Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hafði vænzt þess, að þessu frv. yrði hér fylgt úr hlaði og höfð framsaga af hálfu ríkisstj. Ég get samt talað um það nokkur orð. Það er nú svo með þetta frv., sem hér liggur fyrir til l. um breyt. á l. um háskólann, að það er ekki hægt annað en að láta í ljós ánægju sína yfir þeirri rausn, sem í því kemur fram í garð háskólans. En samkv. þessu frv. á að stofna þrjú ný prófessorsembætti við Háskóla Íslands. Það er raunar svo, að háskólinn þarf alls ekki að kvarta undan sambúðinni við ríkisvaldið, og það er vissulega viðeigandi að undirstrika það, að yfirleitt - með fáum undantekningum - hefur sambúð ríkisvaldsins og háskólans verið góð. Ríkið hefur í mörgu tilliti gert stórvel við háskólann miðað við getu sína. Það er auðvitað svo, að þegar okkar háskóli er borinn saman við háskóla annarra landa, þá er hann lítill og honum að ýmsu leyti áfátt og hann vanefnum búinn. En þegar tillit er tekið til aðstæðna hjá okkur, þá hygg ég, að ekki verði annað sagt en ríkið hafi yfirleitt búið vel og myndarlega að háskólanum, og mér er ljúft að taka það fram hér, að núv. hæstv. menntmrh. hefur yfirleitt sýnt málefnum háskólans mikinn skilning og góðvilja. Og fyrir þann góðvilja og þann myndarskap, sem ríkið hefur þannig sýnt háskólanum, er ástæða til að þakka. Þess er að vænta, að viðhorf ríkisvaldsins í garð háskólans verði hið sama framvegis, því að víssulega er það svo, að háskólinn á að vera óskabarn þjóðarinnar allrar. Eins og ég áðan sagði, er þetta frv. um stofnun þriggja nýrra prófessorsembætta við háskólann. Þrátt fyrir það, sem ég áðan sagði um góðvilja ríkisvaldsins í garð háskólans, má þó segja, að í þessu frv. komi fram alveg óvenjulegur höfðingsskapur í garð háskólans. Það hefur stundum áður verið nokkur fyrirstaða á því, eins og eðlilegt er, að fá stofnað, þótt ekki væri nema eitt nýtt prófessorsembætti við háskólann, alveg nauðsynlegt prófessorsembætti. En nú á í einu vetfangi að stofna þrjú ný prófessorsembætti við háskólann. Hér er um svo stórfellda breyt. að ræða, að það er ástæða til að staldra aðeins við við 1. umr. málsins hér í þessari hv. d. og segja um það nokkur orð. Og það, sem gefur mér sérstakt tilefni til þess, er sú meðferð, sem málið hefur sætt hjá hv. Nd. Ég lít svo á, að það sé eðlilegast, að stofnun kennaraembætta við háskólann eigi sér stað samkv. óskum háskólans sjálfs, að háskólinn sjálfur eigi frumkvæðið að stofnun þeirra kennaraembætta, sem þar eru stofnuð. En um þessi prófessorsembætti, sem þarna er um að ræða, er það að segja, að þar er lagt til, að yfirlæknir við Kleppsspítalann sé gerður að prófessor. Frumkvæðið að stofnun þess embættis er ekki frá háskólanum komið, heldur mun það vera fyrrverandi landlæknir, sem átti hugmyndina að því. Þeirri hugmynd var svo komið á framfæri við læknadeild háskólans og hún gerði um það ályktun á sínum tíma, 1958, þar sem hún að vísu mælti með þessari hugmynd landlæknis, en benti þó jafnframt á, að hún teldi, að það væri meiri nauðsyn á prófessorsembættum í vissum öðrum greinum, eins og t.d. í kvensjúkdómum o.fl., áður en þetta prófessorsembætti væri stofnað. Um annað prófessorsembætti, sem þarna er lagt til, í efnafræði, er það að segja, að það er meiri formbreyting en efnisbreyting. En um þriðja prófessorsembættíð, sem þarna er um að tefla, prófessorsembætti við verkfræðideild, þar sem gert er ráð fyrir, að framkvæmdastjóri eða sá, sem gegnt hefur framkvæmdastjórastörfum hjá kjarnfræðanefnd, verði gerður að prófessor við verkfræðideildina, er það að segja, að háskólinn hefur þar ekki átt að neitt frumkvæði. Hugmyndin um stofnun þessa embættis er komin frá menntmrh. Ég lít svo á, eins og ég sagði áðan, að það sé eðlilegt, þegar um það er að ræða að stofna ný kennaraembætti við háskólann, að þá sé það háskólinn sjálfur, sem eigi þar frumkvæði að. Nú er það svo, að ég hefði talið það mjög sjálfsagt og eðlilegt, að háskólinn, háskólaráð, hefði fjallað um þetta frv., áður en það væri a.m.k. komið langleiðis í gegnum þingið. En þetta frv. hefur að því leyti sætt óvenjulegri meðferð, að háskólinn hefur ekki til þessa látið uppi álit um það. En ég álít, að af þremur ástæðum a.m.k. væri sérstaklega eðlilegt, að um málið væri ekki verulega fjallað á Alþ., fyrr en háskólinn hefði látið uppi sitt álit. Það er í fyrsta lagi af því, að það er að mínum dómi sjálfsögð kurteisi gagnvart háskólanum og háskólaráði, að því sé gefinn kostur á að tjá sig um mál, sem háskólann varða sérstaklega, og sá háttur mun raunar áður hafa verið á hafður. Það er í öðru lagi af því, að ég tel það skynsamlegast, vegna þess að háskólinn og stjórnvöld hans munu bezt skynbær um það, hver þörf honum sé á nýjum kennaraembættum eða nýjum prófessorsembættum. Og í þriðja lagi svo af því, að það er fyrir hendi skilorðslaus lagaskylda til þess að leggja frv, sem þetta fyrir háskólaráð. Samkv. háskólalögunum er það svo, að þar segir, í 4. mgr. 2. gr. háskólalaganna: „Áður en lögum, er snerta háskólann eða háskólastofnanir, verður breytt eða við þau aukið, skal leitað umsagnar háskólaráðs um breytingar eða viðauka svo og nýmæli.“ Og enn fremur segir: „Nú varðar málefnið sérstaklega tiltekna deild, og skal háskólaráð þá leita álits deildarinnar, áður en það lætur uppi umsögn sína.“ Og þetta ákvæði er endurtekið í reglugerð háskólans, sem staðfest er af forseta Íslands. Nú má auðvitað segja, að löggjafinn geti ekki bundið hendur sjálfs sín og hann geti vikið frá þessu ákvæði hvenær sem er. En ég veit, að það dettur ekki nokkrum einasta hv. þdm. í hug að fara að halda því fram, að Alþ. og löggjafinn eigi að fara að víkja frá því ákvæði, sem þannig er sett, og sízt af öllu mun hæstv. menntmrh., sem beitti sér fyrir setningu þessara laga á sinni tíð, halda því fram, að það eigi að víkja frá þessu fortakslausa ákvæði. En sá háttur hefur samt verið á hafður, að þetta frv. var lagt fyrir hv. Alþ., án þess að það væri borið undir háskólaráð, og hv. menntmn. Nd. lét sig hafa það að skila áliti um málið án þess að senda það til umsagnar háskólaráði, enda þótt til þess væri lagaskylda, eins og ég hef bent á. En auðvitað er samkv. þessu ákvæði, sem ég hef vitnað til, gert ráð fyrir því, að frv. sé sent til háskólaráðs, áður en það er lagt fyrir Alþ. Auðvitað má um það deila, hvort bókstafnum sé ekki fullnægt, ef frv. er sent til umsagnar, á meðan það sætir meðferð hér á Alþingi. En eftir að hv. menntmn. Nd. hafði skilað áliti, þar sem hún lagði til, að frv. yrði samþ., sendi hún háskólaráði frv. til umsagnar, en ekki hefur hv. menntmn. Nd. beðið eftir svari háskólans, vegna þess að málið hefur nú verið rætt í Nd. og farið gegnum allar umr. þar og er komið hingað upp í hv. Ed. án þess, að mikið svigrúm hafi gefizt til þess fyrir háskólaráð að athuga þetta frv. Ég hef viljað taka þetta fram, vegna þess að frá sjónarmiði háskólans er hér ekki um neitt hégómamál að ræða. Hér er um mikið prinsipmál að ræða frá hálfu háskólans, að það sé ekki gengið fram hjá honum í efni sem þessu, og hann verður að standa fast á sínum rétti í þessum efnum, og ég tel það skyldu mína sem fyrirsvarsmanns háskólans að gæta þess, að það sé ekki gengið á rétt hans að þessu leyti. Þó að seint sé, hefur þó, eins og ég sagði, frv. þetta verið sent til háskólans. Það barst háskólanum í gærdag, og þær deildir, sem þetta snertir, a.m.k. önnur þeirra, hafa þegar haldið fund um málið. Og fundur mun verða haldinn í háskólaráði nú síðdegis í dag, og þá mun háskólaráð láta uppi sitt álit. Og ég vildi nú mega vænta þess, og mér finnst ástæða til þess að taka það fram vegna þess, hversu málinu hefur verið hraðað, tekið hér á dagskrá viðstöðulaust, að það væri ekki afgr. úr hv. menntmn. Ed., áður en þessi umsögn háskólaráðs berst. Ég býst við því, að sú umsögn, sem háskólaráðið lætur í té um þetta, verði jákvæð að því leyti til, að það fallist á, að þessi prófessorsembætti verði stofnuð, enda má segja, að það sé erfitt að gera annað, þegar - eins og einu sinni var sagt - steiktar gæsir fljúga upp í munninn á manni. - En ég kemst þó ekki hjá því að vekja athygli á því, að það er nokkur hængur á þessari aðferð, sem hér er beitt, að því leyti til, að mér sýnist, að með þessu sé stefnt að því að koma yfir á fjárlög háskólans kostnaði við stofnanir og embætti, sem raunverulega tilheyra fremur öðrum málefnaflokkum. Þessu held ég, að til sé að dreifa um starf yfirlæknisins á Kleppi. Það tilheyrir auðvitað heilbrigðismálum. Yfirlæknirinn á Kleppi kennir ekki við háskólann nema á einu litlu námskeiði, og sú námsgrein, sem hann kennir, er ekki sérstök prófgrein þar. Og hvað því viðvíkur að færa framkvæmdastjóra kjarnfræðanefndar yfir til verkfræðideildar, þá er í raun og veru um sama tilvik þar að ræða. Það er auðvitað sjálfsagt, að það má að einhverju leyti nota starfskrafta hans hjá verkfræðideild, en það er þó ekki beinlínis a.m.k. tekið fram í frv. um hans kennsluskyldu, heldur virðist eftir aths. að dæma hugsunin vera sú, að hann sé ríkisstj. fyrst og fremst til ráðuneytis í kjarnfræðimálum. Það gæti vel verið hugsanlegt, að aðrir vildu fara inn á þessa braut líka. Það væri t.d. hugsanlegt, að seinna væri sett fram till. um það að gera ráðunaut ríkisstj. í utanríkismálum að prófessor við lagadeild háskólans. Lagadeild háskólans mundi væntanlega ekkert hafa á móti því. Og það mætti hugsa sér, að fram kæmi till. um að gera ráðunaut ríkisstj. í efnahagsmálum að prófessor við viðskiptadeildina, og væntanlega mundi ekki verða haft á móti því. En ég held samt, að þetta sé dálítið vafasöm stefna. Það er að vísu sagt um stofnun þessa prófessorsembættis við verkfræðideildina, að því muni ekki fylgja aukinn kostnaður. Það má vel rétt vera. En það er a.m.k. þó þetta, sem ég hef bent á, að með þessu er í raun og veru verið að færa til liði, sem ég tel ekki alls kostar eðlilegt, og í annan stað er það nú svo, a.m.k. um mörg þau störf, sem lúta að raunvísindum, eins og þessi, eða það er a.m.k. reynsla háskólans - og er náttúrlega eðlilegt, að þau kalla á aukinn kostnað, því að þá þarf að koma til rannsóknarstofa og aðstoðarstarfsmenn, þannig að það er nú venjulega svo, að það er ekki bara embættið, sem er verið að setja á stofn. Þetta mun vera fyrsta breyt., sem gerð er á háskólal. frá 1957, og ég hef viljað setja þessar aths. fram í sambandi við þetta mál vegna þess, að mér finnst ekki hafa verið farið hér að öllu leyti rétt að. En eins og ég sagði áðan, geri ég ráð fyrir því, að háskólaráð láti í té jákvæða umsögn um þetta frv., en ég vildi mælast til þess, að málinu yrði ekki hraðað hér, svo að sú umsögn gæti legið fyrir, áður en n. skilar áliti. Ég hef hér á engan hátt viljað draga úr því, að þessi prófessorsembætti væru stofnuð, en ég bendi aðeins á staðreyndirnar í sambandi við aðdragandann að þessu, og skoðun mín er sú, að það séu önnur prófessorsembætti og kennaraembætti við háskólann, sem ekki sé síður þörf á, og ég vil segja meiri þörf á en þessum, og ég vil þar sérstaklega tilnefna prófessorsembætti, sem ég tel að ætti að ganga á undan þessu, og það er prófessorsembætti við viðskiptadeild háskólans eða við laga- og viðskiptadeildina, prófessorsembætti í viðskiptafræðum. En það má einmitt segja, að með háskólalögunum sé sérstaklega gefið undir fótinn um stofnun þess embættis, þar sem þar segir, að lagadeildin og viðskiptadeildin skuli verða skildar að, þegar þriðja prófessorsembætaið hefur verið stofnað við viðskiptadeildina. Þar hafa ekki verið nema tvö prófessorsembætti. Það þarf ekki að eyða mörgum orðum að því, að það er of lítið. Það er þörf þar á meiri kennslukröftum. Þau fræði, sem þar eru kennd, verða æ þýðingarmeiri í okkar þjóðlífi, hagfræðileg og viðskiptaleg málefni, og það hefur oft verið rætt um þetta innan d. og þar hafa allir verið á einu máli, og ég hygg, að hæstv. menntmrh. hafi látíð það í ljós oftar en einu sinni, að hann mundi beita sér fyrir því, að þetta prófessorsembætti við viðskiptadeildina yrði stofnað. Og við höfðum satt að segja vænzt þess, að það yrði fyrsta prófessorsembættið, sem stofnað yrði, þegar breyt. yrði gerð á háskólalögunum. Ég get upplýst það, að laga- og hagfræðideild hefur þegar haldið fund um þetta mál og hefur einróma lagt til, að tekið yrði upp í þetta frv. ákvæði um stofnun prófessorsembættis í viðskiptafræðum. Það á eftir að fara í gegnum háskólaráð, en ég vænti þess, að ef háskólaráð mælir einnig með því, taki hv. menntmn. þessarar d. það einnig inn í frv. Það mætti að sjálfsögðu segja mörg orð um nauðsyn á því prófessorsembætti, en ég þarf ekki að gera það, og ég veit, að þar er hæstv. menntmrh. mér fróðari, og veit, að hann muni vera mér að öllu leyti sammála um það. Ég skal svo ekki hafa um þetta fleiri orð, en vil að endingu endurtaka það, að ég vænti þess, að hv. menntmn. taki vel í þá málaleitun, ef hún kemur, að bæta hér einu prófessorsembættinu við. En ef svo færi mót von minni, að hún gerði það ekki, mun ég flytja við frv. brtt. síðar.



Herra forseti. Mér var því miður ekki kunnugt um það, að fundur mundi verða settur hér í hv. d. öðru sinni í dag. Ef ég hefði vitað það, hefði ég að sjálfsögðu verið viðstaddur til þess að fylgja þessu frv. úr hlaði með fáeinum orðum. En ég skal í stað þess nú, þó að þegar hafi verið flutt ræða um málið, fara um það fáeinum orðum og svo bæta við það örfáum atriðum í tilefni af ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v. Í þessu frv. er lagt til, að stofnuð verði þrjú embætti prófessora við háskólann. Í raun og veru er hér þó ekki í neinu þessara þriggja tilfella um stofnun nýrra embætta að ræða, heldur um skipulagsbreytingu. Hið fyrsta og elzta málið lýtur að stofnun prófessorsembættis í geðveikrafræðum, og skal prófessorinn einnig vera yfirlæknir við ríkisspítalann á Kleppi. Við spítalann á Kleppi starfar að sjálfsögðu yfirlæknir, og hann er jafnframt kennari í geðveikifræðum við háskólann. Hann hefur meira að segja nýlega verið skipaður dósent í þeim fræðum samkv. breyt., sem nýlega hefur verið gerð á reglugerð um háskólann, um læknadeildina, og hv. síðasta ræðumanni hefur e.t.v. ekki verið kunnugt um. En þetta starf er svo mikilvægt, að allir sérfróðir menn, sem um það hafa fjallað, hafa verið á einu máli, að eðlilegt væri að gera þetta starf hliðstætt prófessorsembættum og yfirlæknisstörfum við landsspítalann, þar sem einmitt svo háttar, að saman fara kennslustörf og yfirlæknisstörf á sjúkradeildum. Þetta mál er þegar orðið allgamalt. Þegar embætti dr. Helga Tómassonar losnaði við fráfall hans í ágúst 1958, var það að sjálfsögðu auglýst. En skömmu síðar kom þáv. landlæknir fram með þá hugmynd að breyta starfinu í prófessorsembætti. Með því móti taldi hann miklu líklegra, að hæfir umsækjendur til þessa mikilvæga starfs fengjust. Það mál var lengi á döfinni og var rætt ýtarlega í læknadeild og háskólaráði, og báðir þessir aðilar urðu sammála um að leggja til við menntmrn., að frv. um það efni yrði flutt á þinginu 1958–59. Læknafélag Reykjavíkur fjallaði einnig um það, þannig að segja mætti, að allir aðilar, sem eðlilegt væri að um málið fjölluðu, væru sammála um að óska eftir því, að háskólalögunum yrði breytt á þann veg, að yfirlæknisembætti á Kleppi yrði gert að prófessorsembætti. Um þetta voru sammála háskólaráð, læknadeild, landlæknir og bæði heilbrmrn. og menntmrn. Þess vegna var það frv. flutt. En samt sem áður kom upp um málið nokkur ágreiningur einmitt í þessari hv. d., þar sem í ljós kom, að geðveikralæknar reyndust ekki sammála læknadeildinni og yfirmönnum heilbrigðismálanna um, að þetta væri hin æskilegasta skipan málsins. Þeir óskuðu eftir annarri skipan, sem sagt þeirri, að dósentsembættið yrði haft við landsspítalann, en ekki við Klepp. Átti þetta nokkurn þátt í því, að meðferð málsins tafðist einmitt hér í hv. d. Nokkru síðar gerðust þeir atburðir, að þáv. stj. sagði af sér, ný stjórn var mynduð, minnihlutastjórn Emils Jónssonar, sem taldi ekki rétt að leiða þetta mál til lykta, eins og sakir stóðu. Tvennar kosningar fóru síðan í hönd á því sumri, og þegar ný stjórn síðan var mynduð í nóvembermánuði, óskaði núv. heilbrmrh. eftir því, að sá landlæknir, sem vitað var að mundi taka við embætti um s.l. áramót, fengi málið til meðferðar, og var því málið látið bíða embættistöku hans. Nokkru eftir að sá landlæknir tók við störfum, fór heilbrmrh., eins og allir vita, úr landi og var burtu í 2 mánuði, og þess vegna fékk málið ekki endanlega afgreiðslu í núv. ríkisstj., fyrr en eftir að hann kom heim frá dvöl sinni í Genf. Það er ástæðan til þess, að þetta frv., sem að stofni til er frv., sem flutt var á þingi 1958–59, hefur ekki verið borið fram fyrr en nú fyrir skömmu, að það var lagt fyrir hv. Nd. Ég tel, að þær tafir, sem orðið hafa á meðferð málsins, sumpart hér í þinginu og sumpart hjá stjórnarvöldum, eigi sér allar eðlilegar skýringar. En þetta eru ástæður þess, að málið kom ekki fyrir þetta þing fyrr en raun ber vitni. Það er því misskilningur hjá hv. síðasta ræðumanni, að þetta frv. sé fyrsta frv., sem fram er borið til breyt. á háskólal. frá 1957. Fyrsta frv. var frv., sem lagt var fyrir þingið 1958–59, um stofnun prófessorsembættis og yfirlæknisembættis við Kleppsspítalann, og það frv. var flutt beinlínis að ósk háskólaráðs og læknadeildar, beinlínis að ósk þessara aðila og raunar fleiri, og þetta frv. er að stofni til það frv., eins og greinilega kemur fram í grg. Frá háskólanum hafði menntmrn. einnig borizt ósk um stofnun annars prófessorsembættís, þess sem fjallað er um í frv., þ.e. embættis í efnafræði við læknadeildina. Það á sér þá skýringu, að Trausti Ólafsson prófessor, sem kennt hefur við læknadeildina í 28 ár, lét af störfum í fyrra vegna heilsubrests og aukakennari var ráðinn til þess að gegna störfum hans. Nú hefur prófessor Trausti sagt af sér embætti, og þarf því að ráða mann til frambúðar í hans stað. En þá kemur í ljós, að staða prófessors Trausta er ekki kennarastaða lögum samkvæmt, heldur hefur hann kennt sem aukakennari, en með prófessorsnafnbót og prófessorslaunum. Til þess því að hægt sé að ráða fullgildan prófessor í hans stað, þarf að breyta háskólalögunum, en sú breyt. er formsatriði eitt og hefur að sjálfsögðu engan kostnaðarauka í för með sér. Um þetta barst menntmrn. ósk fyrir um það bil 2–3 vikum frá rektor háskólans. Hugmyndin að þriðja embættinu er ekki upprunnin í háskólanum, heldur í menntmrn. eða atvmrn., þeim hluta þess, sem ég fer með og fjallar um rannsóknamál. Um alllangt skeið hefur verið starfandi svonefnd kjarnfræðinefnd, sem hefur verið ríkisstj. til ráðuneytis í kjarnfræðamálum. Hún hefur haft á sínum vegum framkvæmdastjóra, sem hefur unnið mjög mikilvægt starf fyrir ríkisstj. og þjóðina sem ráðunautur í þeim málum, sem lúta að kjarnorku, þungavatnsvinnslu og fleiri slíkum efnum. Þessi stofnun, kjarnfræðinefndin, hefur undanfarin ár haft 100 þús. kr. fjárveitingu á fjárlögum. Nú hefur mér fundizt við það að fara með þessi mál undanfarin ár, að æskilegt væri að koma fastari skipan á ráðuneytisstörf ríkisstj. til handa í þessum efnum, það mundi vera heppilegra að treysta sess þess manns, sem jafnmikilvægum ráðuneytisstörfum gegndi. Þess vegna leitaði ég álits formanns kjarnfræðinefndarinnar, prófessors Þorbjörns Sigurgeirssonar, sem jafnframt er núverandi forseti verkfræðideildarinnar, á því, hvort ekki mundi vera heppilegt, að verkfræðideildin tæki að sér þessi ráðunautarstörf og framkvæmdastjóri hennar yrði prófessor við verkfræðideildina, að sjálfsögðu með öllum venjulegum skyldum og réttindum prófessora, þ.e. kennsluskyldu. Hann tók þessari hugmynd mjög vel og eftir að hafa rætt hana bæði í kjarnfræðinefnd og verkfræðideild háskólans, tjáði hann mér, að þessir aðilar væru á einu máli um, að þessi skipan mundi vera til mjög mikilla bóta. Þegar þess vegna þetta frv., sem að tvennu leyti var flutt að ósk háskólans, að því er snerti tvö prófessorsembætti í læknadeild, þurfti að leggjast með miklum hraða fyrir þingið vegna þess, hve langt var liðið á störf þess, og ég hafði fengið upplýsingar um, að verkfræðideild háskólans og kjarnfræðinefndin væru á einu máli um, að æskilegt væri að koma á fót fjórða prófessorsembættinu við verkfræðideildina, bætti ég ákvæði um þetta inn í frv. og lagði það þannig fyrir hv. Nd. Þannig er saga frv. og aðdragandi tillagnanna um stofnun þeirra þriggja embætta, sem það fjallar um. Mér fannst mega skilja ummæli hv. 3. þm. Norðurl. v. þannig, að með því að bera þetta frv. fram, án þess að menntmrn. sendi það áður háskólaráði, hefði verið gengið á rétt háskólans og lagaákvæði um háskólann jafnvel sniðgengið. Þetta er byggt á misskilningi. Þess er fyrst að geta, að frv. er að 2/3 hlutum beinlínis flutt samkvæmt ósk háskólans og að síðasta þriðja hlutanum í fullu samráði við þá deild, sem það mál snerti fyrst og fremst. Auk þess tel ég það ekki vera rétta túlkun á því ákvæði háskólalaganna, sem hann vitnaði til og er um, að skylt sé að leita álits háskólans, áður en lögum um hann sé breytt. Ég tel það vera ranga túlkun að skýra það þannig, að ríkisstj. sé skylt að bera frv., sem hún þyrfti að flytja, undir háskólann, áður en hún flytur þau, heldur hitt, að Alþingi eigi að leita álits háskólaráðs um frv., áður en það afgreiðir breyt. á háskólalögum endanlega. Eðlilegasta túlkunin er sú, enda í samræmi við starfsvenjur þingsins, að önnur hvor þn., sem um mál fjallar, sendi það til þeirrar stofnunar, sem það snertir, og fái álit hennar á því. Það tel ég sjálfsagt og mundi raunar telja sjálfsagt, þó að engin ákvæði væru um þetta í sjálfum háskólalögunum. Alþingi á ekki að breyta lögum, sem snerta stofnun, án þess að leita álits hennar áður. Mér hefur að sjálfsögðu aldrei komið til hugar annað en að álits háskólaráðs yrði leitað, áður en Alþ. afgreiddi þetta frv., enda hefur það verið sent háskólaráði til meðferðar. Eins og hv. fyrri ræðumaður tók fram, mun háskólaráð fjalla um það í dag, og ég tel vera eðlilegt og sjálfsagt, að hv. menntmn. þessarar d. fjalli ekki um frv., fyrr en borizt hefur álit háskólaráðs, sem ég fastlega vona að verði jákvætt. Þá sagði hv. þm., að hann efaðist nokkuð um, að það væri rétt stefna, sem kæmi fram í þessu frv., að sameina prófessorsembætti og yfirlæknisstörf við spítala, og að það væri rétt stefna, sem í því kemur fram að stofna prófessorsembætti í eðlisfræði við verkfræðideildina og ætla þeim prófessor fyrst og fremst að vera rannsóknaprófessor. Ég vil nota tækifærið til þess að taka það fram, að í þessu efni er ég á öðru máli. Ég tel þetta þvert á móti vera stórkostlegt framfaraspor og stórkostlegt hagsmunamál fyrir háskólann, að við hann séu stofnuð embætti, sem eru ekki eingöngu og jafnvel ekki fyrst og fremst kennsluembætti. Í gildandi lögum um háskólann var einmitt með vilja tekið fram í 1. gr., að háskólinn sé vísindaleg rannsóknarstofnun og kennslustofnun. Með vilja var lögð á það áherzla, að háskólinn væri jafnvel fyrst og fremst vísindaleg rannsóknarstofnun. Og það, sem hér er að gerast - ég vildi segja alveg sérstaklega í sambandi við stofnun prófessorsembættisins í eðlisfræði og einnig að því er snertir prófessorsembættið í geðveikilækningum, er það, að verið er að stuðla að því, að háskólinn geti gegnt því verkefni að vera rannsóknarstofnun. Mér er því í raun og veru alveg sérstök ánægja að því að geta stuðlað að því, að nú verði stofnuð tvö embætti, sem eru ekki fyrst og fremst kennaraembætti, heldur fyrst og fremst rannsóknarembætti, þó að báðir prófessorarnir muni að sjálfsögðu hafa kennsluskyldu og báðir muni kenna. Þótt það sé alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að það vantar nokkur embætti við háskólann, sem fyrst og fremst þarf vegna þeirrar kennslu, sem honum er skylt að inna af hendi, þá tel ég samt sem áður vera til mikilla bóta, ef hægt væri á næstunni að stofna ekki eitt, ekki tvö, heldur mörg embætti, þar sem prófessorarnir hefðu ekki fyrst og fremst kennsluskyldu, heldur væru aðallega rannsóknarmenn. Það, sem einkum og alveg sérstaklega hefur háð háskólanum hér, er það, að hann hefur í of ríkum mæli verið hrein kennslustofnun, í miklu, miklu ríkari mæli en nokkur annar háskóli, sem ég þekki til í nálægu landi. Það er þetta fyrst og fremst, sem þarf að breytast, og ég tel það beinlínis vera stærsta hagsmunamál háskólans í dag, að þetta breytist og að honum komi menn, sem líta á sig og hafa hæfileika til að vera fyrst og fremst rannsóknarmenn. Þess vegna tel ég einkum og sér í lagi hið nýja prófessorsembætti í eðlisfræði vera mikið framfaraspor fyrir háskólann, mikið hagsmunamál fyrir hann, af því að það er eitt af mörgum sporum, sem stíga þarf til þess að efla hag hans og gera honum kleifara en ella að gegna því mikilvæga hlutverki, sem hann á að gegna í þjóðfélaginu. Það var rétt, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði, að það kennsluprófessorsembætti, sem nú er áreiðanlega mest þörf á, er þriðja embættið í viðskiptafræðum. Mér þykir vænt um að fá þetta tækifæri til þess að taka fram eða láta koma fram, að það er þegar í undirbúningi, að slíkt embætti verði stofnað, og vona ég, að ekki líði langur tími, þangað til frv. um það verður lagt fyrir Alþ., þó að það muni ekki verða á þessu þingi. Þó skal ég ekki segja, hvaða áhrif það hefur, þegar álit háskólaráðs berst hv. menntmn. þessarar deildar. Það mun að sjálfsögðu verða athugað, þegar það liggur fyrir. Að svo mæltu vil ég svo leyfa mér að óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn., en jafnframt beina því til n., að hún afgreiði málið ekki frá sér, fyrr en álit háskólaráðs hefur borizt henni, enda vona ég, að það verði annaðhvort í kvöld eða í fyrramálið.



Herra forseti. Ég skal ekki vera langorður, ég þarf ekki að gera miklar aths. við það, sem fram hefur komið. Við hæstv. menntmrh. erum að sjálfsögðu sammála um, að það sé æskilegt að fá stofnuð sem flest ný prófessorsembætti við háskólann og að það sé æskilegt, að þeir geti sem flestir verið sem sjálfstæðastir í því starfi og þyrftu sem fæstir að sinna miklum kennslustörfum, heldur gætu gefið sig að sem sjálfstæðustum rannsóknarstörfum. Það er þess vegna ekki ástæða til fyrir okkur að tala langt mál um það. En á hinn bóginn er það svo, að fjárhagsgetaríkisins hlýtur alltaf að setja því nokkur takmörk, hve mörg ný kennaraembætti er hægt að stofna við háskólann, eins og við aðra skóla, og þegar því er þannig háttað, hlýtur hugur manns óhjákvæmilega að beinast að því, hver embættin séu nauðsynlegust, og þá hlýtur að verða reynt að velja þau, sem eru nauðsynlegri en önnur. Og það er þó svo með háskólann, þó að hann eigi að vera, eins og hæstv. menntmrh. réttilega benti á, vísindaleg rannsóknarstofnun, þá hvílir þó fyrst og fremst á honum skylda til þess að halda uppi kennslu í ákveðnum greinum. Og þess vegna er honum nauðsynlegt að hafa yfir að ráða nauðsynlegum kennslukröftum til þess að geta innt þá skyldu af hendi. Hæstv. menntmrh. staðfesti algerlega í sinni ræðu það, sem ég hafði sagt um tildrög málsins, sem sé það, að af þessum þremur nýju prófessorsembættum, sem hér er lagt til að upp séu tekin, þá er frumkvæðið að tveimur komið utan að, frá öðrum en háskólanum sjálfum. Frumkvæðið að því, að yfirlæknir Kleppsspítala yrði gerður að prófessor, var, eins og hann sjálfur tók fram, upphaflega frá landlækni komið. Það er rétt, að það var borið undir læknadeild haustið 1958. Hún samþykkti að vísu að mæla með þessu, en honum er að sjálfsögðu eins kunnugt og mér, að hún lýsti því þá yfir, að hún teldi, að a.m.k. tvö önnur prófessorsembætti ættu fyrir þessu að ganga. Þeir aðilar, sem þar voru þá nefndir, hafa verið gerðir að dósentum síðar, eins og yfirlæknir Kleppsspítalans. Og það er rétt, úr því að hæstv. menntmrh. vék að því, að yfirlæknirinn hefði síðar verið gerður að dósent, að benda á það, að það hafa einmitt á læknadeildinni verið gerðar stórfelldar breytingar eftir 1958, sem hæstv. menntmrh. er mjög vel kunnugt um. Á því tímabili, sem siðan er liðið, hafa verið stofnaðar þar allmargar dósentsstöður, og ég skal ekkert segja um, hvort það getur haft áhrif á afstöðu læknadeildarinnar til þessa máls. En hvað sem því líður, eru þær breyt. svo miklar, að það hefði að mínum dómi verið eðlilegt að leita álits læknadeildarinnar og háskólans um þetta nú, þrátt fyrir það þótt læknadeildin hefði látið þetta álit uppi á sínum tíma. Og að því er annað embættið varðar, stofnun prófessorsembættis í verkfræði, sem er nú fimmta prófessorsembættið þar, en ekki fjórða, eins og hæstv. menntmrh. sagði, en mun sjálfsagt hafa mismælt sig, þá er það líka, eins og hann réttilega viðurkenndi, að frumkvæðið að stofnun þess er ekki frá háskólanum komið, heldur frá ráðuneytinu. Nú getur það auðvitað verið gott í sjálfu sér, og ég mun alveg jafnt greiða atkv. með stofnun þessara prófessorsembætta, þó að hugmyndin að þeim sé runnin úr þessum stöðum utan háskólans. En ég tel samt sem áður, að það muni verða affarasælast að láta háskólann sjálfan segja til um það, bæði þegar um kennslustörf er að ræða og eins þegar um rannsóknarstörf er að ræða, hvað hann telur nauðsynlegt, í hvað hann vill ráðast og í hvað hann treystir sér að ráðast. Viðvíkjandi túlkun á þessu lagaákvæði, sem um er að ræða, þá skal ég ekkert vera að þrátta við ráðh. um það. Ég held tvímælalaust, að sá skilningur, sem ég hélt hér fram, hafi vakað fyrir þeim, sem lögin sömdu. Viðvíkjandi því, sem hæstv. menntmrh. sagði svo um þá stefnu, sem í þessu frv. fælist, sem ég hef gert nokkrar aths. við eða látið uppi nokkurn ugg um, þar sem verið er að færa á fjárlög háskólans, ef svo má segja, stofnanir, sem eðli sínu samkvæmt ættu fremur heima annars staðar, þá er ég honum mjög ósammála í því efni. Ég tel það óheppilegt almennt talað fyrir háskólann að fá slíkar aukastofnanir á sinn kontó. Það verður til þess, að kostnaðarreikningur við háskólann lítur þannig út, að hann sé hærri en hann í raun og veru er. Og þetta verður til þess, að þegar svo háskólinn þarf að sækja á um nauðsynleg störf, stofnun nýrra kennaraembætta, sem hann telur alveg óhjákvæmileg, eða önnur störf eða önnur útgjöld, sem háskólinn þarf að hafa, þá getur einmitt þetta staðið því í vegi. Þá geta t.d. hv. alþm. bent á það, að nýlega sé búið að stofna þetta og þetta prófessorsembætti, nýlega sé búið að stofna til þessara og þessara útgjalda fyrir háskólann og útgjöld háskólans séu þetta og þetta há. Þannig geta einmitt slíkar ráðstafanir staðið í vegi fyrir því, að óskir háskólans yrðu teknar til greina. Að þessu leyti til er ég því hæstv. ráðh. algerlega ósammála. Ég álít, að þetta sé hættulegt viðhorf, sem hann í þessu efni hefur tileinkað sér, og ég hygg, að viðhorf flestra háskólamanna sé á þessa lund, að þeir telji það ekki til hagsbóta fyrir háskólann, að verið sé að setja á hans kontó útgjöld, sem eðli sínu samkvæmt eiga fremur að vera hjá öðrum stofnunum, en það er í raun og veru verið að gera með því að stofna þetta prófessorsembætti þarna, raunar bæði þessi prófessorsembætti, því að auðvitað á yfirlæknirinn á Kleppi að taka sín laun í þætti heilbrigðismálanna, því að hans starf er auðvitað það að vera yfirlæknir á Kleppi, og sú litla kennsla, sem hann annast við háskólann, er svo algert aukastarf hjá honum, að það tekur náttúrlega ekki tali og það dettur náttúrlega engum í hug, að hann fari að fást sérstaklega við miklar rannsóknir. Hann hefur nóg að gera við sitt yfirlæknisstarf, þannig að því er ekki til að dreifa, að þar sé verið að koma af stað nýjum rannsóknum. Ef það er meiningin, að þessi kjarnfræðiprófessor fari að fást við rannsóknir, getur það verið gott út af fyrir sig, en þá vil ég benda á, að það mun kalla á ný útgjöld og Alþ. verður þá að vera við því búið að veita fé til þess, því að allir, sem koma nálægt þessu, vita, að það kostar nú stórfé að útbúa eina rannsóknarstofu með nauðsynlegum tækjum. En auk þess vil ég taka það fram, að í frv. kemur ekkert fram um það, að þessum prófessor sé ætlað að hafa þannig rannsóknarstarf með höndum. Í grg. frv. er aðeins bent á það, að þessum prófessor sé ætlað að vera ríkisstj. til ráðuneytis í kjarnfræðimálum með svipuðum hætti og framkvæmdastjóri kjarnfræðinefndar og kjarnfræðinefnd hefur verið. Og þetta álít ég líka nokkurt umhugsunarefni, hvort það sé heppilegt, að ríkisstj. fari að setja sína ráðunauta í ýmsum efnum á háskólans reikning. Um þetta greinir okkur á, okkur hæstv. menntmrh., en hins vegar erum við auðvitað sammála um, að það sé æskilegt að stofna sem flest embætti við háskólann, sem fært er. Og ég veit, að við erum algerlega sammála um, að það sé nauðsynlegt að bæta við því prófessorsembætti, sem ég nefndi, prófessorsembætti í viðskiptafræðum, og ég vænti þess, að hann muni gera sitt til þess, ef háskólaráð leggur einróma til, að því verði bætt inn í frv., að þá sé það tekið með, enda verð ég að segja það, að þegar þessi prófessorsembætti, sem nú er um að ræða, eru stofnuð jafngreiðlega og virðist nú ætla að verða, held ég, að það verði erfitt fyrir hv. Alþ. að standa gegn því, að önnur prófessorsembætti verði stofnuð bráðlega.



Herra forseti. Það er fyrst og fremst eitt atriði, sem mér láðist að taka fram í ræðu minni áðan og gaf tilefni til þess, að hjá hv. þm. gætti aftur í seinni ræðu hans nokkurs misskilnings um eitt, að vísu ekki stórt atriði. Ég vil þó leiðrétta það. Hann sagði í báðum sínum ræðum, að læknadeild hefði ekki fjallað um prófessorsembættið í geðsjúkdómum síðan 1958. En þetta frv. er flutt í samráði við forseta læknadeildarinnar. Mér er ekki kunnugt um, hvort hann hefur haldið formlegan fund um málið í læknadeildinni, en svo miklar viðræður mun hann hafa átt við starfsbræður sína um það, að hann fullyrti við mig, að afstaða læknadeildarinnar frá 1958 til málsins væri alveg óbreytt, en þá mælti deildin með því, að frv. væri flutt elns og það var flutt og eins og það efnislega séð er núna, þannig að læknadeildin hefur einnig sagt álit sitt um málið og er málinu samþykk. En fyrst ég á annað borð stóð upp, langar mig til þess að bæta við örfáum aths. í tilefni af því, sem hv. þm. sagði, að hann teldi varhugaverða þá stefnu, sem fram kæmi í frv. og hann vildi lýsa þannig, að með henni væri verið að færa á kontó háskólans, færa á fjárlög háskólans kostnað við óskyldar stofnanir, og skildist mér, að þar væri átt við yfirlæknisstörfin á Kleppsspítala annars vegar og svo rannsóknarstörf hins nýja væntanlega eðlisfræðiprófessors. En ég er hv. þm. alls ekki sammála um, að yfirlæknisstörf prófessors í geðsjúkdómum séu starfsemi, sem sé háskólanum óviðkomandi, og enn þá siður, að rannsóknarstörf væntanlegs nýs prófessors í eðlisfræði séu starfsemi, sem sé háskólanum óviðkomandi. Það getur enginn maður verið kennari í læknisfræði í sjúkdómum, sem á annað borð er fjallað um á sjúkrahúsum, nema því aðeins að vera um leið yfirlæknir á slíkri sjúkradeild. Um þetta eru allir læknar sammála, og þess vegna er það stefna hvarvetna í læknadeildum og læknaháskólum, að saman fari kennslustörf í grein og yfirlæknisstörf á sjúkradeild, þar sem eru sjúklingar haldnir þeim sjúkdómi, sem kennslugreinin fjallar um. Þess vegna eru svo náin tengsl á milli kennslustarfanna í þessum greinum læknisfræðinnar og yfirlæknisstarfanna, að þar verður bókstaflega ekki á milli skilið, enda hefur sú stefna orðið hér í æ ríkari mæli, eftir því sem fjárhagsaðstæður hafa leyft, að kennslustörf og yfirlæknisstörf hafa verið sameinuð, og þyrfti raunar að gera enn meira að því en gert hefur verið. Það á auðvitað í alveg sama mæli við rannsóknarstörf í eðlisfræði, að þau geta mætavel farið saman við einhver kennslustörf og geta átt heima í háskóla, þó að engin kennslustörf fylgdu prófessorsembættinu, enda verður það æ algengara annars staðar, að háskólarnir starfræki hreinar rannsóknarstofnanir, og þeim mun fyrr sem háskóli okkar, þrátt fyrir smæð sína og vanmátt, getur eitthvað nálgazt það, sem tíðkast jafnvel hjá hinum litlu frændþjóðum okkar á Norðurlöndum, þeim mun betra. Ég vil því enn á ný endurtaka og undirstrika þann skilning minn á þessu frv., að því er snertir hið nýja embætti í eðlisfræði og hið nýja prófessorsembætti í geðsjúkdómum, að ég tel þá stefnu, sem þar kemur fram, einmitt vera þá réttu og þá, sem mun verða háskólanum mest lyftistöng á næstu árum og honum hvað mest nauðsyn að sem bezt og dyggilegast sé studd.