Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur komið saman til fundar til að rannsaka kjörbréf Odds Andréssonar bónda á Neðra-Hálsi í Kjósarsýslu, en hann er 2. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi og hefur þess verið óskað, að hann taki nú sæti á Alþingi í fjarveru Matthíasar Á. Mathiesens, hv. 3. þm. Reykn. 1. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjaneskjördæmi, Axel Jónsson, hefur þegar tekið sæti á Alþingi. Kjörbréfanefnd sér ekkert athugavert við kjörbréfið og leggur einróma til, að það verði samþykkt og kosning Odds Andréssonar bónda á Neðra-Hálsi í Kjósarsýslu verði tekin gild:



Herra forseti. Ég er einn af flm. till., sem hér liggur fyrir á þskj. 13, en það er ekki þess vegna, sem ég kvaddi mér hljóðs við umr. í fyrradag, því að hv. 1. flm. till. hefur mælt svo skilmerkilega fyrir henni, að þar þarf ekki neinu við að bæta. En af því að umr. hafa orðið um þetta mál og komið víða við og af því að gagn getur verið af að ræða málið frá ýmsum hliðum og rifja upp ýmislegt, sem gerzt hefur eða ekki gerzt í þessu máli, ætla ég að fara nokkrum orðum um ýmis atriði, sem borið hefur á góma nú eða fyrr. Á Alþingi 1980 fluttum við 7 þm. að norðan till. til þál. um að undirbúa virkjun Jökulsár á Fjöllum til stóriðju, eins og það var orðað í þskj. Þessi till. hljóðaði svo, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á ríkisstj. að láta hraða gerð fullnaðaráætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum og athugun á hagnýtingu orkunnar til framleiðslu útflutningsvöru og úrræðum til fjáröflunar í því sambandi.“ Flm. till. voru samkv. þskj. Gísli Guðmundsson, Jónas G. Rafnar, Karl Kristjánsson, Garðar Halldórsson, Björn Jónsson, Magnús Jónsson og Bjartmar Guðmundsson. Enn einn þáv. hv. þm., Friðjón Skarphéðinsson, landsk. þm., stóð að flutningi till., en vegna fjarveru var nafn hans ekki á þskj. Í framsöguræðu var aðildar hans getið í samráði við hann. Í grg. þessarar till. var í nokkrum orðum gerð grein fyrir virkjunarmöguleikum Jökulsár á Fjöllum og þess getið samkv. heimildum, að ána mundi mega virkja í tveimur orkuverum, öðru við Dettifoss, hinu við Vígabergafoss, samtals a.m.k. 300–400 þús. kw. eða 4–5 sinnum meiri orku, en fengist úr Soginu fullvirkjuðu. Í grg. þessari, sem við lögðum fram með till., segir enn fremur, með leyfi hæstv. forseta: „Þótt Jökulsárvirkjun mundi verða öflugur varasjóður fyrir núverandi og fyrrverandi orkuveitur á Norður- og Austurlandi, er flm. till. þessarar ljóst, að í þá virkjun verður naumast ráðizt í náinni framtíð, nema jafnhliða verði komið upp iðjuverum, sem hagnýti orkuna. Þegar hafa verið gerðar ýmsar bráðabirgðaathuganir á því, hvers konar efnaiðnaður helzt kæmi til greina í því sambandi, en þó er eftir að rannsaka þá hlið málsins til hlítar. Það virðist ótvírætt, að slík iðjuver muni kosta miklu stærri fjárhæðir, en nokkurt núverandi fyrirtæki hérlendis kostar. Það er mikilvægt að gera sér jafnframt grein fyrir því, hvernig afla skuli fjármagns til þessara miklu framkvæmda. Þótt unnið sé nú að áætlanagerð um virkjun Jökulsár og nokkuð hafi verið hugleitt um iðjuver í sambandi við virkjunina, telja flm. till. þessarar, að hér sé um svo stórfellt hagsmunamál að ræða fyrir byggðirnar í nágrenni væntanlegrar virkjunar og þjóðina í heild, að rétt sé, að Alþingi lýsi þeim vilja sínum, að ríkisstj. leggi allt kapp á að hraða sem mest fullnaðarafgreiðslu málsins.“ Ég vil leyfa mér að fara nokkrum orðum um aðdraganda þeirrar hugmyndar, sem þarna var á ferðinni fyrir um það bil 4 árum, því að vissulega átti hún sér aðdraganda. Það var sem sé ekkert nýmæli fyrir 4–5 árum, að til greina kæmi að hefjast handa um virkjun hinna stærri fallvatna hér á landi. Það eru víst nálega 50 ár, síðan farið var að ræða um slíkt hér. Þjóðskáldið mikla, sem átti aldarafmæli fyrir nokkrum dögum, kvað um stóriðjuhugmyndina og einmitt í sambandi við Dettifoss eitt af sínum snjöllustu ljóðum. Og síðustu tvo áratugina, áður en við fluttum okkar till., hefur þessi mál stórvirkjunar- og stóriðjumál almennt, um möguleika til slíkra framkvæmda hér, víða borið á góma, a.m.k. öðru hverju. Mér er nær að halda, að um það hafi verið meira og minna spjallað í öllum stjórnmálaflokkum utan Alþingis við ýmis tækifæri. En a.m.k. einn af stjórnmálaflokkunum gerðist til þess að reifa þetta mál formlega á Alþingi fyrir 18 árum. Sá flokkur var Sósfl., sem þá var meðal þingflokka hér og aðalformælandi hans í því máli þá var hv. núv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson. Haustið 1946 var stjórnarkreppa hér á landi. Þá var nýsköpunarstjórnin, sem svo var nefnd, í þann veginn að hætta störfum og þá fóru fram viðræður milli stjórnmálaflokkanna um möguleika á því að koma upp nýrri stjórn. Í sambandi við þær umræður lagði Sósfl. fram hinn 6. nóv. 1946 svo hljóðandi till., með leyfi hæstv. forseta: „Undirbúningur með hvers konar rannsóknum sé hafinn til þess að geta komið upp hér á landi á næsta áratug stóriðju, sem fyrst og fremst byggist á ódýrri raforku og vinnu úr innlendum hráefnum, sem nú þegar eru fundin eða finnast kunna við rannsóknir og úr erlendum hráefnum, sem borga mundi sig að flytja inn. Skulu sérstaklega rannsökuð virkjunarskilyrði Þjórsár og fjárhagslegur möguleiki á mjög stóru orkuveri.“ Árið eftir eða 1947 var lagt fram á Alþingi frv. um fjárhagsráð og varð það síðar að lögum. Einar Olgeirsson, hv. núv. 3. þm. Reykv., lagði þá fram fyrir hönd flokks síns ýmsar brtt. við þetta frv. og fólst í þeim m.a., að í l. skyldi standa, að fjárhagsráði væri falið að „undirbúa sem aðalverkefni sitt uppkomu stóriðju í landinu á grundvelli ódýrrar raforku og skal því leggja höfuðáherzlu á að láta fram fara nauðsynlegar undirbúningsrannsóknir og tilraunir, til þess að hægt verði á árabilinu 1950–55 að reisa slík raforkuver, er geti framleitt orkuna sem ódýrast og svo mikla, að hún nægi jafnt til sköpunar stóriðju hér sem rekstrar vel rekins landbúnaðar og fiskiðju.“ 6 árum síðar eða á Alþingi 1953 flutti svo þessi sami hv. þm. af hálfu flokks síns á þskj. 230 frv. til l. „um ný raforkuver og fleiri ráðstafanir í raforkumálum“. Samkv. 6.–8. gr. þessa frv. skyldi lagt fyrir raforkumálastjórnina að undirbúa stórvirkjun við Þjórsá eða Hvítá í Árnessýslu og athuga stórvirkjunarmöguleika við Blöndu og Vatnsdalsá. Síðan segir í 9. gr. frv.: „Samtímis undirbúningi að stórvirkjun í þessum ám skal raforkumálastjórnin í samráði við raforkuráð ríkisins framkvæma rannsóknir á því, hverjum greinum stóriðju sé vænlegast að koma upp. Sérstaklega skal rannsaka möguleika á því að vinna. alúminíumoxyd úr bauxit við jarðhita og síðan hreinan alúminíummálm úr alúminíumoxyd með raforku.“ Í grg. þessa frv. segir svo, sbr. bls. 500 í A-deild Alþingistíðinda 1953: „Sósfl. hefur löngum einn allra stjórnmálaflokka á Íslandi brýnt það fyrir þjóðinni, að til þess að geta bætt lífsafkomu sína að staðaldri þurfi hún að hagnýta þær miklu auðlindir, sem hún á í fossum sínum og nota, þær þá m.a. til þess að koma upp stóriðju í landinu.“ Síðar í grg. segir svo: „Stórvirkjun í Þjórsá - sem og í Blöndu - verður að miðast við framleiðslu til útflutnings að miklu leyti, þótt hún hljóti auðvitað að efla alla þá atvinnuvegi íslenzka, sem fyrir eru. Þess vegna er nauðsynlegt, samtímis því sem hafinn er undirbúningur að virkjun Þjórsár, að hefja ýtarlegar rannsóknir á því, hvaða stóriðju kæmi fyrst og fremst til greina að reka með raforku Þjórsár. Ef íslenzk stóriðja á að geta keppt á alþjóðamarkaði, verður hún að vera í eins stórum stíl og stóriðja stórþjóða. Af því leiðir að, að líkindum verður að einbeita sér að einni tegund stóriðju, þótt margs konar smærri iðja fylgi í kjölfarið.“ Og enn segir í þessari grg. frá 1953: „Stóriðja á grundvelli ódýrrar raforku er raunhæft framtíðarmarkmið fyrir Íslendinga, sem þegar þarf að fara að gera að veruleika. Það er lífsnauðsyn til þess að skapa jafnvægi í atvinnulífi okkar og draga úr áhættum þess.“ Ég hef lesið þessi tilvitnuðu ummæli úr Alþingistíðindum frá Sósfl. og núv. hv. 3. þm. Reykv. vegna þess, að þau komu fram á þskj. á Alþingi á þessum tíma, fyrir meira en áratug, þegar aðrir höfðu enn eigi, svo að ég muni, gert neitt til þess að reifa málin á þennan hátt á þessum vettvangi. En eins og ég sagði áðan, voru þessi stóriðju- og stórvirkjunarmál í þann tíð víðar á döfinni, en hjá Sósfl., þótt aðrir færu hægar í sakirnar. Allt þetta var okkur að sjálfsögðu kunnugt fyrir 4 árum og þá jafnframt hitt, að við Jökulsá á Fjöllum höfðu þá þegar farið fram allmiklar rannsóknir á virkjunarskilyrðum. Hinn 6. maí 1960 eða nokkru áður hafði raforkumálastjóri að gefnu tilefni ritað fjvn. Alþingis um þetta efni á þessa leið: „Um nokkur undanfarin ár,“ segir raforkumálastjóri þar, árið 1960, „hefur verið unnið að rannsóknum og áætlanagerðum um virkjun Dettifoss og Vígabergsfoss í Jökulsá. Áætlanagerð þessi var unnin með það fyrir augum að fá nægilega ábyggilega vitneskju um kostnaðarverð raforku frá stórvirkjun hér á landi til að draga af ályktanir um skilyrði til rekstrar orkufrekrar stóriðju. Fyrsta áfanga þessarar áætlunargerðar er lokið og talið, að hann hafi leitt í ljós, að úr Jökulsá megi vinna raforku á svipuðu kostnaðarverði og stóriðjuver, svo sem alúminíumverksmiðjur, greiða fyrir orkuna víða erlendis. Hins vegar er eftir að athuga, hversu mikið afl eða ársorku megi fá úr ánni á svo lágu verði.“ Þetta voru ummæli raforkumálastjóra í bréfi til fjvn. hinn 6. maí 1960 um þær undirbúningsrannsóknir, sem þá höfðu verið gerðar við Jökulsá og lágu fyrir, áður en við fluttum okkar till. þá. Till. okkar norðanmanna, um Jökulsá var samþ. óbreytt að efni og orðalagi sem ályktun Alþingis 22. marz 1981 með shlj. atkv. alþm. Á því gat varla leikið vafi, hvað í henni fólst, sem sagt yfirlýstur vilji Alþingis um það, að næsta verkefni á þessu sviði ætti að vera að fullgera Jökulsáráætlunina og kanna til hlítar möguleika á notkun hennar til einhvers konar vöruframleiðslu til útflutnings. Og þetta var á margan hátt eðlileg ákvörðun Alþingis á þeim tíma, því að rannsóknir á virkjunarmöguleikum í Jökulsá voru lengra komnar, en annars staðar og árangurinn sá, sem raforkumálastjóri lýsti í bréfi sínu til fjvn. vorið 1960. Það hlutu auðvitað frá almennu sjónarmiði að vera skynsamleg vinnubrögð að ljúka þessu verki, þar sem það þegar var svo vel á veg komið og hafði borið slíkan árangur, áður en lengra væri farið. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að jökulvötn eru mörg á þessu landi. Það getur vafizt fyrir sumum að muna nöfn þeirra allra, t.d. við próf og að finna þau á landabréfinu. En af því er skemmst að segja, að hæstv. ríkisstj. fann ekki Jökulsá á Fjöllum, a.m.k. ekki á því herrans ári 1960. Hún hóf að sönnu stórvirkjunarrannsóknir á jökulvatni, en ekki því jökulvatni, sem ályktun Alþingis fjallaði um, heldur öðru, - þar sem undirbúningsrannsókn þá var miklu skemmra á veg komið, - hér sunnan fjalla. Auðvitað var sú rannsókn mikilsverð. En eins og eðlilegt var, þótti mörgum Norðlendingum og Austfirðingum, sem áhuga höfðu á framkvæmd ályktunar Alþingis frá 22. marz 1961, þetta næsta einkennileg framkvæmd á þingvilja, að byrja á því að fara að rannsaka allt annað fallvatn, en ályktun Alþingis, sem samþ. hafði verið einróma, fjallaði um. Nú leið svo árið 1961. En þegar kom fram á vetur, tóku Norðlendingar og Austfirðingar að halda fundi um þetta mál og láta á sér skilja óánægju út af því, að þannig hefði verið á málum haldið. Fundur um þetta efni var haldinn í Húsavíkurkaupstað hinn 11. apríl 1962, þar sem mættir voru fulltrúar sveitarstjórna í báðum Þingeyjarsýslum og gerðu ályktun og áskoranir um þetta mál að farið yrði að ályktun Alþingis. Hinn 19. febr. 1962 var fundur í Bændafélagi Fljótsdalshéraðs haldinn á Egilsstaðakauptúni. Þessi fundur samþykkti m.a. svo hljóðandi ályktun: „Fundurinn telur það afgerandi nauðsyn fyrir fólk í öllum byggðum Norður- og Austurlands, að Jökulsá á Fjöllum verði valin til næstu stórvirkjunar í landinu, ef til þess kemur. Telur fundurinn, að atvinna og stóriðnaður, sem fylgir slíkum framkvæmdum, mundi öðru fremur jafna aðstöðuna í byggðum landsins og mundi flestu öðru fremur vinna á móti þeirri þróun, sem alþjóð hefur viðurkennt að sé óheppileg, að meiri hluti þjóðarinnar safnist í eitt horn landsins, þar sem ein stórvirkjun enn á suðurlandi mundi örva þá þróun. Fyrir því skorar fundurinn á alla þm. kjördæmanna á Norður- og Austurlandi að vinna að því að skapa órjúfandi samstöðu fólksins á þessu svæði til að standa vörð um þetta réttlætis- og hagsmunamál. Í þessu sambandi vill fundurinn benda á sem heppilega leið til að ná samstöðu í málinu, að komið verði á fulltrúafundi sveitarfélaga á þessu svæði til þess að samræma sjónarmiðin og beinir því til þm., að þeir gangist fyrir því, að slíkur fundur verði haldinn.“ Ég get þessa fundar sérstaklega, sem haldinn var á Austurlandi og les ályktun hans vegna þess, að hún varð til þess að koma nýrri hreyfingu á þetta mál. Fundurinn beindi máli sínu til þm. Norðlendinga og Austfirðinga og til sveitarfélaganna og fór fram á, að þm. á Norður- og Austurlandi beittu sér fyrir fulltrúafundi um þetta má til þess að knýja það fram, að ályktun Alþingis frá 1961 yrði framkvæmd. Þessi samþykkt mun hafa orðið til þess, að hinn 17. apríl 1962 var haldinn í Alþingishúsinu í Reykjavík fundur alþm. úr kjördæmum Norður- og Austurlands. En niðurstaða þessa fundar varð sú, að samþ. var með atkv. allra alþm., er fundinn sátu, að boða skyldi til fulltrúafundar í júní- eða júlímánuði 1962, þannig að til fundar yrðu kvaddir 3–5 fulltrúar frá hverju sýslu- og bæjarfélagi á Norður- og Austurlandi. Á þessum fundi var kosin undirbúningsnefnd og henni falið að ákveða nánar fundartíma, fundarstað og fleira og boða til fundarins. Ég vil geta þess, að það mun hafa gerzt um svipað leyti og þessi þingmannafundur var haldinn, - en þm. þeir, sem að honum stóðu og þar mættu, a.m.k. flestir, munu hafa verið um 20, - að þá eða litlu síðar rituðu þeir þm., sem staðið höfðu að þál. frá 1961, bréf til raforkumálaráðh., þar sem segir svo: „Þar sem fyrir liggur yfirlýsing um vilja Alþingis um það málefni, sem hér er um að ræða, treystum vér því, að það verði látið sitja. í fyrirrúmi, þegar undirbúningsframkvæmdir í stórvirkjunarmálum verða skipulagðar af hálfu ríkisstj.“ Þessi fundur, sem þm. Norðlendinga og Austfirðinga boðuðu til, var haldinn á Akureyri hinn 8. júlí 1962 og var mjög fjölmennur, sóttur víða að af alþm. Norðlendinga og Austfirðinga og fulltrúum sýslunefnda og bæjarstjórna í þessum landshlutum. Sá fundur samþykkti svo hljóðandi ályktun um þessi mál: „Fundur fulltrúa frá sýslunefndum og bæjarstjórnum frá Norður- og Austurlandi, þar sem einnig eru mættir alþm. þessara landsfjórðunga, haldinn á Akureyri 8. júlí 1962, lýsir yfir því, að hann treystir því og leggur á það ríka áherzlu, að framkvæmdur verði á þessu ári yfirlýstur vilji Alþingis samkv. þál. 22. marz 1961, þar sem skorað var á ríkisstj. að láta hraða gerð fullnaðaráætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum og athugun á hagnýtingu orkunnar til framleiðslu á útflutningsvöru og úrræðum til fjáröflunar í því sambandi. Krefst fundurinn þess, að framkvæmd þingviljans, sem kemur fram í þál., verði látin sitja fyrir undirbúningsathugunum annars staðar af sama tagi, enda verði ekki tekin ákvörðun um staðsetningu stórvirkjunar í landinu, fyrr en þessar áætlanir eru fullgerðar. Enn fremur leggur fundurinn ríka áherzlu á eftirfarandi: Að það er þjóðarnauðsyn að beizla sem fyrst fallvötn landsins til eflingar útflutningsframleiðslu þjóðarinnar. Að það er hagsmunamál allrar þjóðarinnar, að hugsanleg stóriðjuver leiði ekki til enn meira ósamræmis í atvinnu- og framleiðsluaðstöðu einstakra landshluta, heldur verði til þess að jafna aðstöðu þeirra. Jafnframt telur fundurinn nauðsynlegt, að fram fari ýtarleg og sérfræðileg athugun á því, hver áhrif slík stórvirkjun og stóriðja tengd henni mundi hafa á þróun þeirra atvinnuvega, sem fyrir eru í landinu. Að virkjun Jökulsár á Fjöllum og bygging iðjuvers til hagnýtingar þeirrar orku er í senn hin mikilvægasta ráðstöfun til atvinnu- og framleiðsluaukningar í landinu og áhrifamikið úrræði til þess að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Að virkjun Jökulsár mundi jafnframt fullnægja raforkuþörf Norðurlands og Austurlands og vera ómetanleg lyftisöng fyrir ýmiss konar iðnað og framleiðslu, sem þarfnast raforku. Að bráðabirgðarannsóknir hafa ótvírætt bent til þess, að umrædd virkjun geti veitt raforku til stóriðju á samkeppnisfæru verði. Að jafnframt stóriðju kemur til greina útflutningur á raforku byggður á stórvirkjun Jökulsár á Fjöllum. Fundurinn skorar á Alþingi og ríkisstj. að taka til greina í þessu stórmáli rök þau, er fram koma í ályktun þessari. Samhliða heitir fundurinn á fólk allt á Norður- og Austurlandi að mynda órjúfandi samstöðu í þessu máli og fylgja því fram til sigurs með fullri einurð og atorku. Fundurinn ákveður að fela bæjarstjóra Akureyrar og sýslumanni Þingeyjarsýslu að vinna með undirbúningsnefnd fundarins að framkvæmd þessarar ályktunar.“ Þetta var sú ályktun, sem Akureyrarfundurinn um Jökulsármálið samþ. hinn 8. júlí 1962, þar sem mættir voru fulltrúar bæjarstjórnanna og sýslunefndanna á Norður- og Austurlandi ásamt alþm. þessara landsfjórðunga. Þá var það eftir öll þessi fundahöld eða líklega snemma sumars þetta ár, sem hæstv. ríkisstj. tókst að finna Jökulsá á Fjöllum, ef svo mætti segja og þá hófust þar einnig rannsóknir. En í rannsóknirnar hér syðra hefur verið varið miklu meira fé. Þetta ár 1962, snemma á því ári, mun það líklega einnig hafa verið, sem hæstv. ríkisstj. skipaði svokallaða stóriðjunefnd, en þó má vera, að það hafi verið eitthvað fyrr, því að af þeirri n. fóru litlar sögur. Það var, eins og hér var sagt í gær, ekkert tilkynnt um skipun hennar, svo að ég muni, þegar hún var skipuð af ríkisstj. En það varð vart við þessa n. á Akureyrarfundinum í júlí, því að formaður hennar mætti á þeim fundi ásamt raforkumálastjóra og þeir fluttu þar allýtarleg erindi, sem fjölluðu um rannsóknir þær, sem farið höfðu fram við Jökulsá fyrir löngu, og hinar nýju rannsóknir í Þjórsá. Og á þessum fundi voru af hálfu þessara aðila birtar ýmsar tölur, samanburðartölur um kostnað við byggingu raforkuvera og raforkuframleiðslu, sem fundarmönnum skildist að ættu að sýna, að það væri eitthvað ódýrara pr. kwst. að virkja við Þjórsá en við Jökulsá. En öllum var það kunnugt þá, að við Jökulsá hafði engin ný rannsókn farið fram á því stigi málsins og að rannsókninni við Þjórsá mundi hvergi nærri lokið, enda hefur það sýnt sig, að sú rannsókn hefur staðið yfir síðan til þessa dags og stendur sennilega yfir enn. Menn þóttust á fundinum finna það á því, sem þessir ágætu starfsmenn ríkisstj. sögðu, að hugur stjórnarvalda stæði til Þjórsárvirkjunar, en ekki til Jökulsárvirkjunar, en að öðru leyti skal það, sem fram kom á þeim fundi, ekki rætt hér. Svo gerðist það síðar á sama ári á Alþingi, að hv. 1. þm. Norðurl. e. og tveir aðrir flm. till. frá 1961 lögðu fram fyrirspurn til ríkisstj. um það, hvað þessu máli liði. Sú fsp. var í beinu framhaldi af því, sem samþ. hafði verið á Akureyrarfundinum. Það var verið að inna eftir því, hverjar undirtektir hefðu orðið og væru undir þann fundarvilja, sem þar kom fram. Hæstv. raforkumálaráðh. svaraði þessari fsp. 21. nóv. 1982. Mikið af því svari hæstv. ráðh. fjallaði almennt um virkjunarrannsóknir, sem gerðar hefðu verið hér og þar og einkum við Þjórsá, en nokkuð um stóriðjumöguleika og staðsetningu stóriðjufyrirtækis. Hann upplýsti það þá, hæstv. ráðh. að búið væri að verja þá, haustið 1962, til hinna nýju rannsókna í Þjórsá við Búrfell nærri 18 millj. kr., en við Dettifoss 4 millj. þá um sumarið. En varðandi Jökulsárvirkjun fórust hæstv. ráðh. orð m.a. á þessa leið: „Það er langt síðan Jökulsá á Fjöllum varð fyrir augum manna sem heppilegt vatnsfall til stórvirkjana á íslenzkan mælikvarða. Þetta er mikið vatnsfall og vatnsrennslið er jafnara allt árið um kring, en í flestum öðrum jökulám eða dragám landsins. En augljóslega er það þó fallið kringum Dettifoss, sem bezt liggur við til virkjunar. Allra fyrstu mælingar fyrir virkjun Dettifoss voru framkvæmdar þegar á árunum 1915–20. Kringum 1955 gerði Sigurður Thoroddsen á vegum raforkumálaskrifstofunnar áætlun um fullvirkjun Jökulsár og taldi þá, að aðalfalli árinnar yrði að skipta í tvennt: fall frá Selfossbrún niður fyrir Hafragilsfoss annars vegar og hins vegar það, sem þá var eftir, allt niður fyrir eða niður að Löndum í Axarfirði. Smávirkjun væri þó auk þess hægt að gera upp við Möðrudal. Sigurður miðaði áætlun sína við mjög háa stíflu og á þann hátt fulla miðlun og taldi, að virkja mætti í ánni ½ millj. kw. og vinna í þeim stöðvum um 4 millj. kwst. á ári, meðalári. Árið 1957 var svo að tilhlutun þáv. raforkumrh. leitað til ameríska firmans Harza Engineering Co. til að fá þá til að gera nánari áætlun um virkjun Jökulsár í samvinnu við íslenzka verkfræðinga með það fyrir augum að ákveða með meiri nákvæmni, en enn hafði fengist, á hvaða verði unnt væri að bjóða stóriðju raforku úr Jökulsárvirkjun eða úr svipuðum stórvirkjunum hérlendis. Til að fá fram örugga áætlun á skömmum tíma var það ráð tekið að áætla í fyrstu virkjunartilhögun, sem ekki byggist á háum stíflum og mikilli miðlun, heldur væri miðað við minnsta rennsli árinnar eða lítið eitt þar fram yfir. Þá væri hægt að komast af með lægri og mun ódýrari stíflur og í bili hægt að komast hjá tímafrekum rannsóknum, sem gera þyrfti, ef áætlun fylgdu stórar vatnsuppistöður, sem breiddu sig yfir mikið landflæmi. Með því að hafa samvinnu við þetta heimsþekkta verkfræðifirma vannst það, að erlendir bankar, svo og erlend iðjufyrirtæki, mundu treysta tölum áætlunar, en hætt við, að þessir aðilar mundu ekki vilja láta sér nægja áætlanir gerðar af íslenzkum verkfræðingum einum. Niðurstöður þessara áætlana voru þær, að á þennan hátt mátti fá úr Dettifossfallinu rúmlega 100 þús. kw. og álíka mikið í neðri hluta fallsins. Virkjunarkostnaður við Dettifoss var mjög lágur og orka þeirrar virkjunar því mjög ódýr, en virkjun neðri hluta fallsins, þar sem vega-lengd vatnsvega var mörgum sinnum meiri en upp frá, var miklu dýrari og orkan til muna dýrari.“ Þetta var það, sem að hæstv. raforkumrh. upplýsti þá sem svar við þessari fsp. varðandi Jökulsá á Fjöllum og var það í raun og veru lítið fram yfir það, sem kunnugt var fyrir af hinum fyrri rannsóknum þar. Á síðasta þingi gaf hæstv, iðnmrh. skýrslu um þessi mál að gefnu tilefni, fsp., sem fram var lögð, mig minnir af hv. 3. þm. Reykv. Þar kom það fram í skýrslu hæstv. iðnmrh., að uppi væri hugmynd um að virkja Þjórsá og leggja línu norður yfir fjöll til alúminíumverksmiðju við Eyjafjörð. Engin ákvörðun væri þó um það tekin, sagði ráðh. og yfirleitt engin ákvörðun um það, hvort í stórvirkjun yrði ráðizt og þá hvar henni yrði valinn staður. En það var einmitt í tilefni af þessari skýrslu hæstv. iðnmrh., sem sú till., sem hér liggur fyrir, var í öndverðu flutt, sú sem nú hefur verið endurflutt og liggur fyrir um kosningu 7 manna n. frá hinu háa Alþingi til að kynna sér niðurstöður þeirra rannsókna á stórvirkjunar möguleikum hér á landi, sem fram hafa farið á vegum raforkumálaskrifstofunnar, svo og athugana stóriðjunefndar á möguleikum til stóriðju. Eftir að umr. fóru fram hér á Alþingi um þessa skýrslu, mun það hafa gerzt, líklega í vor, að hæstv. ríkisstj. skipaði tvær nýjar n. enn til viðbótar stóriðjunefnd. Um þetta hefur ekki verið tilkynnt, svo að ég viti, fremur en um stóriðjunefndina á sínum tíma. Allar þessar n. hæstv. ríkisstj. eru það, sem kalla mætti huldunefndir, þ.e. menn vita, að þær eru til, en það hefur ekkert verið frá þeim sagt. En önnur n. er, eftir því sem frétzt hefur, 4 manna n. og er kölluð tækninefnd, - ég skal taka það fram, að ég hef ekki séð nein gögn um þetta opinberlega birt, en ég hef spurnir af því, að skipun n. muni vera á þessa leið, sem ég nú nefni, - önnur n. mun vera þessi 4 manna tækninefnd og það hefur frétzt, að henni hafi verið falið að gera till. um, á hvern hátt haganlegast yrði leyst úr raforkuþörf Norðurlands og þá líklega Austurlands líka, ef Þjórsá yrði virkjuð við Búrfell og alúminíumverksmiðja byggð hér í nánd við Reykjavík eða á því svæði, sem nú er kallað Stór-Reykjavík. Hin n. er sögð vera 10 eða 11 manna n. Ég hef ekki fengið glöggar fréttir, hvort heldur er, en hún er allfjölmenn, og það hef ég heyrt, að þeirri n. sé ætlað að gera till. um einhvers konar samvinnu milli raforkufyrirtækja, sem nú eru starfandi, Sogsvirkjunar og Laxárvirkjunar, og ríkisins, - samvinnu þessara aðila í sambandi við hugsanlega stórvirkjun. Enn þá er þó allt nokkuð á huldu um hug stjórnarvalda í þessu máli. Síðast nú í fyrradag sagði hæstv. iðnmrh., sem ræddi þá till., sem hér liggur fyrir, að athuganir væru ekki taldar vera komnar það langt, að ástæða sé til að gefa upplýsingar, en hann sagði, að það mundi ekki dragast lengi að gefa slíka skýrslu. Það ríkir sem sé mikil leynd á því, sem gert er í þessum málum og meðferð þeirra er sú, að hún er öll á vegum hæstv. ríkisstj. og að yfir henni hvílir meiri leynd, en æskilegt væri. Þetta, sem ég nú hef sagt, er reyndar orðið nokkuð langt. En ég tel gagnlegt að rifja upp ýmis gögn í þessu máli, sem fram hafa komið nú síðustu árin. Þetta, sem ég hef sagt, er upprifjun til athugunar og minnis. En áður en ég lýk máli mínu, vil ég fara nokkrum orðum um þessi mál almennt eða fáein atriði varðandi þessi mál, eins og þau horfa við frá mínu sjónarmiði persónulega. Mér finnst þetta stórvirkjunarmál ekki vera komið á ákvörðunarstig. Ég hef litið svo á, að stórvirkjunar- og stóriðjumálunum annars vegar og hins vegar aðkallandi framkvæmdum til að bæta úr rafmagnsskorti á Suðvesturlandi hafi verið óþarflega mikið blandað saman undanfarin ár. Mér þykir það ekki ólíklegt, að nauðsynlegt geti reynzt að bæta með sérstökum og minni vatnsvirkjunarframkvæmdum bæði á Norður- og Suðvesturlandi úr rafmagnsskortinum, áður en ákvörðun verður tekin um stórvirkjun. Ég segi, að mér þykir það ekki ólíklegt, að það geti reynzt svo. Ef hægt er að sameina þetta hvort tveggja, svo að viðunandi sé, þá er það vel. Og hugmyndin um orkulínu suður eða norður yfir fjöll er vissulega athyglisverð, ef hún er í alvöru fram sett. En mér finnst það undarlegt, sem nú liggur í loftinu, en ekkert hefur verið tilkynnt um, að nú sé það ef til vill efst á baugi að virkja Þjórsá til almennra nota fyrir Suðvesturland og til að reisa alúminíumverksmiðju hér í nágrenni Reykjavíkur, en koma upp gastúrbínustöðvum fyrir Norðlendinga og Austfirðinga. Við, sem stóðum að till. um virkjun Jökulsár á Fjöllum og höfum haft vilja til að ýta því máli fram eða einhvers konar stórvirkjun á Norðurlandi af heilum hug, höfum ekki gert þá kröfu, að sú framkvæmd yrði hafin nú þegar eða á tilteknum tíma. Við höfum hins vegar lagt áherzlu á, alveg eins og bændafundurinn á Egilsstöðum gerði á sínum tíma og ýmsir fundir á Norðurlandi, að hún yrði fyrsta stórvirkjunin, sem ráðizt yrði í með orkufrekan iðnað fyrir augum, ef að því yrði horfið. Ég lít svo á, að nauðsynleg rannsókn því til undirbúnings hafi enn ekki farið fram. Í því sambandi eigi að athuga til hlítar þær tegundir iðnrekstrar, sem til greina koma og ég held, að notkun raforku til hitunar á stóriðjuveri eigi einnig að koma til athugunar. Viðhlítandi undirbúningsrannsókn vegna staðsetningar hugsanlegs iðjuvers eða iðjuvera hefur ekki heldur farið fram, svo að mér sé kunnugt, t.d. athugun hafnarskilyrða á austanverðu Norðurlandi. Ég minnist þess, að þegar hæstv. raforkumrh. svaraði fsp. 1962, í nóv. þá, sagði hann um þetta atriði, þ.e.a.s. um athugun hafnarskilyrða fyrir verksmiðju, þá sagði hann m.a. þetta um Norðurland: „Norðanlands er í rauninni meira vafamál, hvar staðsetja ætti alúminíumverksmiðju og hefur í því sambandi augum verið rennt yfir land- og sjókort allt frá Eyjafirði og austur á Seyðisfjörð og dregnar fram þær upplýsingar, sem fyrir hendi eru og hægt var að afla á þessum tíma um hafnarskilyrði á þessari strandlengju landsins.“ Þessi rannsókn á hafnarskilyrðum á Norðurlandi fyrir slíkt fyrirtæki var þá ákaflega lausleg, eins og þessi ummæli ráðh. benda til, og mér er nær að halda, að hún sé það enn, það hefur víst lítið verið gert í því efni síðar. Ég vil minnast jafnframt á það, sem síðar er fram komið í þessu máli, þar sem eru virkjunarmöguleikarnir í Laxá í Þingeyjarsýslu, að viðbættum þverám Skjálfandafljóts, sem ráðgert hefur verið að veita þangað vestur, en um þessa möguleika komu fram ýtarlegar skýrslur og verkfræðilegar einmitt nú á þessu ári. Ég vil segja það, að ég mundi telja, að það væri full ástæða til þess að athuga það mál gaumgæfilega, áður en ákvarðanir yrðu teknar um stórvirkjun. Til þess þarf auðvitað nokkurn tíma. Það getur að vísu verið, að eitthvað meira hafi verið rannsakað á þessu sviði, en almennt er kunnugt, þótt skýrsla ráðh. hér á Alþingi í fyrradag bendi ekki til þess sérstaklega. Og einmitt í því sambandi er ástæða til að vekja enn einu sinni athygli á því, hve óheppileg sú leynd er, sem hvílt hefur yfir meðferð þessa máls í nefndum hæstv. ríkisstj. Sú leynd er, held ég, engum að gagni. Margs konar lausafregnir berast út um eitt og annað, sem fram hefur komið í sambandi við þessar rannsóknir sérfræðinga og nefnda, sem hvorki er staðfest né borið til baka, t.d., svo að maður nefni dæmi, um virkjunarskilyrðin við Þjórsá og Búrfell, hvernig þau séu og örðugleika, sem komið hafi fram í sambandi við athugun þess máls, að útlendir aðilar, sem ríkisstj. hefur leitað eftir aðstoð hjá, séu ekki sammála um það, hvernig virkjunarskilyrði séu eða hvernig bezt sé að leysa virkjun Þjórsár o.s.frv. Ég gæti útskýrt þetta nokkru nánar, sem ég hér er að minnast á, en tel ekki ástæðu til þess að gera það, því að mér þykir líklegt, að hæstv. ríkisstj. fallist á, að kosin verði sú nefnd, sem till. fer fram á og þá koma slíkar upplýsingar að sjálfsögðu fram í n. En hitt er annað mál, að ef sú nefnd verður ekki skipuð eða kosin, þá verða menn að sjálfsögðu hér á hinu háa Alþingi að reyna eftir þinglegum leiðum að afla sér upplýsinga um atriði í sambandi við þessi mál, sem eðlilegt væri að fá á annan hátt á vettvangi nefndar, þar sem alþm. hafa aðstöðu til að fylgjast með. Ég vil enn einu sinni taka undir það, sem ýmsir aðrir hafa sagt, að ef ráðizt verður í stórvirkjun hér á landi með iðjuver eða slíkt fyrir augum, ætti byggðajafnvægið milli landshlutanna að ráða mestu um staðsetningu slíkra framkvæmda. Ég tel, að það væri stórslys í skipulagamálum landsbyggðar að láta þetta sjónarmið gleymast. Það er hárrétt, sem hv. 1. flm. þessarar till. sagði í fyrradag, þegar hann spurði eitthvað á þessa leið: Hvenær á að kryfja jafnvægismálin til mergjar, af ekki í sambandi víð stórvirkjun og stórfellda iðnaðarbyltingu? Undir þau orð vil ég taka. Og ég vil bæta við: Afstaðan til staðsetningar stóriðjufyrirtækis, ef til kemur, mun sýna, hver alvara mönnum er, þegar þeir tala um nauðsyn jafnvægis í byggð landsins, hve djúpt sú alvara stendur, þegar á reynir. Það mun sýna sig, að slíkt atvinnufyrirtæki hefur aðdráttarafl, jafnvel meira en mannfjöldinn, sem við það mundi vinna, bendir til, að það verður m.a. miðstöð verkfróðra og tæknimenntaðra manna, þar sem það verður staðsett. Í sambandi við stofnsetningu orkufreks iðnaðar eða stóriðnaðar hér á landi er nú margt spjallað hér innan þings og utan um hættu af útlendu fjármagni, að fremur beri að efla hina fornu undirstöðuatvinnuvegi, að iðjuver mundi veita of mörgum - eða of fáum - mönnum atvinnu o.s.frv. Ég held, að málið liggi ekki þannig fyrir, að ástæða sé til að spyrja t.d., hvort við eigum heldur að efla sjávarútveg eða stóriðnað eða hvort heldur landbúnað eða stóriðnað t.d. Það er nefnilega ekki svo nú, að svo að segja öll þjóðin stundi þessa tvo gömlu undirstöðuatvinnuveg. Landbúnað, fiskveiðar og fiskverkun stunda nú um þessar mundir samtals, allar þessar þrjár atvinnugreinar, að ég ætla, rúmlega 30% af þjóðinni. Síðustu tölur um landbúnaðinn, sem eru líklega 2–3 ára gamlar, sögðu, að um 17% af þjóðinni lifði á landbúnaði, það mun vera færra nú. Og þeir, sem vinna við fiskveiðar og fiskverkun, virðast ekki vera mjög miklu fleiri samtals en þeir, sem að landbúnaði vinna. Nálægt 70% af þjóðinni vinna þá að einhverju öðru, en þessum undirstöðuatvinnuvegum okkar. Hér hefur sem sé orðið ákaflega mikil breyting á frá því, sem var fyrir nokkrum áratugum. Fólkið hefur, ég verð að segja: því miður, horfið í stríðum straumum frá undirstöðuatvinnuvegunum, að vísu mjög margt af því til annarra þarflegra atvinnugreina, en þó misjafnlega þarflegra. Við eigum auðvitað að efla sjávarútveginn eins og unnt er og landbúnaðinn líka, annað kemur ekki til mála að mínum dómi og sjálfsagt margra. En þjóðinni fjölgar, að því er virðist, ef fjölgunin verður svipuð framvegis og hún hefur verið undanfarið, um 100 þús. manns á næstu 23 árum, 54% .Við gerum víst ekki ráð fyrir, að þetta fólk fari allt í búskap og á fiskiskipin eða í frystihúsin. Onei, það þarf víst fleira að koma til. Ég hef ekki, - það er annað mál. - en ég hef ekki nein gögn fyrir því, sem ég tek gild, að það sé fullreynt, að ekki sé hægt að koma hér upp stóriðjuveri af einhverju tagi nema með beinni útlendri fjárfestingu. Ef slíkt liggur fyrir, býst ég við, að íslenzkir alþm. verði að vera menn til þess að meta, hvort það, sem koma skal, sé þess virði og á þann hátt gert, að framtíð Íslands og sjálfstæði sé ávinningur að því, að áhættan sé tekin. Það er nú víst svo, að án nokkurrar áhættu er ekki hægt að lifa þessu lífi, hvorki fyrir menn né þjóðir. En áhættan verður helzt að vera þess virði, að hún sé tekin. Ég verð að segja það eins og það er, að ég hef alltaf tekið það trúanlegt, að orkan í fallvötnunum og jarðhitanum sé mikils virði fyrir Íslendinga. En því aðeina getur slíkt orðið mikils virði, að notin af því séu mikil eða verði einhvern tíma mikil. Nú koma að vísu fram ýmsar nýjar kenningar um þessa hluti, t.d. að landið, er sagt, ef ég man tölurnar rétt, það getur verið, að það hafi ruglazt eitthvað hjá mér, en ef ég man tölurnar rétt, þá er sagt, að Ísland eigi 35 milljarða kwst. í auðnýtanlegri vatnsorku og noti nú um þessar mundir ½ milljarð. Ég vil ekki alveg fullyrða, að ég muni þessar tölur rétt, en þær gefa samt nokkra hugmynd um það raunverulega, sem haldið hefur verið fram af verkfræðingum og orkufróðum mönnum um þetta. Og nú heyrir maður stundum, að fólk óttist um það, að við kunnum að verða uppiskroppa þá og þegar með þessa orku. Einnig kemur fram sú hugmynd, að orkulindir séu ekki lengur undirstaða framfara og muni kannske aldrei verða. Ekki verður því þó neitað, að öll iðnaðarstórveldi 19. aldar og framan af þessari öld áttu kol í jörðu og olíu og svo kom vatnsorkan. Það er hægt að flytja inn olíu. Það er hægt að framleiða raforku í dísilstöðvum, stórum og litlum díselstöðvum, það er hægt að flytja inn alla skapaða hluti, en það þarf að borga fyrir það allt. Ég vil að svo stöddu halda mig við það, að orkan í vötnum og jarðhitanum sé verðmæt eins og önnur náttúrugæði hérlend og ég held, að við eigum að stefna að því að nota hana og þá fyrst og fremst að nota hana til þess að hjálpa okkur, þessari fámennu þjóð, til þess að byggja okkar stóra land. Skal ég svo ekki hafa um þetta fleiri orð að sinni.

Flm. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Það eru nokkur orð út af ræðu hv. 3. þm. Reykv. (EOl) og hæstv. ráðh. Hv. 3. þm. Reykv. blandaði inn í þetta óskyldum efnum og kastaði nokkrum hnútum að Framsfl., sem ég mun láta liggja á millj. mála að svo stöddu. Það er ekki ástæða til að blanda neinu öðru inn í þetta mál. En eitt atriði minntist hann á, sem ég þarf að skýra. Hann sagði, að honum fyndist nær, að framsóknarmenn létu vinna af sinni hendi í atvinnumálanefnd ríkisins, en að leggja til, að settar væru á fót nýjar nefndir af því tagi, sem hér er gerð uppástunga um. Hann sagði, að formaður þessarar n., atvinnumálanefndar ríkisins, sem væri Vilhjálmur Þór, hefði lagt til, að n. yrði lögð niður. Fyrst vil ég segja, að Vilhjálmur Þór hefur ekkert samráð haft, hvorki við mig né Framsfl. um það, hvað hann hefur lagt til á þessari atvinnumálanefnd ríkisins varðandi störf hennar eða fyrirkomulag á störfum hennar, svo að það er hans mál þar af leiðandi, en ekki flokksins upp á hverju hann hefur stungið. En ég forvitnaðist um, hvað þarna hefur gerzt, út af því, sem hv. þm. sagði, þar sem hann tók það fram, að Vilhjálmur Þór hefði lagt það til, að n. yrði lögð niður.

Ég sagði aldrei: lögð niður.

Ég bið hv. þm. afsökunar, ef ég hef misskilið, en ég skildi það svo, að hann hefði lagt til, að nefndin yrði lögð niður. En þá hef ég misskilið og þá upplýsist það rétta, því að ég hef kynnt mér, hvað það var, sem Vilhjálmur Þór lagði til, en það var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Atvinnumálanefnd taldi þegar í upphafi eitt meginverkefni sitt að undirbúa löggjöf um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Því verki lauk hún á árinu 1962. Síðan hefur nefndin ekki fengið verkefni til meðferðar, núv. ríkisstj. hefur beint þeim annað. N. telur því ekki ástæðu til þess að starfa, eins og nú standa sakir.“ Þetta er mér sagt, að það hafi verið, sem þarna kom fram. En ég skildi hv. þm. þannig, og þannig held ég að aðrir hafi skilið hann líka, að það hafi verið gerð till. um að leggja n. niður. Hér er það rétta upplýst í þessu. En þessa till. hefur Vilhjálmur Þór ekki flutt að neinu leyti í samráði við Framsfl. eða mig, svo að það er úr lausu lofti gripið, sem hv. þm. vildi víst láta koma fram, að Framsfl. hafi setið af sér eitthvert tækifæri til þess að hafa áhrif á meðferð þessara stórvirkjunar- og stóriðjumála með því að eiga hlut að þessari afstöðu, sem þarna kemur fram. Þá er rétt, að það komi fram, að eins og hv. þm. veit, er þetta nálega óviðkomandi þessu máli, sem hér er verið að tala um, vegna þess að þessi nefnd hefur ekki fengið neinar af þeim upplýsingum varðandi stórvirkjanir og stóriðjumálin, sem við viljum að komi fram, sem leggjum til, að þessi mþn. verði kosin. Það getur því ekki verið ætlun þessa hv. þm., að þessi þáltill. sé óþörf. Hann er þá, ekki einlægur í málinu, ef hann hefur verið að segja þetta til að gefa í skyn, að þessi þáltill. væri óþörf, því að þessi atvinnumálanefnd hefur engum tökum náð á þessum stórvirkjunar eða stóriðjumálum, og eftir því sem ég bezt veit, hefur hún ekki átt aðgang að þeim upplýsingum, sem við viljum fá fram í nýju mþn. Það gefur einnig auga leið, að þessi hv. þm., sem eftir því sem ég bezt veit á sæti í atvinnumálanefndinni, - er það ekki rétt?

Jú.

veit það, sem máli skiptir í þessu sambandi, að atvinnumálanefndin hefur ekki náð tilgangi sínum í þessum stóru málum. Það hefur hún áreiðanlega ekki gert og þess vegna var náttúrlega út í hött hjá hv. þm. að vera að blanda þessu hér inni í. Reynslan yrði líka sú, að jafnvel þó að hægt yrði nú að láta atvinnumálanefndina halda áfram að starfa, sem ég mundi fyrir mitt leyti telja eðlilegt, þá mundi ekki vera hægt að ná inn í þá n. þeim upplýsingum, sem víð gerum ráð fyrir að fá inn í mþn. um stórvirkjunar- og stóriðjumálin. Reynslan er einnig ólygnust í þessu. Stjórnin yrði þá að gerbreyta um allan aðbúnað að atvinnumálanefndinni og það vottar ekki fyrir neinu slíku. Stjórnin hefur meira að segja, til þess að geta gengið fram hjá atvinnumálanefndinni, sett á sínum vegum nýja stóriðjunefnd, þar sem enginn fulltrúi er frá stjörnuandstæðingum. Ríkisstj. hefur því miður ekki viljað hafa neina samvinnu við stjórnarandstæðinga við undirbúning stórvirkjunar- og stóriðjumálanna. Þess vegna hefur verið gengið fram hjá atvinnumálanefndinni í því sambandi og þess vegna hefur verið skipuð ný stóriðjunefnd á vegum stjórnarinnar. Þetta teljum við, sem flytjum þessa þáltill., alveg ranga stefnu og teljum, að í staðinn fyrir þessi vinnubrögð þurfi að koma önnur alveg ný, sem séu fólgin í því að setja upp sérstaka mþn. Og ef hv. þm. er einlæglega með því, að slíkur háttur verði á hafður, þá finnst mér, að þessi útúrdúr hans um atvinnumálanefndina hafi ekki átt neitt erindi inn í þetta mál. Ég kem þá aðeins örfáum orðum að því, sem hæstv. ráðh. sagði, en hann sagði orðrétt m.a.: „Varðandi almennt virkjunarmálin og stóriðjuna í því sambandi er ég alveg sammála hv. 1. þm. Austf., þegar hann sagði, að hann teldi það óeðlilegt að ákveða stórvirkjun eða stefna til stóriðju, án þess að Alþingi sé haft með í ráðum og einnig það, sem hann sagði, að það væri óeðlilegt, að rætt væri til nokkurra úrslita við erlenda aðila í þessu sambandi, án þess einnig að Alþingi sé með í ráðum.“ Þetta sagði hæstv. ráðh. orðrétt. Í annan stað sagði hæstv. ráðh.: „Ég teldi mjög mikilsvert í sambandi við ráðagerðir í þessum stórmálum, að hægt væri að koma á sem víðtækustu samstarfi og þá átti ég auðvitað við einingu um þessi mál, þegar eða ef til ætti að taka.“ Þegar ég hafði nú heyrt hæstv. ráðh. segja þetta, sem ég nú er að lesa og annað í sama anda, þá datt mér ekki í hug annað, en niðurlag ræðu hans hlyti að verða með því móti að leggja til, að þessi þáltill. yrði samþ., því að hér er svo eindregið látið í ljós, að hann sé sammála því, að það verði að efna til samstarfs um athugun á þessum málum, því að það getur ekki verið meining hæstv. ráðh., að það sé um nokkurt samstarf að ræða, ef þá fyrst er um málin rætt við stjórnarandstöðuna t.d., þegar ákvarðanir hafa raunverulega verið teknar og öllum undirbúningsathugunum er lokið. Slíkt væri ekki neitt samstarf. En því miður sagði hæstv. ráðh. eftir að hafa lýst þannig skoðun sinni, að honum fyndist engin ástæða til þess, að Alþingi nú marki afstöðu sína til þess að kjósa nefnd í þessu máli. Ég vil, þangað til annað kemur í ljós, líta svo á, að þetta sé ekki endanlega synjun þess að samþykkja þessa till., þó að hæstv. ráðh. finnist ekki ástæða til þess að samþykkja hana nú þessa dagana og ræð ég það af því, sem hann hefur áður sagt um þessi efni og enn fremur vil ég mega líta svo á, að þessi ummæli þýði það, að þessi mál séu ekki neitt farin að nálgast úrslitastig, því að það væri náttúrlega algert ósamræmi í því, ef þau væru farin að nálgast úrslita- eða örlagastig og ráðh. vildi samt ekki fallast á að samþykkja þessa till., einmitt núna. Ég vil leggja áherzlu á það, að með þessari þáltill. erum við að bjóða fram samstarf um athugun og undirbúning þessara mála. Ef því samstarfi verður nú hafnað, eins og gert hefur verið áður, t.d. í fyrravetur, þá er það því miður í beinu framhaldi af þeirri framkvæmd varðandi stórvirkjunar- og stóriðjumálin, sem hefur verið höfð fram að þessu, sem sé að útiloka stjórnarandstöðuna algerlega frá því að fylgjast með og eiga þátt í undirbúningi þessara mála, sem eru þó meðal hinna þýðingarmestu. En þetta er ekki hyggilegt og ég vil enn einu sinni leggja áherzlu á það við hæstv. ríkisstj., að þetta er ekki hyggilegt. Ég vil benda hæstv. ríkisstj. á, að hún hefur mjög nauman meiri hl. og nær helmingur þjóðarinnar hefur hér á hv. Alþingi aðra umboðsmenn en ríkisstj. og þm. stjórnarflokkanna. Þessa umboðsmenn nálega helmings þjóðarinnar er ekki viturlegt að útiloka frá því að hafa bein áhrif á þessi mál með því að ætla þeim að standa, þegar þar að kemur, frammi fyrir gerðum ákvörðunum af naumum meiri hl. að lokum og segja við þá, að þeir geti sagt já eða nei. Þetta eru ekki heppileg vinnubrögð, ekki einu sinni fyrir hæstv. ríkisstj., hvað þá heldur fyrir þjóðina, að svona sé unnið, að naumur meiri hl. á Alþingi ákveði raunverulega bak við tjöldin um hin allra örlagaríkustu mál, sem lengi hafa komið til greina og komi síðan, þegar ákvarðanir hafa raunverulega verið teknar og leggi ákvarðanir fyrir og segi við hina: Þið getið sagt já eða nei, en hér verður engum stafkrók breytt. Þetta er ekki samstarf og þetta eru ekki vinnubrögð, sem þjóðin vill láta viðhafa, ég fullyrði það og það nær ekki aðeins til þeirra, sem kjósa stjórnarandstæðinga á þing, heldur einnig fjöldans af hinum, sem kjósa stjórnarflokkana. Svona vilja menn ekki láta vinna að málum eins og þessum. Ég vona, að það beri ekki að skilja ráðh. svo, að það sé hans skilningur á samstarfi, að þannig eigi að fara með málin, þótt að vísu e.t.v. mætti líta svo á, að bólaði á þessari skoðun, þar sem hæstv. ráðh. talaði um víðtækt samstarf og þá væri auðvitað átt við einingu um þessi mál, þegar eða ef til ætti að taka. En samstarf um undirbúning er auðvitað ekki það, að allir segi já og amen að lokum við því, sem gert hefur verið á bak við þá og þeir hafa ekki neitt verið með í ráðum um. Það verður að hafa samráð um undirbúninginn. Það verður að hafa raunverulega samráð um málin: Ég tel, að það sé þegar orðið mjög ámælisvert, að ekki hefur verið efnt til þessa samstarfs. En það er kannske hægt að bæta mikið úr því með því að efna til þess nú í vetur, jafnvel þó að menn séu ekki reiðubúnir til þess að samþykkja það alveg þessa dagana. Ef ekkert samstarf verður raunverulega haft um þessi efni, er það líkast því, sem verið sé að gera leik að því að skapa tortryggni um þessi stóru og vandasömu og viðkvæmu mál og það gerir engum gott. Og ef þannig verður haldið á þessum málum, þá er verið að þjóna einhverju öðru, en hagsmunum almennings, því að óhugsandi er, að svona mál, alger nýmæli, geti beðið tjón við það, að öll sjónarmið komi fram við undirbúning þeirra á fyrri stigum eða áður, en ákvarðanirnar eru teknar. Þess ber hér að gæta, að allir þeir, sem kunnugir eru því, hvernig unnið er að vandasömustu stórmálum, vita það, að afstaðan í málum eins og þessum skapast smátt og smátt, eftir því sem rannsóknum miðar áfram og samtöl um málin eiga sér stað milli þeirra, sem að þeim starfa. Og við vitum það, sem höfum fengizt við þess háttar, að þeir einir hafa þar raunverulega áhrif, full áhrif a.m.k., sem taka þátt í þessu langa og flókna undirbúningsverki. Það getur því orðið býsna örlagaríkt, hvernig að þessu er staðið. Hæstv. ráðh. hefur sagt, að nú á þessari stundu teldi hann ekki ástæðu til að kjósa mþn. Um það er ég honum algerlega ósammála, eins og komið hefur fram í því, sem ég hef sagt. En þetta mál fer nú til n. og fær sína athugun, sem tekur einhvern tíma, og vildi ég mega vænta þess, að svo geti farið, að ekki yrði langt að bíða eftir því, að tímabært þætti að efna til samvinnu um athugun á þessum málum í þeim anda, sem þessi þáltill. gerir ráð fyrir. Ég vil svo að lokum aðeins taka undir það, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. sagði hér áðan, að ef ætlunin er að halda stjórnarandstæðingum algerlega utan við þessi efni, sem ég vona nú að ekki verði, þeirri stefnu verði ekki haldið til þrautar, þá verðum við að reyna að finna einhverjar leiðir til þess að fá að vita, sumt af því, sem vitanlega hlýtur að liggja nú þegar fyrir. Ég spyr t.d. í því sambandi: Er meiningin að halda skýrslunni um olíuhreinsunarstöðvarmálið leyndri fyrir alþm., sem greiddar hafa verið, eins og annar hv. þm. upplýsti, 291 þús. kr. úr ríkissjóði til þess að semja? Þessi skýrsla hlýtur að koma fram. Og ýmis fleiri atriði hljóta að koma fram, ef farið verður að spyrja hæstv. ríkisstj. út úr í þessum málum. Eru það heppilegri vinnubrögð fyrir hæstv. ríkisstj. og fyrir þjóðina og fyrir okkur alla, að það verði farið að pína fram upplýsingar um einstök atriði þessara mála, sem við getum gert og munum gera á hv. Alþingi, en kannske þá um einstök atriði málanna, en ekki þannig, að það fáist heildarmynd? Verða það heppilegri vinnubrögð, en taka bara hreinskilnislega á þessu og efna til þess, að menn skoði þetta sameiginlega? Eins og tekið var fram hér af einum hv. þm., 5. þm. Austf., hafa verið borgaðir milljónatugir fyrir undirbúningsrannsóknir í raforkumálum, en ekki verið gefnar hér neinar skýrslur, sem því nafni er hægt að nefna, um þau efni, og um þetta hlýtur líka að vera spurt og margt fleira í sambandi við þetta. En við sjáum í hendi, að það er miklu hagfelldara og eðlilegra fyrir alla að hafa hina leiðina, eitthvað svipaða því, sem lagt er til í þessari þáltill. og ég vil þess vegna vonast eftir því, að þetta verði athugað öfgalaust í þeirri n., sem fær það til meðferðar og samtölum við hæstv. ríkisstj.

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Ég þakka hv. 1. þm. Austf. fyrir eina kennslustundina enn í því, hvernig ríkisstj, eigi að hegða sér og engu líkara en að hann haldi bara, að hann sé ráðh. enn. En það er hann nú því miður ekki og þeir, sem á hverjum tíma fara með ráðherraembættin, verða sjálfir að meta það og gera það upp við sig, hvað þeir telja hentugust vinnubrögð og ekki sízt í stórmálunum. Ég stend upp nú aðeins til þess að segja það, að ég sagði ekkert í minni ræðu hér fyrir 2 dögum annað en það, sem ég sagði á þinginu á s.l. vetri, er ég svaraði fsp. um þetta mál og ég hygg, að miklu fremur hefði mátt ásaka mig þá fyrir að tala of mikið um það, sem mig í raun og veru skorti nauðsynlegar undirstöður fyrir af fenginni rannsókn og athugun. En í því fólst einmitt vilji minn til þess að leyna alls ekki neinu, sem mér var kunnugt um. En samfara þessari skoðun minni var svo hitt, að ég áleit, að þau mál, sem um var rætt, þyrftu að komast á nánara stig, lengra stig undirbúningsathugana og rannsókna, áður en það gæti gert þeim gott, að skipuð væri nefnd um þau, eins og þá var lagt til og nú eða gefnar væru frekari skýrslur, en búið var að gera. Hér hefur hv. 1. þm. Austf. búið til sögu um málatilbúnað ríkisstj. um, hvernig hún hafi unnið að þessum málum, búið til sögu og endurtekið sögu, sem hann er að segja, og segir svo: Þetta eru ekki góðar vinnuaðferðir. - En vinnuaðferðirnar eru ekki svona og það mun sýna sig í þessu máli, að það er rétt skoðun hjá ríkisstj. að gera sitt ýtrasta til þess, að svona mál séu raunverulega rannsökuð og undirbúin nægjanlega, til þess að menn geti tekið afstöðu til þeirra bæði hér á þingi og í nefndum. Það er farsælla en hitt, að flumbrast með svona mál og ætlast til þess, að menn taki afstöðu til þess, áður en þær undirbúnings- og frumrannsóknir liggja fyrir, sem algerlega eru nauðsynlegar. Það er rangt, að það hafi nokkurn tíma vakað fyrir ríkisstj. - og hið gagnstæða sagði ég á þinginu s.l. og það gagnstæða sagði ég í fyrradag, - að stilla þm. frammi fyrir þeirri afstöðu að segja já eða nei, við gerðum hlut. Þetta er alrangt og þetta er fullkomin mistúlkun á því, sem ég hef haldið fram í þessu máli og sagt af heilum og einlægum hug í málinu. Og það hefur verið heill og einlægur hugur minn, að um þetta mál gæti skapazt sem víðtækust samstaða og ég hef lagt mig eins mikið fram og ég hef getað til þess, að þm. þurfi einmitt ekki að kvarta undan því, að þær rannsóknir og undirbúningur þessara mála færu fram, sem leiða má af, að ríkisstj. væri beinlínis skylt að láta fara fram samkv. margítrekuðum ályktunum á þingi og á bændafundum og á öðrum vettvangi, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. gerði grein fyrir áðan. Menn ætlast væntanlega ekki til annars en stjórnin taki alvarlega, þegar slíkar samþykktir eru gerðar á þingmannafundum víðs vegar um landið, þál. samþ. hér á Alþingi og þá felst það í því að reyna að rannsaka málin og undirbyggja þau með rannsóknum þannig, að þm. geti á eðlilegan hátt tekið afstöðu til málsins. Það hefur oft og iðulega verið rætt um bæði stóriðju á sviði alúminíum- og köfnunarefnisverksmiðju og margt fleira, en ég hygg, að við séum að komast að lokastigi þess máls, að það sé með réttu hægt að ætlast til þess, að þm. taki afstöðu með eða móti virkjunum á vissan hátt og stóriðju í sambandi við þær, vegna þess að það verði lagt upp í hendurnar á þm. það fullkomnar og ýtarlegar rannsóknir og athuganir, sem ég er ekki í nokkrum vafa um, að þeir munu þakka fyrir, þegar þær liggja fyrir. En þær hafa ekki að mínum dómi - og við erum sammála um það í ríkisstj., - legið fyrir í dag. En ég sagði í fyrradag, að ég teldi, að það væri mjög skammt í land, að hægt væri að gefa hv. Alþingi fyllstu upplýsingar um þessi mál. Að lokum vil ég aðeins endurtaka það, að ég tel, að það hafi verið alger mistúlkun og rangtúlkun á mínum ummælum bæði fyrr og síðar, að við höfum haft nokkra löngun til þess að leyna þingið nokkru eða nokkuð hafi komið fram í mínum yfirlýsingum um það, að þm. yrðu settir í þá aðstöðu að þurfa að taka afstöðu með því að segja já eða nei við meira og minna ráðnum og fyrir fram ákveðnum hlut af hálfu ríkisstj. Það er rangt að stilla málinu í þetta ljós og það gefur manni fyllstu ástæðu til þess að ætla, að flutningur þessarar till. sé eitthvað annað en jafneinlægur og ég vildi, að hann væri, heldur sé reynt að láta líta svo út, að það sé verið að klípa út úr hinni leyndardómsfullu ríkisstj. einhverjar upplýsingar, sem öðruvísi verði ekki gert, en með þessari skeleggu frammistöðu Framsóknarþm. hér á þingi. Það er alveg ástæðulaust að hafa þennan hátt við. Ef við allir viljum vera einlægir, þá er ég sannfærður um það, að þm. hafa ekki undan neinu að kvarta og munu ekki þurfa að hafa undan neinu að kvarta í þessu máli, þegar að því kemur, að menn eiga að taka afstöðu til jafn viðurhlutamikilla mála. Þetta hef ég sagt bæði fyrr og nú og þetta er efni málsins og þess vegna sagði ég, að till. eins og þessi er algerlega óþörf, ástæðulaust að taka afstöðu til þess nú, eins og ég orðaði það, hvort það eigi að setja í gang svona nefnd. Ég held meira að segja, því miður, að meðan málin eru ekki meira upplýst, hvorki fyrir okkur í ríkisstj. en þau hafa verið og þar af leiðandi var ekki hægt að upplýsa þau meira fyrir þm., þá hafi margt verið sagt hérna og eytt töluverðum tíma í það, sem var eiginlega fullkominn óþarfi. En menn þurfa engu að kvíða, því að ríkisstj. mun ekki dylja þingið neitt í þessum málum og það verður staðið við fyrri fyrirheit um það.



Herra forseti. Ef ég verð ekki þinglegur í því, sem ég segi um þetta mál. þá er það fyrir það eitt, að ég kann ekki þingsköp þau, sem hér gilda. En ég gekk hér upp í stólinn til þess að varpa fram till. eða við getum kallað hana uppástungu, ekki til þál., ekki til afgreiðslu hér í sameinuðu þingi, heldur til afgreiðslu utan þingsins á milli stjórnarandstöðunnar og stjórnarflokkanna. Það er till. um hrossakaup, sem ég held, að báðir mundu græða dálítið á. Og hrossakaupin eru þessi: að stjórnarliðið samþykki þessa till., sem hefur komið frá Framsfl., en í staðinn láti Framsfl. þessa till., sem hann fékk hér samþykkta í gær, liggja dauða í gröf sinni, þar sem hún er nú komin, í nefnd. Þetta er vegna þess, að ég lít þannig á, að það sé blátt áfram vansi fyrir stjórnina og stjórnarliðið að neita um samþykkt þessarar till. Við verðum að gæta þess, að stjórnin, sem nú situr, situr a.m.k. að nafni til í umboði alls þingsins. Við getum að vísu sagt, að hún hafi ekki fengið beina kosningu aðra, en stjórnarliðsins, en það hefur þó verið viðurkennt hingað til, að hún væri sú rétta ríkisstj. og það er ekki hægt frá mínu sjónarmiði séð fyrir stjórnina að neita sínum umbjóðendum að fylgjast með þeim málum, sem eru virkileg stórmál og það er viðurkennt, að þetta mál, sem hér um ræðir, er stórmál. Ég veit það vel, að ráðh. sagði hér áðan, ég heyrði það alveg skýrt fram tekið, - að hann ætlaði ekki að leyna stjórnarandstöðuna neinu, þegar þær upplýsingar, sem stjórnin hefur undirbúið og óskað eftir, væru fram komnar. En hún neitar um hitt, að stjórnarandstaðan fái nokkra þátttöku í undirbúningi málsins og þetta álít ég, að stjórnarliðinu og stjórninni sé ekki sæmilegt, þar sem virkilegt þingræði gildir. Það er ekki af illvilja við stjórnina og ekki stjórnarliðið heldur, að ég óska þess, að utan þingfundar verði blátt áfram samið um það, að þessi till. verði samþ. Ég lít aftur á hitt málið, sem rætt var í gær, að það sé í raun og veru ekkert annað en svo lélegt kosningaflesk, að það sé Framsfl. til háborinnar skammar að hafa eytt löngum þingtíma í að ræða það. Það var hvorki hugsað sem réttlætismál né nokkur sú lausn, sem nokkur gat tekið alvarlega. Og ég ætla líka að beina því til stjórnarinnar og fylgismanna stjórnarinnar að gera það fyrir Framsfl., ef hann getur ekki gert það sjálfur, að láta þetta dautt liggja. Eins og ég hef þegar sagt, er þetta, sem ég segi núna, kannske ekki þinglegt, af því að það er uppástunga eða till. um það, að þm. geri þetta utan þingfundar, en ég flyt þetta a.m.k. að vissu leyti í fullri alvöru, því að ég álít, að það sé nauðsynlegt, að um þetta séu gerð hrossakaup.