Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Eins og lög standa til, hefur fjvn. haft frv. til framhaldsmeðferðar milli umr. og þær brtt. og erindi, sem óskað hefur verið, að til álita kæmu við 3. umr. Með sumar þær óskir hafa menn snúið sér einvörðungu til n., en aðrar hafa komið fram í brtt. einstakra þm. við 2. umr. Brtt. fjvn. eru á þskj. 725 og 731. Fyrst vildi ég bæta úr því, sem niður féll við 2. umr., að skýra frá því við þann lið 12. gr., sem ætlaður er til sjúkrahúsbygginga, læknisbústaða og sjúkraskýla, hvernig ætlazt er til, að fjárhæðin, 1,1 millj., skiptist. Er það ákveðið þannig í samráði við landlækni: Akureyri .......................... 200 þús. kr. Keflavík . . ....................... 150 - - Patreksfjörður .................... 150 - - Akranes ........................ 150 - - Vestmannaeyjar .................. 100 - - Selfoss ........................... 75 - - Seyðisfjörður ...................... 50 - - Egilsstaðir ...................... 50 - - Stórólfshvoll ................... 50 - - Álafoss .......................... 25 - - Eyrarbakki ........................ 50 - - Flateyri .......................... 25 - - Til kaupa á röntgentækjum o.fl. áh. 30 - - Samtals 1100 þús. kr. Þá kem ég að brtt. á þskj. 725. Að því er snertir hina fyrstu, greiðslu vaxta af skuldum vegna læknishéraða, koma 4 héruð til greina, Reykhóla- og Dalahérað með 900 kr., Ögurhérað með 800 kr. og Hesteyrarhérað með 400 kr. Þá er um læknisvitjanasjóði, að liðurinn orðist svo sem þar segir. Er það gert eftir till. landlæknis. Hann skrifaði n. erindi um þetta mál, eftir að n. hafði leitað til hans með það, hvernig þessu yrði bezt fyrir komið. Við 2. umr. var borin fram brtt. um 50 þús. kr. í þessu skyni, en gekk eigi fram. Í brtt. var tilætlunin að nota þetta fé til að gera héruðin aðgengilegri. En það taldi landlæknir algerlega fráleitt, það gæti komið á einhvers konar uppboði, þannig að læknar segðu lausum héruðum sínum til að geta komizt að þeim fríðindum, sem með læknislausu héruðunum væru boðin. Upphæðin er ákveðin 30 þús. kr. í samráði við landlækni, þar af aukaframlög 11950 kr. til þeirra hreppa, sem eiga örðugasta læknissókn, skipt samkv. l., sem vísað er til í brtt. Mér hefur borizt til eyrna, að sú tilvísun til l. þýði, að sumir þeir hreppar, sem nú eiga mjög erfitt að ná lækni, verði útilokaðir frá styrk. Sé svo, mun geta orðið samkomulag um að breyta þarna orðalagi. Stefnt er að því, að slíkum læknisvitjanasjóðum verði komið upp sem viðast, og miðar það bæði að heill almennings og haganlegu fyrirkomulagi fyrir ríkið í þessu efni. - Landlæknir taldi, að á læknislausa staði færi mikið fé úr ríkissjóði. Í héruðum þeim, sem vantar lækni, hefur verið greitt sem svarar hálfum læknislaunum í sjóði þessa. Þar sem þetta er ekki nema heimild fyrir ríkisstj., er nokkur vafi, hve mikið þessir sjóðir eiga að vaxa á þennan hátt. 3. brtt. er um akfæra sýsluvegi. Þar hefur n. gert 15 þús. kr. hækkun með tilliti til vegar í Breiðdalsvík, sem leggja skal í sambandi við bryggjugerð þar. Það var skýrt fyrir n., að smíði bryggjunnar mundi við lagningu vegarins verða bæði miklu fljótari og ódýrari. Þótti n. sjálfsagt að líta á það. 4. brtt. er um hafnargerðir. N. hefur leyft sér að leggja til, að þar komi nýr liður, Akureyri, með 50 þús. kr. fjárveitingu. Það má segja, að þetta sé eina brtt. á þessu sviði, sem n. hefur ekki gert í samráði við ríkisstj. En svo er mál með vexti, að þingið hefur nú samþ. hafnarlög fyrir Akureyri og þar eru víst byrjaðar framkvæmdir. En þess var ekki gætt að leggja teikningar fyrir vitamálastjóra í tæka tíð. Því hefur Akureyri helzt aftur úr með fjárveitingar. 50 þús. kr. er að vísu lítil upphæð, en gert er ráð fyrir, að veitt verði aukafjárveiting úr hafnarbótasjóði, ef ástæður eru fyrir hendi. Í nál. leggur n. til, að fjárveitingin greiðist að því tilskildu, að vitamálastjóri samþ. framkvæmdirnar og undirbúning þeirra. Verður Akureyri að fallast á sömu breyt. og aðrir staðir, sem hafnarframkvæmdir hafa með höndum: 5. brtt. er um bryggjugerð og lendingarbætur. Þar er um sömu upphæðir að ræða. Munu þær hafa fallið niður, þegar málið var afgr. til 2. umr. Þessi leiðrétting er gerð í samráði við þann ráðh., sem fer með vita- og hafnarmál. 6. brtt. er hækkun um 15 þús. kr. Það eru námsstyrkir samkv. ákvörðun Menntamálaráðs vegna fram kominna fimm umsókna um styrkina, sem heyra undir þennan lið. Umsækjendur eru þessir: Haukur Jörundsson, til þess að kynna sér búnaðarháttu í Englandi, Óskar Sveinsson, til að stunda garðyrkjunám í Noregi, Páll Pálsson, til framhaldsnáms í dýralækningum, Óskar Bjarnason, til að kynna sér herzlu lýsis, og Hjalti Björnsson landbúnaðarkandídat, sem dvelst nú í Danmörku, en á nú kost á vinnu þar til frambúðar. Búnaðarfél. Ísl. telur þörf á vinnu hans hér á landi, og bíður hann nú eftir að komast heim og starfa hér. 7. brtt. er nýr liður, en þó gamall kunningi. Það er 1000 kr. styrkur til Skallagrímsgarðs í Borgarnesi. Þennan styrk þótti ekki rétt að fella með öllu niður nú. 8. brtt. er 15 þús. kr. hækkun á styrk til Handiðaskólans. Framvegis mun skólinn verða í húsakynnum tilraunaskólans, sem ætlazt er til, að reistur verði. 9. brtt. er styrkur til Sigurðar Skúlasonar, til að halda uppi tilsögn í framsagnarlist. Fyrrv. stj. felldi niður þennan styrk. Styrkurinn er bundinn því skilyrði, að prestsefnum verði veitt ókeypis tilsögn í framsagnarlist. - B-liður er styrkur til Hallgríms Helgasonar tónskálds fyrir að vinna að endurbótum á söngkennslu í skólum í samráði við fræðslumálastjórnina. Þennan lið hafði fyrrv. stj. fellt niður úr fjárlfrv., en lét standa fjárveitingu til sama manns á öðrum stað til útgáfu sönglaga. Fjvn. leggur aftur á móti til, að útgáfustyrkurinn falli niður. 10. brtt. er styrkur til Þjóðskjalasafnsins, og er hann hækkaður um 2000 kr. vegna bókbands og fleira. 11. brtt. er varðandi skáld, rithöfunda og listamenn. Eins og kunnugt er, lagði n. fram till. við 2. umr. um nýtt fyrirkomulag við úthlutun styrkjanna, en hæstv. Alþ. gat ekki fallizt á hana. En n. þótti nauðsynlegt að bera fram aðra till. í þessu máli, því að annars stendur ekkert um það, hvernig úthluta skuli því fé, sem þingið veitir á fjárl. til þessara mála. Nú gerir n. þá till., að n., sem ráðh. skipar, úthluti þessu fé. Í n. þessa skal skipa fimm menn, fjóra samkv. tilnefningu þingflokkanna og forseta Þjóðvinafélagsins, og skal hann vera form. n. 12. brtt. er dálítil hækkun á styrk til Jóns Norðfjörðs leikara. 13. brtt. er styrkur til lúðrasveitar Reykjavíkur. Hún fór fram á helmingi hærri upphæð. En n. leit svo á, að Reykjavíkurbæ bæri að leggja þar nokkuð á móti. 14. brtt. hef ég lýst, þar sem ég ræddi um 9. brtt., b-lið. Það er útgáfustyrkur til Hallgríms Helgasonar. N. leggur til, að liðurinn falli niður. 15. brtt. er varðandi Landssamband blandaðra kóra og kvennakóra. Er hún ekki um annað en gera þetta landssamband jafnrétthátt öðrum kórum í landinu. Er veitt dýrtíðaruppbót á þennan styrk eins og styrki til annarra kóra. 16. brtt. er um brjóstlíkneski af Hirti Snorrasyni fyrrv. alþm. og skólastjóra. Hann var, eins og kunnugt er, mikill verðleikamaður á mörgum sviðum. Hefur verið ákveðið að reisa brjóstlíkneski af honum í garðinum á Hvanneyri við hliðina á líkneski af Halldóri Vilhjálmssyni. Líkneskið hefur verið í smíðum síðan 1940, en er nú fullgert. En kostnaður hefur orðið meiri en gert var ráð fyrir þá. 17. brtt. er sami styrkur og áður hefur verið veittur til blaðanna Heimskringlu og Lögbergs. Tel ég óþarft að rökstyðja það, hvers vegna rétt er að styrkja þessi blöð, sem gefin eru út af löndum ökkar vestan hafs. 18. brtt. er varðandi tilraunastarfsemi í þágu landbúnaðarins, 25 þús. kr. hækkun. Er ætlazt til, að það fé renni allt til tilraunastöðvar á Reykhólum. Hv. þm. Barð. (GJ) flutti brtt. um þetta við 2. umr. fjárl. fyrir nokkrum árum. Vill n. viðurkenna réttmæti þessara till. og leggur til, að nokkru fé verði varið til þessa máls. 19. brtt. er nýr liður. Það er til fyrirhleðslu á Þverárbökkum neðan Þverárbrúar. Þessi fyrirhleðsla er nauðsynleg, vegna þess að Þverá er að brjóta skörð í þjóðveginn fram hjá Bakkaseli, og er þar stórt graslendi í mikilli hættu. Fannst n., að ekki yrði hjá því komizt að reyna að bægja þessari hættu frá. 20. brtt. er um hækkun á styrk til dýralækna, og er hækkunin ætluð manni, sem heitir Hólmgeir Jensson og stundar dýralækningar. 21. brtt. er styrkur til Sverris Markússonar til dýralæknisnáms samkv. till. yfirdýralæknis. 22. brtt. er nýr liður, viðurkenningarstyrkur til Bjarna Böðvarssonar í Bolungavík og Eiríks Einarssonar, Réttarholti, 2500 kr. til hvors. Það getur verið, að þetta þyki lágt, en n. treysti sér ekki til að hafa þessa upphæð hærri.  23. brtt. er um, að liðurinn Íslenzk ull falli niður. N. virðist ekki næg ástæða vera til þess, að þessi útgjaldaliður sé látinn standa í fjárl. 24. brtt. er lítils háttar hækkun á styrk til gamalmennahæla, og er ætlazt til, að þessi hækkun renni til gamalmennahælisins á Patreksfirði. 25. brtt. er aðeins um reglur við úthlutun á því fé, sem varið er til mæðrastyrksnefnda, og er ætlazt til, að fénu sé úthlutað að fengnum till. Mæðrastyrksn. Reykjavíkur, Þessi athugasemd, sem er brtt., féll niður við 2. umr. 26. brtt. er um framleiðslubætur. N. leggur til, að liðurinn falli niður. 27.–45. brtt. snerta allar 18. gr. Það eru ýmsar leiðréttingar og smá-fjárveitingar til manna, sem fullnægja þeim skilyrðum, sem venjulega hafa verið lögð til grundvallar, þegar þessir smástyrkir 18. gr. hafa verið ákveðnir. Ég tel ekki ástæðu til að ræða hvern lið sérstaklega, nema tilefni gefist til. 46. brtt. er nýr liður, vegna nýrra launal., 41/2 millj. kr. Það hefur tekið töluverðan tíma fyrir n. að fá upplýst, hvað samþykkt launal.- frv. mundi hafa mikil aukagjöld í för með sér. Fyrst þegar n. leitaði til ráðun. um upplýsingar, gaf skrifstofustj. fjmrn. upp lægri upphæð en nú. Það er gert ráð fyrir, eins og frv. liggur fyrir nú, að hækkunin muni nema kringum 6 millj. kr. En samkv. upplýsingum frá stj. kemur hækkunin ekki til framkvæmda á fyrsta fjórðungi næsta árs, og er upphæð fjvn., 41/2 millj. kr., miðuð við það. 47. brtt. A er heimild, sem fellur undir 22. gr. Þar er farið fram á heimild fyrir ríkisstj. til að greiða halla, ef hann verður, á óperettu, sem viðurkenndir söngfrömuðir hér í bænum hafa samið. 47. brtt. B tilheyrir sama lið. Þar er farið fram á ábyrgð fyrir Konráð Gíslason til að koma upp verkstæði fyrir áttavitasmíði í Reykjavík. Konráð Gíslason er, eins og flestum, sem við útgerð fást, er kunnugt, áttavitasmiður og viðgerðarmaður. Hann hefur nú orðið að láta af hendi það húsnæði, sem hann hefur haft, og þarf því að fá skilyrði til að geta unnið að þessu eins og áður. Það er því nauðsynlegt, að þetta fáist framkvæmt. Stafliður C undir sama lið er að greiða 100 þús. kr. til Hallormsstaðar til þess að kenna kennslukonum vefnað. Þessi liður var felldur niður í fjárlfrv. af fyrrv. ríkisstj., en virðist þurfa að vera, því að kennslan má ekki falla niður, og hefur n. gert till. samkv. því. Undir staflið D er heimild til þess að verja úr ríkissjóði 1,4 millj. kr. til aukningar á símakerfinu, ef tekjur landssímans leyfa. N. var kunnugt um, að landssímastjórnin hefur farið fram á heimild til þess að byggja símahús í Borgarnesi og Hrútafirði án þess að fá um það ádrátt hjá fyrrv. ríkisstj. Sömuleiðis lá fyrir n. rökstudd ósk frá Vestmannaeyjum um, að þar yrði komið upp nýrri símastöð og endurbætt símakerfi. Þetta var svo rætt í n., að viðstöddum hæstv. fjmrh. og fulltrúa póst- og símamálastjóra, og þar kom það til talssambandi við þá hækkun, sem væntanleg er á símagjöldum, að ef tekjur landssímans leyfa, sem ætla má eftir, væntanlega hækkun, verði ríkisstj. heimilað að verja 1,4 millj. kr. til byggingar nýrra símastöðva í Borgarnesi, Vestmannaeyjum o.fl. stöðum og svo til endurbóta á símakerfi landsins. Þá er E-liður, heimild fyrir ríkisstj. til þess að verja allt að 4 þús. kr. til að styrkja afskekkta staði til að hafa lærða hjúkrunarkonu, eftir till. heilbrigðisstjórnar. Kunnugt er, að ýmsir hv. alþm. hafa við 2. umr. þessa máls borið fram óskir í þessa átt. N. ræddi þetta við landlækni og komst að þeirri niðurstöðu, að heppilegt væri, að ríkisstj. hefði heimild í þessu efni. N. ákvað upphæðina, en ekki, hvernig hún skyldi skiptast, heldur fer það eftir till. heilbrigðisstjórnar. Stafliður F er heimild handa ríkisstj. tii þess að selja varðskipið Þór, ef viðunandi boð fæst, enda verði fénu varið til smíða eða kaupa á nýju varðskipi. Þetta er till. meiri hl. fjvn., og skýrir hún sig sjálf. Ég tel ekki þörf að ræða hana, enda mundi það, sem ég kynni um það að segja, ekki verða til sérstakra meðmæla fyrir þessari till., en það er sem sagt till. frá meiri hl. fjvn. Þá er G-liðurinn. Hann er um að leggja til hliðar og geyma fé á sérstökum reikningi, sem ætlað er til sérstakra framkvæmda, ef upphæðin er ekki notuð. Um þetta er ekkert nýtt að segja. Þetta hefur staðið í fjárl. fyrr og talið sjálfsagt, að slík ákvæði séu í fjárl. Þá kemur stafliður H, sem er heimild handa ríkisstj. að greiða Matthíasi Einarssyni lækni óskert prófessorslaun, er hann lætur af yfirlæknisstörfum í Landakotsspítalanum. Þessi virðulegi og velmetni læknir er nú meira en hálfsjötugur að aldri, og þarf ég ekki að lýsa fyrir hv. alþm. því áliti, sem þessi stórvirki og vinsæli læknir nýtur með alþjóð. Ég kann ekki heldur tölu á þeim hóp læknastúdenta, sem hafa lært hjá honum, unnið með honum og séð handbrögð hans og haft mjög gott af, né heldur kann ég tölu á því fé, sem hann hefur á ýmsum tímum gefið eftir þeim, sem eitthvað hafa átt erfitt með að greiða læknishjálp. Ég tel víst, að hv. alþm. muni vera sammála fjvn. um það að sýna Matthíasi Einarssyni þann sóma, sem hér er lagt til, að gert verði, og skal hér ekki hafa um það fleiri orð. Þá kemur stafliður I, sem fjallar um að greiða dr. Eiríki Albertssyni á Hesti þá viðbót við lífeyri, að hann fái 6 þús. kr. árslaun að viðbættri verðlagsuppbót. Þetta var fellt niður af 18. gr., og sama er að segja um staflið J, um séra Jakob Kristinsson fyrrv. fræðslumálastjóra, sem eins stendur á um. Voru báðir felldir úr 18. gr., en teknir í þessa gr., meðan verið er að reikna út laun þeirra. Þessir tveir menn og störf þeirra eru svo kunn, að ég þarf ekki um það að ræða frekar. Stafliður K er heimild til þess að verja 5 millj. kr. til aukningar fiskiflota landsmanna. Þessi till. er tekin upp í samræmi við vilja hæstv: ríkisstj., og er skýringin sú, er hér greinir: Í framkvæmdasjóði eru 11375000 kr., en af því fé er í fjárl. varið 5 millj. kr. til skipasmíða. Nú er hér til meðferðar í þ. frv., sem gerir ráð fyrir, að lagðar séu fram 3 millj. kr. til kaupa á landbúnaðarvélum. Þá verða eftir 3375000 kr., og þyrfti að taka að láni 1625000 kr. í þessu skyni, það er að segja, ef heimildin er notuð að fullu, sem nú er lagt til að veita hæstv. ríkisstj. L er nýr liður og líka fluttur að tilmælum hæstv. ríkisstj., og er þar lagt til að verja 500 þús. kr. til flugmála, ef þörf krefur, og er það vegna þess, að ef til yfirtöku á flugvöllunum í Reykjavík og Keflavík kemur, er nauðsynlegt að hafa yfir meira fé að ráða en gert er ráð fyrir í fjárl. Hv. þm. mun öllum kunnugt, að samkv. samningi við hernaðaryfirvöldin, brezku og amerísku, þá stendur það til, að íslenzka ríkið yfirtaki flugvellina. Er þá nauðsynlegt, að fé sé handbært til þeirra útgjalda, sem verða kynnu í sambandi við yfirtökuna og starfrækslu þessara flugvalla. - Ég vil taka það fram, að þessi heimild er ekki til þess að kaupa þessa flugvelli, því að þeir eiga að afhendast landinu án endurgjalds. Loks er á þskj. 731 brtt. frá n. eða till. um umbætur á Þingvöllum, 90 þús. kr. Það er bein fjárveiting ætluð til að koma á 15. gr. Þessi till. réttlætist af bréfi því frá Þingvallanefnd, sem ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér upp: Reykjavík, 14. des. 1944. „Á fundi Þingvallanefndar í dag var rætt um nauðsynlegar umbætur á þjóðgarðinum. Voru nm. á einu máli um það, að ekki verði komizt hjá að gera á næsta sumri umbætur þær, er hér greinir: 1. Akvegur af Þingvallavegi niður í Kárastaðanes kr. 60 þús. = 30 þús. annars staðar frá ........ kr. 30.000.00 2. Framhald gangstígs með vatninu 20.000.00 3. Almenningssalerni ............ - 40.000.00 Kr. 90.000.00 Nefndin leyfir sér að fara fram á það, að ríkisstjórnin og fjvn. mæli með þessu framlagi í fjárlögum 1945.„ N. flutti því þessa till. samkv. ósk Þingvallan. og í samráði við hæstv. ríkisstj. Síðari brtt. er aðeins lítils háttar leiðrétting á orðalagi við 27. brtt. á þskj. 725, að liður, sem lagt er til, að falli niður, nefnist: „Til framleiðslubóta og atvinnuaukningar“, og er það réttnefni, en á þskj. er hann nefndur: „Til framleiðslubóta o.s.frv.“ Ég held þá, að ég hafi minnzt á brtt. fjvn. við þessa umr., og er þess þá að geta, að þær eru að langmestu leyti fluttar í samráði við og sumpart eftir ósk hæstv. ríkisstj. og í rauninni í mörgum tilfellum til þess að mæta að nokkru leyti óskum hv. þm., sem bornar eru fram í heyranda hljóði eða við n. - Hækkunin, sem hér um ræðir, er alls 4709638 kr. Eins og ég skýrði frá áðan, hefur stj. í hyggju að bera fram till. um hækkun á, símagjöldum, um 3 millj. kr., og enn fremur brottfall á 2 millj. kr. til áburðarverksmiðju, og enn fremur liggur fyrir Alþ. frv. um nýjan tekjuaukaskatt. Gert er ráð fyrir aukatekjum vegna þessa frv. um 6 millj. kr. Ef svo fer fram sem þar horfir og tekið er um leið tillit til þeirra till., sem hér hefur lýst verið, og fjárl. að öðru leyti, þá virðist n:, að greiðsluafgangur muni nema á þessu stigi málsins 654457 kr., en rekstrarafgangur 8855403 kr.

Frsm. samvn. samgm. (Gísli Sveinsson) : Herra forseti. - Eins og sjá má á þskj. 698, hefur samvinnun. í samgöngumálum, þ.e.a.s. sameinaðar samgmn. Alþ., lagt til, að nokkur tilbreytni yrði gerð á svo kölluðum flóabátaferðum. Þessi tilbreytni er eingöngu í því fólgin, að aðeins hefur verið bætt við til þess að gera samgöngurnar nokkru auðveldari fyrir ýmsa landshluta með því að hækka tillagið til áætlunarbáta og flóabáta, sem nauðir hafa til rekið. Mun ég nú nánar greina frá því í stórum dráttum, sem fram hefur farið, og hversu gengið hefur á árinu með þessar ferðir. Efalaust má segja, að árangur og útkoma sé í raun og veru vonum betri, og eins og hv. þm. munu sjá, þá byggjast þessi ummæli á því, að í langflestum tilfellum hefur orðið að álíta, að þessir styrkir, sem veittir eru og áætlaðir til þessara samgangna, hafi verið og verði enn næsta ár með líku ástandi fullnægjandi. Þar er þó þess að geta, að á sumum stöðum hefur þetta ekki verið reiknað til hlítar, með því að Skipaútgerð ríkisins hefur samkv. því, sem ákvarðað hefur verið og ríkisstj. hefur orðið að láta fara fram, tekið að sér að annast að meira eða minna leyti um þær samgöngur, sem svo hafði hagað til um, að ekki varð öðruvísi út úr þeim komizt, og má þá þar til nefna ekki sízt samgöngurnar við Norðurland. Skipaútgerðinni var falið að halda uppi samgöngum milli Skagafjarðar og Eyjafjarðar eða á milli Sauðárkróks um Siglufjörð og til Eyjafjarðar að vetrarlagi. Sá styrkur, sem til þessara samgangna er veittur, er ætlaður til þess að ganga upp í þann kostnað, sem er meiri en því nemur, er ríkisútgerðin verður að hafa til þess að fullnægja þessum ferðum. En það þykir henta að hafa þann hátt á, vegna þess að það er engan veginn tilgangurinn að afhenda Skipaútgerð ríkisins til fullnustu þessar ferðir. Það er neyðarúrræði. Skipaútgerð ríkisins hefur að sjálfsögðu á sínum höndum hinar svo kölluðu strandferðir með ákveðnum strandskipum, en hún hefur líka í umboði þ. og stj. umsjón með flóabátaferðum og nokkra ábyrgð á því, að þær falli ekki niður, þótt eitthvað komi fyrir, sem hindri, að þær haldi áfram. Enn hefur orðið svo að vera, að Skipaútgerð ríkisins hefur haft á sínum höndum Austfjarðasamgöngurnar að miklum mun og einnig Austfjarðabátarnir, sem svo mætti nefna, Hornafjarðar- og Austfjarðabátur, og eru veittir til hans nokkrir tugir þús. kr., sem ganga upp í kostnað Skipaútgerðarinnar, en til þess hefur ekki fengizt á liðnu ári og þessu ári neinn fjárkostur, sem á nokkurn hátt fullnægi svo Skipaútgerðinni að annast um það, og mun svo verða á næstu árum. Loks er þess að geta, að Skipaútgerðin hefur í umboði samvinnun. annazt samgöngur á Faxaflóa, eftir að Laxfoss strandaði. Reyndist nauðsynlegt, að hið opinbera skærist í leikinn um þær samgöngur til aukins öryggis. Nú hefur verið ákveðið, að h/f Skallagrímur annist um samgöngurnar á sjó milli Reykjavíkur, Akraness og Borgarness að mestu, enda mun nú von til þess, að takast muni að ná Laxfossi á flot aftur, stórum endurbættum, svo að þessar samgöngur ættu að verða öruggari en áður. Það er ýmislegt við þessa útgerð, sem hvorki n., hæstv. ríkisstj. né Skipaútgerð ríkisins hafa getað fallizt á, og er ekki um það að sakast. Þennan halla verður að bæta, og þótti því eðlilegt að bæta meiri hluta hans úr ríkissjóði, en minni hlutann af félaginu, sem úthaldið hafði, h/f Skallagrími í Borgarnesi. Þannig er tilkomin sú till. til hækkunar þessum styrk í heild, að til Borgarnessbátsins verða veittar 120 þús. kr. úr ríkissjóði, og er það í raun og veru upp í meiri hluta rekstrarhallastyrksins á þessu ári. Nokkrar aðrar tilbreytingar, - eins og ég gat um, - hafa hér orðið að verða. Skal ég þar aðeins benda á, að það hefur orðið að hækka nokkuð styrk Breiðafjarðarsamgangna, bæði rekstrarstyrk og hallastyrk til Flateyjarbátsins, og er greint frá því á nál. Einnig hefur verið óhjákvæmilegt að hækka að litlu leyti suma aðra styrki þar, og má þakka fyrir, meðan útgerðin þar sér sér fært að halda uppi ferðum á þessum slóðum. Hefur n. athugað þessar ferðir og komizt að raun um, að yfirleitt er vel á haldið, þannig að Breiðafjarðarsamgöngur verður að telja meðal þeirra samgangna, sem skylda er að halda uppi og reyna að láta sem mesta fullnægingu verða á. Hafa n. ekki borizt kvartanir þaðan úr héraði um það; sem miður hefur farið, eða að minnsta kosti svo óverulegar, að þær taka ekki tali. Ég hef þegar getið um Austfjarðasamgöngurnar, sem Skipaútgerð ríkisins verður að hafa með höndum að allmiklu leyti, en þess ber þó að geta, að sumir staðir, eins og Austfirðir, eru að því leyti betur settir en aðrir staðir, að um þá fara nú strandferðir eftir áætlun, og eru það aðeins fjarðabátarnir, sem annast samgöngur milli Hafnar í Hornafirði og austur og norður, sem hér geta komið til mála, að verði að styrkja. Hins vegar er þetta í rauninni ónumið land í þessum skilningi, og verður að koma upp sérstöku Skipi fyrir Austfjarðasamgöngur, enda er uppi mikil hreyfing um það á þessum slóðum, og verður það gert, þegar tímar verða eðlilegir, sem vart mun dragast lengi úr þessu. - Hið sama má segja um Vestmannaeyjar, - en til samgangna þangað er ekki breyt. á styrkveitingu, - að þegar tímarnir veróa betri og allt kemst í samt lag eða það lag, sem menn geta gert sér vonir um, þá verður samgöngum þangað hagað með allt öðrum hætti en nú er, hvort sem um verður að ræða sérstakt. skip á vegum hins opinbera eða einstakra aðila„ þótt það verði að bíða síns tíma. Til viðbótar þeim breyt., sem nú hefur verið á minnzt og mestmegnis eru vegna hallastyrks, hefur n. komið sér saman um að veita lítilfjörlegt fjárframlag til hreppsn. Hríseyjar til þess að halda uppi nauðsynlegum ferðum milli eyjarinnar og lands, bæði til þess að nota þá báta, sem hafa viðkomustaði á öllum stöðum innfjarðar, en koma ekki til Hríseyjar, og eins til þess að hafa samband við land, t.d. þegar vitja þarf læknis, sem ella er enginn vegur til, og verða þeir því að eiga undir höggi með báta, ef ekki verður horfið að því ráði að hafa á eyjunni viðvarandi bát til þessara þarfa. Þá hefur n. og viðurkennt aðra nýja flóabátaferð, sem full þörf er á að styrkja, og er hún við Strandir á Húnaflóa. Hefði mátt ætlast til, að fyrr hefði komið til með þetta, sem nú fyrst kemur fram greinilegt erindi um. Allt er þetta óundirbúið, en ætlazt er til, að nú þegar verði hafizt handa heima í héraði um aðstoð og undir umsjá, Skipaútgerðar ríkisins, þannig að unnt verði að ná í hentugan bát, sem geti fullnægt þessum ferðum. Til að byrja með hafa verið áætlaðar 30 þús. kr. í þessu skyni, sem að vísu er ekki nema helmingur þeirrar fjárhæðar, er farið var fram á, en umsóknin gat hvort sem er ekki komizt nær því að áætla, hvað mikið fé mundi duga til þess að fá úr því skorið, hvað hentar og hæfir í þessu sambandi. Þetta er tilraun, og yrði þá að hafa hliðsjón af, að bætt yrði úr, ef miður reyndist en skyldi, en þess er þó að vænta, að unnið verði að þessu sleitulaust til þess að koma þessum hluta Norðurlands í samband við önnur svæði, sem hafa á hendi aðalsamgönguleiðir, bæði á landi og sjó. Það er að sjálfsögðu ætlazt til þess, að allar þessar ráðstafanir gerist með aðstoð og undir umsjá og eftirliti Skipaútgerðar ríkisins, því að Skipaútgerðin er og hefur verið nú um margra ára skeið eins konar .aðalfulltrúi ríkisins í þessum efnum og hefur leyst það verk vel af hendi. Þetta er nauðsynlegt vegna þess, að engin stj., hversu vel sem hún er af vilja gerð, hefur getað annað því að ráðstafa slíkum málum sem þessum, og af því, að þannig er orðið ástatt um Skipaútgerðina, að hún hefur meiri ráð farkosta en nokkur annar aðili hér á landi, bæði opinberra farkosta og einnig annarra, sem tiltækilegt væri að afla. Af þessum ástæðum stendur hún bezt að vígi með að hafa eftirlit með þessum samgöngum og að reyna að bæta úr því, sem á skortir. Þetta er yfirleitt vandamál og talsvert viðkvæmt fyrir þau héruð, sem hlut eiga að máli og stundum eiga allt sitt undir því, að þetta takist vel, en þó er ekki um það að sakast, þótt ýmislegt verði að fara öðruvísi en til hefur verið ætlazt vegna ríkjandi ástands. Þess vegna hlíta allir þessir styrkir sömu skilmálum og verið hafa um þetta og ég hef nú drepið á. Niðurstaða samvn. samgm. hefur því orðið sú, að ekki hefur þurft að hækka þessa styrki alla nema um tæpar 200 þús. kr., og fer þó meiri hlutinn af þeirri upphæð á einn stað eða til Faxaflóasamgangna, sem allir vona, að ágreiningur um sé nú á enda kljáður. Hitt fer til smáaukningar á ýmsum stöðum eða til nýrra samgangna, sem nauðsynlegt hefur verið að dómi n. að reyna að koma á fót. - N. ber því fram brtt. á þskj. 701 um, að nú bætist inn á réttan stað í 13. gr. fjárlfrv., að í staðinn fyrir 550 þús. kr., eins og flóabátastyrkurinn í heild er þar áætlaður, komi nú 742950 kr. Er það nákvæmlega það, sem áætlað er og greint er sundurliðað i nál. á þskj. 698. Ég tel þá, að eigi sé þörf á að gera frekari grein fyrir áliti og brtt. samvn. samgm.



Herra forseti. - Það er 3. umr. fjárl., sem nú fer fram, og langar mig til að láta falla nokkrar almennar aths. um þau mál, áður en kemur til atkvgr. um þau. Ég hefði beðið með að tala, ef hæstv. fjmrh. hefði kvatt sér hljóðs næst á eftir frsm. fjvn., en hann mun ætla að dragá það eitthvað. Ég hef heyrt það frá fjvn., og eins hygg ég, að það hafi komið fram hér á Alþ., að hæstv. ríkisstj. ætli sér að hafa þann háttinn á um þessi mál að reyna að ljúka atkvgr. fjárlfrv. fyrir jól, en að hún muni ekki ætla, sér að leggja fram af sinni hendi allar þær uppástungur, sem hún hefur gert um tekjuöflun fyrir - ríkissjóð, fyrr en eftir jólaleyfið. Mun það því vera ætlunin að slíta afgr. fjárhagsmálanna alveg í sundur. Enn fremur hef ég heyrt, að það muni vera ætlan hæstv. ríkisstj. að setja ekki inn í fjárlfrv. greiðslur samkv. dýrtíðarl., sem hæstv. ríkisstj. hefur þó ákveðið að beita sér fyrir samkv. gerðum samningi um stjórnarmyndun. - Ég vil leyfa mér að finna að þessari málsmeðferð allri saman. Í fyrsta lagi vil ég halda því fram, að það sé hin eina sómasamlega meðferð á fjárlfrv. að setja þar inn allar þær greiðslur, sem meiri hl. Alþ. hefur ákveðið að beita sér fyrir, að inntar verði af hendi, svo sómasamlega áætlaðar sem kostur er á, og ég skil ekki, hvers vegna hæstv. ríkisstj. tekur ekki þann kostinn að gera fjárlfrv. þannig úr garði, að hún fái nokkra hugmynd og almennt yfirlit um útgjöld ríkisins á næsta ári. En um fjárframlög verður með engu móti séð, ef sá háttur verður á hafður, sem ég hef þegar getið um, að fjárl. verði afgr:, án þess að dýrtíðargreiðslur séu þar teknar inn í. Enn fremur vil ég benda á, að það er í raun og veru óhugsandi fyrir þá, sem ekki beinlínis sjá inn í hugskot hæstv. ríkisstj. og vita gerla um, hvað hún ætlast fyrir, að taka nákvæma afstöðu til þeirra till., sem fram hafa komið, og í raun réttri til fjárl. og einnig skattamálanna, svo að fullkomið lag sé á, nema hæstv. ríkisstj. breyti um stefnu og láti liggja fyrir frá sinni hendi ákveðnar till. um tekjuliði ríkissjóðs á næsta ári, með öðrum orðum, að hæstv. ríkisstj. gefi skýrslu um það, hversu mikilla tekna hún ætli að afla vegna ríkisútgjaldanna og með hvaða hætti. Vil ég því mjög minna á, að með þeirri aðferð að slíta þetta allt í sundur, eins og hér virðist eiga að viðhafa, þá er alveg ógerningur fyrir þm. að fá nokkurt heildaryfirlit yfir það, hvert verið er að fara með þessi mál. Þá vildi ég og minna á, að ríkisútgjöld fjárlfrv. eru nú eftir 2. umr. 96,6 millj. kr. og greiðsluhalli úr ríkissjóði, sem færður er á sjóðsyfirlit, um 9,9 millj. eða 10 millj. kr., þannig að greiðslur í heild eru nær 106 millj. kr., eins og fjárlfrv. er nú. Ég tel hér með greiðslur á eignayfirliti eða sjóðsyfirliti, vegna þess að þær eru langflestar þannig vaxnar, að nokkuð örðugt er að dæma um, hvort þær ættu frekar að vera þar eða á rekstraryfirliti sjóðsins. Flestar þessar greiðslur ganga til óarðbærra fyrirtækja, t.d. spítala, landssímalína, varðskipa og annarra slíkra fyrirtækja. Ég vil láta þennan halla koma fram og tel, að flestar af þessum greiðslum hefðu átt að vera á rekstraryfirliti. Vil ég því vara við þeirri stefnu að færa fleiri og fleiri greiðslur á sjóðsyfirlit í stað rekstraryfirlits. Ég álít, að sem allra flestar greiðslur eigi að færa á rekstraryfirlit, aðrar en þær, sem beinlínis ganga til arðbærra fyrirtækja, því að annars verður að afla tekna móti þessum greiðslum. En mér leikur grunur á því, að í þessu formi sé einmitt hafinn undirbúningur að því, að fara eigi að reka þessi fyrirtæki fyrir lánsfé til þess að standa undir fjárframlögum til þeirra. Greiðslur ríkissjóðs eru nú áætlaðar 106,5 millj. kr., en þó er eftir að bæta við þær öllum dýrtíðargreiðslum, sem vantar á fjárlfrv., og tel ég alveg þýðingarlaust að áætla þær lægra en 25 millj. kr., þótt sú upphæð sé nokkuð út í bláinn, enda getur enginn vitað um það með neinni vissu. Hefur mér verið sagt, að um 17 millj. kr. þurfi til þess að borga niður dýrtíðina innan lands, eins og nú er ástatt, ca. 3 kr. á hvert kg af kjöti og 20–30 aura fyrir hvern lítra mjólkur, og er ekki langt frá 17 millj. kr., sem til þeirra greiðsina fer. Ekki er hægt að spá neinu um útflutningsuppbætur, en ég hygg, að óhætt sé að gera ráð fyrir því, að þessar greiðslur verði ekki lægri en 25 millj. kr., og mætti kallast vel sloppið, ef sloppið yrði með það. Þegar þessar greiðslur, sem ekki eru í fjárlfrv., bætast við útgjöld ríkissjóðs, eru þau komin upp í 131 millj. kr. Þá vantar enn hækkun samkv. launalagafrv., sem hæstv. núv. ríkisstj. hefur ákveðið, að gangi fram á þessu þingi. Fer tvennum sögum um, hversu mikil útgjöld verða vegna þeirrar löggjafar, og liggja enn engar endanlegar niðurstöður um þetta hjá fjmrn., sem taki af öll tvímæli um þetta, en heyrt hef ég frá fulltrúum, sem unnið hafa í mþn. og kynnt sér þessi mál, að útgjaldaaukinn vegna þessa frv. muni ekki verða undir 6–7 millj. kr. á næsta ári, ef það verður samþ. eins og það kemur frá n., og væntanlega lækka útgjöldin ekki í meðferð Alþ., svo að nokkru verulegu nemi. Við skulum þá reikna með því, að þessi gjaldaaukning nemi 6 millj. kr., og eru þá gjöld ríkis~jóðs komin upp í 137 millj. kr. - Enn ber þess a,ð geta, að nokkrar till. til hækkunar liggja hér fyrir frá fjvn., og hef ég ekki talið þær nákvæmlega saman, en ég sé, að samkv. till. samvn. samgm. er gert ráð fyrir 200 þús. kr. til hækkunar, og nokkrar till. til hækkunar liggja fyrir frá öðrum hv. þm., sem ef til vill verða fáar samþ. - Ég vil og geta þess, að ef launalagafrv. verður samþ., verður óhjákvæmilegt að hækka að mun styrk til allra héraðsskóla og húsmæðraskóla landsins, vegna þess að ekki verður unnt að fá fólk fyrir sama kaup og áður, og hefur mér verið tjáð, að það verði ekki undir 1/2 millj. kr., sem þurfi til þess að bæta þessum skólum þetta upp, ef þeir eiga ekki að hætta störfum. - Ég hygg því, að óhætt sé að segja það með fullri vissu, að verði þau gjöld sett inn í fjárlfrv., sem meiri hl. Alþ. hefur ákveðið að beita sér fyrir og samþ., þá verði fjárl. aldrei undir 140 millj. kr. Ef sú aðferð verður svo viðhöfð að halda milljónagreiðslum utan við fjárl., þá er það ekkert annað en formið, ef löggjöfin verður samþ., án þess að þessar greiðslur allar séu teknar með í reikninginn, þegar rætt er um fjármál ríkisins. Mér þætti því vel sloppið, ef komizt yrði af með 150 millj. kr. til ríkisútgjalda á næsta ári með þeirri stefnu, sem nú ríkir í þessum málum, og mættu fjárl. fara mjög lítið fram úr áætlun, hvað gjöld snertir, né neitt óvænt koma fyrir, ef þessi upphæð ætti að duga. Ef við lítum á tekjuhlið fjárlfrv., þá er hún nú áætluð næstum 100 millj. kr., og er þar með þanin til hins ýtrasta, þótt búast mætti ef til vill við því, ef peningaveltan yrði eins og hún er nú, að þetta gæti staðizt, en ekkert mætti þar út af bera. Finnst mér því mjög mikil bjartsýni að halda, að tekjurnar komist upp í 100 millj. kr. Ég geri ráð fyrir því, að það séu um 40–50 millj. kr., sem þurfi að afla ríkissjóði með nýjum tekjustofnum, til þess að gera mætti ráð fyrir því, að ekki yrði hallarekstur hjá ríkinu á næsta ári, en þó verður að miða við það, að öll peningavelta verði svipuð og á þessu ári, en ef nokkuð bæri út af, mundi strax koma stórkostlegur tekjuhalli. Nú skal ég ekkert um það segja, hvaða fyrirætlanir hæstv. ríkisstj. hefur í þessum efnum, en eflaust verður það erfiðleikum bundið að draga saman 40 millj. kr., sem nú þarf, til þess að ríkisreksturinn verði hallalaus á næsta ári. Hæstv. ríkisstj. hefur að vísu lagt fram frv. um tekjuöflun upp á 7 millj. kr., en það er ekki nema krækiber í ámu miðað við þá tekjuþörf, sem nú er búið að skapa. Um frekari fyrirætlanir hæstv. ríkisstj. veit maður ekki. Þó finnst mér eftirtektarvert, að í því frv., sem fram er komið frá hæstv. ríkisstj., er ekki minnzt á ýmsa af þeim sjóðum, sem sumir stjórnarflokkarnir hafa undanfarið talað hátt um að auka tekjur ríkissjóðs með og hafa gagnrýnt mjög, að ekki væri nægilega langt gengið um álagningu stríðsgróðaskattsins. Einnig hafa þeir talað um, að framkvæmd skattal. þyrfti endurbóta við, en ekki bólar enn á neinni till. í þessa átt. Ef til vili eiga þær eftir að koma, því að von er á fleiri till. um þessi málefni frá hæstv. ríkisstj. En hvað sem fyrirætlunum hæstv. ríkisstj. líður, hljóta allir að sjá, að erfitt verður að ráða við 150 millj. kr. ríkisútgjöld, eins og ég hef gert ráð fyrir, að þau verði á næsta ári, og þótt hæstv. ríkisstj. taki nú þessi mál föstum tökum, hljóta þau að verða miklum vandkvæðum bundin, enda sannast að segja, að nú væri þess full þörf, að ríkissjóður væri rekinn með ríflegum tekjuafgangi á næsta ári, sem lagður yrði til hliðar. Ef við athugum nú, hvernig á því stendur, að ríkisútgjöldin eru komin upp í 150 millj. kr., enda þótt í fjárlfrv. sé ekki nein sérstök fjárveiting til nýsköpunar framkvæmda, þá á sjálf verðbólgan aðalsök á því, hvernig komið er í þessum efnum. Má greina þetta í þrennt: a) Almenn rekstrarútgjöld (þ. á m. laun til starfsmanna ríkisins). b) Verklegar framkvæmdir. (Eru þær nokkuð ríflegri en þær voru upphaflega áætlaðar, sem að vísu munar ekki miklu.) c) Greiðslur vegna dýrtíðarráðstafana. Ef menn líta yfir þetta í heild, þá sést, að þetta getur ekki gengið og hlýtur að stranda fyrr eða síðar. Og næsta ár verður þetta enn þá verra, ef ekkert er að gert. En það réttasta, sem hægt væri nú að gera í þessum málum, er að reyna að fá því framgengt við rétta hlutaðeigendur, að launastéttirnar veiti svipaða eftirgjöf og bændur gerðu á síðasta hausti. Með því að byrja að klifra niður dýrtíðarstigann verður smám saman hægt að koma þessum málum í viðráðanlegt horf. Ef stj. kæmi þessu til leiðar, sýndi hún, að hún ætti meiri tilverurétt en margir vilja nú álíta. Og þótt ríkisstj. hafi haldið því fram undanfarið, að ástandið væri eigi svo illt, þá hljóta nú allir að sjá, hve hér er mikil alvara á ferðum að óbreyttum aðstæðum. Ég vil nú nefna hér eitt dæmi, sem sýnir glögglega, hvert stefnt er. Hér kom fram frv. frá hv. þm. Borgf. um að nota hafnarbótasjóð til hafnargerðar í kjördæmi sínu. Þessi hv. þm., sem er formaður fjvn., benti á, að erfitt væri nú að finna þeirri upphæð stað í fjárl., sem koma þyrfti á móti því framlagi, sem héraðsmenn vildu leggja til með öðrum orðum, að nú er svo komið, þegar peningaflóðið er sem mest, að eigi er hægt að koma inn á fjárl. upphæðum til venjulegra verklegra framkvæmda, en í þess stað verður að nota upp þá örlitlu sjóði, sem safnað hefur verið til á síðastliðnum árum. Annað dæmi enn gleggra er um endurbyggingu vélbátaflotans. Það, að eigi skuli vera hægt að koma inn á fjárl. fjárveitingum sem þessum, sýnir bezt, að það verður að byrja að lagfæra þetta, áður en það er með öllu óframkvæmanlegt. - Ég vona svo, að ríkisstj. breyti frá þeirri stefnu, sem hún hefur fylgt undanfarið. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta frekar, en ég vildi bara benda á það, sem mest horfir til vandræða, og einnig að benda á, hvað helzt þarf að gera. - Ég vil og finna að því, hversu það er hér slitið úr sambandi, sem á að fylgjast að, bæði fjármálin, dýrtíðarmálin og skattamálin. Það er alveg ófært að slíta þetta svo í sundur, að ómögulegt sé að vinna að því eða skapa sér skoðun um, hvert stefnt er. Áður en ég lýk máli mínu um fjárl., verð ég að minna á tvennt. - Samkv. l., sem sett voru í fyrra um lífeyrissjóð opinberra starfsmanna, verður ríkissjóður að svara út æði-fjárfúlgu fyrir þá, sem ekki höfðu greitt nægilega í lífeyrissjóð, og mun sú upphæð nema 7 millj. kr. Það verður ekki hjá því komizt að greiða eitthvað af þessari upphæð þegar, en engin till. er þó um að setja það í fjárl. - Sama er að segja um l. um landnám ríkisins. Þetta verður að koma í fjárl., og það þýðir alls ekki að leyna erfiðleikum sem þessum. Einnig vil ég gera fyrirspurn um það viðvíkjandi till. um nýjar símalagningar í 22. gr. fjárl., hvaða fé það er, sem leggja á til þessara nýju símalagninga. Ég spyr sökum þess, að ef nota á til þeirra tekjur landssímans, þá þýðir ekki að vera að skreyta fjárl. með þeirri upphæð. Þá eru það aðeins örfá orð um brtt. á þskj. 720, sem ég hef leyft mér að flytja. Það er um 20 þús. kr. fjárveitingu til Víknavegar, í tvennu lagi, og 25 þús. kr. til Sandár í Öxarfirði. Ég fell frá því að flytja aðrar tvær till., og vænti ég, að það verði til að bæta fyrir hinum. Þá er það till., sem ég flyt ásamt hv. 1. þm. S.-M., um hækkun fjárveitingar til Stöðvarfjarðarvegar. Þetta er mjög mikilsverður vegur, og flytjum við því þetta aftur til reynslu. Þá er það brtt., sem ég flyt einnig með hv. 1. þm. S.-M., um brú á Geitdalsá og Múlaá í Skriðdal. Þetta er mjög aðkallandi, og verður að brúa þessar ár báðar í einu. Ég flyt einnig till. ásamt hv. 11. landsk. (ÁS) um brú á Hofsá í Álftafirði, og var ég búinn að gera grein fyrir nauðsyn þessa áður. Þá flyt ég till. með hv. 1. þm. S.-M. og hv. 2. þm. N.-M. Ég hygg, að þessi till. hafi verið felld af vangá við 2. umr. En till. er um að kaupa af eigendum Egilsstaða á Völlum, ef viðunandi samningar nást, það land, er skipulagsnefnd ríkisins telur, að væntanlegt sveitaþorp þar þurfi á að halda. Það er sýnilegt, að hér myndast þorp, og það er óheppilegt, að slíkar lóðir séu í einstaklings eign. Í slíku tilfelli er eðlilegast, að hreppurinn eða ríkið eigi lóðirnar, en nú er því þannig varið, að hér á fámennur hreppur hlut að máli, svo að eðlilegast er, að ríkið eignist þetta land. -Það má ef til vill segja, að við hefðum átt að flytja frv. um að taka landið eignarnámi. En við hugðum, að það gæti ef til vill verið unnt að komast að viðunandi samningum við þá, sem hér eiga hlut að máli, því að nýlega var tekið þar land eignarnámi til flugvallar, og var það metið á 90 þús. kr. Við, sem kunnugir erum, teljum þetta heppilegri leið. Ef ekki tekst að fara þessa leið, verður að fara hina og taka landið eignarnámi. Loks er till. um heimild handa ríkisstj. til að kaupa strandferðaskip. Það hefur komið fram gagnrýni um, að ekki væri heppilegt að binda heimildina við, að það skip yrði líkt og annað skip, sem við eigum nú. Til þessa hefur nú verið tekið tillit, og leggjum við til, að ríkisstj. og mþn. verði falið að ákveða í sameiningu gerð skipsins. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um till. mínar.



Herra forseti. - Ég hef leyft mér að bera fram ásamt öðrum þm. tvær brtt. Önnur till., sem meir er um vert, er 26. tölul. á þskj. 740 og fer í þá átt að taka upp að nýju í fjárl. nokkra fjárveitingu til sumardvalar barna í sveit, og er þá ætlazt til þess, að börnin séu úr kaupstöðum. Þegar fjárlfrv. var lagt fyrir Alþ., voru áætlaðar 150 þús. kr. í þessu skyni, og var það minni fjárhæð en undanfarið hefur verið greitt úr ríkissjóði til þessara þarfa. Við 2. umr. fjárl. var þetta fellt niður með nokkrum atkvæðamun, og mun ástæðan til þess vera sú, að þm. gerðu þá ráð fyrir, að í þinginu yrði nokkur sparnaðarviðleitni í meðferð fjárl. og reynt yrði að fara gegnum fjárl. og skera niður eftir því, sem telja mætti, að þar ætti ekki að eiga sér stað. Þeir munu og hafa litið svo á., að þessar 150 þús. kr. hafi aðeins verið veittar vegna stríðsástæðna undanfarið, en stríðshættan væri liðin hjá og þar af leiðandi væri ekki óeðlilegt að fella þetta niður. En síðan hefur það komið á daginn, að sá feikna-niðurskurður, sem ráðgerður var, hefur ekki átt sér stað. Það hafa ýmsir liðir staðið kyrrir í fjárl., er virðast fremur hefðu mátt niður falla en þessi liður. - Ég og meðfim. mínir álítum, þó að e.t.v. megi um það deila, að þetta fé hafi verið veitt sem eins konar stríðsráðstöfun og þá sé það mjög hæpið að láta sparnaðaranda hv. þm. koma eingöngu fram í þessum eina lið. Ég held, að þm. hafi ekki gert sér til fulls grein fyrir nauðsyn þessara ráðstafana. En þó að þetta hafi í fyrstu verið tekið upp af styrjaldarástæðum, þá held ég, að reynslan hafi skorið úr um, að það væri ákaflega leitt og illa farið, ef þessi sumardvöl barna úr kaupstöðum í sveit þyrfti að falla niður, strax og stríðshættan er liðin hjá. Og menn verða að gera sér grein fyrir því, að sá möguleiki, sem menn höfðu áður til þess að koma börnum fyrir á heimili einstakra manna í sveit, hverfur meir og meir, eftir því sem fleiri flytja í bæina og kaupstaðina og eiga ekki náin skyldmenni í sveit. Og það er óðum að færast í það horfið. Þar við bætist svo það, sem undanfarið hefur verið, að sveitafólkið er svo önnum kafið og aðstoðarlítið í sumarönnum sínum, að það getur alls ekki bætt á sig því mikla starfi, sem því er samfara að hafa í kringum sig ungbörn, sem enn þá eru ekki svo vaxin úr grasi, að þau geti verið til hjálpar á heimilunum, og mörg þeirra ekki þess umkomin að gæta sín sjálf. Það mun því óhjákvæmilega reka að því, að haldið verði áfram með svipaða starfsemi og verið hefur. Það mun verða talið nauðsynlegt að koma börnum úr kaupstað í sveit af þjóðfélagslegum ástæðum, en það verður erfitt fyrir fátækari fjölskyldur að koma börnum sínum fyrir nema með einhverri opinberri aðstoð. En hitt skal svo játað, að margir, sem til þessarar starfsemi þekkja, telja, að hún hafi undanfarið verið að sumu leyti of kostnaðarsöm, og held ég, að ekki hafi verið gengið nægilega eftir greiðslum frá þeim aðstandendum, sem í raun og veru geta greitt með börnum sínum. Þess vegna leggjum við flm. þessarar brtt. til, að fjárframlagið verði lækkað niður í 100 þús. kr., og ég held, að það muni verða helmingur af því fé, sem veitt verður í þessu skyni í ár. Það þarf að koma þessum málum í það horf, að það verði viðráðanlegt á venjulegum tíma, en það verður því aðeins viðráðanlegt, að séð verði fyrir því, að þeir foreldrar, sem efni hafa á því, borgi fyrir sín börn. Og þá væri eðlilegast, að þeir, sem hafa verið styrktir í þessu skyni og þurfa þess með, sendi nógu snemma óskir sínar til sumardvalarnefndar, til þess að aðrir komi þar ekki til greina en þeir, sem þurfa þess með í raun og veru. Og ég fyrir mitt leyti, sem hef nokkuð með þessi mál að gera frá annarri hlið, fyrir hönd bæjarfélags Reykjavíkur, mundi vilja beita mér fyrir því, að sá háttur yrði tekinn upp, ef þessi brtt. yrði samþ. - Hitt tel ég ákaflega óeðlilegt, að það verði látið standa þannig, að fjárveiting til þessarar starfsemi verði sú eina, sem skorin er niður. Og þegar menn halda fram, að það sé af stríðsástæðum einkum, sem þetta fé hefur verið veitt, - en það tel ég rangt, - þá vil ég benda á, að enn eru engin þau rök frambærileg, sem gefi okkur öryggi fyrir því, að stríðsástandið sé liðið hjá, - þeirra atburða er skemmst að minnast hér við land og hafa gerzt nær okkur en nokkru sinni fyrr. Og meðan ýmsum greiðslum er enn haldið uppi vegna hernaðarástands í landinu, sé ég ekki, að nein ástæða sé að láta sparnað í þessu skyni koma niður á blessuðum börnunum fyrst og fremst. Ég vil þess vegna vænta þess, þegar þetta hefur allt verið athugað, að hv. þm. verði nú vinveittir þessari brtt., sem hér er fram komin, og greiði henni nægilega mörg atkv., til þess að hún nái samþykki. Það munu nú vera ótalmargir liðir aðrir á fjárl., sem okkur kaupstaðarmönnum sýnist, að skera hefði átt niður fyrr og á undan þessum lið. Ég vil ekki fara í sparðatíning og láta skera niður það, sem þessu nam, en það verður ekki komizt hjá því að gera grein fyrir því, ef þetta verður ekki samþ., og koma að togstreitu á næsta þingi til þess að koma á jöfnuði um þetta. Þá er það önnur brtt. við brtt. á þskj. 725,22.b, þar sem hv. fjvn. leggur til, að Eiríki Einarssyni í Réttarholti verði veittar í viðurkenningarskyni 2500 kr. En ég og hv. samþm. minn (JakM) leggjum til, að hann fái 15000 kr. Þetta er byggt á skjali, sem lagt hefur verið fram í lestrarsal og hv. fjvn. hefur haft til meðferðar. Vil ég leyfa mér að lesa það upp, með leyfi hæstv. forseta. - Skjalið undirrita: Björn Snæbjörnsson, Agnes Gestsdóttir, Helga Guðmundsdóttir, Halldór Pálsson, Jakob Jónsson, Björn Guðmundsson, Garðar Svavarsson, Hannes Magnússon, Carl Olsen, Bjarni Jónsson og Sigurbjörn Einarsson. „Við undirrituð leyfum okkur hér með að fara þess á leit við hið háa Alþ., að það veiti hjónunum Eiríki Einarssyni, bónda í Réttarholti við Sogamýri, og konu hans, Sigrúnu Kristjánsdóttur, nokkurn fjárstyrk í viðurkenningarskyni fyrir að hafa eignazt fimmtán dætur, sem allar eru á lífi og eru á aldrinum frá eins til 24 ára. Þau hafa aldrei þegið styrk til framfæris sér og sínum. Það má öllum vera ljóst, hvílík ábyrgð hefur hvílt á foreldrunum og hvílíkt þrek þau hafa sýnt, alúð og umhyggju og skyldurækni við að ala upp svo stóran barnahóp, sem hefur tekizt vonum framar þrátt fyrir fátækt og erfið lífskjör. Að því er okkur er kunnugt, mun það vera algert einsdæmi hér á landi, að sömu hjónum fæðist fimmtán dætur, og er það út af fyrir sig nægilegt tilefni til þessarar málaleitunar, að okkar áliti. Við höfum hugsað okkur, að fimmtán þús. kr. geti talizt sómasamleg viðurkenning af hálfu þjóðfélagsins.“ Hér segja þeir menn, sem bezt mega um þetta vita, - meðal þeirra er sá prestur, sem flest íslenzk börn hefur skírt, sennilega fyrr og síðar, - að það muni algert eindæmi, að sömu hjónin eigi svo margar dætur, fimmtán að tölu. Og það sýnist ekki ofrausn, þó að þessum fátæku og illa stæðu hjónum sé greidd í eitt skipti fyrir öll nokkur fjárupphæð. Og þó að hv. fjvn. hafi ekki viljað fara hærra en það að veita 2500 kr., þá er það nokkuð lág upphæð, þegar tekið - er tillit til þessa mikla dætrafjölda. Og það hefði ekki verið talinn mikill heimanmundur, eitt þús. kr. á hverja dóttur, jafnvel þótt svo væri. Það er ekki hægt að segja, að hér sé um slíkt þjóðþrifamál að ræða sem sumardvöl kaupstaðarbarna í sveit. Það má telja það mál miklu mikilvægara en hitt. En ég vil biðja hv. þm. að sýna því máli þó nokkurn skilning. Og í raun og veru er ekki farið fram á mikið, þó að þessum hjónum, sem komin eru af léttasta skeiðinu, sé sýnd viðurkenning í eitt skipti fyrir öll. Og það eru meiri líkur til þess, að þetta verði skoðað sem eitt skipti fyrir öll, ef upphæðin er nú 15000 kr., heldur en það væri skorið við nögl og þeim veittar aðeins 2500 kr.



Herra forseti. - Við 2. umr. fjárl. flutti ég nokkrar brtt., en tók flestar þeirra aftur, til þess að hv. fjvn. gæti athugað þær. Meðal þeirra voru þrjár brtt. um fjárveitingu til lendingarbóta og hafnargerða í Ólafsvík, á Arnarstapa og Hellnum. Nú hefur fjvn. tekið upp fjárveitingu til tveggja þessara staða, 25 þús. kr. til Ólafsvíkur og 20 þús. kr. til Arnarstapa, í staðinn fyrir, að brtt. mínar fóru fram á 30 þús. til hvors staðar. Um leið og ég þakka fjvn. fyrir að taka upp í fjárl. nokkra fjárveitingu til þessara staða, vil ég taka fram, að mér finnst ástæðulítið að vera að klípa af framlaginu til Arnarstapa þessar 10 þús. kr., þar sem hér er um að ræða verk, sem fyrir fram er búið að gera áætlun um, vegagerð niður að höfninni, og hefur verið áætlað, að kosti 60 þús. kr. Það virðist, að þetta verk verði að vinna allt í einu lagi vegna þess, að það þarf að vinna það með vélum, og því mjög óhentugt, að það sé unnið í tvennu eða þrennu lagi. En ég hef ekki séð ástæðu til þess að flytja brtt. um þetta. En ég vil taka það fram, að ég held, að hér sé ekki um verkhyggni að ræða hjá hv. fjvn. Hv. fjvn. hefur ekki viljað taka upp fjárveitingu til framkvæmda á Hellnum, 10 þús. kr. En hér er um aðkallandi mál að ræða, sem hefur verið undirbúið af vitamálastjóra. Á Hellnum er útræði talsvert og hægt að gera talsvert fyrir það fé, sem ætlazt var til, að veitt yrði í því skyni. Og ég skal taka það fram, að hér er ætlazt til, að það sé hálft framlag eins og á Arnarstapa. Við 2. umr. fjárl. flutti ég brtt. um byggingarstyrk til amtsbókasafnsins í Stykkishólmi, 20 þús. kr., og miðaði ég þessa fjárhæð við það, sem hv. fjvn. hafði sjálf lagt til, að veitt yrði til styrktar bókasafnsbyggingu á Ísafirði. Þessi brtt. var felld. Ég legg nú til, að veittar verði 10 þús. kr. í þessu skyni. En hér er í algert óefni komið. Þarna er safn, sem er merkilegt fyrir margra hluta sakir. En húsið, sem safnið er f, er gamalt og að falli komið, og margar bækur liggja undir skemmdum. Húsameistari ríkisins hefur gert uppdrátt að þessari fyrirhuguðu byggingu og telur, að hún muni kosta um 60 þús. kr. Það mun nú vera þar vestra handbært fé, er nemur um 30 þús. kr., sem verja á í þessa fyrirhuguðu byggingu. Og virðist þá ekki nema sanngjarnt, að ríkið komi hér á móti, þar sem hér er um mjög aðkallandi mál að ræða. Við 22. gr. fjárl. flutti ég brtt. við 2. umr. um það að verja allt að 50 þús. kr. til samgöngubóta milli Ólafsvíkur og Hellissands, og er helmingur þeirrar upphæðar endurveiting. Mér kom það því undarlega fyrir sjónir, að hv. fjvn. féllst ekki á að endurveita þetta fé, sem hefur verið veitt, en ekki notað. En þessar 25 þús. kr. voru ekki notaðar, vegna þess að um það voru skiptar skoðanir, hvernig bezt væri að haga verkinu. En ætlunin var að geyma þetta fé. Um hina till. er öðru máli að gegna. Ég skal ekki fjölyrða um hana; því að ég gerði grein fyrir henni við 2. umr. Ég hef heyrt á sumum mönnum, að þetta væri hættuleg braut, en eins og ég tók fram, þá stendur þarna svo sérstaklega á, að vegagerð með venjulegum hætti er óframkvæmanleg, það gerir sjávargangur og vatn ofan úr fjallinu. Eins og ég minntist á þá, telur vegamálastjóri, að svipað standi á á aðeins einum öðrum stað, þ.e.a.s. á söndunum í Skaftafellssýslu, þar sem nota mætti einhver sérstaklega útbúin farartæki, og er ekki óeðlilegt, að ríkið veiti þennan tiltölulega litla styrk til að koma þessum framkvæmdum á og gera þessa nauðsynlegu tilraun, sem væntanlega getur orðið mikil samgöngubót á þessum stað, þar sem vegagerð er svo miklum erfiðleikum bundin eða óframkvæmanleg. Þá hef ég borið fram við 22. gr. brtt., sem ekki er búið að útbýta enn, en vil þó minnast á, með leyfi hæstv. forseta. Er þar farið fram á, að heimilt sé að verja úr ríkissjóði allt að 50 þús. kr. að fengnum till. fiskimálan. til að styrkja þá útgerðarmenn, er misst hafa fiskiskip sin frá ófriðarbyrjun, til að eignast ný skip, þó ekki yfir 20% af verði skipsins. Í fjárl. fyrir 1943 var sams konar heimild eins orðuð, nema upphæðin var 160 þús. kr. Með þessum hætti hafa menn, sem misst hafa báta sína af slysförum, fengið nokkurn styrk úr ríkissjóði til að eignast nýja báta. Nú mun ekki vera nema einn eða tveir menn, sem hafa sótt um þetta og ekki fengið styrk. Virðist sjálfsagt að gera ekki upp á milli þessara manna. Ég hef því tekið hér upp sams konar till. og samþ. var fyrir árið 1943, nema upphæðin er 50 þús. Þetta er aðeins til að bæta úr misrétti, sem hér hefur orðið. Loks kemur stærsta till., sem ég er flm. að. Það er viðvíkjandi vatnsveitu handa Stykkishólmi. Í Stykkishólmi hafa verið um langt skeið mikil vandræði með neyzluvatn. Þar eru nokkrir brunnar, og samkvæmt rannsókn er vatn úr þeim flestum ónothæft, jafnvel heilsuspillandi, og auk þess er það ekki nóg, svo að orðið hefur að flytja vatn á bílum langar leiðir á hverju sumri að undanförnu. Þetta er gersámlega óviðunandi ástand, og eftir athugun fróðra manna er talið, að tilgangslítið eða tilgangslaust sé að bora, vegna þess að landslag og jarðvegur er þarna með þeim hætti, að ekki þykir ráðlegt að leggja í það mikið fé, þar sem svo lítil von er um árangur. Hins vegar er í 101/2 km fjarlægð, í Drápuhlíðarfjalli, gott neyzluvatn, og hefur Stykkishólmsbúum helzt komið til hugar að fá vatn þaðan. Vegamálastjóri hefur gert nákvæma uppdrætti að vatnsveitu og kostnaðaráætlun. Í grg., sem gerð er af vegamálastjóra og hafnarstjóra Reykjavíkur, Valgeiri Björnssyni, segir svo m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Svo sem kunnugt er, hefur undanfarin ár verið algerlega óviðunandi vatnsskortur í Stykkishólmi, jafnvel svo, að árlega verður um langan tíma að flytja neyzluvatn á bifreiðum langt ofan úr sveit. Samkvæmt beiðni oddvitans hefur farið fram athugun á möguleikum til vatnsveitu fyrir kauptúnið. Voru fyrst athugaðar vatnslindir í nágrenninu, og er niðurstaðan sú, að hvergi muni fást nægilegt vatn nær en undir hallanum frá Drápuhlíðarfjalli í rúmlega 10,5 km fjarlægð, rétt austan við bæinn Drápuhlíð. Þar koma fram lindir, sem veita má saman, og er talið, að því megi treysta, að úr þeim fáist minnst 6 litrar vatns á sekúndu. Miðað við það rennsli fást 520 tonn á sólarhring, sem talið er ríflegt vatnsmagn fyrir þorpið, en þar búa nú nær 700 manns samkvæmt síðasta manntali. Á síðastliðnu sumri var mælt fyrir vatnsveitunni, samanber uppdrátt. Leiðin liggur að langmestu leyti um mýrlendi og móa, en smáspottar um mela og nokkur stutt klapparhöft, sem þarf að sprengja. Heildarvatnshalli verður 30,4 m frá lindunum að vatnsgeymi, sem fyrirhugaður er á hæð í miðju þorpinu. Er það nokkuð lítill vatnshalli á svo langri leið, og þarf því 6 þuml. víða pípu, sem verður 10551 m löng. Við lindirnar er gerð vatnsþró steypt. Á síðari árum hefur notkun asbestsementsvatnsveitupípna náð allmikilli útbreiðslu, og munu þær einnig hafa reynzt vel hér á landi. Þær eru ódýrari, a.m.k. nú, en pípur úr steypujárni, enda slíkar pípur ófáanlegar þar til að ófriðnum loknum. Er því í áætlun þessari miðað við asbestsementspípur samkvæmt tilboði Ingólfs G.S. Esphólíns til yðar, dags. 8. ág. þ. á. Talið er rétt að miða við pípur af „B“ flokki að styrkleika alla leið. Talið er hæfilegt, að vatnsgeymir, sem gerður er til þrýstingsjöfnunar og vatnsmiðlunar og settur á hólinn ofan við barnaskólann, taki 100 teningsm. Er hann úr járnbentri steypu. Áætlun sú, er gerð hefur verið, nær yfir lögnina alla í vatnsgeymi að honum meðtöldum.“ Þá er það kostnaðaráætlunin. Það kom því miður í ljós, að þetta mannvirki er geysilega dýrt. Þar er langstærsti liðurinn pípurnar, sem verður að leggja þennan langa veg, og auk þess þarf að byggja vatnsgeymi í Stykkishólmi. Kostnaðaráætlunin er 650 þús. kr. fyrir þetta mannvirki, og er þá talin bæði vinna og efni, en ekki innanbæjarlagnir. Hafa þær ekki verið áætlaðar enn og erfitt að segja, hvað þær kosta. Það er gersamlega útilokað fyrir kauptún með 700 íbúa að standa eitt undir svona mannvirki. Þess vegna hef ég farið fram á með þessari till. annars vegar beinan fjárstyrk og hins vegar ríkisábyrgð fyrir láni. Ég skal taka fram, að eftir því sem fram hefur komið, virðast kauptúnsbúar ætla að leggja fram með frjálsum samskotum upp undir 100 þús. kr. Við athugun á því, hve miklu kauptúnið gæti staðið undir, hefur komið í ljós, að hámarksvatnsskattur, með því þó að leggja á hærra en l. leyfa, er 30–40 þús. kr. Það er því útilokað, að hægt sé að leggja í þetta nema með nokkrum styrk frá ríkissjóði til að færa niður stofnkostnaðinn. Mér þykir sjálfsagt að koma þessu máli á framfæri og vil taka fram, að mér virðist ekki, að öllu leyti rétt sú stefna, sem haldið hefur verið hingað til, að Alþingi neiti alveg um stuðning ríkisins við vatnsveitur, því að þær eru svo mikið menningarog heilbrigðismál, að það er fullkomlega jafnréttlætanlegt, að ríkið styðji þær, þar sem erfiðleikar eru miklir, eins og margt annað, sem ríkið hefur veitt stuðning. Ég skal enn fremur taka fram, ef menn eru hræddir við það fordæmi, sem hér skapaðist, að eftir upplýsingum, sem ég hef fengið, þá eru ekki ýkjamörg kauptún, sem gætu farið fram á það sama vegna þess, að staðhættir væru þar svipaðir. Sem betur fer, hefur mikill meiri hluti kauptúna tiltölulega góða aðstöðu til að fá neyzluvatn. Eftir því sem vegamálastjóri hefur tjáð mér, byggt á athugunum, sem um það hafa farið fram, því að undir hann hafa þessi mál heyrt, þá mun versta ástandið á landinu í þessu efni vera i Stykkishólmi. Enn fremur mun það vera mjög slæmt á Hólmavík, og flytur hv. þm. Str. ásamt mér aðra till. um ríkisábyrgð fyrir þann stað: En þar er þó ólíku saman að jafna, þar sem stofnkostnaður er þar ekki nema brot af því, sem hann er í Stykkishólmi. Till. mín er annars vegar um 200 þús. kr. styrk og til vara 100. þús. og hins vegar ríkisábyrgð fyrir 400 þús. kr. láni. Hér er miðað við 3% vatnsskatt af fasteignamatsverði húsa, og má gera ráð fyrir, að þær rekstrartekjur vatnsveitunnar gætu fyllilega staðið undir slíku. Ég skal taka fram, að fasteignamatsverð húsa fyrir utan hraðfrystihúsin tvö er um ein millj. kr. Fleiri brtt. flyt ég ekki, nema þar sem ég hef gerzt meðflm., og mun l. flm. gera grein fyrir þeim.



Herra forseti. - Tilefni þess, að ég kvaddi mér hljóðs, er till. fjvn. eða meiri hl. hennar á þskj. 725, 11, um skáld, rithöfunda og listamenn, aths. við fjárveitinguna. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fjárhæð þessari skal úthlutað af nefnd, er ráðherra skipar. Skal skipa í nefnd þessa 5 menn, einn eftir tilnefningu hvers þingflokks og forseta Þjóðvinafélagsins, og er hann formaður nefndarinnar. Við þessa till. er margt að athuga. Mér finnst hún í stuttu máli fráleit. Í fyrsta lagi er erfitt að skilja hana. Þar segir, að skipa skuli í n. fimm menn, einn eftir tilnefningu hvers þingflokks og forseta Þjóðvinafélagsins. Þetta má bæði skilja svo, að forseti Þjóðvinafélagsins ætti að tilnefna formanninn, og líka, að forseti Þjóðvinafélagsins ætti að vera form. n. Þetta er nokkuð nýstárleg till., að ætla ráðh. að skipa alla mennina, en ráða ekki skipun eins einasta manns. Það er í sjálfu sér ekki óvenjulegt, að einhver hluti nm. sé skipaður eftir tilnefningu, og ekki óvenjulegt, að n. séu skipaðar eftir tilnefningu þingflokka, þó að ýmislegt mætti um það segja og menn geti greint á um það. Hitt er algert nýmæli, að ráðh. sé falið að skipa ákveðinn tiltekinn mann, og alveg furðulegt, að slík till. skuli koma fram. Hvers vegna er þá ekki heldur ákveðið alveg umbúðalaust, að þessi maður skuli vera í n.? Ég held því, að þessi tili. hljóti að vera á misskilningi byggð eða sé ekkert annað en misskilningur. Ef þessi till. yrði samþ. svona, þá get ég ekki litið á hana öðruvísi en sem, - ég vil ekki segja vantraust, en a.m.k. vafasamt traust. Ef þessi till. félli niður og ekkert kæmi í staðinn, þá er það ég, sem á að úthluta þessum styrk, og það er fjarri því, að ég kæri mig um það. Hins vegar er hér brtt. frá tveimur nm., hv. 6. landsk. og hv. 2. landsk., sem er á þá leið, að þetta verði með sama hætti og verið hefur undanfarið, og legg ég til, að sú brtt. verði samþ., þannig að fyrirkomulagið verði óbreytt. Ég veit, að ýmsir hv. þm. eru óánægðir með þetta fyrirkomulag og menn greinir nokkuð á um það, en ef breyta ætti þessu, tel ég mikils vert, að um það gæti orðið sem víðtækast samkomulag. Nú liggur ekki slíkt samkomulag fyrir. Við 2. umr. var felld till. um þetta efni frá meiri hl., og eru ekki miklar líkur, þegar svo er komið, að afgr. fjárl. fer fram á morgun og umr. lokið í kvöld, að nokkurt samkomulag geti fengizt um breyt. á þessu. Er þá eðlilegast, að þetta sé haft á sama hátt og undanfarið, svo lengi sem ekki verður samkomulag um aðra lausn.



Herra forseti. - Ég flyt hér á þskj. 740 ásamt fimm öðrum hv. þm. brtt. undir XXIII. lið. Þessi till. er um það, að Gunnar skáld Gunnarsson skuli njóta 6000 króna heiðurslauna að viðbættri verðlagsuppbót af því fé, sem nú er í fjárlfrv. ætlað til skálda, rithöfunda og listamanna. Þó að hér sé um ákveðna upphæð að ræða, þá er þetta ekki till. um hækkun á útgjöldum ríkissjóðs, heldur sérstaka ráðstöfun á fé, sem þegar stendur í fjárlfrv. - Mér þykir rétt að gera nokkra grein fyrir þessari till. frá mínu sjónarmiði. Ég vil þó taka skýrt fram strax, að það er alls ekki víst, að allir hv. meðflm. mínir mundu færa fyrir þessari till. sömu rök og ég geri og líka sennilegt, að þeir mundu tilnefna sitthvað, sem ég sleppi. Ég tala því um till. algerlega á eigin ábyrgð og frá eigin sjónarmiði. Gunnar Gunnarsson skáld á Skriðuklaustri er landskunnur maður, en ég vil þó leyfa mér að rifja upp örfá atriði úr ævi hans. Er þá fyrst að geta þess, að innan við tvítugt fluttist hann burt úr föðurlandi sínu. Dvaldist hann erlendis samfleytt full 30 ár, því að fimmtugur flyzt hann heim aftur. Ég ætla, að hér heima hafi hann ekki notið neinnar fræðslu, svo að teljandi sé, nema það, sem faðir hans eða þá umferðakennari hefur frætt hann í heimahúsum. Má vera, að hann hafi verið eitthvað lítils háttar í barnaskóla eða því líkt í Vopnafjarðarkauptúni. Má því sjá, að íslenzka ríkið hefur ekki kostað miklu til frama Gunnars eða menntunar. Fyrst eftir að hann kom til annarra landa, barðist hann harðri baráttu fyrir lífi sínu og þroska, og geta þeir, sem lesa sumar sögur hans, fræðzt mjög ýtarlega um það. Þó fór það svo,. að Gunnar aflaði sér á skömmum tíma góðrar menntunar; ég býst t.d. við, að hann sé tungumálamaður og sögumaður í bezta lagi. Þegar fram í sótti, fór að bera á, að þessi maður var skáld, og þarf ekki að orðlengja það, að það endaði með því, að hann hlaut viðurkenningu erlendis og að ég ætla, líka hér heima - sem merkilegur og stórvirkur rithöfundur. Var að vísu fundið að því hér heima framan af, að Gunnar dveldist í fjarlægu landi og ritaði á erlendu máli, og eftir að Gunnar fór að verða frægur, því að það varð hann, þá var talað um þetta með nokkurri afbrýði af sumum Íslendingum, vegna þess að þeir litu svo á, að úti í heimi væri þessi frægi landi þeirra álitinn vera danskur maður, vegna þess að hann bjó í Danmörku og ritaði á danska tungu. Ég ætla, að það sé ekki ofmælt, að um það bil, sem Gunnar Gunnarsson fluttist hingað heim, hafi hann verið einn af þekktustu og mikilvirkustu rithöfundum Íslendinga fyrr og síðar. Ég tel mig vita það með vissu, að um öll Norðurlönd, í Þýzkalandi, Englandi og jafnvel í Ameríku hafi Gunnar verið einna þekktastur allra núlifandi Íslendinga. Ég get ekki stært mig af að hafa átt viðræður við erlenda menn eða dvalizt með öðrum þjóðum. Þó vildi svo til, að 1938 kom ég til Norðurlandanna, Svíþjóðar, Noregs og Danmerkur. Þetta var einmitt sumarið áður en Gunnar Gunnarsson fluttist hingað heim, því að til Íslands kom hann 1939. Ég talaði þar við menn, eftir því sem málakunnátta mín leyfði, og tvennt var ég aðallega spurður um. Annað var það, hvort að væri satt, að hægt væri að hita upp höfuðborg Íslands með jarðhita, en hitt, hvort það væri rétt, að Gunnar Gunnarsson væri að flytjast hingað heim til Íslands. Ég nefni þetta af því, að það sýnir vel, hvern gaum fólk í þessum löndum gaf Gunnari Gunnarssyni. Fimmtugur að aldri fluttist Gunnar Gunnarsson heim. Ég veit ekkert um, hvað hefur sérstaklega valdið heimkomu hans, en þætti ekki ólíklegt, að það hafi m.a. og máske fyrst og fremst verið það, að hann hafi viljað sjálfur sýna mönnum svo sem verða mátti, hverrar þjóðar maður hann væri. Hann fluttist einmitt þangað, sem vagga hans hafði staðið. Hann fæddist á Valþjófsstað, en fluttist að Skriðuklaustri, sem er næsti bær. Ég tel mig mega fullyrða, að þegar Gunnar fluttist heim, hafi íslenzka ríkið engu kostað til hans öðru en ef það hefur fleygt nokkrum krónum í farkennara, sem sagði honum til, þegar hann var barn. Nú er Gunnar stórbóndi, eftir því sem gerist á Íslandi. Hann er ræktunarmaður og byggingamaður austur í Fljótsdal. Hann býr þar búi sínu og ræktar jörð sína og hefur reist híbýli, sem ég held, að öllum, er séð hafa, þyki merkileg og samboðin merkilegum manni. Um fjárhagsástæður hans veit ég ekki neitt annað en það, að ég veit, að bæði fé, sem hann átti erlendis, og þó kannske einkum tekjuvonir, sem hann hafði þar, hafa brugðizt honum verulega, síðan stríðið skall á. Mér virðist, þegar Gunnar Gunnarsson flyzt heim, að ekki hafi verið nógu hátt ris á viðtökum á manni, sem hafði unnið landi sínu og sjálfum sér mikla sæmd og aukið þekkingu erlendra manna á landi og þjóð og á allan hátt gefizt svo sem bezt varð á kosið. Mér hefði t.d. fundizt, að það hefði ekki verið nema réttlátt, að ríkið hefði gefið honum moldina, sem hann ætlaði að umbæta eftir heimkomuna. En úr því varð þó ekki. Þegar Gunnar Gunnarsson kom fimmtugur að aldri hingað heim, hafði hann ekki þegið neina hjálp, endurgjald né frama frá íslenzka ríkinu. Svo merkilegt sem erlendum mönnum hefur fundizt starf Gunnars Gunnarssonar, var þó lítil rausn eða fögnuður í móttökunum, þá er þessi einn hinn viðkunnasti sonur þjóðarinnar fluttist heim alkominn eftir svo langa og athyglisverða útivist. Enda hefur verið raunalegur blær yfir viðskiptum Gunnars Gunnarssonar og íslenzka ríkisins yfirleitt, síðan hann kom heim. Ég ásaka engan sérstaklega um það, sem orðið er, en ég fullyrði, að þetta á og þarf að breytast. Ég tel, að við Íslendingar höfum ekki efni á því að láta líta svo út sem við metum lítils og látum okkur fátt um finnast íslenzka menn, er svo víðkunnir hafa orðið erlendis og mikils metnir. Ég finn, að það er sanngjarnt og skylt, að á þessu verði annar blær framvegis. Ég ætla líka, að það séu viða menn, sem finna sáran til þess, hvernig þessi viðskipti hafa verið. Má vera, að það sé einkum í þeim landsfjórðungi, þar sem Gunnar er þekktastur, og er það góður vitnisburður um manninn. Ég veit t.d., að aðalfundir sýslunefnda beggja Múlasýslnanna hafa samþ. áskoranir um það, að ríkið veitti Gunnari Gunnarssyni sérstök heiðurslaun. Og aðalfundur Sambands íslenzkra samvinnufélaga, sá síðasti, sem haldinn hefur verið, samþ. sams konar till., og þykir mér rétt, með leyfi hæstv. forseta, að lesa þá till. hér. Hún hljóðar svo: „Aðalfundur Sambands ísl. samvinnufélaga, haldinn á Akureyri dagana 22.–24. júní 1944, lýsir yfir því, að það er eindregin ósk og vilji fundarins, að öndvegisskáld þjóðarinnar, Gunnar Gunnarsson, bóndi á Skriðuklaustri, njóti heiðurslauna úr ríkissjóði. Fyrir því skorar fundurinn á Alþingi og ríkisstjórn að tryggja nú tafarlaust Gunnari Gunnarssyni sérstök heiðurslaun úr ríkissjóði, er vari ævilangt. Telur fundurinn, að nú, á þessum merkilegustu tímamótum í sögu þjóðarinnar, sé ákjósanlegur tími til slíkrar ákvörðunar, fyrst hún er ótekin enn.“ Till. þessi var samþ. á fundinum í einu hljóði. Má af þessu marka, að víða um land, bæði í sveitum og bæjum, er fjöldi manna, sem álítur, að ríkið eigi að búa að Gunnari Gunnarssyni hér eftir betur en orðið hefur fram að þessu. Ég ætla ekki að fara hér að setja upp ræður um skáldrit Gunnars Gunnarssonar. Ég er sennilegast enginn maður til þess, og þess er ekki heldur þörf. Ég veit, að allir þeir, sem þekkja þau vel, fallast á, að Gunnar sé hvort tveggja í senn, mikilvirkur og hollur rithöfundur og mikill listamaður. Ég skal geta þess, að þessi brtt. er aðeins miðuð við árið 1945. Þó er á það að líta, að á árinu 1944 nýtur Gunnar Gunnarsson engra skáldalauna neins staðar að. Er það til athugunar fyrir hæstv. ríkisstj., hvort hún sæi ástæðu til þess að bæta úr því. Ég skal líka geta þess, að þó að við, sem flytjum þessa brtt., setjum hana nú þarna og leggjum til, að fjárframlagið verði tekið af upphæð, sem ætluð er skáldum, rithöfundum og listamönnum, ætlumst við ekki til þess, að það verði svo eftirleiðis. Við teljum, að framvegis beri að veita Gunnari Gunnarssyni sérstök heiðurslaun, er vari ævilangt og standi á þeim stað í fjárl., er bezt telst til þess fallinn. Ég vil svo að síðustu geta þess, að eftir því sem ég hef virt fyrir mér úthlutun fjár til skálda og listamanna undanfarið, hef ég sannfærzt um það, að sú er hin rétta lausn þeirra mála, að Alþ. ákveði sjálft úrvalsmönnum laun, og sé ætlazt til, að þau haldist ævilangt, en einhvers konar nefnd úthluti til fjöldans. Þætti mér fara vel á því, að Gunnar Gunnarsson yrði fyrsti maðurinn, sem á þennan hátt væri heiðraður af Alþ.



Herra forseti. - Ég á ekki nema eina brtt. við fjárlfrv., sem búið er að prenta, en ég á aðra í prentun. Og til þess að spara tíma hér, þar sem umr. þessari á að ljúka í kvöld, vildi ég gjarnan drepa á báðar þessar brtt. í ræðu minni nú. Við 2. umr. tók ég aftur brtt. um læknisvitjanastyrki, sem hv. fjvn. hafði þá fellt niður, en hefur nú tekið upp sem aths. við læknisvitjanasjóðina á þskj. 725, í 2. tölul. Ég sé af þessu fyrst og fremst, að hv. fjvn. er föst á því að láta ekki læknisvitjanastyrki til annarra staða en þeirra, þar sem búið er að samþ. að stofna læknisvitjanasjóði, og því aðeins, að þessir hreppar, sem fengið hafa þessa læknisvitjanastyrki undanfarið, myndi nú hjá sér læknisvitjanasjóði. Ég er ekki á móti þessari stefnu út af fyrir sig, og því er ég ekki á móti þessari till. hv. fjvn. og get sætt mig við hana, en ekki eins og hún er orðuð. Hún er komin hér á þskj. 743,III, eins og ég vil orða hana. Og ég talaði um þetta við hv. formann fjvn., og hann féllst á þetta orðalag. Eins og till. fjvn. er orðuð, geta í þessu sambandi ekki komið til greina aðrir hreppar en þeir, sem fengu styrk 1943, og þá með þeirri upphæð, sem þeim var veitt þá. En það er hvort tveggja, að þá voru ekki til sum læknishéruð, sem nú eru til, eins og t.d. Egilsstaðahérað, sem er eitt með stærstu læknishéruðum landsins, því þá voru þar tvö héruð, og þá var ekki heldur styrkur látinn þangað nema til eins hrepps, sem var lengst út úr. Og þó að menn í þessu héraði vildu stofna læknisvitjunarsjóði, þá gæti ekki komið til greina, að það nægði eftir till. fjvn. eins og hún er orðuð. - Á hinn bóginn eru ýmsir hreppar, sem fengu styrk í þessu efni 1943, en koma nú til með að taka engan styrk. Árneshreppur fékk 600 kr. læknisvitjanastyrk, þegar læknislaust var þar. En nú er búið að veita þeim héruðum, sem engan lækni fá, sérstakan læknisvitjanastyrk. Annað slíkt tilfelli er í Borgarfirði eystra. Sama á sér stað í Óspakseyrarhreppi í Strandasýslu. Og víðar eru þau tilfelli, þar sem árið 1943 var ætlaður læknisvitjanastyrkur til hreppa, sem ekki koma til með að fá hann nú vegna sérstakra ráðstafana. - Þess vegna hef ég viljað breyta till. að því leyti, að ég hef upphæðina þá sömu, og ég vil láta heilbrigðisstjórnina skipta upphæðinni og úthluta henni eftir því, sem við á, með tilliti til þess, sem var 1943. Þá er ekki útilokað, að hreppar, sem ekki fengu læknisvitjanastyrk 1943, en vegna breyttrar aðstöðu þurfa að fá hann nú, geti fengið þennan styrk. Og þá væri líka hægt að láta þá hreppa falla burt með tilliti til þess, sem þurfa ekki á styrknum að halda nú vegna sérstakra ráðstafana. Og hv. form. fjvn. féllst á brtt. mína, en hann taldi réttara, að ég flytti hana, en fjvn. mundi fallast á að samþ. þessa brtt., því að hún virtist vera sjálfsögð. Þá á ég aðra brtt. á þskj. 743, undir VI. Hún er frá okkur hv. 1. þm. N.-M. Ég get þá tekið hana næst, af því að hv. samþm. minn minntist ekki á hana, vegna þess að ekki var búið að útbýta henni, er hann talaði. Þessi brtt. er um framlag til brúar á Jökulsá í Fljótsdal, fyrsta greiðsla af þremur, 85 þús. kr. - Ég sé, að hv. fjvn. vill ekki að þessu sinni láta mikið fé til þess að smíða nýjar brýr. Þó hefur hún í frv. nú nokkrar nýjar brýr, og margir einstakir hv. þm. eru með brtt. um, að brýr séu teknar inn á fjárlfrv. Ég skal ekki fara mikið út í samanburð á þessum brúm, sem fjvn. er með annars vegar og t.d. ég er með hins vegar og ýmsir aðrar hv. þm. Þó langar mig til að gera ofurlítinn samanburð þar á. Hv. fjvn. mun vera með í till. sínum, sem eru í frv. nú, aðeins örfáar brýr: Ósá í Patreksfirði, Litlu-Laxá í Hreppum og Grjótá á Öxnadalsheiði. Það má segja, að þessar þrjár brýr séu nokkurs konar fulltrúar hver fyrir sinn flokk brúa hér á landi. Ósá rennur rétt hjá Patreksfirði og er lítil. Hún teppir stundum ferðir, en ekki að öðru leyti en á leiðum ferðamanna, sem draga að sér vörur og koma frá sér vörum í sláturkauptíð á haustin. Af slíkum ám er til mesti fjöldi óbrúaður hér á landi. - Litla-Laxá teppir umferð á leið, sem farin er daglega og þarf að flytja eftir daglega til Reykjavíkur, og er sú á oft ófær. Hún er því ein af þeim ám, sem eiga að ganga fyrir, þegar velja skal úr ár til að brúa. Sams konar á er Hofsá í Svarfaðardal. Á síðasta ári teppti hún bíl 63 sinnum, sem átti að safna mjólk úr hreppnum, svo að hann þurfti að fara til baka aftur, vegna þess að áin var óbrúuð. Ef reiknað er með Reykjavíkurbílataxta á mjólkurflutningi, 0,6 aur. á hvern lítra, verður þarna um allverulegt fjárhagsspursmál að ræða. Og ég tel því, að þetta sé á, sem tvímælalaust eigi að ganga á undan öllum fjölda af ám, sem þarf að brúa hér á landi. - Þriðja áin er Grjótá á Öxnadalsheiði, sem er á mörkum Skagafjarðar og Eyjafjarðarsýslu. Á henni er bráðabirgðabrú, tréhleri, sem búið er að fara yfir ána á undanfarin ár, en að sjálfsögðu er þetta ekki til frambúðar. En farartálminn við það, að þarna er trébrú, en ekki steypt, gerir það að verkum, að hver bíll, sem fer á milli Reykjavíkur og Akureyrar, verður að hægja á sér við brúna, kannske að skipta um „gír“, og verður kannske 5 mínútum lengur á leiðinni á milli Reykjavíkur og Akureyrar, vegna þess að þarna er trébrú. Þessa á telur hv. fjvn. mikla þörf á að brúa. - Nú er ég ásamt hv. samþm. mínum með brtt. um að brúa Jökulsá í Fljótsdal, sem er stórá, er oft þarf að sundríða og hálfur hreppur þarf að sækja yfir til kirkju og allra annarra hluta, hvernig sem áin er. Má þá segja, að hún sé enn þá einn flokkur af ám, sem brúa þarf. Ég tel, að hún eigi að koma á eftir Litlu-Laxá, þegar ákveða skal röð á ám til að brúa, en á undan bæði Grjótá og Ósá, sem hv. fjvn. gerir till. um, að brúaðar verði. Ég álít, að það sé sjálfsagður hlutur. Svo á ég brtt. á þskj. 740,XV. Það hefur oft verið ætluð viss upphæð í fjárl. til akfærra sýsluvega. Venjulega hefur verið reynt að láta helming á móti því, sem sýslurnar leggja fram til þessara vega. Nú er það ákaflega misjafnt, hve mikið er af sýsluvegum í sýslum landsins. Sums staðar eru þeir horfnir, sums staðar eru þeir aftur á móti miklir. Sums staðar eru komnir sýsluvegasjóðir, og tillög til vega þar fara ekki á þennan lið, heldur með öðrum hætti. En nú er viða svo háttað, að sýslunefndir vilja láta rífleg framlög til sýsluvega, en þá tekur Alþ. upp þá reglu að skera niður það fé, sem til sýsluvega á að fara. Í fyrra fékk engin sýsla helming framlags til sýsluvega. Ég álít þetta óheppilegt. Á tímum eins og nú álít ég, að Alþ. eigi að örva sýslurnar til þess að leggja fé í vegi hjá sér, en ekki að draga úr því. En ég hefði álitið heppilegt, að ríkið drægi eitthvað úr því fé, sem fer til þeirra vega, sem ríkið leggur eitt saman. Það er að vísu alveg út í loftið að hækka þetta framlag til akfærra sýsluvega, sem ég geri till. um, að hækki upp í 250 þús. kr., en þó mundi það hafa hrokkið í fyrra til þess að greiða helming framlags til sýsluveganna á móti því, sem sýslur legðu fram. Ég tel því sjálfsagt að samþ. þessa brtt., og ég trúi því ekki, að þetta verði ekki samþ., fyrr en ég sé hendur hv. alþm. á lofti gegn því. En ef hins vegar hv. fjvn. lýsir yfir því og samgmrh. lýsir yfir, að hann muni láta sýslurnar fá helming framlags á móti því, sem kemur frá þeim sjálfum til akfærra sýsluvega, þá get ég tekið brtt. mína aftur. En það var ekki gert í fyrra, og þess vegna hef ég komið með þessa brtt. nú. Þá langar mig til að benda á eitt eða tvö atriði enn, áður en ég lýk máli mínu, - fyrst á það, að ég held, að orðalagið, sem er hjá hv. fjvn. á brtt. 735,6, þurfi a.m.k. skýringar við, ef það ekki á að valda misskilningi. Ég er fullkomlega sammála þeirri klásúlu, sem sett er í þann lið, að hver þeirra nemenda, sem þar um getur, skuli að loknu námi vinna í þjónustu þjóðarinnar. En í till. stendur: „inni af hendi að loknu námi minnst 5 ára þjónustu í þágu landsins“, - og í þrengri merkingu mun ekki vera hægt að segja, að aðrir vinni að þjónustu í þágu landsins en þeir, sem fá laun greidd úr ríkissjóði. En fjölmargir menn, sem nám stunda, munu ekki komast að því, þótt þeir vildu, að vinna fyrir þjóðina á þann hátt. Þess vegna álít ég, að hér hafi átt að standa: í þágu þjóðarinnar, - og vænti ég þess, að hv. fjvn. leiðrétti þetta, kannske sem prentvillu. - Annars skilst mér, að liðurinn þurfi ekki að vera svona hár. Sonur minn, sem Páll heitir, lauk dýralæknisnámi í sumar, og um það leyti var farið þess á leit við hann, bæði af Búnaðarfélagi Íslands, rannsóknaráði ríkisins og Atvinnudeild Háskólans, að hann stundaði framhaldsnám til þess að læra að búa til serum og bóluefni og að hann að öðru leyti aflaði sér þeirrar fyllstu dýralæknismenntunar, sem völ er á og búizt er við, að starfsmenn að Keldum þurfi að hafa. Og með aðstoð ráðuneytisins var honum sent símskeyti og lagt að honum að gera þetta. Eftir að hann hafði talað við kennara sína og þá, sem stjórna serumframleiðslustofnuninni í Kaupmannahöfn, réðu þeir honum frá því að stunda framhaldsnám nema með því að vera fyrst búinn að stunda praxís í lækningum og buðu honum að sjá honum fyrir fjölþættum praxís hjá dýralæknum, þar til hann byrjaði framhaldsnám. Hann er nú á miðju Jótlandi og stundar þar praxís í þessum lækningum, sem gefa miklar tekjur. - Í tilefni af þessu skrifaði ég hv. fjvn. og óskaði eftir því, að hún athugaði, hvort ástæða væri til að fá mann í slíkt nám og styrkti hann, - ef hún teldi manninn vanta, - til náms í Danmörku og Svíþjóð, en það mundi kosta um 6 þús. kr. á ári, þar til vegur opnaðist, til þess að hann gæti farið til náms í Englandi eða Ameríku, og mundi það kosta þar 10–20 þús. kr. á ári. - Nú er ætlazt til þess af fjvn., að hann fái 3000 kr. styrk, og með það fer hann ekki í framhaldsnám. Það er því óhætt að lækka liðinn um 3000 kr., þó að ég komi ekki með þá brtt. Þá mun ég ekki gera fleiri liði á fjárl. að umræðuefni. Þó þykir mér leitt að sjá það, að hv. fjvn. hefur ekki tekið það til greina, þó að henni hafi verið bent á það með órækum rökum, að ýmsir liðir hjá henni eru áætlaðir miklu lægri en sýnilegt er, að þeir verði, og það við 2. umr. T.d. hafa öll vinnulaun hækkað í prentsmiðjunni Gutenberg, en til þess hefur ekkert tillit verið tekið af hv. fjvn. Um Landssmiðjuna er sama að segja. Hv. fjvn. ætlast sýnilega til þess, að þessir liðir verði vitandi vits áætlaðir miklu lægri en vitað er, að þeir muni koma til með að verða í framkvæmd. Þetta þykir mér leitt. En um það þýðir ekki að deila. Þeir vilja sýnilega hafa fjárl. villandi.



Herra forseti. - Enda þótt ýmis ummæli hafi fallið við þessar umr., sem ástæða væri að svara af hendi ríkisstj., þá ætla ég að leiða það hjá mér, þar sem ég þykist vita, að hæstv. fjmrh. muni gera það. Ég ætla þess vegna aðeins að fara örfáum orðum um málið og víkja að þeim tveim brtt., sem ég flyt ásamt öðrum þm. Ég flyt brtt. á þskj. 740,XXVII, með formönnum allra hinna þingflokkanna um að auka styrkinn til Kvenréttindafélags Íslands úr 2000 kr. upp í 10000 kr. Forstöðukonur félagsins töluðu fyrst um þetta við ríkisstj. og síðan við formenn þingflokkanna. Þær skýrðu frá því, að þær hefðu í hyggju að auka starfsemi sína, og sýndu fram á, að þeim væri í því skyni nauðsynlegt að fá aukinn styrk frá ríkinu. Ég hygg, að samanborið við margt annað, sem greitt er úr ríkissjóði, sé mjög réttmætt að verða við þessari ósk. Ég held ég fari rétt með það, að ríkisstj. hafi verið á einu máli um, að hún fyrir sitt leyti mundi verða við þessari ósk, og einnig með nöfn flm. og það, að formenn þingflokkanna hafi verið á einu máli. Ég tel því ástæðulaust að fara lengra út í það og vænti þess, að hv. þm. greiði atkv. með till. Þá hef ég leyft mér að flytja á þskj. 743 allstóra útgjaldatill. ásamt formönnum annarra flokka, sem sæti eiga á Alþ. Ég tel réttast að segja eins og er, að við höfum sjálfsagt allir rætt þetta nokkuð við þingbræður okkar, og vænti ég þess, að um þetta megi verða samkomulag og það sé að öllu leyti viðeigandi um slíka till. og hér er fram borin, að hún nái siðan einróma samþykki Alþingis. Mér finnst af öllum ástæðum eðlilegt að rökstyðja ekki sérstaklega þessa till., þar sem hún hefur verið rædd og öllum þm. er kunnugt, hvers vegna hún er borin fram. Mér finnst ekki smekklegt að vera með rökræður um það, Sem sagt: Okkur, sem að þessari till. stöndum, þætti vænt um, ef hún fengi einróma samþykki. Ég mun ekki að öðru leyti gera aðrar till. að umræðuefni.



Herra forseti. - Ég sé, að fjvn. hefur tekið til greina nokkrar af þeim smáu till., sem ég flutti við 2. umr., og mun ég því ekki gera þær að umræðuefni hér. Þær megintill., sem ég flutti og mestu máli skipta, vegatill., hefur hún ekki treyst sér til að taka til greina. Ég verð að játa, að mig furðar á því, hver afstaða fjvn. er til vegamála þessa héraðs, sem um ræðir í brtt. minni. Það er ágætt fyrir fjvn. nú að geta skotið sér bak við hæstv. fjmrh. og segja, að það sé að hans forboðum, og með því að taka upp nýja brtt. við þjóðvegina, þá virðist n. standa fast á því að hafna þessari brtt., sem ég flutti ásamt hv. 5. landsk. Þá er það þægilegt fyrir n., þegar hún er búin að fella ranglátan dóm gegn þessu héraði, að geta skotið sér bak við hæstv, fjmrh. Ég verð nú að segja það, að ég fæ ekki betur séð en n. vilji telja sig valdamikla, og hún er valdamikil hér á þingi, en ég verð að segja, að mér finnst hún framkvæma réttlætið dálítið einkennilega. Ég byggi það á því, að við 2. umr. lýsti n. yfir því, að meginprincip hennar í vegagerð væri að láta þá heildarupphæð, sem veitt var á síðustu fjárl., haldast á till. sinni fyrir næsta ár. Ég vil benda á það um leið, að gagnvart Norður-Ísafjarðarsýslu er þessi gullvæga regla gersamlega brotin. Og við þessum ábendingum á fjvn. ekkert svar annað en skjóta sér bak við hæstv. fjmrh. En ég get vel skilið, hver ástæðan er, eins og málum er komið. Það þýðir ekki að rekja þessa sögu öllu rækilegar. Ég sé ekki heldur ástæðu til að endurtaka þau rök, sem ég flutti til stuðnings till. okkar hv. 5. landsk. um vegamál. Ég vil þó endurtaka það, að þessi vegagerð, Súðavíkurvegur, sem ég flutti um brtt., að í stað 45 þús. kr. kæmu 100 þús. kr. og til vara 90 þús. kr., er lífsnauðsyn, ekki aðeins fyrir héraðið, heldur einnig fyrir Ísafjarðarkaupstað, sem verulegan hluta ársins sveltur vegna mjólkurleysis, ekki einungis fullorðnir, heldur líka sjúkir menn og börn. En ég veit, að fjvn. framkvæmir réttlæti sitt óáreitt af slíkum rökum. Samtímis því, að n. er önnum kafin við að framkvæma réttlæti í þessa átt, þá skýtur upp brtt. frá henni um að taka á sig væntanlegan halla af óperettusýningu hér í Reykjavík. Ég verð að segja, að mér finnst það einkennilegt fyrirbrigði, að Alþ. skuldbindi sig til að taka á sig væntanlegan halla af óperettusýningu. Það er ekki víst, að trúðarnir geti dansað inn þá peninga, sem ætlazt er til, og fjvn. er reiðubúin að hlaupa undir bagga, ef dansinn dugir ekki til. Ég verð nú að segja, þegar slíkt kemur fram samtímis því, sem till., sem er lífsnauðsynleg fyrir heilt byggðarlag, er neitað, að menn verða að fyrirgefa mér, þó að ég trúi ekki á óskeikulleika þessarar n. í að framkvæma réttlætið. Fleira mætti til telja í brtt. n. - Ég er ekki á móti því að heyra lúðrablástur á Austurvelli; það er skemmtilegt að heyra blásið í lúður. En fjvn. virðist hafa slíkan skilning á því, að það sé meiri nauðsyn á að veita fjárveitingu til þess að styrkja hornablástur en að leggja nauðsynlega vegi til að fullnægja þörf barna og sjúkra manna til mjólkur. Ég skal ekki rekja þetta mál öllu. ýtarlegar. Ég vænti þess, enda þótt fjvn. hafi tekið þá afstöðu, sem raun ber vitni, að Alþ. muni sjá, hvað til síns friðar heyrir í þessu efni, og sú brtt., sem ég flutti ásamt hv. 5. landsk. til aukningar Súðavíkurvegarins, verði samþ. eða að minnsta kosti varatill. Ég get svo látið útrætt um þessar vegatill. Þá vil ég leyfa mér að fara örfáum orðum um brtt., sem ég flyt ásamt hv. 2. og 4. þm. Reykv. og hv. þm. Str. á þskj. 743,XX. Hún miðar að því að heimila ríkisstj. að veita Íþróttasambandi Íslands 8000 kr. styrk til þess að hafa fastráðinn framkvæmdastjóra. Ég vil gera þá grein fyrir þessari till., að Íþróttasamband Íslands, sem nú eru í 180 félög íþróttamanna og 20 þúsund félagsmenn, hefur á undanförnum árum ekki haft neinn fastráðinn starfsmann. Starf sambandsstj. hefur þess vegna verið mjög mikið og svo mikið, að stjórnin hefur oft og einatt orðið að leggja á sig mjög mikil fjárútlát og svo mikla vinnu, að henni hefur naumast unnizt tími til að rækja störf fyrir sambandið eins og skyldi. Á síðasta þingi Íþróttasambandsins var samþ. að fela stjórn sambandsins að ráða sérstakan mann til þess að hafa á hendi framkvæmdastjórn fyrir Íþróttasambandið. Þetta hefur stj. gert og ráðið til þessa starfs ungan og efnilegan mann, Þorgeir Sveinbjörnsson, og hefur hann tekið við þessu starfi. Nú er fjárhag sambandsins þannig háttað, að það á mjög örðugt um vik að standast þann kostnað, sem þetta leiðir af sér. Einhver mundi nú kannske segja, að Íþróttasambandinu hafi verið veitt fé úr íþróttasjóði og enn fremur í fjárlögum. Þetta er rétt. Íþróttasambandið fær nokkurn styrk af því fé, sem íþróttasjóður hefur yfir að ráða. En þær 10000 kr., sem veittar eru í fjárl., eru veittar í sérstöku skyni, þeim á að verja til bókaútgáfu. Það eru ákveðnar bækur, sem verið er að prenta, svo að þessum peningum hefur fyrir fram verið ráðstafað. Almennri starfsemi sambandsins er því enginn styrkur að þessum 10000 kr., og framlag íþróttasjóðs hækkar ekki við það, að sambandið ræður fastan framkvæmdastjóra. Þess vegna er brýn nauðsyn á því að fá nokkurn hluta launa þessa starfsmanns í styrk frá Alþ. Við flm. þessarar till. viljum beina því til Alþ. að sýna Íþróttasambandinu þann skilning á þjóðnýtu starfi fyrir æsku landsins að veita því þennan styrk. Það verður áreiðanlega ekki metið til fjár, hversu nytsamt æsku landsins verður af starfi íþróttafélaganna á hverjum stað. Alþ. hefur skilið þetta og gert mjög vel við þessi samtök, og ég hygg, að íþróttamenn og forstöðumenn Íþróttasambands Íslands meti og þakki það að verðleikum. En það er einu sinni svo, að við lifum á dýrtíðartímum, og samtök íþróttamanna komast ekki hjá því að verða einnig vör við þetta, og nú þegar ráða þarf fastan starfsmann, verður Íþróttasambandið að greiða há laun miðað við þær tekjur, sem það hefur. Ég vil taka það fram, að laun þau, sem þessi starfsmaður hefur, eru ekki há frá almennu sjónarmiði séð. Og sambandið hefur í hyggju að láta hann vinna önnur störf til þess að fá upp í launagreiðslu til hans. Ég leyfi mér að vænta þess, að Alþ. komi þetta til móts við Íþróttasambandið, að þessi brtt., sem ég hef leyft mér að flytja hér á þingi ásamt formönnum þriggja flokka, finni náð fyrir augum hv. þm. og starf íþróttasambandsins verði þannig eflt og aukið í samræmi við þann stuðning, sem þingið veitir sambandinu með því að samþ. till. Ég vil svo ekki fara fleiri orðum um þessa till. Ég flutti ekki fleiri till. við þessar umr., en vænti þess, að þessar tvær till., sem ég hef flutt, finni náð fyrir augum hv. þm.



Ég skal fyrst víkja með örfáum orðum að þeirri tilhögun, sem ætlazt er til, að verði á fjárl. í þetta sinn, og hv. 2. þm. S.-M. gerði að umtalsefni. - Það er rétt, sem hann sagði, að það er til þess ætlazt, að fjárlfrv. verði afgreitt nú fyrir jól, enda þótt ákveðið sé, að þing komi aftur saman skömmu eftir nýár, og mætti því segja, að tími væri til frekari athugunar. Það var af tveim ástæðum fullt samkomulag um, bæði milli ríkisstj. og hv. fjvn., að hafa þessa tilhögun. - Önnur ástæðan er sú, að við teljum, að strax eftir nýár verði að liggja fyrir einhver heimild til útborgunar úr ríkissjóði, og ef fjárlfrv. verður ekki tilbúið, verður ríkisstj. að útvega sér heimild á annan hátt. Það er eitt fordæmi fyrir, að þetta hafi verið gert, en aðeins eitt. Ríkisstj. þótti heldur óviðfelldið, þar sem þingið er bráðum búið að sitja í fjóra mánuði, að skaffa sér slíka óvenjulega heimild til að greiða fé úr ríkissjóði, eftir að áramótin væru komin. Þá var það, held ég, nokkurn veginn einróma álit ríkisstj. og fjvn., að heppilegra væri af öðrum ástæðum að ljúka nú afgreiðslu fjárl. Það er sem sé hætta á því, eftir því sem lengra líður, að útgjaldaliðir fjárl. hækki. Það heldur áfram áróður fyrir hinar og þessar till., og því lengra sem líður á milli umr., þeim mun meiri hætta er á, að látið sé undan þeim áróðri. Og það munu allir hv. þm. vera sammála um, að illa sé bætandi á útgjöld fjárl. Þetta eru sem sagt þær ástæður, sem réðu því, að samkomulag varð um þetta milli ríkisstj. og fjvn. Það varð og samkomulag um það, að inn í fjárl. væru tekin öll þau gjöld, sem nú er kunnugt um, önnur en þau útgjöld við dýrtíðarráðstafanirnar, sem nú liggja fyrir hv. Ed. Inn í brtt. hv. fjvn. eru nú teknar 41/2 millj. kr. við væntanlega samþykkt launal., þótt það frv. sé, eins og kunnugt er, aðeins komið skammt á veg, því að það er nýlega komið úr n. hjá hv. Ed. Það er gert ráð fyrir, að hækkun útgjalda, ef l. þessi verða samþ., nemi allt að 6 millj. kr. Hins vegar er ætlazt til, að l. gangi ekki í gildi fyrr en 1. apríl, og má því draga frá fjórða hluta ársins. Og ef reiknað er með 6 millj. kr., ættu útgjöldin við samþykkt launal. á næsta ári að verða 41/2 millj. kr. Ríkisstj. þótti sjálfsagt, að þessi útgjöld yrðu tekin inn á fjárlfrv., þrátt fyrir það að frv. sé ekki samþ. enn þá, þar sem gera verður ráð fyrir því samkv. málefnasamningnum milli stjórnarflokkanna, að þetta frv. nái samþykkt í einhverri mynd, þótt ekki sé hægt að segja, hvort það verði samþ. nákvæmlega eins og það liggur fyrir nú. Ég skal fúslega játa, að hv. 2. þm. S.-M. hefur mikið til síns máls, þegar hann talar um, að eðlilegast hefði verið að taka dýrtíðarráðstafanirnar inn á frv. á sama hátt og útgjöldin við launal. eru tekin. Það er vitanlega æskilegt, að fjárl. sýni sem allra réttasta mynd bæði af tekjum og útgjöldum ríkisins, eftir því sem hægt er að sjá það fyrir. Á þessu hefur oft orðið allmikill misbrestur. Það er ekki fátítt, að mörg l., sem hafa haft allmikil útgjöld í för með sér, hafi ekki verið tekin inn á fjárlfrv. Þess er skemmst að minnast, að í fyrra voru niðurgreiðslur vegna dýrtíðarinnar á innanlandssölu landbúnaðarafurða ekki teknar inn á fjárl., og námu þó, að ég held, 10 millj. kr. Hins vegar voru útflutningsuppbætur, sem námu álíka upphæð, teknar inn á fjárl. En ástæðan til þess, að útgjöldin samkv. dýrtíðarfrv. eru ekki tekin upp í fjárl., er í sjálfu sér ekki sú, að nokkur efi liggi á um samþykkt þess frv. Því hefur verið lýst yfir, enda bundið í málefnasamningi stj., að þetta frv. ætti að ná fram að ganga. Ástæðan er aftur á móti sú, að úr því að þ. á annað borð þurfi að dragast fram yfir áramót, taldi stj, gott að hafa nokkru rýmri tíma til að athuga skatta o.fl., og eftir að ákveðið var að fresta þinginu fram yfir áramót, hætti stj. við að leggja þessi frv. fyrir. Ég þykist vita, að hv. þm. skilji þetta, enda kom fram i ræðum margra hv. þm., að auðvelt mundi vera að afla svo mikilla tekna sem nauðsyn er á til að standast aukin útgjöld, og ætla ég því, að ekki verði heldur kastað þungum steini á stj., þó að hún vildi nota þann tíma, sem auðið er, til þess að ganga frá þessum skattal. Eins og ég gat um, hefur aðeins eitt frv., sem miðar að tekjuhækkun fyrir ríkissjóð, verið lagt fram, enn sem komið er. Þetta er frv. um tekjuskattsauka á árinu 1945. Þar sem fullt samkomulag varð innan stj. um að bera þetta frv. fram og stjórnarflokkarnir munu því allir standa að því, - og ég hygg, að a.m.k. sumir hv. þm. úr andstöðuflokki stj. muni einnig fylgja því, - þá má telja samþykkt þess alveg efalausa. Virtist mér því ekki, að verið gæti nokkuð athugavert við það, þótt þær tekjur, sem áætlaðar eru samkv. þessu frv., væru teknar inn á fjárl. Ég hef leyft mér að bera fram brtt. við það, sem ég mun nánar víkja að seinna. En þessi tekjuauki, sem er áætlaður 6 millj. kr., er í sambandi við fleiri brtt., sem stj. stendur að, því að ætlunin er að jafna þann greiðsluhalla, sem á fjárlfrv. er, eins og það liggur fyrir. En eins og ég hef þegar getið um, er tilætlunin sú, að haldið sé utan fjárl. bæði þeim kostnaði, sem leiðir af dýrtíðarráðstöfunum, og þeim tekjum, sem gert er ráð fyrir, að aflað verði með því frv., sem stj. leggur fram. Hv. 2. þm. S.-M. drap á það í þessu sambandi, að erfitt væri að samþ. fjárlfrv., ef ekki væri tilkynnt, hvernig tekna ætti að afla, þannig að fyrir lægi, að hægt væri að afgreiða það tekjuhallalaust. Ég hef áður lýst yfir, að stj. mun standa að því, að aflað verði tekna til að standa undir dýrtíðarráðstöfunum, og færi svo að ekki yrði unnt að afla nægilegra tekna, til að þær yrðu fullgreiddar á næsta ári, þá mundi stj. heldur útbúa lántökuheimild en eiga nokkuð á hættu um, að ekki yrði staðið við þær skuldbindingar, sem segja má, að ríkið hafi tekið á sig. Um afgr. fjárl. að öðru leyti vildi ég aðeins segja, að milli mín og hv. fjvn. hefur yfirleitt verið mjög gott samkomulag. Bæði ég og hv. fjvn. höfum reynt að standa á móti hækkunum, eftir því sem auðið hefur verið, enda mega flestar þær hækkanir, sem hv. fjvn. hefur borið fram, heita óhjákvæmilegar, enda þótt einstaka smátill. geti orkað tvímælis. - Aðrar hækkanir en þær, sem standa í sambandi við launal., nema rúmlega 400 þús. kr., og má það ekki hátt teljast, þegar þess er gætt, hvað útgjaldaliðirnir í heild sinni eru háir, og hygg ég, að sjaldan hafi verið bornar fram af fjvn. hlutfallslega lægri till. Við þessa umr. liggur einnig fyrir mikið af brtt. frá einstökum hv. þm., og skal ég yfirleitt ekki gera þær að neinu umræðuefni. Ég efast ekki um, að sumar þeirra eiga mikinn rétt á sér. Sérstaklega á ég þar við vegatill. ýmsar, sem fram hafa komið. Mér er fullljóst, um sumar þeirra a.m.k., að það væri mesta nauðsyn að bæta úr samgönguerfiðleikunum, en öllum má vera ljóst, að það eru takmörk fyrir því, hve miklu fé er varið til vegagerðar, og ef ég á að láta í ljós skoðun mína, þá hefur verið teflt á tæpasta vað í því efni. Ég hef sagt ýmsum hv. þm., sem hafa talað um þetta við mig, að ef þeir treystu sér til að koma fram með lækkunartill. á móti hækkunartill., þá vildi ég taka það til velviljaðrar athugunar. Hins vegar mun enginn hv. þm. hafa treyst sér til að bera fram slíkar till. Um brúartill., sem eru allmargar, er það að segja, að eins og hv. samgmrh. hefur upplýst, eru ekki líkur til, að unnt verði að smíða einu sinni allar þær brýr, sem gert er ráð fyrir, að veitt sé fé til í fjárlfrv. Það er hins vegar tilgangslaust og miður heppilegt, eftir því sem á stendur núna, að veita miklu meira fé en gert er nú, aðeins til að auka erfiðleikana með afgreiðslu fjárl. Og þrátt fyrir mikla nauðsyn á fjöldamörgum brúm, er ekki hægt að taka það inn í samþykktina. Það eru náttúrlega miklu fleiri till., sem bornar hafa verið fram af einstökum þm. og ánægjulegt hefði verið að geta léð fylgi sitt, en hvað sem um frv. annars má segja, eru allir sammála um, að fjárl. séu of há, - og einhvers staðar verður auðvitað að nema staðar. Ég hlýt því að halda mér að því að standa yfirleitt móti frekari breyt. á frv. en þeim, sem felast í áliti n. og brtt., sem ég hef leyft mér að bera fram við frv., og skal ég víkja að þeim örfáum orðum. 1. brtt., sem ég stend að, er á þskj. 743 og er við tekjuliðina. Er þar gert ráð fyrir, að tekjuaukaskatturinn verði hækkaður úr 22500000 kr. upp í 28500000 kr., og er þá meðtalinn sá skattauki, sem flm. frv. þessa gera ráð fyrir, að verði. En hann er áætlaður 6 millj. kr. Nú skal ég þegar, geta þess, að það er ákaflega erfitt að gera sér grein fyrir, hve miklar tekjur leiði af samþykkt þessa frv. Það liggur auðvitað ekki neitt fyrir um það enn sem komið er, hverjar tekjur manna verði á þessu ári. Eins og hv. þm. hafa séð, þá er þetta frv. að forminu til alveg sama og verðlækkunarskatturinn, sem lagður var á 1942, en skatturinn er aðeins allmiklu lægri en hann var þá. Mun það einnig svolítið mismunandi eftir því, hvar í stiga menn eru, en ég hygg, að lækkunin sé eitthvað nálægt 30 prósent. Sá skattur nam 61/2 , millj. kr., og þar sem gert er ráð fyrir, að tekjur manna verði allmiklu hærri 1944 en 1942, þó að dýrtíðin hafi að vísu líka hækkað nokkuð síðan, þá verkar umreikningurinn til meiri lækkunar nú en áður. Það er sem sagt gert ráð fyrir, að þessi skattur nemi 6 millj. kr., og er sú fjárhæð lögð til grundvallar í brtt. Það er náttúrlega erfitt að segja, hvernig þessi áætlun stenzt, en ég vil þó vona, að tekjuskatturinn sé ekki svo hátt áætlaður, að svo framarlega sem innheimta hans tekst á næsta ári, - en það auðvitað veltur á afkomu atvinnuveganna, - sé hægt að segja, að heildarupphæðin sé óþarflega há. Þá hefur hæstv. samgmrh. borið fram brtt. um, að símatekjurnar verði hækkaðar um 3 millj. kr., og hefur hann sjálfur gert grein fyrir till. sinni. Skal ég því ekki gera hana að frekara umræðuefni. 3. brtt., sem stj. stendur að og flutt er af mér, er á þskj. 741 og er við 16. gr., C 8. um að tveggja millj. kr. fjárveiting til áburðaverksmiðjunnar falli þar niður, en sama fjárhæð verði aftur tekin sem nýr liður við 22. gr., , XIX. - Ég hef áður gert grein fyrir því máli. Ég tel það ekki svo vel undirbúið, að hægt sé að hefjast handa um að reisa áburðarverksmiðju þegar á næsta ári, og get ég vísað til þess, sem ég hef áður sagt í því efni. En úr því að svo er, að ekki er hægt að sjá beina nauðsyn á því að veita fé skilyrðislaust til byggingar áburðarverksmiðju, nægir að hafa heimild til þess að verja fé í þessu skyni. Það fer auðvitað eftir fjárráðum ríkissjóðs, hvort heimildin verður notuð eða ekki og hvað fram kemur við nánari rannsókn á þessu máli. Ríkisstj. þarf ekki að nota heimildina, nema miklar líkur verði fyrir því, að hér sé um fyrirtæki að ræða, sem gæti orðið til hagnaðar, ekki aðeins fyrir ríkið, heldur einnig fyrir atvinnuveginn, sem ætlazt er til, að það verði einkum að gagni. Síðasta brtt., sem ég hef gert við fjárl., er svo eiginlega formsatriði. Það er brtt. XXI. á þskj. 743, um að fella niður allar ráðgerðar fyrningar á fasteignum ríkissjóðs við samningu ríkisreiknings fyrir árið 1945. Ég skal taka það fram, að till. er flutt eftir ósk ríkisbókhaldsins, og fylgir henni grg. frá endurskoðendum, svo hljóðandi: „Þessi till. kemur fram vegna þess, að ákveðið hefur verið að bókfæra allar fasteignir ríkissjóðs á ríkisreikningi 1944 með hinu nýja fasteignamati, en ástæðulaust að færa þær með lægra verði. Svo mundi verða, ef afskriftum yrði haldið áfram, en ekki tími nú til að breyta fjárlfrv. að þessu leyti.“ Ég vildi þá næst gera stutta grein fyrir því, hvernig mér virðist fjárlfrv. horfa við, ef brtt. fjvn. og þær brtt., sem stj. stendur að, verða samþ., en aðrar brtt. ekki. Nú er ég ekki svo bjartsýnn að gera ráð fyrir því, að engin brtt., sem þm. bera fram, verði samþ. En meðan maður veit ekki um, hvað verður samþ., er ekki hægt að fara mjög ýtarlega út í það yfirlit. Þess er að vænta, að þær brtt. aðrar en brtt. n., sem nái samþykkt, verði ekki svo miklar, á,ð það skipti verulegu máli fyrir afkomu ríkissjóðs á árinu. Um rekstraryfirlitið er það að segja, að samkv. fjárlfrv., eins og það liggur nú fyrir eftir 2. umr., eru tekjur á rekstrarreikningi 99,2 millj. kr. Breyt., sem leiðir af hækkun tekjuskattsins, nemur 6 millj. kr., og hækkun á símagjöldum 3 millj. kr., samtals 108,2 millj. kr. Ríkisútgjöldin eru aftur, eins og frv. liggur nú fyrir, 96,6 millj. kr., hækkun vegna launalaga og vegna brtt. fjvn. 4,7 millj., samtals 101,3 millj. kr. En frá dragast, ef till. mín um tilfærslu á áburðarverksmiðjunni verður samþ., 2 millj. kr., þannig að ríkisútgjöldin verða samtals 99,3 millj. eða rekstrarafgangur tæpar 9 millj. kr. - Um sjóðsyfirlitið er það að segja, að innborganir eru samkv. frv. 100,9 millj., auknar tekjur 9 millj., samtals 109,9 millj. kr. Útborganir eru samkv. frv. 106,6 millj., aukin útgjöld samkv. till. fjvn. 4,7 millj. kr., samtals 111,3 millj. kr. Frá dragast 2 millj. kr. vegna áburðarverksmiðjunnar, og verður þá útkoman 109,3 millj. kr. Rekstrarafgangur samkv. þessu ætti því að verða um 600 þús. kr. En þess er að gæta, að auk till. fjvn. má telja víst, að samþ. verði brtt. samgmn. á þskj. 701, sem nemur um 200 þús. kr., og eru þá sjóðsútgjöldin 109,5 millj. kr. og afgangur 400 þús. kr. Þá sé ég, að fram er komin till., sem form. allra þingflokka standa að, um það að leggja 350 þús. kr. til dönsku samskotanna, og má gera ráð fyrir, að sú till. verði samþ. Eru þá innborganir og útborganir á sjóðsyfirliti orðnar nokkurn veginn jafnháar. Þetta er gott, að hv. þm. hafi hugfast, þegar brtt. eru bornar fram við 3. umr. og koma til atkv. Eins og ég hef tekið fram, eru útgjöld vegna dýrtíðarráðstafana ekki talin með í frv. En það er vitanlega ástæða til þess, þó að ekki sé hægt að gera út um það mál nú, að gera sér grein fyrir því, hve miklu þau útgjöld mundu nema. Því miður er það svo, að það er mjög erfitt að áætla, hve miklu þessi útgjöld muni nema á næsta ári. En eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, er kjötframleiðslan sem næst 5 þús. smálestir. Það er sennilegt, að neyzla innanlands verði mikil á þessu ári og framan af næsta ári, og stafar það af því, hvað lítið hefur verið um nýjan fisk í Reykjavík í haust. Það hefur því þótt nægilegt að áætla, að 1000 smál. kjöts yrðu fluttar út. Það er ekki með öruggri vissu hægt að segja um það, hve miklar uppbætur þarf að greiða á kjöt, sem neytt er innan lands, en það er almennt reiknað með 3 kr. á kg. Um mjólkina er það að segja, að áætlað hefur verið, að 22 millj. lítra þyrfti að verðbæta, og eru uppbæturnar áætlaðar 20 aurar á lítra. Það lætur því nærri, að uppbæturnar innan lands á kjöt og mjólk verði í kringum 17 millj. kr., eins og hv. 2. þm. S.–M. gat til, og með uppbótum á útflutt kjöt verði þetta því samtals rúmlega 20 millj. kr. Hins vegar má geta þess, að það er ekki vonlaust, að upp í þessi útgjöld komi nokkrar tekjur vegna innflutnings á smjöri, en á þessu stigi málsins er ekki unnt að geta sér neitt til um, hvað miklar þær tekjur kunni að verða. Það hefur þegar verið greitt lítils háttar í þessu skyni, og stj. vinnur að því að fá meira smjör frá Ameríku. Það er því samkv. þessu ekki svo mjög mikill vafi á því, hve miklu uppbæturnar á kjöt og mjólk muni nema, þær munu verða einhvers staðar á milli 17–21 millj. kr., þegar frá er dreginn hugsanlegur hagnaður af innflutningi smjörs. En þegar að því kemur að áætla uppbætur á ull og gærur, er óvissan langtum meiri. Eins og kunnugt er, hefur ull ekki verið flutt út í tvö ár, og er það af þeim ástæðum, að talið hefur verið, að hægt mundi að ná hagkvæmari mörkuðum en þeim, sem nú standa opnir, þegar markaðir opnast að nýju. Að svo stöddu hefur stj. engar ákvarðanir tekið um það, hvort ull verði flutt út á næsta ári, en hún mun þó ekki verða flutt út, fyrr en frekari rannsókn hefur farið fram á því, hvort einhverjar vonir standa til þess, að unnt yrði að fá fyrir hana betra verð, þegar markaðir opnast, en hægt er að fá fyrir hana nú. - Um gærur er það að segja, að tilraunir standa yfir um sölu þeim, en þeim samningum er ekki svo langt komið, að með nokkurri vissu sé hægt að vita, hvaða verð muni vera hægt að fá fyrir þær. Það verður sjálfsagt keppt að því af hálfu stj. og þeim n., sem með þessi mál fara, að ná sem hæstu verði fyrir þessar afurðir, en hvernig þær tilraunir takast, er ekki hægt að segja um að svo stöddu. En á því, hvernig þær tilraunir takast, veltur það, með hve miklum fjárhæðum þarf að reikna til uppbótar á þessar vörur, og það getur sannast að segja oltið á mörgum millj. kr. Hv. 2. þm. S.-M. talaði um, að 25 millj. væri lægsta fjárhæð, sem reikna mætti með til verðuppbóta. Það má vel vera, að það sé rétt, um það er á þessu stigi ekkert hægt að fullyrða, en það er óhætt að fullyrða„ að uppbæturnar fari yfir 20 millj. kr., en það er ekki hægt að segja um, hvað mikið þær fari fram yfir. En Alþ. verður svo að taka ákvörðun um það, hve mikið fé það ætlar til uppbótanna og hvort það vill láta afla þess með sköttum eða vill heldur veita stj. heimild til lántöku í því skyni. Ef reiknað væri með því, að dýrtíðarráðstafanirnar kostuðu 25 millj., eins og hv. 2. þm. S.-M. reiknar með, þá væru rekstrarútgjöldin komin upp í 124 millj. kr., eftir því sem ég sagði áðan, og greiðslurnar upp í 135 millj. kr. Þó að þetta séu nokkru lægri fjárhæðir en hv. 2. þm. S.-M. reiknar með, þá kemur mér ekki til hugar að neita því, að þessar fjárhæðir eru allt of háar, og það er náttúrlega hæpið, hvað lengi verður staðið undir slíkum byrðum. Það er alveg augljóst mál, að ef einhver breyt. yrði á verðlagi útflutningsafurðanna, þá er ekki hugsanlegt að ná svo miklu fé í ríkissjóð sem þyrfti til þess að standast áætluð útgjöld. Ef maður miðar þessa útgjaldaaukningu við síðasta normalár, 1939, þá kemur það í ljós, að útgjöldin eru nú fullkomlega sexföld á við það, sem þau voru þá. Að sjálfsögðu liggja engar upplýsingar fyrir um það enn þá, hverjar þjóðartekjurnar eru á þessu ári, en ég fyrir mitt leyti er í nokkrum vafa um, hvort aukning þeirra hefur ekki orðið hlutfallslega meiri en útgjaldaaukning ríkissjóðs. Það má því kannske segja, - þó að hækkunin sé mikil, - að þetta sé ekki eins illt og fljótt á litið kynni að virðast. Að öðru leyti vil ég segja það um ræðu hv. 2. þm. S.-M., að þó að margt af því, sem hann sagði, væri rétt og ómótmælanlegt, þá hefði hann eins getað haldið þá ræðu sína við 1. umr. eins og við 3. umr. Eins og ég hef áður bent á, er þetta frv., sem nú liggur fyrir hæstv. Alþ., ekkert annað en rökrétt afleiðing af því, sem hér hefur gerzt á síðustu árum. Það er þess vegna ekki rétt að ásaka núv. stj. fyrir það, hvernig komið er í þessum efnum. Hins vegar er mér ljóst, að stj. hlýtur að beina athygli sinni fyrst og fremst að því að reyna að koma fjárhag ríkisins aftur á réttan kjöl, og ég hygg, að eina vonin til þess, að svo megi takast, sé sú, að áform stj. um aukningu atvinnutækjanna í landinu og um aukningu framleiðslu landsmanna megi takast. Í þeim efnum geta margar leiðir komið til greina, m.a. kannske sú, sem hv. 2. þm. S.-M. benti á, en ég er þess fullviss, að engin ein leið er einhlít, ef við eigum að sleppa klakklaust út úr því fjármálaástandi, sem við erum í nú. Við verðum umfram allt að beina athyglinni að því að auka framleiðsluna í landinu. Ég skal svo að endingu aðeins minnast á brtt., sem sami hv. þm. flytur ásamt fleirum um það að taka inn á heimildagrein, 22. gr., fjárveitingu til að kaupa land á Egilsstöðum og til að kaupa nýtt strandferðaskip. Ég minnist á þessar till. einar, af því að það hefur sætt gagnrýni, að svipaðar till. voru felldar við 2. umr. fjárl. - Um fyrri till. er það að segja, að ástæðan til þess, að ég a.m.k. gat ekki léð henni fylgi, var sú, að eins og hún liggur fyrir, tel ég engar líkur til þess, að þessi heimild yrði notuð, og það er af þeim ástæðum, að ekki er líklegt, að samkomulag næðist um kaup á þessum landshluta. Það er kunnugt, að á s.l. ári var tekin úr þessari jörð landspilda undir flugvöll. Hún var, að ég held, metin á 90 þús. kr., og hygg ég, að eigandi Egilsstaða hafi verið óánægður með þau kaup. Það er því ekki sennilegt, að samkomulag næðist um kaup á öðrum landshluta úr jörðinni. Ég held því, að það þyrfti miklu ríkari heimild til, ef þetta ákvæði ætti að verða annað en pappírsákvæði. Um hina till., 30. till., um heimild til kaupa á strandferðaskipi, er það að segja, að ekki eru minnstu líkur til, að stj. ætti á næsta ári kost á því að kaupa strandferðaskip, sem hæfilegt þætti til þess að annast strandferðaflutninga. Það sýnist þess vegna tilgangslaust að fela stj. slíka heimild, og verður ekki séð, að slíkt sé gert í öðru skyni en áróðursskyni. Ég sé ekki, að það sé nein ástæða til þess fyrir stj. að stuðla að framgangi slíkrar till. En kæmi það hins vegar fram, að stj. ætti kost á að kaupa slíkt skip, sem að dómi sérfróðra manna væri heppilegt til strandferða, þá mundi stj. hafa einhver ráð með að fá heimild til slíkra kaupa, þó að þessi till. næði ekki fram að ganga. Ég vildi aðeins gera grein fyrir því, að ég greiði ekki atkv. með þessum till.



Herra forseti. - Ég gat ekki verið viðstaddur, þegar 2. umr. fjárl. fór fram, sökum þess að ég var þá veikur. En ég stóð þá að nokkrum brtt. við fjárl. ásamt samþm. mínum, hv. 2. þm. Eyf. - Ég þarf ekki að eyða dýrmætum tíma þingsins til þess að þakka því meðferð þess á þessum till., því að það er skemmst frá að segja, að þessar till., sem ég stóð að, voru allar felldar nema þær, sem samþm. minn tók aftur til þessarar umr. fyrir okkar hönd. Þessar till. sem þá voru teknar aftur, voru þrjár, og við berum aftur fram tvær þeirra í trausti þess, að þingið taki sanngjarnlegar á þeim málum en það gerði við 2. umr. Um 3. till., sem aftur var tekin, er það að segja, að borin hefur verið fram till. af öðrum þm. um sama efni, sem hann flytur ásamt okkur þm. Eyf., og mun ég leyfa mér síðar að leggja fram skriflega brtt. við hana. Sú fyrsta af þessum till. er 5. till. á þskj. 740, um framlag til Litla-Árskógssandsvegar, 70 þús. kr. Ég geri ráð fyrir því, að þetta þyki nokkuð há upphæð, þó að veittar hafi verið miklu hærri upphæðir í ýmis kjördæmi, en það mun nú hafa verið fyrir það, að þá till. mun tignari maður hafa borið fram en við þessir þm. erum. Þess vegna er það, að við þm. Eyf. höfum nú rifað seglin allmikið og berum fram varatill. við þessa á þskj. 743, um 15 þús. kr. fjárveitingu til þessa vegar. - Svo stendur á, eins og hv. samþm. minn mun hafa gert grein fyrir við 2. umr., að þessi vegur liggur af aðalveginum frá. Akureyri til Dalvíkur niður á Árskógssand, sem er töluvert þorp, og er vegurinn þangað nú að heita má ófær nema um bezta tíma ársins. Þessi till. miðar að því að koma þessu þorpi í vegasamband við vegakerfi landsins, og ekki aðeins það, heldur er svo háttað, að Hríseyingar fara oft - og vilja gjarnan hafa þann hátt á samgöngum sínum, - yfir sundið til Árskógssands, þegar þeir eiga leið til Akureyrar eða annað inn í land, og gæti því þessi till., ef samþ. yrði, orðið til að greiða mjög fyrir samgöngumálum Hríseyinga. Önnur till. er um framlag til brúar á Hofsá í Svarfaðardal. Ég geri ráð fyrir, að við 2. umr. hafi verið greindar ástæður fyrir þessari till., auk þess sem hv. 2. þm. N.-M. sagði hér áðan. Ef þessi brú fæst ekki, bakar það Svarfdælingum mikinn kostnað vegna mjólkurflutninga, auk þess, að þá er mikill hluti sveitarinnar án vegasambands. Eins og hv. 2. þm. N.-M. gat hér um áðan, sneru mjólkurbílar aftur 63 sinnum á síðasta ári við Hofsá. Ég hygg, að engar framkvæmdir séu jafnaðkallandi í Eyjafjarðarsýslu sem þessi brú. Þegar Ölfusárbrúin bilaði hér í haust, varð uppi fótur og fit hér á Alþ. og sjálfsagt þótti að bæta hið bráðasta úr, og var það gert. Nú hefur verið gert við Ölfusárbrú, en samt á að smíða nýja brú, og er það réttmætt, en ég fullyrði, að Ölfusárbrú er ekki nauðsynlegri fyrir Sunnlendinga en þessi brú er fyrir Svarfdælinga. Og þótt nú eigi að afgreiða fjárl. með nokkuð óvenjulegum hætti, - þá vona ég, að svo ákveðin fyrirmæli frá hærri stöðum liggi ekki fyrir, að þetta réttlætis- og nauðsynjamál nái ekki fram að ganga. Ég held, að fyrir síðasta þingi hafi legið till. um vatnsveitu í Glerárþorpi., Þá færði ég rök að því, að eðlilegt væri, að ríkissjóður styrkti þetta mannvirki, enda þótt slíkt sé ekki venja. Ég óttast, að þetta þyki nokkuð há upphæð, og hef því borið fram till. til vara, sem hljóðar svo: Til vatnsveitu Glerárþorps, 20 þús. kr. Um afgreiðslu fjárl. í heild væri full ástæða til að segja nokkur orð, þar sem þetta er 3. umr. Það er á allra vitorði, að á fjári. vantar um 17–20 millj. kr. til að mæta útgjöldum, sem áreiðanlega verða á næsta ári. Þetta mun vera í 28. skipti, sem ég sit á þingi, og minnist ég þó aldrei slíkrar afgreiðslu fjárl. Hæstv. fjmrh. sagði, að tekjuhallanum yrði mætt með tekjuaukalögum eftir áramót. En ég vil spyrja: Getur hæstv. ríkisstj. tekið slíkar ákvarðanir? Hingað til hefur verið litið svo á, að það væri þingið, sem hefði fjárveitingarvaldið. Hér í fjárlfrv. eru og liðir, sem eru til komnir á óvenjulegan og óþinglegan hátt, svo sem liðurinn um tekjuskatt, og sama er að segja um launauppbót vegna nýrra launal. Þar er gert ráð fyrir greiðslu, án þess að þingið sé búið að samþ. nokkuð hér um. Ég held, að með þessum hætti sé það alls óþarft að halda þing. Það mætti hafa það eins og í Þýzkalandi, meðan þar var haldið þing, að stj. gefi út lög og þingið komi svo saman og samþ. þau öll á einum degi. Hæstv. fjmrh. lét þm. vita, að ekki þýddi að bera fram nokkrar hækkunartill. En hann lét þess kost, að till. frá einstökum þm. yrðu teknar til greina, ef þeir bæru fram lækkunartill. til að koma á móti slíkri hækkun. Í þessu tilfelli mundi ég sætta mig við, að brúin á Grjótá yrði látin bíða, en sett brú á Hofsá. Yrði það 35 þús. kr. sparnaður. Ég skal ekki segja, hver hin endanlega afstaða til fjárl. verður, en mér sýnist afgreiðsla þeirra svo ískyggileg, að ég óttast, að enda þótt ég hafi nú samþ. fjárl. í 21 skipti, þá sjái ég mér ekki fært að gera það að þessu sinni. Ég leyfi mér svo að afhenda forseta hina skriflegu brtt.



Herra forseti. - Við 2. umr. fjárl. féllu þau orð hjá hv. 1. þm. Rang., að ekki hefði gætt hlutdrægni í úthlutun vegafjár. Ég svara þessu ekki, en vil einungis benda á, að sú gagnrýni, sem fram kom hjá hv. þm. N.-Ísf., og sá fjöldi brtt., sem borizt hefur, bendir ekki til, að menn séu yfirleitt ánægðir. - Nú vil ég leggja til, að viðhöfð verði ný aðferð til að losna við óánægju í þessu efni. En hún er á þann hátt, að veitt sé í einu lagi upphæð til vegamála, sem svo sé aftur úthlutað af n. úr báðum deildum þingsins. Þetta mundi koma í veg fyrir ásakanir í garð fjvn. Ég vil lýsa yfir því út af ummælum 2. þm. N.M., að hann talar af vanþekkingu um Ósá. Hennar vegna hafa flutningar einatt alveg stöðvazt og orðið að flytja nauðsynlegan flutning á hestum. Vegna Hofsár vil ég upplýsa það, að þegar rætt var um að taka þennan veg í þjóðvegatölu, var bent á, að þessi hreppur fengi tvöfaldan veg, bæði upp og niður með ánni. Þess vegna er þar enn meiri ósanngirni að krefjast framlags til þessarar brúar, á meðan margar aðrar bíða. Ég held, að menn á útkjálkunum mundu jafnvel gráta af gleði, ef þeir þyrftu ekki að reiða nauðsynjavarning nema yfir eina á. En það virðist álit sumra manna, að sjálfsagt sé að hlúa einatt að þeim, sem bezta hafa aðstöðuna. Ég vil þakka afgreiðsluna á þeim till., sem ég tók aftur til 3. umr. Ég skil fullkomlega afstöðu n. gagnvart vegatill. og þykist vita, að þær séu ekki svo afgreiddar af því, að hún álíti þær ekki réttmætar, heldur af því, að hún vill ekki brjóta þann garð, sem þar er settur. Þó vil ég taka hér aftur upp till. um veg að Reykhólum. En svo er mál með vexti, að ef þar á að hefja framkvæmdir þær, sem fyrirhugaðar eru, verður að flytja allt efni á klakk. Þar er einnig ákveðið að byggja sundlaug, því að samkv. fræðslul. má ekkert barn fermast nema það sýni sundvottorð. Þessi börn verður því að senda hvaðanæva úr Barðastrandarsýslu, oft langan veg og torsóttan, því að þar hefur orðið að stöðva framkvæmd sundlaugarinnar af hinum sömu ástæðum: Það vantar vegi til að komast að henni. - Vil ég því mælast til þess, að hæstv. Alþ. styðji að því, að þetta verði hækkað upp í 40 þús., til þess að e.t.v. verði hægt að ryðja veginn svo mikið að sumri, að hægt verði að komast þangað, a.m.k. þegar þurrast er og bezt. Þá hef ég einnig borið fram till. um að hækka tillag til Barðastrandarvegar um þær 70 þús. kr., sem ég álít, að hv. fjvn. hafi ranglega tekið frá Barðastrandarsýslu, þvert ofan í það samkomulag, sem gert hefur verið um þau vegaframlög yfirleitt. Ég hef aður rætt um nauðsyn þessa vegar og vil ekki endurtaka það hér. Ég vil, áður en ég hætti, bera fram nokkrar fyrirspurnir til hv. frsm. viðvíkjandi öðrum til. hv. fjvn. Ég vil þá fyrst fá upplýsingar um það, hvort ætlazt er til með brtt. á þskj. 725, merktri XXIV, að þessar 15 þús. kr. séu veittar til Eiríks Einarssonar, Réttarholti, sem árlegur styrkur eða í eitt skipti fyrir öll. Mér heyrðist á ræðu hv. 6. þm. Reykv., að hann ætlaðist til, að þessi upphæð, sem hann fer fram á, sé veitt í eitt skipti fyrir öll. Ég spyr um þetta af því, að ég hef gaman af að sjá, hvernig fer um þetta mál. Ég er því persónulega fylgjandi, - ekki af því, að maðurinn hefur eignazt 15 dætur, heldur af því, að ég vil láta styrkja hvern þann mann, sem á 15 börn. - Ef farið verður inn á þessa braut, verður ekki hjá því komizt, að hér komi heil runa á eftir, því að vitanlega eru Réttarholtshjónin ekki einu hjónin á Íslandi, sem eignazt hafa 15 börn, er öll lifa. Ég vil benda á, að ég þekki tvö heimili í Barðastrandarsýslu, þar sem eru 15 börn, og þriðja heimilið, þar sem eru 17 börn, er öll lifa. Ég tel mér skylt að láta þess getið, að þessi kona, sem eignazt hefur 17 börn, hefur alið þau upp og það svo, að enn þá koma þau heim til að skipta með sér verkum og létta undir með foreldrum sínum á mesta útkjálka, sem neitað hefur verið um öll þægindi af hálfu hins opinbera. - Mér þykir því mjög vænt um að sjá, að nú er vaknaður hjá hæstv. Alþ. áhugi á því að meta eins og vera ber þennan mikilsverða skerf, sem slík hjón leggja til þjóðinni. Þá er það brtt. hv. fjvn., 37. liður 18. gr. Þó að hækkunin nemi ekki nema 200 kr., er ég hv. n. þakklátur fyrir það, að hún hefur þó metið það mikla starf, sem frú Sigríður hefur innt af hendi fyrir landssímann. Ég vil benda hv. frsm. og hæstv. fjmrh. á það, að 47. liður 22. gr., um að ábyrgjast fyrir Konráð Gíslason allt að 50 þús. kr. lán til þess að koma upp vinnustöð fyrir áttavitamælingar í Reykjavík, er algerlega óþarfur frá mínu sjónarmiði. Hér er um hreinan iðnað að ræða, og væri alveg eins hægt að ábyrgjast lán til þess að koma upp húsi í því skyni að gera dýptarmælingar og því um líkt. Og ef það er rétt, að Konráð þurfi að víkja frá bæjarhúsunum, þá ber engum frekar að sjá um hann en Reykjavíkurbæ, sem á allt sitt undir því, að skipin geti siglt réttar leiðir um höfin. Það er margt annað í sambandi við þetta, sem ég kæri mig ekki um að upplýsa, en ég álít það hreinustu glæfrastefnu hjá hæstv. Alþ. að fara hér að styrkja einn mann til þess að koma upp iðnaði, sem allir vildu hafa á hendi, ef þeir hefðu aðstöðu til þess, - eða koma yfir hann byggingu, ef hann hefur húsnæði til að reka þessa atvinnu án þess að þurfa að byggja. Ég vildi spyrja hv. frsm. og hæstv. fjmrh., hvað þeir ætla sér með 22. gr. Það er talað um að verja til aukningar fiskiskipastól landsins 5 millj. kr., er teknar verði úr framkvæmdasjóði, að því leyti sem hann hrekkur til. Mér er kunnugt um það, að í fyrra var varið 5 millj. kr. til kaupa á sænskum bátum. Var það gert af fráfarandi ríkisstj. þvert ofan í vilja a.m.k. stærstu flokkanna í þinginu, sem bentu á það með rökum, að lítil fyrirhyggja væri í því að kaupa þennan flota því verði, sem gert var, enda er það komið á daginn, að sænska ríkisstj. hafði, að mér er sagt, stöðvað útflutning til allra annarra en ríkisstj. Íslands, af því að hún hafði boðið svo mikið í þessi skip. Þetta er svo stórt atriði, að nauðsyn ber til, að spyrnt verði við fótum. Það er ekki lítið fjárhagsatriði fyrir Íslendinga, að þeir láti ekki sænsku stj. hafa af sér milljónir kr. í slíkum viðskiptum. Ég vildi minnast dálítið á vatnsveitustyrkinn, sem hér er til umr. Ég tel nauðsynlegt, að samin verði sem allra fyrst heildarlöggjöf um styrk til þess að koma upp vatnsveitu um allt land. Ég tel alveg ófullnægjandi, að þingið sé látið skera úr því, hvernig fer um þessi mál. Einn kemur með till. um þetta og annar um hitt. Þetta er svo stórt mál, að það verður að taka það föstum tökum. Það er þegar fullvíst, að Búnaðarfélag Íslands hefur gert tilraun til að lækka um 20% allar vátryggingar hjá bændum, ef vatnsveitan hefur verið komin í gott horf hjá þeim heima fyrir. Síðan hafa þeir lánað þorpunum fé og tekið sömu iðgjöld, en látið mismuninn ganga til vaxta og afborgana af láninu, þar til það er að fullu greitt. Þetta er svo stórt mál, að það má ekki bíða stundinni lengur, og ég tel, að það mundi ýta undir löggjöfina, ef allar ábyrgðir um vatnsveitu væru felldar á þessu þingi.



Herra forseti. - Við hv. þm. A.-Sk. tókum aftur við 2. umr. fjárl. brtt. okkar á þskj. 740, merkta IX, af því að við sáum, að lítið eða ekkert var að því gert þá að samþ. till. Hins vegar bjóst ég fastlega við, að hv. fjvn. sæi sér fært að taka þessa till. upp í till. sínar á þskj. 725, og ég varð mjög undrandi, þegar ég komst að raun um, hvaða afgreiðslu till. hafði fengið í nefndinni. Til þess að skýra, með hvaða rökum við berum hana aftur fram, verður að minna ofurlítið á, hvernig samgöngum er háttað í Austur-Skaftafellssýslu. Það er flestum kunnugt, að Austur-Skaftafellssýsla er - flestum héruðum á Íslandi fremur - sundurskorin af stórvötnum. Ef Austur-Skaftfellingar ætla sér að komast til Vesturlands landveg, verður að fara yfir stórvötn, Jökulsá og Skeiðará. En ætli þeir til Austurlands, liggur fyrir Hornafjarðarfljót og Jökulsá í Lóni, og þessi litla brú, sem við förum fram á, að smíðuð verði yfir þessa á, er lítill áfangi á þeirri leið að koma héraðinu í vegasamband við Austurland. Það er sú samgöngubót, sem flestir Austur-Skaftfellingar munu telja heppilegustu lausnina. Nú getur verið, að sumir hv. þm. líti svo á, að hérað, þar sem svona hagár til, ætti að láta sér nægja samgöngur á sjó. Út á það væri máske ekki mikið að setja, ef þær væru þá viðunandi. En því fer fjarri, að svo sé. Eins og kunnugt er, þá er Hornafjörður eina höfnin í öllu héraðinu, og eina skipið, sem gengur með ströndum fram við Austurland, er Esja. Til að sýna betur, hvernig ástandið er í þessum efnum, vil ég upplýsa hv. þm. um, hvernig gengið hefur með Esju þarna eystra á þessu ári, sem er að líða. Hún hefur á þessu ári farið tólf ferðir til Austur- og Norðurlands, en hefur komið níu sinnum inn á Hornafjörð. Í hin skiptin hefur hún farið fram hjá. Stundum hefur verið hægt að ná sambandi við hana, stundum ekki. Nú mætti halda, að ástæðan til þess, að hún hefur ekki komið þangað nema níu sinnum, væri sú, að þar hafi verið svo vondur sjór. Svo er þó ekki. Það sýnir bezt, að þessar níu ferðir, sem hún kom, eru frá fyrra helmingi ársins. Síðan í júní hefur hún ekki komið inn á Hornafjörð. Svona eru nú strandferðirnar við þetta land. Þetta held ég, að nægi til að sýna, að það er ekki að ástæðulausu, að við berum hér fram till. um smábrú, sem mundi bæta aðeins ofurlítið úr samgöngum á landi; því að það er einu sinni svo, að fólk, sem býr við þessar samgöngur, hlýtur að verða óánægt með þær, en frekar getur það þó sætt sig við vondar samgöngur á einu sviði, ef bætt er úr ofurlítið á öðrum sviðum. Fyrir því berum við fram þessa brtt. í trausti þess, að hæstv. Alþ. sjái sér fært að samþ. hana.



Herra forseti. - Ég mun ekki fara ýtarlega út í það, sem hv. þm. hafa sagt, ýmist í umkvörtunartón yfir till. fjvn. eða tillöguleysi - eða þá til framdráttar sínum málum. Það mundi taka of langan tíma og væri í sjálfu sér þýðingarlaust. Hins vegar verð ég auðvitað fyrir hönd n. að verja hana þeim áburði, sem komið hefur úr einstöku átt, að hún hafi beitt ranglæti, því að þá væri, að mér skilst, miklu fremur um vísvitandi verknað að ræða. Hitt er auðvitað engan veginn á valdi fjvn. að geta uppfyllt óskir, ekki einu sinni þær mjög svo réttmætu óskir, sem bornar eru fram og rökstuddar af hv. þm., t.d. þeim hv. þm., er síðast talaði. Því fer fjarri, að ég vilji halda því fram, að ekki sé þörf á samgöngubótum, t.d. í Austur-Skaftafellssýslu, eins og hv. þm. minntist á, og svo mætti segja um margar fleiri till. svipaðs eðlis. En þegar við 2. umr. þessa máls komu fram hjá fjvn. skýr rök varðandi þessar brúarsmíðar, sem sé þau, að fyrir liggur svo mikið af brúarsmíðum og svo mikið fé geymt til þeirra hluta, - um 5 millj. kr. -, að álitið er mjög vandséð af þeim, sem bezt til þekkja, að hægt verði að vinna fyrir það allt á því fjárhagsári, sem hér er til umr. - Það er raunar mjög leitt og sízt af öllu ánægjulegt fyrir fjvn. eða formælendur hennar að þurfa að mæla gegn samþykkt slíkra till. Ég er sannfærður um, að flest af því, sem fært er fram til framdráttar þeirri nauðsyn að auka brúarsmíði, hefur við fullkomin rök að styðjast. En við verðum hér eins og svo oft að horfast í augu við staðreynd, sem ekki verður um þokað, þá staðreynd, að 20 brýr bíða eftir smíði, sem þegar er búið að veita fé til. Ýmsir hv. þm. hafa haldið því fram, að n. hafi, að því er snertir vegi, ekki framfylgt þeirri reglu að halda sér sem næst við vegafjárveitingar, eins og þær voru í fjárlfrv. fyrir árið 1944. Ég vil meina, að þetta sé á nokkrum misskilningi byggt, og á þetta þó einkum við þar, sem vegakaflar, sem búið er að leggja stórfé til, eru komnir h.u.b. á enda. Þá er auðvitað þörf á því að sjá sömu sýslu eða umdæmi fyrir jafnhárri fjárveitingu. Þetta getur í fljótu bragði, miðað við aðra staði, þar sem meira er óframkvæmt, litið út sem ósanngirni, en þannig mun það í fæstum tilfellum vera og aldrei þannig, að fjvn. hafi haft það í huga við till. sínar. Hv. þm. Barð. fór geyst af stað í þessum efnum, og var alhnikið öldurót norður í Djúpum, þegar hv. þm. var hér á ferð. En ég býst nú við, ef hann gætir vel að, að ekki sé um það mikla ranglæti að ræða, sem hann beindi að fjvn. Hann verður að gæta að því, að enda þótt hans sýsla, sem hann ber mjög fyrir brjósti, - og skal honum sízt legið á hálsi fyrir það, - hafi mikla þörf fyrir vegi, þá hefur hún líka mikla þörf fyrir samgöngur á sjó og verður því hlutfallslega þurftarfrekari til vega. Til vega í Barðastrandarsýslu eru raunar ekki veittar stærstu upphæðirnar, en sumar þó allstórar. Í samgöngum á sj8 er kjördæmi hv. þm. N.-Ísf. með langhæstar till., að vísu ekki frá fjvn., heldur samvinnun. samgöngumála, og mun fjvn. ekki leggjast á móti þeim vegna þeirrar brýnu þarfar, sem þar er í því efni. Í þeim till. eru 170 þús. kr. ætlaðar til Djúpbátsins. Ef hv. þm. N.-Ísf. athugar þetta í ró, mun hann sjá, að talsvert mun ofmælt af því, sem hann sagði um nefndina. - Hann minntist nú á styrkinn til lúðrasveitarinnar, sem fjvn. hefur fallizt á að mæla með, þó ekki nema helmingi af því, sem um var beðið, eða 25 þús. kr. Eins og hv. þm: N.-Ísf. sagði, er þetta ekki til vegalagninga eða þvílíks. En það koma fyrir þau atvik í lífi þjóðarinnar, þar sem sjálft ríkisvaldið þarf á lúðrasveit að halda, og er þess nú skammt að minnast. Ég held því, að það sé afsakandi, þó að fjvn. hafi ekki alveg skellt skolleyrunum við því, að þessi tegund listarinnar væri eitthvað styrkt. Hv. 1. þm. N.-M. (PHerm) talaði hér um sérstaka upphæð til skáldsins Gunnars Gunnarssonar, sem hann flytur brtt. um. Skal ég á engan hátt mæla á móti þeim ágætu rökum, sem hann færði fram þessu til stuðnings. En að því er snertir niðurlag ræðu hans, þar sem hann lagði til, að Alþ. ætti að velja úr nokkra úrvalsmenn af þessu tagi, skáld, rithöfunda og listamenn, og setja þá með ákveðnar upphæðir sérstaklega á fjári., en láta fjöldann af þessum mönnum vera svo sér í hópi á sama hátt og nú er lagt til um alla þessa menn, - að því er snertir þessa till., þá kann að vera, að hún hafi sitthvað til síns ágætis. En þessi hv. þm. (PHerm) mun vita af langri þingmannsreynslu, eins og flestir, sem hér eru staddir, að það er ekki alltaf á einn veg, sem litið er á kosti listamanna eða rithöfunda, og gæti svo farið, að úrvalsmennirnir yrðu nokkuð margir, þegar allir kæmu saman, eftir nokkurn tíma, þótt aðeins væri byrjað á einum. Mér hefur alltaf skilzt, að það, að hætt var við að telja upp í löngum lista á fjárl. skáld, rithöfunda og listamenn, hafi stafað af því, að alþm. hafi verið orðnir leiðir á því og ekki talið sjálfa sig bæra að meta hæfileika þessara manna. Og án þess að fella nokkurn dóm um réttmæti till. hv. 1. þm. N.-M. og um ágæti þessa rithöfundar, sem þar er um að ræða, álít ég óheppilegt að taka upp aftur þessa reglu, að setja skáld, rithöfunda og listamenn inn á fjárl. með nafni og vissar upphæðir, jafnvel þótt um úrvalsmenn væri að ræða. Að öðru leyti skal ég um þá till. segja, að hún vitaskuld stendur og fellur sínum herra, og það er Alþ. sjálft, sem kemur til með að dæma í því efni, og fjvn. sem slík leggur hvorki með né móti þessari brtt. eða öðrum af slíku tagi. Þar verður hver þm. að hafa óbundnar hendur um. Hv. 2. þm. N.-M. (PZ) talaði hér um læknisvitjanastyrki og leit svo á, að samkv. brtt. fjvn. væri eitthvað hallað á suma hreppa, sem hlut geta átt að máli um þessa styrki. Nú er það svo, að n. leggur til, - og er það samkv. till. landlæknis, - að liðurinn orðist þannig: Til læknisvitjanasjóða skv. l. nr. 59 4. júlí 1942. - Um þetta vil ég segja það, að þó að hv. formaður fjvn. kunni að hafa sagt eitthvað við hv. 2. þm. N.-M. um þetta, þá veit ég ekki til þess, að nokkur önnur samþykkt hafi verið gerð um þetta mál en sú, sem fyrir liggur í till. fjvn. á þskj. nr. 725, enda má segja,, að þeir hreppar, sem höfðu fengið læknisvitjanastyrk eða hafa fengið hann fram að þessu, en höfðu ekki stofnað hjá sér læknisvitjanasjóði, - þeir verða að sjálfsögðu að fá að halda honum. Má raunar segja, að því hafi verið lofað, þegar l. um læknisvitjanasjóði voru sett. Mér þykir þess vegna gott, að hv. 2. þm. N.M. hefur það ekki á móti brtt. n., að vitnað er til l., eins og ég gat um.

Það er búið að breyta skipun læknishéraða síðan.

Það skiptir ekki máli í þessu efni. Fjvn. í heild stendur að þessari brtt. á þskj. 725. En hafi einhver nm. lofað hv. 2. þm. N.-M. sérstaklega að verða við tilmælum hans í aðra átt, læt ég það algerlega óátalið. Viðkomandi brtt. fjvn., nr. 6 á þskj: 725, og því, er hv. 2. þm. N.-M. spurðist fyrir um í því sambandi, er það að segja, að orðalagið: „Styrkurinn er bundinn því skilyrði, að þeir, sem styrks njóta, inni af hendi að loknu námi minnst 5 ára þjónustu í þágu landsins“ á að skiljast þannig, að þetta á ekki við það, að sett sé upp; að þessir menn vinni í þjónustu ríkisins þennan tilskilda tíma, heldur í þjónustu þjóðarinnar, þ.e.a.s., að þeir vinni fyrir íslenzka hagsmuni, annaðhvort fyrir hið opinbera eða einkafyrirtæki. Það, sem hv. 2. þm. N.-M. hélt fram um þetta, er því alveg í samræmi við skilning fjvn. á þessu máli. Þá vil ég taka það fram í sambandi við þá fimm menn, sem fjvn. gerði till. um hækkun til á þessum lið, og að ég talaði í fyrri ræðu minni um, að þessir fimm ákveðnu menn ættu samkv. till. n. allir að fá jafnan styrk, að mér varð mismæli, er ég sagði það, og bið ég afsökunar á því: En menntamálaráð á að ráða úthlutun á styrknum til þessara manna. Það var vitaskuld ekki á valdi fjvn. að ákveða, hvað hver af þessum fimm mönnum fær, enda voru mismunandi upphæðir nefndar í umsóknunum, eins og hv. 2. þm. N.-M. kom líka að. Þess vegna verður það á valdi menntamálaráðs að verða við tilmælum eða styrkbeiðnum sem þeirri, er hv. 2. þm. N.-M. gerði sérstaklega að umtalsefni. Það, sem fjvn. gerði í þessu efni, var að bæta þarna við 15 þús. kr., og það er ætlazt til þess, að sú viðbót gangi til þeirra manna, sem ég nafngreindi, en vitanlega úthlutað samkv. ákvörðun menntamálaráðs. Ég vil því undanbiðja fjvn. ámæli fyrir að hafa ekki viljað sinna þessum umsóknum. Hitt er svo annað mál, og veit hv. 2. þm. N.-M. það, að oft er það svo, að menn geta ekki fengið allt, sem þeir biðja um. Og það kemur fram við umr. um þetta fjárlfrv., að margir eru óánægðir með það, að bænir þeirra hafa ekki verið heyrðar um framlag í fjárl. Annars var það svo, að ég gat í fyrri ræðu minni um þrjá liði, sem fjvn. væri ekki að öllu leyti sammála um, þó að meirihlutafylgi reyndist fyrir þeim í n. Var það till. um að fella niður styrk til fyrirtækisins Íslenzk ull og sömuleiðis styrk til framleiðslubóta og atvinnuaukningar og í þriðja lagi til sumardvalar barna í sveit. En það er þýðingarlaust, að ég fari að lýsa persónulegu áliti einstakra fjvn.- manna um þessi atriði. Þá skal ég leitast við að svara nokkrum fyrirspurnum frá hv. þm. Barð. - Hann spurði, hvort fjvn. ætlaðist til, að um árlegan styrk yrði að ræða til Eiríks Einarssonar, Réttarholti, sem n. leggur til, að fái 2500 kr. En svo er ekki, heldur ætlast fjvn. til, að þessi upphæð verði veitt honum í eitt skipti fyrir öll. Vera kann, að þetta þyki smáskorið. En fjvn. er nú eiginlega ekki bær um að fara inn á þá braut, sem hv. þm. Barð. talaði um í þessu sambandi. Það getur vel verið, að það sé alveg rétt í sjálfu sér, og má margt segja því til stuðnings, að sérstaklega fátækir foreldrar, sem hafa fyrir stórum barnahóp að sjá, fengju nokkurn styrk á einhvern hátt. En það liggur í sjálfu sér ekki fyrir hér að taka afstöðu til þess, nema þá ef vera skyldi, hvað þessa sérstöku brtt. snertir. En jafnvel þótt viðurkenna megi fyllilega réttmæti þess, sem hv. þm. Barð. sagði um þetta, þá lít ég þannig á, að ef styðja ætti barnmörg heimili með slíkum ráðstöfunum, - sem mjög vel mundi geta komið til mála, - þá ætti að gera það eftir sérstakri löggjöf. Þá spurði hv. þm. Barð. um hækkunina á póstmönnum, hvort þar væri átt við frú Sigríði Snæbjörnssen, og get ég svarað því játandi. Þá minntist hv. þm. á heimild þá, sem fjvn. leggur til, að veitt sé handa Konráði kompásasmið til, þess að koma upp vinnustofu, þ.e. 50 þús. kr. lánsheimild. Þessi maður sendi umsókn til fjvn. um styrk upphaflega til þess að byggja. Í meðferð málsins varð það úr, að fjvn. féllst á að leggja til, að ríkisstj. fengi heimild til þess að ábyrgjast lán til þessa hlutar. Það var upplýst fyrir fjvn., að þessum manni væri byggt út með vinnustofu sína í Verbúðunum og þá sennilega af eiganda Verbúðanna, sem mun vera Reykjavíkurbær eða Reykjavíkurhöfn. Ég hef sjálfur reynslu af því, að maðurinn vinnur þetta verk og heldur uppi þessari starfsemi. Og fyrir fjvn. lá ekkert, sem væri þess eðlis, að það gæti hnekkt þeim upplýsingum, sem fyrir lágu, bæði um starf þessa manns og húsnæðisleysi hans. Ég get ekki sagt eins og hv. þm., að ég viti neitt sérstakt meira um þetta en það, sem fyrir fjvn. lá, en svona var þetta mál flutt fyrir n. Og ekki er það fordæmalaust, að menn hafi fengið ríkisábyrgð fyrir láni til þess að byggja, og það jafnvel fyrir það, sem oft og tíðum kemur ekki að eins raunhæfu gagni og það, að gert sé við áttavita bátanna. Þá spurði hv. þm. Barð um 5 millj. kr. heimildina til ríkisstj., sem till. er um í brtt. fjvn. undir 47. lið, k, um að verja til aukningar fiskiskipastóli landsins 5 millj. kr., er teknar verði úr framkvæmdasjóði. Spurðist sá hv. þm. fyrir um, hvað fjvn. hygðist fyrir í því efni. Því er þar til að svara, að fjvn. hugðist það fyrir í því efni að verða við tilmælum hæstv. atvmrh., sem fór fram á, að þessi heimild væri sett inn í fjárl. En þar er ekkert um það sagt, að verja eigi þessu fé til kaupa á bátum frá útlöndum, heldur aðeins, að það eigi að vera til aukningar fiskiskipastóli landsins. Og þrátt fyrir það að vel megi satt vera, að allt of mikið verð hafi verið borgað fyrir þessa Svíþjóðarbáta svo nefndu, þá virðist ekki ástæða til að synja hæstv. ríkisstj. um heimild slíka sem þessa, þar sem aðeins til er tekið, að fénu skuli varið til aukningar fiskiskipastóli landsins, án þess að til sé tekið, hvort skipin skuli byggð innan lands eða utan, því að ég get ímyndað mér, að þótt margir eigi að njóta góðs af stuðningi ríkissjóðs, að því er snertir Svíþjóðarbátana, þá sé enn þá allmikill hópur manna, sem þurfi á aðstoð að halda til þess að eignast skip, smíðuð annaðhvort innan lands eða utan. Eins og kunnugt er, flutti fjvn. við 2. umr. brtt. um kirkjubyggingar eða um styrk til kirkjuviðgerða á einum fimm stöðum, að mig minnir, og tók þær aftur til 3. umr. eftir tilmælum hæstv. fjmrh. Ýmsir hafa spurt, hvers vegna fjvn. hafi ekki tekið þessar brtt. upp aftur til flutnings nú við 3. umr. Þetta mál var rætt nokkuð í fjvn. á milli 2. og 3. umr., og náðist ekki samkomulag í n. um að flytja sams konar brtt. og áður um þetta eða aðrar í þeirra stað, sumpart af því, að hæstv. ráðh. hafði beðið um, að brtt. yrðu teknar til baka, og sumpart af því, að við umr. í fjvn. kom það fram, að öll líkindi væru til, að ekki væri rétt að fara með till. af stað aftur að þessu sinni, meðan enn væri óráðið, hvort fallizt yrði á þá stefnu, að ríkið tæki að sér að styrkja kirkjuviðgerðir eða kirkjubyggingar. Það má vel vera, að þetta kunni einhverjum að líka miður. En við vissum það, og það vita allir, að hér á Alþ. hafa verið samþ. einstakir styrkir til kirkjubygginga eða viðhalds kirkna. En till. um þessa styrki hafa jafnan verið fluttar af einstökum þm., og þetta hefur enn ekki verið í svo stórum stíl, að hægt sé að segja, að í þessu hafi verið mörkuð stefna. Þetta er ástæðari fyrir því, að fjvn. flutti ekki aftur þessar brtt. viðkomandi kirkjunum. Og ekki náðist samkomulag um þetta í n., og var svo látið kyrrt liggja. Ég skal svo að lokum minnast lítillega á niðurlag ræðu hv. 1. þm. Eyf., þar sem hann taldi, að afgreiðsla fjárl. yrði nú með nýjum hætti og óvenjulegum. Það má segja, að við samning flestra fjárl. eða afgreiðslu séu gerð í einhverjum atriðum frávik frá því, sem áður hefur verið. En að því er snertir það að taka inn í fjárl. tekjur eða gjöld, sem ekki eru þegar búin að ná formlegri samþykkt þingsins, þá er að vísu ekki hægt að segja, að það sé viðkunnanlegt, og ég vil ekki halda því fram, að það sé í fyllsta máta rétt: En eins og nú horfir við um afgreiðslu fjárl. og hve stutt er nú til þingfrestunar (yfir jól og nýár), en hins vegar hefur orðið samkomulag um afgreiðslu l. um þessar tekjur og gjöld, en verður ekki við komið samþykkt þeirra fyrr en eftir þessa þingfrestun, þá er varla hægt að hafa aðra framkvæmd á þessu en þá, sem nú stendur til að gera ráð fyrir, að þessar 6 millj. kr. til inntekta samkv. tekjuskattsviðaukafrv. og þessar 41/2 millj. kr. til gjalda samkv. launalagafrv. komi inn í fjárl. Og það er alveg með öruggri vissu hægt að segja það, að þar sem hæstv. ríkisstj. hefur bundið fastmælum, að launal. verði afgreidd á þessu þingi, og hins vegar liggur fyrir frá hæstv. ríkisstj. frv. um tekjuskattsviðauka, og þar sem enn fremur er vitað, að nægilegur þingmeirihluti er til fyrir því að samþ. þessi frv. hvort fyrir sig, þá er það í sjálfu sér ekkert sérstaklega varasamt, þótt gert sé ráð fyrir þessu hvoru tveggja í fjárlfrv. Hitt var líka mjög rætt, hvort bíða ætti með afgreiðslu fjárl. fram yfir nýár, sem fordæmi er fyrir. En á því þóttu enn meiri ágallar að bíða með afgr. fjárl., þar til öll þau frv. væru afgreidd, sem inn í þau kynnu að grípa.

Forseti (GSv): Verður nú gefið kaffihlé og fundi fram haldið að því loknu.



Herra forseti. - Ég hef aðeins flutt eina brtt. við fjárlfrv. Hún er á þskj. 740 og er þar sú XV. í röðinni. Þessi till. mín er um það, að veitt verði fé á næsta ári til að brúa Tjarnará á Vatnsnesi, 3/4 kostnaðar, 52500 kr. Ég skal geta þess, að við 2. umr. flutti ég till. um fjárveitingu til brúar á Tjarnará, 55 þús. kr., en við nánari athugun hef ég komizt að þeirri niðurstöðu, að þessi upphæð, sem ég nefndi hér, sé nægileg. Það er áætlað, að brúin kosti 70 þús. kr. alls, en vegna þess að þarna er ekki þjóðvegur, heldur sýsluvegur, á samkvæmt l. að leggja fram úr ríkissjóði aðeins 3/4 kostnaðar við að smíða brú af þessari stærð, og mun því nægja, að ríkissjóður leggi fram þessa upphæð, 52500 kr. Ég hafði óskað þess við fjvn., að hún tæki upp í till. sínar fjárframlag til þessarar brúargerðar, og hafði gert mér von um, að n. mundi fallast á það, m.a. með tilliti til þess, að það eru litlar fjárveitingar til verklegra framkvæmda í Vestur-Húnavatnssýslu borið saman við önnur héruð landsins. N. hefur ekki séð sér fært að taka upp þessa till., en vitanlega eru samt enn þá möguleikar til þess að koma þessu inn á fjárl., ef meiri hl. þm. vildi á það fallast. Ég skal geta þess, að á Vatnsnesi eru margar góðar jarðir, en vegir ófullkomnir, og veldur það þeim, sem þarna búa, miklum erfiðleikum, að á sú, sem hér um ræðir, er oft ófær bifreiðum. Ég hef heyrt, að fjvn. hafi einkum miðað till. sínar um fjárframlög til verklegra framkvæmda í hinum ýmsu héruðum við það, sem veitt hefur verið á síðasta ári eða í síðustu fjárl. til slíkra hluta. Þó skilst mér, að eitthvað hafi verið vikið frá þessu, enda tel ég, að það geti verið rétt, því að það hlýtur að vera hæpið að stýra eingöngu eftir þeim kompás. Ef til vill er það líka svo um fjvn., að hún hafi komizt að þeirri niðurstöðu, að þörf sé á að fá betri áttavita og flytji því till. sína um að koma upp smiðju fyrir þá hluti. Ég skal geta þess út af þessari till. minni í sambandi við það, sem rætt hefur verið af hæstv. ráðh. um brúargerðir, að ég þykist viss um, að auðvelt mundi að fá verkamenn þarna í sýslunni til að vinna að þessari brúargerð, ef fjárveiting væri samþ., og hér er ekki heldur um svo mikið efni að ræða, að það mundi vera erfiðleikum bundið að fá það. - Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. Hv. frsm., þm. Vestm., sagði áðan í ræðu sinni, að fjvn. hefði á það fallizt eða þótt rétt að taka inn í fjárlfrv. upphæðir bæði tekju- og gjaldamegin, sem ekki væru nú lögákveðnar. Átti hann þar við tekjuskattsaukann og einnig útgjaldahækkun vegna væntanlegrar samþykktar á launal. Hann sagði, að n. gerði þessar till., af því að það væri bundið fastmælum, að þessi frv. yrðu að l. Hvað sem um það má segja, þá held ég, að skoðanir séu áreiðanlega skiptar um réttmæti þess að hækka launagreiðslur svo mjög sem lagt er til í till. n. Enn er ekki hægt að sjá nákvæmlega fyrir, hvernig afgr. verður á þessu frv. En ég vil benda á, að ef það er rétt að taka þar inn aukin útgjöld vegna væntanlegrar samþykktar launalfrv., þá gildir það sama um þau útgjöld, sem leiðir af dýrtíðarfrv., sem nú liggur fyrir Ed. Það frv. er þó komið lengra áleiðis gegnum þingið en launalfrv., og mér skilst, að á sama hátt sé ákveðið af hæstv. stj., að það frv. verði að l. eins og hitt. Ég sé því ekki betur en það sé ósamræmi hjá n. að gera till. um, að útgjöld ríkisins af samþykkt launalfrv. verði tekin inn í fjárl., en útgjöldunum vegna dýrtíðarfrv. haldið utan við. Mér sýnist, að hér sé um fullkomið ósamræmi að ræða, en sé hins vegar ekki ástæðu til að hafa um það fleiri orð.



Herra forseti. - Út af síðustu ummælum í ræðu hv. þm. V.-Húnv. vil ég segja, að það er ekki rétt álit hjá honum, að neitt ósamræmi sé hjá fjvn., þegar hún fellst á, að rétt sé að taka inn í fjárl. tekjur samkvæmt tekjuaukafrv., sem liggur fyrir með áætluðum tekjum til að mæta áætluðum útgjöldum launalfrv., sem líka liggur fyrir. Það er ekki ósamræmi í þessu og hinu, þó að n. vilji ekki taka inn í frv. tekjuaukaáætlanir, sem eru ekki kunnar, þegar umr. fer fram. Það er þessi munur, sem ég vil benda honum á.

Ég talaði um gjaldahliðina.

Já, en hér er fjvn. að taka tillit til tvenns konar till., annarra til gjalda, en hinna til tekna, en í hinu tilfellinu liggur að vísu fyrir, þó ekki ljóst, hver gjöld kunni að verða að því, er snertir dýrtíðarfrv. Hitt er enn óráðið, en mun koma fram á sínum tíma, á hvern hátt hæstv. stj. leggur til, að þeim útgjöldum verði mætt. Hér er því um tvennt ólíkt að ræða, og gætir því einskis ósamræmis hjá n., að því er þessi tvö atriði snertir.



Herra forseti. - Ég skal lofa því að vera ekki langorður. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þetta fjárlfrv., en það, sem hefur gefið mér tilefni til að kveðja mér hljóðs, er það, að ég á eina brtt. á þskj. 743, XI. Ég og fjórir aðrir hv. þm. eiga þar till. um styrk til kirkjubygginga, sem hafa valdið nokkrum umr., eins og heyra mátti á ræðu hv. frsm. En það einkennilega er við þessa till. og tilorðningu hennar af okkar hálfu, að sjálf n. hefur borið slíka till. fram í brtt. sínum á þskj. 579, þegar frv. var til 2. umr. Þegar til atkvgr. kom, þóknaðist n. að draga till. til baka, og menn héldu, a.m.k. aðstandendur þessarar till., að n. hefði fengið einhverja bakþanka, en það kemur fram í dag, að það eru meira en bakþankar, það hafa verið gersamleg sinnaskipti, sem urðu hjá n., því að hún heyktist á þessum till., og þær komu ekki fram aftur. Þessi till. okkar fer fram á samtals 85 þús. kr. og er um byggingarstyrk til sex kirkna. Ég á sem sagt fyrsta liðinn, en það stendur dálítið sérstaklega á um þann lið. Ég veit, að hv. þm. þekkja það frá fyrri tíð, því að þetta er ekki nýtt um Akureyrarkirkju. Það er rangnefni að kalla þetta styrk til hennar, því að ég hef aldrei farið fram á styrk til kirkjunnar, heldur hef ég talið það réttláta kröfu, sem Akureyri ætti á ríkissjóð. Þeir, sem vilja vita rétt þessa máls, mega rifja það upp, að á Akureyri var lénskirkja, og átti hún miklar eignir, sem ríkið tók undir sig, þegar hún varð að safnaðarkirkju. Vegna þessa fór kirkjan fram á að fá greiddar fyrir þessar eignir 50 þús. kr. Þáverandi ríkisstj. gekk inn á, að Akureyri bæri að fá greidda einhverja upphæð fyrir kirkjueignina, og þóknaðist að leggja til, að endurgreiddar yrðu 30 þús. kr. Ég gerði mig ekki ánægðan með þetta, og tvisvar síðan hafa fengist 5 þús. kr., svo að af 50 þús. kr. eru nú 40 þús. greiddar. Þegar fjvn. gerði nú till. sína á þskj. 579, varð ég ánægður með það og taldi málinu lokið. En þegar n. sá sig um hönd, vildi ég taka upp till. um sömu fjárhæð og tel mig hafa fulla afsökun að gera það. Geri ég þetta ásamt fjórum þm., sem hver ber fram mál sinnar kirkju. Ég þarf ekki mjög að ræða það mál, ég býst við, að hv. fjvn. geti verið með þessari till. Ég veit, að margir hinir söfnuðirnir eru fátækir og þurfa þessa mjög. Hér er ekki um neina nýja stefnu að ræða, því að slíkir styrkir hafa fyrr verið veittir. Eitt sinn t.d. fauk kirkja, og voru þá veittar 15 þús. kr. til endurbyggingar. Ég held, að stóra liði á frv. mætti fremur spara en þetta. Úr því að ég stóð upp, langar mig mjög til að minnast á brtt. á þskj. 746 frá hv. þm. Mýr. Brtt. er ekki um hækkun, heldur fer fram á, að af fé, sem menntamálaráð úthlutar til námsmanna, skuli 6 þús. kr. bundnar við nafn Páls Pálssonar dýralæknis til framhaldsnáms í búfjársjúkdómafræði. Svo einkennilega vill til, að þarna er maður, sem þorir að fara út í sérfræðinám á þessu sviði. Mörg axarsköft hefðu verið spöruð, ef ekki hefði skort þá sérmenntun hér á landi. Páll Pálsson hefur ágætt próf, lá við ágætiseinkunn, og er þó dýralæknispróf mjög erfitt. Hann er framúrskarandi námsmaður og líklegur til vísindastarfa. Háskólinn vildi gjarnan ná honum í þjónustu sina. Mér finnst það nokkur ábyrgð fyrir okkur að reyna ekki að hygla svo efnilegum, efnalitlum mönnum, sem við þörfnumst mjög til starfa, að við missum þá ekki. Ég á sjálfur son, sem er á leið heim. Honum bauðst staða í Danmörku eftir dýralæknispróf. Ég kaus, að hann tæki við mínu gamla embætti, en það var mjótt á mununum, að ég missti hann ekki. Ég veit, hvað ég er að fara, þegar ég mæli fastlega með því, hv. þm., að þið samþ. þessa till., hún getur haft stórkostlega þýðingu



Ég ætla ekki að fara að svara þeim hnútum, sem fjvn. hefur orðið fyrir, að sumu leyti eflaust að makleikum. Ég vil aðeins minnast ummæla hv. þm. Barð. (GJ), sem sveigði að mér fyrir það, að ég hefði gerzt svo djarfur að halda því fram, að fjvn. hefði viljað sýna sanngirni og réttlæti í vegamálum. Hann áleit það réttasta vera, að samgmn. réði þeim hlutum. Þar á hann sæti, og þess vegna eru allir ánægðir með gerðir þeirrar n. Ef hún tæki við þessum vanda, væri víst allt í lagi. Ágætt, ef svo væri. En ég óttast, að það mundi annan veg reynast samt. Það er nú orðið ljóst, hvernig verða muni afgreiðsla á fjárl. næsta árs. Breyt. munu ekki nema mjög miklu umfram það, sem þegar er samþ. eða komið fram í till. fjvn. Því hefur verið lýst yfir, að ríkisstj, og fjvn. hafi orðið sammála um þessa afgreiðslu í aðalatriðum. Þetta er ekki rétt, því að mikill ágreiningur var í n. um stór atriði, og er það bókað og yfir lýst. Á síðasta fundi n. komu fram ákveðnar óskir frá fjmrh. um, að fjárl. yrðu afgreidd fyrir jól, að fjárveitingar vegna dýrtíðarráðstafana yrðu ekki teknar á fjárl. og að teknar yrðu á fjárl. 41/2 millj. kr. vegna útgjaldaauka af nýjum launalögum. Ég benti á það í fjvn., að mér þætti ósamræmi í því að taka inn greiðslur vegna launalfrv., sem er ekki orðið að l., en engar greiðslur vegna dýrtíðarráðstafana, sem ákveðið er, að gerðar skulu, þótt eigi sé það komið í lög heldur. Ekkert tekjuöflunarfrv. ríkisstj. var þá fram komið, þótt boðuð hefðu þau verið, og við vissum ekkert um, hvernig þau mundu verða. Ég verð að játa, að ég er dálítið tortryggur vegna þessarar aðferðar. Hæstv. fjmrh. lýsti yfir því, að dýrtíðarfrv. mundi verða að l. En við vitum ekkert um, hvernig á að standast útgjöld, sem af því leiðir. Í fyrra var ákveðið, að það yrði gert með hækkun álagningar á áfengi og tóbak. Nú er allt slíkt óumrætt. Ég er ekki að væna ríkisstj. um, að hún ætli að hindra framgang dýrtíðarfrv., enda væri það gagnstætt „prógrammi“ hennar að svíkjast um það. Það stakk mig dálítið illa að heyra hjá hv. frsm. (JJós) , að engin ástæða væri til að láta bíða að taka kostnað vegna launal. upp í frv. Er þá ekki jafnsjálfsagt að taka upp kostnað vegna dýrtíðarráðstafana, sem samkomulag er um, að gerðar verði? Ég geri ráð fyrir, að þegar ríkisstj. tók við völdum, hafi hún verið búin að ræða um leiðir þær, sem hún ætlar að fara til tekjuöflunar. Þess vegna kemur manni þetta svo undarlega fyrir sjónir, að kappsmál skuli vera að afgreiða fjárl., áður en uppskátt er gert um tekjuöflunarleiðirnar. Ég óskaði miklu fremur, að fjárl. biðu fram yfir nýár, og sérstaklega taldi ég það eiga að vera meginreglu að taka inn öll útgjöld, sem vitað væri um. Ég lýsi enn yfir, að ég greiddi atkv. móti þessari afgreiðslu í fjvn. En ýmsir hafa nú vítt hana svo þunglega, að ég get haft um hana færri orð en ella mundi. Ég á brtt. á þskj. 743, XVI. Mér þykir sú fúlga há, sem þar er til tekin, en ekki er um gott að gera. Fyrir 2 eða 3 dögum voru samþ. l. um bændaskóla í Skálholti. Ég var á móti þessu frv., m.a. af því, að með því móti hlaut kostnaður að verða miklu meiri en á Sámsstöðum, þar sem ákveðið hafði verið að hafa bændaskóla Suðurlands. En meiri hl. Alþ. vildi ekki annað en byggja hann í Skálholti, og er þess eindregið að vænta, að sá meiri hl. viti, hvað hann hefur gert, og skeri ekki við neglur nauðsynleg framlög til bændaskólans, því að það mál þolir ekki langa bið. Til þess að hægt sé að hefja þar skólahald, tel ég, að gera þurfi brú yfir Hvítá hjá Iðu, leggja 3 km veg og byggja öll hús, sem skóli og skólabú þarfnast. Iðubrúin er talin álíka dýr og brú yfir Jökulsá á Fjöllum. Áætlanir eru ekki til um hana hjá vegamálastjóra, en til hennar verður að ætla um 1 millj. kr. Vegurinn mun kosta um 180 þús. kr. með þeim vinnuaðferðum, sem nú eru hafðar. Ég skal játa, að brúnni mætti fresta eitthvað, þótt hún sé nauðsyn til þess að Skálholt verði eigi svo afskekkt sem það er nú. Vil ég því bera fram skrifl. varatill. við brtt., sem ég skýrði frá, og draga þar frá brúarverðið. Þá yrði aðeins eftir fé fyrir veginum og til þess að byrja á byggingum og öðrum undirbúningi, ef hún verður samþ., en ekki aðaltill. um 2 millj. framlagið, sem veita þarf nú þegar, ef vel á að vera. (Skrifleg brtt. kom fram frá 1. þm. Rang. Leitaði forseti afbrigða. Voru þau leyfð, en fengust eigi samþ. að sinni, því að eigi voru nema 25 þm. á fundi.)



Herra forseti. - Ég á hér. brtt., sem ég leyfi mér að lýsa hér með nokkrum orðum. Fyrst er það þskj. 743, XIL, þar sem farið er fram á, að teknar verði inn á fjárl. greiðslur, sem lögboðnar eru samkv. l. um landnám ríkisins, nr. 58 1941, 750 þús. kr. En í þeim l. segir svo, að ríkið skuli leggja fram til þeirra mála a.m.k. 250 þús. kr. á ári. Nú hafa öll þessi ár liðið frá 1941, án þess að nokkrar greiðslur hafi farið fram. Það má segja, að þetta sé athugaleysi af Alþ. að hafa ekki komið þessu inn á fjárl. En sumir líta svo á, að þegar búið sé að ákveða með l. greiðslur, þá sé það ríkisstj. á hverjum tíma að sjá um, að þeim l. sé framfylgt og slíkar greiðslur inntar af hendi. En því miður hefur þetta ekki verið gert og ekki heldur sett á landsreikninginn, sem þó hefði mátt. Ég tel, að við svo búið megi ekki standa. Mér er sagt, að brtt. hafi verið borin fram í fjvn. um þetta, en ekki fengizt samþ. Ég vil því til áréttingar þessu máli bera fram brtt. um þetta í hæstv Alþ., því að það nær engri átt að ákveða greiðslur með l. og trassa svo að framfylgja þeim l. með því að láta undir höfuð leggjast að greiða það, sem greiða ber. Það þýðir ekki að stinga þannig höfðinu í sandinn. Það má segja, þótt ég skuli ekki fullyrða það, að þessi upphæð sé þegar orðin ein millj. kr., ef miðað er við það, að með árinu 1945 séu fjögurra ára greiðslur fallnar í gjalddaga. En ég vil ekki taka upp nema þriggja ára greiðslur. Það ætti að nægja til þess að sýna hæstv. Alþ. og ríkisstj., hvernig komið er í þessu máli. Næsta brtt. er XIII. Það er styrkur til Sigbjörns Ármanns til vatnsmiðlunar úr Langavatni í Langá og Gljúfurá í Mýrasýslu, helmingur kostnaðar, 12 þús. kr. Þetta eru mjög góðar laxveiðiár, en þegar þurrkar ganga á sumrin, vilja þær verða vatnslitlar, sérstaklega Gljúfurá. Báðar renna þær úr vatninu. Nú hagar svo til, að mjög auðvelt er að gera vatnsmiðlun úr Langavatni, svo að nægilegt vatnsmagn verði allt sumarið, þó að þurrkar gangi. Báðar árnar gætu því mjög mikið bætt veiðihorfurnar frá því, sem nú er. Sigbjörn Ármann, sem er mjög mikill elju- og áhugamaður um þessi mál, hefur lofað að taka að sér að vinna að þessari vatnsmiðlun og látið fara fram einhverjar mælingar og ýmsan annan undirbúning. Hann hefur einnig séð um vegarlagningu meira en miðja vega að Langavatni. Meiningin er, að þessar greiðslur renni að nokkru til vegarlagningarinnar. - Veiðimálanefnd er mjög meðmælt, að þessar framkvæmdir gætu komizt á, og hefur gefið beztu meðmæli sín. Gert er ráð fyrir eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, að kostnaðurinn yrði 50 þús. kr. Hér er farið fram á, að hið opinbera létti undir með framkvæmdum og greiði helming kostnaðar við verkið, og er upphæðinni skipt á tvö ár. Þá er á sama þskj., XVIII. lið, till. um það, að ríkisstj. verji 25 þús. kr. úr ríkissjóði í byggingarstyrk til Ásgeirs Bjarnþórssonar listmálara. Árið 1943 var samþ. heimild til handa ríkisstj. að greiða 60 þús. kr. til nokkurra listmálara í byggingarstyrk, svo að þeir gætu komið upp málverkavinnustofu fyrir sig. Þessari upphæð var skipt milli nokkurra málara. Ásgeir var einn meðal þeirra. En hann hefur ekki enn getað hirt sinn hluta, 15 þús. kr. Ég hef áætlað hann nokkru hærri nú, og hefur ríkisstj. þá í hendi sinni, hvort hún greiðir 15–25 þús. kr. Þá eru á þskj. 746 tvær smá brtt. Önnur er ekki -útgjaldatill., hún er um það, að Páli Pálssyni verði veittur 6000 kr. framhaldsstyrkur til náms í búfjársjúkdómafræði af því , fé, sem menntamálaráð hefur til úthlutunar. Ástæðan til þess, að ég ber fram þessa till., var framsöguræða hv. frsm. fjvn. (JJós). Mér skildist á honum, að sú upphæð, sem hann nefndi, 15000 kr., væri ætlazt til, að skiptist jafnt á milli fimm manna. Ég sá þá í hendi mér, að með því móti mundi Páll Pálsson, þessi mjög efnilegi námsmaður, ekki fást til þess að leggja niður starf sitt í Danmörku, en það er mjög vel launað og þægilegt, og taka upp erfitt og dýrt nám á eigin kostnað ofan á langt og kostnaðarsamt nám hingað til. Páll hefur tekið framúrskarandi góð próf og er hið mesta vísindamannsefni. Og ef ríkið færi fram á það við hann, að hann stundaði þetta framhaldsnám og starfaði svo á Íslandi, mundi hann gera það. Það er hverju orði sannara, að fyrir íslenzkan landbúnað er fátt nauðsynlegra, eins og nú standa sakir, en að fá verulega vel lærðan búfjársjúkdómafræðing til þess að standa fyrir lækningatilraunum, sem fara fram nú. Og ef komið verður upp fullkominni tilraunastöð á Keldum í Mosfellssveit, eins og miklar og góðar vonir standa nú til, að ólöstuðum þeim mannalæknum, sem við þessi fræði hafa fengizt, þá er það skoðun fróðra manna, að ákaflega brýn þörf sé, að þar séu fyrir menn með vísindalega dýralæknisþekkingu. Og þar sem svo hagar til, að við Íslendingar eigum mjög efnilegan mann á þessu sviði, þá finnst mér sjálfsagt, að hann fái styrk til að standa straum af því námi, sem hér um ræðir. Mér virðist, eftir ræðu hv. frsm. fjvn. að dæma, að það fé, sem ætlazt er til, að skipt sé milli einstakra námsmanna, sé alls ekki fullkomlega bundið. Menntamálaráð hefur því að vísu í hendi sinni að veita þann styrk, sem álitinn er nauðsynlegur til þessa. En þrátt fyrir það tel ég, að Alþ. beri að benda á þá upphæð, sem það vill leggja til þessa máls. Það er engin vissa fyrir því, að menntamálaráð hafi betri skilning á þessu máli en Alþ. sjálft. Loks er það brtt. við 18. gr. Það er til Þorleifs Erlendssonar kennara. Hann er orðinn aldraður og hefur um 40 ára skeið verið barnakennari viða um landið á þeim stöðum, sem erfiðast hefur verið að fá menn til kennslustarfa vegna strjálbýlis. Hann hefur lagt mikið á sig, og mér finnst alveg sjálfsagt, að hæstv. Alþ. sjái það við hann með því að veita honum nokkur eftirlaun fyrir mikið og gott starf. Það má segja, að það sé leiðin, að hann fái ellistyrk, en sjálfur kýs hann helzt þessa leið, ef hún reynist fær. Ég hef borið fram þessa till. áður og vænti þess, að hún fái nú betri undirtektir en í fyrra skiptið.



Ég vildi gjarnan leiðrétta misskilning milli mín og hv. frsm. (JJós) út af brtt. á þskj. 725, II. Það liggur ljóst fyrir eftir till. n., að hún ætlast til, að styrkirnir skiptist milli læknisvitjanasjóða, en ekki, eins og gert var ráð fyrir í fjárl. 1943, milli hreppa, sem enga læknisvitjanasjóði hafa. Ég felli mig við þetta, ef orðalaginu væri breytt. Ætlazt er til, að hreppar, sem styrks vilja njóta, komi sér upp læknavitjanasjóðum. Og um það er enginn ágreiningur. Hins vegar er það villandi að miða við fjárl. 1943, því að síðan hafa orðið til ný læknishéruð og tveim læknishéruðum hefur verið steypt saman. Við þetta hafa orðið óþarfir 7 læknisvitjanastyrkir. Stofnað hefur verið Borgarf jarðarhérað eystra, Stokkseyrarhérað, Borðeyrarhérað og Staðarstaðarhérað.

Er ekki frv. hér um það að fresta þessum l.?

Ég veit ekkert um framgang þess frv. Hins vegar hefur verið stofnað Egilsstaðahérað, sem er eitt stærsta hérað landsins, svo að úr sumum hreppum þar er læknisvitjunarleið á annað hundrað km. Þeir hreppar geta ekki komið til greina með að fá styrk samkv. tilvitnun í fjárlfrv. 1943. Þess vegna vil ég breyta orðalagi till. Það á ekki við að láta Borgarfjarðarhérað hafa 600 kr. styrk, ef læknir kemur þar, en fáist ekki læknir, þá fá þeir sem svarar læknislaunum til þess að sækja lækni til Seyðisfjarðar. Berum þetta saman við t.d. Barðastrandarsýslu. Þar eru, ef ég man rétt, tveir læknisvitjanastyrkir, að vísu smáir, en engar vegalengdir þar eru sambærilegar við það, sem er í Egilsstaðahéraði. Ég skil ekki í því, að n. öll hafi getað orðið ásátt um þetta, sem nm. skilja hver út af fyrir sig. Þá langar mig til að segja nokkur orð út af ræðu hæstv. fjmrh. - Þegar hann talaði um fjárhagshorfurnar fyrir næsta ár, gætti þar mikillar óvissu. Það var mjög mikil óvissa um það, hve miklar útflutningsuppbæturnar yrðu, og óvíst, hvað skattafrv. mundi gefa. En tvennt var þó hæstv. ráðh. viss um. Annað var það, að alveg þýðingarlaust væri að reyna samkomulag um kaup á Egilsstöðum. En það hefur ekki verið reynt. En því ekki að reyna það, áður en farið er inn á eignarnámsleiðina? Við, sem stöndum að þessari till. um að leita nú þegar samkomulags um sölu, teljum þá leið miklu æskilegri. Hv. þm. Barð. talaði um það, að hann hefði leigt lóðir ákaflega ódýrt á Bíldudal, en ekki veit ég, hvort það færir okkur nokkuð nær lausninni á Egilsstöðum. Ég veit ekki betur en ríkið sé nú byrjað að byggja þar læknisbústað og sjúkraskýli. Og þar á dýralæknirinn einnig að vera, og ríkið reisir bústað hans. Ríkisstj. hefur ekki reynt að semja um leigu fyrir lóðir undir þessar byggingar. Og fimm menn ætla að byggja þar í vor og hafa útvegað sér efni, en hafa frestað að semja um lóðaleigu í þeirri von. að ríkið muni ná heildarsamningum. Hitt, sem ráðh. var viss um, var, að það kæmi ekki til greina, að nýtt skip fengist til strandferða á þessu ári. Það vissi hann. En hvað mikið mundi þurfa í útflutningsuppbætur, það vissi hann ekki. En þótt friður komi eftir mánuð, þá vissi hann, að ekkert þýddi að samþ. heimild til kaupa á strandferðaskipi. Menn sjá mislangt inn í framtíðina. Við getum hrósað happi að eiga fjmrh., sem sér svona langt fram í tímann. Ég man ekki betur en Morgunblaðið sýndi mynd af skipi, sem talið var hægt að fá og virtist vel fallið til strandferða. Var Morgunblaðið og greinarhöf., sem er flokksmaður hæstv. ráðh., bara að brúka munn, fyrst ríkisstj. er svona viss, að hún vill frábiðja sér heimild til þess að mega kaupa skip, ef það kynni nú að fást? Ef ríkisstj. vildi neita því með rökum; sem í Morgunblaðinu er haldið fram um þetta, eða ef stj. játar, að hún hugsar svona lítið um fólkið úti í dreifbýlinu, kynni að mega skilja það. En að það sé fullvíst, að ekki fáist skip á næsta ári, það fæ ég ekki skilið. Að síðustu vildi ég skýra hv. þm. Barð. frá því, meir í gamni en alvöru, ef það hefur nokkur áhrif á hann, að það er alveg rétt, að kominn er hringvegur í þjóðvegatölu í Svarfaðardal, og af því að það er hringvegur, vill hann ekki láta brúna koma. En þá skal hann gá að því, að fyrir 1920 var byrjað á veginum frá Dalvík af sjálfboðaliðum, og þannig er vegurinn lagður alla leið að Hreiðarsstöðum eða 18 km. Við þessum vegi tók svo ríkið. Ef hv. þm. Barð. getur nefnt mér sams konar fórnarvilja til að fá veg einhvers staðar í allri Barðastrandarsýslu, hvar sem vera skal, þá á sá vegur skilið að fá stuðning á móti, ef 18 km vegur hefur verið lagður upphleyptur með sjálfboðavinnu, áður en hann er tekinn í þjóðvegatölu. Ef slíkt væri fyrir hendi í Barðastrandarsýslu, mundu vegir vera þar betri, en nú eru þar fáir vegir góðir, heldur mestmegnis lélegir ruðningar.



Herra forseti. - Ég hélt því fram áðan í ræðu minni, að það væri mikið ósamræmi í því í till. hv. fjvn. að leggja til. að útgjöld vegna væntanlegra launal. verði tekin inn á fjárl., en aftur á móti ekki fyrirsjáanleg útgjöld vegna dýrtíðarráðstafana skv. frv., sem fyrir liggur um það efni. Hv. frsm. n. (JJós) gerði við þetta nokkrar aths. áðan, en ekki gat ég heyrt hjá honum neinar röksemdir fyrir því, að þetta væru eðlileg vinnubrögð hjá hv. fjvn. - Eins og mönnum er kunnugt, þá er svo ástatt um þessi mál, að í hv. Ed. er nú frv. til launal. Það er aðeins komið gegnum eina umr. af þremur og á síðan eftir að fá afgreiðslu í Nd. Hitt frv., um breyt. á l. um dýrtíðarráðstafanir, er búið að fara gegnum Nd. og eina umr. í Ed. Það er þannig komið lengra áleiðis, en sama gildir um bæði þessi mál, að því er yfirlýst af hæstv. ríkisstj. og var í þeim samningi, sem stjórnarflokkarnir gerðu með sér í haust, að bæði þessi frv. ættu fram að ganga. Það eru mjög einkennileg vinnubrögð hjá fjvn., að væntanleg útgjöld vegna annars þessa frv. skuli tekin inn á fjárlfrv., en ekki útgjöld vegna hins frv. Menn tala um, að tekjur vanti á móti þessum væntanlegu útgjöldum af dýrtíðarráðstöfunum. Mér finnst ástæða til þess að gera við þetta nokkrar aths. Ég sé ekki, að það vanti tekjur til þeirra ráðstafana frekar en annarra útgjalda ríkisins. Það er ekkert sérstakt hólf í ríkisfjárhirzlunum, sem peningar til dýrtíðarráðstafana eru geymdir í. Hitt er rétt, að það vantar tekjur og það, sem um munar, í ríkissjóð, til þess að hann geti borgað öll þau útgjöld, sem fyrirsjáanleg eru á næsta ári, og þar með að nokkru þann kostnað, sem verður af dýrtíðarráðstöfunum. Á sama hátt virðist mér það vera nokkuð út í hött, þegar verið er að tengja saman þetta tvennt, væntanlega tekjuskattshækkun skv. frv., sem nýlega hefur fram komið, og hækkun á launagreiðslum til. starfsmanna ríkisins, vegna þess að tekjuskattsaukinn fer ekkert frekar til þess að greiða kauphækkun til launamanna en til annarra útgjalda. ríkisins. Allar fara þessar tekjur í sameiginlegan. sjóð, og úr þeim sjóði eru bæði greidd laun starfsmanna, framlag til dýrtíðarráðstafana og annað,. sem ríkissjóður þarf að greiða, eftir því sem tekjurnar hrökkva til. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð. Það hafa líka aðrir á það bent, að þetta væri óeðlileg málsmeðferð, og vil ég taka undir það. Ég tel slæmt, að hæstv. stj. skyldi ekki nú, áður en fjárl. eru afgr., vera búin að sýna öll sín væntanlegu skattafrv. og hefði átt að gera annað hvort, að taka ekkert inn á fjárl. af þeim væntanlegu tekjum og gjöldum, sem ekki eru enn lagafyrirmæli um, eða að taka allt saman.



Það hafa nokkrir hv. þm., þar á meðal hv. síðasti ræðumaður, minnzt á þetta ósamræmi í fjárl. hvað snertir launal. og dýrtíðarráðstafanir. Skilst mér, að það hafi sætt mestri gagnrýni, að kostnaðurinn við dýrtíðarráðstafanir hafi ekki verið tekinn inn á fjárlfrv., þar sem vitað er, að þær ráðstafanir hafa veruleg útgjöld í för með sér. Í þessu sambandi er rétt að svara þeirri fyrirspurn, sem 1. þm. Rang. beindi til mín. Hann spurði, hvort samkomulag væri innan stj. um, að dýrtíðarfrv. næði fram að ganga. Ég er búinn að gefa yfirlýsingu um það tvisvar eða þrisvar og get gert það einu sinni enn, að um þetta hefur enginn ágreiningur verið innan ríkisstj. og hún er öll sammála um framgang þess. Ég get nú játað, að það sé út af fyrir sig óheppilegt, að kostnaður vegna dýrtíðarráðstafana verði ekki tekinn inn á fjárlfrv., af þeirri einföldu ástæðu, að fjárlfrv. á að vera sem réttust mynd af fjárlagameðferðinni, sýna sem réttasta mynd af tekjum ríkisins og gjöldum. Hins vegar á ég dálítið erfitt með að skilja, að hv. þm. skuli hneykslast svo mjög á þessu, þó að óheppilegt sé. Ef það væri í fyrsta skipti, sem þetta kæmi fyrir, væri það ekkert undrunarefni, og þá mundi ég taka með þögn og þolinmæði þeirri gagnrýni, sem beitt hefur verið gegn þessu. En þetta er alls ekki í fyrsta skipti. Ég skal t.d. upplýsa það, að í októberlok var búið að greiða kr. 19651614,00 skv. sérstökum l., - útgjöld, sem ekki eru tekin inn á fjárl. 1944. Ég var að vísu ekki við fjárlagaafgreiðsluna í fyrra, en ég ætla, að mér sé óhætt að segja, að ekki hafi verið haldnar eins margar ræður og nú um þessi atriði. Og sannleikurinn er sá, eins og þeir hv. þm. vita, sem mest hafa deilt á stj. fyrir þetta, að tíðkazt hefur fyrr og síðar, að milljónir kr. hafa verið greiddar, án þess að þær sæjust í fjárl.

Óviss útgjöld?

Það er ekki hægt að kalla það óviss útgjöld, sem sérstök l. eru sett um eða ákveðin eru fyrir fram af Alþingi. Sú gagnrýni, sem komið hefur fram út af hinu, útgjöldum vegna væntanlegrar samþykktar launal., finnst mér enn fjarlægari en hin gagnrýnin. Hún er fjarlægari af því, að þau útgjöld eru tekin til þess að láta fjárl. sýna rétta mynd af útgjöldunum, hvað þetta snertir. Vitað er, eins og margtekið er fram af hinum og þessum, að samkomulag er um það, a.m.k. innan stjórnarhópsins á þ., að þetta mál nái fram að ganga. Er engin ástæða til að láta hjá líða að taka það upp á fjárlfrv. Mér er skylt að biðja afsökunar á því, að ég mun hafa fárið með rangt mál, þegar ég sagði, að samkomulag hefði verið um það í fjvn. að afgreiða fjárlfrv. nú fyrir áramót. Ég gerði það ekki viljandi að fara rangt með þetta. Ég þóttist í sannleika sagt hafa nokkra ástæðu til að halda, að fullt samkomulag hefði verið um það, því að engin mótmæli komu fram gegn því, þegar ég talaði við hv. fjvn. um þetta.

Seint um kvöldið á sama fundi komu þau fram.

Ég vissi það ekki og kom ekki í hug, að um neinn ágreining væri að ræða. - Ég hef fært þau rök, sem ég taldi sæmilega góð, fyrir því, að þetta hafi verið skynsamleg aðferð og viðkunnanleg. Ekki er hægt að neita því, að það er ákaflega óviðkunnanlegt að byrja árið fjárlagalaust, þegar þ. hefur setið svona lengi. Þó að ýmsum þyki ámælisvert að afgreiða fjárl., áður en gengið er endanlega frá skattal., þá álít ég, að þetta sé þó viðfelldnari aðferð, fyrir utan það, að ég álít hana hagfelldari. Hv. 1. þm. Rang. véfengdi, að hægt væri að ná inn svo miklum tekjum með nýjum skattal., að hægt yrði að standa undir gjöldum vegna dýrtíðarráðstafana. Ég get ekki neitað því, að mér finnst gæta dálítils ósamræmis hjá honum í þessu efni, þegar hann að heita má um leið og hann gefur þessa yfirlýsingu, talar fyrir brtt., sem hækkar útgjöld fjárl. um 2 millj. kr.

Ég vildi lækka upphæðina um eina millj., en það fengust ekki afbrigði fyrir því.

Það er ekki mín sök. Það er að vissu leyti aukin bjartsýni að sjá till. þessa koma fram á síðustu stundu og einnig till. hv. þm. Mýr. um 750 þús. kr. framlag til landnáms við þorp og kauptún og verja allt að 250 þús. kr. á ári í því skyni. Hv. þm. hafa á undanförnum árum ekki hreyft þessu, mér vitanlega, en það, að þeir koma fram með þetta núna og ætla að greiða þriggja ára framlag í einu, bendir til þess, að þeir telji fjárhag ríkisins betur komið nú en á undanförnum árum. Hv. 1. þm. Rang. talaði um, að það væri ótrúlegt, að stj. hefði ekki, þegar hún tók við völdum, verið búin að gera sér grein fyrir, hvernig tekna skyldi aflað. Þetta er ákaflega einkennileg ásökun, því að hvorki stj. né hv. 1. þm. Rang. höfðu hugmynd um það fram á þennan dag, hversu miklar tekjur þyrfti til þess að standa undir útgjöldunum. Og það er jafnvel fyrst í dag, að við vitum nokkurn veginn með vissu, hve mikil gjöldin verða, svo að ekki hlaupi á mörgum millj. kr. Hv. 1. þm. Eyf. er fjarstaddur núna. Ég veit ekki, hvort ástæða er til að svara því, sem hann beindi til mín, enda hef ég nú óbeinlínis svarað því. Hann var að tala um, að nokkur einræðissvipur væri á stj., og sagði, að ég hefði tilkynnt, að engin till., sem ekki væri frá stj. eða fjvn. hefði staðið að á fjárl., næði fram að ganga. Ég sagði þvert á móti, að gera mætti ráð fyrir, að einhverjar till. við fjárl. næðu samþykkt, þótt ríkisstj. og fjvn. stæðu ekki að þeim. Hins vegar er reynt að halda útgjöldunum í einhverjum skefjum. Það er einkennilegt að heyra hv. þm. jöfnum höndum víta stj. fyrir það, hve útgjöldin séu mikil, og svo jafnframt fyrir það, að hún standi á móti stórfelldum hækkunartill., sem þeir bera fram. Með slíkri röksemdafærslu gera þeir vitanlega lítið úr sjálfum sér. Hv. þm. Barð. beindi þeirri fyrirspurn til mín, hvort stj. mundi framvegis vilja beita sér fyrir því, að heildarfjárveitingar til samkynja fyrirtækja yrðu veittar í einu lagi, svo sem til vegagerðar, brúagerðar o.s.frv. Ég get náttúrlega ekki svarað þessari spurningu, en ég vil gjarnan nú láta í ljós þá skoðun mína, að það sé engan veginn óskynsamleg tilhögun, þar sem henni verður við komið, og ættu þá viðkomandi n. að skipta fénu. Það er gefið, að einmitt með því að ákveða, hve miklu fé-stj. treystir sér til að verja til ákveðinna framkvæmda eða fyrirtækja, er hægt að hafa einhvern hemil á greiðslum, heldur en að láta ráðast, hvernig fer á hverjum stað.



Herra forseti: - Ég skal nú ekki teygja þessar umr. með löngu máli, vil aðeins segja örfá orð. Við 2. umr. fjárl. flutti ég hér brtt., sem ég tók þá aftur við atkvgr. til þessarar umr. Hv. fjvn. hefur tekið eina þessara till. upp, að vísu þá, sem minnst útgjöld hafði í för með sér, en það var 500 kr. hækkun á styrk til leikskóla Jóns Norðfjörðs. Ég er hv. fjvn. þakklátur fyrir það, að hún fellst á þessa till., ekki fyrst og fremst vegna fjárhæðarinnar, heldur vegna hins, að menn, sem starfa að leikkennslu úti um land, séu ekki síður styrktir en þeir, sem stunda slíka kennslu hér í höfuðborginni. Þá hefur hv. fjvn. líka sýnt vilja til þess að styðja brtt. um fjárframlag til hafnargerðar á Akureyri. Að vísu hefur hún aðeins tekið upp 50 þús. kr. í stað 300 þús. kr. Ég er þó þakklátur fyrir þetta, því að í fyrsta lagi er viðurkennt, að Akureyri hafi rétt til nokkurs af því fé, sem ríkið leggur fram til þeirra hluta á næstu árum, og líka opnast möguleiki fyrir Akureyri að fá lán hjá hafnarbótasjóði, ef hann verður notaður til þess að flýta fyrir hafnarmannvirkjum, umfram það, sem fé veitt á fjárl. hrekkur til. Hv. frsm. fjvn. gat um það, að enn lægi ekki fyrir fullnaðarsamþykki trúnaðarmanna ríkisins fyrir þessari hafnargerð á Akureyri og þess vegna eðlilegt, að fjvn. mæli ekki með hærri fjárveitingu að sinni. Ég vil geta þess, að það er í raun og veru ekki að öllu leyti sök bæjarstjórnar Akureyrar, að þessi dráttur varð. Í fyrra vetur voru þessi mál rædd við skipulagsn. ríkisins og vitamálastjóra, á þá leið að fella þessi hafnarmannvirki inn í skipulag á þeim hluta bæjarins, sem enn er óbyggður. Á þetta féllst vitamálastjóri, og síðar í sumar samþ. bæjarstjórn Akureyrar fyrir sitt leyti gerð hafnarmannvirkjanna sjálfra og sérstaka gerð hafnargarðanna og sendi till. sínar og uppdrætti til vitamálastjóra, en hefur ekki enn fengið afgreiðslu eða svar. Hins vegar sagði vitamálastjórinn mér í dag, að hann væri búinn að afgreiða þetta, og féllst á þá gerð mannvirkjanna fyrir sitt leyti. En samgmrh. hefur enn ekki haft tíma til að athuga umsögn vitamálastjóra, og þess vegna hefur bæjarstjórn Akureyrar ekki fengið svar enn við till. sínum. En ég held, að niðurstaðan verði sú, að fallizt verði á till. hennar um þetta og framkvæmdir þurfi ekki að tefjast af þeim sökum, úr því sem nú er komið. Vænti ég þess einnig, að á grundvelli þeirrar viðurkenningar, sem hv. fjvn. hefur veitt með því að taka hafnargerð á Akureyri upp í fjárl., opnist möguleikar til þess, að þessum framkvæmdum verði haldið áfram á næsta ári, eins og bæjarstjórnin telur sig geta komið þeim áleiðis. Ég hef þess vegna sætt mig við þessa till. fjvn. og ekki komið aftur með till. mína, er ég bar fram við 2. umr. um þetta efni. Einnig hef ég sleppt till. mínum um aukið framlag til húsmæðraskóla eða sjúkrahúsbyggingar, en vil ítreka enn, að a.m.k. hvað húsmæðraskólann snertir, eru framkvæmdir svo langt komnar, að byggingu skólans verður lokið á næsta ári, þannig að sú upphæð, sem í fjárl. er veitt til þess, svarar ekki til þeirra gjalda, sem ríkið að l. er bundið til að leggja fram. En afleiðingin verður auðvitað aðeins sú, að þá upphæð verður ríkið að leggja fram síðar, og hlýtur þá að koma í hærra framlagi á fjárl. ársins 1946, þegar að því kemur. Sömuleiðis mun væntanlega verða um framkvæmdir sjúkrahúsbyggingarinnar á Akureyri. Hins vegar hef ég leyft mér að taka upp aftur till., sem ég flutti við 2. umr., um framlag ríkisins til vatnsveitu Glerárþorps. Fjvn. hefur ekki séð sér fært að sinna þeirri till., en eins og ég gerði grein fyrir við 2. umr., stendur mjög sérstaklega á um þessar framkvæmdir. Þær hafa orðið miklu dýrari en við var búizt, þegar í þær var ráðizt, og þar eð þeir menn, sem þarna eiga hlut að máli, eru mjög fátækir, eiga þeir mjög erfitt með að standa undir þeim kostnaði, sem af þessu leiðir. Í árslok 1942, þegar þetta verk var komið lítt áleiðis, sendi vatnsveitufélagið erindi til Alþ. um 20 þús. kr. styrk til þessara framkvæmda, en af óviðráðanlegum ástæðum varð verkið dýrara en við var búizt, og sendu þorpsbúar því nýtt erindi til Alþ., dags. 2. okt. s.l., þar sem þeir sendu grg. yfir sundurliðaðan kostnað þess, og fara þar fram á 50 þús. kr. - Þessi till. mín er því miðuð við að verða við þessari ósk vatnsveitufélagsins. Nú geri ég ráð fyrir því, að litlar líkur séu til þess, að öll þessi fjárhæð fáist samþ., og mun ég því leggja fram skriflega brtt. ásamt báðum hv. þm. Eyf.„ sem hv. 1. þm. Eyf. lýsti hér í kvöld.

Till. liggur þegar hér fyrir.

Er hún - varatill., ef þessi till. mín verður felld, þannig að þá verði veittar í staðinn 20 þús. kr. í þessu skyni. Ég veit, að það þýðir ekki að spá neinu um afdrif þessarar till., en ég vildi mega vona, að a.m.k. þessi varatill. yrði samþ. Ég vil ekki, af því að áliðið er orðið, endurtaka það, sem ég sagði um þetta mál við 2. umr., en vil þó aðeins minna á það, að í þetta var ráðizt af fátækum þorpsbúum af sérstakri nauðsyn og m.a. vegna þess, að bæði fyrrv. héraðslæknir og eins núv. töldu, að vatnsbólið væri svo varasamt heilbrigði manna, og vegna þeirrar nauðsynjar, ekki aðeins til þess að auka þægindi, heldur af heilbrigðisástæðum, - hafa þessir fátæku menn ráðizt í þessar framkvæmdir og reist sér bagga, sem þeim hefur reynzt mjög erfitt af standa undir, ef þeir fá enga hjálp. Vil ég því vona, að hv. Alþ. vilji létta undir þennan bagga, sem mun verða þeim nægilega þungur samt.

Helgi Jónasson Hæstv. fjmrh. gat þess, að ég hefði borið fram fsp. Það var ekki beint fyrirspurn; ég hef lýst yfir því, að hæstv. ríkisstj. hefði ákveðið í samningum sínum, að dýrtíðarmálin gengju fram, og ég efast ekki um, að svo hafi verið. Ég sagðist verða að koma fram með nokkurri tortryggni, þegar frsm. fjvn. segir, að launamálið sé flutt með fullu samkomulagi. Hann gefur í skyn, að öðru máli gegni um dýrtíðarmálin og ekki sé hægt að taka þau inn í fjárlfrv., en ég lýsti yfir því, að ég hefði ekki trú á öðru en hæstv. ríkisstj. mundi standa við gefin loforð og gera samninga og býst við, að svo verði. En um tekjuöflunina er það að segja, að það er óeðlilegt og dálítið einkennilegt, ef þm. mega ekki hafa hugmynd um það, hvernig þau skattaáform eða tekjuáform eru, sem hæstv. ríkisstj. hefur gert ráð fyrir að afla. Þá sagði hann, að það væri algengt að greiða stórar fúlgur úr ríkissjóði, sem ekki væru á fjárl., vegna ýmissa l. Þetta er að vísu rétt, en ég tel, að það hafi alltaf verið skylt að reyna að taka allt upp í fjárl., sem menn vita um, að þar kemur til greina. En það hefur hins vegar stundum komið fyrir, að Alþ. hefur gleymt ýmsum l., sem það hefur samþ. á sama þ., en ekki hirt um að taka upp í fjárl., og um þetta frumvarp, sem er búið að ganga gegnum aðra d. Alþ., veit maður vel. Hins er líka annað atriði í þessu sambandi, sem ég benti á við 2. umr., að það hefur oft viljað til, að ýmsir liðir hafa farið langt fram úr áætlun, og þess vegna er það mjög nauðsynlegt, að til tekjuáætlunarinnar sé mjög vel vandað, til þess að unnt sé að mæta slíkum aukaútgjöldum. Þá gat hæstv. fjmrh. þess, að hjá mér gætti mikillar bjartsýni um tekjuöflunina, þar sem ég væri að bera hér fram við 3. umr. háar till., sem mundu hafa í för með sér mikla útgjaldaaukningu fyrir ríkissjóð. Það er rétt, að ég hef borið fram till., en eins og ég hef lýst yfir áður, er það ekki mín sök, að svona fór um þetta mál. Ég barðist gegn því, að bændaskólinn yrði reistur á þeim stað, sem nú hefur verið ákveðinn, og gerði það, sem ég gat, til þess - á sínum tíma, að einmitt sú leið yrði farin, sem væri ódýrari og hagkvæmari fyrir ríkissjóð. Ég gerði enga till. um það við fjvn. að fá þennan lið hækkaðan, um áætlaðan bændaskóla á Suðurlandi, af því að ég bjóst við, að hv. Alþ. mundi fylgja l. og reisa skólann þar, sem búið var að ákveða hann, og þess vegna mundi sú upphæð, er í upphafi var ákveðin, nægja á næsta ári. Ég benti enn fremur á það, að ef reistur yrði skóli á hinum staðnum, sem nú er orðið að l., þá yrði þetta milljónafyrirtæki. Síðan bar hæstv. fjmrh. það fyrir sig, að stj. hefði verið algerlega óafvitandi um það, hversu mikilla tekna hún þyrfti að afla til þess að mæta útgjöldum ríkissjóðs á næsta ári, þegar hún settist á valdastól. Ég skil ekki, hvernig á þessu stendur, þar sem ég held, að öllum hv. þm. sé fullkunnugt um, að tugi millj. kr. vantar til þess að geta fullnægt tekjuþörfinni. Fyrir hv. Alþ. lá frv., er samið var af fyrrv. stj., og vissu allir, að á því frv. voru ekki teknar upp greiðslur, er skipta tugum milljóna. Þetta var öllum hv. þm. ljóst, og hæstv. ríkisstj. vissi einnig um það, að þessar greiðslur voru óumflýjanlegar með þeirri stefnu, er ríkir í dýrtíðarmálum þjóðarinnar. Hæstv. ríkisstj. var búin að gera samning um að koma á nýjum launal., er líka mundu hafa hækkuð útgjöld í för með sér. Enn fremur var það kunnugt, að á stjfrv., sem fyrir lá, vantaði verðlagsuppbætur og ýmsa aðra liði, sem allir vissu um, að yrðu að koma inn í frv. - Ég held þess vegna, að það komi hæstv. ríkisstj. ekki á óvart, - með þeirri stefnu, sem nú er viðhöfð, - hvers hún þyrfti að afla af tekjum til þess að koma þessum fjárl. áfram, og ég bjóst við því, að hæstv. ríkisstj. mundi einnig hafa haft það fyrir augum í samningum sínum, hvernig leysa ætti þessi mál. En nú virðist það vera svo, að fyrst eigi að afgr. fjárl., en allt hitt sé látið bíða nema launal. Vil ég lýsa yfir því, að ég er þessari aðferð mótfallinn. - Álít ég svo, að ekki sé þörf á að svara frekar ræðu hæstv. fjmrh. Hv. 2. þm. N.--M. ræddi hér um læknishéraðastyrkinn og virtist vera mjög óánægður með meðferð málsins, er það hlaut í fjvn., og vill halda gamla fyrirkomulaginu um dýrtíðaruppbót til einstakra hreppa í einstökum héruðum. Það er nú svo um þessa styrki, að það hafa verið ákafleg handahófsverk og oft tilviljun ein, sem ráðið hefur, hvaða hreppar hafa notið þessa styrks. Þess vegna var það, að l. um læknisvitjanasjóði voru sett árið 1942 til þess að reyna að afmá þessa handahófsstyrki og reyna að efia fjárframlög til þeirra hreppa, sem hafa erfiða læknissókn, og að þeir fengju þannig hærri upphæð en áður. Nú er það svo, að þessi læknisvitjanastyrkur nemur mjög litlu, ekki nema 200–300 kr. fyrir hvern hrepp, og hefur mér verið sagt það af landlækni, að hann hafi fengið reikninga frá einum hrepp upp á 5 þús. kr., en styrkurinn til hreppsins var ekki nema 300 kr. Sjá þá ekki allir, hversu litla þýðingu þetta hefur? En með því að stofna þessa læknisvitjanasjóði hækka þessi fjárframlög, sem hreppurinn hefur með höndum, og í öðru lagi geta allir orðið þessa styrks aðnjótandi, og ræður hlutaðeigandi stj. heima fyrir úthlutun hans og getur úthlutað honum þar, sem þörfin er mest. Það er því rétt skoðun hjá hv. 2. þm. N.--M., að n. leggur til, að styrkurinn verði einungis greiddur á næsta fjárhagsári, en einmitt á því ári fá læknishéruðin tíma til þess að stofna hjá sér læknisvitjanasjóði, og held ég, að það sé miklu eðlilegri tilhögun en áður hefur verið.



Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. forseta fyrir að gefa mér tækifæri til þess að svara hv. 2. þm. N.-M. nokkrum orðum. Hv. þm. lofaði því að veita fylgi sitt till. mínum, ef ég gæti fært sönnur á, að í umdæmi mínu hefðu verið færðar fórnir eins og í Svarfaðardal. Um aldamótin síðustu lögðu Geirdælingar veg um hreppinn, og er það fyrsti upphleypti vegurinn í sýslunni, og gerðu það algerlega á sinn kostnað. Síðan tók ríkið við þessum vegi, - ekki til þess að halda áfram, heldur aðeins til þess að halda honum við. Hefur þetta viðhald verið mjög takmarkað, og er vegurinn nú í miklu verra ástandi en meðan hreppurinn hafði veginn á sinni hendi. Í Múlahreppnum hafa hinir fámennu og fátæku bændur lagt talsvert mikla vinnu fram og auk þess fé frá hreppnum, þar sem ekki hefur fengizt nema lítilfjörlegur styrkur til þessa vegar úr ríkissjóði.

Það eru ruðningar.

Íbúar Rauðasandshrepps lögðu s.l. ár fram að heita mátti alla vegavinnu sem gjöf og greiddu tvöfalda upphæð úr hreppssjóði á móti ríkissjóði til þess að geta fengið svolitla upphæð úr ríkissjóði. - Hið sama má segja um íbúa Ketildalahrepps, að þeir byrjuðu á sinni vegagerð og lögðu mikið til síns vegar, þar til hann var tekinn í þjóðvegatölu. - Þá hygg ég, að hv. 2. þm. N.-M. hafi verið færðar nægilegar sönnur á, að á þessum slóðum hafa líka verið færðar fórnir. Það hefði verið ástæða til þess að svara hv. 1. þm. Rang., en ég ætla ekki að íþyngja þolinmæði hæstv. forseta með því. Þó vil ég aðeins minnast á eitt atriði enn þá, og er það í sambandi við þál. frá síðasta þ., er þá var gerð um Krýsuvíkurleiðina, en þá var ákveðið að verja á fjárl. 1944 500 þús. kr. í þessu skyni. Ég fyrir mína parta lít svo á, að þegar nú sé ákveðið á fjárl. 1945, að 750 þús. kr. eigi að fara til Krýsuvíkurvegarins, þá séu þar með taldar þessar 500 þús. kr., sem knúnar voru fram af miklum krafti í fyrra, m. a,. af hv. 1. þm. Rang., til þess að þær yrðu settar inn í fjárl. 1944, þannig að ekki sé átt við það hér, að nú sé verið að veita 750 þús. kr. fyrir utan þessar 500 þús. frá í fyrra, heldur nú af fjárl. 1945 eigi aðeins að veita 250 þús. kr. til þessa vegar. Hæstv. ríkisstj. ætti því nú að hafa þessar 500 þús. kr. af tekjuafgangi ársins 1944, sem væntanlega verða settar í veginn á árinu 1945, eins og hv. 1. þm. Rang. vildi hafa það.



Ég hafði hugsað mér að kveðja mér hljóðs og tala í nokkrar mínútur út af orðum, er féllu hjá hv. 1. þm. Rang., og till., er borin var fram af honum, en þar sem ég sé hann ekki, skal ég stilla orðum mínum í hóf. Hann ber hér fram við fjárlfrv. nýja brtt. um tveggja millj. kr. framlag til bændaskóla í Skálholti. Ég segi ekkert annað en þetta: Sjá umr. í hv. Alþ. s.l. laugardag og svo till. þá, er hann ber fram næsta mánudag! - Ég ætla að svara honum nokkrum orðum viðvíkjandi þessum hans vikivakadansi. Þegar hann talaði hér s.l. laugardag, varð ræða hans til þess, að einn hv. þm., sem hafði ekki greitt atkv. við 2. umr. málsins um Skálholtsskóla, greiddi atkv. játandi við 3. umr. Hann gaf þá skýringu á þessu, að hann hefði breytt um skoðun, er hann hefði heyrt ræðu hv. 1. þm. Rang., og segði því já við þessa umr. - Einkunnarorð Magnúsar Stephensen voru: Festina lente, - eða: við skulum hraða okkur með gát. Á fjárlfrv. 1945 eru 250 þús. kr. til búnaðarskóla Suðurlands, og ég hafði ekki hugsað mér að fara lengra, en hv. 1. þm. Rang., sem talaði eins og hann gerði hér s.l. laugard. og flutti slíka brtt. og hann gerði s.l. mánudag, hann ber ábyrgð gerða sinna og ég minna, en er til atkvgr. kemur, mun ég sitja hjá. Það er eins og Hallgrímur Pétursson sagði: Guðsorð eru ekki til spotts -, og ég veit, að þarfir landbúnaðarins á Íslandi eru ekki til spotts, en þessi till. hv. þm. er flutt til spotts. Ég veit það, og það dylst engum hv. þm., að 250 þús. kr. eru fjarri því að vera nógar til þess að reisa fullkominn landbúnaðarskóla, eins og samboðið er metnaði og þörfum Sunnlendinga, en 2 millj. hv. 1. þm. Rang. eru ekki heldur nógar, af því að þær eru ekki meintar af heilum huga. Og svo þessi stefnubreyting, - að snúa svona snarlega við á veginum, eins og Páll frá Tarsos gerði, þótt ég telji, að hann hafi snúizt til rétts vegar, en hvort þessi hv. þm. hafi gert það, læt ég liggja milli hluta. Ég veit hins vegar, að þegar við á næsta þ. flytjum viðbótartill. um þetta mál, til þess að halda því áfram eins og stofnað er til, þá verður það gert af heilum huga, og þá verður hann hinn framsæknasti til þess að stuðla að framgangi þessa skóla.



Herra forseti. - Það eru aðeins allra síðustu mínúturnar við þessar umr., sem ég hafði ætlað mér að segja örfá orð um eitt atriði. Kemur þetta til af því, að það virðist ríkja nokkur misskilningur, bæði hjá hv. fjvn. og eins hjá öðrum hv. þm., um brtt., sem nú liggja fyrir og reyndar voru hér áður í öðru formi, um læknisvitjanastyrkinn. Brtt. fjvn. eru á þskj. 725,2 og brtt. frá hv. 2. þm. N.-M. á þskj. 743,III. Þessar till. hafa það báðar sameiginlegt, að þær miða við allt annað en vera ber. Þær fjalla um, að þessi upphæð, er hér um ræðir, 11950 kr., eigi að vera sérstaklega handa aðilum, er illa standa að vígi í læknissókn, og kveða þær báðar á um að skipta þessari fúlgu milli sjóðanna og vísa til fjárlaga 1943 um læknisvitjanastyrki. Þetta er hins vegar alls ekki samkv. því, sem upphaflega var ætlazt til, og fer í bága við þau l., sem hér um gilda. Má einkennilegt heita, að þeir menn skuli gera sig seka um þetta, sem voru með í því og sóttu fast, að l. yrðu sett, og voru þess vitandi, að skilyrði voru sett fyrir frv., enda taka l. nr. 59 frá 1942 af skarið um þetta, en þar segir í 4. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Þeir hreppar, er njóta læknisvitjanastyrks úr ríkissjóði samkvæmt ákvæðum fjárlaga, enda sé eigi stofnaður læknisvitjanasjóður í hlutaðeigandi læknishéraði, halda þeim styrk þrátt fyrir ákvæði laga þessara.“ Það er sem sé, eins og verið hefur fram að þessu, að það eru eingöngu þeir hreppar, er ekki hafa læknisvitjanasjóði, sem eiga þessa styrki, sem áður voru þeim ákvarðaðir og ekki þótti gerlegt að taka af, - en jafnóðum og læknisvitjanasjóður er stofnaður, þá fellur þessi styrkur niður. Þetta segja l., og þess vegna er það út í bláinn hjá tillöguaðilum, bæði hjá hv. fjvn. og hv. 2. þm. N.-M. og hv. 1. þm. Rang., að tala um, að þessi upphæð eigi að skiptast milli sjóðanna. Samkv. l. er þessi styrkur alls ekki til þeirra hreppa, sem hafa læknisvitjanasjóði, heldur til hinna hreppanna, sem hafa ekki treyst sér til þess að stofna sjóði, sem eiga að vera aðnjótandi þessa styrks samkv. l., og er ekki hægt að taka hann af þeim nema breyta 4. gr. þessara l. Þessar till. eru teknar aftur, og er hv. 2. þm. N.-M. á sama máli og hv. fjvn. í þessu efni. Það verður að halda í þessa upphæð, og má um þetta benda á fjárl. frá 1943.



Herra forseti. - Viðvíkjandi Krýsuvíkurveginum er þetta að segja: Það var skýrt tekið fram af hv. frsm., að verja ætti 11/2 millj. kr. af tekjum þessa árs til þessara framkvæmda. Mér kom það engan veginn á óvart, þótt hv. 2. þm. Árn. væri á móti till. minni, það var ekki annars að vænta af honum. Ég beið í einn og hálfan dag með till. mína, því að ég bjóst við, að hv. 2. þm. Árn. kæmi með viðbótartill., en hann gerði það ekki. En það, sem vakir í raun og veru fyrir þessum herra, er að svipta Sunnlendinga skólanum.



Herra forseti. - Mér þótti vel, að hv. þm. Barð. skyldi minnast hér á eina af þeim till., sem hv. fjvn. ber fram í samræmi við sína gullvægu reglu. Ég vil í tilefni af því, sem hv. þm. Barð sagði, bera fram fsp. til hv. fjvn. Hv. 1. þm. Rang. taldi, að till. til fjárveitingar til Krýsuvíkurvegar fælist ekki í þeirri fjárveitingu, sem nú hefur fengizt samþ. Það var hvort tveggja, að ég heyrði ekki þessa yfirlýsingu og trúi ekki, að hún hafi verið gefin. Ég trúi því ekki, að hv. fjvn. hafi þorað að fela frsm. sínum að tala þau orð. Ég ætla ekki að taka fram mín eigin rök né rök hv. þm. Barð., en óska, að hv. frsm. gefi hér skýlaus svör. Það er hér ekki um að ræða ranglæti, heldur hrein glöp, ef n. lítur svo á þetta mál, og ég trúi eigi, að hv. þm. Rang. hafi farið með rétt mál, fyrr en ég hef heyrt svör hv. frsm. fjvn.



Herra forseti. - Ég skal fúslega gangast við því, að ég hef aldrei talið Krýsuvíkurveginn fullkomna lausn á samgöngumálum Sunnlendinga. En ég var því þó fylgjandi; að Krýsuvíkurvegurinn væri lagður, því að hann hlaut þó ávallt að verða einhverjum til góðs. Hv. 1. þm. Rang. hefur snúizt frá sunnudegi til mánudags, til blíðlegs meðhalds með skólanum. Hann er snúinn við á veginum eins og Páll frá Tarsos. - Við erum ekki eins vel hestaðir og Rangæingar, sem eru hinir mestu reiðmenn, en - festina lente. Ég vil segja það við hann, að ákvörðunin um skólann í Skálholti er enn í hvítavoðum og við höfum ekki hugsað okkur að bera fram nokkrar brtt. En af því að okkur er það hjartans mál, að skólamálið nái fram að ganga, vil ég segja við hann: Vertu blessaður, og feginn vil ég eiga þig að næsta ár.



Herra forseti. - Það er eigi tilgangur fjvn. að sniðganga hæstv. ráðh. á nokkurn hátt. Þessi till. er tilraun til þess að gera einhverja till. til þingsins, því að engin regla er til um, hvernig eigi að úthluta styrkjum. Einn hv. þm. (SB) var með upphrópun til mín um að gefa yfirlýsingu. Ég hef gefið yfirlýsingu. Ég gerði það við 2. umr. málsins, og getur hann lesið hana í því, sem skrifararnir hafa skrifað niður. Þeir þm., sem eigi nenna að vera viðstaddir, en koma á síðustu mínútum, verða að sætta sig við úrlausn sem þessa.



Herra forseti. - Ég verð að leyfa mér að líta svo á, að þessi mátulega yfirlætislegu orð, sem hv. frsm. lét falla, séu í fullu samræmi við orð hv. 1. þm. Rang. Mér virtist orð hans setja verðugt innsigli á framkomu hv. fjvn. hér á Alþ. að þessu sinni. Ég vil undirstrika orð hv. þm. Barð. um það siðferði, sem hv. fjvn. hefur tileinkað sér.