Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. (Þorleifur Jónsson) : Eins og sjest á nefndárálitinu á þgskj. 84, hefir öll nefndin orðið sammála um það að nauðsynlegt sje, að landsstjórnin hafi sjer við hönd menn, sem ákveðið geti vöruverð, ef nauðsyn krefur á þessum ófriðartímum. Nefndin býst við því, að nefnd sú, sem skipuð var í þessu skyni í október, í fyrra, hafi gjört töluvert gagn, og er það eiginlega augljóst þegar af því, að henni hefir þótt þess þörf, að halda niðri verði á vissum vörum. En þess ber að gæta, að slík nefnd verður að geta fylgst vel með og gripið í taumana með snarræði, því annars er hætt við, að ráðstafanir hennar komi ekki fyrr en eftir dúk og disk. Jeg er ekki að segja, að svo hafi verið, en sögur eru þó til um það, að vissar ráðstafanir, sem hún gjörði til verðlækkunar á vöru, hafi eigi komið til framkvæmda, .fyrr en mikið var upp gengið af vörunni, sem um var að ræða. Það gefur og að skilja, að örðugt muni vera fyrir slíka nefnd, að komast í Samband við alt landið, þegar hún situr hjer í Reykjavík. Hún þyrfti að hafa í samvinnu við sig áreiðanlega menn út um alt land, sem hún gæti náð til í síma, því að skriftir stjórnarvaldaleiðina ganga of seint, þegar svo stendur á. Þingnefndin þykist nú vita það, að verðlagsnefndin muni yfirleitt hafa gjört það sem hún gat, til þess að kynna sjer vöruverð. Og svo er vandi að sigla hjer milli skers og báru, því það er áríðandi, að ráðstafanir slíkra nefnda hefti sem minst samkepnina. Í það verður ætíð að fara varlega; það er þingnefndinni einkar ljóst, og það veit hún, að verðlaganefndin hefir gjört. Að vísu hefir þótt bóla á því, að almenningur hafi haft það álit, að lítið þýddi að setja ákveðið vöruverð, af því að seljendur hafa víðast hvar fylgt hámarkinu, eða því sem næst. En þrátt fyrir þetta er hins vegar ekki gott að segja, hve hátt sumar vörutegundir gætu hafa stigið, ef engin nefnd hefði verið til að taka í taumana, og því er það mikið vissara að hafa slíka nefnd framvegis. Menn þurfa að vita af henni, vita að hún sje til. Það liggur nú í augum uppi, að það er hægra fyrir svona nefnd að ákveða verðlag á útlendri vöru en innlendri, ef þess skyldi þurfa, og því eru sumir nefndarmenn í vafa um það, hvort verðlagsnefndin gæti sett verðlag á innlendar vörur. Það yrði vandi, og eins og sagt er í nefndarálitinu, þá er nefndin þeirrar skoðunar, að ekki geti komið til mála, að lækka verð á innlendri vöru, sem gengur kaupum og sölum í landinu; frá því sem hún gengur í útlöndum, að minsta kosti ekki aðalútflutningsvörum landsmanna; á meðan ekki þarf vegna matvælaskorts að banna útflutning á þeim. Það er hægt að búast við því; eftir hljóðinu, sem nú er í bæjum og þorpum, að ef við höfum verðlagsnefnd og gefið er í skyn, að ákveða megi verðlag á innlendri vöru, þá muni verða hrópað til hennar, ef kjöt t. d. selst á 45–50 aura pundið erlendis, og sagt sem svo: Nú skuluð þið setja hámark á kjötverðið, og það er hæfilegt, að það verði eina og það var í fyrra. Þetta má auðvitað ekki eiga sjer stað.  (Skúli Thoroddsen: Því má það ekki?)  Það er meiningarlaust að setja hömlur á verð á innlendri vöru, nema á sama hátt og á hinni útlendu. Ef seljandi setur gegndarlaust verð á vöru, miðað við það, sem fyrir hana fæst í útlöndum, eða það, sem hún er keypt fyrir þaðan, þá verður að setja ákveðið hámark, sem ekki má fara upp fyrir. En í hinu tilfellinu, hvað snertir útflutningsvörur, þá verða framleiðendur að sætta sig við það, þegar þær lækka í verði, og eins verða aðrir að sætta sig við það, þegar þær hækka. Menn vita ekki heldur; hve lengi sú hækkun kann að standa. Það er ekki einu sinni víst, að hún haldist til hausts, þetta er alt á svo hverfanda hveli. Um þetta er nú einn af oss nefndarmönnum að vísu á nokkuð annari skoðun en við hinir, og býst jeg við að hann lýsi henni. Ef til þess skyldi koma; að ákveða þyrfti verð á innlendri vöru; þá ættu þar að vera með í verki að minsta kosti tveir menn úr framleiðenda hóp, sem kunnugir væru öllum málavöxtum. Það er ekki svo að skilja að þeim þyrfti að bæta við nefndina beinlínis, og get jeg þessa af því, að menn út um land gætu haldið, að hjer væri verið að fara fram á eitthvað, sem kostaði einhver ósköp. Jeg skal í því sambandi taka það fram, að nefndin í þessu máli hefir gjört fyrirspurn til stjórnarinnar um kostnað við verðlagsnefndina og fengið það svar, að hann hafi alls orðið 300 kr., og hafa kr. 246;86 af því gengið í símagjöld og þess háttar, en kr. 55,14 eru enn í sjóði. Á laun hefir aldrei verið minst. Af þessu geta menn nú sjeð, að þessi nefnd hefir ekki orðið kostnaðarsöm, og þótt ekki sje við því að búast, ef til vill, að þessi væntanlega nefnd geti unnið fyrir ekki neitt árum saman, þá yrði kaup hennar aldrei fúlga, sem gjörði svo mikið til eða frá, að fælast þyrfti menn frá henni þess vegna: Að þessu öllu athuguðu leyfi jeg mjer að leggja það til, að frumvarpið verði samþykt með þeim formála, sem nefndin hefir haft í áliti sínu.

Sveinn Björnsson. Jeg hefi skrifað undir þetta mál með fyrirvara eins og sjá má á þgskj. 84. sá fyrirvari snertir ekki lögin sjálf; því að nefndin vill öll; að frumv. gangi fram óbreytt heldur vissar ástæður, sem liggja á bak við orðalag nefndarálitsins. Hv. fram- sögum:(Þ. J.) sagði, að dálítill ágreiningur hefði orðið í nefndinni um það hve langt ætti að fara í því að heimila að ákveða verð á innlendum vörum, og mjér skildist svo á ræðulokunum hjá, honum, að lengra mætti ekki fara í því en svo, að orð nefndarálitsins væru þar regla. Þetta get jeg ekki fallist á, og tel eðlilegt og nauðsynlegt, að um það komi hjer og fram önnur skoðun: Það er nú viðurkent af þingnefndinni í þessu máli, að nefndin, sem skipuð var í haust er leið, hafi farið gætilega að ráði sínu, og ekki gripið órjettlátlega inn í viðskiftalífið og frjálsa samkepni. Þess vegna eru þessi orð nefndarálitsins, sem miða að því, að takmarka verðlagsheimildina, ekki rjettlætt með því, þótt talað sje um, að ekki megi hindra viðskiftalífið á óeðlilegan hátt. Það hefir aldrei verið meiningin, og verður aldrei. Hitt er það, að það er varhugavert, að segja eins og hjer stendur í nefndarálitinu: »Vjer getum nú ekki sjeð, að talsmál geti orðið um, að ákveða verðlag á þeim innlendum afurðum, sem ætlaðar eru beint til útflutnings - þar skapar heimsmarkaðarinn verðið, - enda getur það ekki náð nokkurri átt, að fara að setja neinar hömlur fyrir því, að framleiðendurnir megi selja vörur sínar því verði, sem boðið er í þær erlendis frá, svo að heimild um að ákveða verðlag á innlendum vörum á ekki og má ekki ná til annarra en þeirra kaupmanna, eða seljenda, er selja til neytslu í landinu, með uppskrúfuðu, óhæfilegu og óviðeigandi verði, frá því, sem þeir hafa borgað framleiðendum. Þetta er skýrt betur, þar sem sagt er, að ekki sje ætlast til, að til þessa komi, nema þegar smásalar ná sjerstaklega miklum hagnaði, með því að skrúfa vöruverð óeðlilega mikið upp. Jeg álít nú, að til þess gætu legið fleiri ástæður, að grípa þyrfti til heimildarlaga, í því skyni að takmarka verð á innlendri vöru, og þarf jeg ekki að nefna þess mörg dæmi. Það gæti t. d. hugsast, a framleiðendur í heilu bygðarlagi gjörð samtök um það, að halda vöruverð óeðilega háu, og þá væru engin ráð við slíkum samtökum ef fylgt væri skýringum nefndarálitsins, og ætti þess þó eigi síður að þurfa þá en gegn einstökum smásölum. Jeg skal leyfa mjer að benda á það, að jeg hygg, að þessi hörðu orð stafi mest af hræðslu við það, að ef til þess skyldi koma, að neyð yrði í bæjum og kauptúnum, þá mundi verða gripið í taumana og innlenda varan útveguð fyrir lægra verð en það, sem menn annars gætu keypt hana fyrir. Slíkt liggur nú að vísu ekki fyrir nefndinni, en jeg er samt þeirrar skoðunar, að betra væri að eiga hömlur í þessa átt, ef hægt væri. Til þeirra yrði aldrei gripið, nema brýna nauðsyn bæri til, og um óhæfilega hátt verð væri að ræða. Og að ætla sjer að miða við hitt, að mega aldrei setja niður verð á innlendri vöru úr því, sem fyrir hana kann að fást erlendis, það gæti orðið hál braut. Menn hugsi sjer t. d. að einhver vara yrði algjör bannvara. Þá gæti hugsast, að kaupmenn byðu voðahátt verð í hana til útlanda, vegna áhættunnar, sem því væri samfara, að koma henni þangað. Jeg nefni þetta að eins til þess að sýna það, að ýmsar ástæður geta verið til, sem skapa hærri tilboð í útflutta vöru, en nokkurt vit er i, að borga þurfi fyrir hana hjer innan lands. Jeg skal og drepa á, að menn myndu telja það heppilegt, að tveir menn úr flokki framleiðanda ættu sæti í nefndinni, og er það alls ekki hugsað sem vantraust til þeirra manna, sem nú eiga þar sæti.

Jóhann Eyjólfsson : Það er alveg satt, að það er hvorttveggja vandaverk, bæði að skipa. í þessa nefnd, og að sitja í henni, svo að eigi geti valdið ágreiningi um það, hve mikið vald nefndin megi taka sjer, svo að hún gangi ekki um of á eignarrjett manna og viðskiftalíf þeirra, því þótt að síðasta nefnd væri raunar varkár í þeim efnum, og skifti sjer ekki af varðlaginu, fram yfir það, sem nauðsynlegt var, þá á maður slíkt ekki alt af víst. Nú heyrir maður allháværar raddir í þá átt, að nauðsyn muni vera að beita þessari aðferð viðvíkjandi innlendri vöru, ekki síður en gagnvart útlendu vörunni. Það er enginn efi á því, að ilt er að koma þessu á, nema með því, að takmarka að mun eignarrjett manna og viðskiftafrjálsræði, og er ilt að binda hendur manna þannig um vöruskifti. - Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) telur þetta ekki vera band á eignarrjettinum, en jeg fæ ekki sjeð, hvernig hægt er að banna útflutning á vöru, án þess að takmarka eignarrjett manna. Jeg hygg enn þá enga nauðsyn bera til þess, að taka í taumana í þessu efni, því engin neyð er á ferðinni. Það er að vísu satt, að útlenda varan er orðin nokkuð dýr, en þó eru margar vörutegundir enn þá mikið til með sama verði og þær stundum hafa verið, svo sem kaffi, sykur o. fl. En jeg gæti aftur á móti vel hugsað mjer, að menn á stríðstímum hættu við að kaupa ýmsar þær vörur, að miklu leyti, sem þeir best mega án vera, og spara þannig við sig, fremur en að fara þegar að hugsa um að takmarka viðskiftin. Jeg er t. d. sannfærður um, að flest sveitafjelög mundu íhuga það, hvernig þau mættu sjá bæjum sínum borgið, án þess þó að gjöra það á kostnað annara. Sama finst mjer að Reykjavík gæti gjört, t. d. með því að gjöra út 2–3 trollara, á sinn kostnað. Væri það nær en hitt, að setja matsnefnd, til þess að athuga, hvernig megi fá kjöt ódýrast. Jeg álít það óheppilega braut að velja sjer,. sem geti haft tálþrungnar afleiðingar, að takmarka sjálfræði manna í viðskiftum, og má ekki gjöra slíkt, nema hin brýnasta nauðsyn sje, en svo langt er ekki komið enn þá. Kaup manna hefir líka áreiðanlega hækkað nálega að sama skapi, sem varan hefir orðið dýrari. Jeg vil láta menn hugsa um að spara sem mest, og athuga hvers þeir helst megi án vera, og haga sjer þar eftir. Jeg skal játa, að jeg gjöri mjer von um, að þessi nefnd fari varlega, en vildi þó heldur, að henni yrði sett einhver þau skilyrði, að nokkurn veginn fengist vissa fyrir því, að hún brendi sig ekki á þessu, eins og barn, sem fengið er ljós í hendur.



Verðlagsnefndin hefir ákveðið, að verðlag skuli vera eitt, og að það sje miðað við borgun út í hönd. Jeg hefi orðið var við, að slíkt hefir vakið megna óánægju, vegna þess, að þá geta kaupmenn sett svo hátt verð á lánuðu vöruna, sem þeim sýnist. Jeg vil því skjóta því til stjórnarinnar, að athuga þetta og lagfæra. Veit jeg það, að menn kunna að segja, að ekki sje sanngjarnt að leggja sama verð á, þegar um lán er ræða og peningaborgun út í hönd. En jeg sje þá ekkert á móti því, að verðlagskrárnar væru tvær, önnur fyrir peningaborgun, en hin fyrir reikningsviðskifti. Þar sem litið er um peninga, er þýðingarlítið að tala um peningaborgun út í hönd. Slíkt hefir einungis þýðingu hjer í Reykjavík og svo í kaupstöðunum, þar sem peningastofnanir eru. Jeg stóð einungis upp til þess að benda háttv. nefnd á þetta. Jeg skal samt bæta því við, að jeg álít ekki rjett það, er háttv. þm. Mýr. (J. E.) sagði, um að kaup verkamanna hefði hækkað að sama skapi og útlenda varan. Jeg skal að vísu ekki segja um þetta hjer í Reykjavik. Til þess er jeg eigi nógu kunnugur, en jeg veit, að á Austurlandi hefir kaup verkamanna stigið lítið.  (Sveinn Björnsson: Eins hjer)  . Háttv. þingmaður taldi og útlendu vöruna hafa stigið næsta litið  (Jóhann Eyjólfsson: Talaði að eins um kaffi og sykur)  , en mjer finst nú samt annað, að minsta kosti kalla jeg ekki sykur ódýrt, þegar kílóið er komið upp í 80 aura. En annara væri jeg, og líklega reyndar fleiri háttv. þm., þakklátur,ef hann vildi gefa okkur upplýsingar um það, hvar þetta ódýra sykur fæst og aðrar nauðsynjavörur.

Guðmundur Hannesson : Þótt það sje hart, að fara að finna að gjörðum nefndar, sem vinnur eflaust starf sitt samviskusamlega, og þar á ofan ókeypis, þá verð jeg þó að geta þess, að margir líta svo á, sem nefnd þessi hafi ekki komið að tilætluðum notum. Þannig hefir, að minsta kosti sumstaðar, kaupmönnum, er fengið höfðu miklar birgðir rjett áður en stríðið hófst, haldist uppi að selja vörurnar með tilfinnanlega hækkuðu verði. Aftur hefir nefndin, að því er mjer hefir verið skýrt frá, lagt verð á stöku vörutegund, sem munað hefir nálega engu frá söluverði (t. d. kaffibæti), eða svo sem 1 eða 2 aurum á pundi. Tveir þingmenn hafa og skýrt mjer frá, að komið hafi fyrir, að verð nefndarinnar hafi verið hærra en söluverðið á staðnum. Þó að þetta kunni litlu að muna, þá er samt óheppilegt, að slíkt komi fyrir. Eftir brjefum úr mínu hjeraði að dæma, er það álit margra, að nefndin hafi alls ekki komið að tilætluðum notum. Mjer fanst rjett að geta um þetta. Eigi að síður þykir mjer það óvarlegt, að vera án slíkrar nefndar, og greiði því atkvæði með frumvarpinu.

Frsm. (Þorl. Jónsson) : Jeg þarf ekki að standa upp til þess að svara hv. 1. þm. Rvk. (S B.) löngu máli, því að það er ekki svo mikið, sem á milli ber. Hann vill ekki viðurkenna, að stjórnin eigi að hafa það til hliðsjónar, sem um þetta stendur í nefndarálitinu, þar sem jeg aftur á móti álít, að nefndarálitið eigi að vera mælisnúran. Honum finst, sem ekki megi halda verðinu á vörunni óeðlilega háu, og er smeykur við, að myndist framleiðslufjelagsskapur, sem komi sjer saman um að selja framleiddu vöruna með okurverði. En slíkur framleiðslufjelagsskapur myndi alt af þurfa að hafa útsölu í bæjum, og þær geta fallið undir orðalag nefndarinnar, ef verðið er sett óhæfilega hátt. Það sem nefndin hafði í huga, var, að ekki væri vert að gefa mönnum undir fótinn, að hægt væri að lækka vöruna upp á slump. Kemur það líka heim við orð þingmannsins um það, að ekki megi skerða eignarrjett manna. En það væri að skerða eignarrjettinn, ef menn mættu ekki halda vöru hjer á landi í sama eða líku verði og fæst fyrir hana erlendis, að frádregnum kostnaði við fragt o. s. frv. Þó að það geti hent í útlöndum, að óeðlilega hátt verð sje þar á vöru, vegna þess, að hún sje bannvara, þá sje jeg ekki, að við Íslendingar getum til muna fært okkur það í nyt, þar sem útflutningur okkar á ýmsum þeim vörum, sem alls ekki eru bannvörur, hefir verið stöðvaður af Bretum. Frumvarp þetta er ekki langt, en jeg tel það þó æði-mikilvægt. Hygg jeg, að ekkert geti verið athugavert við það, þó að heimild sú, sem slík nefnd hefir, til þess að setja hömlur á frjáls viðskifti, sje fremur takmörkuð, vegna þess að mjer finst eðlilegt, að ekki sje farið ógætilega í það, að skerða eignarrjett manna. Jeg læt svo lokið máli mínu að sinni, en býst við því, að frumvarpið verði samþykt.

Ráðherra: Jeg ætla að eins að segja örfá orð út af því, er háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) sagði um sölu gegn peningum út í hönd og reikningslán. Er það vafalaust rjett athugað hjá háttv. þm., en ekki mun þurfa annars þar við en að vekja athygli nefndarinnar á því á sínum tíma. Viðvíkjandi verðlagningu nefndarinnar er það að segja, að hún hefir víst einungis lagt verð á þær vörur, sem kvartað hefir verið um, að óhæfilega hátt verð væri á, eða of lágt verð hafi verið á sett. Slíkar kvartanir hafa náttúrlega aðallega komið frá kaupendum, en komið hefir það og fyrir, að seljendur hafa kvartað líka, hafi söluverðið verið lækkað tilfinnanlega hjá þeim. Hvað snertir það atriði, er háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) drap á í ræðu einni, að oft munaði ekki nema einum eða tveimur aurum á verðlagningunni, sem kaupmenn hafa sett á vöru sína, þá finst mjer ekki þurfa að taka slíkt nærri sjer. Það dregur þó, er saman kemur. T. d. á kaffi og sykri munar ekki svo lítið um, þó að ekki sje nema um eins eyris mismun að ræða. Það verður líka að gæta þess, að verðið verði ekki sett alt of lágt, því að það verður líka að gæta hagsmuna kaupmanna og sjá um, að þeir tapi ekki ósanngjarnlega á verslun sinni. Það, að þessi nefnd er til og hefir lagaheimild til þess að taka í taumana, mun oft ríða baggamuninn. Væri hún ekki, þá gæti það hæglega orðið til þess, að þeir, er framleiða vöruna eða flytja hana inn, gætu oft sett verðið óhæfilega hátt. Auðvitað er, að þessi nefnd er ekki alfullkomin, fremur en aðrar mannlegar stofnanir, og getur því auðveldlega yfirsjest í ýmsu. Háttv. þm. A -Sk. (Þ. J.) leit svo á, sem nefnd þessi myndi geta heft frjáls viðskifti með gjörðum sínum. En jeg vil benda háttv. þm. á það, að engan veginn er hægt að kalla það frjáls viðskifti, ef svo er í garðinn búið, að annar viðskiftaaðili getur, ef hann vill, sett hinum þá afarkosti, er honum sýnist. Slíkt athæfi mun nefndin koma í veg fyrir. Jeg hefi heyrt utan að mjer, að nefnd þessi þyki alveg þýðingarlaus, og því myndi best að losna alveg við hana. En jeg held að það sje ekki gjörlegt, að hv. Alþingi felli þessi lög í burtu, einmitt nú á þeim tímum, er mönnum ætti að vera sem annast um, að hægt sje að taka í taumana gegn óhæfilegu verðlagi.

Sveinn Björnsson Háttv. frsm. (Þ. J.) nefndi sem dæmi tilfelli, sem eftir skoðun nefndarinnar hlyti að falla undir nefndarálitið, nefnilega ef framleiðendur settu upp verðið, svo óhæfilegt væri, þá myndu þeir þurfa að hafa útsölu í bæjum. Hann tók og fram, að það væri rjett hjá mjer, að álit nefndarinuar mætti ekki skoðast sem ófrávíkjanleg mælisnúra. Það hefir aldrei verið hugmyndin, að verðlagenefndin ætti að hafa heimild til þess að svifta menn eignarrjetti, og er það helber misskilningur, ef menn hafa nokkurn tíma haldið það. En menn verða um fram alt að reyna að gjöra sjer vel ljóst, hvað eignarrjettur er. Sumir halda jafnvel, að eignarrjetturinn geti. náð til einhvers væntanlegs ágóða, sem hlaupið gæti á snærið hjá manni, ef kringumstæðunum væri nú þannig og þannig varið. En hjer er ekki farið lengra og ekki komið nær eignarrjettinum en eðlilegt er, og meira að segja sjálfsagt er og skylt. Jeg vildi svo víkja fáeinum orðum til háttv. þm. Mýr. (J. E.). Hann kvað menn mega vara sig á því, að fara að láta löggjöfina skifta sjer af frjálsum viðskiftum einstaklingsins. Þetta er að fara út í algjörðar öfgar, enda veit jeg að háttv. þm. meinar ekki eitt einasta orð af þessu, þegar hann fer að athuga nánar, hvað hann hefir sagt. Öll löggjöf, hvers landa sem er, skiftir sjer af frjálsræði einstaklingsins að meira eða minna leyti. Hjelt jeg að þetta væri svo alkunnugt, að eigi þyrfti að taka slíkt fram. Jeg held því annars fram, að þetta málefni sje þannig lagað, að ekki sje grípið í taumana, nema ef neyð kallar að og undir sjerstökum kringumafstæðum.



Jeg vildi að eins svara einu orði, sem háttv. þm. Reykv. (S. B.) beindi til mín í ræðu sinni. Hann taldi það fljótfærnislega ályktun hjá mjer, að frjálsræði manna væri heft með þeim framkvæmdum, sem hjer eru á seyði, að minsta kosti ekki meira en gjört er með hverjum öðrum lögum, sem hjer eru samþykt. - Jeg verð samt sem áður að halda fast við það, að þetta gangi óvenjulega nærri frjálaræði manna. Það er alt annað, að leggja skatt á menn en að gjöra þetta, sem nú er í ráði að gjöra. Jeg skal játa, að jeg skildi ekki vel, það sem háttv. þm. (S. B.) sagði um eignarrjettinn. Jeg hefi alt af heyrt, að menn gjörðu sjer vonir um að eignast það, sem þeir afla. En ef það á ekki að verða þeirra eigindómur, þá er jeg hræddur um, að það hefti eigi alllítið framkvæmdir manna, viljaþrek þeirra og viðleitnislöngun til að koma sjer áfram. Viðvíkjandi því, að framleiðendur setji óeðlilega hátt verð á vöru sína, þá hygg jeg að erfitt sje við það að eiga. Það er verslunarsamkepnin, samtök og fjelagsskapur, sem þar verða að koma til sögunnar. En það er ilt, að þing og stjórn skuli þurfa að skifta sjer af slíku. En hins vegar býst jeg ekki við, að mikil hætta sje á því, að menn bindist samtökum um vörusölu í því skyni, að koma vörunni í óheyrilegt verð. Jeg hygg, að slíkar getgátur sjeu á engum rökum bygðar, og að í því tilfelli sje engin hætta á ferðum. Hjer á landi hefir ekki gjörst mikið af slíkum samtökum. En þó slíkt komi fyrir í einhverri mynd, þá verður erfitt að girða fyrir það með lögum.



Aukaþingið í fyrra leit svo á, eins og kunnugt er, að full ástæða væri til að gefa stjórninni heimild til að setja slíka verðlagsnefnd, sem hjer ræðir um. Jeg vil benda á, að eftir mínum skilningi verður nauðsynin ekki minni nú þegar haustar, eða þegar fram á veturinn kemur, heldur ef til vill miklu meiri. Við vitum allir, að ástand það, sem nú er í Norðurálfunni, og í þeim löndum sjerstaklega, sem Ísland hefir mest viðskifti við, hefir stórmikil áhrif á allan hag þessa landa, sem svo mikið þarf að flytja inn af lífsnauðsynjum sínum. Þess vegna vil jeg alvarlega ráða til, að þetta frumv. nái óbreytt fram að ganga, án þess að menn gjöri sjer alt of miklar áhyggjur út af því, hvernig nefndin muni ráða ráðum sínum. Allir vita, að hún er ekki einvöld, heldur liggja ráðstafanir hennar undir samþykki stjórnarráðsins. Því mega menn væntanlega treysta, að svo gætilega verði farið í sakirnar, sem verða má, og að ekki verði gripið til neinna stórræða, nema brýn nauðsyn krefji. Menn verða að gæta að því, að þegar hungur og neyð kallar að, en hins vegar er dýrtíð, þá verður að gjöra fleira en gott þykir.



Mjer nægir að vísa til nefndarálitsins þgskj. 77, sem leggur til, að þessi lög verði látin gilda til ákveðins tíma, eða til 1. des. 1917, nema löggjafarvaldið gjöri aðra ráðstöfun fyrr. Þessi breyting á stjórnarfrv. stafar aðallega af því, að Íslandsbanki óskaði eftir henni, til þess að hann gæti hagað sjer þar eftir. Og þar sem nú lítur út fyrir, að ófriðurinn standi lengi, enn, þá sýnist ekki neitt í hættu, þó að ákveðið sje að lögin skuli gilda þetta lengi. Auðvitað gengur nefndin út frá því, að lögmæltur gullforði sje til tryggingar hjer í landi, þrátt fyrir það, þó að seðlarnir verði svo lengi óinnleysanlegir. Eins telur nefndin sjálfsagt, að bankanum verði skilað gullforðanum aftur, þegar seðlar hans verða gjörðir innleysanlegir, en þar sem þetta felst í fyrri lögunum, þá taldi nefndin ekki beina þörf .á að taka það upp í þetta frv. Annað hefi jeg ekki ástæðu til að taka fram. Jeg vona, að stjórnin sjái ekki neitt á móti því, að þessi breyting verði gjörð.

Ráðherra : Án þess að jeg vilji segja að mjer sje það stórt kappamál, að þetta frv. verði samþykt óbreytt, þá verð jeg að taka það fram, að jeg tel ekki brtt. nefndarinnar til bóta, heldur miklu fremur þvert á móti. Það er ekki laust við, að mjer finnist það ankanalegt, ef farið verður að setja það ákvæði, að þessi lög, sem sett eru vegna styrjaldarinnar, skuli gilda þangað til á miðju ári 1917, án þess að nokkuð tillit sje tekið til þess, hve nær styrjöldinni lykur. Ef henni lyki í haust, hvað á það þá að þýða að leysa Íslands. banka undan því, að leysa inn seðla sína, og sparisjóðina frá því, að borga út nema svo og svo mikið o. s. frv.? Jeg sje enga ástæðu til þess. Það er ekki nema eðlilegt, að bankinn þurfi fyrirvara. En hvaða stjórn sem væri mundi gjöra ráðstafanir til þess, að bankanum gæfist sá fyrirvari, sem honum nægði, til þess að draga að sjer gull. Jeg vildi fyrir mitt leyti að frv. væri samþykt óbreytt, því að jeg tel það, sem sagt, blátt áfram ankanalegt að setja inn í það þannig lagað ákvæði, að Íslandsbanki geti um hálfs annars ára tíma verið undanþeginn því, að leysa inn seðla sína, eftir að sú ástæða er fallin burtu, sem gjörði það að verkum, að hann var nokkurn tíma leystur undan því.



Nefndinni er þetta ekkert kappamál. Það var að eins gjört eftir óskum bankana, að breyta frv. í þessa átt. Mjer fyrir mitt leyti sýnist það ekkert ankanalegt, og nefndinni ekki heldur. Því að þótt styrjöldinni linni í haust, sem engum dettur nú víst í hug, þá vita allir, að afleiðingar hennar standa lengur en þangað til 1. des. 1917. Það tekur lengri tíma en svo, að jafnvægi komist á peningaviðakiftin bæði innan landa og á milli landa.



Mjer hefir skilist, að ákvæðið um að landið taki gullforðann í sínar hendur, hafi verið sett í því skyni, að landsstjórnin mætti grípa til gullsins og nota það, ef þörf krefði, í landsins þarfir, til innkaupa á vörum eða því um líkt. Ef til þess kæmi, að gullið, sem nú er til, væri þannig af hendi látið, þá þarf tíma til þess að útvega gull aftur í þess stað, áður en innlausnarskylda bankans byrjar aftur. Með þetta fyrir augum skilst mjer að sú breyting á frv., sem nefndin hefir stungið upp á, sje á rökum bygð.

Ráðherra : Jeg get ekki verið á sama máli og þeir tveir háttv. þm. (B. K. og H. H.), sem síðast töluðu. Eins og jeg tók fram áðan, skilst mjer að landsstjórnin hafi það í hendi sinni, að nema ekki lögin úr gildi jafnskjótt og frjett kemur um, að vopnahlje hafi orðið. Hún getur hagað því svo sem hentugast þykir. Jeg get því ekki sjeð, að nein hætta sje búin bankanum nje landinu, þó að þetta ákvæði standi ekki í lögunum. Auk þess eru sum fyrirmæli í þessum lögum, sem aldrei hafa verið notuð, t. d. ákvæðið um sparisjóðina. Jeg veit ekki betur en að allir sparisjóðir á landinu hafi haldið áfram viðskiftum einum á sama hátt og áður, þrátt fyrir lögin. Eins er um póstávísanirnar. Póstmeistarinn hefir ekki sjeð neina ástæðu til að nota ákvæði laganna um þær. Það er því að eins ákvæðið um seðla Íslandsbanka, sem, þarf að taka tillit til, eftir þeirri reynslu, sem nú er fengin. En jafnvel þó lögunum þyrfti að beita að öðru leyti, þá sje jeg ekki að brtt. nefndarinnar sje á nokkurn hátt nauðsynleg. - Eins og jeg sagði áðan, finst mjer þetta ákvæði ankanalegt. Það er eins og Alþingi gjöri fastlega ráð fyrir því, að ófriðurinn standi í tvö ár, en hvorki meira nje minna.



Jeg hefi lítið að segja fram yfir það, sem stendur í nefndarálitinu. Eins og frumv. ber með sjer, vilja flutningsmennirnir að tillag landssjóðs til Landhelgissjóðsins verði hækkað upp í 30 þús. kr. árlega. Nefndin í heild sinni fjelst á, að rjett væri að auka tillagið, sjerstaklega þar sem búast má við, að sektirnar, sem til hans eiga að renna, verði litlar fyrst um sinn. En hins vegar fanst meiri hluta nefndarinnar ískyggilegt, eins og fjárhag landsins er nú háttað, að auka tillagið. eins mikið og frumv. fór fram á. Meiri hlutinn leggur því til, að áratillagið verði 20 þús. kr. í. stað 30 þús. kr. Minni hlutinn gat fallist á, að færa tillagið eitthvað niður úr 30. þús. kr., en. þó þótti honum meiri hl. fara heldur langt í því efni. Mundi minni hl. hafa sætt sig betur við, að tillagið væri ákveðið einhvers staðar á milli þeirrar upphæðar, sem farið er fram ú í frumv., og þeirrar, sem meiri hlutinn stingur upp á, t. d. 25 þús. kr. Áskildi minni hluti sjer rjett til að greiða atkvæði með till., sem færi í þá átt, ef svo færi, að hún kæmi fram. Meiri. hl. heldur fast við, að árstillagið verði ekki ákveðið að þessu sinni hærra en 20 þús. kr. Hann sjer ekki, að fært sje að hafa það hærra, þar sem óáran er í landinu. Þess vegna verður meiri hl. að leggja á móti brtt. á þgskj. 98, um að landssjóðstillagið til sjóðsins sje 60 þús. kr. á ári. Það er vitanlega öllum ljóst; að því örar sem sjóðurinn eykst, því fljótar er hægt að koma því í framkvæmd, sem allir þrá, að við getum sjálfir tekið að okkur landhelgisvarnirnar. En hvað sem því líður, þá hjálpar ekki að tala um viljann þegar getan er ekki fyrir hendi. Þegar getan er takmörkuð, en þarfirnar margar, verður að meta það, hver þörfin er mest knýjandi. Meiri hl. nefndarinnar er ljóst, að það er þjóðþrifa fyrirtæki, sem hjer er um að ræða, en hins vegar dylst honum ekki, að margar þarfir kalla bráðar að, og á því byggist það, að hann hefir lagt til að færa niður þessa upphæð. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið, fyrr en þá að andmæli koma fram gegn áliti nefndarinnar. Jeg vil leyfa mjer að leggja til, að háttv. deild samþykki frumv. með þeim breytingum, sem nefndin hefir stungið upp á.



Það, sem hefir gefið mjer tilefni til að koma fram með brtt. mína á þgskj. 98, eru undirtektir háttv. nefndar undir þingsályktunartillögu mína á þgskj. 86, um landhelgisvarnirnar. Eins og nefndarálitið ber með sjer, leggur nefndin til, að þingsályktunartill. verði feld, og leiðir þá þar af, að jeg tel þá og nauðsynina enn brýnni, en ella, að efla Landhelgissjóðinn sem fyrst, svo að vjer Íslendingar getum þá sjálfir tekið strandvarnirnar að oss. Jeg sje ekki, að það sje landinu ofvaxið, að styrkja sjóðinn með 60 þús. kr. á ári, enda aðgætandi, að hjer er þá og um það að ræða, sem vjer, hvað sem tautar, blátt áfram verðum að geta. Það kemur ekki það árið, er ekki sjeu t. d. síkvartanir frá Vestfjörðum: Síkvartanir úr Aðalvík, Jökulfjörðum, Ísafjarðardjúpi, Dýrafirði, Patreksfirði, Arnarfirði, og hvað á að telja? Enn fremur heyrast og sömu umkvartanirnar undan Jökli, úr verstöðunum í Gullbringu- og Kjósarsýslu, og frá Austfjörðum  (Sigurður Eggerz: Úr Skaftafellssýslu.)  - sömu umkvartanirnar um það, að strandgæslan sje alsendis ófullnægjandi, eina og mjög eðlilegt er, meðan einu skipi er ætlað að annast hana að öllu leyti. Það hefir verið haft á móti brtt. minni, - þeirri tillögu minni, að skora á ráðherra, að koma því til leiðar, við Dani, að þeir ljetu 4–5 fallbyssubáta, á stærð við botnvörpunga, annast, strandgæsluna, en notuðu »Islands Falk« á annan hátt, - »haft á móti henni«, að hún kæmi í bága við sjálfstæðisþrá Íslendinga. En jeg verð að telja það mjög einkennilega skoðun, að sjálfstæðismanni sje það ekki samboðið; að heimta skuld sína hjá öðrum, eða borgi hann öðrum fyrir framkvæmd ákveðins verks, þá megi hann þó ekki ganga eftir því, að það sje almennilega af hendi, leyst. Jeg þykist og hafa sýnt það, að jeg er ekki minni sjálfstæðismaður en hver annar, en samt sem áður gat jeg þó ekki gengið í gildru hæstv. ráðherra, er hann sló á þessa strengi; er málinu var fyrst hreift hjer í deildinni. En hitt get jeg vel skilið, að það gæti verið óþægilegt fyrir hæstv. ráðherra, að fara að þrefa um þetta við Dani. Jeg þykist vita, að þeim muni falla þessar málaleitanir illa, og að hæstvirtur ráðherra vilji því sjálfsagt helst vera laus við þær. Á hinn bóginn mega menn ekki gleyma því, að því fer mjög fjarri, að hjer sje verið að biðja Dani um ölmusu. Þeir fá fulla borgun fyrir strandgæsluna, og því er það ekki nema sanngjarnt, að krefjast þess af þeim, að þeir leysi hana og full viðunanlega af hendi. Hjer ræðir eigi að eins um það, að Danir hafa slegið því föstu, með stöðulögunum, sem þeir telja hjer gildandi, að strandvarnirnar sjeu alríkismál, heldur hafa þeir, og Færeyingar, sem og danskir þegnar yfirleitt, fengið æ að njóta jafnrjettis við Íslendinga, að því er til fiskveiðanna við Ísland kemur, og gegn því er það þá síst um of, að þeir hafi strandgæsluna á hendi, bæði í vora, og í sína eigin, þágu. Jeg spái því og, að svo fari - verði þingsályktunartillaga mín feld, en tillaga nefndarinnar samþykt, - að þá fái þeir, sem því. valda, fyrr eða síðar, bölbænir margra. Hitt, að byggja á því, að vjer fáum að nokkru bætt landvarnirnar, með eftirliti hjerlendra vjelbáta, býst jeg við, að geti reynst fallvalt, enda blátt áfram hættuspil, að stefna íslenskum vjelbátum á botnvörpungana, sem eiga á hættu, að missa jafn vel yfir mánaðar-atvinnu, verði aflinn gjörður upptækur, en vita ef til vill albjargarlaus heimilin, og geta því leiðst út í það, að svífast jafn vel alls einskis. Menn verða og að gæta þess, að nú, þegar manndrápin daglega fara fram í stórum stíl víðs vegar í heiminum umhverfis oss, þá horfa margir ekki í mannslífið, verða að mun óprúttnari, en áður en Norðurálfuófriðurinn mikli hófst. Mjer finst því, að þingið ætti nú að sýna þá sjálfstæðisþrá, að samþykkja tillögu mína á þingskjali 98, þar sem ekki er um hærri upphæð en 60 þús. króna á ári að ræða, svo að sá tíminn kæmi þá heldur fyrr, en síðar, er vjer þyrftum ekki lengur að heyra sí-kvartanir um yfirgang botnvörpunga, eins og nú á sjer stað og fá eigi að gjört. Jeg vona því, að háttv. deild samþykki oft nefnda tillögu mína, og fjölyrði því eigi frekar um málið

Ráðherra: Þar sem háttv. þm. N.-Ísf: (Sk. Th.) sagði, að nefndin hefði gengið í gildru, er jeg hefði lagt fyrir hana, í þessu máli, þá verð jeg að mótmæla því.  (Skúli Thoroddsen: Hvers vegna brosir hæstv. ráðherra?)  . Af því að þm. N.-Ísf. er í þennan svipinn ofurlítið broslegur. Háttv. þm. N.-Ísf. er það vel kunnugt, að í nefndinni eiga sæti þeir menn, sem eru svo sjálfstæðir, að hvorki jeg nje aðrir myndi hafa áhrif á skoðanir þeirra í þessu efni. En vel má vera, að margir líti sömu augum á það, að krafan um að fá fallbyssubátana, fari ekki í sömu átt og sjálfstæðisstefna sessunautar háttv. þm. N.-Ísf. (B. J. frá Vogi). Mjer er sama persónulega, þótt tillagan sje í samþykt. Það gjörir mjer ekkert til eða ráðherra þeim, sem á eftir mjer kæmi, því að sjálfsögðu bærum við enga ábyrgð á því, hvort málið kæmist í höfn á þann hátt, sem háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) vill, eða ekki: Viðvíkjandi brtt. á þgskj. 98, þá væri það skemtilegt, að Landhelgissjóðurinn yxi sem mest. En þar sem sjóðurinn hlýtur nú sem stendur að vaxa mest fyrir bein framlög úr landssjóði, er það mjög hæpið, að maður megi missa svo mikið fje úr honum, af því að önnur lögmælt gjöld úr honum vaxa líka. Verður því að klifa þrítugan hamarinn til þess að fullnægja þeim. Og fyrir utan þessi lögmæltu gjöld, hefir landssjóður ýmsar þungar byrðar að bera, 1/3 miljón króna árlega í afborgun og rentur af lánum og 100,000 kr. árlega til Landsbankans, og svo má lengi telja. Nú kann að fara svo, að landssjóður fái ekki nógu mikið fje til þess að standast þetta. Að vísu má þá segja sem svo, að þá megi grípa til viðlagasjóðs, en þá er því til að svara, að hann er allur í lánum, er eigi verða innheimt á skömmum tíma, og nú sem stendur er engin verðbrjef hægt að selja, af þeirri einföldu ástæðu, að markað vantar erlendis fyrir þau.



Jeg hefi ekki kært mig um að tala um tillöguna, en setti málið í samband við hana, af því að mjer fanst það vera rjett. Jeg veit hver verða forlög hennar, og betra hefði verið að taka tillöguna aftur, er hún kom til umræðu. Jeg held fast við þetta, að fjárhagsútlitið sje nú svo ískyggilegt, að eigi beri að verja stórfje til neins þess, er eigi gefur skjótan og áreiðanlegan arð, en undir slíkt heyrir þetta ekki. Enn fremur held jeg því fram, að vjer eigum að stefna að því, að taka að okkur landhelgisvörnina, og verja í því skyni eins miklu og vjer sjáum okkur fært, en ekki meira. Hvað það snertir, að kvartanir hafi komið víðs vegar að, um það, að strandgæslan sje ekki í sem bestu lagi, þá má vel vera að svo sje. Jeg held því ekki fram, að þetta eina skip, sem nú hefir strandgæsluna á hendi, geti nægt. En þar sem botnvörpungum hefir fækkað gríðarlega, og því nú lítið af þeim hjer við land, og mun svo verða á næstu árum, þá sje jeg ekki ástæðu til þess, að strandgæsluskipunum sje fjölgað. Og lengi mætti bæta flotann, ef hvergi ættu kvartanir að heyrast. Hvað bölbænirnar snertir, er háttv. þm. N.-Íaf. (Sk. Th.) var að spá um, þá hugga jeg mig við það, að hafa í þessu máli fylgt samvisku minni. Jeg hefi ekki farið til hæstv. ráðherra til þess að vita skoðun hans, jeg vissi ekki fyrr en nú,. hver hún var. Mjer þykir að vísu gott, að hann lítur á þetta svipuðum augum og jeg, en get þó farið mínu fram. En það þykir mjer hart, að hv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.), skuli væna mann þess, að maður fylgi ekki eigin sannfæringu heldur fari eftir skoðunum annara. Jeg var eitt sinn þar sem háttv. þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) var yfirvald, og má honum vera það kunnugt, að jeg elti ekki á honum rófuna. Jeg held því fast við skoðun nefndarinnar. Svo munu og aðrir nefndarmenn gjöra, og jeg vonast til, að deildin fallist á hana.



Við flutningsmenn þessa frumv. lítum svo á, að hjer á landi sje nauðsyn á lögum um vigtarmenn, eins og víðar. Þörfin fer vaxandi, af því að verslunin er farin að breytast í það horf, að selja innlendu vörurnar hjer á staðnum, en senda þær ekki til útlanda á eigin ábyrgð, eins og áður hefir verið venja. Það er því nauðsynlegt, bæði fyrir kaupmenn og kaupfjelög, að geta fengið vottorð um þyngd og gæði vörunnar í einstökum tilfellum. Kaupendur krefjast og þessa. Óhætt er að fullyrða, að einstöku menn hafi orðið fyrir stórtjóni, af því að undirvigt kom fram, er til útlanda kom, enda þótt eigendur væru þess fullvissir, að varan væri rjett úti látin. Það er því, að okkar áliti, síður hætt við að þetta kæmi fyrir, ef frv. þetta næði fram að ganga. Jeg tel það líklegt, að ekki verði ágreiningur um aðalatriðið, en athugamál, hvort ekki verði deildar meiningar um önnur atriði, t. d. hvernig vigtarmennirnir ættu að vera skipaðir og hverja þóknun þeir eigi að fá. En þar sem jeg hygg, að menn verði sammála um aðalatriðið, þá sje jeg ekki þörf á að fara fleiri orðum um þetta að sinni, en vonast til, að þessu máli verði vel tekið í deildinni.

Þorleifur Jónsson : Jeg leyfi mjer að stinga upp á, að skipuð verði 5 manna nefnd í þetta mál.

Matthías Ólafsson : Mætti ekki stinga upp á, að vísa málinu til sjávarútvegsnefndar.



Eins og. háttv. þingmönnum er kunnugt, hafa verið lögð hjer fram skjöl þessu máli viðvíkjandi. Gjöri jeg ráð fyrir, að þeir hafi kynt sjer þau eða gjöri það, ef þeir hafa ekki gjört það enn. Um jörðina er það að segja, að eftir að skólinn fluttist þaðan leit út fyrir, að erfitt yrði að fá álitlegan ábúanda. Jörðin er erfið og þarf kraft til að hagnýta sjer hana, svo vel sje. Þó fór svo, að þessi maður, sem nú býr á jörðinni, rjeðist í að taka hana til ábúðar. Tel jeg það vel farið. Gæti annars hafa farið svo með þessa jörð, sem mörg önnur höfuðból, að hún hefði verið setin landinu til skaða og skammar. Það er ekki til of mikils ætlast, að þessi maður hefði fengið einhverja viðurkenningu fyrir það, hversu vel hann hefir setið þær jarðir, er hann hefir haft til ábúðar, og fyrir þau mikla störf, sem hann hefir unnið í þarfir almennings. Það er ekki óeðlilegt, að honum leiki hugur á að eignast jörð, sem hann vill sýna sóma. Hann slepti annari góðri jörð, þar sem hann bjóst við að fá þessa keypta. Hann hefir nú leitast fyrir um það, en sýslunefnd orðið óþjál í þessu máli og lagst á móti sölunni. Hún hefir sagt, að þessi jörð sje sjálfsögð sem prestsetur, skólasetur, og enn fremur, að hún væri sjerlega vel fallin til sundurskiftingar fyrir grasbýli. Þessi ummæli sýslunefndar eru öll rækilega hrakin í skjölum þeim, senn minst er á hjer að framan. Jeg ætla ekki að fara að taka það upp hjer, en að eins óska, að þingmenn kynni sjer skjölin. Jeg ætla ekki að fara að hreyfa þeirri stefnu, sem hjer hefir komið fram, um að fresta þjóðjarðasölulögunum, en hvernig sem um það fer, tel jeg sjálfsagt, að þeim, sem hafa gjört ráðstafanir í því skyni, að fá jarðir sínar keyptar, verði veittur kostur á því, en ekki sviftir rjettinum til þess, hvað sem lögunum líður. Að endingu óska jeg þess, að háttv. deild taki þessu máli vel, og veiti heimild til þess, að jörðin fáist keypt, og treysti jeg deildinni til þess að ráða fram úr því á heppilegan hátt.



Eftir undir- búningi þessa máls í hjeraði, furða jeg mig mjög á því, að það skuli vera fram komið. Að vísu er það ekki neitt undarlegt, þótt ábúandinn, Eggert Davíðsson, vilji kaupa jörðina., þar sem óhætt mun mega telja hana eina með allra bestu jörðum á Norðurlandi. En að mig furðar á, að frumv. kemur fram, er af því, að í vetur sem leið, er kaupbeiðnin var lögð fyrir sýslunefndina í Eyjafjarðarsýslu til umsagnar, þá taldi hún að jörðin fjelli undir 2. gr. þjóðjarðasölulaganna, þar sem hún er prestsetur, og auk þess hentug fyrir skóla og má á annan hátt verða til almenningsnota. Sýslunefndin hefir því af þessum ástæðum eindregið lagt á móti sölunni. Að ástæður nefndarinnar sje á fylstu rökum bygðar, hygg jeg að ekki verði neitað. Á hina hliðina þá hefir síra Jón byggingarbrjef frá umboðsmanni, sem að vísu er óvanalegt um byggingu prestsetra, en þetta stafar af því, að honum var veitt brauðið sem þingabrauð, eða með öðrum orðum, að því fylgdi ekkert fast eða ákveðið prestsetur, en enginn vafi mun leika á því, að bygging hans gildi að eins á meðan hann er prestur. Við næstu prestaskifti, er sá prestur, er brauðið fær, skyldur að taka við hálflendunni, sem hverju öðru prestsetri. Nú hefir því verið haldið fram, að sá hluti jarðarinnar, er presturinn situr, sje bygður öldungis á sama hátt og venjulegt er með byggingu þjóðjarða, og hið sama er gefið í skyn í brjefum þeim, sem lögð hafa verið hjer fram um málið, en það ætla jeg sje algjör misskilningur. Enn fremur hefir það verið venja, þótt hún sje að vísu ekki bindandi, að selja ekki hálflendur eða hluta úr þjóðjörðum. Jeg sje því ekki ástæðu til þess, þar sem sýslunefnd hefir skýlaust lagt á móti því, að jörðin verði seld, og borið þar fyrir sig bein ákvæði 2. gr. þjóðjarðasölulaganna, að frumv. þetta geti náð fram ganga. Loks má benda á það, að nú er einmitt allsterk hreyfing bæði í Eyjafjarðarsýslu, Akureyrarbæ og Þingeyjarsýslu, að stofna sameiginlegan húsmæðraskóla, og á meðan að ekkert er ákveðið um fyrirkomulag hans, þá virðist mjer því fremur ástæða til, að sú jörðin sje þó ekki seld, er komið getur til mála um að tiltækileg þætti sem skólasetur. Hvort málinu verður vísað í nefnd, læt jeg mig litlu skifta, því þótt nefnd sje skipuð, þá mundi hún komast að líkri niðurstöðu og jeg nú hefi bent á. Nefndarskipun er því í mínum augum að eins til þess að draga málið.



Jeg stend upp til þess að leggja það til, að málinu verði vísað til landbúnaðarnefndarinnar.



Það eru að eins örfáar athugasemdir út af ræðu háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.), sprottnar af því, að mjer virtist hann ekki fara algjörlega rjett með öll málsatriði. Þessi jörð, Möðruvellir, er engum þeim höftum háð, að ekki megi selja hana; hún er ekki prestsetur, þótt prestur dvelji þar nú sem stendur. En þar sem háttv. þingmanni þótti það óvarlegt, að veita stjórninni heimild - því að hjer er að eins um heimild að ræða, - til þess að selja hálflendu, af því að það hefði aldrei komið fyrir, að jarðarhlutar hafi verið seldir, þá verð jeg að segja það, að margt liti undarlega út, ef þingið gjörði aldrei neitt, sem ekki hafði verið áður gjört. Um afskifti sýslunefndarinnar af þessu máli er það að segja, að ef hún hefði ekki lagt á móti því, þá mundi það auðvitað ekki hafa komið fram í þessu formi. Hvort málinu verður vísað til nefndar, læt jeg mjer í litlu rúmi liggja. Landsstjórninni ætti að vera treystandi til að ráða fram úr þessu máli á viðeigandi hátt.



Það er út af nefndarskipuninni, að jeg stend upp. Mín tillaga er sú, að kosin sje sjerstök jarðasölunefnd og frumv. vísað þangað, með því að fleiri frumv. þessu lík geta komið fram nú. En ótækt tel jeg, að vísa frumv. til landbúnaðarnefndar, með því að hjer er ekki um búnaðarmál að ræða.



Allir vitum vjer það, að þingið getur veitt heimild til að selja þjóðjarðir, en að minni skoðun ætti það að vera undantekningarlaus regla, að veita aldrei slíkar heimildir, þegar sýslunefndir hafa lagt á móti sölu jarða: Eftir hlutarins eðli hlýtur hver sýslunefnd að vita miklu betur um alla málavöxtu en hver einstakur þingmaður; henni er það ljóst hvað vakir fyrir henni í því tilliti, og það er hart og óviturlegt og óviðeigandi, að taka fram fyrir hendur hennar í þessu falli. Af þessari ástæðu vil jeg ekki einu sinni greiða atkvæði með því, að frumv. verði vísað til nefndar, heldur tel jeg rjettast að fella það nú þegar.



Jeg álít það algjörlega andstætt gildandi lögum, að þingið fari að hlutast til um þetta mál. Skilyrðið fyrir sölu þjóðjarða er ómótmælanlega það, að sýslunefnd ljái samþykki sitt til sölunnar. Eins og jeg hefi tekið fram, er það skoðun ýmsra, að verði húsmæðraskóli stofnaður fyrir Norðurland, og hann ætti að standa í sveit, að þá væri hann best settur á Möðruvöllum. Sama er og að segja um það, ef instu 4 eða 5 hrepparnir utan við Akureyri kæmu sjer sam. an um, að koma á fót unglingaskóla, þá væri hann þar tvímælalaust best settur. Full sönnun þess, að hálflenduna verði að skoða sem framtíðarprestsetur, er það, að presturinn hefir tekið presta. kallalán, til þess að kaupa 1/8 íbúðarhúsið á Möðruvöllum. Þetta getur hver kynt sjer, sem annars hirðir nokkuð um það að vita. Af þessu leiðir það líka, að presturinn hefir tekið hálflenduna til ábúðar með því skilyrði, að hann yrði að sleppa henni, þegar brauðið væri veitt öðrum. Og þótt nú hafi presturinn að eins hálfa jörðina, þá getur vel farið svo, að næsti prestur verði svo mikill atorkumaður, að hann vildi fá hana alla til ábúðar. Þess má og geta, að jörðin er hentug til að gjöra tilraunir með grasbýli. Nú eru þar 1–3 bændur og þó lánaðar þaðan slægjur, svo að nemur hundruðum hesta árlega.

Framsögum. (Matth. Ólafsson): Þegar hafa orðið nokkrar umræður um þetta mál. Fyrir nefndinni vakti það, að láta þá skoðun koma fram, að vjer leitum ekki frekar á náðir Dana en vjer þurfum. Nefndin lítur svo á, að hjer sje um mál að ræða, er oss beri sjálfum að takast á hendur. En að fara fram á þetta við Dani nú, biðja um mörg skip til strandvarna, þegar alt er í ófriði, er alveg gagnslaust. Jeg skil það ekki, að þeir menn, sem halda því fram, að stöðulögin gildi hjer ekki, fari í alvöru að gjöra kröfur samkvæmt stöðulögunum.

Skúli Thoroddsen Jeg hefði - málefnisins vegna - getað búist við þeirri kurteisi af háttv. nefnd, að hún hefði látið málið óútrætt, látið það sofna, í stað þess, að taka svo í strenginn, sem hún gjörir. En nú hefir nefndin kosið, að ráða háttv. deild til þess, að fella till. mína, um landhelgisvarnirnar, og get jeg þá - eftir atvikum - einnig felt mig mjög vel við þau afdrifin, - vel unt henni þess heiðursins, er af því hlýtst. Háttv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði, að vjer »leituðum á náðir Dana«, ef vjer samþyktum tillögu þessa, og svo smáa vill hann síst, að vjer, stórmennin(!) gjörum oss. En til þessa er því að svara, að því fer þó mjög fjarri, að vjer snúum oss til Dana, sem krjúpandi beiningamenn, þar sem vjer höfum rjett til þess, að krefjast þess, að þeir inni vel af höndum verk, sem þeir eru skyldir til að sinna, - skyldir, að leysa vel af hendi, í endurgjaldsskyni fyrir það, er vjer látum þá njóta jafnrjettis við oss, að því er notkun landhelginnar hjer við land snertir. En fyrst nefndin vill fella tillöguna, þá er nú alt á hennar ábyrgð, hvernig sem um strandvarnirnar fer. Jeg hefi bent á þann veginn, er eigi verður neitað, að að gagni gat komið, og fæ eigi meira að gjört. Sami háttv. þingm. (M. Ó.) sagði enn fremur, að nefndin vildi, að vjer tækjum sjálfir strandvarnirnar í vorar eigin hendur. En á hvern hátt? Það sýna best umræðumar um Landhelgissjóðinn, sem jeg get því látið mjer nægja, að skírskota til. Þær sýna það, að nefndin vill láta alt dankast, sem verið hefir, og tímir jafnvel eigi, að leggja svo fram fje, til eflingar Landhelgissjóðnum, sem nauðsynin þó krefur, eigi tíminn, sem líður, uns hann er nokkurs verulegs megnugur, ekki að verða alt of langur. En nefndin um það. Jeg þvæ þá mínar hendur.

Bjarni Jónsson Jeg er sömu skoðunar sem háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), að þótt Danir legðu þetta fram og jafnvel meira, þá væri það ekki of mikið fyrir þann veiðirjett, sem þeir hafa haft hjer, þótt aldrei höfum vjer veitt þeim hann. Hvorki Danir nje nokkur önnur erlend þjóð hafa nokkurn rjett til veiði hjer í landhelgi. Og þess vegna vil jeg ekki, að vjer fáum nokkum hlut frá þeim, er feli í sjer viðurkenningu vora á slíkum rjetti. Og því er jeg ósamþykkur þessari tillögu. Jeg vil einskis jafnrjettis unna þeim, vil heldur, að landið sje varnarlaust, enda er það svo, þótt þeir hafi hjer þessa skel sína, sem liggur allajafna inni á höfnum og gjörir ekkert. Jeg vil ekki, að Danir gjöri nokkurn hlut fyrir okkur, nema vjer greiðum þeim peninga fyrir, og gætum vjer þá alveg eins gjört samninga við aðrar þjóðir, t. d. Norðmenn, um strandvarnir hjer. Það væri rjettast að bjóða þær út, svo að vjer fengjum sem best kjör. En það, sem mjer gjörir, að jeg vil síst leita til Dana um þetta mál, er það, að Danir líta á þetta öðrum augum, skoða land vort sem skattland sitt, er þeim sje skylt að verja. Þess vegna eigum vjer ekki að semja við þá um þetta, að þeir hafa aðra skoðun og vjer myndum ekki komast að svikalausum samningum. Með þessum formála greiði jeg atkvæði gegn tillögunni og öllu því, sem fer í sömu átt.

Skúli Thoroddsen Háttv. þm. Dal. (B. J.) gleymir því, að Danir hafa þenna rjett fyrir sig og Færeyinga, eftir núgildandi íslenskri löggjöf, og meðan lögunum er ekki breytt, og rjetturinn tekinn af þeim, þá eru þeir ekki of góðir til þess að borga fyrir hann, þ. e. leysa landhelgisvarnirnar hjer við land viðunandi af hendi.