Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Frv. þetta er lagt fyrir Alþingi samkv. l. og venjum. Ég hefi ekkert um málið að segja á þessu stigi. Leyfi ég mér að fara fram á, að frv. verði, að lokinni þessari umr., vísað til fjhn.



Mér þykir rétt nú þegar við þessa umr. að segja nokkur orð almennt um afstöðu okkar endurskoðenda til þessa ríkisreiknings. Eitt það mikilsverðasta í öllu félagslífi er, að reikningsskil og endurskoðun sé í fullkomnu lagi og allir reikningar og önnur plögg til reiðu og nákvæm. Úti um landið, í kaupfélögum, bæjarfélögum og öðrum félögum, er lögð mikil áherzla á, að reikningarnir séu í góðu lagi og endurskoðun framkvæmd eins og kostur er á. Ég held, að þetta sé talsvert lakara hjá ríkinu heldur en hjá bæjar- og sveitarfélögum o. s. frv., og ef það er þannig, verður slíkt ástand að breytast. Það er örðugt að fella fullnaðardóm um þetta, en það er nokkuð seint í vöfum, að við í nóv. 1939 erum með ríkisreikninginn frá árinu 1937, og þó að einhverjar brtt. ættu að koma fram í sambandi við reikninginn, er mjög örðugt að taka þær til greina. Það hefir verið svo undanfarið, að þótt endurskoðendur, skipaðir af Alþingi, hafi gert athugasemdir við reikninga ríkisins og vísað athugunum og úrskurði um það til Alþingis, hefir það oftast orðið svo, að lítið hefir verið með það gert, jafnvel haldið áfram á sömu braut og undanfarið, eða þá auknar þær misfellur, sem verið hafa á reikningunum. Þetta mál virðist mér mjög þurfa að taka til athugunar. Menn láta sér kannske í hug koma, að ég vilji með þessu segja, að endurskoðun ríkisreikninga sé sérstaklega fullkomin í þetta sinn, en því er ekki til að dreifa. Því þótt við, sem höfum nú endurskoðað ríkisreikninga, höfum lagt mikla vinnu í það, og sennilega nokkru meiri en áður hefir gerzt, þá er mér það ljóst, að sú endurskoðun er ekki svo fullkomin sem æskilegt væri. Það þarf meiri tíma en okkur er ætlaður til að grafa til botns í því, sem viðkemur reikningum ríkisins. Auk þess vil ég taka það fram hvað mig sjálfan snertir, að ég hefi komið að þessu sem ókunnugur, og er þess vegna hættara við, að manni sjáist yfir ýmsa hluti, sem sérstaklega eru athugunarverðir. Og þótt hér hafi verið tekin aðeins nokkur atriði til athugunar, þá er það ekki af því, að ég búist við, að mörg önnur atriði í þessu sambandi geti ekki verið eins athugunarverð. Ég geri ráð fyrir, að hv. þm. hafi lesið aths. okkar og svör ríkisstj., og ýmsir kannske haldi, að á milli okkar endurskoðenda hafi verið mjög slæm samvinna vegna skoðanaágreinings, en það er ekki tilfellið. því að góð samvinna hefir verið um þetta mál, svo langt, sem sameiginlegar skoðanir hafa náð til, og við höfum leyst okkar störf í bróðerni og án allrar deilu, þótt skoðanir skiptust í ýmsum atriðum. Það leiðir af sjálfu sér, að þegar umframgreiðslur eru nokkuð á 4. millj. kr., eins og hér á sér stað, getur það valdið nokkrum ágreiningi milli flokka og aðila, sem líta mjög misjöfnum augum á hlutina. Út í einstök atriði skal ég ekki fara nema tilefni gefist til. En þegar um það er að ræða, hvort afgreiðsla fjármála eigi að vera á valdi Alþingis eða ríkisstj. yfirleitt, þá skiptast leiðir, því að um það atriði er mjög mikill ágreiningur. Þá vildi ég taka til athugunar, hvaða viðhorf hefir blasað við okkur endurskoðendum á þessu sviði, og það er annað en við höfðum gert okkur grein fyrir. Við höfum yfirfarið reikninga í sambandi við ríkisbókhaldið og skjöl ríkisféhirðis, og eru það prýðilegar stofnanir, eftir því sem ég bezt veit, og ég veit ekki annað en að þar sé allt í fínasta lagi. Menn skyldu nú ætla, að hjá þeim stofnunum gæti það legið ljóst fyrir endurskoðendum, hvernig hag ríkisins og rekstrinum væri farið, en svo er ekki, og það er mein, sem þarf að bæta. Því að þótt allt sé þar í lagi upp á punkt og prik, er maður litlu nær fyrir því að því er það snertir, hvernig fénu hefir verið varið í ýmsum greinum. Og þótt í gegnum þessar stofnanir sé hægt að sjá, að stj. hafi fyrirskipað, að þessar og þessar greiðslur skuli fara fram. og þær bókaðar, þá veit maður ekki fyrir því, hvernig því fé hefir verið varið; það fylgir ekki með reikningunum. Okkur endurskoðendum kom saman um það í febr. eða marz, að gera lista um 80 reikninga og heimta þá frá stjórnarráðinu, til þess að fá séð, hvernig viðkomandi fé væri varið, og mér virtist koma fram undrun yfir því, að við skyldum vera að heimta þessi plögg. Ég fékk það þá inn í mig, hvort sem það er rétt eða ekki, að slíkt hefði ekki tíðkazt hjá endurskoðendum ríkisreikningsins, að fá að sjá viðkomandi reikninga. En án þess að fá yfirlitslista yfir þessa reikninga getur maður ekki séð, hvernig fénu er varið, sem fer í gegnum ríkisbókhaldið. Það er illvinnandi verk að endurskoða ríkisreikninginn, þegar þetta liggur ekki ljósar fyrir en raun er á. Þessu þarf að breyta; við verðum að hefja samtök um það, að fyrir endurskoðendum Alþingis liggi það ljóst, án þess að þar þurfi margra vikna eða mánaða frest til þess að sjá, hvernig með er farið. Sumir þessara reikninga komu seint og um síðir og sumir aldrei. Þetta þarf að breytast. Sama er að segja um reikningsfyrirkomulagið í ýmsum stofnunum ríkisins. Vorum við allir sammála um það, að ef fyrir lægju eins glöggir reikningar frá þeim stofnunum eins og frá skrifstofustjóra Alþingis, þá væri það aðgengilegt verk að endurskoða og næsta fljótlegt. Þá vildi ég minnast á eitt atriði enn, sem fram kom í sambandi við okkar endurskoðun sameiginlega, þ. e. skuldaskipti ríkisstofnananna. Þær munu eiga útistandandi nokkuð yfir 2 millj. og skulda nokkuð yfir 3 millj. erlendis, en telja í sjóðum 1 millj. kr. Þetta fyrirkomulag á verzlunarrekstri þessara stofnana álít ég, að undir öllum kringumstæðum þurfi að bæta. Það er ekki heppilegt, að stofnanir, sem stofnaðar eru í gróðaskyni, taki lán erlendis til þess að kaupa nauðsynjar og annað og láni út frá sér. Eitt af því, sem mér þótti eftirtektarvert, er með þær sjóðseignir, sem færðar eru í kassa í árslok hjá ríkisstofnunum. Reikningum er haldið opnum svo og svo lengi eftir áramót, og það talið í sjóði, sem innheimtist á því tímabili. Þessar almennu aths. vildi ég gjarnan, að kæmu hér fram nú við 1. umr. í þessari hv. d. Ég mun svo við 2. umr. tala frekar um frv. í heild. Ég vænti þess, að hv. fjhn., sem fær málið til athugunar, leitist við að finna þær orsakir, sem liggja til þessa. Og ég vildi leyfa mér að beina því til hæstv. Alþingis, að við afgreiðslu þessa máls verði það gert að höfuðsjónarmiði, að breytt verði algerlega um stefnu þá, sem ríkt hefir í þessum efnum, bæði að því er snertir reikningsskil og eftirlit allt.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson) : Mér þykir rétt nú við þessa umr. að segja nokkur orð út af því, sem síðasti ræðumaður, hv. þm. A.-Húnv., sagði. En af því að hv. þm. hefir nálega alveg bundið sig við að ræða um fyrirkomulag á reikningi ríkisins og bókhaldinu, mun ég halda mig við það líka að mestu. En að fara að svara hv. þm. í einstökum atriðum, sé ég ekki ástæðu til, vegna þess að við höfum þegar svarað því. Hv. þm. kvartar yfir, að reikningsskil séu talsvert lakari hjá ríkinu heldur en hjá öðrum stofnunum, en það hygg ég, að byggt sé á ókunnugleika hjá hv. þm., og stafi einnig af því, að hann er ekki vanur að hafa eftirlit með jafnstórum rekstri. Og þegar hann ætlar svo að fá yfirlit yfir þetta á stuttum tíma, lítur ríkisbókhaldið út fyrir honum eins og eitthvert völundarhús, og verður hann svo tortrygginn út af öllu saman. Ég hygg, að frágangur á ríkisbókhaldinu sé allur í bezta lagi. En það væri æskilegt, að reikningar gætu verið lagðir fyrr fram en nú, en ég hygg, að það sé ekki síður að kenna endurskoðendum en þeim, sem hv. þm. kvartar yfir, þ. e. a. s. þeim, sem ríkisbókhaldið hafa með höndum. Ég ætla, að eitthvað eftir mitt árið 1938 hafi verið byrjað að endurskoða ríkisreikningana, en það hefði átt að vera hægt miklu fyrr, því að það er hægt að byrja það áður en búið er að prenta þá. Og það er ekki búið að kjósa endurskoðendur ríkisreikninganna fyrir árið 1938 ennþá. Það hefði verið hægt að endurskoða mikið af þeim um leið og handritið var gert úr garði, og hefði þá þeirri endurskoðun verið lokið um leið og þeir voru prentaðir. Ef endurskoðendur væru nægilega tilbúnir og samvinna væri hjá þeim við ríkisbókhaldið, mætti lagfæra þetta. En það hefir gengið þannig, að ávísanir hafa gengið nokkuð langt fram á næsta ár, og ég býst við, að færa megi það fram um 2–3 mánuði og loka svo reikningnum. Ég tek undir það atriði hjá endurskoðendum, að æskilegt væri, að þetta yrði lagfært. Aftur á móti fannst mér koma fram hjá hv. þm. einskonar misskilningur á því, hvað endurskoðendum ríkisreikninganna hefði verið ætlað að vinna. Hv. þm. sagði, að þeim væri ætlað að fara gegnum alla reikninga við ríkisreikninginn, og ekki aðeins það, heldur og alla undirreikninga og framkvæma á þeim endurskoðun, en það hygg ég óvinnandi verk fyrir endurskoðendur, og að svo verði alltaf. Það verður alltaf svo, að talsvert mikið af endurskoðun reikninga yfir meðferð ríkisfjárins fer fram í fjármálaráðuneytinu. En óski aðalendurskoðendur ríkisreikningsins eftir upplýsingum, þá álít ég, að þær eigi að fást, ef þeir spyrja fjármálaráðuneytið. Ég hygg, að ekki sé framkvæmanlegt að endurskoða reikninga og þannig að skoða hvert einasta fylgiskjal hjá öllum hinum mörgu starfsgreinum ríkisins. Mér vitanlega er það ekki í nokkru landi, að endurskoðendur ríkisreikningsins færist slíkt í fang, heldur sé það að mestu töluleg endurskoðun, en endurskoðun undirreikninganna sé framkvæmd af starfsmönnum fjármálaráðuneytisins. Svo koma gagnrýnandi endurskoðendur, til þess kosnir af þjóðþingum, og ef þeir eru tortryggnir um, að eitthvað sé við þá að athuga, þá eiga þeir að rannsaka þá eða fá aðra til þess. Það er ekki nema sjálfsagður hlutur að draga fram allar slíkar upplýsingar, sem eftir er óskað. Að hv. þm. kvartar svo mjög yfir þessum upplýsingum, hygg ég stafi af því, að hv. þm. hefir ekki gert sér grein fyrir þeirri verkaskiptingu, sem þarna á að vera. Hv. þm. bendir á, að ríkisbókunin sé vel færð og störf ríkisféhirðis fari vel úr hendi, og ég álít líka, að svo sé. En hann sagði, að maður skyldi nú halda, að ef farið væri gegnum bækur ríkisbókhaldsins, gæti maður séð allar greiðslur, smáar og stórar í öllum greinum ríkisrekstrarins, en ég hygg, að það séu fáir þm., sem haldi, að svo sé, að allar greiðslur smáar og stórar komi þar fram. Ég veit ekki, hvort hv. þm. A.-Húnv. meinar, að allar greiðslur, smáar og stórar, fari hvergi fram nema uppi í stjórnarráði, og það væri þá einstakt fyrirkomulag í allri veröldinni. Það væri einstakt ríkisbókhald, ef ætti að haga því þannig, og engin trygging, þó að þannig væri til hagað. Nú á það að vera þannig, að stofnanirnar fá ávísað á fé upp í þær greiðslur, sem þær eiga að inna af hendi, og svo á að skila skilagrein fyrir því, sem þær hafa tekið. Hún á að vera sem fylgiskjal með landsreikningnum, til að sanna, hvernig með féð hefir verið farið. Ríkisbókhaldið er fyrst og fremst til að draga það saman, hvernig allt fer fram. Ég fullyrði, að það er óhugsandi að ætla að breyta þessum málum þannig, að allar fjárgreiðslur fari fram beint úr ríkissjóði, en ég legg áherzlu á hitt, að gengið sé hart eftir því, að skilagreinin liggi fyrir í ríkisbókhaldinu, svo að sjá megi, hvernig farið er með féð í einstökum atriðum. Við skulum hugsa okkur, hvernig það yrði, ef ætti að fara eftir því, sem þessi hv. þm. vill, og borga hvern einasta eyri úr ríkisfjárhirzlu. við skulum taka t. d. jafnmargháttað fyrirtæki eins og póstinn. Slíkt er vitanlega með öllu óframkvæmanlegt, og það er alveg sama, þó að við tökum einkasölurnar eða hvaða fyrirtæki sem er. Ég get ekki heldur séð, hvað er athugavert við, að stofnununum sé ávísað þannig eins og gert hefir verið, og ég veit, að þeir hafa komið á þessu fyrirkomulagi, sem eru færari en við hv. þm. til að dæma um þetta. Hv. þm. A.-Húnv. segir, að ef allir reikningar væru eins glöggir og reikningar Alþingis, væri ekki erfitt að endurskoða landsreikninginn. Ég efast ekki um, að reikningar Alþingis séu afarglöggir, enda eru þeir einfaldir. Þar er tekjuliðurinn aðeins einn og síðan greitt út á þá ýmsu gjaldaliði. En að halda, að jafneinfalt sé að halda bókhald fyrir allan ríkisrekstur, er alveg út í hött. Viðvíkjandi því, hvort fylgiskjöl séu látin fylgja reikningunum, þá er ég því ekki fullkomlega kunnugur, en það mun vera þannig, að í öllum stærri fyrirtækjum eru færðar dagbækur yfir allar greiðslur og fylgiskjölin lögð með í þeirri röð, sem greiðslan fer fram, og í venjulegu bókhaldi er ekki hægt að koma því öðruvísi fyrir, hvort sem þeim er svo eftir á raðað eftir kostnaðarliðum. Það gæti verið til hægðarauka fyrir endurskoðendurna, en það er ekki hægt að fara að halda hrókaræður um það á Alþingi. Ég ætla svo, áður en ég lýk við að ræða það, sem snertir bókhaldshliðina, sem hv. þm. kom inn á, að nefna dæmi, sem staðfesta það, sem ég sagði áðan að þessi hv. þm., sem er ekki vanur stórkostlegum rekstri, muni ekki hafa áttað sig á öllu, sem fyrir kom í þessu sambandi. Ég vil t. d. benda á, að ein af aths. er um það fé, sem fiskimálan. fékk til meðferðar. Þar er sagt, að n. hafi fengið úr ríkissjóði 135 000 kr., sem sjáist ekki á reikningum hennar. Ég geri ráð fyrir, að endurskoðendurnir hafi litið svo á, að vanti skilgreiningu fyrir þessu. Þetta stafar af því, að n. hefir tvöfalt fullkomið bókhald og færir ekki á rekstrarreikning nema það fé, sem hún telur eytt; hitt er fært á efnahagsreikning, og er aths. því byggð á misskilningi, því að n. hefir í reikningum sinum gert fulla grein fyrir þessu fé. Sumt er fært á rekstrarreikning, sumt á efnahagsreikning, en það hafa endurskoðendurnir ekki aðgætt, að n. hafði tvöfalt bókhald, en við því er aðeins gott að segja. Endurskoðendurnir segja, að við svo búið megi standa, en sé til athugunar framvegis, en það, sem n. hefir þarna gert, var það eina rétta. Sama er að segja um aths. við ferðaskrifstofu ríkisins, sem snertir formshlið á reikningi hennar. Þar er að því fundið, að rekstrarhalli ferðaskrifstofunnar sé talinn með eignum hennar. Nú kannast allir við, að fyrst eru taldar fram eignir og svo skuldir. Ef það stenzt ekki á, t. d. að eign er minni, þá er það af því, að tap hefir á orðið, og þá er fært inn rekstrartapið til þess að sýna, að skuldir séu meiri en eignir. Að þessu er svo fundið, en þar hefir ferðaskrifstofan ekki gert annað en að færa reikninginn rétt samkv. reglum tvöfaldrar bókfærslu. Ennfremur er ein aths., sem snertir líka bókhaldsfyrirkomulag, sem mér finnst sýna þetta sama. Hún er um það, að hvergi sjáist á landsreikningnum, að hluti af ágóða bifreiða- og raftækjaeinkasölu standi inni í ríkissjóði. Þessu er svarað þannig, að þetta er innifalið í einum lið, sem heitir „innstæða“. Hitt væri ómögulegt, að hafa landsreikninginn þannig, að þar væri rolla yfir alla þá, sem skulduðu þar eða ættu inni. Þetta finnst mér benda á, að þessi aths. sé að verulegu leyti byggð á misskilningi. Það verður að gera reikningana þannig úr garði, að þeir gefi sem bezt heildaryfirlit, og síðan verða að vera undirreikningar, sem sýna einstök atriði. Það er ómögulegt að hafa ríkisbókhaldið öðruvísi en þannig, að það smádragi saman í toppinn, ef svo mætti að orði kveða, en ef menn vilja vita nánar um sérstök atriði, þá sé farið í þau plögg, sem fylgja. Ég vil svo að lokum minnast á það, sem hv. þm. sagði um „stofnanir ríkisins“, eins og hann orðaði það, og mun hann þar hafa átt við einkasölurnar. Hann gagnrýndi þær sterklega fyrir, hversu þær ættu miklar útistandandi skuldir. Ég hefi nú ekki rannsakað þetta nákvæmlega, og hann víst ekki heldur. Hann álítur, að hægt sé að reka einkasölu án þess að nokkrar skuldir séu útistandandi. Nú er það svo, að flestar einkasölurnar hafa tekið við af kaupmönnum, sem hafa lánað viðskiptamönnum sínum til ákveðins tíma, 3–6 mánaða, og fá svo aftur vörurnar að láni frá útlöndum. En þegar einkasalan tekur við, þá er ómögulegt að taka fyrir þetta fyrirkomulag í einu vetfangi, heldur verður að reyna að draga úr því smátt og smátt eftir ákveðnum reglum. Það mætti líka taka fyrir skuldirnar við útlönd með því að ríkið léti einkasölurnar fá margar milljónir króna í rekstrarfé, en það höfum við ekki getað, og þess vegna hljóta að verða skuldir við útlönd. Útistandandi skuldir viðtækjaverzlunarinnar munu t. d. vera um 350 þús. kr., en það stafar af því, að viðtækin eru seld með afborgunum, og svo einnig af því, að þegar útsölumenn fá vörusendingar, þá er það „debiterað“ hjá þeim og kemur því fram á reikningum viðtækjaverzlunarinnar, en er að meira eða minna leyti vörubirgðir. Sama er að segja um raftækjaeinkasöluna. Þegar hún var stofnuð, var venjan hjá heildsölum að veita 2–3 mán. gjaldfrest, en við breyttum þessari venju og drógum seglin saman smátt og smátt, eftir því sem hægt var, annars hefðu þeir orðið gjaldþrota, sem verzluðu með þetta áður. Þetta er upplýst í svarinu, en endurskoðendurnir hafa ekki tekið þetta til greina, en vísa til aðgerða Alþingis. Hinsvegar er mér ekki svo kunnugt um skuldir stofnananna, að ég geti rætt um það, enda liggur hér ekkert sérstakt fyrir um þær. Þá eru skuldirnar við útlönd. Þær eru annarsvegar til orðnar vegna þess, að það er venja hjá þessum stofnunum að fá vörulán, en hinsvegar vegna yfirfærsluvandræða, en því er ekki hægt að breyta nema smátt og smátt, eftir því sem gjaldeyrisástandið leyfir, og í flestum tilfellum þar sem um þetta er að ræða, er samið um það í samráði við hlutaðeigendur, en við reynum að lækka skuldirnar eftir því, sem unnt er. Þá minntist hv. þm. á, að miklar skuldir væru um áramót hjá stofnununum. Þetta stafar af því, að útgjöldin falla fyrr til útborgunar en tekjurnar koma inn frá ýmsum umboðsmönnum, sem fara með mál stofnananna, en það er föst venja ríkisverzlananna, sem má deila um, hvort eigi að vera, að láta reikninga, sem tilheyra árinu, sem leið, koma inn á reikninga þess ár. Þetta er aðeins færsluatriði, en ef vildi mætti láta þetta koma sem sérliði á efnahagsreikningi, sem mundi þá heita „óinnkomnar tekjur frá fyrra ári“. En þetta er sem sagt algert reikningsatriði, og getur verið til athugunar, hvort eigi að breyta því. Ég held, að ég þurfi svo ekki að svara hv. þm. fleiru að sinni.

Jón Pálmason Hæstv. viðskmrh. svaraði þessum aths., sem ég kom með, í svipuðum tón og ég bar þær fram, mjög rólega, og sé ég ekkert því til fyrirstöðu, að ræða í bróðerni um þetta. En svar hans gefur mér tilefni til að segja um málið falsvert fleira en ég hefi enn tekið fram. Hæstv. ráðh. minntist fyrst á ókunnugleika og óvana frá minni hálfu og að ég teldi fjárreiður landsins vera eitt völundarhús, sem ekki væri hægt að komast til botns í, og að það væri rangt hjá mér, að reikningar ríkisins væru í verra lagi en reikningar bæjar- og sveitarfélaga. En þetta er ekki rétt hjá hæstv. ráðh., því að hér er um ýmis atriði að ræða, sem ekki væru látin viðgangast hjá neinu sveitar- eða sýslufélagi, og tæplega bæjarfélagi, svo seint er í mörgum tilfellum gengið frá reikningum af ríkisins hálfu. Viðvíkjandi því, sem hann sagði, að það væri endurskoðendunum mjög að kenna, hvað seint þessi reikningur væri á ferðinni, þá vil ég mótmæla því. Hæstv. ráðh. tók fram, að reikningurinn hefði verið til til endurskoðunar stuttu eftir mitt ár 1938. Við komum hingað seint í október í fyrra. Þá var byrjað að prenta reikninginn. Hann kom ekki í okkar hendur fyrr en í janúar 1939. Þess vegna eru hér öfugmæli hjá hæstv. ráðh., og undarlegt, að hann skuli leyfa sér að halda því fram, að það sé undandrætti endurskoðendanna að kenna, að endurskoðunin hafi gengið svo seint. Svo er þess að geta, að þegar. við fengum reikninginn til endurskoðunar prentaðan með glöggri grg. fá ríkisbókhaldinu, þá var ekkert um það, hvernig endurskoðuninni hefði verið hagað hjá endurskoðendum ríkisins, eins og lög mæla fyrir um. Það fyrsta, sem við gerðum kröfu um á hendur endurskoðendum ríkisins, var að fá skýrslu um, hvaða aths. hefðu verið gerðar. Mér skildist, að það hefði ekki tíðkazt fyrr, að endurskoðendurnir sendu neina skýrslu um, hvernig endurskoðuninni hefði verið hagað, enda grunar mig, að endurskoðunin sé aðeins töluleg endurskoðun, en ekki að neinu leyti krítísk. Hæstv. ráðh. var að tala um, að ómögulegt væri að hugsa sér, að yfirskoðunarmenn Alþingis færu í gegnum hvert einasta fylgiskjal, sem fylgdi ríkisreikningnum. Það hefir mér aldrei dottið í hug, en það er annað, sem ég krefst, og það er, að endurskoðendur Alþingis fái aðgang að því, hvernig varið er þeim greiðslum, sem borgaðar eru úr ríkissjóði á því ári, sem um er að ræða, en það er alls ekki aðgengilegt að fá það. Meira að segja að ríkisbókarinn getur ekki fengið það eftir þeim gögnum, sem hann hefir yfir að ráða. Ég skal t. d. nefna eitt atriði, þar sem um miklar umframgreiðslur er að ræða, fyrst hæstv. ráðh. minntist á það. Það kom í ljós, þegar við sáum reikninginn, að gjöld pósthússins í Reykjavík voru 51 þús. fram úr fjárlögum, en við höfðum ekki aðgang að því, hvernig á þessu stendur, en þetta stafar af því, að ráðh. hafði gefið út reglugerð á árinu áður, um hvernig skyldi haga starfsemi þessarar stofnunar að því er snertir launagreiðslur, og við það hækkuðu gjöldin um 40 000 kr. aðeins í launum. En þetta er eitt dæmi af mörgum. Þá er það, sem hæstv. ráðh. minntist á, hvort það væri af tortryggni frá endurskoðendunum um, að eitthvað sé verið að fela. Það þarf ekki að vera nein tortryggni um það, því að það er skylda endurskoðendanna að komast fyrir, hvernig farið er með féð á þessu og þessu sviði, og ekki sízt þegar um umframgreiðslur er að ræða. Það ber nauðsyn til að sjá, hvort farið er eftir þeim reglum, sem lög gera ráð fyrir. Viðvíkjandi því, hvernig haga skuli breytingum á þessum hlutum, þá held ég fast við það, að ekki verði unnt að laga þá óreiðu, sem orðin er í þessu efni, á meðan hafðir eru fjöldamargir gjaldkerar úti um allan bæ, sem hafa viðtækar heimildir til þess að greiða þetta og hitt, enda hefir hæstv. fyrrv. fjmrh. viðurkennt, að hann hafi oft ekki vitað fyrr en árið var liðið, að greitt hafði verið, stundum svo tugum þúsunda skipti hjá sumum stofnununum. Ég tel því rétt, að allar meiri háttar greiðslur gangi í gegnum ríkisféhirði. Eigi að halda áfram á þeirri braut, að sumum stofnunum sé liðið að ganga framhjá vilja Alþingis með greiðslur sínar, þá heldur óreiðan bara áfram. Sem dæmi um slíkt vil ég nefna Eskifjarðarhrepp. Ég sá, að honum höfðu verið borgaðar 20 þús. kr., og óskaði því að sjá þann reikning, en hann reyndist með öllu ófáanlegur, en með svörum ráðherranna fékk ég afrit af reikningnum, og þá kemur það í ljós, að hreppurinn hefir fengið hartnær 52 þús. kr. frá ríkissjóði. Og hvernig svar haldið þið, að ég hafi fengið viðvíkjandi þessum 20 þús.? Aðeins það, að þær hafi verið borgaðar út „eftir símskeyti“. Um atvinnubótafé fylgja þau skilyrði, að 1/3 greiðist úr ríkissjóði gegn 2/3 hlutum annarstaðar að. Ég bað því um skýrslu um þetta atriði, en fékk aðeins skýrslu frá vegamálastjóra, sem náði ekki yfir nema nokkuð af þessu fé. Það, sem upplýstist, var þó það, að sumstaðar var eða hefir verið farið eftir lögunum um framlag á móti framlagi ríkissjóðs, en sumstaðar ekki, og sumstaðar ekkert greitt á móti. Ég viðurkenni að sjálfsögðu, að það þarf að vera sérstakt bókhald hjá ríkisstofnununum, eins og t. d. landssímanum, en hitt verður að vera skýlaus krafa, að forstjóri símans borgi ekki út annað en það, sem er í fjárlögum hvers árs, sem um er að ræða. Ég gerði aths. við greiðslur fiskimálanefndar, en fékk ekkert annað en útúrsnúninga aftur. Þá gerði ég og aths. við reikninga ferðaskrifstofunnar. Hjá þeirri stofnun var t. d. 2 ára halli stofnunarinnar færður til eigna á efnahagsreikningi. Þetta taldi ég ekki rétt og gerði því athugasemdina. Svarið, sem ég fékk, var yfirklór eitt, eins og svo mörg önnur svör þessara ágætu ríkisstofnana. Þá kem ég að því atriðinu, sem ég drap á áðan; það eru skuldaviðskipti einstakra stofnana. Það fyrirkomulag, sem nú er á þessum hlutum, tel ég með öllu óviðunandi. Það virðist t. d. harla óviðeigandi, að stórgróðafyrirtæki eins og tóbakseinkasalan skuli skulda svo hundruðum þúsunda skiptir erlendis. Sama máli gegnir og um áfengisverzlunina, en eiga svo aftur hér útistandandi skuldir í stórum stíl. Þá er og eitt, að vera t. d. að dragast með I93 þús. kr. skuld frá gömlu landsverzluninni. Hvað á það t. d. að þýða? Eins og fór um gömlu landsverzlunina, að hún tapaði fé í stórum stíl. eins hygg ég, að fara muni um mörg þeirra fyrirtækja, sem ríkið rekur, þegar þau verða gerð upp, hvort sem það verður fyrr eða síðar. Því er haldið fram, að fyrir hinum miklu skuldum erlendis vegna ríkisstofnananna sé til fé í banka hér heima, sem safnazt hafi vegna yfirfærsluvandræðanna. En þetta er ekki rétt, því að í RR kemur það skýrt fram, að af einum 3 millj. erlendra skulda er aðeins tæpur helmingur í bankainnstæðu. Hitt er allt í útistandandi skuldum hér heima. Þá eru það sjóðseignir ríkisstofnananna við reikningsuppgjör. Hæstv. viðskmrh. sagði, að hér væri aðeins um reikningsatriði að ræða. En ég á bágt með að skilja, að það sé nauðsynlegt að láta ríkisstofnanirnar hafa svona mikla sjóði, eins og t. d. tóbakseinkasöluna, sem telur hartnær 340 þús. í sjóði við reikningslok. Ég hefi fyllstu ástæðu til þess að halda, að svar hæstv. ráðh. við aths. um þetta sé ekki rétt, þar sem hann segir, að reikningum ríkisstofnananna sé lokað í janúar, en ég hefi fengið upplýst annarstaðar frá, að þeim er lokað miklu síðar. Án þess að í orðum mínum felist hin minnsta aðdróttun, þá getur slíkt fyrirkomulag sem þetta getið möguleika fyrir yfirfærslu á sjóðþurrð frá ári til árs, án þess að sjáist. Það, sem ég svo að síðustu vil undirstrika, er það, að um áramót sé gert hreint upp hjá hverri ríkisstofnun og vörutalning og sjóðstalning látin fara fram strax á áramótum.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Ástæðan til þess, að ég kveð mér hljóðs að þessu sinni, eru þau ummæli í ræðu hv. þm. A.-Húnv., að það væri margt í færslu landsreiknings, sem ekki væri liðið í reikningum neins sveitar- eða bæjarfélags. Ég leyfi mér fyrst, áður en ég fer langt út í umr. um þessi mál, að óska upplýst, hvað í raun, og veru vakir fyrir hv. þm. með þessum ummælum. Hann má nfl. vita það, hv. þm., að landsreikningurinn er töluvert umfangsmeiri og margbrotnari en hreppsreikningurinn í sveitinni hans. Hitt hélt ég að hann vissi, að það er ríkisféhirðir og ríkisbókhaldið, sem gera reikninginn. Hann var að reyna, hv. þm., að afsaka seinlæti sitt með endurskoðunina með því að bera það fyrir sig, að ekki hefði verið byrjað að prenta reikninginn fyrr en í janúar í ár. Þetta er bókstaflega engin afsökun fyrir hv. þm. Honum var innan handar að byrja endurskoðunina áður en farið var að prenta reikninginn. Það þýðir því ekkert að vera að slá því framan í þá, sem þekkja til um þessa hluti, að það hafi verið eitthvert sérstakt atriði að fá reikninginn prentaðan. Þá sagði hv. þm., að ekki hefði legið fyrir skýrsla frá endurskoðun ríkisins. Þetta má vel vera rétt, en það var þá skylda hans sem endurskoðanda að óska eftir þeim gögnum, sem eiga að fylgja RR í hendur endurskoðenda Alþingis. Það er engin dyggð að krefjast ekki, að það fylgi, sem fylgja á. Þá sagði hv. þm., að hann hefði lagt aðaláherzluna á að kynna sér, hvernig umframgreiðslunum væri hagað. Þetta er sannarlega ekki til þess að hæla sér af, þar sem þetta er beinlínis og á að vera aðalstarf hans sem endurskoðanda. Hér hefir hv. þm. aðeins gert skyldu sína, sem sízt er til að hæla sér af. Það munu nú um 5 ár síðan ég tók að beita mér fyrir því, að fjárlögin væru jafnan sett sem næst því, sem útgjöldin myndu reynast í framkvæmdinni, og að þessu hefi ég unnið af fremstu getu. Ég get nú ekki stillt mig um að minnast á sumar aths. hv. þm. um umframgreiðslurnar. Þar er óneitanlega sumstaðar skotið yfir markið. Hann segir, hv. þm., t. d., að stjórnarráðskostnaðurinn hafi farið mjög fram úr áætlun, og getur þess jafnframt, að ráðherra þurfi í því tilfelli sem öðru samþykki þingsins. Hér er ekki gott í efni, því að í sannleika sagt veit ég ekki, hvernig er hægt að komast hjá því að greiða hinn nauðsynlegasta stjórnarkostnað. Annars vona ég, að þessi hv. þm. vinni nú í fjvn. í fullu samræmi við það, sem hann hefir haldið fram hér. Þá var hitt atriðið, sem hann taldi sig standa fast á, að það yrði aldrei lag á greiðslum úr ríkissjóði með því að hafa marga gjaldkera, og á hann þar við forstjóra hinna ýmsu ríkisstofnana. Allt ætti að fara gegnum fjármálaráðherra og ríkisféhirði. Þetta er bara óframkvæmanlegt, og mun hvergi tíðkast um víða veröld, og styðst ég þar við álit fróðari manna en við hv. þm. A.-Húnv. erum. Fyrir nokkrum árum var almennt litið svo á, að fjármálaráðuneytið eitt ætti að sjá um, að sparlega væri farið með fé ríkisins. Þetta var allútbreidd skoðun, og skaðleg. Ég vil alls ekki fækka gjaldkerunum, sem hv. þm. var að tala um, því að það er beinlínis ekki hægt. Það, sem hér þarf að vinna að er, að öll ráðuneytin, hvert út af fyrir sig, beri ábyrgð á sínum greiðslum. Í danska ráðuneytinu er það svo, að hvert einstakt ráðuneyti ber ábyrgð á sínum kafla í fjárlögunum. Þessu þarf að keppa að hér, að staðbinda ábyrgðina við hvert ráðuneyti, í stað þess að viðhalda þeirri skoðun, sem ríkt hefir, að fjmrh. einn sé vörður um ríkissjóðinn. Þá er það algerlega óhugsandi, sem hv. þm. A.-Húnv. hélt fram, að engar smágreiðslur fari fram úr ríkissjóði án vitundar fjármálaráðuneytisins. Á slíku byggir ekkert ríki fjármálakerfi sitt. Í Danmörku getur t. d. hvert ráðuneytið út af fyrir sig ávísað á ríkissjóðinn án þess að fara til fjármálaráðuneytisins. Það er ekki eins auðvelt að eiga við þetta eins og hreppskassann, því að þótt upphæðirnar séu fáar og smáar hjá okkur í samanburði við það, sem er hjá stærri þjóðum, þá verður samt að reyna að staðbinda þetta á þann hátt, sem ég gat um. Menn geta sagt sér sjálfir, hversu ókleift það er fyrir fjmrn. að fylgjast með því, hvar hver stofnun er stödd í að eyða þeim upphæðum, sem henni eru ætlaðar í fjárl. Ef þessu er dreift á fleiri ráðuneyti, þá er það auðveldara að fylgjast með því, á hvaða leið stofnanirnar eru með rekstur sinn. En að ætla fjmrh. þetta, það er alveg út í bláinn. Hver stjórnardeild á að bera ábyrgð á sinni ráðsmennsku gagnvart þinginu. Ég vil sérstaklega nota tækifærið til þess að taka þetta fram nú, þar sem ég er ekki lengur fjmrh., svo það getur ekki skilizt þannig, að ég sé að skjóta mér undan sérstakri ábyrgð. Ég minntist lauslega á þetta í síðustu fjárlagaræðunni, sem ég hélt, að það þyrfti að hverfa meira að því að staðbinda ábyrgðina. Hv. þm. vildi gefa í skyn, að það væri ýmislegt skemmtilegt, sem kæmi í ljós, ef skyggnzt væri bak við fortjaldið, eins og sýndi sig t. d. á greiðslunni til Eskifjarðarhrepps. Hann talaði um, að ákveðin upphæð hefði verið greidd til Eskifjarðarhrepps, og hefðu endurskoðunarmennirnir óskað eftir að fá reikninga hreppsins, en fjmrn. hefði ekki haft reikningana, og taldi hann það mikið hneyksli. En hér kemur aftur fram misskilningur hjá hv. þm. á því, að fjmrn. eigi að bera ábyrgð á hverri útborgun. Það er atvmrn., sem hefir með fátækra- og sveitarstjórnarmál að gera, og það umgengst oddvita þeirra hreppa, sem telja sig þurfa á aðstoð að halda. Það er þess vegna atvmrh., sem fær allar upplýsingar um einstök atriði í hreppunum, og hann gerir till. um það, til hvaða hreppa greiðslur skuli fara fram. Atvmrh. talar við fjmrh. og segir: „við erum búnir að rannsaka þetta mál og álitum, að ekki sé hægt að komast hjá því að borga þessa upphæð.“ Hann trúir kollega sínum og borgar upphæðina, en gögnin eru geymd í atvmrn. Það er einkennilegt, að þessi misskilningur skuli koma fram hjá þm., en hann er mjög almennur hjá þjóðinni. Fjmrh. á að afla teknanna og sjá um innheimtu þeirra. Hann á einnig að sjá um, að ekki séu greiddar upphæðir utan fjárl., nema sérstakar ástæður séu til, og vera nokkurskonar aðhald á hinum ráðuneytunum. Þannig er alstaðar litið á þetta. Það, sem sérstaklega átti að krassa hjá hv. þm. A.-Húnv., var það, að þegar hann hafi spurzt fyrir um þetta atriði í fjmrn., þá hafi honum verið svarað, að þetta hafi verið borgað út eftir símskeyti. Þetta á nú að vera blaðamatur, að það skemmtilega hafi komið fram í umr. á Alþ., að upphæð hafi verið borguð eftir símskeyti. Ég veit nú ekki, hver í fjmrn. hefir sagt þetta við hv. þm. Það getur vel verið, að þetta hafi verið borgað út eftir símskeyti, en það hefir þá aðeins verið framhald á langvinnri rannsókn á fjárhag Eskifjarðarhrepps og viðræðum við fulltrúa þá, sem metið hafa það, hvers hreppurinn þarfnaðist. Það getur auðvitað verið gott fyrir blaðamennina að geta tekið þetta upp, að oddvitinn hafi símað eftir peningum og fengið þá. Hvað eiga t. d. áheyrendur að halda, þegar svona er sagt frá málunum? Þeir halda auðvitað, að það hafi aðeins komið eitt símskeyti og svo hafi verið þotið upp til handa og fóta og þessi upphæð borguð. En ég get ekki kallað þetta annað en óheiðarlegan málflutning. Hv. þm. A.-Húnv. kom þá að því, sem hann kallar ágreiningsatriði í efnahagsreikningi ferðaskrifstofunnar, þar sem rekstrarhalli 2 ára er talinn eignamegin á efnahagsreikningnum. Ég hefi skýrt það áður, hvernig á þessu stendur. Til þess að sýna, að svona standi efnahagur stofnunarinnar, að skuldir séu umfram eignir svo og svo miklar, þá er tekinn rekstrarhalli 2 síðustu ára, til þess að sýna, að eignirnar séu minni en skuldirnar, þar sem stofnunin hefir tapað þessi 2 ár. Ti1 þess að gera þetta ennþá greinilegra, þá er þetta sundurliðað og sagt, að hann sé þetta mikill frá fyrra árinu og þetta frá hinu síðara. Hv. þm. þarf því ekki að horfa nema á eitt blað til þess að sjá efnahaginn. Hv. þm. telur það óreiðu, að rekstrarhallinn skuli standa eignamegin. Mér skilst, að það hafi sérstaklega farið í taugarnar á hv. þm., að hann skuli standa eignamegin. En er nokkuð meiri eign í rekstrarhallanum, þó hann standi eignamegin? Alveg sama er að segja um það, sem hv. þm. segir um fiskimálanefnd, að á ríkisreikningi sé fært til fiskimálanefndar 135 þús. kr., en sú upphæð sé ekki færð til tekna í reikningi nefndarinnar. Hann finnur þessa upphæð hvergi á reikningi nefndarinnar og stendur svo í þeirri hugmynd, að hún hafi horfið. En hann hefir ekki skilið reikning nefndarinnar. Hún semur tvennskonar reikninga, efnahags- og rekstrarreikninga, og af því þessi upphæð kemur ekki fram á rekstrarreikningi, þá heldur hann, að upphæðin komi hvergi fram. Þó þetta sé svo leiðrétt, þá lætur hann það samt ekki falla niður, heldur segir, að þetta sé til athugunar framvegís. Er það til athugunar framvegis, að það megi ekki færa þetta rétt? Hvers vegna ekki að segja, að aths. sé fullnægt, þegar búið er að gera grein fyrir þessu? Hv. þm. var að fala um útlendar skuldir einkasalanna og sagði, að það væri ágreiningur okkar á milli um þær. Hann sagði, að það yrði að koma því í kring, að einkasölurnar gætu verzlað kontant. En þetta er alveg óframkvæmanlegt. Það myndi verða til þess, að fjölda margir viðskiptamenn verzlananna yrðu að loka. Það er ómögulegt að vera að endurtaka þetta sí og æ, þegar alltaf er verið að halda þessari fjarstæðu fram. Það getur verið, að útlendu skuldirnar séu óþarflega miklar. Ég hefi auðvitað ekkert á móti því, að reynt sé að bæta úr því. En það er ekki hægt á þeim grundvelli, að þessar stofnanir hætti alveg að lána til einstakra manna. því þeir yrðu þá að loka. Ef maður lítur á skuldatöp áfengisverzlunarinnar og tóbakseinkasölunnar, þá er það hverfandi lítið, sem þessar stofnanir tapa af þeim upphæðum, sem hér er um að ræða. Mikið af skuldunum hjá áfengisverzluninni eru umboðssöluábyrgðir hjá mönnum, sem selja fyrir verzlunina. Hv. þm. sagði, að það væri gamalt ágreiningsatriði okkar á milli, hvað miklar hinar útlendu skuldir einkasalanna væru. Ég veit ekki til þess, að um þetta hafi verið nein deila. Ég man, að hann hefir haldið því fram á Alþ., að það ætti að telja þessar skuldir með rekstrarlánum. Ég benti á, að það væri ekki rétt, því móti þessum skuldum standa innieignir í bönkum og vörubirgðir. Það er ekki eins og hv. þm. segir, að það séu allt innstæður í banka. Það er sumpart rekstrarfé, sem einkasölurnar hafa fengið sem vörulán, og sumpart er það vegna yfirfærsluvandræða, sem þetta fé er sem innstæða í banka. Hv. þm. var að dylgja með, að sumt af þeim íslenzku krónum, sem þyrfti að borga þessar erlendu skuldir með, væru komnar inn í ríkissjóðinn. En það er rangt. Hann hefir aldrei tekið meira en það, sem svarar til sjálfs ágóðans. Það væri líka röng mynd af viðskiptunum, ef í ríkissjóðinn kæmu peningar, sem svo ættu að liggja til staðar, ef rættist úr gjaldeyrisvandræðunum og yfirfærslurnar ættu að fara fram. En að vísu verður ríkissjóður þarna fyrir vaxtatapi. Hann fær ekki nema 4% af því, sem stendur í bankanum, en borgar 6% af yfirfærslunum. - Það er dálítið leiðinlegt að þurfa að vera að þvæla um þetta sjálfsagða atriði. En það er ekki hægt að komast hjá því, þegar sí og æ er verið að impra á þessu. Að síðustu þetta með sjóðina, sem hv. þm. sagði, að væri alveg óhæfilegt. Ég hefi upplýst áður, að þetta stafar af reikningsfærsluaðferð, og engu öðru, enda þarf ekki að segja okkur, sem alvanir erum svona viðskiptum, að þetta sé annað. Hv. þm. sagði, að þetta gæti orðið til þess, að menn ættu hægara með að leyna sjóðþurrð. En það er alveg út í bláinn. Hver einasti peningur í stofnunum er bókfærður jafnóðum. En það, að svona mikið fé er í sjóði um áramót, stafar af því, að gömlu bókunum er haldið opnum, þó búið sé að opna nýjar fyrir árið, sem er að byrja. Mér skilst, að það sé þetta, sem hv. þm. álítur, að gæti orðið til þess að dylja sjóðþurrð. En það er misskilningur hjá hv. þm. Hann segir, að það sé full ástæða til að halda, að svarið sé ekki rétt. En hvers vegna fer hann ekki sjálfur og athugar, hvort svarið er rétt. Því er hann að dylgja um þetta hér? Hv. þm. treystir sér kannske ekki til þess að sjá af bókunum, hvort svarið er rétt? Hann gæti þá fengið sér aðstoð. Það gæti kannske verið, að það þyrfti að dómkveðja menn til þess að ganga úr skugga um, hvort svörin væru rétt. Ég sé svo ekki ástæðu til að vera langorðari um þetta.

*Ísleifur Högnason: Ég verð að þakka þá viðleitni, sem kemur fram hjá hv. þm. A.-Húnv. í því að gagnrýna ríkisreikninginn fyrir árið 1937. Hinsvegar verð ég að átelja Sjálfstfl. fyrir að kjósa þann mann til þessa starfs, sem sízt var hæfur til þess vegna þess, að hann er algerlega óbókhaldsfróður maður. Það er þess vegna auðvelt fyrir hæstv. ráðh., sem er bókhaldsfróður að snúa út úr fyrir honum og gera hann hlægilegan fyrir smávegis misskilning. En sökin hvílir auðvitað á Sjálfstfl., að hafa valið þennan mann til þessa starfs. Ég ætla fyrst að byrja á því að mótmæla því, sem hæstv. ráðh. sagði, að það skipti engu máli, þó sjóðseign væri færð hærri um áramót heldur en hún raunverulega væri. Það væri t. d. gaman að fá það upplýst, hvernig á því standi, að hjá tóbakseinkasölunni eru í sjóði rúmar 338 þús. kr., því þó eldri bókum hafi verið haldið opnum, þá getur það ekki munað svo miklu. Hjá áfengisverzluninni er t. d. örlítið í sjóði um áramót, svo það gefur tilefni til að halda, að gjaldkerinn geymi meiri eða minni upphæðir í sjóði óvaxtaðar. Það er annars óviðkunnanlegt við 1. umr., að allar aths. skuli ekki vera teknar lið fyrir lið og skýrðar. Það væri betra fyrir okkur hina, sem ekki komum nálægt endurskoðuninni, ef þær væru allar skýrðar fyrir okkur, áður en ríkisreikningurinn kemur til 2. umr. Ég myndi t. d. óska þess, að hæstv. forseti, sem er einn af endurskoðunarmönnunum, gerði grein fyrir þeim aths., sem hann hefir gert. Ég ætla þá að minnast á 1. aths. hv. þm. A:-Húnv. við ríkisreikninginn 1937. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Stofnanir ríkisins verja á árinu almikilli upphæð til auglýsinga, og er þeirri upphæð, að því er virðist, varið til að styrkja blöðin fremur en þarfir stofnananna kalli á þessi fjárframlög. Ég hefi dregið saman þessar upphæðir hjá eftirtöldum stofnunum: Áfengisverzluninni, tóbakseinkasölunni, viðtækjaverzluninni, bifreiðasölunni og landssmiðjunni, og er það samtals kr. 19 700. Þetta skiptist þannig á blöðin: Nýja dagblaðið kr. 5388; Alþýðublaðið kr. 4 081; Morgunblaðið kr. 828; Vísir kr. 700; Þjóðviljinn kr. 333 og önnur blöð og tímarit kr. 8 424.“ Ég vil gera fyrirspurn, hvort það sé tilfellið, að neytendur tóbaks og brennivíns sé helzt að finna hjá lesendum Nýja dagblaðsins og Alþýðublaðsins. Það er vitanlegt, að með þessu eru ríkisstofnanirnar að styrkja útgáfu ákveðinna blaða flokkanna, svo það er varla hægt að líkja þessu við annað en þjófnað. Ég sé eiginlega ekki mun á beinum þjófnaði og því, að fara svona óheiðarlega með fé ríkisins. Það er vitað, að forráðamenn blaðanna leggja stórfé með blöðunum, og það, sem ríkið þannig borgar fyrir auglýsingar, verður til þess að spara þeirra fé. Þess er skemmst að minnast, að verkamenn í Vestmannaeyjum ætluðu sér að fara að gefa út blað. Ég var fenginn til þess að hringja til bæjarfógetans til þess að fá auglýsingar frá verðlagsnefnd. Þegar ég hringdi til hans, þá svaraði hann, að hann hefði fengið fyrirmæli um það frá viðskmrh., að hann mætti aðeins auglýsa í íhaldsblaðinu „Víði“ í Vestmannaeyjum. Þetta blað hefir nú stundum verið að hnýta í hæstv. ráðh., svo hann er með þessu að borga undir skammagreinar um sjálfan sig. En mér þykir vanta í þessar aths. að gera grein fyrir því, hvaða vinnuafköst ýmsir forstjórar, fulltrúar, bókarar og nefndir láta í té fyrir þá tugi þúsunda, sem borgaðar eru til þeirra. Það er í raun og veru aðalatriðið, hvaða vinna er látin á móti þeim peningum, sem borgaðir eru. Það er á almannavitorði, að stj.flokkarnir halda uppi bitlingalýð í kringum sig, og borga þannig tugi og hundruð þúsunda til fólks fyrir sama sem enga vinnu. Skyldi ekki vera hægt að fækka þessum aðalbókurum, fulltrúum og nefndum? Annað skrifstofufólk á ríkisskrifstofunum mun vera svo lágt launað, að það er ekki sambærilegt við það, sem borgað er hjá einkafyrirtækjum, eins og hæstv. ráðh. hefir bent á. Sem lítið dæmi úr þessum aths., sem ég álít margar hverjar réttmætar, vil ég benda á, að þekktur skriffinnur hefir fengið 2500 kr. fyrir að semja bók um jurtakynbætur. Mér vitanlega hefir sá maður enga þekkingu á þessu efni, enda hafa ekki fengizt fullnægjandi svör við þessari aths. Ég vil svo ítreka það, að ég óska eftir, að nánari grein sé gerð fyrir aths. við þessa 1. umr. heldur en þegar hefir verið gerð.



Ég hefi aðeins tíma til þess að gera aths., svo ég get ekki farið út í nema sumt af því, sem ástæða er til að víkja að í sambandi við ræðu hæstv. viðskmrh. Ég ætla þá fyrst að víkja að fyrirspurn, sem hæstv. ráðh. bar fram með talsverðum ofsa, um það, hvað ég teldi, að ekki mundi liðið hjá sveitar- og sýslufélögunum, en ætti sér stað hjá ríkinu. Það yrði langt mál, ef farið væri út í að ræða það, sem er þessarar tegundar. Það er fyrst og fremst það, sem á þingmáli heitir að borga fé án heimildar, og fjáraukalögin fyrir árið 1937 eru upp á 3,6 milljónir króna. Margir liðir hafa alls ekki verið færðir eins og bar, og dæmin um það hefi ég nefnt; ég get t. d. minnt aftur á atvinnubótaféð. Þá talaði hæstv. ráðh. um, að hægt hefði verið að byrja endurskoðun landsreikninganna áður en þeir lágu fyrir prentaðir. Það er alveg rétt að vissu marki, enda notuðum við tímann til þess að fara í gegnum reikninga einstakra stofnana, áður en þeir voru prentaðir. En ekki er það til þess að gera sig digran af fyrir hæstv. ráðh., að ríkisreikningurinn fyrir 1937 skuli ekki prentaður fyrr en þetta á árinu 1939, - eða hitt, að ríkiskassanum sé ekki lokað dyrir greiðslur frá árinu 1938 fyrr en í sept. 1939, og kemur það þó nokkuð öðruvísi fram en þegar um rekstrarsjóði einstakra stofnana er að ræða, svo sem einkasala ríkisins. Hæstv. ráðh. sagði, að ég hefði átt að rannsaka, hvenær reikningum þessara stofnana hefði verið lokað. En þegar ég fór að spyrjast fyrir um það og fékk sitt svarið hjá hverjum - að það hefði verið í janúar, eða marz, eða apríl -, þá fór ég að efast um, að svörin um þetta væru að nokkru hafandi. Og ég veit ekki, hvað er vaxtaspursmál, ef þetta er það ekki. Okkur ráðh. kemur mjög saman um það, að fjárlög eigi að gera úr garði eins og greiðslurnar hljóta að verða, og fyrir slíkum umbótum segist hann nú hafa barizt í fimm ár. En hver er árangurinn? Eru ekki greiðslurnar umfram fjárlög á 4. milljón fyrir árið 1937? Ég veit ekki, við hvað þær ásakanir styðjast hjá hæstv. ráðh., að umbótakröfur mínar í þessa átt væru í ósamræmi við framkomu mína í fjármálum á þingi.

Það voru ekki ásakanir. Ég vildi bara minna þm. á, að hann skyldi passa sig

. En hver er það, sem ekki hefir varað sig á því, að hver nýr landsreikningur varð óvart hærri en sá næsti á undan?

varaðu þig líka á þessu!

. Það er stefnan, sem þarna er góð hjá hæstv. ráðh., en hún hefir bara ekki verið haldin. Ríkisbókhaldið og ríkisféhirzlan eiga að vera hlutar af stjórnarráðinu. En nú er fyrir utan ríkisféhirði sérstakur gjaldkeri í stjórnarráðinu, sem afgreiðir ýmsar útborganir, sem fram fara utan fjárlaga, og við getum sjálfsagt ræðzt við um það við næstu umr. þessa máls, hvernig þær greiðslur sumar eru. Viðvíkjandi því, hvort fjmrh. eigi einn að bera ábyrgð á öllum greiðslum, hefi ég aðeins sagt, að ein höfuðorsökin til ófarnaðar síðari ára liggi í því, að ábyrgðinni hefir verið dreift, svo að enginn einn ber hana, en ýmsir leyfa sér að afgreiða greiðslur umfram fjárlög, en bak við fjármálaráðherrann. Þetta verður að afnema. Og það má ekki viðgangast lengur, að ýms opinber fyrirtæki greiði stórfé án samþykkis fjmrh. Viðvíkjandi því, að ég hafi sýnt óheiðarlega málsmeðferð, þegar ég talaði um greiðslu samkv. símskeyti, get ég tekið fram, að ég sagði ekki nema það, sem rétt reynist, um þessa greiðslu til Eskifjarðarhrepps, hverjar málsbætur sem svo má finna í þeirri vandlegu rannsókn, sem á undan greiðslunni var gengin, eftir sögusögn hæstv. ráðh. En hvað finnst mönnum annars um það, þegar þessar 20 þús. kr., sem taldar eru útborgaðar í Rvík, virðast orðnar að 52 þús. kr., þegar þær eru færðar inn á reikninga Eskifjarðarhrepps? Skuldaskipti ríkisverzlananna við viðskiptavini þeirra eru, hvað sem hæstv. ráðh. segir, orðin alveg óviðunandi. Það er ekki hægt hjá því að komast, að það munar nokkru fyrir hið opinbera, hvort t. d. áfengisverzlunin fær sitt með góðum skilum eða hefir útistandandi skuldir í stórum stíl, og þar af 93 þús. kr. hjá einu einasta fyrirtæki. Ég veit ekki, hver getur mótmælt því, að hér sé komið í hættulegar öfgar. Hitt er annað mál, að þegar komið er niður í fenið, er ekki hægt að kippa þessu upp á þurrt í skjótu átaki. En það verður að gerast. Ég skal ekki fara út í hártoganirnar á því, sem ég sagði um greiðsluna til fiskimálanefndar. Ég hefi aldrei vanizt því, að slíkar upphæðir væru ekki færðar til tekna hjá þeim stofnunum, sem taka móti þeim, og það er það, sem ég gerði aths. við. Ég skal svo ekki þreyta hæstv. forseta lengur, því að við næstu umr. verður tækifæri til að fara nánar út í einstök atriði.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. 4. landsk. stóð hér upp til að aðstoða hv. þm. A.-Húnv. og kom þar sem hinn bókhaldsfróði maður, sem vantaði af hálfu Sjálfstfl. En mér fannst lítið batna við hans tilkomu. Ég var búinn að upplýsa það um sjóði í reikningslok, að þessar stofnanir hafa haldið reikningunum opnum talsvert fram yfir áramót, - ég veit ekki hvað lengi á hverjum staðnum. Þá kemur út sú niðurstaða, sem orðið hefði, ef allar tekjur og greiðslur hefðu verið komnar til reiknings 31. des. og sjóðsupphæðin verið talin þann dag samkv. því.

Ég spurði, hver tilgangurinn væri

. Tilgangurinn er auðvitað þessi, að fá allt með. Það er einskær misskilningur. að þetta þýði tap á bankavöxtum, því að hver upphæð er sett í banka um leið og hún innheimtist. Þessi sama aðferð er höfð með reikningslok landsreikningsins. Sjóður í reikningslok er þar ekki það, sem í kassanum liggur 1. jan. heldur hinn reikningslegi sjóður, sem til er, þegar allar tekjur eru komnar inn og greiðslur greiddar. Þetta er formsatriði, sem vel má haga öðruvísi, t. d. eins og danska ríkisbókhaldið gerir. En Norðmenn hafa sömu aðferð og hér hefir tíðkazt. Þetta auglýsingamál, sem hv. þm. fór út í, er þannig til komið, eins og oft hefir verið upplýst, að þegar Nýja dagblaðið var stofnað, gerðu yfirvöld þessa bæjar þá ályktun að auglýsa þar ekki, heldur aðeins í blöðum, sem þeim stóðu nær, og sögðust ekki þurfa önnur blöð til að koma auglýsingunum til almennings. Við sögðum þeim blöðum þá, að það gætum við líka án hjálpar þeirra, og auglýstum í Nýja dagblaðinu. - Hitt er annað mál, sem hv. þm. talaði um, að við viljum ekki auglýsa í Þjóðviljanum, því að við álítum þann snepil ekki þess virði, að nokkur auglýsing sjáist þar frá ríkisstj., og er vel hægt að ræða það mál við þingmanninn síðar, ef hann óskar. Viðvíkjandi því, hve mikið fé sé greitt utan heimildar, eins og hv. þm. A.-Húnv. falar um, á ýmsum reikningum, sem hann telur upp, og hve reikningsskilin séu í. mörgu óþolandi og hve landsreikningurinn komi seint, finnst mér, að nú veitti ekki af, að þessi hv. þm. og sumir samherjar hans tækju sig saman í andlitinu til að sjá um, að slíkt komi ekki oftar fyrir. Eins finnst mér, að hann hefði sjálfur átt að ganga úr skugga um sumt af því, sem hann spyr um. Gat hann ekki farið í bækur stofnananna til að sjá það sjálfur, hvenær reikningum þeirra var lokað? Honum hefði áreiðanlega ekki verið meinað það; ég held hann hafi nú fengið að sjá svo marga kladdana, og ég skil ekkert í þessari ómannblendni hjá honum, að gera það ekki. Staðhæfingar hv. þm. (JPálm) í sambandi við það, að af góðri viðleitni minni hafi enginn árangur orðið, eru margar byggðar á misskilningi, sem varla tekur því að eltast við hann, svo sem þegar um eignahreyfingar er að ræða, ýmsar tilfærslur á reikningum fram og til baka o. s. frv. Umframgreiðslur hafa farið lækkandi ár frá ári og urðu hlutfallslega lægstar síðasta ár. Og ég veit ekki, hvort það hefir orðið „sjálfrátt“ eða „ósjálfrátt“, eins og sumir menn vilja nú komast að orði um slíka hluti. Hv. þm. talaði um botnleysu í reikningum, og ef hér er um botnleysu að ræða, er hún sumt af því, sem hann sagði. Ég vil að lokum segja það, að hann þarf ekki fyrst og fremst að bera áhyggjur um fjárhag ríkisins, ef hægt er að halda honum í horfinu framvegis, ekki verr en hingað til. Og honum er óhætt að vanda betur málsmeðferð sína. Ummæli sín um símskeytið og greiðsluna til Eskifjarðar reynir hann nú að afsaka. Það var annar tónn en þegar hann kom fyrst með það; þá var hann ekkert að geta um, að greiðslan byggðist á vandlegri rannsókn. Hann veit líka, hvernig stendur á þessum 52 þús. kr. í stað 20 þús., sem hann telur samsvara þeim á landsreikningnum. Hann veit, að sumt af þessu var atvinnubótafé og var fært á þann lið í reikningum ríkissjóðs. Annað var fé úr jöfnunarsjóði, sem hreppnum bar, og bókfært þannig. Í þriðja lagi var svo opinberi styrkurinn. Það er ástæðulaust að finna að bókfærslu þessa fjár, hvað sem hinu líður, hvort upphæðin hafi verið hæfilega há. Ég hefi mest rætt þau ummæli hv. þm., sem koma sjálfum reikningsskilunum við, því að þau ein snerta fjármálaráðuneytið beinlínis. En ég vil enn taka fram, hvaða barnaskapur það er, að hægt sé að leggja á fjmrh. ábyrgð á hverju litilræði, sem greitt er. Það verður heldur að skapa ábyrgð hjá sérhverjum aðila, sem með þessi atriði fer.

*Ísleifur Högnason: Mér kom það nokkuð undarlega fyrir sjónir, þegar hæstv. ráðh. upplýsti, að reikningarnir sýndu falskar niðurstöður um áramót. Mér hefir fundizt, að hæstv. ráðh. hafi þótzt til þess kjörinn að bæta úr slíku.

Satt að segja hefi ég haft annað að gera en kíkja eftir þessu

. Þá voru það upplýsingar um auglýsingarnar. Það var að heyra, að hann hefði frá upphafi feginn viljað auglýsa í íhaldsblöðunum, ef íhaldið gerði Nýja dagblaðinu sömu skil, en í Þjóðviljanum mætti engin auglýsingin koma.

Það væri nú líka þokkalegt að fara að styrkja Þjóðviljann!

. Fyrst það er játað, að opinberar auglýsingar séu styrkur til blaða, er því hér með slegið föstu, að íhaldið hér í Reykjavík dragi sér tugi þúsunda af opinberu fé fyrir auglýsingar frá bænum í blöðum sínum, og þetta hafi Framsfl. tekið sér til fyrirmyndar; - með blessuninni, sem lýst er yfir þessu; er viðurkennt, að innan þessara veggja sé félagsskapur, sem beinlinís stendur að þessu, beinlínis dregur sér fé í pólitískum tilgangi og til þess að létta á sinni eigin pyngju. En höfuðatriði, sem hvorki var upplýst af hæstv. ráðh. né hv. þm. A.- Húnv., var það, hvort ekki ætti að rannsaka, hvaða störf og afköst koma móti því mikla fé, sem ríkissjóður greiðir til mannahalds ýmissa stofnana. Þar mætti áreiðanlega spara tugi þúsunda nálega í hverri stofnun með því að fækka starfsliði eða nýta krafta þess betur en er. Þar er mál komið að athuga, hvort ekki megi færa eitthvað saman.