Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Þorleifur Jónsson) Jeg skal þegar geta þess, að það er samkvæmt vilja og vitund Björns bankastjóra Kristjánssonar, að við berum þetta frv. fram. Hann hefir skýrt oss frá, að hann geti ekki starfað lengur við Landsbankann, og tel jeg engan vafa á, að ástæður hans fyrir því, að hann nú hverfur þaðan, sjeu góðar og gildar. Við flutnm. væntum þess, að málinu verði vel tekið og álítum, að það þurfi ekki í nefnd; vona jeg, að formgallar sjeu ekki á frv., eins og það er. Hvað innihald frv. snertir, höfum við fordæmi áður, þar sem var Tryggvi sál. Gunnarsson; voru honum veittar 4.000 kr. á ári eftir að hann fór frá bankanum, og þá upphæð fer þetta frv. fram á. Sje jeg svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið.

Einar Jónsson Jeg ætla mjer ekki að mæla á móti frv. þessu, en háttv flm. (Þorl. J.) fórust orð á þá leið, að ekki mundi að ástæðulausu, að Björn Kristjánsson færi frá bankanum. Mun það vafalaust rjett vera, en jeg vil að eins biðja háttv. flutnm. (Þorl. J.) að skýra frá, hverjar þessar ástæður sjeu.

Flm. (Þorleifur Jónsson) Jeg hefi engu við það að bæta, er jeg áður sagði. Úr því að bankastjórinn fer frá, veit jeg, að hann fer ekki að ástæðulausu. Ástæðurnar geta verið margar, svo sem heilsubrestur og það, að maðurinn er nú hniginn að aldri. Má háttv.þm. (E. J.) vita, að slíkar ástæður eru góðar og gildar.

Flm. (Stefán Stefánsson) Till. þessi, sem vjer flutningsmenn nú berum fram, er flutt samkvæmt einróma ósk þeirra manna á Siglufirði, sem verslun og útveg stunda þar. Skjöl frá kaupmanna- og verslunarmannafjelagi Siglufjarðar hafa legið frammi á lestrarsal Alþingis nú fyrirfarandi daga, og sýna þau skjöl ljósast, hve brýn þörf er á því, að þetta mál nái fram að ganga; annars ætti ekki að þurfa að lýsa því, hver nauðsyn er á bankaútibúi í öðrum eins útvegs- og atvinnurekstrarbæ eins og Siglufjörður er; þar mun sjávarútvegur vera rekinn í stærri stíl en jafn vel á nokkrum öðrum stað á landinu, og því bæði viðskifta- og peningavelta afarmikil. Bankaútibú er því eitt með fyrstu lífsskilyrðum fyrir Siglufjörð, eigi hann að geta notið sín sem hinn allra besti útvegsstaður á Norðurlandi og um leið verið mikill og hagkvæmur verslunarbær. Að vísu eru tvö bankaútibú á Akureyri, en þau eru í svo mikilli fjarlægð, að mjög oft kostar stórfje að ná til þeirra, og dæmi eru til þess, að það hefir kostað hlutaðeiganda fleiri hunduð krónur að fá einn víxil á Akureyri. Þetta er og í sjálfu sjer eðlilegt, því að liggi manni á Siglufirði á peningum eða öðru því, sem leita þarf með til útibúanna á Akureyri, er oft ekki annað fyrir hann að gera en að senda þangað skip eða mótorbát, og geta allir gert sjer í hugarlund, hvað slíkt muni kosta, einkum þegar taka þarf skipin svo að segja af fiskimiðunum, og aflatjón bætist ofan á annan kostnað við þessar ferðir. Það sjá því allir, að hjer er brýn nauðsyn til umbóta. Kaupmannafjelag Siglufjarðar hefir rjettilega bent á það í skjali sínu, að samkvæmt verslunarskýrslum, útgefnum af hagstofunni í Reykjavík fyrir árið 1914, þá sje Siglufjörður þriðji verslunarstaðurinn í röðinni að verslunarmagni; að eins Reykjavík og Akureyri eru hærri. Síðan Landsbankinn komst á fót, 1885, hafa að eins þrjú útibú verið sett á stofn frá honum. Hygg jeg, að árið 1885 hafi menn ekki gert sjer í hugarlund, að svona seint gengi að fjölga útibúunum, eins og raun hefir á orðið. Er það von mín, að bankastjórnin taki nú upp aðra stefnu og sýni meiri áhuga en verið hefir um fjölgun útibúa, og á þá Siglufjörður að sjálfsögðu að verða næstur í röðinni. Því að þótt sjerstaklega hafi verið gert ráð fyrir útibúum á Ísafirði, Akureyri og Seyðisfirði í upphafi, þá finst mjer, að ekki verði gengið fram því, að Siglufjörður er ómótmælanlega þriðji mesti kaupsýslustaðurinn á landinu. Það sýna verslunarskýrslurnar, eins og áður er bent á. Og hvar er þörf fyrir bankaútibú, ef ekki á slíkum stað? Það er bent á það í fundarályktun Kaupmannafjelags Siglufjarðar, að það mundi vera hægt að fá útlendinga til þess að leggja fje í að koma „privat“-banka á fót þar á staðnum, en við eigum ekki að láta útlendinga komast þar að fyr en það er fullsannað, að Landsbankinn vilji ekki eða geti ekki stofnað útibúið. En það vona jeg að reynslan sýni ekki, heldur sjái bankinn bæði sóma sinn og hag í því, að koma þar á fót útibúi, en láti ekki útlenda stóreignamenn fleyta rjómann af þeirri peningastofnun, er þarna hlýtur að rísa upp nú á næstu tímum. Vil jeg svo að lokum leggja til, að umr. um málið verði frestað og því vísað til allsherjarnefndar.

Pjetur Jónsson Jeg er meðmæltur því, að útibúum sje fjölgað, eftir því sem kringumstæður leyfa, og lít svo á, að Landsbankinn hafi farið of hægt í því hingað til og horft helst til mikið í kostnað, sem af því leiddi. Það er mjög sennilegt, að Siglufjörður standi mjög nærri, þegar um það er að ræða, hvar næst skuli setja útibú á stofn. Hins vegar álít jeg, að viðskiftaveltan á Siglufirði, þegar hún er sem mest, en það er stuttan tíma árs, sje hverju litlu útibúi ofvaxin. Og það er nú svo um þingsályktunartill. þessa, að hún þarf að athugast rækilega, að mínu áliti, áður en hún fær fram að ganga. Það er nýbúið að setja á stofn tvö útibú frá Landsbankanum fyrir áskoranir Alþingis, og tvær eða þrjár þingsályktunartill. liggja nú frammi um stofnun nýrra útibúa. Mjer sýnist þessu útbúamáli í óefni stefnt, ef Alþingi tekur það svona í smábútum, eftir því sem að berst, og vill þrýsta bankanum til þess að stofna útibú svona nokkuð holt og bolt, eftir því sem menn hafa dugnað til að ota fram sínum tota. Það er vitanlegt, að það fer nokkuð eftir kappgirni manna og árvekni þingsins, hverjir eru framgjarnastir í því að bera fram till. um þetta og hitt vegna kjördæma sinna. Mjer finst útibúamálið vera svo lagað, eins og mörg fleiri, að það þurfi að takast til rækilegrar íhugnar í heild. Jeg vil því skjóta því til allsherjarnefndar að athuga alt þetta útibúamál í heild sinni. Jeg geri enn fremur ráð fyrir, að málið þurfi að ræða við bankastjórnina, og kæmi mjer ekki á óvart, þótt bæði henni og fleirum fyndist óheppilegur tími nú til þess að leggja fram fje til nýrra útibúa. En jeg get verið sammála háttv.flm. (St. St) um það að ýta undir, að útibúamálinu sje haldið vakandi.

Atvinnnmálaráðherra (S. J.) Háttv. þm. S.-Þ. (P. J.) tók af mjer ómakið með sumt af því, sem jeg vildi sagt hafa um þingsályktunartill. þá, sem hjer er fram komin. Nú stendur svo á, að einmitt í dag er til umr. þingsályktunartill. í Ed., um að setja á stofn útibú frá Landsbankanum í Vestmannaeyjum. Má ganga að því vísu, að allgóð rök verði færð fyrir nauðsyn slíkrar stofnunar þar. Vitaskuld er í lögum Landsbankans gert ráð fyrir því, að bankinn komi á fót útibúum, jafnvel á sem flestum stöðum, þar sem brýn þörf er til, og eftir því sem ástæður hans leyfa, enda geri jeg ráð fyrir, að bankastjórnin sje fús til þess, eftir því sem hún best getur; en nú hefir á þessu ári verið stofnuð útibú á Eskifirði, og í Árnessýslu kemst útibú væntanlega á stofn einnig á þessu ári. Ef lengra skal fara í þessu efni þegar í stað, vil jeg taka undir með síðasta ræðumanni (P. J ), að þingið íhugi nákvæmlega, hvort þörfin sje mjög brýn fyrir fleiri útibú nú þegar. Sjálfsagt má benda á fleiri staði en þá áðurnefndu, þar sem útibús þyrfti með; vil jeg þá sjerstaklega nefna hjeruðin, sem liggja að Breiðafirði og Húnaflóa, sem eru fjölbygð og eiga vafalaust mikla framtíð fyrir höndum, og á báðum þessum stöðum eiga 3 sýslufjelög hlut að máli. Það er ekki svo að skilja, að jeg vilji mæla á móti því, að Siglufjörður og Vestmannaeyjar fái útibú, en jeg veit, að peningar Landsbankans eru talsvert bundnir við lán vegna dýrtíðarinnar, og vil leggja áherslu á, að öll varfærni sje viðhöfð í þessu máli, eins og nú standa sakir. Vil jeg leggja til, að málinu sje vísað til fjárhagsnefndar, en ekki allsherjarnefndar; tel það heppilegra.

Flm. (Stefán Stefánsson) Jeg get verið þakklátur hæstv. atvinnumálaráðherra fyrir undirtektir hans í þessu máli, og engu síður háttv.þm. S.-Þ. (P. J.), sem kannaðist þegar við, að þörfin fyrir útibú á Siglufirði mundi vera svo mikil, að jafnvel eitt útibú mundi ekki fullnægja þörfinni. Það er því síst að ófyrirsynju, að Siglufjörður fer af stað og biður um útibú. Þörfin og kvörtunin fara hjer saman, og má nú öllum vera það ljóst, hversu eðlilegt það er, að Siglufjörður þurfi að hafa bæði þetta og fleira út af fyrir sig. Í greinargerð þeirri með frv., sem jeg drap á í fyrri ræðu minni, er áætlað, að útfluttar og innfluttar vörur frá og til Siglufjarðar muni að heimsstyrjöldinni lokinni nema ca. 9 miljónum króna á ári. Þetta mun engan veginn of í lagt, og geta háttv.þm. sjálfir sannfært sig um, að þeir póstar í áætluninni, sem mestu varða, sjeu mjög sennilega áætlaðir. En sá staður, sem hefir viðskiftaveltu, verslun og útveg upp á nær 9 miljónir króna, þarf auðsjáanlega að hafa peningastofnun, eins og jeg hefi margtekið fram, og slíkt má ekki dragast. Jeg þekki ekki, hversu brýn þörf bankaútibús er í Vestmannaeyjum, en þó er mjer næst að halda, að þörfin sje þar engu meiri en á Siglufirði. Það gleður mig að heyra frá hæstv. stjórn, að bankastjórn Landsbankans sje fús til þess að setja á stofn útibú. Sje svo, þá er bankastjórninni að fara fram, því að ekki hefir hún verið fíkin í fjölgun útibúanna undanfarið. En þar sem þessi heppilega stefnubreyting bankastjórnarinnar hefir orðið, þá treysti jeg henni nú til þess að vera svo viðsýn, að sjá, að Siglufjörður á að vera næstur í röðinni með að fá útibú. Á síðasta þingi var málum þeim, sem bankana snerti, vísað til allsherjarnefndar, og vil jeg, að sama sje nú, enda flestir þeir sömu í allsherjarnefnd og í fyrra. Held jeg því fast við fyrri till. mína, um að málinu verði vísað til allsherjarnefndar.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Oss flutningsmönnum þessarar till. þótti sem þess væri full þörf, að fjárhagsmál landsins væru á þessu þingi - þótt aukaþing sje - athuguð með meiri nákvæmni en venja er til á aukaþingum. Hygg jeg, að háttv. deild geti verið oss samdóma um það, að á þessu sje full nauðsyn, þegar þess er gætt, hvernig síðasta þing skildi við fjárlögin, og einnig er lítið á hitt, hvernig árferði hefir verið upp á síðkastið og er enn í fjármálaefnum og atvinnuvegum, sem afleiðing af því alheimsböli, er nú gengur yfir heiminn. Þá má það og öllum þingheimi kunnugt vera, að kjósendur víðs vegar úti um land bíða þess með óþreyju að fá sem best og glegst yfirlit yfir fjárhag landsins nú á þessu aukaþingi. Síðasta þing skildi við fjárlögin með ca. 800 þús. kr. tekjuhalla, auk ýmsra útgjalda í sjerstökum lögum og þingsályktunum, sem ekki voru tekin upp í fjárlögin. Jeg lít nú svo á, sem margir fleiri, að allmikið hafi brostið á, að síðasta þing skildist við fjárhag landsins með fullri forsjá og fyrirhyggju. Að vísu hefir reyndin oftast orðið sú, síðan vjer fengutn fult fjárforræði, að betur hefir ræst úr um áætlaðar tekjur í fjárlögunum en menn hafa gert sjer í hugarlund, tekjur og gjöld staðist á, eða tekjuafgangur orðið, þótt gjöldin hafi jafnan farið fram úr áætlun. En nú er alt öðru máli að gegna, enda hefir reynslan sýnt það síðan á síðasta þingi. Það, sem af er fyrra fjárhagsárinu, hefir reynslan orðið sú, að tekjurnar hafa langt frá hrokkið til að vega móti gjöldunum. Þetta er líka eðlilegt, þegar litið er á. hvernig tekjulindum vorum er báttað. Tekjur vorar eru mestmegnis skattar, beinir og óbeinir. En óbeinu skattarnir hljóta skiljanlega að taka heima, þegar bæði atvinnuvegir og verslun verða fyrir áföllum. Af yfirliti því yfir fjárhag landsins, er hæstv. fjármálaráðherra gaf deildinni fyrir skemstu, er það ljóst, að það tímabil, sem liðið er af fjárhagsárinu 1918, endar með ca. 1½ milj. kr. tekjuhalla. Þetta væri nú ekki svo óttalegt út af fyrir sig, ef útlit væri fyrir, að næsta ár yrði tekjumeira og útgjaldaminna en síðastliðið ár. En svo er ekki, heldur er einmitt útlit fyrir, að tekjuhallinn vaxi sem snjóskriða í bröttu fjalli. Fjárhagur vor í framtíðinni er því alls ekki glæsilegur, þegar á alt er litið Skuldir landsins skifta nú þegar tugum miljóna. Hafa þær verið stofnaðar síðastliðið ár, síðan böl heimsstyrjaldarinnar tók að ná til vor, og má segja um mörg þau lán, að þau voru tekin í sjálfsögðum bjargráðatilgangi. En hjer er og sú bót í máli, að þessar miljónir eru enn ekki nema að örlitlum parti orðnar að eyðslufje. Eftir skýrslu hæstv. fjármálaráðh. eru, ef jeg man rjett, 150 þús. kr. orðnar eyðslufje, og undir núverandi ástandi má það ekki ofbjóða neinum. Annars standa þessar miljónir í verslun landsins, skipum, húsum, verslunartækjum o. fl. lánum og öðrum upphæðum. Og þegar þessa er gætt, er stofnun þessara lána sjálfsagt bjargráð, og ekkert við það að athuga, þótt auðvitað verði að gefa því nákvæman gaum. En út af fyrir sig eru þessar miljónaskuldir minni hræðslugæði en sívaxandi tekjuhalli í fjárlögunum. Jeg sje ekki betur en að þá standi hreinn fjárhagsvoði fyrir dyrum, ef tekjuhallinn vex ár frá ári án þess nokkuð sje aðhafst. Og sá fjárhagsvoði verður enn meiri ef slíkur tekjuhalli vex nú, þar sem enn má búast við, að gjaldþolið fari síminkandi, af óviðráðanlegum ástæðum. Það þarf nokkurt hugrekki til að horfast í augu við þá döpru mynd, sem framtíðin bregður upp fyrir oss. En ekki dugir annað en að horfast í augu við hana og leita sjer ráða, svo að þessi voði verði ekki lands og lýða tjón. Er því ekki nóg að hrista höfuðið yfir hinum háu tölum í tekjuhallaregistri landsins, en greiða svo atkvæði með hverjum gjaldauka, hvort sem hann er nauðsynlegur eða ekki. Nú er þess hin fylsta þörf að vera dyggilega á verði og sjá við þeirri hættu, að landið, fyrir ljettúð og handvömm vora, þjóðfulltrúanna, sökkvi í óbotnandi skuldir, því að ef svo færi, þá megum vjer vel vita, að sjálfsforræði getur verið hætta búin. Vera má, að sumir telji þessa ræðu mína ekki snerta till. beinlínis, þá er liggur fyrir, en jeg vil þó segja, að hún snerti hana að ýmsu leyti. Jeg verð að álíta, að ein af sjálfsögðustu bjargráðatilraunum þingsins verði að vera sú, að athuga tölurnar í búreikningi landsins, ekki með ógn, ofboði og hryllingi, heldur athuga öll útgjöldin, ástæðurnar til þeirra og hlutföllin milli upphæðar þeirrar og þess gagns, er þjóðin hefir haft af þeim. Þetta tel jeg brýna skyldu þingsins og ljett verk. En sje það ekki unnið, mun þingið hljóta ámæli mikils hluta þjóðarinnar, því að það er áreiðanlega vist, að þeir landsmanna, er hugsa nokkuð um fjárhag landsins, horfa með óró og kvíða fram á ókomna tímann. Komist menn nú við rannsókn þessa að þeirri niðurstöðu, að þessar tölur sýni óhjákvæmileg útgjöld, sem landinu sje og hafi verið verulegur stuðningur að í þeirri ströngu baráttu, sem það verður nú að heyja fyrir tilveru sinni, þá tel jeg vel farið. Og þá tel jeg, að þessi rannsókn hafi orðið til þess að drepa niður þeim mörgu hviksögum og getgátum, er gengið hafa fjöllunum hærra um allar sveitir þessa lands, um ráðlauslega meðferð á fje landsins. Verði þessi niðurstaðan, mega bæði landsstjórn og landsmenn láta sjer vel líka. En komi það aftur í ljós, að mistökin í meðferð landsfjárins hafi verið meiri en við mátti búast - því að altaf má búast við þeim nokkrum -, þá getur það orðið til þess, að þing og stjórn láti sjer þessi viti að varnaði verða framvegis. Jeg vil geta þess, að þessi till. er ekki fram komin fyrir þá sök, að vjer flutningsmenn vantreystum háttv. fjárhagsnefnd, eða gerum ráð fyrir, að hún myndi ekki hafa athugað þetta mál ótilkvödd, heldur vildum vjer með þessari till. túlka fyrst og fremst vilja meiri hluta háttv. deildar, sem jeg veit að samþykkir till., og enn fremur, að hjer kæmi fram skýrt og ótvírætt vilji meiri hluta almennings, sem, eins og jeg drap á áðan, hefir aldrei sem nú krafist þess að fá yfirlit yfir fjárhag landsins, bæði í stórum dráttum og einstökum atriðum. Þess vegna tókum vjer upp þessa leið, til þess að gefa till. meiri kraft, svo að það sæist, að þingið vildi nú, fremur en endranær, snúa sjer að þessu atriði, að gefa þjóðinni sem glegst og greinilegast yfirlit yfir fjárhaginn og horfurnar. Og það vil jeg taka fram að endingu, sem jeg vona, að allir hugsandi menn, og þá ekki síst fulltrúar þjóðarinnar, sjeu mjer samdóma um, að fjárhagshorfur og bjargráða sjeu nú þannig yfirleitt, að aldrei hafi verið meiri nauðsyn en nú að beita fylstu varkárni um að auka útgjöldin, og það svo, að vísa beri frá þinginu hjer um bil undantekningarlaust öllum þeim útgjöldum, er ekki horfa beint til bjargráða á þessari skelfingatíð. Og jeg skal bæta því við, að sem þingmaður vil jeg að þessu sinni treysta á fremsta hlunn með sannfæringu mína, til þess að taka vel þeim tekjuaukafrv., sem að líkindum koma frá hæstv. stjórn.

Fjármálaráðherra (S. E): Jeg skal fyrst víkja að því, sem háttv.flm.till. (S. St.) lagði áherslu á, nefnilega, að hætta væri á ferðum fyrir landið, ef lánsfjeð væri tekið til að fylla upp í tekjuhallaskörðin. Jeg vjek að þessu í yfirlitsræðu minni um daginn, og taldi þá upp nokkuð á aðra miljón króna, sem orðið gæti halli á þessu ári, og enn fremur ljet jeg þess getið, að tekjurnar myndu áreiðanlega verða undir áætlun. Alt þetta bendir í þá átt, að nauðsyn sje á að sjá fyrir tekjuauka á þessu þingi. Jeg gat þess þá, að von væri á frv. í þá átt, og vænti jeg, að eitt komi eftir 2 daga. Það gladdi mig mjög að heyra áhuga hans (S. St.) og þá áherslu, er hann lagði á það, að þau væru flutt og þeim vel tekið. Að öðru leyti skal jeg taka það fram um till., að jeg bjóst altaf við því og taldi það sjálfsagt, að háttv. fjárhagsnefnd gegndi þeirri skyldu sinni, að rannsaka fjárhag landsins sem best. Jeg skal þegar lýsa yfir því, að stjórninni er það hin mesta ánægja að gefa fjárhagsnefnd allar mögulegar upplýsingar og leiðbeiningar. Háttv. flm. (S, St.) mintist á hviksögur, sem myndast hefðu um ýmsar fjármálaráðstafanir stjórnarinnar. Það er alveg rjett hjá honum, að það væri mjög heppilegt, að fjárhagsnefnd tæki þau atriði til mjög svo nákvæmrar rannsóknar. Engum mun það þakklátara verk en stjórninni, því að hún óskar þess að leggja öll sín plögg á borðið, svo að þjóð og þingheimur megi kynna sjer þau. Jeg vil endurtaka það, að stjórninni er það óblandin ánægja að veita háttv. fjárhagsnefnd allar þær upplýsingar, sem unt er í þessu máli. Og hún væntir og óskar sem bestrar samvinnu við fjárhagsnefndina um tekjuaukafrv. þau, er hún mun leggja fram. Það verður erfitt að finna tekjuauka, en hjer þarf svo mikils við, að ekki dugir að kveinka sjer, þótt einhverjum sje nær höggið, og því að eins er fjárhag landsins borgið, að tekjuauki fáist. Aftur er ekkert athugavert, þótt miljónalán sjeu tekin, til þess að hrinda áfram verslun landsins og skipakosti. Það er þjóðinni lífsnauðsyn, hrein og bein bjargráð. Það mun sýna sig enn betur síðar, að þær ráðstafanir, er gerðar voru á þinginu 1916-17, að heimila stjórninni fje til skipakaupa, hafa verið hinar þörfustu, og þing og stjórn mun aldrei þurfa að iðrast þess, að sá var upp tekinn.

Bjarni Jónsson Það gleður mig, að jeg þarf ekki að deila við hv. sessunaut minn (S. St.). Jeg hafði hugsað, að hann myndi mæla harðara. Þó eru hjer í einstök smáatriði, sem jeg er honum ekki meir sammála um nú en áður. Er það þó ekki beint í sambandi við till., þar sem hann lagði áherslu á, að ekki sje halli í fjárlögum. Það hefi jeg aldrei getað lagt þunga áherslu á, af þeim ástæðum, er hann nefndi, að tekjur hafa jafnan reynst meiri en áætlað var. Það er jafnan bægt að búa til halla, með því að áætla gjöldin of hátt en tekjur of lágt, og draga sig með því á tálar og álíta ófært að samþykkja útgjöld til nauðsynlegra framkvæmda. Jeg ætla, að svo hafi og reynst að þessu sinni, að tekjur hafi farið fram úr áætlun, en auðvitað hafa gjöldin einnig reynst meiri, sakir ýmissa fjárveitinga utan fjárlaga. Og það er satt, að rjettara væri að taka allar fjárveitingar upp í fjárlögin, en leggja minni áherslu á hitt, að gera fjárlögin hallalaus úr garði. Jeg skal ekki um það deila, hvort fjáhagsútlitið sje glæsilegt eða ekki. En hitt er ljóst, að eigi er einhlítt að hugsa um fjárhag landssjóðsins, því að hagur alls landsins getur verið undir því kominn að spara ekki landssjóð og nota sjer lánstraust hans, til þess að halda lífi í mönnum og fjárstofni. Það er betra, að landssjóður skuldi, heldur en að landsmenn og bústofn svelti og falli úr hungri. Ef þjóðin lifir af óáran, þá er hitt minna, þótt illa standi heima töludálkar í landsreikningunum. Líf og heilsa þjóðarinnar er miklar tekjur fyrir framtíðina. Með því eru fleiri til þess að vinna upp fjárhagsskaðann, sem getur verið mikill, en þó ekki versti skaðinn. Líf þjóðarinnar er meira vert en peningar hennar. Það getur stundum verið töluvert dýrt að spara. Setjum svo, að sú skoðun hefði haldið áfram að ríkja, að það væri of mikil áhætta að leggja út í skipakaup, og að svipað hefði orðið hjá oss nú eins og á dögum Guðbrands biskups, þegar málsmetandi menn skrifuðu konungi og báðu hann að leyfa ekki þann gapaskap, að Guðbrandur hefði skip í förum. Hefði slík skoðun ríkt, myndi það hafa orðið til þess, að enginn hefði þorað að kaupa skip. En þegar styrjöldin tók að herða að, sáu menn, að ekki varð hjá því komist. Það er alls ekki rjett, sem menn halda um landssjóð, að aldrei megi sjást neinn tekjuhalli í bókum hans; þvert á móti getur það komið til athugunar, hvort það geti ekki verið alveg nauðlegt, að þar sje stundum tekjuhalli, eins og nú er, og hvort ekki sje nauðsynlegt að hafa tekjuhalla í framtíðinni, til þess að bjarga þjóðinni. Það verður aldrei aðalatriðið að sjá um, að tekjur og gjöld standi heima í reikningum landssjóðs, heldur að sjá um, að sá kostnaður, sem landssjóður ber, fari til einhvers, sem gagn er að. Hvað hina háttv. nefnd snertir, þá skal jeg geta þess, að mjer þótti vænt um að heyra, að háttv.þm. (S. St.) ætlaði henni að drepa niður hviksögum, sem hann hefir heyrt um aðgerðir landsstjórnarinnar. Það gleður mig, að hann hugsar svo mikið um þá menn, sem í stjórninni eru, enda þótt það sje ekki nema eðlilegt að vissu leyti, því að hans flokkur á einn manninn í stjórninni, og einmitt þann manninn, sem mestu getur ráðið, og því eðlilegt, að hann vilji slá þær niður, ef nokkrar eru, og ekki nema gott, að þær þagni. En jeg verð að geta þess, að jeg hefi engar heyrt, og þó að gáskafullar greinar standi í ýmsum blöðum, sem oft verður milli jafnaldra manna, þá þarf ekki að kjósa nefnd á Alþingi til þess að slá þær niður. Svo sagði hv.þm. (S. St.) að þetta væri til þess að túlka vilja meiri hluta deildarinnar og til þess, að deildin og almenningur fengi nákvæmt yfirlit yfir einstök atriði. Það kann rjett að vera, að það sje vilji almennings og meiri hl. þessarar háttv. deildar að fá slíkt yfirlit, en nú hefir háttv. deild fengið allgreinilegt yfirlit hjá hæstv. fjármálaráðherra um einstök atriði, og reikningar landsverslunarinnar sýna, hvernig hagur hennar muni standa, svo að það ætti þess vegna ekki að þurfa að kjósa neina nefnd, eða vísa til sjerstakrar nefndar, til þess að fá þetta yfirlit. Það er öllum vitanlegt, að þessi starfi heyrir undir verkahring fjárhagsnefndar, og hefði því dugað að stinga því að nefndarmönnum einslega að gæta nú vel skyldu sinnar á þessu þingi. - En enginn skilji orð mín svo, að jeg álíti, að af þessu stafi nokkurt tjón fyrir stjórnina sjálfa. Háttv. þm. (S. St) sagði í niðurlagi ræðu sinnar, að aldrei lægi meira á að spara en nú og að hann vildi vísa frá öllum fjárbeiðnum, sem ekki væru beinlínis til bjargráða fyrir landið. En hjer kemur líka annað til greina. Landið getur vel þurft á meira lánstrausti að halda, og þess vegna er sjerstaklega ástæða til þess að gera ekkert það, er spilt geti fyrir því. Það er varhugavert að tala mikið um hið hörmulega fjárhagsástand landsins, því að það getur viljað til, að þeir útlendir sendimenn eða ræðismenn -, sem hjer eru, sjái þetta, og geti þeir verið fljótir til eins og ræðismenn eru vanalega - að skýra sinni stjórn frá því, að hjer væri ekki alt sem hreinast, og er mjög líklegt, að þetta gæti orðið til mikils ógagns fyrir landið, þegar það er borið fram af mikils metnum fjármálamönnum. Jeg hefi t. d. heyrt, að annar bankastjóri sá, sem hjer er ræðismaður Svía, hafi látið það í ljós, að verið gæti, að slíkt yrði landinu ekki til ábata, ef það væri notað, og þykir mjer líklegt, að landinu yrði ekki meiri hagur að því en þeim sparnaðarþulum, sem þessi háttv. nefnd kynni að þylja hjer innan þings. Annars er hjer ekki þörf á annari nefnd en fjárhagsnefnd, því að hjer er ekki farið fram á, að hún fari út fyrir sinn verkahring, heldur gegni skyldu sinni, svo að nefndin getur vel tekið það illa upp, að mönnum þyki þurfa að knýja hana til þess að vinna skylduverk sín. Jeg vil þá loks geta þess, að jeg segi þetta án þess að vilja á nokkurn hátt draga úr þeirri varfærni, sem háttv.flm. (S. St) leggur til að höfð sje, og án þess að mjer detti í hug að óska þess, að öllu fje landsins verði ausið út, þá verð jeg þó að geta þess, að fleira þarf að varast en eyðslu, t. d. að skemma lánstraust sitt. Mætti þá minna á, að mörgum þykir það af ýmsum ástæðum illa farið, að stjórnin tók lán í Danmörku síðast; mundi margur hafa glaðst af því að sjá að lánstraustið væri opið, og að hægt væri að fá annarsstaðar lán til þess að geta borgað það, sem þyrfti, en hvað till. þessa snertir, þá hygg jeg, að hún miði eigi til þess að auka lánstraust landsins. Og ef það er satt, sem háttv.þm. (S. St ) sagði, að fje væri ekki til, þá er það ekki fyrsta sporið til þess að ráða bót á því, að segja sem svo, að hjer sje alt á fallanda fæti.  (S. St.: Það sagði jeg ekki)  . En hv.þm. (S. St.) sagði þó, að þetta væri gert til þess að benda alþýðu á, hvernig ástandið væri, en hverjar orsakir væru til þessa ástands, það hafði hann engin orð um. Annars tel jeg hjer enga hættu á ferðum, aðra en þá, sem af því hlýst, að þessi till. er komin fram, og væri þeim mönnum, er líkt hugsa og háttv.flm. (S. St.), varlegra að láta slíkar till. koma fram leynilega, svo að ekki þurfi að prenta till. þeirra, sem svo sjeu opinberlega ræddar hjer í þingsalnum.

Flm. (Sigurður Stefánsson) Jeg get sagt, að öll ræða háttv.þm. (B. J.) snerti mjög lítið þau fáu orð, sem jeg sagði, með því líka að þau koma ekki þessu máli beinlínis við. Háttv. þm. (B. J.) virtist enn þá gleðja sig við þá von, að tekjurnar mundu í framtíðinni reynast meiri en áætlað væri, og þó sjerstaklega þegar talað væri um það fjárhagsár, sem nú stendur yfir. En jeg er hjer á alt annari skoðun en hann, og hygg jeg, að sárfáir deildarmenn muni hafa þá von, að svo muni úr rætast, sem hann sagði, og jeg sný ekki aftur með það, sem jeg sagði, að það mundi ekki skemma lánstraust landsins út á við, að við hjeldum okkur sem mest við bjargráðaráðstafanir inn á við. Mjer er það mikil ráðgáta, hvernig till. sú, er hjer er fram komin, getur skemt lánstraust landsins, eða er má ske rjettara, að það segi sig meira en það er, einungis í þeim tilgangi að auka lánstraust sitt, þótt það má ske viti, að alt sje á fallanda fæti hjá því? Við vitum mörg dæmi þess, að þeir einstaklingar eru til, sem bera sig mjög mannalega, ganga milli lánsstofnana landsins og prakka sjer út lán með ýmsum, og stundum miður heiðarlegum, ráðum, en reynast svo, er að skuldadögunum kemur, alt aðrir menn en þeir þóttust vera. Jeg álít, að ef þing og stjórn ætti að taka upp þá reglu, þá yrði það ekki til þess að vernda lánstraustið og auka það út á við, heldur miklu fremur til þess, að hún misti það einn góðan veðurdag. Þótt það sje ekki beinlínis nauðsynlegt í „normal“-úri, að fjárlögin sjeu tekjuhallalaus, þá álít jeg það þó mikilsvert snið á fjárlögum vorum, að tekjuhallinn sje sem minstur og að frestað sje þeim útgjöldum, sem helst mega bíða; það er ekki meira en það, sem hver og einn góður búmaður gerir í slæmu ári; þá dregur hann úr þeim útgjöldum, sem helst mega bíða, án þess að það verði beinlínis til skaða fyrir búskap hans. Þessi búskaparregla er svo góð, að sjálfsagt er fyrir okkur að fylgja henni. Það er ekki heldur rjett, að þessi till. hefði aðallega verið borin fram til þess að slá niður hviksögum, sem jeg reyndar skal játa að jeg hefi heyrt, þó að háttv. sessunautur minn (B. J.) hafi ekki heyrt þær. Aðaltilgangurinn var það að fá sem glegst yfirlit yfir fjárhaginn og fá að vita, hvernig þeim liðum hefði verið varið, sem mest orsaka tekjuhallann, og að sú till. geti á nokkurn hátt spilt fyrir lánstrausti landsins, það get jeg ekki skilið, því að jeg held, að það sje best, eins og jeg tók fram áðan, að koma til dyranna eins og maður er klæddur. Annars fór háttv. sessunautur minn (B. J.) fremur mildum orðum um ræðu mína, en þó naumast eins mildum og mjer fanst hún gefa tilefni til.

Bjarni Jónsson Jeg vil að eins gera þá stuttu athugasemd, að jeg taldi það ekki ráð að láta eins og fjárglæframenn. Jeg held, að það hafi enginn getað fengið út úr ræðu minni, að landið þyrfti að auka lánstraust sitt með þeirri aðferð. En það er annað, sem hjer kemur til. Jeg vil ekki, að verið sje að hrópa í eyru manna, jafnt útlendra sem innlendra: Nú er fallega í pottinn búið á Íslandi, nú er alt í voða! Og það jafnvel þótt hagur landsins standi með miklum blóma, með meiri blóma en nokkurs lands, sem stendur í öngþveiti styrjaldarinnar. Það er það, sem enginn maður má gera. Erlendir menn, sem heyra, að slík till. hafi komið fram á þingi Íslendinga, spyrja að eins um, hvort hún hafi verið samþ, og heyri þeir, að svo hafi verið, þá finst þeim það sjálfsagt athugavert. Þetta þarf ekki að deila um, því að það Veit hver maður, sem hjer er innan veggja, en vilji einhver neita þessu, þá mun jeg láta hann um það. Jeg vildi að eins, að farið væri varlega í þeim efnum, sem geta vakið grun um það, að hagur landsins sje verri en hann er í raun og veru, og vil jeg ekki, að neinn gefi það í skyn.