Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Borist hefur eftirfarandi bréf: ,,Anna Ólafsdóttir Björnsson, 10. þm. Reykv., hefur ritað mér á þessa leið: ,,Þar sem ég vegna sérstakra anna get ekki sótt þingfundi á næstunni leyfi ég mér með skírskotun til 130. gr. laga um kosningar til Alþingis að óska þess að 1. varamaður Samtaka um kvennalista í Reykjaneskjördæmi, Sigrún Jónsdóttir, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni.`` Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti, með ósk um að fram fari í sameinuðu þingi rannsókn á kjörbréfi varamanns.`` Sigrún Jónsdóttir hefur ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því kjörbréfanefnd að prófa kjörbréf hennar skv. 4. gr. þingskapa. Gert verður hlé á fundinum í 5 mínútur á meðan kjörbréfanefnd starfar. --- Fundarhlé.

Frsm. kjörbréfanefndar (Ólafur G. Einarsson) : Hæstv. forseti. Kjörbréfanefnd hefur athugað kjörbréf Sigrúnar Jónsdóttur sem hlaut kosningu sem 2. varaþm. Samtaka um kvennalista í Reykjaneskjördæmi við síðustu kosningar, en það er óskað eftir að hún taki sæti á þingi í fjarveru Önnu Ólafsdóttur Björnsson. Kjörbréfanefnd hefur engar athugasemdir að gera við þetta kjörbréf og leggur til að það verði samþykkt.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Sigrún Jónsdóttir hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður. Henni ber því skv. 2. gr. þingskapa að vinna drengskaparheit að stjórnarskránni.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Sigrún Jónsdóttir hefur undirritað drengskaparheit um að halda stjórnarskrána. Hún er boðin velkomin til starfa.

Geir H. Haarde : Virðulegi forseti. Það kann að vera álitamál hvort erindi mitt hingað heyri beinlínis undir liðinn þingsköp. Nær væri kannski að kalla þetta þingglöp eða alla vega er um að ræða afglöp framkvæmdarvaldsins, í þessu tilfelli félmrn., við afgreiðslu lagafrv. sem þingið hefur samþykkt og gengið frá. Mér var að berast í hendur, virðulegi forseti, sérprentun á lögum um Húsnæðisstofnun ríkisins sem út hafa verið gefin í samræmi við ákvörðun Alþingis á síðasta vori og felld saman í ein lög, áður gildandi lög með þeim breytingum sem Alþingi hefur gert. Hins vegar segir hér, með leyfi forseta, í neðanmálsgrein í þessari sérprentun á bls. 24, þar sem vitnað er til 100. gr. laganna, eftirfarandi: ,,Í yy - lið 3. gr. laga nr. 70/1990 er ranglega vísað í 2. mgr. 102. gr.`` En í textanum sjálfum hefur þessari tilvitnun í 2. mgr. 102. gr. verið breytt og þar stendur nú í hornklofa: ,,101. gr.`` Nú er það svo, virðulegi forseti, að vitaskuld er heimilt að leiðrétta augljós pennaglöp eða vélritunarvillur sem verða við meðferð eða frágang mála hér á Alþingi og ég hygg að fræðimenn á þessu sviði telji slíkt ekki fara í bága við þær reglur sem um þessi efni gilda. En það er að sjálfsögðu óheimilt, ámælisvert og aðfinnsluvert þegar eitt af ráðuneytunum tekur það upp hjá sjálfu sér að breyta með þessum hætti ákvörðunum Alþingis vegna þess að hér er ekki um neina augljósa pennavillu að ræða. Tilvitnunin í þessari grein varðar ákveðna reiknireglu og snertir kaupskyldu húsnæðisnefnda á íbúðum sem fólk í þessu húsnæði vill selja. En hins vegar er sú tilvitnun, sem er í lögunum eins og þau voru afgreidd á Alþingi, í aðra reiknireglu þannig að það er alls ekki augljóst að þarna hafi orðið mistök. Ég hygg að vísu að það hafi hvorki verið ætlun ráðuneytisins né löggjafans hér á síðasta vori að gera breytingu frá því sem áður var í þessu efni. Sú breyting var eigi að síður gerð og er auðvitað til marks um það hversu illa var staðið að afgreiðslu þessa máls á síðasta vori og hversu þetta frv., sem nú er lög nr. 70/1990, var illa undirbúið. Þessi breyting var gerð og hún verður auðvitað ekki aftur tekin nema með lögum. Félmrn. hefur ekki leyfi til þess að gefa út í sérprentun aðra útgáfu á lögum frá Alþingi en þá sem Alþingi hefur sjálft samþykkt. Og ég mælist til þess við hæstv. forseta að hann hlutist til um að á þessu verði gerð breyting og sú bragarbót --- til að mynda í tengslum við eitthvað af þeim frumvörpum sem hæstv. félmrh. er hér að flytja í þinginu og ætla má að verði að lögum --- að þessari tilvísun verði breytt með lögum. Það kann vel að vera að sumum finnist að svona sérprentun sé ekki merkilegt plagg. Hún hefur ekki sama lagagildi og Stjórnartíðindin og að því leyti til má líkja henni við handbók til notkunar fyrir þá sem við þessi verkefni vinna. Ef farið yrði í mál út af þessu, þá mundi auðvitað útgáfan í Stjórnartíðindum gilda. En þetta er plagg sem er ætlað til nota fyrir þá sem við þessi mál starfa og það er auðvitað gersamlega ólíðandi að ráðuneytið skuli taka það upp hjá sjálfu sér að breyta lagatextanum í þessu efni þegar ekki er augljóst að um pennaglöp eða einfaldar vélritunarvillur hefur verið að ræða. Og ég beini því til forseta að hann hlutist til um að hér verði kippt í taumana og þessum málum breytt þannig að Alþingi hafi sóma af þessari meðferð.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Forseti þakkar hv. 17. þm. Reykv. fyrir þessa ábendingu og mun að sjálfsögðu setja embættismenn í að rannsaka þetta mál. Forseta var ekki kunnugt um að hér hefðu orðið á mistök en mun láta kanna þau.

Félagsmálaráðherra (Jóhanna Sigurðardóttir) : Virðulegi forseti. Ég held að það sé alveg óþarfi hjá hv. þm. að vera að beina slíku til forseta Sþ. Þetta eru hlutir sem við vitum alveg af í félmrn. og er í undirbúningi að breyta og koma með hér fyrir þingið. Hugmynd okkar í ráðuneytinu var að óska eftir því við þá nefnd sem fjallaði um þetta frv. að hún flytti þessa breytingu sem er tilvísun í grein eins og hv. þm. nefndi og það verður gert. Það var í undirbúningi þegar okkur barst þessi sérprentun, sem var unnin hér í þinginu, að steypa saman þessum lögum þar sem þetta kom fram, að búið var að leiðrétta þetta án þess að þingið hefði verið með rétta tilvitnun á síðasta þingi. Við vissum alveg um þetta og í undirbúningi er að breyta þessu og óska eftir því við félmn. að hún flytti þessa breytingu á tilvitnun þannig að ég held að það sé óþarfi, hv. þm., að vera að beina þessu til forseta Sþ. Við munum flytja þetta mál hér inn í þingið.

Halldór Blöndal : Hæstv. forseti. Ég skildi ummæli hæstv. ráðherra húsnæðismála svo að félmrn. hefði með vilja gefið út þessa sérprentun í samræmi við hugsanlegar breytingar á lögunum síðar. Var það rétt tekið eftir?

Útúrsnúningur.

Ha, útúrsnúningur?  Ráðuneytinu er kunnugt um að þessi sérprentun er villandi. Hún gefur því fólki sem fær sérprentunina í hendur rangar upplýsingar um hvað séu lög í landinu. Ég vil þakka þeim hv. þm. sem vakti máls á þessu fyrir hans frumkvæði og vil vænta þess að forseti Alþingis geri ráðstafanir til þess að dreifing þessarar sérprentunar verði stöðvuð og Alþingi geri ráðstafanir til þess að knýja á framkvæmdarvaldið að dreifa annarri sérprentun þangað sem framkvæmdarvaldinu er kunnugt að þetta plagg hefur farið. Ég hygg að þetta sé í fyrsta skipti í sögu Alþingis sem ráðherra lýsir því yfir að hann láti sig engu gilda hvað séu lög í landinu og ósvífni hæstv. ráðherra húsnæðismála hér áðan er náttúrlega slík að engu tali tekur. Ef ég man rétt, þá starfar ríkisstjórnin í umboði Alþingis. Það minnir raunar á annað. Ég hef heyrt einstaka þingmenn úr stjórnarherbúðunum tala um það að kosningar verði ekki fyrr en í maímánuði. Þó er það svo samkvæmt stjórnarskrá að kosningar ber að halda í aprílmánuði. Nú er forsrh. ekki hér viðstaddur, og væri fróðlegt kannski að fá umræður um það líka nú, en auðvitað hlýtur landskjörstjórn að auglýsa kjördag ef ríkisstjórnin lætur það undir höfuð leggjast. Eins er það um ráðherra húsnæðismála. Hann verður að sætta sig við hvað eru lög í landinu og ég mælist til þess við forseta að hann sjái um að dreifing þessarar sérprentunar verði stöðvuð og félmrn. knúið til þess að hlíta landslögum.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Vegna þessara orða vill forseti ítreka að hann harmar að svo hafi farið að ekki beri saman sérprentun og Stjórnartíðindum og mun að sjálfsögðu beita sér fyrir því að dreifing þessarar sérprentunar verði tafarlaust stöðvuð og málið leiðrétt.

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Ég vil þakka frummælanda fyrir þær upplýsingar sem hann kom með hér og jafnframt forseta fyrir að hafa tekið á því máli eins og eðlilegt hlýtur að teljast. Hins vegar hafa fleiri fréttir komið hér og sumar hljóta að vera sérprentaðar, því að sú stjórnarskrá sem ég hef lesið minnist hvergi á það sem stjórnarskráratriði að kjósa skuli í apríl. Ég veit ekki hvar sú sérprentun hefur farið fram. En ég vona að forseti upplýsi það því að við þurfum að sjálfsögðu annaðhvort að eignast eintak af þeirri sérprentun eða þá að fara í það að leita okkur leiða hjá okkur fróðari mönnum hvar hægt sé að fá þetta staðfest.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) : Þar sem hæstv. forsrh. er ekki staddur hér vildi nú forseti fara þess á leit að umræður hæfust ekki hér um væntanlegan kosningadag. Forseta hefur ekki borist nein nákvæm dagsetning á væntanlegum kosningadegi og getur því ekki haft mikið um það að segja á þessu stigi máls. En forseti mun að sjálfsögðu gefa hv. þm. færi á að eiga orðastað við hæstv. forsrh. um það efni sem og önnur.

Flm. (Eggert Haukdal) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um könnun á fjárveitingum úr Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins, sem ég flyt ásamt hv. 11. þm. Reykn. Till. var flutt í lok síðasta þings, mælt var fyrir henni en hún fór ekki til nefndar. En till. er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að skora á ríkisstjórnina að láta fara fram könnun á því hvort ákvæði um Mannvirkjasjóð Atlantshafsbandalagsins eða önnur ákvæði heimili fjárveitingar til bættra samgangna, vega, stórbrúa og jarðgangagerðar sem nauðsynlegs hluta varnarkerfis landsins. Jafnframt verði kannað hvort fordæmi eru fyrir fjárveitingum í öðrum ríkjum bandalagsins til samgangna, fjarskipta og flugvallargerðar af hálfu þess.`` Í till. er fjallað um hluti sem í sjálfu sér verða að teljast til grundvallaratriða í vörnum hvers lands. Það er átt við greiðar og góðar samgöngur. Á það við hvort sem um er að ræða ástand á hættutímum eða í þágu almannavarna landsins, þar sem um er að ræða ráðstafanir sem allar þjóðir álfunnar hafa lagt mikla áherslu á að byggja upp, ekki aðeins vegna hugsanlegs hernaðarástands heldur einnig vegna annarrar almannahættu vegna náttúruhamfara, svo sem jarðskjálfta eða eldgosa sem hætta er á hér á landi öðrum fremur. Í umræðunum sem átt hafa sér stað hér á landi um varnir landsins hafa þessir þættir mála legið furðumikið í láginni af einhverjum ástæðum. Er það mjög til vansa hve við höfum vanrækt að koma hér upp öflugu almannavarnakerfi. Með öðrum þjóðum hafa almannavarnir og varnir landsins verið tengdar saman í mun meira mæli en hér á landi. Nægir í því efni að vitna til reynslu Norðmanna og samstarfs þeirra við Atlantshafsbandalagið á þessum sviðum. Þó er það svo, og það er mergurinn málsins, að mikið samstarf hefur átt sér stað milli varnarliðsins og íslenskra aðila á liðnum áratugum varðandi verklegar framkvæmdir. Nægir þar að nefna hina umfangsmiklu starfsemi Aðalverktaka, ríkasta félags landsins sem annast hefur yfirstjórn og framkvæmdir fyrir milljarða króna á hverju ári fyrir varnarliðið. Nýjasta dæmið um það er höfnin í Helguvík, ratsjárstöðvar, olíugeymar, flugskýli og íbúðarbyggingar á Keflavíkurflugvelli. Leika þær framkvæmdir á 3 -- 4 milljörðum árlega. Slíkt hefur þótt eðlilegt og sjálfsagt enda eru þær framkvæmdir eðlilegur hlekkur í varnarstefnu landsins. Þær framkvæmdir hafa hins vegar verið í höndum fámenns verktakafélags sem einokunaraðstöðu hefur haft á þessum markaði. Það skýtur þess vegna mjög skökku við og sýnir málefnalega tvöfeldni, svo ekki sé meira sagt, þegar menn leggja blessun sína yfir slíkar framkvæmdir áratugum saman en kenna hugmyndir um eflingu samgangna, vega, brúa og jarðgangagerðar, sem gagnast almannavörnum og þjóðinni allri, við hermang og annað verra. Erfitt er að sjá rökvísina í málflutningi þeirra sem þannig tala og lagst hafa á undangengnum árum gegn því að Mannvirkjasjóður Atlantshafsbandalagsins gangi til samninga við Íslendinga um önnur brýn varnarverkefni en þau sem Aðalverktakar hafa hingað til unnið fyrir varnarliðið. Hér er vitanlega um algjörlega sambærileg mál að ræða og því fásinna ein að kenna þær hugmyndir sem reifaðar eru í þessari till. við það að með því séu Íslendingar að hagnast óeðlilega á varnarliðinu sem hér dvelst í okkar þágu. Í slíkri gagnrýni felst ekkert annað en hræsni og yfirdrepsskapur á sama tíma og grænt ljós er gefið á byggingu nýrra ratsjárstöðva í öllum landsfjórðungum og byggingu hinnar stóru olíubirgðahafnar í Helguvík. Þetta ætti öllum að vera ljóst sem ofstækislaust líta á þessi mál. Til ítrekunar þessum orðum og gagnvart þeim rökum að dagar varnarbandalaga séu taldir eftir atburðina í Austur-Evrópu vil ég vitna í grg. till., með leyfi hæstv. forseta: ,,Flestir þeir sérfræðingar, sem um alþjóðamál fjalla, eru þeirrar skoðunar að sú mikla og merkilega þróun, sem átt hefur sér stað í ríkjum Austur-Evrópu síðasta missirið, muni ekki leiða til þess að varnarbandalög álfunnar verði lögð niður. Hlutverk þeirra muni hins vegar verða annað og breytt í framtíðinni. Þannig má gera ráð fyrir að með aukinni afvopnun stórveldanna á höfunum verði enn meiri þörf en nú er á virku eftirliti með því að slíkir alþjóðasamningar verði haldnir. Mikilvægi Norður-Atlantshafsins í þessum efnum mun ekki fara minnkandi. Eftir sem áður verður það mikilvægasta birgðaflutningaleiðin milli Ameríku og Evrópu. Hlutverk Íslands mun því að margra dómi verða enn þýðingarmeira en áður við eftirlitsstörf með umsvifum þeirra þjóða sem hér eiga í hlut. Atlantshafsbandalagið fær hér nýtt og aukið hlutverk á þessu sviði og engin ástæða er til að ætla að það hverfi af sjónarsviðinu af þessum sökum um alllanga framtíð. Aðild okkar að því mun áfram tryggja varnar - og öryggishagsmuni okkar í þeirri afvopnunarþróun sem nú er sem betur fer að hefjast.`` Í grg. með þáltill. er nokkuð fjallað um hlutverk varnarbandalaga svo sem Atlantshafsbandalagsins í framtíðinni. Þegar till. var upphaflega flutt á síðasta Alþingi sáum við upphaf mjög merkilegrar þróunar í málefnum Evrópu sem hefur síðan leitt til algjörrar uppstokkunar og endurskipulagningar á því ríkja- og valdakerfi sem þar hefur ríkt allt frá styrjaldarlokum. Austur-Evrópu hefur nú hlotnast frelsi, þýsku löndin tvö eru sameinuð og Varsjárbandalagið hefur liðast sundur í kjölfar þessara merku og mikilvægu atburða. Það er hins vegar ljóst og því hefur verið lýst yfir af forustumönnum vestrænna ríkja að Atlantshafsbandalagið muni hafa áfram mikilvægu öryggishlutverki að gegna. Þá hugsa menn e.t.v. ekki síst um nauðsyn þess að halda friðinn í öðrum hlutum veraldar en Evrópu svo sem átökin við Persaflóa hafa undirstrikað. Ríki álfunnar bæði fyrir austan og vestan, ef svo má að orði komast, þurfa að hafa með sér samtök til þess að gæta slíkra sameiginlegra hagsmuna og eru í raun túlkun á stefnumiðum hinna Sameinuðu þjóða. Um það hefur verið nokkuð rætt hvort ekki væri skynsamlegra að hverfa frá samstarfinu innan Atlantshafsbandalagsins og leggja þess í stað áherslu á að byggja upp ráðstefnuna og samtökin um öryggi og samvinnu ríkja í Evrópu, RÖSE, sem þegar eru fyrir hendi. Engar líkur eru þó til þess að svo verði gert þótt þau samtök muni áfram gegna mikilvægu samráðshlutverki í öryggismálum svo sem ráðstefna leiðtoga þeirra í París nú nýverið undirstrikaði. Ég hygg að stefnan í þessum málum af hálfu okkar Íslendinga sé vel ljós. Hún kom raunar fram á mjög ótvíræðan hátt í umræðum um skýrslu utanrrh. um utanríkismál sem hér fóru fram þann 8. þessa mánaðar. Þar lýstu bæði fulltrúar ríkisstjórnarinnar og stjórnarandstöðu þeirri skoðun sinni að Atlantshafsbandalagið mundi áfram hafa mikilvægu hlutverki að gegna, ekki síst sem eftirlitsstöð, og þá yrði hlutverk Íslands ekki minna í þessum efnum en verið hefur. Þess vegna hníga öll rök að því að landið verði áfram aðili að bandalaginu sem fá mun nýtt hlutverk en engu ómerkara en verið hefur. Mikilvægi Íslands sem eftirlitsstöðvar verður ótvírætt og aðstaða bandalagsins hér á landi því íslensku þjóðinni mikilvæg í framtíðinni. Af þessum sökum er eðlilegt að horft sé til framtíðar þegar rætt er um Mannvirkjasjóð bandalagsins og það nýja hlutverk sem hann mun fá í þessum efnum. Þessu næst vil ég fara nokkrum orðum um vegamálin. En ástand þeirra gaf mér m.a. tilefni til flutnings þessarar till. Efni þáltill. hefði þó fyrir löngu þurft að vera komið til framkvæmda. Í vegamálum blasir við stórfelldur niðurskurður framkvæmda frá samþykktri vegáætlun þannig að ekki hefur horft eins illa um árabil. Gildir þar einu þó settar séu á blað tillögur um flýtingu á framkvæmdum án þess að nokkurt fjármagn standi þar á bak við. Það eru ný sannindi ef hægt er að stórflýta framkvæmdum í vegamálum á sama tíma og fé er stórskert til framkvæmdanna. Ef horft er aðeins til baka má minnast þess að 1981 sameinuðust þingmenn allra flokka á Alþingi um till. til þál. og að undirbúin skyldi langtímaáætlun í vegagerð. Höfðu legið fyrir þingunum þar á undan tillögur í vegamálum sem náðu nú fram að ganga í einni tillögu. Í henni voru sameinuð sjónarmið stjórnar og stjórnarandstöðu um fjármögnun hennar og þannig lagður góður grunnur að máli sem þingheimur sameinaðist um. Að loknum undirbúningi og á grundvelli fyrrnefndrar till. var lögð fram á þinginu 1982 -- 1983 till. um langtímaáætlun í vegagerð. Skyldi samkvæmt henni varið til vegamála á árinu 1983 2,2% af vergri þjóðarframleiðslu. Á árinu 1984 skyldi þetta hlutfall verða 2,3% en árin 1985 -- 1994 2,4%. Fjármagninu var skipt á þrjú tímabil á árunum 1983 -- 1984. Skipting útgjalda var og tímasett með sama hætti og skipti á verkefnum. Áætlunin skyldi endurskoðuð fjórða hvert ár og þá bætt við nýju fjögurra ára tímabili í stað þess sem lauk. Í tillögum sjálfstæðismanna frá 1978, sem tekið var tillit til við samningu langtímaáætlunar, er sett fram það markmið að leggja bundið slitlag á hringveginn, tengingu í alla fjölbýlisstaði svo og fjölförnustu dreifbýlisvegi á næstu 10 -- 15 árum. Vegna óstöðugleika í stjórnarfari um þetta leyti var langtímaáætlun aldrei afgreidd. Eigi að síður hefur verið höfð hliðsjón af henni eins og hún hefði verið samþykkt. Þrátt fyrir þá samstöðu sem náðist um langtímaáætlun hefur brugðist að standa við fjármögnunina. Þannig voru fjárveitingar til vegamála árið 1982 1,76% af vergri þjóðarframleiðslu í stað 2,2% en er nú komið niður undir 1% í stað 2,4%. Þrátt fyrir takmarkað fjármagn til vega tókst þó að leggja á varanleg slitlög þessi árin eins og hér segir: Árið 1986 279 km, 1987 305 km, 1988 256 km, 1989 152 km og í ár, 1990, mun það vera í kringum 100 km. Er þetta slæm þróun síðustu tvö árin. Sem dæmi um hvernig að málum þessum hefur verið staðið í tíð núv. stjórnar er að á sl. ári voru 700 millj. kr. sem lagðar voru á umferðina teknar beint í ríkissjóðshítina. Eftir atvikum mátti þó una við framkvæmdir árið 1990 ef það hefði staðið sem samþykkt var í maí fyrir ári síðan. En því er ekki að heilsa. 1 milljarður var skorinn á árinu 1990 og annað eins stendur til að gera fyrir það ár sem í hönd fer. Ég vil þessu næst, með leyfi hæstv. forseta, vitna örfáum orðum í erindi sem einn af virtustu embættismönnum landsins, Helgi Hallgrímsson aðstoðarvegamálastjóri, flutti á mannvirkjaþingi árið 1990. Eftir að hafa skýrt frá áætlun um fjármögnun til framkvæmda 1990 segir hann: ,,Á föstu verðlagi er þetta heldur minna en var á síðasta ári. Á hinn bóginn er þetta miklu minna en vera átti á þessu ári, 1990, skv. vegáætlun sem samþykkt var á Alþingi sl. vor. Raunminnkun er um 1 milljarður kr. og veldur hún miklum höfuðverk hjá alþingismönnum um þessar mundir, en þeir þurfa að beita hnífnum óspart. Enn fremur veldur þetta miklum vanda hjá þeim sem undirbúa, skipuleggja og framkvæma eiga verkin.`` Og enn fremur segir Helgi Hallgrímsson: ,,Þrátt fyrir lögboðna tekjustofna gengur ekki allt of vel að skapa festu í fjármálin. Stundum ákveður Alþingi að nota peningana í annað þrátt fyrir lögin, stundum skirrast menn við að hækka stofnana í takt við verðlagsþróun. Þetta skeður þrátt fyrir að vegáætlun sé æ ofan í æ samþykkt með þeirri stefnumörkun að nýta skuli tekjustofna til fulls og ráðast í nýja fjárfreka verkefnaflokka. Ein slík stefnumörkun var samþykkt við afgreiðslu vegáætlunar á Alþingi sl. vor [þ.e. vorið 1989]. Þar var ákveðið að ráðast af auknum krafti í ýmis stórverkefni, svo sem jarðgöng, stórbrýr og vegagerð á höfuðborgarsvæðinu. Miðað var við að fjármagn ykist að því marki að almenn vegagerð og bundin slitlög héldu sínum hlut að mestu. Var það reyndar grundvallaratriði vegna þess hve mikið er þar enn ógert. Þessi aukning skilar sér ekki á þessu ári eins og fram kom hér á undan. Væru tekjustofnar fullnýttir gæfu þeir 500 -- 700 millj. kr. í viðbót við það fjármagn sem nú er til umráða.`` Í lok máls síns segir Helgi Hallgrímsson: ,,Tilgangur þessa mannvirkjaþings er að fá yfirlit um líklegar framkvæmdir á árinu 1990. Mig langar þó í lokin að skyggnast aðeins lengra. Í Vegagerðinni höfum við reynt að meta þörf fyrir fjárfestingu í vegamannvirkjum á næstu 20 árum. Áætlaður kostnaður við uppbyggingu vegakerfisins: Höfuðborgarsvæðið 15 milljarðar, jarðgöng 14 milljarðar, stórbrýr og fjarðarþveranir 3 milljarðar, stofnbrautir, önnur verkefni 21 milljarður, þjóðbrautir 16 milljarðar, samtals 69 milljarðar. Sum þessara verkefna eru mjög brýn og öll æskileg. Sé miðað við að ljúka þessu á 20 ára tímabili þarf 3,5 milljarða á ári.`` Helgi Hallgrímsson heldur áfram: ,,Hafa ber einnig í huga að útgjöld vegna þjónustu í vegakerfinu, reksturs þess og viðhalds mun fara vaxandi á næstu árum. Ljóst er því að nýta verður núverandi tekjustofna til fulls. Jafnframt verður að huga að nýjum tekjuöflunarleiðum. Má þar nefna veggjald eins og verið hefur til umræðu í Hvalfirði eða svæðisbundið bensíngjald eins og rætt hefur verið um í tengslum við jarðgöng á Vestfjörðum. Í hugum okkar Vegagerðarmanna er ekki vafi á því að kröfur til vegakerfisins og þjónustunnar þar munu fara vaxandi á næstu árum. Til að standast þær kröfur þarf verulega aukið fjármagn.`` Á síðasta vori var samþykkt vegáætlun fyrir 1989 -- 1992 skorin niður um tæpan milljarð. Fyrirhugað er að hafa sama háttinn á fyrir árið 1991, þ.e. að skera hátt í milljarð í viðbót. Sporin hræða og þessi niðurskurður er gerður með einu pennastriki án þess að stjórnarliðar blikni. Að þessu sögðu er ekki ástæða til, nú þegar fyrir liggur að stjórnvöld hafi hálfgefist upp við að leysa fjárhagsvanda samgangna á landi, að horfa til fleiri tekjustofna og þá að minnast þess að með góðum samgönguleiðum um land allt eru raunverulegar varnir og almannavarnir landsins tryggðar. Virðulegur forseti. Ég vil að lokum leggja til að að lokinni þessari umræðu verði till. vísað til hv. utanrmn.

Utanríkisráðherra (Jón Baldvin Hannibalsson) : Virðulegi forseti. Efni þessarar þáltill. er tvíþætt: Í fyrsta lagi að fram fari könnun á lögum og reglum Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins um heimildir til fjárveitinga og samgöngubóta sem rökstyðja mætti með nauðsyn varnarkerfis landsins og í annan stað hvort fordæmi væru fyrir fjárveitingum í öðrum bandalagsríkjum til samgöngukerfa þeirra landa. Af þessu tilefni vildi ég gjarnan taka fram eftirfarandi: Íslendingar hafa ekki gerst aðilar að Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins og hafa að því leyti sérstöðu meðal aðildarríkjanna. Ég hef áður að gefnu tilefni upplýst hvaða kvaðir það fæli í sér ef við gerðumst aðilar. Framlög aðildarríkja miðast við þjóðartekjur og fólksfjölda. Ef Ísland gerðist fullgildur aðili að sjóðnum mætti búast við að hlutfall Íslands í heildarframlögum til sameiginlegs hluta hans yrði um 0,185% eða svipað hlutfall og t.d. Lúxemborg greiðir. Heildarframlög eru reiknuð með tilliti til framkvæmda hverju sinni. Áætlanir Mannvirkjasjóðsins taka að jafnaði til sex ára í senn og er framkvæmdum skipt í flokka eftir tegundum mannvirkja. Áætlanir hafa að sjálfsögðu þegar verið gerðar fyrir tímabilið 1985 -- 1990 í þeim flokki framkvæmda sem varðar Ísland. Væri gert ráð fyrir því að hlutdeild Íslands í sameiginlegum kostnaði af þessum framkvæmdum yrði 0,185% eins og áður sagði, þá þýddi það að framlag Íslands til Mannvirkjasjóðsins ætti að nema 38 millj. ísl. kr. á ári eða 226 millj. á sex ára tímabili. Gerðist Ísland fullgildur aðili að Mannvirkjasjóðnum hefði það í för með sér að Ísland, en ekki Bandaríkin eins og nú er, yrði opinbert gistiland framkvæmda af hálfu sjóðsins hér á landi. Við slíkar aðstæður þyrfti að semja í hverju einstöku tilviki um skiptingu kostnaðar milli Íslands og Mannvirkjasjóðsins og kæmi sá kostnaður til viðbótar framlögum til sameiginlegs hluta sjóðsins. Engin algild hlutfallsregla á við í þessu efni. Mannvirkjasjóðurinn hefur t.d. út frá spurningunni um fordæmi greitt að fullu fyrir byggingu flugvalla Atlantshafsbandalagsins í afskekktum byggðarlögum Noregs, mannvirkja sem ekki þjóna almennri flugumferð nema þá að mjög takmörkuðu leyti. Á hinn bóginn hafa önnur ríki, þar á meðal t.d. Ítalía og Danmörk, tekið á sig að greiða nokkurn hluta kostnaðar vegna byggingar flugvalla bandalagsins í þessum löndum, flugvalla sem jafnframt hafa þjónað almennri flugumferð. Ýmis óbeinn kostnaður mundi bætast við beinan kostnað vegna sameiginlegs hluta sjóðsins og hugsanlegra framkvæmda á Íslandi. Aðild að sjóðnum fylgir m.a. sú kvöð að taka þátt í störfum mannvirkjasjóðsnefndar og fjárhags - og þróunarnefndar, en þessar nefndir fást við langtímaáætlanir Mannvirkjasjóðsins og taka afstöðu til einstakra framkvæmda. Þátttaka í slíkri starfsemi mundi óhjákvæmilega hafa í för með sér aukin umsvif og kostnað fyrir utanrrn. Virðulegi forseti. Það er út af fyrir sig ekkert óeðlilegt að varnir hernaðarlega mikilvægra staða á Íslandi verði tryggðar með samgöngubótum á borð við það sem þáltill. gerir ráð fyrir og þess vegna ekkert á móti því að fram fari könnun af því tagi sem hér er farið fram á. Það er mat manna að ef slík könnun yrði sett af stað fljótlega mætti búast við því að niðurstöður hennar gætu legið fyrir við þinglausnir í vor. Hitt ber svo að hafa í huga að vegna þeirra sögulegu breytinga sem átt hafa sér stað í Evrópu á undanförnum missirum, þá eru allar fjárveitingar úr Mannvirkjasjóði í heildarendurskoðun. Á þessari stundu er ekki talið líklegt að fé fáist úr sjóðnum til annars en viðhalds á þeim mannvirkjum sem þegar eru fyrir hendi og er skemmst að minnast breyttrar stefnu af hálfu Atlantshafsbandalagsins og stjórnar Mannvirkjasjóðs, t.d. varðandi áformin um byggingu varaflugvallar fyrir Norður - Atlantshafssvæðið á Íslandi eða Grænlandi eins og áform voru uppi um, en þau hafa nú verið lögð á hilluna um ófyrirsjáanlegan tíma. Eins og ég segi, ef slík könnun færi fram þá má búast við því að niðurstöður gætu legið fyrir svona um þinglausnir en fyrir fram væri ekki ástæða til að ætla að sú könnun leiddi í ljós að við gætum vænt stórra framlaga að óbreyttum aðstæðum þótt við gerðumst aðilar.

Hreggviður Jónsson : Hæstv. forseti. Sú þáltill. sem við flytjum hér, hv. 3. þm. Suðurl. og ég, um könnun á fjárveitingum úr Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins er löngu þörf tillaga. Það hefði verið mjög áhugavert að hafa hér á Alþingi til umræðu hvaða fjármunum er varið til þessara hluta og hefur verið varið og hvort við hefðum haft aðgang að þeim, sem að sjálfsögðu hefði verið ef við hefðum verið aðilar að Mannvirkjasjóðnum, en ég tel að við séum ekkert verri en Norðmenn. Þeir hafa gert sér ljóst mikilvægi varna á norðurslóðum og vegna smæðar þjóða hefur þessi sjóður m.a. verið settur upp til þess að styrkja mannvirkjagerð á þeim stöðum þar sem ekki eru fjármunir fyrir hendi til að koma slíkum mannvirkjum upp. Það var athyglisvert sem hæstv. utanrrh. sagði og það gleður mig að heyra að hann sé að gera því skóna að það sé möguleiki á því að þessi könnun verði gerð og henni verði lokið fyrir þinglausnir í vor. Það væri óneitanlega fróðlegt að sjá hvað hér er á ferðinni og við gætum þá tekið afstöðu til þess hvort Alþingi Íslendinga óskar eftir því að gerast aðili að Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins. Reyndar hef ég orðað það áður í ræðu á Alþingi að það væri nauðsynlegt að vera það. Þar sem við erum fullgildir aðilar að Atlantshafsbandalaginu, þá hljótum við að taka þátt í öllu því starfi sem þar fer fram og við þurfum ekkert að vera hræddir um það. Ef fjármunir eru þar á lausu til að styrkja samgöngur hér á landi, þá eigum við auðvitað að falast eftir því fjármagni og vera óhræddir við það. Þessi tillaga fjallar hins vegar fyrst og fremst um könnun á þessum málum og eins að kannað verði fordæmi um fjárveitingar til samgangna almennt í þessu sambandi. Ég tel mjög mikilsvert að ef Ísland er þátttakandi í alþjóðasamstarfi þá tökum við þátt í því heils hugar og án þess að vera hræddir við það að fá fjármuni frá þeim stofnunum ef það á annað borð er okkur til hagsbóta. Við eigum auðvitað að ganga með fullri reisn í slíkt samstarf og ég held að það hefði verið miklu meiri reisn yfir þessu samstarfi í gegnum árin ef við hefðum ráðið okkar mannvirkjagerð sjálfir og stýrt þeim í stað þess að það hefur ávallt verið svo að þau mannvirki sem hér hafa verið byggð hafa farið beint í gegnum bandaríska herinn sem er auðvitað ekki það sem við hefðum óskað eftir. Ég vil ekki á þessu stigi segja öllu meira en þetta en þakka hæstv. utanrrh. fyrir þau orð sem hann lét hér falla og á von á því að hann muni styðja það að þessi könnun verði gerð og lögð fyrir þingið í vor.

Flm. (Eggert Haukdal) : Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þessi tillaga fjallar fyrst og fremst um könnun og það er fagnaðarefni að heyra á ráðherra að niðurstöður úr henni gætu legið fyrir við þingslit í vor. Hitt er svo annað mál að fyrir löngu hefðu stjórnvöld átt að vera búin að taka betur til hendinni í þessu máli. Þetta hefði fyrir löngu átt að liggja fyrir og vera unnið samkvæmt því á mörgum undangengnum árum og við fengið meira fjármagn til raunverulegra varna sem samgöngumálin eru liður í. En það þarf líka og hefði löngu þurft að vera búið að eyða þeim tvískinnungi hér á Íslandi að það sé aðeins hægt að fá fjármagn í ákveðnar framkvæmdir sem ákveðnir einstaklingar hafa tekjur og gróða af. Meginmál í þessu samstarfi er að sjálfsögðu að við höldum hér varnarsamstarfi, tökum eðlilegan þátt í því og leggjum til land, en þjóðin sjálf þarf líka að njóta góðs af þessu samstarfi en ekki aðeins örfáir einstaklingar. En ég þakka hæstv. ráðherra og vona að það verði tekið til hendinni í þessu máli.

Flm. (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Á þskj. 116 hef ég leyft mér að leggja fram till. til þál. um að fela forsetum Alþingis að afla lögfræðilegs álits umboðsmanns Alþingis á bráðabirgðalögum nr. 89/1990, um launamál. Tillgr. er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi samþykkir að fela forsetum Alþingis að afla lögfræðilegrar umsagnar og álitsgerðar hjá umboðsmanni Alþingis, skv. heimild í 11. gr. laga nr. 13 frá 1987, um hvort bráðabirgðalög um launamál, nr. 89/1990, brjóti í bága við grundvallarreglur um stjórnskipun lýðveldisins og stjórnarskrá þess. Álitsgerð umboðsmanns skal kunngerð Alþingi fyrir næstu umræðu um frumvarp ríkisstjórnarinnar um staðfestingu á bráðabirgðalögunum.`` Á Alþingi hefur nú verið lagt fram frumvarp ríkisstjórnarinnar um staðfestingu á bráðabirgðalögum um launamál, nr. 89/1990. Efasemdir hafa komið fram um stjórnskipulegt gildi bráðabirgðalaganna og hvort þau standist gagnvart grundvallarreglum stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 47. gr. stjórnarskrárinnar skal hver alþingismaður vinna eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni. Slíkt heit var m.a. undirritað í fundarbyrjun hér á hv. Alþingi í dag. Lög samþykkt á Alþingi eru dauð og ómerk stangist þau á við grundvallarreglur stjórnskipunarréttar og ákvæði stjórnarskrár. Hvorki í ríkisstjórn né á Alþingi sitja nú menn sem getið hafa sér viðurkenningu á sviði lögvísinda eða í stjórnskipunarrétti. Lögvísindamenn hafa dregið í efa stjórnskipunarlegt gildi bráðabirgðalaganna með hliðsjón af ákvæðum stjórnarskrárinnar, þ.e. 2. gr., 28. gr., 67. gr. og 73. gr. Mál er nú til meðferðar fyrir bæjarþingi Reykjavíkur sem snýst um lögmæti bráðabirgðalagaútgáfunnar en vegna seinagangs í íslensku réttarfari og meðferðar mála fyrir dómstólum mun ekki að vænta niðurstöðu fyrir þann tíma þegar Alþingi verður að taka mál þetta til endanlegrar afgreiðslu. Ekki má það henda Alþingi Íslendinga að láta undir höfuð leggjast að leita eftir því að umboðsmaður Alþingis fái málið til umsagnar eða liggi fyrir álitsgerð frá þeim sérfræðingum í lögvísindum á þessu sviði sem til eru í landinu. Samkvæmt 11. gr. laga nr. 13/1987, um umboðsmann Alþingis, er heimild til þess að afla álitsgerðar umboðsmanns um hvort meinbugir séu á gildandi lögum. Bráðabirgðalögin hafa verið gildandi síðan 3. ágúst 1990. Með hliðsjón af framangreindu er mjög brýnt fyrir alþingismenn, og skylda þeirra að öðru jöfnu, að afla sér lögfræðilegrar álitsgerðar og umsagnar hlutlauss aðila áður en frv. ríkisstjórnarinnar um staðfestingu á áðurgreindum bráðabirgðalögum verður tekin til frekari meðferðar á Alþingi. Flutningsmaður treystir sér ekki til að standa að samþykkt frv. fyrr en álitsgerð umboðsmanns Alþingis liggur fyrir og að niðurstaða hans verði sú að bráðabirgðalögin samræmist íslensku stjórnarskránni og hafi samkvæmt efni sínu og formi stjórnskipulegt gildi. Ég vil taka það fram að umboðsmaður Alþingis er doktor í lögum og er því öðrum fremri að gera slíka álitsgerð enda heyrir það mál undir valdsvið hans en að vísu er í lögunum ákvæði um að það sé á hans valdi hvort hann gefi slíka skýrslu eða álitsgerð en þá liggur það fyrir að hann mundi vísa því frá. Þetta mál er hreint klúðursmál frá upphafi. Ríkisstjórn hefur gert samning við sína starfsmenn, síðan er gerð hin svonefnda þjóðarsátt og þá liggur þessi samningur fyrir og auðvitað hefði þá átt að taka á þessu máli eins og öðrum málum sem þjóðarsáttinni tengjast. Þetta var ekki gert. Það voru hin eðlilegu vinnubrögð. Síðan er farið með þetta mál á það æðsta dómstig sem er í þessum málum, félagsdóm, og félagsdómur fellur sinn úrskurð. Hver er hann? Og þá er gripið til þess af sömu mönnum sem skrifuðu undir að setja bráðabirgðalögin.  Það er enginn vafi á því að siðferðilega er þetta rangt og eftir því sem ég velti þessu meira fyrir mér, þó ég sé ekki neinn lögspekingur, þá hallast ég að því að þetta geti ekki staðist samkvæmt stjórnarskrá enda hafa komið raddir fram í mörgum fjölmiðlum og í þessum launþegasamtökum, enda nú þegar orðið dómsmál, að svo sé. Ég vil ekki láta það henda mig að greiða atkvæði frumvarpi sem ég hef miklar efasemdir um að standist gagnvart stjórnarskránni. Það kann að vera að ef svo færi, sem ég vil ekki trúa að óreyndu, að umboðsmaður Alþingis vísi þessu frá og vilji ekki láta neitt frá sér fara, þá kann að vera að það séu til í þessu landi hlutlausir vísindamenn á þessu sviði. Ég segi hlutlausir því þeir mega þá ekki vera í þessum samtökum sem stóðu að samningnum, að mínu mati, og ekki á vegum framkvæmdarvaldsins. En það er einmitt umboðsmaður Alþingis sem er í sjálfu sér engum háður samkvæmt lögunum. Ég vil alla vega flytja þetta mál. Svona vinnubrögð mega ekki koma fyrir, þau mega ekki endurtaka sig og það er alltaf hætt við því, ef þetta fer hljóðalaust í gegn, að meiri hluti hér á Alþingi skeyti því ekki hvort það kunni að verða álit dómstóla að þetta standist ekki gagnvart stjórnarskrá. Ég vil ekki vera í þeim hópi og ég vil gera grein fyrir mínu áliti í tíma. Þegar talað var við mig um þessa lagasetningu þá var ég með varnaðarorð.  Að þessu sinni ætla ég að láta þetta duga, virðulegi forseti. Ég legg til að þessari till. verði vísað til síðari umr. og félmn.

Guðrún Helgadóttir : Hæstv. forseti. Í till. þeirri til þál. sem hér liggur fyrir segir m.a. að Alþingi samþykki að fela forsetum Alþingis að afla lögfræðilegrar umsagnar og álitsgerðar hjá umboðsmanni Alþingis, samkvæmt heimild í 11. gr. laga nr. 13/1987, um hvort bráðabirgðalög um launamál brjóti í bága við grundvallarreglur um stjórnskipun lýðveldisins og stjórnarskrá þess. Tillöguna má skilja á þann hátt að í 11. gr. laga um umboðsmann Alþingis sé að finna heimild til handa forsetum Alþingis til þess að afla lögfræðilegra álitsgerða frá umboðsmanni Alþingis um lögfræðileg vandamál sem kunna að rísa. Í 11. gr. laganna um umboðsmann segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Ef umboðsmaður verður þess var að meinbugir séu á gildandi lögum eða almennum stjórnvaldsfyrirmælum skal hann tilkynna það Alþingi, hlutaðeigandi ráðherra eða sveitarstjórn.`` Greinin verður hins vegar ekki skilin öðruvísi en svo að umboðsmaður Alþingis hafi heimild til þess að benda á meinbugi í gildandi lögum svo framarlega sem slíkt samræmist hlutverki umboðsmanns ef hann telur ástæðu til. Umboðsmaður metur af sjálfsdáðum og án kvörtunar hvort ástæða sé til að benda á meinbugi í lögum verði hann var við slíkt. Hvergi er að finna í greininni skyldu umboðsmanns til þess að hlíta boði frá forsetum Alþingis né neinum öðrum um mat á því hvort meinbugir séu á gildandi lögum. Í 4. gr. laganna um umboðsmann segir: ,,Umboðsmaður er í störfum sínum óháður fyrirmælum frá öðrum, þar með töldu Alþingi.`` Þessi grein er skýr og ótvíræð. Umboðsmaður Alþingis þarf ekki að hlíta boði Alþingis um að gera álitsgerð um form og efni laga. Um hlutverk umboðsmanns Alþingis segir m.a. í 2. gr. laga nr. 13/1987: ,,Hlutverk umboðsmanns er að hafa í umboði Alþingis eftirlit með stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga á þann hátt sem nánar greinir í lögum þessum og tryggja rétt borgaranna gagnvart stjórnvöldum landsins.`` Í þál. um störf og starfshætti umboðsmanns Alþingis, sem samþykkt var á Alþingi 2. maí 1988 og birt var í A-deild Stjórnartíðinda sem auglýsing nr. 82/1988, er hlutverk umboðsmanns enn frekar afmarkað. Í 1. tölul. 3. gr. reglnanna kemur m.a. fram að starfssvið umboðsmanns nái ekki til starfa Alþingis. Í 4. tölul. sömu greinar kemur einnig fram að starfssvið umboðsmanns nái ekki til dómstarfa. Með samþykkt þessara reglna hefur Alþingi kveðið upp úr með það að störf Alþingis og störf dómstóla séu ekki á starfssviði umboðsmanns Alþingis. Frv. til laga um launamál, 40. mál yfirstandandi þings, var lagt fram nú í haust í hv. Nd. í samræmi við ákvæði 28. gr. stjórnarskrárinnar og hefur málinu verið vísað til fjh.- og viðskn. og fjallar hún nú um málið. Fjh.- og viðskn. mun að lokinni umfjöllun gefa út nál. um þetta frv. sem og önnur mál sem nefndin afgreiðir. Með samþykkt þáltill. þeirrar sem nú er til umfjöllunar sýnist sameinað þing vera að taka fram fyrir hendur þingnefndar þeirrar sem nú fjallar um málið í hv. Nd. BHMR hefur höfðað mál fyrir bæjarþingi Reykjavíkur þar sem reynir m.a. á gildi bráðabirgðalaga um launamál gagnvart stjórnarskránni. Umboðsmaður Alþingis lýsir þeirri stefnu sinni á bls. 9 í fyrstu starfsskýrslu sinni til Alþingis fyrir árið 1988 að hann muni ekki fjalla um atriði sem lagt hefur verið fyrir dómstóla og að hætta umfjöllun um kvörtun um leið og efni hennar hefur verið lagt fyrir dómstóla. Af þessu er ljóst í fyrsta lagi að forsetar Alþingis hafa enga heimild í lögum til þess að fela umboðsmanni Alþingis að semja lögfræðilegar álitsgerðir fyrir Alþingi, í öðru lagi að samþykkt þessarar till. til þál. bindur á engan hátt umboðsmann Alþingis, í þriðja lagi að frv. til laga um launamál er til eðlilegrar umfjöllunar í hv. Nd. og í fjórða lagi að mál hefur verið höfðað fyrir bæjarþingi Reykjavíkur þar sem reynir á gildi bráðabirgðalaga um launamál, nr. 89/1990. Með vísan til ofanritaðs og þess að umboðsmaður Alþingis gæti ekki orðið við þeirri áskorun, sem felst í tillögu þessari, af ástæðum sem ég hef nú þegar rakið, legg ég til að samþykkt verði að vísa þessu máli frá með rökstuddri dagskrá og tekið verði fyrir næsta mál á dagskrá. Ég afhendi hæstv. forseta tillögu um rökstudda dagskrá.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umræðu snýst kannski fyrst og fremst um það hvort hæstv. forsrh. sagði rétt frá á sl. sumri þegar hann lýsti því yfir við þjóðina að það væri meiri hluti á hinu háa Alþingi fyrir þeim bráðabirgðalögum sem hann ásamt sinni ríkisstjórn hæstv. ákvað að setja þegar fyrir lá dómsniðurstaða félagsdóms vegna máls sem varð til þegar árekstur varð á milli ríkisstjórnarinnar hæstv. og launþegasamtakanna BHMR. Hæstv. forsrh. sagði þá að það væri meiri hluti á hinu háa Alþingi. Sú yfirlýsing hlaut að þýða að það væri meiri hluti í hv. neðri deild. Nú hefur það verið upplýst að tveir hv. þingmenn, annar þeirra er hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, hann hefur þegar talað í viðkomandi máli, hinn er hv. þm. Geir Gunnarsson, báðir þessir hv. þm. hafa lýst því yfir að þeir muni greiða atkvæði gegn bráðabirgðalögunum.  Hæstv. forseti sameinaðs þings, Guðrún Helgadóttir, hefur flutt hér tillögu sem mér finnst ástæða til að samþykkt verði þegar við þessa umræðu þar sem ég er sammála öllum þeim atriðum sem komu fram í ræðu hæstv. forseta sameinaðs þings. Ég vil bæta því við sem frekari málsástæðu að það mun ekki vera hægt fyrir umboðsmann að taka fyrir mál sem þriðji aðili bendir á að þurfi að taka fyrir því að annaðhvort verður umboðsmaður að taka það mál upp hjá sjálfum sér ellegar að sá sem málið varðar verður að beina því til umboðsmanns Alþingis. Þetta kemur glöggt fram í 5. gr. laganna þar sem segir, með leyfi forseta: ,,Umboðsmaður getur tekið mál til meðferðar eftir kvörtun eða af sjálfs sín frumkvæði. Kvörtun getur hver sá borið fram við umboðsmann sem telur stjórnvald hafa beitt sig rangindum.`` Þess vegna getur Alþingi ekki beint þessum tilmælum til umboðsmannsins, enda er umboðsmaðurinn sjálfstæður eins og kemur greinilega fram í 4. gr. laganna og hæstv. forseti minntist á. Einu rangindin sem hér gætu hafa átt sér stað er það að hæstv. forsrh. hafi farið rangt með þegar hann var að telja sauðina sína í hv. Nd. og talið hv. þm. Stefán Valgeirsson með í meiri hlutanum. En nú hefur hv. þm. Stefán Valgeirsson lýst því yfir að hann treysti sér ekki til þess að greiða atkvæði með bráðabirgðalögunum nema fyrir liggi umsögn umboðsmanns og sú umsögn verður aldrei lögð fyrir því það er ómögulegt, eins og rakið hefur verið í mjög skýru máli, síðast hjá hæstv. forseta. Það er þess vegna alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. og framsögumanni og flm. þessa máls að aðalatriðið er að siðferðilega var rangt að þessum málum staðið. Það sagði hv. þm. sjálfur og hv. þm. getur ekki skotið sér á bak við umboðsmann Alþingis. Þetta mál er fyrir dómstólum og hv. þm. verður að segja það sem einn af hv. þm. stjórnarliðsins sem mun hafa verið talinn með þegar var verið að reikna út meiri hlutann í hv. deild --- og vitna ég þá til hæstv. forsrh. --- hann verður að segja frá því, helst ekki seinna en við þessa umræðu, hvort hann styður bráðabirgðalögin eða ekki. Það er útilokað fyrir hv. þm. að skjóta sér á bak við umboðsmann Alþingis. Umboðsmaður Alþingis mun aldrei leggja fram skýrslu í þessu máli því að hann hefur ekki heimild til þess samkvæmt þeim lögum sem Alþingi samþykkti og samkvæmt þeirri reglugerð sem Alþingi samþykkti sem þál. á sínum tíma en var síðan birt sem reglugerð í Stjórnartíðindum. Þetta vildi ég, hæstv. forseti, að kæmi fram. Ég vil að öðru leyti taka undir það sem hæstv. forseti Sþ. sagði hér í sínu máli og tel fyllstu ástæðu til þess að styðja þá tillögu sem fram hefur verið lögð um það að vísa þessu máli frá og taka fyrir næsta mál á dagskrá.

Flm. (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Ég var dálítið hissa á hv. 1. þm. Reykv. hér áðan. Hvorki hann né aðrir munu segja mér fyrir verkum eða hvað ég eigi að gera eða segja. Ég hef alltaf rekist illa og a.m.k. mun ekki láta hv. þm. Sjálfstfl. segja mér hvað ég skuli gera. En ég var líka hissa á hæstv. forseta og raunar hv. 1. þm. Reykv. Það kom ekki fram í þeirra máli að neitt væri athugavert við það að greiða atkvæði með svona lögum eða þau vildu fá umsögn annarra sem hafa sérfræðilega þekkingu á þessu máli. Það finnst mér athyglisvert. Ég mótmæli því sem kom fram hjá bæði hæstv. forseta og hv. 1. þm. Reykv. að Alþingi geti ekki óskað eftir því að umboðsmaður Alþingis segi sitt álit eða gefi skýrslu í svona máli. Ég tók það fram í minni ræðu að það væri alveg undir honum komið hvort hann gerði það. Það liggur ljóst fyrir. Og það kom fram í minni ræðu að ég mundi sætta mig við það ef aðrir, sem til þess hefðu sérstaka þekkingu, mundu leggja fram slíka álitsgerð. Hæstv. forseti sameinaðs Alþingis og hv. 1. þm. Reykv. eru sammála um að vísa málinu frá vegna þess að þau þora ekki --- þau þora ekki að fá slíka álitsgerð. Það er málið.

Það er málið.

Það er málið. Ég mótmæli því að þessi tillaga sé þannig fram borin að hún sé ekki alveg eðlileg. Eðlilegast væri að nefnd fjalli um málið og leggi fram breytingu, ef henni sýnist, og málið sé skoðað hér í þinginu. En það er dálítið merkilegt með hæstv. forseta Sþ. að hann hefur ekki lagt neina tillögu fram svo að ég hafi séð hér á borðum alþingismanna eins og venja er þegar um slíkt er að ræða. Það er því dálítill flumbruháttur í þessu öllu saman. Ég geri ráð fyrir því að hæstv. forseti hafi leitað til einhverra lögmanna til að fjalla um þetta mál. Það væri þá gaman að vita hverjir þeir væru og hvaða þekkingu þeir hafa sérstaka á svona uppákomu. Ég segi: Þetta er einstakt mál á Alþingi eins og að því hefur verið unnið, það er einstakt. Ég er búinn að skoða það. Og siðferðilega er það rangt og það er aumingjaskapur Alþingis að láta ekki kanna þetta í nefnd, ekkert annað, að þora ekki að láta það koma fram hvað lögspekingar á þessu sviði telja. Þeir ætla sér sjálfsagt að samþykkja það. Þeir um það. Það er alls ekki 100%, ekki 90% hvernig þessi úrskurður fer.

Árni Gunnarsson : Virðulegi forseti. Það er hárrétt hjá hv. flm. þeirrar tillögu sem hér er til umræðu að þingmenn hafa auðvitað heimild til þess að flytja hvaða mál sem þeir óska inn á Alþingi, hvort sem það er í frumvarpsformi eða formi þáltill. Hins vegar er svo með það mál sem við ræðum nú að í fyrsta lagi er það með öllu óþinglegt að Sþ. vísi því til umboðsmanns Alþingis. Það dæmi gengur bara ekki upp. Fyrir því eru rök sem ég ætla ekki að fara með. Ég vil þó benda hv. þm. á það að embætti umboðsmanns Alþingis er fyrst og fremst fyrir almenning í landinu til þess að leita réttar síns gagnvart lögum, gagnvart framkvæmdarvaldinu o.s.frv. Ég hygg að það yrði býsna mikið aðhlátursefni ef Alþingi Íslendinga, sameinað þing, þyrfti að vísa máli til umboðsmanns Alþingis til þess að fá úrskurð hans á því. Í öðru lagi, og það sem í mínum huga vegur enn þyngra, er þetta mál fyrir bæjarþingi Reykjavíkur og er rekið þar sem dómsmál. Það er gersamlega útilokað að umboðsmaður Alþingis geti gefið út úrskurð sinn í máli sem nú er fyrir dómstólum þessa lands. Það gengur alls ekki upp. Ég vildi benda hv. þm. á það að í 41. gr. þingskapa er heimild fyrir þingmanninn til að draga þetta mál til baka. Og ég vildi nú gjarnan að hann hugsaði það áður en frávísunartillagan kemur til atkvæða að hann dragi þetta mál til baka. Í 41. gr. þingskapa segir: ,,Frv., hvort heldur eru frá ríkisstjórn eða þingmönnum, svo og till. til þál. og brtt. má kalla aftur á hverju stigi umræðu sem vill.`` Ég geri það að tillögu minni, svo ekki þurfi að ganga atkvæði í Sþ. um þessa þáltill., að hv. 6. þm. Norðurl. e. dragi hana til baka. Ég hygg að það væri langsamlega besta lausnin á þessu máli og þá færu menn allir nokkuð heilskinnaðir frá þessum leik.

Flm. (Stefán Valgeirsson) : Virðulegi forseti. Mér kom á óvart þessi ræða hæstv. forseta Nd. Það er ekki verið að tala um neinn úrskurð. Hvar er í till. talað um úrskurð? Getur umboðsmaður Alþingis í sjálfu sér kveðið nokkurn tíma upp úrskurð? Hefur hæstv. forseti Nd. virkilega ekki lesið till.? Það er ekki um úrskurð að ræða. Það er álitsgerð sem er beðið um. Ef vinnubrögðin hefðu verið eðlileg hér á hv. Alþingi og forsetar væru sammála um að þetta væri óeðlileg tillaga, þá væri þetta röng meðferð, þá hefði átt að leggja það fyrir þingið hvort leyfa ætti þessa þáltill. Ég tel það óviðeigandi vinnubrögð að nefndin skuli ekki fá að fjalla um málið og gera þá sínar ráðstafanir í því, leita álits ef henni sýndist svo. Hér virðist vera nokkurs konar salómonsdómur forseta þingsins um málsmeðferðina og er auðvitað vegna þess að það má alls ekki skoða þetta mál. En hvernig mundi þeim svo líða sem vilja ekki láta kanna málið, ekki einu sinni í nefnd, ef dómsniðurstaða yrði sú að þrátt fyrir ábendingar, þrátt fyrir umræður, þrátt fyrir allt það klúðursmál sem hér er til umræðu, að þeir hafi samþykkt þessi lög. Ég beini því enn til hæstv. forseta Sþ. að hún dragi sína tillögu til baka en það stendur ekki til að ég geri það, það stendur ekki til. Ég vil fá þennan úrskurð. Málið er erfitt. Þetta er klúðursmál og ég vil ekki greiða atkvæði þannig að hægt sé að segja þegar fram líða stundir að ég hafi greitt atkvæði, jafnvel vitandi vits, um að það orki tvímælis hvort þessi lög standist stjórnarskrána.

Danfríður Skarphéðinsdóttir : Virðulegur forseti. Ég sé ekki ástæðu til að standa hér og karpa um form þeirrar þáltill. sem hér er til umræðu. Það er ljóst að nú þegar hafa margir lögfræðingar tjáð sig um málið. Þó svo að við bættist álit umboðsmanns Alþingis yrði þar auðvitað ekki um dóm að ræða. En eins og fram hefur komið í umræðunni er mál þetta nú fyrir dómi hér í Reykjavík. Öll rök hníga að því að setning bráðabirgðalaganna sé ekki bara siðlaus, eins og hér hefur komið fram, heldur það sem alvarlegra er að hér er um brot á a.m.k. tveimur greinum stjórnarskrár lýðveldisins að ræða. Það hlýtur að vera okkur alvarlegt umhugsunarefni hvort Íslendingar þurfi að treysta á það að sækja rétt sinn stöðugt til meginlands Evrópu. Það var mikið fát á ríkisstjórninni í sumar þegar hún setti þessi lög. Hæstv. ráðherrar voru fljótir að skipta um skoðun, það sést ef lesin eru dagblöð frá þessum tíma, en það virðist ganga eitthvað hægar að koma því inn hjá hæstv. ríkisstjórn að hér er auðvitað um alger mistök að ræða. Þetta mál er nú til meðferðar hjá hv. fjh. - og viðskn. Nd. Ég vil nota tækifærið hér til að skora á hv. þm. sem þar eiga sæti að knýja þetta mál áfram þannig að það komi til atkvæðagreiðslu hér í þinginu. Ég treysti því að hv. þm., hvort sem er í stjórn eða stjórnarandstöðu, skoði hug sinn vel. Og ég vil ekki trúa því fyrr en ég sé það gerast hér, þá í hv. Nd. væntanlega, að hv. þm. treysti sér til þess að standa að afgreiðslu þessara bráðabirgðalaga með því að greiða þeim atkvæði sitt, þ.e. hvorki stjórnarliðar né stjórnarandstæðingar. Ég tel brýnt, til þess að þetta mál verði leiðrétt og þessi mistök, bráðabirgðalögin, verði felld úr gildi, að þetta mál komi sem allra fyrst til afgreiðslu hér í Nd.

Flm. (Guðni Ágústsson) : Hæstv. forseti. Ég hef leyft mér ásamt hv. þm. Stefáni Guðmundssyni að leggja hér fram till. til þál. svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna umfang virðisaukaskattssvika og ,,svartrar atvinnustarfsemi`` á Íslandi.`` Í grg. segir svo: ,,Á þessu kjörtímabili hafa átt sér stað miklar kerfisbreytingar í innheimtu skatta. Virðisaukaskattur tók við af söluskatti, staðgreiðsla skatta tók við af eftirágreiðslu. Margt bendir til að þessar skattalagabreytingar hafi skilað árangri í innheimtu og komi að einhverju leyti í veg fyrir undanskot og skattsvik. Hinu er ekki að leyna að víða verður þess vart að nótulaus viðskipti eru í gangi og viðskiptavinum sé boðið upp á borgun með eða án virðisaukaskatts. Nú er komin það mikil reynsla bæði á staðgreiðslukerfið og virðisaukaskattinn að full ástæða er til að kanna umfang skattsvikanna, með svipuðum hætti og gert var 1984 -- 1986 af sérstökum starfshópi. Það er mikilvægt fyrir Alþingi og ríkisstjórn að fá upplýsingar um nýjar innheimtuaðferðir, hvernig og hvort þær skila þeim árangri sem búist var við. Líklegt er að slíka úttekt megi gera með tiltölulega ódýrum hætti eftir þá miklu vinnu sem starfshópurinn vann 1984 -- 1986. Slíka úttekt mætti gera með spurningakönnun sem einnig var notuð að hluta 1984 -- 1986 og sagði starfshópurinn þá að gagnlegt gæti verið að gera slíka könnun árlega. Hér eru mörg fyrirtæki orðin mjög þróuð í að gera margvíslegar kannanir sem reynst hafa marktækar. Enn fremur liggja fyrir aðferðir og upplýsingar erlendis frá um mjög marktækar spurningakannanir um umfang skattsvika og nótulausra viðskipta. Samkvæmt könnuninni 1984 -- 1986 var niðurstaðan sú að umfang dulinnar starfsemi hérlendis væri á bilinu 5 -- 7% af vergri landsframleiðslu. Tap þess opinbera vegna vangoldinna beinna skatta og söluskatts var áætlað 2,5 -- 3 milljarðar króna árið 1985. Ríkissjóður er rekinn með halla og sífellt er rætt um að skattlagningu verði að auka þess vegna. Sé það hins vegar svo að einhverjir milljarðar króna séu á ferðinni í undirheimum þjóðfélagsins utan við lög og rétt sem skapar aðstöðumun einstaklinga og fyrirtækja verður að gera allt til að upplýsa og koma í veg fyrir slíkt. Fyrsta skrefið er að kortleggja og mæla skattsvikin, annað skrefið að koma í veg fyrir þau með hertum reglum, sektum eða sviptingu á atvinnuleyfi.`` Svo mörg eru þau orð, hæstv. forseti. Tilefnið er auðvitað það að þess verður mjög vart þrátt fyrir hinar miklu kerfisbreytingar að skattsvikin virðast vera töluverð. Þótt jafnvel ráðherrar fullyrði að svo sé ekki þá verður hinn almenni maður í þjóðfélaginu var við það að nótulaus viðskipti og undanskot eiga sér stað í kannski ótrúlega miklum mæli. Ég ætla ekki að fullyrða um hversu almennt það er en við leggjum hér til að þetta verði mælt og kannað. Í hinni miklu vinnu sem þessi starfshópur innti af hendi árin 1984 -- 1986 var bent á ýmsar leiðir, bæði til tekjuöflunar og til varnar gegn skattsvikum. Þar finnst mér að menn hafi farið eftir annarri leiðinni um að einfalda með ákveðnum hætti. Þess vegna var það eftir kosningarnar 1987 þegar ný ríkisstjórn var mynduð að menn heimtuðu að hér yrði tekinn upp matarskattur til þess að koma í veg fyrir skattsvik. Það var gert. En síðan hafa menn ekki farið eftir þeim ábendingum sem nefndin sendi frá sér um ýmsar úrbætur á öðrum sviðum. Ég er með hér fyrir framan mig ábendingar nefndarinnar og ætla, með leyfi forseta, að benda á nokkur atriði. Þar er talað um að til þess að framfylgja hertu eftirliti þyrfti að gera breytingu á skattalögum til einföldunar, gæta þess að ýmsir skattstofnar væru ekki ofnýttir, fækka skatttegundum, breyta skipulagi skattayfirvalda o.s.frv. Ég vek athygli á því að þessi nefnd, sem þarna skilaði frá sér áliti, taldi ekki síst þörf á því að hér yrðu tekin upp ný refsiákvæði og sett inn í hegningarlög þannig að þeir sem yrðu uppvísir að skattsvikum og undanskotum fengju þyngri refsingar fyrir slíkt. Þarna finnst mér að Alþingi og ríkisstjórn hafi ekki fylgt eftir þeim tillögum þó það hafi að hluta til verið gert á öðrum sviðum. Ég held að það sé afskaplega brýnt að fólkið í landinu hafi tilfinningu fyrir því, og að fyrirtækin í landinu hafi einnig tilfinningu fyrir því, að menn sitji við sama borð og það sé vel vakað yfir því að þeir sem ætla að skjóta sér undan lögum og reglum samfélagsins verði sóttir til saka fyrir slíkt athæfi. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, hæstv. forseti. En að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til atvmn.

Flm. (Kristín Einarsdóttir) : Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um framleiðslu vetnis. Flutningsmenn þessarar tillögu eru allar þingkonur Kvennalistans sem nú sitja á Alþingi. Að vísu er Snjólaug Guðmundsdóttir í þeim hóp en hún var varamaður Danfríðar Skarphéðinsdóttur og sat hér á þingi þegar þessi tillaga var lögð fram. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að hefja skipulagðar rannsóknir og undirbúning að framleiðslu vetnis til notkunar sem eldsneyti til innanlandsnota og til útflutnings. Jafnframt verði athugað hvaða breytingar þurfi að gera á bifreiða - , skipa - og flugvélaflota og öðrum vélakosti landsins til að notkun á vetni sem eldsneyti yrði möguleg, umfang þeirra breytinga og kostnaður við þær.`` Mikilvægt er fyrir okkur Íslendinga að renna styrkari stoðum undir efnahags - og atvinnulíf þjóðarinnar. Miklar vonir eru bundnar við orkulindir landsins í því sambandi. Áætlað hefur verið að aðeins sé búið að virkja 10 -- 15% af þeirri orku í fallvötnunum sem hagkvæmt er talið að virkja þegar tekið hefur verið tillit til umhverfissjónarmiða. Þetta er að sjálfsögðu aðeins áætlun og fer allt eftir því hvernig matið er gert hversu mörg prósent er talið að við séum búin að virkja. Hafa margir nefnt tölur undir 10% en ég tel ekki hægt að gera ráð fyrir svo mikilli nýtingu. Það er að sjálfsögðu einungis mat að það séu um 10 -- 15% sem búið er að virkja og fer allt eftir því hversu strangar kröfur maður gerir til umhverfismála að því er virkjanir varðar. Það er því eðlilegt með tilliti til þessa að nýta þessa auðlind til hagsbóta fyrir alla landsmenn. Æ meiri áhersla er nú lögð á það víða um heim að finna mengunarlaust eldsneyti. Mengun vegna olíubrennslu er mikil og af þeirri ástæðu talið nauðsynlegt að draga úr notkun hennar. Auk þess eru olíulindir jarðar taldar geta gengið til þurrðar eftir hálfa öld ef ekki dregur verulega úr notkun á olíu. Það er því mat sérfræðinga að tilbúið eldsneyti verði verulegur hluti þeirrar orku sem notuð verður í framtíðinni, jafnvel strax í byrjun næstu aldar. Í þessu sambandi má minnast þess að margir telja að eftir 20 -- 30 ár verði allar olíulindir gengnar til þurrðar nema olíulindir í Arabalöndum. Þetta er því talið síst ofætlað, að olíulindir verði gengnar til þurrðar eftir um það bil hálfa öld. Árið 1980 komu út skýrslur um framleiðslu eldsneytis á Íslandi og um vetni og vetnissambönd á vegum Orkustofnunar og skýrsla á vegum iðnrn. með tillögu að rannsóknaáætlun varðandi hugsanlega framleiðslu eldsneytis hérlendis með hliðsjón af orkubúskap landsmanna. Ekki hefur því sem fram kemur í þessum skýrslum verið fylgt eftir sem skyldi af hálfu stjórnvalda, en nú er nauðsynlegt að gera átak í þessum efnum og byggja á þeim grunni sem er til staðar. Við verðum að fylgjast vel með á þessu sviði og vera þátttakendur. Mörg efni hafa verið nefnd til sögunnar sem eldsneyti framtíðarinnar. Nú hallast flestir að því að fyrir valinu verði hreint vetni en ekki efni sem innihalda kolefni vegna þess að þau munu halda áfram að auka koldíoxíðmagn andrúmsloftsins og þar með hættu á gróðurhúsaáhrifunum svonefndu. Vetni er framleitt með rafgreiningu á vatni. Nú er gert ráð fyrir að flytja það á milli landa sem hreint vetni en ekki tengt öðrum mengandi efnasamböndum eins og talað var um fyrir nokkrum árum. Þegar vetni brennur myndast aðeins vatn. Erfitt er að gera sér í hugarlund að betri lausn finnist á þeim eldsneytisskorti sem blasir við í náinni framtíð. Miklar rannsóknir hafa verið gerðar á undanförnum árum á möguleikum þess að nota vetni sem eldsneyti. Tækni til að framleiða, meðhöndla og nota vetni hefur fleygt svo fram á síðustu árum að nú er ekkert því til fyrirstöðu tæknilega að hefja notkun slíks eldsneytis í miklu magni. Hins vegar hefur vetni eða annað tilbúið eldsneyti ekki verið talið samkeppnisfært við olíu reiknað á þröngan efnahagslegan mælikvarða. Í þeim útreikningum sem gerðir hafa verið er ekki gerð tilraun til að meta kostnað vegna mengunar sem hlýst af notkun olíu sem eldsneytis og þá þeim kostum sem vetni hefur þar fram yfir vegna þess að þarna er um mengunarlaust eldsneyti að ræða. Árið 1986 ákváðu nokkrir háskólar í Evrópu ásamt þýskum fyrirtækjum að kanna möguleika á að setja af stað rannsóknarverkefni þar sem gerð yrði tilraun um framleiðslu og notkun vetnis. Áætlað var að framleiða verulegt magn vetnis úr vatni með raforku, þar sem hún er framleidd án mengunar, og flytja það með tankskipum til borgar í Þýskalandi. Hafa þessir aðilar samið um kaup á 100 megavöttum af raforku í Kanada til að framleiða vetni, flytja það til Hamborgar, nota í orkukerfum borgarinnar og til að knýja 900 strætisvagna. Einnig á að gera tilraun með vetnisflugvél og er miðað við að hún fari í loftið eigi síðar en 1996. Þarna er um að ræða Airbus - vél og er verið að gera á henni nauðsynlegar breytingar til að hún geti notað vetni. Hins vegar þarf að sjálfsögðu að gera miklu víðtækari breytingar ef farið verður að nota vetni í meira magni en þarna er gert ráð fyrir, en þarna er bara gert ráð fyrir að gera tilraun með eina vél. Þá þarf að sjálfsögðu að hanna flugvélar með tilliti til þessa. Í þessari tilraun er gert ráð fyrir að nota vél og kanna þá möguleika sem vetni hefur sem eldsneyti fyrir flugvélar. Þessi tilraun á að geta gefið raunverulega mynd af möguleikum vetnis sem eldsneytis eftir að tilraunatímabilinu lýkur, en það er áætlað sjö ár. Í útreikningum þeirra sem standa að tilraunaverkefninu er gert ráð fyrir að kaupa orkuna á 18 mill hverja kwst. til ársins 1995 en 36 mill eftir það. Þetta er verulega hærra verð en það sem nefnt hefur verið í tengslum við raforkusölu til nýs álvers á Keilisnesi og hafa nýlega heyrst enn hærri tölur í þessu sambandi. Hafa heyrst tölur allt upp í 29 mill. Þetta hef ég nú eingöngu heyrt á skotspónum og hef ekki fengið það staðfest. Þarna er alla vega verið að ræða um verulega hærra verð en við höfum heyrt að því er varðar raforkusölu til álvers hér á landi. Frekari tilraunir með vetnisframleiðslu eru fyrirsjáanlegar og gætu Íslendingar orðið þátttakendur í þeim tilraunum ef rétt er á málum haldið. Eru það Þjóðverjar sem virðast vera komnir langlengst í þessum málum og hafa sýnt áhuga á samvinnu við Íslendinga. Hér á landi er vetnisframleiðsla vel þekktur iðnaður. Áburðarverksmiðjan í Gufunesi hefur framleitt vetni í nær 40 ár. Hér höfum við mikla möguleika á að framleiða raforku og íslenskir vísinda - og tæknimenn standa framarlega á þessu sviði. Við Háskóla Íslands hafa vísindamenn unnið að rannsóknum og könnun á aðferðum til að framleiða eldsneyti og flytja milli heimshluta. Þessar rannsóknir ber að styðja og gera íslenskum vísindamönnum kleift að hafa samvinnu við erlenda vísindamenn og taka þátt í rannsóknarverkefnum á þessu sviði. Mikilvægt er að við tökum virkan þátt í rannsóknum og undirbúningi að þessu mikilvæga máli. Ég tók eftir því, virðulegur forseti, að í frv. til fjárlaga sem nú liggur fyrir þinginu kemur fram á bls. 349 að áætlað hefur verið að hækka framlag til iðnaðarrannsókna um 20% miðað við fjárlögin 1990 og er sagt að hækkunin skýrist m.a. af 4,4 millj. kr. framlagi sem ætlað er til athugunar á möguleikum á framleiðslu vetnis hér á landi. Þetta er auðvitað mjög ánægjulegt þó að 4,4 millj. séu ákaflega lítil upphæð miðað við þær upphæðir sem hafa verið notaðar til þess að reyna að selja erlendum aðilum raforku til álframleiðslu. Þó að þær tölur liggi engan veginn fyrir grunar mig að þær séu nokkru hærri en þarna er ætlað, en auðvitað ber að fagna því að þarna skuli eiga að taka frá fjármuni til athugunar á vetnisframleiðslu hér á landi. Það ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að á Íslandi verði framleitt vetni með íslenskri orku, hráefni og hugviti. Ég vil í því sambandi benda á að við hér á landi höfum ýmislegt fram að færa sem aðrir hafa ekki. T.d. höfum við jarðgufu en talið er vera um 15% ódýrara að nota jarðgufu til að þétta vetni en hefðbundnar aðferðir við þéttingu. Við höfum þess vegna ýmislegt hér á landi sem við getum fært fram sem aðrir hafa ekki. Með notkun vetnis í stað olíu er hægt að draga verulega úr mengun í heiminum. Hér er um að ræða stóriðju sem veldur engri mengun ef undan er skilið jarðrask af völdum byggingarframkvæmda og landnotkun vegna virkjana. Íslendingar flytja inn verulegt magn af olíu og bensíni eða um þriðjung af heildarorkunotkuninni sem er um 10 teravattstundir. Talið hefur verið hagkvæmt að framleiða hérlendis um 20 -- 25 teravattstundir af raforku með vatnsafli á ári og vil ég taka fram að þessar tölur eru auðvitað mjög mismunandi eftir því hvaða forsendur maður gefur sér. Sumir hafa talað um allt að 30 teravattstundir en mér þykir það of hátt ef tekið er tillit til umhverfissjónarmiða. Jarðvarmi á að geta gefið um 20 teravattstundir og er því fyrirsjáanlegt að við getum ekki aðeins fullnægt innanlandsþörf heldur getum við einnig flutt út orku t.d. í formi vetnis. Kosturinn við að nota vetni í stað olíu er einnig sá að hægt er að nota það á vélar sem nú eru í notkun án þess að þurfa að gera á þeim verulegar breytingar. Aðeins þarf að breyta eldsneytisgeymum og gera ytri breytingar á vélinni. Í skýrslu sem ég minntist á áðan, um vetni og vetnissambönd, og gefin var út í ágúst árið 1980 er fjallað um framleiðslu og hugsanlega notkun á vetni í stað innflutnings á eldsneyti. Þar er einmitt talað um þetta atriði og er þá sérstaklega rætt um vetni á skip, en það hefur fremur lítið verið kannað í heiminum fyrst og fremst vegna þess væntanlega að heildareldsneytisnotkun á skip er mjög lítil miðað við heildareldsneytisnotkun heimsins. Fremur lítið hefur þess vegna verið gert af tilraunum í því sambandi. Þó er í þeirri skýrslu gerð tilraun til að bera saman notkun á vetni miðað við annað eldsneyti og virðist sem ótrúlega lítið þurfi að breyta vélum til að hægt sé að nota vetni í stað olíu. Einn af kostum vetnisframleiðslu er að vel getur hentað að byggja nokkrar fremur smáar verksmiðjur. Stórar einingar eru tiltölulega lítið hagkvæmari en litlar. Þetta þýðir að hægt er að hafa verksmiðjurnar allvíða um landið, t.d. við hafnir, og gera þannig skipaflotanum auðvelt að sækja eldsneyti í sjálfa verksmiðjuna fremur en að flytja það langar leiðir með miklum tilkostnaði. Þetta mundi veita fólki víða um land atvinnu. Það er kominn tími til að leita nýrra leiða í atvinnu - og efnahagsmálum þjóðarinnar. Undanfarin ár hafa ráðamenn verið svo uppteknir af byggingu álvers að ekkert annað hefur komist að. Orkusölumennirnir hafa verið ótrúlega einsýnir og virðast ekki hafa komið auga á aðra kosti til að koma orku fallvatnanna í verð en að lokka hingað mengandi stóriðju. Íslendingar eiga að leggja áherslu á að koma hér upp iðnaði sem ekki er mengandi, nýtir íslenskt hráefni og hugvit og er í sátt við landið og það fólk sem það byggir. Að lokinni þessari umræðu, virðulegur forseti, legg ég til að þessari tillögu verði vísað til 2. umr. og hv. atvmn.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegi forseti. Þessi till. til þál. um framleiðslu vetnis gefur mér tilefni til nokkurra athugasemda og ábendinga um það athyglisverða mál sem þar er hreyft. Það er vissulega rétt að samhliða aukinni stóriðju gæti í framtíðinni orðið skynsamlegt að nýta raforku til þess að framleiða vélaeldsneyti, ekki síst vegna flutninga og sjávarútvegs á Íslandi en reyndar einnig til útflutnings. Hvort af þessu verður ræðst m.a. af tækniþróun sem við Íslendingar ráðum ekki en getum e.t.v. haft einhver áhrif á. Ég tel mikilvægt að við fylgjumst náið með framvindu mála á þessu sviði og mig langar til að benda á að í iðnrn. og stofnunum þess hefur að undanförnu verið fylgst mjög vandlega með möguleikum á þessu sviði auk þess sem rætt hefur verið við erlenda aðila um samstarf í þessu efni. Fyrir milligöngu iðnrn. og að þess frumkvæði komu hingað til lands í júlí á þessu ári fulltrúar frá þýsku fyrirtækjasamtökunum Dechema og frá Evrópubandalaginu og Hamborgarkaupstað til þess að ræða hugsanlegt samstarf við Íslendinga um athuganir á hagkvæmni vetnisframleiðslu á Íslandi. Vegna þess sem 1. flm. þessarar þáltill. sagði hér áðan um samstarf Þjóðverja og Kanadamanna vil ég taka fram nokkur atriði um það samstarf því að mér finnst að sú lýsing sem fram kemur í greinargerð þáltill. og í máli 1. flm., hv. 6. þm. Reykv., sé ekki rétt. Nokkur orð um þetta, virðulegur forseti. Þessi fyrirtækjasamtök, Dechema, hafa stjórnað fyrsta verkþætti í samvinnuverkefni milli framkvæmdastjórnar Efnahagsbandalags Evrópu og stjórnar Québec-fylkis í Kanada um vetnismál. Þetta verkefni byggir á hugmynd sem upphaflega kom fram og var þróuð í rannsóknastofnunum Evrópubandalagsins. Verkefnið er unnið í 20 fyrirtækjum og stofnunum í Evrópu og átta í Québec. Það er gert ráð fyrir að þetta verkefni verði unnið í fjórum þáttum eða áföngum. Hinn fyrsti var frumáætlun sem lauk í mars 1987. Annar var nánari skilgreining verkefnisins og verk - og kostnaðaráætlun fyrir það, en það er einmitt sá þáttur sem nú er í framkvæmd og það er áætlað að þeim áfanga ljúki í mars á næsta ári. Þriðji áfanginn er svo verkfræðileg hönnun og gerð útboðsgagna. Gert er ráð fyrir að sá áfangi taki a.m.k. 1 -- 2 ár. Fjórði og síðasti áfanginn í þessu samstarfsverkefni Evrópubandalagsins og Québec - fylkisstjórnar í Kanada er framkvæmdirnar sjálfar og gert er ráð fyrir að þær taki 4 -- 5 ár. Kostnaður við annan verkþáttinn, þann sem nú stendur yfir, var áætlaður um 3 millj. evrópskra mynteininga, ECU, eða um 230 millj. kr. sem skiptist jafnt á Efnahagsbandalagið, Québec og fyrirtækin sem taka þátt í verkefninu. Kostnaður við verkþætti 3 og 4, sem ég nefndi áðan, þ.e. verkhönnun og framkvæmdir, er hins vegar talinn verða um hálfur milljarður ECU sem jafngildir um 38 milljörðum íslenskra króna. Og það er einmitt þarna sem enn eru óleyst mál því að fjármögnun þessara verkþátta er enn alls óráðin. Það er gert ráð fyrir að helmingur þeirrar fjárhæðar þurfi að koma frá iðnfyrirtækjunum sjálfum þannig að hinir opinberu aðilar, landið Hamborg í Sambandslýðveldinu Þýskalandi, Sambandsstjórnin í Þýskalandi og Evrópubandalagið, væru fúsir til að leggja fé á móti. Það er rétt að benda á að verkefnið snýst að verulegu leyti um það að sýna fram á að hægt sé að framleiða, flytja, geyma og dreifa vetni og nota það til þess að framleiða raforku, til þess að framleiða varma og í stað eldsneytis á ýmiss konar flutninga - og samgöngutæki. Auðvitað er framleiðsla á vetni með rafgreiningu í sjálfri sér ákaflega vel þekkt, Áburðarverksmiðjan í Gufunesi hefur t.d. framleitt vetni með þeirri aðferð í áratugi. En það eru þessir aðrir þættir sem ég nefndi sem nauðsynlegt er að taka á ef á að gera þetta að framkvæmanlegum hlut. Ég tel líka alveg nauðsynlegt, virðulegur forseti, að benda á að það er ekki rétt sem kemur fram í greinargerð með tillögunni, að samið hafi verið um kaup á 100 megavöttum af raforku í Kanada til að framleiða vetni. Slíkur samningur hefur ekki verið gerður, hvað þá að samið hafi verið um orkuverð eins og þar er gefið í skyn og 1. flm., hv. 6. þm. Reykv., endurtók héðan úr ræðustólnum áðan. Allur samanburður við íslenskt orkuverð er því alveg út í hött og allsendis ótímabær. Það er líka rétt vegna tímaáætlana í þessu máli að benda á að í heimsókn fulltrúa iðnrn., Háskólans og fleiri íslenskra aðila til Airbus-fyrirtækisins í Hamborg í lok októbermánaðar sl. kom fram að fyrirtækið telur unnt að flugvél knúin vetni gæti hafið sig til flugs eftir tíu til fimmtán ár, en ekki í síðasta lagi árið 1996 eins og fram kemur í grg. Þetta er byggt á beinum viðtölum við þá menn sem vinna nú að því að hanna þennan farkost, þessa vetnisflugvél. Í ágúst sl. kom einn framkvæmdastjóra Evrópubandalagsins, Martin Bangemann, í opinbera heimsókn til Íslands. Honum voru kynntir möguleikar til þess að nýta innlendar orkulindir, m.a. til þess að framleiða vetni. Ég ræddi þá ítarlega við hann um möguleika á samstarfi Íslendinga og Evrópubandalagsins á þessu sviði. Það var ákveðið að stefna að því að koma á fót samstarfsverkefnum milli íslenskra stjórnvalda og Evrópubandalagsins, m.a. hvað varðar tilraunaframleiðslu á eldsneyti. Í framhaldi af þessu fóru svo fulltrúar frá iðnrn., Landsvirkjun, Iðntæknistofnun, Járnblendifélaginu og Háskóla Íslands á fund í vetnisfélaginu í Hamborg, sem er félag fyrirtækja og áhugamanna um nýtingu vetnis í orkubúskap Þjóðverja, til þess að kynna sér stöðu rannsókna á nýtingu vetnis sem eldsneytis og möguleika á að nýta orkulindir Íslands til að framleiða vetni. Þar var reyndar skrifað undir sameiginlegt minnisblað um samstarf við þetta vetnisfélag, Gesellschaft zur Förderung der Wasserstoffswirtschaft, um möguleika á framleiðslu vetnis á Íslandi. Nú er verið að vinna að gerð áætlunar um verkefni sem í verður ráðist í þessu sambandi með þátttöku ýmissa innlendra aðila. Það er gert ráð fyrir því að markaðsskrifstofa iðnrn. og Landsvirkjunar og iðnrn. muni verja fé til verkefna á þessu sviði á næsta ári, eins og raunar kemur fram í fjárlagafrv. fyrir næsta ár þar sem nefnd er fjárhæðin 4,4 millj. kr., til athugana á möguleikum á framleiðslu vetnis, eins og hv. 6. þm. Reykv. nefndi hér áðan. Notkun vetnis sem eldsneytis er a.m.k. enn sem komið er óhagkvæm fjárhagslega í samanburði við hefðbundið eldsneyti. En auðvitað er það líka rétt að þá eru ekki metnir þeir eðliskostir vetnisins að það er mengunarlaust þegar það er nýtt í sprengihreyflum. Þá er líka rétt að hafa í huga, sem ég hef ekki séð í því efni sem fylgir þessari þáltill., að enn sem komið er fylgir því veruleg sprengihætta við geymslu og átöppun á efninu á farkostina. Við verðum líka jafnan að hafa það í huga að vetnið er orkuberi eins og raforkan, en ekki orkulind eins og vatnsorkan og olían. Það er óljóst hvaða aðferðir yrðu notaðar til að framleiða vetni í framtíðinni ef það á að koma í stað olíu og kola sem eldsneyti framtíðarinnar. Ég leyfi mér að benda á að þar eru aðrar leiðir til athugunar og rannsókna en rafgreining sem hér er aðallega rætt um. Það er rétt að benda á að Evrópubandalagið vinnur að fleiri verkefnum á þessu sviði en þessu kanadísk- evrópska samstarfsverkefni. M.a. má ég nefna þar framleiðslu vetnis með sólarorku í Norður-Afríku. Það er líka rétt að benda á að geysimikla orku þyrfti til að framleiða vetni ef það ætti að koma í verulegum mæli í stað notkunar jarðefnaeldsneytis, t.d. kola, olíu og jarðgass. Það er talið að framleiða mætti með allri tæknilega nýtanlegri vatnsorku í heiminum vetni sem gæti komið í stað e.t.v. 10% af áætlaðri þörf fyrir það sem ég kalla jarðefnaeldsneyti árið 2020. Það er auðvitað rétt, eins og fram kemur í tillögunni, að það er mjög mikilvægt að Íslendingar fylgist náið með og stundi rannsóknir á aðferðum til að framleiða eldsneyti með nýtingu innlendra orkulinda fyrir augum. En ég leyfi mér að benda á að það er unnið skipulega að þessu máli. Það er stefnt að samstarfi við erlenda aðila, einkum Evrópubandalagið, í þessu skyni. Eins og ég sagði áðan, og hv. flm. tók fram, þá er hér gert ráð fyrir nokkru fé til athugunar á möguleikum til framleiðslu á vetni, auk þess sem stofnanir þær sem að jafnaði fást við orkurannsóknir og við það að markaðssetja orku á erlendum vettvangi munu að sjálfsögðu sinna því. Varðandi athuganir sem lúta að nauðsynlegum breytingum á vélum til að brenna vetni verðum við að sjálfsögðu að leggja aðaláherslu á að fylgjast með, enda þarf sterkan, öflugan og þróaðan iðnað að bakhjarli eigi að ná verulegum árangri með slíkum rannsóknum. Virðulegi forseti. Þetta athyglisverða mál gefur mér tilefni til þess að benda á að nýtingu okkar Íslendinga á okkar eigin orkulindum, okkar orkubúskap, má í aðalatriðum skipta í þrjá áfanga eða tímabil. Á fyrsta tímabilinu var höfuðáherslan lögð á rafvæðingu landsins, lagningu hitaveitna á þéttbýlisstöðum þar sem auðvelt og ódýrt var að virkja jarðvarma. Á næsta tímabili var farið að nýta orkulindirnar til þess að treysta undirstöðu þjóðarbúsins með því að virkja, einkum vatnsorkuna, til stóriðju. Þetta stig stendur enn. Á þriðja tímabilinu í kjölfar olíukreppunnar 1973 -- 1974 var dregið úr þýðingu olíunnar í orkubúskapnum með því að nýta innlendar orkulindir, fyrst og fremst jarðvarma og vatnsorku, í stað innfluttrar olíu. Nú er svo komið að innlendar orkulindir hafa svo til algjörlega komið í staðinn fyrir olíu í húshitun og um 90% af olíunotkuninni er í dag vegna samgangna og fiskveiða. Það er einmitt þess vegna sem við þurfum að búa okkur undir nýtt tímabil, fjórða tímabilið, sem gæti einkennst af framleiðslu vélaeldsneytis. Ég tel eðlilegt að þessari tillögu verði sinnt í hv. atvmn. en efast um að önnur afgreiðsla en sú að vísa henni til ríkisstjórnarinnar sé skynsamleg.

Flm. (Kristín Einarsdóttir) : Virðulegur forseti. Ég vona nú að hv. atvmn. fjalli um þessa tillögu og taki afstöðu til hennar, án þess að taka sérstaklega tillit til þeirra orða hæstv. iðnrh. að henni yrði vísað beint til ríkisstjórnarinnar. Ég tel mjög eðlilegt að Alþingi fjalli um þessa tillögu og hún verði samþykkt og vona ég að svo verði. Ég vil samt þakka hæstv. iðnrh. fyrir það sem hann talaði um varðandi tillöguna. Ég tel það mjög mikilvægt að tekið verði á þessu máli og því verði sinnt á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Að sjálfsögðu tel ég mjög mikilvægt að stjórnvöld geri það ekki eingöngu innan ráðuneytisins, heldur að einnig verði höfð samvinna við Háskóla Íslands og við þá vísindamenn sem þar hafa unnið og þeim verði gert kleift að sinna þessum rannsóknum í samvinnu við erlenda háskóla. Auðvitað er mikilvægt að Landsvirkjun og iðnrn. og aðrir komi líka inn í þetta mál en það verður þó að virða sjálfstæði vísindamannanna en styðja þá eins mikið og mögulegt er. Ég tel mjög mikilvægt að við verðum þátttakendur í þessum tilraunum og rannsóknum sem verið er að gera varðandi vetnisframleiðslu. Ég tel ekki nægjanlegt að við fylgjumst einungis með hvað verið er að gera. Við þurfum að vera virkir þátttakendur. Í því sambandi langar mig til að minnast á það að þessi tilraun sem verið er að gera í samvinnu Evrópufyrirtækja er fyrst og fremst í Þýskalandi, þótt að sjálfsögðu sé hægt að kalla það Evrópubandalagið því að það hefur styrkt þetta líka. Tilraunin með Hamborg og Kanada er tilraun sem við væntanlega getum ekki komist inn í þar sem búið er að taka svo mikið af ákvörðunum. Mínar heimildir segja að búið sé að semja um kaup á 100 mw. af raforku. Það sé búið að ákveða að fara út í þetta verkefni og þar af leiðandi sé ekki hægt fyrir okkur að taka beinan þátt í því. Hins vegar hafa Þjóðverjar og þau fyrirtæki sem taka þátt í þessari tilraun áhuga á að halda áfram með þetta verkefni og gera tilraunir á þessu sviði eftir að þessu lýkur. Þá getum við mjög gjarnan verið virkir þátttakendur. Ég tel að við verðum að taka þátt. Við erum mjög háð innflutningi á eldsneyti fyrir okkar fiskiskipaflota. Breytingar eru mjög skammt undan. Það er ekki spurning um það. Tíu ár er ekki langur tími. Við verðum að vera með. Þetta er bara handan við hornið og við getum ekki beðið með hendur í skauti þangað til eftir tíu til fimmtán ár og sagt: Við erum nú búin að vera að fylgjast með en nú þurfum við e.t.v. að gera eitthvað hér á landi og breyta skipum, bílum og öðru. Við verðum að byrja nú þegar. Ég veit ekki hvaða heimildir hæstv. iðnrh. vitnar í þegar hann segir að ekki sé búið að ákveða neitt varðandi þetta verkefni. Þær heimildir sem ég hef segja að þarna sé um tilraun að ræða sem nú þegar er búið að ákveða að fara út í. Varðandi sprengihættu af vetni þá er hún auðvitað fyrir hendi, sem og sprengihætta af öðru eldsneyti. Það er auðvitað veruleg sprengihætta einnig af bensíni og öðru eldsneyti sem við notum hér. Það er líka sprengihætta af vetni en hún er ekki talin verulega mikið meiri en af bensíngeymum. Að sjálfsögðu þarf samt að hafa það í huga og það þarf að hafa sterkari geyma til að geyma fljótandi vetni en annað eldsneyti. Það er hluti af kostnaðinum. Bæði þarf að hafa stærri geyma og þá þarf að hafa sterkari. Það er alveg ljóst og flestir eru mér sammála um að það sé mjög líklegt að vetni verði eldsneyti framtíðarinnar. Við verðum þar af leiðandi að taka virkan þátt í tilraunum og þó svo að við gætum ekki verið útflytjendur á vetni í miklu magni þá mundi það strax vera mjög hagkvæmt fyrir okkur að geta sparað að flytja inn alla þá olíu og bensín sem við þurfum, bæði á fiskiskipaflotann og bílaflotann. Ég tel á allan hátt jákvætt það litla sem ætlað er að gera hér á landi og iðnrn. hefur gert í þessu máli. Ég get ekki annað en lýst ánægju minni með það og endurtek það sem ég sagði áðan að auðvitað er ég ánægð með að sjá að það skuli vera teknar frá fjárhæðir á fjárlögum fyrir rannsóknir varðandi vetni en ég hefði viljað sjá þá upphæð miklu hærri.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) : Virðulegur forseti. Örfá orð um stöðu þessa samstarfsverkefnis sem flm. þáltill. hafa mjög vitnað til. Þetta er samstarfsverkefni Evrópubandalagsins og fylkisstjórnarinnar í Québec í Kanada. Aðalþátttakandi frá þeirri hlið er helsta raforkufyrirtæki fylkisins, Hydro Québec. Ég hef átt þess kost að ræða við báða aðila málsins, bæði fulltrúa Evrópubandalagsins og fulltrúa Kanadastjórnar, og málið stendur, eins og ég lýsti hér áðan, enn á undirbúningsstigi. Það hafa ekki verið gerðir neinir efnahagslega bindandi samningar, einfaldlega af því að fjármögnun verkhönnunar og framkvæmda er enn óleyst. Það er ekki búið að finna þá aðila sem vilja leggja fram helminginn af kostnaðinum við þetta mikla verk, sem kannski er af stærðargráðunni 500 millj. ECU, án þess að eiga nokkurn tímann von á að fá þetta til baka. Spurningin er sú hvort svo rausnarlegur aðili finnst. Það er þá helst verið að hugsa til Evrópubandalagsins og Sambandslýðveldisins Þýskalands, og Hamborgar, en þá þarf iðnaðurinn að koma á móti og það hefur iðnaðurinn enn ekki viljað gera upp við sig. Þess vegna er ekki hægt að lýsa þessu á þann hátt sem hér er gert. En auðvitað er það líka rétt að margir aðilarnir að þessu verkefni, sem taka náttúrlega þátt í því af því að þeir eru rannsóknarmenn og hafa áhuga á því, líta fyrst og fremst til Íslands sem möguleika af því að þeir hafa hugmynd um að ýmsir viðskiptaaðilarnir í verkinu hefðu frekar áhuga á því. Þetta gildir án alls efa um Hamborgarstað sem hefur frá fornu fari samband við Ísland og hefur kannski meiri áhuga á því að leysa verkið í samstarfi við Íslendinga, auk þess sem Ísland liggur miklu nær meginlandi Evrópu en Kanada. Þetta á allt eftir að koma í ljós. Þannig vilja sumir Þjóðverjanna líta á þetta sem valkost við þetta kanadíska samstarf. Aðrir segja að íslenskt verkefni geti verið framhald eða viðbót. Þetta er allt saman óráðið en auðvitað er það rétt að það væri ákaflega hagstætt ef sú tækni finnst og þau efnahagsskilyrði verða að það sé hægt að nýta innlenda orkugjafa sem orkubera í samgöngum og sjávarútvegi. En það er hins vegar ekki rétt að gefa í skyn að það sé handan við hornið. Það er heldur ekki rétt að gefa í skyn að við getum, jafnvel með rausnarlegum fjárveitingum, fengið því framgengt að þetta yrði. Þetta þýðir hins vegar alls ekki að við leggjum árar í bát. Það sýnir allt okkar starf á þessu ári. Það sýnir tillagan í fjárlagafrv. Þess vegna er þessi tillaga sem hér liggur fyrir fyrst og fremst þörf sem umræðugrundvöllur um það sem verið er að gera og að því leyti ástæða til að þakka fyrir hana.