Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta mál er framhald af sama máli, sem var afgreitt hér á Alþ. í lok síðasta þings síðastliðið vor, en þá var heimilað að greiða opinberum starfsmönnum allt að 4 millj. í launauppbætur fyrir yfirstandandi ár. Þar var einnig gert ráð fyrir, að rannsókn færi fram á því, hvort launakjör þessarar stéttar væru lakari en annarra stétta vegna kjarabóta, sem þær hefðu fengið síðan launalögin voru sett. Fjmrn. skipaði síðan n. til að athuga þetta, og starfaði hún í júnímánuði s. l. Niðurstöður n. benda til, að launakjör opinberra starfsmanna séu lakari en annarra stétta, ef miðað er við það hlutfall, sem var, er launalögin voru sett. Framkvæmdin hefur nú orðið sú, að uppbót hefur verið greidd mánaðarlega, sem svarar 20% hækkun á grunnkaupi, og hófust þessar greiðslur í júlí. Nú mun þetta hafa orðið svo í framkvæmdinni, að fleiri hafa notið þessara bóta frá ríkinu, en ákveðið var í upphafi, og mun nú svo komið, að þegar mun vera búið að greiða í þessu skyni nokkru hærri upphæð, en ákveðið var í þál. síðastliðið vor, eða nálega 5 millj. kr. alls. Þegar þessi mál eru athuguð, og þar sem nefnd vinnur nú að endurskoðun launal., þá þykir okkur flm. þessarar till. ekki annað fært, en þessum uppbótum verði haldið áfram og greiðslur þessar verði teknar inn í fjárl., þar til endurskoðun launal. hefur farið fram. Í þál. s. l. vor var gert ráð fyrir 4 millj. til uppbóta, eða 20% grunnkaupshækkun, en þrátt fyrir þessa hækkun fer því fjarri, að opinberir starfsmenn hafi við betri kjör að búa, en aðrar launastéttir í þjóðfélaginu, og þykir því rétt að halda þessum greiðslum áfram. Till. þessi fer vafalaust til fjvn. að aflokinni þessari umr., og koma þar þá fram upplýsingar þær, sem fyrir liggja í máli þessu, m. a. athuganir n. þeirrar, sem starfaði að þessum málum á s. l. sumri. Ég vil vona, að n. leggi áherzlu á að hraða afgreiðslu þessa máls eftir föngum, því að æskilegt væri, að þingið gæti tekið afstöðu til þessa máls fyrir næstu mánaðamót.



Herra forseti. Þingsályktunartillaga sú, sem hér liggur fyrir, er um heimild til handa ríkisstj. til þess að halda áfram að greiða til bráðabirgða sömu uppbót á mánaðarlaun starfsmanna ríkisins og greidd hefur verið frá 1. júlí s. l. á grundvelli ályktunar Alþingis frá 18. maí s. l., þar til afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1950 er lokið. Um leið og ég lýsi fullum stuðningi mínum við þessa tillögu, vil ég með nokkrum orðum undirstrika nauðsyn þess, að hraðað sé heildaraðgerðum í launamálum opinberra starfsmanna, sem sé setningu nýrra launalaga. Það, sem liggur til grundvallar kröfum opinberra starfsmanna um ný launalög og um bráðabirgðalaunauppbætur, er það, að þegar aðrar stéttir þjóðfélagsins, þær sem hafa frjálsan samningsrétt, hafa fengið launahækkanir, hafa laun opinberra starfsmanna staðið í stað. Jafnframt hefur dýrtíðin aukizt og kjör opinberra starfsmanna versnað fyrir annarra hluta sakir. Af þessu var það, að félag það innan Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, sem ég er formaður í, gerði hinn 20. okt. 1948 fundarsamþykkt, þar sem m. a. er vakin athygli ríkisstjórnar og Alþingis á því: 1) að kaup þeirra launþega, sem teknir voru til samanburðar við samningu launal. 1944, hafi frá þeim tíma hækkað um 8–45%. 2) að þeir ríkisstarfsmenn, sem í lægstu launaflokkunum eru, geti ekki með núverandi verðlagi á lífsnauðsynjum lifað af launum sínum. Þessar till. Starfsmannafélags ríkisstofnana var fyrsta áskorunin, sem kom inn til bandalagsstjórnarinnar um endurskoðun launal., og var málið eftir þetta tekið upp af bandalaginu. Svo á síðasta vetri lét starfsmannafélagið gera samanburð á launum ýmissa stétta og línurit og er byggt á þeim útreikningum í grg. þáltill. þeirrar, sem hér liggur fyrir. Hef ég gert ráðstafanir til þess, að gögnum þessum verði útbýtt hér meðal hv. þm. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að allir þeir, sem fylgjast með launamálum yfirleitt, muni viðurkenna, að opinberir starfsmenn hafi borið skarðan hlut frá borði í hlutfalli við aðrar stéttir, og er ætlunin, að endurskoðuð launalög bæti úr því misrétti. En þrátt fyrir það, að málinu var hreyft fyrir rúmu ári síðan af félagi mínu, og þrátt fyrir það, að ríkisskipuð milliþinganefnd hefur nú um mánaðarskeið unnið að undirbúningi málsins, er það enn þá á algerðu byrjunarstigi, og getur liðið langur tími, þangað til ný launalög koma til framkvæmda. En þangað til það verður, er nauðsynlegt, samkvæmt því sem áður er sagt, að opinberir starfsmenn fái uppbætur á laun sín, og er sú úrlausn, sem þeim er ætluð hér, hvergi nærri fullnægjandi til samræmis við aðrar stéttir, en þó nokkur hjálp. Í þessu sambandi vil ég vekja athygli á því, að launauppbætur eru aðeins greiddar fyrir nóvembermánuð, og þolir málið enga bið, ef fólkið á að fá þessar uppbætur greiddar með desemberlaunum sinum, og í öðru lagi, að á fjárlögum ársins 1950 verður að ætla fé til greiðslu launauppbóta fyrir opinbera starfsmenn, ef launalögin verða þá ekki komin til framkvæmda. Ég vildi með orðum þessum vekja athygli á réttmæti þessarar till., en jafnframt á því, að hér er aðeins um að ræða lélega bráðabirgðaúrlausn til handa opinberum starfsmönnum. Þeim, sem hlut eiga að máli, starfsmönnum hins opinbera, er því mikil nauðsyn á því, að um þetta mál ríki sem mestur einhugur á Alþingi, bæði nú og í framtíðinni. Sú stefna hefur líka verið uppi innan félagsskaparins frá því fyrsta, að reyna að hafa sem mesta samvinnu um málin, innan samtakanna og utan. Á bandalagsþingi fyrir tæpum mánuði lýsti form. bandalagsins því yfir, að hann mundi leita til allra þingflokkanna um það mál, sem hér liggur fyrir, og var í framhaldi af því rætt við nokkra menn um að gerast flm. þessarar till., þar á meðal mig. Ég lofaði þessu, sem sjálfsagt var. En svo skeði það, að einhverra hluta vegna var till. komin hér inn í þingið án þess að formaður bandalagsins, Ólafur Björnsson prófessor, vissi nokkuð um og án þess að fullnægt væri þeirri kröfu þings og stjórnar Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, að þm. úr öllum flokkum þingsins, eða a. m. k. þingmenn úr þeim flokkum, sem eiga fulltrúa í mþn. í launamálum, ættu þátt í flutningi hennar. Mér þótti rétt að láta þetta koma hér fram vegna þess, að spurt hefur verið að því, hvers vegna ég sé ekki meðal flm. þessarar till., og það hefur að vonum þótt einkennilegt, að þegar formaður fjölmennasta félags ríkisstarfsmanna á sæti á þingi, þá skuli hann ekki vera við málið riðinn. Gangur málsins er sem sagt sá, að samkvæmt stefnu sinni um að reyna að hafa frið um hagsmunamál sín vildi bandalagið hafa stuðning allra flokka þingsins við málið, að bandalagsstjórn vann samkv. þessu, en að einhvern tíma á því tímabili, sem líður milli þess, að bandalagsstjórn gerir samþykkt sína, og þess, að málið er borið fram hér á Alþingi, er tekin upp önnur stefna, sem sé sú að reyna að nota málið til framdráttar einstökum mönnum og einstökum stjórnmálaflokkum. Það er náttúrlega alveg nýtt viðhorf, að launamál opinberra starfsmanna séu svo vinsæl hér á Alþingi, og mega opinberir starfsmenn muna annað, t. d. frá síðasta þingi, þegar enginn tími vannst til þess að afgreiða mál þeirra til eins eða neins fyrr en síðustu nótt þingsins með þeim hætti, sem mönnum er minnisstæður. Ef flokkar og einstakir þm. vilja sérstaklega taka mál opinberra starfsmanna upp á arma sína, þá vil ég benda þeim á, að nóg er til, t. d. afgreiðsla nýrra launalaga og lögin um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, sem lofað hefur verið nú í 4 ár og hafa í jafnlangan tíma verið í undirbúningi hjá einum þm. Sjálfstfl. á vegum ríkisstj. Samtök opinberra starfsmanna telja sjálf vænlegast til framgangs málum sínum, að sem mest samvinna stjórnmálaflokkanna sé um framgang þeirra á Alþingi. Ég tel þessa stefnu rétta og mun því aldrei heyja neitt kapphlaup á þessum vettvangi. Mér er hagur samtakanna of mikið áhugamál til þess, að ég vilji verða til þess að tefla málum þeirra í nokkra tvísýnu. En ég álít, að aðgerð sú, sem höfð hefur verið, er þáltill. þessi var lögð fram, sé engan veginn hættulaus fyrir málið og það beri vott um hollustu við eitthvað annað, en málið sjálft, að vilja tefla því í svo augljósan voða. Og eitt er víst, að opinberir starfsmenn lifa ekki á því, þótt einstakir þm. vilji láta á sér bera í þinginu. Þeim er meira virði að fá frið um mál sín, nú og í framtíðinni. Ég vil svo enn lýsa stuðningi mínum við till. þessa og vona, að hún nái fljótt fram að ganga.



Í sambandi við till. þá, sem hér liggur fyrir, hefur verið vitnað til till. þeirrar, sem afgr. var á síðasta þingi. Hana bar harla einkennilega að. Hún kom fyrst fram rétt í lok þess, að fjárlög voru afgr., og þess vegna var ekki mögulegt að gera ráð fyrir þessum greiðslum á fjárlögum eða afla tekna til þeirra. Þrátt fyrir það, að þetta form var viðhaft, var till. samþ. Hér var þó nokkur vari hafður á af hendi hæstv. fjmrh. Ég man ekki betur, en að hann hafi sagt, að þessar greiðslur yrðu því aðeins inntar af hendi, að tekjur ríkissjóðs leyfðu, þ. e. a. s., að féð væri fyrir hendi. Ég held, að þetta hafi átt að skilja svo, að þetta yrði því aðeins greitt, að svo væri, en ekki ef það leiddi af sér skuldasöfnun. Nú er hæstv. ráðh. ekki við til þess að gefa upplýsingar um þetta, en það kemur sjálfsagt fram í n. og við meðferð málsins í þinginu síðar. Það er upplýst af hv. 1. flm. og kemur fram í grg. frv., að búið er að greiða nokkru hærri upphæð, en till. gerði ráð fyrir, eða 5 millj. kr. í stað 4 millj. kr., og ef þessi till. verður samþ., nema greiðslurnar á þessu ári 6 millj. kr. Þetta hefur sem sagt valdið ríkissjóði 1 millj. kr. útgjöldum á mánuði, og líkur eru á því, að útgjöldin verði 6 millj. kr. á þessu ári í stað 4 millj. kr., eins og gert var ráð fyrir í till. Ég vildi aðeins rifja upp það, sem var sérstakt við framburð till. á síðasta þingi, en það má líka segja um þá till., er hér liggur fyrir, að hún sé sérstæð að því leyti að ákveða á fjárframlög á næsta ári 1 millj. kr. á mánuði, áður en gengið er frá fjárlögum. Það er sérstæð ákvörðun að ákveða með þál. síðast á árinu útgjöld á fjárlögum árs, sem ekkert er farið að hreyfa við. Ég vil benda á þetta, til þess að vekja athygli á því, að framburður þessa máls er harla einkennilegur og óvenjulegur. Ég vil enn fremur benda á, að nú sýnast vera allskuggalegar blikur á lofti viðvíkjandi atvinnuvegum landsins. Það er ómaksvert að sjá, hvernig Alþ. tekst að leysa þau vandamál, áður en ákveðin eru milljóna króna útgjöld á næsta ári. Hér má til sanns vegar færa hin spaklegu ummæli Þórhalls Bjarnasonar: „Allur er varinn góður.“ Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um till. Ég lagðist á móti henni á síðasta þingi, vegna þess hvernig hana bar að. Afstaða mín til málsins nú mun koma fram í fjvn. og síðar hér á þingi, en ég teldi hyggilegt að sjá, hversu fer um rekstur atvinnuveganna, áður en hrapað er að því að afgr. stórar greiðslur úr ríkissjóði á næsta ári.



Ég skal ekki fjölyrða um efni till. Það er öllum augljóst, sem kynnt hafa sér þetta mál, að laun opinberra starfsmanna eru rýr, miðað við laun annarra stétta. Þetta hefur verið sannað svo rækilega, að um það verður ekki deilt. Þess er getið í grg., að grunnkaup stéttarfélaga með frjálsum samningarétti hafi hækkað um rúm 24% frá þeim tíma, er launalögin voru sett, og að hækkunin nemi um 45% frá því að undirbúningi undir launalögin, sem nú eru í gildi, var lokið um áramótin 1943–1944. Þess er einnig getið í grg., að kaup það, sem bændum er reiknað, hafi hækkað um 43% frá setningu launal. Það er því óhagganleg staðreynd, að opinberir starfsmenn eru orðnir á eftir öðrum stéttum hvað kaup og kjör snertir. Auðvitað má deila endalaust um, hve hátt kaup opinberir starfsmenn skuli hafa, en hitt gegnir furðu, að þing eftir þing skuli vera ágreiningur um, að eitthvert skynsamlegt hlutfall eigi að vera milli launa opinberra starfsmanna og launa annarra launastétta, bænda og hlutarsjómanna. Tilgangur þeirrar till., sem samþ. var hina margumtöluðu nótt í vor, sem leið, var að leiðrétta misræmi milli launa opinberra starfsmanna og launa annarra stétta. Hér er um sama mál að ræða. Heimila á ríkisstj. að halda áfram að greiða uppbætur á laun opinberra starfsmanna. Hér er aðeins um að ræða leiðréttingu á misræmi, sem skapazt hefur undanfarin ár. Þeir, sem mæla gegn till., eru í rauninni að mæla með því, að kaup opinberra starfsmanna lækki miðað við kaup annarra stétta. Ég vil endurtaka það, sem ég sagði á síðasta þingi, að mér finnst óeðlilegt, að það skuli sérstaklega vera fulltrúar bænda, sem andvígir eru þessu máli, þar eð þeirri skipun hefur verið komið á verðlagsmál landbúnaðarins, einmitt fyrir forgöngu þessara sömu manna, að kaup bænda breytist sjálfkrafa með kaupi tiltekinna launastétta í kaupstöðum. Í launal. ættu að vera slík ákvæði varðandi laun opinberra starfsmanna og mun ég bera fram till. um það til að reyna að koma í veg fyrir, að það endurtaki sig, að opinberir starfsmenn dragist svo aftur úr sem nú hefur orðið. Það er eðlilegast að í launalögum séu ákvæði um, að kaup opinberra starfsmanna hækki samtímis kaupi þeirra, er hafa frjálsa samninga um kaup og kjör. Þar sem bændur eru eina stéttin, sem fær á þennan hátt sjálfkrafa leiðréttingu á launum sínum, virðist mér það koma úr hörðustu átt, er fulltrúar bænda sérstaklega - og nær eingöngu þeir - sýna þessu réttlætismáli óvild.

Við ræðum nánar um þetta síðar.

Það skal verða mér mikil ánægja að ræða bæði þetta og önnur mál við hv. þm. Borgf.

Ánægjan er gagnkvæm.

Annars voru það einkum tvö atriði, sem ég vildi drepa á. Hv. þm. Borgf. taldi afgreiðslu málsins óeðlilega, þar sem fjárlög væru óafgreidd. Það er rétt, það er neyðarúrræði að greiða fé samkvæmt þál., en hv. þm. veit, að þingið hefur orðið að gera þetta undanfarin ár.

Ekki með þál.

Það hefur að vísu verið gert með lögum, en engu að síður er þetta bein afleiðing af því, að ekki hefur verið hægt að afgreiða fjárlög á réttum tíma. Hv. þm. Borgf. á sæti í fjvn. Ég veit ekki, hvort hann treystir sér til að tryggja það, að fjárlög verði afgr. samkvæmt stjórnskipunarlögum, en ég óttast, að svo sé ekki.

Ekki fyrr en þau hafa verið lögð fram.

Hv. þm. hefur aðgang um það að flokksbróður sínum, hæstv. fjmrh.

Og hv. þm. að sínum ráðherrum.

Hitt atriðið, sem ég vildi minnast á, eru þau ummæli hv. 8. þm. Reykv. (RÞ), að svo hafi verið til ætlazt af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, að leitað yrði til allra þingflokka um flutning þessa máls. Ég vil í tilefni af þessu skýra frá því, hvers vegna ég og flokksbróðir minn, hv. 4. þm. Reykv. (HG), erum flm. þessa máls. Til Alþfl. var leitað af hálfu form. bandalagsins, fyrir mína milligöngu, og þess óskað, að Alþfl. léti í ljós álit sitt á málinu. Málið var rætt á flokksfundi Alþfl., og allir þm. flokksins voru sammála um, að rétt væri, að það næði fram að ganga. Flokkurinn valdi okkur tvo til þess að flytja málið. Þetta tjáði ég form. bandalagsins og einnig hv. 5. þm. Reykv. (JóhH). Annars höfðum við ekki afskipti af því, hverjir fleiri kæmu til greina sem flm., og ég vissi ekki, að bandalagið hefði leitað til hv. 8. þm. Reykv. Við álitum, að við ættum að sinna óskum bandalagsins, og gerðum það, en við höfðum ekki afskipti af því, hvort leitað væri til annarra flokka. Ég hefði ekki haft á móti því, að hv. 8. þm. Reykv„ sem er form. í stóru stéttarfélagi, hefði einnig verið flm. till.



Í grg., sem fylgir þessari till., er til þess vísað, að fjmrn. hafi 9. júní s. l. skipað 5 manna nefnd til þess að rannsaka kaup og kjör starfsmanna ríkisins, með hliðsjón af þál. frá 18. maí. Þess er enn fremur getíð, hverjir skipaðir voru í n., og er það rétt, er þar hermir, að ég var einn nm. Vegna þátttöku minnar í n. um skeið, vil ég segja nokkur orð, þar sem ég vil gjarnan, að upplýsingar komi fram um starf n. - Það varð fljótt vart ágreinings í n. um það, hvernig eðlilegast væri að haga störfum. Fór svo, að það varð þess valdandi, að ég sagði mig úr n. Ég held, að mitt viðhorf skýrist bezt með því að lofa þm. að heyra bréf mitt til fjmrn., er ég sagði mig úr n., en það hljóðar svo: „P. t. Reykjavík, 30. júní 1949. Með bréfi fjármálaráðuneytisins, dags. 9. þ. m., var ég skipaður í nefnd til að rannsaka kaup og kjör starfsmanna ríkisins með hliðsjón af þingsályktun frá 18. maí s. l. um heimild fyrir ríkisstjórnina til að greiða uppbætur á laun opinberra starfsmanna. Nefnd þessi kom saman til fyrsta fundar föstudaginn 10. þ. m., og hélt einnig fund næsta dag, 11. þ. m. Síðan var hlé á fundahöldum í nefndinni, en fundir hófust aftur laugardaginn 25. þ. m. Þegar í byrjun nefndarstarfanna kom í ljós, að skoðanir nefndarmanna voru skiptar um það, á hvern hátt ætti að vinna að rannsókninni. Tillögur komu fram um þessar tvær aðferðir: 1. Reynt yrði að afla sem greinilegastra upplýsinga um tekjur annarra stétta, eins og þær eru nú, til samanburðar við þau kjör, sem ríkisstarfsmenn eiga við að búa. 2. Reynt yrði að finna, hverjar breytingar hafa orðið á tekjum einstakra stétta síðan launalögin gengu í gildi árið 1945. Á fundi nefndarinnar í gær, miðvikudaginn 29. júní, var ákveðið af meiri hluta nefndarinnar. með skírskotun til samtals, er formaður nefndarinnar hafði átt við fjármálarh., að nefndin skyldi byggja starf sitt á þeim grundvelli, sem nefndur er í 2. tölul. hér að framan. Formaður nefndarinnar hefur í samvinnu við forstöðumann reikningaskrifstofu sjávarútvegsins gert yfirlit um tekjur sjómanna á nokkrum vélbátum í öllum landsfjórðungum s. l. ár. Þá hefur nefndin og kynnt sér, hvað miklar tekjur bænda eru áætlaðar verðlagsárið 1. sept. 1948 til 31. ágúst 1949, samkvæmt úrskurði um verðlag landbúnaðarafurða, sem birtur er í búnaðarblaðinu Frey, septemberhefti 1948, bls. 291, og áætlun, sem þar er um árlegan vinnustundafjölda hjá þeirri stétt. Í framhaldi af þessum athugunum hef ég gert yfirlit um vinnustundafjölda allmargra starfsmanna hjá nokkrum ríkisstofnunum, byggt á fyrirmælum reglugerðar fjmrn. um vinnutíma starfsmanna ríkis og ríkisfyrirtækja frá 11. marz 1946 og upplýsingum frá viðkomandi stofnunum, og reiknað út, hve miklu laun þeirra samkvæmt launalögum nema á hverja vinnustund. Tel ég, að slíkar athuganir ætti að gera í fleiri starfsgreinum og stofnunum, þ. á m. hjá opinberum fyrirtækjum, sem greiða starfsmönnum laun eftir öðrum ákvörðunum en fyrirmælum launalaga. En vegna þeirrar ákvörðunar, sem nú hefur verið tekin um starfsaðferð nefndarinnar, tel ég þýðingarlaust að halda slíkum athugunum áfram í sambandi við störf þessarar nefndar. Til þess að komast að réttri niðurstöðu um það, hvort starfsmenn ríkisins búi nú við lakari kjör en aðrir, tel ég óhjákvæmilegt að safna saman upplýsingum um tekjur þjóðfélagsstéttanna og njóta m. a. aðstoðar skattanefnda við þær rannsóknir. Ég tel mjög þýðingarmikið og aðkallandi, að slíkar athuganir verði gerðar og í framhaldi af þeim ráðstafanir til þess að koma á sem fyllstu réttlæti í skiptingu þjóðarteknanna. Á þessum grundvelli tel ég að nefndin hefði átt að starfa. En, eins og áður segir, hefur meiri hluti nefndarinnar, í samráði við fjmrh., valið aðra starfsaðferð, og þar sem ég tel, að sú starfsaðferð muni ekki leiða til réttlátrar niðurstöðu, sé ég mér ekki fært að taka frekari þátt í störfum nefndarinnar. Þetta tilkynnist hinu háa ráðuneyti hér með. Virðingarfyllst. Skúli Guðmundsson. Til fjármálaráðuneytisins, Reykjavík.“ Og samkv. þessu hætti ég þá störfum í þessari nefnd. Ég vil í samræmi við þetta taka það fram, að ég hef ekki tekið þátt í þeim prósentuútreikningum um kauphækkanir hjá ýmsum stéttum, sem birtir eru í grg. þáltill., sem fyrir liggur. Ég er ekki þar fyrir að efa, að þetta sé allt rétt út reiknað. En ég vil bara benda á það, að það er ekki neinn óskeikull dómur fyrir því, að á þeirri stund, sem launalögin komu í gildi árið 1945, hafi verið svo fullkomið samræmi í tekjum allra þjóðfélagsstétta sem æskilegt væri og ætti að vera. Það er náttúrlega gott að hafa það á þessu blaði prentað, að á þessu tímabili hafi kaup sjómanna, sem hafa tryggðar lágmarkstekjur, hækkað um 50–60%. En mér virðist einnig mega athuga, hvaða kjör þeir verða að sætta sig við nú, þrátt fyrir þessar hækkanir á kauptryggingunni, samanborið við starfsmenn ríkisins og aðra, sem vinna í landi. Ég vildi aðeins, að gefnu því tilefni, sem fram er komið í þessari þáltill., gera grein fyrir störfum nefndar þeirrar, sem nefnd er í grg. þessarar till. Ég ætla ekki á þessu stigi að segja neitt álit mitt á því, hvort réttmætt sé að greiða starfsmönnum þess opinbera kauphækkanir, en ég tel sjálfsagt, að það mál verði rannsakað sem bezt. Ég mun því greiða atkv. með því, að þessi till. fari til athugunar í þingnefnd. Það er þegar komin fram till. um, að hún fari til hv. fjvn. Ég tel sjálfsagt og skylt að athuga þetta mál sem vandlegast, og ég tel, að það sé ýmislegt, sem þar þurfi að athuga, t. d. skipti það nokkru máli, ef ákvörðun er tekin um kauphækkun til opinberra starfsmanna til bráðabirgða, hvernig kaupið er hækkað, hvort allir starfsmenn fá hlutfallslega jafna viðbót við sín laun, hvar í launastiganum sem þeir eru, og hvort rétt sé, að þessar uppbætur nái jafnt til þeirra starfsmanna þess opinbera, sem hafa miklar fjárhæðir fyrir aukavinnu, eins og hinna, sem sennilega eru fleiri, sem ekki hafa orðið þeirra fríðinda aðnjótandi. - Þessi orð vildi ég láta falla þegar við fyrri umr. Og ég geri ráð fyrir því, að ef hv. n. vildi kynna sér nánar en nú er frá skýrt starf þessarar nefndar frá í júnímánuði s. l. í einstökum atriðum, þá muni hún eiga þess kost.

Flm. (Kristin Sigurðardóttir) : Herra forseti. Það er óþarfi að halda langa framsögu í þessu máli, en vísa til greinargerðar, þar sem er tekið fram flest, er máli skiptir. Það er alkunnugt, hvað miklum erfiðleikum það er bundið að fá hjálparstúlkur á heimilin, einkum fyrir efnalítil heimili, sem ekki geta farið í kapphlaup um kaup, og það eru oft stærstu og barnflestu heimilin, sem einmitt helzt þyrftu á hjálp að halda og sízt geta fengið hana. Stúlkur vilja yfirleitt ekki vinna í vistum, en taka hverju öðru starfi fremur, og liggja til þess margar orsakir, sem ástæða væri til að athuga í öðru sambandi. Það er haft eftir læknum, að mikill fjöldi sjúklinga, sem til þeirra leita, séu þreyttar húsmæður, sem séu heilsubilaðar og þrotnar að kröftum fyrir aldur fram af of miklu striti og erfiði. Við þessu er aðeins ein lækning, það er minni eða léttari vinna. En hvað geta húsmæðurnar gert til þess að létta af sér mesta erfiðinu? Ekki geta þær hlaupið frá heimilinu, börnum eða máske sjúklingum. Nei, húsmæðrastéttin, sem er fjölmennasta stétt þjóðfélagsins, getur ekki gert verkfall til þess að krefjast styttri vinnutíma. En húsmæðurnar hafa eygt einn möguleika til þess að létta heimilisstörfin, það er rafmagnið, þar sem það nær til. En á síðustu árum hefur alltaf fjölgað þeim heimilum, sem orðið hafa rafmagnsins aðnjótandi, og reynsla sú, sem fengizt hefur af hinum nýtízku heimilistækjum, er öll á þann veg, að þau auðvelda og létta heimilisstörfin að mjög miklu leyti. En innflutningur þeirra hefur verið af skornum skammti, og hefur það verið afsakað með því, að erlendur gjaldeyrir hafi verið takmarkaður. Það er að vísu rétt, en húsmæðrum virðist, að margt hafi verið flutt inn í landið, sem ekki á frekar rétt á sér eða nauðsynlegra getur talizt. Þá er eitt atriði ótalið í sambandi við þetta mál, og það er svartamarkaðsbrask, sem skapazt hefur með heimilisvélar og á allra vitorði er. - Ætla mætti, að ef aukinn yrði innflutningur þeirra að verulegu leyti, mundi þessi svarti markaður hverfa að mestu eða öllu leyti. - Ég vænti þess svo, að hv. d. taki vel í þetta mál.



Herra forseti. Ég get út af fyrir sig vel skilið það, að till. eins og þessi sé fram komin, því að allir vita um það, hversu mikil þægindi eru í því fólgin að hafa þessi rafmagnstæki á heimilunum í sem fyllstum mæli, enda er þetta ekki í fyrsta skipti, sem þáltill. eru bornar fram á Alþ. um þetta mál, því að á síðasta Alþ. voru afgreiddar um þetta efni frekar tvær heldur en ein þáltill. Í þessari till. er gert ráð fyrir því, að innflutningsmagn þessara tækja verði miðað við það eitt, að þörfinni eða eftirspurninni verði fullnægt. Það er ýmislegt, sem kemur til greina í þessu sambandi og mig langar til að fara um nokkrum orðum, áður en till. verður afgreidd. Ég hef leyft mér að fara fram á það við hæstv. forseta, að þessari umr. verði ekki lokið á þessum fundi, heldur fái málið að ganga til n. og þá væntanlega allshn. Sþ., svo að ekki verði hlaupið að því að afgreiða till., áður en athugun hv. n. færi fram, því að eins og ég sagði áðan, er ýmislegt, sem kemur til greina að athuga í sambandi við þessa till. Það, sem fyrst og fremst þarf að athuga, er þörfin fyrir þessar vélar. Í öðru lagi þarf að athuga, hvernig er hægt að fullnægja henni og hvort ástæða er til að flytja þessar vélar inn tilbúnar, eins og lagt er til í till., eða hvort hægt er að búa þær til að verulegu leyti hér heima. Enn kemur til álita, hverjir möguleikar eru til þess fjárhagslega að afla gjaldeyris til að flytja vélarnar inn. Og að lokum er ekki síst ástæða til að athuga, hvaða möguleikar eru til að fullnægja raforkuþörfinni til að knýja þessar vélar og allar vélar, sem eru í notkun í landinu. Allt eru þetta atriði, sem þurfa athugunar við. við afgreiðslu málsins. Ég hef kynnt mér þetta nokkuð, m. a. með tilliti til þeirra till., sem samþ. voru um þetta mál á síðasta Alþ., og hef ég fengið upplýsingar um það, eftir því sem kostur var á, hve mikið væri til í landinu af þessum heimilistækjum í notkun og hve mikið muni vanta af þeim. Ekkert liggur fyrir Alþ. um þetta í till. hv. flm., svo að upplýsinga um þetta hefur orðið að afla annars staðar frá. Þær voru enda að nokkru leyti fyrir hendi. Það hefur verið sett n. af þessu tilefni til að athuga málið. Í þessa n. voru skipaðir þrír menn: af hálfu rafmagnseftirlits ríkisins einn maður, af hálfu rafveitu Reykjavíkurbæjar annar maður, sem var umsjónarmaður með rafmagnstækjum hér í Reykjavík, Nikulás Friðriksson, og í þriðja lagi átti sæti í n. forstöðumaður Raftækjaverksmiðjunnar í Hafnarfirði, sem er eina fyrirtækið á landinu, sem framleiðir rafmagnstæki. Fulltrúi rafveitunnar í Reykjavík var skipaður sérstaklega með hliðsjón til að athuga þörfina, sem fyrir hendi væri í þessum efnum í Reykjavík, fulltrúi frá rafmagnseftirlitinu sérstaklega til að athuga þörfina úti um land, en forstjóri raftækjaverksmiðjunnar var sérstaklega skipaður með í n. til að gefa upplýsingar um, hvað sú verksmiðja gæti framleitt. N. athugaði, hve mikið væri til af þessum tækjum og hvað ætla mætti að þurfa mundi á næstunni. Þeir skrifuðu öllum rafveitum landsins og spurðust fyrir um það, hve mikið væri til í notkun af þessum tækjum. Það kom í ljós, að ekki er til fullkomin skrá yfir þetta hjá rafmagnsveitunum. En skrá er til um rafmagnseldavélar og þvottavélar. Rafmagnseldavélar voru í byrjun þessa árs 13.700 í notkun, en ætla má samkvæmt þessari rannsókn, að um 17.000 eldavélar muni þurfa til þess að fullnægja allri eftirspurn á orkuveitusvæðunum öllum. Það vantar þess vegna, til þess að fullnægja allri eftirspurn á öllu raforkusvæðinu, 3.300 eldavélar. Af þessum vélum hefur verið framleitt hér og flutt inn talsvert á þriðja þús. á þessu ári, svo að nú hafa nálega öll heimili á þessum raforkusvæðum getað fengið rafmagnseldavélar, og ég hygg, að ekki verði langt liðið á næsta ár, þegar þessu marki er náð að fullu. Rafmagnseldavélar eru þau tæki, sem fólkið þarf fyrst og fremst á að halda, og þar tel ég, að öflun tækjanna sé svo vel á veg komið, að við sjáum fyrir endann á þörfinni um næstu áramót eða í byrjun næsta árs. Ég skal í þessu sambandi geta þess, að á síðasta þingi var samþ. þáltill., sem fór í þá átt að mæla með því, að veitt yrðu leyfi til innflutnings á efni til raftækjaframleiðslu, meira heldur en áður hefur verið gert. Þessari till. hefur viðskiptanefnd vikizt þannig við, að hún hefur á árinu 1949 veitt mun meira efni til þessarar framleiðslu en hún hefur gert nokkurn tíma áður, þannig að á þessu ári hafa verið framleiddar í raftækjasmiðjunni í Hafnarfirði á þriðja þúsund eldavélar á móti 12–13 hundruð mest áður, þ. e. a. s.: framleiðslumagnið hefur á þessu ári meira en tvöfaldazt. Verðmæti þessarar framleiðslu, sem framleidd hefur verið innanlands og seld hér, er þegar á þessu ári orðin nokkuð á fjórðu millj. kr. - Um þvottavélarnar er það að segja, að gert er ráð fyrir, að til þess að fullnægja þörfinni muni þurfa um 12.000 vélar, en hér munu til í notkun um 4.200 þvottavélar, svo að enn skortir á, til þess að þörfinni fyrir þær sé fullnægt, um 8.000 vélar. Það er náttúrlega mjög mikið, og sennilega verður ekki hægt að fullnægja þeirri þörf á næstu einu eða tveim árum, heldur mun verða að dreifa því á nokkurt árabil. 1.900 rafmagnsþvottapottar eru taldir vera til hér, en þörf mun vera fyrir 4.000 rafmagnspotta, svo að af þeim vantar 2.000 stykki. Þá er hægt að búa til hér á landi og svo að segja nóg til að fullnægja eftirspurninni, aðeins ef efni fæst í þá. Ég teldi það miklu hagkvæmara, að þessi tæki væru búin til hér á landi, en ekki keypt inn, því að það er ekki nema brot af gjaldeyrinum, sem það kostar að flytja inn efnið í þau, á móts við það að kaupa þau fullbúin erlendis frá. - Um kæliskápa, ryksugur, strauvélar og fleiri þess háttar tæki er ekki til fullkomin skýrsla, en áætlun hefur verið gerð um það af þessum sömu mönnum, hve mikið mundi þurfa að flytja inn á árinu, og hafa þeir komizt að þeirri niðurstöðu, að hæfilegur innflutningur mundi vera af þeim, um 150 litlir kæliskápar og 350 stórir, samtals 500 stykki. Þeir hafa enn fremur lagt til, að inn yrðu fluttar 1.600 þvottavélar, og kostar þessi innflutningur samtals kringum 2 millj. kr. Auk þess eru svo smærri rafmagnstæki, sem ég hef ekki sundurliðaða skýrslu um. Á þessu ári hafa svo verið veitt gjaldeyris- og innflutningsleyfi fyrir þvottavélum, kæliskápum, strauvélum, hrærivélum og eldhúsvélum fyrir samtals tæpa millj. kr. eða rúmlega 900 þús. kr., og innflutningsleyfi hafa verið veitt án gjaldeyrisleyfa fyrir um 1,6 millj. kr., þannig að innflutningur hefur verið leyfður á þessum tækjum, sem hér er um að ræða, fyrir samtals um 2,5 millj. kr. Auk þess hefur verið flutt inn efni til framleiðslunnar fyrir rúmlega eina millj. kr., svo að gjaldeyriseyðslan til þessara hluta hefur verið um 3,5 millj. kr. En úr þessari einu millj. kr., sem flutt hefur verið inn af efni, hafa fengizt fullbúin tæki fyrir hátt á fjórðu millj. kr., svo að segja má, að tæki hafi komið til fólksins á þessu ári fyrir um það bil 6 millj. kr. Ég veit ekki, hvort hv. flm. þessarar till. telur þetta of lítið og hvort hann telur, að ástæða sé til að fara hraðar í sakirnar, en þetta. Þarfirnar eru margar og brýnar hjá okkur á ýmsum sviðum, og það þarf ýmislegt annað að kaupa, en rafmagnsheimilistæki. Og þegar á einu ári koma tæki fyrir 6 millj. kr., þá efast ég um, að þjóðarbúið hafi efni á að eyða á einu ári meiru, en þessari upphæð í þessu skyni. Það, sem að mínu viti þyrfti að gera, er að koma meiru en gert hefur verið af framleiðslunni á innlendar hendur. Af því getur orðið margfaldur ávinningur. Fyrst og fremst eru sparaðir 2/3 og upp í 3/4 hlutar gjaldeyrisins, og í öðru lagi ættum við að geta fengið tækin betur við okkar hæfi heldur en þau tæki eru, sem búin eru til annars staðar, enda hefur reynslan verið sú, að eftirspurnin hefur verið sízt minni eftir innlendum rafmagnstækjum og í sumum tilfellum meiri. Innlenda framleiðslan á þessu sviði hefur alla tíð verið að aukast og þróast og færa út kvíarnar, svo að þar hefur verið svo að segja um stöðuga aukningu að ræða. Hún byrjaði með að framleiða eldavélar, og svo langt er nú komið, að rafmagnseldavélar eru að komast inn á hvert heimili, sem hefur möguleika til að nota raforku, og langmestur hluti þeirra er íslenzk framleiðsla. Næsti liður, sem tekinn var upp hjá innlendu framleiðslunni, voru ofnar og fleiri tæki. Svo hefur verið hafin framleiðsla á kæliskápum, og á hún væntanlega eftir að aukast mikið. Það hefur þegar fengizt efni í nokkur hundruð kæliskápa, sem þegar eru að koma á markaðinn, og koma væntanlega fleiri, eftir því sem efni fæst til þessarar framleiðslu. Þá hefur verksmiðjan komið af stað framleiðslu á spennubreytum, sem hver einasti sveitarbær þarf að nota, sem tekur straum frá háspennuleiðslu. Þeir kosta á þriðja þúsund kr. Næsta stig framleiðslunnar eru þvottavélar, sem hafinn hefur verið undirbúningur að, og verður því sjálfsagt haldið áfram á næstunni. Ég tel þess vegna, að það hafi verið að þessum málum unnið eins og bæði fjárhagsgeta okkar hefur leyft og eins og framleiðslukraftarnir innanlands hafa leyft, þó þannig, að ég tel að framleiðslan innanlands hefði mátt vera meiri, ef efnisskortur hefði ekki hamlað henni, en leyst var nokkuð úr á árinu, m. a. vegna þeirrar ályktunar, sem um þetta var gerð á síðasta þingi. Það kynni nú einhverjum að detta í hug, að það væri auðveldast að segja, að öll þessi tæki ætti nú að taka í einu eða sem allra fyrst, en þróunin hefur mér vitanlega hvergi í heiminum orðið á þann hátt, heldur hafa menn bætt þessu við sig smátt og smátt, enda hentar það okkur bezt. Ég hygg, að mörg okkar orkuver, og m. a. Sogsvirkjunin, séu að þrotum komin með framleiðslu á raforku. Það er fyrirsjáanlegt, að á næstu einu til þremur árum verður kannske meiri skortur á raforkunni sjálfri, en á tækjum, sem á að nota þessa orku til að knýja. Ég hygg, að svo sé komið, að álagið á Sogsvirkjunina, Elliðaárstöðina og toppstöðina sé nú orðið meira, þegar það er mest, heldur en þessi orkuver eru gerð fyrir, svo að það sé sýnilegt, að allt það, sem við bætist hér frá og þar til nýja stöðin verður byggð, verði til að skapa mikil óþægindi fyrir þá, sem á þessa orku þurfa að treysta, vegna þess að ekki er hægt að fullnægja eftirspurninni. Þetta atriði ber líka að hafa í huga, þegar þetta mál er rætt, og láta það kannske að einhverju leyti ráða því, að ekki sé farið eins ört í sakirnar eins og ef nóg orka væri fyrir hendi. Þó skal ég geta þess, að þessi tæki eru mjög mismunandi orkufrek, sum þurfa mjög litla orku, en önnur aftur á móti meiri orku, og mætti kannske haga framleiðslu og innflutningi rafmagnstækja á þann veg að láta þau tæki ganga fyrir að öðru jöfnu, sem minnsta orku notuðu. Ég skal svo ekki hafa um þetta mörg fleiri orð. Það liggja fyrir frá n. allnákvæmar upplýsingar, hvað mikið er til af þessum tækjum úti um allt land. Það liggur líka fyrir, hvað mikið muni þurfa á næstu árum. Í sumum flokkunum erum við að komast í að fullnægja eftirspurninni, í öðrum flokkunum eigum við lengra í land, og í sumum flokkunum liggja ekki fullnægjandi upplýsingar fyrir. Það væri kannske hægt að afla frekari upplýsinga, ef n. þætti ástæða til. Ég legg áherzlu á það við þá n., sem fær málið til meðferðar, að athuga, hvort ástæða er til að breyta frá þeirri stefnu, sem síðasta þing markaði, en hún var að leggja meiri áherzlu á innflutning efnis til að framleiða þessi tæki innanlands, og yfir í þá stefnu, sem hér er mörkuð, að tækin séu flutt inn fullgerð frá útlöndum. Ég hygg, að það komi mjög til álita, hvort ætti ekki að láta sitja við það, sem gert var á síðasta þingi, að beina innflutningnum á þær brautir, að efnivörur yrðu sem bezt tryggðar, til þess að framleiðsla á þessum tækjum haldi áfram. Ég skal geta þess, að þessi framleiðsla er ekki þýðingarlítil. Þar vinna milli 50 og 60 menn og framleiða fyrir hátt á fjórðu millj. kr. á ári. Mætti framleiða þar miklu meira, ef efni væri nóg. Þá mætti vinna þar í vöktum og auka framleiðsluna um helming. Þetta vil ég taka fram og skjóta því til hv. n., hvort ekki sé ástæða til að beina till. inn á þá braut, sem gert var á síðasta þingi, fremur en marka með henni nýja stefnu. Ég hygg, að það væri gjaldeyrislega auðveldara og mundi skapa atvinnu í landinu og á ýmsan hátt annan verða til hagræðis í þessu máli.



Herra forseti. Þegar ég las þessa till. í fyrstu, varð ég alveg hissa. Ég varð hissa af því, að eins og allir vita, þá vilja allir landsmenn fá rafmagn. Nokkrir hafa fengið það. Þeir sitja sólarmegin. Aðrir hafa ekki fengið það, en vilja fá það. En hv. tillögumaður sér bara þá, sem sitja sólarmegin, fyrst og fremst þá, sem í Reykjavík eru, en ekki þá, sem eru úti um land og hafa ekki fengið rafmagn, heldur sitja við tólgarkerti, af því að ekki flytjast inn lampar eða lampaglös, og hafa jafnvel orðið að kaupa skipslampa til þess að hafa eitthvað til að kveikja á. Nei, hún sér sólarbörnin og hvað þau vantar. Þó að fólkið úti um landið geti ekki fengið eldavélar, sem kosta þó ekki nema brot af því, sem rafeldavélar kosta, þá sér flutningsmaður það ekki né hugsar um það fólk, sem við slíkar kringumstæður býr. Þess vegna varð ég hissa á till., því að það þarf ekki nema lítinn gjaldeyri til að fullnægja þörfum þessara manna, sem fá ekki rafmagn. Mér fannst því sjálfsagt að láta a. m. k. koma fram, að við flm. þeirrar brtt., sem fram hefur komið, viljum leggja áherzlu á, að þessir menn, sem vantar það frumstæðasta, sem þeir þurfa, eins og ljósmeti, til að lýsa - ekki hallirnar, heldur hreysin, sem þeir búa í, eða eldavélar, svo að þeir þurfi ekki að elda í hlóðum, en þær hefur flutningsmaður víst aldrei séð, - geti fengið það. Á þessu er mikill hörgull. Það er ekki svo vel, að þessar tvær eldavélategundir, sem hafa flutzt til landsins og eru það góðar, að þær gefa lítið eftir rafmagni, AGA og Esso, séu fáanlegar nema af mjög skornum skammti. Og það er ekki einungis svo, að þær fáist ekki, heldur fást ekki heldur aðrar eldavélar, sem eru ódýrari og að vísu verri. Það kann að vera, að þetta sé ekki eingöngu gjaldeyrisyfirvöldunum að kenna, það getur verið, að það sé af einhverju ólagi á innflutningnum. En hverjum sem það er að kenna, þá þarf að laga þetta. Eins og málum er nú komið, þá er það svo, að Pétur og Páll eru að veltast með gjaldeyris- og innflutningsleyfi fyrir þennan og þennan einstakling, sem þarf á þessu eða hinu að halda til að geta myndað heimili. Svona á það ekki að vera. Þeir, sem flytja inn vélarnar, eiga að fá nóg leyfi, svo að menn geti fengið þær þar. Ég hef þess vegna komið með brtt., því að ég vil, að allir standi jafnt að vígi með að fá frumstæðustu tæki til að geta stofnað sjálfstæð heimili. Þar fyrir aftan hef ég sett aðra málsgrein, sem kann að þykja nokkuð hörð. Hún er sett með tilliti til þessara tækja, sem ég var að tala um fyrir dreifbýlið og þarf ekki nema lítinn gjaldeyri fyrir. Hún er ekki sett með tilliti til raftækja, þó að þeirra sé mikil þörf og megi skilja till. svo. Það er átt við þessi tæki og þessar eldavélar, svo að menn geti eldað matinn ofan í sig og haft ljós, þegar fer að skyggja. Við teljum rétt, að þessi tæki sitji við sama borð og nauðsynlegustu rekstrarvörur til atvinnuveganna hvað gjaldeyri snertir. Ef þessa er gætt, þá kemur það mikið af þessum tækjum til landsins, að menn þurfa ekki að elda í hlóðum eða hafa tólgarkerti, en það hvort tveggja þurfa menn að gera nú. Ég vænti þess, að hv. n. taki tillit til þessarar brtt. og athugi, að það, sem fyrir flm. vakir, er það, að þessi frumstæðustu nauðsynjaáhöld fái sama rétt til gjaldeyris og venjulegar rekstrarvörur. Það þarf ekki mikinn gjaldeyri, en um þetta þarf að hugsa og fyrir þörfinni að sjá. Það má ekki setja það hjá, eins og hefur verið gert og eins og flutningsmaður þessarar tillögu gerir.

Pétur Ottesen Hæstv. samgmrh. hefur gefið hér nokkrar upplýsingar um það, hvernig ástatt er um öflun ýmissa heimilistækja, sem rekin eru með rafmagni. Þriggja manna n. hefur athugað þetta, og þær upplýsingar, sem hæstv. ráðh. flutti hér, eru frá þeirri n. runnar. Nú vil ég í sambandi við þetta spyrja hæstv. ráðh., hvort þessi athugun sé miðuð við þær virkjanir, sem nú er verið að vinna að og nú eru að hlaupa af stokkunum, eins og Gönguskarðsárvirkjunina og Skeiðsfossvirkjunina, eða þá útfærslu rafmagns, sem nú er frá Andakílsárvirkjuninni. Ég efast nokkuð um, að svo muni vera, þó að ég hafi ekki beinlínis aðstöðu til að vefengja það. En ef svo er ekki, þá raskast mjög sá grundvöllur, sem þessar upplýsingar eru byggðar á að því leyti, hvað langt er komið í að mæta þeirri þörf, sem skapast af aukningu rafveitna. Hæstv. ráðh. lét orð falla um það, að ef til vill mundi aukning innflutnings á heimilisvélum verða til þess, að það vanti rafmagn til að knýja þessar vélar. Miðaði hann þar við það, hversu komið er hér í Reykjavík. Ég get upplýst um það, hvað snertir Andakílsárvirkjunina, að þar hefur ekki verið hægt að hagnýta nema nokkuð af þeirri orku, sem vélarnar geta framleitt, vegna þess og þess eins, að það hefur vantað áhöld til að nota þessa orku. Það er ekki langt síðan, þó að það sé fyrir utan verkefni þessarar till., að ekki var hægt að fá rafmagnsmótora til að reka frystihúsin á Akranesi, sem eru stór þátttakandi í notkun rafmagnsins. Um langt skeið eftir að rafveitan kom til framkvæmda varð að reka þessi frystihús með olíumótorum, sem kosta ákaflega mikið í rekstri, eins og kunnugt er, en afl fossanna streymdi fram ónotað. Og það er svo nú í dag, að mjög vantar, bæði á Akranesi og í þeim byggðum, sem rafveiturnar hafa verið leiddar til, áhöld til að nota þessa orku, svo að hægt sé að hagnýta hana á heimilunum, eftir að raforkan er komin til sögunnar. Ég fæ sjálfsagt upplýsingar um það hjá hæstv. ráðh., hvort upplýsingar hans eru miðaðar við Sogið eingöngu og kannske Laxárvirkjunina í Þingeyjarsýslu, því að þar mun vera mjög á skipað um notkun þess afls, sem þar er fyrir hendi. Þá vil ég enn fremur gera þá fyrirspurn til hæstv. ráðh., hvort þessar upplýsingar nái einnig til þeirra rafmagnsnotenda úti um byggðir landsins, sem hafa olíumótora, en það er orðið mjög algengt, að þeir, sem ekki geta fengið rafmagn, sem framleitt er með vatnsorku, hafi mótora, sem eru það aflmiklir, að þeir framleiða ekki eingöngu rafmagn til ljósa, heldur til hvers konar annarra nota á heimilum, sem rafmagn er notað til, eins og til þess að elda við það, til þvottavéla, ísskápa og annarra áhalda, sem notuð eru á heimilum til þess að létta heimilisstörfin. Ég verð að segja það, að eins og ástatt er nú um fólk í sveitum landsins, þar sem víðast er ekki öðrum til að dreifa en húsmóðurinni einni, þá er það sannarlega sorglegt, að svo skuli vera ástatt, að það séu ekki fyrir hendi tæki og vélar, t. d. þvottavélar og önnur slík tæki, svo mjög nauðsynleg sem þau eru á heimilum, og að það skuli ekki vera hægt að fá þessar vélar og nota þannig rafmagnið og bæta þannig aðstöðu heimilanna. Við megum vita það, að eins og nú er komið, þá eru störf húsmóður á sveitaheimili svo þung og erfið, að þau geta verið orsök til þess, að ýmsar byggðir og sveitabæir leggist í eyði, af því að ofhlaðið er á starfskraftana. Afleiðingin verður því sú, að fólkið leitar til annarra staða, þar sem betri skilyrði eru fyrir hendi og ekki er lagt um of á þess starfskrafta. Það er frá þessu þjóðhagslega sjónarmiði séð ákaflega mikil nauðsyn, að hægt sé að fullnægja þessum þörfum, hvort sem raforkan er framleidd með vatnsorku eða, eins og nú er, með olíumótorum, en það er orðið mjög algengt úti um sveitir landsins, því að mönnum hefur tekizt að fá olíumótora, sem eru ekki ákaflega dýrir að stofnkostnaði til og eru auk þess ekki heldur mjög dýrir í rekstri, þannig að bændur hafa yfirleitt aðstöðu til að kljúfa þann kostnað, sem leiðir af því að veita sveitaheimilunum þessa hagræðisaðstöðu. Nú kom hér fram í skýrslu hæstv. samgmrh., að afar mikið skortir á um það að fullnægja þörfinni um þvottavélar, þar sem hún er miðuð við það, að fyrir hendi þyrftu að vera 12 þúsund þvottavélar. Vantar hér mjög mikið inn í, þar sem ekki er fullnægt eftirspurninni nema að 1/3 hluta, enda er ekki enn þá farið að vinna að því að smíða þessar vélar innanlands, þó að kannske sé hafinn undirbúningur að því, að svo verði gert. Ég vildi aðeins benda á þessi atriði, auk þess sem ég óska eftir upplýsingum um, hvaða grundvöllur er undir þessari skýrslu n. Það má ef til vill skilja orðalag þessarar till. þannig, að þar sé eingöngu miðað við að fullnægja þörfinni með því að flytja inn fullbúnar vélar. Ég get vel tekið undir það með hæstv. ráðh., að það væri mjög æskilegt, að hægt væri að framleiða sem mest innanlands, en þó er ekki hægt að loka augunum fyrir því, hvað innlendur iðnaður er ákaflega dýr. En það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að það er ákaflega mikilsvert frá ýmsu sjónarmiði að geta unnið þessi verk í landinu sjálfu og hagnýtt íslenzkan vinnukraft til að vinna þessi verk. Það væri þess vegna sjálfsagt, þegar till. kemur til afgreiðslu í þinginu, að það stæði opið að sjá almenningi fyrir þessum nauðsynlegu heimilisáhöldum með því að smíða þessi tæki hér á landi, eftir því sem við verður komið, og það þarf ekki nema nokkra pennadrætti í n. til að breyta till. í það horf, og það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að það væri líka í fullu samræmi við þá stefnu, sem fram kom í sambandi við samþykkt þáltill. á síðasta þingi. Ég vildi segja þessi orð í sambandi við þessa þáltill. að gefnu tilefni, af því að það mundi vera í ýmsum tilfellum komið nær að fullnægja þörfinni, en raun ber vitni, a. m. k. þar sem ég þekki bezt til, en það er í mínu kjördæmi. Þar skortir mjög á að fullnægja þessari þörf, svo að það hefur orðið til stórtjóns fyrir virkjunina við Andakílsárfossa og mikils baga fyrir almenning, vegna þess að vantað hefur tæki á heimilin til að hagnýta þá raforku, sem menn hafa átt kost á að fá.



Það eru aðeins nokkur orð út af ræðu hv. þm. Borgf., sem talaði hér síðast, og nokkrum fyrirspurnum í ræðu hans, sem hann beindi til mín. Hv. þm. spurðist fyrst fyrir um það, hvort sú skýrsla, sem ég vitnaði til og hef í höndum, væri miðuð við núverandi virkjanir eingöngu eða hvort tillit væri tekið til þeirrar aukningar, sem verið væri að gera. Einnig spurðist hann fyrir um, hvort olíustöðvar úti um land væru teknar með í þessari skýrslu. Ég get upplýst hann um það, að í skýrslunni stendur, að í skýrslunni séu teknar allar starfandi rafveitur og enn fremur þær, sem eru í byggingu, bæði vatnsaflsstöðvar og olíustöðvar, og þar er ekkert undan skilið. Gert er ráð fyrir, að allar þessar stöðvar nái til 20 þúsund fjölskyldna, eða um 100 þús. manns.

Hvenær var gengið frá þessari skýrslu?

Í marz s. l. Þó segir, að þegar gerðar eru till. um innflutning á næsta ári, þá sé ekki miðað við þær stöðvar, sem sé sýnt, að ekki verði lokið á þessu ári en þegar heildarþörfin er tekin, þá er miðað, við allar rafveitur, sem eru til og eru í byggingu, bæði vatnsaflsstöðvar og olíustöðvar. Ég minntist á það í minni ræðu, að á sumum rafveitusvæðum væri þannig komið, að þau væru að komast í erfiðleika út af raforkuskorti, það væri svo mikið álag á stöðvarnar og eftirspurnin eftir raforku væri svo mikil, að erfitt væri að fullnægja henni. Það er vitað mál, að erfitt verður að þessu leyti á svæði Sogsvirkjunarinnar 1–3 ár, eftir því, hversu hægt verður að flýta viðbótarvirkjun Sogsins. Ég get vel tekið undir það með hv. þm. Borgf., að það eru til önnur rafveitusvæði, kannske sérstaklega í hans kjördæmi, þar sem enn er næg raforka. Það mun vera á nokkrum stöðum, þó tiltölulega fáum, sem þetta er tilfellið. Yfirgnæfandi meiri hluti fólksins, fyrst og fremst þeir, sem eru á svæði Sogsvirkjunarinnar og Laxárvirkjunarinnar, verður nú að horfa fram á vaxandi skort á raforku, en vitanlega kemur skorturinn á raftækjum tilfinnanlegast niður þar, sem enn er nægilegt rafmagn fyrir hendi. Ég vil undirstrika það, sem hv. þm. sagði, að það er ákaflega æskilegt, að hægt sé að fullnægja sem allra mest eftirspurn eftir öllum raftækjum. En ég vil aðeins varpa fram þeirri spurningu fyrir n., sem fær þetta mál, hvort okkar þjóðarbúskapur muni þola að fá á ári meira af þessum tækjum en fyrir 6 millj. kr., eins og líkur eru til, að komi inn til landsins á þessu ári. Það getur verið, að það sé of lítið, en ég hygg, að það orki þó tvímælis, hvort ekki séu aðrar þarfir brýnni, en ef auka ætti þennan innflutning mikið upp úr 6 millj. kr. Ég vil láta þetta koma fram og tel, að fyrirspurnum hv. þm. Borgf. sé þar með svarað.



Ég held, að það hefði verið miklu viðkunnanlegra og meira í samræmi við venjur á Alþ., að hv. fyrri flm. brtt. hefði beðið liðs hjá hv. flm. aðaltill., heldur en að vera með skæting, áður en komið hefur fram neitt hjá hv. flm. þáltill. gegn því, sem brtt. fjallar um. Þessi þáltill. og brtt. við hana verða athugaðar í n. - Hitt er staðreynd, að áður hafa komið fram raddir hér á Alþ. og þó miklu meir á opinberum vettvangi utan þings um þá miklu þörf, sem er fyrir hendi um aukinn innflutning á þeim tækjum, sem hv. flm. talar um í þáltill. sinni, og meira um þörf á auknum innflutningi á þeim hlutum heldur en hinum, sem nefndir eru í brtt. Það getur verið, að það sé ekki síður þörf á auknum innflutningi á þeim. En n., sem málið fer til, getur rannsakað það atriði og tekið afstöðu til þess. Í ræðu hæstv. samgmrh. komu fram ýmsar upplýsingar, sem er gott fyrir þm. að fá og sérstaklega þá n., sem fjalla mun um málið. Nokkur atriði í ræðu hæstv. ráðh. finnst mér ástæða til að n. hafi í huga. Í fyrsta lagi virtist, eftir hans ræðu, að honum fyndist nóg að gert í þessum málum um innflutning og framleiðslu á þessum heimilistækjum, og endurtók hann í ræðu sinni þó, að það ætti langt í land, viðkomandi sumum flokkum þessara áhalda, að þörfinni fyrir þau væri fullnægt. Það má segja í þessu sambandi, þó að hægt sé að tefla fram tölum eins og hæstv. ráðh. gerði, að sjón er sögu ríkari. Hvar er hægt að sjá þessi tæki, sem inn hafa verið flutt? Menn hafa þess engan kost að kaupa þessi heimilistæki eins og aðra verzlunarvöru á frjálsum markaði, enda þótt útstillt sjáist þvottavélar, strauvélar, hrærivélar og annað slíkt í fallegum búðargluggum. Maður getur ekki fengið þessa hluti keypta þrátt fyrir það, heldur eru þessi áhöld vinningar í happdrætti. Og auk þess heyrir maður um, að Pétur eða Páll hafi fengið þessar vörur með einhverjum hætti, án þess að hægt sé að ganga í búðir og fá þessar vörur, sem svo mikil eftirspurn er eftir. Ef hæstv. samgmrh. heldur, að þessi till. miði að því, að breytt verði um stefnu í þessum málum, sem tekin var á síðasta Alþ. um að framleiða þessi tæki sem mest hér á landi, þá vil ég taka fram, að ég hef ekki verið þeirrar skoðunar, að þar ætti að breyta um stefnu, því að í till. segir: „Verði innflutningsmagn þessara tækja miðað við að fullnægja eftirspurninni.“ Og hef ég litið svo á, að þetta fæli í sér, að innflutningsyfirvöldin við uppfylling þessara tilmæla hefðu yfirlit yfir það, hve mikið væri framleitt af þessum tækjum innanlands, og ákvæðu með hliðsjón af því, hve mikið skyldi flytja inn af þeim. Og ég geri ráð fyrir, að það vaki líka fyrir hv. flm., að fullnægt sé þannig eftirspurninni eftir þessum heimilisáhöldum, að þar sé tekin með í reikninginn framleiðslan á þeim innanlands. Og ég hygg, að með þessari till. sé ekki meint að breyta um stefnu í sambandi við framleiðslu á þessum tækjum innanlands. Hins vegar er það svo um sumt af þessum tækjum, að ekki er líklegt, að framleiðsla á þeim innanlands verði í svo ríkum mæli sem æskilegt væri og eftirspurnin segir til um. Ég kem svo að lokum að atriði, sem ekki skiptir litlu máli. Hæstv. samgmrh. vildi láta í það skína, að sums staðar væri svo mikið álag á rafmagnsframleiðslu rafveitnanna, að ekki mætti þar við bæta, og innflutningur á rafmagnstækjum, m. a. til heimilisnota eins og hér um ræðir, mundi setja þær rafveitur í enn meiri þrot, þar sem álagið væri þegar um of, og sérstaklega talaði hann í því sambandi um Reykjavík. Það getur verið, að mönnum finnist nokkuð í þessu við fyrstu sýn. En álagið á rafveiturnar, þar sem það er að sliga þær, eins og fyrst og fremst í Reykjavík, það er með þeim hætti, að það er mest á vissum tímum að deginum, um hádegið og á kvöldin, þegar verið er að sjóða mat, og hefur Reykjavík langstærstan álagstopp um hádegið. En á þessum tímum, sem ég nefndi, mundu langfæst þessara tækja, sem í till. greinir, vera í notkun, og hægt væri að koma í veg fyrir notkun þeirra á þeim tímum. Og eftir eðli málsins mundu þessi heimilistæki, sem um getur í þáltill., vera sízt notuð á þeim tímum. Fyrst og fremst mundu eldavélar auka þennan álagstopp, og um framleiðslu þeirra og innflutning hefur þó gengið miklu skaplegar heldur en um önnur rafmagnstæki til heimilisnota, sem hér í till. er um að ræða. Hitt mundi a. m. k. í flestum tilfellum vera undantekningar, að á heimilum væru þvottavélar, straujárn, ryksugur og þvottapottar notað á sama tíma og matur er soðinn um hádegið og á kvöldin. Þess vegna held ég, að ekki þurfi að óttast þetta atriði. En sum af þessum tækjum mundu beinlínis geta stuðlað að því að draga úr þeim vandræðum, sem stafa af hinum mikla álagstoppi um hádegið og þegar matur er tilbúinn á kvöldin, þ. e. a. s., ef aukinn væri innflutningur á hraðsuðupottum, sem má sjóða mat í á tvisvar til þrisvar sinnum styttri tíma með sömu raforku heldur en með þeim tækjum, sem notuð hafa verið mest til þeirra hluta. Og aukning á notkun hraðsuðupotta í nægilega ríkum mæli mundi geta orðið til þess að létta erfiðleikum af t. d. Sogsvirkjuninni, svo og öðrum rafveitum hér, þann tíma, sem fram undan er, þangað til fyrirhuguð Sogsvirkjun mun koma til framkvæmda og afnota.



Ég get þakkað hæstv. samgmrh. fyrir þær upplýsingar, sem hann gaf um grundvöll þessarar skýrslu. Þó vil ég benda á það, að ef frá þessari skýrslu hefur ekki verið gengið fyrr en í marzmánuði s. l., þá efast ég mjög um það, að þá hafi verið búið að taka endanlega ákvörðun um ýmsar rafveituframkvæmdir, sem hafa orðið á þessu ári. Það er vitað, að slíkar framkvæmdir eru mjög háðar fjárlagaákvæðum. En fjárlög voru ekki afgreidd fyrr en alllöngu seinna en gengið var frá þessari skýrslu. Það getur því verið allmikill vafi á því, að hún a. m. k. nái til allra þeirra framkvæmda, sem gerðar hafa verið á þessu sviði á þessu ári. - Í öðru lagi vil ég benda á, að hæstv. ráðh. talaði hér um veitusvæði. En veitusvæði eru þar, sem rafmagni er veitt annaðhvort frá vatnsvirkjunum eða þá frá smærri stöðvum, sem settar eru upp. Ef þessi skýrsla því eingöngu er miðuð við veitusvæði. þá er ekki vissa fyrir því, að þau einstök heimili, sem framleiða rafmagn fyrir sig, falli undir þessa skýrslu, því að þar er ekki um rafveitur að ræða eftir venjulegri túlkun þess orðs. Og með tilliti til innflutnings á þvottavélum og öðrum slíkum áhöldum, þá er það kannske ekki svo stórt hlutfall af heimilum, þessi heimili, sem framleiða rafmagn fyrir sig. En þar sem ég er upp alinn í sveit og hef dvalið í sveit alla mína ævi, þá þekki ég þar svo vel til, að ég veit, að mjög mikið verk er það, sem nú orðið hleðst á fáar manneskjur við þvotta á sveitaheimilum, og því fullkomlega þess vert, að Alþ. gefi því gaum, að á sem skemmstum tíma og í sem ríkustum mæli sé hægt að fullnægja þeim óskum, sem fram koma um aukinn innflutning heimilisvéla til þess að létta heimilisstörfin í sveitunum. Skal ég svo ekki blanda mér frekar í þessar umr. En þessi till. fer að sjálfsögðu í n. og fær þar þá athugun, þar sem hægt er að ganga betur til botns í því, sem kann að bera á milli mín og hæstv. ráðh. um þessa skýrslu. Vildi ég óska, að n. tæki til athugunar það, sem ég alveg sérstaklega hef lagt áherzlu á í þessum orðum mínum, þ. e. hvernig á að greiða fyrir því, að á sem allra hagkvæmastan hátt verði fullnægt þörfum þeirra sveitaheimila, sem ég hef rætt um, eftir því sem kringumstæður leyfa, því að lengra komumst við vitanlega ekki á hverjum tíma heldur en innan þeirra takmarka.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. - Til þess að taka öll tvímæli um það, hvað tekið sé með í þessari skýrslu, sem hv. þm. Borgf. minntist á og ég svaraði, skal það tekið fram, að þar eru teknar með allar þær rafveitur, sem vitað er um, að verið sé að byggja, auk þeirra, sem til eru. En vel kann að vera, að til séu einstakir sveitabæir, sem afla sér mótora á árinu til raforkuframleiðslu, en ekki eru með í þessari skýrslu, enda ekki hægt fyrir n. að vita um þá fyrir fram. En um allar rafveitur, sem kallast því nafni hefur hún sjálfsagt vitað, þegar skýrslan var gerð. Og það, sem ber á milli í þessu efni, er áreiðanlega mjög lítið. Ég vildi þakka það, sem fram kom hér hjá hv. 5. þm. Reykv., að hann virtist geta hugsað sér, að þessi till. breyti ekki þeirri stefnu, sem mörkuð var hér í fyrra, að búa til í landinu þessi tæki, eftir því sem auðið er, fremur en að flytja þau inn. Það er fyrir mér nokkuð stórt atriði, og mér þykir gott að heyra, að þeir, sem að þessari till. standa, - og hv. 5. þm. Reykv. er kannske einn af þeim - geti hugsað sér að fá umbótum í þessum málum komið á veg og náð því marki, sem till. stefnir að, án þess að breytt sé út af þeirri stefnu, sem mörkuð var í þessum málum. Út af því, sem þessi hv. þm. sagði um álagið á Sogsvirkjunina, þá er það náttúrlega vitað mál, að hvert rafmagnstæki til heimilisnota, sem bætist við á rafveitusvæðinu, eykur álagstoppinn, því að það eru tengd við rafveituna tæki, sem taka margfalt það afl, sem til er í orkuverunum. Það hefur oft verið talað um að flytja til á deginum rafmagnsnotkunina, til suðu og þess háttar. En slíkt verður áreiðanlega erfitt í framkvæmd. Og það er óhætt að slá því föstu sem meginreglu, að hvert rafknúið heimilistæki, sem bætist við á veitusvæðinu, verður til þess að auka álagið á orkuverinu.



Herra forseti. Till. þessi til þál. er ekki borin fram vegna læknishéraðsins á Reykhólum, heldur vegna Reykhóla sjálfra og framkvæmda þeirra, sem þar eru á döfinni og fyrirhugaðar, enda er málið borið fram af atvmrn., en ekki af heilbrmrn. Ég vil nú skýra þetta í nokkrum orðum. Reykhólar hafa frá upphafi verið eitt af gagnauðugustu stórbýlum landsins, og er margt, sem stuðlar að því: mikið og gott land, jarðhitasvæði mikið og margs konar sjávarnytjar á engjum og útskerjum, þó að það hafi gengið úr sér á síðari árum. Eins og kunnugt er, var búið þarna miklu stórbúi fyrr á árum, en á síðari árum hafa ekki ráðizt þangað menn, sem ráðið hafa við jörðina. Það varð því úr, að ríkið yfirtók jörðina og þar voru síðan hafnar opinberar framkvæmdir í því skyni að reisa staðinn við að nýju. Þar hefur verið komið á laggirnar einni af fjórum tilraunastöðvum landbúnaðarins. Á Reykhólum var áður prestssetur og læknissetur, og nú stendur til að reisa þar heimavistarskóla. Þá var skipuð sérstök stjórn fyrir staðinn, og er hv. þm. Barð., Gísli Jónsson, form. hennar. Síðastliðið vor fól atvmrn. n. að gera till. um framtíðarskipulag Reykhóla, og hefur n. unnið að þessu og lagt fyrir ráðuneytið drög að áætlun um framkvæmdir. Ég vil nú gera nokkra grein fyrir þessum till. Hálflenda jarðarinnar er nú í fastri ábúð, og leggur n. til, að hún verði leyst úr henni með samningi við ábúandann, Tómas Sigurgeirsson, og mun verða hægt að ná samkomulagi við hann, að hann sleppi þeim hluta jarðarinnar, sem hann hefur til ábúðar. Þá er gert ráð fyrir því, að ríkið yfirtaki læknisbústaðinn með öllu því landi, sem honum fylgir, og hitaréttindin, með þeim skilmálum, sem þeim fylgja. En þannig er ástatt, að læknishéraðið hefur eignazt hluta jarðarinnar og byggt þar læknisbústað. En þessu landi, sem er um 20 hektarar að stærð. fylgir geysilegur jarðhiti og mestur hluti þess jarðhita, sem er á Reykhólum, en til þess að ná þeim jarðhita, sem nauðsynlegur er til þeirra framkvæmda. sem fyrirhugaðar eru á jörðinni. verður að ná samkomulagi við læknishéraðið. Af þessum ástæðum hefur ráðuneytið lagt til með þessari þáltill., að það fái heimild til að semja við læknishéraðið á Reykhólum, að það láti af hendi land og hitaréttindi, eins og fram kemur í álitsgerð nefndarinnar. Enn fremur leggur það til, að landið verði undirbúið til ræktunar samkvæmt síðustu skipulagsteikningu landnámsstjóra, ef ekki þykir heppilegt að nota það til annars. Enn fremur verði nýbýlastjórn afhent jörðin til að koma þar upp samvinnubyggð. Þá hefur verið rætt við landnámsstjóra, og er hann fús til að leggja til, að Reykhólar verði teknir og komið þar upp nýbýlahverfi. Þykir mér rétt að skýra þetta nokkuð með því að lesa kafla úr bréfi frá skipulagsn. Reykhóla, með leyfi hæstv. forseta: ,Læknishéraðið hefur varanlegan umráðarétt yfir landsvæði, sem er milli 20 og 30 ha, og fylgja nokkrir hverir landi þessu, auk þess sem mikill jarðhiti er í landi þessu á svonefndu Bolaskeiði. Nær land þetta inn í hið skipulagða svæði heima á Reykhólum, en að öðru leyti liggur land þetta þannig, að framkvæmdir til ræktunar verða að gerast sameiginlega með öllu landi staðarins. Þessu landi fylgja einnig ákveðin beitarréttindi í útlandi jarðarinnar. Á landi þessu er læknissetrið, sem er steinhús, nýviðgert. Það er nauðsynlegt vegna allra framkvæmda á hinu skipulagða svæði og utan þess, svo og með tilliti til hagnýtingar jarðhitans, að land þetta sé í umráðum ríkisins. Af þeim ástæðum þykir sjálfsagt að leggja til, að ríkið yfirtaki eign þessa með þeim skilmálum, er að framan greinir.“ Þá segir þar enn fremur: „Ræktanlegt land, sem að mestu liggur samfellt, er rúmir 100 ha. Framræsla á þessu landi og ræktunarvegir, vatnsleiðsla og virkjun jarðhitans eru framkvæmdir, sem fyrst verða að koma, til að hin miklu skilyrði jarðarinnar geti orðið hagnýtt og framkvæmdir þessar komi að fullu gagni, hvort heldur þarna yrði stofnað til samvinnubyggðar eða þar yrði komið upp verknámsskóla í þágu landbúnaðarins og iðnaðar, er byggður væri á landbúnaðarframleiðslu.“ Þetta eru rök n., og hefur rn. fallizt á þau. Hafa verið teknir upp samningar við stjórn læknishéraðsins, en að því standa tveir hreppar, sem eiga læknisbústaðinn og land það, sem honum fylgir. Og telja þeir sig fúsa til að láta af hendi hús, land og jarðhita gegn því, að ríkið taki að sér viðhald á húsinu. Ég tel þetta svo nauðsynlegan lið í þeirri viðleitni að endurreisa Reykhóla, að ég legg til, að Alþ. gefi heimild til að semja við stjórn læknishéraðsins, svo að hægt verði að koma fullkomnu skipulagi á framkvæmdir þarna. Ég er ekki í vafa um, að ef það verður gert, getur risið þarna upp blómlegt nýbýlahverfi og menningarstöð, sem nauðsynlegt er að komi sem víðast, af ástæðum, sem öllum eru kunnar. Ég vil svo leggja til, að málinu verði að umr. lokinni vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Þingheimi er nú sjálfsagt kunnugt um þá stofnun, sem hér er um að ræða, hið svo kallaða Evrópuráð, sem komið var upp á s. l. sumri. Aðdragandi þess er sá, að einkanlega eftir styrjöldina, þó að um það hafi verið hreyfingar áður, hefur vaknað ríkur skilningur hjá ýmsum um það, að ef vel ætti að fara, þyrftu Evrópuríkin að hafa nánara samstarf sín á milli, heldur en áður var. Þetta hefur í senn verið til athugunar hjá ríkisstjórnum, sérstaklega í vesturhluta álfunnar, og eins hjá félagsskap, sem ýmist hefur áður verið til og tekið þetta upp á stefnuskrá sína, eða þá félagsskap eða hreyfingum, sem sérstaklega hafa verið stofnaðar til þess að ýta þessu máli áleiðis, og er þar helzt að geta hins mikla fundar, sem vorið 1948 var haldinn í Hollandi, þar sem Churchill og ýmsir aðrir meiri háttar stjórnmálamenn voru aðalforgöngumenn, og einnig a. m. k. tveir íslenzkir stjórnmálamenn, Ólafur Thors og Finnur Jónsson, tóku þátt í. Það hefur verið nokkur ágreiningur milli þeirra, sem mestan áhuga hafa haft fyrir þessu máli, um það, hversu valdamikil þessi stofnun, Evrópuráðið, skyldi vera í upphafi, og er greinilegt, að ríkisstjórnirnar, og þá ekki sízt ríkisstjórn Stóra-Bretlands, vilja fara varlegar, heldur en sá félagsskapur, sem beitt hefur sér fyrir framgangi þessarar hugmyndar. En niðurstaðan varð sú, að á síðasta vori komu ríkisstjórnir þessara ríkja, eða flestra þeirra, saman á fundi í London og stofnuðu sterk samtök um þetta Evrópuráð. Og skyldi fyrsta þing þeirrar stofnunar vera haldið í ágúst í sumar s. l. Íslenzku ríkisstjórninni var ekki boðið til þessa fundar í London í vor, og vakti það furðu sumra, bæði hér á landi og annars staðar, og mun raunar strax hafa komið til tals á þessum fundi í London og í sambandi við þennan fund, að eðlilegt væri, að Íslandi væri boðin þátttaka. Og er þess sérstaklega að geta, að ríkisstjórnir Norðurlandanna þriggja, Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar, létu sér mjög umhugað um, að Íslendingar gerðust aðilar að þessu ráði, og raunar var líka vitað, að írska ríkisstjórnin hafði fyrir því mikinn áhuga og sjálfsagt fleiri. Eftir forgöngu Norðurlanda-ríkisstjórnanna, og þó einkum dönsku ríkisstjórnarinnar, varð það svo úr, að ríkisstjórn Íslands var boðið um það leyti sem ráðið kom saman til þings í Strassburg að gerast aðili að þessari stofnun. En íslenzka ríkisstj. taldi ekki fært fyrir sig að taka ákvörðun um það, heldur yrði í því efni að liggja fyrir um málið samþykkt Alþ. Og þó að það e. t. v. væri ekki formleg nauðsyn, vegna þess að þessari stofnun eru ekki samfara slíkar skyldur, að það sé stjórnskipuleg nauðsyn, að Alþ. fjalli um málið, þá þótti það bæði eðlilegast og málið hins vegar ekki það aðkallandi, að ástæða væri fyrir ríkisstj. að taka um það ein ákvörðun, heldur var þakkað fyrir boðið og sagt, að málið mundi verða lagt fyrir Alþ., strax og það kæmi saman, jafnframt því sem þess var getið, að allar líkur væru til þess, að boðið yrði þegið. Og voru þau skilaboð látin fylgja með, eftir að ríkisstj. hafði haft samráð við þá flokka, sem hana studdu, að þeir væru þeirri stefnu vinsamlegir, að íslenzka ríkisstj. tæki þátt í þessari stofnun. Það er í samræmi við þetta, að þessi till. er nú lögð hér fram, og tel ég eðlilegt, að málið verði sent til hv. utanrmn. að lokinni þessari umr., og geri ég það að till. minni. Og n. gefst þá kostur á að íhuga bæði málið í heild og einstakar gr. Og verður hæstv. Alþ. þá að taka afstöðu til málsins að því loknu. Eins og ég sagði áður, þá eru nú í þessum samningi, sem hér liggur fyrir ekki lagðar mjög miklar skyldur á þátttakendur. Þetta eru meira og minna laus samtök, sem meir lýsa vilja þátttökuríkjanna til samstarfs heldur en fram sé tekið, hversu því samstarfi skuli háttað eða hversu víðtækt það skuli vera. Og skuldbindingar getur þessi stofnun ekki lagt á þátttökuríkin, nema þau hverju sinni gefi samþykki sitt til þess. Hitt er annað mál, að við verðum að borga okkar hlutfall í kostnaðinum sem þátttakendur í þessu ráði, sem verður við þessa stofnun, - endanlega er hann ekki ákveðinn, en mér skilst, eftir bráðabirgðaupplýsingum, sem utanrrn. hefur gefið mér að fengnum upplýsingum frá þessari stofnun, að það yrði innan við 50 þús. kr. á ári heildarkostnaður okkar af þessari stofnun, - og þar að auki verðum við að standa undir ferðalögum þeirra manna, sem sitja ráðherrafundina, sem verða í sambandi við þessa stofnun, og eins þingin. En stofnunin skiptist í tvennt: Annars vegar eru ráðherrafundirnir, þar sem annaðhvort mæta ráðherrar þeirra ríkja, sem þátt taka í stofnuninni, eða fulltrúar þeirra, og svo hins vegar þingin, sem ráðgert er, að haldin séu einu sinni á ári suður í Strassburg og standi mánaðartíma venjulega. Og þar eru misjafnlega margir fulltrúar frá hverju landi. Ráðgert er, að Íslendingar hafi þar þrjá fulltrúa, jafnmarga og Luxemburg. Stórveldin hafa vitanlega mun fleiri fulltrúa. Tilætlunin mun vera sú, hvernig sem þetta reynist í framkvæmdinni, að á þingum þessum komi fulltrúarnir fram ekki sem sérstaklega fulltrúar síns lands, heldur, ef svo má segja, góðir Norðurálfumenn, en aftur á móti í ráðherranefndinni séu þeir fulltrúar ríkjanna sem slíkir. Allt er þetta meira og minna í mótun. Og þess hefur sérstaklega verið getið og það komið fram í almennum fregnum, að nokkur ágreiningur er á milli þingsins annars vegar og ráðherranefndarinnar hins vegar um það, hvernig störfum skuli háttað, hversu þingið skuli hafa mikið vald og af hvaða málum það skuli skipta sér. Hvernig þeim málum muni ljúka, skal ég ekki segja, enda skiptir það ekki öllu máli á þessu stigi. Það, sem menn nú taka afstöðu til, er, hvort þeir telji, að slíkt samstarf Evrópuríkjanna - í því eru nú flest ríki í Vestur-Evrópu, en ekki Austur-Evrópuríkin - sé æskilegt að sé nánara en verið hefur, sem er ekki hernaðarsamstarf, og hvort Íslendingar telja heppilegt fyrir sig, úr því að til þess hefur verið stofnað af öðrum ríkjum, og það eðlilegt, að þeir taki þátt í því. Ríkisstj. lítur svo á, að það samstarf, sem hér hefur verið stofnað af öðrum, sé heppilegt, og úr því að það sé til, eigi Ísland að taka þátt í því. Og þess vegna er þessi till. flutt. - Ég geri það að till. minni, að henni verði vísað til síðari umr. og utanrmn.