Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Till. sú sem hér er flutt, um landgræðslu- og landverndaráætlun fyrir árin 1982–1986, á að baki sér mikinn undirbúning og mikið starf. Í raun er hún framhald af landgræðslu- og gróðurverndaráætlunum árin 1975–1979 og enda þótt nokkurt bil hafi orðið á milli þessara tveggja áætlunartímabila hefur það verið fyllt að nokkru með fjárveitingum til að sinna þeim verkefnum sem þessar áætlanir fjalla um. Áætlunin er byggð á áliti samstarfsnefndar um landgræðsluáætlun sem er fylgirit með till. þessari. Með bréfi, dags. 27. febr. 1979, fól þáv. landbrh., Steingrímur Hermannsson, samstarfsnefnd um landgræðslu- og gróðurverndaráætlun, sem var eins konar framkvæmdanefnd þeirrar áætlunar, að gera úttekt á því sem áunnist hefur síðan 1974, og gera tillögur um hvernig best verði staðið að framhaldi landgræðslu- og gróðurverndarstarfs svo að afturkippur komi ekki í slík störf þegar fjárveitingar samkv. ályktun Alþingis 1974 nýtur ekki lengur við. Tillögur eða drög að tillögum samstarfsnefndar bárust rn. fyrir þinglok vorið 1980, en samstarfsnefndin skilaði endanlegu áliti skömmu fyrir árslok það ár. Ég sendi það álit þingflokkunum og átti fund með forsvarsmönnum þeirra um þessi mál. Niðurstaðan varð sú að óska eftir því, að þeir tilnefndu sérstaka menn í nefnd til að vinna að þessu verkefni, samræma sjónarmiðin og skila fullbúinni tillögu til rn. sem gæti orðið grundvöllur nýrrar ályktunar á Alþingi. Með bréfi, dags. 1. júní 1981, var skipuð nefnd til að vinna að þessu verkefni. Áttu sæti í þeirri nefnd Egill Jónsson alþm. sem fulltrúi Sjálfstfl., Geir Gunnarsson alþm. sem fulltrúi Alþb., Ingvi Þorsteinsson magister og til vara Árni Gunnarsson alþm. sem fulltrúar Alþfl., Jónas Jónsson búnaðarmálastjóri og til vara Ólafur Dýrmundsson ráðunautur sem fulltrúar Framsfl. Auk þess var skipaður formaður nefndarinnar Sveinbjörn Dagfinnsson ráðuneytisstjóri landbrn. Nefndin rækti starf sitt með miklum ágætum og af samviskusemi og lagði alúð við að ná saman um það verkefni sem henni var falið. Það tókst einnig. Með bréfi 1. des. 1981 skilar hún áliti samhljóða. Er sú till., sem hér er flutt, nákvæmlega eins og nefndin gekk frá henni. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka þeim aðilum sem að þessu verki hafa unnið, bæði á fyrri stigum þess, samstarfsnefndinni sem vann að gerð úttektar á hinni fyrri landgræðsluáætlun og lagði drögin að þeirri tillögu sem hér liggur fyrir, en ég vil einnig færa þeirri nefnd, sem starfaði að þessu máli á nýliðnu ári og ég gat hér um, alveg sérstakar þakkir fyrir hennar starf. Ég tel ákaflega mikils virði að fulltrúar pólitísku flokkanna á Alþingi skyldu bera gæfu til þess að ná samkomulagi um þetta efni og tryggja þar með greiðan gang þess í gegnum Alþingi. Ég vil geta þess hér, að tillagan var flutt í des. s. l., og með hliðsjón af þeim undirbúningi, sem að baki lá, var tekið tillit til hennar við afgreiðslu fjárlaga. Í fjárlögum eru því þær fjárhæðir sem tillagan greinir til þess að framfylgja þeim verkum sem ætlast er til á grundvelli hennar. Þetta hefði ekki tekist ef eigi hefði verið samkomulag hinna pólitísku afla á Alþingi um málið. Fyrir þetta vil ég færa sérstakar þakkir. Þessi tillaga felur í sér nokkur meginmarkmið. Í fyrsta lagi var það markmið nefndarinnar, sem að tillögunni vann, að fjárveitingar til stofnana, sem fé eiga að hljóta samkv. tillögunni og hafa fengið fé á fjárlögum samkv. fyrri landgræðsluáætlun, skyldu færast í sambærilegt horf að verðgildi og var 1974, við upphaf fyrri landgræðsluáætlunar. Það hafði því miður farið svo í meðförum Alþingis, að fjárveitingar þessara stofnana - eigin fjárveitingar þessara stofnana - höfðu í rauninni rýrnað í skjóli þess að þær fengu aukið fjármagn á landgræðsluáætlun. Var það gagnstætt því sem til var ætlast, en eigi að síður hafði þetta orðið þannig í raun. Fyrsta markmið þeirrar nefndar, sem um tillöguna fjallaði, hefur raunar þegar verið viðurkennt. Það markmið var að leiðrétta þetta svo að stofnanirnar fengju sambærilegt fjármagn til sinnar starfsemi eins og verið hafði við upphaf hinnar fyrri landgræðsluáætlunar. Önnur markmið eru raunar hin sömu og við gerð landgræðsluáætlunar fyrir árin 1974–1979 og þau markmið eru hin sömu og gerð var tillaga um í áliti samstarfsnefndar. Þessi höfuðmarkmið eru: a) Stöðva sandfok og aðra jarðvegseyðingu. b) Vinna gegn gróðurskemmdum og gróðurrýrnun. c) Koma beit og annarri gróðurnýtingu hvarvetna í það horf að gróðri fari fram. d) Tryggja að skóglendi rýrni ekki og bæta þau sem skaðast hafa. e) Rækta nýja skóga til fegrunar, nytja, skjóls, útivistar og til jarðvegs- og gróðurverndar. f) Stuðla að endurgræðslu örfoka og ógróinna landa sem unnt er að breyta í gróðurlendi. g) Efla rannsóknir til að treysta sem best grundvöll og öryggi þeirra framkvæmda sem unnið verður að samkv. framanskráðu. Enn fremur er það meginforsenda, svo sem segir í grg. fyrir till., að búfjárbeit verði innan þeirra marka sem beitarþol og ástand gróðurs leyfir. Er talið að það sé meðal meginforsendna þess, að árangur náist í landgræðslu- og gróðurverndarstörfum. Þá er rétt að fram komi að nefndin gerði um það tillögur, að flutt væri frv. til l. um breytingu á lögum um Landgræðslu ríkisins, og mun það frv. verða lagt fyrir Alþingi á næstunni. Þau verkefni, sem gert er ráð fyrir að unnið verði að samkv. þessari till., eru: 1. Verkefni á vegum Landgræðslu ríkisins. Er gert ráð fyrir að á þessum fimm árum verði varið til verkefna á vegum þeirrar stofnunar 40.4 millj. kr. 2. Verkefni á vegum Skógræktar ríkisins á sama tímaskeiði, 9.5 millj. kr. 3. Verkefni á vegum Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, 5 millj. 150 þús. kr. 4. Til varnar gegn ágangi vatna og sjávar, þ. e. fyrirhleðslur við vötn til að verjast landbroti, og sjóvarnargarðar, 14.5 millj. kr. 5. Samvinnuverkefni ýmissa stofnana og stuðningur við samtök áhugamanna, 1 millj. 675 þús. kr. Gert er ráð fyrir að það fjármagn, sem hér er talið, njóti verðtryggingar miðað við verðlag ársins, er miðist við framlög á fjárlögum ársins 1982, þ. e. þær fjárhæðir sem nú eru í fjárlögum. Nefndin mælir einnig með því, að landbrn. skipi nefnd sem í eigi sæti einn maður frá hverjum þingflokki samkv. tilnefningu auk formanns án tilnefningar. Verði nefnd þessari falið að fylgjast með ákvörðunum og framkvæmd landgræðsluáætlunar, sem forstöðumenn stofnana þeirra, sem aðild eiga að áætluninni, auk fulltrúa þeirra, sem Búnaðarfélag Íslands tilnefnir, sjái að öðru leyti um. Má vænta þess, að eftir að þessi till. hefur verið afgreidd verði skipuð í fyrsta lagi framkvæmdanefnd tillögunnar, en í öðru lagi slík pólitísk nefnd sem hafi yfirumsjón og fylgist með þessu starfi til þess að tengja það sem allra best Alþingi og stjórnmálaflokkunum og tryggja að ekki verði misskilningur eða ágreiningur á milli pólitíska valdsins, stjórnmálaflokkanna á Alþingi, annars vegar og þeirra aðila, sem sjá um framkvæmd á þessu máli, hins vegar. Þetta tel ég hyggilegt og til þess fallið að koma í veg fyrir óæskilega tortryggni sem ella kynni að skjóta upp kolli að ástæðulausu. Enn gerir nefndin tillögur um það, að þegar þrjú ár eru liðin af framkvæmdatímabili áætlunarinnar verði áætlunin endurskoðuð með tilliti til þess, hvort ástæða sé til að breyta verkefnalista í ljósi breyttra viðhorfa eða þeirrar reynslu sem fengist hefur. Ég þarf ekki að ítreka það, hversu ákaflega mikilvægt mál hér er á ferðinni. Ég tel að það sé tæplega unnt að finna verkefni sem hægt sé að fá meiri samstöðu um en einmitt verkefni af þessu tagi, - það hefur auðvitað sýnt sig fyrr með þjóðargjöfinni, - verkefni sem á að tryggja að við verjum gróðurríki landsins, verjum landið og bætum landið, eftir því sem föng eru á, og verjum til þess verulegum fjármunum. Land okkar hefur fóstrað þjóðina nú í rúm 1100 ár. Auðvitað hefur landið með gögnum og gæðum borið í sér þá kosti sem dugað hafa þjóðinni til lífsframfæris þennan tíma. Ég dreg ekki úrgildi fiskimiðanna umhverfis landið og veiðisældar í ám og vötnum, hins mikla hlunnindaafrakstur sem nytjaður hefur verið á ýmsum tímum. En undirstaða þess, að þjóðin hefur getað lifað í landinu, er gróðurríki þess. Gróðurríkið og búsmalinn, sem lifað hefur af gróðri landsins í gegnum aldirnar, hefur gert það mögulegt, að hér byggi þjóð þennan tíma, og gert það mögulegt, að við lifum enn í þessu landi. Sambúð þjóðarinnar og landsins hefur að vísu oft verið hörð. Stundum heyrist það, að nútímamenn deili á fyrri tíðar kynslóðir vegna meðferðar þeirra á landinu og náttúru þess. En við skulum ekki gleyma því, að þessar kynslóðir þurftu á öllu sínu að halda til þess eins að geta lifað - og til þess að geta tryggt það að við erum þó þjóð í dag. Þetta tókst þrátt fyrir það að yfir landið hafa gengið kuldaskeið sem valdið hafa gífurlega mikilli gróðurrýrnun á undanförnum öldum. Það hafa gengið yfir landið eldsumbrot og hamfarir af völdum náttúruaflanna sem hafa eytt gróðri stórkostlega í gegnum aldirnar og valdið gífurlegum hörmungum fyrir þjóðina. Nægir að minna á það, að undir lok 18. aldar, í kjölfar móðuharðindanna var þjóðin aðeins um 38 þús. manns. Þá hafði svo sorfið að vegna hamfara af völdum náttúrunnar að búsmali féll unnvörpum, gróður eyddist, heil lönd eyddust svo að þar sást ekki gróður í langan tíma, því hann fór undir hraun og vikur, fiskur flaut upp í ám og vötnum dauður. Í kjölfar þeirra hörmunga, sem gengu yfir náttúru landsins og lífríki þess, féll einnig mannfólkið svo að aðeins um 38 þús. manns lifðu af. Slík dæmi úr sögu okkar ættum við að hafa í huga áður en við förum að kasta steinum að þeim sem gengnir eru og hafa lagt grunninn að tilveru okkar hér á þessum tímum. Náttúruöflin, vindar og vötn, sverfa úr gróðurmoldinni og úr jarðefnum ár og síð og flytja með sér til sjávar. Vötn og vindar hafa því einnig átt mikinn þátt í að rýra landkosti á undangengnum árum og öldum, enda þótt sumpart hafi það skilað sér til baka. Þrátt fyrir allt þetta eigum við býsna fjölbreytt gróðurríki enn í dag. Gróðurríkið lifði af allar þær hörmungar sem eldgos og harðindi fólu í sér, og þótt kuldaskeiðin hafi á ýmsum tímum orðið til þess að rýra landkosti búum við samt við býsna fjölbreytt gróðurríki enn í dag, - gróðurríki sem að vísu hefur auðgast nokkuð á síðustu árum með innflutningi nýrra plantna. Þrátt fyrir þetta getum við auðvitað ekki lokað augunum fyrir því, að tilvist mannsins í landinu hefur átt sinn þátt í því, að hér er ekki með sama hætti um að litast eins og væri ef landið hefði ekki verið í byggð. En við skulum ekki gleyma þeirri staðreynd, sem við blasir, að þjóðin verður að lifa í landinu ef við ætlum að dvelja hér, hún verður að lifa af gæðum landsins, þeim kostum sem það býður. En á milli þessara tveggja þátta verður að viðhalda jafnvægi. Við verðum að gæta hófs í því hvernig við förum með landið og náttúru þess, og umfram allt nú á tímum að reyna að bæta að nokkru það sem áður hefur spillst. Það eru allmargir áratugir síðan varnaraðgerðir hófust til þess að hefta nokkuð af þeim eyðingaröflum sem að gróðurríki landsins hafa sótt. Þessar varnaraðgerðir verða að halda áfram vegna þess að eyðing af völdum náttúruafla heldur stöðugt áfram. Ég gat þess, að vindar og vötn flytja jarðvegsefni stöðugt til sjávar. Þau safnast síðan saman við ströndina og fjúka á land upp og sverfa gróðurinn. Sums staðar er sandfok frá söndum við ströndina þannig að þar þarf stöðugra varnaraðgerða við til þess að stórkostleg gróðureyðing verði ekki af þeim sökum. Þetta er eitt af einkennum landsins. Við það verður við að búa og þessu verðum við að verjast til þess að gróðrinum hnigni ekki og þeim möguleikum sem landið á að búa okkur í framtíðinni. En við höfum einnig hafið sókn til þess að græða upp landssvæði sem eru örfoka og fyrir löngu hafa eyðst af gróðri. Við höfum hafið sókn til þess að bæta gróðursnautt land svo að gróður dafni þar betur og landið batni til nytja fyrir þjóðina í heild. Til þess að við getum haldið þeirri sókn áfram þurfum við fjármuni. Við þurfum að nýta þekkingu, sem til er í landinu, og við þurfum einnig nokkru að kosta til að auka þá þekkingu sem vísindamenn okkar búa yfir. Á undanförnum árum hefur t. a. m. nokkuð verið að því unnið að kanna hvaða grasstofnar séu best fallnir til uppgræðslu í landinu. Unnið hefur verið að því að rækta fræ af innlendum grasstofnum og hefur sýnt sig að yfirleitt eru þeir grasstofnar þolnari en þeir innfluttu. Einnig hefur þó, eins og raunar fyrr er um getið, borið við að ýmsar innfluttar plöntur búa yfir hæfni til gróðurbóta sem er jafnvel meiri en margra þeirra innlendu plantna sem í landinu hafa dafnað frá öndverðu. Það hlýtur að verða keppikefli okkar, sem er markmið þessarar þáltill. og ég hef áður getið og birtist í þeim markmiðum í rauninni í heild, að við störfum að því að bæta landið svo að hver kynslóð skili því betra til eftirkomenda en hún tók við því. Veigamikill þáttur í því, að okkur sé þetta mögulegt, er að starfa samkv. áætlunum eins og þeirri sem hér er á dagskrá. Í till. þessari eru ekki sett fram bein eða sérstök markmið um landnýtingu, þótt að landnýtingu sé vikið hvað búskaparhætti snertir. Víst er að landnýting er einnig snar þáttur þessa máls sem þarf að vekja meiri athygli á og þarf meiri umfjöllun en þegar er orðin. Ég vitna til þess, að hér á Alþingi hefur verið flutt sérstök þáltill. um það efni, en einnig er í þessari till. fjallað um landnýtingu að því er snertir búfjárbeit og búskaparhætti. Enn um langa hríð munum við nota meginhluta landsins til landbúnaðar. Við munum þurfa á miklu landi að halda áfram til þess að framleiða landbúnaðarafurðir og tryggja hagsmuni þess fólks sem að landbúnaðarframleiðslu starfar. Á þessum sviðum þarf að hafa mikið eftirlit með því, að beit á landinu sé við hæfi svo að ekki sé of nærri gróðurlendinu gengið. Á undanförnum árum hefur verið unnið verulega að því að bæta þar úr sem áður var talið að um misbrest væri að ræða hvað þetta snertir, þó að víst sé að í ýmsum tilvikum þarf þar betur að gera. Gripið hefur verið til ýmissa ráðstafana til þess að hafa stjórn á beit þess búfjár sem á landinu gengur, m. a. með því að takmarka beitartímann, setja mörk um það, sem eru breytileg eftir árferði, hvenær má reka afréttarpening til fjalls og hafa breytilega smölunardaga að hausti, allt eftir því hvernig gróðurfari er háttað á afréttum. Víst er að a. m. k. á ýmsum svæðum landsins hefur orðið mikil bót að þessum aðgerðum og hægt er í raun að stjórna því verulega á hvern hátt búsmali gengur að landinu á afréttum með aðgerðum af því tagi. Í grg. þessarar till. er vikið að ítölu. Það er rétt að ítala hefur litt verið notuð hér á landi á síðustu tímum. E. t. v. stafar það m. a. af því, að nokkrar forsendur þess að koma við ítölu eru flóknar og erfiðar í framkvæmd, og yfir höfuð er það sjónarmið ríkjandi að auðveldara sé að nota önnur tiltæk ráð, áður en til ítölu er gripið, ef þau ráð duga til þess að koma viðunandi stjórn á nýtingu landsins, svo sem styttingu beitartíma, sem mjög víða hefur verið gert, að friða afréttarlönd fyrir ágangi hrossa o. s. frv., en dugi þær aðgerðir ekki er væntanlega ekki um annað að tefla en grípa til ítölu sem þá þarf að vinna að. Til þess að hægt sé að grípa inn í þessi mál með skjótum hætti verður væntanlega flutt frv. alveg á næstu dögum í samræmi við óskir nefndarinnar svo að landbrn. geti, að höfðu samráði við þá aðila sem hlut eiga að máli, sveitarstjórnir í flestum tilvikum, gripið til skyndiráðstafana þar sem nýting er með þeim hætti, að hættuástand vofir yfir. Þetta er ákjósanlegt ákvæði í lögum sem auðvitað þarf þó að beita með fullri lipurð í sambandi við þá aðila sem hlut eiga að máli. Ég ætla ekki að fjalla frekar um not landsins til búskapar. Ég legg þó áherslu á það, að um leið og veitt er fjármagn til þess að vinna gegn gróðurskemmdum og bæta land og rækta upp örfoka svæði þarf að halda þannig á beitarstjórn í landinu að þar verði ekki slys að og varanleg gróðurrýrnun. Við þurfum auðvitað að nota landið til miklu fjölþættari starfsemi en til landbúnaðar. Við þurfum sívaxandi hluta landsins undir þéttbýli og við þurfum sívaxandi hluta landsins undir mannvirki, vegi, svo að nokkuð sé nefnt, raforkuframkvæmdir o. s. frv. Í öllum slíkum framkvæmdum þarf að gefa því gaum, að í stað þess, sem spillist af landi, verði unnið að landbótum. Á því er mjög vaxandi skilningur og vita raunar allir Íslendingar hver breyting hefur á orðið í sambandi við opinberar framkvæmdir hvað þetta snertir. Þarf ekki annað en fara um vegakerfi landsins til þess að sjá það. Þar er gífurlegur munur frá því sem áður var, þegar lítið var skeytt um frágang landsins að vegagerð lokinni, en nú eru öll sár grædd upp um það leyti sem vegagerð er að ljúka á hverjum stað. Þannig þarf að halda á þeim málum sem snerta opinberar framkvæmdir, að ekki verði skilin eftir sár að óþörfu og í stað þess sem eyðist komi landbætur. Enn þurfum við verulegan hluta af landi til útivistar fyrir landsmenn sjálfa, til þess að einkum þeir, sem í þéttbýli búa, geti sótt hollustu og unað til ósnortinnar náttúru landsins, átt þar friðsælar stundir í skipulögðum hverfum sumarbústaða og útivistarsvæða. Til þeirra nota þurfum við einnig vaxandi hluta af landinu. Á þessum efnum er fullur skilningur hjá þjóðinni og ekkert síður hjá þeim sem nota landið að mestu til búskapar. Þannig getum við haldið áfram að tala um þau not sem við viljum hafa af landinu. Þó að ég sé ekki hér að mæla með því á þessari stundu, að þessir þættir allir verði teknir og skipulagðir fram í tímann, þá er þarna um atriði að ræða sem við þurfum að huga að og vinna helst á sem breiðustum vettvangi að því að samkomulag verði gott um þessi atriði öll. Ég ætla ekki að fjalla frekar um landnýtingu. Ég hef rakið nokkra þætti þess sem við blasir hvað þann hluta málsins snertir. Ég vil aðeins ljúka máli mínu með því að ítreka þakkir mínar til þeirra sem að þessu máli hafa starfað að undanförnu, ekki síst nefndarinnar sem að því vann að undirbúa þessa till., og fagna þeirri samstöðu sem hún náði um málið. Ég vænti þess að till. eigi með þennan undirbúning að baki greiða leið gegnum hv. Alþingi. Ég legg til, herra forseti, að eftir að þessari umr. hefur verið frestað verði till. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. hefur gert glögga grein fyrir efni þessarar þáltill. og þarf ég að sjálfsögðu ekki að fjalla um hana efnislega, nema aðeins nokkra þætti hennar sem ég vil undirstrika alveg sérstaklega. Það, sem vakti í rauninni einna mesta athygli mína við störf að undirbúningi þessarar tillögugerðar, var hversu vel var gengið frá þessu máli og hve mikil vinna hafði verið lögð í það við undirbúning þess árið 1974. Eins og menn væntanlega vita hér allir var málið þá undirbúið af sérstakri nefnd undir forustu þáv. forseta Sþ., Eysteins Jónssonar, og fór fram mikil gagnasöfnun og mikil umræða á sviði sérfræðiþátta málsins og öll sú umr. tengdist líka búnaðarsamtökunum í landinu. Till. og grg. frá árinu 1974 fólu í sér víðtæka áætlunarskrá um þær framkvæmdir sem áformað var að vinna að á áætlunartímabilinu. Við samanburð á þeirri áætlunargerð og því, sem hefur áunnist á þessu sama tímabili, er að sjálfsögðu ljóst að mörg verkefni, sem þar er getið, eru enn óunnin, en fyrir því eru margar ástæður. Sú fyrsta er vafalaust sú, að ekki lá fyrir nein sérstök úttekt eða áætlun um kostnað við þau verkefni sem þar var um getið. Í öðru lagi hefur þurft að hefja störf við aðrar framkvæmdir sem upp komu á þessu áætlunartímabili. Og í þriðja lagi, eins og ég vík kannske að síðar og kom fram í ræðu hæstv. landbrh., stóð Alþingi ekki við fyrirheit sín varðandi framkvæmdaþátt annarra fjárveitinga eins og þó var gengið út frá í samþykkt Alþingis á árinu 1974. Samt sem áður eru fyrir hendi tölur sem skýra þann árangur, sem náðst hefur á þessu tímabili, og þau verkefni, sem unnin voru á þessu árabili, og hefur þeirri skýrslu verið útbýtt hér á Alþingi þannig að ekki er ástæða að fjölyrða um það. Mér þykir þó vert að tilgreina þann árangur sem Landgræðsla ríkisins hefur náð á þessum árum, en þar hafa verið friðuð 14 ný svæði sem eru 84.2 ferkm og eru um 38% af því landi sem hefur verið tekið til friðunar og græðslu á 70 ára starfsferli Landgræðslu ríkisins. Þetta segir sína sögu um þann árangur og þau verkefni sem unnið hefur verið að á þessu árabili. Það má nefna sem dæmi stóru tilraunirnar, gróður- og beitartilraunirnar, sem eru stærstu vísindalegu verkefni sem framkvæmd hafa verið á þessu landi á því sviði, og einnig fjölmörg verkefni önnur, m. a. á vegum Skógræktar ríkisins. En ég undirstrika það sem ég sagði áðan og er alveg nauðsynlegt að menn geri sér fyllilega ljóst, að verulegur hluti eða a. m. k. töluverður hluti þessa fjármagns gekk yfir til þeirra verkefna sem höfðu fjárveitingar hjá hinum einstöku stofnunum fyrir þetta áætlunartímabil. Þá vekur það líka athygli þegar litið er á verkefnin frá 1974, að þar voru gerðar tillögur um breytingar á lögum til samræmis við þessar þarfir. Lögum um Landgræðslu ríkisins var breytt og lögum um afréttarmál og fjallskil var einnig breytt með tilliti til þess að ná fram betri beitarstjórnun og gleggri ákvæðum um ítölu í beitarlönd. Þessi löggjöf hefur hins vegar ekki, þrátt fyrir þennan góða ásetning, orðið eins virk og að var stefnt, m. a. vegna þess að ekki hefur náðst fram sá árangur í sambandi við úttekt á gróðri í afrétti og heimahögum sem er nauðsynlegur undanfari þess, að hægt sé að koma á ítölu helst í öll lönd á þessu landi, eins og nú eru gerðar tillögur um. Þá var einnig samin löggjöf um fyrirhleðslur og varnir gegn landbroti af völdum vatnsfalla og sjávar, og einnig þar hefur ekki tekist svo til sem að var stefnt. Í þeirri löggjöf var kveðið á að gerð skyldi sérstök skrá og áætlun yfir brýnustu framkvæmdir í þeim efnum. Að tilhlutan Vegagerðar ríkisins fór fram þó nokkuð víðtæk úttekt í þessum verkefnaþætti, en hann var hins vegar ekki felldur saman í eina sérstaka heild, og fjárveitingar síðan hafa ekki verið grundvallaðar á þessari úttekt. Þarna var ekki heldur fylgt eftir eins og áformað var og lög voru sett um. Þetta hefur mönnum á þessu tímabili líka verið ljóst, enda hafa verið fluttar um það tillögur hér á Alþingi að koma þessum málum í fastara form, og að því er ég hygg árið 1979 var þessum lögum breytt þannig að skýrar var kveðið á um að þessi verkefni skyldu lúta forsjá Landgræðslu ríkisins og að leitast yrði við að koma þeim í fastara form. Að tilhlutan landgræðslunefndar frá árinu 1974 var gerð veruleg úttekt á möguleikum Landmælinga ríkisins til að kortleggja landið með tilliti til gróðurfars þannig að auðveldara væri að meta gróður á hinum einstöku stöðum en áður var. Í þessu tilviki var að tilhlutan nefndarinnar útvegað sérstakt fjármagn í þeim tilgangi að auðvelda þessari stofnun þetta verkefni. Því miður hefur ekki orðið sá árangur sem ætlað var í þessum efnum og ber að leggja á það sérstaka áherslu við upphaf nýrrar áætlunar að þarna verði myndarlega tekið til hendinni. Þá var líka í till. frá 1974 leitast við að tengja landgræðslustörfin meira hinni almennu starfsemi búnaðarsamtakanna, m. a. með skipan gróðurverndarnefnda, og hefur sá félagsþáttur sums staðar borið nokkurn árangur. Það hlýtur að vera eðlilegt, þegar fjallað er um þetta mál hér á hinu háa Alþingi öðru sinni og þegar til framkvæmda kemur, að meta þessa þætti alveg sérstaklega, og ég undirstrika það sem ég sagði áðan, hvað málið hefur verið nákvæmlega unnið og hversu mikil og víðtæk úttekt var gerð til undirbúnings landgræðsluáætluninni árið 1974. Ég legg á það alveg sérstaka áherslu núna, að þar sem ekki hefur náðst fram á þessu tímabili viðunandi árangur sem tengist öðrum verkefnum en beinlínis snerta landgræðsluframkvæmdirnar, svo sem mati á gróðri, svo sem möguleikum til ítölu og annars slíks, þar verði nú tekið til hendinni af mikilli festu. Ég hef áður minnst á það, að svo var kveðið á í landgræðsluáætluninni að þær fjárveitingar, sem stofnanirnar höfðu áður, fengju að halda sér óbreyttar. Þetta fjármagn átti að verða nýtt framkvæmdafjármagn. Hæstv. landbrh. gat þess í ræðu sinni áðan, að í raun hefði þetta ekki staðist. Hitt er vert að undirstrika alveg sérstaklega, að þetta stóðst mjög misjafnlega gagnvart hinum einstöku stofnunum. Þannig hygg ég að Skógrækt ríkisins hafi haldið sínum hlut í meginatriðum, Rannsóknastofnun landbúnaðarins hafi jafnvel bætt sinn hlut, en aftur á móti hlutur Landgræðslu ríkisins versnað að verulegum mun. Nú er það að sjálfsögðu svo að þessar stærðir má meta á ýmsa vegu, og eins og kom fram við fjárlagagerð og kemur fram í nál. var gerð þarna breyting á. Hins vegar er í þeim efnum lögð til grundvallar heildarfjárveiting til stofnananna, ekki einungis framkvæmdaþátta stofnananna heldur heildarfjárveiting, þannig að ef það hefði einungis verið litið á fjárfestingarþáttinn, en ekki verður séð annað af áætluninni frá 1974 en Alþingi hafi ætlast til þess, þá vantar að sjálfsögðu mikið á að úr hafi verið bætt. Þarna fékkst þó ótvíræð leiðrétting sem allir voru sáttir um. En ekki má þó gleyma að þessi rýrnun á fjármagni snerti Landgræðslu ríkisins kannske eina þessara stofnana eða a. m. k. langmest. Eins og ég gat um áðan fjallaði hæstv. landbrh. í nákvæmu máli um till. og er ekki ástæða að rekja það hér öðru sinni. Ég vil þó leggja áherslu á fjögur atriði: Í fyrsta lagi er lögð á það áhersla, að nauðsynleg löggjöf um afréttarmálefni og beitareftirlit verði endurskoðuð þannig að gróðureftirlitsmaður, sem gert er ráð fyrir að verði kvaddur til starfa, geti stöðvað eða takmarkað í samráði við sveitarstjórnir beit þar sem um sérstaka hættu er að ræða, það sé sem sagt hægt að koma á beitarstjórnun án ítölu. Þó að á það sé lögð áhersla á nál. að komið verði á ítölu um allt land. - Það var kannske það eina sem ég var ekki vel ánægður með í ræðu hæstv. landbrh., að ekki var hægt að skilja orð'hans öðruvísi, þegar fjallað var um ítölu, en að það væri afsakanlegt að þar hefði ekki náðst meiri árangur en raun ber vitni um, en eins og mönnum er væntanlega kunnugt hefur einungis verið unnt að koma á ítölu í einni afrétt hér á landi þrátt fyrir að fyrir liggja frá upprekstrarfélögum og sveitarfélögum óskir um ítölu í allverulegum mæli. Það er útilokað annað í sambandi við mat á gróðri en sá árangur náist að unnt sé að framkvæma slíka beitarstjórnun. Þá hafa líka, eins og kemur fram í till., fyrirhleðslur vegna vatnsfalla og sjávar verið færðar undir þennan lið og eru nú settar með enn skýrari hætti inn sem sérstök verkefni Landgræðslu ríkisins. Eins og fjárveitingar til þeirra framkvæmda hafa litið út á s. l. árum hafa þær verið margar að tölunni til. Ég hygg að þær hafi á fjári. fyrir síðasta ár verið um 40 talsins og að meðalfjárveiting til þessara framkvæmda hafi þannig verið einhvers staðar í kringum 3 gamlar millj. Gefur auga leið að við slíka skiptingu er í rauninni hvergi hægt að ná árangri. Fjármagn til þessa verkefnis var á síðustu fjárlögum verulega aukið, en framkvæmdaliðum hefur hins vegar ekki fjölgað. Ég hygg að þeim hafi frekar fækkað þannig að þegar hefur þetta færst til betri vegar. En að sjálfsögðu verður að ganga eftir því, ekki síst vegna þess að á þennan málaþátt er mikil áhersla lögð, að nú verði gengið frá tillögum af hendi þeirra aðila, sem hafa með yfirstjórn þessara mála að gera, þannig að unnt sé að átta sig á þessu verkefni í heild. Við vitum sjálfsagt hér á Alþingi, kannske allir hv. alþm., að nokkurrar gagnrýni hefur orðið vart á framkvæmd landgræðsluáætlunar og þær raddir hafa heyrst, að ekki hafi náðst sá árangur sem að var stefnt. Út af fyrir sig, eins og ég hef áður sagt, held ég að þetta megi til sanns vegar færa, að þau verkefni öll, sem upp voru talin og um var getið í áætluninni frá 1974, hafi ekki enn komist til framkvæmda. M. a. af þessari ástæðu er lögð á það áhersla, að Alþingi hafi möguleika á að fylgjast með þessari áætlun af meiri nákvæmni en áður var. Þá er m. a. haft í huga hvernig Alþingi fylgist með vegáætlun, sem eins og menn vita er sett til þriggja eða fjögurra ára og endurskoðuð á því tímabili annað hvert ár. Þetta legg ég mikla áherslu á, að þetta verkefni verði þannig tengt yfirstjórn landbúnaðarmála, þ. e. landbrn., en í till er á það bent, að einn nm. verði skipaður af landbrh. án tilnefningar, en að öðru leyti verði þessi nefnd skipuð fulltrúum þingflokkanna. Þar ættu þá að fást með eðlilegum hætti upplýsingar sem Alþingi gæti metið hverju sinni. Auk þess er lagt til að áætlunin verði endurskoðuð eftir þrjú ár þannig að verkefnið verði hægt að endurmeta í heild. Í fjórða lagi vil ég minna á það, sem kom raunar glögglega fram við umr. um skylt mál sem var til umr. fyrir fáum dögum, að mikil áhersla er lögð á að koma á myndkortagerð yfir allt landið þannig að unnt sé á grundvelli þess að framkvæma gróðurmælingar með þeirri nákvæmni sem talin er vera hvað fullkomnust hér á landi. Það má ekki gleyma því, þó að það sé kannske ekki beinlínis í tengslum við þessa landgræðsluáætlun því að ég held að óhætt sé að fullyrða að það er þó vegna þeirrar umr. sem um hana hefur farið fram, að á síðustu fjárlögum, fjárlögum fyrir þetta ár, var veitt myndarleg fjárupphæð til tækjakaupa fyrir Landmælingar Íslands til þess einmitt að auðvelda þessa myndkortagerð. Á þetta vil ég leggja áherslu. Þá má kannske minna á að í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. og að því er ég hygg við ýmis önnur tækifæri hafa komið fram yfirlýsingar um að landgræðsluáætlunina frá árinu 1974 ætti að framreikna til þess verðs sem þá var. Í tillögum samstarfsnefndarinnar um landgræðsluáætlun fyrir árið 1981–1985 eru hinar tölulegu forsendur grundvallaðar á þessum stefnumiðum. Það er líka nauðsynlegt að hér komi fram, svo að málið sé sem gleggst upplýst, að landgræðslunefnd hafa borist samþykktir frá tveimur stjórnmálaflokkunum, þ. e. bæði frá Framsfl. og Alþb., þar sem fallist var á þennan skilning og stuðningi heitið við landgræðsluáætlun eins og hún kom fram frá samstarfsnefndinni. Það skýtur því sannarlega nokkuð skökku við þegar tölur eru metnar að þessu leyti, að hér er þó ekki farið nema ca. hálfa leið, miðað við landgræðsluáætlun frá árinu 1974, að því er fjármagn varðar. Þetta má að vísu reikna með ýmsum hætti. Mér virðist að ef fjárveitingin vegna landbrots, þ. e. talan eins og hún kemur fyrir, er tekin með, þá sé hér um að ræða ívið meira en helming þeirrar tölu sem var árið 1974, en að því frádregnu er hér ekki um að ræða helming þess fjármagns. Þetta skeður þótt ríkisstj. hafi í stjórnarsáttmála sínum ætlað að fara hér með fullt hús, og þetta skeður þótt stjórnarflokkarnir báðir hafi samþykkt tillögur og skilað um það bréfum sem fólu í sér stuðning við framreikning á fjármagni landgræðsluáætlunarinnar frá 1974. Það er þess vegna nokkuð á annan veg en gerist í venjulegu pólitísku starfi, að þegar stjórnarandstaðan gengur til starfa skuli fjárveitingar lækka um meira en helming frá tillögum ríkisstj. og ríkisstjórnarflokka. Ástæðan fyrir því er vafalaust sú fyrst og fremst, að þeir menn, sem að þessu störfuðu, voru ekki í neinni pólitískri streitu og að málinu var unnið af mikilli einlægni og í góðu trausti manna á milli. Ég er ekki í vafa um að við hefðum allir sem einn óskað þess, að þessi tala gæti verið hærri þannig að hægt væri að ná meiri árangri. Það má ekki gleyma því, að hér eru gerðar hliðarráðstafanir sem eru mikilvægar, en líka verða menn þá að muna að það er auðvelt að bæta hlut þessarar starfsemi í hinni venjulegu fjárlagagerð. Ég legg áherslu á þetta til þess m. a. að það sé alveg ljóst öllum hv. alþm., að út frá því er gengið að aðrir þættir fjármagns, sem til þessarar starfsemi ganga hjá hinum einstöku stofnunum, rýrni ekki á þessu tímabili. Mér fannst alveg nauðsynlegt að þetta kæmi hér skýrt fram, þannig að menn gætu metið störf nefndarinnar og þetta samkomulag m. a. á þessum grundvelli. Ég legg svo áherslu á það nú í lokin, sem mér finnst ákaflega mikilvægt og ég hef komið inn á áður, að það er ekki einungis fjármagn sem skiptir máli í þessu sambandi heldur líka hitt, hvernig staðið er að verkefnum, og þá á ég ekki sérstaklega við þau verkefni sem snerta hinar einstöku stofnanir. Í þessum efnum hefur landbrn. og að sjálfsögðu landbrh. mikið vald. Ég tel það mikinn kost við þessa áætlunargerð að ráðuneytisstjórinn í landbrn. var formaður þessarar nefndar. Hann leiddi málið af mikilli lipurð og af mikilli samviskusemi. Hann er ákaflega vel kunnugur þeim sjónarmiðum, sem þar komu fram, og þeim málum, sem um var fjallað, og það ætti að tryggja enn frekar en ella að nokkurrar forustu mætti vænta og það í ríkari mæli af hendi landbrn. en verið hefur. Þá á ég m. a. við það, að hinir einstöku þættir þessara mála gangi fram nokkuð jafnhliða, - þar á ég við t. d. áætlunargerð um fyrirhleðslur vatna, þar á ég við myndkortagerð og þar á ég við endurskoðun löggjafar í sambandi við afréttarmálefni, - þannig að þessir og aðrir slíkir þættir þessara mála geti gengið fram jafnhliða, en liggi ekki eftir eins og hefur gerst á tímabilinu frá 1974 til ársins 1979, þrátt fyrir það, hversu vel málið var þá unnið og hversu víðtækar breytingar voru gerðar á löggjöf til að ná þessum verkefnum fram. Einmitt þessi störf og þessi verkefni eru stór þáttur í því, að menn geti séð ýmis fyrirheit í þessari áætlun, sem ekki komu fram í áætluninni frá 1974, þótt um miklu minna fjármagn sé nú að ræða en þá var. Ég undirstrika alveg sérstaklega í lokin, herra forseti, að ég legg áherslu á það og undirstrika sérstaklega og vænti þess, að núv. hæstv. landbrh. og þeir, sem taka við af honum, meti það og taki til athugunar, að það er ekki einvörðungu það fjármagn, sem hér er lagt til grundvallar, sem þessi áætlun byggist á, heldur líka það starf sem er í tengslum við landgræðslu- og gróðurverndarstörf á Íslandi.



Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir málflutning hæstv. ráðh. Í sjálfu sér er óþarfi að eyða löngu máli til viðbótar við það sem hæstv. landbrh. og hv. síðasti ræðumaður viðhöfðu hér, enda er um þetta mál fjallað nokkuð ítarlega í því áliti sem hv. þm. hafa til aflestrar og að þessu er í ljósum dráttum vikið í till. sjálfri, þ. e. hvað þessi landgræðslu- og landverndaráætlun felur fyrst og fremst í sér. Ég sé ástæðu til að þakka það nefndarstarf sem liggur að baki till. til þál. Þar hefur að mínum dómi verið unnið nokkuð vel. Ég vil jafnframt þakka þá málsmeðferð sem þar hefur verið viðhöfð, þ. e. að sú nefnd, sem starfaði síðast að málinu, var skipuð fulltrúum allra stjórnmálaflokka, en eins og við vitum er nauðsynlegt, ekki síst í ljósi þess málefnis sem hér er fjallað um, að um það ríki breið og góð samstaða. Ég geri ráð fyrir að í öllu þessu starfi og þeim tillögum, sem hér liggja fyrir, hafi menn haft til hliðsjónar þá reynslu sem fékkst vegna framkvæmdar landgræðsluáætlunar sem samþykkt var 1974. Ég hygg að sú reynsla verði nokkuð notadrjúg, og eftir því sem ég fæ best séð er sú verkefnaröð, sem hér er sett upp, viðunandi. Ég vil í því sambandi minna sérstaklega á eitt atriði. Það er óþarfi að fara að lesa þetta upp eða fara nákvæmlega í hvern þátt, en ég vil leggja áherslu á eitt. Það er undir liðnum ýmislegt, þar sem stendur: „Samvinnuverkefni stofnana, sem aðild eiga að landgræðsluáætlun, frærækt, skjólbelti, úttekt á árangri.“ - Og þar stendur sérstaklega: „Stuðningur við fræðslustarf og þátttöku samtaka áhugamanna um skógrækt og landgræðslu.“ Ég held einmitt að það sé mjög mikilvægt að virkja hina ýmsu áhugamenn um landvernd sem víðast um landið. Það er mála sannast og sú vísa er aldrei of oft kveðin, hversu nauðsynlegt er að gera sem allra flesta ábyrga og virka í starfi. Ég held að það verði kannske best gert með því að styrkja og hvetja hina fjölmörgu áhugamenn, bæði einstaklinga og þá sem hafa myndað með sér félagsskap, til að stuðla að landvernd og landbótum. Ég skil þessa till. til þál. svo, að hún sé sett fram af sóknarhug, ekki aðeins sem vörn, og þannig eigum við að hugsa og þannig eigum við að setja málin fram. Auðvitað hlýtur það að verða okkar stefna, okkar mark, að auka landgæðin, ekki aðeins að stemma stigu við frekari gróðureyðingu og jarðvegseyðingu. Við eigum að reyna, eftir því sem frekast er kostur, að vinna á nýjan leik það sem tapast hefur. Áætlanir sem þessar er auðvitað nauðsynlegt að setja fram. Það er mjög varasamt að vinna af handahófi að slíkum verkefnum, bæði að því er varðar fjárútlát og framkvæmdaþættina sjálfa. Það er hægt að eyða í slíkt mjög miklu fé án þess að verulegur árangur náist. Ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni, að það er framkvæmdin sem skiptir allra mestu máli, en ekki hversu stórar fjárfúlgur eru látnar í verkefnið. Auðvitað segir það eitthvað. Ég ætla ekki að fara að ræða hér í einstökum atriðum hvaða þættir valda að mínum dómi mestu um gróður- eða jarðvegseyðingu á okkar blessaða landi. Um það er og verður sjálfsagt alla tíð deild, hvaða þættir ráða þar mestu, en auðvitað er það einkum tvennt sem þar kemur til: Það er veðurfar sem við búum við, það er lega landsins, en jafnframt búfjárbeit, það geri ég mér fyllilega ljóst, og önnur umgengni sem rekja má til okkar manna. Í sambandi við áhrif veðurfars er augljóst að við getum gert ýmislegt sem dregur úr skaðvænlegum áhrifum erfiðs og óhagstæðs veðurfars á gróðurmold og gróðurfar á landi okkar. Ég vil ekki draga neinn einn þátt þarna út úr. Ég hygg að það sé skynsamlegast að líta yfir þetta svið í víðasta skilningi, og að mínum dómi er það gert í því nál., sem liggur fyrir, og jafnframt með vísan til þessarar till. til þál. og hvernig hún er sett fram. Eins og ég hef sagt áður ríkir alger pólitísk eining um þetta mál. Ég fæ ekki annað séð, miðað við hvernig það er sett fram, og ég vil fagna því enn á ný. Ég segi þetta ekki vegna þess að ég telji það til einhverra tíðinda, síður en svo. Ég vil minna á þá till. til þál. um gerð landnýtingaráætlunar sem hér hefur raunar verið vikið að. Ég vonast til þess, að um þá áætlun verði samviskusamlega fjallað í nefnd. Að því var vikið í framsögu fyrir því máli á sinni tíð, að gerð landnýtingaráætlunar væri eðlileg, ekki síst í framhaldi af og samhliða landgræðslu- og landverndaráætlun. Um þessi bæði mál mætti auðvitað segja margt. Hver einstakur þáttur er í sjálfu sér efni til langrar umræðu. Ég vil leggja áherslu á að landgræðslu- og landverndaráætlun er ekki tímabundið verkefni. Hún er stöðugt verkefni. Í raun og sannleika þarf slíkt verkefni alla tíð að vera í gangi vegna þess að ef það verður stöðvun á framkvæmdum, ef það kemur eitthvert hlé, getum við átt á hættu að glutra niður þeim ávinningum sem þegar eru ljósir. Áætlanir eins og þessi gera okkur auðvitað auðveldara fyrir að ráða fram í tímann, bæði að því er varðar framkvæmdirnar sjálfar og það fjármagn sem við verðum að afla og verja til framkvæmda. Ég ætla að lokum að vona að það verði staðið við þessa áætlun. Ég á ekki von á öðru og vænti þess, að að ýmsum þeim undirbúningsframkvæmdum, sem hér hefur verið vikið að, svo sem kortagerð, verði unnið af krafti, ekki síst í ljósi þess, að það er nauðsynlegur þáttur einmitt til að stuðla að og auðvelda gerð draga að landnýtingaráætlun. Ég vil endurtaka áhersluatriði sem ég gat um áðan. Við þurfum að leggja allt kapp á að virkja áhugamenn um allt land til að vinna meira og betur. Áhuginn er mjög víða fyrir hendi, en það er nauðsynlegt að ýta undir þann áhuga. Sem betur fer eru fjölmargir sem sýna frumkvæði á ýmsum þessum sviðum. Þann áhuga má ekki drepa í dróma. Við eigum heldur að ýta undir hann. Ég vonast til þess, að sú nefnd, sem fær þetta mál til umfjöllunar, vinni vel og dyggilega, þannig að áætlunin geti fengið samþykki á hinu háa Alþingi hið allra fyrsta.



Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að draga mjög á langinn þessa umr. sem hér hefur farið fram um gagnmerka þáltill. um landgræðslu- og landverndaráætlun, enda er nú svo komið að hér í salnum eru varla eftir nema bændur og Alþfl.-menn, og á það vel við að vísu. Ég vil byrja á að þakka hæstv. landbrh. fyrir þann áhuga sem hann hefur sýnt alveg frá upphafi á því að flýta framgangi og gerð þessarar till. Þó vil ég einkum og sér í lagi þakka formanni nefndarinnar, sem að þessu verki vann, fyrir sérstaklega góða stjórn og röggsamlega framgöngu í því að koma þessu máli áleiðis og góða og mikla hæfileika til að finna málamiðlun hverju sinni þegar ekki blés allt of byrlega fyrir nefndinni og menn voru ekki á eitt sáttir um hvert veita skyldi fjármagninu. Þessi till. ber það með sér að mínu mati og hlýtur að vera mat annarrá þeirra sem lesa grg. till., að fengist hefur viðurkenning á þeirri skoðun, að beitarstjórn hér í landinu hafi ekki verið næg og að þessi beitarstjórn hljóti fyrst og fremst að byggjast á vísindalegum athugunum, m. a. gróðurkortagerð og öðru slíku, ítölu og fleiri atriðum þar að lútandi. Ég vil líka geta þess, að ég tel að í þessari till. fari mjög saman, eins og ég hef ævinlega óskað eftir, hagsmunir landbúnaðarins annars vegar og gróðurverndarsjónarmið hins vegar. Ég tel - og hef alltaf sagt í öllum ræðum mínum hér, að búfjárbeit í þessu landi þurfi að vera innan skynsamlegra marka, og ég hef jafnframt flutt þá skoðun, að allar líkur væru á að með aukinni beitarstjórn mætti stórauka fallþunga dilka og þá jafnframt fækka búfé í landinu bændum að skaðlausu. En ég skal ekki fara langt út í þá sálma. Þetta eru býsna viðkvæm mál, ég geri mér ljósa grein fyrir því. Ég vil í þessu sambandi geta þess, að ég tel að landbrn. þyrfti sem skjótast að fara að huga að hinni gífurlega auknu hrossaeign landsmanna, sem t. d. í nágrenni bæja og borga hefur valdið umtalsverðu tjóni á bithögum og það svo alvarlegu að um er að ræða nær gereyðingu gróðurs á sumum stöðum. Ef það er svo að í landinu séu um 50 þús. hross og við margföldum það með tölunni 5, sem er líklega nokkuð varlega gert, og fáum út 250 þús. fjár til viðbótar þeim fjárstofni sem fyrir er í landinu, þá er um að ræða mjög umtalsvert viðbótarálag á beitarland, þó ekki sama beitarland og sauðfé notar. En þarna er á ferðinni vandamál sem þarf að huga að. Annað atriði, sem ég vildi nefna og beina til hæstv. landbrh., er það sem ég hef verið að impra á í flestum ræðum hér um landbúnað, að við þurfum að haga búskap eftir landsháttum. Þetta er eitt af þeim stóru málum sem þarf að taka föstum tökum í landbúnaði á Íslandi. Eins og sakir standa er búskap lítið hagað samkv. landsháttum, heldur eru menn með hvers konar blöndu af búskap og taka þá lítið tillit til þess, hvar hagkvæmast er að vera með sauðfé og vera með kýr og annan búfénað. Ég vil sérstaklega benda á í grg. þar sem segir, með leyfi forseta: „Ein meginforsenda fyrir árangri í landgræðslu og gróðurvernd er, að búfjárbeit verði innan þeirra marka sem beitarþol og ástand gróðurs leyfir.“ Hér er fengin, eins og ég sagði áðan, mjög dýrmæt viðurkenning á þeirri skoðun, sem a. m. k. við Alþfl. menn höfum flutt í mörg ár, að úthagi, sérstaklega afrétturinn, væri ofbeittur. Hér á landi er aðeins beitt ítölu á einum afrétti, þ. e. Landmannaafrétti, og á þessu þarf að verða breyting. Eins og fram kemur í grg. leggur nefndin áherslu á að svo fljótt sem ástæður leyfi verði komið á ítölu fyrir landið allt. Þetta er mjög veigamikill þáttur þeirrar áætlunar sem hér liggur fyrir. Ég vil enn fremur, með leyfi forseta, fá að lesa hér úr grg. þar sem segir: „Nefndin er þess fullviss, að ástand gróðurs á hálendi og sums staðar á láglendi sé þannig, að fylgjast verði nánar með honum og hafa meiri stjórn á nýtingu gróðursins en aðstaða hefur verið til. Tillögur nefndarinnar byggjast m. a. á því, að gróðureftirlitsmaður hefji störf hið fyrsta hjá Landgræðslu ríkisins.“ Þetta er líka nýr háttur og mjög veigamikill. Embætti gróðureftirlitsmanns getur orðið mjög veigamikill þáttur í því að hafa gott eftirlit með ágangi í gróður, bæði á afréttum og eins í heimahögum og hvarvetna þar sem búfé fer um. Þegar nefndin fjallaði um þetta mál komu að vísu fram skoðanir þar sem dýpra var tekið í árinni um ástand gróðurs á afrétti, þ. e. á hálendi og á láglendi. Ekki þótti þó ástæða til að taka það inn í grg. eins og það lá fyrir, og er þetta orðalag með samþykki allra nm. Síðan segir, með leyfi forseta, og er veigamikið atriði enn fremur: „Með aukinni beitarstjórnum vinnst margt, m. a. endurnýjun gróðurs og meiri hagkvæmni við landgræðslu og búskap. Til að ná markvissum árangri í beitarstjórn þarf hún að byggjast á rannsóknum á beitarþoli og ástandi gróðurs á hverjum tíma.“ Hér kemur einnig að þætti sem ég hef ávallt og ævinlega lagt ríka áherslu á, en það eru rannsóknirnar. Það er ekki nóg fyrir okkur að hafa stofnun, sem heitir Rannsóknastofnun landbúnaðarins og gerir margar mjög merkilegar og marktækar rannsóknir, ef ekki er eftir þeim farið. Þetta á líka við um aðrar rannsóknastofnanir, svo sem Hafrannsóknastofnun og fleiri slíkar, en því miður höfum við rekið okkur á það hér á hinu háa Alþingi og úti í samfélaginu yfirleitt að menn eru ekki sérlega áfjáðir í að fara að ráðum þeirra sérfræðinga sem við erum að búa góðar aðstæður í þessum stofnunum til að þeir geti unnið að sínum verkefnum. Þá langar mig að geta þess, sem segir hér í grg. og ég legg líka mjög mikla áherslu á og tel mikils virði og vil fá að lesa, með leyfi forseta: „Til þessa hefur ítölu aðeins verið komið á í einum afrétti.“ - Ég gat þess áðan að það væri Landmannaafréttur. - Unnið er að gerð ítölu fyrir nokkra hreppa og hefur það verk staðið lengi, einkum vegna skorts á grunnkortum af láglendi.“ Hér er komið að einum flöskuhálsinum í sambandi við skynsamlega nýtingu gróðurlendis á Íslandi, að það skortir mjög kort, - ekki öll kort, það væri ekki rétt hjá mér, - það skortir grunnkortin einkum og sér í lagi. Á þessu sviði þarf að vinna mikið starf því að ef þær upplýsingar, sem grunnkortin gefa, liggja ekki fyrir er mjög erfitt um alla ákvarðanatöku og erfitt um skynsamlega nýtingu landsins. Ég nefndi áðan ítöluna. Ég lagði á það áherslu við nefndarstörfin að ekki aðeins þyrftum við, eins og ég gat um áðan, að reyna að haga búskap í þessu landi eftir landsháttum, heldur yrðum við - til þess að reyna að hlífa viðkvæmum gróðri á afrétti - að reyna að auka beit í heimahögum. Þetta er hægt að gera á margvíslegan hátt. Hefur m. a. verið sannað og sýnt fram á að þetta er unnt í Rangárvallahreppi og á Landi, þar sem borið hefur verið á heimahaga þar sem beitt hefur verið miklum fjölda fjár, miklu fleira fé en menn töldu að þeir hagar gætu borið. Það er líka þess að geta, að heimahagar þola mun meiri ágang en afrétturinn þar sem gróður er mun viðkvæmari einfaldlega vegna þess að hann stendur hærra og er á allan hátt miklu viðkvæmari fyrir öllum ágangi. Mig langar einnig, herra forseti, - ég skal fara að stytta mál mitt, - að benda á tvö atriði sem ég tel mjög mikils virði í þessari áætlun: Það eru fjármunir sem fara til héraðsskógræktaráætlana. Þar held ég að sé á ferðinni mjög merkilegt mál og t. d. séu hinir svokölluðu bændaskógar mál sem þurfi að leggja miklu meiri áherslu á en gert hefur verið. Við höfum séð í nágrenni Hallormsstaðar árangur af þessu starfi. Sá árangur er svo stórkostlegur að allir hljóta að hrífast sem hann sjá. Ég hef nefnt gróður- og jarðakortin sem ég tel mikilvægan þátt í þessari till., og síðast en ekki síst vil ég nefna það, að hér kemur fjármagn til rannsókna á vetrarþoli plantna. Þetta er nýr liður í þessari áætlun sem kemur inn á viðfangsefni RALA eða Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og er mjög mikilvægur. Ég hef hér á þingi flutt till. um auknar rannsóknir á kali og kalskemmdum, sem eru tvímælalaust dýrasta gróðureyðing sem við eigum við að stríða í þessu landi. Við þurfum að gera umtalsvert átak til að reyna að finna einhverja leið til að koma í veg fyrir hinar gífurlegu kalskemmdir sem kosta bændur- og þjóðina þá auðvitað í heild - miklu meiri fjármuni en allar aðrar gróðurskemmdir í landinu. Þá vil ég geta þess, að í þessari tillögu er mjög mikilvægt atriði þar sem segir, með leyfi forseta: „Nefndin telur nauðsynlegt að fylgst verði stöðugt með árangri af framkvæmd landgræðsluáætlunar og aflað sem öruggastra upplýsinga þar að lútandi.“ Ég held að það hafi komið fram í ræðu hæstv. landbrh. að hann teldi að þarna væri mikilvægt atriði á ferðinni til að koma í veg fyrir misskilning og hvers konar - skulum við segja - rangtúlkun á því, hvernig þeir fjármunir, sem þarna eru á ferðinni, verði notaðir. Það fer ekki hjá því, að menn hafi haft nokkurn grun um að fjármunir af landgræðsluáætlun hafi verið notaðir til að bera á haga, sem búfé var beitt á, og það hafi verið gert án þess að fyrir kæmi greiðsla. Það kom raunar í ljós að flestir sem höfðu notið slíkrar áburðardreifingar, höfðu greitt fyrir það, en engu að síður verður að tryggja að hvorki fræi né áburði sé dreift á lönd og lendur þar sem búfénaður kemst að nýgræðingnum og getur étið hann upp á skömmum tíma. Þá er til einskis verið að nýta þessa fjármuni og nýta þá verkkunnáttu og nýta þann mannafla eins og ætlunin er að gera. Ég tek undir með hæstv. ráðh. að við þurfum líka að huga að útivistarmálum, og þar kemur að miklu kjarnaatriði í þessum málaflokki.: Það er það sem ég hef nefnt „sögulegar sættir“ dreifbýlis og þéttbýlis. Ég held að þar þurfi líka að vinna mikið starf til þess að ekki komi til alvarlegra árekstra. Þetta eru þau atriði sem ég hef viljað leggja áherslu á. Ég fagna því mjög, að svo gott samkomulag skyldi takast um þessa till. sem raun varð á. Menn hafa kvartað undan því hér, að fjármagn hefði ekki fengist eins mikið hlutfallslega og var í upphaflegu landgræðsluáætluninni, en við því er ekkert að segja. Við verðum á þessum síðustu og verstu tímum að draga úr fjárveitingum til nær allra þátta þjóðlífsins og hér verður líka að gæta nokkurs sparnaðar eins og annars staðar. En við verðum að treysta því, að við getum gert betur næst, því að eins og hv. þm. Davíð Aðalsteinsson sagði réttilega áðan á þetta ekki að vera til að halda í horfinu, heldur á þetta að vera upphaf sóknar, og ég vænti þess fastlega, að svo verði. Herra forseti. Ég vil eingöngu nota síðustu mínútuna til að þakka þeim mönnum sem unnu vel í þessari nefnd. Ég verð að segja það, að það kom mér skemmtilega á óvart að nefnd af þessum toga spunnin skyldi vinna jafnvel og þessi nefnd. Ég hafði satt að segja ekki ímyndað mér að nefndir gætu yfirleitt unnið eins hratt og vel og þessi nefnd gerði og það er auðvitað m. a. vegna dugnaðar formanns nefndarinnar. Fyrir þetta er ég þakklátur. Ég er líka þakklátur fyrir að hafa fengið að taka þátt í þessum nefndarstörfum. Þetta var bæði fróðlegt og skemmtilegt starf. - Ég held að ég óski ykkur að lokum til hamingju með þessa tillögu.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð. - Ég vil eins og aðrir fagna því, að þessi till. skuli vera komin hér fram og til umræðu. Mér finnst athyglisvert að samstaða skuli hafa náðst um þessa till., samstaða um þau markmið sem í till. felast, og er óþarfi af mér að fara að lesa þau upp því að það er búið að gera a. m. k. tvívegis í þessum umr. Eins og fram hefur komið var þetta mál mjög vel undirbúið. Fyrir 1974 náðist einnig samstaða um þá till. sem þá var flutt, og það hefur enn fremur verið unnið mjög skynsamlega, að ég tel, að undirbúningi þessarar till. núna. Ég geri ráð fyrir að það hafi verið gert á svipaðan hátt og var t. d. hjá okkur, að þeir menn, sem okkar þingflokkur tilnefndi í nefndina, komu nokkrum sinnum til okkar á þingflokksfund til að ræða þetta mál. Það hefur því sjálfsagt farið fram umræða í öllum þingflokkum um málið á vinnslustigi. Hitt er auðvitað aftur annað mál, hverjum af þessum stefnumálum er hægt að ná með því fjármagni sem er tilgreint í till. En stefnumarkinu ber að fagna og vænta þess, að þegar gerð verður úttekt á árangri, eins og segir í 4. lið í till., og komi það í ljós, að markmiðunum verði ekki náð með því fjármagni sem hér er tilgreint, þá verði samstaða um að auka við það fjármagn þegar málið fer í endurskoðun að þremur árum liðnum. Það er enginn vafi á því, að t. d. varðandi 5. liðinn, að verjast landbroti, er engin áætlun til um hvað slíki kunni að kosta. Ég hygg að þar sé um miklu stærra verkefni að ræða en flestir gera sér ljóst. Í þessum umr. hefur verið talað um að búskap sé ekki hagað eins og hagkvæmast væri. En ég er ekkert viss um að menn geri sér yfirleitt grein fyrir hvað þeir eru að fjalla um þegar talað er um hvað sé hagkvæmast. Þó í hlut eigi jarðir sem jafnvel liggja hlið við hlið, þá er ekki vist að það sé hagkvæmt að hafa t. d. kýr á annarri jörðinni þó að það sé á hinni, vegna þess hvernig landið er, o. s. frv. Það er margt sem kemur þarna til greina. Jafnvel þó að það séu langskólagengnir menn er ekki víst að þeir geri sér grein fyrir hver munurinn getur verið á jafnvel jörðum í sömu sveit í þessu tilliti. Annað, sem er rætt um og hefur verið fjallað um hér á þingi hvað eftir annað, er beitarþolið. Auðvitað þarf að fylgjast með því, en það er ákaflega erfitt að gera áætlanir um beitarþol landsins nema vita fyrir fram hvernig tíðarfar verður á hverju sumri. Og það á sjálfsagt langt í land að veðurfræðingar okkar geti sagt fyrir um hvernig tíðarfar og hitastig verður á næsta sumri. Hins vegar er auðvitað hægt að fylgjast með því, hvernig afrétturinn grær á hverju ári. En það getur munað þriðjungi frá ári til árs hvað einn afréttur þolir miðað við tíðarfar. Og þá getum við séð hvað er erfitt og flókið að eiga við þetta verkefni. Ég vonast til þess, að þetta mál komist fljótt í gegnum þingið og samstaða verði um að ná þeim markmiðum sem í till. felast, og komi það í ljós, sem ég er ákaflega hræddur um, að þessir fjármunir dugi skammt, þá verði líka samstaða um að bæta þar við þegar málið verður endurskoðað.



Herra forseti. Eins og áður hefur komið fram hjá þeim ræðumönnum sem á undan mér hafa talað var með afgreiðslu landgræðsluáætlunar 1974 hafinn nýr kapítuli í samskiptum íslensku þjóðarinnar við land sitt. Málið er alls ekki á þá einu hlið, að ákveðið sé að borga stórfé úr sameiginlegum sjóði þjóðarinnar með þátttöku allra landsmanna, ekki síður þéttbýlisbúa en annarra, til þess að græða þau sár sem gengnar kynslóðir hafa veitt landinu. Málið er einnig á þá hlið, að um leið og umsjónarmenn landsins taka við því fé taka þeir að sjálfsögðu við þeirri ábyrgð að meðhöndla þessa auðlind lands okkar sem er gróðurinn með þeim hætti, að sú aðstoð, sem verið er að veita þeim af sameiginlegu fé þjóðarinnar, verði ekki unnin fyrir gýg. Öllum skyldum fylgja nokkrar ábyrgðir, öllum réttindum fylgja skyldur. Þeir, sem taka við þessu fjármagni og njóta góðs af því, verða auðvitað að gera sér það fyllilega ljóst, að því fylgja ákveðnar skyldur, sem ég er alveg, sannfærður um að þeir eru menn til að rísa undir. Hér er m. ö. o. vonandi verið að stiga fyrstu skrefin í þeirri merkilegu þróunarsögu í samskiptum okkar við land okkar, að tekin verði upp raunhæf landnýting þar sem í senn sé lögð áhersla á að græða upp land með þátttöku þjóðarinnar allrar og ekki síður að nýta þá uppgræðslu og það land, sem fyrir er, með skynsamlegum hætti bæði bændum og þjóðarheildinni til velfarnaðar. Það er vissulega ánægjulegt að þrátt fyrir alla þá deilu, sem oft hefur orðið um nýtingu náttúruauðlinda, bæði náttúruauðlinda fastalandsins og náttúruauðlinda sjávarins, hér á Alþingi, séu allir þingflokkar sammála um að reyna að marka þessa stefnu. Ber e. t. v. að skilja það svo, að þær deilur, sem uppi hafa verið milli manna um þessi efni, séu meira á yfirborðinu heldur en hitt. Mjög nýlega var hér á Alþingi rætt um sambærilega hluti þegar til umr. var þáltill. um landnýtingaráætlun sem þm. úr öllum flokkum standa að, en 1. flm. þess máls var hv. þm. Davíð Aðalsteinsson. Í því sambandi urðu nokkrar umr. um nýtingu lands og landgæða. Er ósköp eðlilegt, að um það sé nokkuð rætt, og skiljanlegt, að það séu viðkvæm mál fyrir alla aðila, sérstaklega þá aðila sem hagsmuna eiga að gæta um nýtingu náttúruauðlinda, þegar rætt er um skynsamlegustu nýtingu þeirra og aðgerðir til að stemma stigu við ofnýtingu eða rányrkju. Öll vitum við að það er viðkvæmt mál fyrir fiskimenn okkar þegar rætt er um nauðsyn þess að takmarka sókn í fiskstofnana, sem eru auðlind sjávarins. Og það er ósköp skiljanlegt að það sé einnig viðkvæmt mál fyrir þá sem búskap stunda þegar rætt er um nauðsyn þess að koma í veg fyrir rányrkju og ofnýtingu gróðurs. Þetta er ósköp skiljanlegt. En menn verða engu að síður að gera sér ljóst að það er nauðsynlegt að slík umræða eigi sér stað og að til slíkra aðgerða verði gripið, því að það nær auðvitað ekki nokkurri átt að skattleggja þjóðarheildina til þess að græða land ef ekki er frá því gengið fyrir fram og í góðu samkomulagi allra aðila, að sú framkvæmd verði nýtt með sem bestum og öruggustum hætti án þess að hætta sé á rányrkju. Ég ætla ekki að fara að rifja upp þær deilur sem þá áttu sér stað, aðeins með örfáum orðum að benda mönnum á efni skýrslu um landgræðsluáætlun 1981–1985, sem alþm. hafa fengið, og hvernig sú skýrsla svarar ýmsum þeim spurningum sem vöknuðu í þeirri umræðu. Í umræðum um landnýtingaráætlunina kom það m. a. fram hjá nokkrum hv. þm., að vafasamt væri að nokkurs staðar væri um að ræða ofnýtingu gróðurlendis, vafasamt vegna þess að ekki hefði enn þá fengist um það niðurstaða hjá Rannsóknastofnun landbúnaðarins og öðrum til þess bærum aðilum, hvert væri beitarþol viðkomandi afréttarlanda. Ég leyfði mér að benda á að sama máli gegndi um ágreining varðandi sóknarþunga og þot fiskstofna. Þar er ekki samkomulag á milli þeirra sem hagsmuna eiga að gæta, t. d. um hvað þorskstofninn þolir mikla veiði, hvað loðnustofninn þolir mikla veiði né heldur hvað síldarstofninn þolir mikla veiði. Engu að síður hafa menn þó getað orðið sammála um að oft á tíðum hafi sóknarþunginn í þessar auðlindir verið of mikill. Það eru því engin rök fyrir því, að sóknarþungi sé ekki of mikill, þó að menn hafi ekki orðið sammála um hver sé hæfilegur sóknarþungi. Það eru ekki heldur nein rök fyrir því, að um ofnýtingu á gróðurlendi sé ekki að ræða, þó að menn séu ekki orðnir sammála um það, hver sé hæfileg nýting. En gott og vel, við skulum ekki deila frekar um þetta. Við skulum líta á það sem landgræðsluáætlunin sjálf hefur um þessi mál að segja. Hvert skyldi vera það svar sem landgræðsluáætlunin gefur við þessari spurningu? Hvert er álit þeirra sem hana semja? Á bls. 19 í skýrslu Rannsóknastofnunar landbúnaðarins stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Gróðurrannsóknir hafa leitt í ljós að afréttir landsins eru víða full- eða ofnýttir, en á láglendi er víða gróðurlendi sem ekki er fullnýtt til beitar.“ Þetta er niðurstaða Rannsóknastofnunar landbúnaðarins sem liggur til grundvallar þeirri áætlun sem nú á senn að fara að afgreiða, álit Rannsóknastofnunarinnar og svar hennar. Úrskurður hennar í þessu ágreiningsefni okkar þm. er, eins og ljóslega kemur fram, að afréttir landsins séu víða full- eða ofnýttar. Ég vil enn fremur benda hv. alþm. á lýsingarnar sem gefnar eru af landgræðsluaðilum á bls. 43, 44 og 45 í þessari skýrslu. Þar stendur t. d. um svæðið Lúdent í Suður-Þingeyjarsýslu að svæðið hafi verið illa farið af beit. Þar stendur einnig um Reykjanes, Gullbringusýslu, um Hafnaheiði, að ljóst sé að óskynsamlegt fjárhald eigi þarna verulegan hlut að máli. Samkvæmt þeim skýrslum, sem við höfum í höndunum, er m. ö. o. ljóst í fyrsta lagi, að Rannsóknastofnunin telur að margar afréttir séu full- eða ofnýttar, í öðru lagi nefnir hún nokkur dæmi um það, og í þriðja lagi nefnir hún enn fremur dæmi um það þar sem ástandið er svona vegna ofbeitar. Á bls. 60 í þessari sömu skýrslu er þetta enn endurtekið. Þar stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Gróðurrannsóknirnar hafa leitt í ljós að afréttir landsins eru víða full- eða ofnýttir.“ Hér er því ekki um að ræða fullyrðingar af minni hálfu sem byggðar séu á vafasömum upplýsingum, eins og látið var í veðri vaka, heldur er hér um álit að ræða sem er lagt fyrir Alþingi af hæstv. landbrh. sem niðurstaða sérfræðistofnana. Um það er svo hins vegar að sjálfsögðu deilt, hversu víðtækar þessar ofnytjar séu, á hvaða svæðum þeirra gæti og á hvaða svæðum ekki. Ég get ekki skorið úr því deilumáli fremur en aðrir alþm. Mér skilst að Rannsóknastofnun landbúnaðarins eigi sjálf erfitt með að skera úr um það. En hitt liggur fyrir, það er álit hennar, að gróðurlendi landsins, afréttir og hálendi, sé víða full- eða ofbeitt, og jafnframt að mjög víða stafi slæmt ástand gróðurfars af mikilli beit. Í annan stað vildu menn halda því fram, að sú gróðureyðing, sem þarna er verið að ræða um og við ætlum nú m. a. að reyna að stemma stigu við og snúa þar vörn í sókn, stafaði af beitarþunga. Mér er fyllilega ljóst að það eru margar ástæður sem valda gróðureyðingu á hálendi landsins og í heimahögum. Mér er það eins vel ljóst og öðrum þm., að þar er síður en svo við bændur að sakast í flestum tilvikum. Þéttbýlisbúar, sem þarna eiga leið um, spilla oft stórkostlega gróðri, eins og ég leyfði mér að benda á fyrr í minni ræðu um umgengni um landið. Hins vegar neita ég því, sem fram kom í umr. hér fyrr um sambærilegt mál, að beitin ætti enga sök á þessu. Ég tel að beitin eigi þar einnig sök, þó menn geti að sjálfsögðu um það deilt, hve mikil sú sök sé. Við skulum enn bera niður í þessari sömu skýrslu um landgræðsluáætlun til þess að kanna álit þeirra sem hana hafa samið. Á bls. 5 í landgræðsluáætluninni segir svo um áburðardreifingu með flugvélum og sáningu mel- og grasfræs, með leyfi forseta: „Þessi aðstoð er enn fremur bundin skilyrðum um meðferð landsins og hefur þannig náðst samkomulag um að leggja af afréttargöngu hrossa á mjög mörgum afréttarsvæðum og stytta beitartíma sauðfjár.“ Hvers vegna skyldu þessi skilyrði hafa verið sett, að létta beitarþunga af þeim löndum sem á að taka til uppgræðslu? Skyldi ástæðan ekki vera sú, að þeir, sem skilyrðin setja, telja að beitarþunginn sé of mikill til þess að gróðurstarfið geti borið árangur, öðruvísi en menn fallist á að sæta þeim skilyrðum að létta þessum beitarþunga nokkuð af? Ég held að það sé alveg auðsætt. Við skulum enn fremur líta á bls. 11. Þar segir, með leyfi forseta: „Enn sem fyrr verður að leggja megináherslu á að stöðva alla hraðfara gróður- og jarðvegseyðingu í byggð. Ekki er unnt að stöðva uppblástur og vinna að uppgræðslu á þessum svæðum nema að friða þau algerlega fyrir ágangi búfjár.“ Skyldi þessi niðurstaða hafa orðið í skýrslu hæstv. landbrh. ef þeir, sem þetta tóku saman og eiga að vera þeir sérfræðingar sem best vita, hefðu ekki verið þeirrar skoðunar, að beitin hafi áhrif á gróðurfarið og það sé mjög varasamt, þar sem um uppgræðslu lands sé að ræða, að beita landið nema með sérstakri varfærni og sérstöku eftirliti? Á bls. 16 segir enn fremur og er ítrekað að góður árangur hafi náðst í beitarstjórn á undanförnum árum þar sem um áburðarnotkun og grasfræsgjöf hafi verið að ræða, enda, eins og þar segir, hafi slík aðstoð verið „bundin þeim skilyrðum, að bændur fylgdu reglum Landgræðslu ríkisins um meðferð landsins“. Á bls. 44 í skýrslunni segir, eins og ég gaf dæmi um áðan um tiltekið uppgræðslusvæði, að ljóst hafi verið að gróðureyðing þar hafi átt rætur sínar að rekja til óskynsamlegs fjárhalds. Og á bls. 47 segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Fylgst hefur verið með notkun beitilanda úr lofti og af láði, sérstaklega hefur verið fylgst með ástandi gróðurs við afréttargirðingar, sem sums staðar hefur nálgast verulegt hættuástand. Einnig hefur verið unnið að því að draga úr upprekstri stóðhrossa á viðkvæm afréttarlönd og fækka beitardögum þeirra, þar sem þau keppa um beitargróður við sauðfé á ofsetnum afréttum.“ Ég vænti þess, herra forseti, að þm. hafi e. t. v. ekki verið búnir að lesa þessa landgræðsluáætlun þegar umr. fóru fram um till. nokkurra þm. um landnýtingaráætlun. En ég held að það fari ekkert á milli mála, eftir að menn hafa kynnt sér þessa tilvitnanir mínar, hvaða skoðun þeir menn, sem landgræðsluáætlunina hafa samið og skýrsluna hafa gert sem hér er vitnað í, hafa á þeim ágreiningsefnum sem urðu í þeirri umr. Menn geta vissulega neitað þeirra röksemdum ef þeir kæra sig um, lokað augunum fyrir staðreyndum og lýst sig ósammála þeim niðurstöðum sem komist er að í þessari landgræðsluáætlun, en þá meta menn meira eigið brjóstvit en niðurstöður þeirra sérfróðu manna sem þarna leggja hönd á plóginn. Þá kom einnig fram í þessum umr. að efast var mjög um að bein tengsl væru á milli beitar og fallþunga. Það var efast um að ofbeit á afréttarlöndum ætti nokkurn þátt í því að minni fallþungi næðist af þeim svæðum en annars staðar. M. ö. o. var dregið í efa að hægt væri að sjá nokkur bein tengsl væru annars vegar á milli þeirra svæða, þar sem ekki er talið að ofbeit sé og fallþungi er mikill, og hins vegar þeirra svæða, þar sem talið er að um ofbeit sé að ræða og fallþungi er lítill. Við höfum slík svæði á landinu. Má segja að þetta fylgist nokkuð að þegar á heildina er litið, að fallþungi er langt yfir meðallagi á þeim svæðum, þar sem talið er eftir rannsóknum gróðurrannsóknarmanna að ekki sé um ofbeit að ræða, og svo hins vegar að fallþungi af þeim svæðum er lítill, þar sem talað er um að um ofbeit sé að ræða, eða þar sem menn verða að beita fé sínu mjög í heimahaga vegna þess að afréttir eru takmarkaðar. Menn töldu að ekkert beint samhengi væri þarna á milli. Ég tek það þó sérstaklega fram, að það er ekki skoðun Sveins Hallgrímssonar. Hann telur að það sé. Og það telja einnig þeir sem hafa sett saman þá áætlun sem hér liggur á borði okkar, því að á bls. 27 í þessari bók, svo að ég gefi eitt dæmi þar um, er birt mynd og myndartextinn hljóðar svo orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Of mikið beitarálag skaðar gróðurlendin og dregur úr fallþunga dilka.“ Ég held að menn geti varla deilt við mig miklu lengur um þetta. Þeir ættu þá frekar að snúa sér að hæstv. landbrh. - eða öllu heldur þeim mönnum sem hafa lagt honum þessa skýrslu í hendurnar. Hitt er öllu verra, hæstv. forseti, ef það er rétt sem fram kom í máli hv. þm. Egils Jónssonar hér síðast, að hann sé leyndur þessum upplýsingum og meira að segja formaður þingflokks Alþfl., sem - eins og menn verða nú varir við - hefur mikinn áhuga á landbúnaðarmálum, enda eru nánast ekki orðnir eftir hér í salnum aðrir en þm. Alþfl. og nokkrir bændur, að undanteknum einum ágætum þm. Alþb.  Herra forseti. Þá var einnig spurt um það á sínum tíma, hvaða sérfræðimenntuðu menn það væru sem ég hefði sótt upplýsingar mínar til um landnýtingarmál. Mér barst í dag bréf frá einum þessara manna. Ég hef leyfi hans til þess að lesa bréfið. Bréfið er dagsett 30. jan. 1982 og hljóðar svo, með leyfi herra forseta: „Kæri Sighvatur Björgvinsson. Ég sé af blöðum að þú átt í höggi við íhaldsbændasjónarmið á Alþingi. Af því tilefni sendi ég þér tvo bæklinga sem geta lagt þér vopn í hendur gegn fullyrðingum þeirra og mér liggur við að segja rökleysu. Ritgerðir þessar eru ekki nýjar af nálinni, sú elsta er nákvæmlega 40 ára þessa dagana. Samt er ekki farið að slá neitt í hana. Hún er ekki skemmtileg aflestrar, sennilega með því leiðinlegasta sem ég hef skrifað. En hún er samt þess virði, að þú rennir augum yfir hana. Hinar tvær eru miklu auð- og fljótlesnari. Ég býst við að niðurlag síðustu ritgerðarinnar falli vel að smekk þínum og flokksbræðra þinna. Mér meira en óar hve gáleysislega síðasta landgræðsluáætlun er samin. Í fimm ár hefur Landgræðslan hent dönsku grasfræi og dýrum áburði út í loftið. Og nú á að halda þessu áfram án þess að menn hafi kynnt sér tilgangsleysi slíkrar uppgræðslu. Einu notin, sem af þessu hafa komið, er að dilkar hafa verið vænni en ella í allmörgum sveitum. En grösin hverfa aftur til moldarinnar um leið og tekur fyrir áburðargjöf. Taktu viljann fyrir verkið. Vinsamlegast, Hákon Bjarnason. Eftirmáli: Þú mátt nefna mitt nafn hvar sem er í sambandi við umræður eða skrif. Með kveðju. Hákon.“ Þá er ljóst að einn sá maður sem mestrar virðingar hefur notið meðal landverndarmanna á Íslandi og var nýlega sérstaklega heiðraður af öllum þeim eða flestöllum sem áhuga hafa á þeim málum, hann telur að ýmislegt í þeim sjónarmiðum, sem við Alþfl.-menn höfum haldið fram í þessum máli, sé rétt, og - eins og hann segir hérna - heimilar mér að nefna sitt nafn í sambandi við slíkar umræður eða skrif þegar ég telji að á því þurfi að halda. Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fara öllu fleiri orðum um þetta, en vil þó aðeins ljúka þessari umr. af minni hálfu með því að vitna í nokkur orð sem kannske skýra álit Hákonar Bjarnasonar nokkru frekar. Hann segir í einni ritgerða sinna orðrétt svo: „Þáttur ofbeitarinnar í eyðingu landgæða er svo umfangsmikill, að mjög er erfitt að gera honum viðunandi skil í stuttum kapítula.“ Samt tekur hann við að gera honum þau skil. Ég hef ekki tíma eða aðstöðu til að lesa þau skrif öll, en hann kemst m. a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Er ekki dæmalaust til þess að vita, að þrátt fyrir allar framfarir og framkvæmdir á sviði ræktunar skuli rányrkja og örtröð hafa aukist stórkostlega? Það er ekki nema gott eitt að segja um aukna ræktun og hún mætti sannarlega vera meiri en hún er. En það er hörmulegt til þess að vita, að ræktunin hefur haft þann agnúa í för með sér, að rányrkjan á óræktuðu landi hefur vaxið samfara hinni auknu ræktun. Það getur ekki verið hagur neins,“ heldur Hákon áfram, „að bústofninn aukist svo að örtröð í beitilöndum verði svo mikil að arður búpenings minnki, en þetta á sér stað í flestum sveitum landsins.“ Hv. þm. Egill Jónsson óskaði eftir að ég fyndi þeim orðum mínum stað, að ég hefði orð sérfróðra manna fyrir því, að samhengi væri á milli ofbeitar og minnkaðs fallþunga og að arður búpeningsins væri minni en hann ella væri vegna ofbeitarinnar. Ég tel að ég hafi hér fundið þessum orðum mínum stað. Ég held að enginn þm., hvorki hv. þm. Egill Jónsson né annar, geti ráðist að fyrrv. skógræktarstjóra og fullyrt að hann sé ekki til þess bær að hafa skoðanir á þessum málum, hann hafi ekki vit á því máli sem hér sé verið að fjalla um. Hann styður þetta enn fremur með frekari rökum og nefnir þar m. a. að á Suður- og Suðausturlandi séu dilkar allt upp í 6 kg léttari að meðaltali að því er kjötþunga snertir en á Norðvestur- og Norðurlandi.  Herra forseti. Ég held að Hákon Bjarnason hafi getið sér það orð í sambandi við landvernd á Íslandi, að það sé algjör óþarfi fyrir hv. alþm. Egil Jónsson að vera að hlæja að honum og hans starfi hér á þingfundi. Ég held að það sé algjörlega ástæðulaust og sýni það eitt, að hv. þm. á mjög erfitt með að meðtaka skoðanir sem honum líka ekki, jafnvel þó að þær komi frá mönnum sem eru ekki bara leikmenn í þeim efnum eins og ég er, heldur mönnum sem eru almennt mjög virtir og í miklum metum í landinu og hafa getið sér miklu betra orð sem landnýtingarmenn heldur en hv. þm. Egill Jónsson. Ég leyfi mér þá að halda áfram. Hákon segir orðrétt, með leyfi forseta: „Aðalástæðan hlýtur samt að vera vanfóðrun samfara landþrengslum og of miklum ásetningi í haga á sumrum. Það munar sannarlega um minna en 6 kg mismun á fallþunga dilka að haustlagi, og svo bætist hér við flokkun kjötsins, þannig að verðmunur er langtum meiri en þungamuninum einum nemur.“ Það er sem sé álit Hákonar Bjarnasonar sem ég vitna hér til. Auðvitað geri ég mér eins og aðrir fulla grein fyrir því, að um margt af þessu má deila. En menn verða að gera sér ljóst að þó að vel geti verið að ástæða sé til að taka með varfærni því sem miklir gróðurverndarmenn fullyrða um ástand gróðurfars á landi, e. t. v. vegna þess að þeir vilja sýna of mikla varfærni, - alveg eins og verður að taka mjög varlega og með öllum fyrirvörum því sem sérfróðir menn og áhugamenn um fiskvernd fullyrða vegna þess að þeir vilja e. t. v. vera of varfærnir í þeim sökum, - þá er gersamlega ástæðulaust og raunar stórhættulegt, ekki síst fyrir þá menn sem eiga sérstakra hagsmuna að gæta, hafa atvinnu sína og viðurværi af nýtingu þessara náttúruauðlinda, - það er stórkostlega hættulegt fyrir þá aðila og raunar alla aðra að skella algerlega skollaeyrunum við viðvörunum af þessu tagi og fráleitt að taka slíkum viðvörunum með þeim hætti, herra forseti, að hlæja hæðnishlátri að mönnum sem getið hafa sér sérstakt orð og notið hafa sérstakrar viðurkenningar íslensku þjóðarinnar sem vísindamenn á sínu sviði og sem áhugamenn um landrækt og landbætur á þessu landi. Herra forseti. Þetta vildi ég aðeins láta koma fram á þessu stigi málsins. Ég ætlaði mér ekki með því að vekja neinar deilur, þó að þær kynnu e. t. v. að fylgja í kjölfarið. Menn verða að ráða því sjálfir. En meginatriði málsins um þessa landgræðsluáætlun er þó það, að allir þingflokkar hafa náð samkomulagi um að standa að framkvæmd hennar, í þeim skilningi að sjálfsögðu að þarna sé ekki aðeins verið að leggja skyldur á herðar tiltekins hluta landsmanna, þ. e. þeirra landsmanna sem teljast ekki eiga neitt land en borga meginhluta reikningsins fyrir landgræðsluna, heldur sé einnig verið með þessu að leggja skyldur á þá sem eiga að sjá til þess að þetta heildarátak íslensku þjóðarinnar nýtist henni eins og best verður á kosið, en hverfi ekki á skömmum tíma vegna ofnýtingar þeirra gæða sem verið er að reyna að vernda með þessum hætti.



Herra forseti. Ég ætla ekki að blanda mér í deilur um gróðurnýtingu og ofbeit sem hér hafa farið fram, reyndar út af annarri till., milli ýmissa góðbænda hér á hv. Alþingi og Grænlandssérfræðings Alþfl. hins vegar. En ég verð að segja það, að mér líkaði miklu betur þessi ræða hv. 3. þm. Vestf. en Grænlandsrímur hans um daginn, enda las hann núna upp úr skýrslum og fór þar vel með, þó að ég vilji undanskilja tilvitnunina í þann ágæta mann Hákon Bjarnason sem mér skildist að hefði viljað leggja honum lið, en engu að síður ætlað að leggja á hann þá refsingu fyrir ummæli sín að láta hann hafa leiðinlegustu lesningu, sem hann hefur látið frá sér fara, og skylda hann til að lesa hana, og er þó af miklu að má þar.

Ég las ekkert úr henni.

Nei enda forðaðist hann að taka út refsinguna í þessum ræðustól. Hins vegar hefði verið skemmtilegt að fá þann hluta. Ég segi það og vil taka það skýrt fram, að ég undanskil þessa tilvitnun í Hákon Bjarnason eingöngu af einni ástæðu, ekki af því að ég viti ekki og viðurkenni að hann sé hinn mætasti maður okkar varðandi ákveðinn þátt gróðurverndar og gróðuraukningar, heldur einfaldlega af því að ég treysti honum ekki og hef aldrei treyst sem hinum hlutlausa dómara þegar sauðkindin er annars vegar. En þökk sé honum fyrir störf hans að öðru leyti. Það er önnur saga og úr henni dreg ég ekkert. Ég vona hins vegar að miðað við þessa síðustu ræðu og þá skýrslugerð, sem hv. þm. las upp, fari það nú svo, að áður en lýkur afgreiðslu þessarar till. muni allir þessir aðilar ná saman, svo sem menn hafa náð saman um þessa till. hér. Ég held nefnilega að það sé full ástæða til að fagna þeirri eindrægni allra flokka, sem fram kemur í þessari till., því að oft hafa um gróðurnýtingu og gróðureyðingu staðið miklar deilur, og ég er ekki að rekja þær hér. Hér er leitast við að ná saman öllum þeim aðilum sem hvort tveggja gildir um að eiga í raun og veru að hafa samleið, en hafa um leið átt í nokkrum hnippingum á árum áður. Hv. 3. þm. Vestf. gerði mér einmitt þann greiða að koma nokkuð inn á þær hörðu hnippingar áðan þegar hann vitnaði í þann ágæta mann Hákon Bjarnason. Það er óumdeilt þjóðarverkefni að vernda gróður, verja hann eyðingu, bæta landið, auka fjölbreytni í gróðri, klæða landið þeim skógi einnig sem unnt er og þar sem árangur næst. Um það þarf því engin orð að hafa við þessa umr. Það hefur verið tekið fram áður. Það er svo sjálfsagt að ekki þarf um það að hafa nein frekari orð. Ég tek undir það með hv. 2. þm. Norðurl. e., að ég fagna sérstaklega 5. lið þessarar till. Þar er komið inn á verkefni sem eru sannarlega á réttum stað hér, þ. e. framkvæmdir til að verjast landbroti og landskemmdum vegna ágangs vatna eða sjávar. Þar hafa menn ekki gætt að sér sem skyldi á undanförnum árum og jafnvel tekið önnur verkefni fram yfir sem hefði átt að leggja til hliðar eða a. m. k. geyma um stund meðan að því stóra verkefni er unnið. Það er náttúrlega hlálegt að horfa á að verið sé að reyna að vinna land á einum staðnum á meðan það eyðist annars staðar af völdum vatnaágangs. Ég legg mikla áherslu á samvinnu allra þeirra aðila sem till. fjallar um. Það er höfuðnauðsyn að verkefni þeirra séu sem best samræmd og þjóni sem best þeim aðaltilgangi sem till. lýtur að. Ég veit um góðan vilja margra okkar, og ég vænti þess því, að rn. tryggi að samstaða og samvinna allra þessara aðila verði sem raunhæfust. Þannig nýtist þetta fjármagn sem best. Og ég segi það alveg hiklaust hér, að ég hygg að fáir séu vænlegri til að leiða þessa aðila saman og laða þá saman til samvinnu en einmitt hæstv. núv. landbrh. Í framhaldi af þessu hlýtur svo að koma upp fjármagnshliðin sem kemur auðvitað inn í myndina og hefur verið rædd hér og ég ætla ekki að fara inn á nánar. Sumum þykir, e. t. v. með réttu, að fjármagnið sé of lítið. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það kann að vera satt og meira en satt. En mestu gildir þó hvernig fjármagnið er nýtt, hversu því er varið. Um það, hvort fjármagn liðinna ára í sambandi við landgræðsluáætlanir hafi nýst í öllum greinum sem allra best, vil ég ekki fullyrða neitt, en um það hefur stundum verið deilt og inn á það var komið áðan af hv. síðasta ræðumanni. Það er áreiðanlegt, að því fjármagni hefði á margan hátt mátt verja betur. Ég vænti þess, að svo verði því fjármagni varið sem till. gerir ráð fyrir, að um það þurfi engar deilur í framtíðinni, svo ótvírætt verði um skynsamlegustu nýtingu að ræða. Þó að fjármagnið sé miðað við þjóðartekjur okkar og miðað við okkar fjölþættu verkefni nokkuð ríflegt, þá er það ekki meira en það, að full ástæða er til að nýta það þarna eins vel og annars staðar þar sem við þurfum að huga ekki síður að því, hvernig við förum með fjármagnið, en til hvers við veitum það. Frumhvatar þessarar till. eru landgræðsla, landvernd og gróðurvernd, og fjármagnið, sem hér er ráð fyrir gert að renni til þessara verkefna, er mikils virði. Það getur orðið og það verður án efa mikilvægur áfangi í átt til þess meginmarks að gera land okkar gróðursælla en það nú er, gera gróðurlendið enn stærra, stækka gróðurlendið enn, gera það enn betra en það er og skila framtíðinni þannig betra og dýrmætara landi en nú er. Það er mark þessarar till. og þar af leiðandi, einmitt af þeim ástæðum, held ég að Alþingi allt sé sammála tillögunni.



Herra forseti. Ég þakka fyrir þær umr. sem hér hafa farið fram. Ég er ekki viss um hvort þeim sé að ljúka, en að mestu leyti hafa þær verið mjög vinsamlegar og jákvæðar varðandi þetta mál. Ég þakka fyrir þau viðurkenningarorð, sem hér hafa verið látin falla í garð rn. og þó sérstaklega í garð formanns þeirrar nefndar sem samdi þessa till., og tel enn og ítreka að það hafi verið ákaflega mikilsvert að svo gott samstarf og samhugur náðist í þeirri nefnd sem um þetta mál fjallaði. Í frumræðu minni fór ég auðvitað ekki ítarlega út í alla þætti málsins, og hér hefur verið sérstök áhersla lögð á ýmsa þeirra sem ég fór ekki nákvæmlega orðum um í upphafi. Ég get mjög vel ítrekað það með hv. 11. landsk. þm., að þetta mál allt sækir auðvitað grunn sinn að verulegu leyti í það starf sem unnið var við undirbúning landgræðsluáætlunar fyrir árin 1974–79, og er mér það starf auðvitað mætavel kunnugt þar sem ég átti sjálfur sæti í þeirri nefnd, sem að því máli vann. Ég minnist með ánægju þess starfs og margra funda sem ég sótti víðs vegar um landið við undirbúning þess máls, m. a. í heimahéraði hv. 11. landsk. þm. Ég vænti þess, að þrátt fyrir að það hafi ekki allt komist fram sem áformað var á þeirri tíð, þá takist að þoka málum áfram að verulegu leyti í meðferð þess máls sem hér er nú til umræðu. Ég legg hins vegar áherslu á að á grundvelli landgræðsluáætlunar 1974 vannst mjög mikið starf, eins og glöggt má lesa í þeirri skýrslu sem er fylgirit þessarar till. Ég legg einnig minn mælikvarða á það á þann veg, að sú löggjöf, sem var sett í framhaldi af starfi við undirbúning þeirrar till., hafi skilað verulegum árangri, m. a. að því er tekur til meðferðar lands og beitarstjórnar. Þá voru færð í lög ákvæði sem lúta að þessum atriðum. Það var þá sem sett voru lög sem heimila sérstakar aðgerðir sem grípa má til varðandi beitarstjórn, svo sem styttingu beitartíma, bæði á fyrri hluta sumars og eins að hausti, með því að þoka til göngum eða smölunum annars vegar og eins með því að ákveða hvenær fyrst megi reka fé áfjall. Þetta er ákaflega mikilvægt vegna þess, eins og glöggt kom fram í ræðu hv. 2. þm. Norðurl. e., að árferði er misjafnt á Íslandi, gróðurfar er mjög misjafnt eftir árum, að það er ekki auðvelt að setja reglur sem á að framkvæma nákvæmlega eins frá einu ári til annars, heldur hlýtur, ef við viljum hafa sveigjanleika í þessum málum með tilliti til aðstæðna, að verða að taka tillit til veðurfars og ástands gróðurs. Þetta hefur verið reynt að gera í ýmsum tilvikum, en ég ítreka það sem ég sagði í fyrri ræðu minni, að þar má margt betur gera. Ég tel einnig mjög mikilvægt það sem hér hefur komið fram frá ýmsum ræðumönnum, að ráðin verði bót á varðandi þann þátt sem lent hefur nokkuð í undandrætti, að fram verði komið gerð gróðurkosta, ekki síst grunnkorta af láglendi, en þetta atriði hefur ekki verið í eins góðu lagi og vera þyrfti og er í ýmsum tilvikum grundvallaratriði við beitarstjórn sem byggist á vísindalegum grunni. Ég hef, frá því að ég kom í rn., ritað bréf um þetta efni til samgrn., sem fer með yfirstjórn Landmælinga ríkisins, en þessi kortagerð er á vegum þeirrar stofnunar. Ég hef óskað eftir því, að það tækist að koma á samstarfi margra stofnana, bæði stofnana á vegum landbúnaðarins, stofnana eins og þeirra er vinna að raforkumálum, vegagerð í landinu, skipulagsmálum o. s. frv., sem leiða mætti saman til að standa straum af kostnaði við þetta verk. Ég vona sannarlega að það takist og á það mun ég leggja áherslu. Hv. þm. mismælti sig kannski þegar hann taldi að í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. væri fyrirheit eða loforð um að ný landgræðsluáætlun yrði framreiknuð á sama verðgildi og hin fyrri. Í stjórnarsáttmála núv. ríkisstj. segir um þetta atriði, með leyfi hæstv. forseta: „Ný landgræðslu- og landverndaráætlun verði gerð.“ Með því þskj., sem hér liggur fyrir, er staðið við þetta fyrirheit. Hitt tek ég undir, að ég tel að út af fyrir sig hefði verið æskilegt að ná meiri árangri hvað fjármagn snertir, en ég sætti mig fyllilega við það, sem hér er lagt til, og tel mikilvægara að ná um málið samstöðu en þó við værum að ýtast á um fjármagn til þessara mála. Það er auðvitað rétt sem fram hefur komið, að fjármagn er ekki allt, heldur einnig hvernig fjármagnið nýtist. Ég lagði áherslu á að við hefðum verið og værum sumpart í vörn í þessum málum, því að sú vörn verður ævarandi, eins og ég skýrði í frumræðu minni. Hins vegar er allnokkuð síðan við hófum einnig sókn. Sú sókn fékk aukinn byr undir vængi með landgræðsluáætluninni frá 1974, og þessi áætlun er framhald þeirrar sóknar. Þess vegna fylgir þessu þskj. sóknarhugur. Undir það vil ég taka og leggja áherslu á það. Um það, sem hér hefur verið sagt um beitarstjórnun og margs konar tækni í sambandi við það, mætti ræða mjög lengi. Ég skal ekki tímans vegna gera það. Ég þakka ábendingu hv. þm. Árna Gunnarssonar varðandi þann vanda sem fylgir mikilli beit hrossa í grennd þéttbýlisstaða víða hér á landi. Ég hef stundum vakið athygli á þessu sjálfur. Hér á landi eru skráð samkv. framtölum milli 50 og 60 þús. hross, og þessi hross, sem kunna að vera eitthvað fleiri, þurfa mikið fóður. Það fóður taka þau mikið af landinu sjálfu. Svo er komið að sums staðar hefur skapast hættuástand vegna beitarþunga af völdum þessarar hrossaeignar. Þetta er ástæða til að hafa í huga. Ég ætla ekki að fjalla um ræðu hv. þm. Sighvats Björgvinssonar, sem að mestu var einhvers konar framhaldssaga af umr. sem hér fóru fram fyrir nokkrum dögum og ég var því miður ekki viðstaddur. Ég ætla ekki að blanda mér í framhald af þeim umr. Ég vil aðeins segja það út af orðum hv. þm., að ég held að allir þeir, sem um landbúnað fjalla, séu sammála um að beitarþungi a. m. k. geti haft áhrif á fallþunga, meðferð landsins geti verið þannig að það komi niður á fallþunga dilka, og ég hygg að allir séu sammála því, sem segir og hann vitnaði til í þeirri skýrslu sem hér liggur frammi, að afréttir séu víða fullnýttir og jafnvel ofnýttir. Það er einnig rétt, að þær varnaraðgerðir og þær stjórnunaraðgerðir, sem gripið hefur verið til á síðustu árum, hafa m. a. falist í að verjast því, sem var eitt atriði af því sem hann gat um, að hættuástand skapaðist fyrir gróður og land við afréttargirðingar með því að taka afréttarpening frá girðingunni áður en slíkt ástand skapaðist og áður en þar yrði um varanlegt hættuástand að ræða í gróðurrýrnun. Auðvitað er hægt að segja að það þurfi að gera betur í þessum efnum, og við erum auðvitað á þeirri braut að við ætlum okkur að gera betur eftir því sem tímar líða og eftir því sem þekking okkar vex. En þetta er eitt af þeim atriðum sem er rétt að hafa í huga að mjög verulega er fylgst með og að unnið. Varðandi friðun lands, sem hann gat einnig um að væri nauðsynleg á tilteknum svæðum, er rétt að þar sem land er á hreyfingu, þar sem sandfok er, verður eigi hjá því komist að friða landið fyrir ágangi búfjár, og þar er réttilega vitnað í þá skýrslu sem hann gat um. Ég held að ekki sé ástæða fyrir mig að fjalla um það í lengra máli, enda mætti tala hér í allt kvöld til að tæma það umræðuefni. Ég vil aðeins ítreka það, að ég vil ekki segja nema allt gott um Hákon Bjarnason úr þessum ræðustól, enda hann fjarstaddur. Hann hefur starfað af miklum áhuga að einum þætti landbúnaðarmála og unnið þar þrekvirki. En ég hygg að mjög margir búvísindamenn séu honum ekki sammála um ýmis önnur atriði en þau sem snerta sérsvið hans í landbúnaðarmálum. Ekki veit ég hversu gömul kann að vera umsögn hans um að dilkar á suðausturhorni landsins séu 6 kg léttari en á Norðvesturlandi eða Norðurlandi, en víst er að það eru a. m. k. margir tugir ára síðan þetta hefur verið satt, ef það hefur nokkurn tíma verið satt, nema auðvitað, eins og hægt er og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson mun hafa gert sig sekan um í sambandi við Grænlandsmál fyrir nokkrum dögum, að það er vitaskuld hægt að finna slíkan mun milli einstakra bænda og það hvar sem er á landinu vegna þess að fallþungi dilka er ákaflega misjafn frá einum bæ til annars og raunar einnig nokkuð frá einu svæði landsins til annars, þó að ekki sé um slíkan mun að ræða sem hér hefur verið fullyrt. Ég orðlengi ekki þetta meir. Ég þakka þær viðtökur, sem þessi till. hefur fengið, og ég finn mikinn velvilja þeirra sem til máls hafa tekið. Ég er sannfærður um að hún á góðan hljómgrunn hjá Alþingi almennt og hjá þjóðinni, enda hefur hún þann tilgang að bæta land okkar þjóðinni allri til heilla.



Herra forseti. Ég vil, eins og aðrir þeir sem hér hafa tekið til máls um þessa till. til þál., tjá stuðning minn við hana, og dregur það ekki úr því áliti mínu á verkinu að ég kom lítils háttar að því að fjalla um hana þar sem ég mætti á tveimur fundum í forföllum aðalmanns okkar sjálfstæðismanna í nefndinni sem fjallaði um þessa till. Ég er sannfærður um að hún muni geta orðið til góðs og hún verði gott framhald af hinni fyrri till., sem ég tel að hafi sýnt góðan árangur þó að mér sé ljóst að við höfum alls ekki getað fengið fullnægjandi úttekt á því, hvað hefur gerst við þá aðgerð sem till. ákvað. Ég vil þess vegna taka undir það sem hér hefur komið fram í þessum umr., að það er mikil nauðsyn að sem best sé staðið að því að kortleggja landið til þess að hægt sé að fylgjast nægilega vel með því, hvernig starfinu miðar áfram í því að græða landið upp og verja það ágangi. Ég hefði ekki þurft að kveðja mér hér hljóðs hefði ekki óvænt komið til álita og komið til umræðu efni sem var ekki beint í tengslum við þessa till., heldur frekar í tengslum við till. um landnýtingaráætlun sem hér var til umr. fyrir nokkrum dögum. Ég get ekki annað en tekið það til mín sem hv. þm. Sighvatur Björgvinsson sagði, að ýmsir bændur hér, sem um þessi mál hafa fjallað virtust ekki hafa skilning á því, að ofsetið land drægi úr fallþunga dilka. Mig minnir að hann orðaði það eitthvað á þessa leið. Þetta er í fyrsta lagi ekki rétt. Ég hafði ekki nein orð um að ofnytjað land kynni ekki að draga úr fallþunga. Hins vegar benti ég á að það er mat landnýtingarráðunautar Búnaðarfélags Íslands, að það, sem fyrst og fremst dragi úr fallþunga dilka sé ef féð er of þétt í högum, jafnvel þó að grasið sé nóg. Ef það er sett of þétt inn í hagana nær það ekki fullnægjandi vexti. Hins vegar gerði ég nokkra tilraun til að leiðrétta það sem kom fram í máli hv. þm. Sighvats Björgvinssonar þá, að íslenskir bændur mundu fá jafnmikið dilkakjöt þó að þeir fækkuðu fé sínu um 400–500 þús. fjár. Ég leiddi þar til sanninda niðurstöður sem landnýtingarráðunautur hafði unnið vegna fyrirspurna Stéttarsambands bænda um það, hvort fjölgun sauðfjár á undanförnum árum mundi hafa orsakað minnkandi fallþunga dilka. Landnýtingarráðunautur kemst að þeirri niðurstöðu, að þar sé ekki beint samband á milli, það séu svo margir liðir sem valda því, hver fallþunginn sé, að þessi einn ráði ekki úrslitum í því efni. Mér þykir rétt að láta það koma fram, að það verður ekki með neinum sanni sagt að bændur séu yfir höfuð andvígir því, að gerðar séu áætlanir um hvernig landið er nýtt, og að þeir vilji ekki stuðla að því, að það sé nýtt með skynsamlegum hætti. Það hefur komið fram hvað eftir annað, bæði með aðgerðum bænda og ályktunum, að það er þeim áhugamál að landið sé í sem bestu horfi. Ég vil t. d. geta þess, að það var ekki búið að semja neina áætlun um landvernd og gróðurnýtingu þegar bændur í minni heimasveit ákváðu að hætta að reka hross til afréttar. Síðan eru að verða 30 ár og síðan hafa ekki verið rekin hross á afréttinn. Vitaskuld var það gert til að vernda gróðurinn. Ég tek því þess vegna ekki þegjandi að það sé borið á mig eða aðra bændur að okkur sé sama um landið. Ég kalla það svo að manni sé sama um landið ef það er borið upp á okkur með réttu að við teldum að beitarþungi hefði ekkert að segja. Ég spurðist m. a. fyrir um hvaðan hv. þm. Sighvatur Björgvinsson hefði þær fréttir, að víða væru ofsetnir afréttir, og ég óskaði eftir að fá upplýsingar um hvar þeir afréttir væru. Það er sú spurning sem bændur hafa beint sérstaklega til Rannsóknastofnunar landbúnaðarins, en ekki fengið svör við. Það er grundvallaratriði, að við vitum hvar meinið er, til þess að við getum komist fyrir það. Það er mitt álit. Ég skal ekki lengja þessar umr. mjög, en ég get ómögulega annað en komið örlítið að því sem hv. þm. las áðan upp úr sendibréfi frá Hákoni Bjarnasyni fyrrv. skógræktarstjóra, þar sem hann viðhafði þau orð, að hér væri unnið að uppgræðslu lands að dönsku fræi og áburði væri hent út í loftið. Hvað eiga svona fullyrðingar að þýða? Hvað segja þær? Þær segja að manni, sem er svona „fanatískur“ í sínum umsögnum, verður vart að treysta í því sama máli. Ég vil þá leiða til vitnis annan mann, sem hefur nokkra þekkingu á því, hvernig hefur farið um þann gróðurauka sem átti að verða samkv. landgræðsluáætluninni, og það er landgræðslustjóri sjálfur, Sveinn Runólfsson, sem segir svo í viðtali við Þjóðviljann sem birt er 30. og 31. jan. s. l.: „Samkvæmt landgræðslulögum er ekki ætlast til þess, að Landgræðsla ríkisins framkvæmi meiri háttar rannsóknir, heldur skuli Rannsóknastofnun landbúnaðarins framkvæma þær. Hins vegar hefur Landgræðsla ríkisins framkvæmt ýmsar athuganir á notkun tilbúins áburðar, svo og samanburðarathuganir á grastegundum.“ - Og hann heldur áfram: „Við skulum gera ráð fyrir þeirri forsendu, að gróðurlendið minnki að jafnaði um 2 þús. hektara á ári, en það veit enginn upp á víst. Nú hefur árlega verið dreift um 3 þús. tonnum af fræi og áburði á vegum Landgræðslu ríkisins. Ef helmingurinn af þessu magni fer í enduráburðargjöf, þá eru eftir 1500 tonn til nýgræðslu. Þurfi 500 kg til þess að græða upp einn hektara, eins og láta mun nærri, þá græðum við árlega upp 3 þús. hektara. Þetta bendir til þess, að við séum í sókn í gróðuraukningu landsins, en ekki á undanhaldi eins og sumir telja.“ Þetta er álit landgræðslustjóra á því, hvernig er að „fleygja dönskum fræjum út í loftið“. Því miður getur hann ekki fullyrt um þessar tölur, eins og hann tekur fram: „Það bendir til,“ segir hann. Við getum ekki, hvorki hann né Hákon Bjarnason, hvorki nú né fyrir 40 árum, fullyrt um hvernig okkar starf gengur í þessum efnum fyrr en við fáum nákvæmari úttekt á því sem verið er að gera, með gróðurkortagerð eða með öðrum hætti.



Herra forseti. Með þáltill þeirri, sem hér liggur fyrir, er lagt til að ríkisstj. standi að kynningu á íslenskum iðnaði í samvinnu við samtök iðnaðarins. Í till. eru tilgreind þrjú meginmarkmið með þessari kynningu, þ. e. að stuðla að aukinni sölu á framleiðslu og þjónustu íslensks iðnaðar, að skapa jákvæðari afstöðu almennings til íslensks iðnaðar og að bæta aðstöðu íslensks iðnaðar. Um þessi markmið hygg ég að flestir geti verið sammála. Í ágætri framsögu benti flm. á ýmis rök fyrir tillöguflutningnum og nauðsyn þess að efla iðnað. Hann benti á nauðsyn þess að fjölga störfum í iðnaði jafnt til að auka fjölbreytni sem og til að gera iðnaðinn hæfan til að taka á móti þeim sem nýir koma til starfa á næstu árum. Frsm. minntist á gjaldeyrissparnað sem íslenskur iðnaður hefur í för með sér. Hann drap á nauðsyn þess að nýta innlent hráefni, vit og verkkunnáttu og benti einnig á síauknar gjaldeyristekjur sem þjóðin hefur af iðnaðarframleiðslu. Þau markmið, sem þessari kynningu er ætlað að taka mið af, eru í reynd þættir í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar, barátta fyrir sterkari sjálfsvitund hennar. Það er ekki langt síðan menn höfðu ótrú á öllu því sem íslenski var. Að ganga í Gefjunarfötum gerðu víst varla einu sinni þm. Framsóknar. En þótt slíkt heyri liðinni tíð, þá er enn grunnt á vantraustið hvar sem er og hvenær sem íslenskur iðnaður treður nýjar slóðir. Þess vegna sakna ég þess, um leið og ég tek heils hugar undir hin almennu markmið kynningarinnar, að í grg. skuli ekki vera vikið einu orði að leiðum til að ná þessum markmiðum fram. Í fróðlegu framsöguerindi var það ekki heldur gert. Í grg. er einungis sagt að kynningin þurfi að vera umfangsmikil, sem ég tel því miður ófullnægjandi leiðsögn um það, hvernig að henni skuli unnið. Ég vona að ég verði ekki sökuð um andstöðu við málefnið þótt ég veki á þessu athygli, en í starfi mínu hef ég því miður reynslu af því, hvernig er að hrinda í framkvæmd tillögum sem ekki eru nægilega vel mótaðar á Alþingi sjálfu. Það má vel vera að flm. séu hér með í huga sams konar iðnkynningu og fór fram á árunum 1976–1977. Hún fór fram með samstarfi stjórnvalda og hagsmunasamtaka í iðnaðinum. Sú kynningarstarfsemi var margþætt og umfangsmikil. Meðal þátta má nefna dag iðnaðarins sem fram fór í öllum kjördæmum landsins, auglýsingaherferð í fjölmiðlum, sýningar af ýmsu tagi, samkeppni, m. a. umbúðasamkeppni, og kynnisferðir í fyrirtæki og stofnanir, svo að helstu þættir séu taldir upp. Í tengslum við kynninguna fóru síðan fram kannanir á áhrifum hennar. Athugað var m. a. hvort kynningin hefði haft áhrif á innkaup á íslenskum vörum, og í könnun, sem gerð var fimm mánuðum eftir að iðnkynning hófst, kom fram að innkaupavenjur höfðu breyst íslenskum iðnaði í hag. Talið var að í þeim vöruflokkum, sem könnunin tók til, hefði innlend markaðshlutdeild aukist um 6%. Þess má einnig geta, að 89% aðspurðra töldu að kynningin hefði haft góð og jákvæð áhrif, 2% töldu að hún hefði ekki haft nein áhrif, en 9% vildu ekki tjá sig um málið. Til iðnkynningar var veitt fé á fjárlögum þriggja ára. Árið 1976 voru það 2.5 millj. kr. á verðlagi þess árs, árið 1977 voru það 6.5 millj. kr. og á árinu 1978 voru það 6.5 millj. kr. á verðlagi þess árs. Ég tel að ef það er hugmynd flm. að hrundið verði af stað iðnkynningu með svipuðu sniði og gert var 1976–77. þá þurfi að athuga það mál gaumgæfilega. Með því er ég ekki að segja að sú iðnkynning hafi ekki komið að gagni, það hef ég nú þegar rökstutt að hún gerði, heldur álít ég að of stutt sé liðið frá því að hún fór fram, ferskleika og nýjabrum muni skorta, auk þess sem kynning nú þyrfti að ná til fleiri þátta og jafnvel annarra þátta en hún náði til á árunum 1976–77. Nú liggur fyrir hv. Alþingi þáltill. um iðnaðarstefnu, reyndar tillögur sem vonandi næst samstaða um. Þar er um víðtæka stefnumörkun í málefnum iðnaðarins að ræða. M. a. er þar um sömu markmið að ræða og sett eru fram í þeirri till. sem hér er til umr., en þar er auk þess bent á leiðir. Ég vil beina þeim tilmælum til þeirrar nefndar, sem fær þáltill. til meðferðar, að hún leiti samræmis og styðjist við þær leiðir sem bent er á í fyrrnefndri þáltill. um iðnaðarstefnu, svo að tillagan um íslenska iðnkynningu verði markvissari. Undanfarið hafa fjölmargar aðgerðir verið í gangi á vegum samtaka iðnaðarins til stjórnvalda í því skyni að styrkja stöðu íslensks iðnaðar. Hér má nefna sem dæmi ýmis iðngreinaverkefni, margvíslegt starf á vegum tæknistofnana iðnaðarins, og einnig lög þau sem Alþingi samþykkti nýlega um iðnráðgjafa, en með þeim er von manna að landsbyggðinni verði sköpuð betri aðstaða til að vinna að eflingu iðnaðar. Ég tel að ítarleg kynning á þessu umfangsmikla starfi þjóni sannarlega þeim markmiðum sem þessari tillögu gerð er ætlað. Oft er hins vegar álitamál hvað það er sem ríkið á að taka á sig. Sölu- og kynningarstarfi álít ég t. d. að sé betur borgið í höndum samtaka iðnaðarins og að frumkvæði þeirra sjálfra, en þar getur ríkið aðstoðað á ýmsan hátt með löggjöf eða öðru. Hefur í því sambandi oft verið minnst á sjónvarpsauglýsingar þar sem innlendir framleiðendur eiga í vök að verjast flóði alþjóðlegra auglýsinga. Herra forseti. Ég fagna fram kominni till., en ég tel nauðsynlegt að leiðir að þeim markmiðum sem þar eru sett fram, verði skýrt varðaðar svo að með samþykkt till. og við framkvæmd hennar náist umtalsverður árangur til eflingar íslenskum iðnaði.



Herra forseti. Það er ekki ætlun mín að lengja þessa umr. Það er nú orðið áliðið dags og fáir hv. þm. í þingsölum og reyndar í húsinu. Hv. þm. Guðrún Hallgrímsdóttir vék að því, að till. væri ekki nógu markviss, sú till. um íslenska iðnkynningu sem hér er til umr. Í hugum okkar flm. var það þannig, að við vildum fyrst og fremst vekja athygli á þessu máli, og það var okkar hugsun, að sú íslenska iðnkynning, sem hér er lögð til, yrði mótuð fyrst og fremst af samtökum iðnaðarins. Hér er gert ráð fyrir að því starfi verði hrundið af stað af opinberri hálfu, en okkar hugsun var sú, að samtök iðnaðarins kæmu mikið þar nærri. Eins og hv. síðasti ræðumaður vék að hlýtur allmikið starf að liggja til grundvallar iðnkynningu. Það er þess vegna að dómi okkar flm. ekki óeðlilegt að þessu sé haldið nokkuð opnu. Till. tíundar fyrst og fremst þau markmið sem stefnt væri að með slíkri iðnkynningu. Hins vegar kann það að vera rétt, að skynsamlegt hefði verið að tíunda í grg. einhverjar hugsanlegar leiðir að slíkum markmiðum sem hér eru nefnd. En eins og ég gat um áðan var hugsun okkar flm. að það yrði miklu fremur á valdi þeirra aðila, sem falið verður vonandi að framkvæma þessa þáltill., að forma slíka iðnkynningu. Hv. síðasti ræðumaður vék að till. til þál. um iðnaðarstefnu sem hér hafa verið til umr. á hv. Alþingi. Ég held að ég mæli það fyrir munn annarra flm. þessarar iðnkynningartillögu, að okkur gildi raunar einu með hvaða hætti hrundið er af stað iðnkynningu, aðeins að það verði gert. Hvort það er gert í framhaldi eða ljósi þessarar þáltill. eða annars tillöguflutnings er ekki meginmálið. Aðalatriðið er það, að haldið verði uppi markvissari áróðri en að okkar dómi hefur verið beitt til að örva íslenskan almenning til að kaupa inniendar framleiðsluvörur. Hv. síðasti ræðumaður vitnaði til þeirrar iðnkynningar sem hrundið var af stað 1977. Það er rétt sem hér kom fram, að hún þótti skila allgóðum árangri. Ég hef haft samband við ýmsa forsvarsmenn iðnaðarins sem hafa tjáð mér að það væri alls ekki úr vegi að hrinda af stað slíkri kynningu sem hér er lagt til. Slíka kynningu er auðvitað hægt að framkvæma með ýmsu móti og á ýmsum vígstöðvum. Fyrst og fremst held ég þó að það þurfi að kynna í ríkari mæli íslenskan iðnvarning og e. t. v. að gera íslenskum framleiðendum hægara um vik og léttara undir fæti með að auglýsa sínar vörur heldur en jafnvel innfluttar vörur, svo að dæmi sé tekið. Ég sagði áðan að ég ætlaði ekki að orðlengja þetta frekar en orðið er. Það er orðið áliðið dags. Ég endurtek og ég held að ég mæli þar fyrir munn allra flm., að það gildir einu að okkar dómi fyrir frumkvæði hverra iðnkynningu er hrundið af stað, bara að það sé gert.