Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsm. fjárveitinganefndar (Magnús Pjetursson) Jeg var að kynoka mjer við að standa upp, af því að það var svo mikill ys og þys í deildinni. En jeg skal reyna að vera stuttorður, svo að menn geti heldur verið kyrrir. Jeg þarf ekki að vera langorður um þennan kafla fjárl., 1.-13. gr. En jeg skal geta þess, að yfirleitt getur fjárveitinganefnd Nd. verið háttv.Ed. þakklát, því að fjárveitinganefnd Ed. hefir yfirleitt hallast að sömu stefnu, sömu tillögum og nefndin hjer í Nd., og tekið upp sumar till. hennar, sem feldar voru hjer í deildinni. En þótt vjer nefndarmenn getum yfirleitt verið þakklátir efri deildar nefndinni, vildi jeg geta þess, að svo virðist, sem háttv. fjárveitinganefnd Ed. sje óánægð við fjárveitinganefnd Nd. fyrir það, hve lengi hún hafi setið á fjárlögunum. Það kemur fram í nál. um fjárlögin, að þau hafi verið óvanalega lengi í Nd. og komið þaðan óvenjulega seint. Eins og jeg gat um við 2. umr. voru sjerstakar ástæður til þess, að fjárlagafrv. kom 2 dögum síðar úr nefnd en 1915. En þótt nefndin telji þetta ekki móðgandi, síður en svo, vil jeg benda þeim einstökum háttv.þm., sem lesið hafa nál.Ed. nefndarinnar, á, að þetta er misskilningur háttv. nefndar. Fjárveitinganefnd Ed. hefir aldrei haft eins góðan tíma til að athuga fjárlögin og nú. Er það af því, að samkvæmt nýju þingsköpunum eru nefndir kosnar í byrjun þings, en 1915 var það t. d. ekki fyr en 15. júlí. Þetta gerir það að verkum, að fjárveitinganefndirnar geta setið að störfum allan þingtímann, og fjárveitinganefnd Ed. fylgst með okkur. Við sendum henni í lok hvers fundar útdrátt úr gerðabók okkar, svo að hún gæti fylgst með. Það sýnir sig líka, að fjárveitinganefnd Ed. hefir nú setið á 50 fundum, en 1915 á einum 20 fundum. Út af því, að svo lítur út í nál., sem fjárlögin hafi gengið miklu fljótar nú í Ed., frá því þau komu frá Nd., en áður, vildi jeg geta þess, að 1915 voru þau afgreidd frá Nd. 27. ágúst og komu til 2. umr. í Ed. 4. september, en nú voru þau afgreidd frá Nd. 30. ágúst og komu til 2. umr. í Ed. 8. september. Þau hafa því verið 2 dögum lengur nú en 1915. Jeg segi þetta að eins fjárveitinganefnd Nd. til afsökunar og til að benda á, að þetta er misskilningur hjá háttv.Ed. Sný jeg mjer þá að frumvarpinu, og skal fyrst geta þess, að í Ed. hefir tekjuhallinn aukist um 35 þús. kr., svo að heita má, að þar sje lítið, sem skakkar frá því, er var, sjerstaklega þegar þess er gætt, að það leiðir aðallega af einum lið. Nú hefir fjárveitinganefndin samt leyft sjer að gera nokkrar brtt., en ekki viljað fara langt, nje ganga í berhögg við Ed., svo að málið þurfi ekki að fara í Sþ. Er þá fyrst brtt. á þgskj. 934, sem er nýmæli frá nefndinni, tekið upp eftir tilmælum skrifstofustjóra Alþingis. Er hún gerð í því skyni, að ljúka megi prentun á hverri örk fjárlaganna jafnóðum, en hingað til hefir hvað bundið annað, og því orðið að ljúka leiðrjettingu á öllu frumvarpinu áður en hægt hefir verið að ljúka við fyrstu örk, og sjá allir, að þetta hefir verið mesta óhagræði. Umbætur þær sem hjer er farið fram á, ættu að verða til þess, að þingmönnum bærist fyr í hendur leiðrjett fjárlagafrumvarp, að lokinni umræðu. Að öðru leyti fer og betur á þessu. Mönnum hlýtur að þykja það haganlegra til yfirlits - þeim er skyn bera á málið - að geta gengið að samtölum greinanna á einum stað. Geta má þess, að skrifstofustjóri þingsins hefir áður átt tal um málið við landritara, og fjellst hann að öllu leyti á þessa breytingu á tilhögun frumvarpsins, og gerði ráð fyrir, ef til hefði komið, að hann hefði haft með höndum samningu fjárlagafrumvarpsins nú, að haga því eins eða á líkan hátt og brtt. fer fram á. Það mun naumast þörf að taka fram, að nefndin væntir þess, að fjárlagafrumvarp stjórnarinnar verði eftirleiðis með þessu sniði, ef brtt. gengur fram. Jeg kem þá að brtt. nefndarinnar á þgskj. 906. Þær hafa í för með sjer nokkra lækkun á útgjöldunum. 1. brtt. er um að lækka skrifstofufje sýslumanna niður í 5000 úr 10300 kr. hvort árið, og auk þess vill nefndin breyta orðalaginu svo, að kalla styrkinn dýrtíðaruppbót á embættisrekstri, því að nefndin vill taka það greinilega fram, að þetta eigi ekki að vera til frambúðar. En því hefir nefndin ekki sett fjárveitinguna eins hátt og Ed., að nú hafa sýslumenn miklar tekjur af landssjóðsversluninni, og þar sem nú er svo gengið frá því máli, að þeir munu hafa þær framvegis, þá þótti nefndinni rjett að taka tillit til þess. Nefndin vill, að stjórnin ráði því, hvernig fjenu er skift, en vill láta þess getið, að hún hefir miðað upphæðina við það, að slept verði lægstu sýslunum, og upphæðirnar, sem stungið var upp á í háttv.Ed., yfirleitt lækkaðar um helming. Jeg skal að síðustu geta þess, að nefndin var ekki öll sammála um þetta, því að minni hluti hennar vill fella alla fjárveitinguna niður. Brtt. 906, 3, við 12. gr., skal jeg ekki tala um nú, því að áður hefir verið gerð grein fyrir henni. Brtt. 906, 4, við 12. gr. 13. lið, um að hækka styrkinn til Jóns Kristjánssonar upp í 2000 kr. fyrra árið, er komin fram til samkomulags. Háttv. Ed. vildi færa hann niður í 1500 fyrra árið, en Nd. hafði samþykt að veita 1500 hvort árið. Um brtt.906, 5, við 12. gr. 15. lið, er það að segja, að nefndin vildi, að stæði við það sama, sem áður hafði verið ákveðið. Þá vildi nefndin einnig, að vitamálastjórinn hefði sömu laun og vegamálastjórinn, og færir því fjárveitinguna í sama horf og hún var í áður en frumvarpið fór hjeðan úr deildinni. Þá er lokið þeim brtt. nefndarinnar, sem jeg tala um að sinni, og skal jeg þá snúa mjer að brtt. annara, og byrja þá á brtt. á þgskj. 928, við 12. gr. 8b., um að binda styrkinn til augnlæknisins því skilyrði, að hann komi á land á viðkomustöðum skipanna. Þetta getur gert lækninum þau óþægindi, að hann geti ekki rannsakað sjúklinga, svo sem þörf er á, því að í skipinu hefir hann myrkraherbergi, sem er nauðsynlegt að hafa, en óvíst, að því verði við komið að hafa það alstaðar í landi. En hins má geta, að sjeu sjúklingarnir ófærir um að komast um borð, þá mun læknirinn altaf fús á að fara í land til þeirra. Nefndin verður því að vera á móti tillögunni. Þá er brtt á þgskj. 909, um að veita Steinunni Guðmundsdóttur 1000 kr. styrk til að geta rekið lækningastofu sína. Nefndin er sömuleiðis á móti þessari tillögu, því að heyrst hefir, að lækningastofan mundi hætta að starfa, af því að hana skorti rafmagn. Um brtt. á þgskj. 916, frá háttv.þm. Eyf., skal jeg ekki tala, fyr en þeir hafa talað fyrir þeim. Þó vil jeg minnast á þá síðustu, um Öxnadalsveginn, að mjer virðist það harla undarlegt að vera að þessum sífelda reipdrætti, og koma í sífellu fram með brtt., sem allar hljóða um það sama, þótt tölunum sje lítið eitt vikið við, en margbúið er að fella. Þá eru loks brtt. á þgskj. 913. Nefndin er á móti þeirri fyrstu, um að lækka skrifstofufje vegamálastjórans. Nefndin er þakklát stjórninni fyrir, að hún kom þessu inn í háttv.Ed.Háttv. flutnm. er það víst ekki kunnugt, að þetta er sparnaður, því að með því að hafa fjárveitinguna svo háa sparast dýrari mennirnir frá venjulegum skrifstofustörfum. Auk þess er maður þegar ráðinn með 2000 kr. launum. 2. brtt. á sama þgskj. er sú sama og nefndarinnar, og því óþarfi að minnast á hana. En um þá þriðju er það að segja, að nefndin álítur 1000 kr. ekki ofhátt, og er því á móti tillögunni.

Björn Kristjánsson Jeg sje, að háttv. fjárveitinganefnd leggur enn til að fella styrkinn til Kjósarhrepps til þess að sækja lækni. - Eins og menn muna lagði stjórnin til, að 300 kr. væru veittar á ári í þessu skyni, en það var felt hjer í deildinni, samkvæmt tillögum háttv. fjárveitinganefndar. Nú hefir háttv.Ed. sett aftur inn 200 kr. á ári. Jeg skal leyfa mjer að lesa hjer upp með leyfi hæstv. forseta, kafla úr erindi Kjósarhreppsbúa, þar sem þeir rökstyðja þessa beiðni sína. Kaflinn hljóðar svo: »Allir, sem hlut áttu að máli undirbúningi laga nr. 24, 13. okt 1899, um skipun læknahjeraða á Íslandi o. fl., töldu þörf á að bæta úr ástandinu, sjerstaklega hvað Kjósarhrepp snerti, þar á meðal þáverandi hjeraðslæknir Reykjavíkur, núverandi landlæknir, enda var með þeim lögum stofnað nýtt læknishjerað, Kjósarhjerað. Mun atfylgi hjeraðslæknis hafa miklu þar um ráðið.« Svo stóð nefnilega á, að fyrir 1899 heyrði Kjósin undir læknishjerað Reykjavíkur, en það var örðugt og því var þar stofnað nýtt hjerað. Þar var svo læknir í nokkur ár, en svo sótti enginn um hjeraðið á ný, og var það því afnumið 1907 og læknirinn þá fluttur, ekki aftur til Reykjavíkur, heldur til Hafnarfjarðar, en með því var Kjósarhreppsbúum gert enn örðugra fyrir með að sækja lækni en verið hafði fyrir 1899. Hreppurinn á því alveg sjerstaka sanngirniskröfu á að fá þennan styrk, þar sem svo illa hefir verið með hann farið. Þeir eiga líka mjög örðugt með að sækja lækni til Hafnarfjarðar, enda er reyndin sú, að það er ekki gert, nema í lífsnauðsyn, þótt um næma sjúkdóma sje að ræða, eins og taugaveikina, sem kom upp í vor á Möðruvöllum. Jeg geri nú ráð fyrir, að nefndinni sje þetta ekki sjerstakt áhugamál að fella fjárveitinguna, enda er hjer ekki um stóran sparnað að ræða. Þá vildi háttv. nefnd einnig binda styrkinn til Flensborgarskólans því skilyrði, að bæjarsjóður í Hafnarfirði leggi honum til 800 kr. Sú fjárveiting fór áður breytingalaust gegnum þessa deild, og er því undarlegt, að þetta skuli koma nú fram. Enda er ekki hægt að binda bæjarsjóð Hafnarfjarðar svona óumsamið til að greiða þetta. Skólinn legst því niður, ef þetta verður samþykt, og skal jeg með leyfi hæstv. forseta lesa upp símskeyti frá sýslumanninum í Hafnarfirði, því til sönnunar. Það hljóðar svo: »Út af fram kominni tillögu í Nd. um tillag, 800 kr., úr bæjarsjóði Hafnarfjarðar, sem skilyrði fyrir styrk úr landssjóði fyrir Flensborgarskólann, tilkynnist yður, að einkis tillags er að vænta, hvorki úr bæjarsjóði nje sýslusjóði til skólans, sem skilyrði fyrir landssjóðsstyrk. Skólinn nýtur nú ókeypis frá bænum rafljósa, vatns og húsnæðis fyrir leikfimi, sem mun vera 4-500 kr. virði. Kensla í skólanum stendur engu fremur bæjarbúum eða sýslubúum en öðrum landsbúum til boða.« Svona er skeytið. Bærinn hefir lagt skólanum raflýsingu, gefið eftir vatnsskattinn og lagt skólanum til leikfimihús. Það svarar því, sem aðrar sýslur eru óbeinlínis vanar að leggja til skóla. En þennan skóla sækja nemendur úr öllum sýslum landsins. Jeg vona, að till. verði feld, enda sje jeg ekki, hvaða ástæða væri til að breyta því, sem deildin hefir samþykt við þrjár umræður. - Þetta voru þær till., sem snerta kjördæmi mitt. Jeg vildi líka minnast á till. nefndarinnar um stórstúkustyrkinn. Vill nefndin aftur færa þann styrk yfir á nafn Sigurðar Eiríkssonar, dannebrogsmanns. Styrkur hans hefir áður verið talinn í 18. gr., og er það svo að skilja, að það sje lífstíðarstyrkur. En ef honum er veittur styrkurinn eftir 16. gr., þá er það svo að skilja, að hann nái að eins til tveggja ára. Er manninum gert rangt til, ef hann er fluttur yfir í þessa grein, því að þá er alls ekki sjálfsagt, að hann haldi styrk sínum áfram. - Mjer þykir það leiðinlegt, að fjelag þetta hefir verið haft að skotspæni hjer í deildinni. Goodtemplarafjelagið er með merkustu fjelögum þessa lands, og ættum við, sem hjer sitjum, miklu fremur að líta upp til þess en að fara svona óvirðulega með það. Það er stofnað á grundvelli kærleikans, eingöngu til að hjálpa öðrum. Fjelagarnir hafa lagt úr eigin vasa svo að hundruðum þús. kr. skiftir. Út yfir tekur till. á þingskj. 951. Er mjög leitt, að slíkar till. skuli geta komið fram. Vona jeg fastlega, að hv. deild láti standa við það, sem hv.Ed. hefir samþykt. Annars skal jeg ekki nefna aðrar till. en till. á þingskj. 929. Jeg tel hana rjettmæta vegna þess, að búið er að veita fje til annars skóla af sama tægi, sem bæði er minni og miklu yngri. Styrkurinn er að eins 300 kr., og samsvarar það að eins einni smálest af kolum, Vona jeg, að háttv. deild sýni þá sanngirni að samþykkja tillöguna. Að öðru leyti skal jeg ekki lengja umræðurnar. Vona jeg, að deildin líti með sanngirni á orð mín.

Frsm. fjárveitingan. (Bjarni Jónsson) Háttv. 1. þm. G.-K. (B.K.) hefir sagt málavexti um 1. lið í brtt. 906. Skal jeg ekki orðlengja það frekar. Orðabókarstyrkinn hefir háttv.Ed. illu heilli fært niður um helming. Skil jeg ekki, hvað deildinni hefir gengið til. 8. brtt. á þgskj. 906 er um að hækka hann aftur. Nefndin ætlaði 6 þús. kr. til þessa starfs í því skyni, að nú yrði samin vísindaleg orðabók. Er það gert eftir aðaltillögu dr. Björns frá Viðfirði, en honum ætlar stjórnin að fá í hendur forustuna fyrir orðabókarstarfinu. Fylgja þessu meðmæli próf. dr. Björns M. Ólsens. Nú á að snúa þessu verki svo, að það verði til gagns og sóma. Þingið getur ekki haldið áfram að veita uppihaldsstyrk einstökum mönnum sem orðabókarstyrk. Ef jeg vissi, að deildin myndi fella brtt, nefndarinnar, þá hefði jeg talið rjettast að bera fram varatill. um að fella styrkinn alveg burt. En jeg ljet það farast fyrir af þeirri ástæðu einni, að jeg hafði eigi brjóst á því, þar sem jeg veit, að það yrði til þess að drepa einn góðan mann og svelta annan. En jeg vona, að háttv. deildarmenn samþykki till. nefndarinnar. - Ekki skal jeg gera þá kröfu, að þeir fari eingöngu að orðum mínum um þetta efni. En þeir geta verið ugglausir um, að það sje rjett, sem próf. Björn M. Ólsen segir um íslensk fræði. Í sömu átt fara og ummæli dr. Björns frá Viðfirði, og enn ummæli Jóhannesar Lynge á Kvennabrekku, sem mun hafa einna best vit á þessum hlutum af núlifandi Íslendingum. Enda vil jeg geta þess, að Jón heitinn Ólafsson sagði um Jóhannes, að hann hefði meira vit í litla fingrinum á íslenskri málfræði en margur sprenglærður kandidat í kollinum. Ef sami ótti, sem vart varð við í Ed., skyldi eiga sjer stað hjá einhverjum þm. þessarar deildar, að styrksins eigi að njóta einhverjir vargar, sem ekki geta unnið saman, skal jeg skýra lauslega frá, hvernig verki þessu er háttað. Við skulum hugsa okkur, að orðabókarhöfundarnir þurfi að orðtaka bækur. Við skulum segja, að annar orðtaki Alþingisbækurnar og Alþingistíðindin frá upphafi, en hinn Diplomatarium, að undanteknu 1. bindinu, sem þegar er orðtekið. Það sjer hver maður, hvaða tækifæri mönnum við slíkan starfa er gefið til að sitja og hnakkrífast. Annars má þess geta, að þeir þrír menn, sem sótt hafa um orðabókarstörf, eru slíkir geðprýðismenn, að enginn veit til, að þeim hafi nokkum tíma sinnast. Jeg skal ekki fjölyrða frekar um orðabókina. En reglulegt sómaverk væri, ef þingið snýst svo við þessu verki, að það verði Íslendingum nú og á ókomum tímum til mikils gagns. Þá er brtt. 906, 10. Háttv. Ed. hefir gert þá breytingu, að Helgi Jónsson fái 1800 kr. bæði árin, en 1200 kr. viðbót fyrra árið til þörungarannsókna. Mjer samir ekki að fara í kapp út af þessum manni, þar sem hann er bróðir minn. Öðrum doktor eru ætlaðar 2500 kr. á ári. 500 kr., sem Helga bróður mínum voru ætlaðar fram yfir það, voru ætlaðar honum vegna þeirra bagga, sem deildin batt honum um þörungarannsóknir. Að öðru leyti má heita líkt um þessa nafna. Í nál.Ed. er það talið sennilegt, að rannsókninni verði lokið á einu ári. Það lítur út fyrir, að sá misskilningur hafi læðst inn hjá deildinni, að hjer væri eingöngu um hallærisráðstöfun að ræða. En svo er ekki. Væri það harla fávíslegt að halda, að vísindalegri rannsókn á þörungum yrði lokið á einu ári. Leggur nefndin til, að Helgi Jónsson fái líka 1200 kr. til þörungarannsóknarinnar síðara árið. Þá hefði hann bæði árin 3000 kr. Býst jeg við, að háttv. deild muni fallast á þetta. Ef deildin skilur við þetta mál eins og háttv.Ed. hefir gert, þá situr Helgi bróðir minn með einar 1800 kr. síðara árið, en nafna hans eru ætlaðar 2500 kr. bæði árin. Er þetta ekki sagt af neinni óvináttu til dr. Helga Pjeturssonar, heldur að eins til samanburðar. Þá er brtt. 906, 12, námsstyrkur til Ingunnar Magnúsdóttur. Það er nýr liður. Þessi stúlka er alin upp hjer í Reykjavík. Eru þær margar systurnar. Þær eru einstaklega háttprúðar og hafa verið öllum geðfeldar, sem þeim hafa kynst. Er ein þeirra alin upp af próf. Guðm. Magnússyni. - Stúlka þessi varð fljótt vel að sjer í öðrum málum. Nú dvelur hún í útlöndum og ætlar sjer að verða skjalþýðari. Undanfarið hefir hún jafnframt námi sínu haft á hendi skrifstofustörf. En nú í vor ætlar hún að taka próf, og hefir því ekki tíma til að vinna fyrir sjer í vetur, eins og áður. Fjárveitinganefnd hefir ekki viljað synja um þennan styrk þetta eina ár. Jeg býst við, að eins verði um háttv. deild. 13. liður í brtt. 906 er um stórstúkustyrkinn. Nefndin var á því máli, að þinginu beri ekki að styrkja þessa stofnun. Hefir hún því tekið upp þá till. sína, að fjeð gangi til Sigurðar regluboða Eiríkssonar. En þar sem heyrst hefir, að hann muni ófús að taka við fjenu, og vilji heldur vera áfram á sama stað í fjárlögunum, sem hann hefir verið á, þá er nefndin ekki viss um, að till. sín verði samþ. Kom hún því fram með varatill., sem hún telur rjettmæta. Er engin stofnun betur að styrknum komin en Bræðrasjóður Mentaskólans. Nú er hann orðinn svo stór, að hann getur að töluverðum mun hjálpað fátækum nemendum. Það ætti vel við, að þingið veitti nú Bræðrasjóði þennan styrk, þar sem það hefir altaf verið að klípa utan úr »ölmusunni«, - öll eru heitin virðuleg - en svo er námsstyrkur mentaskólasveina og meyja nefndur. Gott væri, ef þessu væri haldið áfram í nokkur ár, helst þangað til Bræðrasjóður væri orðinn svo stór, að nemendurnir þyrftu ekki lengur að knýja á dyr þingsins til að afla sjer námsstyrks. Það, sem tilfinnanlegast vantar í þessu landi, eru styrktarsjóðir fyrir unga menn. Í öllum öðrum löndum er mikið til af slíkum sjóðum. Við Háskólann hjer eru að eins til tveir. Var annar stofnaður þegar Geir heitinn Einarsson varð úti, en hinn hefir Benedikt kaupmaður Þórarinsson gefið. Jeg býst því við, að hver háttv.þm. muni greiða brtt. þessari atkv., sá er ekki vill setja Sigurð regluboða Eiríksson í stað stórstúkunnar. Í 18. gr. er bætt inn handa prestsekkjunni Kirstínu Pjetursdóttur, sem ekki hafði komið málaleitun frá og nefndin ekki haft í huga, er hún var að fást við fjárlögin og samdi till. sínar. En ekki verður sagt, að ekkja þessi eigi minna tilkall til styrks en aðrar ekkjur, sem styrks njóta eftir 18. gr. Síra Lárus Halldórsson, maður hennar, var þjóðkunnur prestur og eina tíð alþm. Treysti jeg því, að háttv. þingdm. muni fúslega samþ. þessa till., eins og aðrar slíkar till. Þá er hjer till. um, að skólinn á Hvammstanga sje látinn falla úr tölu þeirra unglingaskóla, sem sjerstyrks eiga að njóta. En jafnframt er hjer brtt. frá mjer um að gera unglingaskólanum í Hjarðarholti ekki lægra undir höfði en hinum skólunum. Hefir till. um þetta verið áður fram borin, en fjell þá með jöfnum atkvæðum. Nú vona jeg, að háttv. deild lofi Hvammstangaskólanum að standa á þeim stað, sem háttv.Ed. hefir sett hann, en bæti Hjarðarholtsskólanum við. Það er svo líkt á komið með þessum skólum, að ekki er annað hæfilegt en að eitt gangi yfir þá báða. Á þgskj. 929 er brtt. frá háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) um 300 kr. styrk á ári til kvöldskólans í Bergstaðastræti. Meiri hluti nefndarinnar er á móti styrkveitingu þessari. Þá eru nokkrar brtt. á þgskj. 915, sem jeg vona, að háttv. flutnm. taki aftur; að öðrum kosti verð jeg síðar að segja nokkur orð um þær, sjerstaklega hina síðustu. Brtt. á þgskj. 911 er ekki annað en orðabreyting, er nefndin lætur hlutlausa. Það þarf alls ekki að tortryggja fræðimann þann, er þar á hlut að máli, um vinnubrögð hans, og að því leyti er till. fullkomlega rjettmæt. Meiri hluti nefndarinnar var á móti till. á þgskj. 925. Hún hafði það á móti henni, að ekki væri fært að leggja út í húsbyggingu á Hallormsstað í svona árferði, þegar alt byggingarefni er svo geipidýrt. Þá kem jeg að till.háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) um að færa fjárveitinguna til sendimanns Fiskifjelagsins úr 12000 kr. niður í 8000 kr. á ári. Nefndinni er ekki kunnugt um, að nokkurt skipafjelag, útlent eða innlent, hafi heitið því að flytja mann þennan ókeypis; ekki veit hún heldur þess vonir, að honum muni verða veitt gefins húsnæði eða fæði, þar sem hann dvelur. Nú mun það varla teljast sæmilegt, að sendimaður lands vors þurfi að lifa á bónbjörgum eða liggja úti. Þá munu þeir, sem athuga málið, sjá, að nú í þessari dýrtíð er upphæð sú, sem honum er ætluð í frv., síst ofhá; vona jeg því, að háttv.þm. (E. J.) taki till. sína aftur. Brtt. á þgskj. 919, um 500 kr. viðurkenningu handa smáskamtalækni Sigurði Jónssyni frá Litla-Lambhaga, er meiri hluti nefndarinnar mótfallinn; þó hefi jeg ekki ástæðu til að mótmæla henni, því að jeg þekki ekki þennan mann, og vil jeg fyrst heyra, hvað flutnm. hennar, háttv.þm. Borgf. (P. O.) hefir um hana að segja. En mig furðar á því, að háttv.þm. (P. O.) vill fella burt annan lið, sem háttv.Ed. setti inn, ef till. þessi fellur, því að hvorugur maðurinn er betur farinn, þótt báðir falli. Við skulum sem snöggvast hugsa okkur, hvernig færi, ef þessari reglu háttv.þm. (P. O.) væri alment fylgt í fjárlögunum. Setjum svo, að einhver háttv.þm. vildi koma inn í fjárlögin fjárveitingu til vegarspotta, og hefði í hótunum, að ef hann fengi hann ekki, þá skyldi hann stuðla að því, að fjárveiting til annara vegarspotta yrði líka feld. Það mundu ekki þykja hyggnir löggjafar nje sanngjarnir, sem svo færu að ráði sínu; og jeg trúi því ekki fyr en jeg reyni, að háttv.þm. Borgf. (P. O.) sje alvara með að vilja fella 34. liðinn í 16. gr., ef till. hans kemst eigi fram. Háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) ber fram tillögu um, að niður sje feldur 40. liður í 16. gr.: »Til hafnarsjóðs Vestmannaeyja, endurgreiðsla á útlögðum kostnaði við rannsókn á hafnarstæði og undirbúningi hafnargerðar«. Svo stendur hjer á, að á þingi 1911 voru veittar 4000 kr. til að rannsaka hafnarstæði í Vestmannaeyjum, og mun þá hafa verið ætlun manna, að fje þetta myndi nægja til rannsóknarinnar, en reyndin varð sú, að hún kostaði rúmlega 7300 kr., enda var rannsóknin yfirgripsmeiri en menn hugðu í fyrstu að hún mundi þurfa að vera. Þingið 1911 ljet svo um mælt, að landið mundi borga allan rannsóknarkostnaðinn. Hingað til hefir það verið talið heiðarlegt að halda orð sín, og sumir hafa verið svo djarfir að segja, að löggjafarþing ætti að vera svo vandað að virðingu sinni, að það vildi halda orð sín, eins og einstakir menn, og sumir svo heimtufrekir að heimta beinlínis slíkt. Það er því sjálfsagður hlutur að fella tillögu þessa, og því skyldara er landssjóði að greiða fje þetta, þar sem Eyjarnar eru eign landsins, og það hin besta þeirra, og sú, sem vonandi verður síðast seld. Jeg vona, að háttv.þm. (E. J.) hafi ekki aðra gleði af till. sinni en að hann, sem sparnaðarmaður, hafi ófyrirsynju eytt tíma þingsins og aukið kostnað. Það skyldi vera, að hann hefði borið till. fram af tómum brjóstgæðum við prentarana og til að auka þeim atvinnu. Þá er hjer brtt. frá hæstv. fjármálaráðherra (S. E.); hann hefir að vísu eigi talað um hana enn; þó mun jeg fara um hana nokkrum orðum. Fjárveitinganefnd samþ.till. þessa að öllu; og skal jeg benda á, að þessi maður hefir unnið lengi að þýðingarmiklu starfi í þjónustu landsins og fengið órífleg laun fyrir. Hann hefir unnið minstan hluta starfstíma síns með eftirlaunarjetti, og mundu eftirlaun hans, hin löghelguðu, því verða lítil, er hann ljeti af embætti. Mest styður það þó till. þessa, að maður þessi, Indriði skrifstofustjóri Einarsson, hefir með höndum ýms ritverk, sem hann vonar að geta unnið að og lokið við, ef hann fær næði til þess. Eitt af þessum ritum, og það sem er líklegt að verði höfuðritverk hans, er »Dansinn í Hruna«. Lítil von er, að hann gæti lokið þessum verkum í hjáverkum, við hliðina á erfiðum embættisstörfum. Það er því til gagns fyrir landið og sóma fyrir þingið, að till. sje samþ. Indriða Einarsson má telja forgöngumann leikskáldskapar hjer á landi; og væri gott til þess að vita, að hann fengi nú á efri árum næði til að fullgera verk þau, sem hann hefir geymt í huga frá æskuárum, því að þótt hugsanafrjósemin minki, er aldur færist yfir menn, og hugmyndirnar sjeu ekki eins áleitnar eins og á unga aldri, þá eiga rosknir menn auðveldara með að færa hugmyndir æskuáranna í fagran og sæmilegan búning. Jeg þarf ekki að skýra nánar slíka hluti; slíkt má sjá í öllum bókmentasögum. Skal jeg að eins nefna til sönnunar þessu stórskáldið Goethe; hans bestu verk eru frá fullorðinsárunum, en smíðuð úr æskuhugmyndum. Mun jeg svo ekki fara fleirum orðum að sinni um málið, en vona, að háttv. deild fylgi till. nefndarinnar í sem flestu, einkum þó í höfuðatriðum öllum. Á örsmáa liði leggur hún minni áherslu. En er hún á að fara að gera út um þær tillögurnar, sem við er bundinn heiður þingsins og gagn þjóðar í nútíð og framtíð, þá vona jeg, að það komi í ljós, að í þessari deild sitji sannir og góðir Íslendingar.

Sveinn Ólafsson Jeg á hjer 3 litlar brtt. En ekki á jeg því láni að fagna, að háttv. nefnd hafi viljað taka þær upp á arma sína. Að því leyti hefir henni líkt farið og við 3. umræðu, er hún lagði á móti öllum tillögum mínum, og stend jeg því ekki í neinni þakklætisskuld við hana. Þessar brtt. hafa nú það til ágætis sjer, að þær fara eigi fram á fjáreyðslu úr landssjóði; að því leyti ættu þær að vera öllum meinfangalausar. Og þótt ein þeirra hækki lítillega gjaldahlið fjárlaganna, þá er það að eins flutningur úr einni pyngju landssjóðs til annarar. Í brtt. minni á þgskj. 925 er farið fram á, að skógræktarfjeð verði hækkað um 2000 kr. hvort árið, eða úr 12 þús. kr. upp í 14 þús. kr., og að af fje þessu sje 2700 kr. hvort árið varið til íbúðarhússbyggingar á Hallormsstað. Jeg flutti þetta sama erindi, þó í nokkuð annari mynd, hjer inn í háttv. deild við 3. umr. fjárlaganna. Fór jeg þá fram á, að veittar væru 5400 kr. í einu lagi til húsbyggingarinnar, en nú legg jeg til, að upphæðin sje greidd á tveim árum, en að fjeð, sem veitt er til skógræktar, minki ofurlítið. Jeg hygg, að þetta geti staðist, og þótt skógræktin kunni að bíða einhvern lítinn hnekki við það í bili, þá held jeg, að það sje betra en að þetta fornfræga höfðingjasetur sje látið níðast niður. Höfðingjasetur leyfi jeg mjer að nefna Hallormsstað, því að staðurinn ber þess órækan vott, að vitrir menn og sannir höfðingjar hafa þar setið og varðveitt skóginn fagra frá eyðingu. Það er vansæmd að láta þessa fögru eign landssjóðs níðast niður og jafngóða jörð standa húsalausa; og síst er það metnaðarauki fyrir oss, er útlendingar heimsækja þennan landsfræga gróðrarreit, að sýna þeim hann í slíkri vanrækslu, sem hann er nú. Það hefir verið haft á móti þessari tillögu minni, að byggingarefni sje ófáanlegt. Ef svo er, þá nær það ekki lengra og fjeð sparast. En jeg hygg, að ýmislegt af efninu sje fáanlegt, og nokkuð af því þegar fengið, og því sje rjett að veita fjeð nú. Jeg hygg, að þeir, sem Hallormsstað þekkja, telji það illa farið, ef hann er látinn leggjast í kaldakol, og að þingið muni litla viðurkenningu fyrir þá sparsemi hljóta, sparsemi, sem stingur svo átakanlega í stúf við alt fjárlagasukkið í þetta sinn. Þess ber að gæta, að þegar hefir verið lagt allmikið fje og vinna í að bæta stað þennan og skreyta, miklu verið kostað til girðingar um skóginn allan og gróðrarreitanna; væri hrapallegt, ef hætta ætti nú við hálfunnið verk, því að húsalaus getur jörðin ekki verið. Jeg vona því, að tillögunni verði leyft að fljóta, og að háttv. þingdm. átti sig á því, að með þessari litlu fjárveitingu er til sæmdar og gagns unnið. Önnur brtt. mín er á þgskj. 928, um það, að það sje gert að skilyrði fyrir fjárveitingunni til ferðalaga augnlæknisins, að hann komi á land á viðkomustöðum skipanna. Þessa ósk hefi jeg borið fram af því, að einn af hjeraðslæknum austanlands hefir kvartað um, að sjúklingar, sem vanfærir eru til ferða, einkum gamalmenni og börn, sem ekki hafa verið fær um að fara út í skip, hafi ekki haft not af komu augnlæknisins. Mjer finst það sanngjarnt, þótt farið sje fram á, að hann komi á land á viðkomustöðum skipanna. Hv. frsm. (M.P.) tók það fram, að ástæðulaust væri að fara fram á þetta, því að augnlæknirinn hefði allan sinn umbúnað til að taka á móti sjúklingum á skipi úti. En þótt svo sje, og þótt hann geti má ske ekki skoðað sjúklinga til fullnustu nema þar, þá er ekki stór kvöð á hann lögð, þótt hann eigi að koma á land og líta á sjúklinga þá, sem geta ekki komist út í skip til að hitta hann þar. Það hefir viljað svo óheppilega til, að í prentuninni hefir fallið aftan af brtt. orðin »til viðtals við sjúklinga«. Leyfi jeg mjer að skjóta því til hæstv. forseta, hvort eigi muni mega leiðrjetta þetta án þess að tillagan sje nú prentuð upp. Loks kem jeg að 3. brtt. minni á þgskj. 925, um það, að úr athugasemdinni um forgangsrjettarskólana falli Hvammstangaskóli. Þegar fjárlagafrv. fór hjeðan úr deild, voru tilnefndir 4 unglingaskólar, er hver um sig skyldu njóta 1500 kr. styrks af þeim 15000 kr., sem ætlaðar voru til unglingaskóla. Auk þess var 2 af skólunum ætlað alt að 1000 kr., er miðast skyldu við nemendafjölda. Í háttv.Ed. var svo bætt við 5. skólanum, skólanum á Hvammstanga; hafði verið borin upp um það tillaga hjer í deild, en fallið. Að jeg legg til, að þessi skóli sje feldur úr athugagreininni, kemur til af því, að mjer finst ekki rjett að minka styrkinn til ónafngreindu skólanna, fram úr því, sem ákveðið var hjer í deild. Nú munu vera einir 11 unglingaskólar, auk þessara 5, og kemur þá ekki mikið í hvers hlut, þegar frá eru gengnar 8500 kr. Mjer finst þeim vera órjettur ger með því að taka svona marga forgangsrjettarskóla á kostnað þeirra, og jeg hefi enga vissu fyrir verðleikum þessara, sem forgangsrjett eiga að hafa. - Jeg þykist heyra þeirri spurningu varpað fram, hví jeg vildi ekki fella þá alla. Þessu svara jeg á þann veg, að þrír af skólum þessum eru í þeim landsfjórðungum, sem minstan styrk hafa fengið úr landssjóði til skólahalds. 2 þeirra eru í Vestfirðingafjórðungi, á Núpi og Ísafirði, og einn í Austfirðingafjórðungi, á Seyðisfirði, og er ekki nema sanngjarnt, að þeir sjeu látnir njóta styrks, framar skólum þeirra fjórðunga, sem eiga marga landsstyrkta skóla, svo sem er um Sunnlendinga- og Norðlendingafjórðunga. Á þgskj. 910 er tillaga frá háttv.þm. Dala. (B. J.), sem jeg mundi hafa látið afskiftalausa, ef hún hefði ekki staðið í svo nánu sambandi við tillögu mína á þgskj. 924. Þar er farið fram á að setja skólann í Hjarðarholti í Dölum í tölu forgangsrjettarskólanna. Jeg verð að sjálfsögðu að vera á móti þessari tillögu, því að hún gengur í öfuga átt við það, sem jeg vildi vera láta um unglingaskólana, að skifta milli þeirra eftir nemendafjölda og starfstíma, eins og verið hefir. Um aðrar brtt. ætla jeg ekki að ræða, vil ekki eyða tímanum til þess, enda tækifæri við atkvæðagreiðslu að minnast þeirra.

Fjármálaráðherra (S. E): Það var till. frá mjer um skrifstofukostnað sýslumanna samþ. í háttv.Ed. Við þann lið eru hjer fram komnar 2 brtt. Önnur er frá háttv. fjárveitinganefnd og fer fram á að lækka liðinn úr 10300 kr. niður í 5000. Hin er á þgskj. 912, og fer fram á að fella liðinn alveg. Jeg skal leyfa mjer að geta þess, að ástæðan til þess, að jeg bar þennan lið fram, var sú, að það kom brjef frá sýslumanninum í Húnavatnssýslu, þar sem hann fer þess á leit, að hann fái 1500 kr. í skrifstofufje, þangað til launakjör íslenskra embættismanna verði endurskoðuð. Hann gaf einnig yfirlit yfir nauðsynlegan kostnað af embættinu, sem var svo mikill, að launaafgangurinn varð ekki nema 1552 kr. Fjárveitinganefnd Nd., sem fjekk þessa skýrslu frá sýslumanni, sendi hana stjórnarráðinu til athugunar, og virtist vilja taka mál þetta til greina á einhvern hátt. Ástæðurnar til að veita sýslumönnum skrifstofufje eru, eins og sakir standa, ákaflega margar, og sá stjórnin sjer ekki annað fært en að taka þessa beiðni til greina á þann hátt að veita öllum sýslumönnum örlítinn skrifstofukostnað. Í fyrsta lagi eru ástæður, sem stafa af stríðinu, sem nú stendur yfir í heiminum, sem sje þær, að sýslumannsembætti, sem áður voru svo vel launuð, að þau þoldu nokkurn embættiskostnað, eru miklu tekjurýrari nú, því að aukatekjurnar eru sama sem engar. Flest sýslumannsembættin eru líka þannig löguð, að eins og hlaðist hefir á þau mikið af alls konar aukastörfum nú, er ómögulegt að reka þau án mikils skrifstofukostnaðar. Jeg skal leyfa mjer að skýra frá kostnaðinum við hin ýmsu embætti, samkvæmt skýrslu, sem samin var 1916, þegar dýrtíðaruppbót embættismanna var ákveðin. Jeg ætla að lesa þessa skýrslu upp með leyfi hv. forseta Sýsla. Föstlaun. Emb.kostn. kr. kr. Mýra- og Borgarfj 3500 1200 Snæf.n. og Hnappadals 3000 1300 Dala 2500 760 Barðastrandar 2500 1580 Stranda 2500 600 Húnavatns 3500 1326 Skagafjarðar 3000 600 Þingeyjar 3500 1400 Norður-Múla og Seyðisf. 3500 2800 Suður-Múla 3000 2300 Skaftafells 3000 1064 Rangárvalla 3000 775 Veetmannaeyja 2000 1600 Árnes 3500 2765 Gullbr. og Kj. og Hafnarf. 3000 2470 Það er engin skýrsla fyrirliggjandi frá bæjarfógetunum á Ísafirði og Akureyri, því að þeir óskuðu ekki eftir dýrtíðaruppbót. Fyrst nú að kostnaðurinn af embættinu er svona mikill 1916, þá er auðsjeð, að það er ekki mikið eftir að lifa af, þegar búið er að draga hann frá föstu laununum. Fyrir komandi ár má búast við, að kolakostnaðurinn verði svo mikill, að hann hleypi skrifstofukostnaðinum fram að miklum mun. Við þetta bætist, að þingið er altaf að leggja meiri og meiri verk á sýslumennina, án þess að auka laun þeirra á nokkurn hátt, enda er eðlilegt, að eftir því sem viðskiftalíf okkar eykst ár frá ári aukist einnig störf þessara manna. Þá er á það að líta, að þessir embættismenn sumir hverjir eru, þegar á alt er litið, víst allra embættismanna verst launaðir, en hafa þó mörgum mjög þýðingarmiklum störfum að gegna, hafa t. d. aðalinnheimtu landsins, og það má nærri geta, hve holt það er að hafa þá menn svo illa launaða, að þeir verði að leita sjer aukastarfa, til þess að geta lifað. Það er mjög nauðsynlegt, að þeir sjeu efnalega sjálfstæðir menn. Það sýnist því liggja í hlutarins eðli, að jeg þurfi ekki að fara fleirum orðum um þetta, hve mikil nauðsyn það er að láta þessa menn hafa skrifstofufje, þar sem líka sjerstaklega harðar kröfur eru gerðar til þeirra um það að afgreiða mál fljótt, eins og sjálfsagt er, en til þess að geta rekið þau með nægilegum hraða, þarf eitthvert skrifstofufje. Það er líka merkilegt tímanna tákn, að nú er eitt sýslumannsembætti laust, sem talið er með þeim betri. Það er sem sje Suður-Múlasýsla. Jeg hefi nýlega átt tal um það við tvo lögfræðinga, sem báðir sögðu, að þeir hefðu mjög gjarnan viljað sækja um það, en hafi ekki treyst sjer til þess vegna þess, hve illa það er launað. Það er yfirleitt ekki vinsælt að flytja mál sem þetta á Alþingi, en ætti þó að vera það, því að það er enginn bitlingur, þótt veitt sje nauðsynlegt fje til nauðsynlegra embætta, til þess að þau geti orðið rekin þjóðinni til sem mests gagns. Jeg sje ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um þetta að sinni, en leyfi mjer að vænta, að þessi styrkur fái að standa óbreyttur, eins og hann er í frv. nú, er það kemur frá háttv.Ed. Undir öllum kringumstæðum er ófært að hafa hann minni en háttv. fjárveitinganefnd hefir stungið upp á. Þá vil jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum um 13. brtt. nefndarinnar. Hún er um stórstúku Good-Templara, og jeg skal ekki vera margorður um hana, en að eins leyfa mjer að mælast til, að hún verði feld ásamt varatill., en styrkurinn til stórstúkunnar látinn standa. Jeg verð að líta svo á, að þessi styrkur sje veittur í viðurkenningarakyni fyrir störf, sem hafa orðið til mjög mikils góðs. Þá er brtt. á þingskj. 932, sem jeg hefi komið fram með. Jeg vil leyfa mjer að þakka háttv. fjárveitinganefnd fyrir það, hve vel hún hefir tekið henni, og sjerstaklega háttv. framsm., þm. Dala. (B. J.), fyrir ummæli hans um þessa brtt. Í raun og veru hefi jeg engu við það að bæta, sem hann sagði um hana, því að hann tók alt það fram, sem jeg hefði gjarnan viljað segja. Eins og kunnugt er hefir skrifstofustjóri Indriði Einarsson verið í þjónustu landsins í 37 ár, lengst af við mjög lítil laun, en verið fjölskyldumaður og því átt við þröng kjör að búa. Hann er búinn að starfa, sem sagt í þjónustu landsins í 37 ár, og því ekki nema eðlilegt, að hann sje dálítið farinn að þreytast, enda hefir hann auk þess, sem hann hefir starfað beinlínis í landsins þarfir, haft ýms önnur áhugamál, því að hann hefir jafnan í frístundum sínum, eða þegar eitthvert hlje hefir orðið á störfum hans, fengist við að semja skáldrit. Jeg þarf ekki að minna á starfsemi hans sem leikritaskálds eða þann skerf, sem hann hefir lagt til bókmenta þjóðarinnar, því að það er öllum kunnugt. Jeg skal að eins benda á Nýársnóttina, sem hefir verið leikin hjer hvern veturinn eftir annan, og ekkert leikrit hefir gengið eins oft og hún. Jeg veit, að það er ósk Indriða að mega nota þann tíma, sem hann á eftir æfinnar, eingöngu til skáldskapar, sjerstaklega til þess að geta lokið verki, sem hann er þegar byrjaður á fyrir löngu, en hefir ekki getað lokið við, sökum mikilla anna. Jeg sje ekki ástæðu til að fara um þetta fleirum orðum, en læt mjer nægja að vísa til þess, sem háttv. framsm. (B. J.) sagði um þetta atriði, því að honum fórust svo vel orð um það, eins og vænta mátti. Auk þess er mjer kunnugt um, að nálega alt þingið er mjer sammála um rjettmæti þessarar brtt.

Einar Jónsson Þegar svo er orðið áliðið þingtímans og dagsins sem nú, verða menn að takmarka ræðutíma sinn. Það, sem vakti fyrir mjer með því að biðja mjer hljóðs, var það, að jeg vildi leyfa mjer að mæla með 2 brtt., sem jeg hefi komið með. Jeg áleit, að eitthvað yrði að reyna að spara í þessum fjárlögum, því að jeg sje, að útgjöldin hafa hækkað töluvert í háttv.Ed. Jeg leit því eftir, þegar fjárlögin komu þaðan, hvaða liði væri tiltækilegast að nema burt eða lækka, og lenti þá á 2, sem jeg hef gert brtt. við, og geta þær brtt. sparað landinu 11,300 kr., ef þær verða samþyktar. Jeg bjóst við, að það myndi verða vandkvæðum bundið að lækka, þótt sýnilega væri hægt að gera það. Fyrri brtt. er við 16. gr. 21, og er um að lækka laun fulltrúa Fiskifjelagsins úr 12,000 kr. niður í 8,000 kr. Jeg batt mig við þá ástæðu, að í fjárlagafrv. stjórnarinnar voru honum ekki ætlaðar nema 4,000 kr., og jeg áleit það einkennilegan mismun, sem yrði á þeim lið, ef hann væri hækkaður upp í 12,000 kr. Það getur enginn álitið, að það sjeu eintómir heimskingjar bæði í stjórninni og í Nd., sem ljet þá upphæð standa, en háttv.Ed. hefir samt hækkað þennan lið um 8000 kr. Það hefir stundum verið sagt um þessa háttv. deild, að það væri óhætt að láta alt glannast í gegn hjer, því að háttv.Ed. drægi úr því aftur, en nú hefir farið á annan veg. Samt sem áður hefi jeg fengið upplýsingar um það, að rjett muni að veita Fiskifjelaginu þessa upphæð, og þess vegna ætla jeg ekki að halda þessari brtt. minni til streitu, og hefði enda tekið hana aftur, ef háttv.þm. Dala. (B. J.) hefði ekki óskað þess. Það er eingöngu vegna þess, að jeg tek hana ekki aftur, því að annars hefði jeg gert það.  (B. J.: Hahahahahæ)  . Það er ekki af neinni óvináttu við háttv. þingm. Dala. (B. J.), heldur af því, að hann þykist altaf hafa húsbóndavald yfir mjer, en jeg ætla að sýna honum nú í kvöld, að svo er ekki. Hin till. er út af fjárveitingu til hafnargerðar Vestmannaeyja. Háttv. þm. Vestm. (K. E.) hefir minst á þessa brtt. við mig og áleit, að jeg væri illviljaður Vestmannaeyingum, en svo er alls ekki. Jeg kom með þessa brtt. blátt áfram af því, að jeg álít, að landssjóð beri engin skylda til að greiða þessar 3,300 kr., sem farið hefir verið fram á, enda þótt rannsóknin hafi kostað það meira en áætlað var. Jeg skal geta þess, að í Vestmannaeyjum hafa verið gerðar rannsóknir til að vita, hvort ekki mætti bæta höfnina þar, og síðan hefir verið unnið að því, en alt farið jafnóðum í sjóinn. Þess vegna hygg jeg, að varlega sje í það farandi að ausa fje í þetta alveg óbotnandi díki. En aðallega kom jeg með þessa brtt. af því, að jeg þóttist vita, að stjórninni væri kunnugt um, hvernig til hagaði þarna, og hefði því ekki tekið þennan lið inn í frv. Auk þess finst mjer, að Vestmannaeyingar sjálfir eigi að bera ábyrgðina á þessu, því að hygnir menn þar hefðu átt að sjá, að engin tiltök voru á að gera þar höfn. Mönnum gæti eins dottið í hug að gera höfn úti við Eldey eða úti við Dranga eins og í Vestmannaeyjum, sem er klettur út í sjálfu Atlantshafi, og sjórinn er þar svo sterkur, að það getur sjálfsagt ekkert mannlegt afl ráðið við hann, þar sem hann skellur þar á klettana. Það skyldu þá helst vera einhver öfl, sem háttv.þm. Dala. (B. J.) einum er kunnugt um. Hjer er um það að ræða, hvort landssjóður eða hafnarsjóður Vestmannaeyja á að bera þann halla, sem orðinn er, og jeg hygg, að úr því að rannsókn á þessu byrjaði 1911 og kostaði þá 4,000 kr., þá hefðu Vestmannaeyingar ekki átt að halda áfram og kosta 3,300 kr. meira til, og mig furðar líka á því, að það skuli vera beðið með að koma með þetta fyrir þingið þangað til 1917. Jeg ætla nú samt eftir þær upplýsingar, sem jeg hefi fengið, að taka þessa brtt. aftur, en hina ekki vegna hv.þm. Dala. (B. J.).  (H. K.: Jeg held, að jeg verði að taka hana upp aftur, af því að háttv.þm. (E. J.) er búinn að lýsa svo vel rjettmæti hennar)  . Þá ætla jeg að minnast nokkrum orðum á þörungana, sem dr. Helgi, bróðir háttv.þm. Dala. (B. J), á að rannsaka.  (B. J.: Og þönglana)  . Það er dálítið einkennilegt, að háttv.þm. Dala. (B. J.) skyldi fara að tala um þennan lið eins og áður, því að hann talaði af svo miklum ókunnugleik, að hann áleit marhálm skepnufóður. Jeg er að vísu ekki mikið kunnugur við sjó, en jeg veit þó, að skepnur borða ekki mikið af marhálmi.  (H. K.: Marhálmur er ágætt skepnufóður)  . Jeg held ekki.  (H. K: Jú, það er víst satt)  . Það er þá öðruvísi á Barðaströndinni en á Eyrarbakka, því að þar er marhálmurinn notaður í heydýnur, en ekki til fóðurs. Við skulum þá annars slá því frá okkur, en ekki hinu, að þegar háttv.þm. Dala. (B. J.) talar um þörungana og bróður sinn, þá fullyrðir hann, að ekkert gagn sje í því að veita honum þennan styrk ekki nema annað árið, heldur verði að veita honum hann bæði árin, en jeg álít, að ef þessar rannsóknir eru til nokkurs gagns, þá geti það komið að gagni að veita styrkinn bara fyrra árið.  (B. J.: En marhálmurinn?)  Þingsveinar! Viljið þið ekki taka háttv.þm. Dala. (B. J.) og leiða hann í sæti sitt.

Stefán Stefánsson Við erum tveir flutnm. að þremur brtt. á þgskj. 916. Fyrstu tvær tillögurnar ætla jeg sjerstaklega að skýra dálítið, gagnvart póstafgreiðslumanninum á Siglufirði. Hann hafði sent erindi til landsstjórnarinnar með ósk um hækkun á launum sínum og líka hækkun á húsaleigustyrk. Áður hefir hann haft 800 kr. í laun og 150 kr. í húsaleigustyrk. Í brjefinu til stjórnarinnar er lýst nákvæmlega starfi því, sem hann hefir með höndum, og sömuleiðis því, hve miklir peningar ganga í gegnum höndur hans, eða, með öðrum orðum, hann lýsir störfunum, sem hann verður að inna af hendi, og ábyrgðinni, sem á honum hvílir. Eftir þessu brjefi er það sjáanlegt, að borgunin, sem maðurinn fær, samsvarar ekki líkt því fyrirhöfn hans og ábyrgð. Í brjefinu stendur, að á árinu 1916 hafi verið afgreiddar ávísanir upp á: kr. 215,427,00 302 verðböggiar kr. - 32,351,00 579 peningabrjef á. - 254,943,00 Alls kr. 502,721,00 Enn fremur 659 ábyrgðarbrjef, sem ekki eru reiknuð til verðs. Póstafgreiðslumaðurinn kemst þannig að orði: »Þetta virðist mjer vera nokkuð stórfengleg ábyrgð á manni með að eins 800 kr. launum, því margoft þarf maður hjálpar með að sumrinu, og þá er kaupgjald svo gífurlegt, að því trúir enginn, sem ekki þekkir til hjer, alt að 1 kr. og 50 aur. á tímann.« Það er því auðsjeð, þar sem hann dag eftir dag þarf á hjálparmanni að halda að sumrinu til, hve langt þessi laun hrökkva til þess að borga manni, og til þess að hann hafi hæfilega þóknun fyrir fyrirhöfn sína. Auk þessa er þess að gæta, að hann er bláfátækur fjölskyldumaður, og hefir ráðist í að byggja stórt hús, til að geta haft póstafgreiðslu og símastöð. Hann hefir því ekki einungis bygt fyrir sig, heldur líka fyrir tvær opinberar stofnanir, og hvíla því á honum stórskuldir. Sýslumaðurinn í Eyjafjarðarsýslu hefir sent meðmæli með því, að hann fái hærri laun og líka hærri húsaleigustyrk. Hann getur þess einnig, að póststofan, sem notuð hafi verið, sje nú orðin ófullnægjandi fyrir allar þær póstsendingar og alla þá afgreiðslu, sem þar fer fram árlega; og í brjefi sínu tekur póstafgreiðslumaðurinn það skýrt fram, að fyrir stofu þá, sem hann nú fær 150 kr. í leigu fyrir frá landssjóði, hafi sjer boðist 1000 kr. frá öðrum, árið sem leið, og það fyrir utan ljós, hita og ræstingu. Það er því fyllilega sanngjarnt, að hann fái viðbót við húsaleigustyrkinn, auk þess sem honum ber að fá uppbót á sínum eigin launum. Nú leggjum við til, að laun hans verði hækkuð um 500 kr., auk þess, er fjárveitinganefnd ræður til, en eftir tillögum háttv. fjárveitinganefndar á hann að fá 1000 kr., eða 200 kr. hækkun frá því sem nú er. Í brjefinu fer hann fram á 2500 kr. laun. Þá fyrst telur hann sjer viðunanlega borgað, svo að hann geti fengið sjer þá hjálp, sem hann þarf á að halda. Þarna munar þá 1000 kr. frá því, sem hann fer fram á. Við húsaleigustyrkinn förum við fram á 300 kr. viðbót. Öll fjárveitingin, sem við flutnm. förum fram á, nemur því 800 kr. Jeg vildi því mega vænta þess, að tillögurnar yrðu báðar samþyktar. Jeg vil ekki tefja tímann með því að lesa upp brjef sýslumannsins í Eyjafjarðarsýslu um þetta erindi, en það lýsir vel, hvernig ástatt er að þessu leyti. Sjerstaklega er lögð áhersla á það, að húsnæði það, sem notað hefir verið, sje með öllu ófullnægjandi, og enn fremur bent á, að launin sjeu óforsvaranleg fyrir mann með svo miklum störfum og svo stórri ábyrgð. Jeg skal geta þess, að við höfum ekki sett það sem athugasemd með fjárveitingunni, hvert hún eigi að ganga, en álitum, að nægja mundi að taka það fram í framsögunni, og vænti jeg þess, að enginn verði í vafa um, hvernig á fjárveitingunni stendur, nái hún samþykki, þótt hún standi ekki sem sjerstakur liður í fjárlögunum, heldur inni í þeirri upphæð, sem ætluð er til að launa póstafgreiðslumönnum á stærri póststöðvum utan Reykjavíkur; að eins þessa eins að gæta, að í upphæðinni eru þá 500 kr. sem persónuleg launauppbót til póstafgreiðslumannsins á Siglufirði, sem þá fær alls að launum árlega 1500 kr. Svo tel jeg ekki þurfa að lýsa þessu nánar. Jeg vona, að mönnum skiljist, að það er af fylstu nauðsyn, sem þetta er flutt. Þá skal jeg víkja nokkrum orðum að 3. brtt., sem er smávægileg fjárveiting, til framhalds þjóðveginum frá Akureyri um Þelamörk, sem nefndur er Öxnadalsvegur. Við flutnm. bárum fram brtt. um fjárveiting til vegarins við 2. umr. fjárlaganna, og fórum þá fram á 3000 kr. hvort árið. Nú er upphæðin færð niður í 2500 kr., og verður það undir áliti hæstv. forseta, hvort tillagan megi koma undir atkvæði deildarinnar eða ekki. Jeg skýrði þá afstöðu þessa máls og benti á nauðsyn vegarins, skýrði frá því, að vegur þessi væri aðalumferðar- og kaupstaðarleið tveggja hreppa, og að að eins væru ógerðir 4 eða 5 km. til þess, að báðir þessir hreppar, og enn fremur nokkur hluti Glæsibæjarhrepps, gætu notað veginn sem akveg. Mjer finst það því ærið hart leikið, ef háttv. deild legst á móti þessari litlu fjárveitingu, og það því fremur, sem fyrirsjáanlegt er, að ekki muni koma til með brúarbygging á Eyjafjarðará á þessu fjárhagstímabili. Eins og háttv. þingdm. mun reka minni til, fluttum við - þm. Eyf. - hjer áður þá tillögu, að verja mætti nokkru af brúarfjenu til þess að leggja vegarspotta þá, sem leggja þarf að brúnni, þótt hún yrði ekki bygð, en sú tillaga var feld. Það væri því nokkuð hart að gengið, ef háttv. deild ætlar líka að varna því, að þessi litli vegarkafli geti orðið lagður. Eyjafjarðarsýsla leggur þó svo mikið fram í landssjóðinn, að hún er vel að því komin, þótt þessum fáu krónum væri varið til jafnnauðsynlegra og sjálfsagðra framkvæmda. Og ef það er alvara þingsins að veita fátækum mönnum atvinnu vegna dýrtíðarinnar, þá hygg jeg, að þess greiða sje ekki síður þörf þar en víða annarsstaðar. Einmitt þar í grend er margt af fátæku fólki, sem mundi vilja og þakka fyrir að fá atvinnuna. Ætla jeg svo ekki að mæla fleira hjer um, en treysti háttv. deildarmönnum til sanngjarnra úrslita.

Forseti: Út af ummælum háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) um brtt. sína um styrk til Öxnadalsvegarins skal jeg taka það fram, að það þarf afbrigði frá þingsköpunum til þess, að tillaga þessi verði borin undir atkvæði, þar sem þessi styrkur hefir áður verið feldur hjer í deildinni. Sama er að segja um brtt.háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) á þgskj. 925, um fjárveitingu til byggingar á Hallormsstað. Þessara afbrigða verður leitað áður en gengið verður til atkvæða.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Umræður eru nú orðnar nokkuð langar. En þó er ekkert við því að segja, ef slíkt gæti orðið til samkomulags milli deildanna. Mjer finst háttv. fjárveitinganefnd hafa gert sitt til, að þetta samkomulag geti komist á. Brtt. hennar eru þannig vaxnar, að það eru líkur til, að þær verði ekki að ágreiningsefni í háttv.Ed. Jeg segi líkur, því að jeg hefi ekkert umboð frá deildinni til að staðhæfa neitt um það. Jeg ætla því að leiða hjá mjer brtt. nefndarinnar, en snúa mjer að brtt einstakra manna. Fyrst kem jeg þá að brtt. á þgskj. 913. Hún er í þremur liðum, um skrifstofukostnað vegamálastjóra, laun og skrifstofukostnað vitamálastjóra. Hvað 1. liðinn snertir, þá má vísa til þess, sem áður hefir verið tekið fram, að verkfræðingar eru nú færri en áður. Skrifstofustörfin eru engu minni en áður, en færri mönnum á að skipa. Það er því erfitt fyrir þá að anna þessum störfum, án þess að fá sjer aðstoð, og raunar alveg ómögulegt. Einnig má líta á það, að nú eru að mun aukin störf þessarar skrifstofu, með tillögu til þingsályktunar um undirbúning vegamála, sem samþykt hefir verið að fela stjórninni að gera, og að sjálfsögðu lendir að mestu leyti á vegamálaskrifstofunni. Jeg vil því fastlega leggja til, að fjárveitingin til þessa skrifstofukostnaðar verði ekki lækkuð. Sama er að segja um vitamálastjórann. Háttv. deild ætlast til, að veruleg rannsókn verði gerð viðvíkjandi vitabyggingum þeim, sem fyrir liggur að gera. Þótt þessi rannsókn hvíli ekki beint á skrifstofunni, þá þarf þó hennar afskifta að einhverju leyti. Næst kem jeg að brtt. á þgskj. 926, um laun handa erindreka Fiskifjelagsins erlendis. Háttv. þm. Dala. (B. J.) hefir tekið það fram, að þessi fjárveiting er af skornum skamti, og má síst af henni klípa. Jeg vil benda á það, sem nál.háttv.Ed. ber mjeð sjer, að sama manni er ætlað að vinna líka að einhverju leyti fyrir landbúnaðinn. Þótt hann sje aðallega fyrir sjávarútveginn, þá er þó ekki útilokað, að hann geti kynt sjer ýmislegt, sem landbúnaðinn varðar. Að lækka þessa fjárveitingu um þriðjung finst mjer bera vott um það, að menn vilji ekki veita atvinnuvegunum mikinn stuðning. Háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) játaði, að hann legði ekki sjerstaka áherslu á brtt sem flutnm. og þess heldur vona jeg, að háttv. deild hverfi ekki að því ráði að samþykkja hana. Þá er brtt. á þgskj. 925, sem óvíst er hvort fær að koma til atkvæða. Hún er um fjárveitingu til hússbyggingar á Hallormsstað. Háttv. flutnm., 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), hefir tekið fram það, sem mælir með þessari brtt. En af því að jeg hefi fyrir stuttu komið á staðinn, þá vil jeg láta þess getið hjer, að mjer finst ekki sæmandi að láta við svo búið standa með byggingar á þessum fagra stað. Áður hefir verið veitt fje til að byggja hús á Vöglum í Fnjóskadal, sem líkt er ástatt með og þetta, þótt húsum þar væri ekki eins illa farið og hjer er. Jeg leyfi mjer því að mælast til, að brtt. verði ekki feld. Þá er ástæða til að fara nokkrum orðum um brtt. á þgskj. 916, um Öxnadalsveginn. Víðar mun nú jafnmikil nauðsyn á vegarlagningu eins og þarna. Það vita þeir, sem farið hafa þjóðveginn alla leið frá Reykjavík og norður í Þingeyjarsýslu. Þó mun full nauðsyn á, að þessi brautarkafli sje lagður, til þess að akfæri vegurinn, sem búið er að leggja, komi að tilætluðum notum. Háttv. framsm. fjárveitinganefndar (M. P.) sagði, að heimfæra mætti þennan veg undir atvinnufyrirtæki, sem ráðist væri í vegna dýrtíðarinnar. Það skiftir ekki miklu máli, ef þetta verk kemur til framkvæmda, hvort það stendur í fjárlögunum eða ekki. Og jeg vona, að það komi á einhvern hátt til framkvæmda á næsta fjárhagstímabili. Jeg læt mig því engu skifta, hvernig fer um þessa brtt. En það eru sjerstaklega brtt. á þgskj. 923 og 926, sem mjer þætti illa farið ef samþ. yrðu.

Sigurður Sigurðsson Jeg á hjer nokkrar brtt., sumpart einn og sumpart með öðrum. Ein af þeim, sem jeg flyt með háttv.þm. Borgf. (P. O.), er á þgskj. 912 og fer fram á að fella í burt styrk til skrifstofuhalds handa sýslumönnum, að upphæð einar 10000 kr., eða þar í kring. Jeg lít svo á, að þessi tillög, eða þessi styrkur, til sýslumannanna sje í raun og veru, eins og ástandið er nú, ekkert annað en dýrtíðarstyrkur. Þeir fá því tvöfalda dýrtíðaruppbót, ef þessi styrkur verður veittur, fyrst eftir lögum um dýrtíðaruppbót handa embættismönnum og sýslunarmönnum landssjóðs, sem samþykt voru hjer í dag, og í öðru lagi eftir fjárlögunum, ef þessi brtt. verður ekki samþykt. Það hefir verið gert orð á því, að sýslumannsembættin sjeu orðin svo rýr, að enginn vilji við þeim líta, og þeir, sem í þeim eru, þrífist ekki. Einhvern tíma þóttu þessi embætti feitir bitar, sem margir sóttu eftir. Vera má, að aukatekjur sýslumanna hafi rýrnað að mun á þessu ári. En aftur á móti hafa þeir þó nokkrar tekjur af landssjóðsversluninni, og munu halda þeim framvegis, því að verslunin mun líklega halda áfram að ganga í gegnum hendur þeirra. Jeg þekki ekki, hve miklu þessar tekjur nema. En jeg hygg þó, að þær hljóti að vera drjúg hjálp þessum mönnum, að því er skrifstofukostnaðinn snertir. Líka má benda á það, að sumir virðast komast af með mjög litla hjálp á skrifstofum sínum, þar sem aðrir þurfa á aðstoð að halda, án þess að meira virðist vera að gera hjá þeim en hinum. Þess vegna tel jeg ekki koma til mála annað en að fella styrkinn eða uppbótina í burt og samþykkja þessa brtt. Því minni ástæða er til að láta þennan styrk standa, þar sem frv. til laga um launahækkun handa yfirdómendunum var felt hjer í deildinni í dag, sem þó hefði legið nær að samþykkja. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) gat þess, er hann mælti með þessum styrk, að sýslumenn ættu við svo erfið launakjör að búa, að full ástæða væri til að veita þeim þetta. Ef þeir eiga við erfið kjör að búa, þá þykir mjer skörin fara að færast upp í bekkinn hjá öllum fjöldanum. Það er enginn vafi á því, að þeir eru betur settir en flestir aðrir starfsmenn landsins. Það er ekki nýtt á þinginu að heyra þennan jarm um bágborin kjör embættismanna, og það er ilt til þess að vita, að hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) skuli verða til þess að endurtaka þann jarm. Jeg skal svo ekki orðlengja meir um þennan lið, en vona, að tillaga okkar háttv.þm. Borgf. (P. O.) verði samþykt, þrátt fyrir atlögu tveggja hæstv. ráðherra. Það mætti teljast alt að því hneyksli, ef annað yrði ofan á. Brtt. á þgskj. 913 legg jeg minna upp úr. Þar er farið fram á, í 1. og 3. lið, að lækka skrifstofukostnað vitamálastjóra og vegamálastjóra. Upphæðirnar eru svo litlar, að þær gera hvorki til nje frá á þessu miljónaþingi. En um annan liðinn, laun vitamálastjórans, er komin fram samskonar brtt. frá nefndinni, og er þá mín brtt. óþörf, svo að jeg get vel tekið hana aftur. En jeg á enn nokkuð meira í pokahorninu. Á þgskj. 915 flyt jeg einn brtt., 3 liði. 1. liðinn skal jeg þegar taka aftur, enda hefir þar slæðst inn ritvilla, því að till. mín átti alls ekki við þennan lið. En um hina tvo liðina, aðstoð á þjóðmenjasafninu og styrkinn til skálda og listamanna, er það að segja, að jeg legg ekki mikið upp úr breytingu á þeim liðum. Það munar ekki svo mikið um einn blóðmörskepp í sláturtíðinni. Jeg skal að eins taka það fram, að brtt. er alls ekki komin fram af ofsókn gegn skáldum og listamönnum. Tilgangur minn var að eins sá að halda málinu í horfinu og koma jafnvægi á. En vel getur verið, að jeg geri það til geðs háttv.þm. Dala (B. J.) að taka brtt. aftur, áður en lýkur. Hluturinn er sá, að það virðist ekki þýða neitt að koma fram með nokkra brtt. í sparnaðaráttina, því að þær fá skjótan dauða, eru allar strádrepnar þegar í stað. Menn eru orðnir svo vanir að reikna með stórum tölum, að það er að engu metið, þótt komið sje með sparnaðartillögur, sem nema nokkrum þúsundum, eða jafnvel tugum þúsunda. Fjárausturinn er orðinn svo gegndarlaus, að einsdæmi mun vera, þótt ef til vill í sumum atriðum sjeu nokkrar ástæður til rjettlætingar. Það er eins og allir flokkar sjeu samtaka um það að bruðla út fje sem mest má verða. Þess má þó geta um einn flokk, sem sje framsóknarflokkinn, að hann hefir sýnt nokkra viðleitni í þá átt að fara varlega. En hann hefir samt ekki staðið einn og óskiftur, og afleiðingin hefir orðið sú, að þeir hafa vanalega orðið ofan á við atkvæðagreiðsluna, sem ósparir eru á landsfje og fjárveitingar. Samheldnin hefir ekki verið nóg, eða ef einhver hefir verið, þá hefir hún farið í mola. Menn tala hjer mest um dýrtíð og miljónir. En miljónirnar, sem þó eru teknar að láni, eða á að taka að láni, hafa stigið mönnum til höfuðsins. Tekjufrv. hafa þar móti verið drepin eða limlest, t. d. tekjuskattsfrv., svo að dregið hefir úr áhrifum þeirra eða tekjuaukanum, sem ætlast var til að ná með þeim. Og það undarlegasta er, að sjálfur fjármálaráðherra (S. E.) er enginn eftirbátur annara í bruðluninni. Það má nú að vísu fyrirgefa þeim mönnum, sem örlátir eru á sitt eigið fje, þó að þeir sjeu líka óhófsamir á annara fje. En undarlegra er, að menn, sem ekki tíma að sjá af 5 aurum úr eigin vasa, skuli ganga vasklega fram í því að sóa opinberu fje. Það hefir svo sem ekki mikið að segja að koma með till. til sparnaðar, sem að eins hefir í för með sjer nokkurra þúsunda króna sparnað, þar sem fjárlögin nú verða með alt að 1 miljón króna tekjuhalla. Áður en jeg sest niður get jeg ekki látið vera að minnast á brtt. þgskj. 932, þar sem lagt er til, að Indriði Einarsson fái 3500 kr. í eftirlaun og til ritstarfa, sjálfsagt þá með það fyrir augum, að hann láti af embætti. Jeg ætla mjer nú ekki að tala um þessa brtt. Maðurinn er gamall maður, og hefir nokkra verðleika sem embættismaður, en þó meiri á öðrum sviðum, sem sjónleikaskáld og rithöfundur, svo að ekki er nema gott eitt um hann að segja. En jeg verð að telja þessa leið mjög varhugaverða, og hún getur leitt ljóta dilka eftir sjer, ef gengið er langt út á þessa braut. En ef þessi brtt. verður samþykt, þá vænti jeg þess - og það var það, sem jeg í þessu sambandi vildi hafa sagt - að hæstv. stjórn bresti ekki vit nje vilja til þess að skipa í embættið góðan mann, en fari þar ekki eftir bróðerni, venslum, vináttu eða pólitískum loddaraskap. Hjer þarf á verulega hæfum manni að halda, og hæfa menn eigum vjer í þetta afaráríðandi embætti, og jeg vona, að stjórnin taki mann úr þeirra flokki. Vjer eigum meira en nóg af lítt hæfum mönnum í embættum, þótt þetta embætti yrði vel skipað. Á þgskj. 952 er farið fram á það, að heimiluð sje eftirgjöf á 12000 kr. láni, er tekið var 1915 Mjer þykir það langt gengið, og næstum bíræfni, að fara fram á, svo fljótt, eftir að eins tvö ár, að lán þetta sje gefið eftir. Vjer eigum ef til vill eftir að fá að heyra einhverjar ástæður fyrir þessari brtt. En undarlegt þætti mjer, ef brtt. hefði við þau rök að styðjast, að hún geti verið rjettmæt. Jeg mun því greiða atkvæði á móti þessari tillögu.

Fjármálaráðherra (S. E ): Jeg hjelt þegar háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) var mitt í ræðu sinni, að það væri eitthvað mikið, sem jeg þyrfti að svara honum, en nú finst mjer það eiginlega vera ekki neitt. Hann hefir nú á hverju þingi haldið fallegar sparnaðarræður, sem jeg og aðrir eru honum þakklátir fyrir. En honum hefir ekki altaf verið eins gjarnt að fara eftir heilræðum sínum, að spara, þegar um hans eigið kjördæmi er að ræða. Það mun ekki vera til nokkurt eitt kjördæmi, sem lagt hefir verið í jafnmikið fje úr landssjóði. Það má sannarlega segja, að þar hafi verið miljónafyrirtæki á ferðinni, og hinn háttv.þm. (S. S.) hefir ekki verið letjandi þess að ýta þangað miljónunum, í alls konar fyrirtæki, vegi, hafnir og áveitur. Jeg hefi aldrei orðið var við, að hann hafi viljað spara eina einustu krónu, sem átt hefir að renna inn í kjördæmi hans. Jeg er ekki að lasta þetta, því að jeg hefi þvert á móti verið flestum þessum fjárveitingum fylgjandi. En það eru nú einmitt þessir liðir, sem gera útgjöldin í fjárlögunum. Það er náttúrlega gott að vilja ryðja burt smáliðum og algerlega sjálfsagt að skera alla óþarfa liði niður, jafnvel þótt þeir eigi að fara í kjördæmi háttv.þm. (S. S.). En þótt smáliðirnir sjeu feldir, þá dregur það, því miður, svo lítið úr hallanum, sem nú er í fjárlögunum. Jeg vil slá því föstu, að í fjárveitingum, sem snerta hans eigið kjördæmi, vill hinn háttv.þm. (S. S.) ekki spara. En þetta eru nú að eins almennar hugleiðingar. Jeg skal þá fyrst snúa mjer að fjárveitingunni til skrifstofukostnaðar sýslumanna, því að það mun aðallega vera sú till., sem háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) átti við, er hann vildi bregða mjer um sóunarsemi á fje landsins, þótt raunar verði ekki sagt, að jeg hafi verið ör á landsfje, þar sem jeg hefi að eins, fyrir stjórnarinnar hönd, verið riðinn við þessa einu fjárveiting á þessu þingi, sem auk þess er upp tekin af stjórninni í samráði við fjárveitinganefndir. En ef hinn háttv.þm. (S. S.) vill líta rólega á málið, þá hlýtur hann að sjá, að þessir embættismenn búa nú sem stendur við mjög ill laun. Meðaltal launa sýslumannanna er 3000 kr.; þar af fara 1000 kr. í skrifstofukostnað, auk kostnaðar við þingaferðir, svo að allir sjá, að þegar eftir eru 1500-1800 kr. nettó af laununum, þá er ómögulegt að lifa af því nú á tímum fyrir þessa embættismenn. En þá er og á það að líta, að þetta eru trúnaðarmenn þjóðarinnar. Er það þá heppilegt fyrir sjálfa þjóðina, að dregið sje um of við þá? Það er litið svo á í öllum siðuðum löndum, að best muni að launa sómasamlega öllum þeim, sem miklar fjárheimtur hafa á hendi. Jeg veit ekki, hvernig háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) tók í frv., sem nú er fyrir skemstu afgreitt frá þinginu, sem sje um skiftingu bæjarfógetaembættisins í Reykjavík. En hitt veit jeg, að hann gerði enga brtt. við það frv., og virðist því ekkert hafa haft við það að athuga, og voru þó laun þar ákveðin 5000 kr. vaxandi upp í 6000 kr. og að auki skyldi greiddur allur skrifstofukostnaður. En hver sanngirni er þá að launa hliðstæðum embættismönnum svo sem nú er gert? Störf þessara manna eru aukin með hverju þingi, en þó mega þeir búa við sultarkjör. Jeg álít þetta óholt fyrir þjóðfjelagið, alveg eins og jeg álít óholt að fjölga embættismönnum, nema knýjandi ástæður sjeu fyrir hendi. Og á móti slíkri óþarfri fjölgun veit þm. (S. S.) ósköp vel að jeg hefi staðið og mun standa. Þess ber að gæta, að embættismenn hætta að líta við slíkum kjörum. Ef þessi kjör haldast, þá verður ekki einn maður til þess að sækja um embættin, með því að ekki verður unt að gegna þeim án þess að safna skuldum, og það á landið að forðast sjálfs sín vegna. Það er undarlegt hjá hinum háttv.þm. (S. S.) að vilja beita harðneskju við menn úti um sveitir, menn, sem hann í sömu embættum hjer í höfuðstaðnum vill launa með 5-6 þús. kr. Hvernig stendur á því? Mega sveitahjeruðin ekki njóta jafnrjettis við Reykjavík? Hann mintist á laun yfirdómaranna. Jeg er því samþykkur, að þau sjeu altof lág, en alveg eins er ástatt um sýslumennina. Og jeg vona því, að menn, þrátt fyrir sparnaðarræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), sjái, að þessi uppbót til sýslumanna fyrir skrifstofukostnað er sanngjörn. Þetta hafa líka báðar fjárveitinganefndir þingsins viðurkent, þótt nefndin í þessari háttv. deild leggi til að lækka upphæðina. Bæði háttv.þm. Stranda. (M. P.) og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hafa sagt, að sýslumenn hafi tekjur af landssjóðsversluninni. Það getur verið; jeg hefi ekki rannsakað það. En jeg veit annað, að þessi nýju störf, sem lögð hafa verið á sýslumennina, hafa haft aukinn kostnað í för með sjer fyrir þá, aukið mannahaldið. Jeg get bætt því við, að mjer er kunnugt um, að í Suður-Múlasýslu varð sýslumaðurinn að bæta við hálfum öðrum manni í 2 mánuði vegna þessara starfa einna. Jeg þarf svo ekki að tala meira um þetta atriði. Jeg býst við því, að deildinni þyki það svo sjálfsagt, að hún samþ. það einróma. Háttv. 1. þm. Árn. (S. S) mintist á skrifstofustjóra Indriða Einarsson, en þar sem hann í sambandi við þann lið gat þess, að hann vænti, að skipun skrifstofustjórastöðunnar stjórnaðist ekkt af frændsemi, bróðurkærleika, vináttu og slíku, þá veit jeg ekki, hvað hinn háttv.þm. (S. S.) meinar, hvort hann hyggur, að embættaveitingar yfirleitt fari fram eftir slíku, eða hvort hann meinar þetta til mín sjerstaklega, með því að skipun þessa embættis mun einkum heyra undir mig. Þar sem háttv.þm. (S. S.) gaf í skyn, að hann væri á móti stjórninni, þá verð jeg að furða mig á því, því að jeg veit ekki til, að hann hafi nokkum tíma verið á móti nokkurri stjórn. Hann er ekki svoleiðis maður, háttv.þm. (S. S.)

Framsm. fjárveitinganefndar (Bjarni Jónsson) Það er að eins stutt athugasemd, til þess að bæta inn tveim atriðum, sem jeg gleymdi úr fyrri ræðu minni. Í fyrsta lagi um orðabókina. Jeg gleymdi að geta þess, að henni fylgir ein smátill, um að fella niður smáfjárveiting, sem Ed. hafði samþ. Hún stendur í því sambandi við aðaltill., að ef hún verður feld, þá verður þessi tekin aftur. En ef aðaltill., hækkun styrksins til orðabókarinnar, verður samþ., þá ætlast nefndin til, að þessi smáfjárveiting felist í hækkuninni, og að sá maður, sem hennar skyldi njóta, verði þá undir umsjón aðalritstjóra orðabókarinnar. Í annan stað þarf jeg að færa háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) þakkarávarp fyrir það, að hann lætur í veðri vaka, að hann muni taka aftur till. sína um skálda- og listamannastyrkinn. En þessi upphæð er reiknuð með námsstyrk til Sigurðar Þórðarsonar frá Söndum, sem nú er í Leipzig. Að þessum styrk meðtöldum, 2000 kr., verður upphæðin 14 þús. kr. fyrra árið, eða með öðrum orðum jafnmikið og veitt er síðara árið. Jeg vildi að eins geta þessa mönnum til skýringar, svo að þeir skilji, hvernig á þessu stendur. Jeg vil líka benda á það, að jeg get ekki sjeð, að þessi 14 þús. sje ofmikið til að bæta upp þeim mönnum, er lengi hafa staðið í fjárlögunum. Jeg vil minna menn á, að á þingi í vetur var þessum mönnum neitað um dýrtíðaruppbót, sem þó aðrir fengu. Aftur á móti var þá talað um, að þetta mundi verða bætt með ríflegu fjárframlagi sem hallærisstyrk nú á þingi, til skálda og listamanna. Og jeg sje ekki, að þetta geri meira en að samsvara þeirri uppbót, sem aðrir hafa fengið. Sumir þessara manna hafa staðið alllengi í fjárlögunum, og það hefir verið ætlast til þess, að þeir fengju einhverja hækkun. Jeg vil endurtaka það, sem jeg hefi sagt áður, fyrir hönd nefndarinnar, að henni mundi þykja það ilt, ef farið væri að gera upp á milli þeirra, er áður hafa verið jafnir í fjárlögunum, eða að taka einn fram yfir annan. Þetta var sú athugasemd, sem jeg þurfti að gera, af því að jeg gleymdi því í fyrri ræðu minni. Að öðru leyti get jeg ekki sagt annað en að menn hafa verið mjer góðir, og er því fátt eða ekkert sem jeg þarf að svara. Það var helst háttv. 2. þm. Rang. (E. J.), sem virtist vilja vefengja sumt af því, sem jeg sagði. Jeg ætla að minnast lauslega á það fyrsta, sem hann sagði, um veitinguna til hafnarsjóðs í Vestmannaeyjum. Hann var á þeirri skoðun, að það færi meira af þeim peningum í sjóinn, sem til hafnargerðarinnar þar væri veitt, heldur en það, sem að gagni kæmi. Jeg vil benda háttv.þm. (E. J.) á, að það eru peningar Monbergs, sem hefir verkið með höndum, sem þar færu í sjóinn, en ekki landssjóðs, svo að það ætti ekki að geta haft nein áhrif á atkv. manna um þetta. Nú heyri jeg, að háttv. sami þm. (E. J.) hefir tekið till. sína aftur, og er það auðvitað gott. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir, því að jeg vildi að eins taka fram það, sem jeg hafði gleymt.

Þórarinn Jónsson Jeg ætlaði mjer ekki að taka til máls við þessa umræðu, því að satt að segja vorkenni jeg bæði sjálfum mjer og háttv. deild að sitja undir öllum þessum löngu ræðum. En það var sessunautur minn, hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), sem gaf mjer ástæðu til að leiðrjetta dálítinn misskilning hjá honum. Það var viðvíkjandi brtt. á þgskj. 924. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) tók það fram, að það væri hafður órjettur í frammi gagnvart forgangsrjettarskólunum, ef Hvammstangaskólinn væri tekinn upp í þeirra tölu. Þetta er ekki rjett hjá háttv.þm. (Sv. Ó.). Jeg vil benda honum á það, að aðalstyrkveitingin til þessara skóla er hækkuð frá því sem áður var. Hvammstangaskólinn hafði áður fullar 900 kr., en á eftir þessu að fá 1500 kr. Aðalupphæðin til skólanna hefir hækkað um 500 kr., eða sem svarar því, sem bætt er við Hvammstangaskólann, svo að með þessu er engum gert rangt til, þar sem þeir munu allir fá líkt og áður. Og engin ástæða er til að halda, að skólum muni fjölga svo mjög á þessu fjárhagstímabili, eins og nú lítur út með skólahald. Þá talaði háttv.þm. (Sv. Ó.) enn fremur um það, að það væru miklu fleiri skólar í Norðlendinga- og Sunnlendingafjórðungi heldur en Vestfirðinga- og Austfirðingafjórðungi, og það væru því aðallega hinir fyrnefndu fjórðungar, sem nytu styrksins, en hinir færu hans á mis. Þetta má vel vera rjett hjá honum, en það eru hjeruðin sjálf, sem eiga sök á þessu, af því að þau hafa ekki stofnað hjá sjer skóla og byrjað að styrkja þá með sínu eigin fje. Það er því ekki hægt að kenna öðrum um þetta en þeim sjálfum, og því síður hægt að segja, að hjer sje nokkrum gert rangt til. Hins vegar þykir mjer líklegt, að slíkir unglingaskólar muni rísa upp í hverju hjeraði; það er ekki nema tímaspursmál, hve nær það verður. Og þá finst mjer, að viðkomandi sýslufjelög, sem byrja á að leggja fram fje til slíkra skóla og vilja leggja eitthvað í sölurnar, eigi heimtingu á að fá viðurkenningu fyrir það hjá landssjóði. Þá er brtt frá háttv.þm. Dala. (B. J.) á þgskj. 910, þar sem hann fer fram á, að skólanum í Hjarðarholti í Dölum sje bætt inn með hinum. Í sambandi við þetta vildi jeg að eins minna háttv.þm. Dala. (B. J.) á hans eigin ummæli um varatill. háttv.þm. Borgf. (P. O.) á þgskj. 919. Hann sagði um þá till., að hvorugur væri bættur, þó að annar fjelli En hjer er alveg eins ástatt með þessa brtt.háttv.þm. Dala. (B. J.). Hún verður til þess að raska jafnvægi milli skólanna og kæmi ruglingi á alt saman, ef hún yrði samþykt. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um þetta, en vil leggja það undir dóm háttv. deildar. En jeg vil þó geta þess, að fjárveitinganefnd Ed. tók þetta einróma inn í fjárlögin, og það var samþykt þar í háttv. deild í einu hljóði. Um aðrar brtt. ætla jeg ekkert að segja, en mun sýna afstöðu mína til þeirra við atkvæðagreiðsluna.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á hjer tvær brtt., sem jeg vildi fara fáum orðum um. Fyrri brtt. er á þgskj. 909. Hún fer fram á, að Steinunni Guðmundsdóttur verði veittur dýrtíðarstyrkur, alt að 1000 kr., til þess að hún geti rekið lækningastofu sína. Hún hefir sótt um 1500 kr. styrk til fjárveitinganefndar hjer, en nefndin hefir ekki sjeð sjer fært að koma með till. í þá átt. Þessi kona hefir starfað hjer við lækningar í 7 ár, og altaf haft marga sjúklinga og mikið að gera. Eftir því sem mjer er kunnugt þá hefir starf hennar borið mjög góðan árangur, enda ber það þess vott, að læknar hjer í bænum hafa oft og einatt vísað til hennar sjúklingum frá sjer. Það sem hún fæst við eru aðallega nuddlækningar, en í lækningastofu hennar hafa menn getað fengið rafmagnsböð, ljósböð o. fl. Nú hafði jeg heyrt haft eftir nefndinni, að þessi kona hefði ekki rafmagn til lækninga lengur, og fór jeg því að leita mjer upplýsinga um, hvernig á þessu gæti staðið. Ástæðan til þess er sú, að verksmiðjan Völundur, sem hún hefir hingað til fengið rafmagn hjá, hefir ekki efni til að vinna úr, nú sem stendur, og hefir því ekki getað látið henni í tje rafmagn til afnota. En nú mun verða ráðin bót á þessu bráðlega, því að verksmiðjan á einmitt von á skipi með efni í nóvembermánuði, og þegar það er komið, tekur hún aftur til starfa, og þá fær Steinunn rafmagn eins og hún þarf með. Þetta er því ekki veigamikil ástæða móti þessari veitingu. Hjer er að eins um lítinn tíma að ræða, sem hún verður að vera án rafmagns. Auðvitað er það ekki því til fyrirstöðu, að hún geti haldið lækningastofunni áfram, þó að aldrei nema ljósböðin vanti þennan litla tíma. Jeg vona nú, að háttv. fjárveitinganefnd sjái sjer fært að greiða þessari till.atkv., eftir þessar upplýsingar, þar sem mótbára hennar móti till. var bygð á því, að hún vissi ekki betur um málavöxtu. Jeg vil enn fremur geta þess, að síðan Jón læknir Kristjánsson setti hjer á stofn sína lækningastofu þá hefir Steinunn haft alveg jafnmikið að starfa eftir sem áður. Menn eru nú farnir að nota þessar lækningar allmikið, og aðsókn að þeim eykst mikið á hverju ári. Það mundi líka koma sjer illa fyrir sjúklingana, ef lækningastofan yrði að hætta störfum sínum, eins og menn geta skilið. Mjer finst þetta ekki vera nema sanngjarnt, með tilliti til þess, að aðrar lækningastofur hjer hafa verið styrktar og jafnvel fengið dálítinn styrk til áhaldakaupa. Þá er hin brtt. mín, á þingskj. 929, um að kvöldskólanum í Bergstaðastræti verði veittar 300 kr. hvort árið. - Þessi skóli byrjaði að starfa árið 1904 sem barnaskóli, en 1908 sem kvöldskóli. Síðan hefir skólinn haft milli 30 og 50 nemendur á ári. Og mjer er kunnugt um það, að þeir hafa fengið þar ágætisfræðslu, og skólinn altaf starfað með mestu reglusemi. Bæði skólastýru og kennurum skólans er að allra dómi mjög sýnt um að kenna, enda mun jeg ekki einn til frásagnar um það, því að þessi skóli er mörgum að góðu kunnur. Jeg vona því, að háttv. deild leyfi þessari till. að ná fram að ganga, þar sem hjer er um svo nauðalitla upphæð að ræða. Það er eins og háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði, að þetta er rjett fyrir einu tonni af kolum. - Það var eitt atriði hjá háttv. framsm. síðari hluta fjárlaganna (B. J.), sem jeg vildi drepa á. Það er styrkurinn til stórstúku Íslands. Það hefir nú svo mikið verið um þetta talað, að jeg þarf ekki að segja margt. Nefndin vill nú láta þennan styrk ganga til Bræðrasjóðs Mentaskólans, og segir, þessari till. til stuðnings, að hann sje þess vel maklegur og vel viðeigandi, að Alþingi styrki hann. Mjer dettur auðvitað ekki í hug að neita því, að þessi sjóður sje alls góðs maklegur, og ef hjer hefði legið till. fyrir um styrk til hans, án þess að taka það fje frá öðrum þjóðþrifafjelagsskap, þá hefði jeg hiklaust greitt henni mitt atkvæði. En hitt álít jeg að sje talsvert erfitt, að gera upp á milii þessara tveggja aðilja. Þó tel jeg vafalaust, að þeir sjeu fleiri, sem telji starfsemi bindindisins hjer í landi öllu víðtækari og áhrifameiri fyrir land og lýð, og þá um leið nauðsynlegri, heldur en Bræðrasjóð. Þó skal jeg hins vegar ekki draga neitt úr því, hversu nauðsynlegt sje að styrkja efnilega nemendur til náms. En bæði er það hvergi nærri jafnvíðtækt og hitt, og svo er þessi styrkur úr Bræðrasjóði svo nauðalítill enn sem komið er, að hann munar menn ekki miklu. Að öðru leyti get jeg ekki annað en undrast, hvað nefndin virðist hafa gaman af að hringla með þennan styrk fram og aftur, og lætur sjer ant um, að hann lendi alstaðar annarsstaðar en hjá stórstúkunni. Jeg segi þetta ekki af því, að þetta sje mjer neitt tilfinningamál, síður en svo, því að persónulega stendur mjer á sama. En jeg get ekki annað en metið starfsemi bindindisins hjer á landi mjög mikils, og hlýt af þeirri ástæðu að átelja þetta framferði nefndarinnar.

Pjetur Ottesen Það er aðallega viðvíkjandi brtt. minni á þgskj. 919, sem jeg vildi segja nokkur orð. Hún fer fram á, að veita Sigurði Jónssyni, smáskamtalækni frá Litla-Lambhaga, 500 kr. í viðurkenningarskyni, í eitt skifti fyrir öll. Jeg veit, að margir af háttv. deildarmönnum munu kannast við Sigurð þennan Jónsson, sem er þektur sæmdarmaður og víða að mörgu góðu kunnur. Hann hefir nú fengist við lækningar í 50 ár, með góðum árangri, og eru þess mörg dæmi, að hann hefir hjálpað, að öðrum læknum frágengnum. Enda hefir hans oft verið leitað úr fjarlægum sýslum til veikra manna. Eins og af líkum má ráða þá hefir þessi maður orðið að setja mjög til hliðar öll heimilisverk sín, sökum sífeldra ferðalaga langt út um sveitir. En þessar lækningar hans hafa ekki verið að sama skapi arðberandi, því að eins og hann er ótrauður til hjálpar við hvern sem er, er hann og brjóstgóður mjög og má nálega ekkert aumt sjá, og hefir því látið mörgum fátæklingum hjálp sína í tje, án þess að taka nokkurt endurgjald fyrir. Þessi erfiðu ferðalög eru nú, sem vonlegt er, farin að beygja hann. Hann er nú 75 ára gamall og mjög hniginn að heilsu, og veitist því, sem vonlegt er, erfiðlega baráttan fyrir lífinu. Mjer blandast því ekki hugur um, að aðrir sjeu mjer sammála um, að það væri vel viðeigandi að gleðja þennan sæmdarmann á æfikvöldi hans, í viðurkenningarskyni fyrir, að hann hefir alla sína æfi starfað í þarfir þjóðfjelagsins. Jeg sje, að Magnús Guðlaugsson á Bjarnastöðum hefir verið settur í fjárlögin í háttv.Ed., og mun vera, eftir því sem jeg hefi spurnir af, líkt á komið með honum og Sigurði. Og hefi jeg því leyft mjer að koma fram með þessa brtt. mína. Þeir sóttu báðir um styrk til þingsins árið 1915, en var þá synjað. Jeg fæ ekki betur sjeð en að þessir menn standi báðir mjög jafnt að vígi, og að ekki sje mögulegt með sanngirni að gera upp á milli þeirra, síst að setja Sigurð skör lægra í þessu efni. Þess vegna hefi jeg komið með varatill. mína við 34. lið í 16. gr., að sá liður falli burt, svo framarlega sem mín till. verður ekki samþykt. En jeg vænti þess, að til þessa komi ekki, og tek jeg þá auðvitað aftur varatillöguna. Viðvíkjandi öðrum brtt., sem jeg hefi flutt ásamt háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), þá hefir hann nú talað fyrir þeim, og get jeg því látið vera að fara þar fleirum orðum um. En þó hefði jeg gjarnan viljað fara nokkrum orðum um skrifstofufje til sýslumanna, sem við höfum komið fram með brtt. um að niður skuli falla, og þá ekki hvað síst minnast á það, hvernig fyrirhugað er að skifta þessu fje niður, því að þar virðist nokkuð kenna áhrifa stórveldanna í valdsmannastjettinni, sem síst þurfa að kvarta, en þar sem nú er liðið langt fram á nótt og menn orðnir þreyttir á umræðum, þá get jeg slept því að þessu sinni, en vona, að till. okkar verði samþyktar.

Hákon Kristófersson Jeg á hjer brtt. á þgskj. 952, sem jeg vildi fara nokkrum orðum um. Hún fer fram á, að stjórninni veitist heimild til að veita Guðmundi Elendínusi Guðmundssyni eftirgjöf á láni því, 12000 kr., er Alþingi 1915 heimilaði að veita honum til að starfrækja kolanámu í Sjöundárlandi í Barðastrandarsýslu. Þegar þetta lítilfjörlega lán var veitt, þá var í upphafi beðið um meira, en því synjað. Jeg hygg, að mjer sje óhætt að fullyrða, að þegar þetta gekk í gegnum Alþingi, þá var það miklu fremur talið sem styrkur heldur en lán. Þennan mann, sem hjer ræðir um, má telja verulegan brautryðjanda í kolarannsókn hjer á landi. Og með tilliti til þess finst mjer ekki óviðeigandi, að honum sje nú gefið eftir þetta lán, sem, eins og jeg áðan tók fram, mun í upphafi hafa verið skoðað frekar sem styrkur. Það mælir enn fremur mikið með þessari eftirgjöf á láninu, að svo framarlega sem hún nær fram að ganga, þá ætlar þessi maður sjer að verja fjenu til þess að afla sjer nýrra borunartækja, svo að hann geti haldið áfram kolarannsóknum og borað fyrir kolum víðs vegar úti um land. Eins og mönnum mun vera kunnugt þá varð hann að láta af hendi námurjettindin í Stálfjalli við annað fjelag, af því að hann hafði ekki nægilegt fjármagn til að reka námuna upp á eigin spítur. Jeg býst nú ekki við, að háttv. deild taki sjerlega mjúkum höndum á þessari till. minni, en jeg er nú orðinn mörgu vanur, svo að jeg kippi mjer ekki svo mikið upp við það. Mjer er það nóg, að jeg þykist hafa gert mitt til, að háttv. deild fengi tækifæri til þess að sýna sanngirni. Sjerstaklega hefir háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) farið allhörðum orðum um þessa till mína. Hann sagði eitthvað á þá leið, að framkoma þessarar till. væri megnasta bíræfni. Þessi orð vinar míns (S. S.) get jeg varla talið frambærileg frá hans hálfu, því að jeg hygg, að flestir munu mjer sammála um, að sumar af brtt., er hann hefir borið hjer fram, sjeu engu síður bíræfni, nema fremur væri. Hann sagði meðal annars, að hann mundi varla heyra þau rök í þessu máli, sem mundu sannfæra hann. Þetta má nú skoða frá tveim hliðum, bæði að jeg hefði ekki slík rök fram að bera og að hann gæti alls ekki sannfærst, hvað sterk rök sem væru fyrir hendi. Guðmundur Elendínus er áreiðanlega alls góðs maklegur fyrir sína rannsókn í þarfir landsins. Þetta fjelag, sem hann hefir nú fengið í hendur námuna, hefir að vísu útvegað honum atvinnu þar, en þó getur það sagt honum henni upp á að eins þriggja mánaða fresti. - Jeg skal játa það með háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að það er í alla staði lofsvert að spara við hóf. En jeg get ekki sjeð, að það sje lofsverður sparnaður yfirleitt að láta ekki fje af mörkum til þeirra fáu manna, sem hafa rutt nýjar brautir á einhverjum sviðum. Jeg verð að segja, að jeg tel þá meiri sparnaðarmenn í raun og veru, sem sjá ekki í hvern eyri til styrktar slíkum mönnum, sem vinna að einhverjum þörfum fyrirtækjum, heldur en hina, sem leggja sig þvert í götu þess. Að þessi maður hafi unnið þarft verk, um það verður ekki deilt. Og með tilliti til ýmsra annara styrkveitinga hjer, þá get jeg ekki annað sjeð en að þessi till. mín eigi alveg jafnmikla sanngirniskröfu til að vera tekin til greina eins og sumar af hinum. Jeg sje að vísu, að það hefir enga þýðingu að fara að lýsa starfsemi þessa manns út í ystu æsar, enda brestur mig ýms gögn til þess, og verð jeg því að fela háttv. deild úrlausn þessa máls og mun það þá koma fram við atkvgr., hvernig hún lítur á málið. Um. brtt. nefndarinnar og einstakra manna virðist ekki ástæða til að fara mörgum orðum, enda mun jeg sýna með atkvæði mínu, hvernig jeg lít á þær. Þó get jeg ekki stilt mig um að minnast á eina af mörgum, sem sje þá, er hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) bar fram um skrifstofukostnað sýslumanna. Það er fjarri mjer að bera neinar brigður á, að þessir rjettlætisþjónar eru alls góðs maklegir, og þröngt getur verið í búi hjá þeim sem öðrum á þessum tímum, en þar sem hæstv. stjórn hefir sjeð það framboðlegt að veita þessum mönnum launaviðbót, hefði ekki verið ómaklegt að líta einnig á kjör annarar stjettar, sem á við þröng launakjör að búa, og það miklu þrengri en sýslumenn, og á jeg þar við læknana. Þeir hafa minni laun, en jeg veit, að hægt er að svara mjer með því, að þeir hafi meiri aukatekjur. Það er að vísu rjett, en það er grundvallað á því, hve margir sjúklingar eru. Það getur hver maður sjeð, hversu óviðeigandi er, að starfsmenn þess opinbera eigi lífsframfærslu sína undir sjúkdómum annara, og hefði mjer því ekki fundist óeðlilegt, að hæstv. stjórn hefði viljað bæta kjör þessara starfsmanna landsins. Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) gat þess, að það væri ekki nema sanngjarnt, að Alþingi yrði við þessari ósk, því að altaf væri verið að hrúga ýmsum nýjum störfum á þessa menn, en til þess er því að svara, að jeg veit ekki betur en að um leið og störfum hefir verið bætt á þá hafa þeir fengið nýjar tekjur, t. d. um leið og bætt hefir verið á þá innheimtu hafa þeir fengið innheimtulaun. Mjer finst það því ekki frambærilegt af stjórninni að segja, að þeim hafi verið íþyngt með nýjum störfum. Jeg segi þetta ekki vegna þess, að jeg telji það ómaklegt að veita þessum mönnum skrifstofufje, þvert á móti, jeg tel rjettlátt, að þeim sje veitt það, en þótt það sje rjettlátt í sjálfu sjer, er það þó ekki rjettlátt gagnvart öðrum embættismönnum. En sje þessi leið valin, þá finst mjer tæplega rjett að fylgja ekki alveg tillögum háttv.Ed., heldur klípa af þessum styrk, því að jeg tel hann ekki ofríflegan eftir tillögum hæstv. stjórnar, þótt talsvert megi að því finna, hvernig honum er þar jafnað niður. Hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) studdi mál sitt með ýmsum röksemdum, og án þess, að jeg vilji gera lítið úr þeim, verð jeg þó að segja það, að skýrslur sumra manna eru ósannar. Það er ekki frambærilegt að taka ekki tillit til, um leið og skýrslan um skrifstofukostnað er gefin, hvort sýslumennirnir hafa póstafgreiðslu eða ekki. Mjer er kunnugt um 1-2 tilfelli, þar sem þessi rök eru ekki tekin til greina.  (P. J.: Það er talið fram)  . En mjer er kunnugt um, að það framtal getur verið á miður sönnum rökum bygt. Meðal annars skal jeg geta þess, í sambandi við þetta mál, að jeg býst við, að það verði samþykt hjer í dag, að þeir, sem skrifstofuhald þurfa að hafa í þarfir þess opinbera, fái kol undir verði, en þá er jeg mjög óánægður yfir því, að læknarnir eru þar undan skildir, en sýslumenn teknir inn í fjárlög með sjerstaka fjárveitingu. Jeg skil alls ekkert í því, að læknastjettin, sem er engu ónauðsynlegri en sýslumannastjettin, skuli vera höfð þannig út undan.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg hafði ekki ætlað mjer að tala aftur við þessa umr., en háttv.þm. Barð. (H. K.) gaf mjer tilefni til þess að segja nokkur orð. Hann furðaði sig á því, að stjórnin hefði ekki viljað bæta launakjör lækna. Jeg býst við, að hann viti, að tilefnið til þess, að stjórnin fór fram á, að veitt yrði þetta skrifstofufje, voru umkvartanir frá sýslumönnum, en engu slíku er til að dreifa um læknana. Stjórnin hafði á engu að byggja með læknana, en hinar tekjurnar voru henni kunnar. Þótt það sje rjett hjá háttv.þm. Barð. (H. K.), að læknar lifi á sjúkdómum, og að það gæti því verið freisting fyrir þá að koma í veg fyrir þá, þá held jeg, að það komi ekki að meini, því að þess er líka að gæta, að með vaxandi menningu og fjölgun fólks þá vaxa aukatekjur þeirra. Þetta er ástæðan til þess, að stjórnin lagði ekki til að bæta launakjör lækna fram yfir dýrtíðaruppbótina. Þá mintist sami háttv.þm. (H. K.) á það, að sýslumenn fengju sjerstaka borgun fyrir aukastörf sín, en svo er ekki nema fyrir innheimtu, því að það leggjast á þá vaxandi skýrslugerðir, án þess að þeir fái nokkra aukaborgun fyrir, ekki síst nú, þegar þeir þurfa að svara svo ákaflega mörgum fyrirspurnum frá verslunarskrifstofu landsins og stjórnarráðinu. Þeir fá enga aukaborgun fyrir það verk, og er þó fyrirhöfnin við það mjög mikil. Háttv. þm. (H. K.) sagði, að sumar skýrslurnar frá sýslumönnum væru ósannar. Það tekur ekki til mín að krefja hann skýringar á þeim orðum, en mjer þykir það nokkuð langt gengið að nota þinghelgina til þess að bera mönnum slíkt á brýn.

Benedikt Sveinsson Jeg ætla ekki að þjá háttv. þingheim með neinum rökræðum um brtt. þær, er hjer liggja fyrir, en minnast að eins lítið eitt á tvö atriði í sambandi við samgöngur á sjó, sem nefnd eru í C-lið, 13. gr. Samvinnunefnd samgöngumála athugaði, hvernig best mundi hagað strandferðunum á næsta fjárhagstímabili, þeim ferðum, sem »Sterling« er ætlað að annast. Nefndin samdi ferðaáætlun fyrir 1918 og 1919, og því uppkasti var útbýtt hjer í deildinni í dag, og vona jeg, að nefndinni hafi tekist þar að fara nærri óskum flestra, sem unt var, en þar sem hreppapólitíkin leikur lausum hala, er erfitt að gera öllum til hæfis. Það hefir slæðst nokkuð af prentvillum inn í áætlunina, sem þarf að laga, og verður gert, því að á morgun verður útbýtt hjer leiðrjettri endurprentun af þessari áætlun. Samvinnunefnd samgöngumála er skipuð 12 mönnum, sínum úr hverri áttinni, og hefir því vitanlega reynt að gera öllum til hæfis. Áætlunin hefir verið borin undir framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins, og hann hefir talið hana framkvæmanlega og hagkvæma. Það er ekki tilætlun nefndarinnar, að stjórnin sje bundin við þessa áætlun út í ystu æsar, en hún á að vera stjórninni til leiðbeiningar. Ef stjórnin hefir rök fyrir því, að hagkvæmara sje að breyta eitthvað um, þá er henni það heimilt. Því var skotið að mjer rjett í þessu, að villurnar í áætluninni væru sannanlegar ritvillur í handriti háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.), sem skrifaði áætlunina, en ekki prentvillur, en það kemur í sama stað niður, því að á morgun verður útbýtt leiðrjettri endurprentun. Svo framarlega sem styrjöldinni lýkur á næsta ári, er líklegt, að samgöngur verði í betra horfi 1919 og fleiri skip þá til flutninga. Nefndin býst því ekki við, að þessi áætlun þurfi að gilda nema 1918, því að hún gerir ráð fyrir breyttum háttum seinna árið. En þá koma tímar og þá koma ráð . Hitt atriðið, sem jeg ætlaði að tala um, stendur líka í sambandi við samgöngur á sjó. Þegar þær eru slíkum erfiðleikum bundnar sem nú, er sjálfsagt, að stjórnin sýni alla tilhliðrunarsemi, til þess að gera þær greiðari, meðal annars með því að veita skipstjórum undanþágur, samkvæmt því sem heimilað er í lögum frá 1915, um atvinnu við siglingar. Mjer er kunnugt um það, að fyrir skömmu var íslenskur skipstjóri ráðinn á fiskiskip, sem keypt var frá Vesturheimi, og sigldi hann því um tíma milli hafna hjer innanlands til vöruflutninga. Síðan átti að senda skipið með farm til útlanda, en þá var skipstjóra tilkynt, að hann brysti rjettindi til þess að stýra skipinu í utanlandssiglingum, og honum synjað um undanþágu til þess, vegna þess, að hann hefði ekki hið meira skipstjórapróf. Skipstjórinn þóttist hjer beittur ósanngirni, sem von var. Skipið var um 280 smálestir að stærð, en í lögunum eru ekki ákvæði um minni verslunarskip í utanlandssiglingum en 300 smálesta. Þeir, sem hafa hið minna skipstjórapróf hafa heimild til að fara með fiskiskip minna en 300 smálestir milli landa, og með kaupför af sömu stærð í innanlandssiglingum. Skip það, er hjer ræðir um, var fiskiskip, þótt það væri nú, út úr vandræðum, notað til vöruflutninga, og var því hjer um svo lítilfjörlega undanþágu að ræða, að furðulegt má kalla, að hún skyldi ekki þegar vera veitt. Það getur ekki einungis hnekt siglingum, ef stjórnin vill ekki veita undanþágu, þegar svo erfitt er að fá menn til að sigla sem nú, heldur kemur það og hart niður á einstökum mönnum, er þeim er synjað um svo lítilfjörlega undanþágu sem þessa. Í þessu tilfelli var engin hætta samfara því að veita undanþáguna, því að maðurinn hafði fyrst verið stýrimaður hálft fimta ár og síðan í 13 ár skipstjóri, bæði innan lands og utan, og aldrei hlekst neitt á. Er mjer kunnugt um, að undanþágur hafa oft verið gefnar þegar síður skyldi. Jeg vildi ekki láta þetta liggja í þagnargildi, heldur beina því til stjórnarinnar að hún sýni eftirleiðis íslenskum skipstjórum eins mikla tilhliðrunarsemi og hún sjer sjer fært, án þess að stofna lífi manna í hættu; en um það er ekki að tala, þegar þrautreyndir skipstjórar eiga í hlut. Í þetta skifti virðist hún hafa farið að ráðum og tillögum einhverra miður góðgjarnra manna, en það ætti hún að varast eftirleiðis. Jeg hefi orðið að grípa síðasta tækifærið á þessu þingi til að vekja máls á þessu, og vona, að það teljist ekki þingskapabrot, þar sem málið stendur í nokkru sambandi við 13. gr. fjárlaganna.

Framsm. fjárveitinganefndar (Magnús Pjetursson) Jeg veit ekki, hvort allir þeir eru inni, sem jeg þarf að víkja orðum að, en það verður að hafa það. Jeg skal reyna að fara fljótt yfir sögu, og skal jeg þá fyrst víkja að því, sem hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) sagði um brtt. nefndarinnar við skrifstofukostnað sýslumanna. Jeg skal þá undirstrika það, sem jeg sagði í framsöguræðu minni, að nefndin getur einungis litið á fjárveitinguna sem dýrtíðaruppbót á skrifstofukostnaði, og álítur því, að það hafi verið misskilningur hjá hæstv. ráðherra (S. E.) og háttv. 1, þm. Árn. (S. S) að tala um þetta sem launaviðbót, en ef þetta er launaviðbót, þá er nefndin algerlega á móti því, og það er einungis með þessari skýringu, að nefndin getur gengið inn á, að þetta fje sje veitt. Jeg ætla ekki að fara mikið út í það, sem hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) sagði um launakjör þessara embættismanna, en jeg verð þó að mótmæla því algerlega, að þessi stjett eigi við verri launakjör að búa en aðrir embættismenn í þessu landi. Mjer þótti leitt, að hæstv. fjármálaráðh. (S. E.) gat ekki gefið skýrslu um, hve miklar tekjur sýslumenn hefðu af landssjóðsversluninni, því að það gaf nefndinni tilefni til að lækka upphæðina. Jeg býst við, að hæstv. atvinnumálaráðherra geti gefið manni upplýsingar um þetta.  (S. J.: Það er ekki búið að gera það upp alstaðar)  . Það getur verið, að það sje ekki búið alstaðar, en jeg býst við, að það sje talsverð borgun. Annars mætti gefa deildinni upplýsingar um, hvaða reglu er fylgt við þessa borgun. Annars skal jeg ekki fara frekar út í það, en geri ráð fyrir, að sanngjarnt sje að veita þeim þetta fyrir auknar skýrslugerðir, sem hæstv. atvinnumálaráðherra gat um að þeir fengu enga sjerstaka borgun fyrir Það var víst háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.), sem vildi mótmæla till. nefndarinnar um styrkinn til Kjósarhrepps og kvað hann muna litlu, og er það alveg rjett, að þetta er ekki há upphæð í fjárlögum, en það var ekki heldur það, sem nefndinni gekk til að vera á móti honum, heldur hitt, að það var von á beiðni frá að minsta kosti 4 öðrum hreppum um samskonar styrk, ef þessi yrði samþyktur. Sá erfiðleiki, að ilt er að flytja lækninn, er nú upphafinn, því að nú er kominn annar læknir í Hafnarfjörð. Háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) skýrði frá brtt. sinni á þgskj. 916, en jeg skal geta þess, að svo framarlega sem till. hans verður samþykt, verður að skoða upphæðina sem persónulega launaviðbót til þessa póstafgreiðslumanns, því að það eru í þessum launaflokki 6 menn. Jeg vil leyfa mjer að benda á, að þar sem þessi maður hefir haft 800 kr. að undanförnu, fær hann nú 1000 kr., og enn fremur er ætlast til, að húsaleiga hjá honum hækki um 100 kr., auk þess sem skrifstofukostnaður póstmanna utan Reykjavíkur gengur líka að einhverju leyti til þessa manns. Jeg get verið samdóma háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) um það, að borgunin er ekki samsvarandi starfinu, en jeg veit ekki heldur til, að nokkur póstmaður hjer á landi fái starf sitt svo vel borgað, að það geti heitið nokkur borgun, saman borið við starfið. Mig furðar á, að háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) skuli finnast hart, að deildin sje nú á móti fjárveitingunni til Öxnadalsvegarins, þar sem sú tillaga hefir áður verið feld hjer, enda sýna fjárlögin það best, að Eyfirðingar verða ekki hart úti með fjárveitingar. Hæstv. forseti hefir nú skýrt það, að afbrigða þurfi við til þess, að sú tillaga komi undir atkvæði, og vona jeg, að ekki þurfi þá frekar um þetta að tala, því að afbrigðin verði ekki veitt. Þá skal jeg leyfa mjer að þakka hæstv. atvinnumálaráðherra fyrir till. hans viðvíkjandi fjárveitingunni til vegamálastjórans. Hann tók málið að sjer í háttv.Ed., þótt stjórnin legðist á móti því hjer í deildinni. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) mintist á Steinunni nuddlækni og gaf þær upplýsingar, að lækningastofan mundi ekki hætta að starfa, þótt Völundur hætti að starfa í bili. Jeg skal geta þess, að sumir nefndarmanna hafa óbundnar hendur hvað þessari till. viðvíkur. En það finst mjer órjettmætt að bera saman lækningastofur þeirra Jóns Kristjánssonar og Steinunnar, því að hann hefir mörg dýr áhöld, sem hún hefir ekki. Af því að háttv.þm. Dala. (B. J.) er ekki við, þá skal jeg taka það fram, að nefndin er á móti því, að Guðmundi »bryggjusmið« verði gefið eftir lánið, sem hann fjekk 1915. Það væri hart að gefa lánið eftir nú, þegar fyrirtækið er komið í hendur útlendinga. Enda verð jeg alvarlega að mótmæla því, að þingið hafi veitt þetta fje sem styrk, en ekki lán. Það er þá ekki fleira, sem jeg hefi að segja að sinni. Jeg vona, að háttv. deild taki till. nefndarinnar vel, en vari sig á hinum, því að það gæti orðið til þess, að fjárlögin yrðu að fara í Sþ., ef sumar þeirra yrðu samþyktar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vildi einungis svara háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) örfáum orðum. Hann fann að því, að íslenskum skipstjóra hefði ekki verið veitt undanþága, sem hann sótti um og rjett hefði verið að veita honum. Jeg veit það, að þessi umræddi skipstjóri fjekk ekki þá undanþágu, sem hann sótti um, en hygg, að það hefði verið alveg gagnstætt lögum að veita hana, því að skipið, sem hann átti að sigla, var ótvírætt verslunarskip. Jeg vona, að styrkur til skrifstofukostnaðar handa sýslumönnum fái að standa, eða að minsta kosti það, sem háttv. fjárveitinganefnd leggur til að veita þeim. Það er ekki meiningin, að það verði föst fjárveiting, heldur ber þetta að skoða sem sjerstaka dýrtíðaruppbót. Um hagnað þann, sem þeir hafa af landssjóðsversluninni, er það að segja, að sumstaðar er hann mjög lítill og fer minkandi, ef kaupmönnum og kaupfjelögum verður falin úthlutunin, enda eru tekjur þeirra hæstar 2%, annars venjulega minna. Jeg vona, að menn láti styrkinn óáreittan, því að ef menn athuga málið nógu vel, þá sjá þeir, að mjög ósanngjarnt væri að fella hann.

Hákon Kristófersson Hæstv. atvinnumálaráðherra var að tala um, að læknar hefðu ekki sent neina beiðni um uppbót á embættisrekstri, og að þeir hefðu ekki sent neinar skýrslur um það, hvað sá rekstur kostaði. Jeg veit ekki til, að sýslumenn alment hafi sent slíkar skýrslur. Mjer vitanlega hefir ekki heldur komið beiðni í þessa átt, nema frá einum sýslumanni, svo að á því er ekki mikið byggjandi. Í sambandi við þetta talaði hæstv. atvinnumálaráðherra um, að skýrslugerð væri erfið hjá sýslumönnum. Sje hún erfið hjá sýslumönnum, þá er hún það ekki síður hjá öðrum embættismönnum. Það er alveg talað út í hött hjá hæstv. atvinnumálaráðherra, að jeg hafi farið ómjúkum orðum um sýslumennina. Jeg skal endurtaka það utan þinghelginnar, að jeg efast um, að öll sú dýrtíðaruppbót, sem veitt var síðastliðinn vetur, sje á rökum bygð. Sömuleiðis það, að jeg álít það vera mikla freistingu, bæði fyrir sýslumenn og aðra, að finna upp sem flest til þess að ná sjer í frekari uppbót.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg skal taka það fram, að jeg óska ekki eftir því, að neinn haldi skildi fyrir mjer, því að jeg ætla ekki að svara háttv.þm. Barð. (H. K.).

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil taka það fram, að mjer þykir leitt að heyra, að það skuli, að órannsökuðu máli, dregið í efa, að skýrslur sýslumanna í þessu efni sjeu rjettar. Og er rjett að geta þess, að í sumum sýslum hafa sýslumenn fengið minni dýrtíðaruppbót, einmitt vegna þess, hve skrifstofukostnaður þeirra er hár.

Pjetur Jónsson Það er álit meiri hluta bjargráðanefndar, að frv. beri að samþykkja óbreytt, eins og það kemur frá Ed. Þarf því ekki langa framsögu. Jeg býst við, að menn hafi gert sjer grein fyrir þeim breytingum, sem Ed. hefir gert á frv. Samt skal jeg lauslega drepa á aðalbreytingarnar. Fyrst er breytingin á 4. lið 1. gr.; er þar gerð önnur skipun á uppbótinni til þeirra, sem auk embættis síns hafa atvinnu af sjávarútvegi eða landbúnaði. Undantekningin nær einungis til prestanna og þó að eins til afgjalds af prestssetri, sem fellur undan dýrtíðaruppbót. Næsta breytingin er um einhleypingana. Er hámarkið fært úr 2000 kr. í 2450 kr. Þannig er um búið, að þeir, sem hafa yfir 2000 kr., fá svo mikið, að uppbótin og launin nemi samanlagt 2450 kr. Þriðja breytingin er líka hækkun á hámarki. Hefir Ed. fært hámarkið fyrir því, hverjir fá dýrtíðaruppbót, úr 3500 kr. í 4600 kr. 4. breytingin er á 4. gr. Er landsstjórninni heimilað að verja eftir till. póstmeistara alt að 20000 kr. til dýrtíðaruppbótar handa póstum. Þetta eru helstu efnisbreytingarnar. Jeg hefi lítils háttar borið saman fjárhagslega frv., eins og háttv.Ed. hefir gert það úr garði, við frv. stjórnarinnar. Lækkunin á prósentunni frá því, sem stjórnin hafði áætlað, mun nema um 70 þús. kr. Upp á móti því kemur aftur uppbót, sem miðuð er við framfæringa, en hana hefir háttv.Ed. fært úr 50 kr. fyrir hvern framfæring upp í 70 kr. Ef giska mætti á, að framfæringar, sem þessa njóta, muni vera um eitt þúsund, verða það 70 þús., eða sem nemur prósentlækkuninni. Það eru því miklar líkur til, að það standist á, sem stjórnin áætlaði, og það, sem veitt verður. Viðbótin til kennaranna verður samt kann ske umfram. Alls mun því uppbótin fara yfir 300 þús. kr. Ekki voru allar breytingarnar, sem gerðar voru í Ed., meiri hluta nefndarinnar að skapi. Þó vill meiri hlutinn sætta sig við frv., eins og það er. Vill hann heldur, að frv. verði samþykt svona, en að málinu verði ef til vill hleypt í strand, því að það væri bæði ilt og ósæmilegt. Aðalágreiningurinn, sem varð í nefndinni, kemur fram í brtt. frá tveim háttv. þingmönnum., 1. þm. Árn. (S. S.) og þm. Borgf. (P. O.). Vilja þeir fyrst koma sama skipulagi á um þá, sem framleiðslu hafa, eins og ákveðið var í frv., er það fór frá Nd. Jeg vil ekki mæla á móti þeirri breytingu í sjálfu sjer. Ef það fyrirkomulag hefði verið samþykt í vetur, þá hefði jeg verið þeirri tilhögum samþykkur. En nú horfir öðruvísi við. Í ár er ekki hægt að segja, að prestar hafi uppbót af atvinnurekstri sínum. Því er minni ástæða nú til að undantaka þá árið 1917 heldur en var fyrir árið 1916. Nefndin hefir orðið vör við ónákvæmni í uppbótarúthlutuninni fyrir 1916. Mönnum, sem hafa ókeypis húsaleigu, hefir verið bætt upp á þeim launum, sem í ókeypis húsaleigu felast. Til þess var auðvitað aldrei ætlast. Menn eiga enga uppbót að fá á því, sem þeim er goldið in natura. Þá vilja sömu menn (S. S. og P. O.) færa styrkinn til framfæringa úr 70 kr. niður í 50 kr. Mjer hefir altaf fundist 50 krónur á framfæring fulllítið til að gera mun á fjölskyldumanni og einhleypingi. Skoðun mín er sú, að uppbótin eigi aðallega að fara eftir þörfunum, og þörfin verður því meiri, sem framfæringar eru fleiri. Því vil jeg leggja á móti, að framfæringatillagið verði lækkað. Um 4. brtt. skal jeg ekki ræða. Hún varðar ekki miklu. Jeg vil mælast til, að flm. (S.S. og P.O.) tækju brtt. sínar aftur, því að það ætti helst ekki að eyða fje í að þvæla þessu máli lengur milli deildanna; og mjög væri varhugavert að gera nokkrar breytingar, sem gætu komið málinu í óefni.

Frsm. minni hl. (Bjarni Jónsson) Jeg hefi skrifað undir nál. með fyrirvara. Fyrirvarinn er sá, að þingið gengur svo frá þessu máli, að hjer sje um hjálp að ræða, en jeg tel mig enga heimild hafa til að veita slíka hjálp; en skaðabætur tel jeg þingið hafa góða heimild til að veita.

Frsm. meiri hl. (Sigurður Sigurðsson) Um leið og jeg stend upp heyri jeg þess óskað alt í kring um mig, að jeg taki aftur brtt. okkar þm. Borgf. (P. O.). En hvað sem um það verður, þá verð jeg að gera grein fyrir þeim, úr því að þær eru fram komnar, og afstöðu okkar flutningsmannanna til þessa máls. Hv. þm. S.-Þ. (P. J.) hefir gert grein fyrir breytingunum, sem Ed. hefir gert á frv. Jeg skal ekki endurtaka það. En þess vil jeg geta, að frv. er mjög viðunanlegt, eins og það var er það var afgreitt hjeðan frá deildinni, og hefðu víst flestir deildarmenn getað sætt sig við, að það hjeldist óbreytt. En Ed. hefir litið öðrum augum á málið. Tvö hámörk hefir hún flutt upp, launahámarkið úr 3500 í 4600 kr., en hitt, meðlagið eða tillagið til framfæringa, barna og foreldra, úr 50 kr. í 70 kr. Þá hefir deildin fært upp launatakmarkið hjá einhleypum mönnum. Loks hefir hún og ákveðið, að þeir, sem hafa framleiðslu, skuli og verða uppbótarinnar aðnjótandi. Allar eru þessar breytingar til stórspillis. Þær auka útgjöld landssjóðs og hafa misrjetti í för með sjer. Við háttv.þm. Borgf. (P. O.) höfum því komið með brtt. á þgskj. 947, sem miða að því að færa frv. í samt lag aftur. En hvaða útlit er nú fyrir, að brtt. verði samþ.? Jeg tel líklegt, að þær verði samþ. hjer í Nd., og þó er engin vissa fyrir því. Fyrst og fremst voru þeir, sem að frv. stóðu hjer í deild, nefndarmennirnir 5. En nú eru 2 þeirra gengnir úr skaftinu og horfnir yfir í fjandaflokkinn, og einn er orðinn mitt á milli; svo að nú erum við ekki orðnir eftir nema tveir einir af nefndarmönnum, jeg og hv.þm. Borgf. (P. O.), sem höldum fast við frv., eins og það var þegar það fór hjeðan úr deild. Þó býst jeg við, að brtt. okkar muni komast fram hjer í deild. En hvernig mun þá frv., þannig breyttu, reiða af í háttv.Ed.? Þar hefir embættismannavaldið tekið sig saman um að berjast á móti öllum breytingum, og barist með hnúum og hnefum móti hverskonar miðlun, nema þá með þeim afarkostum, sem okkur þóttu óaðgengilegir. Svona eru þeir ósáttfúsir, oddborgararnir og embættisgarparnir í háttv.Ed. Afleiðingin af þessari afstöðu háttv.Ed. er auðsjáanlega sú, að ef frv. kemur upp í þá deild með þeim breytingum, sem við viljum koma að, og líklega getum komið að hjer, þá mun háttv.Ed. aftur breyta því í sama horf sem það var í þegar það fór þaðan, og málið því lenda í sameinuðu þingi. En hverjar verða horfurnar þar? Jeg geri ráð fyrir, að brtt. okkar fái hjer í deild um 14 atkvæði, og í Ed. geri jeg ekki ráð fyrir, að fleiri en 2 verði þeim fylgjandi. Það eru þá alls 16; en á móti má búast við að verði 23-24. Það er því sýnt, að þessi brtt. okkar muni ekki ganga í gegn í sameinuðu þingi. Þetta er alt nákvæmlega athugað og lagt niður samkvæmt atkvæðagreiðslum um málið í báðum deildum og liðskönnun, sem nú hefir verið gerð. Að halda brtt. til streitu er því eigi til annars en að auka þras og umræður um málið, og ef til vill að lengja þingið. Við, sem brtt flytjum, og fylgismenn okkar, erum komnir í minni hluta í þinginu. Því er nú og að öðru leyti svo varið, að sumir, sem breytingu vilja, vilja þó ekki tefla málinu í tvísýnu. Mjer fyrir mitt leyti er nokkurn veginn sama, hvað um það verður, úr því sem komið er, því að þessi frágangur á því er lítt viðunanlegur, og háttv.Ed. til stórskammar. Þrátt fyrir óánægju mína með málið, eins og háttv.Ed. hefir gengið frá því, greiði jeg þó líklega ekki atkvæði móti frv. Geri jeg það eingöngu vegna ýmsra manna, sem verðugir eru að fá þessa uppbót. Jeg geri það vegna hinna fátæku og lágt launuðu, sem þó gegna starfi sínu eins vel, eða betur, en hinir með hærri launin. Jeg lýsi yfir því að lokum, að af því, að brtt. okkar eru dauðadæmdar í sameinuðu Alþingi, þá tökum við þær aftur. Þó er það ekki með glöðu geði gert. En maður verður hjer að beygja sig fyrir ofbeldinu og ofureflinu, ofjörlunum og embættismannavaldinu, nú eins og svo oft áður.

Frsm. (Þorsteinn Jónsson) Jeg vil leyfa mjer að fara fám orðum um breytingar þær, sem orðið hafa á frv., frá því að það fór hjeðan úr deildinni. Í 1. gr. hefir háttv.Ed. breytt ákvæðinu um það, hvað lánið mætti standa lengi, þangað til það væri að fullu greitt. Þegar frv. fór hjeðan úr deildinni, var ætlast til, að það skyldi greiðast á 10 árum. En í frv., eins og það liggur nú fyrir, er til ætlast, að lánið endurgreiðist á 13 árum, þó þannig, að það standi vaxta- og afborgunarlaust þangað til 2 ár eru liðin frá ófriðarlokum. Öll bjargráðanefndin hallaðist að þessu, því að hjer er að eins um nokkru vægari kjör að ræða, sem sanngjarnt væri að veita. Höfuðbreytingin hjá háttv.Ed. felst í 3. gr., sem háttv.Ed. hefir bætt inn í frv. Þar er landsstjórninni veitt heimild til að selja bæjarstjórnum og sýslunefndum 2800 smálestir af kolum á 125 kr. lestina á staðnum þar sem kolunum er skipað á land. Ef þetta yrði gert, mundi það nema um 350,000 kr. fyrir landssjóð, ef kolalestin væri eftir sannvirði reiknuð 250 kr. Nú munu kol landssjóðs að vísu dýrari, en stjórnin mun eiga von á ódýrari kolum, svo að meðalverðið ætti að láta nærri þessu, síst verða hærra. Á þessu atriði klofnaði bjargráðanefndin, þrátt fyrir það, þótt hún öll finni sárt til vandræða almennings og báginda á þessum tímum. En hjer verður í tvö horn að líta; annars vegar er almenningur, sem varla sjer fram úr, hvernig hann fái bjargað lífinu, en hins vegar er landið, sem er orðið skuldum vafið, og óvíst um, hve gjaldþol þess endist lengi. Engum blandast hugur um það, að á þjóðinni hvíli sú sameiginlega skylda að bjarga fólkinu svo vel og lengi sem unt er; og nefndin þóttist í frv., eins og það fór hjeðan úr deildinni, hafa gert sitt til þess, með því að veita kost á lánum svo lengi, sem landið endist til, og skulum við vona, að ekki sverfi meir að en svo, að það verði ekki ráðþrota. Meðan menn eiga kost á að fá lán og matur fæst treinist þó lífið í mönnum, þótt ýmsir geti orðið skuldum vafðir. Breyting háttv.Ed. á frv. er til bóta fyrir þá, sem kol þurfa að kaupa. En sá er galli á henni, að þessi hjálp kemur ekki að notum nema nokkrum hluta almennings, þar sem öll þjóðin stynur þó undir dýrtíðarfargi, og þótt verðhækkunin hafi orðið allra mest á kolum, þá kreppir þó skórinn víðar að, og þröng fyrir dyrum er víða í sveitum, eins og við sjó. Það hefir hist svo illa á, að þetta sumar hefir verið erfitt að mörgu leyti og veikt mótstöðuafl manna gegn dýrtíðinni. Í sveitum hefir verið ótíð sumstaðar, og hey skemst í rigningum og eyðst af stormum, svo að hætt er við, að þar fari og að halla, þótt þær muni í bili standa betur en kauptún. Að einu leyti er frv. þetta verra en frv. það, sem hjer var fyrir deildinni í sumar, og ákvað, að afsláttur væri gefinn á fleiri vörum en kolum einum; það kemur misjafnara niður og nær til færri. Af þessu, sem jeg hefi hjer bent á, hefir minni hluti bjargráðanefndar ekki getað hallast að því að vera með 3. gr. frv., því að hann telur, að hjálpina megi veita eftir 1. gr. frv , sem kemur að líkum notum til að firra menn mestu vandræðunum, og það er höfuðatriðið. Sú hjálp skapar og minna misrjetti eða mismun á hjálpinni en frv. Háttv. þm. Dala. (B. J.) vill láta afsláttinn ná til fleiri tegunda en háttv.Ed. Gengur till. hans að vísu í rjetta átt, en hitt er annað mál, hvort háttv. deild treystir sjer til að fara svo langt.

Forseti: Brtt. á þgskj. 946 hljóðar um atriði, sem áður hefir verið felt, og getur því, samkvæmt 32. gr. þingskapanna, eigi orðið borið upp aftur hjer í deildinni.

Bjarni Jónsson Hjer er ekki hið sama sem áður var felt. Þá var farið fram á að veita afslátt á öllu því, sem selt væri af tilteknum vörutegundum, en hjer að eins á ? af því.

Forseti: Atriðið er eigi að síður hið sama, og eigi brtt. að geta komist að, verður að leita afbrigða frá þingsköpunum, samkvæmt 54. gr. þeirra.

Bjarni Jónsson Jeg get þakkað háttv.Ed. fyrir, að hún hefir farið þá rjettu leið, að setja 3. gr. inn í frv., um það að selja kol undir sannvirði. Að sönnu er hjer ekki nema hálfverk, með því að hún vill ekki heimila að selja nema ? af kolum þeim, sem landsmenn þurfa að hafa til hitunar á húsum og matsuðu. Jeg segi, að háttv.Ed. hafi farið rjetta leið í máli þessu, því að það er áreiðanlega ágóði fyrir landssjóð að slá af vörum sínum, og þótt meira væri en af ? þeirra; það er ágóði, í samanburði við að lána þær út, því að það má gera ráð fyrir því sem vísu, að svo og svo mikið af lánunum borgast ekki; þau verða gefin eftir. En ef það ráð er tekið, að landssjóður gefi mönnum þegar í stað nokkuð af vöruverðinu, mun hitt greiðast, eins og áskilið er; og sannast hjer, að betri er hálfur skaði en allur. Það, sem kemur út úr því, ef frv. verður samþ., eins og það kom frá háttv. Ed, er þetta, að vara sú, sem landssjóður selur undir verði, lendir því nær eingöngu hjá þeim, sem búa í kauptúnum, en fátæklingar í sveit njóta því nær einkis góðs af henni. Jeg lít því svo á, að rjett sje, að líka sje gefið eftir af verði á þeim vörum, sem almenningur þarf til lífsbjargar, bæði í sveit og við sjó. Því ætlaðist jeg til, að auk kolanna væri og gefið eftir af verði á mjöli og hveiti og kornvöru allri, svo og steinolíu til ljósa, og fylgt þar sömu reglu sem með kolin. Þá næði hjálpin líka til fátæklinga í sveit, sem nauðulega eru staddir. Þessa hefðu þeir háttv.þm. úr sveit átt að minnast, er þeir hömluðu með atkv. sínu brtt. minni að komast að. Það er munur að hlaupa undir bagga með nauðstöddum mönnum í bili, á meðan tími er til, og hinu, að láta þá berjast áfram fram í rauðan dauðann upp á eigin spýtur. Munurinn er sá, að þá hafa þeir etið alt sitt upp og eytt öllu sínu lánstrausti, en atvinnuvegirnir komnir í kalda kol, og uppi stendur fólkið verklaust auðum höndum. Þannig á sig komna verður landssjóður svo að taka á sína arma fjölda fátæklinga, ef stríðið stendur enn svo að árum skiftir, eins og við má búast. En sje þeim hjálpað í tíma, þá er von til, að hægt sje að bjarga við bústofninum. Það er því sjálfsagt búmannlegt frá sparnaðarsjónarmiði að byrja strax á hjálpinni, áður en í öngþveiti er komið. Því bar jeg fram brtt. mína, sem hæstv. forseti hefir úrskurðað að ekki geti komist að nema með afbrigðum frá þingsköpunum, þótt jeg kannist ekki við, að hjer sje um sama atriði að ræða, sem áður hefir verið felt hjer. En hvað sem því líður, þá er úrskurður hæstv. forseta hæstirjettur í þessu máli. Þessi úrskurður hæstv. forseta varð þess valdandi, að nokkrir háttv. þingdm. gátu gert sjer það til ánægju að hindra það, að till. yrði borin undir atkv., og fyrirbygt með því, að deildinni gæfist kostur á að greiða atkv. um, hvort hún vildi aðhyllast vænlegt bjargráð eða hafna því; en við því mega þessir góðu herrar búast, að þeir verði síðar krafðir til reikningsskapar fyrir þetta atferli sitt.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get viðurkent, að í frv. þessu var, þegar það var afgreitt hjeðan til háttv.Ed., gerð nokkur tilraun til að bæta úr vandræðum, bæði með lánsheimildinni og heimildinni til að undirbúa ýms fyrirtæki. Og þótt jeg hafi aldrei haft það álit, að lánsheimildin gæti bætt svo mjög úr vandræðum, svo sem margir háttv. þingmenn hafa álitið, þá getur farið svo, að til hennar þurfi að grípa. Hitt álít jeg meira virði, að mönnum sje veitt atvinna, og getur það komið að talsverðu gagni, en nær þó ofskamt, því að það eru ekki nema sumir, sem geta haft gagn af því. Hingað til má segja, að ekki hafi þrengt mjög mikið að, en tíminn, sem nú fer í hönd, verður mjög erfiður, ekki einungis fyrir fátækasta fólkið, heldur líka fyrir þá, sem hingað til hafa komist sómasamlega af. Alstaðar annarsstaðar hefir verið gert eitthvað í þá átt að útvega sjerstaklega fátæklingum og miðlungsmönnum ódýrari vörur en eru á markaðinum. Það hafa víða orðið upphlaup til þess að heimta þetta. Í Danmörku hefir fyrir löngu verið hugsað fyrir því að útvega mönnum vörur með því verði, að þeir gætu keypt þær. Jeg álít sjálfsagt að fara þessa leið, eins og háttv.Ed. hefir nú lagt til. Það hefir verið viðurkent í háttv.Ed., að með þessu frv. væri farið heldur skamt, en leiðin er rjett. Því að með því að heimila að selja kol undir verði er bætt úr þörfinni, þar sem hún er er mest. Þetta er augljóst af því, að þar sem flestar aðrar nauðsynjavörur hafa tvöfaldast í verði eða meira, þá hefir kolaverðið tífaldast eða meira. Það er alveg frágangssök fyrir fátæklinga og lágt launað fólk að kaupa kol til heimilisnotkunar fyrir 300 kr. eða meira. Þótt verðið væri nokkru lægra, væri það líka frágangssök. Jeg held, að það sje líka ókleift fyrir kaupstaðina að hjálpa fólki til að kaupa kol með þessu verði. Það er því sjálfsagt og rjett að heimila stjórninni að veita þessa hjálp, því að það er ómögulegt að komast af án kola í kaupstöðum og sjávarþorpum. Í sveitum þurfa menn ekki hjálp til kolakaupa, því að þar eru menn ekki miklu ver staddir með eldivið en vanalega, en við sjóinn verða menn ver úti. Menn mega ekki metast um það, hvort allir verða aðnjótandi þessarar hjálpar eða ekki, því að á slíkum neyðartímum sem þessum verða menn að hjálpa hverjir öðrum. Þess vegna er fjelagsskapurinn, - þjóðfjelagsskapurinn. Ef sveitirnar segja við sjávarhjeruðin þegar þau eru illa stödd: Það kemur ekki mjer við, þá má segja, að sjávarhjeruðunum sje þá lítið gagn að fjelagsskapnum. Það hefir verið viðurkent alstaðar um heiminn, að þjóðfjelaginu í heild beri að hlaupa undir baggann, svo að viðráðanlegt sje að kaupa nauðsynjar, en það hefir ekki verið gert hjer fyr, af því að neyðin hefir ekki enn krept svo mjög að, en það er ekki hægt að sjá annað en að svo verði í vetur. Hjer er ekki verið að biðja um svo mikla hjálp, að landinu yrði þungbært að veita hana, því að upphæðin, sem þarf til þessa, er sennilega ekki nema um 300 þús. kr. Og mikið af þessum kostnaði verður tekið að láni, og jafnað niður á fleiri ár, svo að kostnaðurinn verður ekki tilfinnanlegur. Ef menn segja, að stríðið geti haldið áfram og ástandið orðið engu betra eða verra næsta vetur, þá er því til að svara, að nú er verið að byrja að afla innlends eldiviðar hingað og þangað í meiri mæli en áður, og næsta ár verður vonandi meiri árangur að þessari viðleitni en nú. Fyrir stjórnina er afarnauðsynlegt að hafa þessa heimild, og hún þyrfti að ná til fleiri vörutegunda, þótt því miður sje ekki um það að ræða hjer. Jeg er alveg viss um, að ef þingið skilst við þetta mál, eins og það er nú komið frá háttv.Ed., þá mun þingmenn aldrei iðra þess. Eins og háttv.þm. Dala (B. J.) tók fram þá er þetta ekki skaði fyrir landið, heldur gróði. Það er miklu heppilegra en að veita mönnum stórlán, sem þeir eiga mjög erfitt með að borga. Jeg vildi mega mælast til þess við háttv.flm.brtt. á þgskj. 945, um að fella niður 3. gr., að þeir tækju hana aftur, eins og brtt. sína í næsta máli á undan. Jeg held, að það væri mjög vel gert, og það væri til að stytta þingtímann og spara þingkostnað, því að ef brtt. verður samþykt, hlýtur málið að fara í sameinað þing, og það má telja mjög líklegt, að frv. verði samþykt, eins og það liggur hjer fyrir. Mjer finst ekki eiga við að deila meir um þetta viðkvæma mál, og það er leiðinlegt að þurfa lengi að vera bónleiður fyrir þá, sem bágt eiga.

Sigurður Sigurðsson Jeg skal ekki vera langorður að þessu sinni, því að ekki er óhugsandi, að jeg þurfi að taka aftur til máls. Ástæðan til þess, að jeg kvaddi mjer hljóðs, voru þau tilmæli hæstv. forsætisráðherra, að jeg tæki brtt. á þgskj. 945 aftur. Til þess að vera ekki með óþarfar málalengingar ætla jeg bara að segja: Hingað og ekki lengra. Við hinir sömu flm. tókum áðan aftur brtt. í öðru máli, og jeg skil ekki í, að við þurfum að vera þeir krossberar að gera það aftur í þessu máli. Jeg skal segja það í sambandi við þessa brtt. okkar, um að fella 3. gr., að við höfum ekki komið með hana af því, að við teljum þessa hjálp eftir handa því fólki, sem hennar þarf, heldur af því, að við efumst mikið um, að hún komi að tilætluðum notum. Stjórnin hefir áður kvartað um, að það væri erfitt að framfylgja því ákvæði, að gert skyldi upp á milli framleiðenda og þeirra, sem enga framleiðslu hefðu. En jeg get hugsað mjer, að það sje ekki síður vandi að úthluta kolum rjettilega. Þessi skifting er mjög vandasöm, og það gæti farið svo, að þeir nytu hjálparinnar, sem ekki þyrftu hennar við. Jeg vantreysti, með öðrum orðum, þeim, sem úthlutunina eiga að hafa á hendi, því að jeg hefi alla ástæðu til að ætla, að sú úthlutun fari í handaskolum. Þetta er líka mjög óviðfeldið og hættulegt ákvæði, þar sem vöruforðinn kemur ekki að notum nema litlum hluta þjóðarinnar. Þegar nú líka á það er litið, að verðið á kolunum verður hvort sem er svo hátt, að þeir fátækustu geta ekki keypt þau, er enn minni ástæða til að selja þau undir verði. Jeg hygg, að margir fátæklingar hjer hafi ekki gert ráð fyrir því, að þeir ættu kost á að fá kol, og hafi því reynt að afla sjer ódýrara eldsneytis, svo sem mós. Það hefir víða í kauptúnum og sjávarþorpum verið tekinn upp mór með langmesta móti. En þegar kolin koma með niðursettu verði, þá koma ótal margir, sem þykjast eiga rjett til að fá þau með því verði, og þá kemur spurningin um það, hverjir eru sannþurfandi. Af þessum ástæðum er jeg ófáanlegur til að taka brtt. mína aftur.

Fjármálaráðherra (S. E.) Mjer skilst, að vel mætti tala um tvennskonar dýrtíð, almenna dýrtíð, sem kemur nokkurn veginn jafnt niður á sveitum og kaupstöðum, og svo sjerstaka dýrtíð, sem bæirnir verða fyrir, sökum hins afarháa kolaverðs. Fyrir stríðið kostaði skippundið af kolunum liðugar 3 kr. Nú kostar það 50 kr. eða meira. Jeg býst við því, að þótt sveitarfjelögum og bæjarfjelögum verði heimiluð lántaka til að bæta úr vandræðunum, þá verði það aðallega til þess að bæta úr almennu dýrtíðinni. Jeg hygg, að það muni reynast ofvaxið bæjarfjelögunum sjálfum að bæta úr sjerstöku dýrtíðinni, koladýrtíðinni. Hjer er um svo mikil vandræði að ræða, sem snerta alla, sem í kaupstöðum búa, að mjer finst fyllilega rjettmætt að lækka kolaverðið, eins og farið er fram á í frv., eins og háttv.Ed. hefir gengið frá því. Það er meira en rjettmætt, það er alveg sjálfsagt að gera það, eins og nú er ástatt. Mjer hefir oft verið brugðið um það, að jeg dragi fremur taum sveitanna en bæjanna. Þessi aðdróttun er ekki rjettmæt. Jeg þykist altaf vilja halda jafnvægi þar á milli, bæði í álögum og hlunnindum. Jeg skal fúslega játa það, að þessi lækkun á kolaverðinu kemur sveitunum, sem slíkum, mjög lítið að góðu. En hitt verð jeg líka að viðurkenna, að þessi sjerstaka dýrtíð er svo alvarleg, að jeg er viss um, að sveitirnar taka það ekki illa upp, þótt kaupstöðunum sje veittur þessi styrkur. Jeg veit ekki, hvernig fer í vetur, þegar kuldarnir koma og fólkið á ekkert til að hita með eða elda við matinn, og nóg er þó til af kolum í bænum. Jeg veit ekki, hvernig því yrði tekið, ef stjórnin ætlaði að halda kolunum fyrir fólkinu, þegar kuldinn sverfur að. En það er sama sem að halda kolunum, ef verðið er svo hátt, að enginn getur keypt þau nema efnaðir menn. Nú má að vísu segja, að bæjarstjórnin mundi skerast í leikinn og útvega lán, svo að hún geti hjálpað mönnum til að fá kolin fyrir lægra verð. Það má vel vera, að bæjarstjórnin yrði svo forsjál að láta bæinn kaupa kolabirgðir handa fátækara fólkinu, en því er varlega treystandi, að hún sæi sjer það fært. Jeg hefi ekki orðið var við, að bæjarstjórnin hafi gert annað en að taka upp móinn. Jeg hefi ekki orðið þess var, að hún hafi farið þess á leit við þingið, að það gerði neitt í þessu afarmikla alvörumáli bæja og kauptúna. Það, sem vakið hefir mestan úlfaþytinn hjer í bæ, eru þær ráðstafanir, sem gera átti til þess að spara kolin og gera mönnum hægra fyrir með að fá húsnæði. Þegar talað er um að fresta skólahaldi um nokkurn tíma, þá rís upp sterk alda á móti því, og borgarafundur er kallaður saman til mótmæla. En það er ekki verið að kalla saman borgarafund til að heimta það, að fátæklingunum sje hjálpað til að ná í kol næsta vetur. Þegar talað var á móti skólalokuninni, þá var því borið við, að það væri gert vegna fátæku barnanna. Þeir, sem hrópuðu hæst um þetta um daginn, mættu nú hrópa hærra um fátæku börnin. Ef ekkert verður gert í þessu máli, þá fá menn að þola hróp fátækra barna hjer í bæ. Í sveitunum skilja menn, hvílíkur voði hvílir yfir þessum bæ, ef fátæklingunum er neitað um kol til eldiviðar. Það er ekki einungis voði fyrir núlifandi kynslóð, heldur gæti það haft áhrif á komandi kynslóðir langt fram í tímann. Þessi áhrif eru langtum alvarlegri og djúptækari en menn hugsa sjer. Jeg hefi oftast átt samleið með fulltrúum sveitakjördæmanna hjer á þingi. Mín skoðun er yfirleitt miklu nær þeirra skoðun í mörgum málum. En jeg er alveg sannfærður um það, að margir menn úti um land fallast algerlega á þá skoðun, sem barist er fyrir hjer á Alþingi í dag, að hjálpa til að lækka kolaverðið. Það verður ekki alment talið eftir, þótt lagt sje fram fje úr landssjóði til að styðja þá, sem í mestu vandræðunum lenda. Jeg er sannfærður um það, að það væri hið mesta ranglætisverk, ef þingið skildi án þess að gera eitthvað í þessu vandræðamáli. Það sýnir sig, þegar veturinn kemur, sem flestir bera mikinn kvíðboga fyrir. Jeg hefi átt tal við nokkra af fátækari mönnum þessa bæjar, og þeir hafa sagt, að þótt þeir sæju fram á mjög mikla erfiðleika á því að afla matar handa heimilum sínum, þá væri það þeim ekki mesta kvíðaefnið. Mest kviðu þeir fyrir því að horfa á börnin veslast upp af kulda. Það væri voðalegt skilningsleysi af Alþingi Íslendinga, ef það sæi ekki, hvað um er að ræða, - ef það vill vinna það til fyrir 300,000 kr. sparnað að skilja gamalmenni og börn eftir í kuldanum. Jeg er viss um, að það yrði ekki þakkað í sveitakjördæmunum. Jeg er sannfærður um það, að ef sveitamennirnir væru spurðir um, hvað gera skyldi, þegar fátæklingarnir í kaupstöðum hrópa og biðja um kol, þá mundi kveða við utan af landsbygðinni: Láttu þá fá kol. Stundum hefir verið tekið undir úti á landsbygðinni, þegar þannig hefir verið hrópað. Jeg er sannfærður um það, að sveitamenn sjá, að hjer er um rjettlætiskröfu að ræða. Þingið getur ekki hlaupið frá þessari kröfu. Stjórnin getur ekki annað en tekið hana til greina, hvað sem þingið segir. Þegar kuldinn sverfur að, þá getur hún ekki daufheyrst við þeim hrópum um hjálp, sem til hennar mundu berast. Eða hvað ætti fólkið að taka til bragðs?  (E. J.: Getur það ekki tekið lán?)  Það má segja, að þá megi láta það hafa lán. En sú leið er ekki heppileg að lána altof mikið af vörum landssjóðs. Það er ekki svo lítið fje, sem er bundið í landssjóðsversluninni, og ef það væri tekið upp að lána mjög mikið af vörunum, svo að lítið kæmi inn fyrir þær, þá gæti svo farið, að erfitt yrði að halda versluninni gangandi í góðu horfi. Jeg er sannfærður um það, að frá fjárhagslegu sjónarmiði er hyggilegra að færa kolaverðið niður heldur en að byggja á því, að stjórnin kasti þeim út að láni. Jeg skal líka taka það fram, að þótt kolaverðið verði fært þetta niður, þá verður það samt ekki ákaflega auðvelt fyrir fátæklingana að kaupa þau með því verði. Bæjarsjóðirnir munu samt verða að hlaupa undir bagga, og það mun verða nógu víða fyrir því, sem til þeirra kasta kemur að hjálpa. Jeg er því alveg viss um það, að fjárhagslega sjeð er það það besta, sem þingið getur gert, að veita þessa takmörkuðu niðurfærslu á kolaverðinu, til þess að koma í veg fyrir meiri niðurfærslu. Jeg ætla svo ekki að fara fleirum orðum um þetta mál. Jeg álít, sem sagt, að Alþingi vinni mikið ranglætisverk, ef það tekur ekki þessa kröfu til greina. Á leið stjórnarinnar verða nógu margir örðugleikar á þessum tímum. Jeg held, að Alþingi ætti ekki að bæta þessu við.

Jörundur Brynjólfsson Jeg þarf ekki að vera langorður. Jeg hefi svo oft tekið til máls um þetta efni, að jeg hefi nú litlu við það að bæta, sem jeg hefi áður sagt. Á öndverðu þingi, eða áður en þing kom saman, var það öllum ljóst, að vandræði mundu standa fyrir dyrum. Það er ekki síður ljóst nú, eftir því sem veturinn nálgast, að víða muni verða þröngt í búi í sveitum, en þó miklu fremur í kaupstöðum. Svo hefir farið, að á þessu sumri hefir ýmislegt á móti blásið, meira en búist var við, og eykur það auðvitað á vandræðin, sem fyrir dyrum standa. Þessi háttv. deild gat ekki fallist á þá leið, sem jeg lagði til að farin yrði, til að fyrirbyggja vandræðin, en háttv.Ed. hefir bætt ofurlítið úr þessu. Það er nú þegar búið að taka fram ýms atriði, sem snerta þetta mál, svo að jeg get verið fáorður. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) gat þess, að þessi niðurfærsla væri ekki nægileg. Jeg er honum alveg sammála um það. Jeg er sannfærður um það, að það verður að jafna verðið öðruvísi, ef að haldi á að koma. Sveitarsjóðir og bæjarsjóðir verða að hlaupa undir bagga með það. Fátæklingar geta ekki keypt kol fyrir 20 kr. skippundið, og því síður auðvitað fyrir 40-50 kr. skippundið. Þeir geta ekki keypt þau fyrir öllu meira en þau kostuðu fyrir stríðið. Það, sem þar er á milli, verða bæjarsjóðirnir og sveitarsjóðirnir að borga. Þessi leið, sem háttv.Ed. leggur til að sje farin, mætti ekki miklum andmælum þar, en jeg hefi orðið þess var, eða mjer finst það liggja í loftinu, að hjer þyki hún óalandi og óferjandi. Jeg skil reyndar ekkert í því, að þessi leið skuli þykja óalandi og óferjandi hjer, þar sem hún hefir þó verið farin alstaðar annarsstaðar að meiru eða minnu leyti. Danir hafa t. d. varið 50 milj. kr. til niðurfærslu á örfáum lífsnauðsynjum á einu ári. Þessi till., sem háttv.Ed. hefir samþ., er mjög takmörkuð og kemur ekki nema að litlu liði, - því miður, - af því, sem með þyrfti. Jeg skil því ekkert í því, að hún skuli mæta þeirri mótspyrnu, sem raun er á, þar sem hún er að eins tilraun til að bæta úr allramestu erfiðleikum þeirra, sem bágt eiga. Ef menn bera því við, að þeir vantreysti sveitar- og bæjarstjórnum að úthuta þessum kolum, þá ímynda jeg mjer, að til þess sje engin ástæða. Því mun óhætt að treysta, að þær geri það eftir bestu þekkingu. Jeg skal ekki segja, að ekki geti komið fyrir, að eitthvað fari öðruvísi en best gæti verið, en yfirleitt mun óhætt að treysta því, að þeir fái kolin, sem helst þurfa þeirra með. Jeg hefði viljað, að þessi tillaga hefði verið ofurlítið víðtækari, hefði t. d. náð líka yfir brauð og brauðefni. Menn lifa nú orðið afarmikið á brauði, bæði til sjávar og sveita, og má gera ráð fyrir, að það verði því meira notað, þess meira sem dýrtíðin eykst, ef hægt verður að fá það fyrir það verð, sem menn geta risið undir. Niðurfærsla brauðverðsins hefði því komið að almennari notum. En það er ekki til neins að tala um það. Þessi háttv. deild hefir felt þá brtt. frá umræðu, sem fór fram á að gera hjálpina víðtækari. Háttv. Ed. vildi fara lengra en þetta, en sá sjer það ekki fært vegna háttv.Nd. Því hefir verið skotið fram í umræðum hjer í deildinni, að ekki þyrfti að fara þessa leið, þar sem búið er að veita heimild til lána, sem geti bætt úr þörfinni, þar sem hún er brýnust. Þessi ráðstöfun hygg jeg að nægi ekki ein til hjálpar þeim, er mesta hafa þörf á liðsinni, og ekki heldur ein út af fyrir sig hagkvæm fyrir landssjóð. Hvers vegna á þá ekki að fara þá leiðina, sem hagkvæmust er og kemur að mestum notum? Jeg lofaði því í upphafi að tala ekki langt mál. Jeg hefi áður farið ítarlega út í þau atriði, sem að þessu máli lúta, og læt mjer því nægja að skírskota til þess, sem jeg hefi áður sagt. Jeg get þó ekki leitt hjá mjer að víkja nokkrum orðum til háttv. 1. þm. Árn. (S. S), áður en jeg sest niður. Hann sagði, að ef þessi leið yrði farin, þá yrði það að eins til þess, að nokkrum mönnum væri ívilnað, en aðrir yrðu út undan. Það getur verið, að einhverjir verði út undan og að einhverjir óverðugir slæðist inn, en yfirleitt má þó gera ráð fyrir því, að allur þorri þeirra, sem hjálp fær, sjeu hennar þurfandi. Það er nú einu sinni svo, undir líkum kringumstæðum, að ekki er unt að framkvæma fylsta rjettlæti. Jeg þykist vita, að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) man enn eftir jarðskjálftunum síðustu. Þá voru hjeruð austan fjallgarðsins, sem voru illa stödd, og flest nærliggjandi bygðarlög rjettu þeim hjálparhönd, þau sem urðu ekki fyrir tjóni. Vel má vera, að einhver hafi þá fengið hjálp, eða rífari hjálp en aðrir, sem fremur hefðu þurft þess með, en yfirleitt hygg jeg, að hjálpin hafi komið sjer vel. Það væri í það minsta ógerlegt að láta það aftra sjer frá að hjálpa öðrum, fyrir þá sök, að einhver kynni að fá hjálp, sem ekki þyrfti hennar. Jeg veit ekki, hve mikið Reykjavík hefir þá lagt fram; jeg skýt því til háttv.þm. (S. S.) að rannsaka það. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) sagði, að borgarafundur hefði ekki verið haldinn út af þessu máli. Þetta er ekki alveg rjett; borgarafundur var haldinn og dýrtíðarmálin rædd þar, raunar ekki af æsingi, heldur með stillingu, en mjer finst fundurinn ekki hafa minna gildi fyrir það. Jeg mintist á þetta af því, að hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) sagði áðan, að hann myndi ekki eftir neinum borgarafundi um þetta efni.

Einar Jónsson Jeg ætla ekki að tala með jafnmiklum vindi sem hæstv. fjármálaráðherra (S. E.). Þetta mál þarf rólega og stillilega yfirvegun. Það þarf að athuga það fyrst og fremst, að hjálpin komi jafnt niður. Jeg fyrir mitt leyti verð að telja frv. best í því formi, sem það var í síðast hjer í Nd., en til spillingar breytingar þær, sem Ed. hefir gert, og nú eru þrætur og stífni um hjer. Lánsheimildin er í mínum augum það besta horf, sem hægt er að koma málinu í, en þessi afsláttur, sem ráð er fyrir gert í 3. gr., er þannig lagaður, að hann getur ekki komið öllum almenningi landsins að notum. Jeg skal síst neita því, að kaupstaðirnir muni helst þurfa hjálpar við í þessu, en jeg á það engan veginn víst, að fátæklingar einir verði þessara hlunninda aðnjótandi, heldur jafnvel býst jeg við, að ríkisbubbar komist þar líka að. Nú mega menn vita það, að víða um land, einnig í kaupstöðum, sem jeg þekki, hafa menn lagt mikið í það að afla eldsneytis, og þá vitanlega að sama skapi forsómað aðra vinnu. En ef svo færi nú, að forríkir menn yrðu þessara hlunninda aðnjótandi, þá er ekki rjett að farið, og mig vantar sönnun fyrir því, að svo geti ekki orðið. En svo að jeg snúi aftur að því, sem jeg sagði áðan, að menn sumstaðar mundu í sumar hafa forsómað vinnu, til þess að geta aflað eldsneytis, þá nær það ekki til Reykjavíkur nje Vestmannaeyja, og þá er það athugandi, að menn hjeðan hafa farið í vellaunaða vinnu víðs vegar um landið, svo að þeir hafa jafnvel betra kaup en vjer þingmenn, sem menn sjá af því, að kaupamenn fá 6 kr. á dag og alt frítt. Það hefir verið gefið í skyn, að fátækt eða jafnvel neyð stæði fyrir dyrum í Reykjavík og kaupstöðunum. Jeg held þá, að hægt sje að sanna, að sama muni einnig eiga sjer stað í sveitunum. Jeg hefi hjer í sumar víða komið í hús til manna, bæði ríkra og óríkra, og altaf verið borinn sykur, þegar jeg hefi fengið kaffi, en mjer er kunnugt um það, að víða brúka bændur engan sykur með kaffinu, og að þá skortir einnig mjöl. Þess vegna hefði mjer þótt betri brtt.háttv.þm. Dala. (B. J.), sem ekki var leyft að koma til umræðu eða atkvæðagreiðslu. Þá mundi meiri jöfnuður hafa komist á. En því er nú ekki að heilsa. Jeg álít, að stjórnin hefði átt að gera meira til að afla íslenskra kola en gert hefir verið. Það hefir nú verið skýrt frá því, að nú eigi að fara að leggja meiri krafta í framkvæmd þess en hingað til hefir verið gert, svo að þessi afsláttur á kolunum eigi ekki að gilda nema stuttan tíma. Jeg get ekki annað en verið þakklátur fyrir einhverjar framkvæmdir í þessa átt, þótt seint sje. Það hefir verið minst á skólafrestunina í sambandi við kolin. Það er nú orðið svo margt, sem í vandræðum lendir út af kolunum. Og úr því að einhver hæstv. ráðherra mintist á skólana og að loka þeim, þá mun mjer fyrirgefast, þótt jeg láti í ljós þá skoðun mína, að nær mundi að loka bíóum og leikhúsum. Og sannast að segja, furðar mig á því, eins og stjórnin hefir verið röggsamleg í að innleiða svo margt þarft og útrýma svo mörgum óþarfanum, að hún skuli þá ekki hafa gert ráðstafanir til þess að loka slíkum stofnunum, því að alt má þetta skoðast dýrtíðarráðstöfun. Jeg veit ekki, hvað mikið fje þessi bíó gefa af sjer, en »full« eru þau kvöld eftir kvöld, og má auðvitað vera, að þangað rennur margur skildingur úr vösum fátæklinganna. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) sagði, að fátæklingum mundi því nær ókleift að kaupa kolin, þótt sett yrðu niður í 20 kr. skippundið. Jeg er á sömu skoðun, en þá er líka vafasamt, að rjett sje að samþykkja greinina, og getur þá verið hyggilegast að afstýra vandræðum, hjer í Reykjavík, sem annarsstaðar, með lánsheimild. Jeg skal í því sambandi geta þess, að háttv.þm. Dala. (B. J.) kemur mjer ekki til að trúa því, að það sje billegri leið að láta af hendi kol með afslætti en að lána mönnum peninga, jafnvel þótt lánin yrðu upp gefin. Lánin eru betri leið og koma jafnara niður, sem er aðalatriðið, heldur en ívilnun á vörum, sem að eins falla í skaut nokkrum hluta landsbúa. Úr því að hjer er um dýrtíðarráðstafanir að ræða, get jeg ekki látið vera að geta þess, að grein, sem birtist í »Vísi« í gær, undirrituð »Bóndi«, er einungis blekking; mjer er kunnugt um, að hún er skrifuð af embættismanni í Árnessýslu, og vil undanþiggja alla bændur í Árnessýslu frá að skrifa svo. En þar með er ekki sagt, að bændur sjeu andvígir því, að embættismönnum sje veitt einhver dýrtíðaruppbót innan hæfilegra takmarkalína. Að öðru leyti mun jeg sýna með atkvæði mínu, hvernig jeg lít á þetta mál.

Fjármálaráðherra (S. E.) Hv. 2. þm. Rang. (E. J.) og háttv. 1. þm. Árn. (S. S) færðu það sem ástæðu gegn niðurfærslu kolanna, að þeim mundi verða ranglátlega úthlutað. Þetta er mjög ljettvæg ástæða. Jeg vona, að nú á tímum finnist ekki þær bæjar- eða sveitarstjórnir, sem óttast megi að svo fari að ráði sínu. En jafnvel þótt fyrir kynni að koma einhver misbrúkun, þá má það þó ekki aftra öllum tilraunum til þess að ljétta undir með fátæklingum í þessum voða. Að öðru leyti læt jeg mjer nægja að vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt. Mjer fanst háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) taka eitthvað kuldalega í þetta mál. Jeg veit, að það kemur ekki til af því, að honum sje það lagið, heldur líklega af því, að hann hefir ekki kynt sjer málið nógu rækilega. Jeg er viss um það, eftir hans góða hjartalagi, að hann mundi ekki vera þröskuldur í vegi þessara lífsnauðsynja bæjanna, og jeg vona, að hann verði það ekki, eftir að hann hefir íhugað málið.

Hákon Kristófersson Mjer þykir hlýða, að jeg geri grein fyrir atkvæði mínu. Það er ekki laust við það, að umræður hafi snúist um það, að hjer væri um hjálp að ræða fyrir Reykjavík. En jeg fæ ekki skilið svo heimild 3. gr. Jeg fæ ekki betur sjeð en að þar sje átt við alla kaupstaði og sveitarfjelög, sem eldsneytis þurfa. Mjer og bændum er oft borið á brýn, að vjer sjeum þröngsýnir gagnvart kaupstaðarbúum. Jeg skal láta ósagt um þetta. En um þetta atriði finst mjer rjett athugað, að dýrleikinn á eldsneyti muni koma harðara niður á kaupstaðarbúum en sveitamönnum, en þar með vil jeg ekki segja, að kjör sveitamanna sjeu betri en kaupstaðarbúa, eins og háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) gaf í skyn. Mjer blandast ekki hugur um það, að taka þurfi til athugunar eldsneytisekluna, því að í rauninni má segja, að kolin sjeu ekki til, ef selja þarf þau á 300 kr. smálestina, því að með því verði má heita, að öllum sje ofvaxið að kaupa þau. Því hefir verið slegið fram, að lánsheimildin mundi nægja. Hún getur verið góð í mörgum tilfellum, en það segir sig sjálft, að menn þurfa fleiri vörur, og þótt smálestin af kolum yrði 125 kr., þá get jeg verið sammála hæstv. fjármálaráðherra (S. E.), að mönnum mun alt að einu ofvaxið að kaupa kolin yfirleitt, og mun því þurfa hjálp frá bæjar- og sveitarfjelögum til að kaupa kolin, þótt þau verði ekki nema á 125 kr. smálestin. En jeg verð að skilja svo 3. gr., að að eins bágstöddum mönnum sje ætlað að verða þessara hlunninda aðnjótandi. Það er alveg rjett, að voði vofir yfir Reykjavík, en jeg þykist vita, að hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) játar, að sami voði vofir líka yfir smærri kauptúnum landsins, og það er ekki af óvilja við Reykjavík, að jeg vil undirstrika, að ákvæðið nái jafnt til allra kaupstaða landsins og þeirra sveita, er kol þurfa að nota til eldsneytis. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B ) nefndi það, að frv. hefði átt að vera víðtækara; niðurfærslan hefði einnig átt að ná til korns. Jeg er honum samdóma, og mun áður í sumar hafa látið svipað í ljós. En jeg vil hjer að auki nefna eina vörutegund, sem erfitt er að ná í og er afardýr; jeg á við salt. Jeg vona, að stjórnin geri sitt ítrasta til þess að koma saltinu út um landið og selja það með svo vægum kjörum sem unt er. Þetta er svo áríðandi fyrir annan höfuðatvinnuveg þessa lands, að af skorti þess getur leitt þjóðarvoða. Jeg þykist skilja, að brtt. á þgskj. 945 muni fram komin af því, að flytjendur hennar óttist, að niðurfærslan komi ekki alstaðar rjett niður, sem sje, að fátæklingarnir hafi hennar ekki not, en ekki af því, að þeir sjeu í raun og veru andvígir stefnunni. En jeg vona það og treysti, að heimildin komi að rjettum notum, og með það fyrir augum, að fátæklingarnir verði hennar aðnjótandi, sje jeg mjer ekki fært, samvisku minnar vegna, að standa í vegi fyrir þessari ívilnun, þótt jeg annars hafi mikla tilhneigingu til þess að spara sem auðið er fje landssjóðs.

Gísli Sveinsson Jeg var í öndverðu þeirrar skoðunar, að sú leið, er farin var með því frv., er var afgreitt hjeðan frá hv. deild, um almenna hjálp vegna dýrtíðarinnar, væri ófullnægjandi og hvergi nærri heppileg. Jeg vildi, að í staðinn fyrir að lána þá ætti landssjóður að veita beina peningahjálp, þar sem auðsætt væri, að óhjákvæmileg neyð vegna ófriðarástandsins stæði fyrir dyrum, er ekki yrði öðruvísi af ljett. Menn fundu það þessu til foráttu, að sveitarstjórnir þær, er hlut ættu að máli, myndu ekki koma fram sem óvilhallir milliliðir, heldur mundi hver sveit, ef til vill að óþörfu, reyna að ná sem mestu af fje til sín. Mjer heyrist nú, að menn beri öllu meira traust til sveitarstjórna en þá kom fram. Vitanlega hefði mátt haga þessu á þann veg, að sveitarstjórnir greiddu eitthvað af þessum styrk aftur, þó að þeir, sem hjálparinnar nytu, gerðu það ekki. En eins og nú er komið, og fyrst að mín uppástunga var ekki tekin gild, þá er hitt víst, að það ber að nota þessa lánsleið eins og hún er, svo að komi að sem mestu gagni. Jeg var á móti þeirri till., að vörur landssjóðs yrðu seldar undir verði jafnt til allra, hvort sem þeir væru efnaðir eða fátækir, þegar hún var hjer til umræðu. Og jeg verð að segja, að þó að þetta innskot sje nú komið fram um kolin, sem háttv.Ed. hefir gert, þá sje jeg ekki, að með því sje eins mikil bót á ráðin og orð er á gert. Víst er, að þetta á að kosta landssjóð ef til vill mörg hundruð þús. kr. Mig furðar á öllum þeim ræðufjálgleik, sem þetta kolamál hefir komið af stað. Það er rjett eins og það sje það happaráð, sem öllum geti bjargað, og það eina, sem komi að nokkru verulegu haldi. Þetta virðist mjer vera að gera úlfalda úr mýflugunni. Því að jeg get ekki skilið, að þeir, sem á annað borð eru komnir í kaldakol, eða orðnir allslausir, geti bjargað sjer út úr neyðinni með því að fá að kaupa kolaskpd. á 20 kr.; það er ofvaxið mínum skilningi. En þetta mun vera meiningin, því að það er ætlast til, að landssjóður selji smálestina á 125 kr., sem svarar til þess, að skpd. verði á nálega 20 kr. Svo eiga sýslufjelög og bæjarfjelög eða kaupstaðirnir, því að þetta kemur þeim helst til góða, að selja aftur, líklega þeim, sem verst eru staddir, hagnaðarlaust. Það stendur að vísu í niðurlagi 3. gr., sem hjer er við átt, með leyfi hæstv. forseta: »Sýslu- og bæjarfjelög selja kol þessi aftur, án hagnaðar, þeim, er helst þurfa hjálpar með, og má vera mismunandi verð á þeim, eftir ástæðum kaupanda.« Þetta er dálítið óljóst orðað, en það virðist þó benda til þess, að selja megi með hagnaði þeim, sem eitthvað eiga til. Það hefir verið komist svo að orði um þetta atriði, að hjer væri um svo mikið alvörumál að ræða, að menn mættu ekki rísa upp á móti því. Jeg sje, satt að segja, ekki, að þetta bjargi svo miklu, að sjálfsagt sje að greiða því atkv. sitt. Jeg held, að þessi till. sje ekki komin hjer fram með það fyrir augum að bæta úr þar, sem neyðin er mest, heldur hafi hitt vakað fyrir mönnum, að afla sýslu- og bæjarfjelögum ódýrra kola til úthlutunar. Eins og ákvæðið er þá er ekki sýnilegt, að það hjálpi endilega þar, sem mest er þörfin. Það er ekkert heldur tekið fram, hvernig þessari úthlutun skuli hagað, svo að það er ekki loku skotið fyrir það, að þeir, sem á annað borð líða neyð, fái að sitja þar, sem þeir eru komnir, og að kolin verði notuð í skrifstofur eða skóla kaupstaðanna o. s. frv. Hjer getur nú ekki verið um það að ræða, að landsstjórnin hafi eingöngu á hendi dýrustu kolin, á 300 kr. smálestina, því að jeg tel sjálfsagt, að hún komi brátt til að hafa kolabirgðir liggjandi hjer á höfninni fyrir 200 kr. smálestina. Hv. þm. vita, eins og jeg, að svo er í garðinn búið. Mjer skilst, að hún ætti þá að sjá sjer fært að selja þau kol sýslu- og bæjarfjelögum fyrir það verð; og eftir þeim till., er hjer hafa verið samþyktar um lánveitingar og þvílíkt, þá mundi það geta komið að nokkrum notum úti um land. Það gæti komið til mála, að landsstjórnin seldi þau dálítið dýrara, hjer í Reykjavík og annarsstaðar, þeim, sem geta keypt þau dýrara. Ef bæjarfjelaginu hjer er á annað borð treystandi til að halda lífinu í borgurum sínum, þá efast jeg ekki um, að það muni kaupa þessi kol á 200 kr. smálest eða nokkru meira, og selja þau ekki aftur fyrir okurverð, heldur jafnvel blátt áfram gefa þau, ef og þar sem á þarf að halda. Jeg vil í þessu sambandi vitna til þess, sem menn hafa mikið talað um hjer, hvað Danmörk hafi gert. Og þar er það aðalatriðið, að sýslu- og bæjarfjelögum er heimilað að selja vörur undir verði, eða gefa þeim bágstöddustu, en síðan tekur sjálft ríkið einhvern þátt í því skakkafalli, sem af þessu leiðir. En vitanlega eiga sýslu- og bæjarfjelög að annast sína borgara sjálf, svo langt sem þau ná og meðan þau geta. Hjer var í dag afgr. frá háttv. deild frv. um tekjuskatt, nokkra hækkun á honum, þar sem fjárhagsnefnd fjell frá kröfum sínum, á þann veg, að stórgróðamenn sluppu undan því að greiða þann skatt af gróða sínum, ekki einungis frá árunum 1914-15, heldur líka 1916. Þessa menn er nú einkum að finna í kaupstöðum, og þá helst hjer í Reykjavík og grend, þar sem selja á einkanlega þessi kol undir verði. Þegar nú litið er til þess, að þessum mönnum hefir verið hlíft meir en viðgengist hefir með öðrum þjóðum, þá vil jeg spyrja, hvort þeir sjeu ofgóðir til þess að láta þeim mun meira af hendi rakna til bæjarfjelaganna, þar sem ástandið er verst, svo að þau geti alið önn fyrir borgurum sínum. Jeg svara þessu hiklaust neitandi, og svo mun vera um fleiri. Þegar háttv.Ed.þm. beittu því ofríki með hótunum sínum, að við neyddumst til þess að taka aftur brtt. okkar, þá er þetta mál komið í það horf, að kaupstaðarbúar verða að hafa augum opin og taka vel eftir því, sem hjer er að gerast. Bæjarfjelagið hjer verður að vera sjer þess meðvitandi, að þessum mönnum var slept með það fyrir augum, að þeir yrðu að bera sinn skerf af dýrtíðinni í sínu bæjarfjelagi. Með þessu frv., sem hjer liggur fyrir, er landsstjórninni heimilað að veita bæjar- og sýslufjelögum lán með betri kjörum en áður hefir þekst, það er að segja, þau eiga að standa vaxta- og afborgunarlaus þar til 2 ár eru liðin frá ófriðarlokum, og eiga þá að greiðast á næstu 13 árum með 10% árlegri afborgun. Jeg tel nú engu sýslu- eða bæjarfjelagi ofvaxið að færa sjer þetta í nyt, og það mun þingið ekki heldur hafa gert, er það samþykti þetta. Hjer er að tala um einstök kostakjör, sem mönnum eru veitt, til þess að ljetta undir með þeim. En hvað hamlar þá því, að menn noti einmitt þessi aðgengilegu lán til þess að kaupa kol fyrir á 200 kr. smálest og selja þau síðan litlu verði, eða jafnvel gefa þau, ef brýn nauðsyn er til? Og enn fremur, að þau neyti skattaálögurjettar síns til að jafna niður aukaskatti eða útsvari á menn eftir efnum og ástæðum, eins og lög líka mæla fyrir? Jeg tel sjálfsagt, að byrjað sje á því að láta sveitar- og bæjarfjelög bera byrðarnar, þar sem hægt er, en síðan kemur til kasta landssjóðs eftir á. Hlutdeild hans í þessu atriði er líka talsverð að öðru leyti eftir frv., því að hann verður að hafa mikið fje bundið og á reiðum höndum og svara af því fullum vöxtum, sem hann má ekki krefja af lánþega. Auk þess heyri jeg, að það standi til að gefa eftir svo og svo mikið af þessum lánum seinna meir, eða fyrir þessu gera ýmsir þm. að m. k. fult og fast ráð. Af þessum ástæðum finst mjer harla ómaklegt að tala hátt um það, hversu nauðsynlegt sje að selja t. d. kaupstöðum kol fyrir 125 kr. tonnið, sem ella kostar nú 300 kr. Þeim, sem engan veg sjá til þess að geta hitað upp hjá sjer eða eldað ofan í sig matinn, á að selja þessi kol, eftir því sem menn láta á sjer heyra. Jeg hjó eftir því í ræðu hæstv. fjármálaráðherra (S. E.), að hann sagði, að það væri alveg sama að gefa sýslu- og bæjarfjelögum kost á að kaupa kol með því verði, sem þau eru í, eða segjum fyrir 200 kr. tn., og að neita þeim um kolin. En aftur ætti þá hitt að vera leikur að kaupa þau á 125 kr. tn. Þetta sjá allir, að nær ekki nokkurri átt. Ef átt er hjer við aumingja, sem ekki eiga málungi matar, þá er þeim alveg jafnómögulegt að kaupa kol fyrir nálega 20 kr. skpd. eins og þótt það kostaði alt að 35 kr. skpd. Þetta er því ekkert annað en kák og nær auðvitað að eins til kaupstaðabúa, eins og þegar hefir verið tekið fram, svo að ærnu misrjetti er af stað komið með þessu. Svo framarlega sem kæmi til þessa, að menn yrðu svo báglega staddir, að á kaldan klaka væru komnir, þá ræki að því, sem mín till. fór fram á, að landssjóður hlypi undir bagga með mönnum með hreinum og beinum gjöfum. En um það er nú ekki að tala hjer að fara svo beinan veg, heldur vilja menn nú, að landssjóður beri gjafir á nokkurn hluta landsmanna, með því að selja þeim kolin langt undir verði. Jeg þykist nú hafa gert fulla grein fyrir atkv. mínu í þessu máli, hvers vegna jeg mun greiða atkv. með því, að 3. gr. verði feld burt úr frv. Jeg get ekki tekið undir með þeim mönnum, sem líta svo á, að kaupstaðar- eða bæjarbúar sjeu svo að segja staddir á eyðimörku og eigi engan að, sem fyrir þeim sjái. Jeg veit ekki betur en að þeir sjeu líkt staddir og aðrir hjeraðabúar í þeim efnum, og hafi yfir sjer bæjarstjórnir, eins og hinir sýslunefndir. Reykvíkingur þarf ekki fremur að deyja drotni sínum en aðrir, þótt hallæri sje. Og þó að menn t. d. beri ekki ýkja mikið traust til bæjarstjórnarinnar, þá hygg jeg þó, að hún muni nokkurn veginn annast sína borgara og sjá þeim farborða. Það verður að vera svo, að fyrst og fremst sjeu það sveitarfjelögin og bæjarfjelögin, sem sjái um hag þeirra, er þeim til heyra, því að það stendur þeim ómótmælanlega næst.

Forsætisráðherra (J. M).: Það hefir verið tekið fram af hæstv. fjármálaráðherra (S. E.), að ekki er á rökum bygður sá ótti, er sumir háttv.þm. virðast bera fyrir því, að þessi kol, sem selja á undir verði, verði seld öðrum en þeim, sem helst þurfa þess með. Jeg get ekki sjeð, að ástæða sje til að ætla, að sveitarstjórnir muni haga þessu öðruvísi en rjettlátt er. Eftir því, sem háttv.Ed. ætlaðist til, þá er meiningin, að þessi kol sjeu ekki seld með sama verði til allra, heldur fái þeir fátækustu smálestina fyrir lægra verð en 125 kr., en aðrir aftur dýrara, en þó svo, að samlagt söluverð allra kolanna, er hver einstök sveitarstjórn selur, sje ekki meira en það verð, er hún fær þau fyrir, eða 125 kr. smálestin að meðaltali. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) misskildi þetta dálítið, því að auðvitað má ekki selja kolin dýrara en svo, að meðalverð þeirra verði sama og kaupverðið, 125 kr. smálestin. Í þessu sambandi vil jeg geta þess, út af orðum háttv.þm. Barð. (H. K.), að þetta nær jafnt til kaupstaða og kauptúna úti um land sem Reykjavíkur. Háttv. þm. (H. K.) benti rjettilega á það, að það eru fleiri kaupstaðir á landinu en Reykjavík. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) talaði mikið um það, að það kæmi ekki að neinu gagni fyrir þá, sem ættu ekki til næsta máls, þótt þeir gætu fengið kolaskippund á 20 kr. Þetta er alveg rjett. En þessum mönnum, sem svo báglega eru staddir, verður sveitarfjelagið auðvitað að hjálpa á annan hátt. Hjálpin með kolin, sem hjer er um að ræða, verður aðallega handa þeim, sem eru svo lágt launaðir og hafa svo litlar tekjur, að þeir geti ekki keypt kolin með því verði, sem á þeim er á opnum markaði. Háttv. þm. (G. Sv.) talaði enn fremur um það, að hægt mundi að fá kol hjer í Reykjavík fyrir 200 kr. tonnið. Þótt það yrði, sem ólíklegt er, þá geta allir sjeð, hversu ranglátt það yrði gagnvart öðrum landshlutum, ef kol yrðu seld hjer fyrir það verð, af þeim sjerstöku ástæðum, sem hann hefir eflaust fyrir augum, en svo aftur fyrir hæsta verð víðs vegar á landinu. Þess vegna var það gert að skilyrði í frv., að kolin væru seld fyrir sama verð á öllum stöðunum. Mjer finst það annars ekki vera svo ósanngjarnt, þótt Reykjavík nyti góðs af því, að hún er miðstöð fyrir alla aðflutninga á vörum til landsins, og ef selja á alla vöru með sama verði úti um land sem hjer í bænum, þá greiddi Reykjavík talsvert mikinn hluta af flutningskostnaðinum á vörunum fyrir hjeruðin, enda álitamál, hvort sú greiðsla nemur ekki eins miklu eða meiru en niðurfærsla sú, er Reykjavík fær á kolunum. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) talaði enn fremur um það, að fyrst og fremst ættu sýslu- og bæjarfjelög að sjá sínum borgið, en landssjóður svo að hlaupa undir bagga seinna meir. Það mætti fara þessa leið, eða heimila, að sýslu- og bæjarfjelög mættu selja vörur undir verði, en landssjóður síðan borga hallann að einhverju leyti. Þetta er gert í Danmörku, og þar borgar ríkissjóðurinn ? hluta af kostnaðinum. Það er auðvitað mál, að á svona tímum kemur dýrtíðin miklu harðar niður á kaupstaðarbúum og þeim, sem búa við sjóinn. Því tel jeg það ekki nema rjett og sanngjarnt, að þeir fái einhverja hjálp fram yfir aðra. Enda mun enginn hafa haldið því fram, að nauðsyn bæri til að selja eldivið undir verði upp til sveita, þar sem engin kol eru notuð. Það er altaf verið að benda á þessi lán, sem á að veita. Ef bæjarfjelögin mega taka þessi lán til að hjálpa íbúum sínum, og eiga von á því, að þau verði síðar gefin upp að meira eða minna leyti, þá er þessi leið auðvitað góð fyrir bæjarfjelögin, en hvernig fer fyrir landssjóði, ef svo væri það? Það er eftir að sjá. En eigi lánið hins vegar að endurgreiðast með venjulegum ársvöxtum, þá get jeg ekki sjeð, að hjálpin sje svo fjarska mikil; það er ekki annað en að byrðinni er þá dreift á nokkuð mörg ár. Þetta getur að vísu verið hagkvæmt fyrir fátæk sveitarfjelög. Jeg skal ekki segja, hvort það kynni að geta komið fyrir, að einstök sveitarfjelög fengju lánin að einhverju leyti gefin eftir, en jeg á eftir að sjá það, að svo yrði með Reykjavík. Annars er það leiðinlegt, að Reykjavík hefir verið dregin þannig inn í umræðurnar, því að, eins og háttv.þm. Barð. (H. K.) tók fram, gilda þessi lög ekki hana eina, heldur alla þá staði á landinu, þar sem líkt stendur á. Jeg vona, sem sagt, að frv. fái að vera óhreyft, eins og háttv.Ed. skildi við það, og verð að segja, eins og háttv. fjármálaráðherra (S. E.), að það er mjög ilt fyrir stjórnina, ef engin slík heimild er til að grípa til, ef með þarf. Það er auðvitað, að stjórnin grípur ekki til hennar nema þess sje þörf, og að sjálfsögðu myndi hún setja reglur, er fyrirbygðu alla hættu á því, að auðugir menn fengju hjálp á þennan hátt.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki tefja umræður lengi, en má til að gera grein fyrir atkvæði mínu, sakir þess, að þeir, sem fylgja því, að frv. verði samþykt, eins og það kom frá Ed., sækja það mjög fast. En jeg get ekki fundið, að ástæða sje til þess, nema ef stuðla ætti að því að vekja almenna óánægju úti um land. Þessi kolasala, langt undir verði, er bersýnilega fyrir stærri kaupstaðina gerð, og veldur því afskaplegu misrjetti, og 3. gr. frv. verður eigi framkvæmd án þess að svo fari. Nær virtist liggja að skifta einhverri ákveðinni fjárupphæð milli allra þurfandi landsmanna, eftir tillögum sveitarstjórna. Hins vegar get jeg alls ekki sjeð, að ástæðan til að veita nokkrum kaupstöðum þessa hjálp sje svo brýn, sem sagt er. Lánsheimildin er öllum opin, og með henni má eigi síður bjargast í kaupstöðum og kauptúnum en í sveitum. Lánin má veita í vörum, eigi síður en peningum, þar sem vörur eru til, og að sjálfsögðu nota þau hjeruð lánsheimildina frekar, sem meiri hafa þörfina. Lánsheimildin er einhlít og rjettlát, en þessi kolagjöf til einstakra kauptúna á ekki við. Að öðru leyti hefir háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) tekið skýrt og ljóslega fram röksemdir vorar, er fylgja viljum því, að 3. gr. sje burt feld, og um það þarf eigi frekar að fjölyrða.

Fjármálaráðherra (S. E.) Það var að eins örstutt athugasemd, út af því, sem háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði. Hann gat þess, að hjálp þessi kæmi ekki að gagni smærri kauptúnum landsins. Þetta fæ jeg alls ekki skilið. Og hvers vegna ekki? Eftir frv. eiga smærri kauptúnin alveg sömu kröfu til hjálparinnar og stærri bæir. T. d. er ætlast til, að allmikið fari í Suður-Múlasýslu, beinlínis í kjördæmi hins háttv.þm. (Sv. Ó.). Býst jeg ekki við, að honum þyki það neitt óverulegt. Annars vil jeg enn minna á það, sem jeg sagði í upphafi fyrri ræðu minnar, að fyrir verðhækkun kola er sköpuð sjerstök dýrtíð, sem er orðin svo ógurleg, að ómögulegt er að gera sjer hugmynd um það. Það er ómögulegt að ætlast til, að sveitarfjelögin geti dregið stórum úr henni, nema þá sje dregið úr kröftum þeirra, til að hjálpa á öðrum sviðum, er þarf. Ef atvinnuleysi ef til vill bætist við dýrleika á vörum, þá skulum vjer sjá, hvort það verður ekki nóg hlutverk sveitar- og bæjarstjórna að hjálpa í hinni almennu dýrtíð. Hafa menn athugað það, að hjer í Reykjavík og annarsstaðar hefir atvinna undanfarið verið með langmesta móti og hátt kaup verið goldið, sem vegið hefir á móti verðhækkuninni? Athugi menn þá, að nú virðist atvinnubrestur fyrir dyrum, sem getur gert það að verkum, að fjöldi manna fari á vonarvöl, og athugi síðan, hvílík byrði það verður fyrir sveitarsjóðina. Jeg er sannfærður um, að það er ósanngjarnt að krefjast þess, að bæjar- og sveitarsjóðir bæti úr þessari sjerstöku koladýrtíð, án þess að landssjóður hlaupi undir bagga. Það er stórkostleg ósanngirni og þröngsýni. Verðmunurinn er ekkert smáræði. Hjer er um svo stórt að ræða, að það getur sett menn á sveitina. En ef kolaverðið yrði eins og gert er ráð fyrir hjer í 3. gr., gæti það ef til vill haldið mönnum frá að fara beint á sveitina. Er það heppilegt, að þeir menn, sem halda landssjóði í sínum höndum, láti stjórnast af svo mikilli þröngsýni á hag kaupstaðarbúa, að þeir vilji ekki taka þátt í þessari neyð, er sjerstaklega þetta grimmilega kolaverð leggur á kaupstaðarbúa? Hvað sem háttv.þm. sveitakjördæmanna segja »fyrir hönd sinna kjördæma«, þá er jeg sannfærður um, að sveitabúar vilja gjarnan rjetta hjálparhönd í þessu efni. Það skal sannast, þótt seinna verði.

Sveinn Ólafsson Örstutt athugasemd. Jeg hefi ekki neitað, og ekki einu sinni látið uppi vafa um það, að sveitarfjelögin alment þyrftu hjálpar með. Ekki hefi jeg heldur á nokkurn hátt viljað draga úr því, að kaupstöðum væri veitt sú hjálp, sem þeim er þörf á. En jeg hefi sagt, að jeg vildi ekki vekja óánægju meðal almennings með því að hjálpa þannig, að sumir tækju hlut á þurru landi, en aðrir væru afskiftir. Af því að bent hefir verið á, að mitt kjördæmi væri vel sett í þessu efni og nyti hlunninda af þessu ákvæði um kolasöluna, þá verð jeg að segja, að misrjettið er alveg það sama, hver sem fyrir því verður, og jeg kannast ekki við, að verk mitt sje að mæla mínu kjördæmi einu þau forrjettindi, sem meiða aðra. Enginn getur heldur fullyrt, að þessi kol verði til í fjarlægum landshlutum, þegar nota þarf, þótt þeim verði útbýtt hjer í Reykjavík, og mætti þá svo fara, að mínu kjördæmi yrði með þessu sýnd veiði, en aldrei gefin; auk heldur gæti vonin um þessi gjafakol orðið til ills, ef hún brygðist, og enn eru kolin ókomin, þótt vetur sje að ganga í garð.

Einar Jónsson Nú lofa allir að vera stuttorðir, og því ætla jeg og að lofa, og líka efna. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E) furðaði sig á því, að jeg hefði gefið í skyn, að kolunum yrði órjettlátlega úthlutað. Jeg sagði ekki, að það yrði, heldur að það gæti orðið. Hann kvaðst álíta 120 kr. ofhátt fyrir smálestina. Jeg verð þá að álíta, að fátækir menn geti ekki keypt kolin við þessu verði. Hvað er þá verið að gera hjer annað en styrkja efnamennina og beita fátæklinga grálegu misrjetti? Því er engin ástæða til að greiða frv., þannig breyttu, atkv. Ef það gæti orðið fátæklingum til hjálpar, gæti jeg verið með því, en þegar sjálfir meðhaldsmenn frv. segja, að fátæklingar sjeu samt útilokaðir frá að kaupa kolin, sje jeg ekki ástæðu til að greiða því atkv. Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) fanst jeg ekki hafa skilning á kjörum fátæklinga. Jeg vil halda því fast fram, að jeg skilji þau eins vel og hann, og á þeim skilningi grundvallaðist það, sem jeg sagði af fúsum vilja og fullu viti. Aðalatriðið er fyrir mjer það, að þegar það er sannað, að fátæklingar geti ekki keypt kolin hvort sem er, sje ekki ástæða til að ívilna efnamönnum,

Fjármálaráðherra (S. E): Jeg vil að eins benda á, að í 3. gr. stendur: »Sýslu- og bæjarfjelög selja kol þessi aftur, án hagnaðar, þeim, er helst þurfa hjálpar með, og má vera mismunandi verð á þeim, eftir ástæðum kaupanda«. Býst jeg við, að ef þm. vilja athuga þetta, sjái þeir, að með þessum orðum er sjerstaklega verið að hugsa um hjálp til þeirra, sem verst eru efnum búnir.  (S. S.: Það þykjast allir þurfa hjálp, embættismenn hvað þá aðrir!)  .

Bjarni Jónsson Jeg ætla einungis að benda háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) á, að hann hefði getað komist út úr þessum ógöngum, með því að leyfa þeirri viðaukatill. að, er jeg bar hjer fram við 3. gr., en hann útilokaði með sínu atkv. Með henni hefði orðið meiri jöfnuður hjálparinnar milli sveita og kaupstaða. Má hann því sjálfum sjer um kenna, ef frv. gengur ekki fram í þeirri mynd, er hann óskaði, að það komi sem flestum til góðs, þeim er þurfandi eru í landinu, og þá einnig fátæklingum í sveitum. Þetta er fyrsta áminningin um, að ekki er vert að drepa till. frá atkvgr. alveg út í loftið.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Eins og hv. deildarmönnum er kunnugt þá hefir þetta frv. tekið talsverðum breytingum í meðferð hjá háttv.Ed. Það er vikið lauslega að aðalbreytingunni í nál. fjárhagsnefndar, sem sje þeirri, að 10. gr. sem áður var, en er nú 9. gr., orðist þannig, að lögin gangi ekki í gildi þegar í stað, heldur skuli innheimta tekjuskatt í fyrsta sinn á manntalsþingum 1919. Þetta gerir nú það að verkum, sem vísvitandi var tilgangur háttv.Ed., að undan þessum skatti fellur árið 1916. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að þetta ár, árið 1916, var eitthvert það mesta gróðaár, sem yfir þetta land hefir liðið. Sjerstaklega var það uppgripaár fyrir þá menn, sem hv.Ed. vill koma undan þessum skatti, sem eru sjávarútvegsmenn, er rekið hafa útveg í stórum stíl. Fjárhagsnefnd hjer í hv.Nd. furðar nú ekki svo mikið á því, að þessi breyting skyldi koma fram í hv.Ed., af ýmsum ástæðum. En hitt kom nefndinni meir á óvart, að þessi breyting skyldi ná fram að ganga. Það mun standa þannig á því, að 1 af hv.þm. þeirrar deildar, einn úr fjárhagsnefnd þar, sem víst var um að var þessari breytingu mótfallinn, var fjarverandi, og gat því ekki ráðið niðurlögum þessarar óheillabreytingar. En þessu verður auðvitað að taka, eins og komið er. Jeg sagði, að menn þurfi ekki að furða á því, þótt þessi breyting hafi komið fram í hv.Ed., því að þar ráða nú mjög fulltrúar sjávarútvegsins. Og þeir, sem hvað mest mega sín þar, hafa hagað framkomu sinni, að vísu allóþinglega, en þó svo, að ekki var nema eðlilegt, að þeim yrði talsvert ágengt. Breytingar þær, sem þessi deild ályktaði að gera á tekjuskattslögunum, hefir og valdið allmikilli óánægju á meðal forsprakka hinna stærri útgerðarmanna hjer. Og hefir það orðið til þess, að þeir hafa gengið eins og grenjandi ljón út um bæinn, og jafnvel farið út fyrir bæinn, til þess að safna undirskriftum undir áskorun til Alþingis, áskorun, sem út af fyrir sig er á takmörkum velsæmisins að orðalagi til. Jeg skal nú láta hv. deild dæma um, hversu sæmileg þessi aðferð er, á svona tímum. En hitt hygg jeg að orki ekki tvímælis, að hún sje í alla staði mjög óviðeigandi, þegar litið er til þess, að hjer er að eins verið að ná handa landssjóði litlum skatti af þessum mikla gróða, sem ýms stórmenni hjer hafa aflað sjer að ófyrirsynju, af alveg sjerstökum stríðsástæðum. Því að á því leikur enginn vafi, um þennan gróða árið 1916, að hann er til kominn að mestu vegna stríðsins. Jeg geri nú ráð fyrir, að öllum hv.þm. sje kunnugt um, að í öðrum löndum hefir verið reynt að ná skatti af slíkum gróðatekjum, ekki einungis fyrir 1916, heldur alt frá árinu 1914. Þetta er víst, og þetta vita allir. Svo kemur hjer fram einkar hógvær tillaga um að ná litlum hluta af þeim gróða, sem hefir fallið í skaut slíkra manna hjerlendis, og svo vægilega er farið í sakirnar, að ekki er seilst lengra en til 1916, þótt sjerstakur stríðsgróði hafi verið mikill árið 1915 og nokkur þegar 1914. Og núgildandi reglur eru látnar gilda óbreyttar, því að þetta fellur undir reglur tekjuskattslaganna, þannig, að sá skattur, sem er jafnað niður í haust og innheimtur 1918, verður tekinn af árinu 1916. En fyrir atorku og óskapagang sjávarútvegsmanna, hefir það nú á unnist í háttv. Ed, að þessu ári, 1916, er slept úr. Háttv. deildarmenn hjer muna, að þetta frv. var afgreitt hjeðan með miklum meiri hluta. Hjer í háttv.Nd. eru líka sjávarútvegsmenn, en voru þó sammála um, að þetta væri ekki annað en sanngjarnt og rjett og ætti að ná fram að ganga. Enda höfðu þeir áður lagst á móti öllum tekjuauka, sem lagður var á sjávarútveginn sjerstaklega. Menn muna, hvernig þeir rjeðu niðurlögum frv. um hækkun á útflutningsgjaldi af sjávarafurðum, sem þó var fram komið til að jafna misrjetti, er átti sjer stað. Og forlög verðhækkunartollslaganna urðu þau, sem raun er á orðin, mest fyrir harmagrát útgerðarmanna og fulltrúa þeirra hjer. En svo verður það, segi jeg, að þetta frv., sem afgreitt var hjeðan með miklum atkvæðamun, og hafði þá kosti að vera bæði sanngjarnt og rjettlátt, að dómi sjávarútvegsfulltrúa hjer í deild, að eitt aðalatriðið í tilgangi þess er felt burt í háttv.Ed., og árið 1916 þar með gert tekjuskattfrjálst, að því er sjávarútveginn snertir. Það var fært til ástæðu fyrir þessu í háttv.Ed., að það, sem græddist 1916, hafi aftur etist upp 1917, og því væri það ekki rjettlátt að seilast aftur fyrir sig í skattaálagningu. Fyrir þessari staðhæfingu voru ekki færð nein fullnægjandi rök, enda mun það vera erfitt, því að þetta er harla ósennilegt. Útgerðarmenn munu hafa gert lítið út í sumar, flestir þeirra, og er því auðsætt, að þeir geta ekki hafa beint tapað öllum gróða frá 1916. Sumir þeirra kváðu aftur hafa lagt talsvert í útgerð nú undanfarið, en jeg læt ósagt, að þeir hafi tapað miklu, þótt sjálfsagt geti verið, að þeir hafi ekki grætt. En svo er þess enn fremur að gæta, að þeir góðu herrar, sem gengust fyrir þessum »agitationum«, hafa alveg þagað um það, að stórgróði hefir fallið í þeirra skaut við söluna á botnvörpuskipunum, sem nú er nýleyfð. Þetta söluleyfi var þó sjerstök hlunnindi, sem stjórn og þetta þing ljet þeim í tje. En svo launa þessir menn það með slíkum ærslum og gauragangi, að þeim er lítill sómi að. Þeim hefði verið samboðnara, sem miklum mönnum, að líta á þetta mál með sanngirni og taka því þegjandi og hljóðalaust, þótt lítill skattur væri lagður á gróða þeirra árið 1916, sem var það mesta happaár fyrir þá, sem hjer hefir komið. Af framantöldum ástæðum hefir fjárhagsnefnd ekki sjeð sjer annað fært en að koma með þessar brtt. inn í deildina, sem framhaldsnál. sýnir. Og er þetta, sem hjer hefir verið talað um, aðalbreytingin. Hinar eru smávægilegar, hvort skattur skuli fyrst greiddur af 1000 eða 1500 kr. En síðan nál. hefir komið út hefir hv.Ed. ekki látið sitt eftir liggja, þótt henni beri, samkvæmt stöðu sinni, að vera afskiftalítil um fjárhags- og tekjumál, og síst til að skemma þau. Fjárhagsnefnd hjer hefir fengið vissu fyrir því, að sjávarútvegsfulltrúar þar hafa hótað því að fella þetta frv. alveg, svo framarlega sem þessi breyting yrði samþykt hjer, svo sem líklegt er að mundi verða Jeg skal nú ekki fullyrða, að þeir mundu þora að efna þessa óþinglegu hótun sína, en víst er um það, eftir annari framkomu þeirra að dæma, að þeim væri vel til þess trúandi. Þar sem nú er komið á seinustu daga þessa þings og því enginn tími til að byrja baráttu, og þrátt fyrir það, þó að nefndin hjer nái ekki með því tilgangi sínum, nema að nokkru leyti, þá vill hún ekki vinna það fyrir, að frv. falli alveg, því að nokkurt gagn getur það gert, þótt breytingin komist ekki að. Hefir hún því afráðið að taka báðar þessar brtt. sínar á þgskj. 933 aftur, svo að málinu verði ekki á síðustu stundu stofnað í voða með þeim. Og liggja hjer þá engar breytingar fyrir frá nefndarinnar hálfu, þótt vilji hennar væri til. Jeg hygg þó, að meiri hluti háttv. deildarmanna hjer sje enn á sömu skoðun um málið og áður. En jeg vil geta þess hjer, um leið og jeg gef þessa yfirlýsingu, fyrir hönd nefndarinnar, að það er ekki að ófyrirsynju, þó að bæjarfjelögin, og þá sjerstaklega bæjarfjelag Reykjavíkur, taki þetta til rækilegrar íhugunar. Og víst er, að þessir menn, sem hjer hafa sloppið, eiga ekki síst að bera sinn hluta af þeirri byrði, sem nú legst óhjákvæmilega á alla borgara á komandi tímum. Jeg þykist mega segja það fyrir annara hönd hjer, eins og mína eigin, að þess er fyllilega vænst, að bæjarfjelagið gefi nákvæmar gætur að því, sem hjer er að gerast.

Bjarni Jónsson Jeg ætla að eins að gera grein fyrir mínu atkvæði í þessu máli. Ef brtt. nefndarinnar hjer hefði komið til atkvæðagreiðslu, þá get jeg sagt það nú þegar, að jeg hefði haldið mjer við mína fyrri till., að þessi skattur næði ekki lengra aftur fyrir sig en til 1. jan. 1917. Þetta hefir orðið niðurstaða mín, eftir nánari umhugsun. Það er þó ekki af því, að mjer fyndist illa til fallið, að Íslendingar yrðu að bera sinn gróðaskatt eins og aðrir, því að jeg bar einmitt fram frv. í þessa átt 1915. En að jeg setti takmarkið 1914, en ekki 1916, var af því, að jeg kaus heldur, að nokkrir slyppu, þótt þeir væru þess óverðugir, heldur en að stuðla að því að sliga hina smærri útgerðarmenn og þá bændur, sem undir þetta mundu komast, því að hagur þeirra mun vera fullerfiður, þótt ekki sje á það bætt. Jeg er því í raun og veru sammála niðurstöðu nefndarinnar um það, hvar þessi skattur ætti að koma niður, og að þeir, sem hafa grætt, ættu ekki að sleppa undan honum að rjettu lagi. Að öðru leyti finst mjer vera ósköp að heyra öll þessi ærsl og læti út af þessu, og það ekki minst meðal fátæklinganna, þó að einu sinni standi til að leggja rjettlátan stígandi skatt á menn. Það er því undarlegra, að þeir fátækustu láta allra hæst, og ætla alveg að ærast, þó að þeir sjálfir hafi aldrei getað staðið upprjettir undir tollum og sköttum. Því að fátækur maður, sem hefir marga fram að færa og á því erfitt, verður að greiða þyngri álögur heldur en ríkur maður, sem á fyrir fáum að sjá. Svo þegar hjer kemur til umræðu að láta skattana koma rjettar niður, þá er óskapast svo mikið yfir því úti í frá, að jafnvel sjálft Alþingi verður fyrir áhrifum af því og heldur varla fullri dómgreind. - En nú þarf ekki lengur á þessu að halda, og jeg stóð að eins upp til þess að gera grein fyrir, hvernig jeg mundi hafa greitt atkvæði mitt, af því að jeg áleit, að þeir fátækustu útgerðarmenn, er lagt hafa gróða sinn 1916 í að auka útveg, sem þeir skaðast nú á, hefðu ekki risið undir jafnþungum skatti og hjer er um að ræða. Jeg tel það rjett gert af nefndinni að hafa tekið aftur brtt. sínar, til þess að bjarga málinu við. Þó að þetta nái ekki fram að ganga nú, þá mun það verða tekið upp aftur seinna og ekki látið undan, svo að jeg spái, að þá fái einhver að hrína.

Jörundur Brynjólfsson Jeg á hjer brtt. við 2. gr. Í þessu frv. á þgskj. 942. En þar sem nú nefndin hefir lýst yfir, að hún taki brtt. sínar aftur, þá tek jeg mína till. aftur líka, ef brtt. hennar koma ekki til atkvæða.

Hákon Kristófersson Jeg skrifaði undir nefndarálitið á þgskj. 933 með fyrirvara, og átti þar aðallega við breytinguna á sama þgskj. En þar eð háttv.frsm. (G. Sv.) hefir, fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar, lýst yfir því, að hann tæki þær brtt. aftur, sje jeg ekki ástæðu til að fara fleirum orðum um málið. En þó vildi jeg geta þess, að jeg er ósamþykkur í öllum aðalatriðum háttv.frsm. nefndarinnar (G. Sv.) og því, er hann hjelt fram í ræðu sinni. Þetta vildi jeg taka fram, svo að ekki væri litið svo á, að hann með ræðu sinni gerði grein fyrir skoðun allrar nefndarinnar.

Frsm. meiri hl. (Pjetur Ottesen) Jeg hefi eiginlega engu við að bæta það, sem er í nál. meiri hl. allsherjarnefndar um þetta mál. Meiri hluti nefndarinnar getur sem sje ekki fallist á það að fara nú að káka við launamálið eða einstaka liði þess, á annan hátt en gert er með dýrtíðaruppbótinni. með tilliti til þess, að gagngerð breyting á launalögunum stendur fyrir dyrum, og það má ganga að því vísu, að eigi líði langur tími áður sú breyting verði gerð. Eins er það, að meiri hluti nefndarinnar getur ekki fallist á, að sjerstök knýjandi áslæða sje til þess að taka yfirdómendurna út úr nú og hækka laun þeirra. Meiri hluti nefndarinnar getur alls ekki fallist á, að þeir geti öðrum síður beðið þeirrar breytingar, er liggur við borð að gera á launalögunum. Þvert á móti myndu sumir aðrir starfsmenn landsins misrjetti beittir, ef þessi eini liður væri tekinn út úr launakerfinu og hækkaður, en annað látið standa óbreytt. Meiri hluti nefndarinnar leggur því til, að frumvarpið verði felt. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), formaður nefndarinnar, er eiginlega samþykkur niðurstöðu þeirri, er meiri hl. hefir komist að í þessu máli, en vill vísa því frá með þeirri rökstuddu dagskrá, sem prentuð er á þgskj. 897. Eins og jeg hefi tekið fram gengur meiri hluti nefndarinnar að því vísu, að ekki dragist lengi, að þetta mál verði lagt fyrir þingið, og virðist þá meiri hlutanum, sem áskorunar þeirrar, er í dagskrá þessari felst, sje ekki þörf. Þetta launamál hefir, eins og mönnum er kunnugt, verið undirbúið af milliþinganefnd, og hvað sem um þann undirbúning er nú annars að segja, þá virðist meiri hluta nefndarinnar, að landsstjórninni sje innan handar að gera breytingar á tillögum milliþinganefndarinnar, áður en hún leggur þær fyrir þingið, ef henni sýnist svo, án þess að það sje beint skorað á hana að gera það.

Frsm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg hefi ekki getað orðið samferða háttv. meðnefndarmönnum mínum í allsherjarnefndinni um þetta mál. Jeg vildi, að minsta kosti að nokkru leyti, taka til greina þetta frv. frá Ed., og er það af þeirri ástæðu, að mjer sýnist tvísýnt, að launamálið í heild verði endurskoðað á næstu árum. Mjer virðist ekki ára þannig, að hægt sje að taka þau til yfirvegunar á næstu árum. Jeg býst við, að menn vilji bíða þar til verðlag er aftur komið í rjett horf. Þess vegna sýnist ástæða til að bæta sumum upp nú, og þá þeim, sem hjer um ræðir, því að það stappar nærri því, að þeim væri á þingi 1915 lofað launahækkun. Til þess er líka sjerstök ástæða önnur, sem nefnd er í nál. mínu, sem sje sú, að svo má heita, að þessum embættismönnum sje bolað frá því að geta aukið tekjur sínar, með því að taka að sjer aukastörf. T. d, er þeim bönnuð þingseta. Og þótt það bann nái ekki til þeirra manna persónulega, er nú hafa þessi embætti, er það þó ekki vel sjeð, að þeir vasist í þeim málum, er ekki lúta að starfi þeirra. Jeg hefi því borið fram brtt. við frv., eins og það kom frá Ed., því að jeg þóttist þess fullviss, að það gæti ekki gengið fram óbreytt hjer í deildinni. Þessi brtt. er svo sniðin, að jeg býst við, að hún hljóti að geta fallið inn í launakerfið á sínum tíma, án þess að valda ruglingi. Jeg skal líka taka það fram, að jeg ætlast til, að laun þessara embættismanna sjeu endurskoðuð á sínum tíma ásamt launum annara embættismanna. Jeg get ekki vel skilið, hvers vegna hv. meiri hl. getur ekki verið með rökstuddu dagskránni, um að vísa málinu til stjórnarinnar, úr því að hún lýsir yfir því, að hún búist við, að launalögin verði endurskoðuð mjög bráðlega.  (P. 0.: Það er óþarft)  . Jeg skil ekki, að það sje óþarft. Jeg efast satt að segja um, að þessi endurskoðun geti farið fram á næstu árum, af þeirri ástæðu, sem jeg hef áður getið um.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi áður hreyft því í þessari hv. deild, að mjer sýndist varla fært annað en hækka laun yfirdómaranna þegar á þessu þingi. Úr því að samþykt hefir verið frv., sem veitir vissum undirdómara miklu hærri laun, sýnist varla fært annað en bæta laun yfirdómaranna, þótt ekki væri nema eitthvað lítið. Jeg hefi minst á það áður, að jeg teldi, að yfirdómararnir hefðu fengið fyrirheit um launaviðbót, þegar tekinn var af þeim rjettur til að sitja á þingi, og þess óskað, að þeir hefðu ekki mikil önnur störf en dómstörfin. Það var tekið fram í stjórnarskrárnefndinni hjer í þinginu, að til þess væri ætlast, að laun þeirra væru bætt, svo að þau yrðu sæmileg. Þess vegna er ekkert á móti því, að þessi launaflokkur sje tekinn út úr. Að vísu þykir mjer brtt.háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) fara nokkuð skamt, sjerstaklega um háyfirdómarann, en hefi þó ekki fundið ástæðu til að koma með brtt. á þessu stigi málsins. Jeg held, að ekki sje rjett að vísa þessu til seinni tíma og segja, að ekki megi ákveða þessi laun fyr en almenn breyting verði gerð í launamálinu, því að jeg hygg það sannmæli, að þessi laun sjeu langlægst í samanburði við öll önnur laun, er landssjóður veitir embættismönnum sínum, þegar þess er gætt, hve staða þeirra er vegleg og vandasöm. Annars held jeg það áreiðanlegt, að af öllum dómurum sjeu yfirdómararnir langverst launaðir allra embættismanna, eftir því, sem til þessara embætta þyrfti að vanda og hefir verið vandað. Í það hafa valist góðir menn, en það er ekki Alþingi að þakka. Þótt till.háttv. 1, þm. Skagf. (M. G.) fari mjög skamt, vil jeg þó vona, að ef frv. verður ekki samþ. óbreytt, eins og það kom frá háttv.Ed., þá verði það að minsta kosti samþykt eins og háttv.l.þm. Skagf. (M. G.) leggur til.

Sigurður Sigurðsson Jeg hefði ef til vill freistast til að vera með þessu frv., ef öðru vísi hefði verið í garðinn búið, og það af þeirri ástæðu, að vjer eigum nú í landsyfirrjettinum mikilhæfa og góða menn, og þess vegna rjettmætt, að þeir hafi ekki lakari laun en aðrir starfsmenn þjóðarinnar. Frá þessu sjónarmiði tel jeg nokkuð mikla ástæðu til, að launakjör þessara manna væri bætt. En þar sem hjer á þingi er hins vegar á ferðinni dýrtíðaruppbót handa embættismönnum, sem eftir frv. frá Ed. er ætlað að ná til 4600 kr. launa, þá er þetta eitt út af fyrir sig ástæða fyrir mig til að vera móti frv. að þessu sinni, og sömuleiðis brtt. á þgskj. 877. En annars vil jeg segja, að það er dálítið eðlilegt, að fram komi óánægja frá þeim embættismönnum, er hafa laun samkvæmt lögum, þar sem hins vegar er sífelt verið að auka við laun starfsmanna landsins, sem eru í fjárlögum. Líka má benda á, að ýmsir starfsmenn aðrir, sumpart í þjónustu landsins, og sumpart í þjónustu ýmsra „privat“-fjelaga, eða einstakra manna, eru allaf að fá laun sín hækkuð. Þetta alt, samhliða því, að lífið verður dýrara, gerir það að verkum, að embættismennirnir eru sífell óánægðir með launakjör sín, og sú óánægja fer dagvaxandi. Mjer er líka sagt, að sá maður, sem landsstjórnin hefir nú nýlega ráðið til að standa fyrir landsversluninni, hafi 6000 kr. í laun. Þetta er ungur maður, en einmitt það gerir það að verkum, að hinir eldri finna, að þeir eru settir hjá, og eykur það óánægju þeirra. Stjórnin er líka sífelt að færa sig upp á skaftið með að auka laun manna í fjárlögunum. Jeg skal t. d. nefna vegamálastjórann. Hann hefir nú í laun samkvæmt fjárlögunum 3600 kr. og auk þess 400 kr. í persónulega launaviðbót. Þessi persónulega launaviðbót er svo til komin, að þingið 1915 veitti þáverandi vegamálastjóra, Jóni Þorlákssyni, hana, og þessi uppbót, 400 kr., er bundin við hans nafn. Hvað gerir svo stjórnin. Hún færir þetta þegjandi og hljóðalaust yfir á hinn nýja vegamálastjóra, þegar mannaskifti urðu, þrátt fyrir það þótt hún vissi, að þingið 1915 ætlaðist vitanlega ekki til þess, að þetta væri framhaldandi uppbót handa öllum vegamálastjórum. - Nokkuð líku máli gegnir með vitamálastjórann. Hans laun hafa líka verið hækkuð úr 3600 kr. upp í 4000 kr. með persónulegri launaviðbót. Með öðrum orðum, stjórnin reynir sífelt að færa launin upp, og það leiðir til þess, að hinir, sem enga hækkun fá, eru sífelt óánægðir með launakjör sín. Jeg segi þetta ekki til ámælis embættismönnunum; það er ofureðlilegt, að þeir fari það sem þeir komast. En jeg segi þetta til ámælis stjórninni. Jeg mun nú greiða atkvæði á móti þessu frv., ekki af því, að jeg telji þessa kröfu í raun og veru órjettláta, heldur af hinu, að jeg tel það óviðkunnanlegt að hækka laun embættismanna um leið og dýrtíðaruppbót er veitt af 4600 kr. launum og lægri. Jeg skal svo ekki segja meira að sinni, en vildi víkja að þessum gerðum stjórnarinnar, sem mjer finst vera mjög athugaverðar, að jeg segi ekki vítaverðar.

Bjarni Jónsson Jeg hefi nú setið hjer um stund og hlýtt með mikilli ánægju á ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), og get lýst yfir því, að jeg er sammála honum um margt. Jeg er t. d. sammála honum um það, að hjer stígur ekki verkfræðingur svo á land, að ekki sjeu honum boðin hærri laun en nokkrum háskólakennara hjer á landi, og verður þó þeirra verk að teljast vandasamara. En hvernig stendur nú á þessu? Það liggur í því, að landið getur ekki fengið verkfræðingana fyrir minni laun. Þeir segja bara við stjórnina: „Fyrir þetta skal jeg vinna og minna ekki“. Gangi stjórnin ekki að því, þá fara þeir til annara landa, því að þeirra verki er svo háttað, að þeir geta fengið atvinnu í hvaða landi sem er. En hinir, sem eru bundnir af kringumstæðunum og eðli atvinnu sinnar, geta ekki sett landinu stólinn fyrir dyrnar, og það notar landið sjer til þess að skamta þeim úr hnefa. En nú er eftir að vita, hvort þetta er heppilegt fyrir landið. Getur það búist við að fá til lengdar úrvalið af mönnum, þegar það fer svona með sína verkamenn? Ætli það verði lengi, sem framúrskarandi menn sækjast eftir því að vera í landsins þjónustu? Jeg hygg ekki. Jeg ætla ekki að skifta mjer neitt af launum embættismanna nú. Jeg hefi tvisvar áður reynt að koma því fram, að þeim væru greidd laun þeirra samkvæmt því, sem rjettlátast er, nefnilega í landaurum, en ekki fengið því framgengt. Jeg vildi benda á þetta af því, að laun embættismanna eru nú bæði ranglátlega skift og óveruleg. Hins vegar er jeg ekki sammála hv. 1. þm. Árn. (S. S.) um laun yfirdómaranna, að óviðkunnanlegt sje að taka þá eina út úr. - Það er nú fyrst og fremst venja allra þjóða að láta ekki æðstu dómendur sína vera inn í hinu daglega argi, og því er það álit allra, sem vit hafa á, að þeir þurfi að vera svo vel launaðir, að þeir þurfi ekki að hafa önnur störf með höndum. Þess vegna má vel taka þá út úr. Það er sannarlega ekki lítilsvirði að hafa góða dómarastjett í landinu, því að hvernig er það land farið, sem vantar þá, þar sem auk þess, að oft er um stórkostleg peningamál að ræða, þá hafa þeir líka í höndum sjer æru manna og líf? En hví þá ekki að launa þessum mönnum svo, að menn geti trúað þeim fyrir æru sinni? Landið munar ekki um þessa peninga, en það munar um að missa góða menn úr þessari stöðu. Það stendur alveg eins á fyrir landinu eins og bóndanum. Það borgar sig fyrir hann að launa hjúum sínum vel, því að þá veljast til hans góð hjú. En launi hann hjúum sínum illa, þá veljast til hans ill hjú.

Pjetur Jónsson Það er satt, að ilt er að eiga við launabætur einstakra manna á meðan launamálið er ekki tekið fyrir í heild sinni. Hins vegar skil jeg ekki, að menn skuli sí og æ vera að stagast á því, að launabætur embættismanna muni komast í framkvæmd bráðlega. Mjer finst það vera eitthvað líkt og stendur í þessari gömlu vísu: Margur fengi mettan kvið, má því nærri geta, yrði fólkið vanið við vind og snjó að jeta. Mjer finst það vera líkt og að bjóða embættismönnunum vind og snjó, að gera síst ráð fyrir launabótum handa þeim. En það var nú ekki sökum þessa, sem jeg tók hjer til máls, heldur til þess að leiðrjetta misskilning. Mjer skildist nefnilega svo á hv. 1. þm. Árn. (S. S.), að hann hjeldi, að mál þetta væri komið fram sökum kvartana frá yfirdómnum. Þetta er ekki rjett. - Þetta frv. er komið fram fyrir þá sök, að hv.Ed. sá, að það var óviðkvæmilegt að stofna nú á þessu þingi 3 embætti fyrir lögfræðinga, sem öll voru miklu betur launuð en yfirdómaraembættin. Það var þetta, sem jeg vildi leiðrjetta. Annars sýnist mjer, að það hefði verið hyggilegra af hv.Ed. að setja ekki launin svona há, heldur leggja laun launamálanefndarinnar til grundvallar. Jeg geri ráð fyrir, að hv.þm. Skagf. (M. G.) hafi búist við, að ekki væri hægt að koma hærri launum fram en hann hefir stungið upp á í tillögum sínum, en jeg verð þó að vera á móti tillögum hans, því að mjer virðist í þeim vera hallað freklega á háyfirdómarann, þar sem laun hans eru ekki ákveðin hærri en laun hinna dómaranna. Jeg get ekki verið því meðmæltur að gera núverandi háyfirdómara þann vansa, síst þar sem hann er bróðir minn. Enda er það föst venja, að laun háyfirdómarans skuli vera hærri en hinna.

Benedikt Sveinsson Það munu flestir kannast við það, að sanngjarnt sje að breyta launakjörum yfirdómenda og bæta þau, því að þótt staðan sje hæg og virðuleg, og því allmjög eftirsótt, þá samir ekki að hafa hana illa launaða. En nú er það kunnugt, að stjórn sú, er með völdin fer í landinu, hjet því í öndverðu að kosta kapps um, að Ísland næði sem fyrst yfirráðum yfir öllum sínum málum, og um hæstvirtan forsætisráðherra er það kunnugt, að hann hefir lengi haft mikinn hug á að fá æðsta dómsvald í íslenskum málum flutt inn í landið. Vjer treystum því, að honum verði vel ágengt í þessu áhugamáli, og samfara þessu þarf þá einnig að breyta dómaskipuninni innan lands, fjölga dómendum í yfirrjetti og breyta launakjörum þeirra, Þar sem þessar breytingar allar standa fyrir dyrum, sýnist rjettara að láta launamálið bíða og verða hinum breytingunum samferða, og því vil jeg leyfa mjer að bera fram svo felda rökstudda dagskrá: Þar sem ætla má, að æðsta dómsvald í íslenskum málum verði bráðlega flutt inn í landið, og jafnframt verður þá að breyta landsyfirdómnum og launakjörum dómenda þar, svo að ætla má, að tjaldað yrði til einnar nætur með launabreytingum þeim, er nú liggja fyrir, þá tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Flm. minni hl. (Magnús Guðmundsson) Jeg er hissa á því, ef háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) hefir dottið í hug, að brtt. mín væri borin fram til að rýra sæmd justitiarii. Þessu neita jeg algerlega, og jeg trúi ekki, að háttv.þm. S -Þ. (P. J.) líti svo á í raun og veru. Tillaga mín er þvert á móti miðuð við það, sem jeg bjóst við að gengi fram. Því get jeg bætt við, að ef háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) vill greiða brtt. minni atkvæði við þessa umr., þá er jeg fús á að koma með brtt. til 3. umr., í þá átt, sem hann hefir bent á, ef jeg sje nokkrar líkur til, að hún gangi fram.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg fæ ekki sjeð, að það sje fremur ástæða til að bíða með að gera laun yfirdómara viðunandi, þótt von sje um, að breytt verði um fyrirkomulag dómstóla landsins innan skamms. Jeg sje yfir höfuð ekki, að fram sje komin nein ástæða móti því, að rjett sje að bæta laun þessara dómenda. Mjer finst, eins og háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), brtt.háttv. 1. þm. Skagf. (M. G.) fara helst til langt. Samt mun jeg við þessa umræðu greiða atkvæði með henni, og þá einkum vegna yfirlýsingar háttv. tillögumanns síðast um, að hann muni reynast fús á að koma síðar fram með brtt. um að hækka launin frekar en farið er fram á í þessari tillögu hans. Vona jeg, að frv. verði ekki felt, hvorki með rökstuddri dagskrá nje neinum öðrum hætti.

Frsm. meiri hl. (Pjetur Ottesen) Hvað snertir það ákvæði stjórnarskrárinnar, að yfirdómendur megi ekki taka þátt í opinberum málum, þá gildir það ekki um hina núverandi yfirdómendur. Það er því ekki af þeim ástæðum, að núverandi yfirdómarar sitja t. d. ekki á þingi nú, heldur af einhverjum öðrum, hverjar svo sem þær eru. Enda munu yfirdómararnir allir hafa á hendi nokkur aukastörf, sem veita þeim allmiklar tekjur, þótt nokkuð mismunandi sje. Það er því alveg út í hött að vera að tala um þetta ákvæði stjórnarskrárinnar í sambandi við þá menn, er nú skipa yfirdóminn. Hæstv. forsætisráðherra virðist leggja mjög mikla áherslu á, að frv. verði samþykt. Þetta þykir mjer dálítið skrítið, því að það virðist svo, sem það hafi einmitt nú, síðan þing kom saman, runnið upp fyrir honum, að það sje svo bráðnauðsynlegt að hækka laun þessara manna, því að ella mundi hann í nafni stjórnarinnar hafa komið í þingbyrjun fram með einhverjar tillögur um það að bæta úr þessari brýnu þörf. Jeg held því fram, að ef þessi breyting verður nú gerð, þá er öllum öðrum starfsmönnum landsins með því órjettur ger. Annars álít jeg það rjett vera, að yfirdómendur eigi að standa fyrir utan landsmáladeilur og að út frá því eigi að ganga, þegar laun þeirra verða ákveðin, að þeir hafi engin aukastörf á hendi. Hvað við kemur skiftingunni á bæjarfógetaembættinu, þá er þetta tvent ekki sambærilegt. Starf þeirra, sem þar um ræðir, er miklu meira. Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) kvað það, að vera að tala um breytingar þær, sem fyrir lægju að gera á launalögum í þessu sambandi, nokkuð svipað því, sem í vísunni stæði, sem hann fór með. Þessi ummæli verð jeg að álíta töluð til hæstv. stjórnar. Það er á hennar valdi, hve nær það mál verður lagt fyrir þingið. Jeg hugsa, að meiri hluti nefndarinnar geti fallist á dagskrá háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og greiði henni atkvæði.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Þetta frv. er óefað fram komið, eins og líka nál. getur um, til þess, að á þessu þingi kæmist að sú stefna, sem er ríkjandi hjá mörgum, að þjóðfjelagið eigi að hafa í höndum sjer uppsprettulindir afls í landinu. Mun þar sjerstaklega átt við fossa, og margir munu vilja, að námum landsins sje ráðstafað á þá lund. Það er öllum vitanlegt, að þar sem þessar afllindir eru hagnýttar, verða þær undirstaða hinna gífurlegustu framkvæmda og framfara í verklegum efnum. Það er því ekki að undra, þótt menn hallist að því, ef kleift er, að þjóðfjelagið eigi afllindirnar og standi fyrir notkun þeirra. Mönnum finst það æskilegast og vænlegast, að sjálft þjóðfjelagið standi fyrir slíkum framkvæmdum og miðli svo einstaklingum þjóðfjelagsins af gagni þeirra. Þar með er ekki sagt, hversu tekst að framkvæma þessa hugsun, og víða úti um lönd gengur slíkt skrykkjótt. Eru því um þetta skiftar skoðanir, og telja margir afllindunum best komið í höndum einstakra dugnaðarmanna eða fjelaga, sem brjóta ísinn um framkvæmdir. Nefndin vill í engu gera upp á milli þessara tveggja skoðana. En hitt er víst, að skoðun sú, er fram kemur í frv., er svo rjetthá frá sjónarmiði þingsins, að hún á að vera í fyrstu röð til athugunar og rannsóknar. Því hefir nefndin komist að þeirri niðurstöðu að leggja til, að stjórnin athugi þetta mál gaumgæfilega og undirbúi það, og ef nefnd verður í það skipuð, skuli hún rannsaka þetta atriði mjög vandlega. Það er vitanlegt, að það frv., er tilefni hefir gefið til þessa frv., Sogsfossafrumvarpið, mun ekki verða afgreitt nú frá þinginu, heldur er því ætlað í milliþinganefnd, ef hún verður skipuð. Hefir nefndinni eigi virst þörf á því, að slíkt frv. sem þetta nái nú fram að ganga, enda þótt það sje að eins heimild, sem raunar ætti ekki að geta gert neinn skaða, og hefir þess vegna afgreitt það á þennan hátt. Jafnvel þótt þetta sje ekki nema heimild, segi jeg, er þetta atriði málsins og önnur þó órannsökuð hjá oss, og mikið af annara þjóða reynslu að læra í þessum efnum. Jeg hefi fyrir hönd nefndarinnar engu við það að bæta, sem jeg hefi sagt og nál. greinir. Og býst jeg við, að háttv.flm. frv. (B. J.) geti verið ánægður með úrlausn málsins, því að jeg tel ekki vafa á, að hún er affarasælust málinu á þessu stigi. Þótt hann og einhverjir aðrir greiddu frv. atkvæði úr deildinni, þá er það svo samgróið öllu þessu máli í heild, að það verður ekki frá skilið. Vona jeg því, að þetta mál þurfi ekki að tefja störf þessa líðandi þings.

Bjarni Jónsson Jeg þakka að vísu nefndinni margt það, er hún hefir sagt í þessu máli, og sömuleiðis hv.frsm. (G. Sv ). Nefndin hefir raunar getið sjer þess til, að frv. sje fram komið sakir frv. í Ed. Þetta er að vissu leyti rjett. Jeg bar frv. fram á þessu þingi vegna þess, að það frv. kom fram í Ed. Jeg hefði ekki borið þetta mál fram fyr en útsjeð væri um ófriðinn, hefði ekki verið við málinu hreyft á þann hátt, er jeg get eigi sætt mig við. Jeg skal ekki finna að því, að frv. er látið sæta þessum kjörum, en tel þó alls óþarft að vera móti því, að frv. sje samþ. þegar á þessu þingi. Það er ekkert annað en heimild til að taka lán. Er þá meira lagt í hendur stjórnarinnar en með því móti, að þingið sjái um rannsóknina. Það er sjálfsagður hlutur, að landið hafi fyrirtækið í sinni hendi. Það er sjálfsagður hlutur, að stjórnin hafi valinn ráðunaut í þessum málum, og það er sjálfsagður hlutur, að sú nefnd sje til í þessu landi, er hafi umsjón með öllum afllindum landsins, fossum, hávöðum og öðru, er veitir starfhæft vatnsafl. Það er sjálfsagt, að enginn megi reka slíka iðn nema í samráði og samvinnu við stjórnina, og hún hafi umsjón með þeim rekstri öllum. Jeg efa og ekki, að hve nær og hvar sem sú rannsókn fer fram, sem fjárhagsnefnd vill gera láta, verði sú niðurstaðan. Jeg get fullvissað háttv. deild, að sú niðurstaða er nú orðin í Noregi, þar sem mest hefir verið starfað í þessum efnum, og menn iðrast nú stórlega að hafa nokkurn tíma ljeð útlendum mönnum fangs á afllindum landsins. Háttv. nefnd segir, að til beislunar fossanna þurfi útlent fje. Það er sjálfsagt. Bæði má taka lán og einnig heimila erlendum mönnum að leggja fje í fyrirtæki landsins. Mín till. miðar ekki að því að gera þeim mönnum skaða, er leggja vilja fje í íslensk fyrirtæki, heldur vil jeg allra hag. Vegur þeirra er ekki lokaður, heldur verða þeir einungis að lúta stjórn landsins, og fá ekki annan gróða en fyrirtækið gefur af sjer. Mjer sýnist ekki neinn geta sagt, að þetta sje óbilgjörn krafa, og vildi jeg sjá framan í þann þingmann, sem segir það. Jeg vil þó láta mjer lynda þá skipun málsins, er nefndin leggur til. Hún leggur áherslu á, að málið sje rannsakað, og vil jeg leggja mitt orð til, að það sje vel rannsakað, svo að ekki sje niðurstaða málsins bygð á mínum orðum, því að satt er það, að ekki er jeg fræðimaður í þessu, þótt jeg hafi á ferðum mínum kynst því allnákvæmlega í Noregi, og átt þar tal við marga þá menn, sem við þetta mál hafa fengist og kunnugastir eru, svo sem þingmenn og hluthafa og eigendur slíkra fyrirtækja. Hefi jeg og sjeð áætlun fossafjelagsins „Ísland“, myndir og uppdrætti. En þó er það rjett, að jeg er enginn sjerfræðingur í þessum efnum, svo að jeg vil gjarnan rannsóknina, en efa ekki, hver niðurstaðan verður, ef rannsóknin er viturlega og samviskusamlega af hendi leyst.

Frsm. (Gísli Sveinsson) Það voru að eins örfá orð fyrir eigin reikning, en ekki nefndarinnar. Jeg vildi beina lítilli fyrirspurn til hæstv. landsstjórnar, ef hún vildi svo vel gera að svara. Það er öllum hjer í hv. deild vitanlegt, að á aukaþinginu í vetur kom fram þingsályktun frá mjer um, að stjórnin ljeti rannsaka eignarrjett landssjóðs til fossa og ýmsra annara verðmæta í landinu. Síðan þingsályktunin var gerð hefir komið hreyfing á fossamálin hjer í landi, og er það vel farið. Jeg vildi nú spyrja hæstv. forsætisráðherra, hvað sjerstaklega landsstjórnin hefir gert út af þessari till. Jeg hefi ekki fundið ástæðu til að bera fram sjerstaka fyrirspurn, en ætlaði að koma henni að í þessu náskylda máli.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg get ekki svarað þessari fyrirspurn háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) öðru en því, að mjer er kunnugt um, að fyrverandi landritari, hr. Klemens Jónsson, var beðinn að athuga og rannsaka málið. Það getur vel verið, að skýrsla sje komin frá honum. Að minsta kosti hafði hann góð orð um að hafa lokið rannsókninni áður en þingi væri slitið, en sú skýrsla hefir þá komið til atvinnumálaskrifstofunnar, og jeg ekki átt kost á að sjá hana. Honum var þetta falið, þar sem hann er mjög æfður embættismaður og hefir sjerstaklega lagt talsverða stund á sagnafróðleik, og er auk þess mjög góður lögfræðingur. Jeg hefði ef til vill getað svarað þessari fyrirspurn nánar, ef jeg hefði búist við henni nú.