Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Utanr.- og fjmrh. (Guðmundur Í. Guðmundsson): Herra forseti. Frv. þetta er samið samkvæmt ríkisreikningnum fyrir árið 1956. Sé ég ekki ástæðu til að ræða málið sérstaklega við þessa 1. umr., enda hefur það ekki verið venja, þegar ríkisreikningurinn hefur komið til 1. umr., og læt ég nægja að leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. Þótt okkur þyki vænt um ættjörð okkar, verðum við að viðurkenna, að Ísland er misærasamt land. Saga þjóðarinnar er hlaðin dæmum um það. Stundum er harðæri um land allt, oftar er það þó, sem betur fer, að ekki verður hallærisárferði nema í einhverjum landshluta í senn. Löngum verða hér á Íslandi tjón af náttúruhamförum, svo sem gosum eldfjalla, jarðskjálftum, sjávargangi, vatnavöxtum, snjóflóðum, jarðskriðuföllum. Það er því ekki vanþörf á, að þjóðin reyni að safna fé í sjóð til þess að geta gripið til, þegar að steðjar óvenjulega ill veðrátta eða af náttúrunnar völdum annar ófarnaður, sem er almenningi á stærri eða minni svæðum óviðráðanlegur án aðstoðar. Lög um Bjargráðasjóð Íslands voru staðfest 10. nóv. 1913 og komu til framkvæmda 11. febr. 1914. Verkefni sjóðsins átti að vera að safna árlega fé til þess að afstýra hallæri. Stjórn sjóðsins átti með sjóðnum að veita ríkisstj. lið til þess að koma í veg fyrir hallæri, eins og það er orðað í lögunum frá þeim tíma. Árstekjur sjóðsins áttu að vera iðgjöld frá sveitarfélögum, 25 aurar fyrir hvern íbúa sveitarfélags, og frá landssjóði jafnhá upphæð. Það var talið, þegar lögin voru sett, að árstekjur sjóðsins mundu verða rúmlega 40 þús. kr. Þetta, iðgjöldin og heildartekjurnar, eru upphæðir, sem láta ekki hátt í eyrum nú, en þær voru þó nokkuð gildismiklar upphæðir þá. T.d. mun þá tímakaup verkamanna í Reykjavík hafa verið 30 aurar. Iðgjald sveitarfélagsins fyrir hvern mann var því 5/6 af tímakaupi verkamanns. Allar tekjur ríkissjóðs árið 1914 samkvæmt fjárlögum voru aðeins 1.800 þús. kr. Lán voru engin veitt úr sjóðnum fyrstu árin. Í árslok 1920 var sjóðurinn orðinn 300 þús. kr., og þótti það mikið fé. Í árslok 1925 var sjóðurinn orðinn 685 þús. kr., og þá hafði enn ekkert lán verið veitt úr sjóðnum. Saga sjóðsins er sögð í tímaritinu Sveitarstjórnarmál 1953, en þá var sjóðurinn 40 ára. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Á árinu 1925 eru sett lög á Alþingi um heimild til að veita lán úr bjargráðasjóði. Fyrr voru ekki lagaákvæði um slíkar heimildir. Aðalatriði þessara laga eru þau, að atvmrh. er veitt heimild til að fengnum tillögum stjórnar Bjargráðasjóðs Íslands að lána fé sjóðsins: a) Hreppsfélögum og bæjarfélögum, sem eru nauðulega stödd vegna afleiðinga heimsstyrjaldarinnar miklu eða af öðrum ófyrirsjáanlegum atvikum. b) Fóðurbirgðafélögum eða öðrum félögum eða stofnunum, er hafa það eitt að markmiði að koma í veg fyrir hallæri. c) Hreppsfélögum, er koma á fót hjá sér bústofnslánadeildum. Þá er og í lögum þessum það ákvæði að því er lán samkvæmt a-lið til hreppsfélaga og bæjarfélaga snertir, að meðan nokkuð er ógreitt af slíku láni, er hlutaðeigandi hreppsfélagi eða bæjarfélagi skylt að senda atvmrn. árlega nægilega snemma áætlun um tekjur sínar og gjöld, og má ekki, meðan svo stendur á, ráðast í neinar framkvæmdir án samþykkis ráðuneytisins, nema þær séu beinlínis lögskipaðar, enda er hreppsnefnd eða bæjarstjórn skylt að breyta áætluninni, ef ráðuneytið leggur svo fyrir. Þetta ákvæði jafngildir þannig eftirliti með fjárreiðum sveitarfélagsins, fái það lán úr sjóðnum samkvæmt a-lið. Loks skal það nefnt, að í 6. gr. laga þessara segir, að ekki megi að jafnaði veita hærri lán, en sem svarar hluta þeirra í séreigninni og hinum sameiginlega sjóði. Þegar í ársbyrjun 1926 hefjast útlán úr sjóðnum samkvæmt lögum þessum. Fyrsta lánið er veitt 2. jan. 1926 Holtshreppi í Skagafirði, og virðist það veitt af ráðherra án samþykkis sjóðsstjórnar, því að sjóðsstjórnin leggur á móti lánveitingunni. Lánið er að upphæð 6.500 kr. Á þessu ári er tólf öðrum hreppsfélögum veitt lán úr sjóðnum, öllum gegn sýsluábyrgð og eftir till. sjóðsstjórnar og flestum til að koma upp bústofnslánadeildum, en nokkrum vegna örðugs fjárhags sveitarsjóðanna. Alls nema þessi lán á árinu 1926 44.400 kr. Nokkrum lánum er bætt við á árinu 1927, og í lok þess árs er hagur sjóðsins ágætur, því að þá á hann í handbæru fé um 800 þús. kr. og í útlánum rúmlega 63 þús. kr. Á árunum 1928 og 1929 vaxa lán til sveitarfélaganna ekki mikið, en á því ári er ríkissjóði veitt 300 þús. kr. lán úr bjargráðasjóði, en lán sveitarfélaga eru þá rúmlega 300 þús. kr. samanlagt. Næstu árin eru veitt nokkur lán úr sjóðnum til sveitarfélaga, og sjóðurinn vex jafnt og eðlilega allt fram til ársins 1932. Á því ári voru sett á Alþingi lög um bráðabirgðabreytingu nokkurra laga. Þessi lög voru bæði af alþm. og öðrum kölluð bandormurinn. Eitt af mörgum ákvæðum þessara laga var það, að fresta skyldi greiðslu árlegs tillags sveitarfélaga og ríkissjóðs til Bjargráðasjóðs Íslands. Voru þar með aðaltekjur sjóðsins felldar niður um ófyrirsjáanlegan tíma. Jafnframt þessu áfalli tapaði bjargráðasjóður allmiklu af því fé, sem hann átti í útlánum hjá sveitarfélögum þeim, sem fóru undir skuldaskil í kreppusjóði sveitarfélaga 1936–1938. Var nú allur hagur sjóðsins næsta bágborinn og megn vanskil af hálfu sveitarfélaganna við sjóðinn, enda áttu þau í miklum fjárhagsörðugleikum velflest þessi árin. En þá kom heimsstyrjöldin 1939, og þá tók fjárhagur hins opinbera að breytast aftur til batnaðar. Vigfús Einarsson skrifstofustjóri gekk að því með lagni og festu að fá inn vanskilaskuldir frá sveitarfélögum og varð vel ágengt. Í árslok 1940 er hagur sjóðsins þannig, að skuldlaus eign hans er 1 millj. og 312 þús. kr., og er eignaaukningin á árinu aðeins 8.276 kr. Sést af þessum tölum, að sjóðurinn hefur aðeins vaxið um rúmar 300 þús. kr. á áratugnum 1930–40. Í árslok 1941 féllu síðustu leifar bandormsins úr gildi, og hófust þá á ný greiðslur í bjargráðasjóð, bæði frá ríkissjóði og sveitarsjóðum. Er bandormurinn féll úr gildi og greiðslur til bjargráðasjóðs hófust að nýju 1942, var þess ekki gætt að breyta árgjaldinu til sjóðsins, eins og sjálfsagt hefði verið, og færa tillögin til hans til samræmis við það verðgildi, sem peningar höfðu þá fengið. Gjaldið hélzt þá óbreytt áfram. Það er 25 aurar af íbúa frá hverju sveitarfélagi og sama upphæð úr ríkissjóði. Í árslok 1943 er eign Bjargráðasjóðs Íslands 1.542.491 kr.“ Já, eignir sjóðsins voru ekki meiri orðnar, en þetta í árslok 1943. 1953 í árslokin, á fertugsafmæli sínu, var sjóðurinn samt orðinn 4 millj. króna. En það kom til á tímabilinu, að 1950 var l. um bjargráðasjóðinn breytt og tillagið hækkað úr 25 aurum upp í 2 kr. á hvern meðlim sveitarfélags og jafnhá upphæð úr ríkissjóði. Þegar félmrn. var stofnað 1946, féll umsjón sjóðsins undir það, og var hann rekinn á vegum þess þar til 1. febr. 1953. Þá voru honum settar sérstakar reglur og skipaður sérstakur forstjóri, og síðan er hann rekinn sem sjálfstæð stofnun utan rn. En áður hafði hann verið á vegum rn., fyrst atvmrn., en síðan félmrn. frá 1946. Nú hef ég við höndina aðalreikning bjargráðasjóðs fyrir s.l. ár, árið 1958, og tel við eiga að lesa hann upp hér. Það er reikningur fyrst yfir reksturinn, og tekjur sjóðsins hafa þá verið samkv. honum, fyrst bjargráðasjóðsgjöld sveitarfélaga frá árinu 1957, sem ekki höfðu innheimzt, sem sé 1957, 137.192 kr., bjargráðasjóðsgjöld sveitarfélaga árið 1958 198.476 kr., eða samtals eru gjöldin frá sveitarfélögunum 335.668 kr. Bjargráðasjóðsgjöld ríkissjóðs 349.800 kr., þau eru örlítið hærri, en hin upphæðin, því að innheimtan frá sveitarfélögunum gengur ekki svo jafnt, að ekki færist yfir áramót, en ríkissjóður borgar á hverju ári það, sem honum ber, miðað við mannfjöldann. Fjórði liður er vaxtatekjur, kr. 424.477.27. Fimmta: lántökugjöld 36.340, og rekstrarhalli kr. 131.583.43. Samtalan tekjumegin er þá kr. 1.277.868.70. Svo eru gjöldin. Það er fyrst kostnaðarreikningur, kr. 257.338.70. Annar liður eftirgefin lán og styrkir 1.020.530 kr. Og sama samtala er gjaldamegin og ég las upp áðan um niðurstöðu tekjumegin. Hin eftirgefnu lán eru eftirgjafir af harðindalánum, sem ríkissjóður afhenti bjargráðasjóði með fyrirmælum um að slá af og fella niður hjá þeim skuldunautum, sem sérstaklega vanmegnugir væru að greiða. Og fyrir þær eftirgjafir er rekstrarhalli á reikningnum. Þá er efnahagsreikningur. Það eru eignir: Séreignasjóður: a) innstæða frá fyrra ári kr. 3.314.585.60, b) viðbót á árinu 1958 kr. 338.509.30, eða séreignasjóður samtals kr. 3.651.094.90. Og annað sameignarsjóður: a) skuldabréfaeign kr. 17.574.995.55, b) fasteignir kr. 1.697.400.64, c) lausafé (þ.e. innbú o.fl.) kr. 97.244.49, d) bankainnstæða kr. 716.594.74, e) sjóðreikningur kr. 97.601.43, eða sameignarsjóður samtals kr. 20.183.836.85 og eignir því samtals kr. 23.834.931.75. En skuldir: 1) skuldabréf í Iðnaðarbanka Íslands 1 millj. 500 þús., 2) skuldabréf ríkissjóðs 1 millj. 500 þús., 3) hlaupareikningsskuld kr. 246.433.34, eða skuldir samtals kr. 3.246.433.34. Skuldlaus eign sjóðsins í árslok 1958 kr. 20.588.498.41 og samtala eins og eignamegin kr. 23.834.931.75. Þannig er þá hagur sjóðsins nú.. Skuldlaus eign 20.5 millj. Vitanlega getur skuldabréfaeignin orðið eitthvað affallasöm, en segja má samt, að sjóðurinn hafi vaxið mikið þessi síðustu ár. Svo er það þá þetta frv. til breyt. á lögum sjóðsins, sem fyrir liggur. Ef litið er yfir nýmæli þau, sem í frv. felast, þá eru þau aðallega, að mér virðist, þessi: Fyrst: tillag í sjóðinn á að hækka úr 2 kr. upp í 5 kr. á hvern mann, bæði frá sveitarsjóðum og ríki, eða samtals að hækka um 6 kr. Þetta er talið réttmætt vegna breytinga, sem orðið hafa á gildi peninga, og nauðsynlegt vegna verkefna sjóðsins. Þegar litið er á gildi það, sem fyrsta tillagið í sjóðinn hafði, þá er þessi hækkun, borið saman við verðlag í landinu, ekki fullkomlega til samræmis við það, svo að mönnum þarf ekki þess vegna að vaxa hún í augum. Þá er það annað, að það má telja nýmæli, að rýmkaðar eru til muna heimildir til að veita lán eða styrk þeim, sem bíða tjón af skemmdum á eignum af náttúruhamförum. Þær heimildir, sem ég las um í sögu sjóðsins upp úr Sveitarstjórnarmálum, voru teknar að miklu leyti út úr 1950, þegar l. var þá breytt, og ný ákvæði sett inn, og þau ákvæði eru mjög rýmkuð í þessu frv. að því er snertir, eins og ég sagði áðan, heimildir til þess að veita aðstoð, þegar einhverjar náttúruhamfarir, svo sem eldgos, vatnavextir, skriðuföll o.s.frv., ber að höndum. Í þriðja lagi er það nýmæli, að bjargráðasjóði á að vera heimilt að greiða fyrir fjárhagsviðskiptum sveitarfélaga og sýslufélaga með því að veita þeim hagkvæm rekstrarlán til stutts tíma gegn öruggum tryggingum. Til þess að geta þetta, er sjóðnum heimilað - það er líka nýmæli - að gefa út og selja handhafavaxtabréf allt að 10 millj. kr., sem tryggð séu með eignum sjóðsins og ábyrgð ríkisins. Með þessum nýju ákvæðum er tekið tillit til hinnar miklu rekstrarfjárþarfar sveitarfélaganna, sem sverfur mjög að þeim oft og einatt, en það er gengið út frá því, að sjóðurinn sýni lit á því að veita þeim skyndilán, en þó aðeins gegn öruggum tryggingum fyrir endurgreiðslu. Verði þetta upp tekið, þá mun sjóðurinn ekki aðeins nota til þess það fé, sem hann fær vegna hinnar heimiluðu vaxtabréfaútgáfu, heldur einnig eitthvað af því lausafé, sem hann annars hefur í bankabókum. Verður það þá sveitar- og sýslufélögum til beinna og beinni nota, en það var áður eða nú. Þá er fimmta nýmælið. Sjóðurinn er í tveim deildum, séreignadeild sýslna og bæjarsjóða og sameignardeild allra landsmanna. Í séreignardeildina hefur runnið helmingur árgjalda sveitarfélaga og sýslufélaga, en samkv. frv. er gert ráð fyrir, að 3/5 hlutar þessara árgjalda fari þangað. Sjötta nýmælið í frv. er, að bjargráðasjóður megi geyma og ávaxta sjóði, sem eru í eigu eða umsjá sveitarfélaganna. Sjöunda nýmælið er, að í stjórn sjóðsins verði fjölgað mönnum. Í stjórninni eiga, eins og nú er; sæti 3 embættismenn: ráðuneytisstjórinn í félmrn. og hann er formaður, formaður Búnaðarfélags Íslands og forseti Fiskifélags Íslands. Seta þessara manna í stjórninni er mjög eðlileg, þar sem verkefni sjóðsins er bæði til lands og sjávar. En samkv. frv. er lagt til, að tveim mönnum verði bætt í stjórnina og þeir verði kosnir af fulltrúaráði Sambands íslenzkra sveitarfélaga. Það virðist ekki ósanngjarnt, að þar sem starfsemi sjóðsins er svo nákomin sveitarfélögunum og þau leggja fé í sjóðinn og svið hans verður útfært, þá fái þau einnig tækifæri til þess að eiga beina fulltrúa í stjórn sjóðsins, og það er einmitt auðvelt nú, en var ekki áður, - auðvelt nú vegna þess, að sveitarfélögin hafa myndað með sér samband, sem er eðlilegt að kjósi fulltrúana. Loks er 8. nýmælið, en það er sú breyt. frá eldri lögum, að sjóðsstjórnin ræður samkv. frv. framkvæmdastjóra, ákveður honum laun og setur honum erindisbréf. Áður heyrði þetta samkv. reglugerð undir félmrn. Ég held, að ég hafi þá tíundað öll nýmæli og breyt., sem máli skipta. Eitthvað fleira kann að finnast, sem lítur út fyrir að vera breyt., ef frv. er lesið saman við lögin, sem gilda, - og þau fylgja sem fskj., - en það mun þá vera tekið upp úr núgildandi reglugerð, en hafa þótt rétt að gera það að lagaákvæði, úr því að lögin er verið að endursemja. Ég sé ekki ástæðu til þess að taka fleira fram við þessa 1. umr., nema til þess gefist sérstakt tilefni. Við hv. 2. þm. Árn., sem frv. flytjum, gerum það fyrir tilmæli frá stjórn Sambands íslenzkra sveitarfélaga, sem hefur samið frv. Hún sneri sér til okkar með beiðni um að flytja það, vegna þess að við erum báðir í fulltrúaráði sveitarfélagasambandsins. Loks vil ég benda á, að frv. fylgja fskj., er sýna, að landsfundur sveitarfélaga hefur óskað eftir því, að víkkað yrði starfssvið bjargráðasjóðs og hann efldur, enn fremur, að Stéttarsamband bænda hefur óskað hins sama. Ég óska, að frv. verði vísað til 2. umr. Ég tel, að í raun og veru gæti verið hægt eftir eðli málsins að vísa því til tveggja af fastanefndum hv. d., það er fjhn. og heilbr.- og félmn. Ég legg ekki mikið upp úr því, hvor n. heldur fær málið til meðferðar. Þó finnst mér öllu eðlilegra að óska þess, að því verði vísað til heilbr.- og félmn., því að þetta er félagsmál skylt þeim málum, sem hún hefur tekið til meðferðar, síðan hún var stofnuð.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér liggur fyrir, er mál, sem hefur ákaflega mikla þýðingu og þarf mikillar athugunar við. Aðalefni þess er að mynda nýjan banka, sem geti tekið á móti sjóðum og ávaxtað þá og lánað fé til sveitarfélaga. Áður hefur sjóðurinn verið sjóður, sem hefur átt að afstýra hallæri og þess vegna líka lána fé til sveitarfélaga með sýsluábyrgð og einstakra manna með ábyrgð sveitarfélaga. Og það hefur sýnt sig, að af þeim lánum, sem sveitarfélögin hafa átt að greiða, hefur orðið að gefa mikið eftir, og árgjöld sín borga þau seint og illa. Það sýnir sig, að þau hugsa ekki um, hvorki að standa í skilum með það, sem þau eiga að borga, og að borga það á réttum tíma, og ekki heldur að standa við þær ábyrgðir, sem þau taka á sig. Nú á að auka sjóðinn með framlagi frá almenningi og ríkissjóði til þess að lána sveitarfélögunum meira, - ekki til þess að borga upp gamlar skuldir, heldur líklega til þess að geta myndað nýjar og gefið eftir aftur, eins og áður hefur verið gert. Þetta finnst mér ekki ná nokkurri átt, fljótsagt, ekki nokkurri átt, og ég er alveg á móti því að búa til einn banka enn þá, sem ekki á annað að gera, en að lána til sveitarfélaga. Sérstaklega þegar maður lítur á reynsluna, sem þessi sami sjóður, meðan hann að vísu hefur heitið öðru nafni, hefur fengið af því að lána þeim, þá finnst mér það vera fyrir neðan allar hellur. Ég er þess vegna á móti þessu atriði í frv. almennt séð, þó að það séu ýmis önnur atriði í því, sem eru til bóta og ég get verið með. En í sambandi við þau vil ég þó benda á einstök atriði og biðja þá n., sem fær málið til meðferðar, að athuga. Það hefur verið svo og er svo, ef ég man rétt, í þeim lögum, sem nú gilda um sjóðinn, að þá á að borga gjaldið frá sveitarfélögum úr sveitarsjóði. Það er miðað við, hvað það er mikið á mann, sem sveitarsjóðurinn á að borga af þessu. Það er þó laust og óbundið, hvernig sveitarsjóðurinn aftur rukkar það inn, hvort hann rukkar það inn sem persónugjald eða jafnar því niður með útsvörum og borgar það svo allt frá sér þannig. Eins og frv. er orðað núna, er þetta fellt niður. Það er persónugjald, sem sýslumaðurinn á að rukka inn hjá oddvita, en ekkert er sagt um, að sveitarsjóðurinn eigi að borga það. Það getur vel verið, að það sé ætlazt til, að það sé rukkað inn, eins og nú er, en næst liggur fyrir að skoða það sem persónugjald á einstaklingana. Ef það er meiningin, þá er ég líka algerlega á móti því ákvæði. Það á að borgast úr sveitarsjóðunum, það á að jafna því niður með útsvörum. Og það þarf að koma skýrt fram, svo að þar sem þeir menn ráða, sem eru ríkir og hafa getuna og borga mikið af útsvörum, eigi þeir ekki að geta létt þessu af sér og sett það yfir á fátæku barnamennina, sem þurfa þá að borga margar 5 kr., - það þarf að koma skýrt fram, eins og er núna í gömlu lögunum, en er fellt niður í þessu frv. Þetta vildi ég biðja n. að athuga. Mig langar til að fá nánari upplýsingar um það, hvernig það hefur átt sér stað, að bjargráðasjóður, sem áður var rekinn fyrir sama sem ekki neitt af skrifstofustjóra í atvmrn., þá sem formanni og reikningshaldara og allt saman var það þar, og endurskoðaður af endurskoðendum ríkissjóðs, - hvernig hann nú allt í einu er kominn upp á það að hafa 126 þús. kr. útgjöld í stjórn og rekstri, eins og frsm. upplýsti. Það er engin heimild til þess í gömlu bjargráðasjóðslögunum að hafa framkvæmdastjóra. Hún er ekki til í lögunum. Hvernig hefur hann orðið til og fleiri skrifstofumenn í kringum hann til að sjá um að þessar lánveitingar, sem ekki eru miklar, samanborið við það, sem nú er umsetning í peningum milli manna og ekki heldur krefjast þær mikillar vinnu? Ég tel það algeran óþarfa og hefði vel getað verið eins og það var, og lögin ætlast ekki til annars. En nú á að lögfesta eyðsluna. Og það er náttúrlega kannske eðlilegt, að það eigi að lögfesta það, þegar á að gera þetta að bankastofnun, sem taki á móti og ávaxti sjóði, sem til eru í landinu, og láni þá aftur út til hreppsfélaganna. Það er kannske eðlilegt. En ég lít þannig á, að þetta eigi bara að vera undir stjórnarráðinu, eins og það var og á að vera, eins og lögin eru, sem gilda núna, og endurskoðast með ríkisreikningunum án sérstakrar greiðslu af þeim, sem það gera. Ég lít yfirleitt þannig á, að það sé nauðsynjamál að fá þennan sjóð sem sterkastan til þess að standa undir þeim misfellum, sem honum er ætlað að standa undir, þeim að afstýra hallæri á mönnum eða skepnum til sjós og lands, en ekki að hafa hann sterkan til þess að verða nýr banki í landinu, sem sérstaklega hafi sín viðskipti við sveitarfélögin, sem reynast í meðallagi með þau gjöld, sem þau eiga að borga í sjóðinn, svo að ekki sé meira sagt. Þá vildi ég líka benda á það, að ég tel mjög hæpið, hvort á að fara að veita heimild í lögum til þess að mæta hallæri, sem er af völdum hluta eða atvika eða náttúrufyrirbæra, sem hægt er að vátryggja gegn, - mjög hæpið. Þegar hægt er að vátryggja sig t.d. gegn skaða af jarðskjálftum með svo lifandi skelfing hverfandi lítilli upphæð á ári og ýmsum öðrum náttúrufyrirbrigðum, sem geta valdið mönnum stórsköðum, þá álít ég ekki koma til mála að fara að mynda sjóð og ætlast til, að hann grípi þar inn í og láni eða bæti úr, þegar skakkaföll verða, - mjög hæpið. Ég vil nú ekki slá neinu föstu um þetta samt, en ég vil biðja n. að athuga þetta. Þegar einstaklingarnir hafa möguleika til að tryggja sig gegn þessu eða hinu hagkvæmt og ódýrt, þá er spurningin, hvort almenningur á að skjóta saman fé til þess að lána þeim, ef þessi óhöpp koma fyrir, sem þeir gátu sjálfir tryggt sig gegn án þess að finna nokkuð verulega til þess, ef þeir hefðu haft hugsun á því, - mjög hæpið. Þá vil ég enn benda á það, að í einni gr. er svo fyrir mælt, að það má lána úr sjóðnum til þess að afstýra því, að hallæri eða vandræði komi fyrir á einn eða annan hátt, sem geti komið til hans kasta að lána síðar til að minnka afleiðingarnar. Þetta hefur verið áður, þegar voru lánuð bústofnslánin gömlu til hreppsfélaganna, svo að bændur gætu fjölgað búfénu og gert búin arðvænlegri. Þau voru lánuð í þessu skyni. Nú skal ég taka dæmi til að útskýra, hvað ég á við. Ég skal taka dæmi af því, að í sumar eða í haust reyndar, þegar ég var að flækjast um og athuga heyforða manna og þarfir hreppanna til þess að fá lán, til þess að bændur þyrftu ekki að skerða bústofninn allt of mikið, þá hygg ég, að það hafi verið einn lélegasti hreppurinn, sem ég kom í, þar höfðu þeir ekki nema hér um bil 2/3 af venjulegum heyskap í hreppnum sem heild, enda bjó hann við óvenjuleg harðindi fram eftir sumri og óþurrka úr því, eins og reyndar var víðar, - en einn maður í hreppnum hafði meiri hey en hann var vanur, meðan hinir voru sumir með helmingi minna og svo meira og minna brot af venjulegum heyjum. Hvernig stóð nú á því, að þessi eini maður hafði þetta mikil hey? Það stóð þannig á því, að hann hafði votheysgryfjur og hann hafði súgþurrkunarhlöðu fyrir allan sinn heyskap og ótíðin snerti hann ekki, af því að hann gat bjargað heyinu öllu ýmist þurru eða votu í hlöðu. Ég vissi þetta nú í sumar, þegar ég kom þar, en núna fyrir nokkrum dögum kom til mín bóndi úr sömu sveitinni, sem ég var að láta segja mér nákvæmlega, hvernig þetta væri hjá þessum bónda, og hann upplýsti þetta, sem ég reyndar vissi nú áður. Nú er mér spurn: Það er enginn vafi á því, að með þessum kostnaði, þessari aðstöðu til sinnar heyverkunar, sem hann var búinn að skapa sér, afstýrir hann því, að það yrði nokkurt hallæri hjá honum, þó að það yrði hjá hinum hreppsbúunum öllum. Er meiningin, að sjóðurinn láni til þessa? Hann á að lána til að afstýra því, að hallæri og svona lagað komi fyrir. Þetta er eins núna, og það er í raun og veru í samræmi við það, sem áður var, til dæmis með þessi bústofnslán, sem alls staðar var varið til að kaupa ær og fjölga bústofninum, þar sem þau voru tekin, og gerðu mikið gagn á sinum tíma. Ætlast flutningsmennirnir til þess, að þetta komi þarna undir? Eftir orðanna hljóðan virðist mér það geta komið þar undir, en ég er anzi hræddur um, að það sé nú ekki hugsað þannig og þá þurfi greinin helzt að vera orðuð öðruvísi, en hún er, og vildi ég, að það væri athugað. Það er ekki fleira, sem ég vildi nú athuga. En ég er sem sagt alveg á móti því, að það sé búinn til nýr banki, sem eigi að taka þá viðskiptamennina, sveitarfélögin, sem áður hafa sýnt síg í mestum vanskilum við sjóðinn.



Herra forseti. Ræða hv. 1. þm. N-M. gefur ekki tilefni til langrar ræðu af minni hálfu. En af því að þetta er 1. umr. og gott er, að sú nefnd, sem með málið fer, heyri athugasemdir og þá svör við þeim, ef þau eru til, vil ég segja nokkur orð. Hv. 1. þm. N-M. er í aðalatriðum samþykkur frv., en í einstökum atriðum telur hann það varhugavert, og að sumu leyti er hann mótfallinn ákvæðum í frv. Hann leggur mikla áherzlu á það, að ekki sé rétt að stofna nýjan banka, en í raun og veru sé verið að gera það með þessu frv., verði það lögleitt, og hann byggir aðallega andstöðu sína gegn frv. á því, að sveitarfélögin séu reynd að því gagnvart bjargráðasjóði að standa ekki fullkomlega í skilum. Nú er á það að líta, að þau lán, sem sveitarfélögin hafa fengið hingað til úr bjargráðasjóði, hafa verið svonefnd hallærislán eða lán til þess að afstýra hallæri, og þau lán eru í eðli sínu þannig, að það er ekki nema eðlilegt, að það geti komið fyrir, að í undandrætti lendi að greiða þau, þ.e.a.s., að sveitarfélögin láti sitja fyrir að greiða annað, sem meira kallar að, því að sjóðurinn er til þess stofnaður einmitt að veita stuðning þeim, sem stendur höllum fæti, og hrinda honum ekki, þó að vanefndir kunni að verða. Nú er ætlazt til, að tekinn sé upp annar þáttur í starfsemi sjóðsins, þó að hinum fyrri verði haldið áfram og gera megi ráð fyrir að sagan endurtaki sig um viðskipti sveitarfélaganna að því er þann þátt snertir, og þessi nýi þáttur á að verða sá, að bjargráðasjóður veiti sveitarfélögunum lán, skyndilán til stutts tíma vegna rekstrar þeirra, og þá er líka skýrt fram tekið í frv., að þessi lán á að tryggja örugglega, og engin ástæða er til þess, að það sé hættulegra fyrir þennan sjóð, en yfirleitt aðrar lánsstofnanir í landinu, að hafa sveitarfélögin fyrir viðskiptamenn um slíka hluti. Ég vil ekki orða þetta eins og hann segir, hv. 1. þm. N-M., að það eigi að stofna nýjan banka. Miklu frekar mætti tala um, að þarna væri komið upp sparifjárdeild við bjargráðasjóðinn af hálfu sveitarfélaganna og ríkisins. Sveitarfélögunum er auðvelt oft og tíðum að tryggja þau lán, sem einmitt er þarna hugsað að þau fái, t.d. rekstrarlán, sem þau taka, meðan tekjur þeirra koma ekki inn, og geta tryggt með tekjunum. Í öðru lagi liggur þeim oft geysilega á að fá lán til framkvæmda, sem ríkið annars greiðir, en greiðir ekki jafnhratt og útgjöldin falla á. Þar á ég við t.d. hafnarframkvæmdir, skólabyggingar og þess háttar. Ég held þess vegna, að hv. 1. þm. N-M. líti of dökkum augum á viðskipti sveitarfélaganna og taki ekki nægilegt tillit til þess, hve þeim er mikil þörf á að fá bætta aðstöðu til þess að fá bráðabirgðalán. Þá minntist hv. þm. á, að iðgjöldin af hálfu sveitarfélaganna hefðu jafnan verið greidd úr sveitarsjóðum, og vill, að það verði skýrt tekið fram í hinum nýju lögum, að svo eigi að vera áfram. Í þessu er ég honum sammála, og ég geng út frá því, að þeir, sem hafa samið þetta frv., hafi líka ætlazt til þess, enda er það ákaflega eðlilegt, að þetta sé ekki innheimt beint frá aðilum, vegna þess að margir þeir aðilar, sem þó er miðað við, eru engir gjaldendur. Þá minntist hv. þm. á það, að engin lagaheimild hefði verið fyrir því að taka bjargráðasjóðinn út úr félmrn. og fela rekstur hans sérstökum forstjóra. Ég er ekki mjög kunnugur þessum málum, en í sögu sjóðsins, sem ég vitnaði í í fyrri ræðu minni og er skráð í tímaritinu Sveitarstjórnarmál, segir: „Hinn 2. nóv. 1951 var bjargráðasjóði sett reglugerð samkv. heimild í lögum sjóðsins, og 8. febr. 1952 gerði stjórn sjóðsins till. til ráðh. um Að skilja sjóðinn frá félmrn. og setja honum sérstakan forstjóra. Með bréfi félmrh., dags. 29. febr. 1952, var skipaður forstjóri bjargráðasjóðs frá 1. ágúst 1952 að telja. Breytingin kom þó ekki til framkvæmda fyrr en 1. febr. 1953.“ Það er þá samkv. reglugerð, sem sett hefur verið í samræmi við l. eða heimildir í l. til að setja reglugerð, sem þessi breyt. hefur verið gerð á rekstri sjóðsins. Kostnaðurinn við rekstur sjóðsins er náttúrlega hærri, en hann áður var, og skal ég ekkert um það dæma, hvort hann gæti minni verið. En það er eðlilegt, að hann hafi vaxið með stækkuðu starfssviði sjóðsins og meiri rekstri hans, sem hefur orðið síðan. Sem sé, þegar þessi breyt. var gerð, þá mun sjóðurinn hafa verið rúmlega 4 millj., nú er hann orðinn fullar 20 millj., eins og kom fram í þeim tölum, sem ég las upp úr reikningum hans áðan. Þá minntist hv. 1. þm. N-M. á, að mjög hæpið væri að veita lán eða styrki vegna atburða, sem hægt er að vátryggja fyrir, og gerði ráð fyrir því, að í frv. væru ákvæði, sem gengju út frá því, að slík lán væru veitt. En einmitt í frv. er víkkað starfssvið sjóðsins að því er þetta snertir. En ákvæðið, sem þetta felst í, í frv., er nú að vissu leyti þröngt, og þó að það sé ekki tekið þar fram, að ekki komi til greina þeir atburðir, sem hægt er að vátryggja fyrir, þá er tekið fram, að það skuli ekki verða veitt lán úr bjargráðasjóði eða styrkur, ef tjónið fæst bætt á annan hátt. Liðurinn í gr. hljóðar sem sé þannig: „Heimilt er að veita styrk úr sjóðnum til einstaklinga og sveitarfélaga, sem verða fyrir tjóni af náttúruvöldum, ef tjónið fæst eigi bætt að neinu leyti á annan veg.“ Ég held þess vegna, að þarna sé ekki í raun og veru lengra gengið, en hv. þm. telur að megi eiga sér stað. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að ræða þetta frekar. Það gefst tækifæri til að tala um einstök atriði, þegar málið verður til 2. umr. hér í deildinni.