Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill tilkynna að 7. og 8. dagskrármál verða ekki tekin til umræðu á þessum fundi. Reiknað er með því að málin verði á dagskrá á mánudag.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lyfjalögum og lögum um almannatryggingar. Frv. til laga um breytingu á lyfjalögum var upphaflega lagt fram á 122. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Það frv. hefur verið endurskoðað og í framhaldi af því tekið nokkrum breytingum. Þannig hafa ákvæði er varða lækningatæki verið felld brott og sérstakt frv. verið samið um þau. Samhliða breytingu á 41. gr. lyfjalaga er gerð breyting á 36. gr. laga um almannatryggingar en þau ákvæði frv. kveða á um að sérstök nefnd taki ákvörðun um þátttöku sjúkratrygginga í kostnaði vegna nýrra lyfja. Nefndin skal skipuð fimm mönnum og skulu fjórir þeirra vera tilnefndir af Tryggingastofnun ríkisins, fjmrn., landlækni og læknadeild Háskóla Íslands. Formaður skal skipaður af heilbr.- og trmrh. án tilnefningar. Skulu nefndarmenn vera fagmenn á sviði læknisfræði, lyfjafræði og fjármála. Hlutverk nefndarinar skal vera að ákveða greiðsluþátttöku sjúkratrygginga í greiðslu á nýjum lyfjum sem veitt hefur verið markaðsleyfi og innihalda virk efni sem eru ekki á markaði hér á landi. Skipun nefndarinnar ætti að tryggja að fagleg og fjárhagsleg sjónarmið ráði ferðinni og að samræmis sé gætt í ákvörðunum um greiðsluþátttöku. Með frv. er ráðgert að starfsemi Lyfjaeftirlits ríkisins og lyfjanefndar ríkisins verði sameinuð í eina stofnun, Lyfjamálastofnun. Það er gert til að ná fram meiri samhæfingu við opinbera stjórn og framkvæmd lyfjamála og í samræmi við þá þróun sem orðið hefur í aðildarlöndum hins Evrópska efnahagssvæðis. Þannig má samnýta í einni stofnun þá krafta og sérþekkingu sem þessar tvær stofnanir búa yfir. Hinni nýju stofnun er auk þess ætluð ný verkefni; umsjón með skráningu og eftirliti með aukaverkunum lyfja í samræmi við reglur sem teknar hafa verið inn í EES-samninginn. Í frv. er kveðið skýrar á um gjaldtöku en gert er í núgildandi lyfjalögum. Ákvæðin í lögunum hafa um áraraðir verið talin fullnægjandi lagaheimild til innheimtu eftirlitsgjalda. Stjórnarskráin gerir nú meiri kröfur til slíkra lagaheimilda og taldi Hæstiréttur í nýlegum dómi sínum gjaldtökuna ekki fullnægja kröfum 40. og 77. gr. hennar. Var álagning lyfjaeftirlitsgjalda dæmd ólögmæt af þeim sökum. Eðlilegt verður hins vegar að telja að lyfjaiðnaðurinn greiði gjald vegna eftirlitsskyldrar starfsemi sinnar. Í frv. er í fyrsta lagi kveðið skýrar á um að svokölluð þjónustugjöld vegna skráningar lyfja, útgáfu markaðsleyfa og fleira skuli standa undir kostnaði við þjónustu og framkvæmd þeirra verkefna stofnunarinnar. Í öðru lagi er reglum um álagningu lyfjaeftirlitsgjalda breytt þannig að það er nú í fomri skattlagningar en ekki í formi þjónustugjalda eins og er samkvæmt núgildandi lyfjalögum. Hér er því ekki um grundvallarbreytingu að ræða heldur formbreytingu á fjármögnuninni. Kveðið er á um að eignarhlutdeild starfandi lækna, tannlækna og dýralækna, maka þeirra og barna undir 18 ára aldri í lyfjaframleiðslu eða lyfjaheildsölu megi ekki vera svo stór að það hafi teljandi áhrif á fjárhagsafkomu þeirra. Í núgildandi lögum er slík eignarhlutdeild lækna, tannlækna og dýralækna ekki heimil en ekki er fyrir hendi skýrt ákvæði sem tekur til eignaraðilda maka þeirra eða ófjárráða barna. Vegna breyttra aðstæðna, svo sem stofnunar hlutafélags um rekstur lyfjabúða og starfrækslu verðbréfasjóða, þykir eðlilegt að breyta lögunum með þessum hætti. Hlutur slíkra aðila má þó ekki vera svo stór að hætta sé á hagsmunaárekstrum. Þá má nefna að í frv. er lagt bann við auglýsingum um lækningamátt vara sem hafa ekki hlotið viðurkenningu sem lyf. Í sérstökum tilvikum er þó heimilt að veita undanþágu frá því banni. Á undanförnum árum hefur verið vaxandi tilhneiging til að koma að í auglýsingum fullyrðingum um lækningamátt vara sem hafa ekki hlotið viðurkenningu sem lyf. Lyfjanefnd taldi mjög mikilvægt að í lögum væri skýrt bann við því. Jafnframt er talið eðlilegt, m.a. samkvæmt fyrirmynd frá Noregi, að í sérstökum tilvikum væri heimilt að veita undanþágu frá banninu. Ljóst er að slík undanþáguheimild verði alltaf skýrð þröngt. Frá setningu lyfjalaga, nr. 93/1994, hafa komið fram ábendingar um atriði sem kveða þarf á um í lyfjalögum, m.a. vegna gildistöku tilskipana Evrópusambandsins. Jafnframt þykir að fenginni reynslu af framkvæmd laganna og á grundvelli umsagna er bárust frá umsagnaraðilum og þátttöku í störfum Lyfjamálastofnunar Evrópu nauðsynlegt að gera nokkrar breytingar. Sem dæmi má nefna breytingu á lyfjahugtakinu en það er fært til samræmis við tilskipanir Evrópusambandsins sem hafa verið teknar inn í EES-samninginn. Einnig er kveðið skýrar á um meðferð umsókna um markaðsleyfi og meðferð umsókna hjá lyfjaverðsnefnd. Virðulegi forseti. Þær breytingar sem liggja fyrir á lyfjalögum og lögum um almannatryggingar eru mikilvægar skipulagsbreytingar sem einfalda framkvæmdina og bæta þjónustuna. Jafnframt er með breytingunum verið að setja ákvæði í lögin til samræmis við skyldur samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Að lokum er með frv. verið að tryggja að gjaldtaka vegna lyfja fullnægi kröfum stjórnarskrárinnar. Ég leyfi mér því, virðulegi forseti, að leggja til að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og trn. og til 2. umr.

Herra forseti. Mig langar til að spyrja hæstv. heilbrrh. aðeins nánar út í nefndarskipunina skv. 41. gr. laganna þar sem tilnefning fjögurra nefndarmanna kemur frá Tryggingastofnun ríkisins, fjmrn., landlækni og læknadeild Háskóla Íslands og svo formaður skipaður af ráðherra. Hefur hæstv. ráðherra eitthvað velt því fyrir sér að hagsmunaaðilar, t.d. neytendur, sjúklingar eða sjúklingahópar geti eitthvað komið að nefndarvinnunni því að það eru auðvitað stórkostlegir hagsmunir fyrir sjúklinga hvernig skipast um þátttöku almannatrygginga í lyfjakostnaði og þar af leiðandi þátttöku sjúklinga í nýjum lyfjum? Nú hefur oft viljað brenna við að ný lyf hafi verið mjög dýr og oft hefur þetta bitnað á sjúklingnum sjálfum, þ.e. þátttakan hefur oft verið allmikil. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra hvort það hafi eitthvað verið hugleitt og hvort hún sjái möguleika á því að neytendur lyfjanna, sjúklingarnir eða hagsmunahópar þeirra hafi einhverja aðkomu að þessari nefndarvinnu.

Virðulegi forseti. Auðvitað hefur verið farið grannt ofan í það hverjir ættu að vera í þessari nefnd. Mjög margir gætu komið til greina. Þetta er hins vegar niðurstaða eftir þá vinnu sem fram fór í nefndinni sem samdi frv. Hér er fyrst og fremst verið að tala um faglega og fjárhagslega þætti. Ekkert er óeðlilegt að þetta sé rætt í nefndinni en þetta var niðurstaða sem liggur fyrir.

Herra forseti. Ég skil svar hæstv. ráðherra svo að þessir hópar ættu að geta haft þarna aðkomu þó að þeir eigi kannski ekki fulltrúa í nefndinni. Ég vil segja það sem skoðun mína að ekki væri óeðlilegt, t.d. þegar verið væri að fjalla um lyf vegna ákveðinna sjúkdóma, að kölluð væru til þau félög eða hagsmunaaðilar sem málið varðaði til ráðagerða og þau hefðu þá eitthvað um það að segja hvernig þessi mál skipuðust varðandi kostnaðarhlutdeild þó að það verði náttúrlega aldrei ráðandi hvað þau segðu en a.m.k. væri tekið tillit til skoðana þeirra.

Virðulegi forseti. Við fyrstu sýn virðist þetta frv. jákvætt skref og það sé skynsamlegt að sameina þær stofnanir sem frv. gerir ráð fyrir. Hér er verið að laga lög okkar að alþjóðasamningum sem við höfum undirgengist og gera ákveðnar breytingar í samræmi við það eins og kemur fram í greinargerð og eins og kom vel fram í ræðu ráðherrans. Hins vegar eru nokkur atriði sem mér finnst full ástæða til að við þingmenn veltum upp í umræðunni. Ég geri mér grein fyrir því að það verður að sjálfsögðu farið mjög ítarlega yfir málið í nefnd en samt er ástæða til að fá aðeins skýrari mynd af því sem er að gerast. Það sem mér finnst áhugavert og kemur fram í upphafi greinargerðar er að verið er að breyta skilgreiningu lyfjahugtaksins og flokkun lyfja. Verið er að fella brott heimild til að skrá lyf tímabundið og breyta ákvæðum um lyfjaauglýsingar og lyfjaheildsölu og málsmeðferð yfirleitt vegna umsókna. Það kemur hérna fram að ekki verði lengur talað um skráningu lyfs sem skráð eða óskráð heldur veitingu markaðsleyfis lyfs og þá verða lyf með eða án markaðsleyfis. Ég spyr ráðherrann: Hvað þýðir þetta? Þýðir þetta í einhverjum grundvallaratriðum breytingu frá því að lyf voru skráð eða er þetta fyrst og fremst orðalagsbreyting? Er þetta einhver grunnbreyting eða orðalagsbreyting? Hv. þm. Samfylkingarinnar, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, spurði um nefndina og mikilvægt er að skoða þann þátt. Í frv. er kveðið á um eignarhlut starfandi lækna, tannlækna, dýralækna, maka þeirra og barna þeirra undir 18 ára aldri í lyfsölu, lyfjaframleiðslu eða lyfjaheildsölu, að eignarhlutur megi ekki vera svo stór að það hafi teljandi áhrif á fjárhagslega afkomu þeirra. Þetta finnst mér vera mjög gott ákvæði. Mér finnst að verið sé að taka á því sem allt of oft gerist í þjóðfélagi okkar að það séu hagsmunaárekstrar um eignarhlut, rekstur eða meðferð opinberra mála og finnst um leið og ég sé þetta ákvæði að það sé mjög jákvætt. Ég verð að viðurkenna að ég hef lesið yfir frv. fljótheitum á þessum morgni en ég skil það þannig að samræming þessara stofnana sé fyrst og fremst til hagræðis og að þarna sé kannski ekki verið að stofna til meiri útgjalda en verið hefur með rekstri þessara tveggja stofnana og þá vakna ákveðnar spurningar. Ráðherrann kom inn á það að verið er að breyta heimildum til gjaldtöku, annars vegar verður um þjónustugjöld að ræða og hins vegar skattlagningu. Hann vísaði í dóm Hæstaréttar um að Hæstiréttur hafi talið gjaldtöku ekki fullnægja kröfum stjórnarskrárinnar með tilvísun í 40. og 77. gr. Allt hljómar þetta mjög jákvætt og eins og verið sé að bregðast við þörfum tímans. Svo þegar kemur að því að lesa umsögn fjmrn. þar sem fjallað er um hvað í frv. felist og hvaða kostnaðarauki og þá segir hér, með leyfi forseta: ,,Þá er gert ráð fyrir að lyfjanefnd Lyfjamálastofnunar verði stofnuninni til ráðgjafar um lyfjamál. Enn fremur kveður frumvarpið á um að skipuð skuli fimm manna nefnd til fjögurra ára í senn til að ákveða m.a. greiðsluþátttöku sjúkratrygginga skv. 36. gr. laga um almannatryggingar í nýjum lyfjum með markaðsleyfi sem innihalda þó virk efni sem ekki eru á markaði hér á landi. Gert er ráð fyrir að helstu kostnaðaráhrif frumvarpsins felist í ráðningu forstjóra fyrir stofnunina og auknum kostnaði af umsjón með útgáfu markaðsleyfa ...`` Þarna velti ég fyrir mér hvað sé að gerast. Ég hafði skilið það svo að í þessum tveimur stofnunum væru starfsmenn, sem ríkið ber auðvitað ákveðinn kostnað af, og hvað það er umfangsmikil stofnun sem verið er að setja á laggir þar sem gert er ráð fyrir nýju starfi forstjóra. Ég get vel skilið að það verði ákveðinn kostnaður af því að ný skráning með aukaverkunum lyfja verði til sem er líka nýtt og áhugavert mál í sambandi við lyfjamálið. Síðan er gert ráð fyrir auknum kostnaði við sérfræðilega ráðgjöf m.a. vegna þessa og að beinan kostnað við frv. vegna framangreindra atriða megi áætla um 10 millj. kr. á ári. Það er kannski ekki mikið en þó er verið að ákveða að það komi nýr forstjóri og ný nefnd. Hvað er þá mikið af starfsliði fyrir í hinum tveimur fyrri stofnunum þar sem í hagræðingunni sem frv. ber í sér er samt verið að gera ráð fyrir auknum útgjöldum? Segir hér að kostnaður við Lyfjaeftirlit ríkisins og lyfjanefnd sé 68 millj. kr. á árinu 1999 og svo kemur fram í umsögn fjmrn. að leggja eigi á eftirlitsgjald. Ég lít svo á að það sé skatturinn sem kveðið er á um, 0,3% af heildarlyfjaveltu eftirlitsskyldra aðila sem standa á undir kostnaði stofnunarinnar við lyfjaeftirlit. Gert er ráð fyrir að þjónustu- og eftirlitsgjöld standi undir öllum kostnaði Lyfjamálastofnunar, þar með töldum lífeyrisskuldbindingum og húsnæðis- og fjárbindingarkostnaði. Undanskilinn er þó kostnaður nefndar og starfsmanns í hlutastarfi til að ákveða greiðsluþátttöku sjúkratrygginga sem má ætla að verði um 700 þús. á ári. Þá spyr ég ráðherrann: Hvað er þá reiknað með að Lyfjamálastofnunin kosti? Hvað er gert ráð fyrir að komi inn í skattinum, þessum 0,3% af heildarlyfjaveltu? Þarna kemur fram að kostnaður við lyfjaeftirlit var 68 millj. og gera megi ráð fyrir beinum kostnaði upp á 10 millj. og þá erum við komin í 78 millj. Er verið að gera ráð fyrir auknum útgjöldum og meiri tekjum af skatti en þarna kemur fram? Þetta eru spurningarnar sem vakna þegar ég fer yfir frv. Auðvitað mun þetta verða skoðað í nefndinni en það er afskaplega mikilvægt fyrir okkur alþingismenn þegar við erum að fara yfir frv. ríkisstjórnarinnar, ekki síst frv. sem eiga að hafa hagræðingu í för með sér, að við áttum okkur á hvort um sé að ræða sparnað, endurskipulagningu eða ný útgjöld. Þegar verið er að breyta úr þjónustugjöldum yfir í skatta er nauðsynlegt að vita hvað er gert ráð fyrir að sá skattur gefi mikið í ríkissjóð. Ég geng náttúrlega út frá því sem vísu --- og undirstrika það við ráðherrann og vona að hann heyri mál mitt --- að skatturinn verði ekki hærri fjárhæð en til að standa undir kostnaði, að hér sé skattlagning sem á einhverjum tíma verði þannig að við fáum inn ,,þrátt-fyrir``-ákvæði sem segja að þrátt fyrir að viðkomandi skattur eigi að renna til reksturs þessarar stofnunar þá renni svo og svo mikið fjármagn í ríkissjóð. Það eru fyrst og fremst þær spurningar sem vakna hjá mér, virðulegi forseti.

Herra forseti. Ég er alveg viss um að ástæða er til að breyta lyfjalögum og það er bara spurning hvort tekið er á nógu mörgum þáttum. Eitt af því sem mig langar að nefna í örstuttu máli er verðmunur á lyfjum milli apóteka sem er alveg með ólíkindum. Það getur verið allt að 40% verðmunur á lyfjum á milli verslana bara í Reykjavík og enn meiri munur milli Reykjavíkur og landsbyggðarinnar. Síðan er ástæða til þess að velta því fyrir sér að í 29. gr. er rætt um að skipa nefnd til fjögurra ára í senn til að ákveða greiðsluþátttöku sjúkratrygginga. Mikill verðmunur er á lyfjum hér og erlendis, t.d. á Spáni og Íslandi, og lyf sem eru niðurgreidd á Íslandi eru dýrari en óniðurgreidd lyf í verslunum þar. Maður veltir fyrir sér hvað er um að vera. Er það af því að þetta eru svo stór lönd að þau fái sams konar lyf á svo lágu verði eða hvað er það sem er á ferðinni? Lyfseðilsskyld lyf hér á landi, t.d. við exemi, eru miklu dýrari en t.d. á Spáni þar sem hægt er að kaupa sams konar meðul og þetta á við fjölda tegunda. Ég tel ríka ástæðu til að skoða á hvern hátt innkaupin fara fram. Eigum við ekki möguleika á því að komast inn í hagkvæmari innkaupahringi en við erum í? Ég spyr ráðherra hvort fyrirhugað sé með þessu frv. að taka á þessum og skyldum málum. Ég velti mikið fyrir mér álagningu lyfja. Hún er frjáls og það er mjög óeðlilegt að þetta skuli vera með þeim hætti sem hér er. Verðmunur milli búða í Reykjavík á einni túbu af Lamisil, sem flestir vita hvað er sem sækja sundstaði, er 40%. Það munar 60% á milli búða í Reykjavík og t.d. Akranesi. Þetta er með hreinum ólíkindum. Það hlýtur að þurfa að taka á þessum málum á einhvern hátt og ég vil biðja hæstv. ráðherra að fara nokkrum orðum um þennan þátt lyfjamálanna.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem farið hefur fram um þetta frv. og ætla að byrja á að svara hv. þm. Gísla Einarssyni. Hann talaði um mismunandi lyfjaverð hér á landi og erlendis. Það er alveg rétt að lyfjaverð er hærra á Íslandi og hann kom inn á þá þætti sem ráða mestu þar um og það er að markaðurinn er miklu smærri hér en t.d. á Spáni þar sem hann telur sig fá miklu ódýrari lyf sem ég veit að er rétt. Annað atriði ber einnig að hafa í huga. Miklu minna eftirlit er með lyfjum á Spáni en á Íslandi og miklu minna öryggi þar en hér. Hann spyr líka um hvernig standi á þessum mismun á verði á lyfjum t.d. í Reykjavík og svo einhvers staðar úti á landi. Hv. þm. man að við breyttum lyfjalögum árið 1994 og jukum samkeppnina. Mikil umræða var í þinginu um einmitt þetta atriði og ég held að enginn hafi gengið að því gruflandi að þetta mundi gerast. Það yrði mismunandi verð um leið og við hleyptum samkeppninni inn og það hefur líka gerst. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir vildi vita hve umfangsmikil sú stofnun væri sem hér væri verið að stofna. Lyfjaeftirlitið er með nákvæmlega 5,7 stöðugildi og lyfjanefnd með 12 stöðugildi, þ.e. samtals rúmlega 17 stöðugildi. Það er rétt að það kemur fram í frv. að kostnaður kann að aukast lítillega. Þó er ekki gert ráð fyrir miklum kostnaðarauka við breytinguna og við teljum að við séum að nýta þessa stofnun á enn skilvirkari hátt en við höfum gert áður. En álagið á þessa stofnun fer sífellt vaxandi vegna þess að mikil pressa er á að koma nýjum lyfjum inn á markaðinn. Hún spyr líka vegna þess að nú tölum við um markaðsleyfi lyfja. Þegar lyf fer á markað hefur það fengið markaðsleyfi. Þetta er fyrst og fremst orðalagsbreyting en er í samræmi við EES-samninginn. Hún spyr líka um þjónustugjöld og skatta. Einungis er ætlast til að þessir skattar og þjónustugjöld séu í takt við það sem eftirlitið kostar. Ég held að ég hafi farið yfir það helsta sem hefur verið fjallað um og ég endurtek þakkir mínar fyrir jákvæða umfjöllun um þetta frv.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli mínu áðan sýnist mér skynsamlegt að sameina þessar tvær stofnanir, með því er verið að nýta vel fjármagn og samnýta þekkingu. Þegar það starfsfólk sem þarna er um að ræða er komið í eina stofnun og getur kannski verið með verkaskiptingu sín á milli á annan hátt en áður hlýtur að vera hægt að þróa stofnun sem eigi eftir að geta orðið góð. Því er ekki að neita að alltaf er vandasamt þegar setja skal ákveðinn skattstofn á leyfi vegna þess að það er ábyggilega talsvert öðruvísi að meta tekjur af slíkum skattstofni en af föstu gjaldi. Þetta á samt allt eftir að koma í ljós og mér finnst mikilvægt að hafa velt upp þessum spurningum. Ég átti líka von á því að þarna væru fyrst og fremst orðalagsbreytingar og það hefur verið staðfest. En mig langar að bregðast við þeim orðum sem komu fram hjá öðrum þingmanni Samfylkingarinnar, Gísla S. Einarssyni, um lyfjaverð. Ég er sammála því að við Norðurlandabúar viljum hafa eftirlit og við viljum búa við öryggi og að búið sé að kanna lyf og tryggja að óhætt sé að hleypa þeim á íslenskan markað. Ég geri mjög mikinn mun á þeim löndum þar sem frelsi í lyfjasölu er mjög mikið og eftirlit er takmarkaðra en hjá hjá okkur og svo aftur á móti samanburði okkar við Norðurlöndin. Í mörgum tilfellum er hægt að fá ákveðin lyf í Danmörku sem er alls ekki hægt að fá hér. Það er spurning hvort við séum e.t.v. kaþólskari en páfinn eins og sagt er varðandi eftirlit á lyfjum. Það tekur mjög langan tíma að fá hingað inn til landsins ný lyf sem geta valdið straumhvörfum í lífi fólks. Þá er ég ekki endilega að tala um lyf við lífshættulegum sjúkdómum og fá oft ákveðinn forgang í skoðun hér og kannski takmarkað leyfi inn í landið og eru bundin ströngum skilyrðum. Mörg dæmi um eru að menn reyni að verða sér úti um slík lyf í nágrannalöndunum við svokölluðum þjáningarsjúkdómum, svo sem gigtarsjúkdómum, sem eru ekki hættulegir, af því að þau fást ekki inn í landið. Meira að segja þeir einstaklingar sem hafa unnið mjög mikið með nýjar leiðir í lækningum eins og hinn ágæti Kópavogsbúi Ævar Jóhannesson sem framleiðir lyf fyrir krabbameinssjúklinga upp á eigin reikning og kostnaðarlaust fyrir þá sem vilja sækja til hans þennan lífsins elexír. Mér er kunnugt um að hann hefur þurft að fara mjög þunga og trega leið í gegnum kerfið til að fá heimild til að flytja inn lyf sem eru seld annars staðar og hafa reynst vel við þeim alvarlegu sjúkdómum sem fólk er að kljást við sem leitar til hans. Þess vegna vil ég líka vekja athygli á því að e.t.v. erum við of ströng varðandi ýmis lyf sem eru komin á markað í þeim nágrannalöndum sem við miðum okkur við eins og hómópatalyf sum hver. Við erum mjög treg og tortryggin varðandi ýmislegt í þessum þáttum og vil ég nota tækifærið í umræðum um nýja stofnun, Lyfjamálastofnun, til að koma þessum ábendingum til ráðherra.

Virðulegi forseti. Það er erfitt að fara þennan gullvæga meðalveg, hvenær við göngum of langt og hvenær of skammt t.d. varðandi hómópatalyf og annað og almennt bara hvenær við tökum ný lyf inn til landsins. Við höfum oftast verið á undan Norðurlandaþjóðum með mörg lyf og nefni ég t.d. MS-lyfið, við vorum langt á undan þeim, ýmis krabbameinslyf, lyf varðandi HIV-veiruna sem við höfum verið á undan með. En mér finnst mjög mikilvægt að við fylgjum Norðurandaþjóðunum eftir og séum samstiga þeim. Það var þess vegna sem ég kom með tillögu á síðasta fundi norrænna ráðherra heilbrigðismála um að skipa nefnd, sem þegar hefur verið skipuð og hefur nokkrum sinnum komið saman um að það væri samræmt hvenær við gæfum markaðsleyfi á ný lyf og að Norðurlandaþjóðirnar yrðu þá samstiga. Hérna er t.d. minnst á eitt lyf sem við höfum opnað glufu fyrir en ekki kannski jafnmikið og önnur Norðurlandaþjóð, en um er að ræða gigtarlyf. Þetta lyf hefur afskaplega margar aukaverkanir og þess vegna höfum við farið okkur hægt því að við höfum fengið vissar aðvaranir. En þetta lyf er í þróun og ég býst við því að glufan opnist eftir því sem lyfið þróast. Við höfum líka oft verið dálítið íhaldssöm varðandi náttúrulyf svokölluð, en af því að hér var sérstaklega rætt um seyði af lúpínu, ég held að hún hafi meint það, þá er það einn af jákvæðu þáttunum. Það er afskaplega jákvætt að einn aðili skuli hafa þróað þetta á þann hátt sem hann hefur gert og gert mörgum afskaplega mikinn greiða með.

Virðulegi forseti. Vegna orða um seyði af lúpínu, þá eru sérfræðingar við Háskóla Íslands að rannsaka það mál núna á sérstaklega áhugaverðan hátt. En það er eitt sem ég ætla að bæta við það sem ég hef áður sagt í umræðunni, það er að ég er afskaplega ánægð með þá hugmynd að heilbrigðisráðherrar Norðurlandanna samræmi hvenær heimilt er að setja lyf á markað. Ég held að það verði til framdráttar fyrir okkur. Það er einn af þeim þáttum sem verið er að þróa í Norðurlandasamstarfinu, að reyna að gera hlutina líkt og nýta sér þekkingu hvers annars að viðurkenna þá líka rannsóknar- og eftirlitsstofnanir hvers annars því það hlýtur að verða þannig að ef á að samræma hvenær lyf fara á markað, þá verði í enn auknari mæli farið út í það að rannsóknarstofnanirnar hér hafi samráð við norrænar rannsóknarstofnanir um hvenær er kominn tími á að hleypa nýjum lyfjum inn í landið. Mér fannst þetta góð upplýsing í umræðuna um nýja Lyfjamálastofnun.

Herra forseti. Ég hef hug á að fræðast aðeins nánar hjá hæstv. heilbrrh. varðandi það mál sem hér ber á góma í ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur. Það er um náttúrulyfin og hugleiðing mín er í rauninni á þá lund að nú vitum við að framkvæmdar hafa verið rannsóknir hjá Háskóla Íslands um lækningamátt lúpínu og ýmissa íslenskra lækningajurta. Það eru afskaplega áhugaverðar niðurstöður sem eru að koma þar fram. Við vitum sömuleiðis að í samfélaginu er talsvert mikil umræða um náttúrulyf og verkan þeirra og við finnum í samfélaginu að það er kallað á reglur og skýrari stefnu í þeim málum. Mér þætti því fengur að því að fá hæstv. ráðherra til að ræða frekar um þær hugmyndir sem eru til umræðu í ráðuneytinu varðandi náttúrulyfin og hlut þeirra á markaðnum og hvernig Lyfjamálastofnunin ætti að fjalla um þau mál eða koma að málum náttúrulækninga. Við vitum að náttúrulækningar eru gömul grein í landinu. Jurtalæknar hafa verið hér og stundað starf sitt í gegnum aldirnar og stundum hefur það verið þakkað og stundum hefur það verið í óþökk. Jurtalæknar hafa þurft að ganga undir nafninu skottulæknar og hafa oft á tíðum þurft að berjast gegn fordómum og kannski erfiðu rykti. Mér finnst full ástæða til þess þegar lyfjalögin eru til umfjöllunar að við tökum þessi mál og ræðum þau ofan í kjölinn því að við vitum að í mörgum vestrænum ríkjum eru hómópatalækningar leyfðar og eru viðurkenndar. Það sama á við um alls kyns aðrar aðferðir sem við flokkum sem óhefðbundnar og þegar tækifæri er til að setja þessi mál öll í samhengi, þá held ég að full ástæða sé til að nýta það tækifæri. Ég hefði gaman af því í þessari umræðu að fá að vita aðeins frekar um ætlunarverk hæstv. heilbrrh. í þessum efnum. Hvar eru íslensku lækningajurtirnar og íslensk jurtalyf í því samhengi sem hér rætt?

Virðulegi forseti. Það er mjög eðlilegt að þetta komi einmitt upp í umræðunni þó að við fjöllum ekki beinlínis um það í frv. Fyrir liggur reglugerð, sem ég hef ekki skrifað undir enn þá, sem hefur verið í umsögn hjá ýmsum aðilum, einmitt til að opna fyrir fleiri náttúrulyf en við höfum leyft hingað til. Mér sýnist að víðtækt samkomulag sé að nást um þá reglugerð sem ég mun kynna fljótlega ef fer sem horfir, og þá förum við nokkuð eftir því sem Norðurlandaþjóðirnar eru að gera og við leitum mjög í smiðju þeirra varðandi þessa þætti. Ég á von á því að ekki líði mikið meira en mánuður þar til ég get kynnt þessa nýju reglugerð.

Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með þessi orð hæstv. ráðherra og lýsa því að fengur verður að því að fá nýjar reglur í þessum málaflokki. Ég treysti því að heilbrrn. komi til með að kynna þær vel og vandlega þannig að öflug umræða geti skapast um þær í samfélaginu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 118/1993, um félagslega aðstoð, með síðari breytingum. Efni frv. er að á eftir 2. málsl. 1. mgr. 4. gr. laganna komi nýr málsliður, svohljóðandi: Einnig er heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda barna sem eiga við alvarleg fíkniefnavandamál að stríða. Lagt er til í 2. gr. að lög þessi öðlist þegar gildi. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: Frv. sama efnis var flutt á 123. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu og er nú endurflutt óbreytt. Á undanförnum árum hefur neysla ólöglegra fíkniefna aukist stöðugt og fjöldi einstaklinga ánetjast eiturlyfjum, bæði börn og fullorðnir. Þörfin fyrir meðferðarheimili fyrir fíkniefnaneytendur er mikil. Meðferðarúrræðum hefur vissulega fjölgað en þau fullnægja þó hvergi nærri þörfinni. Sérstaklega á þetta við hvað varðar meðferðarheimili fyrir börn og ungmenni. Foreldrar ungra fíkniefnaneytenda sem starfa í foreldrasamtökunum Vímulaus æska hafa ítrekað bent á þá nauðsyn sem er fyrir aukna og fjölbreyttari meðferð fyrir börn og ungmenni. Ekki er aðeins um að ræða að fjölga þurfi meðferðarheimilum heldur, og ekki síður, er nauðsyn á möguleikum á langvarandi meðferð fyrir þessa ungu einstaklinga og fjölskyldur þeirra. Þátttaka foreldra í meðferð barns eða unglings er nauðsynleg. Neysla fíkniefna hefur oftar en ekki staðið yfir í langan tíma áður en til meðferðar kemur. Oft líður nokkur tími þar til vandamálið verður ljóst og síðan getur biðtími orðið langur þar til pláss fæst á meðferðarheimili. Í mörgum tilvikum er sá tími sem ætlaður er til meðferðar hjá fagfólki á meðferðarheimilum of stuttur og foreldrar þurfa að fylgja meðferðinni eftir, halda henni áfram eftir að ungi sjúklingurinn kemur heim. Því er ljóst að mikið álag hvílir á foreldrum ungra fíkniefnaneytenda sem þurfa á stöðugri umönnun og eftirfylgni að halda ef takast á að sigrast á sjúkdómnum og aðstoða börnin og ungmennin við að komast á rétta braut á lífinu. Langt er síðan áfengissýki og eiturlyfjafíkn urðu viðurkennd sem sjúkdómur og nú er varið töluverðum fjármunum úr sameiginlegum sjóðum landsmanna til þeirra stofnana sem veita meðferð við þeim sjúkdómi. Mikið vantar þó á að nægjanlega vel sé að verki staðið, sérstaklega hvað varðar úrræði fyrir yngstu sjúklingana. Því þarf oft að annast þá í heimahúsi um lengri eða skemmri tíma. Heimilt er samkvæmt lögum nr. 118/1993, um félagslega aðstoð, að greiða bætur til foreldra barna sem þurfa mikla umönnun vegna veikinda eða fötlunar. Ekki er um háar greiðslur að ræða en þó viðurkenningu á því að þessir foreldrar hafa mjög takmarkaða möguleika á því að stunda vinnu utan heimilis og tekjumöguleikar skerðast samfara því að útgjöld aukast vegna veikinda barnsins. Með frv. þessu er lagt til að foreldrar eða framfærendur þeirra barna að 18 ára aldri sem ánetjast hafa neyslu vímuefna eigi rétt á umönnunargreiðslum vegna veikinda barna sinna. Með því er verið að bæta möguleika þessara foreldra til þess að aðstoða börn sín við að vinna bug á þessum alvarlega sjúkdómi. Ráðherra setji í reglugerð nánari útfærslu á framkvæmd þessa ákvæðis. Eins og ég nefndi, virðulegi forseti, hefur frv. sama efnis verið lagt fram áður og verið sent út til umsagnar og þrír aðilar skiluðu umsögnum. Í umsögn sem barst frá Samtökum vímulausrar æsku segir, með leyfi forseta: ,,Vímulaus æska og foreldrahópurinn vill hér með senda umsögn um hjálagt frv. Neysla á ólöglegum fíkniefnum hefur aukist á undanförnum árum. Við sem höfum lengi starfað að þessum málum finnum fyrir þessari fjölgun og sérstaklega hvað aldurinn hefur færst niður. Hér áður fyrr var það alveg sérstakt ef hringt var vegna neyslu t.d. 13 ára barna á hassi en nú er það daglegt brauð. Vegna þessa og vegna hækkunar á sjálfræðisaldri í 18 ár vantar nauðsynlega sérhæfð meðferðarheimili fyrir börn sem eru í vanda vegna neyslu áfengis eða á öðrum vímuefnum. Núna getur biðin verið allt að eitt ár eftir meðferð og á Barnaverndarstofu núna er biðlisti 40--50 börn og nokkur þeirra mjög mikið veik. Þetta eru það sjúkir einstaklingar að foreldrar geta ekki verið í vinnu þegar þessi börn eru í neyslu og þegar þau eru orðin mjög sjúk er þetta ærið starf að annast þau ásamt því að hugsa um heimili og jafnvel önnur börn sem fara oft mjög illa út úr því ástandi sem skapast þar sem vímubarn er á heimili. Á hverjum degi hafa samband við okkur foreldrasamtök Vímulausrar æsku, foreldrar og daglega nýir og nýir. Þessir foreldrar eru mjög ráðvilltir og vita ekki hvað þeir eiga að gera eða taka til bragðs. Við rekum fjölskylduráðgjöf og reynum eftir megni að aðstoða þessa foreldra. Við vitum hve mikil vinna þetta er fyrir foreldrana. Síðan þegar barnið loks kemst í meðferð er stríðinu ekki lokið. Barnið kemur yfirleitt alltaf heim aftur og þá er það eftirfylgni. Það er mjög mikilvægt að eftirfylgni sé góð, bæði fyrir unglinginn og alla fjölskylduna því það tekur mjög langan tíma að byggja upp traust fjölskyldubönd aftur. Á þessu sést að þetta ferli allt getur tekið langan tíma og því erum við sammála að þeir foreldrar sem eiga barn með alvarleg fíkniefnavandamál fái umönnunarbætur. Hér er um að ræða alvarlega veik börn. Það þarf að viðurkenna þetta ekki aðeins í orði heldur einnig í verki. Því mælum við með samþykkt frv.`` Þá barst einnig umsögn frá Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar. Hún er ekki jafnjákvæð og þessi gagnvart frv. en mér finnst eðlilegt að hún komi hér fram. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Vandi ungra fíkniefnaneytenda og fjölskyldna þeirra er mikill eins og m.a. kemur fram í greinargerð með ofangreindu frv. og nauðsynlegt er að bregðast við honum hið fyrsta. Þó verður ekki séð að það sé fær leið til að taka á vandanum að heimila umönnunargreiðslur til framfærenda barna sem eiga við alvarleg fíkniefnavandamál að stríða. Erfitt yrði að meta hvenær barn/unglingur er þannig staddur að foreldrar eigi rétt á greiðslum. Hlutverk foreldris í meðferð er enn fremur óljóst og ekki geta allir foreldrar verið þátttakendur. Því getur m.a. valdið meðvirkni aðstandenda, sem er stundum greind sem sjúkleg einkenni fjölskyldna vímuefnaneytenda. Álag foreldra við þessar erfiðu aðstæður er margfalt, m.a. vegna óvissu og oft úrræðaleysis. Það er mat Félagsþjónustunnar í Reykjavík að fjármagn sem færist til þessa verkefnis nýttist betur ef því yrði varið til bættrar upplýsingaþjónustu og aukinnar ráðgjafar við fjölskyldur, aukinnar geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga, þjónustu fyrir misþroska og ofvirk börn, sem er sérstakur áhættuhópur í þessum efnum, og síðast en ekki síst til fjölgunar meðferðarúrræðum.`` Undir þetta ritar Lára Björnsdóttir fyrir hönd Félagsþjónustunnar í Reykjavík. Umsögn Barnaverndarstofunnar er á svipuðum nótum, með leyfi forseta: ,,Barnaverndarstofa fellst á að aukning hafi orðið í neyslu vímuefna og rík þörf sé fyrir frekari meðferðarúrræði en nú eru fyrir hendi. Verður Barnaverndarstofa að telja að frumáherslu beri að leggja á að veita fjármunum í að bæta sérhæfða meðferð fyrir börn sem neyta vímuefna. Bæði verði að bæta þjónustutilboð á vegum sveitarfélaga sem þegar er í vanda, svo og huga að sterkum forvörnum af þeirra hálfu. Þá verði að auka meðferðarúrræði á vegum ríkisins til að bæta úr brýnni þörf og tengja það faglegri eftirmeðferð í samvinnu við fjölskyldur barnanna. Að mati Barnaverndarstofu verður að setja slíka opinbera þjónustu í algeran forgang og getur því ekki við þessar aðstæður mælt með því að fjármunum verði veitt svo sem lagt er til í þessu frv.`` Undir þetta ritar fyrir hönd Barnaverndarstofu Hrefna Friðriksdóttir. Virðulegi forseti. Af þeim þrem umsögnum sem bárust er ein úr þessum reynsluheimi, þ.e. frá foreldrum ungra fíkniefnaneytenda. Hinar eru frá stofnunum, annars vegar á vegum sveitarfélags og hins vegar á vegum ríkisins sem leggja til að fjármunum sé varið á annan hátt. Ég get ekki, virðulegi forseti, fallist á að hægt sé að setja samasemmerki milli þess að fjölga meðferðarúrræðum og þörfinni á því að foreldri sem er með ungt barn sem er í þungri eða harðri neyslu eigi rétt á umönnunarlaunum á þeim tíma sem foreldri er að sinna barni. Það er vitað og allir sem til þekkja viðurkenna að foreldrar ungra fíkniefnaneytenda verða oft fyrir verulegu vinnutapi vegna þessa sjúkdóms og þurfa í mörgum tilvikum að hætta vinnu til þess að fást við þetta alvarlega vandamál sem bitnar ekki bara á sjúklingnum sjálfum, foreldrum, heldur á fjölskyldunni í heild sinni. Þessir foreldrar hafa ekki notið sömu réttinda og foreldrar veikra eða langveikra barna eða fatlaðra barna. Til að mynda hafa þeir ekki fram undir þetta notið ferðastyrks þegar þeir vinna með börnum sínum sem eru í meðferð langan veg frá heimili. Fyrir ári spurði ég hæstv. ráðherra hvort ráðherra hygðist breyta reglugerð sem sneri að því að greiða ferðakostnað til foreldra sem ættu börn í meðferð. Vissulega eru það börn upp að 18 ára aldri mál sem falla undir félmrn. en það er akkúrat það sem er okkar vandi að málefni sem snúa að úrlausnum vegna fíkniefnaneyslu ungra barna og unglinga eru á svona gráu svæði og má auðvitað flokka undir málefni sem lúta að félmrn. en einnig að heilbrrn. Við þurfum að viðurkenna, ekki bara í orði að þarna er um mjög alvarlegan sjúkdóm að ræða. Við þurfum að viðurkenna það í verki. Ég tel að það sé í sjálfu sér ekki miklum vandkvæðum háð fyrir heimilislækni eða sérfræðing að meta ástand ungs fíkniefnaneytanda hvort það er svo alvarlegt að ástæða sé til þess að foreldri viðkomandi sé heima og sinni einstaklingnum, annaðhvort áður en farið er í meðferð og afeitrun eða eftir að úr meðferðinni er komið. Þau rök sem fram koma í umsögnum frá Reykjavíkurborg eiga ekki rétt á sér þar sem það reynist ekki mjög erfitt að greina hvenær eiturlyfjaneysla er komin á alvarlegt og hættulegt stig og hvenær er þörf á meðferð og aðstoð og hvenær er þörf á innlögnum á sjúkrastofnanir jafnvel eftir að afeitrun hefur átt sér stað. Við erum því miður að horfa upp á vaxandi vandamál í þessum efnum þar sem ungir krakkar neyta í auknum mæli fíkniefna og eru komin í neyslu mjög harðra efna mjög ung. Þetta er vandamál sem við þekktum ekki áður en hefur verið rætt oft áður hér og þær afleiðingar sem þetta hefur. Það er nauðsynlegt að foreldri taki á vandanum strax þegar upp kemst og vinni úr honum með barninu. Það er nauðsynlegt að þeir geri það á heimilinu, það er nauðsynlegt að þeir geri það áður en til meðferðar kemur. Á meðan á meðferð stendur er ekki síður nauðsynlegt að foreldrar hafi möguleika til þess að sinna barni. Vitað er að það eru mörg önnur vandamál en neyslan sjálf sem fylgja þessum sjúkdómi. Það getur verið um að ræða geðræna sjúkdóma. Þessi börn hafa verið greind með geðræna sjúkdóma og þau þurfa á aðstoð sérfræðinga á því sviði að halda jafnframt því að leita til sálfræðings og félagsráðgjafa til þess að vinna úr vandamálum sem fylgja harðri fíkniefnaneyslu og fylgikvillum hennar. Þessi meðferð, þessi eftirfylgni og eftirmeðferð sem á sér stað inni á heimilunum tekur oft mjög langan tíma, er mjög kostnaðarsöm fyrir foreldrana. Foreldrar verða eins og ég nefndi hér áðan að minnka við sig vinnu, jafnvel hætta vinnu til þess að sinna þessum unga sjúklingi í fjölskyldunni. Hér er einfaldlega verið að leggja til, að settum reglum sem heilbrrh. ákveður að greidd séu umönnunarlaun til þessara foreldra til þess að auðvelda þeim að takast á við þetta mikla vandamál og þessi erfiðu veikindi. Það er löngu kominn tími til að við, og þá er ég ekki að beina orðum mínum neitt sérstaklega til hæstv. heilbrrh., vegna þess að það er langt síðan heilbrrh. viðurkenndi þennan sjúkdóm og talaði um fíkniefnaneyslu sem sjúkdóm, en það er kannski löngu kominn tími til að þjóðfélagið viðurkenni þennan alvarlega sjúkdóm sem allt of stórir hópar barna og unglinga þjást af og að tekið sé á þessu vandamáli. Þarna er aðeins einn liður af mörgu sem þyrfti að taka á varðandi foreldra þessara barna. Ég nefndi ferðastyrkina þannig að þau geti tekið þátt í meðferðinni. Ég held að það sé enn þannig að ungur fíkniefnaneytandi sem fer í meðferð út á land, t.d. héðan af höfuðborgarsvæðinu, fer í meðferð norður, austur eða vestur eða á hvaða meðferðarheimili sem til staðar er, að ef um er að ræða einstæða foreldra sem fá greidd meðlög vegna barna, mæðralaun eða feðralaun þá missa þeir þessar greiðslur. Þær renna til meðferðarheimilisins. Möguleikar foreldranna til þess að taka þátt í meðferðinni auk þess að veita barninu það sem þarf á meðan á meðferð stendur eru mjög litlir. Þess vegna tel ég að það þurfi að taka heildstætt á málefnum þessa hóps og það sé liður í því að bæta það ástand sem ríkir. Vissulega get ég tekið undir það sem kemur fram í umsögn frá Barnaverndarstofu og eins frá Félagsþjónustunni í Reykjavík að það þarf að efla þessa þjónustu á öllum sviðum. En við getum ekki litið fram hjá því að það er mjög stór þáttur í því að vel til takist að meðferðarúrræði sem til staðar eru hjá Barnaverndarstofu og sú aðstoð sem til staðar er hjá félagsmálayfirvöldum sveitarfélaganna, að þessi aðstoð nýtist, þ.e. að foreldrarnir geti tekið virkan þátt. Þetta frv. sem við flytjum, sú sem hér stendur og hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, tekur á einum þessara þátta, þ.e. að foreldrar sem eiga börn sem eru í mjög harðri neyslu fái umönnunarlaun en þó því aðeins að það séu settar um það mjög ákveðnar reglur hverjir það eru og eftir hverju skuli farið ef slíkar bætur eru greiddar. Um leið og ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún vilji leggja þessu máli lið, þá hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra hvort þessar reglur um ferðakostnað hafi verið endurskoðaðar og hvort það eigi að taka heildstætt á málefnum foreldra þessara ungu sjúklinga vegna þess að eins og ég nefndi áðan að ungur fíkniefnaneytandi er auðvitað sjúklingur og ætti að falla undir heilbrigðiskerfið fyrst og fremst og þau úrræði sem þar eru.

Herra forseti. Í þessu frv. sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir flytur hér ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur, er verið að leggja til að útvíkka réttindi til umönnunargreiðslna til framfærenda barna sem eiga við sjúkdóma að stríða, þannig að foreldrar barna sem eiga við alvarlegan fíkniefnavanda að stríða eigi einnig rétt á slíkum greiðslum úr almannatryggingunum. Þetta er auðvitað útfærsluatriði sem ætti fyrir löngu að vera komið til framkvæmda því að við vitum að börn sem eru alvarlegir fíkniefnaneytendur eru sjúk börn, sérstaklega haldin alvarlegri fíkn. Við vitum hvernig slíkt ástand getur haft áhrif á fjölskyldur, á foreldra, fjölskyldan verður einnig veik og það er geysilegt álag sem fylgir þessum börnum. Það er líka rétt eins og kom fram í máli hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur að langvarandi fíkniefnaneysla leiðir oft til alvarlegra geðsjúkdóma hjá neytendum og hjá börnunum. Sömuleiðis er það staðreynd að börn með geðræn vandamál leiðast t.d. frekar út í fíkniefnaneyslu þannig að oft er mjög erfitt að greina á milli hvenær barnið er geðsjúkt og hvenær það er fíkniefnaneytandi. Þetta fer mjög oft saman. Það að leggja til að fjölga meðferðarúrræðum á kostnað umönnunargreiðslna finnst mér ekki koma til greina. Það verður að líta á þetta í sitt hvoru lagi. Foreldrar sem búa við þá ógæfu að eiga barn sem er í alvarlegum fíkniefnavanda eru ekki síður illa staddir en foreldrar sem eiga alvarlega sjúkt barn að öðru leyti, foreldrar sem eiga alvarlega krabbameinssjúkt barn eða hjartasjúkt barn. Kannski ríkja frekar fordómar í garð þeirra fjölskyldna þar sem barn á við fíkniefnavanda að stríða en hinna alvarlega sjúku. Þar ríkja viðbótarerfiðleikar. Mig langar líka til að minna á það að eftir að umönnunargreiðslur komu inn í almannatryggingarnar hafa reglurnar um þær verið að breytast. Upprunalega voru þetta aðallega greiðslur sem voru til foreldra fatlaðra barna. Síðan koma alvarlega veiku börnin inn og foreldrar þeirra og sömuleiðis að foreldrar eigi rétt á þessum greiðslum meðan börnin eru inni á sjúkrahúsum því að auðvitað eru foreldrar frá vinnu og þurfa jafnvel að hætta vinnu til þess að geta sinnt þessum börnum. Þetta hefur einnig áhrif á fjölskyldulíf. Við þekkjum að í mörgum tilfellum brýtur það upp fjölskyldur að eiga við vanda sem þennan, leiðir af sér hjónaskilnaði og annað böl. Það er alveg ljóst að þessar fjölskyldur þurfa fjárhagslegan stuðning. Og það eru auðvitað umönnunargreiðslur almannatrygginganna sem ættu að koma inn til þessara foreldra ekki síður en annarra foreldra sem eiga veik börn. Ég get ekki tekið undir það að börn í alvarlegum fíkniefnavanda séu ekki veik, þau eru alvarlega veik, alvarlega sjúk. Herra forseti. Ég tel fyrir löngu tímabært að þessi breyting verði gerð og það fólk sem stendur frammi fyrir þessum alvarlega vanda fái þennan rétt. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort hún telji ekki að það sé orðið tímabært að útvíkka heimildirnar til umönnunargreiðslnanna hjá almannatryggingunum í þá veru sem lagt er til í þessu frv., hvort þessir foreldrar þurfi ekki eins á þessum stuðningi að halda og foreldrar barna með hina ýmsu sjúkdóma og fötlun?

Herra forseti. Hér er á ferðinni mál sem er allrar athygli vert og nauðsynlegt að gaumgæfa. Það varpar ljósi á þá miklu erfiðleika sem foreldrar áfengissjúkra barna og þeirra sem eiga við fíkniefnavandamál að stríða geta búið við. Það er ljóst að foreldrar sem horfa upp á börn sín ánetjast áfengi og eiturlyfjum búa við mjög erfiðan kost. Þeir þurfa jafnvel að víkja frá vinnu um stund til að vera yfir börnum sínum, koma þeim í meðferð eða til annarrar umönnunar. Þegar slík mál koma upp vaknar spurningin: Hvers vegna kemur svona tillaga fram? Hún virðist eiga rætur í því að meðferðarúrræði og aðstæður til að koma þessum börnum til lækninga og hjálpar eru ekki nægjanlega góð. Þá vaknar einnig spurningin: Hvers vegna ánetjast svo mörg börn í þessu landi áfengi og eiturlyfjum? Eru mörg þessara barna á þessum vegi vegna þess að þau hafa ekki, af einhverjum sökum, fengið þjónustu sem þau þurftu að fá fyrr í æsku? Hver hefur verið þjónusta við geðveik börn á Íslandi undanfarin ár og áratugi og hvaða sjónarmið hafa ríkt í garð geðveikra barna almennt? Við vitum að þau hafa ekki verið hin sömu og barna sem þjást af öðrum sjúkdómum sem eru sýnilegri og hafa líkamlegri einkenni en geðveiki barna. Ég held að inn í þessa umræðu hljóti að fléttast spurningin, þegar við veltum fyrir okkur hversu mörg börn hafa ánetjast vímuefnum: Af hverju leita þau í vímu? Er það vegna þess að þeim líður svo illa inn í sér? Er það vegna þess að þau eiga við geðræn vandamál að stríða og finna fróun í lyfinu sem þau taka, í eiturlyfjum eða víni? Þurfum við ekki að rannsaka þetta? Þurfum við ekki að athuga betur á meðferðarstofnunum hve margir unglingar og ungmenni sem koma til meðferðar eiga við geðræn vandamál að stríða? Hver er staðan í dag hjá geðveikum börnum og hvað má áætla að mörg þeirra leiðist út í eiturlyf og áfengissýki bara vegna veikinda sinna, ekki vegna þess að foreldarnir búi sjálf við þetta böl og börnin búi við slæmar fjölskylduaðstæður, heldur vegna þess að sjúkdómurinn er fyrir hendi? Ég held að við þurfum að beina sjónum okkar að þessu og velta fyrir okkur hvort ekki þurfi, um leið og við erum að reisa meðferðarhæli fyrir börn sem eru orðin áfengissjúklingar og eiturlyfjasjúklingar, að beina meira fjármagni í rannsóknir til barna sem eiga við geðræn vandamál að stríða. Það er viðurkennt af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni að alkóhólismi er sjúkdómur. Út frá þeirri einföldu skilgreiningu er mjög rökrétt að slík tillaga komi fram, að foreldrar barna sem búa við þennan sjúkdóm --- því þeir einstaklingar sem eru undir 18 ára aldri eru skilgreindir sem börn --- geti með einhverju móti leitað sér stuðnings og hjálpar í kerfinu. Það er eru mikil fjárútlát og ýmis kostnaður sem fylgir því að vera foreldri barns sem býr við þessa þjáningu. Þetta langar mig til að komi fram í umræðunni. Það er í raun og veru dapurlegt að svona tillaga þurfi að koma fram. Hún felur í sér viðurkenningu á mjög slæmu ástandi og alvarlegu sem menn ræða talsvert um. Framsfl. hefur talað um að setja nokkrar milljónir í þessi mál eða milljarða, ég man ekki hvort, það var mill-eitthvað. Þess vegna eiga menn að gefa gaum að þessu. Ég hvet stjórnarherrana til þess að athuga hvort eitthvað af þeim fjármunum sem renna í þetta málefni geti ekki beinst að þessum hópi. En ég vil undirstrika að það er nauðsynlegt að við veltum því fyrir okkur, þegar við sjáum unglinga og jafnvel börn sem eru greinilega orðin mjög háð áfengi og öðrum eiturlyfjum því að áfengi eða alkóhól er ekkert hættuminna en ýmis önnur efni sem eru á markaðnum. Ég vil beina þeim orðum mínum sérstaklega til þeirra sem aðhyllast þá skoðun að þessar veigar eigi að selja í formi bjórs og léttra vína í verslunum. Það er annað mál en þó af sama meiði. Það er nauðsynlegt er fyrir okkur að huga að því hve mikil áhættan er fyrir einstakling sem á við geðræn vandamál að stríða hvað þetta varðar. Nú er lag fyrir Framsfl. sem hefur lagt áherslu á þetta mál í kosningabaráttu sinni að setja fjármagn í það sem mundi vera samstarf á milli meðferðarstofnana, t.d. SÁÁ sem vinnur mjög gott starf hérna, og geðdeildanna í heilbrigðiskerfinu. Þannig mætti athuga hvort við getum ekki farið að vinna að því að styðja betur við börn sem eiga við geðræn vandamál að stríða svo þau fái betri lækningu en þá sem þau reyna að veita sér sjálf í eiturlyfjum og áfengi.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Karli V. Matthíassyni fyrir skelegga og góða ræðu. Hann vék örlítið að kosningaloforðum okkar framsóknarmanna og minntist á mill-eitthvað. Ég ætla að vekja athygli hv. þm. á því að það er hárrétt að við lögðum fram mjög einarða stefnu í forvörnum. Ef það hefur farið fram hjá hv. þm., sem er svo sem ekkert óeðlilegt þar sem hann situr sem varamaður á þingi, þá höfum við það sem af er þessu kjörtímabili, á um það bil einu ári, varið um 430--450 millj. kr. til forvarnastarfs. Í kosningabaráttu okkur töluðum við um að við ætluðum að verja í forvarnir um 1 milljarði á þessu kjörtímabili. Nú þegar höfum við varið um 430 millj. Þannig að þetta mill-eitthvað eru miklir peningar og skipta auðvitað miklu máli. Ég er sammála hv. þm. í þeim efnum að SÁÁ hafi staðið sig með miklum ágætum og bjargað mörgum manninum og mörgum unglingnum úr neti vímuefnaneyslu. En bara til þess að upplýsa hv. þm. um þetta, þannig að við tölum ekki í einhverjum hálfkæringi um mill-eitthvað, þá er hér um að ræða 430 millj. á þessu eina ári sem liðið er frá síðustu kosningum. Við stöndum við þetta kosningaloforð eins og mörg, mörg önnur sem við höfum lagt fram.

Hver er afstaða þingmannsins til frv.?

Herra forseti. Það er gleðilegt að heyra þessi tíðindi en það væri ágætt ef þetta yrði gert opinbert og nánar skilgreint. Það er ákaflega auðvelt að slá því fram að maður hafi bara sett 430 millj. í þetta og hitt. En er þetta þá viðbót við það sem fyrir var? Er þetta aukning og í hverju felst það að setja 430 millj. í forvarnir eða er þetta kannski það sem kalla má eðlilega þróun og ekki neitt sem maður getur hreykt sér af? Það er hægt að leika sér á allan máta með tölur. Segjum t.d. að það verði fólksfjölgun í landinu, þá hljótum við að fjölga skólastofum. Þá getur enginn staðið upp, barið sér á brjóst og sagt: Hér erum við búin að auka framlög til menntamála um gífurlegar fjárhæðir vegna þess að við lofuðum því. Það væri eitt af því sem er nauðsynlegt, sjálfsagt og eðlilegt. Við þurfum að heyra betur skilgreiningar á því þegar menn standa hér upp og guma af því að hafa staðið við einhver loforð, að þeir leggi þá skýrt og greinilega fram um hvað er að ræða. Eru framlögin eitthvað umfram það sem má telja mjög heilbrigða og eðlilega þróun?

Herra forseti. Það er ekki hægt að tala um heilbrigða og eðlilega þróun þegar talað er um fíkniefnaneyslu í þessari umræðu.  Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir lætur sig gjarnan varða mál þeirra sem minni máttar eru.  Þegar hv. þm. talaði um mill-eitthvað áðan og eðlilega þróun þá veit ég að það var ekki með vilja gert, að tala með þessum hætti. Auðvitað er ekki um neina eðlilega þróun að ræða í sambandi við fíkniefni. Við verðum öll, hvert einasta mannsbarn þjóðarinnar, að vera vel á verði. Ég skal sjá til þess að hv. þm. fái það nákvæmlega niður skrifað, hvert einasta atriði í þessum 430 millj. sem ég var að tala um. Ég mun sjá til þess að aðstoðarmaður heilbrrh., sem er mjög skammt undan, komi þeim upplýsingum til hv. þm. áður en langt um líður.

Herra forseti. Það er gott að heyra að tölurnar eru alveg á hreinu og aðstoðarmaður heilbrrh. muni finna þær og koma þeim til mín. Hins vegar er ég ekki að hafa þetta neitt í flimtingum, hv. þm. Ég er að tala í alvöru um þessi mál. Við höfum horft upp á hvernig staðan er á þessum vettvangi og tilefni umræðunnar er hvernig ástandið er á sumum heimilum þar sem börn búa og foreldrar þurfa að horfa upp á börn sín þjást af vöntun í einhver lyf vegna þess að þau eru orðin svo háð þeim. Ég held að það sé sama hvort við erum framsóknarmenn eða samfylkingarmenn eða í öðrum flokkum að við teljum þetta mál alls ekki einkamál neins eins manns, eins þingmanns, eins ráðherra eða eins stjórnmálaflokks. Þetta er mál okkar allra og áfengissýkin og eiturlyfjaneyslan er eitt mesta heilbrigðisvandamál samfélagsins. Þess vegna verðum við að halda vöku okkar. Ég þakka fyrir ef þessar upplýsingar koma til mín skriflega, þá get ég sýnt öðrum þær. Ég vona að þær séu ekki í þeim anda sem ég var að tala um áðan, heldur það sem eðlilegt má teljast. Það er ekki eðlilegt að börn ánetjist áfengi eða eiturlyfjum en það er eðlilegt að við bregðumst við því á venjulegan og hefðbundinn hátt. Það er það sem ég vildi segja.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þá umræðu sem hefur farið fram. Það er ljóst að það er alveg sama hve mikið fjármagn við setjum til þessa málaflokks að það er aldrei nóg meðan eitt barn fellur í þessa gryfju. Það er alveg rétt sem hefur komið fram að miklir fjármunir hafa verið lagðir á sl. ári til þessa málaflokks. Það hefur skipst á milli löggæslu og tollgæslu, meðferðarúrræða og forvarna. Það er samt ekki nóg. En það er nauðsynlegt að forgangsraða þegar við þurfum að takast á við stóran og erfiðan málaflokk og það hefur verið forgangsröðun okkar að efla forvarnir. Einmitt vegna þess að hv. þm. sem hér talaði áðan kemur frá Grundarfirði langar mig að minnast á að þar hafa menn gengið alveg sérstaklega myndarlega fram og það hefur verið gert án þess að fá nokkurt framlag frá ríkinu. Það sem þeir í Grundarfirði eru að gera er eitthvað sem ég tel að við getum lært mikið af. Þar hafa foreldrar tekið höndum saman og presturinn þar, hv. þm. sem talaði áðan, hefur verið í fararbroddi. Ég bara segi við ykkur hv. þm. að þið ættuð að kynna ykkur hvað menn eru að gera þar í forvörnum. Það er algerlega til fyrirmyndar og hefur vakið athygli víða. Varðandi það frv. sem liggur fyrir og hefur áður verið til umfjöllunar, þá er þetta eitt af mörgum málum sem er til skoðunar en forgangurinn hefur verið þessi sem ég hef lagt upp. Við höfum verið að bæta meðferðarúrræði og síðast um áramót vorum við að opna mjög mikilvæga stofnun við Vog þar sem eru meðferðarúrræði fyrir unga fíkniefnaneytendur sem hefur verið mikil þörf á og Barnastofa er að opna ný meðferðarúrræði víða. Það er það sem hefur verið kallað geysilega mikið eftir og er mjög mikilvægt. Við höfum einnig verið að efla barna- og unglingageðdeildina því allt verður þetta að haldast í hendur. En ég endurtek að ég þakka þá umræðu sem hefur farið fram um þetta alvörumál.

Herra forseti. Mér þykir svolítið leitt að hæstv. ráðherra taki ekki heils hugar undir frv. Hæstv. ráðherra talar um að forgangsraða og leggur áherslu á forvarnir. Ég tel það forvarnastarf að greiða foreldrum þeirra barna sem eiga við alvarlegan fíkniefnavanda að stríða umönnunargreiðslur þannig að þeir geti sinnt þeim. Það er mjög mikilvægt forvarnastarf og það geta foreldrarnir ekki innt af hendi nema þeir fái stuðning frá hinu opinbera. Þessir foreldrar eru ekkert síður undir álagi en foreldrar annarra alvarlegra sjúkra barna sem njóta umönnunargreiðslna. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Hvers vegna eiga þessir foreldrar síður að njóta stuðnings úr almannatryggingunum en þeir foreldrar sem eiga alvarlega sjúk og fötluð börn? Ég mundi gjarnan vilja, herra forseti, fá rök hæstv. ráðherra. Ég veit að ráðherrann hefur mikinn skilning á forvörnum og hefur margítrekað það og lýst því yfir að það eigi að setja pening í þær. Hvað er meiri forvörn en að styðja foreldra í því að geta sinnt börnum sínum með þessum greiðslum? Þetta eru ekki háar upphæðir og margt þetta fólk verður að vera frá vinnu til að geta sinnt börnunum. Hvaða rök eru fyrir því að þessir foreldrar eigi ekki að njóta þessa stuðnings?

Virðulegi forseti. Ég átti satt að segja von á því að hæstv. ráðherra kæmi og svaraði þeirri spurningu sem var beint til hennar í andsvörum þingmanna en ég átti líka von á því að fá svör við þeim spurningum sem ég lagði fyrir hæstv. ráðherra, m.a. hvað varðar skoðun á kjörum foreldra ungra fíkniefnaneytenda og þá ekki eingöngu það sem lýtur að umönnunarlaunum þar sem hér er aðeins tekinn út einn þáttur heldur ekki síður reglugerð sem var í endurskoðun fyrir ári um ferðakostnað og aðstoð til foreldra ungra fíkniefnaneytenda svo þeir mættu taka þátt í meðferðinni. Hæstv. ráðherra segir að aldrei verði lagt nóg til þessa málaflokks. Því miður er það þannig í dag. Vonandi komumst við einhvern tíma svo langt að ná tökum á þessum vanda þannig að hann vaxi ekki stöðugt. Við þurfum að standa þannig að málum að kröfurnar um aukningu verði ekki eins miklar og þær hafa verið á undanförnum árum. Sannarlega hefur verið þörf á aukningu og langt umfram það sem hefur verið gert og þó að færa megi rök fyrir því að búið sé að setja 430--450 millj. til forvarnastarfsemi í tollinn, lögregluna og fleiri þætti mætti sjálfsagt gera miklu betur og enn erum við jafnvel ekki að uppfylla lagaskilyrði sem eru til staðar um það hvernig við eigum að sinna heilbrigðisþjónustu okkar. Vera má að það hefði þurft að nota milljarðinn bara til þess að uppfylla öll þau lagaskilyrði sem eru til staðar. Þetta snýst um forgangsröðun, það er rétt. Forgangsröðunin hefur verið sú að efla forvarnirnar og byggja upp meðferðarheimili sem kröfur hafa verið um. Hefur nokkrum hér inni dottið í hug að þó að byggður væri barnaspítali, þó svo það væri aukin upplýsingagjöf til foreldra veikra barna, þó keypt væru inn ný tæki til að fást við alvarlega, líkamlega eða andlega sjúkdóma sem börn þjást af, hefur þá einhverjum hér inni dottið í hug að það þýddi að ekki þyrfti að greiða umönnunarlaun til þeirra foreldra sem hlut eiga að máli? Nei, líklega ekki. Hér er ekki um mjög stórar fjárhæðir að ræða. Sú hugsun sem kemur fram í umsögn Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar er kannski dæmigerð fyrir það hvernig þeir sem líta þannig á að þetta sé ekki forgangsverkefni. Hæstv. ráðherra er ekki ein um að álíta það ekki forgangsverkefni að greiða umönnunarlaun til foreldra ungra fíkniefnaneytenda, mjög veikra barna sem foreldrar þurfa að sinna allan sólarhringinn. Í umsögn félagsmálastjóra Reykjavíkurborgar segir, með leyfi forseta: ,,Erfitt yrði að meta hvenær barn/unglingur yrði þannig staddur að foreldri eigi rétt á greiðslum. Hlutverk foreldris í meðferð er enn fremur óljóst og ekki geta allir foreldrar verið þátttakendur. Því geta m.a. valdið meðvirkni aðstandenda sem er stundum greind sem sjúkleg einkenni fjölskyldna vímuefnaneytenda. Álag foreldra við þessar erfiðu aðstæður er margfalt m.a. vegna óvissu og oft úrræðaleysis.`` Þetta eru rök fyrir að greiða þeim ekki umönnunarbætur, að þetta séu ekki forgangsmál. Hvenær er foreldri ekki meðvirkt þegar barn er fársjúkt hvort sem það er krabbameinsveikt, veikt í hjarta eða þjáist af öðrum erfiðum líkamlegum eða andlegum sjúkdómum? Hvenær er foreldri ekki meðvirkt? Hvernig kemst foreldri hjá því að verða meðvirkt? Foreldrar sem ekki fá greidd umönnunarlaun hafa miklu minni möguleika til að takast á við þann mikla vanda sem fylgir því þegar barn verður fjársjúkt vegna vímuefnaneyslu en foreldrar langveikra barna eða fatlaðra. Samt erum við ekki að gera of vel við þá foreldra og við vildum sjálfsagt gera miklu betur og ég veit að hæstv. ráðherra tekur undir það að við vildum gera miklu betur. Hér er ekki um að ræða stórar fjárhæðir. Þetta þýðir að það verði að endurskoða reglurnar sem gilda um umönnunarlaunin og að taka inn foreldra þessara veiku barna. Það er viðurkennt af öllum sérfræðingum að við erum ekki að tala um tímabundin veikindi. Það er ekki þannig að barn ánetjist eiturlyfjum og það sé afgreitt á einhverjum örfáum dögum eða vikum. Nei, það þarf langvarandi meðferð og ekki bara þetta barn heldur þurfa önnur börn í fjölskyldunni einnig á umönnun að halda. Í raun og veru má segja að systkini ungs fíkniefnaneytenda veikist líka þó þau neyti ekki fíkniefna. Það er þvílíkt álag á þessum fjölskyldum eins og hjá þeim sem eiga börn sem eiga við alvarleg langvarandi veikindi að stríða. Þess vegna er það þannig að mig undrar það stundum þegar við tökum fyrir umræðu um fíkniefnavandann, um möguleikana til þess að bæta úr, um það að okkur vanti meðferðarstofnanir og að börn eru á biðlistum lengri eða skemmri tíma. Við höfum gert átök í þessu eins og ýmsu öðru og rætt það í skorpum, utandagskrárumræðum og þá er salurinn fullur. Fulltrúar allra flokka koma og lýsa því yfir hver er stefna þeirra og hvað þeir vilji gera. Svo þegar komið er að því að leysa hluti sem kosta ekki stórar fjárhæðir þá þegja menn þunnu hljóði og taka ekki þátt. Ég veit að hæstv. ráðherra hefur úr takmörkuðum fjármunum að spila og ég veit að hæstv. ráðherra hefur reynt að spila afar vel úr því fé sem lýtur að þessum málaflokki. Það er ekki þannig að það sé við einn hæstv. ráðherra að sakast að ekki eru til fjármunir. Það er þannig að þetta eru skipti og rammi þessa ráðuneytis þykir líklega dálítið víður og víðari en margra annarra ráðuneyta. Þess vegna skiptir það máli að þeir hv. þm. sem sitja í stærri stjórnarflokknum séu líka tilbúnir til þess að leggja þessu lið og leggja hæstv. ráðherra lið. Það er mjög erfitt með takmarkaða fjármuni og stórt og mikið vandamál að forgangsraða. Ég tel að það hafi verið tekið á því af bestu vitund að spila úr þeim fjármunum sem heilbrrn. hefur haft. En það þarf meira og það þarf þá samstöðu allra og þess vegna eru orð mín ekki mælt þannig að um ásökun sé að ræða á hæstv. ráðherra af því að mér er vel kunnugt um það hvernig hún hefur farið með þá fjármuni sem úr er að spila. Það er í raun og veru frekar þannig að maður áfellist þá sem eiga að standa að þessum málaflokki en vísa á ábyrgð eins ráðherra. Það væri ábyggilega mjög fróðlegt fyrir þá hv. þm. sem ekki hafa heimsótt Foreldrahúsið úti í Vonarstræti, þar sem foreldrar fíkniefnaneytenda eru, að mæta þar á fræðslufund og hitta þessa foreldra og sjá hvernig sjúkdómur barnsins tekur allan tíma foreldranna. Ég gleymdi því áðan, virðulegi forseti, að óska eftir að frv. verði vísað til heilbr.- og trn., og því hlýt ég að bera fram þá einlægu ósk að heilbr.- og trn. taki þetta fyrir af sanngirni, kynni sér málið og ræði við foreldrana, fari og ræði við foreldrana. Þetta er mjög alvarlegt og erfitt mál fyrir þessa foreldra. Þeir standa næst vandamálinu, þurfa á aðstoð okkar að halda og ekki hvað síst einstæðir foreldrar sem missa greiðslur sem þeir fá með börnum sínum um leið og þau fara inn á meðferðarstofnun og eiga þó að taka þátt í meðferðinni því að það viðurkenna allir að það er nauðsynlegt að foreldrar taki þátt í meðferðarstarfi. Þessi sjúkdómur er alvarlegur. Hann er því miður að verða allt of algengur og hæstv. heilbrrh. þarf áreiðanlega á stuðningi þingsins að halda til þess að fá fjármagn ef þetta frv. yrði samþykkt sem ég vona sannarlega.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, með síðari breytingum. Ásamt mér standa að frv. hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir og Sigríður Jóhannesdóttir, þingmenn Samfylkingarinnar. Við leggjum til í 1. gr. frv. eftirfarandi breytingu á 1. mgr. 36. gr. laganna: ,,Á eftir g-lið 1. mgr. 36. gr. laganna kemur nýr stafliður, svohljóðandi: Sérfræðiþjónustu við börn og unglinga á sviði sálfræði og félagsráðgjafar skv. 37. gr. a.`` Í 2. gr. frv. segir, með leyfi forseta: ,,Á eftir 37. gr. laganna kemur ný grein, 37. gr. a, svohljóðandi: Fyrir sérfræðiþjónustu við börn og unglinga, 18 ára og yngri, á sviði sálfræði og félagsráðgjafar sem veitt er utan sjúkrastofnana og skólakerfis greiða sjúkratryggingar samkvæmt gjaldskrá sem ráðherra setur að fengnum tillögum tryggingaráðs. Gjaldskráin gildir bæði um sérfræðiþjónustu sem veitt er af hinu opinbera og öðrum. Í stað gjaldskrár ráðherra er Tryggingastofnun þó heimilt að semja um gjaldskrá er gildi fyrir þjónustuna. Sérfræðiþjónusta barna og unglinga utan sjúkrastofnana og skólakerfis á sviði sálfræði og félagsráðgjafar er því aðeins greidd að fyrir liggi sérstök umsókn frá heilsugæslulækni eða sérfræðingi á sviði sálfræði eða félagsráðgjafar sem starfar innan skólakerfisins. Ráðherra skal með reglugerð kveða nánar á um framkvæmd sérfræðiþjónustunnar, meðal annars mæla fyrir um hverjir eigi rétt á henni og hverjir veiti hana. Reikningi fyrir sérfræðiþjónustu skal framvísað á reikningsformi sem Tryggingastofnun ákveður.`` Í 3. gr. segir: ,,Lög þessi taka þegar gildi.`` Frv. sama efnis var lagt fram á 121. löggjafarþingi en fékkst ekki afgreitt frá heilbrigðis- og trygginganefnd. Nefndinni barst fjöldi umsagna og var frv. lagt fram á 122. löggjafarþingi með nokkrum breytingum sem gerðar voru með hliðsjón af ábendingum sem þar komu fram. Það er nú lagt fram á ný, nær óbreytt. Með frv. er lögð til sú breyting á löggjöf um almannatryggingar að sérfræðiþjónusta fyrir börn og ungmenni utan sjúkrastofnana og skólakerfisins á sviði sálfræði og félagsráðgjafar verði að hluta greidd úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Gert skal ráð fyrir því að þiggjendur þjónustunnar greiði fyrir ákveðinn hluta hennar, t.d. fasta upphæð fyrir hvert viðtal. Hér er einungis átt við viðurkennda sérfræðiþjónustu. Gert er ráð fyrir að einungis verði greitt fyrir þjónustu réttindafólks á sviði félagsráðgjafar og sálfræði, sbr. lög nr. 40/1976 og lög nr. 95/1990. Einnig verður að gera þá kröfu að einungis verði greitt fyrir þjónustu þeirra sem hafa ákveðna lágmarksreynslu á þessu sviði og má þá m.a. horfa til reglna um veitingu sérfræðileyfa í sálfræði og setja skilyrði um framhaldsmenntun. Vaxandi þörf er fyrir slíka sérfræðiþjónustu fyrir börn og ungmenni. Hún er og á að vera fastur liður í starfsemi skólanna. Börn og ungmenni, sem dvelja á sjúkrastofnunum, geta átt kost á sérfræðiþjónustu án þess að þurfa að greiða fyrir hana. Hins vegar skortir mikið á að nægjanlegur fjöldi sérfræðinga á sviði sálfræði- og félagsráðgjafar starfi á heilbrigðisstofnunum svo hægt sé að sinna þessari þjónustu eins og þyrfti. Við breytingu á grunnskólalögum varð breyting á þessari sérfræðiþjónustu innan skólanna. Hlutverk sérfræðinga á sviði sálfræði og félagsráðgjafar við skóla er nú að mestu leyti greiningarstarf en börnum er síðan í mörgum tilvikum vísað annað til meðferðar. Því er staðreynd að fjöldi barna og ungmenna þarf á þessari sérfræðiþjónustu að halda utan skóla og sjúkrastofnana. Komið hafa fram ábendingar frá skólaskrifstofum víða um land um að við breytingu sem gerð var á grunnskólalögunum sé ekki lengur gert ráð fyrir að veita meðferðarþjónustu innan skólakerfisins á sama hátt og áður var. Með þessu er verið að færa hana í auknum mæli út fyrir skólakerfið og kostnaðinn yfir á foreldra. Þá er einnig ljóst að á landsbyggðinni er þjónusta sálfræðinga og félagsráðgjafa ekki til staðar utan skólakerfisins eða sjúkrastofnana nema í undantekningartilvikum. Kostnaðurinn sem leggst á fjölskyldu getur því verið mjög mikill þegar við bætist ferðakostnaður. Styrktarfélag krabbameinssjúkra barna hefur ítrekað bent á nauðsyn þess að börnum sem lengi hafa átt við erfiða líkamlega sjúkdóma að stríða standi til boða sérfræðiþjónusta sem greidd verði að fullu eða að hluta úr sameiginlegum sjóðum landsmanna. Félagið hefur einnig bent á að ekki aðeins barnið eða unglingurinn sem hefur átt við alvarleg veikindi að stríða þurfi á sérfræðiþjónustu að halda heldur einnig og ekki síður fjölskylda barnsins. Styrktarfélag krabbameinssjúkra barna réð sálfræðing til þess að sinna þessari þjónustu og margar fjölskyldur krabbameinsveikra barna nýta sér hana. Félagið reyndi þannig að bregðast við vanda þessara fjölskyldna. Til lengri tíma litið getur félagið þó ekki staðið alfarið undir þjónustunni, enda verður ekki séð að þjóðfélagið geti velt þessu verkefni yfir á félagasamtök. Börn og ungmenni, sem hafa mátt þola hvers konar ofbeldi, þurfa oft um langan tíma á þjónustu sérfræðinga að halda, sem og þau börn og ungmenni sem hafa leiðst út í neyslu fíkniefna. Fleiri ástæður mætti að sjálfsögðu nefna, þörfin fyrir sérfræðiþjónustu við börn og ungmenni eykst stöðugt. Í reglugerð skv. 3. mgr. 2. gr. frv. skal eins og unnt er skilgreina þá sem rétt eiga á þessari þjónustu. Einnig skal í reglugerðinni kveða á um hvernig staðið verði að umsóknum um hana. Þjónusta sálfræðinga og/eða félagsráðgjafa utan skóla eða heilbrigðisstofnana skal aðeins greidd af Tryggingastofnun ríkisins ef sjúklingur framvísar sérstakri umsókn heilsugæslulæknis eða sérfræðings á sviði sálfræði eða félagsráðgjafar sem starfar innan skólakerfisins. Sveitarfélög hafa í ákveðnum tilvikum tekið þátt í kostnaði við sérfræðiþjónustu sálfræðinga og félagsráðgjafa fyrir börn og ungmenni en fá sveitarfélög veita fullkomna þjónustu að þessu leyti. Mjög margar fjölskyldur búa við svo bágan efnahag að þær geta ekki mætt kostnaðinum sem fylgir því að fjölskyldumeðlimur þurfi í lengri eða skemmri tíma að ganga til sálfræðings eða félagsráðgjafa. Við slíkt verður ekki unað, sérstaklega ekki þegar um er að ræða börn eða ungmenni, og því er þetta frv. flutt, virðulegi forseti, í þriðja eða fjórða sinn. Virðulegi forseti. Þegar þetta frv. var sent út til umsagnar frá heilbr.- og trn., sem sá ekki ástæðu til þess að ljúka afgreiðslu þess á sínum tíma, kom fjöldi umsagna. Umsagnirnar voru allar jákvæðar. Það var nánast sama hvaðan þær komu. Allir mæltu með því að frv. yrði samþykkt ýmist óbreytt eða með smávægilegum breytingum og þá var fyrst og fremst um það að ræða sem lagt er til hér að menn væru ekki alfarið háðir mati heilsugæslulæknis eða starfandi sálfræðings eða félagsráðgjafa innan skólakerfis heldur mættu sérmenntaðir kennarar einnig, ef þeir meta það svo, senda inn umsókn um aðstoð fyrir börn sem þurfa á sálfræði eða félagsráðgjöf að halda. Umsagnir bárust m.a. frá skólaskrifstofu Húnvetninga og Þroskahjálp, sem veitt hefur jákvæða umsögn um þetta frv. í hvert sinn sem það hefur verið lagt fram. Umsagnir bárust og frá skólaþjónustu Eyþings, Landspítalanum og landlæknisembættinu. Ég tek það fram að í umsögn Landspítalans er minnt á að setja þurfi mjög strangar faglegar reglur um hverjir megi senda inn þessar umsóknir fyrir einstaklingana. Ég tel sjálfsagt að verða við því. Umsögn landlæknisembættisins er einföld. Þar segir: ,,Umsögn landlæknis um frv. til laga um almannatryggingar 128. mál, --- það var þegar þetta var lagt fram síðast --- ,,sálfræðiþjónusta. Landlæknir styður þetta frv.`` Síðan er álit foreldrasamtakanna Vímulaus æska jákvætt. Selfosskaupstaður. Félagsmálastofnun Selfosskaupstaðar einnig. Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar leggur m.a. til að þeir sérfræðingar sem sent geti umsókn séu viðurkenndir skólasérfræðingar og sérmenntaðir kennarar. Einnig sendu inn umsagnir Öryrkjabandalagið, Akureyrarbær, Styrktarfélag krabbameinssjúkra barna, Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, Sálfræðifélag Íslands, Sólveig Ásgrímsdóttir, Kópavogsbær og Umhyggja. Bréfið frá Umhyggju er undirritað af a.m.k. fyrrv. starfsmanni heilbrrn., Dögg Pálsdóttur. Hún vísar til bréfs nefndarinnar, dags. 10. mars 1998, þar sem óskað er umsagnar Umhyggju um frv. til laga um almannatryggingar, 228. mál og þess óskað að umsögnin berist nefndasviði Alþingis. Síðan segir, með leyfi forseta: ,,Umhyggja getur í stuttu máli sagt að félagið styður heils hugar það frv. sem hér er lagt fram og telur að í því felist mikilvæg réttarbót fyrir langveik börn og foreldra þeirra. Umhyggja mælir því eindegið með að frv. verði samþykkt.`` Í flestum tilvikum er um að ræða umsagnir frá skólaskrifstofum og félagasamtökum en einnig frá nokkrum sveitarfélögum þar sem allir mæla með því að frv. verði samþykkt. Ég hef því miður ekki möguleika á að meta nákvæmlega, þó ég hafi leitað eftir því, hvað þetta mundi kosta. Sé hins vegar skoðað hvaða kostnað þetta hefur haft í för með sér í Noregi, Danmörku eða Svíþjóð, þar sem tekið er þátt í kostnaðinum að hluta þá væri hægt að nefna þær tölur sem ég hef heyrt. Þær eru á bilinu 40--50 millj. á meðan slíkt tilraunaverkefni væri rekið. Ætla mætti að kostnaðurinn gæti verið á bilinu 40--50 millj. en þó væri auðvitað hægt að setja þarna ákveðin mörk. Raunar væri hæstv. ráðherra í sjálfsvald sett hvaða skref yrði stigið í að taka þátt í þessum kostnaði. Æ fleiri börn þurfa því miður á þessari þjónustu að halda vegna aukinnar eiturlyfjaneyslu, langvinnra líkamlegra veikinda. Hið sama á við um börn sem orðið hafa fyrir einelti og ofbeldi hvers konar, ekki hvað síst kynferðislegu ofbeldi. Öllum er kunnugt um að barn sem þjáist af alvarlegum sjúkdómi, hvort sem er vegna eiturlyfjaneyslu, líkamlegra eða andlegra sjúkdóma, fötlunar, þarf á þessari þjónustu að halda. Áður fyrr var hægt að treysta nokkuð á að hún væri veitt innan grunnskólanna vegna þess að reglugerðin og lögin um grunnskólann fólu það í sér. En eins og fram kemur í greinargerðinni var lögum um grunnskólann breytt á þann hátt að þar er fyrst og fremst um greiningarstarf að ræða hjá sálfræðingum og félagsráðgjöfum sem eru starfandi innan skólakerfisins. Börnum er vísað annað í meðferð. Örfá sveitarfélög hafa tekið það upp hjá sér að veita þessa þjónustu. Bæjarfélagið á Sauðárkróki hafði starfandi á sínum vegum bæði sálfræðing og félagsráðgjafa sem veittu þjónustu án þess að börn eða foreldrar þyrftu að greiða fyrir. Mér finnst það til fyrirmyndar. Nokkur sveitarfélög hafa tekið þá stefnu að greiða fyrir u.þ.b. tíu tíma þjónustu, en það er hins vegar kunnugt og kunnara en frá þurfi að segja, að þau börn sem ýmist þurfa á þessari aðstoð að halda vegna mikilla veikinda eða hafa orðið fyrir ofbeldi eða einelti þurfa miklu meira en tíu tíma. Sálfræðingur hefur sagt mér frá því að barn sem verður t.d. fyrir kynferðislegu ofbeldi geti þurft allt upp í tveggja ára meðferð hjá sálfræðingi eða sérfræðingi á því sviði, og eins börn sem hafa orðið fyrir alvarlegu einelti eða annars konar ofbeldi í skólum eða á heimilum. Síðan er náttúrlega eins og við þekkjum að börn sem koma frá brotnum heimilum þar sem foreldrar eða aðstandendur eru ekki færir um að sýna þá umhyggju og hlýju sem til þarf eða skilyrði til þess uppeldis sem við vildum gjarnan sjá, þurfa á þessari þjónustu sérfræðinga að halda. Það er löngu tímabært að viðurkenna sérhæfða þjónustu á sviði félagsráðgjafar og sálfræði, að meðtaka hana og viðurkenna sem hluta af heilbrigðiskerfi okkar. Ég tel að það sé framtíðarmarkmið að Tryggingastofnun taki að hluta til þátt í greiðslu til allra þeirra sem þurfa á slíkri þjónustu að halda, en þarna sé stigið fyrsta skrefið, þ.e. að miðað sé við börn undir 18 ára aldri og aldursmarkið sett í samræmi við sjálfræðislögin. Ég tel, virðulegi forseti, að það sé ekki ástæða til að fara yfir þetta í löngu máli. Ég hef áður mælt fyrir frv. sama efnis. Farið var ítarlega yfir það á sínum tíma í heilbr.- og trn. en styr stóð um það hvort nefndin treysti sér til að afgreiða málið eftir að umsagnirnar komu, sem allar voru jákvæðar, og flm. þá, sem var ég, var tilbúin til þess að breyta frv. í þá veru sem gert var ráð fyrir í tillögum sem bárust t.d. frá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar og reyndar frá Landspítalanum en ekki var vilji fyrir því innan hv. heilbr.- og trn. eða meiri hlutans að afgreiða málið. En ég vona að vilji verði fyrir því nú, ekki þarf að senda málið út. Það ætti því ekki að taka langan tíma að kalla inn umsagnir þar sem allir þeir aðilar sem ég hef hér talið upp þekkja málið. Það hefur komið óbreytt a.m.k. tvisvar, þrisvar til umsagnar og alltaf fengið sömu umsagnir frá sömu aðilum og þess vegna tel ég ekkert því til fyrirstöðu að hv. heilbr.- og trn. sem fær þetta mál til umfjöllunar afgreiði málið og vilji þingsins verði ljós.

Herra forseti. Eins og kom fram máli hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur hefur þetta frv. komið nokkrum sinnum inn í þingið og verið afgreitt til heilbr.- og trn. en ekki komist út úr nefndinni aftur. Þetta mál er mjög brýnt og nú síðast fyrir tíu dögum eða svo var lögð mikil áhersla á það á ráðstefnu sem Umhyggja, félag til stuðnings langveikum börnum, hélt. Var þar mikið rætt um hve mikilvægt það væri að almannatryggingarnar tækju þátt í sálfræðiþjónustu við börn og unglinga. Bent var á, eins og margoft hefur verið bent á þegar þessi mál hafa verið til umræðu, hvað þessi þjónusta er brýn og hvað þetta er tilfinnanlegur kostnaður fyrir foreldra að þurfa að senda börn sín í sálfræðiþjónustu. Sérstaklega var rætt á ráðstefnunni um börn sem hafa átt lengi við veikindi að stríða, jafnvel dvalið langdvölum á sjúkrahúsum, að þau þyrftu sálfræðiþjónustu og jafnvel einnig systkini þessara barna. Ég vil líka geta þess að í þau skipti sem þetta mál hefur verið til umræðu í heilbr.- og trn. á síðasta kjörtímabili hef ég lagt mjög ríka áherslu á að þessi lagabreyting verði gerð og frv. samþykkt. Eins og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir sagði í ræðu sinni hafa komið umsagnir og þær hafa allar verið jákvæðar. Á síðasta kjörtímabili var allnokkur vilji í nefndinni til þess að afgreiða þetta mál. Nefndin fékk marga gesti á sinn fund til að fjalla um það og lögðu þeir sérstaka áherslu á að þátttaka í greiðslu fyrir slíka sérfræðiþjónustu kæmist inn í almannatryggingarnar. Það kom einnig fram að á síðasta kjörtímabili minnkaði sálfræðiþjónusta við börn vegna þess að skólasálfræðingarnir sinna nú aðeins greiningu en ekki meðferð eins og áður var. Börn hafa því í rauninni fengið minni þjónustu, þ.e. frá hinu opinbera að þessu leyti. Mjög margir foreldrar hafa ekki efni á að senda börn sín til sálfræðings þó að mikil þörf sé á því. Ef börn fá ekki þessa sálfræðiþjónustu og ef foreldrarnir geta ekki af fjárhagsástæðum veitt þeim hana verða mörg þessara barna mjög þungur baggi á samfélaginu síðar, því miður. Þau lenda inn á sjúkrahúsum, stofnunum, koma inn í kerfið annars staðar sem miklu dýrari sjúklingar jafnvel. Þetta er því mjög mikilvægt forvarnastarf sem þarna er verið að leggja til að verði unnið að og almannatryggingarnar styðji. Ég vil bara leggja áherslu á að farið verði út í að sinna þessum þætti, að almannatryggingarnar styðji þetta og vonast til þess að stjórnvöld og heilbrrh. sýni þessu máli skilning. Það er ljóst, eins og fjárveitingarnar til heilbrigðiskerfisins sýna, að aukningin er mikil frá ári til árs og þarna getum við, með því að sinna þessu forvarnastarfi, komið í veg fyrir að þessi börn komi inn í kerfið sem mun dýrari viðfangsefni eða sjúklingar.

Virðulegi forseti. Þetta er afskaplega gott og brýnt mál sem talsmaður Samfylkingarinnar, Margrét Frímannsdóttir er 1. flm. að og hefur haft framsögu fyrir hér í dag. Það er umhugsunarefni fyrir okkur þingmenn að mál af þessum toga skuli ekki ná fram að ganga því að þetta er ekki í fyrsta sinn sem málið er flutt. Það er mjög mikilvægt að heilbr.- og trn. taki frv. til skoðunar og afgreiðslu. Það er fullkomlega óviðunandi að það sé miklu fremur lögmál og annað sé undantekning ef gott þingmannamál fær náð fyrir augum meiri hluta viðkomandi nefndar eða meiri hlutans á Alþingi og nær fram að ganga. En það eru nákvæmlega þessi mál, þessi litlu en í raun stóru, þýðingarmiklu mál fjölskyldunnar sem sitja eftir í úrbótum. Auðvitað kostar þetta eitthvað, en stóra hættan er sú að einmitt af því að dýrt er að fara til sérfræðinga á stofur, þá fari fólk ekki og leiti sér ekki þeirrar aðstoðar sem börn og unglingar sárlega þurfa á að halda. Það er hættan sem felst í því að vera með dýra sérfræðiþjónustu á stofu úti í bæ, að öryggisnet okkar nái ekki til þeirra þátta. Á hátíðarstundum halda forustumenn í stjórnmálum hugnæmar ræður um hvernig þurfi að byggja á börnunum og unglingunum sem eiga að erfa landið og ekkert skuli til sparað að hlúa að þeim og gefa þeim þau tækifæri sem gera þau að dugmiklum þegnum og öflugum einstaklingum sem í fyllingu tímans munu verða nýtir þjóðfélagsþegnar og ganga til verka fyrir þjóð sína. Hætta er á að barn sem byrjar að lenda í erfiðleikum innan 18 ára aldurs og þarf á þjónustu að halda, eins og hér er mælt fyrir um, en fær hana ekki verði ekki sá öflugi þjóðfélagsþegn sem við viljum að við sköpum möguleika fyrir með þjónustu við börn og unglinga í okkar landi. Í nokkrum tilfellum lendir fólk í meðferð með börn sín inn á sjúkrastofnunum og e.t.v. er byrjað á því að sinna þessum þætti þar. Síðan er sagt að barnið þurfi að fara út af sjúkrastofnun og halda eigi meðferð áfram á stofu úti í bæ. Fyrir nokkrum mánuðum var komið að máli við mig út af nákvæmlega þessu dæmi. Barn átti í miklum erfiðleikum og lenti inni á spítala og það var byrjað á einhverju sem foreldrarnir töldu nauðsynlega meðferð. Síðan var sagt að foreldrarnir ættu að fara heim með barnið og koma með það til sérfræðingsins á stofu úti í bæ. Í barnaskap sínum héldu þau að þetta væri bara hluti af þeirri þjónustu sem þau væru að fá við það að barnið lenti inni á sjúkrahúsi og rak í rogastans þegar þau áttuðu sig á því að hver tími sérfræðiþjónustunnar átti að kosta einhverja þúsundkalla. Fólk á ekki von á þessu, sérstaklega ekki ef um er að ræða að meðferð hafi hafist á heilbrigðisstofnun eða að sérfræðingur hafi komið að máli barns á stofnuninni, en síðan er sagt að meðferðin haldi áfram annars staðar. Eðlilega heldur fólk að þá sé það komið í umsjá heilbrigðiskerfisins, sem fólk treystir að sé að koma til hjálpar, en ekki að lenda í miklum útgjaldaþætti eins og þessi þjónusta er. Ef hjálpa á barni sem þarf sérfræðiþjónustu á þessu sviði, þá býst ég við að ekki dugi minna en fimm til tíu tímar og það er fljótt að koma þegar sérfræðitíminn kostar kannski 4 þús. kr. Þegar erfiðleikar eru hjá foreldrum barna þar sem ekki er allt í lagi hjá verður svo mikið að hjá fjölskyldunni þegar ofan á bætast miklir útgjaldaliðir eins og hér er rætt um. Þetta verður fjölskyldunni mjög erfitt. Þess vegna hvet ég til þess að heilbr.- og trn. skoði þetta mál mjög vel þegar það kemur til kasta hennar og með jákvæðum formerkjum og að það verði afgreitt að þessu sinni úr nefnd á þessu vori. Til þess að svo megi verða geri ég mér grein fyrir að heilbrrh. þarf að vera jákvæður í málinu. Þess vegna tek ég undir ábendingar þeirra þingmanna sem hér hafa talað, hv. þm. Samfylkingarinnar, og hvet hæstv. heilbrrh. til að taka á í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég vil minna á í þessu sambandi að það eru tvö ár síðan sálfræðingar urðu heilbrigðisstétt. Það er nú ekki lengra síðan. Síðan hefur þetta mál verið í deiglunni hjá okkur. Það kom mjög vel fram í máli hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur þegar hún mælti fyrir frv. að þetta er ekki alveg einfalt eins og stundum er sagt. Sálfræðingar hafa m.a. mismunandi klíníska menntun og þess vegna getum við ekki gefið út bara eitt stykki leyfi. Það er þetta sem við höfum verið að vinna með að undanförnu og m.a. verið að gera tilraunaverkefni. Við höfum verið í samvinnu við heilsugæsluna varðandi þessi tilraunaverkefni með sálfræðiþjónustu. Okkur er ljóst að þetta er mjög mikilvæg þjónusta sem heilbrigðisgeirinn verður að veita. En þetta svið er eins og ég sagði ekki alveg eins einfalt og ýmislegt annað sem við höfum í heilbrigðisþjónustunni, m.a. vegna þess að þessi klíníska menntun er mjög mismunandi. Af þeim sökum höfum við leitað til hinna Norðurlandaþjóðanna sem hafa líka verið að breyta sínum kerfum. Við erum að fikra okkur í áttina að því að gera samninga. Þessi verkefni okkar í heilsugæslunni hafa reynst mjög vel og ég býst við að við byggjum mjög á því til framtíðar.

Virðulegi forseti. Það er rétt að það er stutt síðan að sálfræðingar urðu hluti af heilbrigðisstéttinni. Það tók dálítinn tíma að undirbúa það og koma því í gegn. En í frv. sjálfu og grg. með því er gert ráð fyrir að þar verði settar mjög stífar reglur, a.m.k. til þess að byrja með. Reglurnar eiga að vera stífari frekar en hitt svo hægt verði að liðka til síðar meir. Samstarfið við heilsugæsluna er að mörgu leyti mjög gott en þegar fólki er vísað til sálfræðinga eða félagsráðgjafa eins og hv. þm., formaður þingflokks Samfylkingarinnar, Rannveig Guðmundsdóttir, kom inn á áðan, hvort sem það er frá heilbrigðisstofnunum eða úr menntakerfinu, þá er þessi þjónusta mjög dýr. Til eru dæmi um að að hver tími kosti 3--4 þús. kr. Ofan á þetta leggst síðan ferðakostnaður þeirra sem koma utan af landi þar sem þessi þjónusta er af mjög skornum skammti. Ég held að það væri alveg þess virði að skoða hvernig hægt væri að tryggja að þjónustan yrði til staðar úti á landi. Þannig mætti draga úr ferðakostnaðinum hjá þeim sem í hlut eiga. Ég ítreka þá ósk mína að umfjöllun um þetta gangi vel fyrir sig í nefndinni og sem allra fyrst verði hægt að móta þær reglur sem þarf svo að Tryggingastofnun taki þátt í þessum kostnaði þegar um börn og unglinga er að ræða.

Hæstv. forseti. Með lögum nr. 27/l995 var stofnað til átaksverkefnis um framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða. Stjórn verkefnisins skal stuðla að verkefnum á sviði fræðslu um vistvæna og lífræna framleiðslu, gæðastjórnunar, áætlanagerðar, vöruþróunar og markaðssetningar íslenskra afurða undir merkjum hollustu, hreinleika og gæða. Flutningsmenn frv. á sínum tíma voru formenn allra þingflokka sem þá voru á Alþingi. Í grg. þeirra með frv. segir m.a., með leyfi forseta: ,,Tilgangur þess frumvarps, sem hér er flutt, er að gera íslenskum landbúnaði kleift að mæta þeim kröfum sem gerðar eru til vara sem seldar eru á hágæðamarkaði. Enda þótt gæði íslenskra búvara séu viðurkennd og þekkingarstig í úrvinnsluiðnaði hátt skortir víða nokkuð á í vöruþróun, þjálfun og færni til þess að varan standist ýtrustu kröfur á þessu sviði. Þörf er skipulegs átaks á sviði fræðslu og gæðastjórnunar allan framleiðsluferilinn frá sáningu og þar til varan er komin á borð neytandans. Eins og fram kemur í 3. gr. frumvarpsins er átaksverkefninu ætlað að hafa forustu um og styrkja aðgerðir á þessu sviði ásamt átaki í vöruþróun og markaðsfærslu búvara með það fyrir augum að landbúnaðurinn öðlist viðurkenningu sem vistvænn og lífrænn og framleiði heilnæmar náttúrulegar vörur án notkunar óæskilegra auk- og spilliefna. Slíkt átak mundi ekki einungis nýtast landbúnaðinum heldur einnig ferðaþjónustu og öðrum atvinnugreinum sem byggja á sterkri gæðaímynd landsins.`` Á fjárlögum ársins 1995 voru veittar 25 millj. kr. til verkefnisins og í 4. gr. laga nr. 25/1995 er síðan kveðið á um 25 millj. kr. framlag til þess árin 1996--1999. Þau ár sem unnið hefur verið að verkefninu hefur stjórn þess lagt áherslu á kynningu meðal bænda, söluaðila og almennt í þjóðfélaginu á gildi vistvænnar og lífrænnar gæðastýringar í landbúnaði. Veittir hafa verið fjölmargir styrkir til rannsókna á þessu sviði, einkum rannsókna sem eru fallnar til þess að draga fram sérstöðu íslenskra afurða hvað gæði og hreinleika snertir, svo og styrkir til rannsókna á lífrænni ræktun við íslenskar aðstæður. Þá hafa verið veittir styrkir til markaðskannana hér heima og erlendis fyrir íslenskar afurðir undir merkjum hollustu, hreinleika og gæða. Árangurinn af verkefninu á sl. fimm árum lýsir sér fyrst og fremst í róttækri breytingu á viðhorfum manna til gæðastýringar í landbúnaði, skilningi og þekkingu á þeim kröfum sem gerðar eru til vöru á hágæðamörkuðum og hvernig unnt sé að mæta þeim kröfum. Að svo komnu verður árangurinn ekki mældur í tölulegum upplýsingum um atvinnusköpun, magni seldra afurða eða verðmæti. Á hinn bóginn hefur verkefnið komið því til leiðar að nú eru fyrir hendi forsendur til að hefja nýja sókn í framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða. Um 79 millj. kr. hefur á sl. fimm árum verið varið til verkefna og styrkja á vegum átaksins. Um helmingur þess fjár hefur runnið til markaðsathugana af ýmsu tagi. Enda þótt íslenskar landbúnaðarafurðir, einkum dilkakjöt, hafi verið fluttar út í nokkru magni í áratugi, hefur lítil markaðsþekking byggst upp á því tímabili. Frá miðjum síðasta áratug hafa nýjar áherslur í útflutningi dilkakjöts hins vegar rutt sér til rúms. Mikil reynsla hefur fengist og þekking á nauðsynlegum vinnubrögðum og vöruvöndun. Unnið hefur verið að því að finna markhópa sem sækjast eftir eiginleikum íslenska dilkakjötsins og eru tilbúnir til að greiða mun hærra verð fyrir það en hliðstæða vöru. Með þessu starfi hefur útflutningur á íslensku dilkakjöti þróast í útflutning á sérstæðri vöru sem löguð er að óskum kaupenda. Nú er ferskt dilkakjöt selt á erlendum mörkuðum á sama verði og best gerist. Af ráðstöfunarfé verkefnisins hefur 27 millj. kr. verið varið til rannsókna. Þar eru fyrirferðarmestar rannsóknir sem lúta að fóðuröflun fyrir lífræna sauðfjárrækt og mjólkurframleiðslu, rannsóknir í lífrænni ylrækt, rannsóknir á gæðum og efnainnihaldi íslensks dilkakjöts og grænmetis og rannsóknir á íslenskum lækningajurtum. Niðurstöður þessara rannsókna skapa forsendur til nýrrar sóknar á mörgum sviðum. Rannsóknir Raunvísindastofnunar háskólans á íslenskum lækningajurtum hafa leitt í ljós að í sumum þessara jurta eru verðmæt efni sem mögulegt er að nýta við framleiðslu lyfja og fæðubótarefna. Í undirbúningi er stofnun fyrirtækis til að kanna nánar möguleika á framleiðslu og vinnslu á þessu sviði. Til verkefna og styrkja á sviði lífrænnar framleiðslu hefur verið varið um 29 millj. kr. Þróun lífrænna framleiðsluhátta hefur verið mjög hæg hér á landi og er ástæðan m.a. sú að skort hefur rannsóknir varðandi lífræna fóðuröflun við íslenskar aðstæður svo og varðandi sölumöguleika og verðlag á afurðum. Með þeim rannsóknum sem Áform hefur gengist fyrir undanfarin fimm ár í samvinnu við þrjá bændur í Mýrdal, tvo sauðfjárbændur og einn mjólkurframleiðanda, Bændasamtök Íslands og Rannsóknastofnun landbúnaðarins, hafa fengist mikilvægar upplýsingar um möguleika til lífrænnar fóðuröflunar við íslenskar aðstæður. Á grundvelli þessara niðurstaðna er nú í undirbúningi víðtæk könnun á því á hvaða jörðum í landinu eru möguleikar til lífrænnar sauðfjárræktar með tilliti til fóðuröflunar. Þá hefur markaðssetning Kjötumboðsins og Sláturfélags Suðurlands, á lífrænu dilkakjöti í Bretlandi og Danmörku gefið mikilvægar upplýsingar um sölumöguleika þessara afurða. Hvaða verð fæst fyrir þær? Svarið við því segir til um hvaða afkomumöguleikar eru í þessari framleiðslu. Svipað má segja um niðurstöðu tilraunar með framleiðslu lífrænnar mjólkur. Þá hefur Áform sl. þrjú ár styrkt tilraun með lífræna ylrækt á tómötum og agúrkum. Niðurstöður tilraunanna hafa leitt í ljós að árangur af þessari ræktun er síst lakari en í hefðbundinni ylrækt og afkomumöguleikar góðir. Að fengnum framangreindum rannsóknarniðurstöðum úr markaðsathugunum hefur skapast sá grundvöllur sem hingað til hefur skort fyrir víðtækt kynningar- og fræðsluátak bænda um möguleika lífrænnar framleiðslu í þessum greinum við íslenskar aðstæður. Af hálfu landbrn. hefur á þessum tíma verið lögð áhersla á að treysta lagalega umgjörð lífrænnar framleiðslu og samræma hana stöðlum Evrópusambandsins og alþjóðlegum stöðlum IFOAM -- Alþjóðasamtaka lífrænna ræktenda. Sama á við um lagalegan grunn vistvænnar framleiðslu. Bæði reglugerð um lífræna framleiðslu og reglugerð um vistvæna framleiðslu komu út í endurskoðaðri gerð á síðasta ári. Herra forseti. Að óbreyttum lögum lýkur starfi Áforms -- átaksverkefnis um næstu áramót. Ekki verður séð að neinn á vegum hins opinbera eða innan landbúnaðarins hafi til þess fjármuni né sé að öðru leyti í stakk búinn að fylgja eftir frumkvöðulsstarfi Áforms og því hætt við að verulegur afturkippur komi í alla þróun á þessu sviði ef starfinu verður ekki fylgt eftir enn um sinn. Sem fyrr segir hefur verkefnið haft 25 millj. kr. til ráðstöfunar á sl. fimm árum á hverju ári. Á fjárlögum ársins 2000 eru veittar 25 millj. kr. til verkefnisins og með frv. þessu er lagt til að ákvæði 4. gr. laga nr. 27/1995, þar sem kveðið er á um framlög til átaksverkefnisins í fjárlögum, verði framlengt og kveðið á um að fé verði einnig veitt til verkefnisins á fjárlögum árin 2001--2003. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum um átaksverkefni um framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða nr. 27/1995. Það er mjög mikilvægt að halda áfram því mikla starfi sem unnið hefur verið að á undanförnum árum. Að óbreyttum lögum lýkur starfi Áforms -- átaksverkefnis um næstu áramót. Lagt er til að framlög til átaksverkefnisins á fjárlögum verði framlengd og fé verði veitt til verkefnisins á fjárlögum árið 2001--2003 og er kostnaður í heild 75 millj. kr. Í fskj. I eru tilgreind þau verkefni sem Áform -- átaksverkefni hefur hvatt til og styrkt árin 1995--1999. Þar eru talin upp 50 verkefni sem eru afar áhugaverð og metnaðarfull. Það er mjög mikilvægt að þetta átak fái lengri tíma og því fagna ég þessu frv. Ég tel það afar mikilvægt eins og fram kemur í grg. með frv. að treysta lagalega umgjörð lífrænnar framleiðslu og samræma hana alþjóðlegum stöðlum. Mestu sóknarfæri okkar í landbúnaði eru að bjóða fram hreina og góða vöru sem er besta vörn bænda gagnvart innfluttum vörum og það er sóknarfæri nú að afla markaða fyrir vottaða hágæðavöru erlendis. Megineinkenni lífrænnar ræktunar í matjurtarækt er að jarðvegur sé frjósamur og lifandi, notuð séu lífræn áburðarefni, skiptiræktun mismunandi tegunda og náttúrulegar varnir gegn illgresi og skordýrum, friðun og uppgræðsla viðkvæmra gróðursvæða, varnir gegn mengun frá annarri ræktun og erfðabreytt lífefni eru bönnuð. Í búfjárrækt þurfa hús að vera rúmgóð og þurr, lífrænt fóðurefni, beitarálagi stýrt, næg útivist, hreyfing og góð meðferð sem fyrirbyggi sjúkdóma og varðveisla náttúrulegra stofna, allt búfé skal vera merkt og erfðabreytingar og hormónar eru bannaðir. Í flestum nágrannalöndum okkar hafa neytendur átt þess kost um nokkurra ára skeið að kaupa mikið úrval matvæla, snyrtivöru, þvottaefna, vefnaðarvöru, áburðarefna, fræs, útsæðis og dýrafóðurs sem framleidd eru með lífrænum aðferðum eða sem eru úr hreinum náttúruafurðum. Eftirspurn slíkra afurða fer jafnt og þétt vaxandi og lífræn ræktun er nú orðin drjúgur hluti landbúnaðar í mörgum Evrópuríkjum. Lífrænn landbúnaður er nú stundaður á um 130 þúsund býlum í löndum ESB og um 2% alls akurlendis er í lífrænni ræktun. Í nýrri landbúnaðarstefnu Evrópusambandsins er mikil áhersla lögð á stuðning við lífræna framleiðslu og er því spáð að árið 2010 verði lífræn framleiðsla stunduð á 1,8 millj. búa og að 45 millj. hektarar akurlendis verði í lífrænni ræktun. Það er ljóst að eftirspurn eftir hreinum vörum fer vaxandi og fólki er ekki sama hvað það lætur ofan í sig eða hvaða efnum er blandað í snyrtivörur, húðkrem og sápu t.d. Og eins og ráðherra sagði í ágætu ávarpi sínu á búnaðarþingi ætlar hann að hafa eftirlit frá haga í maga, og er það vel. Við Íslendingar erum hins vegar langt á eftir öðrum í lífrænni framleiðslu. Þau viðhorf hafa verið ríkjandi að hér sé allt í svo góðu lagi að framleiðslan sé nánast lífræn eins og hún kemur fyrir. Því er nauðsynlegt að efla alla fræðslu og þekkingu á lífrænum aðferðum og þeim möguleikum sem við eigum á því sviði. Í skýrslu sem við fengum í hólfið okkar í morgun frá Áformi -- átaksverkefni frá 1999 segir í kafla II um mat á árangri: ,,Viðhorfsbreyting. Árangur af starfi verkefnisins lýsir sér fyrst og fremst í þeirri róttæku breytingu sem orðið hefur á sl. fimm árum á viðhorfum manna til gæðastýringar í landbúnaði og skilningi og þekkingu á þeim kröfum sem gerðar eru til vara á hágæðamörkuðum og hvernig unnt er að mæta þeim kröfum. Árangur verkefnisins verður hins vegar ekki að svo komnu mældur í tölulegum upplýsingum um atvinnusköpun, magn seldra afurða og verðmæti. Á hinn bóginn hefur verkefnið komið því til leiðar að nú eru fyrir hendi forsendur til að hefja sókn í framleiðslu og markaðssetningu vistvænna afurða og lífrænna afurða.`` Viðhorfsbreyting sú sem hér um ræðir birtist m.a. í nokkrum atriðum og ætla ég að tæpa aðeins á örfáum þeirra: ,,Starfshópur á vegum landbrh. lagði til í júní 1998 að stefnt skyldi að því að allar íslenskar búvörur fái vistvæna eða lífræna vottun. Í ályktun aðalfundar Landssamtaka sauðfjárbænda 1998 er hvatt til þess að sem flestir sauðfjárbændur og sláturleyfishafar verði sér út um vistvæna vottun á framleiðslu sína sem allra fyrst og að þeir bændur sem aðstöðu hafi til hefji lífræna framleiðslu. Alþingi samþykkti í mars 1999 ályktun um að stefna beri að því að öll hefðbundin matvælaframleiðsla á Íslandi verði vottuð á forsendum sjálfbærrar þróunar. Jafnframt skuli stefnt að því að auka hlut lífrænt framleiddra landbúnaðarafurða. Í samningi milli ríkisins og Bændasamtaka Íslands samkvæmt búnaðarlögum, nr. 70/1998, sem undirritaður var í mars 1999, er í fyrsta sinn gert ráð fyrir framlögum vegna aðlögunar að lífrænni og vistvænni framleiðslu. Búnaðarþing 1999 fól stjórn Bændasamtaka Íslands að beita sér fyrir því að gerð verði framkvæmdaáætlun með markvissri stefnumótun við stuðning við lífrænan búskap og aðlögun að honum.`` Hér standa því allir saman, bæði stjórnvöld og bændur, sem er mjög mikilvægt. Og eitt af stærstu verkefnum ráðunautafundar í febrúar sl. var gæðastýring í landbúnaði. Það er ekki síst, herra forseti, mikilvægt að neytendur fái vitneskju um þá kosti sem gera lífrænar vörur eftirsóknarverðar. Erlendar kannanir sýna að þeir sem velja lífrænar vörur gera það oft vegna þess að þeir telja þær öruggari en önnur matvæli, það sé minni hætta á að þær hafi að geyma hættuleg efni og bakteríur. Áhugi neytenda á lífrænni framleiðslu á matvælum er ekki síst til kominn vegna þess eða áfalla sem hafa orðið í landbúnaði t.d. í Evrópu. Og sú harða krafa á að framleiða matvöru með sem lægstum tilkostnaði hefur víða um heim orðið til þess að menn hafa gripið til þeirra ráða að hámarka afraksturinn með gífurlegri vélvæðingu, eiturefna- og lyfjanotkun, ofnýtingu lands og búfjár og nú síðustu ár breyttri erfðatækni. Við heyrum fréttir af ótrúlegum aðferðum til að auka hagkvæmni í framleiðslunni, meira að segja að skolp hafi verið notað í fóður í Frakklandi, dýraleifar notaðar í fóðurgerð og nú fyrir nokkrum dögum komu fregnir um að kúariða sé komin upp í Danmörku og það í innfæddri kú en ekki innfluttri. Hormónanotkun, fúkkalyfjum blandað í fóður sláturdýra, astmalyfum sem draga úr fitusöfnun en auka vöðvasöfnun er sprautað t.d. við augu til að það sjáist ekki. Þetta viljum við Íslendingar ekki og ekki íslenskir bændur. Íslenskir bændur framleiða góða og vandaða vöru sem er laus við öll þessi aukefni og þeim er það kappsmál að framleiða hollar og góðar vörur. Herra forseti. Ég vil aðeins geta þess að heildarútgjöld hins opinbera til landbúnaðar hafa lækkað úr 15 milljörðum kr. árið 1989 í 7,8 milljarða kr. árið 1997 og hafa því heildarútgjöld lækkað um 50% á þessum árum og eru nú 5% af heildarútgjöldum ríkissjóðs.

Herra forseti. Málið sem hér er til umfjöllunar á sér talsverðan aðdraganda. Verkefnið sem hér um ræðir hefur verið í gangi í fimm ár, átaksverkefni um framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur örlítið skipt sér af þessu máli. Við lögðum fram fyrirspurn til hæstv. landbrh. fyrir skemmstu um þetta verkefni sem hefur nýverið verið svarað. Það var raunar framhald af svari við fsp. frá fyrrv. hv. þm. Kristínu Halldórsdóttur á Alþingi árið 1997 þar sem spurt var um fyrstu þrjú árin í starfrækslu þessa átaks. En á þskj. 679, þessa þings, er síðara svarið við fyrirspurn um þetta átak. Nú hef ég kynnt mér umræðurnar um átakið, þ.e. þegar frv. var fylgt úr hlaði á sínum tíma árið 1995. Ég verð að segja, herra forseti, að þar virðist mér gæta ákveðins hugtakaruglings. Vera kann að fólk hafi ekki gætt að því að skilgreina nægilega vel þau hugtök sem liggja að baki þessu frv. og verkefninu öllu saman. Þá á ég fyrst og fremst við hugtökin ,,lífræn framleiðsla`` annars vegar og hins vegar ,,vistvæn framleiðsla``. Í grófum dráttum má skipta landbúnaðarframleiðslu upp í fernt: í lífræna framleiðslu eða lífrænan landbúnað, vistvæna framleiðslu eða vistvænan landbúnað, almennan landbúnað og síðan í fjórða og síðasta lagi verksmiðjuframleiðslu. Allar þessar ólíku tegundir eiga sér ákveðna skilgreiningu. Það verður að segjast að lífræna framleiðslan nýtur ótvíræðrar sérstöðu hvað þetta varðar því hún fer að alþjóðlegum eða fjölþjóðlegum stöðlum sem viðurkenndir eru í öllum okkar nágrannalöndum. Vistvæna framleiðslan lýtur hins vegar ekki alþjóðlegum eða fjölþjóðlegum stöðlum. Hún styðst einungis við heimatilbúnar reglur. Þegar við tölum um vistvæna og lífræna framleiðslu í sama orðinu eins og gert er í öllu þessu átaksverkefni, skilgreinum ekki þessi tvö hugtök og ruglum þeim saman. Gagnrýni mín á þetta átak felst að miklu leyti í því að við höfum ekki stigið þetta skref til fulls. Við höfum ekki skilið á milli þessara tveggja framleiðsluhátta sem eiga að mínu mati mjög ólíka möguleika í markaðsöflun erlendis. Ég skil frv. sem flutt var árið 1995 út frá því að þar hafi menn fyrst og fremst rætt um þessi mál undir merkjum manneldisstefnu. Það er mjög skýrt þegar maður les greinargerðina með frv. hvert markmið flytjenda þess var á sínum tíma. Markmiðið var að skjóta styrkum stoðum undir útflutning íslenskra landbúnaðarafurða hvort sem þær væru vistvænar eða lífrænar, átakið mundi skila niðurstöðum í þeim efnum. Þetta les ég út úr grg. með frv. sem var lagt fyrir þingið 1995 og ræðum þeirra sem fylgdu því frv. eftir. Til að forðast misskilning vil ég taka fram að ég ber afskaplega mikla virðingu fyrir íslenskum landbúnaði og íslenskri landbúnaðarframleiðslu. Ég er sannfærð um yfirburði hennar og það má alls ekki misskilja orð mín svo að ég telji vistvæna landbúnaðarframleiðslu okkar eða hina hreinu framleiðslu ekki vera af hinu góða. Framleiðslan er sannarlega frábær, hefur yfirburði gagnvart annarri framleiðslu. Á það ber ekki að kasta neinni rýrð. Ég vil að orð mín séu skoðuð í því samhengi. Ég tel hins vegar að það sem hæstv. landbrh. kallar frumkvöðlastarf Áforms -- átaksverkefnis sé ekki að skila okkur því sem til stóð. Það sem ég hefði viljað sjá í niðurstöðu þessa átaks, eftir að það var búið að standa í fimm ár, var meðvituð skilgreining og kannski tillaga, þ.e. einhvers konar stefna eða stefnumótun sem við hefðum getað farið að starfa eftir í dag. Að mínu mati hefði hún átt að beinast að lífrænni framleiðslu. Mér finnst verkefnið hafa verið ómarkvisst og alls ekki hafa staðið undir væntingum. Ég tel viðleitnina til að viðhalda sjálfu sér hafa orðið yfirsterkari upprunalegu markmiði þess. Ég tel okkur bera skyldu til að nýta opinbera fjármuni mun markvissar en hér virðist hafa verið gert. Þegar maður skoðar verkefnalista átaksins þá virðast verkefnin satt að segja mjög handahófskennd. Verkefni og störf nefndarinnar, þ.e. stjórnarinnar sem starfað hefur að þessum málum, virðast fyrst og fremst hafa falist í úthlutun styrkja. Ég tel að stofnanir landbrn. og landbrn. sjálft ásamt fjárln. séu hæfar stofnanir til að úthluta styrkjum til markviss átaks í landbúnaðarframleiðslu, hafi jafnvel ýmislegt umfram þá stjórn sem hér hefur úthlutað styrkjum undanfarin fimm ár. Herra forseti. Ég hefði viljað sjá í niðurstöðu átaksverkefnisins á síðasta ári markvissa stefnumótun, útgáfu markvissrar stefnumótunar sem hægt hefði verið að setja í hendurnar á hæstv. landbrh. og starfsmönnum hans í ráðuneytinu. Það ágæta starfsfólk hefði þá haft í höndunum mótaða stefnu um það hvernig við komum landbúnaðarafurðum okkar best á markað í útlöndum. Ég þekki til í útlöndum, herra forseti, og þeir markaðir sem lífræn framleiðsla okkar á kost á að komast inn á eru sælkeramarkaðir, dýrustu markaðir sem hægt er að hugsa sér fyrir okkar framleiðslu. Lífrænar vörur frá okkur eiga möguleika á góðri fótfestu á þeim mörkuðum. En það sama verður því miður ekki sagt um vistvænu framleiðsluna okkar. Hún á ekki sömu möguleika. Miðað við hlutfallið í skiptingu fjármuna í þessu verkefni síðustu fimm ár þá sýnist mér að áhersla Átaksmanna hafi verið talsvert meiri á vistvænu hliðina en þá lífrænu. Sú niðurstaða veldur mér vonbrigðum. Ég hefði haldið að þeir ágætu menn sem farið hafa ofan í saumana á þessu hefðu átt að hafa meira vægi á lífrænu framleiðslunni í ljósi þess að hún á sterkari möguleika á erlendum mörkuðum. Herra forseti. Ég sagði áðan að mér sýndust þeir styrkir sem úthlutað hefur verið að mörgu leyti handahófskenndir. Ég ætla þar að nefna örfá atriði. Ég vek athygli á því hvernig lögin eru orðuð og til hvers átaksverkefnið er fyrst og fremst ætlað. Í 1. gr. laganna segir, með leyfi herra forseta: ,,Efnt skal til átaksverkefnis um vöruþróun og sölu íslenskra afurða undir merkjum hollustu, hreinleika og sjálfbærrar þróunar á innlendum og erlendum mörkuðum.`` Í ljósi þessarar greinar finnst mér undarlegt að verkefnið skuli styrkja matreiðsluþætti í sjónvarpi. Ég hefði gjarnan viljað sjá nánari útlistun á þessum verkefnum sem hér er talið upp að átakið hafi styrkt. Ég nefni sömuleiðis styrk til umhverfisverkefnis Græna hersins sem mér skilst að hafi verið sveitaballaherferð Stuðmanna í kringum landið. Stærsti styrkurinn sem veittur er á síðasta ári er veittur til Stuðmanna í umhverfisverkefni Græna hersins. Ég verð að segja þetta flokkast að mínu mati undir handahófskenndar styrkveitingar sem tengjast ekki markmiði laganna. Ég gæti gagnrýnt fleiri liði hér, herra forseti, til þess að styðja orð mín um að hér sé um handahófskennd vinnubrögð að ræða. Það er undarlegt hve miklu hefur verið eytt í að gefa út bæklinga um íslenskt dilkakjöt sem er að fara á markað í Danmörku. Tvö ár í röð eru gefnir út bæklingar fyrir danskan markað sem kostuðu tæplega eina og hálfa milljón hvort árið um sig, 1997 og 1998 ef ég man rétt. Í þeim skýrslum sem ég hef lesið þá sé ég ekki að nægar útskýringar fylgi hverju verkefni fyrir sig. Þar skortir á að mínu mati. Herra forseti. Svo ég víki aftur að plaggi því sem ég nefndi í upphafi máls míns, þ.e. svari hæstv. landbrh. við fyrirspurnum mínum á þskj. 679, þá spurði ég þar um vinnu nefndar sem endurmeta ætti átaksverkefni um framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða. Í svari hæstv. ráðherra kemur fram að honum sé ekki kunnugt um að skipuð hafi verið nefnd er hafi þetta hlutverk. Nú vil ég að það komi fram hvaðan ég hef upplýsingar um viðkomandi nefnd. Það er á bls. 290 í fjárlagafrv. til fjárlaga ársins 2000. Þar segir neðst, með leyfi forseta, á þeirri síðu: ,,891 Sérstakar greiðslur í landbúnaði. Samkvæmt lögum nr. 27/1995, um átaksverkefni um framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða, skal 25 millj. kr. framlag falla niður í árslok 1999. Fyrirhugað er að endurmeta verkefnið og er sérstök nefnd er að störfum sem mun leggja fram tillögu um framhald þess.`` Herra forseti. Þarna voru upplýsingar mínar um nefndina sem fjárlagafrv. segir mér að sé að störfum. Síðan kemur í ljós í svari hæstv. landbrh. að hún er ekki að störfum. Þetta er annað dæmi til marks um að átaksverkefnið hafi verið ómarkvisst og ekki nægilega vel á forræði landbrn. Ég gagnrýni að nú skuli eiga að framlengja átaksverkefnið um tvö ár. Það var reyndar framlengt um þetta ár sem nú er að líða af fjárln. í síðustu fjárlögum. Ég gagnrýni þessa framlengingu fyrst og fremst vegna þess að niðurstaða þessa átaksverkefnis er enn ekki komin í ljós. Hún er ekki komin í okkar hendur. Hún hefði átt að vera hér í höndum okkar í dag, reyndar við lok ársins 1999. Enn erum við að tala um að framlengja handahófskenndar styrkveitingar verkefnisstjórnar Áforms -- átaksverkefnis um tvö ár. Ég vil spyrja hæstv. landbrh. hvaða ávinning hann hafi séð af þessu verkefni og hvers vegna ekki hafi verið fylgt betur eftir þeim markmiðssetningum sem voru alveg skýrar við setningu laganna 1995. Mér finnst, hæstv. forseti, að hæstv. landbrh. hafi ekki gert fylgt því nógu vel eftir. Ég vil sérstaklega tína til máli mínu til stuðnings athugasemdir frá lífrænu hreyfingunni sem kallaði sig svo sem sendi landbn. Alþingis athugasemdir árið 1995 þegar frv. var upphaflega til umfjöllunar og mig langar til að lesa úr plaggi frá lífrænu hreyfingunni sem dagsett er 17. febrúar 1995, með leyfi forseta. Þar segir: ,,Lífræn framleiðsla er álitlegur kostur í nýsköpun íslensks atvinnulífs. Í ljósi vaxandi samkeppni við erlendan landbúnað mun árangur Íslendinga á erlendum mörkuðum verða því meiri sem þeir tileinka sér í ríkari mæli lífrænar framleiðsluaðferðir. Miklir hagsmunir eru í húfi að vel takist til um þróun þessa kosts. En hann er að sama skapi vandmeðfarinn, þar sem hann varðar beint ímynd Íslands sem matvælaframleiðsluríkis og ferðamannalands. Fagna ber auknum áhuga þingmanna og stjórnvalda á hinum lífræna kosti. Stuðningur og stefnumótun hins opinbera á þessu sviði verður hins vegar að eiga sér stað í nánu og skipulegu samráði við lífræna geirann, þar sem reynslan, þekkingin og hagsmunirnir eru ótvírætt fyrir hendi. Eðlilegt er að afgreiðslu frumvarpsins verði frestað uns niðurstöður þeirrar vinnu liggja fyrir, en hún hefur enn ekki farið fram og ekkert samráð var haft við lífrænu hreyfinguna um fyrirliggjandi frumvarp. Ljóst er að frumvarpið er ekki hannað með hliðsjón af sérstöðu, sérkennum og hagsmunum lífrænnar framleiðslu. Við endurvinnslu frumvarpsins er nauðsynlegt að þessar meginforsendur séu lagðar til grundvallar: full aðgreining vistvæns og lífræns á öllum stigum málsins; fullt samráð við lífrænu hreyfinguna um það sem að henni snýr í málinu; frumvarpið marki skýrari stefnu um áherslu á grunnstærð í lífrænni framleiðslu; úthlutun til hins lífræna geira verði að formi og inntaki á faglegum forsendum; frumvarpið og útfærsla þess skapi grundvöll að því að mörkuð sé skynsamleg stefna í markaðsmálum íslenskrar matvælaframleiðslu.`` Forsendurnar eru reyndar nánar raktar í þessu plaggi sem ég hef lesið úr frá lífrænu hreyfingunni til landbn. Alþingis árið 1995. Hér kemur alveg glögglega fram að viðvörunarorð framleiðenda í lífræna geiranum voru mjög sterk og þau voru mjög skýr árið 1995. Ég vil því spyrja hæstv. landbrh.: Hvers vegna hefur ekki verið farið betur ofan í það að skoða forsendur þeirra sem eru í lífrænni ræktun og hvers vegna hefur ekki meira verið gert í stuðningi við þá bændur sem hafa tekið það skref að fara út í lífræna ræktun? Því að það skref hefur verið stórt og erfitt að stíga fyrir mjög marga en í sannleika sagt er það að mínu mati það skref sem við þurfum að taka. Við þurfum að gera fleiri bændum kleift að stíga skrefið inn í lífrænu framleiðsluna og þess vegna er fram komin á Alþingi till. til þál. frá hv. þm. Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, Þuríði Backman, Jóni Bjarnasyni og sjálfri mér þar sem við leggjum til aðlögunarstuðning við bændur sem eru í lífrænum landbúnaði eða ætla sér út í lífrænan landbúnað. Við erum að leggja það til að bændur fái stuðning sem er sambærilegur við það sem bændur á Norðurlöndunum og okkar nánustu nágrannar fá sem stíga þetta stóra og örlagaríka skref út í lífræna ræktun. Á Norðurlöndunum hefur verið tekin afgerandi afstaða í þessum efnum þar sem bændur fá virkilega öflugan stuðning vegna þess eins að talið er að þeir séu að framleiða verðmætari vöru en öðrum bændum er kleift að gera. Það er viðurkennt að markaðirnir sem um ræðir eru opnir fyrir t.d. okkar dilkakjöti og það er líka viðurkennt að íslenskir framleiðendur lífræns vottaðs dilkakjöts gátu ekki sinnt eftirspurn á síðasta ári. Þeir sendu nánast allt sitt kjöt á markað í útlöndum, nánast ekkert var eftir fyrir innanlandsmarkað þar sem þó var talsverð eftirspurn. Enn ítreka ég spurningar mínar til hæstv. landbrh.: Hvers vegna hefur ekki verið meira gert í því að greina á milli þess sem gert er fyrir vistvæna framleiðslu og lífræna framleiðslu? Undir lok máls míns, herra forseti, vil ég einungis ítreka það sem ég hef sagt um nauðsyn þess að tekið sé á málum af festu og stefna sköpuð, og enn ítreka ég vonbrigði mín að við skulum ekki eftir fimm ára starf verkefnisstjórnarinnar hafa í höndunum metnaðarfullt plagg sem lýsir þeirri stefnu sem átakið telur að við eigum að keyra eftir á næstu komandi árum. Því gagnrýni ég að hæstv. landbrh. skuli leggja fram frv. til framlengingar á átakinu án þess að um sé að ræða nokkuð nýtt í þeim efnum, að nokkur ný stefna skuli liggja fyrir eftir störf átaksmanna í fimm ár.

Herra forseti. Ég ætla aðeins að ræða málin út frá því að í upphafi vega þegar þetta mál var lagt fram voru settar fram vinnureglur sem gert var að vinna eftir og ég tel að í einu og öllu hafi verið farið eftir þeim lögum sem sett voru á sínum tíma. Ég vil lýsa sérstakri ánægju minni með að hæstv. landbrh. leggur þetta frv. fram og ætlar því líftíma til þriggja ára til að ljúka því verkefni sem þegar er hafið eins og komið hefur fram í árlegum skýrslum þar sem gerð hefur verið nákvæm grein fyrir ráðstöfunum fjármuna á hverju einasta ári til Alþingis. Öllum hefur því mátt ljóst vera hvernig fjármunum hefur verið ráðstafað þrátt fyrir að ítrekað hafi verið spurt, ég segi ítrekað, um það af hálfu ákveðinna aðila hvernig þessu verki hafi fram undið. Ég tel að mikið hafi áunnist í þessu verki sem er í höndum Áforms en þó er verulegt verkefni fram undan við að fylgja þeim árangri eftir sem hefur náðst. Um það bil 60% af þeim fjármunum sem verkefninu hafa verið ætlaðir hefur verið varið til lífrænna rannsókna og lífrænnar framleiðslu. Það kemur fram í skýrslum ef fólk aðeins lítur yfir þær og reynir að átta sig á hvar það stendur.  Lítið magn lífrænna og vistvænna afurða er í umferð hér á landi. Reynt hefur verið að ýta undir slíka framleiðslu og það er eðlilegt að varfærni hafi gætt hjá bændum við að fara út í þessa framleiðslu vegna þess að þeir vilja auðvitað sjá fram á hvaða möguleika þeir eiga ef þeir leggja út í að breyta búum sínum frá hefðbundnum búskap í að fá vottaðan búskap, sérstaklega ef menn fara út í það sem heitir lífrænt og einnig ef menn vilja fá vistvæna vottun sem reglugerð er til fyrir á Íslandi. Ég tel að vaxtarmöguleikar íslenskrar sauðfjárræktar byggist mjög mikið á því hvort takist að hefja verulegt átak í framleiðslu lífræns dilkakjöts. Það hefur aðeins komið á markað en árlega síðustu þrjú árin hefur verið óskað eftir að fá allt að 100 tonn á Bretlandsmarkað þar sem boðist hefur verð sem er a.m.k. 25% hærra en það verð sem hefðbundnir bændur hafa fengið fyrir afurðir sínar. Það er því mikið að sækja og að miklu að vinna og ég tel að Áform --- það er nafnið á átaksverkefninu --- hafi unnið hreint og beint að þessum verkefnum og staðið mjög vel við það. Mér kemur reyndar, herra forseti, mjög á óvart sú gagnrýni sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir hefur uppi og gat í rauninni aðeins tiltekið eitt verkefni sem hún taldi gagnrýnivert og það var stuðningur við Græna herinn sem fór um landið og hvatti til umhverfisbóta og m.a. náði þeirri vakningu í Hrísey ásamt átaksverkefninu Áformi að stefna að því að gera eyjuna lífræna eyju. Það má vel vera að það sé einskis virði. Það má líka vel vera að sú uppbygging sem varð í kjölfar þeirrar ferðar sé einskis virði en ég held að mörg þau bæjarfélög sem fengu slíkar heimsóknir þakki fyrir þær, lýsi yfir ánægju með þær og sjái nokkurn árangur þó svo að vel geti verið að sums staðar séu menn óánægðir en í meiri hluta tilvika held ég að menn hafi lýst yfir ánægju með þær aðgerðir sem þarna var gripið til og a.m.k. í sumum bæjum á Íslandi vakti þetta sérstaka athygli. En það er auðvitað ánægjulegt að af rúmlega 50 verkefnum sem hafa verið sett í gang og studd skuli aðeins vera eitt verkefni sem er gagnrýnivert. Það er mjög ánægjulegt hlutfall og ég vil þakka fyrir að benda á það. Ég hafði ekki komið auga á að það væri aðeins eitt verkefni sem væri gagnrýnivert. En til að vitna í það sem hefur leitt af átaksverkefninu, þá hefur verið unnið að eflingu lífrænnar framleiðslu og kemur það best í ljós ef litið er til þess hvað hefur verið unnið á Akri. Þar hefur verið unnið að stuðningi við lífræna ræktun á grænmeti sem hefur skilað miklum árangri og þar hefur verið sýnt fram á að unnt er að ná fullkomnum árangri í lífrænni ræktun fyrir utan það að geta framleitt vörur sem fólk sækist eindregið eftir. Ráðamenn í Hrísey, bara til að vitna aftur í það málefni, leituðu til átaksverkefnisins um aðstoð við að kanna möguleika á að fá eyjuna viðurkennda sem lífræna. Áform hefur unnið að þessu verkefni og þeim verkefnum er skipt í áfanga og þeir sem þar eru munu vinna áfram að verkefnum í samvinnu við heimamenn með það markmið fyrir augum sem ég nefndi áðan. Ég ætlaði, herra forseti, ekki að verja það neitt sérstaklega sem Áform eða átaksverkefnið hefur verið að vinna en það má nefna að niðurstöður rannsókna á gæðum og efnainnihaldi dilkakjöts og grænmetis hafa þegar haft mikla þýðingu við markaðssetningu slíkra afurða. Niðurstöður rannsókna leiða í ljós að hreinleiki íslensks grænmetis umfram innflutt er orðinn þannig að hægt er að styrkja markaðsstöðu þess t.d. í samkeppni við innflutt grænmeti. Ég ætla ekki að lýsa því í löngu máli hver árangur hefur orðið af stuðningi við rannsóknir á íslenskum lækningajurtum. Þar er mikils að vænta og ég tel að það sé eitt það markverðasta sem unnið hefur verið að. Ég vil bara aðeins minna á að í morgun var Ævar Jóhannesson nefndur og það verk sem hann hefur verið að vinna var stutt af átaksverkefninu og menn vænta mjög mikils af þeim rannsóknum sem prófessor Sigmundur Guðbjarnason er að vinna við þær jurtir sem þar eru notaðar. Möguleikar íslenskra bænda til að rækta lækningajurtir er akur sem menn sjá að er tiltölulega aðgengilegt að vinna á og ég held að átaksverkefnið muni beita sér í vaxandi mæli fyrir því að þar skilist árangur. Ég vil, herra forseti, taka mjög undir orð hv. þm. Drífu Hjartardóttur þar sem hún segir að mikilvægt sé að halda áfram því starfi sem unnið hefur verið og þar talar bóndi sem þekkir og veit hvaða árangur hefur náðst, ekki síst í því umhverfi þar sem hún vinnur, og það er hárrétt að tryggja þarf lagalega umgjörð og samræmingu íslenskra reglna og laga að alþjóðlegum stöðlum. Ég vil ítreka að nýting íslenskra jurta til lyfjagerðar er eitt af því sem þetta átaksverkefni hefur unnið að og unnið með. Þar er að verða umtalsverður árangur og ég tel mjög mikilvægt að haldið áfram verði á þeirri braut. Þess vegna fagna ég frv. hæstv. landbrh. og mun styðja það og ekki síst ef menn ná því í samvinnu við Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri, að þar verði miðstöð lífrænnar ræktunar. Að því eigum við að stefna og verið er að vinna að því og gæðastýrng í landbúnaði mun byggja á því verki sem formenn þingflokka hófu 1994 með framsetningu tillögu um þetta verkefni. Ég sé framtíðina þannig fyrir mér að eftir 2--3 ár muni staðan verða þannig að þá muni verða rými fyrir ákveðna framkvæmdanefnd sem annast það sem Áform -- átaksverkefni hefur komið á laggirnar og ég á von á að sá árangur sem gerð hefur verið grein fyrir verði betur metinn af flestum sem að koma og a.m.k. öðruvísi en hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur.

Herra forseti. Hv. þm. Gísli S. Einarsson sem hér talaði á undan mér má ekki misskilja orð mín eins og hann gerir. Átaksverkefnið hefur skilað afskaplega mörgu góðu þó svo ég hafi fullyrt að handahófskennd stefna hafi þar verið í gangi. Ég hefði viljað að hv. þm. svaraði ræðu minni málefnalegar en svo að gera mest úr því að mér hafi einungis tekist að nefna eitt gagnrýnisvert atriði á listanum yfir þau verkefni sem fengið hafi styrk. Vissulega hefur margt verið vel gert, ég ítreka það. Hins vegar var alls ekkert í lögum eða reglum verkefnisins sem gat réttlætt að stærsti styrkurinn á síðasta árinu sem átaksverkefnið fær fjármagn frá ríkinu fari til Stuðmanna til að fara í sveitaballarúnt og efla umhverfisvitund ungs fólks á landinu. Það er bara þannig, herra forseti. Ég verð að segja að það veldur mér vonbrigðum að hv. þm. Gísli S. Einarsson skuli ekki svara neinu af þeim spurningum eða vangaveltum sem ég kom með í ræðu minni varðandi aðgreiningu þessarar framleiðslu, vistvænnar annars vegar og lífrænnar hins vegar. Mér finnst það vera mergurinn málsins og að þar hafi þeir sem starfað hafa að átaksverkefninu ekki staðið sig sem skyldi. Ég vænti þess að hv. þm. svari mér frekar um það hvers vegna aðgreiningin var ekki sterkari. Það er heldur ekki rétt hjá hv. þm. að 60% fjármagnsins hafi farið til lífrænnar framleiðslu. Ég hef kynnt mér skýrslur átaksverkefnisins frá upphafi, lesið þær spjaldanna á milli og stuðningurinn við lífrænu framleiðsluna hefur í heildina verið 37%.

Herra forseti. Ég sé kannski ekki ástæðu til að karpa við hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur um hvernig verkefnið hefur verið unnið að öðru leyti en því að ég stend við þá fullyrðingu að verkefnið hefur hvergi farið út fyrir það sem upp á var lagt þegar verkefninu voru sett markmið. Ég tel að það hafi aðeins verið unnið að lífrænu og vistvænu, eins og það var skilgreint í upphafi að vinna ætti að þeim málum. Verkefnið hefur ekki farið út fyrir þann ramma á neinn hátt. Hitt er annað mál að ég deili áhyggjum með hv. þm. af því að ekki hafi náðst meiri árangur. Það byggist að sjálfsögðu á því að bændur eru hræddir við að fara út í það sem þeir vita ekki nákvæmlega hvað er. Þess vegna hefur verið lögð svo mikil vinna í að kynna þá möguleika sem eru fyrir hendi. Ég ítreka það, herra forseti, að fyrir því hefur verið gerð grein hvað eftir annað í skýrslum, á hverju ári. Sem fjárlaganefndarmaður vildi ég að öllum þeim verkefnum sem í gangi eru á vegum ráðuneytanna væri skilað á sama máta og þessu átaksverkefni. Þá ættum við möguleika á að sjá hvernig fjármununum er ráðstafað.

Herra forseti. Ég ætla heldur ekki að karpa við hv. þm. Gísla S. Einarsson um atriði sem koma málinu ekkert við. En það væri gaman að heyra hv. þm. skýra örlítið nánar frá þeirri sýn sem hann hefur á lok verkefnisins, í lok ársins 2002. Spurning mín í fyrri ræðu minni var: Hvers vegna liggur ekki fyrir eftir fimm ára starf metnaðarfull tillaga að stefnumörkun? Hvað sér hv. þm. fyrir sér í lok ársins 2002? Hvernig verða lok verkefnisins? Hver er framtíðarsýn stjórnarmanna verkefnisins varðandi verkefnið? Hvaða árangri ætla þeir að ná? Varla getur verkefnisstjórnin, herra forseti, séð það eitt fyrir sér að hún fái áframhaldandi fjárveitingar til Áforms -- átaksverkefnis næstu ár eða áratugi. Það hlýtur að verða einhver lokapunktur sem nefndarmenn eða stjórnarmenn sjá fyrir sér sem niðurstöðu starfsins, þess mikla starfs sem innt hefur verið af hendi. Ég sakna þess að hv. þm. skuli ekki nota tækifærið og segja okkur frá því hver lokaniðurstaðan yrði ef hans villtustu draumar varðandi verkefnið rættust.

Herra forseti. Mínar væntingar eru þær að allar íslenskar framleiddar matvörur verði vottaðar og viðurkenndar, vottaðar lífrænar eða þá vistvænar.

Engir staðlar til.

Það eru víst til staðlar. Það er búið að búa til reglugerð fyrir þetta af hálfu Íslendinga, herra forseti. Við skulum alla vega fara eftir þeim stöðlum við höfum sett okkur sjálf. Þetta er framtíðarsýn mín, að lífrænn landbúnaður verði a.m.k. kominn yfir 10% af heildarframleiðslunni eftir þessi þrjú ár eða í það stefni að bú á Íslandi verði í aðlögun eða orðin viðurkennd vottuð lífræn á þeim tíma. Þá hefði mikill árangur náðst því að við ramman reip er að draga. En það er eftir miklu að sækjast þó tiltölulega litlu sé til þess kostað.

Virðulegi forseti. Mín ræða verður harla stutt. Ég hafði hugsað mér að fylgjast með þessari umræðu og taka þátt í henni en það er því miður óþolandi þegar nefndarfundir eru settir á í hádegishléi þegar fyrir fram er ljóst að slíkum fundi getur ekki lokið á 30 mínútum. Í þeim tilvikum skarast óhjákvæmilega nefndarfundur og þingfundur. Þannig var það að þessu sinni og því hef ég misst af þeirri umræðu sem farið hefur fram síðan þingfundur hófst aftur kl. 13.30. Þegar þetta átaksverkefni fór af stað árið 1995 taldi ég það sannarlega tilraunarinnar virði. Ég taldi þess virði að gera tilraun til að ná utan um verkefni eins og það sem hér hefur verið til umfjöllunar. Þá þegar var ljóst að gífurleg eftirspurn var að verða í mörgum löndum eftir heilbrigðum matvælum, eftir lífrænt ræktaðri matvöru. Í hverju landi fyrir sig voru æ stærri hópar farnir að sækjast eftir því að fá aðgang að slíkum matvælum, jafnvel þó að þau væru dýrari. Þetta er frekar spurning um gæði en magn og bæði í Danmörku og Þýskalandi lá fyrir á þessum tíma að eftirspurn eftir lífrænt ræktuðu kjöti hafði aukist. Verð á því var í engu samhengi við annað kjöt á markaði. Því var ekki óeðlilegt að horfa til þeirrar framtíðar að heilsusamlegt íslenskt t.d. lambakjöt gæti átt möguleika á að komast á markað í öðrum löndum. Við værum að fá a.m.k. mjög sanngjarnt verð fyrir þá vöru því að flestir sem kynnast líta á íslenska lambakjötið sem hágæðavöru sem fátt annað kjöt stenst samanburð við. Þetta held ég að hafi verið hugsunin hjá okkur. Þó að ég nefni sérstaklega lambakjötið þá átti þetta auðvitað við margt fleira. Áherslan var lögð á að gera landið í hugum fólks og annarra þjóða land heilbrigðrar starfsemi, hreinleika, heilbrigðrar framleiðslu, þ.e. land sem gæfi af sér eftirsóknarverð matvæli. Hugmyndin var að byggja upp ímynd sem auka mundi eftirspurn eftir því sem héðan kæmi og í þeirri vinnu átti að stuðla að því að það sem fólkið fengi í hendurnar væri fyrsta flokks og í gæðaflokki. Þannig held ég að hugsunin hafi verið hjá öllum þeim sem tilbúnir voru að leggja verkefninu til ákveðinn fjölda milljóna, árlega á fimm ára tímabili. Hér er komin fram tillaga um að þessu verkefni verði áfram veittar 25 millj. á ári næstu tvö árin. Ég sakna þess að hafa ekki náð því að hlusta á umfjöllunina um þá framlengingu. Ég held að það sé ómaksins vert að gefa þessu verkefni tvö ár til en það er dálítið erfitt að átta sig á hvað hefur verið að koma út úr því. Ég hef verið svo mikill stuðningsmaður þess að ég var að vona það á sínum tíma að fimm árum síðar stæðum við samt dálítið betur en raunin er í dag og yrðum komin lengra en við erum komin í dag. Það breytir því ekki að ábyggilega er ástæða til að gefa þessu verkefni tvö ár til viðbótar þannig að e.t.v. vanti einmitt þau tvö ár sem geri gæfumuninn á því að við komumst áleiðis þangað sem ég sá fyrir mér að við værum á leiðinni til í upphafi verksins. Eins og væntanlega fleiri alþingismenn hef ég skoðað svar landbrh. við fyrirspurn Kolbrúnar Halldórsdóttur um átaksverkefni og verkefnin sem hafa verið unnin 1997, 1998 og 1999 og þá átta ég mig á því að ég hef greinilega hugsað þetta verkefni öðruvísi en þeir sem um véluðu. Vel má vera að búið sé að ræða þennan þátt til enda og ég sé að koma aftan að umræðunni með athugasemdir mínar með því að koma inn í hana af nefndarfundi. En ég hélt að þessir peningar ættu fyrst og fremst að fara í átak í framleiðslu og markaðssetningu á vistvænum lífrænum afurðum. Mig hefði ekki órað fyrir því að það fjármagn sem ætti að fara í átak til framleiðslu og markaðssetningar vistvænna og lífrænna afurða færi í ýmsa þá aðra þætti sem ég sé koma fram í svari við þeirri fyrirspurn sem ég gat um áðan. Það vill svo til að í morgun vorum við í umræðu um allt annað mál, lyfjamál. Við vorum að ræða nýja stofnun, Lyfjamálastofnun, og þá bar á góma íslensk lyf og náttúrulækningalyf. Þá vorum við þingmenn að fagna því að Háskóli Íslands væri búinn að fara út í rannsóknir á lúpínu til lækninga. Það er dálítið sérkennilegt að sjá að þær rannsóknir, sem mér finnast gífurlega þýðingarmiklar og styð að fái framlag, og ættu að fá miklu meira en 400 þús. í eitthvað eitt skipti og 1.250 í eitthvað annað og 400 í enn annað eða 400 og 400, hitt var víst til beitarjurtar, mér finnst ekki að þeir peningar hefðu átt að koma úr þessu verkefni. Mér kemur aldeilis á óvart að peningar til að gera rannsóknir á lúpínu sem lækningajurt, sem ég styð heils hugar, skuli koma úr þessu verkefni. Mér finnst að þeir peningar hefðu átt að koma úr allt öðrum sjóðum og að þeir peningar sem veittir voru til þess og komu úr þessu verkefni hefðu átt að fara í allt annað innan þessa átaks. Ég get alls ekki séð að rannsóknir á lúpínunni sem lækningajurt á vegum háskólans séu aðfinnsluverðar. Það vill svo til að fyrir viku átti ég þess kost að hlusta á forustumann verkefnisins, Sigmund Guðbjarnason, fyrrverandi rektor, lýsa því hvernig þessar rannsóknir hafa farið fram og ég fagna þeim og er mjög hrifin af þeim og vil að það framtak fái meiri peninga. Ég get ekki skilið af hverju þeir peningar komu héðan. Mér finnst þetta vera langt frá þeirri hugsun sem var á ferðinni þegar við settum þetta verkefni af stað fyrir fimm árum að vera með átak í framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða. Ég gagnrýni það að verið sé að fara í þessu verkefni út í svo fjarlægan hlut sem rannsókn á lúpínunni til lækninga. Enginn má taka orð mín svo að ég vilji ekki þær rannsóknir og mér fyndist að það væri hið hörmulegasta mál ef svarið væri það að verkefnið fengi enga peninga ef það fengi ekki úr þessum átakssjóði. Þetta segir mér það að ég hef væntanlega gert mér vonir um að miklu stærri hlutur af peningum átaksins færi til beins átaks í framleiðslu og markaðssetningum fæðutegunda en þeir sem hafa haldið utan um átakið hafa ákveðið. Þetta eru þær athugasemdir sem ég er með, forseti, miðað við að hafa því miður ekki getað fylgst með umræðunni og fróðlegt að heyra hvers vegna þetta góða verkefni eins og lúpínujurtirnar þurftu að sækja í þetta átak. Mér finnst að þeir peningar ættu að koma annars staðar frá. Mér finnst líka sérkennilegt að sjá að ein milljón hefur farið í stuðning við vottunarstofur. Af hverju þarf átakið að borga einhverjar vottunarstofur sem eru til og eru settar á laggirnar af hinu opinbera í tengslum við önnur verkefni sem heyra undir aðrar vottunarstofur? Af hverju þarf það að fara inn í þetta átak? Af hverju kemur ekki ríkið og ráðherra upp vottunarstofu vegna vottunarkerfa? Af því að ég heyrði umræðu um hreinsunarátak Græna hersins þegar ég gekk í salinn þá ætla ég líka að taka undir þá gagnrýni. Það er alveg fráleitt að átakið sem þarf á öllum peningum sínum að halda sé að setja pening í það hreinsunarátak. Sveitarfélögin voru í því, fyrirtæki voru í því. Það átak fékk athygli, stuðning og fjárframlög út á öflugan áróður þeirra einstaklinga sem stóðu fyrir átakinu, þeirra einstaklinga sem kölluðu sig Græna herinn. Þetta eru burðugir einstaklingar sem náðu heilmiklum stuðningi við það verkefni sem þeir voru með. Mér finnst verkefni þeirra gott. Það var bara á öðru plani. Þeir sem fengu stuðning við það úr hverri einustu sveitarstjórn þar sem þeir komu að verkum og það var bara hið besta mál. En mér finnst alveg fráleitt að verið sé að taka 1,245 millj. af því fé sem var verið að veita til átaks því sem hér um ræðir og setja það í slíkt hreinsunarverkefni. Fleira gæti ég nefnt til sögu en ég vil gjarnan heyra hver hugsunin er í raun og veru ef það er þá ekki útrætt hjá þeim sem halda utan um átakið. Ég fullyrði það vegna þess að þingflokksformenn á þeim tíma komu mjög mikið að þessari samþykkt um að veita pening til fimm ára í þetta átak og ég fullyrði að það hafi verið fleiri en ég sem ekki hafi séð það fyrir að átakinu yrði dreift svo gífurlega mikið sem raun ber vitni eins og fram kemur í svarinu sem liggur á borðum þingmanna. Ég ætla að láta þetta nægja, virðulegi forseti, þar sem ég hef ekki efnislega nein tækifæri til þess að koma að öðru leyti inn í umræðuna sem þegar hefur farið fram.

Herra forseti. Ég vildi aðeins fá að gera grein fyrir því að við lagasetninguna 1995 er ákvæði 3. gr. laganna þannig: Stjórn verkefnisins skal stuðla að verkefnum á sviði fræðslu um vistvæna og lífræna framleiðslu, gæðastjórnunar, áætlanagerðar, vöruþróunar og markaðssetningar íslenskra afurða undir merkjum hollustu, hreinleika og gæða. Þetta þýðir að nánast allar afurðir sem er verið að vinna við að markaðssetja á einhvern hátt undir þessum merkjum falla þar undir. Þar kemur einmitt þessi framleiðsla á lyfjum úr íslenskum jurtum. Ekki er hægt fyrir þetta verkefni að víkja sér undan stuðningi við þær rannsóknir sem þar eru vegna þess að það fellur mjög vel og einmitt beint undir þá skilgreiningu sem ég var að lesa upp. Herra forseti. Ég vildi aðeins gera grein fyrir þessu vegna þess að flutningsmenn frv. voru formenn allra þáverandi þingflokka, þeir hv. alþm. og fyrrv. alþm. Geir H. Haarde, Finnur Ingólfsson, Sigbjörn Gunnarsson, Ragnar Arnalds og Jóna Valgerður Kristjánsdóttir sem voru frumflytjendur þessa máls. Þar var þetta alveg skýrt og greinilegt að undan því verður ekki vikist að styðja allt það sem var upp rakið.

Virðulegi forseti. Þrátt fyrir þetta ákvæði um fræðslu, hollustu og gæði, vistvæna og lífræna framleiðslu verð ég að segja að það hvarflar ekki að mér að átakið hafi getað veitt öllum styrk sem eru einhvers staðar á þessu ferli frá framleiðslu jurta til lækninga og upp í allt annað, upp í þess vegna útgáfubæklinga og annað sem lýtur að fræðslu. Það sem ég er að gagnrýna er að ég er alls ekki sammála því. Það kemur mér mjög á óvart að lækingajurtir eða rannsóknir til þess að búa til læknislyf skuli þurfa að sækja inn í þetta átak. Það kemur mér mjög á óvart og ég er vonsvikin af því að ég var svo hrifin af því að þetta verkefni væri farið í gang að það skyldi vera þetta átak og það þyrfti að setja peninga í það. Ekkert af því sem þingmaðurinn sagði fær mig til að breyta þeirri skoðun að mér finnst það fráleitt að hreinsunarátak Græna hersins hafi fengið pening úr þessum sjóði. Það er skoðun mín.

Herra forseti. Þrátt fyrir vonbrigði með að fjármunir skuli vera veittir þaðan frá í þau verkefni sem hv. þm. var að ræða um held ég að ekki sé hægt að skilja fyrirmælin eða markmiðssetninguna öðruvísi en að það verði að verða við slíkum umsóknum. En 21,5 millj. kr. hefur verið varið í rannsóknir sem lúta að fóðuröflun í lífrænni sauðfjárrækt og mjólkurframleiðslu. Það hefur verið varið 30 millj. kr. til verkefna á sviði lífrænnar framleiðslu. Í ræðu minni áðan útskýrði ég að yfir 60%--70% af þeim fjármunum sem verkefni hefðu haft hefðu runnið beint í þau verkefni sem ég er að lýsa.

Virðulegi forseti. Það mál sem er til umfjöllunar, frv. til laga um breytingu á lögum um átaksverkefni, framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða, nr. 27/1995, er að mínu mati allra góðra gjalda vert. Hér er verið að framlengja möguleika til styrkveitinga alveg fram á árið 2003 um 25 millj. kr. Ég vil hafa nokkur orð um frv. og taka undir með hv. 17. þm. Reykv., Kolbrúnu Halldórsdóttur, að ég sakna þess að menn skuli ekki hafa á þessum tímapunkti, við framlenginguna, sett sig niður og markað nýja stefnu út frá þeirri reynslu sem fengist hefur. Það er fullyrt að til hinna raunhæfu verkefna síðustu árin hafi kannski ekki farið nema 33--35% af framlögunum. Hitt mætti segja að væri á mörkum þess sem gæti talist til verkefnanna og hér hefur verið nefnt eitt verkefni sem var átaksverkefni Græna hersins. Ég tel að það verkefni hafi verið alveg verið á mörkunum enda var það stutt af öðrum aðilum. Það var stutt af sveitarfélögunum og það var stutt af fyrirtækjum og einstaklingum. Ég held að það sem upp úr stendur þegar við fjöllum um þetta sé að við verðum að gera kláran greinarmun á lífrænu og vistvænu. Við verðum að fara í meiri fræðslu og umfjöllun um þessi mál út frá þeim nótum. Eins og fram hefur komið þá eru engar viðurkenndar vottanir til um það sem við köllum vistvænt. Menn hafa sett sér staðla í ýmsum löndum en heildstæð vottun er ekki til nema um það sem við köllum lífrænt. Það hefur margkomið fram hér, t.d. hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur, að fyrir lífrænt vottaðar afurðir er nægur markaður. Það kom fram hér í ræðustól að allt lífrænt vottað lambakjöt hefur selst. Það er mikil eftirspurn eftir því og markaðurinn er fyrir hendi. Margir halda að lífrænt framleitt og vistvænt framleitt sé það sama. Svo er aldeilis ekki. Við verðum að hafa það í huga og vera gagnrýnin á það. Mér er fullkunnugt um að mjög margir eru að dekra við hugmyndina að það verði látið nægja að fara í vistvæna vottun vegna þess að á norðlægum slóðum sé t.d. mjög erfitt að ná inn heyfeng fyrir sauðfé ef við ætlum að fara yfir í algjöra lífræna ræktun. Mjög margir bændur telja að það sé nánast illmögulegt. Hér hafa komið fram tillögur um að gera mönnum kleift að fara út í lífræna ræktun með því að styrkja þá beint og myndarlega eins og tíðkast í nálægum löndum. Þess vegna er það gleðiefni að fram er komin till. til þál. um aðlögunarstuðning við lífrænan landbúnað. Flm. eru hv. þm. Þuríður Backman, Jón Bjarnason og Kolbrún Halldórsdóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að beita sér fyrir aðgerðum til að veita bændum sérstakan aðlögunarstuðning við lífrænan landbúnað sambærilegan þeim sem veittur er annars staðar á Norðurlöndum.`` Ég held að við verðum að vera svolítið framsækin hér í þinginu þó að við gerum okkur fyllilega grein fyrir þeim erfiðleikum sem bundnir eru við að fara yfir í fullkomlega lífræna framleiðslu. Við gerum okkur grein fyrir því. Menn fara ekki yfir í þessa framleiðslu og breyta ekki búum sínum nema með ærnum tilkostnaði. Í raun þarf hver einasti framleiðandi sem hugsar sér að fara inn í slíkt ferli á endurmenntun að halda. Það er mjög mikilvægt. Ég fagna því sérstaklega að úthlutunarnefndin, sem raðað hefur upp og sett niður verkefni, hefur á lista sínum rannsóknir á íslenskum lækningajurtum. Þar á meðal eru kynbætur á Alaskalúpínu sem beitarjurt og e.t.v. lækningajurt. Ég held að sá möguleiki sem við höfum í þessu stóra landi sé gríðarlegur hvað varðar lækningajurtir, söfnun á þeim og sölu. Ég hef upplýsingar um að meira að segja nú þegar hafi nokkrir aðilar af því ágætis aukatekjur að safna íslenskum jurtum og hreinsa til að nota sem krydd og til lækninga. Þarna er algjörlega óplægður akur og menn mega ekki gera lítið úr þeim möguleikum sem þarna eru fyrir hendi. Ég veit ekki betur en að t.d. í Norður-Noregi sé langstærsti framleiðandinn á fjallagrösum en þau eru uppistaðan í gerð fjölmargra lyfja. Þarna eru gríðarlegir peningar í húfi ef menn notfæra sér þessar náttúruauðlindir í þeim dúr sem þeir sem hafa heilbrigða sýn á nýtingu náttúrunnar tileinka sér. Ég tel mjög mikilvægt að þeir fjármunir sem til ráðstöfunar eru verði að mjög miklu leyti notaðir í að endurmennta þá bændur sem vilja fara í nýtingu á landinu á lífrænan hátt. Það er mjög mikilvægt að menn fái fræðslu. Ég held að enginn fari út í að skipta yfir í lífrænan búskap öðruvísi en að fara annaðhvort í bændaskóla eða garðyrkjuskóla með það að leiðarljósi. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja mál mitt mikið meira. Ég tel að hér sé mjög mikilvægt mál á ferðinni. Það ber að þakka hæstv. landbrh. fyrir að hafa beitt sér fyrir því að áframhald verði á stuðningi af þessu tagi upp á 25 millj. kr. til ársins 2003. Í raun tel ég svo gríðarlega möguleika í þessum geira öllum og kannski eigum við ekki að binda þetta endilega við landbúnaðinn. Vistvæn eða lífræn vottun gagnvart fiskveiðum er líka inni í myndinni og allt sem heitir sjávarfang. Í raun er sama í hvaða grein við berum niður, þessi hugsun með að nýta auðlindir landsins í sátt við náttúruna á lífrænan hátt til hagsbóta fyrir komandi kynslóðir er það sem við eigum að hafa að leiðarljósi hvað svo sem menn aðhafast. Að svo mæltu vil ég segja að ég styð þetta frv. efnislega og hefði í sjálfu sér getað lýst stuðningi við að gera enn betur í framþróun af þessu tagi, sem okkur er svo nauðsynleg.

Herra forseti. Ég vil fagna þeirri umræðu sem hér hefur orðið um frv. það sem hæstv. landbrh. hefur lagt fram. Það má í raun segja að við tölum öll sömu tungu, a.m.k. ákveðið stef með mismunandi áherslum. Hér hafa verið óvenju jákvæð skoðanaskipti vegna þess að hugmyndir flestra eru svipaðar og við viljum þessu málefni afar vel. Það er auðvitað alveg lífsnauðsynlegt fyrir íslenskan landbúnað að halda áfram starfi Áforms. Við getum haft mjög mismunandi skoðanir á því hvort vel eða illa hafi verið staðið að verki. Hér er þó vissulega um ákveðið frumkvöðlastarf að ræða sem skipt hefur íslenskan landbúnað heilmiklu máli. Ég segi líka að við þurfum að vera þolinmóð í þessum verkefnum eins og öðrum. Hafi fulltrúar Áforms-verkefnisins ekki staðið sig sem skyldi eiga þeir þó sannarlega möguleika á að bæta sig með framlengingu á þessu verkefni. Við höfum í dag rætt heilmikið um íslenskan landbúnað og í raun skipt framleiðslugreininni í fjóra meginflokka, þ.e. hinn hefðbundna landbúnað, vistvænan landbúnað, lífrænan landbúnað og síðan verksmiðjuframleidda landbúnaðarvöru. Það er ekkert óeðlilegt við það að við veltum þessum hugtökum fyrir okkur og reyndar hefur komið vel í ljós í þessari umræðu að á stundum verður ákveðin hugtakabrenglun þegar talað er um annars vegar vistvænan landbúnað og hins vegar lífrænan landbúnað. Við þurfum að passa mjög vel upp á að skilgreina þetta nákvæmlega með það fyrir augum að við getum flutt út vöruna sem við erum að framleiða. Við sjáum það þegar við ferðumst um heiminn hve framleiðslan í lífrænum landbúnaði er í raun og veru að verða fjölbreytileg. Þetta sjáum við t.d. afar vel í Danmörku þar sem á hverju ári bætast við nýjar og nýjar lífrænt framleiddar afurðir. Það hefur tekist að fá meira fyrir þessa vöru en fyrir framleiðslu í hefðbundnum landbúnaði og er það vel. Í þessari umræðu er líka nauðsynlegt að velta fyrir sér hve miklar framfarir hafa orðið í íslenskum landbúnaði t.d. á síðustu 20 árum. Það sjáum við m.a. í mjólkurframleiðslu. Þar stöndum við okkur afar vel hvað markaðssetningu snertir og þar hefur orðið mjög jákvæð þróun. Við sjáum þetta líka í annarri framleiðslu en ég tel þó að við getum gert enn betur í markaðssetningu á íslensku lambakjöt. Okkur hefur hvorki á innanlandsmarkaði né erlendis tekist sem skyldi að markaðssetja þá heilnæmu og góðu vöru. Það hafa einnig orðið miklar framfarir í ylrækt á Íslandi eftir að menn fóru að nota rafmagn til lýsingar við þá ræktun. Nú er svo komið að við getum nánast framleitt íslenskt grænmeti allt árið. Það er gríðarlega mikill mismunur á hinu íslenska grænmeti og því sem flutt er inn til landsins, gæðamunurinn er gríðarlegur og þar stöndum við afar vel að vígi. Hins vegar eru rætt um það á markaðnum hvort íslenskt grænmeti gæti ekki verið ódýrara og þar gæti ríkisvaldið komið betur að með tilliti til raforkuverðs o.fl. Þar eru því atriði sem við þurfum að skoða. Á sama hátt getum við sagt að hvíta kjötið er mjög sambærileg vara og jafnvel betri en á erlendum markaði. Þar er hins vegar auðvitað um verksmiðjuframleidda vöru að ræða. Hvað eftir annað hefur komið fyrir að heilu förmunum af innfluttu grænmeti og ávöxtum hefur verið hent. Þetta fer yfirleitt mjög hljótt vegna þess að þetta hefur ekki orðið fjölmiðlamatur. En í mörgum tilfellum er þessi vara úðuð rotvarnarefnum og þegar hún hefur verið rannsökuð hjá Hollustuvernd hefur komið í ljós að þar er í mörgum tilfellum um að ræða efni sem eru mjög óholl. Við þurfum að gæta mjög vel að þessu og gefa þeim málum betri gaum. Eitt er það mál sem ég hef haft mjög mikinn áhuga á varðandi íslenskan landbúnað en það er einmitt að koma íslensku lambakjöti á markað erlendis. Í sjónmáli er stórt tækifæri í þeim efnum því að íslenskum matreiðslumeisturum hefur í annað skipti í röð verið boðið að taka þátt í svokallaðri Bocuse d'Or keppni sem haldin er í Lyon í Frakklandi. Þar keppa 22 af fremstu matreiðslumeisturum heims og ekki nóg með það heldur verður aðalréttur í þessari keppni lambakjöt. Þar erum við að keppa við þjóðir eins og Nýja-Sjáland, Frakkland sjálft og mörg fleiri ríki. Í raun og veru mun dagurinn í dag skera úr um hvort íslenskt lambakjöt verði aðalréttur í þessari keppni. Landbrh. hæstv. hefur beitt sér fyrir því að svo megi verða. Hér er ekki um neinar stórkostlegar fjárhæðir að ræða, u.þ.b. 10 millj. kr., 800 lambsskrokkar. Ef ég veit rétt hefur það í raun verið ákveðið af ráðherrans hálfu að íslenskt lambakjöt verði í þessari keppni. Þarna skapast ótrúlega miklir möguleikar og að þessu máli kemur einmitt Áform, sú stofnun sem við erum að ræða um í dag og þarna er verulega spennandi verkefni fyrir Áform. Þarna geta skapast nýir möguleikar og við vorum að tala um þessa gæðavöru og það að geta selt þá vöru sem við erum að framleiða hér á landi, jafnheilnæm og hún er á hærra verði en gerist og gengur. Markaðssetningin á íslensku lambakjöti hefur ekki gengið sem skyldi, því er verr og miður. Þó má sjá lambakjöt til sölu t.d. í Netto-mörkuðunum í Danmörku og um tíma var Belgía nokkuð góður markaður en þar hefur salan því miður dregist saman. En með því að íslenskt lambakjöt verði aðalrétturinn í þessari Bocuse d'Or keppni þá má segja að þarna séu hugsanlega að opnast nýir markaðir. Við ræðum sjaldnast um forvarnastarf þegar talað er um matvörur en eftir því sem við neytum hollari matvöru því betri verður heilsa þjóðarinnar. Þegar rannsóknir hafa farið fram á t.d. lambakjöti hefur komið í ljós að í því eru Omega-3 sýrur sem geta t.d. komið í veg fyrir krabbamein. Núna, þegar við erum að velta fyrir okkur innflutningi á fósturvísum úr norskum kúm, er mjög gjarnan talað um heilnæmi íslenskrar mjólkur. Það er gaman að fylgjast með því að íslensk ungmenni, sem velta mjög fyrir sér hvernig þau eru í laginu, því menn vilja gjarnan helst vera háir, grannir og spengilegir, t.d. það unga fólk sem er í fyrirsætubransanum svo ég sletti því ljóta orði, neytir t.d. skyrs mjög mikið. Skyr er mjög heilnæm vara og það má segja að skyr sé að verða ákveðin tískuvara hjá þessu unga fólki og það er gott og gaman frá því að segja. Ég velti líka mjög gjarnan fyrir mér merkingu á vörunni sem við erum að neyta. Þegar útlendingar koma til Íslands og horfa yfir vöruúrvalið --- ég var að tala um markaðssetningu á mjólk --- þá er afar erfitt fyrir þá að gera sér grein fyrir því hvað þeir eru að kaupa. Auðvitað eiga umbúðirnar að vera merktar þannig að fólk geri sér grein fyrir því hvers konar vöru það er að kaupa. Ég vil líka benda á að mér fyndist spennandi þegar ég er að kaupa mér kjöt úti í búð að ég vissi frá hvaða svæði kjötið kæmi, jafnvel frá hvaða búum. Við sjáum alltaf frá hvaða afurðastöðvum kjötvaran kemur en ég vildi gjarnan sjá t.d. frá hvaða búum þessar afurðir koma. Þetta sjáum við þegar lífrænt lambakjöt hefur verið sett á markað á Íslandi, þá höfum við séð að merkingin er þannig að við getum séð frá hvaða búum kjötið kemur. Við búum því miður við fákeppni í dagvöruverslun á Íslandi og segja má að dagvöruverslun á Íslandi sé að verða nútíma einokunarfyrirtæki því það er sama hvert við förum á höfuðborgarsvæðinu, við erum væntanlega bara að kaupa af einum eða tveimur aðilum undir mismunandi nöfnum. Þess vegna finnst mér líka nauðsynlegt að taka upp verðmerkingar öðruvísi en gert er. Ég vildi t.d. gjarnan vita hvað framleiðandinn er að fá fyrir vöru sína. Ég vil gjarnan sjá hvað afurðastöðvarnar fá fyrir vöru sína. Ég vil gjarnan sjá líka í verðmerkingunni hvað ríkið er að taka til sín og svo loks söluaðilinn vegna þess að þegar fákeppni er með þessum hætti skapar það þó það umhverfi að við gerum okkur grein fyrir því fyrir hvað við erum að borga. Þetta er gert t.d. í Frakklandi og þetta held ég að þessar stóru keðjur á Íslandi ættu að taka upp, m.a. til þess að tryggja að neytandinn sjái hverjir eru vinir hans í raun og veru. Möguleikar í matvælaframleiðslu á Íslandi eru mjög miklir. Ýmis mál hafa blossað upp úti í Evrópu varðandi framleiðslu á matvörum þar. Þess vegna held ég að möguleikar séu mjög miklir á þessum sviðum og við höfum eytt talsverðum tíma þegar við höfum verið að fjalla um þetta frv. m.a. í að velta fyrir okkur hvort Áforms-verkefni hafa verið að styrkja rétt verkefni eða ekki. Við getum endalaust deilt um það en mér finnst ekki óeðlilegt þó að Áforms-verkefnið styrki t.d. rannsóknir á íslenskum lækningajurtum. Áðan var lúpínan til umræðu. Stundum er talað um það að lúpínuræturnar gætu orðið ginseng norðursins og því ekki að styrkja slíkar rannsóknir? Mikið er selt af ginsengi vítt og breitt um heiminn, þessum kínversku rótum sem menn trúa á og treysta, og ég efast ekkert um að sé hin besta vara, og menn eru fá ótrúlega mikið fyrir þessa vöru. Auðvitað eigum við að kappkosta að geta verið á þessum sviðum líka. Ég nefni t.d. lýsið sem er mjög holl lúxusvara. Ef okkur tekst að markaðssetja þessa vöru úti í heimi sem lúxusvöru, þá er vel. Ég endurtek það, herra forseti, að ég fagna því mjög að þessu verkefni skuli vera fram haldið. Ég get vel tekið undir að það er nauðsynlegt að upplýsa þingmenn og almenning um það hvað er að gerast á þessum sviðum en ég lýsi miklum stuðningi mínum við það að framlengja verkefnið og þakka hæstv. landbrh. fyrir það.

Herra forseti. Ég er ósammála hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni um að okkur sé lífsnauðsyn að framlengja átaksverkefnið sem hér um ræðir, sérstaklega í ljósi þeirra orða hv. þm. að þeir sem hafa starfað að átakinu þurfi á framlengingunni að halda til þess að bæta sig í starfi. Þetta lýsir eingöngu þörfinni til að viðhalda sjálfu sér og það gagnrýni ég. Ég gagnrýni enn og aftur að átaksverkefnið skuli ekki hafa skilað okkur markvissri stefnu til næstu 5--10 ára sem ég les út úr ræðum upphafsmannanna að þetta átaksverkefni hafi átt að skila okkur. Þess vegna gagnrýni ég orð hv. þm., líka með tilliti til þess að við þurfum að velta hugtökunum vistvænt og lífrænt fyrir okkur. Herra forseti. Við erum fallin á tíma með það og bara það eitt að átaksverkefnið í fimm ára starfi sínu skyldi ekki hafa getað kveðið svo óyggjandi sé upp úr með skilgreininguna á hugtökunum vistvænt og lífrænt segir mér að þar hafi menn ekki staðið nægilega vel að verki og ekki fylgt nægilega vel eftir markmiðum sínum. Ég segi það enn og aftur að í dag vantar okkur inn á markaðinn eina tegund dilkakjöts. Það er lífrænt vottað dilkakjöt sem okkur vantar á markaðinn. Hvers vegna skilaði Áform -- átaksverkefni okkur ekki niðurstöðu eins og vænst var fyrir fimm árum um það hvernig við ættum að efla þessa framleiðslu okkar á meðan við getum ekki í dag skilað því sem beðið er um inn á markaðinn af lífrænt vottuðu dilkakjöti?

Herra forseti. Það kann vel að vera að ég hafi tekið of djúpt í árinni þegar ég sagði að þetta væri lífsnauðsynlegt. En ég tek það fram að mér finnst sjálfsagt mál að halda áfram því góða starfi sem Áform hefur verið að gera. Þar var um brautryðjendastarf að ræða og ég er ekki sammála því að við séum fallin á tíma. Allt í einu vill hv. þm. láta hlutina gerast með þessum ógnarhraða. Gjarnan hefur hún í 2. umr. um önnur mál viljað láta hlutina ganga jafnvel með hraða snigilsins en ég kenni Áformi ekkert um þessi hugtakabrengl, þau eru ekki átaksverkefninu að kenna. Þetta er eitthvað sem við þurfum að kenna hinum almenna borgara þegar hinn almenni borgari er að ræða um þessi mál og það þarf hreinlega að koma þessum upplýsingum á framfæri. Það kom t.d. fram í umræðunni áðan að einn hv. þm. var alveg hissa á því að vottunarstofa hafði fengið styrk úr átaksverkefninu. Það eru vottunarstofurnar sem votta að varan sé hin rétta framleidda vara. Við sjáum bara í þingsalnum að menn ganga ekki alveg í takt þarna en ég segi með öðrum orðum, svo að ég reyni að skilgreina orð hv. þm. eins og hv. þm. var að reyna skilgreina ræðu mína hér áfram, vill þá hv. þm. sem sagt bara hætta þessu? Erum við fallnir á tíma og eigum við að gefast upp við verkefnið?

Herra forseti. Ég vil gjarnan svara spurningu hv. þm. Ísólfs Gylfa Pálmasonar. Ég er þeirrar skoðunar að með þær upplýsingar sem liggja að baki verkefninu núna og þær skýrslur sem við sitjum uppi með og þær upplýsingar og tillögur sem þó eru til staðar, gætu gagnast hæstv. landbrh. fyllilega í áframhaldandi starfi við stefnumörkunina, en ég fullyrði líka að hæstv. landbrh. situr uppi með það að þurfa að vinna með fólki sínu í landbrn. ákveðinn hluta þess starfs sem stjórnarmönnum Áforms -- átaksverkefnisins var gert að skila á sínum tíma en skilaði ekki. Þess vegna vara ég hæstv. landbrh. við að framlengja þessu ákvæði á sömu nótum og það hefur starfað undanfarin fimm ár vegna þess að mér sýnist árangurinn af starfinu ekki hafa verið nægilega góður.

Herra forseti. Það kemur á óvart að jafnframsýn kona og hv. þm. er skuli tala með þessum hætti því að hæstv. landbrh. hefur sýnt það á sínum skamma ferli sem landbrh. að hann hefur mjög mikinn áhuga á þessum málum. Ég treysti honum manna best til þess, hafi verkefnið farið eitthvað úr skorðum, að koma því aftur inn á þann veg að ég og hv. þm., sem talaði áðan, getum á endanum gengið í takt þegar talað er um Áforms-verkefnið.

Herra forseti. Hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason sagði að ef listuð væri upp verðmyndun á vörunni gæti neytandinn séð hver væri vinur hans. Því vil ég spyrja hann að eftirfarandi: Kaupmaður nokkur kaupir vínber í útlöndum fyrir 10 kr. kílóið og selur á 200 kr. á Íslandi, leggur heilmikið á. Annar kaupmaður kaupir vínber á 200 kr. kg í útlöndum og leggur á tíkall. Hvor er meiri vinur neytandans?  Annað. Hv. þm. talaði fjálglega um lúpínurætur og það lá við að hann væri að sannfæra mig og aðra hv. þm. um að leggja nú fé í þetta fyrirtæki til að rækta lúpínurætur. Hvers vegna í ósköpunum sannfærir hv. þm. ekki fjárfesta um þetta ágæta dæmi og leggur sjálfur pening í þetta í staðinn fyrir að ráðstafa peningum skattgreiðenda í þetta dæmi?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þau dæmi sem hann kom með. Mér leið eins og í gamla daga þegar ég var í barnaskólanum hjá Trúmanni Kristiansen í Hvolsskóla þegar bent var á mann og sagt: Hvort er þetta svona eða á hinn veginn? Í raun og veru var spurningunni svarað með því sem ég sagði. Ef ég get séð svart á hvítu að annar kaupmaðurinn hafi keypt vöruna á tvöhundruðkall og hinn hafi keypt hana á tíkall og það hlýtur að vera einhver gæðamunur á vörunni, er það ekki rétt, herra forseti? Ef þú kaupir bíl með ákveðnum merkjum ert þú alveg tilbúinn að borga fyrir það. Þú kaupir úr með ákveðnum merkjum og ert tilbúinn að borga fyrir það. En ég vil sjá þetta svart á hvítu. Hver er framleiðslukostnaðurinn? Hvar er þessa aðila að hafa og hv. þm. talar gjarnan um fé án hirðis. Nú virkar það svoleiðis að þegar við komum í dagvöruverslanir, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, hefur hinn almenni borgari ekki hugmynd um að í einu tilfellinu heitir fyrirtækið 10--11, í öðru tilfellinu heitir það Bónus, í þriðja tilfellinu heitir það Hagkaup, í fjórða tilfellinu heitir það Nýkaup. Þetta er allt sama fyrirtækið. Síðan getum við tekið Nóatún og 11--11 sem dæmi. Hérna er um sömu fyrirtæki að ræða. En ég vil sjá það svart á hvítu hvernig verðmyndun verður til. Þannig get ég sjálfur fundið út hverjir séu vinir neytenda. Hv. þm. spurði líka um fjárfesta og lúpínurætur. Ég var ekki að tala um einhverja sérstaka ríkisstyrki við framleiðsluna. Við erum að rannsaka þessa hluti og það er ekkert óeðlilegt að opinberir aðilar komi nærri því, langt í frá. Hver veit nema við getum með samstilltu átaki, hv. þm., fengið fjárfesta til að fjárfesta í lúpínurótum?

Herra forseti. Það er oft svo með ávexti að þeir eru þeim mun betri eftir því sem þeir fást ódýrar af því að framleiðslan er mikil. Það hefur ekkert með bíla að gera. Þess vegna nefndi ég vínber og ég held að fyrir neytandann skipti engu máli hvernig verðmyndunin var. Það sem hann skiptir máli er endanlegt verðlag, hvort hann borgar tvöhundruðkall eða þrjúhundruðkall á kíló og gæðin að sjálfsögðu. Ég nefndi að gæðin væru oft betri þegar varan er ódýrari. Varðandi ríkisstyrkina þá er verið að leggja til opinberar rannsóknir á einhverju til þess að aðrir geti grætt á því seinna. Af hverju í ósköpunum leggja þessir aðrir sem ætla að græða á lúpínurótum ekki sjálfir fram peninga til rannsókna?

Herra forseti. Við getum lengi deilt um það hvort gæðin séu betri eftir því sem varan er ódýrari. Við höfum séð það t.d. í verslunum að í raun og veru er mjög lítill verðmunur á matvörum. Við áttum okkur ekki alltaf á þessum gæðamun vegna þess að umræðan er gjarnan þannig að menn hafa bara viljað bjóða sem ódýrasta vöru og þess eru jafnvel dæmi að menn sprauti vatni í vöru til þess að selja hana. Við getum í raun og veru deilt um þetta, hv. þm., í allan dag en það er gjarnan þannig að við borgum meira fyrir gæðavöru en vöru sem er lakari. Lakari vara er í flestum tilvikum ódýrari. Það sjá menn t.d. þegar þeir fara út í búð og velja sér rauðvín. Það er af mismunandi gæðum og menn borga fyrir mismunandi gæði í því. Rauðvín er landbúnaðarvara eins og hv. þm. veit.

Forseti minnir hv. þingmenn á að beina máli sínu til forseta eða fundarins en ekki til einstakra þingmanna.

Herra forseti. Ég hef fyrr í dag lýst yfir ánægju minni með frv. hæstv. landbrh. Ég tel að ekki óeðlilegt að verkefni eins og Áform fái tíu ára aðlögun. Það er mjög óeðlilegt að svona mikið verkefni hafi aðeins örfá ár, það tekur allt tíma. Hvað varðar upprunavottun þá er í hvítbók ESB um matvælaöryggi gert ráð fyrir að hægt sé að fylgjast með matnum frá bónda í maga, eða eins og hæstv. landbrh. sagði á búnaðarþingi, frá haga í maga. Við eigum að sjálfsögðu að geta vottað okkar vöru þannig að við getum séð ef við erum að borða nautakjöt frá hvaða bæ það kom, í hvernig haga það var, hvernig hey það át, í hvernig húsum það var, hvort það hefur verið á lyfjum og hvernig því var slátrað. Ég held að íslenskum bændum væri mikill akkur í því ef við gætum það því að þá gætum við sýnt það og sannað að við erum að framleiða matvæli í heimsklassa því að við erum laus við, eins og ég kom að fyrr í máli mínu í dag, að nota hormóna og að sprauta alls konar óværu í afurðir okkar.

Herra forseti. Það er aðeins eitt atriði sem ég vil undirstrika. Í þessu frv. er gert ráð fyrir að ríkissjóður leggi átaksverkefninu til 25 millj. á fjárlögum árin 2000--2002. Ég fór að velta því fyrir mér hvert væri hlutverk fjárlaga og fjáraukalaga og hvað þetta frv. í rauninni væri. Ég spyr hæstv. forseta: Eru þetta í rauninni ekki fjáraukalög eða eru þetta fjárlög? Verið er að ákvarða útgjöld fyrir næstu fjárlög sem við eigum að samþykkja fyrir næstu áramót á hv. Alþingi. Getur hv. Alþingi tekið svona fram fyrir hendurnar á sjálfu sér varðandi afgreiðslu á fjárlögum? Þetta er spurning sem vaknar í huga mér því að verið er að skuldbinda ríkissjóð til þriggja ára á fjárlögum þrátt fyrir að við samþykkjum eingöngu fjárlög til eins árs. Reyndar hefur verið rætt um að hafa fjárlögin til lengri tíma og ég er hlynntur því en það þarf þá að hafa verið tekin um það ákvörðun. Hér er sem sagt verið að skuldbinda ríkissjóð til þriggja ára. Herra forseti. Fyrst ég er kominn að ræða þetta frv. þá erum við aftur að ræða bisness svo ég noti það orð. Þessi lög heita átaksverkefni um framleiðslu og markaðssetningu. Það er framleiðslu- og markaðsdeildin sem við erum að ræða um í Íslandi hf. og hér er verið að hjálpa bændum við að framleiða lífrænar afurðir af því að þeir geta það ekki sjálfir. Þeir hafa ekki frumkvæði eða döngun í sér til að gera það sjálfir, þ.e. hv. þm. virðast ekki treysta þeim til þess. Auðvitað gætu þeir það ef þeir þyrftu. Það hefur nefnilega komið í ljós að lífrænar afurðir seljast mjög vel og þess vegna ættu allir bændur að stuðla sjálfir að því að framleiða vörur lífrænt. Ef það kostar eitthvað í vottun eða öðru slíku eiga þeir að standa undir kostnaðinum sjálfir vegna þess að þetta selst vel skilst mér. Ég sé ekki hvað ríkissjóður er að gera í þessu. Til þess að ræða rétt aðeins um markaðsdeildina, herra forseti, vil ég gjarnan lesa upp úr grg. með frv., með leyfi hæstv. forseta: ,,Þrátt fyrir það sem áunnist hefur er mikið verk fram undan við að fylgja þeim árangri eftir sem þegar hefur náðst.`` --- Þetta er markaðsdeildin sem talar. --- ,,Þar sem magn innlendra lífrænna og vistvænna afurða er enn mjög takmarkað hefur til þessa ekki verið hægt að greina viðbrögð markaðarins nægilega vel, enda þótt erlend markaðsreynsla gefi mikilvægar vísbendingar.`` Hér er markaðsdeildin að fara fram á það við framkvæmdastjórnina að hún veiti leyfi til þess að halda þessu starfi áfram í markaðsdeildinni. Rétt aðeins til að undirstrika hvað ríkið stendur mikið í bisness ætla ég að nefna þau verkefni sem ríkið hefur verið að stunda undanfarið. Ríkið hefur tekið þátt í því skv. fskj. I að framleiða lífræna AB-mjólk. Það er ríkissjóður og íslenska ríkið sem stendur í þeirri framleiðslu. Það hefur líka staðið að framleiðslu á hráefni í lífrænan barnamat. Nú er ég kominn yfir í vöruþróunardeildina, herra forseti, og það eru rannsóknir á íslensku byggi til fóðurs fyrir mjólkurkýr. Það er aftur vöruþróunardeildin sem er að vinna með markaðsdeildinni. Svo ég grípi hér niður líka, þá er verið að mynda viðskiptasambönd við kjötkaupmenn í Danmörku og Belgíu og stuðning við markaðsstarf þar. Nú er það markaðsdeildin sem er að segja frá útflutningsdeildinni í fyrirtækinu okkar. Að síðustu ætla ég að nefna að það er verið að kanna möguleika á sölu lambakjöts í verslanir á austurstönd Bandaríkjanna. Við erum líka með markaðsstarf þar, þ.e. ríkið stendur í þessum bisness líka. Herra forseti. Er ekki rétt að við förum að átta okkur á því hvert er hlutverk ríkisvaldsins? Hvort ríkisvaldið eigi að standa í framleiðslu, markaðssetningu og það sem við venjulega köllum bisness? Er ekki rétt að ríkið takmarki sig pínulítið við það sem er almennt talið vera hlutvek ríkisins?

Herra forseti. Aðeins út af einu litlu atriði í ræðu hv. þm. Péturs H. Blöndals. Fyrst væri kannski rétt að segja að ef við færum að ráðleggingum hv. þm. væri alveg sjálfhætt í íslenskum landbúnaði en varðandi það sem hann sagði um vottunina og kostnaðinn við vottunina þá er rétt að það komi fram að þeir bændur sem eru í lífrænni framleiðslu þurfa sjálfir að greiða vottun sinnar framleiðslu í dag. Það þurfa hins vegar þeir bændur ekki að gera sem framleiða vistvænt vottaðar vörur því þar hefur ríkisstjórnin tekið ákvörðun um að ríkissjóður komi inn með stuðning við þá sem eru í vistvænu framleiðslunni. Það er ekki sambærilegur stuðningur og til þeirra sem eru að rækta lífrænt. Þetta er eitt af þeim atriðum sem ég hef verið að gagnrýna að menn skuli gera þeim vistvænu hærra undir höfði en hinum lífrænu. Þeir sem rækta lífrænt eru þó að vinna eftir alþjóðlegum eða fjölþjóðlegum stöðlum en hinir vistvænu einungis samkvæmt innlendum stöðlum og vara þeirra sem framleiða vistvænt fer í sömu hillur í útlöndum og hinna sem eru að framleiða þar með hormónagjöfum og guð veit hverju.

Herra forseti. Það sem hv. þm. sagði í aukasetningu að það yrði sjálfhætt í íslenskum landbúnaði ef farið yrði að tillögum mínum þykir mér lýsa ákaflega miklu vantrausti á íslenska bændur. Ég hef miklu meira traust og trú á íslenskum bændum en þetta. Ég hef nefnilega þá trú að ef íslenskir bændur væru lausir við ok þeirrar landbúnaðarstefnu sem hefur verið fylgt hér í áratugi mundu þeir blómstra, þá mundu þeir rísa upp og þeir mundu framleiða bestu vöru sem til er því að þeir hafa getu til þess. En vegna þess að allt frumkvæði er tekið af þeim alls staðar og þeir mega jafnvel ekki gera vissa hluti er staðan eins og hún er í dag. Það sem hv. þm. talaði um mismunun milli vistvænnar og lífrænt ræktaðrar vöru, það gerist bara þegar hið opinbera fer að stunda bisness. Það er bara þannig. Þegar hið opinbera stundar bisness mismunar það alltaf á þennan eða annan máta.

Herra forseti. Hér er til umræðu stutt en afskaplega merkilegt frv. sem snýr að því efnislega að veita úr ríkissjóði, eins og hér hefur komið fram, árlega 25 millj. kr. af fjárlögum til átaksverkefnis í landbúnaði, sérstaklega með markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða í huga. Ég tel að þetta sé þrátt fyrir afskaplega innblásna ræðu hv. síðasta ræðumanns, hið merkasta frv. og afskaplega gott og ekki síst sú skýrsla sem er á bak við frv., skýrsla um árangur af átaksverkefninu. Ég held að segja megi um þá skýrslu að henni verði best lýst með þekktu orðatiltæki að mjór sé mikils vísir. Ég held að megi líta svo á að með þessu sé verið að fjárfesta í þróunarstarfi, fjárfesta í rannsóknum og niðurstaðan af því átaksverkefni sem fram kemur í skýrslunni sýnir svo ekki verður um villst að vel hefur heppnast og markmið þessa frv., það er a.m.k. skilningur minn, sé að þróa þessi verkefni áfram á grundvelli ágætrar reynslu sem fengin er. Það snýst með öðrum orðum um markaðssókn og hágæðavöru. Ég held líka, herra forseti, að vert sé að vekja athygli á því vegna orða sem hér hafa fallið að samkvæmt úttekt OECD verja íslensk stjórvöld, og einkageirinn ekki síður, minna hlutfallslega til rannsókna en almennt gerist innan ríkja OECD. Við erum mjög neðarlega á blaði þar hvað varðar fjárveitingar til nýsköpunar, til rannsókna, og gildir það hvort tveggja um einkageirann sem hið opinbera. Þess vegna hlýtur það að vera fagnaðarefni þegar stigið er fram til þess að fjárfesta í framförum í gegnum rannsóknir og nýsköpun. Þetta snýst um markaðssókn á hágæðavöru eins og fram hefur komið hjá flestum ræðumönnum sem hér hafa tekið til máls, að markaðssetja mjög heilbrigða hágæðavöru úr landbúnaði. Og hægt er að taka undir það sjónarmið sem hér hefur komið fram að slík vara er að verða hrein lúxusvara í veröldinni í dag. Við heyrum fréttir af kúariðu og það hefur komið fram hjá einstaka ræðumönnum hvernig jafnvel skolp er notað sem næring í landbúnaði fyrir dýr og skepnur, við þekkjum að hormónanotkun er víða í heiminum og fáum fleiri hryllingssögur af þessum toga, sem má segja í stuttu máli að séu farnar að ógna daglegu lífi í hinum vestræna heimi, jafnvel heilbrigðiskerfinu vegna þess að ekki einasta séu t.d. hormónagjafir að breyta vaxtarlagi heilu þjóðanna, heldur eru þær farnar að hafa veruleg áhrif á ónæmiskerfi heilla þjóða. Og það er sérstaða okkar, herra forseti, að okkur hefur blessunarlega tekist að varðveita heilbrigði og hreinleika í íslenskum landbúnaði umfram það sem almennt þekkist hjá nágrannaþjóðum okkar og hryllingssögur berast nánast daglega utan úr heimi um það sem kalla má slys í landbúnaði með alvarlegum afleiðingum. Vissulega hefur þó fallið blettur á þennan hreinleika okkar eins og fram kom í ræðu hæstv. landbrh. við setningu búnaðarþings og er ánægjulegt til þess að vita að gegn þeim blettum skuli ráðist strax. Besta vörnin er auðvitað sú að sækja fram og uppfylla þar með skyldur okkar, þær skyldur að standa vörð um heilbrigði íslensks landbúnaðar og heilbrigði Íslands má segja. Ég held að í þessu tilviki sé rétt að þakka hæstv. landbrh. fyrir þá djarflegu ákvörðun að takmarka kadmíuminnihald í áburði hér almennt. Án slíkrar ákvörðunar og með því að leyfa áframhaldandi tiltölulega hátt kadmiuminnihald í áburði og í ljósi þess að innflutningur á áburði hefur farið mjög vaxandi, þá hefði getað verið í uppsiglingu eitt mesta umhverfisslys í sögu þjóðarinnar, sem hefði líklega aldrei verið bætt. Og jarðvegurinn er jú grundvöllur að heilbrigðum landbúnaði og þess vegna er þetta djarfmannleg og þakkarverð ákvörðun. Við ætlum að halda áfram að rækta lífrænt og við ætlum að auka þátt okkar í lífrænni og vistvænni ræktun. Um það snýst þetta. Landbúnaðurinn stendur að mörgu leyti á tímamótum í dag, m.a. vegna breyttra neysluvenja þjóðarinnar, en það er ánægjulegt að sjá hvernig starfsgreinin sjálf er hægt og hægt að laga sig að breyttu umhverfi, breyttum áherslum neytandans og er að sækja fram. Slík breytingaskeið eru auðvitað alltaf erfiðleikum bundin, þetta eru tilfinningamál og breytingaskeiðið sjálft kallar oft á erfiðleika, en ekki verður annað séð en að bjartsýni ríki innan stéttarinnar og í rauninni sé bjart fram undan hjá greininni. Ég ætla ekki að orðlengja meira um þetta, herra forseti, en vil segja eitt að lokum. Landbúnaður snýst ekki bara um að framleiða matvæli, lúxusmatvöru, eins og við ætlum að gera áfram, heldur snýst þetta um að neytandinn kaupi. Hér hefur mönnum orðið nokkuð tíðrætt um útflutning og markaðssetningu og vissulega má taka undir þau sjónarmið að þar séu mikil sóknarfæri fyrir hreinar íslenskar landbúnaðarafurðir, ekki síst í ljósi þeirra mengunarslysa sem orðið hafa í hinum vestræna heimi hvað varðar landbúnaðinn eins og hér hefur verið fjallað um. Þrátt fyrir þetta, herra forseti, hefur okkur gengið heldur stirðlega að koma þessari lúxusvöru á góðu verði á framfæri erlendis. Þó að það sé ekki árangurslaust með öllu er óhætt að segja í það heila tekið, miðað við þær væntingar sem menn hafa haft, að við höfum ekki náð þeim árangri sem til var ætlast. En þá er auðvitað mikilvægt að gefast ekki upp. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra --- þó að hann sé nú ekki sölumaður þá fylgist hann vel með þessum málum --- hvers vegna í ósköpunum menn hafi ekki nýtt sér það þróaða og sterka sölukerfi sem sölusamtök í fiskvinnslu hafa komið sér upp víða um heim og náð undraverðum árangri á matvælamarkaði, bæði austan hafs og vestan og í Asíu, í mjög harðri samkeppni við fiskframleiðendur víða annars staðar? Þetta er sami markaðurinn, þetta er matvælamarkaðurinn. Ég held að íslenskar landbúnaðarafurðir séu ekki í beinni samkeppni við fiskafurðir okkar og þess vegna hefur maður oft spurt sjálfan sig hvers vegna í ósköpunum við nýtum okkur ekki það sölukerfi sem verið er að vinna með á matvælamörkuðum um allan heim og sem hefur skilað ótrúlega góðum árangri og hver vegna við nýtum okkur ekki þær sölurásir sem þegar eru til staðar? Gaman væri að heyra hæstv. landbrh., sem hefur mikla yfirsýn og mikinn áhuga á þessum málum, glíma við að svara þeirri spurningu. En ég ítreka að lokum að ég lýsi yfir stuðningi við frv. Ég tel að hér sé verið að fjárfesta í rannsóknum og nýsköpun sem leiði til framfara fyrir landbúnað og þar af leiðandi íslenskt þjóðfélag.

Hæstv. forseti. Mér þykir nauðsynlegt í lok 1. umr. að segja örfá orð og þakka þessa málefnalegu og ég vil segja miklu umræðu um þetta mál sem hefur nú staðið síðan um hádegi og fram að miðdegiskaffi, sem sýnir nú talsverðan áhuga fyrir málstaðnum, og flestar ræður verið prýðilegar og áreiðanlega gagnlegar hv. landbn. í þeirri umfjöllum sem hún fer í um málið. Ég vil því þakka það. Það er ekki ónýtt að þingmenn setji sig inn í málin og ræði þau út frá sinni þekkingu. Hv. þm. Drífa Hjartardóttir minntist á að sóknarfæri okkar lægju í hreinum hágæðamatvörum. Ég tek undir það sjónarmið og það hefur komið fram í ræðum margra þingmanna. Ég held að við áttum okkur á því. Það er eitt sem mér finnst liggja fyrir í veröldinni, það er mikil hugarfarsbreyting að ríða yfir heiminn, hann er að vakna af dvala. Hvort sem það er nú í lok þessarar aldar eða upphafi hinnar nýju veit ég ekkert um. Allt í einu rís maðurinn upp og áttar sig á því að markaðsbúskapurinn, hin blinda sýn gróðans og stærðarinnar er ekki akkúrat lausnarorðið. Við höfum sums staðar farið mjög gáleysislega að í veröldinni og sannarlega er það nú svo að við Íslendingar höfum á margan hátt verið gæfumenn þó að það liggi fyrir að við sjálfir höfum líka verið á rangri leið sums staðar. Ég vil nefna t.d. nokkuð sem enginn talar um. Í Reykjavík hafa átt sér stað stórkostleg mistök, náttúruleg mistök, kannski þau stærstu um langa hríð, ef menn færu að láta byggðina hér eyðileggja paradís eins og t.d. Elliðaárnar.  Það sem gerir það að verkum að heimurinn er að vakna til vitundar er að menn hafa verið að fara illa með móður jörð. Menn hafa víða verið að gera stórkostleg mistök, jörð í Evrópu og víðar er mjög menguð og það hefur alvarleg áhrif og er auðvitað grafalvarlegt mál. Síðan hitt að víða um veröld hafa menn verið að fara illa með dýr og misnota dýr. Nú er þessi hugsun öll sem betur fer að snúast við. Ég man eftir því þegar ég var drengur voru menn þegar farnir að tala um að plata blessaðar hænurnar, þeir ætluðu að ná ekki bara sjö vinnudögum á hænurnar á viku, ég held þeir hafi átt að verða níu eða tíu, þeir blekktu hænurnar með lýsingu. Og enginn gerði athugasemdir við þetta með hænurnar, það eru bara 20--25 ár síðan þetta var.  Hæstv. forseti. Landbúnaður heimsins hefur verið á þessari ferð og nú sjá menn um víða um veröld að þetta var stefna sem ekki gengur upp og þess vegna er þessi vakning að eiga sér stað. Vissulega er það rétt sem hér hefur komið fram hjá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að við eigum í öllum atriðum að segja satt. Lífrænt og vistvænt er ekki það sama og verður aldrei það sama. En það er ekkert sem segir að þessi kerfi geti ekki bæði orðið gagnleg í þeim viðsnúningi sem þarf að eiga sér stað í landbúnaði heimsins og meðferðinni á móður jörð. Það liggur alveg fyrir að lífrænt er, eins og hv. þm. sagði, stefna samkvæmt fjölþjóðlegum stöðlum og menn vinna eftir mjög fastmótuðu kerfi. Ég er sannfærður um að hinn lífræni söfnuður sem kannski aldrei verður stærri en fylgi vinstri grænna, í síðustu kosningum á ég við, getur haft og er að hafa mjög mikil áhrif með málflutningi sínum. Hann hefur áhrif á hvernig menn fara með móður jörð, hann hefur áhrif á hvernig menn fara með skepnurnar og hann er ákveðnum neytendum mikilvægur, því að þeir trúa á þessa leið í landbúnaði og auðvitað eigum við að þjóna skýrt eftir þeirri stefnu sem mörkuð hefur verið. Hvað vistvænt varðar þá liggur fyrir að lífrænn landbúnaður selur afurðir sínar dýrari, það geta aldrei allir orðið lífrænir, það er ekki einu sinni æskilegt að það verði allir lífrænir. En þá kemur hin vistvæna stefna sem líka á rétt á sér og ég hygg að það sé nú að gerast í Evrópu að hvítbók Evrópusambandsins boði gæðastýrðan landbúnað í Evrópu eins og bændurnir okkar íslensku eru nú að tala um vestur á Hótel Sögu á þingi sínu, þeir vilja gæðastýrðan landbúnað og vottaðan frá haga til maga eða bónda að borði, þ.e. að menn búi við mikið öryggi. Þannig á hinn vistvæni landbúnaður mikla möguleika á Íslandi. Og það er glæsilegt að hugsa til þess að þó að við greinum ekki alltaf hver árangurinn er hafa Íslendingar með breyttu hugarfari --- maður veit aldrei hvaða sáðkorn það var sem olli því að menn breyttu um stefnu og fóru að hugsa öðruvísi, kannski var það sáðkornið og peningarnir um Áform, ný hugsun, áróður, ný þekking sem gerir það að verkum að menn eru að hugsa öðruvísi, starfa öðruvísi að framleiðslu sinni og ná nýjum árangri og eru nær neytandanum en þeir voru áður. Því að það er mjög mikilvægt og ég er sannfærður um að þessi Áforms-sjóður hefur haft þar gríðarleg áhrif. Nú ætla ég ekkert að efast um að einhver mistök hafi átt sér stað í úthlutun, eitthvað sem kannski orkaði tvímælis. En á heildina litið þá hygg ég að þessi sjóður hafi verið skila okkur miklum árangri. Ég nefni sem dæmi, af því hér var minnst á lambakjötið, að ef við förum tíu ár aftur í tímann þá vorum við að selja lambakjötið á erlendan markað með þeim hætti að bóndinn hafði ekkert í sína buddu af verðinu. Nú er það þó að gerast að við erum að ná verði í upp undir 200 kr. á kíló erlendis frá. Það er mikil breyting. Við hugsum þetta allt öðruvísi og vinnum þetta allt öðruvísi en áður og hinar góðu afurðastöðvar okkar hafa auðvitað lagt mikla peninga og mikla vinnu í að þróa þetta starf. Ég er því sannfærður um að þessir peningar hafa nýst. Þeir hafa haft andleg áhrif ekki bara á bændurna heldur þjóðina og þess vegna er það mikilvægt. Auðvitað getum við tekið einhver stílbrot sem átt hafa sér stað, eins og hér hefur verið minnst á, t.d. Græna herinn, dansleiki og fjör. Þetta er stílbrot finnst mér í úthlutuninni. Ég varð var við Græna herinn og þeir sköpuðu gleði í einhverjum byggðarlögum og spiluðu músík. Þeir voru að þekja land, vöktu athygli á hreinleika náttúrunnar og ýmsu í sínum störfum þannig að þeir unnu auðvitað gott starf. En kannski falla þeir ekki akkúrat undir lagaskilgreininguna um sjóðinn. Þannig má auðvitað telja upp. En þetta er afgreitt. Ég vil segja við þessa umræðu, ekki síst vegna orða hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur, að ég hef auðvitað rætt það í mínu ráðuneyti og tel mjög mikilvægt núna að setjast yfir það verkefni um leið og lögin verða framlengd, hver stefnan skuli vera, þ.e. fara yfir þetta sem við höfum verið að ræða hér í dag og auðvitað marka þessu nýja sýn í samráði við stjórn sjóðsins þannig að ég heiti því og við auðvitað eiga gott samstarf við landbn. Alþingis um málið. Það þarf sjálfsagt að setja þarna einhver skýrari markmið og gera þá kröfu að við sjáum sem fyrst og getum með tölfræði sýnt fram á að þessir peningar nýtast, sem ég reyndar er sannfærður um. Hv. þm. minntist á sérstaka nefnd sem er minnst á í fjárlögunum út af fyrirspurninni. Þarna mun vera einhver misskilningur á ferðinni því það er verið að rugla saman allt annarri nefnd sem ég skipaði til þess að fjalla um útflutning á lambakjöti undir vistvænum merkjum, sem Einar Oddur Kristjánsson stýrði eða var formaður fyrir og hefur þegar skilað af sér áliti. En það snerist í rauninni um allt annað verkefni þannig að þarna er misskilningur á ferðinni. Hv. þm. spyr eftir niðurstöðunni, hver sé skoðun ráðherra og hvaða niðurstöðu hann vilji sjá. Ég vil sjá bara verulegan árangur og gera kröfur til þess að þeir sem stýra þessum sjóði fylgi auðvitað stefnumiðum laganna og þeim anda sem kemur fram á Alþingi, og mun fara yfir það. Margt fleira hefur komið hér fram í þessari umræðu. Hér var minnst á lúpínupeninga og rannsóknir á lúpínu. Ég tek undir með hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni að við eigum áreiðanlega gríðarlega möguleika með íslenskar jurtir sem lækningalyf. Ég þekki menn sem eru að ná verulegum árangri í að markaðssetja íslenskar jurtir og gera þær að heimsvöru þannig að þar liggja gríðarlegir möguleikar. Hvað þetta varðar var niðurstaðan sú að láta peninga frá Áforms-sjóðnum í lúpínurannsóknir. Þar komu einnig að aðrir sjóðir við sögu, þ.e. Framleiðnisjóður landbúnaðarins og til viðbótar kom Rannís. Þetta var samstarfsverkefni sem þessir þrír aðilar fóru saman í. Ég hef í sjálfu sér ekkert við það að athuga því að ég álít að við höfum líka í gegnum þennan sjóð viljað skapa ný tækifæri í sveitum og ef við náum árangri þarna þá eru gríðarleg verkefni fyrir íslenska bændur í kringum það. Ég tek undir með hv. þm. Árna Steinari Jóhannssyni að endurmenntun er mjög mikilvæg í öllum greinum atvinnulífsins. Ekki er það síst í landbúnaði miðað við þá breyttu sýn sem ég rakti hér í upphafi máls míns. Hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason kom inn á lambakjöt. Ég segi fyrir mig að ég vona að það gerist í dag að íslenskt lambakjöt verði valið til þessarar keppni í Frakklandi. Þarna verða eins og hv. þm. sagði 22 mestu snillingar í matreiðslu sem fá það verkefni að vinna rétti og fást við íslenska lambakjötið og kynnast því hvað hráefnið er gott, þannig að það er mjög mikilvægt. Hv. þm. Hjálmar Árnason kom hér inn á hreinleika og heilbrigði. Ég hygg að það sé rétt hjá honum að menn eigi að skoða það með sölukerfi sjávarútvegsins í huga. Landbúnaðurinn á að gera það. Ég kom á dögunum í fiskbúð í Reykjavík þar sem er mikil úrvinnsla úr fiski en þeir nota mikið af mjólkurvörum og ostum til þess að búa til rétti þannig að þessar greinar tvær eiga samleið og auðvitað á að skoða þetta með sölukerfið. Ég sé nú mér til mikilla vonbrigða, hæstv. forseti, að tími minn er á þrotum. Ég vil þó segja við hv. þm. Pétur Blöndal, sem er alltaf mikilvægur hér í hverri umræðu, hann er svona áttaviti fyrir mann, hann hefur sérstakar skoðanir og þær eru ágætar, en maður má nú ekki kaupa allt sem ódýrt er: Það fór illa fyrir henni Mjallhvít litlu þegar hún fékk ókeypis eplið og beit í það.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um veitinga- og gististaði, nr. 67/1985. Frv. þetta var samið í samgrn. í kjölfar starfs viðræðunefndar sem sett var á fót vorið 1999 sem hafði það hlutverk að sporna gegn starfsemi svonefndra erótískra veitingastaða. Nefnd þessi var skipuð fulltrúa Reykjavíkurborgar, dómsmálaráðuneytis, félagsmálaráðuneytis og samgönguráðuneytis. Niðurstaða nefndarinnar var meðal annars sú að nauðsynlegt væri að breyta lögum um veitinga- og gististaði á þann veg að flokkum veitingastaða yrði fjölgað. Telur nefndin að með því móti væri sveitarstjórnum veitt úrræði til að geta haft áhrif á hvar slík starfsemi færi fram. Nefndin telur að í núgildandi lagaumhverfi skorti slík úrræði en með flokkun veitingastaða gætu sveitarfélög á grundvelli b-liðar 3. gr. laga nr. 36/1988, um lögreglusamþykktir, kveðið á um opnunar- og lokunartíma nektardansstaða. Jafnframt telur nefndin að sveitarfélög gætu kveðið á um það í skilmálum aðal- eða deiliskipulags hvar heimilt sé að reka slíka staði og á grundvelli sömu heimildar sett einhver nánari skilyrði um það skemmtanahald sem fram fer á nektardansstöðum, umfram þau skilyrði sem gilda um skemmtanahald á öðrum veitingastöðum. Frá því að lög um veitinga- og gististaði voru sett árið 1985 hefur orðið gjörbreyting á skemmtanavenjum landsmanna. Flokkun veitingastaða í löggjöfinni tekur mið af fyrri aðstæðum og er t.d. hvorki gert ráð fyrir krám né kaffihúsum í lögunum en ljóst er að slíkum stöðum hefur stórfjölgað hér. Þá er heldur ekki gert ráð fyrir flokki næturklúbba eða staða sem nú kallaðir eru nektardansstaðir en slíkir staðir eru nú allnokkrir. Í lagafrv. þessu er lagt til að flokkum veitingastaða verði fjölgað um þrjá, þ.e. að bætt verði við krám, kaffihúsum og næturklúbbum. Með næturklúbbi er átt við stað þar sem skemmtun hefst seint að kvöldi. Nektardansstaðir eru dæmi um næturklúbba samkvæmt skilgreiningu greinarinnar. Við gerð þessa frv. voru tvær leiðir skoðaðar, annars vegar að flytja útgáfu leyfanna til sveitarfélaganna og færa þar með tekjurnar af leyfisveitingunum til þeirra og hins vegar sú leið sem fram kemur í frv. og þegar hefur verið lýst. Að höfðu samráði við Samband ísl. sveitarfélaga var ljóst að ekki var að svo komnu máli áhugi fyrir því að sveitarfélögin tækju málaflokkinn að sér. Það hafði verið vilji minn að leyfisveitingar vegna veitingastaða færðust frá lögreglustjóraembættunum til sveitarfélaganna en fyrir þessu var hins vegar ekki vilji hjá sveitarfélögunum eins og hér hefur komið fram. Starfsemi nektarstaða getur haft mjög mikil áhrif á ásýnd einstakra hverfa og heilla sveitarfélaga auk þess sem almenn siðferðissjónarmið geta valdið því að sveitarstjórnaryfirvöld telji slíka starfsemi óæskilega. Fram hefur komið að þeir fulltrúar Reykjavíkurborgar sem haft var samráð við vegna samningar frv. telja að með frv. þessu séu sveitarstjórnum veitt úrræði til að geta haft áhrif á hvar slík starfsemi fari fram. Gert er ráð fyrir að synja megi um leyfisútgáfu ef viðkomandi hefur verið dæmdur til refsivistar vegna brota á lögum er varða atvinnustarfsemi þessa. Hér er um að ræða mjög svipað ákvæði og er að finna í áfengislögum. Atvinnustarfsemi þessi getur verið mjög umfangsmikil og hætta á að sömu aðilarnir setji hvern veitingastaðinn á fætur öðrum á fót án þess að hafa burði til að standa undir rekstrinum. Rétt þykir að strax í upphafi séu úrræði til að koma í veg fyrir starfsemi þeirra aðila sem greinilega eru varla til þess hæfir að standa í rekstri af þessu tagi. Rekstur veitingastaða er mikilvægur hluti af ferðaþjónustu og þjónustu við almenning í landinu og er sú starfsemi að jafnaði til fyrirmyndar. Starfsemi svokallaðra nektarstaða hefur þróast þannig að ekki er talið viðunandi að mati stjórnenda sveitarfélaga og þó einkum Reykjavíkurborgar. Með þessu frv. er ekki verið að leggja til að banna slíka starfsemi heldur sköpuð skilyrði til þess að hægt sé að ráða staðsetningu og setja strangar reglur um útgáfu leyfa til starfseminnar. Hæstv. forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Herra forseti. Það hefur líklega ekki farið fram hjá nokkrum manni að á Íslandi í dag ríkir klámöld mikil, svo mikil að ástandinu er líkt við það sem var í Danmörku á árunum 1966--1969 þegar klám flæddi yfir Danaveldi þarlendum til lítillar virðingar. Nú, rúmum 30 árum síðar, gengur bylgja yfir Ísland með svokölluðum erótískum veitingastöðum á hverju strái og tilheyrandi hliðarverkunum sem kláminu fylgja jafnan, eiturlyfjaneyslu og vændi. Og við Íslendingar höfum ýmist verið ráðþrota, jafnvel í afneitun, eða gónt á óskapnaðinn belgja sig út eins og ráðlausir kjánar, liggur mér við að segja, herra forseti. Margir hafa þó líklega vaknað af þyrnirósarblundinum við mynd sem Stöð 2 sýndi nú nýverið um klámiðnaðinn í Reykjavík þar sem maður sá svart á hvítu hvert þessi iðnvæðing er komin hér á landi. Þótt þetta frv. muni því miður ekki nægja til að stöðva þessa sorglegu þróun, herra forseti, þá fagna ég því að sjá viðleitni stjórnvalda til að stemma stigu við þróuninni. Í þessu frv. gefur að líta afrakstur viðræðunefndar sem hafði það hlutverk að sporna gegn starfsemi svokallaðra erótískra veitingastaða eins og hæstv. samgrh. lýsti hér áðan. Nefndin var skipuð fulltrúum Reykjavíkurborgar, dómsmrn., félmrn. og samgrn. Það er svolítið fróðlegt og segir svolítið til um þróunina að skoða þá grein frv. sem er hér er verið m.a. að breyta, 9. gr., þar sem fjallað er um flokkun veitingastaða, en eins og bent er á í athugasemdum með frv. þá er hvorki gert ráð fyrir kaffihúsum, krám né næturklúbbum í lögum um veitinga- og gististaði sem eru þó ekki nema u.þ.b. 15 ára gömul. Þau eru frá árinu 1985. Þau segja kannski svolítið um þær breytingar sem hafa verið að eiga sér stað, bæði reyndar til bóta, vil ég segja, með tilkomu kaffihúsa og kráa og svo með því sem ég vil segja að miður hafi farið í þróuninni, þ.e. tilkoma erótísku veitingastaðanna sem hafa verið að spretta hér upp um allar jarðir. Í 9. gr. eins og hún er núna í lögunum er aðeins talað um, þegar fjallað er um flokkun veitingastaða, í fyrsta lagi veitingahús með fjölbreyttar veitingar í mat og drykk og fullkomna þjónustu. Í öðru lagi er fjallað um skemmtistaði, þ.e. veitingastaði með reglubundinni skemmtistarfsemi, fjölbreyttum veitingum í mat og/eða drykk og fullkomna þjónustu. Þá er fjallað um veitingastofur eða greiðasölu, síðan er það veisluþjónusta eða veitingaverslun, sem er máltíðasala og ekki til neyslu á staðnum, og síðan einkasalir, félagsheimili og útisamkomur. Þarna vantar náttúrlega inn í, eins og við sjáum, þá flóru sem nú einkennir veitinga- og skemmtanalífið í Reykjavík hvað mest. Það eru þeir þrír flokkar sem verið er að bæta inn í þetta frv. Ég vil lýsa yfir ánægju með frv. þó vissulega þurfi að gera ýmislegt fleira. Þarna er a.m.k. viðleitni til þess hjá stjórnvöldum að sporna við þessari þróun með lagabreytingum. Það er líka hægt að gera með ýmsum öðrum hætti eins og ýmsar tillögur hafa komið fram um í umræðunum á þingi, m.a. sem við hjá Samfylkingunni stóðum fyrir í utandagskrárumræðu fyrir skömmu síðan. Það þarf að grípa til einhverra ráðstafana. Við getum ekki bara staðið bláeygð og horft á þróunina halda áfram í þessa átt. Ég held nú reyndar að þeir sem ekki eru neytendur á þessum markaði sjái allt sem fram fer. Ég verð a.m.k. að segja að þar til að ég sá mynd sem Stöð 2 sýndi, sem er ein af fjórum skilst mér um þetta efni, óraði mig ekki fyrir að nema brot af því sem þar var sýnt væri til staðar á þessum markaði. Ég vil um leið og ég fagna þessu frv. hvetja til þess að fast verði tekið á þessum málum með öllum tiltækum úrræðum til að sporna við þessari þróun vegna þess að hún er langt í frá því að vera okkur Íslendingum til sæmdar.

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að taka undir með stallsystur minni, hv. þm. Bryndísi Hlöðversdóttur, og fagna framkomnu frv. frá hæstv. samgrh. um breytingar á lögum um veitinga- og gististaði frá árinu 1985. Ég held að nefndin hafi komið niður á nothæfa lausn því það skiptir mjög miklu máli, herra forseti, að lögin dugi til að skapa þann ramma sem vera þarf í kringum starfsemi sem þessa og allan veitingarekstur að sjálfsögðu. Það er mikilvægt að löggjafinn lendi ekki í því að setja nýjar greinar inn í þessi lög sem síðan verði kannski til lítils gagns innan fimm eða tíu ára. Þó engan hafi kannski órað fyrir því árið 1985 að þróunin yrði sú sem hún varð þá verð ég að viðurkenna, herra forseti, að mér hafa þótt stjórnvöld býsna ráðalaus á undanförnum missirum í viðbrögðum sínum við klámbúlluuppganginum, sérstaklega hér í höfuðborginni. Við höfum mátt bíða nokkuð eftir niðurstöðu þessarar nefndar. Ég tek þó fram, herra forseti, að ég fagna þessari niðurstöðu. Einnig mátti hið háa Alþingi bíða nokkuð eftir tillögum frá hæstv. félmrh. vegna breytinga á atvinnuleyfum. Nú eru þær tillögur til umfjöllunar í hv. félmn. og ég vænti þess að hvort tveggja verði afgreitt innan skamms hér á hinu háa Alþingi, þetta frv. og svo tillögurnar sem nú eru til umfjöllunar í félmn. Það skiptir miklu máli, herra forseti, að það sé rammi um þessa starfsemi. Ég er ein þeirra sem hafa miklar skoðanir á þessari starfsemi. Ég tel að í skjóli svokallaðra erótískra skemmtistaða þrífist ýmislegt sem við eigum ekki að leggja rækt við í samfélagi okkar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við notum þetta tækifæri til þess að reyna að stemma stigu við þessari þróun. Um leið og geri ég mér fulla grein fyrir því að það er til einskis að banna slíka staði. Ég hygg að með því að banna slíka starfsemi þá væri löggjafinn einfaldlega að senda hana neðan jarðar, ef svo má að orði komast, herra forseti. Það gæti haft enn hrikalegri afleiðingar í för með sér, sérstaklega fyrir þær konur sem á þessum stöðum starfa. Ég hygg að það sé mjög brýnt að löggjafinn hafi í huga að réttinda þeirra sem starfa á þessum stöðum sé gætt á allan hátt. Við vitum það og höfum rætt um það áður hér á hinu háa Alþingi að fjöldi erlendra kvenna kemur til landsins til þess að starfa á þessum skemmtistöðum. Það hefur verið greint frá því í fjölmiðlum að reynsla þeirra af verunni hér og störfum á Íslandi er misjöfn og stundum hefur hún verið þjóðinni til mjög lítils sóma. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við mætum því með skilningi en samt sem áður staðfestu, að bæði löggjafi og framkvæmdarvald sýni í verki hvað við viljum að þrífist, hvort heldur er í veitingarekstri eða öðru sem þessu tengist. Yfirvöld þurfa að hafa þau tæki í höndunum sem nauðsynleg eru til þess að segja af eða á um hvers konar starfsemi skuli rekin innan ákveðinnar skipulagsheildar, hvort heldur er hér í borginni eða öðrum sveitarfélögum á landinu. Að lokum, herra forseti, vil ég enn og aftur þakka fyrir þetta frv. og vænti þess að hv. samgn. afgreiði það fljótt og vel svo að úti í þjóðfélaginu geti fólk farið að starfa eftir þessum lögum nú á vori komanda.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þær viðtökur sem frv. fær hér á Alþingi. Ég vænti þess að um það megi takast gott samkomulag, að það verði afgreitt sem allra fyrst og verði að lögum. Ég tek undir það sem kom fram hjá hv. þm. um að sú þróun sem hefur orðið hér í skemmtanastarfseminni er fjarri því að vera æskileg. Auðvitað hefði þurft að hafa tæki til þess að taka á þessu og draga úr þeirri þróun sem orðið hefur hér í höfuðborginni í andstöðu við vilja stjórnenda borgarinnar. Ég lít svo á að það eigi auðvitað að vera á valdi stjórnenda sveitarfélaga hvernig atvinnustarfsemin skiptist á hin ýmsu hverfi sveitarfélaganna eða borgarinnar. Svo virðist sem hér í miðborg Reykjavíkur hafi borgaryfirvöld misst tökin á þessari þróun með óæskilegum afleiðingum. Hér kom fram að frv. hefði þurft að koma fyrr til afgreiðslu í þinginu og ég get alveg tekið undir það. En ástæður þess voru, eins og ég kom lítillega að í framsöguræðu minni, að ég hafði vonast til að þegar nefndin sem vann að undirbúningi þessa máls hefði lokið störfum og sett fram sínar tillögur næðist að gera þá breytingu að sveitarfélögin fengju þetta verkefni til úrlausnar og það yrði algjörlega á valdi sveitarstjórna að úthluta leyfum til veitingastarfsemi. Það urðu mér því vonbrigði þegar sveitarfélögin og þá sérstaklega borgin voru ekki tilbúin til að taka þetta að sér. Ég tók tillit til þess og reyndi að gera þær breytingar sem hér líta dagsins ljós og engu að síður er ástæða til að ætla að muni duga. Ljóst er að frv. á að auðvelda það að hemja ákveðna starfsemi, ef svo mætti segja. Því er a.m.k. ætlað að koma henni í þann farveg hér í borginni að hún verði okkur ekki til minnkunar. Að mínu mati er afskaplega lítill menningarauki að þeirri starfsemi sem tengist næturklúbbum og nektardansstöðum. Ég hefði satt að segja fremur viljað eyða tíma mínum í eitthvað annað en að þurfa að standa fyrir sérstökum aðgerðum og samningu frv. til að koma mætti í veg fyrir að þjóðin yrði sér til skammar. En svona er þetta nú. Í mínum huga er aðalatriðið að sveitarfélögin geti beitt þeim ráðum sem þarf til þess að standa megi eðlilega að þessu. Ég vona svo sannarlega að með afgreiðslu þessa frv. megi svo verða.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um stofnun hlutafélags um rekstur Póst- og símamálastofnunar. Meðflutningsmaður minn að þessu frv. er hv. þm. Lúðvík Bergvinsson. Frv. er stutt. 1. gr. þess hljóðar svo: ,,Í stað orðsins ,,Samgönguráðherra`` í 2. mgr. 6. gr. laganna kemur: Fjármálaráðherra.`` Í stuttu máli er efnisinnihald frv. það að í stað þess að samgrh. fari með eignarhlut ríkisins í Landssímanum þá fari fjmrh. með þann eignarhlut. Í reglugerð nr. 96/1969 um Stjórnarráð Íslands segir að fjmrn. fari með eignir ríkisins, þar á meðal verðbréf og hlutabréf, svo og fyrirsvar vegna þeirra, m.a. að því er tekur til stjórnar fyrirtækja í eigu ríkisins að öllu leyti eða nokkru, nema lagt sé til annars ráðuneytis. Þetta frv. er fram komið vegna þess að það orkar tvímælis að sami aðili fari með æðsta vald í fyrirtæki á samkeppnismarkaði og setji jafnframt almennar leikreglur fyrir öll fyrirtæki sem starfa í viðkomandi grein. Þannig háttar nú með samgrh. sem fer með hlut ríkisins í Landssíma Íslands hf. og Íslandspósti hf. en hefur jafnframt reglugerðarvald á þessu sviði og setur leikreglur fyrir markaðinn og fyrirtæki sem á honum starfa. Þó að umsvif hins opinbera í samkeppnisrekstri hafi minnkað eru þau enn umtalsverð. Því er full ástæða fyrir löggjafann að huga að því hvaða breytingar er eðlilegt að gera í ljósi breyttra aðstæðna. Ég vil, herra forseti, í þessu samhengi nefna það að við hv. þm. Lúðvík Bergvinsson höfum einnig flutt frv. til laga um breytingu á lögunum um stofnun hlutafélaga um Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands þar sem lagt er til að eignarhlutur ríkisins í þessum bönkum verði færður frá viðskrh. til fjmrh. Í einhverjum tilfellum hafa menn farið þá leið að aðskilja fjárhagslega í rekstri einstakra fyrirtækja en það nær ekki að jafna þann mun sem er á aðstöðu opinbers fyrirtækis og einkafyrirtækis á markaði, einkum ef sami ráðherra hefur með höndum yfirstjórn fyrirtækis og setur jafnframt almennar reglur fyrir fyrirtæki á markaði. Brýnt er, herra forseti, að þeirri meginreglu sem mörkuð er í reglugerðinni um Stjórnarráð Íslands sé fylgt og fjmrn. fari með eignarhlut ríkisins í samkeppnisfyrirtækjum. Fagráðherra á hverju sviði verður þá fagráðherra allra fyrirtækja á viðkomandi sviði en ekki sérstakur ráðherra einstakra fyrirtækja. Slíkt hefur vakið tortryggni og hafa fyrirtæki á markaðinum haldið því fram að það leiddi til samkeppnisforskots að hafa undir höndum upplýsingar um að stjórnvaldsreglur af tilteknu tagi séu í undirbúningi. Undanfarið hefur þeirrar tilhneigingar gætt að þegar opinberum fyrirtækjum er breytt í hlutafélög fari viðkomandi fagráðherra áfram með hlut ríkisins í fyrirtækinu. Ef til stendur að selja hlut ríkisins --- eins og við þekkjum þá hefur það að breyta ríkisfyrirtæki í hlutafélag gjarnan verið ávísun á sölu hlutanna --- getur komið upp afar erfið staða fyrir viðkomandi ráðherra sem getur bitnað á fyrirtækinu sjálfu og starfsumhverfi fyrirtækja í viðkomandi grein. Samkvæmt lögum er samgrh. yfirmaður fjarskiptamála í landinu. Hann fer jafnframt með eignarhlut ríkisins í Landssíma Íslands hf. og á samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnar að vinna að sölu fyrirtækisins. Hann verður því að gæta þess að viðhalda virði fyrirtækisins hvað sem líður tæknibreytingum eða breytingum á markaðnum. Slíkt hlýtur að leiða til tortryggni og í einhverjum tilfellum til kæra á grundvelli samkeppnislaga. Betra er fyrir opinberu fyrirtækin og markaðinn að leikreglur séu skýrar og að opinber fyrirtæki í samkeppnisgreinum séu ekki gagnrýnd fyrir að njóta þess sérstaklega að æðsti yfirmaður þeirra fari með stjórn og eignarráð í þeim og setji jafnframt leikreglur fyrir markaðinn. Herra forseti. Máli mínu til stuðnings vísa ég í álit Samkeppnisstofnunar, nr. 11/1999, en Samkeppnisstofnun barst erindi frá Verslunarráði Íslands 12. nóv. 1997 þar sem óskað var álits stofnunarinnar á því hvort sú tilhögun að ráðherra fari bæði með eignarráð í samkeppnisfyrirtækjum og framkvæmdar- eða reglugerðarvald á viðkomandi sviði geti torveldað samkeppni og gert aðgang nýrra aðila inn á markaðinn erfiðari en ella. Verslunarráð telur að framangreint fyrirkomulag bjóði þeirri hættu heim að stjórnvaldsreglur taki fyrst og fremst mið af hagsmunum eins aðila, ríkisfyrirtækisins, umfram aðra. Það er einnig nefnt að það geti veitt gífurlegt samkeppnisforskot að hafa undir höndum upplýsingar um að tilteknar stjórnvaldsreglur séu í undirbúningi. Í niðurstöðu samkeppnisráðs kemur fram að almennt séð verði að telja óheppilegt í samkeppnislegu tilliti að eitt fyrirtæki sem keppir á markaði lúti yfirstjórn sama aðila og setur þær stjórnvaldsreglur sem öll fyrirtæki á markaðnum verða að hlíta. Að mati samkeppnisráðs er ljóst að hugsanlegir hagsmunaárekstrar geti leitt til tortryggni keppinauta í garð hins opinbera fyrirtækis og efasemda um að afstaða fyrirtækjanna gagnvart valdhöfum sé jöfn. Í því sambandi skiptir ekki máli hvort unnt er að sýna fram á einhver sérstök tilvik þar sem trúnaðar gagnvart keppinautum hins opinbera fyrirtækis hafi ekki verið gætt, aðstaðan sem slík skapar vanda. Eins og menn þekkja hefur gætt viðkvæmni, ekki hvað síst á fjarskiptamarkaði þar sem breytingar hafa verið miklar á undanförnum árum. Það hefur þurft að setja fjölmargar reglur og leysa úr margvíslegum ágreiningi, m.a. á milli Landssíma Íslands hf. og annarra fyrirtækja sem keppa á þeim markaði. Samkeppnisráð telur að tengsl milli ráðherra og ráðuneytis hans annars vegar og fyrirtækis í umsjá hans hins vegar geti almennt skapað tortryggni keppinauta um jafna stöðu þeirra. Og á það er bent að slík tortryggni ein og sér sé til þess fallin að hamla virkri samkeppni. Í tengslum við fjarskiptamarkaðinn telur samkeppnisráð ástæðu til að benda á að í raun sé álitamál hvort sú staða að sami ráðherra fari annars vegar með eignarhald ríkisins í fjarskiptafyrirtæki þess og hins vegar með almennt reglugerðar- og stjórnsýsluvald á markaðnum, sé samrýmanleg þeim kröfum sem gerðar eru til stjórnvalda á grundvelli EES-samningsins og afleidds réttar af honum. Ég vil endurtaka, herra forseti, að það er ástæða til þess að menn íhugi hvort þetta samrýmist EES-rétti, þ.e. að sama ráðuneyti fari með eignarráð í fjarskiptafyrirtæki og almennt stjórnsýsluvald á því sviði. Í Noregi var gerð ákveðin athugun á þessu sem benti til þess að um álitamál gæti verið að ræða. Þegar Samkeppnisstofnun var að skoða þetta mál var leitað til allra ráðuneyta um álit þeirra enda ekki talið unnt að afla þeirra gagna sem nauðsynleg þóttu með öðrum hætti. Niðurstaða samkeppnisráðs var að beina því áliti til ríkisstjórnarinnar að hún léti kanna möguleika þess að taka fyrirkomulag á eignarhaldi ríkisins á fyrirtækjum í samkeppnisrekstri til endurskoðunar þar sem höfð væri hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem að framan hafa verið rakin. Herra forseti. Ég vil þá beina þeirri spurningu til hæstv. samgrh. hvort farið hafi verið að þeim tilmælum til ríkisstjórnarinnar að hún láti kanna möguleika þess að taka fyrirkomulag á eignarhaldi ríkisins á fyrirtækjum ríkisins í samkeppnisrekstri til endurskoðunar. Er slíkt e.t.v. í endurskoðun eða hvernig hefur verið fjallað um þetta álit Samkeppnisstofnunar á vettvangi ríkisstjórnarinnar eða ráðuneytisins eftir atvikum? Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. samgn.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um breytingu á lögum um stofnun hlutafélags um rekstur Póst- og símamálastofnunar. Segja má að það sé í eðlilegu framhaldi af umræðum sem hv. þm. Samfylkingarinnar stóðu fyrir í þinginu og snerust allar um að reyna að gera samgrh. tortryggilegan vegna þeirrar lagaskyldu sem samgrh. hefur, að fara með eignarhald Landssímans. Einhverra hluta vegna hefur farið minna fyrir því af hálfu viðkomandi þingmanna að vekja athygli á því sem snýr að ríkisbönkunum þó að frv. þess efnis muni liggja fyrir. Hvað það varðar hefur málflutningurinn verið með allt öðrum hætti. En hvað um það. Ég veigra mér ekki við því að taka þátt í umræðu um þetta. Framsögumaður frv., hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir, vitnar ótt og títt eins og hv. þingmenn Samfylkingarinnar hafa gert til Samkeppnisstofnunar, samkeppnisyfirvalda þessa lands. Talað er um að það að samgrh. fari með hlutabréf Landssímans geti torveldað samkeppni á þessum markaði. Lítum nú hins vegar aðeins á veruleikann í ljósi þessara ummæla, þessa rökstuðnings. Samkeppni á sviði fjarskipta blómstrar. Þrátt fyrir Landssímann og kannski vegna Landssímans rís hér upp hvert fyrirtækið á fætur öðru, símafyrirtæki, fyrirtæki sem sérhæfa sig í þjónustu á internetinu o.s.frv. Árangur þessara fyrirtækja er býsna góður. Samkeppnin er ekki torvelduð samkvæmt því. Markaðshlutdeild þessara nýju fyrirtækja er sérstaklega á GSM-símamarkaði þar sem Tal er. Það er ævintýri líkast hve Tal hefur tekist að ná mikilli markaðshlutdeild. Önnur símafyrirtæki keppast um að vinna á þessum markaði og til þess var leikurinn auðvitað gerður. Í ljósi þessara staðreynda er fátt sem bendir til þess að meðferð samgrh. á hlutafé í Landssímanum hamli samkeppni. Enda er það svo að lögin gera ráð fyrir því að Póst- og fjarskiptastofnun fjalli um samkeppnisstöðuna, fjalli um deilur sem koma upp á þessum fjarskiptamarkaði, samskipti og samninga fyrirtækja á fjarskiptamarkaði. Það er því ekki samgrh. sem kemur þar að heldur Póst- og fjarskiptastofnun og ekkert bendir til annars en að þar hafi verið vel að verki staðið. Á hitt ber og að líta að viðkomandi ráðherra, þ.e. samgrh., hefur þrátt fyrir að fara með hlutabréf í Landssíma Íslands staðið fyrir umfangsmiklum breytingum á löggjöfinni. Út á hvað gengur sú breyting? Jú, að tryggja og auka samkeppni og auka möguleika nýrra fyrirtækja á að keppa við Landssímann. Það er rauði þráðurinn í hinum nýju fjarskiptalögum. Með því að gera ráð fyrir samningum GSM-símafyrirtækjanna geta ný fyrirtæki sem fara inn á þennan markað átt möguleika á því að komast inn á kerfið með samningum við markaðsráðandi fyrirtæki o.s.frv. Ýmsar breytingar sem gerðar voru á fjarskiptalögunum auðvelda nýjum fyrirtækjum að ástunda samkeppni enda var það grundvöllurinn að nýju farskiptalöggjöfinni, að tryggja samkeppni í þágu neytenda. Samgrh. hefur þannig, þrátt fyrir að fara með hlutabréfið í símanum, flutt frv. í þinginu sem orðið er að lögum og gengur út á að tryggja þessa stöðu annarra fjarskiptafyrirtækja. Það var vitnað til þess að EES-rétturinn kynni að segja að þetta væri ekki ásættanlegt eða gott fyrirkomulag. Vitnað var til þess að í Noregi gæti það verið álitamál að hafa það fyrirkomulag sem hér hefur verið gagnrýnt. Það er nauðsynlegt að vekja athygli á því að áform eru uppi um að leysa þetta vandamál. Það svarar kannski spurningu hv. þm. um hvort verið sé að undirbúa eitthvað sem taki á tilmælum samkeppnisyfirvalda um að ríkisstjórnin kanni hvort gera eigi á þessu breytingar. Það eru uppi áform um að selja Landssímann. Eins og fram kemur í stjórnarsáttmálanum er gert ráð fyrir að undirbúa þá sölu og að það leysi þetta mál. Ef til þess kemur að Landssíminn verði seldur er það ekki lengur á valdi ráðherra að fara með málefni hans heldur væntanlegra eigenda. Þetta horfir nú allt saman til bóta og vonandi sér fyrir endann á því ferli. Niðurstaða mín er því sú að ekki sé sérstök ástæða til að gera þessar breytingar. Út af fyrir sig mundi það að ýmsu leyti einfalda verkefni samgrh. að þurfa ekki að fara með hlutaféð í símanum en það er á grundvelli gildandi laga og á meðan svo er mun ég að sjálfsögðu sem samgrh. fara með það eignarhald og reyna að sjá til þess að fyrirtækið vaxi fremur en hið gagnstæða í höndum þeirra stjórnenda sem fara með rekstur og eignarhald á þessu fyrirtæki.

Herra forseti. Það frv. sem er til umfjöllunar og hefur verið lagt fram á Alþingi varðar að mínu viti grundvallarspurningu um eðlilega og sanngjarna yfirstjórn samkeppnismála og aðkomu stjórnvalda að slíkri yfirstjórn. Ég vil fyrst og fremst vekja athygli á tveimur meginröksemdum sem rétt er að taka út úr þessari umræðu, fyrir því að lögum verði breytt í samræmi við frv. eins og það hefur verið lagt fram. Fara þarf eftir þeirri kröfu til nútímalegra og lýðræðislegra stjórnarhátta að í þessu tilviki sé skilið formlega á milli þess aðila sem hefur æðsta vald í fyrirtæki og þess sem setur öðrum fyrirtækjum í samkeppni við fyrirtæki stjórnandans leikreglur með opinberu valdi sínu. Sé slíkt ekki gert ótvírætt þá er það til þess fallið að vefengja trúverðugleika stjórnvaldsins og síst til þess fallið að stuðla að eðlilegum samkeppnisháttum. Í öðru lagi vek ég jafnframt athygli á þeirri röksemd sem ég tel mikilvæga í umræðunni og fram kemur í grg. með frv. að fylgja beri meginreglu reglugerðar um Stjórnarráð Íslands um að fjmrn. fari með eignir ríkisins. Við verðum að líta til þess að til að víkja frá þessari meginreglu verða að liggja málefnaleg og hlutlæg sjónarmið. Hver þau sjónarmið eru hef ég ekki heyrt koma fram í umræðu um málið og tel þau svör ráðherra sem hafa komið fram ekki í sjálfu sér vera því marki brennd að vísa til þess að þær röksemdir séu hlutlægar eða málefnalegar, heldur hníga þvert á móti allar hlutlægar og málefnalegar röksemdir til þess að sú lagabreyting sem lögð er til með frv. þessu eigi að verða að lögum til þess einmitt að tryggja eðlilegan grundvöll undir samkeppni á þessu sviði sem öðrum í landinu.

Herra forseti. Mér þykir miður ef hæstv. núv. samgrh. telur að sá málatilbúnaður sem hér er á ferðinni sé fyrst og fremst til þess að gera samgrh. tortryggilegan. Þetta er svo fráleitt að það er vart svaravert en verður eigi að síður að gera örlítil skil. Nú er alveg ljóst að tilefni þess að þetta mál er flutt er ekkert tengt hæstv. samgrh. sérstaklega heldur þeirri stöðu sem er á markaði þar sem um er að ræða fyrirtæki, Landssíma Íslands sem er með yfirburða markaðsráðandi stöðu, langt yfir 90%, og býr við þá aðstöðu að hæstv. samgrh. fer ekki aðeins með eignarhlut í þessu stóra markaðsráðandi fyrirtæki heldur setur jafnframt leikreglur fyrir ungan og lítt þroskaðan markað þar sem fyrirtæki eru, eins og ráðherra benti réttilega á, að koma sér fyrir í ýmsum greinum fjarskipta. Hann nefndi það svo að hér risi upp hvert fyrirtækið á fætur öðru og samkeppnin væri ekki torvelduð. En það er samt athyglisvert, herra forseti, að þegar maður les yfirlit yfir fréttatilkynningar Landssímans eða fylgist með fréttum af þessu fyrirtæki í dagblöðum og fjölmiðlum þá koma reglulega fréttir þess efnis að síminn sé að kaupa hlut í þessu eða hinu fjarskiptafyrirtækinu eða internetsfyrirtækinu. Þegar horft er á þessa þróun virðist svo vera að Landssíminn sé að verða eignaraðili í mjög mörgum af hinum litlu fyrirtækjum sem hafa verið að fóta sig á þessum markaði og í einhverjum tilfellum hefur síminn fært hluta af starfsemi sinni yfir í þessi fyrirtæki. Ég er ekki að leggja mat á þessa þróun, ég ætla a.m.k. ekki að gera það að þessu sinni en mér finnst ástæða til að vekja athygli á henni því hún er athyglisverð. Það er athyglisvert þegar þetta langstærsta fyrirtæki á markaðnum sér hag sinn vænstan í því að eiga hlut eða hluti í svo mörgum litlum samkeppnisaðilum sem hafa verið að verða til á þessum markaði á undanförnum árum. Nei, herra forseti, það er ekki tilgangurinn að gera samgrh. tortryggilegan. Ég vísaði í álit samkeppnisráðs og það er eðlilegt. Mér finnst alltaf dálítið merkilegt, herra forseti, hversu viðkvæmur hæstv. samgrh. er fyrir áliti samkeppnisráðs, og er ég þá ekki að tala bara um núv. hæstv. samgrh. heldur einnig fyrrv. hæstv. samgrh. En ég sé ástæðu til þess vegna orða hæstv. ráðherra hér fyrr að endurtaka það sem fram kemur í niðurstöðu samkeppnisráðs en það telur að tengsl milli ráðherra og ráðuneytis hans annars vegar og fyrirtækis í umsjá hans hins vegar geti almennt skapað tortryggni keppinauta um jafna stöðu þeirra. Á það er bent að slík tortryggni ein og sér er til þess fallin að hamla virkri samkeppni. Herra forseti. Hér er það samkeppnisráð sem telur að þessi tengsl skapi ákveðna tortryggni og það þarf ekki þingmenn Samfylkingarinnar til þess. Áfram segir í niðurstöðu samkeppnisráðs að í tengslum við fjarskiptamarkaðinn sérstaklega telji samkeppnisráð ástæðu til að benda á að í raun sé álitamál hvort sú staða að sami ráðherra fari annars vegar með eignarhald ríkisins í fjarskiptafyrirtæki þess og hins vegar með almennt reglugerðar- og stjórnsýsluvald á markaðnum sé samrýmanleg þeim kröfum sem gerðar eru til stjórnvalda á grundvelli EES-samnings og afleidds réttar af honum. Ég sé ástæðu til að endurtaka þetta, herra forseti, vegna orða hæstv. ráðherra. Það vakti líka athygli mína að hæstv. ráðherra telur sér það sérstaklega til tekna að hafa staðið fyrir breytingu á fjarskiptalögum á þá lund að samkeppni geti átt sér stað. Nú er það svo að við erum komin inn í alþjóðlegt umhverfi sem gerir það að verkum að hæstv. ráðherra þarf að mæta ákveðnum kröfum. Mér þykir það svo sjálfsagt að hann mæti þessum kröfum að ég veit ekki hvort ástæða er fyrir mig að þakka honum það sérstaklega eða fyrir hann sjálfan að þakka sér það, einfaldlega vegna þess að ef við ætlum að nýta þá nýju tækni og þá nýju möguleika sem í henni felast fyrir Ísland þá verður að mæta því með breyttri löggjöf. Menn voru sumir á því hér þegar verið var að fjalla um frv. til nýrra fjarskiptalaga að ekki væri nógu langt gengið í þá veru að sköpuð væri aðstaða til virkrar samkeppni á markaðnum. Þetta veit ég að hæstv. ráðherra man úr þeim umræðum. Ég endurtek það, herra forseti, það er svo sjálfsagður hlutur að samgrh. hverju sinni breyti löggjöf til þess að umhverfi okkar, til þess að markaðurinn, til þess að fyrirtækin geti tekist eðlilega á við þær breytingar sem eru að verða að mér finnst a.m.k. í þessu samhengi ekki ástæða til að geta þess sérstaklega. Að lokum vil ég fara yfir það sem hæstv. ráðherra vildi meina að væri lausn í þessu máli, og ef hann telur að þurfi að vera á því lausn kemur hann væntanlega auga á þennan vanda þó hann vilji ekki gera mikið úr honum, þann vanda sem fylgir því að sami aðili fari með eignarráð og framkvæmdarvald á þessum markaði en hann telur að lausnin sé sú að uppi séu áform um að selja Landssímann. Ég er engan veginn sammála þessu. Ég tala ekki um þegar ráðherra bætir því við að hann telji það þá skyldu sína að sjá til þess að fyrirtækið vaxi á meðan á þeim tíma stendur að verið er að selja fyrirtækið. Í fyrsta lagi er alveg ljóst að fyrirtæki á stærð við Landssímann verður trauðla selt í einu lagi og allra síst alveg á næstunni. Sú nefnd sem hæstv. fyrrv. samgrh. skipaði til að fara yfir þessi mál mælti með því að fyrirtækið yrði selt í þremur hlutum, ef ég man rétt, og mér sýndist að það mundi taka a.m.k. þrjú ár. Við vitum það sem höfum aðeins innsýn í hvernig þessir hlutir gerast að Landssíminn verður ekki auglýstur til sölu á morgun. Ég gef mér því, herra forseti, að það verði a.m.k. fimm ár í það að búið sé að selja Landssímann. Nákvæmlega eins og það veldur tortryggni að sami aðili fari með eignarráðin og reglugerðarvald á markaðnum gagnvart öðrum fyrirtækjum hlýtur það að setja hæstv. ráðherra í svolítið sérkennilega stöðu gagnvart öðrum fyrirtækjum í samkeppni ef hann þarf á hverjum tíma að keppast við og vera þá í virkri samkeppni við þau fyrirtæki sem eru á markaðnum að halda þessu fyrirtæki sem sölulegustu og í sem hæstu verði. Nú er ég ekki að segja að það eigi ekki að gera en af því að hlutir eru með þeim hætti sem raun ber vitni hlýtur það að skapa viðbótartortryggni, tortryggni sem er óþarft að ríki á þessum markaði og er áreiðanlega fyrirtækinu Landssíma Íslands hf. fremur til trafala en hitt á meðan á þessum breytingum stendur sem eru augljóslega fram undan hjá fyrirtækinu.

Herra forseti. Ég hafði ekki ætlað mér að taka þátt í þessum umræðum en út af því sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði hér áðan og vék sérstaklega að mér og embættisfærslu minni sem samgrh. í því sambandi þá þykir mér rétt að segja nokkur orð. Það er nú í fyrsta lagi svo að það kemur ekki á óvart að þingmenn Samfylkingarinnar standi hér upp og finni að því hvernig staðið sé að rekstri og yfirstjórn Landssímans. Það má segja að allan síðasta áratug hafi þingmenn Samfylkingarinnar sérstaklega skorið sig þannig úr að þeir hafa sýnt þessu fyrirtæki lítið umburðarlyndi. Skil ég satt að segja ekki hvernig á því stendur vegna þess að í nútímaþjóðfélagi er það grundvallaratriði til þess að vel megi fara að fjarskiptin séu rekin á traustum grundvelli, að við séum þar fyllilega jafnokar annarra þjóða í tæknivæðingu, í því að taka upp nýjungar, í því að reka fjarskiptakerfi ódýrt þannig að það megi koma mönnum að fullu gagni og standa þó svo að því að það sé frjálst og að nýir aðilar geti komið inn í það og nýtt sér þá möguleika sem fyrir hendi eru. Þetta hefur allt tekist hér á landi. Það má segja að það eina sem er til trafala sé að við Íslendingar stöndum verr að vígi en aðrar þjóðir hvað snertir útbreiðslu sjónvarpsefnis. Auðvitað er það vegna þess að Samkeppnisstofnun hefur staðið gegn því með margvíslegum hætti að Landssíminn hafi not af ljósleiðaranum sem í jörðu liggur þannig að ekki hafa verið efnahagslegar forsendur fyrir því að leggja áherslu á að koma honum í hús. Þarna stöndum við aftar öðrum þjóðum. Þetta er gott dæmi um það þegar samkeppnisyfirvöld með skammsýni sinni koma í veg fyrir að þróunin geti liðið fram eins og lækur án þess að sérstakar stíflur séu settar fyrir tilteknar greinar, eins og stundum er reynt að setja flóðgarða fyrir ákveðna leggi af ám til þess að beina þeim öllum í einn farveg. Þessi afskipti Samkeppnisstofnunar hafa að sjálfsögðu tafið fyrir þróuninni hér á landi þó svo að við Íslendingar séum það nýjungagjarnir og fljótir að tileinka okkur nýja tækni að t.d. í notkun á internetinu stöndum við öllum öðrum þjóðum framar, en svo leit að vísu ekki út á vissu tímabili. Nú tók ég svo eftir og hef ekki lesið það álit Samkeppnisstofnunar að hún telji óeðlilegt að sami ráðherra fari með stjórn Póst- og fjarskiptastofnunar, eins og ég skildi, og hafi með höndum stjórn Landssímans. Ef rétt er þá þykir mér þetta mjög undarlegt, sérstaklega með hliðsjón af því að Samkeppnisstofnun heyrir undir viðskrh. og ég veit ekki betur en að t.d. stjórn bankanna sé í höndum viðskrh., hins sama ráðherra. Það er því öldungis ljóst að Samkeppnisstofnun hlýtur að telja óeðlilegt að hún skuli heyra undir viðskrh. ef óeðlilegt er að Póst- og fjarskipastofnun heyri undir samgrh., ellegar þá að óeðlilegt sé að bankarnir heyri undir viðskrh., ef það á að vera óeðlilegt að Póst- og fjarskiptastofnun heyri undir samgrh. ef hið sama á ekki að gilda um Landssímann. Þarna er mótsögn, bæði í málflutningi í þinginu og eins í álitsgerðum Samkeppnisstofnunar og ekki í fyrsta skipti. Það er auðvitað algjör misskilningur að Landssíminn sé einhver undantekning í íslenskri stjórnskipan í þeim skilningi að fyrirtæki geti ekki heyrt undir fagráðherra í sérstökum tilvikum. Þegar áburðarverksmiðjan var seld, var ég landbrh. og flutti það frv. Sementsverksmiðjan heyrir undir iðnrh. Bankarnir heyra undir viðskrh. Það eru ugglaust fleiri dæmi um að fagráðherrar aðrir en þessir þrír fari með umboð ríkisvaldsins og séu handhafar þeirra hlutabréfa sem út eru gefin. Þarna er því alls ekki um einsdæmi að ræða. En kjarni málsins er auðvitað sá að þetta frv. er flutt til þess enn einu sinni að láta það koma fram að Samfylkingin af einhverjum ástæðum telur það pólitíska hagsmuni sína að gera Landssímann tortryggilegan. Þetta er í samræmi við fyrri umræður hér í þinginu og satt að segja er það undarlegt ef maður horfir til þess fylgis sem Samfylkingin á innan Landsímans, innan þess stóra vinnustaðar, að hún skuli eftir sem áður þrásinnis á Alþingi koma fram með þeim hætti sem ég heyrði á fulltrúum hennar í ræðustól í dag.

Herra forseti. Aðeins nokkur orð vegna ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e. sem er fyrri flm. þess frv. sem hér er til meðferðar. Ég vil segja að það er auðvitað algjör misskilningur að ég sé eitthvað sérstaklega viðkvæmur fyrir athugasemdum eða álitum Samkeppnisstofnunar. Ég lít nú svo til að það sé hins vegar sjálfsagður hlutur að samgrh. bregðist við eins og aðrir og veigri sér ekki við að gera athugasemdir við þær umsagnir eða álit sem sú stofnun kemur fram með. Hún er ekki hafin yfir gagnrýni. Því fer fjarri, og ég held að hún þurfi á því að halda eins og allar opinberar stofnanir að aðilar séu óhræddir við að gera athugasemdir við það sem frá þeim kemur. Um umrætt álit frá Samkeppnisstofnun sem flm. þessa frv. byggja mjög á þarf nú ekki fastar að orði að kveða en svo að þar segir að það geti almennt skapað tortryggni, svo ég vitni til þeirra orða hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur sem hún las upp úr þessu áliti, að samgrh. fari með eignarhaldið á Landssímanum. Þetta eru nú ekki alvarlegri athugasemdir en svo. En ég tel mig hafa fært fyrir því rök að ekki sé ástæða til þess ótta sem fram kemur í málflutningi flm. þessa frv. Ég hlýt að gera athugasemdir við það sem hv.þm. Svanfríður Jónasdóttir sagði hér, að breytingar á fjarskiptalöggjöfinni sem voru gerðar fyrir áramótin --- lögin tóku gildi um áramót --- hafi verið til þess eins að mæta kröfum utan úr heimi, kröfum frá Brussel vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið. Því fer fjarri. Auðvitað fylgjum við þeim kröfum sem þaðan koma en frv. var sjálfstæð afurð okkar Íslendinga að miklu leyti, en tekið var tillit til þeirrar þróunar sem er að verða og hefur orðið á fjarskiptamarkaði og löggjöfinni sem tengist samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Ég get því ekki fallist á að við höfum einungis verið að fylgja straumnum utan úr Evrópu. Því fer fjarri. Enda er það nú svo að það er mat margra, og ég hef heyrt það erlendis, að framvindan hér á Íslandi á fjarskiptamarkaðnum er svo ör að við erum að ýmsu leyti framar en nágrannaþjóðir okkar í notkun fjarskiptanna og það er m.a. vegna þess að við höfum verið í fremstu röð hvað varðar breytingar á löggjöfinni sem lúta að því að auka samkeppnina, auka frelsið og skapa símafyrirtækjunum möguleika á að fóta sig og nýta þessa tækni sem ryður sér til rúms á sviði fjarskiptanna. Þetta er alveg nauðsynlegt að komi hér fram vegna þess að þingmenn Samfylkingarinnar reyna að koma því inn hjá þjóðinni að við fáum þessi skilaboð að utan. Þau hljóta að fagna því hins vegar ef þau trúa því sjálf, hv. þingmenn Samfylkingarinnar, svo áköf sem þau eru nú um það að ganga algerlega í það lið sem fylgir aðild að Evrópusambandinu og ég veit ekki betur en að Samfylkingin ætli sér það, komist hún til valda. En hvað um það. Ég hef ekki miklar áhyggjur af þessu frv. Það er væntanlega enginn vilji fyrir því í þinginu að gera þá breytingu sem frv. gerir ráð fyrir. Lögin eru alveg klár hvað þetta varðar og eins og hér hefur komið fram þá verður þróunin vonandi sú að ríkisfyrirtækjunum fækkar og þá minnkar sú ógn sem af þessu stafar. Ég vil aðeins segja vegna þess sem kom fram hér hjá hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur að síminn væri að kaupa upp lítil fjarskiptafyrirtæki þá held ég hins vegar að raunin sé sú að það sé meira sótt á um það að síminn kaupi fyrirtæki eða verði aðili að en fallist er á. Ég tel því að þarna sé fullkomlega eðlilega staðið að verki. Síminn þarf auðvitað að standa þannig að málum að fyrirtækið styrki sig. Fjarskiptastofnun fylgist og á að fylgjast með því lögum samkvæmt að síminn misnoti ekki aðstöðu sína á markaði og það tel ég ekki að sé gert. En það er hvergi svo, að ég tel, að síminn sé að kaupa upp samkeppnisaðila og koma þannig í veg fyrir samkeppni. Það er nú ekki svo. Það hefði miklu fremur verið nær að vekja sérstaka athygli á því að fyrirtæki í eigu borgarinnar kemur nú mjög sterkt inn á þennan markað, þ.e. Lína.Net og er að kaupa upp fyrirtæki og ekkert er við því að segja. Fram undan er því mikil samkeppni. Hún er þegar fyrir hendi og ég tel að löggjöfin eigi að geta tryggt og hún tryggi í framkvæmd að á þessum markaði sé samkeppnin eins eðlileg og nokkur kostur er og það er auðvitað fyrst og fremst í þágu neytendanna að þannig er að málum staðið. Ég held að ekki sé ástæða að hafa fleiri orð um þetta. Ég bjóst við að þetta frv. kæmi hér fram og vænti þess að það fái umfjöllun í nefnd og að aðilar verði kallaðir til umsagnar og ýmsir aðilar sem hér hafa verið nefndir fái þá tækifæri til þess að skýra betur út fyrir þingnefnd þá afstöðu sem m.a. kom fram hjá hv. þm. sem mælti hér fyrir frv. og varðar athugasemdir samkeppnisyfirvalda.

Herra forseti. Hún er merkileg þessi umræða sem lýtur að því að þingmenn Samfylkingarinnar séu að gera ýmsa tortryggilega. Áðan var það hæstv. samgrh. sem þingmenn Samfylkingarinnar voru að gera tortryggilegan og nú er það Landssími Íslands sem þingmenn Samfylkingarinnar eru að gera tortyggilegan. Herra forseti. Mér hefur sýnst á undanförnum árum að Landssími Íslands væri því miður fullfær um að gera sig tortryggilegan sjálfur með ýmsu því sem verið hefur að gerast og það sést auðvitað best á því að fyrirtækið hefur verið reglubundið inni á borði hjá Samkeppnisstofnun og verið að fá ýmsa úrskurði sem benda til þess að ekki sé gengið nógu varlega um dyr samkeppninnar á þeim bæ. Nei, herra forseti, Landssíminn hefur séð um þetta sjálfur og e.t.v. stjórnvöld vegna þess að þau hafa jú haldið eignarráðum í fyrirtækinu með þeim hætti sem við viljum nú breyta, eignarráðum sem eins og hæstv. ráðherra fór yfir áðan geta gert fyrirtækið tortryggilegt. Hv. þm. Halldór Blöndal kom inn á það áðan hvað væri tortryggilegt í þessu efni og ég vil endurtaka, herra forseti, að það er það atriði þegar fyrirtæki á samkeppnismarkaði, ríkisfyrirtæki á samkeppnismarkaði er í þeirri stöðu að einn og sami ráðherra fer með eignarhlutinn og reglugerðarvald á þessum markaði þar sem fleiri fyrirtæki starfa. Ég vil líka vegna orða hv. þm. Halldórs Blöndals nefna að það er sambærilegt frv. varðandi bankana til umfjöllunar í þinginu með sömu flm. Menn eru hér því samkvæmir sjálfum sér. Ég nefndi ekki Brussel áðan, herra forseti, það gerði hæstv. ráðherra. Ég nefndi hins vegar að við hrærðumst í alþjóðlegu umhverfi og það gerum við sannarlega og við getum ekki vikist undan því hvort sem við fáum til þess beinar kröfur eða óbein skilaboð, að vera þátttakendur í þeirri þróun sem er að eiga sér stað. Blessunarlega eru Íslendingar bæði djarfir og nýjungagjarnir, og það er rétt sem hæstv. ráðherra nefnir að notkun internetsins er mjög mikil á Íslandi og sömuleiðis háttar þannig til hjá okkur að við erum með fleiri GSM-númer en númer á fastasímum, það er svo komið. Þetta er að ég held einsdæmi og sýnir auðvitað hve mikilvæg þessi tækni er okkur því að þó að nýjungagleðin sé einhver þá undirstrikar þetta líka mikilvægi þeirrar nýju tækni í samskiptum þjóðar sem býr í stóru landi. Það sem við erum að leggja hér til, herra forseti, er fyrst og fremst það að farið verði eftir meginreglu reglugerðar um Stjórnarráð Íslands. Sú meginregla var ekki fundin upp til að gera einstaka ráðherra eða einstök fyrirtæki tortryggileg. Hún var einfaldlega fundin upp eða sett inn vegna þess að menn töldu stjórnsýslulega rétt að halda aðskildum eignarráðum í fyrirtæki annars vegar og faglegri yfirstjórn á markaði eða reglugerðarvaldi á markaði hins vegar. Þetta er skýr regla sem við þingmenn Samfylkingarinnar teljum að eigi jafnvel betur við núna en þegar þessi reglugerð var sett, ekki síst vegna þess að ýmsum stofnunum ríkisins, sem stærstar og fyrirferðarmestar hafa verið í umræðunni á undanförnum árum, hefur nú verið breytt í hlutafélög og starfa á samkeppnismarkaði og þess vegna enn þá ríkari rök fyrir því að lögum verði breytt í þá veru sem við höfum lagt hér til.

Herra forseti. Umræðan um þetta frv. hefur að miklu leyti einkennst af því, eins og kom fram í máli hv. þm. Svanfríðar Jónasdóttur, að þingmenn Samfylkingarinnar séu að gera ráðherra og Landssímann tortryggilegan. Hins vegar hafa í umræðunni ekki komið fram svör við þeim vangaveltum sem ég velti hér upp um hvaða rök liggja að baki því að vikið sé frá meginreglunni sem fram kemur í reglugerð um Stjórnarráð Íslands um að fjmrn. fari með eignir ríkisins. Ég vek athygli á því að í máli hv. þm. Halldórs Blöndals kom fram að í nútímaþjóðfélagi væri það grundvallaratriði að samskiptatækni væri góð, það var eitthvað í þá veru sem hann mælti. Ég vek jafnframt athygli á því að í nútímaþjóðfélagi er grundvallaratriði að stjórnsýsluhættir séu vandaðir og að almennum stjórnsýslureglum sé fylgt. Þess vegna spyr ég aftur, eins og ég kom að í fyrri ræðu minni, hvaða rök mæla gegn því að framangreindri umræddri meginreglu verði fylgt? Ég minni í því sambandi á almenn sjónarmið sem fylgt er í stjórnsýslunni um hæfisskilyrði og álit samkeppnisráðs, sem hér hefur verið fjallað um, byggir öðrum þræði á, þ.e. að í þeim tilvikum þar sem hætta er á að tengsl yfirmanns eða tengsl fulltrúa stjórnvalds við fyrirtæki geti skapað tortryggni og geti gert það að verkum að ákvarðanir hans séu ógildar vegna vanhæfis, að þau sjónarmið eiga við um þessa meginreglu líka. Ég spyr jafnframt og kannski með öfugum formerkjum, hvaða rök mæla gegn því að fjmrh. sé veitt þetta vald? Það hefur ekkert komið fram í umræðunni sem lýtur að þessum meginspurningum sem frv. öðrum þræði byggir á. Og síst af öllu fæ ég séð í þessari umræðu hvaða tengsl eru á milli þess að krafist sé að farið verði að umræddri meginreglu og þess sem haldið hefur verið fram af þingmönnum Sjálfstfl., að verið sé að vega á einhvern hátt að Landssímanum. Þetta frv. er þvert á móti þannig vaxið að verið er að byggja undir traust og trúverðugleika fyrirtækisins.