Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það hefur verið venja undanfarinn áratug, að utanrrh. legði fyrir Alþingi almenna skýrslu um utanríkismál. Ég hef talið rétt að fylgja í þessu fordæmi fyrirrennara minna, þótt ég hafi aðeins setið í embætti utanrrh. frá því í febr. s. l. Skýrslan til Alþingis er að venju í tvennu lagi. Annars vegar er heildarskýrsla, sem er á þskj. 366, og hins vegar sérstök skýrsla um 34. Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og þátttöku Íslands í starfsemi samtakanna á liðnu ári. Ég mun ekki eyða dýrmætum tíma þingsins á síðustu dögum þess fyrir sumarleyfi til að lesa upp þessa skýrslu, heldur geta um nokkur höfuðatriði hennar og víkja jafnframt að þróun einstakra mála frá því skýrslan var samin. Vil ég þá strax taka fram að ég mun ekki koma inn á Jan Mayen málið hér, þar sem þingið hefur þegar fjallað sérstaklega um það á öðrum fundi. Undanfarinn áratugur einkenndist mjög af bættum samskiptum milli austurs og vesturs og slökun á þeirri spennu sem ríkt hafði milli risaveldanna allt frá því skömmu eftir lok síðari heimsstyrjaldarinnar. Mátti m. a. þakka það fjórveldasamkomulaginn um Berlín og „ostpolitik“ vestur-þýsku stjórnvaldanna. Þessi bætta sambúð endurspeglaðist síðan í ráðstefnunni um öryggi og samstarf í Evrópu og lokaákvörðun þeirrar ráðstefnu sem leiðtogar ríkja Evrópu og Norður-Ameríku undirrituðu í Helsinki fyrir fimm árum. Þótt hægt hafi gengið að byggja brýr skilnings og samvinnu milli ólíkra þjóðskipulaga og milli þeirra einstaklinga sem þessi ríki byggja má segja að nokkuð hafi miðað áleiðis á flestum sviðum fram undir lok síðasta árs. Eins og rakið er í skýrslunni má væntanlega segja að ýmsar ástæður hafi legið til þess, að sambúð austurs og vesturs fór kólnandi þegar á leið árið 1979. Atburðirnir í Afganistan eru á hinn bóginn tvímælalaust meginorsök þeirrar spennu sem nú ríkir í heimsmálunum. Áhrifa þeirra gætir langt út fyrir hin hefðbundnu samskipti austurs og vesturs, eins og m. a. má sjá af samþykktum á hinu sérstaka Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna í janúar. Áskorun Allsherjarþingsins um heimköllun erlendra herja frá Afganistan hefur því miður engan árangur borið til þessa. Þvert á móti benda fregnir til þess, að sovésku herliði þar hafi verið fjölgað upp í allt að 120 þús. manns og íbúum landsins sé sýnd aukin harka. Er eitt sorglegasta dæmið, sem heyrst hefur, að ungar skólastúlkur hafi verið skotnar niður fyrir það eitt að láta í ljós andúð sína á hernámi landsins. Meðan þetta ástand varir sýnast því miður litlar líkur til þess að sambúð austurs og vesturs fari batnandi á ný. Samt sem áður má ekki gefast upp í því efni og verður að vinna að því og vona að takist fyrr eða síðar að finna lausn á þessum málum með samningum. Það verður að halda áfram viðleitni til að bæta sambúð austurs og vesturs. Ísland hlýtur að veita slökunarstefnunni þann stuðning sem það má. Það hlýtur að vinna að undirbúningi og taka þátt í hinni svokölluðu Madrid-ráðstefnu sem ráðgert er að komi saman í nóvember n. k. Í kaflanum um þróun alþjóðamála er einnig fjallað um gíslatökuna í Teheran. Eftir fregnum frá Íran að dæma mun ætlunin að ríkisstjórn sú, sem skipuð verður í vikunni, fjalli um mál gíslanna, og verður að vona í lengstu lög að hún taki þá ákvörðun að leysa gíslana úr haldi svo bundin verði endir á það stórhættulega ástand sem þarna hefur skapast. En um það þarf ekki að fjölyrða, hver hætta er samfara því ástandi, sem þarna hefur skapast, og hver ógn öryggi sendiráða stendur af þvílíkum atburðum og hvernig slíkir atburðir hljóta að kippa stoðum undan öryggi sendiráða og þar með undan diplómatískum samskiptum á milli ríkja. Í þessari skýrslu hef ég tekið til sérstakrar meðferðar þann málaflokk sem lýtur að samskiptum ríkra þjóða og snauðra, þróaðra og vanþróaðra. Veruleg hreyfing hefur verið á þessum málum á undanförnum árum og má telja tvímælalaust að öll þróun þessara mála muni hafa víðtæk áhrif á heimsbyggðina, þótt hægt virðist miða á flestum sviðum. Við Íslendingar verðum að fylgjast sem best með og leggja okkar litla lóð á vogarskálina til að tryggja öllum þjóðum heims sanngjarnan hlut í gæðum jarðar og vinna þannig bug á fylgifiskum fátæktarinnar: hungri, sjúkdómum og þjáningum. Í IV. kafla skýrslunnar er fjallað um Atlantshafsbandalagið og öryggismál Íslands. Í ljósi þess ástands, sem nú hefur skapast í heiminum, hef ég talið rétt að undirstrika mikilvægi sameiginlegra varna Atlantshafsbandalagsríkjanna og jafnframt það veigamikla hlutverk bandalagsins að stuðla að samningagerð um afvopnunarmál Evrópu. Í V. kafla skýrslunnar er stuttlega fjallað um Hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna og önnur hafréttarmálefni. Nokkur bjartsýni ríkir nú um að ljúka megi gerð hafréttarsáttmála á næsta ári og er þar vitaskuld um að ræða mjög stórt skref á sviði þjóðarréttar. Eins og ég sagði í upphafi máls míns ætla ég ekki að fjalla hér um samkomulagið við Norðmenn um Jan Mayen eða Jan Mayen svæðið. Hins vegar vil ég minna á að efnahagslögsagan norðan 67. breiddarbaugs við Austur-Grænland verður færð út um næstu mánaðamót. Við eigum mikilla hagsmuna að gæta á þessum slóðum og því ríður á miklu að vel verði á málum haldið. Þegar hafa farið fram óformlegar viðræður við Dani til að fá fram sjónarmið þeirra og greina þeim frá hagsmunum okkar. En nú hefur verið ákveðið að teknar verði upp formlegar viðræður við Dani og hefur viðræðunefnd af okkar hálfu verið skipuð og hefur verið gefin út um það fréttatilkynning. Ég endurtek ekki það sem þar var sagt, en fundur með Dönum er ákveðinn á fimmtudag í næstu viku. Verður það að sjálfsögðu fyrsti fundur, því að allt eins má gera ráð fyrir að þetta verði langar viðræður og e. t. v. erfiðar á ýmsa lund og verður að ætla að framhaldsviðræður hljóti að fara fram við Efnahagsbandalagið. Næstu kaflar skýrslu minnar fjalla um flugmál, þróunaraðstoð og utanríkisviðskipti. Þar hefur lítið nýtt gerst frá því að skýrslan var samin og mun ég því ekki fjölyrða um þá kafla. Í lok skýrslunnar er fjallað um utanríkisþjónustuna almennt, verksvið og starfsemi sendiráða okkar og staðsetningu þeirra. Þar er aðeins stiklað á stóru, enda yrði nákvæm grg. um störf hvers sendiráðs of langt mál í skýrslu sem þessa. Miðað við þann þrönga stakk, sem íslenskri utanríkisþjónustu er skorinn vegna fámennis þjóðarinnar, tel ég að síst sé of sterkt til orða tekið þar sem ég í niðurlagi skýrslu minnar bendi á að þegar litið sé yfir farinn veg á 40 ára afmæli íslenskrar utanríkisþjónustu hljóti það að vera sanngjarnra manna dómur að vel megi við una.



Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka hæstv. utanrrh. skýrslu hans um utanríkismál, sem hann nú hefur gert grein fyrir. Ég fagna því raunsæja mati á þróun heimsmálanna sem fram kemur í skýrslu ráðh. Þar er réttilega lögð höfuðáhersla á nauðsyn samstöðu Atlantshafsbandalagsríkjanna og mikilvægi Íslands í þeirri mynd. Ég hlýt sérstaklega að ítreka og undirstrika þau orð í skýrslu hæstv. utanrrh., sem fram koma á bls. 13 í IV, kafla undir yfirskriftinni: Atlantshafsbandalagið og öryggismál Íslands, en þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Atlantshafsbandalagið eru samtök þjóða með svipaða menningu og lífsskoðanir. Þær hafa komið sér upp varnarkeðju til að tryggja sig fyrir utanaðkomandi árás og í því skyni leggja þær allar eitthvað af mörkum. Framlag okkar Íslendinga hefur aðallega verið og er aðstaðan á Keflavíkurflugvelli. Óslitin varnarkeðja var öruggasta leiðin til að tryggja að aldrei þurfi að grípa til vopna. Ef við Íslendingar skerumst úr leik höfum við veikt þessa keðju og þar með dregið úr öryggi allra þeirra þjóða, sem setja traust sitt á bandalagið, einnig okkar sjálfra.“ Og enn fremur segir: „Hlutverk þess varnarbandalags, sem við erum aðilar að, og þess hlekks, sem við erum í keðjunni, er að sjá til þess með traustum vörnum að ekki komi til styrjaldar, og jafnframt er það hlutverk þessa bandalags og hlutverk, sem ég legg mikla áherslu á, að vinna að afvopnun, sem framkvæma verður stig af stigi með vönduðum samningum og raunhæfu eftirliti, sem tryggi heiðarlega og undanbragðalausa framkvæmd slíkra samninga. Undir árangri í þessum málum er það komið, hversu fljótt aðstæður í heiminum verða þannig, að unnt reynist að láta varnarliðið fara frá Íslandi.“ Ég hef greint sérstaklega frá þessum tilvitnuðu köflum í skýrslu utanrrh. vegna þess að ég tel að þeir gefi ljósan vitnisburð um þá samstöðu sem ríkir með yfirgnæfandi meiri hl. þings og yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar í varnar- og öryggismálum. Að vísu hefur það komið fram, bæði af hálfu hæstv. utanrrh. og af hálfu formælenda Alþb., að þessi skýrsla um utanríkismál og þær skoðanir, sem í henni felast, sé skýrsla utanrrh. persónulega, að vísu í embættisnafni, og greini ekki frá stefnu allra stjórnarflokkanna. Þetta er dæmi um hve ósamstæð ríkisstj. er, þetta er dæmi um hve óstarfhæf núv. ríkisstj. er, því að hún getur ekki sameinast í jafnmikilvægum málaflokki og meðferð og stefnumótun í utanríkismálum, öryggis- og varnarmálum landsins, í sjálfstæðismálum Íslands. Það verður þó að segjast, að Alþb. hefur ákveðið með setu sinni í ríkisstj. að halda ekki fram stefnu sinni í utanríkismálum, öryggis- og varnarmálum landsins. Þótt Alþb. sé endrum og sinnum að hafa á orði að það sé andstæðingur varnarsamningsins við Bandaríkin og andstæðingur þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu er því það þó ekki í bili meira hjartans mál en svo, að það vill heldur verma ráðherrastólana en að fylgja eftir þessari sannfæringu sinni. Það verður og að hafa sérstaklega orð á því í þessu sambandi að það er fagnaðarefni hve hæstv. utanrrh. tekur af skarið í þessum málum, þegar stefnuleysi og reikul stefnumótun framsóknarmanna í utanríkis- og varnarmálum er höfð í huga. Eins og kunnugt er hafa framsóknarmenn oft og tíðum ekki vitað í hvorn fótinn þeir ættu að stíga þegar um stefnumótun í utanríkismálum hefur verið að ræða. Þeir hafa stundum talað um að það væri nauðsynlegt að flytja varnarliðið af landi brott í áföngum, en nú tekur hæstv. utanrrh. af skarið og segir að varnarliðið fari ekki af landi brott fyrr en sá árangur hafi náðst í afvopnunarmálum að óhætt sé að láta varnarliðið fara af landi brott. Ég er hæstv. utanrrh. alveg sammála að þessu leyti og fagna yfirlýsingu hans, sem ég skoða sem yfirlýsingu Framsfl. og staðfestingu á því, að Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. eru sammála og einhuga um þá stefnu sem nú er ráðandi í öryggis- og varnarmálum landsins, þ. e. að efla og styrkja þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu og framkvæma varnarsamninginn við Bandaríkin í samræmi við öryggishagsmuni landsins meðan svo stendur á í utanríkismálum sem nú er. Það verður ekki litið fram hjá því að Ísland tengist inn í þróun alþjóðamála með margvíslegum hætti, en nefna má sérstaklega þrjú höfuðatriði: Í fyrsta lagi eru það varnir Atlantshafssvæðisins, sem eru auðvitað lykillinn að vörnum og öryggi Íslands. Til þess að varnir Atlantshafssvæðisins séu traustar er nauðsynlegt að halda uppi eftirliti með umferð í lofti og á legi og til þess er enginn staður ákjósanlegri en Ísland. Þessi starfsemi er einnig nauðsynleg vegna hagsmuna Íslands sjálfs. Það er skylda landsins sem sjálfstæðs ríkis að vita hverjir fara um næsta nágrenni þess og hvað er að gerast í næsta nágrenni þess og hafa nokkuð tök á því að stemma stigu við þróun mála sem gætu skert yfirráðarétt þjóðarinnar á landi sínu. Komi til átaka er alveg ljóst að aðstaða á Íslandi skiptir sköpum fyrir þann sem vill ráða yfir Atlantshafi, og það munu auðvitað stríðsaðilar vilja gera ef svo hörmulega tækist til að til styrjaldar drægi. Annar þátturinn, sem ég vildi nefna í sambandi við öryggismál Íslands, er hið norræna jafnvægi, sem byggist á þeirri stefnu sem Norðurlöndin hafa mótað hvert um sig og myndar í raun eina heild sem skapað hefur stöðugleika í þessum heimshluta. Það er að vísu svo, sem öllum er kunnugt, að Norðurlöndin hafa með mismunandi hætti séð sér farborða í öryggis- og utanríkismálum. Skapast sá mismunur ekki síst af mismunandi landfræðilegri stöðu hvers Norðurlandanna fyrir sig. Ég skal ekki rekja með hvaða hætti hvert Norðurlandanna hefur talið sér best borgið að tryggja öryggi sitt. Það er okkur öllum kunnugt, en ég vil fullyrða að verði breyting á öryggis- og utanríkisstefnu Íslands yrði það til þess að veikja öryggi annarra Norðurlanda. Það yrði ekki eingöngu til þess fallið að veikja öryggi Íslands, sem við hugsum auðvitað fyrst og fremst um eins og skylda okkar bíður, heldur mundi breyting á stefnu okkar í öryggis- og varnarmálum verða til þess að veikja öryggi annarra Norðurlandaþjóða, hvort heldur það eru Finnar, Svíar, Norðmenn, Danir, Færeyingar eða Grænlendingar. Þriðji þátturinn sem ég vildi nefna er, að hvort sem okkur líkar betur eða verr eru samskipti stórveldanna í austri og vestri með þeim hætti að það er eins og í raun sé ógnarjafnvægið eins og á stendur trygging, og að vissu leyti veik trygging, fyrir því að ekki dragi til átaka. Í þeim efnum skiptir Ísland höfuðmáli sökum legu sinnar á því hafsvæði sem hefur mikið hernaðarlegt gildi. Ég er sammála hæstv. utanrrh. um að við Íslendingar eigum að leggja lóð okkar á þá vogarskál að unnt sé að endurvekja slökunarstefnuna svo að friðvænlegra megi verða í heiminum. Það voru miklar vonir bundnar við Helsinki-sáttmálann. Því miður hafa þær vonir ekki ræst. Við þær háleitu yfirlýsingar, sem ríkin undirrituðu þá, hefur ekki verið staðið. Mætti því miður nefna mörg dæmi þess, hvernig Sovétríkin hafa svikið þau fyrirheit og þær skuldbindingar sem þau undirgengust ásamt öðrum ríkjum með þeim sáttmála, en ég læt hér og nú nægja að nefna innrásina í Afganistan sem hefur einkum og sér í lagi breytt heimsmyndinni í snöggri svipan meira en flestir aðrir nýlegir atburðir. Af öllum þessum ástæðum er ljóst að það er skylda okkar að treysta þá stefnu í öryggis- og varnarmálum sem við Íslendingar höfum fylgt nú um áratugaskeið eða allt frá því að við gerðumst stofnaðilar að Atlantshafsbandalaginu. Það hefur borið á því núna undanfarið, og ekki síst í sambandi við að 30 ár eru liðin frá því að Bretar settu her á land hér á Íslandi í upphafi seinni heimsstyrjaldarinnar, að svokallaðir herstöðvaandstæðingar hafa með fundahöldum og ræðuhöldum gefið í skyn að hér á Íslandi væru geymd kjarnorkuvopn, og Alþb. hefur gert þá herferð að hluta til að sinni og með þeim hætti gert tilraun til að fá syndaaflausn fyrir aðgerðaleysi í framkvæmd þeirrar utanríkisstefnu sem það þykist hafa. Ég vil í þessu sambandi ítreka og leggja áherslu á að það liggur fyrir að fullt samkomulag er milli Íslands og Bandaríkjanna og áskilnaður af hendi íslenskra stjórnvalda að hér skuli ekki geymd kjarnorkuvopn. Það er engin ástæða til að draga í efa að það samkomulag eða skilyrði af Íslands hálfu sé haldið. Í ræðu, sem Kosygin flutti þegar ég sem forsrh. var í heimsókn í Sovétríkjunum 1977, lét hann þess sérstaklega getið, að það væri til fyrirmyndar í utanríkisstefnu Íslands að hér væru ekki geymd kjarnorkuvopn.

Og ræðumaður trúði honum.

Ég ætlast til að Stefán Jónsson trúi honum, af því að hann hefur gjarnan haft Kosygin að átrúnaðargoði. Ég vitna einkum í Kosygin til að leiða hv. þm. Stefáni Jónssyni fyrir sjónir að það sé ástæðulaust að halda að skilyrði Íslendinga að þessu leyti sé ekki haldið. 

Ég skal upplýsa það á eftir.

Ég vil líka vitna í annan merkan stjórnmálamann, sem nýverið lýsti því yfir á þingi Norðurlandaráðs að á Norðurlöndum væru engin kjarnorkuvopn, en það var Olof Palme. Það er furðulegt að herstöðvaandstæðingar hafi áhuga á því að gera því skóna að vekja upp grunsemdir um að hér skuli geymd kjarnorkuvopn, um leið og þeir segja að það sé til þess fallið að Ísland yrði fyrir árás ef styrjöld brytist út. Það eru ekki skemmtileg vinnubrögð, síður en svo. Með slíkum áróðri eru þeir einmitt að skapa þá hættu sem þeir sjálfir segja sér ljósa. Þótt fram hafi komið í tímaritum erlendis, að hér séu flugvélar sem geti flutt kjarnorkuvopn, er það allt annað en að hér séu geymd kjarnorkuvopn. Og það er ekki vænlegt í umræðum um öryggis- og varnarmál að byggja þær á slíkum hugarburði sem hugleiðingar manna eða getsakir um kjarnorkuvopn á Íslandi eru. Því miður hafa síðustu atburðir orðið til þess að menn leiða nú getum að því og líkja þróuninni við upphaf fyrri heimsstyrjaldarinnar 1914, þegar menn leiddust stig af stigi til átaka sem enginn vildi í raun. Hættan er vissulega fyrir hendi og okkur ber skylda til, þótt smáþjóð séum, að leggja allt af mörkum til að koma í veg fyrir að til átaka komi. Og þá hljótum við að læra af reynslunni, þróuninni sem leiddi til þess að seinni heimsstyrjöldin braust út 1939, en sennilega hefði verið hægt að koma í veg fyrir þá heimsstyrjöld hefðu lýðræðisríkin verið á verði og haft viðbúnað, því miður nauðsynlegan vígbúnað til að sýna árásar- og einræðisríkjum að það þýddi ekki að efna til heimsátaka til að ná fram áformum sínum. Ég skal ekki, herra forseti, ræða Jan Mayen málið, við ræddum það í gær. Utanrmn. hefur fjallað um það á fundi sínum í morgun og mun væntanlega skila áliti strax eftir helgi. Seinni hluti umr. um þáltill. um samkomulag milli Íslands og Noregs um landgrunnsréttindi og fiskveiðiréttindi fer þá og fram. En ég vil leyfa mér að drepa á einn þátt í skýrslu um utanríkismál og það eru utanríkisviðskiptin og þá einkum olíuviðskiptin. Ég rifja það upp, að í febrúarmánuði 1979 beindi ég þeirri áskorun til þáv. hæstv. viðskrh. og hæstv. ríkisstj. að taka olíuviðskiptin til gagngerðrar endurskoðunar, ekki síst með það fyrir augum að ná hagkvæmari olíuinnkaupum þannig að þau væru ekki bundin við markaðsverð eins og það væri skráð hverju sinni á Rotterdammarkaði. Þrátt fyrir góðar undirtektir í byrjun höfðust þáv. hæstv. viðskrh. og hæstv, ríkisstj. lítið að í þeim efnum. Ég skrifaði því fyrir hönd Sjálfstfl. ríkisstj. bréf í júnímánuði á s. l. ári og gerði það að tillögu minni að skipuð yrði olíuviðskiptanefnd, sem skipuð væri fulltrúum allra stjórnmálaflokkanna, er leitaðist við að ná betri samningum um olíuinnkaup en verið hafði í gildi þá um nokkurt skeið. Hæstv. þáv. ríkisstj. tók þessari málaleitun okkar sjálfstæðismanna mjög vel og skipaði þessa olíuviðskiptanefnd. Og hún hefur síðan starfað með töluverðum árangri. Minni ég á að nýverið hefur verið gengið frá samningum við Breta um kaup á gasolíu er mun nema tæpum helmingi af ársþörf okkar fyrir gasolíu og er það út af fyrir sig vel. En ég tel að áfram þurfi að halda til að tryggja viðskiptasambönd okkar og sem hagkvæmust olíuinnkaup og dreifa þeim einnig til fleiri landa, þannig að við eigum í fleiri hús að venda hvað olíuinnkaup snertir. Ég vil gjarnan beina þeirri fsp. til hæstv. utanrrh. eða hæstv. viðskrh., hvaða fyrirætlanir séu uppi um áframhaldandi starf olíuviðskiptanefndar og hvaða útlit sé fyrir möguleikum okkar á t. d. olíuinnkaupum í Noregi og Saudi-Arabíu. Í blöðum hefur komið fram, að það væri nauðsynleg forsenda fyrir olíuviðskiptum við Saudi-Arabíu að koma á stjórnmálasambandi við það land. Ég fæ reyndar ekki skilið að það sé nauðsynleg forsenda fyrir viðskiptum að stjórnmálasambandi sé komið á, en tel hins vegar heldur ekkert í vegi fyrir því að leitast við að koma slíku stjórnmálasambandi á ef það skyldi verða til að bæta möguleikann á því að hefja olíuviðskipti við Saudi-Arabíu. Mér hefur skilist, og hæstv. utanrrh. leiðréttir mig, ef það er ekki rétt, að þegar hafi verið gerðar ráðstafanir að þessu leyti. - Ég vil leggja áherslu á að olíuviðskiptanefndin haldi áfram störfum sínum, sem hingað til hafa gefið svo góða raun sem reynslan sýnir. Ég skal svo stytta mál mitt. En raunar, áður en ég vík frá olíuviðskiptum, þykir mér rétt að spyrja frekar um það sem segir á bls. 20 í skýrslu um utanríkismál, sem er, með leyfi hæstv. forseta, svo hljóðandi: „Snemma á árinu 1980 var skipuð nefnd á vegum viðskrn. til að kanna málefni Alþjóðaorkustofnunarinnar, sem er sjálfstæð stofnun innan vébanda Efnahags- og framfarastofnunarinnar, og var efnt til könnunarviðræðna við forráðamenn stofnunarinnar í París í febrúarlok. Unnið er að skýrslugerð í málinu.“ Fyrirspurn mín er varðandi það, hver stefna ríkisstj. sé um aðild Íslands að Alþjóðaorkustofnuninni og hvenær vænta megi ákvörðunar í þeim efnum. Herra forseti. Ég vil svo taka undir lokaorð í skýrslu um utanríkismál, þar sem það er sagt vera sanngjarnra manna dómur að vel megi við una árangur af starfi íslenskrar utanríkisþjónustu um 40 ára skeið. Ég tel að starfsmenn utanríkisþjónustunnar hafi um 40 ára skeið verið landi okkar bæði til gagns og sóma.



Herra forseti. Ég tek undir þakkir til hæstv. utanrrh. fyrir þá ítarlegu skýrslu sem hann hefur lagt fyrir Alþingi, þrátt fyrir skamman aðdraganda er hann gat að henni haft vegna þess hve stutt er síðan hann tók við embætti. Ég tel það vel farið að halda þeirri hefð, sem skapaðist fyrir einum til tveimur áratugum, að flytja slíkar skýrslur. En ég tel að hlutur Alþingis hafi hingað til - ég skal ekki segja hvað nú verður - setið eftir að því leyti, að umr. um þessar skýrslur hafa orðið miklu minni en tíðkast í nálægum löndum, sem við berum okkur oft saman við. Hvað efni þessarar skýrslu snertir er ég í stórum dráttum sammála hæstv. utanrrh., en verð þó að gera undantekningu á sjálfum inngangi skýrslunnar. Þar gerir hæstv. ráðh. þá skyldu sína að tíunda hver hin formlega stefna ríkisstj. í utanríkismálum sé. Verð ég að segja að þótt ekki sé yfirlýsingin löng er hún sú furðulegasta af öllum slíkum yfirlýsingum um stefnu í utanríkismálum sem íslenskar ríkisstj. hafa haft, og er þá langt til jafnað. Það vekur undrun manna að í fyrsta skipti í 30 ár skuli ekki vera minnst á öryggis- og varnarmál. Það vekur undrun manna að flokkum stjórnarinnar er öllum veitt neitunarvald um eina tiltekna byggingu og sitthvað fleira. Svo kemur atriði, sem er afbragðsgott mál, en á e. t. v. ekki heima í kafla um utanríkismál, að gera skuli átak til atvinnuuppbyggingar á Suðurnesjum. Ekki þarf að lesa lengra en í næstu línu á eftir þessari yfirlýsingu til að finna annan tón. Þar tekur hæstv. ráðh. einn til máls, af því að þetta er hans skýrsla, en ekki ríkisstjórnarinnar, og hann lætur sig hafa það, hversu svo sem stefnuyfirlýsingin er, að segja, með leyfi hæstv. forseta: „Í þessum ákvæðum felast engin meiri háttar nýmæli og verður því fylgt í meginatriðum sömu utanríkisstefnu og farið hefur verið eftir á undanförnum árum.“ Það er mikil bót að þessum tveimur línum sem hæstv. ráðh. setur strax á eftir stefnuyfirlýsingunni. Var raunar gott til þess að vita að svo reyndur og traustur maður skyldi fá þessa furðulegu yfirlýsingu til framkvæmda og að hann skuli gera það svo afdráttarlaust sem þessi orð sýna sem og gerðir hans í embætti. Við það vil ég lýsa trausti mínu um leið og ég lýsi undrun á stefnuyfirlýsingunni. Hún er sýnilega marklaust plagg, til þess eins gert að gefa Alþb.-mönnum eitthvert tilefni til að hæla sér af því að þeir hafi náð árangri í utanríkismálum. Þeir hafa reynt að gorta af því í útvarpsumr., þrátt fyrir að í hvert skipti sem þeim hefur gefist tækifæri til hafa þeir þegið ráðherrastóla þó þeir yrðu að svíkja öll sín orð og alla stefnu í meginatriðum utanríkismála. Hæstv. utanrrh. fjallar í II. kafla um alþjóðamál og kemur víða við. Mun ég ekki eyða tíma þingsins í að ræða þá kafla. Þeir koma þar hver af öðrum, Afganistan fyrst. Íslendingar brugðust hart við þeim tíðindum sem þar gerðust. En þrátt fyrir það er ég sammála því sem hæstv. ráðh. sagði, að ekki dugi að gefa slökunarstefnuna upp á bátinn eða láta ótíðindin austur þar verða til að eyðileggja hana. Þarna er kafli um afvopnunarmál, sem því miður gæti raunar alveg eins heitið um vopnakapphlaup, svo lítill sem árangur er á alþjóðavettvangi á því sviði. Þá er fjallað um Austurlönd nær og Austur-Asíu og önnur atriði sem hæst hefur borið í utanríkismálum undanfarin tvö misseri. III. kafli skýrslunnar fjallar um alþjóðastofnanir og svæðasamtök. Þar er byrjað á kafla um Sameinuðu þjóðirnar, og sé ég ekki að þessu sinni ástæðu til að ræða það frekar, enda hefur starf Íslands þar verið með hefðbundnum hætti. Næsti kafli fjallar um Norðurlandasamvinnu, en um það mál langar mig til þess að segja örfá orð. Í skýrslunni segir: „Hin nánu tengsl Norðurlandanna innbyrðis eiga eflaust sinn þátt í því, að þeim hefur tekist að standa vörð um frelsi sitt og hugsjónir.“ Þessu erum við vafalaust öll sammála. En næsta setning er á þessa leið: „Allt eru þetta sjálfstæð og fullvalda ríki.“ Þetta er rétt um þau ríki sem sitja í Norðurlandaráði með fullum rétti. En ég held að við Íslendingar megum ekki gleyma því, að á svæði Norðurlandanna og raunar meðal þeirra eru þjóðir sem enn hafa takmarkað eða lítið sem ekkert frelsi. Þar á ég við Grænlendinga, sem rétt hafa náð því marki að fá heimastjórn. Þar á ég við Færeyinga, sem ekki eru fullkomlega sjálfstæð þjóð, þó að þeir hafi allmikla stjórn á eigin málum. Þar á ég líka við Álendinga og Sama. Ef litið er á Norðurlöndin landfræðilega er afar nærtækt að skipta þeim í tvennt. Annars vegar eru gömlu konungsríkin og Finnland sem öll eru áföst við meginland Evrópu og mætti kalla Norðurlönd hm eystri. Hins vegar eru Færeyjar, Ísland og Grænland, þrjú lönd sem eru fyrrverandi nýlendur hinna og búa við mismunandi mikið frelsi. Þessi lönd mætti gjarnan kalla Norðurlönd hin vestri. Þau ná yfir gífurlegt landssvæði, en eru ekki byggilegri en svo, að íbúatalan í þeim öllum er aðeins um 300 þús. Þrátt fyrir það hafa þau mikla þýðingu, ekki aðeins fyrir hin Norðurlöndin, heldur fyrir nágranna sína í austri og vestri, þó lengra sé leitað en til Norðurlandanna. Þýðing Norðurlanda vestri verður seint fullmetin, hvorki á efnahagslegum né öryggisvettvangi. Þessar þrjár þjóðir, Færeyingar, Íslendingar og Grænlendingar, hafa það sameiginlegt, að þær byggja afkomu sína að langmestu leyti á auðæfum hafsins. Okkur er þetta að sjálfsögðu mjög hugstætt einmitt nú, þegar við eigum í viðskiptum við Norðmenn annars vegar um svæðið fyrir norðaustan okkur og við Dani hins vegar, og sennilega fleiri áður en langt um líður, um svæðin fyrir norðan og norðvestan okkur. Þar að auki eigum við ólokið málum við Dani eða Færeyinga við Suðausturland, þar sem umdeilt svæði er vegna Hvalbaks, tæplega 4 þús. ferkílómetrar. Eins og sakir standa eigum við ólokið málum við Bretaveldi, sem hefur tekið sér 200 mílna landhelgi og notað Rockall sem grunnlínupunkt, sem við getum ekki með neinu móti viðurkennt. Sé miðað við Rockall sem grunnlínupunkt ganga landhelgissvæði Breta og Íslendinga hvort yfir annað. Þetta eru óleyst vandamál. Ég tel að Norðurlöndin vestri, þessi þrjú lönd sem ég hef nefnt, þurfi að taka upp samband sín á milli miklu betra og meira en verið hefur. Við höfum haft uppi nokkra viðleitni varðandi samband við Grænland af hendi utanrrn. og verður því vonandi haldið áfram. Samband við Færeyjar hefur verið mikið um langt skeið, en þó er varla hægt að segja að á allra síðustu árum hafi það blómgast eða aukist sérstaklega. Nú er það svo stjórnarfarslega, að ef við vildum setjast á ráðstefnu með íbúum þessara landa ættum við að fara til Kaupmannahafnar og ganga þar í utanrrn. Sú leið er lagalega ekki fullnægjandi fyrir okkur, þó hún standi opin um það sem þar á við. Ég held því að Alþ. sé sá vettvangur sem auðveldast verði að nota til fyrstu tengsla á milli þessara þjóða þriggja. Alþ. hefur þegar boðið þm. frá Grænlandi hingað til lands í heimsókn og ég hygg að það standi einnig boð til færeyskra þm. Það væri vel af sér vikið ef forráðamenn þingsins gætu hagað því svo, að af tilviljun væru þm. þessara tveggja ríkja staddir hér samtímis. Við gætum þá byrjað að tala um hvernig við gætum unnið að því að tryggja afkomu og frelsi þeirra þjóða sem búa á Norðurlöndum vestri. Við verðum að gera okkur grein fyrir að það er heldur óskemmtileg tilhugsun að við höfum í 25 ára baráttu rekið úr túninu, fært út landhelgina og komið stórveldum eins og Bretum og Þjóðverjum út úr henni, en þeir ætla að ná sér niðri á okkur með því að koma að baki okkar, því að þeir hafa innlimað Grænland í Efnahagsbandalagið og þegar Danir færa út fær Efnahagsbandalagið yfirráð yfir geysilegu hafsvæði sem vefur sig um norðanvert og vestanvert svæðið rétt utan við landhelgi okkar, hafsvæðið sem við, Grænlendingar og að einhverju leyti Færeyingar ættum að hafa til að geta lifað sambærilegu lífi við hinar Norðurlandaþjóðirnar. Þetta, sem fram undan virðist vera, er eins og endurvakning heimsveldisstefnunnar gömlu þegar danska landhelgisgæslan, nú að nokkru leyti kostuð af Efnahagsbandalaginu í Brüssel, tekur upp varðstöðu eftir línunni. Ég er hræddur um að margur íslenskur sjómaðurinn mundi finna fyrir þeirri breytingu. Þetta eru viðhorf varðandi norrænt samstarf sem ég vil koma á framfæri og biðja menn að íhuga. Ég tel að Norðurlönd hin vestri séu svæði sem á saman og þau verði að skapa tengsl sín í milli og gera sig gildandi í Norðurlandaráði. Ef hin eldri Norðurlöndin þekkja sinn vitjunardag munu þau gera það sem þau geta til að greiða fyrir þessum þremur þjóðum í lífsbaráttu þeirra. Landfræðilega lít ég svo á, að Jan Mayen heyri þessu svæði til. En ég nefni það ekki af því Norðmenn eiga þar ekki erindi. Þeir eru útþensluþjóð Norður-Atlantshafsins. Þeir ætluðu að sölsa undir sig Austur-Grænland og voru háð um það mikil málaferli í Haag, sem lauk árið 1933 með sigri Dana. Þeir reyndu að ná undir sig Svalbarða, tókst það að nokkru leyti en ekki öllu, því að tugir þjóða eru aðilar að samningi og eiga þar rétt á móti þeim. Eldfjallið Jan Mayen fyrir norðaustan okkur er það eina sem þeim hefur þó tekist að leggja algerlega undir sig. Að öðru leyti get ég tekið undir það sem segir í skýrslunni um Norðurlandasamstarfið og að þátttaka í því sé okkur Íslendingum tvímælalaus ávinningur að mörgu leyti. Evrópuráðið eru næstu samtök sem nefnd eru og get ég lítið um það sagt. Mér skilst að ýmsar sérdeildir þess vinni gagnlegt starf, sem sé þess virði að kosta nokkru til og taka þátt í. En ég fékk tækifæri til þess einu sinni að fara þangað á ráðherrafund og er það með ómerkilegri samkomum sem ég hef setið. Ég hygg að Evrópuþingið muni víkja fyrir þingi Efnahagsbandalagsins, en það þing mun, þegar fram líða stundir, hafa peninga og vald á bak við sig. Evrópuráðið virðist vera að þróast í þá átt að verða tengiliður á milli þeirra þjóða í Vestur-Evrópu og Suður-Evrópu, sem ekki eru í Efnahagsbandalaginu, og bandalagsþjóðanna. Í IV. kafla fjallar hæstv. utanrrh. um Atlantshafsbandalagið og öryggismál Íslands. Eins og ég áður sagði fagna ég því, að þetta er honum ekkert feimnismál, þó að það hafi ekki verið nefnt í hinni hátíðlegu stjórnaryfirlýsingu, þeim verslunarsamningi sem gerður var á milli stjórnaraðila. Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir því, að hæstv. ráðh. tekur af skarið hvað stefnuna í varnarmálunum snertir. Það, sem hann segir um framlag okkar Íslendinga til varnarsamstarfs nágrannaríkja okkar og um eðli þess samstarfs, er hverju orði sannara. Undirkafli er hér sem heitir varnarmáladeild. Það er að vísu stjórnunarlegt framkvæmdaratriði fyrir okkur. Þó verð ég að geta þess, að það er með ólíkindum að við skulum hafa getað stýrt varnarmálunum með 3 eða 4 starfsmönnum öll þessi ár. Kynni mín af þessum málum eru þau, að málefni Keflavíkurflugvallar eru ótrúlega umfangsmikil, og fyrstu mánuðina sem ég starfaði í utanrrn. hafði ég það stundum á orði, að það mætti ætla eftir setunni þar að veröldin skiptist í tvo hluta: 90% Keflavíkurflugvöll og 10% allt hitt. En það merkilega er, að viðskiptin við varnarliðið eru ekki verulega fyrirferðarmikil. Þetta er herlið og það er undir aga, þar eru tilteknir stjórnendur og það er tiltölulega auðvelt að gera sér grein fyrir því, hvaða viðhorf þeir hafa til ýmissa vandamála og hvernig viðbrögð þeirra verða. En það umfangsmikla í kringum Keflavíkurflugvöll er allt íslenska dótið. Langmestur hluti af þeim aragrúa fólks, sem ég spái að hafi nú sótt um viðtöl hjá hæstv. ráðh. þessar fyrstu vikur eða mánuði, sem hann hefur setið í þessum stól, er að sækjast eftir peningum og peningagróða. Það er sorglegt og skammarlegt að þurfa að segja þetta, en þetta er rétt. Ég býst við að skýrsla yfir þá, sem hafa viðskipti við varnarliðið, mundi taka einar 3–4 þéttritaðar síður í því broti sem þessi skýrsla er. En nóg um það að sinni. Ýmislegt hefur gerst sem er gagnlegt. Samstarf um byggingu sorpeyðingarstöðvar er lofsvert. Bygging nýrrar flugstöðvar er ákaflega viðkvæmt mál. Ég ætla ekki að verja tíma í umr. um það hér, en vísa til þess, að s.1. haust lagði ég fyrir þingið, sem þá sat, ítarlega skýrslu um það mál. Ég hygg að hún sé enn fáanleg, annars er hún í þingtíðindum, og þar er saga þessa máls rakin. Þann stutta tíma, sem ég hafði afskipti af þessu máli, var unnið að því að endurhanna stöðina þriðjungi minni en hún hafði verið áætluð. Síðan hafa gerst þau tíðindi í flugmálum að það er næsta eðlilegt að hæstv. utanrrh. taki þá stefnu að láta enn skoða þetta mál og athuga hvers konar stöð muni henta okkur best. Þá er hér getið um annað mál sem er einnig umfangsmikið. Það snertir olíugeyma og allt sem þeim viðvíkur, það landrými, sem þeir taka og þá mengun, sem hefur verið frá þeim allt síðan flugvöllurinn var fyrst gerður á Miðnesheiði. Það mál var á s. l. ári tekið upp við varnarliðið á þeim grundvelli að varnarliðið yrði að kosta það, að tankarnir, sem allir kannast við og eru í útjaðri Njarðvíkur og Keflavíkur, verði lagðir niður. Meðan flugvöllurinn er starfræktur verði olíukerfi vallarins algjörlega endurbyggt á þann hátt sem viðunandi er samkv. tæknikröfum nútímans og alveg sérstaklega hvað umhverfi og mengun snertir. Eitt af þeim nýmælum, sem hafa komið til sögunnar á flugvellinum, er skipun íslenskrar heilbrigðis- og mengunarnefndar og eru í henni, ef ég man rétt, bæði maður, sem þá var starfandi í Heilbrigðiseftirlitinu, og heilbrigðisfulltrúi byggðanna suður frá, og veit ég ekki betur en þessi nefnd hafi starfað af árvekni og dugnaði. Margt fleira mætti segja um mál suður þarna, en ég læt þetta duga að sinni. Ég mun fara að dæmi hæstv. ráðh. og hv. formanns Sjálfstfl., sem talaði hér síðast, og sleppa hafréttarmálum alveg, enda eru þau til sérstakrar umræðu. Ég vek athygli á IV. kafla, en þar er í annað skipti sérstakur kafli um flugmál. Margvísleg vinna í sambandi við alþjóðlegt flug er orðin veigamikill þáttur í starfi utanrrn. og þýðingarmikill fyrir íslenska hagsmuni og er rétt að það komi fram. Kafli er um þróunaraðstoð. Það er einn af sorgarköflunum, e. t. v. þó ekki svo mjög í skýrslu sem utanrrh. gefur, vegna þess að það er fyrst og fremst Alþ. sem ber sök á því að Íslendingar hafa ekki lagt eins mikið til þróunaraðstoðar og fátækra þjóða og okkur ber siðferðileg skylda til miðað við þann auð, sem við búum við, og þau lífskjör. Kaflann um utanríkisviðskipti mun ég einnig láta kyrran liggja. Venja er í þessum skýrslum, að viðskrn. leggur þennan kafla eða efni í hann til, af því að við höfum þá sérkennilegu skiptingu að utanrrn. staðfestir samninga um viðskipti við aðrar þjóðir, en öll framkvæmd þeirra og raunar gerð samninganna er á vegum viðskrn. Þetta hefur blessast ótrúlega vel, en þessi skipting getur valdið vandræðum í framtíðinni og fyrr eða síðar hygg ég að koma muni að því að á henni verði gerðar breytingar. Síðasti kaflinn er að vanda um utanríkisþjónustuna almennt. Þar kemur fram, að þessi þjónusta, sem er sjálfstæðu ríki gífurlega mikilvæg, er rekin á þann hátt að hún er þjóðarbúinu ekki kostnaðarsöm, tekur aðeins hálfan hundraðshluta af ríkisútgjöldum. Hefur sú prósenta farið minnkandi með auknum ríkisumsvifum af því að utanrrn. hefur ekki lært á þá þrýstihópatækni, sem hér tíðkast mjög, að halda því fram að einhver ákveðin útgjöld eigi alltaf að vera tiltekin prósenta af heildartölu fjárlaga, hvort sem umsvif ríkisins eru meiri eða minni. Ég hygg að hjá því verði ekki komist, áður en langur tími líður, að Alþ. taki ákvörðun um að verja meira fé til utanríkisþjónustunnar og bæta hana. Ég er ekki þeirrar skoðunar, að það sé aðkallandi að fjölga sendiráðum. Það hefur verið rætt um einstaka möguleika hvað það snertir, en ég tel það ekki mestu skipta, heldur hitt, að þau sendiráð, sem mest hafa verkefni, eru allt of mannfá. Yfirleitt er sendiherra, með honum einn fulltrúi og einn eða tveir ritarar. Ég skal nefna eitt dæmi. Sendiherra Íslands í Washington er einnig sendiherra hjá öllum ríkjum í Vesturálfu sem við höfum stjórnmálasamband við, og það er meiri hluti ríkja sem þar eru. Það er nokkurt starf að stunda það svæði allt, enda eru á því markaðsmöguleikar, menningartengsl við Kanada og margt fleira. Þar að auki hefur þessi sendiherra verið aðalfulltrúi á Hafréttarráðstefnu sem tekur 2–3 mánuði á ári. Að hann eigi einn með einum fulltrúa og ritara að geta sinnt öllu þessu sér hver heilvita maður að er honum algjörlega ofviða. Ég tel að við ættum að stefna að því að styrkja utanríkisþjónustuna á þann hátt að það verði örlítið meiri starfskraftar og að sendiráðin verði það vel mönnuð að þau geti annast verkefni sín á viðunandi hátt árið um kring. Ég vil ljúka máli mínu á því að taka undir lokaorð skýrslunnar í tilefni af því, að utanríkisþjónustan er nýlega fertug eða rétt um það. Hún kom til eftir 10. apríl 1940, þegar Íslendingar tóku meðferð utanríkismála í eigin hendur af því að samband slitnaði við Danmörku. Ég er sammála því, að utanríkisþjónustan hefur unnið og vinnur með afbrigðum gott starf. Það er með ólíkindum að svo fátt fólk skuli geta annast svo mikil verkefni jafnvel og raun ber vitni.



Herra forseti. Þegar skýrsla utanrrh. kom til umræðu í fyrra vakti ég máls á því, að hér væri í raun blandað saman erindum tveggja ráðuneyta, viðskrn. og utanrrn. Ég lýsti þeirri skoðun, að nauðsyn bæri til að Alþingi tæki almenn utanríkismál, en ekki síður viðskipta- og markaðsmál okkar erlendis til miklu ítarlegri umræðu en það hefur gert á undanförnum árum. Ég varpaði fram þeirri hugmynd, sem þáv. hæstv. utanrrh., sem nú var rétt að ljúka máli sínu, Benedikt Gröndal, tók að mig minnir vel í og einnig þáv. viðskrh., að fluttar væru á Alþ. tvær skýrslur: Önnur væri skýrsla um utanríkismál í þeim skilningi sem starfsskipting utanrrn. og annarra rn. felur í sér. Hin væri ítarleg skýrsla og yfirlit um markaðsmál og alþjóðleg viðskipti okkar Íslendinga ásamt lýsingu á störfum þeirra alþjóðlegu fjármála- og viðskiptastofnana og bandalaga sem við erum aðilar að. Tækifæri gæfist þá til þess að ræða þau mál hér ítarlega og réttur ráðh. væri fyrir svörum. Það kom greinilega fram hér áðan, þegar hv. þm. Geir Hallgrímsson fór að gera aths. um olíuviðskiptin, að það átti í rauninni erindi meir til viðskrh. og fyrirrennara hans en utanrrh. Ég ætla ekki að rökstyðja þessa ábendingu nánar. Ég gerði það nokkuð ítarlega hér á Alþ. fyrir ári eða svo þegar skýrsla utanrrh: kom til umfjöllunar. En ég vil ítreka hér aftur þessa hugmynd: Það verði um tvær skýrslur að ræða, fluttar af viðskrh. og utanrrh., og það verði gefinn rækilegur tími á Alþ. til að ræða hvort tveggja. Ég held að hvað markaðsmálin snertir standi Íslendingar frammi fyrir margvíslegum vanda og mikil nauðsyn sé á því að gera markaði okkar á meginlandi Evrópu öflugri og sterkari og þess vegna þurfi að skapa tækifæri í dagskrá þingsins til að það sé rætt. Ég vil til viðbótar taka eindregið undir það, sem hv. þm. Benedikt Gröndal var að segja hér áðan, að það þarf að flytja þessar skýrslur til þingsins það tímanlega að umræðan um þær blandist ekki ár eftir ár inn í þær miklu lokaannir sem hér fara fram. Skýrslurnar þyrftu að koma fram í síðasta lagi í febrúarlok eða marsbyrjun, ef vel ætti að vera, og þingið að gefa sér þannig góðan tíma, áður en lokalotan hefst, til að ræða þessi mál, bæði hin hefðbundnu utanríkismál og markaðs- og viðskiptamálin. Ég beini þessum hugmyndum einnig til núv. utanrrh. og núv. viðskrh. Ég fékk boð um það í ræðustólinn fyrir nokkrum mínútum að fráfarandi viðskrh. og núv. félmrh. hefði einmitt lagt drög að því í sinni ráðherratíð að slík skýrsla yrði undirbúin af hálfu viðskrn. Í þeirri skýrslu, sem hér liggur fyrir, er vikið að æðimörgu, fjölmörgum þáttum alþjóðamála sem vissulega væri tilefni til að fjalla ítarlega um og gera aths. við, en til slíks er varla tími nú. En ég vil þó, áður en ég kem að meginmáli mínu varðandi þessa skýrslu, vekja athygli á tvennu. Mér finnst að í því mati, sem kemur fram í skýrslunni hvað snertir slökunarstefnuna og örlög hennar á síðustu mánuðum, gæti allt of einhliða ásakana eða söguskýringa, þar sem öll sök er lögð á hendur Sovétríkjanna fyrir það sem gerst hefur.

Er það að ástæðulausu?

Alls ekki að ástæðulausu. Það er ekki mín ætlan. En ég vil hins vegar vekja ríkulega athygli á því, að í Vestur-Evrópu hefur farið fram á undanförnum vikum og mánuðum mjög gagnrýnin umræða á framgöngu Bandaríkjastjórnar gagnvart slökunarstefnunni. Ég vil aðeins minna hv. þingheim á að það eru ekki liðnir nema nokkrir dagar síðan sá einstæði atburður gerðist, að utanrrh. Bandaríkjanna sá sig neyddan til að segja af sér vegna ágreinings við forseta Bandaríkjanna einmitt um aðgerðir sem gætu haft veruleg áhrif á örlög slökunarstefnunnar. Þessi sami utanrrh., Cyrus Vance, hafði óskað eftir því að fá að eiga fundi með utanrrh. Sovétríkjanna, en verið neitað um það af hálfu forseta Bandaríkjanna. Hann hafði lagst gegn hernaðaraðgerðum til lausnar Íransmálsins og fjölmörgum öðrum stefnuatriðum sem hinn herskái ráðgjafi forsetans í öryggismálum, Brezinsky, hafði lagt til og greinilega orðið ofan á í Hvíta húsinu. Við, sem teljum okkur til vesturheims, getum ekki litið fram hjá því, að það fer fram mjög gagnrýnin umræða í Evrópu, á Norðurlöndum, í Bretlandi og á meginlandi Evrópu á þann þátt sem stjórnvöld Bandaríkjanna hafa átt í því að skerða framþróunarmöguleika slökunarstefnunnar á undanförnum misserum. Þau hafa gert þetta bæði með mjög breytilegum aðgerðum í utanríkismálum, sveiflukenndri afstöðu þar sem hún hefur færst frá skyndilegri hörku til skyndilegrar eftirgjafar, þar sem fer fram löng umræða um beitingu efnahagslegra refsiaðgerða, en fáeinum dögum síðar er beitt hernaðarlegum gagnaðgerðum, og fjölmörgu öðru. Ég sakna þess, að í gagnrýnu mati á þróun heimsmála skuli utanrrh. Íslands ekki víkja að þessari umræðu sem forráðamenn annarra vestrænna ríkja í Evrópu hafa verið mjög uppteknir af á síðustu vikum og mánuðum. Ég sé ekki að það þjóni almennum utanríkishagsmunum Íslendinga að endurtaka þær einföldu söguskýringar sem túlkendur utanríkisstefnu Bandaríkjanna á síðustu misserum hafa haft varðandi örlög slökunarstefnunnar. Vissulega er það rétt, að innrásin í Afganistan og atburðirnir í Íran hafa haft alvarleg áhrif á þessa þróun. Það höfum við margir gagnrýnt. En veröldin er að þessu leyti ekki bara svört á annan veg. Hún er það einnig á hinn veginn. Þetta var fyrra dæmið sem ég vildi nefna um þá einhæfu sýn sem mér finnst vera á gang heimsmála í þeim köflum skýrslunnar þar sem um þá þætti er fjallað. Seinna dæmið, sem ég vildi nefna, er þar sem fjallað er um framkvæmd samninga Ísraels og Egyptalands og stöðu Palestínumanna í þeim deilum sem háðar hafa verið á þessum svæðum. Hér er einnig að finna allt of einhæfa túlkun sem gengur að mínum dómi út frá skýringum sem ekki taka mið af aukinni viðurkenningu sem réttindi Palestínumanna hafa hlotið í Evrópu á síðustu misserum. Vegna þess að hv. þm. Benedikt Gröndal vék aðeins að Evrópuráðinu áðan og ég hafði tækifæri til þess að kynnast þeirri stofnun, þ. e. þingmannafundi þess fyrir nokkrum vikum, vil ég aðeins vekja athygli á að mínum dómi mjög merkri samþykkt sem þar var gerð að loknu þriggja ára starfi þingmannanefndar Evrópuráðsins og rannsóknum á átökunum í Mið-Austurlöndum. Þar kemur fram allt önnur sýn á þessi deilumál en fram kemur í þessari skýrslu, veruleg gagnrýni á hvernig aðgerðir Ísraels hafa torveldað lausn þessara mála, miklu afdráttarlausari viðurkenning á réttindum Palestínumanna en er að finna í þessari skýrslu. Þessi ályktun þingmannafundar Evrópuráðsins var samþykkt með öllum atkvæðum nema þingmanna afturhaldssömustu íhaldsflokka í Evrópu sem þarna áttu fulltrúa. Fulltrúar allra annarra flokka, sem þarna sátu, greiddu þessari ályktun atkvæði. Mér finnst ekki rétt að í skýrslu utanrrh. Íslands varðandi þessi miklu og örlagaríku deilumál sé tekið í strengi sem eru e. t. v. skyldari hægrisinnuðustu sjónarmiðunum í Evrópu en þeirri meginskoðun sem þar er nú að ryðja sér braut. Ég bendi þess vegna á þessa samþykkt sem nánari skýringar á því hvaða tökum þessi efniviður hefur verið tekinn af fulltrúum fjölmargra stjórnmálaflokka í Evrópu á allra síðustu vikum. Áður en ég kem að þeim kafla skýrslunnar, sem fjallar um Atlantshafsbandalagið og öryggismál Íslands, sem ég ætla að gera aðalathugasemdir við, vil ég eindregið taka undir þau orð sem hv. þm. Benedikt Gröndal mælti áðan um nauðsyn samskipta Grænlands, Færeyja og Íslands. Ég tel að sú söguskoðun, sú stefnumótun, sem kom fram í orðum hans varðandi skiptingu Norðurlanda í eystri og vestri, og sá boðskapur, sem hann flutti þar um samtengingu hagsmuna þessara þriggja litlu eyríkja sem hér búa, sé hárrétt. Ég lýsi heils hugar stuðningi við þau sjónarmið sem þar komu fram. Það væri vissulega fagnaðarefni ef Alþingi Íslendinga gæti haft frumkvæði að auknum samskiptum þessara þjóða, sem eru þannig í sveit settar - tvær þeirra - að utanrrn. Danmerkur fer þar með formlega hlutdeild. Ég vil eindregið hvetja hæstv. núv. utanrrh. til að halda áfram því starfi sem fyrirrennari hans hóf varðandi eflingu aukinna samskipta þessara ríkja og þjóða. Það er líka rétt, sem kom fram hjá hv. þm. Benedikt Gröndal, að með eignarhaldi sínu á Jan Mayen er Noregur að gerast boðflenna, yfirráðaríki, útþensluríki, eins og hann orðaði það, á þessu hafsvæði. Það verður alltaf óeðlilegt að yfirráðaréttur Norðmanna yfir stóru hafsvæði kringum Jan Mayen geri þeim kleift að vera með puttana í samskiptum Norðurlandanna vestri, Grænlendinga, Færeyinga og Íslendinga, á þessu svæði. - Jan Mayen málið er að öðru leyti ekki til umræðu hér og skal ekki að því vikið, en ég tók mjög vel eftir þessum orðum hjá Benedikt Gröndal. Hér hefur mjög verið gerður að umtalsefni sá kafli þessarar skýrslu sem ber heitið „Atlantshafsbandalagið og öryggismál Íslands,“ einkum og sér í lagi sú niðurstaða eða skoðun sem fram er sett í nokkrum mgr. í inngangi þessa kafla, þar sem fjallað er um herstöðina í Keflavík og eðli hennar og þeirrar varnarkeðju sem hún er talin vera hluti af. Þar segir m. a.: „Atlantshafsbandalagið eru samtök þjóða með svipaða menningu og lífsskoðanir. Þær hafa komið sér upp varnarkeðju til að tryggja sig fyrir utanaðkomandi árás og í því skyni leggja þær allar eitthvað af mörkum. Framlag okkar Íslendinga hefur aðallega verið og er aðstaðan á Keflavíkurflugvelli. Óslitin varnarkeðja er öruggasta leiðin til að tryggja að aldrei þurfi að grípa til vopna.“ Þar segir enn fremur: „Aðalhlutverk varnarstöðvarinnar á Keflavíkurflugvelli er kafbátaleit og kafbátaeftirlit auk þess sem hún fylgist með ferðum hernaðarflugvéla. Mætti því e. t. v. allt eins vel nefna hana eftirlitsstöð eins og varnarstöð.“ Hér er komið að miklum kjarna máls - mjög alvarlegum kjarna máls. Ég er algjörlega ósammála þessari greiningu, þeirri niðurstöðu sem þarna er sett fram. Ég er ósammála henni án tillits til þess að ég er andstæðingur herstöðva hér á landinu, vegna þess að ég tel að þessi eðlisgreining á herstöðinni sé í efnisatriðum röng, í mjög veigamiklum efnisatriðum röng. Ég tel að það sé mjög alvarleg blekking ef þjóðþing Íslendinga og íslensk stjórnvöld hafa ekki áttað sig á þeirri eðlisbreytingu sem tæknibreytingar í vopnabúnaði og herafla hafa gert á herstöðinni í Keflavík, - eðlisbreytingu sem að mínum dómi, og ég tek það aftur fram að það mat er algjörlega óháð því að ég er andstæðingur herstöðvarinnar, fela það í sér að frá hertæknilegu sjónarmiði sé þessi herstöð orðin grundvallarþáttur í því árásarkerfi sem Bandaríkin hafa verið að þróa á Norður-Atlantshafi sem grundvallarþátt í því ógnarjafnvægi stórveldanna sem hv. alþm. Geir Hallgrímsson gerði að umræðuefni áðan. Eðli þessa ógnarjafnvægis og tenging herstöðvarinnar við það er með þeim hætti, að hvað svo sem líður veisluglöðum yfirlýsingum Kosygins við hv. þm. Geir Hallgrímsson, sem er sá eini okkar sem er vinargestur þeirra Kremlverja, hvað svo sem líður yfirlýsingum Olof Palme um það að ekki séu kjarnorkuvopn á Skandinavíu, sem allir vita að í munni þeirra Svía tekur til annars svæðis en Norðurlandanna í okkar merkingu, þá eru öll innri rök eðlis þess vopnabúnaðar, sem þróast hefur í tengslum við Keflavíkurstöðina, og þess ógnarjafnvægis, sem stórveldin hafa byggt upp, hvort með sínum hætti, á þann veg að það eru yfirgnæfandi tæknilegar líkur til þess að herstöðin á Keflavík sé að verulegu leyti tengd kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna, jafnvel svo að þar séu einhvern tíma um sinn eða jafnvel að staðaldri vopn sem væri hægt að nota til kjarnorkuárása.

Talarðu nú þvert um hug þinn?

Nei.

Þú gerir það víst.

Nei, því miður, hv. þm. Halldór Blöndal.

Það er ekki rétt Það verður gaman að ræða það á eftir hérna.

Já, við skulum gera það. - Ég vil taka það skýrt fram, að ég er mér þess fyllilega meðvitandi, að það, sem ég hef verið að segja, eru mjög alvarleg orð. Ég tek það skýrt fram vegna þessarar ásökunar hv. þm., að ég tala ekki þvert um hug mér. Ég vek einmitt athygli á þessum þáttum vegna þess að ég hef grun um að e. t. v. þorri þm., jafnt þeir sem eru stuðningsmenn og andstæðingar Atlantshafsbandalagsins, hafi ekki gert sér grein fyrir því, hvers eðlis þær tæknibreytingar eru sem hafa orðið á vígbúnaðarkapphlaupi stórveldanna og þeirri herstöð sem hér hefur verið á undanförnum 1015 árum. Orð eins og „eftirlitsstöð,“ orð eins og „varnarkeðja“ dylja þá miklu ógn vopnabúnaðarins sem felst í hlutverki þessarar stöðvar. Við skulum fara um það nokkrum orðum til að skýra nákvæmar hvað ég á við. Frá því upp úr 1960 hefur meginþátturinn í vígbúnaðarkapphlaupi stórveldanna tengst því ógnarjafnvægi sem hv. þm. Geir Hallgrímsson gerði að umtalsefni alveg réttilega fyrr í dag. En hvað felst í þessu ógnarjafnvægi? Jú, í því felst að stórveldin hafi vopnabúnað sem getur tortímt mannvirkjum, tækjabúnaði og mannlífi hvert hjá öðru með sem stórvirkustum hætti á sem skemmstum tíma. Til þess að þetta geti gerst þurfa aðilar að búa yfir mjög háþróuðum upplýsingakerfum og mjög háþróuðum vopnabúnaði. Á síðasta áratug snerist þróun þessa ógnarjafnvægis nær alfarið upp í þá mynd, að það beindist fyrst og fremst að því að skipuleggja gagnkvæma eyðingu á vopnabúnaði hvers annars, þannig að hvert ríkið fyrir sig, sem hæfi árásina fyrst, gæti við fyrstu atlögu grandað sem mestu af þeim gjöreyðingarvopnum og hergögnum sem flyttu slík gereyðingarvopn hjá hinu ríkinu. Með öðrum orðum: Það var tækniþróun þessa gereyðingarkerfis sem varð meginþáttur uppbyggingar þess sem með réttu hefur verið kallað á íslensku ógnárjafnvægi, vegna þess að eðli þess er svo himinhrópandi að ef það væri sett í gang mundi það tortíma meginþorra lífs á jörðinni. Henry Kissinger varð frægur fyrir það á sínum tíma að greina hver væri munur á eðli atómstyrjaldar og atómvopna og annarra styrjalda og annarra vopna, hvers konar grundvallarmunur væri falinn í því mati og þeim dómum sem yrði að leggja á það þegar samskipti ríkja færu fyrst og fremst að byggjast á slíkum vopnabúnaði. Það var einmitt sá kenningargrundvöllur sem fyrst gerði Kissinger þekktan meðal fræðimanna á þessum sviðum. Við Íslendingar höfum hins vegar ekki kynnt okkur mikið þessi fræði. Og við höfum e. t. v. vanrækt um of að kynna okkur hvaða eðlisbreytingar hafa orðið á herstöðinni hér í samræmi við þá uppbyggingu ógnarjafnvægisins sem bæði Bandaríkin og Sovétríkin hafa kappkostað hér í norðurhöfum. Hvað Norður-Atlantshafið snertir er þetta ógnarjafnvægi fyrst og fremst byggt á þremur þáttum. Það er í fyrsta lagi byggt á mjög öflugu upplýsingakerfi, sem er ætlað að flytja boð um ferðir kjarnorkukafbáta um höfin hér í kring. Það er í öðru lagi byggt á flugvélum, sem eiga að geta þjónað þessu hlustunarkerfi og flutt sprengjur með kjarnaoddum ef til hættuástands kemur. Og það er í þriðja lagi byggt upp á kjarnorkukafbátum, sem er ætlað að vera árásartæki ef til átaka kemur milli þessara ríkja. Ógnarjafnvægið á Norður-Atlantshafi er byggt upp af þessum þremur þáttum: hlustunarkerfi, flugvélum og kjarnorkukafbátum. Og hvert er hlutverk stöðvarinnar í Keflavík? Jú, hlutverk stöðvarinnar í Keflavík er að vera lykilþáttur í þessu ógnarjafnvægi á Norður-Atlantshafi. Og með hvaða hætti? Jú, með eftirfarandi hætti: Út frá Snæfellsnesi og Hornafirði og Keflavík liggja kaplar út í sjó, sem eru tengdir við flókið duflakerfi. Þau dufl eru búin þúsundum hljóðnema sem flytja hljóðmerki um ferðir kafbáta um höfin. Þessir kaplar koma hér í land og héðan eru svo send boð í hina stóru Norfolktölvu herafla vesturveldanna, sem er aðalmiðstýringartæki Bandaríkjanna í skipulagningu ógnarjafnvægisins. Án þess kapla- og hlustunarkerfis, sem hér kemur á land, væri ógerlegt fyrir Bandaríkin að reka grundvallarþátt sinn í upplýsingaundirstöðum ógnarjafnvægishernaðarins hér á þessu svæði. Þessu til viðbótar flytja svo flugvélarnar, sem hér eru staðsettar, hljóðnemabaujur út á hafið með reglulegu millibili, þar sem þeim er varpað niður. Annar þátturinn, flugvélaþátturinn, er einkum og sér í lagi byggður upp af tveimur megintegundum: Orion-flugvélunum, sem hér hafa verið um notkun tíma, og svo hinum nýju AWACS-flugvélum, sem hér eru staðsettar, en á engum öðrum stað á Norður-Atlantshafi. AWACS-flugvélarnar eru fljúgandi stýritæki, sem þar að auki eru búnar þeim kostum að þær geta truflað allt hlustunarkerfi Sovétríkjanna þegar hugsanlegur árásarflugfloti stefnir að Sovétríkjunum. Ég tel að það hafi fáar breytingar skapað jafnmikla árásarhættu fyrir Ísland á síðari árum og staðsetning AWACS-flugvélanna hér. Það er alveg ljóst, að það er enginn þáttur sem hugsanlega kann að ógna eins mikið því sem Sovétmenn kalla sitt öryggi eða sem Sovétmenn, ef til árásar kæmi, hefðu hvað mestan áhuga á að eyðileggja.

Þú berð þau nú fyrir brjósti.

Ég ber þau ekkert fyrir brjósti, en ég ber líf íslensku þjóðarinnar fyrir brjósti, ég ber sjálfstæði íslensku þjóðarinnar fyrir brjósti, og ég tel nauðsynlegt fyrir þjóðþing Íslendinga að gera sér grein fyrir því, hvort hér eru staðsett tæki sem skapa íslenskri þjóð gjöreyðingarhættu ef til átaka kemur.

Það er ekki að heyra að þú berir þjóðina fyrir brjósti.

Það yrðu ill örlög fyrir Engeyjarættina ef hún ætti að tortímast í kjarnorkuátökum eingöngu vegna AWACS-flugvélanna hér. Þetta eru ekki gamanmál, hv. þm. Það má vel vera að við séum á ólíkri skoðun. Af minni hálfu eru þetta ekki gamanmál. Ég tel nauðsynlegt að Alþingi Íslendinga, kannske ekki nú en -  Orion-flugvélarnar eru þess eðlis að þær geta hæglega og með lítilli fyrirhöfn borið sprengjur með kjarnaoddum: Það er ein af þeim spurningum sem hefur aldrei verið svarað, þrátt fyrir það sem hv. þm. Geir Hallgrímsson sagði fyrr í þessari umr., hvort Bandaríkjamenn eru hér tímabundið eða að staðaldri með þær sprengjur, eins og t. d. B–57 sprengjuna, sem Orionflugvélin er byggð til að flytja og henni er ætlað að flytja þar sem hún er annars staðar staðsett, ef það hlustunarkerfi, sem slíkar stöðvar eins og herstöðin hér eru tengdar við, gefur til kynna að um árásarhættu sé að ræða. Við skulum ekki gleyma því, að stjórnvöld Bandaríkjanna hafa aldrei viljað játa því eða neita hvort á Íslandi séu staðsettar kjarnorkusprengjur, hvað svo sem íslensk stjórnvöld hafa sagt í þeim efnum. Þeir, sem til þekkja, vita að slík yfirlýsing stjórnvalda Bandaríkjanna, að hvorki játa né neita, er gerð til þess að hlífa stjórnvöldum þar sem slík vopn eru staðsett.  Í þriðja lagi er ógnarjafnvægið hér á Norður-Atlantshafi byggt upp af kjarnorkukafbátum sem bæði af hálfu Bandaríkjanna og Sovétríkjanna eru árásarkafbátar búnir kjarnorkuvopnum. Það er eitt af því sem skort hefur nánari umræðu um hér á Íslandi, hver sé tæknibúnaður og tæknilegt eðli þeirra kjarnorkukafbáta sem hér eru aðallega í höfunum í kringum okkur. Þeir eru mjög mismunandi, búnir mismunandi eiginleikum og gegna mismunandi hlutverki í undanfara árásar eða til varnar ef til árásar kemur. Um þetta mætti hafa mörg fleiri orð. Í þessari umræðu hér, - en samið hefur verið um það að hún yrði frekar stutt svo þingstörf gætu haldið áfram hér á síðustu dögum, - væri vissulega tilefni til að fara miklu ítarlegar í þessa þætti. Það má vel vera að einstakir þm., eins og sá sem hér hefur verið að grípa fram í fyrir mér, Halldór Blöndal, telji sig hafa yfir slíkri þekkingu að ráða í þessum efnum að hann geti án nokkurs vafa neitað fullyrðingu minni um að herstöðin í Keflavík sé grundvallarþáttur í því kjarnorkuvopnaógnarjafnvægi sem stórveldin hafa verið að þróa á síðustu 20 árum á Norður-Atlantshafi. Það má vel vera að hann geti neitað því án nokkurs efa í hjarta. En ég segi það hins vegar, og ég tek aftur fram, að það er algjörlega án tillits til þess að ég er andstæðingur herstöðvarinnar í Keflavík, heldur eingöngu með því að líta á gögn málsins, með því að líta á eðli þess ógnarjafnvægis sem þróast hefur á Norður-Atlantshafi, með því að líta á hlustunarkerfið, með því að líta á flugvélabúnaðinn og með því að líta á kaplakerfið, með því að líta á tengslin við Norfolk-tölvuna og með því að líta á eðli kjarnorkuvopnakafbátanna, að ég get ekki annað en komist að þeirri niðurstöðu að það séu yfirgnæfandi líkur til þess, að herstöðin í Keflavík sé lykilþáttur í kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna sem þróast hefur á síðustu 20 árum sem einn meginþáttur ógnarjafnvægisins í Norður-Atlantshafi.

Dreymir þig Afganistan?

Örlög afgönsku þjóðarinnar eru ömurleg, og við skulum ekki reyna að hugga okkur við það, að það sé einhver afsökun fyrir vanrækslu okkar á þjóðþingi Íslendinga þótt aðrar þjóðir þurfi að búa við innrásarheri í sínu landi. 

Og læra ekkert af því?

Jú, en í þeirri sögu er líka nefndur einn staður sem heitir Hírósíma, tákn um það, vitnisburður um það, hvað gerist þegar kjarnorkuvopnum er beitt. Við skulum gera okkur grein fyrir því, að það er hvergi í heiminum stöð sem er jafnmikilvæg í tæknilegu tilliti fyrir vígbúnað stórveldis, í jafnmikilli nálægð við íbúamiðstöð og stöðin í Keflavík er. Með því að staðsetja herstöðina þar sem hún er erum við að stofna lífsöryggi meir en helmings íslensku þjóðarinnar í hættu. 

Ekki skensa Engeyjarættina.

Nei, það er rétt, ég var búinn að gleyma því að hún var viðkvæmt mál fyrir fleiri hér í salnum. Það er alveg rétt, og má kannske skjóta því inn sem gamanmáli, að hv. þm. Vilmundur Gylfason mun vera orðinn prókúruhafi Engeyjarættarinnar, aðaltalsmaður hennar hér á þingi, og ég bið hann afsökunar að hafa ekki áttað mig á þeirri breytingu sem orðið hefur á valdahlutföllum innan Engeyjarættarinnar á undanförnum árum. En svo vikið sé aftur að alvöru málsins tel ég það vera eitt af því sem Íslendingar þurfi að gera upp við sig, þjóðþing Íslendinga þurfi að gera upp við sig, hvort niðurstaða hæstv. utanrrh. í þessari skýrslu, að öryggi landsins hafi vaxið við þær breytingar sem orðið hafa á stöðinni á undanförnum árum, sé ekki röng, hvort þvert á móti sá tæknibúnaður, þær tæknibreytingar sem þar hafa orðið, sú tenging stöðvarinnar inn í ógnarjafnvægi stórveldanna, hafi ekki einmitt gert það að verkum að árásarhættan, tortímingarhættan, sem blasir við íslenskri þjóð, sé miklu meiri. Ég vil að lokum segja það, hæstv. forseti: Það hafa verið háðar miklar deilur um áratugi um herstöðina hér. Fyrri ræðumenn hafa verið að hnýta í Alþb. Ég ætla ekki að nota þennan tíma til að svara því. En það er þó ýmislegt sem Alþb. hefur orðið ágengt í sinni baráttu, þótt hv. þm. Benedikt Gröndal teldi það vera lítið. Okkur tókst t. d. á s. l. ári í samvinnu við aðra góða menn að koma í veg fyrir að þáv. utanrrh. hleypti hermönnum út um allt þjóðlíf á nýjan leik. En ég ætla ekki að fara í þau orðaskipti hér, heldur aðeins hvetja til umræðna og skoðunar hjá stjórnvöldum innan þings og utan á næstu mánuðum og misserum á eðli þeirrar herstöðvar sem á of einfaldan og að mínum dómi alrangan hátt er afgreitt í orðum þeirrar skýrslu sem aðallega hafa verið gerð að umræðuefni bæði utan þings og innan. Það hefur stundum verið sagt af talsmönnum herliðsins hér, að það væri landfræðileg lega Íslands sem skapaði árásarhættu. Ég tel þvert á móti að það sé eitt af megineinkennum vígbúnaðarkapphlaupsins á síðustu 20 árum, að það sé ekki landfræðileg lega, sem fyrst og fremst skapi slíka árásarhættu hér í Norður-Atlantshafi, heldur staðsetning þess tækjabúnaðar sem skiptir meginmáli í að úrskurða sigur eða ósigur ef til átaka kemur til stórveldanna. Það er að mínum dómi tækjabúnaður stöðvarinnar sjálfrar og tengsl hennar við annan tækjabúnað í ógnarjafnvægishluta Bandaríkjanna sem gerir það að verkum að herstöðin hér er öruggt skotmark, eitt mikilvægasta skotmarkið ef til átaka kemur í þessum heimshluta. 

Hver ætlar að skjóta á okkur?

Það geta ýmsir skotið á okkur. Okkur getur stafað hætta úr ýmsum áttum. Ef hv. þm. liti yfir söguna ætti hann að minnast þess, að það eru nú ekki liðin nema 40 ár síðan hingað kom herlið til að vernda okkur gegn Þjóðverjum. Í öðru lagi hefur það verið meginröksemd stuðningsmanna herstöðvarinnar hér, að hér væri um varðstöð að ræða. Ég tel þvert á móti að þær tæknibreytingar, sem orðið hafa á vopnabúnaðinum, geri það að verkum að í besta falli er ekki lengur hægt að greina á milli hvað eru varnartæki og hvað eru árásartæki í þessum efnum. Ýmsir þekktir alþjóðlegir sérfræðingar hafa komist að þeirri niðurstöðu, að það sé í raun og veru ekki hægt að nota hugtök eins og varnarstöð eða árásarstöð þegar um háþróaðan tæknibúnað í ógnarjafnvæginu er að ræða. Þess vegna má alveg eins færa að því sterk rök, að stöðin hér sé lykilþáttur í árásarkerfi því sem beint er að Sovétríkjunum eða öðrum ríkjum í þessum heimshluta. Og í þriðja og síðasta lagi bendir að mínum dómi greining á þessum breytingum eindregið til þess að a. m. k. sé herstöðin á Íslandi orðin lykilþjónustuaðili við kjarnorkuvopnakerfi Bandaríkjanna hvað upplýsingaöflun og eftirlit snertir og í versta falli geymslustaður, varanlegur eða tímabundinn, fyrir þær sprengjur sem flugvélar geta flutt og búnar eru kjarnaoddum. Það er rétt, sem hv. þm. og fyrrv. hæstv. forsrh. Geir Hallgrímsson sagði hér fyrr í dag: Íslensk stjórnvöld hafa aldrei veitt Bandaríkjunum leyfi til að vera hér með slík tæki. Það hefur verið sameiginleg stefna allra íslenskra flokka að hér væru ekki kjarnorkuvopn. En dæmi sögunnar eru nægilega mörg til að sýna okkur að stórveldin, jafnvel Bandaríkin, hirða ekki um að segja smáríki frá öllu því sem það aðhefst. Víetnam, Kampútsea og fleiri lönd frá tíma þess ágæta manns Henry Kissingers, sem ég gat um hér áðan, eru einmitt ágætt dæmi um það, hvernig stórveldi fer fram sínum hagsmunum hjá smáu ríki án þess að vera endilega að spyrja um eða segja frá því. Það er skylda Íslendinga allra, bæði þings og stjórnvalda, að ganga úr skugga um það með öruggum hætti að við getum sagt hér öll efalaust að Ísland sé á engan hátt tengt því kjarnorkuvopna-ógnarjafnvægi sem tortímt getur öllu lífi í veröldinni ef til átaka kemur milli stórveldanna.

Með tilvísun til skrifa varðandi fyrirspurn um símamál á þskj. 371, tölul. I, skal eftirfarandi upplýst: Samkvæmt bréfi samgönguráðuneytisins, dags. 1979–02–16, hefur stofnunin pantað efni til svonefndrar Karlsontalningar á innanbæjarskrefum, en verklegar framkvæmdir að þessu leyti eru ekki enn þá hafnar. Svör við einstökum spurningum: 1. a) Innkaupsverð er 40 millj. kr. Aðflutningsgjöld eru 55 millj. kr. b) Gert er ráð fyrir að framkvæmdum hér að lútandi ljúki í byrjun næsta árs. c) Sá hinn sami og fram kemur í þingsályktun 28. mars 1974, sem samþykkt var af þingmönnum úr öllum flokkum. d) Réttlátast er að sama gjaldtaka verði tekin upp alls staðar á landinu samtímis. e) Það hlýtur að verða stjórnmálaleg ákvörðun hversu margir áfangar verða hafðir á leiðinni til fullrar jöfnunar símagjalda. Hæstvirtur samgönguráðherra mun að sjálfsögðu velja réttláta lengd innanbæjarskrefa og skrefagjald. f) Meðallengd innanbæjarsímtala í Reykjavík er samkvæmt mælingum 2.6 mín. og mælingar á undanförnum árum hafa gefið svipaða niðurstöðu. g) Tekjur af innanbæjarsímtölum aukast, en tekjur af langlínusímtölum í sjálfvirka símakerfinu verða lækkaðar að sama skapi. h) Gjaldtökunni má stýra hliðstætt næturtaxtanum. 2. Í sambandi við fyrirspurnina undirlið 2 skal upplýst að tiltölulega nýlega eru komin á markað erlendis tæki sem leysa vandann sem hér um ræðir. Hver stjórnsýslustofnun þarf þá að fá settan upp búnað eða sérstakt tæki með 2 númerum á hverri sjálfvirkri símstöð landsins, en þær eru 87 talsins. En hugsanlega mætti komast af með að setja þennan búnað eingöngu á hnútstöðvarnar sem eru 20. Þá losnuðu menn við dýrustu langlínutaxtana (8, 10 og 12 sek.) og verulegur sparnaður næðist í tækjabúnaði og númerum í sjálfvirka símakerfinu. Jón A. Skúlason.