Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fyrirspurn á þskj. 207, um úranvinnslu á Grænlandi, frá Helga Hjörvar hefur verið kölluð aftur.

Borist hefur bréf frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu þar sem óskað er frests til 28. febrúar nk. til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 484, um rannsóknir akademískra starfsmanna háskóla, frá Haraldi Benediktssyni.

Til svara eru fjármálaráðherra, heilbrigðisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra og iðnaðar- og viðskiptaráðherra.

Virðulegur forseti. Ég hef skynjað umræðuna í þessum þingsal og víða úti í þjóðfélaginu þannig að eitt mikilvægasta verkefni stjórnmálanna og efnahagsmálanna sé að afnema gjaldeyrishöft og þá þarf auðvitað í leiðinni, og það er ófrávíkjanlegur partur af því verkefni, að semja við erlenda kröfuhafa gömlu bankanna og losa erlendar krónueignir. Það hefur almennt verið álitið stórt og yfirgripsmikið verkefni og fyrir síðustu kosningar man ég ekki betur en að það hafi verið víðtækur samhljómur í máli stjórnmálamanna og ekki síst formanna núverandi stjórnarflokka að það ætti að ganga til samninga við erlenda kröfuhafa og reyna að nýta til dæmis svigrúm sem gæti skapast í slíkum samningum til ýmissa mikilvægra verkefna hér innan lands og þetta væri ófrávíkjanlegur liður í því að afnema gjaldeyrishöft. Síðan komu kosningar og svo kom ríkisstjórn og engar samningaviðræður við kröfuhafa hafa farið fram. Engar. Nú berast fregnir af því, núna í morgunsárið, frá Bloomberg að hæstv. forsætisráðherra lýsi því yfir að ekki standi til að semja neitt við kröfuhafa, það sé ekki hlutverk ríkisstjórnarinnar að fara í viðræður við kröfuhafa. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Er hann sammála hæstv. forsætisráðherra í því? Stendur ekki til að ræða við kröfuhafa? Hvernig á að afnema gjaldeyrishöftin? Hvernig á að leysa þetta vandamál sem er gríðarleg krónueign erlendra kröfuhafa á Íslandi?

Herra forseti. Já, það er rétt sem kemur fram að stærsta og flóknasta viðfangsefni efnahagsmálanna er hvernig við afnemum höftin. Vissulega er það svo að þrotabú hinna föllnu banka eða fjármálafyrirtækin í slitameðferð eru mjög stór hluti vandans þar sem þar eru háar fjárhæðir í íslenskum eignum sem líklegt þykir að muni vilja leita til erlendra eigenda sinna þegar slitunum lýkur. Það mun mynda þrýsting á gengið. Þegar rætt er um samninga við kröfuhafana verður að horfa til þess að það er ekki íslenska ríkið sem skuldar þá fjármuni, skuldar kröfuhöfunum þær kröfur sem eru undirliggjandi, heldur er allt forræði á búunum í höndum stjórna slitafélaganna. Það hafa verið samskipti við stjórnirnar, slitastjórnirnar, af hálfu Seðlabankans. Ég hef einnig fundað með að minnsta kosti tveimur ef ekki þremur slitastjórnum í ráðuneyti mínu þar sem þeir hafa farið yfir stöðuna frá sér séð, en það er ekki hægt að stilla málunum þannig upp að það þurfi að eiga sér stað samningar eða samningaviðræður við stjórnvöld á meðan þeir sem fara með félögin í slitameðferð ná ekki árangri í slitameðferðinni. Það er þeirra að ná nauðasamningi sín í milli og leggja hann fyrir kröfuhafana, fá hann samþykktan og hér hefur kannski fyrst og fremst strandað á því að þeim félögum tækist að ljúka samningum sem líklegir eru til þess að ganga upp með hliðsjón af þeim gjaldeyrishöftum sem eru í gildi í landinu.

Virðulegur forseti. Nú er ég orðinn svolítið ringlaður á þessu. Ég taldi og tel enn að það skipti svolítið miklu máli hvað ríkisvaldið gerir í þessu umhverfi. Það eru gjaldeyrishöft í landinu. Liggja fyrir einhverjar áætlanir um hvernig á að afnema þau? Talað var um að erlendir kröfuhafar mundu gefa afslátt af kröfum sínum og þá væntanlega gera það gegn því að sjá einhverja áætlun um hvernig þeir geta losað þá fjármuni sem þeir þó eiga eftir afsláttinn úr landi. Það lýtur að stjórnvaldsaðgerðum, er það ekki? Einnig var talað um að hugsanlega yrði skattlagning af hálfu hins opinbera hluti af einhvers konar heildarlausn á þessu. Það er stjórnvaldsaðgerð. Ríkisvaldið þarf á einhverjum tímapunkti í þessu flókna viðfangsefni að sýna á spilin sín, er það ekki? Hvort sem það kallast samningaviðræður eða ekki þurfa greinilega viðræður að fara fram og það eru tíðindi fyrir mér að formenn ríkisstjórnarflokkanna álíta það ekki 

Virðulegi forseti. Nú er unnið hörðum höndum að gerð áætlunar um það hvernig við komumst á næsta stað í ferlinu. Þar er ekki bara horft á vandann sem er til kominn vegna þrotabúanna heldur líka aflandskrónuvandann og aðra endurfjármögnunarþörf sem er í hagkerfinu. Í því sambandi mun mögulega reyna á stjórnvaldsaðgerðir. Hv. þingmaður nefnir hér skattlagningu sem hefur ávallt verið inni í myndinni og kæmi til álita með einum eða öðrum hætti, t.d. vegna krónueigna sem vilja leita út úr hagkerfinu en eru utan þrotabúanna. Það reynir líka á ákveðið raunsæi innan slitastjórnanna og það virðist vera mikill vandi fyrir slitastjórnir að samhæfa vilja mörg þúsund kröfuhafa. Við lesum núna síðustu daga um að einstaka kröfuhafar séu orðnir langþreyttir, 

Virðulegur forseti. Fjölmörg stéttarfélög hafa því miður fellt nýgerða kjarasamninga. Ríkisstjórnin hefur spillt fyrir gerð kjarasamninga, bæði með því að hafna hækkun á persónuafslætti og með verðlags- og gjaldahækkunum upp á jafnvel 20 og 25% í aðdraganda kjarasamninga. Við hljótum þess vegna að krefja fjármálaráðherra svara um það hvort ríkisstjórnin sé ekki tilbúin að afturkalla gjaldahækkanir og endurskoða afstöðu sína til persónuafsláttar til að tryggja frið á vinnumarkaði, sátt um kjarasamninga og stöðugleika í efnahagsmálum landsins. Við vöruðum við því eindregið í umræðunum í desember um skattamálin að ríkisstjórnin væri að setja í forgang skattaívilnanir fyrir fólk í hátekjuþrepinu en hafnaði óskum verkalýðshreyfingarinnar um hækkun á persónuafslætti. Við vöruðum við því að það gæti haft slæm áhrif á kjarasamninga. Ég hygg að atkvæðagreiðslur í ýmsum félögum hafi nú sýnt að svo var vegna þess að til að fallast á þær mjög svo hóflegu launahækkanir sem kjarasamningarnir gerðu ráð fyrir þurfti tvennt. Það þurfti vissu um að ríkisstjórnin vildi halda aftur af verðlagshækkunum og hefði skilning á kjörum lægst launaða fólksins í landinu. Hvorugu var til að dreifa. Það er sennilega furðulegasta útspil ríkisstjórnar í kjarasamningum á síðari tímum að ríkisstjórnin hóf hið nýja ár áður en kjarasamningar komu til atkvæðagreiðslu á því að tilkynna um 20% hækkun á komugjöldum í heilsugæslu og ýmsum öðrum sjúklingagjöldum. Þegar hún var spurð að því hvort hún væri tilbúin að endurskoða 25% hækkun á skólagjöldum í landinu sagði hún blátt nei hér í ræðustól þingsins. Auðvitað er hægt að hafa á því skilning að það skorti allan trúverðugleika um það að ríkisstjórnin hafi haft vilja til þess að halda aftur af verðlagi og stuðla að hóflegum kjarasamningum í landinu. Auðvitað er mikil synd að ríkisstjórnin hafi ekki verið  Er ríkisstjórnin tilbúin að endurskoða málin núna?

Herra forseti. Það er ástæða til að hafa áhyggjur af því að ekki skyldu fleiri aðilar að kjarasamningunum staðfesta þá í atkvæðagreiðslum undanfarna daga. Við skulum halda því til haga að þarna voru aðilar að semja sín á milli á vinnumarkaði, á almenna markaðnum. Ríkið var ekki aðili að þeim kjarasamningum. Hins vegar kom ríkið fram með margvíslegar aðgerðir sem áttu að greiða brautina fyrir gerð kjarasamninga. Ég nefni það að undið var ofan af skerðingum fyrri ríkisstjórnar í bótakerfinu. Ég nefni einnig að undið var ofan af skattahækkunum fyrri ríkisstjórnar fyrir alla þá sem höfðu 250 þús. kr. eða meira með því að við hækkuðum annars vegar tekjuviðmiðið í lægsta þrepinu og lækkuðum hins vegar tekjuskattinn í miðþrepinu. Ég nefni það líka að ríkisstjórnin hélt fjölda opinberra gjalda óbreyttum. Ríkisstjórnin lýsti yfir að þau gjöld, sem að jafnaði hækka upp til samræmis við verðlag um áramót með sérstöku verðlagsuppfærslufrumvarpi, mundu ekki hækka nema sem nemur í mesta lagi verðbólguviðmiði Seðlabankans, ekki bara á þessu ári heldur líka næstu tvö ár. Það er því fjölmargt fyrir utan skuldalækkunaraðgerðir ríkisstjórnarinnar sem ríkisstjórnin gerði, ýmist óbeðin eða til þess að greiða fyrir gerð kjarasamninga. Niðurstaðan varð síðan sú að samningar voru undirritaðir m.a. með vísun í þær aðgerðir sem ríkisstjórnin greip til á síðasta degi þingsins fyrir jól. Þess vegna vísa ég því alfarið á bug að það hafi skort eitthvað á af hálfu ríkisins. Ríkisstjórnin gekk miklum mun lengra, tel ég, en flestir höfðu gert ráð fyrir með því að koma strax á sínu fyrsta ári með frumvarp sem var beinlínis til þess fallið að auka kaupmátt ráðstöfunartekna heimilanna.

Virðulegur forseti. Ríkisstjórnin var beðin um að láta ekki fólkið í hátekjuþrepinu njóta fyrst og fremst skattalækkana heldur hækka persónuafsláttinn um 1 þús. kr. Ríkisstjórnin sagði nei. Ríkisstjórnin var beðin um að halda aftur af verðlags- og gjaldahækkunum að fordæmi Reykjavíkurborgar. Ríkisstjórnin svaraði því með 20% hækkun á komugjöldum á heilsugæslu, 25% hækkun á skólagjöldum og öðrum álíka gáfulegum útspilum í verðlags- og gjaldamálum. Spurningin nú er einfaldlega sú þegar búið er að fella kjarasamninga í fjölmörgum stéttarfélögum: Sér ríkisstjórnin að sér og skilur hún að hún þarf að senda fólkinu í landinu skilaboð um það að hér sé skilningur á kjörum lægst launaða fólksins í landinu og á nauðsyn þess að halda aftur af verðbólgu í stað þess að fara fram með tuga prósenta gjaldahækkanir á viðkvæmum tímum?

Herra forseti. Ég ætla ekki hér í ræðustól að taka þátt í einhvers konar samningaviðræðum við almenna markaðinn. Það er ekki mitt hlutverk og ríkið er ekki beinn aðili að þessum kjaraviðræðum. Ég einfaldlega bendi á að hátekjuskattsþrepið hélst óbreytt við síðustu skattbreytingar ríkisstjórnarinnar. Það er rangt að eitthvert sérstakt átak hafi verið í gangi til að lækka skatta á hátekjufólkið. Það sem við gerðum var að við lækkuðum skattþrepið í miðþrepinu þar sem rúmlega 80% allra launþega greiða skatta. Við hækkuðum líka viðmiðið í lægsta þrepinu en við þurfum að hafa í huga að ríkið tekur engan tekjuskatt til sín eftir að laun hafa náð 235 þús. kr. markinu, engan, þannig að það er ekkert við ríkið að semja um tekjuskattslækkun í sjálfu sér nema ríkið ætli þá að taka að sér að skila enn frekara hlutfalli til sveitarfélaganna.  Það sem gerðist var að ekki fékkst staðfestur samningur sem forusta stéttarfélaganna, launþegahreyfingarinnar, annars vegar og forusta atvinnuhreyfingarinnar hins vegar höfðu náð saman um. Það er það sem gerðist, það var ekki ríkisstjórnin sem brást.

Herra forseti. Í framhaldi af þessari umræðu langar mig til að ræða við hæstv. fjármálaráðherra um traust. Við höfum rætt hér lítillega lánshæfismat. Það er fyrst og fremst mælikvarði á traust þjóðar, ríkisvalds eða ríkisstjórnar og framtíðarhorfur landsins út frá efnahagslegum áætlunum og gerðum. Eins og ég hef sagt áður, og það hefur komið fram í fréttum núna á síðustu dögum, m.a. í International Finance Review og hjá Reuters-fréttastofunni og á fleiri stöðum, fer lánshæfismatið minnkandi og vextir hækkandi. Á síðasta kjörtímabili var þrátt fyrir allt ekki mikið um þetta deilt og stjórnvöld voru talin vera á réttri leið og með áætlun í gangi sem naut trausts og þótti sæmilega trúverðug. Það má vissulega deila um hversu hratt við fórum og hvort við hefðum getað farið hraðar en ekki var deilt um hvort við værum að gera rétt. Það var óumdeilt en nú er það hins vegar deiluefni. Erlendir aðilar, erlendar lánastofnanir, erlend fjármálafyrirtæki hafa ekki lengur trú á því að við séum á réttri leið. Það er mikil breyting frá því sem áður var. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvort einhver plön séu í gangi hjá ríkisstjórninni um að bregðast við þessu minnkandi trausti sem erlendir aðilar sýna Íslandi og við sjáum að kemur m.a. fram í ávöxtunarkröfu á fimm ára skuldabréfi ríkissjóðs, það hefur hækkað um meira en þriðjung frá kosningum. Ég held að enginn í heiminum - það væri þá gott ef hæstv. ráðherra gæti bent mér á það - nema stjórnarflokkarnir sjálfir, hafi lýst því yfir að ríkisstjórnin sé á réttri leið í efnahagsmálum. Þvert á móti dregur jafnt og þétt úr trausti gagnvart Íslandi. Hefur ráðherrann áhyggjur af þessu? Stendur til að ríkisstjórnin geri eitthvað og þá hvað?

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvað þingmaðurinn er að fara í þessari umræðu, ég verð bara að játa það. Ég ætla að vona að þingmaðurinn sé ekki að láta reka sig hingað upp í ræðustól af stórum umsvifamiklum kröfuhöfum sem lýstu því yfir í viðtali við Reuters núna að við værum að dragast aftur úr miðað við þá þróun sem hv. þingmaður lýsir, og fór að líkja okkur við ríkin í sunnanverðri Evrópu, sem er auðvitað tómt rugl. Ef menn skoða þróun skuldatryggingarálagsins annars vegar á Íslandi og hins vegar hjá þessum ríkjum kemur í ljós að það stendur ekki steinn yfir steini í þeirri umfjöllun sem þar var og sætir furðu að jafn ágætur fjölmiðill og Reuters skuli hleypa stærstu kröfuhöfunum á Ísland og þrotabúin í einhvers konar prinsessuviðtal þar. Það er alveg með ólíkindum. Annar þeirra er líklega hæstlaunaði lögfræðingurinn í London. Viðtalið er alfarið á viðskiptum með kröfur á íslensku bankana. Ég trúi ekki að hv. þingmaður hlaupi á eftir ummælum frá svona fólki vegna þess að tölurnar sýna allt annað. Tölurnar sýna að við erum nú í fyrsta skipti í sex ár að loka fjárlagagatinu, það er lofað af öllum umsagnaraðilum um ríkisfjármálin á Íslandi. Það er rangt sem hér kemur fram, að lánshæfismat Íslands sé í einhvers konar uppnámi, þvert á móti er ekki annað að merkja en að það sé stöðugt og í ágætislagi. Hér horfum við fram á tíma þar sem verðbólgan er á niðurleið og það er bara nokkuð bjart fram undan samanborið við það þegar við vorum hér í stöðugum ágreiningi og með risastór mál í uppnámi, m.a. við aðila vinnumarkaðarins allt síðasta kjörtímabil þar sem slitnaði upp úr stöðugleikasáttmálanum, þar sem menn voru í þjóðaratkvæðagreiðslum þar sem ríkisstjórnin var hrakin til baka aftur og aftur o.s.frv. Það er ólíku saman að jafna, stöðunni í dag og áliti alþjóðafjárfestingaumhverfisins á Íslandi borið saman við það sem gilti fyrir stuttu síðan. Það er ekki nokkur flugufótur 

… misskilja þetta.

Virðulegi forseti. Það eru líklega skammstafanir í útlöndum sem segja ekki satt. Ég vitnaði ekki einungis í Reuters, bara til að hafa sagt það, hæstv. ráðherra, og ég bið hann að lesa það sem kemur til dæmis fram á International Finance Review. Þetta er ekki þannig að ráðherrann geti ákveðið sisvona að þetta sé satt en hins vegar, ef hann er svona sannfærður um að hér sé um rangfærslur að ræða af hálfu erlendra fjölmiðla, ekki eins heldur fleiri og ekki bara núna heldur líka áður, hvað ætlar hann þá að gera til að leiðrétta það? Hyggst hann gera það? Og af því að hér hefur verið talað um kjarasamninga sem hafa verið felldir, það er líka til þess fallið að draga úr trausti á stjórnvöldum eins og hefur verið rakið. Ég tek undir með hv. þingmanni sem talaði áðan, Helga Hjörvar. Það hefði nefnilega verið skárra og komið öllum til góða að lækka lægsta þrepið en ekki bara það í miðjunni. Hann talaði um uppnám í stöðugleikasáttmála á síðasta ári. Við erum fram undan með opinbera samninga í uppnámi. Kennarar hafa boðað að þeir ætli að setja sína samninga til sáttasemjara. Hvað ætla stjórnarflokkarnir 

Virðulegi forseti. Það sem ég er að benda á er einfaldlega þetta: Það er engin ástæða til að hlaupa á eftir gífuryrðum einstakra aðila, jafnvel þótt í alþjóðlegum fjölmiðlum sé að finna. Það er engin ástæða til þess. Tölurnar tala sínu máli.

Já, lestu …

Þegar við erum með hallalaus fjárlög, þegar við sjáum íslensku fjármálafyrirtækin sem eru að fara út á markað fá sífellt betri kjör, þegar við sjáum jafn sterka viðleitni og birtist hjá aðilum vinnumarkaðarins til að leggjast á árarnar við að ná tökum á verðbólgunni, og ég vil sérstaklega lofa það átak sem þar hefur átt sér stað, sjáum við að allir stóru mikilvægu mælikvarðarnir sýna okkur þróun í rétta átt. Á síðasta kjörtímabili var þessu þveröfugt farið. Þar var staðan á vinnumarkaði stanslaust í uppnámi, við vorum með allt frá fiskveiðistjórnarkerfinu til stjórnarskrárinnar í fullkominni óvissu. Nú eru þessir hlutir að róast.  
            

Virðulegi forseti. Komið hefur fram í fréttum að í óefni stefnir hjá Lánasjóði íslenskra námsmanna og leggja þurfi að óbreyttu allt að 800 milljónir í sjóðinn á ári. Ástæða þessa er ekki síst sú að sjóðurinn verður að afskrifa stóran hluta þeirra lána sem hann hefur veitt þar sem þau skila sér ekki til baka og eru því eins konar opinber stuðningur við lántakendur, auk þess er vaxtamunur talsvert mikill hjá sjóðnum á milli inn- og útlána. Í gær heyrði ég að hlutfallið sem skilaði sér ekki til baka og yrði ekki endurgreitt væri allt að 47%, þ.e. nánast helmingur lána skilaði sér ekki til baka og er því eins konar styrkur til lántakenda. Oftast eru það þeir sem taka hæstu lánin á námsferli sínum sem njóta góðs af. Kerfið er í rauninni þannig byggt upp að þegar ákveðnum mörkum er náð í lántöku er ólíklegt að menn þurfi að greiða allt til baka. Því vil ég spyrja hæstv. menntamálaráðherra: Getur hann staðfest að um helmingur lána sem veitt eru skili sér ekki til baka? Gengur það upp í hans huga út frá jafnræðisreglu að ákveðinn hluti námsmanna fái styrki frá ríkinu í formi námslána en aðrir ekki? Ef eðlilegt er að veita slíka styrki, er þá ekki réttara að taka upp sérstakt styrkjakerfi sem allir námsmenn sem eru lánshæfir hafi aðgang að?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hvað varðar þann þátt fyrirspurnarinnar sem snýr að því hlutfalli sem er í raun og veru styrkur úr ríkissjóði til námsmanna er talan 47%. Það er sú tala sem er miðað við þegar horft er til námslánanna árið 2012. Að meðaltali er hér um að ræða 37% styrk. Það er því ekki þannig, eins og stundum hefur verið haldið fram í opinberri umræðu, að námslánakerfið á Íslandi sé þannig að það sé enginn styrkur til námsmanna heldur séu þau greidd að fullu til baka. Það er ekki svo. Meðaltalsstyrkurinn er þessi sem ég nefndi áðan, en það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður nefnir, þetta kerfi er í raun og veru þá þannig uppbyggt að það er ógagnsætt og engar skýrar reglur eða stefnumótun eða -mörkun er um það hverjir hljóta styrkinn önnur en sú sem hv. þingmaður vék í raun að í fyrirspurn sinni, sem er að eftir því sem menn taka hærri námslán, því líklegra er að þau verði ekki greidd til baka. Annað er reyndar mjög áhugavert sem kemur fram í skýrslunni, þ.e. að mjög há námslán hafa aukist, námslán sem eru yfir 7,5 milljónir. Sá stabbi hefur stækkað umtalsvert og eins líka að töluverð aukning hefur orðið í námslánunum, þau hafa vaxið mikið á undanförnum árum og koma þar reyndar nokkrar skýringar að. Í sjálfu sér er þó ekkert sem bendir til þess að það muni hægja eitthvað sérstaklega á því alveg á næstunni. Eitt er auðvitað það sem við höfum rætt áður í þingsalnum sem er spurningin um námsframvindu. Með því að námsframvindan var færð niður í 60% varð það að sjálfsögðu til útgjaldaauka fyrir sjóðinn. Ég hef lagt upp með þá stefnumörkun að skynsamlegt sé að fara aftur í það hlutfall sem var hér árum saman og er svona meginreglan á Norðurlöndunum.

Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir skýr svör. Ein spurning vaknar þó. Nú liggur fyrir, eins og ég sagði, að útgjöld vegna þessa sjóðs munu að óbreyttu aukast verulega og þótt kröfur um námsframvindu verði hertar sé ég ekki fram á annað en að ríkið þurfi að leggja sífellt meiri peninga í þetta. Við erum að tala um mörg hundruð milljónir á ári. Mun menntamálaráðherra beita sér fyrir frekari breytingum á reglum varðandi sjóðinn til að mæta því eða eigum við að sætta okkur við aukin útgjöld milli ára?

Virðulegi forseti. Þessi skýrsla er ágætt innlegg í umræðu um stöðu lánasjóðsins og getur nýst stjórn sjóðsins í framhaldinu og er nauðsynlegt gagn þegar móta á ákvarðanir um útlánareglur og slíkt. Það er þó rétt að hafa í huga að við fögnum því að fleiri stundi nám. Við fögnum því að menn telji hag sínum betur borgið með því að fara í nám. Það kostar okkur auðvitað fjármuni. Við viljum að það séu styrkir fyrir þá sem njóta námslánanna. Spurningin sem stendur þá kannski upp úr er fyrst og síðast hvernig fyrirkomulag við viljum hafa á þeim styrkjum þannig að þeir nýtist sem best nemendunum og síðan heildarhagsmunum íslenska ríkisins og samfélagsins alls. Þetta eru stórar spurningar sem við þurfum að fást við en það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á, það stefnir allt í töluverðan útgjaldaauka vegna þessa.

Herra forseti. Fram undan eru vetrarólympíuleikar í Rússlandi sem hafa valdið miklum usla hjá þeim sem láta sig mannréttindi varða. Þau hafa lýst áhyggjum yfir þeim lögum sem hafa verið samþykkt í Dúmunni gegn samkynhneigðum áróðri sem hefur valdið skefjalausu ofbeldi og ofsóknum í garð hinsegin fólks í Rússlandi. Fólk á yfir höfði sér sektir og fangelsisdóma og margir lýsa áhyggjum af stöðu hinsegin fólks og almennum ofsóknum í garð stjórnarandstæðinga í Rússlandi. Það má segja að þetta sé það alvarlegt ástand að þjóðarleiðtogar á borð við forseta og varaforseta Bandaríkjanna, forseta Frakklands og forseta Þýskalands hafa lýst því yfir að þeir muni ekki mæta á Ólympíuleikana. Hins vegar má lesa um það á íslenskum miðlum að íslenski menntamálaráðherrann, hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Illugi Gunnarsson, ætli að vera viðstaddur Ólympíuleikana. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé rétt, hvort hann hyggist fara á Ólympíuleikana í Rússlandi og ef svo er hvort hann hyggist gagnrýna mannréttindabrot í Rússlandi í heimsókn sinni og með hvaða hætti hann ætli að koma þeirri gagnrýni á framfæri.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ég vil byrja á því að taka undir áhyggjur hv. þingmanns af stöðu hinsegin fólks í Rússlandi og stöðu mannréttindamála þar almennt. Það er augljóst að þar er víða pottur brotinn og óþarfi að lengja þá umræðu. Hvað varðar þá ákvörðun að heimsækja Sochi meðan á Ólympíuleikunum stendur fylgi ég að mestu leyti fordæmi kollega minna á Norðurlöndum. Þeir munu allir nema Finnarnir vera búnir að ákveða að fara á Ólympíuleikana, á mismunandi tíma þó, sumir ætla sér að vera við lokaathöfnina og aðrir við upphafið o.s.frv. Ég er og hef alltaf verið þeirrar skoðunar að það sé varhugavert að tengja Ólympíuleikana um of við stjórnmál. Það er þó matsatriði í hvert sinn. Almennt ætti auðvitað að gæta þess að halda ekki Ólympíuleika í löndum þar sem menn telja ástæðu til að ætla að menn geti ekki sótt þá af pólitískum ástæðum. En það var mat mitt, m.a. eftir að hafa skoðað hver afstaða kollega minna á Norðurlöndum væri, að ég mundi sækja þessa Ólympíuleika heim. Ég mun að sjálfsögðu, fái ég til þess tækifæri, koma sjónarmiðum mínum á framfæri hvað varðar það sem hv. þingmaður nefndi hér og spurði um, hvort ég mundi lýsa afstöðu minni til þeirra mannréttindabrota sem sannarlega eru stunduð þarna. Afstaða mín mun koma fram fái ég til þess tækifæri. Ég er ekki alveg klár á því hvort slíkt tækifæri mun gefast en verði svo mun ég reyna að gera það.

Herra forseti. Ég hefði talið heppilegra að hæstv. ráðherra færi ekki. Það er þó umdeilanlegt. Hæstv. ráðherra tekur undir orð formanns afreks- og ólympíusviðs ÍSÍ, sem segir að ekki eigi að tengja íþróttir og stjórnmál. Hitt er annað mál að hæstv. ráðherra fer þangað sem stjórnmálamaður þannig að tengingin við stjórnmál er augljós. Það gagnast valdhöfum í Rússlandi að fá myndir af ráðamönnum annarra þjóða sem samþykkja þar með stefnu rússneskra stjórnvalda. Það þýðir ekki fyrir þjóð sem telur sig vilja verja mannréttindi hinsegin fólks jafnt sem annarra að ráðherra fari í jafnsymbólíska heimsókn og þessa og lýsi því yfir að hann muni, ef færi gefst, koma á framfæri mótmælum. Samtökin 78 á Íslandi hafa kallað eftir mótmælum íslenskra stjórnvalda 

Virðulegi forseti. Það er nú fjarri öllu lagi að í því felist pólitískt samþykki á stefnu stjórnvalda í Rússlandi að taka þátt í Ólympíuleikunum. Ég vænti þess ekki að til dæmis þeir fulltrúar íslenskir sem fóru á Ólympíuleikana í Bandaríkjunum á sínum tíma hafi þar með verið að lýsa yfir samþykki sínu á beitingu dauðarefsinga í því landi, sem mér er mjög þvert um geð, og tel reyndar alveg ömurlegt að sé stundað. Ég get ekki ímyndað mér að þannig hafi verið litið á að þar hafi verið einhvers konar samþykki á ferð. Ég er þeirrar skoðunar, eins og ég lýsti hér áðan, og er þá sammála þeim orðum sem hv. þingmaður vitnaði til, orðum forustumanna úr íþróttahreyfingunni, að varhugavert sé að tengja um of þarna á milli, þó að sjálfsagt sé að hafa þetta í huga. Gefist tækifæri til þess að koma slíkum athugasemdum á framfæri mun ég að sjálfsögðu gera það. Það er ekkert sjálfgefið að það verði. Ég bara átta mig ekki á því hvort dagskráin býður upp á slíkt. Afstaða mín liggur fyrir og ég hef nefnt hana hér í ræðu áður. Ég held að allir þingmenn séu sammála um að enginn getur verið sáttur við þessa stjórnarstefnu. En það að mæta á Ólympíuleikana getur aldrei þýtt það 

Herra forseti. Í framhaldi af fyrirspurn hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur taldi ég rétt að koma hér upp og segja frá því að ég hef líka í hyggju að fara á Ólympíuleikana í Rússlandi, mun þiggja það boð frá fötluðum íþróttamönnum og fylgjast með keppni og væntanlega þá lokaathöfninni. Ég vil líka taka fram að það þýðir á engan hátt að ég sé að samþykkja þá stefnu sem rússneska ríkisstjórnin hefur haft gagnvart samkynhneigðum og ég hef komið á framfæri athugasemdum við rússneska sendiherrann þegar hann heimsótti mig ekki fyrir löngu. Ég hef líka upplýst Samtökin '78 um þá ákvörðun að fara og vonast til þess, eins og kom fram í samtali við þau, að þó að þau hefðu kannski kosið að maður hefði tekið aðra afstöðu að þá hafa þau sjálf ekki verið að hvetja til þess að menn færu ekki, heldur að menn kæmu á framfæri mótmælum og ég hef í hyggju að gera það áfram.

Virðulegur forseti. Af því tilefni að mér virðist forseti vera mjög umburðarlyndur gagnvart því sem getur flokkast sem umræðuefni undir liðnum um fundarstjórn forseta langar mig að segja um þetta efni að sé sú ákvörðun tekin af íslenskum stjórnvöldum að sækja slíkan atburð eiga þau auðvitað ekki að bíða eftir tækifæri til þess að geta hrópað eitthvað úr skíðabrekkum þar ytra heldur búa sér til tækifæri og skapa vettvang til þess að koma skoðunum samfélags okkar til skila.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forseta það svigrúm sem hann gefur fyrir þessa umræðu þó að hún sé undir liðnum um fundarstjórn forseta. Ég reikna ekki með að það sé fordæmisgefandi. Ég vil hafa þetta alveg á hreinu: Af því að sérstaklega var spurt að því hvort ég mundi koma á framfæri mótmælum í þessari ferð, þá er það nákvæmlega þannig eins og hv. þingmaður nefndi, að það er erfitt að koma slíku fyrir úr einhverri skíðabrekku eða á áhorfendasvæði. Það þarf þá að vera einhvers konar fundur eða einhvers staðar tækifæri til þess. Það er síðan annað hvað menn geta gert hér heima áður en þeir fara í slíka ferð, rétt eins og t.d. hæstv. ráðherra nefndi, með fundum með sendiherrum og öðru slíku, það er svo annað mál. Ég vildi að það kæmi skýrt fram.

Virðulegi forseti. Ég tel að það sé rétt að við notfærum okkur þá umræðu sem orðið hefur hér um hvort íslenskir ráðamenn eigi að sækja Ólympíuleikana eða ekki. Flokkssystir mín, hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, sagði að deila mætti um þá ákvörðun. Í mínum huga er það alls ekki svo. Ég tel að íslensk stjórnvöld eigi að taka afstöðu til stjórnmálanna í Rússlandi og sýna hana í verki, ég tel að íslenskir stjórnmálamenn eigi ekki vera þar. Ég vil bara ekki sjá þá þar í mínu nafni. Ég er hins vegar á því að íþróttahreyfingin geti haft þar aðra skoðun og sótt Ólympíuleikana og að Ólympíuleikarnir séu haldnir, en það er einmitt oft munurinn á stjórnmálamönnum og samtökum og einhverju sem er gert að stjórnmálamenn sýna afstöðu sína með því að vera ekki á svona leikum.

Forseti vill, áður en hann gefur frekar orðið í þessari umræðu, segja að auðvitað er ekki gert ráð fyrir því að hér hefjist eins konar framhaldsumræða um þau mál sem hafa verið rædd í óundirbúnum fyrirspurnatímum. Forseti mat það svo að það væri eðlilegt og skynsamlegt að gefa færi á þeim upplýsingum sem hér hafa verið veittar og þar með væri opnað fyrir tiltekna umræðu í þeim efnum en forseti vill hins vegar beina því til þingmanna að virða það með forseta að hugmyndin er ekki að hér sé framhaldsumræða um þetta tiltekna efni þó að forseti hafi reynt, af þekktu umburðarlyndi sínu, að greiða fyrir þessari umræðu í þetta skipti.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forseta kærlega fyrir það umburðarlyndi sem hann sýnir. Ég taldi mikilvægt að koma þessum upplýsingum á framfæri við þingið, að hér væri ekki aðeins um að ræða menntamálaráðherra heldur hefði félags- og húsnæðismálaráðherra tekið sambærilega ákvörðun. Ég var einmitt spurð að því þegar ég upplýsti Samtökin '78 um að ég hefði í hyggju að fara af hverju ég teldi rétt að fara og mitt svar var að ég er ekki aðeins að huga að málefnum hinsegin fólks, ég hef líka málaflokk sem snýr að fötluðu fólki og boð hafði komið frá fötluðum íþróttamönnum sem hafa lagt mikið á sig til að komast á Ólympíuleikana og vilja taka þátt. Ég taldi því rétt að mæta en þegar ég fékk tækifæri til að eiga fund með rússneska sendiherranum kom ég athugasemdum við þetta á framfæri. Ég virði að sjálfsögðu skoðanir annarra þingmanna, eins og hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur, hvað þetta varðar. Ég er líka samstarfsráðherra Norðurlandanna og er núna í formennsku fyrir norrænu ráðherranefndina og talsverð samskipti við Rússland tengjast því. Ég veit ekki til þess að annars staðar á Norðurlöndum hafi verið íhugað að slíta til dæmis stjórnmálasambandi við Rússland þó að gera megi athugasemd við ýmislegt hvað snýr að mannréttindamálum og stjórnarháttum í því landi.

Herra forseti. Í ljósi þeirrar þróunar sem hér er að verða á fundarstjórn þakka ég fyrir að fá einnig tækifæri til að koma hingað upp. Ég vil ítreka það að Samtökin '78, mannréttindasamtök hinsegin fólks, krefjast þess að íslensk stjórnvöld lýsi opinberlega yfir andstöðu og ótta við þá þróun sem á sér stað í Rússlandi núna og að þau sendi ekki sína æðstu ráðamenn á Ólympíuleikana. Mér finnst það alvarlegt að íslenskir ráðamenn hunsi kröfu virtra mannréttindasamtaka á Íslandi sem lýsa yfir ótta við vaxandi ofsóknir gegn samkynhneigðu fólki og hinsegin fólki, ekki bara í Rússlandi heldur víða um heim. Það er tímabært að við, Ísland, tökum okkur stöðu með afgerandi hætti í þeirri þróun sem á sér stað.

Virðulegi forseti. Framhaldsskólinn gegnir afar mikilvægu hlutverki í samfélaginu, er staður sem sinnir menntun og uppeldi ungmennanna okkar, býr þau undir nám og störf og er vettvangur félagslífs, samskipta, sköpunar og tækifæra. Virkni og þátttaka ungmenna á þessum árum leggur grunninn að lýðræðislegu samfélagi og þróun þess inn í langa framtíð. Þetta er mótunartími í lífi sérhvers ungmennis þar sem fyrstu skrefin eru oft stigin á leið til sjálfstæðis og fullorðinsára. Framhaldsskólinn okkar hefur um árabil búið við miklar þrengingar, niðurskurð og aðhald en staðið sig í raun ótrúlega vel við erfiðar aðstæður. Kennarar og skólastjórnendur hafa lagt á sig aukna vinnu, stærri hópa og meira álag en búið við skertan kaupmátt og margháttuð högg hrunsins eins og raunar samfélagið allt. En nú er nóg komið og raunar fyrir samþykkt síðustu fjárlaga. Við erum löngu komin að sársaukamörkum því að framhaldsskólinn snýst ekki aðeins um kennslustofuna og miðlun námsefnis heldur ekki síður um þróunarstarf, greiningu, framvindu og fjölbreytni. Skóli er alltaf samfélag. Nýr ráðherra sýndist strax á spilin að einhverju leyti við ríkisstjórnarskiptin og olli það vonbrigðum þegar ekki var staðinn vörður um skólastigið og framhaldsskólanum enn ætlað að taka á sig skerðingar. Nú hefur ráðherra kynnt að unnið sé að hvítbók um málefni framhaldsskólans. Hvert er markmið þeirrar vinnu, grundvöllur og erindi? Hvað er undir? Við víðtæka stefnumótun eins og ráðherra hefur boðað er brýnt að fyrir liggi hverjir eigi aðkomu, hversu opið ferlið sé, kynning á því og loks úrvinnsla þeirra hugmynda og athugasemda sem fram kunna að koma. Því er spurt: Hverjir taka þátt í þessari stefnumótun? Eru fulltrúar Kennarasambands Íslands, skólameistara og menntavísindasviðs Háskóla Íslands við borðið? Taka nemendur þátt? Taka foreldrar þátt? Hvernig verður kynningu og umfjöllun um hvítbókina háttað? Er aðkoma skólafólks að vinnunni tryggð? Og loks: Hvernig sér ráðherrann fyrir sér framhald vinnunnar og næstu skref? Um nokkra hríð hefur verið rætt um mögulega styttingu náms til stúdentsprófs en sérstakar áhyggjur vekur að megináhersla þeirrar umræðu frá ríkisstjórnarskiptum hefur verið á rekstrarforsendur og sparnað en umræðu um inntak námsins og raunverulegar faglegar forsendur hugmyndanna skortir. Ekki verður við það unað að umræðan haldi áfram á þessum nótum þegar heilt skólastig er undir og þá skólastig sem er í tilteknum vanda þar sem brotthvarf er umtalsvert. Greining á ástæðum brotthvarfsins, gæði og inntak framhaldsskólanámsins hljóta að vera tengd viðfangsefni og í því ljósi afar varasamt að stefna að styttingu námsins á rekstrarlegum grunni einum saman. Í framhaldi af þessu er rétt að gera til þess kröfur að ráðherrann geri hér grein fyrir hugmyndum sínum um styttingu náms til stúdentsprófs. Er hann sammála flokkssystur sinni sem áður sat í stóli menntamálaráðherra, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, um að þar skipti sveigjanleikinn mestu og að hver geti tekið námið á sínum hraða, eins og var raunar undirstrikað í lögunum frá 2008, og að fjölbreytni eigi að vera sem mest í skólastarfinu eða á að ganga fram með valdi og setja hámark á einingafjölda? Eru list- og verkgreinar í hættu? Þarf ekki einmitt að efla þær? Verður einsleitni látin ráða för, einföldun og rýrnun á skólastarfinu og dregið úr vali? Að lokum langar mig að víkja að því sem í raun skiptir mestu máli á næstu vikum og mánuðum; kjörum framhaldsskólakennara. Launakjör kennara hafa dregist aftur úr sambærilegum stéttum og að svo miklum mun að við það verður engan veginn unað. Það hlýtur að teljast mikilvægasti einstaki þátturinn sem lýtur að stöðu framhaldsskólans að gera leiðréttingu á launakjörunum. Til að tryggja að sá mannauður sem framhaldsskólinn hefur yfir að ráða eigi kost á starfsþróun og þrífist á vettvangi skólastigsins þarf að vera raunveruleg virðing fyrir hendi sem ætti að endurspeglast í kjörum sem standast samanburð við aðrar háskólamenntaðar stéttir hjá hinu opinbera. Kjarasamningar kennara eru nú fram undan. Þá þurfa áherslur ráðherra gagnvart kennurum í tengslum við þá kjarasamninga að liggja fyrir. Telur hann laun framhaldsskólakennara viðunandi ef miðað er við sambærilegar stéttir? Hvernig telur ráðherra að unnt sé með sem bestum hætti að efla innihald og gæði íslenska framhaldsskólans þannig að byggt sé á raunverulegum styrkleikum hans og miklum mannauði sem hann hefur yfir að búa? Virðulegur forseti. Eins og áður sagði er verkefni og hlutverk framhaldsskólans ærið í íslensku samfélagi, ekki síst á umbrotatímum. Því verður að ríkja sátt og eindrægni í málefnum hans og hlutverk ráðherra í því er að skapa slíkt andrúmsloft og hlutverk hans hefur gríðarlega mikið vægi. Ég vona því að ráðherrann varpi ljósi á þau álitamál sem hér hafa verið reifuð og svari þeim spurningum sem hér hafa verið bornar fram.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessu mikilvæga máli sem er staða framhaldsskólans. Á því eru fjölmargar hliðar en ég vil byrja á að segja eitt, að hvað varðar fjárframlög til þessa skólastigs tókst í þessum fjárlögum, og það verður ekki nógu oft sagt, að koma í veg fyrir niðurskurð til rekstrar framhaldsskólans. Það skiptir verulega miklu máli. Það voru aðrir þættir sem urðu fyrir niðurskurði en rekstur framhaldsskólans var ekki skertur heldur var hann verðbættur og þær hækkanir sem komið höfðu ári áður voru látnar halda sér. Það skiptir máli. Hitt er, og því er ekki að leyna, að það vantar fjármuni á þetta skólastig. Það er alveg augljóst þegar menn skoða stöðuna í framhaldsskólanum. Það er ekki svo að áherslur mínar á að breyta fyrirkomulagi náms á framhaldsskólastigi, að stytta það úr fjórum árum í þrjú, byggist á því að ríkið spari þar með peninga. Það er alrangt sem þingmaðurinn hélt fram, að það hefði verið eitthvert leiðarstef af hálfu ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Því fer fjarri. Það sem skiptir hér máli er tími nemendanna, hvernig honum er varið og hvaða tækifæri nemendur á Íslandi hafa til þess að nýta tíma sinn sem best. Ísland er eina landið innan OECD þar sem það tekur 14 ár að undirbúa ungmenni fyrir háskólanám. Í öllum öðrum löndum OECD tekur það annaðhvort 12 eða 13 ár. Ég leyfi mér að fullyrða að Ísland sé eina landið í heiminum þar sem nám til stúdentsprófs tekur 14 ár. Sú staðreynd ein og sér á að vekja menn til umhugsunar. En það er fleira sem er athugunarvert og nauðsynlegt að skoða, t.d. sú staðreynd að einungis 44% af þeim ungmennum sem hófu nám á framhaldsskólastigi ljúka náminu á tilsettum tíma. Þegar sex ár eru liðin frá því að ungmennin koma inn í framhaldsskólann hafa einungis 60% lokið náminu. Það er líka mjög athugunarvert og er nauðsynlegt að skoða í samhengi við önnur lönd hvernig sú tölfræði lítur út. Hvað varðar hvítbókina er það svo, og ég hef sagt frá því áður, að ég er að vinna að stefnumótun um breytingar á framhaldsskólastiginu, en ekki bara það heldur líka hvað varðar áherslur varðandi lestur og lestrarfærni. Það hangir svolítið saman, eftir því sem stærri hluti af krökkunum sem koma inn í framhaldsskólana á erfitt með að lesa sér til gagns, því erfiðara verður starfið í framhaldsskólanum. Það tvennt skiptir máli, það eru tvö meginmarkmið þeirra breytinga sem verið er að horfa á, þ.e. að styrkja starfið í framhaldsskólanum út frá þeim sjónarmiðum sem ég lýsti hér áðan og um leið að auka lestrarfærni íslenskra nemenda. Við þessa vinnu hefur fyrst og síðast verið stuðst við starfsmenn ráðuneytisins en á undanförnum vikum og mánuðum hef ég kallað inn ýmsa aðila sem koma að þessu máli og munu koma að því, frá Kennarasambandi Íslands, Félagi framhaldsskólanema, sveitarstjórnum o.s.frv., allt þó með óformlegum hætti vegna þess að hér er ekki um að ræða fullbúið stefnuplagg sem verður síðan hrint í framkvæmd. Hér er um að ræða afmarkaðan umræðugrundvöll um ákveðin álitaefni og stefnumótun og þegar búið er að leggja það fram þarf að útfæra hvernig menn vilja gera það. Það sem ég hafði hugsað mér er að sjálfsögðu samtal og samráð með formlegri hætti við ýmsa aðila, ekki bara kennarasamtökin heldur sveitarstjórnarmenn, foreldra og nemendur. Ég vil líka nefna það að ég átti fyrir skömmu fund með Heimili og skóla þar sem þessi mál voru meðal annars rædd, en ég mun líka, þegar þetta plagg er tilbúið, fara á sem flesta staði og kynna það fyrir almenningi af því að þetta snýr auðvitað að okkur öllum. Skólastarfið í landinu snýr að okkur öllum, þetta er eitt mikilvægasta málið sem við fjöllum um á vettvangi hins opinbera og ég vil reyna að fá sem víðtækasta umræðu um málið. Þetta snýr því að grunnskólanum sem og framhaldsskólanum. Þetta snýr að læsinu og þetta snýr síðan að skipulagi námsins á framhaldsskólastiginu. Ég mun svo í síðari ræðu minni koma að því sem varðar launakjörin en ég hef þó bent á að með þessari aðgerð, að breyta fyrirkomulagi námsins á framhaldsskólastiginu, skapist vissulega svigrúm þótt það sé ekki tilgangurinn og ekki markmiðið með breytingunni. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir að taka þetta mál upp hér. Ég held að það sé mikilvægt að við fáum skýringar á því hvernig hæstv. menntamálaráðherra ætlar að vinna að málum hvað varðar framhaldsskólann. Það er gríðarlega mikilvægt að sú vinna sé þannig unnin að áfram verði sátt um framhaldsskólakerfið, þetta er ekki vettvangur sem maður á að tæta í sundur í pólitískum deilum. Það er ástæða til að hafa áhyggjur, þetta er einn af þeim málaflokkum, svipað og ýmsir aðrir, þar sem maður spyr sjálfan sig spurninga eftir að við höfðum staðið í blóðugum niðurskurði, svo að við orðum þetta bara eins og það var, við erfiðar aðstæður til að endurreisa íslenskt samfélag. Við sjáum batamerki og þá koma menn hér hver á fætur öðrum á vegum ríkisstjórnarinnar og segja: Þið hafið nánast ekkert gert, það þarf að gera miklu meira í niðurskurð. Þetta eru skilaboðin sem er verið að gefa út í þetta samfélag, til samneyslunnar, til hópanna sem eru að vinna hér á lökustu kjörunum við uppeldis- og heilbrigðis- og umönnunarstörf, á sama tíma og meira og minna viðskiptaheimurinn og þeir sem meira hafa eru byrjaðir að raka til sín aftur fé. Er það þetta sem við ætlum að standa á bak við? Er það þetta sem þingheimurinn flytur sem skilaboð út í samfélagið? Ég vil ekki vera þátttakandi í því. Okkur tókst að auka jöfnuð, ætlum við að taka þátt í því að tæta samfélagið upp í aukinn ójöfnuð í framhaldinu með þeim afleiðingum sem því fylgja? Um þetta snýst þetta. Af því að við erum að ræða um hvítbók - erum við að fara að sjá gæluverkefni ráðherra eða erum við að fá fram í sameiginlegri umræðu hvaða þættir það eru sem helst þurfa að koma fram í umræðunni og sem við þurfum að taka á sameiginlega? Það eru alltaf næg verkefni, það er ýmislegt sem þarf að skoða, ýmislegt sem má laga, en væri ekki gaman ef við fengjum nú tækifæri til að skilgreina það sameiginlega? Það gefur ákveðna von þegar hæstv. ráðherra segir að hvítbókin eigi bara að vera hugmyndabanki. Þannig hafa hvítbækur ekki verið hugsaðar hingað til eða það orð í mínum huga haft þá merkingu, 

Virðulegur forseti. Ég fagna þessari umræðu, ég held að hún sé mjög mikilvæg. Ég held að það sé verið að gera margt gott í framhaldsskólanum og skólakerfinu á Íslandi, en það eru líka æðistórar vísbendingar um að við getum gert betur, t.d. tölur um brottfall úr framhaldsskóla. Við í Bjartri framtíð höfum hvatt til þess að við hugsum út fyrir rammann og leyfum okkur að tala opinskátt og hugsa um nýjar lausnir í skólakerfinu. Mér hefur oft fundist umræðan um skólamál á Íslandi verða mjög fljótt allt of samanherpt og hnefinn fer fljótt á loft, einhvern veginn krepptur. Auðvitað hafa orðið mikil átök í skólakerfinu í kjaramálum, ég geri ekki lítið úr því, en við verðum einhvern veginn að geta lagt það til hliðar og hugsað: Hvernig nýtum við hæfileika, tíma og fé sem best í skólakerfinu? Nú væri til dæmis ágætt ef hæstv. menntamálaráðherra mundi hlusta á þessa umræðu af athygli og sýna þar með gott fordæmi. Ég held að það sé mikilvægt í skólamálum, að kunna að hlusta. Við horfum á mikla fjármuni fara í þetta, ég upplifi til dæmis hugmyndina um styttingu framhaldsnáms sem anga af þeirri umræðu. Hvernig nýtum við þetta fé best? Hvernig nýtum við tímann best? Vísbendingar koma frá öðrum þjóðum. Þar er námið styttra til stúdentsprófs, það er vísbending um að við séum kannski ekki að gera þetta alveg rétt hér. Og ég upplifi það þannig að betri rekstrargrundvöllur undir framhaldsskólann, ég ætla ekki að gera lítið úr þeirri umræðu, að sparnaður sem getur hlotist af því að stytta framhaldsnám, jafnvel stytta grunnskólann, sá sparnaður getur nýst til að bæta kennsluna, til að bæta kjör kennara og til að taka upp nýjar námsleiðir svo dæmi sé tekið. Við tölum oft um sveigjanleika í þessu kerfi, og hér er verið að hugsa út fyrir rammann. Við erum samt að gera þá kröfu, ég ætla að nefna dæmi, á framhaldsskólastigi að allir læri íslensku, ensku og stærðfræði. Ég þekki urmul af ungu 

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari umræðu. Ég vil byrja á að segja að það er mín staðfasta skoðun að stytta megi meðalnámstíma frá upphafi grunnskóla til loka framhaldsskóla til hagsbóta fyrir nemendur. Auðvitað skiptir skipulag skólastarfs máli en líka viðhorf og metnaður samfélagsins. Mig langar að koma inn á tvennt af fjölmörgu sem ég tel að þurfi að huga að við þá vinnu sem nú stendur yfir varðandi framtíðarskipan skólastarfs. Annars vegar langar mig að ræða um verknám á framhaldsskólastigi sem er og verður sennilega enn þá mikilvægara. Það er mikilvægt að horfa á þarfir nemenda sem fara í verknám óháð bóknáminu, þ.e. við megum ekki ákveða fyrir fram í þessari umræðu að raða verknáminu inn í sömu kassana og bóknáminu. Verknám er krefjandi, það þarf sérhæfða aðstöðu og það þarf áhugasama nemendur og starfsmenn. Því miður endurspeglar fjármagn til verknáms og ásókn í það ekki þær áherslur sem við viljum hafa. Það þarf að breyta viðhorfum en ég er líka sannfærð um að breyta þarf skipulagi. Verum óhrædd við að ræða nýjar leiðir í verknámi. Hitt atriðið sem mig langar að koma inn á eru þarfir mismunandi byggða og að útiloka ekki eina leið í skipan skólastarfs af því að hún hentar ekki um land allt, þ.e. að huga að mismunandi leiðum. Getur breytt skipulag skapað nýjar leiðir og ný tækifæri? Gætum við stefnt að því að öll börn geti stundað nám til 18 ára aldurs í heimabyggð? Metnaður skiptir öllu máli því að í skólastarfið þarf að leggja metnað. Stjórnvöld þurfa að búa til umgjörð um skólastarfið þar sem starfsfólk og nemendur geta lagt metnað í vinnu sína á hvaða stigi og sviði sem er þannig að hver og einn geti sinnt sínum metnaði 

Herra forseti. Við erum að ræða um framhaldsskólann. Hæstv. menntamálaráðherra Illugi Gunnarsson hefur hug á því, trúi ég, að auka valfrelsi sem er lykilatriði þegar kemur því sem verður kjarnafærni þegar við horfum til framtíðar. Ef við horfum til kjarnafærni næstu 10–20 ára bendir rannsókn frá Oxford háskóla á síðasta ári til þess að um 47% starfa verði undir, þ.e. að þau verði úrelt. Endurskoðendur munu til dæmis heyra sögunni til á næstu 20 árum. Þetta eru alls konar störf sem hægt er að láta tölvur vinna í ríkari mæli vegna þess að þær eru að verða klárari og hafa gríðarlega mikinn aðgang að upplýsingum. Leigubílstjórar munu heyra sögunni til á næstu 20 árum samkvæmt þessari rannsókn. Hjá Google eru þeir byrjaðir að keyra tölvustýrða bíla um götur Kaliforníu. Þessa þurfum við að horfa til. Hvað bendir til að verði kjarnafærni þegar horft er til framtíðar? Það er sköpun. Þeir sem nýta þekkingu sína sem nýtist samhliða því sem tölvurnar taka yfir, þannig að það er sköpun. Tölvurnar eru ekki nógu góðar til að taka yfir sköpun á næstu 20–30 árum. Þær eru ekki heldur góðar í að taka yfir stjórnun, stjórnunarstörf né geta þær sýnt sjálfstæði, frumkvæði, þær hafa ekki stjórnunareiginleika. Þegar við horfum til framhaldsskólanáms í dag er mikilvægt að horfa til þess að ef við aukum valfrelsi nemendanna nýtum við krafta þeirra. Við nýtum sjálfstæði þeirra, við styrkjum frumkvæði þeirra og forvitni. Fólk lærir líka betur það sem því finnst skipta máli, það sem það velur sjálft 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda, Svandísi Svavarsdóttur, fyrir þessa umræðu. Það er eiginlega sorglegt að fá bara tvær mínútur til að tala í svo risavöxnu máli sem framhaldsskólinn og skólakerfið okkar er í heild sinni. Ég ætla rétt að reyna að stikla á stóru því að ég tel að full ástæða sé til þess að skoða skólakerfið okkar og sjá hvernig við getum bætt það og gert það skilvirkara. Ég kem innan úr þessu kerfi og starfaði áður en ég kom hér inn á þing sem náms- og starfsráðgjafi í menntaskóla þannig að ég þekki það nú svolítið innan frá líka. Auðvitað eigum við að máta okkur við það sem best gerist í menntamálum og styrkja það nám sem boðið er upp á. Við eigum á hverjum tíma að athuga inntak og gæði náms á öllum skólastigum. Við verðum líka að sjálfsögðu að fylgjast með því hvernig fjármunum til menntamála er best varið og ef við getum veitt sambærilega eða betri menntun á skemmri tíma þá eigum við auðvitað að gera það. Hér hefur verið farið inn á skýrslu sem unnin var um styttingu námsins. Ég velti því fyrir mér að þar er að mestu leyti horft á bóknámið, ég hef ekki séð rök fyrir því hvernig iðn- og verknámið og starfsnámið fer út úr þessu. Mér finnst það nú eiginlega bara vera skilið eftir og spurningum ekki svarað. Síðan hefur verið rætt um brotthvarf, þar kemur fram að stytting dragi úr því, sem ég er ekki sammála, því að mér finnst fullyrðingin ekki rökstudd og ég er ekki ein um það að vera ekki sátt við það. Mig langar, af því að hæstv. ráðherra kom mjög lítið inn á kjör kennara, að spyrja hversu mörgum prósentum fækkun stöðugilda nemur að hans mati við þessa styttingu og hversu mikið sparast í krónutölu. Hefur hann rætt eitthvað við sveitarfélögin því að hann hefur jú líka rætt um styttingu grunnskólans í þessu samhengi? Að mínu viti stendur upp úr að faglega umræðan um styttingu er varla byrjuð og fyrst og fremst hefur verið horft á kerfisbreytinguna. Hún er framkvæmanleg, við vitum það, bæði áfangaskólar og bekkjarskólar geta það. En það eru í raun engin haldbær rök. Hvað með inntak námsins þar sem engin stefna hefur verið mótuð þegar kemur að þessu eða hefur það verið rannsakað? 

Hæstv. forseti. Við ræðum hér málefni framhaldsskólans og ég vil þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir að taka það mál upp. Framhaldsskólinn okkar er mjög mikilvæg stofnun og hann hefur verið undir niðurskurði í mörg herrans ár. Það var reyndar þannig á síðasta kjörtímabili að ítrekað var bent á af hálfu skólamanna þá að Finnar hefðu á krepputíma farið þá leið að styrkja framhaldsskólann. Framhaldsskólinn á Íslandi er í þeirri stöðu að af öllum skólastigum er lagt minnst fjármagn á nemanda á ársgrunni til þeirra stofnana. Við erum með tölur sem sýna okkur að grunnskólar, leikskólar og háskólar eru með og hafa að jafnaði verið með um 1.200 þúsund á nemanda á ársgrunni meðan framhaldsskólinn var með um 800 þúsund kr. á ársgrunni. Auðvitað veltir framhaldsskólinn og þeir sem þar starfa því fyrir sér hvernig stendur á því að sú staða er uppi. Það er ýmislegt sem maður vildi geta sagt hérna en það er alveg ljóst að aðbúnaður þarf að batna og fjárlaganefnd sem var að störfum þetta haust lagði á það alla áherslu að ekki yrði skorið niður í framhaldsskólanum og það tókst. Það var lögð áhersla á að verðbætur héldu sér og að þær hækkanir sem þó höfðu orðið væru ekki teknar til baka. Ég mundi gjarnan vilja taka ýmislegt fleira fyrir, m.a. styttingu, laun og lestur, og mig langar að koma því aðeins að að lestrarkunnátta er náttúrlega mjög mikil undirstaða fyrir allt nám á hvaða stigi sem er. 

Hæstv. forseti. Ég held að það sé mikilvægt sem kom fram í umræðunni, að sú umræða sem fer fram á næstu dögum og mánuðum verði til að opna umræðuna en ekki til þess að þrengja hana, ekki til þess að við segjum: Við ætlum að gera þetta og hitt eingöngu, af því að það leysir málin. Hæstv. ráðherra sagði að nemendur þyrftu að fá betra tækifæri til að nýta tíma sinn. Um það erum við algjörlega sammála. Felst það í því að segja þeim óháð því hver þau eru og hvaðan þau koma að það henti þeim öllum að ljúka námi á þremur árum? Nákvæmlega, ég sé að hæstv. ráðherra hristir höfuðið og staðfestir að það er ekki þannig. Við eigum að horfa til þess að það er ekki bundið í lögum í dag á hvaða tíma menn eigi að ljúka námi, það eru ólíkar aðstæður, ólíkir hæfileikar, fullt af öðrum slíkum hlutum sem geta ráðið því hver námsframvindan er. Að sjálfsögðu eigum við að reyna að skila eins vönduðum skóla og hægt er og þannig leiðbeina aðilum í gegnum kerfið svo menn geti þá valið hversu miklu þeir bæta við sig eða ekki. Þetta er ekki spurning um afkastahvetjandi framleiðslukerfi, þetta er spurning um líf og menntun ungs fólks. Við skulum átta okkur á því, eins og ég sagði, að framhaldsskólinn er nánast orðinn hluti af grunnnáminu í landinu og við þurfum að auka menntastigið á þeim aldri. Við þurfum að átta okkur á því að í atvinnulífinu á Íslandi eru færri með menntun eftir grunnskóla en annars staðar í Norður-Evrópu að minnsta kosti. Þar er töluvert mikið og stórt verkefni að vinna. Þess vegna hvet ég hæstv. ráðherra og vona að umræðan leiði til þess að hún verði opnari, hún verði almenn, það verði almenn þátttaka í henni vegna þess að þetta er eitt af þeim kerfum og þeim stofnunum í samfélaginu sem skipta okkur gríðarlegu máli. Við verðum að þora að ræða aðbúnaðinn í skólanum, kjörin, af hverju uppeldisstéttir og heilbrigðis- og umönnunarstéttir eru alltaf skör lægri en aðrar stéttir í þessu samfélagi. Þorum við að taka á því og forgangsraða 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og fagna allri umræðu um skólamál. Mig langaði í því samhengi að hér ræðum við um framhaldsskólann að vekja athygli á því að það er alltaf mikilvægt að horfa á öll skólastigin í einu þegar við erum að tala um kerfisbreytingar á borð við styttingu náms. Skólakerfið er fyrir nemendurna. Við þekkjum öll myndina af litlum púka með tösku á bakinu sem segist vera að fara í vinnuna. Skólinn er vinnustaður nemenda frá tveggja ára aldri í dag og alveg fram undir tvítugt, í 18 ár, leikskóli, grunnskóli, framhaldsskóli. Það er mikilvægt að við horfum á þetta í samfellu. Ég minni þingmenn á mjög góða rannsókn og vinnu sem kom út á bók um skil skólastiga eftir dr. Gerði G. Óskarsdóttur árið 2012. Í rannsókninni var skoðuð færsla nemenda frá leikskóla yfir í grunnskóla og svo aftur frá grunnskóla yfir í framhaldsskóla. Þar kom ítrekað fram að nemendur voru að fara aftur yfir sama efnið. Skólastigin virtust ekki skiptast á upplýsingum um nemendurna, voru jafnvel ekki í samtali um hvað væri búið að kenna nemandanum. Brottfall er eitt af stóru vandamálunum hjá okkur á Íslandi, brottfall úr framhaldsskóla. Maður spyr sig: Af hverju verður brottfall svona almennt? Af hverju hættir maður í einhverju? Er það ekki af því að maður hættir að sjá árangur af því og maður fær leiða á því? Getur ekki verið að það að fara aftur og aftur yfir sama hlutinn á löngum vetrarnóttum ár eftir ár sé ekki næg hvatning fyrir nemendur okkar? Þurfum við ekki að hugsa þetta heildstætt?

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, fyrir mjög kjarnyrt ágrip um það knýjandi málefni sem framhaldsskólinn er og jafnframt hæstv. ráðherra, Illuga Gunnarssyni, fyrir viðbrögð hans. Ég vil á þessum stutta tíma helst draga saman orð þeirra þar sem ég get tekið undir að skóli er samfélag sem snertir okkur öll. Við erum alveg sammála um að við þurfum að huga vel að málefnum framhaldsskólanna í ljósi undanfarinna ára þar sem þrengingar og niðurskurður hafa verið með þvílíku sniði að komið er að sársaukamörkum. Kjör kennara blandast ávallt inn í umræðuna og svo hefur brottfall nemenda á þessu skólastigi sannarlega verið áhyggjuefni. Þetta blandast rekstri þar sem við erum að tala um 20 milljarða sem fara í framhaldsskólana og þess vegna verður umræðan vandasöm og snúin. Í mínum huga er tími til að bregðast við og tækifæri til að snúa vörn í sókn í málefnum framhaldsskólans. Ég hvet og fagna í raun og veru því sem kom fram hjá hæstv. ráðherra, að hugsa frekar vítt en þröngt þegar kemur að því að kalla til aðila að þessu verkefni. Hins vegar þegar kemur að tíma nemenda verðum við að skoða tölfræðilegar staðreyndir, eins og þær sem snúa að alþjóðlegum samanburði þar sem það er staðreynd að nemendur okkar eru lengur í framhaldsskóla en gengur og gerist. 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að mörgu leyti ágæta umræðu. Þó er, eins og kom fram í máli ráðherrans, töluvert sem stendur út af og sem hann náði ekki að svara í ræðu sinni. Mig langar sérstaklega að víkja umræðunni að inntaki menntunarinnar, fjölbreytni, sveigjanleika og vali, sem var leiðarstef í áherslum flokkssystur hans, þáverandi menntamálaráðherra, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Það sem ég þykist merkja hjá ráðherranum hér er fókus á grunngreinar og kjarna, einföldun kerfisins. Mér finnst að ráðherrann þurfi að svara þessu skýrt: Hver er staða iðn- og verknámsins? Hver er staða list- og verkgreina? Hver er staða sveigjanleikans og hins lifandi og opna framhaldsskóla? Vegna umræðunnar hér um styttingu er afar mikilvægt að við höldum því til haga hversu margar stundir fara í raun frá upphafi til loka framhaldsskólans til kennslu, hversu margar klukkustundir eru til kennslu í heild? Það dugar ekki að horfa bara á almanaksárið þegar ungmennið byrjar og svo almanaksárið þegar ungmennið lýkur sínu námi. Þetta eru í raun og veru ótrúlega sambærilegar tölur ef við berum saman Ísland, Danmörku og Svíþjóð til að mynda, þó að kennslutímanum sé þjappað á færri ár. Það er því afskaplega mikil einföldun að tala bara um styttingu sisvona. Virðulegi forseti. Ráðherrann verður að svara því hvort hann telji að það þurfi að leiðrétta launakjör framhaldsskólakennara. Það er ekki hægt, eins og einhverjir hv. þingmenn hér hafa nefnt, að taka umræðuna um launakjör í framhaldsskólunum út fyrir sviga. Það er slíkur grundvallarþáttur í starfi framhaldsskólans, starfsumhverfi og möguleikanum til þróunar námskrár, þróunar kennslu o.s.frv. 

Virðulegi forseti. Fyrst hvað varðar laun kennara er nokkuð síðan ég hef lýst því yfir á opinberum vettvangi oftar en einu sinni og oftar en tvisvar að ég telji að laun kennara þurfi að hækka. Það er alveg óþarfi fyrir hv. þingmann að kalla eftir því sérstaklega, það liggur fyrir á opinberum vettvangi. Ég vil byrja á að þakka þessa umræðu og ítreka þakkir mínar til málshefjanda, hv. þingmanns, fyrir að hafa vakið máls á mikilvægu máli. Ég tel að það séu mikil tækifæri fram undan fyrir okkur, tækifæri til að bæta menntakerfið okkar, ekki vegna þess að það sé svo hræðilega vont, þvert á móti, það er margt mjög vel gert í íslensku menntakerfi á öllum skólastigum, en það eru líka og alveg augljóslega tækifæri fyrir umbætur, reyndar líka nauðsyn. Það sem sú hvítbókarvinna sem hér hefur verið nefnd gengur út á er þetta tvennt, annars vegar læsi sem snýr þá að grunnskólanum fyrst og síðast og hins vegar endurskipulagning á námi á framhaldsskólastigi. Með öðrum orðum þarf áherslan á læsi og ákveðna grunnfærni að vera til staðar upp úr grunnskólakerfinu. Það er ekki svo að eitthvert val sé á milli þess að hafa skapandi og lifandi skólasamfélag annars vegar og hins vegar að nemendur nái tökum á ákveðinni grunnfærni. Það er ekki þverstæða í því. Báðir þeir þættir verða að vera til staðar til að við getum menntað unga fólkið okkar fyrir það samfélag sem bíður þess. Hvað varðar námstímann er augljóst að öllum öðrum þjóðum tekst að klára þennan undirbúning fyrir háskólanám á annaðhvort 13 eða 12 árum. Við getum gert það sama. Þá sný ég aftur að því, og það er lykilatriði, ég minni á það, hvernig þetta snýr að nemandanum. Hversu gamall er nemandinn þegar náminu lýkur? Það er það sem þetta snýst um, ekki um sparnað þótt auðvitað sé ágætt að geta nýtt peningana sem best. 

Hæstv. forseti. Eins og kom fram í kynningu er til umfjöllunar skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2012. Í desembermánuði lauk stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis umfjöllun um skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir undangengið ár og er álit stjórnskipunarnefndar að finna í þskj. nr. 371 sem er aðgengilegt á vefnum eins og önnur þingskjöl. Í niðurlagi greinargerðar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis segir, með leyfi forseta: „Nefndin telur mikilvægt að þingið sinni því aðhaldshlutverki sem því er falið gagnvart framkvæmdarvaldinu og leggur því áherslu á mikilvægi þess að skýrslan verði rædd á þingfundi þannig að athygli þingmanna og annarra sé vakin á skýrslunni. Þá er einnig mikilvægt að þingmenn fylgist með þeim álitum sem umboðsmaður gefur út og eru aðgengileg á heimasíðu hans og nýti í sínum störfum.“ Í framhaldi af því vil ég nefna að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis hélt opinn fund með umboðsmanni Alþingis 15. nóvember og var honum sjónvarpað en sjónvarpsupptakan er aðgengileg á vef Alþingis. Ég vil fyrst víkja að fjárhagslegri stöðu þessa embættis sem þurfti að sæta aðhaldsniðurskurði í kjölfar hrunsins eins og önnur opinber starfsemi en þó var reynt að bæta í með aukafjárveitingum þegar sýnt var að mál voru að hlaðast þar mjög upp. Á komandi fjárlagaári er skorið talsvert niður við embættið þannig að það mun óhjákvæmilega að einhverju leyti bitna á þeirri þjónustu sem embætti umboðsmanns Alþingis getur veitt. Þótt þrengt hafi verið að umboðsmanni Alþingis á sama hátt og annarri opinberri starfsemi eftir hrunið er það engu að síður svo að viðfangsefnin hafa verið að aukast. Stærsta stökkið var á milli áranna 2010 og 2011 en þá fjölgaði málum sem komu fyrir umboðsmann Alþingis um 40%, fóru úr 377 málum í vel yfir 500 mál. Þessi málafjöldi hjá embættinu hefur síðan ekki gengið niður. Þrátt fyrir þetta, þrátt fyrir minni og þrengri fjárhag og aukið álag hefur embættið staðið sig með sóma og á því ári sem skýrsla umboðsmanns tekur til, 2012, voru afgreidd rúmlega 500 mál, 502 mál. Á síðasta ári, vorum við upplýst um, er málafjöldinn sem afgreiddur var frá umboðsmanni Alþingis ívið meiri þannig að embættið hefur sinnt hlutverki sínu mjög vel þrátt fyrir erfiðan og erfiðari fjárhag. Í ljósi þess niðurskurðar sem við stöndum frammi fyrir nú er ljóst að grípa þarf til einhverra aðgerða. Þetta mun að einhverju leyti bitna á þeirri þjónustu sem embættið getur veitt, það er alveg ljóst, en við vorum upplýst um það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þingsins að umboðsmaður er að horfa til nýrra leiða til að halda fjölda afgreiddra mála óbreyttum eða þannig að þau fari ekki niður. Jafnframt er embættið reyndar að stefna að því að afgreiðslutími verði aldrei lengri en sex mánuðir. Hvernig er reynt að gera þetta? Í fyrsta lagi er verið að breyta ýmsum verkferlum. Það er verið og verður dregið úr skýrslugerð og greinargerðum sem fylgja hverju afgreiddu máli, það er ekki annarra kosta völ. Síðan er hitt, sem umboðsmaður hefur reyndar um árabil lagt áherslu á, og það er að embættið sinni frumkvæðisrannsóknum í ríkari mæli en verið hefur. Á því ári sem er til umfjöllunar núna, þ.e. árinu 2012, voru þau einungis tvö talsins, þau voru aðeins tvö af rúmum 500 málum. Umboðsmaður Alþingis segir þetta ekki viðunandi og vill stefna í þá átt að fjölga þeim málum. Hvers vegna? Jú, að uppistöðu til byggir starf umboðsmanns Alþingis á eftirfylgni eftir á, eftir að skaðinn er skeður. Þá koma umkvartanir til embættisins og embættið reynir síðan að fylgja málum eftir. En það þarf að byrgja brunninn áður en barnið fellur í hann og það verður að hluta til gert með því að embættið efli eftirlit sitt með þessum óbeina hætti, með því að taka mál upp að eigin frumkvæði. Nefndin er hjartanlega sammála því að farið verði út á þær brautir. Annað sem þarf að koma til eru breyttir verkferlar í stjórnsýslunni. Það er nokkuð sem umboðsmaður Alþingis hefur margoft talað fyrir og nefndin hefur tekið upp, m.a. að frumkvæði hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar, sem hefur lagt áherslu á að við skoðum í samræmi við hugmyndir sem hafa komið frá umboðsmanni Alþingis hvernig hægt er að örva stjórnsýsluna til þess að bæta verkferla sína og jafnframt að veita almenningi upplýsingar, gleggri upplýsingar um hvernig það geti borið sig upp við stjórnsýsluna. Allt skiptir þetta mjög miklu máli. Við fjölluðum sérstaklega um það í yfirferð okkar og í framhaldinu greinargerð, en hér segir, með leyfi forseta: „Nefndin telur að það væri til mikilla bóta ef ráðuneytin gætu hvert og eitt og þær stofnanir sem undir þau heyra sett skýrar leiðbeiningar á heimasíður sínar um kæruleiðir í málum sem heyra undir þau sem og upplýsingar um tímamörk sem gilda í hverju tilfelli þannig að auðvelt væri fyrir borgarana að nálgast upplýsingar um þær. Nefndin beinir því til ráðuneytanna að skoða hvort unnt sé að verða við því.“ Um frumkvæðiseftirlitið segir í nefndaráliti okkar, með leyfi forseta: „Nefndin tekur fram að eftirlit umboðsmanns með stjórnvöldum er eftiráeftirlit þar sem borgararnir kvarta til umboðsmanns þegar kæruleið innan stjórnsýslunnar hefur verið tæmd. Með frumkvæðiseftirliti er umboðsmanni unnt að taka ákveðið mál til meðferðar, málsmeðferð til almennrar athugunar eða starfsemi stjórnvalds t.d. með eftirlitsferðum. Með því getur umboðsmaður stuðlað að almennum umbótum í stjórnsýslunni án þess að vera með tiltekið mál einstaklings eða lögaðila til meðferðar en fyrir nefndinni kom fram að nánast daglega koma upp mál sem gefa umboðsmanni tilefni til að velta fyrir sér m.a. hvort borgararnir fái notið þeirra réttinda sem þeim eru ákveðin með lögum.“ Til hvers var þetta embætti sett á laggirnar á sínum tíma, fyrir tveimur áratugum? Það var til að efla og bæta réttarstöðu almennings sem stendur frammi fyrir stjórnsýslunni, þess vegna var embættið sett á laggirnar. Staðreyndin er sú að lagasmíð eða sá grunnur sem hún hvílir á hefur tekið breytingum á undanförnum árum, ekki aðeins hér á landi heldur í viðmiðunarríkjum okkar almennt og við höfum sumpart lagað okkur að því sem gerist annars staðar. Breytingin er einkum fólgin í því að lög byggja í ríkari mæli en áður var á almennum reglum. Síðan er hugsunin sú að það séu við lýði eftirlitsstofnanir og eftirlitsaðilar sem sjái til þess að farið sé að þeim almennu reglum. Á því eru brotalamir eða víða er akkillesarhæl að finna, m.a. í því að séu settar almennar reglur, séu lögin mjög almenns eðlis, þarf framkvæmdaraðilinn að fá nánari reglur um útfærslu og hann setur þá reglugerðir sem standa fyrir utan hinn lýðræðislega vettvang, smíði reglugerðanna. Síðan er hitt að það þarf að vera vel starfandi öflugt eftirlitskerfi, eftirlitsaðilar, landlæknir fylgist með heilbrigðisþjónustunni fyrir hönd borgaranna o.s.frv. Inn í þá mynd kemur síðan umboðsmaður Alþingis. Það embætti var stofnað fyrir tveimur áratugum, eins og ég nefndi áður, til þess að sinna því eftirlitshlutverki. Það sem ég er að leggja áherslu á og taka undir með umboðsmanni Alþingis er að hann beinir því til stjórnsýslunnar að hún hugi að þeirri breyttu hugsun sem stjórnsýslan og lagaumgjörðin hvílir á, að við þurfum að gæta betur að eftirlitshlutverkinu. Og þá segir hann: Það get ég gert með því að fá ríkari heimildir en ég hef haft til að sinna frumkvæðismálum, til að taka upp mál áður en þau skapa vanda. Áður. Ég vil líka sjá til þess að stjórnsýslan verði meðvituð um það hlutverk sitt, að hún reyni að komast hjá því að skapa mér viðskiptavini. Það gerir hún með því að gera alla sína verkferla gagnsærri og markvissari og síðan að sjá til þess að eftirlitið virki, að það gagnist borgaranum. Mér finnst málflutningur umboðsmanns Alþingis mjög sannfærandi, hann er mjög sannfærandi. Auðvitað á markmið okkar að vera að reyna að koma í veg fyrir að fólk þurfi að leita til þess embættis með umkvörtunarefni sín. Auðvitað eigum við að reyna að bæta stjórnsýsluna, lögin og allt reglugerðarumhverfið þannig að það þjóni borgurunum að því leyti. Þetta höfum við tekið upp í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis og viljum jafnframt beina því til stjórnsýslunnar að kynna sér vel ábendingar umboðsmanns Alþingis og þær áherslur sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis hefur sett fram í greinargerð sinni. Hæstv. forseti. Að lokum vil ég minna á að öll gögn er að finna á vefsíðum Alþingis, bæði opinn fund umboðsmanns Alþingis þar sem hann gerir mjög vel grein fyrir þeim áherslum sem ég er að lýsa, og síðan vísa ég til greinargerðar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis þar sem þau sjónarmið eru tíunduð betur og ítarlegar en gert verður í stuttri ræðu hér á Alþingi.

Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir mjög skýrt yfirlit yfir skýrslu umboðsmanns Alþingis. Ég tek undir með honum, ég tel að það embætti hafi svo sannarlega sýnt á þeim 20 árum sem það hefur verið starfrækt að það er orðið einn af grundvallarsteinunum sem réttur borgarans hvílir á. Ég tel að umboðsmaður hafi í mjög mörgum atriðum tekið á málum með þeim hætti að réttindi hins almenna borgara hafa bæði verið skýrð og frekar slegin í gadda. Ég þekki það þar sem ég hef verið einn af handhöfum framkvæmdarvalds hvað menn taka mikið mark á umboðsmanni og horfa til hans. Mér fannst stundum að ráðherrar notfærðu sér lítið þann möguleika að geta leitað til embættisins til að fá leiðbeiningar um það hvernig bæri að hafa stjórnsýsluna sem besta. Á sínum tíma, þegar lögin voru sett um embættið, vonuðust menn auðvitað til að umboðsmaður yrði ekki bara í starfi með þeim hætti að hann tæki við ábendingum og umkvörtunum borgara, heldur hefði einmitt frumkvæðisréttinn. Það kemur nokkuð skýrt fram, þó að ég hafi ekki lesið skýrsluna nema bara eins og tíðkast hjá þeim þingmönnum sem standa utan við nefndina sem á að fara höndum um hana, að eitt af því sem umboðsmaður kvartar sjálfur yfir er geta embættisins til að taka sér sjálfstætt frumkvæði í að skoða mál. Ég hjó eftir því í ræðu hv. framsögumanns að hann nefndi að samkvæmt skýrslunni koma nánast daglega fram tilefni sem eru þess eðlis að umboðsmaður vildi gjarnan hafa sjálfstætt frumkvæði að rannsókn málsins. Það kom mér hins vegar á óvart þegar hv. framsögumaður sagði að embættið skorti heimildir. Ég held að það skorti engar heimildir til að ráðast með frekari hætti í slíkt og vildi spyrja hv. framsögumann hvort það eina sem skorti sé ekki einfaldlega 

Hæstv. forseti. Jú, ég tek undir það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði, það eru peningar sem skortir, ekki heimildir. Þar hefur hv. þingmanni misheyrst, ég sagði ekki að það skorti heimild heldur að það skorti fjármagn. Þetta er vilji umboðsmanns Alþingis og þetta eru þær áherslur sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis vill einnig viðhafa í starfi embættisins. Ég er sammála hv. þingmanni um að embætti umboðsmanns Alþingis sé einn af hornsteinum réttarríkisins. Hann er einn af hornsteinum í fyrirkomulagi sem við höfum komið á fót til að tryggja réttarstöðu almennings, réttarstöðu einstaklingsins í samfélaginu. Það er líka umhugsunarvert að umboðsmaður Alþingis byggir ekki vald sitt á möguleikum til lögþvingunar eða að beita viðurlögum, hann byggir það á virðingu okkar fyrir embættinu. Ég hygg að það sé þannig og það kemur fram í því hvernig brugðist er við erindum frá umboðsmanni Alþingis að hann hefur áskapað sér þessa virðingu með verkum sínum. Og það er vel.

Herra forseti. Ég held alls ekki að mér hafi misheyrst, ég held að hv. framsögumanni hafi hins vegar skjöplast skriðið eftir sinni eigin tungu. En það skiptir engu máli, aðalatriðið er að ég er þeirrar skoðunar að mikilvægt sé fyrir embættið að hafa svigrúm og tök á því að geta tekið sér þetta sjálfstæða frumkvæði. Það var reyndar það sem menn ræddu í upphafi að yrði þróunin. Öll embætti sem eru sett á laggir þurfa tíma, það þurfa að skapast hefðir og „ritual“ í kringum þau, þau þurfa að skapa sér sess í samtímanum og það hefur embættið sannarlega gert. Auðvitað hefur farsæl starfsemi þess leitt til þess að það hefur verið meiri ásókn í embættið af hálfu borgaranna og það kann að hafa leitt til þess að menn eru þar stöðugt önnum kafnir. Það eru í vaxandi mæli flókin mál sem til þess koma en ég held að mikilvægt sé að gera embættinu bæði kleift og skylt í ríkari mæli að taka sér sjálfstætt frumkvæði. Í þau örfáu skipti sem ég hef orðið var við að það hafi gerst hefur það vakið hræringar í samtímanum og það hefur skipt máli. Það er alveg klárt að ef embættið tekur í vaxandi mæli upp þannig hlutverk er það í sjálfu sér mjög sterkt aðhald að framkvæmdarvaldinu. Framkvæmdarvaldið þarf alltaf aðhald. Mig langar því að spyrja hv. þm. Ögmund Jónasson, framsögumann málsins, hvort það kunni að vera leið til þess að tryggja að embættið sinni því í ríkari mæli að tiltekinn partur af fjárveitingu sem til þess fer í framtíðinni sé auðkenndur með þeim hætti að hann eigi að fara í sjálfstæða frumkvæðisvinnu af hálfu embættisins. Ég tel sjálfur að það sé mikilvægt að menn skoði það til framtíðar með þróun embættisins í huga til að bæta það enn frekar.

Hæstv. forseti. Já, það kemur alveg til álita. Það skortir í rauninni ekki á lagaheimildir fyrir embættið og ekki heldur vilja hjá embættinu til að ráðast í frumkvæðismál. Það má vel vera að einhver breyting á lögum gæti orðið til að styrkja embættið í þessu efni og það er alveg sjálfsagt að skoða það. En við skoðuðum þennan kost í umfjöllun okkar, hvort fara ætti í einhverja slíka aðgreiningu og niðurstaðan er sú að þótt frumkvæðismálin séu góð og gagnleg er það samt svo að þeir borgarar sem leita til embættisins ætlast til þess að fá úrlausn sinna efna.

Þeir fá það alltaf.

Já, já, þá þarf að vera fjárveiting fyrir hendi. Það þarf að vera mannafli til að sinna þessu, til að vinna þetta af einhverju viti. Ég nefndi leiðir sem embættið hefur farið og fer nú þegar til að gera afgreiðsluna markvissari en þá hugsanlega á kostnað vinnslu málsins, að stytta greinargerðir og röksemdir og stytta þann tíma sem fer í einstök mál. En höfuðáhersluna viljum við engu að síður leggja á að borgararnir, þeir sem leita til embættisins, fái niðurstöðu í sín mál. Það hlýtur að vera forgangsatriði nr. 1, 2 og 3, að tryggja það. Síðan kemur dagur eftir þennan dag og það koma fjárlög eftir þessi fjárlög 

Virðulegi forseti. Hér er til umræðu skýrsla umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2012 þar sem farið er yfir starfsemina og litið til framtíðar og má segja að nauðsyn á embætti umboðsmanns endurspeglist vel í fjölda þeirra mála sem þar koma inn á borð. Eins og kom fram áðan voru þetta 536 ný mál árið 2012 og af þeim hafði umboðsmaður aðeins frumkvæði í tveimur. Þetta þýðir með öðrum orðum að það voru nánast tvö mál sem komu þar inn á borð á hverjum einasta virka degi ársins. Formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hv. þm. Ögmundur Jónasson, fór ágætlega yfir þessa skýrslu og í umræðum hér áðan kom fram að menn hafa áhyggjur af því að umboðsmaður hafi ekki frumkvæði í nógu mörgum málum og það er alveg rétt. Auðvitað væri æskilegt að frumkvæði hans væri mun meira og hann tæki að eigin frumkvæði upp mun fleiri mál á ári hverju en þessi tvö, þrjú eða fjögur. En það sem skiptir hins vegar máli í þessu er að hann þarf að afgreiða þau mál sem koma þar inn frá borgurum. Ef hann á að geta haft frumkvæði í fleiri málum verðum við náttúrlega að láta af sífelldum niðurskurði gagnvart þessu embætti og við verðum að setja meiri peninga þarna inn. Honum ber náttúrlega að sinna þeim málum sem þar koma inn frá almenningi og ef við ætlum honum frekara hlutverk kallar það á aukið fjármagn. Hann afgreiddi 502 mál árið 2012 og stefna hans er að ljúka þessum málum innan sex mánaða frá því að þau berast. Umboðsmaður Alþingis myndar eins konar brú milli borgara þessa lands og stjórnvalda og það sjáum við mjög vel þegar farið er yfir þessi mál og þau flokkuð því að rúmlega 100 mál flokkast undir það sem kalla má tafir hjá stjórnvaldi við afgreiðslu máls. Málshraðareglan er mikilvæg í stjórnsýslunni og er mikilvægt að þessi regla sé í hávegum höfð og að almenningur þurfi ekki að bíða lengur en nauðsynlegt er með að fá úrvinnslu sinna mála. Umboðsmaður bendir líka á í skýrslu sinni að með nýjum samskiptamáta og auknum hraða í þjóðfélaginu hafi kröfur borgaranna um skjóta afgreiðslu aukist undanfarin ár. Stundum eru þessar væntingar raunhæfar, stundum eru kröfurnar og óþolinmæðin úr hófi hjá fólki þannig að ég held að það sem hann stefnir að sé sex mánuðir, að það sé mjög raunhæfur tími. Af öðrum stórum málaflokkum umboðsmanns Alþingis má nefna skattamál, þ.e. mál sem varða skatta og gjöld, málefni sem tengjast opinberum starfsmönnum, almannatryggingum og lögreglu og síðan sakamál. Þá er almenningur í vaxandi mæli farinn að leita til hans vegna menntamála. Mörg þeirra mála sem koma inn á borð umboðsmanns Alþingis eru flókin úrlausnar og tímafrek. Þau kalla á mikla upplýsingaöflun, sem oft sést í skýrslum hans, en þær eru oft upp á tugi blaðsíðna. Aukin verkefni kalla líka á aukið fjármagn, eins og ég kom inn á áðan, og þar þurfum við verulega að bæta í. Niðurskurður í útgjöldum ríkisins hefur komið illa við það mikilvæga starf sem unnið er á vegum umboðsmanns Alþingis og við verðum að horfast í augu við að hér verðum við að bæta í á næstu árum, við getum ekki haldið svona áfram að skera niður í útgjöldum til þessa ágæta embættis. Almenningur á heimtingu á því að þessi mál séu í góðum farvegi og að hann hafi skilvirkan og góðan farveg fyrir þær kvartanir og athugasemdir sem kunna að vera fyrir hendi þegar kemur að samskiptum við stjórnvöld.

Forseti. Ég segi það alveg hreinskilnislega að ég tel að embætti umboðsmanns Alþingis sé eitt af mikilvægustu embættum landsins. Það er náttúrlega erfitt að flokka embætti eftir mikilvægi þeirra, en ég ætla að orða það þannig að embætti umboðsmanns Alþingis sé uppáhaldsembættið mitt. Ég held að það stuðli að og hafi stuðlað að miklum breytingum í viðhorfi stjórnvalda til almennings í landinu og hafi ýtt við embættismönnum og þeim sem eiga að þjóna fólkinu í landinu þannig að þeir sinni störfum sínum betur en þeir hefðu gert ef embættið væri ekki til. Nú er það svo með embætti umboðsmanns Alþingis að þegar hrunið varð fyrir fimm árum gerist það um leið að fjöldi mála sem berast til embættisins eykst gífurlega, þannig að um leið og umboðsmaður þarf að skera niður, eins og ríkisapparatið allt, eykst málafjöldinn mjög. Engu að síður hefur umboðsmaður á þessum árum alltaf verið innan þeirra þröngu fjárheimilda sem hann hefur haft og það verður ekki sagt um allar ríkisstofnanir eða alla starfsemi á vegum ríkisins. Á árinu 2013 fékk embættið 20 millj. kr. aukafjárveitingu, eins og það var kallað á þeim tíma þegar fjárlög voru samþykkt fyrir árið 2013, vegna hins aukna málafjölda sem var hjá embættinu. Embættið fór fram á að fá aftur 20 milljónir fyrir þetta ár, 2014. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að forsætisnefnd þingsins hafi mælt með því, ég veit að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mælti með því að embættið fengi þær 20 milljónir sem beðið var um en það var skorið niður um helming. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig stóð á því að ekki var hægt að verða við þeirri beiðni. Þótt ég viti að það sé náttúrlega ekki hægt að verða við öllum beiðnum finnst mér að stundum verði líka að horfa til þess sem er að gerast í kringum okkur þegar skorið er niður á þennan hátt, eins og í þessu tilfelli hér, og sérstaklega vegna þess, sem hefur verið rætt hérna áður, að þegar málafjöldi eykst svona hjá umboðsmanni verður hann að forgangsraða. Umboðsmaður ákveður að forgangsraða á þann hátt að allur sá fjöldi fólks sem leitar til hans, hann fær yfir 500 mál inn til sín á ári, að miklu máli skipti að það fólk fái úrlausn mála sinna. Hann forgangsraðar með því að svara frekar einstökum beiðnum og fækkar á móti frumkvæðismálum vegna þess, ég held að það sé rétt munað hjá mér, að á árum áður voru frumkvæðismálin sex, sjö á ári, eitthvað svoleiðis. Umboðsmaður hefur forgangsraðað á þann hátt að fækka frumkvæðismálum og ég ætla að segja það alveg hreint út að ég er sammála þeirri forgangsröðun, ég er alveg sammála henni. Það þýðir ekki að það sé ekki nauðsynlegt að við útvegum meiri peninga til embættisins til þess að hægt sé að fara í frumkvæðismál vegna þess að frumkvæðismálin eru annars eðlis. Það má segja að þau séu kerfislægari og þess vegna kannski ekki þess eðlis að það komi einn borgari eða ein manneskja og kæri akkúrat vegna þess. Það má segja að frumkvæðismálin séu meira kerfisgallar sem umboðsmaður og starfsmenn hans sjá í kerfinu. Þetta eru ekki neinar gífurlegar fjárhæðir sem farið er fram á til þess að geta sinnt þeim betur og mér finnst leitt að ekki var orðið við því núna. Hins vegar er ég ekki sammála því að Alþingi eigi að segja að þessi hluti fari í frumkvæðismál og hinn í annað, það á að vera í höndum umboðsmannsins. Það er nauðsynlegt að við tryggjum þessa peninga. Það er annað sem mig langar til að nefna í sambandi við það sem umboðsmaður nefndi við okkur og það á við úrskurðarnefndir. Hann nefnir að þeir sem eru skipaðir í úrskurðarnefndir séu oft lögmenn sem eru vanari því að vera í einkamálum en að fást við stjórnsýslulögin og það þurfi þess vegna að gera þeim lögmönnum sem sitja í úrskurðarnefndum að þekkja stjórnsýslulögin betur. Hann nefnir líka að stjórnsýslan bregðist stundum þannig við umkvörtunarefnum og ákærum að hún taki málin eins og þau séu einkamál en ekki þannig að stjórnsýslunni beri að virða rétt borgarans. Ef borgarinn kvartar þarf hann ekki að sýna fram á eða sanna að stjórnsýslan hafi ekki farið að lögum. Munurinn á því hvernig annars vegar stjórnsýslulögin eru og hins vegar einkamálarétturinn finnst mér, ólöglærðri manneskju, skipta miklu máli og þurfa að innprenta embættismönnum okkar og þeim sem starfa með stjórnsýslulögin það. Mig langar að nefna að boðaðar hafa verið breytingar á lögum um umboðsmann Alþingis. Ég hélt að það hefði átt að gerast fyrr á árinu en þær hafa ekki komið enn. Ég bíð eftir því að nýtt frumvarp komi fram. Lögin eru 20 ára gömul og 20 ár eru svolítið langur tími, þótt sumum finnist þau líða hratt eru 20 ár langur tími og ég held að nauðsynlegt sé að endurskoða lögin. Það þarf ekkert endilega að umbylta þeim en ég tel að nauðsynlegt sé að endurskoða þau. Ég vil líka taka undir að það er mjög ánægjulegt sem hefur komið fram að hvað varðar viðbrögð við álitum umboðsmanns bregst stjórnsýslan yfirleitt alltaf við þeim. Það eru þó undantekningar á því að svo sé og til dæmis skrifaði stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd bréf til innanríkisráðuneytisins í desember sl. vegna þess að okkur barst kvörtun um að innanríkisráðuneytið hefði ekki svarað og orðið við tilmælum frá umboðsmanni. Nú er komið í ljós að eftir þetta bréf hefur innanríkisráðuneytið tekið þetta ákveðna mál upp aftur, sem er mjög ánægjulegt. Það sýnir líka að nauðsynlegt er að hafa það verkfæri sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd er, þannig að þingið geti áfram rekið á eftir ef ekki er farið að tilmælum umboðsmanns, og mér finnst í rauninni algjörlega forkastanlegt þegar ráðuneyti eða stjórnvöld leyfa sér að gera slíkt. Ég held að ég hafi farið yfir helstu punkta sem eru í þessu og segi enn og aftur að ég held að þetta sé eitt af mikilsverðustu embættum landsins og við eigum að hlúa að því eins og við mest og best getum.

Herra forseti. Ég vil þakka umboðsmanni Alþingis kærlega fyrir þessa skýrslu. Umboðsmaður heyrir undir Alþingi og á að sinna því hlutverki að vera æðsti réttargæsluaðili fyrir borgarana þegar kemur að því hvort brotið er á borgurum í stjórnsýslunni. Borgarinn hefur einhver réttindi, honum finnst að stjórnsýslan, annaðhvort með aðgerðum eða aðgerðaleysi, hafi brotið á rétti sínum. Þá getur borgarinn fyrst kært það til æðra stjórnsýslustigs. Umboðsmaður segir hér að þegar borgari leitar réttar síns innan stjórnsýslunnar og kærir aðgerð eða aðgerðaleysi lægra stjórnsýslustigs til æðra stjórnsýslustigs þá bendi hann á mjög alvarlegan hlut. Lægra stjórnsýslustigið fer oft að líta á sig sem einhvers konar aðila að málinu að því leytinu til að það segir nei, kallar eftir því að málinu sé vísað frá, að það nái ekki inn á æðra stjórnsýslustig og borgarinn fái ekki að sækja rétt sinn innan stjórnsýslunnar. Það er ofboðslega alvarlegt mál eins og umboðsmaður bendir á í skýrslunni. Þegar borgarinn hefur reynt allt hvað hann getur til þess að sækja rétt sinn innan stjórnsýslunnar og hvorki gengur né rekur þá getur hann á endanum farið til umboðsmanns en ekki fyrr, þannig að umboðsmaðurinn er eins og hæstiréttur innan þessa málaflokks. Þá kemur að mismuninum á því þegar fólk er annars vegar að sækja rétt sinn innan stjórnsýslunnar og endar hjá umboðsmanni Alþingis og hins vegar innan dómskerfisins. Þegar málið er innan stjórnsýslunnar þarf ekki að borga fyrir það, maður hefur bara sinn rétt og stjórnsýslan hefur skyldur gagnvart borgurunum hvað það varðar, frumkvæðisskyldur, og á að hafa frumkvæði að því að taka upp málið og uppfræða borgarann um það hver réttindi hans og skyldur eru og á að reka málið áfram. Stjórnsýslan á ekki að taka sér stöðu gagnvart borgaranum, segja að málinu eigi að vísa frá eða eitthvað slíkt. Ef lægra stjórnsýslustig hefur verið kært til æðra stjórnsýslustigs, segir umboðsmaður Alþingis, á það bara að afhenda gögn þannig að hægt sé að komast að því hvort réttindi borgarans séu tryggð. Það er það sem stjórnsýslan á að gera en hefur ekki gert, hún hefur verið að brjóta á borgaranum á þann hátt. Umboðsmaður Alþingis segir í skýrslunni að þetta sé ekki til þess fallið að auka traust á stjórnsýslunni heldur grafi þetta undan henni. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd leggur til í áliti sínu um skýrslu umboðsmanns Alþingis, þegar kemur að þessum atriðum, að stjórnsýslustigin geri upplýsingar fyrir almenning aðgengilegri á netinu o.s.frv. Það er mjög gott og nauðsynlegt, en mér finnst að við eigum að gera meira en að kalla eftir því. Ég hef talað um það í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að við getum gert það með því að kalla eftir skýrslu frá forsætisráðherra, sem fer fyrir öllum ráðuneytunum og ráðuneytin fara fyrir allri stjórnsýslunni, um að finna þessar brotalamir. Hvar eru þær? Og að lágmarki sé kallað eftir upplýsingum - og þá þarf að taka þær upplýsingar saman - um það hvernig borgarinn eigi að bera sig að og um skyldu stjórnsýslusviðanna þegar kemur að því að tryggja að borgarinn geti náð rétti sínum þegar hann þarf að sækja hann innan stjórnsýslunnar. Hver eru réttindi borgarans þegar hann í upphafi kemur þar inn? Hvaða réttindi hefur hann og hvaða frumkvæðisskyldu hefur stjórnsýslan gagnvart honum? Þetta væri að minnsta kosti fyrsta skrefið. Ég lagði til að allt kerfið væri kortlagt. Það er sagt að það sé of viðamikið og dýrt verkefni, en að minnsta kosti verði kallað eftir skýrslu um þetta fyrsta skref þegar borgarinn stígur inn og þarf að leita réttar síns í stjórnsýslunni. Þetta mundi þvinga stjórnsýsluna til að fara í þessa vinnu og leggja niðurstöðurnar fram og ráðuneytið og hæstv. forsætisráðherra hefur þá tíu vikur til að klára vinnuna. Þá fáum við þetta sett niður fyrir okkur og hægt að fara í vinnu með þær upplýsingar, setja þær á netið og gera aðgengilegar að sjálfsögðu. Það væri mjög gott. Til að fá skýrslu frá ráðherra þarf annaðhvort meiri hluti nefndar, í þessu tilfelli stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að samþykkja beiðni um slíka skýrslu eða níu þingmenn að kalla eftir því. Ég vona að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd stígi fram og taki af skarið með þetta og samþykki þessa skýrslubeiðni. Að öðrum kosti mun ég að sjálfsögðu leita eftir því að níu þingmenn geri það. Ég trúi ekki öðru en að það séu níu þingmenn sem hafi áhuga á því að þessi vinna verði unnin til að fá niðurstöðu, skýr svör og skýrar leiðbeiningar, og þá sé ekki hægt að þæfa málið lengur. Eftir tíu vikur erum við þá komin með þessar upplýsingar og almenningur hefur aðgang að þeim.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér álit stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2012. Farið hefur verið mjög ítarlega yfir málefnið enda er álitið sem formaður nefndarinnar, hv. þm. Ögmundur Jónasson, fór yfir áðan ítarlegt og yfirgripsmikið. Það er líka full ástæða til að taka þessa ágætu skýrslu fyrir í ítarlegu áliti eins og gert hefur verið og fjalla um hana hér á Alþingi. Mig langar að byrja á því að koma inn á hlutverkið og vitna, með leyfi forseta, í reglur um störf og starfshætti umboðsmanns Alþingis. Þar segir: „Hlutverk umboðsmanns Alþingis er að gæta þess að stjórnvöld virði rétt einstaklinga og samtaka þeirra. Hann hefur í því skyni eftirlit með því að jafnræði sé virt í stjórnsýslustörfum og að stjórnsýsla sé að öðru leyti í samræmi við lög og góða stjórnsýsluhætti.“ Þessi 1. gr. endurspeglar hið gríðarlega mikilvæga hlutverk sem umboðsmaður Alþingis hefur og eins og fram hefur komið í máli hv. þingmanna, meðal annars hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar, hefur embættið sannað gildi sitt í samfélagi okkar. Eins og fram hefur komið má lesa í þróun fjölda mála, sem kemur fram í tölfræði með nefndaráliti og í þeirri tölfræði sem er í skýrslunni, að umboðsmaður Alþingis tekur fyrir rúmlega 500 mál. Það varð stökkbreyting hér 2011. Hann hefur því þurft að forgangsraða í störfum sínum, vegna þess að fjármagnið hefur ekki fylgt þessari gríðarlegu fjölgun mála. Umboðsmaður gerir mjög vel grein fyrir því hvernig hann nýtir þá fjármuni sem hann fær. Forgangsröðunin kom niður á frumkvæði til að taka upp mál og því að sinna frumkvæðisskyldunni, það er miður. Það hefur fengið fína umfjöllun hér. Mig langar að koma inn á þann lið sem snýr að frumkvæðinu og fá að vitna í álitið, með leyfi forseta. Þar segir: „Með frumkvæðiseftirliti er umboðsmanni unnt að taka ákveðið mál til meðferðar, málsmeðferð til almennrar athugunar eða starfsemi stjórnvalds t.d. með eftirlitsferðum. Með því getur umboðsmaður stuðlað að almennum umbótum í stjórnsýslunni án þess að vera með tiltekið mál einstaklings eða lögaðila til meðferðar …“ Þetta er gríðarlega mikilvægt vegna þess að fram kemur að nánast daglega koma upp mál sem gefa umboðsmanni tilefni til að velta því fyrir sér hvort borgararnir fái notið þeirra réttinda sem þeim er ákveðið með lögum. Það er afskaplega mikilvægt að umboðsmaður geti þannig sinnt þessari frumkvæðisskyldu. Þá hefur einnig verið rætt um það hlutverk umboðsmanns sem snýr að því að leiðbeina borgurum og stofnunum. Mig langar að bera niður í nefndarálitinu, með leyfi forseta, þar sem vel er greint frá þessari leiðbeiningarskyldu: „Í þessu sambandi má einnig nefna að í skýrslunni bendir hann [umboðsmaður] á í tengslum við leiðbeiningarskyldu stjórnvalda, að þó leiðbeiningar séu almennar þurfi að veita þeim sem eftir því leita einstaklingsbundnar leiðbeiningar og einnig að stjórnvaldi geti borið að eigin frumkvæði að leiðbeina aðila ef hann þarf augljóslega á því að halda. Það á ekki síst við þegar tekin hefur verið íþyngjandi ákvörðun en einstaklingur á kost á öðrum úrræðum sem kunna að gera stöðu hans betri en ella. Markmiðið ætti ávallt að vera að koma í veg fyrir að hagsmunir málsaðilans skerðist vegna vankunnáttu hans eða mistaka. Því ríkari sem hagsmunirnir eru, því meiri kröfur eru gerðar til stjórnvalda að þessu leyti …“ Nefndin tekur síðan undir mikilvægi þess að starfsfólk stjórnsýslunnar sé meðvitað um þessa frumkvæðisskyldu sína og telur að hér sé nauðsynlegt að fá gott kennsluefni. Ég vildi koma þessu hér sérstaklega að. Þetta tengist því sem formaður nefndarinnar, hv. þm. Ögmundur Jónasson, kom hér vel inn á í framsögu að styrkja og styðja þennan þátt. Þetta er það sem ég vildi draga fram í nefndarálitinu og taka undir þá umræðu sem farið hefur fram. Umræðan er mjög gagnleg vegna þess að embættið er, eins og ég kom inn á í upphafi gagnvart hlutverki umboðsmanns, gríðarlega mikilvægt og á skilið þessa ítarlegu umræðu.

Herra forseti. Ég vil sérstaklega þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir hans ræðu. Ég heyri ekki betur en við séum algerlega sammála um það sem ætti að vera ríkari þáttur í starfsemi embættisins sem er að rækja þetta sjálfstæða frumkvæðishlutverk. Mér fannst hv. þingmaður rekja það mjög vel í sínu máli að ekki er hnífsblaðsmunur á framsóknarmanninum og samfylkingarmanninum um þetta. Ég vildi þakka honum fyrir það. Ég held að þetta sé mikilvægt. Í þessari umræðu kemur fram að almenn ánægja er með það hvernig embætti umboðsmanns hefur þróast í gegnum árin. Það er alveg sama hvar í flokki menn standa, ég held að menn séu jákvæðir yfir því með hvaða hætti embættið hefur rækt skyldur sínar. Það var ekkert sjálfgefið um það í upphafi. Ég held að færa megi sterk rök fyrir því að það hvernig Alþingi bjó um hnúta hjá embættinu í upphafi á sinn ríka þátt í hvernig embættið hefur þróast með þessum farsæla og hægláta hætti. Alþingi sá til þess í upphafi að þetta væri sjálfstæð rannsóknarstofnun. Það sem kannski skiptir langmestu máli er að umboðsmaðurinn sjálfur er kosinn af Alþingi. Það skiptir alveg gríðarlega miklu máli þó að menn sjái það kannski ekki alveg í fljótu bragði. Hann er sjálfstæður. Það þýðir það að framkvæmdarvaldið og dólgar sem með það fara geta ekki annað en skakað að þeim skellum en ekkert meira. Við þurfum ekki annað en að líta yfir söguna til að sjá að stundum hafa dólgar setið í stólum sem framkvæmdarvaldið liggur um og hafa reynt að hafa áhrif á embættið með því að sveigja það og skekja það með köpuryrðum og skattyrðum. Þetta vitum við. En það hefur ekki haft nokkur áhrif vegna þess að ekki er hægt að koma fram neinum þrýstingi gagnvart umboðsmanni, hann er kjörinn hér. Alþingi getur það ekki heldur. Ég minnist þess mjög vel á fyrstu árum þessa embættis að af því að umboðsmaður er með þessum hætti tengdur Alþingi gerðu menn sér ekki alveg grein fyrir að embættið er sjálfstæð rannsóknarstofnun. Það bar á vilja hér á fyrstu árum embættisins, af hálfu einstakra þingmanna, að embættið færi í tilteknar rannsóknir. Menn litu sem sagt í árdaga á það þannig, sumir hverjir, að Alþingi gæti skipað embættinu að fara í tiltekin mál. Það er ekki svo. Embættið hefur í gegnum tíðina markað sér sinn sjálfstæða farveg. Menn eru glaðir með það í dag. Það hefur komið fram að í vaxandi mæli leita menn til umboðsmanns Alþingis. Af hverju er það? Vegna þess að menn sjá að þar eiga þeir skjól, að þar koma úrlausnir. Mönnum finnst kannski stundum að þær taki of langan tíma, en þær koma. Það kemur fram í þessari umræðu, er rakið vel af hv. framsögumanni málsins, að menn eru, vegna þessa aukna fjölda sem sækir undir embættið með úrlausn í sínum málum, að hagræða þar. Hv. þm. Ögmundur Jónasson rakti það með nokkuð góðum hætti hvernig menn fara í það. Það er mjög jákvætt. Við getum, held ég, öll verið sammála um að embættið er að rækja það hlutverk sitt að svara kröfum eða óskum borgaranna, um tiltekna úrlausn á vandamálum sem borgararnir telja hafa komið upp í samskiptum þeirra og ríkisvaldsins, mjög vel. Mig langar í þessum örfáu orðum að hnykkja á því sem ég og hv. þm. Willum Þór Þórsson gerðum hér að sérstöku umræðuefni, þ.e. áhersluna á hið sjálfstæða frumkvæði. Það skiptir mjög miklu máli. Embættið hefur ekki haft ráðrúm til að fara í það í eins ríkum mæli og kannski væri æskilegt af sjónarhóli hagsmuna borgaranna. Við vitum að samfélagið hefur verið að ganga í gegnum kreppu og umboðsmaður hefur eins og allar aðrar stofnanir þurft að herða ólina. Það breytir engu um það að samfélagið er alltaf að breytast. Lagastrúktúrinn er að breytast og með því breytast réttindi borgaranna. Eitt af því sem hefur verið mjög lofsvert að sjá hjá umboðsmanni, og er einmitt til marks um þetta, sem við hér, tveir hv. þingmenn, höfum gert að aðalefni í ræðum okkar, er það hvernig embætti umboðsmanns hefur með sjálfstæðum hætti tekið upp mál sem varða framkvæmd samþykkta Alþingis gagnvart auknum réttindum borgaranna. Það eru ekki nema tveir mánuðir, kannski tveir og hálfur mánuður, frá því að embættið réðst til dæmis í að óska eftir tilteknum upplýsingum frá Landspítalanum, frá heilbrigðisyfirvöldum, um það hvernig búnaði á spítalanum væri háttað, mönnun og tækjabúnaði, til að ganga úr skugga um hvort þau réttindi sem Alþingi hefur fært borgurunum séu í raun framkvæmd, hvort borgararnir fái notið þessara réttinda. Í þessu tilviki er um að ræða grundvallarmál, heilsu og heilbrigði. Þetta er jákvætt dæmi um það hvað frumkvæði umboðsmanns Alþingis getur skipt miklu máli. Ég þori aldrei að vera ósammála stallsystur minni hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur en hún sagði áðan að það væri kannski fyrst og fremst það sem hún kallaði kerfislægar skekkjur sem umboðsmaður ætti að fara í með sjálfstæðum hætti. En ég er ekkert viss um að hægt sé að fella það undir einhver sárafá mál sem mætti skilgreina sem kerfislægar skekkjur. Þetta dæmi sem ég tók hérna áðan varðar grundvallaratriði. Það má kannski segja að það sé kerfislæg skekkja ef í ljós kemur að borgararnir fá ekki þá umönnun sem Alþingi hefur sagt að sé réttur þeirra. Þetta er dæmi um stórt mál þar sem frumkvæði umboðsmanns getur skipt sköpum. Það eru mörg önnur smærri dæmi sem líka mætti rekja. Ég minnist þess til dæmis að ein ríkisstofnun virtist, að því er mátti ætla af opinberum upplýsingum, hafa sett tiltekin fyrirtæki á svartan lista. Umboðsmaður lét það mál til sín taka. Það er akkúrat þessi varðgæsla þar sem embættið hefur frumkvæði að því að standa vörð um rétt borgaranna sem mér finnst lofsverð. Þá kem ég að því sem var meginkjarninn í örstuttum athugasemdum mínum hér fyrr í dag. Allir þeir sem hér hafa talað af hálfu nefndarinnar eru meira og minna sammála því að það ætti að gera þetta, ætti að ýta undir þennan þátt í starfi embættisins. Það á hins vegar að vera afgangsmál. Þannig má skilja ræður sumra sem hér hafa talað. Menn segja: Fyrst og fremst þarf embættið að taka á þessum einstöku málum sem borgararnir færa því til úrlausnar. Það er rétt. Og segja síðan: Það kemur dagur eftir þennan dag, eins og hv. framsögumaður málsins sagði, og átti við að með betri tíð í samfélaginu muni koma meiri peningar eða gildari fjárveitingar til embættisins og þar af leiðandi sé hægt að sinna þessum þætti betur. Við höfum séð, eins og ég held að hv. þm. Willum Þór Þórsson hafi rakið hér áðan, að ásóknin í þjónustu og úrlausn af hálfu embættisins er alltaf að aukast. Sagði ekki hv. þingmaður að 2011 hefði orðið stökk? Í ár eru þetta 500 mál sem koma til kasta embættisins. Svona verður þróunin. Velgengni embættisins í starfi kallar alltaf á meiri þjónustu. Eftir því sem embættinu gengur betur munu fleiri sækja til þess. Þess vegna held ég að það sé að minnsta kosti einnar messu virði að skoða það hvort ekki ætti hugsanlega að segja að tiltekinn hluti af mannafla embættisins eigi að sinna því mjög svo þarfa frumkvæðishlutverki eins og ég hef hér rakið varðandi grundvallarþætti. Í dag eru níu lögfræðingar starfandi hjá embættinu. Mér fyndist það nú ekki umhendis þó það væri bara skilgreint að einn þeirra ætti að sinna málum sem umboðsmaður ákveður að taka upp með þessum hætti og hann telur að varði grundvallarhagsmuni fyrir borgarana. Ég hugsa að sá lögfræðingur mundi hafa nóg að gera. Þess vegna varpaði ég fram þeirri hugmynd hér í umræðunni fyrr í dag, og finnst eins og umræðunni hefur undið fram að hún hafi meiri rétt á sér en þegar ég kastaði henni fram, að við ættum að skoða það í framtíðinni að marka tiltekna hluta af framlaginu til embættis umboðsmanns þessu sérstaka frumkvæðishlutverki, að það væri algjörlega skýrt að umboðsmaður á að sinna því hefðbundna hlutverki sem hann hefur með svo miklum sóma sinnt síðustu 20 árin, en hann ætti í vaxandi mæli líka að verja tilteknum parti af mannafla sínum til þess að standa undir því sem var líka hugsunin í upphafi og hann hefur af veikum burðum embættisins líka reynt að gera, þ.e. að taka sér frumkvæði til þess að skoða hvort framkvæmdarvaldið sé að afhenda borgurunum þau réttindi sem við, Alþingi, höfum sagt að það eigi að gera. Þar er sums staðar pottur brotinn.

Hæstv. forseti. Við erum komin að lokum umræðu um skýrslu umboðsmanns Alþingis fyrir árið 2012. Hún hefur verið mjög góð og mjög gagnleg. Menn tala mjög á einn veg; stuðningur við embætti umboðsmanns Alþingis er greinilega mikill í þessum sal. Ég tek undir með hv. síðasta ræðumanni Össuri Skarphéðinssyni að það er almennt mat manna að þetta embætti hafi þróast á mjög farsælan hátt á undanförnum áratugum eða allar götur frá því það var sett á laggirnar 1988. Ég sagði að það væri 20 ára gamalt en í fyrra varð það 25 ára gamalt, svo allrar nákvæmni sé gætt. Það er líka rétt hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að velgengni embættisins kallar á það að sífellt fleiri snúa sér til þess. Það er alveg rétt. Staðreyndin er sú að þegar mælingar hafa sýnt að stofnanir stjórnsýslunnar og Alþingis og Alþingi sjálft hefur mælst með fremur bágborið álit hjá þjóðinni hefur þeim fjölgað sem sækja til umboðsmanns Alþingis til að standa vörð um réttindin. Annað sem hefur komið fram hér er áhersla sem þingmenn leggja á að efla frumkvæðisstarf embættisins og jafnframt að stuðla að því að stjórnsýslan ræki hlutverk sitt betur gagnvart borgurunum. Ég held að það sé alveg rétt sem fram kemur hjá umboðsmanni Alþingis að ef stjórnsýslan getur tekið sér tak í því efni og fólk hafi trú á því að það njóti réttar síns innan stjórnsýslunnar mun þeim fækka sem leita til embættisins, það er alveg ljóst. Þá munu þessar stofnanir eflaust mælast betur og á hagstæðari hátt í könnunum með þjóðinni og draga úr því að fólk leiti til eða sjái sig knúið til að leita til umboðsmanns Alþingis. Þá er spurningin þessi: Eigum við að hafa aðgreinda fjárveitingu til umboðsmannsins þannig að tiltekið fjármagn renni til þess að sinna frumkvæðismálum? Niðurstaða okkar í nefndinni var sú að með hliðsjón af þeim fjárveitingum sem renna til embættisins væri það ekki forsvaranlegt gagnvart því fólki sem bíður afgreiðslu mála sinna og jafnframt með hliðsjón af því að umboðsmaður Alþingis hefur sett sér það takmark að afgreiða mál innan sex mánaða frá því að embættinu berast þau. Við sáum ekki að svigrúm væri til þess að svo stöddu. Hins vegar tek ég undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að þetta finnst mér íhugunarvert. Ég mun leita eftir því fyrir hönd stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis hvert álit embættisins er á slíku fyrirkomulagi til framtíðar. Þá er komið að deginum sem kemur eftir þennan dag, það eru næstu fjárlög, við þurfum öll að vera mjög vakandi yfir því að búa svo um hnútana fjárhagslega fyrir þetta embætti að það geti sinnt þeim verkefnum sem við setjum á herðar þess með lögum. Við erum að tala um að stjórnsýslan þurfi að vera sjálfri sér samkvæm og að hún þurfi að vera ábyrg í verkum sínum. Það þurfum við líka að vera. Við sköpum þessu embætti sem öðrum lagaramma, setjum á það tilteknar skyldur og verðum að sjálfsögðu að veita fjármuni í samræmi við þær skyldur sem við setjum á herðar embættisins. Ég vil að lokum þakka fyrir þá góðu umræðu sem farið hefur fram um þessa stofnun.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði, með síðari breytingum, Það fjallar um ábyrgð félagsmanna í veiðifélögum. Atvinnuveganefnd hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ingimar Jóhannsson og Sigríði Norðmann frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti og Óðin Sigþórsson frá Landssambandi veiðifélaga. Í frumvarpinu er lagt til að nýtt ákvæði bætist við lög um lax- og silungsveiði þar sem kveðið verði á um að félagsmenn í veiðifélagi skuli ekki bera persónulega ábyrgð á fjárskuldbindingum þess. Í ljósi þess að skylt er að eiga aðild að veiðifélagi er talið nauðsynlegt að kveða skýrt á um þetta í lögum en Lagastofnun Háskóla Íslands vann álitsgerð þar sem fram kemur að félagsmenn kunni að bera fulla ótakmarkaða og solidaríska ábyrgð á fjárskuldbindingum veiðifélags samkvæmt gildandi lögum. Þá eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á lögunum hvað varðar tímamörk reglna sem veiðifélög eða veiðiréttarhafar, þar sem veiðifélög starfa ekki, setja um stangveiði á veiðisvæði sínu. Einnig eru lagðar til lagfæringar á 41. gr. laganna. Í athugasemdum við frumvarpið kemur fram að skv. 2. gr. þess verður ekki hægt að ganga að öðrum eignum félagsmanns til greiðslu á fjárskuldbindingum hans en eignarhlut hans í skráðum eignum veiðifélags. Bent var á við umfjöllun nefndarinnar um málið að skýrara væri í því sambandi að vísa til „arðskrárhlutar“ í stað „eignarhlutar“. Nefndin hnykkir hér með á þessu en þingnefndir geta ekki breytt eða lagt til breytingu á athugasemdum eða greinargerðum með þingmálum. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir það skrifa hv. þingmenn Jón Gunnarsson, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Haraldur Benediktsson, Ásmundur Friðriksson, Kristján L. Möller, með fyrirvara, Þorsteinn Sæmundsson og Þórunn Egilsdóttir. Fjarverandi voru hv. þingmenn Björt Ólafsdóttir og Páll Jóhann Pálsson. Virðulegi forseti. Mig langar rétt að koma inn á það sem komið er inn á í nefndarálitinu en talað er um í athugasemdum við þetta lagafrumvarp að samkvæmt því verði ekki hægt að ganga að öðrum eignum félagsmanns til greiðslu á fjárskuldbindingum veiðifélags en eignarhlut hans í skráðum eignum veiðifélagsins. Það má segja að svokölluð arðskrá sem gefin er út hjá veiðifélögum og er endurskoðuð með reglulegu millibili á ákveðnum árafjölda sé í raun hinn eiginlegi eignarhlutur veiðiréttarhafa í þessu veiðifélagi. Það er þess vegna það sem verið er að vitna til þegar talað er um eignarhlut veiðiréttarhafa í skráðum veiðifélögum. Svo að þetta sé áréttað hér með er það skilningur nefndarinnar að um það sé verið að fjalla með þessum hætti.

Forseta hefur borist bréf um afturköllun fyrirspurnar. Jón Þór Ólafsson kallar aftur fyrirspurn á þskj. 236, máli 188, um stöðvun á nauðungarsölum.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 164/2013 um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn, um tæknilegar reglugerðir, staðlaprófanir og vottun, og fella inn í samninginn tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2010/53/ESB frá 7. júlí 2010 um kröfur varðandi gæði og öryggi líffæra úr mönnum sem eru ætluð til ígræðslu. Tilskipunin mælir fyrir um samræmdar reglur um gæði og öryggi við meðhöndlun líffæra í því skyni að auðvelda líffæragjöf milli landa á Evrópska efnahagssvæðinu, draga úr áhættu og hámarka árangur af líffæraígræðslum, og tryggja öryggi líffæragjafa og líffæraþega sem geta verið búsettir í mismunandi EES-ríkjum. Þannig er kveðið á um að innleiða skuli í landsrétt skilvirkt regluverk sem kveður á um samræmd gæða- og öryggisviðmið sem gilda skuli frá upphafi líffæragjafar til loka líffæraígræðslu. Þá er með tilskipuninni jafnframt reynt að stemma stigu við sölu á líffærum þótt með óbeinum hætti sé, en tilskipunin hefur m.a. að geyma ráðstafanir sem eiga að gera það að verkum að ávallt sé unnt að tryggja rekjanleika þeirra líffæra sem ætluð eru til ígræðslu á Evrópska efnahagssvæðinu. Innleiðing tilskipunarinnar kallar á breytingu á lögum nr. 40/2007, um heilbrigðisþjónustu, en gert er ráð fyrir því að innleiða tilskipunina með setningu reglugerðar með stoð í þeim lögum. Heilbrigðisráðherra hefur þegar lagt fram lagafrumvarp á yfirstandandi þingi til breytingar á lögum nr. 40/2007. Þar kemur m.a. fram að innleiðingin muni hafa minni háttar áhrif á þá þætti heilbrigðisþjónustunnar sem tilskipunin nær til þar sem sú þjónusta sem veitt er hérlendis á þessu sviði uppfylli nú þegar þau gæða- og öryggisviðmið sem kveðið er á um. Krafan um rekjanleika líffæra mun hins vegar leiða til þess að aukin útgjöld munu falla á embætti landlæknis. Samkvæmt kostnaðamati með áðurnefndu frumvarpi rúmast sá kostnaður innan útgjaldaramma stofnunarinnar í fjárlögum. Þar sem umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi var hún tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeim breytingum á EES-samningnum sem í ákvörðunni felst svo aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni umræðu þessari verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Herra forseti. Ég get eiginlega ekki á mér setið því það er svo sjaldan sem þeir sitja báðir í þessum sal, hinn ágæti hæstv. utanríkisráðherra og hv. þm. Ásmundur Einar Daðason. Ég verð að koma hér og óska þeim til hamingju því að með sameinuðu átaki, frá því að Ísland varð aðili að Evrópska efnahagssvæðinu held ég að segja megi, hefur aldrei verið jafn stórkostlegur gangur í að moka í gegnum þingið og utanríkismálanefnd aðlögunartilskipunum að Evrópusambandinu og undir þeirra ágætu handleiðslu. Reyndar vil ég segja það, herra forseti, að mér gest vel að þeirri handleiðslu. Eins og bæði hæstv. utanríkisráðherra og umræddur þingmaður vita segi ég já og amen í hvert skipti sem þeir koma og biðja um að flýta einhverjum af þeim ágætu tilskipunum. Hér er hæstv. ráðherra, með tilstyrk hv. þm. Ásmundar Einars Daðasonar, að koma í gegn einni af þeim 18 tilskipunum sem er að finna á verkefnalista hæstv. utanríkisráðherra. Ég var stundum ánægður með sjálfan mig þegar ég var í þeim stól yfir því hvað þetta gekk vel, en eftir að hv. þm. Ásmundur Einar Daðason kom til liðsinnis við ráðuneytið hefur aldrei verið jafn rosalegur hraði. Ég vil því ekki reyna að stöðva þetta, en ég hnaut um eitt. Báðir þessir hv. þingmenn og ráðherra voru stundum að reyna að segja við mig þegar menn voru að fara hér í gegn með einhver mál að þau væru óþarfi, það þyrfti ekkert að gera og til hvers væri þá verið að taka þau í gegn. Lykilatriðið í máli hæstv. ráðherra var þetta: Hann sagði að ekki þyrfti að breyta neinum lögum vegna þess að sú þjónusta sem er veitt hérlendis á því sviði sem málið tekur til uppfylli þegar þau gæða- og öryggisviðmið sem tilskipunin kveður á um. Þá spyr ég hæstv. ráðherra: Til hvers í ósköpunum er verið að taka þetta í gegn?

Virðulegi forseti. Eitthvað hefur hv. þingmanni misheyrst vegna þess að þessi tilskipun kallar einmitt á lagabreytingar og hefur þegar verið lagt fram frumvarp til að taka á því. Hér er hins vegar um nokkuð gott mál að ræða þar sem verið er að samræma reglur um öryggi og eftirlit með líffæraígræðslum og slíku. Þannig að ef hv. þingmaður er til í að hjálpa okkur með að koma þessu mikilvæga máli í gegn gæti vel verið að ég gæti ánafnað honum heilann úr mér ef illa færi, þar sem ekki veitti nú kannski af. 
            

Herra forseti. Syndugur maður er ég og hef margt unnið sem vísast kallar á einhvers konar refsingar. En ég hef ekkert gert sem er svo svakalegt að það kalli á þetta. 
             Herra forseti. Ég þarf ekki einu sinni heilabú hæstv. utanríkisráðherra til þess að lesa, það hef ég getað gert til þessa dags. Hafi ég hugsanlega misskilið eitthvað í orðum hæstv. ráðherra þá stendur hér svart á hvítu, og kemur væntanlega frá fjárlagaskrifstofu fjármála- og efnahagsráðuneytisins, að hvorki sé gert ráð fyrir því að þessi breyting hafi nokkur áhrif á kerfið né heldur að hún kosti neitt. Hvers vegna? Jú, vegna þess, með leyfi hæstv. forseta, að „sú þjónusta sem er veitt hérlendis á þessu sviði uppfyllir nú þegar þau gæða- og öryggisviðmið sem tilskipunin kveður á um“. Með öðrum orðum. Hæstv. ráðherra er að draga í gegnum þingið, með aðstoð hv. þingmanns, mál sem segir bókstaflega í textanum að sé engin þörf fyrir. Hvers vegna? Ég spyr sérstaklega þessa tvo hv. þingmenn og hæstv. ráðherra um þetta. Það geri ég ekki vegna þess að ég sé neitt á móti því að uppfylla þær skuldbindingar sem á okkur eru um að aðlaga okkur, jafnvel út af engu sérstöku tilefni eins og hér er að gerast, heldur vegna þess að þeir vöruðu við því á síðasta kjörtímabili að menn legðust svo lágt og jafnvel niður á hnén í þjónkun við Evrópusambandið að taka hér í gegn pappíra sem jafnvel segir í sjálfu þingmálinu að þurfi ekki vegna öryggis íslenskra borgara. Á þessu vildi ég gjarnan heyra einhverjar skýringar, sérstaklega frá hæstv. ráðherra.  
            

Virðulegi forseti. Á bls. 2 í þingsályktunartillögunni, í lið 4, stendur, með leyfi forseta: „Lagabreytingar og hugsanleg áhrif hér á landi. Innleiðing tilskipunar 2010/53/ESB kallar á breytingar á lögum nr. 40/2007, um heilbrigðisþjónustu.“ Við skulum ekki þrátta um þetta. Málið fer til nefndar og þar kemur í ljós hvernig farið verður með það. En ég er búinn að átta mig á því að það voru mistök að reiða fram þetta góða tilboð til hv. þingmanns og afturkalla það hér með, enda er miklu betra að þetta ágæta tilboð komi að gagni einhvers staðar.

Herra forseti. Ég ætla ekki að halda langa ræðu og er glaður yfir því tilliti sem hæstv. ráðherra hefur sýnt mér. Ég get sagt að það eru ýmsir menn í þessum sal þar sem ég vildi gjarnan sjá þau skipti verða sem hæstv. ráðherra bauð, en ætla ekkert sérstaklega út í það. Ég tek fram að ég átti ekki við hv. þm. Birgittu Jónsdóttur. 
             Ég ætla heldur ekki að þrátta við hann um það sem stendur í tillögunni. Það breytir engu um að önnur tveggja staðhæfinganna er röng. Annaðhvort er rangt að þjónustan hér á landi uppfylli þegar allt það sem tilskipunin kveður á um eða hitt, að breyta þurfi lögunum. Það skiptir heldur ekki máli fyrir mig vegna þess að ég styð hana. Ástæðan fyrir því að ég styð þingsályktunina er ekki vegna öryggis íslenskra borgara. Ég tel, eins og kemur fram í textanum, að kerfið á því sviði hér á landi, sem sennilega enginn þekkir betur en hv. þingmaður sem hér kinkar kolli og lagði fram gagnmerkt þingmál þar um, tryggi öryggi borgaranna. Við þurfum, Íslendingar, oft og tíðum að fá gefins líffæri handan landamæranna og menn vita að í vaxandi mæli eru komin upp ólögmæt viðskipti með líffæri. Við ræðum á eftir þingmál þar sem eitt fylgiskjalanna við það tekur einmitt á því. Það sem tilskipunin færir með sér, þegar búið er að hrinda henni til framkvæmda í gegnum lög og reglugerðir, er að hún auðveldar rekjanleika líffæra sem þar af leiðandi dregur úr líkunum á því að menn séu að versla með líffæri, jafnvel að stela þeim úr fólki eða taka fólk af lífi til þess að afla þeirra. Það er hið jákvæða í málinu. Það hefði hæstv. utanríkisráðherra auðvitað átt að vita.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti utanríkismálanefndar vegna þingmáls sem á sér langan aðdraganda eins og hv. þingmenn þekkja. Það var unnið að gerð fríverslunarsamnings á síðasta kjörtímabili og undir lok þess var gengið frá samningnum og hann undirritaður samhliða því sem gefin var út sameiginleg yfirlýsing forsætisráðherra landanna. Það sem gerst hefur síðan er, eins og kemur fram í nefndaráliti og viðauka, að gengið hefur verið frá viljayfirlýsingu um samvinnu á sviði vinnumála. Því verki var lokið í haust og sá samningstexti liggur fyrir þótt ekki sé búið að staðfesta hann formlega. Í nefndarálitinu er fjallað um bakgrunn málsins og aðdraganda, eins og hv. þingmenn geta kynnt sér. Fjallað er um vinnuna sem átt hefur sér stað í undirbúningi málsins, samráð við hagsmunaaðila og utanríkismálanefnd þingsins meðan á samningagerð stóð og þar kemur líka fram að um er að ræða fríverslunarsamning sem byggður er upp á svipaðan eða sambærilegan hátt og þeir fríverslunarsamningar sem Ísland á þegar aðild að og hefur að mestu leyti gert í samvinnu við önnur aðildarríki EFTA, þó ekki eingöngu. Í nefndarálitinu er fjallað um þá hagsmuni sem Íslendingar geta haft af samningnum, hagsmunir sem eru líka gagnkvæmir. Eins og gengið er út frá við gerð fríverslunarsamninga er gert ráð fyrir að báðir samningsaðilar hafi af þeim ávinning. Þarna er tiltekið að viðskipti við Kína, bæði viðskipti Íslendinga og viðskipti annarra vestrænna ríkja við Kína, fara mjög vaxandi. Kínverska hagkerfið er að stækka þannig að hagsmunir af viðskiptum við þetta fjölmenna land eru miklir. Fríverslunarsamningurinn gerir ráð fyrir því eða gengur út frá því að þau viðskipti sem nú eiga sér stað og kunna að verða á komandi árum verði frjáls, ekki verði um að ræða tollamúra og ekki verði um að ræða viðskiptahindranir af ýmsum toga. En þrátt fyrir að viðskiptin séu töluverð í dag eru enn þá ýmis atriði sem valda óhagræði í þessum viðskiptum, þar á meðal að í mörgum tilvikum bera vörur sem fluttar eru til Íslands frá Kína tolla og í sumum tilvikum, reyndar í allmörgum tilvikum, verður í framkvæmd ákveðin tvítollun sem stafar af því að vörur eru fyrst fluttar til annarra Evrópulanda og tollaðar inn í Evrópusambandið og síðan tollaðar aftur þegar þær koma til Íslands. Með þeirri breytingu sem felst í fríverslunarsamningnum er a.m.k. sú tvítollun úr sögunni hvað varðar kínverskar vörur. Í dag er það svo að innflutningur frá Kína er meiri en útflutningur okkar þangað, en vonir standa til þess að samningurinn verði til að greiða fyrir útflutningi íslenskra afurða til Kína. Frá sjónarmiði efnahags- og atvinnulífs eru kostirnir sem fylgja samningnum ótvírætt afar miklir. Það er tekið fram í nefndarálitinu að fríverslunarsamningurinn feli ekki í sér neinar breytingar hvað varðar möguleika Kínverja til fjárfestinga á Íslandi. Þar er í gildi ákveðinn samningur um vernd fjárfestinga frá 1994 sem þó felur ekki í sér neinar sjálfstæðar heimildir til fjárfestingar heldur aðeins vernd þeirra fjárfestinga sem hafa átt sér stað. Þessi samningur sem slíkur breytir engu um regluumhverfi að því leyti, það eru önnur lög sem varða fjárfestingu erlendra aðila sem gilda. Þessi samningur breytir engu um það. Áhyggjur sem hafa komið fram í opinberri umræðu um miklar fjárfestingar Kínverja hér á landi eiga því ekki við rök að styðjast, a.m.k. ekki hvað þennan samning varðar, þannig að það sé sagt. Sama á við um innflutning vinnuafls. Það er ekki verið að opna fyrir innflutning vinnuafls með samningnum. Að því leyti er hann takmarkaðri en ýmsir aðrir samningar, m.a. sá fríverslunarsamningur sem er í gildi milli Nýja-Sjálands og Kína en Nýja-Sjáland var fyrsta vestræna ríkið, getum við sagt, sem gerði fríverslunarsamning af því tagi við Kína. Í nefndarálitinu er sérstaklega tekið fram að íslenski samningurinn gangi lengra í varúðarátt en nýsjálenski samningurinn að þessu leyti. Í yfirferð nefndarinnar var töluvert fjallað um stöðu mannréttindamála í Kína og hvaða áhrif sú staða hefði varðandi gerð samninga af þessu tagi. Þar er auðvitað um að ræða mikilvægar spurningar sem nefndin fór svo sannarlega yfir og fékk fjöldamargar ábendingar um frá samtökum og einstaklingum sem lýstu miklum áhyggjum af stöðu mannréttindamála í Kína. Það má segja að sú umræða hafi verið tvíþætt. Annars vegar sneri hún almennt að stöðu mannréttindamála, mannréttindabrotum sem framin hafa verið af kínverskum stjórnvöldum, bæði í Tíbet og annars staðar, og hins vegar komu fram athugasemdir sem lutu sérstaklega að stöðu og réttindum á vinnumarkaði í Kína en gagnrýni hefur komið fram á að þar sé víða pottur brotinn. Það má segja að komið sé til móts við áhyggjur manna af hinum síðari þætti, þ.e. vinnumarkaðsmálunum, með þeirri viljayfirlýsingu um samvinnu á sviði vinnumála sem fylgir með sem fylgiskjal í nefndarálitinu og unnin var undir forustu félagsmálaráðuneytisins og gert er ráð fyrir að verði staðfest formlega í vor. Auðvitað er hægt að segja að þetta séu aðeins orð á blaði og ekki trygging fyrir einu eða neinu. Það er vissulega rétt. Á hinn bóginn má segja að viljayfirlýsingin leiði þó til þess að búinn sé til sérstakur farvegur og búinn sé til sérstakur vettvangur til að ræða þær áhyggjur sem menn kunna að hafa af stöðu þessara mála í Kína. Ég fæ því ekki séð að við séum í verri stöðu til að hafa áhrif í framfaraátt að því leyti með gerð samningsins en við höfum í dag. Ég held að sú breyting sem felst í því að gengið er frá fríverslunarsamningnum og fylgiskjölum með þessu geri það þó að verkum að við höfum fleiri tækifæri til að koma sjónarmiðum okkar á framfæri við kínversk stjórnvöld, sérstaklega hvað varðar vinnumarkaðsmálin en raunar líka hvað varðar stöðu mannréttindamála almennt, og vísa ég þar meðal annars til sameiginlegra yfirlýsinga forsætisráðherra ríkjanna frá síðasta vori þar sem gert er ráð fyrir að unnt sé að taka upp mál af þessu tagi á sameiginlegum vettvangi og ræða þau. Nefndin, eða flestir nefndarmenn getum við sagt, allir þeir nefndarmenn sem undirrita nefndarálitið komast að þeirri niðurstöðu að almennt sé heilladrýgra til að hafa áhrif til jákvæðrar áttar á sviði mannréttindamála að eiga samskipti við ríki en að loka á slík samskipti, að snerting sem verður, hvort sem það er á sviði viðskipta, menningarmála, íþróttamála eða á hvaða vettvangi sem er, snerting og samskipti milli ríkjanna séu líklegri til þess að hafa áhrif til góðs heldur en að loka á slík samskipti. Þetta er auðvitað ekki óumdeilt sjónarmið og kom fram hjá ýmsum gestum nefndarinnar að þeir gagnrýndu það viðhorf og töldu að það fælist einhvers konar viðurkenning á stöðu mannréttindamála í Kína að gera samning af þessu tagi. Svo er auðvitað ekki. Staðreyndin er hins vegar sú að Íslendingar hafa í 40 ár átt formlegt stjórnmálasamband við Alþýðulýðveldið Kína. Viðskiptin eru fyrir hendi. Viðskiptin eru að aukast. Það sem gerist með því að samningurinn er samþykktur er í raun og veru ekkert annað en að greitt er fyrir þeim viðskiptum, þau eru gerð auðveldari. Þau eru gerð hagkvæmari, vonandi báðum aðilum til gagns og ávinnings. Það held ég að sé kjarni málsins. Telji menn að óeðlilegt sé að gera viðskiptasamninga við Kínverja vegna stöðu mannréttindamála má spyrja hvað mönnum finnst um að hafa stjórnmálasamband ef það er vandamálið, svo við skoðum þetta með opnum hætti. Ég held að ég hafi gert grein fyrir því sem er kjarninn í nefndaráliti utanríkisnefndar um málið. Við undirritum þetta, fulltrúar allra flokka. Áheyrnarfulltrúi Pírata, hv. þm. Birgitta Jónsdóttir, lýsti sig andvíga afgreiðslu málsins og kemur það fram í nefndaráliti með bókun sem hún birti þar. Tveir hv. nefndarmenn gera fyrirvara og vísa til vinnumálasamstarfsins og munu væntanlega gera grein fyrir því í umræðum hér á eftir. Það er hins vegar óhætt að segja að í meginatriðum var allvíðtæk og góð pólitísk samstaða um afgreiðslu málsins. Menn veltu mikið fyrir sér spurningum í því sambandi. Þetta mál fékk ítarlega umfjöllun í nefndinni. Ég hygg að við höfum gengið frá því með þeim hætti sem bestur er og tryggastur miðað við þá hagsmuni sem hér eru undir.

Forseti. Mig langar að spyrja út frá orðum þingmannsins: Má skilja það svo að við getum haft einhver áhrif til þess að bæta stöðu þeirra sem verða fyrir mannréttindabrotum í Kína og í þeim löndum sem kínversk yfirvöld hafa hertekið, eins og t.d. Tíbet? Þætti hv. þingmann ekki við hæfi að við mundum greiða atkvæði og klára að afgreiða þingsályktun sem ég lagði fram um málefni Tíbets á sama tíma og við greiðum atkvæði um þennan samning? Þá getum við svo sannarlega sýnt í verki að við ætlum í alvörunni að beita okkur fyrir því að mannréttindi séu ekki þverbrotin í Kína. Hvað finnst hv. þingmanni Birgi Ármannssyni um það?

Hæstv. forseti. Þingsályktunartillagan sem hv. þingmaður lagði fram og vísaði hér til er í meðferð í utanríkismálanefnd. Það er verið að afla umsagna um hana. Ég held, ef ég man rétt, að umsagnarfrestur sé ekki liðinn. Ég get það eitt um málið sagt á því stigi að ég mun sem formaður beita mér fyrir því að málið fái umfjöllun í nefndinni og komist að niðurstöðu. Eins og hv. þingmaður veit höfum við ekki enn þá tekið hana til umræðu eða fengið gesti eða annað þess háttar út af þessu, þannig að það sem við getum sagt á þessu stigi er að málið er í eðlilegum farvegi innan þingsins.

Forseti. Ég geri mér grein fyrir því að málið er í eðlilegum farvegi. Það sem ég var eiginlega að spyrja að var hvort við gætum ekki beðið með að greiða atkvæði um þennan samning, beðið með að fullgilda hann þangað til búið er að afgreiða þingsályktunartillöguna um málefni Tíbets í nefndinni og það fái þá þinglega meðferð eins og mál af svipuðu tagi.

Hæstv. forseti. Ég held að ekki sé rétt að tengja þau tvö tilteknu mál saman eins og hv. þingmaður gerir. Ég held að við verðum að afgreiða hvort um sig út frá þeim rökum sem standa til þess að samþykkja þau eða leggjast gegn þeim. Þess vegna geri ég það að minnsta kosti ekki að tillögu minni að atkvæðagreiðsla í þessu máli verði geymd þangað til afgreiðslu Tíbetsmálsins er lokið.

Herra forseti. Hér er komin til umfjöllunar tillaga til þingsályktunar um að heimila ríkisstjórninni að fullgilda fyrir Íslands hönd fríverslunarsamning milli ríkisstjórnar Íslands og ríkisstjórnar Alþýðulýðveldisins Kína, sem undirritaður var 15. apríl á síðasta ári. Það er rétt að byrja á því að undirstrika, eins og kom reyndar fram í máli hv. framsögumanns, formanns utanríkismálanefndar, hv. þm. Birgis Ármannssonar, að vinna að þessum fríverslunarsamningi hefur staðið yfir alllengi og hafa ýmsar ríkisstjórnir komið að vinnu við samninginn. Á síðasta kjörtímabili var gangur viðræðnanna kynntur með reglubundnum hætti í utanríkismálanefnd. Nefndin fékk því tækifæri til þess að fylgjast með gangi málsins. Hún fékk að sjá hvaða sjónarmið það væru sem væru til úrlausnar og ekki síður hvaða álitamál komu upp, sem voru sumpart snúin í viðræðum Íslands og Kína í tengslum við fríverslunarsamninginn. Ég vil segja þetta í ljósi þess að ég gegndi formennsku í utanríkismálanefnd á síðasta kjörtímabili og kom að því leyti nokkuð að umræðu um framgang þessa máls á þeim tíma. Ég er stuðningsmaður þess að við gerum fríverslunarsamning við Kína á þeim grunni sem hér er lagt til. Eins og hv. þm. Birgir Ármannsson rakti er fríverslunarsamningurinn að formi til með svipuðu sniði og aðrir fríverslunarsamningar sem Ísland hefur gert, bæði í eigin nafni og á grundvelli aðildar okkar að fríverslunarsamtökum Evrópu, EFTA, þó að það séu nokkur frávik, eins og hann rakti í máli sínu, sem ég þarf ekki að fara út í sérstaklega. En ég árétta þó að samningurinn er frábrugðinn að því leyti að hann hefur engar breytingar í för með sér varðandi heimildar Kínverja til fjárfestinga á Íslandi og veitir heldur engar auknar heimildir til komu kínversks vinnuafls hingað til lands umfram það sem heimilt er samkvæmt gildandi lögum og reglum. Þar af leiðandi á augljóslega ekki það sama við hér og t.d. innan Evrópska efnahagssvæðisins. En því er ekki að leyna að þau sjónarmið sem helst hafa komið upp og ollu því að andstöðu gætir við þennan samning, til að mynda í ýmsum umsögnum sem utanríkismálanefnd bárust, má rekja til umræðunnar um stöðu mannréttindamála í Kína. Það er mjög eðlilegt að menn fari þess vegna rækilega yfir það mál og horfi á stöðu mannréttindamála í Kína en það þarf líka að setja málið í víðara samhengi við það hvernig menn tengja saman samskipti við ríki þar sem mannréttindamálum er áfátt, bæði með tilliti til viðskiptatengsla, menningartengsla og pólitískra tengsla og tengsla almennt. Þessi tvö ólíku sjónarmið eru rakin stuttlega í nefndaráliti nefndarinnar. Annars vegar segir að aukin viðskipti og tengsl við umheiminn auki hagsæld og lífskjör manna og opni augu stjórnvalda sem og almennings fyrir gildi mannréttindamála, þess vegna geti það haft jákvæð áhrif að auka samskiptin eða með þeim hætti sem fríverslunarsamningurinn gerir, og þá um leið að ef menn einangra ríki geti það frekar komið niður á lífskjörum almennings og geti haft í för með sér neikvæð áhrif á stöðu mannréttindamála í viðkomandi ríki. Það er annað sjónarmiðið. Hins vegar er gagnstætt sjónarmið sem gengur út á að ekki eigi að veita stjórnvöldum í ríkjum þar sem mannréttindabrot eiga sér stað það sem menn kalla einhvers konar viðurkenningu eða lögmæti með því að gera alþjóðlega samninga um viðskipti. Þar að auki gæti ábati af slíkum samningum frekar fest í sessi stjórnvöld sem virða mannréttindi að vettugi. Þessi sjónarmið takast á og má alveg færa fyrir því rök að í báðum tilfellum hafi menn sitthvað til síns máls, það þarf auðvitað að vega og meta. Ég get bara sagt það fyrir mína parta að ég er almennt þeirrar skoðunar að aukin samskipti milli ríkja séu til bóta. Ég tel að þegar í hlut eiga ríki þar sem mannréttindamál eru bágborin sé það almennt betra að ríki sem betur eru sett hvað þetta snertir eigi samskipti og reyni að beita áhrifum til þess að bæta stöðu almennings í þeim löndum sem um er að ræða. Þó verður auðvitað að segja að það er ekki endilega alveg einhlítt að það eigi alltaf við. Menn verða að vera opnir fyrir því að stundum verði að loka á samskipti við ríki. Skýrasta dæmið úr seinni tíð er staða mannréttindamála í Suður-Afríku á sínum tíma, aðskilnaðarstefnan, þegar má segja að alþjóðasamfélagið, a.m.k. þau ríki sem virða og reyna að halda mannréttindum í heiðri, ákváðu að grípa til viðskiptaþvingana gagnvart Suður-Afríku til þess að knýja fram stefnubreytingu stjórnvalda þar. Auðvitað gerðist það ekki bara allt í einu. Mikið hafði gerst í samskiptum þessara ríkja um langan tíma og mikill þrýstingur hafði verið í gangi sem ekki hafði borið árangur. Þá var gripið til þessa ráðs og má segja að viðskiptaþvinganirnar hafi að lokum fellt aðskilnaðarpólitíkina í Suður-Ameríku. Þess vegna segi ég það að menn geta ekki sagt að það geti aldrei átt við að loka á samskipti eða einangra ríki til þess að knýja fram breytingar og umbætur í þágu almennings. Engu að síður er það afstaða mín að í meginatriðum eigi menn frekar að stefna að auknum samskiptum og bættum samskiptum og nýta þau til þess að reyna að hafa áhrif til umbóta og bæta aðbúnað almennings í viðkomandi ríkjum. Það er afstaða mín í því máli sem hér liggur fyrir. Ég tek undir með hv. þm. Birgi Ármannssyni; að sjálfsögðu geta menn velt því fyrir sér varðandi ríki eins og Kína hvort viðskiptasamningur, fríverslunarsamningurinn sem slíkur, skipti þá sköpun í því hvernig við hegðum samskiptum okkar við Kína. Hv. þingmaður velti hér upp hlutum eins og stjórnmálasambandi og pólitískum tengslum. Eigum við að hafa pólitísk tengsl eins og stjórnmálasamskipti við ríki ef okkur mislíkar hvernig þau halda á mannréttindamálum sínum? Á meðan við gerum það, og mér vitanlega er ekki mikil umræða um að skera eigi á slík tengsl, ég hef ekki orðið var við hana, finnst mér ekki alveg rétt að taka þennan fríverslunarsamning og segja: Það er hann sem breytir öllu í þessu efni og við viljum ekki staðfesta hann vegna stöðu mannréttindamála. Ég er alls ekki á því, ég vil heldur frekar nota samskiptin að þessu leyti til, nota þau tæki sem samningur af þessum toga og viðaukar við hann gefa okkur til þess að halda áfram umræðu um stöðu mannréttindamála. Ég ætla að leyfa mér það í þessari umræðu að vísa til skoðanaskipta sem áttu sér stað að ég hygg í morgun um Ólympíuleikana í Sochi og það hvernig íslenskir ráðamenn mundu hugsanlega taka upp stöðu mannréttindamála í Rússlandi af því tilefni. Þar kom fram að menn telja að tækifæri sé til þess að taka upp stöðu þeirra mála með samskiptum af þeim toga sem eru menningarlegs eðlis eða íþróttalegs eðlis án þess að menn geri þá kröfu um að skera á önnur tengsl eða skera á tengsl við Rússland vegna þess að mönnum mislíkar hvernig staðið er að mannréttindamálum þar. Ég skrifaði undir nefndarálit utanríkismálanefndar með fyrirvara. Það kemur fram í nefndarálitinu að fyrirvarinn lýtur að samkomulagi Íslands og Kína um samstarf á sviði vinnumála, að það verði formlega samþykkt, en viljayfirlýsing um samvinnu á sviði vinnumála er birt hér sem fylgiskjal með þessu nefndaráliti. Það kom einmitt fram í umsögn Alþýðusambandsins sem barst nefndinni í nóvember síðastliðnum að Alþýðusambandið legðist gegn staðfestingu á þessum fríverslunarsamningi vegna stöðu vinnuréttarmála og kom á framfæri við viðkomandi ráðuneyti sjónarmiðum um það hvernig mætti taka á þeim málum með sérstakri viljayfirlýsingu. Að því var síðan unnið og nú liggja fyrir drög að þeirri viljayfirlýsingu sem birt eru hér sem fylgiskjal. Fyrirvari minn lýtur að því að þessi viljayfirlýsing hefur ekki hlotið staðfestingu enn sem komið er eftir því sem ég best veit, hafði ekki hlotið það þegar nefndarálitið var frágengið, en ég tel að með þeirri viljayfirlýsingu sé einmitt mætt þeim sjónarmiðum sem verkalýðshreyfingin hér á landi hefur sett fram í tengslum við þetta mál þar sem skuldbindingar ríkjanna vegna aðildar að Alþjóðavinnumálastofnuninni eru áréttaðar og þar með talið skuldbindingar samkvæmt yfirlýsingu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um grundvallarviðmið og réttindi við vinnu. Í þessari viljayfirlýsingu er líka búið til ákveðið ferli um það hvernig hægt sé að taka upp viðræður um túlkun og beitingu viljayfirlýsingarinnar og til að knýja á um að þau mannréttindi sem tengjast vinnuréttindamálum sérstaklega að þau séu virt. Ég tel að með því sé komið til móts við þessi sjónarmið. Svo má geta þess almennt í lokin að því er varðar mannréttindamál að við Íslendingar eigum auðvitað í samstarfi og samskiptum við fjölmörg ríki sem við teljum að virði ekki grundvallarmannréttindi. Það gerum við í ýmsum bæði í tvíhliða samskiptum en líka í gegnum ýmis fjölþjóðleg samtök. Auðvitað er nærtækast að nefna Sameinuðu þjóðirnar í þeim efnum, að sjálfsögðu, en líka ýmsar aðrar stofnanir eins og Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu. Þar eigum við samskipti við fjölmörg ríki þar sem við teljum að staða mannréttindamála sé ekki fullnægjandi. Þá er það spurningin hvort við reynum ekki að beita áhrifum okkar þar til þess að láta gott af okkur leiða til þess að bæta stöðuna frekar en að loka á slík samskipti. Ég vildi láta þessi sjónarmið koma fram í umræðunni. Ég tel sem sagt að komið hafi verið til móts við meginathugasemdir og meginástæður þess að verkalýðshreyfingin lagðist upphaflega gegn staðfestingu þessa fríverslunarsamnings með viljayfirlýsingunni sem hér fylgir. Eftir því sem ég hef skilið best af talsmönnum Alþýðusambandsins telur Alþýðusambandið að þessi viljayfirlýsing sé fullnægjandi og komi til móts við þau sjónarmið sem þeir hafa haldið á lofti. Að því sögðu og með þeim fyrirvara sem ég hef gert grein fyrir mun ég greiða atkvæði með þessum fríverslunarsamningi.

Virðulegi forseti. Ég er með svolítið undarlega tilfinningu gagnvart þessum samningi vegna þess að ég á bágt með að vona að afleiðingarnar af honum verði mjög góðar. Ef afleiðingar samningsins verða of góðar þýðir það að hann verður of mikilvægur. Ef samningurinn verður of mikilvægur getur Kína væntanlega notað það sem samningstól. Ef við komum kannski með eitthvað sem Kínverjar kalla dylgjur og leiðindi, segjum um Tíbet eða Taívan, gæti Kína alltaf beitt þessum samningi sem þrýstingstóli gagnvart okkur. Þessu hef ég talsverðar áhyggjur af. Það er gott og blessað að við höfum samræðuvettvang við Kína um mannréttindamál þar almennt, en við erum 320 þúsund og Kínverjar eru um 1,4 milljarðar eða hvað það er í dag, það er erfitt að fylgjast með því og aflsmunurinn er svo gríðarlegur. Ég þori að fullyrða að talsvert margir Kínverjar vita ekki einu sinni að Ísland er til og þeim væri eiginlega alveg sama þótt þeir væru ekkert að semja við okkur. Aflsmunurinn er svo gígantískur, hann er svo svakalegur að ég velti fyrir mér hvenær afleiðingarnar af þessum samningi verði orðnar það góðar að þær verði beinlínis hættulegar. Ég velti því sérstaklega fyrir mér hvort þetta hafi verið rætt á nefndarfundum, hvort heldur á þessu kjörtímabili eða því síðasta.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessar vangaveltur. Þetta voru kannski meiri vangaveltur en beinlínis beinharðar spurningar, nema hvort þetta álitaefni sem hv. þingmaður gat um hefði verið sérstaklega rætt á fundum nefndarinnar. Það sem við ræddum á fundum nefndarinnar voru almennt þau sjónarmið, sem ég rakti áðan og hv. formaður nefndarinnar gerði líka, um það hvort blanda ætti saman viðskiptasamningum af þessum toga og stöðu mannréttindamála og almennum pólitískum samskiptum við ríki eins og Kína eða ekki. Það var auðvitað rætt sérstaklega. En vangaveltur hv. þingmanns um það hvort samningurinn gæti orðið svo góður að við sæjum okkur ekki fært eða það mundi ekki þjóna okkar viðskiptalegu hagsmunum, ef ég reyni að lesa út úr orðum hv. þingmanns, að beita okkur gagnvart mannréttindamálum í Kína, voru kannski ekki beint viðfangsefnið. Hv. þingmaður gat þess líka að við værum fámenn og Kínverjar væru fjölmennir. Það veit nú öll heimsbyggðin. En mín reynsla er samt sú að um leið og maður kemur til Kína og segir Bing Dao vita allir Kínverjar hvað það er og þekkja það. Ég ítreka þau sjónarmið sem ég setti fram áðan. Ég tel að þrátt fyrir allt sé betra fyrir okkur að auka samskiptin. Ég tel auðvitað ekki að fríverslunarsamningurinn í sjálfu sér, einn og sér, breyti stöðu mannréttindamála í Kína á hvorugan veginn, ef svo má segja. En hann gefur okkur kannski aukin tækifæri til að taka upp ýmsa þætti í mannréttindamálum í Kína, sérstaklega eins og hér er verið að leggja upp á sviði vinnuréttarmála. Okkar pólitísku tengsl við Kína að öðru leyti gefa okkur auðvitað öll tækifæri til þess að taka upp stöðu þeirra mála, burt séð frá þessum fríverslunarsamningi. Ég tel að við eigum að geta nýtt okkur það.

Virðulegi forseti. Ég þakka svarið, en mér heyrist svarið í reynd vera nei. Ég skil vel að rökin hvað varðar mannréttindin, þ.e. að nú getum við raunverulega talað við ráðamenn í Kína og tjáð okkur og sagt hvað okkur finnst um mannréttindamál þar. En það gerist t.d. reglulega að forsætisráðherra Japans fer í ákveðið musteri í Kína og biður eða fer með eitthvert ritúal og á hverju einasta ári kvarta Kínverjar yfir því. Það hefur sjaldnast nokkur áhrif á Íslendinga, en svo las ég nýlega í Morgunblaðinu sömu kvörtun og maður hefur heyrt áður, að þetta sé allt komið úr seinni heimsstyrjöldinni vegna þess hvernig Japanir fóru með Kínverja á þeim tíma, sem var auðvitað hræðilegt og allt það, en þá velti ég fyrir mér að slíkur þrýstingur hljóti að fara að skipta meira máli. Munurinn á því að gera svona fríverslunarsamning við Kína miðað við að gera slíkan samning við Evrópuríki eða Bandaríkin eða jafnvel Rússland er að hinn almenni pólitíski skilningurinn er alla vega svipaður, á meðan Kína er allt öðruvísi pólitískt séð. Ég er ekki einu sinni viss um að kommúnismi í Kína sé það sama og kommúnismi hér vegna þess að pólitíska landslagið er allt öðruvísi. Þess vegna hef ég verulegar áhyggjur af að það sé miklu meiri grundvöllur fyrir djúpstæðum pólitískum ágreiningi á milli Kína og Íslands eða Kína og Evrópuríkja almennt, en á milli Íslands og annarra stórvelda á borð við Bandaríkin og Evrópu. Evrópa og Bandaríkin held ég mundu aldrei hóta því að leysa upp slíkan samning ef við misstigjum okkur eitthvað í alþjóðasamskiptum. Ég hef hins vegar áhyggjur af því að Kínverjar mundu gera það og a.m.k. beitt þrýstingi, sérstaklega vegna aflsmunarins. Mér heyrist þetta ekki hafa verið rætt alvarlega. Þess vegna hef ég enn þá þennan fyrirvara. Jafnvel þótt ég telji rökin góð og gild hvað það varðar að við höfum nú vettvang til þess að ræða við Kína á, hef ég samt áhyggjur af þessu alfarið út frá alþjóðastjórnmálalegum sjónarmiðum.

Herra forseti. Ég er sammála hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni, það er ekkert einhlítt í þessu máli. Það er ekki hægt að setja neina fortakslausa reglu. Ég er sammála því að betra sé að hafa samskipti við Kína til að hafa aðstöðu til að hafa áhrif í gegnum viðræður. Það sem þessi samningur neglir niður er eiginlega tvenns konar farvegur til að ræða það sem við getum sagt að falli undir mannréttindi, annars vegar vinnusamkomulagið sem hv. þingmaður drap aðeins á og hins vegar þetta pólitíska samráð sem var líka í gadda slegið í yfirlýsingu forsætisráðherranna í Beijing í apríl síðastliðnum. Þetta skiptir allt saman máli. Þegar við erum að leita okkur leiðsagnar um það hvernig við eigum að svara þeim spurningum sem óhjákvæmilega koma upp í umfjöllun um mál af þessu tagi, eins og þau sem varða mannréttindi sem ég tel algjörlega sjálfsagt að ræða í tengslum við fríverslunarsamninga, hljótum við að skoða þau samtök sem lifa beinlínis til að láta sig mannréttindi varða. Mér þótti ákaflega merkilegt að lesa umsögn Amnesty International. Það eru fá samtök sem ég ber meiri virðingu fyrir. Þau eru hörð í sinni gagnrýni á það hvernig kínversk stjórnvöld haga afstöðu sinni til mannréttinda. Hver er niðurstaða þeirra? Þau leggjast ekki gegn því að við gerum þennan samning heldur skora þau á íslensk stjórnvöld að nota þau tækifæri sem hann opnar til að hafa áhrif á afstöðu kínverskra stjórnvalda gagnvart mannréttindum. Þetta finnst mér mergurinn málsins. Mér finnst nauðsynlegt að þetta komi hér fram þannig að sú afstaða sem birtist með þverpólitískum hætti í utanríkismálanefnd er í reynd í samræmi við afstöðu Amnesty International. Það er mikilvægt 

Herra forseti. Þetta var kannski ekki beint andsvar við ræðu mína heldur meðsvar ef svo má frekar segja. Hv. þingmaður kom inn á umsögn Amnesty International sem ég gat ekki sérstaklega um en það er rétt að í umsögn Íslandsdeildar Amnesty International segir, með leyfi forseta: „Íslandsdeild Amnesty International skorar á íslensk stjórnvöld, þar á meðal á Alþingi og utanríkismálanefnd hennar, að nýta þau tækifæri sem þeim kunna að gefast til að vekja athygli á bágri stöðu mannréttindamála í Kína, að hvetja kínversk stjórnvöld - þar á meðal í tengslum við umræddan fríverslunarsamning og framkvæmd hans - til að gera úrbætur í þeim málum og að leggja öðrum ríkjum lið við að setja slíkan þrýsting á kínversk stjórnvöld.“ Það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta skiptir auðvitað máli, þetta er viðhorf samtaka eins og Amnesty International sem fást við það frá degi til dags að skoða stöðu mannréttindamála um allan heim og þekkja auðvitað mjög vel til mála í Kína eins og víða annars staðar. Þau segja sem sagt í upphafi umsagnar sinnar að Íslandsdeild Amnesty International sé ekki mótfallin umræddum fríverslunarsamningi og leggist ekki gegn fyrirliggjandi stjórnartillögu um að Alþingi álykti að heimila ríkisstjórn að fullgilda hann fyrir Íslands hönd, en bendir einmitt á þessi atriði og veitir síðan upplýsingar um umfjöllun samtakanna í ársskýrslu 2013 þar sem meðal annars er fjallað um helstu mannréttindabrot kínverskra stjórnvalda um þessar mundir. Í lokin er hvatt til þess að Ísland nýti öll tækifæri, þar á meðal í gegnum þennan fríverslunarsamning. Ég ítreka að það eru auðvitað hin pólitísku samskipti sem við nýtum til að koma á framfæri sjónarmiðum í þessa veru en kannski ekki beint fríverslunarsamningurinn sem slíkur, hin almennu pólitísku tengsl. Þau eru að vísu tæki í þessum samningi líka, en almennt hljóta það að vera hin pólitísku samskipti sem við eigum við Kína sem við nýtum til þess að koma viðhorfum okkar á framfæri.

Herra forseti. Þessi samningur skapar samt sérstakan farveg til að eiga pólitískan díalóg af þessu tagi. Til að mynda felur vinnusamkomulagið sem Íslendingar og Kínverjar eru búnir að setja stafi sína undir, en ráðherrar landanna hafa ekki enn staðfest, í sér þann möguleika fyrir hæstv. utanríkisráðherra, ef hann svo kýs, að hafa fulltrúa ASÍ í þeirri sendinefnd sem fer af Íslands hálfu til að framkvæma það samkomulag annað hvert ár. Það stendur ekki bara í textanum, heldur hefur verið gert uppskátt gagnvart Kínverjum að til þess geti komið. Mér er ekki kunnugt um að þeir hafi gert nokkrar athugasemdir við það. Það skiptir máli að geta haft í slíkum sendinefndum fulltrúa frá verkalýðshreyfingunni á Íslandi til að setja fram sín sjónarmið um vinnuvernd. Þarna eru tvenns konar þættir undir. Annars vegar þurfum við auðvitað að tryggja það í gegnum þessi samkomulög sem þarna tengjast hvort öðru að Kínverjar fari að þeim samþykktum sem þeir hafa sjálfir gengist undir frá Alþjóðavinnumálastofnuninni og hins vegar er það mannréttindavinkillinn sem er alveg sérstakur. Pólitískur díalógur í krafti þess farvegar sem forsætisráðherrar landanna eiga sín á milli annað hvert ár er líka kjörinn til þessa. Hv. þingmaður hefur fyrirvara við afstöðu sína sem, eins og hann útskýrði og reyndar einn annar hv. þingmaður líka, felst í því að það er ekki búið að staðfesta samninginn og þá verð ég að segja að það er ekki einu sinni bitamunur. Textinn er skýr og embættismenn beggja vegna hafa staðfest hann. Hæstv. utanríkisráðherra er hér og þess vegna væri gaman ef hann upplýsti um afstöðu ASÍ til lokagerningsins. Það væri gaman að heyra það og fróðlegt því að öðrum þræði 

Forseti. Í dag ræðum við um fríverslunarsamning við Alþýðulýðveldið Kína. Hann mun renna greiðlega í gegnum þingið án nokkurra vandkvæða, enda allir flokkar nema Píratar hlynntir því að samþykkja samninginn. Segja má að við séum að fullgilda silkileið norðursins, en undirbúningur hennar hófst fyrir allnokkru síðan. Kapphlaupið um auðlindir á norðurslóðum er hafið þar sem gullæði mun renna á fólk og fyrirtæki, þar sem Íslendingar halda að þeir fái brauðmola af borði kínverska drekans á slóðum eyðileggingar og arðráns auðlinda sem talið er að með svokallaðri nýtingu geti stofnað lífríki jarðar í enn frekari vá. En það er allt í lagi. Við fáum ódýrt dót frá Kína, fáum fína merkjavöru á spottprís sem fólk í þrælabúðum býr til á næturnar. Hverjum er svo sem ekki sama þótt einhver þurfi að þjást eða deyja fyrir neysluna okkar? Það mundi hvort eð er bara einhver annar fara illa með þetta fólk ef við gerðum það ekki. Hverjum er svo sem ekki sama þótt aðrar þjóðir sem hafa gert skilyrt lán og samninga við alþýðulýðveldið séu orðnar þrælakistur og séu arðrændar meðan brauðmolarnir falla í skaut okkar á spottprís? Hverjum er ekki sama þótt verndaðir skógar séu í skjóli spillingar hreinsaðir og lóðsaðir beint um borð í kínversk kargóskip og lenda svo inn í stofum okkar eftir smákrókaleiðum? Þetta er svo ódýrt og gott fyrir þjóðarbúið okkar. Það er gaman að hafa svona öflugan „utanríkisráðherra“, forseti, að hann hefur setið sleitulaust í nærri fimm kjörtímabil og skreytir innganga að opinberum híbýlum sínum með myndum af sér og algóðum kommúnistaforingjum og hersveitum þeirra. Þessi utanríkisráðherra er jafnframt forseti lýðveldisins Íslands og hefur verið ötull talsmaður tveggja póla; fengið verðlaun fyrir umhverfisverndarlausnir í hugsjón um jarðvarma og vill á sama tíma opna með alvörusilkiborða silkileið norðursins. Það var Ma Kai sem staðfesti að silkileið norðursins væri sameiginlegur draumur íslenskra ráðamanna og kínverskra, en hann kom nýverið til Íslands að undirlagi íslenskra stjórnvalda. Fjölmiðlar hafa algjörlega brugðist hlutverki sínu í því að halda þjóðinni upplýstri um mikilvæg málefni er varða hagsmuni þjóðarinnar nú eins og fyrir hrunið. Heimsókn þessa valdamikla ráðamanns hefur nánast enga umfjöllun fengið í íslenskum fjölmiðlum. Enginn veit nákvæmlega hvers vegna kínverska varaforsætisráðherranum var boðið til Íslands. Í stuttri frétt á heimasíðu forsætisráðuneytisins er fjallað um samtal Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Ma Kai. Í lok fréttarinnar frá ráðuneytinu kemur fram að kínverski ráðherrann bauð forsætisráðherra Íslands í heimsókn til Kína við fyrsta tækifæri. Samkvæmt blogginu „Með kveðju frá Kína“ birtist frétt um heimsókn Ma Kai til Íslands á Xinhua, sem er aðalfréttaveita kínverska ríkisins. Samkvæmt blogginu er sama frétt höfð orðrétt eftir í fleiri kínverskum fjölmiðlum. Með leyfi forseta, ætla ég að leyfa mér að vitna í bloggið: „Í fyrirsögn fréttarinnar segir að Ma Kai hafi átti fund í Reykjavík með Ólafi Ragnari Grímssyni, forseta Íslands. Vitnað er í Ma sem segir meðal annars að á milli landanna ríki gagnkvæmt traust og einlægur vinskapur. Þá er vitnað í Ólaf Ragnar sem segir að í kjölfar íslensku fjármálakreppunnar hafi verið mikilvægt að efla viðskipti og fjárhagslega samvinnu milli landanna. Þessa samvinnu þurfi að þróa betur og hraðar, er haft eftir Ólafi. […] Lokaorð fréttarinnar eru þó einna athyglisverðust en þar segir að Ísland óski eftir því að þróa „silkileið norðursins“ með Kína. 
             Í framhaldi af heimsókn Ma Kai hóf utanríkisráðherra Íslands upp raust sína í viðtali á Bloomberg fréttavefnum og sagði að við Íslendingar ættum að nýta þann áhuga sem Kínverjar sýna Íslandi, en gera það á okkar forsendum. Nú er ekki víst að forsendur Íslendinga geti ráðið ferðinni í samningum við stórveldi. Kína er fjölmennasta ríki veraldar en á Íslandi búa um 320 þúsund manns. Kínverjar gera allt á eigin forsendum og eru mjög góðir í því. Stjórnvöld í Kína eru þekkt fyrir áætlanagerð og skipuleggja þá gjarnan langt fram í tímann. Þau eru heldur ekki þekkt fyrir að bjóða samvinnu við önnur lönd nema fá eitthvað í staðinn. Framtíðarsýn kínverskra yfirvalda virðist miða að því að tryggja góðar samgöngur fyrir kínverskar vörur til Evrópu, einskonar nútímasilkileið. Miðstöðvar til uppskipunar og annars konar athafnasvæði eru mikilvægur hluti af slíkum áætlunum. Kaup Kínverja á hafnarsvæðum í Grikklandi styðja þessa kenningu sem og áhugi þeirra á Íslandi og norðurslóðum. Fyrir okkur Íslendinga er nú nauðsynlegt að fá að vita hvort íslensk stjórnvöld séu í fullri alvöru að vinna að því að gera Ísland að einhvers konar kínverskri bensínstöð á þessari nýju leið frá Kína til Evrópu.“ Forseti. Arðrán kínverskra fyrirtækja - nú stríðir tölvan mér.  Arðrán kínverskra fyrirtækja á auðlindum þjóða sem alþýðulýðveldið hefur gert fríverslunarsamninga við hefur afhjúpast hægt og bítandi. Helsta aðferðafræði þeirra er á þann veg að kínverski alþýðubankinn býður hagfelld lán en þó háð miklum skilyrðum. Í sumum tilfellum eru skilyrðin á þann veg að kínversk ríkisfyrirtæki og undirfyrirtæki þeirra fá skilyrtan einkarétt á auðlindum þjóðanna; gasi, olíu, góðmálmum, trjám og svo mætti lengi telja. Þessi skilyrði gilda yfirleitt í um 50 ár. Þess má geta að auðlindirnar eru fluttar milliliðalaust og oft með miklum tilkostnaði fyrir viðkvæm landsvæði þessara landa. Það falla engir brauðmolar í skaut alþýðu þessara landa. Einu brauðmolarnir lenda í vörslu spilltra embættismanna og stjórnmálamanna. Hrikalegar sögur hafa heyrst um aðbúnað og kjör verkafólks í þessum þróunarlöndum. Löndin fyllast síðan af ódýrum kínverskum vörum og innlendar vörur eiga hreinlega ekki séns í að keppa við þessar vörur í verðlagi. Mörg smærri og meðalstór fyrirtæki hafa hreinlega þurrkast út á ótrúlegum hraða á þessum slóðum. Þetta á ekki bara við „stan“-ríkin eða Afríkuríkin eða rómönsku Ameríku, þó að hinir nýju alþýðulýðveldisnýlenduherrar hafi látið sig lítið varða mannréttindi, náttúruvernd eða hagsæld þeirra þjóða sem þau hafa gert stórfína samninga við. Þetta á líka við um ríki Evrópu. Þess má geta að það er að koma út ný bók sem fjallar einmitt um ítök og samninga og brot á samningum kínverska alþýðulýðveldisins á okkar slóðum. Við skulum hafa það í huga að þessir samningar, hvort sem þeir eru góðir eða vondir, verða hvort eð er aldrei virtir. Forseti. Alþýðubanki vina okkar í austri gerði tilboð í að kaupa einn af hrunbönkunum okkar, en enginn hefur tekið saman alla þræði í alvörufréttaskýringu. Eina manneskjan sem hefur alltaf staðið vaktina og reynt að vekja okkur til umhugsunar á hvaða vegferð við erum gagnvart kínverskum yfirvöldum og leppum þeirra er rannsóknarbloggarinn Lára Hanna. Ég ætla að vísa í færslu frá henni frá því í dag, með leyfi forseta: „Engin umræða hefur farið fram í samfélaginu um þennan fríverslunarsamning milli stærstu og fjölmennustu þjóðar heims og einnar minnstu. Aðrar Evrópuþjóðir hafa enga reynslu af fríverslunarsamningi við Kína, enda hafa þær ekki gert slíkan samning. Mér vitanlega hafa engar rannsóknir farið fram á hugsanlegum afleiðingum slíks samnings. Ekki hefur farið fram nein umræða um annan samning sem gerður er samhliða fríverslunarsamningnum.“ - Það er þessi vinnumálasamningur sem enn á eftir að klára. „Samskipti einnar minnstu þjóðar heims og þeirrar stærstu og fjölmennustu þykir ekki fréttaefni, a.m.k. ekki hjá þeirri litlu sem sú stóra getur kramið með litla fingri eins og flugu. Ef eitthvað kemur upp og það mun gerast getum við ekki stólað á aðstoð Evrópuríkja þar sem núverandi ríkisstjórn og forsetinn hafa snúið baki við á ruddalegan hátt.“ Forseti. Það er kannski ekki nein tilviljun að í gær var gefið út þriðja sérleyfið til rannsókna á vinnslu og olíu og gasi á Drekasvæðinu. Langstærsta leyfið, eða 60% hlut, hlaut kínverska ríkisfyrirtækið CNOOC, sem er reyndar búið að gera að dótturfyrirtækinu CNOOC Ísland ehf. Ég er meðvituð um að þessi samningur er haglega saminn og inn í hann ofin falleg orð eins og t.d. mannréttindi, fullveldi, hugsjónir og friður. Ég er ekki í neinum vafa um að íslenska samninganefndin hefur staðið sig mjög vel og náð tímamótasamningi við Alþýðulýðveldið Kína. Húrra fyrir því. Það er ekki henni að kenna að samningsþjóðirnar, hvorki Ísland né Kína, munu sennilega ekki virða samninginn til hins ýtrasta, enda eru báðar þjóðir heimsþekktar fyrir að skauta á gráu svæðunum. „Löglegt en siðlaust“ er máltæki sem fest hefur sig í sessi hjá þeim sem meira mega sín og kunna að snúa sig úr viðjum laga eins og háll áll í stórmöskvuðu neti, því kerfið er grisjótt, það vita allir. Þegar ég lýsti yfir áhyggjum mínum í tengslum við þennan samning hér á Alþingi og óskaði eftir því að við mundum stíga varlega til jarðar og grandskoða samninginn innan þings og lýsti yfir ósk um að þingmenn kynntu sér af kostgæfni sögu samningsrofa víðs vegar um heim, var lítið gert úr varnaðarorðum mínum. Ég óttast að allt of fáir kynni sér þessa sögu. Þó er hægt að lesa sér til um vafasama starfshætti kínverskra fyrirtækja - þá er ég að tala um ríkisfyrirtæki fyrst og fremst - í þróunarlöndum í bókinni China's Silent Army. Mannréttindi ber að virða út frá viðskiptahagsmunum. Það mátti skilja orð þingmanns hér fyrir nokkrum mánuðum sem ber höfuðábyrgð á þessum fríverslunarsamningi sem svo að ekki væri hægt að gera svona samning við Hvíta-Rússland vegna mannréttindabrota þar í landi, en okkur bæri skylda að gera svona samning við Kína til að við gætum haft raunveruleg áhrif á stefnu þeirra. Ég skora á núverandi ríkisstjórn að gera fríverslunarsamning við Norður-Kóreu og Hvíta-Rússland, því þar getum við svo sannarlega komið að umræðum og tillögum að bættari mannréttindum. Hvað stendur í vegi fyrir því? Og hvað með Íran? Ekki veitir nú af að gera fríverslunarsamning við Íran. Þar eru Kínverjar að gera góða hluti út af því að enginn vill versla við Íran. Það eru svo margar hættur sem okkur ber að varast. Nú þegar höfum við gert vinum okkar á Taívan óleik með því sem stendur í samningnum og mundi ég vilja að fólk gerði sér grein fyrir því hvað er verið er að viðurkenna í okkar nafni úti í hinum stóra heimi. Í lokaorðum samningsins stendur eftirfarandi: „Ísland fylgir þeirri stefnu að Kína sé eitt og óskipt ríki og styður friðsamlega þróun samskipta yfir sundið og þá viðleitni að Kína sameinist á ný með friðsamlegum hætti. Kína metur mikils fyrrnefnda afstöðu ríkisstjórnar Íslands.“ Hvað þýðir þetta? Jú, það hefur verið stefna Íslendinga að viðurkenna sameinað Kína, sem er með öðrum orðum að viðurkenna hernám Kína í Tíbet og einangrunarstefnu gagnvart Taívan til að innlima það inn í móðurlandið. Það sem mér finnst þó sorglegast við þennan texta er að við styðjum viðleitni Kína að sameinast á ný með friðsamlegum hætti. Viðleitni Kína hefur langt í frá verið friðsamleg. 122 Tíbetar hafa t.d. kveikt í sér síðan 2009 í þeirri von að ákall þeirra um hjálp verði veitt áheyrn einhvers staðar í heiminum. En okkur er alveg sama. Í Tíbet hafa kínversk yfirvöld stundað menningarlegt þjóðarmorð. Ég segi það út af því að ekkert land í heiminum nema Tíbet er á þeim skala að fólkinu þar fækkar. Ekkert annað land í heiminum. Tíbetum fækkar, þeim fjölgar ekki. Það getur varla talist friðsamleg leið að sameiningu að stunda menningarlegt þjóðarmorð, hvað þá hæglátt þjóðarmorð. Það eru fjöldamörg dæmi um að Kína, í tengslum við svona samninga við önnur lönd, hafi samið Taívan út úr þeim. Það hlýtur að vera umhugsunarvert að þeir vildu ekki semja gegnum EFTA sem er miklu betri kostur fyrir okkur, því að þar erum við í það minnsta í vari sem gerðardómur EFTA býður upp á ef kínverska alþýðulýðveldið skyldi taka upp á því að fara á svig við samninginn. Ég hef lýst yfir áhyggjum mínum. Svo virðist sem ég sé nokkuð ein í því ásamt hinum pírötunum mínum. Það hryggir mig. Það hryggir mig einfaldlega út af því að þegar einhver á svo mikil ítök í litlu landi eigum við ekki séns, það er bara þannig. Maður þarf ekki annað en horfa til Noregs. Þegar sjálfstæð nefnd, nóbelsnefndin, ákveður að veita friðarverðlaun til aðila sem ekki þóknast kínverskum yfirvöldum, aðila sem hefur barist fyrir lýðræðisumbótum í Kína, refsar Kína norska ríkinu. Þeir hafa gert það lengi. Ef við gerum víðtækari samninga við kínversk yfirvöld munum við verða rétt eins og allar aðrar þjóðir sem hafa verið í nánum og stórfelldum viðskiptum við kínversk yfirvöld í nákvæmlega sömu stöðu. Nákvæmlega. Hvaða „leverage“ höfum við ? Ekkert. Kínversk yfirvöld hafa nú þegar fengið nokkra hluti í gegn. Þau vilja fá meiri aðkomu að kapphlaupinu um norðurslóðirnar. Þar höfum við stutt kínversk yfirvöld með ráðum og dáð. Ég vil bara segja það að eftir örfáa daga er orðið of seint að snúa við. Það verður of seint að snúa við. Mikil er ábyrgð þeirra sem ætla að gera þennan samning. Hún er mikil. Það er kannski eina von Íslendinga að ganga bara í Evrópusambandið ef þetta fer að líta illa út fyrir okkur, það er kannski ósk hæstv. utanríkisráðherra að flýta fyrir því. Mig langar að lokum að hvetja þá þingmenn sem hafa ekki kynnt sér samningshætti kínverskra yfirvalda í öðrum löndum að gera það og gera það af fullri eindrægni. Ég hef gert það, þess vegna er ég óróleg. Ég hef kynnt mér mjög vel hvernig þeir haga sér í öðrum löndum, þess vegna er ég óróleg. Mér þykir vænt um kínverskt fólk alveg eins og mér þykir vænt um tíbeskt fólk eða Íslendinga eða einhverjar aðrar þjóðir, en mér þykir ekki vænt um aðferðafræði og háttsemi kínverskra yfirvalda. Ég mun berjast gegn mannréttindabrotum þeim sem eiga sér stað þar rétt eins og annars staðar. Mikið vildi ég óska þess að margir þeirra sem hafa barist fyrir t.d. málstað Palestínumanna mundu sýna Tíbetum jafn mikinn stuðning. Mikið vildi ég óska þess að svo væri og að við mundum ekki enn og aftur í raun og veru „validera“ meðferðina á þeirri þjóð með því að gera þennan samning. Það hryggir mig. En það hryggir mig líka hve fáir þingmenn láta sig þetta mál varða. Hér erum við með nánast galtóman þingsal og við erum að gera samning sem mun hafa mjög afdrifaríkar afleiðingar fyrir þessa þjóð. Ég vona meira en nokkuð annað að ég hafi rangt fyrir mér.

Herra forseti. Lýðræðið er margbrotið, hefur margar hliðar. Sú samræða sem við eigum hér er mjög mikilvæg. Það er mjög mikilvægt að þær skoðanir heyrist sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir hefur. Þær skipta líka máli fyrir þróun samskipta okkar og Kína. Það skiptir máli að íslenskir þingmenn hafi þessar skoðanir. Eins og ég hef áður sagt í umræðum sem ég hef átt við hv. þingmann þá eru margar hliðar á þessu máli. Það er ekkert einhlítt í þessum efnum. Við höfum hins vegar farið yfir þessi mál og við höfum hlítt leiðsögn. Við höfum leitað til þeirra sem hv. þingmaður hefur stundum prísað fyrir afstöðu sína til mannréttindamála, eins og Amnesty International. Spurning mín til hv. þingmanns er þessi: Er hún ósammála því sem segir í umsögn Amnesty International sem er á þá lund að samtökin leggjast ekki gegn gerð þessa fríverslunarsamnings og skora á íslensku ríkisstjórnina að notfæra sér þau tækifæri sem opnast með honum til samskipta til þess að ýta á mannréttindi til betri vegar? Það er prinsippspurning sem mér finnst að hv. þingmaður þurfi að svara. Ef við síðan horfum á Kína er það hárrétt hjá hv. þingmanni að þar er mjög margt sem mætti vera miklu betra. Ef hv. þingmaður hverfur 25 ár aftur í tímann og ber saman stöðu mannréttindamála í Kína þá við stöðuna í dag, er þar gríðarlega mikill munur. Hvað hefur breyst? Mikil samskipti Kínverja við hinn ytri heim. Mikil viðskiptasamskipti eiga sér nú stað þar. Það skiptir máli. Það er ekki eins og Íslendingar séu þeir einu sem gera svona samning við Kína, allar þjóðir Evrópu standa í biðröð og óska eftir svipuðum samningi. Við erum fyrsta Evrópuþjóðin sem sýnir það frumkvæði að gera vinnumálasamning og taka upp pólitískt samráð, sem er líka um mannréttindi,  Að lokum mun þetta hafa áhrif vegna þess að þar sannast hið fornkveðna 

Forseti. Ég er algjörlega ósammála afstöðu Amnesty International í þessu máli og ég er oft ósammála Amnesty International þegar komið hefur t.d. að mannréttindabrotum hérlendis, ég hef aldrei falið það. Það sem mér finnst svolítið merkilegt er að lítið er talað um mannréttindabrot Kínverja t.d. í Afríku. Þar er hrikalega illa farið með verkafólk. Það skiptir miklu máli hvar mann ber niður í Kína varðandi það að meta hvort ástandið sé betra núna eða fyrir 25 árum síðan. Þetta er stórt og mikið land. Ég fullyrði að ástandið í sumum fylkjum sé verra nú ef eitthvað er hvað mannréttindabrot varðar. Ef við viljum sýna þeim í verki að við þorum að standa með sjálfum okkur og berjast gegn mannréttindabrotum þar í landi skora ég á hæstv. utanríkisráðherra að sýna það í verki og beita sér fyrir því að ég fái að halda ræðu fyrir kínverska ráðamenn um málefni Tíbets.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður talar samt með þeim hætti að það er eins og hún gangi út frá því að innan skamms verði Íslendingar orðnir þrælar kínverskra stjórnvalda. Það er ekki hægt að draga aðra ályktun af máli hv. þingmanns. Ef við getum ekki gert samning við Kína af ýmsum þeim ástæðum sem hv. þingmaður rakti hér áðan getum við heldur ekki gert samning við Indland, Malasíu, Víetnam, jafnvel Búrma. Menn gera samt samninga við þessi ríki, til þess að bæta efnahagsleg kjör þar, líka sjálfra sín, en jafnframt til þess að geta ýtt á þróun mannréttinda í þessum löndum. Það skiptir einfaldlega máli að þjóðir eins og við setji fram kröfur um að samningar séu virtir. Kína hefur samþykkt fjóra af átta meginsáttmálum Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, jafnmarga og Suður-Kórea, sem við gerðum samning við í gegnum EFTA og eins við Óman fyrir tveimur árum. Bandaríkin, sem mér virðist að sé eina ríkið af hinum stærri ríkjum heims sem hv. þingmaður telur að hægt sé að eiga einhver samskipti við, hafa bara samþykkt tvo, svo það komi nú alveg skýrt fram. Þar með er ekki sagt að Kína fari endilega jafn tryggilega og vel eftir þeim sáttmálum og æskilegt væri, en við erum þó alla vega að leggja okkar litla lóð á vogarskálarnar í gegnum þetta samráð. Það skiptir máli að tala við Kínverja og það er alltaf gert af hálfu Íslendinga. Þegar öll önnur ríki í Evrópu gera það líka hefur það áhrif. Hv. þingmaður þarf ekki annað en að skoða þróun síðustu 25 og 30 ára í Kína til þess að sannfærast um það. Fyrir þremur eða fjórum mánuðum dró hv. þingmaður það í efa þegar ég sagði að ný stjórnvöld í Kína væru t.d. að leggja af óskráðar vinnubúðir. Ég vísaði í frétt Ríkisútvarpsins sem var fyrsti fjölmiðill í heimi til þess að segja frá því. Hvað hefur gerst síðan? Í ræðu 

Forseti. Ef hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur nú aðeins fylgst með þá hef ég verið alveg jafn gagnrýnin á mannréttindabrot í Bandaríkjunum og í Kína, eða mannréttindabrot í Ísrael og annars staðar. Okkur ber að mótmæla mannréttindabrotum alls staðar á sem frekastan hátt. Ég hef verið talsmaður þess að ef t.d. bandarísk yfirvöld geta ekki tryggt að ekki sé njósnað um almenning víðs vegar um heim geti þau ekki verið aðili að alþjóðasamþykktum um netmál og netöryggi. Fyrst við tölum um mannréttindi þá er afskaplega auðvelt að segjast vilja gera vel. Þó svo að komið hafi fram yfirlýsing um að vilji sé til þess að loka þrælabúðum eða þrælafangelsum þá las ég nú frétt um að það sé ekki hægt að gera nema að tryggja - og það þarf að verða mjög mikil hugarfarsbreyting t.d. hjá lögreglunni vegna þess að hún hefur heimildir til þess að gera nákvæmlega það sem á að reyna að breyta. Ég fagna því ef það er umræða um að breyta þessu, að sjálfsögðu, en ég held að það sé ekki út af einhverri frétt í RÚV. Ég ítreka að ef raunverulegur vilji er til þess að gera eitthvað þá sýnum við það í verki. Ég lenti t.d. í því þegar ég var í utanríkismálanefnd og var að fara á fund í ítalska þinginu til að vinna með öðrum þingmönnum um málefni Tíbets að kínverski sendiherrann reyndi að stöðva mig í að fara í þá ferð. Það þykja mér of mikil afskipti af hegðan og vinnu íslenskra þingmanna.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér um fullgildingu á fríverslunarsamningi milli Íslands og Alþýðulýðveldisins Kína. Mér finnst umræðan sem hefur verið hér í dag mjög góð, og þær athugasemdir og áminningar margar sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir kom með í ræðu sinni eru mjög gagnlegar og mikilvægar inn í þessa umræðu. Ég kem meðal annars inn á ýmislegt af því síðar. Í fyrstu vil ég segja að það er mjög ánægjulegt að við Íslendingar gerum í auknum mæli tvíhliða fríverslunarsamninga og einnig fríverslunarsamninga í samvinnu við hin EFTA-löndin. Ég tel það mjög jákvætt og að við eigum að horfa til fleiri landa. Það er mjög ánægjulegt að vita til þess að vinna við gerð fleiri fríverslunarsamninga er í gangi í utanríkisráðuneytinu, einkum og sér í lagi í samvinnu við hin EFTA-löndin. Þess misskilnings hefur gætt í umræðunni, maður sér það til dæmis á spjallmiðlum og í tali fólks á milli, að með þessu verði Ísland ef til vill kínversk nýlenda, við förum að sjá uppkaup á landi, auðlindum og öðru slíku. Fríverslunarsamningar eru ekki þess eðlis. Í þeim er kveðið á um það að við erum að versla með vörur og þjónustu milli landa og afléttum tollum og gjöldum af þessum vörum. Það er gríðarlega mikilvægt í þessu öllu að við Íslendingar stöndum vörð um það að við erum ekki að gera þetta í þeim tilgangi og ætlum alls ekki að gera það. Við erum sjálfstæð þjóð sem á mikið undir þeim auðlindum sem hún byggir afkomu sína á og verður áfram að gæta að því að eignarhald, m.a. á landi, sé ekki undir í þessu. Við höfum séð fréttir víða að, m.a. frá Afríku, sem snúa að miklum uppkaupum þar á landi af Kínverjum, Indverjum og aðilum frá fleiri þjóðum. Mjög mikil sóknarfæri eru fólgin í þessum fríverslunarsamningi. Það má líklega búast við því og er meðal annars komið inn á það í nefndarálitinu að það megi búast við því að fríverslunarsamningur Íslands við Kína gæti opnað á það að einhver fyrirtæki í Evrópu eða Norður-Ameríku sæju hag sinn í því að setja upp einhvers konar fyrirtæki hér sem væru í úrvinnslu eða þjónustu með vörur sem síðan væru fluttar inn á kínverskan markað. Það sem hefur mjög mikið verið að gerast er að markaður fyrir þjónustu og fullunnar vörur hefur opnast í Kína, einmitt vörur sem hugsanlega eru framleiddar hér á landi. Kaupgetan hefur aukist þar mjög mikið og markaður fyrir vörur til innflutnings ekki síður þó að við höfum undanfarin ár fremur séð aukinn innflutning frá Kína til Íslands. Gríðarlega mikið af vörum er flutt inn frá Kína og millilendir í Evrópu. Margar þeirra bera toll þegar þær koma inn til Evrópusambandsins og eru kannski síðan tollaðar frá Evrópu til Íslands að einhverju leyti. Það getur því verið um tvítollun að ræða eins og kom fram hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni þegar hann gerði grein fyrir nefndarálitinu. Það má búast við því að með þessu förum við að sjá mikið af þessum vörum koma beint frá Kína og það er ætlunin að atvinnulífið fylgi þessu eftir og fari að leita eftir því að vörurnar séu keyptar beint af birgjum í Kína. Eins og við vitum er Ísland lítill markaður og hefur í gegnum tíðina oft og tíðum tekið þetta í gegnum Evrópu vegna smæðar sinnar. Líklega mun þetta breytast í ákveðnum vöruflokkum sem fluttir eru inn, m.a. raftækjum, sem mun auðvitað bæta og styrkja samkeppnishæfni landsins til muna. Gríðarleg sóknarfæri eru líka fólgin í auknum útflutningi frá Íslandi til Kína. Eins og ég sagði áðan er margt að breytast í Kína, þar er að verða til millistétt sem telur 300–400 milljónir, og hún er að fá aukinn kaupmátt. Hvort sem okkur líkar betur eða verr er þetta þróunin. Þetta kallar á það að það er stóraukinn innflutningur víða að, m.a. frá Suður- og Norður-Ameríku og Evrópu, á matvælum og þjónustu til Kína. Ég hef tekið dæmi um það í tengslum við matvælaframleiðslu, bara svo við tökum eitt lítið dæmi sem við getum síðan heimfært á sjávarafurðir, landbúnaðarafurðir og hvað sem er, að eftirspurn eftir mjólk eykst gríðarlega hratt í Kína. Það er vegna þess að millistéttin sem hefur ekki verið vön að neyta mjólkur er að byrja að drekka mjólk. Menn spá því að innan 15 ára verði eftirspurn umfram framleiðslu og innflutning mjólkur til Kína í dag. Sá innflutningur sem þegar er mun nema heildarmjólkurframleiðslu Rússlands, Þýskalands, Frakklands og Bandaríkjanna, bara hjá þessu eina landi. Fyrirtæki í matvælaframleiðslu sem Íslendingar eru auðvitað sterkir í, m.a. í sjávarútvegi, eru farin að sjá aukna möguleika til lengri tíma litið í innflutningi sjávarafurða. Við erum þegar farin að sjá þetta í aukaafurðum í landbúnaði sem byrjað er að flytja inn á þennan markað og til lengri tíma eru sóknarfæri fólgin í þessu. Hið sama á við um þekkingariðnaðinn og þjónustuna, til lengri tíma litið eru veruleg sóknarfæri fyrir Íslendinga fólgin í þessu. Þessi fríverslunarsamningur mun ýta undir það og hvetja til þess að þessi markaður verði nýttur. Annað sem við getum ekki horft fram hjá er að umræðan um norðurslóðir er að verða sterkari, menn eru að byrja að sigla í auknum mæli þessa leið hér á milli. Þeim skipaferðum sem eru um norðurleiðina yfir sumartímann fjölgar gríðarlega á milli ára. Mánuðunum fjölgar sömuleiðis. Hvort sem okkur líkar betur eða verr er samstarf Grænlendinga og Kínverja líka að aukast á sviði ýmissar atvinnuuppbyggingar og auðlindanýtingar. Það mun gerast, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, það er stefna grænlenskra stjórnvalda og Kínverjar hafa sýnt því áhuga. Allt þetta getur og mun leiða til þess að það eru sóknarfæri fyrir Íslendinga til að auka atvinnuuppbyggingu í tengslum við þennan fríverslunarsamning. Við sáum fréttir í vikunni af því að Eimskip undirritaði samstarfs- og viljayfirlýsingu við eitt af stærri skipafélögum heims sem er einmitt kínverskt - ég man nú ekki nafnið á því ágæta félagi - um aukið samstarf í vörusiglingum og vörudreifingu. Þar sjáum við eitt verkefnið sem er þjónustuverkefni sem fólgið væri í því að Eimskip færi þar í samstarf. Það mun ugglaust tengjast inn í þessar norðurslóðir, aukna atvinnuuppbyggingu á Grænlandi o.s.frv. Í þessu felast auðvitað tækifæri fyrir Íslendinga til að fjölga þeim stoðum sem eru undir hagkerfinu á Íslandi. Auðvitað er rétt sem bent hefur verið á í umræðunni um þætti sem snúa að vinnumarkaðsmálum og mannréttindamálum þegar kemur að Alþýðulýðveldinu Kína. Það er ágætlega rakið í nefndaráliti og var vel farið yfir í hv. utanríkismálanefnd. Ég tek undir með þeim sem hafa lýst því yfir að það sé miklu betra til framfara að vera í samskiptum við ríki, koma málum áleiðis, rétt eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson minntist á áðan. Mikilvægar yfirlýsingar tengjast þessum fríverslunarsamningi og snúa meðal annars að mannréttindamálum. Við eigum alltaf að koma þessum sjónarmiðum og skoðunum á framfæri þegar við erum í samskiptum, eigum fundi og annað slíkt því að dropinn holar steininn og þetta hefur áhrif. Við þurfum ekkert að fara langt, við þurfum ekki einu sinni að fara út fyrir Evrópu og ekkert mjög langt aftur í tímann, til að benda á mannréttindabrot. Ég vil meina, það er mín skoðun og margra sem hafa fjallað um þau mál, að aukin viðskipti innan Evrópu á sínum tíma hafi dregið jafnt og þétt úr þessu og ýtt undir sterkari stöðu mannréttindamála og annarra þátta sem þeim tengjast. Það er rétt og hefur komið fram hér í umræðunni um vinnumarkaðsmál að það kom fram andstaða við málið, m.a. frá ASÍ og BSRB. Fulltrúar þeirra samtaka komu fyrir utanríkismálanefnd og gerðu grein fyrir því. Enn og aftur vil ég segja að ég er þeirrar skoðunar að meðal annars það sem búið er að sammælast um og kemur fram í nefndaráliti og verður vonandi formlega staðfest þegar kemur að þessum málum er mjög mikilvægt. Margt af því sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir benti hér á og gerði einnig við vinnslu málsins í utanríkismálanefnd eigum við að hafa í huga. Hv. þingmaður nefndi meðal annars Grikkland og hvernig hafnir voru byggðar þar upp og hvernig kínverskar nýlendur eru að byggjast þar sem eru í rauninni algjörlega lokaðar og afmarkaðar og tengjast ekkert grísku hagkerfi. Þetta þurfum við að varast og við getum það með þeim hætti sem settur er fram í fríverslunarsamningum. Það er ekki verið að opna á neitt slíkt, við getum stýrt þessu. Það er einungis um að ræða fríverslunarsamning sem snýr að tollum á vörum og þjónustu en við höfum allt lagalegt vald og munum gera það. Síðan er hægt að bregðast við mörgum þeim hættum sem hv. þingmaður benti á. Að lokum vil ég bara segja að ég vonast til þess að þetta verði samþykkt á þinginu. Ég tel felast mjög mikil sóknarfæri í þessum fríverslunarsamningi fyrir Ísland og að til lengri tíma litið geti þetta stuðlað að aukinni uppbyggingu og auknum tekjum fyrir íslenskt samfélag. Ég er líka mjög ánægður með þá stefnu að það eigi að leggja aukna áherslu á að gera fríverslunarsamninga við hin ýmsu ríki heims, að sú vinna sé í gangi og að hæstv. ríkisstjórn hafi lagt og muni leggja mikla áherslu á að við förum í auknum mæli að gera fríverslunarsamninga, ýmist sem við beitum okkur fyrir að séu gerðir á grundvelli EFTA eða með tvíhliða fríverslunarsamningum eins og þeim sem um ræðir hér.

Virðulegi forseti. Eins og ég talaði um áður er í sjálfu sér alveg hægt að taka tillit til þess rökstuðnings að með því að hafa aðgengi að kínverskum ráðamönnum sé hægt að kvarta yfir mannréttindamálum í Kína. Hins vegar hef ég ekki enn þá fengið svar frá neinum, og þess vegna læt ég reyna á hv. þingmann, við því hvort menn hafi í alvöru ekki áhyggjur af þessum aflsmun, hversu ofboðslega sterkt Kína er gagnvart Íslandi. Kína er kommúnistaveldi. Kína virkar ekki eins og við gerum hér. Ég velti fyrir mér hvort ég sé með því að standa í pontu núna og nefna það að storka einhverjum viðskiptasamböndum. Ef ég fer í fínt matarboð og þar er fólk sem er með asnalegar skoðanir og ég er kannski með vin minn með mér sem hefur andstæðar skoðanir og hann fer að kvarta við fína fólkið í fína matarboðinu get ég ekki að því gert að mér líður hálfkjánalega, mér líður óþægilega, ég vil ekki eiga þær samræður á þeim vettvangi, ég get ekki að því gert. Ef ég kem hér í pontu og kvarta yfir mannréttindabrotum og slíku hlýtur Kína að vera alla vega pínulítið illa við það. Við erum ekkert endilega að tala um mannréttindabrot. Við getum verið að tala um einfalda hluti eins og Yasukuni-musterið. Hvað ef við segjum við Kína: Íslandi er alveg sama þótt Kína sé móðgað yfir því að forsætisráðherra Japans heimsæki Yasukuni-musterið. Er ég að tefla viðskiptatækifærum í hættu? Ég veit það ekki. Mér finnst mjög óþægilegt að aflsmunur þjóðanna skuli vera svona gríðarlega mikill. Það hafa átt sér stað mannréttindabrot á Íslandi og þá nefni ég Falun Gong-málið sérstaklega. Það voru ekki einu sinni viðskiptasambönd í hættu þar, það var aðeins opinber heimsókn og íslensk yfirvöld brutu á mannréttindum Íslendinga og útlendinga vegna heimsóknar. Hvað þá þegar við eigum hugsanlega á hættu 

Virðulegi forseti. Ég held að það storki engum viðskiptasamningum eða samböndum milli tveggja fyrirtækja, annað væri á Íslandi og hitt væri í Kína, þó að ég eða hv. þingmaður eða einhver annar hafi sínar skoðanir á málum sem snúa að mannréttindum eða öðru slíku. Þessi samningur er einungis fríverslunarsamningur sem snýr að því að tollar á vörum eru meðal annars lækkaðir, sem auðveldar hlutina fyrirtækjum sem staðsett eru á Íslandi. Nú tökum við bara dæmi. Fyrirtæki sem staðsett er á Íslandi og ætlar að eiga viðskipti við fyrirtæki sem staðsett er í Kína - slík viðskipti hafa oft og tíðum, eins og staðan er í dag, farið í gegnum fyrirtæki sem staðsett er í Evrópu. Nú ætla þessi fyrirtæki að eiga viðskipti sín á milli, þessi fyrirtæki A og B, með lægri tilkostnaði, lægri tollum, lægri gjöldum. Skoðanir hv. þingmanns og okkar, og það að við komum sjónarmiðum okkar á framfæri, munu ekki hafa áhrif á þá viðskiptasamninga. Ég held að þetta muni fremur hvetja til þess að aðilar tali meira um þessi mál og með tíð og tíma hafi þetta þau áhrif að það kalli á breytingar. Þess vegna sagði ég hér áðan að sjónarmið okkar allra sem höfum bent á þessi mál í dag eru að hafa og munu hafa áhrif. En við eigum, og það er mín bjargfasta skoðun, að leita eftir því að gera fleiri fríverslunarsamninga við fleiri ríki sem við teljum jákvætt fyrir Ísland, sem hagkerfi, sem þjóð, að auka og efla viðskipti við. Fríverslunarsamningar eru ekki gerðir nema 

Virðulegi forseti. Ég geri mér fulla grein fyrir því að heilmikil viðskiptaleg tækifæri felast í þessu. Það er jú þess vegna sem ég hef þessar áhyggjur. Ef ég teldi að samningurinn hefði engin teljandi efnahagsleg áhrif hefði ég ekki sérstakar áhyggjur af þessu. Málið er hins vegar það að ég hef áhyggjur af því að þetta fari að skipta íslenskan efnahag verulegu máli. Ég get ekki ímyndað mér að í framtíðinni sé ríkisstjórnin að ræða hvort hitta eigi til dæmis Dalai Lama frá Tíbet án þess að taka það með í reikninginn hvernig viðskiptasamband Íslands er gagnvart Kína. Kína hefur kvartað hatrammlega í hvert sinn sem nokkur þjóð hittir Dalai Lama vegna þess að Kína lítur á það sem innanríkismál. Einhvern tíma vorum við Íslendingar stoltir af því að viðurkenna sjálfstæði annarra þjóða og ég treysti því að svo verði áfram. En ég get ekki alveg treyst því að það verði alltaf þannig í öllum samtölum ríkisstjórna framtíðarinnar þegar slík viðskiptaleg sjónarmið liggja að baki, sem þau hljóta að gera einmitt vegna þess að þetta er viðskiptalega góður samningur, vegna þess að hann getur lækkað vöruverð hér verulega og vegna þess að hann getur aukið útflutninginn. Allt þetta getur Kína tekið til baka ef við móðgum Kína of mikið, ef við samþykkjum Japan of mikið, ef við tölum of mikið við Dalai Lama.  Gott og vel, kannski eru þessar áhyggjur mínar ekki til neins, ég vona það, ég vona að þetta sé bara þvæla hjá mér, ég vona það hjartanlega. En ég heyri að einu svörin við þessum áhyggjum mínum eru þessi: Gott að þessi sjónarmið komi fram. Ég heyri engan segja: Já, ég hef líka áhyggjur af þessu, við ættum að gera eitthvað til þess að vera í það minnsta reiðubúin. Ég velti því aftur fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi ekki einhverjar áhyggjur af þessu, hvort honum þyki ekki við hæfi í það minnsta að ræða þetta með hliðsjón af því að þetta sé raunveruleiki en ekki bara vangaveltur þingmanns í ræðupúlti.

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að lítið land eins og Ísland, staðsett þar sem það er staðsett, að við eigum að tryggja okkur fyrir því að verða undir gagnvart stórum löndum, alveg sama hvort það eru viðskiptablokkir eins og Evrópusambandið eða Kína, Bandaríkin, Rússland, Indland, önnur lönd. Þeim mun fleiri fríverslunarsamninga sem við gerum á svipuðum og sambærilegum grunni og við erum að ræða þeim mun víðar dreifum við eggjunum. Við eigum að vera opin fyrir því að gera fríverslunarsamninga við lönd, við ríki, einkum og sér í lagi af þeirri ástæðu að það er okkur gríðarlega mikilvægt að geta horft til fleiri markaða. Það er ekki að ástæðulausu sem mörg lönd horfa til markaða í Asíu. Ég nefni Kína, ég nefni Indland sem EFTA-löndin eru í viðræðum við um fríverslunarsamning. Það er okkur gríðarlega mikilvægt að opna fleiri markaði, hafa fleiri dyr opnar. Því eigum við að stefna að og það er það sem er ánægjulegt við að við séum að staðfesta þennan fríverslunarsamning. Menn hafa ekkert annað sagt hér varðandi mannréttindamál og vinnumarkaðsmál en að þar eigum við auðvitað að koma sjónarmiðum okkar á framfæri. Það sama gildir þegar við erum í fríverslunarviðræðum við Indland, þar eigum við að koma sjónarmiðum okkar á framfæri. En það á ekki að loka á að fyrirtæki sem staðsett er á Íslandi og fyrirtæki sem staðsett er í Kína geti átt viðskiptaleg tengsl til þess að efla og bæta lífskjör á Íslandi. Það er markmið okkar. Þess vegna eigum við að horfa til þess að gera sem flesta fríverslunarsamninga. Ég vona að þetta sé byrjunin en ekki endirinn á því að við gerum tvíhliða fríverslunarsamninga, ég vona að þeir verði miklu fleiri 

Forseti. Já, það er óskandi að við gerum fullt af fríverslunarsamningum við einræðisríki, við getum örugglega fengið góðan lista yfir þau. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann geti upplýst þingheim um hvaða hagsmunaaðilar hafa sótt fastast að samningurinn yrði gerður. Síðan langaði mig í kjölfar ræðu hans að spyrja hvernig í ósköpunum við ætlum að framleiða alla þessa mjólk. Ætlum við að flytja hana inn frá Írlandi og senda hana svo út sem íslenska? Fyrst við erum í umræðum um mannréttindi þá man ég eftir því að þegar Dalai Lama kom til Íslands á sínum tíma gekk ekki greiðlega að fá íslenska ráðamenn til að hitta hann af ótta við viðbrögð kínverskra yfirvalda, en það koma alltaf staðlaðar hótanir ef Dalai Lama kemur til landa. Ég sagði við fólk að það gæti verið algjörlega rólegt því að kínversk yfirvöld mundu ekki gera neitt, þegar nokkrir ráðherrar urðu loksins við því að hitta þennan mikla friðarhöfðingja. Mig langar að spyrja þingmanninn hvort ekki væri tilefni til þess að fagna samningnum og bjóða Dalai Lama í opinbera heimsókn til Íslands.

Virðulegi forseti. Til að ítreka það eigum við að gera fríverslunarsamninga við þau ríki sem meðal annars atvinnulífið kallar eftir og sem við teljum styrkja hagkerfi okkar að eiga aukin viðskipti við. Þeir sem hafa kallað eftir því eru margir í sjávarútvegi. Við skulum horfa á það sem er að gerast með helstu markaði okkar í sjávarútvegi. Verðin eru að falla í Evrópu og það kemur niður á hagkerfinu á Íslandi, það skerðir lífskjör á Íslandi, það minnkar tekjur ríkissjóðs. Eftirspurn eftir sjávarafurðum er ekki nægilega mikil á mörgum mörkuðum í Evrópu. Þess vegna eru margir í mikilvægustu útflutningsgrein Íslendinga að horfa til annarra markaða, horfa til Suður-Ameríku, Norður-Ameríku, til Asíumarkaða. Það eru meðal annars þeir aðilar sem hafa kallað á aukin bein viðskipti milli sinna fyrirtækja og fyrirtækja, sölufyrirtækja og annarra fyrirtækja, sem staðsett eru í Asíu og vilja selja vörur þar. Það er kannski vegna þess að þar er að verða til millistétt, hvort sem okkur líkar betur eða verr. Við styrkjum uppbyggingu millistéttar í Kína með því að kaupa spjaldtölvur, eins og hv. þingmaður var með áðan, sem eru framleiddar í Kína og síma eins og við erum flest með og eru framleiddir í Kína. Það verður til millistétt sem fær aukinn kaupmátt og vill kaupa þessar afurðir og borgar kannski betra verð en við höfum fengið fyrir vörurnar í Evrópu. Af hverju eigum við ekki að ýta undir það að selja vörurnar beint frá fyrirtækjum hér á landi til fyrirtækja í Asíu án þess að þær þurfi að millilenda einhvers staðar? Ég spyr: Af hverju eigum við ekki að gera það? Í því eru fólgin sóknarfæri fyrir Ísland. Þetta eru fyrirtækin sem hafa þrýst á að samningurinn gangi eftir. Varðandi það hvort við eigum að bjóða Dalai Lama í opinbera heimsókn held ég að það hljóti 

Forseti. Það er ánægjulegt að þingmaðurinn hefur áhuga á að hitta Dalai Lama. Mig langar að spyrja hv. þm. Ásmund Einar Daðason að því hvort hann sé þá ekki tilbúinn til þess að beita sér fyrir því, þar sem hann er sérstakur aðstoðarmaður hæstv. forsætisráðherra, að af þeirri opinberu heimsókn verði og skora jafnframt á hæstv. utanríkisráðherra sem situr hér frammi að beita sér fyrir því að við bjóðum Dalai Lama í opinbera heimsókn til Íslands til að fagna undirskrift þessa samnings og sjáum svo hvort við fáum ekki gríðarlega góð viðbrögð frá vinum okkar í Alþýðulýðveldinu Kína. Það var athyglisvert að heyra hvaða fyrirtæki þetta eru sem hafa beitt sér hvað mest fyrir því að við gerum samninginn og fá það staðfest. Ég hafði aldrei getað fengið almennilega skýr svör um það í utanríkismálanefnd, og ég skil alveg að fólk sé uggandi yfir sínum hag. Það sem ég vil hvetja þingmenn til að gera, ekki síst hv. þm. Ásmund Einar Daðason, er að skoða hvernig það er með hráafurðir frá löndum sem kínversk yfirvöld hafa gert svona samninga við. Það er ansi mikil hætta á því að þegar við erum komin dýpra inn í samninginn - og ég er ekki að tala um að við verðum þrælakista á morgun, þetta tekur tíma, enda hafa kínversk yfirvöld einatt sýnt að þau hafa mikla þolinmæði - það þarf að tryggja að á endanum verði þetta okkur ekki þannig dragbítur að við verðum í verri málum en við vorum í árið 2008.

Virðulegi forseti. Varðandi fyrri þáttinn skal ég koma skilaboðunum áleiðis fyrir hv. þingmann. Hvað varðar seinna atriðið sem snýr að því hvaða fyrirtæki hafa hag af því að gera fríverslunarsamninginn ætla ég að rekja það aftur. Fyrir fyrirtækin þurfum við sem þjóð að hugsa um það að mikilvægasta atvinnugreinin, stærsta atvinnugreinin, sjávarútvegurinn, sem gefur okkur mest af gjaldeyristekjunum, ef horfur á mörkuðum í Evrópu, þangað sem þeir hafa verið að flytja, eru ekki jafn góðar og við fáum hærra verð á mörkuðum meðal annars í Asíu eigum við auðvitað að nýta þau sóknarfæri. Það gefur þjóðinni og okkur sem störfum hér og skipuleggjum, útdeilum fjármunum, setjum á skatta og annað möguleika til að bæta lífskjör. Til að bregðast við því sem hv. þingmaður segir, að við verðum um of undir einum markaði komin - sem við erum kannski í dag í sjávarútvegi, við erum um of upp á markaði í Evrópu komin varðandi sjávarafurðir og það er að koma í ljós núna - eigum við einmitt að opna á fleiri möguleika. Þessi fríverslunarsamningur opnar einn möguleika. Staðan er auðvitað sú sama, það eru sóknarfæri í Indlandi, það geta verið sóknarfæri í Bandaríkjunum, Kanada, Rússlandi. Menn eru núna að horfa á útflutning á ákveðnum vörum, bæði í sjávarútvegi og landbúnaði, til Rússlands þar sem verð þar er að verða betra en Evrópa býður til dæmis í sjávarútvegi. Við bregðumst við því sem hv. þingmaður hefur áhyggjur af, að við förum of djúpt inn í einn samning og verðum of háð honum, með því að vera nógu opin fyrir því að gera fleiri slíka samninga. Við eigum að bregðast við því þegar við getum fengið hærra verð fyrir vörur sem við framleiðum og eru okkur mikilvægar, við eigum að ýta undir það. Ég tek undir áhyggjur hv. þingmanns en til þess að bregðast við þeim eigum við einmitt að gera fleiri fríverslunarsamninga við fleiri lönd, til að vera ekki með öll eggin í sömu körfunni.

Virðulegi forseti. Hér ræðum við fullgildingu á fríverslunarsamningi milli ríkisstjórnar Íslands og ríkisstjórnar Alþýðulýðveldisins Kína. Þetta eru nú meira en lítil tíðindi, verður að segjast. Við í Bjartri framtíð höfum frá stofnun lýst okkur sem alþjóðlega sinnuðum flokki og við teljum að alþjóðaviðskipti og alþjóðasamskipti séu Íslendingum lífsnauðsynleg. Því meiri og víðtækari samskipti, því meiri líkur eru á því að dvergþjóðin hérna dafni og þroskist. En þegar fréttir bárust af því að Ísland væri að gera fríverslunarsamning sérstaklega við Alþýðulýðveldið Kína þá staldraði ég aðeins við, eins og svo margir aðrir, vegna þess að við á Íslandi erum ekki vön þessu. Við erum ekki vön því að Ísland geri upp á eigin spýtur fríverslunarsamninga við önnur lönd, hvað þá stórveldi. Þeir fríverslunarsamningar sem Íslendingar hafa gert fram að þessu hafa verið með öðrum þjóðum á vettvangi EFTA eða við nágranna okkar sem eru enn þá minni en við sjálf, eins og Færeyinga. Þess vegna er skiljanlegt að við hérna, dvergarnir í norðri, skulum vera dálítið hrædd við hinn stóra heim. Hvernig getum við stigið fram á eigin spýtur? Það læðist líka að manni þessi sjálfsagða spurning: Af hverju í ósköpunum er stórveldið Kína að sækjast eftir því að gera tvíhliða samning við okkur, við Ísland? Þá er auðvelt að detta í samsæriskenningar um að nú ætlist þeir eitthvað sérstakt fyrir, vegna þess að það er ekki sjálfsagt að stórveldi heimsins bíði í biðröðum til þess að tala sérstaklega við okkur Íslendinga. Við erum ekki vön því nema á ákveðnum sviðum eins og í sjávarútvegi eða á ákveðnum tímum eins og í kalda stríðinu þegar lega Íslands var sérstaklega mikilvæg í alþjóðlegu hernaðarlegu samhengi. Þess vegna hef ég verið mjög ánægður með það hversu mikil vinna hefur verið lögð í það í utanríkismálanefnd að fara yfir samninginn, kalla eftir álitum og fá gesti, og það hefur mikil umræða farið fram í nefndinni um samninginn. Það er margt mikilvægt sem hefur komið fram í máli þingmanna hér á undan og ég vil taka undir það og þakka fyrir góða umræðu og mjög góða punkta, til að mynda í máli hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar um að það sé mikilvægt í þessari umræðu að við áttum okkur á því hvað er undir. Hvaða samningur er það sem við ræðum hér? Þetta er fríverslunarsamningur um verslun á vörum og þjónustu. Það eru ákveðin málefni sem falla ekki undir þennan samning og er sérstaklega tekið fram að þau gera það ekki. Í honum er ekki falinn fjárfestingarsamningur, hann mun ekki að neinu leyti breyta stöðu Íslands og Kína gagnvart hvoru öðru hvað varðar tækifæri til fjárfestinga í hvoru landinu fyrir sig. Þessi samningur opnar ekki á flutning á vinnuafli umfram það sem nú þegar orðið er. Samningurinn fjallar sem sagt um flutning á vörum og þjónustu. Þá set ég og margir aðrir ákveðinn fyrirvara, skiljanlega, við það hvað felst í auknum flutningi á vörum og þjónustu á milli Íslands og Kína. Opnar þetta á flutning á vöru sem er undir okkar „standard“, sem uppfyllir ekki okkar öryggisstaðla o.s.frv.? Opnar þetta fyrir vörur sem hafa verið framleiddar við slæmar aðstæður? Spurningin um það hvort opnað sé fyrir flutningi á vöru eða sölu á milli landa á vöru sem er t.d. hernaðarlega viðkvæm á ekki við um Ísland en á mjög oft við í milliríkjaviðskiptum. Íslendingar framleiða lítið af slíkri vöru, til allrar hamingju. Svarið við þessu er að þegar Ísland, lítið ríki í norðri, á í viðskiptum við umheiminn erum það ekki við sem setjum skilyrðin fyrir því hvernig framleiðslu er háttað í öðrum löndum. Við setjum skilyrði um þá framleiðslu sem við tökum inn til okkar lands. Þessi samningur gerir að engu leyti breytingar á reglum um neytendavernd, reglum um umhverfisvernd o.s.frv. sem gilda um vörur sem fluttar eru til landsins. Mér fannst mikilvægt að átta mig á því að í raun og veru mun þessi samningur ekki opna fyrir innflutning á neinni vöru sem ekki er löglegt að flytja inn í dag, munurinn er fyrst og fremst falinn í því hvernig varan er meðhöndluð í tollalegu tilliti. Einnig vil ég taka undir það sem kom fram í máli þingmanna hér á undan að vinnumarkaðsmál og mannréttindamál eru tvö mikil áhyggjuefni þegar kemur að Kína og viðskiptaveldinu Kína. Við vitum öll og það hefur verið rætt mikið um það í dag og það er vel, að Kína er ekki heimsmeistari í mannréttindum eða vinnumarkaðslöggjöf. Þar er því miður margt sem betur mætti fara, við vitum það öll. Það sem fólk er almennt að rífast um er kannski: Að hve miklu marki er ástandið að lagast eða er það ekki að lagast? Þess vegna set ég fyrirvara við nefndarálitið eins og hv. þm. Árni Þór Sigurðsson. Sá fyrirvari lýtur að því að samkomulag um samstarf á sviði vinnumála verði formlega samþykkt. Ég vil taka undir það sem kom fram í áliti ASÍ á fríverslunarsamningnum að ákveðinn grundvöllur þess að við getum treyst okkur til þess að styðja fríverslunarsamning við Kína er samkomulag um að Kínverjar staðfesti að þeir standi við grunnhugsunina á bak við ILO, Alþjóðavinnumálastofnunina. Eins og kom fram í máli hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar hér fyrr hafa Kínverjar nú þegar samþykkt stóran hluta af grunnatriðum þar. Drög að viljayfirlýsingu um samvinnu á sviði vinnumála hafa nú verið samþykkt af báðum löndum. Mér finnst mikilvægt að draga fram ákveðna punkta úr þeirri viljayfirlýsingu vegna þess að ég held að hún svari mörgum spurningum sem koma strax upp í hugann hjá manni. Þar kemur fram í 1. gr., með leyfi forseta: „Samningsaðilar árétta skuldbindingar sínar vegna aðildar að Alþjóðavinnumálastofnuninni, þar með taldar skuldbindingar samkvæmt yfirlýsingu Alþjóðavinnumálastofnunarinnar um grundvallarviðmið og réttindi við vinnu og ályktunar um hvernig henni verður fylgt eftir.“ Nú vil ég að mörgu leyti taka undir áhyggjur hv. þm. Birgittu Jónsdóttur um stöðu vinnumála og vinnumálaréttar í Kína og mannréttinda. Við vitum að þar eiga Kínverjar langt í land, því miður. En ég vil líka taka undir með öðrum og þar á meðal fulltrúa Amnesty International sem kom fyrir nefndina, um það grundvallarprinsipp að dropinn holi steininn og að samskipti, sérstaklega ef þau eru undir þeirri yfirskrift að báðir aðilar ætli sér að virða samkomulag og yfirlýsingar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, séu líklegri til þess að leiða til úrbóta en einangrunarstefna. Íslendingar hafa í sögunni frekar verið þeim megin í heiminum að við bíðum eftir því að heimurinn banki upp á hjá okkur og við höfum gjarnan haft áhrif á heimsmálin, kannski ekki ein og sér heldur með því að taka þátt í þrýstingi eða talað ákveðnu máli með t.d. Norðurlöndunum eða öðrum Evrópulöndum. Auðvitað eru undantekningar á þessu, til að mynda þegar Ísland samþykkti sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna og Ísland virtist eitt og sér hafa tök á því að hafa stór áhrif á heimsmálin. En almennt er hlutverk okkar að vera eitt af þeim löndum sem standa fyrir ákveðnum málflutningi eða ákveðnum gildum. Ég vil taka undir með öðrum þingmönnum hér á undan og því sem kemur fram í nefndarálitinu að það að staðfesta þennan fríverslunarsamning muni að minnsta kosti koma Íslandi nær borðinu, þarna er skýr vettvangur til samskipta við Kínverja sem ekki er til staðar í dag. Ég tel að það sé vel og ég treysti okkur Íslendingum og íslenskum stjórnvöldum ágætlega til að hafa bein í nefinu og láta í sér heyra. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni að saga Íslands í þessu tilliti er ekki alltaf góð. Viðbrögð íslenskra stjórnvalda í Falun Gong-málinu í upphafi aldarinnar voru alls ekki til fyrirmyndar. Það er mjög mikilvægt að við pössum okkur á því að láta ekki teyma okkur í slíka vegferð og ég trúi því að við Íslendingar og íslensk stjórnvöld höfum lært af því máli. Við eigum að hafa lært af því að standa í lappirnar og höfum oft gert það. Ég vil bara minna á það hversu sterk rödd Íslands hefur verið í málefnum Palestínu. Það er ágætisdæmi um að litla Ísland hafi þorað að láta jafnvel óvinsælar skoðanir í ljós og ekki látið hagsmuni aftra sér í að að berjast fyrir mannréttindum. Ég treysti okkur fyllilega til þess að halda því áfram eða sýna í það minnsta viðleitni til þess. Ég tel að umræðan um þennan fríverslunarsamning, umræðan á þingi í dag og væntanlega aukin samskipti í kjölfar samningsins muni auka líkurnar á því að Ísland muni koma fram á þroskaðan hátt í þessum málum. Hér hefur verið minnst á fjárfestingar og sögu kínverskra fjárfestinga, t.d. í Afríku. Eins og ég minntist á er það skýrt í samningnum að hann mun ekki að neinu leyti breyta stöðu fjárfestinga Kínverja á Íslandi eða öfugt. Sú umræða er í raun og veru fyrir utan það sem felst í fríverslunarsamningnum. Ég vil samt minna okkur á það að við Íslendingar erum samskiptaþjóð, við erum útflutningsþjóð og við flytjum nú þegar vörur út til Kína og flytjum talsvert inn af vörum frá Kína, bæði í gegnum milliliði og beint. Kína er stórt framleiðsluland, sennilega stærsta framleiðsluland í heimi eins og er. Saga veraldarvæðingarinnar, heimsvæðingarinnar, hefur sýnt okkur að framleiðsla flyst til um jarðarkringluna eftir því sem flutningatækni fleygir fram og eftir því hvar auðveldast eða ódýrast er að framleiða vörur. Kína er vissulega risi í framleiðslu og Íslendingar þekkja það á þeim vörum sem við flytjum inn. Kína er líka í auknum mæli stór aðili í innflutningi frá öðrum löndum þó svo að kínverskur markaður sé afskaplega lítill hluti af íslenskum útflutningi. Það er samt aldrei að vita hvað gerist í þeim málum. Ég vil nú ekki vera jafn bjartsýnn og hv. þm. Ásmundur Einar Daðason sem var í pontu hér á undan, að sjá fyrir mér að útflutningur til Kína á næstu árum eða á næstunni verði að stórum lykilþætti í íslenskum útflutningi eða íslenskum milliríkjaviðskiptum. Þrátt fyrir allt er megnið af okkar viðskiptum og okkar samskiptum við nágranna og frændþjóðir í Evrópu. Ég held að bæði vegna sögunnar, vegna menningar, landfræðilegrar stöðu o.s.frv., þurfi ansi margt að breytast hvort sem er hér á Íslandi, í Evrópu eða annars staðar í heiminum til að þar verði stór breyting á. Þess vegna hef ég og við í Bjartri framtíð einmitt lagt áherslu á það að við Íslendingar séum opin í alþjóðasamskiptum og þá ekki bara yfir norðurpólinn til Asíu heldur ekki síður til Evrópu og með aukinni samvinnu við Evrópusambandið. En þetta var útúrdúr. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki sjálfgefið að Ísland geri tvíhliða fríverslunarsamning við land á borð við Kína. Það er vissulega stórt skref í sögu tvíhliða fríverslunarsamningagerðar landans að fara frá Færeyjum og beint til Kína. Þess vegna finnst mér mikilvægt að lögð hafi verið mikil vinna í fríverslunarsamninginn. Það er skýrt að samningurinn sem fyrir liggur er að langflestu leyti byggður á þeim samningum sem Ísland hefur gert við önnur lönd, yfir 30 önnur lönd við síðustu talningu, á vegum EFTA, Fríverslunarsamtaka Evrópu. Þess utan eru ákveðnir fyrirvarar um hvað felst ekki í samningnum. Þá á ég sérstaklega við vinnumarkaðsmál og fjárfestingarmál. Ég vil taka undir með þingmönnum hérna á undan - ég hef nú því miður ekki meiri tíma - um mannréttindi og stöðu mannréttindamála í Kína, því að þau eru mikið til umræðu og ekki að ástæðulausu. Kína er hraðþróunarríki, þar gengur á með ósköpum og landið og þjóðfélagið breytist hraðar en jafnvel við Íslendingar áttum okkur á. Mannréttindi hafa því miður ekki verið í heiðri höfð, alla vega ekki á sama hátt og við viljum upplifa þau og eins og við þekkjum mannréttindahugsunina á Íslandi. Þá vil ég minna á að hugsun okkar Íslendinga þegar kemur að mannréttindum er mjög evrópsk og þar höfum við gjarnan fylgt félögum okkar í Evrópu og þeim löndum sem taka þátt í starfi Evrópuráðsins. Ég tel að fríverslunarsamningur sé ekki samningur um mannréttindi og hann mun ekki gera Íslendingum kleift að fara til Kína og kippa öllu í liðinn, en þessi samningur mun að minnsta kosti tryggja að við höfum beina leið til þess að ræða við Kínverja um mannréttindi og ég held að það sé mikilvægt.

Virðulegi forseti. Hér er til umfjöllunar tillaga til þingsályktunar um fullgildingu fríverslunarsamnings milli ríkisstjórnar Íslands og ríkisstjórnar Alþýðulýðveldisins Kína. Hér er um tvö lönd að ræða þar sem stærðarmunur er í hlutfallinu 1:3.000, eitt minnsta land veraldar semur við stærsta og fjölmennasta land veraldar. Auðvitað eru það tíðindi. Þessi fríverslunarsamningur er ekki jafngildur þeim samningi sem Ísland gerði við Evrópusambandið og gengur undir nafninu samningur um Evrópska efnahagssvæðið. Þessi samningur tekur einungis til frjálsra viðskipta með vöru. Nú er það svo í íslenskri sögu að við höfum ekki alla tíð búið við frjáls viðskipti. En ég minnist þess að í skrifum sínum lagði Jón Sigurðsson, sem er hér með okkur, mikla áherslu á frjáls viðskipti, að frjáls viðskipti mundu að lokum efla hag þjóða og yrði í rauninni það sem efldi hag þjóða. Þjóðir flyttu út það sem þær gerðu best og flyttu inn það sem þær kynnu lítt til, og hvort tveggja mundi efla hag þeirra sem ættu í viðskiptum. Þessi samningur gengur út á vöruviðskipti og ekkert annað. Hann fjallar ekki um fjárfestingar, hann fjallar ekki um frjálst flæði vinnuafls, hann fjallar ekki um frjálst flæði fjármagns, það stendur algjörlega fyrir utan þennan samning. Ég sagði í upphafi að hér ættu í samningum eitt minnsta land veraldar og eitt stærsta land veraldar. Í því sambandi dettur mér í hug sú afstaða sem mótað hefur afstöðu mína til Kína á síðustu árum, það er afstaða sem ágætur rithöfundur setti fram. Hann var hernámsandstæðingur, sósíalisti, og þegar hann var spurður að því hvort hann væri ekki sáttur og ánægður þegar bandarískt herlið var farið frá Íslandi, hvort það væri ekki fullnaðarsigur. Nei, sagði hann, áhyggjur mínar eru enn þá til staðar, ekki af Bandaríkjunum heldur af Kína. Kína er vaxandi efnahagsveldi og ég hef áhyggjur af stærð Kína. Ég hef í rauninni áhyggjur af stærð Kína, en hins vegar er það svo að Íslendingar hafa flutt inn vörur frá Kína. Á árinu 2012 fluttum við inn vörur frá Kína fyrir tæplega 43 milljarða en við fluttum út vörur fyrir aðeins 7,7 milljarða. Hér er um verulegan viðskiptahalla að ræða, þar hallar á okkur og ef þessi samningur má verða til þess að bæta úr þessum halla er það til góðs. Ég vona svo sannarlega að samningurinn verði til að greiða fyrir viðskiptum milli þessara þjóða. Ég ítreka að þessi samningur tekur ekki til ýmissa þátta, hann tekur ekki til hugsanlegs samstarfs á norðurskauti og olíuleit á íslenskum hafsvæðum er sömuleiðis fyrir utan þennan samning, það er sérstakur samningur. Samningar um hafnargerð á Íslandi, um kínverska höfn á Íslandi, verða ekkert greiðari með þessum samningi eða þá hugsanleg kaup Kínverja á íslenskum banka. Ef ég lifi það að gerður verði samningur um kínverska höfn á Íslandi mun ég nú hugsa mig margsinnis um og sömuleiðis ef Kínverjar kaupa banka á Íslandi. Ég mun alla vega setja fyrirvara þar á, en ég er ekki að semja um það hér.  
             Það er merkilegt að þeir sem helst hafa dregið úr ágæti þessa samnings hafa í rauninni aldrei hvatt til þess að sett verði viðskiptabann á Kína. Ég tek eftir því að á hverju sumri þegar landsmenn og gestir þeirra hlaupa Reykjavíkurmaraþon er hver einasti hlaupari í skófatnaði frá Kína. Ég vona svo sannarlega að skófatnaður frá Kína muni lækka í verði við þennan samning. Það helsta sem kom fram hjá þeim sem höfðu efasemdir um samninginn voru áhyggjur af mannréttindum í Kína og af stöðu mála á vinnumarkaði. Þetta er hvort tveggja áhyggjuefni hjá mér og ég tel að með þeim yfirlýsingum sem hér standa höfum við alla vega samning í höndum sem gefur okkur færi á að gera athugasemdir við stöðu mannréttinda og stöðu mála á vinnumarkaði, hvort okkur verður ágengt eða ekki skal ég ekki segja, en við höfum alla vega möguleika. Það er eitt sem ég nefndi þegar hæstv. utanríkisráðherra flutti þessa tillögu til þingsályktunar um fullgildingu fríverslunarsamningsins, það eru viðskipti við Taívan. Með leyfi forseta ætla ég að fá að lesa upp úr fylgiskjali III í þskj. 73: „Báðir aðilar áréttuðu að þeir virða að fullu fullveldi og friðhelgi landamæra hvors annars. Ísland fylgir þeirri stefnu að Kína sé eitt og óskipt ríki og styður friðsamlega þróun samskipta yfir sundið og þá viðleitni að Kína sameinist á ný með friðsamlegum hætti. Kína metur mikils fyrrnefnda afstöðu ríkisstjórnar Íslands.“ Ég er ekki svo bjartsýnn að halda að það verði svo að þessi tvö lönd sameinist og ég tel að þetta muni ekki hafa nein áhrif á viðskipti við Taívan, sem er sömuleiðis öflugt viðskiptaland okkar, kaupir mikið af sjávarafurðum af okkur og mun vonandi kaupa meira. Ég endurtek að með þessum fríverslunarsamningi og stuðningi við hann er ég alls ekki að réttlæta mannréttindabrot. Mannréttindi eru ekki hlutfallsleg. Mannréttindi sem ég vil búa við eru þau mannréttindi sem ég ætla öðrum að búa við. Ef staða mannréttindamála í Kína er mér ekki að skapi í dag ætla ég ekki að réttlæta þá stöðu með því að styðja og fullgilda þennan samning. Ég vil nefna til gamans í lokin á þessari ræðu minni að frjáls verslun verður heldur til þess að ýta vanhæfum valdhöfum úr vegi. Ég hef t.d. horft á hvernig Bandaríkin hafa beitt Kúbu viðskiptaþvingunum og viðskiptabanni í 50 ár og ekkert gengið. Ég hef stundum hlegið innra með mér og hugsað: Hvað mundi nú gerast á Kúbu ef Bandaríkin gæfu eftir og hættu með viðskiptahömlur á Kúbu? Mundi stjórnarfar á Kúbu breytast? Því svarar hver fyrir sig. Að því mæltu ætla ég að segja að ég rita undir þetta nefndarálit án fyrirvara en þó vil ég árétta að mannréttindi skal virða í öllum löndum. Sömuleiðis skulu verkalýðsfélög vera frjáls, viðskipti skulu vera frjáls til að efla hag þjóða. Ég hef lokið máli mínu, herra forseti.

Herra forseti. Hér hefur flest verið sagt sem þarf að segja, margt af mannviti mælt og ég held að þær litskrúðugu skoðanir sem hafa komið fram í dag eigi allar rétt á sér. Ég er sérstaklega þakklátur þeim þingmönnum Pírata sem hafa tekið þátt í umræðunni vegna þess að sjónarmið þeirra eru lögmæt og mikilvægt að þau komi fram í umræðunni. Þannig fúnkerar lýðræðið. Það er hlustað á þær umræður sem fara fram hér. Við höldum stundum þingmenn sem hér erum, oft á tíðum að rífa okkur niður í rass yfir litlu og stundum stóru, að ekkert sé fylgst með því þegar Alþingi Íslendinga talar um utanríkismál. Ég get fullvissað hv. þingheim um að svo er og þau orð sem falla hér eru grandskoðuð og það skiptir máli að það viðhorf sem ég tel að við þingheimur deilum allur varðandi mannréttindi komi fram. Að því er mannréttindin varðar eru uppi tvö sjónarmið. Annars vegar það sem mér hefur sýnst hv. þingmenn Pírata fylgja, að það eigi einfaldlega ekki að standa í neins konar sambandi við ríki eins og Kína af því að þar eru vissulega mannréttindi fjarri því að vera komin á sama stig og hjá okkur. Hins vegar er það sjónarmið Amnesty International, mín, hæstv. utanríkisráðherra og obba þingheims að það sé í þágu mannréttinda í Kína að samningur af slíku tagi sé gerður með þeim fylgisamningum sem við hann eru hnýttir, vegna þess að þar eru skapaðir farvegir og gagnvegir til að koma sjónarmiðum á framfæri. Það kom fram í máli hv. þm. Birgittu Jónsdóttur að hún efast um að það sé hryggsúla í Íslendingum til að láta til sín taka og standa fast á sannfæringu sinni ef efnahagslegir hagsmunir mundu með einhverjum hætti hnika til annarrar áttar. Ef hv. þingmaður og aðrir þeir sem eru svipaðrar skoðunar skoða söguna birtist að heita síðustu 25–30 árin, sama hvaða ríkisstjórn er við völd, að menn hafa staðið á ákveðnum sannfæringum. Þegar hér var ríkisstjórn sem Jón Baldvin var utanríkisráðherra í með Framsóknarflokknum meðal annars tók Ísland mjög harða afstöðu í málefnum Eystrasaltsríkjanna, stutt af Sjálfstæðisflokknum þannig að það var þverpólitísk samstaða þrátt fyrir að Íslendingar ættu þá í erfiðum viðskiptasamningum við Sovétríkin sem voru á þeim tíma. Íslendingar stóðu fast á sannfæringu sinni. Það er ekki langt síðan þingheimur allur stóð fast á sannfæringu sem hann deildi og átti sameiginlega gagnvart Palestínu. Þó lá algerlega skýrt fyrir að öflugasta ríki heims var á móti því sem Ísland var að gera og beitti sér eins og fram hefur komið, þó að vísu, eins og ég hef stundum rakið áður af sérstökum aðstæðum sem sköpuðust og tengjast reyndar málefnum sem ýmsum okkar er hugleikið, Wikileaks, hafi komið upp á þeim tíma sem dró og slævði þungann í þeirri afstöðu. Ég er algerlega sannfærður um að Ísland mun ekkert slæva eggjar mannréttindavopnsins og þeirra röksemda sem Ísland hefur alltaf flutt fyrir því eftir þennan samning. Ég treysti hæstv. utanríkisráðherra jafn vel og sjálfum mér og forverum okkar til að koma sjónarmiðum Íslendinga í þeim efnum á framfæri og það skiptir einfaldlega máli. Íslensk stjórnvöld hafa á síðustu árum átt margvísleg samskipti við Kína þar sem mannréttindi hafa verið rædd. Ég hef sjálfur verið viðstaddur tvo fundi þar sem íslenskur forsætisráðherra tók þau mál upp, kannski ekki til að vinna vinsældarkosningar hjá kollega sínum en það var gert. Ég hef þá trú, og hef skýrt það áður með ítarlegum röksemdum, að íslenskir stjórnmálamenn hafi verið miklu skeleggari í að taka upp málstað mannréttinda og þeirra sem þola mannréttindabrot heldur en annarra þjóða. Ég dreg í efa að ráðherrar nokkurra annarra þjóða, a.m.k. í nágrenni við okkur, hafi rætt af jafnmikilli skeleggni og harðfylgni málefni Tíbets við Kína eins og einmitt íslenskir ráðherrar. Þetta er mitt við viðhorf. Ég tel að við lok þessarar umræðu sem lýkur ferli sem hófst í tíð síðustu ríkisstjórnar sé ástæða til að lofa hæstv. utanríkisráðherra fyrir að hafa verið vaskur og snöggur að koma með samninginn hingað í þingið til samþykktar. Það skiptir máli fyrir íslenska hagsmuni að við náum því að hrinda honum og þeim möguleikum sem hann býr yfir í framkvæmd hið fyrsta. Ég tel líka á þessum tímamótum, því að þetta eru kaflaskipti í utanríkisviðskiptasögu Íslands, að sérstök ástæða sé til að hrósa starfsfólki utanríkisráðuneytisins. Ég þekki það kannski betur en aðrir hversu snögg þau voru og fljót að bylta sér og nýta þau tækifæri sem sérstakar kringumstæður sköpuðu okkur stjórnmálamönnum til að hrinda þessu fleyi af stað sem nú er að sigla til hafnar. Menn eru stundum að velta því fyrir sér hvort því fé sem varið er í okkar litlu en harðsnúnu utanríkisþjónustu sé vel varið. Þessi samningur er til marks um að það voru sérstakar aðstæður, pólitískar aðstæður sem stjórnmálamenn voru fljótir að nýta sér en það var ekki síst vegna harðfylgis samningamanna okkar sem það gerðist sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir taldi að við mundum aldrei ná fram, þ.e. hagsmunum Íslendinga. Það var einfaldlega þannig að við samningagerðina  Þessir samningar voru í kergju árum saman vegna þess til dæmis að Kínverjar lögðu mjög mikla áherslu á að fá hér leyfi til tímabundins flutnings á vinnuafli sem var langt umfram það sem þjóð eins og Íslendingar getur nokkru sinni fallist á. Okkar samningamönnum tókst ekki bara að koma því út til að tryggja hagsmuni okkar sem smárrar þjóðar heldur náðu þeir lengra en sá fríverslunarsamningur sem var fordæmi beggja þjóða að ýmsu leyti við gerð þessa, þ.e. milli Kína og Nýja-Sjálands, veitti. Þar var alveg ljóst samkvæmt samningnum sem gerður var 2008, held ég, að hægt var að flytja 1.800 kínverska starfsmenn til Nýja-Sjálands til að vinna í tilteknum störfum, sem að vísu voru skýrt afmörkuð, en það er ekkert slíkt í þessum samningi. Hið eina sem hnígur í þá átt er að Kínverjar hafa heimild til að taka upp möguleika á því að stofna starfshóp þjóðanna tveggja til að ræða hvort þeir geti fengið að flytja takmarkaðan fjölda starfsmanna sem gætu unnið við nálarstungur, við þýðingar úr kínversku og við að kenna kínverskar bardagaíþróttir. En samningurinn er þannig að ef Íslendingar segja nei við því er sá starfshópur ekki einu sinni settur upp. Ég vil því segja að Íslendingar náðu lengra í samningum við Kínverja en fyrri þjóðir sem hafa gert slíka samninga við Kínverja hafa náð. Ég er einnig þeirrar skoðunar að vinnumálasamningurinn sem núna liggur fyrir, a.m.k. í texta, sé mikilvægur, ekki síst vegna þess að það liggur fyrir að Íslendingar eiga tök á því að til dæmis hleypa fulltrúum verkalýðshreyfingarinnar inn í viðræðuhóp sem af Íslands hálfu færi til viðræðna við Kínverja. Það skiptir máli, sérstaklega miðað við forgrunn umræðna að þessum samningi. Það er ljóst að Alþýðusamband Íslands var samningnum andsnúið í upphafi og er það kannski enn. Fulltrúar þeirra lögðu áherslu á tiltekin sjónarmið og það eru engir betri til að koma þeim sjónarmiðum á framfæri en þeir. Ég tel þess vegna að annars vegar sá farvegur sem felst í hinum reglulega pólitíska „dialog“ millum íslenskra og kínverskra stjórnvalda og var í gadda sleginn með yfirlýsingu forsætisráðherranna, og síðan þetta vinnumálasamkomulag geri það að verkum að Íslendingar eru í miklu betri færum en áður til að koma sjónarmið sínum á framfæri. Þá á ég einkum við mál sem ég tel að skipti miklu fyrir þá umræðu sem hér hefur verið, þ.e. um mannréttindi, um aðbúnað verkafólks, um umhverfisvernd og um sjálfbærni í framleiðslu. Þetta eru þeir þættir sem fram kemur í samkomulagi forsætisráðherranna að eigi að vera til umræðu og annað það sem annar hvor aðilanna telur þörf á að taka upp. Það gefur okkur því mikla möguleika. Svo segja menn í þessari umræðu: Ísland er svo lítið og rödd Íslands er svo veik að hún hefur ekki áhrif. Þetta er fyrsti samningurinn sem Evrópuþjóð gerir. Aðrir samningar sem verða gerðir á næstu árum munu að sjálfsögðu horfa til þessa samnings. Núna er búið að ljúka samningi svipaðrar tegundar millum Sviss og Kína og þar sjáum við glögg merki um það fordæmi sem í þessu felst. Með öðrum orðum, dropinn holar steininn. Þegar Lucinda Creighton, sem var Evrópumálaráðherra Írlands, var hér á ferðinni í byrjun árs 2012 lýsti Evrópusambandið því í fyrsta skipti yfir að það hefði hug á því að gera fríverslunarsamning við Kína. Cameron, forsætisráðherra Breta, gaf fyrir tiltölulega skömmu síðan út svipaða yfirlýsingu. Með öðrum orðum er staðan gerbreytt frá því sem var fyrir nokkrum árum þegar Evrópusambandið hafði af ýmsum ástæðum, m.a. mannréttindaástæðum, lítinn áhuga á því að gera fríverslunarsamning við Kína. Það er breytt. Nú spái ég því að tiltölulega fá ár séu þangað til Kínverjar og Evrópusambandið gerir samning sín á milli og nú þegar hafa verið lögð drög að viðræðum um fjárfestingarsamning sem oft og tíðum er undanfari slíks fríverslunarsamnings. Ég er alveg sannfærður um að þá skiptir máli að þegar Kína fór af stað í samningagerð við Evrópuþjóðir þ.e. í samningnum við Ísland, var áhersla á lykilatriði evrópskra þjóða; á umhverfisvernd, á sjálfbærni og á mannréttindi. Þá mun líka skipta miklu máli það fordæmi sem felst í samningi okkar að gera ráð fyrir hliðarsamningi um vinnumálin. Ég tel að þegar allt er skoðað sé það rétt ákvörðun sem varð niðurstaðan í umsögn Amnesty International, að ekki eigi að leggjast gegn fríverslunarsamningi af þessu tagi og að nota eigi þá stöpla sem í honum felast til að tala máli bættra mannréttinda. Af því að menn hafa talað um það hér að mannréttindi í Kína séu ekki af þeim toga sem Íslendingar almennt geta sætt sig við vil ég samt sem áður þeim til varnar leggja áherslu á að ef menn skoða þróun þeirra mála síðustu 20–30 árin er Kína nútímans allt annað en Kína þeirrar tíðar. Við sjáum þá þróun í gangi og þótt hún sé of hægfara að okkar dómi er alveg ljóst að hún er til staðar. Það til viðbótar fjarskiptabyltingunni, sem að sjálfsögðu eykur áreitið á hið kínverska samfélag, og þegar við bætast öll þau áreiti úr umheiminum sem munu felast í auknum viðskiptum þjóða sem bera mannréttindi fyrir brjósti mun það allt saman verða aflvaki enn meiri jákvæðni í þeirri þróun. Það er mín einlæga skoðun. Það eru tveir valkostir. Ég tel að meginreglan eigi að vera sú að eiga diplómatísk samskipti fremur en slíta á þau. Það er betra að skapa möguleika til að auka og efla viðræður við önnur ríki. Ég rifja það bara upp þegar mér var falið af þinginu, af utanríkismálanefnd, sem utanríkisráðherra á þeim tíma að skoða hvort hægt væri að efna til samvinnu á milli þjóða um að setja viðskiptabann á Ísrael vegna framkomu þeirra við Palestínumenn á herteknu svæðunum eða að banna viðskipti við eða slíta stjórnmálasambandi við Ísrael. Mér fannst þetta vera meira en umræðunnar virði en það er sláandi að þegar ég tók þetta upp á hverjum utanríkisráðherrafundinum á fætur öðrum, fór og talaði við Arababandalagið, fór og talaði við helstu stuðningsþjóðir Palestínu, var það einungis ein þjóð sem var á því máli. Menn segja: Það á að tala við þá sem haga sér illa og reyna að beita þrýstingi. Það hefur áhrif að lokum. Hins vegar við vissar aðstæður tel ég að gagnvart ríkjum sem fremja hermdarvirki nánast dag hvern komi fyllilega til greina það sem gert var gagnvart Suður-Afríku, að slíta viðskiptasamböndum við þau. Ég gæti nefnt Ísrael sem dæmi. En það á ekki að vera meginreglan, tel ég. Varðandi þennan samning er auðvitað hárrétt sem hér hefur komið fram að hann felur í sér mikla möguleika. Við skulum samt ekki gylla framtíðina of mikið. Það sem er rétt um þennan samning er að hann felur í sér mikil sóknarfæri en þeir ávextir munu ekki spretta af sjálfu sér. Það er algerlega undir atvinnulífinu komið hvort tekst að notfæra þau sóknarfæri í þágu Íslands. Við höfum séð að löndum sem nýlega hafa gert slíka samninga hefur tekist það. Við sjáum til dæmis að samningurinn sem gerður var milli Síle og Kína árið 2006 hefur leitt til þess að viðskipti millum Síle og Kína hafa fimmfaldast og þáttur útflutnings til Kína frá Nýja-Sjálandi hefur aukist um helming frá því árið 2008. Það verður eigi að síður undir okkur komið hvort við getum notfært okkur þessi tækifæri. Þau liggja mjög víða. 90% af útflutningi okkar til Kína eru sjávarafurðir. Í dag er á þeim 10–12% tollur. Það er mjög hár tollur og það er mjög stór múr sem þarf að klífa yfir. Þetta fellur burtu. Það eykur möguleika fyrir okkur til að afsetja sjávarfang í Kína. Það skiptir máli, ekki síst núna á þessum síðustu tímum þegar umhverfisbreytingar í hafi leiða til þess að fiskgengd á norðurslóð er miklu meiri en áður. Við sjáum að í Barentshafi er kvótaaukning Rússa og Norðmanna jafn mikil og allur sá þorskkvóti sem við gefum út hér á Íslandsmiðum. Þetta var aðeins aukningin í fyrra. Á Íslandi, við sem vorum að veiða undir 200 þúsund tonnum til skamms tíma, ég spái því alla vega að eins og við höfum haldið á okkar málum og út af breytingum í hafinu muni innan fárra ára draga að því að við verðum að veiða miklu meira en áður, kannski 280 þúsund tonn, hugsanlega upp í 300 þúsund tonn. Með öðrum orðum, framboðið úr sjávarútvegi mun stóraukast. Markaðarnir eru kannski ekki að minnka en þeir þurfa að taka við miklu meira magni. Það skiptir máli að fá þarna farveg inn á nýja markaði. Hvað geta Kínverjar í þeim efnum? Ég gæti nefnt ykkur nokkur dæmi. Mér er mjög minnisstætt samtal sem ég átti við kínverskan fisksölukaupmann sem var að taka að sér fyrir frumkvæði íslensks fyrirtækis, Tritons, að selja grásleppuhveljur sem við höfðum fleygt í hafið. Hann sagði: Fyrst þarf ég að læra hvernig á að matbúa þetta kvikindi sem ég hef aldrei séð áður. Svo skulum við sjá hvort ég geti selt það. Hann byrjaði með einn gám og þremur árum síðar þegar ég hitti hann í Beijing, í apríl 2013, var hann búinn að selja allar þær grásleppuhveljur, 1.000 tonn, sem falla til á Íslandi og var að leggja drög að því í gegnum Ísland að fá allt það magn líka sem fellur til í nágrannalöndunum. Þetta er stórt ríki. Þetta er mikill markaður. Í því ríki er stærsti hópur millistéttar sem nokkurs staðar fyrirfinnst. Þar eru kannski fast að 400 millj. manna sem hægt er að flokka sem millistétt, miklu fleiri en í Bandaríkjunum sem menn horfa til og kínverska millistéttin mun bara stækka. Þetta er þess vegna andlag fyrir útflutning ef við kunnum að notfæra okkur það. Fyrir utan sjávarútveg er auðvitað margt, margt annað sem er í bígerð og það var athyglisvert að þegar verið var að undirbúa þennan samning voru það ekki síst sprotafyrirtækin, litlu fyrirtækin, hönnuðurnir sem horfðu til hans. Þeir notfæra sér vissulega lægra verð á vinnuafli í Kína til að framleiða fyrir sig en sjá fram á að geta gert það með auðveldari hætti og flutt til Íslands, sem framleiðendurnir eða hönnuðirnir og fyrirtækin nota sem heimamarkað, sem stökkpall út í heim. Það er margt ákaflega jákvætt við þetta. Ég er sjálfur þeirrar skoðunar að samningurinn muni líka með óbeinum hætti leiða til þess að innan fárra ára verði beint flug á milli Íslands og Kína. Hann skiptir því máli fyrir flugið líka. Ég tel til dæmis að útflutningur á ferskfiski til Kína í tengslum við farþegaflug muni gera það verkum að hægt er að ráðast í það flug miklu fyrr en ella. Tækifærin eru ákaflega mörg en það fer eftir okkur hvort hægt er að spila úr þeim.

Forseti. Það gerist stundum að við hv. þm. Össur Skarphéðinsson erum ekki sammála.

Hvað boðar það?

Það er sjaldgæft en við erum svo sannarlega ekki sammála í dag. Til að halda því til haga þá kom það fram í ræðu þingmannsins að ég hefði óttast að við mundum ekki gera góðan samning. Ég hef aldrei óttast að við mundum ekki gera góðan samning og ég vissi að samninganefndin sem fór út gerði ákaflega góðan samning. Það sem ég hef aftur á móti áhyggjur af er sú staðreynd að það er mjög mikill menningarlegur mismunur á því hvernig kínversk yfirvöld og Kínverjar túlka samninga og hvernig við gerum það. Það hefur verið einsýnt í öllum þeim samningum sem hafa verið gerðir, sambærilegum samningum og við erum að gera. Ég hef ekki endilega áhyggjur af því að ekki hafi verið reynt að byrgja alla þá brunna sem gætu orðið okkur háskalegir eftir að þeir hafa verið opnaðir, ég vildi bara halda því til haga. Ég veit að hv. þingmaður er snjall orðamaður og ég ber mikla virðingu fyrir tungutaki hans. En það er dálítið skrýtið í dag að margir nota málsháttinn „dropinn holar steininn“ en það ku jafnframt vera alræmd og illræmd aðferð til pyntinga og hefur verið mikið notuð í Kína. Ég mæli því með að við notum kannski aðra myndlíkingu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa umræðu í dag. Ég þakka að sjálfsögðu líka nefndarmönnum í utanríkismálanefnd sem fóru yfir samninginn og starfsfólki utanríkisráðuneytisins og þeim sem komu að gerð samningsins. Umræðan í dag er búin að vera að mínu viti mjög góð. Menn hafa farið mjög vel yfir samninginn og það sem má segja að sé augljóst varðandi hann og snýr að viðskiptum og öðru slíku. Eðlilega og sem betur fer hafa þingmenn líka rætt vinnumál, mannréttindamál og ýmislegt fleira sem er mjög mikilvægt að ræða í tengslum við gerð samningsins og margra annarra samninga sem við gerum. Það er búið að fara ágætlega yfir helstu athugasemdir sem komu fram á fundum nefndarinnar og þau tækifæri sem felast í þessum samningi og menn hafa líka farið yfir það sem ber að varast. Ég held að það hafi komið fram ein bein spurning til þess sem hér stendur um samninginn, hún var um afstöðu Alþýðusambands Íslands til samkomulagsins sem snýr að vinnumálum. Það er ánægjulegt að segja frá því að Alþýðusambandið og í raun aðilar vinnumarkaðarins sem fengu þetta til umsagnar var ásátt og samþykkt því samkomulagi sem þar er gert, þ.e. innihaldi þess. Það er mjög mikilvægt að við fáum þetta tækifæri til að eiga samskipti við kínversk stjórnvöld er lúta að mannréttindum og vinnumálum. Það er svo okkar að sjálfsögðu að nýta það samkvæmt þessu samkomulagi. Ég lít svo á að samningurinn sé upphafið að enn meiri samskiptum milli Íslands og Kína. Ég held að við eigum eftir að sjá viðskipti milli þessara landa aukast, ég vona það í það minnsta. Hann ætti líka að gefa okkur tækifæri til að eiga fleiri samtöl við kínverska ráðamenn og fyrir íslensk fyrirtæki að eiga samtöl við kínversk fyrirtæki um aðbúnað verkafólks, um mannréttindi og annað sem því tengist. Ég fagna því að við séum komin á þennan stað með samninginn. Nú fer atkvæðagreiðsla fram um hann væntanlega í næstu viku ef ég veit rétt. Ég vona að sjálfsögðu að hann verði þá samþykktur. Gangi það eftir að samningurinn verði samþykktur eftir helgi ætti hann, samkvæmt þeim tímaramma sem við þekkjum varðandi slíka samninga, að verða virkur um mánaðamótin júní/júlí eða að minnsta kosti í sumar. Ég þakka að lokum þingmönnum fyrir mjög efnisríka og málefnalega umræðu um þennan samning.

Forseti. Ég vil þakka fyrir þessar umræður. Það er mjög gott að öll þessi viðhorf séu nú til skjalfest og eins og ég sagði áðan þá óska ég þess svo innilega að ég hafi alrangt fyrir mér. Mig langaði að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort ekki væri tilefni til að sýna að við höfum bein í nefinu, að bjóða Dalai Lama til dæmis í opinbera heimsókn. Síðasta ríkisstjórn var eitthvað skjálfandi í hnjánum þegar Dalai Lama kom til landsins. Það átti ekki einu sinni að bjóða friðarverðlaunahafanum og andlegum leiðtoga Tíbeta almennilega móttöku þegar hann kom til landsins. Það var í raun og veru hneisa hvernig var komið fram við Dalai Lama. Mig langaði að spyrja hvort hæstv. utanríkisráðherra hafi ekki meira bein í nefinu en fyrrverandi ríkisstjórn og hvort ekki sé fullt tilefni til að skoða það að bjóða Dalai Lama í opinbera heimsókn eða jafnvel ráðamönnum Taívan.

Virðulegi forseti. Ekki hefur farið fram nein umræða um það eða tekin afstaða til þess hvort bjóða eigi þessum leiðtoga eða einhverjum öðrum til Íslands. Dalai Lama kom hingað og heimsótti Alþingi ef ég man rétt og fékk hér góðar móttökur. Ég held að vel hafi farið á því. Varðandi Taívan þá eru sem betur fer betri samskipti milli Kína og Taívan en oft hefur verið. Það eru miklar samgöngur þar á milli varðandi ferðamenn og fjárfestingar á báða bóga. Íslensk stjórnvöld hafa hins vegar mjög lengi - ég man nú ekki alveg ártalið, hvenær íslensk stjórnvöld tóku það upp, hvort það var bara þegar við tókum upp stjórnmálasamband við Kína - viðurkennt stefnuna um eitt Kína, með leyfi forseta: One China Policy. Ekki hefur verið tekin nein ákvörðun um að breyta út frá þeirri stefnu þannig að umræðu einhvers konar undir rós um það er ekki rétt að taka hér.

Virðulegur forseti. Þetta hefur verið góð umræða og ég held að í sjálfu sér leiki enginn vafi á því að frá viðskiptalegum sjónarhóli er þetta góður samningur sem felur í sér mikil tækifæri. Ég fagna því líka að við erum að ræða mannréttindamál í Kína og afstöðu okkar til þeirra og ætlum þá vonandi að nota tækifærið til þess jafnvel að gefa í í gagnrýni okkar á mannréttindamál í Kína. Það hefur ítrekað verið sagt hérna og mikil áhersla er lögð á það í nefndaráliti utanríkismálanefndar að þessi samningur feli í sér tækifæri til að koma á framfæri sjónarmiðum okkar varðandi vinnurétt og mannréttindi í Kína. Ég fagna þeirri áherslu. Mér finnst mjög mikilvægt að þessi samningur geri okkur ekki að einhverjum viðhlæjendum Kínverja í mannréttindamálum. Ég legg ríka áherslu á það. Við höfum oft sýnt það, Íslendingar, að við látum ekki viðskiptalega hagsmuni stjórna afstöðu okkar í mannréttindamálum og við eigum heldur ekki að gera það núna. En mér finnst eðlilegt vegna stærðarmismunar þjóðanna að grunsemdir vakni og að ákveðin hætta sé á því að við verðum keypt á einhvern hátt á löngum tíma með góðum viðskiptum til fylgilags við mannréttindabrot. Mér finnst því mjög mikilvægt að við tölum skýrt og leggjum ríka áherslu á að við ætlum að láta skýra rödd okkar gegn mannréttindabrotum og brotum á vinnurétti í Kína hljóma. Mig langar því að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvaða áherslur hann telur mikilvægastar í þeim efnum og hvernig ráðuneyti hans og hann í sinni veru í ráðuneytinu hyggst nýta þetta tækifæri, hvaða áherslur verða lagðar og hvaða áætlanir liggja fyrir um það að nýta þetta tækifæri.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessar spurningar. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni um að við megum aldrei lenda í þeirri stöðu að verða einhvers konar viðhlæjendur Kínverja eða annarra ríkja þegar kemur að mannréttindamálum. Ég óttast í sjálfu sér ekki að við lendum í þeirri stöðu að verða háð Kínverjum, ekki frekar en við erum háð öðrum í dag þegar kemur að viðskiptum eða öðru slíku. Við höfum sýnt það að hvort sem er í vestur eða inn í Evrópu eða annað að við getum átt viðskipti við þessi ríki eða ríkjasambönd þó að við séum þeim ósammála. Við höfum, á meðan á þessu samningaferli við Kínverja hefur staðið, rætt við ráðamenn þegar þeir hafa komið hingað um mannréttindi eða vinnuaðbúnað og þess háttar. Það gerði síðast forsætisráðherra þegar hingað kom leiðtogi frá Kína fyrir stuttu. Við horfum á þá stöðu sem við þekkjum þegar við fjöllum um vinnumál og mannréttindi. Það er að sjálfsögðu aðbúnaður verkafólks. Við vitum að í mörgum verksmiðjum og á vinnustöðum, í Kína og í löndunum í kring, er aðbúnaðurinn skelfilegur. Við höfum rætt um frelsi til að tjá sig. Við höfum rætt um frelsi til að koma fram og segja hug sinn, fjölmiðlafrelsi, jafnrétti og þess háttar. Þetta eru allt hlutir eða atriði sem við höfum á stundum tekið upp við Kínverja og munum að sjálfsögðu gera áfram. Við gerum þetta líka þegar við ræðum við ríki þar sem við teljum að verið sé að mismuna eða koma fram við fólk með óréttmætum hætti. Það gerum við varðandi Rússland. Það höfum við gert varðandi Úkraínu og það höfum við gert varðandi mörg Afríkuríki þegar kemur að réttindum samkynhneigðra, ólíkum kynþáttum, trúarbrögðum og þess háttar. Við munum að sjálfsögðu halda því áfram.

Virðulegi forseti. Ég fagna því. Það er einn stór svartur blettur í samskiptum Kínverja og Íslendinga að mínu viti og það var framferði íslenskra stjórnvalda í garð iðkenda Falun Gong og í raun annarra í tilefni af heimsókn forseta Kína 2002 til Íslands. Eins og rakið hefur verið í ágætum bókum og greinargerðum þá létu íslensk stjórnvöld að því er virðist stjórnast af kínverskum hagsmunum og meinuðu fólki af asískum uppruna að koma til Íslands á grundvelli lista sem var kallaður svarti listinn sem var látinn ganga og var notaður af íslenskum yfirvöldum, meðal annars til að halda ferðalöngum í prísund í Njarðvík. Þetta voru stórfelld mannréttindabrot og eru svartur blettur á samskiptum okkar við Kínverja. Mér finnst áríðandi að vita hvort hjartað er algerlega á réttum stað í mannréttindamálum að þessu sinni gagnvart Kína og ég spyr því: Er hæstv. utanríkisráðherra reiðubúinn að biðja Falun Gong afsökunar á þessu?

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þessa spurningu. Í fyrsta lagi vil ég segja að hagsmunir þeir sem við eigum og verðum að hafa í huga eru íslenskir hagsmunir. Við getum ekki látið stjórnast af kínverskum hagsmunum þegar kemur að því að ræða mannréttindi eða taka ákvarðanir um viðskipti og annað, við hljótum að taka það upp hjá okkur sjálfum. Hv. þingmaður spyr hvort sá er hér stendur sé tilbúinn að biðja Falun Gong afsökunar á því sem hér var gert. Ég ætla að sjálfsögðu að vera heiðarlegur og hreinskilinn við hv. þingmann. Ég tel það ekki vera í mínum verkahring að gera það. Ef það er hins vegar þannig að íslensk stjórnvöld komast að þeirri niðurstöðu að það skuli gert, að brotið hafi verið á þessum hópi fólks eins og ásakanir eru um og vísbendingar hafa verið leiddar að, þá er það að sjálfsögðu eitthvað sem kemur til greina. Ég er ekki tilbúinn til að segja það hér og nú eins og hv. þingmaður veit. Fram kom þingsályktunartillaga, ef ég man rétt á síðasta þingi, frá hv. þingmanni og fleirum. Ég var ekki hrifinn af því á þeim tíma og taldi það kannski ekki alveg þjóna tilgangi sínum.

Herra forseti. Þetta verður náttúrlega samþykkt hérna og við munum fara í þetta efnahagslega faðmlag við Kína og það mun hafa í för með sér efnahagslegan ávinning fyrir Ísland. Það er alveg ljóst. Við skulum ekki fara í neinar grafgötur eða blekkingarleik með það að fólk eigi ekki að efast um að íslensk stjórnvöld og viðskiptalíf muni í kjölfarið dansa meira eftir höfði drekans. Að sjálfsögðu mun það gerast, efnahagslegir hagsmunir verða tengdari. Eins og hæstv. utanríkisráðherra segir þá verða það hagsmunir Íslands sem skipta máli. Ísland á að hugsa um sína hagsmuni og þá verða það hagsmunir Íslands að hugsa um hagsmuni Kína. Þeir eru tengdir þarna nánar. Ég segi í meira mæli því að íslensk stjórnvöld hafa áður, að beiðni kínverskra yfirvalda, brotið mannréttindi og meðal annars á íslenskum borgurum, það er rétt. Þegar forseti Kína, Jiang Zemin, kom til Íslands 2002 þá fór ég ásamt félögum mínum og við mótmæltum mannréttindabrotum íslenskra stjórnvalda gagnvart iðkendum Falun Gong og náttúrlega mannréttindabrotum Kínverja. Við þá iðju við Geysissvæðið vorum við handteknir. Við kærðum þá handtöku og unnum að sjálfsögðu fyrir dómi, út af því að hún var kolólögleg. Dómari komst að þeirri niðurstöðu að brotið hefði verið á mannréttindum okkar. Það er alveg ljóst að kínversk yfirvöld kölluðu eftir þessu. Íslensk stjórnvöld hafa nú þegar að kröfu kínverskra yfirvalda brotið á mannréttindum íslenskra borgara. Þessi mannréttindaumræða virðist öll vera svolítið glassúr á toppnum. 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður segir að íslenskt viðskiptalíf muni dansa eftir höfði drekans í meira mæli. Það getur vel verið að í einhverjum tilvikum verði sterkt viðskiptasamband milli fyrirtækja og slíkt sem geri mönnum erfitt fyrir að einhverju leyti. Þetta held ég kannski að sé til staðar í dag, bara ef við horfum á þann útflutning sem við eigum í dag. Við erum lítið land. Við þurfum á stærri viðskiptahópi að halda. Þess vegna held ég að Kínverjar og Kína séu góð viðbót inn í það viðskiptaumhverfi sem við höfum í dag. Við megum heldur ekki gleyma því að í gegnum EFTA eigum við aðild að 26 fríverslunarsamningum við 38 ríki eða um það bil, sem standa íslenskum fyrirtækjum til boða. Í dag er verið að reyna að ljúka samningum við Indland sem er markaður rúmlega milljarðs manna. Það standa yfir samningaviðræður við Rubeka-löndin, Rússland, Hvíta-Rússland og Kasakstan. Það stendur til að uppfæra samninginn við Kanada. Bandaríkjamenn eru að semja við Evrópusambandið og munu líklega bjóða okkur svipaðan samning. Það er mikið að gerast sem minnkar líkurnar á því að við séum einhverjum einum háð þegar kemur að viðskiptum, þjónustu og þess háttar. Síðan leyfi ég mér líka að segja að ég tel að margt sé að breytast í jákvæða átt í Kína þó að margt, að okkar mati, mætti gerast hraðar og betur. Ég vil þar til dæmis nefna aftur þau samskipti sem eru í dag milli Kína og Taívan. Ég ætla líka að nefna að Kínverjar eru mjög áhugasamir og virkir í því að leggja sitt af mörkum þegar kemur að loftslagsmálum í dag. Þeir eru til dæmis áhugasamir um að nýta þann jarðvarma sem þeir eiga og slíkt því að þeir skynja að þeir geta ekki setið eftir þegar kemur að loftslagsmálum og sjá það best á sínu eigin skinni í borgunum í Kína. Ég mun að sjálfsögðu, út af spurningum þingmannsins, nú sem fyrr taka upp mannréttindamál á þeim fundum sem ég á með kínverskum ráðamönnum. Þannig hefur það verið á þeim stutta tíma sem ég hef verið í ráðuneytinu og þannig verður það. Þannig hefur það líka verið hjá öðrum ráðherrum þessarar ríkisstjórnar. Við tökum upp þessi mál og bendum á það sem betur má fara að okkar mati. Nú höfum við þetta samkomulag eða hvað við köllum þetta, menn hafa kallað ýmsum nöfnum hér í dag, við stjórnvöld í Kína og við munum að sjálfsögðu nýta það.

Herra forseti. Ég hlakka til að sjá hvernig hæstv. utanríkisráðherra mun beita sér á þessum vettvangi. Nú eru komin fleiri tækifæri til þess. En það er ekki nóg að hafa tækifæri, það verður að nota þau þannig að við sjáum til. Eitt tækifæri höfum við misst og það er náttúrlega að gera fríverslunarsamning við Taívan, af því höfum við misst. Það kemur í ljós að Ísland fylgir þeirri stefnu að Kína sé eitt óskipt ríki o.s.frv., við erum að samþykkja þetta, þannig að við misstum þetta. Þetta er ekki alveg ókeypis. Ég er hlynntur fríverslunarsamningum. Þeir eru að vísu ekki alveg frjáls viðskipti og alls konar pólitík er tengd inn í þá sem er óheppilegt. En ókei, við skulum vera mjög meðvituð um við hvern við erum að gera þennan samning, í hvers konar dans við erum að fara og hvaða áhrif það hefur. Kína er ríki sem var niðurlægt af samningum sem það var þvingað í. Kínverjar hugsa í öldum og þjóðernisstefna er að vaxa í landinu, þannig er verið að halda því saman. Við skulum því vera mjög meðvituð og gera þetta með opin augu.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að í samskiptum við erlend ríki, við Kína sem önnur ríki, þurfum við að sjálfsögðu að vera varkár. Við þurfum að horfa á þetta út frá okkar stöðu og hagsmunum. En það er hins vegar þannig að Kína er að breytast, aðstæður í Kína eru að verða aðrar. Aldrei hafa til dæmis fleiri Kínverjar ferðast en á síðasta ári. Ef ég man þessar tölur rétt þá hafa kannski 80 milljónir Kínverja komið til Evrópu á síðasta ári. Ég hef þó fyrirvara á þessu, það eru alla vega háar tölur, tölur yfir Kínverja sem eru farnir að ferðast. Þeir eru því farnir að sjá meira af heiminum og vita hvernig þetta þróast allt saman. Kínversk stjórnvöld eru opnari en þau hafa verið oft áður varðandi samfélag sitt og slíkt. Það eru mörg ríki sem öfunda okkur af því að hafa náð þessum samningi. Hann gæti orðið fyrirmynd fyrir einhverja, vonandi. Ég vona að fleiri fái slíka samninga. Hv. þingmaður nefndi Taívan. Ég fór þangað í heimsókn fyrir tveimur til þremur árum, mjög áhugavert að koma þangað. Íslendingar eiga í viðskiptum við Taívan í dag,