Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Ólafur G. Einarsson, formaður þingflokks Sjálfstfl., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem Ragnhildur Helgadóttir, 3. þm. Reykv., er erlendis og getur því ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér að hennar beiðni með vísan í 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Sjálfstfl. í Reykjavík, Sólveig Pétursdóttir lögfræðingur, taki sæti á Alþingi í fjarveru hennar.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Óli Þ. Guðbjartsson, forseti Nd.`` Sólveig Pétursdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og er hún boðin velkomin til starfa. Þá hefur einnig borist eftirfarandi bréf: ,,Margrét Frímannsdóttir, 4. þm. Suðurl., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég vegna veikinda get ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Alþb. í Suðurlandskjördæmi, Ragnar Óskarsson kennari, taki sæti á Alþingi í forföllum mínum.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, hæstv. forseti. Jón Helgason, forseti Ed.`` Ragnar Óskarsson hefur áður tekið sæti á Alþingi á þessu kjörtímabili og er hann boðinn velkominn til starfa.

Flm. (Guðmundur G. Þórarinsson) Hæstv. forseti. Ég hef lagt fram till. til þál. um kynbótastöð fyrir eldislax. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta reisa og reka kynbótastöð fyrir eldislax.`` Þessi tillaga er afar brýn fyrir allt laxeldi á Íslandi, en laxeldi er þegar orðin afar mikilvæg grein hér á landi. Til þess að skýra það vil ég gjarnan nefna nokkrar tölur: Árið 1987 var framleiðsla á sláturlaxi á Íslandi um 530 tonn. Árið 1988, eða á síðasta ári, var framleiðsla á sláturlaxi um 1230 tonn á Íslandi, en heildarframleiðsla í laxeldi var álitin vera um þúsund milljónir kr. Á þessu ári er áætlað að framleiðsla á sláturlaxi geti numið um 4 þús. tonnum og þegar á árinu 1990 áætla menn að framleiðsla á sláturlaxi hér á landi verði um 9--10 þús. tonn. Það þýðir framleiðsluverðmæti upp á um 5 milljarða kr., eða sem svarar um 10% af útflutningsverðmætum sjávarafurða. Á árinu 1987 unnu 240 manns við fiskeldi. Á síðasta ári, árinu 1988, unnu 318 manns við fiskeldi á Íslandi og þessi tala fer vaxandi. Laxeldi er sú grein fiskeldis sem hraðast hefur vaxið á Íslandi. Það er enginn vafi á því að ef rétt er á málum haldið þá getur fiskeldi orðið mjög mikilvæg atvinnugrein hér á landi í framtíðinni. Það er erfitt að benda á atvinnugrein sem býr yfir jafnmiklum vaxtarmöguleikum og fiskeldið. Í því sambandi benda menn gjarnan til Norðmanna sem þegar hafa meiri tekjur af laxeldi en af þorskveiðum. Áætlanir Norðmanna benda til að laxeldi þeirra muni framleiða á þessu ári um 120 þús. tonn af eldislaxi, eða sem svarar til um 840 þús. tonna af þorski upp úr sjó, eða um tvisvar og hálfu sinnum meiri þorskveiðar en Íslendingar stunda að jafnaði. Þessi mikla fiskveiðiþjóð, Norðmenn, er því í þeirri stöðu að eldislax er mikilvægasta fiskitegund þeirra og áætlanir sýna að innan tiltölulega skamms tíma verða tekjur Norðmanna af fiskeldi þrisvar sinnum meiri en af öllum fiskveiðum þeirra samanlagt, þó að Norðmenn séu meðal mestu fiskveiðiþjóða heims. Þegar horft er á þessa þróun þurfa menn jafnframt að horfa til þess að á Íslandi eru einstæðir möguleikar til fiskeldis, bæði landfræðilegar aðstæður og annað sem þar kemur til, hráefni og aðföng. Möguleikarnir eru því gífurlegir ef rétt er á haldið. En Norðmenn, sem lengst eru komnir í fiskeldi, hafa stundað kynbætur á eldislaxi um 20 ára skeið. Sá eldislax sem Íslendingar nota að mestu eru villtir stofnar þar sem litlar sem engar kynbætur hafa átt sér stað. Norðmenn hafa lagt megináherslu á þrjú atriði í sínum kynbótum, þ.e. aukinn vaxtarhraða, síðbúinn kynþroska og aukna mótstöðu gegn sjúkdómum. Árangur þeirra á þessu tímabili í kynbótum virðist benda til að vaxtarhraða megi auka um 3--5% á ári. En 3% vaxtarhraðaaukning á ári þýðir vaxtarhraðaaukningu sem svarar til tvöföldunar á 24 árum. Það er alveg ljóst að með þessum aukna vaxtarhraða eykst samkeppnishæfni Norðmanna mjög en jafnframt vegna þess að þeim hefur tekist að fá fram laxastofna sem hafa síðbúinn kynþroska. Íslensku laxastofnarnir verða í stórum mæli kynþroska eftir eitt ár í sjó, eða allt að 70%. Það vita allir sem til þekkja lítillega að kynþroski hefur veruleg áhrif í eldinu. Fóðrið fer að mestu í að þroska hrogn og svil og gæði fisksins minnka. Þess vegna þarf að slátra fiskinum áður en hann kemst á kynþroskaskeið. Það hefur þess vegna gífurleg áhrif að geta náð fram stofnum sem verða seint kynþroska, vegna þess að vöxturinn verður meiri á tímaeiningu eftir því sem fiskurinn er stærri og verð á mörkuðum er háð þyngd laxins. Þ.e. þeim mun þyngri sem fiskurinn er þeim mun hærra verð fæst fyrir hvert kíló. Það er þess vegna afar brýnt ef Íslendingar eiga að ná að fóta sig í þessari grein að hér hefjist kynbætur á eldislaxi hið fyrsta þannig að unnt sé að kynbæta stofna til undaneldis. Þingmenn höggva vafalaust eftir því að hér er lagt til að íslenska ríkið reisi og reki kynbótastöð fyrir eldislax. Fyrir þeirri tillögu liggja nokkrar orsakir og skýringar. Í fyrsta lagi eru íslensku fiskeldisstöðvarnar allar mjög ungar að árum. Menn vita það hér að það tekur 3--3*y1/2*y ár frá því að hrogni er klakið þar til unnt er að slátra eldislaxi. Tíminn er þess vegna mjög langur í byrjun án tekna og fjárfestingar miklar. Stöðvarnar eru ungar og eru þess vegna með fullar hendur við þær fjárfestingar sem þær eru nú með. Hins vegar er tíminn mjög mikilvægur. Hvert ár sem líður tapast í þessum kynbótum. Það er því eðlilegast að ríkið komi inn sem hvati á þessu stigi, reisi og reki slíka kynbótastöð sem jafnframt væri hlutafélag þar sem eldisstöðvunum og öðrum aðilum væri heimilt og kleift að kaupa hlutabréfin og yfirtaka þennan rekstur á einhverjum tíma. Kynbætur eru þegar hafnar í Kollafirði á hafbeitarlaxi. Líffræðingar telja að þar sé um öðruvísi kynbætur að ræða vegna þess að þar er leitað að öðrum eiginleikum, þ.e. fyrst og fremst ratvísi, en auðvitað auknum vaxtarhraða líka. Kynbætur sem þar eru eiga þess vegna ekki samleið með beinum kynbótum á eldislaxi þó að um margt séu skyldar. Þeir sem að þessum kynbótum á hafbeitarlaxinum standa telja sig geta aukið arðsemi í hafbeit um 3--6% á ári með hærri endurheimtum og meiri meðalþunga á sláturlaxi. Kynbótastöð fyrir eldislax þarf að vera stödd nálægt sjó. Hún þarf að vera strandeldisstöð. Ég hef slegið því hér fram að strandlengjan við Þorlákshöfn kæmi mjög vel til greina í því sambandi. Slík stöð þarf að vera einangruð vegna sjúkdómahættu. Stofnfiskar yrðu þó fyrst og fremst fluttir til hennar í byrjun og stöðin þarf að vera í einangrun. Aðstaða í þessari stöð þarf að vera til klaks og til seiðaeldis. Þar þarf að vera unnt að geyma stofnfiska og þar þarf að vera hægt að sjá um eitthvert áframeldi, en mjög er unnt að draga úr fjárfestingu í slíkri stöð með því að gera ráð fyrir að seiðin séu síðan alin í nokkrum matfiskastöðvum áfram til sláturstærðar. Rými til eldis þyrfti því að vera takmarkað í sjálfri kynbótastöðinni. Kynbótastöðin gerði svo samning við eldisstöðvarnar um eldi á slíkum seiðum og þar færi síðan fram mæling á þroska fisksins og sláturþunga, athuganir á kynþroska hans og öðru slíku, og val væri framkvæmt í sjálfri stofnfiskastöðinni eftir þær athuganir sem þannig hefðu verið gerðar. Kynbótastöðin gæti síðan selt hrogn í framtíðinni. Reynsla Norðmanna er að þær kynbótastöðvar sem þeir hafa reist séu afar arðbær fyrirtæki. Sjálf skipulagningin á kynbótunum þarf helst að vera í höndum sérfræðinga hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins eins og til háttar á okkar landi nú. Sérfræðingar landbúnaðarins hafa þegar mikla reynslu í kynbótum og undirbúningurinn vegna kynbóta á hafbeitarlaxi mun koma að miklum notum við kynbótastöð fyrir eldislax. Eins og ég sagði áður tel ég að hér sé um mjög brýnt mál að ræða. Tíminn er að renna frá okkur. Við höfum þegar dregist nokkuð aftur úr í fiskeldi. Það er geysilega mikilvægt að þeir stofnar sem við erum með séu arðbærir og góðir. Það er þess vegna brýnt að reisa og reka kynbótastöð. En stöðvarnar eru sjálfar í bóndabeygju eftir sínar fjárfestingar og eru ekki færar um að ráðast í slíka fjárfestingu eins og er. Þess vegna er mælt með því hér að ríkið reisi og reki slíka stöð sem hlutafélag, sem fiskeldisstöðvarnar og samtök þeirra, tryggingafélög, fjárfestingarsjóðir og aðrir aðilar gætu síðan keypt. Framtíð fiskeldis á Íslandi veltur á því að vel sé að tilraunum og rannsóknum staðið. Hæstv. forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði till. vísað til hv. atvmn.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Ég tek aðeins til máls til að fagna því að þessi till. til þál. skuli fram komin. Ég efast að vísu um það að heppilegt sé að ríkið reki slíka tilraunastöð. Ég hef sagt það áður og segi enn að fiskirækt má aldrei styrkja. Þá held ég að illa mundi fyrir henni fara. Menn verða að ná saman eigin fé og taka áhættu ef vel á að farnast í þeim atvinnuvegi, eins og raunar öðrum. Þar með er auðvitað ekki sagt að ríkið eigi ekki að búa í haginn fyrir þessa atvinnugrein, þvert á móti. Eitt af því sem ríkið verður auðvitað að sinna eru sjúkdómavarnir, eftirlit með stöðvum o.s.frv. Það er ljóst að það getur ekki verið á annarra höndum en einhverra opinberra aðila. Raunar nefndi flm. það að um hlutafélag gæti orðið að ræða en það yrði rekið af ríkinu. Það held ég að sé rangt. Ég held að heppilegast væri að fiskeldismenn, og sjálfur er flm. einmitt formaður samtaka þeirra og veit manna best um þeirra erfiðleika og líka þann árangur sem þeir eru að ná, fiskeldismenn hefðu yfirstjórn slíkrar stöðvar. Ríkið mundi geta stundað þar einhverjar takmarkaðar tilraunir að sjálfsögðu eins og það raunar gerir nú þegar að því er lúðueldi varðar, úti á Reykjanesi í samstarfi við stöð í einkaeigu. Ég held hins vegar að þetta ætti ekki að vera ríkisrekið fyrirtæki heldur einmitt hlutafélag þar sem einstaklingar, bæði þeir sem nú stunda fiskeldi og aðrir sem hygðu gott til glóðarinnar, gætu orðið hluthafar. Till. fer væntanlega til nefndar og verður þar athuguð. Ég endurtek að ég fagna því að hún skuli fram komin. Í nefnd verður rætt um það fyrirkomulag sem á slíkum rekstri yrði. Þess er raunar að gæta að einkaaðilar hafa nú þegar, a.m.k. í einn áratug, stundað víðtækar kynbætur, en það tekur langan tíma að þær beri verulegan árangur. Ég sagði í áratug, það eru áratugir síðan áhugamenn byrjuðu að stunda kynbætur, í litlum mæli að vísu vegna vanefna. Ef menn bindast samtökum má ríkið gjarnan vera einhver aðili að þessu fyrirtæki, en ég endurtek að ég held að ríkið eigi ekki að reka það.

Flm. (Birgir Ísleifur Gunnarsson) Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um lengd skólaárs og samfelldan skóladag sem flutt er af þremur þingmönnum Sjálfstfl., þeim hv. þm. Ragnhildi Helgadóttur, 3. þm. Reykv., Þorsteini Pálssyni, 1. þm. Suðurl., auk mín. Till. er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að koma til framkvæmda eftirfarandi atriðum varðandi skólastarf í landinu. 1. Að gera sérstaka athugun á því hvers vegna skólaár sé styttra en 9 mánuðir á sumum stöðum á landinu og gera ráðstafanir til úrbóta þar sem ekki eru full rök fyrir styttra skólaári. 2. Að setja á fót starfshóp við hverja fræðsluskrifstofu landsins sem hafi það verkefni að vinna að því að koma á samfelldum skóladegi í öllum skólum fræðsluumdæmisins.`` Mér þykir rétt áður en ég vík efnislega að tillögunni að greina nokkuð frá aðdraganda hennar. Í stefnuyfirlýsingu og starfsáætlun ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar var ítarlega fjallað um fjölskyldu- og jafnréttismál. Þar segir m.a. að unnið verði að því að treysta stöðu fjölskyldunnar með markvissri fjölskyldustefnu, fyrst og fremst með velferð barna fyrir augum. Í ágúst 1987 skipaði Þorsteinn Pálsson, þáv. hæstv. forsrh., samstarfsnefnd ráðuneyta um fjölskyldumál, en í þeirri nefnd áttu sæti fulltrúar þeirra ráðuneyta sem þessi mál varða. Formaður var skipaður án tilnefningar Inga Jóna Þórðardóttir. Þessi nefnd skilaði í ágúst árið 1988 áfangaskýrslu þar sem fjallað var um skóla- og dagvistarmál. Helstu tillögur nefndarinnar um skólamál eru eftirfarandi: 1. Nefndin telur æskilegt markmið að allir grunnskólanemar njóti skólavistar a.m.k. 6 klukkustundir á dag. Þessu markmiði verði náð í fjórum áföngum þannig að skóladagur verði lengdur úr 22--35 stundum á viku í 30--36 stundir á viku. 2. Með skipulögðum aðgerðum innan fræðsluumdæmanna verði komið á skólaathvörfum þar til tillögur um lengingu skóladags verða komnar til framkvæmda. 3. Lokið verði við að koma á samfelldum skóladegi miðað við núverandi húsakost skólanna skólaárið 1989--1990. 4. Forskóladeildum við grunnskóla verði breytt þannig að allir njóti sama kennslustundafjölda óháð fjölda barna. 5. Skólaráð, sem í eigi sæti fulltrúi foreldra, starfi við hvern grunnskóla. 6. Fræðsluskrifstofur hafi yfirlit um starfsemi foreldra- og kennarafélaga. 7. Staða umsjónarkennara við 7.--9. bekk verði styrkt. 8. Kannað verði rækilega hvað valdi því að skólaár er enn víða styttra en 9 mánuðir. Þetta nál. var rætt í þingflokki Sjálfstfl. og niðurstaða varð sú að þingmenn flokksins hafa flutt þrjú þingmál þar sem fjallað er um og teknar upp tillögur nefndarinnar. Hv. 6. þm. Reykn. Salome Þorkelsdóttir hefur flutt frv. um þann þátt í nál. sem snertir samskipti foreldra og skóla, en það er reyndar byggt á eldra nál., þ.e. áliti nefndar sem Ragnhildur Helgadóttir, þáv. hæstv. menntmrh., skipaði árið 1983 um það efni sem þessi nefnd gerði síðan að sínum tillögum. Þá hafa nokkrir þingmenn Sjálfstfl. í Nd. flutt frv. sem snertir skóla og fræðsluskyldu 6 ára barna og lengingu skóladags. Það frv. er flutt á þskj. 90 og sem fylgiskjal með því frv. er þetta nál. birt í heild sem ég hef verið að vitna hér til, þ.e. um skóla- og dagvistarmál. Í þessari þáltill. er fjallað um atriði sem eru fyrst og fremst framkvæmdaatriði en krefjast ekki lagabreytinga. Fjallar annað atriðið um lengd skólaárs en hitt um skipulegar aðgerðir til að koma á samfelldum skóladegi. Fyrri tölul. till. fjallar um lengd skólaársins. Um það er fjallað í nál. og þar segir að í 41. gr. grunnskólalaganna sé kveðið á um starfstíma grunnskóla, að reglulegur starfstími grunnskóla skuli vera 7--10 mánuðir. Nánar sé kveðið á um skipan þessara mála í reglugerð nr. 79/1976. Þá er í nál. gerð grein fyrir mismunandi starfstíma grunnskóla í hinum einstöku fræðsluumdæmum landsins. Ég sé ekki ástæðu til að rekja það hér en vitna til grg. með þáltill. En niðurstaðan er sú að samtals eru 9 mánaða skólar 81 með 32.135 nemendur, eða 75,7% nemenda. Átta og hálfs mánaðar skólar eru 35 með 5621 nemanda, eða 13,2%. Átta mánaða skólar eru 91, með 4603 nemendur, eða 10,8%. Sjö og hálfs mánaðar skólar eru 2 með 27 nemendum, 0,1%, og sjö mánaða skólar eru 7 með 63 nemendum, 0,2%. Ákvarðanir um starfstíma grunnskóla er í höndum skólanefnda á hverjum stað. Margvísleg rök hníga eflaust að því að skólaárið sé mismunandi langt eftir stöðum. T.d. má nefna fámenna skóla og ýmsar staðbundnar ástæður. Hins vegar hljóta spurningar að vakna um hvort ástæða sé til að þrengja heimildir til styttri skólatíma. Má í því sambandi minna á umræður um að nemendur landsbyggðarinnar standi höllum fæti gagnvart nemendum á höfuðborgarsvæðinu. Það kann að vera að styttri skólatími hafi einhver áhrif á þetta án þess að ég leggi á það sérstakan dóm. Það er hins vegar erfitt að sjá réttmæt rök fyrir því að t.d. grunnskólanemendur á Selfossi og Egilsstöðum fái ekki jafnlangan skólatíma og jafnaldrar þeirra á Sauðárkróki og Ísafirði eins og nú er. Það er rétt að vekja athygli á því að fastur kennslukostnaður er sá sami hvort sem um er að ræða átta mánaða eða níu mánaða skóla. Það er einungis við sjö og sjö og hálfs mánaðar skóla sem fastur kennslukostnaður lækkar. Þess vegna er lagt til í till. að gerð sé sérstök athugun á því hvers vegna skólaárið sé styttra en níu mánuðir á sumum stöðum á landinu og gerðar ráðstafanir til úrbóta þar sem ekki eru full rök fyrir styttra skólaári. Síðari tölul. í till. fjallar um samfelldan skóladag. Ég ætla ekki að ræða ítarlega um þau rök sem liggja að baki nauðsyninni á samfelldum skóladegi, en till. fjallar um það að miðað við núverandi húsnæði skólanna, sem er auðvitað mismunandi eins og við vitum en á hverju ári eru þó miklar framkvæmdir í skólabyggingum, er sem sagt gert ráð fyrir því að fræðsluskrifstofurnar fari rækilega ofan í það verkefni með skipulagsbundnum hætti að koma á samfelldum skóladegi í öllum skólum fræðsluumdæmisins, miðað við þær aðstæður sem nú eru á hverjum stað. Hæstv. forseti. Ég skal ekki fjalla frekar um þessa till. Ég vitna að öðru leyti til grg. með henni. En ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði till. vísað til félmn. Sþ.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegur forseti. Ég tel ástæðu til þess að leggja hér orð í belg í tilefni af þeirri till. sem hér var mælt fyrir af hv. 2. þm. Reykv. Hér er komið að mjög stóru og þýðingarmiklu máli sem flokkarnir sem hér eiga fulltrúa hafa fjallað um allir með einum eða öðrum hætti á undanförnum árum. Ég hygg að segja megi að að því er varðar lengri skóladag sé á því skilningur og rík samstaða um nauðsyn þess að lengja skóladaginn, aðallega fyrir yngstu börnin. Það sem hefur hins vegar strandað á í þessum efnum eins og mörgum öðrum er skortur á fjármunum, en kostnaður við að ná því markmiði sem hér var m.a. gerð grein fyrir er 500--600 millj. kr. á ári. En heildarkostnaður við grunnskólann á þessu ári, 1989, er liðlega 3000 millj. kr. Menn sjá því að hér er auðvitað hreyft gríðarlega stóru verkefni, erfiðu verkefni, sem örugglega tekur tíma að ná utan um þannig að skaplegt sé. Þegar ég í þessu sambandi ræddi um kostnað var ég einungis að tala um rekstur og laun. Ég er ekki að tala um byggingar á nýjum stofum. Það er hins vegar augljóst mál að til að ná því marki sem gert er ráð fyrir í sambandi við einsetinn skóla verður að gera verulegt átak í þeim efnum. Þó er það þannig að ef það fé sem nú er varið til skólabygginga, grunnskóla á þessu ári, 1989, færi allt í að byggja nýjar stofur til þess að ná þessu marki, þetta væri gagngert partur af þessu átaki, tæki það í raun og veru 7--8 ár eins og fjárlögin eru núna fyrir árið 1989, og þá hef ég dregið frá þann hluta sem merktur er grunnskólanum en er notaður til þess að byggja upp íþróttamannvirki við grunnskólana. Ég held að það sé nauðsynlegt og við höfum unnið þannig í ráðuneytinu að við höfum reynt að átta okkur á kostnaðinum við þetta verkefni og viljum síðan raða verkefnunum í forgangsröð og átta okkur á því hvað það er sem menn vilja gera, hvað viljum við taka fyrst og hvað svo o.s.frv., vegna þess að við verðum auðvitað að átta okkur á því í þessu máli eins og mörgum öðrum að við höfum engin tök á að gera allt í einu. Við verðum að raða þessu upp í forgangsröð. Og þá er auðvitað skynsamlegt að reyna að kanna, bæði meðal þjóðarinnar og auðvitað þingsins, um hvað getur orðið samstaða við að mynda þessa forgangsröð. Hvaða mál vilja þingmenn og þjóðin hafa fyrst? Í því skyni hefur menntmrn. beitt sér fyrir því að það stendur yfir könnum á viðhorfum skólamanna, foreldra, stéttarsamtaka og fleiri aðila um allt land um þessar mundir ---- en við sendum eyðublaðið til um 450 aðila víðs vegar í þjóðfélaginu --- þar sem við biðjum þetta fólk að gera grein fyrir því hver mikilvægustu verkefnin séu í skólamálum á næstu árum, næstu 10 árum. Og við biðjum fólk um að nefna 4--10 verkefni sem er brýnast að fara í. Þegar þessi könnun er búin, og hún er langt komin því að svörum átti að skila í kringum 20. febr., munum við senda þær úrlausnir til Félagsvísindastofnunar Háskólans, biðja hana að fara vandlega yfir þetta, kanna hvaða verkefni eru oftast nefnd, raða þessu upp með eðlilegum hætti og síðan fara aftur til skólanna og fólksins í foreldrafélögunum og segja: Hvaða röð viljið þið hafa á þessu? Við gerum ráð fyrir að niðurstaða úr þessum könnunum liggi fyrir á miðju þessu ári. Þar með er forgangsröðin ljós að því er þessa aðila varðar. Og ég tel að það sé afar mikilvægt í sambandi við skólamál að á þeim sé haldið þannig að um þau geti verið sem allra víðtækust samstaða. Ég hef talað um nauðsyn þess að ná samstöðu um íslenska skólann, forsendur hans og framtíðarmarkmið. Ég held að við eigum að vinna þannig. Og mér finnst að sú umræða sem oft hefur farið fram hér á hv. Alþingi um skólamál sýni það að það sé vilji til þess að stilla þarna saman strengina og þannig viljum við vinna að þessum málum í menntmrn. Það er auðvitað alveg augljóst mál að fyrir utan þau atriði sem nefnd eru hér í þáltill. eru óskaverkefni okkar varðandi þróun íslenska skólans mörg og mjög stór. Ég nefni í því sambandi verkefni sem verður að taka á sérstaklega á næstu árum. Það er menntun kennara, efling Kennaraháskóla Íslands á grundvelli þeirra laga m.a. sem samþykkt voru hér á síðasta þingi. Það er spurningin um dreifða kennaramenntun, þannig að kennaramenntun geti farið fram víðs vegar í landinu og inni í skólunum sjálfum jafnhliða því starfi sem þar er unnið. Það eru námsráðgjafar. Það er óhjákvæmilegur hlutur að gera ráð fyrir námsráðgjöfum inni í skólunum, bæði grunnskólunum og framhaldsskólunum, í stórauknum mæli á komandi árum til þess að geta hjálpað fólki áleiðis í sambandi við val á framhaldsáföngum og starfi og þess háttar þáttum. Ég nefni Námsgagnastofnunina sem er auðvitað þannig stödd að henni eru ætluð risavaxin verkefni sem hún er mjög vanbúin til að takast á við af því að við höfum ekki haft nema takmarkaða fjármuni til að veita til hennar. Hér hef ég þó aðeins nefnt mál sem sérstaklega snerta grunnskólann og ætla ekki að fara út í að ræða hér undir þessum dagskrárlið málefni forskólans og framhaldsskólans og endurmenntunina og tengsl framhaldsskólans við atvinnulífið sem er geysilega mikilvægt að við tökum á með myndarlegum og heildstæðum hætti. Ég vil skýra frá því að lokum, virðulegur forseti, að í dag voru mér afhent drög að nýrri aðalnámsskrá grunnskóla. Þegar ég kom í ráðaneytið hafði talsvert verið unnið í því verki. Ég ákvað þá að kalla til fulltrúa kennarasamtaka og foreldrafélaga, Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands og fleiri aðila í samstarfsnefnd til að skrifa drög að nýrri aðalnámsskrá grunnskóla og mér voru afhent þessi drög núna í morgun. Ég geri ráð fyrir því að það verði unnt að gefa út nýja aðalnámsskrá grunnskólans fyrir árið 1989--1990, þannig að unnt verði að taka tillit til þess við skipulagningu skólastarfsins á næsta skólaári. Þetta þýðir það að gefa verður út námsskrána í síðasta lagi um miðjan næsta mánuð. Ég taldi rétt, virðulegi forseti, í tilefni af þessari tillögu að láta þessar upplýsingar koma fram.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Aðeins örfá orð í sambandi við þær umræður sem hér hafa orðið um þáltill. um lengd skólaárs og samfelldan skóladag. Það er enginn vafi á því að bæði meðal stjórnmálamanna og ekki síður meðal skólamanna og foreldra í samfélaginu er orðin mikil samstaða og mikill hugur á að verulegt átak verði gert í skólamálum. Það er ekki að undra að hv. þm. Birgir Ísl. Gunnarsson viti þetta því að hann hefur nýlega gegnt embætti menntmrh. og því eðlilegt að hann sinni málum eins og þessu. En vegna þess að hann gleymdi að minnast á frv. til laga sem og einnig varðar þetta mál og liggur fyrir þessu þingi, er reyndar endurflutt, þá vildi ég aðeins minna á það. Það er 126. mál þessa þings, flutt af þingkonum Kvennalistans í Ed., Guðrúnu Agnarsdóttur 0g Danfríði Skarphéðinsdóttur, og fjallar um breytingu á lögum um grunnskóla. Sérstaklega lengingu skólatímans, einsetningu skóla, fækkun í bekkjardeildum og ekki síður það að börn geti fengið að matast í skólunum á sínum vinnudegi eins og aðrir sem vinna í þessu þjóðfélagi. Þetta eru atriði sem mér fannst rétt að kæmu inn í umræðuna auk þeirra sem hæstv. menntmrh. gat um og eru á döfinni í menntmrn. Ég held að það sé brýnt að við tökum öll höndum saman, finnum til þess fé þar sem fé þarf því sumar þessara framkvæmda eru dýrar. Aðrar varða í raun skipulagsbreytingar og viðhorfsbreytingar og til þeirra þarf ekki mikið fé. Það er ánægjulegt að heyra að hér eru þingmenn úr öllum flokkum sem eru sammála um þetta mál og virðist ekki liggja annað fyrir en að taka höndum saman og ýta kröftuglega og myndarlega á eftir þessum málum eins og okkur öllum ber sem fulltrúum á löggjafarsamkundu þjóðarinnar og foreldrum.

Flm. (Birgir Ísl. Gunnarsson) Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þær undirtektir sem þessi tillaga hefur fengið við þessa umræðu. Það er hvorki staður né stund til þess hér að taka upp almennar umræður um skólamál, en hæstv. menntmrh. greip á ýmsum þáttum skólamálanna sem æskilegt væri auðvitað að ræða betur en til þess gefst vafalaust tækifæri síðar. Ég minni t.d. á að ósvarað er af hans hálfu og mér heyrist að nú sé tilefni til þess að svara þeirri beiðni um skýrslu sem liggur fyrir til hæstv. menntmrh. þar sem óskað er eftir að hann geri grein fyrir þeim störfum sem unnin hafa verið varðandi aðalnámsskrá grunnskóla og hverjir eru þeir efnisþættir sem þar er helst um að ræða. Það gefst þá væntanlega tækifæri til þess að ræða það nánar. Það sem ég vildi hins vegar vekja sérstaka athygli á nú varðandi þessa tillögu er í fyrsta lagi að undirstrika að hún er ein tillaga af þremur þingmálum sem þingmenn Sjálfstfl. hafa flutt þar sem reynt er að grípa í heild á niðurstöðum þeirrar nefndar um fjölskyldumál sem fyrrv. hæstv. forsrh. skipaði. Í öðru lagi fjallar þessi þáltill. um atriði sem eru tiltölulega einföld í framkvæmd og eiga ekki að þurfa að kosta mikið fé. Ég geri mér auðvitað grein fyrir því að það að koma á einsetnum samfelldum skóla um allt land er afar kostnaðarsamt verkefni og með þeirri lengingu skóladags sem því mundi fylgja. En hér er fjallað um atriði sem má segja að horfi til hagræðingar í skólastarfi, þ.e. að koma á samfelldum skóla sem víðast með þeirri aðstöðu sem nú þegar er fyrir hendi í skólunum. Nú er svo komið í Reykjavík að tæplega 75% nemenda á grunnskólaaldri njóta samfellds skóladags og 21% nemenda til viðbótar þarf ekki að fara nema eina aukaferð á viku í skólana. Það er t.d. verðugt verkefni að kanna hvað þarf að gera til þess að þessi 21% nemenda geti fellt niður þessa einu aukaferð á viku í skólana. Þá værum við hér í Reykjavík komnir með 96% nemenda í samfelldum skóladegi. Í Reykjaneskjördæmi er ástandið ekki eins gott. 60% nemenda þar njóta samfellds skóladags, rúmlega 12% þurfa að fara eina aukaferð á viku í skólann og tæplega 28% nemenda tvær aukaferðir á viku í skólann. Það eru ekki eins nákvæmar upplýsingar tiltækar um ástandið í skólum á landsbyggðinni, en þetta tel ég vera verkefni sem auðvitað er hægt að fara í án þess að kosta mjög miklu til og enginn vafi er á því að með hagræðingu í skólastarfi víða um land væri hægt að ná betri árangri í þessu efni heldur en við höfum náð í dag. Þessu vildi ég vekja sérstaka athygli á, en þakka að öðru leyti fyrir þá umræðu sem þessi tillaga hefur fengið.

Salome Þorkelsdóttir Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu svo mjög. Við höfum oft rætt þessi mál, sem hér eru til umfjöllunar, bæði í hv. Sþ. og í hv. Ed., en ég gat þó ekki staðist það að lýsa ánægju minni með þau viðhorf sem hafa komið fram hjá hæstv. menntmrh. til þessara mála og ekki síst með tilliti til þess að um er að ræða framhald af vinnu sem unnin hefur verið á undanförnum árum í menntmrn. undir forustu forvera hans í ráðherrastóli, tveggja síðustu hæstv. menntmrh. eins og komið hefur fram. Það sem mig langaði aðeins að ítreka og benda hæstv. menntmrh. á, af því að það hefur komið fram bæði í hans máli hér áðan og eins í fréttum, að hann hefur tekið upp samstarf við foreldra og skóla út um land allt. Þetta hefur verið gert áður, að vísu með nokkuð öðrum hætti, en ég vildi benda honum á, ef hann hefur ekki gert það nú þegar, að kynna sér vel þessar tvær skýrslur sem hv. 2. þm. Reykv. hefur vitnað til og fjalla um þessi mál og var haft samráð við foreldra og nemendur skóla. Í þessum skýrslum sem vitnað er til og voru gefnar út í okt. 1984 og í jan. 1986, önnur varðandi þéttbýli og hin dreifbýli, koma fram niðurstöður, spurningar og svör þeirra foreldra, nemenda og skólamanna sem tóku þátt í þessum könnunum. Ég vildi aðeins árétta að sá vinnuhópur sem vann að þessum skýrslum hafði samráð bæði með því að boða aðila á fundi nefndarinnar og eins með því að senda fyrirspurnir til allra þeirra aðila sem hafa með skólamál að gera. Þess vegna fagna ég því sérstaklega að hæstv. ráðherra hefur tekið upp þráðinn og heldur þessu starfi áfram, en ég vildi líka árétta það við hann að kynna sér vel það sem er í þessum skýrslum sem tiltækar eru í ráðuneytinu.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) Virðulegi forseti. Frá því í október hefur verið starfandi í menntmrn. hópur þriggja einstaklinga sem hafa farið yfir þessi mál, lesið allar þær tillögur sem hafa verið lagðar fyrir Alþingi í þessum efnum á undanförnum árum og sömuleiðis allar þær skýrslur sem fyrir liggja. Í hópnum eru Guðrún Ágústsdóttir, Gerður Óskarsdóttir og Jón Torfi Jónasson. Þetta er gert til undirbúnings átaki í þessu efni sem við erum greinilega að komast niður á og verðum þá sjálfsagt líka sammála um nauðsyn þess að afla fjármuna í þessu skyni þegar þar að kemur. Varðandi það sem hv. 2. þm. Reykv. sagði um fyrirspurn sem hér liggur þá er málið þannig: Ég hafði hugsað mér að svara henni skriflega í formi skýrslu sem ég legði fyrir þingið þegar drögin að nýrri aðalnámsskrá grunnskóla lægju fyrir. Þau liggja nú fyrir og ég ákvað í morgun að óska eftir því við skólaþróunardeild menntmrn. að hún sendi Alþingi þessi gögn til þess að drögin yrðu prentuð sem fylgiskjal með skýrslunni þannig að þingmenn og þjóðin gætu fengið að sjá hvernig þessu verki miðar og hvernig drögin að aðalnámsskrá grunnskóla líta nákvæmlega út.

Flm. (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um deilur Ísraels og Palestínumanna, en tillagan er 102. mál Sþ. og er að finna á þskj. 105 ásamt greinargerð og 10 fylgiskjölum sem málið varða. Tillögu þessari var dreift í Sþ. 15. nóv. 1988 og því nokkur tími liðinn síðan hún var lögð fram en efni hennar heldur fyllilega gildi sínu og vel það í raun í ljósi þeirrar þróunar sem orðið hefur í Miðausturlöndum og á alþjóðavettvangi varðandi þessi mál á þeim tíma sem liðinn er síðan tillagan var fram lögð. Flutningsmenn að þessari tillögu eru, ásamt þeim sem hér mælir, hv. 12. þm. Reykv. Kristín Einarsdóttir og hv. 1. þm. Norðurl. v. Páll Pétursson. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að lýsa áhyggjum sínum yfir því ástandi sem ríkir fyrir botni Miðjarðarhafs og telur það stöðuga ógnun við heimsfriðinn. Alþingi fordæmir síendurtekin mannréttindabrot Ísraelsstjórnar gagnvart Palestínumönnum að undanförnu og leggur áherslu á að ísraelsk stjórnvöld virði Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og 4. Genfarsáttmálann um vernd óbreyttra borgara á stríðstímum. Alþingi styður kröfuna um að tafarlaust verði haldin alþjóðleg friðarráðstefna á vegum Sameinuðu þjóðanna með þátttöku allra deiluaðila og telur að Ísland eigi að bjóðast til að vera gestgjafi slíkrar ráðstefnu. Alþingi leggur sérstaka áherslu á að viðurkenna beri sjálfsákvörðunarrétt palestínsku þjóðarinnar og rétt hennar til að stofna eigin ríki í samræmi við ályktun allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna nr. 181 frá 29. nóv. 1947 um leið og viðurkenndur er tilveruréttur Ísraelsríkis innan öruggra landamæra. Jafnframt ber að viðurkenna rétt palestínskra flóttamanna til að snúa aftur til fyrri heimkynna sinna í samræmi við margítrekaðar ályktanir allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna. Alþingi felur ríkisstjórninni að framfylgja ofangreindri stefnu og viðurkenna Frelsissamtök Palestínu, PLO, sem málsvara palestínsku þjóðarinnar.`` Í greinargerð með þessari tillögu sem ég hef hér lesið er að finna rökstuðning við þau sjónarmið sem þar eru fram sett og þau eru enn frekar studd rökum með vísun til fylgiskjala þar sem m.a. er nefndur hluti ályktana Sameinuðu þjóðanna varðandi stofnun tveggja ríkja fyrir botni Miðjarðarhafs, stuðningur við PLO í ýmsu formi og afstaða alþjóðlegra samtaka til málefna PLO og Ísraels eða varðandi málefnin fyrir botni Miðjarðarhafs, þar á meðal ályktun frá ráðstefnu Alþjóðasambands jafnaðarmanna í Madrid 12. nóv. 1988 og fjölmargt fleira sem fram er dregið í þessum fylgiskjölum. Þar er einnig listi yfir þau mörg hundruð manns sem drepin hafa verið, þar á meðal börn og unglingar, eftir að uppreisn almennings hófst á herteknu svæðunum í Palestínu í desember 1987 og sá listi hefur lengst frá því að þetta fylgiskjal var prentað. Ástandið í þessum heimshluta og áframhaldandi hernám Ísraelsmanna er storkun við almenningsálit og ógnun við heimsfriðinn. Um leið og framferði Ísraelsstjórnar er fordæmt ber að leggja áherslu á að hið fyrsta verði kvödd saman alþjóðleg friðarráðstefna um Austurlönd nær á vegum öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna með þátttöku allra deiluaðila, þar á meðal Frelsissamtaka Palestínu og Ísraels á jafnréttisgrundvelli. Palestínuþjóðin er til og verður að geta ráðið sjálf málum sínum samkvæmt viðteknum alþjóðalögum. Liður í friðsamlegri lausn mála þarf að felast í því að Palestínumenn viðurkenni tilverurétt Ísraelsríkis og á sama hátt viðurkenni Ísraelsmenn rétt Palestínumanna til að stofna eigin ríki á hernumdum svæðum í Palestínu. Slík gagnkvæm viðurkenning væri í samræmi við ályktun allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna nr. 181 frá 29. nóv. 1947, en með henni var tilveruréttur Ísraelsríkis staðfestur og einnig að stofnað skyldi ríki Palestínumanna og aðrar ályktanir á vettvangi Sameinuðu þjóðanna eru í samræmi við það. Ég legg alveg sérstaka áherslu á það og dreg það fram sem stundum vill gleymast að í rauninni er það þessi ályktun sem vottar tilverurétt Ísraelsríkis sem slíks og hún er jafnframt bundin því að stofnað verði ríki Palestínumanna fyrir botni Miðjarðarhafs. Þá ber að viðurkenna rétt palestínskra flóttamanna til að snúa aftur til fyrri heimkynna sinna í samræmi við Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna og árlegar ályktanir allsherjarþingsins. Virðulegur forseti. Eftir að tillaga þessi var fullbúin, eða rétt um það leyti, gerðist það að þjóðarráð Palestínu kom saman til fundar að frumkvæði PLO í Alsír 12.--15. nóv. og lýsti þar yfir stofnun Palestínuríkis með vísan í samþykktir Sameinuðu þjóðanna frá 1947, m.a. í umrædda ályktun nr. 181. Þar var því einnig lýst yfir að stofnuð yrði bráðabirgðastjórn við fyrsta mögulegt tækifæri, en þjóðarráðið fól framkvæmdastjórn PLO að fara með stjórnarmálefni Palestínuríkis uns bráðabirgðastjórn hefði verið sett á laggirnar. Þessi sögulegi fundur kallaði fram mikla hreyfingu á alþjóðavettvangi og góðar undirtektir. Þá gerðist það fáum vikum seinna, eða 6. des., að fyrir milligöngu sænskra stjórnvalda var komið á fundi í Svíþjóð með fulltrúum frá samtökum sem kallast á ensku International Center for Peace in the Middle East, samtök gyðinga, og það voru fulltrúar gyðinga í Bandaríkjunum, málsmetandi menn, sem komu þar til fundar við Jassir Arafat og fleiri fulltrúa PLO fyrir milligöngu Ingvar Carlsson forsætisráðherra Svía. Á þessum fundi lýsti Jassir Arafat því m.a. yfir fyrir hönd PLO að samtök hans hefðu fallist á Ísraelsríki sem annað tveggja ríkja á svæði hinnar fornu Palestínu og jafnframt að PLO hafnaði hermdarverkum. Þá gerðist það skömmu síðar eða um svipað leyti að ákveðið var að Jassir Arafat ávarpaði allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna. Stjórn Bandaríkjanna neitaði honum hins vegar um vegabréfsáritun og var sú ákvörðun Bandaríkjastjórnar ekki aðeins umdeild heldur fordæmd af flestum þjóðum. Þessari útilokun fulltrúa þessara samtaka, sem átt hafa fulltrúa á vettvangi Sameinuðu þjóðanna lengi, var svarað með harðri fordæmingu allsherjarþingsins sem samþykkti með 154 atkvæðum að flytja fundi þingsins til Genfar. Þar í hinni fornu höll Þjóðabandalagsins í Genf ávarpaði Jassir Arafat allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna, fulltrúa 159 landa, þann 13. des. í ræðu sem flaug um allan heim samstundis. Þar rakti hann gang Palestínumálsins og greindi frá stofnun Palestínuríkis og stefnu stjórnar þess, þ.e. framkvæmdastjórnar PLO sem fer með stjórnarmálefnin. Ég vil sérstaklega nefna þrjú atriði úr hans máli. Í fyrsta lagi að hið fyrsta verði haldin alþjóðleg ráðstefna um málefni Mið-Austurlanda. Í öðru lagi að hertekin svæði af Ísraelsmönnum í Palestínu verði sett tímabundið undir eftirlit Sameinuðu þjóðanna og sérstakt gæslulið verði sett þar til verndar íbúum þessara svæða til þess að fylgjast með brottför ísraelskra hersveita. Í þriðja lagi að PLO muni leita eftir heildarsamkomulagi í deilum Araba og Ísraels með þátttöku Palestínuríkis og Ísraelsríkis innan ramma alþjóðlegrar ráðstefnu á grundvelli samþykkta öryggisráðsins nr. 242 og 338. Á blaðamannafundi daginn eftir að Jassir Arafat flutti þessa ræðu á vettvangi Sameinuðu þjóðanna ítrekaði hann að Palestínumenn mundu viðurkenna Ísrael sem ríki og að PLO fordæmdi hermdarverkastarfsemi. Bandaríkin, sem höfðu tekið mjög harða afstöðu í þessu máli sem fyrr og bakkað upp stefnu haukanna innan Ísraelsríkis, tóku þessu öllu með semingi en þegar hér var komið skapaðist slíkur þrýstingur á alþjóðavettvangi að Bandaríkjastjórn ákvað að taka upp tvíhliða samband við PLO. Sá veiki þráður helst enn þá þrátt fyrir ýmsar yfirlýsingar af hálfu bandarískra stjórnvalda sem benda til þess að áhugi þeirra megin sé býsna blandinn og hafa látið að því liggja að sambandið kynni að rofna af þeirra hálfu. Á vettvangi Sameinuðu þjóðanna hefur staða PLO styrkst að undanförnu, þar er ekki lengur talað um fulltrúa frá PLO, þar er talað um fulltrúa Palestínu og 87 ríki hafa nú þegar viðurkennt Palestínuríki formlega. Sendiráð hafa verið opnuð í nokkrum ríkjum og skrifstofur PLO sem fyrir voru hafa fengið hækkaðan diplómatískan status, m.a. í Frakklandi, á Spáni, í Austurríki og í fjölmörgum fleiri löndum. Sendinefnd frá Evrópubandalaginu hefur átt fund með Jassir Arafat á Spáni. Ísland er því miður ekki í hópi þeirra ríkja að mér sé kunnugt sem gripið hafi til sérstakra aðgerða til þess að styrkja þá þróun sem þarna hefur átt sér stað og taka undir jákvæðan málflutning af hálfu Palestínumanna á alþjóðavettvangi og þær góðu undirtektir sem hann hefur fengið. Ég vona að á því verði hið fyrsta breyting af hálfu Íslands og það er lagt til með þessari tillögu sem hér er flutt á Alþingi. Ég vil minna á það, virðulegur forseti, að því fer víðs fjarri að staðan sé þannig í Ísrael að þar sé tekið undir þá hörðu stefnu sem stjórnvöld þar í landi hafa fylgt í þessum málum. Þar er fjöldi málsmetandi manna sem tekur jákvætt undir tillögur og málflutning PLO til þess að reyna að leysa þau mál sem blasa við og draga úr þeim miklu hættum sem því eru samfara. Þar má minna á málflutning Abba Eban, fyrrverandi utanríkisráðherra Ísraels að mig minnir, sem er í hópi ýmissa málsmetandi manna sem þar hafa gengið fram fyrir skjöldu til þess að taka undir málflutning Frelsissamtaka Palestínu. Allt er þetta ánægjuleg þróun að því er varðar þátt Palestínumanna og frelsissamtaka þeirra til þessara mála og þær undirtektir sem málflutningur þeirra hefur fengið á alþjóðavettvangi. En til þess að vonirnar geti ræst þarf aðgerðir og hér er undir þær tekið í þessari tillögu og þar á meðal, virðulegur forseti, er leitað eftir afstöðu Alþingis í þessu mikilvæga máli. Vegna aðildar Íslands á sínum tíma að ákvörðunum um stofnun Ísraelsríkis berum við Íslendingar hluta af ábyrgðinni á því sem þar hefur síðan gerst. Þróun mála fyrir botni Miðjarðarhafs hefur leitt til mikilla erfiðleika, styrjaldarátaka og gífurlegra hörmunga fyrir það fólk sem áður byggði Palestínu. Nú er það skylda Íslendinga að eiga þátt í að rétta hlut palestínsku þjóðarinnar um leið og tryggð er framtíð Ísraelsríkis. Ég legg til, virðulegur forseti, að málinu verði vísað til hv. utanrmn. að umræðu þessari lokinni.

Kristín Einarsdóttir Virðulegur forseti. Frá því að þessi tillaga var lögð fram í nóvember sl. hefur ýmislegt átt sér stað varðandi þau mál sem tillagan tekur til. Því miður hefur ekkert lát orðið á síendurteknum mannréttindabrotum Ísraelsstjórnar gagnvart Palestínumönnum og er því fyllsta ástæða til að fordæma þau brot eins og tillagan gerir ráð fyrir. Um miðjan nóvember 1988 lýstu Palestínumenn yfir stofnun sjálfstæðs ríkis og samþykktu jafnframt ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna nr. 242 um alþjóðlega friðarráðstefnu um málefni Mið-Austurlanda. Með því að samþykkja ályktun Sameinuðu þjóðanna viðurkenndi þjóðarráð Palestínumanna tilverurétt Ísraelsríkis, en skortur á slíkri viðurkenningu hefur m.a. staðið í vegi fyrir að Ísraelsmenn hafi talið sig geta tekið þátt í viðræðum við Palestínumenn um frið í Mið-Austurlöndum. Ég bjóst því við að allir, þar með taldir Ísraelsmenn, mundu fagna þessum samþykktum sérstaklega. Sú var þó ekki raunin. Auðvitað fögnuðu flestir þessu skrefi sem þeir töldu mikilvægt í átt til lausnar á deilunum fyrir botni Miðjarðarhafs. Viðbrögð ríkisstjórnar Ísraels urðu því miður neikvæð og taldi hún að hér væri um pólitískt áróðursbragð að ræða og vildi lítið gera með viðurkenningu þjóðarráðs Palestínumanna á tilverurétti Ísraelsríkis. Ísraelsríki var stofnað á sínum tíma sem griðastaður fyrir gyðinga sem höfðu verið ofsóttir og kúgaðir í aldaraðir. Í ljósi þeirra staðreynda er ákaflega erfitt að skilja af hverju Ísraelsmenn skuli nú kúga og ofsækja Palestínumenn, viðurkenna ekki tilverurétt ríkis þeirra og vilja svo ekki viðurkenna það skref sem Palestínumenn hafa tekið í átt til lausnar á deilunum og þar með í átt til friðar. Með samþykkt þessarar tillögu getum við stuðlað að því að varanleg lausn fáist á málefnum Mið-Austurlanda.

Flm. (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Ég tek undir þau sjónarmið sem fram komu hér í máli hv. 12. þm. Reykv. sem er meðflutningsmaður að tillögunni. Ég hafði vænst þess að hæstv. utanrrh., sem er viðstaddur þessa umræðu, hefði eitthvað um málið að segja. Ég held að það skipti verulegu máli að utanrrh. Íslands greiði fyrir því innan þings og á vettvangi ríkisstjórnar að jákvæð afstaða mótist af Íslands hálfu til þessara mála og að Ísland leggist á sveif með þeim aðilum sem hafa tekið undir þá jákvæðu þróun sem að frumkvæði Palestínumanna hefur orðið fyrir botni Miðjarðarhafs, reyndar með tilstyrk fjölmargra annarra aðila, þar á meðal, held ég megi segja, með hlutdeild Alþjóðasambands jafnaðarmanna. Ég minnti á í ræðu minni að forsætisráðherra Svíþjóðar, Ingvar Carlsson, hefði átt mikilvægan þátt í því að leiða saman áhrifamikla aðila, gyðinga úr Bandaríkjunum og fulltrúa alþjóðlegra samtaka sem vinna að friði fyrir botni Miðjarðarhafs með forustu PLO. Hlutur jafnaðarmanna á alþjóðavettvangi til að bera klæði á vopnin og ýta undir farsæla þróun hefur því verið verulegur á undanförnum mánuðum. Ég vænti þess fastlega að hæstv. utanrrh. láti ekki sinn hlut og Íslands eftir liggja að því er varðar að jákvæð þróun og aðgerðir verði á alþjóðavettvangi í framhaldi af þeim samþykktum sem þegar liggja fyrir og í tillögunni er raunar gert ráð fyrir sérstöku frumkvæði af Íslands hálfu til þess að stuðla að slíkri þróun. Því hefði ég vænst þess að heyra rödd utanrrh. Íslands á vettvangi Alþingis þegar þetta mál er rætt.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) Virðulegi forseti. Eins og fram kom í máli hv. frsm., 2. þm. Austurl., þá hefur margt gerst og margt af því mjög jákvætt frá því að umræður fóru fram utan dagskrár í sameinuðu þingi um málefni Ísraels og Palestínumanna þann 11. nóv. sl. Það sem einkum hefur gerst jákvætt er að þjóðarráð Palestínumanna hefur samþykkt þau grundvallaratriði sem fram komu í ályktunum Sameinuðu þjóðanna nr. 242 og 338 frá árunum 1967 og 1973 þar sem kveðið er á um grundvallaratriði, þ.e. um að falla frá andstöðu við tilverurétt Ísraelsríkis, um nauðsyn þess að tryggja öryggi landamæra Ísraels og jafnframt um nauðsyn þess að viðurkenna sjálfsákvörðunarrétt Palestínumanna. Á því hafði staðið lengi vel í viðleitni þeirra aðila sem komið hafa að þessum viðkvæmu deilumálum og reynt að efna til viðræðna milli deiluaðila að frumkvæði og á forræði Sameinuðu þjóðanna og fyrir tilverknað þeirra stórvelda sem einkum hafa látið málið til sín taka. Þar með voru opnaðar leiðir til þess fyrir ýmsa aðila, þar á meðal ýmsa meðal forustumanna Alþjóðasambands jafnaðarmanna, til þess að reyna að beita sér með virkum hætti fyrir beinum viðræðum fulltrúa Palestínumanna annars vegar og hins vegar samtaka gyðinga í Bandaríkjunum, eins og hv. frsm. vék að að utanrríkisráðherra Svía hefði gert að lokinni þessari samþykkt. Á hitt er svo að líta að stjórnmálaþróun innan Ísraelsríkis hefur orðið á þann veg að þau öfl sem lengst ganga eða harðdrægust eru í þessum deilum hafa styrkt pólitíska stöðu sína og óljóst er um afstöðu núverandi stjórnvalda til þess hver gætu orðið næstu skref. Það telst einnig til mjög merkra nýmæla að Bandaríkjastjórn hefur efnt til beinna viðræðna við fulltrúa Palestínumanna, en þær viðræður voru í fyrsta lagi teknar upp vegna yfirlýsingar þjóðarráðsins um viðurkenningu á tilverurétti Ísraels og snúast að sjálfsögðu um það að reyna að fylgja fram tillögum sem utanríkisráðherrar Bandaríkjanna, fleiri en einn, hafa reynt að fá stuðning við, þ.e. tillögum um alþjóðlega ráðstefnu um þessi deilumál byggða á þessum grundvallarreglum um land fyrir frið, öryggi landamæra og sjálfsákvörðunarrétt. Þær viðræður eru yfirstandandi og þeim er ekki lokið og kannski nokkuð óljóst hvernig þeim lyktar. Að vísu er það rétt að ýmsir talsmenn Frelsissamtaka Palestínumanna hafa tekið skýrt fram að viðurkenning á tilverurétti Ísraels og samþykki við þá grundvallarstefnu, sem fram kemur í þessum ályktunum Sameinuðu þjóðanna, bindi ekki hendur PLO sem slíkra til þess að efna til aðgerða gegn Ísrael og þess vegna fer kannski nokkuð tvennum sögum af því hversu óyggjandi skuldbindandi yfirlýsing þjóðarráðsins er en á það hefur a.m.k. enn ekki reynt. Þetta er jákvæð þróun og umtalsverð breyting í grundvallaratriðum frá því sem var þegar við ræddum þessi mál á sl. hausti. Ég tel í alla staði eðlilegt, eins og mig minnir reyndar að ég hafi skýrt frá í þessum umræðum, að Alþingi Íslendinga álykti um þessi mál og lýsi vilja sínum til þess að stuðla að friði og sáttum í þessum heimshluta. Á sínum tíma voru nokkrar deilur um það að á seinasta allsherjarþingi sátu fulltrúar Íslendinga hjá við tillögu um einhliða fordæmingu á Ísraelsríki. Í þeim umræðum lýsti ég þeirri skoðun minni að að væri til lítils gagns að hafa uppi einhliða fordæmingu á öðrum deiluaðilanum og vitnaði í því efni til ýmissa annarra ályktana á alþjóðlegum vettvangi, t.d. Evrópuráðsins og ályktana Alþjóðasambands jafnaðarmanna um málið sem hefði verið með talsvert öðrum hætti. Með leyfi forseta vil ég rifja það upp --- og þá er ég að vitna til samþykktar Alþjóðasambandsins sem gerð var í Madrid um mitt ár 1988, en þar sagði m.a.: ,,Við áréttum stuðning okkar við alþjóðlega friðarráðstefnu sem verði haldin á vegum Sameinuðu þjóðanna og á grundvelli Mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna og á grundvelli tillagna öryggisráðsins nr. 242 og 338, þ.e. frá árunum 1967 og 1973, um það að fá lausn sem tryggði öryggi Ísraels og sjálfsákvörðunarrétt Palestínumanna.`` Síðan segir í grg. tillögunnar: ,,Á þessari ráðstefnu skyldu allir aðilar málsins, þar með talið Palestínumenn sem ættu að hafa rétt til þess að velja sér eigin fulltrúa, taka þátt.`` Síðan kom fram í þessari ályktun bein áskorun sem ég, með leyfi forseta, vitna til og er á þessa leið: ,,Alþjóðasamband jafnaðarmanna beinir því til allra deiluaðila og til gyðinga og til fólksins í Arabalöndunum að foraðst ofbeldi og allar athafnir sem brjóta í bága við alþjóðalög og mannréttindi. Meðan yfir stendur hernám Ísraels á þessum svæðum hvílir sérstök skylda á herðum hernaðaryfirvalda Ísraels. Við fordæmum harðlega það ofbeldi sem Ísrael hefur sýnt á hernumdu svæðunum. Á sama tíma fordæmum við harðlega skæruliðaárásir Palestínuhópa eða annarra samtaka gegn borgaralegum fórnarlömbum innan Ísraelsríkis.`` Virðulegi forseti. Eins og ég sagði, þá ber tillagan þess kannski nokkur merki að hún er fram sett áður en þær breytingar hafa orðið sem hv. frsm. reifaði í sínu máli og ég hef vikið að nokkrum orðum. Ef spurt er um mína afstöðu til þessarar till., þá er hún á þá leið að ég tel í alla staði eðlilegt að Alþingi marki stefnu eða lýsi afstöðu, lýsi friðarvilja og lýsi því eftir hvaða leiðum við teljum helst árangurs að vænta í að leiða deiluaðila að samningaborði og fá fram varanlegar lausnir. Í því efni mundi ég fyrst og fremst benda á að það bæri að skoða texta ályktunartillögunnar á þann veg að hún væri ekki einhliða fordæming heldur meira í anda þeirrar ályktunar, sem ég vitnaði til áðan og kennd er við Alþjóðasamband jafnaðarmanna sem er áskorun til deiluaðila um það að forðast ofbeldisverk á báða bóga en einbeita sér að því að finna pólitíska lausn á þessum erfiða pólitíska vanda. Aðrar athugasemdir er ýmsar hægt að gera sem ég sé ekki ástæðu til að gera nú en væri eðlilegt að yrði komið á framfæri og fengi umfjöllun þegar málið væri komið í nefnd.

Flm. (Hjörleifur Guttormsson) Virðulegur forseti. Ég notaði rétt minn til annarrar ræðu til þess að bera fram ósk um að hæstv. ráðherra kæmi hér inn í umræðuna. Nú hefur það gerst og ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að hann skuli taka þátt í umræðunni. Ég tel að hans viðbrögð við þessum tillöguflutningi séu með öðrum og skapfelldari hætti en fram kom þegar við áttum orðastað um þessi mál fyrr á þessu þingi og ég er ánægður með það. Mat okkar hæstv. utanrrh. á stöðu mála og eðli þeirra hörðu deilna sem fram fara fyrir botni Miðjarðarhafs á landsvæði Palestínu er ólíkt eftir sem áður, heyri ég, í vissum greinum. Það verður ekki jafnað hér með ræðuhöldum. Ég vil um það eitt segja þegar menn eru að líta til deiluaðila að það er ólík aðstaða barnanna sem grípa til þess að kasta grjóti á móti vígtólum af fullkomnustu gerð og hinna sem þar halda um gikkinn í skjóli laga þess ríkis sem heldur stórum landsvæðum herteknum síðan 1967 og hefur virt að vettugi samþykktir gerðar með yfirgnæfandi meiri hluta þjóða heims sem aðild eiga að Sameinuðu þjóðunum. En það eru aðgerðir til lausnar sem öllu máli skipta en ekki deilur um það sem liðið er og hér á Ísland tækifæri sem ég vona að hv. Alþingi beri gæfu til að nýta og ekki síður ríkisstjórn Íslands með því að leggja sitt af mörkum til að taka jákvætt á máli, taka í framrétta hönd Frelsissamtaka Palestínu og eiga frumkvæði eða bjóðast til þess að hér verði haldin sú alþjóðlega ráðstefna sem samþykktir lúta að til lausnar deilumálunum fyrir botni Miðjarðarhafs.

Flm. (Friðjón Þórðarson) Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um ályktanir Vestnorræna þingmannaráðsins 1988. Tillagan er þess efnis að Alþingi álykti að beina þeim tilmælum til ríkisstjórnarinnar að hún hrindi í framkvæmd ályktunum Vestnorræna þingmannaráðsins sem samþykktar voru á fundi þess í Ilulissat í júlí 1988 og prentaðar eru með ályktun þessari sem fylgiskjal. Flm. eru þeir þm. sem skipuðu Vestnorræna þingmannaráðið á sl. ári, nema hv. 4. þm. Suðurl. Margrét Frímannsdóttir, kemur í stað hv. 4. þm. Norðurl. e., Steingríms J. Sigfússonar sem sagði af sér störfum í ráðinu þegar hann tók við ráðherraembætti. Vestnorræna þingmannaráðið er grein af norrænu samstarfi og á sér nokkurn aðdraganda. Að frumkvæði norrænu embættismannanefndarinnar um byggðastefnu, NERP, var á árinu 1980 stofnað til sérstaks svæðissamstarfs Færeyinga og Íslendinga. Svæðinu var gefið norræna nafnið Vestnorden, Hin vestlægu Norðurlönd. Slíkt norrænt svæðissamstarf á sér margar fyrirmyndir og hliðstæður. Benda má á t.d. Nord-Kalotten, nyrstu héruð Noregs, Svíþjóðar og Finnlands, og samstarf Borgundarhólms og Suður-Skáns, Midt-Norden-samstarfið sem tekur til héraða um miðbik Noregs, Svíþjóðar og Finnlands o.s.frv. En aðalmarkmið starfseminnar er að stuðla að jákvæðari byggðaþróun á Norðurlöndum með samnorrænum aðgerðum sem komi til viðbótar aðgerðum ríkisstjórnanna. Ráðið var stofnsett í september 1985 í Nuuk á Grænlandi. Undirbúning að stofnun þess önnuðust þingmannanefndir kjörnar af Alþingi Íslendinga, Lögþingi Færeyinga og Landsþingi Grænlendinga. Hlutverk þingmannaráðsins er að annast samstarf þjóðþinga Færeyinga, Grænlendinga og Íslendinga og vinna að auknu samstarfi um sameiginleg hagsmunamál þjóðanna. Stofnskrá fyrir Vestnorræna þingmannaráðið var samþykkt á Alþingi 19. des. 1985. Ráðið hefur einungis tillögurétt til landanna þriggja, eins eða fleiri. Fulltrúar í íslensku þingmannanefndinni eru kjörnir af Alþingi til eins árs í senn. Einn fulltrúi frá hverjum þingflokki á sæti í þeirri nefnd. Hinir árlegu fundir eru haldnir í löndunum þrem til skiptis: Grænlandi, Íslandi og Færeyjum. Júlífundurinn var fjórði fundur ráðsins, en annar fundur þess á Grænlandi. Þennan fund sátu af hálfu Alþingis þingmennirnir Friðjón Þórðarson, sem er formaður Íslandsdeildar ráðsins, Alexander Stefánsson, Árni Gunnarsson, Óli Þ. Guðbjartsson, Danfríður Skarphéðinsdóttir og Steingrímur J. Sigfússon, eins og áður er vikið að. Á fundinum var fjallað um sameiginleg hagsmunamál Íslands, Færeyja og Grænlands, m.a. á sviði menningarmála, samgöngumála, hafréttar- og umhverfismála o.fl., og nokkrar samþykktir gerðar, eins og segir nánar í fskj. Fundurinn í Ilulissat (Jakobshavn) fór fram með hefðbundnum hætti. Það er venja að formaður er valinn frá því landi þar sem fundurinn er haldinn hverju sinni. Formaður stjórnarinnar er nú Preben Lange, Grænlandi, en meðstjórnendur Friðjón Þórðarson, Íslandi, og Hans Jacob Debes, Færeyjum. Í almennum umræðum var lögð áhersla á að efla þetta samstarf þar sem svo miklir sameiginlegir hagsmunir eru í húfi, t.d. hvað varðar nýtingu auðlinda hafsins og umhverfismál. Enn fremur voru fundarmenn einhuga um að leitast við að efla samgöngur og viðskipti milli landanna. Á hinn bóginn kom það greinilega fram að tilgangslítið væri að koma saman einu sinni á ári og samþykkja margar ályktanir sem lítt væru kynntar og enn minna farið eftir. Á fundinum í Ilulissat voru samþykktar þær ályktanir sem prentaðar eru á fskj. I og ákveðið að þær yrðu lagðar fyrir þing og stjórn í hverju landi fyrir sig og kynntar. Sendinefndir hvers lands skuldbundu sig til þess að sjá um að svo yrði gert, sbr. tilmæli ráðsins sem ég vík að síðar. Nú hefur nýkjörið ráð komið saman og skipt með sér verkum. Það er gert ráð fyrir að næsti fundur verði haldinn á Íslandi í júnímánuði og verður hann væntanlega haldinn í Stykkishólmi. Ég vík þá að ályktunum Vestnorræna þingmannaráðsins. Þær skiptast aðallega í tvo flokka, nr. 1--4 þar sem fjallað er um umhverfismál og mengunarvarnir, nr. 5--6 um æskulýðsmál og síðan er 7. tillagan um markaðssamstarf. Fyrsta tillagan fjallar um geislavirkan úrgang undir hafsbotni. Ráðið beinir þeim tilmælum til ríkisstjórnar Íslands og landsstjórna Færeyja og Grænlands að þær beiti sér kröftuglega gegn því að geislavirkum úrgangi verði komið fyrir undir hafsbotni eins og áformað hefur verið. Í öðru lagi er ályktun um notkun freons. Þar er tilmælum beint til stjórnvalda að innflutningur og notkun úðabrúsa með freoni sem þrýstiefni verði bönnuð og unnið verði áfram að frekari aðgerðum til þess að takmarka notkun freons og annarra efna sem eyða ósonlaginu. Þá er þriðja tillagan varðandi loftflutninga með plúton. Þeim tilmælum er beint til stjórnvalda að loftflutningar með plúton yfir vestnorræn land- og hafsvæði verði bannaðir sem og millilendingar með efnið á því svæði. Þá er ályktun um eftirlit með mengun hafsins sem hljóðar svo: ,,Vestnorræna þingmannaráðið hefur þungar áhyggjur af vaxandi mengun sjávar frá iðnvæddum löndum og þeirri ógn við umhverfið sem stafar af aukinni slysahættu vegna hernaðarumsvifa á höfunum. Ráðið beinir þeim tilmælum til ríkisstjórnar Íslands og landsstjórna Færeyja og Grænlands að þær komi sameiginlega á fót skrifstofu er samræmi það starf sem þegar er verið að vinna að við mælingar á mengun á vestnorrænum hafsvæðum og eigi jafnframt frumkvæði að öflugra starfi á þessu sviði. Skrifstofan komi upplýsingum beint til stjórnvalda í hverju landi um sig. Vestur-Norðurlönd setja þessa samstarfsskrifstofu á stofn í þeim tilgangi að viðhalda og vernda umhverfi í vestnorrænum löndum. Ráðið beinir þeim tilmælum til landanna hvers um sig að ræða nánar skipulag, þátttakendur og verk- og valdsvið slíkrar samstarfsskrifstofu.`` Þá er hér tillaga nr. 5, um skiptiferðir fyrir ungt fólk, þar sem ráðið hvetur landsstjórn Færeyja, landsstjórn Grænlands og ríkisstjórn Íslands til að ræða hvernig auðvelda megi ungu fólki er ferðast um vesturhluta Norðurlanda, hugsanlega með hinn svokallaða ,,norræna farseðil`` sem fyrirmynd og enn fremur að kanna hvort samræma megi þessa tvenns konar ferðamáta. Sjötta tillagan fjallar um námsdvöl, þar sem ráðið víkur að því að greitt sé fyrir því að á hverju ári verði á fjárlögum landanna gert ráð fyrir styrk handa námsmanni eða vísindamanni til að dveljast um eins árs skeið í öðru hvoru hinna landanna. Þá er loks tillaga nr. 7, um markaðssamstarf, þar sem rætt er um að vegna þeirra miklu breytinga sem væntanlegar eru á markaðsaðstæðum í Vestur-Evrópu sé æskilegt að löndin þrjú, Ísland, Grænland og Færeyjar, hefji nánara samstarf í útflutningsmálum. Tillaga svipaðs eðlis var flutt á síðasta Alþingi, þ.e. tillaga um samvinnu Íslands, Færeyja og Grænlands á sviði markaðsmála og viðskipta. Þá var 1. flm. hv. 4. þm. Norðurl. e. Steingrímur J. Sigfússon, núv. hæstv. landbrh., og meðflm. aðrir þingmenn í Vestnorræna þingmannaráðinu. Þessi tillaga var samþykkt sem þál. frá Alþingi 11. maí 1988. Ég skal ekki segja hvort allir eru sammála um þessa tillögu. Ég hef orðið var við það að frá viðskrn. hefur komið athugasemd. Þeir líta á málið frá nokkuð annarri hlið, en þeir munu þá að sjálfsögðu gera grein fyrir sínu áliti því að eins og ég hef bent á hefur Vestnorræna þingmannaráðið aðeins efni á að beina tilmælum til ríkisstjórnanna en ekki knýja þær til framkvæmda. Hins vegar er það svo að sendinefndir á fundi þessa ráðs bera hver um sig ábyrgð á því að ályktanir ráðsins séu teknar á dagskrá í hverju þjóðþingi fyrir sig, þ.e. séu rækilega kynntar fyrir Alþingi og ríkisstjórn í hverju landi. Ráðið sá ástæðu til þess að þrýsta einmitt á þetta atriði með því að kveða svo að orði: ,,Í ljósi þess að framkvæmd ályktana ráðsins hefur ekki verið vandkvæðalaus, bæði meðferð þeirra og kostnaður við þær og með hliðsjón af þeim slæmu áhrifum sem þetta hefur á framtíð ráðsins og starfsemi þess, hvetur ráðið ríkisstjórn Íslands, landsstjórn Grænlands og landsstjórn Færeyja til að gera átak í að hrinda ályktunum í framkvæmd og veita nauðsynlegt fjármagn í því skyni. Vakin er athygli á slæmum afleiðingum þess að löggjafar- og framkvæmdarvald í hverju landi um sig fylgi ekki eftir ítrekuðum ályktunum ráðsins. Verði það ekki gert nær starfsemi ráðsins ekki þeim tilgangi sem henni var ætlaður við stofnun þess.`` Hygg ég að þetta liggi ljóst fyrir öllum hv. alþm. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta mál nánar, en legg til að málinu verði að þessari umræðu lokinni vísað til síðari umr. og hv. utanrmn.

Hjörleifur Guttormsson Virðulegur forseti. Vestnorræna þingmannaráðið hefur nú starfað í nokkur ár og sent ályktanir frá fundum sínum. Það er góður siður að kynna þessar ályktanir hér á hv. Alþingi og eðlilegt sem fram kemur í lokatilmælum þingmanna ráðsins til þinga aðildarlandanna að þau láti sig þessi mál varða sem ályktað er um og leitist við að tryggja framkvæmd þeirra. Þetta tel ég vera mjög eðlilega áherslu og ég vænti þess að eftir meðferð í hv. utanrmn. á þessum málum sjáist þess merki hér á Alþingi með viðeigandi hætti að tekið verði á þessum málum og gefnar leiðbeiningar til framkvæmdarvaldsins eftir því sem við á. Við hljótum að taka eftir því að mörg þeirra mála, sem þarna er ályktað um í þessum sjö ályktunum, varða umhverfismál, varða áhyggjur út af mengun umhverfisins og það er mjög vel að á þessum vettvangi skuli staðinn vörður með þeim hætti sem hér er gert varðandi hreint umhverfi, sú viðleitni sem endurspeglast í þessum ályktunum. Ég vil geta þess hér að sum þessara mála sem hér er ályktað um voru til umræðu og ályktunar á nýafstöðnu þingi Norðurlandaráðs. Þar voru umhverfismálin raunar annar af tveimur meginþáttum í almennum umræðum á þinginu. Það voru annars vegar umhverfismálin og hins vegar hin svokölluðu Evrópumál sem þar fór mest fyrir. Og nú er af sem áður var. Nú eru umhverfismálin orðin nánast tískumál í umræðum en sem betur fer ekki bara tískumál heldur eru teknar ákvarðanir a.m.k. í orði og vonandi verður þeim fylgt eftir á borði, sumum hverjum, því að ástandið í þessum efnum heldur sem kunnugt er áfram að versna, t.d. varðandi mengun andrúmslofts og mengun hafsins, þrátt fyrir þær samþykktir sem þegar hafa verið gerðar. Og jafnvel þrátt fyrir að staðið verði við þær ályktanir með ákvörðunum, eins og t.d. varðandi eyðingu ósonlagsins, varðandi mengun andrúmsloftsins af öðrum efnum en ósoneyðandi efnum, er gert ráð fyrir því að ástandið haldi samt áfram að versna á næstu árum. Menn mega því sannarlega taka sig á í þessum efnum. Ég vil geta þess sérstaklega að þriðja málið sem ályktað var um og komið hefur til umræðu hér á hv. Alþingi, bæði því síðasta og því sem nú situr, um loftflutninga með plúton, var, vegna íslensks frumkvæðis, tekið upp í ábendingar og ályktun efnahagsnefndar Norðurlandaráðs sem Norðurlandaráðsþing samþykkti, að í tengslum við áætlun tengda kjarnorkumálum yrði tekið sérstaklega á flutningi og frágangi á geislavirkum efnum og sérstaklega vísað til hættunnar sem heimskautasvæðum getur stafað af slíkum flutningi. Þetta mál er því komið inn í samþykktir Norðurlandaráðsþings með viðeigandi tilmælum til ráðherranefndar, í þessu tilviki orkumála, til þess að taka á. Menn minnast þess að haldið var sérstakt aukaþing Norðurlandaráðs í nóvember sl. varðandi mengun hafsins eða varðandi umhverfismál sérstaklega þar sem samþykkt var sérstök áætlun um aðgerðir til varnar mengun hafsins og nú á nýafstöðnu þingi Norðurlandaráðs var samþykkt sérstök áætlun um samstarf í fiskimálefnum, sem ég kalla svo, þ.e. varðandi rannsóknir á fiskstofnum en einnig á ástandi sjávar, og ekki bara fiskstofnum í þröngum skilningi þess orðs heldur ekki síður á sjávarspendýrum sem gert er ráð fyrir að efldar verði rannsóknir á eins og við Íslendingar erum nú að leitast við að gera einnig af okkar hálfu. Þessi fiskimálasamþykkt Norðurlandaráðs og efni hennar tengist einnig mengunarmálunum því að eðlilega er lögð rík áhersla á það í þessari samstarfsáætlun um fiskimál að undirstaðan, umhverfið, sjórinn sjálfur, haldist þannig að líf dafni með eðlilegum hætti og að takast megi að draga úr mengun. Þetta vildi ég hér nefna, virðulegur forseti. Ég get einnig látið fylgja að í umræðum sem tengdust áliti samgöngunefndar Norðurlandaráðs nefndi ég sérstaklega þau efni sem varða ferðalög og möguleika ungs fólks á Norðurlöndum til þess að ná saman á vettvangi Norðurlandaráðs æskulýðsins sem svo er kallað í lauslegri þýðingu. Og í ályktunum og ábendingum samgöngunefndarinnar kom fram stuðningur við þessi efni sem hér er að vikið en þau varða ekki síst þau lönd sem fjærst eru þungamiðju Norðurlanda landfræðilega séð og hvað íbúafjölda snertir, þ.e. vesturhluta Norðurlanda, Grænland, Ísland og Færeyjar. Við skulum vona að þessar áherslur af hálfu Vestnorræna þingmannaráðsins fái þannig stuðning, ekki aðeins í orði heldur einnig á borði á samnorrænum vettvangi eftir því sem við á.

Árni Gunnarsson Virðulegi forseti. Nokkur orð um þessa till. til þál. sem hér hefur verið gerð grein fyrir. Vestnorræna þingmannaráðið er tiltölulega ung stofnun en hefur í starfi sínu gert ýmsar ályktanir um málefni sem snerta einkum og sér í lagi þau svæði sem kölluð hafa verið jaðarsvæði hins norræna samstarfs, þ.e. Grænland, Færeyjar og Ísland. Um það var mikið kvartað á sínum tíma innan Norðurlandaráðs að málefni þessara landa fengju tiltölulega litla umfjöllun innan Norðurlandaráðs og stofnun Vestnorræna þingmannaráðsins var m.a. svar við þeirri gagnrýni þannig að þar mættu menn fjalla um þau mál sem einkum og sér í lagi snertu þessi þrjú lönd. Og þar kemur í ljós að sameiginlegir hagsmunir eru gríðarlega miklir, einkum og sér í lagi hvað varðar lífsafkomu þessara þjóða sem allar byggja hana á hafsvæðunum sem í kringum löndin eru. Því er ekki að leyna að innan Vestnorræna þingmannaráðsins hefur komið fram mikið vonleysi um það að ráðið eigi sér lífsvon. Ástæðan er mjög einföld. Frá upphafi ráðsins hafa ríkisstjórnir, heimastjórnir og landsstjórnir þessara þriggja landa ekkert, ég endurtek, ekkert gert með tillögur ráðsins. Þær hafa aldrei farið inn á þing þessara landa í því formi að þær yrðu samþykktar af ríkisstjórnum sem viljayfirlýsing þessa þingmannaráðs. Sjálfur var ég þeirrar skoðunar á fundi, og lét það koma skýrt fram, sem haldinn var á Grænlandi sl. sumar að ef fram héldi sem horfði væri það ekkert annað en peningasóun að halda starfi þessa ráðs áfram. Ég leyfi mér að vona að sú ákvörðun Vestnorræna þingmannaráðsins að færa mál sín og ályktanir inn á þing viðkomandi landa í trausti þess að framkvæmdarvaldið taki málin upp og ýti þeim úr vör, hrindi þeim í framkvæmd, mín von er sú að sú ákvörðun geti orðið til þess að einhver ávinningur verði af þessu samstarfi. En ég tel þetta samstarf með því merkasta sem gerist á norrænum vettvangi um þessar mundir. Ástæðan er m.a. sú að að þessum þremur löndum steðjar nú meiri vandi en oft áður, vandi í formi mengunar, í formi aukinna hernaðarumsvifa á hafsvæðum þangað sem þessar þrjár þjóðir sækja lífsbjörg sína og vandi sem felst í ónógum samgöngum á milli þessara þriggja landa, ónógu menningarlegu samstarfi og svo mætti lengi telja. Ég hef stundum leyft mér að segja það að við Íslendingar værum sú stórþjóð í þessu samstarfi að við töluðum ekki um það í annan tíma en þann sem við vildum skreyta okkur með því að eiga samstarf við þessar vinaþjóðir hér í Norður-Atlantshafi. Á fundi sem haldinn var 1987 í Vestnorræna þingmannaráðinu flutti ég tillögu um það að Norðurlandaþjóðirnar kæmu á fót stofnun sem fylgdist með mengun og ynni gegn mengun Norður-Atlantshafsins. Þessi tillaga var samþykkt lítið breytt, en hún hefur aldrei komist inn á vettvang þjóðþinga þessara landa. Ég held að þarna sé á ferðinni eitt stærsta hagsmunamál þessara þriggja þjóða, þ.e. að verja uppsprettu lífsbjargarinnar í Norður-Atlantshafinu og koma í veg fyrir að sú ógn sem mengunarmálin eru orðin eigi eftir að eyðileggja og tortíma þeim fiskistofnum sem við lifum á. Persónulega hef ég mestar áhyggjur af því að þau hernaðarumsvif, sem einkum og sér í lagi hafa verið á svæðinu milli Grænlands og Íslands, Íslands og Skotlands og upp með Noregsströndum í átt að Kola-skaga, fari mjög vaxandi um þessar mundir, einkum og sér í lagi eftir að afvopnun á meginlandi Evrópu fór að verða veruleiki. Ég hef vissan ótta af því að varnar- og sóknarsvæði stórveldanna færist út á Norður-Atlantshafið. Ég hef oft minnst á það að mér þyki menn taka því með nokkurri léttúð þegar við vitum, eins og nú t.d. á sér stað við Ísland, að fram fara heræfingar kjarnorkuknúinna skipa, bæði ofansjávar- og neðansjávarskipa, án þess að við gerum við það nokkra athugasemd. En það hlýtur að verða eitt meginmarkmið okkar varðandi þau hernaðarumsvif sem eiga sér stað á höfunum að gera kröfur til stórveldanna um að hraða afvopnun á höfunum. Virðulegi forseti. Ég gat ekki á mér setið að koma þessu á framfæri. Ég vil benda hv. þm. á það að þriðjungurinn af öllum kjarnorkuvopnum stórveldanna tveggja er í höfunum. Ég vil benda mönnum á það að yfirgnæfandi meiri hluti allra kjarnorkuofna eða kjarnakljúfa sem stórveldin eiga eru á höfunum. Ég vil vekja athygli á því að eitt minni háttar slys í Norður-Atlantshafi þar sem geislavirkt kælivatn rynni frá kafbát eða herskipi, sem knúið er kjarnorku, getur eyðilagt hrygningarstöðvar þorsks eða annars nytjafisks um 100 ára skeið. Þá þyrftu Íslendingar ekki að binda um sárin í efnahagslegu tilliti. Það eru þessar umræður sem hafa einkennt störf Vestnorræna þingmannaráðsins. Á þessum þjóðum brennur þessi vandi heitar en á þeim meginlandsþjóðum sem eiga aðild að Norðurlandaráði. Ég legg þess vegna mikla áherslu á það að þessi tillaga, sem hér er fram komin, fái framgang hjá framkvæmdarvaldinu. Og ég skora á hv. þm. sem hafa áhuga á því að þessum málum verði framfylgt að þrýsta á. Ef svo verður ekki þá sé ég í raun engan tilgang með því að Vestnorræna þingmannaráðið haldi áfram að starfa.

Alexander Stefánsson Virðulegi forseti. Ég vil aðeins taka undir það sem hér hefur komið fram í sambandi við þessa þáltill. Það er mín skoðun að Íslendingar eigi að leggja miklu meiri áherslu heldur en hingað til hefur verið gert á að hafa náið samstarf við þær þjóðir sem hér er um að ræða, þ.e. Færeyinga og Grænlendinga. Það er enginn vafi á því að hagsmunir eru þarna miklu augljósari með okkur og þessum þjóðum heldur en hinu stóra samstarfi á Norðurlandaráðsþingum og annars staðar. Það verður miklu raunhæfara. Hérna eru vandamálin sett saman í hnotskurn miðað við það sem augljóst er einmitt á þessum svæðum sem hér um ræðir. Ég vil sérstaklega benda á 4. tillöguna, þ.e. um eftirlit með mengun hafsins. Ég held að það væri ástæða til a.m.k. í meðferð utanrmn. sem fær þetta mál að leggja alveg sérstaka áherslu á að það verði skoðað hvort ekki sé mögulegt að stíga það skref sem í þessari tillögu felst, að koma sameiginlega á fót skrifstofu sem hafi það verkefni að vinna að og fylgjast með mælingum á mengun hafsins á þessum vestnorrænu hafsvæðum. Þetta er náttúrlega ekkert smámál eins og hér hefur komið fram. Ég tel að það væri stórt skref stigið ef hægt væri að þvinga fram fyrir frumkvæði Íslands a.m.k. þennan þátt í þessari sameiginlegu tillögu. Einnig vil ég benda á 7. tillöguna um markaðssamstarfið. Það er heldur ekkert lítið mál ef þessar þjóðir gætu haft áhrif á það hvernig staðið verður að þessum málum í sambandi við Vestur-Evrópu. Ég held að það væri ekki lítið atriði fyrir okkur Íslendinga að hafa náið samstarf á þessum vettvangi við þessa tvo nágranna í sambandi við það hvernig staðið verður að þeim samningum sem fram undan eru við Evrópubandalagið og allar þær viðræður sem þar koma fram um okkar stærsta hagsmunamál. Þarna er sameiginlegur vettvangur og sameiginlegir hagsmunir miklu, miklu nær okkur heldur en í hinu stóra samstarfi með öllum Norðurlandaþjóðunum. Ég vil taka undir það sem hér hefur komið fram að ég tel að þetta samstarf sé mikilvægt en, eins og síðasti hv. ræðumaður kom hér inn á, það er dauðadæmt ef um það verður algjör þögn frá þeim þjóðum sem að því standa, ef aðeins verður komið saman einu sinni á ári og síðan ekkert meira gert. Það kom greinilega fram hjá öllum fulltrúunum sem sátu fundinn á Grænlandi að þetta verður að breytast. Það verður að vera meira en bara að koma saman og ræða málin ef ekkert fylgir á eftir frá viðkomandi þjóðlöndum. Þess vegna legg ég áherslu á að það verði a.m.k. einhver slík afstaða tekin hér á Alþingi Íslendinga að það verði eftir því tekið, a.m.k. þannig að það verði hægt að knýja hin þjóðþingin sem að þessu standa til að taka ákvörðun um þessi mál.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Þetta er nokkuð sérkennilegt mál eins og það ber að hér, ekki málefnin sem eru hér í ályktunum, heldur hlýtur sérstaklega að vekja athygli manns sá viðauki sem er þarna síðast í ályktuninni í fskj. II. Það er jú svo að allir flokkar, sem eiga fulltrúa á Alþingi, eiga fulltrúa í Vestnorræna þingmannaráðinu. Og það er ótrúlegt að fulltrúar þessara flokka séu að standa að ályktunum eða samþykktum í þessu ráði sem brjóta í bága við stefnu þeirra eigin flokka hér heima. Því hlýtur það að vekja nokkra furðu að þeir skuli sjá ástæðu til þess að kvarta undan viðbrögðum Alþingis og/eða ríkisstjórnar við þessum málum. Það er að vísu svo að við Íslendingar eigum aðild að fjölmörgum alþjóðasáttmálum sem við skrifum undir en gerum svo harla lítið með framkvæmd hér heima. Stundum er það jafnvel svo að þeir samningar stangast á við lög hér heima og nánast eins og að menn geti sveiflað penna í útlöndum án þess að bera svo ábyrgð á því þegar heim kemur. En það er mjög mikilvægt að íhuga það að Vestnorræna þingmannaráðið er stofnað til þess að gæta hagsmuna svokallaðra jaðarsvæða og það stendur því upp á Alþingi að gæta þess að þessi jaðarsvæði verði ekki eins konar jaðarmálefni í norrænu samstarfi og að Vestnorræna þingmannaráðið sé ekki einhvers konar ventill þar sem jaðarsvæðin koma saman til þess að blása, til þess að aðalsvæðin geti svo haldið áfram að vinna í friði að því sem þeim þykir mestu máli skipta hverju sinni. Fjögur þeirra málefna sem hér er ályktað um fjalla um mengun af ýmsu tagi, hvort sem er af hernaðarlegum eða öðrum umhverfislegum ástæðum, og það þarf ekki að fjölyrða um mikilvægi þess fyrir okkur Íslendinga að meðal annars þær ráðstafanir sem nefndar eru í tillögunni séu gerðar. Mætti auðvitað telja ótal fleiri og vil ég sérstaklega taka undir orð hv. síðasta ræðumanns um þann aukna hernað sem nú er hér í norðurhöfum. Þar verða Íslendingar að láta til sín taka fyrr en seinna. Við hljótum að spyrja hvers vegna þessar tillögur komi ekki til framkvæmda hér á Alþingi, þar sem Alþingi ber ábyrgð á för og erindi þingmanna í Vestnorræna þingmannaráðinu og ber síðan ábyrgð á að þær tillögur sem þar eru samþykktar nái fram að ganga á Íslandi og þaðan nái þær aftur inn í norrænt samstarf svo að þetta verði ekki einungis orðin tóm. Því að ef svo er, þá er jafngott að eyða ekki peningum í þetta samstarf heldur nýta þá í eitthvað skynsamlegra hér heima fyrir.

Flm. (Friðjón Þórðarson) Virðulegi forseti. Ég þakka þeim hv. þm. sem hér hafa tekið til máls um þetta mál. Hv. 18. þm. Reykv. taldi hér vera um mjög sérkennilegt mál að ræða. Mér finnst ekki mega minna gera, þegar þingmenn taka þátt í alls konar undirbúningsráðstefnum og öðrum fundum af slíku tagi kostuðum af ríkinu, en að mál séu kynnt rækilega fyrir þingi og stjórn viðkomandi lands. Að því leyti tel ég mál þetta sjálfsagt. Ég þakka hv. 1. þm. Vesturl., sem er varaformaður þessa ráðs, fyrir hans orð og einnig hv. 3. þm. Norðurl. e. sem sæti á í ráðinu og hefur lengi haft hug á þessum málum og sinnt þeim jafnvel lengst manna hér á hv. Alþingi. Ég þakka enn fremur hv. 2. þm. Austurl. fyrir vinsamleg ummæli og tíðindi af þingi Norðurlandaráðs sem nú er nýafstaðið. En einhvern veginn hef ég það á tilfinningunni, þó að ég hafi ekki kynnt mér þau mál sem afgreidd voru á því þingi, að umhverfismálin hafi þar nokkuð horfið í skugga fyrir ,,sameinaðri Evrópu`` sem allir eru svo afskaplega hrifnir af nú á tímum og ætla svo að segja að lögleiða árið 1992. Þó skal ég ekki fullyrða um þetta. En um umhverfismálin vil ég segja það að þau eru mjög ofarlega á dagskrá eða efst mála hjá Vestnorræna þingmannaráðinu og þau eru það einnig í norrænni samvinnu. Þó að við höfum haldið sérstakt norrænt þing um þau málefni nú fyrir skömmu í Danmörku, þá höfum við aðeins stigið fyrstu skrefin á því sviði. Það er löng leið enn ófarin áður en umhverfismálin verða komin í það horf sem við getum við unað.

Þórhildur Þorleifsdóttir Virðulegi forseti. Mér þykir leitt af hv. þm. Friðjón Þórðarson hefur skilið orð mín á þann veg að mér þætti málið eða innihald þessarar þáltill. sérkennilegt. Ég átti ekki við það heldur átti ég við niðurlag í fskj. II, þ.e. að þeir sem aðild eiga að Vestnorræna þingmannaráðinu skuli í rauninni þurfa að kvarta yfir viðtökum þeirra mála sem þeir samþykkja á erlendri grund hér heima fyrir. Hafi það ekki komið fram fyrr í máli mínu, þá hef ég sjálfsagt ekki talað nógu skýrt, en innihald þáltill. og þær tillögur sem hér eru nefndar þykja mér allar einmitt af þeim toga að þeim eigi að sýna fulla athygli hér á Alþingi Íslendinga og fylgja þeim eftir í norrænu samstarfi.

Flm. (Kristín Halldórsdóttir) Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að nefna það að mér þykir afleitt að sjá hvað virðulegu stólarnir í fremstu röð eru fáliðaðir nú á þessum þingfundi og sakna sérstaklega hæstv. dómsmrh. þar sem hér á að ræða mál sem ég tel skipta miklu varðandi bætta umnferðarmenningu sem sannarlega er nauðsyn á að ræða og vildi mega óska þess að honum yrði a.m.k. gert viðvart um þessa umræðu ef hann kynni að vilja tjá sig eitthvað um þetta efni.

Dómsmrh. er ekki í húsinu, hann mun vera erlendis og er því ekki hægt að koma þeim skilaboðum svo að gagni komi.

Sennilega ekki, nei. Ég þakka fyrir það, ég hafði ekki frétt af því að hann væri ekki á landinu. Ég mæli hér fyrir till. til þál. á þskj. 134 um ökunám og ökukennslu og meðflytjendur mínir eru hv. þingkonur Málmfríður Sigurðardóttir, Þórhildur Þorleifsdóttir, Danfríður Skarphéðinsdóttir, Guðrún Agnarsdóttir og Kristín Einarsdóttir. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að láta endurskoða reglugerð um ökukennslu, próf ökumanna o.fl., nr. 787 13. des. 1983, sbr. reglugerð nr. 448 31. okt. 1983 og nr. 116 29. febr. 1988, með það að markmiði að settar verði reglur um starfsemi ökuskóla, gerðar strangari kröfur til ökukennara og prófdómenda og að kunnátta nýliða í akstri verði aukin og bætt.`` Þessi tillaga kom fram hér á Alþingi í nóvemberlok og þykir mér auðvitað miður að ekki skyldi nást að mæla fyrir henni fyrr en nú. Í grg. með henni er skýrt frá því að á árinu 1988, fram til þess dags sem tillagan var lögð fram, hefðu alls 25 manns dáið í umferðarslysum, þar af 13 30 ára og yngri og 7 af þeim undir tvítugu. Þar er þess einnig getið til samanburðar að allt árið 1987 urðu 22 dauðaslys í umferðinni. Hins vegar kemur það ekki fram að tala látinna í þessum 22 dauðaslysum munu vera 24 og skal því hér bætt við þessar upplýsingar. --- Nú er eins og fram kom nokkuð um liðið síðan þessi tillaga kom fram og tölulegar upplýsingar nú fyrir hendi um allt síðasta ár, en samkvæmt þeim létust alls 29 manns í umferðarslysum á árinu 1988. Umferðarráð kynnti nýlega skýrslu um umferðarslys á árinu 1987 og tölulegar staðreyndir um slys á síðasta ári. Samkvæmt þeirri skýrslu slösuðust 939 í umferðarslysum á síðasta ári eða 40 færri en árið á undan. Látnum fjölgaði hins vegar úr 24 í 29 eins og fram er komið og það er athyglisvert að á síðasta ári er tala slasaðra á aldrinum 7--14 ára 80, en var 108 árið 1987. Það er fyllsta ástæða til þess að reyna að gera sér grein fyrir orsökum þessarar fækkunar sem er að sjálfsögðu gleðileg og er vonandi ekki bara um tilviljun að ræða. Þeir sem urðu fyrir mjög miklum meiðslum urðu 299 á síðasta ári samanborið við 380 manns árið 1987 og er slík fækkun sömuleiðis ljós punktur í þeirri hörmulegu lesningu sem slíkar skýrslur sem þessi annars er. Að sjálfsögðu á aukin notkun bílbelta þar stóran hlut að máli. Því miður hefur svo það sem af er þessu ári ekki liðið áfallalaust eins og mönnum er kunnugt. Það höfðu ekki margir dagar liðið af árinu þegar fyrsta banaslysið varð í umferðinni og nú munu þau vera orðin þrjú. Það er því deginum ljósara að leita þarf stöðugt leiða til úrbóta gegn þeim voða sem sífellt sækir að okkur í umferðinni. Það er svo enn einn óhugnaðurinn sem birtist í því að samkvæmt líkindareikningi eiga 20--25 piltar af hverjum 500 á aldrinum 17--18 ára það á hættu að slasast lífshættulega í umferðinni, þ.e. á fyrsta ári með ökuréttindi. Sem sagt: 20--25 piltar af hverjum 500 á aldrinum 17--18 ára eiga það á hættu að slasast lífshættulega, örkumlast eða jafnvel deyja. En á þessum aldri eiga 10--12 stúlkur af hverjum 500 hið sama á hættu. Fleiri tölur þarf ekki að nefna. Við hljótum að leita orsaka og úrræða. Það er skoðun okkar sem flytjum þessa tillögu að ökukennslan hljóti að ráða miklu um aksturslag unga fólksins og að góð ökukennsla sé það veganesti í orðsins fyllstu merkingu sem stjórnvöldum beri að tryggja. Almenningur hefur alls ekki verið nægilega kröfuharður í þeim efnum og stjórnvöld hafa sofið á verðinum og því er þessi tillaga borin fram til þess að ýta við þeim. Þeir sem hafa knúið á um úrbætur eru fyrst og fremst ökukennarar sjálfir sem hafa ítrekað krafist endurskoðunar og endurskipulagningar bæði ökukennslu og ökukennaranáms. Það er einnig rétt að minna á nál. allshn. Nd. við afgreiðslu umferðarlaganna í apríl 1987, en þar standa m.a. þessi orð, með leyfi forseta: ,,Nefndin telur nauðsyn á að setja nýjar reglur um ökukennslu og ökunám, annaðhvort í sérstökum lögum eða reglugerð þar sem ítarlega verði fjallað um menntun ökukennara og námsefni og lágmarksfjölda kennslustunda til ökuprófs, en mun strangari ákvæði gilda annars staðar á Norðurlöndum í þessum efnum en hér á landi.`` Ekki er mér kunnugt um að neitt hafi gerst í þessu efni þannig að eftir standa aðeins þessi orð í nál. allshn. Nd. Í grg. með þáltill. okkar er gerður nokkur samanburður á þessum kröfum sem eru varðandi ökukennaranám á Norðurlöndunum og það upplýst að þar sem fæstra námsstunda er krafist undir ökukennarapróf er þó um fjórfalt fleiri stundir að ræða en hjá íslenskum ökukennurum. Það er fremur ótrúlegt að það sé svona margfalt flóknara og erfiðara að kenna akstur í grannlöndunum. Nú er kennslustundafjöldinn vitanlega ekki fyrir öllu, en ég held að þessar tölur sem nefndar eru hér í grg. sýni að það er nauðsynlegt að endurskoða alla tilhögun og áherslur í ökukennaranámi hér á landi, ekki síst með tilliti til breyttra aðstæðna í umferðinni. Hygg ég að fáir muni fagna þeirri endurskoðun meira en ökukennarar sjálfir sem hafa ýmsar tillögur fram að færa í þessum efnum. Enn mikilvægara er þó að taka ökunámið sjálft fastari tökum en þar er augljóslega pottur brotinn. Í því sambandi má minna á að ökunám og ökupróf koma vissulega við pyngjuna og umhugsunarvert er hvort það á ekki sinn stóra þátt í því hvað nýliðar í akstri eru oft illa undirbúnir. Heildarkostnaðurinn getur verið á bilinu frá 15 þús. til 40 þús. kr., allt eftir fjölda ökutíma, og mun algengast að kostnaðurinn nemi 27--30 þús. kr. og má nærri geta að það munar um minna hjá lágtekjufólki. Það er mikill þrýstingur á ökukennara að hafa ökutímana sem fæsta og yfirvöld eru þeim því miður lítill bakhjarl. Afleiðingin sú að við sendum unga fólkið okkar út í umferðina með heldur merglítið veganesti. Þetta ástand er engan veginn sæmandi og kallar á tafarlausar úrbætur. Ökunám á ekki að vera fólgið í biturri reynslu. Setja þarf reglur um lágmarksfjölda ökutíma og búa svo um hnútana að nemendur fái þjálfun í akstri við fjölbreytilegar aðstæður, t.d. á sérhönnuðum akbrautum. Það er vissulega athugandi að færa hluta ökukennslunnar inn í framhaldsskólana. Þá þarf að taka til gaumgæfilegrar athugunar hvort ástæða er til að hækka bílprófsaldur eða veita bráðabirgðaskírteini og setja skilyrði um akstur undir eftirliti reynds ökumanns fyrsta kastið eftir ökupróf. Fjölmargt fleira mætti að sjálfsögðu gera til þess að stuðla að bættri umferðarmenningu, t.d. er nauðsynlegt að efla rannsóknir á umferðarslysum svo að auðveldara verði að greina orsakir og bæta úr vandanum. Þá þarf að auka og samræma kennslu í umferðarmálum, bæði í grunnskólum og í framhaldsskólum. Og hér er við að bæta að við nánari athugun þótti okkur rétt að benda á þann möguleika að koma á fót aðfaranámi til ökuprófs í 9. bekk grunnskóla þar sem unnt er að ná til allra skólanemenda og um það flytjum við sérstaka þáltill. á þskj. 494 undir forustu hv. þingkonu Jóhönnu Þorsteinsdóttur. Það þarf að auka og bæta fræðslu í fjölmiðlum sem oft hafa reynst drjúgir í áróðri gegn umferðarslysum en því miður einnig haft áhrif á hinn veginn þar sem iðulega er ýtt undir hraðadýrkun í margvíslegu fjölmiðlaefni. Þá gætu tryggingafélög stuðlað að meiri aðgát nýliða í akstri, t.d. með því að verðlauna þá sem aka fyrstu tvö árin án þess að valda tjóni. Einnig er nauðsynlegt að hafa öfluga umferðargæslu. Fjölmargar ábendingar varðandi þessi mál hafa komið fram bæði í ræðu og riti sem er sjálfsagt að hafa til hliðsjónar við framkvæmd þessarar till. til þál. Skal þar sérstaklega bent á samantekt ráðstefnu um ökukennslu og umferðarmenningu sem haldin var 18. nóv. 1987, en setning á bls. 78 í því riti getur verið lokaorð þessa ræðustúfs, þar sem svo segir: ,,Það er afleitt að fá lélega kennslu í mannkynssögu en það getur verið lífshættulegt að fá lélega ökukennslu.`` Geta það verið einkunnarorð þessarar tillögu okkar. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að till. verði vísað til síðari umr. og hv. allshn.

Flm. (Guðmundur H. Garðarsson) Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um eflingu hafbeitar á Íslandi. Flm. eru auk frummælanda Eyjólfur Konráð Jónsson og Halldór Blöndal. Till. hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að efla beri laxahafbeit á Íslandi og felur ríkisstjórninni að vinna að því að þessi atvinnuvegur sitji við sama borð og aðrar útflutningsgreinar. Í því sambandi er sérstaklega áréttað: 1. Að starfsskilyrði hafbeitar hérlendis verði í samræmi við það sem gerist almennt í fiskeldi, enda verði staða atvinnuvegarins í heild stórbætt. 2. Að hagnýtar rannsóknir á sviði kynbóta verði stórefldar. Enn fremur verði rannsakað eftir því sem unnt er gönguferill og uppeldisskilyrði lax. 3. Komið verði á afurðalánakerfi, sniðnu fyrir hafbeit, sem geri fyrirtækjunum kleift að fjármagna reksturinn fram að sölu afurðanna. 4. Söluskattur og aðflutningsgjöld af stofn- og rekstrarkostnaði hafbeitarstöðva verði endurgreiddur eins og í öðrum útflutningsgreinum.`` Virðulegi forseti. Ég vil nú gera nánari grein fyrir þessu máli og vísa m.a. til þess sem segir í meðfylgjandi grg. Það er staðreynd að hvergi í heiminum eru aðstæður eins góðar og á Íslandi til að stunda hafbeit í atvinnuskyni. Byggist það fyrst og fremst á þeirri staðreynd að bannað er að veiða lax í sjó við Ísland. Að auki eru aðstæður til seiðaeldis hérlendis hinar ákjósanlegustu þar sem nóg er til af fersku vatni, svo ekki sé minnst á jarðhita. Hafbeitarlax er að mati flm. hágæðavara sem getur skapað Íslendingum mikla og góða möguleika til sérstöðu á mörkuðum í sölu þessara afurða sem eru laxaafurðir. Samanborið við önnur lönd, sem stunda hafbeit, bendir allt til þess að Ísland geti haft sérstöðu í þessari atvinnugrein. Í Bandaríkjunum þar sem hafbeit er stunduð í stórum stíl þykir gott að ná 3% í endurheimtur af slepptum seiðum. Hafbeit hefur fram á síðustu ár verið stunduð í smáum stíl hér á landi frá því árið 1961. En rannsóknir og tilraunir með sleppingu seiða benda til þess að endurheimtur hér á laxi geti verið 8--15% og má álíta það raunhæfa viðmiðun að það geti verið á bilinu 10--12%. Við Íslendingar stöndum á tímamótum á þessu sviði. Í dag hafa nokkur fyrirtæki uppi áform um stórfellda hafbeitarstarfsemi og hafa sum þeirra stundað rannsóknir um árabil og hafa þess vegna orðið mikla reynslu í sambandi við hafbeit. En þessi fyrirtæki eiga því miður við ákveðna fjárhagserfiðleika að stríða svo sem vegna stofnkostnaðar. Stafar það fyrst og fremst af því að af hálfu hins opinbera hafa ekki verið fyrir hendi möguleikar til lántöku eða möguleikar til þess að fá rekstrarfé. Sem dæmi um það hvaða möguleikar eru hér fyrir hendi mætti nefna að suður í Vogum starfar fyrirtæki sem heitir Vogalax hf., en það byrjaði starfsemi sína árið 1980 með því að sleppa seiðum á haf út til þess að ganga úr skugga um það hvort þau mundu koma aftur á þennan stað. Svo segja má að allt frá 1981 hafi þar átt sér stað sleppingar á seiðum. Fyrstu árin var farið varlega af stað og var sleppt nokkur þúsund seiðum. Til baka komu nokkur þegar fyrstu árin. Á sl. ári sleppti þetta fyrirtæki 1,1 millj. seiða og árið 1989 er áætlað að sleppa 2,2 millj. og árið 1990 2,5 millj. En framtíðaráform eru um það að sleppa allt að 10 millj. seiða úr því. Ef það er skoðað hvað þetta þýðir í afurðum eða möguleikum þá má taka sem dæmi að 10% endurheimtur eru ekki óeðlilegar. Það þýddi þegar sleppt væri 10 millj. seiðum að búast mætti við 1 millj. fiskum til baka að ári. Meðalþyngd þeirra laxa sem hafa komið til þessarar stöðvar hefur verið tæplega 3 kg og má gera ráð fyrir að hún verði svo í framtíðinni. Slepping 10 millj. seiða með 10% endurheimtum mundi þess vegna skila um 1 millj. fiskum og það jafngildir um 3000 smálestum. Nú er ekki hægt að segja fyrir um það hvert skilaverð verður, það er auðvitað háð markaðsaðstæðum, en það má gera ráð fyrir því miðað við það sem þekkt er að skilaverð geti verið á bilinu 250--400 kr. á kg, og jafnvel meira eftir því sem fram líða stundir, en sé miðað við 250 kr. á kg, þá er hér um að ræða 750 millj. kr. árstekjur af þessari sleppingarstærð. En miðað við hærra verðið, þ.e. 400 kr. á kg sem ekki er óeðlilegt að gera ráð fyrir, þá er um að ræða 1200 millj. kr. Nú getur verið að ýmsum hv. þm., sem ekki hafa kynnst þessu, þyki þetta stórar tölur og úr lausu lofti gripnar. En svo er ekki því sú reynsla sem fengist hefur hjá þessari stærstu hafbeitarstöð á Íslandi og í Norður-Atlantshafi bendir til þess að búast megi við endurheimtum allt að 10%. Þannig að aðeins þessi eina stöð gæti skilað árlega aflaverðmæti u.þ.b. 4--5 frystitogara og þá vek ég athygli á því að stofnkostnaður einnar slíkrar hafbeitarstöðvar eins og Vogalax hf. er með er álíka mikill og kostnaður við smíði eins frystitogara. Af þessu má nokkuð marka hvað miklir möguleikar eru hér á ferðinni og hversu hagnýtt þetta er fyrir Íslendinga að fara út í. Þá er rétt að rifja það upp og minna á að því miður hafa Íslendingar ekki stundað hafbeit né fiskeldi sem skyldi samanborið við Norðmenn. En árið 1988 er talið að framleiðsla Norðmanna á laxi hafi verið um 80 þús. tonn, á sama tíma og okkar framleiðsla var aðeins 800 tonn. Fyrir fimm árum var ársframleiðsla Norðmanna innan við 20 þús. smálestir. Það má því segja að það sé til skammar fyrir okkur Íslendinga hversu slælega hefur verið staðið að þessum málum af hálfu hins opinbera. Hins vegar hafa ýmsir einkaaðilar af veikum mætti reynt að byggja upp þær stöðvar sem þegar eru fyrir hendi. Á hinu háa Alþingi hefur á síðustu árum allt of mikil umræða farið í það sem ég vil kalla tiltölulega ómerkileg mál í stað þess að ræða um nýja atvinnumöguleika og ný tækifæri fyrir íslenska þjóð m.a. á því sviði sem hér er til umræðu. Ég vil, virðulegi forseti, víkja nokkrum orðum að því hvað er hafbeit. Ég er ekki viss um að allir geri sér nægilega grein fyrir því og geri nægilega glögg skil á hafbeit annars vegar og öðru fiskeldi hins vegar. Má segja að þessu hugtaki sé gjarnan ruglað saman við hefðbundið sjókvíaeldi eða fiskeldi almennt. Meginmunurinn á hafbeit og sjókvíaeldi eða fiskeldi almennt er sá að fiskurinn vex upp frjáls í hafinu en ekki í sjókvíum, þ.e. hann er ekki fóðraður nema í seiðastærð. Lax er anadróm-fiskur sem fer úr söltum sjó í ferskt vatn til að hrygna. Í hafbeit nota menn þetta náttúrulögmál á þann hátt að þeir sleppa sjógönguseiðunum frjálst í hafið að vori eftir að hafa alið þau upp í sjógöngustærð á landi. Eftir 1--2 ár koma seiðin aftur á æskuslóðirnar sem fullvaxta fiskur. Þetta þekkja Íslendingar vel úr laxveiðiám. En frá því að seiðum er sleppt úr hafbeitarstöð að vori, þá eru seiðin 40 grömm að þyngd, og þar til þau eru veidd í gildrur árið eftir, hafa þau vaxið í u.þ.b. 2900 gramma þyngd, eða tæplega 3 kg, eins og ég gat um í upphafi míns máls. Að tveim árum liðnum getur fiskur sem ekki kom að ári en kemur eftir tvö ár hafa náð 4--6 kg þyngd eða allt upp í 7 kg. Fiskeldi hefur mikið verið til umræðu á Íslandi undanfarnar vikur og mánuði og undanfarin ár. Þær umræður hafa mjög einkennst af því að menn hafa verið að ræða um að stórefla matfiskaeldi í formi strandeldis eða sjókvíaeldis. Allir vita að erlendir markaðir fyrir seiði lokuðust á sl. ári sem hafði mjög alvarlegar afleiðingar í sambandi við sölu eldisseiða. Þeim varð annaðhvort að farga eða bjarga með þeim hætti að byggðar voru nýjar stöðvar eða þær stækkaðar sem fyrir voru til þess að geta nýtt þessi seiði. Þetta þýðir auðvitað stórfelldan stofnfjárkostnað svo ekki sé minnst á væntanlegan rekstrarkostnað næstu tvö árin vegna þessara breytinga á rekstrarforsendum. Ég ætla ekki að gera lítið úr því markmiði að nýta seiðin með þeim hætti sem hér um ræðir. En kapp er best með forsjá í þessum efnum. Þá er og rétt að hafa það í huga að hafbeitarlax er önnur afurð en eldislax eða fóðraður lax. Ég vil endurtaka það, virðulegi forseti, að hafbeit á Íslandi býður upp á mikla möguleika í þeirri óvæntu stöðu sem atvinnugreinin komst í á sl. ári vegna þess að ekki var hægt að selja eða flytja út seiði. Í stað þess að byggja upp strandeldi hratt með þeim tilkostnaði sem það hefur haft í för með sér þá mætti auka þörf á eldisrými fyrir matfisk með auknum sleppingum hafbeitarseiða. Nota má núverandi framleiðslugetu seiðaeldisstöðva, sem er um 20 milljónir seiða, til þess m.a. að framleiða hafbeitarseiði í stað eldisseiða sem ekki er ótakmarkaður markaður fyrir. En það er ekki hægt að sleppa eldisseiðum í hafbeit, heldur verður að nota aðeins úrvalshafbeitarseiði sem alin eru upp úr villtum hafbeitarlaxi. Það er þess vegna skoðun mín að það beri að efla Laxeldisstöðina í Kollafirði sem þjónustuaðila fyrir ný hafbeitarfyrirtæki en þar hefur safnast fyrir mikil reynsla sem ber að nýta enn betur. Ég vil svo, virðulegi forseti, víkja nokkrum orðum að framleiðslukostnaði í sambandi við hafbeitarfisk. Það er augljóst að framleiðslukostnaður á hvert kg í hafbeit er mun lægri en t.d. í strandeldi. Arðsemi í hafbeit er því mun hærri samanborið við strandeldi þegar stöðvarnar eru komnar í ákveðna stærð. Framleiðslukostnaður á hvert kg í hafbeit getur verið og er undir 100 kr., ef endurheimtur eru góðar, samanborið við 250 kr. áætlaðan kostnað á sl. sumri í sambandi við strandeldi. En þetta er náttúrlega við það miðað að sleppingar frá viðkomandi hafbeitarstöð skipti milljónum seiða. Eitt af grundvallaratriðunum fyrir því að unnt sé að starfrækja og reka hafbeitarstöðvar á Íslandi er að þessar stöðvar hafi aðgang að afurðalánakerfi með sambærilegum hætti og önnur útflutningsfyrirtæki. Fiskeldisfyrirtæki á Íslandi sem lagt hafa megináherslu á hafbeit eiga ekki kost á því að fá afurðalán. Hefðbundin fiskeldisfyrirtæki geta hins vegar fengið 37,5% af tryggingaverðmæti framleiðslu sinnar, sem engan veginn er talið nóg, en hafbeit hefur enn sem komið er ekki fengið viðurkenningu á starfsemi sinni og þar með ekki fengið lán. Orsökin er að öllum líkindum sú að stöðvarnar sleppa veðhæfum seiðum í hafið í stað þess að selja þau og þurfa að bíða í 1--2 ár þar til þau koma aftur og skila tekjum. Vandamálið er því m.a. fólgið í því að veðin eru þar með ekki áþreifanleg eða í vörslu t.d. lántakanda heldur óskilgreind í hafinu. Leysa þarf þetta vandamál sérstaklega fyrir hafbeitarfyrirtækin vegna sérstöðu sinnar en að öðru leyti mun ég vísa til þess sem fram hefur komið í svokallaðri starfsskilyrðanefnd fyrir fiskeldi um sama efni fyrir hefðbundin fiskeldisfyrirtæki. Virðulegi forseti. Það eru ótalmörg atriði sem vert væri að koma inn á í sambandi við hafbeitarstöðvar og fiskeldismál almennt. En ég skal nú láta máli mínu lokið. Ég vil aðeins að lokum ítreka þá skoðun mína og fleiri að á sviði hafbeitar liggja mikil og ónotuð tækifæri fyrir íslenska þjóð. Ég vil því leggja áherslu á það að hið háa Alþingi styðji þessa till. eindregið þannig að þessi starfsemi fái notið sín með þeim hætti sem æskilegt og nauðsynlegt er. Ég vil svo að lokum, virðulegur forseti, leggja til að að lokinni þessari umræðu verði till. vísað til atvmn.

Eyjólfur Konráð Jónsson Hæstv. forseti. Ég er meðflm. að þessari till. til þál. og fagna frumkvæði hv. þm. Guðmundar H. Garðarssonar að flytja þetta mál hér. Hv. þm. hefur rakið í megindráttum hver gæti verið rekstrarstaða og væri líkleg rekstrarstaða fyrirtækis sem væri með mjög mikið magn af seiðum sem það sleppti til hafs og svipaðar endurheimtur og við höfum kynnst hér víða á undangengnum árum. Ég get staðfest þær tölur. Hitt er að vísu kannski ekki rétt að það þurfi að kosta 250 kr. að framleiða 1 kg af laxi í strandeldisstöðvum --- ég tala nú ekki um í kvíum. Þar er hægt að framleiða þau og þau eru framleidd fyrir miklu lægra verð þar sem aðstæður eru góðar og nokkur reynsla komin á. Engu síður er ævintýrið enn þá meira í sambandi við hafbeit í stórum stíl heldur en nokkurn tíma þá starfsemi sem núna er aðallega rekin hér á landi þar sem væntanlega verða framleidd um 4000 tonn af laxi í strandstöðvum eða í kvíum þegar á þessu ári og síðan vaxandi á svipaðan hátt og Norðmenn hafa gert og það ævintýri sem þar hefur gerst. Norðmenn hafa svo til enga hafbeit og það er ofur skiljanlegt að þeir hafi hana ekki því að þeir hafa leyft að veiða lax í sjó. Og það má segja að öll ströndin meðfram Noregi hafi verið girt af á göngutíma laxins og hann þar af leiðandi verið þar strádrepinn. Og árnar í Noregi eru eins og menn vita meira og minna dauðar, þessar glæsilegu laxveiðiár sem þær voru áður. En nú hafa Norðmenn bannað laxveiðar í sjó, góðu heilli, og það höfum við auðvitað bannað fyrir lifandi löngu, og aðrar þjóðir gera þetta og ég kem að því svolítið síðar að þessi stefna á að ríkja. Ef við höldum hins vegar áfram ævintýrinu sem hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson var að draga hér upp fyrir okkur, að ein lítil stöð í Vogum sem nú hefur verið starfrækt í einn áratug gæti með góðu móti sleppt 10 milljón seiðum og fengið 1 milljón til baka, 3 kg hver fiskur að meðaltali, eða eina milljón fiska og menn geta þá reiknað dæmið áfram eins og hv. þm. gerði. Og 10 slíkar stöðvar væri náttúrlega mjög auðvelt að hafa á Íslandi og líka meira að segja 100 slíkar stöðvar því að það er ekki einu sinni svo að í Vogum sé nein á til þess að fiskurinn geti gengið í hana, heldur er þar gerviá. Kalda vatninu er dælt upp af að ég hygg um 10 m dýpi og síðan blandað sjó. Það er búin til þar á. Þetta er hægt að gera um landið allt nærri því, a.m.k. í hverju héraði, að nota þær sprænur sem þar eru, sameina nokkrar litlar ár. Það þarf tiltölulega lítið vatn til þess að laxinn rati sína leið. Þetta er því mikið ævintýri sem getur gerst. Það er hins vegar alveg rétt sem hv. þm. sagði að fiskeldi hefur ekki búið við nein þau skilyrði sem allir aðrir atvinnuvegir búa við. Menn vita það væntanlega allir hér að sjávarútvegur fær alveg sjálfkrafa 75% rekstrarlán og landbúnaður það sama, iðnaður það sama, hygg ég. Alls staðar er einhvers staðar opið fyrir eitthvað í þessu bankakerfi sem er nú raunar verið að brjóta allt saman niður og mörg frv. í gangi núna sem á að keyra í gegnum þingið til þess endanlega að drepa íslensku krónuna og frjálst bankakerfi. Fiskeldið eitt hefur búið við algjör sérskilyrði, þ.e. að hafa hvergi aðgang að fjármagni eins og alls staðar er þó erlendis. Þetta þarf auðvitað að breytast. En hv. þm. gat um það að erfitt væri um veðsetningar þegar seiðunum er sleppt til hafs og enginn til að gæta þeirra. Áföll geta líka orðið þar sem seiði eru í eldi upp í matfisk og hafa orðið og munu verða, bæði hér og erlendis, en tryggingakerfið er auðvitað flókið á fyrstu árum hafbeitar því að menn vita með engri vissu a.m.k. hve mikið magn muni skila sér til baka. En jafnvel þótt það væri ekki neitt nærri 10% sem er mjög algengt t.d. í þeirri stöð sem hér var nefnd --- við vitum um Lárós, við vitum um Kollafjörð og við vitum um fleiri tilraunir sem gerðar hafa verið í stórum stíl og þetta hefur jafnað sig upp með kannski um 10% endurheimtum --- jafnvel þótt þær væru ekki nema fimm, sex, sjö, þá er þetta ævintýri líkast. En ég vil nota þetta tækifæri til að koma að því að nágrannar okkar Færeyingar, sem ég hef ekkert nema gott um að segja nema það eina kannski sem ég ætla nú að segja, og hef viljað stuðla að mjög auknum samskiptum við, og Grænlendinga að sjálfsögðu, strádrepa íslenskan lax. Það hefur loksins verið sannað. Það var fyrir u.þ.b. 20 árum síðan að sleppt var eitthvað 20 löxum í Skaftá, merktum löxum. Einasta merkið sem skilaði sér var frá Færeyjum. Samt hafa bæði íslensk og færeysk yfirvöld haldið því fram að engar líkur væru á því að okkar lax gengi á þau mið. Nú hefur komið á daginn að eftirlitsmenn, sem auðvitað skoða ekki nema örlítið brot af þeim laxi sem Færeyingar eru að veiða, hafa fundið tólf merkt seiði, öll frá Íslandi. Það er þar með sannað að stórfiskurinn, sérstaklega norðanlands og norðaustanlands, er strádrepinn við Færeyjar. Þeir hvorki mega né geta drepið minni fiskinn. Hann er það smár í marsmánuði og apríl þegar þeir eru að veiðum. Hann á eftir að taka út aðalvöxtinn þar til hann gengur aftur sem sex, átta punda fiskur hingað, hann mega þeir ekki koma með að landi. Þeir drepa þess vegna fiskinn sem er á göngu eða er u.þ.b. að fara að ganga tveggja ára í árnar. Það eru náttúruspjöll ef sá fiskurinn sem lengur er í hafi er strádrepinn með þeim hætti sem Færeyingar gera. En það versta við allt þetta er að þetta er algjörlega ólöglegt athæfi. Samkvæmt hafréttarsáttmálanum eru laxveiðar í sjó bannaðar öllum öðrum en upprunaríkjum. Því ber mönnum skylda til að gæta þess að stofnar séu ekki skertir og líka á náttúrlega að gæta þess að þeim sé ekki útrýmt. Okkur Íslendingum ber skylda til þess eftir hafréttarsáttmálanum að stöðva þessar veiðar Færeyinga. Það eru aðeins undantekningar frá þessu í 66. gr. hafréttarsáttmálans sem um þetta fjallar, þær að muni stöðvun hefðbundinna laxveiða um langa tíð leiða til efnahagslegs áfalls viðkomandi ríkis verði annaðhvort að bæta því ríki þann skaða eða heimila því veiðar áfram. Færeyingar byrjuðu þessar veiðar lítillega að ég hygg árið 1979 og 1980 þegar hafréttarsáttmálinn var fyrir lifandi löngu orðinn að alþjóðalögum í raun, de facto, og við byggðum allan okkar rétt á einmitt hafréttarsáttmálanum þegar við tókum okkar 200 mílur 1976. Því miður voru stofnuð hér í Reykjavík samtök sem enginn vissi nánast af fyrr en seint og um síðir sem héldu síðan fundi einhvers staðar í Bretlandi og gerðu einhverja samþykkt um að Færeyingar mættu veiða eitthvert magn af laxi sem var algjörlega ólöglegt og ekki hefðbundið. Annað gildir um Grænlendinga. Þeir hafa veitt lax miklu lengur og þeir þurfa kannski á því að halda. Það er hins vegar rétt að vekja á því athygli hér og nú að þetta er samnorrænt mál og Færeyingar hafa kannski jafngóða aðstöðu eins og við til hafbeitar og við getum gjarnan framleitt fyrir þá seiði og þeir gætu hagnast miklu meira á því að virða hafréttarsáttmálann og hætta laxveiðum. Og Finnar verða knúðir til að gera það líka, að hætta laxveiðum í Eystrasalti og viðurkenna fríverslun í EFTA, það er verið að knýja þá til þess, þannig að lax verði alfriðaður í Norður-Atlantshafi og verði auðsuppspretta allra þjóðanna og ekki síst hafbeitarlaxinn.

Guðmundur G. Þórarinsson Virðulegi forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi við þessa þáltill. sem hér hefur komið fram og reyndar þakka fyrir þá vinnu sem lögð hefur verið í að undirbúa hana og leggja hana hér fram. Þessi tillaga er flutt af þremur hv. þm. og sérstaklega vil ég geta þess að tveir fyrstu flm. eru þegar þjóðkunnir fyrir störf sín að fiskeldismálum og mér er vel kunnugt um það að fiskeldismenn vænta sér mjög mikils af þeirra störfum. Ég held að till. sem hér kemur fram sé afar þörf. Ég þakka hv. 1. flm., Guðmundi H. Garðarssyni, fyrir mjög fróðlega ræðu sem hann flutti hér með till. og óneitanlega hygg ég að flestir þm. hafi höggvið eftir því þegar hann lýsti því að fyrirtækið Vogalax mundi verða með fjárfestingarkostnað sem svaraði einum frystitogara en útflutningstekjur e.t.v. sem svaraði fjórum. Það segir okkur nokkuð um þá möguleika sem þarna eru. Hafbeit mun hafa hafist á Íslandi árið 1963 þegar 300 seiðum var sleppt frá Laxeldisstöð ríkisins í Kollafirði en 1987 var þetta komið upp í 950 þús. seiði frá 20 stöðvum og í fyrra var sleppt líklega um 2 millj. og 200 þús. seiðum og ef ég man rétt eru endurheimtur í fyrra einhvers staðar í kringum 60 þús. laxar eða um 10 þús. löxum meira en veiðar á villtum laxi, bæði á stöng og í net, samanlagt. Þannig að þarna er orðið um talsvert laxamagn að ræða. Eins og fram kom í ræðu 1. flm. búa Íslendingar við nokkra sérstöðu til hafbeitar einmitt vegna þess að hér ríkir bann við laxveiðum í sjó. Ég held að það sé mjög brýnt að um það sé fjallað hér, og þá í fullri alvöru og af fullri samviskusemi, á hvern hátt megi bæta starfsskilyrði þessarar merku greinar sem er nú í mjög miklum vexti hér á landi. Hún þarf auðvitað að sitja við sama borð og aðrar útflutningsgreinar. En mér dettur í hug að ég fékk af því fréttir ekki alls fyrir löngu, sem er út af fyrir sig dálítið merkilegt, að Vogalax er á hafnarsvæði. Ein af aðaltekjulindum hafnarsvæða er aflagjald sem líklega er 0,75% af verðmæti þess afla sem landað er í höfnum. Samkvæmt þeim fréttum sem ég hef hefur Vatnsleysustrandarhreppur óskað eftir því að Vogalax greiði aflagjald af þeim laxi sem gengur upp í lónin hjá þeim á þeirri forsendu að þar komi fiskur inn sem sé landað. Ég verð að játa það að mér fannst þetta alveg fráleit hugmynd og sýnir það kannski að vissu leyti hversu langt hið opinbera teygir sig í skattheimtu á aðila sem jafnvel eru að brjótast af stað með mikla fjárfestingu og eru í byrjunarerfiðleikum. Ég held að það sé lágmarkskrafa að starfsskilyrði hafbeitar hérlendis séu svipuð og reyndar almennt í fiskeldi eins og flm. segja en bæta þó við ,,enda verði staða atvinnuvegarins í heild stórbætt``. Hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson gerði vel grein fyrir þeim starfsskilyrðum sem ríkja nú í fiskeldi og ég þarf ekki að fara mörgum orðum um það. Þar er margt óleyst. Þar er margt sem þarf að bæta. Við gerum okkur vonir um að með þeirri reglugerð sem á að fara að koma út um Tryggingasjóð fiskeldislána verði staða hafbeitar stórbætt til afurðalána. Reyndar væri það tilefni til umræðna hér á þinginu að sú reglugerð skuli enn ekki vera komin út, tveimur mánuðum eftir að lögin voru sett hér á Alþingi, reyndar með nokkrum flýti, og fyrirtækin bíða öll í ofvæni eftir að fá reglugerðina. Tveir mánuðir eru of langur tími og hefði verið æskilegt að hæstv. landbrh. gerði grein fyrir því hvað dvalið hefur orminn langa. En vonandi tekst að koma því á koppinn innan tíðar þannig að afurðalánakerfi komi fyrir fiskeldið og þar með hafbeitina þó að slík reglugerð dugi reyndar ekki ein til. Ég tek undir það að hafbeitarfiskur sé hágæðafiskur. Hér er um gæðavöru að ræða og hér er um að ræða grein sem getur stóraukið okkar útflutningstekjur. Að þessari grein þurfum við að hlúa. Ég þakka því flm. fyrir þessa tillögu. Hún er tímabær. Hér er um gott mál að ræða sem ég vona að Alþingi taki vel á móti.

Guðrún Agnarsdóttir Hæstv. forseti. Aðeins nokkur orð um þetta ágæta mál. Ég þakka hv. flm. fyrir flutning þess. Ég tel að hér sé um mjög áhugavert og merkt mál að ræða, grein af fiskeldi sem tilraunir hafa þegar verið gerðar með hér á landi og nauðsyn er að styðja við, sérstaklega meðan þetta er á tilraunastigi ef svo má segja. Er miður að hér skuli enginn ráðherra vera viðstaddur þegar þetta mál er rætt og þá einkum hæstv. landbrh. En vegna þess sem kom fram í máli hv. 10. þm. Reykv. rétt áðan vil ég geta þess að fulltrúar flokkanna voru kallaðir á fund hæstv. samgrh. til þess að sýna þeim drög að þeirri reglugerð sem nú hefur verið samin fyrir Tryggingasjóð fiskeldis. Þar kemur fram að einhver stuðningur er væntanlegur fyrir hafbeitina ásamt öðrum greinum fiskeldis. Ég vona að þessi reglugerð fái brátt að líta dagsins ljós en vísa hv. þm. á fulltrúa sína sem sóttu þennan fund. Ég vildi aðeins koma hér upp til þess að lýsa yfir þakklæti til þeirra sem hafa flutt till. því ég held að hér sé um mjög mikilvægt og merkt mál að ræða.

Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir Virðulegi forseti. Ég er ekki viss um að ég fari rétt að þessu enda er ég ekki gömul hér á þingi en mér finnst það með ólíkindum, ef maður ætlar að tala um einhver félagsleg málefni, málefni þessara gleymdu hópa, hvað það er erfitt að koma þeim á dagskrá deilda enda taka nú flestir til fóta þegar á að fara að ræða þau. Hins vegar mala menn hérna hver af öðrum þegar verið er að tala um stórgróðafyrirtæki eins og fiskeldisstöðvar og þess háttar. Ég átti að vera hérna á mælendaskrá og ég sé að fundartíma er lokið, en ég get ekki á mér setið að segja þetta. Manneskjan er ekki fiskur og fiskur er ekki merkilegri en manneskja.

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Forseti vill benda hv. 16. þm. Reykv. á að þetta umrædda mál, þ.e. seinasta dagskrármálið, aðstoð við leigjendur, er einnig með hæstu tölu þingmála og venjan er sú að fara eftir þeirri röð þegar mál eru sett á dagskrá nema einhverjar sérstakar ástæður gefi tilefni til, þannig að það mætti þá kannski vænta þess að á næsta fundi verði þetta mál ofarlega á dagskránni miðað við það að tekist hefur að ljúka málum þessa fundar að undanskildu þessu eina máli.

Flm. (Guðmundur H. Garðarsson) Virðulegi forseti. Ég harma það að hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir skuli hafa vikið af fundi vegna þeirra ummæla sem hún viðhafði undir dagskrárlið um þingsköp. Ég átti mikið og gott samstarf við virðulegan þm. á sínum tíma í verkalýðshreyfingunni og fannst mér þetta mjög ólíkt henni að nálgast mál eins og það sem hér var til umræðu með þeim hætti sem hún gerði. Ég held það stafi af einhverjum misskilningi hjá henni, þessari ágætu konu. Við vorum ekki og erum ekki að fjalla um fiskeldismál, hvorki hv. þm. Guðmundur G. Þórarinsson né hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson né sá sem hér stendur, út frá sjónarmiði stórgróða. Við höfum haft þetta sem hugsjónamál ásamt mörgum fleiri Íslendingum að reyna að vekja athygli Íslendinga á þessum möguleikum. Sumir þessara hv. þm., m.a. hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson, byrjaði á þessu um og eftir 1970 ef ég man rétt og þetta er eitt af þeim málum sem eru bæði hugsjónir og raunveruleiki. Ég held því að það sem við erum að fjalla um sé raunverulega forsendan fyrir því að unnt sé að gera það sem hv. þm. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir og við öll viljum auðvitað stefna að, þ.e. að tryggja stöðu þeirra sem verr eru settir í þjóðfélaginu sem ég held að hv. þm. hafi átt við. Ég skal ekki, virðulegi forseti, tala hér langt mál. Ég þakka þeim hv. þm. sem stóðu upp og lýstu yfir stuðningi við till. og vænti þess að hún nái fram að ganga en eins og ég sagði er hér um bæði hugsjónamál og mál í raunveruleikanum sem skiptir íslensku þjóðina afskaplega miklu máli. Við skulum hafa það í huga að hinir hefðbundnu fiskstofnar fara rýrnandi á sama tíma sem það verður stöðugt dýrara að veiða þessa fiska eins og þorsk, ýsu o.s.frv. Það er orðið dýrara, fiskurinn er lengra úti og tækin dýrari, en á sama tíma erum við að reyna að þróa hér upp nýja atvinnugrein á sviði fiskeldis sem er laxinn sem býður upp á óhemjumikla möguleika og er raunverulega grundvallarforsendan fyrir framtíð þessarar þjóðar sem sjálfstæðrar þjóðar. Ég ítreka það því enn á ný að þetta er eitt af stóru málunum, en hins vegar vil ég segja að lokum að það er e.t.v. táknrænt fyrir þessa umræðu að á dagskrá fundarins í dag eru þessi tvö mál, annars vegar fyrsta mál á dagskrá sem er um kynbótastöð fyrir eldislax og síðan þetta um hafbeit, og að ekki einn einasti ráðherra skuli vera hér viðstaddur, en ég er sannfærður um það að eftir 5 eða 10 ár, ef einhverjir þeirra háu herra verða hér á þingi, munu þeir örugglega koma og segja eins og oft er sagt: Nú get ég, þ.e. þegar aðrir eru búnir að ryðja brautina og byggja upp það sem máli skiptir. Ég sakna þeirra ekki, þessara manna, ráðherranna í ríkisstjórn Íslands í dag. Ég veit það að hv. alþm. munu geta veitt þessu máli brautargengi og ekki síður fyrir það að þessir hæstv. ráðherrar skuli ekki vera viðstaddir.