Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á síðasta þingi voru gerðar talsverðar breytingar á l. um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu og verðmiðlun og verðlagningu á landbúnaðarvörum. Ég tel ekki ástæðu til að ræða þessar breytingar. Þær munu yfirleitt vera taldar til bóta, og hef ég ekki orðið var við ágreining um það. Í því sambandi vil ég þó geta þess, að nú er beinum orðum sagt, að rannsaka skuli vinnu á meðalbúi, grundvallarbúi, eins og það mun vera orðað, bæði bóndans og skylduliðs hans og hjúa. Þetta er eitt meginatriðið, til þess að hægt sé að finna sem réttlátastan grundvöll til að byggja á og úrskurða vöruverðið hverju sinni. Það hefur lengi verið um deilt, hver vinna væri raunverulega á meðalbúi. Bændur hafa talið, að hún væri vanreiknuð. Sumir neytendur hafa álitið, að hún hlyti að vera ofreiknuð. Þess vegna er það mjög áriðandi að finna þarna sem allra réttlátastan og útreiknaðan grundvöll til að miða vöruverðið við. Þess er einnig að geta, að á síðasta ári voru gerð lög um búreikningaskrifstofu landbúnaðarins og eitt með öðru, sem henni er ætlað að gera, er það að gera mælingar á þeirri vinnu, sem fer til þess að framfleyta meðalbúi árlega. Áður var að vísu til búreikningaskrifstofa á vegum Búnaðarfélagsins, en vinnubrögð þessarar skrifstofu eru með allt öðrum hætti. Þessi skrifstofa hafði á síðasta hausti ekki starfað nema aðeins 1/2 ár og þess vegna er ekki hægt að byggja á hennar niðurstöðum við útreikning á vöruverði haustið 1967. En í þeim l., sem ég nefndi, þ.e.a.s. breytingunni á framleiðsluráðsl. í fyrra, var gert ráð fyrir því, að haustið 1966 yrði síðasta haust, sem búvöruverð yrði ákveðið til eins árs. Nú er gert ráð fyrir að ákveða það til tveggja ára í senn. Í þeim l., sem ég nefndi, segir beinum orðum: „Þó gildir verðlagsgrundvöllur, sem ákveðinn verður haustið 1966, aðeins eitt ár.“ Hér í þessu frv. er lagt til, að þessu verði breytt, og fyrir 1966 komi 1967, vegna þess að haustið 1967 er ekki hægt að styðjast neitt verulega við rannsóknir búreikningaskrifstofunnar, sem að allra manna áliti er mjög mikilsvert til að finna hið raunverulega verð. Ég tel mjög mikilsvert, að þau gögn, sem við er miðað, bæði þetta og annað, þegar verð landbúnaðarvara er ákveðið, séu sem allra réttust. Gildandi lög ætlast til þess, að bóndinn fái fyrir vinnu sína sams konar verð eins og verkamaður, iðnverkamaður og sjómaður að því undanskildu þó, að ekki skuli miða við ákvæðisvinnu verkamanna og iðnaðarmanna né heldur aflahlut sjómanna. Ég ætla, að enginn telji óréttlátt, að bóndinn fái fyrir sína ársvinnu eigi minni laun heldur en verkamaðurinn eða menn í þessum viðmiðunarstéttum og er í sjálfu sér ekki ágreiningur um það. Þess vegna er það, eins og ég sagði áðan, ákaflega mikilsvert að finna hinn raunverulega og rétta grundvöll undir landbúnaðarverðið, og þeir, sem skipa landbn. Nd., urðu sammála um það að leggja til, að þessi breyting á framleiðsluráðsl. verði samþ. með það fyrir augum, að hér eftir verði naumast deilt um það, hver vinnuhlutur bóndans sé eða vinnuframlag bóndans sé á meðalbúi. Leggur n. því til samróma, að frv. þetta verði samþykkt.



Herra forseti. Eins og fram kom í nál. og hjá frsm. n., var n. sammála um það, að frv. yrði samþ. óbreytt. Mín afstaða byggist fyrst og fremst á því, að það geti verið of mikil áhætta fyrir bændastéttina að verðleggja til tveggja ára. Hins vegar vil ég nota þetta tækifæri til að mótmæla þeim rökstuðningi, sem hæstv. landbrh. kom fram með í sinni framsöguræðu um daginn og frummælandi nú einnig, að hæstv. landbrh. sagði, að búreikningar hefðu aðeins verið færðir í nokkra mánuði, þ.e.a.s. frá síðustu áramótum, væru of fáir og væri því lítið á þeim að byggja. Hann taldi einnig, að þær vinnumælingar, sem gerðar hafa verið s.l. þrjú missiri, væru of fáar og ófullkomnar. Hvað felst í þessum boðskap? Var hæstv. landbrh. að boða það, að búvörur yrðu ekki verðlagðar samkv. gildandi l. þetta árið? Og sé svo, hvaðan komu þau fyrirmæli? Er það ekki dálítið undarlegt, að ekkert verð hefur verið auglýst enn á búvörum, þó að yfirdómur sé búinn að sitja á rökstólum í rúman mánuð og í dag er 21. nóv.? Það eru bráðum komnir þrír mánuðir síðan átti að vera búið að verðleggja búvörur lögum samkv. Og jafnhliða þessu leggur hæstv. landbrh. þetta frv. fram hér á hinu háa Alþ. og talar fyrir því á þann veg, að grunsemdir hljóta að vakna hjá bændum, að ekki sé allt hreint í þessu máli. Búreikningaskrifstofa hefur verið starfrækt til fleiri ára. Mörg ár voru búreikningarnir að vísu mjög fáir, en engu að síður gefa þeir margs konar upplýsingar, sem við samanburð margra ára er hægt að byggja töluvert á. Árið 1966 mun búreikningaskrifstofan, Hagstofan og Stéttarsamband bænda hafa verið með samtals um eða yfir 200 úrtök og samanburður hefur verið gerður á þeim. Fullt samræmi virðist vera í þessum úrtökum, meira að segja frá ári til árs og ef niðurstöðutölur vinnumælinganna eru bornar saman við búreikningana, kemur alveg það sama út í þeim liðum, sem ég hef getað borið saman, en það eru veigamestu liðirnir, hirðingin. T.d. sýna vinnumælingar, að öll hirðing á hverja kú er að meðaltali yfir árið 33 mín. á dag eða um 2000 klst. á vísitölubúið á ári. En alveg sama tala kemur út, ef búreikningarnir eru athugaðir. Samanburður á búreikningum og vinnumælingum um hirðingu á sauðfé kemur mjög svipað út og það, sem það er, sýna vinnumælingar, að sú vinna er sízt of talin í búreikningunum. Bak við þessa tvo liði eru um 3/4 hlutar af vinnumagni grundvallarbúsins eða rúmlega 3100 klst. á ári. Þessi athugun með vinnumælingar er framkvæmd af tveimur mönnum. Annar er fulltrúi neytenda, en hinn fulltrúi framleiðenda, og þeir gáfu út sameiginlega yfirlýsingu. Ég get ekki séð annað en t.d. þessir tveir liðir séu það vel undirbyggðir, að það sé hreinn útúrsnúningur og undanbrögð, verði ekki tekið fullt tillit til þessarar niðurstöðu við verðlagninguna að þessu sinni. Þá má geta þess, að nýja vísitalan er byggð á aðeins 100 úrtökum og ef það er borið saman við þetta, ætti að vera hægt að byggja á þessu. Um hinn hluta vinnumagnsins má e.t.v. deila, ef mikill vilji er fyrir hendi, þar sem erfiðara er að vinnumæla þá þætti búskaparins, þar sem tíðarfar og ýmsar aðstæður gripa þar inn í. En ég vil spyrja: Hefur nokkuð komið fram við athugun og samanburð á búreikningum annars vegar og vinnumælingum og skýrslum frá Hagstofunni hins vegar, sem gefi nokkurt tilefni til að vefengja búreikningana og niðurstöður þeirra? Séu bornir saman t.d. aðalútgjaldaliðirnir eins og þeir eru annars vegar frá Hagstofunni og hins vegar frá búreikningaskrifstofunni, verður heildarmunurinn það lítill, að það hlýtur einnig að undirstrika það, að niðurstöður búreikningaskrifstofunnar séu það, sem hægt er að byggja á. Séu teknir þrír liðir, áburður, kjarnfóður og rekstrarkostnaður véla, eru þessir liðir samanlagðir hjá búreikningaskrifstofunni 142 710 kr., en Hagstofunni 142 052 kr. eða aðeins á öllum þessum stóru liðum 658 kr. munur. Í lögum um framleiðsluráð landbúnaðarins frá 13. maí 1966 er 4. gr. þannig, með leyfi forseta: „Söluverð landbúnaðarvara á innlendum markaði skal miðast við það, að heildartekjur þeirra, sem landbúnað stunda, verði í sem nánustu samræmi við tekjur annarra vinnandi stétta. Í verðlagsgrundvelli skal, sbr. ákvæði 6. gr., tilfæra ársvinnutíma bóndans, skylduliðs hans og hjúa á búi af þeirri stærð, sem miðað er við hverju sinni, og virða vinnutíma til samræmis við kaupgjald verkamanna, sjómanna og iðnaðarmanna eins og það er við upphaf hvers verðlagstímabils. Eigi skal þó taka til viðmiðunar ákvæðisvinnu verkamanna og iðnaðarmanna né aflahlut sjómanna. Til kaupgjalds teljast hvers konar samningsbundin fríðindi.“ Ef á að skilja orð hæstv. landbrh. á þann veg, að ekki verði verðlagt samkv. gildandi lögum að þessu sinni og það hafi verið það, sem lá á bak við, þegar þetta frv. var hér lagt fram, vil ég mótmæla slíkum vinnubrögðum og alvarlega vara hæstv. landbrh. og hæstv. ríkisstj. við slíku, því að ef verðlagningin verður framkvæmd þannig, getur ekki farið hjá því, að bændur telji, að ríkisstj. hafi haft bein afskipti af verðlagningunni, haft áhrif á það, að löggjöfin er brotin niður. Sá málatilbúningur, sem hæstv. landbrh. kom með, er hann flutti þetta frv., gefur vissulega tilefni til slíkra ályktana. Ég vil ekki trúa því, að hæstv. ríkisstj. sé eins langt leidd og ræða hæstv. landbrh. gefur tilefni til að ætla. Eftir það, sem fram er komið, getur ríkisstj. ekki skýlt sér bak við yfirdóminn eða meiri hl. hans. Ef ekki verða verðlagðar landbúnaðarvörur að þessu sinni eftir gildandi lögum, er kröfuréttur bændanna á hendur ríkisstj. óvefengjanlegur, og ekki vil ég trúa því fyrr en á reynir, að bændur standi ekki saman sem einn maður, ef það kemur í ljós, að sjálf ríkisstj. beitir sér fyrir því, að á þeim séu brotin lög til þess að svipta þá tekjum sínum. Ekki veldur sá, er varar.



Herra forseti. Hv. 5. þm. Norðurl. e. vitnaði í ræðu, sem ég flutti hér 9. þ. m. í sambandi við frv. um breytingu á framleiðsluráðsl. Hv. þm. vildi gefa það í skyn, að með þessu frv. hafi ég verið að boða það, að verðlagning á búvöru á þessu hausti ætti ekki að fara fram samkv. framleiðsluráðslögunum. Hv. þm. virtist ætla að gera mér upp orð eða hugmyndir til þess síðan að reyna að hafa ástæðu til þess að segja: Ríkisstj. er vond við bændur. Hún hefur hlutdeild í verðlagningunni. Hún ætlar að brjóta lög á bændum. En hvað er svo þetta frv.? Það er hér til umr. í dag. Það er samþ. af öllum hv. nm. í landbn. að mæla með því. Það er flutt í fullkomnu samkomulagi við fulltrúa bænda í Sexmannanefnd og fulltrúa neytenda líka og ég sagði við þessa ágætu fulltrúa í Sexmannanefnd: Ég flyt frv. því aðeins, að það sé samkomulag um það. Svo er þessi hv. þm. að reyna að gefa það í skyn, að ég sé með flutningi þessa frv. að skapa leið til þess að brjóta rétt á bændum, til þess að fara í kringum framleiðsluráðslögin. Þetta er ósæmilegur málflutningur og það er framhleypni af þessum hv. þm. að koma hér upp í ræðustólinn nú og leitast við að hafa orð fyrir þeim, sem þekkja þessi mál miklu betur og hafa starfað við þau í Sexmannanefnd, í verðlagningunni, eins og hv. flokksbróðir hans hefur gert, sem á sæti í þessari hv. d. Og ég er alveg sannfærður um það, að hann er sá drengskaparmaður að viðurkenna það, að ég bar þetta frv. undir hann, áður en það var flutt, og það var borið undir þá, sem vinna með honum að verðlagningunni. Það er alveg óþarfi að vera að gefa það í skyn, að ríkisstj. sé að skipta sér af verðlagningu búvörunnar. Málið hefur þróazt eins og ætla mátti að vissu leyti, en það er þó seinna á ferðinni heldur en ég hafði búizt við. Framleiðsluráðslögin segja, að verðlagningunni skuli lokið 1. sept. ár hvert, nema samkomulag sé um annað. Nú var það svo í haust, að það komu till. fram um verðlagninguna í septembermánuði af hálfu bændanna. Vitanlega var ekki hægt að verðleggja fyrr heldur en þær till. komu fram. Eftir að þær voru komnar fram, óskuðu fulltrúar neytenda eftir því að fá að athuga þær, og nokkru seinna komu þeir með till. Síðan munu hafa verið haldnir margir fundir í Sexmannanefnd til þess að reyna að ná samkomulagi. Það tókst ekki. Eftir að samkomulagsumleitanir n. höfðu farið út um þúfur þeirra á milli, var málinu samkv. l. vísað til sáttasemjara. Ekki veit ég, hversu lengi sáttasemjari var með málið, hversu langan tíma það tók hjá honum að ganga úr skugga um það, að það væri ekki hægt að sætta fulltrúa neytenda og bænda. Það tókst ekki. Þegar það var ljóst, var málinu vísað til yfirnefndar. En þá var eftir að velja yfirnefndina. Ef Sexmannanefnd kæmi sér nú saman um það að velja oddamann í n., var það álitið gott og æskilegt, og það merkilega var, að þetta tókst. Fulltrúar neytenda og framleiðenda komu sér saman um oddamanninn. Þeir leituðu með logandi ljósi og fundu einn valinkunnan heiðursmann, vitran og sanngjarnan, til að taka þetta að sér. Hæstiréttur þurfti þess vegna ekki að koma hér við sögu og skipa oddamann, eins og l. gera ráð fyrir, ef fulltrúar bænda og neytenda geta ekki komið sér saman. Og fulltrúar neytenda og fulltrúar bænda tilnefndu mann í dóminn og ég hefði haldið það, að þessi dómur væri vel skipaður. Ég þekki suma af þessum mönnum mjög lítið, en ég held, að þetta séu valinkunnir menn, sem ekki létu segja sér fyrir verkum, ef ríkisstj. eða einhver annar ætlaði sér að gera það. Og ég vil mótmæla þessum dylgjum, sem hv. 5, þm. Norðurl. e. viðhafði hér áðan í garð yfirdómsins, sem á það vissulega ekki skilið. Ríkisstj. er ýmsu vön, t.d. að fá ádeilur að ósekju og það er ekki ástæða til að taka það mjög illa upp, og sízt þegar nýgræðingur, sem málið virðist þekkja lítið, viðhefur slíkt og heldur e.t.v., að það sé því máli, sem hann ber fyrir brjósti, til framdráttar að kynna sig þannig hér á hv. Alþ., að ekki verði mark á honum tekið.



Herra forseti. Þegar framleiðsluráðsl. var breytt 1966, var það ein breytingin og ekki sú veigaminnsta, sem gerð var á 4. gr. l. Að vísu stendur enn þá óbreytt upphaf 4. gr., eins og það var í gömlu framleiðsluráðsl., og það er meginefni gr., að bændur skuli hljóta laun í samræmi við laun annarra vinnandi stétta. En í útfærslu þeirri, sem orðið hefur á undanförnum árum við framkvæmd málsins, hefur verið miðað við verkamenn, iðnaðarmenn og sjómenn, og ég fer ekki nánar út í það á hvern hátt það hefur verið gert. En þó að miðað sé við þessar stéttir, segir það í raun og veru ekki alla sögu. En það yrði of langt mál að fara nánar út í það. Þetta ákvæði stendur sem sagt enn óbreytt í 4. gr. Síðan koma ný ákvæði, þar sem það er tekið fram, að leita skuli eftir hver sé ársvinnutími bóndans á meðalbúi og ætla honum kaup á unna vinnustund í samræmi við kaup þessara stétta. Þá er það nýmæli í 4. gr., nýmæli, sem var að vísu oft rætt í Sexmannanefnd, en aldrei fékkst um samkomulag þar, að einnig skyldi meta vinnu eiginkonu bónda við búreksturinn, svo og annars skylduliðs. Það hefur verið minnzt á starfsemi búreikningaskrifstofunnar, sem hefur starfað hér mörg undanfarin ár. En starfsemi hennar hefur ekki verið miðuð við verðlagningu búvara og skýrslur hennar hafa ekki verið notaðar til að undirbyggja verðlagningu undanfarið. - Búreikningaskrifstofan lét færa tvenns konar búreikninga, suma tiltölulega einfalda, en aðra aftur yfirgripsmeiri. Og í þeim reikningum, en þeir voru mjög fáir, var vinnutíminn skráður. Þannig liggja fyrir nokkrar upplýsingar um það atriði frá liðnum árum. Það, sem gert var svo eftir lagabreytinguna 1966 til þess að undirbyggja þennan lið verðlagsgrundvallarins, vinnuliðinn, var í raun og veru tvíþætt. Annars vegar það að endurskipuleggja starfsemi búreikningaskrifstofunnar, fjölga búreikningunum og hraða úrvinnslu þeirra, þannig að þeir gætu orðið tiltækir við verðlagninguna nægilega snemma. Hins vegar voru svo, að frumkvæði Sexmannanefndar og raunar að frumkvæði neytenda í Sexmannanefnd, fengnir til menn að framkvæma vinnumælingar hjá bændum, til þess að renna enn traustari stoðum undir þennan lið grundvallarins. Og það var lögð mjög mikil vinna í þetta og þessir menn öfluðu ýmissa mikilvægra upplýsinga, þótt það sé rétt, sem hér hefur komið fram, að þeir hafa ekki á þessum tíma komizt til þess að vinnumæla alla þætti búrekstrar. Og það verður raunar aldrei hægt til fulls; það er nú mín skoðun. Það var ákaflega þýðingarmikið að okkar dómi, fulltrúa framleiðenda í þessum málum, að vinnumælingarnar, það sem þær ná, fara mjög saman við það, sem gömlu og stóru búreikningarnir höfðu að segja í öllum meginatriðum, mjög nærri því. Það breytti þó ekki því, að okkur, fulltrúum framleiðenda í Sexmannanefnd, þótti rétt að fallast á það, að að þessu sinni yrði ekki verðlagt nema til eins árs. Stærsti liðurinn í kostnaðinum við búreksturinn er vinnuliðurinn, og það er þess vegna mjög þýðingarmikið að tryggja sem allra bezt undirbyggingu hans. Ég vil hins vegar taka það skýrt fram, sem raunar er þó kannske óþarfi, því að það liggur alveg í hlutarins eðli, að við álítum, að þær upplýsingar, sem fyrir hendi eru varðandi þennan lið, séu það veigamiklar, að það komi ekki annað til mála heldur en byggja verðlagninguna núna, sem væntanlega verður til eins árs, á þeim upplýsingum, svo langt sem þær ná. Og það er áreiðanlega skoðun okkar allra, að þannig beri að skilja þessa hluti. Ég vil láta það koma hér fram sem mína skoðun, að ég tel þann drátt, sem orðið hefur á verðlagningu landbúnaðarvara í haust, alveg óhæfilegan og raunar alveg óhugsandi að sætta sig við, að þetta gangi þannig til framvegis. Þegar lagabreytingin var gerð 1966, breytingin á framleiðsluráðslögunum, var sett undir þann leka, að verðlagningarkerfið gæti orðið óvirkt. Það var sett undir hann. Og ég skal ekki fara að rekja það neitt nánar. Hins vegar hefur þeim, sem að þeirri lagasmið stóðu, mistekizt að búa svo um hnúta, að verðlagningin gæti komið til framkvæmda innan skikkanlegra tímatakmarka. Það er mín skoðun, að það komi mjög til álita fyrir bændastéttina og bændasamtökin að taka verðlagsmál landbúnaðarins í heild til gaumgæfilegrar athugunar innan sinna vébanda, með það fyrir augum að fá á þeim málum heppilegri skipan en nú er. Út af orðaskiptum, sem hér fóru fram áðan milli hv. 5. þm. Norðurl. e. og hæstv. landbrh., vil ég aðeins upplýsa í sambandi við verðlagninguna í haust, að þetta gekk þannig til: Framleiðendur lögðu fram sínar till. 5. sept. Það var í raun og veru óhæfilega seint og orsakaðist af því, að þeir höfðu ekki í höndum þau gögn, sem þeir töldu sér óhjákvæmilegt að hafa. En síðan liðu víkur og raunar heill mánuður, án þess að nokkuð kæmi fram hjá neytendum. Og það var áður en nokkrar till. lágu fyrir frá þeim, að framleiðendur óskuðu þess, að sáttasemjari kæmi í málið. Fyrst eftir að sáttasemjari er búinn að hafa málið með höndum rúma viku - hann setti þann frest - skiluðu neytendur sínum till. Við vorum satt að segja mjög óánægðir með þetta og teljum þetta alveg óhæfilegan drátt. Sáttasemjari hafði málið fremur stutt með höndum, og út á hans vinnubrögð er ekkert að setja að mínum dómi. Síðan fór það til yfirnefndarinnar, sem hefur haft æði rúman tíma og þó ekki enn skilað sínu áliti. Eru nú senn liðnir þrír mánuðir frá því verðlagningu landbúnaðarvara átti að vera lokið, skv. ákvæðum framleiðsluráðslaganna.