Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Þetta frv. er komið frá hv.Nd. og borið fram af hæstv. stjórn. Eins og komið hefir fram hjá nefnd þeirri, sem skipuð var til þess að rannsaka bankamálin, hefir sú skoðun orðið ofan á, að þörf væri á því, að settur væri hjer á stofn nýr einkabanki. Ástæðan er vitanlega sú, að álitið er, að atvinnuvegir landsins hafi ekki nægan stuðning hjá bönkum þeim, sem fyrir eru. Þá skorti alltilfinnanlega nauðsynlegt rekstrarfje. Jeg skal ekki fjölyrða neitt um frv. sjálft; jeg býst við því, að hæstv. fjrh. muni gera það, ef umræður verða hjer um þetta. Jeg vildi aðeins skýra frá því, að meiri hl. fjhn. er samþykkur frv. og fellst á, að ríkisstjórninni sje veitt heimild til þess að neita fyrirhuguðum nýjum banka svipuð hlunnindi sem Íslandsbanki hefir nú, að undanskildum seðlaútgáfurjettinum. Jeg býst við, að menn hafi tekið eftir því, að leyfistíminn á að vera eins langur og leyfistími Íslandsbanka. - Það hafa ekki verið gerðar stórvægilegar breytingar á frv. í Nd., en þó var þar gerð ein breyting, sem jeg tel til bóta, en það er, að eftir leyfistímann njóti bankinn eins góðra kjara og aðrir einkabankar hjer á landi. Minni hl. fjhn. er hinsvegar á móti frv. þessu, og mun hann gera grein fyrir skoðun sinni.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) Jeg hefi getið þess í nál., að jeg sje ósamþykkur því, að frv. þetta verði samþykt. Ástæðan til þess er í stuttu máli sú, að mjer virðist, eftir því sem nú standa sakir, það tæplega vera rjett lausn á bankamálunum að bæta við einum nýjum banka. Mjer virðist liggja nær að koma seðlaútgáfunni fyrir á einhvern tryggilegri hátt en verið hefir. En nú er útsjeð um það að á þessu þingi fæst engin lausn á því máli. En við því er nú ekki neitt að segja úr því sem komið er. En úr því að þetta tókst nú ekki, þá álít jeg, að við sjeum ekki miklu bættari með því að ganga inn á þá braut að veita hlunnindi nýjum banka. Jeg geri ráð fyrir því, að meiningin með því sje að auka starfsfje atvinnuveganna í landinu. Jeg skal nú ekki bera brigður á, að þörf sje á slíku, en jeg álít, að til þessa eigi ekki að taka, nema lánstraust banka þeirra, sem fyrir eru sje þrotið. Það er ekkert betra að auka starfsfje atvinnuveganna með því að stofna nýjan banka en að fá lán handa þeim bönkum, sem fyrir eru. Það er hjer ekki ósvipað því, sem við hugsuðum okkur, að einhverja sveit vantaði rekstrarfje, en verslanirnar, sem venjulega hafa skaffað rekstrarfje, gætu ekki eða vildu ekki leggja fram meira. Jeg held, að ástandið í sveitinni batnaði ekkert við það, þó þar bættist við ný lánsverslun, sem lánaði þeim mönnum, sem hinar verslanirnar vildu ekki lána. Sama gildir með landið. Ef svo stendur á, að fje vantar og lánsstofnanir þær, sem fyrir eru, geta ekki eða vilja ekki leggja meira fje í veltuna, þá hygg jeg, að það hafi slæm áhrif, ef ný lánsstofnun kemur. Hverjum mundi slík lánsstofnun lána fje? Ekki öðrum en viðskiftamönnum þeirra banka, sem fyrir eru. Ef um þá er að ræða, sem lánsstofnanir þær, sem fyrir eru, bera fult traust til, þá hygg jeg, að þeir þurfi ekki á lánum að halda. En að því er hina snertir, sem lánsstofnanir þær, sem fyrir eru hafa ekki traust á, þá hygg jeg, að það sje frekar til böls en bóta að lána slíkum mönnum. Jeg veit ekki, hvort hv. deild hefir skilið, hvað fyrir mjer vakir, en það er í stuttu máli þetta: Ef ástand þeirra, sem lán þurfa að fá, er þannig, að bankastofnanir þær, sem fyrir eru, vilja ekki lána þeim meira, þá tel jeg, að stofnun nýs banka bæti ekki úr þeim vandræðum. En ef þeim lánsstofnunum, sem fyrir eru, er svo fjárvant, að þær hafa ekki lánstraust lengur, þá gæti verið spurning um, hvort ekki væri rjett að stofna nýjan banka. En jeg hygg að ennþá sje lánstraust þeirra svo mikið, að þær geti bætt úr lánaþörfunum, ef þær hafa traust á lántakendunum. Jeg held, að það, sem mest bagar nú, sje það, að of mikið fje sje í útlánum og sitji þar fast, og því sje of lítið fje í veltunni; og ef mikið af þessu útlánsfje er ótrygt, þá hygg jeg, að það verði ekki mikið trygga við stofnun nýs banka. Annars tel jeg ekki þörf á því að hefja deilur um þetta mál. Hvort sú skoðun fær lítið fylgi hjer í deildinni, við því er ekkert að segja. Ef málið gengur fram, álít jeg að það sje á ábyrgð þeirra, sem greiða því atkvæði sitt. Jeg hefi gert afsökun mína með því að lýsa afstöðu minni, og mun greiða atkvæði samkvæmt því.

Björn Kristjánsson Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara, og sá fyrirvari á að þýða það, að jeg tel óviðfeldið að fela stjórninni að leita uppi menn eða fjelög, sem kynnu að vilja stofna stærri fyrirtæki hjer á landi. Myndi jeg hafa felt mig betur við, að þingið sjálft ákvæði, hvaða fjelagi ætti að veita slík rjettindi; en engu að síður, þótt jeg hafi gert þessa athugasemd, mun jeg greiða atkvæði með þessu máli, og það er af því, að jeg tel stofnun slíks banka nauðsynlega, án alls tillits til þess, hvar seðlaútgáfurjetturinn verður, því að það verður jafnmikil þörf á nýjum banka fyrir því, þótt seðlaútgáfan yrði falin sjerstakri stofnun. En þegar endanlega verður ákveðið um það, hvar seðlaútgáfurjetturinn lendir, vona jeg, að fult tillit verði tekið til óska þess hluta þjóðarinnar, sem mest þarf á bönkunum að halda. Þetta er sú sjerstaka grein, sem jeg vildi gera fyrir atkvæði mínu, og þrátt fyrir þann fyrirkomulagsgalla, sem jeg tel vera á frv., mun jeg greiða því atkv. mitt.

Fjármálaráðherra (JÞ): Háttv. frsm. minni hl. (IP) hefir nú gert grein fyrir þeim ástæðum, sem gera það, að hann getur ekki aðhyllst þetta frv., og get jeg að vísu vel skilið sumar þeirra, og sjerstaklega vel skilið, að yfir höfuð komi fram nokkur ótrú á aukningu lánsfjár frá hv.þm. þessa kjördæmis, nefnilega SuðurMúlasýslu, vegna þess að þar hafa óneitanlega orðið á undanförnum árum nokkuð mikil mistök í notkun lánsfjár. En samt held jeg, að það tjái ekki að líta svo á, sem nú verði að setja landið og atvinnuvegi þess í algert svelti um lánsfje vegna þess að nokkur mistök hafa orðið um notkun þess á undanförnum árum, sem voru svo, bæði hjer og annarsstaðar, að menn mistu sjónar á því, hvenær á að nota lánsfje og hvernig á að nota það. Hv. þm. (IP) sagði fyrst, að sjer hefði fremur þótt rjett að koma skipulagi á seðlaútgáfuna heldur en að fara að hugsa um nýjan banka, en þetta tvent eru óskyld mál, eins og hv. 1. þm. (G.-K. (BK) benti á í fáum orðum. Það er ekki hægt með neinum ráðstöfunum á seðlaútgáfunni að útvega atvinnuvegunum neitt fjármagn, sem þeir ekki hafa nú; það má miklu fremur búast við því, hvernig sem seðlaútgáfunni verður hagað, að frá þeirri grein bankastarfseminnar komi fremur þrenging en aukning, af því að seðlaveltan hefir verið fullmikil, fremur útlit fyrir, að hún muni fara minkandi, og að hún minkar, það þýðir ekkert annað en það, að fje er tekið frá atvinnuvegunum. Það má ekki hyggja, að hægt sje að bæta úr skorti á veltufje með skipun seðlaútgáfunnar, en þetta frv. beinist að því að gera tilraun í þá átt. Það er ekki heppilegt að hugsa sjer veltufjáraukning í þá átt, að núverandi bankar noti lánstraust sitt miklu ítrar en nú er gert, með þeim mikla mismun, sem hjer er á árferði; það getur ekki vel farið nema því aðeins, að bankarnir eigi eitthvað talsvert af lánstrausti ónotað, sem þeir þá einmitt geti gripið til, þegar árferðið heimtar sjerstaklega mikil fjárútlán, en það er þegar illa árar. Það má ekki hugsa sjer starfsemi bankanna á þann hátt, að alt sje notað í góðu árunum, því að þá er alt þeirra lánstraust uppnotað, þegar illa árar. Nú hafa bankarnir reynt ákaflega mikið á lánstraust sitt; þeir hafa haft við mikið að stríða og nota meira lánsfje en bankar alment gera. Nægir þar að benda á enska lánið; það er nú svo, að það er fjórðungur úr miljón sterlingspunda, sem hvor þessara banka hefir fast í erlendum lánum. Þá taldi háttv.þm. (IP), að af þessu myndi stafa samkepni við núverandi banka. er gæti orðið óholl. Ekki er jeg hræddur um, að svo muni verða, vegna þess, að mjer er kunnugt um, að bankarnir hafa nú upp á síðkastið ekki getað fullnægt eðlilegri eftirspurn um vel trygð lán til góðra viðskiftavina; og þegar svo er komið, þá er orðið eðlilegt rúm fyrir nýtt fjármagn til að fullnægja þessari eftirspurn. Og þó að það sje sjálfsagt rjett, sem hv.þm. (IP) segir, að það sje meira og minna af starfsfje bankanna, sem sje orðið fast í útlánum, sem er tregt um að fá inn, þá held jeg, að það sje ekki annað en eðlileg tilraun til úrlausnar á því sviði, að láta ekki fyrir það þrengjast svo mjög um veltufjármagn, að fleiri eða færrri af landsmönnum neyðist til að halda að sjer höndum, heldur sje miklu líklegra að reyna að sjá fyrir því veltufje, sem þarf til þess, að þessi atvinnufyrirtæki, sem sitja með þetta fje fast, fengju tækifæri til að vinna sig upp og skila sínum lánum aftur; og hygg jeg, að bæði bankamenn og lántakendur hafi fengið svo mikla reynslu á síðari árum, að minni hætta verði á ógætilegri notkun lánsfjár nú en áður.

Jónas Jónsson Mjer skildist hv.frsm. meiri hl. (JJós) vitna til milliþinganefndarinnar í bankamálum til stuðnings þessu frv., og skil jeg vel, að hv.þm. gerði það, því að það gerðu blöðin líka, en það er samt alveg rangt, þó að þar sje hænufjöður til í hænuna. Það sem er villandi viðvíkjandi umsögn milliþinganefndarinnar, er það, að hún gerir ráð fyrir, að í framtíðinni komi hjer nýir bankar, en nefndin gerir ráð fyrir, að það komi almenn bankalöggjöf áður en fleiri bankar verða stofnaðir, og það hefir verið skýrt tekið fram í háttv.Nd., meðal annars af hv.þm. V.Ísf. (ÁÁ). Ef hjer kæmi nú nýr banki, gætu liðið mörg ár þangað til bönkum fjölgaði aftur, og þá dálítið einkennilegt, ef á næstu þingum væri verið að bisa við að gera ný sjerleyfislög viðvíkjandi bönkum, en þá hefði verið stofnað það af bönkum, sem kæmi á næstu árum. Jeg vil gefa þessa skýringu á orðum nefndarinnar, af því að hún hefir einmitt gert ráð fyrir, að samin yrði bankalöggjöf á næstu árum, og það er „teoretisk“ fjarstæða, að fjölgun banka eigi að koma á undan bankalöggjöfinni. Án þess að jeg vilji tala um starf nefndarinnar, get jeg sagt það, að 3–4 af nefndarmönnum álitun rangt að stofna nýja banka nú á svo lausum grundvelli, án þess að ákveðið sje, hvað það væri, sem löggjöfin krefðist af þeim. En það er tvent, sem gerir, að jeg er á móti þessu frv.: annað er það, að hjer er aðeins löggjöf fyrir einn banka, en það hefi jeg skýrt áður; hitt er, að jeg er á móti bankastofnunarheimild, sem gefin er út í bláinn. Það hafa ekki komið neinar skýringar frá hæstv. stjórn eða háttv. nefndum, sem hafi gert það líklegt, að hjer væri um neinn aðilja að ræða, sem vildi nota þessa heimild. Við sem ekki höfum mikla trú á þeim norska banka árið 1923, þrátt fyrir það, að nokkrir Íslendingar voru til greindir, sem fengu leyfið og hefði mátt gera ráð fyrir, að gætu útvegað fjeð, vissum, að þar var bygt á sandi. En hjer er aðeins verið að gefa út almenna heimild, sem enginn veit, hvort nokkur maður vill nota, eða þá hvort þeir, sem vildu nota hana, væru æskilegir gestir. Jeg vil einnig taka það fram, að viðvíkjandi sjálfstæði þjóðarinnar getur það verið ákaflega hættulegur misskilningur, hættulegri en nokkuð annað, að gera ljettúðugur með það, hvaða fjármagn kemst inn í landið. Fyrir stríð sýndu Þjóðverjar ákaflega mikla fyrirhyggju í því að koma fyrir fjármunum í öðrum löndum, til þess að ná þar pólitískum og fjelagslegum yfirráðum; og þegar það er athugað, hve mikil áhrif banki með miklu fjármagni getur haft í fátæku landi, þá trúi jeg því ekki, að hæstv. fjrh. vilji heimta það, að deildin samþykki þetta frv., sem gæti verið til þess að veita útlendu fjármagni hættulegt vald í landinu. Sá banki gæti þá orðið eins og Grímsey var á tíma Ólafs Haraldssonar. Nú þarf að vísu ekki að óttast það, að langskip komi hingað með her manns, sem geti lifað á eggjunum þar, en útlendur banki, ef til kæmi, með miklu fjármagni, og honum yrði vitaskuld stjórnað af þeim, sem ættu fjármagnið, gæti orðið til mikillar hættu fyrir fjármálafrelsi landsins, og svo annað frelsi þess. En þessu væri ekki svo háttað, ef um vissa menn væri að ræða, því að það er t. d. alt annað að samþykkja þetta frv. eða Íslandsbankafrv. um 1900; þar voru menn, sem Íslendingar þektu töluvert, auk þess frændur okkar, og að minsta kosti menn, sem við höfðum verið bundnir pólitískum böndum við, og það var hægt að átta sig á því, hverskonar fyrirtæki þessi menn vildu stofna. En um þetta frv. veit maður ekkert og stjórnin veit líklega heldur ekkert. Og nú vil jeg spyrja hæstv. fjrh., hvernig hann ætlar að nota þessa heimild, hvort hann ætlar að bjóða hana út eins og lotteríseðlar eru boðnir út í öllum löndum, eða hvort hann ætlar að reyna að fá einhvern gyðing til að koma hingað, eða hvort þetta eigi aðeins að vera pappíslög, sem hann vill fá. Þá held jeg, að að minsta kosti einir tveir ræðumenn hafi talað um, að hjer væri þörf á nýju fjármagni. Getur vel verið, að sumir líti þannig á, en ýmislegt er nú samt, sem bendir í þá átt, að ekki sje þörf á fjármagni, sem væri notað í venjulega aukningu á mestu áhættufyrirtækjum landsins. Jeg held, að jeg fari ekki með rangt mál, þó að jeg segi, að hæstv. fjrh. hafi látið sjer þau orð um munn fara, að hann líti ekki á það með óblandinni gleði, hve togaraflotinn hefir aukist mikið á þessum árum. Og jeg veit, að þessi skoðun er uppi hjá ýmsum mönnum, einkum þeim, sem standa að hinum eldri togarafjelögum; og eitt af því, sem menn óttast í þessu efni, ef verðfall verður á fiski, er, að þá komi reglulegur barnadauði upp á meðal þessara fyrirtækja, því að þó á meðal þeirra sjeu nokkur traust fjelög, þá hafa önnur þotið upp, sem þá þurfa að fá nýtt fjármagn, sjúk fyrirtæki, sem þá myndu reyna að bjarga sjer. Fyrir þeim standa nýir menn, sem ekki hafa mikla reynslu við að styðjast, og sem byrja þá ef til vill á nýrri aukningu, ef vel gengur eitt árið. Jeg játa, að það væri ákaflega gott að fá hingað fjármagn af vissu tægi; það vantar t. d. tilfinnanlega fjármagn til fasteignaveðslána, bæði til húsabygginga og ræktunar, og það er enginn vafi á því, að ef það fólk, sem er hjer í Reykjavík, á að lifa áfram, er mesta þörf á, að bygt sje meira hjer en gert hefir verið, og sama mun vera í öllum öðrum kaupstöðum landsins, t. d. Vestmannaeyjum og Hafnarfirði, sem talað hefir verið um, að hefðu mikla lánsþörf. Þá er og mikil þörf á lánum til ræktunar, en sem nýr banki af þessu tægi bætir ekki úr, því að það eru ekki miklar líkur til, að banki eins og þessi, sem hjer er talað um, kærði sig nokkuð um að lána fasteignaveðslán. Til þess þarf nefnilega vissa tegund af fjármagni, sem ekki leitar til braskbanka í þessu afskekta landi, þar sem heita má, að gjaldmiðill þess svífi í lausu lofti. Ennfremur er mjög vafasamt, hvort rjett er að fá braskfjármagn inn í landið, þar sem hjer er nú kreppa í aðsigi, áður en eldri atvinnufyrirtæki hafa fest rætur. Jeg álít þess vegna, svo framarlega sem hæstv. fjrh. getur ekki gefið einhverjar nýjar skýringar eða einhver ný gögn í þessu máli, sem þingið hefir ekki sjeð, þá sje ekki aðeins óþarft, heldur hreint og beint hættulegt að samþykkja þetta frv., svo framarlega sem hæstv. ráðh. vill nota það til annars en að auka lagafjöldann.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer dettur ekki í hug, að jeg muni með neinum rökum geta sannfært þá hv. nefndarmenn, sem með nál. sínu hafa bundið atkv. sitt á móti þessu frv., og því óþarfi fyrir mig að leita að slíkum rökum, sem háttv. 3. landsk. (JJ) biður um. En út af þeim möguleikum fyrir erlend áhrif, sem stofnun slíks banka skapaði landinu, vil jeg taka það fram, sem ákaflega greinilega var fram tekið í hv.Nd., sjerstaklega að mig minnir af hv. 3. þm. Reykv. (JakM), að bankafyrirtæki hafa einmitt sjerstöðu í því efni, þótt erlend sjeu, að þeim fylgir engin slík hætta, sem annars kann að leiða af því, að útlendingum er veittur of greiður aðgangur að því að nota sjer gæði þessa lands. Því að enginn banki getur þrifist, nema hann hagi sinni starfsemi alveg í samræmi við starfsemi landsmanna og með hag atvinnuveganna fyrir augum eins mikið og sinn eiginn, því að undir því er öll velferð eins banka komin. Það hlutafje, sem sett er hjer í banka, er alveg til þess knúið, að starfað sje með það í fulla samræmi við hagsmuni landsmanna. Hv. þm. (JJ) spurði hvort jeg ætlaði að bjóða þetta leyfi út eða hvort jeg ætlaði að auglýsa það opinberlega. Jeg ætla ekki að gera það; jeg hefi hugsað mjer að leita fyrir mjer „undir hendinni“ sem kallað er, þótt það sje sennilega ljelegt mál, og reyna á þann hátt að framkvæma það, sem frv. ætlast til, en að öðru leyti finst mjer engin sjerstök ástæða til að segja neitt um fyrirætlanir mínar í því efni, annað en það, sem sagt var í hv.Nd., en það jeg veit til hefir ennþá ekki verið gert neitt til að koma lögum þessum í framkvæmd. Hv. 3. landsk. viðurkendi að vísu, að hingað vantaði fjármagn, en taldi, að annað fjármagn þyrfti til fasteignaveðlána. En hv.þm. (JJ) má nú vel vita það, að „náið er nef augum“ hvað það snertir, því að ef greiðist fyrir um fjármagn alment í landinu, þá greiðist um leið til um fasteignaveðslán, því að þetta er engan veginn svo mjög aðskilið, eins og þeir vita, sem nokkuð eru kunnugir okkar almennu bankastarfsemi, þótt ekki sje annað en opinberlega birtir reikningar bankanna. Auk þess hefir þetta þing gert aðrar ráðstafanir, sem sjerstaklega eiga að miða að því að bæta úr þessari fjármagnsþörf til fasteignaveðlána, sem hv.þm. (JJ) nefndi, nefnilega með því að samþykkja ný veðdeildarlög. Ennfremur vil jeg minna á þá afstöðu, sem milliþinganefndin í bankamálum hefir tekið, því að það er ótvírætt og undirskrifað af meiri hl. hennar, að hún telur æskilegt, að hjer geti komist á fót einn eða fleiri einkabankar.

Með vissum skilyrðum

. Það er ekki með neinum skilyrðum; nefndin lætur aðeins í ljós það álit, að það þurfi að komast hjer upp nýr einkabanki. Það stendur ekkert um, hvort átt er við sjerstök bankalög eða almenn bankalög, og um það hafa allir nefndarmenn í meiri hl. nefndarinnar sína er þetta er skrifað, hafa þeir allir verið með því, að það kæmist á fót einn eða skoðun. Hvort þau eigi að vera sjerstök eða almenn, það breytir engu, því að þegar fleiri nýir einkabankar, og hafa þar þörf atvinnulífsins í landinu fyrir augum.

Frsm. minni hl. (Ingvar Pálmason) Jeg vil nú reyna að haga orðum mínum þannig, að þau gefi ekki tilefni til langrar umr. Þó verð jeg að svara hæstv. fjrh. nokkru. Hann hóf mál sitt með því, að sjer kæmi ekki ókunnuglega fyrir skoðun mín í fyrri ræðu minn, vegna ástandsins í kjördæmi mínu. Jeg veit satt að segja ekki, hvað hann átti við með því. Jeg býst ekki við, að það hafi verið það, að sambandi mínu við lánsstofnanirnar væri þannig háttað, að þess vegna væru horfurnar ekki sem glæsilegastar.  (Fjrh. JÞ: Nei, nei, það er langt frá því. Jeg átti bara við þau miklu töp á lánsfje, sem orðið hafa í kjördæmi hv. þm)  . Jeg hefi nú ekki orðið var við, að komið hafi nein skýrsla um það, að ástandið í Suður-Múlasýslu sje verra en annarsstaðar á landinu. Og jeg neita því, að svo sje. Jeg skal benda hæstv. fjrh. á aðra sýslu hjer nærlendis, þar sem ástandið er miklu verra en í Suður-Múlasýslu. Það er Árnessýsla. Jeg þori fyrir mitt leyti óhikað að bera þær saman. Í Árnessýslu er nú komið, það ástand, sem verða mun hjer, ef ný lánastofnun kemur við hlið hinna, er hafa bundið alt lánsfje sitt. Jeg verð því að segja það, að jeg kann hálfilla við það, að fulltrúar Sunnmýlinga sjeu sí og æ brýndir á því, að í þeirra kjördæmi sje svo ilt ástand, að lengra verði ekki jafnað. Vegna þess að þetta er alls ekki rjett, þá verð jeg að lýsa óánægju minni út af því, að slík orð sjeu notuð hjer á Alþingi. Við fulltrúar Sunnmýlinga erum algerlega óháðir lánsstofnuninni á Eskifirði, en það get jeg borið henni, að það hefir aldrei staðið á því, að jeg gæti fengið lán þar, hefði jeg þurft þess, og fje hefir hún altaf haft til að lána. Jeg býst ekki við því, að hæstv. fjrh. hafi kastað þessu fram til þess að sverta stofnunina, heldur til þess að sýna, að ástandið þar sje ekki gott. Það væri nú betra að líta dálítið nær sjer, því að af þeirri viðkynningu, sem jeg hefi haft af Reykjavík, sjerstaklega í vetur hefir mjer virst, að sum útgerðarfjelölgin sjeu svo miklir vanmetagripir, að aðrir eins finnist ekki í Suður-Múlasýslu. Og víðsvegar á landinu munu ekki öll kurl komin til grafar enn. Hæstv. fjrh. fræddi mig á því, að þótt seðlaútgáfunni yrði ráðstafað, þá mundi ekki verða frekar fje en áður til útlána. Þetta veit jeg vel, en jeg hygg þó, að það ætti að vera styrkur fyrir bankastarfsemina í landinu. Hefi jeg þar fyrir mjer orð bankastjóra beggja bankanna hjer, að þeir telja bankana ver stadda til þess að ákveða starfsemi sína meðan seðlaútgáfunni er óráðstafað. Gæti farið svo að þessir bankar yrðu báðir færari um að starfa, ef seðlaútgáfunni væri komið í trygt horf, þótt þeir geti það ekki meðan seðlaútgáfan er í lausu lofti eins og nú er. Hæstv. fjrh. sagði, að bankarnir hefðu ekki getað fullnægt eðlilegri lánsþörf. Ef þeir eru á annað borð vel stæðir, þá skilst mjer, að þeir mundu nú geta fengið lán, því að lánstraust þeirra er enn svo mikið; en þeir vilja ekki gera það meðan alt er á reiki með bankafyrirkomulagið í framtíðinni. Hæstv. fjrh. sagði, að það væri lítil hætta á því, að nýtt lánsfje yrði látið ónotað, eða að það yrði notað ógætilega. Jeg er honum sammála um það, að bankarnir hafi nú fengið þann árekstur, að lánsfje verði ekki fyrst um sinn notað ógætilega af þeim bönkum, sem nú eru hjer, og að því leyti mættu bankarnir nota lánstraust sitt frekar en þeir hafa gert. Jeg skal svo ekki þrátta um þetta lengur. Það heldur venjulega hver á sínu í slíkum umræðum. Og jeg hefði ekki staðið upp nú, ef það hefði ekki verið vegna þessarar ádrepu, sem hæstv. fjrh. kom inn í umr.

Frsm. meiri hl. (Jóhann Jósefsson) Jeg fæ ekki sjeð, að fram hafi komið svo mikil rök hjá þeim, er talað hafa gegn málinu, að ástæða sje að ætla, að hv.þdm. hafi sannfærst af þeim. Jeg skal játa það með hv. 2. þm. S.-M. (IP), að það væri heppilegra að öllu leyti, ef endanlegt fyrirkomulag eða niðurstaða yrði á seðlaútgáfunni. En þótt ekki sje búið að binda enda á það mál enn, sýnist það ekki næg ástæða til þess að vera á móti nýjum banka. Hitt, að nýr banki gæti enga viðskiftamenn fengið nema þá, er nú njóta trausts í hinum bönkunum, eða hina, er enginn vildi lána, þá er það að vissu leyti ofmælt og engin ástæða til þess að vera á móti málinu. Það er kunnugt, að þótt menn njóti trausts bankanna, sem nú eru, þá telja bankarnir sig ekki altaf geta lánað fje, enda þótt það sje til góðra fyrirtækja. Og það er sýnilegt, að veltufje verður ekki aukið í landinu nema því aðeins, að nýtt fjármagn fáist. Og þrátt fyrir ýmislegt, sem fundið er að Íslandsbanka, þá getur enginn neitað því, að hann hefir að mörgu leyti verið lyftistöng framfara í landinu. Það hafa orðið stórkostlegar framfarir hjer síðan hann kom með nýtt fje inn í landið og lánaði það til atvinnufyrirtækja. Líkt hygg jeg að fara muni, ef þessi nýi banki kemur. Jeg leyfi mjer svo fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar að ítreka tilmæli mín til hv. deildar um að samþykkja frv.

Fjármálaráðherra (JÞ): Með ummælum mínum um ástandið í Suður-Múlasýslu átti jeg alls ekki við viðskifti þingmanna þessa kjördæmis við útibúið á Eskifirði, heldur átti jeg við hitt, að tapast hefði þar mikið lánsfje síðari árin. Hitt er rjett hjá hv. 2. þm. S.-M., að það eru fleiri dökkir blettir á landinu, enda var jeg ekki að hnjóða í það pláss sjerstaklega, heldur nefndi það sem dæmi og gat þess til skýringar, er jeg talaði um þá skoðun, sem nú er uppi, að rjett sje að svelta landsmenn enn meira um lánsfje, þeim til heilsubótar eftir þá sjúkdóma, sem þeir hafa verið haldnir af undanfarin ár. Mjer þótti leiðinlegt, að hv.þm. (IP) skyldi taka orð mín sem hnjóð í hans garð eða kjördæmis hans, því að það var alls ekki meiningin.

Jónas Jónsson Hæstv. fjrh. hefir svarað nokkrum af þeim beinu og óbeinu spurningum, sem jeg beindi til hans. Hæstv. fjrh. segist ekki álíta, að sjálfstæði okkar sje nein hætta búin af því, þótt nýtt útlent fjármagn komi inn í landið. Þetta er nú frekar trú en skoðun, því að hann reyndi ekki að rökstyðja þetta. Það vita allir, að nú á tímum er það svo, að þegar stórþjóð vill ná áhrifum hjá smærri þjóð, þá er fyrst byrjað með peningum. Jeg skal benda á t. d. eitt voldugt fjármálafyrirtæki Standard Oil. Bandaríkjastjórn hefir reynt að kljúfa það í smáfjelög, en það hefir reynst ómögulegt, hvernig sem að hefir verið farið. Þetta er dæmi þess, hvað fjármagnið er sterkt. Og annað dæmi um það, hvernig fjármagn getur tekið á sig hljóðlega mynd, er það, að Standard Oil hefir gerst danskt fjelag í Danmörku og síðan íslenskt fjelag á Íslandi. Þá sagði hæstv. fjrh., að hann mundi ekki bjóða heimildina um bankastofnun út opinberlega, heldur í kyrþey. Þetta er nú gott að heyra, því að hann mun þá ætla að setja bankanum sína kosti. En af þessum ummælum er ljóst, að enginn ákveðinn aðili er á bak við, og því er frv. þetta lít í loftið, eins og jeg sagði áður. Jeg mótmæli því, að bankarnir hjer sjeu venjulega fúsir til að lána út á fasteignir. Það má sjá það í efnahagsreikningi Íslandsbanka, að hann hefir lítið af fasteignaveðlánum, enda hefir hann leitast við að reka aðra lánastarfsemi, til verslunar og útgerðar. Og sama yrði ofan á, þótt nýr banki af sama tægi kæmi. Jeg held, að það sjeu ekki miklar líkur til þess, að þetta frv. hafi nein áhrif til góðs, þótt samþ. verði. Það er ólíklegt, að erlendir fjármálafræðingar vildu hætta fje sínu hjer, þar sem peningar eru svo mjög á reiki. Það er ólíku saman að jafna að koma hingað með fje nú eða þá er Íslandsbanki var stofnaður. Það má að vísu vera, að krónan nái gullgildi, en hún getur líka fallið, og þess vegna er það stórhættulegt fyrir útlendinga að flytja fje sitt hingað. Jeg vil koma með eina skýringu við það, sem hv. 2. þm. S.-M. (IP) sagði um útibúið í Árnesýslu. Jeg hygg, að honum hafi fallið þannig orð vegna ókunnugleika og að hann hafi farið eftir þeim orðróm, sem hjer gengur um útibúið. En jeg get sagt það - og byggi þar á samtali við bankaeftirlitsmanninn, er hefir kynt sjer hag útibúsins - að þar er ekki búist við miklum töpum. Bændur eiga að vísu erfitt með greiðslur, vegna þess hvað vextir eru háir, en fæst lánin mundu hættuleg, ef vextir væru lægri. En það er ein sýsla, sem bæði Suður-Múlasýsla og Árnessýsla þola samanburð við, og það er Ísafjarðarsýsla. Þar hafa bæði útibúin stórtapað. Og svo má líka minna á það, að bankarnir hjer hafa báðir orðið fyrir stórtöpum. Jeg vil endurtaka það, að frv. á ekki að ganga fram. Og til þess eru þrjár ástæður: 1. Hjer vantar fullkomna bankalöggjöf. 2. Hætt er við, að ofvöxtur hlaupi í braskfyrirtæki, sem til eru, og nýjum skjóti upp. 3. Það getur orðið hættulegt fyrir sjálfstæði landsins að hleypa hjer inn erlendu fje.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hefi verið bundinn við atkvgr. í hv.Nd. og hefi því ekki heyrt nema lítinn kafla úr ræðu hv. 3. landsk. (JJ). En í því kom ekkert nýtt fram, og þarf jeg því ekki að lengja umr.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Þetta frv. er borið fram af meiri hl. sjútvn. í Nd. og felur í sjer heimild fyrir ríkjsstjórnina að veita fjelagi, sem á að fullnægja ákveðnum skilyrðum, einkasölu á útfluttri síld, að því tilskildu, að ráðherra samþykki lög þess. Á þskj. 542, sem er nál. sjútvn. Ed., er gerð grein fyrir þeim ástæðum, er hafa knúð nefndina til þess að leggjast ekki á móti frv. eins og sakir standa nú. Það er vitanlegt um síldarútveginn, að hann á við alveg sjerstaka erfiðleika að stríða, sem ekki koma fyrir hjá hinum atvinnuvegum landsins, og það er hin svokallaða leppmenska. Er svo að heyra á mönnum, sem kunnugir eru fyrir norðan, að allur fjöldi þess fólks, sem fæst þar við útflutta síld, sjeu leigðir þjónar útlendinga eða leppar. Þetta ástand á ekki sinn líka við útflutning neinna annara afurða lands vors. Mun það vera tilætlun þeirra, sem að frv. standa í Nd., að því sje aðallega stefnt til höfuðs leppmenskunni. Sje það svo, að þeir hafi rjett fyrir sjer og að frv. verði bót á böli þessu, þá getum við, enda þótt við sjeum andvígir öllum takmörkunum á athafnafrelsi manna, fylgt þessu máli fram. Þegar svo er komið, að hjerlendir menn sjá sjer ekki annan kost vænni en að gefast upp við að stunda þennan atvinnuveg eða gerast leppar útlendra stórgróðamanna, er það full rjettlæting fyrir menn að vera með frv. og stuðla að því að koma í veg fyrir ófögnuð þennan, enda þótt þetta brjóti í bága við skoðanir, sem þeir eru fylgjandi. Nefndin hefir, eins og segir í nál., ekki sjeð sjer fært, þar eð hana vantar sjerþekkingu á þessu máli, að leggja stein í götu frv. En reynslan ein mun skera úr, hvort það kemur því til leiðar, sem menn hafa ætlast til. Jeg vil fyrir mitt leyti, og jeg held jeg megi segja það líka fyrir hönd nefndarinnar, ekki leggja neinn dóm á það. Önnur ástæðan fyrir því, að nefndin er ekki á móti frv., er sú, að hjer er um heimildarlög að ræða fyrir stjórnina. En það er ekki svo langt síðan mál þetta komst í hámæli, að ekki geti eitthvað það komið fyrir, er geri stjórninni ómögulegt að láta lög þessi koma til framkvæmda. En auðvitað getum við ekkert um það sagt. Og þau mótmæli, er borist hafa til Alþingis gegn frv., eru ekki svo rökstudd, að hægt sje að taka svo mikið tillit til þeirra, að málið verði eyðilagt af þeim sökum einum. Í einu mótmælaskjalinu er sagt, að með þessari ráðstöfun sje síldarsölumálinu stefnt í tvísýnu. En svo mikið vita menn þó um þetta mál, að það er ekki hægt, að segja, að því með þessu sje stefnt í tvísýnu, þar sem það nú er, sannast að segja, í miklum voða. Jeg veit ekki betur en að það sje nú hreinasta vandræðamál. En þótt till. sjútvn. í Nd. geti að því er þetta snertir ekki verið þær heppilegustu, er þó ekki úr háum söðli að detta fyrir síldarsölumálið. Það verður auðvitað að vera á valdi stjórnarinnar, hvort hún treystir sjer til þess að framkvæma þessi lög eða ekki. Og jeg sem stuðningsmaður stjórnarinnar treysti henni til þess að gæta hjer allrar varúðar, bæði að því er snertir málið innanlands, og einnig þá hlið þess, sem að útlendingum snýr. Jeg held, að jeg hafi þá skýrt afstöðu nefndarinnar til þessa máls. Það þurfa að vera mikil rök til andmæla, sem koma ósjerfróðum mönnum til þess að leggjast gegn áliti hinna sjerfróðu manna í Nd. og leggja stein í götu þeirra fyrirætlana, er þeir hafa gert. Vegna þessa vill nefndin ekki vera á móti málinu, þó að henni sje af ýmsum ástæðum óljúft, að farið sje inn á þessa braut. En þar sent svo alvarlegar ástæður eru fyrir hendi, sem hjer virðast vera, getur þetta verið afsakanlegt.

Einar Árnason Það er svo að sjá, sem eigi að verða nokkuð hastarleg afgreiðsla þessa máls. Mig furðar á, að nefndin skuli svo fyrirvaralaust mæla með frv. Ef jeg man rjett, var málið hjer í deildinni til 1. umr. fyrir einum 5 dögum. Og sama dag og það var til l.umr. held jeg, að nefndin hafi gefið út nál. um málið. Hún hefir því ekki haft nema örlitla stund til þess að athuga það. Þetta væri nú sök sjer, ef málið væri búið að dvelja svo lengi í þinginu, að nefndin og þdm. hefðu getað haft tíma til þess að átta sig á því. En frv. kom fyrir stuttu fram í þinginu; það má segja, að það hafi komið eins og þjófur á nóttu. Jeg held, að fáir eða engir af þeim mönnum, sem frv. snertir, hafi haft hugmynd um, hvað væri á seiði. Og jafnóvitandi munu þingmenn hafa verið um þetta mál. Þegar frv. var svo tekið fyrir í hv.Nd., var það rekið áfram með afbrigðum frá þingsköpum. En undir þessari hröðu meðferð voru þó gerðar á því allverulegar breytingar. bæði við 2. og 3. umr. Eftir að málinu var lokið í hv.Nd., var það tekið fyrir hjer og sett í nefnd. Samdægurs kom svo nál., eins og jeg gat um áðan, þess efnis, að nefndin leggur til, að frv. verði samþykt óbreytt. Þar sem nú í Nd. þótti ástæða til að breyta frv. allverulega, gæti maður ætlað, eftir afgreiðslu þess þar, að það væri ekki svo fullkomið, að ekki mætti betur gera, og enn væru gallar, sem nauðsynlegt væri að laga. En sjútvn. leist þetta á annan veg. Hv. frsm. (JJós) hefir nú gert nokkra grein fyrir afstöðu nefndarinnar til þessa máls. En jeg gat þó ekki betur fundið á ræðu hans en að honum væri óljúft að mæla með því. Aðalröksemd hans fyrir því, að rjett væri að samþykkja frv., var sú, að það kæmi í veg fyrir leppmensku. Ef svo væri, þá verður því ekki neitað, að frv. á rjett á sjer. En jeg geri mjer nú ekki mikla von um, að leppmenskunni verði útrýmt með því. Jeg held, að örðugt sje að gera sjer grein fyrir því, hverjir eru leppar og hverjir ekki. Mörkin eru ekki svo skýr, að hægt sje að greina þar á milli. Háttv. frsm. tók það fram, að frv. væri aðeins heimild, sem ekki þyrfti að koma til framkvæmda, og virtist hugga sig við það, að ábyrgðin hvíldi á stjórninni. En jeg verð nú að segja það, að jeg held, að stjórninni verði enginn greiði gerður með því að fá málið þannig í sínar hendur. þegar svo allri skuldinni verður skelt á hana, ef óhönduglega tekst til. Þá mintist háttv.frsm. á það, að mótmæli hefðu komið fram gegn frv., en heldur þótti honum þau þróttlítil og ekki á rökum bygð. Hann tók það fram, að í einu mótmælaskjalinu væri sagt, að síldarsölumálinu væri með frv. þessu stofnað í tvísýnu. Vildi hann álíta, að það, að stofna málinu í tvísýnu, væri betra en það ástand, sem nú er. Jeg held, að þetta sje nú alls ekki rjett útskýring á hugtakinu „að stofna í tvísýnu“. Jeg held, að það verði alment skoðað svo, að það, að stofna einhverju í tvísýnu, væri að gera ástandið verra en það er. Jeg get að minsta kosti ekki skilið það á annan veg. Þó að þetta sje nú 2. umr., ætla jeg ekki að fara neitt út í hinar einstöku greinar frv., af því að engar brtt. liggja fyrir. Jeg vil þó aðeins drepa á stærstu drættina í málinu eins og það kemur mjer fyrir sjónir. En því er nú eins farið með mig og háttv. sjútvn., að jeg hefi ekki mikla sjerþekkingu á þessu máli, en jeg hefi kynt mjer ýmislegt, sem skrifað hefir verið um það, t. d. ýmsar uppástungur, sem nauðsynlegar hafa þótt til þess að koma fastara skipulagi á síldarverkun, síldarsöltun, sölu og útflutning. Mörgum þeirra, er við þessi mál hafa fengist, hefir fundist, að þessum hlutum sje ekki eins fyrir komið og þeir ættu að vera og hafa sjeð, að umbætur eru nauðsynlegar; en skoðanirnar eru mjög skiftar um það, hvernig ráðin skuli bót á því skipulagsleysi, sem nú á sjer stað í þessum efnum. Það er og ofur eðlilegt, að skoðanir manna um þetta sjeu skiftar; þetta eru mikil hagsmunamál fyrir mörgum, og hagsmunirnir eru ekki nærri alstaðar þeir sömu. Þetta er eitt hið mesta vandamál og mjög er erfitt að finna það skipulag eða koma því á, sem allflestum, er þessa atvinnu stunda, geti geðjast að eða orðið ánægðir með; en það er svo með þetta sem annað, að sá einn fjelagsskapur gengur vel, sem af viljugum er til stofnað. Þá er eitt atriði viðvíkjandi þessu frv., sem jeg vil víkja að nokkrum orðum. Það er þátttaka útgerðarmanna í undirbúningi þessa máls og við samning frv. þessa. Jeg gat þess áðan, að þeir mundu fáir hafa komið þar að og yfir höfuð lítt verið kvaddir til ráða, en jeg álít, að það megi ekki gleyma útgerðarmönnunum í þessu sambandi, og allra síst smærri útgerðarmönnum, því útgerðin er þó og verður ávalt undirstaðan undir allri síldarverslun. Það er greinilegt, að útgerðarmenn yfirleitt, og sjerstaklega á Norðurlandi, eru mjög andvígir þessu máli. Jeg ef því hræddur um, að afleiðing þess, ef frv. verður samþ., verði sú, að ýmsir menn sem áður hafa rekið útgerð og ef til vill hafa einnig ætlað að gera út í sumar, hætti algerlega við þennan atvinnuveg, og verða það sjerstaklega ýmsir hinir smærri útgerðarmenn. - Nú er þess að gæta, að þetta mál er svo seint fram komið, að allflestir, sem hugsa til útgerðar í sumar, eru þegar farnir til eða búnir að búa sig undir útgerðina á ýmsan hátt. Jeg get ekki í svipinn sjeð annað en að samþykt þessa frv. hljóti að koma í bága við ýmsa samninga, sem nú er líklegt, að þegar hafi verið gerðir, og geti orðið til þess að ókleift verði að halda þá. Því er svo varið með marga, sem fást við þessa tegund útgerðar, að þeir geta ekki fengið nægilegt fje til rekstrar útgerðinni hjer innanlands. Jeg veit, að margir hafa aðeins getað gert út með þeim hætti, að þeir hafa fengið að láni tunnur og salt gegn tryggingu í veiðinni; þó þannig, að þeir hafa verið frjálsir um alla sölu á síldinni. Jeg get vel hugsað mjer, að öllum slíkum samningum yrði riftað, ef frv. verður að lögum og þeir útgerðarmenn, sem þarna eiga í hlut, verða að hætta við alla útgerð. Þá er enn annað atriði, sem jeg vil minnast á. Það virðist ekki á neinn hátt vera trygt í frv., að þeir, sem láta af hendi síld til sölu geti fengið nokkurn hluta af andvirði síldarinnar um leið og hún er afhent, og þeir verða því að bíða lengi og um óákveðinn tíma eftir því að fá að vita, hvernig salan gengur, og þeim verður ókleift að greiða starfsfólki sínu vinnulaun eða að inna af hendi aðrar greiðslur, sem á útgerðinni hvíla, vegna þess að þeir hafa bundið alt sitt fje í henni. Jeg þori ekki að fullyrða, að fjelagið geti ekki aflað sje fjár til að greiða sitthvað af andvirði síldarinnar fyrirfram, en um þetta stendur ekkert í frv. En jeg geri ráð fyrir, eins og ástæður bankanna eru nú, að þetta muni ganga allerfiðlega. Þá gæti jeg trúað, að samþykt frv. gæti orðið til þess, að útgerð erlendra manna, sem stunda veiðar utan landhelgi, mundi aukast að mun, og við það mundi ríkissjóður missa mikilla tekna, og auk þess yrði þessi útgerð ekki síður til þess, að fylla um of síldarmarkaðinn en innlenda útgerðin. Þar sem komið er svo nærri þinglokum, hefi jeg ekki getað sjeð, að það væri til neins að bera fram brtt. við frv.: annaðhvort verður það að samþykkjast í þeirri mynd, sem það nú er í, eða það gengur ekki fram að þessu sinni, og af því að jeg tel þetta mál hvorki hafa verið nógu vel athugað hjer í þinginu nje nógu vel undirbúið áður en það kom inn á þing, get jeg ekki greitt því mitt atkvæði eða mælt með því á neinn hátt, jafnvel þó að hugmynd sú, sem að baki því stendur, eigi nokkurn rjett á sjer. Þar sem flestir þeirra, sem frv. þetta tekur til, hafa haft tækifæri til að láta skoðun sína á málinu í ljós, legg jeg til, að málið verði afgreitt með svofeldri rökstuddri dagskrá: Með því að mörgum þeim útgerðarmönnum, er stunduðu síldveiði á síðastliðnu ári, eða ætla að stunda hana á þessu sumri, hefir ekki gefist kostur á að taka þátt í undirbúningi þessa frv., og þeir hinsvegar hafa mælt eindregið á móti framgangi þess, og með því ennfremur, að svo fyrirvaralitlar ráðstafanir hljóta að kollvarpa ýmsum þeim ráðstöfunum og samningum, sem þegar kunna að hafa verið gerðar af hálfu ýmsra útgerðarmanna vegna síldveiða á þessu ári, þá sjer deildin ekki fært að samþykkja nú þetta frv., og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.

Sigurður Eggerz Þetta er nú annað einokunarfrumvarpið í röðinni, sem háttv.Nd. hefir afgreitt frá sjer á þessu þingi, og enda þótt háttv.Nd. hafi á ýmsan hátt sýnt það, að hún tekur mikið tillit til gerða okkar hjer í þessari hv. deild og hefir farið að vilja okkar í ýmsum málum, sem okkur hefir þótt máli skifta, svo sem í afgreiðslu fjárlaganna og öðrum stórmálum, að ógleymdu hinu mikla „princip“-máli þessarar deildar - kvenfrelsismálinu - þá get jeg þó ekki, þrátt fyrir þetta alt, tekið vel í þetta nýja einokunarfrumvarp frá Nd. Áburðarfrv. sæla fjekk skjótan dauðdaga hjer í deildinni, og ekki hygg jeg ástæðu til að láta þetta frv. sæta öðrum úrslitum. Jeg sje því miður engan hæstv. ráðherra hjer viðstaddan, en jeg ætlaði að beina þeirri spurningu til hæstv. stjórnar hvort engin hlið væri á þessu máli, er viti út á við, er athuga þyrfti. Jeg fullyrði ekki, að svo sje í þessu frv., en ekki veldur sá, er varir, og stjórninni er skylt að athuga þessar hliðar málanna. Jeg ætla ekki að fara að rifja upp gamlar almennar mótbárur gegn einokunarstefnunni, en læt mjer aðeins nægja að benda á, að það hlýtur að vera nokkuð óviðfeldin tilhugun fyrir atvinnurekendur, að einir 20 menn, sem verða sammála um að taka þetta mál í sínar hendur. skuli hafa öll þeirra ráð í hendi sjer. Það er margkunnugt; að á meðal síldarframleiðenda er allmikill ágreiningur um þessi mál, og meðal þeirra manna, sem sjerstaklega má kalla sjerfræðinga á þessu sviði, er einnig mikill ágreiningur. Jeg leyfi mjer einnig að benda á takmarkanir þær, sem gerðar eru á atkvæðisrjetti manna, sem í fjelagið ganga. Að lokum vil jeg taka fram, að hjer er verið að smeygja inn stefnumáli, sem Alþingi hefir áður lýst sig mótfallið, og verð jeg því eindregið að mæla á móti samþykt þessa frv. og er óhræddur við að taka á mig þá ábyrgð, sem því kann að vera samfara.

Jónas Jónsson Af því jeg hafði lofað hv. 1. þm. G.-K. (BK) í umræðum um annað mál að drepa örlítið á eitt atriði skylt þessa máli, samvinnufjelagsskapinn, en þá var jeg „dauður“ í þeim umræðum, vil jeg nota þetta tækifæri til þess. Þegar samvinnulögin voru hjer á ferðinni um árið, sýndi þessi hv.þm. mikinn áhuga á því máli, enda var það frv. samþykt með öllum atkvæðum við aðra umræðu hjer í deildinni.  Jeg sá hæstv. fjrh. (JÞ) greiða atkv. í Nd. á móti samvinnulögunum 1921, aðeins til að standa við sitt „princip“, að vera móti öllu, sem ekki er hrein og bein samkepniskaupmenska. Hv. 1. þm. G.-K. hefir talið frv. þessu til gildis, að það væri samvinna. Hann mun því ætlast til, að þegar hann snýst þannig endanlega til fylgis við þá stefnu, sem hann af veikum mætti hefir hatað og ofsótt, verði samvinnumenn að styðja hann og fjelaga hans á hinni nýju dygðabraut. Munum við margir gera það, þó að margir annmarkar sjeu á þessu kjöltubarni samkepnismanna. Hjer er um að ræða sambland af einkasölu, hring og samvinnufjelagsskap og þó að þetta sambland sje ekki gott, er það þó spor í rjetta átt. Jeg get fullkomlega tekið undir með þeim, sem styðja þessa tilraun, og játað, að ástand síldarverslunarinnar er ekki gott. Jeg sagði, að frv. væri spor í rjetta átt út úr því ástandi, sem nú er; hjer er ella völ á tvennu öðru, hvorutveggja illu - útlendri leppmensku eða skipulagsleysi meðal innlendra framleiðenda, sem svo eiga að keppa við erlenda síldarhringa, en eru algerlega vanmáttugir. Fyrirkomulag frv. er að vísu ekki gott, en þó játa jeg að þetta er góð tilraun, og ætla ekki að þessu sinni að tefja það með brtt.; annaðhvort verður nú þegar að samþykkja þetta frv. eða það dagar uppi. Þetta verður að þokast í þá átt með tímanum, að sem allra flestir atvinnurekendur taki þátt í þessum fjelagsskap, líkt og í samvinnufjelögunum. Þar sem þetta er tilraun til að brjótast út úr þeirri ófæru, sem þessi atvinnuvegur er kominn í, tel jeg, að það sje rjett hjá nefndinni að binda ekki leyfið við langan tíma. Þessi fjelagsskapur hlýtur að verða með tilraunablæ fyrst um sinn, og getur verið, að það gangi illa að ná mönnum saman í fjelagið, þar sem margt þessara manna hefir áður átt í samkepni hverjir við aðra, og því getur verið erfitt fyrst í stað að fá þá til að sameina sig í eitt fjelag. Jeg vil í þessu sambandi benda á, að það var hjer einu sinni einskonar einkasala á útfluttum fiski, og kom þá upp allmikil tortrygni gegn nefnd þeirri, sem sá um söluna, vegna þess að í henni átti sæti maður, sem var fiskkaupmaður. En þetta eru barnasjúkdómar, sem menn verða að vaxa upp úr. Mjer skilst, að frv. sje borið fram af útgerðarmönnum vegna þess að þeir hafi tapað á útgerðinni og telji þetta eina ráðið til bjargar, ef þeir eigi ekki að gefast upp eða sligast í samkepninni. Það hefir oft komið fyrir, að útlendir atvinnurekendur hjer og „leppar“ þeirra hafa selt sína síld með ágóða, en innlendir menn hafa ekki getað selt nema með stórtapi. Jeg hefi t. d. heyrt getið um einn mótorbátseiganda, sem var orðinn auðugur af mótorbátaútgerð, að hann hafi skaðast á síldarútgerð frá Siglufirði í fyrra um ca 40 þús. krónur. Þessi maður var í fyrstu mjög andstæður steinolíueinkasölunni, en þegar honum gekk illa í frjálsri samkepni með síldina, gerðist bann þar einkasölumaður.

Björn Kristjánsson Mál þetta á lítið skylt við fyrirkomulag samvinnufjelaganna. Að vísu er það samvinna, en er þó gagnólíkt samvinnufjelagslögunum. Háttv. 3. landsk. (JJ) mun ekki sjá neitt ákvæði í þessu frumvarpi um samábyrgð. En það er hin víðtæka samábyrgð, sem jeg hefi ráðist á að maklegleikum, en ekki á kaupfjelagsskap eða samvinnu, enda er hin víðtæka samábyrgð hreinn „Communismi“, sem hvergi hefir tekist að innleiða nema á Rússlandi og á Íslandi.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) talaði um það, að þetta mál hefði komið hingað allsnögglega og væri afgreitt með mikilli skyndingu. Þessu er nú svo varið, eins og háttv.þm. veit. þessa síðustu daga þingsins, þegar mörg mál koma fyrir deildina í senn, þá er ekki nema um tvent að gera, annaðhvort að afgreiða þau fljótt eða alls ekki. Af þessum ástæðum, sem jeg nú tók fram, sá sjútvn. sjer ekki fært annað, af því hún vildi ekki láta fella þetta frv., en að flýta sem mest fyrir afgreiðslu þess. Brtt. sá hún, að enginn tími var til að bera fram við frv. hjeðan af. Um það, hvernig þetta mál yfir höfuð kom fyrir deildina, ætla jeg ekki mikið að ræða við hv.þm.; hann sagði, að það kæmi eins og þjófur á nóttu. Jeg hygg, að það hafi komið eins og venja er til, að mál komi. Þá sagði hv.þm., að hann hefði ekki getað fundið, að okkur væri óljúft að mæla með frv.; jeg tók fram þegar í byrjun ástæður nefndarinnar fyrir því, að hún mælti fram með frv. við þessa hv. deild, og tel jeg óþarfa að fara að endurtaka það aftur. Jeg get þó lýst yfir því að nýju fyrir hönd nefndarinnar, að þó að við höfum talið rjett að mæla fram með þessu frv., höfum við þó alls ekki þar með gert þá játningu að við teljum einokun besta verslunarfyrirkomulagið. En við verðum að horfast í augu við það ástand, sem nú er á þessu sviði viðskiftanna, og þegar það virðist vera komið í algert óefni með þessa útflutningsvöru, finst mjer það vel geta komið til mála, að slík tilraun sem þessi verði gerð. Þetta á ekkert sameiginlegt við einokunarstefnu í verslunarmálum. Aðalatriðið í þessu máli er það, að þeir, sem best vit hafa á þessum málum, telja, að með lagasetningu eins og þessari verði „leppum“ og „leppmensku“ allri afstýrt, en hún er, eins og allir vita, mesta vandræðaástand. Það er vandræðaástand, þegar menn, sem annars, ættu að geta rekið þessa atvinnu á frjálsum grundvelli, neyðast til að leigja sig útlendingum á laun. Hv. þm. áleit, að stjórninni væri enginn greiði gerður með þessu frv.; þetta getur vel verið. Stjórnin verður að taka við vandanum í þessu máli eins og öðrum málum, sent henni eru falin til meðferðar, þótt vandræðamál sjeu. Þegar vandræði standa fyrir dyrum, verður stjórnin að vera við því búin, að reynt sje að finna einhver úrræði. Að þetta sje mikið hagsmunamál margra manna, er alveg satt. Það snertir líka útlenda atvinnurekendur og leiguþjóna þeirra hjer, en við megum ekki gleyma, að málið er líka hagsmunamál allra innlendra atvinnurekenda, sem eru að reyna að bjargast upp á eigin spýtur. Það er og hagsmunamál fyrir alla þjóðina í heild; það er spurningin um það, hvort þessi atvinnuvegur okkar, sem gæti verið blómlegur, ef rjett er að farið eigi að leggjast í dróma leynilega af útlendingum og innlendum hjálparmönnum þeirra. Í þessu sambandi get jeg ekki komist hjá að minna á mótmælin, sem komið hafa fram gegn þessu máli frá Norðurlandi. Jeg bar þetta eitt sinn undir hv. 1. þm. Eyf. (EÁ) og spurði hann, hve mikið mundi mega taka tillit til þessara mótmæla, og jeg verð að segja það, að svar hans gaf ekki tilefni til að ætla, að mikið mætti byggja á mótmælum þessum. Hann játaði, að ástandið væri þannig lagað, að það væri ákaflega erfitt að fara eftir þessum mótmælum. Þó hann að vísu viðhefði ekki beinlínis þessi orð, skildi jeg hann þó svo, að hann legði ekki mikla áherslu á þessi mótmæli. Hafi jeg misskilið hann. vænti jeg, að hann leiðrjetti það, sem jeg kann að fara rangt með; en jeg leitaði til hans sem kunnugs og þekts manns á þessu sviði. Viðvíkjandi því, er menn fá að láni frá útlöndum tunnur og salt, gegn gegn veði í veiðinni, verð jeg að segja, að þetta gæti mikið ýtt undir „leppmensku“; er þó að vísu ekki ávalt það sama, en þó er þetta ein leiðin, sem þangað getur legið. Um einstök atriði starfrækslu fjelagsins væntanlega ræði jeg ekki. Allir hljóta að sjá og skilja, að hjer er aðeins um heimildarlög að ræða og ríkisstjórninni er ætlað að semja eða samþykkja reglugerð handa væntanlegu fjelagi, sem stofnað yrði samkvæmt þessum lögum, áður en leyfið er veitt, og það verður að treysta stjórninni til að veita ekki þetta einkasöluleyfi, nema trygð sjeu þau skilyrði, sem nauðsynleg verður að telja, t. d. viðvíkjandi þeim atriðum, sem hv.þm. mintist á. Nefndin ber fyrir sig sömu ástæður og háttv.l.þm. Eyf. viðvíkjandi því; að hún bar ekki fram brtt. við frv. Nefndinni var það ljóst, að annaðhvort varð að gera, að afgreiða það tafarlaust eða breyta því, sem var hið sama og hindra framgang þess á þessu þingi, eins og áliðið er, þar eð tími er enginn, er leyfi slíkar tafir, og yrði það því aðeins til falls málinu. Hv. 1. landsk. (SE) vjek að þeirri hlið málsins, er snýr út á við, og sagði sem satt var, að það væri allalvarlegt íhugunarefni. Jeg drap á það í ræðu minni áðan, að jeg er honum fyllilera sammála um þetta. Stjórnin verður vandlega að gefa gætur að þeim áhrifum, sem þessi tilraun kann að hafa á viðskifti vor við erlendar þjóðir. Jeg tek undir þetta með honum og endurtek hjer með það, sem jeg hefi áður sagt um þetta atriði. Aftur á móti get jeg ekki verið sammála hv. 1. landsk.þm. um það, er hann ljet ummælt viðvíkjandi lágmarki því, sem sett er í frumvarpið til þess að menn geti orðið fjelagsmenn í fjelaginu. Háttv. 1. landsk.þm. telur 200 tunnur of hátt lágmark, en jeg verð að vera á öðru máli. Flestir, sem við þennan atvinnuveg fást, munu hafa mun meiru en þessu úr að spila, að minsta kosti á Norðurlandi. Þar er þetta vissulega svo, að langflestir munu vera langt fyrir ofan þessa tölu. Jeg hefi svo ekki fleira að svara að sinni. Jeg hefi tekið fram, að slík tilraun sem þessi getur verið rjettmæt, þegar í annað eins óefni er komið og nú er raun á orðin, og er ekki við neitt annað saman jafnandi á öðrum sviðum atvinnurekstrar hjer á landi. Þetta verður að telja forsvaranlegt, þegar slíkt neyðarástand virðist yfirvofandi og nú er í þessum rekstri, ef menn ekki vilja sætta sig við að verða að öllu leyti „leppar“ og undirtyllur útlendra atvinnurekenda.

Einar Árnason Jeg skal vera mjög stuttorður, því að jeg vildi gjarnan, að umræðu þessari yrði lokið áður en fundi verður frestað. Það eru aðeins fáein orð, sem jeg þarf að víkja að hv.þm. Vesfm. (JJós). Hann sagði, að hann gerði sjer von um, að „leppmenskunni“ yrði afstýrt með samþykt þessa frv.

Þeir, sem að frv. standa, gera sjer von um þetta

. Jeg held, að hv.þm. sje þarna fullbjartsýnn á þetta mál. „Leppar“ þeir, sem til eru, færa sig aðeins til, er lög þessi gera þeim erfiðara að starfa á sama hátt og áður. Þeir færa sig aðeins til og munn gera sitt til í því að offylla síldarmarkaðinn fyrir okkur eftir sem áður. Þegar búið verður að taka fyrir kverkar á allri „leppmensku“ á landi, færa þessir náungar sig aðeins út fyrir landhelgislínuna og starfa þar, fylla markaðinn, en svifta ríkissjóð miklum tekjum af veiðunum. Hv. frsm. (JJós) mintist á þá menn, sem fengju sjer tunnur og salt gegn tryggingu í aflanum, og vildi telja þá meðal „leppanna“. En þetta er allmikið efamál, hvort rjett er, því að það er yfir höfuð mjög erfitt að þekkja þá frá, sem eru „leppar“, og þá, sem ekki eru það. Háttv. frsm. sagði, að ríkisstjórnin yrði að bera veg og vanda af þessu máli. Jeg held þó, að ef þingið afgreiðir þetta frv., þá geti stjórnin ekki skorast undan að löggilda fjelag, sem stofnað er samkvæmt þessum lögum og vill starfa samkvæmt fyrirmælum þessara laga. Jeg held, að þingið geti ekki á neinn hátt skotist á bak við stjórnina í þessu máli. Hann mintist á mótmælin gegn þessu frv., sem komið hafa að norðan, og hann fór rjett með samtal það, sem átti sjer stað milli okkar um þetta. Hann taldi mótmælin órökstudd. Jeg játa, að mótmælin voru ekki eins vel rökstudd og jeg hafði vænst eftir. En það er, þegar betur er að gáð, ekki svo auðvelt í fljótu bragði að rökstyðja mótmæli gegn svo vandasömu máli og þessu, og ekki síst, er menn hafa ekki annað til að styðjast við en óljósar símfregnir um málið. Enda er það og erfitt að hlaupa saman allra snöggvast og samþykkja rökstudda ályktun á aðeins einum fundi. En það hefir skýlaust komið í ljós, að fjöldi útgerðarmanna þar norður er andvígur þessu frv. og að þeir hafa stungið upp á öðrum aðgerðum í þessu máli af hálfu þess opinbera, sem þeir telja mundu vera affarasælli fyrir almenning. En af því mjer er þetta persónulega ekkert kappsmál, þá ætla jeg ekki að lengja þessar umræður frekar.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Jeg vil aðeins leggja áherslu á það, út af orðum hv. 1. þm. Eyf., og jeg skírskota til þess, sem nefndin hefir í nál. sínu sagt um þetta, að hjer er aðeins um heimildarlög að ræða, en það er óþarfi að skilja þau svo, að um skipun sje að ræða til ráðherra um að veita sjerleyfi samkv. lögum þessum. Auk þess hafa stjórninni verið gefnar ýmsar bendingar og ráðleggingar í umræðunum um þetta mál, sem jeg vænti, að verði teknar til greina áður en ákvörðun verður tekin um þetta mál.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Eins og endranær, þegar sjeð er fyrir, að endurbætur á skipulagi seðlaútgáfunnar ná ekki fram að ganga, er komið fram með frv. um framlengingu á lögum frá 4. maí 1922 um seðlaútgáfurjett Íslandsbanka. Þetta frv., er hjer liggur fyrir, er því framlenging eins og áður hefir verið og gildir aðeins til ákveðins tíma. Þó hafa nú verið settar inn í frv. 2. greinar, sem ekki voru þar áður. Það er ákvæðið í 2. gr. um, að gjald það, er Landsbankanum ber að greiða ríkissjóði, skuli frá ársbyrjun 1926 vera lagt á sjerstakan reikning og megi verja því eftir ákvörðun stjórnarinnar til þess að bæta Landsbankanum halla, er hann kann að verða fyrir af gengisbreytingum frá sama tíma. Í 3. gr. er ákvæði um inndráttarskyldu Íslandsbanka og kveður svo á, að Íslandsbanka sje ekki skylt að draga neina seðla úr umferð þetta ár. En eftir núgildandi lögum á hann að draga inn 1 milj. á ári. Þykir þetta nauðsynlegt, til þess að bankinn eigi ekki of erfitt uppdráttar vegna yfirstandandi kreppu í atvinnuvegum landsins. En ef hann þyrfti að draga inn eins og ákveðið er, yrði hann að þrengja mikið að atvinnuvegunum, og gæti það haft illar afleiðingar. Líka styðst þetta ákvæði við það, að það borgar sig illa fyrir bankann að „diskontera“ upp á þau kjör að fá 1% í sinn hlut. Ef um stóra upphæð er að ræða, er ekki hagkvæmt að lána með svo litlum mismun. Frv. er flutt eftir beiðni stjórnarinnar af meiri hl. fjhn. Leyfi jeg mjer að vænta þess, að deildin geti aðhyllst það.

Ingvar Pálmason Eins og frv. ber með sjer, er það flutt af meiri hl. fjhn. En jeg tilheyri minni hl., sem ekki getur aðhyllst að flytja það eins og það nú liggur fyrir. - Jeg játa, að eins og málum er nú komið er óhjákvæmilegt að framlengja ákvæðin um seðlaútgáfuna. Eins og tekið hefir verið fram, felur frv. í sjer meira en þetta. Jeg hefi ekkert að athuga við 2. gr. eins og hún er í frv. Það var ekki af þeim ástæðum, sem jeg gat ekki aðhyllst það, heldur sökum ákvæðis 3. gr. Jeg hefi ætlað mjer að flytja brtt. En þar sem það kemur í sama stað niður, ætla jeg að láta það bíða til 2. umr. heldur en að vera nú að koma með skriflega brtt.

Fjármálaráðherra (JÞ): Frv. er þannig háttað, að jeg þarf ekki að tala nema um einstakar greinar þess. Tel jeg rjett að geyma það heldur til 2. umr., en vildi aðeins mæla með því að þdm. láti það fara til 2. umr.

Flm. (Jónas Jónsson) Það er ekki hægt að segja, að á þessu þingi, sem nú á að fara að slíta, hafi verið eins mikill sparnaðartónn eins og stundum endranær. Man jeg ekki til, að fram hafi komið neinar kröfur um að leggja niður embætti, nema brtt. mín um 40–50 þús. kr. sparnað í Khöfn, og stendur það eflaust í sambandi við það, að fjárhagurinn er nú betri en flest undanfarin ár. Hjer er ekki heldur farið fram á að leggja neitt embætti niður, en menn ættu að vera sammála um það, þótt fjárhagurinn sje nokkru betri en stundum hefir verið, að hann er þó ekki svo góður, að ástæða sje til að hafa tvö embætti í landinu mun betur launuð en öll önnur sambærileg. En það hefir vakið nokkra eftirtekt í landinu, hve háttað er um launakjör þeirra tveggja starfsmanna ríkisins, er um ræðir í þáltill. minni. Hefir til skamms tíma verið álitið, að þeir hefðu manna hæst laun. - Aftur á móti vita menn það af vissum atvikum, að stundum eru laun annars þessa starfsmanns mjög lág. Er það leitt af upphæð þeirri, sem hann á sum árin að greiða í tekjuskatt. Þar sem einmitt þessi maður á sæti hjer á þingi, geri jeg ráð fyrir, að hann geti útskýrt þetta, ásamt hæstv.forsrh. (JM), sem hefir átt þátt í að smíða þessi embætti og veitt þau. Það, sem hjer er farið fram á, er að hæstv. landsstjórn leggi fyrir næsta þing frv. til laga um að samræma launakjör þessara tveggja embættismanna launum annara hliðstæðra starfsmanna, og eru tilnefndir þeir menn, sem ekki eru af lakari endanum, þar sem eru dómarar í hæstarjetti. Ætti undirdómara og lögreglustjóra að vera boðleg þau laun, sem þeir menn verða að sætta sig við. Jafnframt er gert ráð fyrir því, að ekki óverulegar aukatekjur, sem þessir menn hafa, falli til ríkissjóðs. - Jeg minnist þess, að stundum hefir verið rætt um, hvort húsameistari mætti hafa aukatekjur af störfum sínum í almenningsþágu. Jeg man ekki, hvort lagt hefir verið blátt bann við því, en það er víst, að þær eru mjög litlar. Jeg held, að menn hafi af því útsvari og þeim tekjuskatti, sem þessir menn hafa stundum haft, dregið þá ályktun, að annar þeirra, bæjarfógetinn, mundi hafa nálægt 25 þús. kr. árslaunum, en lögreglustjóri nálægt 40 þús. Þessi laun eru í algerðu ósamræmi við kjör allra annara opinberra sýslunarmanna. Jeg áliti sýnu nær, að hæstv.forsrh. (JM) hefði 25 eða 40 þús. kr. árslaun, ef einhver á að hafa þau. Fæ jeg ekki sjeð neitt, sem bendir á það, að þessir tveir embættismenn eigi kröfur til hærri launa en allir aðrir. Vil jeg í þessu sambandi minna hv.þd. á, að hjer hefir verið deilt um það fyrir skömmu, hvort rjettmætt væri að veita tveim af helstu vísindamönnum vorum, sem annar er prófessor, en hinn hefir nú tekið við annari stöðu, 2000 kr. uppbót á 7000 kr. laun. Held jeg, að það sje rjett munað hjá mjer, að hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) greiddi atkv. á móti þessum hækkunum. Hefir hann eflaust gert það með þeirri sannfæringu, að þektustu vísindamenn vorir þyrftu ekki á að halda 9–10 þús. kr. árslaunum. Geri jeg því ráð fyrir, að honum þyki það ofraun af þjóðinni að launa hans starf svo hátt, þar sem það krefur engan veginn meiri undirbúnings nje meiri þekkingar heldur en prófessorsembættin, nema síður sje. - Geri jeg því ráð fyrir, að engin deila verði um það í hv. deild, að laun þessara manna sjeu í engu samræmi við það, sem hjer tíðkast. Þá er það, hvaða form eigi að nota til þess að spara þetta. Um það er ekki talað til till., en jeg geri ráð fyrir, að jafnúrræðagóður maður og hæstv.forsrh. (JM) sjái fram úr því. Jeg vil geta þess, að í greinarg. till. er einskonar prentvilla, þar sem sagt er, að útsvar bæjarfóg. hafi verið 150 kr., en á að vera tekjuskattur. Hann var mjög nálægt þeirri upphæð í fyrra, og bendir það á mjög lágar tekjur, mun minni en þær, sem t. d. hæstarjettardómarar hafa. En það er einkennilegt, að útsvar á sama manni er þá 2300 kr. Þetta er í sjálfu sjer hreinasta ráðgáta. Ef tekjuskatturinn er rjett á lagður, hlýtur útsvarið að vera stórkostlega ranglátt. En ef útsvarið er rjett á lagt, hefir bæjarfógeti álíka tekjur og þeir bankastjórar Íslandsbanka, sem fá 25 þús. kr. á ári. Í þessu liggur áreiðanlega einhver mótsögn, sem hefir vakið nokkra eftirtekt í bænum. Það er nú mitt álit, að lági tekjuskatturinn stafi af því, að bæjarfógeti hafi sum ár óvenjulega lágar tekjur, því að fyrirfram er ekki hægt að gera ráð fyrir, að svo hátt settur embættismaður gefi rangt eða villandi tekjuframtal. En þá virðist svo, sem honum hafi verið gert rangt til með útsvarinu, enda þótt ekki hafi heyrst, að hann hafi kært yfir því. Jeg álít, að það sje töluverð þörf að koma nýju skipulagi á þessi störf, og vona jeg, að þessar umræður í þinglokin megi verða til þess að vekja eftirtekt manna og umhugsun um þetta. Nú langar mig til að spyrja hæstv.forsrh. (JM), sem með svo miklum sparnaði skamtaði hæstarjettardómurunum, hvernig standi á því, að þessum tveim mönnum hafa verið fengin svo afarhá laun. Býst jeg við, að fram komi ýmsar upplýsingar, bæði frá hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) og hæstv.forsrh. (JM).

Jóhannes Jóhannesson Hv. flm. (JJ) fór hjer á hundavaði, svo sem eðlilegt er og hans er vandi. í greinargerð till. sinnar þykist hann eiga við útsvar mitt árið 1925, er hann talar um, að tekjur bæjarfógetaembættisins líti út fyrir að vera litlar sum árin, en nú hefir hann upplýst, að hann átti við tekjuskattinn það ár. Hefi jeg því eðlilega ekki haft ástæðu eða tækifæri til að rannsaka, hvort hann væri þá rjett tilfærður, en býst þó við, að hann sje nærri sanni. - En það er ákaflega eðlilegt, að jeg greiddi lágan tekjuskatt 1925. Því að árið 1924 keypti jeg, svo sem flestum hv.þdm. mun kunnugt, allgamalt timburhús - bygt 1907 - og kostaði miklu fje til viðgerðar á því; var viðgerðarkostnaðurinn að sjálfsögðu dreginn frá skattskyldum tekjum mínum það ár, sem tekjuskatturinn 1925 er talinn af, samkvæmt 11. gr. tekjuskattslaganna. Aftur á móti sýnir útsvarið, 2300 kr., að jeg hefi alls ekki gefið upp svo ýkjalágar tekjur, og fellur þar með sú aðdróttun, sem kann að eiga að felast í orðum hv.flm. (JJ), um að jeg hafi talið rangt fram. Jeg skal geta þess, að ekki eru allar tekjur mínar embættistekjur. Bæði hefi jeg þingfararkaup mitt, og auk þess sit jeg í dansk-íslensku ráðgjafarnefndinni og fæ fyrir það nokkurt fje. Þá hefi jeg og síðasta ár haft töluverðar tekjur af húsi því, er jeg gat um áðan. Það eru því engar sönnur þess, að bæjarfógetaembættið í Reykjavík sje of hátt launað, þótt jeg hafi alt í alt sæmilegar tekjur. - Að endingu vil jeg endurtaka það, sem jeg sagði fyrst, að hv.flm. (JJ) er hjer á hundavaði, eins og fyrri daginn, og furðar þá síst á því, sem þekkja hann og mannskemdarfýsn hans.

Forsætisráðherra (JM): Hv. flm. (JJ) virtist byggja allmikið á því, að jeg hefði átt þátt í því að semja lögin, sem nú gilda um bæjarfógeta- og lögreglustjóraembættin í Reykjavík. En jeg skal láta þess getið, að þessi lög eru samin algerlega án minnar tilhlutunar. Þegar er jeg var orðinn ráðherra, hlupu þingmenn til að skifta embættinu. Jeg skifti mjer ekki af því, heldur ljet það hlutlaust. En hvað snertir þessa till., að breyta launakjörum bæjarfógeta og lögreglustjóra í Reykjavík, þá er hún tilgangslaus. Svo stendur sem sje á, að þessi sjerstöku kjör þessara tveggja embættismanna byggjast á lögum frá 1917 og gilda fyrir þá menn, er nú sitja í þessum embættum. Þegar nýir menn koma, gilda almenn launalög fyrir þá. Það er þess vegna ekkert hægt að gera. Þó að samin sjeu ný lög, er ekki hægt að taka frá þessum mönnum þann rjett, er þeir þegar hafa hlotið. Það verður þá að breyta launalögunum alment. Jeg hefi ekki hugsað mjer, að hv.flm. (JJ) finni að því, þótt þessir embættismenn sitji við sömu kjör og aðrir í hliðstæðum embættum, t. d. á Akureyri og í öðrum kaupstöðum. Sem sagt, það verður að fara lengra, ef breyta á þessu, taka til athugunar launalögin alment. Jeg býst við, að hv.flm. hafi ekki athugað þetta, og sje því till. úr sögunni, er jeg bendi honum á það. Samanburðurinn við húsameistara og prófessora á ekki við á nokkurn hátt. Jeg hefi þegar svarað orðum hv.flm. um það, að jeg hafi verið sparsamari í launanefndinni en er verið var að skamta þessi kjör 1917. En það er nú svo, að hv.flm. hefir stundum áður sagt annað um launalögin frá 1919 en að þau væru af sparsemi sett, sem sje það, að þau hafi reynst nokkuð þung byrði. En þau voru bygð á grundvelli þeim, er launanefndin lagði; hún var skömmuð, er tillögur hennar komu fram, en þó var bygt á þeim, eða allnærri að minsta kosti. Breytingar voru aðallega vegna breytts peningagildis. Ef hv.flm. vildi athuga till. okkar, mundi hann sjá, að þær fara hærra sumstaðar en nú gera lögin í framkvæmd, miðað við gullgildi krónunnar þá og nú.

Flm. (Jónas Jónsson) Jeg skil ekki, að hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) þyrfti að komast í geðshræringu út af þessu máli. En mjer fanst það snerta hann óþægilega, er jeg gaf í skyn, að bæta þyrfti kjör hans frá því sem nú er. Hann talaði um með talsv. þjósti, að jeg væri ekki kunnugur þessu, enda verð jeg að játa, að svo er.

Jeg sagði ekkert um það

. Hv. þm. var að tala um hundavað. - Þeir, sem að skattamálunum standa, halda upplýsingum leyndum fyrir almenningi. Tekjuskrá er ekki prentuð. Það, sem vakti eftirtekt, var það, að í öðru tilfellinu leit svo út, sem hv.þm. hefði orðið fyrir rangindum og verið látinn gjalda útsvar óhæfilega hátt. Hv. þm. sýndi ókunnugleika sinn á sínum eigin útgjöldum, er hann þóttist ekki muna um tekjuskattinn, hversu hár hann var; en hann var um 150 kr., en útsvar yfir 2000 kr. Kom þá í ljós, að hv.þm. hefir gefið upp til skatts svo, að mikið af tekjum hans er dregið frá skattálagningu. Þetta hefir vakið eftirtekt meðal embættismanna hjer í Rvík, þessi óvenjul. útskýring á lögunum, að draga frá viðgerðir á húsi, sem eytt er í mörgum þúsundum. Og þeir hafa kvartað yfir því að verða ekki fyrir samskonar náð hjá skattstjóra. Jeg talaði við einn hátt settan embættismann, sem sagði: Jeg vildi, að jeg yrði eins heppinn og bæjarfógetinn; þá skyldi jeg byggja mjer hús fyrir t.d. 45 þús. kr. og láta svo draga þá upphæð frá. Bæjarfóg. hefir bundið ca. 15 þús. kr. af tekjum sínum í viðgerð á húsi og fær það talið frá. Það er næsta óvenjuleg skýring á lögunum í þessu tilfelli, enda orðið hneykslunarhella stjettarbræðra hv.þm. Hann sem dómari ætti að láta sjer umhugað um, að ekki sje álitið, að hann vilji nota sjer hæpnar lögskýringar, sem brjóta í bág við það, sem alment er talið boðlegt. Jeg fullyrði, að það sje óvenjulegt, að menn geti dregið frá viðgerð, hátt upp í húsverð. Viðgerð er þó eign, sem heldur áfram að vera til og glatast ekki, og þetta er því hvað form snertir móti anda laganna. En útskýringunni er rutt burt, ef hjer er um of lág laun að ræða. En það er ekki vafi á, að embættið er hærra en önnur hliðstæð og veitir miklu hærri tekjur en embætti hæstarjettardómara. Þingfararkaup og laun fyrir störf í milliþinganefnd geta ekki hleypt upp tekjunum neitt að ráði. Viðvíkjandi tekjum af húsi, þá býst jeg ekki við, að þær sjeu miklar, eða ekki hafði jeg hugsað mjer það eftir atvikum. Þegar um það var rætt á þingi fyrir nokkrum árum að flytja allar opinberar skrifstofur í hús, sem ríkissjóður átti, neitaði hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) að hafa sínar skrifstofur þar á 3. hæð, vegna þess, að hann væri kominn á þann aldur, að hann ætti erfitt með að ganga upp stiga. Jeg þykist því vita, að hann sakir aldurs síns og embættis leigi ekki landinu svo, að hann hafi ágóða nema lítilfjörlegan. Það er á móti þeim kröfum, sem verður að gera til slíkra manna. Sjerstaklega þegar hann nú hefir fengið þennan heppilega frádrátt, á 15. þús., sem hann lagði í húsið, get jeg ekki hugsað mjer annað en að það hafi verið sjerstök hvöt til þess að leigja landssjóði ódýrt, þar sem hann gerði svo vel til hans um tekjuskattinn. Óhögguð stendur sú skýring, að tekjur af embættinu sjeu hærri en af öðrum hliðstæðum, og þó eru til munahærri tekjur af lögreglustjóraembættinu. Jeg vildi nú láta athuga, hvort engin eru ráð til sparnaðar með fyrirkomulagsbreytingu. Jeg vil spyrja hv.þm. Seyðf. (JóhJóh), hvernig hann fer að, þar sem landið leggur honum til mikla starfskrafta, hvort hann notar sömu starfskrafta við uppboð, hvernig hann fer þá að því að endurborga þá vinnu, er landið leggur til við þau. Getur verið, að þetta sje ekki svo, að landssjóður geri ekkert að innheimtu, og kostnaður við skrifstofuhald og lausavinnu sje reiknað hvort í sínu lagi. En ef svo er ekki, spyr jeg, hvernig hann fer að gera báðum rjett. Það er ekki hægt að taka illa upp, þótt athugað sje um þessi geysidýru embætti, þar sem skrifstofukostnaður er greiddur, hvort ekki mætti gera formsbreytingar til sparnaðar, án þess að ganga á hlut starfsmanna. Jeg vildi miða laun þessara embættismanna við hæstu laun lögfræðinga í þjónustu landsins, hæstarjettardómara, og reyni því að sigla með fullri sanngirni í þeirra garð. En í raun og veru eru hjer nefndir til samanburðar embættismenn, sem ættu að vera launahærri en bæjarfógeti og lögreglustjóri. Þá kem jeg að ræðu hæstv.forsrh. (JM). Hann tjáði sig ekki hafa átt þátt í að búa til þessi tvö embætti. Kveðst hann ekki hafa skift sjer af nje verið til kvaddur. En mjer þykir þessi yfirlýsing ekki bera vott um, að alt hafi verið sem skyldi. Hæstv. ráðh. (JM) var þá þm. og forsrh., og hjer var um að ræða emb., sem hann hafði sjálfur gegnt áður, og hann mátti því best vita, hver tilhögun á því væri best. Hæstv. forsrh. hafði 1917 mikinn flokk við að styðjast, sem auk þess var í náinni samvinnu við tvo aðra flokka, sem studdu stjórnina. Hann var því mjög vel settur til þess að hafa áhrif á gang þingmála. Jeg get ekki skilið, hvernig honum gat dottið í hug að hugsa ekki um sitt gamla embætti, og því síður að flokknum hafi orðið sú skyssa á að spyrja hann ekki ráða, eða fara þvert um vilja hans. Ef svo er, þá hefir hæstv. ráðh. ekki vilja ráða fyrir málinu. En fyrir hæstv. ráðh. var því meiri ástæða til að fylgjast með gangi málsins, sem hann var í launanefndinni og því metnaðarmál að halda kerfi því, er hún setti upp.  (Forsrh. JM: Það var gert)  . Nei, það var ekki gert. Þegar hæstv.forsrh. sat í bæjarfógetaembættinu, fylgdu því að vísu mikil laun og ýmsar aukatekjur, en jafnframt sú kvöð, að reka skrifstofu á kostnað bæjarfógeta. En breytingin, sem gerð er, þegar hann kemur úr embættinu og til valda í þinginu, er sú, að skrifstofukostnaður er settur á landið, en aukatekjur látnar halda sjer. Var sök sjer um aukatekjurnar meðan skrifstofukostnaðurinn hvíldi á embættismanni. En nú eru í stað þess stofnuð 2 embætti með 60–70 þús. kr. tekjum á ári. Jeg vona, að hæstv.forsrh. sannfærist um, að leitt var, að þetta skyldi fara fram hjá honum. Mjer finst jeg hljóta að vinna honum þægt verk með því að gefa honum tækifæri til þess að taka upp málið að nýju og athuga, hvernig úr verði bætt, til þess að svipað rjettlæti verði og þegar hann gegndi því sjálfur. Hæstv. ráðh. (JM) segir, að óhugsandi sje að breyta þessu, vegna laga frá 1917. Jeg vil þá bara spyrja, hvort hann muni ekki til, að slíkum lögum hafi verið breytt. Hæstv. forsrh. (JM) hlýtur að vita, að svo hefir verið gert áður og það margoft. Amtmannaembættin voru lögð niður, þegar stjórnin fluttist til landsins, og hinsvegar landritaraembættið, þegar ráðherrum var fjölgað. Þá var þessum störfum fyrir komið á annan hátt og mennirnir settir á biðlaun, fyrst full laun, en síðar lægri laun, samkvæmt lögum. Jeg geri nú ráð fyrir því, að hæstv.forsrh. (JM) verði fús til þess, þegar hann sjer, hve slysalega þetta hefir farið fram hjá honum 1917, að hugsa til formsbreytingar á þessum embættum í sambandi við dómaskipunina. Það er bæði, að að því verður hagnaður fyrir ríkið að finna hjer nýtt form, og auk þess mikil ástæða til þess, þegar þess er gætt, hve óhæfileg þessi launakjör eru. Jeg held, að jeg hafi nú getað sannfært hæstv.forsrh. um það, að þetta er mjög auðvelt og nóg fordæmi til þess að breyta þessu, svo að þessi agnúi yrði sniðinn af. Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að launin yrðu ekki tekin af þessum embættismönnum. En þau væru alls ekki heldur tekin, þó embættunum yrði breytt með formsbreytingu. Ef t. d. settir yrðu sex dómarar yfir alt landið, þá breyttist fógetaembættið í Reykjavík mjög mikið, og með þeirri breytingu fylgdi sá sparnaður, sem sjálfsagður er. Jeg vil biðja hæstv.forsrh. að svara því, ef tekjurnar eru 25–30 þús. kr. af öðru embættinu og 40 þús. kr. af hinu, hvort miða eigi biðlaunin líka við óvissu tekjurnar, eða hvort hallast yrði að því, sem flestum þætti sennilegra, að miða þau við hin lögmæltu laun eingöngu. Hæstv. forsrh. sagði, að þessir embættismenn hefðu aukatekjur, eins og aðrir lögreglustjórar og bæjarfógetar á þessu landi. Jeg hygg nú, að hv. 1. landsk. (SE) mundi hafa eitthvað um þetta að segja, því hann hefir verið að berjast fyrir því á hverju þingi, að þessir embættismenn fengju aukið skrifstofufje, og það hefir komið í ljós við þær umr., að a. m. k. bæjarfógetarnir á Ísafirði og Akureyri spinna ekki silki með þeim launakjörum, sem þeir hafa. Það mun því vera misskilningur hjá hæstv.forsrh., að þar sje nokkuð svipuðu saman að jafna. Því annars er sú krafa ranglát, sem höfð hefir verið frammi hjer í hv. deild, um að hækka skrifstofufje þessara embættismanna. Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að ekki væri hægt að bera launakjör bæjarfógeta og lögreglustjóra saman við launakjör prófessora við háskólann nje laun húsameistara ríkisins. Hinsvegar gerði hann enga tilraun til þess að hrekja það, sem jeg sagði, að þessir lærdómsmenn, sem tekið hafa miklu þyngra lærdómspróf heldur en krafist er af hinum launadýru embættismönnum, en af þeim er ekki heimtað nema einfalt embættispróf. Það er því að sjálfsögðu óviðurkvæmilegt, að prófessoramir skuli ekki hafa nema 7–8 þús. kr., en hinir 30–40 þús. kr. Viðvíkjandi uppboðum vildi jeg vekja athygli á þeim, þar sem það er ætlun manna, að þau geri ekki óverulegan hluta af tekjum bæjarfógeta. Nú vil jeg spyrja, hvernig þessu sje fyrir komið, hvort uppboðin sjeu látin bera sig sjálf, eða það er landið, sem lánar menn til þess að halda þau og innheimta. Ennfremur verð jeg að halda því fram, að það sje ekki ósanngjarnt, þegar dómari situr á þingi, að þá kosti hann þann mann af sínum launum, sem látinn er gegna starfi hans á meðan, líkt og læknar gera. Þetta grípur inn í annað sanngirnismál. Jeg geri að sjálfsögðu ráð fyrir því, að þeir dómarar, sem eru mikið í burtu úr embætti sínu, en halda launum, borgi sjálfir þeim manni, sem stjórnin setur í embættið á meðan. Annað væri ranglæti. Þá kem jeg að því, sem að vísu er útúrdúr frá þessu máli og meir til skemtunar hæstv.forsrh. (JM), en það er þessi kenning hans, að með launalögunum 1919 hafi verið fullnægt áliti launamálanefndarinnar. Meðal annars er hjer sá stóri munur, sem sje dýrtíðaruppbótin. Annars játaði hæstv.forsrh., að laun lækna hefðu orðið nokkru hærri en til stóð, sem stafaði af því, að læknarnir höfðu sjerstakar hótanir í frammi, til þess að kúga stjórnina. Þeir ljetu sem sje í veðri vaka, að þeir mundu annars kveðja kóng og prest. En svo er hitt ótalið, að launamálanefndin gerði ráð fyrir gagngerðri breytingu á embættaskipuninni, sem var skifting á umboðs- og dómsvaldi. Landinu var skift í umdæmi, og er til kort, sem sýnir þetta alt. Það var þessi stóra nýjung launamálanefndar, sem alveg var gengið fram hjá, þegar rætt var um launamálið 1919. Það er eftirtektarvert, hvað launin 1919 eru ákveðin hlutfallslega mishá fyrir ýmsa flokka embættismanna, eftir því, hvað ásókn þeirra var mikil. T. d. fá yfirsetukonur mjög litla launabót. Aftur á móti læknar, sem höfðu fullkomnast skipulag, þeir komust víst fulllangt með sínar kröfur; a. m. k. verða laun þeirra alt önnur en ætlað var 1914, sem kom af því, að þeir áttu duglegan forvígismann á þingi. Jeg held því, að það sje elliórar hæstv. ráðh., að tillögur launamálanefndar hafi fengið framgang 1919. Hitt væri aftur ekki óhugsandi, að þingið vildi styðja að því að taka upp eitthvað af till. hennar, fækka t. d. dómurum og fá ódýrari menn til að gegna umboðsstörfunum. Mjer þætti vænt um, ef jeg hefði gefið hæstv. ráðh. tilefni til þess að taka upp til athugunar að nýju þessar till. frá 1914 um nýtt skipulag. Jeg hefi nú gefið hæstv.forsrh. (JM) og hv.þm. Seyðf. (JóhJóh) tækifæri til þess að skýra þetta mál enn betur fyrir þjóðinni. Jeg geri ráð fyrir því, að þeim sje það ljúft. Þetta er alþjóðarmál, og frá fjármálahliðinni fullkomlega þess vert, að því sje gaumur gefinn.

Jóhannes Jóhannesson Það sýnir meðal annars fákunnáttu hv.flm. (JJ) á þeim málum, sem hann þó leyfir sjer að bera fram og blaðra um í það óendanlega á Alþingi, að hann skuli nú til að mynda ekki vita, að tekjuskattslögin gera greinarmun á því fje, sem varið er til viðhalds á eldri húsum, og á því fje, sem varið er til nýbygginga. Það, sem varið er til viðhalds, á eftir lögunum að draga frá skattskyldum tekjum, og gerir skattanefndin eða skattstjórinn það, en ekki gjaldþegninn sjálfur. Aftur á móti er engin heimild til þess í lögunum að draga frá skattskyldum tekjum fje það, sem varið er til nýbygginga. Sú skoðun hv.þm., að tekjuskattslögin hafi verið skýrð sjerstaklega mjer í hag, er tekjuskattur minn árið 1925 var ákveðinn, byggist því eingöngu á fáfræði hans. Þá virðist hv.flm. (JJ) heldur ekki hafa hugmynd um það, að draga á frá skattskyldum tekjum útsvar það og tekjuskatt, vexti af skuldum o. fl., sem gjaldþegninn hefir greitt næsta ár á undan. Í leigu fyrir bæjarfógetaskrifstofurnar í húsi mínu er greidd nákvæmlega sú upphæð, sem tveir menn, dómkvaddir af þar til af dómsmálaráðuneytinu sjerstaklega skipuðum dómara, hafa metið húsaleiguna fyrir herbergin. Þá skal jeg loks taka það fram, að ríkissjóður hefir aldrei greitt einn einasta eyri fyrir rekstur embættis míns, þegar jeg hefi verið fjarverandi frá því sem þingmaður eða í eigin erindum, ekki einu sinni árið 1906, er jeg heilsu minnar vegna varð að sigla og dvelja 3 mánuði í heilsuhæli erlendis.

Forseti (HSteins): Eftir ósk hv.flm. (JJ) tek jeg mál þetta af dagskrá. Till. var ekki á dagskrá tekin framar.