Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (StgrSt) : Þau tíðkast nú hin breiðu spjótin. Enn hefur Ægir lagt að velli flokk íslenzkra sjómanna, - sjómenn, er voru að gegna skyldustörfum fyrir land sitt og þjóð. Í vestanfárviðri því, sem geisaði um síðustu helgi fórst vélbáturinn Jón Magnússon frá Hafnarfirði með 6 manna áhöfn. Í sama ofviðri tók mann út af vélbátnum Fylki frá Akranesi. Hér hafa því fallið í valinn fyrir hamförum náttúrunnar sjö vaskir úrvalssjómenn á bezta aldri, menn, sem voru að vinna að einhverjum allra mikilvægustu störfum þjóðfélagsins. Slíkt er mikil blóðtaka fyrir fámenna þjóð og vekur harm og söknuð í huga hvers manns. Mestur missir og sárastur söknuður er kveðinn að nánustu aðstandendum. Vér flytjum þeim öllum alúðarfyllstu hluttekningarkveðjur, jafnframt því sem vér þökkum hinum föllnu hetjum störf þeirra. Má ég biðja háttvirta alþingismenn að rísa úr sætum í virðingar- og þakklætisskyni við hina látnu sjómenn. - 
            



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja þessa þáltill., og þarf ég ekki að fara um hana mörgum orðum og get vísað til þess, sem um þetta mál segir í meðfylgjandi grg. Þó skal ég aðeins skýra nokkuð efni hennar og af hvaða ástæðum ég hreyfi þessu máli. Eins og vikið er að í grg., mun rafveita ríkisins hafa ætlað sér að leggja leiðslur um byggðir landsins með öðrum hætti en upphaflega var hugsað; a. m. k. er það alveg víst, að um það leyti sem löggjöf um þetta var sett á Alþingi, þá var gengið út frá því sem gefnu, að leiðslurnar, hvort sem þar væri um að ræða háspennu eða lágspennu, yrðu gerðar með þeim hætti, að búendur í sveitum gætu þegar frá byrjun haft raforkunnar full not. Nú hefur komið til orða að leggja heim á bæina svokallað einfasa kerfi og jafnvel verið hafizt eitthvað handa um það. En þessu er svo háttað, að þurfi menn á mikilli orku að halda, þá nægja tæpast þeir einfasa hreyflar, sem völ er á, og mun þurfa tvo í stað eins undir mörgum kringumstæðum. Nú eru einfasa hreyflar dýrari en þrífasa hreyflar, og mundi þetta skapa búendum mjög aukinn kostnað. Ég skal játa, að ég hef sjálfur enga sérþekkingu á þessum málum, en ég hef ráðfært mig við kunnáttumenn í þessum málum og spurzt ýtarlega fyrir um þetta, og þeim kemur öllum saman um, að þetta sé óhyggileg ráðstöfun, því að í þeim tilfellum, þar sem þörf sé mikillar orku, muni þurfa að breyta kerfinu og bæta linum við það og gera það að þrífasa kerfi í stað einfasa kerfis. Liggur þá í augum uppi, að því yrði samfara miklu meiri kostnaður, heldur en ef svo hefði verið um hnútana búið frá upphafi. Til venjulegrar heimilisnotkunar nægir þetta kerfi, sem nú er fyrirhugað. En bændur um mikinn hluta landsins hafa nú mikinn áhuga fyrir því að koma sér upp súgþurrkunartækjum til þess að draga úr þeirri miklu hættu, sem óþurrkunum er samfara, er oft leika landbúnaðinn grátt. En til þessarar sérstöku starfsemi þarf mikinn straum, þar sem um stórar hlöður er að ræða, og með tilliti til súgþurrkunar er stöðugt verið að stækka þær til þess að hennar verði sem fyllst not. Þá þarf sterka hreyfla til þess að hreyfa blásarana - allt upp í 15 hestöfl; en af einfasa gerð er erfitt að fá slík tæki, þar sem þau eru aðallega framleidd í Ameríku. Ég held þess vegna, að allra hluta vegna væri æskilegt að hafa þá gerð á þessu þegar í upphafi, að það geti orðið til frambúðar og menn þurfi ekki að leggja í stórkostlegan aukakostnað vegna breytinga síðar. Bændum er þetta svo mikið alvörumál, að þeir munu verða ófúsir á að taka orkuna, ef þeir geta búizt við, að hún komi ekki að fullu gagni til þessara hluta. Mér dettur ekki í hug, að þeim, sem ákváðu þetta nú, gangi neitt misjafnt til, heldur munu þeir aðeins hafa ætlað að lækka nokkuð stofnkostnað með þessu móti. En það hefnir sín fljótlega og verður bara dýrara, og þannig má ekki til takast um mál, sem grípur jafnósegjanlega mikið inn í líf fólksins í landinu. Þá vil ég minnast á annað atriði, sem ekki snertir þessa till. þó beinlínis, en það er þetta, að sú orka, sem notuð hefur verið til súgþurrkunar hér, hefur verið seld með ljósaverði, eða fyrir 25–30 aura kw. Munu þess engin dæmi finnast annars staðar. En þetta veit ég t. d. um að tveimur bændum hefur verið gert að greiða, eða 25 aura á kw. í sumar og þar áður 30 aura. - Slíkt nær vitaskuld engri átt; og vildi ég benda á þetta, enda þótt hér sé um framkvæmdaratriði en ekki löggjafaratriði að ræða. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta. Ég vænti þess, að Alþingi taki á þessu máli með góðvild og af fullum skilningi. Hér eiga margir hlut að máli nú þegar og vonandi verða þeir þó enn fleiri síðar. Er það að lokum tillaga mín, að þessu máli verði að umræðum loknum vísað til allshn., og vænti ég þess, að hún taki því af fullum skilningi og afgreiði það eins fljótt og hægt er.



Herra forseti. Það er rétt, sem hv. flm. tók fram, að bændur hafa áhyggjur af þeim ákvörðunum, sem teknar hafa verið um einfasa kerfið. Þeir hafa heyrt, að tækin væru dýrari, en þrífasa tækin, sem reiknað var með í fyrstu. Ég verð að viðurkenna, að fullar upplýsingar hafa ekki komið enn um þetta mál, svo að hægt sé að skera úr með vissu um það, hvað rétt sé. En þessi till. gæti greitt fyrir því, að svar kæmi fljótt og ákveðið. Og vitaskuld væri ekkert vit í því að leggja einfasa kerfi, ef það reyndist dýrara, en þrífasa kerfi. En það, sem gefur tilefni til að efast um, að samþykkja beri till. eins og hún er orðuð, er t. d. sú staðreynd, að í Bandaríkjunum er einungis einfasa kerfi. Ég hef oft átt tal við verkfræðinga rafmagnsveitna ríkisins og beðið þá að athuga nákvæmlega þetta mál og gefa um það glögga skýrslu, og vænti ég svars um það fljótlega. Rafmagnsveitustjórinn, hr. Eiríkur Briem, hefur sagt mér, að einfasa kerfið væri hægt að fá í Englandi með stuttum fyrirvara. Hér í grg. er helzt talað um Bandaríkin. Þetta verður að liggja alveg skýrt og skorinort fyrir, því að ef það fæst aðeins frá Ameríku, þá mundu dollaravandræðin hindra framkvæmdir. Enn fremur verður svo að skera alveg úr um það, hvor tegundin er dýrari. Einfasa kerfið er mun ódýrara að leggja út um sveitir. Og vitanlega ættu bændur að njóta þess í heimtaugargjöldum, ef þeir fá það. Þessi till. verður vitanlega send Rafmagnseftirliti ríkisins til umsagnar, og ætti þá að koma skýrt svar við þessum spurningum. Það er sannleikur, að bændur í sveitum eru óánægðir með einfasa línurnar, því að þeir hafa fengið þær upplýsingar, að þær séu dýrari og með þeim fáist ekki full raforka. Það er þó vitanlega vel hægt að hafa súgþurrkun, ef einfasa hreyflarnir eru nógu stórir, en það er sagt, að þeir séu bara miklu dýrari. Ég tek undir það með hv. flm. og lýsi því sem minni skoðun og ósk, að nauðsyn sé á, að súgþurrkun verði sem útbreiddust og þannig verði um búið, að raforkuna megi nota til þess að knýja hreyflana, sem notaðir eru við hana. Verði súgþurrkun almenn, verður að fá raforkuna ódýrari, en á næturtaxta. Hún fer fram þegar eftirspurnin á raforku er lítil, og ætti hún því að fást ódýr. Mun þá verða hagnaður af því að selja raforku til súgþurrkunar, t. d. miðað við gildandi taxta, og munu rafmagnsveiturnar sjá sér hag í því. - Ég vil svo láta ánægju mína í ljós, að þáltill. þessi er komin fram, þótt það verði að vera hinir tæknilegu ráðunautar, er segja munu mest í málinu. Alþ. hlýtur að gæta þess, er þeir leggja fram, og ég held, að skýrsla Eiríks Briems verði til að leiða hið sanna fram. Þurfa bændur þá eigi að óttast, að á þeim verði níðzt. - Ég endurtek svo, að komi það á daginn, að skýrslan leiði í ljós, að óhagstætt sé fyrir bændur að fá einfasa línur, þá verð ég á móti því. En verði hægt að leiða raforku á einfasa línum heim á þrjá bæi með sama kostnaði og heim á tvo á þrífasa línum og hún verði eigi dýrari þannig en með þrífasa kerfinu, mun ég halda mér við einfasa kerfið. Ég hef eigi fengið skýringu á því, að Bandaríkjamenn vilji níðast á bændum með því að nota einfasa línur. En bezt mun vera að fullyrða ekkert um þessa hluti, fyrr en álit sérfræðinganna kemur.



Herra forseti. Mér hefur skilizt á því, sem ég hef heyrt, að hér sé um það að ræða í þessu máli, hvort eigi heldur að hraða því, að rafmagn komist heim á sem flesta bæi, með því að nota einfasa línur eða þrífasa, þótt stofnkostnaðurinn verði þá hærri. Orsök þess, að ég tek nú til máls, er sú, að ég vil beina því til hv. n., hvort hún vilji ekki afla sér nákvæmrar áætlunar um það, hvað tæki til heimilisþarfa kosti með einfasa kerfinu og hvað með þrífasa kerfinu, varðandi stofnkostnað. Þennan samanburð er auðvelt að fá. Maður þarf að vita verðmismuninn til þess að geta gert samanburðinn. Svo er annað: á hve marga bæi má koma einfasa kerfi og hve marga þrífasa, eða á hvað marga bæi má t. d. koma rafmagni fyrir 100.000 kr. með hvoru fasa kerfinu fyrir sig. Ég óska eftir, að n. útvegi samanburð á þessu tvennu. Það er búið að senda menn til Ameríku og Englands til að athuga þetta. Eru þeir komnir heim, og getur n. fengið þennan samanburð hjá þeim.



Herra forseti. Þetta verða aðeins örfá orð. Ég þakka þeim hv. þm., sem látið hafa til sín heyra: hv. 2. þm. Rang. og hv. 1. þm. N-M. Báðir hafa þeir tekið málinu vel. En það, sem ég vildi víkja að í ræðu hv. 2. þm. Rang., sem talaði þó vingjarnlega um þetta, er í sambandi við samanburð á Bandaríkjunum og hjá okkur. Þetta ber að athuga. Hér stendur öðruvísi á. Fyrst og fremst er það, að tækin, sem notuð eru í Ameríku, eru framleidd í því landi. Leiðslurnar þurfa ekki að vera eins öruggar þar og hjá okkur vegna veðráttunnar. Þar eru meiri staðviðri og ekki eins stormasamt og hér á landi. Aðstaða þess þjóðlands er svo allt önnur, að sjálfsagt er að taka allt til greina, svo að samanburður kemur varla til mála. Ég segi ekki, að eigi sé unnt að fá einfasa hreyfla í nágrannalöndum okkar, en framleiðslan á þeim er lítil hér í álfu, þótt hún sé mikil í Ameríku. En vitaskuld mundu verksmiðjur framleiða þá í Englandi skv. pöntun. Hitt er annað mál, að einfasa hreyflar eru dýrari, en hinir. Hef ég það úr opinberum skýrslum og frá kunnáttumönnum, og mun það nema um 30–40%. - Annað er það ekki, sem máli skiptir. Ég vil svo mega vona varðandi tilhögunina á framkvæmd þessara hluta, að hún sé til frambúðar. Það er betra að bíða um stund, en framkvæmdinni verði svo flýtt, að endurbæta verði allt kerfið innan skamms, sem þá mun verða margfalt dýrara.