Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Að loknum atkvæðagreiðslum um tvö fyrstu dagskrármálin fer fram utandagskrárumræða um viðbrögð við hækkun lögboðinna iðgjalda tryggingafélaganna. Málshefjandi er hv. þm. Ögmundur Jónasson en hæstv. viðskrh. Valgerður Sverrisdóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég fer nú í fæðingarorlof með vísan til 12. gr. laga um þingfararkaup og þingfararkostnað, nr. 88/1995, með síðari breytingum, og get því ekki sótt þingfundi næstu þrjá mánuði óska ég eftir því, sbr. 2. mgr. 53. gr. þingskapa, að varamaður minn á lista Frjálslynda flokksins í Suðurk., Grétar Mar Jónsson skipstjóri, Sandgerði, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Virðingarfyllst, Magnús Þór Hafsteinsson, 9. þm. Suðurk.`` Kjörbréf Grétars Mars Jónssonar hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hann hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit.

Grétar Mar Jónsson hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er hann boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Hæstv. forseti. Að undanförnu hafa Neytendasamtökin fjallað ítarlega um þrjár tegundir markaða sem eru mjög mikilvægir fyrir neytendur og hafa mikil áhrif á lífskjör fólks. Þetta eru matvörumarkaðurinn, vátryggingarmarkaðurinn og bankamarkaðurinn. Á öllum þessum mörkuðum hafa verið gerðar rannsóknir og ber niðurstöðurnar í öllum tilvikum að sama brunni. Fyrirtækjum á þessum mörkuðum fer fækkandi og er fákeppni að verða allsráðandi. Í öllum tilvikum er viðkvæðið hjá formælendum fyrirtækjanna að þessu valdi nauðsynleg hagræðing. Hagnaður þeirra er hins vegar mjög mikill og fer í mörgum tilvikum ört vaxandi og hann rennur allur til fyrirtækjanna og eigenda þeirra því að neytendur njóta einskis. Fyrir neytendurna er niðurstaðan hærra verð. Hér styðst ég við rannsóknarskýrslur og vísa í staðhæfingar forsvarsmanna Neytendasamtakanna. Eðlilegt er að menn staðnæmist við slíkar upplýsingar. Tilefni umræðunnar eru vátryggingar og þá sérstaklega bílatryggingar. Þær eru lögbundnar sem eðlilegt er. Það er hins vegar ekki eðlilegt ef trygging sem er lögþvinguð er á afarkjörum, að ekki sé minnst á ef tryggingafélögin hafa myndað eins konar bandalag um að hafa þær tryggingar á óeðlilegu verði þannig að þau geti makað krókinn á kostnað almennings. Hvers vegna segi ég þetta? Verðið segir sína sögu en einnig minni ég á að Samkeppnisstofnun komst að þeirri niðurstöðu í frumskýrslu sem nýlega var birt að gögn sýni að tryggingafélögin hafi haft með sér víðtækt samráð um iðgjöld í ökutækjatryggingum um langt árabil. Fyrir 15 árum voru 25 vátryggingafélög starfandi í landinu. Nú eru starfandi þrjár meginsamsteypur, Sjóvá--Almennar, Tryggingamiðstöðin og Vátryggingafélag Íslands. Þessi félög ásamt dótturfélögum ráða nú 95% af markaðnum. Á milli þessara aðila á sér ekki stað mikil samkeppni og í nýbirtri skýrslu Neytendasamtakanna segir m.a., með leyfi forseta: ,,Samræmdar og stórfelldar breytingar á iðgjöldum félaganna benda hins vegar ekki til að samkeppnin sé ýkja hörð, ...`` Hver hefur verðlagsþróunin verið? Í skýrslu Neytendasamtakanna kemur fram að iðgjöld hafi hækkað að meðaltali um 70% á síðustu sex árum og iðgjöld vegna lögbundinna trygginga hafi tvöfaldast. Neytendasamtökin eru ekki ein um að benda á þá þróun. Fyrr í haust var talsverð umræða um þetta. Var þá haft eftir framkvæmdastjóra Félags ísl. bifreiðaeigenda að þessi þróun á verðlagi iðgjalda væri óeðlileg og væru iðgjöldin miklu hærri en þau ættu að vera. Í leiðara í byrjun september vakti Morgunblaðið athygli á því að bifreiðatryggingar skiluðu tryggingafélögunum vaxandi hagnaði og hefði hann aukist um 20% frá sama tímabili í fyrra. Orðrétt sagði blaðið, með leyfi forseta: ,,Iðgjöld vegna bílatrygginga eru umtalsverður útgjaldaliður í heimilisbókhaldi flestra fjölskyldna á Íslandi. Þessi kostnaðarliður verður ekki umflúinn, eigi fólk á annað borð bíl, enda er ábyrgðartrygging lögboðin.`` Síðan segir á þá leið að neytendur hljóti að ganga út frá því að á markaðnum fyrir bílatryggingar ríki virk samkeppni og einstök félög sem ná miklum afkomubata nýti hann til að lækka verðið og ná til sín nýjum viðskiptavinum. Svona virðast kaupin hins vegar ekki gerast á eyrinni. Lægsta trygging fyrir Toyota Corolla í Svíþjóð og Danmörku er 14.000 ísl. kr. á meðan lægsta iðgjaldið hér á landi er 69.000 kr. Nú spyrja menn: Er eðlilegt að á sama tímabili og verðbólgan hækkar um 20,1% skuli bílatryggingar hækka um 86,6%? Þetta gerðist á árunum 1999--2002 og á sex ára tímabili hækkuðu þessar tryggingar um helming, um 100%. Er eðlilegt að tjónasjóðirnir séu orðnir 38,3 milljarðar og hafi vaxið um 54% eða 13 milljarða á síðustu fimm árum? Hver á að gæta þess að tryggingafélögin misnoti ekki aðstöðu sína gagnvart lögþvinguðum kúnnum sínum? Það er Fjármálaeftirlitið sem heyrir undir viðskrn. sem á að gera það. Og nú er þeirri spurningu beint til hæstv. viðskrh. hvort hún geti upplýst okkur hvernig þessi mál er nú stödd hjá hinum opinbera eftirlitsaðila.

Hæstv. forseti. Umræður um iðgjöld vátryggingafélaga skjóta reglulega upp kollinum hér á landi og er það vel. Iðgjöldin eru stór hluti af rekstrarkostnaði heimilanna og skipta því hvern einasta neytanda máli. Iðgjöldin eru ekkert einkamál vátryggingafélaganna. Þau verða að geta sýnt fram á að iðgjöld vegna lögboðinna vátrygginga séu ekki ósanngjörn í garð vátryggingartaka. Af þeim sökum er nauðsynlegt að vátryggingafélögin fái aðhald frá markaðnum og eftirlitsaðilum. Ítarleg skýrsla Neytendasamtakanna um vátryggingamarkaðinn og þessi umræða hér í dag eru dæmi um þetta aðhald. Jafnframt er nauðsynlegt að eftirlitsaðilar fái aðhald í sínum störfum. Hv. þm. Ögmundur Jónasson og reyndar einnig Neytendasamtökin gagnrýna hve há vátryggingaskuld tryggingafélaganna er og eftirlit með félögunum. Neytendasamtökin segja að miðað við aðstæður á markaði hafi eftirlit Fjármálaeftirlitsins og Samkeppnisstofnunar verið veikt. Ég tel rétt að víkja örstutt að því hvernig vátryggingaskuld verður til. Þegar tjón verður ber vátryggingafélagi að færa til hliðar fé til að mæta þeim bótakröfum sem greiða þarf í framtíðinni. Byggist það á lögum og reglugerðum sem eru samræmdar á Evrópugrundvelli. Vátryggingaskuldin hefur verið að hækka síðustu ár þótt dregið hafi úr hækkun á síðasta ári og það er því ekki óeðlilegt að vátryggingafélögin séu tortryggð. Ég get hins vegar ekki dæmt um það hvort vátryggingaskuldin sé nú óeðlilega há miðað við þróun á markaði. Til þess hef ég ekki forsendur á þessari stundu. Það er í raun ekki hægt að segja til um það fyrr en öll spil hafa verið lögð á borðið. Það hefur komið fram opinberlega að Fjármálaeftirlitið er að vinna að nýrri úttekt á stöðu vátryggingaskuldar. Hlutverk Fjármálaeftirlitsins er tvíþætt hvað varðar eftirlit með vátryggingafélögunum. Annars vegar lýtur eftirlitið að fjárhagslegri stöðu vátryggingafélaga, þ.e. að vátryggingafélög hafi fjárhagslega burði til að standa við skuldbindingar sínar. Hins vegar ber Fjármálaeftirlitinu að fylgjast með iðgjaldagrundvelli vátrygginga með það fyrir augum að iðgjöld sem í boði eru hér á landi séu sanngjörn í garð vátryggingartaka og í samræmi við þá áhættu sem í vátryggingum felst og eðlilegan rekstrarkostnað vátryggingafélaga. Síðara hlutverkið er nokkuð sérstakt og frábrugðið því sem almennt þekkist í starfsemi eftirlitsstofnana í löndunum í kringum okkur. Getur verið vandkvæðum bundið fyrir Fjármálaeftirlitið að gera annars vegar kröfu til að fjárhagsleg staða vátryggingafélags sé yfir ákveðnum mörkum og hins vegar að iðgjöld megi ekki fara yfir tiltekin mörk. Fjármálaeftirlitið tengir þetta hlutverk með lögum og það getur engu að síður verið fullt tilefni til umræðu um hvort slíkt tvöfalt hlutverk sé eðlilegt. Fjármálaeftirlitið hefur tvívegis tekið til sérstakrar skoðunar hækkanir vátryggingafélaga á iðgjöldum ökutækjatrygginga. Varðandi hækkunina 1999 tók Fjármálaeftirlitið fram að hækkanir umfram það sem rekja hafi mátt til breytinga á skaðabótalögum hafi ekki verið nauðsynlegar öllum tilvikum þegar horft hafi verið til fjárhagsstöðu vátryggingafélaganna og stöðu tjónaskuldar. Jafnframt að brýnt væri að hvert félag tæki forsendur iðgjaldaákvæða sinna til endurskoðunar um leið og frekari reynsla yrði fengin. Í greinargerð Fjármálaeftirlitsins frá árinu 2000 kom enn fremur fram að þrátt fyrir að fjárhagsstaða stóru vátryggingafélaganna væri sterk og fé hefði losnað úr tjónsskuld fyrri ára hefði félagið sýnt fram á aukinn tjónakostnað og óstöðugleika í greininni. Í hvorugu tilfelli taldi Fjármálaeftirlitið forsendur til að grípa til aðgerða á þeim grundvelli að iðgjöld væru ósanngjörn í garð vátryggingartaka. Var m.a. bent á að vátryggingafélögin starfa á samkeppnismarkaði og að félög sem keppa á vátryggingarmarkaði eigi að hafa talsvert svigrúm til iðgjaldaákvarðana. Á ársfundi Fjármálaeftirlitsins í síðustu viku kom fram að eftirlitið hefur síðustu missiri verið að vinna tölfræðigreiningu á stöðu vátryggingaskuldar í lögboðnum ökutækjatryggingum hjá þremur stærstu vátryggingafélögunum og verið væri að ljúka athugun á hækkun iðgjalda á árinu 2002 í tilteknum eignatryggingum.

Herra forseti. Iðgjöld tryggingafélaga eiga að standa undir líklegum tjónum, rekstri og markaðssetningu sem og hagnaði fyrirtækjanna. Líkleg tjón eru útgreidd tjón á árinu og framlag í bótasjóð sem er mat á væntanlegum bótum þar sem oft og tíðum líða mörg ár þar til endanlega liggur fyrir hversu mikil t.d. örorka verður eða hvort endurhæfing tekst. Bætur tryggingafélaganna hafa hækkað mikið á undanförnum árum. Fyrir því eru aðallega tvær ástæður. Mikil hækkun launa sem hækkar dánar- og örorkutjón ábyrgðartrygginga en líka viðgerðarkostnað og þar með munatjón. Bílaeign hefur stóraukist og þar með þétting umferðar og hlutfallsleg aukning tjónatíðni. Hækkun launa og stóraukna bílaeign má skilja sem góðæri og er ég ekkert dapur yfir því. Aukinni tjónatíðni þarf að berjast gegn og þar leggur ríkisvaldið sitt af mörkum með upplýsingaátaki og með því að leggja út í mjög miklar vegaframkvæmdir, t.d. á Reykjavíkursvæðinu. Lögboðnar bifreiðatryggingar eru hluti af velferðarkerfi okkar. Þær tryggja þann sem verður að ósekju fyrir tjóni í umferðinni að hann fái tjón sitt bætt burtséð frá hæfni eða vanhæfni skaðvaldsins til að greiða tjónið. Þess vegna eru ábyrgðartryggingar lögboðnar um allan heim og þess vegna eru þær á dagskrá hér sem ég þakka frummælanda fyrir. Því verðum við að tryggja að samkeppni sé næg og iðgjaldið eins lágt og hægt er. Við höfum á undanförnum árum opnað markaðinn og sett á laggirnar og styrkt þrjár eftirlitsstofnanir sem eiga að tryggja samkeppni, öryggi og lágt iðgjald. Fjármálaeftirlitið sér til þess að bótasjóðir séu nægir og tryggingin verði greidd en iðgjöld þó ekki óhófleg. Samkeppnisyfirvöld sjá til þess að samkeppni sé næg og skattrannsóknastjóri sér til þess að bótasjóðir séu ekki of miklir því að það frestar skattheimtu og hækkar iðgjaldið.

Virðulegi forseti. Íslenski tryggingamarkaðurinn einkennist af yfirburðum þriggja tryggingafélaga. Þau hafa hér algera yfirburðastöðu. Tryggingafélögunum hefur fækkað hér á undanförnum árum eins og allir vita. Í afar athyglisverðri skýrslu Neytendasamtakanna um tryggingamarkaðinn segir m.a., með leyfi forseta, þar sem talað er um ábendingar til lagfæringar: ,,Ástæða er til að efla opinbert eftirlit með rekstri vátryggingafélaganna. Athuganir á vátryggingarekstrinum þurfa að fara fram með reglulegum og skjótum hætti. Opinberar eftirlitsstofnanir þurfa að vinna að því að gera vátryggingastarfsemina gagnsærri með birtingu ítarlegri upplýsinga en hingað til hafa verið aðgengilegar. Vegna eðlis vátrygginga og fákeppnisaðstæðna á markaðnum þurfa eftirlitsstofnanirnar að halda uppi einbeittu eftirliti og vera tilbúnar til afskipta þegar hagsmunum almennings er ógnað.`` Hér er vissulega mikið sagt, herra forseti, og varað sérstaklega við því hvað gengið sé nú á hagsmuni almennings. Margt bendir til þess þegar skýrsla Neytendasamtakanna er lesin að málinu sé svo háttað að almenningur og hagsmunir hans séu fyrir borð bornir í starfsemi tryggingafélaganna. Það má m.a. draga þá ályktun af sjóðasöfnun sem birtist í sérstökum sjóðum tryggingafélaganna og ætla má að þar séu tryggingafélögin að leggja til hliðar fé sem e.t.v. verður síðar notað til annarrar starfsemi.

Herra forseti. Sú úttekt sem Neytendasamtökin beittu sér fyrir um tryggingamarkaðinn staðfestir það sem við höfum lengi haldið fram, að tryggingafélögin blóðmjólka bifreiðaeigendur með himinháum iðgjöldum sem eru langt úr takti við alla verðrþróun í þjóðfélaginu og það í skjóli einokunar og valdsamþjöppunar á þessum markaði. Tryggingafélögin boluðu út af markaðnum fyrir nokkrum árum samkeppnisaðila sem bauð 35% lægri tryggingar en þau og vafalaust fór sú verðstýring fram undir hatti samráðsvettvangs Sambands ísl. tryggingafélaga sem margir álíta ólöglegan og Samkeppnisstofnun er nú að rannsaka. Mér finnst Fjármálaeftirlitið sýna allt of mikla linkind gagnvart tryggingafélögunum sem ástæða er til að hafa áhyggjur af. Það er ólíðandi og skapar tortryggni gagnvart Fjármálaeftirlitinu að eftirlitið hefur lítið til málanna að leggja þó iðgjöld bifreiðatrygginga hækki um 70--80% á örfáum árum. Bótasjóðirnir gildna stöðugt sem er m.a. skjól fyrir tryggingafélögin til að skammta sér hagnað með því að geta sjálfir stjórnað því sem þeir greiða hverju sinni í skatt. Reglum um skattlagningu bótasjóðanna verður að breyta þannig að óuppgerð tjón geti ekki legið í bótasjóðum í allt að tíu ár og láta tryggingafélögin þannig liggja með gífurlega mikið af óskattlögðu fjármagni í sinni vörslu. Ég kalla hér og nú eftir því að Samkeppnisstofnun skili strax niðurstöðu sinni á rannsókn á tryggingafélögunum sem staðið hefur yfir frá því 1997 og ég skora á Fjármálaeftirlitið að sýna gagnrýnna aðhald með tryggingafélögunum en eftirlitið hefur gert til þessa og verja betur hagsmuni neytenda. Ef þeir gera það ekki þá verður stutt í að Fjármálaeftirlitið glati trúverðugleika sínum.

Herra forseti. Á undanförnum árum hafa orðið örar breytingar í viðskiptalífi landsmana. Æ meiri samþjöppunar gætir á öllum sviðum viðskipta og blokkamyndanir eru tíðari. Það er sama hvert litið er, alls staðar hefur átt sér stað óhófleg samþjöppum, í sjávarútvegi, í bankaheiminum og hjá tryggingafélögunum. Markmiðið sem aðilar bera fyrir sig er ævinlega það sama, hagræðing. En hagræðing fyrir hverja? Fyrir neytendur? Já, maður skyldi ætla það. En annað kemur á daginn þegar að er gáð. Svo virðist sem hagræðing fyrirtækjanna sé eingöngu þeim sjálfum í hag en ekki til hagsbóta fyrir neytendur. Nú eru til skoðunar hjá opinberum eftirlitsyfirvöldum tvö mál sem varða víðtækt samráð sem bendir til að hafi bitnað alvarlega á íslenskum neytendum. Þetta eru mál olíufélaganna og tryggingafélaganna. Á tryggingamarkaði hefur þróunin orðið sú að fyrirtækjunum hefur fækkað og hagnaður þeirra stóru hefur aukist mjög. Samfara þessu hafa tryggingar hækkað umtalsvert. Þrátt fyrir sterka stöðu tryggingafyrirtækjanna sem kemur til af aukinni hagræðingu hafa þau séð ástæðu til þess að hækka iðgjöld á neytendur. Á fyrri hluta þessa árs er hagnaður tryggingafélaganna rúmlega 1 milljarður bara af bílatryggingunum, rúmlega 20% aukning frá árinu á undan. Eins og við vitum þá komast menn alls ekki hjá því að tryggja bílana sína. Við eigum flest bíla og þá þarf að tryggja. Það er ágætt að halda því til haga í þessari umræðu að auk þess sem fjárhagsleg staða tryggingafélaganna hefur styrkst þá hefur tjónum líka fækkað þannig að miklar hækkanir tryggingafélaganna eru hreinlega óskiljanlegar fyrir venjulega neytendur sem stöðugt er lofað að hagræðingin sé til hagsbóta fyrir þá. Það er hlutverk okkar, virðulegi forseti, að gæta þess að stórar fyrirtækjasamsteypur noti ekki aðstöðu sína til þess að okra á neytendum. Það nægir ekki að yppta öxlum og lýsa áhyggjum. Sú þróun sem ég hér hef lýst er óæskileg þar sem fyrirtæki sem eru að verða allt of valdamikil verða það á kostnað neytenda.

Virðulegi forseti. Þegar verð á olíumörkuðum hækkar líður yfirleitt ótrúlega skammur tími þar til verð hérlendis hækkar til íslenskra neytenda. Meiri tregða hefur hins vegar verið í að fylgja eftir lækkunum á heimsmarkaði til lækkunar á verði til íslenskra neytenda og það sem meira er, ótrúlegur samhljómur er ætíð þegar verðbreytingar eiga sér stað hjá olíufélögum. Ég nefni þetta hér, herra forseti, því að að mörgu leyti minnir þetta mig á tryggingafélögin. Þegar illa árar stendur ekki á hækkunum iðgjalda til íslenskra neytenda. Þegar hagnaður hins vegar er mikill, og núna meiri en nokkru sinni fyrr, virðist fátt benda til þess að verð á iðgjöldum til neytenda lækki. Það hlýtur að vera umhugsunarefni fyrir okkur. Við hljótum að spyrja: Hvar er hin virka samkeppni? Við hljótum líka að velta því fyrir okkur, herra forseti, að ekki alls fyrir löngu breytti Alþingi skaðabótalögum. Fyrir því virtust vera fullkomlega eðlileg rök. En við hljótum líka að spyrja okkur í framhaldi af því og eins og ástandið er núna hvort Alþingi hafi e.t.v. verið heldur rausnarlegt gagnvart tryggingafélögum í þessum efnum. 

Virðulegi forseti. Góð arðsemi fyrirtækja er nauðsyn, ofsahagnaður er það ekki. Bættur hagur tryggingafélaga á síðustu árum er skoðunarverður. Eigið fé félaganna hefur nær þrefaldast á um fjórum árum. Á sama tíma hefur vátryggingaskuld verið greidd rausnarlega inn á reikning sem eitt sinn var kallaður bótasjóður. Þessir sjóðir tryggingafélaganna stóru hafa fjórfaldast á átta árum. Þeir nema nú samtals yfir 40 milljörðum kr. sem er langt umfram þær skuldbindingar sem þeim er ætlað að standa við. Með hliðsjón af árlegum iðgjaldatekjum félaganna sem hafa vaxið eins og hér hefur komið fram hafa þessir sjóðir styrkst um 300% á síðustu fjórum árum. Þennan styrk hafa félögin notað til þess að hindra aukna samkeppni og girða fyrir aðkomu nýrra aðila. Þau nota úr bótasjóðum fé til þess að veita viðskiptavinum á fyrirtækjamarkaði lán eða bjóða þeim fé til fjárfestinga. Þess eru dæmi að tryggingafyrirtækin hafi boðið viðskiptavinum sínum sem ætla að segja upp tryggingum sínum svokallaðan samkeppnisafslátt. Þetta er brot á samkeppnislögum. Það er full ástæða til þess að stjórnarstofnanir skoði vel og ítarlega starfsemi tryggingafélaga og að þau mál sem þar eru til afgreiðslu og í athugun fái skjóta afgreiðslu.

Herra forseti. Í þessari umræðu er nauðsynlegt að hafa í huga að það er öllum í hag að fyrir hendi séu í landinu öflug vátryggingafélög sem hafa fjárhagslegan styrkleika til að mæta skakkaföllum og bæta tjón hvort sem er á mönnum eða munum. Að því leyti er fagnaðarefni þegar félögunum gengur vel og þau eiga kost á að byggja upp öfluga bótasjóði. Það er síðan lögbundið hlutverk Fjármálaeftirlits að fylgjast með hvort sú uppbygging sé í eðlilegu samræmi við hlutverk þessara bótasjóða, ekki með því að segja til um hversu mikið nákvæmlega beri að leggja til þeirra heldur að þessar greiðslur séu innan tiltekinna marka, tiltekinna rauðra strika sem fyrirtækjunum ber að halda sig innan. Þessi opinberi eftirlitsaðili býr til ákveðinn ramma sem fyrirtækin verða að halda sig innan en á ekki að gefa fyrirmæli um hlutföll milli einstakra þátta í þessu sambandi. Auðvitað hlýtur Fjármálaeftirlitið að horfa á sanngirni gagnvart neytendum eins og er þess lögbundið hlutverk. En Fjármálaeftirlitið þarf líka að hugsa um öryggi þeirra sem tryggja hjá félögunum. Það er líka ástæða til að minna á það í þessari umræðu að lögbundnir þröskuldar gagnvart innkomu nýrra aðila á markaðinn hafa verið afnumdir á undanförnum árum. Þátttaka okkar í Evrópska efnahagssvæðinu tryggir aðgang fyrirtækja af öllu þessu svæði inn á íslenska markaðinn. Það skiptir verulegu máli í þessu sambandi enda felur möguleikinn á innkomu nýrra erlendra aðila alltaf í sér ákveðið aðhald að þeim fyrirtækjum sem fyrir eru. Hitt er svo annað mál að það hefur valdið mér eins og öðrum vonbrigðum að erlendir aðilar skuli ekki hafa gert meira vart við sig á þessum markaði en raun ber vitni. Sama á reyndar við á mörgum öðrum sviðum viðskiptalífsins þar sem erlendir aðilar hafa ekki sýnt þann áhuga sem við kannski væntum þegar markaðarnir voru opnaðir. Í þessu sambandi er nauðsynlegt að hafa í huga að frjáls samkeppni tryggir neytendum bestan árangur. Ef lögmál frjálsrar samkeppni eru brotin ber að taka á því. Til þess höfum við opinbera eftirlitsaðila og við verðum að treysta þeim til þess að framfylgja þeim ákvæðum sem þeim ber lögum samkvæmt.

Herra forseti. Tryggingastarfsemi á Íslandi er eitthvert klassískasta dæmið sem við höfum fyrir augunum um algera fákeppni. Þrír aðilar skipta á milli sín markaðnum í aðalatriðum með 90--95% hlutdeild og hana tiltölulega stöðuga. Hagnaður þessara fyrirtækja hefur verið gríðarlegur undanfarin ár og rétt er að hafa í huga að tryggingafélögin, einkum tvö þau stærri af þremur, eru mikilvægar aflvélar í ákveðnum blokkum viðskiptalífsins í landinu og með sjóði sína að baki hafa þær stundum verið gerendur en ekki bara þátttakendur í eignaskiptum og miklum sviptingum, þar á meðal nýlega. Herra forseti. Að formi til er það auðvitað alvarlegast ef tryggingafélögin misfara með stöðu sína í þeim tilvikum sem um skyldutryggingar er að ræða eins og bifreiðatryggingar, ábyrgðartryggingar bifreiða. En í reynd, praktískt, skiptir það kannski ekki öllu máli ef engin samkeppni er að heldur á þeim sviðum trygginga sem allir almennir notendur taka, eins og heimilistryggingum eða kaskótryggingum bifreiða. Ástandið er þannig að grunsemdir eru um víðtækt samráð, samanber athuganir Samkeppnisstofnunar og Neytendasamtaka en Fjármálaeftirlitið hefur hins vegar farið sér hægt, a.m.k. enn sem komið er. Þennan gríðarlega hagnað taka tryggingafélögin til sín án þess að því er virðist að nýta sér hann til þess að bjóða betri kjör og reyna að stækka sinn hlut af kökunni. Hvernig stendur á því? Hafa tryggingafélögin ekki áhuga á stærri hlut viðskipta? Þarna er sama staða uppi og með bankakerfið og olíufélögin og fleiri slíka aðila. Það dugar ekki endalaust fyrir stjórnvöld að lýsa áhyggjum og vísa til þess að eftirlitsstofnanir séu starfandi lögum samkvæmt en aðhafast síðan ekki neitt.

Herra forseti. Það er verulegt áhyggjuefni að horfa á þær hækkanir sem hafa orðið á iðgjöldum lögboðinna bifreiðatrygginga á síðustu missirum. Ég tek því heils hugar undir áhyggjur hv. þm. Ögmundar Jónassonar í þeim efnum. Í ritstjórnargrein Morgunblaðsins frá 1. september sl. kemur fram að bifreiðatryggingar hafa að meðaltali hækkað um 86,6% á tímabilinu 1999--2003. Þessi hækkun vekur upp spurningar, enda sýna reikningar tryggingafélaganna nú um þessar mundir verulegan hagnað af bifreiðatryggingum. Jafnframt vakna upp spurningar hvort eðlilegur gangur sé í þeirri rannsókn sem Samkeppnisstofnun hóf árið 1997 á hugsanlegu verðsamráði tryggingafélaganna. Ég tel að þessi rannsókn hafi dregist úr hófi fram og legg áherslu á að mjög mikilvægt er að þessari rannsókn ljúki sem allra fyrst. Það er því mikilvægt fyrir okkur hv. alþingismenn að hlúa vel að starfsemi Samkeppnisstofnunar því mikilvægi stofnunarinnar er gríðarlega mikið fyrir íslenska neytendur. Því er jafnframt mjög brýnt að Samkeppnisstofnun ljúki þeim rannsóknum sem nú standa yfir. Meðan sú vinna klárast ekki borga íslenskir neytendur brúsann. Það er óásættanlegt.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin sem mér fannst þó ekki sannfærandi um að eftirlitsþátturinn væri í nógu góðu lagi. Hæstv. ráðherra segir að tryggingafélögin fái aðhald á tvennan hátt, annars vegar frá markaðnum og hins vegar frá eftirlitsstofnunum. Nú hefur komið í ljós að markaðurinn er nánast í herkví sökum fákeppni og það var sýnt fram á það í frumathugun Samkeppnisstofnunar að gögn bentu til þess að tryggingafélögin hefðu um langt skeið haft samráð sín á milli. Þau neituðu þessu þegar þetta kom til umræðu í þjóðfélaginu um mánaðamótin júlí/ágúst og voru svo óskammfeilin að segja jafnframt að ef brot hefðu verið framin þá væru þau án efa fyrnd þannig að aðhaldið er ekki frá markaðnum. Þá víkur málinu að eftirlitsstofnunum. Það vakti athygli mína að talsmaður Fjármálaeftirlitsins sagði fyrir fáeinum dögum að tjónasjóðirnir væru núna í skoðun hjá einstökum vátryggingafélögum en það hefði ekki verið ákveðið enn þá hvort og þá hvernig greint yrði opinberlega frá þessu. Þetta finnst mér undarlegt og mér finnst þetta ámælisvert. Hv. þm. Pétur H. Blöndal sagði að iðgjöldin ættu að standa undir tjónakostnaði og hagnaði. Það gera þau svo sannarlega eins og fram hefur komið í máli mínu því að arðsemi eigin fjár tryggingafyrirtækjanna hefur yfirleitt verið 10--20% á undanförnum árum og eigið fé þeirra hefur þrefaldast á fimm árum svo að dæmi sé tekið. Þessi mál eru ekki í nógu góðu lagi. Fjármálaeftirlitið og opinberar stofnanir virðast fara silkihönskum um tryggingafélögin. Ég vek athygli á því að aðrar tryggingar, brunatryggingar sem einnig eru lögbundnar, sem einnig eru lögþvingaðar, virðast vera að hækka líka. Eitt fyrirtækjanna, Sjóvá--Almennar, hefur sent sínum viðskiptavinum bréf þar sem boðuð er 50% hækkun á brunatryggingum. Þetta þarf að stöðva.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Mér finnst rétt að taka fram að ekki liggja fyrir neinar nýjar hækkanir á iðgjöldum ökutækjatrygginga. Umfjöllun í skýrslu Neytendasamtakanna lýtur að hækkunum þeim sem áttu sér stað á árunum 1999 og 2000 og athugun Fjármálaeftirlitsins á þeim tíma. En núverandi athugun Fjármálaeftirlitsins lýtur hins vegar að stöðu vátryggingaskuldarinnar almennt og er hluti af því eftirlitsstarfi sem stofnuninni er fengið en lýtur ekki að tilteknum iðgjöldum. Fram kom hjá hv. frummælanda að ekki lægi fyrir hvort greint yrði opinberlega frá þeim niðurstöðum sem fengjust. Það tengist í rauninni þeirri umræðu sem fór fram á síðasta ársfundi Fjármálaeftirlitsins. Þá var þeirri spurningu varpað fram hvort ástæða sé til að rýmka heimildir Fjármálaeftirlitsins til að greina frá framkvæmd eftirlits og niðurstöðum í einstökum málum. Snýr umræða þessi að því að sökum þagnarskyldu þeirrar sem hvílir lögum samkvæmt á starfsmönnum, forstjóra og stjórnarmönnum Fjármálaeftirlitsins þá getur Fjármálaeftirliltið ekki tekið þátt í opinberi umræðu um einstök mál eða málefni einstakra eftirlitsskyldra aðila. Síðan langar mig, hæstv. forseti, að segja að síðustu að það ríkir samkeppni. Ekki er hægt að neita því að það ríkir samkeppni á vátryggingamarkaði þó að markaðurinn hafi vissulega ákveðin einkenni fákeppni. Tvö ný vátryggingafélög tóku til starfa á síðasta ári og nýlega hafa borist fréttir af breyttu eignarhaldi og rekstri Varðar á Akureyri. Vissulega hefur langur tími liðið frá því að rannsókn Samkeppnisstofnunar hófst á málefnum vátryggingafélaganna. En ég hef vissu fyrir því að þeirri rannsókn mun ljúka fyrir áramót.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um Evrópufélög sem er á þskj. 214. Það er 203. mál þingsins. Með frv. þessu sem samið var í viðskrn. verða innleidd ákvæði reglugerðar EB-ráðsins nr. 2157/2001 frá 8. október 2001, um samþykktir fyrir Evrópufélög, þ.e. evrópsk hlutafélög sem tekin hafa verið upp í EES-samninginn og veitt verður lagagildi hér á landi Auk þess eru í frv. ýmis ákvæði til fyllingar reglugerðinni. Frv. tengist annað lagafrv. sem hæstv. félmrh. mun leggja fram vegna innleiðingar tilskipunar um viðbætur við samþykktir fyrir Evrópufélög að því er varðar aðild starfsmanna, svo og frv. viðskrh. um breytingu á ýmsum lagaákvæðum vegna reglugerðarinnar. Með reglugerðinni er félögum er starfa í fleiri en einu ríki á Evrópska efnahagssvæðinu gefinn sá valkostur að stofna eitt félag samkvæmt ákveðnum reglum þannig að þau geti þá í aðalatriðum starfað á grundvelli einna reglna um stjórn o.fl. í stað þess að þurfa að starfa á grundvelli reglna í mismunandi löndum þar sem félögin hafa útibú. Þetta leiðir til minni stjórnunarkostnaðar og skriffinnsku og eykur samkeppnishæfni félaga á efnahagssvæðinu. Unnt sé að setja Evrópufélög á stofn með samruna félaga, sameiningu útibúa, eignarhaldsfélagi eða breytingu á félagi. Sé eigi kveðið á um annað í lögum um Evrópufélög, þar á meðal Evrópufélagsreglugerðinni, gilda ákvæði laga um hlutafélög og eftir atvikum ákvæði annarra laga. Evrópufélög yrðu skráð hjá hlutafélagaskrá sem ríkiskattstjóri starfrækir. Lögin um Evrópufélög yrðu ítarlegri en lög um evrópsk fjárhagsleg hagsmunafélög, eina tegund sameignarfélaga, en þau lög voru sett í tengslum við aðild Íslands að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Að því er snertir hið tengda frv. félmrh. varðandi aðild starfsmanna að Evrópufélögum vil ég taka fram til yfirlits að við stofnun Evrópufélags þurfa að fara fram viðræður í samninganefnd um þátttöku starfsmanna í félaginu, í sérstakri fulltrúanefnd allra starfsmanna sem yrði aðskilin frá stjórn félagsins. Ef samkomulag næst ekki gilda ákveðnar meginreglur í viðauka við tilskipunina. Mismunandi reglur geta gilt eftir því hvernig aðild starfsmanna er háttað í þeim löndum sem stofnun Evrópufélagsins snertir. Aðild starfsmanna felst í því að stjórnendur félagsins gefa fulltrúum starfsmanna í fulltrúanefndinni reglulega skýrslur, hafa reglulegt samráð við þá og gefa þeim upplýsingar um nánar tiltekin atriði, m.a. uppsagnir. Sé hugað að fortíð vil ég taka fram að hugmyndir um Evrópufélagið komu fram í Efnahagsbandalagi Evrópu um 1970. Málið tafðist hins vegar af ýmsum ástæðum fyrst og fremst vegna ágreinings um aðild starfsmanna og leystist ekki fyrr en á árinu 2001. Þegar lögum um hlutafélög var breytt og sérstök lög sett um einkahlutafélög í ársbyrjun 1995 vegna aðildar Íslands að sameignum um Evrópska efnahagssvæðið var í athugasemdum með viðkomandi frumvörpum gerð grein fyrir því að fyrir lægju í Evrópubandalaginu annars vegar drög að reglugerð um Evrópufélagið til að auðvelda samvinnu félaga í mismunandi aðildarríkjum og drög að tilskipun varðandi þetta félag er geymdi ákvæði um aðild starfsmanna, þá kallað atvinnulýðræði. Var þar lýst þremur meginleiðum um aðild starfsmannanna og tekið fram að erfitt væri að ímynda sér að Ísland gæti ekki valið einn af þeim möguleikum sem í boði væru ef önnur EFTA-ríki svo og EB-ríkin gætu það. Slík ákvæði taka enda aðeins til aðildar starfsmanna í Evrópufélögum. Reglugerðin sem ætlunin er að lögfesta hér á landi geymir aðeins ákvæði um félagsrétt en gengur ekki inn á ýmis svið landslaga, svo sem skattalaga, samkeppnislaga, hugverkaréttar eða gjaldþrotalaga. Uppbygging reglugerðarinnar er með þeim hætti að í I. bálki eru almenn ákvæði. Þar kemur m.a. fram að lágmarkshlutafé í Evrópuélögum yrði 120 þús. evrur eða um 11 millj. kr. Lágmarkshlutafé í hlutafélögum hér á landi er 4 millj. kr. nú eða röskur þriðjungur. Í II. bálki er fjallað um stofnun Evrópufélagsins með ýmsum hætti, í III. bálki um skipulag þess, m.a. einþætt og tvíþætt stjórnkerfi, í IV. bálki um ársreikninga og í V. bálki um slit félaga o.fl. Gert er ráð fyrir gildistöku reglugerðarinnar 8. október 2004 og yrði unnt að stofna Evrópufélög hér á landi eftir þann tíma samkvæmt frv. Samráð hefur verið haft við fulltrúa hinna Norðurlandaþjóðanna um gerð lagafrv. en einkum hefur verið stuðst við sænskt lagafrv. Ekki er einungis um það að ræða að Evrópufélagsreglugerðinni sé ætlað að hafa lagagildi hér á landi samkvæmt frv. heldur er í því tekið á ýmsum atriðum þar eð reglugerðin gerir ráð fyrir heimild ríkja til þess að ákveða ýmis atriði sjálf og jafnframt í sumum tilvikum skyldu þeirra til að gera slíkt. Grundvallarreglur Evrópufélagsreglugerðarinnar skapa töluverða einsleitni í löggjöf ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu þótt um ýmis frávik sé að ræða vegna áðurnefndrar heimildar og skylduákvæða. Frv. skiptist í sex kafla, þ.e. almenn ákvæði, stofnun, skráningu, flutning skráðrar skrifstofu milli ríkja, skipulag og önnur ákvæði. Hæstv. forseti. Verði frv. þetta til laga um Evrópufélög óbreytt að lögum telur fjárlagaskrifstofa fjmrn. að frv. hafi ekki kostnaðarauka í för með sér fyrir ríkissjóð. Ég vænti þess að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. efh.- og viðskn.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um friðlýsingu Jökulsár á Fjöllum. Flutningsmaður ásamt mér er hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir. Um er að ræða 19. mál þingsis á þskj. 19. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa og leggja fyrir Alþingi frumvarp til laga um friðlýsingu Jökulsár á Fjöllum. Friðlýsingin taki til alls vatnasviðs Jökulsár á Fjöllum að Kreppu og öðrum þverám meðtöldum með náttúrulegum rennslisháttum, þar sem hvers kyns röskun og mannvirkjagerð er bönnuð. Sérstaklega verði hugað að því við undirbúning málsins hvernig friðlýsing Jökulsár á Fjöllum skuli tengjast núverandi þjóðgarði í Jökulsárgljúfrum og fyrirhuguðum Vatnajökulsþjóðgarði og stofnun frekari þjóðgarða eða verndarsvæða norðan jökla.`` Það er rétt að taka fram, herra forseti, að hér er um endurflutta tillögu að ræða, þ.e. að tillagan var sýnd á hinu stutta vorþingi sem hér fór fram og stóð í tvo eða þrjá daga eftir kosningar í maímánuði sl. Það verður tæpast um það deilt að Jökulsá á Fjöllum og náttúrufyrirbæri eins og Dettifoss og Jökulsárgljúfur, að meðtöldu öllu hinu stórbrotna umhverfi árinnar allt frá upptökum Jökulsár við jaðra Dyngjujökuls og Brúarjökuls og niður til sjávar í Öxarfirði, er einstæð náttúrugersemi. Fyrst skal auðvitað frægan telja Dettifoss sjálfan, sem oft er titlaður aflmesti eða voldugasti foss í Evrópu, og síðan hin miklu gljúfur, Hafragilsfoss og Selfoss og þjóðgarðinn í Jökulsárgljúfrum að meðtöldu Ásbyrgi. Þá lýkur Jökulsá ævi sinni með því að flæmast um sandana fyrir botni Öxarfjarðar og hefur þar grafið í sand eða setlög eitt af háhitasvæðum landsins. Ekki er umhverfi árinnar hið efra síður stórbrotið þar sem upptakakvíslar Jöklu eða Jökulsár flæmast um sandana norðan Dyngjujökuls og vestan Kverkfjalla með Kverkfjallarana og Krepputungu austan við. Trölladyngja, Dyngjufjöll og Herðubreið með Ódáðahraun að baki skapa stórbrotna umgjörð í vestri. Undan Brúarjökli koma svo Kverká og Kreppa og sameinast Jöklu norðan Krepputungu eftir að hafa runnið um stórbrotið land á leið sinni til móðurelfunnar. Það má segja um svæðið í heild, herra forseti, að Jökulsá á Fjöllum sé með þverám sínum bandið sem tengir saman og gerir að einni heild eitthvert stórkostlegasta náttúrufyrirbæri jarðarinnar þar sem er samspil elds og ísa, landmótun og jarðfræði sem einkennist af mikilli eldvirkni og móbergsmyndunum, m.a. frá ísaldartímum sem eiga sér engan líka í veröldinni. Hinar miklu dyngjur, móbergshryggir og móbergsstapar eru einstök jarðfræðifyrirbæri og hvergi finnanleg með sambærilegum hætti og þau eru á Íslandi og þá einkum og sér í lagi á þessum slóðum. Meðfram Jökulsá og í farvegi hennar, og ekki síst í gljúfrunum hið neðra, er að finna ummerki um einhver gríðarlegustu hamfarahlaup sem þekkt eru í sögu landmótunar, a.m.k. hér á landi og jafnvel þó víðar væri leitað. Síðan er það öll áferð þessa stórbrotna svæðis, allt frá úfnum hraunum, söndum og eyðimörkum og yfir í einstakar gróðurvinjar eins og Hvannalindir, Fagradal og Arnardal, Herðubreiðarlindir, Grafarlönd og fleiri slík, sem liggja að eða í nágrenni við ána, dýralíf og vatnafar og þannig mætti áfram telja. Það má minnast þess t.d. að farið var á þessar slóðir með geimfarana tilvonandi þegar Bandaríkjamenn undirbjuggu fyrstu tunglferðir sínar vegna þess að hvergi, a.m.k. í viðráðanlegri fjarlægð frá Bandaríkjum Norður-Ameríku, þótti að finna landslag sem gæti með sama hætti minnt á eða jafnast við aðstæður sem talið var að þeir ættu í vændum á tunglinu þegar þeir færu þar að stíga fyrstu skref mannsins, sem samkvæmt bestu vitund var nú gert þó að vissulega séu til þær kenningar að menn hafi aldrei farið. En það er nú önnur saga. Það er ekki aðeins umhverfið, landið og náttúran umhverfis Jökulsá á Fjöllum sem hluti af stórbrotinni landslagsheild, sem gefa þessari á mikið gildi, það er einnig vatnasviðið sjálft, stórbrotið samspil jökulvatna og lindáa og rennslishættir þessara vatna. Það hefur að vísu, herra forseti, ekki farið mikið fyrir því á Íslandi fyrr en þá hin allra síðustu árin að menn hafi rætt um gildi vatnsfallanna sem slíkra og náttúrulegra rennslishátta þeirra í sjálfu sér og verndargildi þess, en sú umræða er vel þekkt úr nálægum löndum, m.a. vegna þess að þar hafði víða verið raskað rennslisháttum fallvatna löngu, löngu áður, t.d. vegna mannvirkja eins og skipaskurða, stíflumannvirkja og vatnaflutninga til áveitu eða hins vegar jafnvel með mannvirkjum sem tengdust timburfleytingum. Hin síðari ár eru það hins vegar fyrst og fremst virkjanir, uppistöðulón og vatnsmiðlun eða vatnaflutningar vegna virkjana sem raskað hafa rennslisháttum og aðstæðum fallvatna. Það er rétt að menn hafi það í huga að ef svo heldur fram sem horfir þá verða innan fárra ára nokkur og reyndar flest af stærstu jökulvötnum landsins miðluð og náttúrulegum rennslisháttum þeirra hefur þá verið gjörbreytt. Þetta á við um Þjórsá og Tungnaá, sem heita má að séu fullmiðlaðar. Þetta á við um eða kemur til með að eiga við um Jökulsá á Dal og Jökulsá í Fljótsdal og jafnvel fleiri fallvötn. Í ljósi þessa hlýtur verndargildi Jökulsár á Fjöllum, að Kreppu og Kverká meðtöldum, með óbreyttum rennslisháttum, þar á meðal sumarhlaupunum og öðru, að teljast enn þá meira en ella. Það eru með öðrum orðum, herra forseti, að verða síðustu forvöð að taka þá ákvörðun að bjarga einni af stóru og korgugu jökulánum. Þess má geta að á umhverfisþingi sem haldið var fyrir nokkru síðan benti Sveinbjörn Björnsson, sem fer fyrir vinnu stjórnvalda að gerð rammaáætlunar, mönnum á þá staðeynd að í ljósi krafna álframleiðenda um sífellt stærri einingar væri ljóst að að Jökulsá á Dal og Jökulsá á Fljótsdal fullvirkjaðri væri aðeins einn virkjunarkostur eftir í landinu sem einn og sér væri nógu stór til þess að fullnægja slíkum þörfum, einu stykki risaálveri, það væri Jökulsá á Fjöllum. Hvergi annars staðar er að finna í einu vatnsfalli svo mikið afl að ef það væri beislað í einu lagi dygði það fyrir slíkum pakka. Næstu kostir þar fyrir neðan kalla yfirleitt á að afli úr þremur til fjórum fallvötnum eða mörgum háhitasvæðum sé safnað saman. Hvað kynni þá að gerast, herra forseti, ef aftur bankaði á dyrnar innan fárra ára erlendur aðili sem vildi reisa eitt stykki risaálver? Hvar er hætt við að menn mundu bera niður? Er það ekki á þeim eina stað þar sem í einu vatnsfalli væri saman komið nóg afl til þess að mæta slíkum þörfum? Þess vegna held ég að það væri nú gagnlegt að menn tækju einu sinni umræðu um vernd náttúrufyrirbæris af þessu tagi, þar sem er Jökulsá á Fjöllum, áður en það er komið í bein tengsl við einhver fyrirhuguð framkvæmdaáform og áður en mönnum er stillt upp við vegg og sagt: Ætlið þið að fara að koma í veg fyrir þessa uppbyggingu, þessi störf og þessar tekjur með því að leggjast gegn framkvæmdunum? Við höfum enn þá tíma til þess að taka þessa grundvallarákvörðun hvað varðar Jökulsá á Fjöllum því enn sem komið er er ekki beinlínis verið að banka á dyrnar og biðja um strauminn eða orkuna úr Dettifossi. En hver veit hvenær sú tíð er og hvar hún er handan við hornið. Það er rétt að nefna það Jökulsá á Fjöllum til framdráttar í þessu sambandi að hún hefur að geyma alla verðmætustu eiginleikana sem stórfljót af þessu tagi í raun og veru getur búið yfir. Þetta er stærsta vatnasvið landsins upp á 8.000 ferkílómetra, þetta er næstkorgugasta jökulá landsins að Jökulsá á Dal frátalinni, þetta er fjórða vatnsmesta vatnsfallið að meðalrennsli með mikla sveiflu í vatnsrennsli, eins og menn m.a. upplifðu sterkt síðasta sumar þar sem áin var vikum saman síðla sumars í 400, 500, 600 rúmmetra rennsli og alltilkomumikil á að sjá, ekki síst við Dettifoss. Ég hef áður nefnt allt umhverfi árinnar, ummerki um hamfarahlaupin o.s.frv. Í grg. með tillögunni er vitnað í hin fleygu orð Sigurðar heitins Þórarinssonar jarðfræðings, en hann vann merkt brautryðjandastarf þegar hann tók saman yfirlit yfir fossa á Íslandi, raðaði þeim í forgangsröð miðað við verndargildi og komst að þeirri niðurstöðu að fossaröðin í Jökulsá á Fjöllum væri tvímælalaust í allra hæsta verndarflokki. Eða eins og það er orðað í hinu gagnmerka riti Sigurðar: ,,... stórvirkjun í Jökulsá eyðileggur röð fossa: Selfoss, Dettifoss og Hafragilsfoss, sem samanlagt eiga enga sína líka hérlendis og í Evrópu allri``. Reyndar lýsti Sigurður, minn gamli lærifaðir, einnig í þessu riti viðhorfum sem ekki er síður ástæða til að rifja upp í dag. Hann sagði, með leyfi forseta: ,,Því er nú mjög á lofti haldið, og vissulega með veigamiklum rökum, að í fossum landsins búi nokkuð af framtíð okkar þjóðar, er byggist á þeim verðmætum, sem mæld eru í kílówattstundum. En þar við liggur einnig brot af framtíðarhamingju þjóðarinnar, að hún gleymi því ekki, að í fossum landsins búa einnig verðmæti, sem ekki verða metin til fjár, en mælast í unaðsstundum.`` Svo mörg voru þau orð og eiga ekki síður við í dag en á sinni tíð þegar þau voru rituð á áttunda áratug síðustu aldar. Það er líka rétt að menn hafi það í huga að það er síður en svo að virkjunarhugmyndir og nýtingarhugmyndir hvað varðar Jökulsá á Fjöllum eða hluta af vatnasviðinu séu allar úti af borðinu. Ég hef skoðað glænýja pappíra þar sem einmitt er verið að velta vöngum yfir tæknilegum úrlausnum á því viðfangsefni að taka vatn úr Kverká, Kreppu og jafnvel Jökulsá sjálfri, austur um Fagradal eða Arnardal, niður í Fljótsdal og áfram yfir á Hérað. Þannig að það eru uppi bæði eldri og yngri ráðagerðir um virkjun Jökulsár á Fjöllum. Við flutningsmenn þessarar tillögu erum þeirrar skoðunar að tímabært sé að Alþingi taki af skarið í þessu máli. Það væru tvímælalaust tímamót ef tekin yrði ákvörðun um að friðlýsa vatnsfall og vatnasvið af þessu tagi eigin gildis vegna. Inn á þá braut hafa Íslendingar lítið farið og ég hef stundum undrast það hversu langur tími er liðinn síðan hin merku vatnalög voru sett hér á hinu háa Alþingi 1926 þar sem vatnsvernd og vernd náttúrulegra rennslishátta er mjög sterkur þáttur. En síðan er eins og það hafi gleymst og menn jafnvel gert sér leik að því að brjóta ótvíræð ákvæði vatnalaga sem mæla skýrt fyrir um það að við allar framkvæmdir og alla vatnsnotkun, hvort sem er til áveitna, til öflunar drykkjarvatns eða til virkjana skuli halda allri röskun á náttúrulegum rennslisháttum fallvatna í lágmarki. Það hefur nú ekki verið haft sérstaklega að leiðarljósi, a.m.k. á norðausturhálendinu hin síðustu missirin, herra forseti. Þó að þessi áfangi næðist sem ég vil reyndar trúa að auðvelt ætti að vera að safna pólitískri samstöðu um, hvort sem það gerist sem algerlega sjálfstætt mál eða í einhverjum tengslum við stærri og viðameiri verndunaraðgerðir eins og nú eru á dagskrá og viðfangsefni sérstakrar nefndar hvað varðar svæðið norðan jökla, þá hafa yfirlýsingar manna ýmsar verið á þá lund að þeir telji að ekki komi til greina að hrófla við Jökulsá á Fjöllum. Þó að þetta næðist, sem maður vildi vissulega vona, þá er síður en svo að þar með sé nóg að gert. Það eru mörg önnur vatnasvið og aðrar ár sem væri fullkomin ástæða til að skoða með sama hætti, og ég nefni þar sérstaklega Hvítárnar tvær, þ.e. í Borgarfirði og í Árnessýslu, og eins Skjálfandafljót sem margir renna hýru auga til en hefur að geyma einstaka fossa og stórbrotið umhverfi þar sem er Bárðardalurinn og umhverfi Skjálfandafljótsins allt upp til Vatnajökuls og Tungnafellsjökuls. Þess er rétt að geta að lokum, herra forseti, að málum hliðstæðrar tegundar hefur áður verið hreyft hér á Alþingi og er vitnað til þess í lok fylgiskjals. Ég vil svo leggja til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til síðari umr. og hv. umhvn.

Virðulegi forseti. Ég styð þessa tillögu. Mér finnst hún góð. Mér finnst hún fyllilega tímabær og mér finnst greinargerðin með henni segja allt sem þarf um þetta stóra og þýðingarmikla mál. Ég er afdráttarlaust þeirrar skoðunar, virðulegi forseti, að alþingismenn eigi að sameinast um að friðlýsa Jökulsá á Fjöllum. Það er löngu tímabært að ákveða hverju ekki á að hrófla við í landinu okkar og við eigum að ákveða hvað við erum tilbúin að spara til framtíðar, hverju má hrófla við og hvað það er sem við erum tilbúin að skoða hvort heldur er vegna virkjunar eða einhverra annarra framkvæmda. Ég velti því fyrir mér meðan framsögumaður var að ræða málið og sem hann kom reyndar að í lokin hvort ekki væri full ástæða til að skoða hvort Jökulsá á Fjöllum með umhverfi sínu og vatnasviði gæti orðið hluti af Vatnajökulsþjóðgarði eða a.m.k. tengst þessum væntanlega þjóðgarði sem er verið að fjalla um. Þingmaðurinn nefndi umhverfisþingið. Þar var rætt um tillögur umhvrh. um ný friðuð svæði og þar var einmitt lögð mikil áhersla á að það væri nauðsynlegt að ganga lengra í að friða vatnasvið og að það væri líka mjög mikilvægt að friða svæði, ekki bara taka einhvern einstakan afmarkaðan stað heldur skoða hvort það væri hluti af þýðingarmiklu svæði sem þyrfti með einhverjum hætti að varðveita. Líka komu fram ýmsar skemmtilegar hugmyndir á umhverfisþinginu, meðal annars í þeim hópi sem ég veitti forstöðu. Ein var um hvort ekki væri orðið tímabært að friða eina jökulá sem rennur í norður og aðra sem rennur í suður, einmitt vegna þess sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem mælir fyrir þessari tillögu nefndi áðan. Við erum búin að ganga á stóru árnar og það er engin stór á eftir sem hægt er að grípa til til að þjónusta risastóriðjufyrirtæki. Þó að ég sé ekki að leggja það til er fyllilega ástæða til að gefa gaum hugmyndum sem þessum. Okkur hefur fundist að það sé svo sjálfsagt að vera með miklar jökulár með öllum sínum fossum, giljum og stórbrotnu umhverfi en það er ekkert sjálfsagt lengur. Við erum farin að ganga inn á landið mjög mikið og sérstaklega höfum við gengið inn á landið norðan Vatnajökuls. Okkur ber að skoða hvort nóg sé að gert í bili og hvort við eigum ekki að standa vörð um svona stórkostlegt náttúrufyrirbæri eins og Jökulsá á Fjöllum er og það svæði sem hún tilheyrir alveg ofan frá Dyngjufjöllum og svæðinu norðan Vatnajökuls. Annað vil ég nefna. Hér bar á góma umsögn Sveinbjörns Björnssonar um árnar okkar. Hann varpaði líka eiginlega upp einkunnagjöf sem mun fylgja rammaáætluninni sem verður brátt skilað til okkar og þar fær þessi á, Jökulsá á Fjöllum, hæstu einkunn, ekki hæstu einkunn til að virkja heldur hæstu einkunn þegar verið er að meta hvers virði árnar eru sem við getum tekið í þjónustu okkar til að skaffa rafmagn og orku. Næstefstu einkunnina erum við í raun og veru búin að fella, það eru Kárahnjúkarnir. Það hefði verið næststærsta verkefnið sem við hefðum átt að standa vörð um ef við ættum að fara eftir rammaáætlun af því tagi sem við erum fyrir mörgum árum búin að setja í gang vinnuna við en hefur alltaf verið á leiðinni og svo tökum við alltaf ákvarðanir áður en áætlunin kemur fram. Það eru fleiri en Sigurður Þórarinsson sem meta og setja í hæsta verndarflokk þessa stórbrotnu á. Hún er líka í þessari sérstöku vinnu sem sett er í gang til að skoða hvað við megum virkja og hvað við eigum að vernda. Þar er hún líka sett efst hvað verndun viðvíkur. Virðulegi forseti. Ég kom ekki hingað til að halda langa ræðu heldur fyrst og fremst til að taka undir orð flutningsmanns. Aftur vil ég segja að flestallt sem skiptir máli kemur fram í greinargerðinni og ég hvet þingmenn til að lesa hana. Það eru ekki allir sem hafa komið á þetta svæði og það er jafnstórbrotið og hér er lýst. Ég var svo heppin að þegar ég fór um svæðið fyrst, kom að vestan og fór yfir allt svæðið og austur að Snæfelli, var það í stórkostlegu veðri, blár himinn alla daga, hiti allt upp í 25 stig og landið eins og það getur fegurst orðið með allri sinni sérstöðu og öllum sínum andstæðum. Það er mjög mikilvægt að þeir sem ekki hafa farið á svæðið og halda að alltaf sé verið að tala um að það þurfi bara að vernda einhverja auðn lesi a.m.k. frásögn af því hvernig umhverfið er þarna. Það er mjög mikilvægt að þeir sem taka ákvarðanir viti a.m.k. um hvað ákvarðanirnar snúast.

Herra forseti. Hæstv. umhvrh. var hér í húsi við atkvæðagreiðslu áðan og ég verð að segja að ég bjóst við að hún mundi doka við og taka þátt í þessari umræðu með okkur. Ég lýsi yfir vonbrigðum með að hún skuli ekki hafa séð ástæðu til þess þar sem ég tel umræðuna vera afar mikilvæga, afar gagnlega fyrir okkur á tímum þar sem verndarsjónarmið hafa orðið að þoka fyrir nýtingarsjónarmiðum. Eins og þeir ræðumenn sem þegar hafa talað á undan mér hafa vikið að eru kannski að verða síðustu forvöð fyrir okkur á Íslandi að vernda vatnasvið heils jökulfljóts. Hvað liggur þá beinna við þegar búið er að fórna Jökulsá á Dal en að standa vörð um Jökulsá á Fjöllum? Jökulsá á Fjöllum er afskaplega sérstæð á eins og lýst hefur verið og lýst er í greinargerð með þessu máli sem finna má á þskj. 19 í gögnum hv. þingmanna. Henni er sömuleiðis lýst í mjög viðamikilli skýrslu sem Náttúrufræðistofnun Íslands gerði nýverið um náttúrufar og verndargildi náttúrufyrirbæra norðan Vatnajökuls. Í þeirri skýrslu má sjá að vísindamenn okkar og verndarstofnun leggja afar ríka áherslu á þessa gersemi og að sjálfsögðu er eðlilegt að við gerum það núna þegar við sjáum fórnina sem verið er að færa á altari stóriðjunnar á svæðinu norðan Vatnajökuls. Menn kunna að spyrja sig, virðulegi forseti: Er einhver hætta á því að farið verði í að virkja Jökulsá á Fjöllum? Og ég segi: Já. Ég segi tvímælalaust já. Það er hætta á ferðum, meðal annars vegna þess að Jökulsá á Fjöllum er enn þá opinberlega í gögnum stjórnvalda yfir mögulega virkjunarkosti á Íslandi. Hún er enn þá nefnd í skýrslu um innlendar orkulindir til vinnslu raforku og þar er hennar getið undir heitinu Austurlandsvirkjun sem á sínum tíma og löngum hefur gengið undir nafninu ,,langstærsti draumurinn`` en þar var einmitt hugmynd að virkja saman Jökulsá í Fljótsdal, Jökulsá á Dal og Jökulsá á Fjöllum og búa til þrjú risastór lón, þ.e. lón á Eyjabökkum, Hálslón og Arnardalslón. Þessu plani hefur ekki verið aflýst. Þessar teikningar og þær rannsóknir sem hér liggja til grundvallar eru enn þá uppi á borðum þeirra aðila sem ásælast orkuna í fallvötnunum okkar. Þess vegna segi ég: Það er full ástæða til að ræða þessi mál af mikilli alvöru, og það núna. Langstærsti draumurinn er enn á teikniborðinu. Þegar Kárahnjúkavirkjun hefur verið skoðuð hafa menn vikið að því að það væri hægur vandi að bæta í Hálslón vatni sem kæmi t.d. úr Kverká og jafnvel Kreppu, leiða bara einfaldlega í göngum sem er svo auðvelt að bora nú til dags eins og við höfum heyrt sagt fjálglega frá í fréttum og dúndra því niður í Hálslón. Kann að vera að sá draumur lúri í einhverju brjósti einhvers staðar á einhverri verkfræðiskrifstofunni.  Herra forseti. Ég held að málið sé afskaplega alvarlegt og þess vegna sé mjög mikilvægt að Alþingi Íslendinga bregðist við núna og slái skjaldborg um vatnasvið Jökulsár á Fjöllum. Það liggur fyrir í náttúruverndaráætlun hæstv. umhvrh. sem var kynnt á umhverfisþingi sem ræðumenn hafa nú þegar vikið að að það eigi að stækka þjóðgarðinn í Jökulsárgljúfrum en það er eingöngu talað um að hann skuli stækka til austurs og svo er talað um smáspildu til norðurs, norður fyrir Dettifoss, en það er ekki talað um að taka vatnasviðið allt suður undir Vatnajökul. Ég lýsi vonbrigðum mínum með það því að ég tel að við höfum í náttúruverndaráætluninni tækifæri til að taka stærra skref hvað varðar þjóðgarð í Jökulsárgljúfrum en hæstv. umhvrh. leggur til. Ég hvet hv. alþingismenn til að kynna sér vel þau plön sem eru á borðum stjórnvalda, taka afstöðu og þá fyrst og fremst auðvitað að taka afstöðu með verndarsjónarmiðunum. Við eigum von á því að fá rammaáætlun ríkisstjórnarinnar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma hingað á okkar borð innan skamms. Eins og vikið hefur verið að hefur Sveinbjörn Björnsson verkefnisstjóri rammaáætlunarinnar gert mjög góða grein fyrir því hvernig störf rammaáætlunarverkefnisstjórnarinnar hafa gengið. Við höfum því miður þurft að bíða úr hófi eftir niðurstöðunum. Satt að segja eru margir orðnir mjög óþolinmóðir en ég hef hér tilraunamatið á 15 virkjunarkostum í vatnsafli sem gefið var út af sömu verkefnisstjórn í apríl árið 2002 og þá kemur í ljós algerlega svart á hvítu, það er alveg sama hvernig málinu er velt fyrir sér, að Jökulsá á Fjöllum og Jökulsá á Dal, þ.e. árnar sem tengjast Kárahnjúkavirkjun, eru í raun og veru viðkvæmustu og dýrmætustu svæðin út frá sjónarmiðum náttúruverndar. Herra forseti. Kannski eru að verða síðustu forvöð að vernda stórfljót á hálendi Íslands. Vöknum nú af dvalanum, tökum til hendinni, skoðum þessi mál gaumgæfilega og gerum það núna. Nú höfum við tækifæri, sláum upp á Alþingi Íslendinga skjaldborg til verndar Jökulsá á Fjöllum.

Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns segja að ég styð þessa tillögu. Tillaga hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar og Kolbrúnar Halldórsdóttur gengur út á það að friðlýsa Jökulsá á Fjöllum, allt vatnasvið hennar, þverár og eðlilega rennslishætti. Í tillögunni felst að það yrði bannað að ráðast í hvers konar mannvirkjagerð eða röskun á þeim landsháttum sem þessu tilheyra. Ég vil líka upplýsa það, herra forseti, að tveimur sinnum hefur Samf. staðið frammi fyrir því að taka afstöðu til þessa máls. Í bæði skiptin hefur niðurstaða okkar verið með þessu móti. Fyrir kosningarnar sendu Náttúruverndarsamtök Íslands forustumönnum stjórnmálaflokkanna spurningar sem vörðuðu mikilvæga þætti um náttúruvernd hér á landi. Þar var m.a. spurt um afstöðu til friðlýsingar Jökulsár á Fjöllum. Svar mitt sem formanns Samf. var að flokkurinn fylgdi henni. Ég vil líka draga inn í þessa umræðu, herra forseti, að Samf. hefur lagt fram till. til þál. um hálendisþjóðgarð. Það er að sönnu tillaga sem ekki allir í þessum sal eru sammála um en hún var af okkar hálfu eins konar sáttargjörð í þeirri illvígu deilu sem geisaði um virkjun við Kárahnjúka. Nú er það svo að þeir hv. þm. tveir sem flytja þá tillögu sem hér er til umræðu voru allt annarrar skoðunar en sá sem hér talar. Ég er eigi að síður þeirrar skoðunar að sú tillaga sem við fluttum um hálendisþjóðgarð sé vel fallin til þess að skapa ákveðna sátt meðal alls þorra þjóðarinnar. Í reynd felur hún í sér að menn setja niður deilurnar um Kárahnjúka, grafa aftur stríðsöxina sem upp var tekin úr jörðu í þeim deilum og fallast á að mjög dýrmæt svæði norðan og norðaustan Vatnajökuls sem við teljum að sé brýnt að vernda fyrir komandi kynslóðir yrðu sett undir þjóðgarð. Nú ætla ég ekki að leggja þessa umræðu undir tillögu okkar samfylkingarmanna um hálendisþjóðgarðinn en ég vil að það komi ákaflega skýrt fram að samkvæmt greinargerð með henni á að vera tryggt að innan hins ákjósanlega hálendisþjóðgarðs sem við lögðum til yrði allt vatnasvið Kreppu sem fellur í Jökulsá á Fjöllum og nægilega stór hluti af vatnasviði Jökulsár á Fjöllum til þess að ókleift yrði að ráðast í virkjanir sem t.d. löskuðu Dettifoss. Ég vil í tilefni af hinni ágætu tillögu þeirra tvímenninga úr Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði leyfa mér að lesa það sem segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: ,,Flutningsmenn telja raunar vel koma til greina að Alþingi samþykki sérstaka ályktun um friðun vatnasviðs Jökulsár á Fjöllum frá upptökum til hafs svo öll tvímæli verði tekin af um vernd árinnar.`` Það liggur því fyrir, herra forseti, að við höfum fyrir okkar leyti lýst því, ekki með jafnskeleggum hætti kannski og þeir hv. þm. sem hér hafa flutt tillöguna en eigi að síður höfum við sagt það skýrt og skorinort fyrir okkar hatt, að við teljum þetta æskilegt. Því kem ég hér í þennan stól til að lýsa því yfir að Samf. er sammála málflutningi hv. flutningsmanna. Við teljum að þetta eigi að gera. Núna eru kannski síðustu forvöð að vernda þarna eina merkilegustu jökulelfu landsins. Henni tengjast kennileiti í landslagi sem eru sérkennileg og náttúrufyrirbæri sem við eigum sennilega ekki völ á að sjá annars staðar. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon rakti fossaröðina í ánni og vísaði til síns merka gengna læriföður, Sigurðar Þórarinssonar, sem manna fegurst hefur lýst þeim verðmætum sem er að finna í þessari einstæðu náttúrugersemi. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon lýsti því líka með nokkuð glæsilegum hætti hve einstæðar minjar um gríðarleg hamfarahlaup tengjast Jökulsá á Fjöllum og sennilega er ekkert sem hefur nokkru sinni í sögu landsins náð að móta landslag með jafnstórbrotnum hætti og á jafnskömmum tíma og einmitt hamfarahlaupin sem hafa runnið um farvegi hennar og skapað gersemar sem draga fjölda erlendra ferðamanna hingað til lands, einungis til að skoða þau. Hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir, reyndar eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir og Steingrímur J. Sigfússon, rakti dæmi um það að enn væru uppi á borðum einhvers konar teikn til þess að menn hygðust virkja Jökulsá á Fjöllum. Herra forseti. Þegar ég sat í ríkisstjórn með hv. þm. Halldóri Blöndal sem nú situr í forsetastóli komu slíkar vísbendingar fram með mjög afgerandi hætti frá Orkustofnun og undir þær tóku vissir ráðamenn sem töldu að það væri æskilegt og verjandi. Ég rifja upp, herra forseti, að sérstök skýrsla var lögð fram sem átti einmitt að sýna þjóðinni fram á þá virkjunarkosti sem væri að finna á því svæði sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir rakti áðan. Ég tók mjög afdráttarlausa afstöðu gegn því og hv. þm. Halldór Blöndal sömuleiðis. Þessar hugmyndir lutu að því að það ætti með einhverjum hætti að stýra rennsli Jökulsár á Fjöllum. Í reynd jafngilti þetta því að setja stórvirkan krana á Dettifoss. Því rifja ég þetta upp, herra forseti, sem það liggur fyrir í nýlegu plaggi frá ríkisstjórn Íslands að það eru enn á borðum hennar æðstu embættismanna einhvers konar hugmyndir um virkjun Jökulsár á Fjöllum sem þarf að kveða í kútinn hið fyrsta. Ég er þá að vísa í fylgiskjal Orkustofnunar frá því í febrúar í fyrra sem var lagt fram í þessum sölum með frv. ríkisstjórnarinnar um virkjanaleyfi vegna Kárahnjúkavirkjunar. Í því fylgiskjali er vísað hvorki meira né minna en sjö sinnum til hugmynda um að virkja Jökulsá á Fjöllum. Það er þess vegna alveg borðleggjandi, herra forseti, að víða blundar í hugskoti manna sem dreymir glæsta drauma um virkjanir að virkja Jökulsá á Fjöllum. Ég held að það sé þarft verk okkar sem höfum staðið í deilum um virkjanir við Kárahnjúka, þó að ég og þeir hv. flutningsmenn sem hér hafa talað gætu ekki orðið sammála um þá niðurstöðu, að ráðast hér í eins konar sáttargjörð um náttúruvernd á Íslandi. Ég tel að það sé ekkert eins vel fallið til þess að gera það með táknrænum hætti og að friða Jökulsá á Fjöllum. Ég held að með þeim hætti ynnum við mjög þakklátt verk fyrir komandi kynslóðir og ég held að við öll gætum lokið störfum í fyllingu tímans á hinum pólitíska vettvangi ef það væri eitt af þeim verkum sem við hefðum lagt gjörva hönd á.

Hæstv. forseti. Við ræðum þáltill. um friðlýsingu Jökulsár á Fjöllum. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson lagði til að hér gætum við sameinast um sáttargjörð um friðlýsingu á þessu mikla vatnasvæði og það væri gott ef þingheimur gæti gert það og litið þá á þetta sem sáttargjörð. Eitt er víst og það er að mjög mikilvægt er að hið allra fyrsta verði tekin ákvörðun um að friða vatnasvæði norðan Vatnajökuls og það áður en fram kemur beiðni um frekari stóriðju hér á landi. Núverandi ríkisstjórn er mjög hlynnt stóriðju eins og við öll vitum og hefur keyrt hjól efnahagslífsins á stóriðjuframkvæmdum. Það má láta nærri að ef einhver bankaði upp á, hvort sem hann kæmi frá Rússlandi, Ameríku eða einhverju öðru landi, fyrirtæki sem hefði áhuga á því að reisa hér enn eitt álverið eða starfrækja orkufrekan iðnað, yrði það skoðað með mjög jákvæðu hugarfari og þá er spurningin hvaðan eigi að taka þá orku. Fallvötnin eru orðin fá eftir til þess að fara í og Jökulsá á Fjöllum er eina stóra fallvatnið sem gæti borið það að fá inn jafnstórt verkefni og álver á Reyðarfirði er orðið í dag. Við þessar aðstæður og á meðan ekki er bankað upp á er nauðsynlegt að vinna í þessu máli. Það er nær ómögulegt --- við höfum kynnst því í þessum sal --- að taka ákvörðun um friðlýsingu á ákveðnu svæði undir þeirri pressu sem er á öllum, á Alþingi, úti í atvinnulífinu og á ákveðnum svæðum, ef beiðni um stóriðju liggur á borðinu. Ef virkjunaráform liggja fyrir til að uppfylla þær beiðnir er nær ómögulegt að ná sátt um friðlýsingu á viðkomandi svæði. Við sem þekkjum Jökulsá á Fjöllum og svæðið í kring, hálendið, og njótum þess að fara um náttúru landsins getum ekki verið viss um að sú stórfenglega sýn sem Jökulsá á Fjöllum er frá því að hún kemur frá jökli og alveg þar til hún rennur út í sjó fái að vera í friði. Það sem mörg okkar líta á sem mikil verðmæti líta aðrir fyrst og fremst á sem mikla orku. Það er alveg ljóst að þeir sem fyrst og fremst líta á fallvötnin sem orkulind sem núverandi kynslóð beri að nota til að afla tekna og meiri auðlegðar í landinu líta ekki fram hjá því að það megi bæta orkusvið Kárahnjúkavirkjunar með því að bæta bæði Kreppu og Kverká inn í framkvæmdina. Við skulum ekki gleyma því heldur að þær deilur sem uppi eru um verndun Þjórsárvera, hversu hátt eigi að fara með lón inn á það svæði og hversu mikið eigi að seilast inn í Þjórsárverin, eru einmitt um hagkvæmni virkjunar, hagkvæmni þess að fá inn meiri orku fyrir tiltölulega ódýra framkvæmd. Það á eins við um Hálslónið, Kárahnjúkavirkjun, það er mjög hagkvæmt að beina Kverká inn í Hálslónið og auka þannig orkuna. Þegar þessar staðreyndir liggja fyrir og á meðan ekki er pressa um áframhaldandi stóriðju er mjög mikilvægt að vinna markvisst að þessu máli, hvort sem þetta er þá alveg hreint sérstök friðunaraðgerð eða hvort þessi friðunaraðgerð færi saman við ákvörðun um þjóðgarð eða friðuð svæði norðan Vatnajökuls. Enn megum við bíða eftir rammaáætlun um virkjun vatnsafls og jarðvarma og á meðan sú rammaáætlun er ekki lögð fram --- mér hefur þó skilist að hún sé fullunnin --- munum við halda áfram að takast á um einstakar ár og vatnasvið. Það eru því miður ekki margar ár eftir og ósnortin vatnasvið og því óska ég eftir því við þingheim allan að þessi þáltill. fái mjög jákvæða umfjöllun, herra forseti, og unnið verði að henni núna í vetur, annaðhvort sem alveg sjálfstæðri tillögu eða með annarri ef fram koma tillögur um friðlýsingu á landi norðan Vatnajökulsþjóðgarðs eða friðlýstra svæða. Það fer eftir því hversu hratt sú nefnd vinnur og skilar af sér sem hefur þetta sem verkefni. Herra forseti. Við höfum ekki óþrjótandi tíma. Það er góður tími núna til að taka ákvörðun sem þessa meðan ekkert stórfyrirtæki stendur í dyrunum.

Herra forseti. Hér er hreyft miklu nauðsynjamáli. Ég hef lesið vandlega yfir þá tillgr. sem hér er á þskj. 19 og er þeirrar skoðunar að þar megi ekki eitt einasta orð falla niður, samanber það sem hér segir, með leyfi forseta: ,,Friðlýsingin taki til alls vatnasviðs Jökulsár á Fjöllum að Kreppu og öðrum þverám meðtöldum með náttúrulegum rennslisháttum, þar sem hvers kyns röskun og mannvirkjagerð er bönnuð. Sérstaklega verði hugað að því við undirbúning málsins hvernig friðlýsing Jökulsár á Fjöllum skuli tengjast núverandi þjóðgarði í Jökulsárgljúfrum og fyrirhuguðum Vatnajökulsþjóðgarði og stofnun frekari þjóðgarða eða verndarsvæða norðan jökla.`` Ég álít að þetta sé mjög gagnort og komi að kjarna málsins. Ég tel að ekki sé hægt að líta á vatnasvæði Jökulsár á Fjöllum öðruvísi en að hafa í huga að auðvitað er Vatnajökull sjálfur hluti af því vatnasvæði og ber að horfa á það sem eina heild. Ég vil við þetta tækifæri jafnframt lýsa því yfir að ég er þeirrar skoðunar að það eigi mjög að efla rannsóknir á öræfunum norðan Vatnajökuls, sérstaklega því svæði sem hér er fjallað um og tel raunar eðlilegt að þær rannsóknir verði hýstar í þeirri stofnun sem kölluð hefur verið Náttúrurannsóknastöðin við Mývatn. Ég hygg að heimamenn eigi að hafa stjórn þessarar rannsóknar í sínum höndum og ég tel líka að vísindamenn eigi að vinna og vera staðsettir á þeim slóðum þar sem þeim er sérstaklega falið að sinna verkefnum eins og við tölum nú um í sambandi við þjóðgarða. Í þessari tillögu er t.d. sérstaklega fjallað um umgjörð Jökulsár á Fjöllum í víðasta samhengi. Það er rétt sem hv. 1. þm. Reykv. n., Össur Skarphéðinsson, sagði áðan að á þeim tíma sem við vorum saman í ríkisstjórn, Sjálfstæðisflokkur og Alþýðuflokkur, var komið með virkjunaráætlun inn í ríkisstjórnina, þáv. iðnrh. Sighvatur Björgvinsson. Ég tók þá afdráttarlaust fram að ég væri andvígur því að hrófla við vatnasvæði Jökulsár og jafnframt því að virkja Jökulsá á Fjöllum, svo það liggi alveg ljóst fyrir. Enda var þessu máli ekki hreyft í ríkisstjórninni í þeim skilningi á þeim tíma að ætlast væri til að hún legði blessun sína yfir plaggið, heldur tók ég það svo að það væri fremur til kynningar. En hvernig sem því var háttað er víst að þetta mál kom ekki nema einu sinni á borð ríkisstjórnarinnar. Ekki efast ég um að það sé rétt að umhvrh. á þeim tíma, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, hafi verið sama sinnis og ég þá, þó hann hafi að vísu ekki verið orðinn jafn hægri sinnaður þá eins og hann er núna ef marka má síðustu sveifluna á flokksþinginu og gladdi mig satt að segja mjög að við skulum nú loksins orðnir skoðanabræður í heilbrigðismálum. Vill hann þó ganga fetinu lengra, því hann vill markaðsvæða heilbrigðisþjónustuna, en ég hef látið nægja að tala um að einkavæða hluta hennar, sem er auðvitað að ganga skemmra heldur en að markaðsvæða sem þeir vita sem kunna íslensku. Í sambandi við það sem hv. 4. þm. Suðvest. Rannveig Guðmundsdóttir sagði hér áðan um merkilega hugmynd um að virkja eina jökulsá til norður og eina til suðurs,  Herra forseti. Ég þarf ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég tel að hér sé hreyft meira en þörfu máli. Ég tel að hér sé hreyft nauðsynjamáli. Og ég styð þessa tillögu. Ég get hugsað mér að skerpt sé á einstökum atriðum, en ekki dregið úr neinu sem þar stendur.

Virðulegur forseti. Það er sérlega ánægjulegt að vera í sölum Alþingis þessa dagana þegar hver forustumaður Sjálfstfl. á fætur öðrum keppist við að lýsa ást sinni á formanni Samf., hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, hvort sem það segir nú meira um hv. þm. Össur Skarphéðinsson eða hitt hvernig Sjálfstfl. líður í stjórnarsamstarfinu. En að því máli sem er hér til umfjöllunar, þá vil ég fagna sérstaklega yfirlýsingu hv. þm. Halldórs Blöndals til framkominnar tillögu. Ég tel að það sé mikilvægt að fá fram við afgreiðslu þessarar ályktunar, afstöðu þingsins í þessu efni, alveg skýra og klára. Því segi ég að við, Íslendingar, megum vænta þess á næstu árum að vera spurðir um þá kosti sem við eigum hér til orkuöflunar. Það var í fréttum fyrir nokkru síðan að Landsvirkjun hefur m.a. átt í viðræðum við Statoil og Statnett sem hafa verið að spyrjast fyrir um hvaða möguleikar kynnu að vera hér í samstarfi við Ísland í orkumálum í tengslum við upptöku á grænum kortum í Evrópusambandinu á árabilinu 2008--2012. Þessi norrænu fyrirtæki telja fyrirsjáanlegt að vegna stefnu Evrópusambandsins verði verð á endurnýjanlegri orku umtalsvert hærra í Evrópu en á annarri orku og það kunni að skapa forsendur fyrir því m.a. að ráðast í miklar fjárfestingar t.d. í tengslum við lagningu sæstrengs héðan og til Evrópu. Það er augljóst að við munum þá þurfa að svara því hvaða afstöðu við höfum til þess og hversu langt við erum tilbúin að ganga á náttúru landsins í raun til að nýta hana í þágu orkuframleiðslunnar. Ég vil þess vegna taka undir með hv. þm. Halldóri Blöndal að ég tel að þessi þáltill. sem fram er komin sé mikilvæg og það sé mikilvægt að hún fái afgreiðslu þingsins skjótt og vel, vegna þess að þetta þarf auðvitað að liggja fyrir áður en menn leggja í mikla leiðangra eða samstarf við fyrirtæki í nágrannalöndunum á þessu sviði.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þær umræður sem hér hafa orðið og þær undirtektir sem tillagan hefur fengið og stuðning sem fram hefur komið. Ég geri mér meiri vonir um afgreiðslu málsins nú en áður í ljósi þess að hér hafa komið fram eindregnar stuðningsyfirlýsingar þingmanna úr a.m.k. þremur þingflokkum. Ég þykist líka mega vitna til þess að í opinberri umræðu á fundum og í fjölmiðlum, held ég að óhætt sé að segja að slíkar yfirlýsingar hafi komið fram og víðar að. Nú reynir á það í meðferð þingsins á þessu máli á þessum vetri hvaða hugur fylgir máli og hvort unnt er að fá afgreiðslu á málinu, að Alþingi taki grundvallarákvörðunina, setji þetta mál í farveg, þannig að stjórnvöld hafi leiðsögn í þeim efnum, hvert stefna beri með Jökulsá á Fjöllum. Sé hugur manna almennt sá að það komi ekki til greina að raska vatnasviði Jökulsár á Fjöllum með að virkja það vatn, held ég að það væri meira en tímabært og þarft eins og hér hefur rækilega komið fram, að tekið væri af skarið í þeim efnum. Það er alveg ljóst að það mun falla mjög vel að væntanlegum niðurstöðum rammaáætlunar, vera í góðum takti við þær, svo mikið liggur þegar fyrir. Ég held að það nægi að vísa til allra þeirra raka sem hér hafa verið fram sett í umræðunni og koma fram í greinargerð með tillögunni. Ég vil taka undir það og það er rétt sem kom fram hjá hv. þm. Halldóri Blöndal að að sjálfsögðu ber að líta til verulegs hluta Vatnajökuls sem hluta af vatnasviði Jökulsár á Fjöllum. Það er alveg ljóst að Dyngjujökull og upp á Bárðarbungu, norðanvert og norðaustanvert við Bárðarbungu, svæðið umhverfis Kverkfjöll og vestanverður hluti Brúarjökuls og langt inn undir jökulinn tilheyri þessu vatnasviði og eðlilegt að heildinni verði haldið saman, í þeim skilningi að vatnsverndunin og friðlýsingin taki til þessa svæðis í heild. Enda ekkert að því þó friðlýsingar á grundvelli mismunandi ákvarðana skarist sem gerist iðulega. Menn eru að vernda svæði eða friðlýsa þau, stundum í mismunandi tilgangi. Í einu tilviki er verið að hugsa um gróðurfar eða landslag. Í öðru tilviki um vatnafar. Og það liggur að sjálfsögðu í hlutarins eðli að stundum skarast þetta tvennt eða þrennt. Ég vil einnig taka það fram vegna þess að spurt var um hvað menn sæju fyrir sér varðandi tengingu friðlýsingar á Jökulsá og síðan þjóðgarðsins í Jökulsárgljúfrum og Vatnajökulsþjóðgarðs og eftir atvikum hugsanlega fleiri verndarsvæði eða þjóðgarða í viðkomandi landshluta, þá er komið inn á það í sjálfri tillögugreininni og það yrði hluti af þeirri undirbúningsvinnu sem stjórnvöldum yrði falið að vinna. En í sjálfu sér held ég að þetta falli vel að þeirri hugsun sem núna er æ meira að ryðja sér til rúms í umhverfisverndarmálum og byggir þar m.a. á alþjóðlegri skilgreiningu og alþjóðlegu starfi, að flokka þjóðgarða og verndarsvæði eftir verndunarstiginu sem þar er á ferðinni, að það sé ekki lengur um að ræða eitthvert annaðhvort eða, annaðhvort sé svæðið alfarið friðað, sé þjóðgarður og öll mannvirkjagerð bönnuð, eða ekki neitt. Heldur séu þetta mismunandi stig verndunar, stundum í mismunandi tilgangi og geti tengst saman og myndað eitt samræmt net. Það er t.d. enginn vafi á því að eigi að taka stórt svæði norðan og norðaustan jökla til friðunar, það sem eftir er þar til að friða, eru menn væntanlega að tala um verndun þar sem ýmiss konar hefðbundnar nytjar verða áfram leyfðar, eins og beit, veiðar, ferðamennska og annað í þeim dúr. Ég held að engum detti í hug að friða t.d. Vesturöræfi þannig að hreindýraveiðar verði þar ólöglegar, eða friða gróðurlendin alveg norður undir byggð í Norður-Þingeyjarsýslu þannig að bændur geti ekki nýtt hefðbundin beitarlönd. Það þýðir ekki að einhver aukin verndun á grundvelli nýrrar nálgunar og flokkunar geti ekki komið til sögunnar. Ég vil taka það fram vegna orðalags tillögunnar og þakka sérstaklega hv. 2. þm. Norðaust., Halldóri Blöndal, fyrir að vera afdráttarlausan í þeim efnum að þar á ekkert undan að draga, undan að slá. Það er ekki mín ætlan. En ég vil samt ekki að það misskiljist þannig að ætlunin með þessu orðalagi sé að koma í veg fyrir að menn geti tekið vatn úr uppsprettulindum til heimilisnota eða þess vegna virkja bæjarlæki í einhverjum litlum sprænum, þó þær endi daga sína í Jökulsá. Enda er tillagan miðuð við Jökulsá sjálfa og helstu þverár hennar hvað vatns- og rennslisháttarverndunina snertir til þess að hinum náttúrulegu rennslisháttum árinnar sem slíkrar verði ekki raskað. Það gerist að sjálfsögðu ekki þó menn taki sér vatn í kaffibolla úr lindum og lækjum o.s.frv. Þannig að þetta yrði hluti af því sem menn mundu draga upp. En afar mikilvægt er að það sé ljóst og skýrt að hér er verið að tala um Jökulsá og allar helstu þverár hennar, ekki bara Kverká og Kreppu sem leggja auðvitað mikið vatn til Jökulsár og eru hluti af náttúru hennar, heldur líka stóru lindárnar sem eru einstök gersemi, margar hverjar, eins og t.d. Svartá, þar sem gríðarlegt vatnsfall kemur upp úr sandauðnum og nær að safnast saman í rennsli upp á tugi rúmmetra á örfárra kílómetra kafla og er einstök upplifun fyrir þá sem ekki hafa þegar skoðað Svartá og fylgt henni frá upptökum og þar til hún sameinast Jökulsá. Margar stórmerkar lindár og uppsprettur eiga þarna uptök sín á svæðinu, sumar mjög vatnsmiklar eins og Svartá, lindárnar í Hvannalindum, í Herðubreiðarlindum, Grafarlöndum og víðar. Svo koma að sjálfsögðu til sögunnar ár með dragáreðli þegar utar kemur, einkum austar. Þannig að í raun og veru spannar vatnasvið Jökulsár á Fjöllum allar víddirnar og tekur að hluta til til sín vatn úr öllum helstu gerðum fallvatna eða straumvatna sem er að finna á Íslandi. Svo mikið um það, herra forseti. Aðeins að lokum. Það er algerlega ljóst og ég held að það þurfi ekki að rökstyðjast frekar eins og hefur komið fram í umræðunum, að Jökulsá á Fjöllum og umhverfi hennar skorar á alla mælikvarða sem þekktir eru, fær yfirleitt hæstu einkunn hvað verndargildi snertir. Þetta hefur átt við um vinnu rammaáætlunar. Þetta kemur skýrt fram í gögnum frá Náttúrufræðistofnun Íslands sem hafa verið tekin saman fyrir nefndina sem nú er að störfum varðandi þjóðgarða eða verndarsvæði norðan Vatnajökuls. Þetta hafa ýmsar aðrar úttektir sýnt sem og held ég bara almenn tilfinning manna, almennt mat. Huglægt og tilfinningabundið mat manna fer þarna saman við fræðilega nálgun. Að síðustu má velta fyrir sér hversu brýnt eða þarft er að taka þessa grundvallarákvörðun. Ég vísa þar til þess sem hér hefur þegar verið nefnt um ýmiss konar virkjunaráform, bæði eldri og yngri. Þau eru til varðandi Jökulsá, a.m.k. af þrennum toga og misgömul. Þar eru hugmyndir um að taka hluta af vatni Jökulsár, t.d. vatn úr Kverká og/eða Kreppu, færa það austur á bóginn, jafnvel þannig að það yrði tekið svo nálægt upptökum að það gæti runnið í Hálslón um göng og orðið hluti af miðlun þar. Í því sambandi hafa menn bent á að aðrennslisgöng Kárahnjúkavirkjunar í Fljótsdal úr Hálslóni eru víðari en þau þyrftu að vera ef eingöngu stæði til um aldur og ævi að flytja vatnið úr Jökulsá á Dal einni saman. Af hvaða ástæðum þetta er ætla ég ekki að vera með getgátur um. Færð hafa verið fram þau rök að menn hafi einfaldlega fengið svo hagstætt tilboð í víkkunina að ekki hafi verið hægt að halda aftur af sér með að taka því, að hægt væri að miðla vatni að hluta til til baka í gegnum göngin ef þau væru nógu víð. Alla vega býður það upp á þá hættu að vatn gæti farið um þau víðar að en frá Jökulsá á Dal. Önnur virkjunaráform miða yfirleitt að því að stífla árnar neðar og taka úr uppistöðulóni sem væri í minni hæð yfir sjó, of lágt til þess að það yrði sameinað Hálslóni. Fyrst og fremst eru menn að horfa á uppistöðulón í Arnardal sem eitt og sér væri stórslys, að eyðileggja þá náttúruperlu. Sú virkjun er yfirleitt í tveimur þrepum, úr Arnardal og yfir á Jökuldal, eftir að hafa notað farveg Jökulsár, þá þurran að mestu eftir Kárahnjúkavirkjun, spottakorn niður eftir dalnum úr öðru inntakslóni, undir Fljótsheiði og yfir í Fljótsdal. Það vatn kæmi út í Löginn skammt neðan við þar sem fyrirhugað er að vatn komi úr Kárahnjúkavirkjun. Færi þá að verða nokkuð mikið um jökulvatn sem kæmi í Löginn og á Héraði ef þar bættist við að miklu leyti vatn Jökulsár á Fjöllum með þverám sínum. Þessu hafa einmitt tengst hugmyndir um að setja kranann á Dettifoss, sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson vitnaði til áðan. Það er ekki lengra um liðið en svo að ég heyrði menn fabúlera með þessar hugmyndir á heilmiklum fundi þar sem þessi stóru virkjunaráform norðan og norðaustan Vatnajökuls voru kynnt. Þá lét ónefndur fræðimaður það úr úr sér að menn væru hvort sem er þeirrar skoðunar að Dettifoss var einna fallegastur þegar um 180 rúmmetra rennsli væri í ánni. Hann hafði þá fundið kvarða til að mæla fegurðarskyn manna eða meta það. Hugsunin var sú að einhvers konar túristarennsli yrði haft á Dettifossi yfir hásumarið með þessum krana. Þessar hugmyndir eru raunverulegar. Þær eru ekki bara einhverjir hugarórar einhverra einstaklinga. Þær eru til á blöðum og í skýrslum. Við þær er enn stuðst þegar orkuforðinn í landinu er metinn. Þeir tímar gætu vel verið nær okkur en við höldum að bankað verði upp á með hugsanleg afnot af þessari orku, eins og hv. þm. Helgi Hjörvar nefndi hér áðan. Þriðja tegund virkjunaráforma Jökulsár á Fjöllum af eldri toga eru þrepavirkjanir þar sem vatnið færi áfram út á svipuðum slóðum norðaustanlands og það gerir í dag. Jökulsá yrði veitt úr farvegi sínum, haldið ofar og virkjuð í einhverjum þrepum, þar á meðal fram hjá Dettifossi og niður í Jökulsárgljúfur. Hvernig sem á allt saman er litið held ég að því verði varla á móti mælt að æskilegt væri, ef hugur manna stendur til þess að ekki verði bollalagt frekar um virkjun þessa afls, að tekið yrði af skarið með það. Menn geta þá hætt að eyða pappír undir það að hafa þau áform á blaði. Málið á í sjálfu sér ríkan rétt. Mér finnst þetta í raun og veru algerlega sjálfstætt grundvallarmál og eðlilegast að nálgast það fyrst og fremst sem slíkt. Í mínum huga er það ekki á neinn hátt tengt átökum um önnur umhverfismál, hvorki afstaðin né þau sem kunna að vera fram undan. Ákvörðun um að friðlýsa Jökulsá á Fjöllum og vatnasviðið á ekki að vera nein aflausn fyrir vonda samvisku vegna annars heldur á að ganga í það mál sökum þess eigin ágætis og til þess þarf ekki annan rökstuðning eða réttlætingu. Nú ber svo vel í veiði, herra forseti, að væntanlega kemur náttúruverndaráætlun til umfjöllunar Alþingis á þessum vetri. Ég geri ráð fyrir því að fljótlega í framhaldi af umfjöllun á umhverfisþingi leggi umhvrh. áætlunina fram. Hún gengur þá til umhvn. ásamt þessari tillögu, sem þangað verður vonandi vísað á næstu dögum. Mér finnst ástæða til að gera þá kröfu að þessi mál hljóti samhliða afgreiðslu, sem væntanlega verður fyrir vorið. Í ljósi undirtekta hér geri ég mér miklar vonir og meiri en fyrr um að málið fái farsælan endi.

Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Jón Bjarnason, Kolbrún Halldórsdóttir, Þuríður Backman og Ögmundur Jónasson. Hér er um endurflutta tillögu að ræða frá 128. löggjafarþingi en tillagan varð þá ekki útrædd. Hún er nú flutt óbreytt enda efni hennar að öllu leyti í fullu gildi. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að vinna framkvæmdaáætlun um aðgerðir til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Meginmarkmið aðgerðanna verði að auðvelda mönnum að stofna til atvinnurekstrar, hlúa að nýsköpunar- og þróunarstarfi í smáatvinnurekstri og greiða fyrir vexti og viðgangi lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Áætlunin feli í sér sérstaka athugun á eftirfarandi þáttum og eftir atvikum tillögur til úrbóta: kostnaði við að stofna til atvinnurekstrar og aðgangi að upplýsingum og ráðgjöf í því sambandi, aðgangi smáatvinnurekstrar að fjármagni og nauðsynlegri fjármálaþjónustu, kostnaði og aðgangi smáfyrirtækja að ráðgjöf og öflun upplýsinga, aðstöðu smáatvinnurekstrar til að kynna og markaðssetja framleiðsluvörur eða þjónustu, kostnaði og eftir atvikum öðrum hindrunum sem torvelda kynslóðaskipti í smáatvinnurekstri, kostnaði uppfinningamanna, frumkvöðla og smáfyrirtækja við að sækja um einkaleyfi á uppfinningum og gæta hagsmuna sinna varðandi framleiðsluleyndarmál, sérþekkingu og verðmætar upplýsingar, skattalögum og öðrum þáttum sem marka starfsskilyrði atvinnurekstrar með sérstöku tilliti til smáfyrirtækja, stöðu smáatvinnurekstrar samkvæmt lögum og reglum, gagnvart eftirliti og leyfisveitingum og kostnaði við samskipti við stjórnsýslu og stofnanir, stöðu sjálfstætt starfandi einstaklinga og einyrkja í atvinnurekstri, stöðu frumkvöðla, stöðu uppfinningamanna. Áætlunin skal lögð fyrir Alþingi til staðfestingar haustið 2004 og þinginu síðan gerð grein fyrir framvindu mála með skýrslu á tveggja ára fresti.`` Hér er lagt til, virðulegur forseti, að farið verði út á braut sem er vel þekkt sums staðar í nágrannalöndum okkar, að í gildi sé sérstök framkvæmdaáætlun um aðgerðir af þessum toga, það sem heitir á skandinavískunni ,,handlingsplan`` og er mikil tíska í þeim löndum. Það er ekki ástæða til að ræða hvern og einn þeirra þátta sem hér eru taldir upp og eiga að koma til skoðunar. Á þeim er þó brýnt að taka. Ég vil sérstaklega nefna það sem snýr að aðgangi smáatvinnurekstrar að fjármagni og nauðsynlegri fjármálaþjónustu. Ég hygg að ég tali fyrir munn margra þegar ég segi að hvar sem maður fer og ræðir við þá sem standa að nýsköpun í atvinnumálum, eru að koma nýjum atvinnurekstri á fót eða byggja upp og efla lítil fyrirtæki, þá er áberandi hversu erfið staða slíkra aðila er hvað varðar nauðsynlegustu fjármagnsfyrirgreiðslu. Ef menn komast yfir þann erfiða hjalla og koma fyrirtækjum sínum á legg, framleiðslu þeirra í gang eða sú starfsemi sem þar á í hlut er búin að sanna sig og farin að skila frumkvöðlunum afkomu þá koma iðulega til sögunnar aðilar sem bjóða fram fé, gjarnan gegn því að fá fyrirtækið keypt og ná þar undirtökunum. Þá fyrst treysta lánastofnanir sér til að veita fyrirtækinu fyrirgreiðslu þegar það hefur sannað sig og hefur komist yfir erfiðustu þröskuldana á vegi þess. Staðreyndin er sú að fjölmargar tilraunir til nýsköpunar og ýmis álitleg sprotafyrirtæki ná aldrei alla leið í mark hvað þetta snertir, ef svo má að orði komast. Mörg verða úti á berangri þess áhuga- og afskiptaleysis sem virðist því miður oft á tíðum ríkja í málefnum frumkvöðla og nýsköpunar- og sprotastarfsemi hér á landi. Að sjálfsögðu skiptir þarna fjölmargt annað máli. Ég hygg að í tillögugreininni sé um sæmilega tæmandi upptalningu á því helsta að ræða þó ugglaust megi bæta við. En það er enginn vafi á að því sem snýr að kostnaðinum við að stofna til atvinnurekstrarins, koma honum á legg, að fá nauðsynlegar upplýsingar og ráðgjöf í því sambandi, er víða ábótavant. Eins er ljóst að takmarkaður aðgangur smærri atvinnurekstrar eða þess sem er nýr af nálinni að nauðsynlegri fjármálaþjónustu og fjármagni er mikill flöskuháls. Það er rétt að geta þess, herra forseti, að ýmislegt hefur að sjálfsögðu verið að gerast í þessum efnum á síðustu árum og ber að fagna því. Það má geta þess að síðan þessi tillaga var fyrst flutt hefur nýsköpunarmiðstöð tekið til starfa á Akureyri sem er reyndar sérstaklega ætlað að sinna málefnum lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Þar er þó eingöngu um útibú frá nýsköpunarmiðstöð Iðntæknistofnunar, Impru, að ræða. Það sem þar er gert er vel gert. Hinu er þó ekki að neita að mikið tómahljóð er í tunnunni hvað varðar fjármagn til nýsköpunar í íslensku atvinnulífi. Nýsköpunarsjóður er þorrinn og er að mestu leyti hættur að leggja fé til nýrra fyrirtækja, á nóg með það sem þegar hefur verið gert. Enn hefur ekki heyrst af umtalsverðum áformum um að bæta við nýju fé. Það er einnig rétt að geta þess að síðasta vetur var hér á Alþingi til umfjöllunar ákvörðun Íslands um að staðfesta ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 88/2002, sem er um breytingu á XV. viðauka EES-ssamningsins. Þar er fjallað um þær greinar Rómarsáttmálans sem lúta að ríkisaðstoð til lítilla og meðalstórra fyrirtækja. Með þessari ályktun, sem Alþingi afgreiddi hér sl. vor, fylgdi reglugerð framkvæmdastjórnarinnar, nr. 70/2001, um framkvæmdina og viðauki þar sem skilgreint er hvað skuli teljast lítil og meðalstór fyrirtæki á Íslandi í samræmi við ákvæði samningsins um Evrópska efnahagssvæðið eins og annars staðar á því svæði. Þar með hafa slíkar skilgreininingar öðlast tiltekna viðurkenningu og lagastoð hér á landi og ljóst að evrópskar samkeppnisreglur heimila sérstakan stuðning við fyrirtæki sem falla undir skilgreininguna, þ.e. fyrirtæki sem teljast samkvæmt þessari flokkun lítil eða meðalstór. Það er reyndar svo, virðulegur forseti, að þegar það er skoðað fellur stærstur hluti íslensks atvinnulífs undir þessa skilgreiningu. Stærstur hluti íslenskra fyrirtækja telst annaðhvort lítill eða meðalstór samkvæmt evrópskum reglum. Ég fór yfir það að gamni mínu í sumar þegar listinn um 100 eða 200 stærstu fyrirtækin birtist í tímaritinu Frjálsri verslun og bar saman við skilgreininguna sem tekur tvær viðmiðanir, annaðhvort að um 50 starfsmenn eða færri sé að ræða eða veltu upp á tilteknar fjárhæðir í evrum, og mig minnir að ég hafi þá lent einhvers staðar inn á listann á bilinu milli 50 og 100 stærstu fyrirtækjanna í landinu. Þannig að það eru kannski ekki nema 100 eða innan við 100 stærstu fyrirtækin sem fara upp fyrir þessi mörk. Það segir okkur þá að í raun og veru höfum við Íslendingar mikla möguleika á því að beita þessum heimildum ef vilji er fyrir hendi. Stór hluti þessara minni fyrirtækja eða verulegur hluti þeirra er síðan á svæðum sem jafnframt uppfylla skilyrði til sértæks byggðastuðnings, svonefnd þróunarsvæði í byggðalegu tilliti, en það á við um Ísland að mestu leyti utan höfuðborgarsvæðisins og Suðurnesja. Þannig að það er ekki það sem þarf í öllu falli að halda aftur af okkur eða torvelda okkur að hlúa að nýsköpun, hlúa að frumkvæði einyrkja og brautryðjenda og styðja við bakið á litlum eða nýjum fyrirtækjum sem eru að byggja sig upp að reglur standi þar í vegi. Herra forseti. Ég held að það sé einnig ástæða til að fara yfir þá staðreynd sem allt of oft týnist í umræðunni og fellur í skuggann af þeirri athygli, svo maður segi ekki aðdáun, sem umsvif stórfyrirtækja og fjölþjóðafyrirtækja fá, að það eru ekki þau sem leggja til hrygglengjuna í nýsköpun, hagvöxt og tilurð nýrra starfa í hagkerfum Vesturlanda. Það er þveröfugt. Uppistaðan af nýjum störfum verður til í nýjum fyrirtækjum eða litlum og meðalstórum fyrirtækjum í vexti. Kannanir hafa sýnt að allt að 70% nýrra starfa í almennu atvinnulífi verða til í nýjum smáfyrirtækjum eða litlum og meðalstórum fyrirtækjum í vexti. Og hrygglengjan í hagvexti og framþróun í atvinnulífi þjóða er drifin áfram af nýsköpun í slíkum fyrirtækjum. Það er síðan oft annar handleggur að þegar slík starfsemi er komin fram í dagsljósið þá koma stórfyrirtækin til sögunnar með sínu fjármagni og vilja gjarnan innlima þá starfsemi eða kaupa hana upp. Það er líka ástæða til að minna á að í þessu sambandi er rétt að gleyma ekki frumkvæði kvenna í atvinnulífinu. Það er ekki síst í stofnun nýrra fyrirtækja og smáfyrirtækja þar sem konur með útsjónarsemi sinni eygja tækifæri í viðskiptum sem aðrir hafa ekki komið auga á og Ísland er hér engin undantekning. Sem betur fer hefur orðið gjörbreyting á bæði í nálgun opinberra aðila sem og í almennri umræðu um þá hluti á allra síðustu missirum, konur hafa bundist samtökum, skipulagt sig og komið fram í umræðuna af miklu meiri krafti en áður sem gerendur á þessu sviði. Það er ánægjulegt að fylgjast með því að margt það merkilegasta sem tengist nýsköpun á mörgum sviðum viðskipta, t.d. í ferðaþjónustu, menningu og listum, í handverks- og smáiðnaðarframleiðslu, ráðgjafarþjónustu, framleiðslu á snyrtivörum, lyfjum, heilsuvörum og öðru slíku, er til orðið vegna frumkvæðis kvenna í fyrirtækjum sem konur hafa stofnað, oft af miklum dugnaði og útsjónarsemi. Það er hluti af þeim sköpunarkrafti sem einmitt er vilji okkar flutningsmanna að virkja með þessari tillögu. Það er að sjálfsögðu ekki svo að hér sé verið að finna upp hjólið. Eins og ég kom áður inn á eru slíkar framkvæmdaáætlanir um stuðning við starfsemi af þessu tagi víða við lýði. Það er líka rétt að geta þess og komið inn á það í greinargerð með tillögunni að hjá Evrópusambandinu er í gildi sérstakur sáttmáli eða stefnumörkun um smáfyrirtæki sem heitir á ensku European Charter for Small Enterprises. Málið hefur einnig verið á dagskrá norrænnar samvinnu. Þar var starfshópur sem starfaði á vegum efnahagsnefndar Norðurlandaráðs og hann skilaði tillögum sem Norðurlandaráð hefur gert að sínum og falið ráðherraráðinu til framkvæmdar. Það er kominn í gildi norrænn sáttmáli sem gildir núna á þessu sviði og nýlega var ákveðið að breyta eða sameina í eina stofnun norræna þróunarmiðstöð og Norræna iðnþróunarsjóðinn í öflugri stofnun sem hefur þá yfir að ráða bæði fagþekkingu og fjármunum til að stuðla að nýsköpun og þróun í atvinnulífi á Norðurlöndunum. Herra forseti. Ég held að ég þurfi ekki að hafa um þetta öllu fleiri orð. Ég vil bara taka fram til að það misskiljist ekki að að sjálfsögðu ber ekki að líta á þessa tillögu sem neitt vantraust á þá viðleitni til nýsköpunar og þróunar sem í gangi hefur verið af hálfu aðila eins og Byggðastofnunar, Iðntæknistofnunar og atvinnuþróunarfélaganna víða um land. Þar er víða unnið hið merkasta starf en því miður af miklum vanefnum. Þessar einingar eru veikar og fjárvana. Þær hafa mátt búa við það reyndar missirum saman að hafa ekki fast land undir fótum. Þær hafa ekki haft samninga um sína starfsemi og sínar fjárveitingar og það hefur skapað öryggisleysi og erfiðari starfsskilyrði en ella hefði þurft að vera. Fyrst og fremst, herra forseti, þarf að stórefla þessa starfsemi. Ef við ætlum að sækja fram og hafa í landinu þróttmikið og dafnandi og fjölbreytt atvinnulíf þá þarf að leggja mikla áherslu á þessa þætti. Það næst ekki með því að einblína á fáa, stóra, miðstýrða stóriðjukosti. Burt séð frá deilum um þá sem slíka og hvaða áhrif sem þeir kunna að hafa í efnahagslegu tilliti í hagkerfinu eða á atvinnulífið hið næsta sér, þá er í öllu falli ljóst að ef við viljum þróttmikið, gróskumikið og fjölbreytt atvinnulíf vítt og breitt í byggðum landsins þá verður að taka betur á í þeim efnum en gert hefur verið hingað til.

Herra forseti. Menn hafa stundum spurt í tengslum við stóriðjuumræðuna hvað Vinstri hreyfingin -- grænt framboð vilji gera í atvinnumálum. Þetta er dæmi um það. Þetta þingmál sem hér hefur verið talað fyrir af hálfu 1. flm., hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, er dæmi um hvernig við viljum standa að atvinnuuppbyggingu í landinu. Þetta þingmál lýtur að aðgerðum til stuðnings atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Okkar hugsun byggir á því að það sé hlutverk samfélagsins, hvort sem er sveitarfélaga eða ríkis, að sjá fólkinu, heimilinum og fyrirtækjunum fyrir góðri grunnþjónustu. Ég hef stundum vitnað í rannsóknarskýrslu sem unnin var á vegum danska atvinnumálaráðuneytisins undir lok tíunda áratugarins þar sem spurt var hvað fyrirtækin teldu mikilvægast að gert væri af hálfu samfélagsins til að örva atvinnuuppbyggingu, hverju þau legðu mest upp úr, hvað réði því hvar þau settu sína starfsemi niður. Svörin voru mjög á einn veg. Við þurfum að hafa góða leikskóla. Við þurfum að hafa góðar samgöngur. Fólk spyr hvort það komist í tengsl við internetið, svo dæmi sé tekið. Við þurfum að hafa góða heilbrigðisþjónustu, gott menntakerfi, löggæslu, hún þarf að vera í góðu lagi, og þannig má áfram telja. Þetta teljum við vera hlutverk hins opinbera gagnvart atvinnulífinu. Sú ríkisstjórn sem hér hefur farið með völdin undanfarin ár hefur snúið öllu á hvolf. Hún hefur ráðist í mjög mikla íhlutun í efnahagslífið og atvinnustarfsemi með beinni þátttöku, með beinum fjárfestingum, og þar er stóriðjan að sjálfsögðu nærtækast dæmi. Á sama tíma hefur hún grafið undan og veikt þessa grundvallarþjónustu sem ég var að vísa til og atvinnulífið og að sjálfsögðu heimilin leggja svo mikið upp úr. En það er annað sem hefur verið mjög sláandi í umræðu um atvinnumál og kemur alltaf fram þegar menn heimsækja fyrirtæki vítt og breitt um landið að þau kvarta öll yfir því hve fjármagnið er dýrt og hve erfitt er að nálgast það, einkum á frumstigi þegar verið er að koma fyrirtækinu á laggirnar. Þess vegna höfum við verið með tillögur hér í þinginu um leiðir til að auðvelda fyrirtækjum aðgang að ódýru lánsfjármagni eða styrkjum. Það var fyrirkomulag sem við bjuggum við hér fyrr á árum. Þá voru allsterkir fjárfestingarsjóðir og lánasjóðir á vegum hinna ýmsu atvinnugreina, sjóðir sem voru sameinaðir undir regnhlíf FBA og síðan innlimaðir í Íslandsbanka. Og það segir kannski sína sögu að þeir sem voru harðastir talsmenn þessa hafa ýmsir verið að ympra á því í seinni tíð að styrkja þyrfti Byggðastofnun sem lánastofnun, lánastarfsemi á vegum Byggðastofnunar. Undir þessi sjónarmið öll höfum við tekið og verið með tillögur um hvernig rétt væri að standa að málum. Hér hefur verið gerð grein fyrir þingmálinu, hvaða aðgerðir við teljum að þurfi að grípa til til að auðvelda fyrirtækjum að verða til, ef svo má að orði komast. Við viljum að ríkisstjórnin vinni sérstaka framkvæmdaáætlun um aðgerðir til stuðnings þessum fyrirtækjum, atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum. Við vísum hér á ýmsa efnisþætti; kostnað við að stofna til atvinnurekstrar og aðgang að upplýsingum og ráðgjöf í því sambandi, aðgang smáatvinnurekstrar að fjármagni og nauðsynlegri fjármálaþjónustu, kostnað og aðgang smáfyrirtækja að ráðgjöf og öflun upplýsinga, aðstöðu smáatvinnurekstrar til að kynna og markaðssetja framleiðsluvörur eða þjónustu, kostnað og eftir atvikum aðrar hindranir sem torvelda kynslóðaskipti í smáatvinnurekstri, kostnað uppfinningamanna, frumkvöðla og smáfyrirtækja við að sækja um einkaleyfi á uppfinningum og gæta hagsmuna sinna varðandi framleiðsluleyndarmál, sérþekkingu og verðmætar upplýsingar. Við viljum að skattalögin séu skoðuð með þessa hagsmuni í huga. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð hefur reynt að örva umræðu um þessi mál. Við vorum með mjög athyglisverða ráðstefnu í haust um leiðir til að styrkja smáatvinnurekstur, atvinnurekstur í smáum og meðalstórum fyrirtækjum og þar fengum við m.a. þá aðila sem hér er vísað til, uppfinningamenn, menn sem hafa beitt sér fyrir eða hafa verið frumkvöðlar í atvinnurekstri. Þetta var ráðstefna sem var afar gefandi og við fengum mikinn stuðning við þá stefnu sem við hér fylgjum. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þessa þáltill. Fyrsti flutningsmaður hennar, formaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, hefur gert ítarlega grein fyrir málinu og í greinargerð með þingmálinu er líka vikið að því sem hefur verið að gerast á þessu sviði á undanförnum árum og við fögnuðum að sjálfsögðu þeim skrefum sem hafa verið stigin. Nýsköpunarmiðstöðin á Akureyri hefur verið nefnd í því sambandi og við vísum til þess sem hefur verið unnið á vegum Iðntæknistofnunar og Byggðastofnunar svo dæmi séu tekin.

Virðulegi forseti. Við í Frjálsl. getum í meginatriðum tekið undir markmið þáltill., þ.e. að stuðla að því að menn stofni fyrirtæki og hlúi að nýsköpun og þróunarstarfi. Ýmislegt jákvætt hefur gerst á síðustu árum varðandi nýsköpun í atvinnurekstri. Í fyrsta lagi hefur almennt orðið meiri skilningur á því að koma þurfi á nýsköpun og þróun og leggja peninga í rannsóknir. Annað mikilvægt skref var stigið þegar Nýsköpunarsjóður atvinnulífsins var stofnaður. Það var gert með því að slá saman nokkrum opinberum sjóðum og söluandvirði Fjárfestingarbanka atvinnulífsins. Þegar meta á afrakstur nýsköpunarverkefna og frumkvöðlasetra er mikilvægt að hafa í huga að það getur tekið langan tíma að meta hvort verkefni skili árangri og það verður að gefa verkefnum tíma. Virðulegi forseti. Þó margt hafi áunnist á síðustu árum er tímabært að fara yfir aðstöðu frumkvöðla sem hleypa af stokkunum nýjum fyrirtækjum því margt má betur fara. Nýliðar skipta verulega miklu máli. Þeir stuðla að framförum, einkum á tvennan hátt. Annars vegar að koma með nýjar hugmyndir og hins vegar að setja þrýsting á þá sem eru fyrir í atvinnurekstrinum. Það leiðir til þess að þeir bæta sig. Mikilvægt er að fara yfir þessa stöðu vegna þess að þetta skiptir gríðarlega miklu máli fyrir atvinnuvegina í heild. Minni fyrirtæki búa oft á tíðum við verri vaxtakjör en stórfyrirtæki. Stærri fyrirtæki hafa greiðari aðgang að erlendu lánsfé þar sem vextir eru lægri en hér innan lands. Og þessir háu vextir reynast oft þungur baggi að bera fyrir minni fyrirtæki. Það eru ýmsir sjóðir sem nýliðar í atvinnurekstri og fyrirtæki geta sótt í, sjóðir sem er ætlað að stuðla að nýsköpun. Full þörf er á að fara rækilega yfir þá sjóði því skipulag og fjárframlög til þeirra er stundum með þeim hætti að þeir stuðla alls ekki að því að nýir aðilar hasli sér völl. Imprusjóður Iðntæknistofnunar og Nýsköpunarsjóðs er að mörgu leyti ágætur sjóður sem ætlað er að veita styrki til nýsköpunar. En helsti galli hans er að hann veitir mjög lága styrki. Hæstu styrkir sem hann veitir eru um 400.000 kr. Það er ekki sú upphæð sem skiptir sköpum við stofnun fyrirtækja eða að hrinda nýrri hugsun eða nýsköpun í gang. Annar sjóður sem nýlega er búið að stofna finnst mér vera mjög gagnrýniverður og það er sjóðurinn um aukið virði sjávarafurða. Ég hefði talið nær að veita þá fjármuni sem fara í þann sjóð frekar í Nýsköpunarsjóð. Þar er fyrir sjóður sem er eins og komið hefur fram fyrr í umræðunni þurrausinn. En skipulagið á þessum nýja sjóði er mjög gagnrýnivert. Búið er að veita talsvert fjármagn í hann en slaknað hefur á honum. Skipulag hans er þannig að hætt er við að nýir aðilar fái ekki fjárstyrk úr sjóðnum, þar eð þeir sem nú þegar eru leiðandi í atvinnugreinum sem ætlað er að styrkja til nýsköpunar, sitja í verkefnahópum sjóðsins og er ætlað að leggja faglegt mat á nýjar umsóknir. Í fiskeldishópnum sitja kunnugleg nöfn sem eru fyrir að reka fiskeldisfyrirtæki, svo sem Guðbrandur Sigurðsson, hjá Brimi, sem er formaður, og Finnbogi Jónsson, stjórnarformaður Samherja. Ætli sú skipan sé líkleg til þess að nýjum aðilum með nýjar hugmyndir verði veittur fjárstyrkur til að fara í samkeppni við þá sem fyrir eru í greininni og sitja í stjórn sjóðsins? Ég efa það. Hinir hóparnir sem hafa verið myndaðir til að fjalla um umsóknir til nýsköpunar í sjávarútvegi eru sama marki brenndir. Formaður fiskvinnsluhóps Nýsköpunarsjóðs er einnig formaður Samtaka fiskvinnslustöðva. Formaður líftæknihópsins, Úlfar Steindórsson, sem á að fjalla um umsóknir til nýsköpunar er sjálfur á kafi í rekstri. Úlfar er starfandi stjórnarformaður í Primex, sem er eitt stærsta líftæknifyrirtæki á landinu. Er vænlegt fyrir nýliða sem ætla í nýsköpun að senda forstjórunum og stjórnarformönnum sem fyrir eru í greininni í öflugum og stórum fyrirtækjum trúnaðarupplýsingar um fyrirhugaðan rekstur? Ég efa það stórlega. Í þessum ræðustól hef ég áður bent á mikilvægi þess að nýliðar spreyti sig í atvinnurekstri og bent á að kvótakerfið í sjávarútvegi komi ekki einungis í veg fyrir eðlilega samkeppni í útgerð og nýliðun, heldur kemur það einnig í veg fyrir að fiskvinnslur búi við sambærileg og sanngjörn samkeppnisskilyrði. Þær sem ráða yfir gjafakvóta fá fiskinn inn í vinnsluna á lægra verði en þær sem kaupa á mörkuðum. Það sem undirstrikar þennan ójöfnuð er að vinnslur sem versla á frjálsum mörkuðum eru í sérsamtökum sem hafa það að leiðarljósi að samkeppni um hráefni verði sanngjörn og eðlileg. Ég hef reyndar furðað mig lengi á því að Sjálfstfl. sem vill reyna að kenna sig stundum við frjálst markaðskerfi skuli halda hlífðarhendi yfir svo óréttlátri samkeppnisaðstöðu. Mér finnst í raun tímanna tákn að sjá að það eru Vinstri grænir sem flytja þáltill. um nýsköpun sem við Frjálsl. getum tekið undir í meginatriðum. Ekki er það Sjálfstfl. sem er alltaf að verða meiri og meiri kvótaflokkur og virðist í raun fjarlægjast sanngjarnar leikreglur og viðheldur óréttlátu kvótakerfi, setur upp svokallaða nýsköpunarsjóði þar sem nýliðar þurfa að sækja um opinbera styrki til forstjóra í stórfyrirtækjum sem jafnvel eru í enn þá í rekstri á sömu sviðum og umsækjendur. Þetta vinnulag ríkisstjórnarflokkanna í viðskiptum og stjórn opinberra fjármuna og sjóða sem efla eiga nýsköpun veldur vantrú á að faglegum vinnubrögðum sé beitt við umfjöllun nýrra umsókna til nýsköpunar.

Hæstv. forseti. Sú till. til þál. sem liggur fyrir frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og fleiri þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs um aðgerðir til stuðnings í atvinnurekstri í smáum og meðalstórum fyrirtækjum er ánægjulegt vitni um að menn bera hag smáfyrirtækja fyrir brjósti og er full af velvilja í garð þess konar atvinnurekstrar sem að sjálfsögðu er einn af mikilvægum þáttum í atvinnulífi okkar. Eins og kemur fram í lok greinargerðar hefur borið á því að hér sé atvinnulífið allt sett undir sama hatt þótt ljóst sé að aðstæður og úrlausnarefni séu gerólík eftir því um hvers konar atvinnurekstur er að ræða. Ég held að svið smáatvinnurekstrar sé einmitt afar fjölbreytt og kannski duga ekki almennar aðgerðir í öllum tilfellum gagnvart því fjölbreytta sviði. Við verðum líka að átta okkur á því hvernig við skilgreinum smá og meðalstór fyrirtæki. Ekki duga alþjóðlegar skilgreiningar vegna sérstöðu íslensks atvinnulífs. Mikill meiri hluti íslenskra fyrirtækja mundi flokkast undir svokölluð örfyrirtæki, ekki smáfyrirtæki. Félög á vegum einyrkja eru yfir helmingur allra fyrirtækja á Íslandi og örfyrirtæki eru þau fyrirtæki sem hafa í vinnu frá einum til níu manns. Slík örfyrirtæki eru fjölmörg á Íslandi og eru auðvitað mikilvæg og þá sérstaklega úti á landi þar sem ef slík örfyrirtæki væru ekki til væri harla lítið atvinnulíf. Smáfyrirtæki væru þá á bilinu þar sem eru 10--49 starfsmenn en meðalstór fyrirtæki á bilinu 50--250 starfsmenn. Ef við notum þessa skilgreiningu á Íslandi sjáum við að meðalstór fyrirtæki samkvæmt alþjóðlegri skilgreiningu eru nánast að segja stórfyrirtæki á íslenska vísu. Það eru tiltölulega mjög fá fyrirtæki hér á landi sem hafa yfir 250 manns í vinnu. Ég lít svo á að þegar hér er talað um smáfyrirtæki, sem mér sýnist tillagan aðallega miða við, þá séum við að tala fyrst og fremst um fyrirtæki sem eru með undir 50 manns í vinnu. Samf. hafði á síðasta vetri í gangi starfshóp til að huga að málefnum smáfyrirtækja og þar kom ýmislegt athyglisvert fram. Eitt helsta vandamál smáfyrirtækja á Íslandi er að arðsemin er yfirleitt mjög slök. Einnig er þekkingu mjög ábótavant í fyrirtækjunum. Þetta gildir um samanburð við smáfyrirtæki í öðrum löndum og það gildir líka samanborið við starfsemi stærri fyrirtækja á Íslandi. Þetta er eitt helsta vandamálið sem stendur í vegi fyrir því að smáfyrirtækin geti stækkað. Framleiðnin er yfirleitt heldur slök og lítil miðað við stærri fyrirtæki hér á landi en forsendan fyrir því að smáfyrirtæki geti orðið stærri og sterkari er að framleiðnin í fyrirtækjunum sé bærileg. Munurinn á framleiðnistigi í íslenskum smáfyrirtækjum er meiri hér á landi miðað við önnur fyrirtæki í öðrum löndum í Evrópu. Smáfyrirtæki eru að sjálfsögðu mjög mikilvæg fyrir atvinnusköpun í landinu. En kannski er sá misskilningur stundum uppi að þau standi fyrst og fremst undir nýsköpun og hagvexti. Við þekkjum það af umræðum í öðrum löndum oft á tíðum að talið er að hugmyndirnar kvikni fyrst og fremst í litlum fyrirtækjum, smáum fyrirtækjum, og að þau séu mikilvæg fyrir hagvöxt en það á eingöngu við þegar þau smáfyrirtæki vaxa og hafa tækifæri og skilyrði til þess. Meginverkefnið er því að hjálpa fyrirtækjunum til þess að verða stærri og þá er ég að tala um fimm til tíu manna fyrirtæki, 20--30 manna fyrirtæki, hjálpa þeim til að vaxa og verða öflugri. En hvernig gerum við það? Eitt helsta vandamálið í fyrirtækjarekstri hér er einmitt þegar fyrirtæki eru komin yfir byrjunarerfiðleikana, yfir fyrstu tvö, þrjú, fjögur árin og þurfa að fara að móta stefnu sína til framtíðar. Þá þurfa þau yfirleitt að kosta til þess tíma, miklum fjármunum, kaupa ráðgjöf sem opinberum ráðgjafarstofnunum er óheimilt að veita vegna þess að þá væru þær í samkeppni við aðra ráðgjafa sem veita ráðgjöf á markaði. Þess vegna verða smáfyrirtækin að kaupa ráðgjöf að dýrum dómum. Og mörgum þeim fyrirtækjum reynist um megn að móta framtíðarstefnu við þessar aðstæður. Reynslan sýnir að geri þau það ekki, þá dagar þau uppi í samkeppni á markaðnum við stærri fyrirtæki og við erlendan innflutning oft á tíðum ef ekki kemur til skörp og skýr stefnumótun einmitt á þessu stigi. Það er afskaplega góðra gjalda vert að gera slíka úttekt eins og hér er lögð til og dæmi eru um það í mörgum öðrum löndum að farið hefur verið yfir löggjöf um efnahags- og atvinnumál með tilliti til smáfyrirtækja. Það hefur skilað árangri í atvinnuuppbyggingu og hagvexti í þeim löndum. Finna má dæmi um þetta í Kanada, Bandaríkjunum og á Írlandi að slíkt hefur verið gert og það hefur skilað sér í góðum árangri. Til að mynda veit ég að atvinnurekendasamtökin á Írlandi hafa það á stefnuskrá sinni að við alla lagasetningu verði tekið tillit til hagsmuna smáfyrirtækja. Það er tillaga sem mér finnst mjög athyglisverð. 
             Um þetta mál mætti margt segja en ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Ég held að hér sé á ferðinni mjög gagnmerk tillaga fyrir margra hluta sakir. Í samfélagi okkar undanfarin missiri og undanfarin ár hefur verið rekin stefna hagræðingar í atvinnulífinu og í mörgum greinum er svo komið að ungt fólk lítur ekki á það sem framtíðarvalkost að læra til vissra verka. Við sjáum t.d. að Stýrimannaskólinn er með örfáa nemendur, Vélskólinn sömuleiðis, þannig að það er full ástæða til að athuga og skilgreina hvernig við ætlum að standa að atvinnuuppbyggingu í þessu landi. Auðvitað er grunnþjónustan þar lykilatriði, grunnþjónusta sem ríkið rekur og við erum að takast á um hvernig eigi að koma fyrir hér um bil á hverjum einasta degi hér á hinu háa Alþingi. Hv. þm. Ögmundur Jónasson kom inn á það að samkvæmt könnunum leggja fyrirtæki mjög mikið upp úr stoðkerfi samfélaga þar sem þau setja sig niður og er þá verið að tala um vegakerfi, veitur, þjónustu af ýmsu tagi, hvort sem það er heilsugæsla, öldrunarþjónusta, barnagæsla, skólar o.s.frv. þannig að hér er um gríðarlega veigamikla þætti að ræða. Ræðum aðeins um uppbyggingu fyrirtækja á landsbyggðinni. Við erum t.d. með fyrirkomulag á raforkuafhendingu sem byggir á svikamyllu gagnvart fyrirtækjum sem þar eru staðsett. Rafmagnsveitur ríkisins hafa það hlutskipti að selja og veita inn á strjálbýlustu svæði landsins, þær hafa aðeins örfáa þéttbýlisstaði innan vébanda sinna. Hinn félagslegi þáttur raforkukerfis Rafmagnsveitna ríkisins er að stórum hluta fjármagnaður með aukinni gjaldtöku á þéttbýlisstöðunum sem Rafmagnsveitur ríkisins þjónusta. Hér er um gríðarlegar fjárhæðir að ræða og við síðustu fjárlagagerð var talið að Rafmagnsveitur ríkisins þyrftu að fá um milljarð kr., a.m.k. 900 millj., til þess að standa straum af afhendingu á rafmagni á þessum félagslegu nótum sem kallaðar eru, þ.e. óarðbæra hluta raforkukerfisins. Það þýðir náttúrlega ekki neitt að bjóða atvinnulífi og nýjum sprotafyrirtækjum upp á grunn sem ekki einu sinni stenst sanngirni. Annaðhvort verðum við að endurskoða afstöðu okkar til Rafmagnsveitna ríkisins og létta af fyrirtækinu þeirri kvöð að þjóna hinu óarðbæra kerfi, þ.e. allra strjálbýlasta svæðinu, með því að taka aukið gjald í raun og veru af þeim þéttbýlisstöðum sem fyrirtækið þjónar eða fjármagna þjónustuna öðruvísi. Það er hróplegt misræmi í þessum málum sem á stóran þátt í því að fyrirtæki í dreifbýlinu, í smærri byggðarlögum, eiga mjög erfitt uppdráttar, fyrirtæki sem þurfa að nota mikla orku. Er það m.a. kannski ástæðan fyrir því að mörg þessara fyrirtækja nota innflutta orkugjafa, jarðolíur, í staðinn fyrir að nota rafmagn vegna þess að það er gríðarlega dýrt. Önnur atriði, og það var síðast til umræðu hér í gær, eru fjarskiptamálin sem eru líka algjört grunnatriði ef fólki á að finnast fýsilegt að stofna til fyrirtækjareksturs, sérstaklega í dreifbýli. Maður finnur vel að ef fólk hefur ekki internettengingu, ef það hefur ekki þá möguleika sem það telur að það þurfi hvað fjarskipti varðar, verður það stór þrándur í götu. Þess vegna er mjög mikil og stór umræða í þessu samhengi öllu hvernig við förum með Landssímann og hvernig við stöndum að uppbyggingu fjarskipta í landinu. Það er lykilatriði. Umræða hefur verið þrálát um smá og meðalstór fyrirtæki og í von um að þau spretti upp fleiri og fleiri verðum við að sjá til þess að þessir hlutir séu í lagi, þ.e. grunnþjónustan sem við vinnum með á hverjum degi. Það er pólitísk spurning, um málið eru gríðarleg átök og núna síðast, eins og ég nefndi, um Landssíma Íslands. Hagræðingarhrina síðustu ára hefur leitt til samþjöppunar. Við getum tekið flutningageirann þar sem tveir aðilar hafa nánast mulið undir sig fjölda fyrirtækja sem voru á flutningsmarkaði á sínum tíma. Nú eru örfáir einyrkjar eftir í þeim bransa. Það má spyrja sig hvort það hafi verið heppileg þróun. Þeir sem stýra henni segja að svo hafi verið en þeir sem nýta hana eru alls ekki vissir um það lengur. Menn benda á gríðarlegan kostnað, hækkun flutningsgjalda o.s.frv. Þarna er spurning um það hvort verið sé að fara inn á réttar brautir með tilliti til samfélagsins. Ég held að svo sé ekki þegar til lengri tíma er litið. Við höfum verið að tala um og horft á samþjöppun sjávarútvegsfyrirtækja sem á sér stað stjórnlaust og margir sem í greininni eru hafa þá sýn að sjávarútvegsfyrirtækin á Íslandi eigi bara að vera þrjú. Þá er spurningin hvort sjávarútvegur verður yfir höfuð rekinn frá stöðum á landsbyggðinni, hvort menn hugsi þá ekki til þess að útgerðin verði bara út frá hinum stóru Faxaflóahöfnum. Þetta eru hlutir sem sannarlega verður að skoða og menn verða að átta sig á því hvort þetta er þróunin sem þeir vilja. Það er ekki hægt að horfa upp á það að þróun í atvinnumálum sé bara á forsendum fyrirtækjanna án þess að gerð sé hin minnsta tilraun af hálfu opinberra aðila til að stýra henni. Fyrir mína parta tel ég að þetta sé röng þróun, t.d. í sjávarútvegi, líka í landbúnaði. Þar hefur verið gríðarleg samþjöppun og fækkun búa en á móti stórar og miklar fjárfestingar sem þeir sem eftir eru í greininni hafa farið út í. Það er líka í sjávarútveginum. Það er ekki langt síðan við vorum mjög áhyggjufull yfir því á hinu háa Alþingi að sjávarútvegurinn skuldaði hátt í 100 milljarða kr. Nú jaðrar við að þessi upphæð hafi tvöfaldast. Það er svo sannarlega ástæða til að velta fyrir sér möguleikum þeim sem reifaðir eru í þessari till. til þál. sem flutt er af þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs. Það er sýn til framtíðar, það er sýn um fjölbreytileika. Unga fólkið á Íslandi mun ekki líða einhæfni í atvinnulífinu. Það mun ekki líða að það fái ekki aðkomu að atvinnulífinu. Þess vegna er tillagan allra góðra gjalda verð.

Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur orðið og ágæt skoðanaskipti. Ýmis áhugaverð sjónarmið hafa komið fram hjá þeim sem tekið hafa þátt í umræðunni. Hv. þm. Ögmundur Jónasson nefndi réttilega að þessi tillöguflutningur af okkar hálfu væri hluti af stefnumótun á sviði atvinnumála þar sem við höfum lagt fram áherslur okkar og það sem við teljum að þarft væri að gera á sviði nýsköpunar í atvinnumálum hér á landi. Það tekur útgangspunkt í því að fjölbreytnin sem slík sé verðmæti í sjálfu sér þegar kemur að atvinnuuppbyggingu og því fleiri og fjölbreyttari stoðir sem standi undir atvinnulífi einnar þjóðar, því betra. Það hefur verið við ramman reip að draga að ýmsu leyti hér á landi að koma þeim hlutum fram, menn hafa mikið rætt um einhæfni íslensks atvinnulífs og lengi var rætt um sjávarútveginn þannig að það væri eitt mesta keppikeflið í atvinnusköpun í landinu að draga úr því mikla vægi sem hann hefði. En menn hafa þá ekki meira lært af því en svo að það sem menn ætla að gera er að skipta honum út fyrir ál, og ef svo heldur sem horfir tekur þessi eini málmur og verðsveiflur á honum á heimsmarkaði að leika svipað eða stærra hlutverk í hagkerfi landsins en þorskurinn gerði hér í eina tíð. Þannig stefnir t.d. í að 80% af raforkumarkaði landsins taki tekjur sínar inn í gegnum tengingu við heimsmarkaðsverð á áli. Menn geta velt fyrir sér hversu gæfulegt það í sjálfu sér er að ofurselja allan orkumarkaðinn undir það að deila kjörum með gengi þessa eina frumefnis á heimsmarkaði. Fjölbreytnin skiptir sem sagt sköpum, fjölbreytnin sem byggir á því að virkja mannauð og þekkingu, hlúa að nýsköpun og nýgræðingi á þessum akri og átta sig á þeim einföldu og fornu sannindum að margt smátt gerir eitt stórt, virða þá staðreynd sem hv. þm. Einar Karl Haraldsson nefndi einnig að hlutirnir gerast sérstaklega í fjölbreyttri flóru minni fyrirtækja í örum vexti þar sem ný störf bætast við, eins og ég reyndar nefndi í framsögu minni. Grunnþjónustan sem samfélagið veitir er hluti af þeirri umgjörð sem atvinnulífið býr við. Ein veigamesta skylda stjórnvalda er að búa atvinnulífinu hagstæð skilyrði, ekki bara í skattalegu tilliti eins og frjálshyggjumenn og hægri menn, hvar í flokki sem þeir eru, virðast halda, heldur hagstæð skilyrði að öllu leyti. Það snýr líka að því að það séu góðir skólar, góð félagsþjónusta og samfélagslegt öryggi í þeim byggðarlögum þar sem menn eru að velta fyrir sér að setja niður atvinnurekstur. Danir gætu kennt okkur Íslendingum mjög margt í þessum efnum þar sem stórfyrirtækin velja iðulega að setja niður nýja starfsemi eða deildir fjarri helstu þéttbýlisstöðunum en í hagstæðu umhverfi þar sem vinnumarkaður er stöðugur og þar sem vel er búið að starfsmönnum. Þetta geta menn t.d. séð ef þeir skoða hvar uppbygging margra danskra stórfyrirtækja, eins og Bang & Olufsen eða slíkra, hefur ekki síst átt sér stað síðustu árin. Menn rekast allt í einu á verksmiðjur þeirra í litlum þorpum á Jótlandi, og af hverju? Jú, af því að þar er búið að skapa þessi hagstæðu skilyrði, þessi góðu samfélagslegu skilyrði sem auðvitað byggja einnig á góðum samgöngum og fjarskiptum og öðru slíku. Við héldum, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson nefndi, ráðstefnu eða reyndar nýsköpunarþing og þessi tillaga er að hluta til sprottin upp úr vinnu þar og í aðdraganda þess. Það var ákaflega gaman að leiða saman þá aðila sem sýsla sérstaklega með nýsköpun, uppfinningar og frumkvæði í atvinnulífi í landinu, aðila eins og formann Félags uppfinningarmanna, þrjár eða fjórar konur sem allar hafa náð miklum árangri í fyrirtækjum sínum, ýmist á sviði ferðaþjónustu, lyfjaframleiðslu, kaffigerðar eða enn annars, og helstu sérfræðinga stofnana á sviði atvinnuþróunar og nýsköpunar eins og Iðntæknistofnunar, hönnunar- og rannsóknarstjóra eða tækni- og rannsóknarstjóra framsækinna fyrirtækja eins og Össurar hf. o.s.frv. Þegar öll sú flóra er skoðuð er vissulega margt til að gleðjast við sem vel hefur gengið í íslensku atvinnulífi. En við vorum líka með á þessari ráðstefnu fulltrúa þeirra sem gengið hafa svipugöngin á enda, fórnað sjálfum sér og eignum sínum í það eitt að koma hugmyndum sínum fram í veruleikann og gera þær að verðmætum, koma framleiðslustarfseminni af stað. Þar má nefna jafnsláandi dæmi og slökkvibílaframleiðslu í Ólafsfirði sem hefur kostað frumkvöðlana sem þar eiga í hlut nánast allt sitt. Þeir þurftu að ganga svipugöngin á enda, eins og ég segi, yfirstíga alla þröskuldana og þegar það var loks allt að baki og framleiðslan orðin til, farin að seljast, var loksins hægt að fá áheyrn nýsköpunarsjóðanna og fjármögnunaraðilanna. Er það þannig sem við viljum hafa þetta? Við teljum ekki. Við teljum að það þurfi að vera hagstæðara umhverfi fyrir frumkvöðla og nýsköpun í atvinnulífinu. Það var athyglisvert sem hv. 10. þm. Norðvest., Sigurjón Þórðarson, nefndi hér og dregur athyglina að þeirri staðreynd að smæð hins íslenska samfélags felur í sér ýmsa erfiðleika og ýmsar hættur þegar kemur t.d. að því að úthluta styrkjum, meta umsóknir og afgreiða mál. Er það t.d. heppilegt að þau mál séu í þeim farvegi sem hv. þm. nefndi, að í stjórnum sjóða eða úthlutunarnefndum sitji ráðandi aðilar sem fyrir eru í greininni og véli um það hvort einhverjum nýjum hugmyndum eigi að veita brautargengi? Vandinn er sá að þetta eru um leið þeir aðilar sem mesta þekkingu hafa á viðkomandi sviði í landinu. Við erum kannski þar með seld undir það að verða að velja og hafna milli þeirra kosta að kalla til við slíkar aðstæður mennina sem búa yfir sérþekkingunni, sem er oft fámennur hópur, eða hins að reyna að velja leið sem er óháðari hagsmunum sem fyrir eru í greininni. Þarna er að sjálfsögðu engin einhlít formúla til og verður að ætla mönnum að reyna að kunna fótum sínum forráð í þessum efnum. Því er ekki að leyna að oft verður maður var við að það ríkir tortryggni hjá þeim sem eru með áhugaverðar hugmyndir, viðskiptahugmyndir eða framleiðsluhugmyndir í höndunum, í garð þess kerfis sem við tekur ef þeir sýna spilin og leggja fram umsóknir um styrki eða fjárveitingar. Hv. þm. Einar Karl Haraldsson nefndi hér flokkun fyrirtækjanna. Ég kom lítillega inn á það í framsöguræðu minni en fór mjög hratt yfir sögu. Það er alveg hárrétt að hinar evrópsku flokkunarreglur taka auðvitað mið af öðrum veruleika, öðrum stærðum en okkur eru tamar. En það eru engu að síður þær sem í sjálfu sér gilda hér. Þær hafa verið teknar upp með afgreiðslu þál. á Alþingi sl. vetur og fylgiskjölum þeirrar þáltill., þ.e. viðauka og fylgiskjali, hefur þar með verið veitt tiltekin lagastoð. Í öllu falli er ljóst að þær gilda í því samhengi, hvað varðar heimildir okkar og möguleika til að styðja við bakið á fyrirtækjum á grundvelli þessarar skilgreiningar. Samkvæmt íslenskri málvenju er það hins vegar alveg ljóst að fyrirtæki með upp undir 250 starfsmenn er ekki í okkar huga bara meðalstórt fyrirtæki, heldur stórt. Ég nefndi það að kannski þarf að fara niður undir 50. sæti á listanum yfir stærstu fyrirtæki landsins til að finna fyrirtæki sem fara upp úr þessari viðmiðun, hvað varðar annaðhvort starfsmannaumfang eða veltu á efnahagsreikningi. Við getum vel unnið þannig með þetta að við höfum okkar stærðarhlutföll og okkar aðstæður í huga þegar við erum að vinna með þetta samkvæmt íslenskri málvenju. Lagalega gilda engu að síður hinar evrópsku skilgreiningar. Það er að vísu svo að Íslendingar þurfa náttúrlega að huga að ýmsu. Þar á meðal því að það er ekki endilega víst að það séu sérstök gleðitíðindi og viti á mikla grósku í nýsköpun í atvinnulífi þó hér hafi fjölgað einkahlutafélögum. Það á sér aðrar og kannski miklu minna jákvæðar skýringar að verulegu leyti. Það er einfaldlega staðreynd að það er búið að búa út það skattaumhverfi á Íslandi að það er ákaflega hagstætt fyrir einstaklinga að stofna einkahlutafélög utan um sjálfan sig og þarf ekki að vera í sjálfu sér umfangsmikil starfsemi þar á ferð. Það er hins vegar hlutur sem ég held að menn verði að reyna að leysa og taka á á þeim vettvangi og dregur athyglina að því hversu óheppilegt er að það sé annars vegar mjög langt bil á milli þeirra skattreglna sem gilda um einstaklinginn og launatekjur og hins vegar skattlagningu hagnaðar sem til fellur í atvinnulífinu. Það er nú sjálfsagt önnur saga. Herra forseti. Ég held að ég sé ekki að orðlengja þetta, enda veit ég að menn bíða mjög spenntir eftir því að næstu mál á dagskrá komist til umræðu og ætla ekki að teygja lopann meira. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu og vona að þetta mál fái sanngjarna umfjöllun í þingnefnd, þó mér sé alveg ljóst að meiri hlutinn, ríkisstjórnin, telur það sjálfsagt ekki sérstaklega í sínum verkahring að afgreiða stefnumótandi tillögur af þessu tagi frá stjórnarandstöðunni. Þá skyldi það nú samt ekki vera að sú málafylgja sem hér hefur verið höfð uppi og endurtekið flutt á Alþingi hafi þó haft sín áhrif, a.m.k. hafa hugtök og skilgreiningar sem fyrst litu dagsins ljós á prenti á íslenskri tungu í þessari tillögu ratað býsna víða síðan hún var fyrst lögð fram.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir þáltill. um afléttingu veiðibanns á rjúpu, sem kemur í kjölfar þess að umhvrh. hefur ekki nýtt sér heimild í lögum til að aflétta friðun af rjúpunni frá 15. október til 22. desember. Þeir sem flytja þessa tillögu eru Gunnar Birgisson, Guðlaugur Þór Þórðarson, Birkir J. Jónsson, Kristinn H. Gunnarsson, Guðjón A. Kristjánsson, Kjartan Ólafsson, Einar Oddur Kristjánsson, Sigurrós Þorgrímsdóttir, Drífa Hjartardóttir, Þórarinn E. Sveinsson, Bjarni Benediktsson, Birgir Ármannsson, Einar K. Guðfinnsson, Sólveig Pétursdóttir, Sigurður Kári Kristjánsson, Pétur H. Blöndal, Guðmundur Hallvarðsson og Guðjón Hjörleifsson. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að umhverfisráðherra aflétti veiðibanni á rjúpu sem fyrst. Í stað veiðibanns verði eftirfarandi leiðir farnar, ein eða fleiri, til að vernda íslenska rjúpnastofninn án þess að veiðar séu bannaðar: stytting veiðitíma, svæðisbundin friðun, einkum þar sem rjúpu- og fálkastofninn eiga undir högg að sækja, tímabundið sölubann, hámarksveiði á hvern veiðimann og bann við veiðum tiltekna daga vikunnar, sem og aukið eftirlit með banni við notkun vélhjóla og vélsleða við veiðarnar.`` Í greinargerð með ályktuninni segir eftirfarandi: Með útgáfu reglugerðar nr. 716/2003 ákvað umhverfisráðherra að nýta ekki heimild laga nr. 64/1994, um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, til að aflétta veiðibanni á rjúpu frá 15. október til 22. desember. Samkvæmt upplýsingum frá umhverfisráðherra er fyrirhugað að bannið gildi í þrjú ár, þ.e. 2003, 2004 og 2005. Veiðar verða því fyrst leyfðar aftur árið 2006. Þá skipaði umhverfisráðherra nefnd til að gera tillögur um fyrirkomulag rjúpnaveiða að loknu veiðibanninu. Á síðasta þingi var til meðferðar frumvarp til laga um sölubann á rjúpum. Við ítarlega meðferð málsins í umhverfisnefnd Alþingis komst nefndin að þeirri niðurstöðu að sölubann væri ekki vænleg leið til árangurs heldur benti á önnur úrræði sem umhverfisráðherra væru tæk til að takmarka veiðar og vernda rjúpnastofninn, m.a. að stytta veiðitímabilið. Sá sem hér stendur var í umhvn. þegar þetta mál kom til umfjöllunar og var það þverpólitísk niðurstaða nefndarinnar að leggjast gegn algjöru veiðibanni, frekar að stytta veiðitímabilið, fara í svæðisbundna friðun eða einhverjar aðrar aðgerðir heldur en að banna alfarið veiðar á rjúpu. Þess má geta að fyrrv. umhvrh., hv. þm. Össur Skarphéðinsson, þegar hann var í þessu embætti og vísindamenn vöruðu hann við veikri stöðu rjúpnastofnsins þá stytti hann veiðitímabilið um einn mánuð árið 1994 og ætlaði allt vitlaust að verða. Ráðherra hefði einnig getað nýtt sér þennan möguleika en gerði það ekki. Þá benti umhvn. einnig ráðherra á að við værum að taka björgina frá bændum í landinu sem standa nú ekki allt of vel. Þeir hafa haft tekjur vegna veiðanna. Þeir hafa veitt sjálfir og selt og einnig hafa þeir selt aðgang að veiðilendum sínum. Á engar þessar röksemdir umhvn. hlustaði ráðherrann. Umhverfisráðherra aflaði í kjölfarið álits Náttúrufræðistofnunar sem lagði til algert veiðibann í fimm ár. Umhverfisráðherra féllst á tillögur Náttúrufræðistofnunar um alfriðun rjúpunnar í tiltekinn árafjölda þrátt fyrir að Umhverfisstofnun hefði lagst gegn slíkum aðgerðum enda skorti rannsóknir til að byggja svo afdrifaríka ákvörðun á. Flutningsmenn benda einnig á að ákvörðun umhverfisráðherra gengur þvert gegn vilja umhverfisnefndar Alþingis sem lagði til að beitt yrði öðrum lögmæltum aðferðum en sölubanni á rjúpu og er þá augljóst að nefndin gerði ekki ráð fyrir að ráðherra gripi til alfriðunar þótt löggjafarþingið legðist gegn sölubanni. Síðan hefur í framhaldinu gerst nokkuð merkilegt í málinu að hæstv. ráðherra hefur látið í það skína hér á sumardögum að hún væri nú tilbúin að skoða það að ef hún fengi komið á sölubanni, mundi hún aflétta veiðibanninu. Nú er hún aftur á móti fallin frá því og ætlar að halda fast við veiðibannið. Ástand rjúpnastofnsins hefur um nokkurt skeið verið áhyggjuefni manna og telja flutningsmenn rétt að grípa til aðgerða til að hlúa að stofninum og draga úr sókn. Algert veiðibann í þrjú ár er hins vegar mjög róttæk aðgerð sem á sér ekki hliðstæðu í sögu rjúpnaveiða á Íslandi en rjúpan er vinsælasta bráð íslenskra skotveiðimanna. Flutningsmenn telja rétt að áður en gripið er til svo afdrifaríkra aðgerða skuli fyrst reyna önnur úrræði sem vægari eru gagnvart veiðimönnum og almenningi í landinu. Að mati Umhverfisstofnunar var ekki talið að þau gögn sem umhverfisráðherra byggði mat sitt á sýndu fram á nauðsyn þess að alfriða rjúpuna í tiltekinn árafjölda. Taldi stofnunin rétt að kannað yrði hvort önnur og vægari úrræði mundu ekki nægja til að ná sömu markmiðum. Flutningsmenn telja að umhverfisráðherra skuli fyrst reyna aðrar aðgerðir en alfriðun og leggja til að notuð verði ein eða fleiri af eftirtöldum leiðum: Í fyrsta lagi. Stytting veiðitíma. Veiðitímabilið mætti stytta t.d. í 4--5 vikur. Hæstv. ráðherra hefur látið hafa það eftir sér að þetta sé ekki á hennar valdi. Varðandi þessa fyrstu tillögu þá hefur hún það algjörlega á sínu valdi. Með leyfi forseta, stendur hér í 17. gr. í áðurnefndum lögum: ,,Umhverfisráðherra getur í reglugerð, að fengnum tillögum Umhverfisstofnunar og Náttúrufræðistofnunar Íslands, aflétt friðun eftirtalinna fuglategunda innan þeirra tímamarka er hér segir ...`` Það er frá 15. október til 22. desember varðandi rjúpuna. Þannig að það er ekkert mál, hæstv. fyrrv. umhvrh. Össur Skarphéðinsson gerði þetta fyrir níu árum og það er enn þá hægt að beita þessu samkvæmt lögunum. Þannig að það er ekki málið. Í öðru lagi. Svæðisbundin friðun. Það er unnt að stækka griðasvæði rjúpunnar en það þarf nánari rannsóknar við hversu umfangsmikil slík svæði eigi að vera. Nú þegar eru nokkur svæði friðuð til rjúpnaveiða, svo sem vegna friðunar einstakra landeigenda, þjóðgarða og önnur friðlýst svæði. Það stendur líka í 17. gr. þessara laga, með leyfi forseta: ,,Nú hefur umhverfisráðherra ákveðið að aflétta friðun skv. 1. mgr. og getur hann þá að ósk sveitarstjórnar ákveðið að friðun gildi áfram í tiltekinn tíma á ákveðnum svæðum þar sem umferð veiðimanna er talin óæskileg.`` Hann getur að ósk sveitarstjórnar ákveðið að friðun gildi áfram í tiltekinn tíma á ákveðnum svæðum. Það er heimild í lögum fyrir þessu líka. Í þriðja lagi. Tímabundið sölubann. Flutningsmenn telja að tímabundið sölubann með virku eftirliti ætti að geta dregið úr sókn svokallaðra magnveiðimanna sem hafa haft verulegar tekjur af skotveiðinni. Þessir magnveiðimenn veiða yfir 50% af veiðinni en eru tiltölulega fáir. Eins og ég sagði áður hafði umhvn. ekki trú á þessari aðferð síðasta vor. Skoðun mín er sú að sölubann fúnkeri ekki mjög vel. En til að koma til móts við ráðherrann vildum við setja þetta fram. Ég hef talað við sérfræðinga í þessum málum, fuglafræðinga, sem tjá mér að þetta hafi gengið í öðrum löndum en taki nokkur ár. Gallinn við þessa lausn er að svartamarkaður myndast og algengara verður að rjúpur séu gefnar. Einnig má benda á að með því að hafa sölubann verður náttúrlega að banna innflutning í leiðinni. Flutningsmenn vilja engu síður benda á bannið sem einn af þeim möguleikum sem hæstv. ráðherra getur notast við. Í fjórða lagi leggjum við til hámarksveiði á hvern veiðimann. Unnt væri að setja kvóta á hvern veiðimann en samkvæmt upplýsingum Umhverfisstofnunar veiða um 67% veiðikortahafa aðeins rjúpu. Meðalveiði á veiðimann hefur verið um 20--25 rjúpur undanfarin ár en þó er talið að um 10% veiðimanna hafi veitt um og yfir helming allra veiddra rjúpna undanfarin ár. Ef veiðarnar væru kvótasettar væri hægt að koma í veg fyrir veiðar í atvinnuskyni. Í þessu tilfelli verður að breyta lögum og helst að tengja þetta veiðikortinu. Við bendum einnig á að eðlilegt er að hagsmunasamtök skotveiðimanna setji siðareglur um fjölda veiðiferða og veiddra fugla eins og tíðkast víða í lax- og silungsveiði. Væntanlega vilja þeir hafa rjúpnastofninn í góðu ástandi og geta veitt úr honum. Þetta hefur gefist ágætlega í lax- og silungsveiði og betur eftir því sem lengra líður. Í fimmta lagi bendum við á að hægt væri að banna veiði tiltekna daga vikunnar, t.d. á sunnudögum og jafnvel einnig tvo daga í miðri viku. Með því fækkar veiðidögum innan veiðitímabilsins. Ef veiðitímabil er þannig brotið upp ætti einnig að draga úr ásókn magnveiðimanna. Að lokum benda flutningsmenn á að með lögum nr. 60/2003, sem öðlast gildi 15. október 2003, verður óheimilt að notast við vélsleða og fjórhjól við veiðarnar. Flutningsmenn leggja áherslu á að virkt eftirlit verði með þessum þætti og ætti það ásamt öðrum aðgerðum sem hér eru upp taldar að geta stuðlað að minni sókn í íslenska rjúpnastofninn. Það yrði þó með þeim hætti að menn gætu skotið sér í soðið, a.m.k. haft rjúpur á jólaborðinu. En það er annað sem er nokkuð merkilegt sem ég heyrði í fréttum um daginn sem hefur náttúrlega áhrif á viðgang rjúpnastofnsins. Það er fjölgun refs og minks í landinu. Refastofninn hefur fimmfaldast á síðustu 10 árum. Minki fjölgar verulega. Mönnum sem hafa farið á tófugreni og séð hvað er á matseðli tófunnar er ljóst að þar kemst rjúpan ekki undan. Ég spyr: Er ekki betra og væri sú aðferð ekki áhrifaríkari, í staðinn fyrir að friða refinn eins og gert var á ákveðnum svæðum á landinu, að auka veiðar á ref og minki? Þetta eru mestu óvinirnir, báðir þessir vargar, hjá fuglum landsins. Þar sem ref og minki hefur fjölgað er mófugl nánast horfinn. Gaman væri að fá að vita hjá ráðherranum hve miklum fjármunum hefur verið varið í veiðar á ref og minki undanfarin ár? Hafa þeir fjármunir verið auknir eða hafa þeir minnkað? Eru áform uppi um að auka veiðarnar í stofnana? Hvað gerist ef ref og minki heldur áfram að fjölga eins og útlit er fyrir ef fram heldur sem horfir? Flutningsmenn vona að þáltill. verði samþykkt og ráðherra muni taka vel í þá möguleika sem þarna er bent á til að við getum áfram verið með sjálfbæra veiði úr rjúpnastofninum. Boð og bönn eru ekki alltaf töfraorðin til að leysa öll mál.

Virðulegur forseti. Ég held að nauðsynlegt sé, þar sem hv. þm. virðist hafa gleymt forsögu þessa máls, að minna á að umhvn. beindi því sérstaklega til ráðherra að stytta veiðitímann, að ráðherra hefði tök á að vernda rjúpnastofninn með því að stytta veiðitímabilin. Nefndin telur að það verði vænlegra til árangurs við að vernda rjúpnastofninn en sölubannið. Nú virðist þingmaðurinn allt í einu standa í þeirri trú að nefndin hafi verið að beina því til ráðherra að taka upp friðuð svæði o.s.frv. Það var ekkert minnst á það í nefndarálitinu á sínum tíma. Samkvæmt lögum er það hlutverk Náttúrufræðistofnunar Íslands að meta rjúpnastofninn og koma með tillögur um veiðar úr honum, eins og Umhverfisstofnun gerir raunar líka. Ég vil halda því til haga vegna þeirra orða sem hv. þm. lét falla hér áðan. Síðan verð ég að segja að tvö atriði í þessari þáltill., kannski tvö meginatriði sem þingmennirnir vilja að gripið sé til, eru ekki á valdi ráðherra. Það þarf að breyta lögum til þess að hægt sé að grípa til þeirra úrræða. Það þarf að breyta lögum ef grípa á til tímabundins sölubanns og líka ef það á að grípa til kvóta. Ég furða mig á því að þessi tillaga komi fram í formi þáltill. þar sem sagt er við ráðherrann: Þú átt að nota eina til fleiri af þessum aðferðum. Bara nota þær. Ráðherrann sem hér stendur getur ekki notað þessar aðferðir. Fyrst þarf að breyta lögunum. Ég lýsi furðu minni á því að þingmenn skuli leggja til að ráðherra noti aðferðir sem ekki eru á hans valdi. Mér finnst það innistæðulaust og varla sæmandi. Hins vegar vil ég koma á framfæri að ég deili hugmyndum hv. flutningsmanns varðandi ref og mink. Við höfum notað um 500 millj. kr. á síðustu sjö árum til að eiga við ref og mink og stóraukið það framlag á síðustu árum. En við þurfum að gera enn betur í að nýta þetta fjármagn. Það eru tvær nefndir að fara í gang til að vinna sérstaklega að því.

Virðulegi forseti. Það er einu sinni þannig, hæstv. ráðherra, að þú situr hér á löggjafarsamkundu Íslendinga. Þurfi að breyta lögum þá væntanlega leggur þú fram frv. til þess arna. Það hefur verið gert í öðrum málum og væri hægt að gera það í þessum málum líka. Það sem vakir fyrir okkur er að benda ráðherranum á lausnir. Kannski er furðulegast í þessu máli að ráðherra stökkvi upp á nef sér út af því. Umhvn. lagði til að stytta veiðitímann síðasta vor, það er alveg rétt, en við lögðumst gegn sölubanni. Það sem við erum að gera núna, flutningsmenn tillögunnar, er að bjóða upp á að ráðherrann geti nýtt sér það. Hæstv. ráðherra hefur tjáð sig um það í fjölmiðlum að hún hefði jafnvel verið tilbúin að skipta á sölubanni og veiðibanni. Þannig er mjög skrýtið að allt í einu grípi hún til alfriðunar, einn, tveir og þrír. Ég spyr: Hvað hefur breyst frá því í vor? Við skulum segja að umhverfisnefndin hefði samþykkt að fara þá leið að algert sölubann mundi taka gildi. Værum við þá í sömu stöðu? Væri verið að banna veiðar úr rjúpnastofninum í dag, eða hvað? Væri ekki búið að aflétta friðuninni? Hvað er í gangi? Hvað hefur breyst á svona stuttum tíma? Það væri gaman að fá svör við því. Það sem vakir fyrir flutningsmönnum er að við getum stundað sjálfbæra nýtingu á rjúpnastofninum, til góða fyrir landsmenn, veiðimenn og aðra sem njóta góðs af, landeigendur, bændur og aðra sem geta bætt lífsafkomu sína með veiðum.

Forseti vill áminna hv. þm. um að ávarpa þingið rétt.

Virðulegur forseti. Hv. þm. spyr: Hvað hefur breyst síðan í vor? Það hefur gerst síðan í vor að ráðherra hefur tekið ákvörðun um veiðibann í þrjú ár. Auðvitað er það mjög stór ákvörðun og mikil breyting. Til hvers ætti að ráðherrann að fara að flytja frv. um lagabreytingar þegar ráðherrann er nýbúinn að ákveða veiðibann til þriggja ára? Ég spyr: Af hverju í ósköpunum flytja ekki flutningsmenn tillögunnar lagafrumvarp? Af hverju er verið að biðja ráðherra að grípa til úrræða sem ekki væru samkvæmt lögum? Ég get ekki gripið til slíkra úrræða samkvæmt lögum. Þið eruð að biðja mig í þessari tillögu ykkar að grípa til tveggja úrræða, veiðikvóta á mann og tímabundins sölubanns. Það er ekki hægt nema lögum sé breytt. Ég reyndi að fá slík lög í gegn síðasta vor. Það tókst ekki, m.a. vegna þess að hv. þm., Gunnar Birgisson, stóð gegn því. Nú eru greinilega breyttir tímar og menn sjá að sér í þessu. En ég er búin að taka þessa ákvörðun. Það er breytingin frá því í vor. Þess vegna dettur mér ekki í hug að flytja lagafrumvarp núna. Ykkur væri nær að flytja það ef ykkur er svo mikið í mun að aflétta veiðibanni. Af hverju gerið þið það þá ekki?

Ég vil áminna hæstv. ráðherra um að ávarpa þingið rétt.

Virðulegi forseti. Þetta mál snýst um að aflétta veiðibanninu. Það þarf enga breytingu á lögum til að aflétta veiðibanninu, hæstv. ráðherra. Það er gert með reglugerð. Spurningin er um hvaða framgang þessi þáltill. fær í þinginu. Verði hún samþykkt tekur hæstv. umhvrh. hana væntanlega til umfjöllunar og skoðunar. Það er það sem við erum að biðja um, flutningsmenn þessarar tillögu, að leitað verði leiða til að sjálfbærar veiðar geti haldið áfram úr rjúpnastofninum á Íslandi. Um það snýst málið. Það þýðir enga viðkvæmni, hæstv. ráðherra, þótt við í umhvn. höfum verið á móti sölubanni í vor. Ég breytti um skoðun í þessu máli til að veiðar gætu hafist úr stofninum. Ég hélt að það væri ósk hæstv. ráðherra að fá þetta sölubann. Hún getur breytt lögum núna, lagt frv. fram strax. Það er ekki málið.

Virðulegi forseti. Í upphafi vil ég segja þetta: Að sjálfsögðu er það skoðun okkar jafnaðarmanna að rjúpan eigi að njóta vafans. Það er númer eitt. Í öðru lagi vil ég segja: Það er arfur Samfylkingarinnar að halda vel á þessum málum. Það voru umhverfisráðherrar jafnaðarmanna, fyrst Eiður Guðnason og seinna Össur Skarphéðinsson, sem stóðu annars vegar fyrir aðild Íslendinga að Bernarsamningnum og hins vegar að ná villidýrafrumvarpi í gegnum Alþingi. Ef ég man rétt þá tók það fjögur ár. Ég vildi benda á þetta í upphafi. Þá sný ég mér að þessari merkilegu tillögu. Fyrir hvað er þessi tillaga merkileg? Hún er merkileg fyrir það að hún sýnir okkur átök í stjórnarmeirihlutanum. Þessi tillaga snýr ekki að hinum breiða hópi Alþingis. Nei, 14 af flutningsmönnum hennar eru sjálfstæðismenn sem eiga 22 manna þingflokk. Þeir sem ekki eru á tillögunni eru annaðhvort ráðherrar, forseti Alþingis eða verðandi umhverfisráðherra 15. sept. að ári. Allir aðrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins flytja þessa tillögu gegn umhvrh. Það er meginmálið. Þetta blasir við okkur og það sem við hljótum að gera hér í dag er fyrst og fremst að brosa og hlusta. Við spyrjum: Hvernig reiðir þessu stóra máli af innan stjórnarmeirihlutans? Að vísu eru tveir til þrír framsóknarmenn og einn stjórnarandstæðingur á þessu. En uppistaðan er sú sem ég hef þegar greint frá. Ég ætla að leyfa mér að halda því fram, virðulegur forseti, að þetta sé sýndartillaga og ekkert annað vegna þess að þingið kom saman 1. október. Umræðan um rjúpuna stóð í sumar og það var í sumar sem yfirlýsingar þingmanna komu í stríðum straumum. Það er 4. nóvember núna og við erum að tala um þáltill. um að breyta ákvæðum á þessu hausti um veiðar. Við komum saman í umhvn. þingsins og 1. flm. og fleiri flutningsmenn frumvarpsins eiga sæti í umhvn. þingsins. Á fyrsta fundi umhvn. spurðum við jafnaðarmenn hvort taka ætti rjúpuna fyrir í nefndinni, af því að sagt hafði verið að rjúpan yrði tekin fyrir í umhvn. Alþingis. Engin svör komu við því. Á öðrum fundi spurðum við: Á að taka rjúpumálið fyrir í nefndinni? Engin voru svör og mest lítið um mætingar þeirra sem hæst höfðu haft í sumar. Á þriðja fundi báðum við um að málið yrði sett á dagskrá en tókum það reyndar upp undir liðnum Önnur mál þar sem það gekk ekki og spurðum: Á nú að taka málið fyrir í nefndinni? En þá var það að sjálfsögðu ekki tímabært. Vegna hvers? Vegna þess að sýndartillaga var komin fram á Alþingi, sýndartillaga um að hætta við veiðibannið og leyfa eitthvað annað með tillögum í fimm liðum þar sem uppistaðan er lagasetning, sem færi væntanlega í gang núna eftir 4. nóvember. Hver trúir þessu? Hver trúir því að hugur hafi fylgt máli hjá þeim sem hæst höfðu í sumar? Ekki nokkur maður. Þetta er aðferðafræði þeirra sem vilja láta taka eftir sér, aðferðafræði þeirra sem vilja skora inn í hópa veiðimanna sem segja: ,,Já, þetta eru sko okkar menn í þinginu. Þeir vildu aflétta veiðibanninu.`` Það er ekkert að marka þetta. Í greinargerð þáltill. er sagt, með leyfi frú forseta: ,,Flutningsmenn benda einnig á að ákvörðun umhverfisráðherra gengur þvert gegn vilja umhverfisnefndar Alþingis sem lagði til að beitt yrði öðrum lögmæltum aðferðum en sölubanni á rjúpu og er þá augljóst að nefndin gerði ekki ráð fyrir að ráðherra gripi til alfriðunar ...`` Ég tek það fram að hér er ekki talað fyrir mína hönd sem á sæti í umhvn. enda er verið að vísa til afstöðu umhvn. á fyrra kjörtímabili. Ég þekki ekki til þeirrar umræðu að öðru leyti en því að a.m.k. einhverjir nefndarmenn þar hafa gert sér grein fyrir því og hafa sagt að þar sem lagst var gegn veiðibanni, og þeir tóku þátt í því, þá hlyti það að hafa blasað við að þetta yrði ein leiðin. Ég tók líka eftir því á fundi sem ég var á um daginn og í gögnum sem ég hef fengið að það var mat veiðistjóra að sölubann á rjúpu gæti í besta falli dregið úr veiði 15--20%. Ef það er rétt þá hefði auðvitað þurft að beita fleiri aðgerðum. Mest hefur verið talað um sölubann og veiðibann. Við í Samfylkingunni vorum búin að taka eina meginákvörðun í sumar og hún var sú að vera tilbúin til samræðna í nefnd um það hvort það fyndust leiðir sem væru ásættanlegar og allir gætu sæst á, þ.e. aðrar en alfriðun, en fyrst og fremst að fara þá leið sem best væri til að ná stofninum upp. Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að nefna það að auðvitað horfum við á það að uppsveifla stofnsins, þessi tíu ára uppsveifla, er minni en nokkru sinni fyrr og auðvitað vitum við að nú er rjúpnastofninn 300--500 þúsund fuglar á hausti og að í hámarki væri hugsanlegt að koma honum upp í 1 milljón, meðan á síðustu öld var stofninn fimmfalt það. Verið er að tala um að fá að skjóta sér til matar. Það eru nú refurinn og minkurinn og fálkinn fyrir utan manninn sem eta rjúpuna. Og ef það er eina leiðin sem fær er þá mun sú sem hér stendur taka þátt í því að hægt sé að nota þessi þrjú ár til þess að búa til veiðistjórnarkerfi og byggja upp griðlönd á tilteknum svæðum á landinu til þess að síðar og eftir þessi þrjú ár muni siðferði gilda í veiðum hér á landi. Að sjálfsögðu munum við þingmenn Samfylkingarinnar taka þátt í umræðu um þessa þáltill. í nefnd enda höfum við mætt þar og látum að sjálfsögðu til okkar taka vinnuna þar og verði farið í vinnu á þessari tillögu og kallaðir til allir þeir fræðingar sem þarf þá munum við að sjálfsögðu kynna okkur þau viðhorf, virðulegi forseti. En þessi tillaga hér hefði átt að koma fram strax ef nokkrum datt í hug að ná henni fram.

Virðulegi forseti. Ég er enn að reyna að átta mig á hver skoðun Samfylkingarinnar er í þessu máli. Ég átta mig ekki alveg á því. Hún er tilbúin að skoða málið. En það á að taka þrjú ár að skoða það, eða bara í haust? Ég er þarf nú kannski að fá svar hjá hv. þm. við því. En eitt er það sem hv. þm. sagði og mér líkar ekki. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir fullyrti að hugur fylgdi ekki máli. Það er bara alrangt. Hér fylgir hugur máli eins og við eigum eftir að komast að raun um þegar við munum fjalla um þessa tillögu í umhvn. þingsins. Svo vil ég benda hv. þm. á það að mér er ekki kunnugt um að rjúpan sé í ákveðnum stjórnmálaflokki.

Virðulegi forseti. Nei sem betur fer eru dýr merkurinnar ekki í stjórnmálaflokkum. Guði sé lof fyrir það. En það er samt ánægjulegt að líta til þess að sumir stjórnmálaflokkar hafa fram að þessu staðið betur vörð um t.d. þessi dýr sem ég hef tiltekið en aðrir. Víst er það sýndartillaga, þó hugur fylgir máli, ef menn koma ekki fram með þáltill. strax í fyrstu viku þingsins eftir að hafa þanið sig út megnið af sumrinu um hvað þeir ætli að gera þegar þing kemur saman. Ef hugur fylgir máli þá kemur þetta mál fram í fyrstu viku. Ef hugur fylgir rækilega máli þá flytja menn frv. til þess að þingið geti tekið afstöðu til lagaákvæðanna, en ekki þáltill. til að fá viljayfirlýsingu þingsins sem síðan á að fara til ráðherrans. Síðan á hann að fara að flytja frv. með þessum lagaákvæðum. Við vinnum eftir ákveðnu ferli í þinginu. Við vitum hver munurinn á þáltill. og frv. er og þau eru notuð miðað við það hvernig á að vinna málið. Stundum er þingið að senda álit til ráðherranna og biðja þá að vinna frekar með málið. En ef menn ætla að ná ákveðnum hlutum fram og strax í kjölfar málsins --- ef það er nú von til þess að fá það samþykkt --- þá flytja þeir frumvarp. Allt í þessu máli er æpandi staðfesting á því að menn eru að reyna að bjarga sér með að koma með eitthvað fram of seint og of illa unnið til að nokkur vegur sé að þetta nái fram að ganga.

Virðulegur forseti. Ég ætla nú ekki að spyrja hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að því hvenær ég mun leggja fram þingsályktunartillögur eða önnur mál hér í þinginu. En það er gaman að heyra það að Samfylkingin standi vörð um dýr merkurinnar.  En, hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, þessi þáltill. verður auðvitað rædd í umhvn. og kemur væntanlega aftur inn í þingið. Ég er enn þá að auglýsa eftir skoðun Samfylkingarinnar. Er hún með eða á móti þessari þáltill.? Ég hef ekkert heyrt neitt um það né heldur hvort hún vilji fjalla um hana í tvo mánuði eða þrjú ár. 
            

Virðulegi forseti. Það er nú svo ágætt að þetta mál snýst ekkert um Samfylkinguna. Að vísu er búið að vera mjög skemmtilegt á Alþingi undanfarna daga því alveg sama hvaða mál hefur komið upp hér, hvaða stjfrv. hefur komið til umræðu, þá hefur umræðan alltaf snúist upp í að fjalla um Samfylkinguna og stefnu hennar. Það er sama hvort það er sala á Landssímanum eða eitthvað annað, áður en menn vita eru þeir komnir í umræðu um Samfylkinguna. En ég hef mest gaman af þessari tillögu og kem fyrst og fremst upp til að segja frá því og vekja athygli á því hvað hún er gagnslaus. Fyrst og fremst ætla ég þó að fylgjast með hvernig umræðan verður á milli stjórnarflokkanna. Þetta er þeirra mál. Heill þingflokkur sjálfstæðismanna leggst gegn ráðherranum í samstarfinu og leggst væntanlega gegn þingmanni þeirra því hver verður staða þingmannsins þegar hún verður orðinn ráðherra að ári vegna þess að búið er að taka þessa ákvörðun um friðunina. Hér á sér því stað alveg einstaklega skemmtilegt mál sem við höfum fulla ástæðu til að sitja yfir á þessum þriðjudagseftirmiðdegi og fylgjast með þingmönnum stjórnarflokkanna og orðræðu þeirra.

Frú forseti. Ekki verður á móti því mælt að þetta er óvenjulegt þingmál. Hér flytja 18 þingmenn, þar af 17 stjórnarsinnar, tillögu sem gengur út á það að grípa fram fyrir hendur ráðherra ríkisstjórnarinnar, sem sömu þingmenn eru stuðningsmenn að, og segja henni fyrir verkum gagnvart nýlega tekinni ákvörðun framkvæmdarvaldsins um tímabundið veiðibann á rjúpu. Einhvern tíma hefði þetta nú verið talið nálgast vantrauststillögu á ráðherra. Það verður að segjast alveg eins og er að ef maður nennti að taka þetta mál alvarlega sem slíkt þá væru það auðvitað stórtíðindi í stjórnmálalegu samhengi. Það er ekki á hverjum degi sem ríkisstjórn, þingbundin meirihlutaríkisstjórn, sem sækir umboð sitt til stjórnarmeirihlutans á Alþingi fær á sig mál af þessu tagi, að ákveðið er að flytja tillögu og grípa fram fyrir hendur ráðherrans, taka af honum valdið og segja honum fyrir verkum. Það er auðvitað á öllu venjulegu mannamáli ósköp einfaldlega vantraust á embættisfærslu ráðherrans. Ég ætlaði nú ekki að elta ólar við það satt best að segja. Ég hef miklu meiri áhuga á því að ræða efnisþætti þessa máls og stöðu rjúpnastofnsins. Að sjálfsögðu flytur hv. þm. Gunnar Birgisson öll þau þingmál sem hann vill. Hann hefur ekki íþyngt okkur mjög með miklum fjölda þeirra á undanförnum árum. Hann flutti eitt stórmerkilegt þingmál á síðasta kjörtímabili um box og nú er hann kominn að því að leyfa veiðar á rjúpu. Það verður spennandi að vita hvað hann tekur fyrir á þriðja kjörtímabili sínu ef hann verður svo lengi á Alþingi. Ég verð líka að segja að tillagan er mjög sérkennileg. Hún er ekki bara sérkennileg vegna þess hvernig hún er flutt, í hvaða samhengi við stjórnarsamstarfið, hún er sérkennileg vegna þess að hún er hrærigrautur af mismunandi valkostum um að vernda rjúpuna. Það er bara bögglauppboð, hvað viltu? Viltu sölubann, viltu kvóta, viltu þetta eða hitt? Það eru í raun og veru sex kostir og boðið upp á að taka einn þeirra eða blöndu af þeim. Ég spyr á móti: Er samstaða í hópi flutningsmanna um einhvern af þessum kostum? Eru allir þessir átjánmenningar sammála um sölubann? Eða eru þeir sammála um að stytta veiðitímann eða eru þeir sammála um að þetta eigi að vera kvóti eða hvað? Maður hefði getað tekið þessa tillögu alvarlega ef hún hefði falið í sér skýra stefnumótun: Svona viljum við hafa þetta, leyfa veiðar á rjúpu en vernda hana með tilteknum aðgerðum. En það er ekki, m.a. vegna þess að baklandið er væntanlega þannig að þeir hafa ekki komið sér saman um neitt annað en tillöguflutning af þessu tagi. Síðan á að henda pakkanum í umhvn. þingsins og ráðherra. En umhvn. sat yfir þessu máli í allan fyrravetur og niðurstaðan þar varð tiltekin eins og við þekkjum. Ég flutti tillögu strax á fyrsta degi þings haustið 2002 um aðgerðir til verndar rjúpnastofninum. Ég hef reyndar hreyft því máli og hafði hreyft því máli þrjú haust í röð vegna vaxandi áhyggna af því hvernig stofninn var á hraðri niðurleið. Því miður var ekkert undir það tekið og verð ég að vísa til vonbrigða minna með það að þá aðhafðist umhvrh. ekkert eins og ég hefði gjarnan viljað. Ég lagði t.d. fram fsp. í hittiðfyrrahaust um hvort til greina kæmi að stytta veiðitímann. Þeirri fsp. var ekki svarað. Það dróst að svara henni þangað til veiðin var byrjuð. Svipað var upp á teningnum í fyrra þegar ég lagði fram á fyrsta degi þingsins, 1. október, tillögu um styttingu veiðitímans í von um að slíkar aðgerðir dygðu. Þá var ekkert aðhafst og enn eitt haustið fór fram hjá okkur. Sú tillaga fól það að vísu í sér að ef ekki slík friðun og nákvæm vöktun á stofninum sýndi að óhætt væri að leyfa veiðar þá skyldi grípa til harðari aðgerða, annaðhvort sölubanns eða alfriðunar stofnsins um eitthvert árabil. Ég er enn þeirrar skoðunar að grípa verði til aðgerða. Og til að það sé algerlega á hreinu, sé ekkert annað í boði en sú algera friðun rjúpunnar tímabundið sem ráðherra hefur ákveðið þá styð ég það því að eitthvað verður að gera, það er algerlega ljóst. Ég hef fylgst með ástandi rjúpnastofnsins lengi. Ég hef gengið til rjúpna á heimaslóðum mínum síðan ég var unglingur. Ég ætla ekki að upplýsa hvað ungur ég var þegar ég byrjaði en það eru a.m.k. 25--30 ár síðan. Ég hef fylgst með því ásamt með staðkunnugum mönnum á norðausturhorni landsins hvernig ástand stofnsins, þar sem hann á nú af náttúrufarslegum ástæðum að vera hvað sterkastur, hefur hríðversnað og er hörmulegt í dag, það fullyrði ég sem ég stend hérna. Það er hörmulegt ástand þegar eitt eða tvö rjúpnapör verpa í þjóðgarðinum í Öxargljúfrum, þegar hægt er að ganga klukkustundum saman um móa á Þistilfjarðarheiðum, Melrakkasléttu og Langanesi án þess að verða var við nema eitt og eitt rjúpnapar á stangli í besta kjörvarplandi rjúpunnar á Íslandi. Þá er hörmulegt ástand á þeim stofnum, þar sem maður smalaði ungur maður til rúnings á sumrin og ekki var þverfótað fyrir rjúpu. Það var alveg sama hvert litið var, þar voru rjúpnahópar að fljúga upp, a.m.k. í góðum árum þegar stofninn var í uppsveiflu. Auðvitað kemur þar fleira til en veiðin, það vitum við vel. En það er einföld staðreynd að veiðin er sá þáttur sem við getum haft áhrif á. Ég sé ekki annað en að óhjákvæmilegt sé að taka þetta ástand stofnsins mjög alvarlega. Ég hefði auðvitað bundið vonir við það ef menn hefðu gripið tímanlega í taumana að komast hefði mátt hjá algeru veiðibanni vegna þess að það er óæskilegt í sjálfu sér að þurfa að hætta veiðunum alveg. Þá rofnar þar ákveðið samhengi sem er við veiðarnar og ákveðnar upplýsingar sem þær gefa á hverju ári. En það er ekkert vit í öðru en að láta þennan stofn njóta viðurkenndra varúðarsjónarmiða. Og við skotveiðimenn, af því að ég segi við skotveiðimenn, eigum að vera í fararbroddi þeirra sem hafa það sjónarmið í heiðri og að leiðarljósi að hér verði að fara fram með aðgát. Ég læt ekki undan þrýstingi jafnvel þó að þeir menn hóti mér því í tölvubréfum að kjósa mig ekki oftar þegar ég hef sannfæringu fyrir máli af þessu tagi. Það eru ekki röksemdir sem bíta mikið á undirritaðan. Nei, góðir fundarmenn, mér sýnist það næsta ljóst --- eða næsta víst, eins og ónefndur íþróttafréttaritari mundi orða það --- að það mun koma til með að ríkja veiðibann í haust, það mál er fallið á tíma. Er þá ekki hyggilegt að menn grafi stríðsaxirnar og taki þetta mál í vandaða skoðun í vetur í nefnd þingsins og meðal stjórnmálaflokkanna? Kannski komast menn niður á samkomulag sem gerir það að verkum að menn treysta sér til að opna aftur fyrir einhverja takmarkaða og vel stýrða veiði. Ef ekki, þá held ég að varúðarsjónarmiðin eigi að gilda. Ég hef velt því mikið fyrir mér hvort hægt væri að færa stýringu á rjúpnaveiðunum yfir í svipaðan farveg og gildir um hreindýraveiðarnar þannig að þetta væri leyfisbundið, þessu væri stýrt svæðisbundið og landeigendur og sveitarfélög nytu þá arðs af þeirri sportveiðimennsku og hægt væri kannski að ná betra samkomulagi og betri sátt milli íbúa svæðanna, landeigenda, sveitarfélaga og svo aftur sportveiðimanna. Öllum er fyrir bestu að þessi mál komist í einhvern skynsamlegan og jákvæðan farveg en séu ekki í þeim skotgrafahernaði sem núna ríkir.

Virðulegi forseti. Rétt til að svara þingmanninum þá var gaman að heyra að hann er fylgjandi --- gaman að heyra það, hann segir það beint út að hann sé með veiðibanni á rjúpu, en hv. þm. vill skoða málið betur. Það er búið að skoða þetta mál allvel. Ég hef jafnmiklar áhyggjur af rjúpnastofninum og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, og ég hef gengið til rjúpna líka. En það sem vakir fyrir flutningsmönnunum er að gefa ráðherranum möguleika til að opna fyrir málið þannig að hægt sé að veiða úr stofninum að litlu leyti. Vissulega er skotveiðin ríkjandi þáttur í ástandi rjúpnastofnsins en það eru einnig margir aðrir þættir, m.a. refur og minkur, eins og við höfum rætt um, og það þarf að fækka þeim. Það væri gaman að heyra í hv. þm. hvort hann hafi ekki orðið meira var við ref á þeim slóðum sem hann er frá en verið hefur undanfarin ár og nú flæðir minkurinn um allt land og sumum finnst það hið besta mál, að hafa þessi dýr um allt. Það er ekki um neitt bögglauppboð að ræða, það er verið að gefa þarna möguleika í málinu og þetta er vel meint bæði fyrir rjúpuna og veiðimennina.

Herra forseti. Ég held að það sé langbest fyrir hv. þm. að lesa ræðuna mína, þar útskýri ég viðhorf mín. Ég tók fram, svo það misskiljist ekki, ég sagðist hiklaust vera fylgjandi veiðibanni ef aðrar fullnægjandi verndaraðgerðir væru ekki í boði. Sem sagt, það væri hreint ábyrgðarleysi að aðhafast ekkert. Eins og staðan er þá styð ég það þangað til náðst hefur samkomulag um að fara einhverjar aðrar leiðir sem menn eru sannfærðari um að sé verjanlegt að nota þegar eða ef menn opna fyrir veiðar á nýjan leik, sem við auðvitað vonum að verði sem fyrst. Eitt sem að sjálfsögðu þarf jafnan að gera er að fylgjast mjög náið með ástandi stofnsins og hvort hann réttir úr sér. Kannski gerist það og vonandi, hvort sem það verður þá þakkað veiðibanninu eða að hve miklu leyti, því að auðvitað eru þarna margir þættir samverkandi, það vitum við vel. Það er ýmislegt til í því að ástæða sé til að ætla að fjölgun refs og minks hafi þarna sín áhrif, tíðarfar og ýmislegt fleira. Kannski eru einhverjar líffræðilegar aðstæður í stofninum sem við ekki vitum og í sumum tilvikum vitum við að það er, það eru sýkingar og annað slíkt sem hefur sín áhrif. En aftur komum við að þessu sama að sjálfar veiðarnar eru auðvitað sá þáttur sem er hendi næst til að beita ef við teljum að grípa þurfi til aðgerða til að byggja stofninn upp, þ.e. að draga úr álaginu. Þetta er það sama og við erum að gera víða annars staðar í lífríkinu, á fiskimiðunum o.s.frv., og ætti ekki að vera okkur neitt nýtt eða framandi. Reynslan sýnir líka, bæði frá Íslandi og nálægum löndum, t.d. Grænlandi, að menn geta lent í því að fara algerlega offari í veiðiálagi á fuglastofna. Það er hörmulegt ástand á mörgum veiðitegundum í Grænlandi svo dæmi sé tekið, þannig að hér er ástæða til að fara að með gát. Ég held að það þjóni litlum tilgangi og sé a.m.k. ekki í þágu rjúpunnar né heldur veiðimannanna að fara með þetta ofan í einhverjar sérstakar pólitískar skotgrafir, karp eða annað því um líkt. Ég held að það sé langgáfulegast að gera það sem ég stakk upp á, að fara með þetta mál í vandaða skoðun í vetur í þingnefnd og vita hvort hægt er að ná út úr nefndinni sem hv. þm. situr í einhverri vitrænni niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir jákvæð viðbrögð. Hann bara snerist um 180 gráður milli ræðna sem er nú mjög gott. Hann vill þá skoða þetta í fullri alvöru. Ég er sammála honum í því, auðvitað þurfum við að skoða þetta í fullri alvöru, það er ljóst. Menn eru að tala um veiðiálag og annað. Það sem ég var að reyna að benda á áðan í upphafsræðu minni er fimmföldunin á refastofninum á undanförnum tíu árum. Hvað halda hv. þingmenn að slíkt þýði fyrir álagið á rjúpnastofninum? Refurinn hirðir bæði egg og drepur ungana. Mér finnst að menn þurfi að skoða það líka í leiðinni. Þegar við skoðum þetta í nefndinni förum við auðvitað yfir þetta. Ég þakka fyrir jákvæð viðbrögð og vonandi eigum við eftir að eiga gott samstarf við fulltrúa þingflokka í nefndinni.

Herra forseti. Ég held ég hætti mér ekkert frekar út í orðræður við hv. þm. um túlkanir á afstöðu manna hér. Hann virðist fara mjög frjálslegar leiðir í því að gera menn ýmist að andstæðingum sínum eða samherjum á víxl. Ég tel að ég hafi ekki tekið neinar U-beygjur í þessu máli heldur talað fyrir sjónarmiðum mínum sem eru í aðalatriðum eins og þau hafa verið og hv. þm. verður bara að búa við það. Mér finnst að vanti að nefna til sögunnar og þessara umræðna einn þátt, þ.e. fálkastofninn. Enginn vafi er á því að einnig er mikil ástæða til að hafa áhyggjur af afkomu hans og velferð í framhaldi af því hvernig rjúpnastofninn hefur sannanlega hrunið. Staðkunnugir menn telja sig verða vara við það að fálkinn sé í æ meira mæli farinn að reyna að leita sér í aðra fæðu en sína kjörfæðu sem er rjúpnastofninn, lunda eða hvað sem það nú er. Við vitum að mikil deila er um refinn og ekki eru allir sammála um hvort halda eigi honum niðri af þeirri hörku sem ýmsir vilja og þarf auðvitað að gera ef á að hafa bein áhrif á þátt hans í þessu afráni á rjúpnastofninum. Þá erum við komin kannski inn í flóknari umræðu þar sem um fjölstofna samspil í lífríkinu er að ræða og að hve miklu leyti við erum til þess bær, mennirnir, að fara að stýra því með því að veiða tegundirnar þannig niður á víxl að þær séu í jafnvægi. Þetta er hugmyndafræði sem liggur að baki rannsóknum á hvölum á Íslandi um þessar mundir og mætti nú margt um það segja en er víst eitthvað önnur saga. En aðalatriðið er, virðulegi forseti, að hér ber að viðhafa þær leikreglur í samskiptum við náttúruna sem skynsamlegastar eru og það er varúðarsjónarmið, því það er nefnilega auðvelt mál að opna á nýjan leik fyrir veiðar þegar eða ef menn eru öruggir um að það sé óhætt. Hitt er ekki eins auðvelt ef stórslys verða í náttúrunni hvað það varðar að menn hafi gengið of nærri tilteknum tegundum. Þess vegna er auðvitað miklu auðveldara að leysa málið í þá áttina ef menn kunna fótum sínum forráð.

Virðulegi forseti. Það mál sem við ræðum hér og snýr að alfriðun eða því að ekki verði stundaðar rjúpnaveiðar í þrjú ár horfir þannig við þeim sem hér stendur að hann er alfarið á móti allsherjarbanni á veiðum á rjúpu. Það eru margar ástæður fyrir því, virðulegur forseti. Og þó að ég sé jafnframt hlynntur því að farið verði varlega í nýtingu á rjúpnastofninum og veiðar úr honum þá finnst mér aðferðin sem valin er, að taka upp allsherjarbann til þriggja ára, í raun og veru alveg arfavitlaus svo ég orði það bara eins og mér finnst það liggja fyrir. Hvers vegna held ég því fram að það sé vitlaust að fara í málið með þeim hætti að taka upp allsherjarbann? Jú, ég hugsa að ég geti bara best skýrt það með því að taka dæmi af fiskveiðistjórninni. Hafrannsóknastofnun hefur einstaka sinnum tekið sér það fyrir hendur að setja allsherjarveiðibann á svæði á fiskislóðum við Ísland, m.a. er búið að vera tæplega 20 ára bann við veiðum á Strandagrunni. Hvað vita menn um Strandagrunn í dag? Hvað hefur breyst á þeirri veiðislóð? Hvaða fiskmagn er þar? Hvaða tegundir eru þar? Hvernig hefur lífríkið breyst? Hvernig hefur umhverfið breyst? Ekki neitt? Menn vita nánast ekki neitt. Það fóru engar skipulegar rannsóknir fram á svæðunum áður en allsherjarbann var sett á. Þar af leiðandi vissu menn ekki hvernig svæðið leit nákvæmlega út. Síðan hafa ekki farið fram markvissar rannsóknir á því svæði þannig að menn viti hvað hefur gerst eða hvernig svæðið hefur breyst og sama á að mínu viti við varðandi þá allsherjartakmörkun að taka upp þriggja ára veiðibann á rjúpu. Og hvað svo? Hvað ætlum við að gera eftir þrjú ár? Á hvaða þekkingu ætlum við að byggja eftir þrjú ár? Ætlar hæstv. umhvrh. að sjá til þess að kannski verði ráðnir einhverjir 50--60 menn sem gangi um landið dag eftir dag eftir dag til þess að telja rjúpur og byggja þekkinguna fyrir framtíðina eftir þrjú ár á þeirri talningu? Eða hvernig ætlum við að öðlast samfellda þekkingu á hvaða breyting er að verða í stofninum? Ég held því fram, virðulegi forseti, að við eigum að viðhalda þeirri þekkingu sem við þurfum á dýrastofnum með því að nýta þá skynsamlega. Ég tek alveg undir það sem hv. síðasti ræðumaður vék að, hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, að þegar dýrastofnar eru í lægð og við erum smeyk um að verið sé að ganga of nærri þeim, þá eigum við auðvitað að láta þá njóta vafans að ákveðnu marki. En það er allt annað að velja sér aðferðir til að láta dýrastofna njóta vafans en að taka upp allsherjarbann. Það er alveg tvennt ólíkt. Og ég segi það enn og aftur, virðulegur forseti, á hvaða þekkingu ætlum við að byggja þegar við hefjum veiðar eftir þrjú ár eins og málið stendur núna? Ég held að veiðireynslan sé ákaflega mikils virði til þess að leggja mat á það hvernig dýrastofnar í lífríkinu á Íslandi eru að þróast og það eigi jafnt við um fugla sem fiska og það sé mikils virði að hún sé til staðar. Þess vegna styð ég það, virðulegi forseti, að allsherjarbanni verði aflétt en í staðinn verði tekin upp virkileg takmörkun við veiðar á rjúpu. Það má gera m.a. með aðferðum eins og bent er á í greinargerð með þessari tillögu og þó að hæstv. umhvrh. hafi sagt hér áðan að aðeins væri leitað tveggja úrræða, kvóta og sölubanns, þá er það náttúrlega ekki rétt. Bent er á margar fleiri aðferðir sem hægt er að nota til þess að stýra veiðum á rjúpnastofninum.

Ég sagði það ekki.

Ég skrifaði þetta eftir þér, hæstv. ráðherra.  Ég vil því segja það, virðulegi forseti, að ég tel að það væri mikið gæfuspor ef menn tækju þetta mál til málefnalegrar umræðu og settu niður tillögur um það, t.d. að veiðitíminn væri ekki nema mánuður og jafnvel að innan þess mánaðar ákvæðu menn að það mætti bara veiða fjóra daga í viku. Veiðiréttareigendur, þ.e. landeigendur sem á annað borð leyfa veiðar á rjúpu á sínu landi hafa vissulega tök á því að setja reglur um aðgang að landi sínu og hversu mikið þeir vilja láta veiða og hvaða reglur þeir vilja að veiðimenn undirgangist. Þetta eru sömu aðilarnir og eru að selja mönnum aðgang að jörðum sínum til rjúpnaveiða. Og auðvitað geta samtök veiðimanna einnig komið sér saman um reglur um það hvernig þeir vilji haga veiðunum. Allt þetta er hægt án þess að beinlínis séu sett um það lög, boð og bönn. Ég vil segja það, virðulegi forseti, að allsherjarbann finnst mér ekki koma til greina. Mér finnst það alveg út úr kortinu miðað við það að við þurfum vitneskju um þróun stofnsins og við fáum m.a. þá vitneskju með veiðum. Þess vegna er það alveg hárrétt sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vék hér að áðan að það hefði vissulega verið betra ef menn hefðu tekið undir þær tillögur sem hann hefur verið að flytja og viðvörunarorð á undanförnum árum. Sá sem hér stendur er ekki rjúpnaveiðimaður, hefur einu sinni sest niður til að skjóta rjúpu og hitti ekki og hefur síðan ekki borið það við en skýtur svartfugl og aðra sjófugla með mikilli ánægju. Það er því ekki að neinu leyti um það að ræða að ég sé áhugamaður um það að taka upp öðruvísi stýringu á veiðum á rjúpnastofninum vegna þess að ég hafi áhuga á að stunda þær sjálfur. Mér finnst bara aðferðin, allsherjarbann, ja, ég orða það bara eins og venjulega, það alvitlausasta sem hægt er að gera til þess að átta sig á því hvernig rjúpnastofninn er að þróast.

Frú forseti. Hér kom fram sú hugmynd sem margoft hefur komið fram að leyfa veiðar í mánuð. Ég vil taka það fram af því tilefni að það er of langur tími miðað við það sem sérfræðingar segja okkur. Það er ekki hægt að leyfa veiðar í mánuð. Það væri hugsanlega hægt að leyfa veiðar í viku en vegna öryggissjónarmiða hefur ekki verið talið eðlilegt að gera það. Staðan er bara svona slæm, það er ekkert hægt að leyfa veiðar í mánuð. Staðan er þannig að rjúpnastofninn vex um 20% milli ára. Hann á að vaxa um 50% milli ára. Til þess að minnka veiðiálagið um 50--70% þarf að grípa til þessarar friðunar sem við höfum gripið til. Mánuður er ekki eðlilegur tími, það yrði of mikil veiði. Þetta hefur margoft komið fram í öllum gögnum sem við höfum verið að styðjast við og ræða á opinberum vettvangi. Hv. þm. ræddi um refinn. Af því tilefni vil ég taka fram að við erum að fara að skipa nefnd núna bráðlega sem á sérstaklega að skoða stöðu refsins í íslenskri náttúru. Ég tel eðlilegt að sú nefnd endurskoði t.d. veiðibannið á Hornströndum vegna þess að það eru geysilega skiptar skoðanir um það og alveg ljóst að ref hefur stórfjölgað í náttúrunni upp á síðkastið. Við erum að skipa nefnd út af minknum og sú nefnd á að koma með tillögur um hvort og hvernig megi takast að stórhefta útbreiðslu minks og hugsanlega útrýma honum. Ég vil líka koma því á framfæri, virðulegi forseti, að við höfum á síðustu sjö árum verið að borga mjög háar upphæðir í að eyða ref og mink, um 300 millj. í refinn og um 200 millj. í minkinn, bæði ríki og sveitarfélög, og þessar upphæðir hafa farið hækkandi. Og þrátt fyrir það búum við við þessa erfiðu stöðu. Þannig að eins og staðan er núna þurfum við því miður að grípa til friðunar á rjúpu en í leiðinni ætlum við að endurskoða það sem við erum að gera varðandi ref og mink.

Virðulegi forseti. Mér finnst mjög áhugavert að taka þátt í umræðum þar sem skipst er á skoðunum um það hvernig við stöndum að veiðum og veiðitímabilum, rannsóknum og takmörkunum á nýtingu náttúrunnar. Þess vegna vil ég beina einni spurningu til hæstv. umhvrh. vegna þess að í þeirri skoðun sem fram hefur farið hlýtur það að hafa komið upp að skoða mismunandi svæði á landinu með tilliti til þess hversu mikið magn af rjúpu væri á þeim og þá með tilliti til þess hvaða aðrar veiðar hafa verið stundaðar á svæðinu. Svo að ég skýri þetta örlítið, virðulegi forseti, þá er það svo að menn eru mjög misduglegir að stunda veiðar á ákveðnum landsvæðum. Ég get tekið sem dæmi vestanvert Ísafjarðardjúp þar sem tvö ár í röð hafa verið drepnir yfir 300 minkar á hverju sumri af þeim veiðimönnum sem þar eiga að sjá um minkaveiði. Ég tel að þetta hafi orðið til þess að minki hafi fækkað mikið á svæðinu. Það vill nú svo til að ég á sumarhús í vestanverðu Djúpi og ég gerði það að gamni mínu nokkrum sinnum í sumar að labba upp fyrir bæinn og upp í fjallið til þess að vita hvort maður sæi ekki rjúpu og vissulega sá maður rjúpu. Ég held að það sé mjög athugandi að fá þetta upplýst hjá ráðherranum: Hvernig eru svæðin í landinu, hvaða magn af rjúpu er á ákveðnum svæðum og hefur það þá verið skoðað með tilliti til þess hvaða veiðar hafa farið fram, m.a. á mink og ref á viðkomandi svæðum? Ef þessi þekking er til staðar, held ég að við eigum að nota hana þegar við skipuleggjum nýtingu á rjúpnastofninum eins og við erum m.a. að ræða hér í dag, en ekki að grípa til allsherjarbanns út frá því að rjúpnastofninn sé í lægð. Við verðum þá að vita hvers vegna hann er í lægð og hvar.

Virðulegur forseti. Ég hef ekki upplýsingar á þessari stundu um nákvæmlega hvaða magn hefur verið veitt af ref og mink, en það sem ég veit er að ríki og sveitarfélög hafa verið að auka fjármagn fyrir þessar veiðar þannig að þær hafa aukist. Hins vegar veit ég að á þeim svæðum sem við friðuðum gagnvart rjúpnaveiðum á suðvesturhorninu hefur rjúpunni fjölgað, enda hefur hún fengið að vera í friði fyrir skotveiði. Mér hafa borist upplýsingar víða af landinu um að þar sjái menn ekki rjúpu. Sérstaklega hafa þessar upplýsingar komið frá Austurlandi og við heyrðum hérna áðan hvað hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði varðandi Norðausturland þannig að það berast upplýsingar um að það sé mjög lítið af rjúpu mjög víða, enda er það þess vegna sem við erum að grípa til þessara aðgerða. Varðandi veiðibannið til þriggja ára sem grípa varð til í ljósi mjög bágrar stöðu rjúpnastofnsins, þá er á sama tíma og það bann er í gildi, þ.e. næstu þrjú árin, starfandi nefnd sem nú þegar hefur tekið til starfa. Í henni eru fulltrúar hagsmunaaðila og hún mun skoða í hvaða formi veiðarnar eiga að hefjast aftur og hvaða svæði t.d. verða þá tekin út úr sem griðasvæði. Ég held að það muni skapast fremur góð samstaða um það að velja ákveðin svæði til verndunar. Þar á líka að skoða hundana, þar á að skoða vopnin, þar á að skoða hvort setja eigi á kvóta, koma með lagabreytingar ef með þarf, þar á að skoða sölubannið, koma með lagabreytingar ef með þarf. Þannig að sú nefnd mun skila af sér væntanlega í lok ársins 2005 til þess að við getum breytt lögum árið 2006 og veiðar hefjist þá í nýju formi það ár af því að það eru breyttir tímar. Menn eru hættir að ganga til rjúpna. Þeir fara keyrandi meira eða minna. Menn komast miklu meira yfir og eru með öflugri vopn þannig að þetta eru breyttir tímar.

Virðulegi forseti. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að það er komin ný tækni til ferðalaga hér á landi en það er líka hægt að setja reglur um það hvaða tæki menn mega nota til þess að fara til rjúpna. Slíkar reglur eru vissulega takmarkandi eftir því hvernig þær eru settar, hvort bannað er að nota fjórhjól, snjósleða, veiðihunda o.s.frv. Það er mikill munur á því hvernig staðið er að reglum hvaða afköst menn geta sýnt við veiðar. En ég hef ekki heyrt annað, virðulegi forseti, en að m.a. samtök veiðimanna hafi lýst því yfir að þeir væru tilbúnir til að skoða allar þessar aðferðir til þess að takmarka veiðar og binda þær með þeim hætti að menn teldu að ekki væri verið að ofgera rjúpnastofninum. Ég ítreka það, virðulegi forseti, enn og aftur, að ég tel að það sé alveg bráðnauðsynlegt að veiðar fari fram til þess að menn hafi þá mælingu samhliða annarri mælingu. Ég hef ekki trú á því að við náum niðurstöðu í stærð rjúpnastofnsins bara með því að stunda talningar vítt og breitt um landið. Þær verða þá að vera í slíkum mæli að við erum þá að tala um einhverja tugi manna sem við réðum til þeirra starfa ef svo á að vera, fyrir utan það að það er með rjúpuna eins og fiskinn að hún færir sig á milli staða. Fiskurinn notar að vísu sporðinn en rjúpan vængi. Það er nú eini mismunurinn á þeim dýrategundum til þess að afla sér fæðu og velja sér viss svæði. Ég held því að það sé mjög áhugavert, virðulegi forseti, að það sé skoðað hvernig veiði á rjúpu eftir svæðum í landinu mundi leggja sig ef það væri skipulagt að veiða hér eftir einhverju svæðisskipulagi.

Virðulegi forseti. Hér hafa ýmis orð verið látin falla um það þingmál sem við ræðum hér, þáltill. á þskj. 154. Ég get í sjálfu sér tekið undir þau orð sem hv. ræðumenn hafa haft á undan mér um það að tillagan er afar undarleg og ekki eins og maður á að venjast um tillögur. Mér finnst líka rétt að taka undir það sem sagt hefur verið varðandi það að við séum fallin á tíma þetta haustið. Tillagan er of seint fram komin og við erum að ræða hana of seint á þessu hausti. Ég verð að segja að það er leitt til þess að vita að svo skuli þurfa að vera, því auðvitað höfum við haft fulla ástæðu til að ræða þessi mál af mikilli alvöru miklu, miklu fyrr. Er ég þá að vitna til orða hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, sem rakti hér áðan hvernig hann hefur þráfaldlega reynt að fá að taka þessi mál á dagskrá í tíma undangengin tvö ár, þ.e. hálft síðasta kjörtímabil, og það gekk ekki. Þess vegna erum við nú í þeirri stöðu sem við erum í dag. Enn eina ferðina stöndum við hér, þingheimur, að takast á um vernd annars vegar og nýtingu hins vegar. Það er orðið æðioft, virðulegi forseti, sem í þessum sal er tekist á um verndarsjónarmið annars vegar og nýtingarsjónarmið hins vegar. Í þetta sinn er það ekki hálendi Íslands eða orka fallvatnanna sem er undir, það er ekki íslenski laxastofninn, það eru ekki íslensku fiskstofnarnir almennt, heldur er það rjúpan sem er friðuð á Íslandi, en ráðherra hefur verið heimilt að aflétta friðuninni tiltekinn tíma á hverju hausti. Það hefur verið gert á tímabilinu frá 15. okt. til 22. des. Sem sagt fuglinn er friðaður vegna þess að við höfum viðurkennt það í gegnum tíðina að hann þurfi verndar við. Nú höfum við öll fengið, kannski sérstaklega það fólk sem setið hefur í umhvn. þingsins, upplýsingar frá vísindamönnum um ástand stofnsins og höfum getað kynnt okkur það afar vel. Og ég verð að segja að umhvn. síðasta kjörtímabils fjallaði um þetta mál á afar yfirgripsmikinn hátt, tók í það tíma og vann það af alvöru. Ég hef sjálf lýst því yfir á heimasíðu minni að ég fagni þessari ákvörðun hæstv. ráðherra að hún skuli hafa tekið af skarið með þessa deilu og friðað rjúpuna. Ég fagna því líka hversu hæstv. ráðherra er fylginn sér í þessu máli núna, þó svo að ég hafi gagnrýnt hana fyrr í sumar og í haust þegar málið var að fara af stað, þegar hún hálfpartinn stillti umhvn. upp sem einhverjum blóraböggli í þessu máli, þar sem hún hélt því fram að umhvn. hefði hafnað tillögu hennar um sölubann og talaði þá eins og hún væri mikill stuðningsmaður hagsmunaaðila í þessu máli, þ.e. rjúpnaveiðimannanna, sem gerðu háværar kröfur um sölubann. Hæstv. umhvrh. sagði í fjölmiðlum um málið síðsumars að það hafi verið sér mikil vonbrigði að umhvn. skyldi hafa hafnað sölubanninu. Ég vil halda því fram, virðulegi forseti, að tillaga hæstv. ráðherra í fyrra hafi verið algjör bastarður, hún hafi verið hálfstigið skref og sjálfgert fyrir umhvn. að hafna henni, því að tillögur Náttúrufræðistofnunar, sem voru hvatningin á bak við tillögu ráðherrans, gengu út á miklu meira heldur en einhliða sölubann. Þær tillögur sem Náttúrufræðistofnun lagði til gengu út á sölubann, innflutningsbann, bann við kaupum og sölu og bann við því að gefa og þiggja rjúpu. Þar var tillaga sem gekk mjög langt. En um þessa tillögu fékk umhvn. ekki að fjalla á síðasta ári, eingöngu einn lítinn þátt hennar, þ.e. sölubannið. Hvað gerði umhvn.? Hún hafnaði því. Á hvaða forsendu? Á þeirri forsendu að það mundi aldrei halda. Okkur yrði ekki stætt á því að ná til t.d. veitingahúsa eða þess hvort væri verið að selja innfluttar rjúpur yfir höfuð eða rjúpur sem einhver hefði gefið einhverjum. Það var því algerlega skýrt í nál. umhvn. frá síðasta ári, sem birtist á þskj. 1185 í 404. máli, að nefndin taldi tillögu hæstv. ráðherra um sölubannið, einhliða sölubann, vonda og alls ekki halda. Það mundi bjóða upp á svartamarkaðsbrask á rjúpum og væri sem sé ekki til þess fallið að ná utan um vernd rjúpnastofnsins. Nefndin lagði þá til að það yrði leitað annarra leiða. Hvaða leiða? Það var talað um að stytta veiðitímann, það kemur fram í nál. Það var líka talað um það í nál. að það yrði að herða eftirlit með t.d. notkun hunda og fjölskota skotvopna, og við töluðum um það í nefndinni að það þyrfti að herða eftirlit með vélknúnum ökutækjum og að reglur varðandi þau væru haldnar. Nú vitum við öll að við höfum ekki haft nægilegt bolmagn til að sinna þessu eftirliti og menn hafa farið á skjön við þær reglur sem hafa verið settar. En nú vil ég gera þá játningu hér, af því að við töluðum um það í nál. í fyrra, nefndarmenn umhvn., að það væru ákvæði í lögum sem bönnuðu notkun hunda. Við þingmenn höfum fengið skammir frá hundaeigendum fyrir það að hafa ekki skilið eða ekki vitað um það hvað það felur í sér að veiða með hundum. Ég finn mig knúna til að segja frá því hér að ég fór í ferð með veiðimönnum sem sýndu mér notkun veiðihunda við veiðar og ég verð að segja það að ég varð bara mjög impóneruð af því sem þar var á ferðinni, þ.e. þjálfaðir veiðihundar haga sér allt öðruvísi við veiðar heldur en við töldum sem ræddum málið í umhvn. í fyrravetur. Þetta segi ég til marks um það að það eru margir þættir í þessu máli sem ég tel að þingmenn og umhvn. geti kynnt sér mjög vel. Og ég vil þakka fyrir og fagna því að við skulum núna fá tíma til þess að vinna áfram í málinu. Það eru nefndir að fara af stað, eins og hæstv. ráðherra hefur getið um, og ég tel að við höfum svigrúm og tíma til þess að ná áttum, komast að því hvernig við förum best að til þess að tryggja vernd rjúpnastofnsins til frambúðar. Ég er ekki talsmaður þess að við gerum það með því að drepa allan mink eða allan ref. Ég tel að við séum á hálum ís þegar við tölum um þessa jafnvægislist eins og við höfum lent í í sambandi við þorskinn. Það mætti halda að sumir teldu að við gætum aftur farið að veiða 400 þús. tonn af þorski á ári ef við bara drepum nógu mikið af hval. Ég held því að við séum oft á yfirborðslegum nótum þegar við fjöllum um jafnvægið í lífríkinu. En ég tel okkur hafa tækifæri til þess að fara vel ofan í saumana á málinu og að hér séu komnar upplýsingar sem nefndarmenn geta áfram moðað úr og tel að við eigum eftir að finna lausn sem rjúpan í öllu falli getur unað vel við.

Virðulegur forseti. Ég fagna því að hér kemur fram afdráttarlaus yfirlýsing um að þessari ákvörðun sé fagnað. Það er þó eitt sem ég verð að gera athugasemd við varðandi málflutning hv. þm., og þetta kom líka fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Það er það að hér hafi verið reynt að þrýsta á ráðherra í langan tíma að taka einhverjar ákvarðanir um styttingu veiðitíma eða bann við veiðum eða eitthvað slíkt. Af þessu tilefni vil ég taka fram að Náttúrufræðistofnun Íslands, sem hefur það hlutverk að meta ástand stofnsins og koma með ráðgjöf til ráðherra, kemur árið 2001 ekki með tillögur um að stytta veiðitímann eða neitt slíkt. En mér finnst af umræðunni að það sé verið að halda því fram, en svo er ekki. Árið 2002, sem sagt í fyrra, leggur Náttúrufræðistofnun Íslands til að veiðitíminn verði ári síðar einn mánuður og sett á sölubann. Við förum yfir það og ákveðum að setja á 49 daga veiði, þ.e. lengur en mánuð og sölubann, sem reyndar fór svo ekki í gegnum þingið, og ákváðum að þetta yrði fimm ára prógramm, sem sagt veitt í 49 daga, og það átti að hefjast nú í ár. Síðan í sumar leggur Náttúrufræðistofnun Íslands til bann við veiðum í fimm ár, en ég ákveð bann í þrjú ár. Þannig að ég átta mig ekki alveg á þessari umræðu að ýmsir þingmenn upplifi þetta sem svo að ráðherra hafi eitthvað verið að draga lappirnar ægilega mikið í þessu máli. Það er bara þannig að við höfum farið meira eða minna eftir tillögum Náttúrufræðistofnunar og það hefur verið samstaða á milli okkar um að þær aðgerðir sem við höfum viljað grípa til mundu duga til. Ég tel að við höfum tekið mjög ábyrgt á þessum málum.

Frú forseti. Það kann vel að vera að hæstv. umhvrh. hafi ekki borist tillögur frá Náttúrufræðistofnun á undanförnum tveimur árum sem lutu að því að takmarka veiðar á rjúpnastofninn. En hins vegar voru hér bæði þingmál og fyrirspurnir frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni haustið 2002 og haustið 2001 sem lutu nákvæmlega að áhyggjum af þessum málum. Við þingmenn vorum búin að fá upplýsingar frá fólki vítt og breitt um landið sem hafði áhyggjur af rjúpnastofninum. Við höfðum líka pata af því að vísindamenn, jafnvel á Náttúrufræðistofnun, voru orðnir uggandi um það að uppsveiflan væri ekki nægileg, stofninn væri í sögulegu lágmarki. Ég er ekki að halda því fram að Náttúrufræðistofnun hafi átt að koma með tillögur fyrr eða hafi komið með tillögur fyrr, heldur eingöngu það að það voru tækifæri til þess að grípa til þessara aðgerða fyrr og taka þessa umræðu fyrr. Við höfðum þau tækifæri í þingmálum sem hv. þm. Steingrímur J. Steingrímsson, formaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs, lagði hér fram.

Frú forseti. Það er alla vega alveg ljóst að það var engin ástæða til að grípa til neinna aðgerða 2001. Það komu aldrei neinar tillögur fram um það. Samkvæmt mati sérfræðinga þurfti þess ekki. En þeir komu fram með tillögur í fyrra þannig að þá fer öll umræðan í gang. Það kom líka fram í máli hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur að umhvn. hefði skoðað sölubannið í fyrra og það er alveg rétt. Ef umhvn. hefði talið það nauðsynlegt til að sölubannið virkaði að setja líka á innflutningsbann í leiðinni hefði nefndin alveg getað flutt það. En hún hafði bara enga sérstaka trú á þessu sölubanni enda hafnaði hún því. Nefndin hefði auðvitað getað flutt slíkt mál hefði hún náð samstöðu um það. Okkur ber alltaf að sama brunni, það þarf að setja lög til að koma á sölubanni, og maður skilur ekkert í því núna að flutningsmenn þessarar þáltill. skuli, eins og hér var orðað svo ágætlega af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, koma með alla þessa böggla og leggja þetta allt í hendurnar á ráðherra sem hefur svo engin úrræði til þess að framfylgja þessu,  En ég fagna líka þeim málflutningi sem Samfylkingin hefur flutt hér og dregið fram að þetta er auðvitað mjög ankannaleg tillaga þar sem það eru 17 stjórnarþingmenn sem fara hér fremstir í broddi fylkingar við að reyna að hnekkja nýtekinni ákvörðun ráðherra. Þetta er auðvitað mjög sérstakt.

Virðulegi forseti. Varðandi nefndina sem starfaði á síðasta kjörtímabili sem fjallaði um þetta mál, þá er það alveg rétt sem hæstv. ráðherra bendir á að hún hefði auðvitað getað óskað eftir því að sett yrði á innflutningsbann. Þessi nefnd hafði ekki trú á því að það yrði vel liðið. Það var bara þannig. Við töldum okkur ekki stætt á því að fara fram með tillögu um innflutningsbann samhliða sölubanni. Það var alveg ljóst að nefndin sem starfaði í fyrra var ekki hlynnt því að taka jafnstór skref og Náttúrufræðistofnun Íslands hafði lagt til í málinu. Það var hins vegar ekki nein sérstök atkvæðagreiðsla í því máli. Það var bara þannig að nefndin taldi hæstv. ráðherra hafa í höndunum það öflug úrræði til þess að takmarka veiðitímann, auka eftirlit og gera aðrar ráðstafanir til þess að tryggja vernd rjúpnastofnsins. En það sem er svo erfitt í þessu máli er nákvæmlega þetta: Að ætla sér að vernda um leið og maður nýtir. Það kemur að því að það getur verið orðið of seint.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja fyrst að ég hef ekki byssuleyfi og hef aldrei skotið rjúpu. Ég er hins vegar á þeirri skoðun að það hafi ekki verið valin rétt leið í þessu máli. Sú tillaga sem komin er fram ber fyrst og fremst vott um það að hæstv. ráðherra hefur ekki ráðið við málið. Það er eitthvað að þegar svona margir stjórnarþingmenn flytja mál og ég er heldur ekkert hissa þó að málið hafi komið upp vegna þess hvernig það kom að okkur í þinginu í vetur leið. Þá kom hæstv. ráðherra með tillögu um þetta svokallaða sölubann, og ég spyr hæstv. ráðherra: Hvernig væri ástandið núna ef við hefðum samþykkt þá tillögu? Sú tillaga hefði orðið til þess að það hefði einungis dregið í kringum 20% úr veiðum. En nú kemur hæstv. ráðherra og segir að það þurfi að draga 70% úr veiðunum, og ég spyr: Hvað hefur breyst frá því í fyrra og hvers vegna var okkur ekki sagt það þá að það þyrfti að draga 70% úr veiðunum? Þá gæti vel verið að menn hefðu haft aðra skoðun á málinu en þeir höfðu. Ég held að þetta mál beri fyrst og fremst vott um að ekki hafi verið vel að því staðið og ég er mjög óánægður með þetta vegna þess að ég var í umhvn. Mér fannst að hæstv. ráðherra væri sífellt að stilla okkur upp við vegg. Það var ekkert hægt að gera annað en að setja á þetta blessaða sölubann. Við bentum á aðrar leiðir og óskuðum eftir því að þær yrðu farnar. Hæstv. ráðherra kemur svo með þetta mál núna og ég óska eftir útskýringu á því. Mér finnst að upplýsingarnar sem er verið að tína fram núna sýni allt aðra mynd en þá sem fólst í tillögu hæstv. ráðherra í vetur leið um það að setja á þetta sölubann og veiði í 49 daga. Allt bannað. Ég er á þeirri skoðun að það væri miklu heppilegra að ná lendingu í þetta mál með einhverjum millivegi. Kannski þarf að vísa því til heilbrrh. Það hefur verið reynt áður. Hann gæti kannski fundið út úr því hvernig hægt væri að ná einhverri sáttalendingu.

Það er ekki rétt ... landbrh.

Hvaða rjúpu á að skjóta?

Hæstv. forseti. Ég veit ekki nákvæmlega hvaða rjúpu á að skjóta enda hef ég aldrei tekið þátt í veiðum af því tagi en ég geri ráð fyrir að menn skjóti þær sem næst þeim eru. Hæstv. forseti. Ég held að þetta mál sé miklu stærra í sniðunum en kannski hefur enn komið fram í þessari umræðu. Mér finnst þetta vera mál sem eigi að vera víðtækt samráð um milli allra aðila, ekki síst þeirra sem ganga um landið og vilja vera veiðimenn. Mér skilst að Sigmar B. Hauksson hafi 5.000 menn undir vopnum. Það munar aldeilis um slíkan hóp hermanna í þessu landi. Hæstv. umhvrh. kvartar hér undan ref og minki. Væri ekki hægt að nota eitthvað af þessum mannskap til þess að taka þátt í því að halda niðri varginum? Ég spyr. Er einhver skömm að því að skjóta tófu? Er einhver skömm að því að skjóta mink? 

Jafnvel svín.

Hæstv. forseti. Það er nú liðinn sá dagur að villt svín gangi laus í landinu nema mjög takmarkað. Ég veit ekki til þess að svín hafi verið fellt æðilengi. Það var þó tilkynnt um eitt látið svín til lögreglunnar á Ísafirði fyrir fáeinum árum.  Ég held líka að það þurfi að skoða vandlega hvort það eigi að setja á veiðifélög sem hefðu ákveðin svæði. Þar gætu komið að landeigendur og vörslumenn lands á þeim svæðum sem um væri að ræða. Þannig væri hægt að stjórna fjölda veiðimanna inn á einstök svæði. Það er margt annað sem kæmi vel til greina að skoða í þessu sambandi og það verður auðvitað ekki gert allt í einu. Það er einfalt að gera það sem ég lagði til áðan að yrði skoðað og mér finnst að menn eigi ekki að afsegja það að fara yfir þetta mál að nýju. Mér finnst ráðherra skulda okkur sem fengum þetta mál í andlitið frá henni í fyrravetur að hún fari yfir, hæstv. ráðherra, þetta mál að nýju með það fyrir augum að reyna að ná einhverri sátt. Málið var mjög illa undirbúið. Við vorum mötuð í fyrravetur á vitlausum upplýsingum miðað við það sem nú er talað um og niðurstöðurnar sem hæstv. ráðherra kemur með eru sölubann sem við gátum aldrei reiknað með að yrði niðurstaðan þegar við fjölluðum um málið í fyrravetur. Ég ætla ekkert að segja um það hver afdrif tillögunnar sem er hér til afgreiðslu verða. Mér finnst ólíklegt að hún komi út aftur í sömu mynd og hún er sett hér fram og ætla þess vegna að geyma mér að yfirlýsa nokkuð um það hvernig ég fer með atkvæði mitt þegar til afgreiðslu hennar kemur ef svo verður.

Virðulegur frú forseti. Hv. þm. brýnir ráðherra til þess að fara yfir málið aftur og reyna að ná samstöðu um það. Ég tel að þessi umræða hér sé til þess fallin að skýra málið betur og ég býst við því að umhvn. fjalli um það á vandaðan hátt eins og gert var í fyrra. Í fyrra var farið vel yfir málið. Umsagnir voru sendar inn og sérfræðingar okkar komu til nefndarinnar og ræddu við hana. Það kom fram í máli þeirra fyrir nefndinni --- ég vona að hv. þingmaður hafi verið í nefndinni þegar það kom fram --- og það hefur alltaf komið fram hjá Náttúrufræðistofnun að ná þyrfti um 50--70% minnkun á veiðiálagi á rjúpnastofninn. Það kom fram hjá fulltrúum Náttúrufræðistofnunar að ef sölubannið yrði ekki samþykkt, sem varð svo ekki, væri rjúpnaveiðibann einn af þeim kostum sem yrðu skoðaðir þannig að þessar upplýsingar komu fram í nefndinni. Ég vona að hv. þingmenn almennt hafi áttað sig betur á þeim en ég heyri að hv. þm. gerir sem lýsir eftir þessum upplýsingum hérna sem ég er að fara yfir. Það var alveg vitað að staðan var alvarleg í rjúpnastofninum í fyrra. Ég átti talsvert miklar viðræður við Skotvís einmitt um það og reyndar mjög góðar og mjög gott samstarf við þá þannig að það er ekki rétt sem hefur komið fram hér og mér finnst svolítið endurspeglast í ræðu hv. þingmanns að það hafi komið mönnum bara algjörlega í opna skjöldu að staðan væri svo slæm að hugsanlega yrði gripið til alfriðunar. Staðan var svona slæm, og er, og þess vegna er gripið til þessara aðgerða.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja alveg eins og er að ég er ekki ánægður með þessa ræðu hæstv. ráðherra. Mat hæstv. ráðherra á stöðunni í fyrra var það að veiði í 49 daga og sölubann væri nóg. Mat hæstv. ráðherra núna er að það megi veiða eina viku í mesta lagi. Ég tók mark á hæstv. ráðherra. Mér fundust það vera upplýsingar líka til okkar hvaða afstaða væri hjá hæstv. ráðherra til þess sem ætti að gera. Þess vegna segi ég að mér finnst málið líta einhvern veginn gjörsamlega allt öðruvísi út í dag eins og hæstv. ráðherra talar fyrir því en það gerði í fyrravetur þegar við fórum yfir málið. Ég veit vel að Náttúrufræðistofnun hélt þessu fram. En það voru líka fjölmörg önnur sjónarmið uppi í málinu í fyrravetur og það var verið að fara yfir það út frá hinum fjölbreytilegustu sjónarmiðum. Við töldum að hæstv. ráðherra ætti að hafa þetta í hendi sinni. Hún gæti vel leyst málið með því að auka friðunina með því að fækka dögum. Veiðistjóri t.d. var með tillögu sem ég var sammála honum um, að t.d. mætti veiða einhvern tiltekinn fjölda daga í hverri viku. Ég segi það að ef menn hefðu viljað fara í fækkun daga var það ekki neitt tæknilegt vandamál. Þessi leið sem er valin núna er fyrst og fremst vond vegna þess að hún slítur samhengi hlutanna í sundur og hún slítur í sundur friðinn um þessi mál. Ég er alveg sannfærður um að veiðimenn og bændur og aðrir sem eiga hlut að máli eru tilbúnir til þess að ganga langt í því að friða en þeir þurfa að fá að vera með í þessum málum og þeir þurfa að fá að taka þátt í þeirri sátt sem hægt er að gera um málið.

Virðulegur forseti. Ég veit að okkar færustu sérfræðingar sögðu í umhvn. að það þyrfti mjög að takmarka veiðarnar, um 50--70%, og að það gæti komið til alfriðunar rjúpunnar. Þá voru hins vegar ekki tillögur uppi um það, það er alveg rétt. Þær tillögur koma eftir að menn fara í vortalninguna í vor, líka af því að við báðum um tillögur í ljósi þess að sölubannið var ekki samþykkt. Þá koma tillögur frá okkar færustu sérfræðingum á Náttúrufræðistofnun um að banna veiðar í fimm ár með endurskoðunarákvæðum eftir þrjú ár. Það var ákveðið af okkar hálfu að banna veiðar í þrjú ár í kjölfarið. Ég geri mér hins vegar líka grein fyrir því að önnur undirstofnun hjá okkur, þ.e. Umhverfisstofnun, er á öðru máli. Þar starfar veiðistjóri sem ber núna starfsheitið yfirmaður veiðistjórnunarsviðs Umhverfisstofnunar. Sú stofnun hefur aðrar áherslur og telur að hægt sé að ná nægilegum árangri án þess að friða rjúpuna. Það töldu ekki sérfræðingar okkar hjá Náttúrufræðistofnun Íslands. Ég fór yfir þetta mál með þeim í sumar og þessi varð niðurstaðan. Ég geri mér alveg grein fyrir því að hópur fólks er ósáttur við þetta og það er kannski aldrei hægt að ná fullkomlega sátt um svona aðgerðir. Varðandi bændur eiga þeir fulltrúa í þessari sjö manna nefnd hagsmunaaðila sem nú hefur tekið til starfa og þeir munu koma sjónarmiðum sínum á framfæri þar varðandi það í hvaða formi veiðarnar byrja þegar þær byrja aftur eftir þrjú ár. Ég veit að þeir hafa uppi þau sjónarmið m.a. að þeir fái í ríkari mæli en í dag að leigja lönd sín eitthvað svipað og gengur og gerist í laxveiðum þannig að það eru ýmsar hugmyndir sem þeir hafa þar að lútandi.

Hæstv. forseti. Ég tel hið besta framtak að setja á þessa nefnd og finna út hvernig þetta skuli líta út í framtíðinni. Ég tel hins vegar að töluvert slys hafi orðið nú þegar og menn hafi ekki staðið sig sem skyldi í þessu máli frá upphafi. Það var illa til þess stofnað í fyrravetur. Ég tel að það sé alltaf ástæða til að hlusta á sérfræðinga í þessu máli og að engin ein niðurstaða liggi ótvírætt fyrir. Veiðistjóri hefur haft aðra skoðun en Náttúrufræðistofnun í þessu máli og fleiri aðilar sem hafa sérfræðiþekkingu á þessu sviði allt aðra skoðun einnig. Ég held því ekki fram að veiða eigi mikið af rjúpu. Ég held því hins vegar fram að menn hafi gengið of langt með þessari ákvörðun og leita hefði átt sáttaleiða. Raunar ættu menn að leita leiða sem virka mundu fyrr en nefndin, sem hæstv. ráðherra er búinn að setja, nær að skila af sér. En vissulega hefur sú nefnd verkefni að vinna upp á framtíðina.

Virðulegur forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um afléttingu veiðibanns á rjúpu sem flutt er af 18 hv. þingmönnum Framsfl., Sjálfstfl. og Frjálsl. Við hv. alþingismenn sem stöndum að þessari þáltill. viljum stuðla að því að aðrar leiðir verði farnar í friðun rjúpunnar en þriggja ára veiðibann. Það er svo einfalt að við erum á móti þriggja ára veiðibanni. Við leggjum til ákveðnar aðgerðir, aðrar leiðir í fimm liðum. Ég ætla að lesa þær hér til áréttingar þó hv. framsögumaður, Gunnar Birgisson, hafi reyndar farið ágætlega yfir þær áðan. Við leggjum til styttingu veiðitíma, svæðisbundna friðun, tímabundið sölubann, hámarksveiði á hvern veiðimann eða bann við veiðum tiltekna daga vikunnar. Menn hafa talað um að sú tillaga sem hér liggur fyrir sé vantraust á hæstv. umhvrh. Það er ekki rétt. Við treystum hæstv. umhvrh. til að velja bestu leiðina og við treystum Siv Friðleifsdóttur. Ég stend hér og segi: Ég treysti Siv Friðleifsdóttur.

Hæstv. ráðherra.

Fyrirgefðu, frú forseti. Mig langar að fjalla örlítið efnislega um málið. Rökstuðningurinn með ákvörðun hæstv. umhvrh. er aðallega sá að með friðun megi auka vöxt í stofninum þannig að stærð stofnsins verði allt að 50% meiri en ella. Ég hef enga sannfæringu um að þessi rök Náttúrufræðistofnunar standist. Mín sannfæring er önnur og mér ber sem þingmanni að fara eftir henni. Ég byggi það á viðtölum við fjölmarga veiðimenn. Flestir þeirra veiða á bilinu 15--20 rjúpur hver. Þeir fullyrða að þeir séu ekki vandamálið hvað varðar ofveiði á rjúpu heldur séu það hinir svokölluðu magnveiðmenn sem er tiltölulega fámennur hópur sem leggst út heilu dagana og vikurnar með fullkomna bíla og vélsleða ásamt því að hafa hunda, tæki og tól. Þeir bera ábyrgð á allt að 50% af heildarveiði á rjúpu. Þetta er álitið í dag. Ég tel ljóst að þennan hóp þurfum við að stöðva. Við megum ekki láta þessa hegðun bitna á heiðarlegu fólki sem einungis gengur til rjúpna og veiðir handa sér og sínum í jólmatinn, um 15--20 rjúpur. Ég hef enga sannfæringu fyrir því að þessi hópur veiðimanna ráði úrslitum um framtíð og viðhald rjúpnastofnsins. Háttvirtum þingmönnum hefur orðið tíðrætt um umrædda þáltill. og hafa rætt um að hún sé merkingarlaus. Því er ég einfaldlega ósammála. Með þessari ályktun viljum við, 18 þingmenn sem flytjum þetta mál, fá fram vilja þingsins. Í stjórnarskránni segir í 1. gr. að Ísland sé lýðveldi með þingbundinni stjórn. Hér ríkir þingræði. Ég hef orðið var við það hjá hv. stjórnarandstöðu að hún ræðir mikið um þingræðið og stöðu löggjafarvaldsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég bið hv. þingmenn að sýna okkur flutningsmönnum þessarar tillögu þá virðingu að leyfa okkur að kanna vilja þingsins í þessu máli. Það erum við að gera með þessari þáltill. Hæstv. umhvrh. hefur bent á að hér þurfi jafnvel lagabreytingar við hvað varðar tvær af þessum tillögum, þ.e. um sölubann eða veiðikvóta. Að sjálfsögðu munum við flutningsmenn styðja hæstv. umhvrh. ef hún kýs að fara þá leið. Ég legg áherslu á að ég treysti Siv Friðleifsdóttur, hæstv. umhvrh., til að velja bestu leiðina í þessu máli. Það er einfaldlega þannig að það er sannfæring mín að þriggja ára veiðibann sé ekki sú leið sem við eigum að fara í þessu máli. Ég vil að öðru leyti þakka umræðuna. Mér skildist á ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur að Samf. stæði heil að baki hæstv. umhvrh. í þessu máli. Ég leyfi mér að efast um að svo sé. Það væri gott að fá fram vilja Samfylkingarinnar í þessu máli. Hún hefur að undanförnu að eigin sögn talað sem ábyrgur flokkur. Ég óska eftir því að þingið afgreiði þessa tillögu til hv. umhvn., að hún fái efnislega umfjöllun og lýk þar með máli mínu.

Frú forseti. Ég lýsi yfir ánægju minni með einlægni hv. þm. í þessu máli. Það er vafalaust af einlægni að hann ræðir um nauðsyn þess að þingið fái að ráða og talar fyrir því að Alþingi segi hæstv. umhvrh. að draga til baka reglugerð sem hún setti fyrir örfáum vikum. Ef það er sérstök traustsyfirlýsing á hæstv. umhvrh. þá kalla ég eftir fleiri traustsyfirlýsingum á fleiri ráðherra í þeim dúr. Það getur tæplega talist mikið traust á flokkssystur hans, hæstv. umhvrh. Siv Friðleifsdóttur, þegar flokksbróðir hennar kemur hér, lýsir yfir sérstöku trausti á henni og segir henni jafnframt að hún eigi að draga til baka ákvörðun sem hún tók, væntanlega að vel yfirveguðu ráði, fyrir örfáum vikum. Ég held að það geti ekki verið öllu skýrara. Þessi tillaga kveður fyrst og síðast á um að hæstv. ráðherra verði gerð afturreka með ákvörðun sem hún tók. Það er kjarni málsins. Ég hygg að hv. þm., af því að hann er nýkjörinn á þing, geti kannski lítið upplýst mig um gangverkið í ríkisstjórninni þessa dagana en afskaplega er þetta sérkennilegt fyrir okkur sem höfum verið hér eilítið lengur, þegar stærstur hluti þingflokks Sjálfstfl. fær leyfi hjá þingflokki Sjálfstfl. til að fara fram með tillögu af þessum toga og væntanlega þeir hv. þingmenn sem úr Framsfl. koma, hv. síðasti ræðumaður og kollegi hans, Þórarinn E. Sveinsson, fá samsvarandi leyfi úr þingflokki Framsfl. Með öðrum orðum: Hver er stefna ríkisstjórnarinnar í málinu? Ég ætla líka, virðulegi forseti, að hæstv. umhvrh. hafi spurt um leyfi áður en hún fór fram með þetta mikilvæga mál í ríkisstjórn. Hvar er þetta mál? Mér finnst ég eins og óboðinn gestur í veislu þar sem allt logar í illdeilum og leiðindum.

Hæstv. forseti. Hér logar ekkert í illdeilum. Hér erum við einungis að ræða um pólitík. Pólitík er skoðanaskipti. Ég hef ekki orðið var við annað en að þær illdeilur sem hér hafa komið úr ræðupúlti í dag hafi komið frá stjórnarandstöðunni. Ég er hér að tala fyrir sannfæringu minni í málinu. Þegar ég tala um að menn hafi reynt að hefja illdeilur þá vísa ég til þess er stjórnarandstaðan talar um að þessi tillaga sé marklaus. Hún er ekki marklaus. Við erum hér 18 háttvirtir þingmenn að lýsa yfir vilja okkar. Ég auglýsi eftir stefnu Samf. Ég spyr hv. þm. Guðmund Árna Stefánsson hvar hann standi í þessu máli. Það er allt skýrt hvað okkur varðar. Við höfum lagt fram okkar tillögur, við 18 hv. þm., og nú auglýsi ég eftir stefnu Samf. í málinu.

Herra forseti. Ég ætla að vera einlægur með það. Ég hef áhyggjur af ástandi mála, ég verð að segja það. Ég veit ekki hvernig þessu vindur fram ef fram fer sem horfir, ef þetta á að vera hinn venjulegi gangur mála á ríkisstjórnarheimilinu. Ég verð að segja, frú forseti, að svona getur þetta auðvitað ekki gengið lengur. Ég virði auðvitað sannfæringu hv. þm. og sannfæringu okkar allra, maður lifandi. Það væri verra ef fólk fengi ekki að tala hug sinn á þingi. En það er harla óvenjulegt að þannig sé í pottinn búið hjá fylgismönnum ríkisstjórnarinnar. Gangur mála hefur yfirleitt verið sá að menn hafi verið píndir á takkana, rauða eða græna eftir efnum og ástæðum. Nú bregður nýrra við sem gerir það að verkum að ég er dálítið ruglaður í ríminu. Ég frábið mér þá einkunnagjöf að ég sé að efna til ófriðar. Það er engin þörf á því. Ófriðurinn er nægur fyrir. Ég er hér sem friðarpostuli, vil stilla til friðar og reyna að koma skikkan á þessi mál svo að við hv. þingmenn áttum okkur á hver er stefna ríkisstjórnarinnar, þeirra sem fara með stjórn í þessu landi. Stjórnarmeirihlutinn er afskaplega naumur. Við skulum ekki gleyma því, virðulegi forseti. Það eru fimm atkvæði sem skilja á milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Það þarf harla lítið til að þessi ríkisstjórn sé liðin tíð. Ég græt það ekki sérstaklega en ég vil átta mig á því hvort hér sé eitthvað undirliggjandi sem geri það að verkum að við í Samfylkingunni þurfum að fara að búa okkur sérstaklega undir það að taka við stjórnartaumunum, ekki bara í þessu máli heldur yfirleitt. Það er kjarni málsins. Yfir þetta mál almennt ætla ég að fara í ítarlegri ræðu minni á eftir. Það er sitthvað af viti í þessari tillögu og ég get farið yfir það í rólegheitum á eftir. En kjarni málsins er að ríkisstjórnin verður að finna taktinn í þessu. Hæstv. landbrh., þú verður að kippa aðeins í taumana.

Ég vil minna hv. þm. á að það á beina orðum sínum til forseta en ekki einstakra þingmanna eða ráðherra.

Herra forseti. Það verður að segjast að það er greinilega runnin upp ný tíð hér í þingsölum. Stefna ríkisstjórnar í því máli sem hér er til umfjöllunar er afar óljós. Maður veltir því fyrir sér hvort við eigum von á að í fleiri málum komi svipaðar tillögur fram. Hv. þm. sem hér flutti ræðu áðan tilkynnti að hann hefði sannfæringu. Hv. þm. tilkynnti einnig að honum bæri að fara eftir sannfæringu sinni. Nú vill svo til að ég var á fundi með hv. þm. ekki alls fyrir löngu norður á Siglufirði. Þar var verið að fjalla um frestun Héðinsfjarðarganga. Þar heyrði ég ekki betur en hv. þm. hefði mikla sannfæringu. Því spyr ég hv. þm.: Megum við eiga von á því að hv. þm. komi, m.a. til mín og annarra hv. þm., og spyrji hvort þeir vilji vera samflutningsmenn að tillögu um að hæstv. samgrh. fái nokkra valkosti um hvenær skuli hefja gerð Héðinsfjarðarganga? En hv. þm. hefur lýst yfir andstöðu sinni við þá frestun sem ákveðin hefur verið. Frú forseti. Það hlýtur að vekja athygli þegar slíkur fjöldi þingmanna úr stjórnarliðinu leggur fram tillögu sem þessa og hvort það er fyrirboði um vinnubrögðin innan stjórnarliðsins. Megum við búast við að sjá slíkar tillögur ef andstaða er í þingflokkum ríkisstjórnarflokkanna? Komum við til með að sjá fleiri tillögur sem þessar? Ég tek undir það með hv. þm. að við höfum haft miklar áhyggjur af stöðu þingsins gagnvart þeirri ríkisstjórn sem nú situr. Það er greinilegt að þær áhyggjur eru nú komnar í þingflokka ríkisstjórnarflokkanna. Ég vona að það boði að menn taki það alvarlega að við búum við þingræði eins og hv. þm. sagði. Frú forseti. Ég tel nauðsynlegt að fá skýr svör um það frá hv. þm. hvort við megum eiga von á því í áðurnefndu máli að svipuð tillaga komi fram.

Hæstv. forseti. Þetta er að verða sérkennileg umræða svo ekki sé meira sagt. Í miðjum umræðum um rjúpuna blessaða skulum við fara að ræða um samgöngumál. Ég held að við ættum að finna okkur annan tíma hér á vettvangi þingsins til þess. Við skulum nota andsvörin til að ræða það mál sem nú liggur fyrir. Nú er það svo að hvorki Sjálfstfl. né Framsfl. hafa ályktað sérstaklega um málefni rjúpunnar á þingum sínum og því held ég að það sé meiri óskhyggja heldur en hitt hjá Samf. að halda að þetta leiði til sundrungar innan stjórnarliðsins. Svo er alls ekki. Ef hv. þm. Einar Már Sigurðarson er að vona að þetta mál sprengi ríkisstjórnina þá er það óskhyggjan ein. En ég spyr á móti: Var þetta aðalumræðuefnið á nýliðnum landsfundi Samf.? Hvernig var það?

Frú forseti. Rétt er að draga úr áhyggjum hv. þm. að það var ekki aðalmál landsfundar Samf. hvernig fara skyldi með rjúpnamálið í þingflokkum stjórnarflokkanna. Við höfðum ýmislegt annað um að ræða. Hins vegar verður að segja, frú forseti, að það er auðvitað sérkennileg staða hæstv. ráðherra sem fær slíka tillögu fram borna af slíkum fjölda stuðningsmanna ríkisstjórnarinnar. Frá því verður ekki litið. Þess vegna, frú forseti, spurði ég hv. þm. hvort við ættum von á fleiri tillögum sem þessari varðandi önnur mál þar sem hv. þm. og ég trúi fleiri hv. þingmenn ríkisstjórnarflokkanna hafa sannfæringu í og legg ég mikla áherslu á að það er auðvitað ánægjulegt að hv. þm. skuli leggja svo mikið upp úr sannfæringu sinni í þessu máli og ég vænti þess að það sé í öllum málum svo. 
             Frú forseti. Það er eðlilegt að hv. þm. spyrji eftir stefnu Samf. í málinu vegna þess að ljóst er að ekki finnur hann stefnu Framsfl., ekki finnur hann stefnu Sjálfstfl. í málinu því að þeir flokkar eru ekki samstiga í málinu og ég hugsa, hv. þm., ef grannt verður skoðað, þá sé það líka þannig í Samf. Þannig sé það í flestum flokkum að menn eru ekki nákvæmlega samstiga í málinu frekar en ýmsum málum af þessari gerðinni. Frú forseti. Einni spurningu er þó algerlega ósvarað. Hvernig var þetta mál, eins og önnur mál sem ég vænti að ráðherrar flytji í þinginu eða taki ákvörðun um, afgreitt í þingflokkum ríkisstjórnarflokkanna? Hvernig var þetta mál afgreitt í þingflokki Framsfl.? Ég geri ekki ráð fyrir að hv. þm. viti hvernig það var afgreitt í þingflokki Sjálfstfl. en við sjáum það á flutningsmannafjöldanum að það liggur nokkuð ljóst fyrir hvernig sú afgreiðsla hefur verið ef afgreiðslan hefur átt sér stað. 

Hæstv. forseti. Hér er vissulega stórt mál til umræðu og talsvert tilfinningamál. En það er líka mál sem snýr að einni auðlind sem íslensk þjóð á og þarf að virða og fara vel með sem er veiðiréttur á litlum fugli sem hefur auðvitað fullan rétt til að fá að lifa í landinu og dafna þannig að nýta megi afurðir rjúpunnar sé til framtíðar horft. Hér liggur fyrir einhver frjálslyndasta tillaga á þessu þingi sem flutt hefur verið um langa hríð þar sem flutningsmenn telja upp allar leiðir til að vernda rjúpuna, nema þá einu að friða hana frá skotveiðimönnum í þrjú ár, svo hún megi dafna. Við getum séð að þremur árum liðnum hvort hún hefur náð aftur því flugi og þeirri fjölgun sem okkur dreymir alla um. Þess vegna er þetta ekkert smámál og ég verð að segja fyrir mig að ég virði og stend með hæstv. umhvrh. Siv Friðleifsdóttur í málinu. Ég tel að hún hafi tekið kjarkaða afstöðu en um leið einu ákvörðunina sem gat komið til greina við þessar aðstæður til að sjá hvort rjúpnastofninn stækkar ekki á ný, til að geyma þessa auðlind svo að íslenskir skotveiðimenn geti átt hana áfram í landinu. Einnig er stór spurning við þessar aðstæður: Hvers vegna geta íslenskir vísindamenn ekki svarað því hvað hefur komið fyrir rjúpnastofninn? Hefur orðið umhverfisslys í stofninum? Hvers vegna er rjúpan stödd eins og hún er stödd? Við verðum auðvitað að velta því fyrir okkur. Ljóst er að þeir menn sem fóru til fjalla í haust að smala, þeir mörgu Íslendingar sem hafa verið á hálendinu í sumar hafa vart séð rjúpu. Sterkustu hagsmunaaðilar, bændurnir sem hafa haft þetta fyrir auðlind og haft af því tekjur hafa margir ekki gengið til veiða í tvö eða þrjú ár af virðingu fyrir rjúpnastofninum. Þeir hafa sagt: Við skjótum ekki rjúpu sem ekki er til. Og hvers vegna ætlast stór hluti þingsins til þess að íslenskir skotveiðimenn skjóti rjúpur sem ekki eru til? Ég spyr. Staðreyndin er sú að allir þeir mörgu ferðamenn sem fara um Ísland vitna um að rjúpan er ekki til og þess vegna ber okkur að virða þá tilraun sem hæstv. umhvrh. hefur nú sett í gang að friða rjúpnastofninn í þrjú ár sem tilraun til að sjá hvað gerist við þær aðstæður og ég vil sannarlega taka undir þá skoðun. Hvers vegna halda hv. þingmenn að refurinn sé kominn til byggða? Hvers vegna halda þeir að refurinn sé núna fluttur af fjöllum og kominn niður á mýrarnar og í mólendið í Flóanum? Refurinn færir sig til í landinu eftir æti.  Við skulum við þessar aðstæður líka velta því fyrir okkur hvort hæstv. umhvrh. og fleiri þurfi ekki að huga að því líka að stofnstærð minksins og refsins við þessar aðstæður er í hámarki. Kannski þarf þingið fremur að koma að því umræðuefni í dag, heldur en að leika sér í kringum litla rjúpu, að spyrja sig: Þurfum við ekki að endurskipuleggja þær veiðar og takast á við það verkefni að halda þeim stofnum í lágmarki til að rjúpan fái að þroskast í landinu? Að þessu öllu þurfum við að spyrja okkur við þessar aðstæður. Enginn vafi er á því að þegar ljóst er að fiskstofnar í hafinu eru í hættu, þá drögum við úr ásókn eða hættum veiðum. Ef það gerist í íslenskum laxveiðiám að fiskurinn hverfur, þá fækka menn stöngum eða hætta veiðum um sinn til að sjá hvað gerist. Og það er nákvæmlega þetta sem verið er að gera í kringum rjúpuna og hefur verið gert í kringum svo margar aðrar auðlindir á Íslandi. Hún er ekki bara gamanmál, rjúpan. Hún á hér búseturétt. Hún er auðlind sem okkur langar að hafa til þess að frjálsir veiðimenn geti gengið á fjöll og heiðar til að sækja hana, en við þessar aðstæður er það því miður ekki hægt. Þess vegna er gripið til þeirra örþrifaráða sem hér blasa við í dag, að við ætlum að friða hana í þrjú ár og sjá hvort hún dafnar ekki á nýjan leik. Ég tel því að þingið verji betur tíma sínum með því að sundrast ekki í þessu máli. Stundarhagsmunir mega ekki ráða ferð heldur sameinast um þessa ákvörðun og velta hinu fyrir sér hvort við þurfum ekki að taka á refnum og minknum, hvort við þurfum ekki að leita allra leiða til að kanna hvað kom fyrir rjúpnastofninn, hverjir bera ábyrgð á því. Er það náttúran sjálf, refurinn og minkurinn, eða eru það skotveiðimennirnir að svo er komið um leið og við sitjum yfir því stóra verkefni að setja nýjar reglur um veiði þessa fugls eins og hæstv. umhvrh. hefur lagt til að gert verði á umræddu tímabili. Ég trúi því að það komi nýr tími með blóm í haga og rjúpu á jólaborð. En íslensk rjúpa getur það ekki orðið næstu þrjú árin, því miður. Staða fuglsins í landinu er þannig um þessar mundir.

Virðulegi forseti. Hæstv. landbrh. talaði sig heitan og er greinilega misboðið. Honum misbýður að komið sé í bak hæstv. umhvrh. í þessu máli og talar yfir hausamótunum á samherjum sínum á ríkisstjórnarheimilinu. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. ráðherra, af því að hann hefur auðvitað þær upplýsingar við höndina: Var það samþykkt fyrirvaralaust í ríkisstjórn áður en yfirlýsing umhvrh. lá fyrir að setja á veiðibann? Í öðru lagi: Var sú ákvörðun ríkisstjórnarinnar, hafi hún verið tekin og það fyrirvaralaust, borin undir þingflokka stjórnarflokkanna? Hafi svo verið, er þá um að ræða svik af hálfu þeirra þingmanna sem fara fram með þetta mál sem hér um ræðir? Ég vil bæta þeirri spurningu við á hendur hæstv. ráðherra. Hvernig hefði hæstv. landbrh. brugðist við ef 17 stjórnarþingmenn, þar af þrír hv. þm. úr hans eigin þingflokki hefðu t.d. farið fram með tillögu þar sem ákvörðun hans um norsku kúna hefði verið vefengd? Hér hefði verið borin upp tillaga um að leyfa norsku kúna þvert á ákvörðun hæstv. landbrh. á þeim tíma. Hefði hæstv. landbrh. litið á það sem vantraust eða hefði hann litið á það sem sérstaka traustsyfirlýsingu svo að ég vísi í orð hv. þm. Birkis J. Jónssonar? Að lokum þetta um efnisatriði málsins. Er hæstv. landbrh. til að mynda tilbúinn að koma að þessu máli með því móti að setja á reglugerð strax á morgun og leyfa hressilegan innflutning á grænlenskum rjúpum, skoskum rjúpum og sænskum rjúpum þannig að pressunni létti eilítið af, því það er líka snar þáttur í þessu máli? Ég spyr hann og vænti þess að hann svari auðvitað hispurslaust eins og venja er til.

Hæstv. forseti. Sá landbrh. sem hér stendur gaf leyfi um síðustu jól fyrir miklum innflutningi á grænlenskum rjúpum. En þær veiddust ekki heldur  Hvað þessar spurningar varðar sem hv. þm. beinir til mín þá minnist ég þess að hæstv. umhvrh. sem fer með þetta mál kynnti þá ákvörðun sem hún ætlaði að taka fyrir ríkisstjórn á einhverjum fundi í sumar, ef ég man rétt. Það var hennar ákvörðun og við það var ekki gerð athugasemd. Ég veit ekki hvort hæstv. umhvrh. hefur síðan borið það undir þingflokka. Ég vil ekki hafa uppi orðið svik í þessum efnum. Sum mál eru þannig gerð í þessu þingi að menn telja sig hafa meira frelsi í þeim en öðrum, að þau séu þverpólitísk. Þetta mál er þannig vaxið þó að ég sé þeirrar skoðunar að þeir menn sem nú flytja þetta mál hafi ekki hugsað það til botns. Ég vil minna hv. þm. á það að minni hans er nú ekki alveg í fullkomnu lagi því að sá sem hér stendur gaf leyfi fyrir innflutningi á fósturvísum úr norskum kúm í þrjú fjós í samanburðartilraun sem átti að fara hér fram undir mjög athugulum vísindamönnum. Bændurnir hættu við þá tilraun og felldu hana. Síðar hafnaði ráðherra landbúnaðarmála innflutningi sem nokkrir bændur fóru fram á. Ég hef því bæði sagt í því máli já og nei.

Virðulegi forseti. Hvernig datt mér í hug að spyrja hæstv. landbrh. um ákvarðanir hans því að þær eru auðvitað alltaf já eða nei þannig að ekki er hægt að finna hliðstæðu í þessu stóra máli. Það er hins vegar merkileg yfirlýsing af hans hálfu að hér hefur ríkisstjórnin samþykkt þessa málsmeðferð hæstv. umhvrh.  Af þessu hef ég verulegar áhyggjur í stjórnsýslunni og á stjórnarheimilinu. Ég hætti ekki fyrr en ég fæ botn í málið.

Hæstv. forseti. Ég ætla nú að biðja hv. þm. að hvíla sig á öllum áhyggjum af stöðunni á stjórnarheimilinu því að ef hann fer að hafa miklar áhyggjur þá hverfur af honum gleðisvipurinn og þreytan tekur við og löngunin eftir að komast í ráðherrastól. Það er mjög erfitt að þreyja með það í marga mánuði, jafnvel í nokkur ár, í maganum.  
            

Virðulegi forseti. Hæstv. landbrh. talaði eins og náttúrubarn um fuglinn smáa sem við eigum að verja. Hann sagði: ,,Hvernig ætlast stór hluti þingsins til þess að ráðherrann verji ekki rjúpuna?`` ,,Rjúpan er ekkert gamanmál``, sagði ráðherrann. ,,Hún er auðlind sem við viljum eiga svo að menn geti gengið á fjöll og notið hennar og veitt hana og stundarhagsmunir mega ekki ráða ferð svo að nýir tímar komi með blóm í haga.`` Þetta er hæstv. landbrh. sem setti bráðabirgðalög í sumar um innflutning á seiðum án þess að gera agnarögn til þess að verja okkar eigin laxastofna þannig að nú er hitamál í þinginu. Meðan ég sat hér og hlustaði á hæstv. ráðherrann prófaði ég að setja lax inn í þar sem hann sagði rjúpa. Ég verð bara að taka um höfuðið því að vissulega er hæstv. ráðherra úr flokki sem segir já og nei í einu. En aldrei nokkurn tíma hef ég orðið vitni að því að upp komi tvö stórmál í þinginu, annars vegar átakamál um rjúpu og hins vegar um lax, og að höfð séu svo ólík orð um hvort.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. upplestur úr ræðu minni sem hefur ekki verið prentuð. Ég gerði mér ekki grein fyrir hversu góð hún var fyrr en ég heyrði þennan flutning. Ég tek undir hvert einasta orð sem ég sagði áðan og hv. þm. endurtók í ræðu sinni. Ég minni hv. þm. á að útúrsnúningar á hinu háa Alþingi eru alvarlegir hlutir. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir var ráðherra í ríkisstjórn Íslands þegar EES-samningarnir voru undirritaðir og hefur gengist undir þá tilskipun að laxeldi skyldi fá að þróast á Íslandi og að það skyldu vera gagnvegir með mjög ströngum skilyrðum í báðar áttir. Hv. þm. var ráðherra við þessar aðstæður. Hún skrifaði undir þjóðréttarlega tilskipun á þeim tíma er þetta gerðist. Ég flyt nákvæmlega sömu ræðuna um íslenska laxinn og rjúpuna. Við þurfum við að verja þær auðlindir. Ég hef staðið í því sem landbrh. að takmarka og takmarka frelsi laxeldisins og setja því þrengri og þrengri skorður til þess að það fái að þróast í örfáum fjörðum til þess að hægt sé að verja út frá öllum sjónarmiðum þá auðlind sem dafnar í íslenskum laxveiðiám. Við erum því samherjar í þessu máli. Ég stend hins vegar í þeim sporum að taka við gjörð ríkisstjórnar hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur frá 1994. Ég er að vanda mig í því verki og hef gert það þann tíma sem ég hef verið landbrh.

Virðulegi forseti. Ég var nú reyndar ekki ráðherra. En ég átti sæti í utanrmn. og vann heilt sumar við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. En nú sit ég í umhvn. þingsins og við erum búin að sitja yfir því hvernig megi afstýra þeim áhrifum sem bráðabirgðalögin sem sett voru í sumar, sem auðvitað aldrei skyldi verið hafa, geta haft að óbreyttu. Ég vona að ráðherrann sé búinn að heyra um það að verið er að reyna að setja því skorður í landbn. að lögin hafi þau áhrif sem annars stefnir í. Svo hlýt ég að segja ráðherranum frá því að í EES-samningnum eru tæki til þess og vitnað er til þess að heimalandið hefur ákveðinn varnaðarrétt þannig að það þýðir ekkert að koma inn á þetta. Ráðherrann talaði um rjúpuna með allt öðrum hætti en hann fer með laxinn.

Hæstv. forseti. Ólíkt höfumst við nú að. Hv. þm. sat sjálf við gerð EES-samninganna að hún segir. Það kann vel að vera. Ég stóð hér þá sem þingmaður og barðist gegn mörgum ákvæðum og var alltaf fullvissaður um að þessir samningar snerust ekki um landbúnaðarmál. Ég man eftir því að Jón Baldvin Hannibalsson taldi á fingrum sínum hvað eftir annað að þessir samningar snerust ekki um landbúnaðarmál.  Það var ákvörðun sem einhver tók á undan mér að flytja hingað inn norskan laxastofn. Hann var til í landinu þegar ég tók við og er til og verður til og menn vilja hafa hann fyrir atvinnutækifæri.

Virðulegur forseti. Ég hef smáathugasemdir við ræðu hæstv. landbrh. Í fyrsta lagi er nú ekki hugsunin að draga þessa ágætu tillögu til baka. Mér finnst hafa verið mótsagnir í ræðu hæstv. ráðherra. Hann segir réttilega að refurinn færi sig til í landinu eftir æti og hafi farið niður á mýrarnar og móana. Það hefur hann sannarlega gert. Hann flæðir um allt Suðurlandsundirlendið eins og hæstv. ráðherra er kunnugt. Einnig er hann kominn á Austfirði þar sem hann hefur ekki sést lengi. Það lá í orðum hæstv. ráðherra að hann væri að flýja hálendið af því að þar væri engin rjúpa á matseðlinum og þess vegna væri hann kominn niður í móana. Það er samt sérkennilegt að á síðustu tíu árum hefur refastofninn fimmfaldast þannig að eitthvað hefur hann nú haft að borða á fjöllunum. Það er alveg ljóst. En ég er sammála því og mjög ánægður með að hæstv. ráðherra tók það sérstaklega fram að það þarf að gera átak til að fækka ref og mink. Það er vargur í okkar fuglalífi og mófuglinn er oft hart leikinn eftir bæði tófuna og minkinn. Við ætlum svo sannarlega ekki að draga tillöguna til baka. Ég virði samt stuðning hæstv. landbrh. við hæstv. umhvrh.

Hæstv. forseti. Ég fagna og þakka þessa ræðu. Ég veit að hv. þm. Gunnar Birgisson ber mikla virðingu bæði fyrir skotveiðimönnum og rjúpunni. Mér fannst ég finna það í þessari ræðu að hann muni ekki hleypa af skoti í haust. Hann getur áreiðanlega í hjarta sínu nú eftir ræðu mína áðan fallist á það sjónarmið að það beri að sjá til, sjá hvað gerist í eitt ár, sjá hvað gerist í tvö ár. Kannski verður hægt að ganga til veiða í frjálsri náttúru og kannski hefur rjúpnastofninn stækkað eftir þrjú ár. Það hefur hæstv. umhvrh. auðvitað í hendi sér með Alþingi á bak við sig að hefja veiðar. Ég hygg að við séum sammála um það sem hér hefur komið fram, að refurinn og minkurinn hafa haft of mikið æti og það er skylda þingsins að huga að því nú hvernig menn geti haldið þeim stofnum í skefjum. Því miður er það að verða skoðun margra vísindamanna að þessa stofna eigi helst að láta í friði og að þeir eigi að fá að ferðast frá firði til fjarðar og veiða sér til átu. Ég minnist þess þegar ég kom í Þingvallanefnd að þá var eitt það fyrsta sem við gerðum þar að setja veiðar í gang í þjóðgarðinum undir ströngum reglum til þess að fækka bæði ref og mink þar. Fuglalífið kom til baka. Fiskurinn kom til baka í vatninu og náttúran nýtur sín betur á eftir. Þess vegna er það skylda okkar að halda refastofninum í skefjum og reyna að sækja dálítið hart að minknum því að hann veldur miklum skaða í ám og vötnum þessa lands og er að ganga mjög hart að mófuglinum eins og refurinn.

Virðulegi forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi við þáltill. sem er hér til umræðu. Ég vil einnig lýsa yfir að ég skil ekki hvers vegna hæstv. ráðherra tók þá ákvörðun að alfriða rjúpuna í þrjú ár. Ég hefði talið miklu nær að fara í vægari friðunaraðgerðir því það hafa komið margar mjög góðar tillögur um hvernig vernda má rjúpnastofninn, m.a. frá vísindamönnum hjá Hafrannsóknastofnun, frá Ólafi Karvel Pálssyni sem kom með mjög góðar tillögur og ég hefði talið rétt af hæstv. umhvrh. að hringja í Jóhann Sigurjónsson og fá hann lánaðan. Það hefðu verið mjög góðar tillögur til þess að koma til móts við veiðimenn og til að vernda rjúpnastofninn. En hverjar voru ástæður fyrir þessari ákvörðun hæstv. umhvrh? Ég óskaði eftir því að fá þær gefnar upp og skrifaði hæstv. ráðherra í júlí sl. Ég vil fá að lesa upp þær spurningar sem ég bar upp við ráðuneytið, með leyfi virðulegs forseta. Ég óskaði eftir því að fá upplýsingar um hvaða vísindaleg gögn lægu til grundvallar veiðibanninu. Ég óskaði jafnframt eftir að gerð yrði grein fyrir því hvers vegna ekki var tekið tillit til tillagna Umhverfisstofnunar um vægari aðgerðir til verndunar rjúpnastofninum, en lögum samkvæmt er það hlutverk hennar að gera tillögu að stjórn og umsjón veiðanna. Óskað var eftir að gerð yrði grein fyrir árangri af alfriðun á griðasvæði rjúpunnar í kringum Reykjavík, hvort friðunin frá 1999 og stækkun svæðisins frá 2002 hafi skilað marktækri fjölgun rjúpna á svæðinu. Óskað var eftir að fá línurit yfir talningu fugla á svæðinu frá 1999. Og hvort núverandi lágmark rjúpnastofnsins sé tölfræðilega marktækt lægra en fyrri lágmörk stofnsins. Virðulegi forseti. Ég taldi að ég fengi svör við þessum spurningum skjótt en því var ekki að heilsa. Ég fékk ekki svar fyrr en um miðjan september og það svar var hvorki fugl né fiskur. Og umhvrn. lét hjá líða að svara mörgum þeirra spurninga sem ég bar upp þrátt fyrir að ég ítrekaði spurningarnar m.a. við ráðuneytisstjóra í umhvrn. Mér finnst í raun heiðarlegra af umhvrn. að segja bara að það hafi ekki svör í stað þess að humma svona fyrirspurn fram af sér. Hvert er svo ástand rjúpnastofnsins? Við höfum heyrt hérna margar fullyrðingar og það sem ég get tekið undir er að bæta þarf rannsóknir á stofninum. Staðreyndin er sú, eða alla vega virðast líkur benda til þess, að lágmark stofnsins núna sé ekkert marktækt lægra en fyrri lágmörk rjúpnastofnsins. En það virðist alla vega skorta vilja hjá ráðuneytinu að upplýsa þingmenn um þau gögn sem liggja til grundvallar þessu banni. Er ástæðan fyrir þessu banni e.t.v. einhver önnur en að rjúpnastofninn sé eitthvað lakari nú en t.d. í fyrra? Hvers vegna var ekki gripið til þessara aðgerða í fyrra? Er ástæðan fyrir þessu banni e.t.v. sú að hæstv. umhvrh. sé misboðið að hafa ekki komið í gegn þessu umrædda sölubanni sem var hér til umræðu fyrr í kvöld? Hvað sem því líður þá skuldar hæstv. umhvrh. veiðimönnum og öðrum sem þetta mál varðar skýringar á því hvers vegna hún fór ekki í vægari friðunaraðgerðir. Málið er að ráðuneytið getur ekki svarað þegar þingmenn spyrja spurninga um hvaða vísindaleg gögn liggi fyrir. Það virðist ekki hafa svör, vísindaleg gögn. Vísindamenn á öðrum stofnunum hafa bent á leiðir sem eru færar til þess að vernda stofninn. Snýst þetta veiðibann einungis um að hæstv. umhvrh. hafi móðgast þegar hún kom ekki þessu sölubanni í gegn? Alla vega tel ég að hæstv. umhvrh. skuldi veiðimönnum og öðrum sem þetta mál varðar skýringar á því hvers vegna ekki var farið í vægari aðgerðir varðandi friðun rjúpnastofnsins en raun ber vitni.

Virðulegi forseti. Ég tek til máls um þessa till. til þál. um afléttingu veiðibanns á rjúpu ekki síst vegna þess að ég er einn af flutningsmönnum þessarar tillögu. Hv. þm. Gunnar Birgisson gerði í sjálfu sér grein fyrir megininntaki hennar og rökstuðningi fyrir tillögunni og ég leyfi mér að vísa til þeirrar umfjöllunar og greinargerðar með henni, en langar til þess að bæta nokkrum atriðum við henni til stuðnings. Sú till. til þál. sem hér hefur verið lögð fram er tillaga um það að fundin verði lausn sem rjúpan, veiðimenn, landeigendur og fleiri geta unað við, ekki einungis rjúpan eins og umhverfisverndarsinnar eins og hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir vill að gert verði. Þessi tillaga okkar gengur út á það að gripið verði til vægari aðgerða en ákvörðun hæstv. umhvrh. um veiðibann kveður á um, þ.e. að gripið verði til aðgerða sem ekki koma eins hart niður á veiðimönnum, jarðeigendum og öðrum sem eiga hagsmuna að gæta en samt sem áður þannig að réttindi rjúpunnar verði virt og að tryggt verði að ekki verði gengið of hart fram gegn rjúpnastofninum. Ýmislegt hefur verið sagt úr þessum stól í þessari umræðu og því var m.a. haldið fram af hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að hér væri um sýndartillögu að ræða. Það er ekki rétt, hér er ekki um neina sýndartillögu að ræða. Það er einfaldlega verið að krefjast þess og leggja það til að hæstv. umhvrh. breyti fyrri afstöðu sinni og geri það sem hún hefur fulla heimild til að gera, skv. 17. gr. laganna um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum, að aflétta veiðibanninu og það er heimild til þess í 17. gr. þessara laga. Það er reyndar, eins og komið hefur fram í ræðum annarra þingmanna, erfitt að sjá hvar stjórnarandstaðan stendur í þessu máli. Þeir hafa komið hér upp hver um annan þveran og haldið ýmsu fram en ekki sagt sína skoðun. Á ég þá sérstaklega við hv. þingmenn Samf. sem kosið hafa að koma hingað upp og ræða um form málsins. Það gerði t.d. hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir og ekki má gleyma hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni sem kom hingað upp og kaus að ræða um jarðgöng. En við vitum ekkert hvaða afstöðu þessir hv. þingmenn eða Samf. hefur til málsins og ég ætlaði mér að leyfa Samf., ekki rjúpunni í þetta skiptið heldur Samf., að njóta vafans en ég gat ekki betur séð en að hv. þm. Jóhann Ársælsson klippti þá niður úr snörunni og ætlaði að styðja okkur í þessu máli. En mig langaði líka til þess að benda á það að í þessari umræðu hefur hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon tekið til máls og ræða hans fól í sér kannski mestu sögulegu pólitísku tíðindin sem komið hafa fram í þessari umræðu vegna þess að hv. þm. lýsti því yfir að hann hefði farið út um allar koppagrundir á Norðausturlandi og skotið rjúpu. Þetta er nú söguleg pólitísk játning frá formanni græningjaflokks á Íslandi sem lýsir því yfir að hann eigi sinn þátt í því að rjúpnastofninn sé í eins slæmum málum og raun ber vitni. Þetta er pólitísk játning og alveg hreint ótrúleg frá þessum ágæta formanni græningjaflokksins, og svo ég noti orð hans sjálfs, snautlegur vitnisburður um hans umhverfispólitík.

Það þarf leyfi forseta ef verið er að vitna í eins og hv. þm. gerði.

Fyrirgefðu, virðulegi forseti. En eins og ég segi, þetta var söguleg pólitísk játning frá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Vernd rjúpnastofnsins er í sjálfu sér göfugt markmið og við tillöguflytjendur ætlum okkur ekki hér að ganga milli bols og höfuðs á rjúpnastofninum en við teljum að veiðimenn, landsmenn og jarðeigendur eigi sér einnig nokkurn rétt og að hægt sé að ná fram þeim markmiðum sem veiðibanninu er ætlað að ná með vægari úrræðum en algeru banni. Við teljum að beita beri einhverjum af þeim aðferðum sem fram koma í greinargerð með þáltill. og með því að beita þeim úrræðum þá væri hæstv. ráðherra í sinni embættisfærslu og stjórnsýslu miklu fremur að fara að þeim reglum sem t.d. stjórnsýslulögin kveða á um um meðalhóf í ákvörðunum í málum sem þessum. En ég vil benda á það í þessari umræðu að þetta er ekki eingöngu mál rjúpnaskyttnanna, veiðibannið kemur líka niður á landeigendum sem hafa fjárfest í jörðum og veiðiréttur eru hlunnindi sem fylgja jarðeignum. Með því að banna alla rjúpnaveiði í þrjú ár er gengið ansi hart gegn réttindum landeigenda sem hafa mjög mikla fjárhagslega þýðingu. Það verður ekkert fram hjá þeim litið og það verður að telja að slík réttindi njóti verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar. Það verður líka að taka það með í reikninginn að það eru fleiri hópar sem hafa hér hagsmuna að gæta eins og t.d. rekstraraðilar sportvöruverslana sem hafa sitt lifibrauð af því að selja rjúpnaskyttum þann búnað sem nauðsynlegur er til þess að geta farið á veiðar. 

Frú forseti. Enn kemur hv. þm. hér upp og kvartar yfir því að Samf. ræði fullmikið form málsins en minna um efnisinnihald. Ég get lofað hv. þm. því að nokkrir þingmenn Samf. munu ræða efni frv. eins og gert hefur verið nú þegar í umræðunni. Hins vegar er eðlilegt í stuttum andsvörum að spurt sé um nokkur atriði sem tengjast forminu. Það er auðvitað einnig mjög athyglisvert að heyra það hér hjá hverjum hv. þm. á fætur öðrum að treyst er á að Samf. bjargi ríkisstjórnarflokkunum úr þeim vanda sem þeir virðast vera komnir í. Það er t.d. afar athyglisvert að skoða fjölda flutningsmanna og bera þá saman við fjölda þingmanna í þingflokki og það væri fróðlegt að fá að heyra það frá hv. þm. hvernig þetta mál var afgreitt í þingflokki Sjálfstfl. vegna þess að það er greinilegt að það eru 14 þingmenn af 22 sem eru flutningsmenn að frv. Það segir okkur það, frú forseti, að það er ekki meiri hluti fyrir gjörðum hæstv. umhvrh. í þingflokki Sjálfstfl. Þess vegna hlýtur eðlilega að vakna sú spurning hvernig málið var afgreitt í þingflokki Sjálfstfl. Við getum síðan haldið áfram að leika okkur með tölur um það hvernig þetta mál færi í atkvæðagreiðslu í þingsalnum ef stjórnarandstaðan léti málið vera og ríkisstjórnarflokkarnir kæmu eingöngu að afgreiðslu málsins í þingsalnum. Ég er hræddur um að það gæti munað býsna litlu hvernig málið lægi og það hlýtur því að vekja þá spurningu: Hver telur hv. þm. að staða hæstv. umhvrh. sé, ef svo færi að tillaga hv. þingmanna sem frv. flytja yrði samþykkt í þingsalnum?

Virðulegi forseti. Það skal fyrst tekið fram að hvorki sá sem hér stendur né aðrir tillöguflytjendur eru að biðla til Samf. með einum eða neinum hætti varðandi það að koma ríkisstjórnarflokkunum til aðstoðar. Það hefur ekki verið gert. Það hefur hins vegar vakið athygli í umræðunni að hv. þm. Samf. hafa komið hingað upp og látið móðan mása en forðast að ræða efnisatriði málsins nema hv. þm. Jóhann Ársælsson sem reyndar ræddi einnig um svínaskytterí, refaskytterí, minkaskytterí o.fl. En það mátti lesa milli línanna í ræðu hans að hann væri efnislega samþykkur þeirri tillögu sem hér er til umræðu. Sú meðferð sem þetta mál hlaut í þingflokki Sjálfstfl. var ósköp eðlileg og ekkert meira um það að segja. 

Hvernig?

Hún fékk þá meðferð sem önnur mál fá í þingflokki Sjálfstfl. Sá sem hér stendur lítur ekki þannig á að þessi till. til þál. sé einhver aðför að umhvrh., alls ekki. Það er hins vegar ekkert launungarmál að sá sem hér stendur er þeirrar skoðunar að með því að ákveða veiðibann hafi hæstv. umhvrh. gengið of langt í sinni stjórnsýslu og þess vegna leggjum við til að veiðibanninu á rjúpunni verði aflétt en henni, þ.e. hæstv. ráðherra, verði veitt heimild til þess og gefinn kostur á að finna aðrar leiðir til þess að ná því markmiði sem veiðibanninu var ætlað að ná.

Frú forseti. Það er auðvitað athyglisvert að þetta mál fékk eðlilega meðferð í þingflokki Sjálfstfl. Það segir okkur að 14 þingmenn af 22 hafa væntanlega lagst gegn því og það lítur hv. þm. á sem eðlilega meðferð og að eftir slíka meðferð í þingflokki sé eðlilegt að málið fái framgöngu í ríkisstjórn, ef ég hef skilið hv. þingmann rétt, þ.e. ef meiri hluti þingflokks annars stjórnarflokksins leggst gegn máli sé eðlilegt að það fái samt framgöngu í ríkisstjórn. Þetta held ég að verði að teljast afar óvenjulegt, að þannig séu mál afgreidd í samstarfi tveggja flokka í ríkisstjórn. En hugsanlega eru það nýir hættir hjá ríkisstjórninni að þannig séu mál afgreidd. Frú forseti. Hv. þm. sagði að það væri ekki verið að biðla til Samf. Ég tók hins vegar eftir því í ræðu hv. þm. Birkis Jóns Jónssonar sem orðaði það, ef ég man rétt, með leyfi forseta, að það væri eðlilegt að fá að ,,kanna vilja þingsins í þessu máli``. Frú forseti. Að ,,kanna vilja þingsins í þessu máli`` hlýtur að vera það að kanna hver viljinn sé hjá stjórnarandstöðuflokkunum því að stjórnarflokkarnir ættu að geta kannað það sjálfir hver viljinn er í þeirra eigin þingflokkum og a.m.k. er ljóst að það er meiri hluti fyrir þessu máli í þingflokki Sjálfstfl. Það er augljóst mál að eftir því er verið að leita hver afstaða stjórnarandstöðunnar er í málinu. Ég vil segja hv. þingmanni að þar sem örlítill vafi leikur á að hér sé um alvörufrv. að ræða held ég að það væri eðlilegt fyrir flokk eins og Samf. að bíða og sjá hverjar lyktir málsins verða í nefnd og sjá hvernig málið mun líta út að lokum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir að fjalla ekki um Héðinsfjarðargöngin í þetta skiptið heldur ræða það sem hér er til umræðu. Hann getur haft sínar skoðanir og verið með ýmsar fabúleringar á því hvaða meðferð þetta mál fékk innan þingflokks Sjálfstfl. en hún var eðlileg. Það breytir því hins vegar ekki 

Frú forseti. Ég lofaði því í stuttu andsvari áðan að fara örfáum orðum um efni máls. Mér varð tíðrætt þá um hina formlegu stöðu málsins sem auðvitað er óhjákvæmilegt að nefna í þessu sambandi og ég mun fara orðum um hér á eftir. Nú er það þannig, herra forseti, að eftir því hefur verið leitað hver afstaða Samf. hafi verið í þessu stóra máli. Staðreyndin er sú að þingmenn Samf. hafa hér í þessum sal og í umhvn., ekki mánuðum saman, ekki missirum saman, heldur árum saman farið á undan í almennri og skynsamlegri umræðu um það hvernig mætti bregðast við og rætt um sitthvað af því sem hér hefur verið nefnt til sögu, um styttingu veiðitíma, svæðisbundna friðun, jafnvel hugsanlegt veiðibann. Við höfum með öðrum orðum haft allt undir í þessari umræðu og viljað nálgast skynsamlega niðurstöðu í sæmilegri sátt. Það hefur hins vegar lítið verið hlýtt á ábendingar okkar í þessum efnum og ríkisstjórnin viljað hafa þetta mál út af fyrir sig. Þess vegna kemur núna ákallið: Getur Samf. bjargað því sem bjargað verður þegar rjúpan er farin og horfin, eins og hæstv. landbrh. nefnir það nú, að það þýði ekkert að leyfa neina veiði því að það sé enga rjúpu að hafa? Þá má auðvitað gagnálykta og spyrja sem svo: Er þá ekki alveg sársaukalaust að leyfa veiði þegar rjúpan er hvort eð er farin? Það kemur út á eitt þannig að ... 

Nei, nei.

Frú forseti. Við höfum áhyggjur af þessu og við teljum mikilvægt að sérfræðingar í þessum málum, okkar fólk í umhvn. með öðru góðu fólki, fari enn einn ganginn yfir málið. Það er óhjákvæmilegt. Og það endar þannig að tíminn hleypur frá okkur, frú forseti. Það er 4. nóvember í dag og þetta venjubundna, hefðbundna veiðitímabil er senn á enda runnið. Það er hálfur annar mánuður þangað til 22. desember rennur upp þannig að menn verða að hafa hraðar hendur ef þeir ætla að senda ráðherra til baka eins og þessi tillaga gerir ráð fyrir. Þetta voru örfá orð um efni málsins. Frú forseti. Undan hinu verður ekki vikist að hér hefur, eins og ég spáði fyrir um, hægt og bítandi verið upplýst um það hvernig þessi mál birtust með þessum sérkennilega hætti eins og raun ber vitni. Hér hefur verið upplýst um það að þingflokkar stjórnarflokkanna fengu málið til umfjöllunar einhvern tíma á sumarmánuðum væntanlega eftir að ríkisstjórnin hafði samþykkt tillögu hæstv. umhvrh. um algert veiðibann, fyrirvaralaust eftir því sem hæstv. landbrh. upplýsir hér. Þá er gangur mála sá, ef ég kann rétt, þannig var það a.m.k. á árum áður, að málið fer til umfjöllunar í þingflokkum stjórnarflokkanna og ef afgreiðsla mála hefur verið eðlileg, eins og það hefur verið orðað, hafa þingflokkarnir væntanlega heimilað að ráðherra færi sínu fram. Því spyr ég: Var það þannig? Og ég spyr hv. þm. Gunnar Birgisson, 1. flm.: Samþykkti hann og hans 14 félagar í þingflokki Sjálfstfl. að hæstv. umhvrh. fengi að setja þetta bann? Það er bara hin einfalda klára spurning. Á sama hátt hlýt ég að spyrja þá tvo --- eða þrír eru þeir raunar, ég gleymdi áðan í upptalningu minni hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni en hann er hvort eð er á móti öllu sem ríkisstjórnin gerir þannig að það er engin ný frétt --- þingmenn hvort það væri með sama hætti og ég hlýt enn fremur að spyrja hæstv. umhvrh.: Voru þessir þrír þingmenn í hennar þingflokki, Framsfl., andvígir því að hún fengi að setja á veiðibann með reglugerð? Lýstu þeir því yfir að þeir mundu koma hér á haustdögum og fara gegn henni? Ég bið um svar við því. Ég vil bara hafa þetta á hreinu. Við búum hér við þvingunarstjórn, það hefur réttilega komið fram. Og þessir blessaðir hæstv. ráðherrar búa við það að stuðningsmenn þeirra úti í salnum styðji þá því að annars er ríkisstjórnin ónýt, annars hefur hún ekki stjórnarmeirihluta. Það þýðir auðvitað ekki, frú forseti, að hæstv. ráðherrar komi hér þegar það þykir henta og segi eins og hæstv. landbrh.: Þetta mál er bara þverpólitískt. Um þetta mál gilda allt önnur lögmál.

Ég sagði það ekki.

Og ég spurði hér um norsku kýrnar og hann smeygði sér auðvitað fram hjá þeim. Ég get notað önnur mál. Hér var verið að dreifa litlu nál. þar sem hæstv. landbrh. fær heldur betur gúmoren, honum er sagt til syndanna hér, í örfáum orðum hefur hann nánast farið á svig við stjórnarskrá, hvorki meira né minna. Það erum ekki við í stjórnarandstöðunni sem erum að gefa slíkar einkunnir, það er öðru nær, virðulegi forseti. Það eru þingmenn á borð við hv. þm. Drífu Hjartardóttur, Magnús Stefánsson, Einar Odd Kristjánsson, Guðmund Hallvarðsson og Birki Jón Jónsson. Þeir eru tveir þarna, flokksbræður hæstv. landbrh. Þar er bara einfaldlega sagt að hann hafi farið offari við setningu bráðabirgðalaganna þannig að það er bara einn ráðherra á dag. Er skrýtið að menn spyrji: Er þessi blessaða ríkisstjórn, hæstv., á vetur setjandi? Ég get svo sem nefnt fleiri dæmi. Hæstv. menntmrh. sem kveður senn hefur áform um að klára styttingu stúdentsprófs og væri það þá ósköp eðlileg niðurstaða að allt í einu mættu 17 stjórnarliðar í þingsal með ályktunartillögur um að hætta við það? Ég get notað einhver fleiri dæmi, ég gæti notað hvað sem er. Menn sjá í hendi sér að þessi ríkisstjórn stendur ekki styrkum fótum. Við vorum að ræða hér fyrir margt löngu --- ég tók raunar ekki þátt í þeirri umræðu --- hið svokallaða vændisfrv. Það var líka allt út og suður. Er það bara þverpólitískt þegar það hentar, frú forseti? Hvers eigum við að gjalda í stjórnarandstöðunni?  Frú forseti. Hér eru auðvitað málin í rjúkandi rúst. Þetta mál kannski eitt og sér kann ekki að velta við öllum þessum steinum en það er engu að síður talandi dæmi um það að þessi ríkisstjórn er komin að fótum fram og græt ég það svo sem ekki.

Hæstv. forseti, með yðar leyfi: Ein er upp til fjalla, yli húsa fjær, út um hamrahjalla, hvít með loðnar tær, brýst í bjargarleysi, ber því hyggju gljúpa, á sér ekkert hreysi útibarin rjúpa. Valur er á veiðum, vargur í fuglahjörð, veifar vængjum breiðum, vofir yfir jörð; otar augum skjótum yfir hlíð, og lítur kind, sem köldum fótum krafsar snjó og bítur. Rjúpa ræður að lyngi --- raun er létt um sinn --- skýst í skafrenningi skjót í krafsturinn, tínir, mjöllu mærri, mola, sem af borði hrjóta kind hjá kærri, kvakar þakkarorði. Valur í vígahuga varpar sér á teig, eins og fiskifluga fyrst úr löngum sveig hnitar hringa marga; hnýfill er að bíta; nú er bágt til bjarga, blessuð rjúpan hvíta! Elting ill er hafin, yfir skyggir él, rjúpan vanda vafin veit sér búið hel; eins og álmur gjalli, örskot veginn mæli, fleygist hún úr fjalli að fá sér eitthvert hæli. Mædd á manna besta miskunn loks hún flaug, inn um gluggann gesta guðs í nafni smaug --- úti garmar geltu, gólið hrein í valnum --- kastar hún sér í keltu konunnar í dalnum. Gæðakonan góða grípur fegin við dýri dauðamóða --- dregur háls úr lið; plokkar, pils upp brýtur, pott á hlóðir setur, segir happ þeim hlýtur, og horaða rjúpu étur.

Herra forseti. Þannig var á árum áður að hv. þm. Hjálmar Árnason kenndi mér íslensku. Nú bið ég um ljóðaskýringar. Hver er valurinn í kvæðinu?

Herra forseti. Ég verð að harma það og gera þá játningu að mér hefur augljóslega ekki tekist hönduglega upp í íslenskukennslu hér forðum. En ég treysti á að hv. þm. rifji upp þá kennslu því að ég treysti mér ekki til að mæla betur en Jónas Hallgrímsson í tiltölulega einföldu ljóði, fullu af myndlíkingum, sem fjallar um þetta viðkvæma efni, blessaða rjúpuna.

Hæstv. forseti. Það var auðvitað að þorið brysti. En ég sá hvert hv. þm. beindi augum sínum þegar hann talaði um valinn sem engu eirði, og horfði þá beint í augu hv. þm. Gunnars Birgissonar, þannig að ég upplýsi nú um það.

Hæstv. forseti. Ég sé að myndlíkingarnar og kennslan eru að skila sér hægt og rólega, en minni á að valurinn er merki Sjálfstfl.

Virðulegi forseti. Þegar ég hlustaði á hv. síðasta ræðumann, Hjálmar Árnason, kom helst upp í huga minn að þetta væri vel flutt ljóð og minnti mann helst á ávarp fjallkonunnar á 17. júní. Ekkert nema gott eitt er um það að segja. Ég vil þakka fyrir frábæran flutning og innlegg í þessa umræðu. Till. til þál. sem hér er rædd er vægast sagt mjög undarleg þar sem hún er þáltill. 14 sjálfstæðismanna, þriggja framsóknarmanna, samflokksmanna hæstv. umhvrh., og eins fulltrúa frjálslyndra sem leggja til að ákvörðun umhvrh. um veiðibann á rjúpu verði í raun dregin til baka. Þessi tillaga er, eins og ég segi, undarleg fyrir það að hér eru 17 stjórnarsinnar af 18 flutningsmönnum að flytja þáltill. gegn sitjandi ráðherra í ríkisstjórn Íslands, hæstv. umhvrh. Ég ætla ekki að lengja umræðuna með því að fara yfir þetta. Það hefur verið gert ágætlega, m.a. af hv. þm. Guðmundi Árna Stefánssyni áðan, þ.e. um það hvernig þetta hefur allt saman gert sig og hvernig þetta hefur komið fram. Það kom fram hjá hæstv. landbrh. áðan að þessi tillaga hafi hlotið náð og samþykkt í ríkisstjórn. Enginn hreyfði andmælum við því. Þess vegna má segja að umhvrh. sé að flytja frv. í nafni ríkisstjórnar sem stjórnarliðar ganga svo gegn eins og fram hefur komið. Segja má að margt furðulegt sé að gerast nú á upphafsmánuðum hæstv. ríkisstjórnar. Það er þessi þáltill. sem nú er verið að ræða og andstaða 17 stjórnarþingmanna við frv. umhvrh. Það er vandræðagangur í ríkisstjórn vegna loforða og svikinna loforða um línuívilnun. Það er vandræðagangur, og svikin loforð um áform um skattalækkanir birtast okkur nú á upphafsdögum þingsins sem skattahækkun. Svona má lengi telja. Því er vægt til orða tekið að undarlegt ástand sé á stjórnarheimilinu. Það er furðulegt hvernig þetta byrjar. Hvort rétt sé að friða blessaða rjúpuna í þrjú ár, stytta veiðitíma, setja á sölubann eða hvað, ætla ég ekki að úttala mig um hér og nú. Ég geng ekki til rjúpna og borða ekki rjúpur nema örsjaldan þegar mér er boðið það. Ég hef hins vegar rætt við fjölmarga sem ganga til rjúpna og heyri þá þær skoðanir manna sem ég tek fullt mark á, manna sem þekkja til og hafa stundað þessa veiði lengi, að það sé miklu minna af rjúpu nú en áður. Ástæður þess eru vafalaust margar. Ástæðan er ekki eingöngu veiðimenn, þeir sem ganga til rjúpna og skjóta. Ástæðan er alls ekki veiðimenn sem veiða sér í matinn. Hinum svokölluðu magnveiðimönnum sem veiða mikið, stunda veiðiskap og selja hefur vafalaust fjölgað. Kem ég kannski að því síðar. En ætli það sé ekki annað í lífríkinu? Þess vegna þótti mér ræða hæstv. landbrh. áðan mjög furðuleg þegar hann talaði um refinn sem var kominn í túnið heima hjá honum og um minkinn, hvernig hann hefur komið og er að éta mikið af rjúpu og rjúpuungum. Það er vafalaust rétt. Ekki má gleyma vargfugli. Það er dálítið furðulegt að heyra menn tala um varginn. Hann fær sífellt minna að éta miðað við það hvernig var áður fyrr, þ.e. slóg úr fiski og annað slíkt, vegna þess að ýmislegt er nú bara að breytast í fiskveiðum okkar þannig að vargurinn fær sennilega ekki nóg að éta eins og hann hafði fyrir kannski tíu árum á hefðbundinn hátt úti á sjó. Vargurinn er kominn til þess að djöflast í mófuglunum og öðrum og það hefur maður séð með eigin augum hvernig veiðibjalla, hettumávur og aðrir éta æðarkolluunga, kríuunga og vafalaust einnig rjúpuunga. Þegar hæstv. landbrh. talaði eins og hann gerði áðan held ég að maðurinn ætti að líta sér aðeins nær --- hæstv. ráðherra --- vegna þess að það er nú einhvern veginn þannig að styrkir til að veiða og fækka þessum vargi hafa minnkað og það er sífellt að verða erfiðara að fá menn til að stunda þennan veiðiskap. Ég nefndi magnveiðimenn áðan. Lögin sem tóku gildi nú 15. október þar sem óheimilt er gert að notast við vélsleða og fjórhjól við veiðarnar eru til mikilla bóta. Það hefði átt að vera komið fyrir lifandi löngu. Þetta hefur verið misnotað. Þó að menn segi að þeir fari á slíkum tækjum til veiða en leggi svo tækinu og gangi til að skjóta þá hefur ekki verið svo nema kannski í örfáum tilfellum. Ef það væri eitthvert eftirlit með þessu þannig að tæki og tól yrðu gerð upptæk af þeim sem koma á slíkum farartækjum af rjúpnaveiðum og það mundi spyrjast út að kannski milljón króna snjósleði væri tekinn, ætli það mundi ekki hafa þau áhrif að færri færu í framhaldi af því? Virðulegi forseti. Í fyrravor var lagt til að sett yrði sölubann á rjúpu. Það var talin fullnægjandi aðgerð þá. En eins og hér hefur komið fram samþykkti umhvn. það ekki. Nú koma menn og leggja til algjört veiðibann. Um það eru mjög skiptar skoðanir eins og ég hef rakið. Ég hef heyrt marga veiðimenn lýsa yfir stuðningi við algert veiðibann. Ég hef líka heyrt í mönnum sem telja að betri lausn til að byrja hefði verið að hæstv. umhvrh. hefði notað sér þær heimildir sem hún hefur til þess að stytta tímabilið.  Auðvitað bregður manni mjög við þegar reyndir veiðimenn tala eins og þeir tala núna og segja að miklu minna sé af rjúpu en áður. Ég hef rakið nokkrar ástæður sem menn telja fyrir þessu, t.d. veiðimennskuna. En ég segi bara í lokin, virðulegi forseti, að ég held að þessi sýndarþáltill. breyti engu um þá ákvörðun sem ráðherrann hefur tekið. Ég leyfi mér að efast um að þessi þáltill. komi aftur til þings þegar búið verður að vísa henni einu sinni til nefndar. Ef til vill eru hinir 17 flutningsmenn stjórnarliðsins svo duglegir og kraftmiklir að þeim takist að koma þessu aftur til þings og að beygja hæstv. umhvrh. Mér finnst það alveg merkilegt ef svo er komið.

Virðulegur forseti. Hér hefur átt sér stað ansi sérstök umræða. Hún hefur verið mjög köflótt, má segja, enda er það kannski ekki óeðlilegt af því að tillagan er nokkuð óvenjuleg. Ég tek þetta mál mjög alvarlega þannig að ég vil ekki ræða um það af neinni léttúð. Mig langar í stuttu máli að gera aðeins grein fyrir aðdraganda ákvörðunarinnar um að banna rjúpnaveiðar í þrjú ár af því að mér finnst að þingmenn rugli mjög mörgu saman í þeim aðdraganda. Árið 2001 fengum við engar sérstakar tillögur um að grípa beri í taumana en þær fáum við árið 2002. Þá er lagt til að veiðin standi yfir í mánuð, þ.e. á því ári, og að sett verði á sölubann sem þarf lagaheimild til. Við ákváðum þá að leggja til 49 daga veiði í fimm ár frá og með þessu ári og freista þess að fá sölubann samþykkt á Alþingi. Það gekk svo ekki eftir. Eftir þessa atburðarás og vortalningar lagði Náttúrufræðistofnun til veiðibann í fimm ár með endurskoðunarmöguleika eftir þrjú ár. Það eru okkar bestu sérfræðingar á sviði fuglamála sem leggja það til. Ég held að það gæti verið mjög fróðlegt fyrir þingheim að lesa grein sem birtist í Morgunblaðinu 17. ágúst sl. Þetta er mjög löng grein. Hún er eftir Jón Gunnar Ottósson, forstjóra Náttúrufræðistofnunar Íslands, Ólaf K. Nielsen fuglafræðing og Kristin Hauk Skarphéðinsson fuglafræðing. Grein sem birtist í Morgunblaðinu 17. ágúst lýsir mjög vel öllum aðdraganda og stöðunni sem er uppi og af hverju gripið er til þessara aðgerða. Þannig er að hlutverk Náttúrufræðistofnunar Íslands samkvæmt lögum er að meta ástand rjúpnastofnsins. Hún á líka að koma með tillögur varðandi vernd og veiðar og það á Umhverfisstofnun líka að gera. Náttúrufræðistofnun hefur því geysilega stórt og mikilvægt hlutverk varðandi mat á rjúpnastofninum og til hvaða aðgerða eigi að grípa þannig að ég hef tekið mjög mikið mark á sérfræðingum stofnunarinnar. Það er alveg ljóst að margar ógnir steðja að rjúpnastofninum, m.a. veiði. Meðalveiðin er um það bil 150 þús. fuglar á ári og það eru rúmlega 5 þús. veiðimenn sem skjóta þá. Reyndar eru fáir veiðimenn sem veiða um helming rjúpnanna, þ.e. 10% veiðimanna eru svokallaðir magnveiðimenn og sölubannið átti að taka á þeim. En það er meira en veiðin sem ógnar stofninum. Það er fæðuöflun og það eru tófa og minkur. Núna eru um það bil þrefalt fleiri refir en árið 1970 þannig að refnum hefur fjölgað verulega. Við ætlum að taka á því. Við munum gefa út skipunarbréf fyrir nefnd sem á að endurskoða hvernig við stöndum að refaveiðunum. Við höfum notað um 300 millj. kr. í þær veiðar á síðustu sjö árum og ég mun falast eftir því að nefndin skoði hvort aflétta beri banninu á veiðum á ref í Hornstrandarfriðlandi. Við höfum líka nýlega sett upp skipunarbréf fyrir nefnd sem fer af stað út af minknum og við viljum helst ná því að útrýma honum þó að ég geri mér grein fyrir því að það sé mjög erfitt. Um 200 millj. kr. hafa farið í minkaveiðar á síðustu sjö árum. Það eru fleiri ógnir, t.d. uppblástur, ofbeit, girðingar og símalínur, sem ógna rjúpnastofninum og ekki má gleyma því að fálkinn tengist afkomu rjúpunnar. Hann er fáliðaður, 300--400 pör, en hann er á válista og við berum ábyrgð á einum stærsta fálkastofni í Evrópu og lífsafkoma hans er algjörlega háð rjúpnastofninum þannig að það er mikilvægt að við lítum einnig til þessa. Á sínum tíma hélt Náttúrufræðistofnun Íslands að veiðarnar hefðu lítil áhrif en þeir segja núna að það sé ljóst að skotveiðar hafa áhrif. Það er ekki lengur réttlætanlegt að horfa fram hjá þeim og því hefur verið lögð til friðun um fimm ára skeið sem ég hef samþykkt í þrjú ár. Það er vegna þess að núna er uppsveiflan að byrja þannig að núna er lag. Núna er lífvænlegur stofn sem á að geta vaxið með eðlilegum hraða, þ.e. um 50% milli ára en ekki um 20% eins og hann hefur gert upp á síðkastið. Þess vegna ákvað ég að grípa til friðunar. Umhvn. hafði leiðbeiningar um það að grípa til þess að stytta veiðitíma eftir þörfum þannig að hann var styttur niður í núll. Það verður engin veiði samkvæmt ákvörðun minni næstu þrjú árin. Þessari ákvörðun hefur verið tekið fagnandi hjá mörgum en margir eru líka ósáttir við hana og ég hef orðið vör við það, sérstaklega hjá skotveiðimönnum, en ég hef átt mjög gott samstarf við þá og ég sé að þeir hafa verið að fylgjast með umræðunum hér, bæði Sigmar B. Hauksson, formaður Skotvíss, og Einar Haraldsson sem er stjórnarmaður hjá Skotvís. Ég vil sérstaklega taka fram hérna að ég hef átt mjög gott samstarf við Skotvís. Þó að okkur beri ekki saman um allt og hvað eigi að gera hef ég átt ánægjulegt samstarf við þá. Ég hef fengið nokkrar spurningar hér. Í fyrsta lagi vil ég segja að þetta mál var ekki tekið fyrir í þingflokki Framsfl. í sumar. Rjúpnaveiðibannið var sett á með ákvörðun ráðherra. Þetta er ákvörðun ráðherra og hún á að vera ákvörðun ráðherra samkvæmt lögum þannig að hún var tekin af ráðherra. Hún var ekki tekin fyrir í þingflokkunum. Ég bjóst við því að þetta mál yrði tekið upp í umhvn. en síðan æxluðust mál þannig að það kom inn í þingið í formi þáltill. Ég var spurð að því hvort ég liti á þetta sem sérstaka traustsyfirlýsingu. Ég get ekki sagt að ég líti á þessa tillögu sem sérstaka traustsyfirlýsingu en ég lít heldur ekki á hana sem sérstaka tillögu um vantraust eða neitt slíkt. Ég lít á hana sem aðferð nokkurra þingmanna við að koma þeirri skoðun sinni á framfæri að þeir séu ósáttir við bannið og við því er ekkert að segja. Menn hafa skiptar skoðanir á þessu. Ég ber fulla virðingu fyrir því ef menn vilja láta sína skoðun í ljósi en ég átti ekki von á því að hún kæmi í tillöguformi inn í þingið. En maður veit ekki sína ævina fyrr en öll er í þessu frekar en öðru. Verði tillagan samþykkt er spurning hvað verður gert. Ég get eiginlega ekki svarað því alveg á þessari stundu. Ég vil sjá hvernig umhvn. fjallar um tillöguna og hvaða skoðanir hún fær þar. Ég held að ég geti ekkert sagt um það fyrr en ég sé hvernig málin þróast áfram þannig að það verður bara að bíða seinni tíma með að sjá hver afdrif þessarar tillögu verða. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að þetta mál hefur verið stórt í umræðunni. Mér finnst það ekki mjög flókið. Það er flókið en það er ekki mjög flókið samt. Það hefur verið erfitt á margan hátt. Viðbrögðin við því eru ótrúleg. Ég hef aldrei fengið eins mikil viðbrögð í gegnum tölvupóst á netinu hjá mér á siv.is nema í Kárahnjúkamálinu og sjaldan fengið eins mikil viðbrögð úti í samfélaginu eins og á þetta mál. Ég skil það af því að það er bæði tæknilegt og líka mjög tilfinningahlaðið. Við erum mörg hver alin upp við það að borða rjúpur á jólunum --- ég er sjálf í þeim hópi --- og stór hópur manna gengur til rjúpna og hefur ánægju af því þannig að ég skil vel að þetta er umdeilt og erfitt. Ég hef fengið þá einkunn hjá einum að mér hafi tekist það sem Castro tókst ekki, þ.e. að stela jólunum af fólki, en ég bið fólk um að virða að það er einungis gert til þess að menn geti veitt rjúpur til langs tíma. Þá þurfa menn að hemja sig í stuttan tíma, þ.e. í þrjú ár.

Virðulegi forseti. Í framhaldi af ræðu hæstv. ráðherra þar sem hún kom að því að það lægi beint fyrir að banna rjúpnaveiði langar mig að spyrja hvort núverandi lágmark stofnsins sé marktækt lægra en fyrri lágmörk stofnsins. Í öðru lagi spyr ég hvers vegna ráðuneyti umhverfismála svarar ekki erindum sem beint er til þess.

Virðulegur forseti. Mér láðist að svara fyrirspurn sem borin hafði verið til mín í fyrri ræðu hv. þm. Þannig er að við höfum fengið spurningar frá hv. þingmanni og ég held að ég fari rétt með að það er búið að svara hluta af þeim en það vantaði einmitt upplýsingar um hvort það væri tölfræðilega marktækur munur á þessu lágmarki sem er núna og fyrri lágmörkum. Upplýsingar mínar frá Náttúrufræðistofnun eru þær að þeir eru að ganga frá endanlegu svari til hv. þingmanns þannig að það er von á því mjög bráðlega. Það er leitt hvað dregist hefur að svara þessu en ég tel að það sé búið að svara hluta af því sem þingmaðurinn falaðist eftir, þ.e. að veita upplýsingar um gögnin sem við byggðum ákvörðun okkar á. Varðandi stöðu rjúpnastofnsins er hann í lágmarki en hann er ekki í útrýmingarhættu. Sumir hafa haldið því fram að stofninn sé í útrýmingarhættu. Svo er ekki en hann er í lágmarki og það sem er alvarlegt í stöðunni er að hann hefur ekki verið að sveiflast eins og hann á að gera. Sveiflurnar eru að jafnast út þannig að það er tæpast hægt að segja að við stundum þessar veiðar með sjálfbærum hætti eins og þetta er í dag. Reyndar ber að taka fram að það eru margar ógnir aðrar sem steðja að þessum stofni en veiðarnar. Veiðarnar eru sá hluti sem við getum haft áhrif á með auðveldustum hætti og þess vegna er gripið til þessa banns.

Virðulegi forseti. Staðreyndin er sú að ég get ekki séð að rjúpnastofninn sé eitthvað miklu verr settur nú en t.d. í fyrra eða árið þar áður. Þess vegna er óskiljanlegt að grípa til þessara aðgerða nú. Þær fullyrðingar sem hafa komið fram um að rjúpnastofninn væri í algerri útrýmingarhættu --- það mátti skilja orð hæstv. landbrh. á þann hátt --- eru ekki þessu máli til framdráttar eða náttúruvernd almennt. Sjálfur er ég í Fuglaverndunarfélaginu en mér finnst þessi framganga umhvrn. ekki vera því til sóma, hvorki í að svara bréfum né með að grípa til svona gerræðislegra úrræða.

Virðulegur forseti. Það er a.m.k. ekki skoðun þeirrar er hér stendur að þetta sé gerræðisleg ákvörðun. Þetta er nauðsynleg ákvörðun og hún er tekin vegna tillagna okkar færustu fuglasérfræðinga. Ég er ekki fuglasérfræðingur en ég tel mig hafa ákveðið brjóstvit gagnvart því að geta tekið við ráðgjöf okkar færustu sérfræðinga og þeir lögðu til friðun í fimm ár í ljósi stöðunnar í stofninum. Vegna þess að stofninn er í lágmarki en er að fara í uppsveiflu er núna lag að leyfa honum að vaxa. Þetta er sá tími sem helst ætti að leyfa stofninum að vaxa óheft til þess að reyna að ná uppsveiflunni eins öflugri og hún var áður fyrr. Sveiflurnar hafa verið að sléttast út og það er áhyggjuefnið.

Virðulegur forseti. Hæstv. umhvrh. hefur gert góða og glögga grein fyrir afstöðu sinni til þeirrar vantrauststillögu sem hér hefur verið flutt á hennar verk. Við þá umræðu hefur hæstv. ráðherrann ítrekað sagt að ráðherra hafi tekið ákvörðun um að friða rjúpuna næstu þrjú árin. Nú er kunnara en frá þurfi að segja að það hefur verið tekin ákvörðun um að hæstv. umhvrh. láti af því embætti eftir 10 mánuði og við því taki hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir. Þess vegna sakna ég þess að hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir hefur ekki lýst skoðun sinni í umræðunni í dag og ég spyr hæstv. umhvrh. í fjarveru arftaka síns hvort hún hafi ástæðu til að ætla að arftaki hennar sem umhvrh. muni staðfesta þessa ákvörðun hennar eða hvort hún fylgi í þessu máli stefnu ríkisstjórnarinnar eða stefnu meiri hluta þingflokks Sjálfstfl. Hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir er jú í þeim þingflokki og meiri hluti þingflokks Sjálfstfl. stendur að þeirri tilögu sem hér er fram komin.

Virðulegur forseti. Ákvörðunin er hugsuð til þriggja ára vegna þess að þá fær rjúpnastofninn nokkur ár til að nýta sér uppsveiflutímann. Ég get ekki svarað fyrir skoðanir einstakra þingmanna hér. En ég get bent á það að hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir er ekki á þessari þáltill. og þetta mál fer til umhvn. þannig að þar mun umfjöllunin fara fram. Ég tel alls ekki við hæfi að ég fari eitthvað að fjalla um það hver skoðun einstakra þingmanna er á einstaka málum hér. Þeir geta gert grein fyrir sínum skoðunum við þau tækifæri sem gefast. Það er alveg ljóst að þetta mál mun brenna talsvert á hv. þm. Sigríði Önnu Þórðardóttur á næstunni vegna þess að hún verður í þeirri stöðu að þessi lög sem við byggjum þetta veiðibann á falla undir umhvrh.

Virðulegur forseti. Ég bið hæstv. umhvrh. að virða mér það til vorkunnar að beina spurningum um þetta efni til ráðherrans. Það hefði auðvitað verið æskilegt að geta beint þeim til hv. þm. Sigríðar Önnu Þórðardóttur við þessa umræðu og ég hefði talið eðlilegt að formaður umhvn. væri við umræðuna til svara um efni málsins. En mér finnst mikilvægt vegna þess hve óljós skilaboð ríkisstjórnin sendir í þessu efni að það séu tekin af öll tvímæli um það að ákvörðun umhvrh. til þriggja ára standi og að ríkisstjórnin, bæði þeir sem í henni sitja nú og þeir sem tilkynnt hefur verið um að sitja muni í ríkisstjórninni, styðji ákvörðunina.

Virðulegi forseti. Ég vil einungis benda á það að hv. þm. Sigríður Anna Þórðardóttir hefur verið viðstödd meira og minna alla umræðuna sem hefur staðið hér frá kl. 4 þannig að hún hefur fylgst með því sem fram hefur farið í þessu máli.

Virðulegi forseti. Hér kom fram rétt áðan hjá hæstv. umhvrh. að þingflokkar stjórnarflokkanna hafa ekki blessað þessa þáltill. Fyrr í dag kom það fram í máli hæstv. landbrh. að ríkisstjórnin hefði samþykkt þetta fyrir sitt leyti, þetta hafi verið samþykkt í ríkisstjórn. Því vil ég spyrja hæstv. umhvrh.: Er þetta ekki ríkisstjórnarmál? Hvaða augum lítur hæstv. umhvrh. þetta mál þegar það kemur hér fram að 14 þingmenn Sjálfstfl. eru með þessa vantrauststillögu á hana eins og hv. þm. Helgi Hjörvar nefndi áðan? Aðeins tveir óbreyttir þingmenn Sjálfstfl., Sigríður Anna Þórðardóttir, verðandi umhvrh. eftir einhvern tíma, og Halldór Blöndal, forseti þingsins, eru ekki á henni og ekki ráðherrarnir í ríkisstjórninni sem væntanlega hafa stutt þessa reglugerð hjá hæstv. umhvrh. eins og hér hefur komið fram hjá hæstv. landbrh. Ég bara spyr hæstv. umhvrh. og vil fá skýrt svar: Er þetta ríkisstjórnarmál eða ekki?

Virðulegur forseti. Það sem ég sagði í ræðu minni var að ákvörðun mín í sumar um að banna rjúpnaveiðar til þriggja ára var ekki tekin fyrir í þingflokki okkar.  Eins og kom fram í máli hæstv. landbrh. --- en það er reyndar búið að snúa út úr því hér --- þá sagði hann að þetta mál hefði verið kynnt í ríkisstjórninni. Það var kynnt í ríkisstjórninni af því að þetta er ákvörðun ráðherra, þetta er ekki ákvörðun ríkisstjórnar, þetta er ákvörðun ráðherra, en hún var kynnt í ríkisstjórninni. Hún var ekki tekin til afgreiðslu í þingflokkum stjórnarflokkanna af því að hún var tekin af ráðherra í sumar.

Virðulegi forseti. Hér hefur það komið skýrt fram hjá hæstv. umhvrh., og staðfest það sem hæstv. landbrh. sagði áðan, að það voru engir ráðherrar í ríkisstjórn Íslands sem andmæltu þessu. Þess vegna hlýtur það að vera rétt sem Guðni Ágústsson, hæstv. landbrh., sagði áðan að það megi líta á þetta sem samþykkt í ríkisstjórn. Þá er auðvitað mjög alvarlegt mál þegar 17 stjórnarþingmenn flytja hér tillögu sem gengur þvert á það sem ráðherrann er að boða. Það má í raun og veru kalla það vantrauststillögu á þá ákvörðun sem hefur verið tekin, sem er auðvitað mjög alvarlegt mál. Nú ætla ég að taka það skýrt fram og ítreka það sem ég sagði áðan: Ég hef ekki myndað mér fullkomna skoðun um það hvort þetta bann og þessi ákvörðun eigi að vera það sem gildir, en mér finnst mjög merkilegt hvað margir veiðimenn eru sammála því að rjúpnastofninn sé í sögulegu lágmarki. Þess vegna vil ég spyrja í lokin: Kom það ekki til tals, hæstv. ráðherra, að stytta veiðitímann á þessu veiðiári um helming og hafa hann t.d. --- vegna þess að það var spurt um það áðan -- frá 15. október til 15. nóvember?

Virðulegur forseti. Eins og ég var að reyna að segja áðan þá kynnti ég þessa ákvörðun í ríkisstjórn. Hún var ekki borin þar upp til atkvæðagreiðslu eða samþykktar eða synjunar. Ég var að kynna hana. Það er ekki hægt að túlka það sem ríkisstjórnarákvörðun eins og ég heyri að menn vilja gjarnan toga þetta í.  Varðandi það hvort hægt sé að leyfa veiðar núna í mánuð þá er það ekki mat okkar sérfræðinga. Miðað við hvernig stofninn er og allar aðstæður væri kannski hægt að leyfa veiðar í viku, rúma viku. Það er ekki talið eðlilegt að gera það í ljósi öryggisaðstæðna. Mánuður er bara of mikið, því miður, þannig er staðan. Mánuður er of mikið og þess vegna var ekki hægt að taka þá ákvörðun.

Virðulegi forseti. Þetta er búin að vera harla merkileg og góð umræða um þetta ágæta mál. Málið byrjar náttúrlega í umhvn. sl. vor þar sem afarkostir frá umhvrh. koma til nefndarinnar og nefndinni var stillt upp við vegg: Annaðhvort sölubann eða. Við í nefndinni mæltum með styttingu veiðitíma ásamt öðrum atriðum sem er búið að fara í gegnum í þessari umræðu. Á það var ekki hlustað og hæstv. ráðherra setti veiðibann. Því erum við ósammála, flutningsmenn þessarar þáltill. Hæstv. ráðherra vitnar mikið í sérfræðinga og grein í Morgunblaðinu sem Jón Gunnar Ottósson og fleiri skrifuðu. Það hafa fleiri skrifað í Morgunblaðið sem hafa töluvert vit á fuglum, eins og Arnór Sigfússon, sem mælti með sölubanni, mælti á móti veiðibanni og er hann þó doktor í greininni. Þessir sérfræðingar eru því ekki allir sammála um málið. Við viljum öll, held ég, hvort sem við erum með þessari þáltill. eða á móti, vernda rjúpnastofninn. En við sem flytjum þessa þáltill. viljum að veiðin verði minni en það verði hægt að stunda sjálfbærar veiðar á stofninum. Það er okkar hugsun. Það hefur verið talað mikið um tófu og mink og það er alveg ljóst að mikil fjölgun tófunnar og minksins hefur ekki gert rjúpunni auðvelt fyrir. Kannski er of seint farið að taka á því. Kannski þarf að gera hluti án þess að vera í endalausum nefndarstörfum fram eftir ári. Það þarf kannski að taka ákvörðun og gera hlutina. Hæstv. ráðherra sagði og tuggði það margoft að 200 millj. kr. hefðu farið í að greiða veiðar á minki á sjö árum. Það er innan við 30 millj. kr. á ári sem er ekki mikið. Það eru ekki margir menn sem geta verið á launum við það, hist og her um landið. Aftur á móti var ég ánægður þegar hæstv. ráðherra sagði að spurning væri að leyfa veiðar á tófu og mink og gefa þær frjálsar, ég held að það væri hið besta mál. Ég legg til að þessari þáltill. verði vísað til hv. umhvn. og til síðari umr. Þar fær þessi þáltill. vonandi góða umfjöllun í nefndinni. Það er hægt að fara yfir vísindaleg rök í málinu og vonandi kemur þessi þáltill. aftur inn í þingið þar sem þingið getur tekið afstöðu til hennar og fengið meiri upplýsingar um hana. Það voru merkilegar spurningar sem voru tíndar til af hv. þm. Framsfl. áðan og hann hafði ekki fengið svör við. En vonandi fáum við það nú allt saman í umhvn. þegar þetta verður tekið þar til umfjöllunar. Að lokum vil ég þakka fyrir góða umræðu um þetta mál í dag.