Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Lárus H. Bjarnason) Vegna þess að eg og margir fleiri munu telja það vafasamt, að tillögur milliþinganefndarinnar í fjármálum nái fram að ganga, hefi eg leyft mér að koma fram með þetta frv. Og jafnvel þótt sumar tillögur þeirrar nefndar næðu samþykki alþingis, þá munu þær ekki nægja til að útvega landssjóði þann tekjuauka er nefndin telur þurfa, sízt nú er stærsta frv. nefndarinnar, kolafrumvarpið, er áreiðanlega úr sögunni. Eg var sá sem einna fyrst lagðist á móti kolaeinokunarfrv. nefndarinnar, og áleit eg mér því skylt, að benda á einhverja leið til tekjuauka. Sú leið sem hér er valin er ekki ný og eg er ekki uppfyndingamaðurinn að henni. Hugmyndin var rædd í milliþinganefndinni frá 1908 og milliþinganefndin frá 1911 hefir að nokkru leyti tekið hana upp, nfl. með tillögunni um svonefndan manufacturtoll. Ef þingið tekur upp það ráð, sem frv. leggur til, að leggja almennt gjald á allar aðfluttar vörur, þá mundi það afla landssjóði mikilla tekna, jafnvel töluvert meiri en eg tel hann þurfa. Eg hefi stungið upp á 3% gjaldi af verðhæð allra aðfluttra vara. Eftir skýrslum þeim, er liggja fyrir frá árinu 1909, þá hefir innkaupsverð allrar innfluttrar vöru numið um 101/ miljón kr., það ár. Það er leitt, að skýrslur um innkaupsverð aðfluttrar vöru liggja ekki fyrir, nema frá árinu 1909. En þá fyrst var ákveðið, að innkaupsverðið skyldi birt í verzlunarskýrslunum. Skýrslan frá árinu 1910 er víst ekki tilbúin eða óbirt enn og a. m. k. er hún ekki komin í mínar hendur. En þegar þess er gætt, að árið 1909, þegar þó var mjög erfitt um peninga, nam innkaupsverðið svo miklu, þá hygg eg, að búast megi við, að vörumagnið hafl aukist talsvert og muni aukast með ári hverju. Vitaskuld er það ekki annað en ágizkun, en þó hygg eg að gera megi ráð fyrir að innkaupsverð muni innan skamms nema 12 -13 milj. kr. En ef svo verður, og séu 3% lögð á alla innflutta vöru, þá mundi frv. þetta, ef það yrði að lögum, auka tekjur landssjóðs um 360-400 þús. kr. árlega. Til þessa svaraði 720-800 þús. kr. tekjuauki á fjárhagstímabilinu og væri sú upphæð jafnvel hærri en milliþinganefndin í fjárlögum telur óumflýjanlegan um næsta fjárhagstímabil. Það er og þessari tillögu til mikilla meðmæla, að hún kemur réttlátara niður en tollur á kolum, steinolíu og vefnaðarvöru. Með henni er veizt jafnt að sveitamönnum og þeim, er við sjó búa. Mælikvarðinn, hundraðsgjaldið, er líka hinn sanngjarnasti. Skattgjaldið fer eftir því, hve miklu er eytt af útlendri vöru, og lendir þannig þyngst á þeim, sem kaupa mikið og dýrt, eða með öðrum orðum á efnamönnunum. Það hefir þótt helzti gallinn á hundraðsgjaldi, að hætt væri við, að innheimta yrði erfið, eða jafnvel lítt möguleg og hefir það einkum verið talið „manufactur“-tolli til foráttu. En eg hygg að innheimtuaðferð sú, er þetta frv. leggur til að höfð verði, tryggi sæmilega góða innheimtu á gjöldunum. Að minsta kosti er verðtollur sem allsherjargjald auðveldari til innheimtu en verðtollur á einstökum vörutegundum. Ef til vill þykja sum ákvæðin nokkuð hörð, t. d. ákvæðin um kyrrsetningu, en eg vona, að hv.þm. séu mér sammála um það, að nauðsynlegt sé að hafa ákvæðin nokkuð ströng á pappírnum, það er ekki hætt við því að ekki verði vikið frá bókstaf laganna í framkvæmdinni. Eg vildi fyrir hvern mun komast hjá því, að stofna til sérstakrar embættisstéttar, tolliðs, og eg er þess fullviss, að 1. þm. Árn. (S. S.) og 1. þm. Rang. (E. J.) eru mér sammála um það, að eigi beri að auka það fríða lið, nema nauður reki til - enda býst eg og við því, að slíkt lið yrði til lítils gagns - gerði litið annað en hirða launin. Þá vil eg geta þess, að það er ekki meining okkar flutningsmanna, að þetta gjald verði tekið upp sem framtíðargjald. Því er ekki ætlaður lengri aldur en 3 ár. Þar með er ekki sagt, að ekki megi halda því áfram, ef það reynist vel. Það hefir verið rætt svo mikið um faktúrugjald undanfarin ár, að reynsla á því um tiltekið árabil er út af fyrir sig æskileg, enda mikill gjaldauki sagður nauðsynlegur og ekkert gjald tilnefnt tiltækilegra í svipinn. Eg sé svo ekki ástæðu til að eyða frekari orðum að frumv. á þessu stigi. Að eins vil eg biðja hv. forseta að athuga, að prentvillur hafa slæðst inn í það, sem þurfa leiðréttingar. Eg býst við að þessari viðleitni til að auka tekjur landsins verði sá sómi sýndur, að nefnd verði látin athuga málið, og vri þá, að eg hygg, æskilegast að því yrði vísað til steinolíunefndarinnar, enda hefir hún á fundi í morgun rætt frumvarpið lítillega.

Jón Ólafsson Herra forseti! Það er svo með mig, að eg er tollafjandi mikill. En þegar svo sérstaklega stendur á, að það er ekki einungis þörf heldur brýn nauðsyn að fylla landssjóðinn, verður að gera fleira en gott þykir. Sjálfsagt er að vísa frv. til skattamálanefndar. Eg heyrði að hv. flutnm. (L. H. B.) gerði ráð fyrir að lög þessi giltu ekki lengur en þrjú ár - til ársloka 1915. Slíkt má setja á pappírinn, en eg tel engan vafa á því, að þeim verði lengra aldurs auðið, því að án gjalda í landssjóð getur maður ekki verið. Svo illa sem mér er við þetta frv. og önnur lík, sem leiða til þess að setja þarf fjölment tolllið um land alt, tel eg það þó betra en frv. skattamálanefndarinnar. Sú rekistefna er þó útilokuð, að skoða niður í töksur ferðamanna, hverja skrínu og hvern pinkil sem þeir hafa meðferðis. Af því að eg býst við að lög þessi verði eldri en hér er gert ráð fyrir, hefi eg hugsað mér önnur ákvæði um gjaldið. Frv. tiltekur 3 af hundraði. Eg vildi að stjórninni væri heimilað að færa gjaldið til eftir þörfum landssjóðs. Það sem verst er við þetta frv. er það, að mjög er hætt við því, að menn freistist til að svíkja reikningana, setja verðið lægra en það í raun og veru er, og yrði þá gjaldið nokkurs konar verðlaun handa þeim sem óráðvandastir eru að gera úr garði faktúruseðla. En vonandi er að takast megi að varna því að talsverðu leyti. Allri 3. greininni verður að breyta. Það er óhæfilegt að kyrsetja vörur þó að faktúru vanti. Mér er vel kunnugt, þar sem eg hefi rekið verzlun um mörg ár, að það er alvanalegt, að vörur koma með einu skipi en faktúra með öðru. Komi það tvisvar fyrir sama manninn, að faktúra fylgi ekki vörum hans, á hann auk þess sem vörurnar eru kyrsettar, að sæta sektum, og hendi það þrisvar eru vörurnar auk þess gerðar upptækar. Með þessu er eignarréttinum herfilega misboðið. Setjum svo að eg fái kassa með eplum, perum eða öðrum ávöxtum og dregist hafi að senda mér reikninginn eða hann misborist í pósti, sem títt er. Þegar öll rekistefnan er um garð gengin, eru ávextirnir ónýtir. Margar aðrar vörur skemmast á stuttum tíma. Þá er 4. greinin athugaverð. Vel getur staðið svo á að maður hafi komist að góðum kaupum á einhverri vöru erlendis t. d. á uppboði. Þegar reikningurinn kemur, þykir verðið ótrúlega lágt. Varan er kyrsett og fyrirspurn gerð um markaðsverð á þeim stað, sem varan var keypt. Það reynist talsvert hærra, og fyrir það verður manninum að blæða. Þá var betra ákvæði Frakka, meðan þeir höfðu þetta í lögum. Ef verð á einhverri vöru þótti ótrúlega lágt, hafði landssjóður heimild til að taka vöruna fyrir það verð, er á faktúrunni stóð, og selja hana fyrir landssjóðs reikning. Eg vildi sérstaklega benda á þessa aðferð.

Flutnm. (Lárus H. Bjarnason) Eg er hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) þakklátur fyrir góðar undirtektir yfirleitt. Það er sjálfsagt ýmislegt sem að frv. má finna, en þó vildi eg leyfa mér að bera í bætifláka fyrir kyrsetninguna. Lögin eiga ekki að ganga í gildi fyr en 1913. Menn hafa því góðan tíma til að átta sig á þeim. Hver maður skrifar væntanlega viðskiftamanni sínum, að eins mikið liggi á að fá sölureikninginn í hvert skifti, eins og vöruna, og verður þá ekki svo hætt við, að dráttur á því að senda reikninginn gefi tilefni til kyrsetningar. Það er og engan veginn meining mín að farið sé eftir markaðsverði ef maðurinn getur sannað að hann hafi fengið vöruna með lægra verði. Hafi varan verið keypt á uppboði, er innanhandar að sýna reikning uppboðshaldara. Hitt vil eg, að reynt sé að reisa skorður við því að verðið sé tilfært lægra en það er í raun og veru. Eg býst við, að bæði þetta, sem háttv.þm. lagði til málsins og aðrar athugasemdir verði athugaðar í nefndinni. Þætti mér vænt um að athugasemdirnar yrðu sem flestar.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Eins og mönnum er kunnugt er það tekið fram í lögum um stofnun Landsbanka 18. Sept. 1885, að bankinn eigi að setja á stofn útbú á Akureyri, Ísafirði og Seyðisfirði. Landsbankinn hefir nú sett á stofn útbú á Akureyri og Ísafirði, en ekki á Seyðisfirði. Þar á móti hefir Íslandsbanki þar útbú. Þetta frv. fer fram á, að þegar Landsbankinn sér sér fært að stofna útbú á Austfjörðum, verði það gert einhversstaðar í Suður-Múlasýslu, en ekki á Seyðisfirði. Yrði það þá annaðhvort á Eskifirði eða Reyðarfirði. Orsökin til þess, að þetta frv. er komið fram, er sú, að eins og nú hagar til með útbúið á, Seyðisfirði, hafa Sunnmýlingar svo sem engin not af því. Það er gamall rígur á milli sýslnanna, sérílagi kaupstaðanna, sem veldur því; og sá rígur er svo gamall sem eg man langt eftir mér. Seyðfirðingar halda í það sem þeir hafa og bola hinum frá. Mér er jafnvel kunnugt um, að efnaðir Sunnmýlingar hafa sótt um lán í útbúinu á Seyðisfirði, og verið synjað um það, en fengið það aftur á móti viðstöðulaust í útbúinu á Akureyri, er þeir leituðu þangað. Eins veit eg til þess, að er Sunnmýlingar hafa sótt um lán til mótorbátakaupa, hafa þeir fengið vilyrði, ef þeir vildu skuldbinda sig til að kaupa bátana hjá kaupmanni á Seyðisfirði. Enginn óhagur ætti það að vera fyrir Landsbankann að setja á stofn útbú í Suður-Múlasýslu, þegar honum er það fært, því að þar er í raun og veru miklu meiri markaður fyrir banka nú, en á Seyðisfirði. Þetta frv. er borið fram eftir einróma áskorun sýslubúa, ekki eins árs áskorun, heldur margra ára. Vona eg að hin háttv. deild leyfi þessu frv. að ganga til 2. umr.

Valtýr Guðmundsson Eg get ósköp vel skilið, að einróma áskoranir hafi komið frá kjósendanum í Suður-Múlasýslu um að fá útbú. Því hvert hérað vill hafa útbú hjá sér. Það sannar því ekkert. Mér finst það harla undarlegt, ef nú á að fara að taka þessa von frá Seyðfirðingum um útbúið, sem þeim var gefin með bankalögunum, þar sem engin ástæða er til þess. Seyðisfjörður er stærsti bærinn á Austfjörðum og liggur bezt við öllum samgöngum. Þess vegna er hægast fyrir menn að ná til útbúsins þar. Fullnægi útbúð sem nú er á Seyðisfirði ekki þörfum Sunnmýlinga, er fjárskorti um að kenna, en alls ekki því að þeir eru Sunnmýlingar. Norðmýlingar fara þangað ónýtisferðir engu síður. Eg tel því hollara, ekki einungis fyrir Seyðisfjörð heldur og Austfirði yfirleitt, að útbúið verði sett á stofn þar sem því hefir hingað til verið ætlaður staður. Þá gæti og samkepni átt sér stað milli bankanna, og það er það sem þarf að vera. Eg vil þess vegna mælast til þess við hina háttv. deild, að hún láti sitja við þau lög sem hingað til hafa gilt, og að málið verði hvorki sett í nefnd né látið ganga lengra.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Mig furðar og furðar ekki ókunnugleiki háttv.þm. Sfjk. (V. G.) í kjördæmi sínu, þar sem hann heldur að Austfirðingum sé greiðast að hafa viðskifti við Seyðisfjörð. Öllum Sunnmýlingum, nema ef til vill Mjófirðingum, er léttara að sækja til Reyðarfjarðar og jafn vel nokkrum hreppum í Norður-Múlasýslunni er þangað auðsóttara, alténd síðan Fagradalsbrautin kom. Vegir til Seyðisfjarðar eru oft ófærir lengi vetrar og fram eftir sumri, og sjóleiðir þangað frá mestum hluta sýslnanna öllu ógreiðari. Þá ótalið, hvað Skaftfellingum er greiðara að ná til Reyðarfjarðar en Seyðisfjarðar. Verzlunin fer nú og þverrandi á Seyðisfirði ár frá ári og færist til Reyðarfjarðar. Sézt bezt á því að hann muni ekki liggja ver við viðskiftunum, enda hefir alþingi viðurkent það með Fagradalsbrautinni. Eins og nú er ástatt með útbúið á Seyðisfirði er fyrirkomulagið meingallað. Sunnmýlingar eru útilokaðir frá því að fá þar lán, og féleysi útbúsins er als ekki eingöngu eða ætíð um að kenna. Þessu er óhætt að trúa. Eg gæti nefnt fjölda dæma að mönnum úr Suður-Múlasýslu hefir verið hiklaust veitt lán í Reykjavík eða á Akureyri þó að þeim hafi verið þverneitað um það á Seyðisfirði með sömu tryggingum. Margir trúverðugir menn gætu borið vitni um þetta. Meðal annara hefir mikilsvirtur kaupmaður átt í slíkum málaleitunum. Eg hefi átt tal, við bankastjóra Landsbankans um þetta mál og sjá þeir ekkert því til fyrirstöðu að útbúið verði fremur sett á stofn í Suður-Múlasýslunni á Eskifirði eða Reyðarfirði en á Seyðisfirði. Og þeir ættu að, geta bezt dæmt um hvor staðurinn ei; heppilegrj fyrir bankann. Eg sé enga ástæðu til að hv.þm. sé að amast við því að Seyðfirðingar séu sviftir þessari von um Landsbankaútbúið, því að þeir hafa þegar fengið útbú sem þeir áttu enga von á. Vona eg að frv. fái góðan byr hjá hinni háttv. deild og að það nái fram að ganga.

Bjarni Jónsson Eg tek ekki til máls af því, að eg vilji blanda mér í ófriðinn milli hinna tveggja stórvelda þar eystra. Eg verð nú samt að játa að í þessu efni hallast eg heldur að skoðun hv. 2. þm. S-Múl. (J. Ó.) í því, að réttara væri að hafa útbú á Reyðarfirði, en á Seyðisfirði. Því að síðan Fagradalsbrautin var fullger hefir verzlun Héraðsmanna færst til Reyðarfjarðar, enda er svo að segja ófært yfir heiðina ofan í Seyðisfjörð, nema rétt um hásumarið En það er annað í þessu máli, sem eg vildi benda á. Mér finst vafamál hvort nokkur þörf er á þessu frv., því að í bankalögunum frá 18. sept. 1885, 9. gr. stendur svo: „Bankinn skal, með samþykki landshöfðingja, svo fljótt sem auðið er, setja á stofn aukabanka eða framkvæmdarstofur fyrir utan Reykjavík, einkum á Akureyri, Ísafirði og Seyðisfirði.“ Mér skilst svo, sem hér sé leyft að setja útbú alstaðar, og því þurfi ekki annað en samþykki ráðherrans til þess að breyta til um staðina, ef vill, því að orðið: „einkum“ getur ekki verið bindandi með breyttum kringumstæðum. Eg hygg því að öllu þessu megi koma í kring án nokkurra lagabreytinga.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Eg þakka hv.þm. Dal. (B. J.) fyrir undirtektir hans undir þetta mál, en vil um leið geta þess, að ef engin lög væru til um þetta, þá mætti að sjálfsögðu stofna útbú hvar sem hentast þætti, en þar sem nú lögin einmitt nefna þessa þrjá staði, þá virðist með því ætlast til þess, að fyrst verði fullnægt því heitorði. Svo hefir bankastjórnin að minsta kosti skilið þetta og, að því er eg ætla, landsstjórnin líka.

Flutn.m. (Sigurður Sigurðsson): Ástæðan til þess að þetta frv. er komið fram og flutt hér, er sú, að stjórnarráðinu barst á sínum tíma málaleitun frá sýslunefnd Borgarfjarðasýslu um að gera tilraun til ráðstafana gegn skemdum á mólandi, er geta hlotist af mótaki. Stjórnarráðið vísaði þessari málaleitun til Búnaðarfélagsins, og hefir Búnaðarfélagið búið til þetta frv. í tilefni af því. Félaginu gat ekki hugsast annað ráð vænna en að heimila sýslunefndum með lögum að gera ráðstafanir þessu viðvíkjandi. Dylst mér ekki að þetta gæti komið að góðu liði, og mundu margir, þar á meðal Borgfirðingar, er fyrst hreyfðu þessu, eflaust nota sér slíka heimild til samþyktar, er fengin eru lög þar að lútandi. Skal eg svo ekki eyða fleiri orðum um málið en legg til að því verði vísað til 2. umr. og síðan til nefndar þeirrar er kosin var í gær, um veiði í Drangey.

Bjarni Jónsson Að eins ofurlítil athugasemd. Eg ætla ekki að hefja nein mótmæli, því að eg tel slíkar samþyktir réttmætar þegar þeir sem hlut eiga að máli óska þeirra. Eg vildi einungis beina því til nefndarinnar fyrir hönd hlutaðeigandi, að mér finst ósanngjarnt að allir aðrir en kjósendur til Alþingis séu útilokaðir frá að eiga hönd í bagga með þessu og því líku.

Flutn.m. (Sigurður Sigurðsson: Frumvarp þetta er flutt hér samkvæmt tillögu er kom fram á þingmálafundi við Ölfusárbrú 3. þ. m. Annars er málið ekki nýtt. Það hefir oft verið til umr. á Alþingi áður fyr, og síðast 1901; en þá var málið sótt eða flutt í öðru formi en nú. Þá var farið fram á, að selir skyldu vera réttdræpir í laxveiðiám. En hér er önnur leið valin sem miðar þó að sama takmarki, sem sé sú, að veita sýslunefndum heimild til að gera samþyktir um eyðing eða útrýming sels úr veiðiám, án þess þó, að selveiðendur eða eggverseigendur verði beittir nokkrum órétti. Eg vona að frumvarpið fái góðar undirtektir. Legg eg til að málinu verði vísað til 2. umr. og síðan til sömu nefndar og frumvarpinu um mótak.

Áður en gengið var til dagskrár, bað ráðherra (Kr. J.) sér hljóðs og sagði: Það mun ekki koma hv. deild á óvart, að eg hefi símað Hans Hátign konunginum lausnarbeiðni mína frá ráðh.embættinu. Eg hefi í gærkveldi meðtekið frá honum svo látandi símskeyti sem andsvar: „Med Tak for Deres Virksomhed som Minister, modtager jeg Demissionen, beder Dem fungere til Efterfölger udnævnt. Christian R.“ Þá var gengið til dagskrár og tekið fyrir 1. mál.