Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hv. deildar hefur haft frv. til laga um Verzlunarbanka Íslands h/f á þskj. 391 til meðferðar og rætt efni þess á þremur fundum. Á einum fundanna mætti hæstv. viðskmrh. og gerði grein fyrir frv. og væntanlegri reglugerð, sem gert er ráð fyrir að út verði gefin samkvæmt 7. gr. frv. Þá ræddu einstakir nm. við forráðamenn Verzlunarsparisjóðsins, og sömuleiðis var leitað umsagnar stjórnar seðlabankans um málið. Nefndin er á einu máli um að mæla með samþykkt frv., þar sem sparisjóðsformið er ekki lengur heppilegt fyrir þá tegund viðskipta, sem Verzlunarsparisjóðurinn rekur, enda bankarekstrarformið hið eðlilega fyrir svo umfangsmikil peningaviðskipti. Þá munu nm. og vera þeirrar skoðunar, að í íslenzkum þjóðarbúskap geti verið æskilegt, að bankar með mismunandi rekstrarfyrirkomulagi, ríkisbankar, einkabankar og samvinnubankar, starfi jöfnum höndum og hlið við hlið, þótt einstaka nefndarmenn greini vissulega á um, hvert þessara rekstrarforma sé hið æskilega í öllum almennum atvinnurekstri landsmanna. Með stofnun Verzlunarbanka Íslands h/f væri stigið nýtt spor í þróunarsögu íslenzkra bankamála, því að hann er fyrirhugaður sem alger einkabanki, byggður upp einvörðungu af innlendu einkafjármagni, en mundi þó njóta sömu skattfríðinda og aðrir bankar landsmanna, sem ýmist hafa að öllu eða að hluta verið ríkiseign. Það sýnist því ekki óeðlilegt, að gerð sé örstutt grein fyrir hinum ýmsu rekstrarformum, sem íslenzkum bönkum hafa frá upphafi verið sniðin, og þá sér í lagi, með hvaða hætti eignarhaldi á þeim hefur verið háttað, hvert viðhorf hins opinbera hefur verið til ábyrgðar á rekstri þeirra og hvaða skyldur þeim hafi verið lagðar á herðar um greiðslu á opinberum gjöldum af hendi Alþingis fyrr og síðar. Sökum þess, að nú er hér til umræðu frv. til laga um stofnun sérstaks verzlunarbanka, má til gamans geta þess, að saga bankamálanna á Alþingi hefst einmitt með því, að árið 1853 barst þinginu uppástunga frá kaupmanni einum í Reykjavík um stofnun veðbanka fyrir Ísland, og var henni vísað til nefndar, sem átti að gera tillögur til úrbóta á peningaskortinum í landinu almennt. Af frekari framkvæmdum varð þó ekki að sinni. Fyrstu peningastofnunum landsmanna var, svo sem kunnugt er, hleypt af stokkunum töluvert síðar. Það var þá fyrst Sparisjóður Múlasýslu á Seyðisfirði, sem tók til starfa árið 1868, en hætti störfum tveimur árum síðar, og svo Sparisjóður Reykjavíkur, sem stofnað var til árið 1872, en sameinaðist síðar Landsbanka Íslands. Þá kom til sögunnar Sparisjóður Siglufjarðar, er stofnaður var 1873 og starfar enn í dag með fullum blóma og er þar af leiðandi elzta starfandi peningastofnun landsmanna. En eiginlegir bankar voru þetta samt ekki. Um slíka starfsemi er ekki að ræða hér á landi fyrr en lögin um Landsbanka Íslands voru sett árið 1885, og hérlendis hefst því almenn bankastarfsemi ekki fyrr en í júlímánuði árið 1886, en þá opnaði Landsbankinn afgreiðslu sína, og á komandi hausti eru þess vegna liðnir þrír aldarfjórðungar frá því að lögin um fyrsta íslenzka bankann voru sett hér á Alþingi. Í fyrstu landsbankalögunum voru ákvæði um tilgang bankans, sem orðaður var svo, með leyfi hæstv. forseta: „að greiða fyrir peningaviðskiptum í landinu og að styðja að framförum atvinnuveganna almennt.“ Þessi hefur og verið raunverulegur tilgangur allra banka, sem síðan hafa tekið til starfa í landinu, hverju nafni sem þeir svo hafa nefnzt. Landsbankinn var frá upphafi vega eign landssjóðs, þ.e.a.s. ríkisbanki. Landssjóður lagði honum til stofnfé, landssjóðsseðlana, en bar þó ekki ábyrgð á rekstri bankans fram yfir þetta seðlalán. Ábyrgðin var sem sagt takmörkuð. Með lögum um Landsbankann var bankanum frá því fyrsta veitt undanþága frá tekjuskatti og útsvari, og mun þangað að rekja þá reglu, sem síðar hefur haldizt næsta óslitin í íslenzkri bankalöggjöf frá upphafi og myndað nokkurs konar hefð í skattamálum okkar, þótt hún kunni að orka nokkurs tvímælis. Landsbankinn var því upphaflega ríkisbanki, með takmarkaðri ábyrgð landssjóðs og ótakmörkuðu skattfrelsi. Síðar varð svo sú breyting á, sem nú er í gildi, að ábyrgð ríkissjóðs var gerð ótakmörkuð. Næsti áfangi í bankasögu landsins var stofnun Íslandsbanka. Var það gert með lögum nr. 11 frá 17. júní árið 1902. Gerðu lögin ráð fyrir myndun hlutafélagsbanka. Stofnunin gekk að vísu fremur treglega, og var stofnfundur haldinn í Kaupmannahöfn 25. sept. árið 1902, en til starfa tók bankinn ekki fyrr en 7. júní árið 1904. Lítið fékkst af íslenzku fjármagni í hlutafjárframlögum. Meginið af hlutafénu kom frá danska Privatbanken og norska Centralbanken og dönsku einkafyrirtæki. Íslenzka ríkið hafði að vísu rétt til að kaupa ákveðið magn af hlutabréfum, en notfærði sér aldrei þann rétt. Bankinn var að mestu skattfrjáls, nema hvað hann átti sem endurgjald fyrir að hafa rétt til seðlaútgáfu að greiða landssjóði 10% af arði sínum, þegar 4% arður hafði áður verið greiddur til hluthafa. Íslandsbanki var því hlutafélag, einkabanki, þar sem meginið af stofnfénu var erlent fjármagn og naut takmarkaðra skattfríðinda. Stafaði takmörkunin á skattfríðindunum þó ekki af því, að erlent fjármagn væri í bankanum, heldur var hún afleiðing af seðlaútgáfusérréttindum þeim, er bankinn naut. Þegar Íslandsbanki hætti störfum árið 1930 og Útvegsbanki Íslands h/f er stofnaður með lögum nr. 7 frá 11. marz 1930, kemur enn eitt rekstrarformið til sögunnar, því að Útvegsbanki Íslands h/f er að vísu hlutafélag, en af 7 millj, kr. stofnfé hans á ríkissjóður 4 millj. kr., eða meiri hluta fjármagnsins. Einnig Útvegsbankinn h/f naut algers skattfrelsis. Síðan var svo sú breyting gerð á, sem mönnum mun í fersku minni, að með lögum nr. 34 frá 29. maí 1957 er Útvegsbankinn gerður að hreinum ríkisbanka, eða eins og það er orðað í 1. gr. l., með leyfi hæstv. forseta: „Útvegsbanki Íslands er sjálfstæð stofnun, sem er eign ríkisins.“ Og í 4. gr. segir: „Ríkissjóður ber ábyrgð á öllum skuldbindingum Útvegsbanka Íslands.“ En eins og útvegurinn var talinn þurfa sinn eigin banka, þannig varð og orðið við óskum landbúnaðarins með lögum nr. 115 frá 7. nóv. 1941, er Búnaðarbanki Íslands var stofnaður, hreinn ríkisbanki, þar sem ríkissjóður ber ábyrgð á öllum skuldbindingum, og nýtur bankinn algers skattfrelsis. Og þá var röðin komin að iðnaðinum, sem fékk sína úrlausn með lögum um stofnun og rekstur Iðnaðarbanka Íslands h/f, nr. 113 frá 29. des. 1951. Hér var enn á ný um nýtt rekstrarform að ræða, því að Iðnaðarbankinn var hlutafélag, þar sem meiri hluti fjármagns, eða 3.5 millj. af 6.5 millj. stofnfjár, var í einkaeign, en minni hlutinn, 3 millj. kr., eign ríkissjóðs. Bankinn naut, eins og hinir fyrri bankar, fullkomins skattfrelsis. Ekki verður þessari upptalningu lokið, svo að tæmandi sé, nema geta Framkvæmdabankans, sem settur var á laggirnar með lögum um Framkvæmdabanka Íslands, nr. 17 frá 10. febr. 1953. Þar er um að ræða hreinan ríkisbanka, með stofnfé frá ríkissjóði, rekinn á ábyrgð ríkisins og njótandi fullkomins skattfrelsis. Á þessum 75 árum, sem íslenzk bankasaga spannar senn yfir, höfum við sem sagt kynnzt þessum bankaformum: Ríkisbönkum með skattfrelsi; einkabönkum, sem að meiri hluta voru eign erlends fjármagns með takmörkuðu skattfrelsi; einkabanka, sem var hlutafélag, þar sem einkafjármagnið átti meiri hluta, en ríkið þó nokkurn hluta fjármagnsins, og naut hann fullkomins skattfrelsis, hlutafélagi, þar sem ríkið átti meiri hluta fjármagns, en einstaklingar þó nokkurn hluta, og gilti einnig um hann algert skattfrelsi. Nú stöndum við frammi fyrir því, að enn ein atvinnustéttin óskar eftir að fá að stofna sinn banka og hyggst reka hann sem hlutafélag, einkabanka, algerlega í eign og á ábyrgð innlendra einstaklinga, og óskar eftir að fá að njóta til þess sömu fríðinda og önnur bankastarfsemi í landinu, sem rekin er með öðru rekstrarfyrirkomulagi, þ.e.a.s. skattfrelsis, og er það sameiginleg skoðun fjhn. hv. deildar, að slíkt sé eðlileg og sanngjörn krafa, sem Alþingi beri að verða við, svo fremi önnur bankastarfsemi njóti þessara hlunninda. Þrír höfuðatvinnuvegirnir, sjávarútvegur, landbúnaður og iðnaður, hafa eignazt sína banka. Það er því skiljanlegt, að sá fjórði, verzlunin, vilji einnig sigla í kjölfarið. Það hefur vissulega töluvert vatn runnið til sævar, frá því að fyrstu íslenzku kaupmennirnir, Bjarni Sívertsen, Gísli Símonarson og Guðmundur Scheving, hösluðu sér völl. Sá frumbýlisbúskapur á sviði verzlunar og viðskipta hefur orðið að sjálfstæðum atvinnuvegi, og að honum standa fjölmennar starfsstéttir. Þróunin hefur hvað rekstrarform snertir að vísu að mestu runnið í tvo farvegi: Samvinnureksturinn, sem hefst með stofnun kaupfélags Suður-Þingeyinga á Húsavík árið 1882 og þróast áfram í formi heildarsamvinnusamtaka, sem mynduð eru árið 1902 og árið 1909 taka svo upp heitið Samband ísl. samvinnufélaga, - samtaka, sem árið 1917 setja á fót sinn eigin skóla, Samvinnuskólann, og árið 1954 opna sinn sparisjóð, Samvinnusparisjóðinn, sem sagt öflug verzlunarsamtök með fjölbreyttan rekstur, sem aðrir munu þó kunna betri skil á en ég. Meiri hluti viðskiptaelfunnar hefur þó fram til þessa runnið eftir farvegi einkaatvinnurekstrarins, þótt með mismunandi rekstrarformi hafi verið. Vörðurnar á þeim vegi eru vitaskuld mýmargar frá því árið 1905, að Verzlunarskóli Íslands var stofnaður og þeir Garðar Gíslason og Ólafur Johnson voru að koma fótum undir fyrstu íslenzku stórsölurnar. 1917 mynda kaupsýslumenn með sér sín heildarsamtök, Verzlunarráð Íslands, og síðar fjölda sérsamtaka. Eitt eftirminnilegasta dagsverk þessarar þróunarsögu verður þó væntanlega að dómi síðari tíma talin myndun Verzlunarsparisjóðsins, sem er fyrirrennari og sá grunnur, sem ætlað er að byggja Verzlunarbanka Íslands h/f á. Aðdragandann að stofnun sparisjóðsins má rekja til ársins 1953, er nefnd var skipuð af Sambandi smásöluverzlana og af Verzlunarráði Íslands til þess að undirbúa stofnun sparisjóðs. N. boðaði til stofnfundar 4. febr. 1956, og voru stofnendurnir 310, einstaklingar og fyrirtæki. Sparisjóðurinn tók síðan til starfa hinn 28. sept. 1956, og þegar frá upphafi gætti allalmenns áhuga meðal verzlunar- og kaupsýslustéttarinnar fyrir viðgangi þessarar stofnunar, ekki eingöngu vegna vaxandi lánsfjárþarfar eða af því, að verzlunin fengi ekki allgóða fyrirgreiðslu í öðrum lánsstofnunum, sem báru nöfn annarra atvinnuvega, heldur vegna þess, að hjá verzlunarstéttinni virtist vaknaður einhver metnaður til að stuðla að uppbyggingu á peninga- og lánsstofnun í líkingu við það, sem aðrir höfuðatvinnuvegir þjóðarinnar höfðu komið sér upp. Verzlunarsparisjóðnum óx skjótlega fiskur um hrygg, þannig að heildarinnistæður í sparisjóðnum, sem í lok fyrsta starfsársins, ársins 1956, voru aðeins röskar 23 millj. kr., voru í árslok 1959 orðnar 1531/2 millj. og þar af sparifjárinnistæður 113.6 millj, og hlaupareikningsinnistæður 39.9 millj. Í lok síðasta starfsárs voru sparisjóðsreikningar sjóðsins orðnir 5400 að tölu og hlaupareikningar um 1100. Svo fjölmargir viðskiptamenn sjóðsins voru auðvitað hvergi nærri einskorðaðir við stétt verzlunar- og kaupsýslumanna, og gilti það raunar bæði um innlög sparisjóðsins og útlán úr honum samkvæmt upplýsingum stjórnar sjóðsins. Á stofnfundi sjóðsins árið 1956 var því lýst yfir, að myndun þessa sparisjóðs væri hugsuð sem fyrsti vísir að verzlunarbanka, og hefur sú viljayfirlýsing þeirra manna, sem að stofnun hans stóðu, síðan verið áréttuð á hverjum aðalfundi frá stofnun sjóðsins. Hæstv. ríkisstj. hefur nú orðið við þessum tilmælum verzlunarstéttarinnar og borið fram frv. til laga um Verzlunarbanka Íslands h/f. Ótal rök virðast hníga undir þetta lagafrv., svo sem og hæstv. viðskmrh, gerði grein fyrir í framsöguræðu við 1. umr. þessa frv. Meðal slíkra raka mætti t.d. telja í fyrsta lagi, hversu umfangsmikil viðskipti þessarar stofnunar eru orðin, eins og greint hefur verið frá. í öðru lagi: Verzlunarstéttin fengi með þessu frv., ef að lögum verður, aðeins svipaða fyrirgreiðslu og aðrar atvinnustéttir hafa hlotið með stofnun Útvegsbankans, Búnaðarbankans og Iðnaðarbankans. Í þriðja lagi: Í nágrannalöndunum eru alls staðar starfandi verzlunarbankar með svipuðu sniði og hér er gert ráð fyrir að ráðizt verði í. Í fjórða lagi: Hagur lánastofnunar, sem rekin er í hlutafélagsformi, er tryggilegri, þar sem auðveldara er að safna hlutafé til banka en ábyrgðarfé í sparisjóði. Í fimmta lagi: Verzlunarbanki mundi njóta nokkurra hlunninda fram yfir það, sem sparisjóður nýtur samkv. lögum. Og í sjötta og síðasta lagi: Það skiptir og nokkru fyrir lánsstofnun vegna viðskipta við útlönd að hafa rétt til að nefnast banki. Margt fleira mætti vissulega færa fram máli þessu til brautargengis, en ástæðulaust er að lengja orðræður um það. Við umr. um málið í fjhn. voru það hins vegar nokkur önnur atriði, sem að var vikið og til athugunar komu. Sú skoðun kom fram, að galli væri, að í hvert sinn, sem stofna þyrfti banka eða koma á fót peningastofnun hér á landi, yrði að setja um það sérstök lög, þar sem engin almenn bankalöggjöf væri til í landinu. Sérstaklega skorti á, að til væri almenn löggjöf um einkabanka. Svo sem kunnugt er, hefur Alþingi þráfaldlega haft þessar hugmyndir til meðferðar í einu eða öðru formi. Varðandi einkabankana hafa tvívegis verið samþ. lög frá Alþingi, sem áttu að greiða fyrir stofnun þeirra. Það voru lög nr. 47 frá 20. júlí 1923, um hlunnindi til myndunar einkabanka, og frá 1928, um hlunnindi fyrir lánafélag, sem átti að greiða fyrir því, að til landsins fengist erlent lánsfé með hagkvæmum kjörum. Hvorug þessara laga voru hins vegar almenn lög um einkabanka og höfðu raunar heldur enga praktíska þýðingu, þegar til kastanna kom. Helztu meiri háttar tilraunirnar til allsherjar bankalöggjafar voru hins vegar þessar: Í fyrsta lagi: 14. maí 1925 var samþ. þáltill. um að kjósa 5 manna mþn. til þess, eins og segir, með leyfi hæstv. forseta, „að íhuga og gera till. um, hvernig seðlaútgáfu ríkisins skuli fyrir komið, og einnig að öðru leyti að undirbúa endurskoðun á bankalöggjöf landsins.“ N. þessi klofnaði, aðallega vegna ágreinings um seðlaútgáfu og stöðu Landsbankans. Gáfu báðir hlutar út ýtarleg nál., sérprentuð, varðandi almenna bankalöggjöf, og kom þar helzt fram, a.m.k. hjá meiri hlutanum, að hann taldi æskilegt, að stofnað yrði til fleiri einkabanka í landinu. Næsta stórátakið til athugunar á þessum málum var gert árið 1937. Þá komu bankamálin mjög til umr. á vetrarþinginu og lauk með samþykkt að kjósa 5 manna n. í Sþ. með hlutfallskosningu til þess að endurskoða alla löggjöf landsins um banka, sparisjóði og aðrar lánsstofnanir. Jafnframt er fjmrh. heimilt að fela n. sérstaklega athugun á því, hvernig verðskráningu íslenzku krónunnar verði bezt fyrir komið. N. þessi lauk störfum í desembermánuði 1940 og samdi allmörg frv. og grg. til Alþingis, sem allt var gefið út sérprentað árið 1941 sem álit og till. mþn, í bankamálum, og meðal þessara frv. frá n. var einmitt frv. til laga um banka eða almenn bankalöggjöf, þar sem gert var ráð fyrir einkabönkum. Þetta frv. varð þó aldrei að lögum. Þriðja stórtilraunin til undirbúnings almennrar bankalöggjafar var gerð með stjórnskipaðri n., sem starfaði á árunum 1954-56 og átti að endurskoða bankalöggjöf landsmanna, m.a. að undirbúa almenna bankalöggjöf og þá einnig að semja frv. um seðlabanka. Við stjórnarskiptin 1956 mun n. þessi hafa verið leyst upp án þess að hafa átt kost á að ljúka störfum, en gögn hennar og mikil undirbúningsvinna munu liggja í stjórnarráðinu og geta verið gagnleg, þegar horfið verður að því að undirbúa almenna bankalöggjöf, sem er skoðun a.m.k. margra nm. í fjhn. að bráða nauðsyn beri til og hæstv. viðskmrh. hefur á fundi n. upplýst, að hann miðaði að að hrinda fljótlega í framkvæmd. Þessu atriði um almenna bankalöggjöf er skotið hér inn sökum þess, að það kom töluvert til umr. á fundum fjhn, við afgreiðslu þessa frv., og einnig vegna þess, að ef slík löggjöf hefði nú verið til í landinu, væri þessa frv. í raun og veru ekki þörf, og er á þetta bent líka vegna þess, að telja má, að hér verði ekki látíð staðar numið með stofnun einkabanka. Var það og mál, sem n. ræddi sérstaklega á þeim fundi, er hæstv. viðskmrh, sat. Var það sameiginleg skoðun hæstv. viðskmrh. og nm., eftir að hafa borið það undir þingflokkana, að eðlilegt væri, að þau réttindi um skattfrelsi, sem frv. þetta gerir ráð fyrir til handa Verzlunarbankanum h/f, mundu einnig verða veitt öðrum aðilum, svo sem verkalýðssamtökum, samvinnufélögum og samtökum sveitarfélaga, sem til banka vildu stofna við svipuð skilyrði og hér um ræðir, og þá með samþykkt líkra laga og þetta frv. er. Í sambandi við umr, í n. um skattfríðindi komu og nokkur önnur atriði fram, sem ástæða er til að geta, m.a. það, að forsenda skattfríðinda banka væri, að þau gildi aðeins fyrir íslenzkt fjármagn, eins og tilætlun mun vera við stofnun Verzlunarbankans. Yrði hins vegar síðar sú breyting á, að erlent fjármagn kæmi inn í Verzlunarbankann h/f sem hlutafé, væru þær forsendur, sem nú eru fyrir frv., brostnar og nýtt viðhorf skapað. Þá gat og hæstv. viðskmrh. þess í sambandi við skattfrelsisákvæðið, að hann hygðist í fyrirhugaðri reglugerð kveða svo á um, að bankanum væri skylt að birta reikninga sína opinberlega, eins og Verzlunarsparisjóðurinn raunar mun jafnan hafa gert fram til þessa, og einnig að einn af endurskoðendum reikninga bankans verði tilnefndur af ríkissjóði. Ég hef leyft mér að ræða grundvöll og forsögu þessa frv. nokkuð ýtarlega, þar sem, ef frv. þetta verður að lögum, er stigið að mínu viti talsvert þýðingarmikið spor í íslenzkum bankamálum, sem er stofnun algerlega innlends einkabanka án ríkisábyrgðar eða hlutdeildar. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, greinir okkur í fjhn. hv. d. í grundvallaratriðum á um ágæti hinna einstöku rekstrarforma í atvinnulífinu, en erum hins vegar sammála um, að bankastofnun á heilbrigðum fjárhagsgrundvelli, sem stuðlar að bættri þjónustu atvinnuveganna, hvers og eins og allra til samans, í hvaða rekstrarformi sem henni kann að vera sniðinn stakkur, geti verið æskileg, svo lengi sem hún lýtur almennum þjóðarhag, og erum þess vegna allir því meðmæltir, að frv. þetta verði samþykkt.



Herra forseti. Nú síðustu mánuðina hafa orðið mikil tíðindi í peningamálum landsmanna. Af hálfu stjórnarvalda hefur verið lýst yfir almennri takmörkun útlána, a.m.k. miðað við hið nýja verðgildi krónunnar gagnvart erlendum gjaldeyri. Það hefur verið dregið úr endurkaupum Seðlabankans á framleiðsluvíxlum. Almennir útlánsvextir hafa hækkað upp í 11–12%, og eru þessar vaxtatölur eitt af undrum þessa lands. Vextir af föstum framkvæmdalánum til langs tíma hafa verið hækkaðir í sumum tilfellum um meira en þriðjung, yfirleitt um 2% eða meira af lánsupphæðinni og lánstími sums staðar styttur. Þessi vaxtahækkun kemur ofan á nokkuð almenna verðhækkun vegna gengisbreytingar og skatta. Óhætt er að segja, að þessi tíðindi hafi komið nokkuð illa við marga menn í landinu: fjölskyldur, sem ætla að koma upp þaki yfir höfuð sér, bændur, sem þurfa að rækta jarðir sínar og koma þar upp mannvirkjum, útvegsmenn og sveitarfélög, sem áttu og eiga fiskiskip í smíðum, fyrirtæki og einstaklinga, sem árlega þurfa að fá rekstrarfé að láni vegna atvinnu sinnar, þ. á m. þá, sem hafa verzlun með höndum. Nú munu sumir telja, að hér í þessari hv. d. hafi birzt eitt lítið ljós á hinum þungbúna himni peningamálanna. Það er frv. það, sem hér liggur fyrir til 2. umr. Hæstv. ríkisstj. vor leggur til, að íslenzk verzlun fái að stofna banka, og hv. fjhn. þessarar d. er aldrei þessu vant sammála um að ljá nýju máli lið, eins og fram kemur í áliti hennar á þskj. 492, sem hv. frsm. gerði grein fyrir áðan af hálfu n. allrar. Samkv. þessu skal stofna Verzlunarbanka Íslands í Reykjavík. Raunar er þetta tæplega réttnefni, eins og líka kom fram hjá hv. frsm. Bankinn virðist ekki eiga að vera almennur verzlunarbanki. Kaupfélögin eða landssambönd þeirra eiga þar ekki hlut að máli. Þetta er, eins og til málsins er stofnað, eiginlega kaupmannabanki. Verzlunarráðið og Félag stórkaupmanna og Kaupmannasamtökin hafa forgangsrétt til þess að eiga hlutaféð eða safna því, að því leyti sem ábyrgðarmönnum Verzlunarsparisjóðsins er ekki áskilinn réttur í því sambandi. Þessi stofnun ætti því að heita Kaupmannabanki að réttu lagi, og bankar með því nafni eru líka til í öðrum löndum. Þetta eina litla ljós á hinum myrkvaða himni er því þeirra ljós, og ekki er útlit fyrir, að öðrum skini þar gott af, nema síður sé, og ekki er það heldur víst, að mikið birti yfir þeirra hag að sinni í sambandi við þetta mál. Og ég vil segja það hreint eins og það er, að mér sýnist, að hér sé að nýju stefnt út í efnahagslega villu í þjóðmálum, og þess vegna mun ég ekki sjá mér fært að greiða atkv. með þessu frv. Það má vel vera, að mér missýnist, og mætti það þykja trúlegt, þar sem svo mörgum sýnist annað, að því er virðist, en ég mun þó leitast við að færa fram mínar ástæður í stuttu máli. Það er að vísu ekki á mínu færi að birta hv. þm. eða öðrum neina hærri vizku á þessu sviði, en ég hef þó talið mér skylt að hugsa um þetta mál eins og aðrir og reyna að mynda mér á því skoðun, sem er að sjálfsögðu mín persónulega skoðun. Það má nú öllum ljóst vera, að kaupmannastétt vor þarf á bankaviðskiptum að halda og þeim æðimiklum og að þörfum hennar verður að sinna eftir því, sem föng eru á. En ég held ekki, að rétta leiðin til þess sé að stofna nýjan banka, eins og hér er gert ráð fyrir. Ég held, að þetta sé röng leið, og það munu menn viðurkenna, þó að seinna verði. Hv. frsm. fjhn. rakti hér nokkuð í almennum orðum sögu íslenzkra bankamála, frá því að Landsbanki Íslands var stofnaður á níunda tug aldarinnar. En það er ómaksins vert að virða fyrir sér bankakerfi Íslands, eins og það er í dag. Flestir vita raunar á því nokkur skil. Hér í Reykjavik eru nú eiginlega 6 bankar, og 3 þeirra reka samtals utan höfuðborgarinnar 2–3 útibú í hverjum landsfjórðungi. Við þessa 6 banka með útibúum starfaði á árinu 1958, eftir því sem ég hef komizt næst, rúmi. 470 manns, og rekstrarkostnaður þeirra fyrir utan vexti var eftir því, sem fram kemur í rekstrarreikningunum, rúmlega 66 millj. kr. á því ári, en mun vera nokkru meiri á árinu, sem leið, þ.e.a.s. árinu 1959. Húsakostur þessara stofnana samanlagður er allmikill og þarf sennilega að vera það, en ýmsum þykir nú nóg um það. Síðasta bankastórhýsið er, eins og menn sjá, að rísa hér í miðbænum yfir annan yngsta bankann, sem stofnaður var fyrir fáum árum, og einnig hefur það verið borið í tal, man ég, hér í hv. d., að annar banki, Seðlabankinn, væri að koma upp yfir sig einhverri vistarveru í austurbænum. Tveir af þessum sex bönkum eru ekki almennir viðskiptabankar, þ.e. Seðlabankinn og Framkvæmdabankinn, en hinir fjórir eru það: Landsbankinn eða viðskiptadeild hans, Útvegsbankinn, Búnaðarbankinn og Iðnaðarbankinn. Þeir taka allir við sparifé frá almenningi og veita almenn bankalán, og tveir þeirra hafa nú gjaldeyrisréttindi, þ.e.a.s. rétt til að yfirfæra gjaldeyri. Ég hef oft verið spurður um það undanfarin ár, hvort þörf sé á öllum þessum bönkum í höfuðstaðnum með öllu tilheyrandi til að taka við sparifé landsmanna, ekki meira en það þó er, og lána það út aftur, auk allra sparisjóðanna víðs vegar um land og líka hér í Reykjavík, sem einnig taka við þessu sparifé og lána það út. Og ég hef ekki séð mér fært að fullyrða, að svo væri. Ég hef a.m.k. haldið, að nóg væri að hafa þá 3 almennu viðskiptabanka, sem hér voru fyrir 30 árum. Þessir 3 bankar eru nú allir ríkisbankar og hafa raunar verið það í þessi 30 ár. Þó að Útvegsbankinn teldist að vísu hlutafjárbanki, var hann í rauninni ríkisbanki. Og það var orðin nokkuð almenn skoðun hér á landi, að bankar ættu að vera ríkiseign, eins og t.d. póstur og sími. Iðnaðarbankinn er, eins og hv. frsm. sagði, að nokkru leyti ríkiseign og því ekki með öllu horfið frá prinsipinu með stofnun hans. Það má vel vera, að iðnaðurinn hafi haft ávinning af stofnun þessa banka, og ég vil trúa því, að svo sé. En hitt veit ég, að hinir eldri bankar halda áfram að veita lán til iðnaðar í stórum stíl, og ég gæti líka trúað, að lánveitingar Iðnaðarbankans séu alls ekki allar til iðnaðar. Ég held, að staðreyndin sé sú eða verði sú, að enginn banki einskorði hina almennu lánastarfsemi sína við einn atvinnuveg. Ef þeir gerðu það, mætti segja, að þar væri til staðar verkaskipting og sérhæfing, sem telja má að stuðlaði að því að byggja útlánastarfsemi á sérþekkingu. En þetta er ekki svona. Og því hljóta menn að gera sér grein fyrir, þeir sem kynni hafa af bankastarfseminni. Sjávarútvegurinn hefur t.d. mikið af sínum lánum í Landsbankanum, iðnaðurinn líka, Útvegsbankinn lánar til iðnaðar og lítils háttar til landbúnaðar eins og Landsbankinn, Búnaðarbankinn lánar til iðnaðar og auðvitað líka mikið í landbúnað, og allir lána þeir í verzlun. Ég vil taka það fram, að ég er hér að tala um hina almennu bankastarfsemi, ekki hina sérstöku stofnlánasjóði atvinnuveganna. Ég gæti stutt mál mitt með tölum úr reikningum bankanna um þetta mál, hvernig lánin skiptast milli atvinnuveganna, því að þar eru gerðar skýrslur um þá skiptingu, ef einhverjir héldu því fram, að hér væri ekki farið með rétt mál, en ég geri ekki ráð fyrir því, að neinn geri það. Og ef einhverjir álíta, að nöfn viðskiptabankanna þýði í reyndinni verkaskiptingu, vantar áreiðanlega mikið á, að svo sé. En nú kunna menn að spyrja, og það er eðlilegt: Gerir það nokkuð til, þó að bönkum sé fjölgað? Getur það gert nokkuð til? Og er þá ekki úlátalaust fyrir Alþ. að láta það eftir hverjum, sem um það. biður, að stofna banka? - Það virðist, að margir hér á hv. Alþ. telji, að svo sé. Þeir telja, að það skipti ekki neinu máli, þó að einum stórum sparisjóði sé breytt í banka. En ég vil bara segja: það hlýtur að skipta einhverju, því að annars væri ekki farið fram á það. Það er líka svo, alveg eins og kom fram hjá hv. frsm., að bankar njóta að lögum ýmissa sérréttinda, þeirra réttinda m.a., sem vísað er til í 11. gr. þessa frv., sem hér liggur fyrir. Og bankar hafa almennt skoðað á margan hátt meiri möguleika en sparisjóðir til að auka sinn hluta af sparifé almennings og einnig að öðru leyti. Bankar geta stofnað útibú, og til greina kemur, að þeir fái rétt til gjaldeyrisverzlunar, þótt enn hafi raunar ekki nema tveir þeirra þennan rétt. Samkv. lögum er hægt að veita öllum bönkum þennan rétt, þeim sem almenn viðskipti reka. En spariféð er takmarkað og annarri bankastarfsemi einnig mikil takmörk sett í þessu fámenna landi. Ef bönkum er fjölgað, dregur það að sjálfsögðu úr starfsemi eldri bankanna, sem þjóðfélagið á, að sama skapi, en þeir sitja hins vegar uppi með svipað starfslið og áður, - það vill verða svo, - og sama húsakost til starfsemi sinnar. Með því að stuðla að fjölgun banka er ríkið þess vegna sjálft að veikja sínar eigin bankastofnanir, ríkisbankana, og bankareksturinn í heild verður kostnaðarsamari fyrir almenning, og þetta er ekki æskilegt. Ég vil aðeins benda á það í þessu sambandi, að elztu bankarnir, Landsbankinn og Útvegsbankinn, inna af hendi talsvert mikla sérstaka þjónustu með því alveg sér í lagi að láta sjávarútveginum í té rekstrarlán með lægri vaxtakjörum en gilda um önnur lán. Nýir bankar munu draga til sín fé frá þessum eldri bönkum, en þeir munu hins vegar varla sækjast eftir að veita fyrirgreiðslur af þessu tagi og varla hægt að skylda einkabanka a.m.k. til slíks. En það er ekki hagstætt fyrir gjaldeyrisöflunina, að dregið sé úr möguleikum til aðstoðar á þennan hátt. Það veit ég ekki, hvort menn hafa athugað og hugleitt sem skyldi. Og í þessu máli liggur annað í augum uppi. Ef þessi einkabanki verður nú stofnaður, sem hér er farið fram á, með lagaleyfi, þá er þar með vísuð ný leið. Þá verður auðvitað hvorki sanngjarnt né framkvæmanlegt að neita öðrum aðilum, sem þess óska og það geta, um leyfi til að stofna einkabanka í viðbót. Stofnun banka verður þá sennilega svipað formsatriði og að veita verzlunarleyfi. Í umr. um þetta mál hefur verið minnzt á þessa hluti, og í nál. segir hv. fjhn. beinlínis, og er vakin athygli á því af hv. frsm. n., með leyfi hæstv. forseta: „Þá munu nm. og vera þeirrar skoðunar, að íslenzkum þjóðarbúskap geti verið æskilegt, að bankar með mismunandi rekstrarfyrirkomulagi, ríkisbankar, einkabankar og samvinnubankar, starfi jöfnum höndum hlið við hlið. Við umr. um frv. og þau réttindi, sem í því felast viðvíkjandi skattfrelsi o.fl., bar það á góma, hvort eigi væri sjálfsagt, að aðrir aðilar, svo sem t.d. samvinnusamtökin eða verkalýðssamtökin og samtök sveitarfélaga, yrðu og slíkra réttinda aðnjótandi, ef þau vildu koma upp banka á sama hátt og kaupmannasamtökin nú. Er það skoðun nm. og þingflokkanna, sem þeir eru fulltrúar fyrir, að þau réttindi, sem með þessu frv. eru veitt Verzlunarbankanum, skuli og veitt slíkum aðilum, ef þeir óska þess við svipuð skilyrði og hér um ræðir, og þá með samþykkt líkra laga og lagt er til í þessu frv.“ Hv. fjhn. hefur sem sé gert sér grein fyrir þessu, enda kom það fram hér við 1. umr., að stofnun þessa einkabanka með lögum hlyti að leiða af sér stofnun fleiri banka, ef fram á það væri farið. Hins vegar er ég ekki alveg víss um, að þessi hv. n. hafi gert sér grein fyrir öllum möguleikum, sem fyrir hendi kunna að verða á komandi árum til þess að stofna slíka banka. Það er að vísu trúlegt, að slíkar bankastofnanir geti komið einhverjum að gagni í framtíðinni. En skyldi þetta ekki vera of stór yfirbygging? Er ekki alltaf verið að tala um það hér í blöðum og jafnvel hér á Alþ.? Er ekki alltaf verið að tala um ríkisbáknið, sem menn segja að sé alltaf að vaxa og margir telja sig hafa vilja til þess að draga eitthvað úr, en ráða ekkert við? Ríkisbáknið vex, og ætli það sé ekki með þessu frv. helzt til mikið gefið undir fótinn um það, að bankabáknið fari að vaxa eitthvað í áttina við það, sem hitt báknið vex, og kannske meira? Þessi bákn og vöxtur þeirra er kannske gagnlegur, og kannske hefur hv. fjhn. haft í huga það, sem skáldið sagði í Vestmannaeyjum fyrir mörgum árum: „Strjáll er enn vor stóri gróður, stendur hann engum fyrir sól“. Kannske henni hafi þótt sem það gerði ekkert til, þó að hann ykist eitthvað, þessi stóri gróður, og eitthvað fjölgaði stórhýsum, sem hver banki telur sjálfsagt að byggja yfir sig, það mundi ekki skyggja á hinn minni gróður, og er vonandi, að það reynist rétt. En ég held, að það verði ekki að þessu mikið gagn og að hér sé, eins og ég sagði áðan, ekki stefnt í rétta átt. Fyrir áratug eða svo hefði verið hægt að slá því föstu, ef menn hefðu viljað, ef hv. Alþ. hefði viljað, að gömlu ríkisbankarnir þrír skyldu nægja og bankakerfið skyldi vera ríkiskerfi. Þá voru ekki aðrir bankar. Þá var hægt að stinga við fótum. En um það leyti eða upp úr því var Iðnaðarbankinn stofnaður, og um hann má segja það, að hann er að nokkru leyti eign ríkisins og í vissum tengslum, a.m.k. nafntengslum, við einn aðalframleiðsluatvinnuveg þjóðarinnar, þótt gömlu bankarnir hafi haldið áfram að vera að nokkru leyti lánsstofnanir fyrir iðnaðinn, eins og þeir voru og eins og rétt var og skylt, eins og ég gat um hér áðan. En nú er aftur rétti tíminn til að nema staðar, ef menn vilja, og leggja ekki út á einkabankabrautina, þá braut að stofna hreina einkabanka. Og það verður ekki séð, að hér skorti, eins og sakir standa, tilfinnanlega verzlunarbanka. Mjög mikið af fé núverandi banka er í útlánum hjá verzluninni, eins og eðlilegt er, og verzlanirnar margar vilja hafa viðskipti við þá áfram og þeir við þær. En einmitt nú er tími til þess og rétti tíminn til þess að lita í kringum sig og gera sér grein fyrir því, hvort á að leggja út á nýja braut í þessum bankamálum og láta bankakerfið vaxa, láta það vaxa eins og það vil] vaxa. Ef það verður ekki gert nú, þá verður mjög erfitt að gera það síðar, og fyrir því verða menn að gera sér grein. Eins og ég sagði í upphafi, sýnist mér ýmislegt benda til þess, að frv., sem hér liggur fyrir, eigi mikið fylgi hér á hv. Alþ. Hv. fjhn. er hér á einu máli, og mætti það merkilegt heita, ef það dygði ekki máli til samþykkis og framgangs hér í d., hvað sem svo hv. Ed. kann að gera, þegar málið kemur til hennar. En eins og ég sagði áðan, mun ég samt greiða atkv. gegn þessu máli og þykist nú hafa gert stuttlega grein fyrir þeirri afstöðu, svo sem skylt er. Ég skal ekki hafa grg. mína öllu lengri fyrir þessari afstöðu. Það segja sumir, að þetta sé lítið mál og skipti ekki miklu máli, hvort það sé samþykkt eða ekki. Ég hef nú vikið ofur litið að því atriði. En það er því miður í löggjöf eins og í sagnfræðinni, að það getur vafizt fyrir mönnum að gera mun á aðalatriðum og aukaatriðum. Hér gæti það nú verið, að svo væri. Kennslubækur í mannkynssögu fjölluðu til skamms tíma mest um bardaga og þá, sem fyrir bardögum stóðu, og hér á landi og viðar hættir mönnum við að láta heillast af orrustugný stjórnmálanna meir en góðu hófi gegnir. En hinar stóru og áhrifaríku ákvarðanir eða ákvörðunarleysi eru stundum gerðar af mönnum, sem eru eins og annars hugar. Og ég er ekki frá því, að hv. fjhn., sem hefur í mörgu að snúast um þessar mundir út af málum, er til hennar er vísað, kunni að hafa gefið sér heldur lítinn tíma til þess að íhuga þetta mál. En hvað sem því líður, vildi ég ekki láta hjá líða að segja það, sem ég hef nú sagt um þetta mál, hvort sem nokkuð reynist hafa verið á það hlustað eða ekki.



Herra forseti. Mig langar aðeins til þess að þakka hv. fjhn. fyrir skjóta og góða afgreiðslu á þessu máli og láta í ljós sérstaka ánægju yfir því, að n. skuli hafa verið sammála um að mæla með afgreiðslu frv. Vildi ég því mega vænta þess, að það hljóti greiðan gang í gegnum þessa hv. d. og að hv. Ed. taki á því með sama hætti.



Herra forseti. Fjhn, hefur haft til athugunar frv. það, sem hér liggur fyrir til umr., frv. til l. um verðlagsmál, á þskj. 453. Frv. þetta er fyrst og fremst fram komið vegna þess, að fyrirhugað er, að innflutningsskrifstofan verði lögð niður, en hún fór áður með yfirstjórn verðlagsmála. Frv. gerir ráð fyrir, að í stað innflutningsnefndarinnar fari 5 manna verðlagsnefnd með verðlagsákvarðanir. Formaður hennar skal vera ráðuneytisstjórinn í viðskmrn., en hinir fjórir nm. skulu kosnir hlutbundinni kosningu í sameinuðu Alþingi, þegar lög þessi taka gildi, ef samþykkt verða, og síðan eftir hverjar alþingiskosningar og kjörið þannig gilda út hvert kjörtímabil. Að öðru leyti felur frv. ekki í sér neinar teljandi breytingar frá gildandi lögum, en safnað er á einn stað, í ein lög, öllum þeim ákvæðum um verðlagsmál, sem gilt hafa, en það eru lög nr. 35 27. apríl 1950, um verðlag, verðlagseftirlit og verðlagsdóm, með áorðnum breytingum og viðaukum, og VIII. kafli laga nr. 39 29. maí 1958, um útflutningssjóð o.fl. Aðrar breytingar en þær, er lúta að nauðsynlegri breytingu á yfirstjórn verðlagsmála, eru, eins og ég gat um, mjög smávægilegar, svo sem orðalagsbreytingar vegna breyttra aðstæðna. Í 8. gr. eru þó nýmæli um, að ef tollverð vöru miðast við lægra verð en í innkaupsreikningi greinir, svo sem vegna galla eða skemmda á vörunni, skuli útsöluverð miðað við það verð, sem lagt hefur verið til grundvallar við greiðslu aðflutningsgjalda. Hefur þótt vanta lagaheimild til þeirrar framkvæmdar, og er hér með úr því bætt. - Þá eru sektir samkvæmt ákvæðum 20. gr. hækkaðar nokkuð frá því, sem áður var. Ég geri ráð fyrir því, að lítill ágreiningur verði um afgreiðslu þessa frv., enda hafa fjórir nm. skrifað undir nál. og mæla með samþykkt þess, þó að þeir að vísu áskilji sér rétt til aðkoma fram með eða fylgja brtt., sem fram kunna að koma. Að svo stöddu leggur meiri hl. því til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég hef lagt fram nál. um þetta frv. á þskj. 499, og fylgir þar með ein brtt. Það er hæstv. ríkisstj., sem ber þetta frv. fram. Það ber víst að skoða það sem einn þáttinn, einn af mörgum, í þeim ráðstöfunum stj., sem hún nefnir viðreisn. Samkv. frv. á opinber íhlutun um verðlag að haldast og eftirlit með verðlagi. Mér þykir sennilegt, að þetta frv. hafi komið mörgum einkennilega fyrir sjónir, þegar það var lagt fram. Undanfarnar vikur og mánuði hefur ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar birt margar fagurorðaðar yfirlýsingar um verzlunarfrelsi hér á landi, yfirlýsingar um afnám hafta og frjálsræði á viðskiptasviðinu. Manni hefur skilizt, að frjáls samkeppni í viðskiptalífinu ætti að leysa ríkisafskiptin af hólmi. Stór orð hafa verið sögð og rituð um það, hvað þetta hefði mikla þýðingu til að bæta hag landsmanna. Hinn 3. febr. í vetur var útbýtt hér í þd. frv. ríkisstj. um efnahagsmál. Í aths., sem því frv. fylgdu, var m.a. boðað, að gerðar yrðu víðtækar ráðstafanir í viðskiptamálum. Sagt var frá því, að stjórnin hefði tryggt landinu 20 millj. dollara lán hjá alþjóðastofnunum. Lánið kvaðst stjórnin ætla að nota til að koma verzluninni á heilbrigðan grundvöll, innleiða verzlunarfrelsi, en leysa höft af landsmönnum. Í aths. með þessu frv. segir svo á einum stað m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Höftin takmarka eðlilega samkeppni í innflutningsverzluninni og stuðla þannig beinlínis að hærra vöruverði og minni þjónustu við neytendur en ella mundi. Það er ekki á færi neins verðlagseftirlits að hamla á móti þessu, hversu gagnlegt sem verðlagseftirlit annars kann að vera.“ Í málgögn ríkisstj. var mikið skrifað um komandi frelsisöld í sambandi við efnahagsmálafrv. ríkisstj. Meiri hl. fjhn., fulltrúar stjórnarflokkanna þar, skilaði nál. um efnahagsmálafrv. 10. febr. Það er á þskj. 93. Í nál. skrifa þeir m.a. um stóraukið innflutningsfrelsi til þess að tryggja meiri samkeppni um verð og vöruval á markaðinum. Þannig lýstu þeir stefnu sinni 10. febr. í vetur. Aukið frelsi átti að tryggja mönnum meiri samkeppni verzlana, lægra vöruverð og meira vöruval, betri vörur, sem sagt betri þjónustu á viðskiptasviðinu. Þetta gátu menn ekki að þeirra dómi fengið, meðan höftin voru á verzluninni. Þau stuðluðu beinlínis að hærra vöruverði og minni þjónustu við neytendur, og það var ekki á færi neins verðlagseftirlits að hamla á móti þessu, sögðu stjórnarflokkarnir. Tíminn leið og það kom annað stjórnarfrv., sem var útbýtt hér 8. apríl í vor. Það var frv. um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála. Og þá var ekki sparað stóra letrið í blaðafrásögnum eða stóru orðin í ræðunum. Næsta dag, 9. apríl, mátti sjá stóra fyrirsögn á forsíðu Morgunblaðsins, aðalmálgagns stjórnarflokkanna. Þar stóð: „Ríkisstjórnin leggur fram frv. um viðskipta- og framkvæmdafrelsi.“ „Allt að 85–90% innflutningsins gefin frjáls.“ Þar segir enn fremur: „Frumvarp þetta markar stærsta sporið, sem stigið hefur verið á síðari árum til viðskipta- og framkvæmdafrelsis í landinu.“ Frv. fór að sjálfsögðu til fjhn. þessarar d., og nál. komu fram síðustu dagana í aprílmánuði. Í áliti sínu á þskj. 343 sagði meiri hl. n., þ.e.a.s. stjórnarstuðningsmennirnir: „Undirritaðir nm. telja, að verzlunarfrelsi það, sem stefnt er að með frv., muni verða alþjóð til hagsbóta“ o.s.frv. Og 28. dag aprílmánaðar var þetta frv. hér til 2. umr. Frsm. meiri hl. fjhn., hv. 6. landsk. (BK), flutti ræðu um málið allýtarlega. Hann sagði þar m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Takmark þessarar verzlunarpólitíkur er að gera okkur fært að vera öllum sem óháðastir í viðskiptum, að gera okkur kleift að kaupa nauðsynjar okkar í sem ríkustum mæli þar, sem þær eru beztar, ódýrastar og hentugastar, og með þeim hætti að verða aðilar að sem frjálsustum viðskiptaheimi.“ Og hann sagði enn fremur: „Við stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. erum hins vegar þeirrar skoðunar, að góð lífskjör verði helzt tryggð með sem allra víðtækustu athafna- og verzlunarfrelsi. Nú er stefnt að verzlunarkerfi, sem hefur verið nefnt fríverzlunarkerfi.“ Hann sagði fleira, hv. 6. landsk., hann sagði: „Ef viðskiptin verða frjáls, þá getur samkeppnin ein, hæfnin ein, tryggt öryggi okkar.“ Og hann sagði í framhaldi af þessu: „Persónulega leyfi ég mér að láta í ljós þá skoðun, að hin 20 ára gömlu verðlagshöft hefðu að mínum dómi einnig mátt leggjast í þá sömu gröf, því að verzlunarhöft, fjárfestingarhöft, skömmtun og verðlagshöft eru að mínu viti allt meðlimir sömu Bakkabræðrafjölskyldunnar.“ En nál. meiri hl. á þskj. 493 sýnir, að hv. 6. landsk. þm. og aðrir stuðningsmenn ríkisstj. vilja þó tryggja, að ættin deyi ekki út. Í Morgunblaðinu 30. apríl eru birtir aðalþættirnir úr hinni miklu ræðu frsm. meiri hl., hv. 6. landsk. þm., um þetta frv., sem blaðið kallar fríverzlunarfrumvarp ríkisstj. Yfirskrift blaðsins er með stóru letri þannig: „Í frjálsu þjóðfélagi er farsæld einstaklinganna bezt tryggð.“ Og á einum stað segir þar: „Frjálsa utanríkisverzlun kvað Birgir Kjaran enn fremur m.a. tryggja þjóðinni ódýrari vörur, betri vörur, meira vörumagn og aukið vöruval.“ Leiðari Morgunblaðsins sama dag er um ræðu Birgis, og hann ber yfirskriftina „Lífskjörin og frelsið.“ Þetta var 30. dag aprílmánaðar í vor. Þetta mál ríkisstj., frv. um skipan innflutnings- og gjaldeyrismála, var túlkað þannig, að það markaði tímamót í verzlunarsögu íslenzku þjóðarinnar. Það var ekkert minna. Það er ekkert undarlegt, þótt ýmsir menn, sem hafa fengizt við viðskiptastörf að undanförnu, gerðu sér vonir um aukið frelsi og bjartari framtíð eftir allar þessar skorinorðu yfirlýsingar stjórnarflokkanna um, að þeir væru að leysa höft af þjóðinni. Mönnum var sagt, að 85–90% af vöruinnflutningnum yrðu frjáls. Kaupsýslumenn gerðu sér eðlilega vonir um, að nú gætu þeir fengið að njóta krafta sinna og sýna, hvers þeir væru megnugir, óheftir af ríkisvaldinu. Þeir gerðu sér vonir um að geta nú sýnt í verki, hverju frjálsa samkeppnin gæti áorkað. Nú skyldu þeir reyna að tryggja þjóðinni ódýrari vörur, betri vörur, meira vörumagn og aukið vöruval, eins og hv. 6. landsk. hafði orðað það. En svo kom krossmessuhretið. Hinn 13. maí er útbýtt stjórnarfrv. um verðlagsmál, sem hér liggur fyrir. Hvernig stendur á þessu? Hvers vegna verðlagsnefnd og verðlagseftirlit, úr því að verzlunin á að verða frjáls? Þar sem verzlun og viðskipti eru frjáls og samkeppnin fær að njóta sín, er engin þörf fyrir slíka ríkisíhlutun um verðlagsmál. En þetta er víst samt einn af mörgum þáttum í viðreisnarráðstöfunum hæstv. ríkisstj. Vafalaust eru skýringar á þessu í aðalmálgagni stjórnarflokkanna, og ég lít í Morgunblaðið næsta dag, krossmessudaginn 14. maí. Nú, en hvernig má þetta vera? Það er ekki eitt orð á forsíðunni um þetta mál, eitt af viðreisnarfrumvörpum ríkisstj. Í stað þess má lesa á forsíðunni með stóru letri: „Kvennagullið Alf Khan dó í bílslysi.“ Ég fletti blaðinu við, það hlýtur þó að vera á fyrstu opnunni eitthvað um þetta viðreisnarmál. Nei, nei, fyrst á 8. síðu í Morgunblaðinu er smágrein, og þar er sagt frá þessu merka stjórnarfrumvarpi. Yfirskriftin á þeirri smágrein er „Skipulagsbreyting á stjórn verðlagsmála.“ En þó að lítið væri sagt frá málinu í Morgunblaðinu, hefur það fráleitt farið fram hjá mönnum, og þeir, sem lagt höfðu trúnað á það, að stjórnarflokkarnir ætluðu að standa við fyrirheitin um afnám hafta, frjálsa verzlun og bætt kjör landsmanna eftir þeim leiðum, urðu sem þrumu lostnir. Þeir sáu nú, að stjórnarflokkarnir trúðu ekki sjálfir á öll sín fagurmæli um frelsið í viðskiptalífinu. Það var ekki frjáls verzlun og samkeppni á því sviði, sem áttí að gefa landsmönnum kost á ódýrari vörum og betri verzlunarþjónustu, tryggja þjóðinni betri viðskiptakjör, betri lífskjör, nei, það er þingkjörin nefnd fjögurra manna og einn ráðuneytisstjórinn í stjórnarráðinu. Þetta stjórnarfrv. sýndi, að það var ekki ætlun stjórnarflokkanna að veita frelsi þrátt fyrir skrafið og skrifin um þá hluti. Það höfðu allt verið blekkingar. Ef það hefði verið ætlun þeirra, þá hefðu þeir ekki lagt fram þetta verðlagsmálafrv. sitt, því að þá var slík ríkisíhlutun um verðlagsmálin algerlega óþörf. 13. maí 1960 var óhappadagur, þá hrundu vonirnar um verzlunarfrelsið á Íslandi, þá ók bifreiðin á Ali Khan, og konurnar grétu sitt horfna gull. Ríkisstj. ætlar að halda verðlagsafskiptunum við. Frv. hennar, sem hér liggur fyrir, er um það. Samkvæmt því á að hafa hér eftirleiðis 5 manna verðlagsnefnd, fjórir nm. skulu kosnir hér í Alþ., og ráðuneytisstjórinn í viðskmrn. á að vera á toppnum. Svo á ráðh. að skipa verðlagsstjóra, og svo á að vera sérstakur verðlagsdómur til að fjalla um brot á þessum lögum. Það hafa áður komið fram á þessu þingi aðrar till. um skipan þessara mála. Þær er að finna á þskj. 162, í lagafrv. þeirra hv. 7. þm. Reykv. (ÞÞ) og hv. 4. þm. Reykn. (JSk). Þeir hafa lagt þar til, að verðlagsnefndin verði skipuð fulltrúum frá neytendum, þannig að Alþýðusamband Íslands, Stéttarsamband bænda og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja skipi hvert um sig einn mann í n., en Verzlunarráðið, Samband íslenzkra samvinnufélaga og Félag íslenzkra iðnrekenda tilnefni einnig hvert um sig í n., þannig að hún verði skipuð sex mönnum. Þeir leggja enn fremur til, að þegar er um að ræða verðlagningu á rekstrarvörum og þjónustu vegna útgerðarinnar, skuli fulltrúi frá Landssambandi íslenzkra útvegsmanna taka sæti í n, í stað fulltrúans frá Stéttarsambandi bænda. Þeir leggja enn fremur til, að ef samkomulag næst ekki í þessari 6 manna n. um verðlagsákvarðanir, skuli ágreiningsatriðum skotið til fullnaðarúrskurðar undir þriggja manna yfirnefnd, sem sé þannig skipuð, að fulltrúar neytenda í sex manna nefndinni tilnefni einn nm., fulltrúar kaupmanna, kaupfélaga og iðnrekenda í sömu n, tilnefni einn, en hæstiréttur oddamann. Ég lít svo á, að meðan talin er þörf fyrir verðlagseftirlit, sé þetta eðlilegri skipan en sú, sem stungið er upp á í stjórnarfrv. Þetta fyrirkomulag, sem þeir hafa lagt til að tekið yrði upp, hv. 7. þm. Reykv. og hv. 4. þm. Reykn., er mjög hliðstætt því, sem gilt hefur nú mikið á annan áratug um verðlagningu landbúnaðarvara, og það hefur gefizt þannig, að ekki eru horfur á, að frá því verði horfið. Ég legg því til í brtt. minni á þskj. 499, að 1. gr. verði orðuð um og hún verði þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Alþýðusamband Íslands, Stéttarsamband bænda, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja, Verzlunarráð Íslands, Samband íslenzkra samvinnufélaga og Félag íslenzkra iðnrekenda tilnefni hvert um sig einn mann í verðlagsnefnd, er fer með verðlagsákvarðanir samkvæmt lögum þessum. Þegar um verðlagningu á rekstrarvörum og þjónustu vegna útgerðarinnar er að ræða, skal fulltrúi frá Landssambandi íslenzkra útvegsmanna taka sæti í n. í stað fulltrúa Stéttarsambands bænda. Náist ekki samkomulag með öllum nm. um verðlagningu, skal vísa ágreiningi til sérstakrar yfirnefndar. Yfirnefndin skal skipuð þremur mönnum, einum tilnefndum af fulltrúa neytenda í sex manna nefndinni, öðrum tilnefndum af fulltrúum kaupmanna, kaupfélaga og iðnrekenda og þeim þriðja tilnefndum af hæstarétti. Yfirnefndin fellir fullnaðarúrskurð um ágreiningsatriðin.“



Herra forseti. Hv. 1. þm. Norðurl. v. (SkG) lét orð liggja að því, að flutningur þessa frv. bæri vitni um, að ríkisstj. hefði sjálf ekki mikla trú á fyrirætlunum sínum um að auka mjög verulega frelsi í innflutningsmálum. Það er þó að sjálfsögðu alger misskilningur, að ekki geti farið saman tiltölulega mjög frjáls innflutningur til lands og eftirlit með verðlagi innanlands, og ætti ég raunar ekki að þurfa að fara mjög mörgum orðum um það. En að gefnu þessu tilefni hv. þm. vildi ég aðeins minna á, að einmitt nú er meiningin að haga þessum málum öðruvísi, að fara öðruvísi að ráði sínu en gert var undir mjög svipuðum kringumstæðum, þegar Framsfl. átti aðild að ríkisstj., eða á árunum 1950–1951. Í kjölfar gengisbreytingarinnar, sem gerð var 1950, var gerð tilraun til þess að auka mjög verulega frelsi í innflutningi, tilraun, sem því miður mistókst. Ein af ástæðunum fyrir því, að hún mistókst, var einmitt sú, að þá var um leið stigið það mikla víxlspor að afnema nær alveg allt eftirlit með verðlagi innanlands, og hafði það hinar alvarlegustu og hörmulegustu afleiðingar. Hv. Framsfl. stóð á sínum tíma að því, að þetta mikla víxlspor væri stigið. Það víti, sem þá kom í ljós, mun nú verða til varnaðar, og hæstv. ríkisstj. vill ekki stuðla að því, að nú fari eins og þá, með því að létta öllum hömlum af verðlagningu innanlands. Þess vegna er ríkisstj. sammála um, að verðlagseftirliti skuli haldið, meðan ástand er í grundvallaratriðum óbreytt hér á Íslandi frá því, sem nú er. Hún vill ekki eiga á hættu, að neitt líkt gerist og gerðist með góðu samþykki Framsfl. á árinu 1951 og á næstu árum þar á eftir. Þetta raskar að sjálfsögðu í engu þeirri meginstefnu núv. ríkisstj. að hafa innflutning til landsins sem frjálsastan. Hún vill ekki umsvifalaust treysta því, að samkeppni í landinu verði svo mikil, að unnt sé að komast af án alls verðlagseftirlits eða án allra verðlagsákvæða. Ein af ástæðunum fyrir því, að slíku er ekki unnt að treysta, er sú, að samvinnuhreyfingin hér á Íslandi hefur ekki reynzt sá samkeppnisaðili gagnvart kaupmönnum sem æskilegt hefði verið. Er mjög vandalítið að færa rök fyrir því, ef tilefni gefst til. En meðan samvinnuhreyfingin á neytendasviðinu gegnir ekki því sjálfsagða hlutverki sínu að halda uppi strangri samkeppni hér innanlands, getur ríkisvaldið ekki látið sig verðlagsmálin engu skipta, og þá hlýtur það að telja skyldu sína að sjá til þess, að verðlagsákvæði séu í gildi og að þeim ákvæðum sé framfylgt með verðlagseftirliti. Annars var erindi mitt í ræðustólinn ekki það að flytja fram andmæli gegn þessum almennu bollaleggingum hv. 1. þm. Norðurl v., heldur að láta í ljós nokkra undrun mína yfir þeirri brtt., sem hann sem minni hl. hv. fjhn. hefur flutt við 1, gr. frv. Það hefur, það sem af er þessu þingi, verið helzta ádeiluefni hv. Framsfl. á ríkisstj., að hún gætti ekki sparnaðar í nægilega ríkum mæli, að hún hafi reynzt of treg til þess að sýna sparnaðarvilja sinn í verki. Með hliðsjón af þessu hefði maður mátt búast við því, að eina brtt. hv. Framsfl. við þetta frv. yrði um eitthvað annað en að auka kostnað við verðlagseftirlitið. Um það getur enginn ágreiningur verið, að nauðsynlegt er að fela einhverjum nýjum aðila yfirstjórn verðlagsmálanna, þegar innflutningsskrifstofan er lögð niður. Ríkisstj. valdi þann kost að búa hér um á sem brotaminnstan og einfaldastan hátt og ódýrastan með því að láta Alþingi kjósa 4 menn til þess að bera ábyrgð á yfirstjórn verðlagsmálanna með þeim hætti, að allir flokkar þingsins munu fá fulltrúa í slíka nefnd, en hún yrði síðan undir forustu ráðuneytisstjórans í viðskmrn. sem hlutlauss embættismanns. Ég hygg, að ógerningur sé að benda á nokkra tilhögun, sem líkleg sé til þess að vera ódýrari í framkvæmd en einmitt þessi, jafnframt því sem enginn aðili, sem þarna getur talizt átt réttmætra hagsmuna að gæta, er sniðgenginn. En svo undarlega bregður nú við, að Framsfl. þykir hér of sparlega á haldið og hann leggur fram till. um það, að yfirstjórn verðlagsmálanna skuli ekki vera í höndum 5 manna, heldur 10 manna: 6 manna fastrar nefndar, og skuli þeir tilnefndir af ýmsum samtökum og skuli einn víkja sæti undir víssum kringumstæðum og þá sá sjöundi taka sæti hans. En þessir 7 menn duga ekki til að leysa málið endanlega. Ef ágreiningur er milli þeirra, skulu 3 aðrir menn koma til skjalanna og fella fullnaðarúrskurð um ágreiningsefnið. M.ö.o.: 10 menn skulu hafa yfirstjórn verðlagsmálanna með höndum, og má þá geta nærri, að ekki er annað líklegt en kostnaðurinn verði nákvæmlega helmingi meiri en ríkisstj. hefur gert ráð fyrir með þeirri skipan, sem hún hefur lagt til að hafa á þessum málum. Þessa till. hv. þm. tel ég óskynsamlega, fyrst og fremst af því, að hún með alveg ónauðsynlegum hætti tvöfaldar kostnað við yfirstjórn verðlagsmálanna, og vildi ég því mælast til þess við hv. d., að þessi till. verði felld.



Herra forseti. Hæstv. viðskmrh. segir, að það muni verða aukinn kostnaður við þessi mál, ef brtt. mín verði samþykkt. Þetta eru fullyrðingar, sem ég held að fái ekki staðizt. Ráðherra talar um 10 menn. Ég hef hingað til litið svo á, að 6 og 3 væru 9. Að vísu er gert ráð fyrir í till., að í sumum tilfellum gæti komið inn annar maður í staðinn fyrir einn af þessum sex, en þeir verða þó aldrei fleiri en 6 í aðalnefndinni, og í yfirnefndinni eru bara 3. Og það er fjarri lagi, að það sé hægt að gera ráð fyrir því, að kostnaður yrði helmingi meiri. Ég efast um, að hann verði nokkurn hlut meiri, þótt þetta fyrirkomulag yrði upp tekið. En hitt er líka stórt atriði og í raun og veru aðalatriðið, að á meðan þessu er haldið uppi á annað borð, þessari íhlutun ríkisins, þá verði henni þannig fyrir komið, að hún verði sem þolanlegust fyrir alla þá, sem við það eiga að búa. Og ég tel miklar líkur fyrir því, að þetta verði betur framkvæmt, ef það verður falið þessum fulltrúum, sem ég legg til að verði skipaðir í þessa verðlagsnefnd. Eins og ég gat um, hefur það reynzt vel að fela fulltrúum neytenda og framleiðenda að fara með verðlagsmál landbúnaðarins, og þó að þar sé í lögum ákvæði um yfirnefnd, er ákaflega lítið um það, að til hennar hafi þurft að grípa, málin hafa verið leyst yfirleitt með samkomulagi í sex manna nefndinni. Og ég tel ástæðu til að ætla, ef þetta fyrirkomulag yrði upp tekið við verðlagningu á öðrum vörum, að þá geti tekizt þarna gott samstarf með fulltrúum neytenda og þeirra, sem fást við það að útvega landsmönnum vörur, - geti komizt á gott samstarf um að koma þarna á sanngjörnum verðlagsákvæðum og halda þeim. Hæstv. ráðh. segir, að það sé ekki hægt að treysta því, að samkeppnin verði nógu mikil til þess, að hægt sé að afnema verðlagseftirlitið. Já, mér kom þetta ekkert á óvart hjá honum. Eins og ég sagði áður, ætlar ríkisstj. alls ekki að koma á því verzlunarfrelsi, sem hún hefur verið að prédika um undanfarið, og þá verður náttúrlega samkeppnin ekki nógu mikil. Hann talar um það, að ef samvinnuhreyfingin haldi ekki uppi nægilegri samkeppni við kaupmenn, þurfi ríkisvaldið að halda uppi íhlutun um þessi mál. Vissulega er það svo, að samvinnufélögin geta vel tryggt heilbrigt verðlag í landinu og haldið uppi samkeppni við aðra, ef þau fá að njóta sín, ef það er viðskiptafrelsi í landinu og þeim er gert fært að kaupa inn vörur fyrir félagsmenn sína og aðra, sem vilja við þau skipta. En þessu verður ekki til að dreifa. Það eiga að vera hér höft áfram, og þess vegna er stjórnin að burðast með þetta frv. sitt um verðlagsmál. Og meðan svo er, meðan ekki er frjáls verzlun, er vitanlega ekki hægt að treysta hinni frjálsu samkeppni, það er rétt.



Herra forseti. Það er eingöngu vegna þess, að mér þykir rétt, að það liggi ljóst fyrir, að trú manna á verðlagseftirliti innan ríkisstj. er nokkuð misjöfn, að ég hef kvatt mér hljóðs til þess að undirstrika þetta og ekkert annað. Það hefur margt verið sagt hér, sem væri ákaflega skemmtilegt yrkisefni, en ég hygg nú, að ef við í stjórninni hefðum lagt í vana okkar að mótmæla, þegar mótmæla þarf, og mótmæla allir í staðinn fyrir að láta einn gera það, þá hefðu umræður dregizt nokkuð á langinn umfram það, sem gerzt hefur, og er þó nóg. Ég læt þess vegna nægja aðeins að segja þetta: Enda þótt það sé sameiginlegur vilji ríkisstj., miðað við það ástand, sem er í dag, að verðlagseftirlitið verði, þá er það engan veginn af því, að við allir höfum sömu óbilandi trú á ágæti verðlagseftirlitsins.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá hv. Ed. og var þar afgreitt einróma án breytingar. Það er þess efnis að fjölga dýralæknissvæðum á Vesturlandi, í Borgarfjarðar-, Mýra- og Snæfellsneshluta landsins. Málið hefur verið til meðferðar í landbn. Nd., og eru allir nm. sammála um að mæla með því óbreyttu, eins og það liggur fyrir.

forseti (JóhH): Mér hefur borizt eftirfarandi bréf: „Þar sem mér er nauðsynlegt vegna aðkallandi starfa heima fyrir að fara af þingi næstu vikur, leyfi ég mér með skírskotun til 138. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess, að varamaður minn, Jón Kjartansson forstjóri, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Björn Pálsson.“ Kjörbréf Jóns Kjartanssonar hefur áður verið athugað, og tekur hann hér með sæti á þingi.