Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 37 hef ég leyft mér að bera fram svo hljóðandi fsp. til hæstv. samgrh.: „Eru fyrirhugaðar breytingar á þjónustu strandstöðvarinnar á Höfn í Hornafirði (Hornafjarðarradíó)? Ef svo er: Í hverju eru þær breytingar þá fólgnar og hvaða afleiðingar gætu þær haft fyrir öryggi og þjónustu á þessu svæði? Fsp. er fram borin vegna þess að heimamenn hafa fyrir satt að ráðgert sé að loka þessari stöð frá miðnætti til 8 á morgnana, þá verði lokað fyrir alla þjónustu jafnvel lengur eða frá 10 á kvöldin og stytting þjónustu um helgar sé einnig ráðgerð. Í þess stað yrði um þjónustu frá Gufunesradíói að ræða frá þessum tíma, þ.e. að hlustun og sending færi fram með fjarstýringu. Samkv. upplýsingum frá yfirmanni stöðvarinnar á Höfn er þjónusta þar nú þessi, með leyfi hæstv. forseta: Þjónustan er, eins og á öllum öðrum strandstöðvum Pósts og síma, öll neyðar-, öryggis-, háska- og almenn þjónusta við báta, skip og bíla. Neyðarþjónusta er nr. eitt í þessu og er undir hinum venjulegu kringumstæðum er bátar, skip eða bílar, jafnvel einstaklingar á landi, eru í neyð. Öryggisþjónustan: Veðurspá lesin fimm sinnum á sólarhring mánuðina okt.-apríl og fjórum sinnum allt árið, tilkynningarskylda íslenskra skipa, forgangur um læknisaðstoð ef svo ber undir. Í þriðja lagi háskaþjónusta: Lesnar tilkynningar um reka og annað sem gæti verið hættulegt sjófarendum. Hjá Hornafjarðarradíói er mikið um að gefnar séu upplýsingar um Hornafjarðarós sem eins og menn vita er einn sá varasamasti hér á landi. Almenn þjónusta: Samtöl, skeytamóttaka, skilaboð, upplýsingar um skip og báta o.fl., símavarsla í næsta nágrenni Hafnar eftir lokun símstöðva, þ.e. Lón, Mýrar, Suðursveit og Öræfi. Jafnframt fer skeytamóttaka frá Höfn um loftskeytastöðina. Jafnframt skal benda á ýmsa aðra mikilvæga þjónustu sem ekki er hægt að flokka undir beina þjónustu Pósts og síma. Verði breyting á opnunartíma strandstöðvarinnar má glöggt sjá af þessu, að margt muni færast til verri vegar, og því von að heimamenn, sýslunefnd, hreppsnefndir á svæðinu og hin ýmsu félagasamtök beri ugg í brjósti varðandi þetta, enda hafa þeir aðilar sent frá sér áskorun til stjórnvalda um þetta mál, sem ég vil leyfa mér að lesa upp, með leyfi forseta: „Vegna fyrirhugaðrar breytingar, er hafa mun í för með sér verulega skerðingu á þjónustu Hornafjarðarradíós, skorum við undirrituð á yfirstjórn póst- og símamála í landinu að gera hér engar breytingar á, enda reynslan mjög góð miðað við núverandi ástand. Á það skal bent, að lokun Hornafjarðarradíós að næturlagi mun mjög draga úr öryggi og þjónustu við báta og löggæslu svo og einnig torvelda íbúum vestustu hreppa Austur-Skaftafellssýslu að ná til læknis, einnig fólki austur til Djúpavogs. Þjónusta um Gufunesradíó getur aldrei komið að fullu í stað þjónustu hér, m.a. vegna eftirtalinna atriða: 1. Möguleika á bilun í rafkerfi, rafmagnsleysi þegar veður eru hvað verst, en þá einmitt er einna oftast þörf á neyðarþjónustu. 2. Vegna þekkingar starfsmanna við Hornafjarðarradíó á aðstæðum og hvernig á að bregðast við vandanum hverju sinni. Að endingu virðist skorta rök fyrir þessum aðgerðum, en fækkun starfsmanna eða starfsmanns við Hornafjarðarradíó mundi mjög líklega kalla á starfsmannaaukningu hjá Gufunesradíói.“ Undir þetta eru svo undirskriftir sýslumannsins á Höfn í Hornafirði, oddvita hreppanna í Austur-Skaftafellssýslu og fjölmargra félagasamtaka sem mál þetta snertir að einhverju leyti. Nauðsyn er á því að fá staðfestingu hæstv. ráðh. á því, hvort þessar breytingar eru fyrirhugaðar og hver séu þá rökin og hvað yfirstjórn þessara mála segir varðandi öryggi og þjónustu ef af breytingum verður frá því sem nú er.



Herra forseti. Vegna fsp. hv. 2. þm. Austurl. vil ég segja þetta: Það er óhemjudýrt að halda uppi vakt allan sólarhringinn allt árið um kring. Sérstaklega varð slíkt dýrt eftir samningana sem gerðir voru við opinbera starfsmenn 1977. Því er eðlilegt að við og við sé kannað hjá fyrirtæki á borð við Póst og síma - og ætti auðvitað að gera slíkt hjá fleiri fyrirtækjum og oftar - hvort draga megi úr kostnaði sem þessum án þess að skerða þjónustuna við borgarana um of. Að undanförnu hefur farið fram athugun á því, hve mikið muni kosta að fjarstýra öllum tækjabúnaði loftskeytastöðvarinnar á Höfn í Hornafirði frá Gufunesi og hve mikið mundi sparast ef næturvaktinni yrði sinnt frá Gufunesi - þá er átt við tímann frá 0.30 til 8. - Enn fremur gengur könnunin út á það, hvort línur milli Reykjavíkur og Hafnar í Hornafirði séu nægilega öruggar til slíkra nota. Tæknilega er þetta engum vandkvæðum bundið. Gufunes hlustar á öll viðtæki loftskeytastöðvarinnar á Höfn og hefur full afnot af sendum stöðvarinnar. Gufunes getur m.ö.o. sinnt öllum viðskiptum stöðvarinnar í Höfn að næturlagi án þess að bæta þurfi við mannskap þar, að því er fullyrt er af póst- og símamálastjórn. Aftur á móti, eins og hv. fyrirspyrjandi kom inn á, ef um er að ræða einhverja fleiri þjónustuliði, eins og t.d. ef læknir fer úr einu húsi í annað og vill láta ná í sig þangað, er öll slík þjónusta erfiðari að sjálfsögðu, þó að hún sé möguleg. Við megum ekki gleyma því, og út á það er þessi aths. og bréf til komin, að viðskiptamenn stöðvarinnar á Höfn vilja auðvitað miklu heldur tala við sér kunnuga menn með staðarþekkingu. Staðarþekking loftskeytamanna þar liðkar sem sagt mjög til um öll viðskipti, það er á hreinu. Bátur getur tilkynnt að hann sé með 10 tonn af ýsu og 20 tonn af þorski og þarf ekkert að segja meira, því loftskeytamaðurinn veit hvað hann þarf að panta marga bíla og annað því um líkt. Við megum ekki gleyma því heldur, að í framtíðinni, líklega innan eins áratugs, verður þessu öllu saman breytt, skipin fá sín símanúmer, við hringjum í skipin heiman frá okkur og skipin hringja í það númer sem þau vilja í landi, þannig að hin persónulega þjónusta fellur öll niður af sjálfu sér. Það er mjög líklegt að þetta verði innan áratugs. Alveg eins verður það í bílum. Við getum keyrt um götur Reykjavíkurborgar og valið númer á Akureyri í símtæki okkar í bílnum. Skipið getur einnig, hvar sem það er statt, pantað hvaða númer sem er, ekki aðeins hér á landi, heldur í útlöndum. Þá fellur öll handvirka og persónulega þjónustan niður, eins og víða er orðið erlendis. Eins og ég sagði er þessi breyting engum vandkvæðum bundin tæknilega séð. Aftur á móti eru línur milli Reykjavíkur og Hafnar í Hornafirði enn þá engan veginn nægilega öruggar til að taka þennan hátt upp, og verður það ekki gert á meðan svo er. Unnið er að uppsetningu tvöfalds örbylgjukerfis milli þessara staða, - kerfis sem er óháð rafmagnsbilunum og mjög öruggt. Þegar það kerfi verður komið í gagnið og hefur fengið fulla reynslu, þá fyrst kemur til álita hvort fjarstýra eigi stöðinni í Höfn frá Reykjavík að næturlagi. Áætlað er að það kerfi verði komið í gagnið í vor, þ.e.a.s. að lokinni þessari vertíð. Við verðum auðvitað að sýna fyllstu aðgæslu og reyna að spara það sem við mögulega getum án þess að skerða þjónustuna um of. En hættan er sú og reyndin er sú, að alls staðar þar sem reynt er að spara eru ýmsir óánægðir með það. Fjarstýring gæti sem sagt orðið að veruleika í vor eftir þessa vertíð, og þá er tímabært að taka ákvörðun um hvort hún verður tekin upp eða ekki.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. svör hans, og ég fagna því að ekki verður a.m.k. rasað um ráð fram í þessu efni meðan ástandið er eins og það er núna, því að ekki er mjög langt síðan símasambandslaust varð við Höfn í heilan sólarhring vegna eldingar. Þá hefði fjarstýring getað orðið býsna erfið, svo að ekki sé meira sagt. Ýmislegt af því, sem hæstv. ráðh. taldi upp um þjónustu stöðvarinnar, er satt og rétt. Þarna hafa menn unnið starf sitt af mikilli kostgæfni og veitt mönnum ýmsa þjónustu, en miklu meira en það sem hér var upp talið, ýmsa nauðsynlega þjónustu sem menn eru hræddir um að falli einmitt niður með fjarstýringu af því tagi sem ráð er fyrir gert. Ég er ekki á móti sparnaði í þessu efni, síður en svo, ef ég hefði trú á að um raunverulegan sparnað yrði að ræða. En ég er alls ekki viss um að um sparnað verði að ræða þó önnur skipan yrði upp tekin. Samkv. upplýsingum, sem ég hef aflað mér í sambandi við þetta, gæti alveg eins farið svo, miðað við að einn maður sparaðist austur á Höfn, að bæta yrði 2–3 mönnum við í Gufunesi. Ef sú yrði reyndin, sem ég hef rökstuddan grun um, efast ég mjög um að sparnaður yrði að því. Það vill nefnilega oft verða hjá þessum góðu stofnunum okkar, sem staðsettar eru í Reykjavík, að sparnaðurinn er fyrst og fremst úti á landsbyggðinni, en þegar kemur að höfuðstöðvunum vill verða minna um sparnaðaraðgerðir og jafnvel aukningu á sama tíma og verið er að spara ýmsa þjónustu úti á landsbyggðinni. Ég fagna því sem sagt, að ekki verður rasað að þessu máli, og ég vænti þess að haft verði samband við menn þar eystra áður en nokkur ákvörðun verður í þessu efni tekin og það verði einnig haft samband við okkur þm. kjördæmisins, svo að það sé þá alveg ljóst að ef þessi breyting kemur til framkvæmda sé hún gerð í fullu samráði við heimamenn þannig að tryggt sé að sú nauðsynlega þjónusta, sem þarna fer fram, verði í engu lakari og einnig að menn fái að fylgjast nægilega með til þess að ekki verði um mjög skerta og verri þjónustu að ræða en nú er, sem allir þarna eystra, eftir því blaði sem ég las upp áðan, eru sammála um að sé á svo mörgum sviðum að útilokað sé að það fyrirkomulag, sem gert er ráð fyrir með fjarstýringu, geti komið í staðinn.



Herra forseti. Í lok þings á liðnu vori var samþ. þáltill., sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að settar verði reglur um rekstrar- og afurðalán landbúnaðarins, sem tryggi að bændur fái í hendur þá fjármuni, sem þeim eru ætlaðir, um leið og lánin eru veitt. Jafnframt láti ríkisstj. fara fram athugun á því, hvernig heppilegast sé að koma við breytingum á greiðslum útflutningsbóta og niðurgreiðslna, þannig að þær nýtist betur.“ Þetta var sem sagt samþ. 22. maí 1979 hér í Sþ. með miklum atkvæðamun. Till. um þetta mál hafði verið flutt á tveimur þingum áður, en sú till., sem samþ. var í fyrra, var flutt af alþm. Eyjólfi Konráð Jónssyni, Jónasi Árnasyni og Sighvati Björgvinssyni og samþ. orðrétt eins og hún var flutt, og hef ég gert grein fyrir hvernig hún hljóðaði. Með þessari till. fylgdi nokkur grg., sem mig langar að hlaupa á, með leyfi forseta: „ Till. um greiðslu rekstrar- og afurðalána beint til bænda hefur verið flutt á tveimur síðustu þingum, en í hvorugt skiptið verið útrædd. Skömmu fyrir þinglok í vor var till. þó afgreidd frá alshn., og mælti meiri hl. n. með samþykkt hennar og því orðalagi sem á henni er nú þegar hún er flutt þriðja sinni. Fyrri liður till. er ljós, bændur skulu fá fjármuni sína í hendur um leið og lánin eru veitt, en óheimilt verði að halda peningunum eftir í verslunar- eða afurðasölufyrirtækjum. Í samstarfsyfirlýsingu núv. ríkisstj. segir: „Rekstrar- og afurðalánum verði breytt þannig, að bændur geti fengið laun sín greidd og óhjákvæmilegan rekstrarkostnað svipað og aðrir aðilar fá nú.“ Þessi yfirlýsing er góðra gjalda verð og sýnir, að réttlætið er að sigra. Hún gengur þó of skammt, því að unnt er að hártoga hana og halda eftir í fyrirtækjunum hluta þeirra fjármuna, sem bændur eiga að fá beint í hendur. Landbrh. hefur greint frá því, að ný ákvæði um þetta efni ættu að geta komið til framkvæmda áður en lokið er greiðslu afurðalána 20. nóv. n.k. Hann telur málið þó ekki einfatt og ætlar að skipa nefnd til að fjalla um málið. Eðlilegt er að Alþ. hafi hraðan á og taki af öll tvímæli um, hvað fyrir því vaki, með samþykkt þessarar tillögu. Síðari hluti þáltill. er ekki jafnótvíræður. Ljóst er þó hver tilgangurinn er. Miklum fjármunum er varið til útflutningsuppbóta og niðurgreiðslna. Þetta fé, sem bændur eiga, berst þeim seint og illa. Á þessu verður að ráða bót og tryggja að bændur fái peningana beint, um leið og ríkissjóður reiðir þá af hendi. Væntanlega er hér um að ræða upphæð sem nemur meira en 3 millj. kr. á meðalbú á ári eða yfir 250 þús. á mánuði til hvers bónda. Rekstrar- og afurðalánin munu nema svipaðri upphæð. Þannig er nú valsað með fjármuni bænda, sem nema a.m.k. 6 millj. kr. á meðalbú, í lengri eða skemmri tíma, meira og minna eftirlitslaust“. Hér lýkur grg. sem fylgdi till. í fyrra. Þessi upphæð, sem hér er nefnd, er auðvitað orðin miklu hærri nú. En nú langar mig og vafalaust þm. alla að fá að vita hvað hafi orðið um þessa till. og hvernig framkvæmd hennar hafi gengið, og því er spurt: „1. Hvaða reglur hafa verið settar um rekstrar- og afurðalán landbúnaðarins, sem tryggi að bændur fái í hendur þá fjármuni, sem þeim eru ætlaðir, um leið og lánin eru veitt? 2. Hvernig hefur framkvæmd þessara reglna gengið? 3. Hvað líður athugun á breytingum á greiðslu útflutningsbóta og niðurgreiðslna, þannig að þær nýtist betur? 4. Hefur ríkisstj. fjallað um athuganir Stéttarsambands bænda á því, hvernig haga mætti beinum greiðslum útflutningsbóta og niðurgreiðslna?“ Hér er átt við bréf Stéttarsambands bænda frá 6. mars 1979, þar sem um þetta er fjallað mjög ítarlega og bent á ýmsar leiðir til að koma málum fyrir á heppilegri og skynsamlegri hátt en tíðkað hefur verið? „5. Tók fyrrv. ríkisstj. einhverjar ákvarðanir í þessum málum? Ef svo er, hverjar voru þær?“ Ég vænti svara við þessum spurningum.



Herra forseti. Vegna þál. þeirrar sem hér ræðir um var þess farið á leit við Búnaðarbanka Íslands, Landsbanka Íslands og Seðlabanka Íslands að þeir létu rn. í té tillögur um framkvæmd þál., þannig að hagsmuna bænda gæti orðið betur eða a.m.k. ekki síður gætt en í núv. rekstrar- og afurðalánakerfi. Svör Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands bárust í byrjun okt. á s.l. ári, en svar Seðlabankans barst fyrst í dag. Svör viðskiptabankanna eru samhljóða. E.t.v. væri rétt að lesa t.d. bréf Landsbankans, en ég læt það þó bíða í bili. Af svörum bankanna má ráða að þrátt fyrir að eðlismunur sé á afurðalánum, sem veitt eru með tryggingu í afurðabirgðum, og rekstrarlánum, sem veitt eru til að standa undir kostnaði við væntanlega framleiðslu afurða, sé óhjákvæmilegt að tengja þessi lán saman, þannig að afurðalánin greiði hin fyrri upp þegar þau koma. Svo sem kunnugt er eru afurðalán veitt sláturleyfishöfum út á sauðfjárafurðir í birgðum 1. nóv. vegna nýlokinnar sláturtíðar til að gera þeim mögulegt að greiða bændum fyrir haustinnleggið. Þessi lán nema um 3/4 hlutum af kostnaðarverði afurðanna, háð ákvörðun seðlabankastjórnar. Í samstarfssamningi fyrrv. ríkisstj. var eftirfarandi ákvæði er varðar þetta mál. Það hljóðar svo: “Rekstrar- og afurðalánum verði breytt þannig að bændur geti fengið laun sín greidd og óhjákvæmilegan rekstrarkostnað svipað og aðrir aðilar fá nú.“ Vegna þessa ákvæðis var skipuð nefnd um afurðarekstrarlán í landbúnaði í okt. 1978 til að fjalla um þessi mál. Nefndin skilaði áfangatillögum í nóv. sama ár, sem eru eftirfarandi: 1. Ætla má, að haustútborgun sláturleyfishafa til bænda geti numið 821/2–83% af haustgrundvallarverði með gildandi lánum og af eigin fé miðað við að full skil komi fyrir sölu afurða fyrir áramót. Því leggur nefndin áherslu á eftirfarandi atriði: a) Uppgjör útflutningsbóta og niðurgreiðslna frá ríkissjóði á fullgildum reikningum taki breytingum frá því sem tíðkað hefur verið, þannig að fullgildir reikningar greiðist fyrir áramót. b) Smásöluaðilum verði gert að greiða að fullu mánaðarlega úttekt eigi síðar en 20. hvers mánaðar eftir úttektarmánuð. 2. Undanfarin ár hefur ríkissjóður greitt niður vaxta- og geymslugjald af kindakjöti með því að greiða mánaðarlega áfallinn áætlaðan vaxta- og geymslukostnað fyrir hvert kg kjöts við sölu þess. Því hefur uppsafnaður kostnaður orðið verulega hærri þessum greiðslum á fyrri hluta sölutímabils og bundið fjármuni fyrir sláturleyfishöfum. Nefndin leggur til sem lið í að auka útborgunargetu sláturleyfishafa, að í stað þessa fyrirkomulags greiði ríkissjóður hverju sinni vaxta- og geymslukostnað kjötsins samkv. birgðum um hver mánaðamót. 3. Fram hefur komið sú hugmynd í nefndinni að hraða afgreiðslu á uppgjörslánum til sláturleyfishafa í samræmi við hærri útborgun og minni eftirstöðvar til uppgjörs hjá bændum. Ætla má að 5% hækkun útborgunarhlutfalls til bænda, úr 85% í 90% af haustgrundvallarverði mundi í heild svara til um 800 millj. kr. fjárþarfar þessa árs. Uppgjörslán í maí á næsta vori eru áætluð um 2 milljarðar kr. og þyrfti því að færa fram í desembermánuð um 40% áætlaðrar upphæðar til að gera mögulega 90% útborgun til bænda. Með því að útflutningsbætur greiddust af ríkisstj. að fullu fyrir áramót gæti það bætt stöðu bankakerfisins til jafnvægis viðbót útlánanna. Af hálfu Seðlabanka Íslands er þetta því aðeins talið fært að bankinn haldi sömu útlánum til þessa verkefnis að meðaltali yfir árið með lægri útlánastöðu til þess en ella á síðari hluta lánatímabilsins. 4. Stefnt skal að því að afurðalánin fylgi hækkandi einingarverði afurðanna vegna ársfjórðungslegrar verðlagningar landbúnaðarafurða. Það yrði gert með hækkun einingarverðs eða á annan hliðstæðan hátt, svo sem fjármögnun verðbótaþáttar vaxta, þannig að greiða þurfi eigi hærri vexti, á meðan sala afurðanna fer fram, en nemur vöxtum af verðtryggðum lánum. Hér lýkur því sem tekið var upp eftir áfangatillögum nefndarinnar. Af þessu má ljóst vera að afurðalánin ein sér eru ekki einráð um hvaða skil sauðfjárbændur fá fyrir afurðir sínar á meðan niðurgreiðslur og útflutningsbætur eru jafnstór hluti verðmætisins og nú er. Við verðlagningu afurðanna er ekki reiknað með söfnun eigin fjár sláturleyfishafa til að standa undir fjármögnun við að greiða bændum fyrir afurðirnar, og það fé verður því að fást við sölu á afurðunum eða sem lán út á birgðir. Tillögur um formbreytingu á afurðalánum til landbúnaðarins, þar sem bændum væru greidd þau beint sem sá verðhluti sem sláturleyfishafarnir greiddu annars, hafa ekki komið fram. - Þetta var um afurðalánin. Rekstrarlán. Í framkvæmdareglum um rekstrarlán til bænda frá Seðlabanka Íslands, dags. 20. apríl 1979, er gert ráð fyrir að bóndinn fái rekstrarlán gegn framvísun á vottorðum um bústofn og óafturkallanlegri ávísun á sláturleyfishafa á fyrsta úfborgaða andvirði afurðanna. Bóndinn átti að geta framselt þennan rétt sinn að nokkru eða öllu til verslunar eða annarra samtaka sem bankinn mæti gild. Falla mátti frá formlegu framsali bóndans á réttindum hans út á væntanlega slátrun. Í þessum reglum frá 1959 felast þeir möguleikar, sem um er rætt, og jafnframt það hefðbundna form, sem nú er almennt á orðið, að væntanlegur lántaki afurðalánanna, sláturleyfishafinn, annist lántökuna án formlegs umboðs. Í svarbréfum bankanna eru tvær leiðir taldar koma til athugunar varðandi rekstrarlánin: Í fyrsta lagi, að hver bóndi yrði lántakandi, hann yrði að uppfylla öll viðskiptaleg skilyrði banka og sparisjóða um tryggingar, sem fylgdi það verulegur kostnaður og vinna við lántökuna að tæplega væri fært. Jafnframt er talið æskilegt að lántakandi að afurðaláni, sem færi eftir rekstrarláninu, væri sá sami vegna samhengis lánanna. Í öðru lagi, að sláturleyfishafar og umboðsmenn þeirra verði lántakendur líkt og verið hefur, en andvirði rekstrarlánanna mætti ráðstafa til bænda inn á reikninga þeirra samkv. skrá frá lántakandanum. Þannig væri tryggt að bóndanum bærust í hendur þeir fjármunir sem honum væru ættaðir til að fjármagna rekstur búsins þegar lánin væru veitt. Beinar greiðslur á útflutningsbótum og niðurgreiðslum til bænda: Svo sem ljóst má vera eru niðurgreiðslur og útflutningsbætur samtvinnaðar afurða- rekstrarlánamálunum. Væru þær greiddar beint til bænda jafnóðum og framleiðslan fer fram eða við afhendingu afurðanna mundi það minnka rekstrar- og afurðalánaþörf landbúnaðarins, en jafnframt flýta greiðsluskyldu ríkissjóðs að sama skapi. Jafnframt mundi það grípa inn í verðlagsákvörðun á afurðum landbúnaðarins eftir því hvernig greiðslunum yrði hagað. Þessi mál hafa þó ekki verið athuguð enn nægilega niður í kjölinn, þar sem forsenda þeirra er að hreinar línur liggi fyrir um hvaða hátt á að hafa við verðlagningu búvaranna, en sem kunnugt er hefur verið rætt um breytingar þar undanfarið, en ekki komist að fastri niðurstöðu.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. landbrh. fyrir þau svör eða öllu heldur þær upplýsingar sem hann hefur gefið. Vissulega er þakkarvert að nokkur hreyfing skuli vera á þessu máli. Hins vegar verður ekki hjá komist að vekja á því athygli, að spurningunum sem slíkum er ekki svarað nema þá með óbeinum hætti. Það er alveg ljóst, að það er skylda ríkisstj. samkv. ákvörðun Alþingis að búa svo um hnútana að bændur fái þessa peninga refjalaust. Þannig hljóðar fyrri mgr. þál. Þetta hefur ekki verið gert, þrátt fyrir að fyrrv. landbrh., Steingrímur Hermannsson, lýsti því yfir, ef ég man rétt, í einu eða fleiri dagblöðum að bankarnir mundu þegar í stað beðnir um að koma með tillögur um hvernig þetta yrði framkvæmt. Ég veit ekki hvenær þessi bréf hafa verið skrifuð Búnaðarbanka og Landsbanka, sem svarað var í októbermánuði, né bréf til Seðlabanka, sem svar barst við í gær eða dag eða hvenær það var nú, en a.m.k. hefur mikill seinagangur verið á þessum málum. Ég skal ekki ásaka sérstaklega núv. hæstv. landbrh. Hann hefur setið stutt og var ekki til þess ætlast að starfsstjórn gæti mikið gert, hún hafði ákveðnu verkefni að sinna. En hins vegar er það ámælisvert að fyrrv. ríkisstj. skyldi ekki sinna þessu boði og þessari skyldu sinni samkv. fyrirmælum Alþingis. Um upplýsingarnar varðandi afurðalánin skal ég ekki ræða mikið, bæði er ekki tími til þess og eins hitt, að þetta er í fyrsta skipti sem ég heyri þær upplýsingar og bollaleggingar bankanna og eins bollaleggingar ráðh. sem hann vafalaust hefur fengið frá einhverjum samtökum eða sérfræðingum eða embættismönnum og eru góðra gjalda verðar svo langt sem þær ná. En það er út af fyrir sig alveg rétt, að auðvitað verður að tengja þessi lán saman og rekstrarlánin verða að sjálfsögðu greidd upp þegar afurðalánin eru veitt. Það er einfaldasta mál í heimi. Raunar kom fram í bréfum bankanna að hægt væri að færa afgang afurðalánanna inn á bankareikning bændanna. Þetta er í sjávarútvegi þannig, að frystihúsin fá ekki lánin nema þau skuldbindi sig til þess að koma peningunum til útgerðarmanna og sjómanna innan hálfs mánaðar, hygg ég að það sé. Margar leiðir eru vel færar og auðveldar. Það er alger fásinna, sem fram kemur rétt einu sinni í bréfum bankanna, sem eru samhljóða, - það er sjálfsagt einn og sami maðurinn eða eitt og sama fyrirtækið á Íslandi sem semur þau bæði, sendir bönkunum þau til útsendingar til Alþ., - en það er auðvitað alger fásinna að eitthvað dýrt eða erfitt sé í framkvæmd að koma rekstrarlánunum til eigendanna. Hvaða banki sem væri mundi mjög glaður vilja taka að sér að setja þetta fé inn á reikninga hjá sjálfum sér, þar sem það lægi lengri eða skemmri tíma, og fá viðkomandi menn í viðskipti. Það eitt, að bankarnir skuli senda samhljóða bréf, er náttúrlega mjög óviðurkvæmilegt, að þeir skuli ekki reyna hvor um sig að kanna þessi mál. En frammistaða bæði Landsbanka og Búnaðarbanka í öll þau ár, sem þetta mál hefur verið flutt, hefur verið með eindæmum. Það hefur ekki verið hlífst við að fara með rangt mál, vil ég segja, a.m.k. snúa út úr og reyna að gera málið miklu flóknara og erfiðara en raunin er á. En sem sagt, þetta mál er á hreyfingu og yfir því gleðst ég. Ég sé að bankaráðsmaður í Búnaðarbankanum hefur kvatt sér hljóðs, og þess vegna vil ég endurtaka það sem ég sagði, svo að ekki ætti að fara á milli mála, að frammistaða þessara banka í þessu máli hefur verið með þeim hætti sem ég áðan lýsti, að það hefur ekki verið tekin jákvæð afstaða eða reynt að kanna málið niður í kjölinn eða reynt að greiða úr því. En Alþ. hefur tekið ákvörðunina og nú þýðir ekki fyrir bankana lengur að skjóta sér undan því að framkvæma vilja Alþ., því þó að bankarnir, og þá Seðlabankinn ekki síst, séu valdamiklar stofnanir, kannske um of, er Alþ. enn í dag þrátt fyrir allt og allt, þrátt fyrir það sem er að gerast þessar vikur, æðsta stofnun þessa lands og fyrirmælin eru héðan og þeim ber að framfylgja. Eftir því verður gengið svo lengi sem ég er hér a.m.k. og ég veit að mikill meiri hl. þm. er mér sammála um að láta þetta háttalag ekki lengur viðgangast, heldur að bankarnir hlýði skýlausum fyrirmælum Alþ., algerlega skýlausum, og framkvæmi það sem Alþ. hefur fyrir þá lagt, og það sama geri hver sú ríkisstj. sem situr á hvaða tíma sem er. En ég vil endurtaka þakkir mínar til hæstv. ráðh. Hann hefur vafalaust ekki getað svarað öllu ítarlegar á þessu stigi, og ég ætlast ekki til þess að hann eða sú stjórn, sem nú situr, geti framkvæmt þetta mál. En því verður fylgt eftir, hvaða ríkisstj. sem verður við völd á næstunni.



Herra forseti. Undir ummælum hv. fyrirspyrjanda, síðasta ræðumanns, að því er snertir bankastjórn Búnaðarbankans get ég ekki setið og þessu orðbragði. Ég verð a.m.k. að leyfa mér að skjóta skildi yfir ágætan flokksbróður okkar hv. síðasta ræðumanns, Magnús Jónsson bankastjóra, þó að ég hafi ekki fylgst nákvæmlega með þessum málum. Ég ætla honum það ekki, og sennilega enginn sem hann þekkir, að hann skrifi undir einhvern pistil, sem honum er fenginn til undirskriftar, án þess að lesa hann. - Þetta vil ég leiðrétta og mótmæla því skýrt og eindregið. En að öðru leyti ætla ég ekki að ræða málið efnislega á þessari stundu.



Herra forseti. Eins og kom fram hjá hæstv. ráðh. bárust bréf viðskiptabankanna í byrjun okt. Þessi bréf voru skrifuð að minni ósk. Það dróst nokkuð að svör bærust. Þegar eftir samþykkt umræddrar till. s.l. vor átti ég viðræður við bankamenn. Þeim var skrifað í beinu framhaldi af því og leitað eftir tillögum bankanna um framkvæmd á beinum greiðslum til bænda. Segja verður eins og er, að með beinum greiðslum væri farið út á ákaflega vafasama braut með tilliti til hagsmuna bænda. Ég veit að hv. þm. hafa ekki slíkt í huga. Það er rétt, að Alþ. hefur samþykkt svona fyrirmæli, og því ber að fara eftir þeim, en ég veit einnig að alþm. hafa ekki slíkt í hug. Ef í ljós kemur að með beinum greiðslum er stórlega aukið á vanda bænda er ég sannfærður um að hv. Alþ. er tilbúið að endurskoða ákvörðun sína. Þess vegna þarf að leiða hið sanna fram í þessu máli og leggja það fyrir svo að ljóst sé. Það var reynt að gera, var unnið að því s.l. sumar. Hæstv. ráðh. hefur nú lesið svör bankanna, svo það liggur nú að nokkru leyti fyrir. Ég ætla ekki að fara að rekja þá erfiðleika sem eru á framkvæmd þessari. Augljóst er t.d. með rekstrarlánin, sem eru greidd út í mörgu lagi, að því fylgir mikill kostnaður fyrir bóndann að ganga frá nægilegum veðum í hvert sinn sem slík lán eru veitt. Þetta er eitt atriði sem komið hefur fram, og þetta veit ég að hv. þm. getur ekki haft í huga. Sú leið sem helst virðist koma til greina, er að sláturleyfishafar, sem eru með birgðir og eiga auðveldara með að ganga frá slíkri veðsetningu, leggi slíkar greiðslur þegar inn á reikning viðkomandi bónda. Þeir eru margir og flestir stærstu sláturleyfishafarnir gera það þegar, þannig að víða er það svo framkvæmt. Þetta hygg ég að sé eina leiðin. Þá getur bóndinn tekið út fé sitt, þegar það er komið inn á reikning hans, og haft beinan aðgang að því. En ég stend fyrst og fremst upp til að leggja áherslu á að þegar var hafið að skoða málið samkv. fyrirmælum Alþ. og þessi bréf eru í beinu framhaldi af því. Ég vil taka undir orð hv. 2. þm. Vesturl., að það eru hinar mestu dylgjur að bankarnir séu með einhver sjálfvirk neikvæð svör. Ég varð ekki var við það þegar ég ræddi við bankamenn



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að blanda mér í þær umr. sem hér eiga sér stað, heldur aðeins í tilefni af 3. tölul. í fsp. hv. fyrirspyrjanda, þar sem hann spyr hvað líði athugun á breytingum á greiðslu útflutningsbóta og niðurgreiðslna þannig að þær nýtist betur, upplýsa að fjmrn. og viðskrn. eru samkv. beiðni ríkisstj. að láta athuga hvernig greiðslum sé háttað á útflutningsbótum og niðurgreiðslum, hvernig þær fari fram, hvenær og hvaða aðilum þær séu greiddar svo og hvaða reglur gildi almennt um hverjir veiti þeim viðtöku. Á bak við býr ekkert annað en að afla þeirra upplýsinga sem hv. þm. er að spyrja um, en t.d. mætti nefna í þessu sambandi að sú ákvörðun var tekin af fyrrv. hæstv. ríkisstj. að af þessu niðurgreiðslu- og útflutningsbótafé skyldi fyrst sérstaklega gera upp vaxta- og geymslukostnað þeirra aðila sem þar eiga hlut að máli. Þetta hefur tvær hliðar eins og öll mál. Að gera upp með þessum hætti getur valdið að a.m.k. sé ekki þrýstingur á um að hraða sendingu úr landi á þeim umframbirgðum af landbúnaðarvörum sem falla til í landinu, en það er að sjálfsögðu verulegur kostnaður fólginn í því að liggja með slíkar birgðir mjög lengi. Bæði er fólginn í því mikil geymslukostnaður, en enn fremur talsverður vaxtakostnaður. Sá kostnaður getur verið miklu meiri en sá hagur sem í því kann að vera fólginn að geyma umframbirgir um vikna eða mánaða skeið til að ná nokkurra króna hærra verði fyrir þær á erlendum markaði. Þessi mál er verið að athuga af hálfu ríkisstj. til þess að það liggi fyrir hvernig greiðslur gagnast í þessu sambandi. Það hefur engin ákvörðun verið tekin af hálfu ríkisstj. um neinar breytingar á þessum greiðslureglum.



Herra forseti. Mig langar að þakka hæstv. fjmrh. sérstaklega fyrir að hann skuli láta fara fram athugun á fyrirkomulagi greiðslna útflutningsbóta og á niðurgreiðslum. Það er mjög þakkarvert og gott að það geti legið fyrir sem allra fyrst, vegna þess að gera þarf þar á breytingu í samræmi við vilja Alþingis. Ég vil raunar líka þakka fyrrv. landbrh., hv. þm. Steingrími Hermannssyni, fyrir þær upplýsingar sem hann hér gaf, m.a. að leiðir mundi vera unnt að finna til að færa fjármagnið inn á bankareikninga bænda. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það getur tekist. En hitt er náttúrlega ekkert mál, hvort það er einhver kostnaður við veðsetningar bænda. Ég held að það yrði sáralítill kostnaður. Ef hann væri einhver mundi Alþ. að sjálfsögðu breyta eitthvað stimpilgjöldum, ef til þess þyrfti að koma, eða fella þau hreinlega niður. Það er ekkert mál út af fyrir sig. Þarna yrði líka ýmist um persónulegar ábyrgðir að ræða eða þá veðsetningar í eitt skipti fyrir öll, almenn veð eða tryggingarvíxla eða eitthvað slíkt, svo að ekki er hægt að skjóta sér neitt á bak við það. En hitt er svo annað mál, sem er töluvert íhugunarvert, að það skuli koma fram hjá bankamönnunum að vafasamt sé vegna hagsmuna bænda að fara inn á þá leið sem Alþ. er búið að fyrirskipa. Eru það bankastjórarnir sem eiga að meta hagsmuni bænda? Ætli það séu ekki bændur sjálfir og umbjóðendur þeirra, þeir sem þeir kjósa og þá Alþingi Íslendinga. Það er ekki í verkahring bankastjóra að gera það. Síðast en ekki síst vil ég leiðrétta þann misskilning sem kom fram hjá hv. þm. Friðjóni Þórðarsyni, að ég hafi ráðist á Magnús Jónsson. Síst af öllu hefði mér dottið það í hug, hann nefndi ég ekki, enda veit ég ekki hver skrifaði undir bréf Búnaðarbankans, það hef ég aldrei séð. En hvort sem hann hefur skrifað undir bréfið eða einhver annar er það auðvitað ekki hann sem fer ofan í þetta, heldur þeir sem vinna að þessum afurðalánum. Þetta er einn liður í því kerfi sem við erum allir meira og minna flóknir og flæktir í. Við höfum séð núna í skjölum frá Þjóðhagsstofnun og fleiri stofnunum undanfarna daga hvernig þetta kerfi verkar. Það er eins og eitthvert ósýnilegt kerfi eigi að stjórna þessu þjóðfélagi. Það er alveg nóg komið af þessu, mér finnst það, og þjóðin mun brjótast undan þessari kerfismennsku, að einhver ónafngreindur og ósýnilegur maður úti í bæ segi að hann ætli að gæta hagsmuna bænda, það sé ekki hægt að framkvæma vilja Alþingis og fram eftir þeim götunum. En ég má víst ekki segja meira.



Herra forseti. Ég verð að biðja félaga minn, hv. 5. landsk. þm., að sýna nokkra þolinmæði og láta sefast. Hann fékk samþykkta í fyrra dæmalaust vanhugsaða till. til þál. sem þar með er því miður orðin viljayfirlýsing Alþingis. Það hefur að sjálfsögðu komið í ljós að mjög torvelt er að framkvæma till. og næstum óframkvæmanlegt. Það er heldur engum hagur í því að slíkt fyrirkomulag sé tekið upp. Ég benti á þetta í fyrra, ég benti á það í hittiðfyrra og árið þar áður, því að þetta er ekki nýtt mál hér í þingsalnum. fyrra lagði ég fram á þskj. 497 ítarlegt nál., þar sem ég gerði úttekt á málinu, nál. er frá minni hl. allshn. Vitnaði minni hl. til umsagna sem borist höfðu um málið. Þær voru allar á eina leið, að skakkt væri að taka upp þetta fyrirkomulag. En þrátt fyrir að umsagnir, sem voru ekki einasta frá sölusamtökum bænda, frá bönkum, heldur frá bændafundum, frá Stéttarsambandi bænda o.s.frv., væru allar á eina leið og neikvæðar fyrir till. lagði meiri hl. allshn. til að till. yrði samþ., sem og var gert. Ég vil leyfa mér að lesa niðurlagsorð nál. minni hl., með leyfi forseta. Þau hljóða svona: „Þótt vandlega sé leitað í samþykktum bændafunda undanfarinna þriggja ára finnast þess ekki nokkur dæmi að bændur hafi tekið undir hugmynd till. Hugmyndin er ekki frá bændum sjálfum komin og þeir óska ekki eftir þeirri tilhögun sem hún gerir ráð fyrir. Hugmynd Eyjólfs leiðir til aukins kostnaðar og framleiðslukostnaður vex ef hún verður að veruleika. Nær væri að nýta betur það fjármagn, sem fer til þessara mála. Árið 1978 voru t.d. stimpilgjöld til ríkisins af afurðalánum 170 millj., og hver og einn þáttur sem sparast skilar sér í lægra afurðaverði. Því verður ekki trúað að flm. og þeir, sem gerast þeirra ábekingar, vilji vinna bændum tjón, heldur vaki fyrir þeim að klekkja á samtökum þeirra (sjá grg. till. og framsöguræður), en með því að reiða til höggs að sölusamtökum bænda lendir höggið að sjálfsögðu beint á bændum og síðan á neytendum í landinu.“ Ég læt þessum lestri lokið. Ég lagði til að till. yrði breytt, en ég varð undir í þeirri togstreitu, enda er Eyjólfur mikill kappi. En Alþ. var óheppið að láta að vilja hans í fyrravor. Ég vil mótmæla harðlega því orðbragði sem hv. þm. hafði hér um mæta bankamenn. Þeir eru sjálfsagt eitthvað misjafnir, en svona ummæli eru ekki.

Þau voru um stofnanir, en ekki bankamenn.

Þetta eru mikilsverðar stofnanir og svona orðbragð þoli ég ekki, því að ég er viðkvæmur maður fyrir ljótum orðum. Ég vil biðja hv. þm. að sýna biðlund og varðveita hugarró sína. Það er mikilsvert að hafa þessi mál í stöðugri skoðun, en ég legg áherslu á að það beri að vinna að þeim með hagsmuni bænda og neytenda fyrir augum og eftir óskum bænda og neytenda.



Herra forseti. Ég hélt að hv. fyrirspyrjandi hefði dregið lærdóma af hvernig þessi mál hafa gengið, og það hefði verið best fyrir hann að málið gleymdist alveg. Þetta var rætt í þinginu í fyrra og var allt saman skýrt einmitt af fulltrúum bænda og þeim sem þekkja best til. Ég hélt satt að segja að fyrirspyrjandi hefði lesið þær umsagnir sem komu frá bönkunum um þáltill. T.d. voru nöfn Magnúsar Jónssonar og Þórhalls Tryggvasonar undir umsögn Búnaðarbankans, þannig að það var ekkert undarlegt þó að hv. þm. Friðjón Þórðarson tæki þetta mál og það, sem fyrirspyrjandi sagði um umsagnir bankanna, á þann veg sem hann gerði. En það kemur sem sagt í ljós að þm. hefur ekki einu sinni séð ástæðu til að lesa þessar umsagnir. Það er enginn tími til að ræða þetta hér. En komið hefur í ljós enn þá betur en áður allt það sem við sögðum um þetta mál í fyrra. Þá var þingheimur varaður við að samþykkja þessa till. En því miður kom hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson þessu óheillaverki fram.



Herra forseti. Hinn 21. des. 1978 var samþ. einróma hér í Sþ. eftirfarandi þáltill.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að beita sér fyrir sparnaði í fjármálakerfinu. Stjórninni til aðstoðar við framkvæmdina tilnefna þingflokkarnir fimm menn í nefnd, stjórnarflokkarnir hver um sig einn mann, en stjórnarandstaðan tvo. Nefndin skiptir með sér verkum. Markmiðið er veruleg fækkun starfsmanna ríkisbanka, Framkvæmdastofnunar ríkisins og opinberra sjóða og samræmdar aðgerðir til sparnaðar og hagkvæmari rekstrar, þ. á m. sameining fjármálastofnana og skorður við óhóflegum byggingum.“ Þessi till. var í fyrra flutt af öllum fjh.- og viðskn.mönnum í Ed. Þar varð samkomulag um að reyna að koma slíkri till. fram. Í grg. sem fylgdi till. segir, með leyfi forseta: „Naumast verður um það deilt, að ofvöxtur hefur hlaupið í fjármálakerfið. Samhliða hefur það orðið sífellt vanmáttugra að leysa þau verkefni, sem peningastofnunum eru ætluð í nútímaþjóðfélagi. Tilraunir, sem gerðar hafa verið til endurbóta, hafa einna helst orðið til að flækja mál sífellt meir og torvelda úrlausnir. Stóraukið starfslið hefur síst orðið til bóta. Ljóst ætti að vera, að sjálft mun kerfið ekki snúast gegn þessari framvindu. Óhjákvæmilegt er því, að Alþ. taki í taumana. Því er till. þessi nú flutt.“ Rétt og skylt er að geta þess, að till. sama efnis með nokkuð öðru orðalagi hafði verið flutt á þinginu á undan. Það var í tíð ríkisstj. Geirs Hallgrímssonar, en þá var hún flutt af mér og hv. þm. Pétri Sigurðssyni, svo að till. beindist auðvitað ekki að neinni ríkisstj. eða neinum ákveðnum mönnum, heldur var þetta tilraun sem menn vildu gera til að sameinast um að veita viðnám, svo að það orðalag sé nú notað sem frægt varð á sínum tíma, gegn útþenslu kerfisins. Um þetta sameinuðust allir flokkar og allir fulltrúar í fjh.- og viðskn. og Alþ. í fyrra. Þarna var raunar tilboð af hálfu þáv. stjórnarandstöðu, sem upphaflega hafði staðið fyrir þessum tillöguflutningi, að leggja sitt lið til þess að kljást við kerfið og þá útþenslu, sem í þjóðfélaginu er, og leggja til tvo af fimm mönnum í nefnd sem yrði til aðstoðar ríkisstj. Það var sem sagt boðin fram slík aðstoð. Í tilefni af því, að þessi till. var samþ. fyrir meira en ári, hef ég leyft mér að óska eftirfarandi upplýsinga: „1. Hvað hefur ríkisstj. gert til að beita sér fyrir sparnaði í fjármálakerfinu? 2. Hver hefur orðið árangur af starfi nefndar þeirrar, sem þingflokkarnir skipuðu samkv. ályktun Alþingis frá 21. des. 1978 til aðstoðar ríkisstj.? 3. Hefur einhverjum þeim markmiðum verið náð, sem nefnd eru í 2. mgr. þál., og þá hverjum? 4. Hver var fjöldi starfsmanna í fjármálakerfinu við samþykkt þál. og hver er hann nú?



Herra forseti. Fsp. þær á þskj. 37, sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson beinir til mín, eru, eins og hann sagði, í fjórum liðum. 1. tölul. fsp. hljóðar svo: „Hvað hefur ríkisstj. gert til að beita sér fyrir sparnaði í fjármálakerfinu?“ Þess ber fyrst að geta varðandi þá þáltill. sem hv. þm. vitnaði til, að ekki lá ljóst fyrir hvað átt var við með hugtakinu „fjármálakerfinu“, þar sem það var ekki skilgreint nánar í till. Var þarna átt við hreinar ríkisstofnanir sem heyra beint undir viðkomandi rn.? Var þarna átt við stofnanir eins og viðskiptabanka í eigu ríkisins o.s.frv? Það lá því ekki alveg ljóst fyrir í till. hvað væri átt við með hugtakinu „fjármálakerfi“. Ríkisstj., bæði sú sem nú situr og fyrrv. ríkisstj., hafa beitt sér fyrir sparnaði á fjölmörgum sviðum í ríkisbúskapnum. Þess ber þá fyrst að geta, að í fjárl. fyrir árið 1979 var gert ráð fyrir að allnokkur sparnaður næðist, einkum á þremur umfangsmiklum útgjaldaliðum, þ.e.a.s. vegna menntamála, heilbrigðismála og löggæslumála. Fjmrn. og fjárlaga- og hagsýslustofnun fylgdust með að slíkum sparnaði yrði við komið. Hins vegar hafa viðkomandi fagráðuneyti haft framkvæmdina með höndum og hefur talsverður árangur náðst þar, þó svo að ekki hafi tekist að standa fyllilega við það sem átti að reyna að framkvæma í því sambandi samkv. fyrirmælum fjárlaga, m.a. vegna deilna sem komu upp um framkvæmd málanna milli viðkomandi fagráðuneytis og starfsfólks í sumum tilvikum. Á vegum fjárlaga- og hagsýslustofnunar er enn fremur að staðaldri unnið að ýmsum verkefnum til hagræðingar og sparnaðar. Sá háttur er jafnan viðhafður að vinna slík verk í náinni samvinnu við hin einstöku ráðuneyti. Í samvinnu við dómsmrn. hefur þannig verið unnið að endurskoðun á starfsemi Bifreiðaeftirlits ríkisins í því skyni að draga nokkuð saman starfsemi eftirlitsins og gera skoðun bifreiða ódýrari og fljótvirkari en nú er. Niðurstaða er að mestu fengin um það mál, en auk þess er unnið að aukinni vélvæðingu í dómsmálakerfinu. Í samvinnu við sjútvrn. hefur starfsemi Framleiðslueftirlits sjávarafurða verið til sérstakrar skoðunar og er nú verið að athuga hvort koma megi fiskmati fyrir með öðrum hætti en gert hefur verið. Í samvinnu við varnarmáladeild utanrrn. er verið að athuga möguleika til kostnaðarlækkunar við lögreglustjóraembættið á Keflavíkurflugvelli. Auk fyrrgreindra atriða hefur verið gerð athugun á rekstrargrundvelli tæknideildar Húsnæðismálastofnunar ríkisins og á rekstrarmálum og stjórnunarháttum Fasteignamats ríkisins. Þá má geta þess, að núv. ríkisstj. beitti sér fyrir 500 millj. kr. niðurskurði útgjalda skömmu eftir að hún tók við stjórnartaumum, auk þess sem hún hefur beitt sér fyrir ýmsum öðrum aðgerðum til sparnaðar og aðhalds. Sem dæmi þar um má nefna, að í fjmrn. og á vegum fjárlaga- og hagsýslustofnunar er nú unnið að framkvæmd eftirtalinna atriða: 1. Að ráðuneytum og ríkisstofnunum verði gert að gera áætlun um utanlandsferðir starfsmanna á árinu. Tilgreina skal í þessari áætlunargerð tilgang ferðar, dvalartíma, nafn starfsmanns og áætlaðan kostnað. Áætlanir þessar á síðan að senda venjulega boðleið um fagráðuneyti til fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Þá hefur fjmrn. einnig rætt um það við ríkisbókara og hefur verið ákveðið að færa utanfararkostnað sérstaklega hjá hverri stofnun, bæði ferðakostnað og dvalarkostnað, þannig að hægt sé jafnan að fylgjast með því, að hve miklu leyti áætlanir þessar eru haldnar, og fá þá skýringar ef um brögð að því er að ræða að frá sé vikið. 2. Þá hefur verið ákveðið, að innheimtumenn ríkissjóðs skili jafnóðum öllum innheimtum tekjum til ríkissjóðs og innheimtumönnum verði þannig óheimilt að greiða gjöld vegna rekstrar embætta sinna og annarra verkefna með innheimtufé. Þess í stað fá innheimtustofnanir greiddar fjárveitingar úr ríkissjóði til starfsemi sinnar, en nokkur brögð hafa verið að því, að vísu ekki mjög veruleg, að sumar þessara stofnana hafa notað innheimtufé til að greiða kostnað við embættisrekstur eða til að greiða kostnað sem ætti í raun og sannleika að falla á aðra aðila, svo sem sveitarfélög. 3. Nú er unnið sérstaklega að skipulagningu og stjórn sjúkrahúsamála í landinu, þar með talið að endurskoða daggjaldakerfið, og ríkisstj. hefur fyrir sitt leyti tekið ákvörðun um að vinna að því, að fjárveitingar til Landakotsspítala, Borgarspítala og Sjúkrahúss Akureyrar verði í formi beinna fjárframlaga úr ríkissjóði. Það er að sjálfsögðu talsverð breyting frá því sem verið hefur. 4. Ákveðið hefur verið, að hert verði ákvæði um ráðningar starfsfólks til stofnana og fyrirtækja ríkisins. Í því tilliti er nú verið að endurskoða lög um ráðningarnefnd ríkisins, þannig að óheimilt verði að endurráða í lausar stöður án samþykkis ráðningarnefndar og þurfi þannig ávallt að fá samþykki ráðningarnefndar í hvert skipti sem endurskipað eða endurráðið er í stöðu, án tillits til þess hvort sú staða hafi verið heimiluð áður. Þetta hefur ríkisstj. gert til þess m.a. að beita sér fyrir sparnaði í fjármálakerfinu. Þar sem ekki kemur nánar fram en til var vitnað áðan, hvorki í fsp. né heldur í umræddri þáltill. sem samþ. var, hvað átt sé við með orðinu „fjármálakerfi“, liggur auðvitað ljóst fyrir að ekki er hægt að svara þessari spurningu með öðru en almennum orðum, eins og ég hef reynt að gera. Sumt af því, sem ég hef hér sagt, á svo til eingöngu við stofnanir sem falla undir fjármálakerfið, en annað á einnig við aðrar stofnanir. 2. tölul. spurningarinnar er, hver hafi verið árangur nefndar þeirrar sem þingflokkarnir skipuðu samkv. ályktun Alþ. frá 21. des. 1978 til aðstoðar ríkisstj. Svar við því er, að hinn 21. nóv. s.l. var stjórnmálaflokkunum skrifað bréf þar sem óskað var tilnefningar í þessa nefnd. Hins vegar drógust svör stjórnmálaflokkanna mjög á langinn. Svör bárust ekki frá Alþfl. fyrr en með bréfi dags. 13. júní, þar sem greint er frá því að Ágúst Einarsson sé tilnefndur af hálfu Alþfl. Nokkru síðar, eða 19. júní, var tilkynnt af Alþb. að Ólafur Ragnar Grímsson væri tilnefndur í nefndina af hálfu þess flokks. Símleiðis var tilkynnt að Jón Helgason væri tilnefndur af hálfu Framsfl. Og síðla sumars var enn fremur tilkynnt símleiðis að Eyjólfur Konráð Jónsson og Ellert Schram mundu verða í nefndinni af hálfu Sjálfstfl. Því lá fyrir að það var ekki fyrr en eftir mitt sumar sem tilnefningar flokkanna höfðu farið fram. Mátti því, ef miðað var við fyrri venjur, gera ráð fyrir að þáv. ríkisstj. hugsaði sér ekki að kalla nefndina til starfa fyrr en á haustdögum, eins og oft gerist og gengur með nefndir sem skipaðar eru þingmönnum. Samkomudagur þeirra er gjarnan miðaður við þann tíma þegar Alþ. tekur til starfa. Hins vegar gerðist það, eins menn muna, að nokkuð varð róstusamt á Alþ. eftir að það kom til starfa, svo að nefndin var ekki kölluð saman. Þar sem ætla má að með hugtakinu „fjármálakerfi“ sé átt við ýmsar stofnanir, sem teljast ekki til stofnana ríkisins og heyra því ekki undir beina stjórn ráðh., er því eðlileg að mati núv. ríkisstj., að það bíði ríkisstj., sem hefur víðtækara umboð en sú sem nú sigur, að nefndin sé kölluð saman, því að það hlýtur að vera á valdi ríkisstj. og nefndarinnar sameiginlega samkv. orðanna hljóðan í hinni samþ. þáltill. að ákveða hvað stofnanir heyri undir valdsvið og verksvið nefndarinnar. Í þriðja lagi spyr hv. þm., hvort einhverju af þeim markmiðum hafi verið náð, sem nefnd eru í 2. mgr. þáltill., og þá hverjum. Vísa ég í því sambandi til þeirra svara sem ég hef þegar gefið við spurningu eitt og spurningu tvö. Í fjórða lagi spyr hv. þm. hver sé fjöldi starfsmanna í fjármálakerfinu við samþykkt þáltill., hver hann hafi verið og hver hann sé nú. Svar fjárlaga- og hagsýslustofnunar er orðrétt á þessa leið, með leyfi forseta: „Upplýsingar um þetta atriði liggja ekki fyrir, enda er afar óljóst við hvað er átt með hugtakinu „fjármálakerfi“; eins og áður er getið. Eðlilegt er að nefndin sjálf skilgreini hvaða starfsemi hún vilji fella undir hugtakið „fjármálakerfi“ Lýkur þar því svari fjárlaga- og hagsýslustofnunar sem mér hefur verið fengið í hendur, en ég bað þá stofnun að undirbúa þau svör sem ég hef hér gefið, eins og eðlilegt má telja miðað við verksvið fjárlaga- og hagsýslustofnunar.



Herra forseti. Eins og fram kom í máli fyrirspyrjanda var ég meðflm. með honum að upprunalegu till. í tíð þeirrar stjórnar sem við báðir studdum. Það var því réttilega mælt hjá honum, að við beindum ekki tillögu okkar að öðru en vandamálinu sjálfu, sem var hin gífurlega úfþensla í fjármálakerfinu sem við vildum reyna að ráðast að. Það fór ekkert fyrir brjóstið á okkur Eyjólfi Konráð við hvað var átt, en núv. hæstv. fjmrh. virðist ekki gera sér enn fulla grein fyrir í hvaða átt till. gengur. Hins vegar minntist hann á að gengið hefði verið í það af honum og flokksbræðrum hans í núv. hæstv. ríkisstj. að herða nokkuð að ráðningu nýrra starfsmanna til ríkisins. Því er ég aðeins með eina spurningu til hans varðandi þetta mál. Telur hann til sparnaðar eða eyðslu hinna nýju ráðningu, „umba“ hæstv. dómsmrh., sem hefur verið ráðinn fyrir stuttu?



Herra forseti. Ég fæ ekki skilið að hæstv. fjmrh. þyrfti að gefa þá yfirlýsingu, að ekki væri ljóst hvað við væri átt með þessari till. og hvaða stofnanir það væru fyrst og fremst sem um væri að ræða. Það er tekið alveg skýrt fram í tillgr. sjálfri, með leyfi forseta: „Markmiðið er veruleg fækkun starfsmanna ríkisbanka, Framkvæmdastofnunar ríkisins og opinberra sjóða og samræmdar aðgerðir til sparnaðar og hagkvæmari rekstrar, þ. á m. sameining fjármálastofnana og skorður við óhóflegum byggingum.“ Það er auðvitað alveg ljóst, að átt er við fjármálakerfið, en ekki óteljandi stofnanir sem hæstv. ráðh. hér vék að og notaði tækifærið til þess að ná sér í einhvers konar ókeypis auglýsingu fyrir framtakssemi sína í fjmrh.stöðu. Það getur ekki verið að þetta hafi neitt misskilist. Það hefur hins vegar ekki verið ætlunin að svara fsp. beint. Ég var ekkert að ásaka hæstv. núv. fjmrh. fyrir að hann hefði ekki aðhafst í þessum málum. Það var auðvitað fyrrv. ríkisstj. sem átti að sinna skyldu sinni og kalla nefndina saman. Þess minnast ábyggilega ráðh. í fyrrv. ríkisstj. og raunar fleiri þm., að í allan fyrravetur var verið að ganga á eftir því að fá tilnefningar og fá nefndina kallaða saman. Ég skal játa að ég hélt upphaflega að till. hefði af Alþingis hálfu eftir áramótin verið send forsrn., hún gat eins hafa verið send þangað, m.a. vegna þess að Framkvæmdastofnun heyrir undir forsrn., en þáv. forsrh. upplýsti mig um það mjög fljótlega að till. hefði verið send fjmrn. Þá var auðvitað margsinnis talað við fjmrn., ekki bara ráðh., heldur ráðuneytisstjóra og hvern af öðrum, um að fá ýtt á þetta mál. Maður hélt satt að segja að það væri einmitt verið að koma til liðs við fjmrh. og fjmrn. þegar þingheimur allur samþykkir að tilnefna menn til aðstoðar í sparnaði, því að haft hefur verið á orði hjá öllum ríkisstj. að nauðsyn bæri til að spara og ekki þá síst í fjármálakerfinu. Enn gleggra kom tilgangur till. fram í þeirri grg. sem var með upphaflegu till. sem við hv. þm. Pétur Sigurðsson fluttum á sínum tíma, þar sem var lengri og ítarlegri grg. og rækilega rakið hver nauðsyn væri á því að stemma stigu við hinni gífurlegu úfþenslu í peningakerfinu og bankakerfinu. Þess vegna er það hreinn útúrsnúningur að koma hér upp og víkja alls ekki að málinu sjálfu, heldur vera að tala um einhverjar allt aðrar stofnanir, sem ekkert koma þessu máli við, ekki nokkurn skapaðan hlut, og það er nánast óvirðing - það er allt í lagi þó að það sé óvirðing við fyrirspyrjanda, en það er óvirðing við Alþ. - að svara út í hött með þeim hætti sem hæstv. ráðh. rétt áðan gerði. En ég held að rétt sé að gleyma því. Aðalatriðið er að vekja athygli á þessu máli. Það verður ekki hjá því komist að vekja athygli á vanrækslusyndum fyrrv. ríkisstj. Hún hefur beinlínis brugðist í þessu eins og óteljandi mörgu öðru og ekki framkvæmt það sem Alþ. hafði lagt fyrir hana að gera. En þó var tilgangurinn miklu fremur að koma hreyfingu á málið í von um að annaðhvort núv. hæstv. fjmrh. ýtti á eða þá sá næsti eða þar næsti, ef skammt yrði um lífdaga þeirrar stjórnar sem tveir hv. þm. eru nú að reyna að mynda til 2–3 mánaða, því að ég mundi halda að Þjóðhagsstofnun yrði fljót að stúta henni, og þær eru þá farnar fimm. 



Herra forseti. Ég var einn af þeim þm. sem fluttu þá till. sem hér er til umr., með hv. þm. Eyjólfi Konráð Jónssyni. Ég held að rétt sé að það komi hér fram, að í fjh.- og viðskn. Ed. á næstsíðasta þingi, þinginu sem stóð síðasta vetur, var eindregin samstaða og einhugur um þessa till. og fastur ásetningur þeirra, sem í n. voru, að þetta mál næði fram að ganga. Þetta var tilraun n. þingsins, ein af fáum á því þingi, þar sem mjög var rætt af hæstv. dómsmrh. og öðrum þm. Alþfl. um nauðsyn þess að efla þingræðið í landinu, ein af fáum einhuga tilraunum nefnda þingsins til að taka til skoðunar þróun mikilvægra þátta í framkvæmdavaldsstofnunum þessa lands og þá miklu kerfisuppbyggingu og valdaupphleðslu sem þar hefur átt sér stað nánast án þess að þingið kæmi þar nokkuð við sögu. Það er satt að segja ömurlegt að það skuli verða örlög eins helsta þingræðiskratans í þeim hópi að koma hér og flytja það dæmigerða kerfissvar sem hæstv. fjmrh. flutti áðan, þar sem hann í raun og veru svaraði engu varðandi þessa fsp., en tíndi upp hverja gerviafsökunina á eftir annarri sem embættismenn hans í fjmrn. og fjárlaga- og hagsýslustofnun höfðu samið handa honum til að flytja þinginu. Það verður langt í að hér náist samstaða um að efla í raun og veru og styrkja þingræðið í landinu og styrkja nefndastörfin í þinginu gagnvart hinni miklu valdaþróun framkvæmdavaldsins ef meginkrosstrén í þeirri baráttu bregðast svo rækilega sem hæstv. fjmrh. sýndi þingheimi fram á áðan. Það er alveg rétt, sem hv. þm. Eyjólfur Konráð Jónsson sagði, að frekar ósmekklegt var að nota tímann til að auglýsa lítilfjörlegar breytingar sem koma þessu máli ekkert við. Stóra málið er, að á undanförnum árum og áratugum hefur hlaðist upp gífurlega mikið embættisbákn í ýmsum helstu fjármálastofnunum þessa lands. Það embættismannabákn hefur dregið til sín bæði leynt og ljóst mikið af því stefnumarkandi valdi í efnahagsmálum sem á að vera hjá þjóðkjörnum fulltrúum þessa lands. Menn hafa reynt það í stjórnarmyndunarviðræðum undanfarna daga og vikur hvernig er komið samskiptum þjóðkjörinna fulltrúa annars vegar og embættislegu stjórnsýslunnar í hagstofnunum landsins hins vegar, í Seðlabanka, Þjóðhagsstofnun, fjmrn. og annars staðar. Þess vegna er mjög brýnt að hinir þjóðkjörnu fulltrúar nái aftur í sínar hendur því valdi sem þeim ber samkv. stjórnskipun þessa lands. Ég tel veigamikinn þátt í þeirri þróun, að sú till., sem var flutt einróma af fjh.- og viðskn. Ed. á næstsíðasta þingi, nái fram að ganga. Ég skora á þá menn, sem eiga eftir að gegna embætti fjmrh., að þeir gerist ekki slík fórnarlömb kerfisþrælanna eins og hæstv. núv. fjmrh. upplýsti áðan.



Herra forseti. Ég get huggað hv. síðasta ræðumann og þingheim með því, að það er engin sérstök hætta á að við meginkrosstrén í baráttunni fyrir þingræði í landinu séum að bresta. En á hinu vildi ég vekja athygli, af því að fyrrv. fjmrh. er ekki viðstaddur, en hann mundi sjálfsagt hafa gert það ef hann væri við, að það er 21. nóv. sem hann óskar eftir því, sá ágæti maður, að tilnefningar séu gerðar í þessa nefnd. En eitthvað veldur því að tilnefningum í nefndina er ekki lokið fyrr en eftir mitt sumarið þar á eftir. Það var alla vega útilokað fyrir þáv. fjmrh. eða hvaða annan ráðh. að kalla nefndina saman þegar ekki hafði verið lokið tilnefningu í hana.

Það getur ekki verið 21. nóv. Till. er samþ. 21. des.

Það stendur hérna. Það er þá villa. En ég vek alla vega athygli á því, að tilnefningum í þessa nefnd af hálfu þingflokkanna er ekki lokið fyrr en eftir mitt sumar. Ég býst því við, þó ég hafi ekki rætt það við „kerfismenn“ né heldur fyrrv. hæstv. fjmrh., að ætlunin hafi verið að kalla nefndina saman með haustdögum. Ég hef síður en svo nokkuð á móti því að beita mér fyrir að þessi nefnd komi saman. Ef nefndarmenn vilja að ég óski eftir að nefndin sé kvödd saman mun ekki standa á mér að gera það. Við skulum því ekki gera úlfalda úr mýflugu. Hvorki fjmrh., embættismenn fjmrn. né menn í öðrum fjármálastofnunum hins opinbera eru á móti þessari nefnd, síður en svo. Ef þess er óskað af nm. að fjmrn. geri eitthvað til þess að nefndin geti komið saman eftir að tilnefningu hefur verið lokið, þá skal ég fúslega gera það og veita þessari ágætu nefnd, eins og mér ber skylda til þann tíma meðan ég sit í ráðherrastól, allar þær tiltækar upplýsingar og aðstoð sem ég get henni veitt. Mér finnst engin ástæða til annars en þn. eins og hér hefur verið um að ræða starfi og hún geti náð talsverðum og umtalsverðum árangri. Að blanda öðrum atriðum inn í þessa umr., svo sem samskiptum manna vegna stjórnarmyndunarviðræðna og fleira slíku, tel ég algeran óþarfa.



Herra forseti. Ég vona að mér fyrirgefist þótt ég noti nokkrar mínútur til að minnast ak ær umr. sem hér urðu utan dagskrár s.l. fimmtudag. Ég vil sérstaklega taka undir orð hv. þm. Sverris Hermannssonar er hann gagnrýndi forseta fyrir að leyfa umr. utan dagskrár um sama efni og er í löglega framlagðri fsp., sem þegar hafði verið ákveðið af forseta sjálfum að taka á dagskrá í dag. Þá finnst mér eiginlega sérstaklega gagnrýnisvert að hæstv. forseti skyldi leggja trúnað á orð síns gamla flokksbróður, hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, um efnisatriði þeirra spurninga sem hann hafði í hyggju að leggja fyrir hæstv. dómsmrh., því að hæstv. forseti átti auðvitað að vita að sýndarmennska hjá þessum þm. er ofar öllu öðru og þingvenjur og þingsköp næsta lítils virði, ef hann getur vakið nokkra athygli á sjálfum sér.

Það kemur engum á óvart.

Það kemur engum á óvart, hv. þm. Karvel Pálmason, nei. Hæstv. dómsmrh. misskildi hv. þm. ekki neitt og hefur sjálfsagt talið mjög gott ef hægt væri að ljúka við að svara og hafa að baki nokkrar af þeim spurningum, sem hafa vaknað hjá þm. vegna þessa máls, og sjálfsagt einnig að hafa að baki umr. á mjög fámennum fundi í Sþ., - fámennum vegna óvæntrar uppákomu þessarar fsp. og utan venjulegs fundartíma. En vegna þeirra orða, sem féllu á þessum fundi í máli hæstv. ráðh., þess efnis að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson hafi stolið frá mér glæpnum, eins og hann orðaði það, með óþinglegri fsp. sinni, vil ég segja við hæstv. ráðh., að ég hef engan glæp framið í þessu máli. Hins vegar munu svör ráðh. hér á eftir og umr., sem fram munu fara, kannske leiða í ljós hvort hæstv. ráðh. hefur brotið velsæmismörk, sem hann hefur manna tengst gengið í að telja aðra verða að hlíta, og hvort reynslan sé þá ekki orðin sú, að hann sem siðvæðingarhershöfðingi krata hafi alla tíð verið að kasta grjóti úr glerhúsi. Ég hef lagt fram þessa fsp., sem er á þskj. 87 og er nú til umr., vegna ráðningar hins nýja umboðsfulltrúa dómsog kirkjumálarn. Það, sem kannske frekast stendur að baki fsp. minni, eru þær auglýsingar sem hafa birst eftir á frá rn. og reyndar viðtöl bæði við hinn nýráðna umboðsfulltrúa ráðh. eða rn. og ráðh. sjálfan um í hverju verk fulltrúans sé fólgið og að hverju sé stefnt með því. Í auglýsingu rn. 3. jan. segir svo, með leyfi forseta: „Tekið hefur til starfa umboðsfulltrúi dóms- og kirkjumálarn. Verkefni hans verður að sinna fyrirspurnum og erindum fólks, sem telur á hlut sinn gengið í samskiptum við stofnanir ríkisins, og veita leiðbeiningar í því sambandi. Fyrst um sinn mun starf umboðsfulltrúa einkum lúta að dómgæslu, löggæslu og fangelsismálum.“ Auglýsingin ber auðvitað ljóslega með sér að það er stefnt miklu hærra með stofnun embættisins og ráðningu þessa embættismanns en að hann eigi aðeins að vera til að upplýsa fólk sem í rn. kemur. Nýlega var í fréttum talið upp hvað margir hefðu komið, að ég held um 40 að tölu, sem enginn veit hverra erindi voru, enda sjálfsagt einkamál viðkomandi aðila og umboðsfulltrúans. Hins vegar hefur tekist fram til þessa að ná til ráðh. ef einhverjir eru að leita sér að nýrri atvinnu eða leita upplýsinga eða eitthvað þess háttar, og kratar þurftu ekki endilega að fá sérstakan fulltrúa til að veita slíkar upplýsingar. - En þá er auðvitað ljóst, og þá kem ég aftur að því sem ég sagði áðan, að í viðtölum bæði við hinn nýráðna embættismann og ráðh. sjálfan kemur fram að stefnt er að því, og þeir hafa ekkert farið dult með það, að setja á stofn það embætti sem hefur gengið undir nafninu umboðsmaður og þá viðkomandi þjóðþinga, t.d. á Norðurlöndunum. Ég tek þetta atriði sérstaklega til meðferðar og legg m.a. fsp. mína fram vegna þess að svo er á málinu haldið, vegna þess að ég flutti þáltill. á Alþ. tvisvar um undirbúning löggjafar um embætti umboðsmanns Alþingis, fyrst á þinginu 1970–1971 og síðan 1971–1972. Hinn 16. mars 1972 samþykkti Alþ. þáltill. sem var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta undirbúa löggjöf um stofnun embættis umboðsmanns Alþingis. Skal hliðsjón höfð af sambærilegri löggjöf annarra þjóðþinga á Norðurlöndum. Frv. þess efnis skal lagt fyrir næsta reglulegt Alþingi.“ Með þáltill. fylgdi mjög ítarleg grg., sem m.a. vitnaði til þess sem hafði farið fram í málinu hér á landi fram til þessa, a.m.k. alls sem ég gat fest hendur á. Það voru m. a. tímaritsgreinar og það voru erindi, sem m.a. hv. þm. Ólafur Jóhannesson hafði flutt á fundi Orators, félags lögfræðinema, og enn fremur vitnaði ég til grg. sem hafði fylgt þáltill. sem var um skipan nefndar til að athuga þetta mál og Kristján Thorlacius hafði flutt tvisvar eða þrisvar á þingi er hann sat hér sem varaþm. fyrir Framsfl. Eftir að till. mín var samþ. fól þáv. hæstv. dómsmrh., Ólafur Jóhannesson, Sigurði Gizurarsyni að semja frv., sem var lagt fyrir Alþ. í marslok 1973 og tekið til umr. á næsta þingi. Þáv. dómsmrh. flutti mjög ítarlega framsöguræðu með frv. Hann komst m.a. svo að orði, með leyfi forseta: „Vissulega eru aðstæður hér hjá okkur að ýmsu leyti aðrar en hjá fjölmennari þjóðum og jafnvel hjá okkar nágrannaþjóðum. En ég er ekki í vafa um, að stofnun umboðsmannaembættis mundi á ýmsan hátt leiða til bættrar stjórnsýslu og horfa til réttaröryggis fyrir þegnana. Fyrir slíkt er mikið gefandi. Hinu er ekki að leyna, sem Alþ. verður einnig að hafa í huga og meta, að hér er um stofnun nýs embættis að ræða, sem hafa mun í för með sér verulegan kostnað. Ég tel því mjög eðlilegt, að Alþ. gefi sér góðan tíma til að athuga þetta mál.“ Lengra var þetta, þó að ég vitni ekki lengur í hans mál. Frv. var að lokinni umr. vísað til allshn. d. og hún skilaði áliti nokkru síðar, eða í maí 1974, og mælti einróma með samþykkt þess með nokkrum smávægilegum breytingum. Síðan gerðist ekkert meira í málinu fyrr en ég flutti frv. ásamt hv. þm. Sverri Hermannssyni á þinginu 1976–1977, en þá urðu úrslit hin sömu, að það dagaði uppi, komst til n. og síðan ekki söguna meir. Var sama ástæða gefin fyrir að málið fékk ekki framgang að við hefðum ekki efni á að setja á stofn þetta nýja, en þó þýðingarmikla embætti, sem allir voru sammála um að væri til gagns fyrir þjóðina. Hins vegar virðist mér með hliðsjón af því, sem ég hef þegar sagt, að hæstv. dómsmrh. sé að reyna að læða embættinu inn án þess að við höfum frekar efni á því að koma málinu fram nú en áður. Þótt ég sé á allan hátt fylgjandi því, að embætti umboðsmanns Alþ. verði sett á stofn, vil ég ekki að sú leið sé farin að fara með það inn bakdyramegin, ef ég mætti orða það þannig. Enn fremur er embættið, eins og það er sett á stofn af hæstv. ráðh., hvergi í líkingu við það sem ætlað var með frv.-flutningnum, hvorki í samræmi við samhljóða frv. sem ég flutti né í samræmi við samhljóða frv. sem ég flutti ásamt hv. þm. Sverri Hermannssyni. Þar er meginmál, má segja, að strax kemur fram í 1. gr. frv. að kjör umboðsmanns Alþingis eigi að fara fram í Sþ. Síðan er auðvitað getið um hvert verksvið hans eigi að vera o.s.frv. og skyldur og réttindi. Má því segja að langt sé frá því að sú embættisstofnun, sem hæstv. dómsmrh. hefur nú beitt sér fyrir, geti á nokkurn hátt jafnast á við það sem með því frv. var ætlað að gera. Það hafa komið upp miklar efasemdir um hvort hæstv. ráðh. hafi nokkra heimild til að stofna til þessa embættis. Með hliðsjón af því, sem kom fram áðan hjá hæstv. fjmrh., að eitt af aðalverkum hans í stjórnartíð hans sem fjmrh. hafi verið að vinna að því, að ekki verði stofnuð fleiri embætti, og að draga saman í fjármálakerfinu ýmiss konar kostnað og sem sagt að stuðla að sparnaði og hagsýni á öllum sviðum, þá virðist manni þessi ákvörðun í rn. hæstv. dómsmrh. koma eins og skollinn úr sauðarleggnum. Fsp. mín er í þrem liðum og hljóðar svo, með leyfi forseta: 1. Er fjárveiting fyrir hendi til greiðslu launa og annars kostnaðar við hið nýja embætti umboðsfulltrúans? Eru fyrirmæli þar um lögum? Ef ekki, hver heimilar ráðh. að setja þetta nýja embætti á stofn? 2. Er umboðsfulltrúi ráðinn samkv. samningi félags innan BSRB, BHM, ASÍ, eða er hann ráðinn samkv. sérsamningi? 3. Hver eru byrjunarlaun hans, önnur launakjör og fríðindi? Er umboðsfulltrúinn æviráðinn eða til skemmri tíma, t.d. næstu reglulegu alþingiskosninga? Eitthvað mun hafa komið fram, sem telst til svara, í tvítali þeirra félaganna hæstv. ráðh. og hv. þm. Ólafs Ragnars Grímssonar, en að sjálfsögðu óska ég eftir að það komi fram við umr. um löglega fram lagða fsp. svör við öllum þeim spurningum sem ég hef borið fram.



Herra forseti. Sem svar við 1. fsp. hv. þm. Péturs Sigurðssonar er þetta að segja: Fjárlög hafa ekki verið samþ. fyrir árið 1980, engar fjárveitingar hafa því verið afgreiddar fyrir það ár, en í nýsamþykktum lögum um bráðabirgðafjárgreiðslur úr ríkissjóði og heimildir til lántöku á árinu 1980 o.fl. er ríkisstj. heimilað að greiða samningsbundnar greiðslur þar til fjárlög hafa verið samþ., þ. á m. launagreiðslur til opinberra starfsmanna. Ekki eru í lögum fyrirmæli um starf umboðsfulltrúa, en ráðning umboðsfulltrúa var ákveðin með þeim hætti sem lög nr. 97/1974, um eftirlit með ráðningu starfsmanna o.fl., segja fyrir um. Ráðningarnefnd ríkisins samþykkti ráðninguna á fundi sínum 3. jan. s.l. Í öðru lagi sem svar við 2. fsp. hv. þm.: Umboðsfulltrúi er ráðinn samkv. sérkjarasamningi Lögfræðingafélags Íslands og aðalkjarasamningi Bandalags háskólamenntaðra manna. Í þriðja lagi: Launakjör eru 113. flokkur fyrrgreindra kjarasamninga. Önnur launakjör eru ekki. Fríðindi eru engin. Umboðsfulltrúi er ráðinn með gagnkvæmum þriggja mánaða uppsagnarfresti. Auk þess rennur ráðningarsamningur hans út sjálfkrafa innan árs frá ráðningardegi. Um þessa ráðningu fór fram umr. utan dagskrár s.l. fimmtudag og um hana vil ég segja þetta: Það var gagnrýnt að ég skyldi hafa ráðið flokksbróður minn til þessa starfs. Hins vegar hefur út af fyrir sig ekki verið sagt af nokkrum, að ég hygg, að troðið hafi verið á rétti annars, að gengið hafi verið fram hjá neinum öðrum sem hefði átt í sjálfu sér meiri rétt til starfans, heldur hefur það verið gagnrýnt að um flokksbræður og skoðanabræður er að ræða. Í framhaldi af því, sem hv. þm. Pétur Sigurðsson sagði um starf umboðsmanns, segi ég þetta. Ég þekki það. Að ég hygg árið 1972 var flutt af þáv. hæstv. dómsmrh. vandað frv. um umboðsmann Alþingis. Slíkar hugmyndir hafa verið fluttar eftir það, en ekki náð fram að ganga. Það er rétt, að hinu nýja starfi er ætlað að ganga í sömu átt, að svo miklu leyti sem mögulegt er. En vitaskuld er það hv. Alþingis að taka um það ákvörðun hvort starf umboðsmanns Alþingis verður sett á fót. Mín von stendur til þess að þetta starf, svo þröngur stakkur sem því eðlilega er skorinn, geti þróast í sömu átt og hér hefur verið rætt um. Að því er þessa embættisveitingu og aðrar almennt varðar er það svo, að það situr ríkisstj. í landinu með þeim réttindum og þeim skyldum sem slíku fylgja. Auðvitað er öllum ljóst að aðstæður eru óvenjulegar. Allir hljóta að vera sammála um að því fyrr sem ástandið verður eðlilegt, þeim mun fyrr sem að baki ríkisstj. standi þingmeirihl., þeim mun betra. Menn þekkja við hvaða aðstæður þessi ríkisstj. var mynduð. Menn þekkja líka að hún nýtur ekki meiri hl. og hefur sagt af sér. Ég endurtek: Þess vegna er því betra sem stjórnmálaástandið verður fyrr eðlilegt, svo sem þingræðishefðir gera ráð fyrir.



Herra forseti. Ég þarf aðeins að koma á framfæri ofurlítilli leiðréttingu. Það var rétt, sem kom fram í máli manna um flutning þáltill. um stofnun embættis umboðsmanns Alþingis, og samkv. þeirri till. skyldi láta semja frv. um það efni og leggja fyrir næsta Alþ. á eftir. Það gerði ég, eins og reyndar kom fram í máli hv. fyrirspyrjanda, Péturs Sigurðssonar. En ein meginvilla kom fram hjá honum og að auki hjá hæstv. dómsmrh. Ég lagði það frv. vitaskuld ekki fram sem dómsmrh., heldur sem forsrh. Málefni Alþingis heyra undir forsrh., en ekki dómsmrh. Það skeði svo að uppstytta varð 1974, eins og menn muna, og ný stjórn kom til valda. Hæstv. þáv. forsrh. endurflutti ekki það frv. sem ég hafði flutt á sínum tíma, en aftur á móti tóku tveir þm. það upp. Mjög nauðsynlegt er að menn geri sér grein fyrir þessu, þó að mönnum sýnist það kannske ekki mikið atriði, vegna þess að það, sem ég tel hættulegt við stofnun starfs umboðsfulltrúa í dómsmrn., væri ef það yrði til þess að tefja fyrir stofnun embættis umboðsmanns Alþingis. Hæstv. dómsmrh. lét að því liggja, að hann vonaðist til að það starf, sem hann hefur sett á stofn, gæti orðið vísir að stofnun embættis umboðsmanns Alþingis. Þessu tvennu má ómögulega rugla saman. Þarna er um gersamlega ólík og ósambærileg fyrirbæri að ræða. Stofnunin umboðsmaður Alþingis, sem á sér hliðstæðu á Norðurlöndum, er embætti sem sjálf þjóðþingin hafa sett á stofn. Umboðsmaðurinn á að vera trúnaðarmaður þjóðþinganna gagnvart stjórnsýslunni, er gerður sem allra óháðastur í starfi og algerlega óháður stjórnsýslunni, sem er auðvitað sjálfsagt mál, vegna þess að hann á að hafa eftirlit með henni. Einstaklingar, sem telja að brotinn sé á sér réttur að einhverju leyti af hálfu stjórnsýslumanna, geta leitað til þessa umboðsmanns. Það er auðvitað reginmunur á því að sett sé upp starf upplýsingafulltrúa í rn., sem út af fyrir sig getur verið ágætt. Heitið skiptir ekki máli í þessu sambandi, en mér fyndist öllu réttara að kalla hann það en ekki umboðsfulltrúa. Auðvitað getur embættið átt fullan rétt á sér. Ég veit og skil að það getur létt ráðh. verkin, því að óhjákvæmilegt er að í þeim stóra hópi, sem vill alltaf ná tali af ráðh., séu fáeinir þráhyggjumenn sem kannske væri freisting að geta vísað til aðstoðarmanns eða upplýsingafulltrúa. En hvað um það, eins og ég segi getur embættið átt rétt á sér. En slíkur maður, sem er embættismaður innan stjórnsýslunnar, lýtur einhverju tilteknu rn., getur aldrei nálgast stöðu umboðsmanns þjóðþings. Það er reginmisskilningur sem þarna kemur fram. Ég hef ekkert við það að athuga að sett sé upp þetta starf í dómsmrn. Auðvitað hefur ráðh. rétt til að ráða sér aðstoðarmann og hefði alveg eins getað valið þá leiðina. En ég er á móti að því sér ruglað saman við embætti umboðsmanns Alþingis. Ég er alveg sömu skoðunar og áður fyrr, að ég tel mjög nauðsynlegt að stofna embætti umboðsmanns Alþingis. Þess gerist æ meiri þörf eftir því sem stjórnsýslan verður flóknari og það verður erfiðara fyrir einstaklinginn að rata í því völundarhúsi og honum gengur erfiðlega að ná ímynduðum eða raunverulegum rétti sínum. Þess vegna er mjög nauðsynlegt að sett sé á fót slíkt embætti, og að mínum dómi mega menn ekki horfa í kostnað við slíkt. Ég álít að horfa mundi til mikils réttaröryggis hér á landi alveg eins og á Norðurlöndunum, ef það væri gert, þar sem þessi stofnun hefur orðið ákaflega mikilsvirt og þýðingarmikil og orðið til þess að leiðrétta ýmsan misskilning, sem á sér stað, og jafnvel kannske til þess að lyfta vissum skuggum af hinu margumtalaða kerfi. Ég vil því að endingu undirstrika það, að þrátt fyrir stofnun þessa starfs í dómsmrn. má Alþ. ekki á neinn hátt láta undir höfuð leggjast að vinna að því að sett verði á stofn embætti umboðsmanns þjóðþingsins. Ég er sannfærður um að þó að kannske sé erfitt að meta það til beinharðra peninga muni það borga sig.



Herra forseti. Vegna orða hæstv. ráðh. áðan um, að sú stöðuveiting, sem verið er að ræða, eigi sér stoð í lögum nr. 97/1974, vil ég gera grein fyrir því út á hvað þau lög ganga og eru þau þó flestum þm. kunn. Þessi lög heita, með leyfi forseta: „Lög um eftirlit með ráðningu starfsmanna og húsnæðismálum ríkisstofnana“. Segir svo í 1. gr., með leyfi forseta: „Óheimilt er að fjölga föstum starfsmönnum í þjónustu ríkisins eða ríkisstofnana, nema að fengnu samþykki ráðningarnefndar ríkisins, sbr. 6. gr. Ákvæði þessarar greinar gilda þó ekki um þær stöður, sem stofnað er til með lögum“. Og í síðari mgr. 6. gr. segir: „Nú óskar rn. eftir fjölgun fastra starfsmanna við rn. eða ríkisstofnun á þess vegum án þess að fé hafi verið veitt til þess á fjárlögum eða heimild til launagreiðslu sé fyrir hendi, og skal þá rn. senda beiðnina til ráðningarnefndar til úrskurðar.“ Og í 7. gr., in fine: „Synji ráðningarnefnd erindi um fjölgun starfsmanna samkv. 1. og 6. gr., getur ráðh. sá, sem hlut á að máli, borið ágreininginn undir ríkisstj., sem tekur endanlega ákvörðun um málið.“ Ég hef aðeins spurst fyrir um þetta mál. Mér hefur verið sagt að bremsunefndin, þ.e. þessi ráðningarnefnd, telji að hún hafi tekið við skipun ríkisstj. í þessu máli, það hafi ekki haft neinn tilgang fyrir hana að ræða um málið, heldur hafi þetta nánast verið formsatriði, skráningaratriði, og hún hafi tekið þannig við fyrirmælum ríkisstj. Það mun hins vegar vera um deilt, hvort ven ja sé að fara svona að þegar þing stendur yfir. Mér skilst að ýmsir hv. þm. hafi aths. við slík vinnubrögð og telji að teita eigi til fjvn. þegar þing situr. Þetta vildi ég láta koma fram. Ég get sagt það annars um þetta mál, að ég er sammála því sem hér hefur komið fram um nauðsyn þess að stofnað sé til sjálfstæðs og óháðs embættis um umboðsmann eða ármann Alþingis, eins og sumir hafa viljað kalla þetta, og get tekið undir öll þau orð. Ég vil annars óska hæstv. ráðh. til hamingju með að segja stríð á hendur þeim sem stöðugt rægja stjórnmálamenn og brigsla þeim um siðferðisskort. Hæstv. dómsmrh. hefur nú sýnt bæði dirfsku og dug í hinu nýja hlutverki sínu sem fulltrúi kerfisins og verndari möppudýranna í kerfinu. Til að sýna svart á hvítu að hann láti ekki undan kröfum ýmissa siðferðispostula réð hæstv. ráðh. fallinn flokksbróður sinn í starf sem engin lagaheimild var fyrir. Enn fremur hefur hæstv. ráðh. með þeirri ráðningu staðfest þá siðlegu lýðræðisþróun, að ráðh. í starfsstjórn geti stofnað til og veitt stöðu sem Alþ. hefur ekki séð ástæðu til að festa í lög né veita fjármagn til. Við þessa sögulegu viðburði hlýtur þ jóðin að hugsa til gamals orðtaks: „Batnandi manni er best að lifa.“



Herra forseti. Ég vil í upphafi og í beinu framhaldi af ræðu hv. þm. Friðriks Sophussonar óska nánari skýringa frá hæstv. ráðh. á þeim. heimildum eða því heimildarleysi, sem hér er borið á hann gagnvart þessari stöðuveitingu, með sérstöku tilliti til þess, að hæstv. ráðh. upplýsti áðan að ráðningarnefnd hefði samþ. þessa stöðu 3. jan. eða um það bil viku eftir að hæstv. ráðh. gekk sjálfur frá ráðningunni. M.ö.o.: hæstv. ráðh. gefur út opinbera tilkynningu og embættisbréf viku áður en ráðningarnefnd samþykkir að setja slíka stöðu á fót. Ég vil enn fremur ítreka það, að þessi aðferð hæstv. ráðh. er í algerri andstöðu við þau sjónarmið sem hann og aðrir flokksbræður hans héldu fram hér árið 1978, þegar til umr. kom ráðning blaðafulltrúa ríkisstj., þannig að hér er ekki bara brotið einu sinni heldur margoft gegn fyrri yfirlýsingum. Öll stóru orðin um fjvn. Alþingis og fjárveitinganefndarvaldið, sem hér voru viðhöfð þegar ráðið var í stöðu blaðafulltrúa ríkisstj., hljóma nú allundarlega þegar þessi ráðning er höfð í huga. Alþ. á kröfu á því, að hæstv. ráðh. skýri nánar samskipti sín við ráðningarnefndina. Það er misskilningur hjá hv. þm. Pétri Sigurðssyni, að ég hafi með því að kveðja mér hljóðs utan dagskrár viljað ganga sérstaklega á rétt hans fsp., og hefði látið það koma skýrt fram, ef hæstv. forseti hefði leyft áframhaldandi umr. á sínum tíma. Tilefni þess, að ég kvaddi mér hljóðs, var fyrst og fremst það, að mér fannst reynslan og blaðafréttir benda til þess, að sú bráðabirgðaríkisstjórn, sem nú sæti, ætlaði sér, meðan hún sæti sem bráðabirgðastjórn, að gerast allumsvifamikill í embættaveitingum. Það var fyrst og fremst til þess að gripa strax í þá tauma sem ég kvaddi mér hljóðs vegna embættisveitingar hæstv. dómsmrh. og hæstv. félmrh. Málflutningur minn snerti á engan hátt launakjör Finns Torfa Stefánssonar eða annað sem kom inn á fsp. hv. þm. Péturs Sigurðssonar. Mér fannst að þingið gæti ekki setið hér dag eftir dag aðgerðalaust og horft upp á það, að núverandi bráðabirgðaríkisstjórn, sérstaklega eftir hástemmdar fyrri yfirlýsingar forustumanna Alþfl., ætlaði nú að ganga á það lagið að halda áfram viðtækum embættisskipunum, enda kom það á daginn, þegar hæstv. félmrh. kom hér í stólinn, að hann lýsti yfir að hann mundi bara halda áfram að skipa í embætti eins og hann gæti meðan hann sæti sem bráðabirgðaráðherra. Þar fengu menn hina nýju siðgæðisyfirlýsingu Alþfl. Hæstv. félmrh. hefur ekki heldur látið sitja við orðin tóm, vegna þess að í blöðum í dag er birt frétt um að hann hafi með skipun formanns flugráðs tryggt Flugleiðum meiri hluta í flugráði. Það er satt að segja merkileg embættisathöfn hjá bráðabirgðaráðherra að tryggja stærsta hagsmunaaðilanum í flugmálum meiri hluta í flugráði með því að skipa framkvæmdastjóra flug- og tæknideildar Flugleiða formann flugráðs. Þannig má nefna fjölmörg önnur dæmi um hugsanlegar embættaveitingar og raunverulegar embættaveitingar þessarar bráðabirgðaríkisstj. Það hlýtur að vera krafa Alþingis, að þeir ráðh., sem hér eru, lýsi því skilyrðislaust yfir að þeir ætli að hætta þessari iðju. Þær afsakanir, sem hæstv. dómsmrh. hafði hér uppi fyrir því að skipa Finn Torfa Stefánsson í það embætti sem er hér til umr., voru harla léttvægar, vegna þess að þar rakst hvað á annars horn í þeim efnum og ekkert samræmi í þeim málflutningi. T.d. nefndi ráðh. það, að hann hefði gert þá undantekningu að gera hér ráðningarsamning til eins árs, þetta væri bara embættisgerningur sem gilti í eitt ár. Hins vegar sló hann sér á brjóst og sagði að hann hefði ekki veitt prófessorsembætti, þó að allir sem til þekkja, viti að það er nánast hefð að ganga þannig frá málum, að í upphafi sé eingöngu ráðið til eins árs. Það er ekki nokkurt samræmi í afstöðu hæstv. ráðh. í því að neita um og hæla sér af að setja ekki í prófessorsembætti á sama tíma og hann skipar til eins árs í þetta umrædda embætti. Enn fremur verð ég að segja það, að skilgreiningar hæstv. ráðh. á því, hvað sé pólitískur gæðingur, stangast allrækilega á við þær skilgreiningar sem hann notaði áður. Sú skilgreining, sem hann beitti fyrir sig hér í vörninni, fól það í sér að pólitískur gæðingur væri sá sem misnotaði aðstöðu sína, eftir að hann fengi embætti, til þess að hygla flokksbræðrum sínum í embættisverkum. Þetta er algerlega ný skilgreining. Hér er alls ekki sú sama skilgreining og hæstv. ráðh. notaði sjálfur þegar hann fjallaði um veitingu húsameistaraembættis ríkisins hjá Geir Hallgrímssyni á sínum tíma, enda ætlar hæstv. ráðh. vart að telja mönnum trú um að húsameistari ríkisins teikni fallegri hús fyrir ríkisstjórn Sjálfstfl. en fyrir ríkisstjórnir annarra flokka. Nei, staðreyndin er sú, að þetta hugtak er hér notað í sömu merkingu og áður, að menn taka flokksbróður fram yfir aðra umsækjendur, og það er eingöngu það sem verið er hér að tala um. Það er alger misskilningur hjá hæstv. ráðh., sem hann sagði áðan, að það hefði enginn dregið í efa að hann hefði valið rétta manninn. Ég dreg það t.d. fyllilega í efa. Vegna þess að hæstv. ráðh. lýsti því yfir í ræðu sinni fyrir helgina, að hann hefði sjálfur kveðið upp hæfnisdóm yfir þessum umsækjendum, þá vil ég mælast til þess, að hæstv. ráðh. skýri þingheimi frá því, hvaða hæfileika Finnur Torfi Stefánsson hefur umfram t.d. Björn Baldursson, Pál Skúlason og Þorstein A. Jónsson, sem sóttu um þessa stöðu. Ræðutími minn er sjálfsagt úti. Ég reikna með að bjöllusláttur forseta gefi það til kynna. En ég vil aðeins að lokum taka undir með hv. þm. Ólafi Jóhannessyni og þeim sjónarmiðum sem koma fram í grein eftir Steingrím Gaut Kristjánsson í Morgunblaðinu 10. jan., að allur málflutningur hæstv. ráðh. um það, að þessi embættisveiting sé skref í þá átt að koma upp umboðsmanni Alþingis, er algerlega út í hött og eingöngu til þess fallin að verja slæman málstað með því að taka sér gott mál í hendur. Embætti umboðsmanns Alþingis er allt annarrar tegundar, eins og hv. þm. Ólafur Jóhannesson rökstuddi rækilega og það má alls ekki blanda því saman við þá fulltrúastöðu í rn. sem nú hefur verið sett hér á laggirnar. Þar að auki á það ekkert skylt við það sjónarmið Finns Torfa Stefánssonar, sem hann lýsti yfir í útvarpi þjóðarinnar þegar hann tók við þessu embætti, að hann liti svo á að eðlilegt væri að flokkspólitísk sjónarmið réðu þessari ráðningu. Þessi nýi starfsmaður rn. er þeirrar skoðunar samkv. eigin yfirlýsingum, að eðlilegt sé að flokkspólitísk sjónarmið ráði ráðningu hans í þetta starf. Herra forseti. Það er margt fleira sem mætti segja um þetta mál. Það er nú einu sinni þannig, að í smáu málunum koma stundum í ljós hin stóru sinnaskipti. Það er einmitt það sem við erum að horfa hér upp á, ekki bara dag eftir dag, heldur oft á dag, í þeim hamskiptum sem ráðherrar Alþfl. taka hér hver á fætur öðrum og hæstv. fjmrh. tók hér fyrr í dag, að hinn fagri skjöldur er nú orðinn ærið flekkaður. Ég verð að segja það, að sá hljóðláti málflutningur, sem hæstv. dómsmrh. hafði bæði hér í dag og einnig fyrir helgi sér til varnar, minnir mig á frásögn í frægu kvæði eftir Einar Benediktsson, þar sem fjallað er um valdsmann nokkurn úr Reykjavík sem í upphafi kvæðisins lýsir yfir og gerir að sínu kjörorði: Nú tek ég sjálfur í streng, þess skal minnst. Ég uppræti hneykslið hvar sem það finnst.“ En í lok kvæðisins er farið fyrir þessum valdsmanni eins og nú er komið fyrir hæstv. dómsmrh.: „Í minnum er höfðingja heimreiðin enn. Þeir hurfu í messulok allir senn. Og það voru hljóðir, hógværir menn, sem héldu til Reykjavíkur.“



Herra forseti. Hv. 11. þm. Reykv. fór með ósannindi þegar hann vitnaði í ummæli mín fyrir nokkrum dögum. Hann sagði að ég hefði sagt að ég mundi skipa í embætti eins og ég gæti. Það er ekki rétt. Ég sagði að ég mundi skipa í embætti eftir því sem nauðsyn krefði, en meira ekki. Og hann segir núna að ég hafi orðið þess valdandi að Flugleiðir hefðu meiri hluta í flugráði. Ég veit ekki til að það hafi verið nema einn starfsmaður Flugleiða af þeim fjórum -tveimur aðalmönnum og tveimur varamönnum - sem ég skipaði í flugráð. En ég lagði spurningu fyrir hv. 11. þm. Reykv. á síðasta fundi, sem hann svaraði ekki þá, en hefði getað svarað núna.

Svarið er nei.

Það getur vel verið að hann treysti sér til að segja nei núna, af því að búið er að skipa viðkomandi aðila. Þá spurði ég hann hvort mér væri heimilt að skipa Margréti Margeirsdóttur deildarstjóra í félmrn. á grundvelli laga um aðstoð við þroskahefta, þar sem gert er ráð fyrir að deildarstjóri í félmrn. fari með þau mál. Þetta er af öllum aðilum talið nauðsynlegt að gera og þolir enga bið, og ég hafði fullar heimildir bremsunefndar, ráðningarnefndar, fyrir því. Ég held að hann geti ekki vænt Margréti um það að vera einhver sérstakur gæðingur Alþfl. - M.ö.o.: það, sem hann hélt fram í byrjun tölu sinnar um það sem ég sagði, var ósatt.



Herra forseti. Þrátt fyrir aðvörun, sem mér barst á borð mitt í bundnu máli og hljóðar svo, með leyfi forseta: Auðvitað hann er að plata eins og framast getur, en úlfalda úr alikrata eigi ger þú, Pétur - ætla ég nú samt að bæta örfáum orðum við það sem ég sagði áðan. Að sjálfsögðu er allt rétt sem hv. þm. Ólafur Jóhannesson sagði um þetta mál í sinni ræðu, og auðvitað bar mér að segja frá því, að það hefði verið forsrh. sem flutti málið. Það er kannske nokkur fljótfærni í því hjá mér að geta ekki um það, en hann gegndi dómsmrh.-embættinu líka og var forsrh. og kirkjumálaráðh. Auðvitað er það alveg rétt hjá honum, að þetta tilheyrir forsrh.embættinu. Undir orð hans um frv. sjálft og málið tek ég heils hugar, en vil aðeins láta það koma fram, að ég biðst afsökunar á því að þetta skyldi ekki koma fram. En hv. þm. Ólaf Ragnar Grímsson bið ég ekki afsökunar, vegna þess að ég held enn þá við það, að þetta upphlaup hans sé ekki annað en sýndarmennska. Og það er sama sýndarmennskan og kom fram á ljósmynd, sem hann hefur að sjálfsögðu pantað og birtist í Þjóðviljanum fyrir skömmu, af fundi farandverkamanna. Þar trónaði þessi háskólaprófessor fremstur á myndinni, á miðri mynd, og það skilja auðvitað afskaplega fáir, hvað hann var þangað að gera, þegar haft er í huga að þangað var aðeins boðið farandverkafólki og svo forustumönnum úr þeim launþegasamtökum sem málið varðar. En þessi hv. þm. hefur líklega misskilið fundarboðið og haldið að þeir stjórnmálamenn, sem tilheyra farandriddurum stjórnmálanna, ættu að mæta þarna líka. Það er mikill misskilningur. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans, en þau eru ekki alveg öll komin fram enn þá. Ég tel enga goðgá þótt fram komi hér í Sþ. svör við því sem ég bað um að svarað yrði, en það er í 3. lið, um byrjunarlaun. Hæstv. ráðh. og flokksbræður hans eru meðal fremstu baráttumanna fyrir láglaunafólk í þessu landi, og ég vil gjarnan að það fái að sjá hvernig þeir búa í launum að þessum skjólstæðingi sínum, sem á að gæta hagsmuna þess, og að það komi fram hér í krónutölu í svari ráðh. hvað þessi maður fær í byrjunarlaun. Að sjálfsögðu fylgir embætti hans margs konar annar kostnaður. Það er sett undir hann skrifstofa, sjálfsagt ritari, og vinnutíminn er sjálfsagt ekki langur. Hann er sjálfsagt ekki jafnlangur og hjá togarasjómönnum eða verkafólki við höfnina í Reykjavík. En það væri fróðlegt að vita um það um leið, hvað langur vinnutími fylgir þeim launum sem þessum nýja umba dómsmrh. eru boðin.



Herra forseti. Vegna ítrekunar á 3. spurningu hv. þm. Péturs Sigurðssonar vil ég segja það, að ég kann ekki kjarasamninga utan að. En ég endurtek það sem fram kom, að launakjör eru samkv. 113. flokki þeirra samninga sem nefndir hafa verið. Að öðru leyti vil ég segja það, að það starf, sem hér er um að ræða, var auglýst í októbermánuði - ég held ég fari áreiðanlega rétt með frekar en í byrjun nóvembermánaðar, og það að setja upp starf sem þetta er pólitísk ákvörðun. Þessa pólitísku ákvörðun bar ég upp í ríkisstj. og hún var þar samþ. Og að reyna að teng ja þetta því, að verið sé að koma manni, sem féll í kosningum sem fram fóru löngu síðar, inn í embætti, það er auðvitað fráleitt. Hins vegar tek ég auðvitað undir það sem fram kom hjá hv. 5. þm. Reykv., Ólafi Jóhannessyni, það er mikill munur á þessu starfi annars vegar og starfi óháðs umboðsmanns hins vegar. Og grundvallarmunurinn er sá, að starf umboðsmanns Alþingis - eins og hugmyndir um það starf hafa verið hjá að ég hygg öllum þeim sem fyrir slíkri hugmynd hafa talað - er óháð stjórnkerfinu. Þessu starfi eru auðvitað miklu þrengri skorður settar og þær helstar, að það er inni í kerfinu sjálfu. Engu að síður hygg ég að almennt sé það skynsamlega að staðið að fara hægt af stað. En um starf umboðsmanns Alþingis þarf miklu stærri ákvörðun. Um það þarf sérstaka löggjöf, það verður ekki framkvæmt innan hinnar almennu löggjafar. En ég endurtek einasta þá skoðun mína um þetta, að ég hygg að þetta starf geti auðveldlega þróast þannig að úr því verði starf umboðsmanns Alþingis. Ég endurtek það enn, að allt er þetta starf miklu þrengra, enda annað ekki hægt, en engu að síður held ég, að þetta geti þróast í þessa átt, og mínar hugmyndir standa til þess. Það er nú einu sinni svo, að þetta veitingarvald er hjá ríkisstj. Ég endurtek það enn, að þessi ríkisstj. situr við óeðlilegar aðstæður. Við höfum 10 þm. af 60. Flokkarnir, sem stóðu t.d. að Kröfluvirkjun, hafa 50 þm., og daginn sem einhverjir koma sér saman um að mynda meirihlutaríkisstjórn hefur veitingarvaldið þar með flust til þeirra.  Þær vikur sem ég hef setið í þessu rn. hafa sannfært mig um nauðsyn þess, að til sé starfsmaður sem vísi fólki um rangala þess kerfis sem stöðugt verður flóknara og flóknara. Ég hef enn fremur sannfærst um að embætti óháðs umboðsmanns er nauðsynlegt embætti, og ég vona einasta að það moldviðri, sem hér hefur verið þyrlað upp á röngum forsendum, að ég hygg, verði ekki til að varpa slíkri rýrð á þetta starf að það spilli eða eyðileggi þessa hugmynd. Ég þykist viss um að það vakir ekki fyrir þeim sem hér hafa talað, og ég endurtek þar vonir mínar að þessi umr. hafi ekki svo eyðileggjandi áhrif. 



Herra forseti. Í öðrum norrænum löndum hefur lengi verið til starf umboðsmanns þjóðþings, og ég ætla að það sé samdóma álit manna að það hafi reynst vel og þetta starf sé nauðsynlegur hlekkur í stjórnkerfinu. Ég hef kynnst þessu einna mest í Danmörku, þar sem þetta starf var stofnað með stjórnarskrárbreytingu eða nýrri stjórnarskrá 1953, og valdist til þess óvenjuhæfur maður, einn fremsti lagamaður Dana, prófessor Stephan Hurwitz, sem byggði upp þetta starf þar af mikilli atorku og vitsmunum. Þar í landi er lögð svo mikil áhersla á þetta starf til verndar borgurunum og réttindum þeirra, að það er fest í stjórnarskránni. Það er orðið alllangt síðan umr. hófust um það, að til slíks starfs yrði stofnað hér á landi, og hafa verið fluttar um það þáltill. og lagafrv. Það hefur ekki náð samþykki Alþingis enn. Rétt er að skýra frá því, að þetta mál er á verkefnaskrá stjórnarskrárnefndar og hefur verið rætt þar. Ég hef stungið upp á því, að í stað orðsins „umboðsmaður“ Alþingis komi „ármaður“ Alþingis. Ég ætla að merking þess orðs frá fornu fari í íslenskri tungu eigi mjög vel við hér. Ég vænti þess, að samstaða geti náðst um það í stjórnarskrárnefnd - þó að enn hafi ekki verið gengið til atkv. um það - að leggja til á sinum tíma við Alþ. að til þessa starfs verði stofnað á þennan veg, að í sjálfa stjórnarskrána verði sett um það ákvæði, svo mikilvægt er þetta starf. Fyrst og fremst er það auðvitað í því fólgið, að þeir borgarar, sem telja sig ekki ná rétti sinum með öðrum hætti, geti leitað ráða hjá þessum starfsmanni. Ég ætla að t.d. í Danmörku, þó að ekki fylgi mikið vald þessu starfi, sé svo mikið áhrifavald samt sem áður sem fylgir álitsgerðum og tillögum þessa starfsmanns, að allir telji sér skylt að hlíta því. Ég vildi láta þetta koma hér fram. Að því er snertir það mál sem hér er spurt um, þá er til þessa starfs á vegum dómsmrn. stofnað af hálfu hæstv. ríkisstj. til bráðabirgða, eins og hæstv. ráðh. hefur upplýst. Í það starf hefur að mínu viti valist vel hæfur maður. Ég vona fastlega að þetta verði síður en svo til að tefja það, að slíkt starf verði fest í lögum og stjórnarskrá, heldur fremur að þetta starf verði til að sýna fram á gagnsemi og nauðsyn þess.



Herra forseti. Það mun hafa verið fyrir rúmu ári að þáv. ríkisstj. réð blaðafulltrúa. Hún hafði þá ekki heimild til þess í fjárl. og sú ráðning hafði ekki komið fyrir ráðningarnefnd, en sú ríkisstj. gerði þó till. um það í fjárlagafrv. að þessi staða yrði samþykkt. Hæstv. núv. dómsmrh. og hæstv. núv. fjmrh. komu þá hér í ræðustól og gagnrýndu það efnislega mjög harðlega, að Alþ. og fjvn. hefðu ekki getað fjallað um þessi mál. Það var kjarninn í þeirra gagnrýni. Aftur á móti með þessa stöðu er það ekki einasta að ekki er til fyrir henni heimild í lögum, um greiðstu launa og kostnaðar við hana er engin till. í hvorugu fjárlagafrv. sem fyrir hv. fjvn. liggur. Það er hvergi neitt til um þessa ráðningu annað en ákvörðun ríkisstj. og það, að mér skilst, að ráðningarnefnd hafi fallist á að ríkisstj. væri búin að ráða í þessa stöðu. Mér finnst engin furða þótt hv. alþm. séu allgáttaðir yfir þessum breyttu viðhorfum hjá hæstv. ráðh., bæði hæstv. dómsmrh. og fjmrh., í þessum stöðuveitingamálum. Ég vil - af því að ég ætla ekki að gera þetta mál að stórmáli af minni hálfu - aðeins benda á þau miklu sinnaskipti sem þarna hafa orðið, og undirstrika það, sem ég sagði þá, að ég tel með öllu óhæft að þannig sé að ráðningum ríkisstarfsmanna staðið. Ef svo væri, þá hefði Alþ., sem hefur fjárveitingavaldið, enga stjórn á því, hvernig ríkisbáknið þenst út. En ég ætla að vekja athygli á einu. Ef hæstv. fjmrh. er hér einhvers staðar staddur, þá ætlaði ég að spyrja hann að því, hvort hann teldi sig hafa heimild til þess að greiða laun og kostnað við þessa stöðu. Í lögunum, þar sem Alþ. veitir ráðh. bráðabirgðaheimildir til greiðslu úr ríkissjóði á yfirstandandi ári, a.m.k. fyrsta einn og hálfa mánuðinn, stendur: „Ráðh. er heimilt að greiða til bráðabirgða í samræmi við ákvæði fjárlaga fyrir árið 1979, að teknu tilliti til almennrar verðlagsþróunar, öll venjuleg rekstrargjöld og önnur gjöld er talist geta til venjulegra fastra greiðslna ríkisins.“ Að minni hyggju er þannig að orði kveðið í þessum heimildarlögum, að það er alveg ótvírætt að fara skal eftir fjárl. 1979. Og það er ekki einungis að engar heimildir eru þar til greiðslu á launum eða kostnaði við þetta starf, heldur er ekki einu sinni till. um það í hvorugu því frv. til fjárl. sem liggja fyrir hv. fjvn.



Herra forseti. Það hefur komið fram í umr. hér, að ráðningarnefnd ríkisins hafi heimilað að setja á stofn embætti umboðsfulltrúa dóms- og kirkjumrn. Í tilefni af því tel ég rétt að það komi fram, að þegar fjvn. er að störfum eða sá tími nálgast, að fjárlagafrv. kemur til umr., þá er það nær undantekningarlaus starfsregla ráðningarnefndar að meðhöndla beiðni frá einstökum rn. um nýjar stöður á þann veg að vísa erindunum til meðferðar fjvn., sem gerir till. til Alþingis um það, hvort fé skuli veitt til viðkomandi stöðu eða ekki. Slík afgreiðsla mála á sér jafnvel stað á öðrum tímum ársins, en er nær undantekningartaus regla þegar um er að ræða þann tíma sem fjárlög eru til umr. á Alþ. Ég tel því að við afgreiðslu ráðningarnefndar ríkisins á beiðni dómsmrn. um þetta starf nú í janúar, þegar fjárl. eru til afgreiðslu á Alþ., hafi viðtekin regla í afgreiðsluháttum nefndarinnar verið brotin. Því hefur verið haldið fram við mig, og það kom hér fram í umr. áðan, að fyrir rn. hafi legið þær upplýsingar, að hæstv. svokölluð ríkisstj. hafi samþ. að stofna til þessarar stöðu og því, hvort um er að ræða ákvörðun fullgildrar ríkisstj., sem styðst við meiri hl. Alþingis og getur við afgreiðslu fjárl. tryggt fjárveitingu til viðkomandi stöðu, eða eins og í þessu tilfelli ákvörðun gerviríkisstjórnar, sem styðst einungis við 1/6 hluta alþm., og ekki hefur einu sinni verið haft samráð við aðra alþm. um málið. Ákvörðun slíkrar gervistjórnar getur síst af öllu verið tilefni til þess að víkja frá venjubundnum afgreiðsluháttum ráðningarnefndar á þeim tíma þegar fjárlagafrv. er til afgreiðslu á Alþingi. Það má vera að hæstv. dómsmrh. eigi erfitt með að skilja þetta núna, en hann skildi þetta mætavel fyrir ríflega ári þegar hann fjallaði hér á Alþ., eins og hefur verið nefnt áður, um ráðningu í stöðu blaðafulltrúa ríkisstj. og sagði m.a., með leyfi hæstv. forseta.: „Kjarni málsins sýnist manni vera sá, að hér sé óskynsamlega að staðið, því að þótt heimild sé til slíkrar ráðningar hafði Alþ. ekki fjallað um þessa fjárveitingu og það er vitað mál, að í flokkum þeim, sem að ríkisstj. standa, höfðu menn ætlað sér einhverjir a.m.k. að mæla gegn þessari fjárveitingu.“ Og síðar sagði hæstv. dómsmrh.: „Ég vil leyfa mér að beina þeirri spurningu til fjmrh., hverju þetta sæti, hvers vegna er ráðist af þessari skyndingu í þessa embættisveitingu, hvers vegna ekki hafi verið beðið eftir umfjöllun Alþ. um fjárlagafrv., eins og vera ber.“ Það hefur oft verið sagt, að valdið spilli mönnum. Þessi orð hæstv. dómsmrh. fyrir ríflega ári og svo sú ákvörðun hans að stofna stöðu umboðsfulltrúa í dómsmrn. nú, án þess að leita til þingsins, sannar að þessi regla um spillingaráhrif valdsins gildir vissulega um hann. Það mátti svo sem búast við því, að þessi regla gilti um hæstv. núv. dómsmrh. og fyrrv. siðapostula þegar til kastanna kæmi, en ég hygg að fáir hafi búist við að hún sannaðist svo undrafljótt sem raun hefur orðið á.



Herra forseti. Ég kvaddi mér hljóðs m.a. til þess að vekja athygli á þeim umr. sem urðu hér í fyrra um ráðningu blaðafulltrúa. Þetta hefur nú verið ítarlega gert af a.m.k. tveimur ræðumönnum, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það, en undirstrika það sem þar kom fram, að furðuleg eru þau sinnaskipti sem hafa orðið hjá mönnum sem gagnrýndu harðlega þá ráðningu þá. En um þetta mál almennt vil ég segja, að að sjálfsögðu er það rétt sem hér hefur verið bent á, að um allt annað starf er að ræða þar sem umboðsfulltrúi dómsmrn. er eða umboðsmaður Alþingis. Það er vitanlega mikill misskilningur að bera þetta saman. Ég vona að það sé tilviljun ein, að slíkt nafn er valið. En þó virðist mér felast í því nokkur auglýsingamennska, verið að gefa til kynna að það mikilvæga mál sé þar á góðri leið. Þetta er vitanlega mikill misskilningur. Ég hef verið hlynntur hugmyndinni um umboðsmann Alþingis. É er hins vegar í ákaflega miklum vafa um þetta starf. Ég hef ekki getað séð enn þá hvert er verksvið þessa manns. Ég er ekki á nokkurn máta að kasta rýrð á manninn sjálfan, þetta er ungur ágætismaður og ekkert við hann út af fyrir sig að athuga. En almenningur gerir kröfu til þess að hafa beinan aðgang að starfsmönnum rn., m.a. ráðherra, ekki síst í þeim ákaflega viðkvæmu málum sem dómsmrh. fjallar um, - ákaflega viðkvæmum málum einstaklingsins, - þannig að ég hygg að það sé mikið spor aftur á bak að setja þarna mann á milli. Ef þetta á hins vegar að vera maður sem tekur við kvörtunum gagnvart dómstólum, þá verða menn að hafa í huga það grundvallaratriði, að dómstólar og framkvæmdavald eru aðskilin í okkar þjóðfélagi, og allar aðfinnslur af hendi rn., sem því miður eru oft óhjákvæmilegar, það skal ég viðurkenna, eru yfirleitt viðkvæmari í meðferð og að mínu mati getur aðeins dómsmrh. í raun og veru sinnt slíkum málum sjálfur, og hann á ekki að skjóta sér undan því. Þess vegna verð ég að endurtaka það, að ég á ákaflega erfitt með að sjá hvert starfssvið þessa manns er. Inn í þær umr., sem hér hafa farið fram, hefur aðeins spunnist skipun formanns flugráðs. Ég á sæti í flugráði og vil því ekki láta það fram hjá mér ganga. Ég verð að segja að ég varð ákaflega undrandi þegar ég sá þessa skipun. Mér skilst að talið hafi verið óviðeigandi að flugmálastjóri væri jafnframt formaður flugráðs, og segja má að slíkt sé í ýmsum tilfellum óeðlilegt, ég get tekið undir það. En svo hefur það þó verið í þessu tilfelli frá upphafi og flugmálastjóri er viðurkenndur af öllum, sem um flugið fjalla eða hafa þar mála að gæta bæði hér og erlendis, sem úrvalsmaður og brautryðjandi á þessu sviði. Ég tel ákaflega ómaklegt, að á meðan hann er nú erlendis sjálfur og ekki viðstaddur er annar maður skipaður formaður, og á hann þó ekki eftir nema örstuttan tíma í starfi. Er þetta lítil viðurkenning á hans ágæta starfi. Ég vil ekki gagnrýna þann mann sem er skipaður. Hann er ágætur starfsmaður. En ég tek undir það sem ég heyrði áðan. Það er að mínu mati fáránlegt að skipa rekstarstjóra Flugleiða formann flugráðs. Flugleiðir eru nú og hljóta að verða mjög undir smásjánni og allur rekstur Flugleiða athugaður. Uppi er mikil gagnrýni, og ég tel nauðsynlegt að ríkisstj. og jafnvel Alþ. láti þau mál til sín taka. Flugráð hlýtur að blandast inn í þau mál, og sá maður, sem þarna er formaður og er rekstrarstjóri Flugleiða, er óhæfur að mínu mati að gegna starfi formanns, ef flugráð á að fjalla að einhverju leyti um þessi alvarlegu mál í fluginu hjá Flugleiðum. Ég vil taka undir þá gagnrýni, sem kom fram, og endurtek furðu mína á skipun formanns flugráðs.



Herra forseti. Ég vil aðeins taka fram að þessi ráðning hæstv. dómsmrh. er innan ramma þeirra stöðuheimilda sem það rn. hefur. Það hefur gerst að þar hefur maður hætt störfum sem tekur laun samkv. launakerfi ríkisins sem deildarstjóri. Í staðinn hefur hæstv. dómsmrh. ráðið annan mann í embætti til skamms tíma, þannig að hér er um að ræða ráðstöfun sem er að fullu innan þeirra heimilda sem ráðh. hefur til launagreiðslna í skrifstofu rn. til starfsmanna þar. Það var aðstoðarmaður dómsmrh. sem hætti störfum. Það var gert ráð fyrir því á fjárl. að laun hans væru greidd, og hann tók laun sem deildarstjóri. Í staðinn réð hæstv. dómsmrh. annan starfsmann á sömu kjörum og hefur þar með haldið sér að fullu og öllu innan heimilda Alþingis um launagreiðslur. Hitt er svo annað mál, sem ég vildi benda á og vekja athygli á, að hér er aðeins um að ræða takmarkaða ráðningu til eins árs og fjvn. hefur að sjálfsögðu í hendi sér og Alþ., hvort kostnaður dómsmrn. verður lækkaður sem þessu nemur vegna ráðningar á aðalskrifstofu frá því, sem frv. fyrrv. fjmrh. gerði ráð fyrir, og frá því, sem frv. núv. ríkisstj. til fjárl. gerir ráð fyrir. Í annan stað vil ég upplýsa það, að þessi ráðstöfun hæstv. dómsmrh. var borin upp í ríkisstj. og samþ. þar, öfugt við það sem gert var um ráðningu blaðafulltrúa fyrrv. hæstv. ríkisstj.