saman um hvernig þessir tveir aðilar gætu unnið saman að þessu. Við þekkjum það jú að fólk í íþróttahreyfingunni er oft fyrirmynd og hefur kannski smitandi áhrif á þá yngri sem fylgjast með. Mér leikur því forvitni á að vita hvort hæstv. ráðherra geti upplýst um hvort aukið samstarf hafi verið á milli Lýðheilsustöðvar og ráðuneytisins og íþróttahreyfingarinnar um hvernig megi bregðast við aukinni munntóbaksnotkun hjá íþróttamönnum.

Hæstv. forseti. Ég hef ekki kynnt mér sérstaklega átak hjá Lýðheilsustöð varðandi íþróttahreyfinguna síðan ég kom í þetta embætti. Aftur á móti er mér kunnugt um að íþróttahreyfingin sjálf hefur barist mjög hatrammlega gegn áfengisnotkun og tóbaksnotkun í tengslum við íþróttir og raunar gert átak í sambandi við almenna heilsu íþróttamanna. Ég tel það afar mikilvægt og jákvætt. Samstarf hefur verið á milli Lýðheilsustöðvar og íþróttahreyfingarinnar í mörgum málum. Menn hafa gefið út sameiginleg plaköt, dregið fram fyrirmyndaríþróttamenn sem hafa lýst því yfir að þeir séu reyklausir og noti ekki vímuefni eða áfengi. Einnig hefur verið mjög víðtæk barátta í grunnskólum um að hafa reyklausa skóla eða reyklausa bekki. Allt þetta skiptir miklu máli. Það hefur stundum skotið skökku við að kennararnir 

Virðulegi forseti. Ég er á svipuðum nótum og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson í andsvari sínu til hæstv. ráðherra. Nú er ég ekki sérfræðingur í reyklausu tóbaki og gef mig ekki út fyrir að vera slíkur. Mér finnst satt að segja mjög ósmart, svo ég fái að sletta aðeins í ræðustól, að sjá unga menn með úttroðna vör af tóbaki. Þrátt fyrir það og vitandi um skaðsemi þessa finnst mér þetta frumvarp ekki vera rökrétt vegna þess að það skilur svo margt eftir. Ef menn telja að rétta leiðin til að ná árangri í að draga úr þessu sé að banna notkun vörunnar er einfaldasta spurningin sem mér dettur í hug til hæstv. ráðherra: Hvað með neftóbakið sem maður sér nánast á borðum annars hvers þingmanns hér í þingsal? Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að það er það tóbak sem íslenskir karlmenn og piltar nota í vörina og taka í nefið, eins og alþingismenn eru kannski besta dæmið um. Af hverju ættum við að gefast upp í baráttunni ef þetta er rétta leiðin? Nú er ég þeirrar skoðunar að frekar eigi að huga að því sem hv. þm. Ásbjörn Óttarsson var að tala um, að auka forvarnir. Ég man t.d. þegar ég var unglingur að þá gekk sniffbylgja yfir. Ekki var hægt að banna lím, það var notað til annarra nota en besta forvörnin, sem varð til þess að engum skólafélaga í mínum árgangi á þeim tíma datt í hug að prófa þetta, var hörmulegt slys sem varð 

Hæstv. forseti. Ég held að það sé ekki rétt að kalla þetta handahófskenndar aðgerðir vegna þess að hér er verið að setja markalínuna eins og hún er í dag í framkvæmd. Ég sagði áðan að það væri vaxandi pressa og inn á markaðinn væri að koma tóbak sem höfðaði til ungra barna. Vörn þeirra hjá ÁTVR við að taka það ekki inn á markað eru merkingarnar á því. Þeir geta borið fyrir sig ákveðnar kröfur um merkingar á tóbaksvörum um skaðsemi og að þær eigi að vera framan á dósum á áberandi stöðum o.s.frv. Það hefur enginn hafið innflutning á þessu. Í rauninni er það löglegt en ÁTVR hefur ekki tekið það inn. Þarna er sem sagt bara verið að biðja um það. Tökum þetta skref í byrjun og setjum markalínuna þarna. Ég get tekið heilshugar undir að neftóbakið þurfi að skoða. Það geta ekki orðið rök í sjálfu sér, ef við ætlum að hindra að hingað komi meira inn á markaðinn, að segja: Það má koma af því það er eitthvað annað fyrir. Það er ekki alltaf þannig. Það er t.d. hægt að setja þetta í samband við ýmislegt annað eins og ég sagði áðan: Ef íslenska neftóbakið væri að koma algjörlega nýtt inn á markaðinn yrði það örugglega bannað. Það á við um margt annað. Við skiptum okkur af því með lögum og reglum að ekki megi vera ákveðin litarefni í Smarties en á sama tíma leyfum við eiturefni sem, eins og ég segi, uppfylla ekki neinar heilbrigðiskröfur. Varðandi hvort nota eigi hræðslu eða fræðslu held ég að almennt séð telji menn, eins og komið hefur fram í umræðunni, að fræðslan dugi betur og skýrar fyrirmyndir. Það er líka annað sem mér hefur fundist hafa komið mjög skýrt fram undanfarin ár. Það er að gefa skýr skilaboð um hvað maður vill, þ.e. hvaða væntingar maður hefur, og setja skýran lagaramma um hvar mörkin eru. Unglingar vilja gjarnan að það sé gert og því sé fylgt eftir af heilindum. 

Virðulegi forseti. Mér finnst þetta vera handahófskennt vegna þess að ekki er tekið á neinu máli heildstætt, heldur er verið að pikka út einhverja ákveðna hluti. Ég er þeirrar skoðunar að maður leysi ekki þennan vanda með boðum og bönnum. Það verður að gefa fólki leyfi til að hafa vit fyrir sjálfu sér. Það er mín grundvallarskoðun. Þetta er eins og í barnaeftirlitinu, við brýnum fyrir börnunum okkar hvað sé rétt og rangt en á einhverjum tímapunkti verðum við að sleppa þeim út í lífið og leyfa þeim að taka ábyrgð á eigin verkum. Ef þau vita muninn á réttu og röngu erum við búin að sinna okkar hlutverki. Ég held að með þessu sé ekki verið að leysa neinn vanda heldur sé verið að setja einhvers konar táknrænt bann sem að mínu mati mun ekki skila neinum árangri. Tíma okkar og 

Hæstv. forseti. Maður hefur heyrt þessa ræðu oft áður, að maður eigi ekki að stjórna með boðum og bönnum. Það hef ég haft að leiðarljósi í mínu starfi sem skólastjóri, þ.e. að það sé ekki meginreglan heldur eigi menn að ná samningum, reyna að fá fólk til að vinna með sér og finna ákveðnar lausnir. Allir eru sammála um að ákveðnar reglur gilda í samfélaginu, spurningin er bara hvar við setjum mörkin. Utan um hvað setjum við mörk? Við getum fært markalínuna og bætt við neftóbakið einhverju öðru, tekið inn hass eða marijúana, það mundi í sjálfu sér færa markalínuna. Viljum við það? Af hverju eru boð og bönn þar? Það er einhver ástæða fyrir því. Það er ekki alls staðar í heiminum. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að þora að taka afstöðu. Í þessu tilfelli er einmitt verið að fyrirbyggja vanda. Það er ekki verið að ganga fram með óhófi gagnvart því sem er eða fordómum gagnvart því sem hefur verið notað, það er verið að reyna að fyrirbyggja þann vanda að inn í landið komi vara sem er markaðságeng gagnvart ákveðnum 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að lagt sé fram frumvarp þar sem loksins er bönnuð einhver tegund nikótínafurða, þ.e. að raunverulega sé verið að banna eina tegund tóbaks. Ég held að það séu í raun og veru afar góð skilaboð. Ég er ekki sammála því sem hefur komið fram, að þetta sé handahófskennt, heldur langar mig miklu fremur að spyrja hæstv. ráðherra hvort honum þætti ekki ástæða til að banna fleiri tegundir tóbaks en þá sem hér um ræðir. Það er löngu vitað og hefur legið fyrir áratugum saman að um er að ræða vörur sem eru afar hættulegar og kostnaðarsamar fyrir samfélagið til lengri tíma litið. Nettóávinningur samfélagsins af notkun þessara vara er alls enginn og raunar miklu fremur kostnaður. Því held ég að spurningin eigi að vera þessi: Er ástæða til að ganga eilítið lengra eða getum við treyst því að hæstv. ráðherra sé einungis að stíga fyrsta skrefið og fleiri verði stigin í framhaldinu?

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að gefa neinar yfirlýsingar um að tóbak verði almennt bannað á Íslandi á næstu vikum eða mánuðum, en ég held að það verði áfram í umræðunni. Ég held að við munum stíga frekari skref í sambandi við að hindra tóbaksnotkun, fyrst og fremst kannski af heilsufarsástæðum en auðvitað líka vegna kostnaðar fyrir samfélagið að öðru leyti. Það er fróðlegt fyrir fólk, a.m.k. á mínum aldri, sem man hvernig þetta var hér áður fyrr þegar maður var á kennarastofunni þar sem var reykt og það var alveg sama hvar maður kom inn á sjúkrahús, þar var reykt út um allt. Þá var umræðan nákvæmlega eins og nú, að það mætti ekki banna eða setja boð og bönn, það væri ástæðulaust. Síðan áttuðu menn sig á því smátt og smátt að það væri kannski skynsamlegt að setja einhverjar reglur og menn stóðu svo sameiginlega að því að setja hér býsna þéttar reglur. Ísland hefur oft verið í fararbroddi og til fyrirmyndar hvað varðar þann þátt. Ég held að það yrði ánægjulegt ef við værum það líka hvað varðar skrotóbakið eða réttara sagt þetta lyktar- og litarbætta skrotóbak. Ég ætla ekki að svara því hvort eigi að ganga lengra. Ég held að þróunin verði í þá átt að óhjákvæmilegt verði að setja ýmsar strangari reglur en auðvitað verða þær að fylgja samfélagstaktinum. Ég held að það sé rétt að það þýði ekkert að setja bara reglur - það verður að vera einhver jarðvegur fyrir þær, það þarf fræðslu og áróður til þess að móta viðhorfið. Við sjáum hvað gerist ef við getum fyrirbyggt að unga kynslóðin ánetjist munntóbaki og neftóbaki. Þá er spurning hvað gerist, hvort tóbaksnotkun deyr ekki út með hækkandi aldri þeirra sem nota tóbak í dag.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Mig langar í framhaldinu að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort honum þyki koma til greina, frekar en að banna eða útiloka tilteknar tegundir á næstunni, að herða frekar reglur um til að mynda sölu á tóbaksvörum með því að flytja þær í meira mæli út úr almennum verslunum, jafnvel aftur eingöngu inn í verslanir eins og ÁTVR. Þá langar mig einnig að spyrja hæstv. ráðherra hvað honum þyki um þá hugmynd að verðlagning á tóbaki verði í samræmi við þann samfélagslega kostnað sem neysla á tóbaki og tóbaksafurðum veldur. Má í því sambandi benda á að reiknað hefur verið út að einn pakki af sígarettum þyrfti að vera um fjórum sinnum dýrari en hann er í dag til að mæta þeim samfélagslega kostnaði sem notkun hans veldur.

Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áður hef ég ekki sett fram nein áform um að herða reglur varðandi sölu eða meðferð á því tóbaki sem þegar er í umferð, en eins og ég sagði líka tel ég fulla ástæðu til að við stöndum vaktina og fylgjumst vel með. Reglur voru hertar mjög verulega gegn því að stilla fram tóbaksvörum eða auglýsa þær með einhverjum hætti í verslunum. Þær eru baka til í verslunum. Ég held að það hafi verið mjög jákvætt skref. Líka hefur tekist að móta almennt viðhorf, eins og varðandi reykingar, en á móti höfum við misst af stað ákveðna tískubylgju sem varðar skro og munntóbak. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við stöðvum þá þróun sem allra fyrst. Það er líka ljóst að verðlagning hefur áhrif á neyslu, ekki síst hjá unglingum, þannig að full ástæða er til að hugleiða hver sé rétt verðlagning. Jafnvel þó að við getum sagt að margir af þeim sem nota tóbak séu í vandræðum með að greiða fyrir það í dag í því ástandi sem við búum við er það samtímis þannig að það er klárlega fyrirbyggjandi, sérstaklega fyrir ungt fólk, þegar hátt verð er á þeirri vöru 

Virðulegi forseti. Það er með ólíkindum að það skuli hafa slegið svo út í fyrir okkar ágæta velferðarráðherra að hann sé að mæla fyrir þessu frumvarpi um tóbaksvarnir. Tóbaksvarnir, af hverju skyldi maður vera á móti tóbaki? Það inniheldur nikótín, það er örvandi og hressandi og gefur góða líðan. Um það get ég vitnað vegna þess að síðan ég var 14 hef ég verið nikótínfíkill. Þegar ég var að alast upp reykti allt sem lífsanda dró hér á Íslandi og við drengirnir gátum ekki beðið eftir því að byrja líka. Ég byrjaði að reykja löngu áður en efnahagur minn leyfði það með því að reykja þurrkaða njóla sem var hægt að komast í í Vatnsmýrinni á þeim tíma. Síðan þróaðist þetta náttúrlega yfir í að reykja tóbak, amerískt tóbak sem er mun mildari reykur af en af njólanum og sennilega ekki eins hættulegur, enda tók það áratugi fyrir læknavísindin að staðfesta það með óyggjandi hætti að tóbaksreykur væri skaðlegur heilsu manna. Þegar þau tíðindi bárust úr heimi vísindanna að reykingamenn væru að leggja sig í bráða lífshættu fór ég að hugsa minn gang vegna þess að ég hef alltaf haft frekar gaman af lífinu öðrum þræði og langaði ekki til að stytta það að óþörfu. Það er skemmst frá því að segja að ég reyndi tugum sinnum að hætta að reykja. Ég var orðinn svo hræddur við að fá lungnakrabba, mér fannst á hverjum morgni að það væri hrygla í mér og lungun væru undirlögð af einhverjum meinvörpum, að loks tókst mér að hætta að reykja með því að venja mig á lyf sem þá voru komin á markað fyrir nokkru og seld dýrum dómum af lyfjafyrirtækjum og heita nikótíntyggjó. Á þessu nikótíntyggjói hélt ég mér gangandi og fullnægði …  Ég á því láni að fagna að komast stundum til útlanda og sérstaklega þykir mér vænt um að komast til Svíþjóðar og Noregs en þar eru landshættir slíkir að þar eru löglegt að nota sérstaka tegund tóbaks sem er kallað munntóbak. Þetta munntóbak er mun ódýrara en nikótíntyggjó og áhrifin að mínu mati mun betri og notalegri á allan máta, fyrir utan það að maður sparar orku með því að þurfa ekki að vera sífellt japlandi sem er sosum ekki prýði á framkomu manns. Til samanburðar vil ég nefna að til að kosta þessa fíkn mína, nikótínfíkn, þar sem ég hef aðgang að munntóbaki mundi ég giska á að yfirfært í íslenskar krónur sé það innan við 2 þús. kr. á mánuði meðan lyfjafyrirtækin vilja, til að halda nikótínþörfinni í skefjum, taka um 15 þús. kr. Þar inn í er náttúrlega álagning smásöluaðila. Allt vel um þetta. Þannig er að nikótíntyggjó er líka valkostur í löndum eins og Noregi og Svíþjóð en það eru Evrópusambandsreglur sem syfjað Alþingi lögleiddi hérna einhvern tímann síðla nætur og lét það yfir sig ganga að munntóbak væri bannað á Íslandi meðan þingmenn í Noregi og Svíþjóð voru vel vakandi þegar sama tilskipun var innleidd í þeim löndum og tóku undanþágu út fyrir munntóbak, einkum og sér í lagi af því, og ég er ekki að hafa þetta að gamanmálum, að læknisfræðilega liggur ekki fyrir sönnun þess að munntóbak hafi valdið dauða eins einasta manns, ekki eins einasta. Það sem gerir það að verkum að nikótíntyggjó er leyfilegt en ekki munntóbak er mjög einfalt. Það er vegna þess að lyfjafyrirtækin sem framleiða nikótíntyggjó eru það voldug að þau geta með áróðri sínum og þrýstingi náð markaðsaðstöðu þar sem þetta vesæla munntóbaksfyrirtæki, sem er í Svíþjóð, hefur ekkert bolmagn til að kaupa sér viðlíka vinsældir, viðlíka umfjöllun, og kaupa sig í álit hjá stjórnmálamönnum. Ég vil benda á að þetta með tóbaksvarnir er verulega heimskulegt. Það sem ég er sammála velferðarráðherranum um er að ég vil sjúkdómavarnir. Ég vil krabbameinsvarnir. Ég veit að reykingar eru hættulegar, ég styð reykingavarnir. En ég spyr: Hvar er lógíkin í því að engin lög á Íslandi banna mér að fara út í búð og kaupa mér sígarettupakka og éta upp úr honum sígaretturnar? Ég get keypt mér vindlapakka og ég get japlað, stungið vindlunum upp í mig og jóðlað á þeim allan liðlangan daginn og þetta er fullkomlega löglegt. Ég veit ekki hvort það er siðlaust en löglegt er það. Þegar kemur að sérhönnuðu tóbaki, sérhönnuðu af helstu tóbaksérfræðingum sem fáanlegir eru í Skandinavíu, sérhönnuðu til að nota sem munntóbak, er það bannað. Þá skal löggjafinn stíga fram og banna þá ódýru og saklausu og hættulausu skemmtun eða nautn að stinga upp í sig sérhönnuðu munntóbaki. Hvar er lógíkin í þessu, ef ég má spyrja virðulegan velferðarráðherra? Fyrir hvern er þetta gert? Þetta er gert til þess að efla markaðsstöðu lyfjafyrirtækja. Þetta er gert vegna þess að menn trúa þeim hamslausa áróðri sem frá þeim kemur að hin eðlilega og náttúrulega tóbaksafurð, munntóbakið, skuli þurrkast burt af markaðnum sem samkeppnisaðili. Þetta er svo dæmalaus forræðishyggja, þetta er svo gersamlega úr takt við alla rökrétta hugsun að ég lýsi furðu minni á að jafnágætur og velviljaður maður og okkar ágæti velferðarráðherra skuli treysta sér til að tala fyrir þessu frumvarpi. Ég mun berjast gegn því eins og ég lifandi get.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns byrja á að þakka hv. þm. Þráni Bertelssyni hreinskilnina í ræðu sinni og þakka honum einnig fyrir að benda á að vissulega er nikótíns neytt í fjölbreyttara formi en bara í tóbaki. Ég er að því leyti til alveg sammála hv. þingmanni hvað það varðar að ekki er endilega gefið að það sé eitthvað betri kostur að neyta nikótíns í formi tyggjós, þ.e. heilsufarslega er það líklega lítið betra, hins vegar er kosturinn sem snertir umhverfið og þá sem í kring standa augljós, þ.e. þeir þurfa þá ekki að vera í reyknum sem af tóbaksnotkuninni hlytist ella. Hv. þingmaður nefndi það í ræðu sinni að hann vissi ekki til þess að nokkur maður hefði skaðast alvarlega eða dáið, ég held að hv. þingmaður hafi orðað það svo, af því að nota munntóbak, held ég að hann hafi nefnt, en átti kannski við munn- og neftóbak. Mig langar þá að spyrja hv. þingmann: Er einhver ástæða til að bíða eftir því að einhver bíði svo alvarlegt heilsutjón af þessari vöru að við treystum okkur ekki til að segja að hún eigi ekki að vera á markaði? Ef það á að vera mælikvarðinn, hvað þurfa margir að bíða svo mikið heilsutjón að við að treystum okkur til að segja nei, þetta er nú sennilega ekki skynsamlegt?

Virðulegi forseti. Minn ágæti félagi, Ólafur Þór Gunnarsson þingmaður, og öldrunarlæknir minn, spyr hvað ég telji hæfilegt að margir látist úr munntóbaksneyslu áður en munntóbak verður bannað. Ef hann er að spyrja um Ísland þætti mér passlegt 25 dauðsföll sem óvefengjanlega stöfuðu af neyslu munntóbaks áður en að það væri bannað. Ég vona að það svari spurningunni. Mig langar samt aðeins að lýsa furðu minni aftur yfir þessu frumvarpi vegna þess að ég fullyrði að enginn vinnustaður á Íslandi er jafnlöðrandi í tóbaki án þess að sé reykt og þessi vinnustaður. Hérna taka menn í nefið frá morgni til kvölds eins og ekkert sé sjálfsagðara. Og ég sé ekki annað en að menn séu bara með hressasta móti hér og neftóbaksmennirnir yfirleitt alveg í sérflokki nema kannski þegar líður á daginn og það svífur á þá höfgi, þá kemur svona notalegt snörl úr rananum á þeim og tóbaksilmurinn hér í salnum vekur manni bara góðar minningar úr æskunni um afa og neftóbak og svoleiðis. Svarið til þingmannsins er að ég tel hæfilegt að það séu 25 staðfest dauðsföll af munntóbaksneyslu áður en við bönnum munntóbak. 
            

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þráni Bertelssyni svörin. Mig langar í framhaldi af þessu að nefna það sem ég geri ráð fyrir að hv. þingmanni sé kunnugt um að nú þegar hlýst nokkurt heilsutjón af notkun bæði neftóbaks og munntóbaks þó að dauðsföll séu kannski ekki talin í tugum eða tylftum á hverju ári. Telur þingmaðurinn að verðlagning á þessum vörum ætti þá að vera í meira samræmi við þann kostnað sem þær valda í heilbrigðiskerfinu?

Virðulegi forseti. Ég er bara á því að það eigi að verðleggja nautnalyf svona í samræmi við markaðsverð þeirra í kringum okkur og taka inn í reikninginn þann kostnað sem leggst á heilbrigðisþjónustuna af völdum þessara lyfja. En hvernig á að reikna það út t.d. með neftóbak sem er leyft? Nú veldur það sjálfsagt einhverjum kvillum sem heilsugæslan gæti reiknað út en þar í mót kemur að til að mynda neftóbak hjálpar mönnum að halda sér vakandi. Hvað hefur neftóbak afstýrt mörgum slysum þegar bílstjórar fá sér í nefið í staðinn fyrir að keyra beint út af veginum og stórslasa sig og eyðileggja ökutæki sitt? Þetta er dálítið erfiður reikningur en mér finnst allt í lagi að taka allar mögulegar breytur inn í verðlagningu á nautnalyfjum sem þessum.

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur þróast út í að vera nokkuð hreinskilin og áhugaverð um margt. Ég vildi nota tækifærið af því hér eru menn að ræða almennt um þessi mál, og vekja athygli á því sem er án nokkurs vafa besta leiðin til að minnka neyslu á þessum vörum en það eru forvarnir. Við Íslendingar búum svo vel, virðulegi forseti, að við höfum rannsakað grunnskólanema og framhaldsskólanema í áratugi. Það er því ljóst að við eigum þau gögn sem þarf til að byggja á góða stefnumótun í forvarnarmálum. Á þeim gögnum og ýmsu öðru var unnið nokkuð sem hét Heilsustefna og var kynnt haustið 2008. Í stuttu máli komu tugir aðila að þessu starfi ef ekki hundruð, jafnt úr grasrót sem sérfræðingar, og niðurstaðan var sú að ekki náist árangur hvað varðar ungmennin okkar nema allir leggist á eitt, hvort sem það eru fjölskyldur, skólar, íþróttafélög, samtök og alls staðar þar sem ungmenni stunda tómstundir. Því miður var þessari stefnumótun stungið undir stól af hæstv. ráðherra Ögmundi Jónassyni. Ég vil nota tækifærið og hvetja hæstv. ráðherra, Guðbjart Hannesson, til að nýta þessa vinnu. Ég hef lagt munnlegar spurningar fyrir hæstv. ráðherra og mun fylgja þeim eftir í næstu fyrirspurnartímum. Markmiðin sem þarna voru sett fram voru öll tölusett og auðvelt að fylgja þeim eftir og fylgjast með hver árangurinn yrði. Hvort sem okkur líkar betur eða verr eru þessi efni sem hér hafa verið rædd notuð og brúkuð. Það er alveg ljóst að með skipulegum forvörnum sem fela í sér fræðslu og sömuleiðis hvatningu og aðgang að heilbrigðum tómstundaiðkunum og að til staðar séu fyrirmyndir sem vekja athygli á að þetta sé ekki sú leið sem ungmenni eigi að fara, næst bestur árangur. Sama hvað okkur finnst um einstakar tegundir held ég að við eigum öll að vera sammála um það. Við eigum alltaf og ekki síst núna á þessum tíma að vinna að því að koma í veg fyrir að ungmennin okkar nýti sér þessi efni. Ég vil nota tækifærið og hvetja hæstv. ráðherra til dáða hvað þetta varðar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir að fá að flytja þetta frumvarp á meðan beðið er eftir að fleiri komi til atkvæðagreiðslu. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 139/2001, um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur, með síðari breytingum. Frumvarp þetta er flutt af allri hv. iðnaðarnefnd. 1. gr. hljóðar svo um breytingu á 4. mgr. 1. gr. laganna, og orðast svo: „Komi fram beiðni um greiðslustöðvun, nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti skulu ákvæði laga um gjaldþrotaskipti, eins og þau eru á hverjum tíma, eiga við um Orkuveitu Reykjavíkur með sama hætti og um félag með takmarkaða ábyrgð.“ Í 2. gr. er fjallað um að lögin öðlist þegar gildi. Í greinargerð með þessu frumvarpi stendur m.a., virðulegur forseti: Með lögum nr. 144/2010 voru gerðar breytingar á lögum nr. 139/2001, um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur, í framhaldi af ákvörðun Eftirlitsstofnunar EFTA frá 8. júlí 2009, í tengslum við rannsókn stofnunarinnar á fyrirkomulagi eigendaábyrgða Orkuveitu Reykjavíkur og Landsvirkjunar. Samhliða framlagningu þess frumvarps sem varð að lögum nr. 144/2010 var lagt fram frumvarp til laga um breytingar á lögum nr. 42/1983, um Landsvirkjun, með sama markmiði og hefur það verið afgreitt sem lög frá Alþingi. Frumvarp þetta er lagt fram til að tryggja að sams konar kröfur séu að öllu leyti gerðar til eigendaábyrgða Landsvirkjunar og Orkuveitu Reykjavíkur, að því leyti hvenær slík eigendaábyrgð verður mögulega virk. Var á því atriði tekið í b-lið 1. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 144/2010, varðandi Orkuveitu Reykjavíkur, og í b-lið 1. gr. frumvarps þess sem nýverið var afgreitt frá Alþingi um breytingu á lögum nr. 42/1983, um Landsvirkjun. Umrædd ákvæði eru ekki að öllu leyti samhljóða og má halda því fram að ákveðinn efnismunur sé á þeim. Ekki var það ætlunin þegar framangreind frumvörp voru lögð fram síðastliðið haust og er frumvarp þetta því lagt fram til að samræma ákvæðin. Til að taka af allan vafa um að sams konar fyrirkomulag verði viðhaft varðandi framangreindar eigendaábyrgðir er með frumvarpi þessu lagt til að orðalagið verði samræmt í lögunum, þ.e. að orðalagið í lögum nr. 139/2001, eins og þeim var breytt með lögum nr. 144/2010, verði fært til samræmis við viðkomandi ákvæði í lögum nr. 42/1983, um Landsvirkjun. Nánar tiltekið er núgildandi ákvæði laga nr. 139/2001 svohljóðandi: „Ákvæði laga um gjaldþrotaskipti, greiðslustöðvun og nauðasamninga, eins og þau eru á hverjum tíma, gilda um Orkuveitu Reykjavíkur. Ábyrgð eigenda Orkuveitu Reykjavíkur verður ekki virk fyrr en að loknum gjaldþrotaskiptum fyrirtækisins.“ Lagt er til að umrætt ákvæði orðist svo, til samræmis við ákvæði b-liðar 1. gr. í nýlegum lögum um breytingu á lögum nr. 42/1983, um Landsvirkjun: „Komi fram beiðni um greiðslustöðvun, nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti skulu ákvæði laga um gjaldþrotaskipti eins og þau eru á hverjum tíma eiga við um Orkuveitu Reykjavíkur með sama hætti og um félag með takmarkaða ábyrgð.“ Með þessu ákvæði, virðulegi forseti, er í samræmi við kröfu Eftirlitsstofnunar EFTA tryggt að Orkuveita Reykjavíkur, líkt og Landsvirkjun, lúti sömu reglum um gjaldþrotaskipti, greiðslustöðvun og nauðasamninga og önnur félög með takmarkaðri ábyrgð. Eins og fram kemur í lögum nr. 139/2001, um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur, bera eigendur Orkuveitu Reykjavíkur hver um sig einfalda hlutfallslega ábyrgð á lánaskuldbindingum fyrirtækisins. Þar sem um einfalda ábyrgð er að ræða verður kröfu ekki beint að eigendum fyrr en fullreynt er að krafa fáist ekki greidd hjá fyrirtækinu. Þetta getur ýmist verið með árangurslausu fjárnámi eða greiðsluþrotaskiptum. Að gera kröfu um að gjaldþrotaskiptum sé lokið getur haft áhrif á möguleika fyrirtækisins á lánafyrirgreiðslu, þar sem gjaldþrotaskipti geta tekið verulega langan tíma. Ekki er talin ástæða til að ganga það langt í lagatextanum og er því frumvarp þetta lagt fram til að tryggja að fullt samræmi sé í lagaumhverfi Orkuveitu Reykjavíkur og Landsvirkjunar hvað þessi atriði varðar. Virðulegi forseti. Ég hef lesið þá greinargerð sem fylgir frumvarpinu sem flutt er af iðnaðarnefnd. Nefndin fékk gögn frá Orkuveitunni, leitaði umsagnar hjá iðnaðarráðuneytinu, Orkuráði og Orkustofnun og hefur frumvarpinu alls staðar verið tekið á jákvæðan hátt. Ég legg höfuðáherslu á, virðulegi forseti, að þessi breyting er eingöngu gerð til að samræma lagatexta varðandi Orkuveitu Reykjavíkur og Landsvirkjun. Við setjum hér inn textann eins og hann er hjá Landsvirkjun.

Virðulegi forseti. Ég hafði upphaflega ætlað mér að fara í stutt andsvar við hv. þm. Kristján Möller, formann iðnaðarnefndar, út af frumvarpinu sem hér er til umfjöllunar, til breytinga á lögum um stofnun sameignarfyrirtækis um Orkuveitu Reykjavíkur. En til að greiða fyrir þingstörfum féll ég frá andsvarinu og féllst á að halda þess í stað stutta ræðu um málið. Með frumvarpinu eins og ég skil það er verið að leggja til að ákvæði laga um Orkuveitu Reykjavíkur verði sambærileg ákvæðum laga um Landsvirkjun komi fram beiðnir um greiðslustöðvun, nauðasamninga eða gjaldþrotaskipti á því fyrirtæki, til að tryggja að gerðar séu sömu kröfur um eigendaábyrgð Landsvirkjunar og Orkuveitu Reykjavíkur. Málefni Orkuveitunnar hafa mikið verið til umfjöllunar á síðustu vikum, nánast þessa stundina meðan þessi umræða fer fram. Ég veit ekki hverjar lyktir málsins voru en af fréttaflutningi að dæma hefur verið lagt til, a.m.k. í borgarráði, að Orkuveitu Reykjavíkur verði lagðir til 11 milljarðar kr. til að rétta af fjárhagsstöðu fyrirtækisins sem einu sinni var gullgæs okkar Reykvíkinga. Gagnrýnt hefur verið að borgarstjórinn í Reykjavík hafi haft uppi ummæli um fjárhagsstöðu Orkuveitunnar og lýst stöðunni þannig að Orkuveitan sé á hausnum og menn hafa gert því skóna að slíkar yfirlýsingar frá, hvað eigum við að segja, talsmanni helsta eiganda fyrirtækisins hafi gert það að verkum að lánveitendurnir sem Orkuveitan hefur verið í samskiptum við hafi í kjölfarið ákveðið að halda að sér höndum og verið tregari en ella til að veita fyrirtækinu þá lánafyrirgreiðslu sem því er nauðsynleg. Þetta er út af fyrir sig mjög alvarlegt mál, bæði fyrir Orkuveitu Reykjavíkur og okkur borgarbúa. Ef rétt er að borgarstjórinn í Reykjavík hafi gengið fram með þessum hætti og haft uppi yfirlýsingar sem þessar, held ég að segja megi að slíkar yfirlýsingar frá manni í hans stöðu séu ákaflega ábyrgðarlausar með hliðsjón af þeim hagsmunum sem í húfi eru. Vegna þess alls hrökk ég svolítið í kút þegar ég sá þetta frumvarp vegna þess að það varðar atriði sem snýr að eigendaábyrgð Orkuveitu Reykjavíkur ef fram kemur beiðni um greiðslustöðvun, nauðungarsamninga, eftir atvikum gjaldþrotaskipti, á þessu tiltekna fyrirtæki. Það er kannski ekki mjög heppilegt inn í umræðuna sem verið hefur um málefni Orkuveitunnar og yfirlýsingu borgarstjórans í Reykjavík um stöðu Orkuveitunnar að á sama tíma komi fram á Alþingi frumvarp sem mælir fyrir um hvernig haga eigi eigendaábyrgð komi til þess að fyrirtækið verði sett í greiðslustöðvun, nauðasamninga óskað eða fram komi krafa eða beiðni um gjaldþrotaskipti. Það segir hins vegar í greinargerð með frumvarpinu að með ákvæðinu sé komið til móts við kröfur Eftirlitsstofnunar EFTA þannig að tryggt sé að Orkuveita Reykjavíkur líkt og Landsvirkjun lúti sömu reglum um gjaldþrotaskipti, greiðslustöðvun og nauðasamninga og önnur félög með takmarkaðri ábyrgð. Ég vildi bara fá fulla tryggingu og staðfestingu fyrir því að iðnaðarnefnd leggi til þessa breytingu vegna athugasemda frá Eftirlitsstofnun EFTA og að lagabreytingin hafi ekkert með fjárhagsstöðu Orkuveitu Reykjavíkur að gera eða umræðuna sem hefur átt sér stað í tengslum við fyrirtækið á umliðnum vikum. Ég tel mjög mikilvægt að slík yfirlýsing komi frá formanni iðnaðarnefndar í ljósi umræðunnar til að slá út af borðinu allar hugsanlegar áhyggjur sem upp kunna að koma um að Orkuveita Reykjavíkur sé hugsanlega að fara þá leið sem frumvarpið fjallar að sínu leyti um. Ég vildi bara undirstrika þetta og óska eftir því að ef þetta er réttur skilningur hjá mér að framlagning frumvarpsins hafi í rauninni ekkert með fjárhagsstöðu Orkuveitu Reykjavíkur að gera heldur lúti fyrst og fremst og eingöngu að athugasemdum sem fram hafa komið frá Eftirlitsstofnun EFTA, þá staðfesti hv. þm. Kristján Möller að svo sé þannig að áhyggjur okkar sem eru töluverðar af þróun mála í Reykjavíkurborg og varðandi málefni Orkuveitunnar séu ástæðulausar.

Frú forseti. Við ræðum hér enn eitt furðumálið. Í fyrsta lagi er verið að lagfæra nýlega sett lög og samræma ákveðið ákvæði lögum sem sett voru um Landsvirkjun. Það er reynt að halda í það form að þetta séu sameignarfélög, þó að í tilfelli Landsvirkjunar sé þá um að ræða sameignarfélag þar sem ríkið er eigandi með sjálfu sér, það er bara einn eigandi hjá Landsvirkjun en samt heitir þetta sameignarfélag. Hér eru þó fleiri sameignareigendur, mér skilst að þeir séu þrír, allt sveitarfélög. Og það er verið að samræma þetta við það atriði. Fyrsta atriðið sem ég vil koma inn á er að þetta er galli í lagasetningu sem verið er að leiðrétta. Það skyldi þó ekki vera að hraðinn á öllum málum hér á hinu háa Alþingi leiði til svona leiðréttinga. Í öðru lagi er mjög furðulegt fyrirbæri að segja að sameignarfélög skuli lúta sömu reglum og félög með takmarkaða ábyrgð, þ.e. hlutafélög. Í staðinn ætti að kalla þetta hlutafélag þegar það er undir ákvæðum um hlutafélög sem eru miklu nákvæmari. Það er annað furðuatriðið í þessu. Þriðja er svo, eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson kom inn á rétt áðan, málefni Orkuveitu Reykjavíkur sem eru í alveg geigvænlegri stöðu. Það er ekki gott í þeirri stöðu ef fulltrúi stærsta eigandans, fulltrúi ábyrgðaraðilans, kemur fram og segir að fyrirtækið sé í miklum vandræðum. Maður gerir það ekki, frú forseti, um sama leyti og maður ætlar að biðja um lán, maður kemur ekki til einhvers manns og segir: Ég er gjaldþrota, geturðu lánað mér? Það gerir maður ekki. Maður reynir a.m.k. að þegja, það er betra þegar maður er í miklum vandræðum. Ég vil benda á að 10 milljarðar - það er rétt aðeins farið að fjúka í hugtökin. Hvað þýða 10 milljarðar? Þeir þýða u.þ.b. 100 þús. kr. á hvern íbúa í Reykjavík. Þetta eru svona 300 þús. kr. á hverja fjölskyldu í Reykjavík. Ef maður reiknar með tveim, þrem í hverri fjölskyldu eru þetta 200–300 þús. kr. Þetta kemur til viðbótar við 400 þús. kallinn sem við settum um daginn inn í Íbúðalánasjóð eins og ekkert væri. Þetta kemur líka til viðbótar Icesave sem þjóðin á að greiða atkvæði um 9. apríl. Hérna hefur aðallega verið talað um hvað gerist ef við segjum já. Þá getur gerst bæði gott og slæmt, og getur sérstaklega gerst mjög slæmt ef allt fer á verri veg, ekki einu sinni versta veg, og þá getum við lent í því að við ráðum ekkert við það að borga þetta af því að Icesave er borgað í gjaldeyri. Vandi Orkuveitunnar er einmitt sá að Orkuveitan er nákvæmlega í sömu stöðu og einstaklingar sem tóku gengistryggð lán til að kaupa bíl eða eitthvað slíkt, hún tók lán í erlendri mynt og hún er með tekjur í íslenskum krónum. Þetta er vandinn. Þetta er sami vandinn og með Icesave því að ríkissjóður er með tekjur í íslenskum krónum, en Icesave er í erlendri mynt. Það er alveg gífurleg áhætta af genginu. Hins vegar finnst mér hafa verið talað allt of lítið um hvað gerist ef menn segja nei við Icesave. Mér finnst það mjög góður kostur, í fyrsta lagi eigum við ekkert að borga Icesave og í öðru lagi er hugsanlegt að farið verði í málaferli ef við segjum nei. Það er gott mál því að ef við töpum vitum við a.m.k. að við eigum að borga þetta og þá borgum við kannski eilítið glaðari á brún, en ef við vinnum málið sem ég tel vera töluvert miklar líkur á, verulega miklar líkur, borgum við ekki neitt og endurheimtum æru okkar og virðingu um allan heim. Þá getum við sagt við alla útlendingana að við áttum aldrei að borga þetta. Svo borgum við að sjálfsögðu ekki krónu, hvorki pund né evru, ef það skyldi verða. Það mál sem við ræðum hérna hefur á vissan hátt ákveðna samleitni við lögin um Icesave sem þjóðin greiðir atkvæði um og ég vonast til að hún segi nei við. Þetta eru þrjú atriði sem ég tengi hérna saman. Það er galli í lagasetningu. Þetta er furðulegt fyrirbæri, það er verið að láta sameignarfélag líta út eins og hlutafélag. Svo gæti einhver tengt þetta við málefni Orkuveitu Reykjavíkur og ég vil spyrja sömu spurningar og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson: Getur verið að það sé einhver samtenging þarna á milli? Ég vona ekki, en þetta kemur á afskaplega óheppilegum tíma inn í þau vandræði sem þar er um að ræða vegna þess að ef einhver ætlar að lána einhverjum peninga gerir hann það í trausti, hann byggir á trausti. Menn verða að treysta eigendum og öðrum.

Hæstv. forseti. Ég þakka þessum tveim þingmönnum fyrir þá umræðu sem þeir hafa fært hér inn. Vissulega má kalla það kaldhæðni að það skuli koma í hlut okkar í iðnaðarnefnd að flytja þetta frumvarp í dag þegar stjórn Orkuveitunnar situr á fundi og ræðir alvarlega fjárhagslega stöðu. Hún er auðvitað margvísleg en einn þáttur er sá sem hv. þingmaður ræddi um áðan sem er alveg hárrétt, lánin eru í erlendri mynt en tekjur í íslenskum krónum. Hrunið varð og þessi lán stökkbreyttust eins og önnur lán sem aðilar tóku í erlendri mynt. Það er eðlilegt að menn hrökkvi svolítið í kút við þetta. Það er sennilega upp undir hálfur mánuður síðan sú spurning kom til okkar í iðnaðarnefnd hvort iðnaðarnefnd vildi flytja þessa breytingartillögu sjálf sem gerir það þá að verkum að þetta fer hraðar hér í gegn. Við óskuðum umsagnar frá bæði ráðuneytinu og Orkustofnun. Þar var fallist á þetta. Hér er einfaldlega, virðulegi forseti, verið að búa til þessa grein og hafa hana nákvæmlega eins orðaða og er í lögunum um Landsvirkjun. Hv. þingmaður spyr hvort það sé galli í lagasetningu vegna hraðans. Ég vil ekki segja það, en hins vegar stend ég í þeirri meiningu að textinn í núverandi lögum, þeim sem við ætlum að breyta nú, hafi verið settur inn eftir beiðni og með samþykki Orkuveitu Reykjavíkur. Engir aðilar gerðu athugasemdir við þann texta. Ég vil ekki kenna hraðanum um, enda vorum við ekki í neinni tímaþröng. Það er erfitt að ræða þessi málefni á þessari stundu vegna þess að staðan er mjög viðkvæm en hins vegar kom fram á fundi nefndarinnar þegar þetta var kynnt fyrir okkur að að Orkuveitan er á fullu við að reyna að skuldbreyta lánum og semja við lánardrottna sína um betri kjör, lengingu o.s.frv. Þá kom fram í viðræðum að ákvæðið „að loknum gjaldþrotaskiptum fyrirtækisins“, guð forði okkur frá því að nokkurn tímann komi til þess, gæti tekið til svo langs tíma. Við þekkjum að það hefur tekið misjafnlega langan tíma að ganga frá gjaldþrotaskiptum fyrirtækja. Upp í huga minn kemur að það tók 15–17 ár að ljúka gjaldþrotaskiptum eins fyrirtæki, ég stend alltaf í þeirri meiningu, en það var nú mjög einstakt dæmi. Erlendu lánardrottnarnir gerðu athugasemdir við að það gæti liðið langur tími og þess vegna er þessu breytt á þann hátt sem hér segir í 1. gr. sem er nákvæmlega sama orðalag og á við um Landsvirkjun. Mitt mat og allra nefndarmanna var að það væri sjálfsagt að verða við þessu í þessari erfiðu stöðu, en þau ákvæði sem voru inni í gömlu lögunum eiga auðvitað við um lán sem tekin voru áður. Þetta mun þá taka gildi við endurskipulagningu. Ég ætla ekki að blanda mér í þá umræðu. Eins og ég segi er hún mjög viðkvæm. Það er svolítil kaldhæðni að þetta skuli vera á sama tíma, en ég ætla ekki að blanda mér í það sem sagt hefur verið um eða hvernig komið er fyrir Orkuveitu Reykjavíkur, eins og hér hefur komið fram, en eins og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson fjallaði um var þetta áður fyrr gullgæs. Þetta er, eins og ég segi, hluti af þessu vandamáli sem við Íslendingar göngum í gegnum með allan okkar rekstur, alveg sama hvort það er fyrirtækjareksturinn á heimilum okkar eða fjölskyldu eða fyrirtæki úti um allt. Þetta er vandamálið og það sem blasir við eru þessar ofboðslegu skuldir. Þetta er afleiðing af því - ég ætla nú ekki að nota orðið sem kom upp í hugann - sem var í gangi hér í fjöldamörg ár þar sem erlent fé flæddi inn í landið og fyrirtæki og almenningur tók lán sem aldrei fyrr í erlendri mynt sem kom svo í hausinn á okkur eins og raun ber vitni. Það er annars vegar aftur í tímann samkvæmt kröfu Eftirlitsstofnunar EFTA sem hefur verið sett væntanlega inn í landsvirkjunarlögin á sínum tíma, en það kom bara aldrei upp í nefndinni og engir umsagnaraðilar bentu á að þetta ákvæði væri einhvern veginn öðruvísi orðað með Orkuveitu Reykjavíkur en Landsvirkjun. Þess vegna var samdóma álit iðnaðarnefndar að verða við beiðninni sem kom frá Orkuveitu Reykjavíkur, eins og ég segi, um að hafa þetta ákvæði eins að það var. Því er þetta frumvarp flutt hér. Ég held að annað hafi ekki komið fram hérna sem ég vildi ræða um. Ég þakka þeim hv. þingmönnum sem fjölluðu um málið. Þetta er auðvitað grafalvarlegt, og kaldhæðið að þetta skuli vera rætt á sama degi. Auðvitað berum við þá ósk í brjósti að aldrei komi til þess að þetta ákvæði taki gildi gagnvart Orkuveitu Reykjavíkur. Við skulum vona að sú björgunaraðgerð sem er í gangi dugi, eins og hv. þingmaður gat hér um, m.a. hækkanir til almennings og niðurskurður, að okkur takist bæði með þetta fyrirtæki og önnur sem og landið og fjölskyldurnar í heild að snúa vörn í sókn. Vonandi tekst okkur það þó að við getum verið sammála um að þetta taki dálítið langan tíma, því miður.

Virðulegi forseti. Þetta mál er búið að vera í gangi ansi lengi og á sér langan aðdraganda. Það er öllum ljóst að eftir bankahrunið dragast tekjur ríkissjóðs mjög saman og það er alveg ljóst að við þurfum að gera meira fyrir minna fé. Svo sannarlega er það, held ég, markmið allra landsmanna að við séum hér áfram með heilbrigðisþjónustu á heimsmælikvarða þrátt fyrir að við höfum minni fjármunum úr að moða en áður. Að vísu var farið að líta til þess að taka á stjórnsýslu fyrir hrun, þ.e. skoða hvort vinna mætti hlutina betur og með hagkvæmari hætti. Var þá sérstaklega horft til þess, og er ég þá að vísa til þess hvað var gert í minni tíð sem heilbrigðisráðherra, hvernig styrkja mætti þessa þætti, þ.e. forvarnaþáttinn og sömuleiðis, sem er ekki síður mikilvægt, eftirlitsþáttinn. Það hefur því miður verið afskaplega lítil umræða um eftirlitsþáttinn á Íslandi hvað varðar heilbrigðismálin og mjög margt bendir til þess að þar séu ýmsar brotalamir. Augljósustu brotalamirnar eru þær að upplýsingar um heilbrigðisþjónustu eru ekki samræmdar og hefur lítið þokast í rétta átt hvað það varðar. Ég spurði t.d., virðulegi forseti, hæstv. velferðarráðherra um afköst á heilbrigðisstofnunum, og var þá að vísa sérstaklega í spítalana og hinar ýmsu aðgerðir, og skemmst er frá því að segja að svörin voru fullkomin vitleysa og voru ekki í neinu samræmi við skýrslu sem gerð var nokkrum mánuðum fyrr í heilbrigðisráðuneytinu. Ég spurðist aftur fyrir um það af hverju þetta misræmi væri, það voru ólíkar tölur um sömu aðgerðir sem voru á sama tíma. Þá var svarið eitthvað á þá leið að mikið vantaði upp á að þetta væri samræmt og að stefnt væri að því að svo mætti verða. En ég hef ekki enn fengið rétt svör. Nú gæti einhver sagt: Hvaða máli skiptir það hvort fyrir liggi einhverjar upplýsingar um fjölda aðgerða? Eru það ekki bara fullkomnar tiktúrur eða eitthvað sem litlu máli skiptir? En það er alls ekki svo. Við erum öll sammála um að við viljum hafa heilbrigðisþjónustu eins og best verður á kosið og við vitum öll að við höfum takmarkaða fjármuni til að gera það. Í raun er alveg sama hversu mikil sveifla er í þjóðfélaginu eða góðæri, eða hvað við köllum það, það er enginn sem hefur úr of miklu að moða til heilbrigðismála. Það er ekki til neinn heilbrigðisráðherra í veraldarsögunni sem hefur sagt: Heyrðu, ég get bara ekki nýtt meiri fjármuni, það er bara ekki hægt að gera meira. Það er alltaf hægt að gera meira í þessum málaflokki. Nú stöndum við hins vegar frammi fyrir því að við þurfum að móta stefnu sem tekur mið af því að halda uppi ákveðnu þjónustustigi með minni fjármunum. Þá er þetta tæki, eftirlitsþátturinn, mjög mikilvægt, t.d. tölulegar upplýsingar. Það hefur verið vanrækt og í umfjöllun um þessi mál, þ.e. þegar við fengum þetta frumvarp inn, höfum við ekki svo neinu nemi farið yfir þennan þátt mála. Það skiptir líka grundvallarmáli að menn geti vitað það og treyst því að þegar þeir njóta lækninga og fá heilbrigðisþjónustu á Íslandi séu gæðin mikil. Nú gæti einhver sagt: Það hlýtur að vera, við erum með allt þetta frábæra starfsfólk og höfum fjárfest mikið í þessu á undanförnum árum og áratugum, þetta hlýtur allt að vera í fullkomnu lagi. En virðulegi forseti, það er ekki svo. Það allra versta er að við vitum ekki hvernig staðan er, það er það allra versta. Það er heljarinnar mál og það er flókið og þarfnast yfirlegu og skipulagningar að vera með góðar eftirlitsstofnanir á heilbrigðissviði. Nú höfum við gott tækifæri til að leggja grunninn að því, leggja meiri áherslu á það en við höfum áður gert. Virðulegi forseti. Skemmst er frá því að segja að það tækifæri erum við ekki að nýta. Hv. heilbrigðisnefnd hefur ekki tekið að sér það hlutverk sem hún ætti að gera, þ.e. að fara faglega yfir þessa hlið mála þannig að við getum verið nokkuð viss um að það sem við erum að gera núna skili sér í því að heilbrigðisþjónustan hér verði betri en hún er og við höfum betri upplýsingar og við fylgjumst betur með því hvernig heilbrigðisþjónustan er í framkvæmd hér á landi. Ég fullyrði það hvar og hvenær sem er að hv. heilbrigðisnefnd nýtti ekki tækifærið til að fara faglega yfir þennan þátt málsins. Það má auðvitað segja að það liggi engin fagleg úttekt eða skýrsla fyrir, engin. Nú gæti einhver sagt: Það er neyð og við þurfum að flýta okkur. En það eru tvö ár frá því að bankarnir hrundu og það liggur fyrir að fyrir þann tíma voru menn farnir að huga að þessu þannig að menn byrjuðu ekki á núlli. En sú vinna sem unnin hafði verið áður var ekki nýtt. Á síðasta fundi hv. heilbrigðisnefndar spurði ég landlækni að því hvaða faglegu úttektir eða skýrslur lægju til grundvallar. Skemmst er frá því að segja að svarið var mjög einfalt: Ekkert. Ekki neitt. Menn geta haft þá skoðun að þetta verði allt miklu betra þegar ný stofnun er tekin við en það liggur ekkert til grundvallar, ekki neitt. Það var staðfest í umfjöllun hv. heilbrigðisnefndar. Menn gætu þá sagt: Þá hlýtur að liggja til grundvallar góð úttekt á fjárhagslegum þætti málsins. Það er búið að vinna að þessu í marga mánuði samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum bestar og höfum fengið staðfest af aðilum innan framkvæmdarvaldsins, ekki bara frá því í október síðan við fengum það inn í þingið, ef ég man rétt, heldur löngu fyrir þann tíma. Við hljótum því að hafa einhverjar áætlanir um það hvaða fjárhagslega ávinningi þessi sameining á að skila. Virðulegi forseti. Það er nákvæmlega engin úttekt á fjárhagslegum ávinningi af þessari sameiningu. Menn segja kannski: Heyrðu, hérna brást framkvæmdarvaldið og löggjafinn, þingið, getur ekkert annað gert en einhvern veginn afgreitt þetta af þessum vanefnum sem er að vísu afskaplega metnaðarlítið sjónarmið en sjónarmið út af fyrir sig, og löggjafinn hefur einfaldlega ekki tæki til að gera neitt í þessu. En þetta er einfaldlega alrangt. Við erum búin að hafa þetta frumvarp í þinginu í fleiri mánuði og ekki hefur verið neinn vilji frá meiri hlutanum til að skoða þessa þætti, fjárhagslega þáttinn og faglega þáttinn. En heilmikið var rætt um nafnið á stofnuninni, og ég á von á því að þingsalurinn ræði það heilmikið, er alveg sannfærður um það. Gott ef það kom ekki breytingartillaga sem við vorum að samþykkja að yrði tekin fyrir hér um nafnið á stofnuninni. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að það er mjög skynsamlegt að hafa gott nafn. En er það markmiðið með þingstörfunum? Er það þess vegna sem hv. fagnefnd á að fara yfir þetta? Er það fyrst og fremst til að fjalla um nafnið þegar við erum hvorki meira né minna en að tala um eftirlitsstofnun heilbrigðisþjónustunnar sem nú á að sameina þeirri stofnun sem á að sjá um forvarnamálin? Það eru alla vega skilaboðin, virðulegi forseti, frá meiri hluta hv. heilbrigðisnefndar. Það er það sem hv. meiri hluti ætlar að gera, hann ætlar að klára þetta núna. Maður hefur haft það á tilfinningunni að fyrst og fremst hafi verið litið á það sem einhver óþægindi að þurfa að ræða þetta í nefndinni, því svo sannarlega höfum við þingmenn Sjálfstæðisflokksins, ég og hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir, vakið athygli á þessu aftur og aftur og reynt að fá hv. þingmenn meiri hlutans til að setjast yfir þetta og gera þetta með þeim hætti að sómi væri að. Svo er ekki en við skulum alveg vera sanngjörn, menn verða að eiga það sem þeir eiga. Það er búið að ræða þó nokkuð mikið um nafnið og sitt sýnist hverjum í þeim efnum. Ég á von á því að menn muni örugglega ekki spara sig í því að fara yfir nýjar tillögur um nafnið á stofnuninni. Virðulegi forseti. Það liggur engin fjárhagsleg úttekt fyrir við áætlun, en svo við spörum okkur ekkert þá var hins vegar til skýrsla um sameiningu stjórnsýslustofnana, sem hét, með leyfi forseta: „Breytt skipan stjórnsýslustofnana heilbrigðisráðuneytisins“. Sá sem samdi hana var Stefán Ólafsson sem er prófessor í félagsfræði. Einhverjum mundi finnast það áhugavert að prófessorinn hafi verið fenginn í þetta verkefni en látum það liggja milli hluta. Þetta er, eftir því sem við best vitum, það eina gagn sem liggur til grundvallar. Ég held að flestir sem hlusta á þetta mundu draga þá ályktun að þá hefðu menn nú farið gaumgæfilega yfir skýrsluna og fengið skýrsluhöfund til að útskýra sitt mál úr því að þetta er eina gagnið sem við höfum. Nei, virðulegi forseti. Það var aldrei gert. Það var aldrei farið yfir skýrsluna í hv. heilbrigðisnefnd. Nú eru til önnur gögn um þessi sameiningarmál og beðið var um að þau yrðu kynnt og að þeir sem komu að þeirri vinnu yrðu kallaðir fyrir hv. heilbrigðisnefnd. En meiri hlutinn var ekki á því. Meiri hlutinn ákvað að það væri fullkominn óþarfi að fara yfir eina gagnið sem var til, það er áhugavert að menn vilji ekki nýta sér það eða tala um það, og því síður að fá upplýsingar um önnur gögn sem hafa verið unnin í tengslum við breytingar á stjórnsýslustofnunum heilbrigðisráðuneytisins. Virðulegi forseti. Til að opna augu meiri hlutans fyrir mikilvægi þessa þáttar fengum við á fund okkar Ingibjörgu Hjaltadóttur, báðum um að hún kæmi og kynnti doktorsverkefni sem hún er að vinna varðandi gæði í heilbrigðisþjónustu. Það ber að þakka að hv. formaður heilbrigðisnefndar tók vel í það og við fengum Ingibjörgu Hjaltadóttur til að kynna niðurstöður sínar um hjúkrunarheimili og gera samanburð á þeim og hjúkrunarheimilum í öðrum löndum. Skemmst er frá því að segja að niðurstöðurnar voru sláandi, bæði er mjög mikill munur, virðist vera, á hjúkrunarheimilum hér á Íslandi og sum eru ekki með mikil gæði. Þá snýst þetta um líðan fólks, virðulegi forseti, um hættu á slysi á fólki sem eru vistmenn, um lyfjaneyslu vistmanna, tækifæri þeirra til hreyfingar o.s.frv. Ísland kom líka afskaplega illa út í samanburði við það sem gerist annars staðar. Ég verð að viðurkenna að ég vonaðist til þess að þegar við fengjum þessar niðurstöður, svart á hvítu, mundu augu hv. þingmanna meiri hlutans opnast. Ég vonaðist til að þeir segðu: Við skulum ekki láta þetta tækifæri frá okkur fara. Við skulum fara vel yfir þennan þáttinn. Það er það sem skiptir máli að faglegi þátturinn sé góður. Það er augljóst að það eftirlitskerfi sem við höfum haft til þessa virkar ekki eins og við viljum. Núna skulum við ganga þannig frá að við skulum vera viss um að þessi faglegi þáttur, þessi eftirlitsþáttur, sé kominn í betra horf. En það var ekkert verið að ræða slíka hluti, það var ekki verið að taka á málum með þeim hætti. Virðulegi forseti. Í þeirri sérkennilegu pólitísku stöðu sem nú er uppi, þar sem varla sá dagur líður án þess að eitthvert hneyksli sé á stjórnarheimilinu, sem mundi sprengja allar aðrar ríkisstjórnir í stjórnmálasögunni - nú þekki ég þá sögu ágætlega - getur vel verið að svona mál fái enga athygli. En þetta er stórmál fyrir alla landsmenn en sérstaklega þá sem þurfa á þjónustu að halda. Þá er ég ekki bara að vísa á hjúkrunarheimilin. Það er algerlega ljóst, það eru í það minnsta líkur á því að ef brotalöm er í eftirliti varðandi þjónustu á hjúkrunarheimilum er jafnlíklegt að slíkt sé til staðar annars staðar, sérstaklega í ljósi þess að við höfum ekki einu sinni samræmdar upplýsingar um þjónustu á heilbrigðisstofnunum landsins. Ég verð að viðurkenna að jafnmeðvitaður og ég er um það að við erum ósammála, hv. þingmenn, og eigum að vera það, það er ekkert að því, í hinum ýmsu málum, þá hélt ég að við gætum náð samstöðu um að vinna þessa hluti. Mig óraði ekki fyrir því að við þyrftum að takast á um það hvernig við vinnum þetta eða réttara sagt vinnum það ekki. Ég átti ekki von á því að þurfa að halda ræðu eins og ég held hér í tengslum við þetta mál. Ég hélt að hv. heilbrigðisnefnd mundi ná saman í máli eins og þessu, í það minnsta um vinnubrögðin. Nú getur enginn, virðulegi forseti, talað um tímaþröng því að þó að mikið álag hafi verið í mörgum hv. nefndum þingsins þá hefur sú staða ekki verið uppi í heilbrigðisnefnd. Við höfðum allan þann tíma sem við hefðum viljað til að fara vel yfir þetta mál. Við hefðum getum kallað alla þá aðila sem við hefðum viljað til að fara yfir þetta mál. Virðulegi forseti. Af því að oft koma neikvæðar fréttir frá þinginu þá upplýsi ég það að þó svo maður sé í minni hluta þá er almenna reglan sú að ef maður biður um að fá gesti á fundi nefndar þá er orðið við því, það er almenna reglan. Almenna reglan er sú, og nú hef ég ýmislegt út á ríkisstjórnarmeirihlutann að setja, að þeir sem eru í forustu fyrir hv. nefndir í ríkisstjórnarmeirihlutanum vilja koma til móts við minni hlutann, boða þá gesti á fund sem beðið er um og fara vel yfir málin. En í þessu máli var það ekki gert. Því var hafnað að fá þá aðila sem vísað er til og ekkert var gert með óskir minni hlutans, eða okkar hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins, um málsmeðferð fyrr en - og það er einn þáttur sem ég á eftir að fara í á eftir - en ábendingar, getum við sagt, svo að ekki sé dýpra í árinni tekið, komu frá starfsmönnum þessara stofnana. En ef þær hefðu ekki komið hefðum við aldrei rætt þann þátt sem snýr að starfsmannamálum en það var sem sagt farið í það, sem er mjög óheppilegt, í ráðningarferli sem var ekki nógu skýrt, ekki var auglýst eftir yfirmönnum og olli það miklum óróa. Bent var á það í hv. heilbrigðisnefnd af okkur fulltrúum sjálfstæðismanna og það var ekkert með það gert, virðulegi forseti, fyrr en bréf barst frá starfsmönnum landlæknisembættisins þar sem þeir fóru fram á að þetta mál yrði tekið fyrir og farnar yrðu ákveðnar leiðir sem ekki var farið í. Þar voru menn fyrst og fremst að gagnrýna það að í desember var farið í ráðningarviðtöl við ákveðna starfsmenn stofnunarinnar til að vera í sviðsstjórastöðu í stofnun sem var ekki til og er ekki enn þá til og er það ekki í stíl við það hvernig unnið hefur verið í öðrum stofnunum enda mjög hæpið að fara að ráða í stöður í stofnun sem er ekki til. Það veldur eðlilega úlfúð og er gagnrýnt þegar yfirmannastöður eru ekki auglýstar. En því miður, og það er óheppilegt, var ekki nógu vel haldið á þessum málum. Ég nefndi áðan að engin fjárhagsleg úttekt liggur fyrir. Þó vitum við nokkra hluti. Við vitum að það mun kosta 60 millj. kr. aukalega að sameina þessar stofnanir á þessu ári. Við vitum að í versta falli getur umframkostnaður vegna húsnæðis orðið 450 millj. kr. á næstu 17 árum. Nú vonum við að ekki muni koma til þess en miðað við ástandið í dag bendir ekkert til annars en að umframkostnaður verði verulegur. Þetta er til komið vegna þess að landlæknisembættið er fast í löngum leigusamningi með mjög dýrri leigu og nýtt embætti auglýsti eftir húsnæði, tók ekki lægsta boðinu heldur hærra boði og ekki er búið að finna neinn aðila til að greiða þessa leigu í gamla húsnæðinu. Það eina sem er algerlega öruggt er að það er enginn sem veit hver á að bera þennan kostnað, það veit enginn neitt um það. Nú er það bara þannig, virðulegi forseti, að það er verið að slást um hverja einustu krónu í heilbrigðismálum. Þetta er viðkvæm þjónusta og þegar menn skera niður þýðir það alla jafna, eða í langflestum tilfellum, að menn verða annaðhvort að skerða starfshlutföll eða segja upp fólki eða hætta við einhver verkefni sem eru í gangi. Það er alveg ljóst að sá kostnaðarauki sem verður af þessari sameiningu mun leggjast á heilbrigðismálin eða félagsmálin. Það er það eina sem er algerlega ljóst en ekki hefur verið upplýst um hvar hann lendir, hvort hann lendir á viðkomandi stofnun þannig að segja þurfi upp fólki þar eða hvort það er sett á einhvern annan þátt, einhverja aðra heilbrigðisstofnun úti á landi eða á höfuðborgarsvæðinu. Mig minnir að það hafi verið settir aðilar til að stýra þessu verkefni í mars í fyrra og maður skyldi þá ætla að menn hefðu hugsað fyrir jafnaugljósum hlut og þessum á þessum tíma. En það var staðfest fyrir nokkrum dögum í hv. heilbrigðisnefnd að það hefur ekki enn verið gert. Nú er ég ekki afhuga því að verið sé að sameina stofnanir þegar fyrir því eru fagleg og fjárhagsleg rök. Ef við getum náð sparnaði, t.d. á sviði yfirstjórnar og slíku, en haldið úti þjónustunni þá eigum við bara að gera það jafnvel þó að það séu erfið verkefni. En við eigum að reyna að undirbúa það eins vel og kostur er. Stundum þurfa menn að vinna hratt og fyrir því eru málefnaleg rök. Hér hefur hins vegar lengi verið unnið í þessu máli en grundvallargögnum, sem nauðsynleg eru til að fara í hluti eins og þessa, hefur ekki verið skilað. Ég ligg ekki á þeirri skoðun minni að ég sakna þess virkilega að menn hafi ekki notað tækifærið og skoðað þetta í stærra samhengi, skoðað Lyfjastofnun sérstaklega og lyfjaeftirlitsnefnd. Þar eru menn, sérstaklega í Lyfjastofnun, með ákveðinn eftirlitsþátt í heilbrigðisgeiranum. Þetta var skoðað á sínum tíma og voru augljós samlegðaráhrif þar á milli. Ef menn hefðu nýtt tímann gætum við komið með góða áætlun um það hvernig best væri að þessum málum staðið. Almenna reglan er sú að forvarnahlutinn og eftirlitsþátturinn eru ekki í sömu stofnuninni. Ef ég man rétt er það bara í Finnlandi sem menn fara þá leið en ekki önnur Norðurlönd. Hugsunin er alltaf sú sama að menn reyna að hafa eftirlitsstofnanirnar einar og sér. Þó getur verið eftirlit með fleiri en einum þætti, stofnunin getur haft eftirlit með hefðbundinni heilbrigðisþjónustu, sem við köllum svo, lyfjamálum og öðru slíku, en það er mjög mikilvægt að stofnanir hafi ekki eftirlit með sjálfum sér. Það er mjög mikilvægt og eðlilega. Ef menn ætla að halda vel utan um hluti þá munu menn þurfa að mæla árangurinn í forvarnamálum. Það er ákveðin hætta á ferð þegar menn eru með þetta í einni stofnun, að þær hafi eftirlit með sjálfum sér. Í það minnsta hafa þær áætlanir sem hafa verið í forvarnamálum fram til þessa verið í höndum og á ábyrgð, mjög stór hluti í það minnsta, Lýðheilsustofnunar. Virðulegi forseti. Ef frumvarpið verður að lögum, sem allar líkur eru á, þá óska ég starfsmönnum stofnunarinnar vissulega alls hins besta og velfarnaðar í þeim krefjandi verkefnum sem fram undan eru. Þau eru erfiðari og meira krefjandi vegna þess að hv. heilbrigðisnefnd og hv. alþingismenn unnu ekki vinnuna sína eins og þeir hefðu átt að gera - og stend ég við það hvar og hvenær sem er. Í þessu nefndaráliti ásamt öðru eru útskýringar á því, rök fyrir því. Við höfum tekið þessa umræðu nokkuð oft í þingsölum. Hún hefur ekki farið hátt, ekki vegna þess að hún sé ekki merkileg heldur vegna þess að annað skyggir á. En mér þykir mjög miður hvernig menn hafa unnið þetta. Ég vona svo sannarlega að við munum ekki sjá vinnubrögð eins og þessi í þeim málum sem hv. heilbrigðisnefnd mun taka á í nánustu framtíð.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég saknaði örlítið meiri jákvæðni, bjartsýni og kannski uppbyggilegri tillagna um hvað við gætum gert til úrbóta. Hv. þingmanni varð tíðrætt um eftirlit og að við þyrftum að safna upplýsingum, það þyrftu að vera til samræmdar upplýsingar svo við gætum haft gott eftirlit með okkar ágæta heilbrigðiskerfi. Ég deili svo sannarlega þeirri skoðun með hv. þingmanni. Mig langar til að fá hann til að skýra fyrir mér í mjög grófum dráttum hvernig hann telji að eftirlitinu eigi að vera háttað og hvort þessi sameining muni koma í veg fyrir bætt eftirlit. Mér fannst ég geta skilið mál hv. þingmanns sem svo að með þessu værum við að hamla eftirlitinu. Stefnan með sameiningu á heilbrigðissviði hefur verið að búa til breiðar og faglegar, sterkar stofnanir. Mér finnst að slíkar stofnanir hljóti að vera líklegar til að geta safnað þeim upplýsingum sem þarf vegna þess að eftirlit krefst þess að við höfum ákveðnar upplýsingar. Sameiningar- eða samlegðaráhrifin eiga síðan að koma fram með nýtingu stofnþjónustu, svo sem tölvum, afgreiðslu, síma og öðru slíku, þar getum við nýtt samlegðina. Vegna þess að hv. þingmanni hefur orðið svo tíðrætt um þetta langar mig að inna hann aftur eftir því, ég gerði það líka við 2. umr., hvernig honum lítist á að við búum til virkilega stóra og öfluga eftirlitsstofnun velferðarmála nú þegar við höfum þetta stóra ráðuneyti og getum í raun og veru nýtt samlegðina. Finnst honum ekki að þar geti legið stór og góð tækifæri til að efla eftirlit með allri velferðarþjónustunni?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir prýðilegt andsvar. Hv. þingmaður velti upp málum sem við ættum að ræða. Ég hefði talið eðlilegt að við ættum að nálgast þetta nákvæmlega svona. Það sem hefur vantað í flesta málaflokka á Íslandi, sérstaklega heilbrigðisþjónustuna og það sem við köllum velferðarmál, er stefnumótun. Í ráðuneyti á Íslandi hefur almennt vantað að unnið væri í stefnumótun. Vel undirbúin stefnumótun skilar sér alltaf. Við sameiningu ráðuneytanna spurðist ég fyrir um hvaða tækifæri væru í þessari samlegð sem talað var um. Hvar liggja þau? Hvað hafa menn unnið varðandi þau? Svörin voru engin. Ef einhver tækifæri eru þar væri gott að það kæmi fram en það hefur ekki enn komið fram. Ég hef spurst fyrir um þetta bæði skriflega og munnlega. Ég veit ekki hvar þau tækifæri liggja og það lá að minnsta kosti ekki fyrir þegar menn sameinuðu ráðuneytin. Það er nákvæmlega þannig sem menn eiga ekki að vinna. Jákvæðni og bjartsýni. Ég er jákvæður og bjartsýnn að eðlisfari en hlutverk mitt er að veita eftirlit með meiri hlutanum og ég fer ekki í grafgötur með það, ég varð fyrir gríðarlegum vonbrigðum í þessu máli og ég held að við hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins höfum reynt allt, bæði með góðu og hörku, til að fá að ræða nákvæmlega þá hluti sem hv. þingmaður nefndi, og fara almennilega yfir þá. Hvernig á að haga eftirlitinu? Menn verða að hafa sambærilegar tölur. Ef bornar eru t.d. saman aðgerðir milli stofnana verður að tryggja að verið sé að tala um sömu aðgerðir. Eins og kom fram varðandi samanburð hjúkrunarheimila í skýrslu Ingibjargar Hjaltadóttur, verða upplýsingarnar þá miklu betri til þeirra aðila sem þurfa á þjónustunni að halda. Það er jákvæður hvati til að þær stofnanir sem standa sig ekki  Virðulegi forseti. Ég skal reyna að svara þessu betur í seinna andsvari en ég fagna þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að heyra að hv. þingmaður hefur mikinn áhuga á eftirlitsþættinum í velferðarmálum og ég held að við eigum svo sannarlega að ræða hann. Ég sit í hv. félags- og tryggingamálanefnd og við höfum rætt mikið um að aðskilja þurfi eftirlitið frá framkvæmdinni eins mikið og hægt er. Við þurfum að vita hvað við ætlum að skoða. Í málaflokki fatlaðra, þar sem ég sit í samráðsnefnd, erum við t.d. mjög upptekin af því að ekki má bara tala um sambærilegar tölur. Við þurfum líka að tala um gæði og það skiptir mjög miklu máli. Þetta er ekki bara spurning um hvað hlutirnir kosta heldur líka að við séum með sambærilega gæðastaðla. Ég held að þarna sé ákveðinn samhljómur og við eigum að nýta hann sem allra best. Í þessu tilviki vorum við kannski ekki að tala svo mikið um eftirlit því það var hluti af sameiningarferlinu. Eftirlitið var hjá landlæknisembættinu og fer þar af leiðandi til þessarar nýju stofnunar. Hv. þingmanni var líka nokkuð tíðrætt um kostnað. Mig langar til að fá hann til að bregðast við einu. Í nefndaráliti hans og hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur er talað um óhagstæða leigusamninga landlæknisembættisins vegna núverandi húsnæðis. Nú er það svo að hv. þingmaður þekkir til í ráðuneyti heilbrigðismála. Mig langar því að fá viðbrögð hans við því hvernig standi á að þessir samningar eru almennt til og hvort hann þekki til þeirra. Hvaða leið sér hann til að við getum komist út úr þessu? Þessi samningur er ekkert einsdæmi. Svona óhagstæðir samningar eru til víðar í stjórnsýslunni og voru gerðir á ákveðnum tíma til 25 ára með mjög hárri leigu. Mig langar að heyra hvaða skýringar hann hefur á þessum leigusamningum sem gerðir voru meðan flokkur hans var í ríkisstjórn.

Virðulegi forseti. Varðandi samningana hef ég ekki hugmynd um hvað lá þar til grundvallar, þetta var ekki gert í minni tíð. Ef ég man rétt var einn leigusamningur gerður þegar ég var ráðherra, við Sjúkratryggingar Íslands. Það var afskaplega hófleg leiga þótt samningurinn væri gerður á þeim tíma þegar mikil bólga var á húsnæðismarkaðnum. Ekki var svo sem neitt spreðað þegar kom að húsnæðinu þar eins og allir sjá sem þangað koma. Ég get því ekki upplýst hv. þingmann um þetta. En hvað átti að gera? Auðvitað hefðu menn átt að reyna að finna einhvern flöt á þessu ef þeir ætluðu að flytja starfsemina, byrja á því að setja einhverja aðra starfsemi þarna inn eða reyna að gera það þannig að hætta væri ekki á því að menn stæðu uppi með autt húsnæði sem þyrfti síðan að borga gríðarlega háa leigu fyrir. Það er ekki hægt að hafa það neitt verra. Þetta er búið að skoða síðan í mars. Ég er alveg sammála því að aðskilja eigi eftirlitið frá framkvæmdinni. Ég reyndi að gera það í minni tíð sem ráðherra. Allt er það rétt varðandi gæðin sem hv. þingmanni nefndi. Það sem vantar er stefnumótunin. Virðulegi forseti. Ég var ráðherra og það hvarflaði ekki að mér að staðan væri eins og hún kemur fram hjá Ingibjörgu Hjaltadóttur. Við höfðum sérstaka stofnun til að hafa eftirlit með þessu, landlæknisembættið. Það var engin dvergstofnun á íslenskan mælikvarða. Augljóst er að eitthvað vantar upp á stefnumótunina í þessum málaflokki og við eigum að taka á því. Við vitum ekkert. Við erum ekki að vinna þessa vinnu, ekki vann framkvæmdarvaldið stefnumótunarvinnuna. Við erum ekkert annað en afgreiðslustofnun fyrir framkvæmdarvaldið þegar kemur að þessu máli., það verður að segjast eins og er. Vonandi gengur þetta stórkostlega en við vitum ekkert um það og höfum ekki lagt nein drög að því. Stór stofnun getur verið góð, slæm og allt þar á milli, þar koma margir þættir inn í. Ég get farið yfir reynslu mína af því. Það er ekkert samasemmerki þarna á milli; þótt við mundum skella öllum stofnunum ríkisins saman í eina stofnun og 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir ræðu hans. Í framhaldi af henni langar mig að spyrja um nokkur atriði. Honum var tíðrætt um eftirlitsþáttinn, þ.e. hjá landlækni, og vitnaði m.a. í fyrirlestur sem Ingibjörg Hjaltadóttir doktorsnemi í hjúkrunarfræði hélt fyrir heilbrigðisnefnd. Nú er það svo og ég gat þess raunar við 2. umr. málsins, að á fjölmörgum stöðum, bæði í lögum um landlækni og lögum um heilbrigðisþjónustu, er skýrt kveðið á eftirlitsþátt embættisins. Ég spurði hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins við hvaða greinar þessara laga þeir hefðu athugasemdir eða hverju þeir vildu bæta við. Breytingartillögurnar sem komu frá hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins við 2. umr. sneru að ráðningum og voru góðra gjalda verðar. Þær voru felldar við 2. umr. en málið kom aftur til nefndar á milli umræðna. Ég innti sérstaklega eftir því hvort þeir hygðust gera breytingartillögur við þessa þætti en svo hefur ekki orðið og engin svör komið um við hvaða þætti ætti að gera athugasemdir. Varðandi að landlæknisembættið sinni ekki eftirlitshlutverki sínu, ef það er rétt og ég vil leyfa mér að gera fyrirvara við það, er það ekki vegna þess að valdheimildir skorti heldur fyrst og fremst vegna þess að fjármagn skortir. Við í löggjafarsamkundunni þurfum þá að beita okkur fyrir því að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þ. Gunnarssyni fyrir andsvar hans. Ég er mjög ánægður að heyra að hv. þingmaður er að vakna, svolítið seint þó. Þetta er nákvæmlega það sem við hefðum átt að ræða í hv. heilbrigðisnefnd. Ég held að ef við læsum lögin, ekki bara í heilbrigðismálum heldur almennt og við vissum ekkert annað, kæmumst við að þeirri niðurstöðu að flest væri betra en það er núna. Það er nefnilega ekki nóg að vera með lög, þau þarf líka að framkvæma. Hv. þingmaður segir: Það þarf ekki valdheimildir heldur fjármagn. Hvað veit hv. þingmaður um það? Höfum við rætt það í hv. heilbrigðisnefnd? Höfum við kallað eftir upplýsingum um það? Nei. Kannski hefur meiri hlutinn farið yfir þennan faglega þátt á einhverjum sérfundi. En við gerðum það ekki í hv. heilbrigðisnefnd eins og okkur ber skylda til. Ýmsar ástæður geta verið fyrir því. Ég er ekki að gagnrýna einn eða neinn, ekki landlæknisembættið eða heilbrigðisþjónustuna. Ég segi bara að við þurfum að gera betur og okkur hv. þingmönnum ber skylda til að vinna að því. Ég tel að við höfum ekki gert það. Við höfðum tækifæri núna og við nýttum það ekki. Ef fjármagn vantar, af hverju í ósköpunum erum við þá að fara í sameiningu sem mun kalla á aukinn kostnað og sá kostnaður mun jafnvel lenda á nýrri stofnun? Hún hefur þá enn minni fjármuni til að sinna eftirliti, ef kenning hv. þingmanns er rétt um að fjármuni vanti til að sinna því. Ef það lendir ekki á viðkomandi eftirlitsstofnun, virðulegi forseti, lendir það á heilbrigðisstofnunum 

Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég bjóst svo sem ekki við að þingmaðurinn mundi benda á tilteknar lagagreinar þar sem hann vildi herða á þessum þáttum enda hefur hann eins og við hin haft næg tækifæri til þess í umræðunni en ekki gert það í öðru en að benda á að það vanti meira eftirlit. Það er ekki nema eðlilegt að við hin bendum á það og spyrjum: Er það vegna þess að peninga vanti? Ég ítreka, eins og ég sagði áðan, ég tel að nægar lagaheimildar séu til. Varðandi fjármagnið hefði ég haldið að útskýringarnar sem hv. heilbrigðisnefnd fékk hefðu átt að duga. Það liggur fyrir, bæði í greinargerð með frumvarpinu og eins hefur það verið margítrekað fyrir heilbrigðisnefnd, að þrátt fyrir sameininguna eiga þessar stofnanir að vera innan fjárheimilda sem fjárlög ársins 2011 segja til um. Hvergi er nefnt í lagafrumvarpinu að auka eigi fjármagn til þessara stofnana vegna sameiningarinnar. Mig langar hins vegar að inna hv. þingmann eftir því hvort honum finnist að vegna slæms leigusamnings sem gerður var fyrir einum 7 eða 8 árum eigi hreinlega að stoppa alla vinnu við að sameina stofnanirnar. Á það bara að bíða vegna þess einhver vondur leigusamningur sé þarna til staðar? Á að láta stofnunina gjalda þess? Á að láta landlækni og lýðheilsu gjalda þess að þarna á bak við sé slæmur leigusamningur? Ég er alls ekki sammála því að við eigum að gera það. Það þarf vissulega að leysa það mál, ég er algerlega sammála hv. þingmanni um það, en við megum ekki láta það stoppa sameininguna.

Virðulegi forseti. Förum aðeins yfir málflutning hv. þingmanns. Hann segir: Hér kemur engin tillaga um lagabreytingu.

Við erum búin að ræða málið í þrjá mánuði.

Hver sagði að breyta þyrfti lögunum, virðulegi forseti? Tveir aðilar hafa skoðað þessi mál sérstaklega, Stefán Ólafsson prófessor einhverra hluta vegna og síðan var unnið að þessu í minni tíð sem ráðherra. Nú gæti einhver spurt: Ef skoða á þetta, af hverju kalla menn þá ekki þessa aðila til og fara yfir hvað þeir vita svo við getum unnið úr því og kannski komist að þeirri niðurstöðu að breyta þurfi lögum eða einhverju öðru? En meiri hlutinn bannaði það, stoppaði það, og það er ekki almenna reglan, virðulegi forseti. Sú umræða var ekki tekin, þessir aðilar voru ekki spurðir. Varðandi að fjármagn vanti, þá þarf ekki meira fjármagn til að samræma upplýsingar um aðgerðir. Þær þurfa bara að vera samræmdar. Þetta var ekkert rætt, virðulegi forseti, ekki orð. Hér kemur hv. þingmaður upp til að upplýsa um að stofnunin þurfi ekki að hafa neinar áhyggjur, hún þurfi ekki að bera þessar 60 millj. kr. á þessu ári eða hugsanlega 450 millj. kr. á næstu 17 árum, hún þarf ekki að hafa áhyggjur af því. Hver þarf þá að hafa áhyggjur af því? Er það spítalinn á Ísafirði? Er það Landspítalinn? Heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu? Hver á að bera kostnaðinn? Við erum búin að vera með þetta mál síðan í október í þinginu. Vill hv. þingmaður eða einhver hv. þingmaður koma upp og útskýra það, segja okkur frá því? Búið er að spyrjast fyrir um þetta frá fyrsta degi og svarið er: Eigum við að láta vondan leigusamning koma í veg fyrir sameiningu stofnana? Og hv. þingmaður segist vera sammála því að það eigi að leysa þetta. 

Forseti. Ég mæli fyrir breytingartillögu við þetta frumvarp og vil byrja á að þakka þingmönnum fyrir þátttöku í atkvæðagreiðslu um afbrigði sem varð að fara fram til að þessi breytingartillaga kæmist á dagskrá og hægt væri að ræða hana. Tillagan tekur heila síðu í þingskjalastærð og er nokkuð viðamikil miðað við efni hennar sem er eingöngu það að tvö orð leysa af hólmi önnur tvö orð í frumvarpinu öllu, nefnilega „embætti landlæknis“ á að koma í stað „Landlæknir – lýðheilsa“. Samkvæmt eðli máls ætla ég ekki að taka mikinn þátt í þeim harðvítugu umræðum sem voru um frumvarpið áðan. Reyndar kemur manni á óvart svo nöturlegur tónn í þeirri umræðu því að úr fjarlægð virðist það vera hið besta mál að sameina þessar tvær stofnanir og hefði kannski aldrei átt að skilja þær í sundur. En ég ætla sem sagt ekki að taka efnislega þátt í þessari umræðu nema af því að ég sá og heyrði að síðasti hv. ræðumaður, Guðlaugur Þór Þórðarson, var pirraður yfir að fjallað væri um nafn stofnunarinnar - væntanlega á þeim 12 línum eða svo sem er gert í nefndaráliti meiri hlutans fyrir 2. umr. og þeirri tillögu sem hér er mælt fyrir - vil ég segja að vissulega er heiti stofnana ekki kjarni málsins en það er heldur enginn hégómi. Heiti stofnana, alveg eins og manna, staða og hvers annars sem við þurfum að nefna með nafni, á sér menningarlegar forsendur, söguleg rök og þegar um vinnustað er að ræða varðar það líka þann brag sem á kemst innan stofnunarinnar og þann starfsanda sem menn vinna sín verk í. Í 2. umr. um málið beindi ég tilmælum í nokkuð losaralegri og á köflum grallaralegri ræðu til nefndarinnar og formanns hennar sem hér var staddur og þeirra nefndarmanna sem voru viðstaddir um að skoða þetta mál betur. Í því hefur ekkert gerst og ég fer að skilja betur af hverju miðað við þá umræðu sem fór fram áðan. Nefndarmenn hafa kannski haft annað að gera en íhuga þessa hlið málsins. Það er auðvitað þess vegna sem ég flyt sjálfur breytingartillögu án þess að hafa komið við sögu málsins efnislega með öðrum hætti og vonaðist satt að segja til að ekki yrði þörf á því heldur mundi nefndin bjarga þessu máli sjálf. Ástæðan er sú að hvorki upphaflega nafnið í frumvarpinu, embætti landlæknis og lýðheilsu, né það sem við tók, Landlæknir – lýðheilsa, stenst þær kröfur sem mér finnst að menn eigi að gera um nöfn á opinberum stofnunum á Íslandi. Ég tel því rétt að gefa þinginu kost á að velja á milli tveggja nafna sem eru annars vegar Landlæknir – lýðheilsa og hins vegar embætti landlæknis. Rökin fyrir því nafni sem nefndin valdi, Landlækni – lýðheilsu, eru að þar kemur fyrir orðið lýðheilsa sem er ágætt orð, tiltölulega ungt í málinu, ætli það sé ekki eins eða tveggja áratuga gamalt. Það væri auðvitað heppilegt ef hægt væri að koma fyrir í nafni stofnana öllu því sem þær fást við og standa fyrir. En það er ekki hægt miðað við þá tísku okkar tíma að hafa nöfnin tiltölulega stutt og þá hefð sem ríkir um nöfn á opinberum stofnunum á Íslandi. Við höfum þar á móti ýmis ágæt dæmi um að sameinaðar stofnanir fái nafn sem eigi sér sögulega hefð og lýsi inntaki þess sem gert er. Menn sem kannast við Veðurstofu Íslands gætu haldið að hún sé hin gamla Veðurstofa ein og sér en svo er ekki því að hún var sameinuð Vatnamælingum Orkustofnunar fyrir nokkrum árum og voru þá uppi miklar bollaleggingar um hvað sú stofnun ætti að heita. Niðurstaðan varð sú að nafn annarrar stofnunarinnar var tekið og sú óánægja sem búist var við að það leiddi af sér hjá starfsmönnum hinnar hygg ég að hafi verið mjög skammæ. Það sama má segja um Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Þar voru sameinaðar fimm stofnanir sem fengust við íslensk fræði. Það voru Orðabók háskólans, Stofnun Sigurðar Nordals, Íslensk málstöð og Örnefnastofnun Íslands og svo Stofnun Árna Magnússonar. Fyrsti kosturinn við þeim vanda var að leggja til að stofnunin héti Stofnun íslenskra fræða sem mönnum þótti ekki mjög gott. Eftir nokkrar bollaleggingar var ákveðið að láta stofnunina heita Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Það var alveg eins búist við því að starfsmenn hinna stofnananna yrðu óánægðir með þetta og kannski urðu þeir það framan af en ég held að sú óánægja sem kann að vera uppi meðal starfsmanna hinnar nýju stofnunar stafi ekki af nafni hennar, sem hefur alþjóðlegan hljóm og minnir viðkunnanlega á hinn mikla frumherja í íslenskum fræðum sem Árni Magnússon var, heldur miklu frekar af því að illa hefur gengið að koma þessari stofnun í eitt lag, m.a. vegna þess að framkvæmdarvaldinu og löggjafarvaldinu og fjárveitingavaldinu hefur mistekist að standa við það fyrirheit sem þessari nýju stofnun, starfsmönnum hennar og áhugamönnum um það sem hún stundar var gefið í upphafi um nýtt og sameiginlegt húsnæði. Ég held að þetta dæmi kenni okkur ágætlega að það er ekki nafnið sem skiptir máli heldur hvernig að málum er staðið. Það getur komið upp mikil óánægja með það og hún getur bitnað á nafni eða vali á yfirmanni eða hverju öðru en það er þá yfirleitt birtingarmynd óánægju og ósamkomulags um aðra hluti. Ég tel í þessu dæmi að embætti landlæknis sé viðeigandi en hef ekki leitað lengi að öðru nafni. Landlæknir er elsti embættismaður þjóðarinnar. Þetta er sennilega elsta opinbera sýsla sem enn er til á landinu. Landlæknisembættið var stofnað árið 1760. Landlæknir hét þá „landphysicus“ að þeirrar tíðar hætti. Það eru 250 ár síðan og kannski má segja að stofnun landlæknisembættis og aðrar framfarir sem urðu í landinu á 18. öld og okkur tókst nokkurn veginn að gleyma í sjálfstæðisbaráttunni þegar við vorum að fást við aðra hluti en höfum betri sýn yfir núna hafi kannski táknað - ég segi ekki upphaf nútímans en a.m.k. lok miðalda. Ég held að við skuldum þeirrar tíðar mönnum og samhenginu í íslenskri sögu það að umgangast heiti og tákn um þessa hluti af mikilli virðingu. Nútímaorðið lýðheilsa kemur ekki fyrir í nafninu, það er alveg rétt. Á hinn bóginn var hinum fyrsta landphysicusi sem var Bjarni Pálsson, sá sem ferðaðist með Eggert Ólafssyni og settist að þremur árum síðar í hinu nýreista, glæsilega, danskættaða húsi á Nesi við Seltjörn, einmitt ætlað að efla lýðheilsu á Íslandi þótt það orð væri þá ekki til á íslensku og sennilega ekki í dönsku heldur. Friðrik V. sem skipaði Bjarna hefur væntanlega ekki gert sér grein fyrir að það hugtak þyrfti á sérstöku orði að halda, en það var auðvitað grunnurinn og kjarninn í störfum Bjarna Pálssonar landlæknis og þeirra landlækna sem síðar komu og er mikil fylking prýðilegra manna. Það á því ekki illa við að fela þetta hugtak í heiti embættisins. Meira hef ég í raun og veru ekki um þetta mál að segja, þingheimur ákveður hvað hann vill, nema kannski það að sá siður að kalla fyrirbæri tveimur nöfnum með þverstriki eða bandstriki á milli er auðvitað til, það er ákveðin hefð fyrir því og ég rakti það í 2. umr. Það var einkum í viðskiptalífi fyrri tíma, það er ekki tíska sem tíðkast lengur í viðskiptum. Dæmin eru Sjóvá – Almennar þar sem eignarfallið ætti að vera til Sjóvár – Almennra og ferðafyrirtæki sem eitt sinn var til og hét Samvinnuferðir – Landsýn og varð til úr tveimur fyrirtækjum, eignarfallið væri þá til Samvinnuferða – Landsýnar sem mönnum gekk illa með. Þetta er sem sagt ekki tíðkað mikið lengur í viðskiptalífinu. Önnur dæmi eru úr íþróttum. Við þekkjum lið sem hafa verið slegin saman úr tveimur félögum. Ég fór með nöfn nokkurra þeirra. KR – Grótta var einu sinni til í handboltanum, Leiftur – Dalvík keppti í 3. deild og gekk ekki mjög vel og ekki heldur KR – Gróttu. Nú leika reyndar konur á Akureyri handbolta undir nafninu Þór – KA. Ég held að þeim gangi betur. En þetta sýnir að ekki er um heilsteypt lið að ræða. Má þó minna á að í karlaboltanum á Akureyri - og horfi ég nú framan í hv. þingmann þess kjördæmis sem við á, Jónínu Rós Guðmundsdóttur - gengur betur. Liðið heitir Akureyri handknattleiksfélag og er kallað Akureyri en til þess er leikurinn gerður og gengur mun betur enda nafnið miklu þjálla. Um þetta gæti ég haft langt mál og hafði reyndar nokkuð lengra en var við hæfi í 2. umr. Minningarnar spretta fram og gaman er að rifja upp íþróttaleiki og gengi liða. Kjarninn er einfaldlega sá að þessi lausn hefur ekki reynst vel og er ekki ástæða til að endurtaka hana í nöfnum opinberra stofnana enda hafa ekki verið nefndar fyrirmyndir að þessu heiti í mín eyru þótt eftir hafi verið leitað. Ég hvet menn til að gera upp hug sinn og hugsa til starfsmanna sem þurfa að vinna í þessari vinnustöð en ekki síður til almennings, sem þarf að skipta við stöðina og lifa með henni, og hugsa einnig til íslenskrar sögu og þjóðlegrar reisnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir áhugann á málinu eða eigum við kannski að segja áhugann á nafninu, enda hefur nafnamálið mikla tengst þessu máli fram og til baka. Og nú höldum við áfram að ræða það. Ég held að í tengslum við þetta mál þurfum við að fara yfir það í huga okkar og hjarta að við viljum á einhvern hátt reyna að sameina það að bera virðingu fyrir hinu gamla og halda í heiðri söguna og gamlar hefðir um leið og við viðurkennum að þróun verður og ýmsir nýir þættir máls koma inn og það getur t.d. komið fram í hugtakanotkun. Þannig finnst mér það skipta mjög miklu máli að í hugtökum eða heitum stofnana sé ákveðið gegnsæi og þess vegna finnst mér það nafn sem við höfum gert ráð fyrir að þessi nýja stofnun muni nýta, þ.e. landlæknir – lýðheilsa, sem kannski gæti styst í eitthvað annað, vera hið besta mál. Í ljósi þess að við viljum leggja mjög mikla áherslu á lýðheilsuþáttinn, þ.e. forvarnir og heilsueflingu, á meðan landlæknisembætið hefur meira verið tengt eftirliti og starfsleyfisútgáfu og annað slíkt, þá finnst mér það skipta máli. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort honum finnist það ekki skipta máli að við sjáum það á nafninu nákvæmlega hvaða hlutverki stofnunin á að gegna. Hv. þingmanni varð talsvert tíðrætt um brag og starfsanda í upphafi máls síns. Heldur hann ekki að það að lýðheilsuþátturinn kemur inn í nafn stofnunar geti skipt máli fyrir þá starfsmenn sem koma inn frá Lýðheilsustofnun?

Forseti. Jú, ef nafnið getur lýst inntaki þess sem nafnið ber þá er það gott. Stundum gera nöfn það, stundum ekki. Nafnið Mörður lýsir t.d. á afar takmarkaðan hátt inntaki eða eðli þess hlots sem hér stendur í ræðustól. Knattspyrnufélag Reykjavíkur lýsir hins vegar ágætlega inntaki og eðli nafnbera síns sem þó stundar margt annað en knattspyrnu, þó að knattspyrnan sé bæði aðal þess félags og knattspyrnufélagið aðal íslenskrar knattspyrnu. Þannig má rekja sig úr einu hloti í annað. Það má líka spyrja: Sinnir Veðurstofa Íslands verr vatnamælingum, og því hlutverki sem hún tókst á hendur við sameininguna, sem Veðurstofa Íslands en undir einhverju öðru nafni? Stendur Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum sig verr í orðfræði sem stunduð var á stofnun sem hét Orðabók Háskólans en ef hún héti einhverju öðru nafni? Þar er dæmi um að ómögulegt var að koma fyrir þeim lýsingum sem lágu í nafni stofnananna fimm sem þar voru fyrir. Ég held, svo ég endurtaki það, að skapferli og ánægja starfsmanna fari fyrst og fremst eftir því hversu vel er staðið að sameiningunni og hvernig vinnustaðurinn virkar og hvaða tökum menn ná á viðfangsefnum sínum - ef það er í lagi þá held ég að menn uni þeim mun betur við nafnið sem það er eldra og hefur meiri hefð.

Virðulegi forseti. Umræðan snýst um ýmislegt og við höfum verið að tala dálítið um íþróttafélög og annað slíkt. Sú íþróttagrein sem stendur mér næst er hestamennska og nú velti ég því fyrir mér hvort hestanöfn almennt séu gegnsæ eða ekki, ég veit það ekki. Ég held að það sé ekki það sem málið snýst um í raun og veru. Í því tilviki sem hér um ræðir erum við að afleggja ein lög, lög um Lýðheilsustofnun, og breyta lögum um landlækni. Fyrir einhverjum kann það að geta litið þannig út að verið sé að leggja eina stofnun niður og útvíkka aðra. Þess vegna held ég að þetta með nafnið skipti máli og ekki bara það heldur það að við vitum að þessi stofnun á líka að gegna lýðheilsuhlutverki sem í nútímasamfélagi skiptir verulega miklu máli. Forvarnir, heilsuefling og lýðheilsa skipta ekki síður máli en þau hlutverk sem hið gamla landlæknisembætti hefur yfir að ráða.

Forseti. Hverjum þykir sinn fugl fagur í þessu. Ég tel að að einhverjum tíma liðnum hafi landlæknir þann hljóm að menn skilji að honum er annt um lýðheilsu. Ég tel að það hafi verið svo árið 1760 og lengst af þessara 250 ára, þetta hefur staðið í fjórðung þúsaldar, að þá hafi þetta verið svo. Ég nefndi Veðurstofu Íslands og Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Í bæði skiptin var sú tilfinning fyrir hendi hjá hluta starfsmanna að ein stofnun væri að yfirtaka aðra. En það er ekki nafnið sem ræður úrslitum um það. Það verður heldur ekki nafnið sem ræður úrslitum um það hvort fyrirbærið Vegagerðin, sem nú er verið að ræða í samgöngunefnd, og er gamla Vegagerðin og Siglingamálastofnun og fleiri slíkar stofnanir, nær flugi eða ekki, heldur er það inntak málsins og samstarf starfsmanna sem þar vinna.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Mörður Árnason minntist á mig í ræðunni og sagði að ég væri pirraður yfir því að verið væri að ræða nafnið. Pirringur er nokkuð sem hv. þm. Mörður Árnason þekkir ágætlega. Ég skal alveg viðurkenna að mig grunaði að þetta mundi fara svona. En með fullri virðingu fyrir nafninu þá eru aðrir þættir mikilvægari. Þegar við erum að tala um eftirlitsþátt í heilbrigðismálum þá erum við t.d. að tala um lyfjaneyslu, ofneyslu á lyfjum, t.d. hjá vistmönnum, slysahættu, hegðunarörðugleika o.s.frv. Ég skal viðurkenna að mér finnst nafnið skipta máli en þetta er það sem ég var að vonast til að við mundum ræða í hv. heilbrigðisnefnd og færum yfir hér í þinginu. Eins og hv. þingmanni þykir mér vænt um nafnið landlæknir. Vandinn er hins vegar sá, og við höfum ekki tæmt það, að við erum að sameina eftirlitsþáttinn forvarnahlutanum og lýðheilsunni, sem er gríðarlega mikilvægur þáttur. Meiningar eru deildar og svo sem alveg ljóst að staðan gæti verið þannig að hér á landi væru ekki til staðar læknar sem væru t.d. með sérþekkingu í lýðheilsuhlutanum, alla vega fáir. Það eru sérvísindi sem margir eru að mennta sig í en þeir þurfa ekki að vera læknar til þess. Guðjón Magnússon læknir, blessuð sé minning hans, einn allra fremsti sérfræðingur á sviði heilbrigðismála, lagði t.d. mikla áherslu á að ekki yrði bundið í lög að læknir þyrfti að stýra þessari stofnun. Það er einn þáttur í málinu. Hins vegar eru þau rök að halda í gömul og góð heiti, sem hafa sögulega skírskotun í menningu okkar, svo sannarlega málefnaleg rök. En það eru önnur mál sem ég hefði viljað að við færum betur yfir.

Forseti. Já, það er alveg rétt hjá hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni ég hef oft verið pirraður í ræðustól og ég skil hann ágætlega að vera pirraður í þessum ræðustól þegar eitthvað gerist sem honum líkar ekki. Það þarf ekki endilega að vera neikvætt að vera pirraður. Það er hins vegar málflutningurinn sem getur verið jákvæður eða neikvæður í þessu. Mér þótti, og biðst afsökunar á því ef það er rangt, viðhorf hans til þess hvað þetta fyrirbæri héti mótast nokkuð af þeim pirringi sem hann hefur efnislega gagnvart því máli sem hér er til umræðu. Hv. þingmaður mótmælir því þá bara ef það er ekki þannig. Ég held líka að það sé rétt að vel geti komið að því að yfirmaður þessa málaflokks sé ekki læknir. En gert er ráð fyrir því að hann sé það í frumvarpinu sem við ræðum hér og eðlilegt að hann sé kallaður landlæknir. Ef hann er kallaður landlæknir er eðlilegt að stofnunin heiti einfaldlega embætti landlæknis eða hvað annað sem hæfir því fornfræga nafni. Þegar hv. þingmaður er búinn að búa til nýja stofnun og kemur með frumvarp um það og yfirmaður hennar er með MBA-próf í heilbrigðisstofnanarekstri eða einhverju álíka þá skulum við ræða um það að leggja niður orðið landlæknir og finna stofnuninni eitthvert nafn með margfaldri samsetningu, en svona er þetta núna og þess vegna er tillagan til komin.

Virðulegi forseti. Í rauninni sýnir þessi umræða að við erum að byrja á öfugum enda. Það er svo sem eins og mig grunaði að þegar við færum að ræða nafnið kæmu menn í löngum röðum í andsvör og umræðu en þegar verið væri að ræða efnisatriði málsins, varðandi faglega þáttinn, hvað þessi stofnun á að gera, hvernig við ættum að ná markmiðunum, yrði minna um umræðuna - ég tala ekki um þegar ræða þarf það hvernig menn ætla að ná fjármunum til að sinna því sem við erum öll sammála um að þarf að gera. Hins vegar segir það sig sjálft að þessi röksemdafærsla gekk ekki alveg upp hjá hv. þingmanni. Ef pólitískur vilji væri fyrir því þá gæti stofnunin alveg heitið embætti landlæknis án þess að forstjórinn þyrfti endilega að vera læknir. En það er alveg útilokað að meðan það er bundið í lög, sem hefur ekkert með nafnið að gera, að það sé læknir, þá er það auðvitað svo. Það hefði verið æskilegra að við hefðum farið betur yfir þessa þætti. 

Forseti. Ég er hv. þingmanni algerlega sammála um að það er innihaldið sem hér skiptir máli og nafnið skiptir máli vegna þess að það snertir innihaldið. Ég vil hins vegar mótmæla því að hér hafi ekki verið rætt um efnisatriði málsins. Það var gert mjög vandlega í 2. umr., sem ég vegna nafnaáhuga míns sat og hlustaði á. Þá var hv. þingmaður því miður fjarverandi. Ég veit að honum var það ekki ljúft að vera það og hann hefur að sumu leyti bætt það upp í 3. umr., sem er óvenjulöng og efnismikil af 3. umr. að vera. En ég held, nema hann hafi kynnt sér það sem hér var sagt í 2. umr., að hann ætti að fara varlegar í fullyrðingar sínar um að eingöngu sé um einhvern hégóma eða tittlingaskít að ræða sem menn hafi áhuga á í tengslum við þetta ágæta frumvarp.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir ræðuna og þann áhuga sem hann sýnir málinu. Hv. þingmaður kom m.a. inn á það að hér er um býsna gamalt og rótgróið embætti að ræða, embætti landlæknis, og ég verð að segja að ég hef sjálfur ekki litið svo á að nafnið á stofnuninni mundi í eðli sínu gjaldfella þetta gamla embætti, landlækni. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann óttist að með þessu nýja nafni stofnunarinnar verði vegur embættis landlæknis sem slíks minni, að embættið verði á einhvern hátt gjaldfellt. Eins og ég kom inn á áðan verður titillinn áfram til, það verður áfram landlæknir sem gegnir forstöðu þessarar stofnunar. Síðan má nefna líka að líkt og hv. þingmaður kom inn á hefur það líklega verið meginhlutverk landlæknis að sinna lýðheilsu og raunar einnig menntun læknanema í árdaga embættisins, þegar það var sett á stofn árið 1760. Núna er verið að slá þarna saman tveimur stofnunum þar sem önnur hefur fyrst og fremst haft þetta hlutverk, þ.e. lýðheilsuhlutverkið, og þá velti ég hreinlega fyrir mér hvort ekki sé tímabært að loksins, eftir 251 árs sögu, sé þess getið í nafni stofnunarinnar.

Forseti. Eftir þennan fjórðung úr þúsöld sem landlæknir hefur verið til á Íslandi hefur það embættisheiti öðlast þetta inntak og þessa merkingu hvað sem síðustu u.þ.b. tíu árum líður. Ég vil svo segja já, ég held að umbúnaðurinn, hvort sem hann er mállegur, formlegur eða felst í húsnæði eða öðrum slíkum hlutum, hafi ákveðið inntak. Það er bara þannig og ég er hræddur um að ef við göngum svona frá hlutunum sem mér finnst vera, og auðvitað á ekki að deila um smekk en ég hef líka fært rök fyrir máli mínu, sé hætta á því að við gjaldfellum að einhverju leyti þetta gamla embætti og umgöngumst það af ónógri virðingu sem ég held að gleðji ekki starfsmenn þess til lengdar eða þá sem hafa við það samskipti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég velti fyrir mér í tengslum við þá íþróttafélagaumræðu sem kom fram áðan ýmist með bandstrikum eða öðru að til skamms tíma var til sambræðingur íþróttafélaga á Norðurlandi sem hét Þór/KA/KS - en með skástrikum. Ég velti fyrir mér hvort það væri betra að það væri skástrik í nafni þessarar stofnunar. Líklega væri það ekki, en það eru mörg önnur svona nöfn, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, sem eru ekki mjög lýsandi. Ég nefni til að mynda Fimleikafélag Hafnarfjarðar þar sem margar íþróttir eru stundaðar en fimleikar eru ekki hryggjarstykkið í því félagi og ég held að það vefjist kannski fyrir sumum að horfa til þess að það félag heiti því nafni áfram. Ég held að það að bjóða upp á þessa 

Forseti. Ég get vel skilið að hv. þingmaður reyni að draga Fimleikafélag Hafnarfjarðar inn í þessa umræðu miðað við það kjördæmi sem hann er fulltrúi fyrir á þinginu. Ég vil bara segja um það að meðan Fimleikafélagi Hafnarfjarðar hefur gengið eins vel í meistaraflokki karla og raun ber vitni síðustu árin er engin hætta á því að við í Reykjavík, ég tala nú ekki um vestan lækjar, misskiljum nokkurn hlut með það hvað Fimleikafélag Hafnarfjarðar stendur fyrir og hvar það er sterkast á svellinu.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á því að lýsa miklum vonbrigðum með afgreiðslu málsins milli 2. og 3. umr. í hv. heilbrigðisnefnd. Í raun er verið að bruðla með peninga. Það er verið að henda tugum milljóna í aukahúsnæðiskostnað til að sameina stofnanirnar. Afleiðingin er skýr, það mun þurfa að segja upp starfsfólki til að ná fram þessari hagræðingu, væntanlega konum. Það er niðurstaðan. Þegar menn ræða hér um og deila um það hver muni hugsanlega bera kostnaðinn, hvort það sé stofnunin eða ráðuneytið, finnst mér þessi umræða vera á algjörum villigötum. Það kemur alveg skýrt fram og afleiðingarnar eiga að vera algjörlega fyrirsjáanlegar. Það sem er verið að gera hér er að verið er að bruðla með peninga og ekkert annað og niðurstaðan er sú að fólki verður sagt upp og hér verður meira atvinnuleysi. Það er ekki flóknara en það. Eins og ég sagði hérna áðan verður konum væntanlega sagt upp. Það er dálítið skrýtið þegar hv. þingmenn ræða um að það sé hægt að réttlæta þessa sameiningu á þeim grunni sem hér er. Ég vísa því algjörlega á bug. Það liggur fyrir að það hefur verið unnið að málinu í heilt ár í þinginu, eða í ráðuneytinu, og það kom inn í október. Ekki enn þá hefur velferðarráðuneytið sýnt fram á fjárhagslega hagræðingu við sameiningu stofnana, ekkert enn þá, ekki nein gögn um það. Ég lýsi miklum vonbrigðum með það og ég leyfi mér að fullyrða að menn eru búnir að gleyma öllum ræðum um þau vinnubrögð sem voru stunduð og menn töluðu um í rannsóknarskýrslu Alþingis að ætti að breyta. Það er fyrirsjáanlegt hvað mun gerast. Ég sat á fundi í hv. menntamálanefnd í morgun í forföllum annars hv. þingmanns og þar voru skilaboðin dálítið merkileg. Þar komu þrjár ungar konur til fundar við menntamálanefnd, tveir prófessorar og einn dósent, kennarar í hjúkrunarfræði við Háskóla Íslands. Á hvað bentu þessar ágætu konur? Jú, þær bentu á að það væri búið að sauma svo að þessu námi að það gæti hugsanlega, svo ég vitni orðrétt í texta þeirra, haft í för með sér að öryggi sjúklinga yrði ógnað. Hvað liggur á bak við það sem þessar ágætu konur benda á? Þær benda á að nú þegar sé búið að segja upp fjórum stöðum kennara og óvíst hvort aftur verði ráðið í tvær stöður. Það vill þannig til að kostnaðurinn við þessar sex stöður við hjúkrunarfræðina í háskólanum sem búið er að segja upp, konum væntanlega, er nánast sá sami og er verið að bruðla með á hverju ári bara í húsnæði þessarar nýju stofnunar. Það finnst mér, frú forseti, algjörlega óásættanleg vinnubrögð. Þetta er ekkert nema bruðl. Kostnaðurinn er 66 milljónir á fyrsta árinu, þ.e. 24 milljónir í húsaleigusamninginn úti á Seltjarnarnesi, 12 milljónir aukalega vegna stærra húsnæðis en þörf er fyrir undir stofnunina, það eru 36 milljónir. Til viðbótar er áætlað að það kosti 30 milljónir að flytja stofnunina, það kemur fram í skýringartexta með frumvarpinu. Það sem vakti athygli mína þar er að það á að taka af ónýttum fjárheimildum þessara tveggja stofnana. Eftir því sem kemur fram í frumvarpinu áttu þær 79,2 milljónir um síðustu áramót. Þá langar mig að velta einu upp, nú liggur fyrir að það er ekki búið að afgreiða ríkisreikning fyrir árið 2009. Alþingi hefur ekki afgreitt ríkisreikning fyrir árið 2009. Þar tekur Alþingi ákvörðun um hvort og hvernig megi ráðstafa ónýttum heimildum. Þess vegna velti ég fyrir mér og sagði áðan: Vinnubrögðin hafa ekkert breyst. Ég stórefast um að Alþingi hafi heimild til að samþykkja þetta áður en búið er að samþykkja ríkisreikning vegna þess að það er ekki búið að samþykkja á Alþingi að þessar ónýttu fjárheimildir flytjist með stofnuninni. Samt er gert ráð fyrir því í frumvarpinu. Það sýnir virðingu framkvæmdarvaldsins fyrir Alþingi. Ég hélt, virðulegur forseti, að við ætluðum að breyta einhverju í þessu en það liggur fyrir að það er ekki gert. Það á að halda áfram á sömu braut. Það er boðið upp á að fara í sameiningu og það á ekki að fara yfir fjárhagslegan ávinning þó að fullyrðingin standi frá ráðuneytinu um að svo eigi að gera. Það er vitnað í einhverja skýrslu sem Stefán Ólafsson hefur gert og það kemur fram í framhaldsnefndaráliti frá minni hluta heilbrigðisnefndar að ekki hafi verið farið yfir grunninn að þeirri skýrslu og hvar þetta eigi að liggja. Mér er bara öllum lokið. Eru hv. þingmenn ekki búnir að átta sig á verkefninu fram undan við að ná jöfnuði í ríkisfjármálum? Ég er ansi hræddur um að margir hverjir vildu heldur nota peningana í að bruðla í eitthvað annað en svona þegar þarf að fara að taka mjög erfiðar ákvarðanir í haust. Hér hef ég eingöngu rætt um það sem mun gerast á einu ári. Skoðum húsaleigusamninginn hjá landlæknisembættinu - sem er ekki því embætti að kenna, það má ekki skilja það á þann veg - það eru 17 ár eftir af honum. Ef maður reiknar hann upp eru það 408 milljónir ef ekki er hægt að endurleigja húsnæðið þannig að við erum að tala um 36 milljónir á hverju ári fyrir utan 30 milljónir í að flytja. Dettur einhverjum í hug að lifa í þeirri sjálfsblekkingu núna að halda að nokkuð annað geti komið á móti til að réttlæta hallann og niðurskurðinn á næstu fjárlögum en uppsagnir starfsfólks? Það er ekkert annað hægt. Hvers konar sjálfsblekking er þetta? Það liggur alveg fyrir að þessar stofnanir munu fá skerðingu á næsta ári eins og allar aðrar og það eina sem þessar stofnanir geta gert er að skera niður starfsmannafjöldann, það eru 70–80% af því sem það kostar að reka þessar stofnanir. Ég verð að viðurkenna að mér finnst margir hv. þingmenn lifa í hálfgerðri sjálfsblekkingu miðað við verkefnið fram undan. Það kemur fram í þessu nefndaráliti sem ég er með frá minni hluta heilbrigðisnefndar og það kom líka fram á fundum í hv. nefnd að það væri spurning hvort ráðuneytið ætlaði að taka þennan aukakostnað á sig eða stofnanirnar. Ég verð að viðurkenna að ég undrast það. Það er alveg ljóst í mínum huga að ráðuneytið getur ekki tekið á sig þessar skerðingar. Og það er einn faktor sem menn verða að fara yfir við gerð fjárlaga fyrir árið 2012. Við, fulltrúar í hv. fjárlaganefnd, erum með ábendingar frá fjármálaráðuneytinu um að á árinu 2011, sem er nú að líða, bendi allt til að hjá Sjúkratryggingum Íslands verði 2 milljarða halli. Verkefnin eru aldeilis næg. Svo halda menn að ráðuneytið hafi eitthvert borð fyrir báru. Svo er því miður ekki. Þess vegna er ég mjög svekktur og hef ekki leynt því í þessari umræðu að hér er verið að fækka störfum. Það er ekki hægt að bregðast við þessu með öðrum hætti. Annað er sjálfsblekking. Í andsvörum áðan tók ég eftir því þegar hv. þingmenn ræddu um eftirlitsþáttinn í nýja embættinu að þeir héldu að það væri hugsanlega hægt að auka hann með því að hafa meira fjármagn. Það getur vel verið að það sé rétt. En fjármagnið til þessarar stofnunar mun minnka vegna þess að það er verið að bruðla með fé í húsnæðiskostnað. Það er hins vegar kannski ekki sanngjarnt gagnvart stofnuninni, ég er ekki að segja það, ég held því ekki því fram, alls ekki gagnvart þessu góða starfsfólki. Það má ekki skilja mig þannig. En það erum við sem tökum ákvörðun um það hvort við ætlum að samþykkja þetta mál og svo koma hv. þingmenn og segja að það sé sparnaður að því sem á að gera við sameininguna. Gott og vel, það getur vel verið að svo sé en ég vil sjá það svart á hvítu. Þegar menn segja að þeir ætli að sameina tvær stofnanir og spara hljótum við sem tökum ákvörðun, hv. þingmenn, að geta fengið þær upplýsingar sem ráðuneytin byggja grunninn á. Það er eðlileg krafa. Við erum með skýrslu frá Ríkisendurskoðun sem segir að í 85% tilfella þegar stofnanir eru sameinaðar mistakist sameiningin. Af hverju er það? Það er mjög einfalt. Það er vegna þess að undirbúningurinn og markmiðin eru ekki nógu skýr. Þetta er í gegnum áraraðirnar, það er ekki að byrja í dag. Þess vegna finnst mér mjög dapurlegt að við skulum ekki læra af því og gera þetta betur. Mér finnst mjög sérkennileg krafa hjá heilbrigðisráðuneytinu að vilja klárlega henda 12 milljónum aukalega í húsnæðiskostnað. Það hafði þegar farið fram greining, eða húsrýmisáætlun held ég að það heiti, um hversu stórt húsnæði þyrfti undir nýja stofnun. En þá kvað það vera vegna þess að ákveðið húsnæði sem hér er haft í huga, húsnæði heilsuverndarstöðvarinnar, hefði ákveðna sögu - gott og vel með það - og því væri æskilegt að fara þangað. Það er stærra og dýrara. Fullt af húsum hefur sögu, húsum sem er verið að loka og verður sennilega lokað. Það eru margar heilbrigðisstofnanir úti á landsbyggðinni og þar fram eftir götunum þannig að rökin fyrir því að fara í þessa vegferð eru engin, finnst mér, a.m.k. mjög lítil vegna þess að áhættan felst í því að ef við bruðlum með peninga í húsnæði verðum við að skera niður einhvers staðar annars staðar. Það er mjög sláandi eins og ég kom inn á áðan að fá bréf frá tveimur prófessorum og einum dósent sem kenna hjúkrunarfræði við Háskóla Íslands sem benda á staðreyndirnar sem blasa við okkur. Staðreyndirnar blasa við okkur sem og svörin sem við fáum með uppsögnum. Samt á að fara í þessa vegferð. Maður spyr sig um sparnaðartillögurnar þegar stofnanir eru sameinaðar. Menn benda á símavörslu og annað. Gott og vel, það er ugglaust hægt að spara einhvers staðar en það er hægt að gera það án þess að sameina stofnanir. Ég á reyndar ekki sæti í hv. heilbrigðisnefnd en mér hefur fundist vanta miklu dýpri umræðu um málið. Ég fékk ekki svör, a.m.k. ekki í 2. umr., um hvort það hefði verið skoðað mjög vandlega hvort ekki væri hægt að nota samlegðaráhrif þessara stofnana þótt þær væru hvor á sínum staðnum. Það er hægt að hafa símsvörun hjá einkafyrirtæki og margar opinberar stofnanir hafa þann háttinn á. Það þarf ekki að sameina stofnanir og hafa símsvörunina í stofnuninni sjálfri. Það væri hægt að hafa hana hjá einkafyrirtæki þannig að það eru frekar lítil rök, finnst mér. Það sem upp úr stendur er að hugsanlega á að samþykkja frumvarp á Alþingi, sem allt virðist stefna í, sem felur í sér bruðl á fjármunum sem nemur á þessu ári 66 milljónum og árlega væntanlega 36 milljónum sem annars eru 12 milljónir í meiri húsnæðiskostnað en þarf fyrir stofnunina, 24 milljónir í húsnæði sem er ekki vitað hvort þarf endilega. Og mér finnst þetta blasa við. Ég hvet hv. þingmenn til að lesa sér til, og ég efast ekki um að þeir hafi gert það. Það sem ég skil sem varnaðarorð frá fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins er að þar segir einfaldlega að ef valinn verði sá kostur að fara eftir beiðni heilbrigðisráðuneytisins eða velferðarráðuneytisins um að taka stærra og dýrara húsnæði en þörf er á fyrir þessa stofnun kosti það aukalega 2% í niðurskurð. Ef við gefum okkur það, sem er ekki í hendi, það er a.m.k. ekki í hendi enn þá, að búið sé að leigja húsnæði sem önnur stofnun er í eru það 24 milljónir sem þýðir að það verður að skera niður hjá stofnuninni aukalega um 6% út af húsnæðismálunum hvað sem Alþingi gerir svo kröfu á viðkomandi stofnanir um að skera. Engin stofnun mun sleppa við það og við heyrum neyðarópin alls staðar. Það mun engin stofnun sleppa við að skera niður á næsta ári og þá er það til viðbótar þessum 6% sem er þegar verið að bruðla með að mínu mati.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ásbirni Óttarssyni fyrir ágæta ræðu. Hann kom víða við og var gagnrýninn á fjáraustur. Við heyrðum reyndar fyrr í dag að það eru loforð um 2 þúsund störf í þjóðfélaginu. Það eru loforð sem við höfum heyrt oft áður og eru svona endurnýtt loforð. Mig langar til að spyrja hv. þingmann, af því að hann kom ekki inn á það: Þegar fólki er sagt upp núna hjá hinu opinbera, og ég er sammála því að maður sparar ekki í ríkisrekstri nema með því að segja upp fólki af því að 70% af kostnaðinum eru laun, hvað gerist með fólk sem er sagt upp í dag? Fær það vinnu hvar sem er aftur þegar það missir vinnuna? Hvað gerist með þetta fólk? Verður það ekki bara atvinnulaust og fer úr einum gjaldapóstinum hjá ríkinu yfir á annan, þ.e. framlög til atvinnuleysistrygginga munu þá aukast við þennan svokallaða sparnað í þessu atriði? Þetta er fyrsta spurningin. Önnur spurningin er um húsnæðiskostnaðinn eða húsnæðið, að menn ætla sér að reyna að leigja þetta húsnæði. Telur hv. þingmaður miklar líkur á því og mjög gæfulegt að ætla að fara að leigja húsnæði í dag þar sem alls staðar virðist vera yfirfullt af húsnæði sem er meira og minna ekki notað? Verður einhver sparnaður í þessu? Svo er það sem er kannski athyglisverðast í þessu að menn ætla sér að spara í húsnæðiskostnaði og að segja í rauninni fólki upp í staðinn og flytja fólk sem er starfsmenn ríkisins yfir í að vera atvinnulaust eða atvinnuleitandi fólk, það á víst að kalla það svo í dag, frá einum kostnaðarlið á annan. Menn þykjast vera að spara á einum póstinum en búa til kostnað annars staðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri Blöndal fyrir andsvarið. Hv. þingmaður spyr um hvað gerist ef fólki er sagt upp. Ég hef miklar áhyggjur af því að það fólk sem er sagt upp í dag gangi ekki hvar sem er í vinnu, þó að ég þekki reyndar ekki mjög vel til hvaða menntun fólk hjá þessari stofnun hefur og hvaða atvinnumöguleikar eru í boði. En miðað við það sem er að gerast og við sáum mjög sláandi tölur um það í svari hæstv. fjármálaráðherra fyrir nokkrum dögum að í þeim 540 stöðugildum sem hefur fækkað hjá ríkinu voru 470 konur sem flestar væntanlega unnu hjá heilbrigðisstofnunum. Ég hræðist mjög að þetta ágæta fólk geti misst vinnuna og geti ekki fengið vinnu annars staðar. Hins vegar er það dálítið merkilegt að gert er ráð fyrir því í þessu frumvarpi að öllu starfsfólki sem nú er starfandi við þessar góðu stofnanir verði áfram tryggð vinna. Vandamálin munu klárlega verða í byrjun næsta árs þegar farið verður að horfa á árið 2012. Ég hef verulegar áhyggjur af því að þá þurfi að koma til uppsagna. Væntanlega þarf forstöðumaður þessarar stofnunar að fara mjög vandlega yfir það fljótlega því að eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel tekur ákveðinn tíma að láta uppsagnir virka. Fólk er kannski með uppsagnarfresti svo mánuðum skiptir. Hv. þingmaður spyr líka um hvort hægt sé að leigja ónýtt húsnæði. 

Herra forseti. Það fór eins og ég taldi mig hafa skilið hv. þingmann að menn eru að fara út í einhverja sameiningu sem í rauninni mun ekki spara neitt. Auðvitað geta menn sleppt því að ráða fólk í vinnu þegar einhver hættir vegna aldurs eða hreyfinga, það þýðir að þá verður ekki ráðið fólk í staðinn og inn á vinnumarkaðinn bætist fólk stöðugt alla daga þannig að þá myndast atvinnuleysi annars staðar. Á endanum stöndum við uppi með það - niðurskurður á kostnaði ríkisins þýðir alltaf minni launakostnað, af því að 70% hans eru laun, sem þýðir það að færri starfa hjá ríkinu og það fólk sem starfar ekki hjá ríkinu fær ekki vinnu annars staðar - á endanum stöndum við alltaf uppi með meira atvinnuleysi en ella sem afleiðingu af þessum sparnaði. Ef það væri rífandi vinna alls staðar horfði málið allt öðruvísi við en með núverandi hæstv. ríkisstjórn er ekki því að heilsa.

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni að það er ljóst að ef menn ætla að draga saman seglin í rekstri opinberra stofnana er það yfirleitt í launakostnaði, það verður að segja upp starfsfólki. Ég er hins vegar ekki sammála þeirri fullyrðingu hv. þingmanns í lokin að ef það væri rífandi atvinna liti þetta öðruvísi út. Mér finnst það ekki vera þannig. Það sem verið er að gera hér er að bruðla með peninga, að mínu mati. Það er verið að bruðla með peninga með því að fara í aukakostnað út af húsnæðismálum og það mun þýða færri stöðugildi. Ef við rækjum þessa stofnun í miklu góðæri, eins og hv. þingmaður er kannski að láta liggja að, væri það kannski með þeim hætti að við gætum bætt við annars staðar því að þörfin er svo víða, eins og hv. þingmanni er vel kunnugt um, og vandamálin, sama hvar það er í þessum grunnstoðum samfélagsins, heilbrigðisþjónustunni, löggæslunni og fleiri stöðum, það er alls staðar þörf fyrir peninga. Þess vegna finnst mér mjög grátlegt að vera að bruðla með peninga bara til að setja í einhverja sameiningu 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugann á þessu máli. Við stöndum frammi fyrir því eins og alltaf að auðvitað má oft gera betur en það hefur hvergi komið fram, af því að hv. þingmaður talar mikið um bruðl og að illa sé farið með fjármuni, að það hafi verið ætlunin í raun og veru að sameina þessar stofnanir af öðrum hvötum en faglegum. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort honum finnist þeir hvatar ekki líka geta verið allra góðra gjalda verðir. Síðan langar mig til að spyrja hv. þingmann, af því að hann talaði um að þetta væri illa undirbúið. Nú hefur undirbúningsferlið verið mjög vel unnið af starfsmönnum embættanna beggja og verið rýnihópur og stýrihópur frá ráðuneytinu. Mig langar til að vita hvað þetta er, á hann fyrst og fremst við fjárhagslega þáttinn eða um hvað er hann að tala þegar hann segir að þetta sé illa undirbúið? Í sambandi við húsnæðið sem nýrri stofnun er ætlað að fara í, þetta húsnæði er stærra en nákvæmlega það sem þarfagreiningin segir til um. Það er vegna þess að vilji er fyrir því að setja þar inn ný verkefni. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvernig honum t.d. lítist á að almenn eftirlitsstofnun velferðarmála gæti farið inn í þessa stofnun. Síðan langar mig til að benda á að þegar verið er að sameina stofnanir er það mannahald sem sparast, fyrst og fremst yfirmenn. Þannig verður t.d. hér einn forstöðumaður í stað tveggja. Það hafa verið 14 sviðsstjórar, að ég held, 12 eða 14 sviðsstjórar starfandi í þessum tveimur stofnunum en gert er ráð fyrir að þeir verði fjórir. En eftir sem áður er gert ráð fyrir því að öllum þeim sem þarna vilja starfa áfram verði boðið starf.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jónínu Rós Guðmundsdóttur fyrir andsvarið. Hér eru nokkrar spurningar sem ég ætla að reyna að komast yfir. Hv. þingmaður þakkar mér fyrir áhugann á málinu. Já, ég hef mikinn áhuga á þessu máli af því að ég hef verulegar áhyggjur af því að sá aukakostnaður sem mér finnst verið að setja þarna í muni bitna á starfsfólki og það muni kosta störf. Um það snýst áhugi minn á málinu. Hv. þingmaður spyr mig hvort ekki megi gera þetta af faglegum hvötum en ekki sem sagt af fjárhagslegum hvötum. Jú, jú, ég er alveg tilbúinn að skoða það en mér finnst hins vegar blasa við að ef farið er í aukakostnað vegna húsnæðismála muni faglegi þátturinn minnka vegna þess að þá verður að segja upp starfsfólki. Mér finnst dálítil þversögn í því að ef hægt er að gera það kosti það færri starfsmenn og ég hræðist það, að það þýði færri starfsmenn og að forstöðumaður þessarar stofnunar muni þurfa að segja upp starfsfólki til að geta haldið sig innan fjárlaga og það muni þá þýða minni faglegheit. Hv. þingmaður sagði líka að ég hefði komið inn á það í ræðu minni að þetta væri illa undirbúið. Já, ég kom inn á það í ræðu minni að mér fyndist þetta illa undirbúið. Þá átti ég ekki við starf nefndarinnar, ég átti ekki við það sem gert hefur verið hjá stofnunum sem snýr að faglega þættinum. Mér finnst eðlilegt og mjög raunhæf krafa þegar hv. þingmenn fjalla um sameiningu stofnana, eins og í þessu tilfelli og mörgum öðrum, að þá komi ráðuneytið með ákveðnar upplýsingar og segi að af þessu verði faglegur sparnaður, sem ég treysti hv. heilbrigðisnefnd til að fara yfir, og fjárhagslegur ávinningur. Ég vil bara fá það á blaði frá ráðuneytinu til að geta farið yfir það og þá geta menn bara rakið sig niður hvað megi gera 

Virðulegur forseti. Ég deili áhyggjum hv. þingmanns af því að störfum fækki. Í þessu tilviki eru flestir eða ég geri ráð fyrir að mjög margir af starfsmönnunum séu með sérhæfða menntun og það er mjög vont að missa þá starfsmenn út, ef til þess kæmi. En ég minni enn og aftur á að ekki er gert ráð fyrir fækkun starfa, það er gert ráð fyrir því, eins og fram kom í nefndaráliti meiri hlutans við 2. umr., að nýja embættið verði innan fjárheimilda og það séu ákveðnir möguleikar á að nýja stofnunin gæti verið betur til þess fallin að mæta hugsanlegum sparnaðarkröfum. Þar erum við stödd. En mig langar til að spyrja hv. þingmann, vegna þess að hann talar mikið um húsnæðiskostnað, hvað honum finnist um þá húsaleigusamninga sem hér voru gerðir fyrir sjö, átta árum sem var algengt þá að væru gerðir til 25 ára og óuppsegjanlegir.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður spyr mig hvað mér finnist um húsaleigusamninga sem voru gerðir til 25 ára fyrir sjö árum síðan með hárri leigu, a.m.k. miðað við það sem er núna, þá held ég að það hljóti að vera ákveðin mistök sem menn verði að læra af. Hins vegar réttlætir það ekki að við getum farið í þetta. Við erum með fullt af öðrum sambærilegum samningum víða, húsnæðissamninga, og meira að segja samninga sem eru tengdir við erlendan gjaldeyri, þannig að hluti af leigunni er tengdur við gengi erlendra gjaldmiðla, væntanlega eins og í þessu tilfelli sem ég tel að sé en þori ekki að fullyrða um. Það kemur líka fram hjá hv. þingmanni að sameinuð stofnun sé betur undir það búin að takast á við hagræðingarkröfu. Ég er algerlega ósammála hv. þingmanni um það vegna þess að eftir situr þetta óhagræði út af húsnæðismálunum sem stofnunin þarf að leysa úr. Ég öfunda ekki forstöðumenn stofnunarinnar að þurfa að gera það, hugsanlega með þeim hætti að þurfa að segja upp starfsfólki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ásbirni Óttarssyni fyrir ræðuna áðan og þann áhuga sem hann hefur sýnt málinu, ekki bara við þessa umræðu heldur líka við 2. umr. Ég upplifi það hins vegar svolítið þannig að með tali sínu ali hann á ótta starfsmanna hjá stofnuninni um að þeim verði sagt upp á næsta ári. Ég held að það sé algjör óþarfi. Eins og hv. þm. Jónína Rós Guðmundsdóttir kom inn á áðan er ekki gert ráð fyrir því í frumvarpinu að starfsmönnum verði sagt upp heldur verður öllum boðin vinna. Við vitum af því að með fækkun yfirmanna hjá nýrri stofnun verður væntanlega einhver hagræðing. Það verður aðeins einn forstöðumaður og með því sparast fjármunir. Af því að þingmaðurinn nefnir húsnæðið langar mig að spyrja hvort honum hefði þótt skynsamlegra að hafa stofnanirnar áfram hvora í sínu húsnæðinu og standa þannig allri framþróun þessarar nýju stofnunar fyrir þrifum með því að velja ekki frekar að sameina þær á einum stað. Á að láta handónýtan gamlan húsaleigusamning eyðileggja fyrir framtíðarmöguleikum stofnunarinnar?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður segir að skilja megi orð mín á þann veg að ég ali hugsanlega á ótta starfsmanna vegna uppsagna. Það er ekki meining mín að gera það, alls ekki. Ég er hins vegar að reyna að draga hið gagnstæða fram í dagsljósið með því að taka þátt í umræðunni við 1., 2. og 3. umr. og vara einmitt hv. þingmenn við. Taki þeir svona ákvarðanir getur það kallað á uppsagnir starfsfólks. Það gefur augaleið að peningur til að mæta aukaútgjöldum vegna húsnæðis fellur ekki af himnum ofan. Þetta gætu orðið afleiðingarnar af því að fara í þessa vegferð og það er það sem ég vara við í umfjöllun minni. Ég vil alls ekki vekja ótta starfsmanna heldur einungis benda á það sem mér finnst hið augljósa. Því miður erum við alls staðar að segja upp starfsfólki hjá hinu opinbera. Hvort heldur um er að ræða löggæslumenn, heilbrigðisstarfsmenn eða aðra er þetta hinn blákaldi veruleiki. Hv. þingmaður spyr hvort ég telji að hægt hefði verið að hafa tvær stofnanir áfram hvora í sínu húsinu þótt það væri sama stofnunin. Ég tel það ekkert útilokað og hef ekki þá þekkingu sem þarf til að geta kveðið upp úr um það. Ég teldi að a.m.k. hefði verið hægt að skoða það betur. Ég fullyrði ekki að að það hafi verið hægt en minni á að Landspítalinn er, ef ég man rétt, með starfsemi á 17 starfsstöðvum. Við megum ekki gleyma því 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að stofnun eins og Landspítali – háskólasjúkrahús er á mörgum stöðum. Ég held að óhætt sé að fullyrða að það hefur ekki orðið stofnuninni til neinnar sérstakrar farsældar að vera á mörgum stöðum, enda hefur hv. þingmaður vafalaust heyrt eins og ég í gegnum tíðina umræðu um að betur færi á því að starfsstöðvum yrði fækkað og meiri hluti starfsmanna væri á einum stað. Ég vil inna hv. þingmann aftur eftir svari við seinni spurningu minni um það hvort vondir samningar eigi að verða til að hindra framþróun í starfi stofnananna.

Virðulegi forseti. Spurt er hvort vondir samningar eigi að vera fyrirstaða gegn því að sameina stofnanir. Vondir samningar eru bara hinn blákaldi veruleiki sem við horfum framan í og það er alveg sama hvað okkur finnst um það, við komumst ekki frá þeim. Hv. þm. Þuríður Backman, sem er formaður hv. heilbrigðisnefndar, upplýsti mig við 2. umr. um að við kæmumst ekki frá því vandamáli. Það er það sem við þurfum að horfast í augu við, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, það er hinn blákaldi veruleiki. Þó að við séum ósátt við samninginn og viljum ekki láta hann stoppa sameininguna verðum við eigi að síður að horfa raunsætt á það. Hv. þingmaður sagði líka áðan að það væri Landspítalanum svo sem ekki til framdráttar að vera með svo margar starfsstöðvar. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, við erum alveg sammála um það, og ég minni á að þegar verið er að tala um að byggja nýjan landspítala er það einmitt hagræðingin sem á að greiða niður kostnaðinn. Það er akkúrat öfugt við það sem verið er að gera hér. Nefnd sem Gunnar Svavarsson stýrir leggur faglegt mat á verkið og forstöðumenn og forstjórar Landspítalans leggja fram nákvæma greiningu á því hvernig á að spara og hagræða með því að færa Landspítalann á einn stað. Það er alveg tilgreint og þau gögn liggja fyrir. Það eru akkúrat þau gögn sem mér finnst að þurfi að liggja fyrir áður en tekin er efnisleg ákvörðun um að fara í þessa sameiningu. Ég hef verið mjög gagnrýninn á það í þessari umræðu að svo hafi ekki verið. Hv. þingmaður verður líka að átta sig á því að þegar farið verður að skera niður í haust, sem væntanlega verður gert, er ekkert svigrúm hjá forstöðumönnum þessara stofnana frekar en annarra. Það eru uppsagnir eftir, það er búið að skera allt fitulag alls staðar úr öllum stofnunum, það þekkjum við í umræðum 

Virðulegi forseti. Mér fannst ræða hv. þm. Ásbjörns Óttarssonar afskaplega góð. Hann kom inn á þætti sem við höfum lítið rætt en eru auðvitað stórmál og snúa að fjármálum. Mér fannst hv. þingmaður hitta naglann á höfuðið þegar hann sagði að hérna væri nákvæmlega öfugt farið við það þegar menn sameinuðu Landspítalann í eitt húsnæði. Þar ætla menn að ná fram sparnaði með því að setja stofnunina í eitt húsnæði en vegna þess að menn hafa ekki unnið undirbúningsvinnuna, hvorki varðandi húsnæðisþáttinn né fjárhagsleg og fagleg áhrif, þurfa menn að hafa áhyggjur af því hvar þessi útgjaldaauki kemur niður. Hv. þingmaður nefndi það sérstaklega. Hið eina sem er algjörlega öruggt er að hann mun koma illa niður. Alveg sama hvað okkur finnst um stöðuna í dag til eða frá og einstaka hluti, t.d. húsaleigusamninga, er þetta raunveruleikinn sem blasir við okkur og okkur ber skylda til að vinna úr þessari stöðu eins vel og mögulegt er. En við erum ekki að því. Hér voru atvinnumálin líka rædd, hvað verður um það fólk sem missir störf. Hv. þm. Ásbjörn Óttarsson ræddi bréf frá hjúkrunarfræðideild Háskóla Íslands þar sem menn hafa áhyggjur af því að sameiningin komi í veg fyrir framþróun í hjúkrunarfræði og að við getum mannað hjúkrunarfræðistöður. Um er að ræða tvær til fjórar kennarastöður, ef ég man rétt. Þetta eru ekki stærstu upphæðirnar í fjárlögunum, tvær til fjórar kennarastöður í hjúkrunarfræði, en þetta eru sambærilegar tölur og við erum að tala um að séu útgjaldaaukinn á ári, í það minnsta upp í það ef svo fer fram sem horfir með þessar áætlanir. Það að menn geta ekki ráðið í þessar stöður þýðir að það er ekki hægt að mennta hjúkrunarfræðinga sem þýðir að það kemur niður á gæðum í heilbrigðisþjónustunni. Orsakasamhengið er svo einfalt og þetta er gott dæmi hjá hv. þingmanni því að þarna sér maður að tiltölulega lágar upphæðir geta haft mjög alvarlegar afleiðingar. Hv. meiri hluti er að klára mál nákvæmlega eins og á ekki að gera það, engin fjárhagsleg úttekt, engin fagleg úttekt, menn fara út í aukinn kostnað við sameiningu sem á að skila sparnaði, a.m.k. í orði kveðnu endrum og eins. Það mun koma niður á þjónustu sem við viljum öll standa vörð um. Síðan ræddu menn hlut sem skiptir máli en er aukaatriði í þessu samhengi, nafnið á stofnuninni. Ég ætla ekki að blanda mér frekar í það. Ef hv. þingmeirihluti keyrir þetta mál í gegn, eins og allar líkur eru á, óska ég stofnuninni velfarnaðar og vona sannarlega að menn geti unnið vel úr þeirri erfiðu stöðu sem stjórnendum og starfsfólki er komið í til að ná fram þessari hagræðingu út af húsaleigukostnaði, eins og hér hefur verið rakið. Ég fer þess á leit við hv. þingmeirihluta í mestu vinsemd að næst þegar við förum í vegferð eins og þessa verði málin ekki unnin eins og hér er gert. Við höfum ekki efni á því í þessu tilviki og við höfum ekki efni á því í verkefnunum fram undan. Ég bið hv. þingmenn að hugsa til þess að við sammæltumst um að breyta vinnubrögðum og læra af reynslunni. Ég held að við séum öll sammála um að það eigi að gera og þá er bara komið að því sem skiptir máli, ekki orðunum heldur efndunum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ágætu ræðu. Þegar menn hlusta á umræður á Alþingi þessa dagana er eins og þær séu endalaust röfl um gerðir ríkisstjórnarinnar. Hún vinnur sitt starf og stjórnarandstaðan talar af gömlum vana. Það hljómar þannig. Hér ræðum við frekar lítið mál, alla vega miðað við það sem við höfum verið að ræða undanfarin ár, og samt er það ákveðið sýnishorn af því sem menn eru að gera. Menn fara út í sameiningu, það er ekki neitt lagt til grundvallar, ekkert mat eða neitt slíkt, menn vaða bara áfram eins og í öllu öðru og bæta stöðugt við skuldbindingar ríkissjóðs, auka stöðugt atvinnuleysið, niðurskurðinn á heilbrigðisþjónustunni o.s.frv. og hv. stjórnarandstaða stendur hér og mótmælir, salurinn er tómur og menn taka eiginlega ekki mark á neinu. Nú býst hv. þingmaður við því að menn læri af þessu. Ég vona svo sannarlega að menn geri það. En við erum nýbúin að samþykkja nánast blindandi og umræðulaust 33 milljarða, þá er ég að tala um 33 þús. milljónir, ekki einn eða tvo tugi heldur 33 þús. milljónir, til Íbúðalánasjóðs. Það var ekki mikið rætt hvort þetta væri skynsamlegt eða óskynsamlegt. Þetta er orðið að lögum og fer meira að segja mest til fólks sem ekki varð fyrir hækkun á gengistryggðum eða verðtryggðum lánum heldur fólks í allt öðrum vanda. Býst hv. þingmaður enn þá við því að hlustað sé á hann? 
            

Virðulegi forseti. Því miður held ég að hv. þm. Pétur Blöndal hafi lög að mæla þegar hann fer yfir stöðuna og hvernig mál hafa þróast. Við stjórnarandstöðuþingmenn höfum ákveðin tæki og getum gert hvað við getum, bæði með fortölum og með því að vekja athygli á málum, að koma hlutum á réttar brautir. Ég vek athygli á því að í umræðum um þetta mál í þinginu hafa í rauninni ekki komið nein mótrök frá stjórnarliðum. Það er ekki einu sinni haft fyrir því. Þeir vita að þeir hafa meiri hluta fyrir málinu og að það vekur enga sérstaka athygli í þjóðfélaginu og þess vegna á bara að renna því í gegn. Þeir hafa ekki svarað neinum spurningum varðandi kostnaðinn og því síður komið með rök, eins og menn sem hafa hlustað vita, en það á að renna þessu í gegn. Því miður er helsta von okkar sú að fólk taki eftir þessu og bregðist við. Í þessu tilfelli brást að vísu fólkið á stofnunum við og kom með málefnalegar athugasemdir. Þó að ekki væri mikið farið eftir þeim þá vakti það í það minnsta athygli á málinu sem gerir það kannski að verkum að við getum fylgt því betur eftir. Ég skal alveg viðurkenna, virðulegi forseti, svo að ég svari fyrirspurn hv. þingmanns, að ég er ekki fullur bjartsýni á að á morgun, ég tala ekki um á eftir þegar við ræðum mjög mikilvægt mál, sjái menn að sér og fari að vinna með öðrum hætti. En við megum aldrei hætta að reyna. Við erum kjörnir hingað af þjóðinni til að vinna fyrir hana og það skulum við gera þó að stundum virðist það vera erfitt og ekki skila miklum árangri.

Herra forseti. Það má segja að svona einu sinni í viku falli stjórnin en hangi samt áfram saman. Vinsældir hennar hjá þjóðinni dala hratt en það virðist ekki hafa nein áhrif heldur. Hér koma fram skynsamlegar mótbárur við ákveðnum hlutum og það gerist ekki neitt, málið er bara keyrt í gegn. Það er verið keyra fjöldann allan af málum áfram. Maður getur haldið endalausar ræður um hluti sem eru keyrðir í gegn án mikillar umræðu, án mikillar yfirlegu, án þess að það sé nokkur hugsun í þeim og það gerist ekki neitt. Þó að ég vilji gjarnan deila bjartsýni hv. þingmanns og ég sé bjartsýnn að eðlisfari, og það þrátt fyrir ríkisstjórnina, þá er staðan þannig að við getum ekki endalaust horft upp á þessi hræðilegu vinnubrögð. Eftir örfáa daga greiðir þjóðin atkvæði um Icesave, já eða nei. Þar er sama klúðrið, það er búið að vera endalaust. Menn koma alltaf með betri og betri samninga, það munar bara hundruðum milljarða, og samt er enn þá gífurleg áhætta í þessum samningi. Ég vil koma því að að ég mun segja nei í þeirri kosningu.

Virðulegi forseti. Það er ekkert annað í boði en að vera bjartsýnn og það er ekkert annað í boði en að halda áfram. Það er ekki í boði að gefast upp. Þetta mál hefur þann eina kost að ef menn draga það upp og skoða það er hægt að nota það til viðmiðunar um hvernig fólk á ekki að standa að málum eins og þessu. Það hefur þann eina kost. Við ræddum alvarleika málsins áðan sem m.a. fólst í því að þegar menn ganga fram eins og raun ber vitni, og hv. þm. Ásbjörn Óttarsson nefndi og ég get tekið undir, eru þeir að bruðla. Það sem hér er gert kemur niður á starfsfólkinu og þar af leiðandi þjónustunni og fólk missir störf sín. Í ofanálag er það blessaða ríkisstjórnin, sem er alveg rétt hjá hv. þingmanni að miðað við alla eðlilega mælikvarða deyr hún einu sinni til tvisvar í viku en er í ótrúlegri súrefnisvél sem ekki eru góðar fréttir fyrir þjóðina … 

Virðulegi forseti. Ég ætla að gera úrslitatilraun til að koma - ég veit ekki hvort ég á að segja vitinu, það er kannski ekki tilhlýðilegt - þeim staðreyndum að sem ég tel mikilvægt að koma á framfæri til hv. þingmanna stjórnarmeirihlutans. Þetta er síðasta ræðan sem ég get haldið í þessu máli. Hún mun því miður einungis standa yfir í fimm mínútur. 
             Ég hræðist það þegar við förum í fjárlagagerðina í haust því að þá þurfum við að skera niður. Það er bara staðreynd og ekki mjög margir hv. þingmenn hafa, að því er mér finnst, miklar áhyggjur af því. Mig langar að minna á það sem gerðist síðastliðið haust; mér er það nefnilega mjög minnisstætt af því að ég sit í hv. fjárlaganefnd og mæti þar á alla fundi. Við tókum til að mynda á móti forstöðumönnum tveggja heilbrigðisstofnana sem fengu kaldar kveðjur frá stjórnarmeirihlutanum við fyrstu fjárlagagerð þegar fjárlagafrumvarpið var lagt fram og náðist sem betur fer að snúa það dálítið niður. Upplýsingarnar komu fram í haust. Hver voru viðbrögð þessara forstöðumanna? Þetta eru staðreyndir og við erum í núinu. Á heilbrigðisstofnununum vinna konur með allt niður í 150 þús. kr. á mánuði í laun. Hvað eru þessir forstöðumenn að gera? Þeir sögðu á fundi fjárlaganefndar að þeir væru búnir að skera niður allt sem heitir yfirvinna og allar sporslur og aukagreiðslur sem svo eru kallaðar stundum. Þeir eru meira að segja komnir inn á það grátt svæði að þessar konur, sem hafa ekki litla þýðingu fyrir starfsemi stofnananna, voru hættar að fá greitt fyrir þá yfirtíð sem þær áttu sannarlega samkvæmt kjarasamningum. Forstöðumennirnir voru komnir inn á það grátt svæði að starfsfólk sem var með allt niður í 150 þús. kr. á mánuði í laun fékk ekki greitt þó að það ætti inni hluta af kaffitímanum og hluta af matartímanum. Hvers vegna gerðu þessar konur þetta? Það er vegna þess að það var búið að skera svo mikið niður og fækka svo mikið starfsfólki að þær unnu aukavinnu fyrir stofnunina til að leggja sitt af mörkum. Þarna erum við að tala um nokkra þúsundkalla, en í þessu máli eru þeir hv. þingmenn sem samþykkja þetta mál tilbúnir til að henda 36 millj. kr. bara sisvona. Ég vara við því þegar við förum í fjárlagagerðina í haust að þá munu bíða þau verkefni að skera niður og þá mun þessi tiltekna stofnun ekki komast hjá því frekar en aðrar. Það eina sem forstöðumennirnir geta hugsanlega gert er að segja upp fólki. Það er það sem ég vil draga mjög skýrt fram. Ég tel valið vera á milli þess að bruðla með 36 millj. kr. í húsnæðiskostnað og faglegs starfs stofnunarinnar. Það fólk sem missir vinnuna á svo sannarlega samúð mína alla. Þegar manni finnst bruðlað í óþarfa með þeim afleiðingum að segja þarf upp starfsfólki getur maður ekki annað en komið því mjög skýrt á framfæri. Ég mun rifja það upp í haust þegar menn ræða fjárlögin og niðurskurðinn og þegar forstöðumenn stofnananna mæta til fjárlaganefndar og fara yfir stöðuna sem þeir eru í. Þá mun blasa við að við erum að bruðla með peninga. Eins og ég kom að í fyrri ræðu, að tveir prófessorar og einn dósent sem kenna hjúkrunarfræði við Háskóla Íslands hefðu bent á það síðast í morgun að ekki hefði verið ráðið í fjórar stöður og tvær yrði hugsanlega ekki ráðið í, er það um það bil sá kostnaður sem verið er að bruðla með. Hverjar eru afleiðingarnar sem þessar ágætu konur bentu á? Þær eru nefnilega þær að hjúkrunarnámið gjaldfellur af því að það verður að velja og hafna hvað þarf að taka út úr náminu og það getur haft í för með sér að öryggi sjúklinga verði ógnað. Það voru skýr skilaboð sem við heyrðum síðast í morgun. En því miður virðist vera nákvæmlega sama hvaða skilaboð koma, það er aldrei hlustað. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, segja þetta: Ég óska starfsfólki nýrrar stofnunar, ef hún verður að veruleika, eða starfsfólki þessara stofnana velfarnaðar í vandasömum störfum sínum í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir meirihlutaáliti viðskiptanefndar um frumvarp um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Markmið þessa frumvarps er að tryggja innstæður almennra innstæðueigenda fyrir hugsanlegum skakkaföllum fjármálastofnana í framtíðinni. Helstu breytingar frá gildandi lögum eru þær að hækkuð er verulega lágmarkstryggingavernd innstæðueigenda en jafnframt sett á hana þak þannig að hún verður að hámarki 100 þús. evrur í stað þess að vera rúmlega 20 þús. evrur í gildandi lögum. Annað mikilvægt ákvæði þessa frumvarps er að Tryggingarsjóður innstæðueigenda mun ekki njóta ríkisábyrgðar á skuldbindingum sínum en eins og menn þekkja úr Icesave-málinu hafa menn deilt um hvort þar væri um ríkisábyrgð að ræða eða ekki. Í þriðja lagi er kveðið á um hraðari uppbyggingu sjóðsmyndunar en verið hefur í gildandi kerfi hjá okkur. Með frumvarpinu er lagt til að iðgjald fjármálastofnana í sjóðinn hækki verulega frá því sem nú er en það hefur verið 0,15% af öllum innstæðum sem njóta verndar. Meiri hluti nefndarinnar leggur til breytingar á þessu ákvæði þess efnis að almennt iðgjald verði 0,3% af innstæðum sem ekki eru undanþegnar tryggingavernd en að auki komi iðgjald sem hækki með aukinni áhættusækni viðkomandi fjármálastofnana. Samkvæmt breytingartillögum meiri hlutans verður ekki lagt á svokallað markaðshlutdeildartengt iðgjald sem er liður í því að einfalda gjaldtökufyrirkomulagið auk þess sem það hlýtur að vera fagnaðarefni frá sjónarhóli íslenskrar tungu að losna við hugtakið markaðshlutdeildartengt iðgjald úr málinu. Það er ljóst að hinn nýi innstæðutryggingarsjóður mun ekki geta varið innstæðueigendur fyrir kerfishruni í líkingu við þær hamfarir sem gengu yfir þjóðina haustið 2008 en það er svo sem ekkert sérkenni á því innstæðutryggingakerfi sem um er rætt. Það sama gildir um þá sjóði sem við þekkjum annars staðar í álfunni. Til að verjast kerfishruni þyrfti að líkum að taka 500 milljarða kr. til hliðar og setja í sjóð og slíkt er augljóslega ekki unnt miðað við stöðu fjármálamarkaðarins á Íslandi í nútíð og nánustu framtíð. Færa má gild rök fyrir því að affarasælast fyrir okkur Íslendinga væri að tengjast sameinuðum samevrópskum innstæðutryggingarsjóði, ekki síst ef honum tengdist möguleiki á endurtryggingu vegna kerfisáhættu. Slíkt kerfi er hins vegar ekki til nema á teikniborðinu og á meðan svo er þurfum við að þreyja þorrann og góuna. Ég vil leggja áherslu á að uppbygging innstæðutryggingakerfi er langtímaverkefni. Það verður ekki reist á einni nóttu og á meðan verður það óhjákvæmilega viðkvæmt fyrir áföllum. Því er mikilvægt að reistar verði skorður við áhættusækni einstakra fjármálafyrirtækja og er tillagan um áhættuvegið iðgjald viðleitni í þá átt þar sem fjármálastofnanir greiði þeim mun hærra iðgjald sem starfsemi þeirra er metin áhættusamari fyrir innstæðutryggingarsjóðinn. Það er rakið í áliti meiri hlutans að vátryggingakerfi fjármálamarkaðarins er byggt á nokkrum varnarlínum sem er þegar allt er lagt saman ætlað að reisa varnir fyrir almenning og aðra innstæðueigendur. Þar gegna Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn lykilhlutverkum með eftirliti með einstökum fjármálastofnunum annars vegar og hins vegar með fjármálakerfinu í heild með það að markmiði að stuðla að fjármálastöðugleika í landinu. Í þriðja lagi eru það svo lög um fjármálafyrirtæki sem ætlað er að tryggja traustan rekstur fjármálafyrirtækja en meðal breytinga sem gerðar voru á þeim lögum í kjölfar bankahruns var að auka valdheimildir Fjármálaeftirlitsins, draga úr útlánaáhættu í fjármálakerfinu með því að koma m.a. upp útlánaskrá hjá Fjármálaeftirliti og setja strangari reglur um stórar áhættuskuldbindingar, lánveitingar til tengdra aðila, auka ábyrgð stjórnenda, hæfi eigenda o.s.frv. Nýr innstæðutryggingarsjóður er svo einn hlekkur í þessari keðju en það er mikilvægt að gera sér grein fyrir því og viðurkenna að hann einn og sér skapar ekki endanlega vörn fyrir innstæðueigendur á komandi missirum. Meiri hlutinn leggur til nokkrar breytingar umfram þær sem hér hafa verið nefndar, sumar efnislegar aðrar tæknilegar, og vísa ég til nefndarálits meiri hlutans í því efni. Virðulegi forseti. Það er of seint að byrgja brunninn þegar barnið er dottið ofan í, segir gamalkunnugur málsháttur. Ný lög um innstæðutryggingar vekja upp sárar minningar um áratug afskiptaleysis og sofandaháttar þar sem eftirlit með gírugum áhættuleikurum í fjármálakerfinu brást illilega og varðstaðan um almannahagsmuni beið skipbrot. Þetta frumvarp leysir að sönnu ekki vanda íslenska fjármálakerfisins en það er áfangi á langri leið við að byggja traustari varnir um hagsmuni almennings og fyrirtækja í landinu.

Frú forseti. Ég kom aðallega hingað upp til að þakka þingmanninum fyrir hreinskilnina en ég gat ekki betur heyrt á máli hans en hann hefði engu meiri trú á þessu innstæðutryggingakerfi en ég. Ég þakka bara kærlega fyrir það.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Margréti Tryggvadóttur fyrir hennar innlegg í málið. Minn boðskapur í ræðunni var ekki síst sá að vekja athygli á því að frumvarpið hefur ekki það hlutverk að tryggja varnir í landinu fyrir áföllum í fjármálakerfinu og leggja áherslu á að það gerist ekki með einni aðgerð eða einu lagafrumvarpi heldur með samstillingu aðgerða úr nokkrum áttum. Skoðun mín er sú að þar skipti enn meira máli en tilvist innstæðutryggingarsjóðsins að við séum með regluverk og eftirlitskerfi sem er þannig saman sett að það dragi úr líkum á því að við sjáum aftur byggjast upp fjármálastofnanir sem eru það áhættusæknar að þær geti keyrt lífskjör almennings í landinu niður úr öllu valdi eins og við höfum orðið svo illilega vör við á liðnum missirum. Það er rétt, ég hef ekki þá trú að það innstæðutryggingakerfi sem boðað er í frumvarpinu dugi til að treysta varnir almennings en ég held að það sé hins vegar einn hlekkurinn í þeirri keðju sem við þurfum að mynda um kerfi okkar þannig að varnir almennings og fyrirtækja í landinu verði smám saman byggðar upp.

Frú forseti. Það liggur þá beinast við að spyrja þingmanninn um aðrar varnir, hvort kerfið sé núna orðið þannig að því sé treystandi. Er eftirlitið nógu gott og er bankakerfið nógu sterkt?

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að bankakerfið okkar sé of stórt og að finna þurfi leiðir til að minnka það á komandi missirum. Ég hef áhyggjur af því að ársreikningar þeirra tveggja banka sem þegar hafa skilað uppgjörum sínum sýna okkur að kostnaðaraukningin er veruleg í þeim báðum. Ég tel að við þurfum að finna leiðir til að þessir bankar minnki efnahagsreikninga sína á allra næstu árum og dragi þar með úr þeirri áhættu sem þeir skapa fyrir efnahagslíf í landinu og almenning.

Frú forseti. Maður verður allt að því hræddur þegar maður heyrir hv. þm. Skúla Helgason, framsögumann nefndarálits meiri hlutans, tala vegna þess að hann talar um að finna þurfi leiðir til að laga bankana. Hann er samt að leggja til að samþykkt verði skuldbinding á ríkissjóð um ekki bara litlar upphæðir heldur risaupphæðir. Ég sé ekki annað en það sé skuldbinding á ríkissjóð ef bankarnir fara á hausinn. Hvað ætlum við þá að gera? Ég vil spyrja hv. þingmann, eins og ég spurði hæstv. fjármálaráðherra fyrir nokkrum dögum: Er ríkisábyrgð á innstæðum? Í 40. gr. stjórnarskrárinnar, 2. mgr., segir: „Ekki má heldur taka lán er skuldbindi ríkið …“ - þarf þá ekki að setja þetta í fjárlög, skuldbindingu fyrir því að taka yfir um það bil 2.000 milljarða? Það er það sem við erum að gera. Ekki er búið að taka tilskipunina sem við erum að fara eftir upp á EES-svæðinu þannig að okkur ber ekki einu sinni skylda til að taka hana upp. Mér finnst því alveg furðulegt að menn skuli vera að leggja til að taka á sig þessa gífurlegu skuldbindingu, og ég vil spyrja hv. þingmann: Er það ekki rétt skilið hjá mér að við þurfum ekki að gera þetta samkvæmt reglunum um EES-svæðið því að ekki er búið að taka það upp þar, mér skilst að Norðmenn séu á móti því? Ég spyr hv. þingmann líka að því sem ég spurði formann Norðurlandaráðs, hv. þm. Helga Hjörvar, um: Hafa menn skoðað það að taka upp samnorrænan innstæðutryggingarsjóð sem mundi þá að minnsta kosti gera þetta eitthvað léttbærara?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir fyrirspurnina en ég verð að vekja athygli á því að í frumvarpinu er skýrt tekið fram að ekki er ríkisábyrgð á skuldbindingum innstæðutryggingarsjóðsins og kveðið er upp úr með það. Það hafa verið deildar meiningar um það hvort í reynd væri ríkisábyrgð í núgildandi kerfi eða ekki en þetta er afar skýrt í frumvarpinu. Þar liggur enginn vafi eins og þingmaðurinn getur kynnt sér með því að fara í gegnum frumvarpið sjálft. Hann spyr um það hvort vit sé í því að tengjast innstæðutryggingakerfum annars staðar í álfunni og ég er að sjálfsögðu fylgjandi því að menn fylgist mjög grannt með þeirri þróun sem þar er að verða. Það eru einhver ár í að ákvörðun verði tekin um það hvort stofnaður verði sameiginlegur innstæðutryggingarsjóður Evrópu, það hillir undir niðurstöðu þess máls kringum árið 2014, ef mig misminnir ekki. Að sjálfsögðu er það mikilvægt, sérstaklega fyrir lítil ríki eins og Ísland, að verða samferða öðrum ríkjum ef slíkur sjóður kemst á laggirnar. Það er staðreynd að í álfunni er mikill þrýstingur á það frá minni ríkjum að slíkur sjóður komi upp. Hann mundi sannarlega þjóna hagsmunum okkar betur en það að standa ein með slíkan sjóð í okkar litla hagkerfi.

Frú forseti. Í núgildandi lögum um innstæðutryggingar er ekki kveðið á um ríkisábyrgð. Samt skilst mér að 9. apríl muni íslenska þjóðin greiða atkvæði um það hvort hún ætlar að fallast á niðurstöðu ríkisstjórnarinnar í samningum um það að veita ríkisábyrgð á innstæðum. Af hverju í ósköpunum? Vegna þess að tilskipun Evrópusambandsins vegur svo þungt og þrýstingur annarra ríkja að menn gefast upp fyrir því. Hér er verið að búa til enn eina lagaflækjuna. Ef Íslendingar setja í sín lög bara sisvona að ekki sé ríkisábyrgð á þessum innstæðum og svo kemur tilskipun Evrópusambandsins og segir að ríki eigi að tryggja að til sé nóg fé. Hver er þá munurinn? Þetta rekst hvort á annað. Ég held að menn séu að fara út á mjög hættulega braut og ég vil spyrja hv. þingmann: Er virkilega slík nauð að samþykkja þurfi þetta frumvarp? Var ekki hægt að fara veikari leiðina og vísa til þess sem Evrópska efnahagssvæðið er búið að samþykkja? Þetta er ekkert grín. Þegar menn samþykktu 33 milljarða til Íbúðalánasjóðs fyrir áramót án þess að hugsa sig um þá eru það alla vega peningar innan íslenska hagkerfisins sem einn Íslendingur fékk frá öðrum Íslendingi en þarna erum við að tala um að taka að okkur ábyrgð hugsanlega á erlendum innstæðum sem við getum ekki staðið við. Við höfum fengið nóg af Icesave-dæminu og ég hélt við hefðum lært af því. Ég hélt að menn færu ekki lengra út í þetta fen að óhugsuðu máli. Þetta eru þvílíkar skuldbindingar. Svo finnst mér að rökrétt afleiðing af samþykkt þessa frumvarps sé sú að flutt verði fjáraukafrumvarp um að íslenska ríkið taki á sig ábyrgð á 2.000 milljörðum.

Virðulegi forseti. Ég held að við hv. þm. Pétur H. Blöndal deilum þeirri skoðun að það fyrirkomulag sem við viljum komast í varðandi innstæðutryggingarnar sé að það sé fest í gadda að ekki sé ríkisábyrgð á innstæðunum. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að með því að kveða upp úr með það í frumvarpinu að ekki sé ríkisábyrgð á skuldbindingum innstæðutryggingarsjóðsins sé opnuð leið til að fara út úr því kerfi að í reynd sé ríkisábyrgð á innstæðum. Við áttum okkur á því að ef frumvarpsins nyti ekki við þá stöndum við eftir með yfirlýsingar stjórnvalda á fyrri missirum um að ríkisábyrgð sé á innstæðum í fjármálastofnunum og við þurfum að komast út úr því fyrirkomulagi og inn í það kerfi að sjóðurinn sjálfur standi sem mest undir skuldbindingum sínum án þess að hagsmunir almennings séu þar undir.

Virðulegi forseti. Við getum sagt að þetta frumvarp sem hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra reynir fyrir hönd hæstv. ríkisstjórnar að að koma í gegnum þingið sé gamall kunningi. Hann er ekki fyrsti hæstv. ráðherrann sem reynir þetta því að fyrirrennari hans í starfi reyndi þetta sömuleiðis en var gerður afturreka. Það er svolítið sérstakt, virðulegi forseti, að þrátt fyrir alla þá umræðu sem hefur verið í þinginu vegna þessa máls, alla þá gagnrýni sem komið hefur fram sem ekki hefur verið svarað og allar þær áskoranir sem hæstv. ríkisstjórn og hæstv. ráðherrar hafa fengið um að gæta hagsmuna Íslendinga í þessu máli eru Brussel-ferðirnar notaðar í annað. Ekki einn einasti ráðherra hefur svo mikið sem reynt að útskýra hið augljósa, að þetta kerfi gengur ekki upp fyrir Ísland. Sú tilskipun sem þetta byggir á er ekki komin inn í EES-samninginn. Af hverju ekki? Vegna þess að Norðmenn gæta sinna hagsmuna. Þvert á það sem núverandi ríkisstjórnarflokkar halda fram, og þá sérstaklega Samfylkingin sem reynir að halda því fram að EES-ríkin hafi engin áhrif á EES-samstarfið, er það hægt og Norðmenn eru búnir að tefja þetta mál núna í mjög langan tíma. Þeir eiga að vísu svo endalaust af peningum að þeir vilja ganga enn þá lengra en hér kemur fram og hafa efni á því út af olíusjóðnum sínum. Þeir hafa efni á því vegna þess að þeir dæla olíu upp úr jörðinni og ef mér skjátlast ekki eru þeir annað stærsta olíuútflutningsland heimsins. Það er bara sérstaða sem Norðmenn búa við en ekki aðrir og menn hafa efni á ýmsu ef þeir eru í þeirri stöðu. Það er kaldhæðni að við séum að ræða þetta núna því að þjóðin greiðir atkvæði um þriðju Icesave-samningana 9. apríl og grunnurinn liggur í því að við þurftum vegna tilskipunar Evrópusambandsins að innleiða innstæðutryggingu í lög. Þegar það var gert, virðulegi forseti, fullyrði ég að enginn þingmaður sem var hér þá hafi séð fyrir það sem varð. Að vísu komu fullkomlega óábyrgir þingmenn sem enn eru á þingi, hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og hv. þm. Ögmundur Jónasson, með þá stórkostlegu hugmynd að binda þetta ekki við 20 þús. evrur, lágmarksupphæðina. Nei, þeir vildu að það yrði full ábyrgð tryggingarsjóðsins á öllum innstæðum. Sem betur fer var sú fáránlega hugmynd, sem hefði aldeilis reynst þjóðinni dýrkeypt, felld. Samfylkingin og VG komu ekki þessu fáránlega, vanhugsaða máli í gegn. Nú eru þeir flokkar hins vegar við stjórnvölinn og aftur erum við að takast á við þessa gölluðu tilskipun Evrópusambandsins. Evrópusambandið tók á henni í kjölfar bankahrunsins og ákvað að gera slæma tilskipun enn þá verri. Það er augljóst að það er þekktur vandi um alla álfuna í tengslum við þessa innstæðutryggingu. Þetta kerfi var byggt upp fyrir daga internetsins og þá var ekki jafnviðamikil alþjóðleg fjármálastarfsemi og núna. Það voru engin vísindi á bak við töluna 20.887 evrur. Ég ætla ekki að útskýra fyrir mönnum hvaða vandræði þessi Evrópusambandstilskipun hefur leitt af sér, sérstaklega fyrir okkar þjóð, því að menn geta reynt að slá einhverjar vinsældakeilur með því að tala illa um bankamenn til eða frá. Menn geta alveg gert það en kjarni málsins er að þetta er Evrópusambandstilskipun sem við þurftum að taka upp. Í því liggur vandinn. Hér situr hv. þm. Magnús Orri Schram sem hélt hér eina af heittrúarræðum Evrópusambandssinna í dag,  Reynir einhver úr þessum hópi að færa rök fyrir því að þetta sé hægt? Nei. Gerði hv. þm. Skúli Helgason það, framsögumaðurinn? Nei. Þessi tilskipun var gölluð og handónýt með 20.887 evrum með veikara orðalag um aðkomu ríkisins, og hvernig dettur mönnum þá í hug að það sé í lagi að hækka trygginguna úr 20 þús. evrum í 100 þús. evrur á reikning, úr 3 milljónum í 16 milljónir, þegar skýrar er kveðið á um að ríkið eigi að sjá um fjármögnun sjóðsins ef eitthvað kemur upp á? Ef þetta gamla kerfi sem var veikara með lægri fjárhæð gekk ekki upp, hvernig dettur mönnum í hug að þetta nýja geri það? Hvernig dettur mönnum það í hug, virðulegi forseti? Hefur einhver í þessum sal, einhver gestur eða nefndarmaður hv. viðskiptanefndar reynt að færa rök fyrir því að þetta sé hægt? Nei. Þetta skal bara gert möglunarlaust vegna þess að öllu er fórnandi til þess að ganga í Evrópusambandið. Það eru tvö ár síðan menn komu með þetta fyrst í þingið. Ef menn kæmu hér og segðu: Já, við erum búin að reyna hvað við gátum,  Virðulegi forseti. Ég er búinn að halda margar ræður um þetta mál, ég er búinn að skrifa einhverjar greinar, ég er búinn að ræða þetta örugglega í marga klukkutíma í hv. viðskiptanefnd. Eftir allan þennan tíma vildi ég gjarnan fá málefnaleg rök fyrir því hvernig menn ætla að framkvæma þetta, en hef enn ekki fengið. Við erum búin að semja einhverja endalausa rannsóknarskýrslu sem í grófum dráttum gengur út á að það vantaði gagnrýna hugsun, menn vantaði að áhættugreina og horfast í augu við raunveruleikann. Í orði kveðnu ætla allir að gera miklu betur, breyta vinnubrögðum, gera þau faglegri og hvað þetta heitir allt saman. Hver er niðurstaðan? Þetta er haft í flimtingum eins og þetta sé eitthvert smámál. Menn hafa ekki setið einn einasta fund, virðulegi forseti, til að benda á sérstöðu Íslands. Fyrir þá sem þekkja málið ekki er rétt að taka fram að tryggingar eru alltaf eins. Það er alveg sama með innstæðutryggingarsjóðinn og allar aðrar tryggingar. Þær ganga út á að dreifa áhættu. Ef við værum 10 þúsund hérna inni gætum við hugsanlega tryggt ýmislegt. Við mundum hvert og eitt leggja fram eitthvað lítið sem yrði þá stórt og ef eitthvað kæmi upp á hjá einhverju okkar væri hægt að bæta það. Í þjóðveldinu var þessi regla á Íslandi, það er löng hefð fyrir tryggingum. Þá var það þannig í hverjum hreppi að ef bær brann lögðu allir íbúarnir í hreppnum eitthvað fram til að bæta viðkomandi einstaklingi skaðann. Það voru ekki greidd iðgjöld heldur var bætt með þeim hætti. Ef hins vegar kviknaði tvisvar í hjá viðkomandi einstaklingi fékk hann ekki neitt. Maður býr hins vegar ekki til neinar tryggingar þegar maður er með þrjá aðila. Á Íslandi erum við með þrjá banka sem eru með allar innstæðurnar. Hér talaði hv. þm. Skúli Helgason um að ekki væri hægt að koma í veg fyrir kerfishrun. Nei, nei, það vita allir. Innstæðutryggingakerfið kemur hvergi í veg fyrir kerfishrun, hvergi í heiminum, en hugmyndin er sú að kerfið er með þúsundir fjármálastofnana undir, í það minnsta hundruð, og innstæðutryggingarsjóðurinn á að geta komið í veg fyrir að einn og einn fari á hausinn eins og það er kallað. Við Íslendingar erum bara ekkert í þeirri stöðu. Hér skiptist markaðurinn nokkurn veginn í þrennt og fer fjármálastofnunum fækkandi. Hlutfall innstæðueigenda í Landsbankanum fór úr 25 í 30% þegar hann yfirtók Sparisjóð Keflavíkur, en Sparisjóður Keflavíkur er meira en einn sparisjóður. Ef ég man rétt er hann 1/3 af sparisjóðakerfinu. Ef einn af þessum þrem fellur mun það taka innstæðutryggingarsjóðinn upp undir 100 ár að safna upp í hann því að hann mun byrja á núlli. Samkvæmt þessu frumvarpi á að deildaskipta sjóðnum og menn ætla að hafa sérdeild, Icesave-deildina, sem væntanlega verður gjaldþrota. Jafnvel þótt aðrar leiðir verði færar geta menn þurft að grípa greiðslur frá skattgreiðendum inn í þá deild ef þeir samþykkja það samkomulag sem nú liggur fyrir. Síðan byrja menn með nýja deild á núlli og við skulum vona það að engin þessara þriggja fjármálastofnana falli á næstu áratugum. Nú kynni einhver að segja að það væru bara engar líkur á því að bankar féllu. Það er að vísu það sem var sagt áður, en við Íslendingar höfum nú reynslu af því að fjármálastofnanir geta fallið. Ekki þurfti þetta bankahrun til, það hefur gerst áður í sögunni.  Ríkisstjórnin hefur stefnu sem heitir fyrningarleið í einum málaflokki, í sjávarútvegsmálum. Nú er það algjörlega ljóst, virðulegi forseti, að ef ríkisstjórnin framkvæmir þessa stefnu sína, fyrningarleiðina í sjávarútvegi, mun ríkisbankinn Landsbankinn ekki þola það. Landsbankinn er með allt of hátt hlutfall í lánum til sjávarútvegs og hann mun ekki þola það ef fyrningarleiðin verður farin. Auðvitað þola sjávarútvegsfyrirtækin það ekki og það mun koma beint niður á lánastofnuninni. Það er því stefna ríkisstjórnarinnar að láta reyna á tryggingarsjóðinn. Það kemur fram með réttu að það er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að ekki sé ríkisábyrgð á tryggingarsjóðnum. En eins og ég nefndi, virðulegi forseti, er ein af breytingunum í tilskipuninni sú að það er verið að tryggja fjármögnun innstæðutryggingarsjóðsins ef og þegar hann þarf að taka lán til að geta staðið við skuldbindingar sínar. Það er a.m.k. túlkun meiri hlutans á þessu nýja orðalagi. Nú getur kannski einhver útskýrt fyrir mér hvernig þetta er eitthvað annað en ríkisábyrgð. Innstæðutryggingarnar eru 1.500 millj. kr., u.þ.b. ein þjóðarframleiðsla, og það hvernig innstæðutryggingarsjóður ætlar að reiða fram nokkur hundruð milljarða við fall stórra bankastofnana, sjóður sem nær 5–7 milljörðum í iðgjöld á ári, án þess að ríkið komi að því er mér hulin ráðgáta. Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort ég er búinn að segja allt sem hægt er að segja um þetta mál. Þetta er mjög einfalt. Það getur vel verið að okkur sé nauðugur sá kostur að það verði látið reyna á þetta, það getur vel verið ef við vinnum þetta eins og fólk, reynum að gæta hagsmuna Íslendinga, að við verðum í þeirri stöðu. En við vitum það ekki, virðulegi forseti. Það er svolítið sérstakt að þeir aðilar sem trúa hvað heitast á Evrópusambandið og tala hvað harðast fyrir því láta ekki reyna á meintan sveigjanleika Evrópusambandsins sem í orði kveðnu tekur tillit til ólíkra aðstæðna og þar með talið þessara. Það þarf ekki að útskýra það í löngu máli fyrir neinum af framkvæmdastjórum Evrópusambandsins hvaða afleiðingar tilskipunin hafði fyrir Íslendinga, það þekkja allir í álfunni. Það er fullkomlega óskiljanlegt af hverju hæstv. ráðherrar í núverandi ríkisstjórn hafa ekki gert sitt til að gæta hagsmuna Íslendinga í þessu máli. Þeir hv. þingmenn, virðulegi forseti, sem afgreiddu fyrri tilskipunina sem leiddi af sér Icesave-málið höfðu þá afsökun að þeir gátu trauðla séð þetta fyrir. Ég held að það sé ekki með neinni sanngirni hægt að segja að það fólk hefði átt að sjá fyrir allt það sem eftir gekk. Við sem erum hér í þessum sal sáum þetta hins vegar gerast. Við vitum nákvæmlega hverjar hætturnar eru og vitum nákvæmlega að það er verið að auka áhættuna með þessari breyttu tilskipun. Við höfum enga afsökun og ég hvet hv. stjórnarþingmenn enn og aftur til að horfast í augu við raunveruleikann og reyna í það minnsta að bera hönd fyrir höfuð okkar Íslendinga.

Virðulegi forseti. Það er fjölmargt í ræðu hv. þingmanns sem vert er að svara. Mér gefst ekki alveg tími til þess í stuttu andsvari við hann núna en ætla að koma kannski frekar inn á það í ræðu minni síðar í kvöld. Í fyrsta lagi þetta: Samevrópskur sjóður er til umræðu á vettvangi Evrópusambandsins eins og kom fram í máli frummælanda fyrr í kvöld. Það mun skýrast hvað verður um hann árið 2014 og þangað til þurfum við að finna einhverja lausn. Hins vegar er samevrópskur sjóður eingöngu á vettvangi Evrópusambandsins en ekki til lausnar aðildarríkjum EES þannig að það vandamál er enn þá til staðar. Gagnrýni sjálfstæðismanna snýst um það að hér er ekki verið að búa til sjóð sem dekkar kerfisáfall.  Það sem við leggjum hér til er að vernda þær innstæður sem þorri almennings á. Það er rangt sem kemur fram í nefndaráliti sjálfstæðismanna að 95% innstæðna einstaklinga séu undir 15 milljónum. Staðreyndin er hins vegar sú að 95% einstaklinga eiga innstæður undir 15 milljónum en það eru einungis 43% upphæðarinnar, þ.e. við erum að leggja til breytingu á lögum til að hjálpa þorra almennings en ekki fjármagnseigendum. Það sem við erum að gera er að skilgreina miklu nánar hvaða innstæða nýtur tryggingaverndar, því að eins og staðan er í dag njóta allar innstæður tryggingaverndar, þ.e. verndar ríkissjóðs, og við erum líka að setja þak á þá fjárhæð sem nýtur verndar. Við erum að stíga hér mjög stór og jákvæð skref til þess að auka rétt neytenda. - Nú er tíminn búinn og ég ætla að fá að halda áfram hér í seinna andsvari.

Virðulegi forseti. Ég vil biðja hv. þingmann að hlusta á ræðuna ef hann fer í andsvar. Ég tók það sérstaklega fram að við vorum ekki að ræða um kerfisfall, það vita allir að enginn innstæðutryggingarsjóður þolir það. Það er alveg ótrúlegt eftir alla þá umræðu sem hefur verið í nefndinni og í þinginu að hér komi hv. þingmaður og leggi okkur sjálfstæðismönnum orð í munn. Við erum hvað eftir annað búin að fara yfir það að við erum að tala um það ef einn af þessum þrem fellur, en það er ekkert sem bendir til þess að þessi sjóður geti staðist það, ekki neitt. Það var enginn að tala um kerfisfall, við höfum aldrei gert það í þessari umræðu, aldrei. Svo er það hvorki meira né minna en sjálft Evrópusambandið sem ætlar að koma með skýrslu 2014. Það ætlar ekki að koma með sjóð, það ætlar að koma með skýrslu. Það er þá vonin, skýrslan, og svo að það verði hægt að fá Íslendinga til að ganga í evrópska himnaríkið. Það er þá það sem liggur að baki þessu. Það er þá ágætt að þau rök komi fram. Virðulegi forseti. Evrópusambandið hefur gefið út margar skýrslur og ég bið menn að vera með fastara land undir fótum en skýrslu sem kemur árið 2014. Það er í rauninni, ef við förum yfir þetta, fullkomlega óskiljanlegt hvernig menn komust að þeirri niðurstöðu á vettvangi Evrópusambandsins að hækka hlutfallið úr 20 þúsund evrum í 100 þúsund evrur miðað við það sem á gekk. Það er fullkomlega óskiljanlegt.

Virðulegi forseti. Það vantar eilítið upp á það í röksemdum 1. minni hluta sem eru fulltrúar Sjálfstæðisflokksins hvað beri að gera ef við ætlum ekki að samþykkja þetta frumvarp. Hver er lausn sjálfstæðismanna á vandamálinu sem við stöndum frammi fyrir, að við höfum hér ótakmarkaða ríkisábyrgð á öllum innlánum,  Hvernig hyggjast sjálfstæðismenn losna við ótakmarkaða ríkisábyrgð sem er falin í yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar? Hér er eitt skef á réttri leið til að losna undan þeirri ábyrgð og þessi sjóður getur gegnt mikilvægu hlutverki ásamt öðrum þeim breytingum sem við erum að gera á fjármálakerfinu. Þingmaðurinn vék nokkuð að Evrópusambandinu og EES-tilskipunum í ræðu sinni. Mig langar í því sambandi að segja þetta: Við erum aðilar að EES og tökum þær tilskipanir sem samþykktar eru á þeim vettvangi inn í okkar lagagrunn. Er þingmaðurinn að leggja til að við tökum ekki upp tilskipanirnar? Er þingmaðurinn að leggja til að við segjum okkur úr EES-samstarfinu? Ég vil ekki ganga í Evrópusambandið bara til að ganga í Evrópusambandið. 

Virðulegi forseti. Ég hvet nú hv. þingmann til að kynna sér málefni Evrópusambandsins og sameiginlega stefnu í sjávaútvegs- og landbúnaðarmálum ef hann hefur áhuga á því. Það er einfalt. Síðan er hitt, ég hvet líka hv. þingmann til að kynna sér hvernig ríkisábyrgðir koma til. Við höfum ekki samþykkt hér á þingi neina ríkisábyrgð varðandi innstæðutryggingar og þar af leiðandi er engin ríkisábyrgð á innstæðutryggingum. Hv. þingmaður spyr: Hver er lausn sjálfstæðismanna? Hversu oft erum við búin að segja í þessum þingsal, hversu oft erum við búin að segja í hv. viðskiptanefnd að menn eigi að byrja á því, alla vega byrja á því að reyna að gæta hagsmuna Íslendinga á þessum vettvangi. Ég var í ríkisstjórn og við vorum að eiga við ESB-tilskipun um lyfjamál sem hefur haldið hér lyfjaverði háu og komið upp haftaverslun með lyf. Ég fór sem ráðherra og talaði við þá framkvæmdastjóra í framkvæmdastjórninni sem höfðu með málið að gera af því að ég var að gæta hagsmuna Íslendinga. Það hafði nokkur áhrif þó að því hafi ekki verið fylgt eftir af núverandi ríkisstjórn. Ég sagði, ef hv. þingmaður hefur hlustað á ræðu mína, að ef menn hefðu hunskast til að fara og bera upp hagsmuni Íslendinga á þessum vettvangi og kæmu svo heim og segðu: Heyrðu, við náðum engum árangri, þá gætum við kannski farið að ræða hvernig við tökum á því, því að það vita allir á vettvangi Evrópusambandsins að þetta gengur ekki upp. Ef við neyðumst til að gera þetta, ef við erum pínd til að gera þetta með þessum hætti, væri þá ekki skynsamlegra að greiða áfram í eina deild þannig að það fari þá upp í hugsanlega einhverja Icesave-skuld, ef hún kemur til? Virðulegi forseti. Það er nefnilega þannig, því miður, og hv. þingmaður veit það, að ef menn eru með fullkomna glýju, Evrópusambandsglýju, geta menn einhvern veginn ekki tekist á við að gæta hagsmuna 

Frú forseti. Ég er með tvær spurningar til hv. þingmanns. Hann nefndi að þrír hæstv. ráðherrar núverandi ríkisstjórnar, hæstv. forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir, hæstv. fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon og hæstv. innanríkisráðherra Ögmundur Jónasson, hefðu allir lagt til, þessir þáverandi hv. þingmenn, að þessar tryggingar yrðu ótakmarkaðar, voru sem sagt vinir fjármagnsins, vildu sem sagt hafa fjármagnið tryggt að fullu. Hefur hv. þingmaður spurst fyrir eða reiknað út hvað Icesave-skuldbindingin væri mikil ef þetta hefði verið samþykkt hjá þessum hæstv. ráðherrum? Þá er það annað sem komið hefur verið inn á í umræðunni sem mér finnst vera ákveðin meinloka hjá meiri hlutanum og kom fram í ræðu hv. þm. Skúla Helgasonar áðan og kemur reyndar líka fram í nefndaráliti meiri hlutans, það er það að yfirlýsing ríkisstjórnarinnar frá því í október 2008 tryggi nánast allar innstæður í íslenskum bönkum. Nú veit ég að hv. þingmaður nefndi þetta líka en það er greinilegt að þeir sem þetta skrifa þekkja ekki stjórnarskrá Íslands því að hún bannar allar greiðslur úr ríkissjóði, skv. 41. gr., „nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum“. Ekki er til nein heimild í fjárlögum eða fjáraukalögum hvorki fyrir Icesave-skuldbindingunni né einhverjum innlánstryggingum. Þetta er á ábyrgð viðkomandi ráðherra, bara sem einstaklinga, að borga þetta ef þetta fellur til. Og það er spurning hvað hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra á miklar eignir til þess að borga 1.500 milljarða, eða hæstv. fjármálaráðherra. Samkvæmt stjórnarskránni, og það er nú kannski það gullna við stjórnarskrá okkar sem er í gildi, það er það gullna, að hún tryggir okkur einmitt gegn svona skuldbindingum sem menn geta verið að gusa út, bara með orðum, hingað og þangað.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það væri vel ef hv. þingmenn stjórnarliðsins, og þá sérstaklega hv. þingmenn Samfylkingarinnar, mundu nú hlusta og læra. Það er einkennilegt að hv. þingmaður skuli hafa farið í andsvar við mig áðan án þess að hafa hlustað á ræðu mína, hvað þá meira. Þetta er alvörumál, málin gerast ekkert stærri og menn verða að þekkja grunnatriðin í því. Hv. þingmaður benti á það, af því að það er ekki hægt að nálgast þetta með þeim hætti að um sé að ræða einhverja neytendavernd, þegar menn ábyrgjast innstæður upp á einar 16 millj. kr., það er engin neytendavernd, það er eitthvað allt annað. Okkur hefur nokkurn veginn, í það minnsta miklu betur en sumum þjóðum Evrópusambandsins, t.d. Írum, tekist að koma í veg fyrir að skattgreiðendur tækju fallið af bankahruninu beint  Sem betur fer var hins vegar felld tillaga núverandi hæstv. ráðherra á sínum tíma þegar þeir voru að vernda fjármagnið. Þeir voru ekki að vernda litla sparifjáreigandann með þessari glórulausu tillögu. Fyrrverandi þingmaður, Kristinn H. Gunnarsson - nú verð ég að fara eftir minni - reiknaði út hver skuldbindingin hefði verið. Ef ég man rétt voru það 700 milljarðar - en það er alveg út í loftið - sem hefðu komið til viðbótar ef þessi fullkomlega glórulausa tillaga hæstv. ráðherra Jóhönnu Sigurðardóttur, hæstv. ráðherra Ögmundar Jónassonar og hæstv. ráðherra Steingríms J. Sigfússonar hefði illu heilli verið samþykkt. Sem betur fer held ég að hv. þm. Pétur H. Blöndal ásamt öðrum hafi komið í veg fyrir 

Frú forseti. Ég saknaði þess í svari hv. þingmanns að hann svaraði þeirri spurningu hvernig stjórnarskráin verndar okkur gegn svona yfirlýsingum eins og þeirri að lýsa því yfir að allar innstæður séu með ríkisábyrgð. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra einmitt að þessu fyrir nokkru og hann varð að viðurkenna að í reynd væri ekki ríkisábyrgð á innstæðum á Íslandi. Og það er ekki ríkisábyrgð vegna þess að stjórnarskráin hreinlega bannar það. Það yrði þá að standa í fjárlögum eða fjáraukalögum, öðruvísi öðlast það ekki ríkisábyrgð. Og þetta virðist vera meinloka hjá hv. meiri hluta viðskiptanefndar, hann virðist ganga út frá því að það sé ríkisábyrgð á innstæðum. Það er meinloka og þá telur hann sig þurfa að gera eitthvað til að komast undan þeirri ríkisábyrgð. Þetta er alveg skelfileg forsenda þess að keyra málið áfram og ég vona að hv. þingmenn viðskiptanefndar, í meiri hlutanum, sem hlusta á þetta sjái villur síns vegar, að þeir hafi gengið út frá rangri forsendu, breyti forsendunni og komi með innlánstryggingakerfi sem er í samræmi við gömlu tilskipanir Evrópusambandsins sem EES er búið að taka upp og við höfum sett inn í innlánstryggingakerfið nú þegar. Ég ætla að vona að það verði en það er ekki mikið hlustað hérna þessa dagana. Ég vil líka bæta þeirri spurningu við til hv. þingmanns: Hver væri staða íslensku þjóðarinnar, launþega og annarra, ef þessi tillaga hæstv. forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, hefði verið samþykkt á sínum tíma?

Virðulegi forseti. Ef tillaga hæstv. forsætisráðherra hefði verið samþykkt á sínum tíma væri staða okkar - ja, ætli hún væri ekki nokkurn veginn vonlaus, í fljótu bragði sýnist manni það. Í það minnsta hefði allt það sem eftir gekk eftir hrunið verið miklu erfiðara. Ég held að þegar menn skoða söguna og það sem gerðist sjái þeir að það góða mat sem bankarnir fengu frá matsfyrirtækjunum, sem var alveg furðulegt, lengst fram á árið 2008 hafi að stórum hluta komið til út af góðri stöðu ríkissjóðs. Ég held að það hljóti að hafa legið til grundvallar, í það minnsta voru þessi fyrirtæki ekki að skoða bankana, það er algjörlega ljóst. Ef menn hefðu verið með það leitt í lög að við mundum ábyrgjast allar innstæður, ekki bara með innstæðutryggingakerfi eins og okkur var skylt að gera, hefði Icesave-deilan orðið mun erfiðari og hatrammari þegar menn hefðu getað bent í íslenska lagatexta máli sínu til stuðnings, Bretar og Hollendingar og Evrópusambandið. En það sem mér finnst vera verst í þessu, virðulegi forseti, og það er alveg rétt, það er ekkert hlustað hérna - hinn ágæti þingmaður, hv. þm. Magnús Orri Schram, hefur mjög margt til síns ágætis en hann lítur því miður svo á, eins og margir hv. þingmenn, að þetta sé bara eitthvert verkefni til að klára og menn eigi bara að vona hið besta. 

Forseti. Hér ræðum við enn og aftur innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Þetta mál er þannig vaxið að mér líður illa út af því. Ég er eiginlega með hnút í maganum yfir þessu, mér finnst vont hve áhugalaust þingið og þjóðin virðist um þetta, fáir vita af því að þetta sé hér til umræðu og fáir skilja málið. Þetta er stórhættulegt mál, þetta er eiginlega uppskrift að öðru Icesave-klúðri. Hér sagði sá ræðumaður sem mælti fyrir nefndaráliti sínu hér á undan mér að við hefðum enga afsökun, af því að við værum búin að sjá hvað getur gerst. Ég tek undir þau orð, þetta frumvarp er eiginlega heit kartafla sem enginn vill halda á. Það segir sína sögu að hér erum við með nefndarálit frá meiri hluta viðskiptanefndar, og undir það skrifa Lilja Mósesdóttir, Ólína Þorvarðardóttir, Skúli Helgason, Atli Gíslason og Jónína Rós Guðmundsdóttir, en aðeins einn af þeim þingmönnum sem rita hér undir eru í nefndinni, það vekur athygli mína. Ég efast um að þeir viti allir mikið um málið og viti samþykkt hvers konar frumvarps þeir eru að mæla með. Mér finnst þetta alvarlegt. En ég mæli hér fyrir nefndaráliti 2. minni hluta viðskiptanefndar. Í frumvarpinu er lagt til að eigendum innstæðna í innlánsstofnunum og viðskiptavinum fyrirtækja í verðbréfaþjónustu verði veitt lágmarksvernd gegn greiðsluerfiðleikum viðkomandi fyrirtækis. Til að unnt sé að veita þá vernd sem kveðið er á um í frumvarpinu er innlánsstofnunum og fyrirtækjum í verðbréfaþjónustu skylt að greiða iðgjald til Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta sem skal inna af hendi greiðslu hvíli greiðsluskylda á honum. Eins og kunnugt er hafa íslensk fjármálafyrirtæki greitt í Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta en eftir fall bankanna reyndist ekki nægt fé í sjóðnum til að mæta tapinu og nemur tap hans mörg hundruð milljörðum króna. Samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins 94/19/EB, um innstæðutryggingar, skal sérhvert aðildarríki tryggja að á yfirráðasvæði þess sé komið á einu eða fleiri innlánatryggingakerfum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir skiptingu sjóðsins í A-deild (ný deild) og B-deild (núverandi deild) og skal B-deildin lögð niður þegar greiðslu skuldbindinga hennar er lokið vegna ábyrgða sem hafa fallið á hana fyrir gildistöku laganna. Verði frumvarpið að lögum munu iðgjöld renna inn í A-deild og er þeim ætlað að mæta áföllum framtíðarinnar. Það er kannski kaldhæðni að eftir nokkrar vikur, eða eina og hálfa viku, greiðum við atkvæði í þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave sem fjallar einmitt um þetta en engu að síður virðist áhugi samfélagsins á þessu bara enginn. Í gildandi lögum - og það er mikilvægt að það komi fram að það eru lög sem gilda um innstæðutryggingar á Íslandi - er mælt fyrir um að verndin nemi 20.887 evrum. Nú er það svo að ríkisstjórnin og tvær á undan henni hafa sagt að ríkið ábyrgist allar innstæður á Íslandi en eins og komið hefur fram í minnisblaði frá lögfræðingum, sem nefndin óskaði eftir að fá til umsagnar, hafa þær yfirlýsingar ekkert lagalegt gildi. Ráðherrar geta ekkert fullyrt svona, það þarf lög til þess. Samkvæmt frumvarpinu er kveðið á um að hámarksverndin nemi allt að 100 þús. evrum. Þetta er sem sagt nærri því fimmföld hækkun, en Evrópusambandið hefur ákveðið að hækka verndina í þeim tilgangi að auka tiltrú á bankakerfinu innan sambandsins. Fram hefur komið, við umfjöllun um málið í nefndinni, að enginn tryggingarsjóður í heiminum væri fær um að mæta falli stærstu fjármálastofnunar sem starfsemi hans næði til. Þá var bent á að það muni taka marga áratugi að safna nægilegum sjóði til að geta mætt falli eins af þremur stóru íslensku viðskiptabönkunum. Ljóst er að slíkur sjóður mun ekki gagnast núlifandi Íslendingum ef annað þvílíkt hrun verður, ekki einu sinni þótt einhver af þessum þremur bönkum falli, og því tel ég að hér sé um falskt öryggi að ræða. Á vettvangi Evrópusambandsins hefur það einnig verið rætt að stofnaður verði sameiginlegur sjóður á evrusvæðinu sem væri það burðugur að hann gæti greitt tap af falli stórra banka. Enn er þó langt í að slíkur sjóður verði stofnaður. Því tel ég rétt að reynt verði að taka upp samstarf við stærri erlendan sjóð, t.d. þann norska. Það hefur komið fram í nefndinni að ekki hafi verið reynt að koma á slíku samstarfi. Mér hefur fundist, af því að ég hef rætt þetta töluvert við gesti nefndarinnar, einkum ráðuneytisstarfsmenn, að þeir séu hreinlega feimnir við að bera upp slíka bón, að þeim finnist af því að við Íslendingar klúðruðum málum hér svo illilega geti þeir ekki verið að íþyngja öðrum þjóðum með viðskiptahugmynd á borð við þessa. Þetta er auðvitað ekkert annað en viðskiptahugmynd. Ég vil líka benda á að allt fólk getur keypt sér tryggingar, þeir sem haga sér óskynsamlega og eru í áhættuflokki þurfa hins vegar að greiða hærra iðgjald og við mundum sjálfsagt lenda í því. En ég ætla aðeins að fjalla hérna um tryggingar innstæðna á Evrópska efnahagssvæðinu. Tryggingarsjóðir innstæðueigenda eins og þeir eru hugsaðir á Evrópska efnahagssvæðinu eru meingölluð fyrirbrigði og það hefur verið ljóst um allnokkurt skeið. Þeir byggjast ekki á endurtryggingum eins og flestöll tryggingastarfsemi, hvort heldur er vátryggingar eða viðlagatryggingar, heldur eingöngu á söfnun í tryggingarsjóð. Árið 2008 stóð framkvæmdastjórn Evrópusambandsins fyrir rannsókn á innstæðutryggingarsjóðum ESB-ríkjanna þar sem geta sjóðanna til að greiða út tryggðar innstæður var metin og samanburður gerður á milli landanna. Talað var um lítið áfall þar sem gert væri ráð fyrir að tryggingarsjóður þyrfti að greiða út 0,038% innstæðna vegna bankagjaldþrots í viðkomandi landi, miðlungsáfall sem nær til 0,81% innstæðna í landinu og að lokum stórt áfall sem nær til 3,24% innstæðna. Þess ber að geta að við hrun bankanna hér á landi árið 2008 lentu um 85% innstæðna í uppnámi. Það er 26 sinnum stærra en Evrópusambandið skilgreindi sem stórt áfall árið 2008. Könnun ESB sýndi að eignir innstæðutryggingarsjóða árið 2004 dugðu aðeins fyrir 0,7% af tryggðum innlánum að meðaltali. Það er alveg ljóst að ekkert innstæðutryggingakerfi innan sambandsins stenst algjört kerfishrun. Sjóðirnir eru hugsaðir fyrir aðstæður þar sem margar fjármálastofnanir eru aðilar að sama sjóðnum. Ef eitt fjármálafyrirtæki af 100 álíka stórum fellur á sjóðurinn að ráða við það en þegar fjármálamarkaðurinn er byggður á þremur stórum bönkum og nokkrum smærri er útilokað að einn sjóður geti ráðið við það. Það er því fyrirséð að sá sjóður sem hér hefur verið starfræktur og lagt er til að haldi áfram starfsemi í breyttri mynd mun ekki geta þjónað íslenskum bankamarkaði nema verulegar breytingar verði gerðar á fyrirkomulagi hans. Á meðan allt lék í lyndi var nóg fyrir flesta að trúa því og treysta að innstæður þeirra væru öruggar í bönkunum. Það var ekki fyrr en fór að hrikta verulega í bankakerfinu að það skapaðist vantraust á kerfið sem leiddi af sér áhlaup á bankana sem þeir gátu ekki staðið af sér. Af því má sjá að falskt öryggi getur virkað ágætlega, svo lengi sem tiltrú á kerfinu er fyrir hendi. Nú er trú almennings hins vegar í lágmarki og því mun tómur eða félítill sjóður ekki virka sannfærandi, jafnvel þótt tryggingarfjárhæðin sé hækkuð upp í 100 þús. evrur. Þá hefur bæði almenningur og bankamenn lært það af fenginni reynslu að í raun er ríkisábyrgð á innstæðum því að þegar bankakerfið hrundi greiddi ríkið allar innstæður hér á landi. Rökrétt er að gera ráð fyrir því að komi til annars hruns mundi ríkisvaldið bregðast eins við. Að stofna nýja en vanmáttuga deild í gjaldþrota sjóði er líkast því að sleppt sé að koma upp öryggiskerfi í byggingu en setja í staðinn í gluggann límmiða sem gefur hið gagnstæða til kynna. Húsið er algjörlega óvarið en einhverjir gætu hugsanlega trúað því sem á límmiðanum stendur og hætt við að brjótast inn. Sé það á almennu vitorði að öryggiskerfið sé ekki tengt er límmiðinn hins vegar engin fyrirstaða. Það er ekki hægt að komast í gegnum þessa umræðu án þess að fjalla örlítið um tryggingarinnstæðusjóðinn og Icesave því að þetta er náttúrlega nátengt. Það er í raun sjóðurinn sem samkvæmt framlögðum frumvörpum og lögum um Icesave-málið er ábyrgur fyrir greiðslu á þeim fjármunum sem Bretar og Hollendingar hafa greitt innstæðueigendum í þeim löndum. Ég tel alveg ljóst að Icesave-skuldin sé skuld einkaaðila sem má ekki undir neinum kringumstæðum láta falla á íslenska skattgreiðendur, íslensku þjóðina. Góðar líkur eru á því að mikið innheimtist upp í Icesave-skuldina úr þrotabúi gamla Landsbankans. Krafa um vaxtagreiðslur vegna Icesave yrðu þó alltaf gerðar á sjóðinn af því að þær eru ekki forgangskröfur. Mér finnst ekki koma til greina að þjóðnýta einkaskuldir fallinna fjármálafyrirtækja. Því finnst mér að leita beri allra leiða til að láta þá sem ollu skuldunum greiða þær. Það er alveg ljóst að fjármálageirinn í heild sinni ber gríðarlega ábyrgð og gerir enn þótt um önnur fyrirtæki sé að ræða en þau sem fóru á hausinn með stórfelldum skaða haustið 2008. Endurreistu bankarnir hafa skilað umtalsverðum hagnaði síðustu missiri og er samanlagður hagnaður Arion banka og Íslandsbanka á árinu 2010 42 milljarðar kr. en ársskýrsla Landsbanka Íslands liggur ekki fyrir enn sem komið er. Svo er auðvitað annað mál hversu mikinn trúnað maður leggur á þessar ársskýrslur og á þær forsendur sem þær byggja á. Ef við ætlum að leggja trúnað á ársskýrslurnar, við höfum ekki mikið annað í höndunum, má vera ljóst að svigrúm fjármálakerfisins, og þá einkum stóru bankanna þriggja, til að taka á sig skuldbindingar vegna Icesave er töluvert. Ef valið stendur á milli þess að bankarnir og eigendur þeirra geti greitt sér ríflegan arð á næstu árum eða að ríkisvaldið hlutist til um að þeir fjármunir sem annars yrðu greiddir sem arður verði nýttir til að greiða vexti vegna Icesave svo þeir lendi ekki á þjóðinni finnst mér að við ættum að skoða það mjög alvarlega, hvort það sé ekki hægt. Til þess sé ég að minnsta kosti tvær leiðir, annars vegar bankaskatt og hins vegar að innheimta fjármuni með iðgjöldum sem greiðast þá inn í Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta. Forseti. Nú er mér eiginlega vandi á höndum því að ég er ekki spákona og það er ekki fyrr en 9. apríl sem þjóðin mun greiða atkvæði um það hvort lögin um Icesave eigi að haldast eða ekki. Ég er með breytingartillögur við frumvarpið sem eru reyndar til vara. Aðaltillaga mín er að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar til að vinna það betur en ef svo fer að sú tillaga verði felld og þjóðin segi já 9. apríl vil ég reyna að leita leiða til að koma þeim greiðslum sem annars mundu lenda á íslenskum skattgreiðendum yfir á fjármálakerfið. Ég er sem sagt með breytingartillögur en er að vona að ekki verði greidd atkvæði um málið fyrr en eftir 9. apríl svo að við vitum hvernig þetta liggur allt saman. Í frumvarpinu er sem sagt lagt til að iðgjöld í tryggingarsjóðinn verði hækkuð í 1% og sjóðnum skipt í tvær deildir, A- og B-deild, og öll iðgjöldin færu í A-deildina nýju. Reyndar veit ég að meiri hluti nefndarinnar, þessir þingmenn sem eru ekki í nefndinni en skrifa þó undir nefndarálitið, leggja til að iðgjaldið verði lækkað frá því sem stendur í frumvarpinu, sem sagt 1% niður í 0,3%. Breytingartillögur mínar ganga hins vegar út frá því að frumvarpið verði óbreytt. Ég tel að hægt sé að skipta iðngreiðslunni á milli deildanna tveggja þannig að í stað þess að allt iðgjaldið fari í nýja deild, A-deild, skiptist iðgjaldið þannig að 0,8% færu í gömlu deildina og upp í Icesave-kröfuna en 0,2% í A-deildina. Þannig yrði hærra hlutfall innstæðna greitt í nýja deild en samkvæmt gildandi lögum, en einnig áfram greitt í gömlu deildina og þannig yrðu greiddir vextir af Icesave-skuldinni og annar kostnaður sem kann að falla til. Ég legg til að í stað þess að innstæðudeild sjóðsins sé rekin í tveimur deildum verði sjóðirnir tveir til þess að tryggja til fullnustu að þeir sem kunna að eiga kröfu á aðra deildina geti ekki gert kröfu á að fá greitt úr hinni. Þetta er tæknilegt atriði. Fyrir nefndina hafa komið menn sem hafa reynt að sannfæra okkur um að það sé allt í lagi að hafa þetta í tveimur og önnur sé gjaldþrota en ég er bara ekkert sannfærð um það. Mér finnst þetta bara allt of áhættusamt. Það fyrirkomulag sem ég legg til yrði við lýði meðan á greiðslu Icesave-skuldarinnar stendur, ef til hennar kemur. Kosturinn sem ég sé við þessa leið er að ekki er verið að leggja auknar álögur á fjármálafyrirtækin umfram það sem efnahags- og viðskiptaráðherra leggur til í frumvarpinu. Haustið 2008 lánaði breska fjármálaráðuneytið breska tryggingarinnstæðusjóðnum, FSCS, 20 billjónir punda. Lögunum um sjóðinn var breytt í apríl 2008 í því skyni að veita heimild til að innheimta iðgjöld til þess að geta staðið undir framtíðargreiðslum, bæði vegna trygginga og kostnaðar við lántökur þannig að fordæmi eru fyrir því að þetta sé gert með svipuðum hætti annars staðar. Í fjárhagsáætlun breska sjóðsins fyrir árin 2011–2012 má sjá að starfandi fjármálafyrirtæki í Bretlandi fjármagna vaxtakostnað af láninu frá fjármálaráðuneytinu. Ég tek það fram að þetta legg ég í raun til sem varakröfu því að ég vil helst að leitað verði annarra leiða, koma þessum tryggingarinnstæðum í eitthvert form sem gæti virkað fyrir okkur Íslendinga. En það er enn ein spurning hvernig við getum leyst þessi mál til framtíðar. Ég hef enga trú á því kerfi sem er á innstæðutryggingum núna en ég hef kannski lesið og séð og get hugsað mér tvær leiðir til að tryggja sem mest öryggi á innstæðunum. Önnur leiðin er að innlánin verði alltaf forgangskröfur í bú fjármálafyrirtækja sem væri þá í anda neyðarlaganna. Innstæðueigendur fengju því sínar innstæður en lánveitendur og eigendur bankanna, þ.e. þeir sem ábyrgðina bera, taka skellinn ef fjármálafyrirtæki sem þeir báru ábyrgð á fer í þrot. Slík leið ætti að tryggja að skattgreiðendur þyrftu ekki að hlaupa undir bagga, að minnsta kosti ekki að eins miklu leyti og núverandi kerfi, þ.e. ef ríkið hleypur alltaf undir bagga eins og við höfum eiginlega lært að það gerir, og ekki bara íslenska ríkið. Hin leiðin er sú að íslensk stjórnvöld semji um aðild að burðugum erlendum innstæðutryggingarsjóði. Efnahags- og viðskiptaráðherra hefur í tvígang lagt fram frumvarp til nýrra heildarlaga um innstæðutryggingarnar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta og virðist staðráðinn í að endurreisa Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta með tveimur deildum og hærri iðgjöldum, frumvarp sem tekur á engan hátt á rót vandans og gæti komið okkur í sömu stöðu á nýjan leik. Ég legg því til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og henni falið að leita samstarfs við stærri og burðugri tryggingarsjóð á erlendri grundu. Svo er ég með varatillögur, sem ég fjallaði um hér áðan á sérstöku þingskjali, sem koma til atkvæða verði framangreind tillaga felld. Þær eru sem sagt þess efnis að í stað þess sjóðurinn starfi í tveimur deildum muni nýr sjóður verða stofnaður samkvæmt frumvarpinu en núverandi sjóður starfi einnig áfram samkvæmt gildandi lögum. Þá verður gert ráð fyrir því að ákvæði um verðbréfadeild í gildandi lögum falli brott. Ég legg þá til að iðgjaldið verði greitt í báða sjóðina og skipt á milli þeirra.

Virðulegi forseti. Í mínum huga er það frumvarp sem við ræðum hérna núna, um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, eitthvert það allra versta sem rekið hefur á fjörur Alþingis á þessu löggjafarþingi og sér varla á svörtu í tilviki þeirrar hæstv. ríkisstjórnar sem nú er við völd. Ég verð að taka undir það með hv. þingmanni að ég get ekki séð annað en að þetta frumvarp veiti innstæðueigendum ekkert annað en falska vernd. Með þessu frumvarpi er í mínum huga ekki verið að tryggja innstæður fólks í bönkunum við fall þeirra. Á Íslandi eru þrír stórir viðskiptabankar og miðað við þá útreikninga sem við sem sitjum í hv. viðskiptanefnd höfum í höndunum tekur upp undir 100 ár, heila öld, að safna í sjóð sem tryggir innstæður viðskiptavina eins af þessum þremur bönkum ef hann félli. Þetta er ekkert annað en fölsk vernd. Ég tek undir með hv. þingmanni og geng reyndar lengra, þetta er ekkert annað en sýndarmennska. Í ljósi þess er hálfsúrrealískt að lesa 1. gr. frumvarpsins sem segir að markmið þessara laga sé að „veita eigendum innstæðna í innlánsstofnunum og viðskiptavinum fyrirtækja í verðbréfaþjónustu vernd gegn greiðsluerfiðleikum viðkomandi fyrirtækis“. Ég sé ekki að í þessu sé nein vernd. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hún geti leiðbeint mér um það og útskýrt hvort hún telji 

Forseti. Það kemur kannski ekki á óvart, en við þingmaðurinn Sigurður Kári Kristjánsson erum nokkuð sammála um þetta, þetta gengur ekki upp. Ef við ímyndum okkur að þetta frumvarp sem hér er lagt til af þessum svokallaða meiri hluta viðskiptanefndar verði að lögum og minnsti sparisjóðurinn á Íslandi falli eftir nokkur ár er hugsanlegt að þessi sjóður geti gripið þann pínulitla sparisjóð. Bankakerfið okkar byggir ekki á pínulitlum sparisjóðum, það byggir á þremur allt of stórum bönkum þar sem er gríðarleg áhætta. 40% lána eru „non-performing loans“, sem sagt lán sem ekki er verið að greiða af. Fólk fær endurútreikninga á lánunum sínum sem eru gjörsamlega út í hött og margir hugsa e.t.v. um að hætta að greiða af þeim. Ég get ekki séð að þessi sjóður sem hér er lagt til að verði stofnaður eða ný deild geti nokkurn tímann þjónað íslensku bankakerfi. Raunar kom það fram í nefndinni.

Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé alveg hárrétt greining hjá hv. þingmanni, það tryggingakerfi sem hér er mælt fyrir um gæti hugsanlega tryggt innstæður hjá viðskiptavinum sparisjóðs,  Við vitum að ef ríkisstjórnin fer fyrningarleið í sjávarútvegi er úti um a.m.k. Landsbankann. Hvað gerist þá? Þá kemur til kasta þessa tryggingakerfis sem mun aldrei geta staðið undir þeim tryggingum og þeirri vernd sem honum er ætlað að veita, a.m.k. ekki nema ríkisstjórnin bíði með að grípa til fyrningarleiðarinnar í svona 97 ár,  Ég ætla að spyrja hv. þingmann hvort hún sé mér ekki sammála um að það sé ótrúlegt að lesa nefndarálit meiri hlutans. Þar láta menn eins og ekkert hafi í skorist, leggja það til að tryggingin sé hækkuð úr 20 þús. evrum í 100 þús. evrur og að frestur sjóðanna til að greiða út verði styttur. Það er látið eins og hér flæði allt í peningum í fjármálakerfinu. 

Forseti. Það hefur verið mjög fróðlegt að vera í viðskiptanefnd síðustu tvö árin. Það kom t.d. fram á fundi með efnahags- og viðskiptaráðherra fyrir rúmri viku að endurreisn bankakerfisins væri eiginlega bara á hugmyndastiginu enn þá, menn vita ekkert hvert þeir ætla að fara með þetta. Ástæðan fyrir því að ég bauð mig fram í pólitík og til þings á Íslandi eftir hrunið var sú að mig langaði að taka þátt í uppbyggingu. Ég held að sú uppbygging þurfi að vera ansi róttæk, við þurfum að hugsa út fyrir rammann og við þurfum að fara róttækt í hlutina. Mér líður eins og við séum að endurreisa Ísland úr fúnum spýtum gamla Íslands. Kerfið stendur þarna einhvern veginn enn þá en innviðirnir eru svo fúnir að ekki má hreyfa við neinu, eins og sjá má af þessu dæmi sem hér hefur verið notað um fyrningarleiðina, vegna þess að þá fellur eitthvað annað. Það er ekki hægt að leiðrétta lán heimilanna vegna þess að þá fellur bankakerfið. Það er ekki hægt að koma á réttlæti í sjávarútvegi því að þá fellur bankakerfið. Er ekki spurningin að reyna að handstýra fallinu og byrja með hreint borð?

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir áliti 3. minni hluta viðskiptanefndar. Þó að álitin séu þrjú held ég að við í minni hlutanum séum nokkuð sammála um eitt, að í þessu frumvarpi felist falskt öryggi fyrir innstæðueigendur og að þetta sé aðeins lítill hluti af því sem þarf að gera til þess að koma á raunverulegum tryggingum á innlánum hér innan lands. Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis var fjallað mjög ítarlega um Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta og komu ýmsar ábendingar þar fram um hvað þyrfti að gera til þess að standa betur að tryggingarsjóðnum. Það verður hins vegar að taka fram að að einhverju leyti er komið til móts við þær ábendingar í þessu frumvarpi, eins og að tryggja að sjóðurinn sé sem mest óháður ráðuneytinu, efnahags- og viðskiptaráðuneytinu, með því að starfsmenn ráðuneytisins sitji ekki í stjórn sjóðsins. Það er líka tekið á því sem bent var á eftir hrunið, að við höfum ekki nýtt okkur þær undanþágur sem voru í tilskipuninni um að takmarka innstæðutryggingar. Svo verða gerðar ákveðnar breytingar á því hvernig fyrirkomulagi útgreiðslu verður háttað ef kemur til gjaldþrots banka; raunar er líka verið að hækka þá tryggingu sem kom fram áður. Mín niðurstaða af því að hafa unnið þetta frumvarp núna í annað skipti, þar sem ég sat líka í viðskiptanefnd þegar þetta mál kom fyrir Alþingi í fyrra sinn, sýnir og sannar að ríkisstjórn Íslands og meiri hlutinn sem stendur að þessu frumvarpi sem og Evrópusambandið sjálft hafa dregið mjög takmarkaðan lærdóm af því sem kemur fram í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, bankahruninu sjálfu, Icesave-málinu og ábyrgð á innlánum almennt. Hér hefur aðeins verið farið í gegnum hver ástæðan er fyrir því að við erum með svona innstæðutryggingakerfi. Ég ætla samt aðeins að fá að rifja það upp. Bankar byggja starfsemi sína fyrst og fremst á því að taka á móti og varðveita innlán frá sparifjáreigendum og viðskiptamönnum þeirra. Bankarnir lána síðan út þessa fjármuni gegn vöxtum og þóknun. Það eru tekjurnar sem bankarnir hafa til að standa fyrir starfseminni. Útlánavextir bankanna eru alltaf hærri en innlánsvextir og sá vaxtamunur stendur undir rekstri og mögulega áhættu vegna útlánataps. Vandinn við þessa starfsemi er að útlán eru almennt til lengri tíma en innlán til skamms tíma og jafnvel þannig að fólk getur tekið út innlán sín með engum fyrirvara. Við sáum þetta gerast í aðdraganda hrunsins, ekki bara hér á Íslandi heldur víða annars staðar. Það getur valdið miklum lausafjárvanda hjá innlánsstofnun ef stór hluti innstæðueigenda ákveður að taka út innlán sín úr bankanum á sama tíma. Hugmyndin um innstæðutryggingar eða innstæðutryggingarsjóð varð einmitt til við slíkar aðstæður í kreppunni miklu í Bandaríkjunum þar sem innlánseigendur hópuðust í bankana til að taka út peningana sína og jafnvel í banka sem voru ekki í erfiðleikum en lentu í erfiðleikum í framhaldinu. Þá var fyrsta innstæðutryggingakerfinu komið á með hinni frægu Glass-Steagall löggjöf. Ef menn skoða t.d. hvernig þessu er háttað í löndum sem hafa einhvern tímann lent í erfiðleikum þá virðast vera meiri líkur á því að þar séu ríkisábyrgðir eða hærri tryggingar til að koma í veg fyrir að upp komi vítahringurinn sem ég lýsti áðan. Ástæðan fyrir því að lönd koma á innstæðutryggingakerfi er til að draga úr líkum á bankaáhlaupi þannig að þó að fólk viti að fjármálastofnanir séu í erfiðleikum rjúki það ekki í bankann og taki peningana sína út og setji undir kodda. Það eykur stöðugleika fjármálakerfisins en á líka að tryggja að skattgreiðendur þurfi ekki að hlaupa undir bagga þegar fjármálafyrirtæki lenda í erfiðleikum, heldur borgi fjármálafyrirtækin sjálf það tap þegar fjármálafyrirtæki lenda í vanda eða greiðsluþroti. Þessar forsendur eru ekki innifaldar í frumvarpi efnahags- og viðskiptaráðherra og ekki heldur í tilskipunum Evrópusambandsins. Þar sem við erum aðilar að EES-samningnum og við höfum tekið að okkur að innleiða þær tilskipanir sem varða fjármálamarkaðinn skal ég viðurkenna að ég hef ákveðna samúð gagnvart hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra og stjórnarmeirihlutanum sem vilja mjög gjarnan standa við skyldur okkar gagnvart Evrópska efnahagssvæðinu, jafnvel eins og í tilviki efnahags- og viðskiptaráðherra sem vill ganga enn þá lengra og hreinlega ganga í Evrópusambandið. Það leysir ekki þann vanda sem við stöndum frammi fyrir, að það eru mjög miklir ágallar á því fyrirkomulagi sem Evrópusambandið hefur komið á varðandi innstæðutryggingar. Í framhaldi af þeim áföllum sem hafa dunið yfir, ekki bara á Íslandi heldur í mörgum öðrum löndum, höfum við séð ríki hlaupa undir bagga með fjármögnun innstæðutryggingarsjóðanna. Við sáum það í Þýskalandi. Breski innstæðutryggingarsjóðurinn var ekki fjármagnaður fyrir fram. Breska fjármálaráðuneytið veitti mjög stórt lán til að sjóðurinn gæti staðið undir þeim áföllum sem hann varð fyrir þegar fimm bankar, þar á meðal íslensku bankarnir, lentu í örðugleikum. Síðan hafa þeir lagt á iðgjöld til þess að rukka inn kostnaðinn. Þarna birtist það sem við höfum kannski einna helst gert athugasemdir við. Eins og fyrirkomulagið er sett upp hérna jafngildir það nánast ríkisábyrgð. Útreikningar hafa sýnt að það mun taka tugi ára að safna fjármunum til að mæta falli eins af stærstu viðskiptabönkum Íslands. Ég held að staðan sé nokkuð samhljóða í flestum öðrum ríkjum innan Evrópusambandsins eða EES-svæðisins. Þetta er raunar brot á, að mig minnir, 61. gr. EES-samningsins þar sem er einmitt fjallað um nánast bann við ríkisábyrgð eða ríkisaðstoð af þessu tagi. Ef við horfum t.d. á hvaða lausn væri hugsanleg fyrir evrópskan fjármálamarkað og þá Evrópusambandið - það hefur komið mér mjög á óvart hvað þeir virðast hafa verið tregir til að skoða þetta mál - eru einu breytingarnar, sem lagðar hafa verið til og samþykktar í Evrópuþinginu, að samræma upphæðina þvert á öll löndin. Markmiðið með því er að koma í veg fyrir samkeppni á milli landa um hvert þeirra gæti boðið upp á bestu ábyrgðina en líka til að tryggja að hægt yrði að greiða peningana sem allra fyrst til innstæðueigenda þannig að þeim yrðu aðeins rórra. Ég hef ekki séð neinar skýrslur eða formlegar tillögur þess efnis að koma eigi á sameiginlegu innstæðutryggingakerfi fyrir evrópskan fjármálamarkað. Við höfum heyrt af því í vinnu nefndarinnar með þetta frumvarp, að menn hafi rætt það, en lengra virðist það ekki vera komið. Skoðum aðeins tvö lönd sem ég held að séu mjög áhugaverð hvað þetta varðar. Í Bandaríkjunum þar sem innstæðutryggingakerfið á uppruna sinn standa þúsundir fjármálafyrirtækja undir innstæðutryggingarsjóði þeirra. Þar er fyrirkomulagið meira að segja þannig að tveir sjóðir standa eiginlega undir fjármálakerfinu. Annars vegar eru um 8 þús. bankar sem borga í hinn svokallaða FDIC-sjóð og hins vegar borgar svipaður fjöldi af lánasamvinnufélögum í sérstakan tryggingarsjóð fyrir lánasamvinnufélög. Við sjáum líka hvað svona áföll geta í rauninni verið erfið því að þrátt fyrir þann gífurlega fjölda sem borgar í bandaríska innstæðutryggingarsjóðinn, annan þeirra eða báða, stefnir stóri sjóðurinn, sem er tryggður fyrir bankana og er með meginhluta af fjármálakerfinu undir, í að verða nánast tómur seinni part þessa árs held ég eða næsta árs miðað við áætlanir sjóðsins um þær fjármálastofnanir sem munu hugsanlega lenda í örðugleikum. Í Kanada eru hins vegar færri bankar starfandi, um 100 bankar, en líka töluverður fjöldi af lánasamvinnufélögum. Þar eru samt sem áður miklar takmarkanir á því hvernig innstæður eru tryggðar. Það er nú eitt af því sem ég ætlaði kannski að fjalla aðeins um. Við tryggjum innstæður í evrum en búum enn þá bara yfir krónunni, svo að ég ítreki það, þó að ákveðinn hluti stjórnarliða tali mjög mikið fyrir því að taka upp evruna. Þannig er það og við verðum að horfast í augu við að á næstu árum munum við vera með krónu óháð því hvort við verðum aðildarríki að Evrópusambandinu eða ekki. Eftir bankahrunið virtist Evrópusambandið horfast í augu við að nauðsynlegt væri að koma á sameiginlegu eftirliti með fjármálafyrirtækjum. Sett hefur verið á stofn hið svokallaða European Banking Authority, European Securities and Markets Authority og European Insurance and Occupational Pensions Authority. Líka hefur verið unnið að tillögum að því að vera með sameiginlegt regluverk varðandi efnahagsstjórnun til að tryggja meiri stöðugleika fyrir evruna, en samt heyrist að koma eigi á stofn sameiginlegu innstæðutryggingakerfi sem viðbrögð við áföllum til að tryggja stöðugleika og enn á ný er fátt eitt að frétta af sameiginlegum innstæðutryggingarsjóði. Það er mjög einkennilegt vegna þess, eins og ég nefndi í upphafi, að innstæðutryggingakerfinu var einmitt komið á sem viðbragði til að tryggja stöðugleika. Það er því hluti af því gangvirki sem lönd hafa tekið upp til þess að draga úr líkum á bankaáhlaupi og auka fjármálastöðugleika. En þingmenn og ráðherrar í framkvæmdastjórn Evrópusambandsins virðast telja ásættanlegt hvernig kerfið virkaði. Því er ég algjörlega ósammála. Vandinn liggur í löggjöfinni sem við erum að fara að samþykkja. Það væri best ef við sæjum fyrir okkur að geta farið í samstarf við aðrar þjóðir um sameiginlegan evrópskan sjóð. Það virðist ekki vera í bígerð á næstunni, enda mundu aðildarríkin þurfa að koma sér saman um slíkt og það gæti tekið töluverðan tíma. Líka hefur verið talað um að það væri hugsanleg leið að leita eftir endurtryggingum vegna kerfisáhættu en hún er mjög mikil á Íslandi. Þá spyr maður sig náttúrlega: Hefur einhver áhuga á að endurtryggja Ísland, sérstaklega í ljósi þeirra áfalla sem við urðum fyrir fyrir ekki svo löngu síðan? Ég legg til í nefndaráliti mínu að við tökumst sjálf á við þessa stöðu. Það þarf að fara í mun umfangsmeiri lagabreytingar en við höfum þegar unnið í gegnum Alþingi til að tryggja öryggi innstæðueigenda og draga úr kerfisáhættu. Það kann að vera nauðsynlegt að gera forgang innstæðna við gjaldþrot varanlegan líkt og bent var á í skýrslu þingmannanefndarinnar. Að vísu værum við þá að gera eitthvað varanlegt sem menn hafa bent á að er hvergi annars staðar innan Evrópska efnahagssvæðisins. Að vissu leyti hefur líka verið farið á svig við þetta með því að leyfa að setja veð eins og í tilfelli Landsbankans fram fyrir innstæðurnar. Ég tel að það þurfi að setja hámark og skoða hversu hátt hlutfall innlána getur verið í einni innlánsstofnun til að dreifa áhættunni. Sama gildir um að aðskilja starfsemi viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Það hefur komið fram að það að aðskilja starfsemi viðskiptabanka og fjárfestingarbanka mundi þýða að um 400 milljarðar færu út af efnahagsreikningum stóru bankanna þannig að það mundi minnka þá töluvert. Í grein sem ég las nýlega eftir Anne Sibert, sem hún skrifaði fyrir um ári, bendir hún einmitt á að kerfisáhætta sé ekki bara í löndum með mjög stórt bankakerfi, sem sé mun stærra en landsframleiðsla í viðkomandi landi, heldur virðast stærstu bankarnir líka vera þeir sem eru áhættusæknastir og sækja harðast fram í að stækka út fyrir landsteinana. Hún nefndi það sem mögulega leið fyrir litlu löndin að setja upp kerfi sem drægi úr hvötunum fyrir banka að verða stærri en einhver ákveðin mörk. Hún nefndi bæði möguleika á að nota skattkerfið þannig að hærri skattar væru eftir því sem bankarnir væru stærri og eins í því tilviki, af því ég er líka búin að nefna tvær aðrar tillögur varðandi hámörk og hversu hátt hlutfall innlánin geti verið í einni innlánsstofnun, að aðskilja starfsemi viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Það var gert á sínum tíma - með Glass-Steagall löggjöfinni aðskildu menn starfsemi viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Ég hef líka velt fyrir mér hvort nauðsynlegt sé, til að draga úr áhættusækni, að setja hámark á hversu mikið bankar geti skuldsett sig. Manni finnst stundum af orðræðunni, þegar menn tala um mikilvægi þess að hægt sé að sækja fjármuni út fyrir landsteinana aftur, að menn horfi mikið til þess að geta byrjað að skuldsetja sig upp á nýtt. Ég hef haft af því töluverðar áhyggjur. Ég hefði talið að það sem við þyrftum fyrst og fremst að horfa til væri að nýta þá fjármuni sem við eigum og borga niður skuldir. Síðan er annað sem ég mundi vilja impra aftur á, sem ég nefndi fyrr í ræðu minn, varðandi þær takmarkanir sem Kanadamenn setja t.d. á með því að tryggja bara innstæður í kanadískum dollurum. Við erum aðili að EES-samningnum og eins og menn hafa bent á erum við með okkar eigin krónu en við þurfum að innleiða, samkvæmt lagasetningu sem kemur frá Evrópuþinginu, tryggingu sem er ekki í íslenskum krónum heldur í evrum sem gerir það að verkum að mikil innbyggð gengisáhætta er í því fyrirkomulagi. Þetta hafa önnur lönd greinilega gert sér grein fyrir og því takmarkað sig við að tryggja innstæður í eigin gjaldmiðli. Þegar ég skoðaði fyrirkomulagið í Bandaríkjunum gat ég ekki fundið hvort þetta væri tilgreint jafnnákvæmlega þar og í Kanada þar sem sá fyrirvari að aðeins séu tryggðar innstæður í kanadískum dollurum er mjög áberandi. Þegar ég skoðaði frumvarpið sá ég að við setjum ekki þau takmörk að tryggja aðeins innstæður í krónum eða innstæður í krónum og evrum, því að það eru þær myntir sem við fáumst við, heldur horfum við fyrst til tegunda innstæðnanna. Eins og við fengum að upplifa í hruninu má reikna með að gengi íslensku krónunnar veikist verulega ef banki fellur, sérstaklega ef við horfum til eins hinna þriggja stóru, og hámarkstryggingin er tilgreind í evrum þó að hana eigi að umreikna í íslenskar krónur. Ég held miðað við það sem maður heyrði í framsöguræðu hv. þm. Skúla Helgasonar og svörum hans við andsvari hv. þm. Margrétar Tryggvadóttur og raunar líka af andsvörum varaformanns viðskiptanefndar, hv. þm. Magnúsar Orra Schrams, að menn hafi ekki mjög mikla trú á þessu frumvarpi. Þetta er einhver skyldurækni, eitthvað sem þarf að gera. Ég tel að við getum gefið okkur meiri tíma. Við getum farið betur yfir þetta mál og tryggt að samhliða því að verið sé að setja á stofn þennan nýja innstæðutryggingarsjóð verði samþykkt lög sem takmarki kerfisáhættuna og geri það að verkum að við getum verið aðeins rórri þegar frumvarpið fer héðan frá Alþingi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir mjög yfirgripsmikla ræðu. Hún kom víða við en það var eitt atriði sem ég hjó eftir. Ég nefndi það reyndar um haustið 2008 að það þyrfti að stofna einn sjóð um alla Evrópu og hann ætti að hafa heimild til þess að fylgjast með vexti og ávöxtun í einstökum innstæðum þannig að hann gæti stöðvað of mikinn vöxt. Svo þyrftu innstæður að hafa forgang í þrotabúum. Þetta yrði sem sagt sjóður um allt Evrópusambandið eða jafnvel heiminn eins og hv. þingmaður nefndi. Spurning mín er sú hvort við gætum byrjað á Norðurlöndunum. Ég nefndi það við forseta Norðurlandaráðs, hv. þm. Helga Hjörvar, hvort það hefði verið skoðað að Ísland myndaði innlánstryggingarkerfi með Norðurlöndunum. Það mundi strax dreifa áhættu okkar. Svo fannst mér líka mjög athyglisvert hjá hv. þingmanni það sem hann nefndi um að tryggja bara krónur, það hugnast mér betur. Ríkið getur endalaust gefið út skuldabréf í krónum og selt þau þeim sem eiga kröfu, ríkið gæti bundið féð á móti þannig að það mundi ekki valda verðbólgu. Ég spyr hv. þingmann: Hyggst hann flytja breytingartillögu við frumvarpið um að eingöngu séu tryggðir reikningar í krónum, þ.e. að tryggingin sé fólgin í krónum? Svo velti ég fyrir mér þeim rökum að svona innlánstryggingarsjóður mundi ná um allan heiminn. Það er í mínum huga mjög svipað því að menn hafi stofnað Alþjóðagjaldeyrissjóðinn til að hjálpa einstökum löndum, svona sjóður gæti eiginlega 

Virðulegi forseti. Eitt af því sem ég velti fyrir mér þegar ég vann þetta nefndarálit var hvort ástæða væri til að leggja fram breytingartillögu sem takmarkaði trygginguna við innstæðu í íslenskum krónum og einnig hvernig ætti að útfæra þetta til að tryggja að við gætum einhvern veginn takmarkað þessa gengisáhættu. Ég veit að hv. þm. Pétur Blöndal hefur einmitt mikið velt fyrir sér gengisáhættunni sem er t.d. fólgin í Icesave-samningunum. Ég veit líka að þeir nefndarmenn sem sátu í rannsóknarnefnd Alþingis höfðu mjög miklar áhyggjur af þeirri gengisáhættu sem væri fólgin í þessu fyrirkomulagi tilskipunar frá Evrópusambandinu. Þegar maður horfir síðan á það að af þessum fjórum Norðurlandaþjóðum sem eru frændþjóðir okkar og nágrannar eru þrjár þeirra enn þá með sína eigin mynt, bara Finnar hafa tekið upp evruna. Það er eitt af því sem maður teldi kannski að þau ættu að velta fyrir sér, hvernig þau geta tryggt sig gagnvart gengisáhættu. Hins vegar veit ég líka að þar eru menn mjög brenndir af þeirri bankakreppu sem þeir fóru í gegnum fyrir 20–25 árum. Ég er ekki viss um að þeir mundu telja, eins og ég fór í gegnum í framsögu minni, mjög aðlaðandi að stofna sameiginlegan innstæðutryggingarsjóð með Íslandi. Ég tel hins vegar að þau lönd sem eru að einhverju leyti í samstarfi við Evrópusambandið og þurfa að vinna undir þessum skilyrðum ættu svo sannarlega að skoða það að vinna saman til að draga sem mest úr þeirri áhættu sem tengist myntinni. Ég mun í seinna andsvari mínu svara spurningunni 

Frú forseti. Nú kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans sú furðulega forsenda að það sé ríkisábyrgð á innstæðum á Íslandi og þá er vísað til ummæla vissra ráðherra sem að sjálfsögðu skuldbinda ekki ríkissjóð vegna ákvæðis í stjórnarskránni. Nú vil ég spyrja hv. þingmann: Getur verið að hann sé sammála þeirri forsendu sem leiðir til þeirrar nauðhyggju hjá hv. meiri hluta, og hæstv. ríkisstjórn líka, að menn séu þegar komnir með ríkisábyrgð - sem er rangt - og það leiði til þess að menn þurfi að setja ný lög og skilgreina hana og þrengja? Það er mjög hættulegt að vera með ranga forsendu fyrir ákvörðun sinni. Ég spyr hv. þingmann: Er hann sammála þessu? Nú erum við nýbúin að lenda í ógurlegum vandamálum út af Icesave, út af því að sumir telja að okkur beri skylda til að borga það. Lagt er til að skattgreiðendur greiði þetta. Þjóðin greiðir reyndar um það atkvæði 9. apríl. Hvað segir hv. þingmaður um þá stöðu? Getur hún ekki jafnvel komið upp miðað við þær hugleiðingar sem hv. þingmaður er með?

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir spurningarnar. Þær eru að vísu svo umfangsmiklar að við þyrftum að fara í nokkur andsvör í viðbót ef ég ætti að geta svarað þeim. Ég ætla hins vegar aðeins að fá að renna í gegnum spurninguna úr fyrra andsvari hv. þm. Péturs Blöndals sem varðar forganginn hjá innstæðum við þrot. Nú var verið að flytja mál þar sem einmitt var fjallað um þær breytingar sem voru gerðar á forganginum fyrir íslenskum dómstólum. Það var nefnt að sá forgangur sem hefur verið settur hér á þekktist hvergi. Fyrirkomulagið í Bandaríkjunum er þannig að bandaríski innstæðutryggingarsjóðurinn hefur mjög miklar valdheimildir til þess að færa innstæður úr bankanum sem er í erfiðleikum og yfir í annan banka og taka þar eignir út úr gamla bankanum sem tryggingar fyrir innstæðunum. Maður getur ekki skilið þetta öðruvísi en svo að það sé ákveðinn forgangur við þrot banka í Bandaríkjunum af því að þeir eru líka með, sem er mjög áhugavert, mjög öfluga greiningar- og eftirlitsdeild innan bandaríska innstæðutryggingarsjóðsins. Hún fylgist mjög náið með því sem er að gerast innan einstakra banka og síðan er hægt að sjá upplýsingar um það á vefsíðunni, ekki um stöðu einstakra banka heldur áætlun um hversu margir bankar munu lenda í erfiðleikum á næstu mánuðum. Sjóðurinn virðist hafa mjög góða yfirsýn yfir það nákvæmlega hvernig staðan er í hverjum banka fyrir sig. Þar af leiðandi er hann mjög fljótur að bregðast við erfiðleikum til að tryggja að fólk geti nálgast innstæðurnar sínar  Varðandi spurninguna um Icesave og ríkisábyrgðina 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að virða tímamörk og stöðva ræðu sína þegar forseti slær í bjöllu.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir málefnalega ræðu þar sem hún fer yfir það sem hún hefur við frumvarpið að athuga, bæði kost þess en kannski aðallega löst. Ég geri ekki athugasemd við það að menn hafi áhyggjur af því að þessi sjóður sem slíkur sé hin eina endanlega lausn á þeim vanda sem við okkur blasir. Ég fór reyndar yfir það í ræðu minni að ég tel að þetta sé einungis einn hlekkur í þeirri varnarkeðju sem við þurfum að byggja um fjármálakerfi okkar; og mikilvægt að menn séu ekki að reisa væntingar sem þessi sjóður getur ekki staðið undir einn og sér. Mig langaði að spyrja út í samhengi tveggja tillagna sem hv. þingmaður leggur til í áliti sínu. Það lýtur að hugmyndinni um að setja annars vegar hámark á það hversu hátt hlutfall innlána getur verið hjá einni innlánsstofnun og hins vegar að aðskilja starfsemi viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hefur ekki áhyggjur af því að ef slíkur aðskilnaður færi fram milli viðskiptabanka og fjárfestingarbanka mundi áhætta innstæðutryggingarsjóðsins aukast því að þá liggur fyrir að hlutfall innstæðna af heildarfjármögnun viðkomandi innlánsstofnunar mundi hækka. Ég fæ ekki betur séð en það hefði þær afleiðingar að áhættan fyrir innstæðutryggingarsjóðinn væri meiri fyrir vikið en ekki minni.

Virðulegi forseti. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að viðskiptabankar geti fjármagnað sig með því að taka lán. Innlán eru náttúrlega ekkert annað en lán sem sparifjáreigendur eru að lána bankanum. Það sem þarna er hins vegar verið að tala um er að verið sé að horfa til hefðbundinnar viðskiptabankastarfsemi, og þá innlán og útlán til einstaklinga og fyrirtækja, en ekki rekstrar verðbréfasjóða og annarrar áhættutengdrar starfsemi sem felst þá í því að reka fjárfestingarbanka. Ef við horfum til sögunnar í Bandaríkjunum þá var það ekkert vandamál að mínu mati að bankar eins og Goldman Sachs og Morgan Stanley voru fyrst og fremst fjárfestingarbankar en aðrir bankar sem voru í hefðbundinni viðskiptabankastarfsemi voru að lána til að fólk gæti keypt sér húsnæði eða startað litlum fyrirtækjum, þannig að takmörkin liggja þar. Það sem mundi þá snerta starfsemi viðskiptabanka væri það að ef við setjum hámark á það hversu mikið þeir geta skuldsett sig, upp á það að taka lán fyrir utan þessi hefðbundnu innlán - og það var líka þekkt í Glass-Steagall löggjöfinni sem ég nefndi í ræðu minni. Ég mæli eindregið með því að hver einasti þingmaður, og ekki bara í viðskiptanefnd, horfi á myndina The Inside Job , heimildarmyndina sem fékk Óskarsverðlaunin, sem fjallar einmitt um það hvernig jafnt og þétt var dregið úr öllum hömlum, dregið úr öllum takmörkunum í starfsemi banka, hvernig þessi lög varðandi aðskilnað viðskiptabanka og fjárfestingarbanka voru afnumin og þar með var áhættan innan bandaríska bankakerfisins margfölduð.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu menntamálanefndar um eflingu skapandi greina en nefndin er einhuga í tillöguflutningi þessum sem lýtur að því að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra verði falið að koma á formlegum samráðsvettvangi með aðild fulltrúa allra stjórnmálaflokka á þingi, iðnaðarmálaráðuneytis, menntamálaráðuneytis og fulltrúa skapandi greina. Verkefni þessa hóps verði að ræða starfsumhverfi þessarar atvinnugreinar og móta tillögur um hvernig styrkja megi stöðu hennar enn frekar í íslensku atvinnulífi. Kveikjan að tillögunni er rannsókn sem staðið hefur yfir undanfarna mánuði á hagrænum áhrifum skapandi greina hér á landi en fyrstu niðurstöður þeirrar rannsóknar benda til að skapandi greinar séu þegar orðin fjölmenn og afar burðug atvinnugrein í landi okkar þó að það hafi sannarlega ekki farið hátt í umræðum um atvinnumál fram að þessu. Bráðabirgðaniðurstöður þessarar rannsóknar sýna að heildarvelta skapandi greina nam 191 milljarði kr. árið 2009. Þar af var virðisaukaskattsskyld velta 165 milljarðar. Til samanburðar má nefna að velta skapandi greina var talsvert meiri en samanlögð velta í landbúnaði og fiskveiðum, nokkru hærri en í byggingariðnaði og litlu minni en í málmframleiðslu í landinu. Ársverk í skapandi greinum voru alls um 9.400 á árinu 2009 en það svarar til tæplega 6.000 af heildarfjölda á vinnumarkaði. Í rannsókninni er gerð tilraun til að flokka skapandi greinar og rétt að fara nokkrum orðum um þær því að hér er á ferð nýlegt hugtak í þjóðfélagsumræðunni. Þarna eru undir það sem við mundum kalla listir og menningu, bæði svokallaðar sviðslistir, tónlist, leikhús, dans o.s.frv.; sjónlistir, þ.e. arkitektúr, hönnun, myndlist, handverk o.s.frv.; bækur og útgáfa en undir þann flokk falla bókmenntir, fjölmiðlun, bókasöfn, gagnavarsla og þar fram eftir götunum; það sem lýtur að fjölmiðlaumhverfinu, sjónvarp, útvarp, kvikmyndir, tónlistarupptökur, auglýsingar, og nýmiðlar, þ.e. netið, leikjaiðnaðurinn, samskiptaforrit o.s.frv. Þessu til viðbótar er flokkað með skapandi greinum í rannsókninni það sem er kallað einu nafni menningararfur og á þá við um safnaflóruna í landinu, byggingar, gagnavörslu, hefðir, venjur, sögur og siði og loks þann hluta ferðaþjónustu sem hefur snertifleti við listir, menningu og afþreyingu. Í framhaldi af þessum bráðabirgðaniðurstöðum - en rétt er að geta þess að endanleg skýrsla með heildarniðurstöðum er væntanleg í vor - hefur iðnaðarráðuneytið ákveðið að leggja 4 millj. kr. í framhaldsrannsókn sem mun fyrst og fremst beinast að því að skoða hvernig stoðkerfi atvinnulífsins í landinu getur komið til móts við þarfir skapandi greina með sem árangursríkustum hætti. Þá verður áhersla lögð á skapandi greinar og hugverkageirann við úthlutanir á atvinnuþróunarstyrkjum. Þess má geta að ríkisstjórnin hefur að frumkvæði hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sett á fót starfshóp sem hefur það verkefni að meta hvernig bæta megi starfsumhverfi skapandi greina og nýta þau tækifæri sem til eru til frekari stuðnings við greinina. Þessi hópur er skipaður fulltrúum samráðsvettvangs skapandi greina og fimm ráðuneyta og á að skila niðurstöðum fyrir 1. maí nk. Með þeirri tillögu sem hér er lögð fram af hv. menntamálanefnd er lagt til að stofnaður verði enn breiðari vettvangur með fulltrúum sem flestra skapandi greina og fulltrúum allra stjórnmálaflokka og sá vettvangur muni taka við þessum fyrstu niðurstöðum samráðshóps ríkisstjórnarinnar, ræða þær og útfæra í smáatriðum auk þess að leggja fram sínar eigin tillögur. Þar verður meðal annars undirstaða skapandi greina á Íslandi; metin þörf fyrir breyttar áherslur í opinberum stuðningi við þennan geira atvinnulífsins, lagt mat á forsendur, ráðstöfun og eftirlit með opinberum fjárveitingum til málaflokksins, auk þess að leggja fram og útfæra tillögur sem geta stuðlað að fjölgun starfa, frekari menntaúrræðum og aukinni nýsköpun innan skapandi greina á Íslandi. Virðulegi forseti. Íslenskt atvinnulíf hefur í gegnum áratugina einkennst af einhæfni og á síðustu áratugum ákveðinni oftrú á töfralausnir. Það eimir því miður enn eftir af þeirri orðræðu því að opinber umræða um atvinnumál á Íslandi hverfist enn að mjög miklu leyti um fáar og stórar lausnir eins og álver - hvort álver rísi í Helguvík eða á Bakka svo dæmi séu tekin, hvaða virkjanir þurfi að reisa til að knýja næstu stóriðjuver o.s.frv. Á meðan vaxa aðrar greinar úr grasi sem kalla ekki á hagnýtingu náttúruauðlinda en þurfa fyrst og fremst á því að halda að í landinu sé efnahagsumhverfi í góðu jafnvægi, hér sé stöðugur gjaldmiðill, hér séu tiltölulega lágir vextir og verðbólga og almennt stoðkerfi við nýsköpun sé öflugt. Skapandi greinar eru atvinnugreinar af þessu tagi sem hafa mikla vaxtarmöguleika og ég fagna því sérstaklega að í þinginu hafi skapast þverpólitísk samstaða um að skoða með opnum huga leiðir til að virkja þessa atvinnugrein til enn frekari dáða. Ég legg að lokum til, í ljósi þess að menntamálanefnd stendur sameinuð að þessari tillögu, að málinu verði ekki vísað aftur til nefndar en verði þess í stað vísað beint til síðari umr.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu menntamálanefndar Alþingis þess efnis að mennta- og menningarmálaráðherra verði falið að láta vinna óháða heildarúttekt á ráðstöfun opinberra fjárveitinga til starfsemi æskulýðs- og ungmennasamtaka á Íslandi. Ég vek athygli á því að menntamálanefnd stendur einhuga að baki þessum tillöguflutningi og tilefnið er erindi sem nefndinni barst frá Landssambandi æskulýðsfélaga í fyrrahaust í aðdraganda að gerð fjárlaga fyrir yfirstandandi ár. Þar komu fram þau sjónarmið að hlutur ungs fólk í stefnumótun og fjárveitingum í þessum málaflokki sé rýrari en efni standa til og að við Íslendingar stöndum þar frændþjóðum okkar annars staðar á Norðurlöndum talsvert að baki. Í 3. gr. æskulýðslaga, nr. 70/2007, kemur fram að ríki og sveitarfélög skuli stuðla að því að ungt fólk eigi þess kost að starfa að æskulýðsmálum við sem fjölbreyttust skilyrði. Talsverðu fjármagni er á ári hverju varið til æskulýðsmála á Íslandi en framlög til málaflokksins nema 194 millj. kr. á fjárlögum þessa árs. Þeir fjármunir skiptast með þeim hætti að nærri 9 kr. af hverjum 10, nánar tiltekið 87%, renna til þriggja aðila, þ.e. Ungmennafélags Íslands, skátahreyfingarinnar og KFUM og KFUK. Enginn vafi er á því að þessir aðilar vinna afar mikilvægt starf í okkar samfélagi. Hins vegar er skortur á heildstæðum upplýsingum um það hvernig fjármagni þessara aðila og annarra sem njóta opinberra fjárveitinga til æskulýðsmála er varið og hve mikið skilar sér í eiginlegri þátttöku ungs fólks. Nú á tímum mikils atvinnuleysis og niðurskurðar má teljast eðlilegt að skoðað sé hvernig fjármagni er varið og sérstaklega þegar litið er til þess hlutverks sem æskulýðsstarf getur haft við að koma í veg fyrir óæskileg langtímaáhrif á ungt fólk án atvinnu. Virðulegi forseti. Um helmingur heimsbyggðarinnar er fólk undir 29 ára aldri. Hér á landi er ungt fólk á aldrinum 15–29 ára um fimmtungur landsmanna. Þessi hópur þarf að hafa tækifæri til að taka þátt í stefnumörkun á þeim sviðum samfélagsins þar sem hagsmunir ungs fólks eru í húfi. Mikilvægt er að leita leiða til að virkja ungt fólk í auknum mæli við mótun stefnu í æskulýðsmálum. Þá er brýnt að beita þarfagreiningu til grundvallar allri stefnumótun og ráðstöfun fjárveitinga í þessum málaflokki. Menntamálanefnd leggur til að í úttekt á starfsemi æskulýðssamtaka á Íslandi verði birt yfirlit yfir þróun fjárveitinga til slíkra samtaka og ráðstöfun þeirra undanfarinn áratug. Þar komi m.a. fram hvaða félög starfa að æskulýðsmálum á Íslandi, á hvaða svæðum og hvernig fjárveitingar ríkisins hafa skipst á milli þeirra á undanförnum árum. Veitt verði yfirlit yfir hlutfallslega skiptingu fjármuna milli skrifstofu- og stjórnunarkostnaðar annars vegar og framlaga til verkefna sem nýtast ungmennum beint hins vegar. Upplýst verði hver sé hlutur ungs fólks, greint eftir kynjum þar sem kostur er, í stefnumótun og ákvarðanatöku viðkomandi samtaka og hvernig mati á árangri af starfi samtakanna sé háttað. Að lokum leggur nefndin til að þessar upplýsingar verði bornar saman við tilhögun, starfsemi og fjármögnun æskulýðssamtaka annars staðar á Norðurlöndum. Nefndin leggur til að niðurstöður úttektarinnar verði nýttar við stefnumótun stjórnvalda í æskulýðsmálum og liggi fyrir eigi síðar en 1. september 2011. Virðulegi forseti. Þessi tillaga er sett fram í því skyni að draga saman á einn stað upplýsingar um hvernig staðið er að skipan og framkvæmd æskulýðsmála í landinu. Það má líta á þessa tillögu sem viljayfirlýsingu þingsins um að beita sér á uppbyggilegan hátt í stefnumótun um málefni ungs fólks á Íslandi og viðleitni til að ganga úr skugga um réttmæti ábendinga þess efnis að ekki sé nægilega gætt að því að virkja krafta, hugmyndir og tillögur ungs fólks við mótun framtíðarstefnu í þessum málaflokki. Ég held að engum manni dytti í hug að móta stefnu í málefnum eldri borgara án þess að hafa þar náið samráð við forsvarsmenn eldri borgara. Á sama hátt hljótum við að vera sammála um að það er nauðsynlegt að ungt fólk á Íslandi hafi skýrt og viðurkennt hlutverk þegar kemur að mótun stefnu í æskulýðsmálum. Höfum í huga að ungt fólk hefur snertifleti og aðkomu að flestum málaflokkum sem snerta menntamál, velferðarmál og efnahagsmál í landinu, hvort sem litið er til Lánasjóðs íslenskra námsmanna, vinnumarkaðsmála, atvinnusköpunar eða tómstundastarfs. Það er ekki óeðlileg krafa æskulýðssamtaka í landinu að ungt fólk eigi sína fulltrúa þegar stefna er mótuð í þessum málaflokkum og öðrum sem tengjast beint ungu fólki. Virðulegi forseti. Eðlilegt er að fara vel í gegnum löggjöfina um æskulýðsmál á komandi mánuðum og meta hversu vel lögin þjóna ungu fólki í landinu í reynd. Þar þarf að skoða sömuleiðis hlut Æskulýðsráðs og Æskulýðssjóðs, greina og meta uppbyggingu þeirra eininga og bæta úr þeim ágöllum sem þar kunna að birtast okkur. Mikilvægt er að skoða erlendar fyrirmyndir þegar við metum íslenska löggjöf og það er t.d. athyglisvert að í Danmörku er ekki um að ræða sérstaka löggjöf um æskulýðsmál, en hins vegar er áhersla lögð á löggjöf um frjáls félagasamtök og fræðslustarf fyrir ungt fólk. Að öðru leyti vil ég spara mér ályktanir þangað til niðurstöður þeirrar úttektar sem nefndin leggur til að verði ráðist í liggja fyrir, en vil að lokum hnykkja á þeim skilningi nefndarinnar að framkvæmd þessa verkefnis verði falin óháðum aðila utan ráðuneytis sem ekki hafi neinna hagsmuna að gæta að verkefninu. Þar koma ýmsir aðilar til greina. Nærtækt væri að leita þar til Ríkisendurskoðunar en einnig kæmi vel til greina að leita liðsinnis utanaðkomandi sérfræðinga, t.d. úr háskólasamfélaginu. Að þessu loknu legg ég til að ályktuninni verði vísað til síðari umr. og hv. menntamálanefndar.