Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1998 er nú komið til 2. umr. og mæli ég fyrir áliti meiri hluta fjárln. sem fyrir liggur á þskj. 435. Uppsetning fjárlagafrv. og frágangur er nú með öðrum hætti en áður var og kem ég nánar að því síðar. Ríkisfjármál gegna miklu hagstjórnarhlutverki. Í meginatriðum felst það í að sporna við þenslu á uppgangstímum og örva efnahagslífið í lægð. Þannig getur stjórnun ríkisfjármála stuðlað að jafnvægi og stöðugleika í þjóðarbúskapnum. Enginn vafi er á því að slík jafnvægisstefna er besta leiðin til að efla hagvöxt og bæta lífskjör þegar til langs tíma er litið. Um þetta eru menn sammála. Að undanförnu hefur ríkt góðæri í íslenskum þjóðarbúskap og horfur eru á að svo verði áfram enn um sinn. Hagvöxtur hefur verið örari en í grannlöndunum og lífskjör hafa batnað meira. Þessi hagfellda þróun hefur leitt til þess að þenslumerki hafa komið fram eins og gerist að jafnaði við svona aðstæður. Í ljósi þessa fer ekki á milli mála í hvaða átt er rétt að stefna í ríkisfjármálum þó menn geti greint á um hversu langt eigi að ganga. Aðhald er einfaldlega nauðsynlegt til að tryggja stöðugleikann í þjóðarbúskapnum og þar með hagstæð vaxtarskilyrði fyrir atvinnu og kaupmátt. En fleira leggst til á sömu sveif. Miðað við þjóðhagshorfur eins og þær eru nú metnar er brýnt að efla þjóðhagslegan sparnað og draga úr skuldum þjóðarinnar við útlönd. Eina örugga leið stjórnvalda í þessum efnum er að bæta afkomu hins opinbera. Þannig má auka þjóðhagslegan sparnað og jafnframt eyða hallanum á viðskiptajöfnuði. Ég tel æskilegt að stefna að því að þjóðhagslegur sparnaður aukist í áföngum úr 16,5% af landsframleiðslu eins og hann er í nú í um 20%. Í því fælist að jafnaði afgangur af viðskiptajöfnuði og minnkun erlendra skulda. Slík langtímastefna er einnig knýjandi vegna þess að efnahags- og atvinnulíf hvarvetna í heiminum er stöðugt að taka á sig alþjóðlegri blæ. Alþjóðavæðing og gjaldmiðlasamruninn í Evrópu munu sem dæmi gera aukna kröfu til hagstjórnar hér á landi á næstu árum. Þetta mun einkum beinast að stjórn ríkisfjármála því svigrúmið til sjálfstæðrar peningastefnu er smám saman að minnka. Í þessu sambandi má minna á að frændur okkar Norðmenn leggja mikla áherslu á að efla hagstjórnarhlutverk ríkisfjármálanna og búa þannig í haginn fyrir myntsamrunann og framhald alþjóðavæðingar á næstu árum. Svipaða braut þurfa Íslendingar að feta. Því afar brýnt að treysta stöðu ríkisfjármála í góðærinu og mynda svigrúm svo hægt sé að takast á við þá erfiðleika sem fylgja lakari þjóðhagslegum skilyrðum en nú eru. Augljóst er hversu mikilvægt er að afgreiða fjárlög fyrir 1998 með afgangi og stefna að vaxandi afgangi á næstu árum þar á eftir, a.m.k. ef spár um áframhaldandi góðæri ganga eftir. Þessi stefna ríkisstjórnarinnar og stjórnarflokkanna er skýrð í fjárlagafrv. og þjóðhagsáætlun. Þar er jafnframt tekið fram að leita þurfi leiða til að ná jafnvel betri árangri í opinberum fjármálum á næstu árum en þar eru lögð drög að. Stjórnarflokkarnir eru staðráðnir í að vinna að þessu markmiði og tefla ekki hagvexti og batnandi lífskjörum í tvísýnu. Eitt af brýnustu verkefnum stjórnvalda um þessar mundir er að ráðast gegn viðskiptahallanum. Með þeim hætti verða erlendar skuldir þjóðarbúsins lækkaðar og grundvöllur skapaður fyrir batnandi efnahag. Það leikur ekki nokkur vafi á því að þeir peningar sem varið er í vaxtagreiðslur til erlendra fjármálastofnana væri betur komnir í uppbyggingu atvinnulífsins hér heima fyrir. Tekjuafgangur ríkissjóðs er þáttur í því að minnka þjóðarútgjöldin og minnka viðskiptahallann. Með því er atvinnulífinu veitt meira svigrúm og útflutningstekjurnar auknar. Á því verður velferðarkerfið að byggjast. Frv. það til fjárlaga sem hér liggur fyrir er hið fyrsta sem byggt er á nýjum lögum um fjárreiður ríkisins. Með þeim lögum varð til heildstæð löggjöf sem nær til flestra þátta er snerta fjármál ríkissjóðs, þ.e. gerðar á framkvæmd fjárlaga, ríkisreiknings og lánsfjáröflun ríkissjóðs. Fjárreiðulögin komu í stað eldri löggjafar sem orðin var úrelt vegna aukinna og breyttra krafna varðandi upplýsingagjöf um ríkisfjármálin. Á sama tíma og reikningsskil fyrirtækja tóku margháttuðum breytingum voru ákvæðin um reikningsskil ríkisins óbreytt í grundvallaratriðum. Í seinni tíð hefur það sjónarmið átt vaxandi fylgi að fagna að samræma beri opinber reikningsskil þeim almennu viðurkenndu reikningsskilareglum sem gilda um rekstur atvinnufyrirtækja. Hins vegar hefur verið litið svo á að ólíkt hlutverk og markmið þessara aðila útiloki fullt samræmi. Segja má að tilgangurinn með breytingum á framsetningu fjárlaga og ríkisreiknings hafi verið sá að gefa gleggri mynd af umsvifum ríkissjóðs og innleiða sömu reikningsskilareglur og almennt gilda um uppgjör fyrirtækja. Sem dæmi má nefna að framsetning fjárlaga á rekstrargrunni leiðir til þess að þegar er tekið fullt tillit til kostnaðar vegna ýmissa fjárskuldbindinga en svo var ekki samkvæmt eldri framsetningu. Með því móti tekst mun betur að sýna samhengið á milli ákvarðana um ríkisfjármál og þess kostnaðar sem þeim er samfara. Einnig fæst með þessu raunhæfari samanburður á milli fjárlaga og ríkisreiknings. Í nýjum reikningsskilareglum ríkissjóðs felast breytingar á uppgjörsaðferðum, á flokkun tekna og gjalda og á skilgreiningu ríkisaðila. Fjárlögin eru nú sett fram á rekstrargrunni á sama hátt og ríkisreikningur í stað þess að sýna einungis greiðsluhreyfingar. Horfið er frá því að leggja fram sérstök lánsfjárlög en þess í stað eru lántökuábyrgðarheimildir ríkissjóðs felldar inn í fjárlögin. Slíkt er mjög eðlilegt í ljósi þess að lánsfjáröflun ríkissjóðs verður ekki með góðu móti skilin frá öðrum þáttum ríkisbúskaparins. Samkvæmt eldri lögum var stofnunum ríkisins skipt í A og B-hluta en nú bætist við C-hluti sem tekur til fjárreiðna sjóða í ríkiseign. Ýmsar endurbætur hafa verið gerðar á tekjuhugtakinu, sérstaklega í því skyni að tryggja að allar skatttekjur séu tilgreindar sem slíkar og taldar fram til tekna hjá A-hluta ríkissjóðs. Ýmiss konar bótagreiðslur eru ekki lengur dregnar frá tekjum heldur færðar á gjaldahlið fjárlaga. Þess má geta að ný hugtök hafa verið innleidd til að mæla afkomu ríkissjóðs, tekjujöfnuður sem er mismunur tekna og gjalda og breyting á handbæru fé frá rekstri. Efnahagsreikningur ríkissjóðs breytist við að eignarhluti ríkissjóðs í ríkisfyrirtækjum er nú ávallt færður þar til eignar á raunvirði. Fram að þessu hefur nokkuð skort á samræmi við eignafærslu á stofnframlögum. Eignarhlutar hafa í mörgum tilfellum verið stórlega vanmetnir. Eins og sjá má á fjárlagafrv. hafa ýmsar breytingar átt sér stað á efnisskipun þess. Frv. skiptist nú í sjö tölusettar greinar auk sundurliðana og séryfirlita. Í 1. gr. er rekstraryfirlit A-hluta ríkissjóðs, í 2. gr. sjóðstreymi A-hluta, í 3. gr. yfirlit um fjárreiður ríkisfyrirtækja í B-hluta. Í 4. gr. er yfirlit um rekstur, fjárfestingar og lánahreyfingar lánastofnana í C-hluta. Í 5. gr. er að finna ákvæði um lántökur, endurlán og ríkisábyrgðir sem áður voru í lánsfjárlögum. Í 6. gr. eru skerðingarákvæði sem varða ákvæði annarra laga og loks geymir 7. gr. ýmis heimildarákvæði til handa fjmrh. Frv. fylgja ýmsar sundurliðanir og séryfirlit. Það er m.a. gerð sundurliðuð grein fyrir fjárveitingum A-hluta ríkissjóðs til einstakra aðila. Þess má geta að sundurliðun eftir gjaldategundum er ekki lengur sýnd heldur er skiptingin nú alfarið eftir viðfangsefnum. Í öðrum sundurliðunum er að finna rekstraráætlun og sjóðstreymi fyrir ríkisfyrirtæki í B-hluta fjárlaga og lánastofnanir í C-hluta. Í séryfirlitum er útgjöldum A-hluta ríkissjóðs skipt með ýmsum hætti, sérstaklega eftir málaflokkum og hagrænu eðli þeirra. Breytingar þær sem hér hafa verið reifaðar eru mjög umfangsmiklar og ber að hafa í huga að ýmsar fjárhæðir í frv. eru þar af leiðandi ekki samanburðarhæfar við tölur fyrri ára. Oft hefur viljað brenna við að umræðan um fjárlög og ríkisfjármálin í heild hafi ekki verið eins markviss og vönduð og æskilegt væri. Árangursrík skoðanaskipti um þessi mál hljóta hins vegar ævinlega að byggja á því að til staðar séu nákvæmar upplýsingar um stöðu ríkissjóðs og horfur í rekstri hans. Þess er að vænta að með nýrri framsetningu fjárlaga þokist þau mál til betri vegar og alþingismenn, fjölmiðlar og allur almenningur eigi auðveldara með að glöggva sig á hvert stefnir í ríkisbúskapnum. Fyrir 2. umr. fjárlaga hefur fjárln. einbeitt sér að því að fara yfir þau erindi sem henni hafa borist með viðtölum og skriflegum erindum ríkisstofnana, sveitarfélaga, og annarra samtaka í þjóðfélaginu. Tekin var afstaða til þorra þeirra erinda er nefndinni bárust og snerta útgjaldahliðina. Nokkur þeirra bíða þó 3. umr. auk umfjöllunar um B- og C-hluta fjárlaga, 5. gr. sem fjallar um lántöku, 6. gr. um skerðingarákvæði og markaða tekjustofna og 7. gr. sem áður var 6. gr. og geymir heimildarákvæðin. Sú nýjung var nú tekin upp á svokölluðum safnliðum að úthlutun fjármagns til ýmiss konar félagasamtaka og ákveðinna verkefna var falin fagnefndum auk hefðbundinna umsagna fagnefnda um þætti sem tilheyrðu málefnasviði þeirra í frv. Þessi nýbreytni gafst í heildina vel og ég þakka nefndarmönnum í fagnefndum fyrir þá vinnu sem í þessa skiptingu var lögð, einkum formönnum þeirra sem stýrðu þeirri vinnu. Hér er ekki um miklar fjárhæðir að ræða miðað við heildina en margir umsækjendur eru um hituna. Heyrst hefur sú skoðun að Alþingi ætti að framselja þessa úthlutun til ráðherra viðkomandi málaflokka. Ég tel hins vegar ekkert að því að þingmenn hafi þessi tengsl við hin ýmsu samtök á sviði menntunar, menningar, líknar- og heilbrigðismála, sem sækja m.a. um fé undir þessum málaflokki. Ljóst er þegar svo árar sem nú að það eru miklar væntingar í þjóðfélaginu um aukin ríkisútgjöld og að þær stofnanir og einstaklingar sem fá framlög úr ríkissjóði fái sinn hlut í góðærinu eins og það er orðað. Samneyslan er mælikvarði um það hvort velferðarkerfið er að veikjast eða styrkjast. Samneysluútgjöld ríkis og sveitarfélaga mun aukast um 2,2% á yfirstandandi ári en um 3% næsta ár. Launaútgjöld eru stærsti þátturinn í þessu en einnig vaxa útgjöld til heilbrigðis- og tryggingamála og menntamála hlutfallslega meira en önnur gjöld hins opinbera. Það er eðlileg þróun að svo sé. Tekjur ríkissjóðs eru sá rammi sem afmarkar möguleika fjárln. og ríkisstjórnar á hverjum tíma til útgjalda. Stjórnarflokkarnir settu það takmark varðandi fjárlögin 1998 á síðasta vori að þau yrðu hallalaus og sú stefnumörkun hefur verið ítrekuð á síðari stigum. Þetta takmark er brýn nauðsyn vegna þess að ef skuldir verða ekki greiddar niður nú þegar tekjur eru í uppsveiflu, m.a. vegna aukinnar veltu og vaxandi fjárfestingar í þjóðfélaginu, er borin von að það takist þegar öðruvísi stendur á. Reglan er í fullu gildi eins og ég kom að í upphafi að ríkissjóður á að halda að sér höndum á tímum uppsveiflu en koma inn með aukin útgjöld í niðursveiflu. Til að ná þessu er nauðsynlegt að missa ekki sjónar af markmiðinu um að styrkja afkomuna þegar betur árar. Það þýðir að ekki er hægt að verða við öllum óskum sem fjárln. berast jafnvel þó þær séu vel rökstuddar og um hin þörfustu málefni. Af og til kemur upp sú umræða hvort ekki sé svigrúm til að auka tekjur til að mæta útgjaldaþörfinni. Því er til að svara að skattalækkanir voru hluti af því ferli sem leiddi til víðtækari kjarasamninga til lengri tíma en áður og skemmst er að minnast þess að hugleiðingar um hvernig við ætti að bregðast þegar sveitarfélögin voru ekki tilbúin til að taka þátt í skattalækkunum leiddu til mjög harðra viðbragða launþegasamtakanna. Það er því tómt mál að tala um almennar skattahækkanir á almenning í landinu eða hækkun óbeinna skatta sem mundu setja markmið kjarasamninga úr skorðum. Það er einnig ljóst að skattalegt umhverfi fyrirtækja hefur orðið til þess að efla hagvöxt og auka sóknarhug í atvinnulífinu og það er brýn nauðsyn. Skattahækkanir á fyrirtæki eru því heldur ekki upplagður kostur. Þessar staðreyndir hefur fjárln. horfst í augu við í starfi sínu og tekið mið af þeim ramma sem settur hefur verið. Tekjuhliðin mun verða til nánari umræðu við 3. umr. fjárlaganna þegar endanlegur uppreikningur hefur átt sér stað en samkvæmt þeim upplýsingum sem nefndin hefur þegar aflað sér, eða meiri hluti hennar, er varlegt að gera ráð fyrir stórkostlegum tekjuauka fram yfir áætlanir. Við þessar aðstæður er ekki mikið svigrúm til breytinga á útgjöldum enda voru þau útgjöld sem ákveðin voru af fjárln. um 350 millj. kr. auk 300 millj. kr. til heilbrigðismála og annarra útgjaldatilefna sem ákveðin voru í samráði við ríkisstjórn, samtals liðlega 1,5 milljarðar kr. Í þessari þröngu stöðu markaði meiri hluti fjárln. þá stefnu að líta einkum til þriggja málaflokka auk heilbrigðismálanna. Í fyrsta lagi að efla rannsóknanám í háskólum og veita fjármagn í ritakaupasjóð Háskóla Íslands og koma til móts við beiðnir um aukna tæknivæðingu ýmissa skólastofnana. Í öðru lagi að hækka framlög til jöfnunar á námskostnaði og í þriðja lagi að hækka framlög til jöfnunar húshitunar en það var nýverið gert í fjáraukalögum við 2. umr. Í fjáraukalögum fyrir árið 1997 og fjárlögum fyrir árið 1998 var ákveðið að veita viðbótarfjármagn til heilbrigðismála, þ.e. sjúkrahúsanna í landinu, sem nemur um 900 millj. kr. Af því er 500 millj. kr. óskipt, 200 millj. kr. á árinu 1997 og 300 millj. á árinu 1998. Ætlunin er að skipta upp þessu fé milli sjúkrahúsanna með því að stýrinefnd fagaðila vinni að því máli eins og ég gerði grein fyrir í ræðu minni við 2. umr. fjáraukalaga. Skipun nefndarinnar er þáttur í því að setja það verkefni í forgang á næsta ári að fara yfir rekstur sjúkrahúsanna og rekstraráætlanir og semja um umfang rekstrarins og gera tillögur um fjárframlög til hans. Aðild fulltrúa sjúkrahúsanna að nefndinni á að tryggja að sjónarmið þeirra komi fram í vinnu hennar auk þess sem heilbrrn. og fjmrn. munu eiga fulltrúa sína í henni. Rétt er að undirstrika að þessi vinna er á vegum heilbrrn. svo sem lög mæla fyrir um. Staðhæfingar um að verið sé að draga úr valdi ráðherra og ráðuneytis eiga sér ekki stoð. Samningagerð við sjúkrahúsin er mikil nauðsyn bæði fyrir ríkissjóð og sjúkrahúsin sjálf. Nauðsyn ber til þess að fyrir liggi hvaða þjónustu á að veita og það sé viðurkennt og mat sé lagt á kostnað við hana og fjármagn veitt til að standa undir henni. Engin áform eru um það af hálfu stjórnvalda að brjóta niður heilbrigðiskerfið. Þjónusta þess þarf að vera trygg í því velferðarþjóðfélagi sem við viljum hafa hérlendis. Hins vegar verður ekki komist hjá aðhaldi í þessum stóra málaflokki til þess að geta mætt auknum kostnaði og bættum kjörum heilbrigðisstarfsfólks, nýjungum í heilbrigðisþjónustu og lyfjum, viðhaldi stofnana og kaupum á hátæknibúnaði. Framlög til heilbrigðismála munu vart lækka á næstu árum og allt bendir til að þau fari vaxandi. Ef ekkert væri aðgert og aldrei litið á skipulag eða verkaskiptingu og allar beiðnir afgreiddar til fulls án skoðunar mundi fjárþörfin verða enn meiri. Þá fjármuni sem eru í þessum stóra málaflokki þarf að nýta sem best til að tryggja sem besta þjónustu til frambúðar. Mjög miklar upplýsingar liggja fyrir um heilbrigðiskerfið, m.a. fyrir fjárln. að byggja á. Fjárln. hefur eftir föngum viðað að sér upplýsingum um sjúkrahúsin. Samkvæmt tölum frá Ríkisendurskoðun kemur í ljós að frá árinu 1990 hefur launakostnaður vaxið í heilbrigðiskerfinu en dregið úr öðrum kostnaði. Þetta á t.d. við um landsbyggðarsjúkrahúsin en sömu þróun má einnig greina í stóru sjúkrahúsunum á höfuðborgarsvæðinu. Rekstur ýmissa félagasamtaka og sjálfseignarstofnana sem veita landsmönnum margvíslega þjónustu, sérstaklega á sviði heilbrigðismála, er kostaður af ríkissjóði. Ekki hafa gilt neinar ákveðnar reglur um starfsemi þessara aðila og greiðslur til þeirra úr ríkissjóði. Reyndar hefur staða þeirra gangvart ríkinu verið með ýmsu móti. Sumar hafa fengið fastar fjárveitingar samkvæmt fjárlögum á meðan aðrar hafa fengið greidd daggjöld frá Tryggingastofnun ríkisins eða aðra rekstrarstyrki. Til þess að koma samskiptum ríkisins við þessa aðila í fastari skorður var fyrir um tveimur árum hafist handa við gerð svokallaðra þjónustusamninga. Í slíkum samningum er kveðið á um að viðkomandi aðili sinni ákveðnum verkefnum eða þjónustu og fái til þess tiltekna fjárveitingu úr ríkissjóði. Enda þótt slíkir samningar hafi ef til vill aðallega þýðingu gagnvart sjálfseignarstofnunum og öðrum sjálfstæðum aðilum er fátt því til fyrirstöðu að gera einnig þjónustusamninga við ríkisstofnanir. Hugtakið samningsstjórnun hefur reyndar skotið upp kollinum í þessu samhengi. Með þjónustusamningum er leitast við að tengja fjárveitingar betur við verkefni og árangur stofnana. Jafnframt tryggja samningarnir stofnununum meiri vissu hvað varðar fjárveitingar sem þó eru reyndar háðar fyrirvara um samþykki Alþingis. Gera verður þá kröfu um þjónustusamninga að þeir tryggi að sá sem greiðir fyrir þjónustuna geti haft mótandi áhrif á hvernig hún er innt af hendi og um leið að þeir varðveiti eins og frekast má verða sjálfstæði og frumkvæði viðkomandi stofnana um atriði sem lúta að rekstrinum. Það kann í einhverjum tilvikum að reynast torvelt í framkvæmd að samræma þessi sjónarmið og hætt við að sitt sýnist hverjum í því efni. Mikilvægt er að í þjónustusamningum séu fullnægjandi ákvæði um hvernig taka beri á ágreiningsmálum er upp kunna að koma milli samningsaðila. Réttarstaða málsaðila verður að vera ljós og þá ekki síður þeirra aðila sem njóta þjónustunnar. Í því sambandi er áríðandi að gerðar séu kröfur um að þjónustan uppfylli tilteknar gæðakröfur og allt eftirlit með framkvæmdinni sé eins og best verður á kosið. Það hlýtur jafnframt að vera grundvallaratriði þegar að því kemur að semja um tiltekna þjónustu að skýrt sé kveðið á um umfang hennar í samningum jafnframt þeim fjárveitingum sem renna eiga til stofnunarinnar. Það getur þess vegna ekki talist í samræmi við þá hugsun sem liggur til grundvallar þjónustusamningum að stofnanir leiti til fjárveitingavaldsins um auknar fjárheimildir vegna verkefna sem þegar var búið að veita fjármuni til. Hins vegar má vel hugsa sér að samið sé um breytilegt þjónustumagn og tiltekið einingarverð. Nefna má sem dæmi að ýmsar heilbrigðisstofnanir búa við þær aðstæður að geta ekki með góðu móti takmarkað eftirspurn eftir þjónustu sinni. Hætt er við að samningar sem kveða á um fast þjónustumagn og greiðslur henti slíkum stofnunum illa. Þess í stað væri komið til móts við þarfir þeirra með sveigjanlegum ákvæðum um magn þjónustu. Ef rétt er að málum staðið við gerð þjónustusamninga eiga þeir að geta leitt til meiri stöðugleika og festu í rekstri stofnana sem fjármagnaðar eru af almannafé jafnframt því að tryggja betri nýtingu á þeim fjármunum sem renna til stofnananna. Síðast en ekki síst ættu slíkir samningar að stuðla að betur skilgreindum markmiðum og þjónustu til hagsbóta fyrir þá sem hennar njóta. Ég mun hér á eftir gera grein fyrir brtt. þeim sem meiri hluti fjárln. flytur við frv. Áður en ég hefst handa við það vil ég sérstaklega geta um þá byltingu sem nýtt fjárlagakerfi fjmrn., sem er samtengt Alþingi, hefur í störfum nefndarinnar. Það auðveldar alla vinnu nefndarinnar og mun valda byltingu í upplýsingagjöf hennar þegar fram í sækir. Starfsmaður fjmrn., Nökkvi Bragason, hefur forritað þetta kerfi og unnið frábært starf sem ég færi honum bestu þakkir fyrir. Frumvarp til fjárlaga fyrir árið 1998 er sett fram á grundvelli laga um fjárreiður ríkissjóðs sem Alþingi afgreiddi sl. vor eins og áður hefur verið vikið að. Lögin kveða á um verulegar breytingar á framsetningu fjárlaga sem hefur haft áhrif á vinnu fjárlaganefndar. Þannig er frumvarpið sett fram á rekstrargrunni sem kveður m.a. á um fjárhagslegar skuldbindingar ríkissjóðs á fjárlagaárinu en jafnframt er sýnd fjármögnun þeirra skuldbindinga. Þegar gerðar eru breytingartillögur við frumvarpið þarf því bæði að taka afstöðu til umfangs tiltekins verkefnis og fjármögnunar þess. Þá nær frumvarpið yfir fleiri þætti í ríkisfjármálum en áður þar sem lántökuheimildir verða hluti af fjárlögum í stað ákvæða í sérstökum lánsfjárlögum eins og verið hefur til þessa. Fjármálaráðuneytið hefur í ljósi breyttrar framsetningar fjárlagafrumvarps smíðað nýtt fjárlagakerfi sem heldur utan um alla þætti fjárlagafrumvarps og allar breytingar sem gerðar eru við vinnslu fjárlagafrumvarpsins í ráðuneytum og ríkisstjórn. Fjárlagakerfið er það hönduglega sniðið að það nýtist fjárlaganefnd afar vel við að halda utan um öll erindi sem henni berast og þá afgreiðslu sem þau fá hjá nefndinni. Breytingartillögur, nefndarálit og efnisatriði í ræðuskrif er hægt að vinna jafnóðum. Afraksturinn er að finna á þingskjölum meiri hluta fjárlaganefndar. Þetta nýja fyrirkomulag hefur auðveldað verulega alla frágangsvinnu meiri hlutans og létt undir með störfin. Forsætisnefnd gerði tillögur um fjárveitingu á fjárlögum 1998 fyrir Alþingi og stofnanir þess við undirbúning fjárlaga og sendi þær forsrh. í samræmi við ný lög um fjárreiður ríkisins. Samkvæmt fjárlagafrv. eru tillögur um fjárveitingar til Alþingis lægri en forsn. lagði til. Fjárhæðir þessar hafa verið teknar til endurskoðunar og er lagt til að framlag til Alþingis hækki alls um rúmlega 27 millj. kr. og er fjárhæðin að meginhluta ætluð til rekstrar. Einstakar tillögur eru skýrðar nánar í nefndaráliti. Ráðgert er að á árinu 2000 verði þess minnst að 1000 ár eru liðin frá því Leifur Eiríksson fann Vínland. Í því skyni hefur verið ákveðið að skipa sérstaka landafundanefnd til að undirbúa þetta mál. Henni er ætlað að hefja störf á næsta ári og starfa til ársins 2000. Lagt er til að nefndinni verði veittar 14 millj. kr. til starfsemi sinnar á næsta ári. Nefndinni verður ráðinn framkvæmdastjóri og einn starfsmaður og stefnt er að því að starfrækja sérstaka skrifstofu fyrir nefndina frá byrjun næsta árs. Lagt er til að framlag til Byggðastofnunar hækki um 12 milljónir og er hækkunin ætluð til stuðnings við atvinnuráðgjafa á landsbyggðinni, og með skiptingu á fjárlagalið stofnunarinnar er þessu verkefni markaður rammi upp á 65 millj. króna. Lagt er til að framlög til rannsókna og endurmenntunar kennara í háskólum aukist samtals um 15 millj. kr. og skiptist fjárhæðin jafnt milli Háskólans á Akureyri, Tækniskóla Íslands og Kennaraháskóla Íslands. Þetta er gert í þeim tilgangi að efla starf skólanna á þessum sviði og bæta gæði kennslunnar. Menntmrn. áformar að gera á næsta ári samninga við skólana um verkefni þeirra, m.a. á sviði rannsókna. Á vegum Rannsóknarráðs Íslands var farið til Bandaríkjanna í október sl. Í skýrslu um ferðina er fjallað um nauðsyn þess að efla samskipti við Bandaríkin á sviði rannsókna og vísinda og bent á jákvæða reynslu af samskiptum við Evrópu á þessu sviði. Ætlunin er að undirbúa samskiptin m.a. með því að efna til alþjóðlegrar ráðstefnu hér á landi, með þátttakendum frá Bandaríkjunum og Evrópu, til að ræða Norður-Atlantshafið með hliðsjón af loftslagsbreytingum. Lagt er til að framlag til rannsóknanáms við Háskóla Íslands verði hækkað um 35 millj. kr. enda var áhersla lögð á þennan þátt í viðtölum háskólarekstors og forustu háskólans við fjárln. Sömuleiðis er varið 15 millj. kr. til eflingar ritakaupasjóðs, til þess að hann geti betur sinnt sínu mikilvæga hlutverki Við Háskóla Íslands hefur verið unnið að þróun reiknilíkans sem að hluta til byggir á erlendri fyrirmynd. Líkanið á að sýna heildarfjárþörf Háskóla Íslands til rekstrar að gefnum ákveðnum forsendum um stærð nemendahópa, samsetningu náms o.s.frv. Þróunarvinnan hefur verið kynnt fyrir fjárln. og hyggst hún kynna sér líkanið nánar þegar það er fullgert. Meiri hluti fjárln. gerir tillögu um hækkun rekstrarframlags til Háskólans á Akureyri vegna nýs námsframboðs og gert ráð fyrir 3 millj. kr. til að hefja námið næsta haust. Samkvæmt áætlun skólans er gert ráð fyrir að rekstur þessarar nýju námsbrautar muni kosta um 10 millj. kr. á ársgrundvelli þegar öll þrjú námsárin eru komin í rekstur. Gert er ráð fyrir að endurnýja tæki og búnað fyrir um 2 millj. kr. á ári en í upphafi er talið að kaup á búnaði muni nema um 6 millj. kr. Í erindi og málflutningi forsvarsmanna háskólans var lögð rík áhersla á nýbyggingu við skólann. Fjárln. telur ekki efni til að koma að því máli á þessu stigi en gerir ráð fyrir að taka málið til frekari umfjöllunar þegar menntmrn., Akureyrarbær og skólinn hafa náð samningum þar um. Fjárln. leggur til að veita fé til uppbyggingar háskólanáms á Austurlandi. Háskólanefnd Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi óskaði alls eftir rúmlega 16 millj. kr. fjárveitingu en fjárln. leggur til að veita um helming þess fjár til undirbúnings málsins. Rétt er að taka fram að ekki er fyrirhugað að koma á fót háskólastofnun heldur verði hér um að ræða miðstöð háskóla- og endurmenntunar á vegum Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri og í tengslum við þá eða aðrar háskólastofnanir. Liðurinn Framhaldsskólar, stofnkostnaður hækkar um 9 millj. kr. vegna undirbúnings að byggingu heimavistar við Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra, á Sauðárkróki, undirbúnings að byggingu bóknámsálmu við Framhaldsskólann í Vestmannaeyjum og fjárveiting til Framhaldsskólans í Austur-Skaftafellssýslu. Sundurliðun er sýnd á sérstöku yfirliti. Liðurinn Jöfnun á námskostnaði hækkar um 50 millj. kr. Hækkunin er einkum ætluð þeim sem sækja nám fjarri heimabyggð og þurfa að leggja í umtalsverðan dvalar- og ferðakostnað. Mörgum heimilum er þetta um megn og hefur það leitt til þess að fjölskyldur hafa þurft flytja sig um set frá heimkynnum sínum. Hækkun dreifbýlisstyrkja er því liður í því að sporna gegn flótta af landsbyggðinni. Meiri hluti fjárln. leggur til að hækka framlag til Þjóðminjasafns um 10 millj. kr. til þriggja verkefna eins og fram kemur í nefndaráliti. Á Stóruborg undir Eyjafjöllum er fjárveiting ætluð til annast úrvinnslu umfangsmestu fornleifarannsóknar sem farið hefur fram hér á landi en þær fóru fram á árunum 1978--1990. Í Reykholti í Borgarfirði er gert ráð fyrir áframhaldandi fornleifarannsóknum en einnig viðgerð á Snorragöngum. Þess er vænst að rannsóknir á bæjarstæðinu gamla í Reykholti geti skilað okkur nýrri þekkingu á sögu staðarins sem er samofin afdrifaríkum atburðum í örlögum þjóðarinnar. Þá eru stundaðar fornleifarannsóknir að Neðra-Ási vegna kirkjurústa sem eru elstu kirkjuminjar sem fundist hafa á Íslandi og heimildir eru um í fornsögunum. Ekki er gerð tillaga um hvernig fénu skuli skipt á þessi þrjú verkefni heldur gert ráð fyrir að Þjóðminjaráð ráðstafi þeim eftir því hvernig verkunum miðar. Fjárln. leggur til að veittar verði 7 millj. kr. til fornleifarannsókna og að endurgera bæ Eiríks rauða ásamt aðstöðu fyrir ferðamenn. Að auki er fyrirhugað að gera deiliskipulag á svæðinu í kringum Eiríksstaði og reisa minnisvarða um Leif heppna. Til Ólympíunefndar Íslands eru veittar 3 millj. kr. vegna þátttöku í vetrarólympíuleikunum í Japan. Í fjárlagafrv. var gert ráð fyrir að heildartekjur Flugmálastjórnar á Keflavíkurflugvelli mundu nema 363,3 millj. kr. Hins vegar var talið að Flugmálastjórn þyrfti ekki nema 279,7 millj. kr. til reksturs og stofnkostnaðar. Því var áformað að umframtekjurnar, 83,3 millj. kr., rynnu í ríkissjóð. Í grg. með fjárlfrv. var skýrt frá því að unnið væri að því á vegum utanrrn. og fjmrn. að endurskipuleggja fjármál Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar og Fríhafnarinnar. Á grundvelli þeirrar athugunar er horfið frá því að tekjuafgangur Flugmálastjórnar renni í ríkissjóð og þess í stað lagt til að 28,8 millj. kr. verði varið til að greiða niður skuldir Flugmálastjórnar við lífeyrissjóði en þær skuldir losa hálfan milljarð króna. Því til viðbótar er áformað að verja allt að 54,5 millj. kr. eða 15% af áætluðum tekjum af lendingargjöldum til Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar í B-hluta, og er sú fjárhæð m.a. ætluð til greiðslu fyrir afnot af flughlöðum, tengivegum og til almenns reksturs stöðvarinnar. Á móti þykir rétt að fella niður sérstakt 15 millj. kr. framlag til Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar sem lagt var til í fjárlagafrv. Meiri hluti fjárln. leggur til 20 millj. kr. hækkun framlags til embættis ríkislögreglustjóra til að efla efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra. Embættið fer með rannsókn flókinna efnahagsbrota fyrir landið allt þar sem hagkvæmt er að slíkar sérhæfðar rannsóknir séu á einni hendi. Heildarfjöldi mála hefur meira en tvöfaldast síðustu árin og kærum frá skattrannsóknarstjóra hefur einnig fjölgað verulega. Í skattamálum sem nú eru til meðferðar er talið að vangreiddir skattar nemi um 200 millj. kr. Margvíslegum öðrum málum hefur fjölgað, t.d. tollsvikum og skjalafalsi. Þá hafa komið inn nýir málaflokkar sem snúast um brot á sviði fiskveiða og fiskvinnslu, brot á löggjöf um verðbréfaviðskipti, ýmis afbrot tengd tölvum, mál tengd peningaþvætti o.fl. Framlagið verður nýtt til að ráða fjóra sérhæfða starfsmenn auk þess sem kaupa þarf sérfræðiþjónustu, sækja erlenda fundi vegna alþjóðaskuldbindinga o.fl. Í fjárlögum þessa árs eru heimildir til að kaupa húsnæði fyrir lögreglustöðvar á Blönduósi, á Hólmavík og í Ólafsvík en þær hafa ekki verið nýttar. Heimildir þessar eru einnig í frv. til fjárlaga. Fjárln. leggur til að stofnaður verði nýr liður á safnlið löggæslustofnana þar sem færðar verði 10 millj. kr. og eru þær ætlaðar til að hefja framkvæmdir við þessar stöðvar eða til greiðslu á hluta kaupverðs ef samningar nást þar um. Lagt er til að fjölga um eina stöðu löggæslumanns við sýslumannsembættið á Seyðisfirði og verður lögreglumaðurinn staðsettur á Fljótsdalshéraði en dómsmálaráðuneytið hefur upplýst að fjölgun þar sé forgangsmál vegna fjölda fólks á bak við hverja stöðu lögreglu og víðáttu umdæmis lögreglunnar. Frekari breytingar í skipulagi lögreglumála og áætlanir um fjölda lögreglumanna eru til meðferðar hjá ríkislögreglustjóra og dómsmrn. og tekur fjárln. afstöðu til þeirrar niðurstöðu þegar hún liggur fyrir. Fjárln. leggur til að veitt verði fé til viðgerða á Dómkirkjunni en söfnuður hennar telur sig vanbúinn til að kosta þessar framkvæmdir. Dómkirkjan er ein af höfuðkirkjum landsins og hefur verið fordæmi fyrir slíkum fjárveitingum, t.d. til Hallgrímskirkju og Hóladómkirkju. Við gerð frv. til fjárlaga hafði ekki verið unnin endanleg útfærsla á framlagi til byggingar nýrra sambýla fyrir fatlaða og voru þeir fjármunir sem til þess voru ætlaðir því færðir undir 07-700, Ný sambýli. Frá því að frumvarpið var lagt fram hefur tvennt gerst. Annars vegar hefur verið tekin ákvörðun um hvernig hagað verður uppbyggingu sambýla á næsta ári. Áformað er að af ofangreindri fjárhæð verði 24,9 millj. kr. varið til tveggja nýrra sambýla hjá svæðisskrifstofu um málefni fatlaðra á Reykjanesi. Þá verði 10,4 millj. kr. varið til nýs sambýlis á Akranesi. Loks verði 3,1 millj. kr. varið til reksturs nýs sambýlis á Sauðárkróki. Hins vegar hefur ríkisstjórnin ákveðið að leggja til við Alþingi að veitt verði 20 millj. kr. framlag til þess að leysa brýnan vanda fjögurra tiltekinna einstaklinga með mikla sérhæfða þjónustuþörf sem ekki fellur að fullu beint undir almenna uppbyggingu í málaflokknum. Fyrr í vikunni undirrituðu fulltrúar ríkis og sveitarfélaga sameiginlega yfirlýsingu vegna breytingar á verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Í samkomulaginu felast þrjú atriði sem hafa bein áhrif á kostnað. Í fyrsta lagi að sveitarfélögin taka alfarið að sér framkvæmd húsaleigubótakerfisins og að það verði fjármagnað af þeim og Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Með verkefninu færast 305 millj. kr. frá ríkinu. Í öðru lagi taka sveitarfélögin að sér að greiða allan kostnað vegna fatlaðra barna í leikskólum frá 1. jan. 1998 samtals að fjárhæð 95 millj. kr. Loks tekur ríkið yfir kostnað við vinnumiðlun í landinu samtals að fjárhæð 120 millj. kr. Til sveitarfélaga fara því verkefni sem kosta alls 400 millj. kr. en ríkið tekur yfir verkefni fyrir 120 millj. kr. Því þarf að bæta sveitarfélögunum upp 280 millj. kr. og er lagt til að það verði gert með því að setja þá fjárhæð á þennan nýja lið. Hreinn útgjaldaauki ríkissjóðs verður þó ekki nema 70 millj. kr. eftir að tekið hefur verið tillit til þess að 75 millj. kr., sem veitt hefur verið til fatlaðra forskólabarna hjá menntmrn., og 80 millj. kr., sem átti að veita til verkaskipta, eru felldar niður og að skatttekjur ríkisins aukast um 55 millj. kr. vegna þess að heimilt verður að greiða húsaleigubætur til þeirra sem leigja húsnæði í eigu sveitarfélaga og ríkis. Í samkomulaginu felst einnig að endurskoða ber fyrirkomulag húsnæðismála námsmanna í framhaldsskólum og skal henni vera lokið fyrir 1. júní 1998. Þá er frestað til næsta árs mati á beinum og óbeinum fjárhagslegum áhrifum sem sveitarfélögin verða fyrir vegna skattlagningar fjármagnstekna. Ganga skal frá endanlegu samkomulagi milli aðila og nauðsynlegum lagabreytingum fyrir 1. nóv. 1998. Loks var ákveðið að fram fari viðræður um þátttöku sveitarfélaga í skattalækkunum í tengslum við gerð kjarasamninga á almennum vinnumarkaði. Undir liðnum Félagsmál og ýmis starfsemi er um ýmsar millifærslur að ræða á milli viðfangsefna, samanber tillögur frá félagsmálanefnd Alþingis. Liðurinn Sjómannaheimili er lækkaður um 600 þús. kr. og liðurinn Ýmis framlög er lækkaður um 9,5 millj. kr. sem er millifært á liðinn Félagasamtök, styrkir, alls 10,1 millj. kr. Í byrjun vikunnar var lagt fram lagafrv. ríkisstjórnarinnar sem felur í sér þá breytingu að feður öðlist sjálfstæðan rétt til fæðingarorlofs í tvær vikur og fái hlutfallslega sömu greiðslur og mæður í fæðingarorlofi. Rétturinn gildir fyrstu átta vikurnar eftir fæðingu eða heimkomu barns. Talið er að árlegur kostnaður lífeyristrygginga samfara þessu geti orðið allt að 100 millj. kr. ef allir sem rétt eiga nýta sér orlofið. Fyrstu árin má þó búast við eitthvað lægri fjárhæð. Gert er ráð fyrir að kostnaðinum verði mætt með hækkun á tryggingagjaldi. Eins og ég nefndi í framsöguræðu minni við 2. umr. fjáraukalaga 1997 hafa fjárhagsvandræði sjúkrahúsa verið mikil að undanförnu. Ástæður vandans eru af ýmsum toga; ónákvæmar rekstraráætlanir, mismunandi traust stjórnun, starfsemi umfram fjárveitingar og uppsafnaðir fjárhagserfiðleikar. Fram hefur komið sú afstaða ríkisstjórnarinnar að þessi málaflokkur njóti forgangs og sérstakrar umfjöllunar árið 1998. Í því skyni er lagt til að 600 millj. kr. viðbótarfé komi til þessarar starfsemi í fjáraukalögum 1997 og 300 millj. kr. til viðbótar í fjárlögum 1998 og er hér gerð tillaga um þá viðbót. Hér er um verulegt fé að ræða sem ætti að auðvelda stjórnendum sjúkrahúsanna að ná böndum á reksturinn. Einnig kom fram hjá mér í áðurnefndri framsögu að heilbrrn. hefur lagt til við ríkisstjórn að stýrinefnd með víðtækt umboð fjalli um málefni sjúkrahúsanna allra. Verkefni nefndarinnar er að skilgreina starfssvið heilbrigðis- og sjúkrastofnana, semja um þá þjónustu sem skal veita og fjárframlög til hennar, treysta stjórnun þeirra og bæta eftirlit og aðhald. Fjárln. hafa verið kynntar þessar hugmyndir og byggir meiri hluti nefndarinnar fjárlagatillögur sínar á þeim. Heilbrrn. mun kynna fjárlaganefnd stöðu mála á hverjum tíma og tillögur og niðurstöður nefndarinnar þegar þær liggja fyrir. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur til 12 millj. kr. hækkun til óskipts liðar daggjaldastofnana. Mörg hjúkrunarheimili sem fá greiðslur samkvæmt daggjöldum eiga við rekstrarerfiðleika að etja. Það er vilji meiri hluta fjárln. að þetta fé verði nýtt til að ná þjónustusamningum við þessar stofnanir sem m.a. tryggi rekstrargrundvöll þeirra. Forsvarsmenn Krýsuvíkursamtakanna komu á fund fjárln. og óskuðu eftir auknum fjárstuðningi við samtökin. Framlag til þeirra var áður sérgreint á fjárlögum en í frv. til fjárlaga fyrir næsta ár hefur liðurinn breytt um heiti og er nú ekki sérmerktur samtökunum. Fjárln. gerir það að tillögu að liðurinn breyti aftur um heiti og fjárveitingin verði þar með sérmerkt Krýsuvíkurskólanum. Með þessu verður framlag til samtakanna það sama og í ár. Fjárln. hyggst skoða málefni samtakanna þegar fjárhagsleg endurskipulagning þeirra hefur farið fram. Við 2. umr. fjáraukalaga var samþykkt fjárveiting sem heimilar heilbrrn. til að greiða allt að 2 millj. kr. fyrir slíka endurskipulagningu. Gert er ráð fyrir að heimild til liðarins Útgjöld samkvæmt heimildarákvæðum, atvinnuþróun og nýsköpun hækki um 80 millj. kr. sem ráðstafað verði til verkefna á sviði atvinnuþróunar og nýsköpunar í atvinnulífinu á svæðum sem njóta ekki góðs af uppbyggingu stóriðju. Auglýst verði eftir umsóknum. Jafnframt verði skipaður starfshópur er vinni tillögur til ráðherra. Leitað verði umsagnar frá Atvinnuráðgjöf í landshlutum, Fjárfestingarskrifstofu Íslands og Átaki til atvinnusköpunar. Úthlutað skal til verkefna sem best eru til fallin að stuðla að atvinnuuppbyggingu og nýsköpun. Megináhersla er lögð á að veita styrki í samstarfi við stofnanir, sveitarstjórnir, fyrirtæki og frumkvöðla til verkefna sem eru talin líkleg til þess að skapa atvinnu og virðisauka á landsbyggðinni. Verkefnin geta tengst erlendri fjárfestingu þar sem leitast er í samvinnu við heimamenn að skapa fjárfestingarverkefni í vel afmörkuðum greinum sem hæfa aðstæðum á hverjum stað. Einnig má veita vöruþróunar- og markaðssetningarstyrki til fyrirtækja og einstaklinga á landsbyggðinni sem vinna að þróun hugmynda og framleiðslu á vegum atvinnufyrirtækja. Í fjárlögum ársins 1997 er heimild til að ráðstafa allt að 80 millj. kr. til sambærilegra verkefna. Gerð er tillaga um 50 millj. kr. framlag til tveggja verkefna á vegum Fasteigna ríkisins. Í 6. gr. fjárlaga 1997 er heimild til þess að selja húsnæði skattstofu Suðurlands á Hellu og kaupa annað hentugra húsnæði í staðinn. Nú liggur fyrir að keypt verði nýbygging fyrir skattstofuna sem lokið verður á næsta ári. Þörf er á 35 millj. kr. til þess að hægt verði að festa kaup á húsnæðinu. Hitt verkefnið snýr að brunavörnum og öryggismálum Arnarhvols. Gerð hefur verið úttekt á þessum þáttum og talið er að þörf sé á 70--80 millj. kr. til að koma þeim í viðunandi horf. Áætlanir gera ráð fyrir að framkvæmdir fari fram á þremur árum og mun rekstrarfélag Arnarhvols leggja til verksins 7 millj. kr. á ári. Afgangurinn verður fjármagnaður úr ríkissjóði, þar af 15 millj. kr. á árinu 1998. Til stendur að byggja upp og reka þjálfunar- og fræðslumiðstöð í björgunarmálum að Gufuskálum og munu Slysavarnafélag Íslands og Landsbjörg sjá um þann rekstur. Slysavarnafélagið og Landsbjörg munu nýta sér aðstöðuna að Gufuskálum fyrir æfingar björgunarsveitarmanna og til þjálfunar í einstökum greinum. Einnig mun aðstaðan verða nýtt til árlegra funda. Þá er fyrirhugað að nýta svæðið til reksturs þjálfunarbúða fyrir 14--18 ára unglinga yfir sumartímann. Í fjárlögum ársins 1997 er veitt 5 millj. kr. til verkefnisins og í frv. til fjárlaga 1998 er gert ráð fyrir 5 millj. kr. framlagi. Nú hefur verið tekin ákvörðun um að leggja til að verkefnið verði eflt frekar og eykst fjárþörfin því á næsta ári. Heildarkostnaður við verkefnið er áætlaður 65 millj. kr. á næstu fimm árum sem skiptist þannig að 15 millj. kr. fara til uppbyggingar á næstu tveimur árum og árlegur rekstrarkostnaður verður 10 millj. kr. Húseignirnar að Gufuskálum verða áfram í eigu utanríkisráðuneytis og landið í eigu Pósts og síma hf. Gerður verður samningur til fimm ára um réttindi og skyldur samningsaðila á samningstímanum. Gerð er tillaga um 151 millj. kr. hækkun á framlagi til Vegagerðarinnar. Samkvæmt tillögu til þingsáætlunar um vegáætlun sem lögð hefur verið fyrir ríkisstjórn er gert ráð fyrir 3,5% hækkun á mörkuðum tekjustofnum vegáætlunar þann 1. júní 1998 sem talin er skila 151 millj. kr. auknum tekjum á því ári. Árið 1997 var nýtt gjald lagt á til að afla tekna fyrir staðlaráð, svokallað staðlaráðsgjald. Tekjur af því voru áætlaðar 15 millj. kr. á því ári og var bætt við í meðförum Alþingis á fjárlagafrumvarpi ofan á 3,8 millj. kr. fast framlag. Á árinu 1998 eru þær áætlaðar 18,8 millj. kr. og er það eina fjárveitingin til staðlaráðs í fjárlagafrumvarpi 1998. Því er lagt til að hin upprunalega fasta fjárveiting, 3,8 millj. kr. haldi sér og bætist við tekjur af staðlaráðsgjaldi, þannig að heildarfjárveiting nemi 22,6 millj. kr. Gerð er tillaga um 10 millj. kr. hækkun á framlagi til Hagstofu Íslands sem snertir tvö verkefni. Hið fyrra er endurnýjun á tölvukerfi þjóðskrár, fyrirtækjaskrár og hlutafélagaskrár sem unnið er að. Áætlað er að kostnaður við endurnýjunina geti numið allt að 30 millj. kr. og mun hann dreifast á nokkur ár. Hagstofan mun sjálf kosta fjárfestinguna að hluta, og er hér lagt til að framlag til þessa verkefnis nú verði 5 millj. kr. Síðara verkefnið snýr að öflun tölulegra upplýsinga um skóla- og menningarmál og úrvinnslu þeirra. Menntmrn. hefur gert samning við Hagstofuna um framkvæmdina sem áætlað er að kosti um 5 millj. kr. á ári og er lagt til að veita þá fjárhæð til þessa verkefnis. Háskóli Íslands og nokkrar aðrar ríkisstofnanir hafa í heimsóknum til fjárlaganefndar gert athugasemdir við launabætur í frumvarpi til fjárlaga 1998. Af því tilefni skal gerð stutt grein fyrir því hvernig bæturnar eru reiknaðar út. Launahækkanir samkvæmt kjarasamningum sem gerðir voru fyrir miðjan september voru metnar af starfsmannaskrifstofu ráðuneytisins og þeim sem komu að samningagerðinni. Matið fór fram á grundvelli upplýsinga um röðun starfsmanna fyrir og eftir samning. Laun á hverjum fjárlagalið í drögum að fjárlagafrv. voru síðan hækkuð sem nam meðalhækkun stéttarfélaganna miðað við vægi þeirra í launaútgjöldunum á viðkomandi lið. Með því reiknilíkani sem notað er endurspeglar hækkunin hjá hverri stofnun því afar vel skiptingu starfsfólks eftir stéttarfélögum og kjarabreytingar þeirra. Þetta er sama aðferð og var notuð við að reikna út launabætur í fjárlögum 1996 vegna kjarasamninga á árinu 1995 og þótti gefa góða raun. Hvað varðar Háskóla Íslands sérstaklega skal upplýst að mat samninganefndarinnar á launahækkun Félags háskólakennara var borin undir háskólaritara og var samkomulag um niðurstöðuna. Skólinn, eins og reyndar fleiri stofnanir, hefur hins vegar talið sig þurfa aukið svigrúm til að hækka laun umfram það sem samningurinn leiðir beinlínis til. Áætlað var að laun prófessora hækkuðu í samræmi við samning Félags háskólakennara. Þá telur háskólinn að skólinn hafi ekki fengið fullar bætur vegna kjarasamninga sem voru gerðir á árinu 1995 og komu til framkvæmda 1. mars og 1. ágúst 1996. Háskólanum hefur verið bent á að leggja fram útreikninga sína og munu menntamálaráðuneytið og fjármálaráðuneytið fara yfir þá útreikninga. Hækkanir stéttarfélaga vegna kjarasamninga og launa\-ákvarðana sem ekki lágu fyrir þegar fjárlagafrv. var lagt fram voru áætlaðar miðað við sambærileg félög. Síðan þá hafa verið gerðir kjarasamningar við nokkur félög. Helstu stéttarfélögin sem samið hefur verið við eru Landssamband lögreglumanna, Tollvarðafélag Íslands, Félag bókasafnsfræðinga, Félag íslenskra fræða, Félag þroskaþjálfa og Félag íslenskra leikskólakennarra. Kostnaðaráhrif vegna þessara samninga á næsta ári eru talin nema 117 millj. kr. umfram það sem þegar hefur verið áætlað í fjárlagafrv. Lagt er til að þeirri fjárhæð verði dreift á fjárlagaliði stofnana eins og nánar er sundurliðað á fylgiskjali sem fylgir brtt. Áhrif kjarasamnings við lækna eru ekki meðtalin enda hefur félag þeirra ekki greitt atkvæði um samninginn. Að lokum er rétt að geta þess að gerðar eru tillögur um breytingar á fjárreiðuframsetningu nokkurra fjárlagaliða sem ekki hafa áhrif á umsvif stofnana eða afkomu ríkissjóðs. Í nál. með brtt. meiri hluta fjárln. eru þessar breytingar skýrðar nánar. Fjárlagaliðirnir eru eftirfarandi: Myndlistarskóli Íslands, Forvarnasjóður, Tapaðar kröfur, Vegagerðin og Hagstofa Íslands. Herra forseti. Ég hef lokið við að gera grein fyrir brtt. sem fjárln. leggur fram við 2. umr. fjárlaga og þær liggja frammi á þskj. Heildarútgjaldaaukningin samkvæmt þeim nemur 1.559,4 millj. kr. Þegar frá er dreginn hagnaður upp á 551,3 millj. kr., sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv., er halli fjárlaganna nú eftir 2. umr. 1.038,1 millj. kr. Við 3. umr. þarf að gera upp dæmið og reikna upp áætlun um tekjuhliðina. Miðað við þær horfur sem nú eru um tekjuaukningu eru horfur á að það markmið náist að afgreiða hallalaus fjárlög annað árið í röð á rekstrargrunni. Það er betri afkoma en á fyrra ári en það er nauðsynlegt markmið að halda vel á málum milli 2. og 3. umr. Fjárln. hefur í vinnu sinni nú tekist að ljúka afgreiðslu þorra erinda sem varða útgjaldatilefni fyrir 2. umr. Ég vil að lokum þakka samstarfsfólki og félögum mínum í fjárln. fyrir gott samstarf. Minni hlutanum þakka ég sérstaklega málefnalega umræðu og góðan starfsanda sem er afar mikilvægur þegar lengi er verið að og reynir á í flóknu og erfiðu verki og málefnaágreiningi um ýmis efni. Ég færi sérstaklega þakkir þeim sem aðstoðað hafa nefndina í vinnu hennar og ber þá fyrst að nefna ritara fjárln. Sigurð Rúnar Sigurjónsson. Ragnheiður Sumarliðadóttir og Bentína Haraldsdóttir hafa veitt nefndinni ómetanlega aðstoð að venju. Án þeirra væri erfiðara að lifa þegar annríkið er mest. Einnig þakka ég öðru starfsfólki þingsins sem veitt hefur margháttaða aðstoð. Þá ber að þakka starfsmönnum fjmrn. og annarra ráðuneyta margháttuð samskipti og aðstoð og nefni ég þá sérstaklega til í fjmrn. Ásdísi Sigurjónsdóttur, Halldór Árnason og Nökkva Bragason. Þá vil ég einnig þakka ríkisendurskoðanda og starfsfólki hans margháttaða aðstoð við nefndina. Herra forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Kristjánssyni fyrir skörulega ræðu og gleður mig að heyra það í niðurlagsorðum hans að greinilega ríkir góður andi í nefndinni þrátt fyrir að pólitískur ágreiningur kunni að vera nokkur. Ég dreg það ekki í efa að nefndin hefur sett sig mjög vel inn í þau vandamál sem við er að etja. Þess vegna kom mér nokkuð á óvart þegar ég hlýddi á mál hv. þm. hvernig meiri hluti fjárln. hyggst taka á vandamálum stóru spítalanna í Reykjavík. Mér er kunnugt um að þau vandamál eru gríðarleg og ég veit að hv. þingmenn meiri hlutans gera sér grein fyrir því líka. Hv. þm. lýsti því yfir að engin áform væru um að brjóta niður heilbrigðiskerfið af hálfu stjórnarinnar og ég er alveg viss um að það er fullkomlega rétt hjá honum. Það eru engin áform um það. En hann sagði líka, með leyfi forseta: ,,Þjónusta þess þarf að vera trygg.`` Nú vitum við að álagið á þessum spítölum hefur aukist gríðarlega. Fjöldi sjúklinga hefur aukist, álag á starfsfólkið hefur aukist, gríðarlegur niðurskurður hefur verið á síðustu árum og við stöndum frammi fyrir því að þrátt fyrir þær aðgerðir sem meiri hlutinn hefur gripið til til að mynda við afgreiðslu fjáraukalaga og þrátt fyrir þá tillögu sem hér liggur fyrir um 300 millj. kr. óskiptan sjóð til sjúkrahúsanna í landinu, þá er það eigi að síður mat forsvarsmanna þriggja stærstu sjúkrahúsanna á landinu að það vanti um það bil 700--1.100 millj. til þess að hægt sé að halda uppi eðlilegum rekstri. Ég held því fram til að mynda að í því sjúkrahúsi sem tengist mínu kjördæmi, Sjúkrahúsi Reykjavíkur, sé búið að ganga það nálægt spítalanum á síðustu árum að útilokað sé að halda uppi óbreyttri þjónustu með því fjárframlagi sem spítalinn fær. Þess vegna spyr ég hv. þm.: Telur hann að þjónusta þess spítala sé áfram trygg miðað við þá meðhöndlun sem hann fær í þessum tillögum?

Herra forseti. Við 2. umr. fjáraukalaga og nú í framsöguræðu minni hef ég þegar gert grein fyrir þeim áformum sem uppi eru um að fara yfir málefni sjúkrahúsanna og forgangsverkefni að gera það. Fulltrúar sjúkrahúsanna eiga að hafa fulla aðild að því verkefni. Fjárln. mun fylgjast með þeim störfum og fá tillögur þeirrar stýrinefndar sem ætlunin er að setja í þetta verk og fara yfir þær. Ég endutek að engin áform eru um að skera niður þjónustu á sjúkrahúsunum en takmarkið er að gera um hana samkomulag, fara yfir rekstraráætlanir sjúkrahúsanna, leggja tillögur fyrir eins fljótt og auðið er á næsta ári og niðurstöðunum mun fjárln. fylgjast með. 300 millj. er veruleg aukning til þessa málaflokks til viðbótar við þær aukafjárveitingar sem voru komnar en hins vegar eru ýmsar skipulagsbreytingar á döfinni í samræmi við samning þar um hjá sjúkrahúsunum í Reykjavík. Það er m.a. þeim sem verður að fylgjast með hvernig vindur fram og taka afstöðu til þeirrar niðurstöðu sem þar liggur fyrir. Það getur auðvitað haft áhrif á fjárþörfina hvernig þeirri samningagerð reiðir af.

Herra forseti. Hv. þm. er skáld gott og ber gott skyn á rím og hann veit þess vegna að það rímar ekki að segja annars vegar að ekki eigi að skera niður þjónustuna á þessum spítala og hins vegar að koma í veg fyrir að spítalinn fái nægilegt fjármagn til að halda uppi þjónustu. Það þýðir ekki að koma hingað og tala enn einu sinni um enn eina nefndina. Hv. þm. sat í annarri stýrinefnd sem átti að fjalla um annan vanda spítalanna á síðasta ári. Hvað varð um þá nefnd? Hún hvarf, hún gufaði upp, það kom ekkert út úr henni. Ég á við þá nefnd sem átti að fjalla um vanda landsbyggðarsjúkrahúsanna, sem átti að koma út sparnaði upp á 160 millj. sem í rauninni varð að fjárveitingu upp á 200 millj. í meðförum nefndarinnar. Herra forseti. Ég spyr þess vegna hv. þm.: Ef athugun stýrinefndarinnar leiðir í ljós að verulegar fjárhæðir vantar, e.t.v. hundruð millj. til að hægt sé að reka þennan spítala, mun hún þá koma til fjárln. og óska eftir þeirri fjárveitingu? Og ef það gerist mun þá hv. þm. Jón Kristjánsson, formaður fjárln., beita sér fyrir því að sú fjárveiting fáist? Ef það gerist ekki óttast ég að niðurstaðan verði sú að segja þurfi upp 100--200 manns á Sjúkrahúsi Reykjavíkur og það þurfi að loka deildum og ég óttast að burðarstoð spítalans, sem er bráðaþjónustan, muni bíða verulegan hnekki af og það er nokkuð sem rímar ekki miðað við það áform sem hv. þm. hefur lýst sem áformi ríkisstjórnarinnar þ.e. að skera ekki niður bráðnauðsynlega þjónustu. Ég spyr hv. þm.: Hvernig ætlar hann að leysa úr þessari þverstæðu?

Herra forseti. Hv. þm. spurði hvort væntanleg stýrinefnd muni leggja tillögur fyrir fjárln. og hvort fjárln. muni verða við þeim tillögum. Að sjálfsögðu mun fjárln. hafa málefni sjúkrahúsanna til umræðu áfram og til meðferðar. Það hefur ætíð verið svo og ég er ekki svo bjartsýnn að ætla að það verði ekki á næsta ári. Hins vegar er ég ekki í færum til að segja til um það hvernig verður orðið við tillögum stýrinefndarinnar. Ég þarf að sjá þær tillögur áður en ég endurtek að þar eiga fulltrúar sjúkrahúsanna að eiga fullan aðgang að. Varðandi stýrinefndina ef stýrinefnd skal kalla sem hv. þm. minntist á og fjallaði um sjúkrahúsin á landsbyggðinni, þá er það alveg rétt að sparnaði sjúkrahúsanna á landsbyggðinni er ekki deilt út á þessu ári. Það er ætlunin að fara sömu leið varðandi fjárveitingar til þeirra og ég endurtek að þessi málaflokkur á að hafa forgang á næsta ári og það á að styrkja starf ráðuneytisins að þessum málum. Þau áform eru enn þá uppi að sýna aðhald á landsbyggðarsjúkrahúsunum en sömuleiðis eru engin áform um það að skera niður þá þjónustu sem þar er heldur er ætlunin að fara yfir verkaskiptingu þeirra og skipulag 

Herra forseti. Hv. formaður fjárln., Jón Kristjánsson, hefur flutt hina árlegu skýrslu sína og eins og í fyrra minnir þessi skýrsla mig á skýrslu framkvæmdastjóra meðalstórs bandarísks fyrirtækis, hlutafélags, enda veltan svipuð. Hér er verið að tala um alls konar framkvæmdir. Fyrst byrjaði hv. formaður fjárln. að tala um hvernig útsýnið væri fram á við fyrir fyrirtækið og síðan talaði hann um ýmis rekstraratriði. Til dæmis stendur til að gera upp torfbæ á Keldum í Rangárvallasýslu fyrir 3 millj. Það er það sem löggjafarsamkundan ætlar að gera. Síðan á að standa í landþurrkun fyrir 600 þús. Það á að rannsaka laxveiði fyrir 2,6 millj., það á að byggja löggustöðvar á Hólmavík, Ólafsvík og Blönduósi fyrir 10 millj. Þetta á sem sagt löggjafarsamkundan að gera. Hjá sýslumanninum á Seyðisfirði á að ráða mann  Með því að taka að sér framkvæmdarvald er Alþingi að minnka ábyrgð framkvæmdarvaldsins. Ég minni t.d. á heilbrigðismálin. Alþingi Íslendinga getur ekki gert kröfu til þess að heilbrrh. sé ábyrgur þar sem Alþingi er alltaf að kássast upp á hans verkefni. Á sama hátt er framkvæmdarvaldið að semja nánast öll lög sem Alþingi samþykkir. Það eru engin lög sem sett eru að frumkvæði Alþingis og ég spyr hv. formann fjárln. hvort hann telji þetta rétta þróun að löggjafarvaldið sé að kássast upp á framkvæmdarvaldið og að framkvæmdarvaldið sé að semja lög fyrir löggjafarvaldið.

Herra forseti. Hv. 16. þm. Reykv. beindi þeirri spurningu til mín hvort ég telji það rétta þróun að löggjafarvaldið sé að blanda sér inn í verkefni framkvæmdarvaldsins. Ég vil minna á það að löggjafarvaldið hefur fjárveitingavaldið og ég tel það rétt að svo sé og það sem hann taldi upp í sinni ræðu er bara þjóðlífið í landinu. Ég tel rétt að löggjafarsamkundan hafi einhver tengsl við þjóðlífið í landinu. Ég tel rétt að svo sé og ég er ekki tilbúinn til þess að afsala fjárveitingavaldinu frá Alþingi. Ég hef aldrei litið á ríkisvaldið, hvorki framkvæmdarvald né löggjafarvald eins og amerískt hlutafélag og það er dálítið langt frá minni hugsun. Okkur hv. þm. greinir áreiðanlega á um torfbæ á Keldum o.s.frv. en það er þverskurður af þjóðlífinu í landinu sem löggjafarvaldið er að fást við með sínu fjárveitingavaldi. Það kemur auðvitað til greina að framselja hluta þess, einhverja þætti, til framkvæmdarvaldsins undir eftirliti Alþingis eins og oft hefur verið gert en ég er á móti því að Alþingi afsali sér fjárveitingavaldinu.

Herra forseti. Það er mikill munur á því að hafa fjárveitingavald og standa í framkvæmdum. Við getum að sjálfsögðu veitt vissar fjárveitingar til ráðherra til að gera eitt og annað. Og síðan framkvæma þeir og við höfum eftirlitsskyldu og við höfum fyrirspurnarrétt. Við getum spurt þá hvað þeir hafi gert, hvernig þeir hafi staðið að vissum málum. Hvernig stóðu þeir að heilbrigðismálum? Hvernig stóðu þeir að því að byggja torfbæ? Við eigum að spyrja að þessu. En að leggja fyrir í lögum að þetta eða hitt skuli gert, það skuli ráða fólk og reisa torfbæ. Það finnst mér ekki vera hlutverk löggjafarsamkundunnar.

Herra forseti. Ég eiginlega átta mig ekki á því að jafntöluglöggur og greindur maður og hv. þm. er  Ég ætla ekki að fara með mitt lið í fjárln. til þess að byggja torfbæ á Keldum eða hafa verkstjórn þar. 

Herra forseti. Ég vil leyfa mér að mæla fyrir nál. minni hluta fjárln. Í fjárlögum hvers árs birtist stefnuyfirlýsing ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum og vegna stærðar og umfangs fjárlaganna hafa þau víðtæk áhrif á íslenskt efnahagslíf. Með fjárlögum leggur ríkisstjórnin meginlínur í efnahagsstjórn sem ráða miklu um fjárfestingu, verðbólgu, vaxtastig, viðskiptajöfnuð og gengi. Allt eru þetta þættir sem miklu máli skipta í afkomu almennings, svo ekki sé talað um skattlagningu og mikilvæga þjónustu sem ríkið hefur með höndum. Ríkisstjórn sem tekur hlutverk sitt alvarlega gætir þess í góðæri að safna fé til mögru áranna og það hefur ætíð þótt óskynsamlegt að ráðstafa öllu aflafé jafnóðum og það fellur til. Alvarlegasta meinsemd frv. er skortur á samfelldri og ábyrgri fjármálastjórn, enda hrannast upp óveðursblikur og óróleikamerki í íslensku efnahagslífi. Efnahagsforsendur fjárlagafrv. byggja á þjóðhagsáætlun fyrir árið 1998. Þannig er spáð að hagvöxtur verði um 3,5% á árinu 1998 eða um einu prósentustigi minni en spár fyrir þetta ár gera ráð fyrir. Til samanburðar er spáð 2,9% hagvexti í iðnríkjunum á næsta ári. Ýmis teikn eru á lofti um að þensla sé að myndast í efnahagslífinu. Í inngangi að þjóðhagsáætlun fyrir árið 1998 stendur orðrétt, með leyfi forseta: ,,Þegar horft er fram á við eru brýnustu verkefnin í efnahagsmálum tvíþætt. Annars vegar að gæta þess að þensla myndist ekki því ef svo færi yrði stöðugleikanum stofnað í hættu. Þetta er sérstaklega mikilvægt í ljósi þess að margt bendir til þess að vöxtur efnahagsstefnunnar sé nálægt þeim mörkum sem samrýmast viðunandi verðlagsþróun. Hins vegar þarf að efla þjóðhagslegan sparnað með það að markmiði að nokkur afgangur verði á viðskiptajöfnuði þegar yfirstandandi fjárfestingu í stóriðju lýkur.`` Ekki verður annað sagt en að Þjóðhagsstofnun sé að senda ríkisstjórninni nokkuð alvarlega áminningu með þessari tilvitnun. Samsvarandi viðvörunarorð er að finna í nýlegri haustskýrslu Seðlabankans. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Við þær aðstæður sem nú ríkja í íslenskum þjóðarbúskap er ofþensluhættan meiri en samdráttarhættan.`` Þenslumerki má sjá víða, m.a. í peningastærðum, þróun viðskiptajafnaðar og vaxandi spennu á vinnumarkaði. Alvarlegast er þó að verðbólgan virðist vera að taka sig upp á nýjan leik hér á landi. Þannig bendir nú allt til þess að hækkun vísitölu neysluverðs verði um eða yfir 3% milli áranna 1998/1997 samanborið við 2% milli áranna 1997/1996. Við þær aðstæður sem nú ríkja í þjóðarbúskapnum gegna aðgerðir stjórnvalda lykilhlutverki í að halda aftur af þeirri miklu aukningu sem orðið hefur í eftirspurn og almennum umsvifum efnahagslífsins. Aðhald í útgjöldum ríkissjóðs er grundvallarforsenda þess að árangur náist í að minnka viðskiptahallann og þar með skuldasöfnun þjóðarbúsins. Ríkisfjármálastefnan þarf einnig að vera í takt við peningamálastefnuna til að árangur náist. Ef þess er ekki gætt er hætt við að víkja þurfi til hliðar markmiðinu um litla verðbólgu og gengisstöðugleika til að bæta viðskiptahalla og styrkja stöðu atvinnuveganna. Fjárlagafrv. það sem hér liggur fyrir og aðgerðir undanfarinna mánaða sýna glöggt það stefnuleysi sem ríkir í fjárhagsmálefnum ríkissjóðs. Þannig hefur ekki tekist að skila ríkissjóði með viðunandi afgangi eins og nauðsynlegt er við núverandi aðstæður, m.a. til að vega upp á móti þensluáhrifum vegna kjarasamninga og skattalækkana. Ljóst er að tekjur ríkissjóðs hafa aukist gríðarlega á síðustu tveimur árum. Á sama tíma hafa hreinar skuldir ríkissjóðs aukist um ríflega 11 milljarða kr. samkvæmt fjárlagafrv. Tekjuaukanum hefur þannig augljóslega verið ráðstafað að verulegu leyti til aukinna útgjalda í stað þess að greiða niður skuldir. Síðustu tvö ár hafa einkennst af lausatökum í hagstjórn og eru því miður allt of mörg dæmi um slíkt í íslenskri hagsögu þegar vel árar. Ég vil bæta því hér inn í nál. að á árunum 1994, 1995, 1996 og 1997, á fjögurra ára tímabili hafa tekjur ríkissjóðs aukist samanlagt um 44,2 milljarða kr. umfram það sem telja má eðlilega tekjuöflun í meðalárferði í þjóðarbúskapnum. Gjöldin hafa hins vegar aukist samsvarandi eða um 44,3 milljarða kr. Tekjuaukanum sem skapast hefur vegna efnahagsuppsveiflunnar hefur þannig alfarið verið ráðstafað til aukinna útgjalda. Þó ber að hafa í huga að hluti þessara gjalda er vegna sérstakra innlausna spariskírteina en þótt tekið sé tillit til þess er ljóst að langstærstum hluta tekjuaukans vegna uppsveiflunnar hefur verið ráðstafað í aukin útgjöld hjá ríkinu en ekki til greiðslu skulda. Minni hlutinn telur orka tvímælis að ríkisstjórnin verji efnahagsbatanum til útgjalda í stað þess að greiða niður skuldir eins og eðlilegt má telja þegar góðæri ríkir. Við núverandi aðstæður, þar sem miklar framkvæmdir eru fjármagnaðar með erlendum lánum og mikilli einkaneyslu, er stöðugleikanum í efnahagsmálum ógnað og veruleg hætta á að verðbólgan fari af stað á nýjan leik. Benda má á í þessu sambandi að á næsta ári er gert ráð fyrir því að ráðstöfunartekjur heimilanna aukist um 8%. Það gefur til kynna að spár um 5% aukningu einkaneyslu séu verulega vanmetnar. Saman fer að ríkissjóður og almenningur ráðstafar efnahagsbata sínum til nýrra útgjalda sem skapa mun mikinn þrýsting á stöðugleikann. Ekkert svigrúm er í ríkisfjármálum til þess að mæta áhrifum af minnkandi efnahagsumsvifum sem fer að bera á strax á næsta ári og munu koma fram með meiri þunga á árinu 1999. Á skömmum tíma gæti myndast umtalsverður halli á ríkissjóði og verðbólga vaxið verulega, ef ekkert verður aðhafst, og gætu afleiðingarnar orðið svipaðar og árið 1988. Þessu til viðbótar vil ég bæta um þetta efni að minna má á að ýmis lagaákvæði hafa verið afnumin eða verulegalega skert sem stuðluðu að sparnaði bæði þvinguðum og valkvæðum. Fyrir fjórum árum voru afnumin lagaákvæði um skyldusparnað. Þá voru um 4.100 millj. kr. á skyldusparnaðareikningum hjá Húsnæðisstofnun ríkisins. Fé þetta hefur að miklu leyti þegar verið greitt út og verður útgreiðslu þess nánast lokið í lok næsta árs. Sú ráðstöfun að greiða út skyldusparnað án þess að taka inn nýjan á sama tíma hefur aukið einkaneyslu og dregið úr sparnaði. Auk þess hafa skattaívilnanir með húsnæðissparnaðarreikningum verið felldar úr gildi og skattafsláttur vegna hlutafjárkaupa fellur niður eftir tvö ár. Þessar aðgerðir hafa leitt til þess að dregið hefur út sparnaði og hafa verið skýr skilaboð frá stjórnvöldum til almennings að ekki eigi að spara. Telja verður að þessi almenna hvatning gegn sparnaði sem birtist í aðgerðum stjórnvalda ásamt eyðslustefnu í ríkisfjármálum sé höfuðorsökin fyrir því hversu hættulega lítill sparnaður er hér á landi. Enn virðist ríkja það hugarfar að eyða beri efnahagslegum ávinningi svo fljótt sem verða má og helst áður en hann er í hendi. Ég tel að ekki megi vanmeta sálfræðileg áhrif af pólitískum aðgerðum ríkisstjórnarinnar gegn eðlilegum og nauðsynlegum sparnaði. Enn óheppilegra er að á síðustu árum hefur ríkt sæmilegur efnahagslegur stöðugleiki eftir langt tímabil mikillar verðbólgu og ójafnvægis í efnahagsmálum. Einmitt á þessu tímabili hefði verið öllu öðru mikilvægara að hvetja til sparnaðar og ábyrgrar uppbyggingar í atvinnulífinu og vinna traust almennings á stjórn efnahagsmála. Síðustu sex árin hafa því miður verið tímabil hinna glötuðu tækifæra og því miður óttast ég að afleiðingar af mistökum undanfarinna ára í efnahagsstjórn sem lýsa sér í lágum sparnaði og mikilli útgjaldaþenslu bæði hjá hinu opinbera og heimilunum muni verða vaxandi verðbólga og atvinnuleysi á næstu árum. Fram undan er tímabil sem mun ráða úrslitum um það hvort takist að varðveita efnahagslegan stöðugleika eða hann fjúki veg allrar veraldar. Vík ég þá aftur að nál.: Skuldasöfnun heimilanna er að verða eitt stærsta efnahagsvandamál sem Íslendingar hafa átt við að glíma undanfarin ár. Sú eyðslustefna sem stjórnvöld hafa leitt undanfarin tvö til þrjú ár hefur stuðlað að svo litlum þjóðhagslegum sparnaði að Íslendingar eru í hópi verst settu þjóða í þessu sambandi. Það eru sláandi tölur sem koma í ljós þegar litið er á skuldaþróunina. Þannig hafa skuldir heimilanna í hlutfalli við ráðstöfunartekjur aukist úr 117,3% á árinu 1993 í 132,8% á þessu ári samkvæmt áætlun Seðlabanka Íslands. Þá benda spár til þess að skuldir heimilanna muni nema um 374 milljörðum kr. í lok ársins 1997 og hafa þá aukist um rúmlega 26 milljarða kr. á árinu. Þegar skuldaaukning er orðin svona mikil að ráðstöfunartekjur heimilanna á heilu ári duga ekki til greiðslu þeirra er ljóst að alvarlegur vandi blasir við. Algert stefnu- og úrræðaleysi ríkir af hálfu stjórnvalda varðandi fjárhagsmálefni heimilanna. Ríkisstjórnin heldur áfram að ýta undir óraunhæfar væntingar um framtíðartekjur sem leitt hefur til verulegs óróa á vinnumarkaði. Á meðan heldur skuldsetning heimilanna áfram. Minni hlutinn telur tímabært að stjórnvöld horfist í augu við þá staðreynd að róttækra aðgerða er þörf til að efla kerfisbundinn og frjálsan sparnað í landinu. Eftir þeim aðgerðum er kallað hér. Ljóst er að sá hagvöxtur sem átt hefur sér stað hér á landi undanfarin ár hefur aðallega verið borinn uppi af þjóðarútgjöldum fremur en innlendri verðmætasköpun. Aðhaldsleysi í fjármálastjórn hins opinbera, bæði ríkis og sveitarfélaga, hefur ýtt undir gegndarlausan innflutning og eyðslu. Það er til marks um þá þróun sem átt hefur sér stað að á næsta ári er gert ráð fyrir að viðskiptahallinn við útlönd verði tæpir 19 milljarðar kr. samkvæmt þjóðhagsspá frv. Á árinu 1995 var hins vegar afgangur af viðskiptunum við útlönd sem nam tæpum 4 milljörðum kr. Á tveimur árum hefur því þessi staða versnað um 23 milljarða kr. Það kemur ekki á óvart miðað við framangreindar tölur að erlendar skuldir fara vaxandi, enda er bein samsvörun á milli viðskiptahalla og skuldasöfnunar. Þannig áætlar Þjóðhagsstofnun að erlendar skuldir muni aukast um 3,5% að raungildi á þessu ári. Það er þó alvarlegra að á næsta ári er búist við enn meiri aukningu eða 4,5%. Í fjárlagafrv. eru engar þær aðgerðir sem nauðsynlegar eru til að draga úr viðskiptahallanum og skuldasöfnun erlendis sem er orðið eitt brýnasta hagstjórnarmál hér á landi. Lauslega má áætla að hækkun á skuldbindingum vegna lífeyrisgreiðslna opinberra starfsmanna nemi rúmum 10 milljörðum kr. á næsta ári. Af þeirri fjárhæð eru 7,5 milljarðar kr. vegna áunninna réttinda og launahækkana sem ættu að færast á rekstrarreikning ríkissjóðs. Í fjárlagafrv. eru hins vegar einungis færðir um 3,8 milljarðar kr. Eftir standa því um 3,7 milljarðar kr. sem er hækkun skuldbindinga vegna launahækkana á árinu. Minni hlutinn telur að færa beri þessa fjárhæð til gjalda og vísar í því sambandi til skýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir árið 1996. Verður nú vikið að nokkrum þeim þáttum á gjaldahlið frv. sem miklu ráða um aðstæður og skilyrði almennings í landinu. Góð heilbrigðisþjónusta er aðalsmerki þjóðar sem vill kenna sig við velferð og skiptir hvern einasta landsmann miklu. Brestir í þessum þætti velferðarkerfisins koma því þungt niður á heimilum landsmanna. Niðurskurður síðustu ára til heilbrigðismála hefur því valdið áhyggjum og ómældum erfiðleikum hjá stórum hópi fólks. Útgjöld í þessum málaflokki hafa ekki þróast í samræmi við kröfur um bætta heilbrigðisþjónustu, breytta aldurssamsetningu þjóðarinnar, nýja þekkingu og tækni eða aukinn hagvöxt allra síðustu ára. Því til staðfestingar skal bent á að framlög til heilbrigðismála hafa aukist um tæplega 1,4% að jafnaði síðustu fjögur árin en á sama tíma hefur hagvöxtur aukist um 3,6% að jafnaði á ári. Útgjöld til ráðuneytis heilbrigðis- og tryggingamála nema nær 59 milljörðum kr. á næsta ári samkvæmt frv. sem er um það bil 38,6% allra útgjalda ríkisins á greiðslugrunni en 36,2% miðað við rekstrargrunn. Því er í sjálfu sér skiljanlegt að reynt sé að halda þétt utan um þennan mikilvæga en fjárfreka málaflokk. Ráðdeild og sparnaður er sígilt viðfangsefni á þessu sviði sem öðrum. Á hinn bóginn þarf að gæta lögbundins réttar landsmanna til bestu fáanlegrar heilbrigðisþjónustu. Aðgerðir stjórnvalda á undanförnum árum hafa verið ótrúlega handahófskenndar og bitnað bæði á notendum og starfsfólki á þessu sviði, sérstaklega sjúkrahúsþjónustunni. Afgreiðsla fjárlaga þessa árs jók aðeins á vandann í heilbrigðiskerfinu og öll varnaðarorð minni hlutans í þeim efnum hafa verið á rökum reist. Sparnaðarhugmyndir voru enn einu sinni fullkomlega óraunhæfar og að mestu óútfærðar eins og niðurstöður frv. til fjáraukalaga sýna glöggt, þar sem auka þarf framlögin á þessu ári um nær 2 milljarða kr. til ýmissa liða innan heilbrigðiskerfisins. Og enn er stór hluti vandans óleystur. Svo hart hefur verið gengið fram í óraunhæfum sparnaði að varla fyrirfinnst lengur nokkur einasta heilbrigðisstofnun sem nær því að vera innan ramma fjárlaga og segir sig sjálft að við svo búið má ekki standa. Fyrir liggur að uppsafnaður rekstrarhalli allra sjúkrahúsanna í landinu er nú orðinn samtals um það bil 1 milljarður kr. Þar af er halli stærstu sjúkrahúsanna, þ.e. Ríkisspítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur, enn hartnær 400 millj. kr. í lok þessa árs þrátt fyrir 320 millj. kr. framlag á fjáraukalögum. Flest hin sjúkrahúsanna eru með einhvern halla í árslok, allt frá 4 upp í 84 millj. kr. Við 2. umr. fjáraukalaga var samþykkt sérstakt framlag að upphæð 200 millj. kr. sem ætlað er til að taka á rekstrarvanda sjúkrahúsanna utan Reykjavíkur og ber að fagna því. Vonandi dugar það til en á það ber að líta að stærsta sjúkrahúsið í þeim hópi, Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, er komið með 84 millj. kr. resktrarhalla nú í árslok. Þá er ekki minna áhyggjuefni að viðhald húsa og endurnýjun tækja hefur lengi setið á hakanum. Ástandið í þeim efnum fer sífellt versnandi og verður afar kostnaðarsamt að taka á þeim vanda. Sem dæmi má nefna að Sjúkrahús Reykjavíkur er að verða háskalega illa farið af viðhaldsskorti. Áætlaður kostnaður vegna viðgerða utan húss er nær 400 millj. kr. en viðhald innan húss mun kosta enn hærri upphæðir. Þannig mætti rekja fleiri dæmi því víðast hvar blasir þörfin við og sums staðar er húsakosturinn í raun ekki boðlegur hvorki sjúklingum né starfsfólki. Langvarandi sparnaður í viðhaldi er óskynsamlegur og kemur fram í auknum kostnaði þegar til lengdar lætur. Minni hlutinn telur að gera þurfi áætlun til nokkurra ára um viðhald heilbrigðisstofnana og endurnýjun tækjakosts svo að þessar stofnanir grotni ekki niður í hirðuleysi. Allur þessi vandi liggur fyrir studdur gögnum og skýrslum frá stofnununum sjálfum og öðrum matsaðilum. Þessar hallatölur eru raunverulegar og ekki til komnar vegna óráðsíu. Það er almennt viðurkennt að starfsfólk sjúkrahúsanna hefur lagt hart að sér og náð miklum árangri við erfiðar aðstæður á undanförnum á 5--10 árum. Göngudeildarþjónusta hefur verið efld, aðgerðum hefur verið fjölgað, legutími styst og hjúkrunarþyngd hefur aukist, sjúklingum hefur fjölgað á hvern starfsmann og lyfjakostnaður sjúkrahúsa lækkað. Þennan árangur ber að viðurkenna og horfast í augu við að lengra verður ekki gengið án þess að illa bitni á þeim er síst skyldi, þ.e. sjúklingunum sjálfum. Heilbrrn. og meiri hluti fjárln. hafa vissulega tekið á þessum vanda að hluta til með aukaframlögum á fjáraukalögum og sérstakri fjárveitingu að uphæð 300 millj. kr. á næsta ári sem skipta á milli sjúkrahúsanna samkvæmt samningum við stofnanir. Allt er betra en ekkert en eins og fyrr segir er vandinn miklu stærri en svo að þetta dugi til. Það er mat forsvarsmanna þriggja stærstu sjúkrahúsanna að það vanti samtals rúmlega 1 milljarð kr. upp á þær tölur sem fram koma í frv. til rekstrar þessara sjúkrahúsa til þess eins að halda starfseminni í sama horfi og nú er. Það blasir því ekkert annað við en minnkandi þjónusta ef ekki verður brugðist við af ábyrgð og sanngirni. Minni hlutinn telur óhjákvæmilegt að taka almennilega til hendinni til þess að tryggja réttmæta heilbrigðisþjónustu og létta áhyggjum og erfiði af sjúkum og öldruðum og aðstandendum þeirra. Víkur nú málinu að menntamálum. Það hefur lengi verið áhyggjuefni þeirra sem bera menntun þjóðarinnar fyrir brjósti að fjárveitingar til menntamála eru mjög naumar hér á landi miðað við það sem tíðkast í nágrannalöndunum. Minni hluti menntmn. ítrekar það enn fremur í umsögn sinni til fjárln. og lýsir því þar að hér sé verið að reyna að halda úti skólakerfi fyrir allt of lítið fé miðað við það sem gerist í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Staðan í skólum hvort sem litið er til þjónustu við nemendur, atvinnulífsins eða launakjara kennara stenst engan veginn samanburð við þau lönd sem við lítum til samkvæmt t.d. síðustu matsskýrslu OECD. Ef íslensk stjórnvöld bregðast ekki við með því að stórauka fjármagn til menntamála er alvarleg ástæða til að óttast um samkeppnishæfni Íslands á komandi árum. Fjárveitingar til háskólastigsins koma verst út í samanburði við önnur lönd í skýrslu OECD. Bent skal á að ef frv. til laga um háskóla verður samþykkt má búast við verulega auknum kröfum um fjárveitingar til allra skóla á háskólastigi. Háskóli Íslands hefur mikla sérstöðu meðal íslenskra skóla. Forsvarsmenn skólans hafa lagt fyrir fjárln. mjög vel rökstuddar óskir um 230 millj. kr. hækkun framlaga frá því sem frv. gerir ráð fyrir. Þar af töldu þeir nauðsynlegt að hækka launaliðinn um 100 millj. kr. vegna vanreiknaðra áhrifa kjarasamninga. Þeirri beiðni hefur verið hafnað af ráðuneytinu sem telur að áhrif kjarasamninga við háskólamenn séu þegar reiknuð inn í frv. Auk þess var beðið um aukið fjármagn til rannsóknastarfsemi, til kennslu- og vísindadeildar, alþjóðasamskipta, rannsóknanáms og ritakaupasjóðs. Minni hlutinn telur nauðsynlegt að styðja betur við starfsemi háskólanna í landinu þar sem hugvit og þekking er sú auðlind sem rækta ber og virkja miklu betur en hingað til hefur verið gert. Á því grundvallast framtíð komandi kynslóða. Undanfarið hefur verið unnið að samningu við framhaldsskólana um nýtt kerfi til að deila fjárveitingum á skólana. Þeim samningum er ekki að fullu lokið en ástæða er til að minna á að ef fjárveitingum er haldið niðri til framhaldsskólanna á þann hátt sem fram kemur í þessu frv. vænkast hagur skólanna ekki við það eitt að taka upp nýjar úthlutunarreglur. Sá vandi verður heldur ekki leystur með því að taka upp fallskatt eða önnur skólagjöld. Ástæða er til að skoða fjárveitingu til framhaldsskólanna með tilliti til þess að verið er að framkvæma ný lög. Varðandi grunnskólastigið má minna á að fjölmörg sveitarfélög telja sig hafa borið skarðan hlut frá borði þegar grunnskólinn var færður yfir til sveitarfélaganna og er það álit minni hlutans að fara eigi yfir það dæmi upp á nýtt með tilliti til þess sem fram hefur komið um auknar kröfur til skólanna. Mesti vandinn sem blasir við er þó hin alvarlega staða námsgagnagerðar, en það verkefni er í umsjá ríkisins. Lengi hefur framlag ríkisins til námsgagnagerðar miðað við hvern einstakan nemanda á grunnskólastigi verið margfalt lægra en í nágrannalöndunum, en nú hefur það einnig farið hraðminnkandi. Árið 1991 var framlag til námsgagnagerðar 6.480 kr. á nemanda en er nú komið niður í 5.060 kr. á nemanda. Á sama tíma eru gerðar kröfur um meira framboð og aukin gæði námsgagna og námsefnisformið tekur hröðum breytingum. Námsgagnastofnun sem ætlað er lykilhlutverk á þessu sviði samkvæmt lögum fór fram á 40 millj. kr. viðbótarframlag til að geta betur sinnt endurnýjun námsefnis í náttúrufræðigreinum, undirbúningi endurnýjunar námsefnis vegna nýrrar námskrár og til kynningar. Minni hlutinn telur nauðsynlegt að taka tillit til óska stofnunarinnar og flytur reyndar brtt. til þess að verða við þeirri ósk um 40 millj. kr. hærri fjárveitingum. Fyrirhugað er að flytja málefni fatlaðra til sveitarfélaganna eftir rúmt ár, og er allt gott um það að segja ef flutningurinn er vandlega undirbúinn í góðri sátt við sveitarfélögin. Þau mega ekki erfa óbættan allan þann vanda sem nú er til staðar. Enn er t.d. mikill vandi óleystur í húsnæðismálum fatlaðra og horfir ekki vel með lausnir þegar ríkisstjórnin gengur ár eftir ár stórlega á lögbundinn tekjustofn Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Á næsta ári er ætlunin að taka 235 millj. kr. af þeim tekjustofni í ríkissjóð sbr. 3. tölulið 6. gr. frv. Er þó ljóst að full þörf er fyrir allt það fé til þess að stytta langa biðlista, einkum í Reykjavík og í Reykjaneskjördæmi, eftir sambýlum fyrir fatlaða. Minni hlutinn gagnrýnir harðlega þessa ráðstöfun ríkisstjórnarinnar og leggur til að 3. töluliður 6. gr. frv. til fjárlaga verði felldur brott. Um landbúnaðarmál er það að segja að minni hlutinn telur miður að ríkisstjórnin sjái sér ekki fært nú í góðærinu að veita meira fjármagn til Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins en raun ber vitni vegna þess að starfsemi stofnunarinnar hefur á mörgum sviðum verið lykillinn að auknum framförum í landbúnaði á Íslandi á undanförnum árum. Sem dæmi má nefna framfarir í kornrækt til fóðurgjafar. Þær gefa íslenskum bændum nú þegar nokkur sóknarfæri sem byggjast á niðurstöðum ræktunartilrauna á Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Það mun vera samkvæmt samkomulagi við Bændasamtökin að lagt er til í frv. að framlag til þeirra hækki um 25 millj. kr. á milli ára. Hækkunin skýrist af því að lagt er til að þær 89 millj. kr. sem verja skal til uppkaupa á fullvirðisrétti eða markaðsaðgerða samkvæmt gildandi búvörusamningi verði veittar til jarðræktarframlaga og fleiri verkefna. Landbn. Alþingis bendir á að þarna er einhliða verið að taka upp samning við sauðfjárbændur og nota fjármuni sem þeim eru ætlaðir samkvæmt samningnum til að leysa önnur uppsöfnuð vandamál. Þessi vandamál hefur í sjálfu sér dregist allt of lengi að leysa en erfitt er að sjá réttlætið í að þau séu leyst á kostnað sauðfjárbænda á sama tíma og ekki hefði verið vanþörf á sérstökum aðgerðum til styrktar þeim sem verst standa í þeim hópi. Þá skal minnt á að í 2. tölulið 6. gr. frv. er gert ráð fyrir að framlög til sérstaks átaksverkefnis til markaðssetningar og framleiðslu vistvænna og lífrænna afurða verði skert um helming frá því sem lög gera ráð fyrir. Þessi tillaga ber vott um vanþekkingu og skilningsleysi á mikilvægi slíks átaks til að lyfta undir nýjungar er til framfara horfa í landbúnaði. Minni hlutinn leggur til að 2. töluliður 6. gr. falli brott. Umhverfismál vega æ þyngra í nútíma samfélagi eins og landsmenn hafa rækilega verið minntir á undanfarna daga. Það er því áhyggjuefni, hversu illa er búið að stofnunum á vegum umhvrn. sem af allt of veikum mætti þurfa að fást við sívaxandi verkefni. Langverst er staða Hollustuverndar ríkisins sem glímir við mikinn vanda í mannahaldi og rekstri vegna aukinna verkefna, einkum vegna ákvæða EES-samningsins og fleiri bindandi alþjóðasamninga. Nægir að vísa til faglegrar úttektar Skipulags og stjórnunar ehf. frá ágúst 1996 um mannaflaþörf stofnunarinnar, en niðurstaða hennar var, að ,,alger lágmarksþörf`` til aukningar væri 20,5 stöðugildi til að stofnunin gæti staðið undir þeirri starfsemi sem lög, reglur og samningar við erlend ríki gera ráð fyrir. Stofnunin fór fram á verulega hækkun framlags til þess að geta fjölgað í starfsliði. Þeirri beiðni til stuðnings má vísa til upplýsinga um kröfur af hálfu ESA vegna vanefnda á framkvæmd EES-samningsins sem íslensk stjórnvöld verða að bregðast við. Meiri hluti fjárln. kom aðeins að litlu leyti til móts við óskir um eflingu stofnunarinnar, og er ljóst að Hollustuvernd ríkisins er um megn að standa undir þeim kröfum, sem til hennar eru gerðar, eins og nú er að henni búið. Um aðrar stofnanir og verkefni á sviði umhverfismála er það að segja, að þau verða að fá aukinn stuðning á næstu árum, ef þessi málaflokkur á að fá það vægi sem hann þarf. Skilningur stjórnvalda í þeim efnum birtist ekki í þessu frv. til fjárlaga næsta árs. Þar verður t.d. ekki séð hvernig ráðuneytið ætlar að vinna að nauðsynlegum aðgerðum til að takmarka útstreymi gróðurhúsalofttegunda hér á landi. Þar duga engin vettlingatök, ef þjóðin ætlar sér sómasamlegan sess í samfélagi þjóðanna. Samkvæmt 5. tölulið skerðingarákvæða í 6. gr. frv. skulu 1.064 millj. kr. af innheimtum mörkuðum tekjum til vegagerðar renna í ríkissjóð á næsta ári. Ljóst er að þessi skerðing mun hafa í för með sér um 6% lækkun framlaga til nýframkvæmda frá þeirri vegáætlun sem samþykkt var síðasta vor. Á það var bent í áliti samgn. við afgreiðslu fjárlaga síðasta árs að lækkun fjárveitinga til nýframkvæmda næmi 18--19% á þessu ári. Því blasir við að enn frekari skerðing mun hafa veruleg áhrif á framkvæmdir í vegamálum og hlýtur að leiða til frestunar á ýmsum brýnum verkefnum um land allt. Minni hlutinn telur að þessum sífellda niðurskurði fjárveitinga til vegamála þurfi að linna og leggur til að 5. tölul. 6. gr. verði felldur brott. Fjárln. hefur nánast eingöngu fjallað um útgjaldahlið frv. til þessa, og tekjuhlið þess bíður því 3. umr. Einnig er eftir að fjalla nánar um lánsfjárgrein frv. og heimildargrein þess svo og nokkur önnur atriði. Brtt. meiri hlutans nema rúmlega hálfum öðrum milljarði króna og styður minni hlutinn margar þeirra. Minni hlutinn flytur nokkrar brtt. við 2. umr. sem sýna þær áherslur, sem fulltrúar hans vilja ná fram í ráðstöfun ríkisteknanna. Minni hlutinn telur að tekjuhliðin sé vanáætluð um 1--1,5 milljarða kr. en hann mun að auki flytja tillögur til breytinga á tekjuhliðinni við 3. umr. m.a. um hækkun tryggingagjalds, ef tillögur minni hlutans um breytingar á gjaldahlið frv. verða samþykktar. Undir þetta nál. skrifa auk frsm. Gísli S. Einarsson, Kristín Halldórsdóttir og Sigríður Jóhannesdóttir. Áður en ég vík að framkomnum brtt. frá minni hluta fjárln. vil ég aðeins víkja að öðru máli og gera grein fyrir því af minni hálfu en það er fjárhagur Byggingarsjóðs verkamanna. Fyrir sex árum voru teknar ákvarðanir sem áttu að treysta fjárhag Byggingarsjóðs verkamanna til framtíðar. Gengið var út frá árlegu framlagi ríkissjóðs til byggingarsjóðsins að fjárhæð 1.075 millj. kr. árið 1992 og við það miðað af hálfu ríkisstjórnarinnar að sú fjárhæð haldist að raungildi sem árlegt framlag til frambúðar eins og fram kom í frv. til fjárlaga fyrir árið 1992. Forsendur um vexti af lántökum og útlánum sjóðsins hafa verið nærri lagi og því allar forsendur til þess að þau áform geti gengið eftir. Engu að síður var staða sjóðsins um síðustu áramót þannig að ef hann hefði verið gerður upp þá hefði vantað um 6.000 millj. kr. til þess að endar næðu saman. Ríkisstjórnin hefur ekki staðið við forsendurnar af sinni hálfu og hefur framlag ríkissjóðs verið lækkað ár frá ári og er nú lagt til að það verði einungis 275 millj. kr. á næsta ári í stað 1.308 millj. kr. sem framlagið þyrfti að vera ef standa ætti við fyrri áform og stefnumörkun frá árinu 1992. Samtals nema vanefndir ríkisstjórnarinnar tæpum 4.000 millj. kr. á þessum sex árum eða um 50,7% af framlögunum. Aðeins 49,3% af framlögunum hafa skilað sér á þessu tímabili. Af skerðingunni sem nemur tæpum 4.000 millj. kr. hefur um 73% eða um 2.900 millj. kr., og bið ég nú formann þingflokks Framsfl. að taka vel eftir, komið til þann tíma sem Framsfl. hefur farið með félmrn. Þessar vanefndir ríkisstjórnarinnar hafa leitt til þess að nýjum framkvæmdalánum hefur fækkað úr 500, eins og átti að vera, niður í 180 og enn er áformað á næsta ári að fækka þeim og nú niður í 170. Spyrja má hvernig þessi niðurskurður samrýmist kosningayfirlýsingu Framsfl. um ,,fólk í fyrirrúmi``. Víst er að fátækt fólk hefur ekki verið sérstaklega í fyrirrúmi við þessar aðgerðir. Það má líka minna á áherslu Sjálfstfl. á vandaða fjármálastjórn og ásakanir í garð þeirrar ríkisstjórnar sem fór frá árið 1991 um fjármálasukk og fortíðarvanda. Hallinn á Byggingarsjóði verkamanna á næsta ári er ráðgerður 800 millj. kr. og um síðustu áramót vantaði um 6 milljarða eins og fyrr greinir til þess að gera sjóðinn upp. Áætla má því að við lok næsta árs nálgist þessi vandi Byggingarsjóðs verkamanna 8 milljarða kr. Hér er verið að búa til vaxandi vanda og e.t.v. mætti kalla hann fortíðarvanda framtíðarinnar. Ekki verður talið að sýnd sé ábyrgð í fjármálastjórn sjóðsins heldur þvert á móti er látið reka á reiðanum af fullkomnu ábyrgðarleysi og væri nú ekki úr vegi að forustumenn Sjálfstfl. kæmu hér upp og rifjuðu upp gömlu ræðurnar sínar um fortíðarvanda ýmissa sjóða og útskýrðu fyrir þingheimi vanda Byggingarsjóðs verkamanna sem þeir hafa búið til með vanefndum sínum og hvers vegna þeir gripu til þessa ráðs. Herra forseti. Það er búið að dreifa nokkrum brtt. sem minni hlutinn mun flytja, aðrar koma fram síðar í þessari umræðu og enn aðrar við 3. umr. fjárlaganna, en samanlagt munu brtt. standa í járnum að því leytinu til að gert er ráð fyrir að afla tekna til jafnvægis við tillögur um ný útgjöld. Ég vil aðeins fara yfir þær tillögur sem fram eru komnar af hálfu minni hluta fjárln. Fyrst eru þrjár brtt. á þskj. 482, við 6. gr. frv. sem er um skerðingarákvæði í ýmsum lögum. Þar hef ég þegar gert ráð fyrir tillögum minni hlutans um að fella niður fyrirhugaða skerðingu á mörkuðum tekjustofnum til vegagerðar og fyrirhugaðri skerðingu á framlagi til átaksverkefnis um framleiðslu og markaðssetningu vistvænna og lífrænna afurða sem á að vera 25 millj. kr. en er í frv. lagt til að verði 12,5 millj. kr. Það er eins og fyrr greinir 1.064 millj. kr. sem lagt er til að skerða markaða tekjustofna Vegagerðar og leggjum við til að þetta ákvæði falli brott og til vegamála verði varið þessum fjármunum. Í þriðja lagi leggur minni hlutinn til að 4. töluliður skerðingarákvæðanna falli brott en hann kveður á um að skerða það fé sem Framkvæmdasjóður fatlaðra á að fá og nemur sú skerðing um 235 millj. kr. Á þskj. 481 er að finna tíu brtt. sem minni hlutinn flytur við ýmsa málaflokka í fjárlagafrv. Fyrsta tillaga er um Háskóla Íslands þar sem lagt er til að liðurinn Tölvu- og tækjakaup hækki um 80 millj. kr. og er það í samræmi við óskir sem fram komu frá forsvarsmönnum þeirrar stofnunar. Önnur tillaga frá okkur er ranglega merkt í þskj. Framhaldsskólar, stofnkostnaður og bið ég forseta um að leiðrétta það. Hann á að heita Háskóla- og vísindastofnanir, viðhald og stofnkostnaður. Þar leggjum við til að liðurinn Tæki og búnaður hækki úr 23 millj. upp í 68 millj. eða um 45 millj. kr. Þriðja tillaga er hækkun framlaga til Námsgagnastofnunar um 40 millj. sem ég hef áður gert grein fyrir. Fjórða tillaga er varðandi Atvinnuleysistryggingasjóð þar sem lagt er til að liðurinn Starfsmenntasjóður hækki úr 50 millj. upp í 85 millj. kr. Fimmta tillaga er um sjúkratryggingar þar sem lagt er til að liðurinn Lækniskostnaður hækki um 100 millj. kr. og verði 2.100 millj. Þá leggjum við til í sjötta lagi að framlög til Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri hækki um 50 millj. kr. eða úr 1.554,5 millj. í 1.604,5 millj. kr. Í sjöunda lagi leggjum við til að liðurinn 08-371, Ríkisspítalar, hækki um 300 millj. kr. sem skiptist þannig að liðurinn 1.01 Ríkisspítalar hækki um 200 millj. kr. og liðurinn 5.60 Stjórnarnefnd, viðhald hækki um 50 millj. kr. og liðurinn 6.01 verði 50 millj. kr. en ekki er gert ráð fyrir framlögum til hans í frv. Í áttunda lagi er lagt til að fjárveitingar til Sjúkrahúss Reykjavíkur hækki um 350 millj. kr. sem skiptist þannig að liðurinn 1.01 Sjúkrahús Reykjavíkur hækki um 200 millj. kr. og liðurinn 5.01 Viðhald hækki um 100 millj. kr. og liðurinn 6.01 Tæki og búnaður hækki um 50 millj. kr. Í níunda lagi leggjum við til að liðurinn 08-380, Sjúkrahús á landsbyggðinni, hækki um 50 millj. kr. Í tíunda lagi leggjum við til að liðurinn 10-211, Vegagerðin, hækki um 1.064 millj. kr. sem er sama fjárhæð og lagt er til í frv. að skerða tekjur Vegagerðarinnar. En við leggjum sem sé til að þetta fé renni til Vegagerðarinnar og verði varið til samgöngumála í kjördæmum. Herra forseti. Ég hef þá lokið að gera grein fyrir nál. minni hluta og þeim brtt. sem fram eru komnar. Síðar í umræðunni verður gerð grein fyrir öðrum brtt. sem við flytjum.

Herra forseti. Hún er með ólíkindum sú þversögn sem kemur fram í málflutningi talsmanns stjórnarandstöðunnar í þessari umræðu. Hv. þm. telur að verðbólgan sé komin á kreik og talar um lausatök í ríkisfjármálum. Hv. þm. gagnrýnir að tekjuaukinn sé allur nýttur til útgjalda í stað þess að borga niður skuldir en segir síðan í grg. að ekkert svigrúm sé til í ríkisfjármálum en kemur síðan og mælir fyrir tillögum upp á útgjöld sem nema 2,1 milljarði kr. Hvernig á að fjármagna það hjá ríkissjóði sem hefur ekkert svigrúm? Jú, það á að gera það með því að fullyrða að tekjurnar séu vanáætlaðar. Tekjur vanáætlaðar upp á 1--1,5 milljarða kr. Reynist það ekki rétt þá eigi að ganga í vasa atvinnulífsins og leggja á hækkaða skatta, auka tryggingagjaldið og ná þannig endum saman. Herra forseti. Er þetta boðlegur málflutningur? Ég segi: Hann er fjarri því.

Andsvarið var ekki boðlegt, það er rétt.

Herra forseti. Mér fannst andsvarið vera heldur snemma á ferðinni því að ég gat um það að við flyttum brtt. við fjárlagafrv. bæði gjaldamegin og útgjaldamegin og að við legðum til að afla tekna fyrir þeim tillögum okkar sem auka útgjöld. Hins vegar eru ekki allar tillögur komnar fram eins og gengur í fjárlagavinnu sem er unnin í mikilli tímaþröng, auk þess sem tekjuhlið fjárlaganna er rædd við 3. umr. og við boðum brtt. okkar tekjumegin þar. Ég vísa því alveg á bug að einhver tvískinnungur sé í málflutningi okkar að þessu leyti. Ég vil hins vegar upplýsa hv. þm. um að það er góðæri á Íslandi að sögn ríkisstjórnarinnar. Það góðæri kemur auðvitað fram m.a. í afkomutölum atvinnulífsins. Hví skyldu menn ekki mega hugleiða það og leggja til að atvinnulífið legði fram einhverja fjármuni til sameiginlegra þarfa þjóðarinnar við þær aðstæður þegar góðæri ríkir að þessu leytinu til? Gleymum því ekki að fyrir nokkrum árum þegar talið var að efnahagslægð væri í atvinnulífinu og mikið atvinnuleysi braust fram, var talið nauðsynlegt að létta sköttum af atvinnulífinu fyrir fjárhæð sem nemur um 4 milljörðum kr. og þeir voru færðir yfir á almenning. Nú er sú kreppa búin og komið góðæri og er þá ekki, herra forseti, rétt að einhver hluti af þessum 4 milljörðum fari til baka frá almenningi yfir til fyrirtækjanna?

Herra forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. 5. þm. Vestf. að það er góð staða almennt og ég tek undir með honum að telja má að góðæri sé á Íslandi. Það er ekki nema vegna þess að okkur hefur tekist að snúa efnahagshjólunum við til hins betra. En þingmaðurinn nefndi að það ættu eftir koma tillögur. Það eru þá væntanlega tillögur um enn frekari útgjöld. Í nál. minni hluta fjárln. kemur fram í lokaorðum að tekjurnar til að mæta útgjaldatillögum stjórnarandstöðunnar eigi að koma með meiri tekjum en gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. og tillögum meiri hluta fjárln. og með hækkun tryggingagjalds. Ég tel að það sé ekki skynsamlegt að auka álögur á atvinnulífið og veikja möguleika atvinnulífsins að bæta kjör fólksins í landinu. Það er ekki sú leið sem við stjórnarsinnar viljum fara. Við viljum sjá vöxtinn og batann í atvinnulífinu með því að atvinnulífið geti greitt hærri skatta og þannig megi hagur ríkissjóðs batna og þannig getum við styrkt stöðu ríkisrekstrarins. Það er auðvitað hið mikilvæga verkefni okkar. Þess vegna tel ég að mikil þversögn sé í þeim málflutningi stjórnarandstöðunnar þegar hún leggur til að hækka útgjöld ríkissjós, sem hefur ekkert svigrúm, um 2,1 milljarð.

Herra forseti. Það er óhjákvæmilegt að benda á að tillögur meiri hluta fjárln. gera ráð fyrir að hækka ríkisútgjöldin um 1,5 milljarða kr. og megnið að þeim tillögum kemur frá ríkisstjórninni. Meiri hluti fjárln. verður því að leggja fjárlagafrv. fram til 2. umr. með 1.050 millj. kr. halla. Og ég spyr: Hvar ætlar meiri hlutinn að fá tekjur til að skila hallalausum fjárlögum? Ég spái því að þær tekjur muni koma fram í uppreiknuðum áhrifum af hagvexti. 

Herra forseti. Hv. ræðumaður minntist á launamál Háskóla Íslands og ég vil í því sambandi aðeins endurtaka það sem ég sagði í framsöguræðu minni um þau að gert er ráð fyrir að háskólinn leggi fram útreikninga sína varðandi það hvað hann telur að vanti upp á í þeim efnum, að þeir verði lagðir fyrir og farið yfir þær tölur. Varðandi þá stefnumörkun sem kemur fram í nál. minni hluta fjárln. þá er ljós munur á stefnu meiri hlutans og minni hlutans. Það er alveg rétt að aukinn hagvöxtur og það að hjólin eru farin að snúast í þjóðfélaginu og mikil atvinnuuppbygging og aukin velta mun væntanlega skila einhverjum umframtekjum. Hins vegar er alveg rétt að þversögnin er mikil þegar byrjað er á því að tala um slaka fjármálastjórn, öllu sé útdeilt, og síðan er lagt til að afla meiri tekna til að þenja út ríkisgeirann. Það finnst mér ekki bera vott um meiri ábyrga fjármálastjórn hjá minni hlutanum en hún er að ásaka meiri hlutann fyrir. Það þýðir náttúrlega þenslu í ríkisgeiranum, jafnvel þó tekna sé aflað. Síðan er lagt til að þær tekjur séu lagðar á atvinnulífið sem getur leitt til bakslags í atvinnulífinu og það skili ekki eins miklu inn í hagkerfið og það gerir núna. 
            

Herra forseti. Af því hér hefur nokkuð verið fundið að því að minni hluti fjárln. leggur fram brtt. um ný útgjöld 

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að hluti tekna ríkissjóðs er kominn til vegna mikillar veltu í þjóðfélaginu og vegna þess að það er aukinn kaupmáttur og aukin velta. Það færir ríkissjóði tekjur. Það sem ég átti við er að ég er ekki búinn að sjá að minni hluti fjárln. ætli að beita sér gegn þeim tillögum sem meiri hlutinn flutti. Það er ekki tilfellið. En þessar brtt. minni hlutans eru til viðbótar og til þess fallnar að þenja út ríkisgeirann. Ég er ekki að segja að þessar brtt. séu af hinu slæma. Þetta eru þörf verkefni sem æskilegt væri að geta sinnt. Eigi að síður horfðumst við í meiri hlutanum í augu við þann ramma tekjumegin sem fyrirsjáanlegur var án þess að leggja á ný gjöld og hugsanlega aukningu tekna sem við höfum litið á spá um. En minni hlutinn vill aftur auka tekjurnar enn meira, taka meira frá atvinnulífinu inn í ríkisgeirann. Mismunurinn á stefnunni er fólginn í því.

Herra forseti. Minni hlutinn hefur og mun leggja til að fjármagna þær tillögur sem hann leggur fram til aukinna útgjalda. Það er alveg á hreinu. Það á eftir að fjármagna þann halla sem meiri hlutinn leggur til að verði á fjárlagafrv. og við væntum þess að meiri hlutinn leggi okkur lið við að finna tekjur til að fjármagna þennan halla sem meiri hlutinn gerir tillögu um. Við höfum ekki svo miklar áhyggjur af því að við njótum ekki stuðnings meiri hlutans við að finna leiðir til að brúa það bil. Við skulum leggjast í það verkefni. Við bendum á það í okkar nefndaráliti að trúlega séu tekjur ríkissjóðs vanáætlaðar þannig að í sjálfu sér megi vænta þess að jafnvægi sé á fjárlagafrv. að teknu tilliti til þess. En þá á að vísu eftir að taka tillit til þess að það þarf að færa tæpa 4 milljarða til útgjalda vegna nýrra lífeyrissjóðsskuldbindinga umfram það sem fært er í fjárlagafrv. Ég vil svo að lokum segja, herra forseti, að á þenslutímum er það fyrst og fremst hlutverk ríkissjóðs að taka peninga úr umferð. Draga úr peningamagni í umferð. Það getur ríkissjóður gert með því að hækka skatta, leggja á sparnað eða sýna aðhald í sínum útgjöldum. Það kann ekki góðri lukku að stýra þegar sparnaður er minnkaður og skattar lækkaðir á sama tíma miklar kauphækkanir eru. Það sjá allir sem horfa á efnahagsmál í almennu samhengi að allir þessir þættir geta ekki farið vel saman. Ríkisstjórnin er að keyra út af beinu brautinni í efnahagsmálum. Það er staðreynd málsins.

Herra forseti. Ég óska eftir því að til verði kallaðir þingflokksformaður Sjálfstfl. og þingflokksformaður Framsfl. Ég get hafið ræðu mína en ég bið sérstaklega um um að þeir verði við. Það er ástæða til að vekja athygli á því, herra forseti, að ekki einn einasti ráðherra telur ástæðu til að vera viðstaddur þessa umræðu frekar en vant er. Þeir leggja þetta á sína púlshesta sem eru reyndar ekkert síður í stjórnarandstöðu en stjórnarliðar í nefndum. Það er ástæða til að menn séu við. Ég vil þakka hæstv. iðnrh. og viðskrh. fyrir að mæta í salinn. Ég á sérstaklega erindi við, herra forseti, og bið um að ráðstafanir verði gerðar til að undir minni ræðu verði viðstaddir hv. þm. ...

Forseti hefur heyrt bón hv. þm. og vekur athygli á því að þingflokksformaður Framsfl., Valgerður Sverrisdóttir, er í húsinu og mun hann gera ráðstafanir til að hún hlýði kalli ræðumanns. Síðan hafa fregnir borist af því að þingflokksformaður sjálfstæðismanna, Geir H. Haarde, er á leið í húsið.

Ég þakka fyrir, hæstv. forseti. Það er ótrúlegt að þurfa á hverju einasta ári að vekja máls á því, að almennt er ekki borin virðing fyrir störfum þingsins í neinu af hálfu ráðherra ríkisstjórnarinnar þótt svo hittist á að einn sé á staðnum. Ég átti viðræðu við þann hæstv. ráðherra um landbúnaðarmál fyrir skömmu síðan. Þá var hann staðgengill hæstv. landbrh.  
             Það kom fram í máli manna áðan að menn voru að kvarta yfir kostnaðarsömum tillögum sem stjórnarandstaðan gerði um hækkun til ýmissra liða eins og gert er grein fyrir á sérstöku þingskjali. Það liggur við að maður segi, herra forseti, að hækkun um innan við tvo og hálfan milljarð af 130 milljörðum séu of hóflegar kröfur fram settar. Ekki nóg með það. Gerð hefur verið grein fyrir að við munum leggja fram tillögur á móti í tekjuöflun þannig að ekki er verið að rasa um ráð fram. Það er meira en segja má um hv. meiri hluta fjárln. sem hefur gert tillögur um 1.054 millj. kr. halla án þess að gera í nokkru grein fyrir hvernig eigi að afla tekna á móti. Það er meira en segja má um þann meiri hluta sem situr í fjárln. og gerir tillögur um 1.500 millj. kr. halla. Þótt ég hafi byrjað að ræða um að menn mæti ekki til að vera við fjárlagaumræðuna eftir það púl sem menn hafa lagt á sig til að afgreiða þessi mál á þann máta sem verið að gera, vil ég nú, herra forseti, þakka öllum þeim sem hafa veitt upplýsingar til fjárln. um stöðu mála að undanförnu. Og ég vil segja að oft og tíðum hafa störfin gengið þannig að þeir sem hafa komið til fjárln. hafa skilað greinargerðum um hin ýmsu mál með ótrúlega skömmum fyrirvara. Það er með ólíkindum hvað stofnanir og einstaklingar sem leitað hefur verið til eru liprir og leggja mikið á sig til að koma með upplýsingar um hin ýmsu mál sem til umfjöllunar eru. Mig langar að nota þetta tækifæri, þótt óvenjulegt sé, til að þakka starfsmönnum þingsins fyrir mjög góða samvinnu og einstaka lipurð við alla upplýsingaöflun sem þurft hefur á að halda, oft með miklu hraði og stundum utan eðlilegs vinnutíma. Þótt venjan sé að við 3. umr. séu bornar fram þakkir, geri ég það núna því ég tel vera ríka ástæðu til. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka Ríkisendurskoðun sem hefur aðstoðað okkur í fjárln. í formi vinnu og upplýsinga. Ég vil þakka fyrir gagnaöflun úr ráðuneytum eins og ég kom að áðan. Reyndar er það þó þannig að ráðuneytin eru ekki öll undir sama hatti með það hve greiðlega upplýsingar koma frá þeim og það er ástæða til að hafa orð á því. Mörg eru þannig að upplýsingar koma þegar um þær er beðið, en frá einstaka seint og þá óljósar upplýsingar. Ég vil nefna það hér af því að þannig stendur á hjá undirrituðum að þessi dagur er hátíðardagur í mínu lífi, að undirritaður hefur braggast og fengið góðan viðurgerning hjá ágætum starfsmönnum úti í fjárln. Ég vil sérstaklega nefna þær Bentínu Jónsdóttur og Ragnheiði Sumarliðadóttur og vil þakka þeim fyrir gott viðurværi og þjónustu. Mér finnst ástæða til að nefna það hér.

Hvaða dagur er í dag?


             Sérstaklega fær ritari fjárln. þökk fyrir veitta aðstoð, fyrir veitta hjálp við útreikning og upplýsingar sem hafa nauðsynlegar verið. Það hittir svoleiðis á, herra forseti, að fjárlagaumræðan er nú að fara fram á hátíðisdegi í mínu lífi, í þriðja eða fjórða skiptið, ávallt 12. desember. Þess vegna finnst mér ástæða til að fara fram á það að í áætlun þingsins sé gert ráð fyrir því, meðan ég er hér, að fjárlagaumræðan fari fram 12. desember. En þá fer ég líka fram á það, herra forseti, í leiðinni að orðið verði við ýmsum tilmælum og óskum minni hlutans varðandi fjárlög. 
            

Áttu afmæli í dag?

Herra forseti. Oft og tíðum gerir fólk sér almennt ekki grein fyrir því að þrátt fyrir deilur um málefni og ýmis pólitísk atriði er Alþingi vinnustaður þar sem fólk vinnur samviskusamlega, að mínu mati, að því sem því er ætlað, bæði sem nefndarmenn og sem fulltrúar landsmanna. 
             Hvað sem mönnum kann að finnast um ýmsar smáuppákomur sem lúta að snöggum orðaskiptum eða að einhverjum verður á mismæli, eða vekur hlátur, þá eru þingmenn, að mínu mati, almennt vinnufélagar sem leysa það sem vera ber. 
             Vík ég nú að fjárlagaumræðunni, herra forseti. Fjárlög við 2. umr. eru lögð fyrir með tekjuöflun sem nemur 163 milljörðum 484 millj. kr., en útgjaldahlið upp á 164 milljarða 550,3 millj. kr., sem þýðir að við 2. umr. er verið að leggja fram fjárlög með halla upp á 1 milljarð 45,8 millj. kr. Ég held í rauninni að það sé óviðunandi að svo sé í góðærinu. En það ber að gera grein fyrir því að meiri hluti fjárln. hefur ekki gert grein fyrir tekjuöflun og því er svo að við þessa umræðu er hallinn uppi á borðinu. Mér finnst ríkisstjórnin hafi ekki staðið sig. Mér finnst að ríkisstjórnin hafi ekki sýnt sig í að vera vandanum vaxin. Lít ég þá helst til þeirra mála sem eru undirstaða atvinnulífs okkar og undirstaða þjónustu okkar á Íslandi. Ég vil nefna fyrst skólana. Skólarnir eru grunnurinn að því að við eigum gott mannlíf á Íslandi. Ég vil nefna að möguleikarnir í heilbrigðiskerfinu eru líka grunnur að því að fólk geti átt gott mannlíf. Þess vegna verðum við að bregðast við þeim vanda sem nú er, bæði í heilbrigðiskerfinu og skólakerfinu og efla það duglega. En við verðum að finna leiðir til að draga saman. Ég er ekki að segja að auka eigi útgjöld í samræmi við það sem tekjur aukast nema í þessum málaflokkum sérstaklega. Ég held því nefnilega fram, herra forseti, að unnt sé að skera ýmsa fitukeppi af sem hefur verið bent á að undanförnu. Það er einnig ástæða til að skoða ýmsa risnupotta þjóðfélagsins þar sem þeir sem betur mega sín geta stungið rananum í risnuhunangið og nánast sogið óslitið til sín, herra forseti, og finnst það jafnvel eðlilegt og skilja ekki þegar verið er að fetta fingur út í slíkt, hvort sem það varðar bílafríðindi, ferðafríðindi, laxveiðifríðindi, dagpeningafríðindi, veislufríðindi, gjafafríðindi eða annað. Þarna er ástæða til að taka á. Það hefur komið fram að undanförnu að svo mikill lúxus finnst hjá minni hluta þessarar þjóðar að ástæða er til að gera alvarlega athugasemd við það og ég geri það hér með. Ég geri alvarlega athugasemd við það að ýmsir þjóðfélagshópar skuli vera þannig settir að þeir geti útdeilt sjálfum sér því að geta stungið rana sínum í þá risnupotta sem blasa við þeim. Herra forseti. Hvað varðar brtt. meiri hluta fjárln. má segja að margir fá góða lausn sinna mála í þeim þótt misjafnt sé. Það fer ef til vill eftir því hver í hlut á. Flestar þessara tillagna mun ég styðja og er ástæða til að segja frá því. Þó er það svo að glöggir menn munu telja sig sjá fingraför einstakra fjárlaganefndarmanna á þessum tillögum. Ef til vill gerast hlutir á öllum tímum samt á þennan máta. Í sumum tilfellum gerist það vegna þess að einn þekkir betur til en annar. Varðandi liðinn Ýmis framlög hefði ég viljað sjá betur gert í mörgum málum, en ætla ekki að fást um einstök mál. Ég tel það ekki við hæfi. Minni hluti fjárln. hefur gagnrýnt ómarkviss tök ríkisstjórnarinnar og meiri hlutans varðandi stór mál svo sem heilbrigðismál, menntunarmál, samgöngumál og fleiri málaflokka. Minni hlutinn hefur gert grein fyrir tillögum um aukin útgjöld og er reiðubúinn til að gera tillögur um auknar tekjur þar á móti við 3. umr. þar sem hefð er fyrir að gera ráð fyrir jöfnun tekna og gjalda á jákvæðan máta. Þannig mun minni hlutinn skila sínum tillögum inn. Við höfum bent á ýmsa möguleika. Án þess að gera beina tillögu um það langar mig, herra forseti, benda á að niðurfelldar kröfur af hálfu ríkissjóðs nema milljörðum og hefur Ríkisendurskoðun gert alvarlega athugasemd um slíkt. Ég tel eðlilegt að menn sjái til þess að mönnum sé gert jafnt undir höfði með greiðslu skatta og skyldna. Mér þykir ekki mikið þó að minnsta kosti einn milljarður náist þar í tekjur. Ég vil benda meiri hlutanum á þessar leiðir og tek þar með undir með Ríkisendurskoðun. Eins er ástæða til að benda á að menn hafa rætt um að í neðanjarðarhagkerfinu, herra forseti, séu 11--14 milljarðar sem ekki koma til skila. Búast má við að hægt sé að ná í einn til einn og hálfan milljarð af þessum 14 felumilljörðum í hagkerfinu. Ég bendi hv. formanni fjárln. og hæstv. viðskrh. á, úr því þeir eru staddir hér, að ástæða sé til að taka þarna á. Það er eðlilegt að biðja um að skilaboð komist til hæstv. fjmrh. sem lætur ekki svo lítið að koma inn fyrir þröskuld þessa húss meðan verið er að ræða fjárlög ríkisins. Ég þreytist ekki, herra forseti, við að áminna æðstu ráðamenn þessarar þjóðar. Þeir eiga að vera viðstaddir þessar umræður umfram allt annað. Mér finnst, herra forseti, til skammar, að þeir skuli ekki vera í húsinu. Ég mun nefna það nokkrum sinnum í ræðu minni. Herra forseti. Ég gerði að sérstöku umræðuefni, við 1. umr. um ráðstöfun ríkisfjármála, þá ætlan ríkisstjórnar að minnka framlag til átaksverkefnis í framleiðslu og markaðssetningu á lífrænum og vistvænum matvælum. Vegna þess að þetta er undir 2. lið 6. gr. fjárlagafrv. get ég ekki látið vera að ræða þetta mál. Ég hafði vonast til að fá þau skilaboð frá formanni fjárln. að þessi aðgerð kæmi ekki til afgreiðslu við 2. umr., en þar sem þess var ekki getið í ræðu hans, sé ég mér ekki annað fært en ræða þetta mál. Þess vegna bað ég um að fá að ræða þetta við formenn þingflokkanna, hv. formenn Geir H. Haarde og Valgerði Sverrisdóttur. Ég fagna því að Rannveig Guðmundsdóttir, formaður þingflokks jafnaðarmanna er hér einnig, því ég á við hana erindi í þessu máli. Ég ætla að ræða um átaksverkefnið sem fjallað er um í 2. lið 6. gr. fjárlagafrv. Þar er og tillaga sem þessir hv. þm. áttu aðild að með atkvæðagreiðslu og reyndar var hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir ekki þingflokksformaður Framsfl. en það var aftur hæstv. núv. iðnrh. sem nú gengur í salinn. Hann var þingflokksformaður Framsfl. þegar sú tillaga sem ég er að ræða um var gerð. Þá var samþykkt af 48 viðstöddum þm. að í fimm ár skyldi úthluta 25 millj. á ári vegna markaðsátaks við lífræna og vistvæna framleiðslu og vottunar íslenskra afurða. Ég verð að segja, herra forseti, að það er hreinlega til skammar ef hv. þm. sem ég hef nefnt hér, láta vaða svo yfir sínar tillögur á skítugum skónum að þetta framlag verði skorið niður. Vegna þessara fjármuna hefur náðst árangur þó ekki hafi verið farið að hugmyndum sem hv. þingflokksformaður Sjálfstfl. gerði grein fyrir í ræðu. Þar gerðu m.a. þáverandi þingflokksformenn ríkisstjórnarflokkanna, ráð fyrir að 25 millj. kr. framlag kæmi úr Framleiðnisjóði á móti, þannig að framlagið yrði ekki 25 millj. kr. á ári, heldur 50 millj. á ári. Þetta áttu að vera 250 millj. kr. framlag í heildina en Framleiðnisjóður er ekki tilbúinn að fylgja þeim hugmyndum eftir enda eru þetta ekki lög heldur tilmæli. Aðeins í einu verkefni hefur Framleiðnisjóður verið tilbúinn að leggja fjármuni á móti í þessu verkefni. Það var þegar ráðherrar ríkisstjórnarinnar sem þá var, tóku ákvörðun um að flytja lambakjötsfjall upp á 2.500 tonn til Bandaríkjanna. Málið var illa grundað en á því verkefni lærðu Íslendingar að þeir kunnu ekki að verka kjöt fyrir Ameríkumarkað og þeir kunnu ekki að pakka kjöti fyrir Ameríkumarkað. Þeir vissu ekkert hvaða umbúðir átti að nota. Þeir vissu ekki hvaða umbúðir átti að nota fyrir ýmist frosið kjöt eða ferskt kjöt. Þeir vissu heldur ekki hvernig flytja átti vöruna á ódýrastan máta frá Íslandi til Ameríku. Við höfum þó lært það á þessu verkefni og nú ganga þessir hlutir vel fyrir sig. Hvað er svo að gerast á sama tíma og hæstv. ríkisstjórn er að skera niður framlagið? Hæstv. ríkisstjórn gerir það þótt það sé á ábyrgð hæstv. landbrh. Hvað er að gerast í heiminum í kringum okkur? Hvað er að gerast hjá Norðmönnum? Jú, norska ríkisstjórnin hefur beitt sér sérstaklega fyrir því að öll matvæli úr landbúnaði verði vottuð af þeirra framleiðendum. Frá og með næsta vori á engin landbúnaðarvara fara frá Noregi í útflutning nema vottuð. Langt eigum við Íslendingar í land að ná því marki og lengra ef þetta verkefni verður lagt af. Ég treysti þingflokksformönnum sem hér eru til að beita sér fyrir því, við hv. ríkisstjórn, að þessi ætlan verði sett af og 2. liður 6. gr. verði felldur út úr tillögum sem ríkisstjórn hefur lagt fyrir Alþingi. Í Noregi er málum þannig háttað að afurðastöðvar munu ekki taka við framleiðslu frá bændum nema þeir séu vottaðir, komnir með viðurkennda búhætti. Við þurfum að fara að gá að okkur með þetta. Ég veit ekki hvort menn hafa tekið eftir því sem er að gerast með fiskinn okkar og finnst ástæða til að hv. þm. fylgist með því sem ég er að segja þeim nú. Á MTV-sjónvarpsstöðinni sem er í frjálsri útsendingu víða á Íslandi eru auglýsingar frá samtökunum World Wildlife Fund gegn fiskveiðum. Hvað haldið þið að þetta þýði? Þetta eru teiknimyndir þar sem maður gengur inn í verslun og nær sér í fisk og setur ofan í körfu. Þar á móti kemur net sem kippir manninum í burtu. Boðskapurinn er sá að fiskur sé vara sem fengin er með óeðlilegum hætti og þetta er bein árás á grundvallarafkomu okkar Íslendinga. Eini mótleikur okkar er að fá vottað að okkar fiskveiðistefna sé á eðlilegan máta. Með hverju er það gert? Með þeirri aðferð sem átaksverkefninu er ætlað að koma í gagnið. En á sama tíma ætlar ríkisstjórnin að skera þetta niður. Það er eðlilegt, herra forseti, að ég berjist fyrir þessu. Ég veit að hæstv. forseti er mér sammála mér um að þetta getur ekki gengið og á ekki yfir okkur að ganga. Það er rétt að nefna að í Svíþjóð eru menn komnir á sömu stefnu. Þar stefna menn á að 20% bændabýla verði lífræn, að öll þeirra vara verði vottuð og fari ekki úr landi öðruvísi. Þessu gerðu Svíar sér grein fyrir í tengslum við ESB. Þeir eru á hraðleið og við sitjum eftir. Ég tala nú ekki um ef þetta verkefni verður skorið niður eins og ætlun ríkisstjórnarinnar er að gera. Ég tek fram að innan næsta árs verða landbúnaðarafurðir ekki fluttar út frá Danmörku, Noregi eða Svíþjóð án þess að þær hafi verið vottaðar. Innan eins árs verða allar vörur að vera viðurkenndar. Þá þurfum við að fara að herða okkur. Hið sama gildir um innanlandsmarkað þeirra. Norðmenn segja að lengra sé í land hjá þeim varðandi innanlandsmarkaðinn en markaðinn erlendis. Svo ég minnist á stefnumörkun í íslenskum landbúnaði. Hæstv. ríkisstjórn virðist ekki vita um það. Ég held að ástæða sé fyrir menn að líta eftir því sem þeir hafa verið settir yfir. Það er stefnt að því að allar landbúnaðarafurðir skuli vera vottaðar og einnig að beitilönd séu ekki ofnýtt. Setja skal fram leiðbeiningar um góða búskaparhætti. Þessar framkvæmdir hófust með átaksverkefninu og ég vil hæla þingflokksformönnum þáv. flokka, sem sátu á Alþingi 1995 sérstaklega fyrir það. Ég minni á að fjárhæðin var sett fram í tengslum við árið 1994, þjóðhátíð Íslendinga, þar sem við veittum sjálfum okkur 50 millj. vegna íslensks máls og 50 millj. til rannsókna í lífríkinu í hafinu umhverfis landið. En þetta virta verkefni, á að skera niður. Ég skora enn á hæstv. ríkisstjórn, þótt hér sé aðeins einn hæstv. ráðherra viðstaddur, að við þessi áform verði hætt. Ég vil þakka hv. þingflokksformönnum Framsfl. og Sjálfstfl. fyrir að hlýða á mál mitt. Ég held að það sé rétt að menn viti að í blöðum undanfarið sem kannski berast ekki inn á öll heimili, þ.e. bændablöðum, eru upplýsingar um þann árangur sem hefur verið að nást, ekki bara í lambakjöti, ekki bara við ræktun eða framleiðslu mjólkur eða fisks heldur eru menn farnir að tala um að sauðfjárbúskapur á sumum svæðum miðað við vistræna ræktun sé undirstaða byggðar og þá rukka ég um og spyr: Hvar er byggðastefna hæstv. ríkisstjórnar í sauðfjárbúskap? Hver er hún? Er það að leggja hann af í því formi að skera niður þetta fjárframlag? Ég ætla ekki að eyða okkar tíma, herra forseti, í það að lesa mikið upp úr þessum blöðum en ég bendi mönnum á þrjár síðustu útgáfur Bændablaðsins. Sú síðasta kom á mánudaginn var. Þar er ríkuleg umfjöllun um þessi mál og bændur eru orðnir mjög vel meðvitaðir um að þetta er eitt af því sem þeirra framtíðarsýn getur byggst á. Þess vegna trúi ég þessu ekki fyrr en ég tek á því. Ég lýsi því hér yfir af því að ég hef verið að sinna þessum verkefnum að litlu leyti að ég mun víkja úr þeirri stjórn sem er eina stjórnin sem ég hef sinnt á vegum Alþingis, verði þetta skorið af. Ég tel að ekki sé rými fyrir nema 1--2 menn við þessi störf eftir að þessi aðgerð verður framkvæmd enda kvaddi ég þá félaga nú í morgun sem ég hef verið að vinna með að þessum málum undanfarið og sagði þeim að ef svo færi eins og líti út að þetta framlag yrði skorið af, þá væri þetta síðasti fundur sem ég ætti með þeim. Ég ætla að ljúka mínu máli með þessu, herra forseti. Ég mun ræða frekar fjárlagatillögur þegar þær koma til umræðu við 3. umr. Ég vil þakka þingflokksformönnum Framsfl. og Sjálfstfl. fyrir að vera hér undir þessari ræðu minni um þessi sérstöku mál vegna þess að þetta snýr að þeirri framkvæmd sem gerð var þegar þingflokksformenn stjórnmálaflokkanna á Alþingi 1995 fengu þessa tillögu samþykkta með 48 greiddum atkvæðum.

Herra forseti. Það var aðeins eitt atriði í ræðu hv. ræðumanns sem ég vildi gera að umræðuefni í andsvari. Það var framlag til Áforms. Við höfum haft það mál til athugunar í fjárln. um sinn og við höfum ákveðið, þó að ég hafi ekki getið þess í framsöguræðu minni, að kanna milli 2. og 3. umr. hvort möguleikar eru til þess að verða við þessu og því höfum við ekki lokið afgreiðslu málsins. Ég vildi að það kæmi fram í framhaldi af ræðu þeirri sem hv. þm. flutti hér áðan.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. formanni fjárln. fyrir þetta svar. Ég eygi þá enn von um að þarna sé möguleiki til að víkja af þeim vegi sem ríkisstjórnin er á og laga þar til, gera götu greiða fyrir þetta verkefni svo að því fái að ljúka. Ég get sagt það hér að stefnt er að því að þetta verkefni verði lagt niður eftir fimm ár því að þá verði búið að ná þeim markmiðum sem þáltill. gerði ráð fyrir. Og ef svo er, ef ég fer þar með rétt mál, þá er virkilega vel að staðið og betur en með mjög mörg önnur mál sem til umræðu hafa verið. Ég ætla ekki að gera annað en þakka formanni fjárln. fyrir að gefa þetta svar. Ég gaf ekki tilefni til mikilla orðaskipta í minni ræðu. Ég er vitandi vits að berjast fyrir ákveðnu máli og tel að það eigi sérstaklega rétt á sér með þeim tillögum sem ég geri ásamt mínum félögum og öll --- ég tek það fram --- öll stjórnarandstaðan stendur að brtt. minni hlutans við þessa umræðu.

Herra forseti. Vegna ræðu hv. þm. Gísla S. Einarssonar þar sem hann fjallaði um framlög til framleiðslu á vistrænum og lífrænum afurðum, þá vil ég vekja athygli hv. þm. á því þegar hann skorar á ríkisstjórnina að bregðast við, að þetta mál er fyrir Alþingi. Það er í meðförum þingsins og það þýðir ekki um þessar mundir þess vegna að kalla á hjálp ríkisstjórnarinnar því að hún fer ekki með málið eins og er. Hins vegar hefur hv. formaður fjárln. lýst því í hvaða stöðu málið er og það er í fullkomlega eðlilegri stöðu. Þetta mál er nefnilega mjög sérstaklega staðsett í fjárlögum vegna þess að það er sem sérstakur liður á fjárlögum og síðan er sérstakt ákvæði, skerðingarákvæði, sem fjallar um málið, bæði í 6. gr. fjárlaga og svo einnig í ráðstöfunum um ríkisfjármál, bandormi, þannig að það er fullkomlega eðlilegt að málið sé ekki tekið til endanlegrar afgreiðslu fyrr en við 3. umr. vegna þess að eftir er að fjalla um 6. gr. fjárlaganna í fjárln. til enda og þess vegna er þetta í fullkomlega eðlilegri stöðu. Ég sé því ekki ástæðu til þess að hv. þm. sem á sæti í fjárln. setji út það spil sem hér er sett út.

Herra forseti. Mér er algjörlega ljóst hvernig gangur mála er í þessu. Ég inni þá eftir því hvort þær tillögur sem fyrir liggja aðrar varðandi 6. gr. í fjárlagafrv. séu dregnar allar til baka til 3. umr. Ég spyr um það jafnframt því að mér er alveg ljóst eins og hv. þm., varaformanni fjárln., hvernig málin ganga fyrir sig. En ég hef þá trú að atbeina þingsins þurfi eins og ég kom að áðan. Ég nefndi 48 þingmenn. Það er nefnilega þannig að þeir 48 þingmenn sem stóðu að þeim tillögum sem verið er að ræða um eru enn á þingi. En ég tel að það hafist nú kannski ekki nema ákalla svolítið hæstv. ríkisstjórn. Ég spyr hvort hv. varaformaður fjárln. sé að lýsa því yfir að þeir aðrir liðir undir 6. gr. sem tilheyra reyndar ráðstöfunum í ríkisfjármálum, komi ekki til atkvæðagreiðslu við 2. umr. fjárlaga.

Herra forseti. Vegna þessarar fyrirspurnar þá er þetta mál að öðru leyti einnig svolítið sérstakt. Fram hafa komið sérstakar athugasemdir við það sem á ekki við um aðra þætti í 6. gr. fjárlaga þannig að ég vísa til þess.

Herra forseti. Störf fjárln. hafa verið með nokkuð öðrum hætti en verið hefur undanfarin ár að þessu sinni. Er það í eðlilegu framhaldi af nýrri löggjöf um fjárreiður ríkisins sem færa fleiri verkefni til fjárln. Fagnefndir hafa komið meira að vinnu með frv. með því að þeim var falið að skipta safnliðum og taka viðtöl vegna þeirra. Erindi til fjárln. og viðtöl voru engu að síður mun fleiri en verið hefur. Ástæður þess eru vafalaust margar en mitt mat er að þar megi annars vegar sjá merki þeirrar grósku sem er í þjóðfélaginu, ekki síst í menningarmálum sem þá leiðir til aukinnar fjárþarfar og hins vegar margræddan vanda heilbrigðisstofnana, en fultrúar þeirra hafa gert fjárln. rækilega grein fyrir stöðu mála. Innan nefndar og ekki síst hjá meiri hlutanum hefur farið mikil vinna í að greina þá stöðu. Það hefur viljað loða við okkur Íslendinga að vilja lítt úr þeim ráðum gera sem koma að utan. Með auknum samskiptum við aðrar þjóðir, ekki síst í tengslum við alþjóðastofnanir, er þessi hugsun að breytast. Engu að síður mætti ætla að styrkur okkar sem þjóðar liggi í geiglausri framgöngu gagnvart hinum stóru og vissunni fyrir því að möguleikar okkar liggi fyrst og fremst hjá traustum og öflugum einstaklingum sem búa við ysta haf og herðast í nálægð við náttúruöflin. Því segi ég þetta hér við 2. umr. um fjárlög að umræður um ríkisfjármál okkar hafa verið að færast inn á nýtt og e.t.v. bætt og betra svið. Í umræðum um efnahagsmál er farið að bera árangur okkar saman við árangur annarra þjóða og það er viðurkennt að við getum þrátt fyrir smæðina borið okkur saman við nágranna okkar í Evrópu kinnroðalaust. Við höfum tileinkað okkur og tekið mark á þeim lærdómi sem aðrar þjóðir hafa dregið af viðureign við vaxandi ríkisútgjöld, flókna skattheimtu og takmarkaðan vilja til þess að gjalda þá skatta sem þarf að leggja á til þess að standa undir ríkisrekstrinum. Gangverk efnahagslífsins er flókið samspil áhrifa frá atvinnulífinu og ríkisrekstrinum. Það er því mikilvægt að stjórn ríkisfjármála taki mið af stöðu og horfum í efnahagsumhverfinu. Gagnrýni á verk okkar stjórnmálamanna er æðioft á þann veg að við látum lítt með ytri aðstæður en tökum meira tillit til vilja kjósenda og væntinga þeirra. Eflaust er eitthvað til í þessu en samt má benda á mikinn og góðan árangur þrátt fyrir að einhver feilspor kunni að vera stigin hvað þetta varðar. Ég tel tvímælalaust að ábyrg afstaða stjórnarflokkanna í ríkisfjármálum hafi ekki síst leitt okkur á braut hagvaxtar og betri stöðu í þjóðarbúskapnum. Árlega eiga fulltrúar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins viðræður við fulltrúa íslenskra stjórnvalda til þess að meta stöðu efnahagsmála eftir sjálfstæða athugun þeirra hér á landi. Í skýrslu sem dreift hefur verið til þingmanna kemur fram álit fulltrúa Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þar sem segir m.a., með leyfi forseta: ,,Árangur Íslands í efnahagsmálum á undanförnum árum hefur verið mjög góður. Uppgangur er í efnahagslífinu fimmta árið í röð, hagvöxtur er enn mikill og á sama tíma helst verðbólgan lág. Þessi árangur sker sig með áberandi hætti frá tíðum sveiflum undanfarandi áratuga og ber að miklu leyti að þakka stefnu stöðugs gengis og úrbótum í ríkisfjármálum ásamt skipulagsumbótum sem hafa leitt til aukinnar hagkvæmni og skilvirkni gagnvart markaðsöflunum.`` Þetta mat Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er mikilvæg viðurkenning á efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar og því umbótastarfi í ríkisrekstrinum sem unnið hefur verið að, bæði á vegum fjmrh. og Alþingis. Það skiptir okkur Íslendinga höfuðmáli að áfram verði unnið á sömu braut og hvergi slakað á þeirri viðleitni okkar að styrkja efnahaginn og nýta fjármuni vel á grundvelli vel skilgreindra markmiða um ríkisreksturinn. Þar gegna þjónustusamningar mikilvægu hlutverki í því að skilgreina og skapa yfirsýn um þau viðfangsefni sem ríkinu er ætlað að sinna. Engu að síður er í mörg horn að líta og sitt hvað má betur gera. Þess verðum við vör í fjárln. hjá þeim fjölmörgu sem ganga á fund nefndarinnar og frá þeim sem nefndin kallar fyrir sig. Fjárln. hefur haft fjárlagafrv. til meðferðar og meiri hluti nefndarinnar leggur fyrir þingið breytingartillögur ásamt nefndaráliti sem ég vil gera hér nokkuð að umtalsefni. Ekki liggja fyrir áætlanir um tekjur næsta árs. Um þær verður fjallað í 3. umr. En lauslegar áætlanir benda til þess að tekjur muni aukast nokkuð frá því sem gert er ráð fyrir í fjárlagafrv. Brtt. meiri hluta fjárln. fela í sér hækkun á gjaldahlið fjárlaga um um það bil 1,6 milljarða kr. og fyrir 3. umr. þarf að meta einhver erindi sem ekki eru afgreidd fyrir þessa umræðu eða munu koma fram við umfjöllun og skoðun eftir þessa umræðu. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir 521 millj. í afgang á rekstrargrunni sem jafngildir því að afgangur verði um 3,5 milljarðar á greiðslugrunni. Þannig megi greiða niður skuldir um tæpa 5 milljarða kr. Þrátt fyrir mikla þörf fyrir útgjöld megum við ekki hvika frá því markmiði að skila ríkissjóði með afgangi. Mér er það ljóst að mörgum mun þykja knappt skorinn stakkurinn. Aðrir munu telja að lækka ætti útgjöld. Þær raddir hafa m.a. heyrst frá Vinnuveitendasambandinu sem varar við auknum ríkisútgjöldum og tekur undir tillögur um að ríkissjóður verði rekinn með 5 milljarða afgangi á næsta ári. Vinnuveitendasambandið hefur ekki gert tillögur um niðurskurð svo að hönd sé á festandi. Hugmyndir um niðurskurð í ríkisrekstrinum um 5 milljarða kr. jafngilda því að hætta allri starfsemi á Sjúkrahúsi Reykjavíkur eða fella allar framkvæmdir í vegagerð og viðhaldi vega niður á næsta ári á öllum þjóðvegum landsins. Það má því ljóst vera að þær stærðir sem hér um ræðir eru þvílíkar að það verður að gefa sér enn nokkurn tíma til þess að auka afgang ríkissjóðs svo að skuldir ríkissjóðs lækki í jöfnum og ákveðnum áföngum eftir því sem hagur batnar en ekki eins og ýtrustu kröfur eru settar fram um. En ég get ekki fallist á þá kröfu vinnuveitenda að skera svo ótæpilega niður, tel það hvorki skynsamlegt né vera þörf á því eins og sakir standa. Við þurfum áfram að vinna að arðbærum verkefnum sem bæta hag okkar til lengri og skemmri tíma. Engu að síður þarf að huga að varnaðarorðum þeirra sem hvetja til þess að haldið verði uppi öflugum vörnum gegn þenslu sem gæti leitt til verðbólgu. En ekkert bendir til þess að afgreiðsla fjárlaga leiði til óróleika eða muni valda spennu á vinnumarkaði. Eins og jafnan hefur fjárln. tekið fjölmörg erindi til meðferðar. Nefndin leggur ríka áherslu á að fá tækifæri til þess að greina vel þau erindi sem berast og fara rækilega yfir stöðu ríkisstofnana. Ef gerð er tilraun til þess að meta stöðu ríkisrekstrarins í heild má segja að þrennt sé einkennandi: Í fyrsta lagi er áberandi meiri agi í rekstri stofnana og metnaður og í raun samkeppni um að gott orðspor fari af starfseminni. Stjórnendur eru að mínu mati meira meðvitaðir um skyldur sínar og hlutverk. Í öðru lagi er óróleiki innan sjúkrastofnana mjög mikill og það er alið á honum í pólitískum tilgangi, oft af mikilli ósanngirni og kröfuhörku. Það er mikið vandamál og auðveldar ekki það vandasama verkefni að ná tökum á rekstri í heilbrigðisgeiranum þannig að þekking læknisfræðinnar og hjúkrunarfræðinnar nýtist sem best. Í þriðja lagi ríkir þrátt fyrir allt bjartsýni og fólkið í landinu treystir stjórnarflokkunum til þess að fara með þau mál sem varða velferð þess, menntun og framkvæmdir á öllum sviðum sem horfa til framfara. Það sýna skoðanakannanir svo ekki verður um villst. Það virðist ríkja góður skilningur á gangverki efnahagslífsins og að við höfum ekki annað til skiptanna en það sem við öflum. Og við stjórnmálamenn vitum og finnum að okkur er ætlað að vinna gegn hvers konar misrétti í þjóðfélaginu og er það vissulega vilji okkar. Formaður fjárln. hefur farið yfir breytingartillögur þær sem meiri hluti nefndarinnar hefur lagt hér fram. Mun ég því ekki skýra þær en vil þess í stað vekja athygli á nokkrum þáttum sem meiri hlutinn hefur viljað leggja áherslu við afgreiðslu fjárlaga og mér heyrist að í sumum tilvikum muni minni hlutinn einnig styðja þær hugmyndir og tillögur. Forseti Alþingis og forsætisnefnd hafa unnið að ýmsum umbótum í starfi þingsins. Því starfi hefur fylgt endurskipulagning á húsakosti og aðstöðu sem var og er vart boðleg. Aukin áhersla er lögð á störf nefnda hér í þinginu og leitast er við að skapa þeim skilyrði til þess að geta rækt hið mikilvæga hlutverk sitt. Með stofnun alþjóðasviðs og með því að styrkja nefndasviðið með fjölgun starfandi lögfræðinga sem nefndaritara hefur vinnuumhverfi þingmanna verið bætt. Með því eru þingmönnum sköpuð betri skilyrði til þess að vanda lagasetningu og taka þátt í flóknum verkefnum í þinginu og á alþjóðavettvangi. Þessar aðgerðir voru nauðsynlegar en hlutu hins vegar að leiða til einhverrar hækkunar á útgjöldum þingsins eins og kemur fram í tillögum meiri hluta fjárln. sem eru byggðar á umsögn forsætisnefndarinnar sem hefur leitað samráðs og samvinnu við formenn þingflokka varðandi rekstur þingsins. Auðvitað verður í rekstri Alþingis að sýna aðhald og sparsemi og ber embættismönnum að gæta vel að öllum rekstri. Forseti þingsins og embættismenn hafa lagt fyrir fjárln. greinargerð sem skýrir þær hækkanir sem lagðar eru til. Er mikilvægt að um þær fari fram umræður í fjárln. og í þinginu líkt og með aðra þætti sem varða fjárlög. Það hefur verið feimnismál þingmanna að ræða þá takmörkuðu aðstöðu sem hér er í þinginu. Að mínu mati er hún fullkomlega óboðleg, ekki síst hér í þinghúsinu, einkum hvað varðar vinnuaðstöðu utan þingsalar. Snýr það bæði að þingmönnum, ráðherrum og öðru starfsfólki sem má sæta því að vera hér vinnandi á göngunum svo ekki sé talað um þá sem kallaðir eru til fundar við þingmenn og ráðherra hér í þinghúsinu. Úrbætur í húsnæðismálum og bætt aðgengi að þinghúsinu eru verkefni sem verður að takast á við af festu og í ljósi þess að Alþingishúsið er og á að vera tákn íslenska lýðveldisins. Herra forseti. Um þetta mun ég ekki hafa fleiri orð að þessu sinni. Úr þessu verður að bæta. Það varðar sóma Alþingis. Byggðamálin hafa mjög verið í umræðunni að undanförnu og ég gerði þau nokkuð að umræðuefni við 1. umr. fjárlaga. Við afgreiðslu fjárlaga þessa árs var framlag til Byggðastofnunar hækkað vegna atvinnuráðgjafar í landshlutum. Sama er uppi á teningnum núna. Meiri hluti fjárln. vill áfram leggja áherslu á atvinnuráðgjöfina í landshlutunum. Með því vilja stjórnarflokkarnir undirstrika vilja sinn til þess að vinna skipulega að því að efla atvinnulífið í landsbyggðinni. Háskóli Íslands, það flaggskip mennta og menningar í landinu, hefur verið nokkuð til umræðu fyrir þessa fjárlagagerð líkt og oft hefur gerst áður. Innan fjárln. kom fram ríkur skilningur á mikilvægi þess að bæta stöðu háskólans. Meiri hluti fjárln. gerir tillögur um 50 millj. kr. hækkun á framlögum til háskólans auk þess sem gerð er tillaga um hækkun til annarra háskólastofnana. Eru þessar tillögur í fullu samræmi við þær áherslur sem hæstv. menntmrh. hefur lagt gagnvart háskólanum. Í þeirri þröngu stöðu sem við erum í verður ekki gengið lengra að sinni, en unnið er að samningi milli Háskóla Íslands og menntmrn. sem mun auðvelda mat á fjárþörf og mun móta það starfsumhverfi sem háskólanum er ætlað. Jöfnun námskostnaðar framhaldsskólanemenda er mikilvægur þáttur í því að skapa jafnrétti til náms í landinu. Í ljósi hættumerkja um byggðaröskun er gerð tillaga um verulega hækkun á dreifbýlisstyrk til nemenda í framhaldsskólum sem þurfa að sækja nám fjarri heimili og þurfa að greiða háar upphæðir bæði vegna dvalar- og ferðakostnaðar. Hækkunin er ríflega 50% eða 50 millj. kr. Breytt verkaskipting ríkis og sveitarfélaga er liður í því að færa valdið og ábyrgðina nær vettvangi. Nokkurt skref er stigið í þeim efnum við þessa fjárlagagerð með því að húsaleigubótakerfið er fært til sveitarfélaganna og öllum sveitarfélögum er gert að sinna því verkefni. Áfram er gert ráð fyrir frekari viðræðum samkvæmt samkomulagi sem gert hefur verið við sveitarfélögin. Að mínu mati verður að huga vel að næstu skrefum. Gæta verður þess að færsla verkefna mismuni ekki sveitarfélögum eða halli á þau svæði þar sem uppbygging er skammt á veg komin. Staða sveitarfélaganna er ærið misjöfn til þess að takast á við aukin verkefnin. Á það verður að líta og það má greina það vel þegar skoðuð er þróun staðgreiðslustofnsins milli áranna 1996 og 1997 sem gefur aðaltekjur sveitarfélaganna. Rekstur sjúkrahúsa og daggjaldastofnana er trúlega erfiðasta viðfangsefni við afgreiðslu þessara fjárlaga eins og oft hefur áður verið. Daggjaldastofnanir hafa vakið athygli fjárln. á erfiðri stöðu sem m.a. stafar af mismunandi daggjöldum til þeirra. Gerð er tillaga af meiri hluta fjárln. um nokkrar úrbætur með því að hækka safnlið sem tilheyrir þessari starfsemi og gert er ráð fyrir því að auðvelda gerð þjónustusamninga við daggjaldastofnanir til þess að koma til móts við þær. Og ég vil undirstrika af þessu tilefni, herra forseti, að sérstaklega liggur það fyrir að Reykjalundur, sem er daggjaldastofnun, hefur átt við nokkurn rekstrarvanda að etja og ekki síst vegna þess rekstrar er þessi tillaga flutt. Að öðru leyti, herra forseti, vísa ég til þess sem kom svo mjög rækilega fram í ræðu hv. formanns fjárln. um þær aðgerðir sem lúta að sjúkrahúsum. Gert er ráð fyrir því að mynda einn pott sem í verða 300 millj. til þess að vinna úr þegar fyrirhuguð stýrinefnd hefur störf og leggur út í það erfiða viðfangsefni að greina vanda sjúkrastofnananna og gert er ráð fyrir því að gerðar verði tillögur um útdeilingu úr þessum potti. Það mun síðan koma til endanlegrar afgreiðslu í fjáraukalögum og varðar þá bæði pottinn sem er í fjáraukalögunum og hefur áður verið hér til umræðu og síðan þennan 300 millj. kr. pott sem varðar fjárlögin 1998. Fjárln. mun koma að því þegar þar að kemur og mun ég ekki hafa fleiri orð um það að þessu sinni. Ég vil bara undirstrika það að vandi sjúkrastofnananna er mjög mikill. Það þarf að ganga til þess verks að semja við sjúkrahúsin og skoða þann rekstur mjög rækilega. Ég hef áður undirstrikað það að ég tel að það eigi ekki að ganga til þess verks gagnvart stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík með fyrir fram mótaðar skoðanir um sameiningu og eitt allsherjar risasjúkrahús heldur eigi að líta til verksins þannig að fremur eigi að sameina rekstrareiningar, sameina viðfangsefni og leyfa stofnunum, ef það þykir hagkvæmt, að starfa áfram í sitt hvoru lagi. Aðalatriðið er að ganga til þessa verks að endurskipuleggja sjúkrahúsakerfið án nokkurrar fyrir fram gefinnar niðurstöðu eða gera það á grundvelli einhverra fordóma og hef ég ekki fleiri orð um það. Vafalaust gefst gott tækifæri til að ræða þessi mál síðar. Til þess að við getum, herra forseti, staðið undir heilbrigðis- og velferðarkerfinu og menntakerfinu og öllu því sem varðar ríkisstarfsemina, þá þurfum við að efla atvinnulífið. Þess vegna er það að meiri hluti fjárl. gerir tillögu um að á sérstakri heimildargrein verði gert ráð fyrir því að nýta 80 millj. kr. eins og gert er á þessu ári, en í heimildargrein fjárlaga ársins 1997 var gert ráð fyrir því að úthluta 80 millj. kr. til uppbyggingar atvinnulífs og atvinnusköpunar á þeim svæðum sem ekki njóta afraksturs stóriðjuuppbyggingar. Það er því lagt upp að nýju með þessa sömu hugmynd. Formaður fjárln. gerði ítarlega grein fyrir því hvernig framkvæmdin er hugsuð en gert er ráð fyrir því að á vegum iðnrn. verði settur upp starfshópur sem geri tillögur og vinni þær í samráði að fengnum tillögum frá atvinnuþróunarfélögum í landshlutunum og fleiri aðilum sem tengjast iðnrn. og úthlutunin verði byggð á slíkri faglegri umfjöllun. Á það vil ég leggja sérstaka áherslu. Herra forseti. Ekki er hækkun á framlögum til vegagerðar frá því sem frv. gerir ráð fyrir. Til meðferðar hjá stjórnarflokkunum er tillaga um vegáætlun til langs tíma. Ekki er færi eða aðstæður til þess að ræða þá tillögu hér enda er hún ekki komin á dagskrá þingsins. Engu að síður er mikilvægt að þjóðin og þingið geri sér grein fyrir þeim miklu breytingum sem eru að verða á kröfum um bættar samgöngur á landinu. Flutningar aukast stöðugt á landi og fjölgun ferðamanna kallar á betri vegi. Ef við ætlum að hagræða í sjúkrahúsakerfinu þá þurfum við bættar samgöngur. Ef við ætlum að nýta betur atvinnufyrirtækin og nýta betur auðlindir við ströndina, þá verðum við að bæta vegina. Ef við ætlum að styrkja vaxtarsvæðin og byggðakjarna sem vörn gegn byggðaröskun þá verðum við að bæta vegakerfið í landinu. Hvað sem öllum vandamálum líður í heilbrigðiskerfinu og öðrum þáttum þjóðfélagsins þá verða mestu framfarirnar hjá okkur ef við getum fært byggðina saman með því að stytta vegalengdir með bættum samgöngum. Aukin og bætt menntun, öflugir háskólar, auknar rannsóknir á auðlindum lands og sjávar og bættar samgöngur á landi eru lyklar okkar Íslendinga að nýrri öld. Þá lykla verðum við að nota og megum ekki láta vanda einstakra viðfangsefna bera okkur af þeirri leið sem við höfum markað okkur. Bættur efnahagur þjóðarinnar og aukinn sparnaður er grundvöllur þess að bæta hag eintaklinga og fjölskyldnanna í landinu.

Herra forseti. Ég vek sérstaka athygli á síðustu orðum hv. þm. Sturlu Böðvarssonar hvað varðar vegamál og samgöngumál. Þar erum við sammála eins og svo mjög margir landsbyggðarmenn og sennilega flestir þingmenn. Þess vegna gerum við tillögu um að áform um að skera frá markaða tekjustofna vegafjár séu látin falla niður. Ég vona að við fáum undirtektir við að þær 1.064 millj., sem ætlað er af mörkuðum tekjustofnum vegafjár, renni þá til vegagerðar. Þá mun sjást verulegur árangur í því máli sem hv. þm. gerði að umræðuefni. Ég kom einnig upp til þess að taka undir með hv. þm. 2. þm. Vesturl. um vinnuaðstöðu þingmanna og starfsfólks. Það hefur reyndar verið tekið á þessum málum eins og okkur er öllum kunnugt þannig að á síðustu sex árum hefur aðstaða batnað og ber að þakka það. En þinginu er ætlað að ákvarða um þessi mál og við verðum að sjálfsögðu að meta þann hraða sem heppilegur er. Mig langar að það komi fram að ég tel forgangsverkefni að lagfæra vinnuaðstöðu nokkurra starfsmanna þingsins og ég vona að það verði fremst í forgangi og mun leggja mitt af mörkum til að svo megi verða. Varðandi 300 millj. kr. pottinn í heilbrigðiskerfinu vil ég aðeins nefna það að tel að sú tillaga hefði átt að vera komin fram miklu fyrr og lá alltaf fyrir að það vantaði meira og en þessar 300 millj. Ég veit að hv. þm. Sturla Böðvarsson gerir sér grein fyrir því. Það vantar miklu meira fé. Ég er ekki að vanþakka þessa gjörð en ég hefði viljað sjá hana á borðum fjárln. því að það er einu sinni fjárln. sem á að gera tillögur en ekki að vera stimplunarstofnun fyrir einhverjar tillögur sem við fáum síðan inn eins og reiknað er með að verði.

Herra forseti. Eins og hv. þm. Pétur Blöndal vakti athygli á í dag þá er náttúrlega verkefni okkar að setja lög. Með því að ákveða að sérstakir fjármunir fari til sjúkrastofnana verðum við hins vegar að gera ráð fyrir því að útdeilingin, tillögur um nýtingu þess fjármagns fari ekki úr höndum okkar heldur að við fáum þá bestu og hæfustu aðila til þess að gera tillögur, aðila sem þekkja sjúkrahúsareksturinn. Ég treysti mér ekki til þess að útdeila því nákvæmlega. M.a. þess vegna er sú aðferð viðhöfð að setja þennan 300 millj. kr. pott upp og eins og ég gat um áðan, þá fáum við það hins vegar til endanlegrar afgreiðslu. Ég tel því að þetta sé í fyllsta máta eðlileg aðferð en endalaust má deila um hvort þetta dugi. Ég ætla ekki að fullyrða neitt um það á þessu stigi en ég vil samt sem áður segja það og kannski að gefnu tilefni og af sérstökum ástæðum að ég tel eins og ég sagði í umræðu um fjáraukalagafrv. að of harkalega hafi verið gengið fram í kröfu um sparnað hjá Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Ég ætlast til þess að það verði metið og endurskoðað þegar gerðar verða tillögur um útdeilingar á þessum 300 millj kr. potti. Ég tók fram að ekki er gerð tillaga um hækkun á framlögum til vegagerðar. Við ætlum að standa við þau framlög sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir og ég vona að við náum merkum og góðum áföngum á grundvelli þess enda er í mörg horn að líta og við treystum okkur ekki til þess að setja meira fé til vegagerðar við þær aðstæður sem við búum við núna. Það mundi leiða til halla á ríkissjóði.

Herra forseti. Við erum ósammála um þetta mál ég og hv. þm. Sturla Böðvarsson. Ég tel að markaðir tekjustofnar til ákveðinna verkefna eigi að falla til þeirra. Þess vegna gerir minni hlutinn tillögur um að fella niður 2. lið 6. gr., 4. lið 6. gr. sem lýtur að málefnum fatlaðra og 5. lið 6. gr. sem lýtur að skerðingu vegafjár til tekna ríkissjóðs. Það er þess vegna sem við leggjum tillöguna fram. Varðandi hæfi okkar í fjárln. til þess að afgreiða þessi mál segi ég bara að sennilega hafa aldrei nokkurn tíma fyrr legið betri og gleggri upplýsingar fyrir um það sem gera þarf. Þess vegna erum við ekki alveg sammála um það, ég og v. þm. Sturla Böðvarsson, á hvern hátt þetta á að gerast. Ég get hugsað mér að nefnd sé sett af stað sem tekur og skoðar heilbrigðiskerfið í heild sinni og komi með ábendingar um hvar mest kreppir að. Ég tek undir það sem kom fram um Sjúkrahús Reykjavíkur. Fjárln. skoðaði hvernig ástandið var þar og ég tek undir í því máli. Við sem fengum að sjá ástandið erum með tölulegar upplýsingar um hvert einasta atriði. Við hefðum getað með þessar 300 millj. gert úrbætur eins og skot, alveg um leið ef þetta hefði verið til ráðstöfunar og ég tel að þarna kreppi skórinn harðast að og þar erum við sammála, ég og hv. varaformaður fjárln.

Herra forseti. Hvað þýðir það að falla frá skerðingarákvæðum 6. gr.? Ef við föllum frá því erum við að auka hallann á ríkissjóði, ef við værum með halla, eða minnka afganginn. Út á það gengur málið. Við erum að færa til fjármuni á milli liða og draga úr útgjöldum. Hv. þm. talaði mjög mikið um sérstök framlög sem tengjast landbúnaði, þ.e. það er skerðing á framlögum til þess geira landbúnaðarins. Ef við föllum frá því, verðum við að taka það einhvers staðar annars staðar og hvar eigum við að taka það? Það er sá vandi sem við er að glíma. Hvað varðar framlögin til þessara tilgreindu sjúkrastofnana er það náttúrlega þannig að við höfum fengið í formi fjárlagafrv. frá ríkisstjórninni tillögur um framlög til einstakra viðfangsefna, einstakra stofnana og síðan er þetta greint niður. Ég hef litið svo á að það væri að lokinni ítarlegri skoðun og ítarlegu mati á þörfum á hverjum stað. En um það eru deildar meiningar og ég nefndi sérstaklega Sjúkrahús Reykjavíkur. Ég held að það sé ekki skynsamlegt eins og hv. þm. var að nefna að fara að endurskoða allt heila heilbrigðis- og sjúkrahúsakerfið í landinu. Við eigum að ganga til þess verks og láta þann stýrihóp og ráðuneyti sem kom að þessu verki ganga fyrst að þeim stofnunum sem eiga í mestum vanda, reyna að komast að niðurstöðu og ná samningum um þá þjónustu sem þar á að leggja til og ákveða þá fjármuni og komast að niðurstöðu um hvaða fjármuni þeir eiga að fá til þess verks. Ég vænti þess að það verk gangi vel fyrir sig og það takist að greiða með einhverjum hætti úr vanda sjúkrastofnana.

Herra forseti. Ég vil eins og stundum áður byrja á því að þakka hv. meðnefndarmönnum mínum fyrir samstarf við alla þá vinnu sem liggur að baki því þingmáli sem hér er til umræðu. Allt hefur það samstarf verið með miklum ágætum þó að skoðanir séu eðlilega oft skiptar um einstök atriði, um áherslur, um markmið og leiðir. Það væri trúlega illbærilegt að starfa í þessari nefnd ef ekki legðu sig allir fram um góð samskipti og það tekst yfirleitt. En ekki síst vil ég þakka því góða starfsfólki sem alltaf er boðið og búið að létta okkur verkin, hvort sem við erum í meiri hluta eða minni hluta. Áherslur minni hlutans í sambandi við þessa fjárlagagerð koma fram í ítarlegu nefndaráliti á þskj. 469 sem hv. frsm. nefndarálitsins hefur þegar farið yfir. Þar kemur fram rökstudd gagnrýni á fjármálastjórn ríkisstjórnarinnar sem virðist ómarkviss og úr takt við þá þróun sem merkja má hér á landi og í kringum okkur. Við bendum á þá alvarlegu staðreynd að ríkisstjórnin hefur ekki gætt þess í góðæri að safna fé til mögru áranna sem koma óhjákvæmilega. Það er jafnöruggt og að nótt fylgir degi heldur hefur auknu aflafé verið eytt jafnóðum og ekki enn náðst það markmið að ná hallalausum rekstri á ríkissjóði. Nú heyri ég fyrir mér gagnrýnisraddir fulltrúa meiri hlutans og þær hafa þegar komið fram í umræðunni sem segja lítið samræmi í málflutningi okkar þegar við gagnrýnum í öðru orðinu ríkisstjórnina og meiri hlutann fyrir að reka ríkissjóð með halla og í hinu orðinu viljum við hærri framlög til velferðarmála. Hér er auðvitað ekki öll sagan sögð í þessu flókna dæmi. Þetta er spurning um áherslur og forgang, bæði hvað varðar tekjuöflun ríkisins og svo hitt hvernig þeim tekjum er varið. Eins og fram kemur í lokaorðum nál. minni hlutans er það mat okkar að tekjuhlið frv. sé vanáætluð um 1--1,5 milljarða, og er reyndar ekki ólíklegt að meiri hlutinn viðurkenni það við endurskoðun tekjuáætlunar nú milli 2. og 3. umr. vegna þess að hann vill auðvitað sýna hallalausa niðurstöðu. Breytingartillögur meiri hlutans auka útgjöldin um rúmlega hálfan annan milljarð og hann vill mæta því með því að sýna auknar tekjur. Ég held að við verðum sammála um það mat. Ef minni hlutinn réði meiru um framkvæmd mála yrði farið skipulega í sparnað á öðrum liðum en þeim sem okkur finnst vanræktir en að auki teljum við góða möguleika á öflun meiri tekna. Það er t.d. staðreynd að atvinnulífið hefur notið verulegrar velvildar umfram almenning á síðustu árum. Hér hafa verið nefndir heilir fjórir milljarðar sem fluttir hafa verið af atvinnulífinu yfir á herðar almennings á síðustu árum og það er ekki spurning í mínum huga að fyrirtækin geta lagt meira af mörkum til samneyslunnar. Það væri því engin goðgá að hækka t.d. tryggingagjaldið. Þá er það viðurkennd staðreynd og mat allra sérfróðra manna, og nú tek ég undir með hv. 5. þm. Vesturl. sem minntist á þetta atriði áðan, að a.m.k. 10--12 milljarðar kr. séu á sveimi í neðanjarðarhagkerfinu sem ekki nást inn í skattkerfið. Þeir munu auðvitað aldrei nást allir en þar verður að gera átak. Það verður að leggja meiri áherslu á að uppræta skattsvik og hvers konar undanskot sem eru allt of algeng. Það mun auðvitað kosta eitthvað meira fé. Það þarf að efla skatteftirlit og skattrannsóknir. Það kostar stundum peninga að afla peninga. 
             Það er hinn almenni launamaður, ríkisstarfsmenn og venjulegt launafólk sem bera meginþunga skattbyrða einstaklinga og það eru heiðarlega rekin fyrirtæki sem leggja sitt af mörkum. Það eru allt of margir sem standa utan við. Úr því að ég er að fullyrða um þetta þá held ég að ekki saki að fram komi að ég held að það séu fyrst og fremst í veitingaþjónustu, í skemmtiiðnaðinum og í viðgerðaþjónustu sem pottur er brotinn. Það eru allt of margir sem ekki greiða sanngjarnlega til samneyslunnar. Það eru líka til óheiðarlegir aðilar á ýmsum stöðum í þjóðfélaginu sem leika t.d. þann leik að hlaupast frá skyldum og sköttum og skipta um kennitölur eins og skítug föt og að þessari meinsemd í þjóðfélaginu þarf að ráðast. Herra forseti. Í nál. koma fram áherslur minni hlutans í þeim þáttum sem við teljum varða mestu um aðstæður og lífsskilyrði almennings í landinu. Hv. þingmenn ættu að þekkja þessi áhersluatriði, þau hafa vitanlega komið fram áður og m.a. við afgreiðslu fjáraukalaga sem voru til 2. umr. fyrr í vikunni. Þar var meginþungi gagnrýni okkar á ástandið í heilbrigðismálunum. Stjórnarandstaðan hefur gagnrýnt stjórnvöld með hæstv. heilbrrh. í fararbroddi mjög harkalega á undanförnum árum fyrir aðgerðir þeirra og raunar einnig aðgerðaleysi, þ.e. aðgerðarleysi og vitlausar aðgerðir sem þar hafa komið við sögu. Þessi gagnrýni stjórnarandstöðunnar er nú að skila sér. Hún er að skila sér en það er svo mikill skaði skeður að ekki dugir minna en stórátak og þá á ég sérstaklega við í sjúkrahúsmálunum. Samkvæmt brtt. meiri hlutans og yfirlýsingum hans og hæstv. ráðherra á að taka að nokkru leyti á vanda sjúkrahúsanna, þ.e. fyrst og fremst á þeim rekstrarvanda sem þar er við að glíma. Handahófskennd vinnubrögð yfirvalda við nauðsynlegt aðhald, og ég ítreka það, við nauðsynlegt aðhald og sparnað hefur sett stjórnendur og starfsfólk sjúkrahúsanna í ótrúlega erfiða aðstöðu þar sem þau hafa ár eftir ár fengið á sig flatan niðurskurð án tillits til mismunandi aðstæðna. Það verður að segjast eins og er að í rauninni hefur náðst ótrúlegur árangur í auknum afköstum í þjónustu við sjúka og aldraða við þessar aðstæður og sýnir okkur auðvitað að það var talsverð sóun í kerfinu og ekki var nægur hvati til sparnaðar. Það fellst ég á. Það hefur náðst mikill árangur í afköstum sem sýnir sig í því að göngudeildarþjónusta hefur verið efld, fyrst og fremst á stærstu sjúkrahúsunum, aðgerðum hefur fjölgað, legutíminn hefur styst, hjúkrunarþyngd aukist, sjúklingum fjölgað á hvern starfsmann og lyfjakostnaður sjúkrahúsanna hefur lækkað. Þennan árangur ber að viðurkenna en hann hefur líka kostað miklar fórnir. Hann hefur kostað aukið álag á starfsfólk og hann hefur kostað aukið álag á sjúklinga og aðstandendur. Biðlistar eru of langir. Fólk bíður oft sárþjáð eftir aðgerð, það kemur veikara inn til aðgerðar og það er sent fyrr heim. Það leiðir reyndar í mörgum tilvikum til þess að sjúklingar koma aftur inn á sjúkrahúsið vegna þess að þeir hafa verið sendir of snemma heim. Þetta atriði þarf að kanna betur. Þetta hefur verið fullyrt en það þarf að kanna betur við hvaða rök þær fullyrðingar styðjast. En ég tel að þetta séu réttar fullyrðingar. En hvað sem þessum árangri líður, vandinn í sjúkrahúsrekstrinum er gríðarlegur og á honum verður að taka. Það er svo margt sem skiptir máli í þessari þróun. Hækkun meðalaldurs hefur t.d. mikið að segja. Hann hefur hækkað um fimm ár á síðustu 25 árum. Góð heilbrigðisþjónusta er aðalsmerki þjóðar sem vill kenna sig við velferð og skiptir hvern einasta landsmann miklu og menn verða að skilja að brestir í þessum þætti velferðarkerfisins koma þungt niður á heimilum landsmanna. Niðurskurður síðustu ára til heilbrigðismála hefur því valdið ómældum erfiðleikum hjá stórum hópi fólks. Heilbrrh. og fulltrúar meiri hlutans hafa mótmælt því að um niðurskurð hafi verið að ræða. Ég skil ekki á hverju það er eiginlega byggt. Það er einfaldlega staðreynd að útgjöld í þeim málaflokki hafa ekki þróast í samræmi við kröfur um bætta heilbrigðisþjónustu og breytta aldurssamsetningu þjóðarinnar, en eins og ég sagði áðan hefur meðalaldur fólks hækkað um fimm ár á síðasta aldarfjórðungi, síðustu 25 árum. Þekking og tækni hafa verið að breytast og eflast en það kostar líka peninga að nýta hana til aukinna hagsbóta fyrir sjúklinga og útgjöldin hafa ekki þróast í takt við aukinn hagvöxt allra síðustu ára. Heilbrigðismálin eru mjög fjárfrekur málaflokkur, því er ekki að neita. Útgjöld til ráðuneytis heilbrigðis- og tryggingamála nema nær 59 milljörðum á næsta ári samkvæmt fjárlagafrv. og það mun vera um það bil 38,6% allra útgjalda ríkisins á greiðslugrunni en 36,2% á rekstrargrunni. Það er því í sjálfu sér skiljanlegt að reynt sé að halda þétt utan um þennan mikilvæga en fjárfreka málaflokk. Ráðdeild og sparnaður er því sígilt viðfangsefni á þessu sviði sem öðrum. Á hinn bóginn er nauðsynlegt að gæta lögbundins réttar landsmanna til bestu fáanlegrar heilbrigðisþjónustu. Ég segi það enn og aftur að aðgerðir stjórnvalda á undanförnum árum hafa verið ótrúlega handahófskenndar og bitnað bæði á sjúklingum, öldruðum og aðstandendum og á starfsfólki á þessu sviði, sérstaklega í sjúkrahúsþjónustunni. Afgreiðsla fjárlaga þessa árs jók aðeins á vandann í heilbrigðiskerfinu og öll varnaðarorð minni hlutans í þeim efnum hafa reynst rétt. Sparnaðarhugmyndir voru enn einn ganginn fullkomlega óraunhæfar og að mestu óútfærðar eins og niðurstöður frv. til fjáraukalaga sýna glöggt þar sem auka þarf framlögin til heilbrigðiskerfisins á þessu ári um nær 2 milljarða kr. til hinna ýmsu liða og enn er stór hluti vandans óleystur. Þessi eini milljarður sem sjúkrahúsin vantar til reksturs hefur þannig dregist á eftir í rekstrinum ár frá ári og ljóst er að taka verður myndarlega á því máli. Af þessum milljarði er halli stærstu sjúkrahúsanna, þ.e. Ríkisspítalanna og Sjúkrahúss Reykjavíkur, enn nær 400 millj kr. í lok þessa árs þrátt fyrir 320 millj. kr. framlag á fjáraukalögum. Flest hin sjúkrahúsanna eru með einhvern halla í árslok allt frá 4 upp í 84 millj. kr. Þannig er staðan sem stjórnarandstaðan hefur gagnrýnt látlaust ár eftir ár og nú hefur sú gagnrýni borið árangur. Við 2. umr. fjáraukalaga var samþykkt sérstakt framlag að upphæð kr. 200 millj. sem ætlað er að taka á rekstrarvanda sjúkrahúsanna utan Reykjavíkur og ber að fagna því. Vonandi dugir það til en á það ber að líta að stærsta sjúkrahúsið í þeim hópi, Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri, er komið 84 millj. kr. rekstrarhalla nú í árslok. Fyrir því eru ýmsar ástæður. Starfsemi hefur þar verið að aukast og upplýst er að nú er breytt staða á þann veg að sjúklingar sem áður komu í talsverðum mæli að norðan til stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík fá nú þjónustu fyrir norðan þannig að það kemur yfirleitt fram á þann veg við niðurskurð og sparnað að kostnaðurinn kemur fram annars staðar. Þetta er eitt dæmið um það. En það er ekki dæmi sem ber að harma í sjálfu sér að starfsemi Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri aukist vegna þess að það þarf að hafa öflugt sjúkrahús á þessum stað á landinu. Þá er það ekki minna áhyggjuefni að viðhald húsa og endurnýjun tækja hefur lengi setið á hakanum. Ástandið í þeim efnum fer sífellt versnandi og verður afar kostnaðarsamt að taka á þeim vanda. Sem dæmi má nefna Sjúkrahús Reykjavíkur sem er að verða háskalega illa farið af skorti á viðhaldi. Skýrsla liggur fyrir um ástandið þar og er áætlaður kostnaður vegna viðgerða utan húss nær 400 millj. kr. og það ástand stafar af frostskemmdum. Það lekur meðfram gluggum og ástandið er að öllu leyti orðið mjög slæmt og viðhald innan húss mun ekki kosta minna þegar í það verður farið. Þannig mætti rekja fleiri dæmi því að víðast hvar blasir þörfin við og úrbætur ganga því miður hægt. Sums staðar er húsakosturinn í raun ekki boðlegur, hvorki sjúklingum né starfsfólki. Ég segi það enn og aftur að langvarandi sparnaður í viðhaldi er óskynsamlegur. Hann kemur fram í auknum kostnaði þegar til lengdar lætur og það er illa farið með eigur ríkisins að halda þeim ekki við á sómasamlegan hátt. Þess vegna minni ég á það sem sagt var hér í umræðunni um fjáraukalögin að ég tel óhjákvæmilegt að gera áætlun á svipaðan hátt og gert var í sambandi við uppbyggingu á höfnum, flugvöllum og vegum, gera áætlun til nokkurra ára um viðhald heilbrigðisstofnana og endurnýjun tækjakosts sem einnig er orðinn víða úreltur og úr sér genginn svo að þessar stofnanir og starfsemi þar grotni ekki niður í hirðuleysi. Allur þessi vandi liggur fyrir. Hann er studdur gögnum og skýrslum frá stofnununum sjálfum og öðrum matsaðilum og ég tek undir það sem hv. 5. þm. Vesturl. sagði áðan að við höfum sjaldan haft jafnmiklar og greinargóðar upplýsingar til þess að átta okkur á ástandinu og núna. Þessar hallatölur og hallinn í rekstrinum er raunverulegur og hann er ekki tilkominn vegna óráðsíu. Það er almennt viðurkennt að starfsfólk sjúkrahúsanna hefur lagt hart að sér og náð miklum árangri við erfiðar aðstæður á undanförnum 5--10 árum. Menn kann auðvitað að greina á um þetta mat en það er óhugsandi að slíkar tölur sem nefndar hafa verið séu úr lausu lofti gripnar og þó að um lægri tölur væri að ræða, þá er þetta nógu alvarlegur vandi, jafnvel þó að við skærum þær hugmyndir niður um helming. Því til sönnunar vil ég nefna úr skýrslum t.d. upplýsingar um reksturinn hjá Ríkisspítölunum þar sem því er lýst hvernig framleiðni spítalans, eins og það er orðað, hefur aukist umtalsvert. Mér finnst nú reyndar ekki skemmtilegt að tala um framleiðni inni á sjúkrahúsum en svona er þetta nú orðað. Framleiðnin hefur aukist með styttingu legutíma og bættri tækni við aðgerðir en um leið er ýmislegt sem því fylgir eins og ég lýsti áðan svo sem aukið álag á starfsfólk þar sem sjúklingum á hvert stöðugildi hefur t.d. fjölgað um 22,8%. Sjúklingum hefur fjölgað um 17,3% frá árinu 1993 og meðalkostnaður á hvern sjúkling lækkað. Stöðugildum hefur fækkað um 4,4%. Heildarkostnaður hefur hins vegar hækkað um 2,9% á þessu tímabili vegna aukins umfangs spítalans. Stytting meðallegutíma hefur gert mögulegt að veita fleiri sjúklingum þjónustu. Bráðleiki sjúklinga á spítölunum, eins og það er orðað en bráðleiki er meiri veikindi í sjálfu sér, hefur aukist en það þýðir eins og segir hér að sjúklingar eru að meðaltali veikari en áður. Rekstrarformi hefur verið breytt á nokkrum deildum þannig að fimm daga deildir og dagdeildir hafa verið teknar í notkun og sjö daga deildum fækkað að sama skapi. Þá hafa deildir verið sameinaðar og kostnaðaraðhald hert á öllum stigum starfseminnar. Þetta er staðfest í greinargerð Ríkisendurskoðunar frá því í mars 1996. Eins og segir hér hefur hlutfall bráðasjúklinga aukist ár frá ári úr 58% á árinu 1993 í 72% á þessu ári. Fleira mætti tína til. Meðal annars hefur ýmsum aðgerðum fjölgað verulega. Þetta er að hluta til vegna þess að með nýrri og fullkomnari tækni í skurðlækningum er mögulegt að veita sjúklingum þjónustu sem ekki var hægt með gömlu tækninni og eftirspurnin hefur þannig aukist í rauninni eftir aðgerðum af því að þessi tækni gerir aðgerðina miklu léttari fyrir sjúklingana. Áður gengu sumir sjúklingar með sinn sjúkdóm árum saman af því að þeir treystu sér ekki í stóra skurðaðgerð. Þannig mætti ýmislegt tína til en ég ætla ekki að tefja tímann með því. Ég vil aðeins endurtaka það sem ég sagði að heilbrrn. og meiri hluti fjárln. hafa vissulega tekið á þessum vanda. Það ber að viðurkenna og ekki síst með tilliti til þess að hæstv. heilbrrh. gagnrýndi það að ekki skyldi minnst á það sem vel er gert. Ég tel að við höfum gert það þó að gagnrýni okkar hafi verið hörð og ég geri það enn hér með. Það hefur verið tekið á þessu að hluta til með aukaframlögum á fjáraukalögum og sérstakri fjárveitingu að upphæð 300 millj. kr. sem er ætlað á fjárlög næsta árs og skipta á þeim á milli sjúkrahúsanna samkvæmt samningum við stofnanirnar. Þó að meira þyrfti til, þá er náttúrlega allt betra en ekkert. Það er mat forsvarsmanna þriggja stærstu sjúkrahúsanna að samtals vanti rúmlega 1 milljarð kr. upp á þær tölur sem koma fram í frv. til rekstrar þessara sjúkrahúsa til þess eins að halda starfseminni í því horfi sem nú er og þá er ekki reiknað með aukningu vegna nýrrar tækni eða auknum bráðleika eins og þróunin hefur í rauninni verið. Þess vegna blasir ekkert annað við en minnkandi þjónusta ef ekki verður brugðist við af meiri festu. Þess vegna er það niðurstaða minni hluta fjárln. að óhjákvæmilegt sé að taka almennilega til hendinni til að tryggja réttláta heilbrigðisþjónustu og létta áhyggjum og erfiði af sjúkum og öldruðum og aðstandendum þeirra því að þetta hefur bitnað verulega á heimilum landsins. Herra forseti. Félagar mínir í minni hlutanum hafa gert og munu gera betri skil ýmsu því sem fram kemur af okkar hálfu í nál. og ég tel óþarft að eyða tíma þingsins í að endurtaka það. Ég vil aðeins fara nokkrum orðum um umhverfismálin sem vega æ þyngra í nútímasamfélagi eins og landsmenn hafa rækilega verið minntir á undanfarna daga. Það er líklega mesti og mikilvægasti árangurinn af fundahaldinu í Kyoto sem allir í heiminum vita hvar er á jarðarkringlunni. Þar er nýlokið þeim marg- eða títtnefnda fundi þó mikið sé enn þá óunnið við úrvinnslu þeirra niðurstaðna sem fundurinn komst loksins að eftir miklar og greinilega ekki með öllu þrautalausar umræður. En mesti og mikilvægasti árangurinn er líklega sá að fundurinn og allt í kringum hann beindi sjónum heimsins að líklega stærsta og alvarlegasta vandamálinu sem við er að fást á heimsvísu í umhverfismálum. Á okkar kalda landi, sem er þó hlýrra en búast mætti við eftir hnattstöðu, eru hagsmunir í þessu máli slíkir að í raun hefðum við átt að fara með rökstuddar kröfur um mikinn samdrátt í útblæstri gróðurhúsalofttegunda í stað þess að heimta sérstakt leyfi til að auka þann útblástur. En um þetta efni verður fjallað síðar hér á þessum stað, væntanlega eftir helgina eftir því sem heimildir mínar herma. Það er auðvitað margt annað sem við er að fást hér á landi. Verkefnin eru óteljandi á sviði fræðslu, á sviði landverndar og uppgræðslu og hvers konar náttúruverndar. Það er því áhyggjuefni hversu illa er búið að stofnunum á vegum umhvrn. sem af allt of veikum mætti er að glíma við sívaxandi verkefni. Stærsta áhyggjuefnið er staða Hollustuverndar ríkisins sem glímir við mikinn vanda í mannahaldi og rekstri vegna aukinna verkefna, einkum vegna ákvæða EES-samningsins og fleiri bindandi alþjóðasamninga. Um það efni nægir að vísa til faglegrar úttektar Skipulags og stjórnunar ehf. frá ágúst 1996 um mannaflaþörf stofnunarinnar en niðurstaða þeirrar úttektar var að alger lágmarksþörf, eins og það var orðað, væri fyrir aukningu um 20 og hálft stöðugildi til að stofnunin gæti staðið undir þeirri starfsemi sem lög, reglur og samningar við erlend ríki gera ráð fyrir. Stofnunin fór fram á verulega hækkun framlags nú í ár til að geta fjölgað í starfsliði. Þeirri beiðni til stuðnings má vísa til upplýsinga um kröfur af hálfu ESA, sem er Eftirlitsstofnun EFTA, vegna vanefnda á framkvæmd EES-samningsins sem íslensk stjórnvöld verða að bregðast við. Meiri hlutinn kom aðeins að litlu leyti til móts við óskir um eflingu stofnunarinnar og það er deginum ljósara að Hollustuvernd ríkisins er um megn að standa undir þeim kröfum sem til hennar eru gerðar eins og nú er að henni búið. Um aðrar stofnanir og verkefni á sviði umhverfismála er það að segja að þær verða að fá aukinn stuðning á næstu árum ef þessi málaflokkur á að fá það vægi sem honum ber. Skilningur stjórnvalda í þeim efnum birtist ekki í frv. til fjárlaga næsta árs. Þar verður t.d. ekki séð hvernig ráðuneytið ætlar að vinna að nauðsynlegum aðgerðum til að takmarka útstreymi gróðurhúsalofttegunda hér á landi. Þar duga engin vettlingatök ef þjóðin ætlar sér sómasamlegan sess í samfélagi þjóðanna. Ýmsar hugmyndir og beinar tillögur hafa komið fram um aðgerðir í skýrslum frá umhvrn. en engar hugmyndir um fjármagn eða tillögur fylgja þeim. Minni hlutinn leggur ekki til breytingar á framlagi á þessum málaflokki núna en leggur mikla áherslu á að stjórnvöld geri sér grein fyrir mikilvægi þessa málaflokks og geri betur við hann en fram kemur í frv. og brtt. meiri hlutans sem minni hlutinn styður að sjálfsögðu. Herra forseti. Ég fer að ljúka máli mínu. Sú sem hér stendur er fulltrúi kvennapólitískra samtaka sem hafa það markmið að tryggja konum frelsi til að velja sér þann lífsfarveg sem þær kjósa, frelsi til að njóta hæfileika sinna í menntun og starfi, til þátttöku í félagsstörfum svo sem þingmennsku skulum við segja og menningarlífi og ekki síst að tryggja þeim möguleika til þess að sinna fjölskyldu- og heimilislífi meðfram því sem fyrr er talið. Í baráttunni fyrir öllum þessum sjálfsögðu þáttum hefur flestu þokað fram á við. Skilningur hefur aukist. Karlar, einkum reyndar af yngri kynslóðinni axla æ meiri ábyrgð innan fjölskyldu og heimilis og konur eru óragari við að krefjast réttar á eigin forsendum. Það er árangur sem ekki skal vanmetinn. Allt varðar þetta þjóðfélagið gríðarlega miklu vegna þess að það er hagur þjóðfélagsins í heild. Þetta er hagur okkar allra, kvenna, karla og barna og ekki síst atvinnulífsins í landinu. Það er hagur þess og okkar allra að hæfileikar og sértæk reynsla kvenna nýtist til fulls. Í því sambandi skiptir velferðarkerfið, heilbrigðisþjónusta og félagsleg þjónusta svo miklu máli. Þess vegna þarf að treysta stoðir velferðarkerfisins, ekki að riðla þeim. Þess vegna leggur Kvennalistinn alla áherslu nú á eflingu þessara þátta sem samfélag okkar hvílir á.

Herra forseti. Það voru tvö atriði í ræðu hv. þm. sem ég vildi gera að umfjöllunarefni í andsvari. Hún ræddi um skattsvik og nauðsyn á að berjast gegn þeim. Ég tek undir að það er mikil nauðsyn en ég vil benda á og halda því til haga að í tillögum meiri hluta fjárln. er lagt til að 20 millj. í viðbót verði lagt til ríkislögreglustjóra vegna efnahagsbrota og til að koma upp sérhæfðri deild við embættið í því efni, m.a. vegna þess að kærum frá ríkisskattstjóra hefur fjölgað og það er í kjölfar þess að tekið hefur verið verulega á í þessu efni. Ég er ekki með þessu að draga úr því að gera þurfi enn meira og mjög áríðandi að það sé gert en eigi að síður vildi ég halda því til haga að við erum að mæta þarna þörf í því efni. Varðandi niðurskurðinn þá dró hv. þm. í efa að fullyrðingar okkar um aukin framlög til velferðarmála eigi við rök að styðjast en það er nú svo að framlög til tryggingakerfisins hafa hækkað um 4 milljarða frá árinu 1990 á verðlagi ársins 1997. Vissulega er það rétt að þjóðartekjurnar hafa aukist síðari árin, sem betur fer, því annars hefði stefnt í óefni. Ég vildi halda þessu til haga í andsvari ásamt því að vissulega koma umhverfismál mjög sterkt inn í umræðuna á næstu árum og er þörf á að mæta því.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. formanni fjárln. fyrir að bregðast við því sem ég hef sagt. Það er alveg rétt hjá honum sem ég hefði auðvitað átt að geta um í mínu máli að lögð er til 20 millj. kr. hækkun á fjárveitingu til ríkislögreglustjóra til að efla efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra og því fagna ég og hefði átt að geta þess í minni ræðu. Ég styð að sjálfsögðu þessa aðgerð. Hvað varðar framlögin til velferðarmálanna þá vil ég bara undirstrika það sem ég sagði áðan að þau framlög sem hafa farið til velferðarmála hafa ekki verið í takt við þá þróun sem hefur verið í þessum efnum. Aldurssamsetning þjóðarinnar er breytt, breytt og aukin tækni og ýmislegt fleira. Meðalaldur hefur hækkað um fimm ár síðustu 25 árin o.s.frv. þannig að þróunin í framlögum til þessara mála, sérstaklega í sjúkrahúsþjónustunni hefur ekki verið í takt við þá þróun. Sama má segja um þróunina í félagslegri þjónustu, t.d. í sambandi við þjónustu við fatlaða. Það hefur orðið nokkur fjölgun fatlaðra og breytt viðhorf til þess hvaða réttindi þeir hafa í þjóðfélaginu. Þeir hafa vitaskuld nákvæmlega sömu réttindi og ófatlaðir. Það er því mikið ógert í þjóðfélaginu sem við þurfum að sinna og það er þetta sem veldur því að við getum ekki sagt að þróun útgjalda í þessum málaflokki hafi verið á þann veg sem vænst hefði mátt.

Herra forseti. Það ber í rauninni ekkert mikið á milli okkar hv. 12. þm. Reykn. í þessum efnum. Ég hef oft sagt það í ræðum úr þessum ræðustól að hækkun tryggingageirans er auðvitað fyrir það að bótaþegum hefur fjölgað m.a. vegna breyttrar aldurssamsetningar og það mun halda áfram að verða svo á næstu árum. Þess vegna er auðvitað nauðsynlegt fyrir okkur að hafa öflugt atvinnulíf og öfluga undirstöðu til að geta mætt þessum útgjöldum og öðrum sem eru vegna breytinga í þjóðfélaginu og m.a. varðandi umhverfismálin. Ég man eftir því þegar verið var að berjast um það á Alþingi hálfan vetur hvort við ættum að stofna umhvrn. en umhvrn. er komið til að vera 

Herra forseti. Ég held að í raun séum við ágætlega sammála eins og kom fram í máli hv. 2. þm. Austurl. Hann sagði að ýmislegt þyrfti að gera í velferðarmálunum, tók undir það og hann sagði að við þyrftum öflugt atvinnulíf til að standa undir þeim kostnaði sem það hefur í för með sér. En ég vil líka minna á það að hið öfluga atvinnulíf þarf á því að halda að við séum með nægt framboð heilbrigðra og ánægðra einstaklinga í landinu. Það er ákaflega dýrt að fólk þurfi að bíða mánuðum og árum saman eftir nauðsynlegri aðgerð svo að því líði vel og geti gegnt því hlutverki sem það kýs og atvinnulífið þarf á að halda þannig að þetta styður hvað annað og er erfitt að segja hvort eigi að nefna á undan. Hvað varðar umhverfismálin þá er hárrétt að ýmislegt er að gerast og af því að hv. þm. minntist á spilliefnagjaldið þá er það einmitt dæmi um það hvernig atvinnulífinu sjálfu er ætlað að taka á sig kostnað vegna þeirrar mengunar sem það veldur. Það ættum við að gera í fleiri greinum og við ættum að manna okkur upp í að skattleggja mengandi starfsemi meira en hingað til hefur verið gert til þess einmitt að standa undir þeim kostnaði sem af menguninni hlýst.

Herra forseti. 2. umr. um frv. til fjárlaga fer nú fram. Þingmenn velta fyrir sér kostum og göllum frv. líkt og bókhaldarar velta fyrir sér debet- og kredittölum í bókhaldslistinni. Það er eins og einstaka stjórnarandstöðuþingmenn geri sér ekki grein fyrir að jafnvægi þarf að ríkja í tekju- og útgjaldaliðum í debet- og kreditdálkunum. Þannig er málflutningur þeirra gjarnan þó með ákveðnum skýrum undantekningum. Formaður fjárln. fór yfir efnahagslegar forsendur þessa frv. Starf fjárln. hefur gengið vel en starfið er ærið. Það koma fjölmargir á fund nefndarinnar og flestir vilja fá peninga en margur fer reyndar bónleiður til búðar. Formaður og varaformaður hafa stýrt nefndarstarfinu með miklum ágætum. Á sama hátt má segja að starfsmenn nefndarinnar hafi staðið sig einstaklega vel í afar erfiðu starfi. Fulltrúar minni hlutans hafa verið afar málefnalegir og sanngjarnir og hafa veitt okkur eðlilegt aðhald. Upplýsingatækninni fleygir fram og hugvit mannsins og tölvutæknin kemur vel í ljós þegar við meðhöndlum þær upplýsingar sem við fáum í fjárln. Þær breytingar sem gerðar hafa verið á starfi nefndarinnar tel ég að hafi að mörgu leyti tekist vel, þ.e. að fela fagnefndum að fara yfir ákveðna þætti fjárlagagerðarinnar. Eitt af grundvallarmarkmiðum ríkisstjórnarinnar er að ná tökum á ríkisfjármálum. Eftir því markmiði hefur fjárln. kappkostað að starfa. Markmið ríkisstjórnarinnar er að leggja fram hallalaus fjárlög og bendir allt til þess að það takist. Í dag ríkir stöðugleiki í efnahagsmálum. Þessi stöðugleiki kemur öllum vel, heimilum landsins og fyrirtækjunum. Það er aukin atvinna, atvinnuleysi hefur minnkað og stjórnarandstaðan er hætt að rukka framsóknarmenn um 12 þúsund störfin sem við hétum í síðustu kosningum.  Hallalaus fjárlög eru ekki síst fyrir framtíð þjóðarinnar og koma sér vel fyrir heimili landsins vegna þess að það sættir sig enginn við það til lengdar að við greiðum hvorki meira né minna en 16,2 milljarða í vexti vegna lántöku. Ímyndið þið ykkur hvernig við gætum varið þessum peningum á annan hátt. Til heilbrigðismála, til menntamála, til félagsmála, samgöngumála og á mörgum öðrum sviðum. Hallalaus fjárlög styrkja velferðarkerfið vegna þess að það er alveg ljóst að velferðarkerfið verður ekki rekið með lántöku til lengdar. Enda sjáum við líka aukin framlög til heilbrigðis- og velferðarmála. Við sjáum einnig auknar fjárveitingar til menntamála þó að við getum gert enn betur í þeim efnum sem og flestum öðrum. Enn vantar meira fé, t.d. til samgöngumála, og það er líka nauðsynlegt að breyta úthlutunarreglum varðandi vegamál og það er eitt af framtíðarverkefnum okkar á Alþingi. Það er framtíðarhugsun í fjárlagagerðinni. Við erum að styrkja rannsókna- og vísindastörf í Háskóla Íslands og Háskólanum á Akureyri. Íslendingum hefur oft verið núið því um nasir að við verjum ekki nógu miklum peningum til rannsókna- og vísindastarfa. Það er hárrétt en hér erum við að reyna að gera bragarbót þar á. Við erum að efla tölvubúnað í sérskólum landsins. Það kemur fram í fjárveitingum, svo sem til Tækniskóla Íslands, Kennaraháskóla Íslands, Íþróttakennaraskóla Íslands, Myndlista- og handíðaskólans svo dæmi séu nefnd. Þetta skiptir heilmiklu máli og fyrir þinginu liggur frv. um uppeldisháskóla þar sem skiptir miklu máli að geta tengt þá fjóra skóla vel saman sem verða sameinaðir í uppeldisháskólanum og þess vegna skiptir tölvubúnaður fyrir þær stofnanir miklu máli. Við erum að styrkja starf tilraunastjóra, t.d. í Garðyrkjuskóla ríkisins sem stýrir tilraunagróðurhúsum. Þetta nýtist öllum garðyrkjubændum á landinu. Suðurlandsskógaverkefni er sérstakur fjárlagaliður eins og Héraðsskógaverkefni og við erum einnig að styrkja skjólskógaverkefnið á Vestfjörðum og fjölmörg önnur gróðurverkefni. Allt eru þetta mjög jákvæð mál. Við erum að auka þjónustu í heilbrigðiskerfinu. Í dag verða opnuð tilboð vegna uppbyggingar Barnaspítala Hringsins. Við erum að byggja upp heilsugæslustöðvar í Reykjavík en uppbyggingu heilsugæslustöðva á landsbyggðinni er lokið að sinni. Gerðir hafa verið sérstakir þjónustusamningar við sjúkrastofnanir og fleiri samningar eru í burðarliðnum. Einnig er verið að vinna að slíkum þjónustusamningum í menntmrn. hvað framhaldsskólana varðar. Lagt er til að leggja í sérsakan pott peninga til að mæta hluta rekstrarvanda sjúkrahúsanna og skýrsla Ríkisendurskoðunar sýnir að náðst hefur verulegur árangur í hagræðingu í rekstri á sjúkrahúsum á landsbyggðinni eins og hv. þm. Kristín Halldórsdóttir benti áðan á. Í tillögum okkar erum við að stuðla að uppbyggingu nýrra sambýla, t.d. fyrir fatlaða á Vesturlandi, Norðurlandi vestra og á Reykjanesi. Á undanförnum árum hafa verið opnaðar náttúrustofur víðs vegar um land og í fjárlagatillögum þessa árs er gert ráð fyrir að koma á fót einni slíkri stofnun í Norðurlandi vestra og einnig er verið að styrkja náttúrusetrið á Kirkjubæjarklaustri sem nefnist Kirkjubæjarstofa. Í fjárlagatillögum ársins 1998 og fjáraukatillögum 1997 er komið til móts við byggðasjónarmið. Jöfnun námskostnaðar hefur verið mikið baráttumál mitt og nokkurra annarra þingmanna. Mikill kostnaður foreldra utan af landi við að mennta börn sín leiðir til flutnings af landsbyggðinni. Í fjárlagatillögum ársins 1998 er gert ráð fyrir að auka þennan lið um 50 millj. þannig að hann verður í heild sinni 160 millj. Það er von mín að þetta komi ungu fólki utan af landsbyggðinni til góða þegar það er að sækja sér framhaldsmenntun. Í fjáraukatillögum 1997 er gert ráð fyrir jöfnun húshitunarkostnaðar á köldum svæðum svo að 1,7% hækkun húshitunarkostnaðar komi ekki til framkvæmda. Í þennan lið þyrftum við að geta varið enn meiri peningum. Þessir tveir þættir hafa mjög mikil áhrif á byggðaþróun hér á landi. Enn traustari stoðum er rennt undir störf atvinnuráðgjafa á landsbyggðinni með auknu framlagi til Byggðastofnunar hvað þennan þátt varðar. Atvinnuráðgjafarnir hafa þegar sannað hvað þeir geta látið af sér leiða. Það vitum við Sunnlendingar. Atvinnuþróunarsjóður Suðurlands skiptir okkur gríðarlega miklu máli. Ég get tekið undir orð hv. þm. Kristínar Halldórsdóttur þegar hún talaði um skattsvik og neðanjarðarhagkerfi. Það er ein af meinsemdum hjá þjóð okkar. Bent hefur verið á að við höfum varið 20 millj. til viðbótar til þess að reyna að uppræta slíka starfsemi en það er full ástæða til þess að gera allt sem í okkar valdi stendur til að koma í veg fyrir skattsvik. Ég vonast til þess að þegar fjárlagatillögur verða lagðar fram til 3. umr. verði aukin framlög til Áformsverkefnisins um lífræna ræktun. Lífræn og vistræn ræktun er framtíðin og ég vonast til þess að við berum gæfu til að veita aukið fé til þessa verkefnis. Ég vonast líka til þess að við getum útfært þá skuld sem er við bændur hvað jarðræktarframlög varðar. Talað er um að þar sé skuld upp undir 200 millj. og full ástæða til að standa við þær skuldbindingar. Ég vonast einnig til þess að við berum gæfu til þess að leggja meira fé til fyrirhleðslna en ár víðs vegar um land eru að brjóta niður hið ræktaða land og það er t.d. mjög mikið vandamál á Suðurlandi hvað Markarfljót varðar, Þjórsá, Klifanda, Skaftá og fleiri ár. Þar sem fjárlög eru nú lögð fram á rekstrargrunni er ljóst að afkoma fjárlaga er mun betri en í fyrra og þegar á heildina er litið er árangur ríkisstjórnarinnar mikill. Það er framtíðarsýn í þessum fjárlögum og þau verða vonandi landi og þjóð til heilla.

Herra forseti. Hv. þm. sagði að hallalaus fjárlög styrki velferðarkerfið. Það er einmitt velferðarkerfið sem hefur verið látið greiða fjárlagahallann. Það hefur verið skorið niður í velferðarmálum, í þjónustu við aldraða, við sjúklinga, aukin þjónustugjöld til þess að reyna að ná niður fjárlagahallanum. Ég efast um að sjúklingarnir á biðlistunum séu sammála hv. þm. í því að hallalaus fjárlög styrki velferðarkerfið. Þeir fá verri þjónustu. Sumir sjúklingar þurfa liggja á göngum spítalanna. Telur hv. þm. að þeir séu sáttir við það og telji það vera betra velferðarkerfi vegna þess að það séu hallalaus fjárlög? Fólki er þjónað mun verr vegna þess að þetta er alltaf meginmarkmiðið. Ekki er verið að hugsa um að velferðarkerfið standi undir nafni. Það er verið að vega að rótum þess og hvað sem öllum pottum og stýrinefndum líður er það ljóst að allt þetta pottastand, þó svo það sé gott svo langt sem það nær, dugir ekki til að velferðarkerfið standi undir því nafni sem velferðarkerfið á Norðurlöndum ætti að standa undir.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að vekja athygli á því að velferðarkerfið skiptir okkur miklu máli, það er alveg ljóst. En við verðum líka að gera okkur grein fyrir því, hv. þm., að við getum ekki rekið til lengdar velferðarkerfi okkar með lántökum. Hvað gerist þá? Þú getur bara horft í eigin pyngju ef þú eyðir meira en þú aflar, hvað gerist? 

Herra forseti. Hv. þm. talar um að fleiri njóti þjónustunnar. Það er svo vissulega rétt vegna þess að mun fleiri fara t.d. á spítalana en áður, gegnumstreymið er meira. Menn koma inn bráðveikir og eru útskrifaðir áður en þeir eru orðnir heilbrigðir. Þeir koma inn aftur. Það eru endurinnlagnir á sjúkrahúsi þannig að 70 af hverjum þúsund koma inn aftur innan 8 daga á ákveðnum deildum inni á sjúkrahúsunum. 

Hvar eigum við að taka?

Það er hægt að taka af ýmsu öðru. Hvernig er með risnuna? Hvernig er með ýmsa þætti í fjárlögunum sem hv. þm. ætti að þekkja eftir að hafa verið í fjárln.? 

Herra forseti. Ég get út af fyrir sig verið sammála hv. þm. um að það er mun meira gegnumstreymi á sjúkrahúsum en áður var. Það skyldi þó aldrei vera vegna þess að allt annarri tækni er beitt á sjúkrahúsum landsins nú en var fyrir svona 10--15 árum. Að vísu er ég ekki sérfræðingur í heilsugæslumálum, læknamálum eða þessum málaflokkum sem hv. þm. hefur nú tileinkað sér mjög sem er á vissan hátt afar gott. En við megum ekki gleyma því að tækninni hefur líka fleygt fram. Aðgerðirnar og allt tekur miklu styttri tíma en áður var og kannski er þess vegna meira gegnumstreymi í gegnum sjúkrahúsin en var fyrir 10--15 árum.

Herra forseti. Við fjárlagagerðina hugleiðir maður stundum hvað megi betur fara í sjálfri vinnunni. Með breytingunni á uppsetningu fjárlaga nú í haust urðu þau skýrari og auðvelda yfirsýn. Það höfum við fundið í vinnunni í fjárln. á undanförnum mánuðum. Við þurfum að stíga fleiri skref sem væru til þess fallin að ýta undir langtímasjónarmið í fjármálum ríkisins. Það mætti t.d. gera með því að settir væru heildarrammar fyrir málaflokkana til 3--4 ára í senn eins og þekkist í sumum af nágrannalöndum okkar. Þannig gætum við betur tryggt ákveðna samfellu í rekstrinum. Þetta væri vissulega þörf að gera á sem flestum sviðum ríkisrekstrarins. Varðandi orðaskipti þeirra tveggja hv. þm. sem tjáðu sig næstir á undan mér í svörum og andsvörum, vil ég geta þess varðandi velferðarkerfið að það liggur fyrir norræn skýrsla um að Íslendingar hafi staðið sig best Norðurlandaþjóðanna undanfarið í því að ná tökum á ríkisfjármálum. Jafnvægið í ríkisrekstrinum, hallalaus fjárlög gera það að verkum að nú getum við notað peninga sem annars hefðu farið í það að greiða vexti af erlendum skuldum inn í velferðarkerfið. Við höfum náð tökum á ríkisrekstrinum án þess að skerða velferðarkerfið. Þetta þarf að koma alveg skýrt fram og menn þurfa að vita þetta, jafnvel hv. þm., ef ég man nafnið, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir. Þegar við réttum úr kútnum og komumst upp úr efnahagslægðinni fyrir örfáum árum var það ein stétt sem sat einkum eftir. Það voru bændur. Landbúnaður hefur tekið á sig mestu byrðarnar af því að við næðum efnahagsbata og þeirri framför sem enginn getur neitað að hefur orðið í landinu. Herra forseti. Í umræðunni hér á þessum degi hefur minni hluti fjárln. kvartað undan eyðslu og fjallar um þjóðhagshorfur og efnahagsstefnu ríkisstjórnar. Hann hefur talað um lausatök í hagstjórn, varað við útstreymi úr ríkissjóði, talað um eyðslustefnu, erlenda skuldasöfnun og viðskiptahalla. Orð sem hafa ekki heyrst alveg eins oft upp á síðkastið og áður var, með réttu. En seinni hlutinn í nefndaráliti þeirra fjallar um nauðsyn þess að verja meira fé til ýmissa málaflokka, svo sem heilbrigðismála, menntamála og til málefna fatlaðra. Það er hins vegar einmitt til þessara málaflokka sem ríkisstjórnin og meiri hluti fjárlaganefndar gera tillögur um verulega hækkun. Minni hluti í fjárlaganefnd vill einnig auka verulega fjármagn til umhverfismála, að ekki sé nú talað um vega- og samgöngumál og segir að niðurskurði þurfi að linna. Því er ég hjartanlega sammála. Enginn af þeim málaflokkum sem eru nefndir er of haldinn. Full þörf væri á meira fjármagni í allt þetta. En hér þarf að spyrja: Hvaða peningar eru fyrir hendi til viðbótar til þess að verja í þessi mál? Aukningin í frumvarpinu á að ganga til heilbrigðismála, menntamála og málefna fatlaðra. Meiri hluti fjárlaganefndar gerir auk þess tillögur hér við 2. umr. með tilstyrk minni hlutans að nokkru leyti um framlög til nokkurra þátta með viðbótarútgjöld sem eru á sviði menntamála og til þess að jafna aðstöðu fólks í dreifbýli og þéttbýli. En þar er einkum tvennt bæði á fjáraukalögum og fjárlögum, 50 millj. kr. á fjáraukalögum til jöfnunar húshitunarkostnaðar og hins vegar 50 millj. til jöfnunar á námskostnaði eða aðstöðu til náms. Það er varðandi þessa hækkun, herra forseti, sem meiri hluti fjárln. gerir tillögu um til jöfnunar á námskostnaði. Vissulega hafa svokallaðir dreifbýlisstyrkir komið að góðu gagni en þeir hafa verið allt of lágir. Talið er að á ári kosti menntun í framhaldsskóla 500, 600, 700 þús. á nemanda. Það er ekki hægt að finna mjög nákvæmar tölur í þessu en heimavistarkostnaður, bókakostnaður er umtalsverður og annað slíkt. Þessir styrkir eru ekki nema lítill hluti því miður og verða ekki nema lítill hluti þrátt fyrir það að 50 millj. komi til viðbótar. En ég vona vissulega að um þá upphæð muni. Stóra hagsmunamálið hefur verið það að auka möguleika fólks til framhaldsmenntunar úti um landið. Það er gífurlegt hagsmunamál að hafa sem bestan aðgang að framhaldsnámi. Auðvitað er brýnt að búa þannig um hnúta að fólk fái þann stuðning sem til þess þarf. Íbúar landsbyggðarinnar verða að sjálfsögðu að njóta jafns réttar til náms á við höfuðborgarbúana. Eigi að síður þurfa margir að taka sig upp og það kostar fjárhæðir. Því miður finnast um það dæmi og ég þekki nokkur að fjölskyldum í dreifbýli reynist erfitt að kosta skólagöngu unglinganna. Tekjur af meðalstóru búi í sveit eru talsvert lægri en meðaltekjur í landinu og námsfólk á framhaldsskólastigi fær yfirleitt ekki uppgripavinnu yfir sumarið eins og áður var. Hörmulegt er til að vita að af þessum sökum hætti ungt fólk námi eða hrökklist frá því. Ég tel þó að þessi hækkun um 50 millj. muni koma að góðu gagni og að þeim fjármunum sé vel varið. Ég get þess svo í leiðinni að samkvæmt könnun sem menntamálaráðuneytið lét fara fram er brýnasta verkefni í heimavistarmálum og í byggingum heimavista á landsbyggðinni á Sauðárkróki. Í breytingartillögum meiri hluta fjárlaganefndar er gert ráð fyrir 5 millj. kr. fjárveitingu til heimavistar og vona ég að sú upphafsfjárveiting móti það upphaf að hafist verði handa að formsatriðum loknum um stækkun heimavistar Fjölbrautaskóla Norðurlands vestra á Sauðárkróki þegar á næsta ári. Í þeirri miklu umræðu sem undanfarið hefur átt sér stað í landinu um byggðaröskun má það ekki gerast að fólk sé nánast knúið til þess að leita út úr byggðarlagi sínu til náms í framhaldsskóla vegna þess að ekki sé búin aðstaða í heimahéraði til þess að geta stundað skólanám. Þá erum við ekki að tryggja fólki jafna aðstöðu og jafnan rétt til náms heldur erum við fremur að reka fólksflóttann af landsbyggðinni hingað suður. Herra forseti. Heilbrigðismálin taka drjúgan tíma í starfi fjárlaganefndar við fjárlagagerðina. Fjárlaganefnd hefur átt nú sem áður ágætt samstarf við fulltrúa þeirra málaflokka bæði stjórnendur sjúkrahúsanna og starfsfólks heilbrigðis- og tryggingaráðuneytisins. Það hefur komið fram, ekki síst í umræðunni um fjáraukalög um daginn, að vissulega þarf að auka fjármagn til rekstrar í sjúkrahúsunum og það er gert. Það er veruleg aukning nú milli ára og ný tök sem ég hygg að séu nauðsynleg með þessari svonefndu pottagerð að hún muni leiða til góðs, þ.e. að setja upp sjóði til að útdeila síðan í samkomulagi við sjúkrahúsin. Við tölum ekki lengur um niðurskurð heldur tölum við um að koma sjúkrahúsunum fyrir vind í rekstri þannig að þau safni ekki áfram skuldum heldur geti rekið skynsamlega hver sína einingu og það liggi fyrir hvaða starf eigi að fara fram á hverju sjúkrahúsi. Að verkaskiptingin sé skýr. Herra forseti. Ég vildi aðeins koma að einum heilbrigðisvandanum og félagsvandanum í þjóðfélaginu sem fær ekki næga umræðu að mínum dómi á hinu háa Alþingi en oft úti í þjóðfélaginu. Það er áfengisvandinn. Þær leiðir sem Íslendingar hafa fundið til úrbóta eru um margt afar athyglisverðar. Við tókum upp fyrir tæpum þremur áratugum bandarískar aðferðir kenndar við Hazelden í Minnesota. Við höfum notað þær með allgóðum árangri á margan hátt. En vissulega má spyrja hvort ekki sé tímabært að endurskoða ýmsa þætti í áfengisvarnastefnunni hjá okkur. Starfsemi SÁÁ hefur reynst mjög mikilvæg. Ég vil nota tækifærið og óska þeim samtökum til hamingju með afmælið á þessu ári. Það hefur verið mikilvægt bæði einstaklingum og fjölskyldum það sem þessi samtök hafa áorkað. Hins vegar getur verið að í einhverjum tilfellum telji fólk að svo mikið öryggi sé í meðferð hér á Íslandi og árangur svo góður að það leiði til ábyrgðarleysis í meðferð með áfengi. Þannig getur hugsast að allt of auðveldur aðgangur að meðferð fyrir áfengis- og vímuefnaneytendur og fullyrðingar um góðan meðferðarárangur leiði af sér ábyrgðarleysi, bæði hjá almenningi og þeim sem misnota. Það sé með öðrum orðum alltaf hægt að fara í meðferð ef menn missi tökin á hlutunum. Það er ekki góðum meðferðaraðilum að kenna, fjarri því, heldur mætti almennt viðhorf til þessara mála breytast. Ég varpa þessu aðeins fram til umhugsunar og hvet til þess að menn beri saman hluti sem eru sambærilegir. Ég hugsa til þeirra sem þurfa að bíða, ekki bara mánuði heldur árum saman eftir aðgerð. Það væri gott ef alls staðar í heilbrigðiskerfinu væri svo góð og greið leið til bóta og hjá þeim sem eiga við áfengisvanda að stríða. Því vildi ég varpa því fram til umhugsunar þegar einstaklingur fer í meðferð, kannski í tugi skipta, hvort ekki væri ástæða til að gefa tækifæri þeim sem bíða þjáðir árum saman á biðlistum að fá sitt tækifæri fyrr. Væri ekki rétt að gefa þeim tækifæri fyrr og stuðla þannig að því að biðlistarnir styttist. Herra forseti. Það þarf að verja meira fé til heilbrigðismála og það er verið að gera og verður vafalaust enn frekar á næstunni.

Herra forseti. Ég get tekið undir með hv. þm. um að full ástæða væri til að stytta biðtíma og ég er á þeirri skoðun að það þurfi að setja hámarksbið eftir aðgerðum hér á landi eins og hefur verið gert í nágrannalöndum. En vegna ummæla hv. þm. í upphafi ræðu sinnar um orðaskipti mín og hv. 4. þm. Suðurl. hér áðan þar sem síðasti ræðumaður vitnaði í skýrslur um árangur Íslendinga við fjárlagagerð, og er gleðilegt að mönnum skuli ganga vel við fjárlagagerðina hér á landi, þá gagnrýndi ég að þar skuli árangrinum náð vegna þess að það er alltaf verið að höggva og vega að velferðarkerfinu. Vegna þess að hv. þm. var að vitna í skýrslur, herra forseti, langar mig til að vitna í aðra skýrslu sem er skýrsla landlæknis til fjárl.- og heilbrn. Alþingis en þar segir, með leyfi forseta: ,,Samkvæmt úttekt Þjóðhagsstofnunar hafa útgjöld okkar til heilbrigðismála metin sem hlutfall af vergri landsframleiðslu farið lækkandi á árunum 1988--1997 miðað við fjárlögin sem við erum nú að afgreiða og er áætlað að Ísland sé í 14.--16. sæti meðal Evrópuþjóða ef tekið er tillit til þess að útgjöld vegna elli- og hjúkrunarheimila falla undir heilbrigðismál á Íslandi en undir félagsmál meðal flestra annarra þjóða.`` Við erum sem sagt í 14.--16. sæti í framlögum til heilbrigðismála.

Herra forseti. Ég sagði í upphafi að við næðum árangri í efnahagsstjórnun á Íslandi án þess að skerða velferðarkerfið. Við erum einmitt að styrkja kerfið og það sést m.a. í því að það er raunhækkun í útgjöldum til heilbrigðismála í landinu.

Herra forseti. Hv. þm. Hjálmar Jónsson velti hér vöngum yfir áfengisvandanum og mér fundust þessar vangaveltur hans vera athyglisverðar og eiga fullkomlega rétt á sér. Hann velti því t.d. upp hvort það gæti verið að of greiður aðgangur að meðferðarstofnunum yki áfengisbölið. Mér finnst að umræður af þessu tagi eigi rétt á sér en ég er þó ósammála þessari skoðun hv. þm. Ég hef sjálfur svolitla nasasjón af starfsemi þessara meðferðarstofnana og ég hef séð þær gera kraftaverk á fólki, jafnvel ungu fólki í nánasta nágrenni mínu. Ég held að það sé ekki hægt að gera því skóna, eins og mér fannst hv. þm. gera, að greiður aðgangur að þessum stofnunum yrði til þess að menn yrðu frekar kærulausir í meðferð áfengis- og vímuefna. Ég held þvert á móti að það sem við erum að horfa fram á í þessum efnum sé að samfélagið er að trosna á saumunum. Ég held að vandi þeirrar aldar sem við munum nú senn byrja verði fyrst og fremst fíkniefnavandinn. Sú svakalega þróun sem við sjáum í ofneyslu vímuefna birtist í því að ofneyslan er alltaf að færast neðar og neðar í aldursflokkana. Við sjáum það á aldursdreifingunni í þessum meðferðarstofnunum sem hv. þm. gat um að því miður er það staðreynd að meðalaldurinn er alltaf að lækka og við, foreldrar og aðrir stöndum ráðþrota gagnvart þessu. Þó að þessi umræða eigi rétt á sér þá tek ég vara fyrir því að beinlínis halda því fram að of greiður aðgangur að þessum stofnunum geti aukið þetta böl. Ég held þvert á móti að þessi greiði aðgangur hafi bjargað fjölmörgum fjölskyldna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir þessi viðbrögð og vil nú árétta það, eins og ég hélt að hefði komið mjög skýrt fram í mínu máli, að ég er ekki að halla á meðferðaraðilana og þá sem sinna þessum málum og hafa gert það vel. Ég hélt að það hefði komið skýrt fram í minni ræðu. Það sem ég vildi geta um var aðallega almennt kæruleysi. Það er svo auðvelt að komast í meðferð. Það er hægt að laga hlutina hvenær sem er en það er ekki hægt. Ég þekki þessi mál allvel líka eins og hv. þm. og ég hef sannarlega séð mörg kraftaverk gerast gegnum starf þessara meðferðaraðila. En ég var að hvetja til þess áðan að umræðan um áfengismál og áfengisvarnir og sérstaklega vímuefnavarnir komist á annað stig þannig að hugsunarhátturinn verði sá að við vinnum bug á vandamálunum, sérstaklega gagnvart ungu fólki, eftir því sem framast er kostur. Aðferðir til þess hafa ekki vrið fullnægjandi hingað til.

Herra forseti. Hér hefur staðið umræða lengi dags um fjárlagafrv. og sitt sýnist eðlilega hverjum. Hv. þm. Hjálmar Jónsson gat þess í upphafi máls síns að honum þætti sem of mikið bæri á því sem stjórnarandstaðan talaði um óráðsíu og um of slælega stjórn ríkisfjármála. Ég held nú satt að segja, miðað við það sem ég hef hlustað á hér í dag, að þetta sé ekki það sem hefur verið áberandi í máli stjórnarandstöðunnar. Stjórnarandstaðan gerir sér hins vegar grein fyrir því að við búum núna við eitt mesta góðæri sem hefur rekið á fjörur Íslands. Það vill svo gæfulega til að við höfum úr meira fjármagni að spila en oft áður og þess vegna er eðlilegt, þegar meira er til skiptanna, að menn deili um það hvernig eigi að verja fjármagninu. Ég held, herra forseti, að ríkisfjármálin séu bærilega stödd og ég held að ekkert þurfi að kvarta undan því. Ég held að þróun þeirra sé jákvæð og á góðri leið. Ef það er eitthvað sem mætti e.t.v. óttast til framtíðar, þá er það að þau þenslumerki sem við sjáum í efnahagslífinu muni leiða til þess að ríkisfjármálin fari úr böndum. Það er nú einfaldlega svo. Ég sem stjórnarandstæðingur hika ekkert við að segja að það hefði verið æskilegt á þessum tímamótum ef við hefðum getað skapað meira svigrúm til að greiða niður erlendar skuldir. Það er einfaldlega hárrétt sem hv. þm. Hjálmar Jónsson og fleiri hafa sagt hér í dag að eftir því sem við skuldum minna í útlöndum, þá borgum við minni vexti og þá er meira til skiptanna hér heima. Það er eftir miklu að slægjast ef okkur tekst að ná því takmarki. Ég gat þess, herra forseti, að það væru merki um þenslu. Það er sem betur fer þannig að kaupmáttaraukning hefur orðið og það er líklegt að hér verði betra atvinnuástand þegar fram í sækir. Þetta er allt af hinu góða. Þetta stafar af því að lagður hefur verið grunnur að styrkri stjórn ríkisfjármála. Það er einfaldlega þannig að þegar illa árar og þjóðfélög ganga í gegnum kreppu eins og gerðist á síðasta kjörtímabili, þá fara þau líka oft í gegnum mjög nauðsynlega hreinsun. Eitt af því sem Alþfl. tók þátt í þegar hann var í ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili var að leiðrétta vissar kompásskekkjur. Það var auðvitað mjög erfitt og oft og tíðum var afskaplega erfitt að vera stuðningsmaður þeirrar ríkisstjórnar. En menn tóku á sig þann kross. Ég er þeirrar skoðunar að partur af velgengni þjóðfélagsins í dag eigi rætur að rekja til þessara verka. Af því er svo sem hægt að miklast í dag þó að það hafi verið erfitt meðan á þeim stóð. Í annan stað er það alveg ljóst að það árar óvanalega vel. Það góðæri sem við sjáum erlendis er að flytjast líka til Íslands, ekki síst vegna þess frelsis sem er í viðskiptum á öllum sviðum, frelsis sem Alþfl. tók þátt í að koma á hér á síðasta kjörtímabili. Það er einmitt þetta frelsi sem gerir það að verkum að þegar góðæri sprettur fram hérlendis, þá sitrar það miklu fyrr hingað í formi aukinna viðskipta og hækkandi verðs á vörum okkar gagnvart útlöndum. Árferði til sjávarins hefur líka verið með allra besta móti. Ég minnist þess ekki, herra forseti, að það hafi verið jafngóður gangur áður. Það má að hluta til rekja til kvótakerfis sem Alþfl. tók líka þátt í að setja á þó umdeilt sé. En að stærstum hluta eru það árstíðarsveiflur sem valda þessu. Ég segi þetta ekki, herra forseti, til þess að rýra þau verk sem núv. ríkisstjórn hefur unnið. Henni hefur tekist alveg þokkalega upp við mjög góðar aðstæður en auðvitað hlýt ég að segja að það væri í hæsta máta óeðlilegt ef menn skiluðu ekki hallalausum fjárlögum við þessar aðstæður. Satt að segja viðurkenni ég það að ég öfunda pínulítið líka hv. stjórnarliða af því að geta hér og hvar skvett svolitlum peningum til ýmissa málefna sem öll eru af hinu góða.

... að styðja það.

Ég mun líka styðja það sem vel er gert, hv. þm., eins og sást m.a. á atkvæðagreiðslu minni við fjáraukalög á dögunum. Þegar við stöndum frammi fyrir því að við höfum aukið fjármagn, þá verða menn að velta því fyrir sér hvernig á að verja þessu fjármagni og það sem ég ætla að gera að umræðuefni mínu, herra forseti, eru heilbrigðismálin. Við stöndum frammi fyrir vanda í heilbrigðismálunum. Við höfum gert það um nokkurra ára skeið og það sem vantar á er að koma fram bærilegri stefnu í heilbrigðismálunum. Það er ekki bara ég eða stjórnarandstaðan heldur líka stöku menn úr liði hv. stjórnarþingmanna sem halda þessu fram og gjörvallar heilbrigðisstéttirnar. Það sem þær kvarta undan þegar þær mætast á fundum sínum er stefnuleysið í heilbrigðismálum. Og þetta stefnuleysi er þeim mun alvarlegra sem það blasir við að vandinn í heilbrigðismálum mun ekki minnka. Það er einfaldlega þannig að alls staðar í löndum sem eru á svipuðu þróunarstigi og við, eykst þessi vandi frekar en hitt. Það stafar að stórum hluta af því að hlutfall roskinna er alltaf að aukast. Ný tækni gerir líka kleift að lækna og lina þjáningar betur en áður. En hún kostar líka meiri peninga. Annað sem tengist þessu er að starfsfólk verður stöðugt sérhæfðara og þar af leiðandi hækkar launakostnaður þess. Ísland á líka við sérstök vandamál að glíma sem má kalla séríslensk. Við erum lítil þjóð í strjálbýlu landi og fámennið gerir það að verkum að erfiðara er og kostnaðarsamara fyrir okkur að reka okkar heilbrigðisþjónustu vegna þess að allir flokkar eru sammála um að byggja hana á jafnræði þegnanna eftir því sem kostur er, óháð búsetu og það kostar einfaldlega talsvert af fjármagni. Það eru líka ýmsar skekkjur innan okkar kerfis. Það eykur kostnaðinn hér á landi, samkvæmt því sem maður les í skýrslum erlendra sérfræðinga frá OECD, að um það bil helmingi fleiri einstaklingar 65 ára og eldri hér á landi eru vistaðir á stofnunum en í þeim löndum sem við berum okkur oft saman við. Það eykur kostnaðinn umfram aðrar þjóðir og auðvitað er þarna um að ræða kompásskekkju sem hægt væri að sporna við eða leiðrétta með því að eyða meira fjármagni í heimaþjónustu. En við höfum aldrei borið gæfu til þess að eyða peningum í verkefni á borð við þetta. Við getum aldrei sparað til langs tíma vegna þess að við erum alltaf að bjarga okkur frá degi til dags og það er kannski enn ríkara einkenni þessarar ríkisstjórnar en annarra sem setið hafa. Það er miklu meira áberandi í fari hæstv. heilbrrh. að hún er stöðugt að bjarga málum frá degi til dags í staðinn fyrir að búa til stefnu sem sparar og hagræðir til framtíðar. Það er alveg ljóst að á Íslandi munu heilbrigðisútgjöldin vaxa á næstu árum sakir þessara hluta sem ég nefndi áðan. Launakostnaður heilbrigðisstéttanna á Íslandi hefur í samanburði við aðrar stéttir verið lægri og gerir að verkum að kostnaður við heilbrigðisþjónustuna á Íslandi hefur löngum verið ívið minni en meðal annarra sambærilegra þjóða vegna þess að við erum að greiða heilbrigðisstéttunum tiltölulega lægri laun. Við sáum það t.d. á milli 1980 og 1990 að þá var launahlutfall þeirra 97% af landsmeðaltali í upphafi áratugarins en þegar leið að lokum hans var það komið niður í 89%. Þessu er alveg öfugt farið hjá öðrum þjóðum. Þetta þýðir að núna á þessum síðustu tímum þegar vinnumarkaður heilbrigðisstéttanna er orðinn alþjóðlegur, þá er óhjákvæmilegt, ef við ætlum okkur að halda í þetta fólk, fjárfestinguna sem við höfum sett í það formi menntunar, reynslu, starfsþekkingar, þá verðum við að greiða því hærri laun. Nákvæmlega það hefur verið að gerast allra síðustu missiri. Launakostnaður heilbrigðisstéttanna er að aukast og hann mun aukast á næstu árum ef við ætlum að standast þessa samkeppni. Það er líka alveg ljóst að Íslendingar eru að eldast. Meðalaldur er að hækka og þeim fjölgar sem munu ná 67 ára aldri og hærri og það eitt í sjálfu sér eykur heilbrigðisútgjöldin. Það er líka ljóst að við munum halda áfram að þurfa að greiða aukinn kostnað vegna nýrra lyfja og nýrrar tækni. Og þetta gerir það að verkum að kostnaðurinn mun aukast. Við stöndum því frammi fyrir talsvert miklum vanda. Ég get ekki hér í dag, herra forseti, sagt hvernig ég mundi leysa hann algjörlega. En ég held að það sé nauðsynlegt að menn reyni einhvern veginn að ná tökum á honum, menn freisti þess að móta stefnu til langs tíma. En það er það sem vantar algjörlega af hálfu ríkisstjórnarinnar. Menn voru þó að burðast við það í síðustu ríkisstjórn við litlar vinsældir að setja fram stefnu sem átti að duga til langs tíma. Hæstv. heilbrrh. hefur kastað flestu því fyrir róða sem menn voru byrjaðir á þá og það er eins og hv. þm. Sturla Böðvarsson orðaði í umræðum fyrr í vikunni: ,,Menn eru að hætta því í dag sem þeir byrjuðu á í gær.`` Ég leyfi mér, herra forseti, að vitna til þess að þegar aðalfundur Læknafélagsins kom saman fyrir nokkrum vikum, þá samþykkti hann ályktun þar sem hann átaldi upplausn í heilbrigðiskerfinu vegna þess að það vantaði stefnu og hann átaldi harðlega stefnuleysið. Það sama gerðu heilsugæslulæknar þegar þeir komu saman. Þá sögu þeir í ályktun sinni, með leyfi forseta: ,,Enn ríkir ringulreið í heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu. Til ófremdarástands horfir nú víða í dreifbýlinu þar sem aðgerðarleysi ráðuneytisins og neikvæð afstaða starfsmanna þess gagnvart heimilislækningum hefur átt þátt í að riðla því styrka ástandi sem þar hefur ríkt. Ef ekkert af því sem ráðuneytið vildi sumarið 1996 fer að líta dagsins ljóst, þá ber að óttast um framtíð íslenskrar heilsugæslu.`` Þetta er dómur þeirra sem vinna undir núverandi heilbrrh. Þeir fordæma í hrönnum stefnuleysið. Við höfum líka, herra forseti, í tengslum við fjárlagagerð þessa árs og fyrra árs orðið vör við þennan hringlandahátt af hálfu ríkisstjórnarinnar. Mig langar, herra forseti, áður en ég held lengra, að rifja það upp að við stóðum hér allan síðasta vetur í stórfelldu stríði, stjórn og stjórnarandstaða, stundum innbyrðis en stundum nánast sameinuð gegn hæstv. heilbrrh. og sú styrjöld varðaði niðurskurð á landsbyggðarsjúkrahúsunum. Muna menn eftir því starfi? Muna menn eftir því? Kannski að hv. þm. Jón Kristjánsson muni eftir því vegna þess að hann góðu heilli átti drjúgan þátt í því að svæfa það mál. En ég held að það sé nauðsynlegt að menn rifji það aðeins upp til þess að undirstrika vinnubrögðin af hálfu heilbrrn. Það mál byrjaði með því að hæstv. heilbrrh. fékk þá flugu í höfuðið að mögulegt væri að spara 320 millj. kr. á sjúkrahúsum landsbyggðarinnar. Það hefur enginn maður getað svarað því hvaðan hæstv. ráðherra kom sú fluga í koll. Ríkisstjórnin hafði hins vegar vit fyrir ráðherra og kom þeirri tölu niður í 160 millj. kr. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1997 sagði svo hæstv. heilbrrh. að hún ráðgerði, eins og segir í frv., með leyfi forseta: ,,að hagræða í rekstri sjúkrahúsa á landsbyggðinni á næstu árum.`` 160 millj. voru sem sagt aðeins byrjunin á mikilli hagræðingu sem hæstv. ráðherra taldi að væri mögulegt að ná fram. Hún sagði jafnframt í textanum sem hún lét hæstv. fjmrh. í té inn í fjárlagafrv. að hún hefði látið framkvæma sérstaka könnun á högum landsbyggðarsjúkrahúsanna. Stjórnarandstaðan innti eftir þessari könnun í fyrra. Sú könnun kom aldrei fram en niðurstaða hæstv. ráðherra var þessi, með leyfi forseta: ,,Athugunin leiddi í ljós að ná má fram verulegum sparnaði með breyttu fyrirkomulagi og er fyrirhugað að hrinda breytingunum í framkvæmd í áföngum á næstu 2--3 árum. Áformað er að fyrstu aðgerðir feli í sér 160 millj. kr. sparnað á árinu 1997.`` Herra forseti. Samkvæmt þessari áætlun hæstv. ráðherra í fyrra ættum við núna að vera stödd í miðju sparnaðarferli sem beindist að því að finna 160 millj. kr. á landsbyggðarsjúkrahúsunum. Þá sem þekktu til málanna rak í rogastans. Menn könnuðust einfaldlega ekki við þann möguleika að þetta væri hægt. Það urðu mikil viðbrögð í þinginu og ég minnist þess að þau urðu líka veruleg innan stjórnarliðsins. Ég minnist bæði kjarnyrta yfirlýsinga hv. þm. Hjámars Jónssonar hér á þinginu, á fundum og í fjölmiðlum. Ég minnist þess ekki að nokkur einasti maður hafi mælt þessu bót fyrir utan hv. þm. og varaformann heilbrn., Siv Friðleifsdóttur. Þegar málið kom til fjárln. þar sem sitja skynsamir menn sem kunna um að véla, þá sáu menn eðlilega að þetta var einfaldlega ekki gerlegt. Það var ekki hægt að vinna þetta og menn fengu því þá framgengt að 160 millj. kr. sparnaði var dreift á þrjú ár. Þá var sett sérstök nefnd í þetta. Í henni sátu hv. þm. Jón Kristjánsson, hv. þm. Einar Oddur Kristjánsson og fleiri. Þessi nefnd átti í fyrstu að gera tillögu um sparnað á 60 millj. kr. á einu ári. Í meðförum hennar breyttust 60 millj. kr. snarlega í 31,8 millj kr. sem átti að spara á þessu ári. Þegar fyrir þá gengu hver á fætur öðrum forsvarsmenn sjúkrahúsanna á landsbyggðinni, þá fóru að renna tvær grímur á sparnaðarnefndina. Þá kom einfaldlega í ljós að flestar þessara stofnana voru reknar með halla. Þá kölluðu menn í fjárln. eftir skýrslu um stöðu þessara sjúkrahúsa og það kom í ljós að samanlagður halli þeirra stofnana sem óskað var eftir að yrði skoðaður og í þeim hópi voru flest þeirra sjúkrahúsa sem átti að skera niður, var 386 millj. kr. Þetta sýndi nú hversu vandlega hæstv. ráðherra undirbjó þennan sparnað. Það voru einfaldlega engin tök á því að ná þessum sparnaði. Við vitum framhaldið, herra forseti. Þess sparnaður sem fór úr 320 millj. niður í 160 millj. og svo niður í 31,8 millj., er gufaður upp. Það er einfaldlega dómur fjárln. að þetta sé ógerlegt. Og ekki bara það. Á grundvelli þessarar stöðuskýrslu sem nefndarmenn fengu gerðist það að fjárln. blöskraði svo ástandið að hún lagði til að við afgreiðslu fjáraukalaga yrðu settar 200 millj kr. til þess að bæta rekstrarstöðu þessara sjúkrahúsa. Það er að sönnu jákvætt, herra forseti. En ég nefni þetta hérna til að sýna að það virðist sem í þessu tiltekna máli hafi ekki bara ríkt hringlandaháttur hjá heilbrrn. heldur helber vitleysa. Það er einfaldlega eins og menn hafi ekki gert sér nokkra einustu grein fyrir því út í hvað þeir voru að ana. Sparnaður sem átti að vera 160 millj. endaði með því að hv. fjárln. sá sig tilneydda til þess að leggja til samþykkt á sérstakri 200 millj. kr. fjárveitingu. Ég spyr, herra forseti: Ef þetta er forsmekkurinn að vinnubrögðunum, þá skil ég það sem á eftir hefur gengið. Þá skil ég stöðu og skilning hæstv. ráðherra á fjárskorti sjúkrahúsanna stóru í Reykjavík. Þetta dæmi nefni ég þó lítið sé og varði einungis á annað hundrað millj., herra forseti, til þess að skjóta stoðum undir þá fullyrðingu mína að vinnubrögð heilbrrn. mótist ekki af neinni langtímastefnu. Þau mótast varla af stefnu til næsta árs og þegar fram koma gagngerar tillögur frá ráðuneytinu, þá standast þær svo illa að fjárln. sér sig tilneydda til þess að snúa þeim algerlega við. Þetta eru ámælisverð vinnubrögð, herra forseti, en þau koma ekki lengur á óvart. Það er spurning hvernig menn eiga að verja fjármagni skattborgaranna. Við Íslendingar höfum litið svo á að við búum við velferðarkerfi og gildasti þátturinn í því þéttriðna öryggisneti sem stjórnmálaflokkar á Íslandi hafa sameiginlega riðið í kringum þjóðfélagið er heilbrigðiskerfið. Íslenska heilbrigðiskerfið er giska gott. Framleiðni innan þess er verulega há. Það hefur komið fram í samanburði erlendra sérfræðinga að miðað við það fjármagn sem fer til kerfisins, þá skilar það ótrúlega drjúgum árangri. Við höfum hins vegar gengið mjög hart að þessu kerfi á allra síðustu árum. Það má segja að stóru sjúkrahúsin í Reykjavík séu gleggsta dæmið um það. Ég er þeirrar skoðunar að búið sé að skera svo hastarlega niður þar að ekki sé hægt að ganga lengra. Ég er líka þeirrar skoðunar að það fjárlagafrv. sem hérna liggur fyrir og þær tillögur sem hv. fjárln. hefur lagt fram dugi einfaldlega ekki. Þá stend ég frammi fyrir eftirfarandi spurningu: Vil ég ganga frekar á velferðarkerfið eða vil ég eyða meira fjármagni í það? Það er eðlilegt að ég svari þinginu þeirri spurningu. Ég er þeirrar skoðunar að ef það er eitthvað sem er réttlætanlegt að eyða fé skattborgaranna í, þá er það heilbrigðisþjónustan. Hún er eitt af því sem gerir það að verkum að það er gott að vera Íslendingur. Íslendingar almennt upplifa öryggi af því að búa við þetta séríslenska velferðarkerfi sem á ekki sinn líka. En þessi niðurskurður hefur leitt til þess að saumarnir, herra forseti, eru farnir að rakna upp. Ég vek athygli á því að það embætti sem á að fylgjast með framvindu heilbrigðiskerfisins og sem á að gefa þinginu upplýsingar um stöðu þess, landlæknisembættið, hefur sent okkur heldur nöturlega skýrslu sem um þetta vélum í fagnefnd þingsins. Í skýrslu frá landlækni kemur fram að niðurskurðurinn hefur leitt til þess að vinnuálag starfsfólks á stóru sjúkrahúsunum hefur aukist gríðarlega. Þetta hefur sérstaklega komið niður á bráðadeildunum og leitt til þess að fjarvistir starfsmanna hafa aukist þar eftir deildum um 50--100%. Þegar gerð var skoðanakönnun á því hvað ylli þessum fjarvistum, þá segir landlæknir að í 70% tilvika reki starfsmenn þessar fjarvistir til streitu og til þreytu, með öðrum orðum til kringumstæðna sem við höfum búið til. Herra forseti. Nógu erfitt er ástandið en ég held að það sé ekki hægt og það megi ekki gera það verra. En það er það sem ég held að verði niðurstaðan af þessu fjárlagafrv. Landlæknir sagði jafnframt í skýrslu sinni að athuganir hans hefðu leitt í ljós að í lok vakta vistist sem svarar heil legudeild á göngum, í skotum og jafnvel á baðherbergjum. Samkvæmt ítarlegri rannsókn, svo að ég noti orðalag landlæknis, þá vistast fjórði hver sjúklingur við slíkar aðstæður. Hér er oft um að ræða verulega veikt fólk, fólk sem liggur með vökva og blóðgjafir, þarfnast veigamikilla rannsókna og hjúkrunar. Og landlæknir segir í skýrslu sinni, með leyfi herra forseta: ,,Á göngum er mikil umferð svo mikið veikir sjúklingar fá ekki ró né svefnfrið. Fer ekki milli mála að slíkt umhverfi er ekki bjóðandi veiku fólki. Miklar kvartanir berast frá heilbrigðisstarfsfólki vegna þess að margir sjúklingar eru útskrifaðir of fljótt.`` Þetta er ekki fögur lýsing en hún versnar þegar líður á skýrsluna, herra forseti. Þar segir líka, með leyfi forseta: ,,Iðulega eru t.d. eldri sjúklingar útskrifaðir án þess að tryggt sé að þeir fái viðunandi heimahlynningu.`` Nú er það þannig, herra forseti, að við samþykktum í fyrra lög um réttindi sjúklinga sem banna að útskrifa sjúklinga við þessar kringumstæður og hinn rökvísi landlæknir dregur eðlilega rökrétta ályktun af þessu ástandi vegna þess að hann segir í niðurlagi þessa kafla, með leyfi forseta: ,,Nýleg lög frá Alþingi eru því þverbrotin daglega.`` Ég les upp þessa skýrslu ekki til þess að berja á ríkisstjórninni eða öðrum heldur til þess að draga það fram hvernig staðan er. Andspænis þessu hljóta menn að reyna að skilgreina afleiðingar þessa fjárlagafrv. sem við erum núna að véla um. Hvað þýðir það þegar niðurskurðurinn er orðinn svona mikill, þegar biðlistarnir frekar lengjast heldur en hitt? Það þýðir t.d. að þeim sem eru bráðveikir fjölgar meðal þeirra sem koma á sjúkrahúsin. Út af þessu ástandi, út af biðlistunum, út af því hve þeir eru langir, þá leiðir biðin einfaldlega til þess að mönnum elnar mein sitt, þeir verða bráðsjúkir og þá fyrst komast þeir á spítala. Herra forseti. Þessi staða leiðir með öðrum orðum til þess að hlutfall bráðveikra eykst. Staðan er einfaldlega þannig ef maður tekur t.d. lyflækningadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur og fer tíu ár aftur í tímann, að þá sjáum við að fjöldi endurinnlagna á þessari deild var tólf sjúklingar á hverjar 1.000. Í dag hefur þetta margfaldast. 1995 voru þetta orðnir 75 sjúklingar á hverja þúsund. Niðurskurðurinn hefur leitt til þess að verið er að útskrifa fólk á meðan það er veikt, áður en það hefur hlotið bót meina sinna og fyrir vikið kemur það aftur og aftur á spítalann vegna þess að það nær einfaldlega ekki fullum bata sökum þess að það er sent heim til sín áður en það er orðið nægilega heilt heilsu. Andspænis þessu mikla álagi, þessum vistunum sjúklinga á göngum, lögbrotum ríkisstjórnarinnar, þá hljótum við að meta hvernig staðan er í dag, hvernig er líklegt að hún verði. Hv. stjórnarliðar hafa komið hérna og bent á það eðlilega að talsvert mikið af fjármagni hefur verið sett inn í kerfið. Þeir benda á fjármagn sem kom á fjáraukalögum og þeir benda á það sem hv. þm. Hjálmar Jónsson kallaði pottagaldur. Hann lauk sérstöku lofsorði á þá nýju aðferð sem hæstv. heilbrrh. hefur fundið upp með góðri aðstoð fjárln. og felst í því að búa til potta. Einn 300 millj. kr. pottur á að duga til að elda góðgerðarsúpu handa öllum spítölunum á landinu. En staðan er einfaldlega sú að þegar allir pottagaldrar hæstv. ríkisstjórnar eru upp taldir og öll súpan etin, þá stöndum við samt sem áður frammi fyrir því að á þessum þremur stóru sjúkrahúsum er vandinn fast að milljarði. Auðvitað geta hv. stjórnarliðar hrósað sér af því að þeir hafi slengt talsverðum fjármunum inn í þetta og ég lasta það alls ekki. Ég vanþakka það síður en svo. En það dugir ekki einu sinni nema rétt ríflega til að vinna upp halla síðustu ára. Þegar búið er t.d. að útdeila því sem kom á fjáraukalögum til stóru sjúkrahúsanna, þá eru enn þá eftir frá síðustu árum um það bil 140 millj. á öðrum spítalanum og líklega í kringum 155 millj. á hinum spítalanum. Þetta er einfaldlega vandi sem við glímum öll við. En þetta er eigi að síður staðreynd. Á Ríkisspítölunum slæ ég á að líklega vanti 300--400 millj. Ég tel það. Sjúkrahús Reykjavíkur er þó miklu verr statt og ég verð að segja, herra forseti, að mér finnst varla sæmandi sú meðferð sem Sjúkrahús Reykjavíkur hefur hlotið hjá fjárveitingavaldinu. Það er alveg ljóst þegar við horfum aftur í tímann að það hefur farið miklu verr út en Ríkisspítalarnir. Ef við lítum á heildartekjur sjúkrahúsanna í Reykjavík og skoðum hvernig þær hafa þróast frá 1988, þá kemur í ljós að heildartekjur Ríkisspítalanna hafa minnkað sem svarar frá 1988--1997 um 1,71%. En rýrnunin er 11,71% hjá Sjúkrahúsi Reykjavíkur sem bendir nú sterklega til þess að Sjúkrahús Reykjavíkur beri verulega skarðan hlut frá borði. Ef við lítum á framlag hins opinbera til þessara sjúkrahúsa, þá hefur það frá 1988--1997 aukist hjá Ríkisspítölunum um 3,5% en rýrnað hjá Sjúkrahúsi Reykjavíkur um 8,64%. Ég minnist þess líka, herra forseti, að það urðu miklar deilur hér á síðasta kjörtímabili vegna þess að þáv. ríkisstjórn fór í að sameina spítala og mönnum sýndist sitt hverjum. Sumir sögðu að það ætti að sameina aðra spítala. Aðrir sögðu að þessi sameining mundi ekki ganga upp. Nú höfum við reynsluna og reynslan er sú að jafnvel þeir sem voru mest á móti henni á sínum tíma telja að hún hafi lukkast vel. En hvernig höfum við staðið við þau loforð sem framkvæmdarvaldið gaf þessum sjúkrahúsum við sameininguna? Eitt af því sem var lofað var að byggð yrði sérstök þjónustubygging í Fossvogi sem var talin algjörlega nauðsynleg vegna þessarar sameiningar. Þetta var loforð. Þetta er það sem hv. þm. Sturla Böðvarsson notaði sem tilefni til þess að segja: ,,Við hættum við þá ákvörðun í dag sem við tókum í gær``, í umræðu hér fyrr í vikunni. Herra forseti. Ég tel sem sagt að Sjúkrahús Reykjavíkur hafi borið miklu skarðari hlut frá borði en Ríkisspítalarnir og ég á mjög erfitt með að skilja þessa framkomu gagnvart sjúkrahúsinu. Ég held að staða þess núna sé líka miklu verri. Það væri hægt að hlaupa á nokkrum tölum. Ég tel að það vanti inn í reksturinn, bara til þess að hann geti verið á því sama stigi og hann var á síðasta ári, sennilega 400 millj. kr. Það er líka ljóst að gríðarlegar upphæðir vantar í viðhald. Einungis viðhald utan húss á Sjúkrahúsi Reykjavíkur kostar sennilega 400 millj. Það vantar sennilega 400 millj. í tækjakaup líka bara til þess að það mætti segja að sjúkrahúsið yrði bærilega búið að endurnýjuðum tækjum. Og það vantar um það bil 360 millj. í stofnkostnað. Ég er hér að fara með tölur sem má lesa úr fjárlagabeiðni sjúkrahússins. Nú geri ég mér grein fyrir því að þar er um að ræða ákveðinn óskalista og auðvitað þarf fjárlagavaldið jafnan að stemma talsvert af þær óskir sem koma fram. En ég held að það hljóti samt, herra forseti, að vera algert lágmark að við stöndum við þau fyrirheit sem við höfum gefið þjóðinni. Við höfum, stjórn og stjórnarandstaða, gefið þjóðinni þau fyrirheit að hún búi við jafntrygga þjónustu í heilbrigðismálum á komandi ári og á hinu liðna. Hv. þm. Jón Kristjánsson ítrekaði þetta loforð fyrir hönd stjórnarinnar í framsögu sinni fyrr í dag. En það blasir við að þessi mikilvæga burðarstoð í heilbrigðiskerfinu á Íslandi, Sjúkrahús Reykjavíkur, riðar. Þarna vantar inn hundruð milljóna og ég fullyrði það, herra forseti, að ef ekki verður tekið einhvern veginn á þessu, þá þýðir það bara eitt. Þá þýðir það einfaldlega að ríkisstjórnin knýr þá sem fara með stjórn spítalans til þess að segja upp svona 200 manns og loka a.m.k. tveimur deildum. Í fjárlagafrv. kemur fram, herra forseti, að sá samningur sem gerður var milli fjmrn., heilbrrn. og Reykjavíkurborgar er túlkaður þannig af hálfu fjmrn. að öll sú eyðsla sem umfram fjárlögin er verður á ábyrgð Reykjavíkurborgar. Þetta var að vísu setning sem fjmrn. á sínum tíma vildi fá inn í samninginn en Reykjavíkurborg féllst ekki á. Í staðinn var hún þá sett inn í fjárlagafrv. í formi greinargerðar þannig að það er alveg ljóst að að samþykktu þessu fjárlagafrv. er þingið í rauninni búið að setja þennan kross á Reykjavíkurborg. Það þýðir einfaldlega að hæstv. heilbrrh. sem neyðist til þess að standa frammi fyrir því, e.t.v. á allra næstu dögum, að þessu frv. samþykktu, að taka ábyrgðina á því að segja upp um það bil 200 manns á Sjúkrahúsi Reykjavíkur og loka tveimur mikilvægum deildum. Og um leið og það gerist er búið að brjóta loforðið sem hv. þm. Jón Kristjánsson gaf fyrir hönd stjórnarinnar hér í morgun, að heilbrigðisþjónusta íbúanna yrði jafntrygg á næsta ári og hún var á því síðasta.

Herra forseti. Hv. 15. þm. Reykv. kom víða við í ræðu sinni en það er eitt atriði sem ég vildi koma til skila í andsvari svo að það misskiljist ekki. Halli þeirra 12 landsbyggðarsjúkrahúsa sem voru til meðferðar varðandi minnkun útgjalda upp á 160 millj. á sínum tíma og 80 millj. síðar, er ekki 384 millj. Þar var um 12 sjúkrahús að ræða og til viðbótar er halli á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri nýtilkominn upp á 84 millj. og hallatölur fyrir sjúkrahúsin hér í nágrenni höfuðborgarinnar sem voru ekki inn í þessari úttekt. Hv. þm. lýsti því að allt það starf hefði verið unnið fyrir gýg.

Það sagði ég ekki.

Ég biðst afsökunar á því ef ég hef misskilið það. Það er langt frá því að svo sé. Það hafa verið gerðir margir góðir hlutir á þessum sjúkrahúsum og farið þar yfir málin. Hins vegar er ætlunin að framhaldið sé í höndum þeirrar stýrinefndar sem er ætlunin að skipa og sú úttekt sem verður gerð og þeir samningar sem verða gerðir við sjúkrahúsin, ráði framhaldinu. Varðandi Sjúkrahús Reykjavíkur, þá vil ég endurtaka það sem reyndar kom fram í ræðu varaformanns fjárln. að áríðandi er að strax verði hafist handa við að yfirfara mál þess af stýrihópnum vegna þess að það er ljóst og ég hef sagt það áður við umræðuna um fjáraukalögin að þar er verulegur vandi. Það þarf að bregðast við því og fara yfir þau mál sem allra fyrst.

Herra forseti. Ég tel að þessi yfirlýsing hv. þm. Jóns Kristjánssonar um Sjúkrahús Reykjavíkur sé mjög mikilvæg. Hann ítrekar það hér sem hann mun hafa sagt í sinni ræðu í morgun, þó það hafi farið fram hjá mér, að hann gerir sér grein fyrir því að vandi sjúkrahússins sé mikill. Hann segir jafnframt að nauðsynlegt sé að fara skjóta yfirferð yfir málefni sjúkrahússins til þess að hægt sé að reyna með einhverju móti að ráða niðurlögum þessa vanda. Auðvitað er ég dálítið undrandi á að heyra þetta vegna þess að hv. fjárln. hefur unnið sitt starf mjög vel. Hún hefur kvatt til alla þá sem m.a. þetta mál varðar og hún veit nákvæmlega hvernig staðan er. Ég held ekki að enn ein yfirferðin skili nokkru um það. Hv. þm. Jón Kristjánsson og allir hinir í fjárln. vita hver vandinn er. Það getur vel verið að menn geti deilt um einhverjar 100 eða 150 millj. þar en það er ljóst að vandinn er svo gígantískur að það verður að loka deildum og það verður væntanlega að ráðast í það tiltölulega fjótlega og þar með að segja upp nokkrum fjölda fólks ef ekki verður gripið til einhvers konar ráðstafana mjög snemma. Ég velti því fyrir mér af hverju hv. fjárln. ætli þá að skoða þetta mál í janúar eða febrúar þegar það er ljóst hver vandinn er núna. Hvers vegna taka menn ekki á þessu við þessa fjárlagagerð og aflétta þar með óvissunni um framtíð spítalans? Að því er varðar síðan það sem ég sagði um landsbyggðarsjúkrahúsin, þá var það þannig eins og hv. þm. mun sjá ef hann les ræðu mína síðar að ég sagðist telja að flest landsbyggðarsjúkrahúsanna 12 hefðu verið inni í þessu. Ég veit að þetta náði ekki til allra. Ég veit t.d. að Sjúkrahúsið á Akranesi með talsverðan halla er ekki þar inni. Sjúkrahúsið á Selfossi sem skyndilega dúkkar upp með talsverðan halla er ekki inni og ég held ekki heldur sjúkrahúsið í Keflavík þannig að líkast til er heildartalan meiri en 386 millj. Það skiptir ekki máli í þessu í sjálfu sér.

Herra forseti. Ég tek undir það sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson sagði að það hafa komið miklar upplýsingar um sjúkrahúsin til fjárln. og það eru miklar upplýsingar fyrirliggjandi um stöðu sjúkrahúsanna. Hins vegar er ekki með öllu ljóst hvernig samningur sem gerður var milli heilbrrn., fjmrn. og Reykjavíkurborgar annars vegar og sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu hins hvegar, gengur fram. Það verður að koma í ljós. En ég endurtek að það þolir ekki bið að komast að niðurstöðu í þessu máli og gera samninga um umfang starfseminnar þannig að þjónustan sé tryggð. Ég endurtek þá yfirlýsingu og hef reyndar sagt það áður í umræðunni um fjáraukalögin á sínum tíma og nefndi þetta í ræðu minni í morgun.

Herra forseti. Það týrir enn á skari skilnings hjá hv. þm. Ég fagna því að hv. þm. og formaður fjárln., Jón Kristjánsson, segir að það þoli enga bið að kanna þegar í stað möguleg viðbrögð við vanda Sjúkrahúss Reykjavíkur. Það er söguleg yfirlýsing og skiptir miklu máli. Hv. þm. orðaði sitt mál þannig, eða ég dró þá ályktun af því, að það sem út af ber er að kanna stöðu samningsins milli Reykjavíkurborgar, fjmrn. og heilbrrn. Það liggur líka alveg fyrir hvernig sá samningur hefur verið útfærður. Til er bréf um það sem er m.a. í vörslu fjárln. Ég vil líka upplýsa hv. þm. um að hann hefði sennilega gott af því að lesa bréf frá 7. september sem Kristján Erlendsson, Magnús Pétursson, ráðuneytisstjóri í fjmrn., og Hjörleifur Kvaran borgarlögmaður skrifuðu sínum yfirboðurum. Þar kemur alveg skýrt fram álit þeirra á því hvernig þessi staða er og hvernig þeir telja á þeim tímapunkti að fjárlögin horfi við rekstri Sjúkrahúss Reykjavíkur. Það er ekki fagur lestur, herra forseti.

Virðulegi forseti. Það hefur nú verið talsverð lífsreynsla að hlusta á ræðu hv. 15. þm. Reykv. Ég sat á skrifstofu minni hérna örskammt frá þegar hv. þm. hóf mál sitt og ég verð að játa að það rifjuðust upp svona gamlir og góðir dagar þegar við hv. þm. vorum að verjast spjótalögum þáv. stjórnarandstöðu sem réðist að þáv. ríkisstjórn fyrir allt of mikinn niðurskurð í ríkisfjármálum og velferðarmálum. Hv. þm. hóf mál sitt þannig að mér fannst eins og hann stæði í þeim gömlu og góðu sporum. Hann talaði af mikilli ábyrgð, hvatti til þess að menn færu gætilega með ríkisins fé, hafði helst áhyggjur af því að í góðæriskastinu hefðu menn einna helst beitt ríkisfjármálin fullmiklum lausatökum og ekki gætt sín í útgjöldunum og þess háttar. Þegar ég var hins vegar kominn hingað út í þinghúsið sem er ekkert mjög löng leið, þá var hv. þm. farinn að flytja aðra ræðu. Mér er hins vegar tjáð að þetta sé hin sama ræða. Hv. þm. talaði þá að vísu ágætlega fyrir því að aukin yrðu útgjöld til stærsta og útgjaldafrekasta málaflokksins, þ.e. heilbrigðismála og flutti fyrir því býsna sannfærandi rök sem ég ætla út af fyrir sig ekkert að fara yfir. Hv. þm. opnaði hins vegar ekki munninn í röksemdafærslunni fyrir minna en svona nokkur hundruð millj. kr. í hvert skipti, þ.e. 400 millj. þarna og 300 þarna og 500 þarna og eitthvað svoleiðis.  Þetta vildi ég að kæmi fram vegna þess að ég tel að það sé mjög mikilvægt að þungavigtarmaður eins og hv. 15. þm. Reykv. og formaður heilbr.- og trmn. tali þannig að ábyrgt megi teljast, ekki síst þegar við erum að fjalla um svona mikilvægt mál eins og útgjöld eru til heilbrigðismála.

Herra forseti. Það getur vel verið að æska hv. þm. sé farin að týnast og hann hafi þess vegna verið talsvert lengur á leiðinni á milli húsa en hann vill vera láta. En staðreyndin er sú að ég færði fyrir því siðferðileg rök að því er ég taldi hvers vegna afstaða mín, þrátt fyrir inngang ræðu minnar hlyti að verða sú að ekki væri annað hægt en láta aukið fjármagn til þessa málaflokks miðað við þann vanda sem við blasti og þau loforð sem m.a. hv. þm. Jón Kristjánsson gaf hér í dag um heilbrigðisþjónustuna. Ég færði fyrir því rök að á síðustu áratugum hefði með samþykki allra flokka byggst upp velferðarkerfi sem þjóðfélagið almennt samþykkti. Ég dró þá ályktun af þeirri stöðu sem blasir við Sjúkrahúsi Reykjavíkur, reyndar stóru spítölunum, að ef þetta fjárlagafrv. næði fram að ganga í þeirri mynd sem það er núna, þá væri verið að rjúfa þá sátt. Og ég taldi mig færa siðferðileg rök fyrir því að það væri mjög óæskilegt að það gerðist. En það getur auðvitað verið að hv. þm. vilji frekar stunda einhvers konar orðfræðilega akróbatík frekar en taka þátt í málefnalegri umræðu og mér er alveg sama um það.

Virðulegi forseti. Þó rétt sé hjá hv. þm. að ég sé nokkuð að hníga að miðjum aldri þá held ég að vegalengdin úr Blöndalshúsi yfir í þinghúsið sé ekki lengri en svo að jafnvel þó ég færi hægt yfir gæti það talist nokkuð afrek að hv. þm. skipti svona algerlega um skoðun á ekki lengri leið, frá því að vera rétt eins og hæstv. fjmrh. Friðrik Sophusson á góðum degi í það að vera venjulegur kröfupólitíkus eins og hv. þm. var orðinn í seinni ræðu sinni. Ég var ekkert út af fyrir sig að deila við hv. þm. um efnisatriði málsins. Ég vakti athygli á því að hans kröfur hefðu hlaupið á 500--600 millj. kr. og helst ekki lægra í hvert skipti sem hv. þm. nefndi eitthvað sem vantaði. Ég taldi ástæðu til þess að vekja athygli á því vegna þess að hv. þm. er formaður heilbr.- og trn. og má glöggt vita um þessi mál. Það er fremur langur vegur frá því að tala eins og hæstv. fjmrh. á góðum degi og hvetja til aukins niðurskurðar á flestum sviðum og snúast svo í það á tveimur mínútum að vera talsmaður stóraukinna útgjalda, helst upp á marga milljarða kr. umfram það sem fjárlögin gera ráð fyrir.

Herra forseti. Þegar ég hlusta á ræðu hv. þm. þá velti ég fyrir mér hvort leið hans úr Blöndalshúsi hingað yfir í þingið hafi ekki legið úr Café París hér handan Austurvallar því að mér sýnist málflutningur hans bera þess merki að hann telji að hann sé staddur á málfundi í menntaskóla sem áratugir eru síðan hann var staddur á síðast frekar en í alvarlegri umræðu um heilbrigðismál. Hér er um að ræða prinsippmál. Mín ræða laut að því að nauðsynlegt væri að gæta aðhalds og menn þyrftu alltaf að gæta aðhalds. Síðan færði ég fyrir því rök að jafnvel þrátt fyrir þá ríku nauðsyn væri staðan í heilbrigðiskerfinu þannig að það væri ekki hægt annað en huga að vanda þessa málaflokks. Hver voru viðbrögð t.d. hv. þm. Jóns Kristjánssonar, formanns fjárln.? Hann kom hér tvisvar upp og ítrekaði það að vandinn væri mikill og þegar yrði að grípa á honum. Því þykir mér sýnt að hv. þm. Jón Kristjánsson taki málefnalegar á þessu og skilji þetta miklu betur en drengirnir að vestan þrátt fyrir vilja þeirra til þess að koma hérna og vera sniðugir á kostnað Sjúkrahúss Reykjavíkur og þeirra spítala sem allir vita að standa frammi fyrir gríðarlega miklum vanda. Ef það er vilji Sjálfstfl. að nota umræðu um fjárhagsvanda Sjúkrahúss Reykjavíkur til þess að fara á einhverjum grínaktugum kostum þá er það allt í lagi mín vegna. Ég get a.m.k. tekið þátt í að hlýða á hv. þm. En við sem tökum með festu og alvöru á þessum málum hljótum auðvitað að hugsa okkur tvisvar um áður en við leggjum til þátttöku í slíkum orðaleik.

Herra forseti. Ég talaði reyndar um pottagerð en ekki pottagaldur en hv. þm., síðasti ræðumaður greip orðið þannig. Ég vek athygli hv. þm. á því að stefnubreyting hefur orðið gagnvart sjúkrahúsunum og vek alveg sérstaka athygli á því að nú er ekki talað niðurskurð heldur um að bætt verði við tölurnar frá fjárlagafrv. Það er ekki niðurskurður heldur verður verulega bætt við eins og oft hefur komið fram í þessari umræðu. Það er rétt hjá honum niðurskurðaráformin í fyrra voru afar óheppileg. Þau komu reyndar ekki til framkvæmda nema að verulega litlu leyti. En sjálf umræðan var slæm og hafði skaðvænleg áhrif í byggðum landsins. Hún var ómakleg í garð margra góðra stjórnenda sem höfðu rekið fyrirtæki sín og stofnanir allvel. En það hlýtur að geta tekist sátt um að landsbyggðarsjúkrahúsin sinni þeirri þjónustu sem þau geta með góðu móti annast en hátæknihúsin hér og á Akureyri sinni hinum flóknari og vandasamari verkum en séu ekki að taka þjónustuna af sjúkrahúsum í smærri byggðum.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Hjálmari Jónssyni að þessi umræða var afskaplega óheppileg. Hún var þó ekki að öllu leyti ófarsæl vegna þess að hún leiddi til þess að menn fóru í að gera úttekt á stöðu m.a. þessara sjúkrahúsa og komust að því að hún var miklu miklu verri en heilbrrn. gerði sér grein fyrir og það leiddi til þess að fjárln. gerði tillögu um 200 millj. kr. aukafjárveitingu á fjáraukalögum til þess að leiðrétta það. Það kom þó jákvætt út úr því. Hv. þm. sagði að óskandi væri að sátt tækist um að sjúkrahúsin á landsbyggðinni gætu sinnt ákveðnum verkum en hátæknisjúkrahúsin á höfuðborgarsvæðinu öðrum og flóknari verkefnum. Ég tek undir þessa ósk. En til að hægt sé að koma slíku í framkvæmd, þá þurfum við að hafa stefnu í þessum málum og við þurfum að móta stefnuna í sameiningu hér á Alþingi. Við förum með fjárlagavaldið og þess vegna skiptir það mjög miklu máli að við fáum tækifæri til þess að ræða þessi mál. Sem formaður heilbrn. hef ég aftur og aftur komið hingað og kvarta sárlega undan því að þingið fái aldrei tækifæri til þess að ræða stefnu í sjúkrahúsmálum. Hvers vegna? Vegna þess að hæstv. heilbrrh. tekur alltaf á sig hring fram hjá þinginu. Ég nefni t.d. skýrslu VSÓ. Hvað sem mönnum finnst um þá skýrslu, þá fólst í henni vísir að stefnu. Hún var alla vega þess virði að menn ræddu hana. En hvað var gert við það mál? Það var afgreitt utan þingsins. Það var sett í nefnd sem þingmenn komast ekki að. Umræðan sem ætti með réttu að vera hérna innan veggja þingsins fer fram á einhverjum kontórum í fjármála- og heilbrigðisráðuneytum. Hv. þm. Hjálmar Jónsson fær ekki að taka þátt í henni nema hann sé í náðinni hjá hæstv. heilbrrh. En af því að hv. þm. Gísli S. Einarsson á afmæli í dag, þá langar mig til þess að óska honum til hamingju með afmælið.

Herra forseti. Ég tek undir góðar óskir til hv. þm. Gísla S. Einarssonar og vona að það komi fram í málflutningi hans það sem eftir er dagsins að hann á afmæli í dag. Það er rétt hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að vitleysan getur komist á það alvarlegt stig í vissum málum að allar leiðir hljóti að verða til bóta. Ég skal ekki tala um hversu mikil vitleysan var í heilbrigðiskerfinu en í öllu falli er stefnan nú í rétta átt.

Herra forseti. Hv. 15. þm. Reykv. og formaður heilbr.- og trn. flutti hér athyglisverða ræðu. Hins vegar komu mér mjög mikið á óvart fullyrðingar hv. þm. um að fyrir dyrum stæðu stórfelldar lokanir sjúkrahúsa. Hvers vegna skyldi það koma mér á óvart? Jú, vegna þess að 12. september sl. gerðu borgarstjórinn í Reykjavík og heilbrrh. og fjmrh. samning um rekstur sjúkrahúsanna í Reykjavík, Sjúkrahúss Reykjavíkur og Ríkisspítalanna. Línur voru lagðar um hvernig standa ætti að rekstri þessara sjúkrahúsa til áramóta. Í fjáraukalögum sem afgreidd verða á næstu dögum eru settar inn 320 millj. til að hlaupa undir bagga á þessu ári.  Hv. þm. nefndi að þróun kostnaðar hjá þessum sjúkrahúsum hefði verið með svipuðum hætti. Ég tel ástæðu til að nefna það vegna þess að fjárln. hefur undir höndum ágæta skýrslu frá Ríkisendurskoðun þar sem segir að tímabilið 1990--1996 hafi framlög hækkað. Raunbreytingin hjá Sjúkrahúsi Reykjavíkur er 1,3% frá 1990 til ársins 1996. Inni í því er vel að merkja mikil lækkun lyfjakostnaðar. Sú lækkun hefur áhrif á heildarútgjaldaþróunina og ætti að hafa orðið til þess að aðrir þættir hefðu úr meiru að spila. Í seinni ræðunni minni mun ég svo fjalla um Ríkisspítalana.

Herra forseti. Ég reiknaði sem betur fer ekki sjálfur þær tölur sem ég fór með áðan heldur eru þær teknar úr úttekt Þjóðhagsstofnunar. Þær komu sem sagt frá Þjóðhagsstofnun en ekki frá þingflokki jafnaðarmanna eða öðrum. Opinberir sérfræðingar hafa reiknað þetta. Hv. þm. gat þess að hann ræki í rogastans yfir því að það kynni að þurfa að grípa til stórfelldra uppsagna hjá Sjúkrahúsi Reykjavíkur vegna þess að fyrir lægi samkomulag frá 12. september. En lykilorðið í því samkomulagi sagði hann sjálfur. Að samkomulagið næði til áramóta. Ég er að tala um fjárlagafrv. fyrir næsta ár og ef þessi mikli halli verður staðfestur með fjárlagafrv., þá er nauðsynlegt fyrir sjúkrahúsið að grípa til ráðstöfunar fyrir næsta ár. Ég get ekki ímyndað mér að fólki verði sagt upp til þess að það hætti fyrir áramót, enda er það ómögulegt. Að því er talsverður aðdragandi en ég fullyrði hins vegar að ef það verður ekki undinn bráður bugur að því að leysa þennan vanda, þá verður sennilega nauðsynlegt að segja upp 200 manns. Þetta er ekki aðeins mínar eigin skoðanir. Þetta kom fram í máli forsvarsmanna sjúkrahússins á fundi heilbrn. fyrir skömmu.

Herra forseti. Ég vil geta þess og vekja athygli á því að í fjárlagafrv. eru framlög til þessara sjúkrahúsa hækkuð og í brtt. frá hv. fjárln. er gert ráð fyrir enn frekari hækkun. Auðvitað þarf að skoða stöðuna í því ljósi. En varðandi þróun útgjalda hjá Ríkisspítölunum ber að athuga að hún var frá árinu 1990--1996 upp á 12,3% raunaukningu. Samhliða varð veruleg lækkun lyfjakostnaðar þannig að raunaukning til launa og annarra starfsemi er enn þá meiri. Hv. 15. þm. Reykv., formaður heilbr.- og trn., gat þess í ræðu sinni að sjúkrahúskostnaður lágur vegna þess að laun í heilbrigðiskerfinu væru lág. Í þessari sömu skýrslu kemur fram að þróun launakostnaðar á stöðugildi í þessum sjúkrahúsum er þannig á spítölunum í Reykjavík að um er að ræða 20,5% hækkun launakostnaðar á stöðugildi. Ég vil vekja sérstaka athygli á þessu, yfir 20% hækkun á tímabilinu.

Herra forseti. Tölur þær sem hv. þm. fór með um þróun launa á stöðugildi helgast auðvitað af því að stöðurnar eru ekki fullmannaðar og þarna er um að ræða mikla yfirvinnu. Í ræðu minni var ég að tala um og bera saman hlutfall launakostnaðar innan heilbrigðiskerfisins hér á landi og erlendis. Ég sagði að sú breyting væri nú á að vinnumarkaður þessara starfsstétta væri að verða alþjóðlegur og þá mun launakostnaður vegna þeirra mun aukast. Á allra síðustu mánuðum höfum við séð að þessi þróun er þegar farin af stað. Að öðru leyti, herra forseti, talar hv. þm. hér talsvert um Sjúkrahús Reykjavíkur og vanda þess og af ræðu hans mætti halda að hann teldi ekki um verulega mikinn vanda að ræða.

Það kom fram í ræðu minni...

Já, ég hlustaði á hana líka. En ég hef þá bara eina spurningu til hv. þm. Getur hann fullyrt úr þessum ræðustól að það muni ekki koma til neinna lokana á Sjúkrahúsi Reykjavíkur á næsta ári? Getur hann fullyrt að ef sýnt yrði fram á þann vanda sem ég hef talað um hérna, þá mundi fjárln. hlutast til um að úr honum yrði bætt?

Hæstv. forseti. Hér liggja fyrir til 2. umr. fjárlög íslenska ríkisins fyrir árið 1998. Eins og önnur fjárlagafrumvörp bera þau vitni um raunverulega stefnu þeirrar ríkisstjórnar sem í hlut á. Þessi fjárlög eru mikil um sig og munu hafa víðtæk áhrif á efnahagslífið í landinu og þar með allt þjóðlífið, ekki síst afkomu almennings. Það sem mér finnst helst á skorta í sambandi við þetta frv. er heildarsýn. Mér finnst ekki alveg rökrétt hvaða liðir fá betri undirtektir en aðrir og frv. bera þess nokkur merki. Samkvæmt þjóðhagsáætlun fyrir 1998 er reiknað með að hagvöxtur verði um 3,5% á árinu 1998 eða nokkru minni en gert hafði verið ráð fyrir. Samkvæmt sömu áætlun eru ýmis teikn á lofti um að þensla sé að myndast í efnahagslífinu eða a.m.k. sé vöxtur efnahagsstarfseminnar á ystu mörkum þess sem samrýmist viðunandi verðlagsþróun. Eitt alvarlegasta merkið sem nú er sýnilegt er að verðbólgan virðist hafa farið af stað á nýjan leik og hækkun vísitölu neysluverðs verði um það bil 1% meiri milli ára nú en verið hefur undanfarin ár. Við slíkar aðstæður segja fræðin að nú þurfi að gæta aðhalds í ríkisútgjöldum. En þá verður að athuga hvar beri að gæta aðhalds og jafnframt varast að það komi niður á veiku fólki eða menntastefnu þjóðarinnar. Menntun þjóðarinnar er okkar mikilvægasta fjárfesting til framtíðar og þar megum við síst beita tillitslausum sparnaði þó auðvitað þurfum við þar sem annars staðar að gæta aðhalds og viðhafa gott eftirlit. Ég tel einnig að sama eigi að gilda um heilbrigðismál. Þar eigum við að veita sjúkum og þurfandi þá bestu hjálp sem völ er á og berjast fyrir því að ávallt séu úrræði fyrir veikt fólk og það þurfi ekki að vera í langan tíma á biðlistum meðan heilu sjúkradeildirnar eru lokaðar vegna rekstrarfjárskorts. Ég tel, herra forseti, að af slíku sé vafasamur sparnaður fyrir þjóðfélagið. Á sama tíma og við blasir að ráðstöfunartekjur heimilanna eru taldar aukast um 8% á næsta ári veldur það miklum áhyggjum að skuldir heimilanna virðast jafnframt aukast. Það virðist ætla að verða eitt stærsta efnahagsvandamál sem Íslendingar hafa átt við að glíma undanfarin ár. Þannig hafa skuldir heimilanna aukist í það að vera 132% í hlutfalli við ráðstöfunartekjur á þessu ári. Ekki þarf mikinn hagspeking til að sjá að slíkt getur ekki gengið, enda eiga fjölmörg heimili við mikil vandræði að etja. Erfiðast er að fólk er í mörgum tilfellum að reyna að bjarga sér frá mánuði til mánaðar á fokdýrum neyslulánum til að endar nái saman því afborganir af lánum taka mestallar útborgaðar tekjur. Þetta er allt uppáskrifað af nánustu ættingjum og vinum og fólk er í stöðugri andlegri nauð að draga fram lífið með þessi ósköp á bakinu. Mér finnst undarlega hljótt um það af hálfu hæstv. ríkisstjórnar, til hvaða ráða hún ætlar að grípa í þessu sambandi. Sérstaklega er það sérkennilegt í ljósi þeirrar staðreyndar að annar stjórnarflokkurinn rakaði að sér atkvæðum í síðustu kosningabaráttu vegna þess að hann lofaði aðgerðum í málefnum þessa hóps. Fyrir þeim úrræðum hefur heldur lítið farið svo ekki sé meira sagt. Þegar verið er að greiða út vaxtabætur hef ég stundum hugsað um hvort ekki ætti að vera í boði hvetjandi úrræði til að fá fólk til að leggja bæturnar inn á móti skuldunum í stað þess að greiða þær út í hönd sem verkar mjög neysluhvetjandi. Mestu vonbrigðin við frv. hljóta þó að vera með úrlausn heilbrigðismála en í þeim málaflokki hefur ástandið verið að versna með ári hverju nokkur undanfarin ár og ávallt borið við slæmu ástandi efnahagsmála. Ýmsir töldu að nú yrði neytt færis í góðærinu, þeir veiku og hrjáðu látnir njóta efnahagsbatans og hagur þeirra réttur á ný. Því miður er það ekki reyndin samkvæmt þessu frv. Ég sé ekki betur en vinna fjárln. á þessu ári hafi gert vandann í heilbrigðiskerfinu umtalsvert meiri. Þær sparnaðarhugmyndir sem útfæra átti á landsbyggðinni hafa aðeins leitt til þess að vandinn magnaðist og þurfti á fjáraukalögum að setja 200 millj. í pott. Úr honum er sérstökum spekingum ætlað að útdeila en þessar 200 millj. og 300 millj. til viðbótar á árinu 1998 í sama úrlausnapottinum eru aðeins dropi í hafið á móti þeim vanda sem við blasir. Nú í árslok er t.d. halli FSA eins 84 millj. og fjárvöntun stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík um 400 millj. og þann bagga blýþungan virðist þeim vera ætlað að bera inn í framtíðina. Inni í þessum tölum er ekki reiknað viðhaldsfé sem víða er þó brýn þörf fyrir. Húsakosturinn t.d. á deildum þar sem bráðveikt fólk liggur í gjörgæslu er ekki boðlegur. Þar að auki vil ég vara sérstaklega við slíkum pottalausnum. Þær hafa það í för með sér að pottverjar sem að stærstum hluta eru valdir af heilbrrn. hafa í hendi sér líf og framtíð þeirra stofnana er keyrt hafa fram úr og geta þvingað þá inn í hvers konar skipulagsbreytingar en eins og dæmin sanna hafa þær ekki allar verið jafndjúphugsaðar. Í sumum tilfellum hafa þær verið andstæðar vilja forráðamanna og starfsfólks viðkomandi stofnana og veikt þann starfsanda sem þarf að vera góður þegar staðan er erfið. Forsjármenn sjúkrahúsanna meta það svo að inn í rekstur sjúkrahúsanna í landinu vanti um það bil einn milljarð til viðbótar því sem er í frv. Þá er einungis miðað við að hægt sé að halda starfseminni óbreyttri frá því sem nú er. Við bætist að vandi landlæknisembættisins sem lítið hefur verið ræddur í þessari umræðu er umtalsverður. Þeir komu á fund hv. fjárln. með mikil vandræði sem safnast hafa fyrir á undanförnum árum. Fjárveitingar til stofnunarinnar hafa alls ekki nægt og enn hefur úrlausn þeirra mála ekki litið dagsins ljós . Ég er hissa á stöðunni og spyr sjálfa mig: Gæti það verið vegna þess að landlæknir hefur stundum lýst ástandinu í heilbrigðiskerfinu þannig að óþægilegt sé fyrir ráðandi öfl í landinu? Það verður að segjast eins og er að stefna ríkisstjórnarinnar í fjáraukalögum virðist vera sú að skerða þjónustuna. Verði ekki brugðist við í þessu máli milli umræðna þá blasa við mikil vandræði. Nú fara nokkrum orðum um þann kafla frv. sem fjallar um menntamál. Þeir sem héldu að hæstv. ríkisstjórn ætlaði að framkvæma þá yfirlýstu stefnu beggja ríkisstjórnarflokkanna í góðærinu að bæta ástandið í menntamálunum hljóta að hafa orðið fyrir miklum vonbrigðum með það fjárlagafrv. sem lagt var fram á haustdögum. Það hefur lengi verið áhyggjuefni þeirra sem bera menntun þjóðarinnar fyrir brjósti að fjárveitingar til menntamála eru mjög naumar hér á landi miðað við það sem tíðkast í nágrannalöndum. Minni hluti menntmn. Alþingis ítrekar í umsögn sinni til fjárln. að verið sé að reyna að halda úti skólakerfi fyrir allt of lítið fé miðað sambærileg lönd. Staðan í skólum hvort sem litið er til þjónustu við nemendur, atvinnulífsins eða launakjara kennara stenst engan veginn samanburð við þau lönd sem við berum okkur saman við samkvæmt t.d. síðustu matsskýrslu OECD. Ef íslensk stjórnvöld bregðst ekki við með því að stórauka fjármagn til menntamála er ástæða til að óttast alvarlega um samkeppnishæfni Íslands á komandi árum. Fjárveitingar til háskólastigsins koma verst út borið saman við önnur lönd í skýrslu OECD. Bent skal á að þegar frv. til laga um háskóla hefur verið samþykkt hér á hinu háa Alþingi eins og margt bendir til að verði á næstu dögum má búast við vaxandi kröfum um fjárveitingar til allra skóla háskólastigi. Sams konar þróun erlendis bendir til að þeir háskólar sem verst eru settir hvað snertir rannsóknir og aðstöðu geri smám saman svipaðar kröfur og þeir sem besta aðstöðu hafa. Háskóli Íslands hefur mikla sérstöðu meðal íslenskra skóla og fer ekki vel út úr fjárveitingum í fyrirliggjandi fjárlagafrv. Forsjármenn skólans hafa lagt fyrir fjárln. vel rökstuddar óskir um að fjárveitingar til stofnunarinnar verði hækkaðar um 230 millj. kr. frá því sem frv. til fjárlaga gerir ráð fyrir. Þar af verði launaliður einn sér hækkaður um 100 millj. vegna vanreiknaðra áhrifa launahækkana. Hækkun á launaliðnum hefur verið alfarið hafnað af ráðuneytinu. Telja þeir að áhrif launahækkana séu þegar reiknuð inn í fjárveitingar. En af þeim 131 millj. sem beðið var um voru 15 millj. til rannsóknarstarfsemi, til reksturs fasteigna 4 millj., til rannsóknarnáms 43 millj. og ritakaupasjóðs 20 millj. Þess í stað er aðeins lagt til að veittar verði 35 millj. í rannsóknarnám og 15 millj. til ritakaupasjóðs. Háskólinn á Akureyri fer fram á 70 millj. í viðbótarfjárveitingu en fær samtals 9 millj. Kennaraháskólinn stendur nú á tímamótum. Til stendur að sameina hann þremur öðrum skólum sem færast þar með á háskólastig. Farið er fram á að fjárveiting til skólans verði hækkuð um 39,5 millj. kr. en hann fær 8 millj. Aðrir skólar fá svipaða afgreiðslu. Tækniskóli Íslands, sem lagði fram mjög vandað og rökstutt erindi þar sem farið er fram á að fjárveitingar til skólans verði hækkaðar um 66 millj. kr., fær 5 millj. frá því sem frv. gerir ráð fyrir. Auk þess er lagt til að skólans verði minnst við útdeilingu sérstaks stofnkostnaðarframlags upp á 15 millj. vegna fyrirhugaðra tækjakaupa. Undanfarið hefur verið unnið að samningum við framhaldsskólana um nýtt kerfi til að beina fjárveitingum til skólanna. Ástæða er til að minna á að ef fjárveitingum til framhaldsskólanna er haldið niðri með þeim hætti sem fram kemur í þessu fjárlagafrv. þá vinnur tölvan aðeins úr því sem hún hefur úr að moða og vænkast hagur skólanna ekki við það eitt að taka upp nýjar úthlutunarreglur. Sá vandi verður heldur ekki leystur með því að taka upp fallskatt eða önnur skólagjöld. Ástæða er til að skoða fjárveitingu til framhaldsskólanna með tilliti til þess að nú er verið að framkvæma ný lög um framhaldsskóla í landinu. Varðandi grunnskólastigið má minna á að fjölmörg sveitarfélög telja sig hafa borið skarðan hlut frá borði þegar grunnskólinn var færður yfir til sveitarfélaganna og er það álit minni hluta fjárln. að fara eigi yfir það dæmi upp á nýtt með tilliti til þess sem fram hefur komið um auknar kröfur til skólanna. En mesti vandinn sem blasir við grunnskólastiginu varðandi þann hluta sem ríkissjóður á að sjá um er hin alvarlega staða námsgagnagerðar fyrir þetta skólastig. Lengi hefur framlag ríkisins til námsgagnagerðar verið margfalt lægra en í nágrannalöndunum. En nú hefur það einnig farið hraðminnkandi miðað við hvern einstakan nemanda á grunnskólastigi eða frá því að vera 6.480 kr. á nemanda árið 1991 niður í 5.060 kr. á næsta ári. Á sama tíma eru gerðar kröfur um meira framboð og aukin gæði námsgagna og námsefnisformið tekur hröðum breytingum. Námsgagnastofnun er ætlað lykilhlutverk á þessu sviði samkvæmt lögum og fór fram á mikla aukafjárveitingu til að geta betur sinnt endurnýjun námsefnis í náttúrufræðigreinum, undirbúningi og endurnýjun námsefnis vegna nýrrar námskrár og kynningar. Minni hlutinn ber fram tillögur um að komið verði til móts við þessa beiðni stofnunarinnar að hluta til. Minni hlutinn telur einnig brýnt að Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála verði gert kleift að vinna úr gögnum sem liggja fyrir um rannsóknir á íslensku skólakerfi. Það er marklaust að vera með upphrópanir um gæði skólanna ef ekki fást fjármunir til að þær rannsóknaniðurstöður sem liggja fyrir nýtist við að bæta skólastarfið. Því miður er ekki gert ráð fyrir neinni viðbótarfjárveitingu hvorki til Námsgagnastofnunar né Rannsóknastofnunar uppeldis- og menntamála nú við 2. umr. þótt þörfin sé brýn. Breytingartillögur gera ráð fyrir 50 millj. kr. fjárframlagi til jöfnunar á námskostnaði og er það nokkur bót en dugir skammt fyrir þá nemendur sem bera mikinn aukakostnað vegna þess að þeir geta ekki stundað nám í sinni heimabyggð. Framlög til ýmissa menningarmála eru einnig skorin við nögl í frv. og það svo mjög að ástæða er til að hafa áhyggjur af að ýmsar stofnanir geti ekki sinnt því hlutverki sem gert er ráð fyrir. Má þar benda á Listasafn Íslands, Þjóðminjasafn Íslands og Þjóðskjalasafn. Slíkar stofnanir bera heldur skarðan hlut frá borði í fyrirliggjandi fjárlagafrv. Það ber að líta á fjárveitingar til menningarmála með það í huga að ýmislegt bendir til að fólk meti búsetuskilyrði ekki hvað síst með tilliti til þeirra möguleika sem gefast til þátttöku í menningu og listum. Ég vil aðeins koma að Framkvæmdasjóði fatlaðra. Málefni fatlaðra á að flytja til sveitarfélaganna eftir rúmt ár og verður manni um og ó þegar litið er til þess hve gífurlega stór vandinn er og hversu ríkisvaldið dregur lappirnar í þessu máli í stað þess að leggja kapp á að skila af sér blómlegu búi í þessum málum til sveitarfélaganna. Enn á ný er í frv. gengið á markaðan tekjustofn Framkvæmdasjóðs fatlaðra þrátt fyrir að þörfin fyrir úrlausnir sé mjög brýn. Á þessu ári er ætlað að taka 235 millj. af tekjustofni framkvæmdasjóðsins. Minni hlutinn leggur til að 3. tölul. 6. gr. sem gerir ráð fyrir þessari skerðingu falli brott. Nú vil ég aðeins fjalla um þann kafla frv. sem lýtur að landbúnaðarmálum. Heildarútgjöld landbrn. fyrir árið 1998 eru áætluð um 8 milljarðar 632 millj. kr. á rekstrargruni. Þegar áætlaðar þjónustutekjur að fjárhæð 504 millj. hafa verið dregnar frá reynast heildargjöldin vera áætluð 8 milljarðar 128 millj. kr. Þar af koma rúmir 7 milljarðar úr ríkissjóði og 1,09 milljarðar með hlutdeild í ríkistekjum. Breytingar sem liggja fyrir við 2. umr. gera ráð fyrir að útgjöld ráðuneytisins hækki um 12,1 millj. Minni hluti fjárln. telur miður að ríkisstjórnin sjái sér ekki fært nú í góðærinu að veita meira fjármagn til Rannsóknastofnunar landbúnaðarins en raun ber vitni. Rannsóknastarfsemi RALA hefur á undanförnum árum á mörgum sviðum veitt lykil að auknum framförum í landbúnaði á Íslandi. Má nefna sem eitt dæmi að framfarir í kornrækt til fóðurgjafar á undanförnum árum sem gefa íslenskum bændum nú þegar nokkur sóknarfæri byggjast á niðurstöðum úr ræktunartilraunum á Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Margt fleira mætti telja fram sem dæmi um það stórmerka rannsóknastarf sem unnið er á Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Einnig mætti nefna mikil slys sem urðu á síðasta áratug þegar stórfé var veitt til uppbyggingar í fiskeldi og loðdýrarækt án þess að nægar forrannsóknir hefðu farið fram. Það hefur löngum gengið erfiðlega hér á landi að fá yfirvöld til að skilja að vísindarannsóknir borga sig. Þær gefa hreinlega beinharða peninga þegar til lengri tíma er litið. Í skammsýni hefur oft verið hlaupið yfir það stig og ætlað að spara í rannsóknum. Slíkt mun aldrei gefa góða raun. Við erum heppnir með það, Íslendingar, að þrátt fyrir að ekki hafi verið búið að rannsóknum sem skyldi hér á landi þá eigum við marga vísindamenn á heimsmælikvarða og mörg þau verkefni sem hér hefur verið eða er verið að vinna að hafa vakið alþjóðlega athygli. Og mörg önnur eiga skilið og munu kannski fá miklu meiri athygli en þau hafa fengið hingað til. Má þar benda á rannsóknir og tilraunir með bóluefni gegn visnu í sauðfé. En það smitefni sem veldur henni er talið náskylt HIV-veirunni sem veldur alnæmi og sumir segja að sá árangur sem Margrét Guðnadóttir prófessor hefur náð með bólusetningu gegn visnu sé það lengsta sem komist hefur verið í heiminum áleiðis til þess að finna bóluefni gegn alnæmi. Íslenska ríkið hefur þó ekki lagt mikið fé til þessara rannsókna af einhverjum ástæðum. Menn viðhafa fögur orð og fyrirheit á tyllidögum en þegar til kastanna kemur treysta ríkisstjórnir landsins enn varlega á að framfarir í vísindum verði í askana látnar eins og fjárveitingar til þessarar vísindastofnunar á Keldum er skýrt dæmi um. Bændaskólarnir og Garðyrkjuskólinn á Reykjum eru heldur ekki of sælir af þeim framlögum sem þeim eru ætluð. Þó tók steininn úr þar sem í fjárlagafrv. hafði ekki verið gert ráð fyrir að ráðinn yrði tilraunastjóri í tilraunagróðurhús sem verið er að ljúka við að byggja á Reykjum. Heimild hafði verið veitt til að ráða mann sem kominn var hingað til lands frá Svíþjóð með allt sitt en þá var engin fjárveiting í fjárlagafrv. Úr því hefur nú sem betur fer verið bætt þar sem veitt er 2,5 millj. kr. í brtt. við 2. umr. til þessa liðs. Samkvæmt því sem forsvarsmenn skólans tjáðu fjárln. vantar samt enn töluvert fjármagn til að sá tilraunarekstur geti hafist. Það mun vera samkvæmt samkomulagi við Bændasamtökin að lagt er til í frv. að framlag til þeirra hækki um 25 millj. kr. milli ára. Hækkunin skýrist af því að lagt er til að þær 89 millj. kr. sem verja skal til uppkaupa á fullvirðisrétti eða markaðsaðgerða samkvæmt núgildandi búvörusamningi verði veittar til jarðræktarframlaga og fleiri verkefna. Fróðlegt verður að fylgjast með hvert þessir peningar renna í raun. Landbn. Alþingis bendir á að þarna er einhliða verið að taka upp samning við sauðfjárbændur og nota fjármuni sem þeim eru ætlaðir samkvæmt samningnum til að leysa önnur uppsöfnuð vandamál. Þessi vandamál hefur í sjálfu sér dregist allt of lengi að leysa en erfitt er að sjá réttlætið í að þau séu leyst á kostnað sauðfjárbænda á sama tíma og ekki hefði verið vanþörf á sérstökum aðgerðum til styrktar þeim sem verst standa í þeirra hópi. Það verður að teljast umdeilanlegt atriði að telja til tekna og gjalda ríkissjóðs þó að hann hafi innheimturéttinn --- Búnaðarsjóð upp á 187, lánasjóð upp á 147 millj. og Framleiðsluráð upp á 39 millj. kr. Þessir sjóðir eru fjármagnaðir með búnaðargjaldi sem er 2,65% á framleiðsluvörur landbúnaðarins og raunar má segja það sama um verðskerðingargjöld sem Framleiðsluráð innheimtir samkvæmt lögum, t.d. af útflutningi kindakjöts. Að lokum skal minnt á að í frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum er gert ráð fyrir að framlög til sérstaks átaksverkefnis til markaðssetningar og framleiðslu vistvænna og lífrænna afurða verði skert um helming frá því sem lög gera ráð fyrir. Verður að átelja þá vanþekkingu á mikilvægi slíks átaks til að lyfta undir nýjungar er til framfara horfa í landbúnaði sem þessi tillaga sýnir. Í engri grein landbúnaðar hefur orðið önnur eins aukning á eftirspurn eftir afurðum eins og í lífræna geiranum. Má nefna að í Bandaríkjunum jókst sala lífrænna afurða um 150% á síðustu 10 árum. Svipað hefur verið uppi á teningnum í Vestur-Evrópu. Þessar afurðir seljast að jafnaði á 20--30% hærra verði en hefðbundnar landbúnaðarafurðir svo til mikils er að vinna að sá hluti bænda, sem vill leggja á sig allar þær píslir sem fylgja því að skipta yfir í lífræna ræktun, fái einhvern stuðning bæði til að skipta um búlag og ekki síður til markaðssetningar. Ég undrast þá skammsýni sem lýsir sér í þessum tillögum sem koma fram í frv. Reyndar vil ég taka fram að fram hefur komið í umræðum í dag hjá hv. 2. þm. Austurl. og formanni fjárln., Jóni Kristjánssyni, að meiri hluti hv. fjárln. vill reyna að fá fram einhverja bót á þeim málum milli umræðna og er það vel og raunar þó fyrr hefði verið. Ég ætla aðeins að fara örfáum orðum um kaflann sem lýtur að vegamálum. Í frv., nánar tiltekið í 6. gr. skerðingarákvæða, er lagt til að framlög til vegamála verði skert um 1 milljarð og 64 millj. sem muni renna beint í ríkissjóð af mörkuðum tekjustofnum til vegamála á komandi ári. Þetta þýðir að sú vegáætlun sem lá fyrir er þar með hrunin og hlýtur þessi ákvörðun að leiða til mikilla vandræða úti um land. Hún er sérstaklega undarleg í ljósi þeirrar umræðu sem hefur farið fram í landinu undanfarnar vikur vegna nýlegrar könnunar sem virðist sýna að sá fólksstraumur sem hefur verið úr dreifbýli til höfuðborgarsvæðisins á undanförnum árum muni halda áfram. Ein af höfuðástæðunum sem fólk gefur upp er ástandið í samgöngumálum á landsbyggðinni. Þessi ákvörðun hlýtur að vera mjög til vitnis um þann hug sem stjórnarflokkarnir bera til málefna dreifbýlisins á hinu háa Alþingi. Undrast nú ýmsir að þeir sem áður vildu láta líta á sig sem sérstaka málsvara dreifbýlis hér á hinu háa Alþingi og eru nú í ríkisstjórn skuli ekki bíta í skjaldarrendur og hnekkja þessari fyrirætlan. Meiri hlutinn leggur fram á sérstöku þingskjali margar brtt. við frv. til fjárlaga fyrir árið 1998. Njóta þær margar hverjar stuðnings okkar minnihlutamanna. Einnig flytjum við margar brtt. við frv. Við teljum að tekjuhlið frv. sé vanáætluð um 1--1,5 milljarða og munum auk þess flytja breytingar við tekjuhlið frv. við 3. umr. ef tillögur okkar um breytingar á gjaldahlið frv. verða samþykktar.

Herra forseti. Hv. 8. þm. Reykn., Sigríður Jóhannesdóttir, ræddi um menntamál og framlög til þeirra. Hún lýsti vonbrigðum sínum með þau. Ég bendi á að þó að við höfum ekki getað afgreitt allar tillögur um hækkunarbeiðnir til menntamála til fulls þá gerum verulegt átak í þeim málum. Nefni ég þar fjárveitingar til háskólans og jöfnun á námskostnaði og fleiri atriði. Varðandi launamál háskólans vil ég taka fram að eins og kom fram í ræðu minni í morgun hef ég kallað eftir upplýsingum frá fjmrn. um þann þátt eins og hv. þm. man að við gerðum í nefndinni. Það ber í milli að háskólinn telur að hann hafi ekki fengið fullar bætur samkvæmt kjarasamningum sem voru gerðir á árinu 1995 og komu til framkvæmda 1. mars og 1. ágúst 1996. Háskólanum hefur verið bent á að leggja fram útreikninga sína varðandi þetta og mun þá verða farið yfir þá útreikninga í fjmrn. og menntmrn. Þannig að þetta er mál sem er til meðferðar. Ég vil láta það koma fram við þessa umræðu í andsvari.

Hæstv. forseti. Hv. 2. þm. Austurl., formaður fjárln., Jón Kristjánsson, telur og vill ítreka að fjárveitingar til menntamála séu þó heldur skárri í þessu fjárlagafrv. en þær hafa verið á undanförnum árum. Mikill ertu nú munur en þó ertu nú ekki nema munur, er stundum sagt. Þegar grannt er skoðað og við tökum tillit til t.d. nemendafjölgunar í þeim skólum sem þarna er um að ræða þá er í rauninni um ákaflega litla, kannski í sumum tilfellum enga aukningu á fjárveitingum að ræða. Ég ítreka það sem hv. þm. Jón Kristjánsson veit náttúrlega eins vel og ég að forsvarsmenn háskólans komu á okkar fund og lýstu því þar að þeir yrðu að fá framlög á fjárlögum hækkuð um 230 millj. kr. til að geta haldið rekstri háskólans óbreyttum. Þar af 100 millj. sem þeir töldu sig ekki hafa fengið bættar vegna kjarasamninga 1995. Þarna bar í milli og fulltrúi fjmrn. mótmælti þessu á fundi með fjárln. En það gleður mig að hv. formaður fjárln. hefur ítrekað það við fjmrn. að farið verði yfir þessa útreikninga með forsvarsmönnum háskólans.

Herra forseti. Ég ítreka að textinn í ræðu minni er saminn í samráði við fjmrn. og ég ítreka að ætlunin er að fara yfir þessa útreikninga. Í öðru lagi varðandi háskólann þá kom það fram í þeirra erindum að reiknilíkan er í vinnslu og sú þróunarvinna er alllangt komin eða er á lokastigi. Það kom einnig fram í ræðu minni í morgun að yfir þá útreikninga verður að fara þegar endanleg niðurstaða í því máli liggur fyrir. Þess vegna töldum við rétt að taka til greina rannsóknanámið sem forsvarsmenn háskólans settu í forgang. Þeir tjáðu okkur að það væri fyrsta mál sem þeir settu á oddinn. Í öðru lagi er skemmst að minnast umræðna um ritakaupasjóðinn þar sem mjög erfitt ástand var og við vildum koma til móts við að styrkja stofnunina sem menntastofnun. Auðvitað hefði verið æskilegt að sinna miklu fleiri erindum í menntamálum og öðrum málum að sjálfsögðu. En sá rammi sem er viðurkenndur bæði af meiri og minni hluta --- það þarf ekki annað en hlusta á ræður minni hlutans til að heyra að þeir telja svigrúmið ekki ótakmarkað. Það er nú þess vegna sem við sinnum ekki öllum beiðnum að fullu.

Hæstv. forseti. Það gleður mig eins og ég sagði áðan að hér liggur fyrir ótvíræð yfirlýsing frá hv. formanni fjárln. um að farið verði yfir launamáladæmið með forsvarsmönnum háskólans. Ég hef trú á að þeir hafi rök fyrir sínu máli með þær 100 millj. sem þeir telji sig vanta og það fáist niðurstaða í það mál sem allir geti vel við unað. Mig langar aðeins að fara nokkrum orðum um það sem hann minntist á með reiknilíkan sem fyrirhugað er að taka upp til að reikna út nauðsynlegar fjárveitingar til háskólans hverju sinni. Ég veit að margir skólamenn binda afskaplega miklar vonir við þessi reiknilíkön. En ég vil ítreka það sem ég sagði í ræðu minni að slíkar tölvur moða aðeins úr því sem þær eru mataðar á. Það getur alveg eins verið að skólar, sem úthlutað er samkvæmt reiknilíkani, fari illa út úr fjárveitingum eins og þeir sem úthlutað yrði samkvæmt gömlu aðferðinni. Nú eru í meðferð Alþingis frv. til laga um háskóla. Ég ber mikinn ugg í brjósti þegar ég sé að skornar eru niður fjárveitingar til háskólans með þeim hætti sem hér er gert vegna þess að ég óttast að það verði til þess að farið verði að innheimta skólagjöld til að eiga fyrir útgjöldum í háskólanum. Sérstaklega er ástæða til að óttast það þar sem hæstv. menntmrh. hefur lýst sig samþykkan slíkum aðferðum. Ég held að það yrði mjög til hins verra í íslensku skólakerfi ef skólagjöld yrðu tekin upp. Varðandi ritakaupasjóðinn vil ég ítreka 

Hæstv. forseti. Ég ætla mér að ítreka skoðanir mínar um fjárhagsvanda heilbrigðisþjónustunnar með tilliti til þess sem er að gerast í málefnum sjúkrahúsa, einkum stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík. Enn vil ég vekja athygli á því og það ekki í fyrsta skipti hversu mér finnst umræða um jafnmikilvægan málaflokk og heilbrigðismál liggja oft hjá garði en smærri og afmarkaðri hagsmunamál verða hins vegar að háværum umræðum í þingsal. Umræður um heilbrigðismál, áherslur, framtíðarsýn og stefnu hafa lítið heyrst á hinu háa Alþingi. Það er löngu kominn tími til að taka umræður um þennan stóra og viðkvæma málaflokk til sérstakrar meðferðar og láta hann ekki takmarkast við upphrópunarviðbrögð í utandagskrárumræðum eða í heildarumræðum eins og ég sagði hér í fyrrakvöld við umræður um fjáraukalög þar sem heilbrigðismál skjóta upp kollinum sem hluti af margbrotnum umræðum og hverfa þar af leiðandi oft í þeirri hít. Umræður á hv. Alþingi hafa ekki leitt til samþykkis á heildarstefnu í heilbrigðismálum. Það er ekki hægt að segja að vilji Alþingis sé skýr í þessum málum hvað þá heldur í málefnum stóru sjúkrahúsanna. Þeirra afdrif hafa gífurleg áhrif á uppbyggingu heilbrigðisþjónustu í framtíðinni. Hins vegar, eins og ég hef áður sagt, hefur af hálfu viðkomandi stjórnvalda og embættismanna verið unnið dyggilega að því að hlúa að þeirri stefnu sem þjóðin hefur ekki fylgt eða stutt samkvæmt þeim könnunum sem gerðar hafa verið á undanförnum árum. En í þeim könnunum hefur komið fram skýlaus vilji almennings um að heilbrigðisþjónusta eigi að njóta meiri forgangs. Hv. Alþingi hefur ekki látið í ljós skýran vilja sinn eins og ég hef ítrekað bent á heldur hefur verið fjallað um heilbrigðismálin með plástrameðferðinni eins og ég vil kalla hana, þ.e. í utandagskrárumræðum að miklu leyti, og það þykir ekki góð læknisfræði þegar um þann sjúkling er að ræða sem þessi málaflokkur er. Fram til þessa ber umræðan um fjárlög og fjáraukalög nú í vikunni merki um slík vinnubrögð gagnvart heilbrigðisþjónustunni. Á sama tíma eykst miðstýring stjórnvalds og embættismanna. Samkvæmt frumvarpi til fjáraukalaga er gert ráð fyrir því að leggja eigi til hliðar 200 millj. kr. í einn sjóð eða pott til að mæta uppsöfnuðum rekstrarvanda sjúkrahúsa á landsbyggðinni. Þeim fjármunum er í sjálfu sér unnt að fagna þar sem sjúkrahús landsbyggðarinnar hafa orðið að vísa frá sér ýmsum verkefnum sem þau eru fær um að sinna en hafa ekki haft bolmagn til vegna fjárþurrðar. Framkvæmd úthlutunar er hins vegar umdeilanleg eins og ég vil víkja að á eftir. Fyrst vil ég geta þess að uppsafnaður vandi stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík var, þegar samningur ríkis og borgar var gerður í september, þá þegar kominn upp í 455 millj. kr. Þá voru ekki öll kurl komin til grafar enda var áætlunin byggð á áætlunum spítalanna í ársbyrjun að því er mér er tjáð af starfsfólki spítalanna. Sú áætlun fyrir árið 1997 var byggð á samkomulagi fjmrh. og borgarstjóra í Reykjavík í ágúst 1996 en ekki út frá rekstrartölum á árinu 1996. Síðan var samningurinn í september sl. að miklu leyti byggður á forsendum ársgamals samkomulags og þess sparnaðar sem áætlaður var á þeim tíma í stað þess að styðjast við rauntölur sem hefði t.d. verið hægt að notast við, t.d. miðað við hálfsársuppgjör í júní sl. Þá er ekki að furða að mikið beri á milli. Við erum að ræða um meira en ársgamlar forsendur að ýmsu leyti þó ekki sé hægt að telja það samt sem áður fyllilega þær forsendur þar sem í raun var líka tekið talsvert tillit til þess hvernig reksturinn hefur gengið á því tímabili. Samningur ríkis og borgar í septembermánuði sl. kveður síðan á um sparnað stóru sjúkrahúsanna upp á 205 millj. árið 1998 og 255 millj. árið 1999 sem kemur þá til umfjöllunar í umræðu um fjárlög á næsta ári. Nú fyrir 2. umr. um fjárlagafrv. var fyrir séð að fjárvöntun stóru sjúkrahúsanna í Reykjvík næmi um 900 millj. kr., þ.e. 487 milljónum vegna Ríkisspítala og 414 milljónum vegna Sjúkrahúss Reykjavíkur. Tillaga fjárln. um 300 millj. kr. sérstakan nýjan lið til fjárveitinga sem lagt yrði í sjóð eða pott til allra, og ég endurtek allra sjúkrahúsa á landinu, mun því ná skammt til að bæta rekstrarstöðu stóru sjúkrahúsanna. Þótt þær kæmu allar til þeirra sjúkrahúsa vantar enn um 600 millj. kr. og jafnvel þótt sparnaðartillögur samkvæmt samningi ríkis og borgar gangi eftir vantar enn rúmlega 400 millj. kr. Greinilegt er að finna verður aðra og betri lausn á vanda sjúkrahúsanna ef ekki á að draga seglin verulega saman. Sjúkrahúsin úti á landi gætu hugsanlega tekið eitthvað af verkefnum en þá með sérfjárveitingu en ekki úr 300 millj. kr. pottinum sem ég nefndi hér fyrr. Sú lausn er hins vegar skammvinn því lækningar á stóru sjúkrahúsunum eru í dag mjög flóknar, mannafla- og tækjafrekar og ekki ætlaðar öðrum en háþróuðum stofnunum. Það er því fyrir séð að starfsemi stóru sjúkrahúsanna mun að miklu leyti verða óbreytt eða dragast saman frá því sem nú er. Verkefni sem færð yrðu til minni sjúkrahúsa mundu nefnilega að sjálfsögðu létta byrðina og ekki síður ef hjúkrunaraðstaða fengist fyrir þá hjúkrunarsjúklinga sem þar eru nú. Við skulum hafa í huga að með slíkum tilfæringum verður aukið rými á stóru sjúkrahúsunum sem verður að sjálfsögðu þrýst á að fylla með öðrum og dýrari sjúklingum sem nú eru á biðlistum þeirra sjúkrahúsa. Við skulum líka hafa það í huga að reynslan hefur sýnt að eftirspurn eftir þessari þjónustu hefur aukist með fjölgun landsmanna, auknu hlutfalli eldra fólks, meiri kröfum til betri líðanar yfir æviskeiðið o.s.frv. Því er nauðsynlegt fyrir okkur að marka okkur stefnu í heilbrigðismálum og ræða opinskátt um skipulag og stefnu þeirra og forgangsröðun. Skýrsla um forgangsröðun var unnin af heilbrrn. og hefur nýlega verið kynnt en það þarf að ræða þessi mál á hinu háa Alþingi af meira innsæi og gefa því meiri tíma en mér finnst hafa verið gert á undanförnum árum með allri virðingu fyrir Alþingi og mínum ágætu félögum sem þar starfa. Nauðsynlegt er að taka þessa skýrslu um forgangsröðun inn í umræðu um stefnu- og skipulagsmál heilbrigðisþjónustunnar. Eins og ég minntist á er 300 millj. kr. á nýjum fjárlagalið ætlað að leysa vanda allra, og ég endurtek aftur, allra sjúkrahúsa á landinu og samkvæmt fjáraukalögum skal leysa uppsafnaðan vanda sjúkrahúsa á landsbyggðinni um 200 millj. kr. Þessar upphæðir verða líklega lagðar í sinn pottinn hvor og þessir pottar eiga enn að leysa vanda allra. Þá er spurt: Hvernig verður ráðstöfun úr þessum sjóðum? Jú, fjármununum verður ráðstafað pólitískt, skulum við segja, með ákvörðun embættismanna eða stjórnvalda, alla vega sérfræðinganefndar, ekki með formlegum vilja Alþingis sem hefur ekki fjallað um þessi mál nema í þessum umræðum hér, sem sagt um heildarstefnu í heilbrigðismálum. Nú á að stofna enn eina nefnd um nánustu framtíð heilbrigðisþjónustunnar á Íslandi, ekki framtíðarmótun, nei --- nánustu framtíð. Ég spyr aftur, eins og ég spurði í fyrrakvöld í umræðum um fjáraukalögin, hversu margar slíkar nefndir hafa starfað í einu eða öðru formi á undanförnum árum? Ef heilbrrh. kæmi í salinn væri afskaplega forvitnilegt að fá þar svar um eða með öðrum hætti þannig að þjóð viti. Þessi nefnd skal heita stýrinefnd eins og við sjáum í fjárlögum og annars staðar. En ég sagði í fyrrakvöld og ég segi aftur: Mætti hún ekki gjarnan heita sínu sanna nafni sem er miðstýrinefnd. Varla, segir í áliti, því þar eiga að koma að fulltrúar með sérþekkingu á málefnum stærri og smærri sjúkrahúsa og skilgreina starfssvið einstakra heilbrigðisstofnana, semja við sérhverja um þá þjónustu sem veita skal og styrkja stjórnun þeirra og bæta eftirlit. Nú hef ég ekki fullvissu um hvernig þessi mál munu endanlega skipast en að því er mér skilst mun nefndin skipuð þrem fulltrúum úr fjmrn. og heilbrrn. --- allir embættismenn og í fullu starfi þar í dag sem að sjálfsögðu taka mið af vilja stjórnvalda í þessum efnum. Alþingi fær ekki og hefur ekki sagt sitt þar um. Heilbrrn. ætlar sem sagt að fá til nefndarmenn utan ráðuneytis jafnt sem innan til að sinna hinu mikilvæga máli, þ.e. að deila og drottna yfir fjármunum til sjúkrahússreksturs á Íslandi á árinu 1998. Þar sem ég bý yfir svolítilli reynslu í þessum málum er mér hreint út sagt óskiljanlegt hvernig hægt er að ætlast til þess að nefnd þriggja manna, sem eru í fullu starfi annars staðar, getur sinnt þessu verkefni. Nú ætlar hv. Alþingi enn að opna dyrnar upp á gátt, eins og ég sagði áðan, og gefa embættismönnum og sérfræðingum sem fram að þessu hafa mest og flestallt um þennan málaflokk að segja, ákvörðunarvaldið, ekki bara tæknilega heldur líka pólitískt. Og ég spyr aftur: Hvers vegna? Hvað liggur að baki? Ég spyr ekki aðeins út frá hagsmunum okkar Reykvíkinga heldur allra landsmanna því það er aldrei of oft sagt að helmingur þeirra sjúklinga sem liggja á þessum stóru sjúkrahúsum yfir árið er ekki af höfuðborgarsvæðinu heldur annars staðar frá. Þannig er þetta hagsmunamál ekki bara hagsmunamál höfuðborgarsvæðisins heldur ekki síður landsbyggðarinnar allrar. Ég vil halda því fram að stóru sjúkrahúsin séu hvað helst í þessu skotmarki sem verið er að vinna að í dag. Alþingi hefur í þeim umræðum sem fram hafa farið um starfsemi sjúkrahúsanna stuðst við upplýsingar úr skýrslum ráðgjafa og sérfræðinga sem hafa verið ráðnir af stjórnvöldum og með aðstoð embættismanna. Og maður spyr sig til hvers voru þessar skýrslur gerðar og hver átti í raun og veru að vera ákveðinn endapunktur í þessum skýrslum? Ég segi þetta að gefnu tilefni vegna reynslu minnar þar af þó ég vilji ekki veikja eða fara illa með þá skýrslu sem nýverið hefur komið út frá VSÓ vil ég spyrja þessarar spurningar. Er í raun og veru verið að sýna fram á betri rekstrarmöguleika? Er verið að sýna fram á aukin þjónustugæði eða er verið að sýna fram á afköst eða hagræðingu? Höfum við ekki sýnt fram á að afköst og gæði íslenskrar heilbrigðisþjónustu eru fyllilega sambærileg við það sem gerist í nágrannalöndunum? Ég vil aftur spyrja: Það skyldi þó ekki vera að við gætum fengið aðrar tölur og hlutlausari, ef þær eru til, en þær sem okkur hafa verið sendar af stjórnvöldum og embættismönnum lands okkar eða erindrekum þeirra? Ég vil aftur með fullri virðingu fyrir þeirri vinnu sem lögð hefur verið fram af VSÓ-skrifstofunni segja að þær niðurstöður að unnt verði með viðeigandi breytingum að spara á sjötta hundrað stöðugildi á stóru sjúkrahúsunum í Reykjavík með þeim breytingum sem lagðar eru til, eru vægast sagt ótrúverðugar að mínu áliti, settar fram á þann hátt sem þær hafa verið sérstaklega í umræðu manna á meðal. Þessi stöðugildi hverfa nefnilega ekki, þau fara yfir til hjúkrunarheimilanna, sem sjúklingunum verður væntanlega vísað til og vonandi vísað til, og í þau erfiðu verkefni sem bætast við stóru sjúkrahúsin þegar minni sjúkrahús og hjúkrunarheimili hafa tekið við þeim sjúklingum sem þau geta sinnt. Í ráðstöfunum stjórnvalda síðastliðinna áratuga --- ég ítreka það sem ég sagði áður að þetta er ekki vandamál líðandi stundar heldur langtímavandamál sem við höfum verið með í háa herrans tíð --- hefur verið búið í haginn fyrir stórbreytingar á heilbrigðisþjónustu á Íslandi. Það eru breytingar sem hefur aðeins átt eftir að rita niður á pappír í formi frumvarpa á Alþingi eða reglugerða frá ráðuneyti. Ég vil leggja áherslu á að alþingismenn eiga brátt ekki kost á því að snúa þeim breytingum til baka og það verður því að taka á. Alþingi á kröfu til að fá betri upplýsingar, upplýsingar sem ekki eru litaðar pólitískum eða fagpólitískum vilja sérfræðinga um heilbrigðisþjónustu, sem hefur því miður á stundum endurspeglað um of valdabrölt, vil ég kalla það svo, innan heilbrigðisgeirans. Upplýsingar til Alþingis verða að sýna hlutlaust hver þróunin hefur verið og hver staðan er á hverjum tíma. Síðan eiga hv. alþm. að ræða heilbrigðismál í heild sinni og draga ályktanir sínar. Ég geri mér fyllilega grein fyrir því að við höfum ítrekað verið með stóru atvinnuvegina í langri dagskrá en þegar um jafnviðamikið mál er að ræða og mál sem tekur jafnstóran bita af fjárlögum sem Alþingi samþykkir ár hvert er full ástæða til þess að eyða góðum tíma í umræðu um stefnumótun og framtíðarsýn í þessum málaflokki. Ég hef eins og mínir ágætu félagar vita, hæstv. forseti, ítrekað bent á nauðsyn þess á undanförnum árum að Alþingi hefði frumkvæði um heilbrigðismál og mótaði stefnu þar um. Umræðan hefur ekki farið lengra en í hástemmdar yfirlýsingar og þegar allt hefur verið komið í kring og torfan fer kyssa --- við skulum ekki segja neitt meir --- brotthorfna heilbrigðisþjónustu eða alla vega form á heilbrigðisþjónustu, samanber dæmið þegar Landakot og Borgarspítali voru sameinuð, þá hefur lítið verið hægt að gera við því inni á þingi vegna þess að tæknilega er búið að ganga frá öllum endum. Við höfum séð það gerast að það eina sem hefur blasað við í þinginu er að búið er að taka ákvörðun og þingið hefur hugsanlega ekki fengið það yfirlit sem nauðsynlegt er til að sjá hvað er að gerast í þessum geira. Með þessum aðferðum sem við erum að samþykkja núna, ef það verður samþykkt um sjóði eða potta sem við notum miðstýrt til að skammta í tóma sjóði sjúkrahúsanna, enn frekara olnbogarými embættismanna eða sérfræðinga og stjórnvalda ef menn vilja hafa það svo. Ég beini einkanlega athygli þingheims að því sem nú heyrist frá heilbrrn. að sameina eigi stóru sjúkrahúsin í Reykjavík. Ekkert og ég endurtek ekkert hefur komið fram tölulega sem sýnir svart á hvítu að slík sameining muni til frambúðar spara eða draga úr útgjöldum okkar til heilbrigðisþjónustu. Þvert á móti má leiða að því getum að þar verði dregið úr metnaði hvað snertir gæti þjónustunnar, jafnvel hagræðingu til langs tíma litið eða aðhaldi í sparnaði. Hvað verður um valfrelsið, það er að segja ef við ætlum að reyna að byggja upp ákveðið valfrelsi í þessari þjónustu? Hvað verður síðan um framhaldið í framtíðinni um samanburð eða sjálfsgagnrýni? Ekki förum við að bera saman rekstrarkostnað eins stórs spítala við spítala sem hefur jafnmikið umfang, t.d. í Skotlandi eða Norðurlöndunum? Það eru bara allt önnur hlutföll sem gilda í ársreikningum þeirra þannig að auðvelt sé að gera samanburð þar á. Hins vegar bendi ég enn og aftur á það að aðgerðir síðustu ára og tillögur stjórnvalda eru þannig að þessi sjúkrahús eru nánast að komast að því marki að samþykkt Alþingis verði að þau renni saman innan mjög skamms tíma. Ég spyr hvort það er þetta sem þingheimur vill, án þess að þingheimur sé búinn að fjalla um þetta á þann hátt sem hann getur best gert því ég hef mikla trú á þingheimi. Svo spyr ég aftur: Hvað verður sameinað næst? Verða það minni sjúkrahúsin á höfuðborgarsvæðinu? Það hefur heyrst. Verður það Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri sem verður komið undir hattinn þarna líka? Ekki ólíklegt. Aðgerðir síðustu ára benda til að stefna stjórnvalda og ráðgjafa sé eindregið miðstýring á heilbrigðisþjónustuna um allt land og þetta hef ég fyrir löngu heyrt, ekki bara eftir að ég settist inn á hið háa Alþingi heldur hefur þetta verið í pípunum árum saman. Vonandi fer fólk að átta sig á því að 10 ára hugmyndir um rekstur heilbrigðisstofnana eru kannski ekki beinlínis í gildi í dag. Að lokum: Alþingi verður að hafa meiri afskipti og auka til muna umræður um heilbrigðismál, heildarstefnu, hagræðingu, aðgerðir og forgangsröðun. Alþingi verður að fá upplýsingar sem tengjast ekki þeim hugmyndum sem uppi hafa verið á síðastliðnum áratug og eru eins og ég sagði áðan margar í takt við tímann. Á tímum mikilla þjóðfélagsbreytinga, flutninga á milli landshluta, tækni- og samgöngubreytinga er nauðsynlegt að hafa yfirgripsmikla framtíðarsýn sem setur ekki eðlilegri þróun stólinn fyrir dyrnar. Ég held því fram að sameining sjúkrahúsanna í Reykjavík sé ekki tímabær. Ekki hefur verið sýnt fram á hagræðingu, aukin gæði, minni kostnað eða bætta þjónustu með því einu að sameina þessi sjúkrahús. Að lokum aftur í tengslum við stóru sjúkrahúsin í Reykjavík. Ef þau verða sameinuð á næstunni verður það ekki aftur tekið. Framtíðarsýn í heilbrigðisþjónustunni hefur þó ekki sést og því getur sameining orðið afdrífarík og kostað okkur mun meira en að rjúka til án stefnu nú á næstu árum. Miðstýring með starfsmönnum eða sérfræðingum stjórnvalda er ekki til þess fallin að leysa úr vanda heilbrigðisþjónustu í anda við vilja almennings eða vilja fulltrúa hans. Og pro forma samþykki af hálfu Alþingis um stórbreytingar á framkvæmd í heilbrigðisþjónustunni er heldur ekki hægt að una við til lengdar. Slíkt hæfir ekki virðingu Alþingis. Á næstu árum þarf að leggja stefnuna þannig að það verði tryggður viðunandi fjárhagur fyrir sjúkrahúsin í Reykjavík, ég segi viðunandi að mati þingsins og landsmanna sem við á hinu háa Alþingi erum fulltrúar fyrir. Það þarf líka að vera með þeirri hagræðingu sem best er hægt að ná og með framtíðarsýn í huga. Þar þarf Alþingi að sjálfsögðu að koma að. Alþingi verður nefnilega að fara að vinna að þessum efnum sem öðrum í takt við tímann.

Virðulegi forseti. Sá málflutningur sem hér er viðhafður af einum hv. þm. sem tilheyrir stjórnarliðinu hlýtur að vekja athygli. Ég tel að úr þessum ræðustóli hafi oft og tíðum fallið harðir dómar í garð hæstv. heilbrrh. eða þess stefnuleysis sem ríkir hjá hæstv. ríkisstjórn í heilbrigðismálum en hér hefur þó fallið einhver sá harðasti dómur sem um getur í þessari umræðu um stefnuna í heilbrigðismálum, dómur um getuleysi, um stefnuleysi stjórnvalda sem horfast ekki í augu við raunverulega stöðu heilbrigðiskerfisins, of mikið vald framkvæmdarvaldsins, of mikið vald embættismanna og að enginn viti hvert stefnir og að svör fáist ekki. Svör fáist ekki frá framkvæmdarvaldinu, svör fáist ekki frá hæstv. heilbrrh., framtíðarsýn í heilbrigðisþjónustu er ekki til, segir hv. þm. Það eru mjög alvarlegar ásakanir, fullyrðingar þess efnis að við á hv. Alþingi fáum ekki hlutlausar upplýsingar um stöðu einstakra heilbrigðisstofnana. Það er mjög alvarlegur dómur. Alþingi á kröfu á því að við fáum hlutlausar upplýsingar en hér hefur m.a. verið getum að því leitt að þær upplýsingar sem eru í skýrslum, sem unnar eru af ákveðinni verkfræðiskrifstofu, byggist á pólitískum vilja eða fagpólitískum vilja. Þetta hlýtur, hæstv. forseti, að vera túlkað sem hreint vantraust á hæstv. heilbrrh. og á þá stefnu sem núv. ríkisstjórn hefur í heilbrigðismálum.

Hæstv. forseti. Ég vil aðeins drepa á það sem hv. þm. Margrét Frímannsdóttir sagði. Ég bendi á það að ég tel ástandið í heilbrigðismálunum vera vanda sem hefur ekki verið tekið á, eins og ég hef sagt áður, ekki bara á þessu kjörtímabili heldur árum eða áratugum saman. Ég hef fylgst með þessum málaflokki í 30 ár og mér finnst í eins og ég sagði í fyrrakvöld að við höfum verið að vinna eftir 30 ára gamalli umræðu og 25 ára gömlum lögum sem voru stefnumótandi fyrir ástandið sem ríkti í heilbrigðisþjónustu á þeim tíma, þ.e. fyrir 30 árum, en við höfum ekki tekið ferska aðlögun að því sem hefur verið að gerast á undanförnum árum. Ég er sammála því að Alþingi á að fá hlutlausar upplýsingar og ég efast ekki um að þessi ágæta ráðgjafarskrifstofa VSÓ hafi verið með réttar upplýsingar. En spurningin er sú, hvaða upplýsingar hafði hún ekki með höndum, hver hefur tilfinning hennar verið fyrir íslenskum markaði í heilbrigðisþjónustu og hvernig ætlum við Íslendingar að skoða möguleika á heilbrigðisþjónustu í framtíðinni, hvort við eigum fyrir utan eitt stórt sjúkrahús að reiða okkur eingöngu á nágrannasjúkrahús í nágrannalöndum. En ég ber fulla virðingu fyrir því starfi sem VSÓ hefur unnið og ég vil ekki að menn haldi að ég sé að níða það starf niður. Ég ítreka það að mér finnst, eins og í mörgum öðrum málum á undanförnum árum og áratugum --- ekki bara í heilbrigðismálum heldur annars staðar --- að þingmenn mættu vera virkari og embættismenn hefðu kannski minna vægi í framsetningu mála.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. að vissulega mættu þingmenn almennt vera virkari í umræðu um heilbrigðismál en í sjálfu sér breyttist ekkert við þetta svar vegna þess að hv. þm. segir að 30 ára gömul viðhorf ráði ferðinni í heilbrigðismálum, 30 ára gömul eða jafnvel eldri --- næstum því jafnaldra hæstv. heilbrrh. --- að viðhorfin séu það gömul sem ráði ferðinni í dag. Þetta er mjög harður dómur og ég endurtek að þetta er mjög harður dómur yfir verkum ríkisstjórnarinnar. Hann er harður en þetta er dómur sem við í stjórnarandstöðunni getum tekið undir og höfum reyndar oft verið með mjög svipaðan málflutning.

Hæstv. forseti. Ég þakka svör hv. þm. Margrétar Frímannsdóttur. Eins og ég sagði ítrekað í ræðu minni kalla ég á samstarf og umræður þingheims alls bæði í stjórnarandstöðu sem stuðningsfólks stjórnarinnar til að leysa úr málum heilbrigðisþjónustunnar og virkja markvisst umræðu um þessi mál með framtíðarsýn í huga.

Herra forseti. Hér hafa farið fram ágætar umræður í tengslum við þetta frv. og eins í frv. til fjáraukalaga um heilbrigðismál og ég ætla að bæta nokkrum orðum þar við í framhaldi af þeim umræðum vegna nýrra upplýsinga sem ég fékk í dag frá Þjóðhagsstofnun um framlög til heilbrigðismála. Hv. formaður og hv. varaformaður fjárln. hafa haldið því fram að framlög til heilbrigðismála hafi stöðugt verið að hækka á undanförnum árum og hæstv. heilbrrh. fullyrti það reyndar líka. Ég var þá með fyrir framan mig tölur upp úr ritinu Þjóðarbúskapurinn þar sem sýnt er fram á að tölur voru að lækka til ársins 1996 og þá var fullyrt af talsmönnum ríkisstjórnarinnar --- ég man ekki alveg hverjir það voru --- að þær hefðu hækkað síðan, þ.e. 1997, og væru að hækka 1998. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk frá Þjóðhagsstofnun í dag er þetta ekki rétt. Ef við skoðum heilbrigðismál staðvirkt á mann á verðlagi ársins 1996 þá náðu framlög hámarki á árinu 1991 þegar þau voru 129.200 kr. á mann á verðlagi ársins 1996. Á árinu 1997 eru þessi útgjöld 119.900 kr. Þau hafa lækkað í raunstærðum um verulegar fjárhæðir eða u.þ.b. 9% frá árinu 1991. Þetta er því gríðarleg lækkun. Er þessi lækkun öll í tíð hæstv. fyrrv. heilbrrh. Sighvats Björgvinssonar eða hefur þetta verið að gerast núna á síðustu árum? Svarið er: Veruleg lækkun átti sér stað í tíð hans en lækkunin hefur haldið áfram í tíð núv. hæstv. heilbrrh. og þá er ég ekki að tala um að heilbrigðismálin eigi að taka meira til sín. Ég er bara að tala um það að heilbrigðismálin fái það sama. Hafa þau fengið það sama? Nei, þau hafa fengið minna samkvæmt þessum nýju tölum frá Þjóðhagsstofnun sem mér bárust fyrir fáeinum klukkutímum. Veruleikinn lítur þannig út að á árinu 1997 eru framlög til heilbrigðismála staðvirkt á mann í þús. kr. á verðlagi ársins 1996 komin niður fyrir það sem þau voru 1987. Árið 1987 voru þessi útgjöld 120.800 kr. á mann á verðlagi ársins 1996 en í ár 119.900 kr. Nú er við það að bæta til þess að vera 100% nákvæmur í þessu efni að þessar tölur eru miðaðar við fjárlög og fjáraukalagafrv. Frá því að það var flutt hefur verið bætt við upphæðum, að ég hygg, í kringum 500 millj. kr. Miðað við þær tölur er það væntanlega þannig að hverjar 500 milljónir eru u.þ.b. 0,5% í þessum stærðum sem ég er með hér. Á árinu 1997 er því samt sem áður þannig, þrátt fyrir þessa hækkun í fjáraukalagafrv., um að ræða lækkun frá árinu 1996. Það er því beinlínis rangt sem hæstv. heilbrrh. hefur haldið fram og talsmenn fjárln. örugglega vegna þess að þeir höfðu ekki annað í höndunum, að framlögin hafi verið að hækka. Þau hafa stöðugt verið að lækka í tíð núv. ríkisstjórnar og það er auðvitað einkar merkilegt með hliðsjón af því að það er Framsfl. sem fer með heilbrrn. og gagnrýndi mjög harkalega fyrrv. hæstv. heilbrrh. sem ég hygg að hafi verið tveir, ef ég man rétt, í síðustu ríkisstjórn. Þetta eru alveg sláandi tölur. Það er ekki svo að menn séu að fara fram á að heilbrigðismálin auki við sig. Auðvitað er það alveg rétt sem allir hafa sagt hér að það verður að hafa stjórn á þeim málum. Það er líka hægt að halda því fram að heilbrigðismálin gætu að mörgu leyti verið ódýrari. Ég tel t.d. að yfirlæknastéttin á Íslandi sé þjóðfélaginu ákaflega dýr og vald hennar hrikalegt. Og þegar kemur að því að spara í heilbrigðismálum þá rekast menn gjarnan á þessa gangakeisara sem eiga ganga í spítölum og ráða þar lögum og lofum og enginn kemur neinum vörnum við, ekki heldur umboðsmenn skattgreiðenda sem við erum eða fulltrúar okkar. Veruleikinn er engu að síður sá að þessar tölur staðfesta það sem ég var að reyna að segja fyrir fáeinum dögum, að heilbrigðismálin eru enn þá hornreka í kerfinu. Það er alls staðar annars staðar stórhugur á Íslandi að því er margs konar uppbyggingu varðar. Heilbrigðismálin eru enn þá hornreka og það gengur ekki, herra forseti. Ég dreg þessar tölur fram vegna þess að ég held að það sé nauðsynlegt fyrir heilbrrn. að geta teflt þessum tölum fram andspænis fjmrn. eða fjárveitingavaldinu, fjárln. og okkur sem hér sitjum. Þetta vildi ég nefna, herra forseti, og bæta svo öðru atriði við. Hver er hlutur heilbrigðismála? Hefur hann verið að vaxa eða minnka eða hvernig hefur það þróast í þjóðartekjunum? Þjóðhagsstofnun skoðaði það líka fyrir mig. Samkvæmt þeim gögnum sem nú liggja fyrir er niðurstaðan sú að útgjöld til heilbrigðismála árið 1996 voru 6,84% af vergri landsframleiðslu. Í ár eru þau 6,55% af vergri landsframleiðslu og á næsta ári samkvæmt fyrirliggjandi gögnum eru þau 6,53% af vergri landsframleiðslu. Ef inn í þetta væru teknar þær tölur sem nú liggja fyrir í brtt. meiri hluta fjárln. þá hygg ég að hægt sé að segja að hlutfallið á næsta ári yrði svipað og í ár. Það er ekki um hækkun að ræða á næsta ári en bæði árin, í ár og á næsta ári er um verulega lækkun í hlutfalli að ræða frá því sem var á síðasta ári. Sem sé, herra forseti, heilbrigðismálin hafa ekki haldið sínu frá þeim verulega hlutfallslega niðurskurði sem átti sér stað eftir 1991. Eins og sést á þessu grafi hér þá hafa þau ekki haldið sínu. Hlutfall þeirra hefur verið að lækka. Það er ekki skynsamlegt, sérstaklega þegar staðan er þannig núna að þjóðartekjur okkar á mann eru þær fimmtu hæstu í heimi. Ég hygg að það séu mjög mörg ár, kannski ein 12--14 ár, síðan Ísland var jafnofarlega á tekjuskalanum innan OECD. Við komumst hærra einu sinni eða tvisvar en það er mjög langt síðan við höfum verið þetta há. Þess vegna eru engin rök lengur fyrir því, hafi þau einhvern tíma verið til og sjálfsagt hafa þau einhvern tíma verið til, að halda heilbrigðismálunum eins mikið niðri og gert er enn þá. Í öðru lagi er það svo þannig, herra forseti, að forsendur fjárlagafrv. og brtt. meiri hluta fjárln. standast ekki. Það er blekking sem hv. formaður fjárln., sá ágæti maður, hefur hér upp aftur og aftur, að þjónustan verði óbreytt á næsta ári með þessum peningum. Hún getur ekki verið óbreytt. Það getur ekki gerst vegna þess að það er ekki hægt að borga fyrir þá þjónustu að óbreyttu. Auðvitað geta menn verið að taka ákvörðun um að minnka þjónustuna og það er út af fyrir sig hlutur sem menn eiga þá bara að ræða. En þá eiga menn líka að segja satt og segja: ,,Við erum að minnka þjónustuna.`` Formaður hv. fjárln. segir hins vegar aftur og aftur: ,,Þjónustan verður óbreytt.`` En veruleikinn er sá að það getur ekki gerst. Veruleikinn er sá, herra forseti, að með þeirri afgreiðslu á heilbrigðismálunum í fjárlagafrv. núna er verið að taka ákvörðun um hvort skerða eigi þjónustuna, loka spítaladeildum og segja upp fólki eða að setja eins og milljarð inn í spítalana í aukafjárlögum á árinu 1998. Það er annað hvort sem verið er að gera. Ef það er vísvitandi svo að það sé síðari leiðin sem menn stefna á þá eru menn að blekkja sjálfa sig. Að því er varðar fjárlagafrv. þá segir það ekki sannleikann. Það skilur eftir útistandandi í þjóðfélaginu útgjaldavanda upp á 1 eða 2 milljarða kr. að því er spítalana varðar og sennilega upp á á nokkur hundruð millj. kr. að því er menntakerfið varðar. Og það er dálítið umhugsunarefni þegar hv. formaður fjárln. segir svo áðan í andsvari við hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur að málefni háskólans verði skoðuð á næsta ári. Það er verið að segja af forustu fjárln. að ekkert sé að marka fjárlögin, það þurfi allt næsta ár að tína saman sprek hér og þar til þess að þau gangi upp og væntanlega að flytja síðan haustið 1998 fjáraukalagafrv. upp á fleiri milljarða króna. Sjúkrahús Reykjavíkur hefur borið á góma nokkuð hér í sambandi við þessa umræðu. Þar hefur verið gefin út í dag greinargerð, sem send er öllum alþingismönnum, dagsett 12. des. 1997, og er býsna fróðleg. Þar er farið yfir allar tölur í þessu máli og rakið hvað í raun og veru vantar og svo segir hér að lokum, með leyfi forseta, um stöðuna á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Það er nákvæmlega það sama og ég var að segja fyrir nokkrum kvöldum. Það er þetta: ,,Þá liggur fyrir að í frumvarpi til fjárlaga vantar samanlagt til sjúkrahúsanna í Reykjavík 900 millj. kr. miðað við að rekstur 1998 verði sambærilegur við árið 1997.`` Þetta eru tölur sem við þekkjum, þ.e. að samanlagt á árinu 1998 þá vanti um 900 millj. kr. miðað við að reksturinn verði sambærilegur við það sem er á þessu ári. Síðan segir: ,,Fyrirsjáanlegt er að sjúkrahúsin í Reykjavík munu um komandi áramót standa frammi fyrir niðurskurði kostnaðar sem nemur a.m.k. þessari upphæð þar sem áætluð viðbótarfjárveiting í fjárlagafrumvarpinu og breytingatillögur meiri hlutans, 300 millj. kr. eða minna, þar sem mun hærri upphæð þarf til að mæta uppsöfnuðum halla. Ekki þarf að taka fram að slík kostnaðarlækkun hefur í för með sér stórfelldan niðurskurð á þjónustu. Fjárvöntunin sem snýr að Sjúkrahúsi Reykjavíkur mun leiða til þess að leggja þarf niður um það bil 100 sjúkrarúm af rúmum 500 rúmum spítalans og fækka ársverkum um u.þ.b. 200.`` Sjúkrahús Reykjavíkur segir með öðrum orðum að núna fyrir áramótin verði að segja upp um 200 manns og taka ákvörðun um að loka spítaladeildum með u.þ.b. 100 sjúkrarúmum, þ.e. fimmtungnum af öllum sjúkrarúmum Sjúkrahúss Reykjavíkur. Það sjá það allir, herra forseti --- eða hvað? --- að þetta gengur ekki. Hér er einn talsmaður meiri hlutans í fjárln., varaformaðurinn og fleiri, en hann heiðrar okkur með nærveru sinni sem ég þakka sérstaklega. Það væri gaman að hafa t.d. heilbrrh. hér stundum sem hefur ekki sést í þessari umræðu. Þó snýst hún öll um heilbrigðismál. En heilbrrh. er ekki hérna. Ég spyr þá hv. varaformann fjárln. og aðra fulltrúa meiri hlutans sem hér eru: Gera þeir sér grein fyrir þessu? Geta þeir vefengt þessar tölur Sjúkrahúss Reykjavíkur að miðað við óbreytt framlög þýði frv. að loka þurfi deildum með 100 sjúkrarúmum frá og með áramótum og fækka ársverkum um 200? Ég stórefa það, herra forseti, að menn geti mótmælt þessu með rökum. Ef svo er þá er það gott, en þá vil ég heyra þau. Ég vil heyra þau rök meiri hlutans fyrir því að hann skuli ætla sér að bjóða spítölunum í Reykjavík upp á þessi ósköp sem verið er að gera tillögur um. Síðan segir í greinargerð Sjúkrahúss Reykjavíkur sem mér barst áðan, með leyfi forseta: ,,Til viðbótar við ofangreinda fjárþörf vegna rekstrar sjúkrahúsanna í Reykjavík kemur skortur á fé til húsnæðiskaupa og tækjakaupa. Minnt er á ítrekaðar beiðnir Sjúkrahúss Reykjavíkur um fjárveitingar til þess að taka á alvarlegu ástandi húsnæðis og tækjabúnaðar sjúkrahússins. Á þeim vanda er hvorki tekið í frumvarpi til fjárlaga né í þeim áætlunum um breytingar á Alþingi sem frést hefur af.`` Með greinargerð Sjúkrahúss Reykjavíkur eru síðan birtar mjög fróðlegar töflur um fjárvöntun sjúkrahúsanna í Reykjavík á verðlagi hvers árs, sem ég vona að fjárlaganefndarmenn fái eða hafi fengið. Síðan er farið yfir málin með nokkuð ítarlegum samanburði til ársins 1990 þar sem kemur t.d. fram að talsvert mikið hefur sparast í sjúkrahúsrekstrinum á Reykjavíkursvæðinu. Það eru tölur sem ég ætla ekki að fara yfir. Síðan er birt hér niðurstaða, vaktaskýrsla af bráðavakt Sjúkrahúss Reykjavíkur 8. og 9. desember. Ég ætla að lesa niðurstöðuna, herra forseti, þar segir: ,,Að kvöldi þriðjudagsins er hjartadeildin yfirfull af fólki. Þar eru mörg rúm á gangi á deild A-7 og slysadeild er yfirfull, bæði sjúkravakt og gæsludeild.`` Í þessari skýrslu segir enn fremur um stöðuna á lyfjadeild, bara eftir þennan sólarhring milli 8. og 9. desember, með leyfi forseta: ,,Yfirfullt var á mánudeginum, bæði á A-6 og A-7. Um kvöldið voru þrír sjúklingar á gangi á A-7 og fjórir sjúklingar á gangi á A-6. Aðfaranótt þriðjudags þurfti að færa á milli sviða til að alvarleg teppa myndaðist ekki í húsinu og rétt tókst að afstýra því. Að kvöldi þriðjudags voru enn tveir mjög veikir sjúklingar á gangi A-7. Opnuð höfðu verið fjögur viðbótarrúm á gangi A-6 og mannað þar aukalega til að geta tekið við auknu álagi. Þetta kostaði tvær aukavaktir hjúkrunarfræðinga á allar vaktir frá mánudegi til þriðjudagskvölds. Með þessu tókst að afstýra algerri kreppu á lyflækningasviði.`` Hjartadeild var stútfull kl. 19 á þriðjudagskvöld, bæði almenni gangurinn og sjálf gjörgæslan. Gjörgæsludeildin var að öðru leyti í þokkalegu jafnvægi, fjórir inni á gjörgæslunni og verið að útskrifa af vöknun á deildirnar. Skurðdeild, bæði deild A-5 og deild B-6 voru tæpt mannaðar á þriðjudagskvöldinu og nóttin leit þannig út á A-5 að þar yrði einungis einn hjúkrunarfræðingur og einn sjúkraliði á vakt. Á báðum deildum var aðeins eitt laust pláss. Hér er um að ræða skýrslu sem send var hjúkrunarforstjóranum á Sjúkrahúsi Reykjavíkur, Sigríði Snæbjörnsdóttur, 10. desember sl., þ.e. fyrir fáeinum sólarhringum og lýsir vakt hjúkrunarframkvæmdastjóra á Sjúkrahúsi Reykjavíkur eina nótt. Þetta er engin skreytni, engin yfirborðsorð fulltrúa stjórnarandstöðunnar. Þetta er ekki nógu gott, herra forseti. Það er alveg ástæðulaust að setja þetta mál þannig upp að hér séu menn að rífast hástöfum um þessa hluti milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég tel að málið snúist ekkert um það og að nauðsynlegt sé að rífa málið upp úr þeim farvegi. Ég er hundrað prósent sannfærður um að þessar hugmyndir um 300 millj. kr. aukalega á næsta ári undir stýrinefndinni duga ekki neitt. Ég lít á þessa umræðu fyrst og fremst þannig að við séum ekki með henni að ráðast á hæstv. heilbrrh. Ég lít þannig á að við séum að hjálpa hæstv. heilbrrh. Ég tel það vera skyldu mína sem stjórnarandstæðings í þessari umræðu að koma upplýsingum á framfæri ef það mætti verða til þess að rífa heilbrigðismálin aðeins upp úr þeim vanda sem hér blasir við. Ég tel reyndar líka að heilbrigðismálin gjaldi fyrir það að þau eru að sumu leyti rekin í bandalagi við aðra starfsemi sem er að nokkru leyti óskyld, þ.e. tryggingastarfsemina, sem tekur milljarðatugi. Og svo er alltaf sagt: ,,Heilbrrn. tekur 50 milljarða.`` En þannig er það ekki. Heilbrrn. tekur miklu minna en heilbrrn. Trmrn. er aftur á móti ellilífeyrisráðuneytið sem tekur til sín náttúrlega mjög mikla fjármuni þannig að ég held að að nokkru leyti sé heilbrrn. að gjalda fyrir þessar hræðilega háu tölur. Þær eru vissulega háar og við eigum að vanda okkur við að halda utan um það og ekki að hleypa þessu öllu af stað. En ég segi alveg eins og er, herra forseti: Ég mundi í sporum meiri hlutans sem ber á þessu ábyrgð hafa miklar áhyggjur af því sem verið er að leggja upp með vegna þess að ég tel að það sé allt of takmarkað. Ég ætla þessu næst, herra forseti, að víkja í örstuttu máli að örfáum breytingartillögum sem ég flyt hér ásamt fleirum. Fyrst varðandi hjúkrunarmál aldraðra í Reykjavík þar sem ég geri tillögu um ákveðið upphafsátak. Það er auðvitað hluti af vanda sjúkrahúsanna. Á sjúkrahúsunum í Reykjavík eru núna 70 aldraðir sem ættu að vera á hjúkrunarheimilum samkvæmt nýjustu tölum frá Félagsmálastofnun Reykjavíkur, 70 manns. Kostnaðurinn við að hafa þetta fólk inni á sjúkrahúsum er tvisvar sinnum hærri en að hafa það inni á hjúkrunarheimilum þannig að það er hrein peningasóun að hafa þetta eins og það er í dag. Ástæðan er einfaldlega sú að þetta fólk á hvergi höfði sínu að halla. Það eru ekki til hjúkrunarheimili og það er ekki aðstaða heima hjá þessu fólki. Það má segja að það sé til skammar hvernig þeim málum er háttað hjá okkur hér, sérstaklega á þéttbýlissvæðinu, og þess vegna flyt ég þessa tillögu um sérstakt átak að því er varðar hjúkrunarvanda aldraðra í Reykjavík. Ég tek það fram að flm. að þessari tillögu um hjúkrunarrými fyrir aldraða í Reykjavík er ásamt mér Kristinn H. Gunnarsson, 5. þm. Vestf. Í annan stað ætla ég að nefna litla tillögu sem ég flyt um lítils háttar hækkun á framlaginu til samtakanna Heimili og skóli. Ég held satt að segja að það sé eitt það besta sem hefur gerst í menntamálum um langt skeið, þ.e. hvað þessi samtök hafa verið virk. Mér er auðvitað kunnugt um að oft hafa verið deilur og mismunandi sjónarmið annars vegar af þeirra hálfu og hins vegar af kennara hálfu. Mér finnst samt að það skipti miklu máli að foreldrarnir séu virkir í þessu efni og hafi áhuga á skólum. Foreldrar eiga að vera forvitnir um skóla og það á að kvitta fyrir það að þessi samtök eru til og þau hafa reynt að opna áhuga á skólastarfi í landinu. Þá flyt ég ásamt hv. þm. Margréti Frímannsdóttur litla tillögu um lítils háttar hækkun á framlagi til Landssambands eldri borgara. Í brtt. meiri hlutans er gert ráð fyrir að veita í það 300 þús. kr. Tillaga okkar hv. þm., Margrétar Frímannsdóttur gengur út á að þetta verði 1,5 millj. kr., sem er nú ekki mikil upphæð satt að segja og ég fer fram á að hv. meiri hluti velti því fyrir sér hvort hægt er að skoða þau mál ögn betur. Loks flyt ég ásamt hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur litla tillögu um lítils háttar framlag til undirbúnings íþróttahússbyggingar við Menntaskólann í Hamrahlíð. Samkvæmt munnlegum upplýsingum frá hv. formanni fjárln. mun það vera svo að sú upphæð sem inn á framhaldsskólastofnkostnaði er merkt Menntaskólinn í Hamrahlíð sé ætluð til íþróttahúss. Eða hvað? Með hliðsjón af því að það sé þannig sem ég vænti að verði staðfest, þá mundi ég draga tillöguna til baka.  Hæstv. forseti. Ég hef hér farið aðallega yfir stöðuna í heilbrigðismálum og tel mig hafa sýnt fram á að heilbrigðismálin eru enn hornreka í þjóðfélaginu. Góðærið hefur gleymt heilbrigðismálunum en það kemur vonandi þangað líka. Ég hef lagt áherslu á að hér væri um að ræða verkefni sem við ættum að fara í að reyna að leysa saman. Ég hef sagt það og endurtek að ég er alveg sannfærður um að ef fjárlagafrv. verður afgreitt svona þá eru menn að biðja um milljarð á næsta ári í fjáraukalögum. Það er ekki skynsamlegt að fara þá leið. Það er miklu nær að horfa á hlutina eins og þeir eru og ganga í verkið. Ég veit það út af fyrir sig og ég get alveg skilið þau sjónarmið sem vafalaust eru að einhverju leyti uppi hjá meiri hlutanum, að það að setja peninga í þessa starfsemi eins og aðra án þess að á málum sé sérstaklega tekið á skipulegan hátt getur stundum orkað tvímælis. Ég held hins vegar að það sé alveg augljóst mál að stjórnvöld, ríkisstjórnin og heilbrrn., ráða ekkert við heilbrigðismálin eins og staðan er núna, bókstaflega ekki neitt. Þess vegna legg ég mikið kapp á og hef gert í þessari ræðu minni og um fjáraukalög að reyna að sýna fram á það hér að þetta er alvöruvandi. Þetta er ekki vandi til að pexa um heldur vandi til að leysa. Það er aðalatriðið. Herra forseti. Ég vísa, að því er varðar menntamálin sérstaklega að lokum, til ræðu hv. 8. þm. Reykn. og einnig þess sem fram kom í ræðum talsmanna minni hlutans í hv. fjárln. Ég vil nota þetta tækifæri til að þakka minni hlutanum í fjárln. fyrir góðar ræður og gott nál. Ég vil einnig leyfa mér að þakka meiri hlutanum fyrir tvö atriði. Það eru annars vegar tillögur um að setja í gang sérstaka vinnu við að undirbúa það að minnst verði landafundanna. Ég vil einnig þakka sérstaklega fyrir það að í tillögum meiri hlutans er gert ráð fyrir því að efla rannsóknir og framkvæmdir að því er varðar það framtak sem Dalamenn hafa sérstaklega beitt sér fyrir á Eiríksstöðum og jafnvel víðar í Dalasýslu til að minnast þess að Eiríkur rauði lagði af stað þaðan árið 986 eins og við vitum alveg nákvæmlega, væntanlega í júní. Ég veit ekki alveg hvenær. Fyrir þetta vil ég þakka því það á að þakka það sem vel er gert og ég vil þakka hv. meiri hluta fyrir það sérstaklega. Aðalefni máls mín eru heilbrigðismálin og ég tel að þau séu mjög illa afgreidd enn þá og í stóralvarlegu ástandi og tel mig hafa sýnt fram á að þau eru enn þá hornreka í íslenska þjóðfélaginu.

Herra forseti. Ég tel ekki að það sé mjög frjó umræða um heilbrigðismálin að deila um það hver þróunin hafi verið í útgjöldum til heilbrigðismálanna og hversu hátt hlutfall af þjóðarútgjöldum þar sé um að ræða o.s.frv., heldur að aðalatriðið sé hvort þeir fjármunir sem við höfum til ráðstöfunar dugi og nýtist vel. Hv. 8. þm. Reykv. spurði þeirrar spurningar hvort hægt væri að fullyrða að ekki yrði um lokanir að ræða hjá sjúkrahúsunum í Reykjavík ef ekkert yrði að gert og fjármunir ekki auknir frá því sem nú liggur fyrir. Ég treysti mér ekki til að fullyrða neitt um það. Auðvitað vekja athygli þær upplýsingar sem liggja fyrir í bréfi til okkar í dag frá forsvarsmönnum Sjúkrahúss Reykjavíkur. Að vísu eru margar af þeim upplýsingum sem þar eru reiddar fram upplýsingar sem hafa verið lagðar fyrir okkur þingmenn í fjárln. þannig að þær koma okkur ekkert á óvart. En það sem ég vildi segja vegna ræðu hv. þm. er að samkvæmt fjárlagafrv. eins og það liggur fyrir, þá er um að ræða hækkun á milli ára hjá Ríkisspítölunum um 9,8% og 6,5% hjá Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Auk þess erum við að fjalla um frekari viðbætur inn í þennan rekstur. En það sem mér finnst aðalatriðið í þessu máli og snúa að okkur þingmönnum er að 12. sept. sl. skrifaði borgarstjórinn í Reykjavík ásamt heilbrrh. og fjmrh. undir samkomulag sem gerði ráð fyrir því að hægt yrði að taka á þessum málum og gert var ráð fyrir því að sérstök aukafjárveiting kæmi upp á 320 millj. kr. Ég geri þá kröfu til þessara aðila að þeir hafi áttað sig á því 12. september að það blasti ekki við að það þyrfti að loka í stórum stíl deildum á sjúkrahúsunum hérna í Reykjavík.

Herra forseti. Ég þekki þessa tölu, 9,8% hækkun til Ríkisspítalanna. Hvernig er hún til komin? Hún er þannig til komin að í fyrsta lagi er gert ráð fyrir 550 millj. kr. vegna leiðréttingar á launum og kostnaði. Væntanlega gera menn ekki ráð fyrir því að fólk á Ríkisspítölunum hafi lægra kaup en annars staðar. Þess vegna er það bara sjálfsögð almenn verðlagsleiðrétting. Í öðru lagi er um það að ræða að tekin hefur verið ákvörðun um að byggja barnaspítala. Það eru 200 millj. kr. Í þriðja lagi er um það að ræða að Þvottahús Ríkisspítalanna er flutt af B-hluta yfir á A-hluta og það breytir auðvitað engu fyrir sjúklingana á Ríkisspítölunum hvort línið er þvegið í A-hluta eða B-hluta. Það eru 230--240 millj. kr. af þessari tölu, 9,8%, þannig að hér er ekki um neina aukningu að ræða sem marktæk er. Þess vegna finnst mér þetta vera hrein blekkingartilraun af hálfu fjmrn. því hún segir ekki neitt. Hv. þm. heldur því ekki lengur fram að það sé verið að hækka til heilbrigðismálanna. En því var haldið fram hér fyrir nokkrum dögum. Því er ekki lengur haldið fram vegna þess að það eru alveg óyggjandi tölulegar staðreyndir frá Þjóðhagsstofnun um að svo er ekki. Það er út af fyrir sig afgreidd deila og það er gott. Væntanlega er þar með viðspyrna til að halda áfram að sækja aðeins áleiðis og upp á við fyrir heilbrrn. Hitt finnst mér aðalatriðið í ræðu hans og það er hvernig hann meðhöndlar samkomulagið frá 12. september. Það finnst mér ósanngjarnt. Vegna hvers? Vegna þess að í því var gert ráð fyrir margháttuðum aðgerðum vegna ársins 1998 og þar með minni kostnaði það ár sem ekki hefur verið farið í og ekki hefur verið gripið til, m.a. af því að heilbrrn. hefur ekki staðið sig. Á þá að senda spítölunum reikninginn fyrir það að heilbrrn. stendur ekki við samkomulag sem það hefur sjálft gert?

Herra forseti. Ég má til með að nefna aftur þennan samanburð vegna þess að hv. 8. þm. Reykv. heldur honum áfram. Ég leyfi mér að efast um að við getum ekki treyst tölum frá Ríkisendurskoðun. Ég vil einnig nefna að þær tölur sem við höfum fengið frá Ríkisendurskoðun sýna að raunútgjöldin til þessara sjúkrastofnana hafa verið að hækka. Hins vegar hefur náðst árangur og lyfjakostnaður hefur lækkað, en raunútgjöldin hafa hækkað. Ég held að það sé ekki mjög skynsamleg umræða að vera að rífast um hvaða vísitölu við notum. Þjóðhagsstofnun notar eina leið til uppfærslu og Ríkisendurskoðun aðra leið til uppfærslu. Þetta er náttúrlega ómögulegt. En vegna þess sem hv. þm. sagði um það að þetta séu reikningskúnstir og það sé verið að færa inn þvottahús o.s.frv., þá ætla ég ekki að mótmæla því vegna þess að ég get ekki fullyrt neitt um það. En staðreyndin er hins vegar sú að gert var samkomulag milli þessara aðila. Ef ekki er staðið við það samkomulag þá þarf auðvitað að taka það upp. Það sem við gerum ráð fyrir að verði gert með tillögum meiri hluta fjárln. er að þetta samkomulag verði tekið upp og gert nýtt samkomulag sem nýti sér þær viðbótarfjárveitingar sem við erum að fjalla um hér og nú í þessari umræðu.

Herra forseti. Ég kem upp til að þakka hv. varaformanni fjárln. fyrir að segja upp þessu samkomulagi. Það var það sem hann var að gera. Hann var að lýsa því yfir að fjárln. og meiri hlutinn á Alþingi væri tilbúinn til að fara í að endurskoða þetta samkomulag. Það vita það allir núna, núna, frá og með þessari stundu, fyrir einni mínútu, að þetta samkomulag stenst ekki. Af því m.a. að það hefur ekki verið unnið að þeim verkum og því endurskipulagi í heilbrigðismálum hér á þéttbýlissvæðinu sem heilbrrn. lofaði að láta gera en hefur ekki staðið við. Þannig að ég tel að það sé ...

Hefur borgin staðið við sitt?

Borgin hefur staðið við sitt að fullu í þessu máli. Ég vil endurtaka þakkir mínar til hv. þm. fyrir að segja: ,,Þetta samkomulag verður að taka upp.`` Það er mikið mál og það er mikil frétt fyrir forustu og starfsmenn Ríkisspítalanna og Borgarspítalans og Landakots að fá yfirlýsingar um það núna við 2. umr. fjárlaga. Betra er seint en aldrei, herra forseti.

Hæstv. forseti. Sínum augum lítur hver silfrið. Hv. þm. Svavar Gestsson vitnaði áðan í upplýsingar sem hann hefur fengið frá Borgarspítalanum þar sem lýst var því að loka þyrfti fimmtungi eða 100 rúmum og fækka ársverkum á Sjúkrahúsi Reykjavíkur. Hann sagði að það væri sá mælikvarði sem ætti að nota til þess að sýna fram á samdrátt vegna fjárveitinga til Sjúkrahúss Reykjavíkur. Fyrir 30 árum þegar það frv. var samþykkt um heilbrigðismál sem við vinnum nú eftir var mælikvarðinn á umfang og afköst sjúkrahúa, rúm eða rúmafjöldi. Í dag er hvorki rétt að nota þann mælikvarða sem heitir rúm né tala um að loka 100 rúmum eða slíku. Umfang sjúkrahúsa og starfsvettvangur sjúkrahúsa felst í margfalt fleiru en að sinna sjúklingum sem eru rúmliggjandi. Þess vegna spyr ég: Af hverju að nota þennan mælikvarða? Hvers vegna er verið að hrópa: ,,Úlfur úlfur``, eða hvað er verið að gera? Er það vegna þess að almenningur og kannski við hér inni á þingi skynjum ekki að umfang sjúkrahúsa er ekki bara rúm? Það felst í margfalt fleiri atriðum. Ég vil gjarnan benda á þetta fyrir þá umræðu sem væntanlega verður hér eftir áramótin um heilbrigðismál vegna þess að við verðum að líta hlutlaust á upplýsingar sem við fáum í hendurnar og með tilliti til þess hvað borið er fram fyrir okkar í málflutningi af þessu tagi.

Virðulegi forseti. Málið snýst kannski ekkert um það að mæla afköst sjúkrahúsa í rúmum lengur. Það er liðin tíð. Ég hygg að veruleikinn sé bara sá að Borgarspítalinn eða Sjúkrahús Reykjavíkur telur að það geti ekki gert neitt annað en að loka deildum með rúmum vegna þess að Sjúkrahús Reykjavíkur er eitt virkasta, ef ekki virkasta, sjúkrahús landsins. Þar er langmest gegnumstreymi af sjúklingum og hvers kyns heilbrigðisvandamálum af margvíslegu tagi miðað við alla spítala í landinu. Sjúkrahús Reykjavíkur getur ekki sagt: ,,Við lokum á bráðaþjónustuna.`` Það hlýtur að taka á þessum vanda ef það er dæmt til að loka og meiri hlutinn er núna að dæma Sjúkrahús Reykjavíkur til að loka eða að lofa meiri pening á næsta ári eins og var verið að gefa í skyn áðan í andsvari hv. 2. þm. Vesturl. vegna þess að það verði að taka samkomulagið upp frá í haust því það standist ekki. Það eru náttúrlega nokkuð mikil tíðindi. En það er þá spurning hvort ekki væri skynsamlegra að leiðrétta grundvöll fjárlagafrv. við 3. umr. frekar en að halda áfram með þetta sem núna er viðurkennt af öllum, líka meiri hlutanum, að stenst ekki.

Hæstv. forseti. Ég skal vera fyrst til að viðurkenna gífurleg afköst, ekki bara Sjúkrahúss Reykjavíkur heldur Landspítalans einnig. En ég ítreka að þingmenn verða að horfa gagnrýnum augum á framsetningu þeirra upplýsinga sem þeir fá í hendurnar til þess að hægt sé að ræða málefnalega þessi mál innan þings.

Herra forseti. Ég er algerlega sammála hv. þm. um að það á að horfa gagnrýnum augum á þessa hluti. Hin gagnrýnu augu mín segja, að því er varðar Sjúkrahús Reykjavíkur, að um sé að ræða uppsafnaðan vanda og vanda á næsta ári eins og þetta lítur út núna upp á 700 millj. kr. mínus eitthvað innan við 300 millj. kr. Það er alveg ljóst að Sjúkrahús Reykjavíkur fær ekki þessar 300 millj. kr., nema eitthvert brot af þeim. Ég held að það hljóti að liggja þannig þannig að það er augljóst mál að mín gagnrýnu augu segja, og ég veit þingmannsins líka, að vandi Sjúkrahúss Reykjavíkur er einhvers staðar í kringum hálfan milljarð eins og staðan er nú. Menn skulu bara horfast í augu við það eins og það er.

Herra forseti. Ég veitti því athygli að hv. 8. þm. Reykv. notaði mikið af tíma sínum hér til að ræða um vandamál heilbrigðisþjónustunnar. Hann var ekki fyrsti stjórnarandstöðuþingmaðurinn hér í dag sem fyrst og fremst talar um heilbrigðisþjónustu. Sannleikurinn er sá, herra forseti, að það er náttúrlega minnstur vandi að nota óendanlega mikla peninga í þennan málaflokk og það er mjög til siðs við afgreiðslu fjárlaga að koma hér með yfirboð og segja: ,,Nei, þetta er ekki nóg. Það þarf meira hér og það þarf meira þar.`` Þetta er alveg rétt. Það er hægt að auka kostnað við heilbrigðisþjónustuna gríðarlega í þessu landi eins og öðrum. En staðreyndin er sú að við stöndum vel að vígi í heilbrigðismálum, betur en flestar aðrar þjóðir heims og við erum eins og allar aðrar þjóðir að reyna að halda utan um þessa hluti til að hafa jafnvægi á þessum málum. Við erum tiltölulega háir miðað við verga landsframleiðslu við notkun peninga í heilbrigðisþjónustuna. Ég hef hins vegar tekið eftir því að heilbrigðisstéttir hafa gagnrýnt það mjög að það skorti langtímastefnumörkun í heilbrigðismálum. Ég held að það sé rétt. Og ég held að það sem Alþingi gæti gert í því væri að reyna að breyta þessari umræðu. Hún er yfirleitt alltaf einhvern veginn þannig að allt sé undir brot og slit. Ókunnugir gætu haldið að hér lægju sjúkir menn og sorgmæddir, slasaðir og illa farnir á vegum úti. Svo rosaleg er lýsingin á því þegar verið er að segja frá ástandi í heilbrigðismálum. Ég held að við gætum gert mikið gagn með því að hafa þessa umræðu miklu hlutlægari, reyna að átta okkur á því hvernig eigi að greiða þennan kostnað, hvernig við getum orðið til aðstoðar í því að gera enn betur því það er verið að gera vel á Íslandi. En eflaust er hægt að gera miklu betur og við eigum að hjálpa hinum góðu heilbrigðisstéttum með því að tala um þetta hlutlægt og reyna að átta okkur á því hvernig við getum orðið að liði.

Herra forseti. Það er nú einmitt það sem umræðan hefur gengið hér út á að menn hafa verið að reyna að tala sig niður á hinn tölulega grundvöll. En hv. þm. tekur ekki þátt í því. Hann kemur hér inn eins og vígahnöttur og stekkur upp í ræðustólinn, ræðst að ræðumönnum fyrir málefnalegar ræður, upplýsingar um málin. Það er alveg rétt hjá hv. þm. að ræðuhöld eins og hans hér áðan leysa engan vanda. Það er alveg á hreinu. Að bera mönnum ævinlega það á brýn að þeir séu með yfirboð þegar verið er að tala um vandann eins og hann er. Hver er hann? Hann er sá að hér á þessu svæði eru starfrækt sjúkrahús þar sem vantar, eins og fjárlagafrv. lítur út, í kringum 1--1,5 milljarða kr. ef þau eiga ekki að loka verulegum hluta af starfsemi sinni. Gerir þingmaðurinn sér grein fyrir því að ef hann stendur að frv. eins og það lítur út, þá er hann að segja: Það verður að henda fólki út af þessum sjúkrahúsum, bæði sjúklingum og starfsliði í stórum stíl á næsta ári. Það er þannig. Það liggur þannig. Það er ekki uppfinning vondra manna. Ég held að það sé nauðsynlegt líka, herra forseti, að átta sig á því að það er ekki þannig að Íslendingar séu háir miðað við landsframleiðslu á mann í útgjöldum til heilbrigðismála. Það er liðin tíð. Hv. þm. veit það kannski ekki að Íslendingar eru númer fimm í tekjum á mann innan OECD en sennilega númer tíu í útgjöldum til heilbrigðismála þannig að það er augljóst mál að heilbrigðismálin hafa dregist stórkostlega aftur úr. Ég skora á hv. þm. að setja sig inn í málin með skýrari hætti en mér fannst hann hafa gert hér áðan.

Herra forseti. Til þess að geta orðið að liði í heilbrigðismálunum þarf pólitíkin, stjórnmálamenn og ríkisstjórnir að koma til og hjálpa og það þarf að byrja á því að spyrja einnar grundvallarspurningar, spyrja að því hver þörfin sé í heilbrigðismálum. Ef við reyndum að átta okkur á því hver þörfin er þá gætum við komið á hlutlægan hátt og orðið að liði við að reyna að meta það hvað þarf af peningum. Það er á engan annan hátt sem við getum orðið að liði. Þessarar spurningar er ekki spurt. Sjúkrahúsin á Íslandi eru fullkomlega sambærileg að öllu leyti við sjúkrahúsin í nágrannalöndunum. Það er ekki hægt að segja það með nokkrum sanni að þau séu dýrari. Það er heldur ekki hægt að segja að við séum að gera aðgerðir hér ódýrari en aðrir. Við eigum að koma og hjálpa hinum góðu heilbrigðisstéttum með því að reyna að átta okkur á því hvað Íslendingar þurfa. Við erum tiltölulega ung þjóð og allur samanburður í kostnaði miðað við verga landsframleiðslu þarf að taka mið af því að um unga þjóð sé að ræða. Menn skulu átta sig á því líka í samanburði við OECD-ríkin að Bandaríkin og Kanada eru svo rosalega há í þessum samanburði að það ruglar þetta allt saman, enda eru þau með allt annað heilbrigðiskerfi en við. En ef við ætlum að bera það saman við Evrópu þá stendur þetta svona. Við erum tiltölulega mjög háir miðað við að þetta er ung þjóð.

Herra forseti. Málið snýst ekkert um það sem hv. þm. var að tala um.

Jú.

Málið snýst um það að hvergi í heiminum nema á Íslandi eru sjúklingar geymdir úti á göngum í stórum stíl. Hvergi í heiminum nema á Íslandi er það þannig að sjúklingar séu geymdir í skolherbergjum eins og á Íslandi. 

Hæstv. forseti. Við getum öll verið sammála um að efnahagslegur stöðugleiki er frumforsenda þess að lífskjör í landinu geti haldið áfram að batna. Það er því afar áríðandi að fjárlögin verði afgreidd með afgangi. En við skulum gera okkur grein fyrir því að þegar við erum að tala um afgang á fjárlögum nú þá er það töluvert betri árangur en þegar við töluðum um þetta á síðasta ári vegna þess að nú er fjárlagafrv. lagt fram í formi rekstrargrunns en ekki greiðslugrunns eins og var. Það er um 3,5 milljarða munur á greiðslugrunni og rekstrargrunni í fjárlagafrv. Fjárln. hefur í vinnu sinni tekið afstöðu til mikils fjölda mála sem hafa borist til nefndarinnar. Nefndin hefur einnig átt viðtöl við forstöðumenn stofnana og sveitarstjórnarmenn. Einnig hafa fulltrúar ráðuneyta skýrt einstaka liði í fjárbeiðnum sinna ráðuneyta. Nefndin hefur tekið til afgreiðslu flest þeirra erinda sem borist hafa. Þó eru nokkur erindi sem verða að bíða til 3. umr. Það á einnig við um tekjuhlið frv. en eins og fram kemur í brtt. meiri hluta fjárln. þá leggur hún til samtals 1.567 millj. kr. hækkun í frv. Ýmsar vísbendingar eru hins vegar um að forsendur fyrir tekjuhlið frv. hafi breyst nokkuð frá því að það var lagt fram. Hækkanir á tekjuhliðinni munu því koma á móti en það mun fjárln. skoða á milli 2. og 3. umr. Með afgreiðslu sinni á þessum brtt. nú fyrir 2. umr. er meiri hluti fjárln. að leggja nokkrar megináherslur og vil ég þá fyrst og fremst nefna að rannsóknanámssjóður Háskóla Íslands hefur verið hækkaður mjög verulega og sýnir áherslur fjárln. og óskir um að efla rannsóknanámið mjög verulega. Einnig hefur fjárln. lagt til að ritakaupasjóður háskólans verði hækkaður og er það m.a. vegna eindreginna óska frá Háskóla Íslands. Meiri hluti fjárln. hefur einnig lagt til að liðurinn Jöfnun á námskostnaði hækki um 50 millj. kr. Þarna er verið að leggja til að hækkað verði framlag til jöfnunar á námskostnaði framhaldsskólanema á landsbyggðinni. Kemur það einkum til góða þeim er sækja nám fjarri heimabyggð. Þetta eru auðvitað áherslur sem fjárln. leggur vegna þess hversu óskaplega dýrt það er fyrir landsbyggðarfólk og heimili á landsbyggðinni að senda börn sín til mennta. Það eru því eðlilegar áherslur þar sem framhaldsskólanámið er byggt upp á ákveðnum stöðum á landinu, að nemendum sem búa fjarri þeim stöðum verði gert það léttbærara að sækja sér menntun. Í þeirri umræðu sem átt hefur sér stað að undanförnu um byggðamál hefur það skýrlega komið í ljós að einn af þeim þáttum sem valda því að fólk flytur sig til með búsetu í landinu er hversu dýrt og erfitt það er fyrir heimilin á landsbyggðinni að senda börn sín burt til náms. Það eru því mjög eðlilegar áherslur að komið verði til móts við þennan mikla kostnað með því að leggja aukið fé til jöfnunar námskostnaði. Annar er sá þáttur sem hefur reynst íbúum á landsbyggðinni vera ákaflega dýr en það er húshitunarkostnaðurinn. Meiri hluti fjárln. lagði því til að liðurinn Jöfnun húshitunarkostnaðar í fjáraukalögum verði hækkaður um 50 millj. kr. Það er reyndar skoðun mín að enn verði að gera betur til að réttlæti verði náð. Auðlindir landsins skiptast að þessu leyti nokkuð misjafnlega því að svo vill til að Landsvirkjun hefur einokun á virkjunarkostum landsins og selur öðrum dreififyrirtækjum orkuna samkvæmt því fyrirkomulagi. Eins og fram kemur í áliti iðnn. en iðnn. segir í áliti sínu um fjárlagafrv., með leyfi forseta: ,,Í máli fulltrúa Rafmagnsveitna ríkisins (Rarik) kom fram að Rarik kaupir raforku af Landsvirkjun og greiðir fyrir hana um 50% hærra verð en langtímajaðarkostnaður Landsvirkjunar er metinn á. Á næstu árum eru horfur á að Hitaveita Suðurnesja og Reykjavíkurborg framleiði raforku í nýjum virkjunum. Þetta leiðir til þess miðað við óbreytta stöðu að fyrirtækið verður enn frekar háð verðlagningu Landsvirkjunar. Um næstu áramót mun Landsvirkjun hækka gjaldskrá sína um 1,7%. Slíkt hið sama mun Rarik þurfa að gera en á sama tíma stefnir Rafmagnsveita Reykjavíkur að lækkun gjaldskrár um 2%. Því er ljóst að Rarik verður að lækka kostnað við orkuöflun verulega ef unnt á að vera að halda orkuverði niðri á landsbyggðinni. Þá hefur, í úttekt sem gerð var á vegum Hagvangs og Viðskiptafræðistofnunar Háskólans, sjónum verið beint að félagslegum þætti í rekstri og framkvæmdum Rariks sem skýrist m.a. af þjónustuskyldu fyrirtækisins við strjálbýl svæði. Verkefni tengd þessu eru þess eðlis að þau geta ekki borið uppi eðlilega ávöxtunarkröfu af því fjármagni sem í þeim þarf að binda. Í dag eru framlög til þessa þáttar endurgreiðsla 65% af arðgreiðslum þeim sem fyrirtækið greiðir í ríkissjóð og er það vegna endurnýjunar dreifikerfa í sveitum. Fulltrúar Rariks telja þetta ekki nægilegt og benda á mikilvægi þess að viðurkenning verði fengin á tilvist þessara verkefna þannig að markaður verði varanlegur tekjustofn fyrir þau, einnig að sett verði upp reikniregla til að meta stærð félagslegs þáttar í einstökum verkefnum. Nefndin vekur athygli á þessum atriðum er tengjast starfsemi Rariks og minnir á mikilvægi jöfnunar orkukostnaðar í landinu.`` Undir álit iðnn. skrifa allir hv. alþingismenn sem eiga sæti í iðnn. Hæstv. forseti. Með tillögum fjárln. verður komist hjá umræddri hækkun en nauðsynlegt er að huga að öðrum tillögum sem fram koma í álitinu. Við fjárlagagerðina nú hefur verið beitt nýjum aðferðum í menntmrn. til þess að ákveða fjárframlög til framhaldsskóla. Þetta nýja reiknilíkan er nú í þróun. Það skiptir mjög miklu máli að vel takist til við gerð þess. Í framtíðinni verði þannig hægt að byggja á slíku reiknilíkani og framhaldsskólarnir geti þá gert ráð fyrir því í rekstri sínum hvaða fjárframlög þeir hafa til að reka skólana. Einnig verður að gera ráð fyrir mismunandi rekstrarkostnaði í húsakosti framhaldsskólanna. Bæði er þar mismunandi viðhaldsþörf og ekki síður sá fasti kostnaður sem þarf til reksturs skólans, svo sem ferðakostnaður og einnig orkukostnaður og fleira sem tengist því, t.d. hvers konar húsakosti framhaldsskólarnir hafa yfir að ráða. Það er alveg ótvírætt að framhaldsskólarnir í landshlutunum hafa mikil áhrif á að það takist að snúa við þeirri byggðaþróun sem hefur verið svo erfið sem raun ber vitni að undanförnu. Það skiptir gífurlega miklu máli að vel takist til í þróun þeirra og uppbyggingu. Á Austurlandi hefur verið starfandi nefnd á vegum Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi (SSA) sem hefur hugað að uppbyggingu háskólanáms á Austurlandi. Nefndin hefur komist að því að rétt sé að gera tilraun til að koma á stofn miðstöð háskólanáms og endurmenntunar í landshlutanum. Nefndin fór fram á fjárveitingar að upphæð samtals 16 millj. kr., annars vegar til þess að kaupa búnað til kennslu með gagnvirku sjónvarpi og hins vegar til að ráða starfsmann til undirbúnings miðstöðvarinnar. Meiri hluti fjárln. ákvað að koma til móts við þetta framsækna verkefni með því að leggja til 8 millj. kr. Það er ljóst að víða er áhugi á að vel takist til með þetta verkefni og þróun þess verði með þeim hætti að hægt verði að nýta þá reynslu sem menn afla sér til að byggja upp sams konar nám í öðrum landsfjórðungum og er þá sérstaklega horft til Vestfjarða þar sem ekkert háskólanám er í boði frekar en á Austurlandi. Það er alveg nauðsynlegt að þetta verkefni verði unnið í samstarfi við Háskóla Íslands og Háskólann á Akureyri og báðir þessir skólar hafa í rauninni sýnt verkefninu mikinn áhuga. Það er nauðsynlegt að unnið verði tiltölulega hratt, stigin verði ákveðin og örugg skref til að byggja upp þetta nám. Háskólanám og endurmenntun verði byggð upp með fyllstu fagleg markmið í huga. Ef vel tekst til að byggja upp nám á háskólastigi og styrkja framhaldsnám og símenntun má öruggt telja að þeim Austfirðingum fjölgi sem leggi stund á framhaldsnám og háskólanám, bæði heima og erlendis. Þá er ljóst að slík miðstöð mun tengjast erlendum háskólum og gerir því fólki á Austurlandi kleift að ná sér í menntun víða að úr heiminum. Þetta skiptir miklu fyrir atvinnulíf á landsbyggðinni, eykur þjónustu, styrkir stöðu framhaldsskólans og síðast en ekki síst gerir það ákjósanlegra að setjast að og búa á landsbyggðinni. Það er einlæg von mín að vel takist til með þetta verkefni og reynsluna af því megi nýta sem víðast. Eins og fram hefur komið í umræðum í dag hefur vandi sjúkrahúsanna í landinu hvort sem er hinna stærri eða hinna smærri verið mjög til umræðu hjá nefndinni. Fjárln. hefur kynnt sér þau mál og niðurstaðan er eins og menn þekkja að í fjáraukalögum var lagt til að farið yrði --- fyrir utan það reyndar sem kom fram í frv. um vanda stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík --- fram á 200 millj. kr. til þess að fást við vanda landsbyggðarsjúkrahúsanna og sérstaklega til að gera upp þann halla sem þar hefur safnast fyrir á undanförnum árum. Fjárln. leggur síðan til 300 millj. kr. fjárveitingu til að fást við rekstrarvanda allra sjúkrahúsanna í landinu. Tillögur eru um að stýrinefnd komi að verkefninu sem fái þá víðtækt umboð til þess að fjalla um málefni sjúkrahúsanna og geti unnið upp þjónustusamninga þar sem verði m.a. skilgreint starfssvið einstakra heilbrigðisstofnana og samið við sérhverja þeirra um þá þjónustu sem veita skal og fjárframlög til stofnananna. Slíkir þjónustusamningar ættu að styrkja mjög stjórnun stofnananna og auðveldara ætti að vera að hafa eftirlit og aðhald með rekstri þeirra. Það er hins vegar ljóst að þetta verkefni er mjög stórt og engan veginn hægt að ætlast til að því verði lokið á mjög skömmum tíma því eins og við þekkjum er vandinn til mjög margra ára. Það er hins vegar nauðsynlegt að stýrinefndin hafi það að leiðarljósi að byrja að fjalla um þær stofnanir þar sem vandinn er hvað mestur þannig að komist verði hjá uppsögnum eða lokun einstakra deilda. Við búum við góða heilbrigðisþjónustu. Það kemur m.a. fram í skýrslu VSÓ þar sem, með leyfi forseta, segir um faglega hæfni: ,,Gæði íslenskrar heilbrigðisþjónustu eru mikil og skarar Ísland fram úr öðrum þjóðum í meðferð sumra sjúkdóma. Fagfólk í heilbrigðisstétt sækir sérfræðimenntun sína til margra landa sem endurspeglast í einstakri færni við að tileinka sér fljótt nýjungar í tækni og meðferð sjúklinga.`` En þar segir jafnframt um fjárhagsleg atriði, með leyfi forseta: ,,Margir veikleikar eru við fjármögnun í heilbrigðiskerfinu. Launakerfi sérfræðinga er mjög flókið og ekki auðskilið. Sjúklingar eru ekki hvattir til að nýta sér hagkvæmustu leiðina til lækninga sinna sjúkdóma. Stjórnendur stofnana eru ekki hvattir til að tryggja í fyrsta lagi að sjúklingar séu skoðaðir og meðhöndlaðir á sem skilvirkastan hátt og í öðru lagi að nýting á fjármagni og þekking í heilbrigðiskerfinu sé sem best.`` Þetta segir eitthvað um þann mikla stjórnunarvanda sem er í heilbrigðiskerfinu í heild. Við þessu þarf að bregðast og það er ætlun fjárln. að það verði gert með þeim hætti sem fyrr greinir. Hæstv. forseti. Ég ætla að minnast aðeins á tvö atriði til viðbótar. Það er í fyrsta lagi lögreglumál en til fjárln. bárust mörg erindi þar sem óskað var eftir því að veitt yrði meira fjármagn til löggæsluverkefna. Það er hins vegar mat ríkislögreglustjóra að mesta þörfin væri fyrir fjölgun starfa við embætti sýslumannsins á Seyðisfirði og ákveðið var að leggja til fjármagn til einnar stöðu lögreglumanns sem staðsettur yrði á Fljótsdalshéraði. Staðan á Fljótsdalshéraði er sú að einungis eru þar starfandi tveir lögreglumenn í hinu víðfeðma héraði með yfir 3.000 manna byggð. Á Fljótsdalshéraði er mikil umferð m.a. ferðamanna. Þegar þessi staða lögreglumanns er komin þá eru 1.000 manns í stað 1.500 á bak við hvern lögreglumann en meðaltal er 300--500 manns á bak við hvern lögreglumann í landinu. Ég vil einnig minna á að ástandið á Vopnafirði. Þar er einn lögreglumaður með 1.000 manna svæði þannig að ljóst er að vandinn er enn þá mjög mikill. Að síðustu eilítið um vegamálin. Það er ljóst að leggja þarf til í þessu fjárlagafrv. að af mörkuðum tekjustofnum til vegamála skuli settur rúmur milljarður í ríkissjóð. Með tilliti til stöðu ríkisfjármálanna reyndist það nauðsynlegt eins og nú stendur. Við skulum minnast þess að verkefnin í vegagerð í landinu eru gífurleg. Við hljótum því að stefna að því að allar markaðar tekjur í Vegasjóð fari til uppbyggingar vegakerfisins. Verkefnin eru stór og æpandi og ég get nefnt það að á Austurlandi er talið að til brýnustu verkefna þurfi 8--9 milljarða á næstu árum. Brýnustu verkefnin á landinu öllu eru talin vera 35--40 milljarðar og það er því ljóst að á Austurlandi er mjög stór hluti þeirra verkefna sem talin eru brýnust á landinu. Ég ætla þó ekki að gera lítið úr þörfum á framkvæmdum í öðrum kjördæmum. Við vitum að um allt land brenna á mjög stór verkefni og nauðsynlegt er að leggja í þau verulegt fé á næstu árum. Hæstv. forseti. Verkefni fjárln. eru ærin fyrir 3. umr. Það er ástæða til að þakka minni hluta fjárln. gott samstarf og ábyrg vinnubrögð og ég veit að svo verður áfram.

Herra forseti. Við höfum verið að ræða þetta fjárlagafrv. lengi dags, byrjuðum kl. 10.30 í morgun og nú vantar klukkuna 10 mínútur í 9 að kvöldi og ég verð að segja að þar sem ég hef fylgst með umræðunni í allan dag, þá hefur það vakið furðu mína að það er hending ef ráðherra úr þessari ríkisstjórn hefur sést í salnum. Ég gagnrýni það þar sem þetta er mjög mikilvæg umræða sem við erum að fara í gegnum og ég hefði talið það eðlilegt að ráðherrar í ríkisstjórninni fylgdust með því sem menn hafa að segja um fjárlagafrv. Þó svo að formaður fjárln. og fjárlaganefndarmenn hafi af og til verið viðstaddir og að mestu margir hverjir í salnum eru þetta mál sem full ástæða er til að ráðherrar sinni og hlusti á. Það sem ég mun reifa í ræðu minni eru mál sem hér hafa verið þó nokkuð mikið til umræðu og kannski ekki óeðlilega. Það eru heilbrigðismálin, það er ástandið á sjúkrahúsunum og síðan samgöngumálin. Ég mun afmarka mig við þá málaflokka sem heyra undir þær nefndir sem ég sit í í þinginu en engu að síður mun ég koma inn á fleiri málaflokka sem ég tel ástæðu til að minnast á. Mig langar til að byrja á því að ræða aðeins um stefnuleysið í heilbrigðismálum. Mér finnst afleitt að ekki skuli hafa verið meiri stefnumörkun í heilbrigðismálum á þessu kjörtímabili. Það virðist vera nokkurs konar hentistefna eða handahófskennd vinnubrögð sem ég tel að þurfi að bæta. Heilmikil vinna hefur verið unnin undanfarið í nefndum og ég nefni sérstaklega nefnd sem ég tók þátt í að vinna með sem er forgangsröðunarnefnd hæstv. heilbrrh. og þar hefur verið unnin vönduð og mikil stefnumótunarvinna sem ég hefði talið að þyrfti að koma í framkvæmd en ég mun víkja að því síðar. Úr því að ég er farin að tala um heilbrigðismálin er full ástæða til þess að minnast á þau misvísandi skilaboð sem berast til almennings, annars vegar frá yfirvöldum og hins vegar frá heilbrigðisþjónustunni og þá á ég sérstaklega við það sem snýr að sjúkrahúsunum. Í nýlegu riti sem ríkisstjórnin sendi frá sér á kostnað skattborgara sem ber heitið ,,Áfangar í starfi ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks`` er m.a. fjallað um heilbrigðisþjónustuna í einum kafla. Þar er talað um róttækar aðgerðir til að bæta þjónustu sjúkrahúsanna og í þeim kafla er þessi setning: ,,Verulegur árangur hefur náðst í hagræðingu og bættri þjónustu við sjúklinga.`` Þetta stendur í riti ríkisstjórnarinnar sem var sent til landsmanna. Þau skilaboð koma sem sagt frá ríkisstjórninni. Á sama tíma og við heyrum af því að fjöldi sjúklinga liggur á göngum, það þurfi að leggja sjúklinga inn á salerni, inn á skolherbergi og víða á sjúkrahúsum þar sem sjúklingar eiga alls ekki að vera. Aldrei hafa verið fleiri endurinnritanir á sjúkrahúsin og eins og ég sagði í andsvari í dag hefur komið fram hjá landlækni að 75 af hverjum þúsund sjúklingum sem koma inn á ákveðnar deildir á sjúkrahúsunum koma aftur inn á sjúkrahúsin innan átta daga og þar eru ekki taldir með sjúklingar utan af landi sem lenda þá innan átta daga inn á sjúkrahúsum úti á landi. Þetta er mjög alvarleg staðreynd. Fólk kemur inn á sjúkrahúsin mun veikara en áður og það er útskrifað áður en það nær fullum bata. Eins og komið hefur fram og segir m.a. í skýrslu landlæknis eru sjúklingar sendir heim án þess að búið sé að tryggja þeim viðunandi heimahlynningu. Þetta ástand og þjónusta er brot á lögum sem voru sett í vor um réttindi sjúklinga. Ég leyfi mér að efast um öryggi þeirra sjúklinga sem liggja á nokkrum deildum þar sem gangarnir eru jafnvel tepptir dögum, vikum og mánuðum saman. Hvað með brunaeftirlit á sjúkrahúsunum? Fullnægja þessi sjúkrahús skilyrðum um brunavarnir þegar gangar eru dögum saman fullir af sjúkrarúmum með fársjúku fólki? Ég er viss um að svo er ekki og ég tel fulla ástæðu til þess að menn skoði það hvort öryggisskilyrðum er fullnægt þegar ástandið er svona. Hvað með náttúruhamfarir, jarðskjálfta og annað þegar gangarnir eru tepptir eftir bráðavaktirnar á stóru sjúkrahúsunum? Ég var að tala um misvísandi skilaboð frá heilbrigðiskerfinu annars vegar og stjórnvöldum eða ráðuneytinu hins vegar og auðvitað veltir maður fyrir sér hvar við erum eiginlega stödd. Annars vegar er þessi hryggðarmynd og hins vegar þessi glansmynd í riti ríkisstjórnarinnar. Í umræðunni um fjáraukalögin var að sjálfsögðu mikið talað um heilbrigðismálin og þar kom hæstv. heilbrrh. inn í umræðuna og talaði um hvað allt væri gott, það væri hægt að setja milljarð í viðbót og 200 millj. kr. pott fyrir áramót og 300 millj. kr. pott eftir áramót. Enginn veit hver fær úrlausn, hvaða stofnanir fá úr þessum pottum. Það þarf vissulega ansi kröftugan pottasleiki til þess að hægt sé að leysa málið með þessu pottastandi öllu saman heldur betur. 

Hann fer að koma.

Hann fer að koma, segir formaður fjárln. Hann ætlar kannski að koma hérna með einhvern jólaglaðning áður en fjárlögin verða afgreidd þannig að ástandið verði ekki eins og það lítur út fyrir í þeim gögnum sem við höfum til umfjöllunar. Það er alveg ljóst að það mun vanta hundruð millj. upp á til þess að hægt verði að reka sjúkrahúsin á höfuðborgarsvæðinu, Sjúkrahús Reykjavíkur og Ríkisspítalana þannig að ekki sé verið að brjóta lög á sjúklingum dag eftir dag. Því miður verða brotin lög á sjúklingum nema eitthvað verði að gert. Mig langar til að gagnrýna þau vinnubrögð sem stjórnvöld hafa viðhaft í heilbrigðismálum. Stjórnendur sjúkrahúsanna hafa um árabil getað illa sinnt þeim verkefnum sem þeim er ætlað, sérstaklega eftir að fjárlagafrv. hefur komið fram með tug- og hundrað millj. kr. gati því að allur tíminn fer hjá þeim í að finna leiðir til sparnaðar og niðurskurðar til þess að þeir fái aukafjárveitingar til að brúa bilið síðar á árinu. Yfirleitt eru sett þau skilyrði ef sú fjárveiting á að fást að viðunandi sparnaðaraðgerðir verði að koma á móti og það á stofnunum sem menn telja vera búið að vinda til síðasta dropa. Þetta er svokölluð þumalskrúfuaðferð sem er notuð á sjúkrahússtarfsfólk ár eftir ár. Ég nefndi nefnd þá sem sett var á laggirnar fyrir þessa fjárlagagerð, nefnd þá sem átti að vinna að tillögum um sparnað á stóru sjúkrahúsunum á höfuðborgarsvæðinu, þriggja manna nefnd fulltrúa fjmrh., heilbrrh. og borgarstjórans í Reykjavík. Sú nefnd vann ötullega í 8 eða 9 mánuði og að loknu því verki komst hún að þeirri niðurstöðu að unnt væri að spara 205 millj. --- og reyndar voru miklar efasemdir um að þessi niðurstaða væri raunhæf --- 205 millj. eftir nefndarvinnuna í 8--9 mánuði. Hvað gerist síðan? Síðan kemur fjárlagafrv. og þá hefði maður kannski haldið að það væri byggt á vinnu nefndarinnar, það væri vöntun upp á 205 millj. eins og nefndin var búin að finna út að hægt væri að spara. Nei. Það voru ekki 205 millj. Það voru 800 millj. sem vantaði upp á að hægt væri að reka þessi sjúkrahús sómasamlega. Ég leyfi mér að efast um að sómasamlega sé rétta orðið því auðvitað er búið að þrengja svo að þessum sjúkrahúsum að það er ekki sómasamlegt hvernig búið hefur verið að þeim. Og þó að allir pottar ráðherrans færu til stóru sjúkrahúsanna á höfuðborgarsvæðinu dygði það ekki til þess að reka þar sómasamlega þjónustu fyrir alla landsmenn. Ég ítreka að þessi sjúkrahús sinna öllum landsmönnum. Það er ekki eins og þetta sé eitthvað kjördæmabundið. Þetta er þjónusta fyrir alla landsmenn þar sem sjúrahúsin eru. Nú stöndum við frammi fyrir því að enn er fjárvöntun, enn er gat og nú á leikurinn með þumalskrúfuna að fara að byrja aftur. Reyndar gladdi það mig í umræðunni í dag að svo virðist sem fjárlaganefndarmenn hafi gert sér grein fyrir því hve vandinn er mikill. Í máli hv. þm. Jóns Kristjánssonar, formanns fjárln., kom fram að það yrði að taka á þessum málum og ég fagna því að menn skuli gera sér grein fyrir því því að það ríkir algert ófremdarástand og sérstaklega á bráðadeildunum. Við höfum rætt heilmikið um viðhald á húsnæði á sjúkrahúsunum. Það hefur legið nánast algerlega niðri. Húsnæði í eigu ríkisins og borgarinnar er að drabbast niður og í umræðunum hefur ítrekað komið fram að ákveðnar deildir á Sjúkrahúsi Reykjavíkur halda hvorki vatni né vindum og þarna vantar hundruð millj. til þess að bæta úr ástandinu. Þetta ástand sem ríkir á sjúkrahúsunum, það að sjúklingarnir komast ekki inn nema mjög mikið veikir og eru útskrifaðir áður en þeir eru búnir að ná bata, er náttúrlega alls ekki viðunandi og landsmenn eiga ekki að láta bjóða sér þetta. Ég velti því fyrir mér, hvað ætlar Framsfl. að láta bjóða sér þetta lengi, hv. þm. Jón Kristjánsson, formaður fjárln.? Ætlar hann að láta fara svona með sig í ríkisstjórninni að láta fjmrn. stjórna þessu ástandi? Ætla þeir að láta hæstv. forsrh. Davíð Oddsson ná sér í fleiri punkta rétt fyrir kosningar þegar hann kemur og plástrar eða slær á fingur vegna ástandsins? Er það það sem menn í Framsfl. eru að bíða eftir? Ég bara spyr. Allur þessi sparnaður og niðurskurður og samdráttur í þjónustunni á sjúkrahúsunum hefur átt sér stað án þess að viðunandi úrræðum hafi verið komið upp samhliða þjónustunni og ef viðunandi úrræðum er ekki komið upp er erfitt að hagræða á sjúkrahúsunum. Ég vil t.d. nefna hjúkrunarrýmin. Þeim hefur ekki verið fjölgað sem skyldi þó svo því hafi verið lofað að sjúkrahúsin fengju forgang inn á hjúkrunarheimilin. Á höfuðborgarsvæðinu, þar sem þörfin er mest, þar sem þarf tilfinnanlega að koma upp hjúkrunarrýmum til þess að rýma út af sjúkrahúsunum í ódýrari úrræði, þar er ástandið þannig að tæp 400 manns bíða eftir hjúkrunarrýmum og í byrjun vetrar kom fram að um 90 hjúkrunarsjúklingar hefðu verið á sjúkrahúsunum í rýmum sem voru ekki í samræmi við þjónustuþörf þeirra. Vegna þess að ég er að tala um þjónustuheimilin og hjúkrunarrýmin finnst mér mjög sérkennileg forgangsröðun ríkja í heilbrrn. Samkvæmt línuriti sem ég er með yfir hjúkrunarrými kemur fram að miðað við hverja 100 íbúa 70 ára og eldri á Íslandi eru þau flest á Suðurlandi, þau eru 25 á hverja 100 íbúa yfir sjötugt á Suðurlandi og það er bara fínt. Það er fínt að ástandið er svona gott á Suðurlandi. Það er líka næstum því svona gott á Vesturlandi. En í Reykjavík þar sem hundruð manna bíða eftir plássi eru þau 10 á hverja 100 íbúa 70 ára og eldri. Þegar óskað hefur verið eftir því að fjölga hjúkrunarrýmum, nei, þá eru dregnar lappirnar þó svo að talað hafi verið um það þegar Skógarbær var opnaður í Reykjavík að hægt væri í samstarfi við Reykjavíkurdeild Rauða krossins að fjölga hjúkrunarrýmum undir sömu stjórn þá hefur það ekki verið heimilað en eftur á móti er búið að leyfa fjölgun stofnanarýma fyrir aldraða á Suðurlandi. Þar voru teknar skóflustungur á dögunum þannig að manni finnst þetta dálítið sérkennileg forgangsröðun hjá ríkisstjórninni í þessum málaflokki, sérstaklega þegar menn vita að þetta kemur í veg fyrir að hægt er að hagræða á stóru sjúkrahúsunum. Ég vil nefna í þessu sambandi að við höfum lagt fram brtt. við fjárlögin til þess að bregðast við þessum vanda sem er 30 millj. kr. aukafjárveiting til að leggja í hjúkrunarheimili á Reykjavíkursvæðinu. Ég leyfi mér að velta því fyrir mér hvort þetta muni nokkuð lagast fyrr en landið verður eitt kjördæmi eða atkvæðavægið verður jafnað út. Það er vert að spyrja sig að því. Mig langar aðeins líka til þess að víkja að biðlistunum. Hæstv. heilbrrh. er reyndar ekki hér og ekki nokkur einasti ráðherra til að hlusta á þetta en hæstv. heilbrrh. hefur talað um að mikið átak hafi verið gert í biðlistamálum. Auðvitað hefur verið reynt að sporna við sífelldri fjölgun fólks á biðlistum en þeir hafa ekki minnkað samkvæmt upplýsingum frá landlækni. Biðlistar hafa ekki styst en þeir hafa heldur ekki lengst. Enn þá bíða þúsundir eftir aðgerðum og ég er sannfærð um að það verða að koma inn sérstakar fjárveitingar til þess að stytta biðlistana og það þarf að setja reglur um hámarksbið. Sú nefnd sem ég nefndi í upphafi máls míns um forgangsröðun telur að það sé nauðsynlegt að setja reglur um hámarksbið eftir aðgerðum og hún verði ekki lengri en 3--6 mánuðir og ég held að það verði að setja slíkar reglur. Það er ekki boðlegt að leggja það á sjúklinga. Það er kostnaðarsamt, það er erfitt, þetta er álag á fjölskyldurnar. Það getur haft varanlegar afleiðingar á fjárhag einstaklinga að bíða og við verðum að bregðast við því með einhverjum hætti, bæði með aukafjárveitingum til að stytta biðlistana og setja reglur um hámarksbið. Ég talaði um úrræði til þess að unnt væri að hagræða á sjúkrahúsunum. Ég nefni sjúklingahótel sem er leið sem margir fara í löndunum í kringum okkur og reyndar víða í heilbrigðiskerfinu. Ef það á að útskrifa sjúklinga af sjúkrahúsum æ veikari eins og gerist nú, áður en þeir eru búnir að ná sér, þá verða að vera til staðar sjúklingahótel þar sem hægt er að sinna þessum sjúklingum sem er náttúrlega mun ódýrari kostur. En það verður að vera þannig að það sé aðgengilegt frá sjúkrahúsunum eins og þessi sjúklingahótel eru í öðrum löndum. Það má nefna það að Bretar hafa talið að sjúklingahótel sem úrræði geti lækkað kostnað við sérgreinadeildir um 10--15% og Norðmenn eru að fara þessa leið í auknum mæli. Þeir eru að byggja 30--40 sjúklingahótel við sjúkrahús í Noregi. Auðvitað má benda á ýmsar aðrar leiðir sem reyndar er verið að fara sem betur fer. Það er nú ekki allt tómt svartnætti þó að ástandið sé slæmt í þessum málum. Það er auðvitað verið að vinna að málum eins og líknardeild og sjúkrahúsum tengdri heimaþjónustu sem er af hinu góða og ég fagna því. En það dugar bara ekki til. Það þarf að taka mun betur á. Mig langar líka til að nefna umönnunargreiðslur sem ég hef verið óþreytt við að tala um í þinginu en það er að aðstandendum sjúklinga sé greitt til að annast þá heima. Ég er sannfærð um að það mun vera ódýr kostur og mannúðlegur að gera fólki kleift að annast sína nánustu heima ef þeir eru sjúkir. Þá þyrfti oft að koma til heimaþjónusta til viðbótar eins og heimahjúkrun og félagsleg heimaþjónusta. En allar tillögur um slíkt hafa verið ræddar hér, síðan settar í nefnd og svæfðar þar þannig að það er ekki áhugi einu sinni á því að leita þessara leiða. Menn hafa líka verið að tala um ýmsa hagræðingu eins og sameiningu sjúkrahúsa. Ég tel að það sé mál sem þurfi að ræða málefnalega og sú umræða þarf auðvitað að fara fram í þinginu og taka faglega á því máli en ég er ósátt við það sem er að gerast í sjúkrahúsmálunum og eins og verið sé að svelta þessi stóru sjúkrahús á höfuðborgarsvæðinu til sameiningar. Ýmislegt sem hefur komið fram hér er kjörið til þess að ræða í sambandi við sameiningarumræðuna, t.d. VSÓ-skýrslan. Hún er ágætt innlegg í þá umræðu, umræðu sem er nauðsynleg. Mig langar líka til að koma inn á annað sem er afleiðingarnar af fjársvelti sjúkrahúsanna. Það er ekki eðlileg endurnýjun á tækjabúnaði. Eins og ástandið hefur verið undanfarið hefur um það bil 1% af fjárframlögum til sjúkrahúsanna farið til endurnýjunar á tækjum og það er langt fyrir neðan það sem eðlilegt getur talist. Almenn viðhorf í heilbrigðisþjónustu erlendis er að það þurfi að fara a.m.k. 3--5% í endurnýjun tækja og það er það hlutfall sem nágrannaþjóðir okkar miða við og ég held að það verði að gera átak í að endurnýja tæki á sjúkrahúsunum því að það er auðvitað forsenda fyrir því að þjónustan geti orðið hagkvæmari og ódýrari að menn séu með sæmilegan og öruggan tækjakost. Að vera með úrelt og löngu útrunnin tæki eru náttúrlega ekki vinnubrögð sem eiga að líðast og það veldur bæði starfsmönnum og sjúklingum óöryggi. Það má líka nefna rannsóknir og upplýsingastarf. Það hefur komið fram hjá landlækni þegar hann hefur komið á fund heilbr.- og trn. og höfum verið að óska eftir ákveðnum upplýsingum bæði um sjúkrahúsin og heilbrigðismálin að hann hefur safnað miklum upplýsingum um þessi mál sem er gott en fjárveitingar vantar til þess að vinna úr þeim þannig að það hægt sé að byggja á þessum upplýsingum meira við ákvarðanir og það þarf auðvitað að sinna því rannsóknarstarfi. Það kemur líka fram í vinnu forgangsröðunarhópsins að það þurfi að koma skýrt fram þegar menn fara út í nýjar fjárfestingar hvað þær munu kosta og það þarf líka að koma fram hvaða afleiðingar það hefur fyrir þann rekstur sem fyrir er. Menn eru að fara út í að byggja nýjar stofnanir og á sama tíma er verið að svelta starfsemi sem er í gangi og hún er að drabbast niður. Maður veltir því fyrir sér hvort þetta er forgangsröðunin að láta það sem fyrir er drabbast niður og að ekki sé hægt að reka þokkalega þær stofnanir sem fyrir eru en síðan að byggja sér minnismerki með því að reisa nýjar stofnanir. Það er ekki þar með sagt að ég sé á móti því og ef menn hafa efni á því að fara út í slíkt þá mun ég svo sannarlega styðja það. En þetta eru auðvitað vangaveltur sem eiga fyllilega rétt á sér. Mig langar líka aðeins að koma inn á heilsugæsluna í Reykjavík. Það kom fram í umræðunni um fjáraukalögin að 45 millj. kr. halli heilsugæslunnar verður greiddur í ár og næsta ár sem er gott. Mikill halli hefur safnast upp vegna þeirrar auknu þjónustu, m.a. heimahjúkrunar, sem heilsugæslan hefur þurft að sinna, en ég vil gjarnan spyrja hv. þm. Jón Kristjánsson: Hvað með kostnaðinn við að breyta heimahjúkruninni þannig að hún verði öll út frá heilsugæslustöðvunum? Ég get ekki séð það í fjárlagafrv. að það eigi að kosta nokkurn skapaðan hlut að flytja hana út á heilsugæslustöðvarnar frá Heilsuverndarstöðinni. Ég velti því fyrir mér hvort menn haldi að það kosti ekki neitt að flytja heimahjúkrunina út á heilsugæslustöðvarnar. Auðvitað kostar það. Það kostar aukinn tækjabúnað, það kostar jafnvel fleiri stöðugildi o.s.frv. Á þetta að koma sem halli og síðan inn á fjáraukalögum? Er það meiningin? Ég tek undir það sem hefur komið fram í umræðunni í dag að það þarf að útbúa fjárhagsáætlun til fleiri ára til þess að það sé hægt að ná betri árangri í rekstri sjúkrahúsanna. Ég get tekið undir það sem rætt var áðan án þess að ég fari að endurtaka þá umræðu alla og heyrði það hér á fjárlaganefndarmönnum að þeir væru á því og það er gott. Ég hef nefnt að sjúkrarúmum hefur verið fækkað og fólk er sent veikara heim og kemur veikara inn á sjúkrahúsin. Það felur auðvitað í sér að inni á sjúkrahúsunum eru alltaf dýrari sjúklingar, fólk sem þarf mikla umönnun og það kallar á hærri fjárveitingar því að menn eru með veikara fólk en áður inni á sjúkrahúsunum. Hjúkrunarþyngdin hefur aukist og fjárveitingar taka ekki mið af eðli þjónustunnar. Mig langar til þess að minnast aðeins á að menn hafa verið að tala um, sérstaklega stjórnarliðar, að alltaf sé verið að setja meiri og meiri peninga í heilbrigðisþjónustuna. Það kom reyndar fram fyrir kvöldverðarhlé hjá hv. þm. Svavari Gestssyni að Þjóðhagsstofnun hefur reiknað það út að verið er að setja sífellt minni peninga til heilbrigðisþjónustunnar. Ég er líka með tölur hér frá Þjóðhagsstofnun sem sýna að verið sé að minnka þessi framlög. Ef við horfum t.d. á sjúkrahúsreksturinn voru fjárveitingar árið 1988 til sjúkrahúsanna 73.500 kr. á mann hér á landi, ef við tökum fjárveitingar á mann. Síðan hefur fólki fjölgað. Árið 1996 er þessi tala 64.500 á mann þannig að miðað við fjárveitingar á hvern einstakling hefur hún lækkað um 9 þúsund kr. á mann á tímabili frá 1988--1996. Það er sem sagt verið að veita þarna mun fleira fólki þjónustu fyrir minna fé því að landsmönnum hefur auðvitað fjölgað á þessu tímabili. Fjármagn til sjúkrahúsanna hefur því ekki aukist heldur minnkað miðað við fólksfjölda. Það má líka benda á það eins og ég minntist reyndar á fyrr í dag að sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hafa fjárveitingar og útgjöld hins opinbera til heilbrigðsmála farið lækkandi. Ég nefni aftur árið 1988. Þá voru fjárveitingarnar 4,30% en eru núna árið 1996 3,58% þannig að við erum að setja minni peninga í heilbrigðisþjónustuna miðað við landsframleiðslu. Samkvæmt þessu er Ísland í 14.--16. sæti meðal Evrópuríkja árið 1997 ef tekið er tillit til þess að útgjöld vegna elli- og hjúkrunarheimila fellur undir heilbrigðismál á Íslandi en félagsmál hjá öðrum þjóðum. Við erum í 14.--16. sæti hvað þetta varðar. Það er annað sem ég hef miklar áhyggjur af vegna þessa ástands á sjúkrahúsunum og það er atgervisflóttinn. Við erum þegar farin að verða vör við hann. Við erum að missa menntafólk og sérfræðinga okkar úr landi og ég tel að það sé bæði vegna þessa aukna vinnuálags og niðurskurðarins sem er þarna, þ.e. að álagið sem fylgir þessu ástandi á sjúkrahúsunum sé orsökin. Hvað gerum við ef við missum okkar besta fólk úr landi? Hvert snúum við okkur þá? Ef við værum með fjárveitingar eins og voru 1988, ef við miðum við fólksfjölda, mundi muna þarna hátt í 2 milljarða og jafnvel aðeins yfir það. Af því að okkur hefur verið tíðrætt um sjúklinga sem eru sendir heim of snemma áður en búið er að lækna þá, þá blöskrar manni þegar maður heyrir af því að það sé verið að senda fólk heim og jafnvel sé verið að útskrifa það með opin sár eftir uppskurði 2--3 dögum eftir aðgerðir. Maður trúir því varla þegar heilbrigðisstarfsfólk segir sögur af slíku. Þá veltir maður því fyrir sér hvort ekki þurfi að setja reglur eða einhverja viðmiðun um það hvenær menn eru hæfir til útskriftar alveg eins og menn eru með vistunarmat um það hvenær menn geta talist eiga rétt á hjúkrunarrýmum. Við verðum að sjá til þess að hægt sé að búa þannig að þessum stofnunum að þær geti sinnt þeim sem þurfa nauðsynlega á þjónustu að halda. Á dögunum var frétt í sjónvarpinu um það hvernig þessum málum væri háttað og þar var borið saman afskrift um bankana árið 1995 og mér fannst alveg ótrúlegt að heyra þessa frétt. Þá var afskrift útlána Landsbankans 1,9 milljarðar sem voru 53% af heildarafskriftum viðskiptabankanna það ár. Í sambandi við það var nefndur til samanburðar uppsafnaður halli Ríkisspítala og Sjúkrahúss Reykjavíkur sem stefndi í árslok 1998 að vera 1,6 milljarðar kr. Þetta var samkvæmt fréttum í Ríkisútvarpinu, sjónvarpi og auðvitað er ástæða til þess að staldra aðeins við þegar maður heyrir svona tíðindi. Ég hef aðeins minnst á forgangsröðunarnefndina sem skilaði af sér skýrslu nú á dögunum og ég ætla að vona að heilbrrh. hafi þor og dug til að fylgja þeirri stefnumörkun eftir. Það bara verður að koma skikk á þessa hluti. Ég ætla að nota hluta af tíma mínum til að fjalla aðeins um vegamálin. Eins og menn sáu í bandorminum svokallaða, frv. um ráðstafanir í ríkisfjármálum, er gert ráð fyrir að markaðir tekjustofnar til vegamála, 1 milljarður og 64 millj. kr., fari í ríkissjóð. Nú er vegáætlun ekki komin inn í þingið þannig að við stjórnarandstæðingar höfum ekki séð hvað er á döfinni á þeim bæ, en ekki er hægt að líða það þegar skattar á ökutæki og eldsneyti eru það háir, eins og þeir eru, að þeir fari ekki í þá mörkuðu tekjustofna sem þeim er ætlað, enda hefur minni hluti fjárln. farið fram á það að þessar upphæðir skili sér til vegamála og vegamálin fái sína mörkuðu tekjustofna. Ástandið í vegamálum bæði á landsbyggðinni og ekkert síður í þéttbýlinu kallar á það að þessir fjármunir komi til þess sem þeim er ætlað. Ég minni á einbreiðar brýr, einn helsta slysavald í umferðinni úti um land. Á hringveginum einum eru enn þá 116 einbreiðar brýr. Vissulega er ætlað til þess einhverjum fjármunum að fækka þeim en það er bara alls ekki nóg og við skulum horfa til þeirra hörmulegu slysa sem hafa orðið undanfarið vegna þessa ástands. Hefði þessi milljarður og 64 millj. ekki dugað nokkuð langt í að laga það ástand og koma í veg fyrir þær hörmungar sem hafa skapast af þessum vegum og þessum brúm? Ég vil líka nefna annað mál sem við teljum að þurfi að koma meira fjármagn til og það er tvöföldun Reykjanesbrautar. Það er verk sem þarf að halda áfram. Þetta er þjóðbrautin hingað til landsins frá útlöndum, þjóðbrautin hingað til höfuðborgarinnar. Samkvæmt upplýsingum frá stjórnvöldum er gert ráð fyrir að ferðamönnum muni fjölga. Það á að stækka Leifsstöð umtalsvert og ef menn ætla að láta allt haldast í hendur er nauðsynlegt að taka til hendinni hvað varðar tvöföldun Reykjanesbrautar. Fyrst við erum að tala um vegamálin vil ég nefna fleiri atriði. Núna erum við með óttalega vesældar- og vandræðalega vegáætlun sem mönnum tókst ekki að samþykkja nema til tveggja ára síðast. Inni á henni er t.d. ekki framkvæmd sem er í Reykjavík sem er breikkun Gullinbrúar sem hefur ekki verið hægt að hefja framkvæmdir við. Þar er ófremdarástand eins og menn þekkja sem hafa verið á ferðinni úr Grafarvogi eða í Grafarvog á annatímum. Þar er allt saman stopp og alls ekki boðlegt á þeirri leið. Í því sambandi vil ég einnig nefna annan veg sem nauðsynlegt er að hefja framkvæmdir á sem er Sundabrautin. Hún er einnig með allt of lágar fjárveitingar. Þar á að setja í ár og næsta ár 10 millj. en þyrfti auðvitað að vera miklu stærri fjárveiting. Öll umferð inn í höfuðborgina og jafnvel milli hverfa í borginni þegar Kjalarnes er nú orðinn hluti af Reykjavík þarf að fara um Mosfellsbæ. Umferðin þar hefur aukist mjög mikið. Um Vesturlandsveg, milli Mosfellsbæjar og Reykjavíkur, fara um 15 þús. bílar á dag. Það er gert ráð fyrir að íbúafjöldi hér á svæðinu muni aukast mjög mikið. Menn vita auðvitað hvernig ástandið er, að flóttinn af landsbyggðinni er hingað til höfuðborgarsvæðisins. Það er ekki hægt að bjóða Reykvíkingum upp á það sí og æ að skera niður vegaframkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu. Í umferðarmálum innan Reykjavíkur eru miklir erfiðleikar, sérstaklega að því er snýr bæði að umferðinni í Grafarvogi um Gullinbrú og vestur eftir. Þær fjárveitingar sem settar hafa verið í Sundabrautina árin 1996, 1997 og 1998, sem eru um 22 millj. kr. eru náttúrlega ekki nema upp í nös á ketti. Eins er talað um að verið sé að stytta leiðina upp á Akranes um með Hvalfjarðargöngunum. Auðvitað þarf að koma til móts við það með bættu vegakerfi til höfuðborgarinnar. Vegna þess að ég er að ræða vegamálin langar mig að gagnrýna aðeins vinnubrögð við fjárlagagerðina og vegamálin. Við höfum fjallað um það í samgn. hverjir skuli hljóta styrki vegna vetrarsamgangna og vöruflutninga. Í ljós kom að af 38 úthlutunum bárust aðeins sjö umsóknir. Síðan fer það eftir kjördæmapoti hverjir fá styrki úr þessum sjóðum. Ég velti því fyrir mér hvort ákveðnar byggðir, ákveðnir staðir, geti verið eins og fastir áskrifendur að fjárlögum. Fái sjálfkrafa greiðslur. Auðvitað á það ekki að vera þannig. Það á að auglýsa þessa styrki og menn eiga að rökstyðja hvernig þeir nýttu styrkinn árið áður, séra minn, hv. þm. Hjálmar Jónsson. Það á auðvitað að auglýsa þessa styrki og vera með fagleg vinnubrögð. Maður trúir því ekki fyrr en maður kemst að raun um að það sé unnið svona við þetta. Úthluta 38 styrkjum þegar aðeins sjö umsóknir berast. Ég held að menn þurfi nú aðeins að hugsa sinn gang.  Mig langar aðeins að koma að öðru máli.  Ég ætla að snúa mér aðeins að flugmálunum. Hluta af mörkuðum tekjustofnum til framkvæmda á flugvöllum hefur samkvæmt bandormi verið ráðstafað til að borga niður skuldir á Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Ég sætti mig ekki við það á meðan ástandið á Reykjavíkurflugvelli er eins og það er. Framkvæmdum þar hefur aftur og aftur verið frestað. Í upphafi þessa kjörtímabils áttu á annað hundrað millj. að fara í að hefja framkvæmdir við Reykjavíkurflugvöll sem er hættulegur við vissar aðstæður. Erlendir flugmenn eru farnir að sniðganga völlinn vegna ástandsins á honum. Óhöpp hafa orðið og tjón vegna þess hvernig ástandið er. Við höfum fengið erindi frá ýmsum byggðarlögum vítt um land þar sem þess er krafist að farið verði í að bæta ástandið á vellinum. Þetta er ekki bara hagsmunamál Reykvíkinga. Þetta er hagsmunamál allra Íslendinga. Hér er um aðalflugvöll landsins að ræða. Það er ekki boðlegt að teknar séu 60 millj. kr. af mörkuðum tekjustofnum meðan endalaust er dregið að hefja framkvæmdir á Reykjavíkurflugvelli. Í brtt. höfum við lagt til að þessar 60 millj. kr. sem ríkisstjórnin og stuðningsmenn hennar ætla í að borga niður skuldir Leifsstöðvar fari í að bæta ástandið á Reykjavíkurflugvelli. Auðvitað þarf að borga skuldir við Leifsstöð. En það á ekki að taka það af framkvæmdafé við flugvelli. Ég ætlaði að minnast aðeins á málefni fatlaðra. Komið hafa fram hörð mótmæli vegna þess að tekið er af mörkuðum tekjustofnum til Framkvæmdasjóðs fatlaðra. Ég tek heils hugar undir þau mótmæli. Það á ekki að eiga sér stað. Ég vil sérstaklega gera að umtalsefni hóp fatlaðra sem hefur verið afskiptur með þjónustu af því að hann hætti að fá þjónustu frá heilbrigðisstofnunum. Það eru einhverfir. Það eru einhverf börn og einhverfir einstaklingar. Fyrir um það bil ári hættu þeir að fá þjónustu hjá heilbrigðisstofnunum og félmrn. tók við þjónustu þessa hóps í gegnum Greiningarstöðina. Sem betur fer er nú nokkur fjárveiting til að sinna þessum hópi og á fjárlögum kemur fram að Greiningarstöðin fær 7 millj. kr. til að sinna þessum hópi. En með þessari litlu fjárveitingu er aðeins hægt að sinna þeim sem nýbúið er að greina, þeim yngstu og mest fötluðu. Það vantar alveg þjónustu í formi ráðgjafar og eftirfylgdar, t.d. fyrir einhverfa á unglingsaldri og eldri. Það vantar algjörlega þjónustu fyrir þá sem greinast með asperger-heilkenni. Þeir fá ekki neina þjónustu. Fólki sem greinist með þessa fötlun á eftir að fjölga vegna þess að þekking á fötluninni hefur aukist og komin eru betri greiningartæki. Við höfum þess vegna lagt til að það komi aukafjárveiting upp á 5 millj. kr. til Greiningarstöðvar ríkisins vegna þessa hóps. Það er ekki hægt að láta þennan hóp fatlaðra vera afskiptan ár eftir ár. Þeir verða að fá þjónustu. Það getur orðið dýrt fyrir samfélagið seinna ef þessi hópur verður áfram án heildstæðrar þjónustu. Nefnd sem skoðaði þörf þessa hóps fyrir þjónustu fyrir nokkrum árum komst að því að 10 millj. kr. þyrfti til að geta sinnt öllum einhverfum. Þess vegna ætti þessi viðbótarfjárveiting sem við leggjum til að duga til þess að veita þokkalega þjónustu þeim einhverfum sem ekki hafa fengið þjónustu. Ég skora á hv. formann fjárln. að skoða hvort ekki séu einhvers staðar 5 millj. kr. smuga til að bjarga þessum hópi og foreldrum þeirra einstaklinga sem ekki fá þjónustu. Auðvitað þyrfti þetta að vera meira en 5 millj. því það vantar ýmis úrræði. Það vantar t.d. sumarúrræði fyrir þessi börn og 5 millj. mundu ekki duga til þar. En ég tel að það verði að bæta úr ástandinu hvað þennan hóp varðar. Auðvitað mætti tína til fleiri hópa sem maður hefur verulegar áhyggjur af. Hv. fjárlaganefndarmaður ætlar greinilega að sinna þeim sem ég mun nefna hér. Ég skal ekki lengja ræðu mína mikið en engu að síður treysti ég hv. þm. Hjálmari Jónssyni til að sjá til þess að ekki verði skorið meira niður og saumað að þeim sem sinna heilbrigðismálum, t.d. geðsjúkum. Að deildum verði ekki lokað þannig að þeir fái ekki þá þjónustu sem þeir þurfa. Nóg er búið að skerða þar. Mig langar til að minnast aðeins á aldraða og öryrkja sem búa við mikið óöryggi. Ég minni sérstaklega á það sem lagt eru til í frv. með fjárlögunum þar sem fara á að tengja bæturnar launaþróun, að sögn stjórnvalda, sem er ákaflega loðið og sérkennilegt ákvæði. Ég vona að menn skoði það áður en samþykkt verður til að menn viti nokkurn veginn hvað þeir eru að gera þar. Ég vil minna á að samkvæmt samningum eiga lágmarkslaun um áramótin að verða 70 þús. kr. En miðað við þá hækkun sem menn ætla lífeyrisþegum þá verða hæstu bætur þeirra sem búa einir ekki nema 61 þús. kr. Þeir sem eru með óskertar bætur, hæstu bætur, og búa einir. Á sama tíma eru menn sammála um að lágmarkslaun skuli vera 70 þús. kr. Ég minni á að fjöldi lífeyrisþega er undir þessum 61 þús. kr. Svo ég minnist aðeins á atvinnulausa þá hefur því ekki verið sinnt að atvinnuleysisbætur fylgi launaþróun eða verðlagsþróun. Svona í lokin af því ég hef verið hér í 

Herra forseti. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, nefndi tölur í ræðu sinni og vitnaði til sömu heimilda og hv. 8. þm. Reykv., Svavar Gestsson, hefur gert hér í dag. Oft er erfitt að átta sig á staðreyndum þegar farið er með talnabálka. Hv. þm. fullyrti hér að framlög til heilbrigðismála færu minnkandi og vitnaði til þess að sem hlutfall af vergri landsframleiðslu væri um lækkun að ræða. En skoðum málið aðeins nánar. Á því tímabili sem um ræðir þá er landsframleiðslan að aukast, hv. 8. þm. Reykv., þannig að mælt í þeim mælikvarða ...

Er það þér að þakka eða hvað?

Já. Það er mjög ánægjulegt að hv. þm. skuli vekja athygli á þessu --- þá eru framlögin að aukast vegna þess að landsframleiðslan er að aukast. Þetta þyrfti hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir að athuga og fara betur ofan í þetta áður en reynt er að skjóta sér á bak við það að hlutfall fari lækkandi. Annað vildi ég nefna sem hv. þm. fór einnig með. Hann vakti athygli á því að það væri mjög óeðlilegt að hjúkrunarheimilum væri að fjölga á Suðurlandi og þau væru alveg ótrúlega mörg á Vesturlandi. En hvað er þarna að gerast? Jú, á Suðurlandi er það þannig að í Hveragerði er Ás, svo er Kumbaravogur og þessi hjúkrunarheimili þjóna fólki af öllu landinu. Er eitthvað óeðlilegt við það? Ég segi nei. Það er ekkert óeðlilegt við það þó að hjúkrunarheimili séu tiltölulega mörg miðað við íbúa á þessu svæði þegar um það er að ræða að verið er að þjóna öllu landinu eða fólki alls staðar að af landinu. Sama er að segja um Vesturland. Fellsendi er þar rekinn af geðdeild Ríkisspítalanna og hefur áhrif á þetta hlutfall þannig að það er mjög nauðsynlegt að fara varlega með tölur og nota þær til þess að draga ályktanir.

Herra forseti. Ég vitnaði hér, af því við erum að tala um tölur, bara í upplýsingar beint frá Þjóðhagsstofnun og ef landsframleiðsla hefur aukist, þá teldi ég að framlög til heilbrigðismála ættu einnig að aukast. Vegna umræðunnar um hjúkrunarheimilin, þá var ég ekkert að býsnast yfir því að sæmilega væri staðið að málum varðandi hjúkrunarmál á Suðurlandi og Vesturlandi. Það er bara gott. En mér finnst sérkennilegt þegar þörfin er svona mikil í Reykjavík að þá skuli vera heimiluð fjölgun á þeim stöðum þar sem ástandið er best en ekki gert neitt í máli þar sem það er verst eins og í Reykjavík. Hv. þm. talar um að verið sé að þjóna öllu landinu. Það er alveg rétt. Aftur á móti sætti ég mig ekki við það eins og hefur gerst hér að aldraðir, sjúkir og umönnunarþurfi Reykvíkingar sem varla hafa farið út fyrir bæjarmörkin meðan þeir voru hressir og heilbrigðir séu sendir hreppaflutningum eins og t.d. á Kumbaravog til að eyða þar síðustu ævidögunum. Ég veit dæmi þess að fólk hefur ekki einu sinni getað heimsótt sína nánustu sem hafa verið fluttir þangað. Þetta fólk á að fá að vera á hjúkrunarheimilum hér nálægt sínum nánustu þannig að hægt sé að heimsækja það og sinna því. En það skal enginn halda því fram að ég hafi verið að harma að það sé gott ástand á Suðurlandi og Vesturlandi í þessum málum. Það er bara í fínu lagi. En ég vil að ástandið sé gott hér á höfuðborgarsvæðinu.

Herra forseti. Ég geri ekki nokkrar athugasemdir við það hverjir eru á einstöku hjúkrunarheimilum. Þessi þjónusta er mjög mikilvæg og auðvitað eiga vistmenn að vera þar sem þeir kjósa að vera. Hv. þm. leggur út af því að það séu svo mörg hjúkrunarheimili á Suðurlandi og á Vesturlandi og það sé ámælisvert að ekki séu mörg hjúkrunarheimilí í Reykjavík. Það kann vel að vera og ég veit um það raunar að þau eru of fá. Ég vil hins vegar vekja athygli hv. þm. á því að verið er að setja 300 millj. á þessu ári til viðbótar í rekstur hjúkrunarheimila sem er mjög mikilvægt og langstærstur hluti þess fer í hjúkrunarheimili á höfuðborgarsvæðinu vegna þess að hér er mest fjölgunin. Hér hafa verið opnuð ný hjúkrunarheimili eins og í Skógarbæ og þess vegna er þetta svona. Hins vegar eru gerðar heilmiklar kröfur til sveitarfélaga um dvalarheimili fyrir aldraða og þjónustu við aldraða og þess er að vænta að það öfluga samfélag sem hér er á höfuðborgarsvæðinu gangi e.t.v. feti framar en aðrir, ekki síst vegna þess að það hafa komið fjöldahreyfingar í lið með sveitarfélögunum hér á höfuðborgarsvæðinu, svo sem DAS, til þess að sinna þessu mikilvæga verkefni og gera það með miklum myndarbrag.

Herra forseti. Það er alveg rétt að félagasamtök hafa komið hér til liðs til að sinna hjúkrunarmálunum. Engu að síður er bið eftir hjúkrunarplássum. Hátt í 400 manns bíða eftir hjúkrunarplássum í Reykjavík. Það er staðreynd, hv. þm. Það er staðreynd, alveg sama hvað öllum tölum líður. Vegna umræðunnar um framlögin til heilbrigðismála þá er ég er með tölurnar svartar á hvítu fyrir framan mig, upplýsingar frá Þjóðhagsstofnun um að hlutdeild til heilbrigðismála lækkar frá 1995 úr 6,9% í 6,5%.

Það er rétt. Ég var að segja ...

Ég er að segja að það hafi minnkað og það er staðreynd. Það hefur minnkað sem munar tveimur milljörðum. Sú er minnkunin á hlutdeildinni. Það eru staðreyndir og það er eins gott að hafa þessa hluti á hreinu, hv. varaformaður fjárln.

Herra forseti. Hv. 18. þm. Reykv. kvartaði yfir því að engin stefnumörkun væri í heilbrigðismálum. Í næsta orðinu segir þingmaðurinn að hún hafi tekið þátt í afar vandaðri stefnumótunarvinnu í heilbrigðismálum. Þar er vissulega um að ræða stefnumörkun í heilbrigðismálum. Sú stefna hefur verið mótuð að efla forvarnir, auka samvinnu og skýra verkaskiptingu sjúkrahúsa. Það hefur verið mörkuð sú stefna að byggja barnaspítala. Það hefur verið mörkuð sú stefna að halda áfram uppbyggingu á heilsugæslustöðvunum í Reykjavík og þannig mætti lengi telja. Hv. 18. þm. Reykv. beindi til mín spurningu um flutning á heimahjúkrun úr Heilsuverndarstöðinni út á heilsugæslustöðvar. Ég reikna með því að hægt verði að sinna slíkum hagræðingaraðgerðum af óskiptum lið sem heitir, Heilsugæslustöðvar, almennt. Það er óskiptur liður sem er til ýmissa verkefna. Varðandi vetrarsamgöngur og vöruflutninga og vinnubrögð við þann málaflokk, þá get ég ekki svarað fyrir það því það er hefð svo lengi sem menn muna að samgn. hefur skipt þessum styrkjum og við fjárlaganefndarmenn höfum ekki haft afskipti af því nema við höfum samþykkt þá skiptingu þegar hún hefur komið til okkar. Við höfum hækkað þennan lið örlítið núna vegna flugsamgangna við afskekkta staði samkvæmt beiðni frá samgn. þannig að ég hef ekki meira um það að segja. Varðandi Flugstöð Leifs Eiríkssonar og Reykjavíkurflugvöll þá get ég tekið undir það að ég er baráttumaður fyrir því að byggja upp Reykjavíkurflugvöll. Sem betur fer er búið að setja það mál í farveg. Það er alveg rétt að landsbyggðarmenn eru baráttumenn fyrir þeirri uppbyggingu en ekki eru allir Reykvíkingar jafnmikir baráttumenn fyrir því, verð ég að segja.

Herra forseti. Vegna ummæla hv. þm. um stefnuleysið í heilbrrn. þá er það rétt að það var unnin stefnumörkun í nefnd á vegum heilbrrn. En sú stefnumótun hefur ekki komið nokkurs staðar fram í vinnubrögðum í ráðuneytinu. Ég var að hvetja til þess að menn tækju nú á sig rögg og framkvæmdu eitthvað af því sem var samþykkt í þessari nefnd og kæmu einhverju af því í framkvæmd sem menn í nefndinni lögðu til. Það hefur ekkert verið gert í því enn þá. Ég bara vona að hæstv. ráðherra taki á sig rögg eins og ég sagði áðan og geri eitthvað í þessum málum og vinni í framhaldi af þeirri stefnumörkun sem var unnin í nefndinni. Það væri ágætis mál og löngu brýnt. Ég benti á ýmsa þætti sem þyrftu að koma þar til framkvæmda t.d. biðlistana, t.d. tækjakaupin og fleira sem ég nefndi í ræðu minni sem er mjög mikilvægt að verði tekið á í heilbrigðiskerfinu. Ég vil segja að það var vissulega góð vinna sem var unnin í þessari fjölmennu nefnd og ég vona að sú vinna hafi ekki verið unnin fyrir gýg.

Herra forseti. Ég efast ekkert um að unnið hafi verið vel í þessari nefnd og ég efast ekkert um að hv. þm. hafi lagt þar gott til. Það er auðvitað nauðsynlegt að leggja þá vinnu til grundvallar stefnumótun í heilbrigðismálum. Ég er þess fullviss að það verður gert. Við erum að setja aukna fjármuni í heilbrigðiskerfið. Það er vissulega mikil útgjaldaþörf þar og kallar margt að, en þess vegna er nauðsynlegt að leggja góða stefnumótunarvinnu til grundvallar. Ég veit að ekki er langt síðan þessi ágæta nefnd skilaði áliti og ég er þess alveg fullviss að heilbrrh. mun leggja þessa vinnu til grundvallar í sinni stefnumótun og fylgja henni fram í ríkisstjórn og reyna að fá samstöðu um hana og ég hygg að svo muni verða. Varðandi biðlista sem hafa verið til umræðu hér, þá er rétt að það er slæmt að hafa langa biðlista í heilbrigðiskerfinu. Þeir hafa ekki lengst og í einstaka greinum hafa þeir styrkst, eins og t.d. í bæklunaraðgerðum þar sem sjúkrahús utan Reykjavíkur hafa unnið gott starf í því, t.d. á Akranesi og Akureyri. Ef til vill þarf að skoða líka hvort hægt er að auka sérhæfingu sjúkrahúsa úti á landi og nýta þá aðstöðu sem þar er og létta á hér á höfuðborgarsvæðinu t.d. með samvinnu við sérfræðinga á stóru sjúkrahúsunum. Það eru ýmsir möguleikar í þessum efnum ef vel er að staðið.

Herra forseti. Það er varla hægt að munnhöggvast við hv. þm. Jón Kristjánsson. Hann er svo vel meinandi að það er verst að hann skuli ekki vera ráðherra. Ég er alveg sannfærð um að hann væri búinn að taka á öllum þessum málum sem ég var að kvarta yfir að ekki hefði verið tekið á hjá ríkisstjórninni. En einu svaraði hann mér ekki sem ég spurði um áðan og það er um þjónustuna við einhverfa, þennan hóp fatlaðra, einhverfa og einstaklinga með asperger-heilkenni sem ekki hafa fengið þjónustu í lengri tíma. Það er mjög áríðandi að þeir fái þjónustu ef ekki á að stefna í óefni. Ég taldi að það þyrfti kannski 5 millj. kr. til þess að það væri hægt að koma þessu í þokkalegt horf. Ég spurði hv. formann fjárln. hvort hann sæi sér fært að leysa úr því máli. Það er tillaga hér í þinginu um að þarna komi viðbótarfjárveiting. Ég spyr hv. formann fjárln.: Telur hann að hann sé aflögufær um 5 millj. til þessa hóps fatlaðra sem hefur verið án þjónustu nú í þó nokkurn tíma?

Virðulegur forseti. Ég sé ástæðu til að spyrja hæstv. forseta að því hvort gerð hafi verið breyting á þingsköpunum nú alveg nýverið. Ég hef hér þingsköp frá 1993 og ég varð þess var að hér í umræðu áðan var ekki fylgt þeirri reglu sem 54. gr. þingskapanna markar um það hvernig ræðumenn ávarpa eða hvert ræðumenn víkja ræðu sinni. Svo að ég vitni í þingsköpin segir hér, með leyfi forseta: ,,Ræðumaður skal jafnan víkja ræðu sinni til forseta eða fundarins en eigi ávarpa nokkurn einstakan þingmann.`` Ég er ekki að víkja til síðustu orðaskipta hér, virðulegur forseti, heldur nokkru sem tengist þessari umræðu svolítið fyrr. Ég tók svo eftir að einum fimm sinnum hefði verið vikið frá þessari reglu og í eitt skipti með að mér fannst heldur ósmekklegum hætti.

Forseti upplýsir að engar breytingar hafa verið gerðar á þessu atriði þingskapa. Iðulega hefur forseti verið að tönnlast á þessu atriði hér á haustþingi að brýna menn til að fara að þingsköpum. En því er ekki að leyna að það er erfitt að halda hv. þingmönnum við þetta efni og er talsvert vandamál finnst mér í þinginu þannig að ég þakka hv. þm. fyrir þessa áminningu og mun forseti flytja þetta inn á forsætisnefndarfund á mánudaginn kemur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir undirtektirnar. Mér finnst að það sé nauðsynlegt að þingið í rauninni kveði skýrt á um hvaða reglur eigi að gilda og reyni að fylgja sínum reglum. Ef forsætisnefnd metur það að breyta þurfi þingsköpum, þá þarf auðvitað að leggja það fyrir þingið. Mönnum finnst kannski að hér sé um algert aukaatriði að ræða og meinbægni að vera að nefna þetta, virðulegur forseti, og ég kannast við það að forsetar þingsins eru öðru hvoru að minna okkur á þetta. Ég tek það skýrt fram að það má vel vera að sá sem hér talar hafi gert sig sekan um það að fylgja ekki þessari reglu. Það getur alltaf hent. En í raun lít ég svo til að með þessu sé verið að skjóta ákveðnum skildi fyrir orðaskipti manna þannig að þau verði ekki óeðlilega persónuleg og ekki verði um það að ræða að þingmenn séu beinlínis að munnhöggvast og sem kannski verður þá óvægnara en ella og sem setur svona leiðinlegri blæ á umræðu í þinginu. Og það er, finnst mér, regla sem er rétt að reyna að varðveita, þ.e. þessa gömlu hefð og það var nú ástæðan fyrir því að ég sá ástæðu til að nefna þetta. Ég er ekki frá því að það sæki á þegar haldnir eru kvöldfundir eða þegar líður á dag að regla þessi sé ekki í heiðri höfð.

Forseti vill enn og aftur þakka hv. þm. fyrir þessa áminningu og finnur sig sekan að því leyti að stundum þreytist maður á því að vera að gera eilífar athugasemdir. En því miður er það dálítið áberandi að mönnum er ekki tamt að fara að þingsköpum hvað þetta varðar og var þetta því þörf ádrepa.

Herra forseti. Hv. fjárln. hefur fjallað um fjárlögin og að vanda er þar tekið á fjöldamörgum smáatriðum og hækka útgjöld ríkisins um 1,6 milljarða í meðförum hennar eða um 1% af niðurstöðutölu fjárlaga. Ég gat þess í andsvari við hv. formann nefndarinnar fyrr í dag að ég teldi það ekki hlutverk löggjafarsamkundunnar að standa í þvílíkum framkvæmdum eins og brtt. nefndarinnar bera með sér. T.d. get ég ómögulegt séð að það sé hlutverk Alþingis að setja lög um að það eigi að setja 0,6 millj. kr. í landþurrkun á Suðurlandi. Þetta er hreint framkvæmdaratriði svo sem eins og margt annað, t.d. að ráða fólk og gera eitt og annað. Þetta er ekki hlutverk löggjafarsamkundunnar. Í kjölfar þess sögðu nokkrir við mig að löggjafarsamkundan væri með fjárveitingavald og þetta væri hluti af fjárveitingavaldinu. Þá hafa menn illilega misskilið það hugtak eða alla vega hef ég misskilið það. Mér finnst nefnilega að löggjafarsamkundan eigi að setja framkvæmdarvaldinu markmið og veita henni fjármagn til þess að standa við þessi markmið og ef ekki er staðið við markmiðin, þá á löggjafarsamkundan að gera athugasemdir við framkvæmdina og ef illa tekst til að kjósa þá nýja ríkisstjórn eða velja nýja ríkisstjórn. Svona lít ég á samspilið.

Góð hugmynd út af fyrir sig að kjósa nýja ríkisstjórn.

En það virðist komið í tísku hérna að löggjafarvaldið er á bólakafi í framkvæmdum og framkvæmdarvaldið er á bólakafi í að setja lög því að þeir dæla til okkar lögum, ráðherrarnir, sem við eigum að endurskoða og samþykkja. Stundum megum við ekki breyta stafkrók, sérstaklega þegar ASÍ eða Vinnuveitendasambandið hafa staðið að samningu viðkomandi lagafrv. Þetta er svona svipað og ef maður sendir ungling í skóla. Landsbyggðarþingmenn þekkja það eflaust. Unglingur er sendur í skóla og hann fær ákveðna fjárveitingu í hverjum mánuði. En það er ekki þar með sagt að honum sé sagt að hann eigi að fara þrisvar í bíó og kaupa svo og svo mikið af karamellum. Ó nei. Hann á að skila þeim markmiðum sem sett eru til náms, þ.e. koma heim með próf og standa sig vel í námi og fara ekki í sollinn. Það er það sem foreldrarnir leggja honum til sem veganesti. En þeir eru ekki að standa í því að kássast upp á með einstök framkvæmdaratriði, hvernig hann fer að því að ná þessum markmiðum. Það er svo líka önnur saga að um leið og löggjafinn fer að standa í framkvæmdum, þá ber framkvæmdaaðilinn ekki ábyrgð á viðkomandi framkvæmd. Þegar löggjafarvaldið fer að skipta sér of mikið t.d. af heilbrigðismálum og setja reddingar hér og þar, þá ber ríkisstjórnin ekki lengur ábyrgð á þeim málum. Það leiðir af sjálfu sér að of mikil afskipti löggjafarvaldsins draga úr ábyrgð framkvæmdarvaldsins. Það þýðir ekkert fyrir alþingismenn að spyrja: Af hverju er framkvæmdin svona þegar þeir hafa ákveðið það sjálfir? Þetta kom einmitt fram í umræðunni áðan, þ.e. að það er formaður fjárln. sem stendur hér og svarar fyrir alls konar gerðir sem í reynd eru gerðir framkvæmdarvaldsins. Herra forseti. Hver er stefna fjárln.? Hver er stefna fjárveitingavaldsins, þ.e. Alþingis? Hvar viljum við setja okkar peninga? Hvernig sjáum við þjóðfélag okkar eftir 20--40 ár? Hvað á t.d. að setja mikið í menntamál? Hvað á t.d. að setja mikið í heilbrigðismál? Hver er það í rauninni sem ræður þessu, herra forseti? Það eru þeir sem fara fram úr fjárlögum. Þeir ráða því. Þeir sem fara fram úr fjárlögum ráða því hvað fjárveitingavaldið setur mikla peninga í viðkomandi verkefni. Það er engin stefna. Það er ekki sagt: Við ætlum að mennta þjóðina því að það er mikilvægt fyrir þjóðina í framtíðinni að hún sé vel menntuð. Það er ekki sagt. Það er heldur ekki sagt að við viljum setja svona mikla peninga í heilbrigðismál og ekki krónu meir. Það er ekki sagt, heldur er sagt: Það er svo og svo mikil þörf þarna megin og þess vegna skal settur meiri peningur í það. En stefnan er engin. Ég held að það sé mjög hættulegt fyrir þjóðina ef hún missir allt sitt besta fólk úr landi eða á kannski ekkert gott fólk af því að það er allt ómenntað, en allir eru voðalega heilbrigðir. Herra forseti. Í fjárlagafrv. og í umfjöllun fjárln. vantar lífeyrisskuldbindingar að miklu leyti. Þær hafa vaxið óðfluga og það er tekin sú stefna að hækkun lífeyrisskuldbindinga vegna launahækkana og vegna verðlags skuli fært yfir á efnahagsreikning eins og hjá fyrirtækjum en áunnin hækkun skuli færð til gjalda, 3,8 milljarðar af 10,5. Það eru ákveðin rök fyrir þessu. En þá þurfa menn líka að skoða ávöxtunarkröfuna sem notuð er við útreikningana á lífeyrisskuldbindingunum. Þar er gert ráð fyrir 2% í dag. En þar sem launin hækka miklu meira en verðlag þessa stundina, þá er sú ávöxtunarkrafa orðin mjög hæpin og það þyrfti hugsanlegt að lækka hana niður í 1% eða jafnvel niður í 0% og þá stóraukast skuldbindingarnar þannig að menn þurfa að hafa samræmi þarna á. Auk þess var nýlega gerður kjarasamningur við kennara sem eykur þessa skuldbindingu ríkissjóðs. Þó að kennarar semji við sveitarfélögin, aukast skuldbindingar ríkissjóðs um 7,5 milljarða á samningstímanum. Og það liggur fyrir hvernig þetta verður þannig að skuldbindingin er þegar fallin til. Og þetta er ekki inni í fjárlagafrv. Þetta hefur ekkert verið rætt í fjárln. Mér finnst mjög brýnt að Alþingi átti sig á þeim gífurlegu lífeyrisskuldbindingum sem eru að hrannast upp við sjóndeildarhringinn og fara vaxandi. Herra forseti. Eitt sinn vann ég hjá Síldarverksmiðjum ríkisins og þá var viðkvæðið alltaf hreint ef maður var að slugsa í vinnunni: ,,Þetta er allt í lagi, ríkið borgar.`` Þetta var mjög ríkt hjá fólki. Ég var þarna unglingur og ég fór að velta fyrir mér, herra forseti, hvað þetta þýddi eiginlega, hvað þetta ríki væri, guð almáttugur eða eitthvað svoleiðis. Eftir smátíma og nokkra umhugsun og yfirlegu þá áttaði ég mig á því að ríkið væri ekkert annað en ég og allir hinir Íslendingarnir þannig að menn voru alltaf að segja að ég ætti að borga, ég og allir hinir. Þetta er ákaflega ríkt með mönnum, jafnvel enn í dag, að það er ríkið sem á borga. Það er einhver svona guð almáttugur. Stundum er hann óskiljanlega nískur eins og menn heyra hérna á ræðum þingmanna. Hann vill ekki gera þetta og hitt, góð mál, allt góð mál. En stundum er þetta ríki örlátt og það er hægt að láta það gera hitt og þetta fyrir mann. En hver er þetta ríki? Það eru að sjálfsögðu við. Mér finnst ánægjulegt að það er í vaxandi mæli farið að skína í gegn hjá hv. þm. að ekki sé hægt að reka ríkissjóð eins og einhverja óþekkta stærð, hann verði að skila afgangi, það sé ekki hægt að reka hann með halla. Þetta er að koma í ljós. Og þrátt fyrir það að hér rigni núna inn --- ég hef ekki haldið tölu á því -- öllum breytingartillögunum sem allar eru til þess að auka útgjöld, allar, hver einasta, þá heyri ég sífellt meira í gegn að menn vilja samt hafa ríkissjóð góðan, þ.e. hallalausan. Staða ríkissjóðs hefur batnað mjög mikið á undangengnum árum, verulega mikið og það er mikið ánægjuefni og ber að þakka hæstv. fjmrh. það, þó að hann sé nú ekki viðstaddur umræðuna, og hugsanlega fjárln. að einhverju leyti. Við skulum gera okkur grein fyrir því, hv. þingmenn, að það er mjög erfitt að standa á bremsunni þegar vel gengur. Það þarf mjög sterk bein til að þola góða daga. Það má kannski segja að það sé afrek að ná ríkissjóði hallalausum. Hins vegar lít ég þannig á að eins og dæmið er lagt fyrir okkur núna, þá séu fjármál ríkisins, fjárlögin, algjörlega óviðunandi. Nú er mikið góðæri. Það gengur vel. Ríkið ætlar að selja eignir fyrir nærri 2 milljarða og samt er kominn 1 milljarður í halla. Reyndar á eftir að taka tekjurnar inn sem hugsanlega bæta þetta eitthvað, en samt mun afgangi fjárlaga verða haldið uppi með sölu ríkisfyrirtækja eða ríkiseigna og það er ekki nægilega gott. Hvað er hægt að gera? Það er hægt að draga saman útgjöld eða auka tekjur. Ég held að það að auka tekjur sé ákaflega hæpið vegna þess að Ísland er komið í samkeppni við erlend lönd um vinnuafl, um unga fólkið okkar og við verðum að fara að huga að því að við getum ekki rekið ríkissjóð með halla og myndað miklar vaxtagreiðslur. Nú má segja að nánast allur tekjuskattur einstaklinga fari í að borga vexti af skuldum ríkissjóðs, þ.e. halla ríkissjóðs undangenginna ára. Þetta finnst mér ekki ganga upp. Við megum ekki hegða okkur svona gagnvart unga fólkinu. Við megum ekki hegða okkur svona gagnvart framtíðinni. Að sjálfsögðu verðum við að ná því marki að reka ríkissjóð hallalausan og án þess að selja eignir. Það ætti að vera markmið okkar. Herra forseti. Það er oft munur á því að skilja og trúa. Menn skilja það að ekki má reka ríkissjóð með halla en þeir trúa því ekki. Menn skilja að það sé ekki í lagi að safna erlendum skuldum en menn trúa því ekki og þeir vinna öðruvísi, þeir hugsa öðruvísi. Þeir gera sífelldar kröfur á ríkissjóð án þess að átta sig á því að þeir séu um leið að krefjast þess að ríkissjóður sé rekinn með halla. Þetta þurfa hv. þm. að hafa í huga þegar kemur að afgreiðslu fjárlagafrv. 

Forseti biður um hljóð í þingsal.

Eins og ég gat um, herra forseti, þá er munurinn að skilja og trúa sá að menn geta skilið hlutina og vitað að ekki megi gera þetta og hitt en þeir trúa því ekki og hegða sér ekki í samræmi við það. Ég held að það sé mjög mikilvægt að á milli 2. og 3. umr. taki fjárln. sig til og reyni eins og hún mögulega getur að skera enn frekar niður. Það er eitt sem ég vilda hafa rætt, herra forseti, og það eru opinberar framkvæmdir. Nú eru geysilega miklar framkvæmdir í gangi í landinu, erlendar fjárfestingar í stórum stíl og það er fyrirséð, það er vitað, hvenær þær eru búnar. Það verður árið 1999 sem þessar framkvæmdir klárast. Og hvað þá? Á sama tíma erum við með óbreytta framkvæmd ríkissjóðs bæði í vegamálum og flugmálum og í nánast öllum málum alls staðar. Þar er ríkið að keppa við þessar framkvæmdir í orkuverum og að sjálfsögðu er mannskapurinn kátur. Fólk er ráðið og vélar keyptar og allt fer á fleygiferð og það fer að vanta fólk og það er skortur á fólki. En hvað gerist árið 2000? Þá sitja verktakarnir uppi með allt of stóran vélakost, of mikinn mannskap og allt í einu kemur atvinnuleysi. Ég hefði gaman af að vita hvort þetta hafi verið rætt í fjárln. Hvort menn hafi ekki hugað að því að taka svo sem eins og helminginn af vegáætluninni og flytja hana til ársins 2000, bara eitilharðir og kaldir og sagt: Það er þjóðhagsleg nauðsyn að taka hluta af framkvæmdunum á næsta ári og flytja til ársins 2000 vegna þess að þá vantar framkvæmdir. Ég get ekki séð að þá verði komið nýtt álver til að fylla upp í þetta gat. Það er því ákaflega óskynsamlega hvernig að málum er staðið með framkvæmdagleði ríkis og sveitarfélaga. Menn keppast við að framkvæma núna í samkeppni við þá erlendu aðila sem eru að fjárfesta hérna. Ég ætla ekki að nefna þær framkvæmdir sem eru í gangi. Þær eru svo margar að ég kæmist ekki yfir það. En árið 2000 er ekki neitt og hvað ætla hv. þm. að gera þá?

Herra forseti. Hv. þm. ræddi afskipti löggjafarvalds af framkvæmdarvaldi og afskipti framkvæmdarvalds af löggjafarvaldi. Við höfum heyrt þetta allt áður frá hv. þm. en þessi málflutningur hans er nú orðinn, satt best að segja, herra forseti, nokkuð þreytandi einfaldlega vegna þess að hann er hluti af ríkisstjórnarmeirihlutanum. Alþingi fer með fjárveitingavaldið og ég vil gjarnan fá að vita, herra forseti, hvar tillögur og áherslur þingmannins eru. Vill hann verja minna til menntamála? Vill hann verja minna til heilbrigðismála? Mun hann leggja fram tillögu um niðurskurð til vegamála upp á 3,5 milljarða, eins og hann sagði hér áðan? Kemur fram tillaga til atkvæðagreiðslu á morgun um það? Stendur hv. þm. einhvern tíma við þau orð sem hann segir hér í þessum ræðustól? Það er ósköp gott fyrir Sjálfstfl. að flagga hv. þm. Pétri H. Blöndal hér öðru hvoru, svona í stjórnarandstöðu, þ.e. manninum sem greiðir atkvæði í nær hverju einasta máli með ríkisstjórninni. Þá er betra að hv. þm. segi sig í andstöðu við ríkisstjórnina. Ég fagna því ef hann vill standa að því með okkur að bera fram vantraust á ríkisstjórnina eins og hann ræddi hér um að ætti gera ef hún stæði sig ekki í stykkinu varðandi eftirlit með ýmsum þáttum. Hann tekur oft dæmi um það að víða sé pottur brotinn. Ég býð hann velkominn að skrifa upp á tillögu með okkur stjórnarandstæðingum um það efni. Maður verður að láta margt yfir sig ganga og allt í lagi með það í pólitískri umræðu en ég er satt best að segja, herra forseti, búinn að fá dálítið nóg af þessum málflutningi hv. þm. þó svo ég virði skoðanir hans mjög mikið og hafi átt við hann gott samstarf. En þetta er ekki mjög uppbyggilegur og heiðarlegur málflutningur sem hér er hafður í frammi.

Herra forseti. Varðandi það að ég gagnrýni hlutina, þá er ég aðallega að gagnrýna hv. Alþingi sjálft, hvernig það stendur t.d. að fjárlagagerð. Það er ég að gagnrýna. Ég gagnrýni að það sé að taka ábyrgðina af framkvæmdarvaldinu. Um það hvort ég hafi komið með einhverja tillögu um að minnka halla ríkissjóðs. Já, ég hef gert það. Ég hef komið með tillögu um það að fella niður sjómannaafslátt sem kostar ríkissjóð 1,6 milljarða á ári. Og ég man ekki eftir að hv. þm. hafi tekið undir það. Ég hef líka margoft sagt að ég vildi sjá meiri og þyngri áherslu á menntamál vegna þess að ég tel að það sé þjóðinni lífsnauðsyn á þessari öld upplýsinga og menntunar að hafa vel menntað fólk, vel menntaða unglinga sem yrðu menntaðir eins og mögulegt er. Ég hef lagt fram þáltill., sem kostar reyndar heilmikla peninga, um að tölvuvæða allt menntakerfið. Báðar þessar tillögur eru til umfjöllunar í nefnd. Ef þær yrðu samþykktar þá vegast þær nokkurn veginn á og gefa ríkissjóði sömu tekjur og þær kosta en breyta áherslum, hv. þm., þannig að ég tel mig ekki algerlega hafa verið aðgerðalausan í að ná fram þessum markmiðum. En ég var aðallega að gagnrýna hv. Alþingi sjálft.

Herra forseti. Það er ekkert sérstaklega málefnaleg umræða þegar einn þingmaður kemur og gagnrýnir Alþingi sjálft fyrir vinnubrögð. Hv. þm. er hluti af stjórnarliðinu. Hann á að láta skoðanir sínar koma þannig fram að þær endurspeglist í stjórnarstefnunni. Það væru hin réttu vinnubrögð. Hann segist gagnrýna Alþingi fyrir vinnubrögð við fjárlagagerð. Ég bendi á hina merku löggjöf um fjárreiður ríkisins sem við stóðum reyndar öll sameiginlega að og er mjög mikil endurbót á vinnu varðandi fjárlög ríkisins. Mér finnst þetta ekkert sanngjarn málflutningur. Hv. þm. talar hér um að hann vilji menntatillögur og tölvutillögur. Gott og vel. Þá kemur í ljós í fyrramálið hvernig hann greiðir atkvæði með tillögum okkar stjórnarandstæðinga sem eru um það að auka fjárveitingar til háskólans, sérstaklega til tölvumála, eyrnamerkt í anda þingmannsins. Sjáum nú á morgun hvernig hann greiðir atkvæði, hvort hann greiðir atkvæði með stjórninni eða með stjórnarandstæðingunum, eftir sannfæringu sinni eða gerir eins og hann gerir hvað eftir annað, að hopa frá málinu eftir að hafa gagnrýnt það eins yfirborðskennt og honum hættir til í þessum ræðustól.

Herra forseti. Hv. þm. vill endilega að ég sé hluti af stjórnarliðinu og að sjálfsögðu er ég það og styð hæstv. ríkisstjórn. En að ég skuli þurfa hlíta einu og öllu, eins og hv. þm. vill hafa það, get ég ekki fallist á. Ég held nefnilega að þingmenn eigi allir að hafa sjálfstæða skoðun á hlutum og að sjálfsögðu styðja þau mál sem þeir kæra sig um og vega þar og meta hagsmuni hver fyrir sig. Varðandi það hvort ég samþykki og styðji þær tillögur sem stjórnarandstaðan er með um aukafjárveitingar til háskólans þá er það þannig, eins og ég gat um í ræðu minni, að ég tel það lífsspursmál að halda ríkissjóði hallalausum og ég get ekki stutt frekari útgjöld en menn hafa komist að niðurstöðu um, heldur en tillögur fjárln. gera ráð fyrir. Ég bara get það ekki. Ég get ekki komið með útgjöld án þess að koma með tekjur á móti.

Við erum með tekjutillögu. Viltu hana líka?

Ef ég er sammála þeim tekjutillögum þá getur það komið til greina. En ég efast um að ég sé sammála þeim því þær eru eflaust einhvern veginn úr lausu lofti gripnar.

Virðulegur forseti. 2. umr. fjárlaga gefur alltaf tilefni til þess að ræða ýmsa þætti sem snerta fjárlagagerðina og einstakar tillögur. Ég ætla að reyna að takmarka mig fyrst og fremst við það svið sem ég hef komið nálægt varðandi fjárlagagerðina að þessu sinni, þ.e. það sem snýr að umhverfisnefnd þingsins og umhverfismálum og það sem varðar tillögur í fjárlagafrv. þar að lútandi. En áður en ég kem að því vildi ég nefna fáein atriði sem ég sé ástæðu til að víkja að auk þessa. Fyrst af öllu eru það ný vinnubrögð að því er varðar fjárlagagerðina og samskipti við aðrar fastanefndir þingsins sem upp voru tekin á þessu þingi að tilmælum forsrn. þingsins, þ.e. skiptingu svonefndra safnliða sem hv. formaður fjárln. vék að í framsöguræðu sinni í morgun. Þar er vissulega um nýmæli að ræða og ég tel af þeirri reynslu sem fékkst nú þurfi kannski að gæta svolítið að öðrum vinnubrögðum á næstunni eða framvegis varðandi þessi efni. Það er sannarlega hið besta mál að aðrar fastanefndir en fjárln. komi að fjárlagagerðinni með öflugri hætti en verið hefur. Það var ágætt nýmæli sem upp var tekið á sínum tíma að tryggja meiri breidd í vinnu að fjárlagagerðinni og tengja þingnefndir aðrar en fjárln. við fjárlagagerðina. Þetta var í framhaldi af breytingu á þingsköpum 1991 og ef til vill var hugmyndin þá --- ég segi ef til vill vegna þess að ég hef ekki sérstaklega athugað það nú en mig minnir að hugmyndir hafi verið um það að þetta yrði meira og öflugra en gerst hefur síðan. Ég er ekki að kenna neinum sérstökum um, síst af öllu fjárln., að því hafi ekki verið framfylgt. Ég held að nokkuð skorti á að fjárlagafrv. sé af hálfu hæstv. fjmrh. lagt fyrir þingið í þeim búningi að auðvelt sé að tryggja afskipti fagnefnda eða annarra fastanefnda þingsins að fjárlagagerðinni með þeim hætti sem æskilegt væri. Ég sakna þess mjög í sambandi við fjárlagafrv. og er hér vissulega, virðulegi forseti, um að ræða mál sem hefði verið ástæða til að ræða við 1. umr. fjárlaganna en ég leyfi mér að fara nokkrum orðum um þetta hér við 2. umr. Það vantar mikið á að stefnumörkun eða vísir að stefnumörkun fylgi af hálfu hæstv. fjmrh. með fjárlagafrv. tengt grg. þess. Það má finna ágæt dæmi þess á þingum nágrannalandanna í sambandi við fjárlagafrumvörp að þar eru mál lögð fyrir með allt öðrum og skilmerkilegri hætti en hér gerist þar sem veitt er yfirlit yfir stefnumörkun viðkomandi ríkisstjórnar til viðkomandi mála og áherslur hennar skýrðar um leið í sambandi við það fjárlagafrumvarp sem fram er lagt. Það er ekki gert hér og hefur ekki verið nema með mjög almennum hætti í grg. með fjárlagafrv. og ég lýsi eftir því að reynt verði að bæta þar úr. Ég hef vikið að þessu efni í sérstöku áliti sem ég lét fylgja af minni hálfu, virðulegi forseti, til fjárln. sem ég vík að á eftir og snertir m.a. safnliðina og skiptingu þeirra en líka þessa almennu áherslu. Ég kynntist því fyrir allnokkrum árum í Noregi hvernig þar er t.d. haldið á stefnumörkun varðandi umhverfismál í tengslum við fjárlagagerð. Þar fylgir fjárlögunum eða fylgdi, ég hef ekki kannað það sérstaklega varðandi þetta fjárlagaár þar í landi eða síðasta en þetta er ekki fyrir löngu síðan, þá fylgdi fjárlagafrumvarpinu mjög greinargott yfirlit um stefnu viðkomandi ríkisstjórnar í umhverfismálum og sérstakt fylgirit, fyrir utan hina almennu greinargerð með fjárlagafrumvarpinu, sem kallað var græn bók þar sem voru skráð og færðar upp fjárveitingar til einstakra verkefna, ekki aðeins á vegum umhverfisráðuneytis Noregs heldur varðandi framlög á vegum annarra ráðuneyta sem auðvitað eiga og eru í einhverjum mæli að sinna því sem flokkast undir umhverfismál. Þannig fær þingið og þeir sem um málin fjalla mjög skýra mynd af viðkomandi sviði og hvert verið er að fara á viðkomandi sviði. Við getum tekið annað svið, virðulegur forseti, sem hér hefur verið mikið rætt á þessum fundi í sambandi við fyrirliggjandi fjárlagafrv. þ.e. heilbrigðismálin. Mér finnst að afar mikið skorti á að sá málaflokkur hafi verið lagður fyrir þingið í tengslum við fjárlagafrv. sem vert væri. Hið sama gildir auðvitað um menntamál og önnur málasvið. Það gæfi þinginu og fjárln. þingsins og viðkomandi öðrum fastanefndum, sem við köllum stundum fagnefndir, miklu betri möguleika til að fjalla um mál og leggja mál fyrir þingið. Þetta varðar ekki síður almenning utan þings þannig að menn fái sæmilegan skilning á viðkomandi máli, málasviði og stöðu þess. Mér þætti vænt um, virðulegur forseti, að einhver viðbrögð af hálfu talsmanna fjárln. yrðu við þeim hugleiðingum sem ég hef reifað í máli mínu. Mér finnst skipta miklu máli að í tengslum við afgreiðslu fjárlagafrv. þessa árs komi fram hugmyndir og vísbendingar um það sem gæti horft til betri vegar varðandi fjárlagagerð. Ég nefndi það í mínum þingflokki þar sem við fengum embættismenn, virðulegur forseti, frá fjmrn. til að skýra breytta uppsetningu fjárlagafrv. Þar var þetta mál svolítið rætt við þá hina sömu. Þar var m.a. fært til málsbóta fyrir það að grg. fjárlagafrv. er að sumu leyti enn þá rýrara en verið hefur á undanförnum árum, að farið hafi svo mikil vinna í hið breytta form fjárlaganna, hinn breytta grundvöll sem hér hefur verið lagður og ekkert er nema gott um það að segja. Vissulega hljóta menn að taka eitthvert tillit til þess að kannski er ekki efni til að taka stórt á þegar verið er að breyta svo þýðingarmiklum þáttum. En þetta varðar framtíðina og skiptir að mínu mati mjög miklu varðandi uppsetningu fjárlagafrv. Ég ætla þá að víkja aðeins frekar að hinum svonefndu safnliðum og leyfi mér að vitna til þess sem hv. formaður fjárln. sagði í morgun samkvæmt handriti sem mér var afhent af hans ræðu en ég kom aðeins of seint til þingfundar af sérstökum ástæðum í morgun, virðulegur forseti. Ég leyfi mér að vitna í þetta: ,,Sú nýjung var nú tekin upp að svokölluðum safnliðum með úthlutun fjármagns til ýmiss konar félagasamtaka og ákveðinna verkefna var falið fagnefndum auk hefðbundinna umsagna fagnefnda um þætti sem tilheyrðu málefnasviði þeirra í frv. Þessi nýbreytni gafst í heildina vel og ég þakka nefndarmönnum í fagnefndum fyrir þá vinnu sem í þessa skiptingu var lögð, ... Hér er ekki um miklar fjárhæðir að ræða miðað við heildina en margir umsækjendur eru um hituna. Heyrst hefur sú skoðun að Alþingi ætti að framselja þessa úthlutun til ráðherra viðkomandi málaflokka. Ég tel hins vegar`` --- það er hv. formaður fjárln. sem verið er að vitna til --- ,,ekkert að því að þingmenn hafi þessi tengsl við hin ýmsu samtök á sviði menntunar, menningar, líknar- og heilbrigðismála, sem sækja m.a. um fé undir þessum málaflokki.`` Ég hef undir höndum það bréf sem sent var til formanns fjárln. 21. október 1997. Þar kemur skýrt fram hver áformin voru í þessum efnum. Mér sýnist að í heldur mikið sé lagt og á kannski heldur óskýrum forsendum að þessu sinni og málið sé óþarflega seint upp tekið gagnvart fjárlagavinnunni og íhuga þurfi hvernig með skuli farið og hvernig á skuli tekið við næstu fjárlagagerð. Vert er að hafa í huga að ekki er um háar fjárhæðir að ræða oft og tíðum. Varðandi umhvn. þingsins sem ég starfa í, þá held ég að safnliðurinn sem svo er merktur í frv. nemi 10 millj. kr. og hafi verið skertur verulega frá síðasta ári eða úr 18 millj. Þetta er sagt eftir minni, virðulegur forseti. Það lá í rauninni ekkert fyrir af umsóknum nema ein, í hæsta lagi tvær, í þennan safnlið og það varð niðurstaða meiri hluta í fjárln. sem skilaði áliti að ekki væri rétt að skipta safnliðum, það væri ekki rétt að taka á þeirri einu eða tveimur umsóknum sem fyrir lágu varðandi fé úr þessum safnlið eða til þingsins. Það var ekki ósk um úthlutun úr safnlið sérstaklega heldur bara almennt erindi sem sent hafði verið fjárln. um tiltekna fjárveitingu. Auðvitað var nefndinni nokkur vandi á höndum og spurning vaknaði að sjálfsögðu: Á að fara að gera tillögur um það sem á vantar þannig að nefndin taki upp úr sínum hatti tillögur frá eigin brjósti til að deila út þessum safnlið. Þetta varð ekki niðurstaðan. Ég taldi rétt og lét það koma fram í sérstöku áliti mínu til fjárln. að verða við þeirri ósk sem fyrir lá í þessu efni þó að ég tæki einnig undir efasemdir um málsmeðferðina almennt séð og er að skýra mín sjónarmið að þessu leyti hvað þetta varðar. Ég held að það sem hv. formaður fjárln. sagði, virðulegur forseti, í sinni framsögu að þó að það sé ágæt hugsun sem þar kemur fram, þá er mjög erfitt að verða við henni hér og nú á þessum tíma vegna þess að almenningur utan þings veit ekkert um þessi breyttu vinnubrögð, veit ekkert um að þarna sé matarholu hugsanlega að finna. Ég er alveg sannfærður um að ef og eftir að vitneskja berst um það, þá mun ekki skorta umsóknir um fjárveitingar því að þörfin er auðvitað mjög víða. Það er annað atriði sem snertir almenning í sambandi við þetta stóra mál sem við ræðum hér, fjárlagagerð. Það er spurningin um miðlun upplýsinga af hálfu Stjórnarráðsins, af hálfu fjmrn., um möguleika almennings og almannasamtaka til að leita eftir framlögum af ríkisins hálfu, að reglurnar þar að lútandi séu skýrar, leikreglurnar sem ljósastar og hvert eigi að beina erindum. Mér er kunnugt um að um þetta efni ríkir mikil óvissa, lítil þekking úti í samfélaginu og það er mjög tilviljunum háð hverjir kunna að bera sig eftir björginni og geri það á þá leið sem líkleg er til árangurs. Þarna finnst mér að þurfi að gæta samræmis, þarna þurfi að miðla upplýsingum til almennings með auglýsingum. Mér er vissulega kunnugt um að þetta er gert í vissum tilvikum að auglýst er í blöðum eftir slíku eða eitthvað sem tengist þessu. Ég hef ekki sett mig sérstaklega inn í það en mér er þó kunnugt um að það hafi verið gert m.a. varðandi viðtöl við fjárln. þannig að það á að liggja fyrir. Virðulegur forseti. Til að gera langa sögu stutta að þessu leyti, þá ætla ég að leyfa mér að vitna til þeirrar álitsgerðar sem ég lét fylgja séráliti mínu um frv. til fjárlaga fyrir árið 1988 sem minni hluti umhvn. Það er prentað sem fskj. með áliti meiri hluta fjárln. og ég held að tryggara sé að vitna beint í það. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Undirritaður, sem skipar minni hluta umhverfisnefndar, vekur athygli á afar alvarlegri stöðu`` --- og þá kem ég líka að umhverfismálunum og hef það sem formála fyrir ýmsu því sem á eftir kemur og ég ætlaði að gera að meginmáli hér --- ,,sem er að skapast í umhverfismálum hérlendis, m.a. vegna allsendis ónógra fjárveitinga árum saman til stofnana og verkefna á vegum umhverfisráðuneytis. Sá vandi sem af þessu hlýst hleður utan á sig og niðurstaðan birtist í versnandi ástandi umhverfismála hér á landi á mörgum sviðum. Í fjárlagafrumvarpi er engin tilraun gerð til að varpa ljósi á stöðu eða fjárþörf umhverfismála hérlendis. Þarf ekki að leita lengra en til Noregs til góðra fyrirmynda um undirbúning fjárlagagerðar á þessu sviði þar sem að jafnaði fylgir sérstök ,,græn bók`` með fjárlagafrumvarpi. Eru þar og í greinargerð með norska fjárlagafrumvarpinu dregnar fram fjárveitingar og tillögur vegna næsta árs til umhverfismála óháð því hvaða ráðuneyti fer með og fjármagnar einstaka þætti. Er þetta borið saman við stefnu og áherslur stjórnvalda og fæst þannig sæmileg heildarmynd sem sýnir hvert stefnir um málaflokkinn af hálfu stjórnvalda og fjárveitingavalds. Enga slíka viðleitni er að finna í fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi fyrir árið 1998. Er þar raunar um augljósa afturför að ræða frá frumvörpum síðustu ára og var þó ekki úr háum söðli að detta. Greinargerð með frumvarpinu að því er varðar umhverfisráðuneytið er í brotum og einskis samræmis gætt. Hlaupið er yfir stórar stofnanir án þess að nokkuð sé um þær fjallað, Hollustuverndar ríkisins t.d. í engu getið í greinargerð! Ekki er hirt um að gefa heildstæðan samanburð á framlögum milli ára. Af hálfu umhverfisnefndar var leitast við að afla upplýsinga frá umhverfisráðuneyti og stofnunum þess til að fylla í eyðurnar. Það tókst þó ekki nema að nokkru leyti á þeim skamma tíma sem nefndin hafði til að fjalla um frumvarpið. Yfirsýn umhverfisráðuneytis yfir málefni stofnana þess, fjárveitingar sem annað, virðist enn lakari en áður og er m.a. borið við breyttri tilhögun við fjárlagagerð og auknu sjálfræði stofnana um ráðstöfun fjármagns. Á sama tíma og stjórnvöld víða erlendis gera sér ljósari en áður þá staðreynd að sporna verður við sívaxandi mengun og annarri umhverfisvá er flest látið reka á reiðanum hérlendis. Við þessar aðstæður ætti umhverfisnefnd Alþingis að setja fram skýrar kröfur um úrbætur og aukið fjármagn þar sem þörfin er brýnust. Meiri hluti nefndarinnar kaus ekki að standa þannig að máli heldur setur fram álit sem lítið gagn er að fyrir málaflokkinn og fjárlaganefnd. Undirritaður kemst ekki hjá því að vekja athygli á hversu óheppilegt það er`` --- hér kemur nýr þáttur, virðulegur forseti, sem gott væri einnig að fá viðbrögð við --- ,,fyrir vinnulag fagnefnda, sem að tillögum forsætisnefndar er nú ætlað aukið hlutverk með skiptingu svo nefndra safnliða, að í nefndunum skuli sitja fulltrúar sem jafnframt eiga sæti í fjárlaganefnd þingsins. Ljóst er að þingsköp hamla ekki slíkri tilhögun, en ástæða væri til að breyta þeim og tryggja að þeir sem í fjárlaganefnd sitja hverju sinni skuli ekki kosnir í aðrar fastanefndir þingsins. Væri slíkt eflaust einnig til bóta fyrir vinnu og verklag fjárlaganefndar.`` Virðulegur forseti. Ég tek skýrt fram að hér er á engan hátt verið að víkja að einstaklingum eða þeim sem lúta þeirri reglu sem nú er uppi, að sjálfsögðu ekki, heldur er eingöngu um ábendingu almenns eðlis að ræða. Ég læt tilvitnun í álitið lokið en því fylgja nokkrar beinar tillögur og ábendingar er snerta einstaka liði fjárlagafrv. að því er varðar umhvrn. Um það efni má segja að á sumu af því var tekið af hálfu hv. fjárln. og orðið við óskum sem auðvitað komu víða að og lágu fyrir hv. fjárln. þó að ég væri að minna á það sérstaklega í mínu áliti. Ég nefndi fyrst af öllu Hollustuvernd ríkisins og geri á sérstöku þskj. brtt. við fjárveitingu til þeirrar stofnunar. Ég kem kannski nánar að því á eftir efnislega. Það var lítils háttar hækkun á framlagi vegna tiltekins verkefnis, mig minnir varðandi loftgæðin, loftgæðatilskipun Evrópusambandsins, tengt því sem hv. fjárln. leggur til nú við 2. umr. en það er svo afar langt frá því að svara þeim þörfum sem uppi eru í sambandi við þessa stofnun. Um ýmsa aðra liði er um tillögur að ræða frá meiri hluta fjárln. eins og til Náttúruverndar ríkisins, Náttúruverndarráðs, Landmælinga Íslands, sem ég nefndi í mínu séráliti og allt er það góðra gjalda vert sem til rétts vegar horfir í þeim efnum og vil ég ekki draga úr því. Það sama gildir um rannsóknarstöðina á Kvískerjum svo að dæmi séu tekin þar sem um er að ræða tillögu ekki ósvipaða því og nefnd var í þessu áliti. Virðulegur forseti. Ég veit að það efni sem ég vék að varðandi setu fjárlaganefndarmanna í öðrum nefndum þingsins, þá er að sjálfsögðu um álitamál að ræða en ég tel að þetta sé samt þýðingarmikið mál, að afstaða verði tekin til þess og leita þar breytinga. Það háttar svo til, virðulegur forseti, að í umhvn. þingsins nú um stundir, svo dæmi sé tekið, sitja ekki færri en fjórir fulltrúar sem jafnframt eiga sæti í fjárln. þingsins og hefur orðið að haga störfum nefndarinnar með nokkru tilliti til þess í samkomulagi við forustu í fjárln. Það fer auðvitað ekkert hjá því, virðulegur forseti, að umfjöllun fagnefndar þar sem hátt í helmingur fulltrúa á sæti í fjárln. sjálfri, hlýtur að hafa áhrif á umfjöllunina þar sem viðkomandi aðilar telja sig hafa möguleika á því að beita sér í fjárln. með sínar áherslur, koma fram með þær þar varðandi það atriði sem ég hef nefnt sérstaklega, skiptingu safnliða, og fram koma tillögur um að skipta ekki því litla sem sótt er um, þá er alveg ljóst að svigrúm er síðan til þess að fjalla um það mál í fjárln. Þetta getur átt við um ýmsa fleiri þætti þó að ekki sé um sama atriði að ræða. Ég tel því að þetta sé mál sem brýnt er í raun að fá rætt og af því að virðulegur aðalforseti þingsins stýrir hér fundi, sem ég fagna, óska ég eftir að þetta efni, reynslan varðandi safnliðina, verði tekin til frekari umræðu í samráði við fjárln. sem og spurningin um það hvort eðlilegt og rétt sé að þeir sem sæti eiga í fjárln. þingsins eigi jafnframt sæti í öðrum fastanefndum. Ætla ég þá ekki að orðlengja það atriði frekar. Ég ætla þá, virðulegur forseti, að víkja að brtt. sem ég stend að og heimild er til að ræða, og ég vona að ég hafi hér undir höndum, þ.e. brtt. við frv. til fjárlaga á þskj. 506. Ég ætla að gera grein fyrir þeim tillögum sem þar er að finna og ástæðunni fyrir tillöguflutningnum í aðalatriðum. Ég fylgi því sem fram kemur á þskj. Þetta eru fimm tölusett atriði með undirliðum og kem þá fyrst að tillögu sem varðar sjútvrn., nánar tiltekið Hafrannsóknastofnun, þar sem gerð er tillaga af minni hálfu að veitt verði fé að upphæð 25,3 millj. kr. til rannsókna á áhrifum veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins. Þessi tillaga sem þykir kannski nokkuð stór í sniðum er flutt hér með vísan til fyrirliggjandi till. til þál. um sama efni og sem ég er flutningsmaður að, þar sem skorað er á ríkisstjórnina að gera Hafrannsóknastofnun kleift að gera átak í rannsóknum á áhrifum veiða og veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins á Íslandsmiðum. Til verkefnisins verði veitt afmörkuð fjárveiting næstu þrjú ár með hliðsjón af áætlun frá stofnuninni. Með þessari till. til þál., sem ekki er enn komin til nefndar, er að finna greinargerð sem Hafrannsóknastofnun tók saman að beiðni flutningsmanns. Það er bæði efnisleg greinargerð en einnig áætlun um fjárveitingu til slíks átaksverkefnis, skipt á þrjú ár. Sú tillaga sem ég hef tekið hér upp til að minna á þetta mál tekur beinlínis mið af þessari skiptingu og áætlun Hafrannsóknastofnunar til þessa verkefnis. Ég skil það auðvitað mætavel, virðulegur forseti, að fjárln. hefur ekki haft ástæðu til að fjalla um þetta sérstaklega. Ég mun ekki láta reyna á þetta efni í atkvæðagreiðslu við 2. umr. fjárlaga þannig að nefndinni gefst tækifæri til að skoða málið til 3. umr. ef vilji er til þess. En hér er um að ræða verkefni sem hvað heildina snertir er röskar 60 millj. kr. á þremur árum til þessa mjög svo mikilvæga verkefnis, sem er umgengni við hafsbotninn og áhrifin á lífsskilyrði og uppeldisskilyrði þeirra tegunda sem þar dafna og þar eiga heima og verða fyrir gífurlegu raski vegna veiða á okkar miðum, botnvörpuveiðanna sérstaklega. Ekki meira um þessa tillögu sérstaklega. Kem ég þá að öðrum lið sem er um ýmis verkefni hjá samgrn. Þar er gerð tillaga um að veittar verði 20 millj. kr. vegna rafknúinna farartækja. Hér er ekki hugmyndin að skjóta saman, virðulegur forseti, í bifreið fyrir ráðherra eða starfsmenn ráðuneytis eins og kannski mætti álykta af texta tillögunnar þó að það gæti auðvitað verið álitaefni og gæti haft sitt gildi að þar væri sýnt fram á notagildi rafknúinna farartækja, heldur er haft í huga að samgrn. beiti sér fyrir rannsóknum og úttekt á stöðu þessara mála og möguleikum í þessum efnum. Það er skammt að leita ástæðna til að taka þetta mál upp sérstaklega við þessa fjárlagagerð þar sem eru þeir samningar sem ég vænti að hæstv. umhvrh. hafi sett fangamark sitt undir eða menn í hans umboði austur í Kyoto í Japan fyrir fáum sólarhringum, og kalla á það að við breytum til í ýmsum efnum og reynum að nýta okkar eigin orkulindir eins og völ er á til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þessi tillaga tengist vissulega því máli og þeirri hugsun að nýta innlendar orkulindir til samgangna. Hér er ekki eingöngu um að ræða möguleika á rafknúnum bifreiðum sem eru þegar til staðar í einhverjum mæli og þar sem tækni fleygir fram, heldur er einnig sú hugsun að til álita gæti komið að koma hér upp járnbrautum, sem við köllum svo, í einhverju formi, sporvögnum eða farartækjum á teinum knúðum rafmagni. Ég held að full ástæða sé til þess, virðulegur forseti, að þau mál séu gaumgæfð og nokkru fjármagni sé varið í því skyni þegar á næsta ári. Það eru uppi tillögur, er mér kunnugt um, um að bæta samgöngur t.d. til Keflavíkur með tvöföldun Reykjanesbrautar. Það er ekkert óeðlileg áhersla borin fram af þingmönnum þess kjördæmis en allir þekkja nú málið og geta haft á því skoðun. En er það úr vegi, virðulegur forseti, að athuga og það sem fyrst hvort það sé raunhæfur kostur og skynsamlegt með tilliti til margs að leggja sporvagn, leggja spor og koma upp rafknúnum samgöngum í járnbraut til Keflavíkur, í gegnum byggðarlögin á leiðinni, til þess að draga úr umferð einkabíla og létta á þeirri umferð sem fer fram á Reykjanesbrautinni. Ég bið um að hugmynd af þessu tagi sé ekki tekin svo að verið sé að stefna þessu gegn einhverju. Mér eru fyllilega ljós rökin fyrir því að bæta aðstæður á Reykjanesbraut sem er slysagildra eins og dæmin sanna og auðvitað full þörf á að leita úrbóta. Þetta er nefnt hér sérstaklega vegna þess að þarna er tiltölulega fjölfarin umferðaræð og ekki löng auk þess sem þörfin á úrbótum er augljós. Það sama mætti auðvitað segja um ýmis önnur svæði. Nú fer mjög í vöxt að flytja vörur á landi, ekki aðeins varning til sölu í verslunum heldur hráefni af ýmsum toga landshorna á milli, m.a. fisk til úrvinnslu. Það hlýtur að hafa áhrif á forsendur og möguleika til að leita annarra úrræða en að flytja þetta á vöruflutningabílum með þeirri mengun og orkueyðslu sem því fylgir. Ég vek athygli á að t.d. leiðin austur á Höfn í Hornafirði er að mestu á sléttu landi, aðeins smáhaft sem auðvelt er að bora í gegnum, milli Dyrhólahverfis og Víkur í Mýrdal. Annars er þetta allt á sléttu landi. Það hlýtur að koma að því að lagt verði spor í kringum landið áður en langt um líður og aðrir hættir en nú tíðkast í við flutninga, ekki síst á varningi og þungaflutningum. Þá kem ég, virðulegur forseti, að tölul. 3 í þessari brtt. Ég ætla að fara orðum um fjóra liði. Í fyrsta lagi vil ég minnast á tillögu um að veittir verði til náttúrugripasafna á landsbyggðinni styrkir að upphæð 5 millj.kr. Hér er um að ræða óskipta upphæð. Hún fjallar um stuðning við náttúrugripasöfn utan höfuðborgarinnar, því hér í höfuðstaðnum er um að ræða náttúrugripasafn sem rekið er af hinu opinbera. Víða á landsbyggðinni eru náttúrugripasöfn og ég hef tekið eftir því að undanfarin ár hefur verið veitt fjárveiting til eins náttúrugripasafns sérstaklega og nú hefur hún verið hækkuð um 1 millj. Ég á við náttúrugripasafnið í Vestmannaeyjum. Það er vafalaust góðra gjalda vert og ástæða til að styðja við þá merku starfsemi, en ég hlýt að spyrja: Er þarna verið með einhverja sérreglu að því er varðar þessa stofnun, en láta aðrar sitja án stuðnings ríkisins? Mér er ekki kunnugt um að fyrir liggi opinber samningur milli rekstraraðila safnsins í Vestmannaeyjum og ríkisins, um fastan stuðning samkvæmt fjárlögum. Ég hygg þetta sé í þriðja sinn sem liður er sérmerktur að þessu leyti. Ég vakti athygli á því síðast, ekki með tillögu um það að dregið verði í land með þennan stuðning við Vestmannaeyjar, heldur með vísan til þess að auðvitað verði að vera einhver jafnræðisregla í gildi ef teknar eru upp fastar fjárveitingar með þessum hætti. Í umhverfisnefnd fékk ég frá ráðuneytinu þær skýringar að þetta hefði upphaflega verið samþykkt á Alþingi en síðan hafi ráðuneytið sérmerkt þetta vegna þess að Alþingi hefði samþykkt þetta einu sinni. Ég er ekki sáttur við þessa framsetningu og hef því flutt hér tillögu um óskiptan lið að upphæð 5 millj. kr. sem hliðstæð söfn á landsbyggðinni gætu sótt til. Skipting þeirra yrði ráðin af fjárln. þingsins á grundvelli umsókna og mjög gjarnan að fengnu áliti frá umhverfisnefnd þingsins. Engin skuldbinding þarf að fylgja því að nota allan liðinn ef ekki þykja rök fyrir umsóknum. Ég vænti þess að litið verði á þessa tillögu í ljósi þess sem hér er mælt. Virðulegi forseti. Hér er tillaga um fjárveitingu til félags sem kallar sig Félag um verndun hálendis Austurlands, 1 millj. kr. Félagið sótti um stuðning til fjárln. þingsins með erindi 7. október sl. Nú kann að vera að brugðist hafi verið við þessu efni. Mér gafst ekki tími til að fara yfir alla framsögu formanns fjárln. að þessu leyti, en það skýrist þá hér á eftir. Tillagan fylgdi frá fjárln. til umhvn. og var reyndar eina tillagan sem þangað kom. Ég studdi í mínu áliti þessa fjárveitingu en meiri hluti umhvn. tók ekki afstöðu og lagði til að liðurinn yrði óskiptur. Þar með var málum aftur vísað til fjárln. Mér þótti leitt að þetta varð niðurstaðan. Áður var verulega rúmt um í þessu efni og verði farið fylgja þessa reglu er auðvitað eðlilegt að viðkomandi fagnefnd taki afstöðu til umsóknar. Ég ætla ekki að lesa hér erindi félagsins en það ber fram skýr rök fyrir ósk sinni. Ég vona að á það verði litið af velvilja, hafi málið ekki þegar verið sett í farveg eins og vera kann. Ég gat ekki fylgst með í upphafi þessa fundar, skilagrein frá form. fjárln. Virðulegi forseti. Hér er tillaga merkt ,,Þjóðgarðar á miðhálendinu, undirbúningur``, að upphæð 5 millj. kr. til ýmissa verkefna á vegum umhvrn. Ástæða þessarar tillögu er sú að flutningsmaður hennar telur skynsamlegt og raunar aðkallandi að hafist verði handa um að afmarka og undirbúa friðlýsingu stórra hluta af miðhálendi Íslands með það að markmiði að gera hluta miðhálendisins að þjóðgörðum. Ég gæti varið talsverðu máli í þetta efni. Ég ætla ekki að gera það hér og nú en get vísað til þess að í umsögn til skipulags ríkisins eða samvinnunefndar um svæðisskipulag á miðhálendinu 10. desember sl. hef ég gert grein fyrir þessu efni. Þar ber ég fram óskir um að í framhaldi af auglýsingu eftir athugasemdum verði á svæðisskipulagi miðhálendisins tekið í athugun að koma upp nokkrum þjóðgörðum á miðhálendinu. Þar mundu jöklarnir á svæðinu mynda kjarnann. Á jöklana yrði litið sem hluta væntanlegra þjóðgarða og síðan lagt til þeirra svæði utan jöklanna. Þar eru stór svæði tengd jöklunum sem sumpart eru nú þegar undir friðun samkvæmt náttúruverndarlögum eða samkvæmt tillögu svæðisnefndarinnar sem skilað hefur sínu áliti. Í þessum tillögum skortir á að gefið sé til kynna hvernig tekið verði á málinu. Mjög margir í landinu hafa óskað eftir að miðhálendið verði lýst þjóðgarður og stundum einfalda menn málið með því að segja allt miðhálendið. Ég hef sagt m.a. úr þessum ræðustól að tillaga sé ekki raunsæ ein og sér, þó hugsjónin á bak við sé góðra gjalda verð. Þegar eru komin allveruleg áform um framkvæmdir á þessu svæði af ýmsum toga og svæðisskipulagsnefndin hefur tekið tillit til þess í sínum tillögum og gert ráð fyrir ákveðnum mannvirkjabeltum sem liggi þvert norður-suður, meðal annars um miðhálendið. En mikið er eftir af landi þar enn, og jöklarnir eru augljóslega almenningar, væntanlega að öllu leyti, þó ég hafi ekki farið yfir þetta mál sérstaklega. Auðvelt ætti að vera að telja þá til þjóðgarða og mörg aðliggjandi svæði þeirra og ná þannig tökum á verkefninu. Á því er mikil þörf. Ég geri raunar ráð fyrir, virðulegi forseti, að flytja mál um þetta efni á þingi áður en langt um líður. Sú hugsun sem að baki liggur ætti þá að vera þinginu ljósari. Slík tillaga gæti legið fyrir öðru hvoru megin hátíðanna. Þá er hér hér tillaga um áætlanir sveitarfélaga um sjálfbæra þróun. Það er tillaga um fjárveitingu upp á 5 millj. kr. Hún tengist tillögu sem verið hefur til meðferðar í umhvn. þingsins og er þar nú öðru sinni. Ég geri ráð fyrir, virðulegi forseti, að hún verði afgreidd frá nefndinni innan skamms svo sem um hefur verið talað í umhvn. Fyrir liggur minnisblað frá umhvrn. sem tekur undir að eðlilegt sé að hún verði samþykkt sem ályktun þingsins og æskilegt væri að með fylgdi fjárveiting til að auðvelda ráðuneytinu stuðning við þetta mál: áætlanir sveitarfélaga um sjálfbæra þróun. Í því sambandi er nefnd upphæðin 3--5 millj. kr. Þetta er bakgrunnur tillögunnar. Töluliður 4 á brtt. er um Náttúruvernd ríkisins, tillaga um þjóðgarða og friðlýst svæði, um fjárveitingu sem nemur 15 millj. kr. til viðbótar við þjóðgarða og friðlýst svæði og nægir af minni hálfu, virðulegi forseti, að vísa til erinda frá Náttúruvernd ríkisins um þetta efni, þeirra sem við í umhvn. þingsins fengum aðgang að á undirbúningsstigi fjárlagagerðar, og erinda sem bárust fjárln. 12. nóvember sl. um ýmis brýn verkefni á vegum Náttúruverndar ríkisins. Meiri hluti fjárln. gerir nú tillögur um smávegis viðbætur til Náttúruverndar ríkisins. Því miður tel ég það allsendis ófullnægjandi og leyfi mér því að leggja til hækkun frá fjárlagafrv. sem nemur 15 millj. kr. Kem ég þá, virðulegi forseti, að síðasta liðnum á þskj. 506 sem er um fjárveitingu til Hollustuverndar ríkisins. Efni væri til að ræða það mál en ég ætla að spara mér að fara mörgum orðum um þessa tillögu því fyrir liggur í þinginu sérstakt frv. sem varðar m.a. þessa stofnun og þá mun það mál rætt. En ég vísa til margítrekraðra erinda, sem snerta Hollustuvernd ríkisins, þar á meðal erinda til umhvrn. frá 21. apríl 1997, vegna frv. til fjárlaga. Ég leyfi mér að nefna, með leyfi forseta, að þar segir meðal annars: ,,Í þessum tillögum er aukning ríkisframlags til starfseminnar rúm 61 millj. kr.`` Þannig er beiðni stofnunarinnar sl. vor til ráðuneytisins. Það er síðan rökstutt, m.a. með þörf fyrir auknum mannafla. Stórar greinargerðir liggja að baki um þörfina fyrir slíkt og þetta efni er síðan ítrekað í erindi til fjárln. þingsins 10. nóv. sl. þar sem óskað er leiðréttingar frá fjárlagafrv. Tillagan sem ég flyt, sem rúmar samkvæmt hugsun minni einnig þær 10 millj. sem fjárln. hefur nú lagt til að verði komið fram sem hækkun vegna sérstaks verkefnis á vegum Hollustuverndar, er að heildarupphæðin, viðbótin við fjárlögin, verði 50 millj. kr. Það svarar til þess að hægt að sé ráða til starfa fimm starfsmenn eða bæta við fimm stöðugildum og smávegis til viðbótar sem er rétt til þess að verða við allra brýnstu þörf sem er í raun metin sem svartalágmark sem svo er kallað, 20 stöðugildi hjá stofnuninni. Ef öllu réttlæti væri framfylgt og gert ráð fyrir að stofnunin gæti sinnt lögboðnum verkefnum sómasamlega þá voru tillögur stjórnskipaðrar nefndar sem starfaði á vegum umhvrn. í hittiðfyrra og vísað var til við þáverandi fjárlagagerð. Það voru tillögur upp á um 60 stöðugildi sem mætti kannski þrengja niður í 40 og svo var óskað eftir því, það var algert svartalágmark, það voru 20,5 stöðugildi. Ekkert af þessu hefur síðan gengið eftir síðan. Nú er verið að leggja til breytingar á högum þessarar stofnunar sem leiða engan veginn til að draga úr þessari þörf sem slíkri en þær breytingar verða væntanlega ræddar innan tíðar í þinginu. Virðulegur forseti. Ég tel ástæðu til að koma á framfæri við þingið og fjárln. sérstaklega alvarlegri viðvörun af minni hálfu varðandi þessa stöðu. Hér er um að ræða þá stofnun í landinu sem er ætlað að sinna eftirliti og vöktum varðandi mengun og standa að fjölþættu starfi sem lýtur að því fyrir utan það að tengja Ísland þeirri laga- og réttarþróun sem fram fer innan hins Evrópska efnahagssvæðis sem við erum aðilar að og hefur aukið gífurlega starfsálag í stofnuninni. Virðulegur forseti. Ég hef reynt að gera grein fyrir breytingartillögum sem ég flyt við fjárlagafrv. Ég tek undir þær áherslur sem koma fram hjá minni hluta fjárln. um frv. Ég tek sérstaklega undir brtt. sem hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson og Svavar Gestsson flytja á þskj. 504 um aukið framlag til niðurgreiðslu á rafhitun til að jafna húshitunarkostnað. Ég þakka fjárln. og meiri hluta hennar fyrir margar og góðar skynsamlegar tillögur sem hún hefur borið fram og liggja fyrir við umræðuna. Ég ætla ekki að lengja tímann með því að fara í þau efnisatriði. Þar er margt sem horfir til góðs vegar í þeim efnum og ánægjulegt er að sjá margt af þeim tillögum sem þar eru sem ég mun vissulega styðja þegar þær koma til afgreiðslu og horfa til rétts vegar. Það er gott fólk, virðulegur forseti, sem starfar í fjárln. og leggur sig fram um störfin. Það tel ég alveg auðsætt og af kynnum af vinnu þeirra og ég vona að við náum að afgreiða frv. með gerðum breytingum og að litið verði til þeirra tillagna sem minni hluti í þinginu og einstakir þingmenn flytja.

Herra forseti. Það eru tvö atriði í athyglisverðri ræðu hv. 4. þm. Austurl. sem ég vildi koma inn á í stuttu andsvari. Það er um vinnu fjárln., vinnu við safnliðina, þingsköpin. Margt athyglisvert kom fram hjá hv. þm. um þau efni. Ég tel sjálfsagt og eðlilegt að fara yfir reynsluna af úthlutun safnliða, sett um það ákveðnar reglur að hækkun safnliða ætti að sækja um bréflega eða skriflega til fjárln. en það þarf að fara yfir þessa reynslu. Sömuleiðis hefur fjárln. kynnt sér fjárlagagerð á Norðurlöndum og fór hluti nefndarinnar m.a. sérstaka ferð til þess til sænska þingsins sem er að breyta fjárlagagerð sinni mjög mikið. Það er alveg rétt að það væri skýrara og greinarbetra að hafa með hverjum málaflokki inngang um stefnuna í viðkomandi málaflokki. Ýmsar fleiri úrbætur mætti gera, t.d. að ræða forgangsröð í ríkisfjármálum á vorþingi. Það kæmi alveg til greina og auðvitað þarf að vinna í framhaldi af þessu og þá í tengslum við breytingar á þingsköpum. Það er ekki verk fjárln. einnar að þróa þessa vinnu heldur að sjálfsögðu forsætisnefndar þingsins og þingsins alls. Ég tek undir að þægilegra væri fyrir formann fjárln. og aðra nefndarmenn ef þeir sætu bara í fjárln. en þetta allt saman yrði að taka til athugunar í vinnu við breytt þingsköp.

Virðulegi forseti. Ég þakka undirtektir frá hv. formanni fjárln. við ábendingar mínar. Mér er alveg ljóst að ekki verður tekið á þessu máli nema með eðlilegum upptökum í þinginu þar sem bæði forsætisnefnd þingsins hlýtur að hafa forustuna um þau efni í samvinnu við viðkomandi þingnefndir og þá sérstaklega fjárln. þingsins að því er varðar þessi efni. Það almenna mál sem ég vakti athygli á um setu manna í þingnefndum er bæði vegna þess vinnuálags sem því fylgir og þeirra sérstöku aðstæðna sem setu í fjárln. fylgja en einnig vegna þess að það er svona getur það skapað óeðlilega togstreitu eða óeðlilegar aðstæður ef fastanefndir þingsins gerast í vaxandi mæli beinir aðilar að fjárlagagerðinni og menn eru tvískiptir eða margskiptir hvernig þeir koma að því í sambandi við þau efni.

Herra forseti. Þau tvö nefndarálit sem eru einkum til umræðu, álit meiri hluta og minni hluta, og breytingartillögur meiri hluta fjárln. sýna okkur eina mjög athyglisverða staðreynd. Breytingartillögur meiri hluta fjárln. eru upp á 1,6 milljarða sem er um það bil 1% af fjárlögunum. Þessi tala er ekki óalgang í meðförum þingsins, að það stendur eftir 99% af fjárlagafrv. eins og það er lagt fram. Það eru gerðar óverulegar breytingar í meðförum þingsins þótt nokkrar tilfærslur séu auk þessarar upphæðar. Meginefni frv. er að það verði afgreitt með hálfs milljarðs kr. afgangi samkvæmt frv. en eftir 2. umr. verður hallinn væntanlega um einn milljarður. Síðan verður endurmetin tekjuáætlun, ekki verða lagðir á neinir nýir skattar að því er ég best veit, og hin endurmetna tekjuáætlun skilar væntanlega í kringum 1,5 milljörðum. Við erum því komnir aftur með upphafsstöðuna, afgang upp á hálfan milljarð. Þessi hálfi milljarður er fenginn þannig að meginhluti þeirrar upphæðar er vegna eignasölu en látum það nú vera. En það er ljóst af þessu, herra forseti, að fjárlagaafgreiðsla okkar og kannski fjárlagagerðin er ekkert sérstaklega markverð áætlun. Hún er að vísu mun betri en var á árum áður en samt sem áður er nokkurt áhyggjuefni að Alþingi kemur ekki í reynd mjög mikið að þessum heildarstærðum heldur fyrst og fremst framkvæmdarvaldið í formi frv. eins og það er lagt fram. Ég sé sérstaka ástæðu til þess að draga þetta fram vegna þess að við viljum oft gleyma því að við 2. umr. fjárlaga eigum við að líta einkum til frv. sjálfs, stefnunnar sem er í því en ekki að gera að meginatriði, þó að merkilegar séu, breytingartillögur meiri hluta fjárln. Við megum ekki missa sjónar af því hvað fjárlagafrv. hefur raunverulega í för með sér. Að mínu mati er ekki um að ræða góð fjárlög sem hér verða afgreidd og þau eru ekki skynsamleg í þeirri hagsveiflu sem við búum við núna. Ég hugsa að flestir hagfræðingar sem vilja leggja mat á þessa stöðu þjóðarbúsins og skoða fjárlögin væru sammála mér í því að fjárlögin ættu við þessar aðstæður að líta öðruvísi út. Þau ættu að vinna betur gegn þeirri þenslu sem er núna í hagkerfinu. Þetta er allt saman matsatriði en þessi fjárlög bera þess glöggt vitni að ekki eru mjög föst tök á efnahagsstjórnuninni og þótt á ábyrgð ríkisstjórnar sé eru þetta ekki óalgeng vinnubrögð hjá okkur þó að ytri aðstæður séu okkur hagstæðar. Hins vegar er ýmislegt sem er áhyggjuefni í þessari stöðu og birtist í fjárlagafrv. og fjárlögunum, einkum skuldasöfnun heimilanna og mjög mikill viðskiptahalli. Viðskiptahallinn leiðir til erlendrar skuldaaukningar og þetta fjárlagafrv. og afgreiðsla meiri hluta fjárln. breytir engu um að sett verður á næsta ári nýtt met í erlendum skuldum þjóðarbúsins. Þetta er áhyggjuefni og þetta þyrfti að draga mun skýrar fram í stjórnmálaumræðunni. Því er sömuleiðis ekki haldið nægjanlega til haga við erum með tiltölulega lítil opinber umsvif hér á landi sem endurspeglast í miklum kerfisvanda, einkum á tveimur sviðum sem hér hafa verið gerð að umtalsefni, þ.e. í menntamálum og velferðarmálum. Það er mjög athyglisvert, herra forseti, að skoða tölur yfir útgjöld til félags- og heilbrigðismála á Norðurlöndum sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, þ.e. hversu mikið við verjum af verðmætasköpuninni í þessa málaflokka. Þá kemur í ljós að við þyrftum að tvöfalda útgjöld okkar eða framlög til aldraðra og öryrkja. Þessi tvöföldun þýddi um það bil 30 milljarða kr. aukningu í þennan málaflokk. Sömuleiðis þyrfti að hækka fjárveitingar um eina 8 milljarða til fjölskyldna og barnafólks til að við værum sambærilegir við hin Norðurlöndin. Nú þarf að hafa í huga að velferðarkerfið og félagskerfið á Norðurlöndunum er mun umfangsmeira en hér á landi en þetta segir okkur samt að við erum töluvert fyrir neðan þá almennu velferð sem við berum okkur oft saman við. Ég vil vera sanngjarn í þessari ræðu og geta þess að útgjöld okkar til heilbrigðismála sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eru mjög svipuð og á hinum Norðurlöndunum. Það er dálítið athyglisvert miðað við þá umræðu sem hér hefur verið, en dregur samt vegna þess að heilbrigðismálin okkar eru ekki í góðu lagi, en það er e.t.v. fyrst og fremst vegna þess að áherslur okkar í heilbrigðismálum eru ekki réttar. Við höfum til að mynda mjög dýra öldrunarþjónustu hér á landi borið saman við nágrannalöndin. Við erum greinilega með rangt upp byggt kerfi á mörgum sviðum í heilbrigðismálum okkar og höfum ekki borið gæfu til að vinna úr því. Þetta hefur verið gagnrýnt harðlega í umræðunni, ekki einungis af stjórnarandstæðingum okkar en ég vil þó nefna hvassa og málefnalega gagnrýni af hálfu jafnaðarþingmannanna Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur og Össurar Skarphéðinssonar. Ég vil einnig draga fram ályktanir og málflutning hv. þm. Láru Margrétar Ragnarsdóttur sem er að því er ég best veit, herra forseti, eini þingmaðurinn sem er sérmenntaður á sviði sjúkrahúsrekstrar og hún kallaði fyrst og fremst eftir stefnumarkandi umræðu um heilbrigðismál og ég tek undir það. Það verður sömuleiðis að draga fram, og endurspeglar það á engan hátt í tillögum meiri hluta fjárln., þá staðreynd að íslenskt fyrirtækjaumhverfi býr við mikla skattaparadís. Skattar fyrirtækja eða framlag fyrirtækja til sameiginlegra þarfa eða útgjalda eru minni hér á landi en annars staðar. Ríkisstjórnin hefur kosið þá stefnu að hafa mjög lága skatta á fyrirtæki og vonast til að hagvöxtur og aukin atvinna vinnist upp með því. Það er rétt að sumu leyti en að sumu leyti er það líka rangt vegna þess að þær skattaívilnanir og skattafslættir sem eru í íslensku hagkerfi meira en er annars staðar skekkja í reynd samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja. Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að við búum við margvíslega veikleika í atvinnurekstrinum, sem kemur m.a. fram í lítilli framleiðni fyrirtækja, mjög löngum vinnutíma, litlum framlögum til rannsóknar- og þróunarmála og mikilli fákeppni. Reyndar er skýring á fákeppninni að hluta til vegna smæðar markaða. En allt þetta dregur sig saman í það að við höfum ekki búið atvinnufyrirtækjunum þau ströngu skilyrði sem samkeppnin og markaðskerfið hefur búið fyrirtækjum í nágrannalöndunum. Við eigum að hafa áhyggjur af þessu vegna þess að ekki er hægt að sætta sig við að almenningur í landinu verði að vinna yfir 30% lengri vinnutíma til að hafa sambærileg lífskjör og eru í nágrannalöndunum og síðan auka við skuldir sínar til að framfleyta sér í uppsveiflu. Í hagkerfinu er að mörgu leyti rangt gefið hvað þennan þátt varðar en þetta er ekkert annað en stjórnarstefnan sem ég er andvígur sem endurspeglast þarna mjög skýrt. Annar þáttur sem við höfum dregist aftur úr í hefur verið gerður að umtalsefni og er ekki tekið á með neinum sómasamlegum tillögum í tillögum meiri hluta fjárln. eru menntamálin. Það vantar u.þ.b. 10 milljarða til að við stöndum jafnfætis nágrannalöndunum hvað þann þátt varðar. Ég er nú ekki að biðja um þá alla, einn, tveir og þrír, en samt sem áður sýnir þessi stærðargráða okkur hvað við höfum dregist aftur úr. Ungt fólk mun hverfa héðan meira til útlanda á næstu árum ef ekki verður brugðist við. Við sjáum að það hefði þurft að leggja meira í þennan þátt en gert er, sérstaklega hvað varðar æðri menntun og tæknikennslu. Ég vil þó geta sérstaklega um einn merkan áfanga í menntakerfi okkar vegna þess að hann var að gerast í dag. Ég sé ástæðu til þess, herra forseti, að nota aðeins af tíma mínum til að fjalla um það. Það er stofnun viðskiptaháskóla sem ég tel að hafi verið mjög merkur áfangi í menntakerfi okkar og ég flyt hamingjuóskir mínar úr þessum ræðustól til aðstandenda þess skóla. Ég er sannfærður um að þetta mun skapa hér fjölbreytni í vali nemenda í menntamálum og það er mikil þörf fyrir viðskiptamenntaða einstaklinga. Mér er málið nokkuð skylt þar sem ég er, reyndar í leyfi, prófessor við viðskipta- og hagfræðideild Háskóla Íslands og þekki slíka kennslu og menntun þannig nokkuð af eigin raun. Ég tel þetta mjög jákvætt skref sem þarna hefur verið stigið. Ég vil hins vegar vekja athygli á því og það á að vekja til umhugsunar að ríkisvaldið greiðir allt þetta skólastarf, sama hvort það er nýr skóli og hvort hann er rekinn af sjálfseignarstofnunum eða í ríkisstofnunarfarvegi eins og Háskóli Íslands er. Þá er nokkuð athyglisvert að bera það saman sem skólastjóri hins nýja skóla sagði í sjónvarpi í kvöld að kostnaður ríkisins á hvern nemanda mundi nema u.þ.b. 300 þús. kr. Nú þekki ég nefnilega tölurnar á hvern nemanda í viðskiptafræðideild Háskóla Íslands og þar eru útgjöld ríkisins 120 þúsund á ári. Það er því gert ráð fyrir að hinn nýi skóli fái meira en 2,5 sinnum meira framlag úr ríkissjóði til að mennta nemendur sína. Ég á vitaskuld von á því að þetta leiði til þess að fjárveitingar til einmitt þessa hefðbundna viðskiptafræðináms við Háskóla Íslands muni væntanlega aukast auk þess sem samkeppni á þessu sviði knýr fram betri rekstur hjá báðum aðilum og ég lít á þetta sem jákvæðan þátt. Ég vil draga sérstaklega fram að menn verða að láta ríkisvaldið, sem bryddar upp á nýjungum og styður nýjungar á þessu sviði sem öðrum, gæta alltaf að samræmi þannig að hvorki samkeppnisstaða né möguleiki einstakra stofnana raskist til að gera það sem ríkisvaldið ætlast til fyrir fjármuni sína. Ég sé sérstaka ástæðu til að vekja athygli á þessu um leið og ég fagna þessu nýja skrefi í menntamálum okkar Íslendinga. Heilbrigðismálin hafa verið gagnrýnd eins og ég nefndi, dýr öldrunarþjónusta, langir biðlistar og ýmislegt sem tengist þeim málum og hefur verið farið yfir þau hér af öðrum. Ég vil hins vegar, herra forseti, gera vinnubrögð varðandi fjárlagafrv. í þinginu aðeins að umtalsefni. Mér finnst að okkur hafi ekki enn þá tekist nægjanlega vel að vinna úr hinni nýju löggjöf um fjárreiður ríkisins. Við þurfum að endurskoða þingsköpin hvað þennan þátt varðar. Nú er tekjuhlið fjárlaga öll unnin í fjárln. og þó ég viti að þar séu hinir bestu menn sem kunna vel til verka þá voru þessi mál áður unnin í efh.- og viðskn. og var líka mjög ágætt fyrirkomulag. Ég hefði kosið, herra forseti, en mér skilst að tillögur séu um það vinna að því máli, að efh.- og viðskn. og fjárln. yrðu sameinaðar, þ.e. að búin yrði til ein nefnd. Ég teldi það vera mjög æskilegt og síðan yrði sérstök þingnefnd með atvinnu- og viðskiptamál sem tæki þá við verkefnum sem tengjast viðskiptaráðuneytinu og atvinnuvegaráðuneytunum. Ég held að slík skipting og fækkun nefnda væri mjög af hinu góða og ég veit að hæstv. forseti er að vinna að þessum málum með formönnum þingflokka og mun vafalítið kynna tillögur um slík og önnur efni. Ég dreg þetta fram, herra forseti, vegna þess að það er brýnt að taka á vinnubrögðum í þinginu í kjölfar hinna nýju laga um fjárreiður ríkisins. Við höfum ekki gert það, þetta hefur svo sem allt gengið vel við afgreiðslu fjárlagafrv. núna, undir styrkri stjórn þeirra manna sem fara með ráðin í fjárln., þ.e. hv. þm. Jóns Kristjánssonar. Þetta hefur allt verið í góðu lagi og vinnubrögð að því er ég best veit öll til fyrirmyndar en það breytir því ekki að fjárreiðufrv. gefur Alþingi mun betri tækifæri og tæki til að koma mun skýrar að vinnu við fjárlagagerðina og umfjöllun um fjárlagafrv., m.a. í eftirlitshlutverki gagnvart framkvæmdarvaldinu og við nýtum ekki öll þau tækifæri og þann anda og stefnu sem felst í því frv. Allt tekur þetta sinn tíma en ég tel brýnt, herra forseti, að unnið verði að því þannig að á næsta ári mundum við geta haft enn betri vinnubrögð varðandi þetta langmikilvægasta frv. þingsins. Ég vil, herra forseti, aðeins drepa á nokkrar tillögur sem við í þingflokki jafnaðarmanna flytjum. Við erum vitaskuld aðilar að sameiginlegum tillöguflutningi stjórnarandstöðunnar sem hefur verið gerð ágætlega grein fyrir af þeim hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni, Gísla S. Einarssyni, Kristínu Halldórsdóttur og Sigríði Jóhannesdóttur. Ég ætla ekkert að víkja að þeim tillögum en nefni nokkrar sem við í þingflokki jafnaðarmanna flytjum. Einstakir þingmenn munu gera betur grein fyrir þeim á morgun, bæði við atkvæðagreiðslur og e.t.v. verða einhverjar af þeim dregnar til baka til 3. umr. og ræddar betur þá en ég tel rétt, herra forseti, að geta meginatriða í nokkrum þeirra. Það er m.a. tillaga frá mér þar sem gert er ráð fyrir að auka framlag til stofnunar Árna Magnússonar á Íslandi um 2 milljónir og er það brýnt verkefni í ljósi þeirra handrita sem sú stofnun varðveitir og stöðu málsins eins og þekkt er úr fréttum. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir ásamt hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og Jóni Baldvini Hannibalssyni flytja tillögu um að hækka framlög til hjúkrunarheimila í Reykjavík og það er brýnt mál og aðkallandi. Sömuleiðis flyta hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir og Jóhanna Sigurðardóttir tillögu um að hækka framlög til Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins um 5 milljónir, þ.e. til meðferðar einhverfra. Það er brýn tillaga sem vert er að samþykkja. Sömuleiðis er flutt af sérfræðingum okkar sem tengjast samgöngumálum, Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, Guðmundi Árna Stefánssyni og Össuri Skarphéðinssyni tillaga um að auka framlög til Reykjavíkurflugvallar um 60 milljónir en eins og rakið hefur verið í umræðunni er staða þess flugvallar alveg með eindæmum og vonandi verða ekki slys vegna ástandsins. Þetta væri mjög brýnt að taka upp af hálfu Alþingis. Þingmenn okkar úr Reykjanesi, hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, Guðmundur Árni Stefánsson og Ágúst Einarsson, flytja tillögu um að þegar á næsta ári verði hafinn undirbúningur að tvöföldun Reykjanesbrautar en þetta mál hefur lengi verið eitt af stefnumálum okkar jafnaðarmanna og brýnt er að koma því á dagskrá með afgerandi hætti í fjárlögum næsta ár. Fjórir hv. þm. úr okkar röðum, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, Gísli S. Einarsson, Lúðvík Bergvinsson og Svanfríður Jónasdóttir, flytja tillögu um að auka framlög til tvöföldunar einbreiðra brúa. Það er nýr liður upp á 65 milljónir. Hér er augljóst hver ætlunin er. Það er að gera átak í því að einbreiðar brýr sem eru víða um land verði tvöfaldaðar eins fljótt og unnt er. Við höfum horft upp á allt of mörg dauðaslys á þessum vegum til að við getum látið svo við búið. Þetta tel ég vera brýnt mál að samþykkja, herra forseti. Við leggjum til sérstakt framlag í baráttu gegn fíkniefnavandanum, vaxandi vandamáli hérlendis. Þessi tillaga er borin fram af þeim hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, Ágústi Einarssyni og Rannveigu Guðmundsdóttur. Þar er lagt til að auka framlög um 17 milljónir en þetta er farið að verða vaxandi vandamál í umhverfi okkar og ber að taka á með þessum eða líkum hætti. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson, Svanfríður Jónasdóttir og Guðmundur Árni Stefánsson leggja til að aukin verði framlög til Samkeppnisstofnunar um tæpar 18 milljónir en hlutverk hennar er vaxandi í þjóðlífi okkar og það þarf að skapa henni betri fjárhagslega stöðu eins og hv. þm. Lúðvík Bergvinsson hefur oft vikið að í ræðustól. Sömuleiðis er lagt til af þeim hv. þm. Svanfríði Jónasdóttur, Lúðvíki Bergvinssyni og Sighvati Björgvinssyni aukaframlag til skattrannsóknarstjóra ríkisins um 10 milljónir en allur þingheimur veit að það er málaflokkur sem vert er að leggja meiri áherslu á og mörg mál bíða þar úrlausnar sem ekki er komist að vegna fjárskorts. Sömuleiðis leggja fram hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir ásamt þeim hv. þm. Svavari Gestssyni og Guðnýju Guðbjörnsdóttur tillögu um að auka til Rannsóknastofnunar uppeldis- og menntamála um 5 milljónir. Það er mjög brýnt mál í ljósi stöðu okkar í menntamálum, sjálfsögð tillaga, herra forseti, að nái fram að ganga og er borin fram af þeim fulltrúum okkar í stjórnarandstöðunni sem gleggsta þekkingu hafa á menntamálum. Hv. þm. Lúðvík Bergvinsson og Jóhanna Sigurðardóttir leggja til að aukin verði framlög í sambandi við neyðarsímsvörun, þáttur sem er mjög mikilvægur og þar er ýmis pottur brotinn eins og vakin hefur verð athygli á í þessum ræðustól. Að lokum, herra forseti, er tillaga frá Jóhönnu Sigurðardóttur um fæðingarorlof feðra, að það verði aukið og lagt meira fé til þess. Eins og ég gat um áður, herra forseti, munu einstakir þingmenn gera betur grein fyrir tillögum sínum. Ég taldi rétt þó að sumt hafi reyndar þegar komið fram í umræðunni, að fara um þær nokkrum orðum þannig að það lægi skýrt fyrir þingheimi hvernig þetta væri hugsað. Ég vil geta þess að við höfum vitaskuld tillögur um útgjaldaminnkun og tekjuaukningu til að fjármagna allar tillögurnar ef þær verða samþykktar sem vonandi verður ef stjórnarliðar veita okkur aðstoð við að láta þær ná fram að ganga. Herra forseti. Ég vil draga sérstaklega fram það sem ég hef áður nefnt, þ.e. stöðu okkar gagnvart öldruðum og öryrkjum í samanburði við nágrannalöndin og einkum út frá þeirri baráttu sem þeir hafa þurft að heyja við óvinveitta ríkisstjórn undanfarna mánuði. Ég tel að nú komi stjórnarstefna ríkisstjórnarinnar hvað skýrast fram, ógeðfelld að mínu mati gagnvart þessu fólki sem á ekki í mörg hús að venda. Þó náðum við í stjórnarandstöðunni því fram að tengja bætur úr almannatryggingakerfinu að nokkru leyti aftur við launaþróun eins og við höfum barist fyrir ásamt fulltrúum eldri borgara um nokkur missiri. Brýnt var að það mál næði fram að ganga en samkvæmt þeim samanburðartölum sem ég nefndi erum við enn langt á eftir. Ég vil að lokum geta þess, herra forseti, að fjárlögin eru ekki góð í þeim skilningi. Þetta eru þenslufjárlög. Undir kraumar verðbólga. Efnahagsstefna ríkisstjórnarinnar er að fara úr böndum. Það er hins vegar erfitt að vera með kassöndruhróp nú þegar jólin nálgast og enginn sér neitt nema góðærið fram undan. Ég hef áhyggjur, herra forseti, af nokkrum þáttum af efnahagslífi þessarar þjóðar eins og ég hef reynt að draga hér fram. Ekki er allt gull sem glói. Skrautsýning sú sem þessi hæstv. ríkisstjórn dregur upp í fjárlögunum og þeim tillögum sem hún stendur að ásamt meiri hluta fjárln. er ekki byggð á eins traustum grunni og menn vilja vera láta.

Herra forseti. Aðalerindi mitt hingað í ræðustólinn er að mæla fyrir tveimur litlum brtt. sem ég hef leyft mér að leggja fram og eru á þskj. 502. Maður gæti hugsað sér að flytja brtt. við margt í þessu frv. Fjölmörg þörf mál fá ekki þá úrlausn sem maður gjarnan vildi sjá í frv. sjálfu í byrjun, þrátt fyrir brtt. meiri hlutans sem væntanlega njóta hér tilskilins stuðnings á Alþingi og verða samþykktar ef að líkum lætur. Ég er að sjálfsögðu stuðningsmaður breytingartillagna minni hlutans sem minni hlutinn flytur sameiginlega. Auðvitað er ýmislegt sem maður gæti hugsað sér að styðja hjá meiri hlutanum, en ekki verður hvaðeina eins og hverjum og einum líkar. Sennilega yrðu seint samin þau fjárlög sem allir væru ánægðir með, bæði útgjalda- og teknamegin. Ég geri mér að sjálfsögðu grein fyrir því að þó mikið sé talað um góðæri og alveg óskaplega mikið þegar svo ber undir, þegar ríkisstjórnin heldur blaðamannafundi í ráðherrabústaðnum þá stendur góðærið alveg upp úr skýjum. Hins vegar er minna talað um tilraunir til að réttlæta niðurskurð eða naumar fjárveitingar til heilbrigðismála, menntamála og fleiri brýnna verkefna eða skerðingu á mörkuðum tekjum Vegagerðarinnar. Í því sambandi er góðærið ekki notað sérstaklega sem rökstuðningur. Jafnvel þó það sé góðæri og tekjur ríkissjóðs hafi aukist, þá þarf að sjálfsögðu að gæta aðhalds. Mér er það alveg jafnljóst og hverjum öðrum. Ég verð að vísu að segja, alveg eins og ég hef margsagt á undanförnum 2--3 missirum, að mér finnist hæstv. ríkisstjórn ekki halda að öllu leyti þannig á málum við efnahagsstjórnina að ég gæti talið það skynsamlegt. Ég tel til að mynda að það hefði ekki átt að grípa til jafnflatrar og almennrar skattalækkunar, sérstaklega ekki á hátekjufólk né hagnað fyrirtækja, eins og ríkisstjórnin hefur gert. Við þessar aðstæður hefði verið hyggilegra að halda meiri tekjum inni, bæði til að mæta brýnni og uppsafnaðri þörf í ýmsum geirum velferðarkerfisins en einnig til þess að reka ríkissjóð með raunverulegum afgangi og greiða niður skuldir. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar og keynískrar hyggju, ef svo má að orði komast, að skynsamlegt sé og óhjákvæmilegt sé að beita ríkissjóði og tekjuöflunartækjum hans að nokkru leyti sem hagstjórnar- og sveiflujöfnunartækjum. Þá gefur auga leið að á góðæristímum þarf að reka ríkissjóð með afgangi og greiða niður skuldir. Þá þarf að taka fé úr umferð ef svo má að orði komast, hvetja til sparnaðar svo eitthvað sé upp á að hlaupa þegar harðnar á dalnum. Ég tel með alveg sömu rökum réttlætanlegt og óumflýjanlegt að ríkissjóður væri að einhverju leyti þátttakandi í erfiðleikunum og niðursveiflu áranna 1988--1993 og fullkomlega réttlætanlegt út frá efnahagslegum og hagstjórnarlegum sjónarmiðum að reka hann með einhverjum halla. Þær tillögur, herra forseti, sem ég ætlaði að mæla fyrir eru tvær. Þær varða fjárveitingar til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og Háskólans á Akureyri. Ég mun koma nánar að þeim hér á eftir en vildi fyrst nefna nokkur atriði sem ég flyt að vísu ekki breytingartillögur við en þyrfti þó að koma inn á. Þar er reyndar málaflokkur sem flestir, ef ekki allir, ræðumenn hér í umræðunum hafa eitthvað drepið á. Það eru að sjálfsögðu heilbrigðismálin og staðan í þeim efnum. Ég þarf ekki að endurtaka það sem þar hefur verið sagt um fjárþörfina og um það óraunsæi sem einkennir tilraunir meiri hlutans og hæstv. ríkisstjórnar til að skálda saman niðurstöður í þessum málaflokki. Vitandi þó að ekki mun halda á komandi ári og væntanlega þurfi að grípa til aukafjárveitinga og reddinga rétt eins og á þessu ári og hinu síðasta. Efst í huga mér þegar ég velti þessu fyrir mér almennt eru þau vinnubrögð sem hæstv. ríkisstjórn hefur í raun og veru verið að innleiða í öllum þeim geirum samfélagsins eða velferðarkerfisins. Hún er að dulbúa niðurskurð sinn, dulbúa atlöguna að velferðarkerfinu með því að færa velferðarstigið í landinu niður. Að sjálfsögðu er hæstv. ríkisstjórn og reyndar einnig fyrri ríkisstjórn, ríkisstjórn Alþfl. og Sjálfstfl. á síðasta kjörtímabili, ekki að gera neitt annað en að færa velferðarstig þjóðfélagsins niður. Þetta er hins vegar gert með ýmsum hætti, t.d. með því að dulbúa það eða færa í nýjan búning kerfisbreytinga og skipulagsbreytinga af einhverju tagi. Hver er aðferð hæstv. ríkisstjórnar nú sem og að verulegu leyti á síðasta ári í þessu sambandi? Jú hún er ósköp einföld og hefur áður verið lýst en það má vel fara með þá vísu einu sinni enn: Byrjað er með því að fyrirskipa niðurskurð og sparnað, beint eða óbeint í formi þess að fjárveitingar eru beinlínis skornar niður eða það er ekki ætlað fyrir fyrirsjáanlegum og augljósum útgjöldum á komandi árum. Síðan horfast menn í augu við að ekki verði spítalarnir eða skólarnir reknir með þessum hætti. Ljóst er að 5 eða 10% vantar upp á raunverulegt rekstrarfé samkvæmt þörfum. Þá er búinn til pottur sem er svona um það bil 1 / 3 af nauðsynlegum fjárveitingum. Potturinn er þannig úr garði gerður að hann er sameiginlegur fyrir fjölda stofnana, fyrir öll sjúkrahúsin á landsbyggðinni, fyrir alla framhaldsskólana og því um líkt. Síðan er aðferðin sú að menn eru keyptir til að sætta sig við niðurskurðinn og þrengingarnar með því að hygla þeim úr pottinum, aurum sem þeir verða þá sjálfsagt að koma og biðja um í allri sinni auðmýkt og menn þykjast kannski hafa sloppið vel og komist vel frá hlutunum með því að fá helmingin af því sem átti að taka af þeim til baka í gegnum slíka ölmusupotta. Það versta við aðferðir ríkisstjórnarinnar er kannski ekki endilega að viðkomandi stofnanir fái ekki raunverulega það sem þær þurfa til að reka sína starfsemi sómasamlega. Ekki er hægt að halda uppi þeirri þjónustu sem vera ætti, gæði menntunar eða heilsugæslu dragast niður á við. Það versta eru auðvitað stjórnunarhættirnir og samskiptahættir sem þarna er verið að innleiða. Ekki vantar að þessu séu valin fín nöfn. Ég veit ekki hvort ég hef náð því alveg rétt, herra forseti. Ég held að þetta hafi heitið núna síðast árangurs- og stýrinefndir og árangursstjórnunarsamningar. Getur það ekki verið, hv. formaður fjárln., að það sé nýjasta orðið á þumalskrúfuaðferðum, sem eru auðvitað gamla góða þumalskrúfan þegar allt kemur til alls, búin að fá á sig hin fínu heiti: Árangursstjórnunarsamningar, stjórnunarsamningar og stýrinefndir. En það er athyglisvert, herra forseti, að sjá hvar stjórnin kýs að setja upp stýrinefndir og hvar ekki. Ég spurði að því í umræðu um fjáraukalög um daginn af hverju ekki væri sett stýrinefnd á utanrrn. eða t.d. varnarmálaskrifstofuna. Hún er svo úti á þekju að hún gleymir sínum eigin heræfingum og þarf að koma skríðandi í desembermánuði og biðja um aukafjárveitingar til að borga upp heræfingar frá því í sumar. Ekki er sett stýrinefnd á hið háa utanrrn. Þó það sé að fara hálfan milljarð fram úr fjárlögum á yfirstandandi ári þarf enga stýrinefnd þar. Nei, en stýrinefndum er þrælað upp þegar verið er að dulbúa niðurskurðinn á heilbrigðisnefndum á landsbyggðinni. Þá er fínt að kalla það árangursstjórnunarsamning, stýrinefndir, úttektir og tilsjónarmenn. --- Já, hvar eru nú tilsjónarmennirnir? Þeir eru alveg gleymdir. Var það í fyrra eða hittiðfyrra sem það hét tilsjónarmenn? Jú, það var um það bil þá. Ég á við, herra forseti, hvað á svona kjaftæði og rugl að þýða? Af hverju horfast menn bara ekki í augu við hlutina eins og þeir eru og kalla þá réttum nöfnum? Það er einfaldlega verið að dulbúa niðurskurðinn, þær þrengingar sem velferðarkerfið er látið búa við. Pólitíkin um þessar mundir er að eitt helsta vandamál okkar séu útgjöldin til skóla og heilbrigðismála, er það ekki? Miðað við áherslur þær sem hér eru hlýtur svo að vera. En svo ganga menn lausir annars staðar. Hvað er búið að eyða í iðnrn. og stóriðjuvitleysu? Hve marga tugi milljarða á hverju ári, kostar reksturinn á öllu markaðsbatteríinu og mönnunum á flandri út um allar jarðir að auglýsa Ísland sem paradís fyrir erlenda stóriðju þar sem sé lágt raforkuverð og litlar kröfur gerðar til umhverfisverndar o.s.frv. Það kostar sitt en þarf engar stýrinefndir þar. Þar eru bara aukafjárveitingar eftir þörfum af því að það er ekki vandamál þar þó að menn fari fram úr fjárlögum. Ekki virðist það heldur mikið vandamál þó að menn fari hálfan milljarð fram úr fjárlögum í hinu litla utanrrn. Þar þarf enga stýrinefnd, engan árangursstjórnunarsamning á utanrrh., enga tilsjónarmenn með varnarmálaskrifstofunni. Nei. En ef lítið sjúkrahús á landsbyggðinni lendir í því að fara nokkrar milljónir fram úr, þá skal setja þar tilsjónarmann og árangursstjórnunarsamning og fínerí. Auðvitað er þetta harla dapurlegt, herra forseti, og á náttúrlega ekkert að láta menn komast upp með það. Aðeins geðleysi og aumingjaskapur í umræðunni kæmi í veg fyrir að hægt væri að fletta ofan af þessum staðreyndum og láta þær liggja fyrir, nokkurn veginn eins og þær eru. Menn koma hér og belgja sig út af þeim mikla árangri sem þeir hafi náð og talað fjálglega um byggðavandann og um hann kemur ein skýrsla á dag. Menn eru alveg gapandi hissa á fólksflóttanum til Reykjavíkur. Þingmenn stjórnarliðsins á landsbyggðinni skilja jafnvel ekkert í þessu, rjúkandi hissa og klóra sér í kollinum en svo skera þeir vegáætlun niður um milljarð. Það er ekki í neinu samhengi við byggðavandann, nei, nei, nei. Þrengingarnar í heilbrigðismálunum á landsbyggðinni eru ekki í neinu samhengi við byggðavandann. Þar hafa fjölmörg læknishéruð verið gerð mannlaus af því að menn hafa skorið niður starfskjör héraðslækna í dreifbýlinu, tekið af þeim staðaruppbætur og rýrt þannig starfskjör þeirra að þeir sjá sér ekki fært að sitja í sínum embættum. Gamalgrónir héraðslæknar á landsbyggðinni, t.d. í kjördæmi hv. þm. Jóns Kristjánssonar, formanns fjárln., hafa sárnauðugir flúið sín héruð eftir margra ára og jafnvel áratuga setu þar. Ég þekki suma þessa menn persónulega. Hvers vegna flýja þeir stöður sínar? Þeir gera það m.a. í mótmælaskyni við þá lítilsvirðingu sem störfum þeirra hefur verið sýnd og hvernig komið hefur verið fram við þá síðustu eitt til þrjú árin með því að reyta af þeim hluta þeirra staðbundnu réttinda og kjara sem þeim hafði tekist að ná í á undangengnum árum. Þessi pottaaðferð, þessi pottablómarækt hjá ríkisstjórninni að setja alla peninga í potta er, herra forseti, svo ekki sé fastar að orði kveðið ákaflega ógeðfelld. Stjórnunarstíllinn og hugsunin sem þar liggur á bak við er mér a.m.k. ekki að skapi. Af hverju er ekki hægt að láta hlutina vera á sæmilega hreinlegum grunni gagnvart þessum rekstri eins og öðrum? Er ekki alltaf verið að tala um að menn vilji innleiða nýjar aðferðir með ábyrgð stjórnenda og samsama sig meira einkarekstrinum eða fyrirtækjarekstri varðandi árangur í opinberum rekstri? Halda menn að það sé þá gert svona? Halda menn að þetta sé vænleg aðferð til árangurs? Að brjóta stjórnendur í opinberum rekstri niður með því að halda þeim í bullandi óvissu um það á hverju einasta ári hvað þeir fái til síns rekstrar með því að láta þá þurfa að koma knékrjúpandi til að biðja um hluta af þeim fjármunum, sem fyrir liggur að þarf í rekstur þeirra, og búið er að ákveða að þeir fái en þeir skulu samt koma skríðandi til hinna háu ráðuneyta til að sækja einhvern hluta af því. Hvernig er grunnurinn í fjárlagafrv. gagnvart skólunum? Menntmrh. ætlar að halda eftir nokkrum prósentum af árlegum rekstrarfjárveitingum til skólanna sem skólastjórarnir eða -stjórnendurnir eiga síðan að koma skríðandi upp í ráðuneytið til að sækja. Hvað er verið að gera með þessu? Það er auðvitað verið að breyta þeim samskiptum á þann veg að það gengur ekki upp, fyrir utan það að Alþingi er í raun að afsala sér fjárveitingavaldinu að verulegu leyti með þessu vegna þess að það eru auðvitað síðustu krónurnar í rekstrinum sem skipta mestu máli og völdin liggja sérstaklega í því að halda utan um þær. Ef Alþingi hættir að skammta nema 90--95% af því sem þarf til rekstrarins og lætur ráðherrana hafa meira og minna sjálfdæmi um afganginn, þá færast mestöll völdin þangað því að það er auðvitað það sem upp á vantar til að klára dæmið sem setur stjórnendurna í þá stöðu gagnvart ráðuneytinu sem raun ber vitni. Ég er ekki viss um að hinir háu herrar sem ráða ferðinni hjá stjórnarliðinu á Alþingi, og telja sig væntanlega þingræðissinna, hafi hugsað alveg til enda hvert þetta muni að lokum leiða, m.a. hvað varðar valdahlutföll og samskipti löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Kempurnar sem hér eru, núverandi sitjandi forseti og hv. formaður fjárln., Jón Kristjánsson, --- finnst þeim þetta framför miðað við stöðu Alþingis og fjárln. að ganga svona frá hlutunum? Finnst mönnum það virkilega? Ég leyfi mér að spyrja, herra forseti, hvort menn hafi í rólegheitum velt því almennilega fyrir sér út á hvaða leið þeir eru að halda með þessu. Auðvitað er það svo, herra forseti, eins og rækilega hefur komið fram að heilbrigðismálin sem málaflokkur eru náttúrlega í hinu hörmulegasta ástandi. Þau eru nánast í upplausn. Mönnum finnst að þetta sé of mikið sagt. Ég hef tekið eftir því að hæstv. heilbrrh. verður ætíð mjög hvumpinn þegar svona er tekið til orða. En staðreyndin er nú sú að þegar svipast var um og litið yfir stöðu heilbrigðismála fyrir nokkrum vikum, þó að þar hafi vonandi að einhverju leyti óvissu verið eytt með samningum t.d. við lækna sem að vísu á eftir að samþykkja, það best ég veit, þá var nánast allt í upplausn sem gat verið í upplausn. Rekstur stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík, Akureyri og víðar, menn vita hvernig það mál stóð og stendur, fjárvöntun upp á hundruð milljóna og stjórnendur vissu ekki sitt rjúkandi ráð. Hvernig stóð með lækna? Jú, kjarasamningar við þá voru meira og minna lausir og landflótti skollinn á. Hvernig gekk með sérfræðinga? Engir samningar við þá og eru ekki enn. Er það ekki þannig að enn þá er bullandi óvissa um hvað menn fá endurgreitt af þeim reikningum frá sérfræðingum sem þeir hafa verið að leggja út fyrir undanfarnar vikur og mánuði? Við vitum hvernig það gengur. Hvernig var ástandið í heilbrigðismálunum á landsbyggðinni? Fjölmörg læknishéruð auð og gífurlegir erfiðleikar í rekstri sjúkrastofnana og minni sjúkrahúsa úti um allt land o.s.frv. svo ekki sé minnst á ástandið í ráðuneytinu sjálfu. Og svo finnst mönnum það skrýtið og sérkennilegt, nöldur og leiðindi að stjórnarandstaðan skuli draga athyglina að því hvernig komið er í þessum málaflokki. Eðlilega segi ég, þeim sem fylgst hafa með þróun mála í heilbrigðismálum á Íslandi sl. 5--7 ár, hefur ekki dulist að hverju stefndi. Það þarf ekki að þekkja margt starfsfólk, hjúkrunarfólk, sjúkraliða, lækna eða aðra, sem á þeim vettvangi starfa, til að vita hvernig andrúmsloftið hefur verið að breytast til hins verra á undanförnum missirum og árum, hvernig vinnuálagið hefur verið að aukast og hvernig óánægjan hefur verið að gerjast á þessu sviði. Ég held að Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri sem af ýmsum ástæðum og skiljanlega hefur nokkuð lent inn í þessa umræðu allt frá því að verið var að ræða hér fjáraukalög, 1. umr., og ég gerði það að umtalsefni hversu fráleitur frágangur eða framkoman við fjórðungssjúkrahúsið þá var þar sem á grundvelli einhverra samninga sem gerðir höfðu verið, að sögn, milli borgarinnar og stóru sjúkrahúsanna í Reykjavík, var þó um talsverða lagfæringu á þeirra málum að ræða, en fjórðungssjúkrahúsið fékk ekkert, sem var og er meira og minna í sambærilegum vanda. Ég held, herra forseti, að það hvernig sigið hefur á ógæfuhliðina í rekstri þeirrar ágætu stofnunar, sem hér hefur ítrekað fengið hæstu einkunn fyrir ráðdeildarsemi og góðan rekstur á undanförnum árum, ætti að verða mönnum umhugsunarefni. Er það ekki nokkuð góður mælikvarði á það hvernig komið er þegar þær stofnanir sem hafa staðið upp úr hvað varðar aðhaldssemi og ráðdeild í rekstri undanfarin ár ráða ekki lengur við stöðuna og lenda í sjálfheldu með sín mál? Ég held það, enda er það í sjálfu sér viðurkennt og hefur ekki verið á móti mælt hér að þar standa menn frammi fyrir bláköldum staðreyndunum, að leggja verður að einhverju leyti meira fé til þeirrar starfsemi ef menn ætla að halda henni úti eins og kröfur eru gerðar um. Það er mergurinn málsins. Þetta er ekkert flóknara en það, herra forseti, að fyrir liggur úti um allan heim, að þær þjóðir sem ætla sér að njóta góðs af framförum læknavísindanna hvað snertir framfarir í lyfjagerð, lækningatækjum, aðgerðafræði og öðru slíku, verða að láta auknar fjárveitingar jafnframt fylgja. Þetta verður að fara saman. Það er ekki hægt að fá annað án hins, það gerist ekki því að þessi tækni kostar sitt. Hún kostar fjárfestingar í tækjum, lyfjagjöf, húsnæði og öðrum búnaði, og síðast en ekki síst í menntun og sérhæfingu starfsfólks, kannski einkum þar. Þegar upp er staðið er það e.t.v. sá þáttur sem Íslendingar eru að vanmeta mest um þessar mundir, að við munum ekki ná að halda í horfinu og verða jafnframarlega í sérhæfðri og háþróaðri heilbrigðisþjónustu á komandi árum eins og okkur hefur tekist að vera eða tókst a.m.k. að verða um ákveðið árabil nema við getum jafnframt orðið þátttakendur í þeirri þróun sem er í gangi, er á bullandi ferð úti um allan heim þar sem háþróuð læknavísindi eru til staðar, að starfsfólkið verður menntaðra og menntaðra og sérhæfir sig meira og meira. Það mun að vísu verða okkur erfitt hvað við erum fámenn þjóð og lítil eining ef svo má að orði komast, jafnvel þó við sameinuðum það sem menn kalla hér í umræðunni stóru sjúkrahúsin í Reykavík. Það er dálítið athyglisvert og mér liggur við að segja fyndið að alltaf er talað um stóru sjúkrahúsin í Reykjavík eins og þau séu óvenjulega stór og leitun að öðru eins. En staðreyndin er náttúrlega sú, herra forseti, að þó að við sameinuðum þau, þá væru þau með allra minnstu stóru sérhæfðu nútímasjúkrahúsum á Norðurlöndum. Það er þannig. Þau væru í hópi þeirra allra minnstu. Það væru helst sjúkrahús á nyrstu svæðunum, t.d. í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi sem væru þá sambærileg að stærð, þ.e. sjúkrahús sem reyna að halda úti fullkomlega deildaskiptri og sérhæfðri læknisþjónustu. Okkur er hollt, held ég, að hafa þær staðreyndir í huga þegar við erum að ræða þessa hluti og þá e.t.v. kemur á daginn að deilurnar sem hér standa eru að hluta til ekki reistar á réttum forsendum. Menn eru að rífast um hluti sem eru kannski undir röngum formerkjum. Við eigum fyrst og fremst að byrja á því í umræðunni að spyrja okkur þeirra grundvallarspurninga hvort við Íslendingar ætlum að reyna að halda uppi heilbrigðisþjónustu hér á landi sem er í fararbroddi og jafngóð, helst betri, og best gerist í nágrannalöndunum sem við viljum bera okkur saman við. Ef svarið er já, a.m.k. hvað varðar allar almennar greinar læknavísinda, þá verðum við auðvitað að sætta okkur við hvað þetta kostar. Við getum ekki fyrst tekið ákvörðun um það fyrra og sagt já við því, en neitað síðan að horfast í augu við að það þýði þá breyttar áherslur að einhverju leyti í okkar fjármálum. Við verðum að láta þennan málaflokk taka meira til sín. Og hvað er merkilegt við það þó að þannig breytingar séu að gerast? Það tala sumir um það eins og heimsendir sé í nánd ef hlutdeild málaflokks af þessu tagi er vaxandi á einhverju tímabili t.d. sem hlutfall af þjóðartekjum eða sem hlutfall af ríkisútgjöldum. En eru menn með því að segja að einhver gömul hlutföll aftan úr grárri forneskju eigi endilega við í nútímanum eða þau eigi að haldast um aldur og ævi? Nei, auðvitað ekki. Staðreyndin er auðvitað sú að heilbrigðismálin allt frá grunnheilsugæslu og til sérhæfðrar læknaþjónustu yfir í umönnun við aldraða, fatlaða eða aðra slíka, er ósköp einfaldlega málaflokkur sem er alltaf að verða stærri og stærri hluti af þeirri daglegu og almennu velferð sem velmegunarríki heimsins byggja á og gera kröfur til. Aðrir málaflokkar að sama skapi þurfa þá kannski minna til sín. Herra forseti. Ég er ekki sáttur við þann frágang sem hv. fjárln. hefur sýnt almennt séð hvað heilbrigðismálin snertir. Ég vil aftur koma sérstaklega að málefnum Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri. Mér fannst það hrakleg niðurstaða sem að lokum var lögð til af meiri hlutanum að fela vanda fjórðungssjúkrahússins í raun og veru inni í einhverjum potti sem Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri á síðan að fara að fljúgast á um við hin landsbyggðarsjúkrahúsin. Og kemur þá upp einn ein hliðin á þessum pottablómamálum, þessu pottablómaveseni ríkisstjórnarinnar að í raun er verið að etja mönnum saman, aðilum sem vilja vera samherjar og vilja að sjálfsögðu ekki standa í innbyrðis togstreitu og spennu. En þetta hlýtur að skapa þannig andrúmsloft þegar búinn er til 200 millj. kr. pottur og það eiga öll sjúkrahús, utan Reykjavíkur, að fá úr þeim potti, togast á um einhverja fjármuni úr þeim potti beint eða óbeint í gegnum ráðuneytið að vísu sem millilið, til þess að brúa vanda sem er tvöfaldur eða þrefaldur að stærð. Þetta eru afar ógeðfeld vinnubrögð, herra forseti, svo ekki sé meira sagt. Ég hefði talið lágmark að fjórðungssjúkrahúsið hefði fengið a.m.k. 70--80 millj. til að mæta þeim uppsafnaða vanda sem þar blasir við á þessu ári og hinu síðasta. Það kann að vera að út úr þessum potti hafist upphæð sem slagar upp í það. En hvers vegna í ósköpunum var þá ekki hægt að ganga frá því hvaða hlutdeild það fengi í þessum efnum? Ég geri að sjálfsögðu ekki lítið úr vanda annarra sjúkrahúsa á landsbyggðinni. Ég get nefnt sjúkrahúsið á Húsavík og Fjórðungssjúkrahús Austurlands í Neskaupstað sem er auðvitað ákaflega mikilvæg stofnun fyrir það svæði. En heila málið er það, herra forseti, að rekstur á þeim grunni sem menn á þessum stöðum hafa búið við undanfarin ár gengur auðvitað ekki upp til lengdar. Það skemmir innan frá og út í frá að búa þannig um hlutina. Á næsta ári held ég að lágmark væri að grunnur Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri yrði hækkaður um a.m.k. 50 millj. kr. Ég tek því svo sannarlega undir brtt. minni hlutans þar um sem flutt er á þskj. 481, ef ég man rétt. Herra forseti. Þá eru okkur orð um vegamálin. Það er fyrst og fremst til að halda því til haga hér í umræðunni þannig að það sé enn einu sinni sagt að útkoman í þeim efnum er náttúrlega með hreinum ólíkindum. Útreiðin á hæstv. samgrh. Halldóri Blöndal er náttúrlega þvílík að leitun er á öðru eins, að einn ráðherra skuli vera flengdur svo og rassskelltur eins og hæstv. samgrh. af samráðherrum sínum og auðvitað stjórnarmeirihlutanum sem ber ábyrgð á þessu öllu saman og að menn skuli hýða sjálfa sig svona endalaust með hrísi eins og þarna er verið að gera. Ég skil bara ekkert í því, herra forseti, hvað vakir fyrir hv. þm. stjórnarliðsins, t.d. á landsbyggðinni, hvort þetta er einhver sjálfspíningarhvöt eða árátta. Hvers vegna langar hv. þm. Jón Kristjánsson svona austur á land í jólaleyfið með það í farteskinu að meira en milljarði króna verði stolið af mörkuðum tekjum Vegagerðarinnar á næsta ári? Meira en nokkru sinni fyrr í sögunni og er þó ferill hæstv. ráðherra Halldórs Blöndals býsna ljótur. En nú verður sett Íslandsmet, enn eitt Íslandsmetið í þessu, í miðju góðærinu. Það er nú ekki eins og þörfin hafi gufað upp allt í einu fyrir vegabætur. Það er grenjað á meiri framkvæmdir, bæði á höfuðborgarsvæðinu og ekki síður á landsbyggðinni og einkum þar. Hvernig getur þetta þá orðið niðurstaðan? Hvernig getur þetta gerst --- í miðjum umræðum sem á nýjan leik hafa gosið upp um byggðavanda þar sem liggja fyrir fínar skýrslur, sumar vel unnar og góðar, eins og skýrsla Stefáns Ólafssonar, um að það eru ekki síst samgöngurnar sem í nútímanum verða alltaf mikilvægari og mikilvægari, sem eru ein af undirrótum og meginorsökum þessa byggðavanda. Og fólk nefnir það yfirleitt númer eitt, tvö og þrjú, þegar spurt er um hvað sé hægt að gera, að það sé að bæta aðstæður byggðanna og fólksins í þessu tilliti --- að bæta samgöngurnar. Maður skyldi þá aldeilis ætla þegar þetta fer allt saman, hin mikla umræða um byggðaröskunina og byggðaröskunin sjálf eins og hún er, þörfin fyrir úrbætur í vegamálunum og góðærið með auknum tekjum og auknum mörkuðum tekjum til vegagerðar, þá skuli því öllu vera stolið og rúmlega það. Ég kalla það ekkert annað en stuld á hinum mörkuðu tekjum Vegagerðarinnar, því við skulum athuga það að ríkissjóður er að fá dálaglegan búhnykk í formi þess sem hann fær sjálfkrafa í skatttekjum af umferðinni --- bróðurpartinn, eins og nú er komið. Að þá skuli fara á annan milljarð króna út úr þeim brýna framkvæmdaflokki, það skil ég ekki. Mér er alveg ómögulegt að skilja hvernig það gat orðið hin pólitíska niðurstaða eða niðurstaða sem a.m.k. stefnir í og að hv. þm. stjórnarliðsins, hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin öll og allir aðstandendur hennar skuli ætla sér með þetta veganesti inn í umræðurnar um nýja vegáætlun til 10 eða 12 ára, sem við að vísu heyrum fyrst og fremst draugasögur af hér í þinginu vegna þess að ekki hefur tekist samkomulag um að leggja hana fram, að sögn. Hún er einhvers staðar í hrakningum milli þingflokka stjórnarliðsins og innan þeirra. En halda menn, herra forseti, að það verði mjög trúverðugt þegar fara á að segja mönnum, seinna á líftíma þessarar nýju vegáætlunar, að þá eigi að spýta í lófana ef upphafið verður svona? Ef upphafið verður verulegur niðurskurður frá þó gildandi vegáætlun og var hún þó hrein hörmung. Og ef upphafið á fyrsta ári hinnar nýju vegáætlunar verður meiri þjófnaður á tekjum Vegasjóðs en nokkru sinni fyrr í sögunni. Halda menn að það verði létt verk að sannfæra fólk um að samt standi til að gera bragarbót? Upphafið lofar ekki góðu, það verður a.m.k. seint sagt. Ef svona gengur í góðærinu, sem ríkisstjórnin gefur út litprentaða bæklinga um með reglulegu millibili, sjálfshólsbæklinga, í hinu skjalfesta góðæri ríkisstjórnarinnar, þá verði létt verk að sannfæra menn um að hvað sem tautar og raular á komandi árum muni verða gert betur ef skyldi harðna á dalnum á nýjan leik í efnahagsmálum undir aldamótin. Ætli einhverjum gæti þá ekki dottið í hug að þá verði nú ekki léttara að draga úr skerðingunni á hinum mörkuðu tekjum og auka þessi framlög? Nei, þetta er harla dapurlegt, herra forseti, og manni verður stundum á að ætla að tengingar hafi einhvers staðar rofnað í þessum efnum öllum saman eða vírarnir hafi krossast vegna þess að niðurstaðan er algerlega, fullkomlega óskiljanleg. Hún er óskiljanleg út frá efnislegum forsendum og aðstæðum í málinu og hún er fullkomlega óskiljanleg pólitískt séð. Það er ekki glóra í henni frá þjóðhagslegu sjónarmiði séð. Það er ekki nokkur vafi á því í mínum huga að mjög skynsamlegur kostur þjóðhagslega séð væri að auka almennar vegaframkvæmdir og sérstaklega í þeim landshlutum sem fjærstir eru þenslusvæðinu á höfuðborgarsvæðinu. Það er alveg borðleggjandi og ég blæs á þau rök að slíkt væri einhver skaðlegur þensluvaldur meðan allt gengur laust á höfuðborgarsvæðinu og fjárfestingarnar eru gífurlegar bæði í einkageiranum en líka fyrir tilstilli opinberra aðila og yfir því hafa menn þó að segja. Herra forseti. Kannski á þetta eftir að reynast erfið fæðing hjá stjórnarliðinu. Ég læt mér detta í hug að m.a. þessar fæðingarhríðir, þessi rosalega tangarfæðing vegáætlunar, sem hæstv. ráðherra lofaði í byrjun þings og marglofaði síðan í október og nóvember, viti hugsanlega á að stjórnarflokkunum reynist erfitt að koma þessu fram, og þá það. Þá tökum við því auðvitað ef þarna gætu hugsanlega orðið einhverjar úrbætur. Áður en ég skil við vegamálin og málefni landsbyggðarinnar ætla ég að víkja að fyrri brtt. minni á þskj. 502. Það er brtt. við liðinn 02-210 Háskólinn á Akureyri. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja það til í allri vinsemd að Háskólinn á Akureyri fá sérmerktan lið til stofnkostnaðar á næsta ári. Mér finnst ákaflega snautlegt og metnaðarlítið, herra forseti, og skaði að ekki skuli vera ein einasta sála hér úr því ágæta kjördæmi þar sem háskólinn hefur aðsetur þó hann sé auðvitað málefni okkar allra, að þetta góða mál, sem menn hafa nú yfirleitt náð að sameinast mjög vel um og hefur verið eitt af því ánægjulega sem menn hafa getað bent á að væri að gerast, bæði á sviði menningar- og menntunarmála, æðri menntunar, og líka í byggðalegu tilliti, er ákvörðunin um uppbyggingu og eflingu Háskólans á Akureyri. Nú liggur það fyrir, samkvæmt ákvörðunum sem stjórnvöld hafa blessað í bak og fyrir og stutt, að háskólinn hefur flutt á nýtt svæði og fengið byggingar til afnota sem háskólinn er að taka í gagnið á Sólborg, svonefndu Sólborgarsvæði, ákaflega fallegu og heppilegu, vel staðsettu svæði nálægt miðpunkti Akureyrarkaupstaðar. Hinir dugmiklu stjórnendur sem þar ráða ríkjum hafa auðvitað stórhuga áform um uppbyggingu háskólans á þessu fallega háskólasvæði, sem ég leyfi mér að fullyrða að verði fallegasti háskólakampur á norðuhveli jarðar þegar það verður fullfrágengið og er þá langt til jafnað. Þeir eru þegar með áætlanir um umtalsverðar framkvæmdir sem er mjög brýnt fyrir alla þróun stofnunarinnar að hægt verði að hefjast handa um sem fyrst vegna þess að núverandi ástand er háskólanum mjög erfitt, að vera með starfsemina dreifða á mörgum stöðum. Slíkur er hugur heimamanna í þessu máli sem endurtekið hafa lagt mikið af mörkum, bæði bæjaryfirvöld, sveitarfélög á svæðinu og einkafyrirtæki og má þá t.d. nefna þegar Kaupfélag Eyfirðinga lagði til húsnæði um skeið undir sjávarútvegsdeild háskólans á sínum tíma. Nú er Akureyrarkaupstaður tilbúinn að fjármagna byggingu rannsóknarhúss gegn endurgreiðslu með tilteknum hætti á síðari tíma. En það er í sjálfu sér, herra forseti, sjálfstætt mál sem auðvitað á að klára tafarlaust og mér er eiginlega alveg óskiljanlegt hvernig menn geta gaufast við það vikum og mánuðum saman að klára slíkt mál. Eftir stendur það að háskólinn sjálfur þarf tafarlaust að komast af stað með sín byggingaáform og það er óeðlilegt, herra forseti, að í ljósi þeirra aðstæðna, svo ekki sé nú talað um hversu metnaðarlaust það er að ekki skuli koma liður inn undir formerkjum Háskólans á Akureyri sjálfs þar sem hann fær tiltekna stofnkostnaðarfjárveitingu. Það er fullkomlega metnaðarlaust. Mér er að vísu ljóst að í óskiptum lið er vísað í, samkvæmt grg. fjárlagafrv., að til undirbúnings skuli renna um 25 millj. en það er samkvæmt orðanna hljóðan eitthvað sem heitir undirbúningsfjárveiting og gefur enga beina vísun um það að framkvæmdir sem slíkar eða stofnkostnaður sem slíkur sé hér með heimilaður af hálfu Alþingis, eins og auðvitað á að gera. Ég hef þess vegna leyft mér að leggja hér fram, herra forseti, að háskólinn fái tiltekna merkta fjárhæð, 40 millj. kr., og mér finnst það ekki ofílagt. Ég held að það væri ákaflega skynsamleg og sniðug pólitísk aðgerð af meiri hlutanum að samþykkja þetta eða eitthvað í þessa veru. Og satt best að segja verð ég að vísa til þess aftur --- ég er kannski að verða kominn illilega úr takti við það sem eitthvert vit er í að gera í pólitík --- en einhvern tíma hefði maður nú látið sér detta í hug að það væri sniðugt af ríkisstjórn og meiri hlutanum að sýna svolítinn myndarskap í jafnröktu máli og þetta er, sem er í raun og veru jafnóumdeilt eins og það, að byggja upp og efla starfsemi Háskólans á Akureyri sem ég hygg að flestir ef ekki allir núorðið taki undir sem hið besta mál, eins og mjög er í tísku að segja um þessar mundir. Herra forseti. Ég vil í öllu falli leggja þessa tillögu fram og vekja athygli á henni og stöðu Háskólans á Akureyri í leiðinni. Ég vonast til þess að einhverjum árangri megi ná í þessu máli og megi það verða til þess að auðvelda mönnum það þá er ég meira en tilbúinn að kalla þessa tillögu aftur frekar en að hún gangi hér til atkvæða og taka þá áhættu að hún verði felld, það þætti mér sannarlega miður. En það kemur þá á daginn, herra forseti, hvernig viðrar í þeim efnum. Að lokum, herra forseti, hef ég samkvæmt venju leyft mér að leggja fram brtt. um nokkra hækkun á framlögum til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Ég hef baksað við það býsna mörg ár, oft og lengi, að reyna að fá einhverja umræðu einhvern veginn í ósköpunum í gang, einhvern skilning á því að þessi frammistaða okkar Íslendinga hvað varðar framlög til þróunarsamvinnu er fyrir neðan allar hellur. Hún gengur ekki. Hún er enn þá verri en í Kyoto. Hún er þvílík niðurlæging fyrir þessa ríku þjóð, sem er víst samkvæmt mælingum bestu manna u.þ.b. fimmta ríkasta þjóð í heimi í augnablikinu hvað varðar þjóðartekjur á mann og þar fram eftir götunum og vilja þó sumir meira að segja efast um að rétt sé mælt. Margir halda því fram að í reynd séu Íslendingar enn þá betur settir og samkvæmt öðrum mælikvörðum erum við oft í annaðhvort fyrsta eða öðru sæti, 

Hvað leggur þingmaðurinn til?

Ég hef lagt til, nánast hvert einasta ár á Alþingi í bráðum 15 ár, að við hækkum þessi framlög. Ég hef prófað ýmsar leiðir í þeim efnum. Og núna liggur fyrir Alþingi frv., líklega í annað eða þriðja sinn, sem ég hef flutt ásamt hv. þm. Margréti Frímannsdóttur, um að farið verði út í sjálfstæða tekjuöflun megi það frekar verða til þess að við náum þessum framlögum eitthvað upp. Það var prófað á síðasta áratug að samþykkja ákveðna áætlun um hækkun slíkra framlaga í áföngum með beinum fjárveitingum á fjárlögum á nokkurra ára bili og það fór allt í vaskinn. Það voru ekki ómerkari kempur en núverandi seðlabankastjóri og þáv. hæstv. forsrh. ef ég man rétt, Steingrímur Hermannsson, sem var einn af forgöngumönnunum í því máli og ég leyfi mér að segja, að Alþingi hafi einróma líklega á árinu 1985 eða svo samþykkt slíka áætlun og næstu ár á eftir lækkuðu framlögin og voru með því lægsta sem þau hafa nokkurn tíma verið, 1988, við stjórnarskiptin þá. Sú ríkisstjórn sem þá tók við völdum og stjórnaði landinu í verstu kreppu sem við höfum gengið í gegnum um langt árabil hækkaði að vísu þessi framlög hvert einasta ár, en nú hefur aftur sigið á ógæfuhliðina. Ég legg þess vegna til, herra forseti, að þetta framlag verði hækkað um 50 millj. kr. Til vara gæti ég vísað í þær tillögur sem eru í frv. því sem ég nefndi og liggur fyrir þinginu og kveður á um að þessar fjárveitingar verði hækkaðar í áföngum á næstu árum, annars vegar með beinum framlögum á fjárlögum og hins vegar með sjálfstæðri tekjuöflun sem verði í formi þess að leggja sérstakt álag á tekjuskatt lögaðila og hátekjuskatt einstaklinga. Það er a.m.k. tilraunarinnar virði, herra forseti, finnst mér að reyna að fá menn til einhverrar umhugsunar um þessi efni með tillöguflutningi af þessu tagi. Aftur má minna á það að ef okkur gengur ekkert að koma þessu upp á við í miðju góðærinu, hvenær ætli það heppnist þá? Ætli menn muni þá ekki nota það sem rök fyrir því, að nú sé þröngt í búi og erfitt að breyta einhverju í þessu ef aftur fer að halla undan fæti í þeim efnum, þ.e. á efnahagslegu hliðinni sem við a.m.k. vonum að verði ekki? Það var lengi þannig, herra forseti, að Íslendingar skömmuðust sín svo mikið fyrir frammistöðu sína í þessum efnum að þeir reyndu að komast undan því að vera hafðir með í yfirliti Efnahags- og framfarastofnunarinnar um framlög aðildarríkja til þróunarsamvinnu. Það var á árabili sem Íslendingar duttu alltaf út úr þeim skýrslum og það var erfitt stundum að fá almennilegar upplýsingar um það hvar við stæðum vegna þess að þetta vandamál eða leyndarmál var falið. Frammistaðan þótti svo skammarleg að menn reyndu að fela það á alþjóðavettvangi hvernig þetta mál stóð. Auðvitað er það ekki hægt sem betur fer, þá komumst við ekki upp með slíkt, og nú skipar Ísland þennan vafasama heiðurssess að leggja langminnst af mörkum nánast allra aðildarríkja Efnahags- og framfarastofnunarinnar og náttúrlega langminnst miðað við það hvar við erum á velmegunarskalanum í þeim hópi. Það getur vel verið að mönnum finnist það allt í lagi. Það getur vel verið eða a.m.k. ímynda ég mér að sömu mönnum, sem finnst ekkert tiltökumál að fara til Kyoto og hafa það eina erindi þangað að reyna að biðja um undanþágu til þess að menga jörðina sem allra mest, finnist líka allt í lagi að Ísland verði frægt að endemum fyrir það að leggja ekkert af mörkum sem heitið getur til þróunarsamvinnu í heiminum, til að hjálpa fátækustu ríkjum heims. Það getur vel verið að það sé bara þannig og þá er best að menn horfist í augu við það og segi að þannig vilji þeir hafa það. Það ber að vísu að taka fram, hvað almenning snertir, að þá er þessu ekki svo farið. Almenningur sýnir það ítrekað með frjálsum söfnunum, með miklum stuðningi við hjálparstofnanir að hér er mikill vilji fyrir því að leggja sitt af mörkum. Ég hygg að miðað við alþjóðlegan samanburð sé Ísland alveg þokkalega statt hvað það snertir, að hjálparstofnanir og frjáls félagasamtök ýmis safni hátt upp í það hlutfall sem samþykkt Sameinuðu þjóðanna gerir ráð fyrir. Það er þannig hugsað svo þingmenn hafi það í huga að hjálparstofnanir og félagasamtök leggi af mörkum kannski sem nemi um 0,3% af landsframleiðslu en opinberir aðilar sjái þá um afganginn, þ.e. 0,7% sem á vantar til að fylla upp í þetta eina prósent sem viðmiðunin er. Ég leyfi mér að giska á að framlög Rauða krossins, Hjálparstofnunar kirkjunnar og fjölmargra bæði nýrra og eldri frjálsra félagasamtaka og klúbba leggi samtals fram fjárhæðir sem fari a.m.k. einhvers staðar á bilinu frá 0,2--0,3%. Það er ekki frammistaða sem nein þörf er á að skammast sín fyrir, þ.e. frjáls framlög almennings. Það bendir þá fyrst og fremst til þess að ekki sé samræmi milli vilja almennings í landinu í þessum efnum og þeirra sem ráðið hafa ferðinni í stjórnmálunum og haft meiri hlutann á Alþingi, að það er fyrst og fremst okkar hlutur sem eftir liggur sem hér höfum starfað. Það eru mér nokkur vonbrigði, herra forseti, satt best að segja, sem kom hingað ungur og áhugasamur maður fyrir býsna löngu síðan og átti mér það m.a. sem hugsjóna- og baráttumál að reyna að leggja mitt af mörkum að bæta eitthvað úr þessari skammarlegu stöðu okkar, en ég hef ekki haft meira erindi en þetta enn þá sem komið er a.m.k.