Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Sigurðsson Eg skal ekki verða margorður að þessu sinni. Eg ætla aðeins að minnast lítillega á br.till. mína viðvíkjandi Grímsnesbrautinni. Á fjárlagafrumvarpi stjórnarinnar var tekin upp fjárveiting til þessarar brautar, 10 þús. kr. hvort árið. Svo varð það að samkomulagi hér á þinginu, að veita aðra upphæðina á fjáraukalögunum fyrir 1908 og 1909; en hin fjárupphæðin, 10 þús. kr., á fjárlagafrumvarpinu hefir lent í hrakningi milli deildanna. Neðri deild hefir samþykt þessa fjárupphæð, en efri deild felt hana burtu jafnharðan. Hér skal ekki rætt um það, hve mikil þörf er á þessari braut; það er búið að benda á það svo oft áður. En hins má geta, að óvíða mun meiri nauðsyn á vegabót en einmitt þarna. Landið, sem brautin á að liggja yfir, er skógi vaxið og mjög fallegt, og eykur það á nauðsyn brautarinnar. Áður en eg sezt niður, vil eg benda á það, að fé því, sem varið er til vegabóta, er betur varið og kemur að meiri notum en flestar aðrar fjárveitingar þingsins. Og þjóðin er jafnan mjög þakklát fyrir það, sem gert er til þess að bæta samgöngurnar hér á landi. Það er því illa farið, ef alþingi ætlar nú að kippa að sér hendinni og hætta svo að segja við alla vegagerð. Á fjárlögunum sem nú gilda, eru ætlaðar 257 þús. kr. til þjóðvega og flutningabrauta. Á stjórnarfrumvarpi til fjárlaga er lagt var í öndverðu fyrir þetta þing, var ætlað til flutningabrauta og þjóðvega 204 þús. kr. En á fjárlagafrumvarpinu, eins og háttv. efri deild skildi við það, eru það aðeins 130 þús. kr., sem verja á í þessu skyni næstkomandi fjárhagstímabil. Eg hygg nú, að þjóðin líti svo á, með allri virðingu fyrir sparsemi þingsins, að farið sé hér aftan að siðunum, að því er snertir sparnaðinn. Vegabætur borga sig altaf, ef ekki beinlínis, þá óbeinlínis. Að endingu vil eg geta þess, að eg hefi ekki viljað né farið fram á, að þessi fjárveiting eða önnur mál, sem eg hefi borið fyrir brjóstinu, yrðu gerð að flokksmáli innan míns flokks. Mér er það ógeðfelt, að sú leið sé mikið tíðkuð. Hinsvegar treysti eg jafnan, þegar um gott mál er að ræða, eins og þessi fjárveiting til Grímsnesbrautarinnar er, að vit og sanngirni ráði gjörðum hinna háttv. þingmanna. Og eg þykist þess fullviss að við atkvæðagreiðsluna um þessa tillögu mína komi það í ljós, að vitið og sanngirnin ráði hér úrslitum.

Lárus H. Bjarnason Mér þykir undarlegt, að br.till., sem fóru á skrifstofuna, önnur kl. 9 en hin kl. 10, skuli enn eigi vera komnar, og það því fremur, sem háttv. forseti mun hafa beðið að hraða prentuninni. Þegar fjárlögin fóru úr Ed., voru á þeim ætlaðar 2500 kr. til þess að rita og gefa út ítarlegt rit um þjóðréttarstöðu landsins, en nú er farið fram á að hækka þennan bitling upp í 5000 kr. Hefi eg og nokkrir aðrir þm. komið fram með br.till. um að fella þenna lið alveg burtu úr fjárlögunum. Eins og liður þessi liggur fyrir, er hann algjörlega óaðgengilegur og óþarfur. Innan lands þarf eigi að sannfæra menn um að við höfum bæði »lagalegan« og sögulegan rétt, og utan lands myndi slíkt rit engin áhrif hafa, er það væri verðlaunað af jafn pólitískum embættismanni og ráðherranum. Enda er mér ekki kunnugt um, að nokkur maður, sízt úr meiri hl., sé fær um að semja slíkt rit, sízt sá maður, sem þessi bitlingur mun ætlaður. Höfundur slíks rits verður fyrst og fremst að vera lögfróður maður. Hann verður og að vera vandaður maður og sannorður, maður, sem kann að haga orðum sínum kurteislega, en ekki fer með slettur. Verk þetta þarf að vanda mjög, ef það á eigi beint að spilla fyrir oss. Annað er það, að eigi er minst á, hvað borga eigi fyrir örkina, né heldur hve stórt ritið eigi að vera. Það þarf eigi að ætla nokkurri stjórn og sízt ólögfróðri, að dæma um þetta rit. Hefi eg því til vara komið með þá breyt.till., ef liður þessi eigi verður alveg feldur burt, að sett sé 5 manna nefnd til þess að dæma rit þetta, og skipi hana hinn kgl. ísl. landsyfirréttur og hinir föstu kennarar lagaskólans. Breyt.till. þessar, 767 og 768, eru ókomnar enn, og hefi eg grun um, að eigi muni hafa verið flýtt fyrir þeim.

Forseti: Eg ætla að leyfa mér að bera undir atkvæði þingsins, hvort breyttill. á þessum þgskj. megi koma til atkvæða. 768 leyfð með 25 atkv. 767 - - 26 -

Ari Jónsson Eg ætla að eins að drepa örfáum orðum á breyttill. 735, þar sem stungið er upp á að hækka úr 2500 kr. upp í 5000 kr. styrk til að rita og gefa út rit um þjóðréttarstöðu landsins. Það er svo langt frá, að þessi styrkur sé of hár, er rita á um jafnmikilvægt mál og þjóðréttindi Íslands, og það því síður sem útgáfustyrkur er fólginn í þessari upphæð. Á riti þessu er mikil þörf. Hafa menn fundið mjög til þess á síðastliðnum áratugum; jafnvel hefir verðlaunum verið heitið fyrir rit um þetta efni. En einkum nú á þessum tímum er mikil nauðsyn á, að ritað sé slíkt rit, þar sem kunnugt er að ýmsir útlendingar leggja kapp á að sýna og sanna réttleysi vort, og ekki laust við, að jafnvel sumir Íslendingar hafi rétt þeim hjálparhönd í seinni tíð. Háttv. 5. kgk. gaf í skyn, að til þess að semja slíkt rit, mundu vera lítt færir menn, ekki síst í meiri hl. Það er ekkert efamál, að vel færa menn vantar til þessa starfa, en taldir munu þeir eigi minni skýrleiksmenn í meiri hl. en minni hl., er komið gætu til mála við þenna starfa. Með því verður að tjalda sem til er, og treysta má stjórninni til þess að nota þá kraftana, sem beztir eru. Eg sé að hér er komin fram brtill. um að fella styrkinn, frá Lárusi nokkrum Bjarnasyni, líkl. þó ekki frá háttv. 5. kgk. þm., því hann skrifar sig Lárus H. Bjarnason, en þarna er ekkert »H«, nema hann ef til vill hafi ætlað að lána Magnúsi Blöndal h-ið í dag. Annars vona eg að háttv. þing felli þessa brtill. háttv. Lárusar Bjarnasonar og treysti því, að þingið hækki styrkinn til að rita og gefa út þetta nauðsynlega rit.

Steingrímur Jónsson Eg vil leyfa mér að mæla fram með br.till. háttv. 5. kgk. þm. Eg held að engin þörf sé á þessu riti til þess að sannfæra Íslendinga sjálfa. Ef það ætti að miða að því, að fræða og sannfæra útlendinga um okkar pólitíska rétt, væri nokkuð öðru máli að gegna. En t. d. Danir munu líta svo á, að þetta sé beint pólitískur bitlingur handa einhverjum rosknum og ráðnum Danahatara hér heima. Áður en eg lýk máli mínu vil eg minnast á það, að eg hefi heyrt kvartanir frá tveim eða þrem meiri hl. mönnum, í þá átt, að sorglegt væri að sjá, hvernig fjárlögin bæri með sér kistulagning margra stórnauðsynlegra framfarafyrirtækja hér á landi. Betur að það reyndist ekki svo.

Eggert Pálsson Eg hefi leyft mér ásamt tveim háttv.þm. að koma hér fram með dálitla breyt.till. við 22. gr. frv. 10. lið. Fer breyt.till. að eins fram á það, að lánið, sem sýslumanni Rangæinga, Björgvin Vigfússyni, á að veitast til þess að koma sér upp embættisbústað, verði 6000 kr. í stað 4000 kr. Eins og háttv.þm. kannast við, var lán þetta upphaflega sett 12000 kr. af háttv.Nd. og það með mjög hagkvæmum lánskjörum, sem sé 6% á 28 árum. Þessu breytti háttv.Ed. í hinni fyrstu meðferð sinni á frv., svo að lánið skyldi að eins vera 4 þús. kr. með 4½% vöxtu og afborgast á 25 árum. Og þegar svo Nd. fekk frv. aftur til meðferðar, lét hún vaxta- og afborgunarskilyrðin, sem Ed. hafði sett, halda sér, en færði að eins upphæðina upp í 6 þús. kr., sem að eins er helmingur þeirrar upphæðar, sem hún sjálf hafði upphaflega sett. En samt sem áður, þótt svona vægilega væri farið í frá hálfu Nd. gagnvart Ed., þá hefir háttv.Ed. þó þóknast að lækka það niður í 4000 kr. enn á ný. Til þess að gæta áfram allrar sanngirni og tilhliðrunarsemi í þessu máli, þá hefi eg ekki farið fram á meira en að lán þetta verði aftur hækkað upp í 6000 kr., eins og stóð í frv. þá er það síðast fór frá Nd. Það gefur nú hverjum einum að skilja, að þessi upphæð muni hvergi nærri hrökkva til hjá viðkomandi sýslumanni bæði til þess að kaupa ábýlisjörð og byggja hana upp bæði að íbúðar- og fénaðarhúsum. Til þess mundi alls ekki hafa af veitt þeim 12 þús. kr., sem upphaflega var stungið upp á. En þar sem engin tiltök virðast til þess, að fá meiri hluta hins háttv. alþingis til þess að samþykkja 12 þús. kr. lánveitingu í þessu skyni, sem eg hefði helzt kosið, þá hlýt eg þó að kjósa það heldur en ekki, að breyt.till. verði samþykt og láninu þar með þokað upp í 6 þús. úr 4 þús. kr., með því að það verður að álítast talsvert hægra fyrir hlutaðeigandi sýslumann að bæta við það því sem á vantar, heldur en ef lægri upphæðin er látin halda sér. Og þar sem nú aldrei hefir orðið neinn ágreiningur um það, hvort lán þetta ætti að veita eða ekki, heldur að eins um upphæðina sjálfa, hversu há hún skyldi vera, þá vænti eg þess, að hið háttv. sameinaða þing taki vel þessari br.till. okkar og veiti henni samþykki sitt.

Jón Sigurðsson Eg hefi leyft mér að koma fram með breyt.till. um fjárveitingu til Borgarfjarðarbrautarinnar og vonast til að háttv. þing taki henni vel og sanngjarnlega. Eg hygg að það sé ekki rétt sparnaðarstefna, að klípa svo mjög af því fé, er verja á til hinna stærri vegabóta í landinu. Þess konar sparnaður marghefnir sín síðar meir.

Pétur Jónsson Eg er hér með breyttill. um að hækka styrkinn til ungfrú Jónínu Sigurðardóttur úr 500 kr. upp í 1000 kr. til húsmæðrakenslu. Eg vil benda á það, að það var einmitt háttv. efri deild, sem kom fram með það, að hækka að mun fjárv. til kvennaskólanna. Það verður mér því óskiljanlegra, hvernig hún fer að vera á móti þessari kvennafræðslu; í því er ekki mikil samkvæmni. Landbúnaðarnefndin hefir all-rækilega kynt sér þetta mál, og er því eindregið meðmælt. Það er fengin góð reynsla fyrir því, að ungfrú Jónína Sigurðardóttir hefir lagt sérstaka alúð við þessa kenslu, og lagt hart á sig, til þess að standast kostnaðinn af skólahaldinu. Hún er því styrks þessa vel makleg. Og þótt hún nú fái þessar 1000 kr. kemst sá styrkur þó ekki í neinn samjöfnuð við styrk til kvennaskólanna hér á landi. Eg vænti þess að háttv. sameinað þing sjái því, að breyt.till. mín er bæði sanngjörn og sjálfsögð.

Framsögumaður (Bjarni Jónsson) Mönnum er það í minni, að á öndverðu þingi var hér skipuð nefnd til þess að ráða fram úr peningavandræðunum hér á landi. Hefir sú nefnd ýmist verið kölluð peninganefnd eða vandræðanefnd. En þau tel eg vandræðin mest, að fátt hefir fram gengið af góðum tillögum hennar, því að kunnugt er það nú orðið, að Ed. feldi í gær frumv. um kaup á hlutabréfum Íslandsbanka, þá tillöguna, sem gróðavænlegust var, og landinu hagkvæmust af tillögum nefndarinnar. Hefi eg frétt að ein lifandi »verðlagsskrá« yfir gáfur og kunnáttu manna hafi hrakyrt nefndina fyrir starf hennar. En það var honum óþarft og ofraun, því að nefndin hefir starfað vel og samvizkusamlega að sínu verki. En um þetta mál legg eg það til, að það verði samþykt óbreytt, svo að eitthvað bjargist af starfi nefndarinnar.

Jón Ólafsson Herra forseti! Háttv. efri deild hefir nú farið svo með þetta frumv., að hún hefir felt eða skorið niður allar breytingar, sem gerðar voru hér í deildinni. Það er því ósk mín, að þessi háttv. deild felli frumv., það gerir heldur ekkert til, þó það bíði til næsta þings. Eg vona nú, að allir sýni þá samkvæmni við sjálfa sig, að greiða nú atkvæði gegn því. - Vegna tíma-naumleika er ómögulegt, að koma því í gott horf í þetta sinn.

Jón Magnússon Eg ætla mér einungis, að láta þess getið, að eg vona, að háttv. deild muni ekki fara að orðum háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.). Frumv. hefir, eins og það nú er, í sér fólgna sanngjarna breytingu á hinum eldri lögum, er í er nokkur réttarbót. Það virðist því ástæðulaust, að fara að berjast - gegn háttv.Ed. - við að koma inn í frumv. frekari breytingum, sem að minsta kosti, svo að eg segi ekki meira, er efasamt um, hvort eru til bóta, og þannig stofna frumv. öllu í hættu, einkum þegar svo á stendur, að engu óhægra er að koma þessum frekari breytingum á síðar, ef ástæða þykir.

Jón Ólafsson Mig furðar ekki á því, þótt háttv.þm. Vestm. (J. M.) sé meinilla við allan mótbyr gegn þessu sæla frumv., enda er síðasta ræða hans í fullu samræmi við fyrri ummæli hans um þetta mál; hann er líka þjóðkirkjumaður með lífi og sál. En eg álít ver farið, en heima setið, ef frumv. þetta nær samþykki þingsins. - Orð hins háttv.þm. Vestm. (J. M.) máttu sín lítið við síðustu umræðu hér, og eg vona hins sama nú.

Framsögumaður (Ólafur Briem) Eg ætla ekki að deila um það við háttv. 2. þingm. S.-Múl. (J. Ól.), hvort þetta frumv. er réttarbót eða ekki, jafnvel þótt eg fyrir mitt leyti sé ekki í neinum vafa um það, að það sé talsverð réttarbót. Eins og kirkjugjöldum er nú háttað, er mjög erfitt fyrir sýslunefndir að innheimta þau. Má t. d. nefna lambsfóður, sem gjaldendur eru ekki skyldir að borga öðru vísi en í fóðrum, sem getur verið mörgum annmörkum bundið og óþægilegt að koma í peninga. Viðvíkjandi því er háttv. 2. þingm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði í ræðu sinni, að þjóðkirkjumenn væru ver settir eftir þessu frumvarpi, en samkvæmt núgildandi lögum, þá er þar ekki nema hálfsögð sagan. Eftir núgildandi lögum um utanþjóðkirkjumenn frá 19. febr. 1886 og 4. marz 1904 eru slíkir menn skyldir að greiða fasteignartíund og kirkjugjald af húsum til annara kirkna en þeirra, sem eru landssjóðseign, og sömuleiðis lausamannsgjald til prests og kirkju. En eftir frumv. eru þeir lausir við öll þessi gjöld, ef þeir fullnægja öllum þeim skilyrðum, er lögin setja, og þurfa þá ekki að greiða gjöld nema til sinnar eigin kirkju, og er ekki hægt að neita því, að þetta er sannarleg réttarbót fyrir þá. Jafnvel þótt nefndinni sé það ekkert kappsmál, að koma frumvarpinu fram á þessu þingi, hefir hún fundið sér skylt, að styðja framgang þess og álítur, að það sé enginn ávinningur, að geyma það til næsta þings, heldur sé réttast, að afgreiða það nú sem lög frá þinginu.

Jón Magnússon Eg mótmæli því, að eg hafi hvort er í orði eða verki nokkurn tíma reynt, að spilla fyrir utanþjóðkirkjumönnum. Þeim getur ekki verið það neitt áhugamál, að breyt.till. komist að, né staðið það á neinu. Eg hef aldrei gert mér neinar háar hugmyndir um það, að orð mín mættu sér nokkurs í þessari háttv. deild; það get eg sagt háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.). Og geti hann glatt sig við þá hugsun, að sín orð séu mikils metin hér, en mín einskis, þá vil eg eigi trufla þá gleði fyrir honum.

Jón Ólafsson Eg ætla að taka það fram, að rangt er hjá háttv. framsm. (Ól. Br.), að þetta sé ekki halli fyrir utanþjóðkirkjumenn, það liggur í augum uppi, að svo er. Viðvíkjandi ræðu háttv.þm. Vestm. (J. M.), þá ætla eg að geta þess, að það er að eins í þessu máli, sem orð hans og tillögur hafa verið lítið teknar til greina. Það er ætlun mín og von, að í öllum öðrum málum séu afskifti hans mikils metin af alþjóð manna.

Forseti (H. Þ.) leitaði samþ. deildarinnar um að taka mætti málið fyrir, þótt það kæmi of seint fram samkv. þingsköpunum og var það samþ. í e. hlj.

forseti (Sk. Th.) frá, að útbýtt hefði verið meðal þingmanna yfirliti yfir mál þau, er verið hefðu til meðferðar á þinginu, og mælti síðan á þessa leið: Þó að ýms þeirra mála, er alþingi hefir samþykt til fullnaðar á þessu þingi, sem nú er á enda, séu að vísu eigi þýðingarmikil, fremur en vant er að vera, þegar litið er á allan málafjöldann, sem alþingi afgreiðir, þá eru þó sum þeirra þess eðlis, að þau hljóta að hafa mikla þýðingu fyrir þjóð vora á ókomnum tímum, svo sem háskólalögin og aðflutningsbannslögin. Bæði þessi lög munu verða þess valdandi, að alþingis 1909 verður lengi minzt, þar sem hinum fyrnefndu er ætlað að efla og glæða vísindi hjá þjóð vorri, en hinum síðarnefndu að auka siðgæði, og afstýra böli og ófarnaði, er áfengisnautninni er samfara. En sérstaklega eru það þó ein lög, er alþingi hefir samþykt að þessu sinni, sambandslögin, er geyma munu nafn alþingis 1909 langt fram eftir öldum, þar sem það er nú í fyrsta skifti, síðan landið glataði frelsi sínu, árið 1262, að sjálfstæðiskröfur þjóðarinnar hafa komið fram í skýrri og ákveðinni mynd, í svo fullum mæli, sem nútíðarhugsjónir þjóðarinnar krefjast. Hvað mál þetta snertir, vitum vér að vísu, að því miður verður að líkindum þröskuldur á vegi þess, er til Danmerkur kemur, en vér vonum þó, að það, að alþingi hefir nú skýrt lýst óskum og kröfum þjóðarinnar, svo sem menn telja þær réttmætar, eftir sögulegum og lagalegum rökum, og svo sem siðferðiskröfurnar, hvað sem öðru líður, ómótmælanlega sýna öllum að rétt er, leiði til góðs og hrindi málinu drjúgum áleiðis. En þótt árangurinn af starfi þingsins í þessu máli verði lítill í bráð, þá er og líf þjóðanna langt, og í sambandsmálinu skulum vér treysta því, að sá tími komi, er hún fær þeim kröfum sínum framgengt, sem alþingi nú hefir samþykt, ef hún að eins sýnir þrek og þrautseigju. Látum oss og alla treysta því, að jafnvel sú barátta, sem þjóðin þarf að heyja, til þess að ná takmarkinu, getur orðið og verður henni óefað til góðs, kennir henni að meta sig sjálfa, og reyna á krafta sína til allra góðra framkvæmda. Þá stóð ráðherra (B. J.) upp og lýsti því yfir í nafni konungs, að alþingi væri slitið. Þá stóð upp Sigurður Stefánsson, þm. Ísf., og mælti: Lengi lifi konungur vor, Friðrik hinn áttundi, og tóku allir alþingismenn undir það í einu hljóði. Að því búnu var gengið af þingi.

Að lokinni dagskrá á 65. fundi Nd., laugardaginn 8. maí kl. 2 síðdegis, fór forseti deildarinnar, Hannes Þorsteinsson, nokkrum orðum um störf deildarinnar á þessu þingi, og þakkaði embættismönnum deildarinnar (varaforsetum og skrifurum), fyrverandi og núverandi ráðherra og öllum þingdeildarmönnum lipra og góða samvinnu. Elzti þm. deildarinnar á þingmannabekk, Sigurður Gunnarsson, þm. Snæf., færði forseta þökk af hálfu deildarinnar fyrir góða stjórn og samvinnu. Var því næst fundi slitið.