Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (JörB): Þá verður gengið til dagskrár og tekið til meðferðar frv. um dómnefnd í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Umr. verður útvarpað, og tekur fyrstur til máls hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, og talar af hálfu Sjálfstfl. í 30 mínútur.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Mál það, er hér er til umr., bráðabirgðal. um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum, er þegar orðið alþjóð kunnugt. Af hendi þeirra, er að löggjöfinni standa, hafa verið fluttar um það 4 útvarpsræður, auk þess sem blöð Sjálfstæðisflokksins hafa frá því prentaraverkfallinu lauk, birt nokkrar reinar því til skýringar. En Alþýðuflokkurinn, sem með mjög óheiðarlegum herbrögðum tryggði sjálfum sér einkarétt til blaðaútgáfu í höfuðstað landsins, notaði sér þá aðstöðu til þess að flytja daglega blekkingar og rangfærslur um þessa löggjöf, löggjöf, sem þó áreiðanlega verður, þegar fram líða stundir, talin merkasta löggjöf síðari ára, og sú lagasetning, sem öllu öðru fremur stefnir að því að bægja vá frá dyrum verkamanna og annarra launastétta landsins. Málið hefur auk þess verið mikið rætt í útvarpsumr. þeim, er fram hafa farið út af bæjarstjórnarkosningum þeim, er fram eiga að fara hér í Reykjavík næstkomandi sunnudag. Ég get því að þessu sinni látið mér nægja að drepa á nokkur helztu grundvallarrök þeirra, er að löggjöfinni standa, en vísa að öðru leyti fyrst og fremst til þeirra raka, er ríkisstjórnir hefur áður fært fyrir málinu í útvarpsræðum þeim, er allir ráðh. hafa flutt um málið. Tel ég einnig fyrir það síður þörf á að tína til öll rök, að andstaðan gegn lögunum hefur farið þverrandi með hverjum degi, sem líður, jöfnum höndum og almenningur hefur fengið aðstöðu til að kynnast réttum málavöxtum, og má nú teljast lokið, að undanskildu andófi nokkurra stjórnmálaleiðtoga, sem enn freista þess að afla sjálfum sér fylgis með falsrökum gegn þessu þrifamáli. Allt fram til þess, er þessi löggjöf var sett, hefur enginn dirfst að andmæla því, að vaxandi verðbólga væri geigvænlegt þjóðarböl. Og af engu hefur ríkisstjórnin, og þá einnig ráðh. Alþfl., hlotið meira ámæli en einmitt því, að hann hafi skort vilja eða getu, eða hvort tveggja, til þess að sporna við vexti dýrtíðarinnar. Á vorþinginu 1941 var sett löggjöf um þessi mál, sem þó ekki kom að liði. Á haustþinginu var að nýju borið fram frv. um málið. Náðist sem kunnugt er ekki um það samkomulag. Vildi Framsfl. þá lögbinda ýmis fyrirmæli, en þó í ýmsu ólík þeim, er bráðabirgðal. þessi mæla fyrir um. En Sjálfstfl. og Alþfl. beittu sér gegn því, út frá beim rökum, að hægt væri að ná öllu hinu sama án löggjafar. Hefur sú saga verið margrakin og er öllum löngu kunn. Aðalatriðið er, að allir flokkar töldu höfuðnauðsyn að stemma stigu við vexti dýrtíðarinnar, en frumskilyrði þess er að stöðva kapphlaupið milli afurðaverðs og kaupgjalds, þ.e.a.s. hindra allar hækkanir, jafnt á afurðaverði sem grunnkaupi. Sjálfstfl. og Alþfl. tóku að sér að rannsaka, hvað verkalýðsfélögin hefðu í hyggju í þeim efnum. Að lokinni þeirri rannsókn tók Sjálfstfl. á sig ábyrgð á því, að tvö stærstu verkalýðsfélög landsins mundu una óbreyttu grunnkaupi, en Alþfl., eða ráðh. hans, fullyrti, að flest félög innan Alþýðusambandsins mundu gera hið sama, og aðeins fá félög fara fram á smávægilegar lagfæringar, sem engu gætu orkað á dýrtíðina, eins og hann komst að orði. Talaði ráðherrann um, að ekki væri sæmilegt að „væna“ - hann sagði „væna“ - menn og félög um að svíkja þau fyrirheit, og var í öllu hinn öruggasti, hvað þetta áhrærði. Var þá talið óhætt að treysta því, að grunnkaup héldist óbreytt, og með því að Framsfl. vildi lögbinda afurðaverð óbreytt til 1. september 1942, þótti sýnt, að hvorugt þyrfti að óttast hækkun grunnkaups né afurðaverðs. Kvað nú Sjálfstfl. upp úr á haustþinginu um stefnu sína með svo hljóðandi úrskurði: „Ef hægt er að tryggja, að grunnkaup og afurðaverð hækki ekki svo neinu nemi, sýnist mögulegt að ná öllu því sama án nýrrar lagasetningar.“ Hins vegar tók flokkurinn jafnframt af öll tvímæli um það, að ef út af brygði um fullan trúnað í þessum efnum, neyddist hann til að beita löggjafarvaldinu til þess að tryggja það meginstefnumál flokksins að stöðva dýrtíðarflóðið. Var um þetta sagt í framsöguræðu af hálfu flokksins um dýrtíðarmálin á haustþinginu: „Þótt Sjálfstfl. óski eftir, að þetta mál verði leyst með frjálsum samtökum, þá liggur ekki í því nein synjun um að leggja inn á lögþvingunarleiðina, ef annað reynist árangurslaust.“ Var nú að þessu ráði hnigið á haustþinginu af meiri hluta Alþ., og væntu menn, að treysta mætti því, að frjálsa leiðin héldi. Dómur reynslunnar varð annar. Lægst launuðu stéttirnar sýndu þegnskap, og var það í senn í þágu þeirra eigin framtíðarheilla og þjóðarheildarinnar. En betur launuðu stéttirnar, þær, sem Stefán Jóhann Stefánsson taldi skömm að „væna“ um kauphækkunarkröfur, brugðust. Nokkrar þeirra heimtuðu hækkun grunnkaups frá 20–30%, og er þeim kröfum fékkst ekki fullnægt, fylgdu þær stéttir, er hlut áttu að máli, þeim eftir með verkföllum. Þannig var málum komið um áramótin. Um tvennt var að velja. Annaðhvort að ný dýrtíðaralda riði óbrotin yfir eða að bregða skjótt við og stöðva flóðið viðstöðulaust með nýrri lagasetningu, er setti skorður við nýju kapphlaupi kaupgjalds og verðlags. Það var að sjálfsögðu metnaðarmál þeirra flokka, er ábyrgð tóku á frjálsu leiðinni, að girða fyrir, að oftraustið á frjálsu leiðinni færði bölvun yfir þjóðfélagið. Að sönnu gat Sjálfstfl. látið sér vel líka, að hans ábyrgð hafði ekki brugðizt. Félögin, sem hann rannsakaði, stóðu við sín heit. Það voru orð Alþfl., sem reynzt höfðu ómerk, eins og svo oft áður. En þetta var ekki aðalatriðið, heldur hitt, að úr því að svo fór, þá fyrir að velja milli nýrrar dýrtíðar eia nýrrar löggjafar. Stjórnarflokkarnir áttu í rauninni ekkert val. Þeir höfðu marglýst yfir því, að þjóðarnauðsyn væri að berjast gegn dýrtíðinni og tjáð sig reiðubúna til þátttöku í þeirri baráttu. Fyrir þeim lá því annaðhvort að eiga þátt í nýrri löggjöf eða svíkja stefnu sína og heit. Sjálfstfl. valdi að sjálfsögðu hið fyrra. Alþýðuflokkurinn hið síðara, - eins og svo oft áður. Í þessari löggjöf er ekki fyrirskipuð kauplækkun, eins og gert hafði verið 1939 með atkvæðum og einlægu fylgi Alþfl. Ekki einu sinni er fyrirskipað óbreytt grunnkaup. Nei, heimilt er að hækka grunnkaup til lagfæringar og samræmingar, en síðan skal goldin alveg full og ótakmörkuð uppbót, eftir því, sem vísitala verðlagsn. segir til um. Jafnframt eru gerðar margvíslegar aðrar ráðstafanir til stöðvunar á verðlaginu. Þannig er óheimilt að hækka verð á innlendum afurðum umfram það, sem sannað er, að framleiðslukostnaður hafi vaxið, og hvorki má hækka álagningu né vöruverð á erlendum og innlendum vörum, þar með taldar iðnaðarvörur, og ekki heldur farmgjöld, nema að fengnu samþykki gerðardóms, er í eiga sæti 5 eiðsvarnir menn, en dómur sá úrskurðar einnig kauphækkanir allar. Það er þessi löggjöf, sem Alþfl. hefur tekið upp baráttu gegn. Jafnframt hefur hann bætt nýjum tilli við sitt virðulega nafn, svona eins og- þegar menn hengja í hnappagatið nýtt heiðursmerki, og kallar sig nú flokk launastéttanna. Nákvæmara heiti hefði þó verið flokkur hálaunastéttanna, þ.e.a.s. flokkur forkólfa Alþfl. Tvær tylliástæður hefur Alþfl. reynt að færa fram til varnar sínum ábyrgðarsnauða loddaraleik. Í fyrsta tagi vill Alþfl. aldrei skerða hinn helga samningarétt verkalýðsins varðandi kaup og kjör. Í öðru lagi eru lögin árás á launastéttina. en samkvæmt hinu nýja heiti og heiðursmerki Alþfl, er hann sjálfkjörinn verndarvættur allra launamanna í landinu. Varðandi hið fyrra nægir að minna á, að þeir, sem Alþfl. hefur tekið sér til fyrirmyndar og talið sér helzt til frama að stæla í hvívetna, svo sem jafnaðarmenn í Danmörku undir forustu Staunings og jafnaðarmenn í Noregi undir forustu Nygaardsvold, hafa a ofan í æ lögskipað gerðardóm til þess að gera út um kaupdeilur, og það á friðartímum. Að hér á landi hefur hið sama verið gert a.m.k. tvisvar, að í annað skiptið var það gert samkvæmt beinni beiðni forsprakka Alþfl., að í ársbyrjun 1939, áður en styrjöldin hófst, hafði Alþfl. gengið ólíkt fastar á hinn helga samningarétt og hagsmuni launastéttanna. Þá flutti Alþfl., ásamt fleirum, frv. til l. um gengislækkun, þ.e.a.s. um hækkandi verðlag. Í sama frv. bannaði Alþfl. skilyrðislaust að hækka grunnkaup. Þá var ekki eins og nú á valdi neins gerðardóms að hækka kaupið til lagfæringar og Samræmingar. Nei. Alþfl. hafði sjálfur setzt í sæti dómarans og kveðið upp dóminn. Enga kauphækkun, piltar, ekki eyri, ekki einn einasta eyri, hversu sem á stendur. Þetta er hálfleiðinleg æskumynd af hinum virðulega verndara launastéttanna. En sagan er ekki hálfsögð. Í þessum sömu l. Alþfl. frá 1939, lögunum um hækkandi vöruverð, er ekki látið nægja að taka réttinn af launamönnunum til að semja um grunnkaup sitt. Nei, - það er líka tekið af hinum nýju vinum Alþfl., launastéttunum, öll fyrirhöfn og allar áhyggjur út af baráttunni fyrir dýrtíðaruppbót þeim til handa. Alþfl., málsvari launastéttanna, tók einnig það hlutverk að sér. Hann setti í l. heil og ótvíræð ákvæði um það, hversu mikið af dýrtíðinni atvinnuveitandi skyldi greiða verkamönnum og hversu mikið skyldi tekið úr buddu launþeganna sjálfra. Það, sem verndari launastéttanna þá skammtaði launastéttunum, var þetta: Engir launamenn áttu að fá neinar bætur, nema verkamenn og sjómenn og þeir fjölskyldumenn í Reykjavík, sem höfðu minna en 300 kr. í mánuði, - segi og skrifa þrjú hundruð krónur á mánuði. Og skammtur þessara allra lægst launuðu manna var svo þessi: Ef verðlagið hækkaði um minna en 5%, áttu þeir að borga brúsann sjálfir - allan brúsann sjálfir. Af fyrstu 10% hækkuninni áttu þeir aðeins að fá helming bættan, og eingöngu 2/3 af því, sem dýrtíðin óx þar fram yfir. Þetta eru sporin, sem verndari launastéttanna skildi eftir sig í löggjöfinni. Þetta er það fordæmi, sem hann þá setti þeim til fyrirmyndar og eftirbreytni, er nú og síðar telja þjóðarnauðsyn að lögbjóða um kaupgjald. Í þessum kapítula í reyfarasögu Alþfl. stendur skýrt og ótvírætt: Ef Alþfl. er við völdin, þá er ekki aðeins heimilt að svipta alla launþega hinum helga samningarétti, þá er ekki eingöngu leyfilegt að lögbanna allar breytingar á grunnkaupi. Nei, þá er líka ekki aðeins heimilt, heldur og líka rétt og sjálfsagt að lögfesta kauplækkanir eftir vild, er leggjast með fullum þunga á þá, er hafa yfir 300 krónur á mánuði, og hálfum þunga á hina. Þetta er ljót saga af þeim, sem nú allt í einu telja samningaréttinn óskerðanlegan, hvernig sem á stendur, og skyldi enginn misvirða það við leiðtoga Alþfl., þótt þeir að undanförnu hafi reynt að koma við strokleðrinu og afmá eða óskýra þetta leiða letur. Formaðurinn hefur þá líka í útvarpsumr. og í nokkrum fremur veigalitlunt og dálitið ósannsöglum pistlum í Alþýðublaðinu verið að reyna að skálda í eyðurnar. Hann reynir auðvitað ekki að neita því, að Alþfl. hafi átt þátt bæði í þessari löggjöf og svipuðum I. frá 1940. enda stendur það allt skráð og skjalfest í Alþingistíðindunum. Nei. Alþfl. var með, það skal játað. En tengst af var hann að glíma við sér verri öfl - og alltaf að sigra, að sögn Stefáns Jóh. Stefánssonar. Hann sigraði 1939, þegar launastéttirnar voru sviptar samningsrétti og stórvægileg launalækkun lögfest. Hann sigraði einnig 1940, þegar l. var breytt, og tap launastéttanna náði hámarki. Þannig er allt ein rakin röð sigra, þar til sett eru l. í því skyni að bægja versta fjanda launastéttanna, vaxandi verðbólgu, frá dyrum þjóðfélagsins, l., sem ekki banna hækkun grunnkaups eins og Alþfl. gerði, þegar hann var að sigra, heldur þvert á móti heimiluðu hækkun til samræmingar og lagfæringar, l., sem, ekki svipta launastéttirnar ýmist allri eða hálfri dýrtíðaruppbót, eins og Alþfl. gerði, þegar hann var að sigra, heldur l., sem þvert á móti tryggja öllum launþegum fulla dýrtíðaruppbót, 100%, allt upp að 650 kr. mánaðarkaupi. Það er fyrst, þegar þessi l. eru sett, að Alþfl. snarkippist við í valdastólnum, steytir hnefann og segir: Hingað og ekki lengra, annars stend ég upp og er farinn. Hver getur fellt saman framkomu Alþfl. 1939 og nú, hver skýrt heljarstökkið? Stefán Jóhann Stefánsson hefur verið að reyna það. Hann segir: 1939 stóð atvinnulífið höllum fæti, nú blómgast það. En er ekki samningsrétturinn helgur og óskerðanlegur jafnt fyrir það? Og er ekki verkalýðurinn, að dómi Stefáns Jóhanns Stefánssonar, einfær um að dæma það, hvenær hans atvinna er í voða, hvenær hans hagsmunir mæla með óbreyttu kaupi eða kauplækkun? Á ekki verkalýðurinn rétt á að segja: Hvað vill Stefán Jóhann Stefánsson og hans nótar vera að taka af mér samningsréttinn og lögbjóða auk þess stórfelldar kauplækkanir? Ég skal sjálfur dæma, hvað mér er fyrir beztu. Þessu á Alþfl. eftir að svara. Kannske verður verndara launastéttanna stirt um svarið. En brúna milli fortíðar og nútíðar er létt verk að byggja. 1939 blasti valdastóllinn við. Þá varð helgi samningsréttarins að víkja fyrir þjóðarnauðsyn og lögfesting kaups og kauplækkunar beinlínis til blessunar. 1942 blasa kosningar við. Hinn deyjandi Alþfl. hugsaði: Nú eru góð ráð dýr. Þá er gerðardómur og lögskipuð full dýrt íðaruppbót kúgun og svívirðing, þótt það sé gert til þess að stöðva dýrtíðina. Þá er Alþfl. ófáanlegur til að hafast við í ráðherrastóli með þeim fólum, sem slík níðingsverk fremja. Þetta er nærri því of greinilegt, til þess að verðskulda heitið kosningabrella. Það er feigðarsvipur á þessum myndum af verndara launastéttanna. En hversu sterkt er þá hitt haldreipi Alþfl.? Er stöðug kauphækkun til hagsbóta fyrir launastéttirnar? Í öllum siðmenningarlöndum er nú háð hörð hríð gegn dýrtíðinni. Og alls staðar er þeirri herferð hagað á sama hátt. Allir stefna öllum árásum á sömu tvo höfuðóvinina, hækkun kaupgjalds og hækkun afurðaverðs. Hvers vegna? Það er vegna þess, að allir hafa fyrir löngu gert sér ljóst, að það er þetta tvennt, kaupgjaldið og afurðaverðið, sem skapar verðbólguna. Hvort verðlagið eltir annað, en bæði skapa þau dýrtíðarskrúfuna, sem allt veltur á að stöðva. Íslendingar eiga mörgum öðrum betri aðstöðu til að öðlast fullan skilning á þessum málum. Innlendar afurðir ráða vísitölunni að 4/5 hlutum. Hækki kaupgjaldið, vex framleiðslukostnaðurinn að sama skapi. Framleiðendur krefjast að fá það bætt með hækkuðu afurðaverði. Sú verlagshækkun veldur svo aftur því, að kauphækkunin verður launþeganum einskis virði. Hann fær að sönnu fleiri krónur, en þær eru verðminni, svo að hann getur ekki aflað sér meiri lífsþæginda eftir kauphækkunina en fyrir. Hann krefst því nýrrar kauphækkunar, sem svo leiðir til nýrrar hækkunar á afurðaverðinu, o.s.frv. Þetta er dýrtíðarskrúfan. Í rauninni hækkar hún hvorki afurðaverðið né kaupgjaldið. Hún lækkar verðgildi peninganna. Hún ræðst á spariféð, ellitrygginguna, líftrygginguna, peningakröfuna í hverju formi sem er. Gerir peningana stöðugt verðminni, þar til þeir eru að engu orðnir. En sá, sem berst fyrir dýrtíðinni, er ekki aðeins fjandmaður sparifjáreigandans, gamalmennisins,- ekkna og munaðarleysingja og annarra, er afkomuvonir hafa byggt á peningaeign eða peningakröfum. Nei, hann er einnig böðull framleiðenda og launamanna og raunar alþjóðar. Við okkur íslendingum blasir bölvun framtíðar óvenju skýr og ótvíræð, sé verðbólgan látin óhindruð. Ég geri hér ekki að umræðuefni, hvort auði muni að tryggja, meðan ófriðurinn stendur, nægjanlega hátt verð á útflutningsvörunni til þess að standa undir því kaupgjaldi, er leiðir af taumlausri innanlands verðbólgu. Ég vek aðeins athygli á því, að bregðist það, er hrunið skollið á. En eftir stríðið? Hvað skeður þá? Þá missa þær þúsundir manna atvinnu, er lífsframfæri hafa haft af þjónustu í þágu hervaldsins. Allir, sem grætt hafa á auknum tekjum þeirra manna, og allir, sem hagnazt hafa beint og óbeint af eyðslueyri erlenda setuliðsins, missa spæni úr aski sínum. Sú alda breiðist út í hvern afkima fjármálalífs þjóðarinnar. Loks hverfur svo sá stríðsgróði, sem ríkissjóður hefur gert sér að mikilli tekjulind, einmitt þegar nýjar framfærslukvaðir leggjast á ríkissjóðinn. Næsti þáttur er fljótlesinn. Segjum, að Alþfl. og kommúnistar hefðu sigrað og kaupgjald og verðlag fengið óhindrað að eigast við. Segjum, að vísitalan hefði ekki verið stöðvuð neitt nærri 183 stigum, eins og nú er, heldur t.d. komizt í 500, eða rétt hærra en í síðustu styrjöld, og auðvitað væri kaupgjaldið og afurðaverðið í réttu samræmi. Hvað skeður þá? Það, sem skeður, er þetta: Þegar tekjur ríkissjóðs bregðast, en jafnframt hlaðast á hann nýjar kvaðir og skyldur, þá lækkar Alþ. á einni kvöldstund með einni lagabreyt. dýrtíðaruppbætur embættis- og sýslunarmanna úr 400% í 300°% - 200% eða 100%, eftir því sem fjárhagur ríkissjóðs krefst. Í kjölfarið og fast á eftir sigla ríkisstofnanir, verzlanir, sem viðskiptin missa, framleiðendur, sem þola verða markaðsmissi verðfall o.s.frv. Verkalýður til lands og sjávar mótmælir. verkföll og verkbönn neyta átaka og afls. Kannske lækkar tímakaupið lítið, en tímunum fækkar, atvinnan minnkar. Atvinnuleysið heldur innreið sína með sult og seyru sitt til hvorrar handar. Þetta er það, sem koma mun, ef barátta Sjálfstfl. og Framsfl. gegn dýrtíðinni yrði brotin á bak aftur. Sækist nokkur eftir þessu? Hver er sá, er vill skipta á þessu og því að spyrna nú við fæti, stöðva dýrtíðina, una sínu, festa gildi þeirra peninga, sem þjóðin með áratuga striti hafði eignazt og nú óvænt og sumpart óverðskuldað hafa aukizt meir en nokkrar vonir stóðu til, tryggja verðgildi sparifjár og líftryggingarfjár, og vígbúast þannig á öllum sviðum gegn þeim óhemju örðugleikum, er óhjákvæmilega bíða okkar sem annarra þjóða á sviði atvinnu- og fjármálalífsins að ófriðnum loknum? Hver þorir að segja, að hann vilji þetta? Enginn. En kommúnistar vilja það. Þeir skilja, hvað í vændum er, ef þjóðin æðir áfram í gullleit og gróðavímu á feigðarbraut vaxandi dýrtíðar. Þeir sjá hrunið, sem þá bíður Íslendinga, verðleysi peninganna, afnám eignarréttar, upplausn sjálfs þjóðskipulagsins. Það er þetta, sem þeir vilja. Þess vegna berjast þeir fyrir dýrtíðinni. Þess vegna mundu þeir hlakka eins og hrafnar yfir hræi, ef ríkisstjórnin yrði að lúta í lægra haldi í baráttunni gegn dýrtíðinni. En Alþýðuflokkurinn? Villist honum sýn um, hvað í vændum er? Eða er það þetta, sem hann vill? Við skulum spyrja hann sjálfan. Rödd Alþfl. hefur oft kveðið við í þessu máli. Talsmaður flokksins, Jón Blöndal hagfræðingur, hefur fyrr og síðar sagt frá skoðun flokks síns í því. Af mörgu, sem hann fyrir flokksins hönd hefur um þetta sagt, mun ég aðeins rifja tvennt upp. Hið fyrra er skrifað í Alþýðublaðið í- árslok I940 og hefur nýlega verið gert að umræðuefni. har segir Jón Blöndal: „Ég vil halda því fram, að engin stétt geti til lengdar grætt á því verðhækkunarkapphlaupi, sem hér hefur verið háð undanfarið. Máske getur sá gróði enzt fram yfir næstu kosningar, en óvíst, að það verði miklu lengur. Haldi verðhækkunarskrúfan áfram, leiðir hún óhjákvæmilega til þess, að framleiðslukostnaðurinn hækkar, atvinnuvegirnir hætta á ný að ber sig, þeir, sem nú græða, fara að tapa, og hrunið blasir við fyrr en menn kann að óra fyrir nú“. Þetta sagði Jón Blöndal þá. Alveg nýverið hefur svo hagfræðingurinn Jón Blöndal, ekki Alþýðuflokksmaðurinn, sagt álit sitt af nýju. Í greinargerð varðandi skyldusparnað, sem hann ásamt hagstofustjóra og Ólafi R. Björnssyni hagfræðingi hefur sent ríkisstjórninni og dagsett er 10. f. m., segir meðal annars: „Þeir, sem fyrst og fremst verða fyrir barðinu á verðbólgunni, eru fólk, sem á peningakröfur, svo sem sparifjáreigendur, eigendur peningakrafna á hendur einstaklingum o.s.frv. Þeir, sem aftur á móti græða á verðbólgunni, eru atvinnurekendur,“ segir Jón Blöndal. Þennan gróða af verðbólgunni athuga svo hagfræðingarnir nánar- og komast að þessari niðurstöðu: „En haldi verðbólgan hér á landi áfram, hlýtur gengislækkun að verða óumflýjanleg fyrr eða síðar, en hún mundi koma af stað nýrri dýrtíðaröldu.“ -. „Þegar verðbólgan hefur náð vissu stigi, skapast hætta á því, að kapphlaup verði um þær vörur, sem á boðstólum eru, þar eð allir vilja reyna að koma peningum sínum í vörur, áður en kaupmáttur þeirra minnkar meir. Skapast þá hætta af vöruþurrð. Algert verðhrun peninganna mundi líka sennilega skapa slíkt öngþveiti í atvinnulífinu, að vafamát er, hvort það mundi ekki einnig í þágu atvinnurekenda, sem framleiða fyrir innlendan markað, eða þeirrar stéttar, sem líklegust er til þess að græða á verðbólgunni, að hún yrði stöðvuð, þannig að segja megi með enska hagfræðingnum Keynes, að ráðstöfunum gegn verðbólgunni megi líkja við umferðarreglurnar, þannig að þær séu til hagsbóta fyrir alla hlutaðeigendur: Þannig talar Jón Blöndal nú í hópi hagfræðinga, þ.e.a.s. þegar hann segir það, sem hann meinar. Hér lýsir Jón Blöndal prýðilega blóðferð verðbólgunnar. Ímyndaður gróði og töp. Gengisfall. Öngþveiti í atvinnulífinu. Niðurstaðan er að ráðstöfunum gegn verðbólgunni megi líkja við umferðarreglur, þannig að þær séu til hagsbóta fyrir alla hlutaðeigendur.“ Með öðrum orðum, Jón Blöndal segir: Það er jafnnauðsynlegt að stöðva verðhækkunarskrúfuna, festa grunnkaup og afurðaverð - eins og ríkisstjórnin hefur nú lagt til að gert verði - sem það að setja umferðarreglur í mannmargri borg. Sé þetta ekki gert, þ.e.a.s. ráði þeir, sem berjast gegn gerðardómsl., þar á meðal fyrst og fremst Alþfl., tapa fyrst sparifjáreigendur, gamalmenni, ekkjur og munaðarleysingjar, en síðan skapast öngþveiti, sem allir tapa á. Þannig mælir þessi framsögumaður Alþfl. í fjármálum. Að þetta er einnig skoðun Alþfl., vita allir, sem til þekkja. En það sannast m.a. af því, að um svipað leyti lýsti einn af aðalleiðtogum Alþfl., Jónas Guðmundsson, því í Alþýðublaðinu, hvernig fara mundi, ef stjórnina brysti kjark til að berjast gegn dýrtíðinni. Hann komst þannig að orði: „Þegar stríðinu loks lýkur og allt fer aftur að lækka, verður kaupgjaldið, húsaleigan og verð á innlendum afurðum í algerðu ósamræmi við afurðaverð það á erlendum markaði, sem þá fæst, kyrrstaða og ný kreppa steðjar að atvinnulífinu, og sama sagan, sem við höfum þekkt síðustu 10 árín, endurtekur sig.“ - „En framkvæmd þessara mála þarf að vera sterk og örugg, og engin undanbrögð mætti leyfa neinum. Þjóðinni er skylt að bera sameiginlega byrðarnar, og sá, sem ætlar þar undan að svíkjast. ætti að gjalda þess grimmilega.“ - „Það haf, áreiðanlega oft verið sett bráðabirgðalög hér á landi af ekki brýnni nauðsyn en hér er nefnd og af minna tilefni.“ Svona talar þessi aðalforvígismaður Alþfl. Þessi hlið málsins er útrædd. Hér er ekkert um að villast. Alþfl. veit, eins og allir aðrir, að vaxandi dýrtíð færir ógn og öngþveiti yfir alla, en þó bitnar bölvun sú fyrst og mest á sparifjáreigendum og þeim, er aðrar peningakröfur eiga, og launamönnum öllum. Barátta Alþfl. gegn ríkisstjórninni í þessu máli er því eigi aðeins barátta gegn réttum og góðum málstað, heldur og barátta gegn betri vitund. En hvers vegna gerist Alþfl. sekur um slíkt athæfi? Hvers vegna ræðst Alþfl. gegn augljósum hagsmunum almennings? Hvers vegna vegur Alþfl. þyngst að þeim, sem hann þykist vilja vernda? Spyrjum Jónas Guðmundsson. Hann segir í áðurnefndri grein um nauðsyn á útgáfu bráðabirgðal. til að stöðva vöxt verðbólgunnar: „Það skal játað, að það þarf nokkurt hugrekki til þessara framkvæmda.“ Mundi þetta ekki vera svarið? Það stóðu fyrr dyrum bæjarstjórnarkosningar. M.a. vegna ákveðinnar synjunar prentsmiðju Alþfl. á því að verða við kaupkröfum prentara skalt á prentaraverkfall. Þessi prentsmiðja Alþfl. hafði skriflega heitið að halda hópinn með öðrum prentsmiðjum. Þegar verkfallið var riðið yfir, sveik hún það heit og hefur nú verið dæmd fyrir. Þar með tryggði Alþfl. tvennt. Í fyrsta lagi að geta sjálfur gefið út blað. Í öðru lagi, að aðrir flokkar gætu ekki gefið út blað. Jafnframt afneitaði ráðh. alþfl. sinni eigin og flokksins fortíð og skoðunum í höfuðnauðsynjamálum þjóðarinnar, dýrtíðarmálunum, skarst úr leik og sagði sig úr ríkisstjórninni. Þannig sveik Alþfl. gefin heit um að berjast gegn hækkun á grunnkaupi. Hann setti sig í þess stað sjálfan í fararbrodd fyrir verkföll og óreiðu og notaði illa fenginn einkarétt til blaðaútgáfu eftir fremstu getu til árása á ríkisstjórnina út af viðleitni hennar til að stöðva dýrtíðina. Hann lagðist á sveif með kommúnistum í baráttunni gegn hagsmunum launastéttanna, gegn hagsmunum sjúkra, gegn hagsmunum gamalla og munaðarlausra, í baráttunni fyrir öngþveiti í þjóðfélaginu. Þetta er það, sem Alþfl. gerði. Allt þetta. Og hvers vegna ? „Það þarf hugrekki“, sagði Jónas Guðmundsson. Kosningar stóðu fyrir dyrum. Bæjar- og sveitarstjórnarkosningar og þingkosningar. Í mörg ár hefur Alþfl. verið brýndur á því, að hann væri deyjandi flokkur. Nú var komið að kosningum, að dómsdegi. Alþfl. víssi, hver dómurinn yrði. Hann brast hugrekki til að hlýða á þann dóm. Í örvinglan kastaði hann öllu fyrir borð, eigin fortíð í málinu, skoðun sinni, velferð umbjóðenda sinna og hagsmunum alþjóðar, allt í því sama skyni að reyna að rétta bardagann, reyna að afla sér kjörfylgis á kostnað alþjóðar. Silfurpeningarnir urðu að vísu nokkrir, Júdasarlaunin einhver. Alþfl. fékk skárri kosningaúrslit í kaupstöðum landsins en hann áður hafði gert sér vonir um. En nú er aftur komið að skuldadögunum. Nú eru svikin komin í dagsins ljós. Nú veit Alþfl., hvað bíður hans. Nú mundi Alþfl. einskis fremur óska en þess að hafa átt dálítið meira hugrekki, þegar gerðardómsl. voru sett, því að nú brestur hann hugrekki til að horfast í augu við dóm þjóðarinnar yfir þeim svikum, sem hann þá framdi, ofan á allt annað.

Forseti (JörB): Næstur tekur hv. þm. Seyðf., Haraldur Guðmundsson, til máls og talar af hálfu Alþýðuflokksins í 30 mínútur.



Ef hægt væri að stöðva dýrtíðina með stóryrðum og skömmum um alþýðuflokkinn, þá væri áreiðanlega engin dýrtíð í landinu. Ég skal ekki víkja nema fáeinum orðum að þeim rakaleysum, sem hæstv. atvmrh. flutti hér áðan, en verð að drepa nokkuð á það, sem hann sagði um árið 1939 og það, sem þá var gert. Hann orðaði það svo, að lög Alþfl. um að hækka vöruverðið hefðu verið bein árá, gegn launastéttunum í landinu. Ég er nú vanur við sitt af hverju í stjórnmálunum, en meiri óheiðarleik hef ég aldrei á minni ævi upplifað. Ég man ekki betur en að þessi hæstv. ráðh. hafi verið einn aðalhvatamaður þess, að gengisl. voru sett, af því að stéttarbræður hans voru komnir í fjárþröng. Alþfl. bar þá fram allt aðrar till. í þessu máli heldur en gengislækkun, en till. hins voru felldar, svo að það eina, sem Alþfl. gat gert, var að koma fram svo miklum uppbótum, sem mögulegt var, til þess að mæta dýrtíðinni. En þessi hæstv. ráðh. stóð þá fremstur í flokki til að hindra, að allar slíkar till. Alþfl. næðu samþ. Ég mun ekki að sinni svara þessum hæstv. ráðh. frekar. Nú eru nærfellt 3 ár síðan samsteypustjórnin var mynduð. Höfuðverkefni hennar var að skapa einingu innan stjórnmálaflokkanna til þess að mæta yfirvofandi stríðshættu. Nú er þessi eining rofin, vegna blygðunarlausrar árásar á launastéttir landsins af þeim flokkum, sem hafa sérstaklega beitt sér fyrir því, að ríkisstjórnin verndaði þær fyrir áróðri frá hinum flokkunum. Annað höfuðverkefni þjóðstjórnarinnar var að afstýra dýrtíðinni í landinu. En hvað hefur verið gert til þess að stöðva dýrtíðina? Þessi 3ja ára barátta hefur ekki borið mikinn árangur. Vísitalan hefur hækkað upp í 183 stig, þrátt fyrir stór orð hæstv. atvmrh. um, að ráðh. væru alltaf að berjast gegn dýrtíðinni, og engin grunnkaupshækkun til að mæta aukinni dýrtíð. Ráðherrarnir hafa vissulega rætt mikið og ritað um dýrtíðina og bölvun hennar. En þeir hafa ekkert gert til að stöðva hana. Eini ráðherrann í samsteypustjórninni, sem nokkuð hefur gert til að stöðva dýrtíðina, er Stefán Jóhann Stefánsson, ráðh. Alþfl. Undir hann heyrðu húsaleigulögin, og eins og kunnugt er, hélzt húsaleigan óbreytt til 1. okt. síðastl. Síðan hefur hún hækkað aðeins um 11% þrátt fyrir kröfu sjálfstæðismanna um að gefa hana frjálsa, og má fullyrða, að þá mundi hún hafa hækkað vísitöluna um 20–40 stig. Einu raunhæfu till. til dýrtíðarráðstafana eru till. Alþfl. 1940. Hann lagði til, að lagt yrði útflutningsgjald á ísfiskinn, sem yrði notað til þess að halda niðri verðlagi nauðsynja og flutningsgjalda og verðbæta innlendar afurðir. Auk þess vildi Alþfl. láta skattleggja stríðsgróðann. En hinir fjórir ráðh. í ríkisstjórninni hafa bókstaflega ekkert gert til þess að hamla gegn dýrtíðinni. Þeir hafa þvert á móti beinlínis aukið hana. Ástæðan er sú, að þeir hafa séð sér leik á borði að nota ávöxt dýrtíðarinnar - verðlagshækkunim - til að skara eld að köku þeirra manna og stétta, sem þeir bera sérstaklega fyrir brjósti, en það eru verzlunarstéttin og atvinnurekendur, hinir hærri. Enda hefur stríðsgróðinn allan þennan tíma runnið þangað í stríðum straumum, og verðlagið fór hækkandi með hverjum mánuði, meðan þeir yfirfylltu blöðin og eyru Íslendinga með orðum um böl dýrtíðarinnar. En jafnvel þessi gróði getur orðið skammgóður stundarhagur, áreiðanlega keyptur á kostnað heilbrigðs atvinnulífs í landinu í framtíðinni. Allir eru sammála um, að frumorsök dýrtíðarinnar sé hækkun erlendra vara og farmgjalda (sbr. álit hagfræðinganefndar.) Hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, sem er ráðherra siglingamála, bar skylda til að hindra, að farmgjöld hækkuðu umfram þörf. En ráðh. gerir það ekki. Hann hindrar það, að sett séu brbl. um takmörkun flutningsgjalda, og eftir að Alþ. vorið 1941 hefur sett l. um þetta efni, neitar hann að framkvæma þau, en skrifar í blöðin að farmgjaldahækkunin muni aðeins valda hækkun á vísitölunni, sem nemur broti úr stigi. Ársreikningur Eimskips græðir 5 millj. kr. árið 1940. Um gróða annarra íslenzkra flutningaskipa gefur sala Ísafoldar á Eddu, Fjallfoss, nokkra hugmynd. Hlutafé þessa félags var rúmar 80 þús. kr. og bréfin voru innleyst með 30-földu verði. Skipaeigendur græddu, þökk sé hæstv. ráðherranum. En hverjir borga gróðann? Ofan á síaukin farmgjöld og þennan taumlausa gróða, leggjast svo verðtollar og álagningar verzlana, sem eru frá 40% upp í 100% á skömmtunarvörur. Fyrir þessa menn hefur hér verið sannkallað Gósenland stríðsgróðans, undir verndarvæng hæstv. ráðh., sem nú telur þjóðarvoða, ef grunnkaup verkamanns hækkar um nokkrar krónur. Nú virðist hæstv. ráðh. telja það þjóðarvoða, ef kaup prentara og járnsmiða, hinna láglaunuðu iðnstétta, hækkar úr 8000 kr. í 13000 kr. á ári, en 8000 kr. í fyrra svara til 5O00 kr. fyrir stríð. Önnur meginástæða dýrtíðarinnar er stríðsgróðinn, sem flæddi yfir landið frá því á miðju ári 1940, vegna hinnar gífurlega háu og síhækkandi ísfisksölu í Englandi. En hæstv. ráðh. sér engan voða af þessum stórfellda milljónagróða, sem er aukinn og margfaldaður með tollum og álögum. Alþfl. vildi í fyrsta lagi binda gróðann í nýbyggingum, í öðru lagi leggja á útflutningsgjöld og í þriðja lagi leggja á stríðsgróðaskatt. Hann hélt fast í skattfrelsið og hindraði útgáfu brbl. um afnám þess. Hann hafði góð orð um að aura í sjómannaskóla, ef skattfrelsið fengi að haldast. Og þegar loks skattfrelsið fékkst afnumið á Alþ. 1941, tókst ekki að fá Framsóknarfl. til þess að samþ. tapsfrádráttinn frá 1931 og draga þannig undan skatti margar millj. kr., sem juku „spekulationina“, verðbólguna og dýrtíðina í landinu. Þá kem ég að hæstv. forsrh., Hermanni Jónassyni. Sumir undrast aðgerðaleysi forsrh. í dýrtíðarmálunum, þegar þeir bera það saman við öll skrif hans í „Tímann“. Skýringin er þessi: Aðaláhugamál þeirra er með öllu ósamrýmanlegt því að halda dýrtíðinni í skefjum, en það er að koma afurðum bænda í sem allra hæst verð, til þess að tryggja flokknum vissara kjörfylgi þeirra. Hækkun landbúnaðarafurða er þriðja meginorsök dýrtíðarinnar, enda hefur hún orðið þrefalt meiri en verðlagsuppbót verkamanna og langtum meiri en hækkun erlendra vara, þrátt fyrir gífurleg flutningsgjöld, tolla og álagningar. En að vonum hefur þetta orðið til þess að auka dýrtíðina stórkostlega. Meira en helmingur vísitöluhækkunar stafar af hækkun á íslenzkum afurðum. Allan þennan tíma hefur verðlagið verið ákveðið af opinberum nefndum undir yfirstjórn Hermanns Jónassonar landbrh. Þannig hefur hann barizt gegn dýrtíðinni, þegar hann hefur ekki verið að skrifa í Tímann. Þetta eru hinar raunverulegu dýrtíðarráðstafanir hæstv. forsrh., þ.e. til að auka dýrtíðina. Öllum till. Alþfl. um að halda niðri verðlagi landbúnaðarafurða með verðuppbótum, sem teknar væru af stríðsgróða og útflutningsgjaldi af ísfiski, hafnaði þessi hæstv. ráðh. Þegar Hermann Jónasson er búinn að hækka verð á landbúnaðarafurðum svo, að Dagsbrúnarverkamaður þarf að vinna 2 stundir fyrir 1 kg af kjöti, í stað einnar stundar fyrir stríð, og þar með hækkað grunnkaup bænda, berst hann fyrir því, að kaupgjaldið sé bundið með lögum og verðlagsuppbótin einnig, þótt dýrtíðin aukist. Þá sér hann, hvers virði grunnkaupshækkunin er. Það skal játað, að ýmislegt mælir með því, að grunnkaup bænda hækki vegna aukins framleiðslukostnaðar. En allar sömu ástæður mæla með tilsvarandi grunnkaupshækkun til verkamanna og launastétta, því að hagsmunir þessara stétta beggja fara saman og eru andstæðir hagsmunum atvinnurekenda og stríðsgróðamanna. Hæstv. fjmrh., Jakob Möller, hefur verið veitt geysilega víðtækt vald til þess að gera ráðstafanir til að stöðva dýrtíðina. Reglulegt Alþ. 1941 samþ. l. um ráðstafanir gegn dýrtíðinni. Þar voru ríkisstjórninni gefnar svo víðtækar heimildir, að þess eru fá eða engin dæmi í íslenzkri löggjöf, í því skyni, að stjórnin stöðvaði dýrtíðina, sem þá var komin í 155 stig. Jakob Möller var þar gefin heimild til í þessu skyni: a) að leggja fram 5 millj. kr. úr ríkissjóði, en þær eru nú ónotaðar, b) að innheimta 10% álag á tekjuskatt. Það var gert, og nam það fé 900 þús. kr., en enginn eyrir af því var notaður gegn dýrtíðinni, c) að leggja útflutningsgjald á ísfisksölu. Þar hefur ekkert verið gert, þó að meðalsala togara hafi verið 260–270 þús. kr., d) að afnema eða lækka tolla á nauðsynjavörum, svo sem kaffi og sykri. Það var ekki gert, e) að afnema verðtolla af flutningsgjöldum. sem hafa margfaldazt, allt að tífaldazt. Það var ekki gert, f) að verja fé til lækkunar erlendra og innlendra nauðsynjavara og flutningsgjalda. Það var ekki gert. Ekkert, bókstaflega ekkert, af þessum heimildum hefur verið notað til dýrtíðarráðstafana. Allir vita þó, að tollarnir hafa hækkað og gert sitt til að auka dýrtíðina. Álagningu verðlagsnefndar hefur verið svo óviðunanlega hagað, að ákveðin er viss %-álagning á verð vörunnar. þegar hún er komin til kaupmanna. hví dýrari sem varan er, því hærri, sem tollarnir og flutningsgjöldin eru, því meira fær kaupmaðurinn að leggja á hana. Ef verðtollur á flutningsgjöld og tollarnir hefðu verið afnumdir, hefði verðið lækkað og gróði verzlananna að vísu, og hefði þá dýrtíðin minnkað, en hitt virðist þessum hæstv. ráðh. hafa verið ríkara í huga. Ég kem þá að sjálfum ráðherra dýrtíðarinnar, hæstv. viðskmrh., Eysteini Tónssyni. Undir hann heyra dýrtíðarlögin. Saga hans í þessu máli er átakanleg sorgarsaga. Líklega hefur enginn rætt né ritað meira en hann um nauðsyn þess að stöðva dýrtíðina og líklega hefði engum í hans stöðu orðið minna ágengt. Verðlagseftirlitið, sem átti að verða ein helzta vörnin gegn dýrtíðinni, er í hans höndum. Nefndirnar, sem eiga að starfa að þessu með honum, virðast aðallega skipaðar þannig, að vörusalarnir sjálfir ráða þar mestu. Áður hefur verið minnzt á verðlag landbúnaðarafurða. En að því er snertir hið almenna verðlagseftirlit virðist reglan hafa verið sú, að hæstv. ráðh. hefur verið að berjast við að setja ákvæði um álagningu á einstaka vöruflokka, en mikill fjöldi annarra verið undanskilinn og því hækkað því meira. Álagningin er yfirleitt ákveðin í %, og verður því því meiri, sem verðið er hærra og innkaupsverðið, flutningsgjöldin og tollar hækka. Og synd væri að segja, að álagningin hefði verið skömmtuð mjög naumt. Á nauðsynjavörum, svo sem skömmtunarvörum, mun hún hafa verið lægst. Þar var hún 40%. Það er kunnugt, að kaupmenn tóku 40 kr. fyrir að afgreiða úr einum hrísgrjónapoka, og annað var eftir því. Á öðrum vörum, svo sem vefnaðarvöru, var hún miklu hærri, svo að ekki sé talað um þær vörur, sem álagningin er ótakmörkuð á. Þegar Eysteinn Jónsson var að leitast við að afsaka gerðardóminn í útvarpinu, fullyrti hann, að gróði iðnrekenda yrði því meiri, sem kaupið hækkaði. Mér blöskraði. Hefur hæstv. ráðh. gleymt því, að honum ber skylda til að sjá um, að ekki sé lagt á vörurnar úr hófi fram? Hefur hann gleymt því, að verðlagseftirlitið er í hans höndum? Eysteinn Jónsson er talinn ákafur kaupfélagsmaður. Sjálfsagt hefur hann álitið, að kaupfélögin þyrftu að græða til að búa sig undir erfiðleika framtíðarinnar. En á þennan hátt verður ekki dregið úr dýrtíðinni, enda hefur hann hjálpað fleirum til að græða en þeim. Árið 1940 voru veitt 53 verzlunarleyfi í Reykjavík einni, rið 1941 133 og 1942 28 í viðbót. Aldrei hafa kaupmenn grætt meir en nú undir verndarvæng Eysteins Jónsonar, og það er sannarlega von, að þeir votti honum þakklæti sitt fyrir verðlagseftirlitið. Ég hef nú sýnt og sannað, að því fer fjarri. að hæstv. ráðh. hafi barizt gegn dýrtiðinni. Hún hefur stöðugt vaxið, sumpart fyrir aðgerðaleysi og sumpart fyrir beinar aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að auka hana. Vöxt dýrtíðarinnar hafa þeir svo notað til að auka tekjur og stríðsgróða þeirra einstaklinga og stétta, sem þeim er annast um. Með þessu hafa hæstv. ráðherrar brotið fyllilega í bága við yfirlýstan vilja Alþingis - og eigin loforð. Síðasta reglulegt Alþ. samþ. eins og ég hef þegar sagt, lögin um ráðstafanir gegn dýrtíðinni. Þar var ætlazt til að gróðinn á ísfiskinum yrði skattlagður, að tollar yrðu afnumdir eða lækkaðir, að verðtollur á flutningsgjöld yrði felldur niður. að flutningsgjöld yrðu bundin, að af tekjum ríkissjóðs yrði notað fé til að halda niðri verði innlendra og erlendra nauðsynja. Eysteinn Jónsson hefur haft þennan vilja Alþingis að engu. Hann hefur hindrað framkvæmd l. og lagt þau til hliðar, eins og þýðingarlausan blaðsnepil. Svo hafa ráðherrar Framsfl. kennt ráðherrum Sjálfstfl. um og segja, að þeir hafi neitað framkvæmdinni á þeim þáttum 1., sem undir þá heyrðu. Hvers vegna voru þá ekki sett brbl., eins og nú? Hæstv. forsrh. brást þeirri sjálfsögðu skyldu sinni að kalla Alþ. saman, þegar ráðh. Sjálfstfl. gerðu verkfall, en það sýnir óheilindi hans í málinu. Í stað þess fer hann að semja við þá um nýja stórkostlega verðhækkun á kjöti, mjólk, mjólkurafurðum og kartöflum. Samningar nást. Kjötið hækkar í 65 kr. eða um 152%, mjólkin í 0.84, smjör í 9.95, kartöflur í 1.80– 2.00 kr. Síðan fara ráðh. að sjóða saman ný lög um að lögbinda allt kaupgjald og banna alla frekari hækkun á verðlagsupbót, þó að dýrtíðin aukist. Einnig um þetta næst samkomulag, og Alþ. er síðan stefnt saman í okt. til að taka við boðskap ríkisstjórnarinnar. baráttan gegn dýrtíðinni, sem reyndar var aldrei nema í orði, var felld niður. Í þess stað er tekin upp baráttan gegn kaupinu, baráttan gegn launastéttunum fyrir gróðamennina. Nú er það orðið bert, að baráttan er um stríðsgróðann. Það á að hindra, að launastéttirnar fái nokkra hlutdeild í hinum gífurlega auknu þjóðartekjum, nema með eftirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu. Þetta hefur líka í raun og veru verið aðalatriðið í hinni svokölluðu dýrtíðarbaráttu þessara ráðherra. Loks er frv. Framsfl., sem ég nefndi áðan. Þessi barátta er því tilefnislausari og ósæmilegri sem launastéttirnar hafa sýnt þann þegnskap að una óbreyttu grunnkaupi og verðlagsuppbótin jafnan komið eftir á sem afleiðing af hækkuðu vöruverði. Þannig hafði kaupið aðeins, hækkað um 27% í sept., þegar kjöthækkunin var orðin 152% að meðaltali og aðrar landbúnaðarafurðir höfðu hækkað um 120%. auk þess var kaupið bundið og dýrtíðin eigi bætt að fullu árið 1940. Þegar á átti að herða, gugnaði Sjálfstfl., vegna neitunar Alþfl. og vegna þeirrar andúðar, sem frv. vakti. Stjórnin tók við á ný og forsrh. lýsti því yfir samkv. vilja Alþ., að hún ætlaði að halda dýrtíðinni óbreyttri og nota til þess dýrtíðarlögin frá síðastl. Alþ. Mótspyrna sjálfstrh. gegn framkæmd l. var því brotin á bak aftur. Nægilegt fé var til og heimildir til að stöðva dýrtíðina. En þá skeður hið furðulega. Hermann Jónasson lýsir því yfir, að hann sé ábyrgðarlaus á aðgerðum ráðuneytis sins í dýrtíðarmálum. Allir undruðust þessa fáránlegu yfirlýsingu forsrh. En skýringin kom. Í byrjun des. hækkaði mjólkin undir yfirstjórn forsrh. Hermanns Jónassonar um 12 aura lítrinn. Orsakirnar voru hinar fáránlegustu tylliástæður: Aukin útgjöld við bíl, sem kostaði 200.00 kr. á dag, og annað eftir því. Mjólkurhækkunin olli því, að vísitalan hækkaði um 5 stig. Hæstv. atvmrh. lætur ekki sitt eftir liggja. Því að um sama leyti hækkar hann farmgjöldin um 25%. kemur það bersýnilega í ljós, að stjórnin ætlar að hafa vilja Alþ. að engu, en heldur í þess stað áfram að auka dýrtíðina. Og um leið hefur hún hafið herferð gegn sparnaðarviðleitni og trú almennings á peningana. „Vörur eru betri en peningar,“ sögðu blöð íhaldsmanna, og í samræmi við þessa kenningu voru allar búðir fylltar fyrir jólin af verðlausu rusli, sem selt var með uppsprengdu verði. Sem dæmi má nefna, að brúður voru seldar á 200.00 kr. þetta rusl var flutt inn í tonnatali, en svo var ekkert rúm í skipunum fyrir byggingarefni og aðrar nauðsynjar. Þessar aðgerðir eru bein ógnun við launastéttirnar. Þeim er með þessu athæfi beinlínis storkað, og þess vegna er það eðlilegt; að það yrði til þess að herða á kröfum þeirra um launatetur. samt var allt útlit fyrir, að samkomulag náðist um launakjör við þau fáu félög, sem höfðu sagt upp kaupsamningnum, en í þeim voru ca. 400–500 manns. Þá gerðist furðulegur atburður. Forsrh. ávarpar þjóðina í útvarpsræðu og eggjar atvinnurekendur til að neita allri grunnkaupshækkun og lofar til þess stuðningi stjórnarinnar. Afleiðingin varð auðvitað sú, að allir samningar féllu niður og vinna stöðvaðist í þessum iðngreinum. Nú var tilganginum náð. Forsrh. hafði lánazt að koma af stað vinnustöðvun og búa sér til yfirskinsástæðu til þessara aðgerða. Og nú stendur ekki á framkvæmdum. Ráðh. fjórir rifta samstarfinu við Alþfl. og gefa út brbl., sem setja bann við allri kauphækkun og bann við verkföllum, gegn vilja félmrh., Stef. Jóh. Stef., og gegn yfirlýstum starfsreglum í stjórninni. Svo leggja þeir útvarpið undir sig og flytja þar einhliða áróður og meina Stef. Jóh. Stef. að komast þar að. Brbl., sem banna alla kauphækkun til allra launþega í landinu, ná til tuga þúsunda. Stjskr. mælir svo fyrir, að því aðeins megi gefa út brbl.. að brýna nauðsyn beri til, en sú nauðsyn var ekki fyrir hendi, því að Alþ. gat komið saman eftir fáa daga. Engar deilur eða vinnustöðvanir gátu komið upp þessum dómi, og það var ekki hægt að benda á nokkurn snefil af yfirskinsrétti, fyrir þessari lagasetningu. Auk þess lá fyrir skýlaus yfirlýsing um vilja síðasta Alþ. Það felldi frv. Eyst. Jónssonar um kaupbindingu, en einmitt kaupbindingin er aðalefni brbl. Ríkisstj. var því óheimilt að setja brbl. um þessi efni. Því er haldið fram, að þessi l. eigi að stöðva dýrtíðina. Ég fullyrði, að þau geri það ekki. Grunnkaupshækkunin hefur engan, bókstaflega engan, þátt átt í aukningu dýrtíðarinnar, sein nú er komin upp í 183 stig, sbr. árið 1940 og í fyrra stríðinu 1914– 1918. Máli mínu til sönnunar skal ég leiða sem vitni sjálfan hæstv. viðskmrh. Hann skrifaði í Tímann 13. febr. s.l. á þessa leið: „Aðalkostur þeirra (þ.e. gerðar dómsl.) er sá, að þau komu í veg fyrir grunnkaupshækkanir. Hins vegar hindra þau ekki verðhækkanir erlendra vara og stöðva því ekki hækkun vísitölunnar og kaupgjaldsins, eins dýrtíðarfrv. hefði gert, ef það hefði verið samþykkt.“ Þau stöðva ekki hækkun vísitölunnar, segir þessi hæstv. ráðh., og hvað þarf því frekar vitnanna við? Þeim er ætlað að hindra kauphækkun, annað ekki. L. eru frekleg skerðing á rétti. fjölmennustu stétta landsins, rétti launþega og atvinnurekenda til að semja um kaup og kjör, sett án nokkurra nauðsynja eða raunverulegs tilefnis. Skipun dómsins er þar að auki slík, að launþegar eiga þar engan fulltrúa. Dómurinn er enginn dómstóll. Hann á ekki að meta þörf verkamannsins, ekki greiðslugetu þess, sem vinnur fyrir kaupi. Hann á að banna kauphækkun. Enginn bóndi má taka kaupamann, kaupakonu eða vikapilt fyrir hærra kaup en í fyrra, enginn ráða aðstoðarstúlku á heimili fyrir hærra kaup en í fyrra, nema dómurinn samþ. það. Þvílík fjarstæða ! að gera alla að lögbrjótum hér, sbr. ýmsar auglýsingar eftir stúlkum? Og hvernig hafa svo framkvæmdirnar orðið? Járnsmiðir fengu staðfesta mjög verulega hækkun og stóraukin fríðindi, en dómurinn vildi þó ekki fallast á alla þá hækkun, sem samkomulag var um með aðilum. Mismuninn, kr. 3.50 á viku, greiða atvinnurekendur til félagsins í einu lagi, og gera þar með gys að dómnum. Veikari félögin er dómurinn harðhentari við, t.d. bókbindarana. Önnur félög, eins og t.d. rafvirkjar og bifreiðastjórar, semja ekki, því að þeir vita, að þeir geta fengið hærra en með samningum, sem dómurinn má staðfesta. Það er á hvers manns vitorði, að menn borga yfir og dómurinn sé óvirtur. En verðlagseftirlitið þá? Þar er væntanlega mjög sæmilega tekið á hlutunum. Já, kjötið hækkaði um 20 aura pr. kg eftir áramót. Það var á móti l., og dómstóllinn tók nú rögg á sig. Hann úrskurðaði, að kindakjöt, nema ekki læri og hryggur, skyldi lækka um 10 aura pr. kg. En hvað gerist? Kaupmenn og verlanir leggja bara á heimsendinguna 30 aura í staðinn, og dómurinn segir ekki orð. Sá, sem kaupir 3 kg, borgar sama verð fyrir kjötið og áður, en sá, sem ekki kaupir nema 1 kg, borgar 20 aurum meira. Verðlagið, lækkunin, kemur fram í vísitölunni. en ekki heimsendingarkostnaðurinn. Þessi dæmi, er og hef hér nefnt, sýna hvert stefnir og bera þess glöggt vitni, að l. eru hin mesta rangsleitni. Hinar einu raunhæfu till. eru till. Alþfl., sem stefna að því að skattleggja stríðsgróðann, draga þar með úr verðbólgu og nota féð til að halda niðri verðlagi innlendra og erlendra vara og flutningsgjalda, og hækka gengi íslenzku krónunnar. Það verður einfaldasta og áhrifaríkasta ráðstöfunin til að sporna við verðhækkun. Með tilvísun til þess, sem ég hef sagt, legg ég til, að málið verði afgr. með rökstuddri dagskrá, og vil með leyfi hæstv. forseta lesa hana hér upp: „Þar sem brbl. þau, sem með frv. þessu er leitað staðfestingar á, eru ekki sett á þingræðislegan hátt, svipta verkalýðsfélögin og launastéttirnar yfirleitt sjálfsögðum löghelguðum samningsrétti, valda stórkostlegu, þjóðfélagslegu misrétti, spilla vinnufriði og eru áhrifalaus sem ráðstöfun gegn dýrtíðinni, telur d. rétt að víkja frv. frá umr. þegar á þessu stigi og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“

Forseti (JörB): Þessi rökstudda dagskrá liggur þá einnig fyrir til umr. hér í kvöld. Næstur tekur til máls hv. 3. landsk. þm., Stefán Stefánsson, og talar af hálfu Bændaflokksins í 30 mínútur.



Herra forseti! Ef rekja ætti gang dýrtíðarmálanna á Alþ. til nokkurrar hlítar, afstöðu þingflokka og jafnvel einstakra þm. til þeirra, mundi það verða um of langt mál. Það kom fljótt í ljós eftir að heimsófriðurinn brauzt út, að alls konar dýrtíð mundi fara í kjölfar hans hér með okkar þjóð. Svo er það ætíð á styrjaldartímum, enda sú reynsla okkar frá síðustu styrjöld. Sívaxandi dýrtíð er stórhættuleg öllu fjárhags- og atvinnulífi þjóðanna, keppast því allar þjóðir við, svo sem föng eru á, að halda henni í skefjum. Í löndum, sem eiga í ófriði, er þetta tiltölulega auðvelt, en annars staðar er þetta meiri og minni erfiðleikum bundið. Á Alþ. þ. 17. júní 1941 voru samþ. heimildarl., þar sem ríkisstj. var heimilað að gera ýmsar ráðstafanir og afla tekna vegna dýrtíðar og erfiðleika atvinnuveganna. Allir flokkar greiddu þessum l. atkvæði, og kom þannig fram skýr og tvímælalaus vilji Alþ. um, að hafizt yrði handa til viðnáms og baráttu gegn sívaxandi dýrtíð. Allverulegur hluti af þingmönnum hafi gengið í það að undirbúa og ná samkomulagi um l. Öll ríkisstj. stóð að og fylgdist með undirbúningi þeirra. Hún hafði óskað eftir að fá sem óbundnastar hendur um, hvað gert skyldi í dýrtíðarmálunum. Alþ. varð við þessum óskum. Gert var ráð fyrir, samkvæmt lögunum, að afla allmikilla tekna, má ætta 10–15 milljóna, ef allar heimildir til tekjuöflunar hefðu verið notaðar. Gert var ráð fyrir 5 millj. króna framlagi til ríkissj. af tekjum ársins 1941, 10% viðauka á tekju- og eignarskatt álagðan 1941, 50% tollhækkun á vín og tóbak og innlendar tollvörutegundir og allt að því 10% gjald á útflutningsafurðir, sem þá var heimilt að hafa misjafnlega hátt, miðað við framleiðslukostnað og söluverð. Þessu fé skyldi síðar varið til þess meðal annars að halda niðri verði á innlendum og erlendum nauðsynjavörum. Heimilt var að fella niður tolla á nokkrum matvörum og lækka á öðrum. Lög þessi hefur ríkisstj. látið koma til framkvæmda, að undanskildum 10% skattviðauka, og má. fullyrða, að það sé beint ofan í vilja meiri hluta þm. Því er að vísu fram haldið af ríkisstj., að I. hafi bæði verið ófullnægjandi og óframkvæmanleg, en fyrir því hafa eigi komið nein frambærileg rök. En hvað sem um það er, hafa I. ekki verið látin koma til framkvæmda, og mun ósamkomulag innan ríkisstj. hafa ráðið þar mestu um. Ég get eigi stillt mig um að minnast hér lauslega tveggja till., er fram komu sín úr hvorri deild, meðan heimildarl. voru á döfinni, till., sem miðuðu að því að tryggja hagsmuni bændanna. Í Nd. bárum við Jón Pálmason, þm. a.-Húnv., fram till. þess efnis, að ríkisstj. heimilaðist að tryggja bændum það verð fyrir mjólk og dilkakjöt árið 9141, er nægði að dómi Búnaðarfélags Íslands til að koma í veg fyrir, að framleiðsla þessara afurða drægist saman. 22 þm. greiddu atkv. gegn þessari till., aðeins 7 með, og voru það, auk okkar flm., Bjarni Ásgeirsson, Eiríkur Einarsson, Pétur Ottesen, Steingr. Steinþórsson og Þorsteinn Briem. Í Ed. flutti Þorst. Þorsteinsson till. þess efnis, að Búnaðarfélagi Íslands skyldi falið að rannsaka, hve hátt verð bændur þyrftu að fá fyrir mjólk og kjöt til þess að fá sjálfir og geta greitt verkafólki sínu kaupgjald í samræmi við annað kaupgjald í landinu. Till. þessi var einnig felld. Um afstöðu meiri hluta þingsins til þessara till. mætti margt segja. En hér skal aðeins á það bent, að hv. alþm.. virðast ekki hafa gert sér ljóst, hver afstaða og þörf bændastéttarinnar er, hvílík þjóðarnauðsyn landbúnaðurinn er á öllum tímum, eigi hvað sízt á styrjaldartímum. Þar sem heimildarl. voru virt að vettugi af ríkisstj., hélt dýrtíðin áfram að vaxa hröðum skrefum. Þá er það, að gripið er til þess ráðs að kalla saman hið nafntogaða aukaþing, er korn saman þ. 13. okt. s.l. Maður skyldi nú ætla, að þar sem ráðherrarnir allir fimm að tölu höfðu verið fylgjandi heimildarl., en eigi náðst samkomulag með þeim um framkvæmd þeirra, þá hefðu þeir komið sér saman um endurbætta útgáfu af þeim, og væri því þing aðeins kvatt saman til að ganga formlega frá hlutunum. En það var eitthvað annað. Svo sem kunnugt er, bar þinghald þetta lítinn árangur. Var það þjóðinni aðeins sönnun þess, að jafnvel á mestu alvöru- og háskatímum, sem yfir landið hafa gengið, er hver höndin upp á móti annarri í ríkisstj. Íslands og á Alþ. Íslendinga. Sundrung og flokkadrættir eru ríkjandi í stað samstarfsvilja og samheldni. Þrír af fimm fulltrúum í ríkisstj., þeir: Jakob Möller, Ólafur Thors og Stefán Jóhann vildu reyna hina svo kölluðu „frjálsu leið“, til viðnáms og baráttu gegn vaxandi dýrtíð, og færðu fram, að þeir töldu nokkrar líkur fyrir því, að hún mætti takast. Átti málið að leysast á frjálsum grundvelli milli stjórnarflokkanna fyrir atbeina ráðherranna hvers á sínu sviði, og áttu því öll lagafyrirmæli að vera óþörf. Ráðherrarnir Eysteinn Jónsson og þá fremur Hermann Jónasson voru vantrúaðir á mátt hinnar frjálsu leiðar. Bar Eysteinn Jónsson fram frv. til l. í Nd. um ráðstafanir gegn dýrtíðinni, en lét þess jafnframt getið, að allur þingfl. Framsfl. stæði að flutningi þess. Vitað var, að ýmsir áhrifamenn í flokknum utan þings voru því mjög andvígir. Það skal þegar tekið fram, að við Bændaflm. töldum frv. þessu í ýmsu ábótavant, og gerðum það að skilyrði fyrir fylgi okkar við það, að brtt. frá mér yrðu samþ. Ég lýsti því yfir, að nauðsynlegt hefði verið, að samkomulagsgrundvöllur lægi fyrir milli ríkisstj. Íslands annars vegar og herstjórna Breta og Bandaríkjanna hér hins vegar um vinnu Íslendinga hjá setuliðinu og kaupgreiðslu við þá vinnu. Frv., þó að I. yrði, mundi verða óframkvæmanlegt, væru þeir samningar okkur óhagstæðir. NÚ hafa tekizt samningar um þetta efni, og er að því leyti allt aðgengilegra en það var á haustþinginu. Ég gat þess, að yfirleitt væri ég því mótfallinn að lögfesta kaupgjald og afurðaverð, en vegna þess öngþveitis, er ríkjandi væri í dýrtíðarniálunum, og vegna hagsmuna alþjóðar bæri nauðsyn til að ráða til lykta, gæti ég samþ. frv. með brtt. mínum, sem eins konar neyðarráðstöfun. Höfuðefni frv. má segja að hafi verið að banna hækkun á grunnkaupi launþega og greiða eigi hærri verðlagsuppbót en þá, sem byggð var á framfærslukostnaði 1. okt. 1941. Vísitalan var þá 172. Bannað var einnig að hækka verð framleiðsluvara frá því, sem það var 1. okt. 1941, að undanskildum lítilfjörlegum árstíðahækkunum. Um allt kaupgjald, sem greitt er án þess að beint sé miðað við verðlagsuppbót, var svo ákveðið í frv., að það skyldi eigi hækka frá því sem það var fyrir gildistöku l. miðað við sama stað og sama árstíma árið á undan gildistöku þeirra. Undir þetta ákvæði féll allt kaupgjald við landbúnaðinn í sveitum landsins. Frv. skyldi öðlast lagagildi þegar í stað. Allt kaupgjald til veita skyldi því verð, eins og það var árið 1940. Slíkt ákvæði um lögfestingu á kaupgjaldi til sveita var fjarstæða ein og Iandbúnaðinum stórhættulegt. Slík lögfesting á kaupi í sveitum gat. beinlinis orðið til þess, ásamt öðrum öflum, að tæma sveitirnar af verkafólki og þannig draga á stórfelldan hátt úr framleiðslu landbúnaðarins, og það því fremur, sem enginn samkomulagsgrundvöllur lá fyrir um vinnu Íslendinga hjá setuliðinu. Kaup verkafólks við landbúnaðarstörf hefur undanfarið verið allt mikið lægra en kaup annars staðar, enda þótt á þessu hafi orðið allmikill jöfnuður upp á síðkastið. Ef frv. Eysteins Jónssonar hefði orðið óbreytt að 1., allt kaupgjald til sveita lögbundið, svo sem það var 1940, voru l. tilvalin til að flæma úr sveitum landsins það fáa verkafólk, sem þar er eftir og heldur tryggð við landbúnaðinn. Fólk þetta ætti þó allt annað og betra skilið en að svo væri að því búið að löggjafanum. Það er þjóðarhagur og þjóðarnauðsyn að kom, í veg fyrir sívaxandi dýrtíð, en eigi er það síður þjóðarnauðsyn að viðhalda framleiðslunni og þá fyrst og fremst framleiðslu landbúnaðarins. Löggjafinn má því ekkert spor stíga, er að því getur miðað að draga úr henni. Til þess var frv. Eysteins vel fallið, - því mátti ekki samþ. það óbreytt. Enginn veit, hversu lengi við Íslendingar getum haldið uppi siglingum við umheiminn eða fengið þaðan vörur. Vel getur svo farið, að við þurfum að búa að okkar framleiðslu um lengri eða skemmri tíma, hver veit hvað lengi. Því maí. framleiðsla landbúnaðarins ekki dragast saman. Brtt. mín við frv. snertandi kaupgjald til sveita var á þá leið, að hækka kaup í sveitum, ef nauðsynlegt væri til að halda við fraimeiðslunni. Í beinu sambandi við þessa till. var önnur till. þess efnis, að verðlagsil. landbúnaðarafurða skyldi heimilt að hækka verð á mjólk og kjöti, ef kaupgjald hækkaði við framleiðsluna. Verðvísitala afurðanna mátti því eigi vera hærri en vísitala kaupgjalds, hvort tveggja miðað við árið 1941. Neytendur afurðanna skyldu eigi greiða þessa hækkun, heldur skyldi hún greidd úr dýrtíðarsjóði, er stofna átti samkv. frv. Þriðja brtt. mín var þess efnis, að ríkisstj. heimilaðist að banna verkföll og önnur samtök, sem miðuðu að því að stöðva eða leggja niður vinnu. Það kom þegar fram, að ýmsir foringjar launastéttanna, meðal þeirra ýmsir alþm., gerðu allt sitt til að æsa fólkið gegn frv. Mótmæli gegn frv. voru pöntuð víðs vegar frá og þau lögð fram á Alþ. Full ástaða var til að ætla, að yrði frv. að l., yrði æsingastarfinu haldið áfram og gæti komið til verkfalla og verkbanna í því sambandi. Yrði gerð tilraun til að koma í veg fyrir framkvæmd l., yrði að veita ríkisstj. þær heimildir, sem að gagni gætu komið. Ef þessar till. og fleiri, sem ég bar fram, hefðu verið samþ., var ég reiðubúinn að fylgja frv. Till. var fálega tekið af flm. frv. og þær felldar. Því greiddi ég atkv. gegn frv. En svo einkennilega vill til, að allar aðalbrtt. mínar við frv. EystJ. á haustþinginu, þær eru nú af honum og öðrum ráðherrum í ríkisstj. teknar upp í brbl. frá 8. jan. s.l. um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Það er að sjálfsögðu ekkert nema gott um það að segja, að menn sjái að sér og bæti ráð sitt, svo sem Eyst. Jónsson hefur nú gert, en ég get ekki stillt mig um að benda á, að þetta er ekki í fyrsta skipti, sem farið hefur verið að ráðum Bændafl. og till. hans teknar upp. Mætti þar t.d. benda á till. hans í gengismálinu, um gengislækkun til viðreisnar framleiðslunni. og atvinnulífinu í landinu, sem mættu mjög hörðum árásum til að byrja með, en voru síðan teknar upp af Framsfl. og þá taldar hið einasta bjargráð til viðreisnar atvinnuvegum landsmanna. Enn fremur mætti benda á kröfur Bændafl. um, að framleiðendur fengju greitt framleiðsluna tilkostnaðarverð og væri það óhjákvæmilegt skilyrði fyrir öllu heilbrigðu atvinnulífi í landinu. Kröfur þessar voru taldar mjög broslegar, ómögulegt væri að reikna út tilkostnaðarverð o.s.frv. Nú eru þessar kröfur af flestum eða öllum að minnsta kosti í orði kveðnu, taldar réttmætar og sjálfsagðar, en ekki er nóg, að þetta sé viðurkennt í orði, það verður einnig að vera í framkvæmd. Frv. EystJ. var fellt í Nd. sem kunnugt er, og beiddist þá forsráðh. lausnar fyrir sig og ráðuneytið. En eigi virtist þó mikil alvara fylgja þeirri lausnarbeiðni. Eftir nokkra daga tekur hann að sér að mynda stjórn af nýju með hinum sömu ráðherrum og áður. Var þetta allt eins konar skopleikur, ýmsum til gamans, enda þótt það væri grátt gaman af hálfu forsætisráðh. Það er í frásögur færandi, að um leið og forsætisráðh. tekst á hendur myndun nýrrar ríkisstj., þá lýsti hann því yfir, að hann og hans flokkur afsalaði sér allri ábyrgð á dýrtíðarmálunum. Að sjálfsögðu var slík yfirlýsing markleysa ein. Ábyrg ríkisstj. getur ekki, um leið og hún sezt að völdum, afsalað sér ábyrgð á mestu vandamálunum, en þó jafnframt verið þingræðisstjórn. Þ. 8. jan. 1942 voru gefin út brbl. um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum. Tilefni til útgáfu þeirra var ágreiningur, sem upp hafði komið milli vinnuveitenda og vinnuþega í nokkrum iðngreinum í Reykjavík. Taldi meiri hluti ríkisstj., 4 af 5 ráðh., óhjákvæmilegt að ráða ágreiningnum til lykta með brbl. Um kaupgreiðslur segir svo í 3. gr. brbl.: „Allar breyt. á kaupi, kjörum, hlutaskiptum og þóknunum, sem greitt var eða gilti á árinu 1941, skal leggja undir úrskurð gerðardómsins. Í úrskurðum sínum skal gerðardómurinn fylgja þeirri meginreglu, að eigi má greiða hærra grunnkaup fyrir sams konar verk en greitt var á árinu 1941, en þó má úrskurða breytingar til samræmingar og lagfæringar, ef sérstaklega stendur á.“ Samkvæmt þessu er hækkun kaups eigi útilokuð. Kaup er allt miðað við árið 1941, en eigi við 1940. Sízt af öllu mun vera bönnuð hækkun á kaupi til sveita, þar sem þar almennt mun vera greitt lægra kaup en annars staðar, og mætti því telja hækkun á því gerða til samræmingar við annað kaupgjald. Enn fremur er skylt samkvæmt 5. gr. að hækka afurðir, af breyt. verða á tilkostnaði við framleiðslu þeirra. Um þetta segir svo í greininni: „Gerðardómurinn skal þó að fengnum till. hlutaðeigandi verðlagsnefnda ákvarða breyt. á verðlagi þeirra innlendra framleiðsluvara, er felldar verða undir ákvæði 1. mgr. þessarar gr. í samræmi við breyt. á tilkostnaði við framleiðsluverð þeirra.“ Hér er í fyrsta lagi heimilt að hækka kaup og í öðru lagi heimilt að hækka verð afurða, ef framleiðslukostnaður vex. Er þetta hvort tveggja í fullu samræmi við brtt. minar við frv. EystJ. á haustþinginu. Brtt. mín um að heimila ríkisstj. að banna verkföll og verkbönn hefur einnig verið upp tekin í brbl., því að í þeim segir svo í 4. gr.: „Verkföll eða verkbönn, sem gerð eru í því skyni að fá breyt. á kaupi eða kjörum samkvæmt 3. gr., eru óheimil frá gildistöku l. þessara, og nær þetta einnig til verkfalla, sem þegar eru hafin.“ Hér eru verkföll og verkbönn bönnuð, en eigi heimild til að banna svo sem ég hafði lagt til, en það skiptir raunar minnstu. Um brbl. mætti ef til vilt segja, að þau hefði mátt einskorða meira við það efni, sem þeim var ætlað að ráða bót á, sem sé ágreining þann, er upp hafði komið í Reykjavík milli vinnuveitenda og vinnuþega í nokkrum iðngreinum, en að allt annað, sem l. taka til, hefði mátt bíða Alþ. þess, er nú situr. Ríkisstj. má eigi á nokkurn hátt misbeita ákvæðinu um setningu brbl. samkv. 23. gr. stjskr., en eigi er laust við, að ýmsum þm. finnist ríkisstj. ganga um of langt í þeim efnum. Allir ráðh., er nú eiga sæti í ríkisstj., hafa undirritað brbl. ásamt ríkisstjóra. Fulltrúi jafnaðarmanna í ríkisstj. taldi sér eigi fært að fylgja l. og var því dreginn úr ráðherrasæti af sínum flokksmönnum. Jafnaðarmenn og kommúnistar hafa tekið upp mjög harðvítuga baráttu gegn brbl. Heita þau kúgunarl. gegn launastéttunum á máli jafnaðarmanna, en þrælal. á máli kommúnista. Eigi er að efast um, að ýmsir jafnaðarmenn eru sér þess meðvitandi, að þeir hafa tekizt á hendur illt hlutverk, en telja að sig hafi rekið nauður til. Það var sem sé vitað, að kommúnistar yrðu á móti allri löggjöf um lögfestingu á kaupi launastéttanna. Af ótta við þá töldu jafnaðarmenn sig tilneydda að dansa með. Ýmis atvik undanfarandi ári sýna ljóslega hina sífelldu skelfingu og ótta jafnaðarmanna við kommúnista. Í blöðum og á mannfundum láta þeir í ljósi takmarkalausa fyrirlitningu og formæla þeim á allan hátt, en í öllum sínum athöfnum er hræðsla þeirra bersýnileg. Af ótta við þá ganga þeir gegn brbl., af ótta við þá eru þeir gegn takmörkun Íslendinga í setuliðsvinnu, af ótta við þá kjósa þeir kommúnista sem, formann í Dagsbrún, fjölmennasta verklýðsfélagi landsins o.s.frv. - Því ekki að láta kommúnista eina um það að blása eld að þeim glæðum, er gætu orðið til þess að auka og magna dýrtíðina og gera íslenzka peninga verðlitla eða verðlausa? Því eigi að láta kommúnista eina um að vinna að því, að aðalatvinnuvegir landsmanna komist á kaldan klaka og atvinnuleysi, það þjóðarböl, skapist í landinu? En það gera þeir með því að berjast fyrir rýrnandi verðgildi peninganna og gegn því, að reynt sé að tryggja íslenzkum atvinnuvegum nægjanlegt vinnuafl. - Það geta því ekki verið þjóðarhagsmunir, sem jafnaðarmenn berjast hér fyrir. En hvers hagsmunir eru það þá? Eru það einkahagsmunir foringja jafnaðarmanna eða flokkshagsmunir? Sennilegt er, að hér sé um hvort tveggja að ræða. Menn þessir, jafnaðarmenn og kommúnistar, tala aðeins um að brbl. séu kúgun eða þrælkun gegn einni stétt þjóðfélagsins. gegn launastéttinni. Að þeirra dómi er frjálst að kúga allar aðrar stéttir. Það er gerð krafa um, að við bændur séum háðir verðlagseftirliti, tekjur okkar séu lögbundnar af ríkinu, og svo sé einnig um aðra framleiðendur. Því eigi að láta eitt yfir alla ganga, þá um er að ræða baráttu gegn böli, sem ógnar allri þjóðinni? Flokkar þessir, jafnaðarmannafl. og kommúnistafl., sem oft hefur verið erfitt að skilja hvorn frá öðrum og nú virðast vera að renna saman í eitt undir forustu kommúnista, gera sér ekki stórar vonir um kosningasigra með þjóðinni, vegna þeirrar afstöðu, er þeir taka til brbl. Er þar um að ræða bæjarstjórnarkosn. í Reykjavík og væntanlegar Alþ.-kosn. á næsta vori. Ég vænti þess, að allir, og þá eigi hvað sízt launastéttirnar, í sambandi við brbl., líti eigi aðeins til dagsins í dag, heldur jafnframt til framtíðarinnar. Sé litið til hennar, fara hagsmunir þjóðarinnar vissulega saman. Hvers er að vænta, ef dýrtíðin vex í það óendanlega? Minnizt þess, hversu fór eftir stríðið 1914–1918. Þá hrundu atvinnuvegirnir, atvinnuleysi og hvers konar vandræði sköpuðust. Svo fór vegna hinnar geipilegu dýrtíðar, er myndazt hafði. Óska launastéttirnar eftir því, að sú saga endurtaki sig? Óska þær eftir því, að það fé, er þær nú spara saman, verði verðlítið eða verðlaust? Óska þær eftir því, að það ástand skapist, að atvinnuvegir landsmanna hrynji í rústir, svo sem var eftir fyrri heimsstyrjöld, og atvinnuleysi og erfiðleikar skapist? Óska þær eftir, að það fé, sem eldra launafólk og aðrir þegnar þjóðfélagsins hafa dregið saman til elliáranna, verði einskis virði og fólk þetta komist á vonarvöl? Það kemur engum á óvart, þótt þessar séu óskir kommúnista og þeirra, sem af þeim eru dáleiddir. hví meiri erfiðleikar og upplausn, sem skapast með þjóðinni, því betri jarðveg telja þeir fyrir sig sem boðbera kommúnismans á Íslandi. En að Alþýðuflokkurinn skuli feta í sporaslóð þeirra, það mun mörgum koma undarlega fyrir. En þegar athugað er, að endanlegt takmark beggja þessara flokka er eitt og hið sama, þjóðnýting og ríkisrekstur á öllum sviðum atvinnulífsins, þá er þetta ekki svo undarlegt fyrirbrigði. Við Bændaflm. munum greiða brbl. atkvæði, meðal annars af þeim ástæðum, er ég hef áður getið, en að sjálfsöðu áskiljum við okkur rétt til að bera fram brtt. við þau eða fylgja brtt., er fram kunna að koma. Engin ákvæði eru í l. um stofnun dýrtíðarsjóðs eða annars sjóðs til öryggis því, að halda megi niðri vaxandi dýrtíð, eða til eflingar framkvæmda- og atvinnulífs að ófriðnum loknum. En að sjálfsögðu eru brbl. aðeins einn af þeim mörgu hlekkjum, sem smíða þarf til viðnáms gegn vaxandi dýrtíð. Stofna þarf öflugan dýrtíðarsjóð. Tekna í hann má að sjálfsögðu afla á fleiri vegu, en fyrst og fremst verður það að gerast með stríðsgróðasköttum. Einnig verður að safna forða til vondu áranna. Enginn mun draga í efa, að hjá okkur skapist margvíslegir erfiðleikar að ófriðnum loknum. Við þurfum einnig að hefja viðbúnað til að mæta þeim örðugleikum, og til þess þurfum við einnig að stofna öflugan Sjóð eða Sjóði. Ríkisstj. mun, samkv. heimildarl., hafa ráð á um 6–7 millj. kr. nú, 5 millj. kr. framlagi úr ríkissjóði af tekjum ársins 1941 og 10% viðaukanum á tekju- og eignarskatt, á lagðan 1941. af fé þessu eða öðru dýrtíðarfé þarf að verðbæta útflutningsafurðir landbúnaðarins frá s.l. ári. Bretar greiddu uppbætur á ýmsar útflutningsafurðir ársins 1940 vegna markaðstapa, er við urðum fyrir vegna ófriðarins. Munu hin sömu skilyrði vera fyrir hendi og á s.l. ári. Því er einnig sjálfsagt að krefjast uppbóta á sama hátt fyrir það ár. En beri slík krafa ríkisstj. eigi árangur, og verður hún eigi síður að tryggja, að þessar uppbætur fáist. Að því er landbúnaðinn snertir mun hér um ull, en þó fyrst og fremst gærur, að ræða. Mér dettur ekki í hug að brbl. um gerðardóm séu einhlít til að ráða bót á vaxandi dýrtíð, þrátt fyrir margar ráðstafanir, sem gerðar kunna að vera í sambandi við þau. Við ráðum t.d. ekki yfir verðlagi erlendra vara, nema að litlu leyti. Innkaupsverð þeirra getur vaxið stórkostlega, tryggingargjöld hækkað og flutningskostnaður aukizt. Dýrtíðarsjóður kyni því að hrökkva skammt til að halda því söluverði, sem varan nú er seld hér innanlands. Brbl. um gerðardóminn eru því nánast tilraun ásamt öðrum ráðstöfunum til að koma í veg fyrir vaxandi dýrtíð, tilraun, sem rétt var að gera og við vonum, að beri fullan árangur, en við vitum, að ber einhvern árangur. Um þessi brbl. um gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum, er ég hefði talið heppilegra að stytta og kalla brbl. um verðlagsdóm, þá er ástæða til að vera alveg sérstaklega kröfuharður um að l. verði beitt til hins ýtrasta. Vænti ég þess, að ríkisstj. hafi strangt eftirlit með, að svo verði gert. Það var eitt sinn haft eftir mætum borgara norðlenzkum, Að hann skorti allt nema peninga. Sé íslenzka þjóðin tekin sem heild, mætti ef til vill segja eitthvað svipað um hana. Ég vil þó eigi segja, að hana skorti allt nema peninga, enda þótt hana skorti margt, en peninga skortir eigi. - Það, sem íslenzku þjóðina ef til vill skortir mest, er samheldni og pólitískur drengskapur. Við, sem sæti eigum á löggjafarþingi Íslendinga, erum í þessum efnum engir eftirbátar annarra. En eigum við nú ekki að reyna að bregða út af vananum og sýna umbjóðendum okkar samheldni í dýrtíðarmálunum, samheldni í að gera allar þær ráðstafanir, sem unnt er, til að tryggja það, að peningar þjóðarinnar verði eigi einskis virði og íslenzkt atvinnulíf falli eigi í rústir? Ef ekkert er aðhafzt í þessum málum, eru allar líkur til þess, eigi aðeins, að íslenzka þjóðin geti sagt að ófriðarlokum, eins og borgarinn norðlenzki, að hana skorti allt nema peninga, heldur einnig, að hana skorti peningana líka.

Forseti (JörB): Þá hefur hv. 3. landsk. þm. lokið mali sínu. Næstur tekur til máls hv. þm. V.-Húnv., Skúli Guðmundsson, og talar af hálfu Framsfl. í 30 mínútur.

Skúli Guðmundsson Hæstv. viðskmrh., Eysteinn Jónsson, sem, ákveðið hafði verið að tæki þátt í þessum útvarpsumr. af hálfu Framsfl., getur ekki mætt á þingfundinum sakir lasleika. Eftir beiðni ráðherrans flyt ég hér ræðu, en hann hefur samið um þetta mál og hann allt þangað til í dag gerði sér vonir um að geta flutt hér sjálfur. Ræðan er á þessa leið: Frá því að verulega fór að verða vart verðhækkunar í landinu af völdum stríðsins, hafa menn yfirleitt viðurkennt í orði nauðsyn þess að vinna gegn dýrtíðinni. Mun tvennu vera til að dreifa í því sambandi. Það er vinsælt að tala um að vinna gegn dýrtíðinni, og svo hitt, að undir niðri hjá flestum, og það jafnvel þeim, sem daglega telja sér trú um, að þeir græði á dýrtíðinni, reynist nokkur uggur um það, sem gerast mun, ef ekkert væri gert til þess að vinna gegn verðbólgunni. Þrátt fyrir þetta hefur svo farið, alveg fram að síðustu áramótum, að ef eitthvað verulegt hefur átt að hafast að til þess að vinna gegn dýrtíðinni, hafa ekki fengizt samtök um það. Menn hafa við haft alls konar undanbrögð. Sagt, að ekki væri byrjað á réttum enda o.s.frv. Þessi undanbrögð hafa vitaskuld oftast átt rót sína að rekja til þess, að ekki er hægt að gera ráðstafanir til að hefta dýrtíðina, nema ær snerti og leggi nokkrar hömlur á svo að segja hvert mannsbarn í landinu. Þeir, sem ekki skilja, að stöðvun verðbólgunnar er engu síður í þeirra þágu en annarra, hafa tilhneigingu til þess að líta svo á, að slíkum afskiptum og hömlum sé beint gegn þeirra hagsmunum, og gera sig líklega til að snúast gegn nauðsynlegum ráðstöfunum og láta þá gjalda pólitískt, sem fyrir þeim beitast. Það er óttinn við þessa menn, sem ekki geta eða vilja skilja samhengi málsins, sem fyrst og fremst hefur orðið þess valdandi, að ekki hefur fengizt tekið á málunum fyrr en nú, og alveg sérstaklega er það þessi ótti, sem því veldur, að lausn dýrtíðarmálsins kostaði fall þjóðstjórnarinnar. Það er af þessum ástæðum, sem Alþýðuflokkurinn hefur nú snúizt í stjórnarandstöðu, og mun ég víkja nánar að því síðar. Ég hef svo oft haft tækifæri til þess að gera grein fyrir skoðun minni á nauðsyn þess að stöðva dýrtíðina og þeim afleiðingum, sem ég álít að það hljóti að hafa í för með sér, ef ekkert er aðhafzt, að ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um þá hlið málsins í þetta skipti. Vil þó aðeins enn einu sinni minna á, að sé verðlagið og kaupgjaldið hjá okkur orðið miklu hærra í styrjaldarlok en hjá þeim þjóðum, sem við munum skipta við í framtíðinni, þá hljóta atvinnuvegirnir að lenda í fjárhagsvandræðum. Verðlagið, sem þá fæst fyrir útflutningsvörurnar, verður ekki í neinu samræmi við framleiðslukostnaðinn, og afleiðingin verður samdráttur og jafnvel stöðvun framleiðslunnar og síðar gengishrun. Nú má segja sem svo, að þar sem innlenda verðlagið er orðið nú þegar allmiklu hærra hér en í þeim löndum, er við skiptum helzt við eftir stríðið, því sé nokkurn veginn víst, að þessari hættu verði ekki afstýrt að fullu, úr því sem komið er. Er þetta vafalaust rétt skoðun, en hitt er annað mál, að því meira sem þetta óamræmi verður, þ.e.a.s. því meira bil, sem er á milli framleiðslukostnaðar og söluverðs því stórkostlegra verður hrunið síðar, og allt, sem gert er til þess að draga úr frekari hækkunum framleiðslukostnaðarins og verðlagsins, eða til þess að reyna að nema staðar þar, sem komið er, er því engu ónauðsynlegra út af fyrir sig en þótt þær ráðstafanir hefðu verið gerðar fyrr. Á. vetrarþinginu 1941 flutti ég í samráði við Framsóknarflokkinn frumvarp um dýrtíðarmálin. Var þar lagt til að afla verulegra fjármuna með útflutningsgjaldi og almennum skatti og verja því fé til þess að koma í veg fyrir, að vörur þyrftu að hækka í verði á innlendum markaði, og þar með kaupgjald. Þetta frumvarp var að vísu rýrt mikið og úr því dregið í meðferð Alþingis, en þó voru ýmsir megindrættir þess samrykktir. Hafði ríkisstjórnin því heimild til þess að gera verulegar ráðstafanir til að hamla gegn dýrtíðinni. Sumarið 1941 varð hins vegar ekkert samkomulag um að gera slíkar ráðstafanir, og þannig leið fram á haust 194l. Þá lagði ég fram, einnig í samráði við Framsóknarflokkinn, nýjar tillögur um málið í því skyni að fá almenn samtök um að stöðva dýrtíðarrflóðið þar, sem það var þá komið. Ég lagði þá til, að til viðbótar þeim ráðstöfunum, sem áður hafði verið heimilt að gera og í því voru fólgnar að verja fé til þess að halda niðri verðlaginu á vörum, þá skyldi allt verðlag innlendra vara og kaupgjald í landinu lögbundið, eins og það var þá. Það var ætlun mín, að þannig yrði gerð stórfelld tilraun til þess að stöðva verðlagið, eins og það var 1. okt. s.l. haust. Ég ætla ekki að fara að rekja hér nákvæmlega sögu þessa frv., en það er kunnugt, að frumvarpið var fellt í þinginu. Allur þingheimur kepptist hins vegar um að lýsa yfir því, að brýna nauðsyn bæri til þess að stöðva dýrtíðina. Ýmsir sögðu, að það væri ekki hægt að stöðva dýrtíðina með þeim aðferðum, sem ráðgerðar væru í frv. Aðrir sögðu, og þeir voru enn fleiri, að óþarft væri að setja fyllri lagaákvæði en í gildi væru um dýrtíðarmálin. Það væri hægt að ná sama árangri með frjálsum samningum við þá sem réðu kaupgjaldinu og verðlaginu. Við framsóknarmenn sögðum, að afskipti löggjafarvaldsins af kaupgjaldi og verðlagi væri eina leiðin, sem reynandi væri að fara til þess að vinna gegn verðbólunni, eins og þá væri komið. Um dýrtíðarmálin urðu talsverð átök á aukaþinginu, og sagði þjóðstjórnin af sér, vegna þess að hún gat ekki komið sér saman um lausn málsins. - Eftir allmikið þóf á Alþingi fór hins vegar svo, að ríkisstjórnin var mynduð á ný af sömu flokkum og áður, og í henni sátu sömu menn. Ráðherrar Framsóknarflokksins lýstu hins vegar yfir því, að þeir tækju enga ábyrgð á framkvæmdum í dýrtíðarmálunum, þar sem þeirra leið hefði verið hafnað. Þátttaka Framsóknarflokksins í stjórnarmyndun þessari byggðist á því, að ekki var unnt að láta alþingiskosningar fara fram um hávetur, en þingmeirihlutinn í málinu vildi ekki takast á hendur stjórnarmyndun. Framsóknarflokkurinn taldi ekki rétt, eins og á stóð, að skorast undan að taka þátt í slíkri bráðabirgðastjórn. Þá er rétt að geta þess, að undir niðri töldum við engan veginn óhugsandi, að skár kynni að skipast um úrlausn málsins en áhorfðist þá, og svo kynni að fara, að einhver viðunandi samtök yrðu af hálfu löggjafarvaldsins um framkvæmdir í málinu, þegar það sýndi sig, að samningaleiðin, „frjálsa leiðin“ væri ófær. Þegar ég flutti frv. mitt á síðasta alþingi, bjóst ég við, að það mundi verða fellt, af því sem á undan var gengið í ríkisstjórninni. Eigi að síður lét ég þau ummæli falla við framsögu fyrir málinu í þessari hv. d., að ég væri engan veginn vonlaus um, að sú alda, sem ég vissi að rísa mundi með málinu, mundi valda stefnubreytingu í verðlags- og fjárhagsmálunum. Þegar leið fram undir áramótin, sögðu fleiri og fleiri félög upp samningum sínum, einkum félög iðnlærðra verkamanna, og brátt var auðsætt, að undirbúin hafði verið ný sókn af hálfu þessara stétta í kaupgjaldsmálum, sem miðuð var við það að knýja fram hækkun á öllu grunnkaupi í landinu. Auðséð var, að tilgangur þeirra. sem hér hófust handa, var einmitt sá, að setja sig í fararbrodd nýrrar hreyfingar í landinu um hækkun alls kaupgjalds, og herópið var, að með þessu ætti að tryggja launastéttunum hlutdeild í stríðsgróðanum. Það var augljóst, að ef þær stéttir sem höfðu sagt upp kaupgjaldssamningum, fengju yfirleitt hækkað grunnkaup sitt, mundi ekki verða staðið gegn almennri grunnlaunahækkun í landinu. Færi slíku fram, ofan á allt annað, mundi dýrtíðin taka að vaxa með slíkum risaskrefum, að gersamlega vonlaust væri að reyna að aðhafast nokkuð til þess að forðast fullkomið öngþveiti í atvinnu- og fjárhagsmálum þjóðarinnar. Þegar hér var komið, voru mál þessi tekin upp að nýju og rædd til þrautar í ríkisstjórninni, og náðist samkomulag um það milli Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins að setja gerðardóm í kaupgjalds- og verðlagsmálum en Alþýðuflokkurinn beitti sér gegn þeirri lausn og dró ráðherra sinn út úr stjórninni. Í gerðardómslögunum segir, að meginreglan skuli vera sú, að grunnkaupgjald skuli standa óbreytt frá því, sem það var á árinu 1941, en þó sé heimilt að úrskurða breytingar til samræmis og lagfæringar. Augljóst var, að þegar hér var komið sögu, var á ýmsan hátt erfiðara að taka á þessum málum en áður hafði verið. Vísitalan hafði hækkað verulega frá því um haustið, þar eð engar ráðstafanir höfðu verið gerðar til þess að halda henni. niðri, og hitt skipti einnig máli, að á voru skollnar vinnudeilur og verkföll, talsvert meira kapp var því komið í málið en áður hafði átt sér stað og aukin freisting fyrir þá, sem ístöðulitlir eru í stjórnmálaháttum, að skerast úr leik við úrlausnina og freista þess að ná með því móti pólitískum augnablikshagnaði. Hitt var augljóst, að ef ekkert var aðhafzt nú til þess að stöðva almenna grunnkaupshækkun ofan á þá dýrtíð og verðbólgu, sem fyrir var, þá mundi skriðan renna af stað með slíkum fallþunga, að óstöðvandi yrði, og allar ráðstafanir, sem síðar yrðu gerðar, máttlaust kák. Hér voru því vegamót í þessu máli. Síðustu forvöð að hefjast handa. Síðasta tækifærinu glatað, ef ekkert væri aðhafzt. Framsóknarflokkurinn var því af þessum ástæðum alveg eindregið þess hvetjandi, að gerðardómsleiðin væri farin, enda þótt honum væri fyllilega ljóst, að það leysti ekki alla þætti málsins og næði ekki að fullu þeim árangri, sem náðst hefði síðastliðið haust. Það hefur verið nokkuð rætt um mismuninn á gerðardómslögunum og frv. því, er ég flutti á síðasta þingi. Virðast mér þær umræður ekki að öllu leyti sanngjarnar. Því hefur verið haldið á lofti, að meginmunurinn væri sá, að með frv. mínu hefði átt að lögbinda, ekki aðeins grunnkaupið, heldur einnig verðlagsuppbótina, en hér væri aðeins um að ræða í gerðardómslögunum að festa grunnkaupið. Samkvæmt þessu hefðu því launamenn landsins, ef mitt frv. hefði verið samþykkt, átt von á því, að verðlagið í landinu gæti hækkað verulega án þess að þeir fengju það að nokkru bætt með hækkaðri verðlagsuppbót. En hér er sagan ekki nema hálfsögð, og þó verra en það. Í frv. mínu var sem sé gert ráð fyrir myndun dýrtíðarsjóðs til þess að halda niðri verðlagi á innfluttum erlendum nauðsynjum, og lagði ég mikla áherzlu á, að það væri sameiginlegt mál allrar þjóðarinnar að halda verðlagi þeirra vara niðri. sem ekki var beinlinis lögfest verð á samkvæmt frumvarpinu. Það er misskilningur, þegar því er haldið fram, að grundvallarmunur sé að þessu leyti á þeirri úrlausn, sem nú hefur verið valin, og því, sem ég lagði til í frv. mínu. Þegar við framsóknarmenn ákváðum að beita okkur fyrir gerðardómslöggjöfinni í samstarfi við sjálfstæðismenn, höfðum við fullkomlega opin augu fyrir því, að verðlagið hér innanlands og framleiðslukostnaður er orðið svo hátt, að feikna erfiðleikum mun valda fyrr en varir. En það hefur ekki dregið úr áhuga okkar fyrir því að reyna að fyrirbyggja, að í enn meira óefni verði stefnt. Meginstefna þessarar löggjafar er sú, eins og áður segir, að halda föstu grunnkaupsgjaldi og verðlagi miðað við það, sem var árið 1941. En á þessu er þó sá fyrirvari að sjálfsögðu, að ef erlend vara hækkar að innkaupsverði, þá geti gerðardómurinn úrskurðað hækkun á verðlagi hennar innanlands, svo framarlega sem ekki verði gerðar neinar ráðstafanir til þess að vinna gegn því að slík hækkun þurfi að koma fram í útsöluverðinu. Jafnframt er skýrt tekið fram í lögunum, að verð á landbúnaðarvörum skuli hækka, ef framleiðslukostnaðurinn eykst. Ef verðlagið á erlendu vörunum þarf að hækka af utanaðkomandi ástæðum eða framleiðsla landbúnaðar þarf að hækka, þá hækkar vísitalan og þar af leiðandi kaupgjaldið einnig, - og síðan verðlagið aftur og þannig koll af kolli. - Það er þess vegna brýn nauðsyn, að ráðstöfunum gerðardómsins fylgi framkvæmdir til þess að komast í veg fyrir, svo sem frekast verður við komið, að slíkar hækkanir þurfi að eiga sér stað, bæði með því að verja fé til þess að mæta hækkunum erlendu varanna og eins með því að vinna gegn því, að erlend hráefni, sem nota þarf til landbúnaðarframleiðslu, hækki, svo sem áburður, fóðurbætir o.fl. Hefur orðið samkomulag um það milli flokka þeirra, sem standa að ríkisstjórninni, að gera ráðstafanir í þessu efni. og mun verða lagt fram sérstakt frv. í því skyni að afla nægilegra heimilda til slíkra framkvæmda, svo framarlega sem athugun, er nú fer fram á þessum málum, leiðir í ljós, að nýrrar löggjafar sé þörf. - Að mínum dómi á að reka þessa starfsemi til að halda niðri verðlaginu óhikað, og það fé, sem til þess fer, er alls ekki tapað. Þar er raunverulega aðeins um tilfærslu fjármuna að ræða, en ekki eyðslu. - En vitanlega verður að fylgja slíkum ráðstöfunumfjáröflun. Vil ég í því sambandi nefna útflutningsgjald af þeim vörum, sem seljast hæsta verði út úr landinu, og þá sérstaklega fiskinn, sem fluttur er beint til Englands og seldur þar með miklum gróða. Má sérstaklega sjá eftir því, að þær heimildir, sem í lögum eru um slíkt útflutningsgjald, skuli ekki hafa verið notaðar til þess að skattleggja þennan útflutning. Síðan gerðardómurinn hóf starf sitt, hefur hann, í Samvinnu við verðlagsnefndina, unnið mikið starf í því að koma í veg fyrir verðhækkanir á vörum og beinlínis orðið þess valdandi, að verðlag á sumum vörum hefur lækkað. Var það áður óþekkt fyrirbrigði um langt skeið. Árangurinn af þessu starfi hefur orðið sá, að vísitalan hefur staðið óbreytt frá 1. jan. til þessa dags. Ég hef í öðru sambandi fært ýtarleg rök fyrir því, að stríðsgróðinn verði ekki sóttur í hendur atvinnurekenda með hækkuðu kaupgjaldi og verðlagi, og hefur hvergi verið gerð minnsta tilraun til, að hrekja þau rök. Slíkar ráðstafanir verða ekki til þess að færa gróðann í hendur almennings, heldur til ills fyrir alla, sem hlut eiga að máli. Ég hef og sýnt fram á, einnig í öðru sambandi, að hvergi í nálægum menningarlöndum finnast ábyrgir alþýðuleiðtogar, sem leyfa sér að halda slíku fram. En hvað á þá að gera við stríðsgróðann? Stríðsgróðann á hiklaust að taka með sköttum og leggja hann í sjóði ríkis, bæjar- og sveitarfélaga, til þess að mæta kostnaði við margs konar nauðsynlegar framkvæmdir, sem gera verður, þegar aftur skapast möguleikar til þeirra og efni og vinnuafl verður fyrir hendi. Í því sambandi er aðeins eins að gæta sérstaklega. Þeir, sem reka áhættusaman atvinnurekstur, eins og t.d. sjávarútveg, sem stundum gefur mikinn arð, en á öðrum tímum er rekinn með miklum halla, verða að fá tækifæri til að safna hæfilegum varasjóðum til erfiðu áranna og til þess að leggja í ný tæki. Stríðsgróðann ber að festa fyrst og fremst í eigu hins opinbera til almennra þarfa, en sumpart hjá atvinnurekendum, og verða að vera örugg ákvæði til tryggingar því, að sá hluti ágóðans, sem atvinnurekendur halda sem varasjóðum, verði raunverulega notaður til stuðnings atvinnuvegunum. Þannig munu og þau mál verða leyst á þessu þingi. - þegar svo er komið, geta allir sanngjarnir menn sætt sig við strangar hömlur til þess að halda niðri verðlagi og kaupgjaldi. Það hefur verið ósk Framsóknarflokksins og ákveðin stefna að leysa alla þætti dýrtíðarmálsins, þar m,eð sköttun stríðsgróðans, samtímis, og mun það verða gert á þessu þingi. Mun ég þá víkja að afstöðu Alþýðuflokksins til þessa máls og framkomu hans. Það vantar ekki, að forkólfar Alþýðuflokksis tali fagurt um að stöðva dýrtíðina. Er ekki unnt að heyra, annað aðra stundina en að þeir telji hinn mesta háska fyrir verkamenn og launamenn ekki síður en aðra, ef dýrtíðin fær að vaxa áfram, en annað veifið telja þeir það einu sanngjörnu leiðina til þess að skipta stríðsgróðanum að auka verðbólguna með því að hækka kaupgjaldið í landinu. Hins vegar hefur reyllan verið sú, að alltaf þegar átt hefur að gera eitthvað til þess að hindra verðbólguna, þá hefur Alþýðuflokkurinn skorizt úr leik og á því er einföld og eðlileg skýring, sem ég kem að síðar. Þegar lagt hefur verið til að hafa opinbert eftirlit með verðlagi á landbúnaðarafurðum og kaupgjaldi, þá hefur flokkurinn verið fús til þess að lögbinda verðlag á landbúnaðarvörum og beinlinis krafizt þess, að það yrði lögbundið, en ekki viljað fallast á eftirlit með kaupgjaldi. Ef kaupgjald á að ákveða með löggjöf, þá er það kúgun og ófrelsi og lögin um það þrælalög, og það engu að síður þótt Alþýðuflokkurinn hafi sjálfur oftar en einu sinni tekið þátt í slíkri lagasetningu. - En verðlag á landbúnaðarafurðum, sem vitanlega er ekkert annað en kaupgjald bændanna, - það má lögfesta. Það er ekki kúgun. Það er ekki ófrelsi. Það má löggjafarvaldið fara með eins og það vill. Þannig er samræmið í kenningum flokksins, og menn geta ímyndað sér, hvernig það muni vera að starfa að lausn vandasamra mála með mönnum, á meðan þeir eru í slíkum ham. Þessi fáránlega afstaða flokksins í málinu er svo rökstudd með því, að kaupgjald í landinu hafi lítil eða engin áhrif á verðlagið, en hins vegar ráði verðlag landbúnaðarafurða mestu um dýrtíðina. Ætti það þó að vera, augljóst hverjum manni, sem eitthvað hefur reynt að gera sér grein fyrir almennum málum, að enginn einn þáttur hefur meiri áhrif á verðlagið í landinu en einmitt kaupgjaldið, og enginn einn þáttur hefur eins mikil og gagnger áhrif á verðlag landbúnaðarafurðanna og einmitt kaupgjaldið. Nú er stríðið búið að standa á þriðja ár. Árin 1940 og 1941 eru liðin. Á þessum árum hefur verið mikill gróði hjá atvinnurekendum, ekki sízt þeim, sem hafa getað selt afla sinn beint á erlendan markað. Fram að árslokum 1941 hefur það verið stefna verkalýðssamtakanna og forkólfa Alþýðuflokksins, að verkamönnum bæri að fara mjög gætilega í því að krefjast grunnkaupshækkana. Að vísu áttu sér stað nokkrar grunnkaupshækkanir í ársbyrjun 1941, en það var aðallega til samræmis við það, sem áður tíðkaði5t:í öðrum stöðum á landinu. Það hefur yfirleitt verið viðurkennt, að grunnkaup var hér hátt fyrir stríð og miðað við að menn yrðu að ganga atvinnulausir hluta ársins. Forkólfar verklýðsfélaganna hafa yfirleitt ekki frið neitt dult með þessa skoðun sína um grunnkaupið. En nú allt í einu haustið 1941, þegar stríðið hefur staðið í 2 ár og allar horfur eru á því, að hið mesta gróðatímabil sé liðið hjá, og jafnvel fullkomin óvissa um það, hvort atvinnuvegirnir muni gera sig á næstunni, þá rjúka pólitískir spákaupmenn, sem vilja kalla sig foringja verkalýðsins, upp til handa og fóta og krefjast grunnkaupshækkana fyrir verkamenn og launamenn, til þess að ná þeim til handa hluta af stríðsgróðanum ! Ef nokkurt vit væri í þessari stefnu, að krefjast grunnkaupshækkana til þess að draga gróðann úr höndum atvinnurekendanna yfir til almennings, það má því segja um trúmennsku þessara svokölluðu alþýðuleiðtoga undanfarin tvö ár við verkalýðinn, að hafa ekki fyrr tekið upp baráttuna fyrir því, að þeir fengju hluta af stríðsgróðanum? Hvernig hafa þeir farið með umboð kjósenda sinna þessi tvö ár, fyrst þeir hafa ekki minnzt á það, sem þeir telja nú aðalhagsmunamál verkalýðsins? Hvernig ætla þeir að gera grein fyrir þessum svikum sínum við málstað verkalýðsins, þegar þeir menn, sem nú kunna að trúa kenningum þeirra um grunnkaupshækkanir og stríðsgróða, krefja þá reikningsskapar um þetta mál? Það skyldi þó aldrei vera eitthvað bogið við þetta allt saman? Það skyldi þó aldrei vera, að kenningin um „skiptingu stríðsgróðans“ reyndist falskenning, þegar til alvörunnar kemur? Það mættu þá einnig vera meiri svikin:f hálfu allra verklýðsleiðtoga í öðrum löndum, alls staðar þar, sem við þekkjum til, að hafa ekki krafizt þess, að farin yrði kauphækkunarleiðin, ef hún er raunverulega hin rétta aðferð til þess að deila stríðsgróðanum meðal landsmanna og launastéttanna sérstaklega ! Hvarvetna í öðrum löndum beita verkamannaleiðtogar sér fyrir því, að grunnkaup raskist sem allra minnst, og auðvitað með það fyrir augum að vinna að hagsbótum launastéttanna engu síður en annarra. Það þarf ekki heldur að fara langt aftur í tíminn til þess að sýna, hvernig þeir menn eru settir, sem nú, til pólitísks ávinnings, ætla sér að halda því fram, að hækkun grunnkaups sé réttmætt úrræði til þess að skipta stríðsgróðanum. Þegar rætt var um frv. mitt á haustþinginu, voru allir, sem um það ræddu, sammála um, að hvað sem liði lögbindingu afurðaverðs og kaupgjalds, þá væri það þó víst, að öllum væri fyrir beztu, að grunnkaupshækkanir ættu sér ekki stað. Og ekki nóg með það. Þegar verið var að athuga þetta mál innan ríkisstjórnarinnar sérstaklega og menn tóku sér hlé til þess að rannsaka, hvort hin svonefnda „frjálsa leið“ væri fær, þá fór fyrrverandi hæstv. ráðh., Stefán Jóh. Stefánsson. á fund Alþýðusambandsstjórnarinnar og spurðist fyrir um það, hvort hún byggist við grunnkaupshækkunum, og hvort hún vildi stuðla að því, að grunnkaupsgjaldið héldist óbreytt, ef það yrði ekki lögbundið. .Þegar Stefán Jóh. Stefánsson kom aftur á fund ríkisstjórnarinnar, lýsti hann yfir því, að hann byggist við, að verkalýðsfélögin mundu ekki beita sér fyrir neinum teljandi grunnkaupshækkunum, og enginn gat skilið ummæli hans öðruvísi en svo, að stjórn Alþýðusambandsins vildi vinna að því, að grunnkaupið héldist yfirleitt óbreytt, ef það gæti orðið til þess að kaupið yrði ekki lögbundið. - Var þá ekki jafnmikil nauðsyn og nú að tryggja launastéttunum hluta af stríðsgróðanum? -. Ef það er árás á verkalýðinn, kúgun og ég veit ekki hvað fleira, að gera ráðstafanir til að grunnkaup breytist sem minnst, hvað má þá segja um þessa afstöðu verkalýðsforkólfanna í haust og allan tímann síðan vart fór að verða við stríðsgróðann? Þegar verið var að ræða þessi mál í haust, þá var í mesta lagi talað um smáleiðréttingar á grunnkaupi hinna lægstlaunuðu stétta, eins og ég hef þegar sýnt fram á. Ég get ekki stillt mig um að taka hér upp ummæli úr ræðu Stefáns Jóh., Stefánssonar, ráðherra, er hann hélt á Alþingi 24. okt. s.l., og sýna mjög vel, hvernig þá, var litið á grunnkaupshækkanir. Hann kemst þannig að orði: „Og ég held, að launastéttirnar í landinu hafi yfirleitt enga löngun til þess að láta dýrtíðina vaxa og að þegar atvinna í landinu er góð og mikil og þær fá upp borna í hækkuðu kaupi vaxandi dýrtíð, þá sé ekki mikil tilhneiging hjá launastéttunum til þess að hækka grunnkaupið. Reynslan hefur sýnt þetta.“ Hann sagði enn fremur: „Og mér er kunnugt um það, að það er engin sérstök hreyfing í þá átt að segja upp kaupsamningum með það fyrir augum að hækka grunnkaupið.“ Hann orðaði það einnig svo, -. „að engin yfirvofandi hætta sýnist á því, að slíkt skelli á.“ Félagsmálaráðherrann sagði í þessari ræðu sinni, að það væri „óeðlilegt og ranglátt, nema í lífsnauðsyn þjóðarinnar, að kaupsamningar séu ekki frjálsir milli verkamanna og atvinnurekenda.“ En svo bætti hann við þessum orðum: „Engri slíkri nauðsyn er til að dreifa að mínu áliti, þegar launastéttirnar hafa ekki sýnt það í verki, að þær hugsi sér að auka dýrtíðina, með því að gera ákveðnar og almennar kröfur um hækkun grunnkaups.“ Hér er ekki verið að skafa utan af því. Hér er það sagt eins greinilega og hægt er, að engin sérstök hreyfing sé í þá átt að segja upp kaupsamningum til að fá hækkað grunnkaup, og enn fremur að engin „yfirvofandi hætta“ sé á slíkum hækkunum. Orðið „hætta“ er beinlinis notað í þessu sambandi, og auðvitað mundi enginn tala þannig, sem teldi grunnkaupshækkanir eðlilegar. Ég held, að engum geti blandazt hugur um, að sá, sem heldur þessa ræðu, er sjálfur þeirrar skoðunar, að grunnkaup eigi ekki að hækka, og að slíkar hækkanir væru meira en lítið vafasamar hagnaður fyrir verkalýðinn sjálfan. Það er megináherzla á það lögð, að þess sé engin þörf að lögbinda kaupið, vegna þess að grunnkaupshækkanir séu ekki í vændum. Hver mundi halda slíka ræðu, ef hann væri sannfærður um, að grunnkaupshækkanir væru sjálfsögð réttlæfiskrafa verkalýðsins til þess að tryggja sér stríðsgróðann? Er það ekki broslegt, að við skulum vera kallaðir verkalýðsböðlar og öllum illum nöfnum fyrir að vera sömu skoðunar og Alþýðuflokksmenn voru í haust og eru sjálfsagt enn? Alþýðublaðið er þó jafnvel enn berorðara. Í blaðinu 1. nóv. í haust segir: „Er því algerlega óþarft að lögbinda það (þ.e. kaupgjaldið) til þess að halda dýrtíðinni í skefjum, nema því aðeins að reynt yrði að knýja fram grunnkaupshækkun. En ekkert bendir til þess, að það sé fyrirhugað, að minnsta kosti við í hönd farandi áramót.“ Með þessum, orðum segir alþýðublaðið, að lögbindingin sé óþörf, nema því aðeins, að reynt yrði að knýja fram grunnkaupshækkanir. Þetta er ekki hægt að skilja nema á einn veg: Ef knýja ætti fram grunnkaupshækkun, þá væri blaðið meðmælt kaupbindingu, - en þörfin er bara ekki fyrir hendi, af því að engin hreyfing er í þá átt að hækka kaupið ! Hvað segja menn nú um þetta annars vegar, og hitt, sem við megum nú daglega sjá og heyra, hins vegar! Þegar afstaða Alýðuflokksins frá upphafi stríðsins og það, sem kom fram í haust, er athugað og borið saman við það, sem nú er haldið fram í sambandi við gerðardómslögin, þá munu vart margir telja Alþýðuflokkinn öfundsverðan af hlutskipti hans. En hver er þá skýringin á þessum ósköpum? Hún getur ekki verið nema ein og er ákaflega einföld. Flokkurinn hefur frá upphafi verið ráðinn í því að eiga engan þátt í lausn dýrtíðarmálanna. Hann hefur frá öndverðu verið ráðinn í því að komast í stjórnarandstöðu á þessum málum, til þess að vinna sig upp. Aðeins út frá þessu sjónarmiði er afstaða flokksins skýranleg. Það er ekki skiljanlegt frá öðru sjónarmiði, að flokkurinn skuli flytja tillögur um að lögfesta afurðaverð bændanna, sem vitanlega er ekkert annað en kaupgjald þeirra, en láta allt annað kaupgjald í landinu vera óbundið, og bíta svo höfuðið af skömminni með því að þykjast með þessu móti vilja gera réttlátar ráðstafanir gegn dýrtíðinni. Ekki verður heldur skýrt með öðru það undarlega fyrirbrigði, að frá stríðsbyrjun og fram undir síðustu áramót telur flokkurinn eðlilegt að grunnkaup standi yfirleitt óbreytt, en um áramótin, þegar svo er komið, að ekki var fyrir hendi annað úrræði til þess að skerast úr leik og komast í stjórnarandstöðu en að snúa algerlega við blaðinu og telja það eina sáluhjálplega fyrir verkalýðinn að hækka grunnkaupið, þá var það gert. Hitt er annað mál, að þessu fylgja meira en lítil óþægindi, vegna þess, sem á undan er gengið. En einmitt það, að Alýðuflokkurinn skuli ekki hika við að taka á sig þessi óþægindi, sýnir, að óttinn við samkeppni kommúnista og vantraustið á skilningi launastéttanna hefur altekið, Alþýðuflokkinn, og að hann hefur verið alveg ráðinn í því frá byrjun að eiga engan þátt í lausn dýrtíðarmálanna. Fátt sýnir betur þá ófæru, sem vinnubrögð Alþýðuflokksins hafa hrundið honum út í, en viðaukatillögur þær í dýrtíðarmálunum, sem hann hefur nú lagt fram, frumvarpið um gengishækkun. Ég segi viðaukatillögur vegna þess, að þrátt fyrir gengisfrumvarp sitt endurflytja Alþýðuflokksmenn dýrtíðarfrumvarp sitt frá því í haust, sem er ekkert annað en uppsuða úr tillögum mínum um dýrtíðarmálin, þó með þeirri veigamiklu breytingu, að allt á að binda nema kaupgjaldið. Nú þyrfti það út af fyrir sig ekki að bera neinn sérstakan vott um úrræðaleysi að gera tillögu um gengishækkun, þó að óneitanlega séu margir erfiðleikar á að nota það úrræði, eins og nú er komið málum. Það er annað, sem sérstaka eftirtekt hlýtur að vekja í þessu frumvarpi. Samkvæmt því á að bæta útflytjendum þann halla, sem þeir verða fyrir af gengislækkuninni, þ.e.a.s. þeim, sem selja vörur upp í brezka samninginn. Og bankarnir eiga að fá bættan gengismun á innstæðum sínum, milli 20 og 30 milljónir króna. Ég hef aldrei séð jafn „ósminkað" kosningafrumvarp á Alþingi og þetta plagg. Það á að hækka krónuna, og margir eiga að græða á því. Þeir, sem flytja út vörur upp í brezka samninginn, eiga að fá fullar bætur. En hvaðan eiga þær bætur að koma? Jú, það er talað um skatt á eignaaukningu í stríðinu, og það er vit í því út af fyrir sig, til þess að jafna gengismun á innistæðum erlendis, ef til gengishækkunar verður gripið. En dettur nokkrum manni í hug, að sú gengishækkun, sem yrði til þess, að borga þyrfti aðalatvinnuvegi landsmanna útflutningsstyrk, geti staðizt stundinni lengur'? Þeir verða ekki til frambúðar teknir af eignaaukningu manna vegna stríðsins og allra sízt, ef stríðsgróðinn er hæfilega skattlagður. - Halda menn, að það yrði ekki einnig að styrkja útflytjendur fleiri vara en fisksins? Hvers eiga þeir að gjalda, sem flytja út síldarafurðir og landbúnaðarafurðir t.d., hví eru þeir ekki tryggðir gegn tapi af gengishækkun? Gengishækkun er ein af þeim leiðum, sem gaumgæfilega hafa verið athugaðar í sambandi við dýrtíðarmálin. Þótt sú leið væri farin, yrði að gera flestar þær aðrar dýrtíðarráðstafanir, sem nú hefur verið gripið til, ef árangur ætti að nást í því að stöðva dýrtíðina. Enn fremur er þess að gæta, að gengishækkun ein mundi hafa mjög takmörkuð áhrif á framfærslukostnaðinn - dýrtíðina. En hvað sem því líður, hvort grípa skuli nú til gengishækkunar eða ekki, þá er bezt að gera sér það fullljóst einmitt nú, að geti aðalútflutningsatvinnuvegur landsmanna - sjávarútvegurinn - ekki bolað gengishækkun styrkjalaust, - sé búið að spenna svo upp framleiðslukostnaðinn nú þegar, að smábátaútvegurinn t.d. þoli ekki hærra gengi en nú er -, þá er gengishækkun ekki framkvæmanleg. Allir ábyrgir menn sjá það í hendi sér, að það verður fullerfitt að raka saman 20–30 millj. króna til þess að bæta bönkunum upp gengishalla, þótt ekki bætist þar við, að greiða þurfi tugi milljóna í útflutningsstyrki árlega. Það sýnir bezt einurðarleysi Alþýðuflokksins, svo að ekki sé sterkara að orði kveðið, að hann skuli ekki þora að viðurkenna þessa staðreynd og skuli hika við að leggja gengismálið hreint fyrir landsmenn. Hvers vegna að reyna að dylja fyrir mönnum hin eðlilegu og óumflýjanlegu áhrif gengishækkunar'? Trúir flokkurinn ekki svo á málstaðinn, að hann þori að koma hreint fram og segja við framleiðendur, t.d. útgerðarmenn og sjómenn: Auðvitað verðið þið fyrir tapi í bili, en af því að þessi ráðstöfun er rétt, því verður að gera hana samt. Í stað þess er sagt: Enginn verður fyrir neinum halla, - ríkissjóður borgar uppbætur á fiskinn -, að vísu gerir frumvarpið ekki ráð fyrir slíkum uppbótum nema rétt fram yfir kosningar, en þó að Alþýðuflokknum þyki sú trygging kannske nægileg, mundi kannske sumum öðrum finnast hið gagnstæða. Sé nú svo komið, að gengishækkun yrðu að fylgja útflutningsstyrkir á aðalútflutningsvöruna, þá er hún óframkvæmanleg, nema um leið séu gerðar öflugar ráðstafanir til þess að lækka framleiðslukostnaðinn, og það má svo sem nærri geta, hvernig þeim ráðstöfunum yrði tekið. Ég vil ekki á þessu stigi málsins leggja dóm á það, hversu ástatt er um möguleika sjávarútvegsins til þess að þola gengishækkun, en hitt vil ég segja, að tillögur Alþýðuflokksins um þetta mál eru óframkvæmanlegar, og í sjálfum tillögunum er því í raun og veru slegið föstu, að gengishækkun sé ekki framkvæmanleg, vegna þess að útflutningsframleiðslan þoli hana ekki. Hitt tekur enginn alvarlega, að gengisskráning verði til lengdar byggð á því, að milljónatugir séu greiddir í útflutningsverðlaun. Það er framkvæmanlegt að greiða útflutningsuppbætur á einstaka vörutegundir, sem ekki eru mjög mikill þáttur í utanríkisverzluninni. Hitt er óframkvæmanlegt og mundi leiða til gengislækkunar á nýjan leik von bráðar, þótt reynt yrði. En hvernig stendur á þessu fálmi Alþýðuflokksins ? Mér finnst auðvelt að finna á því skýringu. Eftir að flokkurinn hefur ákveðið að freista gæfunnar í stjórnarandstöðu, - eins og hann er raunar vanur að gera fyrir kosningar -sbr. það, sem gerðist 1931 og aftur 1937 -, þá virðist honum sérstaðan í dýrtíðarmálinu af sinni hálfu varla nógu glögg, og er það vorkunnarmál, þegar þess er gætt, að aðaltillögur flokksins eru uppsuða úr dýrtíðartillögum mínum - með þeirri breytingu, að þeir krefjast þess, að engin afskipti séu höfð af kaupgjaldi, þótt kaupgjald framleiðenda eigi hins vegar að binda með afurðaverðinu. - Flokknum hefur því þótt þörf á að brydda upp á einhverju nýju, - og þá er gengishækkun góð. - En þegar nánar er að gætt, er þó sá galli á gjöf Njarðar, að AIþýðuflokkurinn hefur áður haldið fram, að fiskverðið samkvæmt brezku samningunum væri allt of lágt, - jafnvel svo, að fiskveiðar gætu ekki borið sig. Gerði flokkurinn mikið veður út af þessu á sinni tíð og átti að koma sér vel hjá útvegsmönnum og hlutamönnum. Nú voru því góð ráð dýr. En brátt rættist þó betur úr en áhorfðist. Vandinn reyndist ekki annar en sá að bæta nokkrum línum inn í frumvarpið, þess efnis, að ríkissjóður skyldi bæta upp hallann af gengishækkuninni þeim,, sem selja fisk samkvæmt fisksamningnum við Breta, - það gerði ekkert til um hina. Þetta var svo einfalt og hafði þann mikilsverða kost, að með því móti gafst einnig sérstakt tækifæri til þess að benda á, hvað þeir væru afskiptir, sem byggju við þennan samning. Þegar þetta úrræði var fundið, gat svo Finnur Jónsson. hv. þm. Ísaf., gerzt 1. flutningsmaður frumvarpsins um gengishækkunina, þrátt fyrir allt, sem hann er búinn að fjargviðrast um fyrirsjáanleg vandræði og rekstrartap útgerðarinnar vegna þess að verðlagið sé of lágt. Það er ekki vandasamt að vera í stjórnarandstöðu á Íslandi, ef Alþýðuflokksmenn hafa hitt naglann á höfuðið með framkomu sinni í dýrtíðarmálunum. Þeir segja: Það er lífsnauðsyn fyrir verkamenn að stöðva dýrtíðina, engir tapa á henni meira en þeir. Jafnframt segja þeir: Það er réttlætismál, að grunnlaunin séu hækkuð og stríðsgróðanum skipt þannig, og það veldur engu um hækkun dýrtíðarinnar, þótt það sé gert, - það verður bara að setja fast verðið á landbúnaðarafurðunum, þá er öllu borgið. Enn fremur: Verðið á fiskinum er allt of lágt, framleiðslan ber sig ekki. - Eigi að síður er það eitt helzta nauðsynjamálið og úrræðið í dýrtíðarmálunum að hækka gengið. Það þarf enginn á því að tapa, - ríkissjóður borgar - allir græða. Ég er sannfarður um, að alþýðuflokkurinn á eftir að hafa litla gleði af þrekleysi sínu í dýrtíðarmálinu, og það er mesti misskilningur, ef flokkurinn heldur, að hann auki fylgi sitt með slíkum vinnubrögðum. Til þess liggja margar ástæður, sem of langt yrði að rekja hér. Í fyrsta lagi, að dýrtíðamálið mætir vaxandi skilningi almennings hvarvetna á landinu, ekki síður launamanna en annarra. Í öðru tagi, að stefna Alþýðuflokksins brýtur í bága við stefnu annarra verkaýðsflokka í þessum málum, og þegar af þeirri ástæðu munu menn sjá, að það er eitthvað meira en lítið bogið við afstöðu flokksins. Í því sambandi ber ég þá ekki saman við forkólfa kommúnista, - þeir hafa aðeins eitt áhugamál, og það er að gera öngþveitið sem mest. Í þriðja lagi, að afstaða Alþýðuflokksins til kaupgjaldsmálanna frá stríðsbyrjun hefur verið sú, að grunnkaup ætti ekki að hækka, - þangað til þeir töldu sig þurfa af pólitískum ástæðum að fara að „skipta stríðsgróðanum“ með hækkun grunnkaupsins. Það mun sönnu næst í þessu máli, að forkólfar Alþfl. munu ekki gera sér neinar tyllivonir um, að þeir skipti stríðsgróðanum með launastéttunum, þótt almennar grunnlaunahækkanir eigi sér stað. Hins vegar munu þeir hafa ætlað sér að hafa pólitískan stríðsgróða af því að hlaupa undan merkinu í dýrtíðarmálunum. Reyndin mun hins vegar verða sú, að þau vinnubrögð munu ekki reynast gróðavænlegri fyrir flokkinn en aukning verðbólgunnar fyrir verkalýðinn.

Forseti (JörB): Næstur tekur til máls hv. 4. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, og talar af hálfu sameiningarfl. alþýðu - Sósíalistaflokksins.



Herra forseti ! Heiðruðu áheyrendur! Ég tala hér fyrir hönd Sameiningarfl. alþýðu - Sósíalistafl. og mun setja fram skoðanir hans á frv. því, sem hér um ræðir. Gerðardómslögin, sem ríkisstjórnin gaf út 8. jan., eru freklegasta réttindaskerðing, sem nokkurn tíma hefur verið framkvæmd af íslenzkri ríkisstjórn gagnvart öllum stéttum, er land þetta byggja, að undantekinni þeirri fámennu stétt auðmanna, sem hirðir gróðann af útflutningi landsmanna. Með þessum lögum eru allir Íslendingar, sem lifa af að selja vinnuafl sitt eða framleiða fyrir innlendan markað, sviptir réttinum til þess að ráða sjálfir verðlagi vinnuafls síns eða framleiðslu sinnar, ef hún er fyrir íslenzkan markað. Þeir Íslendingar, sem selja erlendis afurðir landsmanna, eru hins vegar gerðir að sérréttindastétt, sem allt önnur lög gilda fyrir en aðra landsmenn. Fyrst og fremst beinast lög þessi gegn verkalýð og öðrum launþegum, eða meiri hluta íslenzku þjóðarinnar, sem lifir einvörðungu á sölu vinnuafls síns. Allan þennan fjölda á að gera að réttlausum þrælum, sem eru neyddir til að láta vinnuafl sitt í té fyrir verð, sem 3 bankastjórar og 2 embættismenn ákveða. Ég skal nú athuga í stuttu máli, hvers konar kjör það eru, sem verkalýðnum eru raunverulega sköpuð með lögum eins og þessum. Í því auðvaldsþjóðfélagi, sem við enn eigum við að búa, skiptast á löng atvinnuleysis- og vandræðatímabil og skömm góðæristímabil fyrir verkalýðinn. Allt frá 1930 til 1940 hefur verkalýður Íslands átt við atvinnuleysi að stríða og hvers kyns vandræði, sem því fylgja, fáakt, sult og sjúkdóma. Allan þennan áratug kvað sífellt við sá sónn frá valdhöfunum, auðmönnum landsins, að hækka yrði kaupið, að skammta yrði verkalýðnum. enn smærra. Það þótti hreinasta fjarstæða, að verkalýðurinn reyndi að hækka kaup sitt á slíkum tímum, enda hafði hann yfirleitt litla aðstöðu og litla möguleika til þess. 1939 þorði svo auðmannastéttin lola að leggja til atlögu við verkalýðinn, af því að henni hafði tekizt að sameina foringja þjóðstjórnarflokkanna þriggja í þjónustu sinni. Í apríl 1939 var pundið hækkað - fyrir Kveldúlf, krónan felld, laun verkalýðsins raunverulega lækkuð og verkalýðurinn sviptur frelsi sínu til verkfalla, launahækkun lögbönnuð, verkalýðnum skammtað smátt og þungi dýrtíðarinnar látinn leggjast á herðar verkamanna og annarra launþega, en Kveldúlfur og aðrir togareigendur gerðir skattfrjálsir. Og verkalýðurinn varð að þola launalækkunina, því að á tímum atvinnuleysis er erfitt, oft ókleift, fyrir hann að fá grunnlaun sin hækkuð. Nú er komið svokallað góðæri. Nú streymir meiri auður inn í þetta land en nokkru sinni fyrr. Nú er nóg atvinna. - Nú er því eina tækifærið, sem verkalýðurinn hefur sem heild til að bæta aðstöðu sína sem stéttar í þjóðfélaginu, tryggja sér meiri hlutdeild en þann smánarlega litla hlut, sem hann hefur hingað til haft. Og nú - nú er honum bannað með lögum að bæta hlut sinn, að hækka grunnkaun sitt. atvinnuleysis- og krepputímum hindra auðmennirnir með samtakavaldi sínu, að verkamenn geti hækkað grunnkaup sitt. Á atvinnu- og góðæristímanum banna auðmennirnir með löggjafarvaldi ríkisstjórnar sinnan, - og máske Alþingis -, að verkamenn megi hækka grunnkaup sitt. Með öðrum orðum: Innan þessa þjóðfélags á verkalýðurinn aldrei að fá að bæta kjör sín. Hann á alltaf að vera afskiptur þræll, sem auðmennirnir geti gripið til, fyrir kaup, sem þeir ákveða, þegar þeim finnst gróðavon, og kastað út á kaldan klaka atvinnuleysisins þar á milli. Þetta er sannleikurinn um vilja valdhafanna, sannleikurinn, sem gerðardómslögin leiða í ljós. En það er ekki nóg með þetta: Valdhöfunum finnst erfitt um framkvæmd slíkra þrælalaga sem þessara og þykir uggvænt að þau verði brotin, neina jafnframt sé komið á atvinnuleysi aftur. Hæstv. viðskmrh., Eysteinn Jónsson, sagði í framsöguræðu sinni út af þvingunarlögunum á síðasta þingi, að kalla yrði á jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar, m.ö.o. minnka svo atvinnuna, að eftirspurn eftir vinnuafli yrði ekki meiri en framboðið. Og nú vinnur ríkisstjórnin að því að fá Bretavinnuna minnkaða og hefur tekizt það. Henni er svo áfram um að minnka atvinnu verkamanna, að henni er alveg sama, þótt hún um leið dragi úr hervörnum landsins, einmitt þegar innrásarhættan er mest, þegar Hitler safnar saman herskipum sínum, herliði og flugvélum í Noregi. En það er ekki nóg með það, að auðmennirnir og ríkisstjórn þeirra banni grunnkaupshækkun og minnki atvinnu verkalýðsins. Þeir sjá og ofsjónum yfir, að verkamenn, með því að þræla baki brotnu, geti þannig bætt kjör sín. Ríkisstjórnin er nú að reyna að fá því framgengt, að verkamenn megi ekki vinna nema venjulegan vinnudag í Bretavinnunni, svo að þeir beri sem minnst úr býtum. En svo hefur verið fram að þessu, að fjöldi verkamanna hefur þrælað fram á síðla kvöld og sunnudaga líka. Þeir hafa með þessari iðjusemi verið að reyna að spara sér saman til komandi atvinnuleysisára, sem þeir vita, að núverandi valdhafar munu leiða yfir þá, ef þeir fá að drottna áfram. - Fyrir nokkrum árum voru auðmennirnir að svívirða verkamennina fyrir leti. Frekustu þjónar auðmannanna, eins og Jónas frá Hriflu, vildu klæða fátækustu verkamennina í einkennisbúninga, til að svívirða þá og kölluðu þá iðjuleysingja. Nú banna auðmennirnir og stjórn þeirra verkamönnum að vera iðjusamir. Það er því auðséð, hvert sem litið er, að hverju er stefnt: Verkalýðurinn á að vera undirokuð stétt, er búi við ill kjör, og þau mega aldrei batna. Ef vald braskaranna yfir atvinnutækjunum nægir ekki til að halda verkalýðnum niðri, þá er löggjafarvaldinu beitt til þess líka. Hatrið til verkalýðsins - og óttinn við sigursæla þjóðmálastefnu hans, sósíalisminn - er höfuðeinkennið á núverandi ríkisstjórn. Og hin hlið þess máls er þjónusta hennar við þann hluta íslenzku auðmannastéttarinnar; sem nú er orðinn svo langsamlega ríkastur allra auðmanna, er verið hafa á Íslandi, togareigendurna, - að segja má, að hér sé nú risið upp nýtt auðvald, sem hefur álíka gífurlega yfirburði yfir alla aðra einstaklinga þjóðarinnar á fjármálasviðinu eins og auðhringir Bandaríkjanna hafa þar í landi yfir öðrum einstaklingum,. Og þessi nýríka togaraeigendastétt er nú að reyna að skapa sér álíka pólitísla einræði og þýzku auðhringirnir hafa skapað sér. Gerðardómslögin eru einn prófsteinninn um, hvað megi bjóða þjóðinni. Um leið og ríkisstjórnin hefur vægðarlaust látið kúgunarsvipu einræðislaganna dynja á herðum verkalýðsins, hefur hún sem auðmjúkur þjónn ausið tugum milljóna króna í hít þeirra svindlfélaga, sem áður fyrr voru allt að því búin að setja þjóðbankann og ríkið á hausinn með óstjórn sinni, en hafa nú fyrir aðgerðir ríkisstjórnarinnar bólgnað út, svo að þau eru orðin að auðjötnum, sem í hroka sínum telja sig upphafna yfir aðra Íslendinga og dirfast að telja fullgott handa öðrum það, sem þeir ekki vilja líta við sjálfir. Mér þætti gaman að sjá Thorsara þá, sem græddu milljónatug á síðasta ári, líta við því að lifa af 159 kr. á viku, eins og Dagsbrúnarmaður hefur nú. Það mundi ekki einu sinni hrökkva fyrir húsaleigu handa þeim. Og hvernig er svo breytt við aðrar stéttir þjóðfélagsins, meðan launþegunum er haldið niðri, en gömlu svindlbraskararnir dubbaðir upp í milljónamæringa? Fyrir meginþorra bænda hefur afkoman ekkert batnað, þrátt fyrir þá hækkun á afurðaverðinu, sem komið hefur þungt niður á neytendum bæjanna. Fyrir mikinn hluta af millistétt bæjanna hefur afkoman beinlínis versnað. - Og þeir smáútvegsmenn, sem verulega hefur batnað fyrir, fá svo rétt á eftir framan í sig aðgerðir milljónamæringanna í fisksölumálunum. Fyrir smærri atvinnurekendur, sem framleiða fyrir innlendan markað, eru gerðardómslögin ætluð sem fjötur, svo að þeir nái ekki til sín nema sem minnstu af gróðanum, sem togaraeigendur raka til sín. Hvert sem litið er, þá er auðséð, að með gerðardómslögunum er verið að koma á einræði útflutningsauðvaldsins - og þá fyrst og fremst togaraeigendanna undir forustu Kveldúlfs - yfir allri íslenzku þjóðinni. Ef þetta einræði milljónamæringanna, sem á útlendu máli er kallað fasismi, á ekki að festast hér í sessi, þá verður þjólin nú tafarlalaust að hefjast handa gegn því. Formælendur þessa einræðis og kúgunarlaganna, er hér liggja fyrir, eru að reyna að blekkja þjóðina með því, að þeir séu að berjast á móti dýrtíðinni með þessum aðförum. Það er furðuleg frekja, að sú ríkisstjórn, sem hefur leitt mestu dýrtíð yfir þetta land, sem nokkur þjóð veraldarinnar býr við, skuli dirfast að koma fram fyrir þjóðina með slíkar blekkingar. Fyrsta ráðstöfunin til þess að hindra óeðlilega dýrtíð, afstýra þeirri dýrtíð, sem við yfirleitt getum ráðið við, var og er sú að taka stríðsgróðann allan úr umferð. En ríkisstjórnin hefur verið svo langt frá því að gera slíkt, að hún gerir fyrst stríðsgróðann skattfrjálsan og veitir honum síðan inn í landið sem falskri kaupgetu þjóðhagslega séð, - en einokaðri í höndum stríðsgróðamannanna -, þannig að þeir brjála með þessum tugmilljónum króna, sem þeir fá upp í hendurnar, allt fjármálalíf landsins og kaupa upp í krafti krónulækkunarinnar og yfirfærslunnar á stríðsgróðanum sívaxandi hluta af eignum bjargálnamanna: hús, skip, lóðir, lendur og annað, sem þeir girnast. Til þess að draga úr dýrtíðinni, eftir því sem í okkar valdi stendur, yrði fyrst og fremst að eyðileggja handaverk þessarar dýrtíðarstjórnar, gera þveröfugt við það, sem þessi stjórn gerði til að koma dýrtíðinni á. Þessi stjórn lækkaði krónuna og byrjaði þannig að eyðileggja kaupmátt hennar. - Það er hægt að hækka krónuna og byrja þannig á því að auka kaupmátt hennar. Þessi stjórn skellti gífurlegum tollum á þjóðina, smeygði heilli tollakeðju um háls hennar í Finnagaldrinum sællar minningar og jók þannig á dýrtíðina. - Það er hægt að afnema alla þessa tolla og lækka þannig dýrtíðina. Þessi stjórn reiknar tollana af vöruverðinu að meðtöldum flutningskostnaði hingað, sem nú er geysihár, og hækkar þannig vöruverðið. - Það er hægt að hætta að leggja þannig á flutningskostnaðinn og lækka einnig á þann hátt dýrtíðina. Þessi stjórn borgaði stríðsgróðann út til braskaranna og hleypti þannig af stað því gegndarlausa braski með hús og aðrar eignir, sem nú á sér stað. - Það er hægt að taka stríðsgróðann úr umferð og binda alveg endi á þetta óhóflega brask. En ekkert af þessu gerir ríkisstjórnin, sem aðeins einblínir á hagsmuni Kveldúlfs. Hún vill ekki einu sinni afnema tolla á nauðsynlegustu vörunum, af því að hún veit, að þá verður erfiðara að koma þeim á aftur seinna ! Þvert á móti. Hún ætlar sér auðsjáanlega að nota hinar þungu álögur á þjóðina til þess að geta ausið áfram í þá hít milljónamæringanna, sem aldrei ætlar að fyllast, - ausið utan við öll fjárlög, rétt eftir því, sem ríkisstjórninni þóknast. Ég skal nú reyna að skýra í stuttu máli, hvernig hún fer að þessu. Ríkissjóður hefur á tveimur síðustu árum fengið tekjur, sem fara um 15–20 milljónir króna fram úr áætlun, og stafar verulegur hluti þessarar tekjuaukningar frá þeim gífurlegu tollahækkunum, sem skellt var á almenning með tollskránni nýju, sem laumað var í gegnum Alþingi meðan fólkið var blindað af rykmekki Finnagaldursins og sá ekki, hve þungar byrðar var verið að binda því, meðan þingmenn töluðu hæst um viðkvæman sóma sinn og ást sína á Mannerheim. Með tollaálögum þessum var lagður þyngri nefskattur á þjóðina, sem á hana hefur verið lagður á síðustu tímum, og var nú engri nauðsynjavöru hlíft, enda þótti mikils við þurfa, því að með því móti urðu Kveldúlfur & Co. skattfrjálsir. Þeim milljónatekjuafgangi, sem myndazt hefur með þessum nefsköttum á alþýðu manna, á nú, eftir samkomulagi stjórnarherranna, og samkvæmt almennri heimild, sem þeir láta þingið gefa sér, að verja til þess að halda niðri verði á erlendum vörum. Valdhafarnir ætla sér - og eru þegar byrjaðir á því - að halda niðri verði á aðfluttum vörum með því að borga með vörunum úr ríkissjóði og láta atvinnurekendur og aðra fá þær undir kostnaðarverði, einungis til þess að hindra, að atvinnurekendur verði að greiða hærri dýrtíðaruppót á kaupgjald verkamanna vegna hækkaðs verðlags. Með öðrum orðum: Alþýðan er með tollaálögunum látin borga kostnaðinn af því að halda verðlaginu og sinu eigin kaupgjaldi niðri - fyrir stóratvinnurekendurna. Ég vil svo spyrja forkólfa þessarar stefnu: með hverju ætla þeir að borga, þegar ríkissjóður er þurrausinn í það að borga með útlendum vörum, til þess að - halda verðinu á þeim niðri? þá bara að þyngja tollana enn meir, - eða á holskefla dýrtíðarinnar þá að skella yfir án þess að taka á sig mynd nýrra tolla? Svikamyllan, sem hafin var í Finnagaldrinum, er enn í fullum gangi. Nú er það bara kallað að forða þjóðinni frá hyldýpi dýrtíðarinnar, sem í rauninni er það að láta alþýðuna borga kostnaðinn við herferð Kveldúlfs gegn verkalýðssamtökunum. Við þingmenn Sósíalistaflokksins skorum á þingmeirihlutann hér, sem hefur það á stefnuskrá flokka sinna að afnema alla tolla á nauðsynjavörum, að gera það nú. Aldrei hafa fjárhagsástæður ríkissjóðs leyft það að afnema þessa tolla og munu aldrei leyfa það, ef þær leyfa það ekki nú. Við skulum láta stríðsgróðamennina sjálfa borga allan kostnaðinn við að halda dýrtíðinni niðri, með því að gefa með erlendu vörunum. Og mér þætti gaman að sjá, hvað lengi þeir væru óðfúsir til þessa, sem þeir nú eru svo ginnkeyptir fyrir, þegar þeir geta greitt það með tallum á nauðsynjum alþýðu. En, - það mun enginn ætlast til þess, að ríkisstjórn, sem sköpuð var til þess eins i upphafi að rétta Kveldúlf við á kostnað þjóðarinnar, og hefur síðan alltaf fyrst og fremst borið hag milljónamæringanna fyrir brjósti, muni fara að brenna það, sem hún áður hefur tilbeðið eða tilbiðja það, sem hún áður hefur brennt. Eigi nokkuð alvarlegt að gerast á móti dýrtíðinni og fjárhagslegu einræði milljónamæringanna, þá verður þessi stjórn að falla. Og þessi gerðardómslög eiga að verða banabiti hennar, ef Alþingi er sjálfu sér samkvæmt og þorir að breyta í samræmi við vilja þjóðarinnar. Það væri líka undarleg ráðstöfun að ætla að fela þeirri stjórn forustu í baráttu við dýrtíðina; sem sett hefur heimsmet í að koma dýrtíð á og gengið lengra í þjónustu við örfáa auðkýfinga en nokkur stjórn áður hefur gert á Íslandi. Ríkisstjórnin, t.d. hæstv. viðskmrh., heftir talað um að taka stríðsgróðann. Það mundi ekki skorta atkvæðamagn á Alþingi til að framkvæma slíkt, ef Framsókn væri alvara, en Framsókn hefur alls ekkí viljað taka stríðsgróðann úr umferð, heldur bara tala um það. Framsóknarráðherrarnir gerðu lögþvingunina gegn verkalýðnum að fráfararatriði á síðasta þingi, og þeir sprengdu þjóðstjórnina á að framkvæma hana nú, - en þeir hafa bara þvaðrað um að taka stríðsgróðann, en ekkert gert. - Og það þarf enginn að láta sér detta í hug, að stjórn, sem er stjórn milljónamæringanna nýbökuðu, muni nokkurn tíma þora að taka allan milljónagróða þeirra af þeim, til þess að firra þjóðina þeirri hættu, sem auðdrottnun þeirra er, og leggja grundvöll að heilbrigðum búskap þjóðarinnar sjálfrar, er hún ráði sjálf stærstu framleiðslutækjum sínum. Þvaðrið um baráttuna gegn dýrtíðinni er bara dula til að dylja með baráttu einræðisstjórnar milljónamæringanna gegn alþýðu landsins og þorra þjóðarinnar. Gerðardómslögin eru, ásamt kosningafrestuninni, freklegasta mannréttindaránið, sem valdhafarnir enn hafa framkvæmt. En það er og auðséð á afstöðu þeirra í öðrum málum, að ekki skortir viljann til að feta í fótspor þeirra einræðisherra, sem miða allar gerðir sínar við hatrið á sósíalismanum og kúgun verkalýðsins. Það átti svo sem kné að fylgja kviði, ef verkalýðurinn hefði sýnt sig í mótþróa á götum úti gegn gerðardómslögunum. Ríkisstjórnin fyrirskipaði lögreglunni að dreifa hvers konar mannsöfnuði með harðri hendi. Og svo að lögreglan hefði eitthvað hart í hendinni, var eftirfarandi pöntun gerð á skotvopnum, sem kom með einu ísl. skipi, sem ég get nefnt, ef þörf gerist: 15 vélbyssur (svo kallaðar Tommy guns) og 20 þúsund skot. Og til þess að vera enn betur viðbúin til að veita fólkinu þá blessun lýðræðis og þjóðfrelsis, sem þjóðstjórnin lofaði í upphafi, fékk hún með útlendu skipi, sem ég get og nefnt, ef þörf gerist: 14 kassa af táragasí, 3 kassa af (sickening) gasi, 1 kassa af táragas-pístólum. Nú hefur helzta stjórnarblaðið, Morgunbl., lýst því yfir, að landvarnirnar séu ríkisstjórninni óviðkomandi, svo að það er engum blöðum um það að fletta, til hvers þessi vopn áttu að vera, þau áttu hvorki að notast til að taka Garð af Bretunum né verja landið gegn Hitler. Þessi vopn átti að nota gegn verkamönnum Reykjavíkur, ef þeir færu út á götuna til að mótmæla einræðisaðgerðum ríkisstjórnarinnar. Það er ekki ríkisstjórninni og milljónamæringunum, herrum hennar, að þakka að ekki hefur komið til blóðugra árekstra í Reykjavík. Það er að þakka stillingu og stefnufestu verkalýðsins, sem er ákveðinn í að gjalda valdhöfunum rauðan belg fyrir gráan - á öðru sviði og hafa þar kjörseðilinn að vopni. Gerðardómslög, þingkosningafrestun og vopnun lögreglunnar með vélbyssum eru einkennin á einræðishugsunarhætti stjórnarinnar. Stjórnin hefur nú setið í tæpt ár í trássi við stjórnarskrá og lög landsins. Hún hefur notað þennan tíma til að koma hér á fjármálalegu alræði nokkurra reykvískra milljónamæringa. Frelsi þjóðarinnar er í yfirvofandi hættu, ef þessi stjórn situr áfram. Hún á að falla á þessu þingi. Og hún á að falla á gerðardómslögunum, ella er þingið komið í svo hrópandi mótsögn við sjálft sig og vilja þjóðarinnar, að ekki verður lengur við unað. Grerðardómslögin eru stærsta sporið, sem stjórnin hefur stigið á einræðisbrautinni, spor, sem Alþingi verður að láta hana stíga til Laka, ef það ætlar að vernda mannréttindin í landinu gegn milljónamæringunum og stöðva á einræðisins að ósi. Þjóðin hatar þessi lög og brýtur þau nú þegar. Verkalýðshreyfing sú, sem íhaldið með miklum erfiðismunum hafði skapað sér, hrundi til grunna í einu vetfangi, er það léði lögum þessum fylgi sitt. Dagsbrún hrökk úr höndum þess. Og eina verkamannafélagið, þar sem það heldur stjórn, Hlíf í Hafnarfirði, mótmælir eins skörulega lögum þessum og öll önnur verklýðsfélög landsins, mótmælir að tilhluttin stjórnar sinnar sjálfrar ! Hvarvetna eru lögin brotin. Stundum neyðist gerðardómurinn til að leggja blessun sína yfir brotin, til að reyna að firra stjórnina falli með smán. Stundum eru brotin vandlega dulin. En það úir og grúir af þeim. Ríkísstjórnin yrði að fara í mál við allan þorra reykvískra launþega og atvinnurekenda, ef hún ætlaði að framfylgja þessum lögum, sem hún setti fyrir togaraeigendur. Afgreiðsla þessa máls verður prófsteinn á virðingu Alþingis fyrir sjálfu sér. Síðasta þing felldi lögþvingunarfrumvarp framsóknarráðherranna. Ef þetta þing nú samþykkir kaupþvingunina, af því að íhaldsráðherrarnir hafa gengið inn á hana, þá er það að gefa upp vald sitt, afsala löggjafarvaldinu í hendur stjórninni og segja: Gerðu hvað sem þú vilt, ég samþykki það eftir á, þó að ég þori ekki að gera það á undan. Þetta þing væri að kveða upp dauðadóm yfir sjálfu sér með því að gera slíkt. - Og hvaða dóms ætti slíkt þing að vænta frá þjóð, sem enn hefur virðingu fyrir sjálfri sér, mannréttindum sínum og þjóðfrelsi, - ef hún fær að kveða hann upp á löglegan hátt? Ég þarf ekki að lýsa honum, hann er þegar ákveðinn í huga allra Íslendinga, sem vernda vilja frelsi sitt gegn einræði milljónamæringanna. Ég skal hins vegar engu spá um afdrif þessa máls á þinginu, en aðeins ljúka máli mínu í þetta sinn með því að staðhæfa, að svo framarlega, sem andstæðingar fasismans í öllum stjórnmálaflokkunum hafa ekki vit og þor til að taka höndum saman til að hnekkja því samsæri, sem formenn Framsóknarfl., hins íhaldsflokksins, hafa gert. um að koma hér á alræði örfárra togaraeigenda og embættismanna, - ef þessi sameining lýðræðisaflanna ekki tekst á næstu vikum eða mánuðum, þá er frelsi og framtíð þjóðarinnar, og ekki sízt vald og virðing Alþ. í alvarlegri ættu en nokkru sinni fyrr á síðustu 100 árum, síðan Alþingi var endurreist.

Forseti (JörB): Þá er lokið fyrri umferð þessarar útvarpsumræðu, og hefst nú síðari umferðin. Fyrstur talar hæstv. atvmrh., Ólafur Thors, og hefur til umráða 15 mínútur.

Atvmrh. (Ólafur Thors) Hv. þm. Seyðf. þreytist nú aldrei að fjargviðrast yfir aðgerðaleysinu í dýrtíðarmálunum. - En hvers vegna kom ekki þessi gagnrýni fyrr en á þessu þingi? Af því að meðan Stefán Jóh. Stefánsson var í stjórn, lagði Alþfl. ekki aðeins blessun sína yfir þetta „aðgerðarleysi“, heldur streittist við að hindra samkomulag um nauðsynlegar aðgerðir. Nú er St. Jóh. St. farinn úr stjórn, nú er óhætt að bauna á stjórnina, finnst þeim. Meðan hann sat þar, lét hann líklega um alla samvinnu, þó að hann segði eitt í dag og annað á morgun. Nú er aðferð hans og Alþfl. önnur, en markmiðið sama. Og nú, eftir burtför hans, hefur tekizt, hvað sem Alþfl. segir, að stöðva dýrtíðarvísitöluna við 183 stig, hvort sem hægt verður að halda henni stöðugri til lengdar. Nú er höfuðádeilan á mig byggð á því, að ég hafi ekki gert hið eina nauðsynlega í málinu, að hindra hækkun á „fragt“ með íslenzkum skipum. Það er heimskuleg blekking. Þorsteinn Þorsteinsson hagstofustjóri hefur reiknað út, að hefði verið notuð heimild Alþingis til að verja ríkisfé til að hindra farmgjaldahækkun á matvöru, hefði það aðeins numið 0.62 úr vísitölustigi, en hefði verið hindruð farmgjaldahækkunin á öllum vörum nema kolum, hefði það aðeins numið 1.63 stigum, og enda þótt bætt væri tolli og verzlunarálagningu við, mundi hækkunin, er stafar af fragtinni, aldrei nema meira en 2.30 stigum, eða mjög litlu broti vísitöluhækkunarinnar. Þegar svo er athugað, að fragtin stóð alveg óbreytt, meðan vísitalan hækkaði úr 127 stigum í 177, sést enn betur, hve lítinn þátt hún hefur átt í dýrtíðaraukningunni. En Alþfl. heldur sér stöðugt við það, að hún sé einhver höfuðorsök, það er þar trúaratriði. Lítum nú á breytingar farmgjalda í Ameríku. Þar hafa þær sjöfaldazt, síðan stríðið brauzt út. Hér hækkuðu þau aðeins um 56%, og nú síðast er hækkunin orðin 95% á öðru en matvörum. Rekstursútkoma Eimskipafélagsins sýnir líka 375 þús. kr. tap á íslenzku skipunum s.l. ár. Þau töp vona ég, að félagið vinni að vísu upp nokkurn veginn á rekstri erlendra skipa, sem það hefur haft á leigu. Félagið hefur alltaf gert allt, sem ríkisstjórnin hefur óskað eftir, þótt töp kynni af því að leiða. Halli af 5 ferðum, sem farnar voru s.l. ár til Halifax til matvöruflutninga, varð að meðaltali 44 þús. kr. á ferð, eða um 40–50 kr. á hvert tonn. Og á 18 síðustu ferðunum hefur þannig orðið stöðugur halli. Hallinn á einu skipanna, sem ég hygg, að liggi nú hér á höfninni, hefur orðið 324 þús. kr. Halli á einni ferð, sem Brúarfoss fór, varð 228 þús. kr., eða 132 kr. á smálest. Þannig mætti rekja tölurnar, sem tala sínu óvéfengjanlega máli um þær fórnir, sem Eimskipafélagið hefur fært með því að hækka ekki fragtina miklu fyrr og meir en gert er. Ádeilurnar á félagið eru ekki aðeins sprottnar af skammsýni og vanþekkingu, heldur bláberri öfund. Og hvar stæðum við nú, ef Eimskipafélagið væri ekki til? Um skattalagafrv. ríkisstj. get ég verið fáorður, því að það verður lagt fram mjög bráðlega. Með því er ætlazt til að taka meginhlutann af þeim tekjum, sem verða kunna yfir 200 þús., nema leyft er að leggja 1/3 þess í varasjóð. Með þessu frv. ætlumst við til, að tekjur ríkissjóðs nægi til þess, að hann sé fær um hlutverk sitt, er ástand breytist, og geti tryggt almenningi atvinnu, þegar þar að kemur. Með því einu móti getur stríðsgróðinn veitt alþýðu manna nokkurt aukið öryggi. Málflutningur Alþfl. í gengishækkunarmálinu og dýrtíðarmálum ber það með sér, að engin alvara er að baki og ekki reynt að sýna, að leiðirnar, sem stungið er upp á, séu í rauninni færar. Tjón af gengisbreytingunni á að bæta með verðlaunum, og féð til verðlaunanna á að taka með eignarskatti þeirrar tegundar, sem hvergi þekkist. Það er ein höfuðnauðsyn Íslendinga að hækka gengi íslenzkrar krónu, og ríkisstj. mun leggja fram till. í þá átt, ef hún sér nokkra leið til þess. En ef hinir erlendu kaupendur ganga ekki inn á að hækka vöruverð, hefur Alþfl. játað, að gengishækkun sé óframkvæmanleg. Betur þarf ekki að lýsa, hvílíkt ábyrgðarleysi felst á bak við hjá honum. Hv. þm. Seyðf. taldi upp hin og önnur ljómandi áhugamál flokks síns. En hann má ekki halda, að menn séu ekki farnir að þekkja Alþýðuflokkinn. Það hvílir enginn alvörublær yfir málflutningi Alþýðuflokksins, hvorki varðandi gengismálið né önnur þau mál, er Alþýðuflokkurinn nú hefur á oddi. Þess er ekki heldur von, því að það eru ekki sjálf málefnin, sem Alþýðuflokkurinn hefur áhuga fyrir, heldur allt annað, nefnilega, kjósendaveiðar og kjörfylgi við í hönd farandi kosningar. Flestir þekkja eðli bjarndýrsins. Það leggst í dvala á veturna og sefur hinum langa værðarsvefni. Með vorinu rankar það við sér, skríður úr híðinu, magurt og máttvana. Hugurinn beinist að munni og maga, leitin að björg og bráð. Alþýðuflokkinn skortir að sönnu kraft bjarndýrsins, en minnir þó á það. Eins og bjarndýrið leggst flokkurinn í dvala og sefur þar svefni hins hóglífa og værukæra milli kosninga, og eins og bjarndýrið skríður Alþýðuflokkurinn úr híðinu, þegar hann veðrar bráðina og leggur á kjósendaveiðar, sjálfum sér til lífsviðurværis. Enn er öllum í fersku minni fjögra ára áætlun Alþýðuflokksins fyrir kosningarnar 1934. - Hin mörgu fögru loforð um atvinnu öllum til handa o.s.frv. Alþýðuflokkurinn komst í stjórn, lagðist í dvala og gleymdi að sjálfsögðu fallegum fyrirheitum. Það leið að kosningum. Á þinginu 1937 skreið Alþýðuflokkurinn úr híðinu, fylltist heilögum áhuga, bar fram stefnu- og áhugamál sín og var hinn vígglaðasti. Allir muna kvöldfundina hér í þessari deild, 18. marz 1937, hygg ég það hafi verið. Hinn sprengvirðulegi ráðherra flokksins, Haraldur Guðmundsson, hv. þm. Seyðf., sá er hér spreytti fjálgleik sinn áðan, stóð upp, hélt háværa ræðu, krafðist þess, að samstarfsflokkurinn, Framsóknarflokkurinn, samþykkti fimm ákveðin áhugamál Alþýðuflokksins, og tilkynnti hátíðlega og af ennþá einlægari sannfæringu og meiri rembingi en áður, að ef Framsóknarflokkurinn gengi ekki að þeim kostum, segði Alþýðuflokkurinn þegar slitið allri samvinnu í ríkisstjórn og um löggjöf landsins. Forsætisráðherra svaraði, að Framsóknarflokkurinn sæi sér ekki fært að ganga að öllum þessum kröfum. Hið sanna væri, að hann mundi að engri þeirra ganga. Eftir þetta var þing rofið. Alþýðuflokkurinn lét að sínu leyti kjósa um þessi fimm. hugsjóna- og áhugamál flokksins, en af einhverri hendingu gleymdi ráðherra flokksins, sá er tilkynnti að slitið væri samvinnu í stjórn landsins, maðurinn, sem áðan var að tala, - að segja af sér og fara, heldur sat hann sem fastast. Eftir kosningar kom þing saman að nýju. Alþýðuflokkurinn reyndist trúr eðli sínu, hann lagðist í dvala að nýju, og ekki aðeins var ekkert hinna fimm kosningamála flokksins lögfest, - nei, svo þungur var svefn flokksins, að ekki svo mikið sem eitt einasta af þessum málum bar Alþýðuflokkur inn fram á þinginu, hvað þá meira, - málefnunum, sem hann gerði þó fyrir kosningar að skilyrði fyrir þátttöku í stjórn landsins og um löggjöfina. Og Alþýðuflokkinn henti ekki aðeins sú smán að gleyma málunum. Hann gleymdi líka að fara úr stjórninni. Ráðherra flokksins sat þar og sat, öllum til undrunar, unz honum ári síðar var varpað fyrir borð, beinlinís rekinn úr skiprúmi, eftir að hafa hlotið nafnið mjögsitjandi. Svo fór um sjóferð þá. En, eins og þar stendur, sagan endurtekur sig. Snemma árs 1939 settist Alþýðuflokkurinn í stjórn að nýju. Hann sat þar í nær þrjú ár. Allan þann tíma lét hann sér nægja að fylgja því, sem samstarfsfélagarnir urðu ásáttir um, enda var þá ákveðið að fresta öllum kosningum. Svo kom að því, að sýnt þótti að kosið yrði. - Alþýðuflokkurinn hafði að sönnu heitið að beita sér gegn grunnkaupshækkunum. Hann sveik það. Í stað þess mun hann hafa unnið að því, að kröfur kæmu fram um slíkar kauphækkanir. Hann sá líka um að láta synja þeim kröfum með því að láta sína eigin prentsmiðju, Alþýðuprentsmiðjuna, bindast samtökum við hinar prentsmiðjurnar um að neita algerlega öllum kröfum prentaranna. Þannig vann Alþýðuflokkurinn bak og fyrir að verkföllum um áramótin. Hann vissi, að þau hlutu að leiða til lagasetningar um gerðardóminn. Þannig ber Alþýðuflokkurinn í rauninni ábyrgð á lögunum um gerðardóminn. Og til hvers? Til þess með þessu, með því að svíkja stefnu sína, skoðun og hagsmuni alþjóðar, að skapa sjálfum sér tylliástæðu til andstöðu og árása. Og vegna hvers? Vegna þess, að kosningar fóru í hönd. Og nú er Alþýðuflokkurinn skriðinn úr híðinu af nýju, hungraður og veiðibráður í kjósendaleit, fullur eldlegs áhuga, með sæg að nýjum hugsjónum og velferðarmálum. Þannig mun Alþýðuflokkurinn ráfa um á hjarninu í ískulda vanvirðu og fyrirlitningar kjósenda, allt fram yfir kosningar. En þá hjaðnar áhuginn, - þá gleymast málefnin. Þá fær Alþýðuflokkurinn hvíldina í löngum dvala allt til þess, er nýjar kosningar fara í hönd. Þetta vita kjósendur af reynslunni, og þess vegna er hætt við, að hinum deyjandi flokki verði bágt til bjargar við þessar kosningar. Beri menn nú þessa aðferð saman við Sjálfstfl., sem hefur ætíð verið stefnu sinni trúr, hvort sem byrlega blés eða ekki ! Tími minn er þrotinn. Ég hef engu svarað kommúnistum. Ég veit, að Alþfl. hefur löngun til að láta gott af sér leiða, hinir illt, og slíka þjóna erlends kúgunarvalds vil ég ekki láta njóta andsvars.

Forseti (JörB): Næstur tekur til máls hv. þm. Seyðf., Haraldur Guðmundsson, og talar í 15 mínútur.

Haraldur Guðmundsson Hæstv. atvmrh. sagði í ræðu sinni, að Sjálfstfl. hefði alltaf verið trúr stefnu sinni í dýrtíðarmálunum. Það má satt vera, ef stefnan er að þjóna sérhagsmunum stétta og stórfyrirtækja, en ekki að vinna í raun og veru móti dýrtíðinni. Það er undarlegt, hversu mikill skyldleiki virðist vera orðinn með hæstv. atvmrh. og viðskmrh. í þessu máli. Oftast er hinn fyrrnefndi nemandi, hinn síðari lærifaðir. Sömu rök og sömu skammaryrði nota báðir. Hvorugur treystist til að reyna með einu orði að leiða líkur að því, að bráðabirgðal. um gerðardóminn muni verða til þess að stöðva dýrtíðaraukning í landinu. Þessir flm. frv. sýna engan veginn fram á, að lagasmíð sín komi að gagni. Þeir viðurkenna þannig, að til þess séu mjög titlar vonir. Sektartilfinningin er undirtónn í ræðum þeirra, þegar þeir eru t.d. að reyna að koma því á Alþfl., að hann hafi ekki verið betri, og Finnur Jónsson, þm. Ísaf., hafi verið meðflm. að gengisskráningarfrv. 1939. En af hverju var hann meðflm., og af hverju neyddist Alþfl. til að eiga þátt í þeirri löggjöf þá? - Af því að með því einu móti gat hann tryggt launastéttunum nokkra uppbót fyrir þá gengislækkun, sem hann hafði ekki afl til að hindra og var þegar að miklu leyti komin til framkvæmda. Auk þess var þá stríð í aðsigi og brýn þörfin að standa saman, eins og ég hef áður lýst. Það er rétt, að nú, þegar það stríð er í algleymingi, er sú þörf ekki minni. En þegar samkomulagið við Alþfl. er svikið, er gagnslaust og óhugsanlegt fyrir hann að taka þátt í samstarfi við þá, sem þannig hafa breytt við hann. Þegar níðzt er á launastéttunum, getur ekki verið um samkomulag við Alþfl. að ræða, og úr því að ráðh. Alþfl. fékk ekki hindrað það, gat hann ekki setið lengur í stjórninni. Ráðh. spyr, hvers vegna Alþfl. hafi ekki borið fram fyrr gagnrýni sína á aðgerðarleysinu í dýríðarmálum. Ég verð að segja, að hann mætti vera minnisbetri. Þá gagnrýni bar ég fram á haustþinginu - eins skarpa ádeilu og ég gat. Hæstv. forsrh. og öll ríkisstjórnin lofaði þá bót og betrun, - nú skyldi framkvæmd dýrtíðarlöggjöfin frá 1941. En síðan hefur það loforð verið svikið. Allt fjas hæstv. atvmrh. um það, að hækkun farmgjalda nemi aðeins 0,67 eða 1,63 vísitölustígum samkvæmt óyggjandi útreikningi horsteins Þorsteinssonar hagstofustjóra, er blekking. Og það er hart, að hann skuli ætla að gera mann eins og hagstofustjóra ábyrgan fyrir blekkingum sjálfs sín. Allir vita, að hækkunin er ekki aðeins þessi, heldur margfalt meiri, þegar á það er litið, hver álagning kemur á hráefnin frá uppskipun, þangað til vörurnar úr þeim eru komnar til neytenda, fyrst verksmiðjuálagning, þá heildsalaálagning, þá smásalaálagning, og við hverja þá veltu hleður snjókúla verðhækkunar, sem af farmgjöldum stafar, utan um sig. Auk þess segir það sig sjálft, að margra milljóna gróði skipaútgerðanna sprettur ekki af engu. Munar 6–7 milljóna gróði almenning engu Skálaræðu hæstv. ráðh. um öll töp Eimskipafélagsins ætla ég ekki að tala um, vil heldur bíða eftir reikningum þess. Frv. um tekju- og eignarskatt hefur nú verið boðað 5 eða 6 sinnum af hendi stjórnarflokkanna, og þeir látast svo sem ætla að taka í ríkissjóð bróðurpartinn af stríðsgróðanum. En hvers vegna þora þeir ekki enn að láta skattafrv. sitt sjá dagsljósið? Er þar eitthvað, sem betra er að dylja sem lengst? Að minnsta kosti er varlegra að taka ekki rósamál þeirra um frv. svo, að það segi allan sannleikann og ekkert nema hann. Og víst er um það, að við fáum ekki að sjá það fyrir bæjarstjórnarkosningar, hvað sem veldur. Ráðh. héldu því enn báðir fram, að Stefán Jóh. Stefánsson hafi blekkt Alþingi um kaupgjaldsmálin. Þetta er marghrakið. Hann sagði það eitt, að ekki væri neitt útlit fyrir almenna hreyfingu í þá átt að breyta grunnkaupinu, þannig að það hefði veruleg áhrif á vísitöluna. Það hefði ekki heldur haft veruleg áhrif á hana, þótt 25. hluti þeirra 13 þúsund manna, sem eru nú í Alþýðusambandinu, hefði fengið nokkrar kauphækkanir, og fleiri voru það ekki, sem í kaupgjaldsdeilunni stóðu eftir áramótin. Langstærstu félögin voru þá búin að binda sig með samningum árið út. Það er á allra vitorði, að enn hafa engar grunnkaupshækkanir orðið til þess að hækka vísitöluna, og þó er hún komin í 183 stig. Einhverjar aðrar ástæður en kaup verkalýðsins valda sem sér vísitöluhækkun - og eiga eftir að valda henni, hvað sem ráðh. segja nú. Hitt hef ég aldrei sagt, að grunnkaupshækkanir gætu ekki orkað á vísitölu til hækkunar. Það var fullkominn misskilningur í „greinargerð“ hæstv. ráðh. fyrir þessum bráðabirgðal., að kaupgjaldið væri nokkur frumorsök vísitöluhækkunar, en það hækkar ætíð á eftir henni. Það var furðuleg ósvífni af hæstv. viðskmrh. að bera það fram fyrir allan landslýð, að hækkun kaupgjalds mundi auka svo álagning iðjufyrirtækja og annarra, að það mundi beint auka stríðsgróða hinna fáu, - þeir vildu því gjarnan hækkað kaupgjald sem átyllu að hækkun. Gleymir hæstv. viðskmrh. því, þegar hann túlkar þessa skoðun, að það er hans að líta eftir of hárri álagningu? Ef hann léti þetta óátalið, brygðist hann skyldu sinni. Ég vil fullyrða, að grunnkaupshækkun sú, sem prentarar, járnsmiðir og skipasmiðir fóru fram á, hefði ekki þurft að leiða til vísitöluhækkunar, - svo mikill var gróði atvinnurekenda orðinn í þessum greinum. En hæstv. ráðh. hefur enga oftrú haft á því, að sér tækist að standa þar sæmilega í stöðu sinni og hindra óþarfa álagningu. Annars hefur hann sjálfur gefið skýringu á því, hvers vegna grunnkaupshækkanir séu eðlilegar. Þegar hann skrifaði í Tímann 13. febr. um „leið Sjálfstæðisflokksins í dýrtíðarmálunum“, sagði hann m.a. um ráðstafanir til að stöðva dýrtíðina: „Slíkar ráðstafanir mundu vafalaust hafa orðið til þess að friða verkalýðssamtökin, svo að þau hefðu síður haldið kaupkröfum sínum til streitu.“ - Þetta er það, sem ég hef áður sagt: Kröfurnar eru bein og óhjákvæmileg afleiðing þess, að öllum stéttum öðrum hefur verið leyft að hrammsa til sín stríðsgróðann hindrunarlaust, hver sem betur getur. Hefði mikill hluti stríðsgróðans verið tekinn til að hamla móti dýrtíðinni, hefðu miklu síður komið fram kröfur um grunnkaupshækkun og reynzt auðveldara að standa móti þeim. En hæstv. viðskmrh. viðurkennir, að þetta var það, sem átti að gera og ekki var gert. Hvers vegna ekki gert? - Hvers vegna er dýrtíðin orðin eins og hún er? Vegna sleifarlags stjórnarinnar. Og þar getur hann ákært sjálfan sig og núverandi starfsbræður sína í ríkisstj. Og dóminn yfir þeim hefur hann sjálfur fellt í greininni, sem ég vitnaði til. Hann veit líka, hvers vegna Sjálfstfl. sveik stefnu sína í málinu og lét Framsfl. svínbeygja sig þar, og er ekkert feiminn við, eftir að þeir sjálfstæðismenn hafa beygt sig svo, að nudda þeim upp úr skítnum og minna þá á forna tíma. Hann segir, að það hefði ekki samrýmzt stéttarhagsmunum Sjálfstfl. að fylgja sannfæringunni í dýrtíðarmálunum, og flokkurinn beygði sig að fullu, samtímis því sem hann keypti sér kosningafrestun í Reykjavík fyrir skattalagabreytingar o.fl., sem hollast þykir að láta ekki uppskátt. - Hitt er jafnljóst, að stöðvun verðhækkunarinnar hefði ekki heldur samrýmzt stéttarhagsmunum Framsfl., sem hefur hækkað verð landbúnaðarafurða svo geysilega, að sú hækkun veldur ein fullum helmingi allrar vísitöluhækkunar, sem orðið hefur í landinu. Ráðh. getur talað hreystilega um að baka sér pólitískar óvinsældir - hjá bændum - með því að hækka afurðaverð þeirra. Sér er nú hver hreystin. Eins og það samrýmist ekki stéttarhagsmunum skipaeigenda í Englandssiglingum, togaraeigenda né annarra meginstoða Sjálfstfl. að skattleggja fiskútflutning til Bretlands, samrýmist það ekki stéttarhagsmunum Framsfl., að kjósendur hans afsali sér neinum gróða til þess að halda niðri verðlagi í landinu. Það ræður stefnu Framsfl., og engin látalæti geta falið það fyrir almenningi. Með dóminum um Sjálfstæðisflokkinn er því hæstv. viðskmrh. að dæma sig og sinn flokk. Rétta leiðin gat ekki verið sú, sem hlaut að stórauka dýrtíðina, heldur hitt, að verðuppbæta vörur þær, sem þurfti til þess að framleiðslan stæðist. Ráðh. taldi, að það hefði verið að gera bændur að ölmusulýð, að veita þeim styrk á útfluttar vörur. Það er vitanlega ekkert nema firra. Að lokum örfá orð um gengismálið. Hæstv. viðskmrh. taldi, að ýmislegt gæti réttlætt það að leggja sérstakan eignarskatt á þá eignaaukning 2 síðustu ára, sem beinlinis má teljast stríðsgróði og stafar að miklu leyti af því, að £ voru keypt af útflytjendum of háu verði. - Þetta kallar hæstv. atvmrh. hlægilegt að vísu. Hann á við, að sér kæmu aðrar tillögur betur. - Hins vegar segir ráðh. (EystJ), að ekki komi til mála að hækka gengið, nema breytingar fáist á fiskverði því, sem ákveðið er með brezku samningunum, engin leið að bæta þeim skellinn, sem hlut eiga að máli. Þetta er beinlínis vísvitandi tilraun til blekkingar. Hann veit, að þessir samningar gilda aðeins til 30. júní n.k. og fyrir þann tíma verður að vera búið að semja af nýju. Hann veit líka fullvel, að þegar brezku samningarnir voru gerðir; var dýrtíðarvísitalan 160 stig, en er komin í 183 stig, svo að grundvelli verðlagsins í samningnum og kaupgjaldsins, sem mönnum var þar skammtað, er burtu kippt. Við getum ekki framleitt útflutningsafurðir, nema það verð hækki, svo mjög hefur kaupgeta þess kaupgjalds rýrnað síðan í júlí í fyrra, - miðað við vísitölu. Það væri fullkomið óvit að ætla þeim, sem draga fiskinn úr sjónum, skellinn af gengishækkun. En við því má gera. Auðvitað hljóta gengisráðstafanir eins og aðrar dýrtíðarráðstafanir að kosta nokkurt fé. Um kúgun þá, sem látið er heita, að Alþýðufl. vilji beita bændur, þarf ég ekki margt að segja. En bændur eru raunverulega kúgaðir, síðan afurðasölul. voru sett, því að nú er allt verðlag á vörum þeirra bundið af opinberum n., sem hlíta fyrirmælum hæstv. forsrh. Annars væri gaman að ræða nokkru nánar um afurðasölul. Árin 1933–1939 hækkaði verð á kjöti um 30%. en mjólkurverð hækkaði um 20%, og er þá átt við það, sem greitt var til bænda. Þessum grunnkaupshækkunum bænda kom Alþfl. fram í samvinnu við Framsóknarfl., en gegn vilja Sjálfstfl. Síðan hafa þessi I. verið mjög misnotuð. En afstaða Alþýðufl. til þessara l. hrekur algerlega þá staðhæfingu, að flokkurinn sé fjandsamlegur bændum, og er þýðingarlaust fyrir Framsóknarfl. að ætla að telja bændum trú um slíkt. Einu raunhæfu till., sem fram hafa komið bændum til hagsbóta, eru frá Alþýðuflokknum, sem leggur til að hækka kaupgjaldið og leggja fram fé til þess að halda dýrtíðinni niðri. En að svipta stéttir landsins réttinum til að semja um kaup sitt og kjör er hins vegar rangsleitni af verstu tegund.

Forseti (JörB): Næstur tekur til máls hv. 3. landsk. þm., Stefán Stefánsson, og talar af hálfu Bændafl. í 15 mínútur.



Herra forseti ! Þar sem ég er einn meðal hinna fáu bænda, sem sæti eiga á Alþ., tel ég mér skylt að fara nokkrum orðum um verðlag landbúnaðarafurða og kaupgjald í því sambandi. Oft hafa verið nokkur brögð að því, einkum þó frá því er ófriðurinn hófst, að menn hafi ráðizt bæði í ræðu og riti allharkalega á verðlag landbúnaðarafurða. Það hefur verið talið allt of hátt, svo hátt, að óverjandi væri, og væri sízt ástæða til þess af neytendum að láta bjóða sér slíkt. Er því fram haldið, að verð á afurðum landbúnaðarins eigi mestan þátt í hinni vaxandi dýrtíð, og frá því er ófriðurinn hófst, hafi verðlag á þeim hækkað meira en kaupgjald í landinu. Bændur hljóti því að vera orðnir stórgróðamenn. Að sjálfsögðu vilja neytendur fá afurðir landbúnaðarins við sem vægustu verði, svo sem aðrar vörur, sem hafa þó í mörgum tilfellum stigið til jafns við þær eða meira. En svo virðist sem neytendur sjái ekkert nema afurðir landbúnaðarins. Blöð hinna pólitísku flokka hafa haldið uppi áróðri um þetta mál. Einkum hefur Alþýðublaðið upp á síðkastið gengið þar fram fyrir skjöldu. Blöð Framsfl. birta þó engar óánægjugreinar. Til þess eru þau of hyggin, enda þótt þeir neytendur, sem fylgja þeim flokki, séu engir eftirbátar annarra í því að bölsótast yfir hinu háa verði á afurðum landbúnaðarins. Halda þau hins vegar drjúgum á lofti aðfinnslum annarra blaða. Þeir vita, hvað við á, framsóknarmenn. Um verðlag á landbúnaðarafurðum miðað við kaupgjald er rétt að geta þess, að sé miðað við ófriðarbyrjun, hefur verðlag þeirra hækkað meira hlutfallslega en kaupgjald, og er þá hvort tveggja miðað við Reykjavík. En þessi staðreynd er fjarri því að vera nokkrir sönnun þess, að ver ð landbúnaðarafurða sé of hátt. Til þess að finna, hvort svo sé, verður að leita nokkuð aftur í tímann, en þó jafnframt að miða við núverandi ástand. Hvert var hlutfall milli afurðaverðs landbúnaðarins og kaupgjalds árið 1914, og hvernig er hlutfallið nú miðað við sama tíma? Menn munu spyrja: Hvers vegna að taka þetta ár til samanburðar? Vegna þess, að þá var verðlag eðlilegt, atvinnulíf var heilbrigt, óraskað af völdum gengisbreytinga og styrjalda. Jafnvægi, er skapazt hafði milli kaupgjalds og verðlags, raskaðist á ófriðarárunum, og allt fram til ársins 1939 hafði jafnvægi eigi skapazt af nýju, og svo er enn. Kaupgjald verkamanna í Reykjavík er enn þá allmiklu hærra hlutfallslega en verðlag á kjöti og mjólk miðað við árið 1914. Verð ég að fara hér með nokkrar tölur þessu til sönnunar. Árið 1914 var kaup verkamanna í Reykjavík kr. 0.40 á klukkustund. Heildsöluverð á dilkakjöti. var þá kr. 0.58 á kg, og verð á mjólk kr. 0.22 á lítrann. Verkamaðurinn var því tæplega hálfa aðra klukkustund að vinna fyrir einu kg af kjöti, en rúmlega hálfa klukkustund að vinna fyrir einum lítra af mjólk. Nú er verkamannskaup í Reykjavík kr. 2.65 á klst. Heildsöluverð á dilkakjöti var síðastliðið haust kr. 3.20 á kg og verð á mjólk kr. 0.92 á lítrann. Nú er því verkamaðurinn hér um bil 1 klst. og 13 mínútur að vinna fyrir einu kg af kjöti, eða nokkru skemur en árið 1914. Hins vegar er hann aðeins rúmar 20 mínútur að vinna fyrir einum lítra af mjólk, eða um þriðjungi skemmri tíma en árið 1914. Árið 1914 var því verkamaðurinn rúmlega klst. að vinna fyrir 2 lítrum af mjólk, en árið 1942 er hann rúmlega klst. að vinna fyrir 3 lítrum af mjólk. Frá 1914 hefur heildsöluverð á dilkakjöti hækkað úr kr. 0.58 á kg í kr. 3.20 á kg, eða um 552%. Frá 1914 hefur mjólk hækkað úr kr. 0.22. í kr. 0.92 á lítrann, eða um 418%. Frá 1914 hefur kaup óbreyttra verkamanna í Reykjavík hækkað úr kr. 0.40 á klst. í kr. 2.65 á klst., eða um 663%. Hefði heildsöluverð á dilkakjöti og útsöluverð á mjólk hækkað hlutfallslega jafnmikið og kaupið frá 1914, þá væri verð þessara vörutegunda nú: Heildsöluverð á kjöti kr. 3.84 á kg í stað 3.20, og verð mjólkur kr. 1.46 á lítrann í stað kr. 0.92. Bændur hafa eigi enn þá fengið leiðrétta þá röskun, er varð á kaupgjaldi og verðlagi landbúnaðarafurða eftir 1914. Þeir eiga kröfu á að fa þá röskun leiðrétta. Kaupstaðabúum er kunnugt um flótta bændanna úr sveitum landsins nú og undanfarin ár. Ber hann vitni um gróða hjá bændum? Er vanalegt, að menn hlaupi frá þeirri atvinnu, sem arðvænleg er og veitir góðar tekjur? Til þess geta verið einhverjar sérstakar ástæður, en almennt er það ekki. En einhleypa fólkið, hvers vegna flýr það sveitirnar? Ég geri ráð fyrir því, að þeir, sem mest tala um gróða bænda, segi það stafa af því, að bændur tími ekki að greiða því kaup. Getur verið, að slík dæmi séu til, en almennt er það ekki heldur. Hið sanna í þessum málum er það, að flóttinn byggist fyrst og fremst á því, að landbúnaðurinn er eigi og hefur eigi verið samkeppnisfær við aðrar atvinnugreinar um kaupgreiðslur, hvorki um kaupgjald húsbænda né verkafólks. Fyrst þegar það er tryggt, að þeir, sem stunda landbúnað, hvort sem þar er að ræða um húsbændur eða verkafólk, fái sambærilegt kaup við aðrar stéttir þjóðfélagsins, þá er einhver von til þess, að flóttinn stöðvist. Mér er það vel ljóst, að ýmsir íslenzkir bændur, sem vel eru í sveit settir og þar sem aðrar aðstæður eru góðar, hafa bætt hag sinn undanfarin 2 eða 3 ár. En nú er mikið talað um stríðsgróða og það, að margir bæti hag sinn og safni fé, þar á meðal launamenn, eða réttara sagt verkamenn, því að um gróða hjá opinberum starfsmönnum, sem oft eru kallaðir launamenn, er eigi að ræða. Hvers vegna mega þá bændur eigi einnig hagnast? Er það einhver goðgá, að bændur grynni á skuldum eða safni einhverju fé, þeir sem skuldlausir eru? Slíkt ætti að vera öllum kaupstaðabúum, öllum landsmönnum mesta fagnaðarefni. Því meira verð, sem neytendur greiða fyrir afurðir landbúnaðarins, því meira bera bændur úr býtum. Eyfirzkir bændur fengu á síðastliðnu ári kr. 0.46 fyrir hvern lítra meðalmjólkur, og er þá auðvitað ógreiddur allur kostnaður við framleiðsluna, einnig flutningskostnaður. Meðalútsöluverð mjólkurinnar var kr. 0.51 á hvern lítra. Miðað við útsöluverð var þetta ágæt útkoma og framkvæmdastjóra samlagsins, Jónasi Kristjánssyni, til sóma. En ekki skal farið út í það hér, hvort útsöluverð mjólkurinnar hefur verið nógu hátt eða of hátt. Það er aðeins hægt að fullyrða, að þrátt fyrir 46 aura verð á hvern lítra mjólkur er langt frá því, að eyfirzkir bændur séu samkeppnisfærir um kaupgreiðslur við aðrar atvinnugreinar. En eigi landbúnaðurinn að eiga einhverja framtíð, þarf svo að vera. Meðalútsöluverð mjólkur hér í Reykjavík mun s.l. ár hafa verið hér um bil fjórðungi hærra en á Akureyri. Eigi er enn vitað, hvað bændur fá, en ýmsir kunnugir draga það nokkuð í efa, að það muni verða meira en í Eyjafirði. Ef sú verður reyndin á, er ekkert undarlegt, þótt sunnlenzkir framleiðendur dragi það í efa. að öll framkvæmd mjólkurl. hér sé svo sem vera ætti, og þá jafnframt það, að eigi mætti koma henni í betra og hagkvæmara horf. Það virðist óneitanlega dálítið undarlegt, að þeir, sem telja sig til hinna útvöldu málsvara launastéttanna hér á Alþ., svo sem hv. þm. Seyðf. og Ísaf., skuli telja það eitt helzta ráðið í dýrtíðarmálunum að koma í veg fyrir einhvern ímyndaðan stórgróða bænda. Þeir tala mikið um það hér á þingi, að hlutur bænda sé dreginn fram á kostnað annarra stétta, að afurðaverð bænda sé á undan tilkostnaði, að fulltrúar bænda á Alþ. haldi áfram að fita dýrtíðarpúkann á fjósbitanum hjá bændum o.s.frv. Svo leyfa menn þessir sér að tala um málefni, sem þeir eru með öllu ókunnugir og bera ekkert skyn á. Framhleypni ein ræður orðum þeirra og gerðum. Blað þessara manna sagði t.d. á síðastliðnu ári, að það væri til hagsbóta einum stjórnmálaflokki, að bændur flosnuðu ekki upp í sveitum landsins. Eftir því skiptir það þjóðfélagið í heild engu, þó að sveitirnar leggist í auðn. Nú má ætla, að margur spyrji: Hver er hugur þessara manna til sveitanna og landbúnaðarins? Vilja þeir koma íslenzkum landbúnaði fyrir kattarnef ? Eigi ætla ég þeim svo illt. En árás þeirra á landbúnað og bændur byggist á tvennu: fáfræði og kjósendaveiðum. Eigi þó kjósendaveiðum meðal bænda, heldur meðal launamanna. En lágt er lotið vegna flokkshagsmuna, og meira en vafasöm mun uppskeran verða. Ég vildi nú taka mér það bessaleyfi f. h. þessara manna, sem gegna mörgum opinberum störfum, að fara þess á leit við hæstv. ríkisstj., að hún gerði hvort tveggja í senn, leysti þá frá störfum og útvegaði þeim land til nýbýlagerðar eða jarðir til ábýlis. Á þann hátt geta menn þessir sannfærzt um stórgróða bænda. Báðir eru menn þessir vanir háum tölum bæði í sínu eigin reikningshaldi og þeirra stofnana, sem þeir eru við riðnir. Kemur það sér vel, þegar þeir fara að gera upp búreikningana og stórgróðann. Búreikningaáhuga sinn hafa menn þessir hvað eftir annað opinberað hér á Alþingi. En vera má, að þeir menn, sem reka áróður um stórgróða bænda og fullyrða jafnvel, að lækka eigi afurðir þeirra til þess að minnka gróðann, fái einu áorkað, og er þá eigi til einskis barizt. Ef til vill flykkjast launastéttirnar upp í sveit til þess að verða þátttakendur í hinum mikla bændagróða. En vilja nú eigi þessar stéttir reikna út stórgróðann sjálfar? Því að eigi er rétt að taka of mikið mark á útreikningi eða skrumi þm. Samkvæmt upplýsingum búnaðarmálastjóra á þingi í haust er meðalbú á Íslandi 3 kýr og 75 ær. Hvar halda menn, að sé að finna stórgróðann, þá búið er að klæða og fæða heimilið, greiða skatta og skyldur, vexti af skuldum eða fé því, sem bundið er í jörð og búi, kaupgjald o.fl.? Áróður þessara hv. þm. eru blekkingar einar, sem launamenn skulu varast að taka mark á. Aðeins vil ég skjóta því fram til launastéttanna, að þar sem menn þessir eru uppvísir að blekkingum um eitt mál, eru þeir þá eigi einnig reiðubúnir til þess í öðrum málum, t.d. í máli því, er hér er sérstaklega til umr.? Það, að afurðir landbúnaðarins hafa hækkað meira hlutfallslega frá stríðsbyrjun en kaup verkamanna, byggist fyrst og fremst á því þrennu, að réttlæta varð gamalt ranglæti um kaup bænda til móts við kaup launamanna og gera varð ráðstafanir til þess að framleiðslan félli eigi í rústir vegna stórlega hækkaðs kaupgjalds og annars aukins tilkostnaðar. Verðlagsnefndum landbúnaðarafurða er að skiljast það, að bændur hvorki þola né eiga að vera einhver olnbogabörn þjóðfélagsins. Mér er það vel ljóst, að hagur verkamanna hefur víða verið mjög erfiður undanfarin ár vegna stopullar vinnu, eins og hagur bænda. En þegar kaupstaðabúar safna nú fé, launamenn einnig, hvers vegna mega þá bændur og aðrir, er framleiða matvæli í sveitum landsins, ekki bera eitthvað úr býtum líka? Bændur og annað sveitafólk þola það ekki, að sveitirnar séu skoðaðar sem einhver hjáleiga kaupstaðanna og laun þeirra fyrir framleiðslu landbúnaðarafurða séu skömmtuð svo naumt, að einungis sé tekið tillit til hinna sárustu þarfa, um leið og kaupstaðirnir eða þeir, er þar búa, velta sér í peningum. Sveitafólk muni eigi skorast undan að taka á sig byrðar þjóðfélagsins, ef þörf gerist, en það gerir jafnframt kröfu til þess að verða eigi með öllu afskipt, ef vel árar. Landbúnaður á Íslandi á enga örugga framtíð, meðan það er eigi tryggt, að þeir, sem að honum vinna, hvort heldur eru húsbændur eða aðrir, beri eitthvað hliðstætt úr býtum og fólk þetta getur fengið við aðra vinnu. Trygging fyrir þessu er aðeins hægt að fá á einn veg, með réttu verðlagi á áfurðum landbúnaðarins. Afurðirnar eru kaup sveitafólksins. Því verður að skoða verðlag þeirra á hverjum tíma, svo að öruggt sé, að þeir, er landbúnað stunda, beri eigi minna úr býtum fyrir störf sín en þeir, sem stunda aðra atvinnu með þjóð vorri.

Forseti (JörB): Þá tekur til máls hæstv. forsrh., Hermann Jónasson, og talar af hálfu Framsfl. í 15 mínútur.



Það er aldrei meira los á hugum fólksins en á stríðstímum. Þá er sjaldgæft, að hægt sé að gera stjórnarráðstafanir, sem eru vinsælar. Margar óvinsælar takmarkanir á frelsi einstaklinganna eru algengar, og það er erfiðara á stríðstíma en endranær að gefa tæmandi skýringar á framkvæmdunum. Aldrei er því eins auðvelt fyrir stjórnarandstöðu og á styrjaldartíminn að fiska í öllu þessu grugguga vatni. Þrátt fyrir þessa alveg óvenjulegu möguleika stjórnarandstöðu á styrjaldartímum hefur svo farið, að því geigvænlegra sem stríðið hefur orðið, því óalgengari er stjórnarandstaða meðal þjóðanna. Hún er svo að segja að hverfa. Það eru ýmist þjóðstjórnir eða flokksstjórnir, en munurinn er næsta lítill. Stjórnarandstaðan vinnur víðast einhuga með stjórninni í flestum stórum vandamálum. Orsakir þessa eru þær, að spákaupmennskusjónarmiðið í stjórnmálum hefur, vegna hinnar miklu sameiginlegu hættu, vikið fyrir tilfinningunni að vinna samlöndum sínum og ættjörð gagn. Hér á Íslandi, þar sem hættan er sízt minni en annars staðar, er annað uppi á teningnum. Umræðurnar í kvöld, útvarpsumræðurnar fyrir nokkrum dögum, skrif Alþýðublaðsins og Nýs dagblaðs eru áreiðanlega næsta sérstæð á þessum tímum. Ég held, að það sé næsta vandalítið fyrir hugsandi fólk að heyra og sjá, að þar ræður hin pólitíska spákaupmennska, tillitslitil og oft tillitslaus. Það bjóst að vísu enginn við öðru af kommúnistum. Þeirra ófrávíkjanlega takmark er að skapa fjárhagshrun og upp úr því byltingu. En sú leið, sem jafnaðarmenn eru komnir inn á, er óvenjuleg og mörgum vonbrigði. Þótt ýmsir eigi högg í annars garð í dýrtíðarmálunum, hljóta andsvör og ádeilur því fyrst og fremst að beinast gegn Alpfl. Rökin, sem þeir bera á borð, eru næsta furðuleg. Þeir geta ekki neitað því, að lög um stöðvun kaupgjalds- og verðlags hafi verið sett í Canada og Bandaríkjunum, af hinum róttæku jafnaðarmönnum, sem stjórna Ástralíu, sem og í flestum löndum., er við höfum spurnir af. En þeir segja, að ráðstafanir til þess að halda niðri kaupgjaldi og verðlagi hafi hvergi verið gerðar nema með samningum eða samþykki verkalýðsfélaganna og þátttöku verkalýðsins í gerðardómunum. En í þessum falsrökum liggur þreföld játning: Að foringjar verkalýðsins og verkalýður annarra landa hefur samið um það að stöðva kaupgjald og verðlag (sbr. Svíþjóð, þar sem samið var um kauphækkun 75% af vísitöluhækkun), að sömu aðilar hafa verið samþykkir gerðardómslögum, að þeir taka þátt í gerðardómum sem dómendur. Jafnaðarmenn hér segja nú við verkamenn: Þið eigið að ná í stríðsgróðann með hækkuðu grunnkaupi. Þessir svívirðilegu kúgarar og auðkýfingar hafa sett þrælalög, til þess að þið náið ekki rétti ykkar og atvinnurekendurnir verði enn ríkari. - Jafnaðarmenn á Íslandi segja ykkur með þessu, - og fyrir það eigið þið að sýna þeim sérstakt traust -, að þeir viti betur í fjármálum en fjármálamenn allra landa, því að fjármálamenn annars staðar halda því fram, sammála og í engum vafa, að hækkað kaup auki dýrtíð hraðar en flest eða allt annað, gjaldmiðillinn verði verðlítill eða verðlaus, atvinnulífið stöðvist og valdi hörmungum og atvinnuleysi, en flestir verði fátækir, nema þeir allra ríkustu, sem með sérstökum aðferðum stundum græða á öllu saman, sbr. Þýzkaland á sínum tíma. En jafnaðarmenn á Íslandi þykjast vita þetta allt betur. Um verndun ríkisstjórnarinnar á stríðsgróðanum og hinum ríku geta jafnaðarmenn ekki dæmt með neinum rétti fyrr en skattafrumvarpið hefur verið lagt fram. Það átti að leggja það fram þessa dagana, en hefur dregizt, m.a. vegna veikinda viðskiptamálaráðherra. Jafnaðarmenn hafa ekki lagt fram neinar tillögur í skattamálunum hér á Alþingi, og það vekur undrun, en skæðar tungur segja, að þeir séu hræddir við að verða smátækari á stríðsgróðann en stjórnarfrumvarpið og vilji þess vegna bíða, til þess að vera vissir um að geta yfirboðið. En ég get vel sagt það hér, að með þessu frumvarpi er ráðgert, að eftir að félögin hafi lagt sanngjarnlega í varasjóði til uppbyggingar, verði miklu af stríðsgróðanum safnað í framkvæmdasjóð, sennilega tugum milljóna, sem ríkið - eigi, er að sverfur eftir styrjöldina. Og hvort halda menn nú að sé hyggilegra, að hækka grunnkaupið og verðlagið, auka dýrtíðina með þeim afleiðingum, sem allir virðast sammála um nema jafnaðarmenn á Íslandi, eða stöðva þetta, reyna að festa verðgildi peninganna og safna í sjóði verðgildum peningum til framkvæmda síðar? Og hverjir njóta síðar þessara milljóna úr framkvæmdasjóði ríkisins? Ég man svo langt, að jafnaðarmenn börðust eitt sinn fyrir jöfnunarsjóði ríkisins. Þá sögðu þeir verkalýðnum, að hann ætti að njóta þeirra peninga, þaðan fengi hann verkalaun fyrir auknar framkvæmdir, er að syrfi. En það gilda víst allt aðrar reglur um þessar milljónir, sem safnast í framkvæmdasjóð fyrir atbeina núverandi stjórnar, - a.m.k. er það í samræmi við aðrar áróðursaðferðir stjórnarandstöðunnar að segja almenningi það. En verkalýðnum er nú sagt, að mér farist ekki að tala um dýrtíð, þessum okrara, sem hafi hækkað úr hófi verðlag á landbúnaðarafurðum, er ekki hefði átt að hækka nema í samræmi við dýrtíðar vísitöluna. Hinu er þagað yfir, að kaupgjaldið hefur ekki aðeins tvöfaldazt við landbúnaðarvinnu, sérstaklega vetrarvinnu, eins og mjólkurverðið, heldur í sumum tilfellum sexfaldazt. Kýrnar eru skornar niður, búin ganga saman, stórbú í nágrenni Reykjavíkur hætta starfrækslu, vinnufólkið streymir til kaupstaðanna, bændurnir líka, framleiðslan minnkar, og hætt er nú við skorti á ýmsum landbúnaðarvörum, þegar erfiðast er með siglingar. - Þetta er sjálfsagt allt vegna þess, að verðið á landbúnaðarafurðum hefur verið ákveðið of hátt samanborið við kaupgjaldið ! Hér er beitt sömu tegund áróðursaðferðar og fram kom í deilunni um fækkun fólks í vinnu hjá setuliðinu. Þessi fækkun hafði verið ráðgerð vikum áður en Stefán Jóh. Stefánsson fór úr ríkisstjórninni, Alþýðublaðið hafði ekki minnzt á hana, og Stefán Jóh. var henni ekki mótfallinn. En eftir brottför St. Jóh., þá er byrjað að nota þetta sem áróðursefni á ríkisstjórnina og sagt, að hún sé að stofna til atvinnuleysis. Engir menn hafa verið teknir úr setuliðsvinnunni nema brýn þörf hafi verið fyrir þá annars staðar, og þörf Íslendinga fyrir vinnuafl hefur enn ekki nándar nærri verið fullnægt. Afleiðingin verður sú, að atvinnulífið dregst saman. Það setur þjóðfélagið í margvíslega hættu, meðal annars þá, að okkur skorti gjaldeyri til þess að kaupa fyrir nauðsynjar frá Ameríku. Skipin grotna niður: Atvinnutækin hrörna, og innan skamms blasir við atvinnuleysi. En það er sjáanlega skoðun stjórnarandstæðinga, að Íslendingar séu þannig hugsandi, að bezta aðferðin til þess að ná lýðhylli sé að segja við þá: Hugsið ekkert um annað en sjálfa ykkur, ekkert nema um tíðandi stund, vinnið þar, sem léttast er og bezt borgað í bráðina. - þessari skoðun á kjósendum byggist sú áróðursaðferð, sem stjórnarandstaðan beitir. En þó er aðstaða kommúnistanna ennþá viðurstyggilegri. Fyrir einu ári var ekki meira um Íslendinga í setuliðsvinnunni en svo, að ekki stafaði tjón af fyrir atvinnulíf landsmanna. Þá hömuðust kommúnistar gegn því, að Íslendingar stunduðu þessa vinnu. Kommúnistar töldu sig heyja eins konar frelsisstríð, líktu sér við Jón Sigurðsson og Jón Arason og töldu sig ofsótta fyrir þetta heilaga stríð, er þeir ættu í fyrir ísl. þjóðina. Þá voru Rússar á móti Bretum. Þegar setuliðsvinnan er nú að draga vinnuaflið til sín frá framleiðslu landsmanna og ríkisstjórnin berst fyrir því, að fækkað sé í þessari vinnu, þá telja kommúnistar þessa viðleitni ríkisstjórnarinnar þrælkun, óþokkaskap og kúgun. Í fyrra hét slík framkvæmd frelsisstríð, en nú eru valin þessi nöfn. Nú eru Rússar með Bretum ! Og svo segja þessir erlendu „agentar“, að þeir séu Íslendingar og berjist fyrir íslenzkum hagsmunum ! Það er undarlegt, að til skulu vera sá Íslendingur, sem fylgir þessari manntegund að málum. Það, sem er sameiginlegt fyrir bæði Alþýðuflokkinn og kommúnista og gerir málflutning þeirra enn lítilmótlegri, er það, að allur þessi áróður er viðhafður gegn betri vitund. Alþýðublaðið segir 1. nóvember, að það sé óþarft að lögbinda kaupgjaldið til þess að halda dýrtíðinni í skefjum, „nema því aðeins, að reynt yrði að knýja fram grunnkaupshækkun“. Þannig er hinn 1. nóvember viðurkennt tvennt, sem flokkurinn harðneitar nú: 1. að grunnkaupshækkun valdi hættulegri dýrtíðaraukningu, 2. að lögþvingun sé eðlileg, ef eigi að knýja fram grunnkaupshækkanir. Og Stefán Jóh. Stefánsson segir í ræðu, sem birt er í Alþýðublaðinu 28. október, að „engin yfirvofandi hætta sýnist á því, að slíkt skelli á“ (þ.e. grunnkaupshækkanir). Hinn 28. október álítur Stefán Jóhann grunnkaupshækkanir hættulegar fyrir þjóðfélagið, en, sem betur fer, segir hann, að slíkur voði sé ekki yfirvofandi. Um áramótin standa bæjarstjórnarkosningar fyrir dyrum, og þá er þessi sami flokkur kominn með tvo formenn stærstu verkfallsfélaganna á framboðslista hjá sér, og þá er tekið að beita sér fyrir því, að þessi hætta, grunnkaupshækkanirnar, verði leidd yfir þjóðina. Þetta sýnir, að flokkurinn meinar ekkert af því, sem hann segir. Hér er pólitísk spákaupmennska að verki. Flokkurinn ætlaði að reyna að smeygja sér út úr ríkisstjórninni og komast í stjórnarandstöðu, til þess að auka fylgi sitt. Skýrasta dæmið um þetta eru gerðardómslögin. Meðan þau voru í undirbúningi, lét Alþýðuflokkurinn fylgismenn sína skýra frá því manna á meðal, að Stefán Jóhann mundi alls ekki fara úr ríkisstjórninni, þótt lögin yrðu gefin út. Þetta var bardagaaðferð til þess að Sjálfstæðisflokkurinn læki ekki niður einu sinni enn í dýrtíðarmálunum, eins og jafnaðarmennirnir orðuðu það, og jafnaðarmennirnir misstu það tækifæri, sem þeir sátu um. En þetta sýnir spákaupmennsku stjórnarandstöðunnar í þessu alvarlegasta málefni þjóðfélagsins nú. Ætlun stjórnarandstöðunnar er að græða á þessu framferði á óeðlilegum og hættulegum umrótstímum við í hönd farandi kosningar. Ég hlakka til kosninganna, til þess að fá með þeim úr því skorið, hvort það er pólitík þessarar tegundar, sem Íslendingar vilja, - hvort það borgar sig fyrir stjórnmálaflokkana að segja: Far þú bara í Bretavinnu, - þar hefur þú mest kaup og léttasta vinnu, en hirtu ekkert um skyldurnar gagnvart þjóð þinni. Heimtaðu kauphækkun, þótt það verði til þess að gera peningana verðlausa og stefna öllu í hrun fyrir öllum. Það er fróðlegt að sjá, hvort það borgar sig bezt fyrir stjórnmálamenn að haga sér eins og Stefán Jóhann og Alþýðublaðið, að prédika 24. október og 1. nóvember það, sem sömu aðilar ráðast með mikilli heift gegn um næstu áramót, - já, og telja þá baráttu frelsisstríð gegn þrælkun og kúgun. Ég hef ekki mikla trú á því, að íslenzkir kjósendur hafi geð á því að hópast að kjörborðinu til að efla aðstöðu þess fólks í landinu.

Forseti (JörB): Þá tekur til máls hv. 4. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, og talar af hálfu einingarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins.

Einar Olgeirsson Hæstv. forsrh. endaði ræðu sína með því að tala um þá hættu, sem stafað gæti af ábyrgðarleysi í stjórnmálum þeirra landa, sem væru í hættu vegna stríðsins, eins og okkar land er. Ég vil nú spyrja hæstv. forsrh.: Hefur ábyrgðarleysið nokkurs staðar komizt eins langt og nýlega í einni yfirlýsingu hæstv. ríkisstj:, sem var á þessa leið: „Landvarnarvinnan er ríkisstj. óviðkomandi“? Hvað er ábyrgðarleysi í stjórnmálum, ef ekki slík ummæli? Ég ætla aðeins að minnast á eitt atriði í sambandi við þetta, það er afstaðan til hervarna landsins. Aðalblað ríkisstj., Morgunblaðið, lýsir yfir því, að „landvarnirnar séu ríkisstj. óviðkomandi“. Er þetta nú borið fram til þess að verja það, að fækkað sé í Bretavinnunni, en tilgangurinn með því er að geta lækkað kaupið eða haldið því verulega niðri. Þegar ríkisstj. gerði hervarnarsamninginn við Bandaríkin í fyrra, þá áskildi hún sér eftirfarandi rétt í samningnum: „Bandaríkin skuldbinda sig til að haga vörnum landsins þannig, að þær veiti íbúum þess eins mikið öryggi og frekast er unnt og að þeir verði fyrir sem minnstum truflunum af völdum hernaðaraðgerða, og séu þær gerðar í samráði við íslenzk stjórnarvöld að svo miklu leyti sem mögulegt er.“ Og enn fremur: „Íslenzka ríkisstj. leggur sérstaka áherzlu á, að nægar flugvélar séu til varnar, hvar sem þörf krefur og hægt er að koma þeim við, jafnskjótt og ákvörðun er tekin um, að Bandaríkin takist á hendur varnir landsins.“ Það er auðséð, að ríkisstj. hefur þá ekki álftið landvarnirnar sér óviðkomandi. En álitur hún þær sér óviðkomandi nú? Það er óhjákvæmilegt fyrir hana að taka afstöðu til ummæla Morgunbl., sérstaklega þó vegna þeirra tilrauna, sem hún gerir til þess að fá Bretavinnuna minnkað. - Ríkisstj. afsakar sig með því, að atvinnuvegirnir séu í hættu. Verklýðsfélög eins og Dagsbrún hafa þegar lýst sig reiðubúin til samninga við ríkisstj. um að tryggja nauðsynlega framleiðslu í landinu jafnhliða hervarnavinnunni. Í fyrra settum við Sósíalistaflokksm. fram till. um að tryggja landbúnaðarvinnuna með því að veita bændum fjárhagslegan styrk, til þess að þeir stæðust samkeppnina við Bretavinnuna. Enn bjóðum við aðstoð verklýðsfélaganna, eins og Dagsbrún nú hefur gert, til þess að tryggja framleiðslu nauðsynjavaranna, og það er ríkisstj., sem hafnar þeirri samvinnu. Hún vill taka menn úr Bretavinnunni, til þess að reyna að skapa atvinnuleysi, en hún vill ekki fækka í óþarfavinnunni, Bretasjoppunum. - Hvað er hún að gera? - Hæstv. forsrh. minntist á stríðsgróðann, hver á að eiga hann? Eiga togarafélögin að eiga hann. svo sem Kveldúlfur? Ég segi nei! Þjóðin sjálf á að eignast stríðsgróðann, til þess að hún geti ráðið framleiðslutækjunum og gert þau að sinni sameign. Það er það, sem við erum að berjast um. Hæstv. atvmrh. talaði hér af miklum þjósti um „hrunið eftir stríðið“, atvinnuleysið og eymdina, sem þá biði fólksins. Hann var að reyna að láta líta svo út sem þetta hrun kæmi því aðeins, að stefna hans sigraði ekki, að hrunið væri aðeins afleiðing dýrtíðar. - Nú vil ég í fyrsta lagi taka það fram, að einmitt dýrtíðin er stefna hæstv. ráðh., ef dæma skal hana af ávöxtunum. 83% dýrtíðaraukning á tæpum 3 árum, það er heimsmet í dýrtíð. En sleppum því nú. Hrun kom eftir síðasta stríð, bæði í þeim löndum, sem verðbólgan varð ógurlegust í, eins og Þýzkalandi, sem og í hinum, sem tóku aftur upp gullmynt, eins og í Englandi. Hrunið stafaði ekki af einstökum ráðstöfunum, svo sem gengisskráningu eða slíku. Orsök hrunsins var skipulagsleysi auðvaldsþjóðfélagsins sjálfs. Atvinnuleysi og eymd er óhjákvæmilegur fylgifiskur þjóðfétags, sem hefur gróða fyrir Kveldúlf og önnur slík auðfélög að leiðarstjörnu, en hindrar með öllum ráðum verkalýðinn í því að eignast fullan afrakstur vinnu sinnar. Þeim, sem boða atvinnuleysi eftir stríðið, vil ég segja þetta: Þjóðirnar, sem nú ganga í gegnum þjáningar stríðsins, er yfir stendur, ætla sér áreiðanlega ekki að þola það, að eftir stríðið verði atvinnuleysi og eymd haldið áfram sem áður var. Þjóðirnar eru búnar að fá nóg af stjórn manna, sem ekki geta annað en fært eymd, atvinnuleysi og kúgun yfir þær. - Föðurlandsástin hjá Thorsurunum ! - já, ég efast ekki um að þeir elski föðurlandið og þjóðina, - en það er þá í bezta falli eins og reiðmaður elskar hest, sem hann pínir áfram með sportinum til að bera sig að markinu. Þrælalögin, sem við hér ræðum, sýna það bezt, hvað það er, sem þeir elska, þessir herrar, - allur ferill stj. frá 1939 sannar það, - það eru peningarnir, gróðinn t.d. hjá Kveldúlfi. Það hefur verið eina markmiðið, sem þessir herrar hafa stefnt að, og þar hefur líka þjóðin verið pínd svo um munar. Eimskipafélög þau, sem einn af umeðrum hæstv. ráðh. er form. í, hafa þrítugfaldað auð sinn, - en sjómönnunum, sem aflað hafa gróðans og allt of margir hafa fórnað lífinu þeim er bönnuð grunnkaupshækkun og reynt að brennimerkja áhættuþóknun þeirra með orðinu „hræðslupeningar“, sem búið er til af helzta samstarfsmanni þessa hæstv. ráðh. Hverjir eru þá „föðurlandsleysingjar“, ef ekki fyrst og fremst þessir tilbiðjendur gróðans, sem alltaf hafa verið reiðubúnir að semja við erlenda auðmenn á kostnað þjóðarinnar, allt frá Gismondisamningnum alræmda og til brezku samninganna í sumar? Ég held, að Jensenssynir ættu að tala sem minnst um föðurland. Þeirra er hvorki Ísland né einu sinni Danmörk, þeirra föðurland er bara gróðinn. Og svo kom hæstv. atvmrh. að Finnagaldrinum, - ósköp held ég, að hann sakni hans -, að nú skuli vera hlegið að honum fyrir sömu ummælin, sem menn héldu, að hann meinti fyrir tveimur árum. Hann er auðsjáanlega jafnhrifinn enn af verklýðsböðlinum Mannerheim sem fyrir 2 árum. Hann hefur auðsjáanlega ekki minnkað ást sína á honum, eftir að hann tók upp baráttuna með Hitler, máske aukið hana. Sækjast sér um líkir. Það er ekki verið að fara í felur með aðdáunina á fasismanum hjá þessum forsprakka milljónamæringanna á Íslandi. Staðfestir þetta allt þau ummæli mín, sem ég áðan hafði. Það er blekking hjá stjórnarfl., að þeir geti ráðið við dýrtíðina að fullu. Ég skal athuga stuttlega höfuðþætti dýrtíðarinnar. Við getum hindrað braskið. - En það hefur ríkisstj. einmitt ekki gert. Hún hefur þvert á móti fengið böskurunum tugi millj. kr. til þess að braska með og skapa þannig verðbólguna. Við getum ekki hindrað verðhækkun erlendu varanna. Það er hægt að gefa með þeim um tíma,- en það er þá beinlínis verið að taka úr vasa eins alþjóðar - og láta í vasa annars - stórútflytjendanna -, og til lengdar er, það, ef verðhækkun verður mikil. - Það er hægt að reyna að binda kaupgjaldshækkun, ef menn vilja velta afleiðingum dýrtíðarinnar yfir á verkalýðinn. En það er þá gert til þess eins að kúga verkalýðinn, en ekki til hins, að hindra dýrtíðina, því að kaupgjald getur vel hækkað án þess að dýrtíð vaxi. T.d. hefur kaupgjaldið í Bandaríkjunum, frá því á síðasta ári, hækkað um 25%, en dýrtíðin aðeins vaxið um 6%. - Það, sem stjórnarfl. hér hafa verið að tala um dýrtíðina sem átyllu til gerðardómsl., er þá fyrst og fremst blekking, átylla til þess að dylja með kaupkúgunina. Þessi hræsni stjórnarfl. verður berust, ef athugaðar eru gerðir þeirra. Hverjir eru það, sem gera öngþveitið mest? Hverjir eru að gera peningana verðlausa? Hverjir hafa fellt krónuna síðan 1939 svo hrottalega, að dýrtíðin hefur vaxið um 83%? Hverjir hirða eignir ekknanna og munaðarleysingjanna? Það eru ekki kommúnistarnir, - það eru þeir, sem hafa látið dýrtíðina vaxa um 83%, þeir, sem knúðu fram gengislækkunina 1939. Það eru þeir, sem héldu krónunni jafnlágri, þegar reynt var þó að lækka sterlingspundið eftir hernámið. Og hverjir eru þetta? Stjórnarflokkarnir. Hverjir hafa grætt á þessu? Togaraeigendur með Kveldúlf í broddi fylkingar. Það kann nú að virðast spaugilegt, sem fulltrúi Bændafl. sagði hér áðan: að það væri stefnuskrá hans, sem væri framkvæmd, þegar mikið lægi við, - en þetta er nú eiginlega alveg satt, sbr. gengislækkunina 1939 og þrælalögin nú. Þegar breiðfylkingin alræmda gekk til kosninga, þá þorði Sjálfstfl. ekki að segja neitt um gengislækkun vegna kjósenda sinna, - en Bændafl. í breiðfylkingunni gat engu tapað hjá sínum kjósendum með því að segja, hvað fyrir honum vekti. Þess vegna gerði hann það. Nú er stefnuskrá þeirra framkvæmd fyrst af Alþfl. og nú síðast Ólafi Thors og svo auðvitað af Bændafl. En kjósendurnir, sem kusu 30 þm., vinstri flokkanna á þing, á móti breiðfylkingunni, eru sem vænta má, illa sviknir. - Baráttan, sem stendur um þetta frv., er einn mikilvægasti þátturinn í stéttar- og valdabaráttu, sem hér hefur verið háð. Annars vegar standa stríðsgróðamenn, stórútflytjendurnir, eins og togaraeigendur, sem grætt hafa nú yfir 100 millj. kr. á stríðinu, - menn, sem hafa þrítugfaldað auðmagn það, sem þeir hafa lagt í hlutafélög sín, meðan íslenzka sjómannastéttin hefur beðið þyngra afhroð vegna stríðsins en nokkru sinni fyrr. Hins vegar standa allar vinnandi stéttir þessa lands, verkamenn og launastéttir, bændur og smáatvinnurekendur kaupstaðanna. Allar þessar stéttir eru gerðar að ófrjálsum þegnum stríðsgróðaauðvaldsins, - að féþúfu þess -, ef þessi l. fá að standa áfram. Þess vegna er það mál málanna, að þær sameinist nú, sameinist gegn milljónamæringastéttinni og hirðmönnum hennar.

Forseti (JörB): Þá er þessari útvarpsumræðu lokið, en með því að allfátt er nú þingmanna í deildinni, verður atkvgr. frestað til næsta fundar.