Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Efni þessarar till. er það, að Alþingi heimili ríkisstj. fyrir Íslands hönd að fullgilda samning um stöðu flóttamanna, og er samningurinn prentaður sem fylgiskjal með þessari tillögu. Máli þessu var nokkru fyrir jól vísað til allshn. þingsins, og afgreiddi hún það 11. des. s. l. Eins og nál. hennar á þskj. 262 ber með sér, leggja þeir nm., sem tóku þátt í afgreiðslu málsins, til, að till. þessi verði samþykkt og að samningurinn verði þar af leiðandi fullgiltur. En það voru aðeins fjórir nm., sem tóku þátt í afgreiðslu málsins. Tveir nm., hv. þm. Vestm. (JJós) og hv. 5. landsk. þm. (EmJ), voru forfallaðir af einhverjum ástæðum, en hv. 9. landsk. (KGuðj) fékk ekki fundarboð, vegna þess að símaþjónustan hér í þinginu náði ekki til hans þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Ég get vitanlega ekki sagt um það, hvernig þessir þrír hv. þm., sem ekki voru viðstaddir, líta á þetta mál. Ástæðan til þess, að þessi till. er fram borin, er, eftir því, sem ríkisstj. segir í sínum athugasemdum, að á utanríkisráðherrafundi Norðurlanda, sem haldinn var í Rvík í fyrrasumar, lýstu fulltrúar Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar því yfir, að flóttamannasamningurinn mundi fullgiltur í þessum löndum innan skamms. Utanríkisráðherra Íslands taldi líklegt, að Ísland gerðist aðili að samningnum vegna samstöðunnar við hin Norðurlöndin, og svo er bætt við: „þó að málið hefði ekki beina raunhæfa þýðingu fyrir Ísland“. Ég býst við, að það sé rétt, að eins og nú standa sakir hafi málið ekki beina raunhæfa þýðingu fyrir Ísland. En það veit enginn um framtíðina og enginn um það, nema svo kunni að verða í framtíðinni, og víst er um það, að fyrir síðustu heimsstyrjöld voru ekki svo fáir pólitískir flóttamenn hér á Íslandi. Enn fremur er það nefnt sem ástæða fyrir því að fullgilda þennan samning, að á síðasta ráðherrafundi Evrópuráðsins var samþykkt að skora á þátttökuríki Evrópuráðsins að fullgilda flóttamannasamninginn eins fljótt og auðið er. Ég hef ekki frekara fram að taka. Vænti ég þess, að till. n: um að samþykkja þessa þáltill. verði samþykkt.



Herra forseti. Allshn. sameinaðs þings hefur tekið till. þessa til meðferðar á fundi sínum og hefur gefið út nál. á þskj. 263, þar sem hún mælir með, að þessi till. verði samþykkt óbreytt eins og hún kemur frá hv. flm.



Herra forseti. Meðal þeirra ráðstafana, sem gerðar voru eftir síðustu heimsstyrjöld til þess að efla atvinnulíf þjóðarinnar og gera það fjölþættara, var aukning niðursuðuiðnaðarins, og voru í því sambandi sett upp nokkur ný fyrirtæki til þess að vinna að ýmiss konar niðursuðu úr íslenzkum hráefnum og þá fyrst og fremst úr fiski. Eitt af þessum fyrirtækjum, sem þá voru sett á fót, var niðursuðuverksmiðja í Ólafsfirði, sem var fullkomið fyrirtæki og með hinni nýjustu tækni á öllum sviðum, þannig að fyrirtækið var svo úr garði gert, að ástæða var til að halda, að það gæti orðið mikil lyftistöng fyrir þetta bæjarfélag, ef rættust þær vonir, sem tengdar voru við fiskiðju og fiskniðursuðu yfirleitt. Nú hefur því miður reyndin orðið sú, af hvaða ástæðum sem það er, að vonir þær, sem tengdar hafa verið við niðursuðuiðnaðinn sem veigamikinn þátt í atvinnulífi Íslendinga, hafa brugðizt, þannig að þau niðursuðufyrirtæki, sem sett voru á stofn, hafa ýmist hætt störfum eða átt við mjög mikla erfiðleika að stríða. Það fór því svo með niðursuðuverksmiðjuna í Ólafsfirði, að hún hefur átt mjög erfitt uppdráttar, varð að hætta starfrækslu hvað eftir annað, en ítrekaðar tilraunir voru þó gerðar til þess að koma henni af stað aftur. Fyrst var hún rekin sem bæjarfyrirtæki, en eftir að bærinn hafði lagt í hana mjög mikið fé og orðið fyrir miklum áföllum hennar vegna, gafst hann upp á rekstri verksmiðjunnar, enda ekki neinn möguleiki á að selja afurðir hennar. Næst var síðan gerð tilraun með að stofna um verksmiðjuna hlutafélag, og lögðu menn í Ólafsfirði allverulegar fjárhæðir fram í hlutafé til þess að gera enn á ný tilraun með að koma þessu atvinnufyrirtæki af stað, en það bar ekki heldur árangur, og urðu endalokin þau, að verksmiðjan var seld á nauðungaruppboði á s. l. ári, og var verksmiðjan lögð ríkissjóði út sem ófullnægðum veðhafa. Það er nú komið hartnær ár síðan verksmiðjan komst í eigu ríkissjóðs, og ekkert hefur verið gert með fyrirtækið, þannig að verksmiðjan stendur auð og ónotuð og alger óvissa ríkjandi um hennar framtíð. Þetta ástand er tilefni þess, að við þingmenn Eyf. höfum leyft okkur að bera fram þessa þáltill., sem að vísu er nokkuð óljóst orðuð, vegna þess að þar er ekki sagt, að ríkisstj. skuli selja þessa verksmiðju, eða talað um neinar ákveðnar leiðir í sambandi við nýtingu hennar, og stafar það af því, að við gerum okkur ljóst, að það eru á því miklir annmarkar að starfrækja þessa verksmiðju áfram sem niðursuðuverksmiðju, eftir því sem horfir með þann iðnað, en engu að síður teljum við með öllu óviðunandi, að þessi myndarlega bygging með miklum vélakosti sé látin standa þarna óstarfrækt, meðan svo horfir, að atvinnuörðugleikar í þessu byggðarlagi eru mjög miklir og það svo, að telja má, eins og nú standa sakir, að þar sé algert atvinnuleysi, ef undan er skilinn sá hluti íbúanna, sem fer burt hingað til Suðurlands á vetrarvertíð. En heima fyrir er ekki um neina atvinnu að ræða. Og það gefur að skilja, að það hlýtur að leiða til mikillar óánægju hjá almenningi, þegar hann sér standa þarna ónotað stórt fyrirtæki, meðan fólkið gengur atvinnulaust. Þetta veldur því, að ég tel, að ekki sé með nokkru móti unnt annað en að gera einhverjar ráðstafanir í sambandi við þessa verksmiðju. Því mun sennilega verða til svarað af ýmsum, að fyrsta skilyrðið sé þá, að menn heima hefjist handa um að kaupa verksmiðjuna eða gera einhverjar ráðstafanir til þess, að hægt verði að reka hana af mönnum þar, annaðhvort sem verksmiðju eða á annan hátt. En því er þar til að svara, að við teljum, að það hvíli á sama hátt nokkur skylda á ríkinu, sem á þetta atvinnufyrirtæki á staðnum, með hliðsjón af þeim miklu örðugleikum, sem þar eru, að gera sjálft einhverjar ráðstafanir um nýtingu verksmiðjunnar, og þá í samráði við menn þar heima, því að sannleikurinn er sá, að fjárhagsörðugleikar atvinnurekenda þar og annarra, sem kæmu til með að eiga þetta fyrirtæki eða kaupa það, eru svo miklir, að það geta orðið á því miklir annmarkar, að þeir geti rekið fyrirtækið á eigin ábyrgð. Ég vildi láta þessar útskýringar fylgja þessari till. úr hlaði til þess að gera grein fyrir ástæðum þess, að við leggjum hana hér fram. Við gerum okkur vel ljósa erfiðleikana, sem eru á rekstri þessa fyrirtækis, en teljum hins vegar mjög brýna nauðsyn, að hafizt verði handa um nýtingu verksmiðjunnar á einhvern þann hátt, sem geti orðið til eflingar atvinnulífi í kaupstaðnum. Og tilgangur okkar með till. er fyrst og fremst að leita eftir viljayfirlýsingu hv. þingmanna til stuðnings ríkisstj., þannig að hún hafi á bak við sig vilja þingsins um það að gera einhverjar ráðstafanir af sinni hálfu, til þess að þetta fyrirtæki, sem á mælikvarða Ólafsfirðinga a. m. k. er stórfyrirtæki, standi ekki þarna áfram ónotað, því að vitanlega er það þá einnig gersamlega verðlaust fyrir ríkissjóð sem eiganda þess og honum glatast þá þeir fjármunir, sem þarna eru, ef svo á áfram að horfa, að engin not verði af húsinu. Ég hef ekki þessi orð mín fleiri, en vil leggja til, að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég hef einu sinni séð þetta fyrirtæki, niðursuðuverksmiðjuna í Ólafsfirði, og gekk þá úr skugga um það, að þetta fyrirtæki er hið myndarlegasta. Það hefur nýtízku niðursuðuvélar, og þeim, sem þá voru á ferð þar, - það var atvinnumálanefnd ríkisins, - var gefinn kostur á að bragða á framleiðsluvörum fyrirtækisins, og virtist okkur öllum sem það væri fyrsta flokks vara. Þá voru erfiðleikar um rekstur fyrirtækisins, eins og nú hefur verið gerð grein fyrir að sé, og fyrirtækið rekið slitrótt. Ég tel, að það sé engum vafa bundið, að fiskiðnaðarfyrirtæki séu einmitt fyrirtæki, sem koma verði á fót, þar sem staðbundið atvinnuleysi eða tímabundið atvinnuleysi á sér stað í útvegsbæjum og sjávarþorpum. En það er alveg víst, að úr því að við erum enn þá fákunnandi í fiskniðursuðu, þá verður af hendi stjórnarvaldanna að leggja áherzlu á það, að Íslendingar afli sér þekkingar á þessu svíði. Meðan við eigum ekki lærðum mönnum á að skipa í þessu, þannig að við fáum fyrsta flokks vöru, sem sé söluhæf á erlendum markaði, verður að gera ráðstafanir til að fá útlenda kunnáttumenn til þess að starfa fyrir okkur í þessari grein og kenna okkur þessi vinnubrögð. Ég vil í sambandi við þessa till. spyrjast fyrir um það, hvort ríkisstj. hefur enga vitneskju um það, hvað gert er til þess að treysta grundvöllinn undir niðursuðuiðnaði í sambandi við sjávarútveginn, eða hvort ríkisstj. veit til þess, að fyrirtæki, sem annast og hafa nokkurs konar einkaaðstöðu til þess að annast sölu á íslenzkum sjávarafurðum, hafa nokkra menn í sinni þjónustu til þess að vinna skipulega að sölu niðursuðuvara fyrir íslenzka framleiðendur. Ég trúi því ekki, að vörur eins og ég gekk úr skugga um að þessi verksmiðja getur framleitt séu ekki söluhæfar á erlendum mörkuðum. En það eru þó fyrst og fremst söluvandræðin, sem hafa stöðvað þetta fyrirtæki hvað eftir annað og gert það að verkum, að það hefur ekki getað orðið sá bjargvættur í atvinnulífi Ólafsfirðinga sem ætlunin var og menn trúðu að það gæti orðið. Ég er hræddur um, að það sé ekki í fyrsta lagi lögð næg áherzla á að koma ungum, efnilegum Íslendingum til náms í þessari vandasömu sérfræðigrein sjávarútvegsins, til náms í þeim löndum, þar sem menn eru komnir lengst í þessum efnum, eða þá í annan stað, að það sé ekki gert nóg til þess af íslenzkum stjórnarvöldum í samráði við íslenzka atvinnurekendur að útvega erlenda fræðimenn til þess að kenna okkur þessar listir hér heima. Og í þriðja lagi er ég afar hræddur um það, að það sé ákaflega slælega unnið að því að vinna íslenzkum niðursuðuvörum markaði erlendis. Ég veit um t. d. niðursuðuvörur eins og framleiddar eru á Akranesi, að það er fyrst og fremst það, sem veldur þar vandkvæðunum, að fyrirtækin geti verið í stöðugum rekstri, að það tekst ekki enn þá að selja framleiðsluna. Og mín höfuðgrunsemd er sú, að Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda eða aðrir þeir aðilar, sem annast sölu sjávarafurða, hafi ekki tekið þetta hlutverk nógu alvarlega, því að það er alveg áreiðanlegt, að það eru ekki aðrar leiðir færari til þess að koma í veg fyrir tímabundið atvinnuleysi við sjávarsíðuna en einmitt að Íslendingar afli sér kunnáttu og að aflað sé sölumöguleika fyrir niðursuðuvörur úr glænýjum íslenzkum sjávarafurðum, sem engar þjóðir eiga að hafa betri aðstöðu til þess að framleiða sem fyrsta flokks vörur heldur en við. Mig langar til að vita, hvort þeir, sem atvinnumálunum stjórna og eru hér á Alþ., geti ekki gefið neinar upplýsingar um það, hvort unnið hefur verið af þeim myndarskap að þessum málum sem skyldi eða hvort hér er um að ræða skilningsleysi og áhugaleysi ofan frá og að þessi atvinnugrein fái ekki þann stuðning frá stjórnarvöldunum sem vert væri og hin brýnasta nauðsyn er á til þess að geta bætt úr atvinnuvandræðum víðs vegar, þar sem það nú þjakar þjóðina.



Herra forseti. Út af þeirri þáltill., sem hér liggur fyrir á þskj. 200, vildi ég segja hér nokkur orð. Hv. fyrri flm. tók það fram, að till. væri nokkuð óljóst orðuð. Það er rétt. Það verður ekki séð á till. meðal annars, hvort hugsað er, að ríkisstj. beiti sér fyrir því, að þessari atvinnugrein verði haldið áfram á Ólafsfirði sem niðursuðuatvinnugrein. En það er eitt höfuðatriði í þessu máli, hvort hægt sé að ganga svo frá málinu, að þeirri grein verði haldið þar áfram, en ekki að þetta atvinnufyrirtæki verði tekið til einhverrar annarrar starfrækslu. Og í trausti þess, að svo verði gert, vildi ég fara nokkrum orðum um þetta mál. Það er nú liðið allt að 20 árum síðan Íslendingar fyrst fóru að reyna að gera niðursuðu að atvinnugrein, og helzt til þess að auka þannig útflutninginn á sjávarafurðum. Þá var komið hér upp í Reykjavík niðursuðuverksmiðju af Sambandi íslenzkra fiskframleiðenda. Og það var hugsað á þeim tíma, að hún ætti að vera nokkurs konar móðurverksmiðja fyrir landið og hafa þá jafnframt á hendi sölu afurðanna og innkaup fyrir hinar smærri verksmiðjur, á líkan hátt og Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna hefur nú. Og fyrr en þessum málum er komið í það horf, er ákaflega vonlítið um, að hægt sé að reka niðursuðuverksmiðjur í hinum smærri stöðum landsins. Þetta vildi ég láta koma fram í málinu þegar við þessa umr. Nú tókst því miður svo illa til, að Samband íslenzkra fiskframleiðenda varð að hætta þessari starfrækslu. Hygg ég, að þeir hafi selt verksmiðjuna og alveg horfið frá þessari nýju atvinnugrein, sem ég tel að beri að harma. Hins vegar var byggt hér upp nokkru síðar fiskiðjuver ríkisins, eins og kunnugt er, og ætlaði það einmitt að fara í stórum stil inn á niðursuðusviðið og setti mjög mikla peninga í að byggja upp fullkomna niðursuðuverksmiðju. Hvort það hafi hugsað sér að verða móðurfyrirtæki fyrir aðrar smærri verksmiðjur í landinu, skal ég ekki segja um, en hitt er einnig víst, að sá iðnaður hefur ekki heldur gengið vel. Ég hygg jafnvel, að hann hafi verið stöðvaður um tíma eða a. m. k. dregið mjög úr honum, og tel ég það einnig mjög mikinn skaða fyrir málið í heild. Nefnd sú, sem ríkisstj. hefur skipað til þess að athuga, á hvern veg hægt er að halda jafnvægi í byggð landsins, hefur nokkuð athugað þessi mál og m. a. beðið Iðnaðarmálastofnun ríkisins að athuga gaumgæfilega fyrir sig, á hvern hátt væri hægt að skipuleggja niðursuðuiðnaðinn í landinu. N. hefur bent Iðnaðarmálastofnuninni á, að það sé óhjákvæmilegt að hennar áliti að hafa einhvern aðila, annaðhvort samband niðursuðuverksmiðjanna eða einhvern annan aðila, til þess að vera leiðandi aðili í þessu máli, gera öll innkaup, og síðan sé framleiðslan öll seld undir einu og sama merki. Það er ákaflega mikils virði í þessu máli, ef það væri hægt að koma því þannig fyrir. Ef móðurverksmiðjan gæti látið í té hinum smærri verksmiðjum úti á landinu ekki einasta leiðbeiningar og eftirlit með niðursuðunni, heldur einnig umbúðir allar og haft á hendi alla sölu og öll innkaup, þá telja þeir menn, sem í n. sitja, og einnig Iðnaðarmálastofnunin, að það sé eina leiðin til þess að komast nokkuð áfram í þessum málum. Ég vildi því mjög mælast til þess, að hv. fjvn., sem fær þetta mál í hendur, vildi hafa samband við Iðnaðarmálastofnunina, fá frá henni upplýsingar um þetta mál, á hvaða stigi það stendur, ræða þá kannske einnig við þá n., sem hefur með jafnvægið að gera í byggðum landsins, til þess að gera sér grein fyrir því, hvort unnt sé að byggja þessa atvinnugrein upp, ekki einasta í Ólafsfirði, heldur og víðar á landinu. Ég hygg, að það sé enginn vafi á því, að í framtíðinni, ef hægt er að skipuleggja þetta þannig um allt land, séu möguleikar fyrir því að vinna upp allmikið niðursuðuiðnaðinn í landinu og selja framleiðsluna á erlendum markaði, svo framarlega sem við erum færir um að selja hana með sama verði og aðrar þjóðir. Ég vil í þessu sambandi mega benda á, að það hefur nýlega fyrir áhrif frá Sölumiðstöð íslenzkra fiskframleiðenda verið seld í stórum stíl í Ameríku ný fisktegund, sem Ameríkumenn kalla fishsticks, og eru öll líkindi til þess, að það geti aukið stórkostlega útflutning Íslendinga á sjávarafurðum. Og mér þætti ekkert óeðlilegt, ef unnið yrði jafnvel að þessum sérstöku málum, sem hér um ræðir, þá væri hægt í framtíðinni að byggja hér upp öruggan atvinnuveg og örugga útflutningsvöru fyrir landsmenn. Ég væri því fylgjandi, ef hægt væri að breyta þessari till. í það horf, að það ekki einasta tryggði Ólafsfirðingum áframhaldandi atvinnu, heldur að sú atvinna verði tryggð alveg sérstaklega á þessu sama sviði, en verksmiðjan verði ekki tekin og breytt til þess að gera einhverja allt aðra hluti, óskylda, því að mér er alveg ljóst af þeirri litlu þekkingu, sem ég hef á þessum málum, að það er mjög mikil framtíð fyrir Íslendinga og ekki sízt mjög mikil atvinnubót fyrir marga af þeim mönnum, sem búa úti á landinu, ef hægt væri að koma niðursuðuiðnaðinum á öruggan grundvöll og tryggja örugga sölu á vörunni, þar sem við höfum, eins og hv. 3. landsk. tók fram, eitthvert það bezta hráefni að vinna úr, sem fæst í veröldinni. Ég vil því vænta þess, að hv. fjvn. taki þetta mál eins og öll önnur mál, sem til hennar er vísað, mjög alvarlega og ræði við þessa aðila um möguleika til þess að koma þessu í viðunanlegt horf.



Herra forseti. Ég verð að taka undir það með hv. flm. till., að mjög er illt til þess að vita að hafa í Ólafsfirði fullkomna niðursuðuverksmiðju, að mér skilst einhverja fullkomnustu á landinu, er ekki getur komið að notum fyrir íbúa bæjarins, sem henni var þó ætlað að verða til hagsbóta. En ég verð að segja, að till. þessi er orðuð á þann veg, að mér er ekki alveg ljóst, hvað fyrir hv. flm. vakir með þeirri ályktun, sem hér er um að ræða. Hún leggur til að fela ríkisstjórninni að ráðstafa sem allra fyrst niðursuðuverksmiðju þeirri, sem ríkið á í Ólafsfirði, á þann hátt, að horfi til aukningar atvinnu og bættrar afkomu Ólafsfirðinga. Mér skilst hins vegar af grg., að aldrei hafi tekizt að reka þessa verksmiðju að nokkru ráði, og segir í grg.: „Hafa ítrekaðar tilraunir verið gerðar til að reka verksmiðjuna, en þær jafnan farið út um þúfur.“ - Nú finnst mér, að það hefði verið viðeigandi, að gefin væri nokkur skýring á því, hvers vegna rekstur á svo fullkominni verksmiðju hafi alltaf farið út um þúfur. Ef verksmiðjan er í fullkomnu lagi og hráefnið til staðar, þá getur ekki verið nema um eina ástæðu að ræða fyrir því, að verksmiðjan hefur ekki verið rekin. Og ástæðan er vafalaust sú, sem hv. 3. landsk. (HV) tók fram, að kunnáttumenn vantar til þess að reka þetta fyrirtæki. Þetta er ekki eina fyrirtækið af þessari tegund hér í landinu, sem skortir kunnáttumenn til að reka. Því miður lítur svo út, að flestar niðursuðuverksmiðjur, sem risið hafa upp hér á síðari árum, séu ekki reknar af kunnáttumönnum. Það er leitt að þurfa frá því að segja, að íslenzkar niðursuðuvörur hafa illt orð á sér. Þær hafa illt orð á sér vegna gallaðrar framleiðslu, og gölluð framleiðsla getur ekki orsakazt nema af því, að kunnáttumenn eru ekki við framleiðsluna. Það hefur verið reynt á mörgum mörkuðum að selja íslenzkar niðursuðuvörur. Íslenzkar niðursuðuvörur voru sæmilega vel komnar inn á amerískan markað fyrir nokkrum árum. En eftir því sem ég veit bezt, hefur alveg tekið fyrir þá sölu (það var sérstaklega niðursuða á síldarvörum) vegna þess að viðskiptamennirnir komu til verzlananna hvað eftir annað með dósirnar til baka, vegna þess að varan var skemmd. Þegar viðskiptamaður í Ameríku kemur með dós af skemmdri niðursuðuvöru, þá er ekki aftur keypt framleiðsla þess framleiðanda, sem þá dós selur. Þannig hefur þetta verið víðar. Íslendingar virðast því miður ekki eiga fullkomna kunnáttumenn á þessu sviði. Fyrir rúmlega hálfri öld voru Norðmenn að koma fótunum undir sinn fiskniðursuðuiðnað. Það gekk mjög á tréfótum hjá þeim fyrstu árin, og stærstu firmun voru hvað eftir annað komin að því að verða gjaldþrota, vegna þess að þau skorti kunnáttumenn við niðursuðuna. En það var líka vegna þess, að þá var niðursuðutæknin á mjög lágu stigi. Hún var mjög skammt á veg komin, svo að þeir barnasjúkdómar, sem þar komu fram hjá Norðmönnum, komu þá um sama leyti fram víða um heim. En nú er niðursuðuiðnaður svo að segja hvarvetna í heiminum á háu tæknistigi. Er sama hvar maður kaupir niðursuðuvörur, þær eru alls staðar ógallaðar, og það er hægt að geyma þær mánuðum og árum saman, án þess að þær skemmist. Niðursuðuiðnaðurinn er á svo háu stigi, t. d. í Bandaríkjunum og einnig í Evrópu, að það þekkist varla, að fram komi gallaðar niðursuðuvörur. En þetta sýnir, að til eru kunnáttumenn, það eru til menn, sem kunna að meðhöndla þessa framleiðslu, og það eru til vélar, sem geta afkastað þessari framleiðslu, án þess að hún þurfi að vera stórgölluð. Það er alveg tilgangslaust fyrir Íslendinga að setja upp verksmiðjur með ærnum kostnaði, ef þeir kunna ekki með þær að fara. Og ef þeir kunna ekki sjálfir með þær að fara, þá verða þeir að fá sér menn frá útlöndum, sem kunna þessa iðn og geta gengið frá vörunni eins og hún á að vera, svo að hún komi óskemmd til kaupandans. Ég vil ekki mæla því í gegn, að þetta mál komi til athugunar hjá ríkisstjórninni. En mér finnst, að það eigi að koma fyrst og fremst fram, hvað það er, sem er ábótavant í þessu máli, bæði með þessa niðursuðuverksmiðju og aðrar niðursuðuverksmiðjur í landinu. Það kann vel að vera, að nauðsynlegt sé, að ríkisstj. taki málið í sínar hendur til þess að kippa þessu í lag í eitt skipti fyrir öll. Ef allur heimurinn getur framleitt góðar niðursuðuvörur nema Íslendingar, þá hlýtur að vera hægt fyrir þá að læra einhvers staðar að búa til almennilegar niðursuðuvörur.



Herra forseti. Ég vil láta í ljós ánægju mína yfir þeim umræðum, sem hér hafa farið fram, því að þær benda í þá átt, að vænta megi góðra undirtekta undir þetta mál, sem við þm. Eyf. höfum hér hreyft. Við höfum takmarkað þetta við þessa sérstöku niðursuðuverksmiðju, en það er vitanlega síður en svo, að við höfum á móti því, að till. sé færð inn á eitthvað breiðari grundvöll og látin fara fram á því athugun jafnframt, hvaða ráðstafanir þurfi að gera til þess að koma niðursuðuiðnaði hér á heilbrigðan grundvöll, því að vitanlega er það alveg rétt, sem bent hefur verið á, að það er raunar óviðunandi fyrir okkur, sem eigum allra þjóða bezt hráefni til fiskiðnaðar, að við skulum þurfa að selja það hráefni óunnið úr landi, en ekki geta nýtt það hér heima, sem bæði ætti að auka verðmæti framleiðslunnar og einnig þá um leið að skapa stóraukna atvinnu. Og það er alveg rétt, sem hv. 3. landsk. benti hér á, að það er sennilega fátt til þess hentugra að koma í veg fyrir atvinnuleysi á ýmsum stöðum úti um landið heldur en einmitt ef hægt er að koma slíkum iðnfyrirtækjum þar á fót. Það hefur verið á það bent hér, sem ég einnig tók fram í minni frumræðu, að till. þessi væri nokkuð óljóst orðuð, og töldu menn, að það væri æskilegra, að fram kæmi í henni nákvæmar, við hvað átt væri, þar sem alls ekki væri sagt í till. sjálfri, hvernig ríkisstj. ætti að ráðstafa verksmiðjunni. En ástæðan til þess er auðvitað ekki sú, að Ólafsfirðingar vilji ekki, að verksmiðjan sé rekin áfram sem niðursuðuverksmiðja, því að það vildu þeir vitanlega helzt af öllu. Og bæjarstjórnin hefur gert um það ályktun, sem ríkisstj. var send strax eftir að hún eignaðist þessa verksmiðju, þar sem lögð var á það rík áherzla, að ríkisstj. ræki verksmiðjuna áfram sem niðursuðuverksmiðju. En við höfum þó ekki orðað till. þannig, einmitt vegna þess að þeir annmarkar, sem komið hafa í ljós varðandi rekstur niðursuðuverksmiðjunnar og yfirleitt niðursuðuiðnaðarins í landinu, hafa verið það miklir, að við teljum alls ekki fullkomlega ljóst, hvort auðið er að starfrækja verksmiðjuna áfram í því formi. Það er a. m. k. alveg ljóst, að menn heima í Ólafsfirði eða bæjarfélagið þar muni alls ekki treysta sér til þess að starfrækja verksmiðjuna áfram sem niðursuðuverksmiðju, nema aðstæður breytist eitthvað varðandi þá atvinnugrein. Þeir hafa þegar, menn þar heima og bæjarfélagið, orðið að leggja fram mikið fé til þess að gera ítrekaðar tilraunir með starfrækslu verksmiðjunnar og það farið út um þúfur, þannig að grundvöllur er ekki fyrir slíku, og okkur er þá ekki heldur ljóst, hvort grundvöllur er beinlínis fyrir því, að ríkisstj. eða ríkissjóður starfræki verksmiðjuna áfram sem niðursuðuverksmiðju, vegna þess að sú niðursuðuverksmiðja, sem rekin hefur verið á vegum ríkisins, fiskiðjuverið, mun vera mjög á fallanda fæti, að óhætt er að segja, og ég held starfað lítið sem ekki neitt. Og Sölusamband íslenzkra fiskframleiðenda hefur fyrir nokkru gefizt upp við að reka sína niðursuðuverksmiðju, þannig að ekki virðist blása byrlega með þennan atvinnurekstur. Hitt er vitanlega alveg rétt, og væri mjög nauðsynlegt, að ríkisstj. tæki upp til miklu nánari athugunar en gert hefur verið, hvað gera þarf til þess að koma fótum undir þennan iðnað í landinu, hvaða annmarkar það eru, sem fyrst og fremst eru því til hindrunar, að þessi iðnaður geti þróazt eins og hann vissulega ætti að gera, miðað við þá aðstöðu, sem hér er með hráefni, og þá að gera ráðstafanir til þess að bæta úr þeim annmörkum, eftir því sem kostur er á. Vitanlega er það rétt, sem hér var áðan bent á af hv. 3, þm. Reykv. (BÓ), að það hafi verið miklir annmarkar og gallar á niðursuðuframleiðslu landsmanna og alls ekki nægilega færir menn við hana fengizt, að því er virðist vera. Þessir annmarkar komu einnig fram varðandi verksmiðjuna í Ólafsfirði, en þó held ég, að framleiðsla hennar hafi verið komin á mjög sæmilegan grundvöll og verið góð vara. En það, sem fyrst og fremst gerði það að verkum, að verksmiðjan varð að hætta, er, að það reyndist ekki auðið að selja framleiðsluna. Og þetta stafar ekki hvað sízt af því, að það er enginn aðili í landinu, sem sérstaklega hefur með höndum að annast sölu á þessum niðursuðuvörum, og fyrir verksmiðju úti á landi, sem hefur ekki neina bækistöð hér til að annast slíka sölu, er vitanlega mjög miklum erfiðleikum bundið að selja sína framleiðsluvöru, þannig að þess væri mjög mikil þörf að íhuga það, sem hv. þm. Barð. (GíslJ) benti á í sambandi við niðursuðuiðnaðinn yfirleitt, hvort ekki væri hægt að koma upp einhverri sölumiðstöð, sem annaðist sölu þessarar vöru, einmitt vegna þess að hér er um að ræða algera nýjung, sem þarf að vinna markaði og vinna braut í öðrum löndum, og því miklum mun erfiðara fyrir hvern einstakan að selja sína vöru. Um þetta hlýtur að verða að hafa einhver samtök og jafnvel opinberir aðilar að koma þar til, til þess að tryggja sölu afurðanna, og vitanlega er í því sambandi mikil nauðsyn, að það sé haft eftirlit með framleiðslunni, þannig að ekki sé framleidd gölluð vara, sem því miður hefur komið fyrir og hefur spillt því, að hægt væri að vinna þessum niðursuðuvörum markað. Ég sem sagt teldi, að það væri mjög mikill fengur að því, ef hægt væri hér á Alþingi að leggja einhvern grundvöll að þessum atvinnuvegi betur en verið hefur, þannig að hann geti orðið sú lyftistöng, sem vonir stóðu til og hann vissulega ætti að vera. Og við flm. þessarar till. mundum mjög fagna því, ef athugun málsins hér gæti leitt til þess, að tiltækilegt yrði talið að starfrækja þessa niðursuðuverksmiðju í Ólafsfirði áfram sem niðursuðuverksmiðju, því að það er vitanlega það æskilegasta og auðvitað hörmulegt til þess að hugsa, ef verksmiðja, sem er hin fullkomnasta í sinni grein hér, verður að hætta störfum og þarf að selja hennar vélar út um hvippinn og hvappinn, vegna þess að ekki sé neinn grundvöllur til þess að starfrækja þetta fyrirtæki. Og ég held því, að þó að þetta mál að vísu sé hér fram borið sem aðeins varðandi eina verksmiðju í landinu og þannig ekki á breiðum grundvelli, þá sé hér þó um svo mikilvægt atvinnumál að ræða fyrir þjóðina í heild eða geti orðið það, að það sé full ástæða til, að því sé rækilegur gaumur gefinn.



Herra forseti. Það er rétt hjá hv. 3. þm. Reykv. (BÓ), að okkur skortir enn mjög kunnáttumenn í niðursuðu. En það er mjög erfitt fyrir Íslendinga að komast að til að læra þetta. Það er enginn skóli hérlendis, sem hefur kennt þetta, og enn engin stofnun, sem annast slíka kennslu hér. Ég veit dæmi til þess, að Ísfirðingar hafa viljað komast á slíka skóla erlendis, en ekki tekizt það. Ungur Ísfirðingur vildi t. d. komast á skóla í Noregi, sem nýstofnaður er þar fyrir niðursuðumenn. Hann hafði fengið ádrátt um það hjá skólastjórninni að komast á skólann, en þegar formaður skólanefndarinnar frétti af því, að Íslendingur sækti eftir skólavist, lagði hann blátt bann við því. Eina ástæðan, sem hann gaf fyrir neituninni, var, að ekki væri rétt af Norðmönnum að hleypa Íslendingum þarna að, því að Íslendingar væru aðalkeppinautar um sölu fiskafurða, sem væru verulega hættulegir Norðmönnum.

Hvar er þá norræn samvinna?

Já, okkur varð nú á að spyrja um það, hvað norræn samvinna væri, en það kom fyrir ekki, og þessum manni var meinað um skólavist, a. m. k. að þessu sinni. Hitt er ekki alveg rétt hjá hv. 3. þm. Reykv., að allar íslenzkar niðursuðuvörur hafi illt orð á sér. Mér er kunnugt um það, að ísfirzkar rækjur eru enn eftirsóttar, og þær seljast erlendis jafnóðum og hægt er að framleiða þær. Ísfirðingar hafa mjög mikinn áhuga á því, að komið sé á eftirliti og mati á niðursuðuvörum, til þess að hægt sé að koma í veg fyrir, að skemmdar og gallaðar vörur séu seldar úr landi, því að þótt ein íslenzk verksmiðja eða fleiri framleiði og selji ógallaðar vörur, þá er alveg gefið mál, að það spillir fyrir og skaðar allan niðursuðuiðnaðinn íslenzka, ef hitt kemur fyrir, að aðrar verksmiðjur selji gallaðar vörur úr landi.



Herra forseti. Atvinnumál og dýrtíðarmál eru einhver allra þýðingarmestu málin, sem íslenzk ríkisstj. hlýtur á hverjum tíma að fást við og helga krafta sína. Það er varla til réttlátari mælikvarði, að minni hyggju, á stjórnarfarið en það, hvernig atvinnulífinu vegnar og hvernig verðlagsmálunum er stjórnað. Hér er nú atvinnuleysi í þremur landshlutum, og það vil ég fullyrða að sé nokkuð þungur áfellisdómur á stefnu hæstv. ríkisstj., því að þetta ástand verður ekki afsakað með því, að árferði hafi verið erfitt, og þrátt fyrir lækkandi verðlag á heimsmarkaðnum er það staðreynd, að dýrtíð heldur hér áfram að hækka ár frá ári. Slík þróun getur ekki endað nema með skelfingu. Verði hún ekki stöðvuð, verður endirinn sá, að framleiðsluatvinnuvegir okkar verða ekki samkeppnisfærir á erlendum mörkuðum, og þegar svo er komið, hefur stjórnarstefnan í rauninni leitt hrun yfir þjóðina. Síðan verðlagsákvæði voru afnumin, hefur álagning á ýmsar vörur og þjónustu - og ekki sízt það síðarnefnda - hækkað miklu meira en góðu hófi gegnir. Mörg hundruð prósent álagning er ekki óþekkt fyrirbrigði, og nú er svo komið, að flestar greinar milliliðastarfsemi eru öruggur gróðavegur hér á landi, en hins vegar er nálega öll framleiðslustarfsemi rekin með töpum, stórfelldum töpum, en síðan er svo látið heita, að framleiðslustarfseminni sé bjargað með ölmusum og styrkjum frá ríkinu. Flestir munu vera sammála um, að út í ófæru sé stefnt og að aðeins sé um tvær leiðir að velja: í fyrsta lagi að setja aftur á lögskipuð verðlagsákvæði með ströngu verðlagseftirliti, eða þá í annan stað að reyna að þrýsta verðlaginu niður með frjálsum samningnum ríkisvaldsins við alla þá aðila, sem mest áhrif geta haft á verðlagið í landinu. Það er skoðun okkar flm. að þessari till., að það sé að öllu leyti ánægjulegra, ef unnt reyndist með frjálsum samningum að halda verðlagi á vörum og þjónustu innanlands innan hóflegra takmarka og draga úr dýrtíðinni. Þess vegna leggjum við til, að sú leið verði reynd þegar í stað í dýrtíðarmálunum og Alþ. feli þegar ríkisstj., eins og í till. segir, að leita þegar samninga um lækkað verðlag við Samband íslenzkra samvinnufélaga, Verzlunarráð Íslands. Samband smásöluverzlana, Eimskipafélag Íslands, Félag íslenzkra iðnrekenda, Sláturfélag Suðurlands, Stéttarsamband bænda og alla aðra hliðstæða aðila, sem áhrif geti haft á verðlag í landinu, og freista þess að fá þá til að lækka alla álagningu í heildsölu og smásölu og gera ráðstafanir til að draga úr hvers konar milliliðakostnaði öðrum, sem nú á þátt í hærra verðlagi en brýn nauðsyn krefst. Í till. segir enn fremur, að í samningum þessum skuli lögð höfuðáherzla á, að verðlaginu sé haldið eins lágu og mögulegt sé á öllum helztu nauðsynjavörum landsmanna. Að lokum er það tekið fram í till., að kosta beri kapps um, að samningum þessum geti verið lokið fyrir næstu áramót, en það lokaákvæði ber að skilja þannig, að samningunum yrði lokið fyrir þau áramót, sem nú eru liðin, því að till. var borin fram hér á Alþ. um miðjan nóvember s.l. Það er þannig átt við áramótin 1954–55, en ekki 1955–56. Það er nú fyrst, sem þessi till. hefur komið til umr., þótt hún hafi verið nokkrum sinnum á dagskrá, og var að minni hyggju ekki hægt að leggja það út öðruvísi en að það hefði ekki ríkt sá æskilegi áhugi fyrir því að taka hana til meðferðar. því að ólíkt betur hefði nú hæstv. ríkisstj. staðið að vígi, ef hún hefði stutt að því á s.l. hausti, að þessi till. yrði þegar rædd og afgreidd, og ríkisstj. þannig fengið í hendur það hlutverk að leita fast eftir samningum við þau fyrirtæki, sem nefnd eru í till., um það, að þau beittu sér af alefli fyrir lækkuðu verðlagi, því að það vakti sannarlega fyrir okkur flm., að árangur af slíkum samningavíðræðum ríkisstj. við atvinnu- og viðskiptafyrirtæki lægi fyrir, áður en til þess kæmi, að verkalýðsfélögin í landinu segðu upp kaupgjaldssamningum. Það var það, sem þurfti að liggja fyrir, því að vitanlega byggja verkalýðssamtökin í landinu nokkuð mikið kröfur sínar á því, hvernig verðlagsmálunum er háttað og hverjar breytingar verða á verðlagi, þ. e. a. s. byggja mikið á því, hvort verðlagið lækkar eða hækkar, hvort nýting kaupmáttarins í launum rýrnar eða vex. Því miður fór það svo, að hæstv. ríkisstj. notaði ekki haustmánuðina til þess að vinna að þeim verkefnum. sem mörkuð eru í þessari till. Nú er tíminn liðinn hjá án aðgerða, og ekkert hefur í þessum málum gerzt fram að þessu, sem teljandi sé. Verkalýðsfélögin eru búin að segja upp samningum, og þau eru, hygg ég. nú að leggja síðustu hönd á að ákveða, hvaða kröfur þau geri í kaupgjaldsmálunum, og þetta hlaut svona að fara. Grg. till., þegar hún var lögð fram í haust, endaði á þessum orðum: „Það má því segja, að enn þá eigi ríkisstj. kost á því að velja um leiðir í verðlags- og kaupgjaldsmálunum, en óvíst er, að tækifærið bíði lengi við dyr stjórnarráðsins, ef till. verður engu sinnt.“ Tækifærið hefur beðið við stjórnarráðsdyrnar síðan um miðjan nóvember a. m. k., og það er alveg óvíst, að það sé þar enn á tröppunum.  Ríkisstj. hefur þó nú fyrir nokkru. eftir áramót, tilkynnt stjórn Alþýðusambands Íslands það, að hún hafi nú í huga að reyna þá leið, sem í till. felst, og í framhaldi af því hefur ríkisstj. enn fremur - og því hefur hæstv. forsrh. skýrt frá hér á Alþ. nú fyrir nokkrum dögum skrifað átta eða níu fyrirtækjum, flestum þeim sömu sem upp eru talin í þessari till. og olíufélögunum þar að auki, á þá leið, að þau séu beðin að tilnefna tvo menn til þess að taka þátt í samningum við ríkisstj. um vissar aðgerðir í verðlagsmálum. Enn fremur er tilkynnt, að félögin hafi öll tekið jákvætt undir þessi tilmæli ríkisstj. og tilnefnt menn, og samkvæmt seinustu upplýsingum hæstv. forsrh. áttu þessir samningar ríkisstj. og atvinnu- og viðskiptafyrirtækjanna að hefjast upp úr síðustu helgi, þ. e. a. s. rétt þessa dagana. Þetta bendir til þess, að það sé þó viðurkennt af ríkisstj., að þessi leið sé reynandi, og að nú eigi að fara að þreifa fyrir sér um framkvæmd hennar. Um það leyti, sem till. var flutt á s.l. hausti, var kunnugt um það, að ríkisstj. Finnlands, sem þá var að setjast að völdum, hafði það einna efst á stefnuskrá sinni, að hún ætlaði að reyna að gera ráðstafanir til þess með frjálsum samningum að þoka verðlagi þar í landi niður, og um sama leyti eða nokkru fyrr hafði norska ríkisstj. undir forustu þáverandi forsætisráðherra, Oscars Torp, hafið samninga við 15 áhrifamikil fyrirtæki í verzlun og iðnaði í Noregi um, að þau gerðu ráðstafanir til verðlagslækkunar. Norska ríkisstj. fylgdi þessu máli svo fast eftir, að forsætisráðherrann gekk sjálfur í þessa samninga og tilkynnti hverju þeirra. að ef með frjálsu móti og að samningaleiðum fengjust ekki lækkanir á verðlagi, þá mundi ríkisstj. beita ákvæðum í Prisloven - í verðlagslöggjöfinni norsku - og hika ekkert við að nota allar lagalegar heimildir til þess að þrýsta verðlaginu niður, - boðaði sem sé strangt verðlagseftirlit og verðlagsákvæði, ef atvinnulífið og viðskiptalífið legðu ekki góðvilja fram í frjálsum samningum um verðlagsmálin. Norska stjórnin náði strax nokkrum árangri í þessa átt, en önnur fyrirtæki tóku þannig málaleitun stjórnarinnar. að þau stóðu föst við sinn keip og fengust ekki til þess að lækka verðlagið, og beitti þá ríkisstj. norska hörðu og lét ákvæði verðlagslaganna koma til framkvæmda gagnvart þeim. Þannig urðu sérstaklega mikil átök milli ríkisstj. norsku og skógeigendanna í Noregi, þar sem þeir vildu ekki lækka verðlag á timbri eins og ríkisstj. og hennar sérfræðingar töldu vera hægt. Stjórn Einars Gerhardsens, sem nú hefur tekið við völdum í Noregi, hefur tekið þetta mál upp af krafti á ný. eða réttara sagt haldið þessum samningaaðgerðum áfram, og það standa sakir mjög svipað í Noregi og hér, að kaupgjald kemur til með að hækka í marzmánuði stórkostlega, ef verðlækkunarráðstafanir ríkisstj. hafa ekki borið árangur, því að þar var kaupgjaldið bundið samningum við atvinnurekendasamböndin með því skilyrði, að dýrtíðin yxi ekki á samningstímabilinu. Ég flutti þessa till. líka að nokkru leyti sökum þess, að við höfðum aðeins fengið innlenda reynslu af því, að nokkru mætti um þoka í verðlækkunarátt með samkomulagsaðgerðum, því að í verkfallinu mikla haustið 1952 var að síðustu farið inn á þá leið að reyna að ná samkomulagi við ríkisstj. um lækkað verðlag á nokkrum nauðsynjavörum. Ríkisstj. fékk það fram, þó að hún hefði nauman tíma, því að hún snerist seint við þessari málaleitun, að fá samkomulag við nokkur fyrirtæki um verðlækkanir, og þar á meðal voru Samband ísl. samvinnufélaga og Verzlunarráð Íslands, og það varð til þess að auðvelda lausn deilunnar. Verðlækkun á mjólk var ein af þeim ráðstöfunum, sem þá voru gerðar, og sú ráðstöfun hefur staðið fram á þennan dag. Aðrar ráðstafanir, sem þá voru gerðar, hafa reynzt miður haldgóðar sumar hverjar og einstöku vanefndir verið á þessu, en nokkurn árangur bar þetta þó í bili og að vissu leyti enn í dag, og þessi leið var gleðilegur atburður og olli að nokkru tímamótum í þessum málum. Það var einn liður þessa samkomulags, að Samband íslenzkra samvinnufélaga, Samband smásöluverzlana og Verzlunarráð Íslands skuldbundu sig til vissrar hámarksálagningar á nokkrum tegundum álnavöru og á búsáhöldum og leir- og glervöru, og var verðgæzlustjóra fyrirskipað að athuga, hvernig þessum skuldbindingum væri framfylgt. Þær athuganir, sem verðgæzlustjóri hefur gert á þessu, benda til þess, að þær vörur, sem síðan hafa verið undir þessum samningsbundnu ákvæðum, séu heldur ódýrari en þær, sem samningsákvæðin náðu ekki til. Seinasta skýrsla hans greindi frá því, að 9.8–10.4% álagning væri meðalálagning á ýmsa vöruflokka, sem hin samningsbundna álagning tók til, en aftur á móti aðrar vörur, sem voru ekki undir þeim ákvæðum, væru nú með 17.744.5% álagningu. Það virtist vera auðsætt, að þetta hafði að nokkru leyti haldizt og verkað sem hömlur á verðhækkanir á þessum vöruflokkum. Ég tel, að hæstv. ríkisstj. hafi mjög góða aðstöðu til þess að orka því, að flestir þeir aðilar, sem nefndir eru í till., gerðu ráðstafanir til nokkuð lækkaðs verðlags, því að sannleikurinn er sá, að síðan verðlagsákvæði voru numin úr gildi og verzlunar- og viðskiptafyrirtækjum þannig gefið sjálfdæmi í verðlagsmálunum, hefur verðlagið hækkað, álagning aukizt, og hin frjálsa samkeppni, sem sagt var að mundi láta til sín taka, þegar vöruþurrð væri ekki lengur í landinu, hefur ekki reynzt sá hemill á verðlagsmyndunina, sem menn gerðu sér vonir um. Algert frjálsræði í þessu hefur leitt til hækkaðs verðlags að ófyrirsynju, og það er nú viðurkennt með byrjandi aðgerðum hæstv. ríkisstj., að hún er þeirrar skoðunar, að sé hægt að fá stjórnendur þessara fyrirtækja til þess að draga úr ágóðahlut sínum. þá sé hægt að lækka verðlagið í landinu að frjálsum samningaleiðum, og það er vissulega sannfæring okkar flm. Ég tel hins vegar, að ef ekki verður sýndur þarna fyllsti góðvilji og skilningur í því að lækka verðlagið með samningum við ríkisstj., þá verði að setja hámarksákvæði aftur á ákveðnar vörutegundir, sem mesta þýðingu hafa að því er snertir verðlagið í landinu. Það var auðséð á s.l. ári, að það var ekki hið almenna verkafólk í verkalýðsfélögunum eitt, sem undi illa sínum hlut. Það var svo komið. að allir launamenn, jafnt í þjónustu bæjarfélaga og ríkisins, töldu sig ekki geta komizt af með þau laun, sem þeir höfðu haft, þó að þeir ættu að stöðugri atvinnu að ganga. og svo var komið, að einstaka launastéttir í þjónustu ríkisins lögðu niður vinnu, ef þær fengu ekki launakjör sín lagfærð. Það fór svo, að viss stétt manna, ekki meðal þeirra lægstlaunuðu hjá Reykjavíkurbæ, lagði niður vinnu og knúði fram stórfellda hækkun á launum sínum. Hin sama stétt í þjónustu ríkisins greip nokkru síðar til sömu aðgerða, lagði niður vinnu, réð sig annars staðar, og með því móti tókst þeim starfsmönnum einnig að knýja fram hækkanir á kaupi sínu og ýmsar ráðstafanir, sem verka sem bein kauphækkun. Þegar þetta hafði gerzt, gekk fyrir ríkisstj. einn af prófessorum háskólans, sem er forseti sambands opinberra starfsmanna og hefur þó sem fræðimaður haldið því fram, að kauphækkanir væru ekki til raunverulegra kjarabóta fyrir verkalýðinn undir vissum kringumstæðum í þjóðfélaginu, og þær kringumstæður hefur hann allt fram til þessa talið vera fyrir hendi, en nú brá svo við, að hann - einnig hann - var orðinn sannfærður um það, að ekki væri hægt að gæta hagsmuna umbjóðenda sinna í samtökum opinberra starfsmanna með öðru móti en því að krefjast hækkaðra launa, og það knúði hann fram og meðstjórnendur hans í þeim samtökum með samkomulagi við hæstv. ríkisstjórn. Samkvæmt því var gengið frá því máli hér á Alþingi fyrir hátíðarnar og laun opinberra starfsmanna hækkuð nokkuð með uppbót á laun síðasta árs og þess, sem nú er byrjað. Þegar svona er komið, er vitanlega algerlega eðlilegt, að fólkið, sem býr við lægri launakjör og sumt af því við óstöðuga atvinnu í ofanálag, telji sér ekki heldur fært að búa við óbreytt launakjör og segi upp sínum kjarasamningum og krefjist hækkunar á kaupi. Það á ekki annars kost. Menn hafa verið mjög að ræða um það að undanförnu, að það sé um tvær leiðir fyrir verkalýðssamtökin að ræða í kaupgjalds- og kjaramálunum, það sé að biðja um hækkað kaup eða krefjast lækkaðs verðlags. Þetta byggist á nokkrum misskilningi. Verkalýðssamtökin eiga um ekkert að ræða annað en að óska eftir hækkuðu kaupgjaldi. Hvert verkalýðsfélag um sig hefur samning um launamál sinna félagsmanna við atvinnurekendur á því félagssvæði. Í þessum samningi er ekki um annað að ræða en kaupgjaldsliði, samningsákvæði um kaupgjald og samningsákvæði um vinnutíma og vinnuöryggi og ýmiss konar réttarbætur og öryggi við vinnuna. Þegar svona samningi er sagt upp, er eingöngu um það að ræða að ganga að samningaborði við atvinnurekendurna um lagfæringar til bættra kjara að því er snertir kaupgjaldsákvæðin og réttindaákvæðin. En ef stjórn verkalýðsfélags færi fram á það við sína atvinnurekendur, að þeir sæju hinu vinnandi fólki fyrir álnavöru á lækkuðu verði, fyrir lækkuðu húsnæði, fyrir ódýrari kartöflum, fiski og kjöti o. s. frv., þá segðu atvinnurekendurnir auðvitað undireins: Þetta er utan við ramma þess samnings, sem á milli okkar er, og hefur ekkert með hann að gera og liggur á því sviði, sem mér er gersamlega ómögulegt að gera neitt við eða semja neitt við þig um. - Sú leið er því ekki fær af hendi hinna einstöku verkalýðsfélaga. Þau eiga eingöngu kost á því að segja upp sínum samningi til þess að fá þá liði, sem samningurinn fjallar um, hækkaða og komið þeim í hagfelldara horf. Þá vitna menn til þess, sem gerðist 1952, en þá hagaði málum þannig, að flest verkalýðsfélög landsins sögðu upp samningum á sama tíma og samræmdu sínar kröfur, sem voru kauphækkunarkröfur og ekkert annað og réttindakröfur, og fólu einni sameiginlegri stjórn að fara með þessar kröfur og ganga til samninga, ekki við hina einstöku atvinnurekendur, heldur við Vinnuveitendasamband Íslands. Og þegar þeir samningar höfðu verið þreyttir um hríð og atvinnurekendurnir sögðu, að þeir gætu ekki orðið við neinum kröfum verkalýðssamtakanna, þá var það sem Vinnuveitendasambandið og atvinnurekendurnir voru spurðir að, hvort þeir gætu leitað til nokkurs aðila, sem gæti þá leyst vandann með þeim á þann hátt, að kaupmáttur launanna ykist eða lífskjör fólksins, sem var verið að semja fyrir, yrðu á einhvern hátt bætt. Þá var af hvorum tveggja aðilanum, Alþýðusambandi Íslands og Vinnuveitendasambandi Íslands, leitað á fund ríkisstj. um þessi mál, sem í fyrstu hélt því fram, að þetta mál væri henni óviðkomandi, hún væri þarna ekki samningsaðili að, en síðan tók þó til meðferðar ýmsar þær uppástungur. sem frá verkalýðssamtökunum komu um ráðstafanir til lækkaðs verðlags á ýmsum nauðsynjavörum, á sköttum og ýmiss konar þjónustu, þar á meðal á farmgjöldum. Og sú varð niðurstaðan eftir nokkurt samningaþóf, að árangur náðist á þessu sviði og deilan var að nokkru leyti leyst að þeirri leið. Nú blasir þetta mál ekki þannig við. Einstök verkalýðsfélög hafa að vísu sagt upp samningum, en það er engan veginn yfir alla línuna, eins og heita mátti 1952. og verkafólkið í þessum félögum hefur ekki kosið sameiginlega stjórn yfir þær samningaaðgerðir, sem fyrir dyrum standa, og hvert verkalýðsfélag um sig heyir nú sína baráttu og ber fram sínar kröfur við eigin atvinnurekanda, sem auðvitað getur ekki sinnt neinum kröfum öðrum en þeim, sem eru innan ramma stéttarfélagasamningsins og fjalla um kaupgjaldsmálin og öryggismálin í sambandi við atvinnureksturinn. Það, sem hins vegar fyrir mér vakti og hv. 1. landsk. (GÞG), sem með mér flytur þessa till. var að reyna að knýja ríkisstj. til að vera búna að gera ráðstafanir í verðlagsmálunum áður en verkalýðsfélögin segðu upp sínum samningum, svo að grundvöllurinn væri annar, þegar að samningaborðinu væri gengið, og hægt væri að miða við hagkvæmara verðlag á lífsnauðsynjunum, meðan setið væri að samningunum og einmitt þegar kröfurnar væru mótaðar, heldur en nú verður hægt að horfast í augu við, þegar gengið er nú til samninga og kröfurnar eru mótaðar. Ég hefði fagnað því mjög, ef hæstv. ríkisstj. hefði brugðizt fljótt við á s.l. hausti og reynt þetta, og það hefði verið allt öðruvísi um að litast nú og horft með allt öðru hugarfari fram til 1. marz, ef ríkisstj. hefði verið búin fyrir s. l. áramót að húka slíkum samningum, þrautreyna þá við öll þau fyrirtæki, sem nú á að reyna samninga við, og árangurinn hefði legið á borðinu. Það er kannske aldrei of seint að reyna að gera það rétta, en það er þó miklu skynsamlegra að fresta ekki því til morguns, sem gera ber í dag. Og það, sem átti að gera í þessum málum, átti að gerast á síðustu haustmánuðum, en ekki eftir að út í deilur væri komið. En það er áreiðanlegt, að það liggur enginn árangur fyrir í þessum málum. Hvort sem þessi till. verður nú samþykkt eða ekki, þá liggur enginn árangur fyrir í þessum málum fyrr en í óefni er komið og ágreiningurinn er risinn og erfiðara er að fást við hlutina á allan hátt. Ég álít, að það sé þó, þrátt fyrir allan þann drátt, sem orðið hefur á því, að Alþ. afgreiddi þessa till., rétt, að Alþ. geri það, því að eins og tekið var fram hér í umræðum fyrir nokkrum dögum, eru þetta þó heimildir fyrir ríkisstj., og það er bakhjarl, það er yfirlýsing um það, ef þessi till. verður samþ., að ríkisstj. hafi Alþ. á bak við sig í viðleitni hennar í samningunum við atvinnu- og viðskiptafyrirtækin, og að það sé lagt mikið upp úr því, að árangur náist af þeim samningatilraunum ríkisstj. Ég skal því ekki orðlengja frekar um þetta að mínu áliti þýðingarmikla mál, en ég vil óska þess, að hv. Alþ. hraði sem mest afgreiðslu till., þannig að ríkisstj. hafi, frá því að samningaumræðurnar byrja við atvinnu- og viðskiptafyrirtækin, fullt umboð Alþ. á bak við sig, njóti stuðnings í þessu máli. Ég legg svo til, að þessi till. fari til allshn., sennilega, ef nauðsynlegt er, að hún fari til n., og ekki þætti rétt að afgreiða hana við eina umr. nú í stað, svo að ekki yrði frekari dráttur á afgreiðslunni.



Herra forseti. Ég ætlaði nú að sjálfsögðu að leiða hjá mér þessar umræður eins og ég er vanur að gera um þau mál, sem ekki snerta mig sérstaklega, en það er eins og hv. þm. Borgf. (PO) hafi alveg sérstakan áhuga fyrir því að koma málum til allshn. þingsins, sem ég fæ a. m. k. ekki séð að eigi þar heima. M. a. er það mér minnisstætt, að í fyrra vildi hann ekkert annað - og fékk það fram - en að hreinu utanríkismáli væri vísað til allshn. þingsins, sem beinlínis samkvæmt þingsköpum á að vera í utanrmn., og nú leggur hann til, að þessu máli, sem ég sé ekki betur - -  Mér sýnist þetta mál, hvernig sem á er litið, vera algert fjárhagsatriði og fjárhagsmál, og þess vegna vildi ég nú leggja til, að till. yrði vísað til hv. fjvn. Eins og till. liggur fyrir, mætti ef til vill segja, að hún snerti ekki hag ríkissjóðs beinlínis, þar sem hér er lagt til að fela ríkisstj. að leita samninga við ýmsa aðila um að lækka verðlag. En eftir þeirri reynslu, sem fengin er m. a. frá verkfallinu í desembermánuði 1952, er ákaflega hætt við, að lítið vinnist á í þessu efni öðruvísi en að ríkissjóður annaðhvort leggi beinlínis fram fé til þess að fullnægja till. ellegar þá hitt, að hann afsali sér tekjum, sem hann hefur nú, sem er nokkurn veginn það sama. Það kann að vera, - ég skal ekki fullyrða neitt um það, - að ýmsir þeir, sem vörur selja og aðra þjónustu, gætu staðizt það að lækka verðlag, og væri ekki nema gott við því að segja, ef ríkisstj. gæti komið því til leiðar, að svo yrði gert. En ég hygg þó, að það yrði aldrei svo stórkostlega, að það mundi fullnægja þeim kröfum, sem nú eru gerðar svo mjög, að þau verkföll, sem boðuð eru frá næstu mánaðamótum, féllu niður fyrir það, því að það virðist allt stefna að því nú á dögum, að ríkissjóður eigi að taka á sig allar kröfur, sem gerðar eru. Það er sjálfsagt að fullnægja öllum kröfum. Allir vilja fá meira en þeir hafa, enginn vill borga til almennra þarfa eins mikið og honum ber samkv. gildandi lögum, og ríkissjóður á að taka á sig greiðslurnar, sem krafizt er, og hann á líka að sleppa tekjum til þess að lækka gjöld á almenningi. Ég skal játa, að ég skil ekki þessa pólitík, sem flestir eru farnir að reka nú. Ég ætlaði, þegar ég kvaddi mér hljóðs, ekkert að segja hér annað en að gera grein fyrir því, að ég fellst ekki á þessa till. um nefndarskipun; mér finnst það vera fráleitt að vísa slíkri till. sem þessari til allshn. þingsins, heldur vitanlega fjvn. En úr því að ég stóð nú upp á annað borð, þá eru það aðeins eitt eða tvö atriði, sem ég ætla að minnast á úr ræðu hv. flm. þessarar till. Hann nefndi verkfall verkfræðinganna sem dæmi um það, hvað kauphækkanir væru knýjandi. Dettur honum eða öðrum í hug, að verkfræðingarnir hafi ekki haft nægilegt til að lifa á, áður en þeir fengu kauphækkunina? Ég held, að engum detti það í hug. Krafa verkfræðinganna var ekki byggð á því, að þeir hefðu ekki nægilegt kaup, til þess að þeir gætu lifað góðu lífi efnahagslega, heldur var hún byggð á öðru. Hún var byggð á því, að það væru orðnar svo miklar kauphækkanir hjá öðrum launastéttum, t. d. verkalýðnum. Og hann nefndi það, þegar formaður stéttarsambands opinberra starfsmanna gekk á fund ríkisstj. og krafðist launabóta fyrir opinbera starfsmenn. Ég hygg, að það hafi alls ekki verið sökum þess, að opinberir starfsmenn gætu ekki lifað eða teldu sig ekki geta lifað á launum sínum, a. m. k. í öllum hærri launaflokkunum, heldur var krafan byggð á því, að laun hefðu hækkað hjá öðrum launþegum og aðallega þá hjá verkalýðsfélögunum. Þannig er það, að ef einn fær launauppbót, þá vilja aðrir fá hana, og svo er þetta í smáhópum, sem menn gera kröfurnar. Það er t. d. kunnugt um verkfallið, sem varð hjá matsveinum og þjónum á kaupskipaflotanum. Þeir munu nú hafa sæmilegt kaup og ekki lakara en hásetarnir. Ég geri ráð fyrir, að ef að þeirra kröfum væri gengið nú, þá kæmu kyndararnir næst og heimtuðu kauphækkun og gerðu svo verkfall. Svo þegar kyndararnir fengju einhverju framgengt af sínum kröfum, þá kæmu stýrimennirnir, svo hásetarnir o. s. frv. Ég held það þurfi að taka fleiri hliðar á þessu máli til athugunar en þessi till. fjallar um, og sumar þær hliðar gætu heyrt undir allshn. að fjalla um, þó að till. eins og hún liggur fyrir heyri ekki undir þá nefnd.



Herra forseti. Mig langaði að skjóta fram örfáum orðum í tilefni af nokkrum ummælum í þessari ræðu hv. 1. þm. Eyf. (BSt). Höfuðrök hans gegn þessari till. voru, að því er manni bezt  Mér finnst þessi ummæli hin furðulegustu í sambandi við þá till., sem hér er á dagskrá, till. til þál. um ráðstöfun til lækkaðrar dýrtíðar. Það mega allir hv. þm. muna, hvenær og hvers vegna þessi till. var borin fram. Hún var borin fram allsnemma á þessu þingi, þegar sjá mátti fyrir, að til tíðinda mundi draga á kaupgjaldsmarkaðinum, þegar ýmis þau teikn voru á lofti, að því er snertir verðlagshækkanir hér á landi, sem mundu gera það óhjákvæmilegt, að launþegasamtökin gerðu kröfu um auknar kjarabætur í formi hækkaðra launa, ef ríkisvaldið yrði ekki fyrri til og kippti grundvellinum undan réttmæti þessara krafna með því að færa verðlagið niður, snúa þróuninni við, breyta hinu síhækkandi verðlagi í lækkandi verðlag. Þess vegna var það, að till. var borin fram. Það er í henni gert ráð fyrir því, að ríkisstj. hafi forustu um að lækka verðlagið með samningum við þá helztu aðila og stofnanir í landinu, sem ráðið geta miklu um þróun þess. Til þess var m. ö. o. ætlazt, að sá mikli vandi, sem allir máttu vita að var í uppsiglingu, yrði leystur á þann hátt að fá volduga aðila í landinu til þess að gefa nokkuð eftir af sínum hlut og freista þess þannig að knýja verðlagið niður. En það er ekki á það minnzt einu orði, að ríkissjóður eigi að leggja einn eyri fram í þessu sambandi. Hér er m. ö. o. enga kröfu verið að gera á hendur ríkissjóði, heldur þvert á móti. Það er stefna þessarar till. að ætlast til þess, að ýmsir voldugir aðilar í landinu, sem nú þegar sitja að gildum sjóðum og ávallt hafa verið að eflast á undanförnum árum, gefi nokkuð af sjóðum sínum og af vaxtamöguleikum sínum til þess að firra þeim vanda, sem auðvitað hlýtur af því að hljótast, ef allt kaupgjald tekur enn á ný stökk upp á við. Hér var um það að ræða að halda áfram þeirri stefnu, sem vann sigur - mjög giftusamlegan sigur - í verkfallinu mikla í des. 1952. Þess vegna voru þessar bollaleggingar hv. 1. þm. Eyf. alveg út í hött í þessu sambandi og geta engan veginn skoðazt sem andmæli gegn meginefni og tilgangi þessarar till. Hann minntist einnig á verkfræðingadeiluna svonefndu og sagði, að verkfræðingarnir mundu hafa sótt rök fyrir kröfum sínum m. a. í grunnkaupshækkanir verkamanna, þær sem orðið hefðu á undanförnum árum. Þetta er líka alveg fráleitt. Höfuðrök verkfræðinganna voru ofur einfaldlega þau, að þeim var ætlað samkvæmt gildandi launalögum að þiggja í byrjunarlaun kr. 3800.00 á mánuði, sem síðan skyldu hækka hægt og lítið. Gat í raun og veru nokkrum dottið í hug, að þetta ástand gæti haldizt, að verkfræðingar, eftir 6–8 ára nám, margir hverjir með 200–300 þús. kr. skuldabagga á bakinu, gætu sætt sig við það að vinna fullan vinnudag fyrir 3800.00 á mánuði? Við því var ekki að búast, og sem betur fer játaði ríkisstj. það, þótt allt of seint væri, að við þetta væri ekki unandi, og lagfærði kjör þeirra nokkuð. En annað dæmi mætti einnig nefna algerlega hliðstætt, þar sem ríkisstj. hefur játað, að ástandið í launamálum opinberra starfsmanna er algerlega óviðunandi, þar sem eru dómarafulltrúarnir, sem höfðu áður sams konar kjör og verkfræðingarnir, kr. 3800.00 byrjunarlaun, þó að þeir hefðu einnig 6–7 ára nám að baki og e. t. v. miklar skuldir og gegndu embættum, sem eru mjög mikilvæg og mikla reynslu þarf til þess að geta gegnt með sóma. Þá deilu leysti ríkisstj. líka - og sem betur fór fyrr og með minni hávaða en hina fyrri, því að laun dómarafulltrúanna voru þegjandi og hljóðalaust færð upp um einn launaflokk. Það hefði auðvitað verið skynsamlegra og viðkunnanlegra, að þetta hefði verið gert með lagabreytingu, en ekki með einfaldri samþykkt eða ráðstöfun ríkisstj., því að í raun og veru er sú ráðstöfun heimildarlaus, því að launalögin eru þó í gildi. Við dómarafulltrúana var enginn sérstakur ráðningarsamningur gerður, heldur aðeins ákveðið, að þeir skyldu taka laun eftir launaflokki, sem væri einum hærri en lög ákveða að þeir skuli taka laun eftir. Ríkisstj. hefur því þegar í þessum tilfellum tveimur og raunar nokkrum fleiri viðurkennt, að það ástand, sem launastéttir eiga að búa við í landinu, er algerlega ófullnægjandi. Þetta hefur hún viðurkennt að því er snertir tvo stóra og mikilvæga starfsmannahópa, þ. e. a. s. verkfræðingana og dómarafulltrúana. Og henni þarf því ekki að koma á óvart, þó að ástandið sé þannig að því er snertir ýmsa aðra launamannahópa í landinu, að það verði talið algerlega óviðunandi, nema því aðeins að ríkisstj. sýni alvarlegan vilja til þess að gera þau laun, sem nú eru greidd, lífvænleg með því að færa verðlagið niður til verulegrar lækkunar frá því, sem nú á sér stað.



Herra forseti. Það stendur svo á fyrir mér, að ég þarf því miður að fá leyfi hæstv. forseta til þess að ganga af fundi mjög bráðlega og verð því mjög að stytta mál mitt. Ég get þó ekki látið hjá líða að láta í ljós, að mér finnst þessi ræða hv. 1. landsk. þm. næsta óþörf og undarleg. Hann sagði, að ég hefði talað á móti þessari þáltill., sem hér liggur fyrir. Ég talaði alls ekkert á móti till. Ég talaði á móti því, að henni yrði vísað til allshn. þingsins, og benti á, að það væri alveg sjálfsagt að vísa henni til fjvn., vegna þess að hvað sem um till. að öðru leyti má segja, þá er það alveg víst, að hún fjallar um fjárhagsmál í hæsta máta. Ég gat þess að vísu, - ég ég skal játa það, - að ég byggist við, að ef nokkuð verulegt yrði gert í því að lækka verðlag í landinu, mundi það á einhvern hátt verða á kostnað ríkissjóðs, og m. a. þess vegna ætti að vísa till. til fjvn. Þessu vildi hv. þm. mótmæla, till. væri ekkert um það að krefja ríkissjóð neins. Og það er satt, að það stendur ekki beinlínis skýrum orðum í till., að fé skuli veita úr ríkissjóði til að lækka verðlag. En við skulum athuga þetta ofur lítið nánar. Þeir aðilar, sem samkv. till. eiga að lækka verðlag, eru t. d. Félag íslenzkra iðnrekenda. Ég veit ekki betur en það sé alltaf talað um, að það þurfi að efla íslenzkan iðnað og ríkið þurfi að veita honum stuðning. Og ef hann á að lækka mjög mikið framleiðsluvörur sínar í verði, býst ég við, að af því hljóti að leiða það, að ríkið yrði þá að veita honum enn meiri stuðning. Svo eru það Sláturfélag Suðurlands og Stéttarsamband bænda, sem eiga að lækka verðlag samkv. till., sennilega á afurðum bænda. Nú er það svo, að afurðaverðið er ákveðið samkv. því, sem kaupgjald er í landinu hjá verkamönnum, og að ríkið greiðir þessar afurðir töluvert mikið niður til þess að halda verðlaginu í skefjum. Ég sé því ekki, ef á að lækka t. d. landbúnaðarafurðir og ef það á að halda þeim ákvæðum, að verð þeirra miðist við kaupgjald verkamanna, að það sé neitt annað ráð en að ríkið auki þessar niðurgreiðslur. Vitanlega er hægt að lækka landbúnaðarafurðir með því, að ríkið borgi miklu meira en það hefur gert til niðurgreiðslna. Þannig hygg ég, þó að ég hafi ekki fleiri orð um þetta, að ég hafi fært alveg full rök fyrir því, að þessi till. getur ekki orðið framkvæmd að neinu ráði eða svo að nokkru verulegu nemi með öðru móti en því, að það kosti ríkið fé. Og það var aðeins vegna þess, sem ég taldi, að till. ætti alveg tvímælalaust að vísa til hv. fjvn. Hv. þm. sagði, að í till. væri engin krafa á hendur ríkissjóði. Ja, hún er dulbúin. En það er eingöngu eða a. m. k. að langsamlega mestu leyti krafa á hendur ríkissjóði, það fullyrði ég, þegar málið er skoðað eins og það liggur fyrir. Út af því, hvaða orsakir hafi legið til hækkunar á kaupi verkfræðinga og ríkisstarfsmanna og krafna um það, þá þarf ekkert annað en að vísa til blaðanna og umræðna um það mál. Það, sem aðallega hefur verið haft á oddinum í þeim umræðum, er það, hvað laun annarra stétta hafi hækkað. Það er sem sé einlægur samanburður alltaf á því, og þegar einn fær kauphækkun, þá heimta aðrir hið sama til samræmis. Ég geri ekki ráð fyrir, þótt þessi till. hefði verið samþ. daginn eftir að hún kom fram í haust eða sama daginn, að það hefði breytt miklu um það, að með því hefði verið komizt hjá þeim verkföllum, sem nú eru í uppsiglingu, nema þá með því eina móti, að ríkissjóður hefði lagt nokkra tugi milljóna í það.



Herra forseti. Flm. þeirrar till., sem hér liggur fyrir, vilja fela ríkisstj. að taka upp samninga við nokkra viðskiptaaðila um lækkun álagningar á vörur. Segir í till., að áherzlu skuli leggja á, að verðlagi á helztu nauðsynjavörum landsmanna skuli haldið eins lágu og mögulegt er. Ekki hef ég kvatt mér hljóðs til þess að andmæla þessari tillögu. Vel má vera, að einhver árangur yrði af því, ef hæstv. ríkisstj. tæki upp samningaumleitanir á þann hátt, sem tillögumenn ætlast til. En ég vil þó segja, að þetta er ekki heppilegasta aðferðin til þess að koma viðskiptamálum almennings í gott horf. Fyrri flm. till. er hv. 3. landsk. þm. Hann er fyrir skömmu orðinn forseti Alþýðusambands Íslands. Honum er það að sjálfsögðu áhugamál, að sá fjöldi vinnandi manna, sem er þátttakandi í þeim félagsskap, er hann nú veitir forstöðu, njóti sem hagstæðastra viðskiptakjara, og víst er mikils um það vert fyrir þá menn sem aðra. En hvaða leið er bezt til þess að ná hagkvæmum kaupum á nauðsynjavarningi? Ekki sú að verzla við óviðkomandi aðila, jafnvel þó að ríkisstj. reyni að semja við þá um álagningu. Hitt er farsællegra fyrir menn, að taka málin í sínar hendur og kaupa vörurnar inn í félagi til þess að komast fram hjá þeim viðskiptaaðilum, sem reka verzlun í því skyni að safna gróða í eigin sjóði. Forseti Alþýðusambandsins ætti því að segja við sína félaga: Nú hættum við að láta kaupsýslumenn græða á okkur. Við tökum okkar viðskiptamál í eigin hendur. Með því móti getum við sjálfir ákveðið álagningu á vörurnar og takmarkað hana við það, að með henni sé greiddur óhjákvæmilegur kostnaður við verzlunarreksturinn. - Þetta geta þeir gert annaðhvort með þátttöku í þeim kaupfélögum, sem nú eru til víðs vegar um landið, - og vitanlega eru þeir margir þar þátttakendur nú þegar, - eða þá með stofnun nýrra verzlunarfélaga, ef þeim þykir það vænlegra til góðs árangurs. Það eru ekki liðnir margir áratugir síðan yfirstjórn íslenzkra mála var í öðru landi, en nú ráða Íslendingar sjálfir sínum málum. Þeir höfðu áræði til þess að taka stjórn þeirra í eigin hendur. Íslendingar létu sér ekki nægja að taka upp samninga við þá erlendu menn, sem áður stjórnuðu málum landsins, um einhverjar umbætur á því stjórnarfari. Í stað þess kröfðust Íslendingar þess að fá stjórnina að öllu leyti í sínar hendur, og það tókst. Þess vegna er hér lýðveldi. Forseti Alþýðusambands Íslands ætti að hafa svipaða aðferð í baráttu sinni fyrir bættri verzlun umbjóðendum sínum til hagsbóta og landsmenn höfðu í sjálfstæðisbaráttunni, ekki að láta sér nægja neitt minna en það, að umbjóðendur hans, vinnandi menn í hinum mörgu stéttarfélögum innan Alþýðusambandsins, taki eigin viðskipti í sínar hendur. Þetta geta þeir gert hvenær sem þeir vilja, og þetta ættu þeir að gera. Með því öðru fremur gætu þeir bætt hag sinn. Innan stéttasamtakanna er áreiðanlega nóg af mönnum, sem hafa hæfileika til þess að gerast forgöngumenn slíkra almenningssamtaka á viðskiptasviðinu. Þó að einhver árangur kynni að nást af samningatilraunum, sem flm. till. vilja láta ríkisstj. gera, þá verð ég að segja, að mér sýnist stefnan, sem mörkuð er í till., ekki nógu góð. Forseti Alþýðusambandsins, hv. 3. landsk. þm., stýrir stóru fleyi, og hann ætti að stefna hærra í verzlunarmálinu. Hann ætti að hvetja alla sína mörgu umbjóðendur innan stéttarfélaganna til þess að taka viðskiptin í sínar hendur, eins og ég áður hef tekið fram. Tækist honum að koma því fram, hefði hann unnið gott verk og gagnlegt. Þá mundi almenningur hætta að leggja fé í vasa óviðkomandi manna í gegnum verzlunina. Að þessu ætti hv. 3. landsk. þm. að vinna og það nú þegar.



Herra forseti. Ég var því miður staddur í síma, þegar hv. 1. þm. Eyf. (BSt) sté hér í stólinn til þess að ræða um þá till., sem hér er til umræðu. En ég heyrði þó síðari hluta ræðu hans og heyrði þá, að hann vék að ýmsum kaupgjaldsbreytingum, sem orðið hafa nú upp á síðkastið, og heyrði, að hann taldi það ekki af því góða, þetta væri eiginlega eitt af hinum illu einkennum yfirstandandi tíma, að allir krefðust alls af öllum öðrum en sjálfum sér. Ef það er einkenni okkar tíma, þá er það vitanlega anzi mikill ljóður á ráði þeirra, sem nú eru uppi. En ég vil byrja mál mitt nú með því að taka það fram, sem mér mun hafa láðst í framsöguræðu minni, að hvort sem þessi till, fer til allshn. eða fjvn., þá þarf að breyta henni vegna þess, hversu lengi hún hefur legið hér í meðförum þingsins, og þarf a. m. k. að fella niður síðustu málsgreinina: „Kostað sé kapps um, að samningum þessum geti verið lokið fyrir næstu áramót,“ - því að það var ekki meiningin, að þetta ætti að vera á döfinni til ársbyrjunar 1956, og skýt ég því hér með til þeirrar n., sem fær till. til meðferðar. Að öðru leyti vil ég aðeins segja það, að ég heiti á viðkomandi n. að afgreiða till. nú fljótt, svo að hæstv. ríkisstj. hafi þau fyrirmæli, sem í till. felast, á bak við sig í þeim samningum, sem hún hefur nú tilkynnt að hún hafi þegar hafið, hvort sem hv. þm. V-Húnv. líkar sú stefna ríkisstj. vel eða illa. Ef þessi till. er um það, að lagt skuli út á villigötur, þá er hæstv. ríkisstj., sem hv. þm. styður, komin út á þessar villigötur að því er hún sjálf hefur tilkynnt, - líka þeir, sem hafa einhvern tíma opnað augun fyrir því, að það sé gott að stofna kaupfélag. Hv. 1. þm. Eyf. sagði í seinni ræðu sinni, að hann væri engan veginn andvígur þessari till. og hefði ekki andmælt henni efnislega, en hann var hræddur um, að af henni mundi leiða útgjöld fyrir ríkissjóð, og þess vegna taldi hann, að hún ætti að fara í fjvn. til meðferðar. Það er ekkert í till. sjálfri, sem leggur ríkissjóði skyldur á herðar um fjárútlát, þó að hún yrði samþykkt. Það er efni till. að fela ríkisstj. að leita samninga við ákveðin, upp talin fyrirtæki og félagasamtök um, að þau geri ráðstafanir til lækkaðrar álagningar í heildsölu og smásölu og aðrar þær ráðstafanir, sem geti leitt til lækkaðs verðlags í landinu. Ég mundi hins vegar ekkert hafa á móti því, að till. um að vísa till. til fjvn. væri samþykkt. - En síðan vék hann að því, hverjar ástæður mundu hafa legið til þess, að verkfræðingar, í fyrsta lagi í þjónustu Reykjavíkurbæjar og svo siðar verkfræðingar í þjónustu ríkisins, gripu til þess að leggja niður vinnu og ganga úr þjónustu bæjarins og ríkisins, ekki með því að lýsa yfir löglegu verkfalli, því að það gerðu þeir ekki, heldur bara með því að ganga úr vistinni, gefa ekki kost á að selja vinnuafl sitt þessum aðilum við því verði, sem það hafði verið greitt. Hv. þm. taldi, að það hefði ekki verið af því, að þeir hefðu ekki haft nægilegt til þess að lifa af, heldur hefðu þeir rökstutt kröfur sínar með því, að verkalýðurinn í landinu hefði of hátt kaup. Ég hefði aldrei dregið fram þessi rök í deilu verkfræðinganna við Reykjavíkurbæ og síðan við ríkið. Ég hef alltaf heyrt því haldið fram af þeirra hendi, að þeir hefðu ósæmilega lág laun, þeir gætu ekki lifað, þegar þeir ættu að standa undir námsskuldum í viðbót við það að kaupa sínar lífsnauðsynjar, þeim væri því nauðugur einn kostur að ganga úr þjónustu bæjarins og ríkisins og yrðu að leita sér þar atvinnu, sem launakjör verkfræðinga væru meira metin, og þeir fengu flestir störf hjá einkaatvinnurekstrinum með hærra kaupi. Þá var það sem Reykjavíkurbær gekk til samninga við verkfræðinga sína og hækkaði launakjör þeirra og ríkið skömmu síðar að því er snertir ríkisverkfræðingana, og nú í þriðja lagi að því er snertir laun fulltrúa dómaranna, og viðurkenndi þar með, að þessir menn, sem hafa miklu hærra kaup en almennt verkafólk, yrðu að fá kjarabætur í kauphækkun. Sama sagði hv. 1. þm. Eyf. að hefði verið ástæðan, þegar próf. Ólafur Björnsson gekk á fund ríkisstj. sem forustumaður fyrir Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og krafðist hækkunar á launum þeirra stétta. Það hefði verið af því, að þeir hefðu talið kaup verkafólks of hátt, sagði hann, en alls ekki af því, að þeir teldu sig ekki geta lifað á launum sínum. Þetta er alrangt hjá hv. 1. þm. Eyf. Í fjvn. Alþingis komu mörg erindi á s.l. hausti frá prófessorum við Háskóla Íslands um það, að launakjör þeirra væru svo bágborin, að þeir gætu ekki dregið fram lífið og söfnuðu skuldum. Þessum erindum prófessoranna fylgdu skjöl frá háskólarektor, og var staðfest, að ákveðnir menn í hópi prófessoranna söfnuðu árlega skuldum og gætu ekki lifað á þeim launum, sem þeir hefðu, og þetta voru rök fyrir því, að það yrði að fela þeim sérstök störf og sjá þeim fyrir greiðslu fyrir þau úr ríkissjóði. Þó mun það vera svo, að prófessorar við Háskóla Íslands eru sá flokkur innan samtaka Bandalags starfsmanna ríkis og bæja, sem er einna hæst launaður, það er toppurinn innan þeirra samtaka, en fyrir fjvn. lágu sem sé mörg bréf, sem lýstu því átakanlega, hversu illa fjárhag þessara manna væri komið. Þá má nærri geta, hvernig ástandið hefur verið hjá hinum embættismönnum ríkisins í lægri launaflokkunum, úr því að þetta var lýsingin, sem fylgdi að því er snerti prófessorana, sem voru í einum hæsta launaflokki innan þeirra samtaka. Og ég held, að hv. 1. þm. Eyf. og hv. þm. V-Húnv. hafi báðir rétt upp hendurnar með öllum þeim till., sem voru lagðar fram af fjvn. til þess að bæta launakjör þessara manna einmitt í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna. Þarna hafa þeir líka viðurkennt, að prófessorar við háskólann séu svo lágt launaðir, að þeir geti ekki dregið fram lífið. Og þau rök, sem fylgdu með frá háskólarektor, hafa verið tekin gild af meiri hluta Alþingis. Þess vegna fæ ég ekki skilið samhengið í þeim lestri, þegar hv. 1. þm. Eyf. kemst svo að þeirri niðurstöðu, að laun verkalýðsins í landinu séu allt of há. Og þar vitnar hann til yfirstandandi deilu um launakjör matreiðslu- og framreiðslumanna. Hver eru þau launakjör? Það er leiðinlegt, að hv. 1. þm. Eyf. skuli vera farinn, því að hér gefst kostur á að heyra, hvaða launakjör það eru. Hann sagði, að þau væru nægilega há. Hér er um að ræða launakjör yfirmatreiðslumanna á verzlunarflotanum, yfirbúrmanna, búrmanna og matsveina og svo þjónanna. Hæsti launaflokkurinn þarna, yfirmatreiðslumennirnir, hafði 2325 kr. í grunnlaun samkv. þeim samningum, sem nú eru að ganga úr gildi, og þetta eru viðurkenndir iðnaðarmenn, meistarar í iðn, og hafa fjögurra ára nám að baki sér og langan starfstíma að auki í sérfræðistörfum. Næsti launaflokkurinn, yfirbúrmennirnir, er með sams konar laun, 2300 kr. í grunn. Þriðji launaflokkurinn, búrmennirnir, er með 1950 kr. í grunn og fjórði með 1875 kr. í grunnlaun fyrir níu stunda vinnudag, ekki átta stunda. Þetta eru tölurnar, sem þeir undu ekki við og sögðu upp samningum fyrir. Og þó að hv. 1. þm. Eyf. og hv. þm. V-Húnv. séu báðir sparsemdarmenn og ráðdeildarmenn, þá veit ég það, að þeim mundi ganga erfiðlega að lifa á þessum launum, og ég er ekkert viss um, nema þeir segðu upp samningum um slík launakjör og legðu út í verkfall til þess að knýja fram endurbætur á þeim, ef þeir væru í félagsskap, sem yrði að leita réttar síns á þann hátt. Hér er ekki um neina ofstopa- og byltingarseggi að ræða, sem séu bara með ósanngjarna heimtufrekju á hendur atvinnurekstrinum og ríkinu. Það eru bara hófsemdar- og sparsemdarmenn á borð við þessa hv. þm., sem ekki vilja una við þessi launakjör af þeirri einföldu ástæðu, að þeir treysta sér ekki til að framfleyta lífi sínu og sinna á þessum launakjörum, frá 2300 kr. og niður í 1875 kr. Þeir fóru svo fram á það að fá viðurkennda sams konar samninga við skipafélögin og þeir höfðu fengið viðurkennda af eigendum gistihúsa og veitingahúsa í bænum á s.l. sumri. En þær kröfur fengu ekki áheyrn, og þá lækkuðu matreiðslumennirnir og framreiðslumennirnir sínar kröfur. Hæsta krafan, sem þeir báru fram og þeir höfðu fengið um samið fyrir sams konar störf í landi, var 3000 kr. í grunn, og það vildu þeir halda sig við til að byrja með. Nú hafa þeir lækkað þá kröfu niður í 2557 kr. og lægstu töluna niður í 2000 kr. Er útlit fyrir, að saman gangi um þá kaupgjaldsbreytingu og hún viðurkennist þannig sem ekki ósanngjörn af skipafélögunum, og það er hún vissulega ekki. Það vilja þeir nú viðurkenna að sé hóflegt kaup fyrir átta stunda vinnudag, en áður hafði, eins og ég fyrr sagði, vinnudagurinn verið níu stundir. Ég held því, að það sé alger misskilningur hjá hv. 1. þm. Eyf., að þar hafi verið hægt að taka dæmi, sem sýni mikla ósanngirni í kaupgjaldsmálum. Því er ekki til að dreifa. Þarna var um lágt kaup að ræða og lengri vinnudag en hinar starfsstéttir skipanna höfðu fengið viðurkenndan, og það var því í hvoru tveggja tilfellinu um samræmingaraðgerðir að ræða. En svo vék hv. þm. að því, að það, sem sér þætti einna óálitlegast í till., væri það, að það ætti m. a. að leita samninga við Stéttarsamband bænda um lækkað verðlag, þ. e. a. s., að það ætti raunverulega að leita samninga um lækkun á launakjörum bændastéttarinnar. Og þá var komið að því, sem honum fannst óaðgengilegt í till. En svo upplýsti hann alveg réttilega um launakjör bænda, hvernig þau eru ákveðin. Þau eru ákveðin á grundvelli þess kaupgjalds, sem mótast fyrir starf og baráttu stéttarsamtakanna í landinu, ákveðin í réttu hlutfalli við kaupgjald á hverjum tíma. Og hann hefur talið, að það kaupgjald sé allt of hátt, sé knúið fram af ósanngirni. Með öðrum orðum: Ef það er rétt hjá honum, má ætla, að kaupgjald bænda, sem miðast við þetta, sé ákveðið of hátt, ósanngjarnlega hátt, af því að grundvöllurinn, sem hann miðar við, er af honum sjálfum dæmdur ósanngjarnlega hár. Það er því hugsanlegt, að hið sanngjarna fólk, sem sveitirnar byggir, sé honum sammála og vilji þess vegna verða við óskum sinnar góðu ríkisstj. og lækka verðlag á afurðum bænda. Og það hlýtur það að gera, ef það vill halda sér fast við það, að grundvöllurinn, sem afurðaverðið er reiknað út eftir, sé byggður á ósanngjarnlega háum grundvelli kaupgjaldsins. Þannig er það upp byggt. Menn mega ekki vera sjálfum sér svo ósamþykkir, að þeir dæmi verðlagið á afurðum bænda sanngjarnt eða jafnvel of lágt, ef þeir svo í sömu andránni halda því fram, að kaupgjald verkalýðsins, sem er grundvöllurinn fyrir ákvörðun afurðaverðsins, sé ósanngjarnlega hátt. Þá komast menn í sjálfheldu og leiða sig sjálfir í þann gapastokk, sem þeir komast ekki úr. Þá er það hv. þm. V-Húnv. Hann sagði, að ég væri alveg á rangri leið með þessa till., þ. e. a. s. ég gerði mig ánægðan með allt of lítið. Hann var eiginlega að espa mig upp til þess að krefjast meira, miklu meira, og vitnaði til sjálfstæðisbaráttunnar og Jóns Sigurðssonar. Hann hefði nú ekki aldeilis látið sér nægja að vera að semja við Dani um, að það ætti að laga til smávegis stjórnarfarið á Íslandi. Nei, bara höggva á strenginn, taka stjórnarfarið í eigin hendur, Íslendingar skyldu ráða sér sjálfir, þyrftu enga danska til að fjalla þar um. Og þetta er alveg rétt. Ég hafði farið fram á það, að ríkisstj. væri falið að leita samninga við ýmiss konar félög, þ. á m. Samband íslenzkra samvinnufélaga, það var nú fyrst talið, og síðan Verzlunarráð Íslands og fjöldamörg önnur félög og vita, hvort það gæti ekki leitt til lækkaðs verðlags. Þetta er kák, segir hv. þm. V-Húnv. Það fólk, sem á að laga kjörin fyrir, á að taka þessi mál í eigin hendur. Líklegast ætti bara Alþýðusambandið að auglýsa verðlag í landinu. Það væri ágætt. Ég mundi fella mig vel við það. Það er bara, hvort við hefðum kraft til þess að framfylgja því. Og það skyldi sannarlega verða hóflegt verðlag í landinu. En það þyrfti sennilega eitthvað fleira að gera ásamt því, ef ekki ættu að verða neinar truflanir eða stöðvanir hjá kaupfélögum og verzlunarfyrirtækjum og atvinnurekstri o. s. frv. En það var nú samt ekki þetta, sem hv. þm. átti við, heldur það, að það ætti ekki að vera að biðja um þessa samninga um verðlagið, heldur ætti verkafólkið að ganga í kaupfélög og forseti Alþýðusambandsins ætti að hvetja alla til þess að ganga í kaupfélög. En þetta hefur forseti Alþýðusambandsins iðulega gert, bæði áður en hann varð forseti sambandsins og eftir það, því að hann er kaupfélagsmaður alveg eins og hv. þm. V-Húnv. En þó að ég treysti kaupfélögunum til alls góðs í verðlagsmálum, þá veit ég það, að þau eru nú ekki alvöld og einráð í verðlagsmálum, og þau eru byggð upp á þeim grundvelli, að þau skulu haga verðlagi eins og hið almenna verð er á hverjum tíma. Svo er það önnur meginreglan, að sá ágóði, sem myndast við starfsemi þeirra, þegar gengið er út frá þessari meginreglu, leggst í sjóði til framkvæmda og til rekstrar og afgangurinn, sem þá er eftir, úthlutast aftur til baka til þeirra, sem viðskipti eiga við félögin, hvort sem það er fólk í sveit, sem selur í gegnum það sinar afurðir, eða heimilisfaðir í kaupstað, sem kaupir þar sínar neyzluvörur. Og þetta er gott skipulag, þetta er gott fyrirkomulag. En það er ekki verið að ganga fram hjá því góða, sem getur leitt af þessari starfsemi, með þessari till., heldur þvert á móti. Það er verið að leita til heildsölu samvinnusamtakanna um að taka þátt í að knýja verðlagið niður. Og það er fyllilega ástæða til þess, að þau samtök séu með í slíkri viðleitni. Ég er hins vegar ekki svo of trúaður á kaupfélög og samvinnustefnu, að ég telji, að það sé allsherjar Kínalífselexír og allra meina bót að stofna kaupfélag og það séu því ótímabærar allar till. á Alþ. aðrar en þær, sem fjalla um það að stofna kaupfélag og að ganga í kaupfélag. Svo mikið er ég ekki búinn að fá kaupfélagsskap á heilann, að ég hafi slíka oftrú á þeim. Ég held því, að það sé ekkert úrhættis fyrir ríkisstj. að leggja sig alla fram í samningum um að reyna að knýja verðlagið niður, þó að við eigum yfir 50 kaupfélög í landinu, og að það detti engin fjöður úr hatti þeirra fyrir það, þó að hæstv. ríkisstj. reyni þessa leið. Og fólkið í landinu á allar leiðir frjálsar og opnar, og það geta allir, bæði hv. þm. V-Húnv. og ég, hvatt fólkið til þess að ganga í kaupfélög og verzla við kaupfélög og gæta hagsmuna sinna með því. En vissulega er ekki verkafólkið í landinu búið að taka þessi mál í eigin hendur fyrir það, þó að það verzli við kaupfélög. Ég veit ekki annað en að kaupfélögin verði að kaupa, mörg hver, talsvert mikið af sínum vörum í gegnum heildsala í landinu, og það er þess vegna alls ekkert aukaatriði fyrir kaupfélögin, að ríkisstj. snúi sér af sinu afli til heildsalanna og knýi þá til að hafa álagninguna í heildsölu eins lága og unnt er. Og það, hvernig þeir haga þeim störfum, hefur þýðingu bæði fyrir kaupmenn og kaupfélög og það fólk, sem verzlar við kaupmenn og kaupfélög. Ég skal svo aðeins taka það fram, að ég er þeirrar skoðunar, að hæstv. ríkisstj. sé á engum villigötum með því að hafa skrifað hinum nýju stórfyrirtækjum í landinu og óskað þess, að þau leggi sig fram í samningum við ríkisstj. um ráðstafanir til lækkaðs verðlags og um hófsamlega álagningu í heildsölu og smásölu og að opinber þjónusta verði seld í landinu hóflegra verði en nú á sér stað. Ég held, að það sé full þörf á þessu og að það sé ekki bara skylda ríkisstj. að reyna þetta í kringum samningsuppsagnir hjá verkalýðsfélögunum og þegar verkföll vofa yfir. Þetta ætti að vera hennar helga skylda og hennar daglega iðja við að stjórna landinu á öllum tímum, alltaf. Hæstv. forsrh. hefur sagt, að það vofi gengisfall yfir. Og hann hefur sagt mér nú, að hann hafi einmitt snúið sér til þessara fyrirtækja á þeim grundvelli, að hann ætlaði að segja við þau: Viljið þið taka þátt í að reyna að verja íslenzku krónuna falli? - Og það er vel þess vert, að ríkisstj. leiti til þeirra aðila, sem hafa notað sér frjálsræðið í viðskipta- og verðlagsmálum með of lítilli hófsemd, að það sé, þegar komið er að því, að íslenzka krónan falli enn á ný í verði, snúið sér til þeirra til þess að biðja þá um samstarf við ríkisvaldið um að verja íslenzku krónuna enn þá meira falli en hún hefur orðið fyrir til þessa.

forseti (JörB): Mér hefur borizt svo hljóðandi bréf: „Reykjavík, 9. febr. 1955. Formaður þingflokks Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins, hefur í dag skrifað mér eftirfarandi: „Með því að Sigurður Guðnason, 6. þm. Reykv., er veikur, leyfi ég mér að óska eftir, með skírskotun til 144. gr. laga nr. 80 1942, um kosningar til Alþingis, að varamaður hans, Gunnar M. Magnúss rithöfundur, taki sæti á Alþingi í veikindaforföllum hans.“ Þetta er yður, herra forseti, tilkynnt hér með, með ósk um, að kjörbréf varamanns verði tekið til rannsóknar hið skjótasta. Forseti neðri deildar, Jónas G. Rafnar, 2. varaforseti. Til forseta sameinaðs Alþingis.“



Herra forseti. Kjörbréfanefnd hefur haldið fund og tekið fyrir skjöl varðandi fyrirhugaða þingsetu Gunnars M. Magnúss sem 1. varaþingmanns Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins, fyrir Reykjavík í forföllum hv. 6. þm. Reykv., Sigurðar Guðnasonar. Kjörbréf lá ekki fyrir fundinum, en í þess stað vottorð frá Hagstofu Íslands og frá formanni yfirkjörstjórnar í Reykjavík um, að Gunnar M. Magnúss hafi verið kjörinn 1. varamaður Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins, við alþingiskosningar í Reykjavík 1953. Eftir að hafa athugað þessi vottorð hefur kjörbréfanefnd orðið sammála um að leggja til, að Gunnari M. Magnúss verði heimiluð seta á Alþingi sem 1. varaþingmanni Sameiningarflokks alþýðu, Sósíalistaflokksins, í Reykjavík og kosning hans tekin gild.