Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka góða fyrirgreiðslu forseta að taka þetta frv. hér á dagskrá til 1. umr. Með þessu frv. er lagt til að gerð verði breyting á lögum um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála. Lagt er til að 5. gr. þeirra laga sem er 1. gr. frv. orðist svo, með leyfi forseta: „Um rétt viðskiptabanka til að versla með erlendan gjaldeyri fer eftir lögum um Seðlabanka Íslands. Bankastjórn Seðlabankans er heimilt að fengnu samþykki ráðherra að leyfa sparisjóðum að versla með gjaldeyri innan takmarka sem hún ákveður. Ákvæði laga þessara um gjaldeyrisviðskiptabanka taka til sparisjóða og póststjórnarinnar að því marki sem þessum aðilum er heimilt að versla með gjaldeyri.“ Breytingin er fólgin í því að lagt er til að sparisjóðum verði heimilað að versla með gjaldeyri. Samkv. lögum er heimilt að veita bönkum slíka heimild og það hefur verið gert. Í dag hefja þrír hlutafélagabankar viðskipti með gjaldeyri, þ.e. Verslunarbankinn, Iðnaðarbankinn og Samvinnubankinn. Þeir hefja takmörkuð viðskipti með gjaldeyri. Hér er um að ræða gjaldeyrisreikninga og gjaldeyrisþjónustu við ferðamenn. Það þykir að sjálfsögðu eðlilegt og rétt að jafnræði gildi með peningastofnunum í þessum efnum. Því er með þessu frv. lagt til að slík heimild verði fyrir hendi í gjaldeyrislögunum varðandi sparisjóði og þá ætlað að það gæti gerst um næstu áramót, ef þetta frv. yrði að lögum fyrir jólaleyfi sem ég vona. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Það er ekki oft á undanförnum vikum að ástæða hafi verið til þess að hrósa hæstv. ríkisstj. En ég tel það skref sem verið er að stíga með þessu frv. vera í rétta átt og hróss vert. Frá því var greint hér í sumar í fréttatilkynningum og fjölmiðlum að nú væru gjaldeyrisviðskipti á Íslandi allt í einu orðin miklu frjálsari en áður var þegar nánast engin breyting hafði átt sér stað að því er snerti viðskipti almennings við þær stofnanir sem versla með gjaldeyri. Nú hafa hins vegar breytingar átt sér stað. Með þessu frv. er gert ráð fyrir breytingum sem ég tel sjálfsagðar og eðlilegar. Eðlilegt er að á hverjum þeim stað, þar sem þessi þjónusta er til staðar, sé hún það að öllu leyti, t.d. að íbúar einstakra staða úti á landi þurfi ekki, ef þeir óska eftir að sækja um gjaldeyri eða óska eftir gjaldeyri til eigin nota að sækja það um langan veg. Þess vegna eru skref í frjálsræðisátt í þessu efni af hinu góða. Sömuleiðis það að allir borgarar landsins skulu nú eiga þess kost, ef þeir kjósa, að fá til notkunar greiðslukort sem eins konar varasjóð á ferðalögum erlendis, þar sem ýmislegt óvænt getur upp á komið og menn kannske þurft að dveljast lengur en þeir gerðu ráð fyrir í upphafi. Ég þykist vita að þetta muni mælast vel fyrir hjá ferðafólki, enda sjálfsagt og eðlilegt. Eitt er það þó sem eftir er að því er þessi gjaldeyrismál varðar. Enn mun það vera svo að til er einhvers konar miðstýrð skrá þar sem hver króna og hver eyrir, sem menn fá í erlendum gjaldeyri, hvort sem þeir eru að fara í ferðalag eða kaupa sér bækur, er skráð. Þetta er einhvers konar miðstýrð tölvuskrá yfir borgara landsins sem sækja um gjaldeyri. Ég held að þetta mætti leggja niður og fylgjast þá aðeins með því, þegar um óvenjulega eða óeðlilega háar upphæðir er að ræða, sem ekki eru beinn ferðakostnaður heldur ætlað til einhvers konar annarrar verðmætayfirfærslu. Hæstv. ráðh. leiðréttir ef þetta er ekki rétt með farið. En eftir því sem ég best veit eru allar gjaldeyrisumsóknir, til ferðalaga og annars, skráðar niður á nafn hvers einstaklings. Mér sýnist þetta vera óþarft bókhald í nútíma þjóðfélagi og mætti sjálfsagt spara töluvert með því að leggja þessa skráningu niður og hafa þann háttinn á, sem ég hygg að sé í flestum nágrannalöndum okkar, að þetta er aðeins gert ef um er að ræða stærri upphæðir sem bankarnir gera einhverja aths. við eða telja ástæðu til að skoða málin sérstaklega, en ekki þegar um venjulegan ferðakostnað venjulegs fólks er að ræða. Sem sagt, ég lýsi stuðningi við þetta frv. og hefði það mátt vera fyrr á ferð.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í sambandi við þetta. Hér hefur orðið mikil breyting á. Ég kann vel sögu Búnaðarbankans í sambandi við leyfi til gjaldeyrisverslunar og þá þrautagöngu sem annar stærsti banki landsins var farinn að ganga til að fá heimild til þessa. Seðlabankinn hélt þarna fast um og viðskrh. sömuleiðis þangað til hv. þm. Tómas Árnason sá ástæðu til þess sem viðskrh. að veita þessa heimild. Ber að þakka honum fyrir að það var gert því að vitanlega var þetta ótækt með öllu. En einhvern veginn rámar mig í að þær viðbárur, sem Seðlabankinn og viðskrn. höfðu á sínum tíma gegn því að Búnaðarbankinn fengi slíkt leyfi, væru eitthvað tengdar auknum kostnaði í bankakerfinu, aukinni útþenslu og fleira starfsliði, sem bankarnir vitanlega mundu svo ná til sín aftur frá viðskiptavinum. Ég spyr því hæstv. ráðh. þegar það liggur fyrir að nú eiga allir viðskiptabankarnir að fá þetta og sparisjóðirnir einnig. Hver verður þróunin í þessum efnum? Hvað er líklegt að gerist í þessu efni? Eru viðskiptabankarnir t.d., þeir sem nú hafa ekki gjaldeyrisleyfi, komnir af stað með að fá sitt leyfi til þess arna aðrir en þeir þrír sem voru með þessi viðskipti? Ég er ekki nógu vel að mér til þess að vita það. Hér er um stórar bankastofnanir að ræða og ég veit það, af því að ég er kunnugur úti í Búnaðarbanka, að það kostaði talsvert mikið og var býsna dýrt, bæði í húsnæði og mannahaldi, að koma þessu á. Ég hef trú á því að það verði svo. Að sjálfsögðu vitum við að það eru ekki bankarnir sem borga þetta. Það verða viðskiptavinirnir sem borga þetta að lokum og kannske fyrr en seinna. Hver verður þróunin í þessum efnum, hæstv. ráðh.? Á að gefa allt frjálst nú þegar? Auðvitað hlýtur það að fara eftir óskum viðkomandi banka og viðkomandi sparisjóða. Það er auðvitað frumskilyrðið. En hvernig standa þessi mál í dag? Væri hægt að fá upplýsingar um hvaða bankar eða sparisjóðir eru með þetta í farvatninu hjá sér? Kannske sá sparisjóður sem hæstv. viðskrh. var einu sinni framkvæmdastjóri fyrir og er máske enn.



Herra forseti. Ég þakka undirtektir við þetta frv. Ég skil mjög vel það sem fram kom í ræðu hv. 5. landsk. þm. þar sem hann talar um miðstýringu í þessum efnum og fór hann þar með rétt mál. Það eru lögin um skipan gjaldeyris- og viðskiptamála sem gera ráð fyrir þessu. Þessi löggjöf er í endurskoðun og ég hafði hugsað mér að það yrði allt, ekki aðeins það sem nú er að gerast heldur löggjöfin öll og þau vinnubrögð sem við eru höfð, endurskoðað eftir því sem að sjálfsögðu tími vinnst til en því, sem hægt er að breyta með ákvörðunum ráðh. með breyttum reglugerðum, verði breytt. Þegar svo þessu væri öllu saman lokið yrði, ef ástæða þætti til sem mér finnst mjög líklegt, lagt fram frv. um endurskoðaða löggjöf og þá yrði að sjálfsögðu framkvæmdaatriði tekin þar til meðferðar. Varðandi það, sem hv. 2. þm. Austurl. kom hér inn á, er því ekki að neita að með því, að bankar taki upp alhliða gjaldeyrisviðskipti, hlýtur það að auka á kostnað þeirra. Þegar Búnaðarbankinn fékk sína heimild var lögð á það áhersla að það yrði gert með sem allra minnstum tilkostnaði. Búnaðarbankinn hins vegar tók upp alhliða gjaldeyrisviðskipti en þeir bankar sem í dag hefja gjaldeyrisviðskipti, þ.e. Verslunarbankinn, Iðnaðarbankinn og Samvinnubankinn, hefja aðeins takmörkuð gjaldeyrisviðskipti og hugsun mín sem viðskrh. var að slíkt gerðist. Hér er um að ræða gjaldeyrisreikninga sem hægt yrði að leggja inn á og þjónustu við ferðamenn. Þetta yrði það sem gert yrði fyrst og ég hef lagt á það áherslu að reynt yrði að hafa sem mest samstarf. Þessir þrír bankar hafa samstarf við Útvegsbankann um þessi mál, sérstaklega í sambandi við gjaldeyrisverslun varðandi ferðamenn og svo líka með hvaða hætti ávaxta skuli af þeirra hálfu það fjármagn sem inn kemur á gjaldeyrisreikninga. Hér held ég ekki að sé um verulegan tilkostnað hjá þessum stofnunum að ræða og ég hygg að hjá þeim sparisjóðum, sem tækju upp gjaldeyrisviðskipti, yrði nákvæmlega það sama fyrirkomulag. Ég á von á því að stærstu sparisjóðirnir komi til með að hafa sams konar gjaldeyrisviðskipti og þessir bankar, sem hefja þau í dag, og það verði gert í samkomulagi við gjaldeyrisbankana, sem eru með alhliða gjaldeyrisviðskipti. Af því að hv. 2. þm. Austurl. vék að þeirri stofnun, sem ég veitti forstöðu um 10 ára skeið og síðan formennsku, en er ekki lengur þar í starfi því að það þótti að sjálfsögðu ekki hlýða að viðskrh. gerði slíkt, svo að ég sagði því af mér, á ég von á því að sú stofnun taki upp gjaldeyrisviðskipti einmitt með þessum hætti en að samtök sparisjóða nái einhvers konar samkomulagi við gjaldeyrisbankana um meðferð þessa máls þannig að allur tilkostnaður í sambandi við þetta sé í lágmarki. Ég vonast til að þessar upplýsingar mínar sýni hv. þm. fram á það að það, sem hér er verið að gera. er, held ég, rétt. Það er verið að veita borgurunum í landinu þjónustu með því að tilkostnaður sé í lágmarki.



Herra forseti. Þegar ákveðið var að veita Búnaðarbankanum gjaldeyrisréttindi á síðasta ári hafði ég það mál til meðferðar um alllangan tíma. Og ef ég man það rétt var leyfið veitt með því skilyrði - ég hef nú ekki bréfið við hendina - að aukinn kostnaður við starfrækslu þessarar deildar ætti að vera í algeru lágmarki og helst ættu menn að geta gert þetta án þess að bæta við nokkrum húsakynnum eða nokkrum mannskap. Þetta var allstrangt skilyrði. Ég man nú ekki nákvæmlega orðalagið án þess að hafa bréfið við hendina. Ég er nú ansi hræddur um að bankinn hafi stofnað til verulegs kostnaðar í þessu sambandi, bæði hvað snertir húsnæði og mannahald. Og ég er ekki viss um að hann hafi haldið sig innan þeirra marka sem til var ætlast í þessu efni. Ég er ekki viss um það en það er athugunarefni. Það veit nú e.t.v. hv. 2. þm. Austurl. betur en ég. Hann situr í bankaráði bankans. Varðandi þessa leyfisveitingu var gert ráð fyrir því í samtölum viðskrn. og Seðlabankans að það yrði stefnt að því að auka frelsi í þessum málum gagnvart bönkunum á næstu árum smátt og smátt og það er þessi stefna sem hæstv. viðskrh. er að framkvæma með því frv. sem hann hefur flutt hér í þessari hv. þingdeild. Í sambandi við bankamálin er ástæða til þess að gera að umræðuefni í örfáum orðum útþenstu bankakerfisins. Það er talsvert mikið rætt um það hve margir menn starfi í þjónustu bankanna og hve mikill tilkostnaður sé í því efni. Ég held að ein af ástæðunum fyrir því, að við hér á Íslandi á allra seinustu árum höfum fjölgað bönkum á sama tíma og margar þjóðir hér í kringum okkar hafa verið að sameina banka og fækka bönkum, sé e.t.v. sú mikla verðbólga sem við höfum búið við sem hefur leitt af sér takmarkað sparifé. Í raun og veru miklu minna fjármagn en þjóðin þarf að nota. Slagurinn um spariféð hefur leitt til þess að það hafa verið stofnaðir nýir bankar til þess að reyna að ná í spariféð. Þarna er að mínu mati eitt dæmi af mörgum um slæm áhrif verðbólgunnar. Nú er starfandi bankamálanefnd sem ég skipaði fyrir 2–2 1/2 ári, að ég ætla, og hæstv. núv. viðskrh. hefur látið hana starfa áfram, en í henni hafa orðið mannaskipti. Þessi nefnd hefur það verkefni og hefur það að leiðarljósi að reyna að minnka umsvifin í bankamálunum. Nú var það svo þegar ég var bankamálaráðh. í rúmlega þrjú ár að ég leyfði í samráði við Seðlabankann talsvert af nýjum útibúum fyrir bankana. Eigi að síður held ég að það hafi verið um 30 umsóknir um ný útibú þegar ég fór frá. Sumt af þessum útibúum og langflest þeirra var eðlilegt að leyfa, þegar af þeirri ástæðu að bankarnir hafa tekið að sér miklu meiri þjónustu í seinni tíð en áður fyrr, t.d. fyrir fyrirtæki. Sums staðar er það svo að bankarnir hafa - ég vil nú ekki segja að þeir hafi með höndum bókhald fyrirtækja, það er auðvitað of mikið sagt - hagdeildir sem vinna gífurlega mikið starf í því að rannsaka rekstur fyrirtækja og stöðu þeirra þegar fyrirtækin eru að sækja um rekstrarfyrirgreiðslu og lán hjá bönkunum. Í flestum tilvikum liggja því eðlilegar orsakir og ástæður til þess að bankaútibúum hefur verið fjölgað. Í sumum tilvikum er það kannske þrýstingurinn og þessi gífurlega keppni um að ná í takmarkað sparifé landsmanna í mikilli verðbólgu. En ég er fylgjandi þessu frv. og það er framhald á þeirri stefnu að liðka til þessi mái. En ég vil þó vara við því að stofnað verði til of mikils kostnaðar við þessi störf; ég vil vara við því. Bankarnir og þær stofnanir, sem fá þessi réttindi, eiga að kappkosta að reyna að sinna þessum málum á þann hátt að það þurfi ekki að bæta við húsnæði og starfsliði til þess. En ég hef grun um að Búnaðarbankinn hafi verið nokkuð stórtækur í þessum efnum, hvað snertir stofnkostnað og rekstrarkostnað, að notfæra sér þessi réttindi.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breyt. á lögum nr. 83 frá 1974, um verðjöfnunargjald af raforku, ásamt síðari breytingum. Í gildandi lögum um verðjöfnunargjald af raforku er ákveðið að lögin gildi til ársloka 1983. Með frv. þessu er lagt til að lögin verði framlengd um eitt ár og gildi til ársloka 1984. Verðjöfnunargjald af raforku er innheimt af allri raforkusölu í smásölu annarri en til húshitunar og nemur gjaldið 19%, sem lagt er á sama stofn og söluskattur er lagður á. Gjaldinu er varið til að styrkja fjárhagsstöðu Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubús Vestfjarða, en Rafmagnsveiturnar fá 80% gjaldsins og Orkubúið 20%, og er lagt til að það haldist óbreytt. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1984 er gert ráð fyrir að verðjöfnunargjald af raforku nemi 240 millj. kr. og er þá miðað við verðlag í okt. s.l. og óbreytta raforkusölu. Ef reiknað er með 5% aukningu í raforkusölu og 8% verðbólgu mun gjaldið nema 270 millj. kr., en þessar viðmiðunartölur eru teknar sem dæmi. Fjárhagsstaða Rafmagnsveitnanna og Orkubúsins er það slæm að nauðsynlegt er að viðhalda þessum tekjustofni. Þrátt fyrir verðjöfnunargjaldið er áætlaður halli Rafmagnsveitna ríkisins á árinu 1983 allt að 35.7 millj. kr. og halli Orkubús Vestfjarða á þessu ári er áætlaður 10.3 millj. kr. Þess skal hér getið að ríkissjóður hefur á yfirstandandi ári yfirtekið 15 millj. kr. lán eða upphæð sem því nemur vegna rekstrarhalla Rafmagnsveitnanna á árinu 1982 og leggur þannig til fyrirtækisins nokkurt eigið fé á þessu ári. Í frv. er lagt til að iðnrh. verði á árinu 1983 heimilt að fela Orkusjóði að endurgreiða Rafveitu Siglufjarðar verðjöfnunargjald af raforku sem nemi allt að þeirri fjárhæð sem innheimt verður af raforkusölu veitunnar. Heimild til að endurgreiða Rafveitu Siglufjarðar var fyrst tekin í lög vegna ársins 1982. Á árinu 1982 fór Rafveita Siglufjarðar fram á að fá endurgreiddan hluta verðjöfnunargjaldsins. Athugun fór fram á fjárhagsstöðu fyrirtækisins og kom m.a. fram að lánstími á lánum sem tekin höfðu verið var stuttur og lánakjör óhagstæð. Við þessu var brugðist með útvegun láns til lengri tíma. Síðan hefur komið í ljós að aðgerðir þessar eru ekki taldar nægja til að rétta af greiðslustöðu Rafveitu Siglufjarðar og viðbúið að til frekari aðgerða þurfi að koma. Þykir því rétt að heimildarákvæði þetta verði óbreytt árið 1984. Þörfin á að nýta endurgreiðsluheimildina, sem hér er lagt til að framlengd verði fyrir árið 1984, mun metin í ljósi niðurstöðu á uppgjöri á stöðu Rafveitu Siglufjarðar á yfirstandandi ári. Hvað snertir fjárhag Orkubús Vestfjarða, þá er þar eins og áður sagði áframhaldandi við erfiðleika að etja og hallarekstur hliðstætt og er hjá Rafmagnsveitum ríkisins á þessu ári. Að lokum skal áréttað að með verðjöfnunargjaldinu hefur tekist á undanförnum árum að draga mjög verulega úr verðmun á raforku til heimilisnota frá þeim fyrirtækjum sem verðjöfnunargjaldsins njóta. Verðmunur á almennum heimilistaxta hjá Rafmagnsveitum ríkisins og Orkubúi Vestfjarða annars vegar og Rafmagnsveitu Reykjavíkur hins vegar er nú nálægt 25%. Herra forseti. Þegar þessari umr. lýkur legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og iðnn.



Herra forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir er að framlengja fyrri skatt. Nú kemur fram í blöðum að fyrirhugaðar eru verulegar breytingar á rekstri Rafmagnsveitna ríkisins. Uppsagnir eru fyrirhugaðar, að því er sagt er þar, og skipulagsbreytingar miklar í vændum. Ég spyr hvort þær aðgerðir, sem stefnt er að í þeim málum, komi ekki til með að minnka fjárþörf Rafmagnsveitna ríkisins, og gott væri að vita á hvern hátt iðnrh. hyggst breyta skipulagi Rafmagnsveitnanna og rekstri þeirra.



Herra forseti. Að vísu stendur þann veg á fyrir mér, að ég hef ekki aðstöðu til þess að rekja það nákvæmlega í hverju breytingar á skipulagi og starfsháttum og rekstri Rafmagnsveitna ríkisins verða fólgnar. Ég hafði gert ráð fyrir því að geta upplýst um það í byrjun næsta árs. Endurskoðun hefur farið fram á rekstri fyrirtækisins og athugun og úttekt á rekstrarstöðu þess. Mér virðist, eins og mál standa nú, að það eigi að geta leitt til verulegra breytinga eða sparnaðar í rekstri fyrirtækisins. Hversu mikinn sparnað verður um að tefla get ég ekki sagt til um á þessu stigi máls. Um skipulag raforkuframleiðslunnar, raforkusölunnar og skipulag rafmagnsmálanna í heild er það að segja að ég tel að þar sé víða pottur brotinn. Það er unnið fullum fetum að endurskipulagningu í þessum efnum. Fyrsta skrefið var að gera úttekt á rekstri fyrirtækjanna, Rafmagnsveitna ríkisins og Orkubúsins. Þess má geta hér að ég hef enda tekið ákvörðun um að gera úttekt á rekstri Landsmiðjunnar sem er á vegum iðnrn. og Sementsverksmiðju ríkisins. Þannig verður haldið áfram að gera athugun á rekstri hinna ýmsu stórfyrirtækja, sem á vegum iðnrn. eru, og einnig, þótt um það hafi ekki verið tekin endanleg ákvörðun eða tímasett, verður haldið áfram rannsóknum á raforkumálunum, þar með er talin Landsvirkjun. Um skipulag raforkumálanna er það að segja, ef á heild er litið, að ég tel þar ýmsu ábótavant, of eða van, eins og gengur. Ef ég má nefna sem dæmi Suðurnes, þá hef ég nýlega lýst því yfir á fundi með sveitarstjórnum þar syðra að ég væri reiðubúinn til þess að setjast niður með þeim og semja um yfirtöku þeirra á rekstri Rafmagnsveitnanna á Reykjanessvæðinu. Ég vænti þess að fljótlega verði gerð gangskör að framkvæmd þess mál, og er reyndar unnið að samningu lagafrv. um Orkuveitu Suðurnesja. Ég held að eftir að sveitarfélögin hafa sameinast eins og raun ber vitni um aðalorkuveitu sína, sem er hitaveitan í Svartsengi, þá eigi eftirleikurinn að vera auðveldur. Ég vil fá tillögur um úttekt á og síðan tillögur um skipulag raforkumálanna. Ég get nefnt sem dæmi Borgarfjörð, þar sem Andakíll er og þar sem Rafmagnsveitur ríkisins eru, um Eyjafjörð og austur um, þar sem Rafveita Akureyrar er og allt um kring Rafmagnsveitur ríkisins. Til hvers það leiðir er of snemmt að segja til um, en ég mun a. m. k. gera tilraun til að fá fangs á þessum málum í þá veru að rekstrinum verði breytt til meira hagræðis, til meiri hagkvæmni í sparnaðarskyni, og á nýtt skipulag brugðið ef niðurstöðurnar benda til þess að leiða muni til aukins sparnaðar og hagkvæmni fyrst og fremst. Ég vænti þess sem sagt að skipulagsbreytingar, rekstursbreytingar sem menn eru að velta fyrir sér hjá Rafmagnsveitum ríkisins, muni leiða til allverulegs sparnaðar. Ég bendi hins vegar á að samkv. úttekt og áætlunum eins og þær standa í dag er gert ráð fyrir allverulegum halla á rekstri Rafmagnsveitnanna á árinu 1983, eða rúmlega 35 millj. kr. Og fyrst er nú að jafna þann halla áður en við getum byrjað að ræða um með hvaða hætti skipulagsbreytingarnar og sparnaðarráðstafanirnar verða til þess að draga úr orkuverðinu. Ég get enn fremur í þessu sambandi upplýst að ég hef alveg nýverið fengið í hendur drög að frv. til laga um orkuverð, sem samin hafa verið af sérstakri nefnd sem til þess var skipuð á vordögum. Þau eru í athugun nú og vænti ég þess að fljótlega upp úr áramótum takist að koma nýrri og betri skipan á þau mál öll sömul. Þetta er það sem ég hef að segja um þessi mál. En ég ítreka það að öll eru þau í vandlegri athugun og ég vænti þess fastlega að í einhvern bærilegan stað komi niður.