Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er nánast samhljóða frv. því um verkamannabústaði, sem vísað var til 2. umr. fyrir örfáum dögum, en þetta frv. fjallar um hliðstæð ákvæði í lögum um Húsnæðismálastofnun ríkisins. Frv. þessi eru bæði flutt, svo sem fram kemur í grg. þeirra, til að tryggja sölurétt þeirra íbúða, sem byggðar eru á vegum þessara kerfa, og til þess að koma í veg fyrir, að íbúðir þær, sem eru smíðaðar á þeirra vegum, geti komizt á almennan sölumarkað, þar sem framboð og eftirspurn ræður verðlagi. Þetta þykir eðlilegt og nauðsynlegt nú vegna nýfallins hæstaréttardóms, sem féll 30. nóv. 1966, en í þeim dómi þykja vera bornar brigður á þessi ákvæði, sem um áraraðir hafa þó gilt og voru í huga manna við setningu þessara laga. Ég tel, að óþarft sé að hafa um frv. fleiri orð, nema sérstakt tilefni gefist til, en legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Frv. það um breyt. á l. um tekjustofna sveitarfélaga, sem hér liggur fyrir hv. d., hefur verið afgreitt í Ed. og gerðar á því þar töluverðar breytingar frá því, að það var lagt fyrir þá d. Svo sem sagði í grg. frv., var frv. samið af stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga og flutt óbreytt eins og sambandsstjórnin gekk frá því, og var tekið fram af hálfu ríkisstj., að þó að hún efnislega vildi gjarnan stuðla að því að leysa þessi vandamál sveitarfélaganna, væru frá hennar hálfu engar ákveðnar skoðanir á því, hvort það ætti nákvæmlega að leysast með þessum hætti eða ekki, og væri því ætlazt til þess, að n., sem fékk málið til meðferðar, kannaði það til hlítar og gerði sér grein fyrir því, hvaða úrlausn líklegast væri að fá samstöðu um. Í frv. fólst, eins og það var lagt fyrir þingið, í fyrsta lagi að setja inn í tekjustofnal. ákveðna skýringu á því, hvernig skyldi túlka ákvæði tekjustofnalaga um blandaðan atvinnurekstur. Þetta stafaði af því, að nýlega hafði gengið hæstaréttardómur, þar sem var ógiltur sá háttur, sem fylgt hafði verið af hálfu sveitarstjórna og niðurjöfnunarnefnda um land allt varðandi framkvæmd álagningar á blandaðan atvinnurekstur. Þótti því sveitarstjórnasambandinu nauðsyn bera til þess að lögfesta um þetta ákveðna reglu og taldi þá eðlilegast, að lögfestur yrði sá skilningur, sem fylgt hafði verið í framkvæmd. Um þetta varð töluverður ágreiningur í fjhn. Ed., og varð niðurstaðan sú, að d. samþykkti brtt., sem borin var fram af 1. minni hl. n., þremur nm., þar sem gengið var að verulegu leyti til móts við þennan skilning Sambands ísl. sveitarfélaga, en þó gerðar nokkrar takmarkanir, þar eð nm. þótti eðlilegt, að þetta væri ekki útfært svo víðtækt sem sveitarstjórnasambandið hafði talið nauðsyn bera til. Ég hygg, að það megi segja eftir atvikum, að þessi niðurstaða d., sem byggist á till. 1. minni hl. n., sé eðlileg og fullnægi þeim óskum, sem fram komu hjá sveitarstjórnasambandinu, en það var hins vegar ljóst, að ef ekki yrði sett neitt ákvæði um þetta efni, kynni það að leiða til þess, að það yrði að taka upp aftur í stórum stíl álagningu á einstök fyrirtæki og ekki sjáanlegt, til hvers það mundi leiða. Þá var í frv. ákvæði um það, að til þess að menn skyldu njóta útsvarsfrádráttar við álagningu tekjuútsvars fyrir næsta ár, skyldu menn hafa greitt helming útsvarsins fyrri helming ársins, þannig að ef menn hefðu ekki lokið fyrirframgreiðslu þá, nytu þeir ekki þessara réttinda. Á þessu ákvæði var einnig gerð töluverð breyting og þar sem gert er ráð fyrir því, að ekki sé gengið jafnlangt í þessu efni, en þó að töluverðu leyti fallizt á sjónarmið sveitarstjórnasambandsins, er enn fremur gert ráð fyrir því, að heimilt sé, að þar sem sameiginleg útsvarsinnheimta og skattheimta er, verði gert að skilyrði, að menn hafi greitt öll gjöld sín upp fyrir áramót til þess að geta notið þeirra fríðinda að fá útsvör sín frádregin við útsvarsálagningu næsta ár. Þetta ákvæði mundi í rauninni aðeins, eins og sakir standa, snerta Reykjavíkurborg, vegna þess að það er eina sveitarfélagið, þar sem sameiginleg gjaldheimta er ríkis og sveitarfélaga. Orsök þess, að lögð hefur verið áherzla á að fá inn heimild um þetta efni, byggist á því, að þar sem sameiginleg gjaldheimta er, er óumflýjanlegt að fylgja þeirri reglu að skila skuli af innheimtu fé til þeirra aðila, sem féð eiga, í réttu hlutfalli við þá heildarupphæð, sem á er lögð. En þarna er bæði um að ræða skatt til ríkisins, tekjuútsvar og eignarútsvar til sveitarfélaga, sjúkrasamlagsgjöld o.fl. Hins vegar hefur það af eðlilegum ástæðum komið á daginn, að gjaldendurnir vilja, þegar þeir koma til að greiða inn á sínar skuldir, fyrst og fremst láta greiðslur sínar ganga til þess að gera upp útsvarið, til þess að þeir geti notið þeirra fríðinda, sem heimiluð eru á næsta ári við álagningu tekjuútsvars. Þetta hefur því leitt til þess, að Reykjavíkurborg hefur orðið mjög illa úti að þessu leyti, vegna þess að hún hefur í rauninni orðið að skila útsvörunum til annarra aðila, því að það hefur orðið, eins og ég áðan sagði, að fylgja þeirri reglu að greiða til aðilanna, sem innheimt er fyrir, í réttu hlutfalli við það, hvað Gjaldheimtan fær til innheimtu, hvert er hlutfall þeirrar fjárhæðar, sem Gjaldheimtan fær til innheimtu, hvernig það skiptist á milli þessara aðila. Það er hins vegar gert ráð fyrir því, að þetta takmarkist við þá staði, þar sem um sameiginlega gjaldheimtu er að ræða. Þá er í 2. gr. frv., eins og það er nú eftir meðferð í Ed., sett inn sérstakt ákvæði, þar sem linað er á þeim kröfum, sem nú eru gerðar til sveitarfélags, ef það vill njóta sérstaks framlags úr jöfnunarsjóði. Hingað til hefur sú regla gilt, að sveitarfélag verður þá að nota til fulls ákvæði tekjustofnal. um álag á útsvarsstiga, sem merkir það, að sveitarstjórn, þar sem erfitt ástand er í sveitarfélagi, verður fyrst að leggja 20% á útsvarsstigann til þess að geta komið til greina við aðstoð frá jöfnunarsjóði. Það hefur af eðlilegum ástæðum komið í ljós, að ef þetta gerist ár eftir ár, að sveitarfélag þarf að nota þessa heimild og leggja 20% ofan á stigann, verður það að sjálfsögðu til þess að magna erfiðleikana, og þegar hér er einmitt um þau sveitarfélög að ræða, þar sem atvinnuörðugleikar eru, er hætt við því, að með þessu magnist vandinn svo, að í rauninni verði aldrei hægt að komast út úr þessum erfiðleikum. Það er hins vegar mikið vandamál að setja reglu sem þessa, því að ekki má heldur ganga of skammt, bæði vegna þess að þá yrði skert mjög framlag það, sem sveitarfélögin almennt fá frá jöfnunarsjóði, og einnig vegna hins, að það getur verið mjög erfitt að setja ákveðnar reglur til þess að kontrolera það, hvenær sveitarfélag á þá með réttu að fá slíkt framlag eða ekki. Það hefur því verið reynt að fara þarna bil beggja, og í 2. gr. frv., eins og hún er nú, er gert ráð fyrir, að þeirri meginreglu verði fylgt, að álagningin eða álagið á skalana verði miðað við meðaltal útsvarsstiga í landinu, en eins og hv. dm. er kunnugt, er oft langt frá því, að útsvarsstigar séu notaðir að fullu, og þetta mundi leiða til þess, að grunnurinn, sem þetta 20% álag á að leggjast á, yrði þá töluvert fyrir innan hámark skalans. Um þetta voru menn sammála - nei, menn voru nú reyndar ekki sammála í hv. Ed., það kom brtt. um að ganga hér enn lengra, en sú brtt. var felld. Eitt atriði frv. var það, sem engin breyting var gerð við í Ed. og allir dm. voru sammála um, og það var að staðfesta heimild þá, sem í frv. fólst um að leggja mætti á eignaútsvör eftir sömu reglu og gildir nú um eignarskatt til ríkisins, þ.e.a.s. margföldunin er hækkuð upp í níföldun, en hins vegar gert ráð fyrir því, að skalar þeir, sem lagt er á eftir, breytist og verði nú hér eftir þeir sömu og gilda við álagningu eignarskatts. Í upphaflega frv. var gert ráð fyrir því að framlengja undanþáguákvæði, sem gildandi eru fyrir ýmis sveitarfélög varðandi álagningu á ýmis hlunnindi, sem menn hafa, og gildandi eru samkv. tekjuskattslögum og reyndar einnig að sumu leyti samkv. útsvarslögum. Sveitarstjórnasambandið hafði farið fram á að framlengja allar þessar undanþáguheimildir. Það þótti hins vegar ekki til tækilegt, þannig að bæði voru þessar heimildir takmarkaðar og jafnframt var tíminn, sem við er miðað, takmarkaður. Ég held, herra forseti, að ég hafi tilgreint þau helztu atriði, sem fólgin eru í frv. þessu, og vildi ég leyfa mér að vonast til, að hv. Nd. gæti fallizt á frv. í meginefnum a.m.k. eins og það hefur komið frá Ed. Það hefur verið lögð mjög mikil vinna í að reyna að ná þessari niðurstöðu, sem felst nú í frv., eins og það er breytt, og miklar viðræður áttu sér stað milli n. og stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga. Ég vil leyfa mér að fara fram á það sama við hv. n., sem fær þetta mál hér til meðferðar, eins og ég gerði í Ed., að frv. verði a.m.k. ekki breytt frá því, sem það er nú, nema því aðeins að stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga verði gefinn kostur á að koma að sínum sjónarmiðum hjá hv. n., áður en hún gengur frá þeim brtt., sem hún kann að flytja. Að öðru leyti vildi ég leyfa mér að fara fram á það, að hv. n., sem fær málið til meðferðar, reyni að hraða störfum sínum svo sem hægt er og athugun málsins. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að þessari umr. lokinni vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Lagaákvæði þau um óðalsrétt, sem nú gilda, eru að mestu frá 1943, lög nr. 116 30. des. það ár, og endurnýjuð síðan með l. um ættaróðul og ættarjarðir og erfðaábúð og sölu þjóð- og kirkjujarða nr. 102/1962. Tilgangur þessara l. er m. a. sá að koma í veg fyrir, að góðar bújarðir gangi kaupum og sölum og lendi máske í höndum manna, sem meiri áhuga hafa fyrir öðru heldur en búskap. Þó er höfuðtilgangur þeirra sá að tryggja erfingjarétt til jarðar eftir tilteknum reglum og um leið að jarðarverð verði ekki hærra en það, þegar hann tekur við jörðinni, að honum sé tiltölulega auðvelt að standa undir því. Þá eiga l. að koma í veg fyrir það, að erfingjar geti gert kröfu um, að bújörð skiptist í fleiri staði, þegar eigendaskipti verða og erfðir eru gerðar upp. Þegar á þetta er litið, sést, að sá óðalsréttur, sem hér um ræðir, getur stuðlað að því, að sama ætt sitji bújörð langtímum saman. Er það á vissan hátt góðra gjalda vert og mundi valda nokkurri festu í búsetu manna á jörðum af sömu ætt. Hins vegar fylgir sá galli þessum l., að höfundar þeirra hafa ekki gert ráð fyrir eins miklum breytingum á öllum hlutum og orðið hafa nú um 20–30 ára skeið. Þess vegna horfa nú flestir hlutir nokkuð öðruvísi við heldur en var fyrir 20–30 árum. Bújörð, sem þá var talin fullgild til búsetu og eftirsóknarverð, er nú máske orðin allt önnur að því leyti. Hana getur vantað ræktunarmöguleika og hana getur vantað aðstöðu til þess að komast í samband við rafmagn og eins er að segja um samgöngukerfið. Þetta þekkja allir og þarf að sjálfsögðu ekki um það að ræða hér. Þó er annað, sem enn meiri örðugleikum veldur nú, ef óðalseigandinn verður að yfirgefa jörð sína. Fasteignamat það, sem er í gildi nú, mun vera a. m. k. 5–10 sinnum lægra að krónutölu heldur en það var að gildi, þegar l. voru samþykkt. En l. gera frávikalaust ráð fyrir því, að gildandi fasteignamat sé notað eða við það miðað, þegar eigendaskipti og ábúendaskipti verða á þessum jörðum. Eftir l. á fráfarandi að ráðstafa jörð sinni í samráði við sýslumann og undir mörgum kringumstæðum hefur fráfarandi m. a. s. ekkert um þetta að segja, heldur aðeins sýslumaður, ef hann hefur ekki fullnægt öllum skilyrðum, sem l. setja um búsetu á jörðinni. Samkv. þessum l. eru jarðir gerðar að ættaróðulum með tvennu móti. Í fyrsta lagi þannig, að jarðareigandi ákveður það að gera jörð sína að ættaróðali með þeim skyldum og réttindum, sem því fylgja, og fer þá þá leið, að hann tilkynnir það sýslumanni og sýslumaður gengur síðan frá gjörningi um þetta og þinglýsingu. Í öðru lagi kveða þessi sömu lög svo á, sá kafli þeirra, sem fjallar um sölu þjóð- og kirkjujarða, að ekki megi selja ábúendum slíkar jarðir, nema því aðeins, að þeir skuldbindi sig um leið til að gera þær að ættaróðali. Ég hef ekki í höndum tölur um það, hversu mikið er af óðalsjörðum í landinu, en þær munu ekki vera margar, því að eftir fyrri aðferðinni munu fáir hafa kosið að afhenda jörð sína og gera hana að ættaróðali samkv. þeim böndum, sem þá mundu hvíla á henni. Hins vegar hefur margt af jörðum orðið að ættaróðulum um leið og Jarðeignadeild ríkisins hefur selt þær einstökum mönnum, því að það er bein skylda eftir l., að þeir undirgangist það að fá jarðirnar með því skilyrði að gera þær þegar að ættaróðulum. Eins og þegar er raunar að vikið, mun því óhætt að segja, að þessi lög hafa ekki enn náð þeim tilgangi, sem þeim var ætlað í upphafi, vegna breyttra búskaparhátta og einnig nokkurrar tregðu hjá jarðareigendum að undirgangast þau ákvæði laganna, sem eru óumdeilanlega nokkuð þröng. Þó tel ég ekki rétt á þessu stigi að leggja til, að þessi lög verði afnumin, þó að um það heyrist víða raddir, heldur tel ég nauðsynlegt að rýmka nokkuð þau ákvæði, sem gera það nú mjög örðugt og raunar tæplega mögulegt eftir laganna bókstaf að skipta um eigendur á þeim undir vissum kringumstæðum. En ef sú breyting, sem hér um ræðir, verður samþykkt, tel ég, að fram hjá þessu vandasama atriði verði hægt, að komast. Í l. þeim, sem hér um ræðir, stendur orðrétt þetta ákvæði, með leyfi hæstv. forseta: „Söluverð jarðar má ekki fara yfir fasteignamatsverð hennar, en skal þó ekki vera lægra en áhvílandi skuldir og greiðist með jöfnum afborgunum á 10 árum.“ Þetta þýðir það, að bóndi, sem verður að hætta búskap vegna aldurs eða vanheilsu, fær ekki eyri fyrir sína jörð, ef einhverjar teljandi skuldir hvíla á henni. Hvíli hins vegar ekkert á jörðinni, getur hann fengið jafngildi fasteignamats þess, sem nú er, eða sem svarar 1/5 eða 1/10 af því, sem jörðin mundi væntanlega metin, ef fasteignamat væri nú í gildi eitthvað í eðlilegu horfi við breytta tíma. Þessir annmarkar hafa valdið því, að hin síðustu ár hefur orðið mjög örðugt að ráðstafa sumum jörðum á lagalegan hátt. Mér er sagt, að margar slíkar jarðir hafi þó verið seldar, án þess að til kæmu afskipti sýslumanna, og skal ég ekkert um það segja, en það sýnir þá bara aðeins það, að það hefur ekki verið talið framkvæmanlegt að fara eftir ákvæðunum, eins og þau eru nú og eins og tímarnir eru nú. Landbn. sendi búnaðarþingi þetta frv. til umsagnar og búnaðarþing samþykkti einróma að mæla með, að þessi breyting yrði gerð á óðalsréttarlögunum. Landbn. var einnig sammála um það að mæla með, að frv. yrði samþ. og var alveg sammála um efni þess. Hins vegar kom lítils háttar til umr. í n., að einstaka nm. fannst eitt orð í frv. ekki vera heppilega valið, þ. e. orðið „óðalsviðjar“ eða „lausn úr óðalsviðjum“. Sumum fannst í því kenna einhvers konar andúðar á l. í heild. Þetta álít ég, að sé á misskilningi byggt. Samsettu nafnorðin „óðalsviðjar“ og „óðalsbönd“ þýða að mínu áliti nákvæmlega það sama. Tel ég því, að eigi skipti máli, hvort orðið er notað. Það mun liggja hér fyrir brtt., sem kom frá einstökum nm., sem skrifuðu undir álitið með fyrirvara, og sú brtt. hljóðar á þessa leið: „Fyrirsögn V. kafla hljóði svo: Um lausn frá óðalsákvæðum, ráðstöfun ættaróðals og erfðir.“ Ég fyrir mitt leyti geri ekki mikið úr því, hvort þessara orða er notað. Ég tel, að það skipti í sjálfu sér engu, og það skiptir auðvitað engu að því er snertir efni frv. En ég fæ bara ekki skilið, hvað þessir hv. meðnm. mínir hafa út á orðið óðalsviðjar að setja. En ég ætla að láta það hlutlaust, hvort hv. þd. þóknast að breyta þessu eina orði, sem mundi þá hafa það í för með sér, að það þyrfti að breyta í samræmi við það aftur í 2. gr., eins og hér kemur fram í brtt. þeirri, sem ég nefndi. Mér finnst orðið viðjar eða viðjur vera mjög gott - en að sjálfsögðu heyrum við grg. þeirra, sem flytja þessar brtt., fyrir þeim og e. t. v. sé ég ástæðu til að óska eftir að taka til máls að þeirri grg. fenginni.



Herra forseti. Eins og frsm. vék að, liggur fyrir á þskj. 380 brtt. frá mér ásamt Vilhjálmi Hjálmarssyni um orðalag á greinum þessa frv., sem er, eins og hann sagði, ekki efnisbreyting, en það er í raun og veru, - ég mundi segja blæbrigðabreyting. Í augum ykkar flestra er hér kannske um verulega smámuni að ræða, en þó er það nú svo, að það skiptir ofurlitlu máli, hvernig orðalag er á löggjöf. Það er vafalaust rétt, að viðjar þýða alveg það sama eins og hönd. Þó mundi okkur nú þykja einkennilegt,ef það væri allt í einu farið að orða það, að við værum að ganga í hjónaviðjar, ef við værum að gifta okkur, í staðinn fyrir hjónabönd. En aðalatriðið er, að í mínum huga minnir þetta orð svolítið á hlekki. Og það er kannske meðfram vegna þess að ég veit, að sá andi, sem lá að baki þessari löggjöf á sínum tíma, var áreiðanlega mjög fjarri því, að hér væri verið að skapa nokkra hlekki, og þar sem við leggjum til að komi óðalsákvæði í stað óðalsviðja, er það byggt á því, að það er einmitt orðalagið, sem notað er yfirleitt í l. annars staðar eins og þau eru nú. Þetta er sem sagt, eins og þið sjáið, ekki stórmál. Það er kannske dálítið tilfinningaatriði, ofurlítil tilfinningarök að baki þessu og það er blæbrigðamunur á þessum orðum, og ég vildi nú í allri vinsemd vænta þess, að hv. d. vildi fallast á orðalag það, sem í brtt. felst.



Herra forseti. 1. flm. þessarar till., Ragnar Arnalds, sem átti sæti hér á Alþ. sem varamaður, þegar hann lagði till. fram. hefur nú vikið af þingi aftur, og það kemur því í minn hlut sem 2. flm, að tala fyrir till. Till. er á þá leið, að Nd. Alþ. skipi 5 manna n. í samræmi við 39. gr. stjórnarskrárinnar til að rannsaka nokkur atriði varðandi dvöl Bandaríkjahers á Íslandi. Þessi stjórnarskrárgrein, sú 39., er svo hljóðandi með leyfi hæstv. forseta: „Hvor þd. getur skipað n. innandeildarþm. til að rannsaka mikilvæg mál, er almenning varða. Þd. getur veitt n. þessum rétt til að heimta skýrslur, munnlegar og bréflegar, bæði af embættismönnum og einstökum mönnum.“ Í till. er gert ráð fyrir, að n. öðlist þennan rétt til að heimta slíkar skýrslur. N. þessi mundi sem sé fá aðstöðu til mjög ýtarlegrar rannsóknar á þeim málum, sem henni yrðu falin samkv. till., og mundi enda ekki af veita, því að hér er um stórmál að ræða, hvert öðru viðtækara, en margt hins vegar á huldu um þau og sumt býsna skuggalegt, svo að ekki sé meira sagt. 1. flm. hefur látið fylgja till. sundurliðaða grg., þar sem sérstaklega er fjallað um hvert atriði þeirrar rannsóknar, sem að er stefnt með till. Þessi atriði eru 5. Að því er varðar 2., 3. og 4. atriði ætti ekki að vera þörf á löngum rökstuðningi umfram það, sem fram kemur í grg., enda hafa flest þau mál, sem þar er að vikið, margsinnis verið til umr., bæði hér á hv. Alþ, og annars staðar á opinberum vettvangi á undanförnum árum. Fyrsta atriðið, það sem snertir hættuna af flugi bandarískra flugvéla með kjarnorkusprengjur um íslenzka lofthelgi, var til umr. hér á Alþ. ekki alls fyrir löngu í sambandi við atburð, sem þá hafði orðið í Thule á Grænlandi, þar sem bandarísk flugvél hafði farizt með þeim afleiðingum, að fjórar vetnissprengjur liggja þar nú týndar einhvers staðar í ísnum eða á sjávarbotni. Hættan á geislun af þessum völdum hefur valdið því, að Grænlendingum þeim, sem búa á þessum slóðum, hefur með öllu verið bannað að stunda þann veiðiskap, sem lífsafkoma þeirra hefur þó öll byggzt á, og þessi atburður olli mikilli ólgu í Danmörku, enda var hann sönnun þess, að Bandaríkjamenn höfðu virt að vettugi samkomulag, sem þeir höfðu gert við dönsk stjórnvöld varðandi slíkt flug, að slíkar flugvélar héldu sig fjarri þessum slóðum. Og það var einnig mjög eðlilegt, að menn drægju það í efa hér uppi á Íslandi í ljósi þessara staðreynda, að hægt væri að treysta yfirlýsingum bandarískra ráðamanna um það, að slíkar flugvélar flygju ekki um íslenzka lofthelgi eða lentu á íslenzku landi. Við umr. hér á Alþ. lýsti hæstv. utanrrh. að vísu yfir því, að honum væri ekki kunnugt um, að slíkt hefði nokkurn tíma gerzt, en hann hafði enga aðstöðu til þess að taka af öll tvímæli um þetta, enda hefur aldrei verið um að ræða neitt eftirlit af Íslands hálfu varðandi þetta flug. Bandarískar flugvélar knúnar kjarnorkuvopnum gátu hvað eftir annað verið búnas að leggja hér um leið sína. Hættan, sem stafar af slíku flugi, gat árum saman verið búin að vofa yfir okkur án vitundar íslenzkra stjórnarvalda. Og staðreyndirnar hefðu þá fyrst við okkur blasað, ef slys hefði orðið svipað því, sem varð í Thule á Grænlandi, t.d. þannig, að kjarnorkusprengjur hefðu fallið hér á Selvogsbanka eða í Faxaflóanum, næsta nágrenni Keflavíkurflugvallar, þar sem eru auðugustu fiskimið okkar. Afleiðingar af hugsanlegri sprengingu af þessum völdum, þær treysti ég mér ekki til að útlista. En geislunin ein af ósprungnum sprengjum hefði getað orðið til þess, að á þessu svæði mundi ekkert hafa veiðzt annað en eitraður fiskur um ófyrirsjáanlega framtíð. Nú hefur það að vísu verið fullyrt af blaðamönnum, og aðspurðir hafa talsmenn í Pentagon a.m.k. ekki borið það til baka, opinber staðfesting hefur að vísu engin á þessu fengizt enn, en sennilega mun það rétt vera, sem blaðamenn segja, að McNamara hafi látið það verða eitt sitt síðasta verk, þegar hann lét af embætti hermálaráðherra nú á dögunum, að fyrirskipa, að slíku flugi með kjarnorkusprengjur yrði hætt. En hitt er líka staðreynd, að herforingjar þeir, sem mestu ráða í Pentagon, munu illa una þessari ákvörðun McNamara. Þeir hafa lengi verið á öndverðum meiði við hann í þessum efnum og viljað halda áfram þessu flugi, þó að McNamara teldi það orðið næsta þýðingarlítið. Og í þessu sambandi mættu menn einnig hafa það hugfast, að þegar kjarnorkusprengja féll á Spán, var þessu flugi með kjarnorkusprengjur hætt um nokkurn tíma á eftir, en fljótlega var það tekið upp aftur. Og maður sá, Clark Clifford, sem nú hefur tekið við embætti hermálaráðh. í Bandaríkjunum, er að allra dómi miklu meiri hernaðarsinni en jafnvel fyrirrennari hans, sem svo sannarlega gat sér þó ekki neitt sérstakt orð fyrir friðsemd eða hógværð í embættisrekstri sínum, og hver getur fullyrt, að þessi nýi hermálaráðh. framfylgi öllum ákvörðunum fyrirrennara síns? Sannleikurinn er sá, að í þessum efnum getum við Íslendingar engum treyst nema sjálfum okkur, svo að það er eftir sem áður full ástæða til þess að tryggja það, eins og gert er ráð fyrir í 1. lið þessarar till., að flugvélar með kjarnorkusprengjur fljúgi ekki um íslenzka lofthelgi eða lendi á íslenzku landi, tryggja þetta með öruggu eftirliti íslenzkra aðila. Og í ljósi þeirra staðreynda, sem við blasa eftir atburðinn í Thule á Grænlandi, hlýtur það jafnframt að vera sjálfsagt réttlætismál okkar og metnaðarmál að kanna það, hvort Bandaríkjamenn hafi brotið á okkur samninga eins og á Dönum, að því er varðar flug með kjarnorkusprengjur, og ef slíkt sannast, láta þá svara til saka fyrir það. Um 2., 3. og 4. atriði till. tel ég, eins og fyrr segir, ekki ástæðu til að fjölyrða, enda hefur á undanförnum árum oft og rækilega verið um þau mál fjallað, sem þar er að vikið, bæði hér á hinu háa Alþ., í blöðum og annars staðar á opinberum vettvangi. Þeirri 5 manna n., sem till. gerir ráð fyrir, er samkv. 2. lið till. ætlað að rannsaka, með leyfi hæstv. forseta: „hvernig á því standi, að ekki hafi verið staðið við fyrri loforð um takmörkum hermannasjónvarpsins við herstöðina eina, hvers vegna sú tilhögun var ekki ákveðin þegar í upphafi og hver voru tildrög þess, að Guðmundur Í. Guðmundsson fyrrum utanrrh. sagði Alþ. ósatt, þegar sjónvarpsstöðin var stækkuð og málið var rætt á Alþ. 28. marz 1962.“ Í grg. er vitnað til þessara umr., sem hér urðu á Alþ. 28. marz 1962, - þær urðu út af till., sem fram kom um takmörkum á sendikrafti sjónvarpsstöðvarinnar þar suður frá, eða réttara sagt um það að afturkalla þá heimild til stækkunar stöðvarinnar, sem utanrrh. hafði þá þegar veitt. Og við þessar umr. komst þáv. utanrrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, m.a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Sú minnsta stöð, sem talið er að hægt sé að fá í staðinn fyrir þessa stöð, er sú stöð, sem þegar hefur verið leyfð. Það er algjörlega rangt, sem flm. þessarar till. eru að reyna að halda hér fram, að hin nýja stöð muni ná svo og svo miklu lengra út en núverandi stöð hefur gert.“ Þetta voru orð Guðmundar Í. Guðmundssonar, og nú blasir það við allra augum, að hér var um hinar herfilegustu blekkingar að ræða. Og með þessum blekkingum var virðingu Alþ. misboðið á hinn herfilegasta hátt. Og það hlýtur a.m.k. að vera lágmarkskrafa Alþ. í þessu sambandi, að rannsakað sé, í hvaða tilgangi eða hvernig á því stóð, að þessar blekkingar voru viðhafðar hér. „Hvers vegna“, eins og 1. flm. segir í grg., með leyfi hæstv. forseta, „var hermannasjónvarpið ekki takmarkað við herstöðina eina þegar frá upphafi, t.d. með því að dreifa sjónvarpsefninu um símakerfi?“ sem þá hefði þegar verið hægt að nota eins og fram hefur komið við umr. síðan hér á Alþ. „Í hvaða tilgangi lögðu Bandaríkjamenn í mikinn kostnað, m.a. stækkun stöðvarinnar og uppsetningu sérstakra loftneta, sem virtust hafa það aðalmarkmið, að sem flestir Íslendingar sæju útsendingar hermannasjónvarpsins?“ Og loks: „Hvers vegna hefur gengið svo treglega að takmarka útsendingar stöðvarinnar, þrátt fyrir þau loforð, sem gefin voru fyrir 17 mánuðum?“ Í þriðja lið till. er gert ráð fyrir því, að rannsóknarnefndin kanni, hvaða áhrif dvöl Bandaríkjahers í landinu hefur einkum haft á íslenzkt þjóðlíf, t.d. „verði vandlega rannsökuð hin mikla fjármálaspilling, sem lengi hefur þrifizt í skjóli hersetunnar, og reynt að kanna, hvaða áhrif hersetan hefur haft á uppeldi, hugsunarhátt og tungutak íslenzkrar æsku í nágrenni herstöðvanna.“ Um þetta atriði, hina miklu fjármálaspillingu og ómenningu, sem fylgt hefur herstöðvunum, mætti tala hér langt mál, en ég læt það hjá líða að sinni. En það er sannarlega kominn tími til, að fram fari ýtarleg rannsókn á þessum málum, og þá ekki síður því, sem gert er ráð fyrir í fjórða lið till., „hvort herstöðvarnar geta talizt veita þjóðinni nokkra vörn á ófriðartímum og hvort þær eru ekki líklegri til að kalla háskann yfir þjóðina, ef til styrjaldar dregur.“ Þær röksemdir, sem fram voru bornar til réttlætingar hersetunni á sínum tíma, svo haldlausar sem þær voru þá, eru að sjálfsögðu orðnar vitahaldlausar núna, með gjörbreyttri hernaðartækni og hernaðarviðhorfum, og rannsókn á þessum síðast nefndu tveimur atriðum, sem og raunar öllum atriðum þessarar till., ætti að vera þeim mun sjálfsagðari núna sem fyrir stendur endurskoðun á herverndarsamningnum svonefnda, sbr. yfirlýsingu hæstv. forsrh. við upphaf þings í haust. Já, vel á minnzt: Það væri kannske ekki úr vegi að beina til hæstv. ríkisstj. fyrirspurn í þessu sambandi. Hvað er að frétta af endurskoðun herverndarsamningsins svonefnda? Er hún þegar hafin, og ef svo er, hvernig er henni þá hagað og hvenær má vænta niðuratöðu af henni? Það líður nú óðum á þingtímann, og ég býst við að hv. alþm. muni æskja þess að hafa einhverjar spurnir af þessu, a.m.k. áður en þessu þingi verður slitið. Víkjum þá að fimmta og síðasta atriði till., þar sem gert er ráð fyrir því, að rannsakað verði, „hvaða upplýsinga unnt er að afla um þær áætlanir, sem vitað er, að NATO hefur gert um hugsanlega íhlutun bandalagsins um innanríkismál þátttökulandanna, þegar þær aðstæður skapast, að þess sé talin þörf, og hvort þessar áætlanir snerta Ísland.“ 1. flm. kemst svo að orði í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Lengi hefur verið vitað, að Bandaríkjastjórn reynir að hlutast til um innanríkismál annarra þjóða, með víðtækum fjárstuðningi við samtök, sem hún telur sér hliðhold. Má í því sambandi minna á mútufé, sem viðurkennt er, að bandaríska leyniþjónustan, CIA, hefur annast dreifingu á. Slík peningamiðlun er þó aðeins óbein íhlutun um innanríkismál annarra þjóða. Í seinni tíð hafa komið fram upplýsingar frá mörgum NATO-ríkjum um áætlanir, sem yfirherstjórn NATO mun hafa gert um hugsanlega beina íhlutun Bandaríkjahers í innanlandsmál himna ýmsu bandalagsríkja, þegar svo stendur á, að annað dugir ekki til að tryggja völd NATO-sinnaðra stjórnarvalda í viðkomandi landi.“ Í grg. víkur 1. flm. síðan að þeirri áætlun, sem NATO hafði reiðubúna fyrir Grikkland. Á henni byggðu grísku herforingjarnir byltingu sína, og komu á algjöru einræði í landinu. Þróun þeirra mála var að vísu ekki nákvæmlega sú, sem til var ætlazt af Bandaríkjanna hálfu, en tilgangurinn var einn og hinn sami, að koma í veg fyrir stórsigur vinstri manna, sem fyrirsjáanlegur var í næstu þingkosningum, og hugsanlega úrsögn Grikklands úr NATO. Í grg. er minnzt á leyniþjónustuna, CIA, og sannarlega ekki að ástæðulausu; það má telja víst, að hún hefur ásamt herforingjum, grískum og bandarískum, skipulagt á bak við tjöldin þá atburði, sem urðu í Grikklandi, þegar hin fasistíska herforingjastjórn tók völdin. En þessi leyniþjónusta hefur víðar komið við sögu. Ég hef leyft mér að taka með mér þessa bók, sem nefnist „The Invisible Government“ - „Stjórnin ósýnilega“, eða „Hin ósýnilega ríkisstjórn“. Hún er eftir tvo bandaríska blaðamenn; David Wise og Thomas Ross. Menn þessir eru þekktir í heimalandi sínu og víðar, hafa starfað við bandarísk stórblöð og getið sér gott orð fyrir störf sín, hlotið margs kyns viðurkenningu. Þeir eru rómaðir fyrir hæfileika, heiðarleika og óþreytandi vilja til að leita sannleikans í hverju máli. Í bók þessari, sem vakið hefur mikla athygli, er rakinn ferill bandarísku leyniþjónustunnar, CIA, síðan henni var komið á fót í forsetatíð Trumans 1947, ferill hennar og undirróðursstarfsemi víða um lönd, eins og t.d. í SuðurAmeríku, þar sem CIA hefur stutt fasistískar herforingjaklíkur til að hrifsa völd og brjóta á bak aftur lýðræðisöfl í hverju landinu á fætur öðru; í Arabaríkjum og víðar, þar sem þessi leyniþjónusta hefur tryggt olíuhagsmuni bandarískra auðhringa með því að skipuleggja vopnaðar uppreisnir gegn löglega kjörnum ríkisstj. og koma til vanda að nýju gerspilltum yfirstéttum; já, og í Asíu, eins og t.d. Indónesíu, þar sem leyniþjónustan hrinti af stað innanlandsátökum og síðan borgarastyrjöld, sem endaði með slíku manndrápsæði, að heilu fljótin runnu til sjávar blóði lituð. Og þá er þarna í bókinni að sjálfsögðu einnig rakinn ferill CIA í Víetnam, hvernig leyniþjónusta þessi hefur magnað stig af stigi átökin, unz nú er þannig komið, að ýmsir mætir menn heimskunnir, eins og t.d. franski rithöfundurinn Jean Paul Sartre og brezki heimspekingurinn Russel lávarður, saka Bandaríkjamenn um að stefna þarna að þjóðarmorði. Bækur eins og þessi hér, samdar af hinum ágætustu Bandaríkjamönnum, sem margir hverjir hafa stofnað í hættu persónulegu öryggi sínu í viðleitni sinni til að koma vitinu fyrir þjóð sína og stjórnarvöld hennar, þær eru margar til slíkar bækur, og ég þori að fullyrða það, að margt mundi vera með öðrum brag, að því er varðar opinbera afstöðu Íslendinga til utanríkisstefnu Bandaríkjanna, margt mundi vera þar með öðrum brag, ef hv. alþm., þeir, sem eiga að ráða þessari afstöðu, hefðu gert sér meira far um en raun virðist á vera að kynna sér slíkar bækur og meta málin í ljósi þeirra sannana, sem þær leggja fram. En slíkar sannanir er reyndar viðar að finna en í bókum. Hið frjálslynda brezka tímarit New Statesman berst hingað að staðaldri í húsið. Það liggur hér frammi í lestrarsal. Og þar má í nýjasta heftinu lesa grein, sem fjallar um rannsókn, sem gerð hefur verið að frumkvæði William Fulbrights, formanns utanrmn. öldungadeildarinnar bandarísku, á þeim atburðum, sem urðu í Tonkinflóa í ágústbyrjun 1964, þegar bandaríska herstjórnin hélt því fram, að njósnaskipið Maddox, sem hét nú raunar tundurspillir á máli herstjórnarinnar, hefði þar orðið fyrir árás af hálfu strandgæzlubáta frá Norður-Víetnam, tilefnislausri árás á alþjóðlegri siglingaleið. Johnson forseti notaði þetta sem átyllu til að hefja loftárásir á Norður-Víetnam og stórauka bandarískt herlið í Víetnam, og þar með var hafin sú ógnarlega þróun mála þar austur frá, sem öllum er kunn. Fulbright beitti sér fyrir því á sínum tíma, að bandaríska þingið veitti forsetanum heimild til þessara aðgerða. En nú hefur hann sannfærzt um það eftir rækilega rannsókn, að Bandaríkjamenn einir báru ábyrgð á þessum atburðum, að þeir fólu ekki í sér neina siðferðilega eða lagalega forsendu til þeirra aðgerða sem Johnson fyrirskipaði. Og á því leikur enginn vafl, að bandaríska leyniþjónustan, CIA, var þarna að verki á bak við tjöldin í samvinnu við herstjórnina í Pentagon og herforingja í Saigon. Og að sjálfsögðu sýnir William Fulbright þann manndóm og þá einurð að viðurkenna, að hann hafi verið blekktur, og hann biður þjóð sína opinberlega afsökunar á þeim þætti, sem hann átti í þessu hörmulega máli. En hvers vegna er ég að segja frá öllu þessu hér, myrkraverkum bandarísku leyniþjónustunnar? Það er vegna þess, að á hinu víðáttumikla starfssvæði hennar liggur einnig þetta afskekkta eyland okkar hérna norður við heimsskautsbaug, Ísland. Og ég minni á William Fulbright og afstöðu hans í þessu sambandi, vegna þess að mér sýnist, að af fordæmi hans mættu þeir, sem stjórna þessu landi, margt gott læra. Mér kemur í hug atvik, sem átti sér stað hérna vestur í Hagaskóla einn ágústmorgun núna á s.l. sumri á ráðstefnu norrænna æskulýðsfulltrúa. Fulltrúar íslenzku stjórnmálaflokkanna voru þarna mættir til þess að svara fsp. varðandi utanríkismál. Hæstv. forsrh. var fulltrúi síns flokks . Hann var spurður álits á stríðinu í Víetnam, hvort hann teldi ekki tíma til kominn, að íslenzk stjórnarvöld styddu þá viðleitni samtaka ýmissa ríkisstj. og heimskunnra einstaklinga að stöðva þetta stríð. Hæstv. forsrh. brosti sínu góðlátlega brosi og sagðist draga í efa, að við Íslendingar, þessar 200 þús. sálir, værum þess umkomnir að bjarga málunum þar eystra, leysa þann vanda, sem við væri þar að etja. Og á undirtektum viðstaddra mátti heyra, að þeim fannst mörgum, að við Íslendingar ættum býsna skemmtilegan forsrh. Gott, ef ég heyrði ekki hvíslað einhvers staðar fyrir aftan mig: „Sa, hvor manden er dog slagfærdig“. Hæstv. forsrh. bætti því við til skýringar á persónulegri afstöðu sinni, að hann hefði ekki haft tækifæri til þess að kynna sér málin nógu rækilega þar eystra, til þess að mynda sér ákveðnar skoðanir um þetta stríð. Þetta þótti mér skrýtið að heyra. Mér þótti það skrýtið, vegna þess að sá, sem þetta sagði, hafði árið 1949 talið sig vita svo mikið um heimsástandið, - ekki bara ástandið í einu tilteknu landi, heldur ástandið í heiminum yfirleitt, - að hann staðhæfði, að við Íslendingar ættum bókstaflega engra kosta völ nema, leggja fyrir róða hlutleysi okkar og ganga í hernaðarbandalag. Nú talaði hann allt í einu eins og allt það, sem árum saman hefur verið rætt og ritað um stríðið í Víetnam, hefði farið fram hjá honum. Hvernig gat staðið á þessu? Þó að hæstv. ráðh. væri nú að vísu orðinn 18 árum eldri heldur en þá, þegar hann lét sig ekki muna um það að túlka ástand heimsmálanna allra og draga ályktanir af því, þá dró ég í efa, að það væri nægileg skýring á þessu. Og núna, eftir að ég er aftur setztur inn á þing og hef fengið það rækilega staðfest æ ofan í æ, að andleg tilþrif hæstv. ráðh. eru síður en svo orðin minni en þau voru forðum tíð, og er þá býsna mikið sagt, þá hef ég auðvitað sannfærzt um, að þessi skýring er alveg fráleit. Hitt sýnist mér aftur á móti ekki ósennilegt, að hér sé um að ræða eitt þeirra tilfella, þegar menn vita orðið svo mikið, að þeir treysta sér ekki til þess, vegna sérstakra kringumstæðna og persónulegrar aðstöðu sinnar að viðurkenna, að þeir viti neitt. Styrjöldin í Víetnam og framferði Bandaríkjamanna þar hefur að sjálfsögðu orðið þungt áfall fyrir þá, sem ætíð hafa dásamað Bandaríkin sem öflugasta og einlægasta framvörð og málsvara frelsis og lýðræðis og mannréttinda í heiminum. Sú staðreynd blasir nú við allra augum, að kröfum víetnömsku þjóðarinnar um frelsi og mannréttindi og lýðræði hefur verið svarað með tilraun til þess að drekkja þessu öllu í blóði hennar sjálfrar. Og sá, sem ber höfuðábyrgðina á þessu, er hinn lofsæli framvörður frelsis og lýðræðis og mannréttinda, þ.e.a.s. Bandaríkin. Ég ætla ekki að þessu sinni að fjölyrða um þær hörmungar, sem íbúar Víetnams hafa orðið að þola af völdum styrjaldarinnar. Á þær hörmungar hefur svo oft og víða verið minnt, að því verður varla trúað, að nokkur hv. alþm. sé svo skyni skroppinn, að hann þurfi þar frekar vitnanna við. Hitt er líklegra, að einhverjir hv. alþm. hafi ekki gert sér grein fyrir því, hversu alvarlegar afleiðingar þetta stríð hefur haft fyrir Bandaríkin sjálf heima fyrir og hlýtur að hafa æ því meir, sem það stendur lengur. Núna nýlega í bandaríska tímaritinu Newsweek mátti lesa grein eftir Walter Lippmann; Walter Lippmann er sem kunnugt er einn virtasti sérfræðingur Bandaríkjanna um utanríkismál. Hann skrifar þarna um bandaríska utanríkisstefnu og ástandið heima fyrir og kemst m.a. svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Ofan á þau fjárhagsvandræði, sem við (þ.e.a.s. Bandaríkjamenn) eigum við að stríða á alþjóðavettvangi, hafa nú bætzt slæmar horfur í fjármálum okkar heima fyrir. Vegna þess að ógjörningur er að segja fyrir um gang stríðsins (þ.e.a.s. stríðsins í Víetnam), eru fjárlög okkar full af leyndardómum. Það eitt er víst, að með þeim er að fullu og öllu bundinn endi á stríðið gegn fátæktinni og afturkölluð fyrirheitin um hið mikla þjóðfélag“, - eða „The Great Society“, eins og þeir kalla það þar vestra. Þetta voru orð Walters Lippmanns; og á þeim dögum, sem liðnir eru síðan þau virtust, hafa menn fengið æ rækilegar staðfest, hversu alvarlega horfir nú varðandi efnahag Bandaríkjanna, allt efnahagskerfið þar. Stríðið gegn fátæktinni, sem Johnson boðaði með pomp og prakt, hefur snúizt upp í æ hrottalegra stríð gegn hinum fátæku í Víetnam. Afleiðingarnar af þessu eru öllum kunnar. Óeirðir magnast, - þar er ekki aðeins um kynþáttavandamál að ræða, heldur líka misrétti, sem bitnar á hvítum, - átök milli hinna ríku og hinna fátæku, óeirðirnar magnast, og hatrið logar æ heitar, og byssurnar eru látnar tala á götum bandarískra stórborga. Margir telja., að óeirðirnar undanfarin sumur muni virðast eins og hreinn barnaleikur móts við þær óeirðir, sem gera megi ráð fyrir á sumri komanda. Núna um daginn, þegar Pueblo-deilan, deilan um njósnaskipið Pueblo, kom upp, fyrirskipaði Johnson, að 15 þús. manns úr varaliði Bandaríkjanna skyldu vígbúast, og áttu þeir að sanna. Norður-Kóreumönnum það, að þeir fengju að komast að því fullkeyptu, ef þeir færu að ybbast svo við mesta herveldi heims, að það teldi sér ofboðið. Nú nýlega skrifar Paul Johnson, einn af ritstjórum tímaritsins New Statesman, sem ég minntist á hér áðan og liggur hér frammi á lestrarsal, um þetta og ástandið þar vestra, og hann segir, að svo geti farið, að allt varalið Bandaríkjanna og þ. á m. að sjálfsögðu talin þau 15 þús., sem Johnson ætlaði að nota til þess að lækka rostann í Norður-Kóreumönnum, allt varalið Bandaríkjanna muni á sumri komanda ekki duga til þess að hamla, gegn óeirðum í bandarískum borgum, og yrði þá Bandaríkjastjórn að kalla heim deildir úr þeim herjum, sem hún hefur sent út um hvippinn og hvappinn í nafni síns vestræna lýðræðis og frelsis. Í fáum orðum sagt, bandaríska þjóðin virðist vera að missa stjórn á sér. Og þegar slíkt ástand hefur skapazt, kann þess að vera skammt að bíða, að stjórnarvöldin taki sér það alræðisvald, sem kynni að stofna öllum mannréttindum í hættu. Og blikurnar eru nú þegar margar á lofti. Arthur Schlesinger, sem var einn nánasti samstarfsmaður Kennedys heitins, hefur sagt, að nú sé að renna upp nýtt skeið McCarthyisma í Bandaríkjunum, hálfu verra en hið fyrra. Og sama segir Arnold Toynbee, brezki sagnfræðingurinn, í viðtali, sem tímaritið Life átti við hann ekki alls fyrir löngu. Ég fór utan núna í haust og komst þar í kynni við nokkra bandaríska blökkumenn og ræddi við þá, ástand og horfur þar vestra. Og þeir voru vægast sagt ekki bjartsýnir. Og í kynþáttamálunum óttuðust þeir það einna mest, sem ég hafði reyndar heyrt og lesið eftir öðru fólki af kynþætti þeirra, að framferði þeirra leiðtoga blökkumanna, sem hæst hrópa á hefnd, hrópa á blóð hinna hvítu, yrði notað sem tilefni til þess að svipta blökkumenn þeirri vernd, sem þeir hafa þó hingað til notið af hálfu lögreglu og herliðs alríkisstjórnarinnar í Washington, og þar með fengju hvítir kynþáttahatarar lausan tauminn að svala sínum lágu hvötum við að ofsækja blökkumenn, myrða þá og brenna heimili þeirra, og þar með hefði skapazt þarna, a.m.k. í vissunn ríkjum, sama ástand og í Þýzkalandi Hitlers forðum, þegar hann sigaði stormsveitum sínum á Gyðinga, Og það er hætt við, að ekki yrði látið staðar numið við blökkumenn þar vestra frekar en við Gyðinga í Þýzkalandi Hitlers, röðin mundi fljótlega koma að öllu fólki með róttækar skoðanir og öllu frjálslyndu fólki. Á næsta leiti kynni þá að vera fasistísk ógnarstjórn um landið allt. En hvað kemur þetta okkur við og þeirri till., sem hér liggur fyrir? Við Íslendingar höfum nú um langt árabil næstum í einu og öllu lotið leiðsögn Bandaríkjanna á alþjóðavettvangi, og bandarísk áhrif og ítök eru hér meiri en víða annars staðar, a.m.k. í Vestur-Evrópu, og háskinn af þeim að sama skapi alvarlegri sem við erum fámennari öðrum þjóðum, miklu fámennari. Okkur er því meiri nauðsyn en flestum öðrum að vera vel á verði gagnvart háskalegri þróun mála þar vestra. Ég leyfi mér að segja, að eins og allt er hér í pottinn búið með bandarísk ítök og áhrif, kunni mannréttindum á Íslandi að vera ógnað um leið og þeim er ógnað í Bandaríkjunum. Og af þessum sökum tel ég, að fimmta og síðasta atriði þessarar till. sé einna þýðingarmest þeirra allra, þar sem ráð er fyrir því gert, að rannsóknarnefndin grafist fyrir um þær hættur, sem yfir okkur kunna að vofa vegna leynilegrar starfsemi, starfsemi leyniþjónustunnar CIA og herforingjaklíkunnar í Pentagon, þeirra herforingja, sem nú ráða æ meiru um utanríkisstefnu Bandaríkjanna og móta hana æ meira í anda ofríkis og ribbaldaháttar. Og þeir hafa sýnt, að þeir svífast einskis til að hrinda henni í framkvæmd, ef þeir telja nauðsyn til bera. Við Íslendingar höfum að vísu enn ekki fengið neitt teljandi að kynnast ribbaldahætti þeirra, en það væri hin herfilegasta glópska að treysta því í blindni, að við fáum um alla framtíð að njóta sömu nótalegheitanna og blíða brosins af hálfu þessarar herforingjaklíku, eins og hingað til. Ég vitnaði áðan í orð hæstv. forsrh. á ráðstefnu norrænna, æskulýðsfulltrúa hérna vestur í Hagaskóla í ágústmánuði s.l. Ég gerði þetta vegna þess, að sú afstaða, sem hæstv. ráðh. tók þarna, er að mínum dómi táknræn um afstöðu íslenzkra stjórnmálamanna, því miður allt of margra íslenzkra stjórnmálamanna varðandi þróun alþjóðamála, sérstaklega með tilliti til bandarískrar utanríkisstefnu, tregðu þeirra við að horfast í augu við staðreyndir og viðurkenna það, sem þeir hljóta að vita eða ættu a.m.k. að vita. Ég gerði þetta einnig vegna þess, að þarna talaði sá maður, sem að mínum dómi hefur löngum átt manna mestan þátt í því að móta íslenzka utanríkisstefnu núna um nær tveggja áratuga skeið, með allri virðingu fyrir þeim mönnum öðrum, sem hafa á sama tíma skipað embætti utanrrh. Það skiptir því miklu máli, að einmitt þessi maður, hæstv. forsrh., viðurkenni það, sem hann veit. Og til þess að sannfæra menn um, að hann viti ekki nóg, þyrfti hann jafnframt að sannfæra menn um, að honum hái andlegur sljóleiki eða vitsmunaskortur, - og trúi því hver sem vill. Að lokum vil ég svo leyfa mér að víkja lítillega að till., sem við höfum flutt 4 þm. í hvorri d., þm. Alþb. og Framsóknar, um viðleitni af Íslands hálfu til þess að stöðva hildarleikinn í Víetnam, þó að till. þessi sé að vísu ekki á dagskrá. Hæstv. utanrrh. hefur lýst yfir stuðningi sínum við þessar till., og sú yfirlýsing hans var að mínum dómi einn af sárafáum gleðilegum atburðum, sem hafa orðið hér á Alþ. í vetur, enda þykist ég mega treysta því, að með henni sé tryggður stuðningur Alþfl. við till. og þar með öruggur meiri hl. til samþykkis henni. Af hálfu Sjálfstfl. hafa viðbrögð hins vegar ekki verið eins jákvæð hingað til. Og nú virðist ýmislegt benda til þess, að afgreiðsla till. þessarar úr viðkomandi nefndum kunni nú að dragast nokkuð. Til slíks þyrfti þó áreiðanlega ekki að koma ef hæstv. forsrh. brygðist við málinu á jafndrengilegan hátt og hæstv. utanrrh. hefur gert. Jákvæður stuðningur hans mundi án efa tryggja þá öflugu samstöðu um till., sem hæstv. utanrrh. hefur réttilega bent á, að mjög sé þýðingarmikil og nauðsynleg. Ég vil því leyfa mér að beina þeirri ósk til hæstv. forsrh. persónulega, að hann veiti umræddri till. okkar framsóknarmanna og Alþb.-manna þann stuðning, sem til þarf, að þær hljóti það samþykki og þá samstöðu, sem væri Alþ. okkar Íslendinga til sóma. Ég bið hann að gera þetta, ekki aðeins af umhyggju fyrir því fólki, sem byggir landið í Víetnam, heldur einnig því fólki, sem byggir Bandaríki Norður-Ameríku. Hæstv. forsrh. telur sig vera sérstakan vin bandarísku þjóðarinnar. Það tel ég mig líka vera, síðan ég dvaldist allengi í landi hennar á mínum yngri árnum við hið bezta atlæti. Mér sýnist því, að enda þótt hæstv. forsrh. og ég, einn óbreyttur þm. Alþb., eigum ekki í mörgum málum samstöðu, hljótum við þó að eiga fullkomna samstöðu og samleið í þessu, að vilja gera það, sem í okkar valdi stendur, til þess að stöðva það stríð, sem stofnar í bráðan voða friði og öryggi og hamingju bandarísku þjóðarinnar.



Herra forseti. Þessi till., sem hér liggur fyrir, er um skipun nefndar samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar til að rannsaka ýmis atriði herstöðvamálsins. Þessi till. er í 5 liðum, og ég skal leyfa mér að fara nokkrum orðum um hvern þeirra. Ég mun ekki fara út í að ræða myrkraverk amerísku leyniþjónustunnar, sem hv. flm. ræddi hér mikið um, og ekki heldur um Víetnam eða utanríkisstefnu Bandaríkjanna. Það er annað mál eða önnur mál réttara sagt, sem ég tel, að ekki eigi að blandast inn í þetta, sem hér liggur fyrir. Hv. þm. sagðist vera mikill vinur Bandaríkjanna, en eftir því sem ég gat skilið ræðu hans, gat ég ekki annað fundið en hún lýsti botnlausu hatri á Bandaríkjunum og öllu, sem þeirra er. Og meginatriðið í hans ræðu var ekki einasta að ræða um þá till., sem hér liggur fyrir, heldur að reyna að tína saman úr öllum áttum það, sem hann gat fundið, að miður færi í stjórn Bandaríkjanna. Þar var ekkert annað að finna en dylgjur, meira og minna rökstuddar, en þó aðallega minna, um utanríkisstefnu Bandaríkjanna, enda tók hann líka fram í sinni ræðu, að það væri hvergi hægt að treysta loforðum Bandaríkjamanna. Það var ekki mikið vináttubragð að þessu, og ég held þess vegna, að hv. þm. hefði gjarnan átt að láta það vera að telja sig svona góðan vin Bandaríkjanna. Ég skal svo rekja í nokkrum orðum þessi atriði, sem eru uppistaðan í þessari till. Nefndarskipun samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar er ákaflega sjaldgæf í okkar landi, og ég efast um, að hún hafi nokkurn tíma verið sett á laggirnar. Hún er heimiluð í stjórnarskránni, það er alveg rétt, eru það hefur ekki það ég man komið til, að henni væri falið að rannsaka mál eins og þetta. En það, sem í þessari tillögu felst, er þetta: Í fyrsta lagi, hvernig Íslendingar geti tryggt, að bandarískar flugvélar búnar kjarnorkuvopnum fljúgi ekki um íslenzka lofthelgi og lendi ekki á íslenzku landi, með hliðsjón af þeim atburðum, sem gerzt hafa í Thule á Grænlandi, þvert ofan í fyrri yfirlýsingar Bandaríkjanna. Þetta slys, sem varð í Thule fyrir 8 vikum, hefur verið rætt hér á Alþ., og í framhaldi af þeim umræðum fékk ég aðmírálinn, admiral Stone, á Keflavíkurflugvelli og sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi til að koma til mín og ræða þetta og þar með, hvort ekki væri öruggt, að það yrði ekki flogið með slíkar sprengjur yfir íslenzka lofthelgi, og ég tel mig hafa fengið frá þessum aðilum báðum örugga vitneskju um það, að ekki verði flogið yfir Ísland með kjarnorkusprengjur innanborðs. Nú hefur það komið fyrir síðan, að fyrrv. varnarmálaráðh. Bandaríkjanna, McNamara, tók þá ákvörðum, áður en hann yfirgaf sitt embætti, að hætta flugi með kjarnorkusprengjur. Hv. þm. vildi nú draga í efa, að þetta væri mikið að marka, því að þessir menn héldu aldrei það, sem þeir lofuðu. En ég vildi bara segja: Hvernig á n., sem fær þetta mál til rannsóknar, ef það yrði gert, hvernig ætti hún að ganga úr skugga um þetta? Það er yfirlýst af fyrrv. varnarmálaráðh. Bandaríkjanna, að það verði ekki flogið með þessar sprengjur, ekki einasta yfir Ísland, heldur einnig alls staðar. Ef það er ekki treyst loforðum, sem gefin eru af opinberri hálfu í Bandaríkjunum, hvernig á þá íslenzk n. að finna það út, hvort þetta er gert eða ekki? Á hún að fara upp í hverja flugvél og kynna sér það þar? Eða verður hún ekki að reiða sig á yfirlýsingar Bandaríkjanna, þar til annað sannast? Ég sé ekki, hvernig n., þótt hún sé skipuð samkv. 39. gr. stjórnarskrárinnar, getur fundið út, hvort flugvélar Bandaríkjanna hafi þessar sprengjur innanborðs eða ekki, og geti þess vegna ekki gert annað í málinu en leita eftir upplýsingum frá þessari Bandaríkjastjórn, sem hún tortryggir að vísu, um það, hvað gerist í þessu máli. Ég held þess vegna, að þetta atriði verði ekki kannað til neinnar hlítar, ef menn treysta ekki þeirri yfirlýsingu, sem Bandaríkjamenn hafa nú gefið. Þá kem ég að öðru atriðinu, sem er um sjónvarpið frá Keflavík, sem mjög hefur verið til umr. líka á hv. Alþ. Og út af því vitnaði ég fyrir nokkru í upplýsingar, sem aðmírállinn í Keflavík gaf okkur um rannsókn á þessu máli. Þessi rannsókn leiddi það í ljós þá, að af 49 rannsökuðum tilfellum voru aðeins 5, minnir mig, sem höfðu möguleika til að ná Keflavíkursjónvarpinu, og þó ekki vel. Hinir 44 höfðu enga möguleika til þess að sjá sjónvarpið. Þá sagði aðmírállinn líka að borizt hefði tæki frá Bandaríkjunum, sem torveldaði þetta enn, en það hafði þá ekki verið sett upp vegna slæmra veðurskilyrða, en hefur nú verið sett upp. Og enn hefur verið rannsakað, til hve margra staða, þetta útvarp næst með sæmilegu móti. Og ég hef fengið um það skýrslu frá aðmírálnum, sem hefur falið íslenzkum sérfræðingum, verkfræðingum og útvarpsvirkjum, að fara fyrst og fremst til þessara staða sem þeir voru áður á., og mæla hvernig móttökuskilyrðin væru. Þá kom það í ljós, að í einu af tilvikunum, sem áður sáu nokkurn veginn Keflavíkursjónvarpið, sást það alls ekki nú, og hin þrjú, sem þá voru eftir, miklu verr en áður. Og það liggur fyrir umsögn frá íslenzkum sérfræðingum, sem kannað hafa málið, að 95% af Stór-Reykjavík væru útilokuð frá því að taka á móti sjónvarpi frá Keflavíkurflugvelli. Hann vildi draga það í efa, hv. frsm., að Bandaríkjamenn hefðu staðið við loforð sitt um það að takmarka útsendingarnar, en mér finnst sannast sagna, að með þessum árangri, sem þegar hefur náðst, sé útsendingin til Reykjavíkursvæðisins mjög takmörkuð, þar sem þeir segja, sérfræðingarnir, sem unnu að þessari rannsókn, að það séu hæst 4-5%, sem hafa nokkra möguleika til þess að sjá þetta sjónvarp, og í flestum tilfellum sjáist það illa. Ég tel þess vegna, að það sé engin brigð í þessu fólgin og að það sé engin þörf á að rannsaka það öllu nánar. Út af dylgjum hv. þm., eins og líka kemur fram í till. og aths. við hana, þá skal ég ekkert annað um það segja en það, að ég er viss um, að Guðmundur Í. Guðmundsson, fyrirrennari minn í embættinu, hefur ekki vísvitandi sagt rangt frá. Ég tel ekki þess vegna neina þörf á því að skipa neina n. til að rannsaka þetta atriði. Þriðja atriðið, sem gert er ráð fyrir samkv. þáltill. að verði rannsakað, er hvaða áhrif dvöl Bandaríkjahers á Íslandi hafi einkum haft á íslenzkt þjóðlíf, t.d. verði vandlega rannsökuð hin mikla fjármálaspilling, sem lengi hafi þrifizt í skjóli hersetunnar, og reynt að kanna, hvaða áhrif hersetan hafi haft á uppeldi, hugsunarhátt og tungutak íslenzkrar æsku í nágrenni herstöðvarinnar. Ég hygg nú, að þó að n. væri kosin, þá mundi verkefnið vera mjög erfitt fyrir hana, því að hvernig á að gera upp á milli þeirra áhrifa, sem það veldur, að sjónvarpið hafi sézt, og hver séu áhrifin af hinum erlendu kvikmyndum t.d., sem flæða yfir landið og hafa gert í langan tíma? Ég sé ekki mikinn mun á því, hvort kvikmynd frá Keflavíkursjónvarpinu sé sýnd íslenzkri æsku eða öðrum Íslendingum, eða á því, að sama mynd eða svipuð sé sýnd í íslenzku kvikmyndahúsi. Ég held þess vegna, að erfitt verði eða mundi verða erfitt fyrir n., hvort sem hún hefði heimildir 39. gr. stjórnarskrárinnar á bak við sig eða ekki, að úrskurða, hvaðan áhrifin kæmu, sem ég neita ekki að hafi orðið á æskufólk nútímans hér á Íslandi. Fjórða till., sem nefnd er, er það, hvort herstöðvar geti talizt veita þjóðinni nokkra vörn á ófriðartímum og hvort þær séu ekki líklegri til þess að kalla háskann yfir þjóðina, ef til styrjaldar dregur. Um þetta vildi ég aðeins segja það, að ég fyrir mitt leyti er ekki í vafa um það, það er mitt persónulega mat, að það lið, sem nú er staðsett á Keflavíkurflugvelli, veiti okkur mikið öryggi og kæmi í veg fyrir að landið yrði hertekið, ef til styrjaldar kæmi. Við sjáum, hvernig þetta gekk í styrjöldinni 1939-45. Vegna staðsetningar erlends liðs á Keflavíkurvelli tókst að komast hjá því, að aðrir menn, sem talið er, að hefðu haft hug á því að ná fótfestu hér á landi, gætu gert það, og ég er ekki í vafa um, að það er þessu erlenda liði að þakka að þetta tókst ekki þá, og ég er alveg sama sinnis um framtíðina. Hins vegar má líka á það benda að eins og hv. frsm. minntist á, þá var það yfirlýst af hálfu forsrh. við þingsetninguna eða skömmu eftir þingsetninguna í haust, að þetta mál yrði tekið upp til athugunar. Það hefur verið rætt í utanrmn. og verið rætt um það þar, hvort við ættum að sérmennta einhvern mann eða menn íslenzka til þess að meta hernaðarlegt gildi varnarliðsins eða hvort við ættum að fá erlenda sérfræðinga frá hlutlausu ríki til þess að gera þetta. Nú náttúrlega hefur utanrmn. ekki sérstaklega um þetta að segja, þó að það kæmi þar til umræðu á sínum tíma. En ég vitna þá til þess, sem forsrh. sagði í sinni ræðu um þetta, þegar þingið var sett eða skömmu eftir að þingið var sett. Og það er áreiðanlegt, að það mál verður tekið upp og kannað tæknilega og herfræðilega, hvort við höfum ávinning af því að hafa varnarliðið hér í landinu og hvort við megum treysta því, að það geti hjálpað til að verja landið, ef til kæmi. Í fimmta lagi er það verkefni n. að kanna, hvaða upplýsinga unnt er að afla um þær áætlanir, sem vitað sé, að NATO hafi gert um hugsanlega íhlutun bandalagsins í innanríkismál þátttökulandanna, þegar þær aðstæður skapast, að þess sé talin þörf, og hvort þessar áætlanir snerta Ísland. Ég vil nú segja það, að þetta er í fyrsta skipti, sem ég heyri það nefnt, að það séu uppi ráðagerðir hjá NATO um það að blanda sér í innanríkismál landa og þá alveg sérstaklega Íslands. Við höfum fulltrúa hjá NATO, og ég hef þess vegna leitað eftir því við hann að fá hans umsögn um málið, Fulltrúi okkar hjá NATO-ráðinu í Brussel mætir, eða einhver frá okkur, á hverjum einasta fundi, sem NATO-ráðið heldur. Þar er enginn fundur haldinn svo, að ekki séu allir mættir. Ef um einhverja ákvörðun hefði verið að ræða, sem tekin hefði verið, hlyti okkar fulltrúi þess vegna að hafa orðið var við hana. Þessi fulltrúi okkar, Níels P. Sigurðsson, hefur skrifað mér svo um málið: „Í þáltill., sem lögð hefur verið fram á Alþ. af 5 þm. Alþb., er m.a. óskað eftir, að rannsakað verði, hvaða. upplýsinga er unnt að afla um þær áætlanir, sem vitað er, að NATO hefur gert um hugsanlega íhlutun bandalagsins í innanríkismál þátttökulandanna, þegar þær aðstæður skapast, að þess er talin þörf, og hvort þessar áætlanir snerta Ísland. Í þessu sambandi skal tekið fram, að engar áætlanir hafa verið gerðar af NATO um hugsanlega íhlutun bandalagsins í innanríkismál aðildarríkjanna. Það er yfirlýst stefna NATO, að bandalagið skipti sér ekki af innanríkismálum aðildarríkjanna, og er því rannsókn á því atriði algerlega óþörf.“ Enginn maður hefur af okkar hálfu betri aðstöðu til þess að kanna það og meta, hvort um svona áætlun hafi verið að ræða, en einmitt hann, því að þar er enginn fundur haldinn og engin ályktun gerð án þess, að allir fulltrúar aðildarríkjanna séu þar mættir. Að síðustu segir hann, fulltrúi okkar hjá NATO: „Aðrir liðir þessarar þáltill. virðast heldur ekki gefa tilefni til rannsóknar.“ Þetta er hans mat. Ég held þess vegna, að þessi tillögugerð hér sé til einskis annars ætluð en að sýna það, sem hv. 4. landsk. þm. sagði, að lýsa því, hvað hann hefur innilega mikla, ást á Bandaríkjunum, að búa til sögur um það, að þau standi fyrir því, að NATO geri áætlun, - því að náttúrlega er það allt saman Bandaríkjunum að kenna, - geri áætlun um áhrif á innanríkismál Íslendinga, sem enginn, sem þekkir til, veit til að hafi verið gerð. Ég skal svo ekki fara miklu lengra út í að ræða þetta mál. Mér finnst, að það beri ekki vott um mikinn vinskap hv. þm. við Bandaríkin, enda hefur allt hans tal og allt hans framferði að undanförnu verið á þann veg, að það bendir til nokkurs annars. Ég legg því til, herra forseti, að þessi þáltill. verði felld.



Herra forseti. Hæstv. utanrrh. dró það í efa áðan, að n. eins og sú, sem hér er gerð till. um, hafi verið sett á laggirnar áður hér á Alþ. Þetta er einhver gleymska hjá hæstv. ráðh. Ég minnist þess t.d., að fyrir ekki ýkjamörgum árum var ákveðið að stofna sérstaka rannsóknarnefnd til þess að rannsaka okurstarfsemi á Íslandi, meðan sú iðja varðaði enn þá við lög. Þessi n. var kjörin, og þessi n. starfaði, og þessi n. náði býsna miklum árangri. Ég tel, að það sé ljóður á ráði Alþ., hversu lítið við hagnýtum okkur þetta ákvæði. Ég vil t.d. benda hæstv. utanrrh. á það, að í Bandaríkjunum, sem hann hefur sérstakar mætur á, eru mjög mikil brögð að því, að þing setji n. til þess að rannsaka öll möguleg mál. Þetta er einn ríkasti þátturinn í starfsemi bandaríska þingsins, og ég held, að við ættum að gera miklu meira að því heldur en við höfum gert að hagnýta okkur þessi ákvæði, en þau hafa sem sagt verið hagnýtt, eins og ég tók fram. Annars er það mjög til marks um afstöðu hæstv. ráðh. til Bandaríkjanna, að hann telur gagnrýni á bandarískri utanríkisstefnu, á bandarísku leyniþjónustunni, á styrjöld Bandaríkjanna í Víetnam, til marks um fjandskap í garð Bandaríkjanna. Þetta er alger misskilningur. Bandaríkin sjálf eru sundurtætt í afstöðunni til þessara mála. Hvergi er harðari andstaða og hvergi harðari gagnrýni á stefnu Bandaríkjastjórnar í Víetnam og ýmsum þáttum í bandarísku stjórnarfari en innan Bandaríkjanna sjálfra, og þeir menn, sem halda uppi slíkri gagnrýni, gera það ekki af neinum fjandskap til þjóðar sinnar, heldur þvert á móti. Þeir vilja hefja hana upp úr þeirri niðurlægingu, sem valdamenn hafa sökkt henni í að undanförnu. Hæstv. ráðh. tók atriði þessarar till. fyrir lið fyrir lið og taldi allt ástæðulaust í þessu sambandi m.a. taldi hann sig vera búinn að ganga úr skugga um það, að engin hætta væri á, því, að hér yrðu kjarnorkuslys, og hin einfalda aðferð var sú, að hæstv. ráðh. hafði kallað til sín bandaríska sendiherrann og bandaríska hernámsstjórann og spurt þá að því, hvort það væri ekki rétt, að Bandaríkin flygju ekki yfir Ísland eða í íslenzkri 1ofthelgi með kjarnorkuvopn, og þeir sögðu honum, að þetta væri rétt, og þetta er algerlega fullnægjandi að mati hæstv. ráðh. Hann bætti því raunar við, að McNamara hefði sagt, að almennt flug með kjarnorkuvopn væri fellt niður. Þetta er engan veginn rétt. Það er ekki búið að lýsa því yfir, að þetta flug verði fellt niður til neinnar frambúðar, heldur aðeins skamma stund. Ég er ekki einn um þetta mat, og þetta er ekki mat manna, sem hæstv. ráðh. telur einhverja andstæðinga Bandaríkjastjórnar. Ég las t.d. fyrir nokkrum dögum forystugrein um þetta í Berlingske Tidende, þar sem þeir minna á, að einnig hafi verið fellt niður slíkt flug með kjarnorkuvopn, eftir að atburðirnir gerðust á Spáni, en síðan tekið upp á nýjan leik. Og Berlingske Tidende létu í ljós áhyggjur af því, að þetta, flug kynni að verða tekið upp aftur. Það er mikill misskilningur hjá hæstv. ráðh., að við Íslendingar getum ekkert gert til þess að tryggja okkur öryggi á þessu sviði annað en spyrja bandaríska ráðamenn. Við höfum hér á Íslandi ríkisstj. til þess að stjórna málum. Og ef við viljum tryggja það, að ekki sé flogið með kjarnorkuvopn yfir Ísland og kjarnorkuvopn séu ekki leyfð á Íslandi, ber okkur sjálfum að gera ráðstafanir til þess að ganga úr skugga um þessi atriði. Auðvitað getum við gert það eins og hver önnur þjóð. Við getum komið upp okkar eftirlitskerfi, og það ber okkur að gera. Við gerum okkur að hreinum aumingjum, ef við teljum okkur ekki vera nokkurs megnuga annars en hlusta á yfirlýsingar einhverra bandarískra ráðamanna. Það er vafalaust rétt hjá hæstv. ráðh., að það fer nú að nálgast svona smátt og smátt, að hernámsliðið á Keflavíkurflugvelli standi við það loforð, sem átti raunar að koma til framkvæmda að fullu á s.l. hausti, að dátasjónvarpið yrði bundið við herstöðina eina. Það var tiltekinn ákveðinn dagur, sem þetta átti að gerast, en það gerðist ekki, og það er aðeins vegna þess, að þetta framtaksleysi hefur verið gagnrýnt, að hernámliðið hefur verið að gera vaxandi ráðstafanir til að takmarka þessar útsendingar. Hitt tel ég samt miklu alvarlegra í þessu máli til athugunar fyrir Alþ., og það er sú ósanna vitneskja, sem fyrirrennari hæstv. ráðh. lét Alþ. í té. Ég geri ráð fyrir, að hv. alþm. viti það allir, að a.m.k. á þjóðþingum erlendis er litið á þingið sem ákaflega virðulega stofnun, og það er ekki þolað, að ráðh. gefi þjóðþingum ranga vitneskju. Hæstv. ráðh. telur, að Guðmundur Í. Guðmundsson hafi ekki gert þetta vitandi vits. Ég er ekki sömu skoðunar. Það þurfti ekki mikla athugun til fyrir menn, sem fóru að kanna þetta mál, til þess að afla sér á svipstundu vitneskju um, að þær litlu stöðvar, sem hæstv. ráðh. kannaðist ekki við, voru notaðar á herstöðvum hér allt umhverfis okkur. Það er eflaust rétt hjá hæstv. ráðh., að það getur verið ýmsum vandkvæðum bundið að rannsaka áhrifin af hernáminu, m.a. fjármálaspillingu og áhrif á menningu Íslendinga og á það æskufólk, sem elst upp í nágrenni herstöðvanna og sumt er farið að líta á enskuna sem móðurmál sitt. En þó að þetta sé erfitt, er þetta verkefni, sem okkur ber að vinna. Við verðum ævinlega að minnast þess, að vegna fámennis okkar er okkur mikill vandi á höndum, og við verðum af fullri ábyrgðartilfinningu að takast á við þann vanda, þó að hann sé erfiður. Og mér finnst einmitt, að þeir menn, sem kölluðu hernámslið inn í landið, ættu að vera öðrum frekar vakandi fyrir þessu vandamáli. Heldur voru það fátækleg rök hjá hæstv. ráðh., þegar hann sagðist vera þess fullviss, að hernámsliðið hér tryggði okkur aukið öryggi og mundi vernda okkur frá háska í styrjöld, vegna þess að telja mætti, að hernámslið hefði í síðustu styrjöld bjargað okkur frá slíkum háska. Það hafa gerzt býsna miklir atburðir síðan þá. Síðan hafa orðið algerlega byltingarkennd umskipti í hertækni og hermálum, og að ætla að fara að meta ástand nú út frá ástandinu, sem var í síðustu styrjöld, er auðvitað hreinn barnaskapur, og ekki sízt þegar hæstv. ráðh. bætir því við, að hann telji, að svona muni þetta verða um alla framtíð eða um langa framtíð. Það er skylda okkar að vega og meta hlutina í samræmi við þá þróun, sem orðin er, og ég mun víkja að þessu svolítið betur síðar í ræðu minni. Hæstv. ráðh, sagðist ekkert hafa heyrt um það, að gerðar hafi verið áætlanir um íhlutun Atlantshafsbandalagsins um málefni aðildarríkja, ef á þyrfti að halda. Mér þykir leitt að heyra að hæstv. ráðh. fylgist ekki betur með en þetta. Þessi mál hafa verið mikið rædd í ýmsum öðrum aðildarríkjum Atlantshafsbandalagsins. M.a. er ekki ýkjalangt síðan þau voru mikið til umr. í Noregi. Þetta hlýtur hæstv. ráðh. að vita, ef hann fylgist með, og ég verð að segja, að um þessi atriði tel ég ekki fulltrúa Íslands hjá NATO vera neitt öruggt vitni. Ég mundi jafnvel vilja taka flest önnur vitni fram yfir hann, þó að ég þekki hann og viti, að hann er ágætismaður. En staða hans hjá þeirri stofnun gerir það að verkum, að hann er allra manna sízt til þess fallinn að gagnrýna þætti í starfsemi stofnunarinnar. En í sambandi við þessar umr., sem sprottið hafa af till. okkar, hefði verið ákaflega þarflegt, ef fulltrúar stjórnmálaflokkanna hefðu rætt þessi hernámsmál á dálítið breiðari grundvelli en gert er ráð fyrir í till. Við skulum minnast þess, að enn er í gildi sú yfirlýsing þriggja stjórnmálaflokka, staðfest af bandarískum stjórnvöldum, að hér skuli ekki vera erlendur her né erlendar herstöðvar á friðartímum, þau fyrirheit þessara flokka að hernámið væri ill nauðsyn, sem skyldi aflétt, þegar er aðstæður leyfðu. Síðan þandarískur her kom hingað öðru sinni, eru liðin 17 ár, og allar þær forsendur, sem notaðar voru til þess að réttlæta hernámið, eru gerbreyttar. Samt hafa þeir flokkar, sem stóðu að því að kalla herinn hingað, sárasjaldan séð tilefni til þess að ræða um hernámið og gera grein fyrir því, hvers vegna það sé talið nauðsynlegt enn, þrátt fyrir þessar gerbreyttu aðstæður í veröldinni. Þeir tala raunar ekki um hernámið, nema þeir séu tilneyddir, 1íkt og það sé orðinn hluti af þeim veruleika sem ekki verður breytt af mannavöldum. Þegar herinn var kvaddur til Íslands 1951, var sú ráðstöfun fyrst og fremst rökstudd með Kóreu-styrjöldinni. Heldur var sá rökstuðningur þó langsóttur, ekki aðeins vegna þess, hversu fjarlægur sá vígvöllur var okkur, heldur og vegna hins, að einmitt um sömu mundir og Bandaríkjaher kom hingað, var Kóreu-styrjöldin að fjara út. Víglínurnar voru að læsast fastar um þau vopnahlésmörk, sem síðan hafa orðið varanleg. En hvað sem menn vilja segja um þetta tilefni 1951, geta sagnfræðileg rök af því tagi ekki réttlætt hersetuna 1968. Annar rökstuðningur fyrir hernáminu 1951 var hættan á stórstyrjöld milli Sovétríkjanna og Bandaríkjanna, og sú fjarskalega einfalda áróðursmynd í hvítum lit og svörtum, sem dregin var upp í því sambandi. Því var haldið fram, að Bandaríkin og stuðningsríki þeirra væru vammlausir málsvarar frelsis og lýðræðis og sjálfstæðis smáþjóðanna, en Sovétríkin væru ímynd alls hins illa, kúgunar, einræðis og ósjálfstæðis. Þessi bernskuviðhorf eru nú rokin út í veður og vind fyrir löngu. Hvað sem öllum stjórnmálaágreiningi líður, gera raunsæismenn sér ljóst, að heimsvandamálin eru miklu flóknari en þetta. Og raunar eru þeir menn orðnir afar fáir, sem telja bandarísk stjórnarvöld rísa undir þeirri trúarlegu dýrkun, sem reynt var að umvefja þau hér á landi 1951. Ákvörðun, sem m.a. var reist á svona hæpnum siðferðilegum forsendum, verða menn óhjákvæmilega að endurmeta með hliðsjón af reynslunni. Nú er einnig svo komið, að menn hafa ekki fyrst og fremst áhyggjur af því, að Bandaríkin og Sovétríkin hefji stórstyrjöld sín á milli. Ýmis ríki í báðum herbúðum hafa síðustu árin miklu frekar haft áhyggjur af hinu, að risaveldin nái allsherjarsamningum sín á milli, skipti heiminum í áhrifasvæði og takmarki þannig sjálfsákvörðunarrétt annarra ríkja. Menn geta haft mismunandi skoðanir á þeim viðhorfum öllum. En um hitt verður naumast deilt, að aðstæðurnar eru allar aðrar en þær voru 1951, og hernámsflokkunum þremur ber skylda til að gera grein fyrir því, hvernig þráseta hins erlenda liðs verður rökstudd með aðstæðunum nú, en ekki með neinum sagnfræðilegum rökum. Önnur ríki hafa breytt stefnu sinni á undanförnum árum vegna breyttra aðstæðna, og mætti rekja um það mörg dæmi Það dæmi, sem mesta athygli hefur vakið, er breytt stefna Frakka. Þeir voru í upphafl. aðalstoð Atlantshafsbandalagsins á meginlandi Evrópu. En nú hafa þeir slitið allri hernaðarsamvinnu við bandalagið, sagt Bandaríkjamönnum að hypja sig úr öllum þeim herstöðvum, sem þeir höfðu á franskri grund, rekið aðalstöðvar Atlantshafsbandalagsins úr landi og tekið hersveitir sínar í Þýzkalandi, 70 þús. manns, undan yfirstjórn bandalagsins. Þessar einhliða aðgerðir Frakka hafa gersamlega raskað öllum hernaðaráætlunum Atlantshafsbandalagsins; þær hafa hreinlega hrunið í rúst, og við blasir nýtt ástand, sem öll Evrópuríki verða að vega og meta í samræmi við hin breyttu viðhorf. Forsendan fyrir aðgerðum Frakka er að sjálfsögðu það mat, að sú styrjaldarhætta, sem menn töluðu um í Evrópu, þegar Atlantshafsbandalagið var stofnað, sé ekki lengur í samræmi við veruleikann, enda hefur hin hernaðarlega upplausn bandalagsins síður en svo stuðlað að minna öryggi í Evrópu. Frakkar telja hins vegar, að það verkefni, sem nú er nærtækara, sé, að Evrópuþjóðir losi sig í vaxandi mæli undan húsbóndavaldi Bandaríkjanna. Þar sé einnig um að ræða óhjákvæmilega öryggisráðstöfun, vegna þess að utanríkisstefna Bandaríkjanna sé í sífellu að tengja önnur ríki Atlantshafsbandalagsins við styrjaldarátök, sem Evrópuþjóðir hafa enga samúð með. Þegar Frakkar sundruðu í verki öllum fyrri hernaðaráætlunum Atlantshafsbandalagsins, hefðu fyrri kenningar um árásarhættu átt að leiða til þess, að önnur bandalagsríki teldu óhjákvæmilegt að taka á sig nýjar hernaðarbyrðar í Evrópu. En sú hefur engan veginn orðið raunin. Öllu heldur hefur þróunin orðið sú að undanförnu, að dregið hefur úr hervæðingu á ýmsum sviðum í Evrópu. Bretar hafa lækkað hernaðarútgjöld sín og ætla í ár að kalla heim um 6 þús. manna af herliði sínu í Þýzkalandi. Einnig hafa Bandaríkin sjálf takmarkað hernaðarviðbúnað sinn í Evrópu, lagt niður herstöðvar, sem voru taldar úreltar, og munu í ár kalla heim frá Þýzkalandi um 35 þús. manna og nokkurn hluta af flugflota sínum. Sameiginleg fækkun á herafla Bretlands og Bandaríkjanna í Þýzkalandi verður í ár um 10%. En í Bandaríkjunum er nú mikið rætt um, að fækka þurfi miklum mun meira í bandaríska herliðinu í Evrópu. Eisenhower, fyrrv. forseti, sem eitt sinn var yfirhershöfðingi Atlantshafsbandalagsins í Evrópu, lagði til 1966, að hersveitum Bandaríkjanna í Evrópu yrði fækkað úr 6 herdeildum niður í tvær, og sérfræðingar telja að á næstu árum verði stefnt að því marki. Ein af forsendunum fyrir þessari ráðabreytni er sú stórfellda aukning, sem orðið hefur síðustu árin á flutningagetu flugflotans. Heræfingar hafa sannað, að hægt er með sáralitlum fyrirvara að flytja hersveitir og hergögn frá Bandaríkjunum til Evrópu, og er nú hluti af þeim her, sem staðsettur er í Bandaríkjunum, talinn heyra til Evrópuhernum. Þessi fækkun í liði Breta og Bandaríkjamanna í Evrópu hefur ekki orðið til þess, að Vestur-Þjóðverjar fjölguðu í sínu líði, heldur hið gagnstæða. Þegar Vestur-Þjóðverjar voru teknir í Atlantshafsbandalagið 1955, var fastmælum bundið, að her þeirra mætti vera 500 þús. manns. En 1966 var ákveðið að lækka þetta hámark niður í 460 þús. manns. Ýmis smáríki hafa þegar fylgt þessu fordæmi stóru ríkjanna, nú síðast Danmörk. Íslenzkum valdamönnum ber skylda til að fylgjast með þessum aðstæðum öllum, vega þær og meta og spyrja sig í sífellu þeirrar samvizkuspurningar, hvort dvöl erlends hers á Íslandi sé enn þá ill nauðsyn, og gera grein fyrir niðurstöðunum frammi fyrir almenningi. Ein af ástæðunum fyrir þeirri breytingu, sem orðið hefur síðustu árin á hernaðarviðbúnaði í Evrópu, er sú stórfellda stökkbreyting á hernaðartækni, sem orðið hefur eftir stríð, og ber þar að sjálfsögðu hæst þróun kjarnorkuvopna og eldflauga sem geta flutt kjarnavopn heimsálfa á milli Bandaríkjamenn hafa nú glatað þeirri aðstöðu, sem þeir höfðu í upphafi Atlantshafsbandalagsins, að telja sig óhulta í heimalandi sínu, og hefur sú staðreynd haft mjög viðtæk áhrif á utanríkisstefnu þeirra í samskiptum við Sovétríkin. þessi breytta hernaðartækni hefur orðið til þess, að margs konar hernaðarkenningar hafa orðið úreltar með öllu, þ. á m. kenningarnar um gildi útvarðstöðva og herstöðva sem næst hugsanlegum andstæðingi, og í samræmi við það hafa Bandaríkin lagt niður úreltar herstöðvar víða um lönd. Breytingarnar á hernaðartækni hafa einnig haft víðtæk áhrif á herstöðvarnar hér, án þess þó að þau mál hafi nokkru sinni verið rædd málefnalega af hálfu hernámsflokkanna, og íslenzk stjórnarvöld virðast yfirleitt hafa verið óvirkir áhorfendur að breytingunum. Þegar Bandaríkin knúðu Íslendinga til að gera Keflavikursamninginn, var ástæðan m. a. sú, að flugþol flugvéla var þá svo takmarkað, að óhjákvæmilegt var talið að hafa millilendingarstað á miðju Atlantshafi til þess að ferja flugvélar frá Ameríku til Evrópu. Þær aðstæður eru fyrir löngu gerbreyttar, og Keflavíkurflugvöllur ekki notaður lengur til þeirra þarfa. Þegar herlíðið kom hingað 1951, var bæði um að ræða landher, flugher og flota. Landherinn hafði með sér skriðdreka og aðrar vigvélar, og það lið gat ekki haft annan tilgang en að takast á við her, sem gengi hér á land, - eða a.m.k. að halda þeirri skoðun að Íslendingum, að slík landganga væri hugsanleg. Þessi landher er horfinn héðan fyrir löngu með vígvélar sínar, og þar með hafa Bandaríkin staðfest í verki það mat sitt, að Íslendingar þurfi ekki að búast við neinni erlendri innrás. Landherinn var að sjálfsögðu hið eiginlega „varnarlið“, og þegar hann fór héðan, hefði mátt vænta þess, að hernámsflokkarnir tækju öll hernámsmálin upp til endurskoðunar. En svo varð þó ekki. Það var raunar táknrænt, að Íslendingar fréttu fyrst um það í almennum fréttastofufregnum frá Bandaríkjunum, að landherinn væri að fara. En þegar þáv. utanrrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, var spurður um málið hér á þingi, reyndist hann ekkert um það vita. Bandaríska herstjórnin virtist taka ákvarðanir sínar, án þess að láta svo lítið að bera þær undir íslenzk stjórnarvöld. Nokkru síðar hvarf flugherinn héðan einnig, en flotinn varð eftir. Hann hefur hér stjórnarmiðstöð til þess að fylgjast með ferðum kafbáta á Norður-Atlantshafi. Sú stjórnarmiðstöð var áður á Nýfundnalandi, og virtist hún einvörðungu hafa verið flutt hingað vegna þess, að Bandaríkin höfðu ekki orðið neina raunverulega þörf fyrir herstöðvarnar hér og urðu að búa til handa þeim verkefni. Þá er Ísland einnig smávegis hlekkur í ratsjárkerfi Bandaríkjanna, en einnig það kerfi er nú að verða gersamlega úrelt vegna nýrrar tækni. Njósnarhnettir þeir, sem nú svifa sífellt umhverfis jörðina, eru að taka við af þessum ratsjárkerfum á landi. Þannig er full ástæða til að ætla, að þau herfræðilegu rök, sem notuð voru í öndverðu til þess að réttlæta hernám Íslands, séu nú orðin úrelt með öllu. Og þetta er að sjálfsögðu mjög veigamikið atriði. Forustumenn hernámsflokkanna hafa m;argsinnis lýst yfir því, að hernámið ætti ekki fyrst og fremst að tryggja einangraðar varnir Íslands, heldur væri Ísland hlekkur í keðju; við yrðum að leggja fram okkar hlut í þágu hinna sameiginlegu varna. En ef íslenzki hlekkurinn skiptir ekki lengur neinu máli, ef hinar svokölluðu sameiginlegu varnir eru nákvæmlega jafnöflugar þótt engar herstöðvar séu hér, hvað þá? Eigum við engu að síður að sætta okkur við erlent hernámslið um ófyrirsjáanlega framtíð? Við skulum gera okkur það fullkomlega ljóst, að Bandaríkjaher fer ekki héðan nema við eignum frumkvæði að brottför hans. Það mun ekki gerast, að hernámsstjórinn komi í heimsókn í stjórnarráðið og segi þar, að vegna breyttra aðstæðna þurfi Bandaríkin ekki á herstöðvunum hér að halda, þakki fyrir sig og fari. Í nærri aldarfjórðung hefur Íslendingum verið kunn sú staðreynd, að bandarísk stjórnarvöld vilja til frambúðar líta á Ísland sem hluta af yfirráðasvæði sínu. Haustið 1945, í lok styrjaldarinnar, meðan Bandaríkin og Sovétríkin voru enn nánir samherjar og ekkert kalt stríð var hafið, fóru bandarísk stjórnarvöld fram á að fá að halda herstöðvum hér í heila öld. Sú málaleitun verður ekki rökstudd með neinu því, sem síðar hefur gerzt. Hún sýnir ofur einfaldlega, að Bandaríkin litu á Ísland sem hluta af sigurlaunum sínum í síðustu styrjöld. Full ástæða er til að halda að Bandaríkin haldi enn fast við þessa stefnu sína, að hinir fjölbreytilegu samningar, sem gerðir hafa verið við okkur, hafi fyrst og fremst þann tilgang að framkvæma þessa yfirráðastefnu í áföngum. Á það bendir einnig sú staðreynd, að Bandaríkin hafa reynt að seilast til áhrifa á hin ólíklegustu svið þjóðlífsins hér, reynt að gera hernámið að hluta hins rúmhelga dags, svo að menn hættu að veita því athygli. Þeim hefur orðið mjög mikið ágengt á því sviði, en þeir fóru raunar yfir markið með starfsemi dátasjónvarpsins og vöktu til umhugsunar fjölmarga sem áður uggðu ekki að sér. En eru forustumenn hernámsflokkanna þriggja ekkert farnir að huga að þessum staðreyndum? Er þeim ekki Ijóst, að sú svokallaða öryggisstefna sem var boðuð 1951, er í verki augljóslega að breytast í óvefengjanlega yfirráðastefnu, þá hina sömu og opinberuð var 1945? Eða vilja þeir e. t. v. sætta sig við þá þróun til frambúðar? Svona munu mál óhjákvæmilega þróast, ef íslenzk stjórnvöld hafa þá afstöðu, að frá okkur megi ekkert frumkvæði koma, að við séum ekki dómbærir á hernámsmálin, heldur verðum að sætta okkur við þrásetu hins erlenda liðs, meðan Bandaríkjunum þóknast að hafa það hér. Mér er kunnugt um það, að þessar staðreyndir eru að verða ýmsum mönnum innan hernámsflokkanna sívaxandi umhugsunarefni. Og vafalaust er það til marks um þrýsting af þessu tagi, að í stefnuyfirlýsingu ríkisstj. í þingbyrjun var vikið lauslega að sérfræðilegri athugun að frumkvæði Íslands á þessum vandamálum, en í svari við fsp. frá mér gaf hæstv, forsrh. síðast þá skýringu á þessu, að ætlunin væri að sérmennta einhvern eða einhverja Íslendinga til þess að vera hæstv. ríkisstj. til halds og trausts, og hæstv. utanrrh. komst eins að orði hér áðan. Ekki skal ég vanmeta gildi sérfræðinga á þessu sviði frekar en öðrum. En hér er um svo örlagaríkt stórmál að ræða, að stjórnarvöldin geta ekki velt ábyrgðinni af sér yfir á neina sérfræðinga. Það er skylda stjórnarvaldanna sjálfra að fylgjast með allri þróun þessara mála og mynda sér skoðanir á þeim, enda er það fráleit firra, að íslenzka stjórnmálamenn skorti hæfileika til að fylgjast með alþjóðamálum og hermálum og meta þau á sjálfstæðan hátt. En leiðarvísir að slíku mati verður ævinlega að vera sú yfirlýsta afstaða Íslendinga, þ. á m. hernámsflokkanna þriggja að hér megi ekki vera erlendur her eða erlendar herstöðvar á friðartímum. Mér finnst vera ástæða til þess í tilefni af þeim umr., sem hér eru hafnar, að skora á forustumenn Sjálfstfl., Framsfl. og Alþfl. að gera grein fyrir afstöðu sinni til hernámsvandamálsins alls. Ekki með neinum sagnfræðilegum rökum frá tímabili kalda stríðsins, heldur með því að taka tillít til þeirra aðstæðna, sem nú eru. Ég vil skora sérstaklega á hæstv. utanrrh. að ræða hernámsmálin frá þessu m forsendum, og ég vil beina því mjög eindregið til forsvarsmanna Sjálfstfl. og Framsfl., að þeir geri þjóðinni grein fyrir því, hvernig þeir meta þessi vandamál nú.