Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti stjórnarskrárnefndar um frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum, á þskj. 561 og brtt. á þskj. 560. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið til fundar við sig þá Eirík Tómasson prófessor og Ólaf Þ. Harðarson dósent, en einnig voru þeir Kristján Andri Stefánsson og Helgi Bernódusson nefndinni til ráðgjafar. Nefndin leitaði álits hjá landshlutasamtökum sveitarfélaga, héraðsnefndum og Sambandi íslenskra sveitarfélaga, alls 26 aðilum. Umsagnir bárust frá níu aðilum auk erinda frá öðrum en þeim sem leitað var álits hjá. Hinn 8. september 1997 skipaði forsrh. nefnd til að endurskoða kjördæmaskipan og tilhögun kosninga til Alþingis. Nefndin var skipuð samkvæmt tilnefningu allra þingflokka er þá voru á Alþingi og skilaði hún skýrslu 6. október sl. Skýrslan er prentuð á þskj. 141. Þau meginmarkmið sem nefnd forsrh. hafði að leiðarljósi voru í fyrsta lagi að gera kosningakerfið í senn einfalt og auðskiljanlegt, í öðru lagi að draga úr misvægi atkvæða þannig að hlutfall kjósenda að baki hverju þingsæti, þar sem munurinn er mestur milli kjördæma, verði sem næst 1:1,5 til 1:1,8, í þriðja lagi að gera þingsætafjölda allra kjördæma sem jafnastan, í fjórða lagi að viðhalda jöfnuði á milli stjórnmálasamtaka á landsvísu þannig að fjöldi þingsæta hvers flokks verði í sem bestu hlutfalli við atkvæðafylgi flokkanna og í fimmta lagi að halda óbreyttri tölu þingmanna. Lagt var til grundvallar að beitt yrði svonefndri d'Hondt-reglu bæði við úthlutun kjördæmasæta og jöfnunarsæta enda verði fjöldi þingsæta allra kjördæma svipaður. Beiting þessarar reglu byggist á því að kjördæmasæti séu fimm eða fleiri en samkvæmt brtt. nefndarinnar á þskj. 560 er lagt til að kjördæmasæti verði a.m.k. sex. Fumvarpið er grundvöllur nauðsynlegra breytinga á kosningalöggjöfinni svo að markmiðum verði náð. Þær breytingar sem lagt er til að gerðar verði á stjórnarskránni miða að því að gera nýtt kosningakerfi sveigjanlegra en verið hefur. Í því skyni er í frumvarpinu lagt til að stjórnarskráin geymi færri og almennari ákvæði um kjördæmaskiptingu landsins í megindráttum og tilhögun kosninga til Alþingis. Frumvarpið gerir þannig ráð fyrir því að almenna löggjafanum verði falið að útfæra nánar kjördæmaskipan og tilhögun kosninga í lögum með auknum meiri hluta atkvæða, þ.e. tveimur þriðju hlutum atkvæða á Alþingi. Gert er ráð fyrir því að stjórnarskráin geymi ákvæði um heildarfjölda þingsæta, lágmarksfjölda kjördæmasæta, lengd kjörtíma og fjölda kjördæma. Þá er gert ráð fyrir því að stjórnarskráin kveði á um tilhögun kosninga í megindráttum, þ.e. að kosningar skuli vera leynilegar og hlutbundnar. Jafnframt er lagt til að horfið verði frá núgildandi reglu um úthlutun jöfnunarsæta. Eins og reglurnar eru í dag er grundvöllur fyrir jöfnunarsæti að stjórnmálasamtök hafi fengið kjördæmakjörinn mann. Þess í stað er lagt til að í stjórnarskrána verði sett ákvæði um að þau samtök ein sem hlotið hafa meira en 5% atkvæða á landsvísu geti fengið úthlutað jöfnunarsæti, jafnvel þó þau hafi ekki fengið þingsæti í kjördæmi. Kjördæmissæti verði því ekki lengur skilyrði fyrir því að fá jöfnunarsæti. Að lokum er lagt til að stjórnarskráin geymi ákvæði um að ef misvægi á milli atkvæða kjósenda að baki hverju þingsæti í einstökum kjördæmum fer fram úr 1:2 að loknum alþingiskosningum skuli landskjörstjórn færa þingsæti á milli þeirra kjördæma þar sem munurinn er mestur til að draga úr misvæginu. Þetta ákvæði kemur ekki til framkvæmda fyrr en eftir alþingiskosningarnar árið 2003, samanber breytingu á þskj. 560 ef samþykkt verður. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að fela almenna löggjafanum að ákveða fjölda þingsæta í hverju kjördæmi, þó þannig að hvert kjördæmi hafi minnst fimm kjördæmasæti. Brtt. nefndarinnar á þskj. 560 gerir hins vegar ráð fyrir því að kjördæmasæti verði minnst sex. Þá er lagt til að almenni löggjafinn setji nánari fyrirmæli um kjördæmaskipan og fyrirkomulag kosninga, þar á meðal um mörk kjördæma utan Reykjavíkur og nágrennis auk reglna um úthlutun þingsæta. Tilgangurinn með að eftirláta almenna löggjafanum að útfæra rammaákvæði stjórnarskrárinnar er einkum að auðveldara er að láta kjördæmaskipun fylgja búsetuþróun án þess að breyta þurfi stjórnarskránni. Til að breyta kjördæmamörkum og tilhögun við úthlutun þingsæta er áskilinn aukinn meiri hluti á Alþingi, þ.e. tveir þriðju hlutar atkvæða. Í þessu sambandi er rétt að geta þess að samkvæmt bráðabirgðaákvæði í 2. mgr. 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því að einfaldur meiri hluti á Alþingi nægi til að gera breytingar á kosningalögum til samræmis við þessar breytingar á stjórnarskránni. Þegar kosningalögunum hefur verið breytt til samræmis við stjórnarskrárbreytingarnar fellur ákvæðið um einfaldan meiri hluta úr gildi. Þær breytingar sem nefndin leggur til að verði gerðar á frv. eru: 1. Lagt er til að kjördæmi geti fæst verið sex en flest sjö. Á þennan hátt getur almenni lögjafinn breytt fjölda kjördæma innan ákveðinna marka sem stjórnarskráin leyfir. Með þessari breytingu eru ákvæði stjórnarskrárinnar um kjördæmaskipulag og kosningafyrirkomulag gerð sveigjanlegri. Til að fjölda kjördæma verði breytt innan þessara marka þarf tvo þriðju hluta atkvæða á Alþingi samkvæmt 6. efnismgr. 1. gr. frv., samanber einnig 2. efnismgr. 2. gr. sem er bráðabirgðaákvæði um einfaldan meiri hluta. 2. Lögð er til sú breyting að fjöldi kjördæmissæta í hverju kjördæmi verði ekki færri en sex. 3. Þá er lagt til að ákvæði til bráðabirgða í 1. efnismgr. 2. gr. frv. verði fellt brott, en þar er kveðið á um að ákvæði 5. efnismgr. 1. gr. frumvarpsins, sem ætlað er að koma í veg fyrir að misvægi atkvæða fari fram úr 1:2 milli einstakra kjördæma, verði virkt um áramótin 2000--2001, en upp frá því reynir á það á mest fjögurra ára fresti. Gengið er út frá því að kosið verði eftir nýrri tilhögun við næstu kosningar eftir að stjórnarskipunarlögin öðlast gildi, sem verða í síðasta lagi árið 2003. Tilgangurinn með breytingunni er að ákvæði 5. efnismgr. 1. gr. komi ekki til framkvæmda í fyrstu kosningum eftir stjórnarskrárbreytinguna. 4. Loks leggur nefndin til að stjórnarskipunarlögin öðlast þegar gildi um leið og skilyrði eru til þess, en með gildistökuákvæðinu er tekið af tvímæli um hvenær lögin skuli taka gildi. Undir nefndarálitið skrifa Friðrik Sophusson, Valgerður Sverrisdóttir, Svavar Gestsson, Sigríður Anna Þórðardóttir, Jón Kristjánsson, Steingrímur J. Sigfússon, Sturla Böðvarsson, Guðmundur Árni Stefánsson, Hjálmar Árnason, Árni Johnsen og Guðný Guðbjörnsdóttir. Rétt er að geta þess að Steingrímur J. Sigfússon skrifar undir álitið með fyrirvara.

Herra forseti. Að minni hyggju eru að gerast stórtíðindi í íslenskri pólitík með þeirri þverpólitísku sátt og þeirri niðurstöðu sem hér er að finna í hinu margnefnda kjördæmamáli. Ég var fulltrúi jafnaðarmanna í þeirri kjördæmanefnd sem skipuð var af hæstv. forsrh. og hef einnig setið í stjórnarskrárnefnd þingsins við meðhöndlun málsins. Ljóst er að jafnaðarmenn hafa haft skýra afstöðu í kjördæmamálinu nú um langt skeið og verið þeirrar skoðunar að landið skuli gert allt að einu kjördæmi. Hins vegar lá ljóst fyrir strax í upphafi þessarar vinnu og hefur raunar legið lengi fyrir að um þá leið er ekki sátt á hinu háa Alþingi. Þess vegna varð það strax ákvörðun sem tekin var af hálfu jafnaðarmanna að við mundum freista þess eins og kostur væri að ná sátt um leið sem viðunandi væri. Ég hygg að sú sáttargjörð liggi hér frammi og eigi að vera þannig úr garði gerð að allir stjórnmálaflokkar geti sæmilega vel við unað. Enda kemur í ljós að flutningsmenn frv. eru formenn stjórnmálaflokkanna og að stjórnarskrárnefndin sem hér skilar af sér til 2. umr. hefur náð sátt sín á milli og skilar málinu heillegu inn til Alþingis. Lítils háttar breytingar hafa verið gerðar á frv. eins og það kom fyrir sjónir hv. alþm. fyrir áramót. Þær eru hins vegar ekki af þeirri stærðargráðu að þær breyti neitt eðli máls eða innihaldi og meginkjarna þessarar tillögu. Ég ætla ekki, herra forseti, að fara lið fyrir lið yfir þau helstu efnisatriði sem finna má í þeim tillögum sem hér eru til umræðu. Það gerði ég við 1. umr. málsins. Engu að síður er ljóst að hér er tekið verulegt skref til réttarbótar til jöfnunar atkvæðisréttar frá því sem verið hefur. Það er meginkjarni málsins og mikilvægasti þáttur þeirrar tillögu sem er til umfjöllunar. Um langt skeið hefur verið ljóst að engin sátt er í samfélaginu um það mikla misvægi atkvæða sem íslenskir kjósendur hafa búið við nú um langt árabil og því brýnt og mikilvægt að draga þarf verulega úr. Það gert í þessu frv. Í annan stað hygg ég það vera mikilvægt að sama skapi að með þessari nýskipan mála verða þingmannahópar á hinu háa Alþingi tiltölulega jafnstórir, jafnfjölmennir. Það tel ég mikilvægt af mörgum ástæðum. Ójafnvægi í þeim efnum hefur oft og tíðum valdið ákveðnum vandamálum. Við búum við það núna að þingmannahópar einstakra kjördæma geta verið frá 19 og niður í fimm og það sér auðvitað hver maður að það getur og hefur veldið erfiðleikum og vandamálum. Hitt er ég meðvitaður um eins og velflestir hv. þm. aðrir að stærð þessara landsbyggðakjördæma sem talsvert hefur verið umrædd hefur valdið áhyggjum margra. Umfang þeirra er gríðarlegt. En á hitt ber að líta og rifja upp að þeim sömu áhyggjum deildu menn í þessum ræðustóli árið 1959 þegar kjördæmaskipaninni var breytt í þá daga. Þá voru áhyggjurnar þær að þau kjördæmi sem við búum við í dag væru of víðfeðm og stór. En á þeim áratugum sem liðnir eru hafa orðið byltingarkenndar breytingar í samgöngumálum þjóðarinnar. Þó að ég geti ekki fullyrt um það frekar en nokkur annar þá er það mitt mat að fljótlega venjist menn á þetta nýja fyrirkomulag, að þau praktísku vandamál sem hugsanlega skapast vegna þessara stóru landflæma verði ekki jafnstór og mikil í sniðum og menn vilja vera láta. Ég vil einnig vekja á því athygli að um það hefur verið rætt opinberlega og allgóð sátt er í þá veruna að með þessari stækkun kjördæmanna verði freistað að skapa alþingismönnum betri aðstöðu til vinnunnar, m.a. með aðstoðarfólki, með ákveðnum miðstöðvum úti í héraði o.s.frv. Hitt er jafnljóst að menn geta skipst á skoðunum um það hvar kjördæmamörk nákvæmlega skuli vera. Menn geta haft á því mismunandi skoðun og ég ætla ekki að hætta mér út í þá umræðu. En þetta var niðurstaða máls og ég hygg að um hana geti orðið allgóð sátt. Það er líka rétt að vekja athygli á því sem hv. talsmaður stjórnarskrárnefndarinnar kom inn á og menn hafa nefnt 5% regluna, þ.e. að flokkar þurfi að ná 5% atkvæða til þess að fá mann kjörinn á Alþingi. Það er þrenging að vissu marki. En að sama skapi er af tekin sú regla sem við höfum búið við um langt árabil að enginn flokkur eða stjórnmálasamtök geti fengið mann kjörinn á Alþingi nema hann náist einhvers staðar kjördæmakjörinn. Þetta tvennt jafnast því út og niðurstaðan held ég að sé fullkomlega ásættanleg. Það er rétt að vekja líka á því athygli, þó að vafalaust hefði mátt ganga lengra í þeim efnum, að í frv. eru stigin skref í þá veruna að auka áhrif kjósenda hvað einstaklingskjör varðar og dregið nokkuð úr þeim stífu reglum sem hafa verið í gildi í því sambandi. Það er þó fyrirliggjandi að sumir stjórnmálaflokkar hafa viljað ganga lengra í þessa veru en aðrir. Ég hef verið í þeim hópi sem vill ganga alllangt í að auka möguleika kjósenda til þess að hafa áhrif á kjör þeirra einstaklinga sem í framboði eru. Sumir hafa nefnt í því sambandi hið svokallaða kjörbúðarfyrirkomulag þar sem kjósandi hefur í raun tvö atkvæði, annars vegar atkvæði sem hann getur varið til þess að velja flokk og hins vegar einhvern fjölda einstaklinga úr öllum flokkum, eða jafnmörgum og kjósandinn vill. Þetta er hins vegar framtíðarmarkmið að minni hyggju og tilfinning mín er sú að fyrr en síðar taki menn enn stærri og veigameiri skref í þessa veruna en nú er gert. Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til að teygja þessa umræðu. Ég árétta að hér er um stórpólitísk tíðindi að ræða. Ég hef gjarnan orðað það svo að versta niðurstaðan í kjördæmamálinu í gegnum tíðina hafi verið sú að ekkert hafi gerst. Það hefði orðið jafnvond niðurstaða nú og oft áður þannig að það er mér mikið fagnaðarefni að nú skuli sjást til sólar, að nú skuli sjást til lands í þessu stóra máli og að allgóð, víðtæk og breið sátt geti tekist um þetta stóra mál.

Herra forseti. Hér er hafin umræða um stórt og mikið mál sem lengi hefur verið í umræðu en ekki komið fyrr en núna til kasta Alþingis í alvöru. Sá hv. þm. sem hér talaði talaði um stórpólitísk tíðindi og stórtíðindi á Alþingi og þverpólitíska sátt þar sem jöfnun atkvæðisréttar væri meginkjarni málsins. Sem sagt það að draga úr misvægi atkvæða, en að engin sátt væri um hið mikla misvægi atkvæða sem landsmenn hefðu þurft að búa við. Efnislega kom þetta fram í máli hans. Nú vil ég vekja athygli á því að fyrir stuttu síðan voru viðhöfð prófkjör hjá svokallaðri samfylkingu í Reykjavík og Reykjaneskjördæmi og ekki var annað að sjá en að allir samfylkingarmenn væru sáttir við það misvægi atkvæða sem þeir sköpuðu sjálfir með þeim reglum sem þeir settu fyrir sínu prófkjöri, en þær kölluðu fram um fimmfaldan mun á atkvæðum, á atkvæðavæginu. Þeir bjuggu til hólf þannig að misvægi atkvæða varð miklu meira en nokkurn tíma hefur átt sér stað í kosningum til Alþingis. Því vil ég gjarnan spyrja hv. þm. Guðmund Árna Stefánsson hvort einhver munur sé á þessu, þ.e. að búa til misvægi atkvæða með þessum hætti og að menn geti unað við það, en ekki í kosningum til Alþingis.

Herra forseti. Ég veit ekki hvort þetta sé mjög merkilegt innlegg í þessa umræðu hjá hv. þm. Ég vek athygli á því að annars vegar er um að ræða reglur sem stjórnmálaflokkarnir sjálfir setja sér. Þær eru með ýmsu móti. Hins vegar erum við að ræða hér stjórnarskipunarlög, hvernig tryggja megi jafnan rétt þegna landsins í þessu stóra máli. Það er auðvitað kjarni málsins. Ég held ég hafi ekki neina nennu til þess, herra forseti, að vera í einhverjum útúrsnúningum og smámálum þegar jafnstórt og viðamikið og stórpólitískt mál er á ferðinni og hér um ræðir. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að það var nú ekki sá sem hér stendur sem fann upp þetta slagorð, þessa fyrirsögn um að stórpólitískt mál væri á ferðinni. Ég held að það hafi verið hæstv. forsrh., formaður Sjálfstfl., þess flokks sem hv. þm. er í.

Herra forseti. Þetta sýnir bara hvað menn geta sagt og síðan hvað þeir geta gert. Það fer ekki saman það sem menn segja og vilja gera hér og síðan hvað þeir gera í reynd þegar til stykkisins kemur heima í kjördæminu.

Herra forseti. Mér kom í hug í þessari umræðu hvers konar hólfafyrirkomulag væri hjá þeim sjálfstæðismönnum í Reykjavík. Þar er bara eitt hólf og einn maður sem ræður. Það er kannski svoleiðis fyrirkomulag sem hv. þm. er að kalla eftir?

Nú næ ég ekki að svara þér.

Herra forseti. Það frv. sem hér er til umræðu er eitt stærsta og merkilegasta mál sem við höfum haft til umfjöllunar á þessu kjörtímabili. Það er ljóst að umræðan um jöfnun atkvæða hefur staðið lengi, og þá að sjálfsögðu kjördæmaskipanin, og kröfur hafa verið mjög ríkar um breytingar á núverandi kjördæmaskipan. Það er síðan ekki fyrr en fyrir um einu og hálfu ári síðan sem hreyfing komst á þetta mál með þeirri nefndarskipan sem forsrh. kom á í september 1997. Það hefur gerst nú að samstaða er um það í öllum flokkum að breytinga sé þörf, en hér á árum áður var það ekki svo. Þá voru ekki aðstæður til þess að gera breytingar. Einkenni núverandi kerfis er mikið misvægi atkvæða eftir kjördæmum. Þar að auki er kerfið mjög flókið og erfitt fyrir kjósendur að átta sig á því hvernig það virkar. Öll könnumst við t.d. við það þegar atkvæði hafa verið talin að loknum kosningum hversu flókið það kerfi er og hversu erfitt það er fyrir alla, líka okkur þingmenn, að átta sig á því hvernig það virkar jafnvel þegar úrslitin liggja fyrir. Alveg fram á síðustu stund geta verið alls konar undarlegar breytingar, svo ekki sé meira sagt, eins og við þekkjum öll. Það er hins vegar mjög mikilvægt að mjög víðtæk samstaða hefur náðst hér á þingi um meginefni frv. þó að auðvitað séu skiptar skoðanir um einstök atriði þess, eins og eðlilegt er. Auðvitað er það líka svo að allt kann að orka tvímælis sem gert er. En aðalatriðið í þessu stóra máli er auðvitað vilji allra stjórnmálaflokkanna á Alþingi til að ná sameiginlegri niðurstöðu. Og því ber svo sannarlega að fagna að það skuli hafa tekist. Markmiðið sem menn settu sér og náðu saman um er að gera kosningakerfið einfalt og auðskiljanlegt, að draga úr misvægi atkvæða, að þingmannafjöldi í hverju kjördæmi verði sem jafnastur og að áfram verði jöfnuður á milli stjórnmálasamtaka á landsvísu til að fjöldi þingsæta hvers flokks sé í sem bestu hlutfalli við kjósendatöluna, og svo að síðustu að þingmenn verði áfram 63 eins og nú er. Þeir sem gagnrýna frv. færa einkum fram þau rök að landsbyggðarkjördæmin verði allt of stór, það verði erfitt fyrir þingmenn að sinna skyldum sínum og vera í nægilega góðu sambandi við kjósendur sína. En því er til að svara að með því að þingmannahópur hvers kjördæmis sé 10--11 þingmenn þá ætti að vera hægt að jafna betur álagið og þingmannahópurinn sem slíkur er sterkari með því að vera af þessari stærð. Það er líka ótvíræður kostur að svipaður fjöldi þingmanna sé í öllum kjördæmum. Það hefur einnig verið rætt um að þingmenn úr hinum landfræðilega stærri kjördæmum fái aukna aðstoð í formi styrks til að njóta liðsinnis starfsmanns eða annars konar aðstoðar og það tel ég mjög mikilvægt í þessu sambandi. Þannig væri hægt að koma til móts við gagnrýni af þessu tagi sem vissulega er skiljanleg og á rétt á sér. Herra forseti. Ég vil gera að sérstöku umtalsefni markmiðið um að misvægi atkvæða verði aldrei meira en 1:2, eins og gert er ráð fyrir í frv. Í þessu efni hefði ég viljað ganga lengra til jöfnunar. Ég bendi á að annars staðar á Norðurlöndum er langtum minna atkvæðamisvægi en gert er ráð fyrir að verði hér á landi eftir þær breytingar sem frv. gerir ráð fyrir. Þar eru aðstæður að ýmsu leyti víða svipaðar og hér, þ.e. strjálbýli og stór kjördæmi, t.d. í Noregi. Í Noregi er mesta misvægi milli kjördæma 1:1,6 en misvægi milli flestra kjördæma þar er minna en 1:1,2. Í Danmörku er mesta misvægi milli kjördæma 1:2 en þess ber að gæta þar að misvægið er yfirleitt 1:1,3. Í Finnlandi er mesta misvægi milli kjördæma 1:1,17 og í Svíþjóð er mesta misvægi milli kjördæma sem er þá vegna jöfnunarmanna 1:1,4 en misvægi er annars staðar aðeins 1:1,04. Að þessu sinni náðu menn ekki lengra en að setja mörkin við 1:2. Við því er ekkert að segja. Menn náðu saman um þá niðurstöðu en mér hefði þótt eðlilegt að miðað væri við 1:1,5. Ég vil einnig nefna jafnréttismál í tengslum við þessar breytingar. Í skýrslu nefndarinnar kemur fram í viðræðum sem nefndin hefur átt við fræðimenn um það mál að rannsóknir sýna talsverða jákvæða fylgni milli ákveðinna þátta kosningaskipulags og fjölda kvenna á þingi og er þar þá aðallega um að ræða hlutfallskosningar og stór kjördæmi. Það er niðurstaða nefndarinnar að þær breytingar á kjördæmaskipan og kosningakerfi sem hún gerir tillögur um skapi ekki síðri skilyrði fyrir stjórnmálaþátttöku kvenna en nú eru. Skiptir það mestu máli að kjördæmin eru almennt stækkuð, og þá sérstaklega landsbyggðarkjördæmin, en á móti kemur að stærsta kjördæminu, Reykjavík, er skipt í tvennt, en fyrir því eru aðrar ástæður. Ég tel að þetta sé ágætis innlegg í jafnréttisumræðuna sem hefur verið mjög öflug upp á síðkastið. Ég held að við hér á Alþingi séum öll sammála um að það sé markmið í sjálfu sér að sem mest jafnræði verði milli karla og kvenna á þinginu og ég tel að það sé mikilvægt að þessi mál séu skoðuð í tengslum við svo stórar breytingar eins og hér er verið að gera tillögur um á kjördæmaskipaninni. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta veigamikla mál en hlýt að lýsa ánægju með það samstarf sem þingflokkarnir á Alþingi hafa átt við umfjöllun þess.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka það samstarf sem tókst um þetta mál í stjórnarskrárnefndinni upphaflegu, kosningalaganefndinni. Þó að það sé kannski skrýtið að flytja slíkar þakkir út fyrir þennan sal þá ætla ég samt að gera það og nefna nafn Friðriks Sophussonar, sem var formaður í þeirri nefnd, og það er ástæða til að nefna hann vegna þess að þetta er ekki einfalt mál. Ég hygg að enginn hefði spáð því fyrir tveimur árum að jafnvíðtæk samstaða tækist og fyrir liggur í máli af þessu tagi. Ég tel að það eitt út af fyrir sig sé ánægjuefni, að náðst skuli hafa jafnvíðtæk samstaða og raun ber vitni um með fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem hér hafa átt þingmenn. Ég vil einnig byrja á að rifja málið aðeins upp og geta þess að í upphafi kjörtímabilsins var það ákvæði sett inn í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar að breyta ætti kosningalögunum. Ég fyrir mitt leyti var mjög gagnrýninn á það ákvæði í stjórnarsáttmála vegna þess að ég tel þetta ekki mál ríkisstjórnar, ég tel þetta mál flokka. Þannig hefur það alltaf verið og ég hafði áhyggjur af því að Framsfl. og Sjálfstfl. ætluðu að taka þetta mál til sín. Vegna þess að þeir hafa haft sjónarmið sem við í Alþb. höfum alltaf verið andvígir, þ.e. þau sjónarmið að breyta reglunum þannig að kjördæmamörkin yrðu óbreytt en fækkað yrði í litlu kjördæmunum úti á landi og fjölgað í þéttbýlinu, sem hefði getað haft það í för með sér að misjöfn fulltrúatala flokkanna eftir byggðarlögum yrði enn þá skýrari en hún er nú. Ég tel að það sé slæmt kerfi sem kallar á það að flokkar séu annaðhvort til í þéttbýli eða dreifbýli. Ég vil hafa kerfi sem er þannig að flokkarnir hafi svipaða aðstöðu til þess að koma málefnum sínum og áherslum á framfæri, burt séð frá því hvort það er í þéttbýli eða dreifbýli, enda hafi þeir til þess svipaðan fylgisstyrk. Þannig er það ekki núna. Þeir flokkar sem hafa verið minni í fjögurra flokka kerfinu um áratuga skeið hafa að jafnaði átt síðri möguleika á því að fá þingmenn kjörna í litlu kjördæmunum úti á landi en stærri flokkarnir, og það er óheppilegt fyrirkomulag. Þess vegna var það mikið ánægjuefni að mati okkar alþýðubandalagsmanna að ríkisstjórnarflokkarnir féllust á að stofna til samstarfs allra flokka um málið. Við höfðum talið, og ég lét það koma fram á sínum tíma sem mín sjónarmið, að eðlilegra væri að þessi ákvörðun væri á vegum Alþingis eins en að ekki væri skipuð nefnd úr Stjórnarráðinu til að sinna þessu verki. En það var ósk stjórnarflokkanna að fara svona í málið og fallist var á þetta til samkomulags undir athugasemdum, aðallega frá mér. Það er tvennt sem Alþb. lagði áherslu á í upphafi þessarar vinnu sem sýnir flokkspólitíska afstöðu. Það var í fyrsta lagi það að áfram yrði tryggt, þrátt fyrir breytingar, ef gerðar yrðu, að jöfnuður væri á milli flokka, jöfnuður á milli pólitískra sjónarmiða. Og reynt yrði við slíkar breytingar að ná lengra en tekist hefur til að tryggja og stuðla að meira vægi persónanna, þ.e. persónukjör vægi þyngra en nú er, þar sem það vegur ekkert í raun og veru í sjálfum kosningunum. Niðurstaðan er sú að jöfnuður á milli flokka næst í þessum tillögum sem hér liggja fyrir. Jöfnuður á milli pólitískra sjónarmiða næst í þessum tillögum. Vandinn er hins vegar sá að lítill árangur náðist að því er varðar persónukjör. Það er að mínu mati slæmt, en veruleikinn er sá að ýmsir hér í þessari stofnun hafa talið, m.a. í flokkssamþykktum sínum, að óheppilegt sé að færa átökin á milli einstaklinga inn í sjálfar alþingiskosningarnar, og það eru rök út af fyrir sig. Þess vegna gjalda þeir, og ég að nokkru leyti líka, varhug við þeim sjónarmiðum að færa t.d. prófkjörin inn í alþingiskosningarnar vegna þess að þá yrðu þau átök sem yrðu á milli einstaklinga færð inn í alþingiskosningarnar sem eiga auðvitað að snúast um málefni númer eitt, tvö og þrjú. Við alþýðubandalagsmenn höfum aldrei verið þeirrar skoðunar, eða a.m.k. mjög fáir í okkar hópi, að núverandi kerfi væri mjög slæmt í sjálfu sér. Ég hef t.d. ekki tekið undir það að núverandi kerfi væri sérstaklega flókið. Ég hef átt mjög erfitt með að taka undir þann söng. Kannski er það vegna þess að ég átti dálítinn þátt í því að koma þessu kerfi á blöð, sem nú er notað, með breytingunum 1983. En það var alveg ljóst að gera varð breytingar á kerfinu. Af hverju? Af því að það var ekki pólitísk samstaða um að hafa það óbreytt og þess vegna hlaut það að verða hlutskipti okkar í málinu að reyna að ná sátt um kerfi sem væri eins gott og kostur væri eða eins lítið vont og kostur væri, eftir því frá hvaða sjónarmiði maður nálgast verkið. Það er auðvitað oft hlutskipti manna í stjórnmálum að þurfa að nálgast málin á þann hátt og það held ég að við höfum gert eða reynt að gera a.m.k. Ég ætla ekki að bæta í sjálfu sér miklu við þær ræður sem hér hafa verið fluttar en það eru þó örfá atriði sem ég vil undirstrika. Það er í fyrsta lagi það að um leið og við í þingflokki Alþb. og óháðra, sem ég stýrði þá, samþykktum að taka þátt í þessu starfi --- en nú hafa menn talið að efni væru til þess að hafa þennan þingflokk í tveimur flokkum, eins og kunnugt er í þessari stofnun --- þá lögðum við áherslu sérstaklega á eitt atriði sem yrði að fylgja. Ég vænti þess engu að síður að menn séu sammála um þetta grundvallaratriði, og það er að jafnframt breytingunni yrðu teknar ákvarðanir sem snerta byggðaþróun í landinu og yrðu til þess að það væri eins auðvelt og mögulegt er að rækja þingstörfin þrátt fyrir miklu stærri kjördæmi. Þessi áhersla og krafa náði góðum stuðningi í stjórnarskrárnefndinni og ég hygg að allt í lagi sé að segja frá því að við lögðum talsverða áherslu á að þetta yrði svona, og þeir sem í nefndinni störfuðu tóku ágætlega undir þessi sjónarmið. Ég tel hins vegar að mikilvægt sé að niðurstaða byggðanefndar þingflokkanna liggi fyrir áður en þetta mál verður að lögum. Ég tel mjög mikilvægt að halda þannig á málinu. Það er úrslitamál í mínum huga að þannig verði að hlutunum staðið og ég veit ekki betur en að um það sé fullt samkomulag að þannig verði röðin á verkunum sem við erum hér að tala um. Í þessum tillögum, herra forseti, er gert ráð fyrir margvíslegum breytingum á kosningakerfinu sem hafa verið raktar, en ég ætla að nefna nokkrar aðeins ítarlegar. Það eru fyrst þær breytingar sem gert er ráð fyrir að gera á jöfnunarkerfinu. Eitt af því allra flóknasta við að setja saman reglur af þessu tagi er að finna aðferðir til að tryggja þessa jöfnun á milli flokka. Ef kjördæmin eru mjög misjafnlega stór, ef eitt kjördæmið er t.d. fjögurra þingmanna og annað kjördæmi 25 manna, svo ég nefni dæmi, þá er mjög erfitt að ná þessu marki nema með mjög mörgum jöfnunarsætum. Og gallinn við jöfnunarsætin er sá að úthlutun þeirra gerir kosningakerfið ógagnsætt. Það verður erfiðara að átta sig á því hvar menn eiga að koma til skjalanna, hvar menn eiga að verða kosnir og hvar ekki. Kosturinn við kerfið, eins og þessi tillaga fjallar um, er sá að kjördæmin eru svipað fjölmenn að þingmannafjölda sem gerir það að verkum að ekki þarf eins mörg jöfnunarsæti og ella væri. Hér er sem sagt gert ráð fyrir að skipta jöfnunarsætunum eftir landsfylgi flokkanna, þ.e. þegar kosningaúrslitin liggja fyrir þá er jöfnun í kjördæmunum, jöfnunarsætunum skipt á milli flokkanna miðað við heildaratkvæðatölu, en áður en útreikningurinn hefst koma til frádráttar þau sæti sem menn hafa fengið eða flokkarnir í hverju kjördæmi fyrir sig. Og talnalegar athuganir, sem nefndin lét gera, sýna að 9--10 jöfnunarsæti nægja til að tryggja sæmilega vel jöfnuð milli flokka á landsvísu þegar landinu er skipt í sex kjördæmi eins og hér er gert ráð fyrir, enda séu þau áþekk að stærð. Í þessum tillögum er lagt til að jöfnunarsætunum verði úthlutað til þeirra frambjóðenda hvers flokks sem hafa hæst hlutfall atkvæða í sínu kjördæmi. Með því næst talsverð einföldun á því kerfi sem jöfnunarsætum er úthlutað eftir frá því sem er samkvæmt gildandi lögum og ég ætla aðeins að fara yfir hvernig þetta er gert. Það er gert þannig að þegar búið er að áætla hvað flokkur á að fá mörg þingsæti yfir landið þá kemur í ljós hversu mörg sæti vantar til að hann fái fulla þingmannatölu miðað við atkvæðastyrk sinn. Síðan er þessum sætum úthlutað til flokkanna. Og hvernig er þeim úthlutað? Þeim er úthlutað þannig að fyrsta jöfnunarsætið fer til þess flokks sem vantar flesta þingmenn upp á að fá fulla úthlutun, og það fer til þess manns sem hefur hæsta prósentutölu.

Eins og gerist nú í dag.

Nei, það er öðruvísi vegna þess að nú er um það að ræða að miðað er við kjördæmatölu. Hún er reiknuð út og síðan er það stærsta leið sem ræður því hvar jöfnunarsætin koma inn. En þetta er mjög mikilvæg ábending vegna þess að þetta kerfi á að vera gagnsærra og einfaldara en nú er af því að þetta raðast bara upp eftir hlutföllum, eftir prósentum. Og menn muna það sem eru komnir á virðulegan aldur, eins og ég og hv. þm. Egill Jónsson, að fyrr á öldinni var þetta þannig að fyrst kom jöfnunarmaður á tölu og svo á prósentu og svo á tölu og svo á prósentu. En hér er gert ráð fyrir því að allir jöfnunarmenn fari úr á prósentum og það á að gera kerfið miklu einfaldara og gagnsærra en það er núna. Auðvitað getur þetta þýtt að jaðartilvik komi upp og virki sérkennileg. Ég vil hins vegar leggja áherslu á að reynt hefur verið að laga þetta frá því sem nú er. Í öðru lagi vildi ég nefna persónukjörið, það var farið yfir það. Þar tókst okkur ekki mjög vel upp, ég viðurkenni það alveg. Í gögnum og skýrslum nefndarinnar er þó lagt til að það verði ekki útfært fyrr en í kosningalögunum sjálfum. Lagt er til að tekin verði upp regla sem gilti fram að breytingu á kosningalögunum 1959, þ.e. fram til þess að núgildandi kosningalög voru sett. Það er svokölluð Bordaregla. Til að mörkin verði þó ekki óeðlilega lág er lagt til að reglunni verði aðeins beitt á þá frambjóðendur á lista sem ná aðal- eða varamannssæti, þó aldrei færri en þrjá. Þykja með því móti mynduð hófleg mörk fyrir breytingar á framboðslistum. Fái listi sem dæmi 4.000 atkvæði og tvo menn kjörna eru fjórum efstu mönnum listans reiknuð atkvæði og ef engar breytingar hafa verið gerðar á kjörseðlum, með útstrikun eða umröðun, hefur fyrsti maður 4.000 atkvæði; annar maður þrjá fjórðu, eða 3.000 atkvæði; þriðji maður tvo fjórðu eða 2.000 atkvæði og fjórði maður einn fjórða, eða 1.000 atkvæði. Í þessu dæmi þyrfti meira en 800 útstrikanir hjá einum frambjóðanda, ef engar aðrar breytingar væru gerðar á kjörseðlum, til að hreyfa hann milli sæta. Hér er í raun talið líklegra að áhrif náist með breytingum á seðlum en nú er, þar sem engar breytingar nást eins og menn sáu í síðustu sveitarstjórnarkosningum og menn í þessum sal muna vafalaust eftir. Með frv. um breytingar á stjórnarskránni eru í fylgiskjali drög að frv. til laga um breytingar á lögum um kosningar til Alþingis. Þar ætla ég að nefna nokkur atriði sem mér finnst að við þurfum að ræða af því að þau skipta máli. Fyrsta atriðið er að lagt er til að landskjörstjórn verði heimilt að ákveða mörkin milli kjördæmanna tveggja í Reykjavík um hver áramót þannig að kjósendur að baki hverju þingsæti í hvoru þeirra um sig verði nokkurn veginn jafnmargir auk þess sem hvort kjördæmi verði sem samfelldust heild. Hvaða rök eru fyrir því að skipta Reykjavík í tvö kjördæmi? Rökin eru í fyrsta lagi þau að betra sé fyrir þingmennina að sinna kjördæminu en nú er. Það er afar erfitt verk fyrir þingmennina að sinna jafnstóru kjördæmi og fjölmennu og Reykjavík. Ég hef verið þingmaður Reykvíkinga í 20 ár og veit hve erfitt það getur verið og að það er dýrt vegna þess að menn leysa oft það sem á eigin getu vantar með öðrum hætti, útgáfustarfsemi eða auglýsingum. Þess vegna tel ég það að hafa kjördæmið eins gríðarlega stórt og fjölmennt og það er núna afar erfitt. Í öðru lagi, sem er kannski aðalatriðið í málinu, er betra fyrir kjósendur í Reykjavík að hafa þetta svona. Það er auðveldara að ná til þeirra og auðveldara fyrir þá að ná til þingmanna. Ég efast um að að Reykvíkingar, kjósendur í Reykjavík, geri sér ljóst hverjir þingmenn kjördæmisins eru. Ég tel það slæmt af því að við erum fulltrúar Reykvíkinga og landsmanna allra. En við, fulltrúar Reykvíkinga, eigum auðvitað að vinna sem þingmenn Reykjavíkur líka. Vissulega hefur það verið þannig með þingmenn Reykvíkinga, ekki síður en þingmenn annarra kjördæma, að þeir hafa reynt að horfa til landsins alls. Veruleikinn er hins vegar sá að þeir sem eru kosnir í Reykjavík eru kosnir af því fólki sem hér býr. Það er nauðsynlegt fyrir þingmenn að ná til kjósenda og fyrir fólkið að geta náð sambandi við þá. Þriðji kosturinn við að skipta Reykjavík, raunar er það óhjákvæmilegt, er að það er forsenda þess að allt þetta kerfi gangi upp. Þá þarf færri jöfnunarsæti en ella væri, eins og þetta kerfi er sett upp. Með þessari niðurstöðu yrðu þingmannahóparnir hér inni jafnframt af svipaðri stærð. Ég tel það einnig kost að Reykvíkingarnir hafi ekki allt aðra stöðu en allir aðrir. Þeir ættu að ganga fram eins og aðrir kjördæmaþingmenn í þessari stofnun. Þess vegna verð ég að segja, sem þingmaður Reykvíkinga til margra ára, að þetta er ekki slæmur kostur. Ég skil vel að menn skuli vilja ræða málið og auðvitað verða kjördæmamörkin í Reykjavík ekki ákveðin öðruvísi en borgarstjórn Reykjavíkur komi að því máli. Það segir sig sjálft. Þannig hlýtur það að vera og þannig er það t.d. í öðrum löndum þar sem kjördæmamörk eru færð til í þéttbýli á milli kosninga, eins og gert er t.d. í London og víðar. Að lokum, herra forseti, vildi ég víkja að því að á frv. eru einnig gallar. Aðalgallinn er hve dreifbýliskjördæmin verða stór. Það verður erfiðara að sinna þeim. Það er ljóst en þá er að taka á því og gera allt sem hægt er til að auðvelda mönnum að gegna því starfi. Um það efni eru uppi tillögur, m.a. í byggðanefnd þingflokkanna þar sem fjallað er um hvernig komið verði til móts við þingmenn landsbyggðarinnar. Ég tel mjög mikilvægt að svo verði gert og það myndarlega, þannig að starfsmenn þingmannanna verði ekki allir hér við Austurvöll heldur einnig í öðrum byggðarlögum. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga í þessari umræðu. Reyndar eru tvö atriði að lokum, herra forseti, sem ég gleymdi og finnst ég þurfa að nefna núna. Annað er breytingar á kjördæmamörkum. Með frv. verður gífurleg breyting, verði það að lögum og stjórnarskrá. Gert er ráð fyrir að hægt sé að breyta kjördæmamörkum og tilhögun á úthlutun þingsæta. Það er hægt að breyta þessu með samþykkt á Alþingi án þess að þurfa að fara stjórnarskrárferilinn í gegnum tvennar kosningar. Ef íbúar Siglufjarðar vildu t.d. vera í öðru kjördæmi en hér er lagt til og óskuðu eftir því í atkvæðagreiðslu eða með undirskriftum, þá gæti Alþingi fallist á það, án þess að til kæmu tvennar kosningar. Mikilvægt er að hægt sé að bregðast við slíkum óskum ef þær koma upp og það er lýðræðislegt að mínu mati. Í öðru lagi breytist úthlutun uppbótarsæta. Ég bendi á það sem segir í stjórnarskrárákvæðinu, með leyfi forseta: ,,Þau stjórnmálasamtök koma þó ein til álita við úthlutun jöfnunarsæta sem hlotið hafa minnst fimm af hundraði af gildum atkvæðum á landinu öllu.`` Þetta er breyting frá því sem nú er og þýðir, ef við skoðum þetta aftur í tímann, að ýmis þau samtök sem hér hafa haft fulltrúa hefðu ekki náð því. Það á t.d. við um Kvennalistann í síðustu kosningum. Um þetta mál voru skiptar skoðanir í nefndinni. Heilmikið var rætt um hvort hægt væri að finna aðra leið. En þetta er niðurstaðan og að henni stend ég en viðurkenni um leið að hún felur í sér í miklar breytingar frá því sem verið hefur að því er varðar möguleika flokkanna til að fá aðgang að jöfnunarsætunum. Ég lýk þá máli mínu, herra forseti, og endurtek þakkir fyrir samstarfið til þeirra sem hlut áttu að máli í undirbúningsnefndinni og í sérnefndinni á þinginu.

Herra forseti. Ég skrifa undir nál. stjórnarskrárnefndar með fyrirvara og mun hér gera grein fyrir ástæðum þess. Ég gerði þær reyndar að umtalsefni þegar við 1. umræðu málsins og get að mestu leyti vísað til þeirra. Þó má segja að a.m.k. að einu leyti sé komið nokkuð til móts við sjónarmið mín með þeim brtt. sem fluttar eru af stjórnarskrárnefnd. Þá á ég fyrst og fremst við þann sveigjanleika sem a-liður 1. tölul. brtt. skapar, þ.e. að fastbinda ekki lengur með öllu fjölda kjördæma heldur bjóða upp á þann sveigjanleika að þau geti orðið sex eða sjö. Ég vísa einnig til gagnrýni og fyrirvara sem ég setti fram varðandi afmörkun kjördæma og birt eru í fskj. með frv. sem drög að breytingum á kosningalögum. Að öðru leyti, herra forseti, lúta fyrirvarar mínir við þetta mál fyrst og fremst að ákveðnum útfærsluatriðum kosningalöggjafarinnar og kjördæmaskipunarinnar á grundvelli þeirra. Að hluta til er ramminn um þær breytingar markaður í frv. um breytingar á stjórnarskipunarlögum. Að því leyti sem þeir hlutir hanga saman þá beinast fyrirvarar mínir einnig að þessu frv., þó hér sé valin sú leið sem ég andmæli ekki út af fyrir sig. Ætlunin er að reyna að hafa sjálfan stjórnarskrárrammann einfaldan í sniðum og bjóða upp á ákveðinn sveigjanleika í útfærslu og mögulegar breytingar í kosningalögum, þá með tveimur þriðju atkvæða, þ.e. auknum meiri hluta til að samþykkja slíkar breytingar. Það fyrsta af þessu tagi það er einfaldlega útfærslan á kjördæmamörkunum og það er ramminn sem settur er hér í frv. og sá rammi sem nefnd fulltrúa þingflokkanna setti sér í störfum sínum. Ég sagði við 1. umræðu að ég teldi að sá rammi hefði verið of þröngur og ég er enn sömu skoðunar. Ég held, þó að ég skilji að mörgu leyti þau sjónarmið að reyna að miða við að útkoman verði nokkurn veginn jafnstór kjördæmi hvað þingmannafjölda snertir, að menn hafi þar gengið of langt. Menn hafi látið þetta markmið, um jafnan þingmannafjölda í kjördæmum, verða um of ríkjandi á kostnað annarra. Þá á ég fyrst og fremst við að svo hafi orðið á kostnað þess að útkoman þarf að vera sæmilega skynsamleg landfræðileg eining. Ég hef bent á aðalgallana við hinn þrönga ramma nefndarinnar og frv., að þingmannafjöldinn í hverju kjördæmi skuli nánast alltaf vera sá sami, þ.e. 9 plús 1 eða 9 plús 2. Útkoman af þessu er annars vegar hin geysilega stóru landsbyggðarkjördæmi og hins vegar skipting Reykjavíkur í tvö kjördæmi, skipting eins sveitarfélags í tvö kjördæmi sem óneitanlega er nokkur stílbrjótur miðað við önnur kjördæmi. Nú er mér alveg ljóst að ef menn hefðu valið þá leið að bjóða upp á nokkuð mismunandi þingmannafjölda í kjördæmum, eitthvað í átt við það sem nú er og þó að sá mismunur hefði verið eitthvað minni, þá hefði að sjálfsögðu þurft að leggja reikningsdæmin öðruvísi upp hvað varðar jöfnun milli flokka og fjölda jöfnunarsæta. Að sjálfsögðu eru engir einfaldir kostir í boði í þeim efnum ef ekki á t.d. að missa fyrir borð það grundvallarmarkmið að að endingu náist að nokkru leyti fullnægjandi jöfnuður milli flokka sem ég tel að sjálfsögðu vera afar mikilvægt atriði og náðist fram með breytingunum 1983 og ber að sjálfsögðu að varðveita. Vel kann að vera að slík umræða hefði leitt menn inn á það spor að til jöfnunar þyrfti að lokum að setja upp landslista eða grípa til einhverra annarra sambærilegra aðferða til þess að ná slíkum fullum jöfnuði að lokum og þá það. Ég sé í sjálfu sér ekki að það hefði þurft að vera verri kostur en margir aðrir sem menn hafa skoðað í þessu efni. Herra forseti. Kannski er ástæða til þess að ræða líka aðeins um hvers vegna stöndum við í þessum sporum og höfum endurtekið gert á þessari öld að þurfa að vera að taka upp kosningalög og stjórnarskrá til þess að gera breytingar á því fyrirkomulagi sem þjóðin notar til þess að velja sér fulltrúa á löggjafarsamkomuna. Hvers vegna höfum við þurft endurtekið að taka þetta upp? Jú, ástæðan er fyrst og fremst ein. Hún er sú geigvænlega byggðaröskun og þeir miklu búferlaflutningar innan lands og það mikla ójafnvægi í fólksfjölguninni í landinu, hvar hún kemur fram, sem við höfum búið við meira og minna þessa öld og alveg einkum og sér í lagi núna síðustu tvo til þrjá áratugi. Af þessum sökum hafa gildandi lög og stjórnarskrárákvæði gengið undraskjótt úr sér þannig að á 20--30 ára fresti eða hvað það nú er, jafnvel skemur, ef litið er til þess að kosið var í fyrsta sinn eftir núgildandi kosningalöggjöf 1987 og hún er þegar orðin úrelt. Um það er í sjálfu sér ekki deilt að óhjákæmilegt sé að gera ákveðnar breytingar vegna þess að búseturöskunin og fólksflutningarnir innan lands hafa verið svo geigvænlegir að lögin hafa ekki haldið eða það hefur ekki verið pólitískur stuðningur við það eða vilji til þess að láta þau gilda nema mjög skamman tíma í senn. Breytingin 1983 sem kosið var eftir í fyrsta sinn 1987 var í raun og veru úrelt nánast samstundis. Það var t.d. þannig að þau jöfnunarsæti sem þá voru og gátu flust milli kjördæma í takt við fólksfjöldabreytingar fóru í botn strax að loknu einu kjörtímabili og Norðurlandskjördæmi eystra missti sinn sjöunda þingmann á Reykjanes vegna breytinga í hlutföllum á milli þessara tveggja kjördæma strax eftir fyrsta kjörtímabilið sem lögin giltu eða voru notuð. Við alþingiskosningarnar 1991 fluttust því þingsæti af Norðurl. e. til Reykjaness í samræmi við þá innbyggðu formúlu sem byggð var í lögin og síðan hefur reyndar Norðurl. e. borið verulega skarðan hlut frá borði ef út í það væri farið vegna þess að í hugum manna hefur umræðan um misvægi atkvæða fyrst og fremst beinst að suðvesturhorni landsins og kjördæmunum við Faxaflóa, Reykjavík og Reykjaneskjördæminu. Þá má benda á að eftir þessa breytingu hefur í raun og veru hallað einnig verulega á hlut Norðurl. e. sem er þriðja stærsta kjördæmi landsins. Þess vegna, herra forseti, er ekki nema eðlilegt og þó ekkert annað kæmi til en það að ástæður þess að menn eru endurtekið með kosningalöggjöfina og stjórnarskrána í höndunum, ef svo má segja, með 10--20 ára millibili er þessi gífurlega byggðaröskun, þá leiðir af sjálfu að menn hljóta að taka það mál inn í umræðu um þetta. Þar af leiðandi er ég kominn að því í öðru lagi, herra forseti, að mér finnst að í tengslum við þessar breytingar sé algerlega óhjákvæmilegt að gera þá í leiðinni stórátak til þess að jafna misvægi í byggðaþróun og jafna aðstæður manna með tilliti til búsetu og reyna þá að taka þannig á í þeim málum að þessi breyting endist eitthvað og menn standi ekki frammi fyrir því aftur að 10--15 árum liðnum að þurfa að taka þetta upp. Auðvitað á það ekki að vera þannig að þjóðin sé með kosningalöggjöf sína og stjórnarskrá sína stanslaust í uppnámi af slíkum ástæðum. Ég hlýt því, herra forseti, að lýsa eftir því og vekja athygli á því að því miður eru ekki enn komnar fram tillögur sérstakrar nefndar sem nú hefur verið að störfum og tengist málinu sem lúta að jöfnunaraðgerðum í byggðamálum og lúta að bættum starfsaðstæðum þingmanna en það er hér einnig undir og tengist að sjálfsögðu því starfsumhverfi sem þingmenn eiga að sinna skyldum sínum í að afloknum þessum breytingum og þegar þær verða komnar til framkvæmda. Ég leyfi mér að láta það álit mitt í ljós, herra forseti, að ekki sé æskilegt að umræðunni ljúki nema þá að liggi skýrt fyrir í formi yfirlýsingar frá hæstv. forsrh., eða með einhverjum öðrum hætti, hvernig þessir hlutir verði tengdir saman og hvenær niðurstöður liggi fyrir um það hvað raunverulega er vilji til að gera í þessum jöfnunaraðgerðum í byggðamálum. Svo að maður nefni aðeins eitt dæmi í því samhengi þá tek ég samgöngurnar. Auðvitað er ljóst að eigi hin risavöxnu kjördæmi að geta á einhvern hátt virkað sem einingar þarf að gera stórátak í mörgum tilvikum til að bæta samgöngur innan þeirra og er svo sem nógu bágborið ástandið í dag þar sem við erum með kjördæmi sem er algerlega aðskilið t.d. yfir vetrarmánuðina hvað varðar samgöngur á landi og ég nefni Vestfirði sem dæmi. En ég hygg t.d., herra forseti, að bæði Norðvesturkjördæmið og Norðausturkjördæmið, sem verður mikill meiri hluti landsins ef þetta nær fram að ganga, líklega um þrír fjórðu ef ekki fjórðir fimmtu hlutar landsins, til þess að þessi gífurlega stóru umdæmi geti þá farið að mynda eina heild þarf að gera mikið átak í samgöngumálum innan þeirra. Þess vegna þó ekkert annað kæmi til en það og þau beinu tengsl við þessa breytingu sem samgöngurnar hljóta að hafa eðli málsins samkvæmt ætli menn að gera eitthvað með kjördæmin sem slík á annað borð og eigi þau á einhvern hátt að verða eining sem líklegt er að þau verði. Ég minni á hvernig kjördæmabreytingin frá 1959 hefur þrátt fyrir allt á sínum 40 árum smátt og smátt verið að festast í sessi sem eining af margvíslegum toga hvað varðar samstarf á vettvangi sveitarstjórna, hvað varðar skipulag og stjórnun á mörgum mikilvægum sviðum opinberrar þjónustu o.s.frv. Þessa einingu á nú reyndar að brjóta upp með þessum breytingum og ættu menn kannski að huga dálítið að því hvort það er að öllu leyti þess virði í raun og veru að kasta fyrir róða þó því sem þróast hefur á grundvelli þessarar kjördæmaskipunar á 40 árum. Herra forseti. Ég lýsi í öðru lagi eftir beinhörðum aðgerðum í byggðamálum. Ég tek fram að ég er ekki að tala þar um eitthvert blaður eða falleg orð á blaði. Það er gersamlega einskis virði að fá slíkt fram. Ég er að tala um beinharðar ákvarðanir, um efnislegar aðgerðir. Ég er að tala um fjármuni og ég er að tala um hluti sem verði geirnegldir niður með lagasetningu og ákvörðunum eins og nokkur kostur er á þessu þingi og áður en stjórnarskrárfrv. sjálft verður afgreitt. En eðli málsins samkvæmt verður það væntanlega síðasta frv. sem þetta þing afgreiðir þannig að þeir hlutir komi strax til framkvæmda, framkvæmdir á grundvelli þeirra og aðgerðir hefjist á þessu ári og með því síðan að um það verði pólitísk samstaða sem ég vona að sé og væri ástæða til að talsmenn flokka lýstu hug sínum til, síðan verði ekki kosið á nýjan leik á grundvelli nýrrar kjördæmaskipunar fyrr en í lok næsta kjörtímabils, þ.e. árið 2003 nema óvæntar pólitískar aðstæður kalli á kosningar. En að lögfesting stjórnarskrárbreytinganna í hið seinna sinni verði ekki fyrr en í lok þings á næsta kjörtímabili, á síðasta þingi næsta kjörtímabils. Þá hafa menn þau fjögur ár til þess að láta á það reyna, láta það sýna sig hvað verður úr þeim aðgerðum sem þessum breytingum eiga að tengjst. Það er alger forsenda, herra forseti, af minni hálfu að þannig verði að hlutunum staðið því ég ætla ekki að kaupa köttinn í sekknum hvað varðar það sem menn tala um að gera til mótvægisaðgerða hvað byggðaþróun snertir. Um kjördæmamörkin að öðru leyti, herra forseti, fyrir utan stærðina sem þarna kemur til og ég geri ráð fyrir að eigi eftir að verða nokkuð til umræðu, neyðist ég til að endurtaka óánægju mína með það hvernig kjördæmamörkin eru dregin hvað Norðurland varðar. Ég tel mjög miður að menn skuli ekki hafa í þessari útfærslu með einhverjum hætti náð því fram að um það bil Norðlendingafjórðungur hinn gamli hefði orðið kjördæmi. Fyrir því færi ég þau rök að þar er um landfræðilega tiltölulega mjög eðlilega einingu að ræða. Þar er í öðru lagi um að ræða svæði sem á ýmsan hátt hefur unnið saman. Þar er um að ræða svæði sem með Akureyri sem langstærsta þéttbýlisstaðinn á svæðinu og á landsbyggðinni sem eðlilegan miðpunkt er nú þegar að ýmsu leyti eðlileg heild. Ég nefni sem dæmi að þar er í grófum dráttum á ferðinni upptökusvæði stóru sérhæfðu stofnananna á Akureyri eins og Fjórðungssjúkrahúss Akureyrar, háskólans þar og fleiri stofnanir mætti nefna. Ég held að sem mótvægi við og viðspyrna í byggðamálum hefði Akureyri sem miðjan í stóru kjördæmi til beggja handa nýst best og ég tel óskynsamlegt í byggðamálum og óheppilegt að setja þennan langstærsta og öflugasta stað landsbyggðarinnar út í jaðar á kjördæminu en það er það sem er gert með því að draga mörk Norðausturkjördæmsins þannig að þau séu um Tröllaskaga í vestri að vísu að meðtöldum Siglufirði og nái síðan alla leið austur í Hornafjörð. Eins og ég hef áður bent á, herra forseti, er hin landfræðilega miðja, hin landfræðilega höfuðborg í því kjördæmi Möðrudalur á Fjöllum. Það er auðvitað vel á sinn hátt og í sögulegu samhengi skemmtilegt en það er ekki mjög heppilegt eða skynsamlegt út frá búsetudeifingunni eins og hún er í kjördæminu um þessar mundir. Það er það ekki. Nú vænti ég þess að vísu að menn muni áfram eiga góð samskipti og viðskipti þvert á þessi kjördæmamörk svo sem menn hafa gert og það á að sjálfsögðu ekki að gera of mikið úr slíkum línum á blaði. En segjum svo að í kjölfar þessarar kjördæmabreytingar hefjist þróun svipuð þeirri sem hófst í kjölfar breytingarinnar 1959 og hin nýju kjördæmi verði smátt og smátt í vaxandi mæli að stjórnsýslu- og samskiptaeiningum sem skilgreini sig sem slíkar, þá eru þetta ekki gáfulega dregin mörk að mínu mati, ekki heppileg. Sjálfsagt má segja um alla slíka hluti að það sé erfitt að finna þessi mörk og það séu á því kostur og galli hvar sem menn ber niður. Það má t.d. líka til sanns vegar færa þó að Norðlendingafjórðungur hinn gamli yrði að kjördæmi og ýmsir hafa bent á að það séu ekki endilega rökræn mörk sem réðust kannski af því hversu vel biskupar voru ríðandi til forna eða hversu gestrisnir íbúar landshlutanna voru að Hólabiskup tafðist meir sökum gestrisni Norðlendinga á ferðum sínum en öðrum biskupum og þar af leiðandi komst hann yfir minna svæði eða svo segja gamlar sagnir. Aðrir telja, sem hlýtur náttúrlega að vera hin mesta vitleysa, að Skagfirðingar hafi verið svo illa ríðandi að þeim hafi miðað svona seint. Ekki trúi ég því. Af einhverjum ástæðum urðu fjórðungarnir til eins og þeir urðu og ég hygg að færa megi fyrir því ýmis rök, m.a. landfræðileg, enn þann dag í dag. Hvað samgöngur snertir að Norðurlandið væri eðlileg eining í þessu sambandi. Ég vísa einnig til þeirra byggðapólitísku raka sem ég hér nefndi. Staðreyndin er einnig sú að á norðaustursvæðinu er mikil eyða í byggðakeðjuna nema rétt við ströndina og þar af leiðandi er inni í miðju hinu stóra Norðausturkjördæmi, í því er stór eyða í byggð sem í grófum dráttum nær frá Mývatnssveit og austur á Jökuldal, að slepptum fáeinum bæjum á Fjöllum ef farin er efri leiðin. Einnig má segja að finna megi landfræðilega eðlilega skiptingu út við ströndina hvort heldur þar væri valið Langanes eða þar sem landfræðilega hefði verð heppilegra að skipta fjórðungum eða kjördæmum, um Smjörvatnsheiði sem í raun er hinn eðlilegi þröskuldur samgangna milli Norðausturlands og Austfjarða. Herra forseti. Ekki fleira um þetta. Að öðru leyti get ég vísað í það sem ég hafði áður uppi um þetta mál. Þá vil ég koma að einu atriði enn, herra forseti, sem ég hef allan fyrirvara á og get ekki stutt óbreytt eins og það er í þessu frv. og það er ákvæðið um þröskuld til að koma til greina við úthlutun jöfnunarsæta. Ég tel að vísu að það ákvæði sem þarna er sett inn sé að mörgu leyti réttlátt og hefði átt að bætast við þau ákvæði sem fyrir hafa verið um að til þess að jöfnunarsæti komi til úthlutunar þurfi framboð að ná a.m.k. einum kjördæmakosnum þingmanni. Því til viðbótar held ég að regla af þessu tagi um eitthvert tiltekið hlutfall atkvæða í landinu sé sanngjörn. En ég tel að þetta hefði átt að vera annað tveggja. Ég held að það geti verið bersýnilega ósanngjarnt að svipta framboð á landsvísu sem nær kjördæmakosnum þingmanni í einu kjördæmi en fær ekki nema 4,9% atkvæða, tveimur jöfnunarþingmönnum. Það er bersýnilega ósanngjarnt. Ég nefni dæmið um Kvennalistann í síðustu kosningum. Segjum sem svo að í hinu nýja kerfi verði einhver hreyfing í sambærilegri stöðu og Kvennalistinn var síðast hvað það snertir að ná í einu kjördæmi kjördæmakosnum þingmanni en fá ekki nema 4,9% atkvæða að meðaltali yfir landið. Hvað gerist þá samkvæmt þessu frv.? Jú, þá missir það framboð réttinn til jöfnunarsæta af því að það uppfyllir ekki 5% ákvæðið og verður af tveimur þingmönnum. Er það mjög réttlátt? Er það sanngirni í samanburði við annað sem hér er lagt til grundvallar að það skuli nást fram fullur jöfnuður milli flokka og atkvæði nýtast hverju framboði í aðalatriðum í samræmi við styrk þess í landinu? Ég segi nei. Ég skil því ekki af hverju menn féllust ekki á að það væri nóg að uppfylla aðra hvora forsenduna, að fá móðurskip eða yfirstíga 5% þröskuldinn. Ef menn vilja bara hafa annaðhvort, þ.e. bara þröskuldinn, þá á hann að vera lægri því að annað er ólýðræðislegt. Ef hann er 3% eða 4% þá er lítil hætta á því að atkvæði séu gerð dauð hjá framboði með slíkum þröskuldum vegna þess að á bak við fyrsta þingmanninn koma þá að jafnaði 2--3% og um leið og hann er kominn inn þá væri minna af slíku framboði tekið. Auk þess finnst mér, herra forseti, að það þurfi að rökstyðja það að hafa þennan þröskuld hærri hér en víðast hvar annars staðar. Hann er gjarnan 2--3% í mesta lagi 4%. Þó að dæmi kunni að finnast um þetta þá finnst mér ekki farið fram af fullri sanngirni þarna. Herra forseti. Ég vil einnig gera aðeins að umtalsefni mál sem ég tók einnig upp við 1. umr. og varðar ýmsar aðrar breytingar sem ég hefði viljað sjá a.m.k. að væru ræddar og gerð tilraun til að koma inn í okkar kosningafyrirkomulag. Þá væri það sennilega frekar viðfangsefni kosningalaga en stjórnarskrárbreytinga, og þó. Til greina kæmi að hvort tveggja væri. Ég nefni þar einfaldlega persónukjör, útstrikunarregur eða aðra slíka hluti sem hafa áhrif á uppröðun á lista. Og það er nærtækt, herra forseti, að nefna þetta í samhengi við þær prófkjörsæfingar sem við höfum séð ganga yfir þjóðfélagið á undanförnum vikum og mánuðum og standa yfir enn. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að ég hef verið mjög hugsi yfir ýmsu sem manni sýnist vera að gerast í þessum efnum að undanförnu Ég held að það sé ekki í þágu lýðræðisins og málefnabundinna stjórnmála að menn missi stjórn á hlutunum eins og veruleg hætta sýnist á að sé að gerast í núverandi fyrirkomulagi. Ég held að það væri miklu lýðræðislegra að skoða það að færa þessa þátttöku kjósendanna í því að raða á framboðslistana inn í kosningafyrirkomulagið sjálft með lögbundnum forkosningum eða með reglum um óraðaða framboðslista og tiltölulega auðveldar aðferðir fyrir þátttakendur í kosningunum til að hafa áhrif á uppröðun listanna. Ég hallast að því að besta fyrirkomulagið sé óraðaðir framboðslistar þannig að kjósendurnir sjálfir beint og milliliðalaust velji sér það fólk af listunum sem það vill láta skipa sætin. Þannig færast prófkjörin í reynd inn í kosningarnar og breyta um eðli í leiðinni. Menn hafa helst fært fram sem mótbárur við því fyrirkomulagi að þá flytjist prófkjörsbaráttan inn í kosningarnar. Það er ekki reyndin annars staðar. Í nálægum löndum kannast menn ekki við það vandamál að þó teflt sé fram óröðuðum listum, og menn séu með vissum hætti keppinautar hvað það snertir innbyrðis í sínum flokkum í kosningunum, þá leiði það til þess að menn fari að berjast opinberlega hver við annan í kosningabaráttunni. Auðvitað ekki vegna þess að þar með mundu menn skaða sig og sitt framboð í leiðinni þannig að menn neyðast til þess vegna hagsmuna framboðsins í kosningunum að stilla því öllu mjög í hóf. Útkoman er yfirleitt sú í nálægum löndum þar sem sambærilegt fyrirkomulag er að þetta hefur gefist vel. Þetta er hollt og gott fyrir lýðræðið. Þetta þýðir að menn fá sjálfkrafa og alltaf á sig ákveðna mælingu, að forustumenn í stjórnmálum, jafnvel þó að listanum sé raðað en síðan sé um persónuleg atkvæði að ræða, fá þá mælingu og aðvörun ef þeir standa sig ekki sem skyldi. Herra forseti. Ég held líka að menn ættu að hugleiða út á hvaða spor menn geta lent og eru í raun þegar lentir að nokkru leyti í þessum prófkjörum, samanber taumlausan fjáraustur í þau eins og við höfum séð fyrir okkur að undanförnu. Er það framför í lýðræðislegu tilliti ef í það stefnir að efnahagslegir burðir eða bakhjarlar manna fari að ráða mestu um það hvar þeir skipa sæti á framboðslistum? Það held ég varla. Og væri þá ekki öllum fyrir bestu að reyna að taka á því máli áður en þeir missa það út í tóma vitleysu? Ég sakna þess því mjög, herra forseti, að þessi þáttur málsins skyldi ekki vera meira skoðaður, ekki síst nú í ljósi þess sem maður hefur horft upp á að undanförnu. Ég tel að það eigi afar lítið skylt við lýðræði ef svo er komið að þessi prófkjör séu að verða eins og hálfgerður kappleikur þar sem menn smala mönnum til þátttöku á ýmiss konar grundvelli. Þetta er eiginlega líkara Vesturbænum á móti Austurbænum eða Val á móti KR en að snúast um lýðræðið. Ég held að forustumenn í öllum stjórnmálaflokkum ættu líka að velta því fyrir sér hvort margt grafi nú meira undan virkri þátttöku í stjórnmálastarfinu sjálfu en einmitt þetta. Hvaða gildi hefur það fyrir menn að vera í stjórnmálaflokki og leggja honum lið með kröftum sínum og störfum ef einhverjir aðrir koma svo bara og ráða því algjörlega hverjir skipa forustusætin fyrir þann flokk í kosningum og það hættir í raun og veru að hafa gildi að leggja krafta sína fram með einum frekar en öðrum í þessum skilningi séð? Auðvitað getur það áfram haft gildi vegna málefnanna og á að hafa. En ég óttast, herra forseti, að þetta grafi undan tilvist stjórnmálaflokkanna sem skipulagðra eininga í hinu lýðræðislega kerfi og það er hættulegt. Það er ekki í þágu lýðræðisins að veikja stjórnmálaflokkana sem heilbrigðar stofnanir. Þeir eru mikilvægir. Þeir eru einmitt hornsteinar í þessu kerfi og eiga að vera það. Þess vegna verða menn að gæta sín ef sú þróun læðist aftan að mönnum að þeir kunni að telja þetta heppilegt. Það getur vel verið að einhverjir græði á því að hafa mikil prófkjör með mikilli þátttöku þó að ég sé að vísu ekki viss um að það sé endilega ávísun á gott gengi í næstu kosningum. Ég minnist þess úr mínu kjördæmi þegar ónefndur flokkur þar --- fyrsti stafurinn í nafninu er Alþfl. --- hélt geysilegt prófkjör fyrir alllöngu síðan. Þar tókust feiknarlega á tveir foringjar flokksins. Þeir fengu mikla þátttöku í prófkjörinu og voru kampakátir mjög að nú væri bara nánast í höfn alveg stórsigur Alþfl. í Norðurl. e. Mig minnir að þátttakan hafi farið eitthvað á 19. hundraðið. En ætli flokkurinn hafi slefað í 1.500 atkvæði? Ég held varla. Í kosningunum tveimur eða þremur mánuðum síðar misstu þeir mann. Þannig fór nú það. Kannski hélt hann honum í þeim kosningum en tapaði honum í næstu. Þeir fuglar eru því ekki alltaf í hendi, herra forseti, sem fljúga upp í prófkjörunum. Herra forseti. Ég hallast að því að næst á eftir því sem ég hefði helst viljað sjá í þessum efnum, þ.e. óröðuðum listum sem ég tel að séu lýðræðislegastir, þá hefði ég kosið að sett yrði inn í kosningalögin ákvæði um persónuleg atkvæði, þ.e. að réttur kjósandans væri annars vegar að kjósa flokk og hins vegar að greiða einum frambjóðanda á listanum sitt persónulega atkvæði. Það væri valkvæður möguleiki. Menn sem sagt gætu sleppt því en menn gætu líka gert það ef þeir vilja sérstaklega undirstrika stuðning sinn við einn tiltekinn frambjóðanda. Það er það fyrirkomulag sem víða er við lýði og má kallast á íslensku persónuleg atkvæði. Þá er það þannig að einhver tiltekin viðmiðunarmörk þarf að setja inn í lögin sem fjöldi persónulegra atkvæða þarf að yfirstíga til þess að hafa áhrif á röðina. Í Svíþjóð er það t.d. þannig að ef 8% kjósenda eða meira hjá einu tilteknu framboði nýtir rétt sinn til að greiða frambjóðanda persónulegt atkvæði þá er komið upp fyrir þau mörk sem þarf til að hafa áhrif á röðun listans. Þá er skoðað hverjir hafa fengið persónuleg atkvæði og hve mörg. Ef t.d. maður í öðru sæti eða þriðja sæti hefur fengið 14% persónulegra atkvæða en sá maður sem viðkomandi flokkur setti efstan hefur ekki fengið nema 12%, þá breytist röðin. Hafi hins vegar maðurinn sem settur var efstur fengið flest persónuleg atkvæði þá heldur hann að sjálfsögðu sínu sæti. Þetta er ágætt fyrirkomulag. Eiginlega er eini gallinn við það sá að endanleg úrslit kosninganna liggja stundum ekki fyrir fyrr en eftir tvo til þrjá sólarhringa því það þarf að reikna út í hverju einstöku tilviki hvort breytingar hafa orðið á röð listans. Á þennan hátt færast að meðaltali til 10--20 þingmenn í Svíþjóð, þ.e. að 10--20 menn sem hefur verið raðað það neðarlega á lista sinna flokka og hefðu ekki að óbreyttri röðun náð sæti, vinna sig upp í þingsæti á grundvelli sinna persónulegu vinsælda. Og aðrir sem að sama skapi standa sig ekki vel þrátt fyrir að hafa verið settir efstir af sínum flokkum falla niður. Til er þriðja útgáfan af þessu fyrirkomulagi. Hún er sú að flokkarnir ráða því sjálfir hvort þeir setja fram raðaðan eða óraðaðan framboðslista. Þeir geta sem sagt ákveðið það sjálfir hvort þeir nýta sér rétt sinn til að raða frambjóðendum upp samkvæmt einhverri röð sem ákveðin er af viðkomandi flokki með einhverjum hætti eða segja: Gerið þið svo vel, kjósendur góðir. Hér er sá hópur sem við bjóðum ykkur upp á að velja úr og þið raðið. Það er þá í raun valkostur við þetta fyrirkomulag að hafa óraðaða lista. Herra forseti. Mér er ljóst að það er ekki endilega víst að breytingar þessu tengdar hefðu þurft að koma eða þurfi að koma inn í sjálf stjórnarskipunarlögin en ég hlýt að sjálfsögðu að ræða þetta hér eins og annað sem tengist efni þessa máls, enda er frv. til laga um breytingar á kosningalögunum fylgiskjal með þessu máli og er í órjúfanlegu samhengi við þann ramma sem hér er verið að leggja til lögfestingu á. Herra forseti. Fleira mætti að sjálfsögðu taka til af þessu tagi. Hér voru nokkuð ræddar við 1. umr. breytingar á svonefndum útstrikunarreglum sem kosningalagafrv. felur í sér og ég vísa til þeirrar umræðu. Það má í sjálfu sér margt um það að segja. Núgildandi reglur eru ekki mjög skilvirkar og í sjálfu sér hefur það orðið niðurstaðan að menn nenna yfirleitt ekki að standa í því að láta álit sitt í ljós nema þá við alveg sérstakar aðstæður þegar um óvenjulega óánægju er að ræða af einhverjum toga og því miður er megingallinn á öllum slíkum aðferðum sá að þær ganga í raun og veru út frá neikvæðum forsendum. Þær eru fyrst og fremst réttur til þess að láta óánægju í ljós. Kosturinn við óraðaða lista og persónuleg atkvæði er að þau nálgast málið frá gagnstæðum sjónarhóli. Þau eru tækifæri til að lýsa yfir stuðningi við frambjóðanda en ekki fyrst og fremst tækifæri til að láta í ljós óánægju eins og núgildandi fyrirkomulag er og á að verða áfram, þ.e. að strika yfir menn eða annað því um líkt. Herra forseti. Mig langar örlítið undir lokin bæði að víkja að nokkrum atriðum sem fram koma í umsögnum og eins að starfsaðstæðum þingmanna sem meiningin er að taka til skoðunar samhliða breytingunum af þessu tagi. Þær skipta þarna að sjálfsögðu miklu máli því að starfsumhverfið hefur áhrif á möguleika þingmanna til að rækja skyldur sínar, vera í sambandi við kjósendur sína og þar fram eftir götunum. Í mörgum umsögnum sem komu um þetta frv., sérstaklega þó ákveðnum umsögnum sem borist hafa af landsbyggðinni, t.d. frá samtökum sveitarstjórnarmanna á landsbyggðinni, er hvort tveggja í senn varað við hinum stóru kjördæmum en þó kannski enn þá frekar hamrað á mikilvægi þess að staðið verði við fyrirheit um jöfnunaraðgerðir í byggðamálum. Ég held, herra forseti, að ekki sé löngun til þess af hálfu manna á landsbyggðinni að viðhalda einhverju svokölluðu misvægi atkvæða. Það er ekki svo. Það er ekki eitthvert fyrirkomulag sem menn vilja halda í. Hvers vegna ættu menn líka að gera það því ekki hefur það reynst þeim mjög vel? Er það ekki þannig að sá landshluti sem í mestum erfiðleikum hefur átt, Vestfirðir, hefur einmitt tapað flestu fólki þrátt fyrir það að hafa þetta margrómaða aukna vægi atkvæða? Ef maður nálgast málið þannig þá hefur það ekki orðið mönnum til mikillar blessunar. Hins vegar vilja menn að um leið og þetta er jafnað sé tekið á öðrum þáttum í leiðinni, af því að það hlýtur að vera alveg jafnsjálfsögð og eðlileg krafa og það er út af fyrir sig að jafna vægi atkvæða, ef það er úr hófi misjafnt, að tekið sé þá á öðrum þáttum þar sem um óverjandi misvægi er að ræða. Það er auðvitað þannig í fjölmörgum atriðum sem snúa að landsbyggðinni. Á þetta er bent í mörgum umsögnum og ég tek undir þau orð og geri þau að mínum. Og þá að síðustu, herra forseti, þetta með starfskjör og starfsaðstæður þingmanna, sem lengi hafa verið bágbornar. Ég held að í því tilliti verði menn einnig að taka mjög myndarlega á og það snýr bæði að starfsaðstæðum þingmanna hér á þingstaðnum og líka að aðstöðu þeirra og möguleikum til að vera í sambandi við kjósendur sína í kjördæmunum. Ég held að færa þurfi meira af þeim stuðningi sem við þingstörfin er, bæði hér á þingstað og að sjálfsögðu þegar til slíks kemur í kjördæmunum, yfir í persónulegan stuðning við viðkomandi þingmann en ekki við þingflokkana eða stjórnmálaflokkana. Vegna þess að þrátt fyrir allt eru menn kjörnir sem slíkir og við skulum ekki gleyma því að það er og verður sjálfsagt áfram hlutskipti margra þingmanna að vera einyrkjar í sínu kjördæmi. Ég skýt því að í leiðinni að mér finnst það ærið oft gleymast þegar menn ræða um framtíðina í hinum stóru kjördæmum og segja sem svo að þá verði þingmennirnir fleiri og geti skipt með sér verkum. Það getur komið til með að eiga við um einhverja flokka sem fá marga þingmenn í viðkomandi kjördæmi, en eftir sem áður verður það væntanlega svo að í mörgum tilvikum verða menn einyrkjar á sínum akri. Það er erfitt starf og verður auðvitað enn erfiðara eftir því sem kjördæmin verða stærri og víðáttumeiri yfirferðar. Ég held að það sé þar af leiðandi algjörlega lífsnauðsynlegt að til sögunnar komi stuðningur við þingmenn í kjördæmunum í formi möguleika á að hafa umboðsmenn eða skrifstofur og einhverja starfsemi af því tagi sem geti orðið tengiliður þeirra við kjördæmið og tengiliður íbúa kjördæmisins við þá. Enda er það þannig víðast hvar að menn hafa einhverja slíka aðstöðu og fjárveitingar til slíks. Hér þurfa einnig að verða breytingar sem lúta að þessu sama, að auðvelda einstökum þingmönnum að rækja sitt starf sem slíkum. Og í leiðinni, herra forseti, þarf að sjálfsögðu að styrkja þingið sjálft. Málið snýst einfaldlega um það að stórauka við þá þjónustu og þann stuðning af þessum toga sem hér er fyrir hendi. Í leiðinni munu menn styrkja þingræðið því að eitt af því sem hefur veikt þingræðið og valdið því að Alþingi er oft á tíðum nánast á hnjánum gagnvart framkvæmdarvaldinu, ráðuneytunum og embættiskerfinu er einfaldlega sú veika staða sem hér hefur verið til sjálfstæðrar efnissöfnunar og vinnslu. Það væri nú fróðlegt fyrir menn að fara yfir það hver aðstaða óbreyttra þingmanna er í stjórnarandstöðu t.d. til að semja flókin lagafrumvörp. Hvert eiga þeir að leita? Hvaða möguleika hafa þeir aðra en að gera það sjálfir á nóttunni? Þeir eru nú ekki miklir.  Þarna þarf að verða mikil breyting á, herra forseti, og sú breyting á að koma til framkvæmda fljótt þannig að á næsta kjörtímabili geti þeir sem þá verða hér að störfum og verða augljóslega í þeim stellingum, ef þessar breytingar verða, að undirbúa sig undir hina nýju framtíð, að þeir geti gert það með slíkan stuðning sér við hlið. Það er mjög mikilvægt. Þess vegna á að leggja þetta þannig upp að þessar breytingar komi, a.m.k. í einhverjum áföngum, strax til framkvæmda í upphafi næsta kjörtímabils. Herra forseti. Eins og af þessu má ráða hef ég ákveðna fyrirvara á um efni þessa máls, mikla fyrirvara, neyðist ég til að segja, hvað varðar útfærsluna á kjördæmamörkunum í frv. að kosningalögum en einnig í vissum tilvikum efnislega fyrirvara við ákveðna þætti í stjórnarskrárfrv. og mun ég, þegar til atkvæðagreiðslunnar kemur, ekki treysta mér til að styðja ákveðin atriði sem hér eru á ferðinni og ég fór yfir áðan þó að ég geti að öðru leyti sætt mig við þann ramma sem hér er upp dreginn.

Herra forseti. Vegna þess sem hv. þm. spurði um og laut að því hvort efnt yrði til tvennra kosninga í tilefni af væntanlegri samþykkt þessa frv. þá var það rætt á milli manna hvort gera ætti slíkt samkomulag. Slíkt samkomulag var ekki gert um að tengja ætti aðrar kosningar við samþykkt þessa frv. Hins vegar getur náttúrlega ekkert okkar sagt, því við höfum ekki vald á því, að kjörtímabilið skuli vera örugglega fjögur ár því að það lýtur öðrum lögmálum, stjórnmálalegum lögmálum sem við þekkjum og upp geta komið atburðir sem leiða til þess að þing verður þá rofið. En það yrði ekki af þessu tilefni a.m.k. Ég er þeirrar skoðunar að það eigi ekki að gera það og formaður hins stjórnarflokksins hefur lýst sömu skoðun og þess vegna er niðurstaðan sú að ekki eigi að tengja tvennar kosningar við samþykkt þessa máls, enda tel ég að það sé nauðsynlegt að láta eins langan frest líða og mögulegt er fyrir flokkana og framboðsaðila til að undirbúa nýjar kosningar eftir hinu nýja kerfi. Það væri óðs manns æði að ganga of hratt til annarra kosninga. Ég tel nauðsynlegt að tillögur um ráðstafanir í byggðamálum á tímabilinu og í framhaldinu, liggi fyrir, hvort sem við náum að samþykkja þær eða ekki, og fyrir liggi að þær hafi víðtækan stuðning áður en þetta mál gengur fram hér. Ég held að menn vilji hafa þá mynd. Ég tel líka nauðsynlegt, eins og hv. þm. nefndi, að starfsaðstaða þingmanna í kjördæmum sé í áföngum bætt. Ég tel reyndar að það þurfi að gera jafnvel þó að við værum ekki að stíga þetta skref en þetta skref ýtir mjög undir það. Það eru eitt eða tvö atriði sem ég vildi nefna í viðbót en fæ kannski að gera það í seinna andsvari.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir svörin og fyrir að koma hér til umræðunnar. Ég var í aðalatriðum mjög sáttur við þau. Ég er sömu skoðunar hvað varðar tvennar kosningar og tel að það eigi einmitt að horfa á þessar breytingar þannig að þær gangi yfir á þessu tímabili og þá sé hvort tveggja í senn hægt að láta koma til framkvæmda þær hliðaraðgerðir sem þessu máli eru samfara, auk þess hafa menn þá tíma til að búa sig undir að starfa í hinu nýja fyrirkomulagi. Ég held hins vegar að nauðsynlegt sé að þær efnislegu aðgerðir, þær fjárveitingar og þeir hlutir sem lúta beint að byggðaaðgerðum verði samþykktar á þessu þingi í þeim skilningi að a.m.k. upphaf slíkra aðgerða verði markað með samþykktum og afgreiðslu áður en stjórnarskrárfrv. verði afgreitt. Að sjálfsögðu er ekki hægt að binda hendur komandi kjörtímabils, það er okkur öllum ljóst, hvorki hvað varðar áframhald slíkra aðgerða, fjárveitinga eða slíkra hluta, né heldur getum við gengið frá því nú að ekki verði kosið til Alþingis aftur fyrr en að fjórum árum liðnum. Þær aðstæður geta að sjálfsögðu komið upp og nýtt Alþingi hefur valdið í þeim efnum. En að fyrir liggi með formlegum og frágengnum hætti vilji núverandi Alþingis, eftir því sem samstaða er, tel ég mjög mikilvægt. Ég hvet því eindregið til þess að þessi mál verði unnin samsíða og að byggðaaðgerðir og það sem lýtur að starfsumhverfi þingmanna verði með einhverju móti fest í sessi áður en breytingarnar ná fram að ganga.

Herra forseti. Mér fannst óvarlegt af minni hálfu að kveða upp úr um það að slíkar tillögur hefðu hlotið samþykki, tillögur sem við höfum ekki séð, áður en kjördæmamálið yrði samþykkt sem við formenn stjórnmálaflokkanna og talsmenn höfum ákveðið að skuli ná fram að ganga á þessu þingi, þá finnst mér það óvarlegt að skilyrða það. En tillögurnar þurfa að hafa komið fyrir augu manna hér og það þarf að liggja fyrir að við þær sé víðtækur stuðningur. Mig langar að nefna eitt atriði og ég vona að ég efni nú ekki til illinda með því vegna þess að við erum að tala um jöfnun atkvæðisréttar. Ég vek athygli á því að stjórnmálaflokkar sem hafa það nú mjög ofarlega á sínu blaði að þegar þeir sjálfir efna til prófkjöra þá búa þeir til hólf og girðingar sem gera það að verkum að atkvæði sem greitt er tilteknum frambjóðanda vegur allt að sex- til áttfalt á við atkvæði sem greitt er tilteknum öðrum frambjóðanda. Þannig að við erum nú kannski ekki eins heilög í þessu eins og við viljum vera láta.

Virðulegi forseti. Sú stund er runnin upp að við ræðum þetta mikla mál, frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins, sem er gríðarlega stórt og mikilsvert mál. Í sjálfu sér er það alltaf mjög mikilvægt þegar verið er að ræða um grundvallarþætti eins og stjórnarskipunarlögin sjálf sem lúta að stjórnskipuninni og stjórnarskránni. En einnig vegna þess að í þessu frv. alveg sérstaklega háttar svo til að þar er gert ráð fyrir því að gera talsvert miklar breytingar, ekki bara á spurningunni um vægi atkvæða og kjördæmaskipan og þess háttar, heldur líka vegna þess að jafnframt er verið að gera grundvallarbreytingar að öðru leyti. Eins og fram kemur er horfið frá tilteknu fyrirkomulagi um skipan kjördæmanna og í staðinn sett inn ákvæði um kjördæmamörk og úthlutun þingsæta sem eru miklu almennari. Það eru búnar til meginlínur, en síðan er það í valdi Alþingis, löggjafans, að útfæra þessi lög frekar með sjálfstæðri ákvörðun í þinginu án þess að það kalli á stjórnarskrárbreytingu. Þetta er í sjálfu sér veruleg breyting frá því sem við höfum hingað til tíðkað og ég held að mikilvægt sé að menn átti sig á því að einnig að þessu leytinu er verið að stíga stórt skref. Það er að vísu orðað mjög snyrtilega í nál. frá stjórnarskrárnefnd þar sem talað er um að nýtt kosningakerfi sé gert sveigjanlegra, en það er rétt að menn átti sig bara á því hvað það þýðir á mannamáli. Það þýðir að þetta verður ekki með sama hætti stjórnarskrárvarin ákvörðun heldur er hér verið að búa til möguleika á því að breyta án þess að þetta fari eins og verið hefur alveg frá stofnun lýðveldisins, fyrir ákvörðunarvald almennings í landinu.  Ég fór nokkuð ítarlega yfir þetta mál við 1. umr. og gagnrýndi harkalega þá áráttu að breyta þessu vægi atkvæða með þeim hætti sem hér er verið að leggja til. Ég hafna því að það sé þvílíkt grundvallaratriði lýðræðisins, og jafnvel mannréttinda eins og sagt var úr þessum ræðustóli við 1. umr. málsins, að stíga þessi skref til jöfnunar á vægi atkvæða. Ég vakti einmitt þvert á móti athygli á því að víða úti um lönd og álfur, þar sem menn hafa talið sig vera með sæmilega burðugt lýðræði, hafa menn ekkert endilega verið að horfa á þennan þátt málsins. Ýmsir aðrir þættir eru líka taldir skipta máli þegar menn eru að teikna upp stjórnarskrárfyrirkomulag, kjördæmaskipan og kosningalög í þessum löndum. Skemmst er frá því að segja að sjálf vagga þingræðisins, Bretland, hefur búið við það kosningafyrirkomulag öldum saman að þar hafa verið einmenningskjördæmi. Ekki þarf mikinn speking til að átta sig á því að það er gjörsamlega ósamrýmanlegt að vera með einmenningskjördæmi og vera síðan uppi með kröfuna um tiltekið vægi atkvæða milli einstaklinga, því þetta er ekki spurning um kjördæmi heldur einstaklinga. Ég á ekki von á að menn hafi talið að öldum saman hafi mannréttindi af þessum ástæðum verið brotin í Bretlandi.  Ég nefndi Bretland hérna áðan og það er mjög gott dæmi að mörgu leyti, líka vegna þess að í Bretlandi hefur farið fram mjög frjó og athyglisverð umræða um breytingar á kosningafyrirkomulaginu. Þar hafa sannarlega verið uppi kröfur um að jafna vægi atkvæða og fyrir því flutt margs konar rök. En það sem gerir umræðuna þar töluvert öðruvísi en hjá okkur er það að menn þar í landi gera sér mjög vel grein fyrir því að þegar þeir fara að búa til nýtt kosningafyrirkomulag, kjördæmaskipan, þá verða menn að hyggja að ýmsum öðrum þáttum jafnframt. Þar er ekki þessi fyrstabekkjarumræða úr lagadeild sem einkennir svo mikið umræðuna hér á landi. Það er miklu frekar reynt að horfa til annarra þátta líka. Í skýrslu Jenkins lávarðar, sem er krati, sem lögð hefur verið til grundvallar umræðunni um þessi mál í Bretlandi er reynt að horfa til þeirra þátta sem talið er að skipti máli. Í fyrsta lagi er nefnt að nauðsynlegt sé að kjördæma- eða kosningafyrirkomulagið endurspegli vilja kjósenda að einhverju leyti og þar er auðvitað verið að segja sem svo, að horfa þurfi til þessarar spurningar um vægi atkvæða. Í öðru lagi er lögð mikil áhersla á það sem hefur verið grundvallarþáttur í breskri stjórnskipan og það er að tryggja stöðugleika ríkisstjórna og auðvelda stjórnarmyndun, búa til skýra stjórnarmyndunarkosti. Í þriðja lagi er varpað upp spurningunni um persónuval sem var líka gert í þeirri nefnd sem starfaði og undirbjó þetta mál sem við höfum til umræðu. Í fjórða lagi --- og það er mjög mikilvægt að menn átti sig á því í umræðunni hér --- var lögð mikil áhersla á það af hálfu þessarar bresku nefndar að reynt væri að tryggja tengsl kjósenda og þingmanna sem álitið var að væri snar og mikilvægur þáttur í því lýðræðislega fyrirkomulagi sem við viljum varðveita á Vesturlöndum og höfum alltaf barist fyrir, og ég tel að sé almenn sátt um. Ég vil því, virðulegi forseti, án þess ég ætli að fara að ræða þetta mál miklu ítarlegar, bara vekja athygli á því að þegar við erum að fjalla um þessi mál þá ber okkur að horfa til fleiri þátta. Ég tel að það hafi verið megingallinn við undirbúning þessa máls, eins og ævinlega þegar efnt er til umræðna um þessa kjördæmaskipan, að menn hafa ekki horft nógu víða um. Menn hafa ekki reynt að átta sig á því hversu flókið og margslungið fyrirbrigði það er að búa til kjördæmaskipan og kosningalagafyrirkomulag í einu landi. Í tengslum við þessa breytingu hefur mikið verið rætt um ýmsa þætti málsins. Því er ekkert að neita að mjög margir á landsbyggðinni eru mjög kvíðnir yfir því að stækka eigi kjördæmin. Nú síðast gerðist það að borgastjórn Reykjavíkur komst að þeirri samhljóða niðurstöðu eftir því sem ég best man að óæskilegt væri að skipta höfuðborginni upp í tvö kjördæmi. Að mínu mati er þessi umræða að því leytinu til kannski á dálitlum villigötum að þetta tvennt, það að skipta Reykjavík og það að stækka kjördæmin, er afleiðing af þeirri pólitísku ákvörðun sem tekin var í nefndinni um að ganga svona langt til jöfnunar á vægi atkvæða. Ég er þeirrar skoðunar að um leið og menn tóku þá ákvörðun að vægi atkvæða ætti að vera 1:1,7 eða 1:2 eða þar um bil þá hafi í raun og veru verið búið að taka ákvörðun um það í fyrsta lagi að ekki væri hægt að hafa óbreytta kjördæmaskipan úti um landið vegna þess að allir sjá það að slík kjördæmaskipan mundi leiða til þess að minnstu kjördæmin væru svo óskaplega fámenn að þau væru hvorki fugl né fiskur að mínu mati. Þriggja manna kjördæmi væru allt of rýr í roðinu, væru það veik í samanburði við þau stóru kjördæmi sem yrðu þá til á suðvesturhorninu að það væri augljóst mál að það fyrirkomulag hefði ekki gengið. Það er líka ljóst að skipting höfuðborgarinnar, Reykjavíkur, í tvö kjördæmi leiðir af þessu vegna þess að þegar menn taka þá pólitísku ákvörðun að flytja þingmannahóp af landsbyggðinni til Reykjavíkur, skipa honum þar inn í kjördæmi, þá er um leið búið að fjölga svo mikið þar að það gefur augaleið að það kjördæmi óskipt í samanburði við önnur kjördæmi væri einfaldlega allt of stórt. Ég vil því segja að afleiðingin af þeirri áráttu að ganga svona langt til jöfnunar á vægi atkvæða er þetta tvennt: Stækkun kjördæma á landsbyggðinni og einnig skipting höfuðborgarinnar og á því held ég menn verði að átta sig. Menn verða að átta sig á þessu. Þess vegna held ég að sú niðurstaða hafi verið ákaflega illa til fundin sem nefndin komst að og ég gagnrýndi mjög harkalega á sínum tíma við 1. umr. málsins og reyndar strax og þessi mál voru kynnt í fyrsta skipti. Ég hafði, virðulegi forseti, borið veika von til þess að kannski yrði litið á sanngjarnar kröfur um að reyna að skoða þessi mál upp á nýtt. Mér varð hins vegar ljóst þegar ég sá í hvað stefndi með skipan þeirrar nefndar sem fór yfir þetta, stjórnarskrárnefndina í þinginu, að ekki væri mikils að vænta í þeim efnum í rauninni. Hér er að sjálfsögðu um að ræða fyrirmyndarfólk, prýðilegt fólk, en hins vegar er það þannig að þegar maður les yfir þennan lista kemur einfaldlega í ljós að meiri hluti hópsins er skipaður einstaklingum sem sátu í nefndinni sem undirbjó málið þannig að nefndin var komin í þá sérkennilegu stöðu að vera að endurskoða sín eigin handarverk og út af fyrir sig er það bara mannlegt, virðulegi forseti, að reyna að verja í meginatriðum það sem menn hafa lagt mikla vinnu í og gert sér grein fyrir að væri einhver niðurstaða. Þegar þetta kom í ljós var auðvitað ljóst í hvað stefndi enda sjáum við að í raun og veru er því miður ekki um neinar stórkostlegar efnisbreytingar að ræða í þeim brtt. sem liggja núna fyrir um breytingu á stjórnarskipunarlögunum. Að vísu, og það er mjög til bóta, er gert ráð fyrir að gildistakan á einu ákvæðinu verði strax virk, þ.e. um ráðstafanir fari misvægi atkvæða fram úr 1:2 á milli einstakra kjördæma. Það er búið að breyta því þannig að ekki verður látið á það reyna fyrr en eftir kosningarnar 2003. Þetta er að vísu dálítil efnisbreyting, það ber að játa, en þetta er, má segja, frestun á máli sem ella hefði getað komið til væntanlega fyrr. Ég tel því að þó að þetta litla skref sé stigið breyti það engu um efnislega afstöðu mína í málinu. Niðurstaðan er sú að við munum standa uppi með mun veikari dreifbýliskjördæmi og það á alveg sérstaklega við raunar um Norðvesturkjördæmið, sem svo hefur verið kallað, Vesturland, Vestfirði og Norðurland vestra. Ef við leggjum einfaldlega saman þingmannahópinn núna, þá eru það 15 þingmenn. Eftir breytingarnar verða þeir tíu og með þeim framreikningum sem gerðir hafa verið á íbúaþróun horfir í það mjög fljótlega að þeim muni fækka aftur. Enda þótt við öll vonum að sú breyting verði með öðrum hætti og fólki fari þar aftur að fjölga þá er það engu að síður svo að eins og staðan er í dag horfir þetta þannig að þetta svæði sérstaklega muni tala veikari röddu á þjóðþinginu en það hefur gert. Norðausturkjördæmið verður að vísu sterkara, þar verða tíu menn í stað 11 núna, en þar er þetta hins vegar þannig að við getum gefið okkur að austurhluti þess kjördæmis verði veikari þegar fram líða stundir eins og íbúaþróunin hefur verið.

Það þarf bara kröftuga þingmenn.

Já, það þarf áfram kröftuga þingmenn, það er alveg rétt. En það breytir hins vegar ekki því að rödd þessa svæðis mun auðvitað heyrast miklu veikar --- fyrir nú utan auðvitað allt hitt sem hefur margoft komið fram að möguleikar þingmanna til að eiga þetta milliliðalausa samband við kjósendur sína rýrna allir og þá er rétt að vekja athygli á því og rifja upp það sem ég sagði áðan um þýðingu þess að menn hafi það líka í huga þegar verið er að búa til nýja kjördæmaskipan og ný kosningalög í landinu. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um þetta mál að öðru leyti. Ég hefði svo sem getað haft gaman af að fjalla um aðra þætti málsins, t.d. spurninguna um persónubundið kjör. Ég hef að vísu verið heldur andsnúinn því, tel að það sé ekki góð hugmynd, það veiki stjórnmálaflokkana, geri hina pólitísku kosti óskýrari þegar fram í sækir. Ég tel sjálfur að stjórnmálaflokkarnir hafi svo þýðingarmiklu hlutverki að gegna að ekki sé ástæða til að veikja þá. Það er t.d. mikið áhyggjuefni í því mikla lýðræðisríki, Bandaríkjunum, að sjá hversu stjórnmálaflokkarnir þar eru veikir og kostirnir sem þar eru í boði fyrir allan almenning í því landi eru þess vegna þeim mun óskýrari og menn taka hinar pólitísku ákvarðanir á kjördag á allt öðrum grundvelli. Enda hefur það leitt til þess að kosningaþátttaka er þar komin innan við helming sem er náttúrulega orðið stórkostlega hættulegt hverju lýðræðislegu þjóðfélagi. Ég er því, virðulegi forseti, almennt þeirrar skoðunar að við eigum ekki að ganga mjög mikið í þá átt að auka hið persónubundna val. Ég tel að þetta eigi að gerast með öðrum hætti. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég ítreka að ég tel að hér sé verið að stíga afar slæmt skref sem við sjáum alls ekkert fyrir endann á. Margir aðrir þættir lúta líka að þessu máli. Sjálfur hefði ég talið eðlilegt, eins og ég rakti reyndar í 1. umr. málsins, að þetta mál væri nálgast með þeim hætti að við reyndum að verja í grundvallaratriðum núverandi kjördæmaskipan. Tekin væri sú ákvörðun að fækka þingmönnum í þessum kjördæmum, að undanskildu Norðurl. e., um einn, fækka þingmönnum í einstökum landsbyggðarkjördæmum um einn. Færa þennan hóp á suðvesturhornið til þess að styrkja aðeins stöðuna þar en að öðru leyti verja óbreytta kjördæmaskipan. Kannski hefði þurft að fjölga þingmönnum um einn eða tvo, sem hefði náttúrlega verið bitamunur en ekki fjár, en það hefði leitt til þess í meginatriðum að hægt hefði verið að tryggja vægið um um það bil 1:2,5 og út af fyrir sig hefði það náttúrlega engu máli skipt hvort við værum með vægi sem væri eitthvað 1:2,5 eða 1:1,8, eða 1:2. Það hefur auðvitað ekkert með spurningu um lýðræði að gera. Þetta væri hins vegar tilraun til þess að skapa að mínu mati meiri sátt og tryggja ýmis önnur markmið með kosningalögunum, sem við eigum líka að horfa til, eins og að treysta tengsl kjósenda og þingmanns og skapa ákveðinn pólitískan stöðugleika í landinu. Virðulegi forseti. Þetta langaði mig til að koma inn á í umræðunni. Ég geri mér grein fyrir því að þetta mál mun sigla hægt og bítandi í gegnum þingið. Málið er stutt af forustumönnum stjórnmálaflokkanna og hefur fengið býsna mikla umræðu þannig að mér sýnist að þrátt fyrir að reynt sé að færa fyrir því efnisleg rök, sem ég hef verið að reyna að gera í þessum umræðum báðum, að það sé óheillaskref sem menn séu að stíga, muni ekki vera mikið á það hlustað og meiri hlutinn muni, eins og eðlilegt er, fá sínu framgengt og þessu máli verði róið til heillar hafnar í vor. Það tel ég af hinu illa og óttast mjög afleiðingar þess.

Herra forseti. Ég kemst ekki hjá því að lýsa því að ég er afar ósáttur við málflutning 1. þm. Vestf. þegar hann víkur að þætti mannréttinda í því að breyta og rétta af vægi atkvæða eftir búsetu. Hann vísar sérstaklega til stöðunnar í Bretlandi í málflutningi sínum en það vill einmitt þannig til að í Bretlandi er mjög flókið kerfi sem byggt er upp til þess að tryggja sem jafnast vægi atkvæða en með reglulegu millibili er kjördæmaskipaninni þar breytt til þess að hafa fjölda kjósenda í kjördæmunum sem jafnastan. Líka er rétt að benda á að eitt af kosningaloforðum núverandi ríkisstjórnar Verkamannaflokksins í Bretlandi var að gera breytingar á kosningalöggjöfinni þar í samræmi við það sem frjálslyndir demókratar þar hafa í gegnum árin verið að leggja til, þ.e. hlutfallskosningar, og ég á ekki von á öðru en að ríkisstjórnin sú virði það kosningaloforð, það loforð sem þeir gerðu í samvinnu við frjálslynda. Ég er algjörlega ósammála því að við eigum að leysa byggðavandamál eða vandamál á einstökum svæðum eða tæknileg vandamál vegna búsetu með kosningalöggjöf og kjördæmaskipan. Við verðum að leita lausna á þessum málum á annan hátt --- ef á annað borð er hægt að leysa þau vandamál. En það verður ekkert auðveldara eftir því sem fleiri koma saman. Hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson telur að við höfum gengið of langt í því að breyta vægi atkvæðanna. Ég held að við höfum gengið of skammt í þá átt. En við höfum gert það af virðingu við sjónarmið hv. þingmanns að fara ekki lengra og ég tel að hann eigi að virða það, sýna skilning á því, enda er það í samræmi við vilja meiri hluta kjósenda.

Virðulegi forseti. A.m.k. til að fyrirbyggja allan misskilning vil ég taka það strax fram að ég átti ekki von á því að hv. 2. þm. Reykn. gengi um með húrrahrópum eftir ræðu mína áðan enda var ekki sérstaklega til hennar stofnað í þeim tilgangi, svo því sé nú öllu saman til haga haldið. En varðandi Bretland, þá fór ég aðeins yfir það hvernig þeir fara að því að tryggja það sem hv. þm. kallaði ,,sem jafnast vægi kjósenda``. Það er nefnilega ekkert verið að því í Bretlandi, það er ekkert verið að tryggja neitt jafnt vægi kjósenda. Hins vegar er verið að reyna að tryggja það að kjördæmin séu álíka stór, en það út af fyrir sig hefur ekkert með þetta vægi einstakra kjósenda að gera þegar við horfum á málin aðeins öðruvísi. Ef við lítum á t.d. kjósendahópinn sem kýs Frjálslynda flokkinn og kjósendahópinn sem kýs stóru flokkana er náttúrlega ólíku saman þar að jafna. Það er auðvitað það sem menn hafa svo sem verið að gagnrýna í Bretlandi. Þess vegna segi ég að það er ekki alveg svona einfalt að líta á þetta eins og hv. 2. þm. Reykn. gerði vegna þess að þegar við erum að tala um einmenningskjördæmi, jafnvel einmenningskjördæmi eins og í Bretlandi þar sem kjördæmamörkunum er breytt til þess að endurspegla sem jafnasta stærð kjördæmanna, þá verðum við líka að horfa á hina hlið málsins. Svo vil ég líka vekja athygli á því að í Bretlandi hefur sá háttur líka verið hafður á, þrátt fyrir þetta, að taka út fyrir sviga allra afskekktustu kjördæmin, til að mynda nyrsta hluta Skotlands og eyjarnar. Joe Grimmond, einn frægasti stjórnmálamaður Bretlands, var áratugum saman þingmaður fyrir Orkneyjar og Hjaltlandseyjar. Sú eining er auðvitað miklu minni en gengur og gerist í kjördæmunum að öðru leyti. En engum dettur í hug annað en að varðveita þetta sem eina einingu, þetta er landfræðileg eining, alveg burt séð frá íbúafjöldanum, og þannig er það. Það er rétt sem hv. þm. sagði að það er verið að skoða þessi mál í Bretlandi. En eins og ég margítrekaði í ræðu minni er munurinn sá á þeirri skoðun og skoðuninni hér, að þar er reynt að horfa til aðeins fleiri átta, skyggnast aðeins víðar um, og það er megingallinn á tillögunum hér, að sjónarhornið er of þröngt.

Herra forseti. Verið er að ræða um tvö vandamál í sambandi við kjördæmaskipan. Annars vegar það að vægi atkvæðanna sé sem jafnast og hins vegar hvernig þingmannatala flokkanna er ákvörðuð í samræmi við fylgi þeirra. Á Íslandi hefur okkur tekist að koma á fót kerfi þar sem þingmannafjöldi flokkanna er nánast í réttu hlutfalli við fylgi þeirra meðal kjósenda. Við erum núna að reyna að laga vægi atkvæðanna. Í Bretlandi hefur þeim tekist að ná nánast jafnvægi á milli vægis atkvæða í öllum kjördæmunum með því fyrirkomulagi sem þeir eru með þar og við erum ekki ósammála um það, ég og hv. 1. þm. Vestf. Þeir eru síðan núna að gera breytingar á þeim hluta sem við erum þegar búin að breyta og að koma upp kerfi þannig að þingfylgi flokkanna sé í sem mestu samræmi við fylgi flokkanna meðal þjóðarinnar. Það er rétt hjá hv. þm. að víða er tekið tillit til fámennustu byggðanna. Það erum við einmitt að gera líka hjá okkur. Það er af virðingu við sjónarmið þingmannsins að við viljum taka tillit til þeirra byggða sem eru strjálbýlastar. En ég tel að við göngum ekki nægjanlega langt í því að jafna vægi atkvæðanna og ástæðan fyrir því er sú, og ég endurtek það, að við erum að sýna byggðunum tillitssemi og sýna sjónarmiðum hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar tillitssemi. Mér finnst hann ekki gjalda líku líkt í að sýna sjónarmiðum okkar þéttbýlisþingmannanna sömu tillitssemi og við sýnum sjónarmiði hans.

Virðulegi forseti. Ég virði að sjálfsögðu ólík sjónarmið í þessum efnum. En ég tel einfaldlega að gengið sé allt of langt í því að jafna vægi atkvæða og þess vegna get ég ekki fellt mig við þessa niðurstöðu. Flóknara er þetta mál ekki en það. Ég ítreka eingöngu að það sem menn hafa verið að gera annars staðar, í öðrum löndum þar sem menn hafa verið að fara í þessa hluti, er að skoða ýmsa fleiri þætti. T.d. spurninguna um tengsl kjósenda og þingmanns, spurninguna um það hvernig við getum tryggt sem mestan stöðugleika í ríkisstjórnarmyndun o.s.frv. Ekkert af þessu er verið að horfa á hérna hjá okkur. Einungis er verið að horfa á spurninguna um vægi atkvæða og menn einblína á það. Sem dæmi um þann hugsunarhátt sem ég hef verið afar ósáttur við í þessari vinnu er það, og ég vakti athygli á því bæði í meðförum málsins og eins við 1. umr., að gert er ráð fyrir því í þeim kosningalögum sem við munum síðan væntanlega taka afstöðu til í framhaldinu, og kannski raunar hér líka, að þegar til þess komi að vægi atkvæða fari yfir 1:2, leiði það til þess að kjördæmið þar sem þannig háttar til missi frá sér þingmann. Ef svo ólíklega vildi nú til, sem ég veit þó að allur þingheimur vonar, að íbúaþróunin yrði öðruvísi og þetta kjördæmi kæmist í þá stöðu að vægið yrði ekki lengur 1:2, heldur 1:1,5 eða eitthvað svoleiðis, þá mundi þessi þingmaður ekki skila sér til baka. Það er einstefnuloki á þessu sem tryggir að þingmennirnir streyma út úr þeim kjördæmum þar sem íbúaþróunin er á verri veginn en kjördæmin hafa ekki þennan sama möguleika á því að endurheimta þingmannatölu sína að nýju þó svo að íbúaþróunin verði á annan veg. Ég tel, hv. þm., að þetta sé ekki tilraun til þess að koma til móts við sjónarmið okkar í dreifbýlinu né að taka tillit til sjónarmiða okkar. Þvert á móti finnst mér að þarna sé verið að troða ofan í kokið á okkur.

Herra forseti. Við 1. umr. um þetta mál gerði ég ítarlega grein fyrir afstöðu minni til þess en ég ætla samt að bæta nokkru við og er það af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi er um stórkostlega mikilvægt mál að ræða sem þó er meingallað. Í öðru lagi hafa verið gerðar breytingar á frv. með tillögum nefndarinnar sem hefur fjallað um það og ég tel að þær tillögur séu sannarlega þess virði að þær séu nefndar í umræðunni en á því hefur ekki mikið borið. Sagt hefur verið að um málið sé þverpólitísk samstaða. Það hefur verið sagt að um tillögur kosningalaganefndarinnar, sem var að störfum á síðasta ári og skilaði af sér tillögum sínum í haust um stjórnarskrárfrv. og nýja kjördæmaskipan, sé almenn, víðtæk og breið samstaða. En staðreyndin er sú að það er líka fyrir hendi mikil andstaða gegn þessu frv. og ég vil segja að sú andstaða sé þverpólitísk líka og nái inn í alla flokka. Ef við lítum á þau átta kjördæmi sem fyrir eru í landinu nú er óhætt að fullyrða að í fjórum þessara átta kjördæmi er óánægjan svo megn með þær tillögur sem hér er verið að leggja fram og hugsanlega samþykkja að varla er hægt að finna einn einasta mann sem mælir þeim bót í þessum kjördæmum. Þar á ég við Vesturlandskjördæmi, Vestfjarðakjördæmi, Norðurland vestra og Austfjarðakjördæmi. Það er nánast sama við hvern maður talar í þessum fjórum kjördæmum, alls staðar mætir manni mjög neikvæð afstaða gagnvart þessum tillögum og menn gagnrýna þær óspart. Þetta hygg ég að hafi komið mjög greinilega fram í þeim umsögnum sem sendar voru nefndinni. En ég tek eftir því að þegar gerð er grein fyrir málinu í þinginu og það er rætt af þeim sem um það fjölluðu í nefnd er ekki gerð nein tilraun til þess að rifja upp og benda á hverjir voru að gagnrýna frv. og með hvaða rökum það var gert. Það er kannski nefnt í einni eða tveimur setningum en að öðru leyti látið kyrrt liggja. En staðreyndin er sú að hvort heldur við lítum á kjósendur þessara fjögurra kjördæma, sveitarfélögin í kjördæmunum, sveitarstjórnirnar eða landshlutasamtökin að þar er almennt að finna mjög megna og víðtæka andstöðu við þær tillögur sem hér er verið að fjalla um. Megingagnrýnin frá þeim sem láta í ljós óánægju sína með þá nýskipan, sem við erum að ræða hér um, er einfaldlega sú að kjördæmin verði allt of stór. Menn óttast að þegar komið er kjördæmi sem á að ná úr Hvalfjarðarbotni um Vesturland, Breiðafjörð, Vestfirði, Norðurland vestra alla leið til Siglufjarðar og síðan annað kjördæmi þaðan um Norðurland, Norðausturland, Austurland og alla leið á Skeiðarársand, sé þar um að ræða þess háttar einingar sem verði meira eða minna óviðráðanlegar fyrir þá þingmenn sem eiga að sinna þeim. Tengsl þingmanna við kjósendur í þessum kjördæmum munu slitna, verða allt önnur en þau eru í dag, og það verður illgerlegt ef ekki ógerlegt fyrir þingmenn þessara væntanlegu kjördæma að fylgjast með þeim vandamálum sem uppi eru þar á hverjum tíma. Ég nefni það bara sem dæmi að við höfum á hverju hausti gefið þingmönnum kost á því með hléi í þinginu að ferðast um kjördæmi sín og hitta sveitarstjórnir að máli og þetta höfum við nefnt kjördæmaviku. Hún hefur verið notuð í þeim tilgangi að halda fundi á flestum þéttbýlisstöðum ásamt því að funda með héraðsnefndum og öðrum þeim sveitarfélögum sem sérstaklega hafa óskað eftir fundum með þingmannahópunum. Ég tel að það sé stórkostlega mikilvægt fyrir lýðræðið í landinu að þingmenn eyði nokkrum tíma, allir saman á hverjum stað, til að ræða vandamál viðkomandi byggða og vandamál fólksins sem þar býr. Mér er algjörlega ljóst að eftir að þessi stóru kjördæmi eru orðin til verður þetta óframkvæmanlegt og mun falla niður. Það verður a.m.k. ekki mögulegt að tengja þetta afgreiðslu fjárlaganna eins og við höfum gert. Við höfum farið í þessar ferðir eftir að fjárlagafrv. hefur verið lagt fram og við höfum rætt innihald fjárlagafrv. og væntanlegar brtt. fjárln. við frv. við kjósendur okkar og við sveitarstjórnarmenn í hverju kjördæmi og heyrt álit þeirra á væntanlegu fjárlagafrv. en að eiga að halda slíka fundi á öllu svæðinu, t.d. um Vesturland, Breiðafjörð, Vestfirði og Norðurland vestra, er auðvitað slíkt verkefni að það verður gjörsamlega óframkvæmanlegt og þess er ekki að vænta að því verði haldið uppi eftir að þessi breyting hefur átt sér stað. En er þá öruggt að kjördæmaskipanin verði með þeim hætti sem hér er þó gerð tillaga um af hálfu kosningalaganefndarinnar sem starfaði á seinasta ári? Nú er það svo að við erum að fjalla um breytingu á stjórnarskránni og þar er ákveðið hver eigi að vera fjöldi þingmanna og hver eigi að vera fjöldi kjördæma, hver eigi að vera fjöldi kjördæmasæta í hverju kjördæmi, hvert eigi að vera það lágmarksfylgi sem flokkur þurfi að hafa til að fá jöfnunarsæti eða eiga rétt á jöfnunarsætum og loks hver eigi að vera fjöldi kjósenda bak við hvern þingmann í hverju kjördæmi fyrir sig. Þetta eru þær fimm meginreglur sem verið er að ákveða í stjórnarskrárfrv. sem við erum núna að fjalla um en kjördæmamörkin sjálf eru ekki í stjórnarskrárfrv. Þau verða ekki til umfjöllunar fyrr en á næsta þingi, á næsta kjörtímabili eftir að stjórnarskrárbreytingin hefur verið samþykkt. Þá verður lagt fyrir þingið frv. til kosningalaga og þar verða kjördæmamörkin ákveðin. Ég tel að það sé afar athyglisvert að í nefnd sem fjallaði um þetta mál í þinginu var ákveðið að gera tillögu um að fjöldi kjördæma gæti orðið sjö í stað sex sem áður hafði verið gerð tillaga um og að fjöldi kjördæmasæta yrði sex, lágmarksfjöldi kjördæmasæta yrði sex í stað fimm eins og áður hafði verið gerð tillaga um. Að öðru leyti er efni frv. að mestu óbreytt. Áfram er gert ráð fyrir að þingmenn séu 63, áfram er gert ráð fyrir að fjöldi kjósenda á þingmann í einu kjördæmi megi ekki vera meiri en tvöfalt meiri en hann er í því kjördæmi þar sem fjöldinn er minnstur á hvern þingmann. Áfram er gert ráð fyrir að flokkur þurfi 5% fylgi á landinu öllu til að eiga rétt á jöfnunarsætum. En sú breyting sem gerð er tillaga um, þ.e. að fjöldi kjördæmanna megi verða sjö í stað sex áður, opnar að sjálfsögðu fyrir þann möguleika að kjördæmaskiptingin verði með allt öðrum hætti en áður hafði verið gerð tillaga um þar sem gert var ráð fyrir að um yrði að ræða þrjú þéttbýliskjördæmi við Faxaflóann og þrjú kjördæmi úti á landi. Nú er sem sagt opnað fyrir það að kjördæmin geti verið einu fleiri og þegar það er haft í huga að því verður ekki slegið föstu fyrr en á næsta kjörtímabili hvort það verður eitt eða tvö kjördæmi í Reykjavík er möguleiki á því að kjördæmin utan Reykjavíkur og nágrannabyggða Reykjavíkur geti hugsanlega orðið fimm í staðinn fyrir þrjú áður. Ég legg áherslu á það í máli mínu að nýtt Alþingi sem kemur saman eftir næstu kosningar er algerlega með óbundnar hendur hvað varðar skiptingu landsins í kjördæmi. Við fáum vafalaust mikinn fjölda nýrra þingmanna, við fáum nýja þingflokka, og þessir nýju þingmenn, nýju þingflokkar og reyndar þingheimur allur er algerlega óbundinn af því hvernig hann ákveður að skipta landinu í kjördæmi. Ég mun ekki sitja á þessu væntanlega þingi, það er ljóst. Ég mun ekki bjóða mig fram í næstu kosningum og ég mun ekki eiga kost á því að taka þátt í að ákveða hversu mörg kjördæmin verða og hvernig landinu verður skipt í kjördæmi en ég vil nota tækifærið til að mæla eindregið með því við þá sem sitja á komandi þingi á næsta kjörtímabili að huga vandlega að allt öðrum og skynsamlegri lausnum en áður hefur verið rætt um í sambandi við kjördæmaskiptinguna. Ég tel að Norðurland eigi að vera eitt kjördæmi, Norðurland vestra og Norðurland eystra eigi að vera eitt kjördæmi. Þetta svæði er mjög samstætt svæði og þótt þar búi mikill fjöldi fólks eru þar greiðar samgöngur og tiltölulega auðvelt fyrir þingmenn að sinna því öllu og líta á það sem eina heild og allt annað við að eiga en að sinna kjördæmi sem nær yfir Vesturland, Vestfirði og Norðurland vestra. Ég tel að eðlilegast sé, miðað við það sem hér liggur fyrir, að Vesturland og Vestfirðir verði eitt kjördæmi, að Norðurland verði annað kjördæmi og síðan verði þriðja og fjórða kjördæmið myndað úr núverandi Austurlandi, Suðurlandi og Reykjanesi. Hvernig sú skipting á að vera skal ég ekkert um segja. Þar kemur margt til greina. Ég vek athygli á því að það er enginn sjálfgefinn hlutur að Vestmannaeyjar eigi endilega að fylgja því landi sem næst liggur Vestmannaeyjum. Ekki eru margar hafnir á söndunum á Suðurlandi og vel má hugsa sér að samgöngur við Vestmannaeyjar séu nú meiri jafnvel frá öðrum stöðum en þeim sem næst liggja á Suðurlandssöndum þannig að Vestmannaeyjar gætu alveg eins verið hluti af kjördæmi sem tengdist Austfjörðum eða þá Reykjanesi, sem aftur á móti býður upp á marga möguleika á að skipta þessu svæði í kjördæmi. Ég þekki það hins vegar kannski minna en margir aðrir sem þar hafa verið búsettir og ætla því ekki að blanda mér nákvæmlega í það spursmál. Ég tel hins vegar kjördæmaskiptingu sem byggð væri upp eins og ég hef nú lýst, að Vesturland og Vestfirðir séu eitt kjördæmi, að Norðurland sé annað kjördæmi og síðan séu þriðja og fjórða kjördæmið byggð á núverandi Austurlandi, Suðurlandi og Reykjanesi, langskynsamlegustu niðurstöðuna og hvet því eindregið til að hún sé tekin til athugunar og ítreka það sem ég sagði við 1. umr. málsins. Ég tel að tillögurnar um að Vesturland, Vestfirðir og Norðurland vestra séu eitt kjördæmi og síðan Norðurland eystra og Austurland annað kjördæmi, séu tillögur um kjördæmaskipun sem er að mínu viti er hreinn óskapnaður og ekkert annað. Mikil mistök að slík tillaga skyldi verða ofan á en enn er tími til að leiðrétta þau mistök og ég vona svo sannarlega að það verði gert. Ég gagnrýni einnig harðlega að menn skuli hafa látið sér detta í hug að setja inn í stjórnarskrárfrv. þennan 5% þröskuld sem hindrar flokka í að fá jöfnunarsæti ef þeir ná ekki 5% atkvæða. Ég tel að þetta sé afar ósanngjarnt skilyrði. Hvað eru 5% margir kjósendur? Jú, kjósendur verða senn nærri 200 þús. og 5% eru því 10 þús. manns. Hér er sem sagt verið að gera tillögu um það að ef 10 þús. manns koma sér saman um að styðja ákveðið framboð eigi að svipta það þeim mannréttindum að eiga rétt á jöfnunarsætum eins og aðrir flokkar. Þetta er auðvitað slíkt himinhrópandi ranglæti að ég á eiginlega ekki orð yfir að hér komi svo hver maðurinn á fætur öðrum og segi að náðst hafi mjög víðtæk og breið samstaða, þverpólitísk samstaða um þessa tillögu þegar öllum ætti að vera ljóst að hér er um meingallaðar tillögur að ræða sem standast ekki neitt mál. Hvernig er þessu hagað í öðrum löndum? Ég hef því miður ekki kynnt mér það svo nákvæmlega hvernig þetta er í öllum nálægum löndum en ég veit þó hitt að í mörgum nálægum löndum eru til þröskuldar af þessu tagi en þeir eru allir lægri. Í Danmörku er þessi þröskuldur 2%, í Svíþjóð er þessi þröskuldur 4% og ég hygg að svipað sé upp á teningnum í mörgum öðrum nálægum löndum. Auðvitað munar mjög mikið um hvert prósentustigið og tilfinning mín er sú að t.d. 3% hefðu þó verið miklu nær sanngjarnri niðurstöðu en að vera með 5%. Auðvitað verður að miða við eitthvert lágmark, það er óhjákvæmilegt að einhvers staðar sé þarna þröskuldur en lýðræðisins vegna má hann ekki vera svona hár. Ég tel að lýðræðið í Bretlandi sé stórlega gallað vegna þess að þar tíðkast að flokkar fá meiri hluta á þingi þótt þeir fái ekki nema 35 til 40% atkvæða. Ég vil ekki sjá á Íslandi þröskuld sem er svo hár að hann útiloki 10 þús. kjósendur frá því að ná rétti sínum. Þriðji stórfelldi gallinn á þessum málatilbúnaði er auðvitað sá að nefndin sem undirbjó málið á seinasta ári hafði ekki fyrir því að reyna að ná tökum á þeim vanda sem búið er að ræða á Íslandi í fjöldamörg ár en það er að auka persónukjör í almennum kosningum. Menn hafa mjög gagnrýnt það og þá á ég við fólk úr öllum stjórnmálaflokkum. Það hefur gagnrýnt að sá sem er kominn ofarlega á framboðslista hjá stórum flokki er öruggur með sæti sitt og honum verður ekki haggað. Kjósendur eiga engan kost á að hafa áhrif á það í mjög mörgum tilvikum hvaða persónur eru kjörnar á þing. Flokkarnir ráða því. Að vísu hafa flokkarnir farið út í að leita liðsinnis kjósenda við að raða í flokka sína með svokölluðum prófkjörum en við vitum öll að þessi prófkjör eru meingölluð og eru auðvitað komin út í algjörar ógöngur á Íslandi. Það er alkunnugt og þarf ekkert að fjölyrða um að það tíðkast í stórum stíl að fólk sem ætlar ekki að kjósa viðkomandi lista, lætur ekki hvarfla að sér að styðja viðkomandi flokk, tekur samt sem áður þátt í prófkjöri á vegum viðkomandi flokks og tekur þátt í að ákveða hverjir skuli vera frambjóðendur hans og ræður oft og tíðum úrslitum um hverjir eru valdir til framboðs. Þetta er fyrirkomulag sem ég veit að mörgum útlendingum finnst afar sérkennilegt og ég get upplýst að ég var í þingmannasendinefnd á vegum forsn. í danska þinginu ekki alls fyrir löngu og þá var oft og tíðum rætt um undirbúning að komandi kosningum hér á Íslandi og við þingmenn spurðir að því hvernig gengi að stilla upp á lista. Við sögðum frá hvað hér væri helst í gangi, þ.e. að hér væru í gangi þessi stóru prófkjör með mikilli þátttöku þar sem þátttakan væri í mörgum tilvikum miklu meiri en næmi kjósendafylgi eða kjörfylgi flokkanna á viðkomandi stöðum eða svæðum. Skemmst er frá að segja að þeir sem ég ræddi við og gerði tilraun til að útskýra hvernig þessum málum væri háttað á Íslandi gekk afar illa að skilja hvers vegna í ósköpunum við á Íslandi hefðum svo sérstætt fyrirkomulag. Þeir höfðu ekki heyrt um slíkt fyrirkomulag áður og töldu auðvitað að þetta væri mikil afskræming á eðlilegu lýðræði. Það er stórkostlegt vandamál hjá okkur að við höfum neyðst til að fara út í þessi stóru prófkjör þar sem fólk er að taka þátt í að velja menn á lista hjá mörgum flokkum, gengur bara á röðina, kýs fyrst hjá Framsfl., svo hjá Sjálfstfl., svo hjá samfylkingunni og ræður kannski úrslitum í mörgum tilvikum hjá þeim öllum. Þetta er auðvitað þess háttar fyrirkomulag að við ættum að skammast okkar fyrir það og við ættum auðvitað að leita leiða til að gefa kjósendum kost á að hafa áhrif á það hverjir eru valdir af hverjum lista fyrir sig eftir öðrum leiðum en þessum. Til eru margar leiðir, m.a. leiðir sem eru mjög þekktar í öðrum löndum. Þar má t.d. nefna danska kerfið sem er í því fólgið að hverju kjördæmi er skipt upp í kjördeildir og í hverri kjördeild er mönnum síðan stillt upp og kjósendur hafa ýmsa möguleika á að merkja við persónur á listum og síðan er talið saman eftir flóknum reglum og sá valinn sem mest persónufylgi hefur. Önnur leið er sú að vera með óraðaða lista þar sem kjósandinn raðar sjálfur í hvaða röð hann vill að menn gangi til þings af hverjum lista. Sem sagt, möguleikarnir eru fjöldamargir, ég ætla ekki að orðlengja þá hér, en ég tel að kosningalaganefndin sem undirbjó þetta mál hafi illilega brugðist þegar hún lét þennan vanda fara algerlega fram hjá sér og hefur ekki undirbúið neinar tillögur til úrbóta á þessu sviði. Ég ítreka það sem ég hef þegar sagt að málið í heild er meingallað og hefði þurft að undirbúa það miklu betur en gert var.

Hæstv. forseti. Hv. þm. sagði í lok ræðu sinnar að málið væri meingallað og taldi möguleikana fjölmarga hafa verið á því að skila málinu frá sér í öðru formi en gert var af nefnd sem skipuð var af hæstv. forsrh. og hafði það hlutverk að gera tillögurnar. Mér fannst eftir að ég hafði hlustað á ræðu hans að hann hefði komið inn á mjög marga þætti málsins sem voru hvað mest til umfjöllunar í nefndinni. Það var nú ekki þannig að nefndin hefði ekki farið yfir málið á mjög breiðum grundvelli. Hins vegar, eftir þessa yfirferð og eftir að hafa hlustað á sjónarmið og reynt að stilla saman strengina, varð þetta niðurstaða nefndarinnar. Hins vegar er það svo að það er bara eitt af þeim atriðum sem hv. þm. nefndi og taldi vera stærstu gallana á málinu, það er bara eitt af þeim atriðum sem er í raun bundið í stjórnarskrá og við erum að taka afstöðu til núna en það eru fimm prósentin. Mér fannst hálfpartinn eins og hann segði, eða ég skildi mál hans þannig, að hann væri að tala um að það þyrfti 5% til að fá mann kjörinn. Nú er það ekki þannig. Það er verið að tala um 5% til að eiga möguleika á jöfnunarmanni þannig að það er ekki sambærilegt þegar hann er að miða þetta við önnur lönd. Niðurstaðan varð að hafa 5% þröskuld til að eiga möguleika á jöfnunarsætum en hins vegar geta flokkar fengið mann kjörinn og ég tala ekki um ef boðið er fram í einu kjördæmi án þess að fá 5% atkvæða á landsvísu.

Herra forseti. Ég held það hafi verið misheyrn hjá hv. þm. að ég hafi verið að tala um að flokkarnir væru útilokaðir, ég sagði það alveg skýrt að spurningin væri um hvort þeir ættu rétt á jöfnunarsætum og það er það sem er óréttlætið í þessu, að þingflokkur sem kannski fær 9 þús. atkvæði, fær mann kjörinn í einu kjördæmi, á ekki rétt á nema þessu eina þingsæti sem hann hefur fengið kjör í þótt ljóst sé að hann ætti hlutfallslega séð rétt á fleiri mönnum, sennilega þremur sætum, þannig að það er verið að svipta hann þeim rétti, þeim mannréttindum sem ég tel að þeir sem bera fram þann lista, ættu að njóta, að fá þingmenn í réttu hlutfalli við fylgi sitt, það er einfaldlega verið að svipta hann þeim rétti. Sá sem fær 9 þús. atkvæði á sennilega rétt á þremur þingmönnum en fær bara einn. Ég vil svo spyrja hv. þm. um það af því hann sagði að margt hefði verið skoðað í þessari nefnd, hvort nefndin hafi kynnt sér þá gríðarlega miklu umfjöllun sem stjórnarskrárnefndin sem hér sat og var lögð niður fyrir nokkrum árum gerði um persónubundið kjör. Þetta mál var viðfangsefni nefndarinnar í tvö til þrjú ár. Skrifaðar voru vandaðar og miklar skýrslur um þá möguleika og satt að segja unnið býsna vel á því sviði því nefndin leit á þetta sem eitt sitt helsta verkefni en fróðlegt væri að vita hvort nefndin hafi síðan skoðað það sem þarna var fjallað um.

Hæstv. forseti. Já, nefndin fór yfir þessi gögn, að vísu ekki á mörgum fundum en hins vegar hver með sjálfum sér. Við fengum öll þessi gögn og við fórum líka yfir persónukjör eins og það er framkvæmt í ýmsum öðrum löndum og reyndum að átta okkur á því hvort eitthvað af því gæti hentað fyrir okkur á Íslandi. En það náðist ekki samstaða um að gera þetta á annan veg en raun ber vitni og kemur fram í því þingskjali sem er til umfjöllunar. Hv. þm. talaði um að svipta mannréttindum. Mér varð dálítið illt við því ég vil helst ekki tala um þetta mál út frá mannréttindum. Eins hefur mér mislíkað þegar talað hefur verið um mismunandi vægi atkvæða eftir kjördæmum að tala í hinu orðinu um að það séu mannréttindi að jafna vægið. Ég lít ekki þannig á. Hins vegar féllst ég á að taka þennan áfanga núna að misvægið verði ekki meira en 1:2. Hv. þm. talar um að kjördæmaskiptingin sé aldeilis fráleit, eins og ég skildi mál hans, og telur að landsbyggðarkjördæmin eigi helst að vera fjögur ef ekki fimm. Við fórum líka yfir það í nefndinni og ein af tillögum okkar eða hugmyndum sem sýnd er í skýrslunni, tafla 11, gengur út á það að það séu fjögur landsbyggðarkjördæmi. Þá hefur sú tillaga þann galla í för með sér að það þarf miklu fleiri jöfnunarmenn vegna þess að fjöldi kjósenda í kjördæmunum er svo mismunandi mikill. Þá þurfa jöfnunarþingmennirnir að vera 13 til þess að jöfnuður náist milli flokka, sem Alþb. lagði mikla áherslu á að yrði hér eftir sem hingað til. Formaður þingflokks Alþb. fór mjög nákvæmlega yfir þetta atriði í ræðu sinni áðan og skýrði það sem eitt aðalatriðið í málflutningi Alþb. að hafa fáa jöfnunarþingmenn. Hv. þm. talaði því algjörlega gegn þeim málflutningi.

Herra forseti. Ekki er tími til að fara ítarlega inn í þetta mál. En ég held að nefndin hafi strax í upphafi ferils síns lent á villigötum með því að gefa sér á margan hátt rangar forsendur til að vinna út frá. Ein af þessum röngu forsendum, sem nefndin gaf sér, var að kjördæmi þyrftu endilega að vera með nákvæmlega jafnmarga þingmenn eða því sem næst jafnmarga þingmenn. Það voru villigötur og þaðan má rekja ýmsar ógöngur sem nefndin lenti síðan í. Hvað varðar persónubundið kjör er gott að það hefur fengist upplýst að nefndin fékk í hendur þau miklu gögn sem gamla stjórnarskrárnefndin hafði viðað að sér um það mál. Það er þá kannski einungis hægt að segja það nú að æskilegt væri að menn flýttu sér ekki um of þegar kosningalögin verða síðan samin, litu ekki þannig á að málið sé fullfrágengið og það sé bara að flytja málið eins og það var undirbúið af hálfu kosningalaganefndarinnar heldur taki málið í heild upp að nýju. Það er það sem ég er að skora á komandi þing að gera með þessum orðum mínum, að taka málið upp að nýju, bæði kjördæmaskiptinguna og sérstaklega líka persónukjörið. Og flýta sér ekki um of heldur reyna að finna þar lausn sem er betur ásættanleg en það kerfi sem við búum nú við.

Virðulegur forseti. Ég vænti þess að framsögumaður nefndar þessa máls, sem hefur fjallað um málið, verði fljótlega viðstödd umræðuna. Við ræðum frv. til stjórnarskipunarlaga sem felur í sér breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins okkar. Það er stórmál og er afar mikilsvert hvaða afgreiðslu það fær. Fá mál á Alþingi skipta jafnmiklu eins og breytingar á stjórnarskrá, þar á meðal þeir þættir stjórnarskrár okkar eða grundvallarlaga sem verið er að breyta með þessu frv. Ég er í hópi þeirra alþingismanna sem hafa gagnrýnt þetta frv., gerði það við 1. umr. málsins, og mun fara yfir nokkra þætti þess til að koma sjónarmiðum mínum á framfæri. Ég tel mjög alvarlegt hvernig til hefur tekist við mótun tillagna um breytingu á stjórnarskránni, þeim atriðum sem hér er fjallað um. Verið er að gjörbreyta kjördæmaskipan í landinu með þessu frv. eða stefnt að því, og að setja grunn varðandi fjölda kjördæmanna sem leiðir af sér breytingar þó að um það efni í einstökum atriðum eigi að fjalla á næsta þingi. Verið er að festa aðra ákveðna þætti sem setja mönnum skorður í sambandi við það sem á eftir kemur og því eru þau ákvæði sem hér eru til umræðu afar afdrifarík og þýðingarmikil. Frv. felur það í sér að verið er að festa fjölda kjördæma miðað við sex eða sjö kjördæmi og þó að hér hafi verið gerð sú breyting með tillögum frá nefndinni að skapa smávegis sveigjanleika í málið með því að kjördæmi skuli vera fæst sex en flest sjö eins og segir í brtt. er það ekki mikið svigrúm sem það veitir og bindingin felst einnig í öðru ákvæði málsins þar sem er fjöldi þingmanna, kjördæmissæta í hverju kjördæmi sem samkvæmt tillögu nefndarinnar skal vera sex. Það er hækkun um einn frá því sem var í frv. sjálfu sem kvað á um fimm kjördæmissæti hið minnsta. Virðulegur forseti. Ég kalla eftir því hvort hv. frsm. nefndarinnar er ekki í þinginu þannig að ...

Forseti hefur þegar gert ráðstafanir til þess að kalla eftir hv. þm.

Ég vænti þess að þingmaðurinn og framsögumaður nefndarinnar hafi áhuga á að heyra sjónarmið og bregðast við þeim eftir atvikum. Ég hef ekki farið dult með skoðun mína frá því að þetta mál fyrst kom til umræðu á mótunarstigi. Þá sat ég í þingflokki Alþb. og þar voru kynntar hugmyndir um þetta mál, og ég setti þá þegar fram gagnrýni á þær hugmyndir og ítrekaði þær áður en ég kvaddi þann þingflokk. Ég get því með mjög góðri samvisku gagnrýnt það sem hér liggur fyrir sem afurð frá nefndinni sem fjallaði um málið og þeim sem eru flutningsmenn málsins eða hafa átt þátt í að móta það með tengslum við þingflokka. Sá þingflokkur sem ég sit nú í, þingflokkur óháðra, átti ekki aðild að þeirri nefnd sem mótaði málið í upphafi og stóð ekki að flutningi frv. en kom að vissri yfirferð síðar að því er varðaði ákvæði sem snerta byggðaþátt málsins sem ég kem að síðar. Ég hlýt að undrast, virðulegi forseti, að af jafnágætum hópi og þeim sem stendur fyrir flutningi frv. skuli koma þær tillögur sem við höfum fyrir framan okkur, sem eru svo meingallaðar í mörgum greinum að ekki er að undra þó að fólk víða um land sé steinhissa á því að á Alþingi skuli haldið á málum með þeim hætti sem um ræðir. Ég held að þeir sem mótuðu málið hafi snemma fallið í gildrur sem bundu hendur manna. Þótt látið sé að því liggja að farið hafi verið yfir málið opnum huga og ýmsir kostir athugaðir sýnist mér að tillögumenn hafi fljótlega fest sig í forsendum sem a.m.k. ég tel ótækar í máli sem þessu. Eins og hér hefur komið fram, m.a. hjá þeim sem síðast talaði í málinu, hv. þm. Ragnari Arnalds, er ein af þessum fráleitu forsendum, að mínu mati, í málinu sú að binda sig við að þingmannafjöldi í hverju kjördæmi verði sem jafnastur. Það er þessi viðmiðun sem öðru fremur hefur leitt til þeirrar niðurstöðu varðandi hugmyndir um stærð kjördæma og kjördæmamörk sem liggja fyrir í tillöguformi, þó að þau séu ekki beint til afgreiðslu, að fara að gera þetta sem einn af hornsteinum þessa máls. Þetta leiðir til þess að menn eru komnir með hugmyndir um sex kjördæmi í landinu þó að opnað sé fyrir möguleika á endurskoðun þannig að þau yrðu sjö, sem eru eins ólík að landfræðilegri stærð og frekast má vera, sem leiðir menn út í þau ósköp að ætla að gera landfræðilegan helming Íslands að einu kjördæmi. Allur austurhelmingur landsins, ef við skiptum því niður eftir lengdarbaug, er gerður að einu kjördæmi, svæði frá Siglufirði austur um að Skeiðarársandi. Þó það væri ekki nema bara þessi staðreynd, sem blasir auðvitað við og ekki er hægt að stinga í felur, ætti það að vera nóg til þess að hverfa frá þeim grunni sem hér er fram borinn. Ég hef oft spurt mig í sambandi við þetta mál, virðulegur forseti, hvað geti leitt menn inn á svona brautir. Nú er meðal tillögumanna frv., þeirra sem bera ábyrgð á frv., fólk sem ætti að gjörþekkja til en hitt er auðvitað ljóst að kannski skortir eitthvað á tilfinningu í þingmannanefndinni sem mótaði málið, einhverja tilfinningu fyrir hvernig Ísland er í laginu.  Og með þessari tillögu, sem hefur verið endurskoðuð, þ.e. baktillögunni varðandi kjördæmi og kjördæmamörk, sem er fylgiskjal með þessu máli og er auðvitað hægt að taka upp til skoðunar en innan þeirra ströngu marka sem verið er að draga og á að binda í stjórnarskrá. Afleiðingin verður þessi sem við blasir: Þrjú risastór landsbyggðarkjördæmi, Reykjavík, höfuðstað landsins skipt í tvö kjördæmi, sem er annar fáránleikinn frá í þessu máli, og kemur einnig til af sömu forsendunni, svipuðum þingmannafjölda í kjördæmi. Við heyrum reynda þingmenn Reykvíkinga tala í málinu til þess að lofa og prísa tillöguna vegna þess að það sé svo erfitt um vik að halda sambandi við fólk í kjördæminu þá sé það knýjandi nauðsyn að skipta höfuðstað landsins upp í tvennt sem kjördæmi. Það sé svo kostnaðarsamt að ná sambandi við fólk að ekki sé hægt annað en bregða á þetta ráð til að módelið gangi upp. Ég er svo undrandi, virðulegur forseti, yfir því að menn skuli ekki hafa sett á eitthvert annað ráð við meðferð nefndarinnar á málinu og skilað málinu í eitthvað skárra formi inn í þingið að þessu leyti þegar það kemur til 2. umr. Það er ekki aðeins að það skorti á tilfinningu fyrir hvernig Ísland er í laginu og íslenskri landafræði í þessum tillögum heldur eru menn líka að ganga gegn því sem ég tel að ætti að vera ákveðið grundvallarsjónarmið varðandi félagslegt kerfi í landinu. Það er nefnilega ekki hægt, virðulegur forseti, að skoða þetta mál eitt og óbundið og óháð því hvernig háttað er öðrum þáttum í félagslegri uppbyggingu í landinu á hinu stjórnsýslustiginu, þ.e. sveitarfélagsstiginu, og hvernig það hefur þróast. En þær dæmalausu tillögur sem liggja fyrir ganga þvert á það sem þar hefur verið að þróast á undanförnum áratugum. Og ekki bara á undanförnum áratugum heldur um langt skeið í sögu Íslands. Frá því á 10. öld að fyrst er farið að skipta upp landinu í einingar í tengslum við stjórnsýslu, dóma og fleiri þætti hefur verið ákveðin afmörkun milli landshluta sem hafa gengið undir heitinu fjórðungar í gegnum aldir, Norðlendingafjórðungur og Austfirðingafjórðungur. Eins og kjördæmaskipanin hefur verið undanfarna áratugi hefur þrátt fyrir allt, þótt hún fylgi ekkert slíkri deilingu, verið tekið tillit til hennar með ákveðnum hætti þannig að kjördæmamörkin fylgdu að verulegu leyti fjórðungamörkum, þó að einstökum fjórðungum hafi verið skipt í tvö kjördæmi í a.m.k. tveimur tilvikum og reyndar fleiri. Ég tel mjög alvarlegt, virðulegur forseti, að við séum að breyta nú kjördæmaskipan landsins sem leiðir af sér ákveðna riðlun á samstarfsgrundvelli sveitarfélaga í landinu eins og hann hefur verið að þróast á undanförnum áratugum. Nóg er nú um öryggisleysið á landsbyggðinni þó ekki sé verið að bæta við uppsetningu af þessum toga sem leiðir til þess að tengsl sem hafa þróast á milli þingmanna og sveitarstjórnarmanna víða um landið á grundvelli samstarfs sveitarfélaga innan kjördæma, að verið sé að ganga gegn þeim með þeim grófa hætti sem þessar tillögur endurspegla. Því það er ekkert tillit tekið til þessa þáttar í meðferð málsins og ekkert rætt af þeim sem bera tillögurnar fram hvaða áhrif þetta hafi. Virðulegur forseti. Ég held að menn hefðu þurft að skoða þann þátt sem einn af grundvallarþáttum málsins, samhliða því að litið er á stöðu landsbyggðarinnar alveg sérstaklega, eins og eru orð fyrir að gert verði. En þá yrði jafnhliða horft á félagslega uppbyggingu, samstarf sveitarfélaganna í landinu. Virðulegur forseti. Ég vil vegna þess að ég vék að fjórðungaskipan landsins og ætla að tengja það aðeins við í framhaldinu, að leyfa mér aðeins að vitna í ágætt rit sem dregur það mál aðeins fram því að ég tel fulla þörf á því að það komi fram í umræðunni. Þar vitna ég til samantektar í ritinu Íslandssaga eftir Einar Laxness, gefið út af Vöku-Helgafelli, sem alfræðibók. Þar segir, með leyfi forseta, um fjórðunga, --- ég tel að þetta sé góð samantekt, hnitmiðuð. Hún er stutt, með leyfi forseta: ,,Fjórðungur, nafn á fjórum hlutum, sem Ísland skiptist í til dómsagnar og framfærslu við fjórðungaskiptingu um 965, en þar komu landfræðileg mörk fyrst við sögu íslenskrar stjórnskipunar: Norðlendingafjórðungur (Eyfirðingafjórðungur) náði frá Hrútafjarðará að Helkunduheiði og Skoruvíkurbjargi á Langanesi, Austfirðingafjórðungur þaðan að Jökulsá á Sólheimasandi, Sunnlendingafjórðungur (Rangæingafjórðungur) þaðan að Hvítá í Borgarfirði, Vestfirðingafjórðungur (Breiðfirðingafjórðungur) þaðan að Hrútafjarðará. Fjórðungamörkin um Hvítá fluttust til Botnsár í Hvalfirði á 13. öld; mörk Austfirðingafjórðungs og Sunnlendingafjórðungs virðast ekki hafa breyst fyrr en 1783 þegar Skaftafellssýslur voru látnar fylgja Suðuramti með Lónsheiði sem fjórðungamörk. Árið 1893 var ákveðið að Austur-Skaftafellssýsla fylgdi Austuramti; þar með myndaði Skeiðará mörk þau er síðan hafa verið milli Austfirðingafjórðungs og Sunnlendingafjórðungs Á mörkum Norðlendinga- og Austfirðingafjórðungs, sem voru ógreinileg, var settur upp Þórshamar að fornu, samkvæmt kirknaskrá um 1200. Mál skyldu upphaflega sótt á þingi næst vettvangi, en það gat reynst erfitt ef sækjendur voru úr öðru þingi svo að það ráð var tekið að skipta landinu í fjórðunga til dómsagnar. Fjórðungsþingum og fjórðungsdómum var komið á, en sakaraðilar skyldu ætíð vera samþinga, eiga sama sóknarþing, en væri hvor úr sínum fjórðungi skyldu mál sótt á Alþingi. Í hverjum fjórðungi urðu þrjú vorþing nema fjögur í Norðlendingafjórðungi þar sem þeir urðu ekki á annað sáttir. Í hverju þingi voru þrír goðar. Var þeim bannað að eiga þingmenn utan fjórðunga nema með leyfi Lögréttu. Menn máttu þó færa sig yfir Hrútafjörð án þess skipt væri um þingfesti. Miðaði fjórðungaskipting m.a. að því að halda deilumálum innan héraða eins og unnt var. Eftir 1271 var fjórðungur ekki lengur framfærslusvæði en hélst sem dómsagnarumdæmi; lögmenn voru skipaðir af konungi yfir hvern fjórðung, einn sunnan og austan og annar norðan og vestan, en síðar kosnir af fulltrúum fjórðunga á Alþingi. Jarðeigendum bar að hafa umboðsmenn í fjórðungum ættu þeir þar fasteignir en byggju þar ekki sjálfir. Gagnvart konungsvaldinu komu fjórðungar stundum fram sem stjórnskipunarheildir, t.d. í deilum við norska konungsvaldið 1304--06, sbr. Skálholtssamþykkt (Árnesingaskrá) árið 1375. Hólabiskupsdæmi (stofnað 1106) tók yfir Norðlendingafjórðung, en Skálholtsbiskupsdæmi yfir alla hina þrjá. Fjórðungar urðu sérstök læknisumdæmi á síðari hluta 18. aldar. Á 20. öld hafa verið stofnuð sérstök landshlutasamtök kaupstaða, kauptúna og sveitarfélaga sem kenna sig við fjórðunga. Kjördæmi eru öðrum þræði miðuð við fjórðungaskiptingu (með lögum frá árinu 1959).`` Þetta er tilvitnun í Íslandssögu Einars Laxness. Ég held að gild ástæða sé til að rifja þetta upp hér. Ég hefði, virðulegur forseti, lagt það til --- og nefndi það í 1. umræðu málsins --- að menn hefðu farið yfir þessi efni og m.a. skoðað hvort ekki væri réttmætt að halda fjórðungsmörkunum sem kjördæmamörkum. Stæði til að fækka kjördæmum að skoða þann möguleika að fjórðungarnir mynduðu í aðalatriðum grunninn í slíkum kjördæmum sem hér er talað um sem landsbyggðarkjördæmi. Þannig hefði verið tryggt í aðalatriðum að ekki væri gengið gegn þeim félagseiningum sem byggst hafa upp innan kjördæma en hægt væri sameina samtök eins og Samtök sveitarfélaga á Norðurlandi hefði verið á það ráð brugðið að miða kjördæmi við Norðlendingafjórðung svipað og þau mörk voru, hin gömlu fjórðungamörk Norðlendingafjórðungs. Ég hefði líka skoðað, virðulegur forseti, að festa þessa skipan í sessi, þessa skipan sem í aðalatriðum byggði á þessum gömlu sögulegu mörkum sem eiga sér gild rök og festa það sem nýtt stjórnsýslustig í landinu, sem fylki, sem fastan vettvang í samskiptum m.a. ríkis og sveitarfélaga og byggja þar upp lýðræðislegt heimavald. Þá hefðu menn verið að skapa festu í staðinn fyrir þá sundrungu og upplausn sem verið er að bjóða upp á með þessu máli sem við ræðum hér og þeim tillögum sem því fylgja. Ég hef gengið lengra í hugsun minni, virðulegur forseti. Á þessum grunni, hefðu menn komist að því að réttmætt væri að taka upp þriðja stjórnsýslustigið, þá hefði ég verið tilbúinn til að skoða þá hugmynd af alvöru að gera landið allt að einu kjördæmi til Alþingis. Þá hefðu menn haft fjórðungsþing eða fylkisþing sem lýðræðislega kjörinn vettvang en Alþingi sem færi með málefni landsins alls. Ég held að það hefði verið lánlegra en það óbermi sem við fjöllum um sem grunn að þessum tillögum. Ég hef orðið var við það í umræðu fólks, m.a. á Austurlandi en einnig víðar, að menn hefðu verið opnir fyrir tillögum af þessu tagi og átt mun betra með að skilja rökrænt samhengi í slíkum tillögum en í því sem hér liggur fyrir. Rökleysan að baki forsendunum í þessu máli, í forsendum eins og þeim að það sé eitthvert markmið í sjálfu sér að þingmannafjöldi sé svipaður í öllum kjördæmunum. Röksemdafærslan er nánast engin, þetta er sett svona fram ,,af því bara``. Sagt er að það módel sem hér er fram lagt leiði til þess að jöfnunarsæti geti verið einhverju færri, ætli ekki svona fjórum færri en ella. Hvaða rök eru það í máli sem þessu? Það eru gervirök að mínu mati, virðulegur forseti. Í stað þess að búta Ísland niður í kjördæmi eins og hér er um að ræða hefðum við staðið með fastan grunn sem tryggði samstarfsgrundvöll fyrir sveitarfélögin, gæfi möguleika á að festa fylkjaskipan í landinu þó að ekki hefðu verið skilyrði og síðan hefðum við haft landið allt sem eitt kjördæmi og losnað við þetta eilífðarþras um vægi atkvæða að baki þingmanni sem er endalaus olía á eld umræðunnar, sjónarmið sem hafa að mínu mati ekki verið gild eins og málið hefur verið vaxið þó að ég sé stuðningsmaður þess að gæta hófs í misvægi í sambandi við vægi atkvæða til þess að koma til móts við sjónarmið sem eru gild á sinn hátt. Á þá forsendu endurskoðunarinnar gat ég fallist og hef tekið undir eða ekki hafnað að menn leituðust við að draga úr því misvægi sem þar hefur þróast í kjölfar búferlaflutninga í landinu. Virðulegur forseti. Ég tel að þessi grundvallarviðhorf af minni hálfu eigi að vera komin til skila en ég vil draga það aðeins betur fram að það sem verið er að festa með þessari stjórnarskrárbreytingu er fjöldi kjördæmanna og það er lágmarksfjöldi kjördæmasæta, sem svo eru kölluð, miðað við sex og það er þessi binding sem bindur hendur Alþingis og dregur úr möguleika á sveigjanleika við endurskoðun kosningalaga á næsta þingi. Þess vegna er málið mjög afdrifaríkt hvað framhaldið snertir. Það verður greinilega á þessum grunni hvernig sem sjónarmið verða á næsta þingi, ef menn ætla að byggja á þeim stjórnarskrárákvæðum sem hér er stefnt að að lögfesta, þá eru menn bundnir af þessum forsendum. Þá geta menn ekki brugðið á það ráð, sem ég gæti trúað að ýmsir vildu sem halda á málum á næsta þingi, að miða kjördæmin við hóflegri landfræðilegar einingar en hér er um að ræða, t.d. að hafa Austurland ekki stærra en hinn forna Austfirðingafjórðung sem við vorum að rifja upp áðan að náði frá Helkunduheiði við Langanes og frá Langanesi að Jölulsá á Sólheimasandi, en það er útfærsla á núverandi Austurlandskjördæmi sem ég hef verið opinn fyrir og hef talið að gæti komið til greina. En það svæði gefur ekki sex þingmenn og mun ekki gera miðað við þær forsendur sem menn eru að setja um vægi atkvæða. Það gefur ekki sex þingmenn og þar með eru menn að útiloka slíka endurskoðun með því að binda þetta í stjórnarskrá. Ég hef ekki reiknað það nákvæmlega en mér sýnist að það mundi gefa fjóra og ég segi: Það er ekkert við það að athuga. Ég sé ekki nokkurn skapaða hlut við það að athuga að þingmenn á eystri hluta landsins, í Austfirðingafjórðungi, Austurlandskjördæmi, væru fjórir en ekki níu eða ellefu eða hvað það nú er sem þessi heilaga forsenda tekur mið af, jafna skiptingu. Ég andmælti þessum viðhorfum og benti á þessi rök í þingflokki Alþb. á sínum tíma en ekki var mikið á það hlustað. En ég var ekki einn um það að gagnrýna þessar forsendur. Það mátti heyra á máli síðasta ræðumanns sem situr enn í þingflokki Alþb. Hann gagnrýndi hliðstæð atriði og mörg önnur sem ég tek í raun undir og get gert að mínum í sambandi við persónukjör þar sem nefndin skilar alveg auðu í sambandi við það stóra mál og ætlar mönnum að búa við þau ósköp sem rædd hafa verið í umræðunni og menn hafa verið að upplifa á síðustu mánuðum einn ganginn enn í formi prófkjöra í alls konar útgáfum þar sem verið er að raða mönnum á garðann, ef svo má segja, eftir leikreglum sem ekki verða taldar hálýðræðislegar út frá þeim forsendum sem menn eru að ræða kjördæmamál að öðru leyti. Á þetta hefur verið réttilega minnt í umræðunni. Annað atriði sem hefur verið gagnrýnt, alveg réttilega að mínu mati, er sá þröskuldur sem verið er að setja og sá réttur sem þar með er verið að taka af allt að 10 þúsund manns í landinu, eitthvað nálægt þeirri tölu, að eiga það sæmilega öruggt að geta eignast fulltrúa á Alþingi Íslendinga og skiptir þá engu hver í hlut á. Dæmin eru ljós úr fortíðinni hvað þarna er á ferðinni og hversu fráleitt er að ætla að setja inn svo háa þröskulda í sambandi við möguleika fólks til að eiga fulltrúa sinna sjónarmiða inni á Alþingi Íslendinga. Þetta mundi blasa skýrar við ef niðurstaðan hefði orðið sú að landið allt yrði eitt kjördæmi. Þá hefði þessi staðreynd blasað ljósar við og kannski verið erfiðara um vik að knýja fram ákvarðanir af þeim toga sem stefnt er að í þessum efnum. Síðan er það, virðulegur forseti, sem eru tengslin við byggðamálin. Ég vil segja alveg hreint út að ég hef ekki verið meðmæltur þeirri hugsun að menn væru að ræða þetta stóra mál, um stjórnskipun landsins, með þann þátt málsins á bakinu eða sem tengdan við þetta mál. Þá er ég ekki að draga úr þörfinni á að taka á byggðamálum og þeim hrikalega vanda sem þar blasir við en er í rauninni allt of lítið í umræðu og hvað þá þegar litið er til aðgerða. Mér finnst ekki farsælt að vefja þann þátt málsins eða reyna að koma honum í einhvern búning og hengja aftan í þennan vagn sem er í rauninni allt annars eðlis þó að röksamhengið, þ.e. á milli fulltrúakjörsins úti á svæðunum og möguleikana til að hafa áhrif á stjórnsýsluna og stjórnarathafnir á höfuðborgarsvæðinu, það er hægt að hlusta á þau rök en mér finnst þau ekki mjög gild inn í þessa umræðu. Ekki ætti að þurfa einhverja sérstaka meðgjöf eða tengsl af þessum toga til þess að tekið sé á byggðamálum af stjórnvöldum í landinu og Alþingi Íslendinga. Ég held að það viðfangsefni ætti að standa alveg fyrir sínu og sú brýna þörf sem þar er að taka á málum ekki að dyljast nokkrum manni í landinu. Ég er ekki þar með að hafna því að það verði gert ef ekki er annað í boði en að reyna að binda þessa þætti í einn pakka en mér sýnist að þau bönd ætli að verða harla ótraust eins og málið liggur fyrir. Hér eru engar tillögur sem hægt er að taka afstöðu til þegar málið verður afgreitt eftir 2. umr. Í raun er einnig skilað auðu í því máli. Þar er ástandið hins vegar þannig að Alþingi ætti ekki að vera af neinu meira upptekið þessa mánuðina en að fjalla um það skelfilega ástand sem blasir við víða á Íslandi í sambandi við aðstöðu fólks og viðbrögð fólks við þeirri gífurlegu mismunun sem fólkinu í landinu er búin af landsstjórninni og Alþingi Íslendinga með ákvörðunum sem það tekur. Þetta er svo alvarlegt mál, virðulegur forseti, að við megum engan tíma missa til þess að bregðast við með þeim ráðum sem við höfum í höndum okkar á Alþingi og sem ríkisvaldið ræður yfir. Að bregðast við þeirri mismunun sem felst í grundvallaraðstöðu fólks til þess að lifa lífinu í landinu þannig að ekki blasi við ókjörin sem fólki víða um land eru búin varðandi grundvallarþætti í opinberri þjónustu, í tilkostnaði, við grunnþætti eins og upphitun híbýla sinna og annað af þeim toga sem hrópar í himininn. Þetta er orðið svo brothætt að það þolir enga bið að á þessu sé tekið. Þessi vandi verður ekki leystur með patentráðum, með því að vísa á fólk úti í heimi og segja: Komið hingað og byggið upp álbræðslu eða eitthvað þess háttar eins og fært hefur verið í umræðuna í kjördæmi mínu og á allan vanda að leysa og allt hangir á bláþræði á sama tíma og menn sitja í ríkisstjórn og hafast lítið að til þess að leysa þann vanda sem nærtækur er, á sama tíma og hugmyndin um lausn á atvinnumálum utan úr heimi fjarlægist með hverjum deginum sem líður. Það á að líta á vanda byggðanna í landinu, vanda misvægisins í landinu og óréttlætisins í landinu út frá almennum forsendum en ekki út frá töfralausnum eða kraftaverkum sem við Íslendingar höfum í rauninni engin tök á að gera að veruleika. Von er að ýmsir í stjórnarliðinu fórni höndum yfir þeim tálsýnum sem þar er verið að byggja upp af stjórnvöldum. Hvað þegar tálsýnin hverfur, hver eru þá skilaboðin? Þau eru væntanlega þessi: Takið til fótanna, því það var þetta sem átti að leysa málið. Virðulegur forseti. Ég leyfi mér að nefna þessi atriði í tengslum við þennan þátt sem verið er að tengja inn í þetta mál stjórnskipunar á Íslandi, að mínu mati ekki með skýrum rökum. Þetta er í rauninni kvalastillingarlyf sem verið er að reiða fram. Það er verið að reyna að draga úr áhyggjum fólks yfir afkomu sinni og stöðu  
             Virðulegur forseti. Við erum að ræða mjög alvarlegt mál sem er frv. til stjórnarskipunarlaga þar sem það er lagt í vald almenna löggjafans eins og segir í nál. að ákveða hlutina. Við erum víst þessi almenni löggjafi. Ég veit ekki hvar hinn löggjafinn er en kannski finnst hann. Ég tel að þetta mál sé ekki þroskað til ákvörðunar eins og hér er stefnt að. Ég tel að fæturnir undir þessu máli séu ekki traustir og ég hef orðið var við það á mörgum undanförnum mánuðum að fólk hefur þungar áhyggjur af þeim ákvörðunum sem eru í aðsigi á Alþingi Íslendinga. Ég hef eitt dæmi fyrir framan mig sem ég ætla að leyfa mér að vitna til, sem er ályktun frá bæjarstjórn Hornafjarðar, eftirfarandi bókun, samþykkt 5. nóv. 1998 með 11 samhljóða atkvæðum: ,,Bæjarstjórn Hornafjarðar hvetur Alþingi Íslendinga til að leita umsagnar sveitarfélaga og íbúa í landinu áður en breytt kjördæmaskipan er fest í sessi.`` Þetta er undirritað af þáv. bæjarstjóra Sturlaugi Þorsteinssyni sem kemur þessu sjónarmiði á framfæri við þingmenn, Alþingi allt og ríkisstjórn. Mér sýnist að það hefði verið og sé enn full þörf á því að hlusta á fólk utan þings í þessu máli. Ég sé ekki að sá meiri hluti sem virðist vera að baki þessu frv. hafi náð skynsamlegum áttum í þessu grundvallarmáli sem varðar stjórnarskrá lýðveldisins og félagslegar leikreglur í samfélaginu í sambandi við Alþingi og einnig í sambandi við samskiptin við fólkið og sveitarfélögin í landinu. Því er það viðhorf mitt, virðulegur forseti, að ég get ekki stutt þær meginuppistöður sem hér er meiningin að lögfesta vegna þess að þær eru rangar. Þær eru ekki traustar til framtíðar og ekki til heilla og mitt ráð er það, virðulegur forseti, að Alþingi hrapi ekki að því að lögfesta þessar breytingar á stjórnarskrá sem binda hendur komandi þings og komandi kjörtímabils með þeim hætti sem hér er að stefnt.

Herra forseti. Það er eitt atriði í ræðu hv. 4. þm. Austurl. sem ég vildi koma örlítið inn á í andsvari. Hann sagði að stóriðja á Austurlandi ætti öllu að bjarga í byggðamálum en ekkert yrði af þeim áformum og menn mændu á atvinnuuppbyggingu frá útlöndum. Ég kem upp í andsvari vegna þess að þetta er hlutur sem maður hefur heyrt mjög mikið á Austurlandi, frómar óskir hv. þm. og fleiri um að það verði ekkert af þessu. En ég spyr: Á aldrei að athuga slíka möguleika? Eigum við ekki að vera menn til þess að skoða slíkt, vinna að því að koma upp fleiri stoðum undir atvinnulífið á Austurlandi? Er það mest um vert nú að þau áform sem hafa verið uppi á Reyðarfirði verði ekki að veruleika? Á þá ekki að skoða neitt í framhaldi af því? Sannleikurinn er sá að engin breyting hefur orðið á því viðræðuferli en hins vegar er aldrei hægt að segja neitt um þetta fyrr en búið er að skrifa undir viljayfirlýsingar um að fara í framkvæmdir. Það hefur alltaf legið fyrir. En spurningin er hvort það er skoðun hv. þm. að aldrei eigi að skoða atvinnuuppbyggingu sem kemur frá útlöndum eða í samvinnu við útlendinga.

Virðulegur forseti. Ég tel að mikil þörf sé á því að treysta atvinnulíf um land allt, mikil þörf á því og ég hafna því ekki að menn geti átt samvinnu við útlendinga um einstaka þætti í atvinnuuppbyggingu. En ég trúi ekki á töfralausnir og ég hefði aldrei lagt það til eða látið mér detta það í hug að ætla að fara að setja niður álbræðsluhlussu á Austurlandi með 500 þúsund tonna framleiðslugetu, eins og er ramminn um þá hugmynd sem hv. þm. var að nefna og ber auðvitað ábyrgð á með öðrum stjórnarliðum sem hafa tekið þar ákvarðanir og kannski sem þingmaður í kjördæminu ekki síst. Ég hefði aldrei brugðið á slík ráð vegna þess að ég tel að það skapi fleiri vandamál heldur en það leysir ef það væri í boði. En menn tóku kannski eftir því hvernig hv. þm. orðaði horfurnar í þeim efnum. Það væri ekkert brugðið út af því viðræðuferli sem ákveðið hafi verið. Þetta er platan sem er spiluð á Austurlandi og víðar og á að hugga Austfirðinga til að viðhalda þeirri blekkingu að einhver alvara sé að baki fjárfestingaráformum í þessu efni. Auðvitað heldur Norsk Hydro áfram við ákveðna rannsóknarþætti sem bundið var fastmælum. Hver er að draga það í efa? Það vita allir sem vilja vita að engar líkur eru á því að einhver fjárfesting komi í kjölfarið af þeirra hálfu í sambandi við þetta mál. En það er búið að gera þetta að því ópíum sem við nefndum áðan að erfitt er að taka það frá fólkinu rétt fyrir kosningar.

Herra forseti. Hv. 4. þm. Austurl. talaði um að hann hefði ekki staðið að því að setja álbræðsluhlussu niður á Austurlandi  Erindi mitt upp í þennan ræðustól var að undirstrika mikilvægi þess að horfa til allra átta varðandi atvinnulíf landsbyggðarinnar, en ég hef aldrei gefið yfirlýsingar um það, aldrei, að álbræðsla á Reyðarfirði mundi leysa öll byggðamál á Austurlandi í eitt skipti fyrir öll. Það væri mikilvægur þáttur inn í atvinnulífið á Austurlandi og mundi styrkja annað atvinnulíf í landsfjórðungnum, það er mín skoðun. En að það leysi öll byggðamál á einu bretti á austurhluta landsins, ég hef aldrei haldið því fram. Ég er á mælendaskrá í þessu máli á eftir og kem að byggðamálunum almennt í tengslum við ræðu mína sem ég ætla að flytja síðar.

Virðulegur forseti. Þetta er dálítið þungur myllusteinn sem þingmenn Framsfl. hafa bundið um háls sér í þessu efni og ég skil ósköp vel að svolítið erfitt sé að bera hann. Þegar verið er að mótmæla því að lagt hafi verið upp með 500 þúsund tonna álbræðslu þá er erfitt að hrekja það. Það var ekki aðeins 500 þúsund tonn sem þar voru framreidd heldur 720 þúsund tonn, sem voru hugmyndir viðræðuaðilans, en fastmælum var bundið að fyrst um sinn yrði ekki miðað við meira en 480 þúsund tonn, en 700 þúsund tonn svara til allrar álbræðslu í Noregi og framleiðslu af þessum toga á að draga inn í örsamfélag á Íslandi. Það er ekki verið að horfa mikið til reynslunnar í nágrannalöndunum. Þegar það síðan bætist við, sem er á allra vitorði sem hafa augun opin, að þetta er viðræðuferli og skoðun mála sem opnar upplýsingar fyrir Norsk Hydro varðandi íslenskan orkubúskap sem þeir kunna að notfæra sér einhvern tíma í framtíðinni ef þeir eiga þá völ á því og eru auðvitað ósköp hressir með það að hér er allt bókhaldið opnað. Gjörið þið svo vel. En hv. þm. reynir auðvitað að bera sig vel að þessu leyti og halda uppi þessu álbræðslumerki, merkinu fyrir þessa álbræðsluhlussu sem þeir framsóknarmenn hafa tekið trú á og settu á svið með hæstv. iðnrh. sínum fyrir tveimur árum þegar öllum ofbauð það sem var verið að gera á vegum ríkisstjórnarinnar og Framsfl. með stóriðjuuppbyggingu við Faxaflóa, þá var þessi hugmynd búin til til þess að hressa við landsliðið fram að kosningum.

Hæstv. forseti. Samkvæmt ræðu hv. þm. kann nefndin ekki landafræði og veit ekki hvernig Ísland er í laginu. Hann talaði um mikið vandamál sem er uppi um þróun byggðar. Það er rétt, þar er ég honum sammála, en samt þarf landsbyggðin ekki meðgjöf og lausn á atvinnumálum á ekki að koma utan úr heimi. Þetta er mikil ekki-ræða. Síðan talaði hann um stóriðjuhlussu sem kvalastillingarlyf, ef ég skildi hann rétt. Hann vill ekki aðgerðir í byggðamálum tengt afgreiðslu þessa máls sem við erum að fjalla um. Þar er hann algerlega ósammála formanni síns flokks því að eitt megininntakið í ræðu hans var hvað það væri mikilvægt að gripið yrði til aðgerða í byggðamálum tengt afgreiðslu þessa máls og hann setti það sem algert skilyrði, ekki kannski að hann styddi málið en skilyrði þannig að málið ætti ekki að fá afgreiðslu á þessu þingi nema af þessu yrði. Mig langar að spyrja hv. þm. eftir ræðu hans hér, sem mér fannst að mörgu leyti nokkuð neikvæð, hvort hann geti nefnt mér í fljótu bragði eitthvert mál --- af því mér skilst að hann ætli að ljúka störfum á þingi og muni ekki verða í framboði til Alþingis í þeim kosningum sem eru fram undan --- sem hefur komið til umfjöllunar á hv. Alþingi á þessu kjörtímabili sem hann telur að hafi verið þjóðfélaginu til framdráttar og hafi verið gott mál.

Virðulegur forseti. Ég vek athygli á að hér var að bregðast við ræðu minni frsm. nefndarinnar sem hefur fjallað um málið og vék ekki einu orði að gagnrýni minni á frv. sem nú er til umræðu nema svona í þessum almenna hneykslunartón, hafði ekkert fram að færa til að svara þeirri gagnrýni sem ég hafði uppi á þær tillögur sem hér liggja fyrir um grundvallarþætti í stjórnskipun Íslands eða í stjórnarskránni varðandi kjördæmaskipan í landinu og forsendur hennar. Í staðinn er komið hér upp og flutt það sem menn heyrðu um neikvæðni mína, að ég vildi ekki taka við neinu til leiðréttingar fyrir landsbyggðina, ég gerði ekkert með það o.s.frv. Hv. þm. hefur ekki haft fyrir því að hlusta. Mál mitt var það að ég taldi og tel það ekki skynsamlega málafylgju að þegar við erum að ræða um grunnþátt í stjórnskipun Íslands séu menn að binda það við einhverjar aðgerðir í byggðamálum sem slíkar. Þá er ég að tala um grundvöll málsins. Það á ekki að þurfa að kaupa stuðning við fráleitar breytingar á stjórnskipun landsins með einhverri dúsu í byggðamálum sem er ekki merkilegri en svo að hér liggur ekkert fyrir til samþykktar. Ég tók það sérstaklega fram en hv. þm. kaus að heyra það ekki, að það væri auðvitað allt saman vel þegið, það væri betra en ekkert en það þyrfti þá að vera þannig að hægt væri að taka afstöðu til þess. En það er þessi aðferð, sem jafnvel þó að hv. þm. hefði komið annars staðar frá hefði sagt að bæri einkenni Framsfl. og forustu hans nú um stundir, að koma með dúsur af þessum toga inn í mál sem er annars eðlis inn í grundvallarþátt sem við erum að ræða í sambandi við stjórnarskrárbeytingu.

Hæstv. forseti. Hv. þm. getur kallað þetta dúsur eða hvað sem hann kýs. En ég held að það hljóti að vera jákvætt og til bóta að grípa til aðgerða til eflingar byggð, hvort sem það tengist þessu máli eða ekki. Það vill svo til að formaður þingflokks hans lagði mikla áherslu á það í nefndinni sem mótaði þessar tillögur að farið yrði í þessar aðgerðir í tengslum við þetta mál og var að sjálfsögðu orðið við því. Ég er reyndar ekki sannfærð um að hann hafi endilega komið með þær tillögur í nefndina en alla vega varð það niðurstaðan og ég er ákaflega hreykin af því að svo varð. Ég tók eftir því að hv. þm. svaraði ekki þeirri spurningu sem ég lagði fyrir hann vegna þess að mér fannst hann vera neikvæður í ræðu sinni. Þegar hann talar um fjórðunga í sambandi við kjördæmaskiptinguna hljómar það í sjálfu sér ágætlega en með tilliti til íbúafjöldans í fjórðungunum gengur sú tillaga ekki upp. Hún hljóðar upp á það að Austurland hefði þrjá þingmenn, Reykjavík --- sem ég heyri að hann vill ekki skipta --- hefði 22 o.s.frv. Þessi tillaga, ef hún yrði sett fram og reiknuð út, mundi hafa það í för með sér að uppbótarþingmenn eða jöfnunarþingmenn þyrftu að vera mjög margir, og það er alveg gjörsamlega á skjön við þau skilaboð sem við fengum í nefndina frá þingflokki Alþb. og óháðra þar sem hv. þm. sat þegar þessar tillögur voru allar í undirbúningi. Og ef hann er ekki einu sinni sammála formanni síns nýja flokks þá veit ég eiginlega ekki hvar hans meðbræður eru.

Virðulegur forseti. Hv. þm. endurtók forsendur að þessari smíð sem hv. þm. ber ábyrgð á í sambandi við kjördæmaskipan í landinu. Um hana erum við algerlega ósammála. Ég tel að sú forsenda sé röng sem nefndin gaf sér og setur sér um sama fjölda þingmanna sem leiðir út í þá ófæru sem hér blasir við varðandi m.a. stærð kjördæma. Hvort það eru þrír þingmenn á Austurlandi --- ég býst við að við ættum inni fyrir fjórum ef miðað yrði við hin gömlu fjórðungamörk og Vestur-Skaftafellssýsla sem svo er kölluð, vestursýslan, yrði lögð til Austurlandskjördæmis, að það væru þá fjórir. Og það tel ég alveg ásættanlegt, alveg áættanlega niðurstöðu. En að hrekjast út í þann óskapnað sem hér liggur fyrir í hugmyndum um kjördæmi og kljúfa í leiðinni upp Norðlendingafjórðung, eins og gert er ráð fyrir, tel ég vera miklu ófæru sem verið er að stefna í. Um byggðamálin er ekkert annað að segja en það að mér finnst að þau viðfangsefni sem þar blasa við tali nógu skýru máli til að Alþingi Íslendinga ætti að sjá ástæðu til að taka á honum stóra sínum til að bregðast við því sem þar stefnir í og er einhver stærsta hætta sem blasir við íslensku þjóðfélagi þessi missiri og þolir ekki mikla bið.

Hæstv. forseti. Þetta verður örstutt hjá mér. Ég ætla einungis að vekja athygli á skemmtilegri og athyglisverðri tillögu sem kom fram í máli hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar áðan um þriðja stjórnsýslustigið svokallaða sem yrði byggt á þessum fjórðungum, hinum fornu fjórðungum. Þetta yrði vissulega, tel ég, nokkuð stór framför í byggðamálum í landinu. Þetta yrði eins konar ,,subsidiaritet`` eða dreifræði, eins og það hefur verið kallað í Evrópusambandinu. Og þarna fengju byggðirnar tækifæri til að standa betur á eigin fótum, fengju víðtækara umboð til skattheimtu og að reka eigin þjónustu og í leiðinni yrði landið gert að einu kjördæmi. Ég vona að ég sé ekkert að guðlasta þegar ég segi að þá gæti verið vert að skoða þá hugmynd að færa Alþingi aftur á Þingvelli í framhaldi af því.

Virðulegur forseti. Ég gleðst yfir að heyra þær undirtektir sem komu fram hjá hv. þm., ungum þingmanni sem nýlega hefur tekið hér sæti. Ég hef haft mjög lengi sterka sannfæringu fyrir því að eitt af því besta sem við gerðum í byggðamálum á Íslandi væri að festa fylkjaskipan í sessi til þess að hafa grunn til aðgerða og að veita fólkinu á viðkomandi svæðum, gjarnan í fjórðungunum --- ég held að það séu nokkurn veginn þau mörk sem við ættum að tala um núna í því sambandi --- möguleika á að taka á sínum málum samstætt. Þetta væri lýðræðislegt stjórnsýslustig sem kosið væri til og að þeirri forsendu gefinni hef ég sagt og stend við það að þá væri ég reiðubúinn að kjósa á Íslandi sameinuðu til Alþingis Íslendinga.

Herra forseti. Sjaldan hef ég verið eins sammála hv. síðasta ræðumanni og ég hef verið núna undanfarið korter eða hálftíma og þakka fyrir ágæta ræðu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar. En hins vegar: ,,Þetta, sem helst nú varast vann, varð þó að koma yfir hann.`` Hann fór að tala um byggðamálin töluvert mikið í tengslum við stjórnarskipunarlögin og það frv. sem hér liggur fyrir, og ég hygg að erfitt sé að komast hjá því. Varðandi svör og andsvör þeirra félaga á Austurlandi þá býst ég við að þegar hv. þm. Hjörleifur Guttormsson dregur tjaldhæla sína úr jörð komist hann að því að þeir eru einmitt úr áli. En það er nú önnur saga.

Það er ekki víst.

Það er ekki víst, en yfirleitt eru tjaldhælar nú orðið úr áli, nema tjaldhælar hv. þm. séu svo gamlir að þeir séu síðan fyrir ál. Herra forseti. Ég var ánægður með þessa ræðu og þennan málflutning og fleiri þeirra sem talað hafa hér í dag vegna þess að ég er lítið hrifinn af þessu frv.  Herra forseti. Þetta er ekki gamanmál, öðru nær. Mikil alvara er hér á ferðum en ég held að það sé sama hversu lengi við þæfum þetta mál, kjördæmamálið á Alþingi, meiri hlutinn mun koma því fram. Ekki meiri hluti samkvæmt flokkum heldur meiri hluti úr flestum stjórnmálaflokkunum en minni hluti úr öllum stjórnmálaflokkunum er óánægður með hverju fram vindur. Vafalaust má kalla þetta frv. stór tíðindi, og frv., verði það samþykkt, stórpólitísk tíðindi eins og sumir hv. þingmenn hafa sagt í dag. En hvort það verða góð tíðindi eða ótíðindi fer eftir útfærslunni. Ég get einnig tekið undir það að afar lítið er gert með umsagnir þeirra sem leitað var til. Það kemur ekki fram í umræðunni að afar margir umsagnaraðilar frv. leggjast gegn því, sérstaklega sveitarstjórnarmenn, sveitarstjórnir sem hafa skilað áliti og héraðsstjórnir vegna þess að tillaga um nýja kjördæmaskipan gangi þvert á félagslega uppbyggingu og stjórnarskipan á því stjórnsýslustigi sem er í sveitarstjórnun landsins. Ástæðan fyrir því að ég er andvígur frv. í allmörgum liðum þess er sú að það flýtir fyrir þeirri þróun að byggðir leggist í eyði, og finnst mörgum sú þróun alveg nógu hröð. Kosningalaganefndin gerði í tillögum sínum ráð fyrir sérstökum hliðarráðstöfunum samhliða þeim miklu breytingum á kjördæmaskipaninni sem hér eru gerðar tillögur um. Ég leyfi mér að vitna orðrétt í frv. til stjórnskipunarlaga, með leyfi forseta. Þar segir: ,,Með því að breytingar þessar miða að því að draga úr misvægi atkvæða milli landshluta leiða þær óhjákvæmilega til þess að nokkur þingsæti færast frá landsbyggðinni til þéttbýlisins á suðvesturhorni landsins.`` --- Síðan segir: --- ,,Eðlilegt er að slík breyting leiði til umræðna um vanda landsbyggðarinnar. Í skýrslu nefndarinnar sagði m.a. svo um þessi atriði: ,,Breytingar þær, sem lagt er til að gerðar verði á skipun kjördæma og úthlutun þingsæta, gefa tilefni til að fjallað verði um hvort ástæða sé til að grípa til aðgerða til að styðja og styrkja búsetu á landsbyggðinni. Í því efni má nefna samgöngu- og vegamál, til að mynda örari endurbætur á vegtengingum einstakra byggða við aðalvegakerfi landsins, fjarskiptamál, húshitunarkostnað á hinum svonefndu köldu svæðum, námskostnað vegna framhaldsnáms o.fl.```` Við verðum að treysta því að sú jöfnun aðstöðu sem gefin eru fyrirheit um nái fram að ganga, og á fjárlögum þessa árs eru jöfnunaraðgerðir varðandi námskostnað og orkukostnað komnar fram að hluta til og vil ég með ánægju minnast á það. En miklu meira þarf þó til að koma. Um leið og atkvæðavægið verður jafnað þarf að jafna aðra aðstöðu landsmanna. Ég er þeirra skoðunar að ef fólk sæti við sama borð og væri ekki mismunað eftir búsetu væri allt í lagi að jafna atkvæðavægið til fulls. Ég hef áður minnst á atkvæðamisvægið sem samfylkingin setti inn í prófkjörin sín í stóru kjördæmunum tveimur hér syðra, þar sem hægri höndin virðist ekki vita hvað sú vinstri gerir. Fólk sem hrópar á jöfnun atkvæðavægis, setur reglur með hólfum og girðingum sem gerir misvægi atkvæða miklu meira en endurspeglast í kosningum til Alþingis. Þetta er því auðvitað frjálst en eftir þessu hljóta menn að taka. Herra forseti. Þrátt fyrir gáleysistal oft og einatt telja flestir að þingið og þingmennirnir geri nokkurt gagn og starf þingmanna skipti þjóðina miklu máli. Þegar fyrir liggur að þingmönnum af landsbyggðinni muni fækka verulega þá telja margir að misvægið vaxi og aðstöðumunur landsmanna verði meiri. Sú hætta er vissulega fyrir hendi. Þess vegna er þetta svona nátengt byggðamálum eins og hér hefur komið fram í umræðunni í dag. Við verðum því jafnframt að tryggja aðra jöfnun og sé það gert má mín vegna jafna atkvæðavægið til fulls. Hvað varðar kjördæmaskipanina hef ég verið þeirrar skoðunar og er þeirrar skoðunar að eðlilegra væri að fara meira eftir fjórðungunum, Vesturland/Vestfirðir, Norðurland allt, og síðan þrjú kjördæmi, Austurland, Suðurland og Reykjanes, eftir þeim skiptingum sem menn teldu þar eðlilegar. Eins og sá glöggi og gamalreyndi þingmaður, Ragnar Arnalds, sagði fyrr í dag þá er enn tími til að breyta þessu. Og ég skora á sérnefndina að taka málið aftur inn til skoðunar, fara betur yfir umsagnir umsagnaraðilanna og bregðast við þeim með réttari og sanngjarnari hætti en mér virðist að gert hafi verið eftir því sem kemur fram hér við 2. umr.

Virðulegi forseti. Mér sýnist á öllu að komið sé að lokasennu í þessu stóra máli. Raunar hefur verið afar athyglisvert að fylgjast með framgangi þess og undirbúningi. Þetta mál hefur ekki þróast á stjórnmálaflokka vísu, það hefur að sjálfsögðu verið kynnt í stjórnmálaflokkunum en í raun hefur ekki verið tekið mið af því sem þar hefur komið fram í umræðunni. Menn hafa sem sagt valið þann kostinn að ná pólitískri samstöðu og það er sú braut sem málið hefur rakið sig eftir. Eins og kom reyndar skýrt fram í umræðunni fyrr í dag, einkum hjá hv. þm. Svavari Gestssyni, byggist þessi pólitíska niðurstaða á því að samhliða því að fækka alþingismönnum úti á landi sé jafnframt séð fyrir því að stjórnmálaflokkarnir eigi eftir sem áður möguleika á því að fá alþingismenn kjörna á landsbyggðinni. Til þess að það sé hægt þarf tala þeirra að vera af ákveðinni stærð, sex til tíu manns, svo að minnstu flokkarnir eigi sæmilega trausta möguleika á því að fá þingmenn kjörna. Þetta er grundvöllurinn að þeim ásetningi sem felst í þessari tillögugerð. Nú er það raunar þannig að stjórnmálaflokkar hafa sameinast og vinstri hluti stjórnmálaflokkanna er þannig kominn væntanlega í einn og sama flokk að mestu leyti. Þá er orðið vandséð hver er tilgangurinn með þessum tillöguflutningi. Helst væri hægt að túlka það þannig að þetta eigi að vera eins konar varaskeifa fyrir stjórnmálaflokka sem eiga von á því að koma skyndilega inn í stjórnmálin með möguleikum eitthvað í kringum 10% greiddra atkvæða og að athvarf þeirra geti þannig orðið bærilega tryggt. Í þessu felst þessi pólitíska sátt. Það sem menn eru að tala um í sambandi við reikningskúnstir af þessum toga og að ekki sé hægt að ná jöfnuði nema með því að stækka kjördæmin og fjölga þingmönnunum er það gríðarlega mikill misskilningur. Hvergi hefur verið sýnt fram á það, og ég hef sjálfur gengið í gegnum þá umræðu að það eru leiðir sem menn hafa til þess að finna jöfnuð með öðrum hætti. Þetta er hins vegar stóra ákvörðunin og fyrir þetta er svo fórnað gömlu kjördæmunum með þann grundvöll sem þau byggja á og þróast hefur núna um áratuga skeið. Ég held að það hljóti að vera öllum sæmilega sanngjörnum mönnum ljóst að farið er fram á ystu nöf og kannski reyndar lengra ef betur er að gáð. Það sem er líka athyglisvert við þessi mál er að meginmarkmiðið er jöfnun atkvæða. Þess hefur ekki orðið vart að um það væri sérstakur ágreiningur. Þess hefur bara ekki orðið vart. Það er afskaplega óskynsamlegt að setja þennan vítæka ágreining inn í umræðuna þegar verið er að taka ákvörðun eins og með jöfnun atkvæða vegna þess að sú ákvörðun hlýtur auðvitað að blandast umræðunni um þessar ógætilegu ákvarðanir um breytingar á kjördæmaskipuninni. Upp hafa komið raddir og verið á kreiki um það að hafa allt landið í einu kjördæmi. Sú tillaga hefur ekki fengið hljómgrunn en ég sé ekki mikinn mun á því hvort hálft landið er haft í einu kjördæmi eða allt landið. Mér er alveg ómögulegt að sjá nokkurn sérstakan mun á því. Þessi mörk eru orðin að þeirri stærð að kjósendur í þessum víðfeðmu kjördæmum hafa engin sérstök áhrif á þróun mála innan þeirra. Ekki hefur verið bent á það í þessum efnum hvaða munur sé á þessu tvenns konar fyrirkomulagi að því er varðar stærðarmörkin. Ég held að alveg sé ljóst að slíku skipulagi fylgi hætta fyrir dreifðari byggðir landsins í þessu tilviki eins og öðrum þar sem einingarnar eru stækkaðar. Ég held að hægt sé að rökstyðja þetta og raunar sanna. Byggðastofnun hefur tekið sér það fyrir hendur í samvinnu við Háskólann á Akureyri að meta t.d. sameiningu sveitarfélaga, samþjöppun valdsins þar, meta þau áhrif á þróun byggðarinnar og greiningu fjármagnsins eftir að þær breytingar hafa verið gerðar. Ég sé fyrir mér að í þessum efnum hefur hlutur hinna dreifðari byggða veikst. Ég er sannfærður um að það mun koma út úr rannsókninni sem Byggðastofnun hefur hafið undirbúning að í samvinnu við Háskólann á Akureyri. Þetta gildir alveg eins um þessar stóru byggðir að þar verður þingmannsstarfið miklu veikara en það var áður. Það kemur auðvitað niður á veikari byggðunum, það þarf ekkert um það að spyrja. Menn starfa auðvitað á þeim svæðum þar sem helst er hægt að skila árangri og það er í stærri byggðunum. Reyndar er athyglisvert við umræðuna alla saman hve viðhorf þingmanna á Alþingi taka mikið mið af landfræðilegri staðsetningu þeirra að þessu leyti. Ég held að það væri góður kostur þegar afstaða manna liggur fyrir og fróðlegur að setja það inn á kort hvar þingmennirnir, sem hafa efasemdir í þessum efnum, eiga kjördæmi og hvar þeir eiga skyldum að gegna. Þá held ég að það skýrist að það eru þingmennirnir í þéttbýlinu, norður á Akureyri og í kringum Reykjavík, sem fyrst og fremst styðja þessar aðgerðir. Í framhaldi af því er fullkomlega eðlilegt að álykta að viðhorfin verði kannski ekkert mjög ólík þegar farið verður að vinna eftir hinni nýju skipan þessara mála. Vitnað hefur verið til þess, reyndar um langa tíð, sem sérstökum áherslum hjá þeim mönnum sem kallaðir eru ræktunarmenn, þekkja landið sitt og gróður þess og vandamál, að þeir hefji gjarnan störf á jöðrunum þar sem land er í hættu eða eyðing þess á sér stað. Það gera þeir til þess að hindra að eyðingaröflin nái inn á ný svæði og grandi þar því lífi sem fyrir er. Meira að segja er mjög auðvelt að sanna það og það liggja fyrir tölur um það að þar sem byggð fer að gisna á jöðrunum kemur þessi vandi fram síðar þar sem betur er gróið. Það er t.d. athyglisvert sem kemur fram í athugun sem Byggðastofnun hefur látið gera í þessum efnum að sumir öflugustu kaupstaðirnir sem hafa verið um langa tíð, eins og Höfn í Hornafirði, Egilsstaðir, Húsavík, Sauðárkrókur og Selfoss, sem staðið hafa með miklum blóma, hafa átt frekar í vök að verjast eftir að sveitirnar í kringum þá komust í þann vanda sem allir þekkja. Þannig er sú breyting sem hér er háskaleg í sambandi við byggðamálin í landinu. Hvernig svo þetta púsluspil á sér stað skiptir mig þess vegna ekki neinu sérstöku máli. Ég var t.d. spurður að því, svo að ég nefni dæmi, hvar ég teldi að vista ætti Austur-Skaftafellssýslu í þessu samhengi. Ef um væri að ræða eitthvert málefni sem væri hægt að taka alvarlega, þá væri auðvitað eðlilegasti kosturinn að Austur-Skaftafellssýsla yrði vistuð í Suðurlandskjördæmi, eins og ég held að það muni heita. En mitt svar var einfaldlega það að fyrir mig skiptir það ekki neinu máli. Það skiptir mig meira að segja engu máli þótt hún væri vistuð með Hornströndum. Þessi kjördæmaskipan er aðferð til þess að koma saman framboðslistum. Í því felst gildi hennar. Stjórnsýslulega hefur hún ekki nokkur minnstu áhrif og geta menn reyndar lagt það niður fyrir sér með því að bera saman aðstæður norður á Siglufirði og svo aftur í Austur-Skaftafellssýslu, t.d. í Öræfum svo að dæmi sé nefnt. Það sér náttúrlega hver heilvita maður að sem einhver stjórnsýslueining getur þetta ekki gengið upp. Ég held að það sé svo að segja sama vegalengd hvora leiðina menn mundu aka, austur um land eða suður, vestur og norður um land til Siglufjarðar. Ég held að það sé svo að segja sama vegalengd. Þá er að koma að því sem skiptir miklu máli inn í þessa umræðu og er frá mínum bæjardyrum séð langalvarlegasti þáttur hennar. Það vekur reyndar athygli að ekki ber mikið á því í þingsalnum að forræðismenn þeirra tillagna sem eru í vinnslu í byggðamálum fylgist með þessari umræðu. Það stendur þannig á að hæstv. forsrh. á tillögu sem er í umfjöllun í allshn. Alþingis. Svo á forsrh. aðra tillögu sem er í umfjöllun í sérstakri nefnd sem ég held að sé kölluð byggðanefnd forsrh. Þetta er allt nokkuð sérstakt og lítið hefur heyrst af þessari tillögugerð. Byggðatillaga forsrh. var unnin af stjórn Byggðastofnunar fyrir hans atbeina. Til hennar hefur mikið verið vitnað enda eru þar afar skýr fyrirheit, skýr stefna og skýr fyrirheit. Einhvern veginn er það nokkuð undarlegt að þessi tillaga skuli ekki vera komin fram frá allshn. Og svo er það tillaga forsrh. sem er að því er manni virðist sett fram í tilefni af þessari kjördæmabreytingu. Þessar tillögur verða auðvitað ræddar hér og þá verður auðvelt að fá svör við ýmsum spurningum. Það vekur satt að segja nokkra athygli að ekki hefur mikið verið leitað eftir upplýsingum frá þróunarsviði Byggðastofnunar í sambandi við þá vinnu sem fer fram um þessi efni. En í framhaldi af eflingu þeirrar starfsemi Byggðastofnunar og í framhaldi af margháttuðum ábendingum sem komu fram við undirbúning og vinnslu byggðatillögu forsrh., þá vöknuðu spurningar sem ekki voru efni til að svara þá. Nú hefur ýmislegt af því skýrst betur og þar af leiðandi teldi maður ástæðu til þess, m.a. vegna þess að verið er að leitast við að greina ástæðurnar fyrir veikri stöðu byggðanna, að sérstaklega væri farið yfir það sem þar hefur komið fram síðan. Ef á annað borð á að tengja byggðamálin á einn eða annan hátt við kjördæmabreytinguna, þá verður auðvitað ekki komist hjá því að hér verði gefnar skýringar á því hvernig eigi að bregðast við þeim vanda. Annað er alveg útilokað. Í þeim efnum sýnist mér að menn þurfi að taka nokkuð á ef þessi tillögugerð á ekki að vera orðin tóm. Byggðastofnun mun skýra frá því á morgun t.d. hvernig þróun ríkisútgjaldanna hefur verið á síðustu árum. Það hefur reyndar ekki verið unnið fyrr en fyrir einu ári síðan og nú hefur sams konar skýrsla verið gefin út eða verður gefin út á morgun. Í henni felst nokkur vitnisburður um það hvernig fjármagninu er dreift um landið og þá að sjálfsögðu fyrir atbeina Alþingis og ríkisstjórnar. Það er kunnara en frá þurfi að segja að um það hefur gjarnan verið talað að landsbyggðin væri þung á fóðrum á ríkiskassanum. Það hefur æðimikið verið um það talað. En þegar betur er að gáð þá fara um það bil 70% af ríkisútgjöldunum hingað í þessi tvö kjördæmi en 30% fara í hin sex kjördæmin. Ég hygg að menn hafi ekki gert sér þessar tölur sérlega vel ljósar fyrr en yfir þær hefur verið farið með afar skilvirkum hætti. Það sem hlýtur þó að vekja enn þá meiri athygli er að þessar áherslur eru stórlega að breytast þannig að ef tekin eru síðustu árin og aukning ríkisútgjaldanna á síðustu árum, í þessu tilviki síðustu fjórum árum, þá fer 1 / 10 af þessari aukningu í landsbyggðakjördæmin sex. Það verður auðvitað ekki sagt að þingmennirnir utan af landi sem stundum eru kenndir við kjördæmapot hafi verið stórtækir í þessum efnum hin síðari ár. 9 / 10 af aukningunni í ríkisútgjöldunum á fjórum síðustu árum hafa farið til Reykjavíkur og Reykjaness og 1 / 10 út á landsbyggðina þannig að auðvitað er að ýmsu að hyggja í þessum efnum. Þetta á sér auðvitað eðlilegar skýringar og þær skýringar eru að fólkið er að flyja búsetu sína til í landinu. Það kostar fjármuni að flytja búsetuna til í landinu. Við hverjum megum við búast í þeim efnum á næstu árum? Þróunarsvið Byggðastofnunar hefur gert nokkra greiningu á því hver staða og horfur í byggðamálum eru í hinum einstöku landshlutum og hefur í þeim efnum skipt þeim hluta landsins sem Byggðastofnun starfar á í þrjú svæði. Starfssvæði Byggðastofnunar nær yfir um 40% af íbúum landsins og það kemur í ljós að á því svæði sem er talið vera í sæmilega traustu horfi eru 27,8% af íbúum landsins. Á hinum svæðunum tveim, svæði eitt og svæði tvö, búa um það bil 12% þjóðarinnar. En þessir íbúar eru hins vegar dreifðir yfir stóran hluta landsins þegar litið er á það landfræðilega, líklega 70--80%. Þarna á byggðin í vök að verjast. Þar sem menn eru núna að taka ákvarðanir inn í nýja pólitíska framtíð, breytta kjördæmaskipan með stórlega miklu minna vægi þeirra sem búa á þessum landsvæðum og þar sem fyrirheit liggja hér jafnframt fyrir um hvernig eigi með nýjum áherslum í byggðamálum að tryggja framtíð þeirra, þá verður auðvitað ekki nokkur leið að komast hjá því að fram komi svör um hvað eigi að gera. Annað er ekki mögulegt. Ég minni á að einhverjir af höfundum þeirrar tillögu sem hér liggur frammi, hafa verið að láta að því liggja --- ég held að ég muni rétt að það hafi verið hv. þm. Svavar Gestsson --- að engin leið væri að láta láta tillöguna um kjördæmaskipan ganga fram án þess að þessi mál væru skýrð. Og það vantar auðvitað inn í þessa umræðu. Fyrst þetta er tengt saman á þennan hátt, þ.e. styrking byggðarinnar, aðgerðir til að styrkja byggðirnar og til að breyta kjördæmunum, þá er ekki annað hægt en að það verði skýrt og ákveðið hvað eigi að gera til að þau áform nái fram að ganga. Frá mínum bæjardyrum séð er það það sem út af stendur í þessari umræðu og það er augljóst mál að menn ætla að grípa til aðgerða sem eiga að skila meiru en byggðatillaga forsrh., sem ég kalla svo, og ríkisstjórnin hefur fallist á svo sem kunnugt er. Ég teldi það vera slæman kost. Það hefur jafnvel heyrst hér í umræðunni í dag að forsendan fyrir því að menn gætu stutt tillöguna um breytingar á kjördæmunum væri sú að þessi mál yrðu hvorki skýrð né um þau tekin bærilega trúverðug ákvörðun.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til stjórnarskipunarlaga ásamt nál. og brtt. sem fyrir liggja sem eru afrakstur þeirrar vinnu sem stjórnarskrárnefndin hefur innt af hendi. Nú þegar hafa farið fram nokkrar umræður um þetta mál eins og vænta mátti. Við 1. umr. gerði ég grein fyrir afstöðu minni til málsins en ég hef setið í þeirri nefnd sem hefur fjallað um málið á milli 1. og 2. umr., svokallaðri stjórnarskrárnefnd, þannig að ég hef haft tækifæri til að fara mjög vandlega og rækilega yfir alla þætti þess. Umræður um málið hafa að sjálfsögðu orðið mjög verulegar og sérstaklega hafa menn rætt um breytingarnar á stærð kjördæmanna, um mismunandi vægi atkvæða og deilt nokkuð um það. Í nágrannalöndum okkar er viðurkennt, eins og hefur verið hér og er samkvæmt þeim tillögum sem fyrir liggja og nál., að sami fjöldi þingmanna geti ekki verið í öllum kjördæmum. Þrátt fyrir mismunandi fjölda íbúa og mismunandi landsstærð kjördæmanna þá verði að líta til þeirra aðstæðna. Þess vegna verður nokkurt misvægi atkvæða. Þetta er viðurkennt og í þessu frv. er það gert. Hins vegar er augljóst að breytingar á kjördæmaskipaninni hljóta að vera nátengdar því viðfangsefni að skipa málum stjórnsýslunnar þannig að hún gagnist landsmönnum öllum sem best, og að þingmenn kjördæmanna, hvar sem þeir eru, geti unnið að hagsmunamálum kjördæma sinna og þeim sé gert það sem léttast. Við 1. umr. málsins lýsti ég verulegum efasemdum um þær tillögur sem nefndin sem vann að málinu hafði lagt fram og ég gerði margvíslegar athugasemdir við þær tillögur. Ég lýsti þeirri skoðun minni að ég teldi mjög vafasamt að hafa kjördæmin svo stór, með því væri starf þingmanna gert óeðlilega erfitt. Ég taldi og tel enn að of mikið hafi verið gert úr hinu svokallaða misvægi atkvæða. Ég hef í þessum umræðum öllum lagt á það megináherslu og geri það hér enn, herra forseti, að aðalatriði við skipan laga um kosningar og kjördæmaskipan er að á Alþingi endurspegli fjöldi þingmanna hvers flokks það fylgi sem hann hefur í kosningum. Allt gengur þetta jú út á það að hér á Alþingi sé málum fylgt fram á grundvelli hugmyndafræði, á grundvelli sjónarmiða sem flokkarnir og einstaklingar innan flokkanna endurspegla og forustumenn flokkanna eru höfuðtalsmenn fyrir. Þess vegna hef ég lagt mikla áherslu á það grundvallaratriði sem er það að á þinginu endurspegli fjöldi þingmanna hvers flokks það fylgi sem hann fær í kosningum. Ég gerði mér strax grein fyrir því þegar málið var flutt hér í þinginu að mikill meiri hluti var fyrir því hér að þær breytingar yrðu gerðar sem eru til umfjöllunar á grundvelli frv. Forustumenn flokkanna fluttu frv. og það var ljóst frá upphafi að þeir höfðu til þess mikinn og öflugan stuðning. Þegar ég tók sæti í stjórnarskrárnefndinni gerði ég mér því grein fyrir að meginverkefni mitt í nefndinni yrði að gera þær breytingar sem ég taldi að væru mikilvægar. En ég gerði mér jafnframt grein fyrir því að mér mundi ekki takast að breyta frv. í neinum grundvallaratriðum þannig að ég hef gengið út frá því sem staðreynd að ekki væri um það að ræða að gerðar yrðu grundvallarbreytingar heldur væri mikilvægasta verkefni stjórnarskrárnefndarinnar að lagfæra frv. Sérnefndin fór mjög vandlega yfir frv. eins og það lá fyrir og gerð hefur verið grein fyrir þeim tillögum sem nefndin gerir í nál. og í ræðu framsögumanns fyrir nál. Þær breytingar sem hér eru gerðar tel ég hins vegar mjög mikilvægar. Þær eru eins og hér hefur komið fram og gerð hefur verið grein fyrir í fyrsta lagi sú breyting að tillögu nefndarinnar að kjördæmin verði flest sjö, þ.e. að hægt sé að fjölga kjördæmum úr sex í sjö. Ég tel að þetta sé afar mikilvæg brtt. sem hér er lögð fram. Og hvers vegna er það? Jú, það er vegna þess að með því að hafa þessa opnun, að fjölga kjördæmum, getum við gert breytingu ef reynslan sýnir okkur að kjördæmin séu of stór, þau séu of umfangsmikil til að hægt sé með góðu móti að vinna fyrir þau og því tel ég að þessi breyting sé afar mikilvæg og sé opnun sem skapi möguleika. Ég óttast raunar að í ljós komi að breytingin verði ekki hagstæð hinum dreifðu byggðum. Hins vegar lít ég svo á að auðvitað þurfi að gera allt sem hægt er til að breytingin nái fram að ganga og það er ekki nein ávísun á andstöðu eða tilraunir af minni hálfu til að gera þetta skipulag verra en það er þó að ég leggi svo mikla áherslu á að þessi breyting nái fram að ganga. Gerð er tillaga um að í hverju hinna sex kjördæma verði að lágmarki sex þingmenn kjörnir auk jöfnunarmanns í staðinn fyrir fimm eins og frv. og tillögurnar gerðu ráð fyrir. Þetta tel ég að sé mikilvæg breyting og fagna því að sátt skyldi hafa náðst um hana. Hún er mikilvæg og ég tel að það sé kannski merki um hversu langt menn hafa þrátt fyrir allt viljað seilast til samkomulags að þetta skuli hafa náð fram að ganga. Einnig vil ég draga sérstaklega fram og það skiptir mjög miklu máli, þ.e. að bráðabirgðaákvæðið sem frv. gerði ráð fyrir er fellt brott þannig að kosið verður eftir óbreyttum reglum um fjölda þingmanna í kjördæmum þrátt fyrir að byggðaþróun yrði önnur en við skulum vona að verði. Árið 2003 verður því kosið eftir því kerfi sem við erum að fjalla hér um hvað varðar fjölda þingmanna í einstökum kjördæmum. Ég tel að þetta skipti líka mjög miklu máli því að þessar breytingar taka auðvitað tíma. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að nokkur ár þarf til að taka þessum breytingum og endurskipuleggja alla hluti í samræmi við þær. Ég tel því að þetta sé eðlileg breyting og fagna því einnig að samkomulag skuli hafa náðst um hana. Í tillögum þeirrar nefndar sem vann þessar breytingar sem liggja til grundvallar frv. sem forustumenn flokkanna hafa flutt er gert ráð fyrir tilteknum hliðarráðstöfunum, þ.e. hliðarráðstöfunum sem ganga út á það að bæta stöðu byggðanna í félagslegu tilliti m.a. Ég tel að það sé út af fyrir sig mjög mikilsverð yfirlýsing sem felst í því en ég hef hins vegar sagt sem svo að við þurfum að ganga frá skipulagi kjördæmanna og koma á lögum um kosningar án þess að spyrða það algerlega saman við nauðsynlegar hliðarráðstafanir til að bregðast við þróun í byggð landsins. Við megum ekki spyrða það saman og gera að aðalatriði. Hins vegar tel ég að það sé mjög mikilvægt einmitt núna, samhliða þessum breytingum á kjördæmaskipaninni og kosningalögunum, að ganga fram á grundvelli þeirrar byggðaáætlunar sem hér liggur fyrir sem tillaga og við höfum auðvitað gert ráð fyrir að unnið yrði eftir, en einnig að ganga fram til þess að tryggja það að spá hinna svartsýnustu manna um þróun byggðar í landinu sem gæti leitt til þess að þingmönnum fækkaði í hinum einstöku kjördæmum á landinu, gangi ekki eftir, að snúið verði vörn í sókn. Ég tel að þær aðgerðir á sviði byggðamála sem forsrh. hefur undirbúið og lagt áherslu á eigi að geta orðið svo öflugar að þær dugi til þess að koma í veg fyrir að þessar breytingar á fjölda þingmanna vegna byggðaþróunar verði nokkurn tíma að veruleika. Á þetta vil ég leggja sérstaka áherslu. Í þeim hliðarráðstöfunum sem rætt er um hefur verið talað um að starfsaðstæður þingmanna þurfi að batna. Út af fyrir sig er það rétt og ég get tekið undir það og ber að fagna því ef á því verður tekið. En ég legg áherslu á að þó að það sé mikilvægt og nauðsynlegt þá getur það aldrei orðið neitt aðalatriði eða ráðið neinum úrslitum um það hvort við breytum kjördæmaskipaninni eða ekki. Ég fagna hins vegar þeim hugmyndum sem þar eru uppi. Herra forseti. Að lokum vil ég aðeins gera að umtalsefni það sem hefur komið fram bæði í bréfi til þingsins og einnig í fjölmiðlum. Það hafa komið mjög sterkar athugasemdir frá Reykjavíkurborg. Borgarstjórinn hefur skrifað bréf þar sem hún lýsir áhyggjum sínum og telur að brýnasta réttindamál þjóðarinnar um þessar mundir sé að draga úr misvægi atkvæða. Síðan hefur komið fram að fulltrúar Reykjavíkurborgar leggjast gegn því að skipta Reykjavíkurborg upp í tvö kjördæmi. Út af fyrir sig eru þetta skiljanlegar athugasemdir en ég vil bara að það komi fram hér af minni hálfu að ef fallið verður frá því að Reykjavíkurborg, höfuðborgarsvæðið, verði tvö kjördæmi þá er auðvitað í grundvallaratriðum fallið frá þeim sjónarmiðum sem allt verkið hefur gengið út á, þ.e. að fjöldi þingmanna í kjördæmum verði sem jafnastur. Þær hugmyndir sem koma frá forustufólki Reykjavíkurborgar eru því tillögur um að breyta þessu í grundvallaratriðum og koma í veg fyrir þær breytingar sem frv. felur í sér. Ég hlýt að láta þetta koma fram og lýsa andstöðu við þær kröfur og þær tillögur sem hafa komið fram frá borginni um þetta efni. Herra forseti. Ég vil að lokum þakka fyrir samstarf við fulltrúa í stjórnarskrárnefndinni og þakka fyrir að þær breytingar skuli hafa náðst fram sem ég gerði hér að umtalsefni. Þær bæta þetta mál en þær leysa ekki úr öllum göllum þess. Aðalatriðið hlýtur að vera að við vinnum þannig að við reynum að sjá til þess að þessi kerfisbreyting auðveldi okkur það erfiða og vandasama viðfangsefni sem er að vinna að hagsmunamálum landsmanna allra og ekki síst að vinna gegn óæskilegri þróun í byggðamálum.

Herra forseti. Það stóra mál sem við erum að fjalla um, frv. til stjórnarskipunarlaga, kemur til með að hafa mikil áhrif á stöðu landsbyggðarinnar í framtíðinni. Því er rétt að við skoðum þetta frv. sérstaklega í ljósi þess að á sama tíma og þessar breytingar á stjórnarskipunarlögum liggja hér fyrir þinginu steðjar að landsbyggðinni verulegur vandi sem nauðsynlegt er að glíma við, vandi sem hefur orðið tilefni til sérstakrar þáltill. þar sem saman er kominn besti upplýsingagrunnur um eðli þess vanda sem settur hefur verið saman hér og settar fram margar athyglisverðar hugmyndir um það hvernig glímt verði við þennan vanda. Það er ljóst að hjá því var ekki komist að jafna vægi atkvæða. Það var orðið brýnt að stíga skref í þá átt og því er það viðfangsefni, sem leyst hefur verið með þeim hætti sem í þessu frv. til stjórnarskipunarlaga er að finna, lausn á vanda sem var löngu orðið tímabært að taka á. Ég vil því lýsa því yfir í upphafi að ég er í hópi þeirra sem telja að þarna hafi verið brýnt úrlausnarefni og ekki hafi verið hægt að fresta því að taka á því. Hinu er ekki að neita að nokkrar af þeim forsendum sem fram komu í þeirri nefnd sem fjallaði um þetta sérstaka verkefni undir forustu Friðriks Sophussonar, fyrrv. fjmrh. og varaformanns Sjálfstfl., eru ekki fyllilega þannig að ég hafi sætt mig við þær né heldur talið þær vinna málinu framgang. Meðal þeirra markmiða sem nefndin setti sér var að gera kosningakerfið einfalt og auðskiljanlegt. Ég er þeirrar skoðunar að niðurstaðan í málinu sé sú að kosningakerfið verði einfaldara og í raun auðskiljanlegra. Það hefur einnig tekist að draga úr misvægi atkvæða. Hitt er svo annað mál að nefndin setti sér sem sérstakt markmið að þingsætafjöldi í hverju kjördæmi yrði sem jafnastur. Ég hef ekki séð jafnsterk rök fyrir þessu markmiði og nefndin taldi sig hafa og er þeirrar skoðunar að þetta markmið hafi á margan hátt verið afdrifaríkt í tillögum nefndarinnar og leitt til ákveðinna ágalla á tillögunum sem ég mun minnast á hér á eftir. Nefndin setti sér einnig það markmið að áfram verði jöfnuður milli stjórnmálasamtaka á landsvísu og ég tel að það sé nokkuð tryggt í þessu frv. Að lokum var það markmiðið að þingmönnum yrði hvorki fjölgað né fækkað og er ég sáttur við það í sjálfu sér. Að því er varðar vægi atkvæða þá var ljóst og hefur verið ljóst lengi að mjög mismunandi var hversu margir kjósendur voru að baki hverjum þingmanni og ástandið orðið óviðunandi í þeim efnum. Ég vil hins vegar aðeins rifja það upp að stundum hafa verið farnar sérkennilegar leiðir til þess að leiðrétta þetta misvægi. Má geta þess sérstaklega að þegar gerð var tilraun til þess að jafna þetta með því að flytja þingmann til höfuðborgarsvæðisins þá gerðist það nú einu sinni þannig að þingsæti var flutt úr Norðurlandskjördæmi eystra, sem þá var á pari, til þess að jafna mismuninn milli Vesturlands og Austurlands og höfuðborgarsvæðisins. Það var mjög sérkennileg aðgerð. Þeir sem nú sitja á þingi verða hins vegar ekki dregnir til ábyrgðar á þeirri sérkennilegu aðgerð því að drög voru lögð að því á síðasta áratug. En svona gerast nú hlutirnir stundum með mjög athyglisverðum og öfugsnúnum hætti. Það verður oft svo þegar breyting er gerð á vægi atkvæða að kjördæmi sem eru í senn dreifbýliskjördæmi og þéttbýliskjördæmi --- og á það t.d. mjög vel við um Norðurl. e. --- verða á milli vita í þessum efnum. Nú er ljóst að þær hugmyndir sem menn hafa um vægi atkvæða nú og koma fram í þessu frv. leiða til þess að vægi atkvæða á Vestfjörðum verður meira en t.d. í Norðurl. e. Engu að síður er ástandið þannig að stór svæði á Norðurl. e. búa við nákvæmlega sömu vandamál og t.d. Vestfirðir. Þar eru mikil dreifbýlissvæði sem hafa kynnst sama vanda og glíma við sömu erfiðleika og Vestfirðir. Eftir kjördæmabreytinguna og sameiningu Norðurl. e. og Austurlands er ljóst að ekki verður við minni dreifbýlisvandamál að glíma í því stóra kjördæmi heldur en t.d. í Norðvesturkjördæminu. Engu að síður er niðurstaðan sú að vægi atkvæða í Norðvesturkjördæminu er mun meira en í Norðausturkjördæminu. Þess vegna vekur þetta spurningar um það hvort ekki hefði mátt leita leiða til þess að sama vægi væri á bak við hvern þingmann í öllum þremur landsbyggðarkjördæmunum. Niðurstaðan hefur hins vegar ekki orðið sú og byggist það m.a. á því hversu stíft var sótt á það að þingsætafjöldi í hverju kjördæmi væri sem jafnastur. Þess vegna tel ég að þetta markmið hafi verið keypt æðidýru verði. Þegar talað var um kjördæmamörkin þá rákust þau strax á þetta markmið. Með ýmsu móti má segja að það hefði verið afar eðlilegt að sameina Norðurlandskjördæmin í eitt kjördæmi. Flestir innan þessara kjördæma voru þeirrar skoðunar að það hefði verið æskilegt. Það er t.d. af landfræðilegum ástæðum. Segja má sem svo að þau kjördæmamörk sem hafa verið um Tröllaskagann hafi í raun gengið þvert á hefðir og sögu þessa landshluta. Því miður er það nú þannig, hvort sem menn vilja viðurkenna það eða ekki, að kjördæmamörkin búa til ákveðna tegund af menningarlegri heild. Þau hafa mikil áhrif á það hvernig menn hugsa um hag síns héraðs. Kjördæmin verða hagsmunaheildir þar sem menn hugsa t.d. með ákveðnum hætti um samgöngumál, um menntamál og heilbrigðismál. Og þau skil sem hafa verið um Tröllaskagann hafa í raun dregið úr samstarfi þeirra sem búa í Norðurl. v. og þeirra sem búa í Norðurl. e. langt umfram það sem eðlilegt er, því að þarna er um að ræða mjög stuttar vegalengdir og frá sjónarmiði sögunnar og hefðarinnar er hefð fyrir því að þessi héruð starfi mjög vel saman. Ég nefni sérstaklega Hólastól. Hólastóll var að sjálfsögðu lengi trúarlegt setur Norðurlands alls og Austurlands en einnig skólasetur fyrir þennan fjórðung allan og sameiginlegt menntasetur Norðurlands. Ég hefði talið mjög æskilegt að nota þetta tækifæri til þess að sameina þessi kjördæmi í eitt. En þá stangast fljótlega á við þetta þau viðhorf að þingmannafjöldinn í hverju kjördæmi þurfi að vera sem jafnastur. Upphaflegu hugmyndirnar sem nefndin lagði af stað með, um að hluti af Norðurl. v. sameinaðist Norðurl. e. auk Austurlands, tel ég að hafi verið skynsamlegar hugmyndir þegar menn líta einungis á þetta frá því sjónarmiði hvað geti talist eðlileg samstarfsheild innan kjördæmisins. Ég held að sameiginlegir hagsmunir á sviði samgöngumála, menntamála, heilbrigðismála og atvinnumála hefðu gert þetta kjördæmi að mjög æskilegri einingu. Hins vegar var unnið gegn þessum hugmyndum. Þegar upp er staðið þá hygg ég að niðurstaðan sé verri kostur en sá sem nefndin fór upphaflega fram með um hið stærra kjördæmi. Og ég held að það hefði ekki verið ókostur hvað þetta kjördæmi hefði orðið stórt. Það hefði náð frá Vatnsskarði alveg austur að Hornafirði. Það hefði orðið sterkt landsbyggðarkjördæmi. Það hefði af sjálfu sér orðið enn kröftugra mótvægi við höfuðborgarsvæðið en nú er hægt að bjóða upp á og þar hefðu margs konar hagsmunir farið saman. Þetta hefði orðið til þess að styrkja stöðu landsbyggðarinnar í þeirri erfiðu stöðu sem hún er í núna og á allan hátt verið ákjósanlegri kostur en nú er boðið upp á. Sameining Norðurl. e. og Austurlands er, eins og ég sagði áðan, vænn kostur, en það hefði verið betra að þetta kjördæmi hefði verið stærra. Ég held að það hefði ekki skaðað þessar hugmyndir þótt þingmannafjöldinn í þessu stóra kjördæmi hefði þá verið í samræmi við þann mannfjölda sem þar býr. Þetta er einn af stærri ágöllunum sem ég sé á þessu máli. Málið er hins vegar þannig vaxið að óhjákvæmilegt er annað en að leita víðtækrar samstöðu um það á Alþingi milli allra flokka. Ég harma það að ekki hafi náðst samstaða um kjördæmamörk. Það er hins vegar svo að þessu verður ekki breytt. Við getum ekki jafnað atkvæðismuninn öðruvísi en að skapa breiða samstöðu um málið og því mun ég fylgja þeim hugmyndum sem hér er að finna í frv. þó að ég hefði sjálfur kosið að mörk kjördæmanna hefðu orðið önnur og að vægi atkvæða í landsbyggðarkjördæmunum öllum hefði verið það sama, vegna þess að ég held að öll landsbyggðarkjördæmin glími við sambærileg vandamál og það séu því engin sérstök rök fyrir því að hafa vægi þingsætanna, þ.e. þann styrk atkvæða sem á bak við hvert þingsæti er, mismunandi eftir landsbyggðarkjördæmunum.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að lýsa ánægju minni með það frv. sem hér er til umræðu. Hér er um að ræða mál sem pólitísk samstaða hefur náðst um og unnið hefur verið af fulltrúum allra stjórnmálaflokka sem sæti eiga á Alþingi. Þá ber að þakka hæstv. forsrh. fyrir frumkvæði hans í þessu máli. Ég hygg að það komi mjög skýrt fram í frv. og nál. um hvað þetta mál snýst þannig að ég sé ekki ástæðu til að halda langa ræðu um það hér og nú. Mig langar þó til að víkja nokkuð að þeim meginmarkmiðum sem frv. byggir á. Síðast var gerð róttæk breyting á kjördæmaskipan og kosningareglum með stjórnarskipunarlögum, nr. 65/1984, sem breyttu 31., 33., og 34. gr. stjórnarskrárinnar í núverandi horf, og með breytingu á kosningalögum, nr. 66/1984. Tvær meginástæður lágu að baki þessum breytingum. Misvægi atkvæða eftir búsetu kjósenda hafði aukist allmikið frá því kjördæmabreytingin mikla var gerð árið 1959 og einnig skorti á að jöfnuði milli atkvæðavægis stjórnmálaflokka væri náð. Fyrst var kosið eftir þessum nýju reglum árið 1987, síðan 1991 og þá 1995. Í b-lið 2. mgr. 31. gr. stjórnarskrár er gert ráð fyrir að átta þingsætum sé ráðstafað fyrir hverjar kosningar til kjördæma og er það gert til að jafna vægi atkvæða eftir búsetu. Þessi regla er svo nánar útfærð í 5. gr. kosningalaga. Eins er að finna heimild í c-lið 2. mgr. 31. gr. stjórnarskrárinnar til að ráðstafa einu þingsæti til viðbótar til jöfnunar atkvæðavægis, það er svonefndur flakkari. Eftir að þetta 9. þingsæti, sem ætlað var til að draga úr misvægi atkvæða eftir búsetu, hafði tvívegis, árið 1987 og 1991, lent í fámennustu kjördæmunum, var þingsætið í raun fest í Reykjavík með kosningalagabreytingunni árið 1995. Einu sinni hefur reynt á þá reiknireglu sem núverandi kosningalög gera ráð fyrir að dragi úr misvægi atkvæða eftir búsetu, þ.e. þegar eitt þingsæti fluttist fyrir síðustu kosningar frá Norðurlandi eystra til Reykjaness. Er það óbreytt í næstu kosningum. En ég vek athygli á þessu atriði við umræðuna því að regla stjórnarskrár og kosningalaga um jöfnun á vægi atkvæða eftir búsetu virkar í raun bara á milli stærstu kjördæmanna. Hún er ákaflega máttlaus, enda segir Þorkell Helgason, stærðfræðingur og helsti ráðgjafi við undirbúning núverandi kosningalöggjafar, í grein sem birtist í Morgunblaðinu þann 23. október 1994, með leyfi forseta: ,,Nokkuð var dregið úr þessu misvægi með breytingunni 1959 en síðan leiddu frekari fólksflutningar á ný til aukins misvægis. Með seinustu endurskoðun stjórnarskrárákvæðanna var stefnt að því að vinda ofan af misvæginu þannig að það yrði a.m.k. ekki meira en það var 1959. Á hinn bóginn var ekki stefnt að fullum jöfnuði. Búferlaflutningar undanfarin ár hafa nú raskað ástandinu enn á ný. Að vísu eru veikburða ákvæði í nýju kosningalögunum sem gera kleift að viðhalda vissu innbyrðis samræmi milli stærstu kjördæmanna þriggja í afli atkvæða.`` Því má segja að ekki hafi verið tekið á því vandamáli sem misvægi atkvæða eftir búsetu er þótt nokkuð hafi verið reynt að lappa upp á reglurnar. Þetta var þó eitt meginmarkmið með breytingunni sem samþykkt var 1984. Mesta misvægi atkvæða milli einstakra kjördæma er í dag 1:3,55. Ég tel það misvægi allt of mikið og það er réttlætismál að atkvæði allra landsmanna hafi jafnt eða svipað vægi. Óvíða er mismunur meiri en hér á landi í þeim ríkjum sem búa við hlutfallskosningar en ég tel ekki rétt að blanda hér inn í umræðu um einmenningskjördæmi. Það stendur ekki til að taka þau upp hér. Ég hlýt því að fagna þeim tillögum sem nú hafa verið settar fram og svo víðtæk samstaða er um. Með þeim eru sett almenn ákvæði í stjórnarskrá um jöfnun atkvæðavægis milli kjördæma, þannig að atkvæðamunur verði ekki meiri en 1:2. Jafnframt er samstaða um að fela landskjörstjórn að breyta fjölda þingsæta í kjördæmum ef munur milli einstakra kjördæma er meiri en áðurgreint hlutfall. Það er því raunverulega breyting í átt til jöfnunar atkvæða eftir búsetu. Þannig er gert ráð fyrir að kosningalög sjái fyrir að breyting kunni að verða á búsetu í einstökum kjördæmum. Slíkar breytingar hafa ekki áhrif á það almenna markmið stjórnarskrár að misvægi atkvæða eftir búsetu sé sem minnst, og ekki meira en 1:2. Þetta er mjög mikilvægt. Ef hins vegar er vilji til að breyta ákvæðum kosningalaga um kjördæmamörk, eða tilhögun á úthlutun þingsæta, þarf samþykki tveggja þriðju hluta atkvæða á Alþingi. Markmið stjórnarskrár um að draga úr misvægi atkvæða einstakra kjósenda er réttlætismál eins og ég hef sagt hér áður. En það er líka pólitískt markmið að draga úr þeirri röskun á búsetu sem hefur átt sér stað og ýmsir hv. þm. hafa einmitt rætt það mál sérstaklega. Allshn. hefur nú til umfjöllunar 230. mál þingsins, sem er þáltill. um stefnu í byggðamálum fyrir árin 1998--2001 og er að vinna í því máli og gefst væntanlega tími til þess síðar á þessu þingi að ræða um það mál, en það er einmitt mjög mikilvægt í þessu sambandi. Nokkuð hefur borið á gagnrýni á þau áform er samþykkt frv. gerir ráð fyrir, að skipta Reykjavík í tvö kjördæmi og hefur athugasemd við það nýlega borist frá borgarráði Reykjavíkur. Ég hef sem þingmaður Reykvíkinga einnig velt þessu fyrir mér og hafði í upphafi ákveðnar efasemdir um þessa tilhögun. Meginmarkmið frv., eins og ég hef áður bent á, er að draga úr þeim mun sem verið hefur á vægi atkvæða kjósenda milli kjördæma. Meginmarkmið frv. fer þannig saman við það brýnasta réttindamál okkar Reykvíkinga og þingmanna Reykjavíkur að auka vægi atkvæða kjósenda okkar. Samþykkt frv. færir okkur þannig nær því marki að veita vali kjósenda í Reykjavík þau áhrif sem þeim ber að hafa með tilliti til fjölda þeirra annars vegar og fjölda og hlutfalls þingmanna Reykjavíkur af þingmannahópnum hins vegar. Forsenda þess að þessi markmið nái fram að ganga er að þingsætafjöldi í hverju kjördæmi sé sem jafnastur og að kjördæmin séu nokkurn veginn jafnstór, með tilliti til fjölda kjósenda í hverju þeirra. Enda þótt þær forsendur kosti að Reykjavík verði skipt í tvö kjördæmi er það mat mitt að aukið vægi atkvæða Reykvíkinga verði ekki of dýru verði keypt með því móti. Virðulegi forseti. Ég taldi rétt að láta þessi sjónarmið koma fram. Ég ítreka að ég fagna því að þetta mikilvæga mál er hér til umræðu og vænti þess að víðtæk pólitísk samstaða náist um það.

Herra forseti. Ég átti sæti bæði í kjördæmanefndinni sem samdi þetta frv. og í stjórnarskrárnefnd þeirri sem fékk málið til umfjöllunar eftir 1. umr. og hef því fylgst með gangi málsins frá upphafi. Ég flutti ítarlega ræðu við 1. umr. og hef í sjálfu sér ekki mjög miklu við hana að bæta. Það eru þó örfá atriði sem mér finnst hafa komið fram í umræðunni í dag sem valda því að ég velti fyrir mér þessari leið, að þingið sjálft skuli breyta kjördæmaskipaninni. Ég nefndi það í ræðu minni við 1. umr. að sums staðar annars staðar mundi þetta vera gert með einhvers konar stjórnlagaþingi en ég teldi að þar sem við hefðum ekki slíkt, væri þetta líklega eina leiðin ef málið ætti að fara í gegnum Alþingi, að það væru stjórnmálaflokkarnir sem sjálfir kæmu sér saman um niðurstöðu. Ég tel að tekið hafi verið mjög mikilvægt skref í rétta átt, ekki síst í þá átt að jafna vægi atkvæða, þó að ég sé þeirrar skoðunar að ekki hafi verið gengið nægilega langt í þessum efnum. Það hefur verið mjög fróðlegt að heyra sjónarmið þeirra sem eru andstæðir þessu frv. Einkum hafa það verið þingmenn landsbyggðarinnar sem telja að ekki sé hugað nægilega vel að landfræðilegum aðstæðum með því að hafa kjördæmin svona stór og tala um dúsu í byggðamálum og annað slíkt. Ég var samþykk því að gerðar væru hliðarráðstafanir í tengslum við samþykkt breyttrar kjördæmaskipunar og þá vildi ég einkum leggja áherslu á aðgerðir í vegamálum og aðstöðu þingmanna. Mér finnst mun umdeilanlegra hvort aðrar aðgerðir, svo sem í skólamálum o.fl., eigi að tengja við frv. af þessu tagi. Ég fagna vissulega, eftir samþykktina sem var gerð í nefndinni, þeirri tillögu sem er nú til meðferðar í hv. allshn. og vona að við sjáum hana afgreidda fyrir þinglok eins og um var samið þegar gengið var frá þessu frv. En ég verð að segja að ég er ekki alveg sannfærð um að þessar landfræðilegu aðstæður komi í veg fyrir að þingmannahópar geti unnið saman. Ég held að það geti verið styrkur fyrir þingmenn úr hinum dreifðu byggðum að vera margir saman sem hópur þótt úr stóru kjördæmi sé og þá væntanlega að þeir fái þá þjónustu sem samræmist því. Hinn kosturinn sem við í nefndinni stóðum frammi fyrir, eins og margoft hefur komið fram, var að hafa minni landsbyggðarkjördæmi en þá yrðu þingmennirnir mjög fáir úr viðkomandi kjördæmum. Ég tel að þessi lending hafi verið tilraunarinnar virði og vonandi meira en það, ég vona að þetta verði mjög farsæl lausn þótt vel megi vera eins og kom fram í máli hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar að æskilegra væri að hafa annað form á þessu. Hann nefndi þar hugmyndir um eitt kjördæmi og þriðja stjórnsýslustigið. Ég vil taka fram að ég er sátt við þær brtt. sem voru gerðar í nefndinni, enda stend ég að þeim, þ.e. að það er aðeins innbyggður sveigjanleiki að kjördæmin geti verið sex eða sjö. Ég sé ekki alveg skýr rök fyrir þessu en þetta getur virkað í báðar áttir, bæði að fjölga kjördæmum á höfuðborgarsvæðinu, ef byggðaþróunin verður í þá átt, eða hugsanlega að skipta upp einhverju hinna kjördæmanna ef ómögulegt reynist að hafa þetta í því formi sem hér er lagt til. Mig langar að koma nánar inn á nokkur atriði sem komu fram í ræðum manna og ég hafði einnig aðeins tæpt á í fyrri ræðu minni um þetta mál. Þar er í fyrsta lagi þröskuldurinn, 5% þröskuldurinn sem er fyrir því að flokkur fái úthlutað uppbótarsæti. Ég get alveg verið sammála hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni um að þetta geti komið óréttlátlega niður á litlum flokki sem fær kjördæmakjörinn mann á einum stað og nær ekki þessu marki. Ég vil ítreka að þetta var málamiðlun í nefndinni sem ég sætti mig við en hefði sjálf kosið að þessi þröskuldur væri neðar. Bent er réttilega á að víða eru þessir þröskuldar einungis 2 eða 3%. Mér finnst það réttlát rök að kannski sé eðlilegt að nota annaðhvort viðmiðunina að hafa kjördæmakjörinn mann, þ.e. móðurskip eins og stundum er kallað, eða að fá 5% atkvæða á landsvísu en það varð ekki niðurstaðan hér og reynslan verður að skera úr um hvort þetta reynist farsælt. Því miður er ég hrædd um að þetta geri minni flokkum erfiðara um vik. Ég tel lýðræðislegra að litlir flokkar eigi möguleika á að koma fólki að á Alþingi, hvað svo sem aðrir segja um að það sé sterkara að hafa færri flokka og stóra, sem eru vissulega ákveðin rök. Þá vil ég í öðru lagi ítreka að það voru mér líka ákveðin vonbrigði hvað við komumst stutt í nefndinni varðandi umræðuna um persónukjör. Í raun og veru lentum við kannski í, ég veit ekki hvort það var tímahrak eða viljaleysi, a.m.k. fannst mér sú umræða ekki nást nægilega vel á flug í nefndinni. Ég get vel tekið undir það eftir þá reynslu sem við höfum af prófkjörum að undanförnu að það væri að mörgu leyti æskilegra að auka möguleika fólks á að hafa áhrif á röðun lista. Mér finnst sú hugmynd sem nefnd var áðan af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, um að bera fram óraðaða lista, athyglisverð og ég er ekki alveg tilbúin að kaupa þau rök að það mundi þýða að fólk væri innbyrðis í baráttu alveg fram á kjördag. Það er náttúrlega ljóst að viðkomandi flokkur yrði að standa saman í kosningabaráttunni og það ætti að halda aftur af fólki að fara í hörð átök hvert við annað. Mér finnst því sú leið vera vel athugandi í framtíðinni. Ég er ekki að leggja til breytingar hér. Við höfum náð lendingu sem ég er sátt við í bili. Hin leiðin sem hefur nýlega verið nefnd í Morgunblaðsgrein, minnir mig, að hafa jafnvel tvennar kosningar með stuttu millibili þar sem fyrst væri kosið um menn og síðan um flokka, eitthvert afbrigði af þessu tagi, finnst mér vel koma til greina. Kosturinn við það fyrirkomulag er sá að þá ráða kjósendur viðkomandi flokka fólkinu og raða því. Mér finnst einmitt ókostur við núverandi form á prófkjörum sem víða tíðkast að listanum er raðað upp ekki síður af pólitískum andstæðingum en hinum. Ég tel hitt lýðræðislegra og betra líka að því leyti að þátttaka er ekki bundin við flokksstofnanir eða bara við flokksbundna einstaklinga eins og sums staðar tíðkast heldur nær valdið til að raða einstaklingum til allra kjósenda viðkomandi flokks sem ég tel lýðræðislegri og betri leið. Að lokum, herra forseti, langaði mig að koma að einu atriði sem varðar að skipta Reykjavík upp í tvö kjördæmi. Ég reifaði það mál í fyrri ræðu minni í 1. umr. málsins og leiddi rök að því að meginástæðan fyrir því að það er lagt til hér, er þetta heildarmódel sem lagt er til grundvallar þessari breytingu, er að út komi sex kjördæmi sem hafi öll álíka marga þingmenn. Ég get vel tekið undir með hv. þm. Svavari Gestssyni hér áðan, að jafnvel geti verið betra fyrir þingmenn Reykjavíkur að þurfa ekki að sinna eins stóru eða mannmörgu kjördæmi. Ég get líka séð að það geti verið betra fyrir kjósandann. Þeir vita betur hverjir eru þingmenn þeirra og hverjir eru þingmenn hinna, fyrir utan það að þingmannahópar kjördæmanna allra verða þá álíka stórir. Borgarráð hefur ályktað nýlega um þessi mál og taldi að efnisleg rök vanti fyrir þessari breytingu, þ.e. talað er um að það geti verið óheppilegt að þessi breyting eigi sér stað og varar við að skipting Reykjavíkur í tvö kjördæmi leiði til togstreitu eða hagsmunaátaka innan borgarinnar. Þetta er sjónarmið sem mér finnst alveg þess virði að hlusta á og þess vegna er mælt með því að teknar séu upp viðræður við borgaryfirvöld áður en breytingin verður gerð á kosningalögunum. Það þýðir strangt til tekið ekki fyrr en á næsta kjörtímabili þegar kosningalögunum verður breytt en í raun er verið að samþykkja grundvallarmódelið, þ.e. að hugmyndin er að öll kjördæmin séu jafnstór. Þess vegna tel ég rétt að stjórnarskrárnefnd taki upp viðræður við borgaryfirvöld núna á milli 2. og 3. umr. og gefi borgaryfirvöldum tækifæri til að koma þessum sjónarmiðum sínum á framfæri við Alþingi. Hitt atriðið sem ég hef nefnt í sambandi við ókostina, meginókostina sem ég sé við það að skipta borginni upp í tvö kjördæmi, er að þá verða færri þingmenn í hvoru fyrir sig. Í nefndinni fórum við vandlega yfir hvaða forsendur þyrftu að vera til staðar til að auka líkur á að konur og karlar stæðu jöfnum fótum og þar eru ein rökin að hafa kjördæmin sem stærst, eða sem fjölmennust. Við erum vissulega að stækka landsbyggðarkjördæmin og erum að því leyti að stíga í rétta átt frá sjónarmiði jafnréttis kynjanna en við erum jafnframt að minnka fjölmennu kjördæmin, Reykjavík og Reykjanes, þ.e. fækka þingmönnum í þeim. Sú breyting getur hugsanlega vegið upp áhrif breytingarinnar sem verður með stækkun hinna kjördæmanna, þó vissulega lofi þau prófkjör sem hafa verið nú að undanförnu góðu varðandi gengi kvenna og möguleika þeirra í stjórnmálum almennt. Ég vona svo sannarlega að sá tími sé að koma að meira jafnræði verði með kynjunum í stjórnmálum á Íslandi. Það er ekki mikið fleira, herra forseti, sem ég vildi koma á framfæri núna. Ég vil eins og aðrir sem hafa starfað í þessum nefndum þakka samstarfið sem var mjög gott og sérstaklega formanni nefndarinnar, Friðriki Sophussyni. Ég tel að þau rök sem hafa komið fram gegn þessum breytingum séu ekki nægjanlega sterk til að hætta við þær. Ég vona svo sannarlega að þessar breytingar verði gerðar núna. Deila má um hvort þetta séu nægjanlega miklar breytingar, ég tel að það hefði mátt ganga lengra í jöfnun atkvæða en ég tel þetta ásættanlegt skref og einnig mjög til bóta og ítreka að það er innbyggð sjálfkrafa breyting inn í stjórnarskrána ef byggðaröskun verður meiri en nú er orðið. En ég vona svo sannarlega að þær spár rætist ekki að þessi breyting verði til þess að ýta undir frekari byggðaröskun, þ.e. að meiri flutningar verði hingað á höfuðborgarsvæðið. Ég er alls ekkert sannfærð um að það verði. Ég tel hins vegar að það sé mjög mikilvægt lýðræðislegt atriði að vægi atkvæða verði jafnara en nú er.

Herra forseti. Það var mjög athyglisvert að heyra sjónarmið þingmanns sem er nú einn af helstu forustumönnum hins nýja rísandi stjórnmálaafls. Það kom skýrt fram hjá hv. þm. að ekki væri um að ræða samkomulag til lengri tíma sem menn eru að reyna að gera um skipan þessara mála heldur lýsti þingmaðurinn því rækilega yfir að aðeins væri um að ræða áfanga til þess að draga enn frekar úr áhrifum landsbyggðarinnar á Alþingi og fagnaði því sérstaklega að nú yrði léttara að draga úr höndum landsbyggðarmanna áhrifin með þessu frv. því ekki þyrfti stjórnarskrárbreytingu hér eftir, heldur nægðu breytingar á lögum. Þetta er viðhorf sem er rétt að menn taki eftir að eru uppi af hálfu forustumanna hins nýja stjórnmálaafls, að samkomulagið er ekki samkomulag. Það er aðeins áfangi til að geta svo strax og búið er að fullnusta þetta og gera að lögum, hafið næstu lotu til að rýra enn frekar hlut landsbyggðarinnar. Það er rétt að mönnum sé þetta ljóst. Í öðru lagi vil ég spyrja hv. þm. hvort hann styðji að Reykjavík verði tvö kjördæmi eða eitt kjördæmi. Ég áttaði mig ekki á því í ræðu þingmannsins hvora skoðunina þingmaðurinn hefur þótt hann eigi að heita einn af flm. nál. og tillögu um að samþykkja frv. Ef þingmaðurinn er þeirrar skoðunar að Reykjavík eigi að vera tvö kjördæmi er auðvitað fallin brott meginforsenda þess að breyta kjördæmamörkum að öðru leyti.

Herra forseti. Þetta er að mínu mati mjög mikilvægur áfangi sem er samþykktur núna og ég tel að að stíga þurfi stærri skref síðar og þá er ég einkum og sér í lagi að ræða um persónukjörið. Ég tel að það geti breyst og það er líka mál kosningalaganna þannig að hægt er að taka það síðar. En stjórnarskrárbreytingin sjálf er mikilvægur áfangi, það er mér mikilvægast að atkvæðisréttur sé sem jafnastur, það er mjög mikilvægt lýðræðisatriði. Það er ekki spurning að mínu mati um að draga tennur úr landsbyggðinni. Ég tók það sérstaklega fram, þess vegna er þetta útúrsnúningur á máli mínu af hálfu þingmannsins. Varðandi það hvort ég styðji að Reykjavík sé eitt kjördæmi eða tvö, þá stend ég heils hugar að þessari tillögu. Ég reifaði rök með og á móti því að skipta borginni í tvennt og ég vil bæta því við sem kom fram á fundi nefndarinnar með fulltrúum Reykjavíkurborgar að það gæti verið óæskilegt að skipta borginni í vestur/austur. Betra væri að skipta henni í norður/suður, vegna þess að vaxtarmöguleikar borgarinnar eru aðallega í eina átt, þannig að það gæti þá verið nokkuð fast í hvaða kjördæmi fólk er. Ég tel t.d. að þetta þurfi að athuga þegar kemur að kosningalagabreytingunni. Ég stend heils hugar að þeim tillögum sem hér eru en reifaði í nefndinni ókosti við það að skipta Reykjavík í tvö kjördæmi en þetta var málamiðlun sem ég sætti mig við.

Herra forseti. Það liggur þá fyrir að þegar málið verður reifað í nefndinni og fulltrúar Reykjavíkurborgar gera grein fyrir sínum óskum um að nefndin breyti frv. í þá veru að Reykjavík verði aðeins eitt kjördæmi, að þingmaðurinn mun segja, ég er á móti þeirri tillögu. Eða mun þingmaðurinn segja eitthvað annað? Það er það sem mér finnst enn ekki vera alveg ljóst, af tveim ræðum hv. þm., þar sem hann segir í öðru orðinu að hann standi að tillögunum sem eru fluttar en í hinu orðinu segir hann að hann taki undir sjónarmiða fulltrúa Reykjavíkurborgar og leggi til að þau verði rædd í nefndinni. Til hvers á að ræða sjónarmiðin ef þingmaðurinn er þeirrar skoðunar að ekki eigi að breyta frv.? Ég get því ekki annað en fengið það út að þingmaðurinn er að leggja áherslu á að tekið verði meira tillit til sjónarmiða fulltrúa Reykjavíkurborgar, sem sé þeirra að Reykjavíkurkjördæmið verði eitt en ekki tvö. Það er gott og vel, ég skal ekki hafa neina skoðun á því. En ég segi að ef það er gert fellur brott sú forsenda sem menn hafa haft til þess að breyta kjördæmamörkum að öðru leyti. Ég vek athygli á því, sem ekki kemur fram í nál. stjórnlaganefndarinnar að enginn á Vestfjörðum hefur beðið um þessar tillögur. Ég veit ekki um neinn sem styður þær. Samt eru þær fluttar. Fyrir hvern er þessi nefnd að vinna? Ekki fyrir Vestfirðinga, svo mikið er víst. Vestfirðingar gera sér nefnilega grein fyrir því að verið er að rýra áhrif þeirra á Alþingi án þess að færa þeim einhvern hluta af valdsviði Alþingis heim í hérað sem væri hin eðlilega breyting samhliða rýrnandi aðstöðu þeirra inni á þessum vettvangi. Hins vegar er bara gert annað, að minnka áhrif þeirra á Alþingi en ekki breytt stöðu Alþingis að öðru leyti. Þess vegna eru þessar tillögur algjörlega óásættanlegar fyrir fulltrúa í minni kjördæmum landsins.

Herra forseti. Það eru ekki bara Vestfirðingar sem eru á móti þessari tillögu, það eru líka Reykvíkingar, Reyknesingar o.fl. Þetta er viðleitni til þess að gera kosningalagakerfið þannig að atkvæðisréttur sé jafnari og að gerðar séu aðrar þær breytingar sem tíndar eru fram í markmiðunum með frv. Þar sem ósk Reykjavíkurborgar hefur komið mjög skýrt fram núna og fyrst og fremst er verið að skírskota til kosningalaganna þá finnst mér rétt að hlusta á þessi sjónarmið, en ég mun að öllum líkindum styðja frv. eins og það er núna. Til dæmis ábendinguna um skiptingu í norður/suður í staðinn fyrir austur/vestur. Það eru sjónarmið sem mér finnst fyllilega rétt að við hlustum á. Það getur vel verið að ef opnað verður á viðræður við borgaryfirvöld að þá komi fleiri með erindi og þá verði að hlusta á landsbyggðarsjónarmið líka. En það verður þá bara að koma í ljós. Ég veit ekki til þess að nokkur hafi óskað eftir að tala við nefndina og því hafi verið hafnað.

Herra forseti. Hv. þm. ræddi um viðbrögð borgaryfirvalda í Reykjavík við þessum tillögum og þau viðbrögð eru þekkt. Mér fannst á máli hv. þm. að hún teldi eðlilegt að gefa fulltrúum borgarinnar tækifæri til að hitta nefndina og út af fyrir sig er það gott mál og eðlilegt. En ég vil leyfa mér að spyrja hv. þm. hvort hún sé tilbúin að fallast á það og jafnvel beita sér fyrir því að fulltrúar annarra sveitarfélaga á landinu, og jafnvel aðrir aðilar, fái að hitta nefndina til að fjalla um þessi mál því að eins og fram hefur komið er mjög mikil andstaða við þessa tillögu víða um land. Og eins og hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson sagði hefur ekki borið á jákvæðum röddum gagnvart þessum tillögum. Ég vil því af þessu tilefni spyrja hv. þm. hvort hún telji það eðlilegt og hvort hún sé ekki tilbúin að beita sér fyrir því að kalla fleiri aðila en fulltrúa Reykjavíkurborgar til að ræða þessi mál, fulltrúa sem hafa lýst verulegri andstöðu við tillöguna.

Herra forseti. Eins og ég sagði áðan tel ég rétt að nefndir Alþingis verði við því þegar aðilar biðja um að koma á fund þeirra. Mér vitanlega hafa ekki aðrir beðið um það. Ef það væri staðreyndin tel ég að sjálfsögðu rétt að ræða við fleiri aðila. Það var farið út um allt land til þess að kynna frv. Ég taldi samt eða það var minn skilningur að sæmileg sátt væri orðin um málið. Ákveðin ósk liggur fyrir frá Reykjavíkurborg og þess vegna tel ég rétt að verða við henni. Meginmálið í þessu öllu saman er þó það að hvort sem rætt verður við Reykjavíkurborg eða einhverja fleiri aðila á milli 2. og 3. umr. verði það ekki til þess að fresta afgreiðslu frv. Þetta mál er svo mikilvægt, mikilvæg réttarbót finnst mér, fyrir fólkið í landinu í lýðræðisátt. Aðalatriðið er að þessu máli verði lokið og það samþykkt áður en þinginu lýkur.

Hæstv. forseti. Ég ætla að fara örfáum orðum um afstöðu mína í þessu máli og þá kannski fyrst og fremst að ítreka sjónarmið sem ég gerði grein fyrir við fyrri umræðu málsins. Þegar á heildina er litið tel ég þetta vera vanhugsaðar hugmyndir sem hér eru settar fram, en okkur er sagt að þær byggi á pólitískum þrýstingi sem verði að láta undan. Þar er efst á blaði umræðan um misvægi atkvæða sem svo er nefnt, og hafa menn bent á í því sambandi að þar sem misvægið er mest á milli suðvesturhornsins annars vegar og Vestf. og Norðurl. v. hins vegar sé misvægi atkvæða 1:4. En það er til annars konar misvægi í pólitíkinni, misvægi aðstöðunnar. Fólk á landsbyggðinni hefur lakari stöðu og erfiðari gagnvart stjórnsýslunni og hinu pólitíska valdi en þeir sem búa á þéttbýlissvæðinu. Og það má segja að í núverandi kjördæmaskiptingu sé reynt að vega þetta misvægi upp að nokkru leyti. Nú er það svo að stjórnmálamenn í ýmsum kjördæmum fjarri Reykjavík hafa haft þverpólitískt samstarf sín í milli til að beita sér fyrir hagsmunamálum í sínu kjördæmi og finnst mér það oft hafa verið til góðs, mér finnst það vera jákvætt. Það er stundum talað um slíkt samstarf á niðrandi hátt, talað um kjördæmapot í því samhengi, og það kann vel að vera að stundum sé um slíkt að ræða en þegar á heildina er litið tel ég það gott að þingmenn í kjördæmum fjarri Reykjavík hafi samstarf sín í milli hvað þetta snertir. Það er annað sem hefur líka hjálpað kjördæmum fjarri Reykjavík, það er sú staðreynd að það sjónarmið hefur verið ríkjandi til skamms tíma hjá mörgum þingmönnum Reykjavíkur að líta fyrst og fremst á sig sem þingmenn landsins alls, þjóðarinnar allrar, og það er ekki fyrr en nú á allra síðustu árum að breyting hefur orðið á þessu og menn eru að rækta það viðhorf með sér að þeir séu sérstaklega kjörnir sem þingmenn Reykjavíkur. Það er þetta tvennt sem er að gerast, annars vegar sá þrýstingur að dregið verði úr misvægi atkvæða og síðan hitt að hér á suðvesturhorninu er afstaða manna að breytast, að einnig þeir vilja vera kjördæmaþingmenn og líta á sig sem slíka. Og þá vilja menn breyta. Hér eru til umræðu þær tillögur sem liggja fyrir. Þær gera ráð fyrir því að dregið verði úr misvægi atkvæða og kjördæmin verði stækkuð verulega. Ég tel að með því að stækka kjördæmin glatist margt af því jákvæða sem tengist núverandi fyrirkomulagi. Tengslin við kjósendur, t.d. í kjördæmum eins og Vestfjörðum, verði ekki eins sterk og þau voru áður þegar allt Vesturland heyrir kjördæminu til. Þessi tengsl milli þingmanna og kjósenda verða ekki eins mikil og áður var. Þá er spurningin hvort ekki þurfi að huga að einhverjum öðrum leiðum til að skapa þessi tengsl eða stuðla að því að menn sitji við sama pólitíska borð í landinu öllu. Ég er fylgjandi þeirri hugmynd sem fram hefur verið sett og m.a. talað hefur verið fyrir af hálfu hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar, að landið allt verði gert að einu kjördæmi. Að skrefið verði stigið til fulls og landið verði gert allt að einu kjördæmi en samfara þeirri breytingu eigi sér stað aðrar í stjórnkerfinu og komið verði á eins konar fylkjafyrirkomulagi sem færi vald og áhrif og ráðstöfun fjármuna til einstakra landshluta. Þetta er afstaða mín í grófum dráttum, að ef á annað borð á að ráðast í breytingar á kosningafyrirkomulaginu þá eigi að stíga miklu stærri skref og ráðast í róttækari breytingar en hér er gert ráð fyrir, gera landið að einu kjördæmi og innræta öllum alþingismönnum þá hugsun að þeir séu þingmenn fyrir Ísland allt, alla landsmenn, en jafnframt verði gerðar stjórnkerfisbreytingar sem tryggi aukin áhrif heim í héruð. Tvennt annað vil ég minnast á. Það er sú tillaga að skipta Reykjavík í tvö kjördæmi sem mér finnst aldeilis fráleit hugmynd. Menn hafa verið að reyna að réttlæta hana á reikningsfræðilegum forsendum, það má vel vera að það sé hægt, til að skýra reikningsmódelið eða undirstöðu þess, en pólitískt er þetta gjörsamlega óskiljanlegt. Og þegar menn segja að með því móti geti þeir sinnt kjósendum sínum betur, þá spyr ég: Á hvern hátt sinna menn kjósendum sínum? Menn fara væntanlega á vinnustaði, er það ekki það sem menn gera? Ekki fara menn heim til fólksins? Menn fara á vinnustaði. Og fólk sem vinnur á Sjúkrahúsi Reykjavíkur eða Rafmagnsveitunum eða hjá Eimskipafélaginu eða í Hagkaup, svo nokkrir vinnustaðir séu taldir upp, býr úti um allan þennan bæ og reyndar í grannbyggðunum einnig.  Það er að lokum eitt atriði sem mér finnst alvarlegt og ástæða til að skoða rækilega og það er sú staðreynd að með þessum lagabreytingum er reistur stór þröskuldur við aðaldyrnar að Alþingishúsinu. Enginn flokkur sem fær undir 5% atkvæða mun fá fulltrúa kjörinn á þing. Ég spyr nú þá sem eru svo uppfullir af áhyggjum yfir misvægi atkvæða, yfir því að atkvæði vegi ekki jafnþungt alls staðar í landinu: Hvers eiga þeir 9.500 kjósendur að gjalda sem vega ekki neitt, ekkert? Það eru um 195 þúsund kjósendur hér á kjörskrá. Flokkur sem fengi tæplega 9.500 atkvæði, hann fengi engan mann kjörinn á þing. Hafa menn engar áhyggjur af þessu misvægi? Eða skiptir þetta fólk engu máli? Á Vestfjörðum eru nú um sex til sjö þúsund kjósendur, um sex þúsund kjósendur sennilega. Ég man ekki töluna. Þeir eru miklu færri en þeim sem nú verður vísað út í kuldann. Mér finnst þetta vera mjög vanhugsað. Ég er vægast sagt mjög hissa á því, fyrst á annað borð er verið að ráðast í breytingar á kjördæmaskipan, að menn skuli gera þetta með þeirri hálfvelgju sem hér er á ferðinni. Ef menn ætla að breyta þá á að stíga miklu stærri skref en hér er gert, gera landið að einu kjördæmi og færa vald út til einstakra landshluta. Hins vegar mun ég sofa alveg rólega þótt við búum áfram við það fyrirkomulag sem við búum við nú. Þótt einhvers staðar kunni að leynast eitthvert misvægi atkvæða þá er að finna slíkt misvægi í aðstöðu fólks eftir því hvar það býr á landinu að þar er að mínum dómi á ferðinni miklu alvarlegra mál en hitt. Að lokum þetta: Mér finnst það algerlega óásættanlegt að Alþingi vísi 9.500 kjósendum á dyr.

Herra forseti. Hér er stórt og mikið mál til umræðu, mál sem varðar grundvöll lýðræðis okkar. Og það er ljóst að framvinda þessara mála mun hafa mikil áhrif á mjög mörgum sviðum til framtíðar litið. Stjórnmálaflokkarnir sem og núverandi ríkisstjórn hafa stefnt að því að gera breytingar á kosningalöggjöfinni með það að markmiði að draga úr misvægi atkvæða milli dreifbýlli landsvæða og þéttbýlisins hér á suðvesturhorninu. Þær tillögur sem hér eru ræddar, þau frumvörp sem hér eru rædd, eru til komnar vegna þessa. Sú nefnd sem hefur starfað að þessu máli og unnið þær tillögur sem hér liggja fyrir hefur unnið mikið starf og ég tel ástæðu til að þakka nefndinni fyrir það enda liggja fyrir ýmis gögn og upplýsingar úr starfi hennar sem eru um margt fróðlegar og upplýsandi. En það er ljóst að þegar gera á breytingar á þessum grundvallaratriðum verður seint mögulegt að ná fullri sátt meðal þjóðarinnar og stjórnmálamanna um þær. En hins vegar þarf að ná niðurstöðu í málinu og nú stefnir í að henni verði náð því að ljóst er að tekist hefur að ná breiðri samstöðu um þessa tillögu meðal þingmanna. Ég hef verið sammála því að ráðist verði í beytingar á kosningalöggjöf þannig að draga megi úr því misvægi atkvæða sem nú hefur myndast miðað við það fyrirkomulag sem við höfum búið við, en til þess eru ýmsar leiðir eins og fram hefur komið. Herra forseti. Þótt þetta mál sé það margþætt og mikilvægt að ástæða væri til að ræða einstaka þætti þess ítarlega ætla ég fyrst og fremst í máli mínu að ræða þær tillögur sem fjalla um breytingar á kjördæmaskipaninni vegna þess að ég hef kannski fyrst og fremst athugasemdir við þann þátt málsins. Sú tillaga sem hér liggur fyrir gerir ráð fyrir grundvallaruppstokkun á skipan kjördæma. Landsbyggðarkjördæmunum verður fækkað með því að slá þeim saman á einn eða annan veg. Með þessu er verið að mynda mjög stórar og víðfeðmar einingar sem ná yfir nánast hálft landið svo vísað sé til kjördæmisins sem myndað verður með sameiningu Norðurl. e. og Austurlandskjördæmis ásamt Siglufirði. Ég geri ráð fyrir því að t.d. þingmenn Austurlandskjördæmis geti lýst því hvaða erfiðleikar felast í að komast yfir að sinna því kjördæmi eins og það er nú og halda nauðsynlegum tengslum við kjósendur þar. En nú er lagt til að stækka Austurlandskjördæmi enn frekar og ég væri ekki undrandi þótt þingmönnum Austurlands fallist hendur við tilhugsunina um að sinna því kjördæmi eins og þyrfti að vera allt frá Öræfum norður til Siglufjarðar. En í þessum tillögum felst einnig að Vesturlandskjördæmi, Vestfjarðakjördæmi og Norðurl. v., að Siglufirði undanskildum, verði sameinuð í eitt kjördæmi. Af þeirri reynslu sem ég hef fengið á þessu kjörtímabili af því að vinna að fjölmörgum hagsmunamálum fólks og aðila í Vesturlandskjördæmi og að halda uppi tengslum við kjósendur þá hef ég ekki áttað mig á því hvernig slíkt á að vera mögulegt í hinu nýja sameinaða kjördæmi svo að vel sé. Það er ljóst í mínum huga að nauðsynleg tengsl þingmanna og kjósenda í slíku kjördæmi munu rofna að miklu leyti miðað við það sem nú er. Það er slæmt því að þingmenn eru jú fulltrúar fólksins í kjördæminu hér á Alþingi og því hlýtur að vera mikilvægt að þeir geti með sæmilegu móti haldið uppi tengslum við kjósendurna, en með nýrri skipan kjördæma tel ég að það verði mjög erfitt. Núverandi kjördæmaskipan leggur grunn að skipulagi veigamikilla þátta stjórnsýslunnar og opinberrar starfsemi. Það sama á við um starfsemi og samstarf sveitarfélaganna í landinu og einnig má nefna að innan núverandi kjördæma hafa myndast félagslegar heildir í ýmsum skilningi. Með breyttri kjördæmaskipan má gera ráð fyrir að verulegar breytingar verði á þessum þáttum þegar fram í sækir. Um það hefur lítið sem ekkert verið fjallað og algjör óvissa ríkir um þessa þætti að mínu viti. Þetta hlýtur að skapa töluverða óvissu í hugum landsbyggðarfólks því víða skiptir opinber stjórnsýsla og opinber starfsemi miklu máli í atvinnulegu og byggðalegu tilliti. Ég tel þá óvissu sem skapast hefur vegna þessara breytinga ekki gott innlegg í þá umræðu sem uppi hefur verið varðandi málefni landsbyggðarinnar og þá búsetuþróun sem þar hefur verið. Þá er það mín skoðun að ekki liggi landfræðileg rök að baki þessum tillögum. Einnig vil ég nefna að eins og samgöngum á landi er háttað þá hlýtur að þurfa að taka mikið á við að byggja upp vegasamgöngur innan nýrra kjördæma þannig að íbúarnir innan þeirra sem heildar geti ferðast um sæmilega vegi. Það er kannski rétt að nefna það sem reyndar hefur komið fram í þessari umræðu, að samhliða tillögum nefndarinnar sem lauk sínum störfum sl. haust, var lagt til að unnið yrði að tillögum um svokallaðar hliðarráðstafanir, þ.e. til hliðar við þetta mál. Þar er m.a. fjallað um vegamál þannig að ég vænti þess að fyrr en síðar komi fram tillögur um að tekið verði á í þessum efnum. Fleira mætti nefna varðandi þær tillögur sem fyrir liggja um breytta kjördæmaskipan. Ég hef verið þeirrar skoðunar að núverandi kjördæmaskipan ætti að vera óbreytt. En til þess að ná fram markmiðunum um að draga úr misvægi atkvæða ætti frekar að fækka þingmönnunum í núverandi kjördæmum á landsbyggðinni, fyrir utan Norðurl. e., sem ég tel að ætti að vera óbreytt. Það ætti að fækka þingmönnunum um einn og færa þá til kjördæmanna í þéttbýlinu á suðvesturhorninu. Kjördæmin eins og þau eru nú tel ég mun eðlilegri og viðráðanlegri einingar að öllu leyti en þau kjördæmi sem tillögurnar gera ráð fyrir. Herra forseti. Ég hef rætt þessi mál við fjölmarga aðila í Vesturlandskjördæmi og það hafa komið fram ályktanir úr kjördæminu um þessar tillögur. Ég hef ekki heyrt þær raddir sem sætta sig við þessa tillögur. Þvert á móti dreg ég þá einföldu ályktun að almenn andstaða sé meðal Vestlendinga gegn þessum tillögum um breytingar á kjördæmaskipan. En þessari umræðu og mótun afstöðunnar til þessara tillagna tengist auðvitað umræðan um byggðamál almennt og um hin mismunandi búsetuskilyrði sem fólkið í landinu býr við eftir landsvæðum. Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að lesa ályktun sem hefur borist frá héraðsnefnd Snæfellinga frá því í nóvember sl. og hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Aðalfundur héraðsnefndar Snæfellinga, haldinn í Stykkishólmi sunnudaginn 15. nóvember 1998, mótmælir fram komnum tillögum að breyttri kjördæmaskipan sem settar hafa verið fram af nefnd um endurskoðun kjördæmaskipunar og tilhögun kosninga til Alþingis. Aðalfundurinn telur að landsbyggðarkjördæmin verði of stórar einingar landfræðilega. Aðalfundur héraðsnefndar Snæfellinga telur að mannréttindi felist í fleiri þáttum en jöfnun atkvæðisréttar. Aðalfundurinn lýsir undrun á þeirri einhæfu áherslu sem nú er lögð á jöfnun atkvæðisréttar og telur að ekki megi líta fram hjá öðrum aðstöðumun sem landsmenn búa við. Aðalfundur telur að tillögur um jöfnun atkvæðisréttar og breytingu á kjördæmaskipun verði að skoða í ljósi annarra ráðstafana til að styðja og styrkja búsetu á landsbyggðinni. Aðalfundurinn skorar á stjórnvöld að jafna aðra þætti samhliða jöfnun atkvæðisréttar, svo sem aðgengi til náms, kostnað við framhaldsskóla- og háskólanám, samgöngur, húshitunarkostnað, aðgengi að opinberri og almennri þjónustu, flutningskostnað og fleira. Aðalfundur héraðsnefndar Snæfellinga telur jöfnun á aðstöðumun landsmanna í þessum efnum skilyrði fyrir jöfnun atkvæðisréttar.`` Undir þessa ályktun skrifar formaður héraðsnefndar Snæfellinga, Ásbjörn Óttarsson. Herra forseti. Ég taldi rétt að koma þessari skoðun Snæfellinga á framfæri í þessari umræðu því að hún endurspeglar kannski frekar en annað þær áhyggjur sem sveitarstjórnarmenn úti á landsbyggðinni hafa af byggðamálunum sem tengjast óneitanlega þessari umræðu. Ég ætla líka, með leyfi forseta, að vitna í ályktun sem ég las í Morgunblaðinu í dag frá Félagi sjálfstæðismanna í Borgarfjarðarsýslu. Þó svo að ég ætti nú kannski ekki að taka að mér að koma því á framfæri þá ætla ég samt að leyfa mér að lesa kafla úr þessari ályktun sem varðar þetta mál. Hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Almennur félagsfundur í Félagi sjálfstæðismanna í Borgarfjarðarsýslu mótmælir harðlega fyrirhugaðri kjördæmabreytingu og skorar á þingmenn kjördæmisins að neyta allra leiða til að koma í veg fyrir það slys sem slík kjördæmabreyting er.`` Herra forseti. Þetta eru svona sýnishorn af þeim ályktunum og álitum sem fram hafa komið frá aðilum úti um landið og er auðvitað nauðsynlegt að hv. þingmenn komi á framfæri í þessari umræðu. Ég vil leyfa mér að vekja athygli landsbyggðarfólks sérstaklega á því að talsmenn krata og samfylkingar, t.d. formaður Alþfl. og aðrir forustumenn samfylkingar, hafa sagt að þessar tillögur sem hér liggja fyrir um fækkun kjördæma séu góðar að því leyti að verið sé að stíga skref að því að gera landið allt að einu kjördæmi. Mín skoðun er sú að ef sú krataleið verði farin þá muni alvarlega syrta í álinn fyrir landsbyggðina. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það hvernig hlutirnir mundu þróast við slíkar aðstæður því ljóst er að flestir þingmenn kæmu frá fjölmennustu svæðunum og hinar dreifðari byggðir mundu smám saman verða tengslalausar við fulltrúana á löggjafarsamkundunni. Í stuttu máli tel ég því að í þeirri tillögu felist mikil hætta fyrir landsbyggðarfólk að þessu leyti. Skoðanir samfylkingarinnar um að tillögur um fækkun kjördæma séu skref í áttina að því að gera landið allt að einu kjördæmi gefa tilefni til þess að óttast að ef þessi öfl komast einhvern tíma til verulegra áhrifa verði málið tekið upp aftur og reynt að stíga skrefið til fulls. Herra forseti. Af því sem ég hef hér sagt má marka að ég sé ekki yfir mig hrifinn af þeirri tillögu sem hér liggur fyrir um breytingar á kjördæmaskipan enda er það svo að ég tel að með þessu sé verið að stíga vont skref sem ekki sér fyrir endann á. Ég hefði viljað fara aðrar leiðir í þessu máli, nefnilega að verja núverandi kjördæmaskipan. En það er ljóst að uppi eru mjög mismunandi sjónarmið í málinu og mér virðast þau skiptast meira og minna eftir landsbyggðinni annars vegar og þéttbýlinu á suðvesturhorninu hins vegar. Þótt svo að almennt sé sú skoðun uppi að draga beri úr misvægi atkvæða þá er ljóst að mjög skiptar skoðanir eru um það hvaða breytingar á að gera varðandi kjördæmaskipan og hvort nokkrar breytingar eigi að gera að því leyti. En mér er fullljóst að þær tillögur sem hér liggja fyrir njóta það mikils stuðnings í þinginu að þær munu að öllum líkindum verða samþykktar fyrir lok þessa þings. Og þeir tiltölulega fáu þingmenn sem hafa aðrar skoðanir mega sín lítils gagnvart því og fá því vart hnikað. Í ljósi þess að málið mun ná fram að ganga liggur fyrir að leita verður allra leiða til þess að treysta sem best tengsl þingmanna og kjósenda í sameinuðum og stækkuðum kjördæmum. Það er mjög mikilvægt og ég tel það reyndar eitt af grundvallaratriðum málsins. Þegar þetta mál hefur náð fram að ganga, og ég geri ráð fyrir að það verði samþykkt, verður náttúrlega hlutverk þingmanna og stjórnmálaaflanna að laga hlutina að breyttum aðstæðum. Það verður mikilvægt verkefni sem ég veit að allir þeir sem hlut eiga að máli munu taka þátt í að leysa þjóðinni til hagsbóta.

Herra forseti. Ég var einn af þeim sem voru ekki yfir sig hrifnir af þeim tillögum sem lágu fyrir í kjördæmamálum þegar þær voru lagðar fram og sú hrifning mín og álit mitt á þeim hefur ekki breyst ýkja mikið. Eigi að síður vil ég taka fram að ég hef gengið til þessa leiks og reynt að hafa áhrif á tillögurnar og þær hafa verið lagaðar í veigamiklum atriðum, sem ég tel mikilvægar, og m.a. þau atriði sem voru áherslumál á Austurlandi, að skipta ekki kjördæminu, það hefur verið tekið tillit til þeirra. Í flokki mínum eins og öðrum hafa kjördæmamálin verið mjög umrædd og fyrir okkur lá það verkefni að ná samkomulagi um þetta mál og jafna vægi atkvæða, við höfum flokksþingssamþykktir um að gera það, og mikil áhersla hefur verið lögð á það. Það nál. sem hér liggur fyrir er niðurstaða og það er samkomulag og ég tel þetta samkomulag það ásættanlegt að ég skrifaði undir nál. þótt ánægjan sé auðvitað blandin. Út úr þessu koma afar stór kjördæmi eins og hér hefur verið rakið og mér finnst þeir sem hafa hrópað húrra fyrir því í umræðunni vanmeta nokkuð hvernig hægt er að sinna þeim kjördæmum sem eru landfræðilega svona stór. Kannski er hægt að virða fólki til vorkunnar þó að menn átti sig ekki á því. Sem dæmi um hvernig þingið lítur á þetta samgöngulega séð hefur það verið hefð í mörg ár að gera þinghlé í janúar og ætla þingmönnum að fara þá í kjördæmi sín til fundarhalda á þeim tíma sem veður eru vályndust og oft er erfiðast að ferðast um. Ég ætla ekki að rekja það hér en áreiðanlega kunna margir þingmenn í stærstu kjördæmunum ýmsar sögur af erfiðleikum á ferðum sínum. Rætt hefur verið um að vægi atkvæða sé jafnara hér en í nágrannalöndunum. Það er alveg ljóst að svo er víða þó að hægt sé að halda langa ræðu um fyrirkomulag þessara mála og algjör jöfnuður atkvæða sé alls ekki reglan, síður en svo. Það hagar nefnilega þannig til í þessu landi að höfuðborgarsvæðið er miklu fjölmennara og höfuðborgin er miklu fjölmennari hlutfallslega en í nokkru öðru landi sem við berum okkur saman við. Þess vegna stöndum við í þessum vanda. Aðalatriðið er að reyna að snúa þessari þróun við. Ef hún snýst ekki við þá verður náttúrlega það verk hérna, sem verið er að timbra upp núna í hv. Alþingi, að byggja einhverja skúra við það innan tíðar. Þá hættir ekki þessi umræða um jöfnun atkvæða. Ég tel eðlilegt að upp komi umræða um byggðamál í tengslum við þetta mál. Það er nokkur byggðamálaumræða í hv. Alþingi og það er ekki að ófyrirsynju, hún þarf að vera. Það er ekki nóg að tala, aðgerðir þurfa að fylgja þeim ræðuhöldum. Í allshn. er núna unnið að till. til þál. um aðgerðir í byggðamálum. Þar eru mörg góð markmið í þeim málum. Þegar hefur verið lagt fjármagn til sumra þeirra markmiða sem þar eru talin, eins og jöfnunar húshitunarkostnaðar og námskostnaðar og framlög til atvinnulífsins. En betur má ef duga skal. Það er því ekki óeðlilegt að áður en umræðunni um þessi mál lýkur að fyrir liggi afgreidd tillaga í byggðamálum, sú sem er til meðferðar í allshn., og fyrir liggi tillögur þeirrar nefndar þingflokkanna sem skipuð var í tengslum við þetta mál. Ég endurtek að ekki er óeðlilegt að þingmönnum landsbyggðarinnar séu byggðamál hugstæð því að ef sú þróun heldur áfram, t.d. næsta áratug, sem verið hefur síðasta áratug þá blossar umræðan um vægi atkvæða upp áfram og þetta verk verður ekki eins langlíft eins og annars yrði. Nokkur umræða hefur komið upp um að óráð sé að skipta Reykjavík upp í tvö kjördæmi. Ein af forsendunum sem nefndin, sem vann að þessu upphaflega, gaf sér var að reyna að hafa kjördæmin svipuð að fólksfjölda. Ég tel að það sé nú orðið of seint að fara að breyta því þegar málið er komið á þetta stig. En ég vil segja það að varðandi ræðu hv. 17. þm. Reykv., sem vildi ekki sjá á vinnustaðafundum sínum fólk utan kjördæmanna, að við höfum yfirleitt ekki verið að velta því fyrir okkur, jafnvel þingmenn landsbyggðarinnar í hinum stóru landsbyggðarkjördæmum, hvort eitthvert fólk utan kjördæmisins hafi slæðst inn á vinnustaðafundi. Á fjölmennum vinnustöðum gæti verið eitthvað töluvert af fólki úr Reykjaneskjördæmi og ég held að það þurfi ekki í sjálfu sér að trufla. En ég tel það of seint að fara að rugga þeim bát núna með viðræðum um að hafa Reykjavík eitt kjördæmi. Það samkomulag sem hefur skapast byggist á þeirri tillögu sem nú er til umræðu. Ég endurtek það og það er í rauninni aðalerindi mitt að leggja inn í umræðuna, 2. umr. málsins, að ég hef gengið til þessa leiks, gengið til samkomulags vegna ákveðinna breytinga sem gerðar voru á málinu og mun styðja það, þó að ég væri ekki hrifinn af því í upphafi. Ég tók frekar þann pól í hæðina, ef svo má segja, að reyna að hafa áhrif og einangra mig ekki í því að hafa þau ekki. Ég vil hvetja til þess að mótaðar tillögur í byggðamálum af þeim vettvangi sem þau eru til umræðu núna á vegum Alþingis, á vegum allshn. og þingflokkanna, verði mótaðar áður en við slítum Alþingi í næsta mánuði í síðasta skipti á þessu kjörtímabili.

Hæstv. forseti. Ég stíg í þennan stól í dag til að lýsa því yfir að ég er í megindráttum sátt við þetta mál og mun styðja það þó að vissulega megi ræða ýmis atriði þeirrar skipunar sem hér á að taka upp. Það má velta fyrir sér mörkum kjördæma, það má velta fyrir sér skiptingu Reykjavíkur, það má velta fyrir sér þeim mörkum sem framboðsaðilar þurfa að ná til þess að komast inn á Alþingi og ég mun koma að því nokkuð síðar. Ég vil segja það í fyrstu --- ég hef fylgst nokkuð grannt með umræðunni í dag --- að viðbrögð sumra þingmanna minna mig á Kópavogsfundinn árið 1662. Menn skrifa grátandi undir þetta frv. og ætla að styðja það þó að þeim þyki það heldur leitt og séu í grundvallaratriðum andvígir því sem hér er verið að gera. En ég er viss um að þau andmæli sem margir þingmenn hafa uppi og þeir erfiðleikar sem þeir sjá fyrir sér vegna stækkunar kjördæma eiga eftir að jafna sig því að ég held að menn þurfi einfaldlega, þingmenn framtíðarinnar, þegar þetta kerfi kemst á, að hugsa störf sín og hlutverk svolítið upp á nýtt. Menn verða að endurskipuleggja starfið, menn verða að nýta sér bættar samgöngur og nýja tækni eins og internetið o.fl. til þess að halda sambandi við kjósendur og má minna á  Líka er vert að velta því fyrir sér í þessu samhengi að ef ég hef talið rétt þá er búið að gera þrettán sinnum breytingar á kjördæmaskipan eða skiptingu þingsæta frá því að tilskipun konungs frá 1843 gekk í gildi. Menn hafa því nokkuð oft gert breytingar á kosningakerfi okkar. Ein allra stærsta breytingin sem gerð var átti sér stað árið 1959 þegar kjördæmunum fækkaði úr 27 í átta. Það væri nú fróðlegt að fletta upp í þeim umræðum sem þá urðu, hvort þingmönnum hafi ekki óað mjög sú stækkun sem þá varð á kjördæmum. Þá hafa Vestfirðir allir líklega verið nokkuð erfiðir við að eiga, svo ekki sé talað um Austfirði, sem hv. þm. Jón Kristjánsson upplýsti mig um áðan að var skipt í fjögur kjördæmi, Austfjörðum var skipt í fjögur kjördæmi.

Vestfjörðum í fimm.

Vestfjörðum í fimm, upplýsir hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson. Menn verða að gera sér grein fyrir því að mjög miklar breytingar hafa orðið. Hér er verið að stíga enn eitt skrefið í þá veru að stækka kjördæmin og að jafna tölu þingmanna út frá þeirri grundvallarreglu að sem jöfnust tala kjósenda sé á bak við hvern þingmann. Ég verð að lýsa nokkurri furðu á þeirri umræðu sem hér hefur orðið í dag um jöfnun atkvæða og þá umræðu hvort um mannréttindi er að ræða eða ekki. Í mínum huga er kosningarréttur mannréttindi. Ég vil bara minna á að það tók konur áratugi að öðlast þennan rétt. Í sumum hlutum heimsins hafa konur í dag ekki einu sinni kosningarrétt. Ég held að enginn mundi segja að konur í þeim löndum njóti fullra mannréttinda. Auðvitað er kosningarréttur mannréttindi. Þetta er spurningin um að geta haft áhrif á samfélagið.

Hvað með Sameinuðu þjóðirnar?

Vissulega eru til ýmiss konar kerfi, kosningakerfi. Það er ekki hægt að líkja saman stofnun þar sem allar þjóðir heims koma saman eða því hvaða kerfi er í notkun í einu litlu landi með örfáa íbúa. Þetta er spurningin um að fólk kjósi sér fulltrúa. Við kjósum ekki fulltrúa til Sameinuðu þjóðanna, þar eru engir kosnir fulltrúar. Við erum að tala um það að fólk kjósi sér fulltrúa, og það er fólk sem er að kjósa fólk en ekki fulltrúa fjalla eða dala eða flóa eða fjarða. Við erum að kjósa okkur fulltrúa og þar á að ríkja sem mestur jöfnuður. Það er ákaflega erfitt að ná þeim jöfnuði fullkomlega. Eins og hér hefur verið rakið ríkir líklegast hvergi í heiminum fullur jöfnuður nema þar sem lönd eru eitt kjördæmi, eins og t.d. í Hollandi og Ísrael, þar er landið allt eitt kjördæmi og er nú ekki ---  Ég verð að segja, hæstv. forseti, að mér finnst menn líka vera að blanda saman byggðaþróun í landinu --- sem ég skil vel og það er kannski ekki að ástæðulausu --- og að hún standi og falli með því hvernig kjördæmaskipanin er. Þetta tel ég ekki vera rétta framsetningu. Vald Alþingis er ekki það mikið að það geti snúið þessari þróun við eða að Alþingi með lagasetningu sinni ráði því hvernig byggðaþróun er í landinu. Það væri fróðlegt fyrir þingmenn að fletta upp í nýútkominni Sögu Reykjavíkur, fyrra bindinu, eftir Eggert Þór Bernharðsson, þar sem er að finna grafíska mynd af byggðaþróun sl. 100 ár. Sú mynd er ákaflega sláandi. Hún sýnir það sem við vitum að fækkun íbúa á landsbyggðinni hefur verið jöfn og þétt í 100 ár og fjölgunin jafnmikil, sérstaklega í Reykjavík. Þar stendur súlan nánast beint upp í loftið. Það er gríðarleg breyting.

Er það ekki mannréttindabrot?

Að mega flytja til Reykjavíkur eða ---  En það sem ég er að reyna að segja er að við erum að horfa á miklu lengri þróun en það sem við höfum horft upp á undanfarin 10--20 ár hvað varðar byggðaþróun. Ég held að þó að við snerum aftur til þess fyrirkomulags að gera landið að 27 kjördæmum þá mundi það engu breyta um byggðaþróun, ég held að það mundi engu breyta. Það eru einfaldlega aðrir þættir sem þar valda. Í mínum huga skiptir það mestu máli að réttur þegnanna sé sem jafnastur og að við erum að kjósa okkur fulltrúa og þar á að vera sem minnstur munur á. Þó að ég sjái það fyrir mér að ef við höldum í þessa kjördæmaskipan eða eitthvað svipað, þá verður að vera ákveðið lágmark þingmanna. Það gefur auga leið að til þess að þeir geti þjónað hlutverki sínu, hvert sem það verður og hvernig sem það verður skilgreint, þá þarf auðvitað ákveðinn lágmarksfjölda svo framarlega sem kjördæmin fari hreinlega ekki í eyði. En jafnframt því að þessi breyting á kjördæmunum verður gerð tek ég undir það að stórbæta þarf aðstæður þingmanna, sérstaklega í landsbyggðakjördæmunum. Og kem ég þá aftur inn á það sem ég nefndi hér fyrst, að menn þurfa að hugsa málin upp á nýtt. Ég minnist þess að fyrir nokkrum árum, þegar ég fékk tækifæri til þess að ferðast um Bandaríkin, heimsótti ég skrifstofu þingmanns í fulltrúadeildinni, repúblikana, og ef ég man rétt var hann með 12 manna starfslið. Hann var fulltrúi fyrir kjördæmi í útborg Los Angeles og hann hafði 12 manna skrifstofu fyrir þetta tiltölulega, litla kjördæmi. Hann hafði síðan starfsmenn líka í Washington. Það er auðvitað misjafnlega búið að þingmönnum í hinum ýmsu löndum og væri fróðlegt að kynna sér það hvernig þeim málum er háttað á Norðurlöndunum, t.d. í Noregi þar sem eru mjög stór kjördæmi. Þetta er nokkuð sem þarf að bæta stórlega, aðstæður þingmanna til þess að sinna störfum sínum. Það má vissulega segja hið sama um þingmenn Reykjavíkur. Það hefur verið svo gegnum árin að þeir hafa sinnt ýmsu því sem snýr að borginni fremur lítið og við höfum fengið að heyra það töluvert mikið á undanförnum árum að Reykjavík eigi enga þingmenn. Það sé ekkert hugsað um hagsmuni Reykjavíkur, t.d. í vegamálum. Það var mikið kvartað hér fyrir jólin um stöðuna í málefnum fatlaðra í Reykjavík. Grunnskólar í Reykjavík hafa verið yfirfullir af börnum. Hér hefur verið og er skortur á dagvistun fyrir börn o.s.frv. Hér er hærra hlutfall aldraðra en meðaltalið á landinu, hærra hlutfall fatlaðra og hér er stór hópur fólks sem þarf félagslega aðstoð. Við fáum að heyra það, þingmenn Reykjavíkur, að við sinnum ekki kjördæminu. Og það er eitthvað sem þingmenn Reykjavíkur í framtíðinni þurfa að skoða. Hvort skipting Reykjavíkur upp í tvö kjördæmi er einhver bót þar á, um það hef ég vissar efasemdir. Fyrst og fremst er það kannski svo skrýtin hugsun að þurfa að venjast því að Reykjavík verði skipt í tvö kjördæmi. Það verður fróðlegt að sjá hvernig það mun þróast. En það er auðvitað til þess að þjóna þessari meginhugmynd að sem jafnastur fjöldi kjósenda sé á bak við ákveðna tölu þingmanna. Það má margt um það segja, hvort einhver lógík er á bak við það að skipta höfuðborginni svona upp. Þetta er ekki það stór eining. En á okkar mælikvarða er Reykjavík stórt kjördæmi. Þetta er þekkt frá öðrum löndum að borgum er skipt upp í mörg kjördæmi, líklega þó töluvert fjölmennari en hér er um að ræða. Ef ég man rétt er reglan sú í Bretlandi að ef íbúatala kjördæmis fer undir 50 þúsund þá er það lagt niður og sameinað næsta kjördæmi. Við fengum einmitt heimsókn hingað, líkalega fyrir tveim, þrem árum af hópi breskra þingmanna. Einn þeirra var frá Skotlandi og hann stóð frammi fyrir því að kjördæmi hans var að hverfa og hann þurfti að fara að bjóða sig fram í öðru kjördæmi. Það eru því ýmsar reglur til í þessu. Varðandi 5% þröskuldinn þá er það þannig í raun að framboðsöfl, flokkar eða hreyfingar eða hverjir þeir sem bjóða sig fram þurfa að ná ákveðinni prósentutölu til þess að komast inn. Hún getur verið mismunandi eftir kjördæmum og það má vissulega um það deila hvort regla af þessu tagi sé réttlát og rétt yfir höfuð eða hvort þessi tala sé of há. Þetta er með ýmsu móti. Það sem ég hef séð erlendis frá er á bilinu frá 4% og upp í 6%, þar sem ég veit um slíkar reglur t.d. í Þýskalandi. Ég þori bara ekki að fara með það hver talan er.  Það má margt segja um þetta mikilvæga mál. Ég er þeirrar skoðunar að tímabært hafi verið að stíga skref í þá átt að jafna vægi atkvæða í landinu. Það hefur verið gríðarleg óánægja á suðvesturhorninu með það fyrirkomulag sem ríkt hefur um allnokkurt skeið og mörgum finnst þetta ekki réttlátt. Hér er því verið að stíga að mörgu leyti merkilegt skref í þá veru. Ég vil að lokum, hæstv. forseti, fjalla um þann þátt sem mér finnst ekki síst vera mikilvægur í þessu og það er að ég tel að stækkun kjördæmanna og stækkun þingmannahópanna fyrir kjördæmin miðað við það sem nú er muni auðvelda konum á landsbyggðinni að komast á þing. Það er nú þannig að þegar fjórir og fimm stjórnmálaflokkar eru að slást um fjögur, fimm, sex sæti þá eru möguleikarnir harla litlir eins og ástandið hefur verið. Við erum reyndar að sjá mjög merkilegar breytingar núna þar sem sífellt fleiri konur leiða lista, en reynslan alls staðar að úr heiminum þar sem slíkar rannsóknir hafa farið fram og þar sem sæmilega lýðræðisleg kosningakerfi eru, sýnir að hlutfallskosning og stærri kjördæmi auðvelda konum að komast að. Því vona ég að þessi breyting verði til þess að auðvelda konum á landsbyggðinni að bjóða sig fram og að komast að, en vissulega skipta þar máli aðrir þættir eins og aðstæður á heimilum, fjölskylduaðstæður, vinna maka og fleira slíkt því að það virðist enn þá vera meira mál fyrir konur að taka sig upp með sínar fjölskyldur en það er fyrir karlana. Ég vona því að þessi breyting verði til þess að auðvelda þeim að komast að. Hæstv. forseti. Að þessu sögðu ítreka ég stuðning minn við þetta frv. í megindráttum þó að, eins og ég hef rakið, velta megi vöngum yfir ýmsu, stærð kjördæmanna og mörkunum á milli þeirra, þeim aðstæðum sem þingmenn munu búa við í framtíðinni, skiptingu Reykjavíkur í tvö kjördæmi og þessum þröskuldi. Allt eru þetta atriði sem má vega og meta. En ég segi það hér að ég skrifa ekki grátandi undir þetta, eins og mér virðist sumir gera hér. Þeir verða þá bara að taka upp klútana og þurrka tárin þegar þar að kemur.

Herra forseti. Hv. 14. þm. Reykv. talar um grát þingmanna. Hvað mig varðar þá hef ég gengið til samkomulags um þetta mál og það er ekki í fyrsta skipti sem ég geng til samkomulags um mál í hv. Alþingi sem mér hefur ekki verið að skapi upphaflega. Ég hef unnið þannig hér og mér er ekkert grátgjarnt. Það er því allt í lagi með mig þannig. Hins vegar fer annað svolítið í taugarnar á mér. Ég verð að viðurkenna það. Það er þetta mannréttindatal í sambandi við jöfnun atkvæða. Ég vil benda hv. þm. á að lesa mjög góða grein um þetta mál eftir Atla Harðarson heimspeking sem hefur birst í Skírni þar sem hann varar við því að fletja út mannréttindahugtakið yfir allt. Það séu altæk réttindi, réttindi til lífs, réttindi til að hafa skoðanir, trúfrelsi og skoðanir á stjórnmálum, að vera ekki pyndaður eða niðurlægður, og að þetta eigi við allar þjóðir. Ég get alveg fallist á það að kosningarréttur sé mannréttindi. En ef misvægi atkvæða er mannréttindabrot þá hafa nú æði margir framið slík brot. Hefur þá samfylkingin framið mannréttindabrot með því að hafa tífalt vægi atkvæða fyrir Kvennalistann í síðasta prófkjöri? Er það mannréttindabrot, svo að ég nefni eitt nærtækt dæmi? Ég við biðja hv. þingmenn að leggja af þetta tal um mannréttindabrot í sambandi við vægi atkvæða. Það er ekki verjandi að fletja út mannréttindahugtakið á þann hátt.

Hæstv. forseti. Það var einmitt undir ræðu hv. þm. sem Kópavogsfundurinn rifjaðist upp fyrir mér því að mér fannst þingmaðurinn dapur. En ég veit að hann er sáttfús og gengur hér til sátta í þessu máli. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að við eigum að fara varlega með mannréttindahugtakið. Það má auðvitað kalla allt mannréttindi. Ég man það þegar deilurnar stóðu hér um bjórinn á sínum tíma að þá taldi einn útvarpsmaður það til mannréttinda að fá að drekka bjór. Það er hægt að teygja þetta hugtak í allar áttir. En í mínum huga er kosningarréttur mannréttindi, eins og ég rakti hér áðan og rétturinn til að kjósa sér fulltrúa er mannréttindi. Þetta hangir því saman. Eins og þetta var hér áður fyrr þá fengu mjög takmarkaðir hópar manna að kjósa sér fulltrúa. Spurningin er svo, þegar við veltum þessu fyrir okkur, á fólk sem býr í ákveðnum landshluta að hafa fleiri fulltrúa inni á þingi en aðrir? Á þingið að endurspegla samsetningu þjóðarinnar og það að meiri hluti íbúanna kjósi meiri hluta þingmanna eða á það að vera einhvern veginn öðruvísi? Ég held að ég hafi ekki notað orðið mannréttindabrot. Ég tek undir það að við þurfum að fara varlega með þessi hugtök. En ég tengi þetta saman. Mér finnst að meiri hlutinn eigi einfaldlega að eiga meiri hluta fulltrúanna. Þetta eru fulltrúar fólks, ekki landsvæða.

Herra forseti. Ég tek undir það að kosningarréttur er mannréttindi. En það er bara alls ekkert innlegg í það mál sem hér er til umræðu. Íslendingar hafa kosningarrétt og það er ekkert innlegg í málið. Það er verið að tala um vægi atkvæða. Vægi atkvæða er víða ójafnt og það hefur verið haft þannig til þess að tryggja ákveðnum hópum fulltrúa og til þess að tryggja ákveðnum landsvæðum fulltrúa. Ég held t.d. að kosningafyrirkomulagið í öldungadeild Bandaríkjaþings sé þannig vegna þess að verið er að tryggja fylkjunum í Bandaríkjunum það að þau hafi örugglega fulltrúa á löggjafarþinginu. En við skulum vera sammála um það að kosningarréttur er mannréttindi og kosningarréttur allra hópa er mannréttindi. Það er ekkert innlegg í það mál sem hér er til umræðu.

Hæstv. forseti. Það er alltaf erfitt að bera saman kosningakerfið í hinum mismunandi löndum. Í Bandaríkjunum er fulltrúadeildinni skipt niður eftir fjölda, þ.e. þar fer fjöldi þingmanna kjördæmis eftir íbúatölu og breytist það mjög eftir því hvernig íbúaþróun er. Í öldungadeildinni er hins vegar hvert fylki með tvo fulltrúa og öldungadeildin hefur um margt annað hlutverk. Þetta eru auðvitað leifar af því kerfi sem var við lýði víða þar sem var eins konar landsþing, þ.e. þessi efri deildar hugsun þar sem þessi hluti þingsins átti að geta stöðvað eitt og annað. Við sjáum það einmitt núna þessa dagana hvaða hlutverk öldungadeildin leikur í Bandaríkjunum. Hún er eins konar hæstiréttur í Bandaríkjunum, þ.e. í ákveðnum málum. Þessi samanburður er því ákaflega erfiður.

Herra forseti. Hv. 2. þm. Austurl. er búinn að benda hér rækilega á það að kosningarrétturinn sem slíkur er mannréttindi og þau eru tryggð og það er ekki verið að fjalla um það mál í því máli sem hér er rætt. Staðreyndin er sú að svonefnt misvægi atkvæða er alls staðar til í flestum þjóðríkjum, þó ekki alveg öllum en flestum, og á margvíslegum alþjóðlegum vettvangi og þykir ekki bera vott um skort á vilja manna til að hugsa um mannréttindi. Hér á landi er það sem menn eru að bregðast við, þ.e. misvægið, auðvitað fyrir hendi og fyrir því eru sjónarmið að það þurfi að breytast og að til séu ákveðin mörk sem menn telja viðunandi að misvægið sé innan en stundum telja menn það óviðunandi ef misvægið fer yfir tiltekin mörk. En vandamálið í íslensku þjóðfélagi er ekki misvægi atkvæða. Það eru engin vandamál hér á þessu svæði sem talin eru orsakast af minna vægi atkvæða. Meðaltekjur eru hærri en á landsvæðinu utan höfuðborgarsvæðisins, það er fjölbreyttari atvinna, það er fólksfjölgun o.s.frv. Það knýja því engin efnahagsleg vandamál á um breytingar og engin vandamál leiða af þessu svokallaða misvægi sem hægt er að nota til að færa rök fyrir breytingum. Hins vegar er margvíslegt óhagræði, efnahgslegt og annað, sem fólk líður fyrir á landsbyggðinni vegna þeirra leikreglna sem menn hafa sett og knýja á um að sé breytt. En til þess að það sé gert á ekki að rýra hlut manna á löggjafarþinginu eða veikja stöðu þeirra til að sækja á um breytingar. Menn eru því að bregðast við hlut sem ekki er vandamál en láta kyrrt liggja það atriði sem er vandamál.

Hæstv. forseti. Nú finnst mér þingmaðurinn gera einmitt það sem ég var að nefna í ræðu minni áðan, þ.e. blanda saman tveimur málum sem eru auðvitað ekki óskyld en þurfa ekki að hafa áhrif hvort á annað. Mér finnst hann vera að gera allt of mikið úr hlutverki þingsins. Þó að þingið hafi ákveðin áhrif og setji lög þá ræður það ekki öllu um mótun samfélagsins. Þingið stjórnar ekki atvinnulífinu í landinu.  Það er verið að blanda saman tveimur hlutum, annars vegar þeirri þjóðfélagsþróun sem er að eiga sér stað og m.a. felst í því að fólk flytur úr dreifbýli í þéttbýli, og hins vegar því hvernig fólk velur sér fulltrúa. Það er alveg skýrt í mínum huga að meiri hluti þjóðarinnar á að velja sér meiri hluta fulltrúanna. Þetta er spurning um það að fólk velji sér fulltrúa. Mér finnst hv. þingmenn hafa mikla ofurtrú á því hvað Alþingi geti gert til þess að breyta þeirri þjóðfélagsþróun sem á sér stað og hefur átt sér stað gríðarlega lengi, eins og ég benti á í ræðu minni áðan. Við erum að tala um áratuga breytingar, breytingar á byggðaþróun sem eiga sér miklu dýpri rætur og hafa meira að gera með tæknibreytingar og þróun atvinnulífsins en nokkrar þær ákvarðanir sem teknar hafa verið á Alþingi. Enda má segja að ef við horfum aftur til tíma Jónasar frá Hriflu t.d. þegar menn voru að reyna að stöðva þróunina þá, að það er alveg sama hvað hefur verið gert, ekkert hefur getað stöðvað þessa þróun. Það hefur kannski tekist að hægja á henni, ég þori ekki að fullyrða það, en löggjafarvaldið ræður sáralitlu um þessa þróun.

Herra forseti. Þarna liggur einmitt meginágreiningurinn. Löggjafinn hefur mikil áhrif á þessa þróun, bæði löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið. Það er reynsla manna erlendis og það er líka reynsla manna hérlendis því allan þann tíma sem menn hafa verið að byggja upp íslenskt stjórnkerfi frá 1904 hafa menn byggt upp miðstýrt kerfi sem dregið hefur alla þætti til sín. Alþingi leikur lykilhlutverk í því að setja leikreglurnar í íslensku þjóðfélagi. Menn hafa skapað það þjóðfélag að meira að segja Hæstiréttur, sem á að vera hæstiréttur allra Íslendinga, leyfir sér að komast að þeirri niðurstöðu að það megi ekki flytja opinberar stofnanir út fyrir sveitarfélagið Reykjavík þó að engin lög séu til í Lagasafni Íslands sem Hæstiréttur getur stuðst við til að komast að þeirri niðurstöðu. Þessi dómur Hæstaréttar endurspeglar það viðhorf sem ríkir í embættismannageiranum og honum opinbera geira í Reykjavík og það er þetta sem við erum að glíma við. Þróunin er ekkert náttúrulögmál. Þetta er afleiðing af mannanna verkum.

Hæstv. forseti. Það er auðvitað rétt hjá þingmanninum. Þetta eru mannanna verk og stjórnskipan okkar og þjóðfélag eru auðvitað fyrst og fremst mannanna verk og þess vegna er hægt að breyta því. En ég held að það sé ekki löggjöfin og framkvæmdarvaldið sem veldur þar mestu um. Ég hugsa að t.d. tilkoma véla í báta í byrjun aldarinnar hafi breytt miklu meiru en nokkur einasta löggjöf sem sett hefur verið á Alþingi, jafnvel tryggingalöggjöfin, sem er nú með því merkasta sem hefur verið tekið upp. Mér finnst því að hv. þm. séu að gera allt of mikið úr hlutverki löggjafarvaldsins og hlutverki þingmanna enda eins og ég nefndi þá halda þessar breytingar áfram hvað sem menn hafa verið að reyna að gera. Hæstiréttur felldi þann dóm að ráðherra hefði ekki lagaheimild til þess að flytja þessa ákveðnu stofnun og auðvitað endurspeglar það einhver ákveðin viðhorf í Hæstarétti. En menn mega passa sig á þessum alhæfingum.

Herra forseti. Mér finnast þau viðbrögð eðlileg sem hafa komið fram á landsbyggðinni í þessu máli, þ.e. að tengja umræðuna um misvægi atkvæða við hin mismunandi búsetuskilyrði í landinu. Ég vil leyfa mér að hafa þá skoðun að skilja þau viðbrögð fólks á landsbyggðinni. Hv. þm. sagði áðan eitthvað á þá leið að löggjafarvaldið hefði ekki vald á byggðaþróuninni með lagasetningu. Að miklu leyti er þetta rétt. En að hinu leytinu vil ég halda því fram að lagasetning Alþingis geti auðvitað skipt mjög miklu máli varðandi byggðaþróun, þó svo að það sé fjarri því að það sé kannski afgerandi þáttur eða skipti mestu máli. En t.d. setning fjárlaga hlýtur að skipta máli og fjölmargra annarra laga sem Alþingi samþykkir og getur haft vítæk áhrif á byggðaþróun. Það er skoðun mín. Hins vegar tek ég fram að auðvitað eru fjölmargir aðrir samverkandi þættir sem hafa þarna mikil áhrif og ég held að við séum sammála um það. En ég vildi koma inn í umræðuna með því að leggja áherslu á þá skoðun mína að lagasetning á Alþingi getur skipt miklu máli í þessum efnum. Alþingi á auðvitað að skapa almenn skilyrði líkt og --- af því það er tekið hér dæmi af atvinnulífinu --- þá á auðvitað að skapa almenn skilyrði þó svo að hið opinbera eigi kannski ekki að vera að standa mikið í atvinnustarfsemi beint. En það sama gildir í þessu. Ég tel að löggjafinn eigi að tryggja eins og hægt er að fólk alls staðar á landinu búi við svipaðar búsetuaðstæður.

Hæstv. forseti. Ég er hjartanlega sammála þingmanninum um að það er auðvitað hlutverk löggjafans að tryggja sem jafnasta stöðu allra íbúa landsins og ég get tekið undir það að lagasetning getur haft mjög mikið að segja. Ég nefndi áðan almannatryggingarnar. Það hefur verið svo í samfélagi okkar að samgöngur hafa að mestu leyti verið á höndum hins opinbera. Þær hafa mikið að segja fyrir búsetuskilyrði og við getum eflaust nefnt fleiri slíka þætti. En það sem ég er fyrst og fremst að reyna að segja er að mér finnst að menn séu að blanda þeirri byggðaþróun, sem hefur hér átt sér stað og á sér að mínum dómi miklu dýpri rætur í þjóðfélagsbreytingum og tæknibreytingum en flestu öðru, saman við rétt fólks til að kjósa sér fulltrúa. Menn virðast trúa því að ef landsbyggðin heldur einhverjum ákveðnum fjölda þingmanna eða ef þeim fækkar ekki eða þeir verði ekki færðir til eða eitthvað slíkt bæti það að einhverju leyti aðstöðu landsbyggðarinnar til þess að breyta þessari þróun. Ég er ekki sammála því. Ég vísa þar til áratugareynslu. Ég nefndi áðan Jónas frá Hriflu og aðgerðir stjórnar hans. Stofnaðir voru sjóðir og nýbýlastyrkir og skólar voru byggðir úti um allt land. Síðasta áratug var stofnuð Framkvæmdastofnun og við höfum Byggðastofnun og við getum talið endalaust upp aðgerðir sem menn hafa reynt að grípa til hér á landi. Þegar horft er á línuritið yfir byggðaþróunina er þetta bara jafnt og þétt, sama hvað gert er. Kannski hefur verið hægt að hægja eitthvað á, erfitt er að fullyrða um það, kannski hefur eitthvað verið hægt á. En það sem ég er að reyna að segja er að þarna eru bara aðrir þættir sem eru sterkari í þessari þróun og skipta meira máli en aðgerðir löggjafans.

Hæstv. forseti. Þegar komið er að lokum 2. umr. um þetta stærsta mál þessa vetrar, sem mun hafa mjög mikil áhrif á margt í landinu vil ég segja örfá orð. Auðvitað er maður ekki fullkomlega sáttur við það mál sem fyrir liggur. Ég geri mér þó grein fyrir því að hér er samkomulag sem hefur náðst á milli stjórnmálaflokkanna sem verður í litlu breytt þó það kunni svo að fara eftir næstu alþingiskosningar að menn muni skoða þetta mál frekar. Hér hefur það verið svo, á milli þess sem mikið hefur verið rætt í umræðu höfuðborgarsvæðis og landsbyggðar, að það hefur verið orðin nokkuð jöfn skipting á milli þingmanna eða 31 kosinn í Reykjavík og Reykjanesi en 32 úti á landi. Þess vegna er það nú kannski svo, þegar ég lít til baka yfir þá vinnu sem hér hefur farið fram, að mér finnst að þar höfum við, þeir sem hafa viljað halda fram hag landsbyggðarinnar, ekki gáð nógu vel að sér vegna þeirrar nefndar sem skipuð var. Hún er að mestu skipuð fólki sem býr hér á þessu svæði og hefur verið kjörið hér árum saman. Ég nefni þetta fólk, þar fór fyrir liði Friðrik Sophusson og þar hafa setið í nefndinni hv. þm. Geir H. Haarde, Valgerður Sverrisdóttir, Guðmundur Árni Stefánsson, Svavar Gestsson, Guðný Guðbjörnsdóttir. Allir þessir þingmenn koma af þessu svæði nema hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir. Þarna hefði þurft að vera jafnari skipting á milli þeirra átaka sem hafa verið ljósust í umræðunni um málið þannig að sterkari sjónarmið hefðu þurft að koma fram. Hér hefur því verið velt fyrir sér: Hvað er lýðræði, hvað eru lýðréttindi? Er það bara lýðræði að jafna kosningarrétt? Er það eini lýðræðisrétturinn sem fólk á að jafna kosningarrétt? Ég geri mér grein fyrir því að menn urðu að stíga skref í þessu efni en við getum velt fyrir okkur hvað er lýðræði, hvað er lýðræðisréttur. Í orðabók segir að lýðræðisréttindi séu réttindi almennings, almenn þegnréttindi. ,,Lýðræði, stjórnarfar þar sem almenningur getur með (leynilegum) kosningum haft úrslitavald í stjórnarfarsefnum; réttur og aðstaða einstaklinga og hópa til að láta í ljós vilja sinn og hafa áhrif á öll samfélagsleg málefni.`` Við skulum velta því fyrir okkur smástund: Eru allir Íslendingar jafnir gagnvart þessum miklu réttindum? Stöndum við jafnt að vígi hvað þau varðar? Ég spyr: Eru það lýðréttindi, eru það mannréttindi að geta á einu korteri skotist niður í Alþingishús og hitt þar flesta ráðamenn þessarar þjóða, haft áhrif á þá, kostað ekki krónu til? Eru það lýðréttindi að geta á einu korteri skroppið niður í háskóla, stundað þar nám eða hitt fólkið sem er þar? Eru það lýðréttindi að geta á einu korteri farið í hvert einasta ráðuneyti þar sem völdin liggja, þar sem sterkustu völdin liggja? Ég vil vekja athygli á því að Alþingi Íslendinga kostar ekki fjárhagslega meira en svo að það er jafndýrt í rekstri og yngsta ráðuneytið, umhvrn. sjálft. Það eru ekki meiri peningar lagðir í það mikla lýðræði sem Alþingi á að fylgja en sem nemur umhvrn. einu. Eru það lýðréttindi og mannréttindi að geta á einu korteri skroppið niður á Borgarspítala eða Landspítala og þannig má áfram telja? Auðvitað er það svo að þeir sem búa hér búa við mikil mannréttindi, mikil lýðréttindi, þeir geta haft mikil áhrif á þá menn sem með mest völd fara. Og ég segi hér úr þessum ræðustól, sem betur fer þá er það svo að það eru margir fleiri menn og þeir skipta hundruðum sem fara með miklu meiri völd en alþingismaðurinn. Það eru margir valdamenn á þessum bletti hér á höfuðborgarsvæðinu. Þeir hafa verið staðsettir af mannavöldum, hugsun þeirra hefur í mörgum tilfellum í seinni tíð miðast við Ártúnsbrekkur, teygjast núna kannski aðeins í Kjósina, teygjast núna kannski aðeins upp í Kjós.  En við búum við þá aðstöðu þar að við verðum að velta fyrir okkur við þessar miklu breytingar hvaða áhrif hefur sú kjördæmaskipan sem við erum nú að festa í sessi, á mannréttindi, á aðstöðu manna til að þekkja og hafa náin kynni af þeim mönnum sem munu sitja hér í framtíðinni. Erum við að taka þau mannréttindi af alþingismönnum með þessari breytingu að þeir geti sinnt starfi sínu sem þeir hafa tamið sér margir hverjir og þeim ber að gera? Þessu öllu velti ég fyrir mér og ég sé að við erum með landfræðilega geggjun í stærð kjördæmanna. Allir sjá það á þessari mynd að Norðausturkjördæmið er slík landfræðileg stærð að mjög erfitt verður að sinna þeim mannlegu tengslum sem flestir þeir núverandi þingmenn sem þar hafa starfað hafa tamið sér. Sama má segja um Norðvesturkjördæmið. Ég segi Suðvesturkjördæmið, sem ég kem úr og bætist við Suðurnesin, að það raskar ekki svo mjög stöðu okkar. En ég býst við því að þessari breytingu muni t.d. fylgja að það komi samgöngubót, suðurstrandarvegur, sem mun hafa áhrif til bóta hvað þetta varðar. Þó ég líti ekki á hann sem þingmannaveg er hann vegur til þess að sinna því mikilvæga hlutverki sem kjördæmin hafa haft og hér hefur komið fram í dag og hefur verið sagt af fleirum en mér, að þau hafa auðvitað byggt sig upp í félagslegum tilgangi, þau hafa haft samvinnu um mörg málefni og á 40 árum hafa þau þróast í ákveðna átt og eru nokkurs konar hagsældarumdæmi. Ég vil líka vekja athygli á því að löngu er búið að jafna atkvæðavægi á milli flokka. Það er t.d. ljóst að á þessu kjörtímabili eru flest atkvæði á bak við hvern þingmann Framsfl. Hvað þetta varðar hefði hann átt næsta mann inni í síðustu kosningum ef ég man rétt. Ég tel að inn á Alþingi Íslendinga séum við að kjósa menn til að sinna ákveðnum skyldum, skyldum við fólk, ég tek undir það. Þær eru ekki bara við fjöll og dali, þær eru við fólk, frá þingmanni til fólks og að hann sé það lýðræðislega og félagslega sinnaður að hann komist ekki upp með að verða eins og blóm í glugga sem þróast í eina átt sé því ekki snúið. Sem enginn hefur áhuga á að hafa samband við og hann hefur ekki áhuga á því að hafa samband við neinn. Því miður óttast ég samt að þróunin geti orðið sú að hér verði þverslaufumenn í vaxandi mæli sem telja sig búna til þess að hafa vit á öllum hlutum án þess að þurfa að sækja vald eða umboð til eins eða neins. Ég óttast líka að sú stund fylgi breytingunni að það verði svo að peningar og auglýsingaskrum og jafnvel auglýsingastofur muni héðan í frá ráða meiru um það hverjir sitji á þingi í framtíðinni. Við sjáum þessa þróun fyrir okkur í stóru kjördæmunum. Þessi stóru landsbyggðakjördæmi verða þessu lík, það verða peningar, það verða auglýsingastofur sem munu hafa meiri áhrif héðan í frá. Hér hafa menn rætt mikið um lýðræði. Menn samfylkingarinnar, sem telja sig orðið einn flokk, hafa farið fremstir í fylkingu og talið að vægi atkvæða sé hið brennandi mál. Hvernig hafa þeir farið að í prófkjörunum sínum? Er það lýðræði eða jafnt vægi atkvæða? Þeir hafa setið mánuðum saman á ryðbrunnum stólum við að finna út hvernig eigi að setja girðingar, hvernig eigi að búa til hólf, hvernig eigi að taka mannréttindi af einum og bæta öðrum þau upp. Síðan hafa þessar kosningar farið þannig að maðurinn sem lenti í tíunda sæti er kominn upp í þriðja og maðurinn sem lenti í þriðja er kominn í fimmta og þannig hefur þessi lýðræðislega fylking útdeilt réttlætinu og látið sig lítt varða vægi atkvæða en þykist svo vera einn flokkur þegar upp er staðið.  Hæstv. forseti. Ég veit ekki hvað ég á að lengja mál mitt. Við hefðum auðvitað getað átt ýmsa aðra möguleika. Hér hafa hv. þingmenn minnst á landið sem eitt kjördæmi. Ég er ávallt hræddur við eitt vald og flokksræðið hefur reynst illa í hvaða landi sem það hefur fengið að þróast og dafna. Flokksræðið má aldrei ríða lýðræðinu að fullu. Það er nú svo að með landið sem eitt kjördæmi óttast ég að það verði vald flokksræðisins að ákveða hverjir sitja á Alþingi Íslendinga. Þess vegna sé ég ekki landið fyrir mér sem eitt kjördæmi. Auðvitað tek ég undir það með mörgum hv. þingmönnum að mér finnst að hægt hefði verið að skoða marga möguleika til viðbótar og þeir verða auðvitað skoðaðir í framtíðinni og það eru þeir möguleikar sem margar lýðræðisþjóðir hafa farið að fólk eigi ekki bara þess kost að kjósa flokk heldur geti það jafnframt kosið menn og kosið sér menn af öðrum lista en þeir velja sér flokk þannig að það eru margar leiðir sem hefði verið hægt að fara í þessum efnum. Svo hefðum við líka getað velt þeirri leið fyrir okkur að að kjósa einhvern hluta þingmanna af landslista, aðra úr kjördæmum o.s.frv. Við hefðum líka getað velt því fyrir okkur hvort réttara væri að skipta málstofunni aftur upp í tvær. Ég þekkti gömlu efri deild. Ég man eftir hagræðingartalinu og hinum markvissu vinnubrögðum sem áttu að fylgja Alþingi í einni deild. Þegar ég með framsóknarminni mínu hugsa aftur í tímann finnst mér stundum síðan þessi breyting varð séu færri alþingismenn að störfum í þessu húsi en áður var. Mér finnst líka stundum þegar ég hugsa til baka að ráðherravaldið, framkvæmdarvaldið, að hæstv. ráðherrar hafi sterkari tök til að ryðja málum sínum áfram eftir að þingið varð ein málstofa. Enginn vafi er að það var oft svo að síðari deildin fann ýmislegt í málum sem hafði yfirsést í hinni deildinni o.s.frv. Þetta var því ekki alls kostar slæmt lýðræði. En ég geri mér grein fyrir því að eftir breytinguna hefur þingið verið að þróast og ég er sannfærður um að með breytingum á þingsköpum sem rætt er um í frv., ef það nær fram að ganga, á það eftir að styrkja Alþingi eins og það er og ég tel mjög mikilvægt að það verði gert. Hæstv. forseti. Ég geri mér grein fyrir því að við erum að komast að leiðarlokum í þessu máli og hér liggur fyrir ákveðin pólitísk niðurstaða. Mér finnst að vísu að hún sé ekki fullhugsuð, hún sé lest á leið sem er ekki gott að segja hvar endar en ég geri mér grein fyrir því að á þessu munu verða breytingar á næstu árum. Ég mun auðvitað styðja þetta mál eins og það stendur hér en hef vakið máls á því að ég hefði viljað sjá þessa vinnu fara dálítið öðruvísi fram, að fleiri sjónarmið fengju að koma fram og að við höfum ekki grandskoðað í þessari vinnu mikilvægar lýðræðisleiðir sem margar aðrar þjóðir, sem við ættum að taka okkur til fyrirmyndar, hafa farið. Ég trúi því að ný kynslóð alþingismanna muni taka þetta mál upp og skoða það með nýjum hætti.

Herra forseti. Sú umræða sem hefur átt sér stað í dag hefur að mörgu leyti verið býsna gagnleg en að öðru leyti dálítið sérkennileg eins og fram kom í ræðu hv. þm. Guðna Ágústssonar áðan. Ætla mætti af málflutningi hans að það væri samfylking jafnaðarmanna sem bæri þetta mál inn á hið háa Alþingi en ekki að fyrstu tveir flutningsmenn frv. væru annars vegar hæstv. forsrh. og hins vegar hæstv. utanrrh., sem hv. þm. styður til stjórnarsetu, og þingflokksformaður Framsfl. sem væri talsmaður þessa máls. Þetta segi ég bara til ábendingar. Það er líka dálítið merkilegt að heyra þær athugasemdir og gagnrýnisraddir sem fram hafa komið í dag og þá sérstaklega af hálfu stjórnarþingmanna þar sem þeir hafa fundið þessu frv. ýmislegt til foráttu. Minna hefur farið fyrir því að fram kæmu hjá þeim uppbyggilegar ábendingar og tillögur um aðrar og skynsamlegri leiðir. Það er nákvæmlega það sem hefur vantað inn í umræðuna. Ég sagði í morgun að vissulega væru þarna inni atriði sem gætu verið skiptar skoðanir um þvert á flokka og stjórnmálasamtök en hins vegar kallaði ég þá eftir öðrum skynsamlegri leiðum því að kjarni málsins er sá og það hygg ég að allir séu sammála um að við það misvægi atkvæða sem við búum núna verður ekki búið að óbreyttu. Hvort menn vilja kalla það mannréttindabrot eða eitthvað allt annað, þá er það bara veruleiki málsins. Síðan hafa ýmsir stjórnarþingmenn eins og gripið guð í fótinn þegar þeir ræða um prófkjör samfylkingar og rætt þar mikið um hólfun og mismunun af hálfu frambjóðenda þar á bæ. Það kann vel að vera. Lengi má böl bæta með því að benda á annað verra en ég lýsi hins vegar þeirri skoðun minni að það er auðvitað ekki skynsamleg leið en hún er þó miklum mun skárri og eitthvað veigaþyngri þegar lýðræði er annars vegar en það að nokkrir framsóknarmenn á Selfossi hittist og skipi mönnum sínum í réttar raðir eins og gerðist í heimasveit hv. þm. Guðna Ágústssonar.

Hæstv. forseti. Ég vil segja við hv. 9. þm. Reykn. að ég velti vöngum yfir mörgum málefnalegum leiðum sem ég saknaði að hefðu ekki verið skoðaðar og taldi mér trú um að kynslóð nýrra þingmanna mundi íhuga verulega. Ég minntist að vísu á lýðræði samfylkingarinnar. Ég gerði grein fyrir því í upphafi að hér væri pólitísk niðurstaða sem allir flokkar stæðu að þannig að ég var ekki að eigna einum eða neinum þetta mál enda mun ég styðja málið. Ég var fyrst og fremst að minnast á hvernig lýðræðið þróaðist hjá þessum nýja stjórnmálaflokki þegar færi fram prófkjör. Prófkjör er auðvitað aðferð. Ég vil segja um það sem hv. þm. sagði um val framsóknarmanna á Suðurlandi, þeir eiga sér lýðræði, þeir eiga sér fulltrúa, þeir halda kjördæmisþing sitt, við kölluðum saman aðal- og varafulltrúa til þingsins og þeir ákváðu með lýðræðislegum hætti hvernig framboðslistinn yrði skipaður. Það var ekkert þröng klíka. Ég minnti á það áðan að peningar ráða miklu í prófkjörum og mér býður í grun að hv. 9. þm. Reykn., jafnhæfur og hann er, sæti kannski ofar á listanum ef hann ætti aðeins meiri peninga.

Herra forseti. Þessi almenna umræða um prófkjör sem leið eða aðferð til þess að velja á framboðslista. Prófkjör er vitaskuld ekki allra meina bót og á þeim eru stórir gallar, ýmsir sem þegar hefur verið bent á og enn aðrir sem hafa hér legið í þagnargildi. En á meðan menn hafa ekki orðið sammála um að grípa til annarra sambærilegra leiða og þá meðal þeirra sem voru skoðaðir í þessum nefndum sem um þetta mál hafa fjallað, að fara með prófkjörin að miklu eða litlu leyti inn í kjörklefann sjálfan er þetta samt sem áður vafalaust skásta leiðin. Og með fullri virðingu fyrir tugum eða jafnvel hundruðum framsóknarmanna á Suðurlandi, vil ég minna á að þrátt fyrir allt voru þetta á bilinu 10--12 þúsund stuðningsmenn samfylkingar annars vegar í Reykjavík og hins vegar á Reykjanesi sem komu að skipan þessa lista. Auðvitað er það styrkur í sjálfu sér, styrkur sem endurspeglast síðan í snarhasti og um leið í stórauknu fylgi þessarar sömu samfylkingar og ætli það sé ekki meginástæðan fyrir þeim pirringi sem maður verður svo áþreifanlega var við í umræðunni. Hins vegar gengst ég við því og geri það beinn í baki að jafnaðarmenn standa heils hugar einfaldlega að baki þessari tillögu, þessari réttarbót í kjördæmamálinu og eru ekkert á flótta hingað og þangað í því máli og munu, alveg eins og þeir hafa gert í upphafi þessarar vinnu, standa pligt sína og ljúka þessu máli á farsælan og viðunandi hátt. Það er kannski spurning hvort aðrir stjórnmálaflokkar mættu ekki hugsa sinn gang í þeim efnum og hætta þessu flökti fram og til baka og standa pligt sína hér eins og samkomulag hafði náðst um.

Hæstv. forseti. Ég minntist talsvert í minni ræðu áðan á það lýðræði að fólk fengi að kjósa sér flokk og fólk fengi í lýðræðislegum kosningum að velja sér frambjóðendur, jafnvel úr öðrum flokkum, í kjörklefa. Ég hef alltaf verið hrifinn af því fyrirkomulagi. Hv. 9. þm. Reykn., Guðmundur Árni Stefánsson, sagði að þúsundir stuðningsmanna samfylkingarinnar hefðu flykkst til þess að velja sér fulltrúa. Ég ætla nú ekki að leggja höfuðið að veði en mér býður í grun að stór hópur þessa fólks sé jafnvel úr öðrum flokkum. Ég kannast við gamlar konur og gamla menn og unglinga sem eru að fá kosningarrétt sem höfðu ekki nokkurn frið. Ég kom í hús hérna á Reykjavíkursvæðinu þegar þessar óskapa náttúruhamfarir geisuðu. Það var hringt í einn ungling fimm sinnum meðan ég var staddur þar og hann beðinn um að taka þátt í þessu. Ég ætla því að þegar upp verður staðið og til kosninga kemur þá hafi bæði Framsfl. og Sjálfstfl. átt verulega hópa sem töldu það réttindi sín að fara í þetta prófkjör og fengu ekki frið til annars, voru hreinlega bara með áróðri dregin á kjörstað. Og sannleikurinn er nú sá að þessi prófkjör, opnu prófkjör, hafa verið að þróast þannig að margir telja það hluta af sínum mannréttindum að fara og velja sinn þingmann fyrir þessa fylkingu. Þetta er auðvitað gat í lýðræðinu líka því að hvers vegna eiga framsóknarmenn og sjálfstæðismenn að ráða úrslitum í prófkjöri samfylkingarinnar á Reykjanesi eða Reykjavík? Það er óásættanlegt brot á lýðræði þegar flokksbundnir menn og menn sem ætla ekkert að styðja þessa fylkingu eru í rauninni píndir þangað, bæði með auglýsingaskrumi  Hæstv. forseti. Margir sem fóru og tóku þátt í prófkjöri samfylkingarinnar og skoðanakönnun munu kjósa hina gömlu, góðu og traustu flokka.

Hæstv. forseti. Mig langar til þess að segja örfá orð í lok umræðunnar sem frsm. nál. og þakka þessa umræðu sem hefur verið málefnaleg. Ég hef alltaf gert mér góða grein fyrir því að þetta mál er ekki hafið yfir gagnrýni. Ég vil hins vegar vara menn svolítið við því að halda því fram að málið hefði litið einhvern veginn allt öðruvísi út en raun ber vitni ef aðrir hefðu setið í nefndinni. Ég vil a.m.k. fá að fullyrða það hérna að nefndarmenn lögðu sig mjög fram um að ná samkomulagi um tillögu sem ætti möguleika á að verða samþykkt á hv. Alþingi. Þingflokkar fengu að fylgjast með málinu eins og mögulegt var og þess vegna átti engum að koma á óvart hver niðurstaðan varð. Það sem þingmönnum þykir erfiðast að sætta sig við, eða ég met umræðuna þannig, eru breytingarnar á kjördæmamörkunum og stækkun landsbyggðarkjördæmanna og jafnvel einnig það að Reykjavík verði tvö kjördæmi. Austurlandskjördæmið hefur ekki síst verið til umræðu hvað þetta varðar og hversu stórt það verður landfræðilega. En það er þó þannig að þingmenn nýja Norðausturkjördæmisins verða jafnmargir og þingmenn Norðurl. e. og Austurlands þannig að að því leyti til get ég ekki alveg fallist á það að eins mikil breyting verði og margir vilja vera láta. Ég segi fyrir mig, sem kem úr Norðurl. e., að ég bókstaflega hlakka til þess að fá að takast á við verkefni á Austurlandi líka, ef ég sit þá á Alþingi þegar þar að kemur. Það hefur verið talað um að það þurfi að mæta aukinni ábyrgð og aukinni vinnu þingmanna í landsbyggðarkjördæmunum með aðstoð við þá og því er ég eindregið fylgjandi. Ég vil einnig minnast á það sem hefur verið nefnt hér af hv. þm., að hugsanleg breyting á þingskapalögum og betri skipulagning á störfum hér á hv. Alþingi ætti að geta hjálpað okkur hvað þetta varðar þannig að þingmenn hafi meiri tíma í sínum kjördæmum. Það held ég að sé algjört grundvallaratriði. Umræður um breytingar sem urðu á kjördæmaskipan árið 1959 voru mjög miklar og það var mikil harka í þeim umræðum og fróðlegt er að lesa þær umræður, enda var sú breyting mjög róttæk þar sem breytt var úr 27 í átta kjördæmi. Ég vil taka undir það sem hefur komið hér fram að auðvitað eiga þingmenn að líta á sig sem þingmenn landsins alls. En það sem gerir það mikilvægt að mínu mati að halda áfram með kjördæmi en fara ekki yfir í það fyrirkomulag sem sumir hafa talað fyrir, að landið verði eitt kjördæmi, er að með því móti hafa þingmenn tækifæri til þess að þekkja betur til en ella væri. Og eins það að kjördæmin eru sjálfstæð hvað varðar t.d. uppstillingu á lista og þar er virkt lýðræði sem ræður því hvernig skipast á listana. Auðvitað má deila um það hvaða aðferðir eru bestar og það hefur komið hér mjög inn í umræðuna að ekki eru allir hrifnir af prófkjörum eins og þau hafa verið framkvæmd. Það er réttur hvers flokks fyrir sig og hvers kjördæmis fyrir sig að ákveða hvaða aðferð er viðhöfð við uppröðun. En hvers vegna erum við svo að þessu öllu saman? Ástæðan hlýtur að vera sú m.a. að stjórnmálaflokkarnir hafa ályktað um að þeir vilji breyta kosningalögum og eru þær ályktanir í sjálfu sér svolítið mismunandi milli flokkanna. En almennt álykta flokkarnir í þá átt að vilja minnka þetta misvægi. Það varð kveikjan að því að farið var út í breytingarnar sem síðan leiddu það af sér að það að ná niður misvæginu, þýddi að okkar mati að ekki var önnur leið fær en að stækka kjördæmin, miðað við það að þingmenn væru það margir í landsbyggðarkjördæmunum að allir flokkar, við skulum segja u.þ.b. 15% flokkar, ættu möguleika á að fá þingmenn kjörna. Byggðaþróun hefur mjög komið inn í þessa umræðu og ég get í sjálfu sér tekið undir það að ekki er hægt að fullyrða um það að ef kjördæmin væru öðruvísi, ef aldrei hefði átt sér stað þessi breyting árið 1959 o.s.frv., að þá hefði byggðaþróun orðið önnur en raun ber vitni. Enginn veit neitt um það. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að hægt sé að hafa áhrif á byggðaþróun, einhver áhrif með fjármagni. Og það höfum við lagt okkur fram um í þessu ríkisstjórnarsamstarfi að auka fjármagn t.d. vegna námskostnaðar ungs fólks á landsbyggðinni og eins að hækka styrki vegna húshitunarkostnaðar. Þetta er viðleitni í þá átt að gera búsetu á landsbyggðinni betri og gera hana þannig að fólk flytji síður hingað á suðvesturhornið. Mér finnst að við þurfum að vara okkur dálítið þegar við tölum um aðstæður á landsbyggðinni að mála ekki hlutina of sterkum litum. Mér finnst varhugavert að tala um þetta eins og allir hafi það afleitt á landsbyggðinni því að svo er alls ekki, þó að þar mætti margt betur fara. Mér finnst líka að við verðum að gæta þess að tala ekki þannig um landsbyggðina og landsbyggðarkjördæmin að þar séu fyrst og fremst vandamál að fást við. Það er margt sem gengur mjög vel og margir eru ákaflega hamingjusamir sem þar búa og geta alls ekki hugsað sér að flytja í fjölmenni. Þess vegna vil ég hafa það mín síðustu orð að mér finnst það nokkuð mikil ábyrgð að tala þannig um landsbyggðina og aðstæður manna þar eins og þær séu mjög slæmar, því að það er alls ekki þannig. Mjög margt jákvætt hefur verið að gerast þar. Ég vil kannski sérstaklega nefna heilsugæsluna, hvernig hún hefur verið byggð myndarlega upp um allt land. Það var pólitísk ákvörðun á sínum tíma og skipti miklu máli. Síðan er það annað mál að það hefur ekki tekist nægilega vel að fá lækna. Ég ætla ekki að fara nánar út í það. Eins held ég að því megi halda því fram að skólakerfið almennt sé gott og það fari batnandi með hverjum áratug og hverju ári sem líður. Ég þakka þessa ágætu umræðu og þakka þeim sem störfuðu með mér í nefndinni. Þó að við séum ekki að gera málið að lögum núna þá er mestu af vinnunni lokið og ég vil þakka kærlega fyrir ákaflega gott samstarf í nefndinni.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 51/1985, um ríkislögmann, er rétt þykir að flytja í samræmi við þá ákvörðun ríkisstjórnarinnar að færa yfirstjórn embættis ríkislögmanns frá fjmrn. til forsrn. Embætti ríkislögmanns var formlega stofnað með lögum nr. 51 frá 24. júní 1985. Samkvæmt þeim er hlutverk embættisins þríþætt. Í fyrsta lagi að reka einkamál fyrir dómstólum. Í öðru lagi að fjalla um bótakröfur á hendur ríkissjóði og í þriðja lagi að semja álitsgerðir og veita aðstoð við vandasama samningsgerð eftir ósk einstakra ráðherra. Að því er rekstur dómsmála varðar fer eftir atvikum hverju sinni, hvaða ráðherra eða ráðherrar eru í fyrirsvari fyrir ríkisvaldið í einstökum málum. Embætti ríkislögmanns sækir fyrirmæli um rekstur máls til þess ráðherra, sem hverju sinni er í fyrirsvari fyrir ríkisvaldið. Með sama hætti er embættinu skylt að semja álitsgerð fyrir hvern þann ráðherra, sem hverju sinni óskar lögfræðilegrar álitsgerðar um tiltekið mál sem undir hann heyrir. Samkvæmt þessu má ljóst vera, að embætti ríkislögmanns er lögmannsskrifstofa í einkamálum fyrir Stjórnarráð Íslands í heild. Það er þannig í raun þjónustustofnun allra ráðuneytanna. Með vísan til þessa er eðlilegt að embættið heyri undir forsætisráðherra og beri undir forsætisráðuneyti, sem fer með mál er varða Stjórnarráð Íslands í heild, en vistun embættisins hjá fjármálaráðuneyti á sér fyrst og fremst þær sögulegu skýringar, að málarekstur æðstu stjórnar ríkisins í einkamálum hafði um árabil verið að stórum hluta falinn sérstökum málflutningsmönnum, sem störfuðu innan fjármálaráðuneytis. Ég legg til, herra forseti, að máli þessu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allshn.

Hæstv. forseti. Ég tel að hér sé um mjög eðlilega breytingu að ræða og tek undir þau rök sem hæstv. forsrh. flutti fyrir máli sínu. Mig langaði bara til að spyrja: Hvaða skýring er á því að embætti ríkislögmanns var á sínum tíma sett undir fjmrn.? Er hæstv. forsrh. kunnugt um hvort það lá eitthvert ákveðið mál að baki eða hvaða skýring er á þessu?

Herra forseti. Ég nefndi nú aðeins hinar sögulegu skýringar áðan, að það kom í hlut lögfræðinga er störfuðu flestir innan fjmrn. að taka að sér málatilbúnað af hálfu ríkisvaldsins, og þróuðust málin þannig að lögfræðingar sem sáu um lögfræðilega samningagerð og þess háttar, fjármálalega samningagerð fyrir fjrmn., nýttust til þessara hluta áður en umsvifin jukust. En þegar fram í sótti varð ljóst að fleiri ráðuneyti komu að málum heldur en fjmrn. eitt. Það er jafnan svo þegar um fjárskuldbindingar er að ræða eða skaðabótakröfur eða þess háttar að þá er fjmrh. jafnan stefnt þó einnig sé stefnt þeim ráðuneytum sem í hlut eiga. En við þær aðstæður fer samráð ríkislögmannsins fram við það ráðuneyti sem í hlut á en ekki fjmrn. sérstaklega. Þannig hefur þessi þróun orðið og því þykir ríkisstjórninni rétt að færa þetta til með breyttu og vaxandi hlutverki ríkislögmanns fyrir Stjórnarráðið í heild.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 73/1969, um Stjórnarráð Íslands, og fleiri lögum. Frv. þetta er samið í tilefni af dómi Hæstaréttar frá 18. desember sl. þar sem ákvörðun umhvrh. um að flytja starfsemi Landmælinga Íslands til Akraness var dæmd ólögmæt meðan ráðherrann hafði ekki aflað sér lagaheimildar fyrir flutningi stofnunarinnar frá Reykjavík til Akraness. Í dómi þessum sagði að þótt ekki væru bein fyrirmæli í lögum um að ríkisstofnun skyldi hafa aðsetur í Reykjavík yrði ekki talið að það eitt gæfi ráðherra frjálst val um það hvar hún skyldi vera. Síðan sagði svo, með leyfi forseta: ,,Vöntun á ákvæðum um þetta í lögum má helst skýra með því að fyrirmæli eru í stjórnarskrá um staðsetningu ráðuneyta. Hafi það verið talið svo sjálfsagt fram á hin síðari ár að stofnanir, sem undir þau heyrðu, hefðu einnig aðsetur í höfuðborginni, að ekki þyrfti að taka það fram í lögum.`` Uppruna þess ákvæðis stjórnarskrárinnar sem hinn sérkennilegi rökstuðningur réttarins vísar til má rekja til þeirra breytinga sem gerðar voru á stjórnarskránni um hin sérstaklegu málefni Íslands frá 5. janúar 1874 með stjórnarskipunarlögum, nr. 16 frá 1903. Þær breytingar höfðu tvennt að markmiði. Annars vegar að koma á þingræði í landinu þannig að ráðherra Íslands bæri ábyrgð gagnvart Alþingi Íslendinga. Hins vegar að færa aðsetur ráðherrans til Íslands frá Danmörku þannig að þegar sagt er að ráðuneyti skuli eiga stað í Reykjavík, þá er verið að taka fram að það eigi ekki að vera í Kaupmannahöfn. Til að sú breyting gæti orðið, sem ég nefndi áðan, meðan landið var enn hluti af danska konungsríkinu bar nauðsyn til að færa þau orð í ákvæði hennar að ráðherrann skyldi hafa aðsetur í Reykjavík, en ekki á öðrum stað í ríkinu. Þetta ákvæði hélst óbreytt við breytingar á sömu stjórnarskrá árið 1915 og í stjórnarskrá konungsríkisins Íslands frá 1920 með því orðalagi, er síðan hefur haldist, en þá var tekið upp orðið ráðuneyti í stað ráðherra, enda voru þeir þá orðnir fleiri en einn, og tiltekið sem fyrr að það hefði aðsetur í Reykjavík. Þegar virt er tilurð og tilgangur þessa ákvæðis sem Hæstiréttur byggði niðurstöðu sína á vekur nokkra undrun að rétturinn hafi treyst sér til að draga af því svo víðtæka ályktun sem í dóminum greinir. Þvert á móti hefur það sem Hæstiréttur nefnir, með leyfi forseta, ,,vöntun á ákvæðum í lögum`` almennt verið túlkað þannig að löggjafinn eftirláti með því stjórnvöldum að taka allar nauðsynlegar ákvarðanir um framkvæmdaratriði og innri málefni stjórnsýslunnar sem eru forsenda þess að unnt sé að hrinda lögum í framkvæmd. Þetta hefur verið hin viðtekna meginregla í þessum fræðum, jafnt í okkar réttarkerfi sem og þeim sem það telur helst til skyldleika við svo sem annars staðar á Norðurlöndum. Í samræmi við þessa meginreglu hefur þannig verið talið að það væri á valdi viðkomandi ráðherra að ákveða aðsetur eða staðsetningu stofnunar ef Alþingi hefði ekki tekið sérstaka afstöðu til þess. Út af fyrir sig vil ég nefna þótt deila megi og deila eigi um dómsniðurstöður ef þær gefa tilefni til þess, þá stendur auðvitað dómurinn og við honum þarf að bregðast. Fordæmisgildi hans má draga saman í tvær setningar: Þegar Alþingi kveður ekki á um aðsetur ríkisstofnana í lögum ber að líta svo á að stofnunin eigi að hafa aðsetur í Reykjavík. Þrátt fyrir að ekki sé kveðið á um aðsetur stofnana í lögum getur ráðherra að óbreyttum lögum ekki tekið ákvörðun um að flytja aðsetur hennar frá Reykjavík. Enda þótt stofnunum ríkisins hafi oftast verið valinn staður í Reykjavík fer margvísleg starfsemi og þjónusta á vegum þess fram utan Reykjavíkur. Dæmi um það eru nefnd í athugasemdum við frv. þetta og auk þeirra má vísa til greinargerðar um staðbundna stjórnsýslu og þjónustu á vegum ríkisins í fylgiskjali með skýrslu þeirri sem ég hef lagt fyrir hið háa Alþingi fyrr á yfirstandandi þingi um kjördæmaskipan og tilhögun kosninga til Alþingis. Í ljósi þeirra fordæmisáhrifa sem ég hef þegar gert grein fyrir tel ég alveg nauðsynlegt að tekinn verði af allur vafi um heimildir ráðherra til að starfrækja ríkisstofnanir utan Reykjavíkur jafnvel þó að ekki væri nema vegna þeirra stofnana sem þegar eru staðsettar utan borgarmarkanna án þess að styðjast við beina heimild í lögum að þessu leyti. Með frv. þessu er lagt til að í lög verði tekin heimild fyrir ráðherra að ákveða aðsetur ríkisstofnana sem undir ráðuneyti hans heyrir. Ég legg áherslu á að heimild þessi tekur þá einvörðungu til þeirra ríkisstofnana sem Alþingi hefur ekki mælt fyrir um í lögum hvar skuli hafa aðsetur en í opinberri umræðu hefur verið gefið til kynna að til stæði að afnema lagafyrirmæli sem beinlínis kveða á um að stofnun skuli staðsetjast í Reykjavík. Jafnframt er ástæða til að árétta hér --- þetta kemur fram í athugasemdum við 1. gr. frv. --- að með stofnun í skilningi ákvæðisins er átt við öll stjórnvöld ríkisins, þ.e. alla þá aðila sem taldir eru til framkvæmdarvalds ríkisins, svo sem ríkisstofnanir, embætti, stjórnsýslunefndir, sjóði, ríkisfyrirtæki o.fl. Jafnframt felst í ákvæðinu í senn heimild fyrir ráðherra til þess að ákveða að flytja stofnun um set og einnig það sem minna er, að flytja til ákveðnar deildir eða skrifstofur stofnunar. Á hinn bóginn tekur þessi heimild eðlilega ekki til þeirra fyrirtækja í eigu ríkisins sem rekin eru í einkaréttarlegu rekstrarumhverfi, svo sem hlutafélaga og sameignarfélaga. Þá er í 2. gr. frv. lagt til að fest verði í viðeigandi lög ákvæði um aðsetur þeirra stofnana sem þegar eru starfræktar utan Reykjavíkur án þess að styðjast við beina heimild í lögum. Í samræmi við meginreglu 1. gr. frv. er þó lagt til að ákvörðunarvald um aðsetur þeirra verði eftir sem áður á hendi ráðherra. Eins og fram hefur komið í máli mínu hér að framan er ekki með þessu frv. gert annað og meira en að færa réttarástand aftur í það horf sem ríkjandi stjórnarfar hefur miðast við og byggist á viðteknum meginreglum í stjórnskipun vorri. Engin áform eða yfirlýsingar fylgja hins vegar frv. þessu um frekari flutning ríkisstofnana. Þess vegna vænti ég þess, herra forseti, að breið samstaða geti tekist á hinu háa Alþingi um framgang þessa máls. Að svo mæltu legg ég til að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Það mál sem hér er til umræðu lætur e.t.v. ekki mikið yfir sér við fyrstu sýn en hér er um stórpólitískt ákvörðunarefni að ræða sem lýtur ekki eingöngu að álitamálum sem upp vöknuðu við nýfallinn dóm Hæstaréttar heldur líka hvernig hið háa Alþingi vill haga samskiptum sínum við framkvæmdarvaldið. Með öðrum orðum hversu langt á að ganga með framsal valds Alþingis til framkvæmdarvaldsins. Þróunin hefur óneitanlega orðið sú í seinni tíð að Alþingi hefur framselt þetta vald sitt í ríkari mæli en áður. Nægir í þeim efnum að rifja upp hlutafélagavæðingu stórra ríkisfyrirtækja sem hefur að sönnu leitt til þess að aðkoma Alþingis að þeim sömu fyrirtækjum hefur verið miklum mun minni en áður var eðli máls samkvæmt. Raunar hefur verið gengið svo langt samkvæmt áliti lögmanna að aðkoma Alþingis hvað varðar upplýsingar sé líka mjög takmörkunum háð og hefur byggst á því að við hlutafélagavæðingu fyrirtækja á borð við Póst og síma eða Búnaðarbanka eða Landsbanka, þá teldust þessi sömu stórfyrirtæki ekki lengur opinberir aðilar í þeirri skilgreiningu. Ég hef lýst miklum efasemdum með þessa skilgreiningu og þessa túlkun og ég hygg að þó að það eigi ekki beinlínis við það sem við ræðum hér, þá kemur það óbeint inn á þessi samskipti löggjafarvalds og framkvæmdarvalds og því er mikilvægt að við ræðum mjög hispurslaust einmitt þá skýrslu sem hæstv. forsrh. lét taka saman, fyrir hálfu öðru ári hygg ég að það hafi verið, um þessi samskipti en ekki hefur gefist tóm eða tækifæri til að fá hana hér rædda. Ég held að það sé brýnt að það gerist. Taka má undir þá niðurstöðu sem Hæstiréttur kemst að og þann rökstuðning sem Hæstiréttur ber fyrir sig hvað varðar flutninga á ríkisfyrirtækjum frá Reykjavík upp á Skaga, þ.e. að Hæstiréttur gefi sér að sé ekki mælt öðruvísi fyrir í lögum þá beri ríkisstofnun að hafa sína heimastöð í Reykjavík. Þetta er nýtt af nálinni um margt og kemur á óvart. Spurningin er hins vegar sú hvernig rétt sé að bregðast við. Hæstv. ríkisstjórn grípur til þess ráðs að gera það að hinni almennu reglu að ráðherrum sé í sjálfsvald sett að taka ákvörðun um það hvar ríkisstofnanir verði vistaðar og það sama gildir raunar um nýjar stofnanir og þær stofnanir sem ekki er kveðið á um núna fyrir fullt og fast í gildandi lögum hvar skuli vera. Þetta er álitamál og má velta því upp hvort það þætti of þung og erfið leið að láta slíkar ákvarðanir fara um hendur Alþingis. Það getur vel verið. Það rifjast hins vegar upp fyrir manni að ákvarðanir sem byggðar eru af hálfu framkvæmdarvaldsins, einstakra ráðherra um tilflutning stofnana hafa oft og tíðum orsakað miklar deilur, deilur milli ráðherranna, ráðuneytanna við viðkomandi starfsmenn. Maður veltir því oft fyrir sér hvort í sumum tilfellum a.m.k. hefði ekki verið málunum til styrktar að Alþingi kvæði upp úr með þetta og tæki af öll tvímæli í þá veru þannig að hæstv. ráðherra og embættismenn hans þyrftu ekki að eiga við slík mál í návígi sem auðvitað eru oft og tíðum mjög viðkvæm og viðkvæmari en ella þegar ákvarðanir af þessum toga fá lítinn aðlögunartíma. Það er spurning sem ég hygg að við ættum að velta fyrir okkur og hv. allshn. ætti að fara yfir hvernig þessu verður best fyrir komið því að ég hygg, eins og segir í greinargerð með frv., að það sé allgóð almenn sátt um að freista þess að flytja ríkisstofnanir úr Reykjavík út um landið eins og nokkur kostur er. Þetta finnst mér vera álitamál sem rétt er að skoða. Síðan er annað sem óhjákvæmilegt er að nefna því að í frv. eru tekin af tvímæli þess að heimild til handa ráðherrum um að ákvarða um aðsetur stofnunar eigi ekki við um þær ríkisstofnanir sem Alþingi hefur þegar mælt fyrir um hvar skuli hafa aðsetur. Því hlýtur það að vera dálítið undarlegt að í 2. gr. frv. eru í raun þessi orð tekin aftur því þar er í öðru orðinu niðurnjörvað í lagatexta hvar þessar tilgreindu ríkisstofnanir skuli hafa aðsetur en í sömu setningu hins vegar í raun aftur tekið og heimild til handa ráðherra til að gera þar breytingar á undirstrikuð. Mér þætti eðlilegra að menn færu aðra hvora leiðina en ekki báðar eins og þarna er gert og virkar dálítið undarlegt í lagatexta að Alþingi ákvarði en ráðherra geti síðan ráðið. Það er í raun það sem þetta þýðir. Þegar Alþingi Íslendinga festir það í lög að aðsetur Blindrabókasafns Íslands skuli vera í Kópavogi þá er náttúrlega fullkomlega óeðlilegt að jafnframt samþykki Alþingi Íslendinga að ráðherra geti þó breytt þeirri löggjöf. Það er orðanna hljóðan samkvæmt frv. og kemur mér spánskt fyrir sjónir. Það getur vel verið að eðlilegar skýringar séu á þessu en ég fæ það ekki séð í fljótu bragði en vissulega væri ágætt að heyra viðhorf hæstv. forsrh. til þessa atriðis alveg sérstaklega. Ég sé hins vegar ekki ástæðu til að lengja 1. umr. málsins. Hér er stórmál á ferðinni og ég held að allgóð sátt sé um þau meginmarkmið sem hér liggja að baki, þ.e. að dreifa þjónustu og styrkja þar með dreifðari byggðir í landinu. Spurning er hins vegar hvort við höfum hitt á rétta leið til þess. Um það þurfum við að ræða og skoða og ég vænti þess að allshn. inni þá vinnu af hendi.

Herra forseti. Það eru einfaldar skýringar á þessu atriði sem hv. þm. nefndi. Þarna er um að ræða þær stofnanir sem fluttar hafa verið ,,í óleyfi`` samkvæmt túlkun á dóminum í Hæstarétti varðandi það tiltekna fyrirtæki sem flutt var til Akraness. En það er nauðsynlegt, til þess að ekki ríki óvissa um staðsetningu þeirrar stofnunar sérstaklega, að veita sérstaka afturvirka heimild gagnvart þeim stofnunum, en jafnframt þykir ekki rökbundin ástæða til að Blindrabókasafnið til að mynda, af því að það var nefnt, sé endilega í Kópavogi umfram aðra staði. Það er engin rökbundin nauðsyn til þess. Það gæti alveg eins verið í Hafnarfirði eða Reykjavík, það þarf ekki að binda það í lög. En stundum eru aðstæður hins vegar þær að nauðsynlegt þyki að binda það í lög, þá er það gert og þá hefur ráðherrann ekki heimild til þess einn og sjálfur að færa stofnunina til. Við erum eingöngu með þessari reglu að lögfesta það sem menn töldu vera viðtekna meginreglu í öllum réttarkerfum Norðurlanda. Við erum að lögfesta þá reglu sem kennd er í háskólanum, í lagadeildinni til að mynda. En dómur Hæstaréttar gengur af einhverjum ástæðum þvert á þetta og því miður virðast þeir hafa, þeir vitru menn í Hæstarétti, talið að þegar ráðherrann er fluttur heim frá Kaupmannahöfn til Reykjavíkur, þá þýddi það þar með að ekki mætti setja stofnanir á laggirnar úti um land. Þetta er bara einhver reginmisskilningur sem getur komið upp í jafngóðum stofnunum og Hæstarétti og öðrum stofnunum. Aðeins vegna þess sem hv. þm. nefndi að alltaf væri verið að flytja vald frá þinginu til framkvæmdarvaldsins. Þessu er akkúrat öfugt farið því að vegna margvíslegra dóma og sérstaklega vegna starfsemi umboðsmanns Alþingis hafa verið sett lög um fjölda hluta sem ráðherra fór áður með. Ég vek sérstaklega athygli á því að fjmrh., hver sem hann var, hafði ótæpilegt vald til að úthluta einn og sjálfur fjármunum upp á milljarða kr., milljarða og aftur milljarða eftir að búið var að loka fjárlögunum. Þeir gerðu það allt árið, allir fjármálaráðherrar. Nú er gersamlega búið að taka fyrir slíka hluti.

Herra forseti. Það er hárrétt hjá hæstv. forsrh. að leikreglur hafa skýrst á ýmsan veg í samskiptum löggjafarvalds og framkvæmdarvalds og í þeim efnum ber til að mynda að fagna upplýsingalögum. Ég hef sagt það opinberlega að ég tel hins vegar fljótlega tímabært að endurskoða þau lög í ljósi reynslu þessara fyrstu ára en það breytir því ekki og sérstaklega er það í ljósi þess sem ég sagði áðan að hlutafélagavæðingin, sem hefur heppnast í sumum tilfellum ágætlega og öðrum ekki, leiðir til þess að bein afskipti Alþingis af þessum stóru fyrirtækjum eru auðvitað hverfandi og minnkandi. Það sem ég vakti hins vegar alveg sérstaklega athygli á varðandi þetta frv. er sá veruleiki sem blasir við okkur að það eru í rauninni þrjár meginreglur sem munu gilda um þessi efni. Í fyrsta lagi eins og 1. gr. hljóðar um að það sé algerlega á valdi ráðherrans að ákvarða aðsetur stofnunar. Í öðru lagi, eins og 2. gr. hljóðar, að það sé löggjafarvaldið sem ætli nú að negla það niður til að taka af öll tvímæli hvar tilteknar stofnanir skulu vera en jafnframt hafi ráðherrann heimild til þess að breyta þeirri ákvörðun Alþingis. Síðan er það þriðja reglan sem kveðið er á um í greinargerð, þ.e. hinar eldri ákvarðanir Alþingis munu standa og heimildir ráðherra til að breyta þeim ekki til staðar. Það er kannski þetta sem ég er að draga upp og velta fyrir mér hvort sé skynsamlegt að hafa þessar þrjár meginreglur í gildi um sömu hlutina. Ég hef miklar efasemdir um það þegar menn eru sérstaklega að reyna að skýra stöðu mála og gildandi lög gagnvart Hæstarétti og dómsvaldinu og þá velti ég því fyrir mér hvort menn séu kannski ekki alveg á réttu róli.

Herra forseti. Ég átta mig á því af hverju hv. þm. misskilur þetta. Það er út af fyrir sig eðlilegt. Við erum raunverulega bara með tvær reglur. Þriðja reglan sem hv. þm. nefnir vísar til þess að þarna er um að ræða stofnanir sem Alþingi hafði ekki talið ástæðu til þess að binda í lögum hvar væru staðsettar. Þær lytu því þeim lögmálum sem stofnanir gera almennt, sem Alþingi hefur ekki tekið ákvörðun um hvar skuli staðsettar. En við neyðumst til vegna dóms Hæstaréttar að tryggja staðsetningu þeirra en við vitum að Alþingi hafði ekki ætlað sér það og þess vegna látum við gilda þá reglu eins og gildir almennt um þær stofnanir sem Alþingi ákveður ekki sérstaklega hvar skuli vera. Alþingi getur hvenær sem er ákveðið hvar stofnun skuli vera, ný stofnun sem gömul stofnun ef Alþingi kýs það. Hins vegar er litið á það samkvæmt þessum lögum sem ótvíræða vísbendingu ef stofnað er til stofnunar eða embættis eða þess háttar á Alþingi og þingið telur ekki við nákvæma skoðun ástæðu til þess að ákveða sjálft til frambúðar hvar stofnunin skuli vera, þá sé mönnum frjálst að flytja hana og það er reglan. Þetta er sú regla sem menn héldu að væri í gildi þar til Hæstiréttur kvað upp þennan sérkennilega dóm. Við erum ekki að gera neitt annað en færa hlutina í það horf sem menn töldu almennt að væri í gildi.

Hæstv. forseti. Ég hygg að mörgum þingmönnum eigi eftir að koma á óvart að þetta mál skuli hafa verið rætt hér undir kvöld. Á fundi með þingflokksformönnum í gær var því mótmælt að þessi umræða yrði. Hér eru menn því fjarri góðu gamni og ég hygg að það þýði einfaldlega að meiri umræða verði um þetta mál við 2. umr. því að það er alveg ljóst að menn vilja velta þessu máli mjög rækilega fyrir sér, og þá sérstaklega 1. gr., sem kveður á um vald ráðherra til þess að kveða á um aðsetur stofnunar sem heyrir undir hann nema á annan veg sé mælt í lögum eins og segir í 1. gr., með leyfi forseta. Varðandi 2. gr. sýnist mér að menn séu að bregðast við ákveðinni óvissu sem dómur Hæstaréttar skapaði og það er áreiðanlega betra fyrir þessar stofnanir að ljóst sé hvar þær eiga að vera lögum samkvæmt og menn þurfi þá að taka ákvörðun um breytingu og koma með hana inn á Alþingi ef vilji er til þess. Ég vil aðeins ræða þetta mál almennt. Reynslan hefur leitt í ljós að flutningur ríkisstofnunar er ekkert einfalt mál. Það hefur verið mjög fast í kerfi okkar að staðsetja þær í Reykjavík jafnvel þó að manni finnist stundum að það væri miklu eðlilegra að þær væru annars staðar. Ég átti sjálf sæti í nefnd sem hæstv. forsrh. skipaði á sínum tíma um flutning ríkisstofnana og þar var farið mjög rækilega í gegnum þetta. Þar varð sú niðurstaða að leggja til að kannaður yrði flutningur á ákveðnum ríkisstofnunum. Ég var reyndar ekki alveg sátt við þá niðurstöðu en það er annað mál. Hins vegar var alltaf gengið út frá því þar að flutningur ríkisstofnana mætti ekki verða ef það raskaði mjög mikið högum stofnunarinnar og störfum hennar, þ.e. að stór hluti starfsmanna flytti ekki með og að stofnunin gæti haldið nokkurn veginn eðlilega áfram störfum. Þetta segi ég til að rifja upp það sem leiðir til þess að þetta lagafrv. er komið fram en það var málsókn starfsmanna Landmælinga Íslands gegn umhvrh. vegna þess að hann ákvað einhliða að flytja Landmælingarnar upp á Akranes. Ég get tekið undir það að sú niðurstaða í dómi Hæstaréttar að ganga út frá því að stofnanir eigi að vera í Reykjavík ef ekki er kveðið á um annað er býsna sérkennileg vegna þess að aðstæður og hlutverk þessara stofnana hljóta að ráða því hvar þær eru staðsettar. En mér finnst að ráðherrar á undanförnum árum hafi verið býsna tregir til þess að nota tækifærin sem gefist hafa til þess að a.m.k. skoða hvort stofnanir ættu ekki frekar heima úti á landi. Þá er ég fyrst og fremst að hugsa um nýjar stofnanir eða þegar hefur verið um að ræða útibú því að það er miklu auðveldari leið. Það sem er meginmálið í þessu frv. er að mínum dómi 1. gr. og sú spurning hvort ráðherra eigi að hafa þá heimild sem um er að ræða. Það er þá væntanlega varðandi nýjar stofnanir og þær stofnanir sem eru staðsettar í Reykjavík og ekki er kveðið sérstaklega á um í lögum að skuli vera þar. Ég man að þegar fyrra frv. kom fram fyrir jólin var ég að fletta í lagasafninu og sá þá að varðandi þær stofnanir sem eru úti á landi er það nánast undantekningarlaust kveðið á um hvar þær skuli staðsettar. Það er Garðyrkjuskólinn á Reykjum, það er Bændaskólinn á Hólum, Bændaskólinn á Hvanneyri, víðast hvar er kveðið á um það í lögum að þessir skólar séu á þessum ákveðnu stöðum. Það hafa menn ekki haft í huga þegar stofnanir hafa t.d. verið fluttar í Kópavog. Eins og ég segi er stóra spurningin í þessu varðandi 1. gr. og það hvaða vald er verið að færa ráðherra með henni. Ég ætla ekki að lengja umræðuna en áskil mér allan rétt til þess að skoða þetta mál betur og reyna að átta mig betur á því hversu víðtækt vald ráðherrar munu hafa. Það má velta því fyrir sér hvort eðlilegt sé að ávallt sé kveðið á um það í lögum hvar stofnun skuli staðsett. Skiptir það einhverju máli upp á heimili, varnarþing og slíkt að það sé alveg ljóst eða er það óþarfi? Ég átta mig ekki á því almennt talað hvernig því skuli háttað en a.m.k. var dómur Hæstaréttar með þeim hætti að ekki var annað hægt en bregðast við honum. En spurningin er hvort það eigi um leið að veita ráðherra það vald sem hér er verið að gera ráð fyrir í 1. gr. frv.

Herra forseti. Ég vil aðeins ítreka að eingöngu er verið að veita ráðherra það vald sem almennt var talið að hann hefði haft í áratugi og almennt er talið við svipuð skilyrði, svipuð réttarkerfi að ráðherra hafi, ekkert annað. Það er bara verið að leysa þann vanda sem kom upp eftir að Hæstiréttur byggði á þessu ákvæði sem hefur ekki verið athugað að gekk út á það að hægt væri að flytja ráðherra Íslands heim frá Kaupmannahöfn.

Herra forseti. Það er örstutt um þessi mál. Ég skrifaði undir nefndarálitið með fyrirvara og það er fyrst og síðast vegna þess að ég hafði lýst þeim viðhorfum mínum við fyrri umræðu máls að það reiknilíkan sem Siglingastofnun hefur útbúið og byggt er á að verulegu leyti þykir mér þannig úr garði gert að óvarlegt sé að taka allt of mikið mið af því. Það er auðvitað í þróun enn þá og margt sem bendir til þess að það þurfi að vinnast og þróa miklu betur. Enda kemur á daginn við umfjöllun nefndarinnar að vikið hefur verið frá þessu reiknilíkani í nokkrum tilfellum eftir að samráð og samband hafði verið haft við heimamenn um forgangsröðun verkefna innan einstakra kjördæma. Það undirstrikar að þó menn finni upp hjólið eða einhverja aðferðafræði til þess að skipta fjármunum eins og menn þekkja af lengri reynslu í vegamálunum er það ekki alltaf upp á punkt og prik. Í annan stað vek ég einnig athygli á því að fallið hefur verið frá því upphaflega markmiði að lækka kostnaðarhlutdeild ríkisins gagnvart höfnum sem veltu yfir meira en 100 millj. kr. ef ég man þá tölu rétt, það voru ein tvö hafnasambönd sem þar höfðu þá lent í skerðingu. Frá því hefur verið vikið. Um það má hafa ýmis sjónarmið uppi en ég ætla ekki að hafa langt mál um það. Ég vek aðeins athygli á því sérstaklega. Í þriðja lagi vil ég nefna til sögunnar það sem vegur kannski hvað þyngst, að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir og ég höfum flutt brtt. við þessa hafnaáætlun. Hún lýtur að þremur höfnum, en tvær þeirra eru satt að segja ekki með á blaði þegar hafnaáætlun er annars vegar. Þar er um að ræða höfnina í Kópavogi annars vegar og höfnina í Garðabæ hins vegar. Það er auðvitað fullkomlega óásættanlegt. Mér þykir mjög varhugavert og get ekki samþykkt það að þessar tvær hafnir séu teknar út úr með þeim hætti sem hér er gert og því borið við að þessar litlu hafnir séu í einhverri stórsamkeppni við höfuðborgarhöfnina, Reykjavík. Það er fjarri öllu lagi og ekki nokkur rökstuðningur í þessu máli. Þær eru eðlis\-ólíkar með öllu svo að ég tali ekki um stærðarmuninn. Við áðurnefndir þingmenn höfum því leyft okkur að leggja til breytingar við hafnaáætlun sem skýra sig fyllilega sjálfar. Við höfum einnig lagt til að framlag til Hafnarfjarðarhafnar verði nær þeim veruleika sem heimamenn þar hafa óskað eftir og einnig lýtur það að hlutdeild ríkissjóðs í því framlagi. Sumpart gildir það sama um Hafnarfjarðarhöfn og ég gat um varðandi hinar tvær hafnirnar. Í fyrstu tillögu var ekki gert ráð fyrir því að Hafnarfjörður yrði með á blaði. Nú hefur hins vegar þingmeirihlutinn aðeins dregið úr og hefur a.m.k. skákað einhverjum fjármunum þangað en ekkert í neinu samhengi við þær óskir sem þaðan hafa komið. Þetta þykir mér ekki búandi við og hef því lagt þessa brtt. fram. Að vísu ber að vekja á því sérstaka athygli að við erum að ræða þessa hafnaáætlun við dálítið sérkennilegar aðstæður. Hún kom seint fram á síðasta hausti, svo seint að ekki náðist að ljúka afgreiðslu hennar fyrir jólaleyfi þingmanna sem hefði verið hinn eðlilegi framgangsmáti. Þess í stað er í gildi hafnaáætlun yfirstandandi árs sem byggir á samþykkt við afgreiðslu fjárlaga. Það er með öðrum orðum öfugt að verki staðið eins og allir sjá. Þetta er hins vegar liðin tíð og við þessu er ákaflega lítið að gera. Ég tel að óhætt sé að fullyrða að þokkaleg sátt sé um þær tillögur sem er að finna í þessari hafnaáætlun. Ég gat þess að þingmannahóparnir komu að þessu verki vítt og breitt um landið og allt fékk þetta svona þegar almennt er talað viðunandi niðurstöðu. Það eru því fyrst og síðast þessi örfáu atriði sem ég hef nefnt til sögu sem gera það að verkum að fyrirvari minn stendur og einnig kemur til þess að þingheimur þarf að taka afstöðu til þeirra breytingartillagna sem hafa verið kynntar.