Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Magnús Jónsson) Þegar till. þessi er skoðuð í sambandi við umræður þær, sem farið hafa fram um undanþáguna frá bannlögunum á tveim þingum, þá talar hún í raun rjettri fyrir sjer sjálf. Jeg get því verið mjög fáorður. Það mun, held jeg, vera nokkurn veginn samróma álit, að undanþágan, sem veitt hefir verið frá aðflutningsbannslögunum, hafi ekki verið æskileg, eins og hún var til komin, og að hún hafi ekki getað sýnt rjettan þingvilja um málið sjálft, heldur hafi hún verið neyðarúrræði, sem gripið var til sakir lífsnauðsynjar. Þessi undanþága hefir, rjett á litið, slegið vopnin jafnt úr höndum beggja aðilja þessa máls, bannmanna, sem með henni hafa mist nokkuð af því, sem þeir höfðu náð, og andbanninga, sem án efa vildu berjast fyrir afnámi bannlaganna að frjálsum þjóðarvilja. Hljóta því allir góðir menn að vera óánægðir með þessi úrslit, sem orðin eru. Á máli þessu eru tvær hliðar. önnur veit inn á við, að okkur sjálfum, og það er hún, sem hefir ráðið úrslitunum. Hana er ekki til neins að draga inn í þessar umræður. Það er afgert mál, sem ekki verður aðgert að sinni. Við höfum greitt okkar lausnargjald til þess að leitast við að vernda fjárhagslegt sjálfstæði. En hin hliðin snýr út á við. Ísland er einmitt í þessu máli í nokkurskonar brennidepli. Í þessu máli hefir verið og verður eftir því tekið úti um heim, hvar sem um vínbannsmálið er rætt og ritað, og það er víða. Þetta er ekki lítilsvert atriði. Sumum hefir jafnvel fundist það vera stærsta atriðið. Það er þessi hlið málsins, sem tillagan snertir. Nú má að vísu vita, að allir sanngjarnir menn hafa sjeð, að hjer var um neyðarvörn að ræða og annað ekki. Í augum þeirra er þetta ekki okkur til meiri vansa en það er yfirleitt að verða fyrir ofbeldi annars, sem sterkari er. Ef sterkur maður misþyrmir konu eða fulltíða maður barni, þykir það hans skömm, en ekki konunnar eða barnsins, sem fyrir verður. Svo er og um þau viðskifti, er stærri og sterkari þjóð býður smáþjóð birginn, hvort sem gert er með vopnum eða öðru. Þá hefir og Alþingi í raun rjettri lýst því sama yfir, sem í tillögunni stendur, með því að haga atkvæðum svo, að engum getur til hugar komið, að sjálft bannmálið og afstaðan til þess hafi ráðið því, hvernig atkvæði fjellu. En samt sem áður er það rjett og gott, að samtök hafa orðið um það að láta þessa tillögu fram koma, til þess að taka af allan efa. Hún mun fara víða þessi ályktun, víðar en nokkurt annað plagg frá þessu þingi. Hún haggar að vísu engu í þeirri niðurstöðu, sem orðin er, en samt er hún mikils virði. Það er svo mikið skrafað um það úti um heim, að vernda eigi rjett smáþjóðanna gegn ofbeldi frá þeim stærri. Þessi yfirlýsing frá þingi einnar smæstu þjóðarinnar getur nú komið sem prófsteinn á þetta skraf. Hún er yfirlýsing um það, að við viljum fá að ráða því sjálfir, hvort við bjóðum eitthvað eða bönnum hjer innan lands. Hún er yfirlýsing um það, að þó að hægt sje að neyða okkur til ráðstafana, sem okkur er þvert um geð, þá er ekki hægt að umsnúa sjálfum vilja okkar og skoðunum. Er vonandi, að allir háttv. þingmenn geti verið samtaka um slíka yfirlýsingu.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Þegar þáltill. um strandvarnar- og björgunarskip var hjer til umræðu á þriðjudaginn var, bar jeg fram rökstudda dagskrá, sem ekki kom til atkvæða, samkv. úrskurði hæstv. forsetans; en hún gaf að nokkru leyti tilefni til þáltill. þeirrar, sem hjer liggur fyrir. Er jeg flutti dagskrána, þá skýrði jeg, hvað fyrir mjer vakti, og hið sama vakir fyrir mjer nú með þessari þáltill. Jeg tel nauðsynlegt fyrir hæstv. stjórn og Alþingi og alþjóð manna, að það fáist yfirlýsing um það á hverju Alþingi, hver er afstaða þingsins til stjórnarinnar og hvers trausts stjórnin nýtur þar. Að jeg kem svona seint með þessa tillögu, stafar af því, að jeg bjóst við, að stjórnin sjálf eða aðrir þm., sem stendur það nær en mjer, leituðu slíks álits hjá þinginu. En þegar jeg sá, að þessi von brást og ganga mátti að því sem vísu, að þingi yrði slitið án þess, að þessarar yfirlýsingar væri leitað, þá hófst jeg handa, til þess að bregðast ekki þeirri nauðsyn, sem var á því, að þetta kæmi fram, og hugsaði, að betra væri seint en aldrei. Í raun og veru get jeg lagt þáltill. þessa í hendur Alþingis með þessum formála einum. Jeg sje enga nauðsyn á því að svo stöddu að ræða gerðir stjórnarinnar, og vil ekki gefa tilefni til þess, að farið sje út í þá sálma. Ef farið verður að ræða gerðir stjórnarinnar, má búast við því, að umræður verði langar, og ætla jeg að leggja það á vald annara. Jeg býst við, að þáltill. þessi liggi eins skýrt fyrir til atkvæða, þótt það verði ekki gert. Umræður um þesskonar verða oftast meir að kappsmáli en að þær styrki sannfæringu manna eða skýri málefnið. En ef farið verður að dæma gerðir stjórnarinnar, þá áskil jeg mjer rjett síðar til að taka þátt í því. Með þessum orðum get jeg svo látið máli mínu lokið í þetta sinn.

Forsætisráðherra (SE): Jeg leyfi mjer að vænta þess, að hv. fhn. vantraustsins (EE) og hv. þingi komi það ekki á óvart, þótt stjórnin spyrji, á hvaða ástæðum vantraust þetta sje bygt. Hingað til hefir það þótt ósæmilegt að bera fram vantraust, nema það væri bygt á verulegum sökum og færð rök fyrir því. Því vil jeg skora á hv.flm. (EE) að koma fram með einhverjar sakir; að öðmm kosti hefi jeg ekkert hjer að segja.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Hæstv. forsrh. (SE) spurði um sakir; kvað hann vera vana við svona löguð tækifæri að koma fram með þær, og að öðrum kosti hefði hann hjer ekkert að segja. það má vera, að þetta sje rjett, en jeg held þó, að jeg fari rjett með, er jeg fullyrði, að hjer hafi áður verið borið fram vantraust, án þess að farið væri ítarlega út í það, á hverju það væri bygt, öðru en því, að flutningsmennirnir væru óánægðir með stjórnina og vildu ekki, að hún færi með völd lengur. En úr því að jeg er spurður, sje jeg ekkert á móti því að fara dálítið út í það. Hæstv. ráðherra hefir hvatt mig til að gefa skýringu. Jeg var í hópi þeirra þm., sem hafði heiðurinn af því eða átti sök á því, eftir því sem á er litið, að þessi stjórn varð til. En nú er jeg kominn að þeirri niðurstöðu, að við höfum ekki verið hepnir í valinu. Jeg fann mig knúðan til að lýsa því yfir á þennan hátt; annars mætti halda, að jeg væri enn stuðningsmaður stjórnarinnar. Þá er ekki óeðlilegt, þótt spurt sje, af hverju jeg hafi orðið óánægður með stjórnina. Vil jeg nú skýra frá því í sem stystu máli. Það kom fram bráðlega, þótt ekki væri því veitt athygli í byrjun, að hæstv. stjórn var óheppilega saman sett, og því lengra, sem á stjórnartímann leið, því betur skýrðist, að sín hver var tilætlunin hjá hverjum ráðherranna og að þeir höltruðu sitt á hvað. Þessi skoðun mín hefir sannast á aðgerðum hæstv. stjórnar utan þingsins, og um hið sama, hvað stjórnin er sundurleit og óeðlilega samsett, munu allir þeir vera sannfærðir, sem fylgst hafa með því, sem gert hefir verið, og því, sem rætt hefir verið og ályktað hjer á þessu þingi. Ætla jeg þessu til sönnunar að nefna óhlutdræg dæmi, sem sanna, að stjórnin hefir togast milli ólíkra skoðana í þinginu, og skal jeg þá fyrst nefna bankamálið. Heitasta ágreiningsatriðið var það, hvort skipa ætti þingnefnd á Íslandsbanka. Þar skiftust hv.þm. eftir flokkum, og hæstv. landsstjórn hneigðist að skoðunum annars höfuðflokksins. Hins vegar höfum vjer aftur á móti fyrirspurnina um steinolíueinkasöluna, þar hefir hæstv. stjórn verið hallmælt af ýmsum hv.þm., en hjer skaut svo skökku við, að sú leið, sem hæstv. stjórn hafði valið í þessu máli, var samkvæm stefnu hins flokksins, sem hún var andstæð í bankamálinu. Þessi 2 dæmi sýna glögglega, að afstaða hæstv. stjórnar til hv.þm. hefir verið tvíræð og óheppileg og að hæstv. ráðherrar hafa togast á milli þingflokka eða kosningasambanda, einhvern veginn af handahófi, og það í höfuðmálunum, er nú skifta helst flokkum. Því er ekki nema eðlilegt, að jeg spyrji,. hverjir 42 þm. styðji hæstv. landsstjórn, eða hvort það sjeu máske allir, þar eð hún fylgir skoðun annars flokksins í einu málinu, en skoðun hins flokksins í hinu málinu, eða þá engir, þar sem hún fylgir ekki til hlítar stefnu neins flokks eða pólitisks bandalags í þinginu. Í haust verður gengið til nýrra kosninga, og álíta sumir, eins og fram hefir komið nú í rökstuddri dagskrá, sem er að gægjast fram, að því óþarfara sje að spyrja um traust stjórnarinnar, er komið er að þinglausnum og svona stendur á um kosningar. Jeg aftur á móti álít, að mikil ástæða sje til, og jafnvel nauðsynlegt, að leitað sje þessara upplýsinga áður en þingi er slitið, og það því fremur, er þm. eiga með nýjum kosningum að standa sjerstakan reikning ráðsmensku sinnar. Þegar kosið er til Alþingis, þá er venja að spyrja: Um hvað á að kjósa? Enn þá hefir ekki verið leyst úr spurningunni. Ekkert hefir komið fram í þinginu, er skýri það, og úr því að svo fór, þá áleit jeg rjett að koma með vísbendingu um það, hvernig hæstv. stjórn stæði að ýmsum málum og hverjir styddu hana. Hefir hæstv. stjórn einhverja stefnu og þá hverja, og hvaða þingmenn standa þar að? Þetta hvorttveggja verður að upplýsast áður en hv.þm. halda heim til sín. Þeir mega ekki hafa þá afsökun, að þetta hafi ekki borist í tal á þinginu, og leika tveim skjöldum, eftir því, sem best hentar við kjósendur. Nóg er óvissan um mörg þingmálin, þótt þetta sje ekki einnig falið á bak við tjöldin alveg að ástæðulausu. þessi hálfleyfðu mök og loddaratök, sem um of eiga sjer stað með þingflokkum og hæstv. ráðherra, mega ekki viðgangast og eru siðspillandi á meðan það líðst. Þing og stjórn á að segja til litar. Í viðbót við það, sem jeg hefi nú þegar sagt, vil jeg geta þess, - sem oft er minst á á svona dögum -, að mjer finst full ástæða til þess að spyrja, hvernig hæstv. landsstjórn getur látið sjer lynda slíka meðferð, sem orðið hefir hjer í hv. þingi á ýmsum frumvörpum hennar, og þar á meðal þeim, er hún hefir gert að kappsmáli. Nægir þar að nefna sýslumannafrv., þetta handahófshrófatildur, sem var bygt eins og spilahús og fjell eins og spilahús. - Er stjórninni sama um öll málalok, alt þingfylgi, sama um alt, annað en að vera stjórn? Manni verður að spyrja, hvort svo sje ekki. Þetta er nóg í bili, en ef hæstv. stjórn æskir, skal jeg minnast nánar á gerðir hennar í einstökum málum; jeg bíð þess að heyra, hvað hún vill fara langt.

Forsætisráðherra (SE): Eftir að hafa heyrt þessa ræðu, verð jeg að efast stórlega um, að hv. 1. þm. Árn. (EE) sje fær um að flytja vantraustsyfirlýsingu. Hann mintist á rökstuddu dagskrána, sem hann bar fram, þegar þingsályktunartillögurnar um landhelgisgæsluna voru hjer til umræðu á dögunum. Hæstv. forseti neitaði að bera dagskrána undir atkvæði, en hv.þm. (EE) mun ekki hafa gleymt því, að jeg óskaði þess, að atkvæðagreiðsla færi fram um hana. En annað mál er það, að þegar litið er á það, að einn af stuðningsmönnum stjórnarinnar kom svo skyndilega með dagskrána, þá verður því ekki neitað, að hún minnir æðióþægilega um hnífstungu í bakið. En það mál verður hv.þm. (EE) auðvitað að gera upp við sína eigin samvisku; jeg læt mjer það alt í ljettu rúmi liggja. Hv. þm. (EE) sagði, að stjórnin væri illa samsett, en jeg get lýst yfir því, að núverandi ráðherrar eru mjög vel samtaka og vinna í góðu samræmi hvor við annan, og mun hv.þm. hafa heyrt hvorugan okkar kvarta yfir samvinnunni. Þá vjek hann nokkrum orðum að bankamálinu, rannsókninni á Íslandsbanka, en ekki ætla jeg, að hann geti komið fram vantrausti fyrir mál, sem stjórnin naut stuðnings í af meiri hluta þingsins. Því næst vjek hann að steinolíueinkasölunni. Jeg er og hefi altaf verið með frjálsri verslun; jeg hefi haft þá sjerstöðu, eins og svo margir aðrir, sem eru með frjálsri verslun, að jeg hefi getað fallist á, að einkasala væri á steinolíu, af þeirri ástæðu, að jeg hefi litið svo á, að in re vera væri steinolíuverslunin einokunarverslun. Og þetta er í fullu samræmi við það, að lögin, sem heimila einkasölu á steinolíu, eru borin fram af manni, sem fylgir frjálsri verslun fastlega. Þá vjek hv.þm. (EE) að því, að stjórnin hefði átt að biðjast lausnar, þegar frv. hennar um embættaskipunina fengu ekki fram að ganga.

Ekki sagði jeg nú það

. Nú, já! En þá er heldur ekki vert að deila lengi um það. Jeg tók það fram, þegar frv. um embættaskipunina var til umræðu í hv.Nd., að þar væri á ferðinni framtíðarmál, og að í raun og veru skifti það mjög litlu máli, hvort frv. yrði samþ. á þessu þingi eða næsta þingi, því að lögin myndu hvort sem er ekki koma til framkvæmda á þessu ári, heldur yrði beðið eftir því, að embætti þessi losnuðu. Enn fremur er svo langt frá því, að það sje fordæmalaust, að stjórn sitji áfram, þótt frumvörp hafi verið feld fyrir henni. Stjórnir hafa setið hjer á landi, þó frumvörp hafi verið strádrepin fyrir þeim. Jeg geri ráð fyrir því, að hv.þm. (EE) hafi athugað, hvaða afleiðingar það mundi hafa, ef vantraust þetta yrði samþ., og að hann bæði vilji og hafi fyrirfram trygt sjer, að hann gæti myndað eða gengist fyrir því, að mynduð yrði ný stjórn. Hv. þm. sagði ekkert, sem í minsta máta gat sært mig, og á jeg því mjög erfitt með að taka rjettilega á móti þessu mjúka vantrausti. Jeg bjóst við harðúðlegri árás, en í stað þess er mjer ánægja að hlusta á flutningsmann vantraustsins, og ef hann, eins og jeg hafði ástæðu til að ætla, er sá harðasti á móti stjórninni, þá verður ekki annað sjeð en að stjórn þessi sitji með óvenjulega mikið og gott þingfylgi að baki.

Óskar hæstv.forsrh. eftir meiru?

. Já! Ef jeg á að bera fram varnir, þá bið jeg hv.þm.(EE) í annað sinn að flytja fram sakir og koma nú fram með alt það versta, sem hann veit um stjórn þá, er enn fer með völdin, og umfram alt draga ekkert undan. Jeg er fullviss um, að öllum hv.þm. þykir það mjög óviðkunnanlegt, að flutningsmaður vantraustsins skuli hafa gleymt að rökstyðja það, og víst er um það, að þegar þjóðin heyrir, að borið hefir verið fram vantraust á stjórnina, þá mun hún skilyrðislaust spyrja um, fyrir hvaða sakir það hafi veriðog maður hefði vænst þess að alt væri svo að segja búið nema að slíta þingi. En nú hefir komið það babb í bátinn, að þingið er nú knúð til að fara að ræða vantrauststillöguna á þskj. 607, sem kom í fyrradag eins og þruma úr heiðríkju. Áður en þessi tillaga kom fram, var svo að segja búið að ákveða þingslit. Jeg og aðrir þingmenn að austan og þingmenn að norðan ætluðum með Esju í kvöld kl. 11, og eftir okkur var skipið látið bíða. Jeg ætla mjer nú ekki að fara að átelja flm. þessarar tillögu (EE) svo mjög. En mjer sýnist aðeins að 12 vikur sje óþarflega langur umhugsunartími til að koma með svona tillögu, og jeg ætla að benda á það, að ef nú á að fara að bramla í stjórnarskiftum, förum við ekki með Esju í kvöld, og óvíst, eins og flokkum hagar nú í þinginu, að greiðlega gangi að mynda stjórn, ef þessi fjelli. Og þar sem kosningar eiga að fara fram á næsta hausti, finst mjer rjettara að bíða með þolinmæði eftir því, hvernig þær fara. Jeg verð að halda því fram, að engum sje þjent með því, að þessi tillaga vefjist lengi fyrir hjer í þinginu: Ekki þjóðinni; það lengir þingið og gerir kostnað. Ekki fylgismönnum stjórnarinnar, og naumast stjórnarandstæðingum heldur, þótt hún næði samþykki, því óvíst er, hvernig gengur að mynda stjórn. Jeg held, að það sje því besta lausnin á þessu, að þingið vísi tillögunni frá. Leyfi jeg mjer því að bera fram svo felda rökstudda dagskrá: Með því að Alþingi hefir nú staðið nærfelt 3 mánuði, þinglausnir ákveðnar og kosningar fyrir dyrum, finnur þingið ekki ástæðu til þess að afgreiða þessa tillögu, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá. Um leið og jeg svo lýk máli mínu, leyfi jeg mjer að afhenda hæstv. forseta dagskrána. Og enn spyr jeg, hvar sakirnar sjeu.

Þorleifur Jónsson Þingið er nú búið að standa, eftir því sem mjer telst til, í 86 daga. Það er orðið eitt af hinum lengri þingum. Fjárlögin eru samþykt, og maður hefði vænst þess að alt væri svo að segja búið nema að slíta þingi. En nú hefir komið það babb í bátinn, að þingið er nú knúð til að fara að ræða vantrauststillöguna á þskj. 607, sem kom í fyrradag eins og þruma úr heiðríkju. Áður en þessi tillaga kom fram, var svo að segja búið að ákveða þingslit. Jeg og aðrir þingmenn að austan og þingmenn að norðan ætluðum með Esju í kvöld kl. 11, og eftir okkur var skipið látið bíða. Jeg ætla mjer nú ekki að fara að átelja flm. þessarar tillögu (EE) svo mjög. En mjer sýnist aðeins að 12 vikur sje óþarflega langur umhugsunartími til að koma með svona tillögu, og jeg ætla að benda á það, að ef nú á að fara að bramla í stjórnarskiftum, förum við ekki með Esju í kvöld, og óvíst, eins og flokkum hagar nú í þinginu, að greiðlega gangi að mynda stjórn, ef þessi fjelli. Og þar sem kosningar eiga að fara fram á næsta hausti, finst mjer rjettara að bíða með þolinmæði eftir því, hvernig þær fara. Jeg verð að halda því fram, að engum sje þjent með því, að þessi tillaga vefjist lengi fyrir hjer í þinginu: Ekki þjóðinni; það lengir þingið og gerir kostnað. Ekki fylgismönnum stjórnarinnar, og naumast stjórnarandstæðingum heldur, þótt hún næði samþykki, því óvíst er, hvernig gengur að mynda stjórn. Jeg held, að það sje því besta lausnin á þessu, að þingið vísi tillögunni frá. Leyfi jeg mjer því að bera fram svo felda rökstudda dagskrá: Með því að Alþingi hefir nú staðið nærfelt 3 mánuði, þinglausnir ákveðnar og kosningar fyrir dyrum, finnur þingið ekki ástæðu til þess að afgreiða þessa tillögu, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá. Um leið og jeg svo lýk máli mínu, leyfi jeg mjer að afhenda hæstv. forseta dagskrána.

Forseti (MK): Dagskráin hefir verið mjer afhent, og er hún þá jafnframt til umræðu.

Magnús Guðmundsson Jeg skal strax taka það fram, að jeg greiði ekki atkv. um þessa rökstuddu dagskrá, sem nú er fram komin. Vantraustsyfirlýsinguna frá einum af stuðningsmönnum stjórnarinnar skoða jeg sem merki um, að kominn sje einhver tvískinnungur í stjórnarliðið, en hin rökstudda dagskrá ætlar að reyna að bæta úr því. Þennan tvískinnung ber því sjálfsagt að skoða sem fjölskyldumisklíð innan vebanda hv. stjórnarliðs. það, sem hefir viljað til, er aðeins það, að eitt góða barnið hefir tekið að æpa og hrína, og getur það vitaskuld verið óþægilegt fyrir fjölskylduna, en hins vegar er ekki ástæða til fyrir þá, sem eru utan fjölskyldunnar, að blanda sjer í þetta. Fjölskyldan sjálf verður að reyna að jafna þetta með sjer. Geti hún það með dagskránni, þá er það sjálfsagt ágætt fyrir hana, en fyrir hina, sem ekki áttu þátt í myndun hæstv. stjórnar, sje jeg enga ástæðu til, að þeir fari að greiða atkv. um dagskrána. Hefði hv. 1. þm. Árn. (EE) verið alvara með þetta vantraust sitt, þá hefði hann átt að bera það fram fyr en á 11. stundu, en sú afsökun fyrir drættinum, að hann hefði búist við vantraustsyfirlýsingu frá andstæðingum stjórnarinnar, er vitleysa, því að hann vissi mætavel, að slíkt hafði aldrei komið til mála og að andstöðuflokkurinn kærði sig ekki um stjórnarskifti, fyr en að afloknum kosningum. Þessi vantraustsyfirlýsing á síðustu stundu kemur því flestum á óvart. Ýmsir halda, að hv. 1. þm. Ám. (EE) hafi fengið nokkurskonar flog, og sýnist það ekki ólíkleg tilgáta fyrir oss, sem vorum með honum á þinginu 1921, því að þá fekk hann samskonar tilfelli eða flog svo að segja reglulega einu sinni í viku. Jeg sagði honum þá, að hann væri kolamokari á kafbátnum, og átti jeg þá við það, að honum væri otað fram af öðrum. Nú sje jeg, að hann er enn kolamokari og hefir því ekkert hækkað í tigninni síðan 1921. Jeg er sem sje ekki í efa um, að í raun og veru er hjer á ferðinni sami kafbáturinn og 1921. En jeg sakna þess, að hv. 1. þm. Rang. (GunnS) skuli ekki vera með nú sem fyr, en jeg skil, að það muni vera af því, að hæstv. landsstjórn hefir stungið upp í hann 9–10 þús. kr. bita. En hefði hún verið svo hyggin að gera hið sama við hv. 1. þm. Árn. (EE), þá hefði henni nú vegnað betur, og jafnvel verið alveg borgið, því að þá hefði hv.þm. ekki flutt vantraustsyfirlýsingu. Hvað hæstv. stjórn snertir, þá tel jeg, að hún verði að viðurkenna, að það hafi á þessu þingi verið að öllu leyti „loyal opposition“ af hálfu mótstöðuflokksins. Við höfum fylgt þeim málum, sem við álitum að verðskulduðu stuðning, alveg án tillits til þess, hver bar þau fram. Svo hefir mótstöðuflokkurinn verið, og þannig á hann ætíð að vera. Hugur vor er engu að síður óbreyttur, en sá hluti þingsins, sem ekki stóð að stjórnarmynduninni í fyrra, er ekki nógu fjölmennur til þess að mynda stjórn, og kærir sig enda heldur ekki um það fyrir næstu kosningar. Ef því til stjórnarbreytingar kemur, þá verður það fyrir tilstilli stuðningsmanna núverandi hæstv. stjórnar. Ekki fýsir mig heldur að taka höndum saman við hv. 1. þm. Árn. (EE) um myndun nýrrar stjórnar. Jeg tek undir það með hæstv. forsætisráðherra (SE), að þessi vantraustsyfirlýsing sje mjög aumlega flutt og aðeins einskonar fimbulfamb. það er reynt að sýna fram á það, að hæstv. stjórn sje ekki sammála sínum eigin flokki, en það verður að jafnast innan fjölskyldunnar sjálfrar, en ómögulegt að ætlast til þess, að við skerumst í leik, þó að einn krakkinn orgi eða hríni. Óþæga krakkann verða aðrir meðlimir fjölskyldunnar sjálfir að hugga eða sefa, eftir því, hver ástæðan er til óhljóðanna. Að því er snertir orð hv.flm. (EE) um það, að stjórnin sje mjög óheppilega samsett, þá vil jeg benda á það, að það var ilt, að hann skyldi ekki taka eftir þessum smíðagalla í fyrra, er hann, ásamt öðrum, timbraði henni saman. Annars er rjett að benda á, að einn liðurinn er nú farinn úr henni, og það sá, sem öllum mun koma saman um, að hafi verið ónýtasti liðurinn. - Jeg skal ekki fara neitt út í þessi atriði, sem hv.flm. (EE) nefndi, bæði steinolíuna og bankamálin, því þar var aðeins um frásagnir að ræða, sem ekki koma málinu við. Þarf jeg svo ekki að fjölyrða frekar um þetta mál, en tek það fram aftur, að jeg greiði ekki atkvæði um dagskrána, sem fyrir liggur.

Magnús Pjetursson Jeg vildi aðeins leyfa mjer að gera þá fyrirspurn til hæstv. stjórnar, hvort hún hafi hugsað sjer að bæta við sig manni eða að halda áfram með 2 ráðherrum. Er mjer og forvitni að vita um það, ef hún hugsar sjer að halda þannig áfram, samkvæmt hvaða lögum hún geri það þá. Skal jeg svo ekki segja meira, en vil aðeins taka það fram, að mjer finst það næsta nýstárlegt, ef stjórnarandstæðingarnir ætla ekki að greiða atkv. um dagskrána.

Gunnar Sigurðsson *) Jeg hafði ekki hugsað mjer að taka til máls að þessu sinni. En hv. 1. þm. Skagf. (MG) hefir nú gefið mjer tilefni til þess, og er jeg honum þakklátur fyrir. Hann var með einhverjar dylgjur til mín um daginn, en þær voru svo óákveðnar, að jeg átti ekki gott með að fá fang á þeim. Nú hefir hv.þm. (MG) sýnt, hvað var í pokanum, sem hann var að hrista um daginn, og er það vel, að jeg fæ nú tækifæri til að svara honum. Hv. þm. (MG) kvað mig hafa rent niður nýlega álitlegum bitlingi frá stjórninni. Þannig er því máli farið, að jeg hafði keypt fisk í Viðey, sem matsmenn vottuðu, að væri góð vara. En þegar jeg ætlaði að fara að selja fiskinn, kom það upp úr kafinu, að hann var gerskemdur. Fiskurinn var seldur mjer af sýslumanninum í Hafnarfirði, og er þetta varð augljóst, fór jeg til hans og bað um eftirgjöf á nokkrum hluta verðsins. Hann tók þegar vel í það, og eru það því helber ósannindi, að jeg hafi snúið mjer til hæstv. stjórnar með þetta. Það var sýslumaðurinn í Hafnarfirði, sem jeg átti við um þetta, en hann aftur við hæstv. stjórn, svo ekki er hægt að segja með neinum rjetti, að hún hafi stungið neinu upp í mig. það er einskis færi og allra síst hv. 1. þm. Skagf. (MG). Hefir líka enginn annar en hann vogað að bera mjer slíkt á brýn. Skírskota jeg því nú til hæstv. stjórnar, hvort jeg hefi ekki rjett frá hermt. Hjer við bætist svo, að upphæðin, sem hv.þm. nefndi, er ekki rjett, og mun hæstv. stjórn líka geta leiðrjett það. Jeg skil annars, hvað hv.þm. (MG) hefir gengið til þessarar árásar á mig. Hann er að reyna að hefna sín fyrir það, hve hart jeg gekk fram í því að víkja gömlu stjórninni frá völdum. En hv.þm. (MG) var óheppinn með að velja sjer árásarefni, og hefir með þessu höggið helst til nærri sjálfum sjer, því í dag var seinast verið að stinga upp í hann allvænum bita. Fanst mjer honum ganga furðu greiðlega að renna honum niður, og hefir svo verið löngum, að hann hefir ekki reynst ókokvíðari en aðrir, þessi hv.þm., er þess kyns matur hefir verið á boðstólum. *) þm. (GunnS) hefir ekki yfirlesið þessa ræðu.

Hákon Kristófersson *) Eftir að þing hefir nú staðið í 3 mánuði og þinglausnir verið ákveðnar, hefir hjer skeð sú nýlunda, að einn hv.þm. kemur fram með vantraust á hæstv. stjórn. Þori jeg að fullyrða, að það muni vera álit þorra hv.þm., að eins og á stendur, þurfi meira en lítið áræði til að gera slíkt. Hv. flm. (EE) bar það fram sem ástæðu í framsöguræðu sinni, að hann hafi sífelt verið að vænta þess, að einhver yrði til að bera fram vantraust á stjórnina. En þær vonir hafi svo brugðist og hann hugsað, er komið var fram á lokadag þingsins, að betra væri seint en aldrei. Nú er ekki því að heilsa, að margir menn í þinginu standi að baki þessum hv.þm., því það er nú upplýst, að enginn úr hans flokki er þar með honum. Hjer við bætist svo, að hv.flm. (EE) hefir ekki enn þá komið fram með neitt atriði, sem stjórnarandstaða verði bygð á, og má vantraustsræða hans að því leyti teljast einhver hin ámátlegasta, sem flutt hefir verið. Jeg get því ekki betur sjeð en að hjer sje á ferðinni skrípaleikur hálfvaxinna barna, en ekki alvarlegar framkvæmdir fullveðja þm. fullveðja ríkis. Og jeg tel þennan skrípaleik misbjóða svo virðingu þingsins, að jeg tel mjer ekki sæma að eiga neinn þátt í honum, og geng því af fundi. En hins vegar get jeg vel unnað þeim hv.þm., sem sitja vilja lengur, þeirrar ánægju að hlýða á þær viturlegu ræður, sem þessi sæmdarmaður hefir að bjóða. *) HK hefir ekki yfirlesið ræðuna.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Jeg hefði ekki kvatt mjer hljóðs af nýju, ef hæstv.forsrh. (SE) hefði ekki langað svo mjög til þess að heyra eitthvað meira um sig og stjórn sína. Hann sagði, að jeg væri varla fær um að bera fram vantraust, og tek jeg það ekki neitt illa upp. Hann segir það svona sjer til meinlausrar málamýkingar og hugarhægðar. Jeg er þar í mínum rjetti, sem hver annar þm. Hæstv. forsrh. (SE) líkti þessari aðferð minni við morðtilraun. Kvað hann þetta líkjast því, sem rekinn væri hnífur í bak stjórnarinnar. Hann má nota um þetta þær samlíkingar, sem honum þóknast, hæstv. ráðherra, en jeg verð þó að segja það, að ef þetta á að kallast morðtilraun, þá verða þeir margir morðingjarnir í þingfrjálsum löndum. Í nálægum löndum er það einmitt venjulegt að bera vantraust þannig fram í beinu sambandi við önnur mál, og þá ekki fátítt, að það sje að óvörum. Það var mjög eðlilegt, að vantraustið kæmi fram út úr landvarnarmálinu, því vantraust á stjórn er þess eðlis, að það getur gripið inn í hvert mál, sem fyrir kemur á þinginu, og það því fremur, sem það tekur til aðgerða hennar og reynir á traust hennar. Hins vegar get jeg skilið það, að hæstv.forsrh. (SE) finnist þetta bein morðtilraun við sig, því hann mun líta svo á, að líf sitt byggist algerlega á ráðherrastöðunni. Jeg verð annars að álíta, að jeg hafi komið fram löglega með vantraustið, og hjer geti því ekki verið um neina morðtilraun að ræða og ekkert að afsaka annað en skort á hinu stjórnföðurlega trausti. Hæstv. forsrh. (SE) sagði, að jeg hefði haft mýmörg tækifæri til að segja stjórninni á annan hátt frá breyttri afstöðu minni gagnvart henni, þótt jeg hefði ekki valið þessa leið. Finst þá hæstv. ráðherra (SE) eðlilegra, að jeg hefði farið heim til hans og hvíslað í eyrað á honum: „Æ, góði, nú treysti jeg þjer ekki lengur?“ það er sú sjálfsagða aðferð, sem jeg hefi valið. Sú eina þinglega og viðeigandi aðferð til að kunngera stjóra, að hún njóti ekki þingmannatrausts. Jeg hefi flutt þessa till. upp á mitt eindæmi og er enginn flokkur á bak við mig, og því síður nokkur einstaklingur, og fer jeg þessu fram í fullu samræmi við þingsköpin. - Annars er það, eins og jeg tók áður fram, ein aðalástæða mín fyrir flutningi þessarar till., að stjórnin er ósamstæð. Það er eins um hana og þingið, alt gengur á ská og skjön og á þetta einn drýgsta þáttinn í því, hvernig þingræðið hjá oss er að fara út um þúfur. Hjálpar einmitt stjórnin sjálf best til að halda við þessari ringulreið. Fyrverandi stuðningsflokkur hæstv. stjórnar hefir nú komið fram með rökstudda dagskrá, í því skyni að eyða málinu, og er ekki neitt við því að segja. Flokkurinn um það. En úr andstöðuflokknum hefir einn hv.þm. risið upp með slíkum garra, að broslegt má heita, er um andstæðing hæstv. stjórnar er að ræða. Segir hann, að sjer og ýmsum öðrum hv.þm. þyki ekki ástæða til að greiða atkvæði um dagskrána. Þetta eru bærilegir karlar! Vík jeg nánar að þeim síðar, hv. 1. þm. Skagf. (MG) og hv.þm. A-Sk. (ÞorlJ). Hæstv. forsrh. (SE) sagðist skora á mig að koma fram með alt það versta, sem jeg vissi um stjórnina. Ef hann á við eitthvað borgaralega svívirðilegt, þá veit jeg ekki um neitt slíkt í fari hæstv. stjórnar. En úr því hann hefir viljað mála þetta með svo sterkum litum og heitið á mig að koma með alt það versta, þá ber hann nú ábyrgðina á því, að jeg fer inn á einstakar stjórnarathafnir hans.  (Forsrh. SE: Jeg bið einmitt um það)  . Jeg skal þá nefna atriði, sem kom til mála milli hæstv. stjórnar og stuðningsflokks hennar á þeim dögum, sem hæstv.forsrh. (SE) talaði mjúklegar til manna en hann gerir nú, á meðan hann átti alt undir þingmannafylgi, á meðan hann var að komast til valda. Þá var það af þessum flokki tekið fram sem ákveðið skilyrði, að vissir, ákveðnir málaflokkar heyrðu til hverjum einstökum ráðherra. Var þar meðal annars ákveðið, að bankamálin skyldu heyra undir fjrh. fyrv. (MagnJ). Játti stjórnin öllu þessu og tók við völdum með þeim skilyrðum. En viti menn! Þegar komið er fram á sumar, gýs alt í einu upp sá kvittur, að búið sje að taka bankamálin úr höndum fjármálaráðherra, eða þann þátt þeirra, er mestu varði, veitingarvald á bankastjóraembættum, og leggja þau undir forsætisráðherra. Sýndi það sig brátt, að þetta var satt, er hæstv.forsrh. (SE) tók að skipa þessum málum og setti meðal annars 2 menn í bankastjórastöður Íslandsbanka. Sje jeg ekki, að með nokkru móti sje hægt að kalla þetta annað en valdarán. Því víst er um það, að þetta var ekki gert með samþykki þáverandi fjármálaráðherra, og með því var gengið á, eða rjettara mundi að segja svikin, skýlaus loforð stjórnarinnar til stuðningsflokksins. Jeg vil ekki að svo stöddu leggja neinn dóm á það, hvort þetta muni hafa verið heppileg skifti, en hinu verð jeg að halda fram, að aðferðin sje í alla staði óforsvaranleg og ósæmileg og út af fyrir sig nóg vantraustsástæða, og þarf stjórnin því síður að undrast tiltæki mitt. Þarf að leggja á ströng ákvæði um það, að stjórnin brjóti ekki þannig af sjer skilyrði stuðningsflokks síns á milli þinga, og flokkurinn á að sýna það, að hann eigi í fórum sínum rjettláta gremju gegn stjórn, er gengur á gefin heit. Jeg get svo látið þess getið, úr því að jeg fór að minnast á þetta, að þegar sá ráðherra, sem nú er farinn frá, var sviftur þessu valdi, þá ráðlagði jeg honum að segja af sjer, og hefði það verið rjetta svarið. En hann kaus nú hitt, að sitja enn um skeið, og var það illa farið. Embættisbræður hans beittu hann órjetti og hann átti að slíta samvinnu við þá. Og fyrst jeg er nú einu sinni farinn að ræða um syndir hæstv. stjórnar, þá get jeg eins vel haldið áfram þarna og talað um áframhaldið af meðferð hennar á bankamálinu. Fyrst auglýsti hún stöðurnar lausar, en í stað þess að skipa svo í þær einhverja þeirra manna, sem sóttu, þá þóknaðist henni að setja menn til bráðabirgða. Hefir þess verið getið til, að hæstv. ráðherrar ætluðu að geyma sjálfum sjer þessar stöður, ef svo illa kynni að takast til, að þeir töpuðu trausti þingsins. Veit jeg ekki, hvað satt kann að vera í þessu, og mun best að láta reyndina skera úr. En jeg verð þó að taka það fram, að ef þetta skyldi liggja til grundvallar fyrir þessum ráðstöfunum hæstv. stjórnar, þá er sú aðferð með öllu fordæmanleg. Og hvað sem kann að valda, þá er þetta mjög undarleg ráðstöfun, að auglýsa fyrst lausar. stöðurnar til umsókna og sinna svo ekkert umsóknunum, heldur setja 2 menn, og það annan þeirra mann, sem ekki hafði einu sinni sótt. Jeg veit, að þetta hefir mælst mjög illa fyrir úti um landið, og jeg tel það líka með öllu óverjandi. Þessir menn, að þeim alveg ólöstuðum, geta ekki beitt sjer við bankastörfin á meðan ósjeð er, hvort þeir eiga að vera þar lengur en svona til bráðabirgða sem varaskeifur, eins vel og hægt væri, ef þeir hefðu veitingu og væru orðnir fastir fulltrúar þjóðarinnar þarna, sem svo mjög mæðir á, og áskilið hefir verið af þinginu, að vel og fast væri um búið. Þarna hefir hæstv.forsrh. (SE) einnig mjög brugðist trausti og tilætlun þingsins. Þetta veit ráðherrann, að er víðs vegar um land álitið alleinkennilegt og óviðeigandi og stjórninni til dómsáfellis, og af þinginu á það að vera talið óverjandi, ef hæstv. stjóra vill ekki svo vel gera að skýra þær ástæður, sem hún hefir fram að færa þessu til rjettlætingar, að halda bankastjórastöðunum við Íslandsbanka lausum og óráðstöfuðum langan tíma, alveg að ástæðulausu, eftir alt, sem á undan er gengið og ofan í þingviljann. Þjóðin, sem óskar eftir öryggi bankans, vill fá að vita, hvort þessir bankastjórar eiga að vera með takmarkaðri ábyrgð sem settir eða með fullri ábyrgð sem skipaðir forstjórar þessarar stofnunar; nú eru þeir hvorki sem fugl eða fiskur. Ef stjórnin vill bæta fyrir sjer með því að skipa menn nú þegar í þessar stöður, er það ekki nema gott og rjett, því nóg er að verið. Skora jeg á hana að skipa þá tvo, sem settir eru í bankastjórastöðurnar, ef hin hæstv. stjórn ætlar sjer þær ekki sjálfri, svo sem hún er grunuð um. Ekkert af þessu hefi jeg sagt til ámælis þeim mönnum, sem eru settir bankastjórar, heldur til ámælis landsstjórainni, er tekur svona á málinu. Þar sem jeg nú hefi getið um þetta tvent sjerstaklega sem gildar vantraustsástæður, þ. e. brigðmælgi við stuðningsflokkinn og ótilhlýðilega meðferð á Íslandsbanka, eins og jeg hefi drepið á þau mál og eins og þau hafa komið fram að öðru leyti, þá ætti slíkt að nægja sem ákveðin og sjerstök kæruatriði frá minni hálfu, og þótt jeg sje einn til frásagna að þessu sinni og hljótt í kringum mig, mun það síðar verða viðurkent af allri þjóðinni, að jeg lýsi ekki vantraustinu að ófyrirsynju. Auk þess sem jeg nú hefi tekið fram, get jeg endurtekið það, sem jeg sagði áðan, að stjórnin er yfir höfuð ákaflega haltrandi og óákveðin í öllum sínum gerðum, sem og von er, þegar enginn ákveðinn flokkur er til henni til stuðnings og enginn ákveðinn þingvilji henni að baki og enginn getur með vissu sagt, hvað það er, sem heldur stjórninni á floti, annað en viljinn til að fljóta. Skal jeg enn geta um það, er sýnir ljóslega, hve tiltektir hæstv. stjórnar eru af handahófi og fráleitar, að þegar þingið um daginn vildi setja rannsóknarnefnd á Íslandsbanka, þá varð hæstv.forsrh. (SE) alt í einu svo snjallur, að hann fann upp á því að bera fram eða láta bera fram frv. um þennan eftirlitsmann með bönkum og sparisjóðum, enda þótt hann í umræðum um það rannsóknarmál hefði margsinnis tekið fram, að hann þættist hafa heimild í lögum til þess að framkvæma þetta eftirlit og gera rannsókn á sparisjóðum, þegar honum sýndist þess vera þörf. þetta litur alt því kynlegar út, sem afstaða hans til þess sparisjóðsins, sem að allra dómi er lakast stæður, er alveg sjerstök. Það gerir ekki svo mikið til, þótt jeg nefni þennan sparisjóð, allir hv.þm. munu hafa heyrt eitthvað getið um hann. Það er sem sje sparisjóður Árnessýslu á Eyrarbakka, sem jeg á við. Þegar þessi sparisjóður komst í kröggur og var nær að þrotum kominn, bar hann sig upp við núverandi stjórn og leitaði liðsinnis hennar, sem eðlilegt var og lögum samkvæmt. Mun það hafa verið um mánaðamótin janúar og febrúar síðastl. Jeg veit ekki til þess, að nokkur liðveisla sje komin enn, enda þótt hæstv. ráðherra játi sig hafa heimild til þess að láta rannsaka þennan sparisjóð sem alla aðra. Allir munu verða að játa, að þessi dráttur er óheppilegur. Er Eyrarbakkasparisjóður einn hinn stærsti á landinu og mikið í húfi að láta hagsmuni svo margra, sem þar eiga hlut að máli, reka á reiðanum svo og svo lengi. Getur slíkt skeytingarleysi dregið dilk á eftir sjer fyrir Árnesinga fyrst og fremst og Rangæinga, og síðan önnur hjeruð. Vænti jeg því að fá nú að heyra ástæður hæstv. ráðherra fyrir þessum drætti. En nú á svo sem að bæta úr því, sem ábótavant er um banka og sparisjóði, með eftirlitsmanninum, þeim með 16 þús. kr. launin og langtum meira þó, nýju embætti á sama þingi og ætlað var að koma sýslumönnunum fyrir kattarnef. Þetta er nú samkvæmni! Hæstv. ráðherra (SE) leyfir sjer að nefna þingtraust og gott samkomulag. Jeg leyfi mjer að halda því fram, að þingtraust stjórnarinnar sje sama og ekkert og samkomulag og samræmi eigi sjer stað um fátt annað en að sitja í völdum. Jeg hefi skýrt það með dæmum, hvernig stjórnin þvælist þar á milli flokka, eftir því sem verkast vill; það þarf engrar endurtekningar. Alt, sem jeg hefi nú talið, eru fullar og nægar sakir. Eða hvað vill hæstv. stjórn meira? Jú, jeg skal enn minnast á nokkur atriði, og þá fyrst það, er eigi verður fært til ákveðinna verka, stjórninni til foráttu, en það er einmitt verkleysið, aðgerðaleysið, það, hvað hún er ónýt, samhliða mistökunum á því sem gert er. Þá vil jeg og minnast á það, sem er alleinkennilegt í fari hæstv.forsrh. (SE), er hann svaraði því um stjórnarfrv., að þótt þau væru feld, hrakin eða dagaði uppi í þinginu, þ. e. hvernig sem með þau væri farið, þá þyrfti stjórnin ekki að leita sjer trausts þess vegna. Jeg drap á þetta sem eina af ástæðum mínum fyrir vantrausti á núverandi stjórn, þótt eigi væri það aðaleða höfuðástæða. Hann taldi sýslumannafækkunina vera framtíðarmál, mál, sem eigi kæmi til framkvæmda fyr en síðar, og þá smátt og smátt. Samt er þetta þýðingarmikið stefnumál eigi að síður, og að láta það viðgangast, að slík stórmæli sem þessi stjórnarfrv. voru, sæti slíkum afdrifum, sem þau hafa hlotið, án þess að mjamti í stjórninni eða það sjáist, hvort henni líkar betur eða miður, það er svo að kalla óskiljanlegt, ef eigi væri vitanlegt það sem er, að þessi stjórn er lasburða og vanmáttug og metur mest að hanga. Aðgerðir eða aðgerðaleysi stjórnarinnar hefir bitnað allhart á mínum kjósendum eigi síður en öðrum, t. d. þar sem er sparisjóðurinn á Eyrarbakka, sem jeg nefndi áðan; og þá er enn annað, spítalinn sama staðar. Þó ætla jeg ekki að ræða það mál nú að öðru leyti, en læt hæstv.forsrh. (SE) um það, hvort hann æskir þeirra umræðna; trúi jeg vart, að hann muni þess óðfús. Læt jeg svo þetta í garð hæstv. ráðherra nægja að sinni. Hv. þm. A.-Sk. (ÞorlJ) hefir á alleinkennilegan hátt gripið inn í þetta mál með dagskrá sinni, er hann vill nota til þess að víkja þessu máli mínu á bug. Þó stendur það hvergi í þessari dagskrá hv.þm., að strandferðaskipið Esja sje á förum og þess vegna verði að láta vantraustið niður falla að sinni. Það vantaði einungis á, til þess að ferðamaðurinn kæmi fram altýgjaður í dagskránni. Hitt segir hann, og er þar óspar á áhersluorðin, að áliðið sje orðið þingtímans. Það er að vísu satt, en þó finst mjer alleinkennilegt, að hv.þm. leggur svo mikla áherslu á það, er hann má vita, að til eru þau mál, er meira varða en þingslit, og þá ekki síst, hvort stjórninni sje treystandi til þess að fara með völdin. Hann telur, að jeg hefði haft nægan tíma til þess að koma fram með þetta vantraust mitt þær 12 vikur, sem þingið hefir staðið. Þetta er satt. Jeg hefi heyrt þessa mótbáru fyr í kvöld, og endurtek því nú enn, að jeg bjóst alls ekki við, að það yrði mitt hlutskifti að gera þetta, en vænti þess af ýmsum öðrum, bæði af viðtali við ekki svo fáa þm., sem skírskotuðu til blaðs, sem talið er eiga talsvert í stjórninni. Taldi jeg því líklegt, að formenn flokkanna yrðu til þess eða þá að stjórnin sjálf leitaði traustsyfirlýsingar hjá þinginu. Þetta hefir nú hvorttveggja brugðist. Þó hefi jeg sannorða menn fyrir því, að hæstv.forsrh. (SE) hafi gefið það fyllilega í skyn í hv. efri deild, að hann myndi fyr en þingi lyki leita álits stuðningsflokksins um stuðninginn. En þetta virðist alt hafa ætlað að gleymast, og því minni jeg á það. Jeg hefi ekki sjerlega margt að segja við ræðu hv. 1. þm. Skagf. (MG). Hann reis upp með fítonskrafti miklum (jeg bið hæstv. forseta áminna mig, ef þetta er óþinglegt orð), en jeg get ekki skilið, hvers vegna hann fór að taka upp þykkjuna fyrir stjórnina, ef hann telur sig ekki stuðningsmann hennar. Það kynni þá að vera það, að jeg hefi áður hjálpað til að fella þá stjórn, sem hann átti sæti í, og þess vegna hafi honum eymst fyrir við ræðu mína nú og hún vakið gamla harma. Þetta sannar líka orðbragð hans. Hann kallaði mig kolamokara, þegar jeg var við það riðinn að steypa honum úr stjórnarsessi, og nú endurtekur hann það orð. Líklega er hann hræddur við, að kafbáturinn kunni að granda honum, þar sem hann ferðast á ræningjasnekkju um friðuð höf. Ætti hann því að tryggja sjer eitthvert flokksflotholtið til þess að hann sökkvi ekki. Hann hefir í þessum kafbátaummælum sínum náð hámarki fyndninnar, og endurtekur sig svo ár eftir ár, eins og skrumkarlar, er segja hreystisögur frá fyrri árum. Svo var hann altaf að tala um einhverja familíu. Hann sver sig sannarlega, hv. 1. þm. Skagf. (MG), í ættina, eða eins og hann nefnir það sjálfur, í familíuna á þinginu, sem hann telur sig höfuðið á; einkenni hennar er þjösnaskapur og dólgslegt og ósmekklegt orðbragð, er þeir eiga í hlut, er þessi herra telur sig eiga grátt að gjalda. Jeg er á meðal þeirra að því leyti, að jeg vildi ekkert hafa með hann að gera í ráðherrasæti. Hann talaði um, að þetta væri fjölskyldu- eða familíu- misklíð innan Framsóknarflokksins, en það var þó með öllu ástæðulaust, þar sem jeg var búinn að lýsa því yfir, að jeg hefði komið fram með þetta vantraust upp á mitt eindæmi, og bæru flokksbræður mínir því enga ábyrgð á því, og því síður nokkrir aðrir. Þar leitar þm. upp getsakir, er hann telur mjer til smánar. Tillagan hefir eigi valdið neinu harki, neinni misklíð; þessi hv.þm. einn spýtir mórauðu, einhverju sem þarf að fá útrás. Jeg hefi svarað því fyr, sem þessi þm. segir eftir öðrum, hví jeg hafi ekki komið fyr með vantraustið. Er óþarft að endurtaka þær ástæður. Þeir syngja þar við sama tón, hann og hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ). Þinglausnir og kosningar eru þeirra rök. Þvílík pólitík! Þá kveðst hv. 1. þm. Skagf. (MG) ófús að mynda stjórn með mjer. Hefir hann dreymt, að jeg bæði hann þess? Aumingja maðurinn. Altaf ráðherradómur og ný stjórnarmyndun í huga hans. Ósæmilegt er það af hv. umræddum þm. (MG) að dylgja með það, að jeg myndi ekki hafa borið fram vantraustið, ef stjórnin hefði stungið einhverri fjárhæð eða bitlingi að mjer. Þetta sýnir, hversu hann er vandur að vopnum. Jeg hefi ekkert tilefni gefið til að vera núð slíku um nasir. En hv. 1. þm. Skagf. (MG) er að verða bitlingakóngur. Ekki þarf jeg að svara ummælum hv. 1. þm. Skagf. (MG) í garð fyrv. fjrh. (MagnJ). Þau orð hans sýna best, hvernig manninum er tamast að berjast. Jeg ætla ekki að orðlengja frekar um þetta mál, enda er jeg brátt dauður að ræðutölunni, en vil þó taka það fram, sem jeg gleymdi viðvíkjandi dagskrá hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ), að ef hún verður samþykt og till. mín kemur þannig ekki til atkvæða, tel jeg þá, sem greiða atkv. móti dagskránni, með minni till., sem og er rjett. Vænti jeg, að þeir mótmæli, er þarna hafa aðra skoðun. E n sjálf dagskráin felur það í sjer, að auðsjeð er, að þeir, sem samþykkja hana, bera ekkert traust til stjórnarinnar.

Forsætisráðherra (SE): Mjer skilst svo, að hv. 1. þm. Ám. (EE) hafi nú leyst frá skjóðunni og hafi nú komið fram með alt, sem til var á reiðum höndum. Hann telur mig hafa gefið Framsóknarflokknum loforð, sem síðar hafi verið brotin. Væri þetta rjett, þá mætti segja, að hjer væri sakarefni á ferðum, því þá kröfu verður þó skilyrðislaust að gera til ráðherra, að þeir efni loforð sín. En gallinn er aðeins sá, að hv.þm. fer hjer með ósatt mál. Fyrst er nú það, að þegar Framsóknarflokkurinn sneri sjer til mín og bað mig að mynda stjórnina, þá mintist enginn á það við mig, að þess væri óskað, að málaskiftingin væri áfram óskift í stjórnarráðinu,en hitt er satt,að áður en ráðuneytið var myndað, þá komu 3 þm. frá Framsóknarflokknum og mæltust til þess við mig, að málaskiftingunni yrði haldið áfram óbreyttri, en því lofaði jeg alls engu um. Á fundi þeim, sem jeg hjelt með ráðherraefnunum rjett áður en jeg lagði til við konung, að ráðuneytið yrði skipað, tók jeg það fram, að fyrst um sinn mætti málaskipunin vera sú sama og þá var, en tók jafnframt fram, að á þessu gæti orðið breyting. Fjármálaráðherra ljet þess þá getið, að honum væri kunnugt um, að Framsóknarflokkurinn óskaði, að bankarnir væru áfram undir honum, en jeg tók fram, að á þessu gæti einnig orðið breyting. Svo skýr var afstaða mín í þessu máli. það hefir nú verið kallað „valdarán“ af einstöku mjer velviljuðum mönnum, að jeg lagði til við konung, að skipun hinna æðstu embætta, svo sem bankastjóra, hæstarjettarembætta o. fl., væri undirrituð af forsætisráðherra. En þessi ráðstöfun var gerð eftir samþykki meiri hluta stjórnarinnar á ráðherrafundi. Og best sjest það á því, að fjármálaráðherra bað alls ekki um lausn frá embætti sínu, að hann lagði enga alvarlega áherslu á þetta mál, þótt hann væri því ekki samþykkur. Þessi breyting, sem jeg hefi nefnt áður, var því bæði fyllilega lögleg og með henni var ekkert loforð brotið. Því þau loforð, sem aldrei hafa verið gefin, er ekki hægt að brjóta. Þá var hv.þm. óánægður með, að þegar fresturinn til þess að sækja um bankastjórastöðurnar var útrunninn, þá skyldi ekki vera skipað strax í stöðurnar. Til þess er því að svara, að þegar þessi frestur var útrunninn 1. febrúar, var jeg veikur, en átti þó tal við hina ráðherrana um þetta, og varð að samkomulagi, að ekki yrðu skipaðir menn í stöðurnar fyrst um sinn, en þeir menn voru settir, sem nú gegna þessum starfa. Veit jeg ekki betur en þetta hafi gefist mjög vel, og enginn veit jeg til að hafi kvartað yfir hinum settu mönnum. Jeg get einnig getið þess, að þegar Eggert Claessen fór utan, fór hann þess á leit við mig áður, að ekki yrði skipað í bankastjórastöðumar fyr en hann kæmi aftur, því að bankastjórnin hefði gert ýms „plön“, sem ruglast gætu, ef nýir menn yrðu skipaðir meðan hann væri burtu. Það hefir oft áður verið sett í embætti, og oft um miklu lengri tíma, og veit jeg ekki til, að fundið hafi verið að því. Aðalatriðið er, að mennirnir sjeu vel valdir. En það er annað atriði, sem liggur á bak við hjá hv.flm. vantraustsins (EE). Því er ekki hægt að neita, að hann muni hafa gert sjer vonir um að verða bankastjóri við Íslandsbanka, og að honum hafi því brugðist vonir í þessu efni. Það má nú vel vera, að það sje sumra skoðun, að þessi hv.þm. hefði átt að verða bankastjóri, en það var ekki mín skoðun, og er ekki enn, og síst nú, eftir að hafa sjeð, hvað úrræðalítill hann er í þessu áhugamáli sínu hjer í dag. Hv. þm. (EE) talaði enn um valdarán í sambandi við þetta mál, en jeg skil ekki, við hvað hann á nú með því, sökum þess, að ekkert hefir gert verið, sem ekki er fullkomlega löglegt. Þá var hv.þm. (EE) að víta stjórnina fyrir frumvarpið um eftirlit með sparisjóðum og bönkum. Jeg get ekki sjeð, hvernig hægt er að gefa stjórninni það að sök, þótt hún vilji hafa sem best eftirlit með bönkum og sparisjóðum í landinu. Það hefir verið sýnt fram á það, að nú standa inni í sparisjóðum um 7 miljónir af sparifje landsmanna, og er því full ástæða fyrir stjórnina að tryggja eftirlit með þessu mikla fje. Frv. um þetta efni hefir nú þegar verið samþykt í hv.Nd. með miklum meiri hluta og auk þess enn sem komið er haft góðan byr í hv.Ed., svo að allar líkur eru til þess, að frv. þetta verði að lögum. þetta sýnir, að þingmenn eru sammála stjórninni um þetta, og ætti stjórnin því síst að þurfa að vænta vantrausts fyrir það, sem hið háa Alþingi er henni sammála um. Viðvíkjandi frv. stjórnarinnar um nýtt embættakerfi skal jeg geta þess, að þar var farið fram á svo stórfelda breytingu á því fyrirkomulagi, sem nú er, að það var mjög eðlilegt þó það gengi ekki fram á þessu þingi, og var varla hægt að gera sjer vonir um það. Var enda engu spilt, þótt það biði til næsta þings eða svo. Hefir þjóðin nú tækifæri til þess að athuga þetta við kosningamar í sumar, og það er sannfæring mín að ekki líði mörg þing áður en það verður samþykt. Þá var hv.flm.till. óánægður með eftirlitið með fyrirtækjunum austan fjalls, og varð hann einna þungorðastur um þau. Jeg skal ekki fara langt inn á sögu þessa máls, en á nokkur atriði verð jeg þó að drepa. Formaður sparisjóðsins á Eyrarbakka sneri sjer upphaflega til mín sem formanns bankaráðs Íslandsbanka og bað um lán handa sparisjóðnum. Því var neitað af bankastjórninni, enda þá ekki kominn samningurinn milli bankanna, svo Íslandsbanki sá sjer ekki fært að lána fjeð. Síðan var leitað til Landsbankans, en hann setti það skilyrði, eins og Íslandsbanki mundi einnig hafa gert, ef hann hefði viljað lána, að hann mætti senda 2 menn til þess að athuga hag sparisjóðsins. Lofaði hann þó engu um lán, jafnvel þó niðurstaðan af rannsókninni yrði sparisjóðnum í hag. En þá sagði formaður sparisjóðsins, að einmitt hv. 1. þm. Árn. (EE), útibússtjóri Landsbankans, hefði gert alt til þess að spilla fyrir sparisjóðnum, svo að rannsókn úr þeirri átt - Landsbankaáttinni - væri sama og ef ætti að leggja það undir dóm eiturbyrlarans sjálfs, hvort einhverjum hefði verið gefið eitur. Jeg tel sjálfsagt, að stjórnin láti rannsaka sparisjóðinn á því stigi, sem hann nú er, og veit jeg að núverandi fjármálaráðherra muni taka vel í það. En annars hefir það komið mjög undarlega við mig, hversu oft þessi hv. 1. þm. Árn. (EE) fer inn á það, hve tæpt sparisjóðurinn er staddur. Það getur verið, að það sje af ást til sparisjóðsins, en satt að segja efast jeg um hreinskilni hans í þessu máli. Að öðru leyti sje jeg ekki ástæðu til þess að fara frekar út í þetta. Hefi jeg hrakið öll atriði í ræðu hv.flm.till. (EE). Þá kom fram fyrirspurn frá hv.þm. Str. (MP) um það, hvort stjórnin hugsaði sjer að bæta við þriðja ráðherranum. Jeg hefi látið rannsaka ítarlega, hvort heimilt sje að hafa færri en 3 ráðherra. Lögin frá 1917 ákveða, að ráðherrar skuli vera 3, en stjórnarskráin kveður svo á, að með konungsúrskurði megi breyta tölu þeirra. En svo er spurning, hvort ekki sjeu í stjórnarskránni ákvæði, sem geri það að verkum, að ekki sje hægt að hafa færri en 3 ráðherra. Forsetaúrskurður hefir fallið um það hjer í þinginu, að samrýmanlegt sje við stjórnarskrána að hafa 2 ráðherra. En sannleikurinn er nú sá, að tvær greinar í stjórnarskránni mætti eðlilegast skilja svo, að þær gengju út frá fleirum ráðherrum en 2. Verði vantraustsyfirlýsingin samþykt, er auðvitað ekkert um þetta að segja, en sitji stjórnin áfram, hefir hún hug á því að bæta þriðja manni við í stjórnina. Afstaða mín til dagskrárinnar er þessi: Jeg þykist mega treysta því, að Alþingi vilji hafa þingræðisstjórn. Ef nú hin rökstudda dagskrá verður samþykt, þá er það merki þess, að þingið telji núverandi stjórn vera þingræðisstjórn og vilji hafa hana á fram.

Bjarni Jónsson Það er ekkert að óttast, þótt jeg standi upp, því jeg ætla mjer ekki nein sláturverk. En jeg er svo undarlega viðkominn þetta mál, að jeg verð að gera grein fyrir atkvæði mínu, og er því þó ekki vanur. Á síðasta þingi var eitt mál, sem jeg lagði ríka áherslu á við stjórnina, að framfylgt yrði, og hjet ella að bera fram vantraustsyfirlýsingu á hana nú á þessu þingi. Enda þótt hæstv. stjórn hafi nú reynst tómlát í þessu máli, þá treystist jeg þó ekki til að koma með vantraustsyfirlýsinguna, því að þótt menn hefðu slæðst með, þá hefði það verið af öðrum ástæðum, enda getur ræst úr þessu máli enn. Málið var heldur ekki þannig vaxið, að jeg vildi leggja það undir atkvæði manna nú. Tel jeg rjettast, eins og nú er komið málum, að bíða átekta, uns fuglinn Fönix rís ungur og alfjaðraður upp úr ösku kosninganna. Að öðru leyti hefi jeg ekkert út á stjórnina að setja. Sá ráðherra, sem jeg var tregastur til að styðja í stjórnina, hæstv. atvrh. (KIJ), hefir reynst málum mínum og míns kjördæmis vel, og hefi jeg ekkert sjerstakt út á hann að setja. Jeg mun því greiða þessari dagskrá atkvæði mitt og geng þess ódulinn, að hið háa Alþingi samþykki hana og láti hv. 1. þm. Árn. (EE) fara fýluferð í þessu máli, og að það samþykki dagskrána því aðeins, að það vilji láta stjórnina sitja áfram, því þá er borgið þingræðinu. Eitt vil jeg leiðrjetta í ræðu hv.flm.till. (EE). Hann sagði, að þeir menn, sem stilt hefðu upp stjórninni, hefðu sett henni skilyrði viðvíkjandi bankamálunum. En enda þótt sá flokkur, sem hann er í, hafi gert það, þá er það ekki einhlítt, sökum þess, að tveir flokkar stóðu að myndun stjórnarinnar, og setti annar flokkurinn engin skilyrði viðvíkjandi þessu máli. Gat eins verið, að sá flokkur hefði þveröfugar skoðanir við Framsóknarflokkinn í þessu máli.

Magnús Guðmundsson Jeg skal vera skammorður. Það eru aðeins örfá orð í ræðu hv.flm.till. (EE), sem jeg þarf að svara. Hann sagði, að ummæli mín væru sprottin af því, að hann hefði stutt að því að koma mjer úr stjórninni. Þetta er misskilningur hjá hv.þm., því að honum var vel kunnugt um, að jeg átti kost á því að vera áfram í stjórn, hefði jeg viljað. Þetta eru því sömu sparðaköstin og áður hjá hv.þm. Hv. 1. þm. Rang. (GunnS) vil jeg segja það, að jeg get látíð mjer vel lynda, ef það versta, sem hann getur sagt um mig, er það, að jeg hafi svo mikið traust, að jeg hafi verið kosinn yfirskoðunarmaður landsreikninganna og málfærslumaður landsverslunarinnar. Svo mikið er víst, að ekki buðust honum þessi störf, og hefði hann þó máske getað bætt þeim við sig. Viðvíkjandi fiskkaupunum get jeg sagt það, að hann mun ekki hafa keypt hann á uppboðinu, heldur fengið hann síðar í braski, en það er ekki aðalatriðið, heldur hitt, að hann gat ekki borgað hann. Hefði hann ekki fengið uppgjöf hjá stjórninni, þá var ekkert annað en gjaldþrot fyrir höndum; og hvernig fór þá um þingsætið ? Svigurmælum þessa þm. (GunnS) skifti jeg mjer ekkert af. Sjálfshóli hans hlægja allir að, nema hann. Allir vita, að hann getur ekki snúið sjer við sökum fjárhagslegs ósjálfstæðis. Og hefðu ekki orðið stjórnarskifti í fyrra, væri hann ekki þingmaður nú.

Jakob Möller Mjer virðist hjer vera í mikið óefni komið, og var jeg um hríð að hugsa um að bera fram dagskrá, er enn betur skýrði ástandið en gert er í þeirri till., er fyrir liggur, en jeg hvarf frá því, er jeg heyrði yfirlýsingu hæstv.forsrh. (SE) um skilning hans á þeirri dagskrá, er nú hefir verið fram borin, og eftir að hafa heyrt ræðu hv. 1. þm. Skagf. (MG). Jeg get fallist á það, eftir yfirlýsingu hæstv. ráðherra, að þingræðinu sje borgið með samþykt þeirrar dagskrár, en þó því aðeins, að meiri hluti hv.þm. greiði henni atkvæði sitt. Væntanlega má þó, ef ekki er öðru lýst yfir, skilja þannig afstöðu þeirra hv.þm., sem ekki greiða atkvæði, að þeir vilji með því stuðla að því, að stjórnin fái að sitja áfram, og þeir veiti henni þannig óbeinan stuðning. Annars þykir mjer kynlegt, ef þeir hv.þm. geta látið skilja þá afstöðu sína þannig, sjerstaklega þar sem úr þeirri átt, eða af framsögumanni þess flokks, hv. 1. þm. Skagf. (MG), hefir verið borið upp á hæstv. stjórn, að hún hafi stungið upp í fylgismann sinn 9–10 þúsundum króna. Nú, en ef þeir vilja veita stjórninni fylgi eftir eða jafnframt því sem þeir bera hana slíkum sökum, þá þeir um það. En ef jeg væri sannfærður um, að stjórnin hefði gert slíkt, og þá jafnframt um það, að líklegt væri, að hún gerði það oftar, þá væri það eitt nóg til þess, að jeg gæti ekki setið hjá við þessa atkvæðagreiðslu. Og jeg ætla ekki að sitja hjá. Jeg mun greiða mitt atkvæði á móti dagskránni. Jeg get hvorki veitt hæstv. stjórn beinan stuðning, með því að greiða atkv. með dagskrártill., nje óbeinan, með því að greiða ekki atkv. Hæstv. forsrh. (SE) veit það vel, að þegar stjórnin var mynduð á síðasta þingi, var það ófrávíkjanlegt skilyrði fyrir stuðningi eða hlutleysi af minni hendi, að stjórnin fylgdi fram frjálsri verslun. En nú hefir það komið fram í umræðum um steinolíuverslunina, að skilningur hennar á því hugtaki er mjög rúmur og rýmri en jeg get fallist á. Jeg tel það og upplýst við umr. um olíueinkasöluna, að henni hafi verið komið í framkvæmd án fullnægjandi heimildar, fyrir vilja örfárra manna, en í því tiltæki hafi í raun og veru falist fullkomið gerræði gagnvart meiri hluta þingsins. Jeg get ekki litið eingöngu á það, að komið sje að þinglokum, fyrst jeg get ekki varið það fyrir samvisku minni og sannfæringu, að rjett sje að styðja stjórnina. Úr því að vantrauststill. er komin fram, verður hver þm. að greiða atkv. eftir því trausti, sem hann ber til stjórnarinnar.

Gunnar Sigurðsson *) Það getur verið, að þetta þurfi að vera meira en dálitil athugasemd, því hjá hv. 1. þm. Skagf. (MG) er „öllu snúið öfugt þó aftur og fram í hundamó“ í þessu máli, sem hann hefir lengi gengið með, þótt svo fari að lokum, að hann verði að eta alt ofan í sig. Jeg vil því í þessu sambandi skora á hæstv. atvrh. (KIJ) að lýsa yfir því, að jeg á engan þátt í þessari uppgjöf. Jeg keypti fiskinn eftir matsvottorði eiðsvarinna manna og gekk aðeins inn í boð annars manns. En varan reyndist svikin vara. Og jeg get lagt fram vottorð sýslumannsins í Hafnarfirði um það, að hann hefði gefið mjer eitthvað upp af þessu, þótt honum hefði sjálfum ekki verið gefið upp. Annars þarf jeg ekki að fjölyrða meira um þetta, því þm. (MG) mun ekki spinna silki úr þessu máli. Og ósannindum hans öðrum þarf jeg ekki einu sinni að svara, svo sem því, að jeg hafi verið gerður gjaldþrota, eða að stungið hafi verið upp í mig bitum. Honum mun hættara við slíku en mjer. *) Ræðu þessa hefir þm. (GunnS) ekki yfirlesið.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg hefi ekki fundið ástæðu til þess að taka til máls við þessar umræður, því embættisbróðir minn, hæstv.forsrh. (SE), hefir svarað svo fullkomlega því, sem hjer hefir komið fram, að jeg hefi eiginlega engu orði þar við að bæta, enda eru ástæðurnar fyrir vantraustinu, þegar loksins þær hafa verið togaðar út, svo almenns eðlis, að ekki þarf að fjölyrða mikið um þær sjerstaklega. Það eru því aðeins tvö eða þrjú atriði, sem jeg þarf að víkja lítillega að út af ummælum hv. 1. þm. Árn. (EE). Hann talaði um það, að stjórnin hefði ekki gert skyldu sína um eftirlit með sparisjóðnum á Eyrarbakka. Þetta mál heyrði ekki undir mig, og jeg hafði enga þekkingu til þess máls, nema af tilviljun, að jeg kom einu sinni inn til fyrv. fjrh. (MagnJ), meðan hann var að tala við forstöðumann sparisjóðsins; var það um mánaðamótin janúar og febrúar. Málið heyrði eingöngu undir fjármálaráðherrann, og hv.þm. (EE) verður því að snúa sjer til hans og beina árásum sínum út af þessu að honum, þótt það sje einmitt sá sami, sem hann segist hafa borið mest traust til í stjórninni. Þá er það hv. 1. þm. Reykv. (JakM), sem sagðist hafa sett það sem skilyrði fyrir fylgi við stjórnina, að hún væri með frjálsri verslun. Mjer er alveg ókunnugt um þetta skilyrði, en hann hlaut þó að vita það, að jeg var og hafði lengi áður verið með einkasölu á sumum vörutegundum. Annars skal jeg ekki fara að vekja upp aftur nýafstaðnar umr. um það mál, en vísa aðeins til ummæla minna þar. Hv. 1. þm. Rang. (GunnS) skoraði á mig að segja, hvað satt væri um fisksöluna í Viðey 1921. Mjer er forsaga þess máls ókunn, nema jeg heyrði ávæning af því, eins og margir aðrir, að þessi fiskur hefði gengið kaupum og sölum, en reynst ónýtur. Hitt er mjer kunnugt, að sýslumaðurinn í Hafnarfirði skrifaði stjórnarráðinu og sagðist eiga útistandandi frá þessu uppboði 9–10 þús. kr., sem hann byggist ekki við að fá inn, og bað því um eftirgjöf á því. Og þar sem viðkomandi skrifstofustjóri, sem málinu var nákunnugur, hafði sjálfur verið í útflutningsnefnd og hafði látið selja þennan umrædda fisk, sagði eitthvað á þá leið, í umsögn sinni um málið, að þessi eftirgjöf væri fullforsvaranleg, var hún veitt. Þetta eru heldur engin einsdæmi, hvorki fyr nje síðar, og treysti jeg mjer til að benda á ýms lík tilfelli, ef jeg færi í leit eftir þeim. Annars kemur þetta vantraustinu í sjálfu sjer lítið við, og get jeg því lokið máli mínu.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Hæstv. forsrh. (SE) mótmælti því, að hann hefði gefið það loforð um verkaskiftingu ráðherranna, sem jeg hermdi upp á hann. Þetta hefir þó margsannanlega farið fram á fundi framsóknarmanna og ráðherraefnanna, þar á meðal forsætisráðherra, uppi á Hlaðbúð hjer í þinghúsinu, og er furðuleg bíræfni af forsrh. að mótmæla þessu.  (Forsrh. SE: Hrein og bein ósannindi)  . Og þetta var brotið á þann hátt, að málin voru dregin úr höndum þess manns, sem samkvæmt loforðinu átti að fara með þau. Hins vegar geri jeg ráð fyrir því, að hv.þm. Dala. (BJ) hafi rjett fyrir sjer í því, sem hann sagði, af þeirri einföldu ástæðu, að hans flokkur, sjálfstæðið, hafi ekki sett nein slík skilyrði, sem jeg hefi eigi heldur haldið fram, og þurfi þess vegna ekki að kvarta um það, að þau hafi verið brotin. Hæstv. forsrh. (SE) var það víst líka, er sagði sem svo, að ef þessi völd hefðu ranglega verið dregin úr höndum Magnúsar Jónssonar, hefði hann auðvitað átt að biðja um lausn. Jeg er alveg sammála þessu, og jeg ámæli Magnúsi Jónssyni fyrir að hafa ekki sagt af sjer undir eins. En þar hefir komið fram að kenning af því sama, sem náð hefir stundum hámarki sínu hjá hæstv.forsrh. (SE) sjálfum, að vilja sitja, bara sitja. Og það er víst að sannast í dag. Hæstv. ráðherra (SE) sagði það um ákúrur mínar út af setningu bankastjóranna í Íslandsbanka, að hr. Eggert Claessen hefði beðið sig að skipa ekki í stöðumar fyr en hann kæmi aftur úr utanför sinni. Þetta er merkileg upplýsing, og er þó ekki sagt til þess að ámæla E. Claessen, þeim dugnaðarmanni. Hann á að gæta rjettar hluthafanna, hinir bankastjórarnir eiga að gæta rjettar þjóðarinnar, og til þess rjettar á stjórnin fyrst og fremst að taka tillit. En með þessari yfirlýsingu hefir hæstv. ráðherra sýnt það, að það eru hagsmunir hluthafanna, sem hann vildi fyrst og fremst taka tillit til; hin vanræktu fyrirmæli þingsins giltu minna. Það er ekki verið að hallmæla mönnunum, sem settir hafa verið, með þessum ummælum, en það er verið að hallmæla stjórninni fyrir það, að hún skuli láta mennina vera aðeins setta, þar sem það bæði gerir aðstöðu þeirra óhægri til að gera bindandi ráðstafanir og er óforsvaranlegt yfirleitt, að hafa óskipað í svona þýðingarmikil embætti í langan tíma. Þetta er vert þess að ítrekast og þjóðin þarf að krefjast reikningsskapar slíkrar ráðsmensku ráðherranna. Hinu þarf jeg ekki að svara, að jeg hafi gert mjer vonir um stöðuna, því ekki var jeg í hópi umsækjendanna að minsta kosti. En hæstv.forsrh. (SE) þekkir svo vel leyndar embætta- og vegtylluvonir úr lífssögu sinni, að von er að hann ætli öðrum svipaðan hugsunarhátt. Hæstv. ráðherra (SE) fór að blanda bankaeftirlitsmanni inn í þetta. Hann um það. En jeg stend við alt, sem jeg hefi sagt um það mál, og það mun sýna sig, að það er rjett. En engin þörf er á því að vera að endurtaka það hjer. Bitlingsembætti á ábyrgð forsætisráðherra er eina svarið, sem við á. Þá var verið að dylgja eitthvað um afstöðu mína til sparisjóðsins á Eyrarbakka og sagt, að jeg hefði í því máli verið til ills eins; jeg man ekki orðin.  Jeg skal svo fara að ljúka máli mínu. En vil þó, út af því, sem hv. 1. þm.Skagf. (MG) sagði, að hann hefði átt kost á því að vera í stjórn í fyrra áfram, lýsa því yfir, að þótt svo hafi verið, sem jeg veit ekki til, þá var jeg sannarlega ekki í tölu þeirra, er gáfu honum kost á slíku. Skyldi jeg þá ekki eiga kollgátuna um, að þetta sje alt draumur fyrir honum, sprottinn af daglegri umhugsun og löngun mannsins. Jeg þarf litlu að svara hæstv. atvrh. (KIJ). Hann segir, að sparisjóðsformaðurinn hafi átt tal við fyrverandi fjrh. (MagnJ), en hann átti líka tal við hæstv.forsrh. (SE), og auk þess voru banka- og sparisjóðsmálin þá komin í hendur allrar stjórnarinnar. Var Landsbankinn ekki fráhverfur því að hlaupa undir bagga með sparisjóðnum, en vildi rannsaka hann áður, en það vildi sparisjóðsformaðurinn ekki, og stjórnin sýndi þann skörungsskap, samkv. yfirlýsingu forsrh. (SE), að láta þar við sitja. Ef nú þessi rökstudda dagskrá verður samþykt, þá óska jeg stjórninni til hamingju með hálmstráið, sem hún ætlar að fljóta á frá þessu þingi til hins næsta. Verður það að líkindum lengsta stráið, sem vex hjerlendis á þessu sumri, eftir útlitinu að dæma. Er þessi vantrauststill. mín fram komin meðfram vegna þess, að hæstv.forsrh. (SE) sagðist kalla mig bleyðu, ef jeg þyrði ekki að koma fram með hana. Jeg hefi nú hrakið af mjer bleyðiorðið, en nú getur hann spurt sína eigin samvisku um það, hver hetja hann er þarna á hálmstráinu. - Og skal jeg svo láta máli mínu lokið.

Jakob Möller Jeg skal geta þess út af orðum hæstv. atvrh. (KIJ), að jeg hafði gleymt fyrri afstöðu hans í verslunarmálunum, en hins vegar var mjer kunnugt um það, að hann var meðlimur í fjelaginu Stefni, þegar hann varð ráðherra, og vissi jeg, að það fjelag hafði frjálsa verslun ofarlega á sinni stefnuskrá. Hjelt jeg því, hvað sem fyrri afstöðu hæstv. ráðherra (KIJ) leið, að þá mundi hann ekki hafa gengið frá þessari seinni stefnu sinni. En skilyrðið frá minni hálfu var og ófrávíkjanlegt, alveg án tillits til þess, og fyrst stjórnin einu sinni gekk inn á það, hlaut jeg að treysta því, að stjórnin mundi uppfylla skilyrðið. En um leið og hún hafði brotið það, var mín afstaða glögg gagnvart hæstv. stjórn, og þetta mátti henni og ljóst vera á síðasta þingi, eftir því sem orð fjellu þá.

Forsætisráðherra (SE): Jeg tók það fram í dag, að jeg væri fylgjandi frjálsri verslun og hefði altaf verið það. En þar sem steinolíuverslunin jafnan hefir verið skoðuð sem nokkurskonar einokunarverslun í sjálfu sjer, þá hefir það hjer þótt geta samrýmst að vera með frjálsri verslun og fylgja þó einkasölu á steinolíu. Sjest þetta skýrt, ef lesnar eru umræðumar um lögin um einkasölu á steinolíu frá árinu 1917, og ekki síst af því, að maðurinn, sem bar þau fram, hefir jafnan fylgt frjálsri verslun. Um síðustu ræðu hv. vantraustsflytjandans (EE) er það að segja, að það var í raun rjettri sama ræðan sem hann hefir altaf flutt hjer. Nenni jeg ekki að endurtaka öll rök mín móti þeim hjegóma. Því vil jeg þó lýsa yfir, að það eru hrein og bein ósannindi hjá hv.þm. (EE), að jeg hafi brotið nokkurt loforð við Framsóknarflokkinn. Eins og jeg hefi skýrt frá áður, þá kom ósk fram frá Framsóknarflokknum um að verkaskiftingin hjeldist óbreytt í stjórnarráðinu, en jeg lofaði engu um það, en tók beinlínis fram við ráðherrana, að breyting gæti orðið á verkaskiftingunni.

Ráðherrann lofaði því víst

. Annars ætti hv.þm. (EE) ekki að tala með slíkum ákafa um bankamálið eins og hann nú gerir, því að vitanlegt er, að hann langaði mjög í bankastjórastöðuna. Ef það á að vera aðalefni vantraustsins, að jeg hefi sett góða menn í Íslandsbanka, þá fer margt að gerast undarlegt með þjóð vorri.

Ein ástæðan sú, að í bankann hafa hvorki góðir nje illir verið skipaðir

. Er það af öllum viðurkent, að þessir menn sjeu góðir. Hv. þm. hafði það eftir öðrum þeirra, að hann hefði sagt sjer, að þeir ættu bágt með að neyta sín á meðan þeir væru aðeins settir. Jeg verð að leyfa mjer að bera brigður á, að þetta sje rjett haft eftir.

Jú, það er rjett

. Hafa þessir menn báðir gegnt ábyrgðarmiklum störfum áður og munu hafa fulla einurð til að standa fyrir máli sínu. Enda trúi jeg ekki þeim manni fyrir embætti sem skipuðum, sem ekki hefir fulla einurð til þess að gera það, sem rjett er, meðan hann er settur.

Alt önnur aðstaða

. Hv. þm. (EE) fann að því, að jeg hefði ekki skipað bankastjórana. Jeg hefi margsvarað því, hvers vegna jeg hefi ekki gert þetta, og nenni ekki að endurtaka það. En jeg get bætt því við, að jeg álít bankastjóra Eggert Claessen ágætan mann í þessa stöðu. Mann, sem ber ekki síður hag landsins en hluthafanna fyrir brjósti. Bauð þessi maður mjer að fara frá bankanum án þess að krefjast nokkurs, en jeg vildi ekki missa hann. Hv. þm. (EE) var að tala um stærsta stráið, sem vaxa mundi á þessu sumri. Jeg skal engu spá um það. En hitt veit jeg, að ekkert strá mun verða jafnblaktandi á þessu sumri eins og þessi hv.þm. (EE) hefir verið á þessu þingi. Hefir það sjaldan hent í hans þingsögu, að hann hafi verið sömu skoðunar í enda ræðunnar eins og í byrjun hennar.

Eitt dæmi því til sönnunar

. Hefir framkoma hv.þm. verið öll hin hlægilegasta og mundi vegur þingsins lítt aukast, ef það hefði marga sömu tegundar.

Atvinnumálaráðherra (KIJ): Jeg get vel fyrirgefið hv. 1. þm. Reykv. (JakM), þótt hann hafi gleymt því, að jeg hafði sjerstaka aðstöðu hvað sölu vissra vörutegunda snerti. Hann minti á það, að jeg hefði verið fjelagi í Stefni og hefði því hlotið að vera fylgjandi frjálsri verslun. Það er rjett, að jeg var þar fjelagi. Jeg sá einu sinni auglýst, að tiltekinn maður ætlaði að halda þar fyrirlestur. Jeg fór á fundinn og mjer gast svo vel að ræðu hans, að jeg gekk í fjelagið. Ræðan var um sparsemi á landsfje, en fjallaði ekkert um frjálsa verslun eða neitt þvílíkt. En jeg veit ekki til, að nein skilyrði um, að maður væri fylgjandi frjálsri verslun, hafi verið sett sem inntökuskilyrði, en lög fjelagsins hefi jeg ekki fengið. En hafi jeg brotið lögin, þá er fjelaginu innan handar að excludera mig. Á því, sem hæstv. fyrv. fjrh. (MagnJ) kann að hafa gert, ber jeg enga ábyrgð. Hver ráðherranna verður að bera ábyrgð á því, sem undir hann heyrir. Sparisjóðs- og bankamálin heyrðu undir þennan ráðherra, og hann einn á sökina, ef einhver vanræksla hefir átt sjer stað. En nú hefi jeg gert ráðstafanir til þess, að sparisjóður þessi verði rannsakaður fljótlega.