Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti Íslands gjörir kunnugt: „Forsætisráðherra hefir tjáð mér að nauðsyn beri til vegna áformaðra alþingiskosninga í september að kveðja Alþingi saman hið fyrsta til að lagfæra mistök sem urðu við þinglega meðferð og afgreiðslu lagaákvæða um listabókstaf stjórnmálasamtaka á nýliðnu vorþingi. Fyrir því hefi ég ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda þriðjudaginn 6. júlí 2021 kl. 11. Gjört í Reykjavík, 2. júlí 2021. Guðni Th. Jóhannesson. Katrín Jakobsdóttir. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda.“ Ég býð hæstv. forseta og hv. alþingismenn velkomna til þingfundastarfa við þessar óvenjulegu aðstæður.

Hv. alþingismenn. Eftir að þingfundum var frestað aðfaranótt 13. júní síðastliðinn hafa tveir fyrrverandi alþingismenn andast, Bragi Níelsson læknir, 13. júní, og Gunnar Birgisson verkfræðingur, 14. júní. Verður þeirra nú minnst. Bragi Níelsson var fæddur á Seyðisfirði 16. febrúar 1926 og var því á 96. aldursári, elstur allra fyrrverandi alþingismanna. Foreldrar hans voru Níels Jónsson verkamaður og Ingiríður Hjálmarsdóttir, húsmóðir og verkakona. Bragi lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum á Akureyri árið 1947 og prófi í læknisfræði við Háskóla Íslands 1957. Hann aflaði sér sérfræðiviðurkenningar í svæfingum og deyfingum og starfaði lengst af við þau störf, en vann jafnframt að almennum lækningum. Hann er talinn meðal frumkvöðla á sérsviði sínu og naut virðingar stéttarbræðra. Þegar árið 1958, að loknu námi, hóf Bragi störf á Sjúkrahúsi Akraness og þar var starfsvettvangur hans síðan, með stuttum hléum þó. Bragi Níelsson starfaði lengi innan Alþýðuflokksins á Akranesi og var varabæjarfulltrúi fyrir hann í nokkur ár. Árið 1978 var þessi vel metni læknir valinn í 2. sæti framboðslista flokksins í Vesturlandskjördæmi og hlaut óvænt þingsæti eftir mikinn kosningasigur Alþýðuflokksins það ár. Þing var rofið haustið 1979, er rúmt ár var liðið af kjörtímabili, og kosningar fóru fram í desember. Þá kaus Bragi að víkja af vettvangi þingsins og til fyrri starfa á Akranesi. Þingseta hans varð því stutt, tvö löggjafarþing og annað stóð aðeins nokkra daga. Á Alþingi sat Bragi í heilbrigðis- og trygginganefnd og lét þann málaflokk einkum til sín taka. Bragi Níelsson naut almennra vinsælda í heimabyggð, bæði fyrir læknisstörf og viðmót, þótti þægilegur og glaðlegur í umgengni, rósamur og traustur maður. Hann kom víða við í félagslífi á Akranesi, svo og á fræðasviði sínu, og var þá jafnan virkur þátttakandi án þess að sækjast sérstaklega eftir forystuhlutverki eða metorðum.

Þá verður minnst Gunnars Birgissonar sem lést 14. júní sl. Gunnar tók stúdentspróf frá Menntaskólanum í Reykjavík utan skóla 1972, lauk síðan prófi í verkfræði frá Háskóla Íslands, meistaraprófi í byggingarverkfræði í Edinborg og loks doktorsprófi í jarðvegsverkfræði frá Háskólanum í Missouri í Bandaríkjunum 1983. Samhliða námi sínu stundaði Gunnar ýmiss konar vinnu og hóf að starfa sem verkfræðingur þegar að háskólaprófi loknu hér heima og vann sem slíkur á þriðja áratug, lengst sem framkvæmdastjóri Gunnars og Guðmundar hf. og Klæðningar ehf. Jafnframt var hann í forystu Verktakasambandsins og Vinnuveitendasambands Íslands. Árið 1990 varð Gunnar Birgisson oddviti sjálfstæðismanna í Kópavogi og hófst þá langur og viðburðaríkur ferill hans á opinberum vettvangi. Hann varð formaður bæjarráðs Kópavogs á miklum uppgangstíma og síðar bæjarstjóri þar árin 2005–2009. Eftir ráðgjafarstörf í nokkur ár varð Gunnar bæjarstjóri Fjallabyggðar með búsetu á Siglufirði 2015–2019 og loks sveitarstjóri tímabundið í Skaftárhreppi árið 2020. Með öðrum störfum rak Gunnar enn fremur eigin verkfræðistofu. Gunnar varð varaþingmaður Sjálfstæðisflokksins í Reykjaneskjördæmi 1991 og tók einu sinni sæti á Alþingi, haustið 1992. Í kosningunum 1999 hlaut hann fast sæti og sat samtals á 10 löggjafarþingum. Gunnar lét af þingmennsku 2006. Hér á Alþingi varð Gunnar formaður menntamálanefndar. Hann gjörþekkti ýmsa málaflokka á því sviði sem sveitarstjórnarmaður og var m.a. formaður stjórnar LÍN í 18 ár, frá 1991. Einnig sat hann í efnahags- og viðskiptanefnd mörg þing og sömuleiðis umhverfisnefnd, en hann lét umhverfis- og skipulagsmál jafnan til sín taka. Þá var hann formaður EFTA-nefndar þingsins 2003–2005. Gunnar Birgisson gerði sér ekki tíðförult í ræðustól þingsins, en vildi fremur láta verk sín tala. Það var háttur hans alla tíð. Var hann þó skýr og rökfastur þegar hann tók til máls á Alþingi. Mörgum þótti hann hrjúfur á ytra borði en þeim sem þekktu hann bar saman um ljúfmennsku hans, hlýju og glettni við nánari kynni. Gunnar var heilsteyptur í samstarfi, hispurslaus, hreinn og beinn, en um leið sjálfstæður í skoðunum og fylgdi þeim fast eftir. Hann var ekki gefinn fyrir mas, var glöggur á menn og málefni, ekki síst tölur, og hvað annað sem við var að fást hverju sinni. Starfsþrek hans var mikið. Gunnar hafði alla ævi yndi af brids og skák og tók stundum í spil eða tefldi í þinghúsinu þegar tóm gafst til þess og stóðust þá fáir honum snúning. Alþingi var mikill liðsauki að svo reyndum og vel menntuðum forystumanni. Ég bið þingheim að minnast Braga Níelssonar og Gunnars Birgissonar með því að rísa úr sætum. - 
            

Fundi er fram haldið á Alþingi. Ég býð hv. alþingismenn velkomna til starfa á þessum sumarþingauka og heilsa sömuleiðis starfsfólki Alþingis. Borist hafa bréf frá utanríkis- og samvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspunum; á þskj. 1130, um ráðgjafaþjónustu, verktöku og tímabundin verkefni, frá Gunnari Braga Sveinssyni; á þskj. 1147, um lagalega ráðgjöf, frá Birni Leví Gunnarssyni; á þskj. 1378, um landgrunnskröfur Íslands, frá Andrési Inga Jónssyni; á þskj. 1571, um fjölda innleiddra reglna Evrópusambandsins, frá Gunnari Braga Sveinssyni; á þskj. 1593, um kostnað við ferðir ráðherra innan lands, frá Þorsteini Sæmundssyni; og á þskj. 1449, um undanþágur frá EES-gerðum, frá Sigríði Á. Andersen.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka, nr. 162/2006, með síðari breytingum, listabókstafir og framlög til stjórnmálasamtaka. Málið er flutt af stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eftir ábendingar sem við fengum eftir breytingar á lögunum í vor. Þegar ákvæði um listabókstaf var fært úr kosningalögum inn í þennan lagabálk kom ábending á síðustu stundu frá ráðuneytinu um að fresta skyldi gildistöku þess, þ.e. að það tæki gildi með lögum um stjórnmálasamtök, fram til 1. janúar á næsta ári. En það gleymdist að það þyrfti líka fresta því að ákvæðið myndi falla úr gildi úr kosningalögunum. Þetta eru mistök sem oft geta orðið við lagasetningu, vanalega er það bara leiðrétt jafnóðum eða á næsta þingi en í þetta skiptið er það ekki hægt vegna þess að ef við lögum það ekki núna þá verða engar kosningar og við getum ekki lagað þetta á næsta þingi þannig að við gerum þetta núna. Ég fer þá yfir greinargerðina. Við þinglega meðferð frumvarps til laga um breytingu á lögum um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra, nr. 162/2006, á yfirstandandi löggjafarþingi (þskj. 1137, 668. mál) var ákvæði 38. gr. laga um kosningar til Alþingis um listabókstaf stjórnmálasamtaka fellt brott án þess að samsvarandi ákvæði í lögum um fjármál stjórnmálasamtaka tækju gildi á sama tíma. Þetta ósamræmi kom ekki í ljós fyrr en eftir að lögin höfðu verið samþykkt á Alþingi. Við framlagningu fyrrnefnds frumvarps til laga um breytingu á lögum um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra og frumvarps til nýrra kosningalaga á Alþingi (þskj. 401, 339. mál) var gert ráð fyrir að frumvörpin tvö yrðu afgreidd samhliða og m.a. ætlunin að í stað þess að mæla fyrir um listabókstafi í kosningalögum væru slík ákvæði í lögum um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra sem eftir samþykkt fyrrnefnda frumvarpsins 13. júní 2021 heita lög um starfsemi stjórnmálasamtaka. Gildistöku nýrra kosningalaga var síðan, við þinglega meðferð, frestað fram yfir áramót en lög um starfsemi stjórnmálasamtaka áttu að taka gildi þegar í stað. Ákvæði um listabókstafi var að finna í 38. gr. laga um kosningar til Alþingis og höfðu nýlega verið gerðar breytingar á því ákvæði. Því var gildistöku hins nýja ákvæðis um listabókstafi í 2. gr. k í lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka frestað samkvæmt breytingartillögu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Samhliða þeim breytingum láðist að taka út ákvæði sama frumvarps um brottfall VIII. kafla í lögum um kosningar til Alþingis, „Listabókstafir stjórnmálasamtaka“. Því verður að óbreyttu ekkert ákvæði um listabókstafi í gildi frá gildistöku laga um breytingu á lögum um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra til 1. janúar 2022. Eigi að síður er í lögum um fjármál stjórnmálasamtaka að finna ákvæði til bráðabirgða II, sem kveður á um hvernig sækja skuli um listabókstaf fyrir komandi alþingiskosningar, en það ákvæði vísar í 2. gr. k laganna um listabókstaf sem tekur ekki gildi fyrr en 1. janúar 2022. Þetta er aðalatriðið og ástæðan fyrir því að þingið þurfti að koma saman, eins og ég fór yfir svona á mannamáli í upphafi ræðunnar. Enn fremur er ósamræmi milli gildistöku nýrrar 5. gr. a í lögum um fjármál stjórnmálasamtaka sem samþykkt voru 13. júní 2021, sem varðar opinberan stuðning við stjórnmálasamtök, og þeirra skilyrða sem vísað er til í greininni. Að óbreyttu tekur greinin þegar gildi en skilyrði sem vísað er til í ákvæðinu, um skráningu stjórnmálasamtaka, taka hins vegar ekki gildi fyrr en um áramót. Því er lagt til að setja inn ákvæði til bráðabirgða sem felur í sér að þrátt fyrir núgildandi skilyrði fyrir úthlutun verði ekki gerð krafa um skráningu stjórnmálasamtaka vegna ársins 2021. Þetta er annað atriði sem er verið að bregðast við samhliða, fyrst við þurftum nú að kalla þing saman, til þess að listabókstafirnir væru í gildi þegar kosningar verða í haust. Í frumvarpinu eru eftirfarandi lagfæringar því lagðar til. Í fyrsta lagi að ekki verði skilyrði fyrir úthlutun úr ríkissjóði og frá sveitarfélögum vegna ársins 2021 að stjórnmálasamtök hafi áður verið skráð í stjórnmálasamtakaskrá. Í öðru lagi að fellt verði brott ákvæði til bráðabirgða II í lögunum, enda er í þriðja lagi lagt til að bætt verði við lög um kosningar til Alþingis ákvæði um listabókstafi sem er sambærilegt eldra ákvæði 38. gr. þeirra laga, ásamt þeim breytingum sem gerðar voru á ákvæðinu með lögum sem samþykkt voru á Alþingi 2. júní 2021, og áður hafði verið fellt brott úr lögunum. Í samræmi við þá breytingu er jafnframt lagt til að breytt verði tilvísun til ákvæðis um listabókstafi í 32. gr. og 43. gr. laga um kosningar til Alþingis. Loks er lögð til sú breyting að frestað verði gildistöku ákvæðis til bráðabirgða III í lögunum. Þær breytingar sem lagðar eru til á lögum um kosningar til Alþingis, nr. 24/2000, eru í eðli sínu tímabundnar í ljósi þess að með gildistöku nýrra kosningalaga 1. janúar 2022 falla lög um kosningar til Alþingis úr gildi. Því er ekki nauðsynlegt að marka ákvæði 37. gr. a síðarnefndu laganna, samanber b-lið 5. gr. frumvarps þessa, gildistíma fram að áramótum. Samkvæmt gildistökuákvæði kosningalaga fer um áformaðar alþingiskosningar haustið 2021, svo og um frestun og uppkosningar vegna þeirra, kosningakærur og úrskurð Alþingis um gildi kosninga, samkvæmt lögum um kosningar til Alþingis, nr. 24/2000. Þetta er það sem málið snýst um. Þetta þýðir að það sem átti að vera inni, listabókstafirnir, sem voru færðir úr kosningalögum yfir í lög um stjórnmálasamtök, verða virkir í haust. Þetta er allt sett til bráðabirgða af því að þessar breytingar eru annars vegar við lög um stjórnmálasamtök en það fellur ekki alveg úr gildi í kosningalögunum sem enn eru í gildi af því að heildarendurskoðun kosningalaga sem við vorum að gera í vor tekur gildi eftir áramótin. Þessar breytingar þýða að við getum haft kosningar í haust og það verður samfella í lögunum þegar skiptin verða og við förum yfir í heildarendurskoðuðu lögin, sem taka gildi strax á nýju ári. Ég legg til, þar sem nefndin flytur málið og það þarf ekki að ganga aftur til nefndar, að málið gangi til 2. umr.