Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. er hingað komið aftur frá hv.Nd. Þar hefir það tekið nokkrum breyt. og hefir landbn. kynt sjer þær. Breyt. eru þrjár, og er engin þeirra efnisbreyt., en virðast allar eiga að vera til frekari skýringa. Fyrsta breyt. er við 2. gr. Þar er nýrri setningu skotið inn: „Nú þykir fyrirfram sýnt, að eigandi jarðar muni ekki sækja stofnfund, og skal þá boða leiguliða á fundinn. Má hann taka þátt í umræðum, en ekki atkvæðagreiðslu fyr en hann er úrskurðaður fjelagi í stað landsdrottins“. - Þessi viðauki virðist vera til bóta, því hann tryggir eiganda, sem ekki getur sótt stofnfund, rjett til að hafa umboðsmann, leiguliðann, á fundinum. Þá er bætt aftan við 6. gr. orðunum: „ - enda hafi leiguliði greitt gjald það, sem jafnað er niður samkv. 9. gr. - Skal landsdrottinn greiða 10-falda þá upphæð, sem úttektarmenn meta, að árlegt afgjald jarðarinnar megi hækka fyrir aukna veiði“. Hjer er það nákvæmar tekið fram, að leiguliði skuli hafa goldið til fjelagsins til að eiga rjett á greiðslu fyrir veiðiaukningu. Ennfremur er það beinlínis ákveðið, hve mikil sú greiðsla skuli vera; hún á að vera 10-föld sú upphæð, er árlegt afgjald jarðarinnar má hækka um sakir veiðiaukningar. Þessi viðbót er til engra spjalla á frv., heldur einmitt til að taka það ljósar fram, er í því á að felast. Loks er síðast breyt., við 10. gr. í henni var svo ákveðið, að „með samþykt verður eigi breytt sjerákvæðum laga um friðun á laxi, nr. 5, 19. febr. 1886“, en Nd. hefir bætt við „og annara laxveiðilaga, er sett kunna að verða“. Virðist þetta ekkert viðsjárverð breyt. N. leggur því til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir nú, og verður það þá væntanlega fyrsta frv., sem afgr. verður sem lög frá þessu Alþ.

Frsm. (Gunnar Sigurðsson) Jeg vil aðeins taka það fram sem frsm.allshn., að breyt. þær, er efri deild hefir gert á þessu frv., eru allar orðabreyt., en engin efnisbreyt. N. sjer því ekki ástæðu til þess að amast við þeim, enda þótt hún telji þær til lítilla bóta, og óskar því eftir, að frv. verði samþ. eins og það nú liggur fyrir.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Jeg hefi leyft mjer að koma fram með þetta frv. samkv. tilmælum bæjarstjórnarinnar í Vestmannaeyjum, og skal jeg þá í fáum orðum skýra helstu ástæðurnar, sem til þess liggja. Eins og kunnugt er, þá hefir á undanförnum árum verið unnið að hafnargerð í Vestmannaeyjum, og hefir þar við mikla örðugleika verið að etja. Í fyrra sumar var unnið að því að gera syðri hafnargarðinn tryggan, en þó jafnhliða unnið að því með miklum dugnaði að fullgera nyrðri garðinn. En þó að syðri garðurinn væri mikið treystur í fyrra, þá tókst samt stórsjóunum í vetur að vinna á honum, svo hann þarfnast nú allmikillar viðgerðar. Hefir verkfræðingur athugað skemdirnar og telur vel kleift að bæta þær. Er því áætlunin í sumar að ljúka við nyrðri garðinn og að bæta skemdir syðri garðsins, og má þá vænta, að þessu mannvirki verði að mestu lokið. En inni í sjálfri höfninni er ekki byrjað á neinum mannvirkjum enn. Að vísu hefir verið unnið þar að dýpkun. Það hefir „Uffe“ annast eitt sumar, og með aðstoð kafara hefir verið tekið upp talsvert af grjóti, sem valdið hefir trafala á innsiglingarleiðinni, og það grjót hefir komið að góðu haldi við hleðslu hafnargarðanna. En þessu starfi verður að halda áfram, til þess að bæta innsiglinguna í höfnina. Inni í sjálfri höfninni þrengist jafnt og þjett. Mótorbátum fjölgar stöðugt og stærri skip bætast í flotann. Í vetur voru keypt 4 gufuskip ásamt stærri mótorbátum, og telur nú fiskiflotinn um 100 vjelbáta auk gufuskipanna. En sökum þess hvað fiskibátaflotinn er orðinn stór, þá eru þrengslin í höfninni óbærileg og valda margskonar trafala. Er því óhjákvæmilegt að hefjast handa um meiri lendingarbætur, enda hugmynd hafnarnefndar, að byrjað sje þegar á næsta sumri að byggja bryggju innan hafnarinnar fyrir vjelbáta til þess að afferma sig við, og hefir vitamálastjóri verið þar með í ráðum. Jeg skal svo ekki fjölyrða um þetta mikið lengur, enda er komið fram yfir venjuleg fundarslit. Jeg vil aðeins geta þess, að með frv. er stj. heimilað að veita fje til þessa mannvirkis, þegar það er fyrir hendi, og hefi jeg ekkert við það að athuga, enda er það í samræmi við þá breyt., sem gerð var á þinginu í fyrra á frv. því, er þá var borið fram um sama efni. Jeg sje ekkert því til fyrirstöðu að hafa þetta sem heimildarlög; hæstv. stj. hefir í viðtali við mig talið sig vilja styðja að því að koma hafnarmannvirkjunum í bærilegt horf. Og í því trausti er farið fram á þessa heimild, að hæstv. stj. taki hana til greina. Vestmannaeyjar eru dýrmætur hluti í eigu landsins, og höfnin verður að vera vönduð, en ekki verður hjá því komist, að hún verði nokkuð dýr. En í ríkissjóð renna tekjur og skattar úr Vestmannaeyjum, sem nema á ári um 600 þús. króna. Þess vegna vænti jeg, að Alþingi vilji styðja að því, að sem allra fyrst megi takast að koma þessum mannvirkjum í það horf, að höfnin geti fullnægt þeirri þörf, sem henni er ætlað að gera. En til þess þarf margfalt fje við það, sem hjer er farið fram á, enda verður verið að vinna að þessum umbótum í mörg ár. Að svo mæltu vænti jeg, að frv. fái að ganga til 2. umr. og þá til sjútvn.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Svo sem hv. deild ætlaðist til, þegar umr. um frv. þetta var frestað fyrir tveim dögum, þá hefir n. athugað brtt. á þskj. 166. Meiri hl. n. lítur svo á, að eins og þessi brtt. er fram borin, þá sje ekki rjett að hnýta henni aftan í frv., og leggur því til, að hún verði feld. Brtt. er komin fram með öðrum hætti en venja er til. Það hefir engin ósk legið fyrir frá íbúum Siglufjarðar. Jeg hygg, að það sjeu 7 ár síðan frv. um sölu Hvanneyrar lá fyrir þinginu, og var því þá synjað. Síðan hefir ekki heyrst neitt frá Siglfirðingum um þetta. Hinsvegar er það ljóst, að sjeu aðstæður óbreyttar, þá er sennilegt að kaupstaðurinn óski kaupanna, en upplýsingar um óskir Siglfirðinga í þessu efni liggja ekki fyrir að þessu sinni. Og jeg tel ekki ástæðu til, að þingið bjóði þessa eign til sölu, þar sem það hefir synjað sölunnar áður. Frá mínu sjónarmiði er hjer farin mjög óvenjuleg leið til að koma fram sölu á kirkjujörð. Jeg lít svo á, að lögin um sölu kirkjujarða geri tvímælalaust ráð fyrir, að tekin sje ákvörðun í lagaformi um hverja jörð fyrir sig. Jeg veit, að allir lögfræðingar munu ekki líta svo á, en jeg get ekki skilið varúðarráðstafanir laganna öðru vísi. Í lögunum (nr. 50 1907) stendur svo í 2. gr. 2. mgr.: „Nú er kauptún, þorp eða verksmiðjuiðnaður fyrir á kirkjujörð, eða sýslunefnd telur líklegt, að slíkt komi þar upp innan skamms, eða sýslunefnd telur jörðina sjerstaklega fallna til sundurskiftingar á milli margra grasbýla, og má þá eigi selja jörðina án sjerstakrar lagaheimildar í hvert skifti.“ Jeg álít, að þó að þingið vildi spara sjer erfiði með því að samþ. í einu að selja allar kirkjujarðir landsins, sem kauptún lægju á, þá gæti það ekki samrýmst þessum ákvæðum. Hvaða skilning er hægt að leggja í orðin „í hvert skifti“, ef ekki þann, að þar sje átt við hverja jörð út af fyrir sig? Þetta er heldur ekkert óeðlilegt, því aðstaðan getur verið mismunandi. Það getur vel verið rjett að selja eina, en ekki aðra, og hefir löggjafinn viljað tryggja sjer það, að í hverju tilfelli verði það vendilega athugað, hvort selja skuli. - Allshn. hefir alls ekki átt kost á að kynna sjer þessa sölu á landi Hvanneyrar sjerstaklega. Það hafa engin gögn legið fyrir. Það væri því alls ekki gætt þeirrar varúðar, sem löggjafinn ætlast til, ef brtt. væri samþ. Af þessum ástæðum leggur meiri hl. til, að brtt. verði feld. Jeg skal taka það fram, að jeg mundi greiða atkv. með sölu Hvanneyrar, ef nægar upplýsingar væru fyrir hendi, og málið lægi fyrir í frv.formi. En þegar svona óvenjulegri aðferð er beitt til að koma sölunni fram, þá get jeg ekki verið með því. Jeg býst við, að ræðufjöldi minn sje nú þegar úti, og verð jeg því að láta hjer við sitja. Jeg geri ráð fyrir, að hv.flm.brtt. (JÞ) andmæli einhverju af því, sem jeg hefi sagt, og skal jeg ekki fást um það. En það mun vera einsdæmi í þingsögunni, að sala á kirkjujörð fari fram, svo sem hjer er ráð fyrir gert. Læt jeg það því ráðast, hvort mín afstaða þykir athugaverðari en hv.flm.brtt. En brtt. verður til að tefja fyrir frv.; þegar það kemur til Nd. þá vantar allar upplýsingar um þessa sölu. Og kæmi mjer ekki ókunnuglega fyrir, þó afleiðingin yrði sú, að frv. næði ekki fram að ganga.

Haraldur Guðmundsson Það hefir nú þegar verið mikið rætt um þetta frv. hjer í deildinni, enda er það að vonum. Jeg hjó eftir því, að einhver ljet í ljós, að hann undraðist, að þetta frv. skyldi koma svona seint fram. Jeg get ekki verið á sama máli og hann. Miklu fremur undrast jeg það, að þetta frv. skuli yfirleitt koma fram. Því eins og nú er, hefir ríkisstjórnin öll ráð, bæði í gengisnefnd og bankaráði, og hefir því algerlega á sínu valdi að halda genginu föstu. Þetta hefir stjórnin viðurkent og hv.flm. líka, enda hefir og reynslan best sannað það. Sumir hafa viljað halda því fram, að krónan hafi ekki getað hækkað s. l. ár, nefnilega 1928. Þetta hygg jeg að hafi ekki við nein rök að styðjast. Jeg tel það þvert á móti víst og þykist hafa fullkomin gögn fyrir því, að ísl. króna hefði hlotið að hækka, ef ekki hefði verið unnið að því að halda genginu niðri. Jeg skal samt ekki fara frekar út í þetta að sinni, en mun víkja frekar að því við síðari umr. þessa máls. Af þessum ástæðum þykir mjer undarlegt, að slíkt frv. skuli koma fram eftir þriggja ára gengiskyrstöðu. Jeg hafði haldið, að þurft hefði einhverjar sjerstakar ástæður til þess að rjúka nú í það í miðju kjörtímabili, að lögfesta krónuna. Hv. flm. sagði, að það væri af rjettlætis ástæðum, að krónuna þyrfti að stýfa eða festa, og býst jeg við, að ýmsir hv.þdm. taki undir þau ummæli. En mjer þykir það því undarlegra, að ekki hefir við þær umr., er hjer hafa átt sjer stað, verið neitt minst á það ranglæti, sem mikill hluti þjóðarinnar varð fyrir, er gengið lækkaði. Það ætti þó að vera öllum ljóst, og ekki síst hv.flm. og hæstv. stjórn. Hverjir voru það, sem töpuðu, er ísl. krónan lækkaði úr 100 aurum niður í 47 aura? Fjöldi einstaklinga og heilar stjettir manna urðu fyrir stórtjóni af gengislækkuninni. Og vitanlega tapaði sú stjettin mest, er fjekk alt sitt kaup greitt í ísl. krónum sílækkandi, og þurfti að kaupa nauðsynjar sínar fyrir sílækkandi ísl. krónur. Það var þessi hluti þjóðarinnar, sem tapið af gengislækkuninni lenti þyngst á. Því að altaf meðan gengið var að lækka, var kauphækkunin gífurlega langt á eftir gengislækkuninni, sem kunnugt er. En hvað varð nú af þessu tapi verkalýðsins? Hvert rann það fje, er hann tapaði? Jú, það rann til hinnar meginstjettarinnar, er seldi vörur sínar, afurðir landsmanna, fyrir erlendan gjaldeyri, en greiddi verkafólkinu í íslenskum krónum. Það voru þeir, sem græddu! Þetta er mjög mikilsvert atriði í þessu máli, þó að furðanlega lítið hafi verið á það minst. Það hefir verið tekið fram af andstæðingum þessa frv., t. d. hv.þm. Reykv. (MJ), og það með rjettu, að ef krónan væri stýfð eða verðfest, þá væri öllum þeim, er ættu frá því fyrir gengisfallið innstæður í sparisjóðum, órjettur ger. Stýfingin verður vitanlega órjettur gagnvart þeim, er eiga peninga á vöxtu, frá því áður en verðfallið vegna gengislækkunarinnar gerði vart við sig. En í mínum augum er það ranglæti ekki ýkja mikið, sem þessir menn verða fyrir. Þeir hafa margir hverjir á ýmsan hátt grætt á gengisbreytingunum og þola allir þótt inneignir þeirra hækki ekki í verði frá því, sem nú er. Nei, aðalranglætið verður vitanlega framið gegn þeim, er mestu töpuðu á gengislækkuninni. Sem sje þeim, er taka laun sín í ísl. krónum, aðallega verkalýðnum og launafólki. Að vísu hafa verkamenn fengið aftur nokkuð af tapi sínu meðan krónan hækkaði úr 47 aurum upp í 81%. Því að eins og kauphækkunin var ávalt nokkuð á eftir gengislækkuninni, svo var og kauplækkunin ávalt nokkuð á eftir gengishækkuninni. Að því leyti hafa verkamenn fengið nokkuð af tapi sínu aftur, en ekki alt; enn vantar þar mikið á. Það má nú ef til vill segja, að fullkomnu rjettlæti í þessum efnum verði aldrei náð. Jeg býst við að það sje rjett að nokkru leyti. Það verður aldrei hægt að bæta hverjum einstakling það tjón, sem gengisfallið hefir valdið honum, og heldur ekki að taka aftur af hverjum einstakling óverðskuldaðan gróða á lækkuninni. En það er hægt að komast betur í áttina til jafnaðar. Það er hægt að jafna mjög misrjetti aðalstjettanna einmitt með því, að láta krónuna hækka aftur upp í sitt gamla gildi. Þetta viðurkennir hv.flm., en heldur því jafnframt fram, að þeir er fengju fullan rjett sinn, ef hækkað væri, yrðu í miklum minni hluta og hinir miklu fleiri, sem rangindum yrðu beittir. Hv. flm. verður að gefa því nánar gætur, hvernig fjárstraumurinn skiftist milli meginstjetta þjóðarinnar, en má ekki horfa um of á það, hvað einstakir einstaklingar bera úr býtum. Næst rjettlæti í þessum efnum verður komist, ef verkalýðurinn fær bætt upp aftur með hækkandi gengi, það sem hann tapaði á gengislækkuninni. En slíkt næst ekki neina því aðeins, að gengið verði hækkað svo, að peningar okkar komist í jafngildi við það, er þeir áður voru, og að hækkunin taki svipaðan tíma og lækkunin tók. Annað var það, sem mjer þykir eftirtektarvert við þessar umr. Það er það, að menn tala um gengislækkun og verðrask sem eitt og hið sama. Þetta er mjög fjarri öllum sanni, því að gullið hefir ekki hækkað nema um 20%, en verðlagsvísitalan um 120%. Það eru því aðallega aðrar verðlagssveiflur en gengissveiflan, er valda mestu raski á verðlaginu í landinu. Það hefir komið í ljós við sölu á framleiðsluvörunum, að verðsveiflur á þeim erlendis hafa á einu ári oft orðið meiri en það, sem okkur vantar nú til þess að koma krónunni í gullgildi. Mjer virðist menn gera of mikið úr örugleikunum við að hækka gjaldeyrinn, þegar þess er gætt, að við höfum hækkað krónuna úr 47 aurum upp í 82 aura, tiltölulega þrautalítið. Jeg veit, að menn munu andmæla þessu, en jeg segi fyrir mig, að jeg vil bíða eftir fullum sönnunum fyrir því, að þessir miklu örðugleikar hafi raunverulega átt sjer stað. Jeg veit ekki betur, en að efnahagur okkar Íslendinga sje nú með meiri blóma en nokkru sinni fyr. Eru þó ekki nema liðlega þrjú ár liðin síðan krónan hækkaði úr 47 upp í 81–82 gullaura. Og varð þó sú hækkun á óhentugum tíma. Jeg skal að vísu játa, að ekki allfá fyrirtæki hafa orðið að hætta störfum vegna hækkunarinnar, en mjer er líka kunnugt um það að ekki var vanþörf á því að hreinsa nokkuð til sumstaðar, og það eins þótt engin gengishækkun hefði orðið. Það er svo, engu síður hjer en annarsstaðar, að sum fyrirtæki eiga rjett á að lifa, önnur ekki. Og af þeim, sem hættu störfum, þegar krónan hækkaði, voru sum, sem að skaðlausu hefðu mátt hætta fyr. Við umr. þessa máls hjer í hv. d. hefir komið í ljós, að ekki ber eins mikið á milli hjá meginflokkum þingsins og hefir verið látið í veðri vaka. Jeg hjó eftir því hjá hv.flm. í fyrstu ræðu hans, að hann tók það greinilega fram, að enginn eðlismunur væri á því, hvort krónan væri fest í sínu núverandi gengi, eða upp væri tekin gamla gullkrónan, 100 gullaurar. Nýir gullgildisseðlar gefnir út , og þeir sem nú gildi, innleystir með 81–82 aurum hver króna, Jeg er hv.flm. alveg sammála um það. Þá hjó jeg eftir því hjá hv. 1. þm. Skagf. (MG), að hann sagði, að ef um stýfingu eða verðfestingu væri að ræða, þá væri rjettara að verðfesta seðlana en breyta myntlögunum. Það má nú að vísu teygja þetta dálítið, en jeg sje þó ekki betur, en að hjer sje um alveg það sama að ræða. Að gefnir sjeu út nýir seðlar, gulltrygðir, nefnilega innleysanlegir með 100 gullaurum, er alveg það sama og hv.flm. gat um í sinni ræðu. Það eru því fullar horfur á, að dregið gæti til samkomulags á milli flokkanna. En ástæðan til þess er sú, sem jeg benti á í fyrstu ræðu minni, - og líka hefir komið fram í umræðum, að hv.þm. líta ekki á hlut þess aðiljans, sem harðast verður úti, nefnilega verkalýðsins. Með því að stöðva krónuna í 81 eða 82 aurum, er útilokað, að verkalýðurinn geti fengið sem kauphækkun eitthvað til uppbótar á gömlu vangoldnu kaupi. Jeg held því, að það sje mjög fráleitt að kalla það rjettlæti, að verðfesta krónuna. Það er hreint og beint að staðfesta órjett og gera hann að lögum, órjett, sem mikill hluti landsmanna hefir verið og er beittur. Þegar litið er til þess, sem hjer gerðist í gengismálinu í stjórnartíð íhaldsins árið 1925, þarf engann að undra, þótt aðalflokkarnir báðir líti nokkuð svipað á þetta mál nú. Þá var, eins og allir muna, nýafstaðið mesta veltiár, sem hjer hefir komið. Árið 1925 var líka gott, og þrátt fyrir viðleitni bankanna og gengisnefndar, lánaðist ekki að halda genginu niðri. Krónan sprengdi af sjer öll bönd, ef svo mætti segja, og sterlingspundið lækkaði á skömmum tíma úr 30 krónum niður í 22,15 kr. Nú er jeg þess fullviss, að ekki hefði þurft að gera annað en að láta rás viðburðanna ganga sinn gang þá um haustið, til þess að krónan hefði farið upp í gullgengi. Jeg er þess líka fullviss, að þeir erfiðleikar, sem gerðu vart við sig í byrjun ársins 1925, hefðu litlu meiri orðið, þó að skrefið hefði þá verið stigið til fulls. Þáverandi fjármálaráðherra, hv. 3. landsk. (JÞ) stöðvaði gengishækkunina með hinu gamla þrautaráði, að gefa út nýja seðla. Síðan hefir krónan staðið í stað. Það er því fyrst og fremst hv. 3. landsk., sem hefir valdið því, að krónan er ekki löngu komin í gullgildi. Hv. þm. Dal. virðist halda því fram, að það sem stefna beri að, sje hægfara hækkun krónunnar upp í sitt gamla gildi. Jeg er hv.þm. ekki sammála um þetta. Jeg veit, að margir menn voru þeirrar trúar, að hægfara hækkun væri besta lausn gengismálsins hjer. En eins og hv.flm. tók rjettilega fram, höfum við lært mikið um gengismál á undanförnum árum, og reynslan hefir m. a. kent okkur, að hægfara hækkun er bæði afartorveld og athugaverð mjög. Jeg álít að snögg hækkun, þegar aðstæður eru sjerstaklega góðar, sje langbesta lausnin á þessu vandamáli. Það hefði áreiðanlega verið auðvelt að hækka krónuna fyrir eða um áramótin 1928 og 1929 upp í fult gildi. Það sjest m. a. á inneignum Landsbankans erlendis í árslokin. Jeg get alveg fallist á þær röksemdir hv.flm., að það hlýtur að draga úr framkvæmdum og kjarki manna að eiga von á hækkun smám saman, þannig að þeir hljóti sífelt að búast við að þurfa að borga meira en þeir hafa tekið til láns, að skuldir þeirra hkki í verði með hverju ári. Þá vilja þeir auðvitað heldur bíða. Jeg skal ekki deila um það við hv.flm., hvort rjett sje að kalla þetta verðfestingu eða stýfingu. En ef við eigum að skoða frv. sem verðfestingarfrv., þá vil jeg leyfa mjer að spyrja: Í hverju er sú verðfesting fólgin? Jeg veit, hvert svarið verður: Í gullinnlausn seðlanna. Jeg vil minna hv.flm. á það, að til ársins 1914 var gullinnlausn á seðlum. En fyrir atvik, sem þá gerðust, var innlausnarskyldunni afljett. Hjá því varð ekki komist. Og hvað skeði? Krónan fjell og fjell. Það er engin trygging, þó að gullinnlausnarskyldu sje komið á nú, fyrir því, að ekki kunni að höndum að bera eitthvað það, sem gerir innlausnarskyldu bankanna nafnið tómt. Og þá fer sem fór. Jeg ætla ekki að spá neinum hrakspám, en það er ekki hægt að neita því, að þetta getur vel komið fyrir aftur. Einmitt í þessu sambandi þarf að athuga forsendur hv.flm. Hann heldur því fram sem algildum sannindum, að jafnan sje framið ranglæti, ef gjaldeyririnn er hækkaður. Setjum svo, að þingið fallist á, að þetta sje rjett, og að gjaldeyririnn yrði nú festur með lögum en fjelli síðan aftur. Eftir forsendum hv.flm. væri þá ranglátt að hækka hann úr því sem hann þá fjelli í. En jeg hygg samt, að enginn muni leyfa sjer að halda því fram í alvöru, að þeirri meginreglu beri að fylgja í gengismálinu, að gæta þess ávalt, að gengið hækki ekki, en sje látið leika á lausu niður á við. Það væri bein fjefletting á annari meginstjett þjóðfjelagsins, verkalýð og launamönnum. Það vær þá útilokað, að sú stjett, sem hefir hagnað af því að gjaldeyririnn væri hækkaður, gæti á þann hátt fengið bætt tjón gengislækkunarinnar. Jeg veit ekki, hvort það er rjett, að víkja að þessu sinni að þeim örðugleikum, sem eru á því, að hækka krónuna upp í gullgildi. Jeg býst við, að fram fari frekari umræður um þetta mál og að rjett sje að bíða þangað til. Jeg vil þó drepa á eitt meginatriði. Þeim, sem skulda íslenskar krónur frá lággengisárunum, eru bundnir þeir baggar, að skuldir þeirra hækka að verðgildi um h. u. b. 20%. Hv. 1. þm. Reykv. (MJ) benti á, að bankarnir, sem skulda tugi miljóna króna í útlöndum, fá, ef íslensk króna hækkar, lækkun á greiðslu vaxta og afborgana, sem nemur mörgum miljónum. Ekkert er sjálfsagðara, en að það fje verði notað til þess að hægja um fyrir hinum, sem skulda bönkunum íslenskar krónur. Hv. 1. þm. Reykv. (MJ) hugsar sjer, að þetta verði gert á þann hátt, að beinlínis verði felt niður af skuldinni, en mjer finst eðlilegra, að gera þetta með vaxtalækkun. Útlánsvextir bankanna eru nú 7½%. Ef hægt væri að lækka þá upphæð niður í 6½% eða jafnvel 6%, þá væri mönnum að fullu bætt, að því er vextina snertir, það sem skuldin hefði aukist að verðmæti. Jeg. bendi bara á þetta, til þess að sýna, að til eru margar leiðir til þess að ljetta skuldunautunum þá erfiðleika, sem hækkun gjaldeyrisins bakar þeim. Jeg get fallist á það með hv.flm., að það hefir í sjálfu sjer litla þýðingu að vera í myntsambandi við Norðurlandaþjóðirnar, að minsta kosti fjárhagslega sjeð. En jeg get ekki neitað því, að það er mikið til í því, sem andstæðingar stýfingarinnar segja, að einmitt af þeim þjóðum, sem næstar okkur eru og hafa búið við lággengi, en samt hækkað gjaldeyri sinn í gullgildi, verður litið svo á, að stýfingin sje yfirlýsing um fjárhagslegan vanmátt okkar Íslendinga. Það er að vísu rjett hjá hv.flm., að í mörgum tilfellum þarf þetta ekki að spilla lánstrausti okkar erlendis. Lánstraustið fer eftir því yfirleitt, hvernig efnahagur okkar og afkoma er. Þegar kemur til samninga, verður alt slíkt rannsakað. En áður en farið væri að kryfja slíkt til mergjar, mundu margir líta á aðferð okkar í gengismálinu og telja hana bera vott um litla fjárhagslega getu. Jeg mun að sjálfsögðu greiða atkvæði með því, að frv. verði vísað til nefndar, til rækilegrar íhugunar þar. En jeg býst ekki við, að neitt það komi fram, sem breyti skoðun minni svo, að jeg samþykki frv. Jeg skal endurtaka meginástæður mínar gegn frv. Þær eru þessar: Í fyrsta lagi: Ef samþyktar eru forsendur hv.flm., er þar með slegið föstu, að gengishækkun sje ranglát, og að því sje ekki tiltækilegt að gera opinberar ráðstafanir til þess að hún geti orðið, þótt nýtt gengisfall, er fjeflettir alþýðu, beri aftur að höndum. Í öðru lagi: Jeg tel, að það ranglæti, sem gengishrunið orsakaði, verði bætt, að svo miklu leyti sem unt er að bta það, ef krónan aftur er hækkuð í sama verð og hún hafði áður. Hitt væri að lögfesta ranglæti.

Sigurður Eggers Það eru nú nokkrir dagar síðan jeg tók fyrst til máls um þetta frv., og vil jeg nú svara ýmsu, sem komið hefir fram í umr. síðan. Það voru aðallega ummæli hæstv.forsrh., sem komu mjer til að standa upp. Hann var að tala um aðstöðu þessa máls í þinginu og var auðsætt, að hann taldi óvíst, að krónan yrði formlega stýfð. Þetta sama skildist mjer á hv.flm. Bæði hann og hæstv. ráðherra gera ráð fyrir, að aðstaðan í þinginu sje sú, að óvist sje, að frv. nái fram að ganga. Það er að vísu gott að fá þetta staðfest. Það er í fullu samræmi við það, sem hæstv. ráðherra sagði í útlöndum, að íhaldsflokkurinn og jafnaðarmannaflokkurinn væru á móti því, að krónan yrði stýfð. Hæstv. ráðherra sagði samt í útlöndum, eða að minsta kosti hefir Rygg bankastjóri skilið það svo, að krónan mundi verða fest. Nú er svo að heyra á ummælum eins aðalforingja jafnaðarmanna (HG), að aðstaða þeirra sje óbreytt í þessu máli, og það sama hefir komið í ljós af hálfu íhaldsmanna. Áður en jeg vík frekar að þessu atriði, verð jeg að taka í sama streng og hv. 1. þm. Reykv. (MJ), um að augljóst sje, að mál þetta er virkilega hjartansmál hæstv. stjórnar. Jafnan, þegar talað hefir verið um þetta mál, hefir hæstv. stjórn lagt svo mikla áherslu á það, að hún virðist hafa skoðað það sem mál málanna. Í þessu sambandi álit jeg rjett að hafa upp þær frumreglur, sem sjálfsagt er að fylgja í stjórnmálum. Jeg verð að líta svo á, að þar sem aðalmaður stjórnarinnar hefir skrifað aths. við þetta frv. og fylgt því úr hlaði með meðmælum, þá verður stjórnin, þó að hún flytji ekki frv. sjálf, að leggja svo mikla áherslu á, að það nái fram að ganga, að hún fari frá völdum eða leysi þingið upp og spyrji þjóðina, ef frv. kemst ekki í gegnum þingið. Það væri í fullu samræmi við þær parlamentarisku reglur, sem gilda alstaðar um hinn siðaða heim. Hæstv. forsrh. sagði, að þó að þetta mál næði ekki fram að ganga, mundi samt stjórnin og flokkur hennar hafa það á valdi sínu, að halda krónunni í sama gengi, og hún er í núna, meðan hún sæti að völdum. Jeg efast um, að þetta sje hægt. Ef svo færi, að frv. yrði felt, eða það dagaði uppi, þá er augljóst, að stjórnin hefir ekki getað komið þessu máli fram í þinginu, og þá færi sú hugsun að vakna, að í landinu ríkti hörð hækkunarstefna, og gæti það leitt til spekulationa. Jeg vil minna á atvik, sem gerðist á hækkunarferli þjóðarbankans árið 1925. Það hafði verið keypt svo mikið af sterlingspundum, að Landsbankinn treysti sjer ekki til þess að halda áfram að kaupa. Afleiðingi varð sú, að pundin fjellu í verði og krónan hækkaði. Svo fer, ef stjórnin hefir ekki á valdi sínu að gera þær ráðstafanir, að þjóðbankinn geti haldið áfram að kaupa stertingspund. Þá hefir hún mist tökin á gengisbreytingunni og krónan getur þá farið skyndilega upp í gullgildi. Þetta sýnir það, að ef stjórninni er alvara í þessu máli, þá ætti hún að fara eftir almennum reglum, sem eru þær, að ef málið kemst ekki í gegnum þingið, þá á hún að leysa þingið upp og láta kjósa um málið. Þetta er sú eina rjetta regla. Hæstv. forsrh. og fleiri hafa látið þau ummæli frá sjer fara, að óverjandi væri að hækka krónuna úr þessu, og að nú þegar væri búið að slá því föstu, að hún yrði ekki hækkuð. En jeg vil spyrja: Hvar eru þau ákvæði að finna, að Alþingi hafi ákveðið að krónan skuli stöðvuð þar sem hún er nú? Á Alþingi 1926 kom fram till., að mig minnir frá hv.þm. Borgf., er fór fram á það, að halda krónunni fastri það ár. Ástæðan til þess var sú, að menn voru skelkaðir eftir hækkunina, sem gerð var á árunum 1924–1925. 1927 kom svo fram festingarfrv., sem ekki gekk fram. Og á þingi 1928 var samþ.till. um að stjórnin ljeti fara fram rannsókn á endanlegri lausn gengismálsins fyrir næsta þing. Enda gert ráð fyrir því að gengið hjeldist óbreytt á meðan. En í þessu er engin bending fólgin um endanlega skipun myntarinnar, hvort hækka skal eða festa. Þá sagði hæstv.forsrh., að þegar krónan væri svona lengi búin að haldast föst í þessu lága gildi, þá kæmi ekki til mála að fara að hækka hana. Fleiri hafa tekið í þann streng. Mjer er það vel ljóst, að hækkuninni síðustu fylgdu miklir erfiðleikar, sem einkum stöfuðu af því, hve krónan hækkaði fljótt. Var því viturlegt að stöðva hækkunina um tíma, meðan bankarnir og atvinnuvegirnir voru að ná sjer og safna kröftum. Og ef litið er yfir sögu okkar krónu, þá er síst að furða sig á því, þó örðugleikarnir yrðu miklir í bili, því samfara krónuhækkuninni voru lagðir svo gífurlegir skattar á þjóðina, að borgaðar voru miljónir af ríkisskuldum. Var því ekki að undra, þó þetta samanlagt ylli erfiðleikum. Það er viðurkent, að reynslan er ólygnust. Og jeg vil spyrja: Hvar stöndum vjer nú eftir þennan reynslutíma? Hvernig er hagur þjóðarinnar nú? - Það er talið, að í stríðsbyrjun hafi sparisjóðsfje þjóðarinnar verið um 9 milj. kr. en nú er það um 47 milj. Ef litið er til atvinnurekendanna, sem þó hafa orðið fyrir þyngstum búsifjum, þá sjest, að hagur þeirra margra er með meiri blóma en áður.

Það ættu bankastjórarnir best að vita, því í bönkunum er samnefnari hags almennings!

. Jeg hefi ekki gefið neinar upplýsingar úr bankanum. Það er víðar en þar hægt að fá upplýsingar um atvinnuvegina. - Jeg get máske sagt svo mikið, að sá maður, sem greip fram í fyrir mjer, virðist ekki þurfa að kvarta eftir því sem hagur hans virðist standa nú eftir öllum sólarmerkjum að dæma.

Hann barði sjer um daginn út af kaupgjaldinu!

Jeg er ekki að tala hjer sem bankastjóri, en sem þingmaður, og ummæli mín verða að skoðast í því ljósi, en jeg sný ekki aftur með það, að margt standi nú með miklum blóma í augnablikinu. Það er eðlilegt, að þeir sem skulda til hægri og vinstri og sjá ekki fram á, að þeir komist frá skuldunum, fari til sinna lánardrotna og fari fram á að fá eftirgefin 20% af skuldinni í þeirri von, að þeir þá vinni sig upp og geti staðið í skilum með það, sem eftir er. Slík eftirgjöf getur trygt hag beggja aðilja. En ef skuldunautur á 20–30 þúsundir í banka og leynir því, þá hefir hann farið fram á sviksamlega eftirgjöf. En hver munur verður þá á aðstöðu einstaklings og þjóða í þessu efni. Nú hefir verið hið mesta góðæri. Útfluttar afurðir síðastliðið ár munu hafa numið um 70 milj. kr. En þó þykir sumum sjálfsagt að gefast upp. Er ekki þetta að minsta kosti vottur um, að siðferðisþroskinn sje ekki á nógu háu stigi? - Hjer hefir nokkuð verið um það deilt, hvort heldur bæri að kalla þetta verðfesting eða stýfing krónunnar. Hv. flm. vill kalla það verðfesting. Jeg lít svo á, að þetta skifti ekki miklu máli og skal því ekki deila um það. En jeg sje þó ekki betur, en að stýfing sje rjettnefni, þar sem frv. fer fram á, að gullgildi kr. minki. Aftur á móti hefir komið fram önnur til., sem frekar má kalla verðfesting. Jeg get þó tekið undir með hv.þm. Ísaf., að ekki er stór munur á þessu tvennu. Hvortveggja leiðin er stýfingarleið. - Jeg hefi líka skilið þann hv.þm., sem þá till. bar fram, svo, að hann sje sjálfur á móti henni, en aðeins telji þá leið betri, ef stýft er hvort sem er. Það er formaður Íhaldsflokksins, hv. 3. landsk., sem varpað hefir þessari hugmynd fram. En jeg hefi skilið hann sjálfan svo, að hann sje ákveðinn hækkunarmaður og því móti þeirri till., þótt hann hafi varpað henni fram, af því hann taldi hana betri en þá stýfing, sem felst í þessu frv. - Eftir því, sem jeg kemst næst, þá hefir engin stefnubreyting um þetta mál átt sjer stað hjá íhaldsmönnum eða jafnaðarmönnum. Þótt hv. 2. þm. G.-K. sje festingarmaður, þá er engin stefnubreyting í því fólgin, því að hann hefir altaf verið það. Jeg hefi hlýtt með athygli á ræður hv.flm. Og mjer hefir skilist svo á hans ræðum, og skal fúslega leiðrjetta, ef jeg fer rangt með, að hann teldi að öllu leyti sjálfsagt að festa krónuna og sæi enga galla er fylgdu því. En það mætti nú samt merkilegt heita, ef mál þetta er eins afar auðvelt og einfalt sem hv.þm. virtist halda fram að það væri, þar sem nágrannaþjóðir okkar og svo að segja allur heimurinn, hefir deilt svo mjög mikið um það. Þetta hefir allsstaðar verið talið mjög örðugt mál. En eftir því sem hv.þm. farast orð, þá er málið svo afar einfalt. Hv. flm. sagði, að skoðanirnar væru breyttar og viðhorf annað. En hvar sjest sú stefnubreyting? Um þetta mál er hætt að tala hjá nágrannaþjóðunum. Þar er búið að hækka og því ekki ástæða til að ræða málið lengur. Og jeg hefi ekki í neinum erlendum blöðum sjeð votta fyrir stefnubreyting á þessu máli. Hv. flm. spurði á þessa leið: Ef svíkja á atvinnurekendur þessa lands, því þá ekki að gera það strax. En jeg vil spyrja: Á hvern hátt verða atvinnurekendur sviknir og á hvern hátt svíkur Alþingi þá, þótt krónan verði hækkuð í gullgildi? Jeg skýrði áðan frá þeim samþyktum, sem um þetta mál hafa verið gerðar á þingunum 1926–'28. Jeg get ekki sjeð, að í þeim felist neitt loforð um stýfingu. Jeg get því ekki sjeð í hverju þessi svik eru fólgin. Hv. þm. benti á hið mikla ranglæti, er af hækkun leiddi. Jeg benti á í fyrri ræðu minni, að hið sama ranglæti hefði þá hlotið að eiga sjer stað, þegar krónan var hækkuð úr 47 upp í 81½ gulleyri. Og ekki sje neitt meira ranglæti að hækka hana nú í 100 gullaura en var þá að hækka hana úr 47. Þessu getur enginn mótmælt. Það er eins og hv.þm. Ísaf. sagði, að ef slá skal fastri þessari reglu, að stýfa, þá stöndum við höllum fæti. Ef nú er stýft og pappírskrónan breyttist aftur og fjelli, þá ættum, við eftir þeirri reglu að stýfa hana þar sem hún fjelli lengst niður. Með þessu er tekin öll stöðvun af krónunni, ef jafnan er stýft, þegar illa fer og þeir, sem skulda hærri krónuna sjá sjer færi á því, að borga þær skuldir með lægri kr. Ef þeir geta það, þá er það líka ranglæti. Það verður því nokkuð örðugt að komast fram hjá öllu ranglæti í þessu máli. Hv. flm talaði um, að ef tekin væri hægfara hækkun, þá myndi það kosta svæsna baráttu milli verkamanna og atvinnurekenda. Jeg vil nú minna hv.þm. á það, að gengið hefir staðið fast í 3 ár. Og þó dundi yfir nú fyrir skemstu eitt hið harðvítugasta verkfall, sem átt hefir sjer stað hjer á landi. Og til þess að jafna það, varð að verja 4–5 hundruð þús. kr. frá ríkissjóði. Jeg var mjög hissa á ummælum hv.flm. í sambandi við það, er jeg sagði, að þrátt fyrir þá örðugleika, sem leiddu af hækkun þeirri, sem orðin er, þá væru þó allir ánægðir með hana. En mjer skildist á orðum hv.flm., að hann væri ekki í tölu hinna ánægðu, og virtist í því felast, að hann hefði gjarnan viljað stýfa niður í 47. En jeg held þó, að þeir menn sjeu fáir hjer á landi, sem halda því fram, að aðstaðan væri eins góð, ef stýft hefði verið niður í 47. Jeg er hræddur um, að við ættum þá við rýrt álit að búa. - Og jeg er viss um, að þótt nú megi telja þjóðina á stýfingu, með því að vinna þrekminni hluta hennar, sem hygst að losna við skuldir í bili, til fylgis við málið, og það hefðist gegnum þingið nú, þá yrði ekki langt þangað til þjóðin yrði óánægð með að hafa stýft. Það er hægt í bili að telja menn á að fara heldur niður brekkuna, heldur en að sækja upp á brekkubrúnina, „þar sem viðsýnið skin.“ - Mjer hefir heyrst af umræðum stýfingarmanna um málið, að í raun og veru sje þeim stýfingin trúaratriði. Og þótt hv. flm sje skýr og glöggur maður, þá hefir þó rannsókn hans á þessu efni verið einhliða, af því að hann gekk að þeirri raunsókn með fyrirfram ákveðinni skoðun á málinu. Hann var búinn að taka sína afstöðu og hefir því aðeins hlustað eftir hverri ástæðu, sem var stýfingunni í vil, en lokað eyrunum fyrir því, sem mælti á móti stýfingu. En svo fer ávalt, þegar gengið er að einhverri rannsókn með fyrirfram ákveðinni skoðun, að hún kemur ekki að fullum notum. Jeg hjelt því fram, þegar jeg talaði um hina erlendu menn, sem getið er um í grg. við frv., að einn þeirra, Cassel, hefði ráðið öllum Norðurlandaþjóðunum til að stýfa, þótt engin þeirra hefði viljað fara að ráðum hans. Hv. flm. sagði að þetta stafaði af almennri tregðu, og vantað hefði bakhjarl, ríkissjóðinn, fyrir þessu, og ákveðna stefnu í gengismálinu. En af hverju vantaði þennan bakhjarl? - Af því að þar þótti heiður að koma genginu upp. Hv. flm. sagði, að almenningur hefði verið ófræddur um þetta mál. En jeg vil spyrja: Hefir almenningur hjer fengið slíka fræðslu? Undanfarið hafa blöðin rætt þetta mál lítið. Það hefir verið þögn um þetta mál, bæði á himni og jörðu. Almenningur hefir því ekki fengið um það neina almenna fræðslu. Það hafa aðeins heyrst einhliða prédikanir um það, að hinn eini sanni sáluhjálparvegur væri það að gefast upp. Og hafi þessum prédikunum ekki verið trúað, þá hefir það verið talið til stórsyndar.

Er þá Jón Þorláksson bara orðinn núll?

Jeg ákveð ekki, hverjir eru núll í þessu þjóðfjelagi, það gera aðrir. Jeg verð að segja það, að mjer þykir undarlegt að heyra, að nú sje komið alt annað hljóð í menn á Norðurlöndum, þar sem hækkað var. Jeg veit ekki á hverju það er bygt. Það er að minsta kosti stutt síðan ákveðið hækkunarhljóð var í mönnum í Noregi. Og nýlega talaði jeg við mann í Danmörku, sem sagði, að þrátt fyrir erfiðleika, sem fylgt hefðu hækkuninni, þá sæi þó enginn eftir því, að það var gert. Jeg hefi ekki heldur sjeð þess getið, að mótstöðumenn gengishækkunarinnar hafi eftir á gert nokkuð úr illum afleiðingum hennar. Ef til vill ber það gleggstan vott um, að þar er um enga stefnubreyting að ræða, að þeir menn, sem voru á móti, hafa eigi gert sjer neinn pólitískan mat úr því, að gengishækkunin hafi haft illar afleiðingar. Og það er venjan, að ef einhver flokkur hefir haft gott mál að flytja, sem unnið hefir alþjóðar fylgi, þá sætir hann hverju tækifæri til að hampa því framan í kjósendur. En jeg hefi ekki orðið þess var, að þeir hafi álitið sig græða neitt á því að prjedika gegn því, að hækkunarákvörðunin var tekin. - Hjer á landi eru röksemdir og kenningar andstæðinga gengishækkunarinnar prjedikaðar eins og um trúarbrögð væri að ræða. Og þegar hv.flm. er að prédika um þetta mál hjer í hv. deild, þá minnir hann helst á áhugasaman trúboða. Hv. flm. sagði, að gleðin yfir því að hækka krónuna upp í sitt gamla gullverð, mundi verða dauf, sjerstaklega hjá bönkunum. Jeg hefi ekki farið neitt í felur með, að það mundi verða erfitt fyrir bankana, af krónan yrði hækkuð. Sambandið á milli bankanna og atvinnuveganna er svo náið. Þessir erfiðleikar eru öllum ljósir, og þess vegna hefi jeg talið rjett að hægt væri farið í hækkuninni, til þess að ofbjóða ekki atvinnuvegunum nje bönkunum. Að halda því fram, að ekki megi hækka krónuna úr þessu, þó að hún hafi nú verið stöðvuð um nokkurt árabil, eru aðeins fáránlegar trúarsetningar í þessu máli. Ef litið er til þess, sem erlendir fræðimenn segja um það atriði, þá hefir t. d. Rygg, bankastjóri ríkisbankans norska, komist þannig að orði: „Sje það nú talið ókleift að ná aftur gamla gullgildinu, og heil þrjú ár eru liðin með föstu gengi, þá er rjett að tryggja sjer, að gjaldeyririnn fari ekki út af sporinu aftur.“ En það liggur í orðum bankastjórans, að hann byggir ummæli sín á því, að ástæður hjer sjeu svo, að ekki sje hægt að ná gullgildinu. Í orðum hans felst aftur ekkert um það, að ekki megi ná gullgildinu fyrir því að 3 ár sjeu liðin. Þvert á móti. Það má ráða alt annað af þessum orðum hans. Að því er snertir ummæli hinna erlendu fræðimanna, þá hefi jeg bent á, að þar sem þeirra eigin bjóðir hafa ekkert tillit tekið til sjerfræði þeirra, og ekki viljað fara að ráðum þeirra í þessu efni, þá má marka af því, að þjóðirnar hafi farið meira eftir mönnum, sem reynsluna höfðu í fjármálunum, og að þjóðarmetnaður hafi miklu ráðið í þessum málum. En háttv.flm. vildi ekki gera mikið úr þeim metnaði. Það hefir hvað eftir annað sýnt sig í hinu praktiska lífi að taka verður kenningum fræðimannanna með nokkurri varúð. Það er öllum vitanlegt um Rygg, bankastjóra Noregsbanka, að hann barðist fyrir því, að norska krónan var hækkuð upp í gullgildi; jeg held að sænsku bankastjórarnir hafi beitt sjer fyrir hinu sama í sínu landi; og jeg veit ekki annað, en að bankastjórar í Danmörku hafi yfirleitt verið fylgjandi hækkun dönsku krónunnar; með öðrum orðum, þeir menn, sem starfa í því praktiska lífi, hafa viljað hækka krónuna upp í gullmark. Og jeg verð að segja það, að jeg tek meira mark á þeim en kenningum hinna stofulærðu manna, þó að þeir geti túlkað þær fallega, þá reka þær sig á í lífinu. Jeg trúi erlenda fjármálamanninum betur, þegar hann er að ráðleggja sinni eigin þjóð í þessu vandamáli, heldur en þeim bendingum, sem hann gefur okkur. - Og við erum sannarlega búnir að fá nóg af að hlusta á erlend ráð í fjármálum. Vil jeg í því sambandi einkum minna á ráð þau, sem okkur voru gefin í bankamálinu, þegar við spurðumst fyrir um, hvort eigi væri heppilegast að stofna hjer sjerstakan seðlabanka, sem yrði bankanna banki eins og annarsstaðar. Ráðin, sem okkur voru gefin voru þau, að við færum alt aðra leið í þessum málum heldur en mennirnir, sem ráðin gáfu, höfðu ráðlagt sinni eigin þjóð. Afleiðingin varð sú, að skipun okkar bankamála var reist á rammskökkum grundvelli. Það sjálfsagða var að stofna sjerstakan seðlabanka, sem væri í persónusambandi við fasteignabankann. En eins og kunnugt er var vikið frá þessari braut og Landsbankinn var gerður að seðlabanka, en fasteignalánum skift niður á ótal hendur, og enginn veit hvað margir fasteignabankar verða hjer áður en lýkur. - Það er áreiðanlega betra að hlusta varlega eftir hinum erlendu ráðleggingum. Háttv. flm. sagði, að jeg gæti með afstöðu minni í gengisnefndinni ráðið því, að íslenska krónan yrði ekki hækkuð, þó að Alþingi setti engin lagaákvæði um það. Þetta leyfi jeg mjer að efast um. Það er ekki nóg að skrá gengið í einhverju verði. Ef það vantar kaupanda að erlendum gjaldeyri með því skráða verði, þá hækkar krónan í verði og skráningin ein dugar þá ekki til að stöðva breytingarnar á gjaldeyrinum. Þetta kom í ljós árið 1925, þegar hin mikla gengishækkun átti sjer stað. Landsbankinn treysti sjer ekki til að halda áfram að kaupa pundin með hinu skráða verði, og afleiðingin varð auðvitað hækkun krónunnar. Þetta getur enn komið fyrir. Ef það kemur í ljós, að stjórnin hefir ekki nægilegt fylgi í þinginu til þess að koma stýfingarfrv. í gegn, þá er alls ekki víst að hún hafi kraft til þess að halda föstu gengi krónunnar og sporna við því, að hún hækki. Ef mjög mikið berst að af pundum og Landsbankinn treystir sjer ekki til að kaupa pund með því verði, sem nú er - hvað skeður þá? Háttv. flm. vjek að því, er jeg sagði í minni ræðu, að jeg byggist varla við, að Íhaldsflokkurinn hefði svo mikla ást á stjórninni, að hann mundi þess vegna styðja þetta frv. og með því vildi hv.þm. gefa í skyn, að jeg áliti, að Íhaldsflokkurinn ætti að vera á móti málinu af stjórnarandstöðu, af því að það væri komið frá stjórninni. En jeg miðaði umsögn mína auðvitað við skoðanir íhaldsflokksins á málinu og bjóst við, að þær væru óbreyttar. En hafi flokkurinn skift um skoðun, þá má hann ekki láta afstöðu sína til stjórnarinnar ráða framkomu sinni í málinu. Það verður hver að fylgja stefnu sinni í því, hvaða stjórn sem er við völd í landinu. Jeg hefi ekki dregið dul á það nú, nje í fyrri ræðu minni, að það væru miklir örðugleikar á því að hækka krónuna upp í sitt fyrra gullverð. Allir, sem fylgst hafa með því, sem skeð hefir, vita það. En jeg álít hinsvegar, að þeir örðugleikar sjeu ekki svo miklir, að sú þjóð, sem er eins vel á vegi stödd og Íslendingar eru nú, og á svo mikla möguleika fólgna í skauti landsins, hún hafi nokkra ástæðu til að gefast upp á hækkunarbrautinni. Háttv. flm. sagði, að við mættum ekki altaf vera að hugsa um það eitt, hvað aðrar þjóðir segðu um gerðir okkar í þessu máli á eftir. En í svona máli er ómögulegt að komast hjá því að hlusta á, hvernig þær dæma um ákvarðanir okkar. Sjerstaklega vegna þess, að lánstraust þjóðarinnar út á við er svo mikið komið undir áliti erlendra fjármálamanna á okkur. Jeg er í engum vafa um það, að svo framarlega sem við höldum ekki áfram að hækka krónuna, þá verður það álitinn vottur um innri veiklun, eða að þjóðina skorti siðferðislegt þrek til að standa við skuldbindingar sínar. Hv. flm. sagði, að jeg hefði verið að tala um þjóðarmetnað í þessu máli, og ljet þess getið, að þjóðarmetnaður minn væri hægfara, þar sem jeg hefði eigi framfylgt örari hækkun krónunnar. En ástæða mín fyrir því er sú, að jeg vildi að við ljetum okkur víti annara þjóða til varnaðar verða. Jeg hefi álitið, að viturlegasta lausnin á þessu máli væri sú, að ná því marki, sem þjóðarmetnaður okkar krefst, með gætilegri, hægfara hækkun. Þá mundu atvinnuvegirnir og þjóðin yfirleitt, verða minst vör við gengishækkunina. Jeg geri ráð fyrir, að frv. fari til nefndar, og jeg set mig alls ekki á móti því, að svo stórt mál sem þetta sje rannsakað í nefnd. En jeg þykist vita, að ef nógu ítarleg rannsókn fengist á þessu máli, og fjöldinn fengi að kynna sjer það betur en kostur hefir verið á, þá yrðu skoðanir manna nokkuð á annan veg en þær eru nú. Þekking manna á málinu er of lítil, enda hefir það, því miður, ekki verið rætt eins og skyldi. Þó að hv.flm. vildi ekki gera mikið úr þeim þjóðarmetnaði, er jeg nefndi, þá er jeg viss um, að ekki er hægt að neita því, að þegar allar Norðurlandaþjóðirnar hafa náð gullmarki, þá verðum við taldir eftirbátar þeirra, ef við náum ekki sama marki. Það er full ástæða til þess fyrir okkur að hafa þetta hugfast. - Þó að hv.þm. geri lítið úr þjóðarmetnaði okkar, þá er það einmitt hann, sem oftast hefir reynst Íslendingum drýgstur; við höfum haft næma tilfinningu fyrir því, hvað heiður þjóðarinnar heimtar, og það er mjög mikils vert. Og ef þetta mál verður nógu rækilega rætt og skýrt, þá er jeg viss um, að metnaður þjóðarinnar verður vakinn í málinu, svo að hann bjargar henni frá að gefast upp að ástæðulausu.

Magnús Torfason Jeg get ekki verið á sömu skoðun og hv.þm. Dal., að þetta mál hafi ekki verið rætt nógu ítarlega hjer á landi. Og þá tala jeg ekki um hitt, ef alt, sem rætt hefir verið um það frá annari hliðinni, íhaldsmegin, er = 0, eins og hv. síðasti ræðumaður benti til. Mjer þykir það hart að hann skyldi segja þetta, því að hann er nú í þessu máli kominn á skoðun Jóns Þorlákssonar. Það virðist sönnu nær, að hv.þm. hefði talið, að það sem við mótstöðumenn gengishækkunarinnar hefðum sagt í þessu máli væri = 0. Það er nú búið að ræða mikið hjer í hv. deild um þessi gengisfræði, og jeg held, að mest af því, sem sagt hefir verið í umræðunum, að undanskilinni ræðu hv.flm. sjeu meira og minna endurtekningar. Það er því að bera í bakkafullan lækinn að bæta þar enn við. Jeg er fulltrúi fyrir það hjerað, sem mun hafa orðið harðast úti vegna gengishækkunarinnar. Og þessvegna er það nokkur vorkun þó að jeg skýri málið frá þeirra hlið. Jeg hefi verið innan um þá menn, sem þyngstar byrðar hafa borið, og kynst kjörum þeirra; og jeg þykist hafa fult svo mikla þekkingu á að dæma um þau áhrif, sem gengishækkunin hefir haft á búskap og annan atvinnurekstur, eins og hver annar, sem setið hefir í sínum skrifstofustól. Það er eitt höfuðatriði þessa máls, sem ekki hefir verið rætt um eins mikið og þyrfti, hvaða aðstöðu þjóðin á að taka gagnvart skuldabyrðum atvinnurekenda. Það er ábyggilegt, að við höfum sjerstaka aðstöðu í þessu máli, og mjög ólíka staðhætti erlendum þjóðum, sjerstaklega Norðurlandaþjóðunum, svo að ekki tjáir að bera okkur saman við þær. Í því efni má meðal annars benda á, að við erum svo smá þjóð, að gengisbraskið getur ekki haft nein áhrif á það, hvernig við skipum þessu máli. Erlendir gengisbraskarar skeyta ekkert um okkur, svo að ekki þarf að óttast þá. Það voru útlendir gengisbraskarar, sem spentu krónuna upp í gullmark í Danmörku og Noregi. Þeir röskuðu peningamálunum mest í þeim löndum, af því að þeir bjuggust við að krónunni væri ætlað að hækka. Það er þess vegna ekki rjett skýrt frá, þegar sagt er, að þessar þjóðir hafi af fullkominni sjálfsákvörðun hækkað krónuna upp í gullgildi; þær voru neyddar til þess af gengisbröskurunum. Annað atriði þessa máls, sem greinir okkur frá nágrannaþjóðunum, er það að út á við skuldum við ekkert í íslenskum krónum, heldur í útlendum gjaldeyri, svo að þess vegna getum við ekki svikið erlenda lánardrotna okkar, þó að krónan verði fest í því marki, sem hún er nú. - í þessu sambandi þýðir ekki að benda á reynslu Svía, sem stýfðu gjaldeyri sinn 1827; hafi þeir haft ilt af því, þá var það vegna þess, að erlendar þjóðir höfðu trúað þeim fyrir peningum sínum og veitt þeim lán. Það gleður mig, að í umræðunum um þetta mál virðast allir vera sammála um, að það eigi að taka mest tillit til atvinnulífsins, og gæta þess fyrst og fremst, að hin starfandi hönd verði eigi lömuð. Í þessu efni er mjög mikill aðstöðumunur hjer og erlendis. Og sú ástæða vegur mest í málinu hjer, - mörgum sinnum meira en í öðrum löndum. Þetta stafar af því, hve við erum langt á eftir tímanum. Það er hægara fyrir þær þjóðir að hækka gjaldeyrinn, sem búnar eru að rækta lönd sín, koma á sæmilegum hýbýlum hjá sér, og hafa þegar gert þær framkvæmdir, að þær geta lifað við sæmilega líðan. Það er annað, þótt þær þjóðir líti svo á, að ekki geri mikið til, þó að atvinnulífið eigi við kreppu að búa í nokkur ár. Fyrir mjer er þetta aðalatriðið, hve langt við erum á eftir og hversu nauðsynlegt okkur er að tosa fram á hinar þjóðirnar. Jeg hefi aldrei verið í vafa um það, að við megum ekkert gera, sem stöðvi þá litlu framsókn, sem er í atvinnulífi þjóðarinnar. Þeir sem eru á móti því að festa krónuna í núverandi gildi hennar, verða vitanlega að gera sjer ljóst, hvernig við stöndum að vígi til þess að hækka hana, en ekki aðeins að líta til þess, hvernig aðrar þjóðir skipa þessum málum, og hvað fræðikerfin segja um þau. Þeir verða fyrst og fremst að taka tillit til þess, hvernig fjárhögum landsmanna er farið og undirstöðunni undir hækkunina. Verðjöfnuður er ekki enn kominn á. Það er játað af öllum.

Nei, það er ekki játað. Hvað munar miklu?

. Jeg heyri það fyrst nú, að svo sje ekki. Jeg var nýlega að lesa gengisskýrslurnar og þar sá jeg, að 17 einingar vantaði í verðjöfnuð frá því að krónan stóð í 47 aurum. En í þessum 17 einingum er ekki tekinn með einn mjög stór liður, þegar verið er að tala um verðjöfnuð, og það er húsaleigan hjer í Reykjavík. Hún hefir lítið sem ekkert lækkað, þrátt fyrir hækkun krónunnar, og það lítur ekki út fyrir, að hún muni lækka neitt að ráði fyrst um sinn. Vitaskuld hefir komið hjer fram í þinginu fyrir skömmu frv. til að hjálpa til að byggja verkamannabústaði, en jeg segi fyrir mitt leyti, að jeg skil ekki hvernig landssjóður getur lagt í þetta, ef von er á hækkun krónunnar. Mjer finst það ærið kröfufrekt að ætlast til, að landssjóður og aðrir opinberir sjóðir leggi fram fje í fyrirtæki sem eiga, að þeirra vilja, að lækka um 20%. Þá er það enn athugavert í þessu sambandi, að vextir eru enn þá 7½% og jafnvel 8%, þegar um framlengingarvexti er að ræða, en þeir munu algengastir, eins og kunnugt er. Þetta hefir verið svo í þrjú síðustu ár, og er það þó sú eina linkind, sem telja má að skuldunautur geti fengið, að vextirnir lækki. En það hefir ekki getað orðið. Og þetta, að vextirnir lækka ekki, finst mjer ótvíræð sönnun þess, að það sje enginn vegur til að hækka krónuna og að það sje ekkert vit í því. Það er enn eitt atriði, sem er öðruvísi ástatt um hjer en erlendis, og það er, að bankarnir voru þar til styrktar við krónuhækkunina. En hvað er um okkar banka að segja? Þeir áttu víst nógu örðugt með að standa „krukkulaust“, þegar krónan var hækkuð, og mun ekki ofmælt, þó að sagt sje, að þeir sjeu nú á hnjánum. En því undarlegra er það, að mönnum skuli koma til hugar að hækka krónuna. Það nær auðvitað engri átt að hækka krónuna í því landi, sem bankarnir eru á hnjánum, og er gagnstætt því, sem annarsstaðar er gert. Ræði í Noregi og Danmörku eru mjög sterkir bankar, og þó að þeir legðu fram beinan skerf til krónuhækkunarinnar í þessum löndum dugði það ekki til. Í Danmörku varð ríkissjóðurinn t. d. að leggja fram stórfje. Jeg skal geta þess í þessu sambandi, að svo er talið að meira en 1/3 af skuldum Landmandsbankans danska stafi af gengishækkuninni. Þó að jeg segi, að bankarnir hjer sjeu á hnjánum, vil jeg ekki þar með segja, að það sje bankastjórunum að kenna, nema hvað gengispólitík þeirra var ekki varleg, og þeir að því leyti eiga nokkra sök á þessu. Á árunum 1924–25 var krónan hækkuð um Við skulum nú líta á, hvernig það kom við bankana. Mjer er sagt svo af skilagóðum manni, að ekki sje ofmælt, að 1924 hafi skuldir bankanna numið að minsta kosti 4 milj. gullkróna. Við það að gengið var hækkað eins mikið og gert var, jukust þessar skuldir um 3 milj., eða komust upp í 7 milj. gullkróna. En það var ekki aðeins, að bankarnir töpuðu þessu á þeim, sem þá áttu erfitt með að borga skuldir sínar. Það er vitanlegt, að margir aðrir, sem gátu borgað 1924, urðu þess vanfærir vegna gengishækkunarinnar. Ef gert er ráð fyrir, að bankarnir þannig hafi tapað einni milj. eða 25%, sem ekki er of hátt, eftir því sem kunnugur maður hefir sagt mjer, eru þetta orðnar 8 milj. gullkróna. Færum við því nú að hækka krónuna um 20%, eru þarna komnar 10 milj. gullkróna. Með öðrum orðum: 6 milj. gullkróna tap fyrir bankana. Dettur nú nokkrum í hug, að bankarnir sjeu búnir að vinna þetta upp? Nei, það er áreiðanlegt að svo er ekki. Mjer er persónulega kunnugt um það, að bankarir líta svo á, að munurinn á inn- og útlánsvöxtum sje ekki meiri en svo, að það liði mörg ár, áður en búið sje að vinna þetta upp. Annars er mönnum ekki fullkomlega ljóst um ástand bankanna. Að vísu hefir farið fram málamyndarannsókn á öðrum bankanum, en hún var svo einhliða, að engum hefir til hugar komið að taka tillit til niðurstöðu þeirrar nefndar, sem rannsóknina framdi, enda hefir verið alger þögn um það mál. Og hvað hinum bankanum líður, hefir ekkert verið rannsakað. Jeg verð því að líta svo á, að það sje óðs manns æði að láta sjer detta í hug að hækka krónuna, án þess að það sje rannsakað, hvernig bankarnir standa að vígi til að ganga undir hækkunina. Þau litlu gögn, sem fyrir hendi eru, benda öll í þá átt, að það sje rjett, að bankarnir sjeu alveg getulausir til að standast nokkra hækkun. Íslandsbanki hefir sama sem ekkert getað greitt af seðlaskuld sinni, en hefir orðið að fá hjálp hjá hinum bankanum og hvað eftir annað að leita á náðir þingsins.  Önnur ástæða, sem hv.þm. Dal. drap á í sinni fyrstu ræðu, og hefir síðan endurtekið í sífellu með miklum áherslum, var það, að stjórnin ætti að gera þetta mál að fráfararatriði. Þarna var það, sem hv.þm. talaði eins og þm. Það er ábyggilegt. Hann á ekki til heitari ósk en að stjórnin falli. Þess vegna get jeg vel skilið það, að hv.þm. Dal., sem í gengisnefndinni um árið vildi ekki láta hækka krónuna í meira en 26 stp., skuli nú vilja láta hækka hana upp í gullgildi. Það er af því, að hann má til að vera á móti stjórninni. Jeg er sannfærður um það, að ef stj. væri nú fylgjandi hækkun, væri hv.þm. Dal. festingarmaður. Jeg segi þetta ekki út í bláinn. Jeg hefi ástæður til að segja þetta af allri framkomu þessa hv.þm. Hann þarf altaf að vera að standa upp og sýna sig á móti stj., og hefir hún þó tekið vel í eitt af hans aðaláhugamálum. En jeg veit ekki betur en að það sje siður, að þeir, sem fylgjast að í einhverjum áhugamálum, sjeu ekki altaf að narta hverir í aðra. Það er áreiðanlegt, að það er ekki metnaðurinn, sem þokar okkur áleiðis, heldur mátturinn, og þá fyrst og fremst fjármátturinn. Þess vegna er öllum alvarlega hugsandi mönnum það fyrsta boðorðið í þessu máli, að gera ekkert, sem geti dregið úr fjármætti landsins og landsmanna. Það er víst, að ef við stöndum fjármálalega vel að vígi, er öllu borgið, og þá höfum við ráð á að hafa þjóðarmetnað. En ef við stöndum fjárhagslega illa, getum við engan þjóðarmetnað haft. En hvað sem öðru líður, þá finst mjer, þegar verið er að tala um metnað, að okkar fyrsta verk ætti að vera að lækka veðböndin, sem nú hvíla á tekjum landsmanna. Það ætti vissulega að vera okkur metnaðarmál. Jeg held, að það sje ekki rjett að hugsa til þess að hækka krónuna. Eftir þeirri þekkingu, sem jeg hefi á ástandinu úti á landsbygðinni, eru allar framfarir þar altof hægfara. Og ef nú væri farið að hækka, mundi það draga úr þeirri litlu framfaraviðleitni, sem orðin er. Árið 1924 rofaði mikið til í sveitum landsins. Menn fóru að verða bjartsýnir og vildu taka á sig rögg. En krónuhækkunin dró úr því og dregur enn. Eftir því sem jeg hefi haft kynni af úr sveitunum, þá er krónan of há nú. Hún hefði aldrei átt að verða hærri en svo, að hún hefði verið fest í gullfranka. En hitt er annað mál að það mun vera örðugt að kippa þessu til baka, og þess vegna fylgi jeg þessu frv., þó að það sje nokkuð frá því, sem jeg tel rjett vera. Hv. þm. var að tala um það, að það ætti að bjóða mönnum, sem eru illa stæðir, að gefa þeim eitthvað eftir af skuldum, bjóða þeim upp á að borga svo sem 20%.  Þá var hv.þm. (SE) altaf að tala um það, að menn mættu ómögulega gefast upp. Já, þetta er nú atriði, sem hægt er að tala um. En jeg held það sje allmikil ástæða til þess fyrir okkur Íslendinga að hætta við að hækka krónuna upp í gullgildi - miklu fremur en fyrir aðrar Norðurlandaþjóðir. Við fengum að kenna betur á stríðinu heldur en þær þjóðir. Það, sem gerði það, voru hinir svokölluðu ensku samningar. Fyrir þá fengum við ekki á stríðstímunum nema svona helming af því verði, sem við hefðum annars getað fengið fyrir okkar afurðir. Þetta varð aftur til þess, að við gátum ekki safnað þeim kröftum til þess að mæta verðfallinu, sem við annars hefðum gert. Að þessu leyti stóðum við miklu ver að vígi en hinar Norðurlandaþjóðirnar, sem svimuðu í peningum. Og það er annað verra, sem þessu fylgir. Það ruglaði reikningana. Eftir stríðið fara okkar afurðir upp, m. ö. o., þær breyta algerlega því sígilda lögmáli, að eftir hvert stríð komi verðfall. Og menn halda, að það þurfi því ekkert að sinna því lögmáli - menn geti lifað eins og ekkert verðfall væri framundan. Það er einmitt þetta, sem kom þessari þjóð á knje. Það voru fæstir menn, sem vildu trúa þessu lögmáli þá. Þetta út af fyrir sig er algerlega næg ástæða fyrir þessa þjóð til að fara ekki að dæmi hinna Norðurlandaþjóðanna og annara þjóða, sem ekki komust í stríðið. Þetta var ábyggilega afar hár stríðsskattur. Þá talaði hv.þm. (SE) í því sambandi um það, að það sýndi skort á siðferðisþreki að hækka ekki krónuna, og yrði ætíð talið sem skortur á siðferðisþreki. Jeg hygg, að það megi miklu fremur virðast til siðferðisþreks að hafa þrótt til þess að fara ekki hærra en gert er. Við vitum það, að okkur verður álasað fyrir þetta, og það er strax nokkurt þrek að vilja verða fyrir því álasi. Og maður veit það, að peningavald einnar þjóðar vill yfirleitt, að krónan verði hækkuð. Þess vegna er það þrek hjá þjóðinni, ef þeir, sem ekki hafa peningavaldið með sjer, geta staðið á móti hækkuninni. Og yfir höfuð er það ætíð þrek að kannast við, að maður sje minni maður en einhver annar. Það eru fæstir menn, sem hafa djörfung til þess að kannast við, hvað þeir eru litlir. Við vitum það, að við erum litlir, og það er þrek að þora að haga sjer þar eftir, hvað sem umheimurinn segir. Þá vildi hv.þm. segja, að hækkun krónunnar væri ekki svik við atvinnureksturinn, og vildi byggja það á því, að atvinnurekendur hefðu ekki nein loforð frá þingi og stjórn um það, að krónan ætti ekki að hækka. Það kemur þessu ekkert við, og hefir víst engum dottið í hug að blanda þingi og stjórn inn í það, hvort þetta væri svik gegn atvinnurekendum. Það, sem vitanlega er átt við, er það, að menn fá svikna krónu. Þá vildi hv.þm. segja, að stöðvunin væri tekin burt með því að festa krónuna í því gildi, sem hún nú hefir. Já, jeg verð að segja, að þetta finst mjer vera að hafa hausaskifti á hlutunum. Jeg gæti kannske skilið þessa hugsun, ef það ætti ekki að gera krónuna innleysanlega í gulli. En úr því að það er ákveðið að festa hana í gulli, þá er það löggjafinn, sem skuldbindur sig til að halda henni í gulli. Og hv.þm. gleymir því, þegar hann er að tala um þessa hluti, að það er yfirleitt hægara að halda krónunni í því gildi, sem hún nú er, en í hækkuðu gildi. Þá var hv.þm. að vitna í það, hvað þeir væru glaðir í Noregi yfir krónuhækkuninni. Jeg hefi talað við nokkra Norðmenn um þetta, og lesið nokkuð í norskum blöðum um þetta efni. Og þar kveður við annan tón. Meira að segja hafa mjög merkir menn talið þetta hreina og beina ógæfu fyrir þjóðina, að þeir voru reknir til þess að setja krónuna svona hátt. Þá talaði hv.þm. um einhliða prjedikara eða trúboða sem hjeldu þessari verðfestingu að mönnum. Þetta var nú eins og jeg tók fram áðan, illa gert gagnvart þeim manni, sem drjúgast hefir lagt til málanna á hans hlið. En ef menn hafa talað fyrir gengisfestingu sem trúboðar, þá vil jeg segja, að þeir, sem hafa talað fyrir hækkun, sumir hverjir, hafa talað fyrir henni eins og kaupsnápar. Hv. þm. Ísaf. (HG) talaði mikið um þann órjett, sem verkamenn hefðu orðið fyrir á gengislækkunartímunum. Gengislækkunin hefði altaf orðið á undan kauphækkun að sama skapi. Þetta er sjálfsagt alveg rjett út af fyrir sig. En það er vitanlegt, að margar aðrar ástæður en gengið ráða í því máli. Jeg veit ekki nema það beri kanske minst á genginu hvað það mál snertir, að minsta kosti á síðustu tímum. En taki maður tímabilið frá 1914, þá hygg jeg, að foringjum verkamanna verði örðugt að sanna, að þeirra kaup hafi ekki hækkað eins mikið og annað kaup hjer á landi frá þeim tíma. Hitt er rjett, að embættismennirnir,sem hann nefndi, hafa borið nokkuð skarðan hlut frá borði. Annars hjelt jeg, að þetta með lækkun krónunnar hjá verkamönnum gæti fallist í faðma við það, þegar var verið að hækka krónuna. Þá var hún altaf að hækka á haustin og þegar komið var fram á sumarið, þegar bændur og framleiðendur yfirleitt ætla að fara að selja afla sinn.

Búnir að selja hann

. Nei, áttu það eftir. Það sýndi sig 1925. Mjer er eins kunnugt um það eins og hv. 4. þm. Reykv. Hv. 1. þm. Reykv. (MJ) var margt að segja, og jeg verð að játa, að jeg gat ekki hlustað á hann allan tímann. En fátt af því var nú þess efnis, að það þyrfti svars, og margt hafði maður heyrt áður. Það var eins og maður kannaðist við alt úr þingræðum hjer áður. Hann sagði meðal annars, að útlendingar mundu ekki kaupa af okkur brjef, ef krónan væri fest. Mjer er ómögulegt að skilja það. Jeg hjelt, að þegar komið væri í gullmynt, væri nokkurnveginn óhætt að kaupa brjefin. Þá las hv.þm. upp klausu úr blaði, þar sem dásamað var það þrekvirki, þegar Danir gerðu sína krónu innleysanlega, 1845, ef jeg tók rjett eftir - það hefði verið gæfudagur fyrir Dani. Alveg rjett. En hvað fylgdi því? Það var kyrstaða frá Napoleons-styrjöldunum og þangað til 1840. Verulegar framfarir urðu fyrst í landinu eftir þann tíma. Þá spyr jeg: Höfum við ráð á þeirri kyrstöðu hjer á Íslandi? Jeg hygg ekki. Því að Danir stóðu þá jafnfætis öðrum þjóðum. Hv. andmælendur þessa máls hafa gert sig mjög seka í þeirri kórvillu, að það komi útlendingum við, hvað við gerum í þessu máli. Það gerir það alls ekki, því að þetta er hreint og beint innanríkismál og ekki annað heldur en það, að verið er að skapa og skera á milli þess, hvernig rjettlátast verði gert á milli þeirra, sem eiga peninga og þeirra, sem skulda peninga. Og þá dylst mjer ekki, að með þessari gífurlegu krónuhækkun úr 47 aurum og upp í 82 aura fengu peningaeigendur miklu meira en þeir áttu rjett á, ef jöfnuður átti að vera. En auk þess er það þetta gamla, að þegar á að koma skipulagi á eitthvað, þá er það ætíð best, að breytingin verði sem allra minst að unt er; og einmitt frá þessu sjónarmiði er það, sem jeg get fallist á frv., að festa krónuna í því gengi, sem hún er. Það verður langótilfinnanlegast fyrir þjóðina. Jeg er sannfærður um, að peningamenn landsins eru margir búnir að búa sig undir þetta. Auk þess er það svo, að þeir, sem safna í sarpinn og hafa peninga sína í sparisjóðum og verðbrjefum, sem gefa litla rentu, þeir fá minni vexti einmitt vegna þess, að krónan er ekki föst. Þeir eru að búast við gengishækkun, og þess vegna vilja þeir ekki taka peningana út. En ef þeir vita, að engrar gengishækkunar er von, þá er það hvorttveggja, að þeir munu fara að seilast til þess að reyna að fá meiri vexti af höfuðstól sínum, og eins verður það miklu tryggara fyrir þá að lána fje sitt heldur en nú er. Og það er alls ekki svo litið í það varið. Jeg skal svo enda ræðu mína með því, að jeg tel ekkert vit í því að vera að hugsa um að hækka krónuna meðan bankarnir ekki geta sýnt lit á því að lækka vexti. Eftir því má algerlega fara. Fyrst þegar þeir hafa haft ráð á því að lækka vextina, þá mundi vera óhætt að tala um krónuhækkun. En því miður býst jeg við, að það biði langan tíma.