Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. hefur haft frv. það, sem hér er til umr., til meðferðar, en eins og nál. þau, sem útbýtt hefur verið, bera með sér, hefur ekki náðst samstaða í n. um afstöðu til þess. Við, sem að nál. meiri hl. stöndum, leggjum til, eins og þskj. 181 ber með sér, að frv. verði samþ. óbreytt. Að mínu áliti eru það einkum tvær spurningar, sem svara ber, áður en afstaða er tekin til frv., sem hér liggur fyrir. Í fyrsta lagi sú, hvort verðstöðvun sú, sem frv. gerir ráð fyrir, sé æskileg, og í öðru lagi, hvort ráðstafanir þær, sem frv. heimilar, að gerðar verði, séu nauðsynlegar, ef slíkum tilgangi á að ná. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um það, hvort æskilegt sé að stöðva verðbólguna. Því virðast allir vera sammála, a.m.k. í orði kveðnu, þótt ekki hafi reynzt jafnauðvelt að ná samstöðu um þau úrræði, er í því efni koma til greina. Ég er því í rauninni alveg sammála, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. sagði um það efni við 1. umr. þessa máls, að verðbólguþróun sú, sem átt hefur sér stað um langt skeið hér á landi, hefur valdið mikilli röskun eignaskiptingarinnar í þjóðfélaginu, sem ekki er réttlát. Á hennar reikning má og skrifa hinn mjög umtalaða lánsfjárskort, sem bitnað hefur með miklum þunga á öllum þeim, sem eru að byggja upp framtíð sína, hvort heldur er með heimilisstofnun eða stofnun fyrirtækja. En þrátt fyrir verðbólguna hefur þó vöxtur þjóðartekna hér á landi verið örari en nokkru sinni fyrr síðan á árinu 1961 eða síðan áhrif þeirra ráðstafana í efnahagsmálum, sem gerðar voru snemma á árinu 1960 voru að fullu komin fram. Þó að ég telji, að þessar ráðstafanir hafi verið óhjákvæmilegt skilyrði þessarar hagstæðu þróunar, ber auðvitað ekki að vanmeta það, hvern þátt hagstæð verðlagsþróun á erlendum mörkuðum hefur í henni átt, og það er einmitt vegna þessarar hagstæðu þróunar, sem verðbólgan hefur þó ekki valdið þjóðarbúskapnum meira tjóni en raun er á. Vegna hækkandi verðlags á erlendum mörkuðum hafa útflutningsatvinnuvegirnir getað staðið undir þeim kaupgjaldshækkunum, sem orðið hafa á umræddu tímabili, án verulegrar opinberrar aðstoðar. Nú eru viðhorf hins vegar breytt í þessu efni, eins og hv. þdm. er kunnugt. Ég ætla annars ekki að ræða nánar þróun markaðsmála okkar erlendis síðustu mánuði. Því efni hafa m.a. við umr. um þetta frv. í hv. Nd. verið gerð skil af mönnum, sem því eru kunnugri en ég, og hef ég þar engu við að bæta. Menn geta auðvitað verið mismunandi bjartsýnir um það, hvort verðhækkanir þær, sem orðið hafa á mikilvægum útflutningsvörum okkar síðan snemma á s.l. sumri, verði varanlegar. En það breytir engu um það, að í þessu efni hafa a.m.k. um sinn orðið straumhvörf, og við það verðum við að horfast í augu. Vegna þessa hefur verðbólguvandamálið komizt á alvarlegra stig en áður. Verðbólguþróun sú, sem átt hefur sér stað, hefur vissulega skapað misrétti og margvíslegan vanda, en hún hefur ekki leitt til samdráttar né atvinnuleysis. En vegna þeirrar breytingar í óhag, sem orðið hefur á verðlagi á erlendum mörkuðum, er sú hætta vissulega yfirvofandi, að áframhaldandi verðbólguþróun innanlands leiði til samdráttar í atvinnulífinu og minnkandi vinnu, ef ekki tekst að hamla þar á móti. Það ætti því varla að vera álitamál, að brýna nauðsyn ber nú til þess að stöðva áframhaldandi víxlhækkanir verðlags og framleiðslukostnaðar, því að haldi þær áfram, getur slíkt engum verið í hag, en á hinn bóginn stofnað í voða afkomu fjölda manns, bæði launþega og atvinnurekenda. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þessa hlið málsins, en skal þá víkja að hinu, hvort þær ráðstafanir, er frv. heimilar, séu nauðsynlegt og skynsamlegt skref í þessa átt. Því hefur verið haldið fram af ýmsum hv. stjórnarandstæðingum í umr. um þetta mál hér á hv. Alþ., að hér sé í rauninni um sýndarfrv. að ræða, e.t.v. meinlaust, en í rauninni óþarft, þar sem allar þær heimildir, er frv. felur í sér og máli skipta, séu þegar fyrir hendi í gildandi l. og reglum, og er í því sambandi einkum vitnað til þeirra heimilda, er felast í gildandi l. um verðlagseftirlit. Ég hef aðra skoðun á þessu máli, og byggist hún ekki sízt á þeim kunnugleika, sem ég hef sem verðlagsnefndarmaður á framkvæmd verðlagsákvæða. Það er að vísu rétt, að verðlagsnefnd hefur mjög víðtæka heimild til þess að setja verðlagsákvæði á alla selda vöru og þjónustu á vegum einkaaðila og jafnvel einnig opinberra aðila. En helztu undantekningar frá því eru fiskverð, búvöruverð, húsaleiga og kaupgjald. Það eru atriði, sem verðlagsnefnd hefur ekki heimild til afskipta af, eins og kunnugt er. En í ákvörðunum þeim, sem verðlagsnefndin tekur, er hún þó ávallt bundin af þeim ákvæðum l. um verðlagseftirlit, að verðlagning skuli við það miðuð, að vel rekin fyrirtæki geti borið sig. Eins og kunnugt er, og ég mun að gefnu tilefni ræða nokkuð hér á eftir, hefur verðlagsnefndin þó, einkum frá og með árinu 1964, sleppt ýmsum vöruflokkum og ýmiss konar þjónustu undan verðlagsákvæðum. Það eru að vísu fullkomnar öfgar, eins og ég hef orðið var við í málflutningi ýmissa hv. Alþb.-manna, að svo langt hafi verið gengið í þessu efni, að verðlagseftirlitið hafi verið í raun og veru afnumið, og hygg ég raunar, að flestir þeir, er stunda kaupsýslu og iðnrekstur, telji sig þar hafa nokkuð aðra sögu að segja. En ef taka ætti þá vöru og þjónustu, sem nú er ekki háð verðlagsákvæðum, undir þau að nýju, yrði það samkv. þeim starfsreglum, sem verðlagsnefndin hefur fylgt og ber að fylgja, ekki gert með öðru móti en því, að áður hafi verið framkvæmd rannsókn á rekstrarafkomu fyrirtækjanna, sem lögð yrði þá til grundvallar hinum nýju ákvörðunum. En það gefur auga leið, að slíkt mundi taka sinn tíma, þannig að sú leið yrði til muna ógreiðfærari og alltaf þyngri í vöfum en notkun þeirra heimilda, er í þessu frv. felast. Þá eru og í þessu frv. ýmsar mikilvægar verðstöðvunarheimildir, sem ekki eru, svo að mér sé a.m.k. kunnugt, fyrir hendi í gildandi l., svo sem til þess að banna hækkun húsaleigu og setja skorður við hækkun álaga bæjar- og sveitarfélaga. Þá tel ég það einnig mikilvægt ákvæði í frv., að allar þær hækkanir, sem hinar einstöku nefndir, sem verðákvarðanir hafa með höndum, samþykkja, skuli eftirleiðis háðar samþykki ríkisstj. Þessar nefndir starfa yfirleitt óháðar hver annarri og a.m.k. yfirleitt að lögum óháðar ríkisstj. Að vísu má segja, að ríkisstj. hafi aðstöðu til þess, að því er flestar þessar nefndir varðar, að hafa áhrif á ákvarðanir þeirra. En þó er það nú mín reynsla að því leyti, sem ég hef verið við þessi mál riðinn, að ríkisstj., hvort sem um er að ræða núv. hæstv. ríkisstj. eða aðra, noti yfirleitt ekki þá aðstöðu, nema um slík stórmál sé að ræða, að ákvörðun sú, er tekin er, geti haft úrslitaáhrif á það, hvort ríkisstj. tekst að framfylgja stefnu sinni í efnahagsmálum, hver sem hún svo er. Þá skal ég aðeins víkja að þeirri mótbáru hv. stjórnarandstæðinga gegn þessu frv., að ef samþykkt þess komi yfirleitt að nokkru gagni, sé hér aðeins um bráðabirgðaúrræði að ræða, sem ekki leysi vandamál atvinnulífsins, heldur skjóti lausn þeirra aðeins á frest. Auðvitað er það svo, að aldrei verða gerðar neinar þær ráðstafanir í efnahagsmálum, sem leysi allan vanda í eitt skipti fyrir öll. Það skjóta alltaf upp kollinum ný og meira eða minna óvænt vandamál, sem krefjast nýrra úrræða. Í þeim skilningi er aldrei hægt að tala um annað en bráðabirgðaráðstafanir. Enginn okkar getur gengið í ábyrgð fyrir því, að ekki geti borið að höndum og jafnvel fyrr en varir nauðsyn óþægilegri aðgerða í efnahagsmálum en þeirra, er í þessu frv. felast. Hins vegar get ég ekki fallizt á þá skoðun, sem fram kom í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., að viðhorfin í dag séu sambærileg við þau, sem voru 1959. Það er út af fyrir sig rétt, að verðstöðvun sú, sem þá var framkvæmd, var bersýnilega aðeins ráðstöfun til bráðabirgða. Á því ári var nær 600 millj. kr. greiðsluhalli í gjaldeyrisviðskiptum við útlönd, þannig að þar sem sáralitlir gjaldeyrisvarasjóðir voru til í byrjun ársins, var landið að komast í alger greiðsluþrot í ársbyrjun 1960. Róttækar ráðstafanir í gjaldeyrismálum til þess að forða frá slíku greiðsluþroti voru því óumflýjanlegar, þótt um hitt megi auðvitað alltaf deila, hvort rétt hefði verið að gera í einstökum atriðum þær ráðstafanir, sem þá var gripið til. Nú er hins vegar gert ráð fyrir, að gjaldeyrisvarasjóður Íslendinga nemi um 1800 millj. kr. um næstu áramót, þannig að króna okkar er ólíkt betur tryggð en þá var. Verðlag er að vísu talsvert hærra hér á landi en í Vestur-Evrópulöndunum a.m.k., en ég tel samt sem áður fráleitt á þessu stigi málsins að gefa upp von um, að unnt verði að komast hjá beinni eða dulbúinni gengislækkun, þar sem ég með því síðarnefnda á við það að taka þyrfti upp allsherjaruppbótakerfi. Í Vestur-Evrópu hefur verðlag undanfarin ár að jafnaði hækkað um 4–5% á ári, þannig að takist okkur að stöðva verðhækkanir um skeið, þyrfti það e.t.v. ekki að taka ýkjalangan tíma að samræma verðlag okkar þannig því, sem þar er. En auðvitað getur enginn gefið loforð um neitt í því efni. Þar hefur framvinda verðlagsmálanna næstu vikur og mánuði, bæði hér innanlands og erlendis, úrslitaáhrif. Og svo mikið tel ég að megi fullyrða, hvernig sem allt veltur, að það verður við meiri vanda að etja, ef ekki verður reynt með tiltækum ráðum að framkvæma verðstöðvun, en láta þær víxlhækkanir vöruverðs og kaupgjalds, sem hafa verið fyrstu 7 mánuði ársins, halda áfram. Það er auðvitað ljóst, að árangur verðstöðvunarinnar verður öllu öðru fremur kominn undir viðbrögðum almennings og hagsmunasamtakanna í þjóðfélaginu við henni. M.a. með sérstöku tilliti til þess tel ég rétt, áður en ég lýk máli mínu hér, að víkja nokkuð að skoðunum, sem fram komu í ræðu hv. 4. þm. Norðurl. e. við 1. umr. þessa máls og hann sumpart rökstuddi með tölum, er hann las þá upp. Hv. þm. hélt því fram, að verkamenn hefðu fengið óviðunandi lítið í sinn hlut af aukningu þjóðartekna undanfarin ár, en allt of mikið af henni hefði farið í aukinn milliliðakostnað, eins og hann orðaði það. Nú get ég vissulega tekið undir það með honum, að æskilegt væri, að til væru áreiðanlegri upplýsingar um tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu en raun er á. Fátt mundi líklegra til þess að eyða tortryggni milli fjölmennra þjóðfélagsstétta, sem æskilegt er, að unnið geti saman á friðsamlegan hátt að sameiginlegum vandamálum, en einmitt slíkar upplýsingar. En meðan svo er ekki, tel ég mjög varhugavert að byggja svo ákveðnar fullyrðingar um þróun tekjuskiptingarinnar á mjög hraflkenndum upplýsingum, eins og hv. þm, gerði, þó að margt gott megi um ræðu hans og sjónarmið í kjaramálum verkalýðsins segja að öðru leyti. Skal ég þá fyrst nokkuð ræða það, sem hann sagði um milliliðagróðann og verzlunarálagninguna. Ég vefengi ekki upplýsingar hans um fjölgun þeirra, sem stunda verzlunarstörf á því tímabili, sem hann nefndi. En í því sambandi ber að hafa það hugfast, sem hæstv. forsrh. drap raunar á í ræðu þeirri, er hann flutti í lok 1. umr. frv., að það er alþjóðleg reynsla, að aukin velmegun leiðir til þess, að flutningur vinnuafls á sér stað frá frumframleiðslunni og yfir í ýmiss konar svokölluð þjónustustörf og þá ekki sízt vörudreifinguna, þannig að tala þeirra, sem vinna að þessum þjónustustörfum, fer alltaf hlutfallslega vaxandi með aukinni velmegun. Þessu til frekari staðfestingar vil ég - með leyfi hæstv. forseta - lesa hér upp örfáar tölur úr alþjóðlegri skýrslu um þetta efni frá árinu 1961. En samkv. þeim upplýsingum, sem þar eru gefnar, kemur í ljós, að í hínum vanþróuðustu löndum, eins og t.d. Indlandi, Pakistan og Thailandi þar sem þjóðartekjur á mann eru undir 100 dollurum, þá eru það aðeins 10% af þjóðinni, sem stunda þjónustustörf. Hinn mikilvægasti þáttur þjónustustarfanna er ábyggilega verzlunin og henni nátengdar atvinnugreinar, eins og samgöngur. Fleira heyrir að vísu undir þetta, sem er þýðingarminna, eins og heilbrigðisþjónustan, þannig að ég hugsa, að þetta gefi nokkuð rétta mynd af verzlunarkostnaðinum, Í þessum vanþróuðu löndum eru það samkvæmt þessu aðeins um 10% af þjóðinni, sem lifa af þjónustustörfum. Í því landi heimsins, þar sem þjóðartekjur á mann hafa verið hæstar á þessu ári, 1961, eða 2500 dollarar á mann, en það eru Bandaríki Norður-Ameríku, er það hvorki meira né minna en helmingur þjóðarinnar, sem vinnur við þjónustustörf. Í hinum auðugustu Evrópulöndum, svo sem í Svíþjóð og Sviss, þar sem þjóðartekjur á mann eru 1500 dollarar, eru það 40% þjóðarinnar, sem lifa af þjónustustörfum, og álíka mikið í Noregi og Danmörku, þar sem þjóðartekjur eru að vísu nokkuð lægri. Þess má geta, að Ísland er með í þessari skýrslu. Þjóðartekjur hafa verið á þessu ári ofurlítið lægri en í Noregi og Danmörku, en hlutfallstala þeirra, sem lifa af þjónustustörfum hér á landi, hefur þá veríð um 33%, svo að það má að vísu telja í fullu samræmi við annað, en tiltölulega hóflegt. Samt sem áður er það vissulega rétt hjá hv. þm., að það er hagsmunamál fyrir þjóðfélagsheildina, að vörudreifingin sé sem ódýrust miðað við þá þjónustu, sem veitt er. En hins vegar vil ég þó leyfa mér að spyrja: Liggur nú ekki beint við að draga þá ályktun einmitt af þeim tölum, sem ég áðan las upp, að það sé í miklu ríkara mæli hagsmunamál hinna efnaðri stétta í þjóðfélaginu en hinna fátækari, þannig að það eigi nokkuð það sama við um þjóðfélagsstéttirnar eins og hinar mismunandi þjóðir, að eftir því sem tekjurnar eru hærri, þeim mun meiri hluti teknanna fer í það að greiða fyrir álagningu og önnur þjónustustörf? Enda hygg ég, þó að ekki sé hægt að rökstyðja þetta með neinum tölum, að flestum hv. þdm. finnist það koma nokkuð heim við sína reynslu - eða mér kæmi annað á óvart, að dreifingarkostnaður nauðsynjavara, sem hinar fátækari stéttir einkum kaupa, er yfirleitt miklu minni, bæði vegna verðlagsákvæða og af öðrum sökum, en dreifingarkostnaður þeirrar vöru, sem er miður þörf, þannig að í rauninni hlýtur þetta að vera meira hagsmunamál fyrir þá efnuðu en hina fátækari. Það er nefnilega svo, að hvað þá efnuðu snertir, þá er e.t.v. nokkur sannleikskjarni í því, sem einhvern tíma var sagt um Borgnesinga, að þar lifði hver á öðrum. En sleppum því nú. En hvað sem þessu liður og þó að ég taki undir það, að vissulega er það hagsmunamál og verður kannske þeim mun meira hagsmunamál, eftir því sem þjóðartekjurnar eru meiri, að dreifingarkostnaði sé haldið í skefjum, þá tel ég samt, að vara beri við oftrú á verðlagsákvæðum sem tæki til þess að halda dreifingarkostnaðinum í skefjum. Þau geta gert gagn og jafnvel verið nauðsynleg að vissu marki, en aðrar leiðir eru þó að mínum dómi betur til þess fallnar að tryggja svo sem bezt má verða hóflegan dreifingarkostnað. Á ég þar einkum við það, að ég hef ekki horfið frá þeirri trú, að virk samkeppni sé, þar sem henni verður komið við, bezta verðlagseftirlitið. Annað mál er það, að oft getur verið miklum vandkvæðum bundið að skapa skilyrði fyrir slíkri virkri samkeppni, og ástæðan fyrir því, að ég tel verðlagseftirlit hér á landi, a.m.k. í einhverri mynd, enn þá óhjákvæmilegt, er sú, að enn hefur þetta ekki tekizt. Að vísu hefur frjálsræði í viðskiptum mjög verið aukið í tíð núv. hæstv. ríkisstj., og á það sinn þátt í því, að ekki hefur síðustu 2–3 árin verið talið nauðsynlegt að beita eins ströngum og víðtækum verðlagsákvæðum og áður var. En það eitt, þó að innflutningur hafi að mestu verið gefinn frjáls, nægir ekki til þess að tryggja svo virka samkeppni, að óþörf verði öll opinber íhlutun um verðlagsmál og eftirlit með þeim. Kemur þar margt til, sem dregur úr samkeppninni, svo sem háir tollmúrar, samtök aðila, sem annast framleiðslu- og vörudreifingu, og fleira, sem of langt mundi leiða að rekja hér. En þá skal vikið að fullyrðingum hv. þm. um hinn óhóflega verzlunargróða. Ég get samkv. áður sögðu tekið undir það bæði með honum og raunar líka hæstv. forsrh., að æskilegt væri, að til væru áreiðanlegri upplýsingar um dreifingarkostnaðinn en nú eru fyrir hendi. En við verðum bara að gera okkur ljóst, að það er ekki neitt auðvelt verk að afla þeirra upplýsinga. Ég ætla nú ekki að fara lengra en 10 ár aftur í tímann til þess að rekja þá sögu, en það skeði á Alþingi veturinn 1955–1956, að 6 þm. Sjálfstfl., sem þá áttu sæti í hv. Nd., tóku sig saman um það að flytja þáltill., sem gekk eins og hún mun hafa verið orðuð í sinni upphaflegu mynd út á það að fela ákveðinni tölu sérfróðra manna, eins og það mun hafa verið orðað, að framkvæma rannsókn á milliliðakostnaði. Af öðrum þingflokkum var þessu vel tekið. En þá voru aðstæður í stjórnmálum þær, eins og kunnugt er, að andstöðuflokkar Sjálfstfl. voru þá farnir að gefa hver öðrum hýrt auga, og það augnatillit endaði svo með því, eins og kunnugt er, að þessir flokkar gengu svo í hjónasæng að loknum kosningum 1956. Já, till. var mjög vel tekið, en þegar hún kom til n., sögðu talsmenn hinna flokkanna í n. sem svo: Auðvitað viljum við framkvæma þessa rannsókn, en við viljum ekki hafa neitt kák þar á, ekki tala um það að fela þetta sérfróðum mönnum, heldur viljum við breyta till, þannig, að þessa rannsókn á að framkvæma í samræmi við 39. gr. stjórnarskrárinnar og setja á fót rannsóknarnefnd með þeim mjög víðtæku heimildum, sem allar slíkar n. hafa til þess að fá upplýsingar um nærri því hvað sem er. Sjálfstæðismenn féllust á þetta í n., og þáltill. mun hafa verið samþykkt í einu hljóði og n. skipuð. Auðvitað urðu sjálfstæðismenn þar í minni hl. og þessi n., sem gera átti þannig úttekt á milliliðagróðanum, tók til starfa vorið eða sumarið 1956, og einhvers staðar sá ég það í blaði, að hún réð sér sérstakan starfsmann, það var Bergur Sigurbjörnsson viðskiptafræðingur, alkunnur dugnaðarmaður, eins og kunnugt er, og þar sem hann hefur tekið talsverðan virkan þátt í stjórnmálum, m.a. átt sæti á þingi, þá mun það einnig kunnugt, að hann er ekki með því hugarfari, að hann hafi haft sérstakar ástæður til þess að hylma yfir það misferli, sem fram kynni að koma hjá milliliðunum við slíka rannsókn. En ég spyr nú: Hefur nokkur hv. þm. séð niðurstöður og álit þessarar n.? Ég kannast ekki við það síðan yfirleitt að hafa nokkuð um hana heyrt.

Ég get upplýst, hvar þetta er niður komið.

Getur þú? 

Formaður n.

Formaður n., hver var það?

Gylfi Þ. Gíslason.

Nú, jæja, það eru upplýsingar, en ég hef ekki hingað til vitað það, að þessi skýrsla væri til, og mér kemur það mjög einkennilega fyrir sjónir, að starfsmaður n. og aðrir nm, skuli hafa sætt sig við það, að þeim mikilvægu upplýsingum, sem sjálfsagt er að finna í þessari ágætu skýrslu, hafi þannig verið algerlega stungið undir stól. En um það kann kannske að upplýsast síðar.

Það er upplýst.

Jæja, við sjáum til. En þá er aftur spurningin þessi, sem ég nefndi: Hvernig stendur á því, að nm. hafa sætt sig við slíka meðferð málsins? En hvað sem þessu líður, vil ég sérstaklega vekja athygli á því, að tölur, sem birtar hafa verið, m.a. í nál. hv. 5. þm. Austf., Lúðvíks Jósefssonar, í Nd. um hækkun hundraðstölu álagningar, ber að taka með mikilli varúð. Það er að vísu rétt, að álagningarákvæðin voru allmikið rýmkuð snemma á árinu 1964, en hjá því varð ekki komizt vegna mjög hækkaðs tilkostnaðar í verzluninni, einkum eftir kjaradóm verzlunarfólks eftir áramótin 1964, er kaup þess hækkaði um allt að 40% eða meira. Það, sem hefur skeð í verzluninni síðan 1961, er það, að grunnur sá, sem álagningin er við miðuð, hefur lítið hækkað, en hins vegar hefur kostnaður sá, sem álagningin verður að bera uppi, jafnvel tvöfaldazt eða meira á þessu tímabili. Það var óhjákvæmilegt að taka tillit til þessa, og þær ráðstafanir, sem voru gerðar snemma á árinu 1964, voru í meginatriðum í því fólgnar, að álagningin, sem hafði verið lækkuð mjög hlutfallslega eftir gengislækkunina 1960, var færð í sama form og ákveðið hafði verið haustið 1958 af fulltrúum vinstri stjórnarinnar í verðlagsnefnd, sem þar réðu öllu, en auk þess voru nokkrir vöruflokkar gefnir frjálsir, einkum miður nauðsynleg vara svo og tízkuvarningur, sem sérstök áhætta þykir auðvitað að verzla með. Því miður get ég ekki gefið upplýsingar um það, enda liggur mér vitanlega ekki fyrir heildarrannsókn um það, hvað stór hluti vörunnar það er, sem er undir verðlagsákvæðum. Ég tel mig þó hafa nokkurn veginn áreiðanlegar upplýsingar um það, að í matvörunni eru það 75% af vörunni eða veltunni, sem háð er verðlagsákvæðum á einn eða annan hátt. Um aðalgreinar verzlunarinnar liggja því miður ekki fyrir slíkar upplýsingar, en vera má, að þessi hlutfallstala sé þar yfirleitt eitthvað lægri, þó að mjög sé það misjafnt í einstökum greinum verzlunarinnar. Þá vil ég og benda á, að þegar farið er með slíkar tölur um hundraðstölu álagningar skiptir auðvitað það mestu máli, þegar meta á dreifingarkostnaðinn, hvað kaupmaðurinn raunverulega fær fyrir að dreifa vörunni, ekki hundraðshluti álagningarinnar, og vil ég í því sambandi benda á tvennt, sem þar skiptir máli: Í fyrsta lagi það, sem öllum hv. þdm. er kunnugt, að á margvíslegum varningi hafa tollar verið lækkaðir mjög verulega að undanförnu. Það var m.a. gert til þess að koma í veg fyrir smygl og af ýmsum öðrum ástæðum, sem kunnar eru. Þetta þýðir auðvitað það, að að óbreyttri prósentuálagningu fær kaupmaðurinn miklu minna en áður í krónum reiknað fyrir það að dreifa vörunni. Til þessa hefur verið tekið nokkurt tillit, sem að mínu áliti er ekki nema sjálfsagt og sanngjarnt, þegar ný ákvæði hafa verið sett á þessar vörur. Í öðru lagi ber þess að geta, sérstaklega miðað við þær aðstæður, sem nú eru, þegar búið er að gefa innflutninginn frjálsan, að það gefur ekki heldur rétta mynd af því, hvað kaupmaðurinn raunverulega fær fyrir að dreifa vörunni, þó að gerð sé athugun á því, hvað lagt er á svokallaðar kúrantvörur, eins og það er kallað á verzlunarmáli. Það tekst ef til vill að selja einhvern hluta af varningnum á þessu verði, en eins og við vitum öll, er það svo nú, þegar samkeppnin er orðin svo mikil í verzluninni sem raun er á, að svo og svo mikið af þessum varningi verða verzlanirnar síðar meir að setja á útsölur og selja þær þar kannske fyrir neðan innkaupsverð. Allt er þetta mál því miklu flóknara og vandasamara en kann að virðast í fljótu bragði, en ég dvel ekki lengur við þetta. Þá kem ég að tölum þeim, sem hv. þm. las upp um þróun kaupmáttar launa. Þó að e.t.v. séu ekki sömu örðugleikar á því að rannsaka kaupmátt launa og álagningu, verður þó einnig í því efni um mörg álitamál að ræða, sem mjög verða mati háð. Ég get því miður ekki tímans vegna rætt þetta nema mjög stuttlega, en þar bætir það úr, að hálfbræður hv. þm. í anda, hv. framsóknarmenn, hafa nú lagt fram þáltill. um sérstaka rannsókn á þróun kaupmáttar launa og gefst þá tækifæri til að ræða þetta mál nánar, þótt það verði héðan af ekki fyrr en eftir þinghlé. En ég vil þó leyfa mér að benda á eftirfarandi atriði að gefnu tilefni vegna talna þeirra, sem hv. þm. fór með og ég vefengi út af fyrir sig ekki, svo langt sem þær ná. Það er villandi að miða við árið 1959 í þessu sambandi, því að eins og ég áðan sagði, þegar ég minntist á hinn mikla gjaldeyrishalla á því ári, bar hann því vitni, að það ástand, sem þá var, gat ekki haldizt. Til langframa er aldrei hægt að halda uppi kaupmætti launa með stórfelldum lántökum erlendis, sem að verulegu leyti eru neyzlulán, og sízt af öllu miðað við þær kringumstæður, sem þá voru fyrir hendi, þegar engir gjaldeyrisvarasjóðir voru til. Í öðru lagi vil ég leyfa mér að benda á, að vísitala framfærslukostnaðar er miklu réttari mælikvarði á þróun kjaranna en vísitala neyzluvöruverðs, en tölur þær, er hv. þm. fór með, munu byggjast á vísitölu neyzluvöruverðs, þó að mér skiljist, að eitthvert tillit sé að vísu tekið til nefskatta, því að ég hygg, að hv. 4. þm. Norðurl. v. hljóti að vera mér sammála um það, að ef kaup hækkaði t.d. um 10% og gæti hækkað svo mikið, án þess að verðlagið breyttist, en helmingur þeirrar kauphækkunar færi í útsvar og tekjuskatt, mundi það vera alveg rangt, sem samanburður við vísitölu neyzluvöruverðs mundi þá sýna, að kjörin hefðu batnað um 10%. Auðvitað hafa þau aðeins batnað um 5%, ef helmingur af þessum auknu tekjum er tekinn í útsvar og tekjuskatt. En í þeirri vísitölu framfærslukostnaðar, sem nú er notuð, er einnig tekið tillit til beinu skattanna, svo að auðvitað gefur hún réttari mynd af þróun kjaranna í heild. Þá vil ég í þriðja og síðasta lagi varðandi þetta leyfa mér að benda á, að það er ekki rétt að bera saman aukningu kaupmáttar tímakaups og aukningu þjóðartekna. Þjóðartekjurnar hafa aukizt vegna yfirvinnunnar m.a., og því hafa þær aukizt meira en kaupmáttur tímakaups. Ef meta á því, hvort launþegar hafi bætt kjör sín í hlutfalli við þjóðartekjur, er því auðvitað eðlilegra að miða við atvinnutekjur eða ráðstöfunartekjur, og sé það gert, kemur í ljós, að kaupmáttur atvinnutekna eða ráðstöfunartekna, hvort heldur er miðað við, á tímabilinu 1960–1965 hefur aukizt meira en þjóðartekjurnar. Skv. tölum Efnahagsstofnunarinnar hafa raunverulegar þjóðartekjur á þessu tímabili aukizt um 32.2% á mann, en atvinnutekjur verkamanna í Reykjavík hafa á sama tímabili aukizt um 46.2%, reiknað á föstu verðlagi, en ráðstöfunartekjur um 36%, en hvor tveggja er hærri hlutfallstala en raunverulegar þjóðartekjur hafa aukizt. Hitt er svo auðvitað rétt, að lífskjörin hafa ekki batnað sem þessu nemur, ef vinnutími hefur lengzt, þótt hitt sé annað mál, að það er erfitt að meta frádrátt vegna þess tölulega. En úr því að ég hef gert ræðu hv. 4, þm. Norðurl. e. og þær tölulegu upplýsingar, sem fram komu í henni, svo mjög að umtalsefni, vil ég ekki ljúka svo máli mínu að minnast ekki þeirra jákvæðu viðhorfa, sem í henni komu fram, og þeirra ummæla hans, sem ég tel ástæðu til að fagna, því að þrátt fyrir allt kom hjá honum fram skilningur á því, að ef verkalýðurinn á að geta vænzt árangurs í kjarabaráttu sinni, má ekki hjakka sífellt í sama farinu, nota alltaf sömu vígorðin og baráttuaðferðirnar, heldur laga sig að breyttum þjóðfélagsaðstæðum og grípa þau tækifæri, sem hverju sinni bjóðast. En það er einmitt vöntun á slíkum skilningi frá íslenzkum verkalýðsforingjum, sem öðru fremur hefur valdið því, að árangurinn í kjarabaráttunni hefur löngum verið svo magur sem raun hefur verið á, og á það ekki sízt við tvo síðustu áratugina. Hvað það snertir að knýja fram hærra kaup í krónutölu, hafa íslenzkir verkamenn að vísu met, samanborið við önnur Vestur-Evrópulönd, en það sama á því miður ekki við, ef meta á kauphækkanirnar til raunhæfra kjarabóta. Í því efni má vitna til útreikninga, sem hv. 3. þm. Reykv., Einar Olgeirsson, hefur á undanförnum þingum látið útbýta með frv., er hann hefur flutt, og bera þeir útreikningar einmitt þessu ömurlegt vitni. Tveir áfangar í baráttunni gnæfa þó þar upp úr, samkomulagið, sem núverandi forseti ASÍ, hv. 5. þm. Vestf., beitti sér fyrir til lausnar jólaverkfallinu 1952 og sætti þá miklu aðkasti fyrir af hinum svokölluðu róttæku öflum verkalýðshreyfingarinnar, og svo aftur júnísamkomulagið 1964. Það var að vísu samið þá um minni beinar kauphækkanir en oftast endranær, og í fyrra tilvikinu raunar ekki um neinar, en þær kjarabætur, sem um var samið, héldust hins vegar óskertar. Berum nú þetta saman við árangurinn af því, þegar að vísu hefur í bili tekizt að knýja fram 10–15% almennar kauphækkanir eftir langa og dýra verkfallsbaráttu, en svo hefur allt runnið út í sandinn í hækkuðu verðlagi, þannig að árangurinn í bættum kjörum hefur verið orðinn enginn, löngu áður en búið hefur verið að vinna upp herkostnaðinn við verkfallið. Það hefur verið íslenzkri verkalýðshreyfingu mikill fjötur um fót, að til þessa dags hafa þeir, sem þar hafa lengst af ráðið ferðinni, lifað og hrærzt í hinum steinrunnu kennisetningum Marxismans, sem telja sífellda verkfallsbaráttu fyrir hærra kaupi það eina, sem verkalýðnum dugi. Þessar kenningar gátu haft sitt sannleiksgildi fyrir 100 árum, þegar þær komu fyrst fram, miðað við þá þjóðfélagsháttu, sem þá voru, þegar t.d. atvinnurekendur fengust yfirleitt ekki til þess að virða verkamenn og samtök þeirra viðtals. En jafnóraunhæfar og beinlínis skaðlegar eru þessar kennisetningar sem tæki til lausnar þeim vandamálum, sem við blasa í dag. Ég vil ljúka máli mínu með því að segja, að ekki einungis árangur þeirra efnahagsráðstafana, sem í þessu frv. felast, heldur einnig flestra annarra slíkra ráðstafana er undir því kominn, að hagsmunasamtökin og þá ekki sízt launþegasamtökin taki afstöðu til þeirra á þeim grundvelli að meta á raunsæjan hátt eigin hagsmuni. Hér ber að þeim brunni, sem raunar er nú ekki orðið neitt nýtt sjónarmið, að ríkisvaldið og stéttasamtökin verða að setja sér leikreglur um sambúð sína, sem hindra það, að til átaka komi, sem báðum verða óumflýjanlega til tjóns. Slíkt samstarf, ef því nafni á að kalla, þarf ekki að byggjast á pólitískum ástum milli þessara aðila. Í lýðræðisþjóðfélagi verður aldrei tryggt, að forusta mikilvægra stéttasamtaka hafi sama pólitíska lit og ríkisstj., og vafasamt, hvort æskilegt er að gera ráðstafanir til að tryggja það út af fyrir sig, heldur verður það að byggjast á raunsæi eða því, að báðir aðilar geri sér ljóst, að án þess að taka a.m.k. að vissu marki tillit til hins aðilans getur hvorugur komið áformum sínum fram.



Herra forseti. Það er nú ljóst, að við sjáum nú þess ýmis merki, að kosningar nálgast óðum. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er eitt þeirra. Þetta frv. er í sjálfu sér ekki merkilegt, það er lítið annað en staðfesting eldri heimilda, en ef því væri hins vegar að treysta, að þessi frv.-flutningur bæri vott um sinnaskipti hjá hæstv. ríkisstj., þótt síðbúin séu, skal það ekki lastað af mér. Gildi heimildarlaga á borð við þau, sem hér er um að ræða, fer að sjálfsögðu fyrst og fremst eftir því, hvernig til tekst um beitingu þeirra og framkvæmd. Og núverandi ríkisstj, er ekki nýliði, hún er ekki að byrja sinn feril, hún hefur setið í 7 ár, og í ljósi þeirrar reynslu, sem fengizt hefur, verður ekki sagt, að henni hafi tekizt að skapa um sig það traust, að hún sé líkleg til að framkvæma heimildarlög af þessu tagi, um verðstöðvun, með farsællegum hætti. Sú spurning hlýtur að vakna í þessu sambandi, hvers vegna hæstv. ríkisstj. hafi ekki notað þær heimildir, sem hún hefur haft óumdeilanlega, til þess að framkvæma verðstöðvun, miklu fyrr, á meðan skaplegri verðlagsgrundvöllur var fyrir hendi til að festa. Sá verðlagsgrundvöllur, sem nú er gert ráð fyrir að festa, er augljóslega ekki til frambúðar. Vélbátaútgerðarnefndin hefur sýnt fram á með skýrslu sinni, sem allir hv. alþm. þekkja, að fiskverðið sé of lágt til þess að byggja áframhaldandi útgerð á þorskveiðar á. Togaranefndin hefur lýst í sinni skýrslu, að útgerðarkostnaður hvers togara sé mörgum millj. kr. meiri á ári hverju en má, til þess að endar nái saman í þeim rekstri. Fundur í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna nú nýlega hefur lýst því yfir, að gjaldþrot fjölda frystihúsa standi fyrir dyrum að óbreyttum verðlagsgrundvelli. Niðurgreiðslur vöruverðs, sem teknar hafa verið upp til þess að létta kostnaðarþrýstingi af útflutningsatvinnuvegunum, nema nú hátt í milljarð eða a.m.k. 800 millj. kr. miðað við eitt ár, og eðlileg verðmyndun í landinu er skekkt og brengluð að sama skapi. Þetta ástand segist hæstv. ríkisstj. vilja festa fram yfir kosningar, til þess að forða frá öðru verra í bili. En það er alls ekki gæfulega að þessu verki staðíð. Það er viðurkennt, að greiðsluhallalaus ríkisbúskapur, án þess að lagðir séu á nýir skattar, sé forsenda verðstöðvunar, en þau fjárlög, sem afgreidd voru hér á hv. Alþ. í vikunni, bera þess engin merki, að ríkisstj. sé verðstöðvun í huga. Tekjur eru áætlaðar nærri því heilum milljarði hærri en á fjárl. þessa árs var áætlað og þannig gert ráð fyrir áframhaldandi þenslu í innflutningnum. Samt munu þessar tekjur ekki nægja fyrir áætluðum gjöldum, og hafa útgjöld til nýákveðinna niðurgreiðslna verið felld niður úr gjaldaáætlun fjárl. fyrir seinustu tvo mánuði ársins til þess að láta endana ná saman á pappírnum. Stuðningur við útflutningsatvinnuvegina er áætlaður sé sami og verið hefur, þó að öllum sé það ljóst, að hann verður að aukast, ef útgerð á að verða nú strax á næstu vetrarvertíð. Þannig er í rauninni verulega mikill óskráður halli á fjárl., sem nú nýlega hafa verið afgreidd. Það er víst ekki of djúpt tekið í árinni, þó að sagt sé, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki tekizt vel að stjórna efnahagsmálum þjóðarinnar undanfarin ár. Með þessu frv. á nú að láta líta svo út sem um nýja viðleitni og yfirbót sé að ræða. Hæstv. ríkisstj. hefur fengið harða dóma fyrir frammistöðu sína í þessum efnum, ekki bara hjá stjórnarandstæðingum, heldur einnig hjá mönnum langt inn í sínar eigin raðir. Hún hefur ekki náð tökum á vandamálum efnahagslífsins, einkum ekki á verðlagsþróuninni. Um það er í rauninni ekki deilt, að henni hafi ekki tekizt það, heldur öllu frekar er kannske um það deilt, af hverju henni hafi ekki tekizt það. Þjóðin vill tvímælalaust breytingu á þessu og þess vegna er þetta frv. flutt, til þess að láta líta svo út sem nú eigi að fara að breyta þessu og ýta um leið vandanum á undan sér fram yfir kosningar. Það er haft eftir hæstv. forsrh. úr umr. um þetta mál í hv. Nd., að hann hafi talað um þetta frv. sem bráðabirgðaúrræði og jafnvel sem neyðarúrræði, og ég held, að hann hafi nefnt það einnig við 1. umr. þessa máls hér í þessari hv. d., - bráðabirgðaúrræði til þess að gefa mönnum tíma til að gera upp við sig, hvað gera skuli eftir kosningar. Frv. tekur þess vegna ekki é neinn hátt að rótum meinsins, það felur aðeins og í bezta falli frestar eitthvað afleiðingum af því, hvernig stefnt hefur verið. Ég vænti þess, að ég sé ekki talinn vera farinn út fyrir efni málsins, þó að ég ræði hér lítið eitt um verðbólguvandamálið eða kannske réttara sagt nokkra þætti þess. Það vandamál er svo stórt og flókið, að því verða að sjálfsögðu ekki gerð nein fullnægjandi skil í einni ræðu eða jafnvel ekki í einum umr., en því aðeins gerum við okkur grein fyrir heillegri mynd af því vandamáli, að við tökum einstaka þætti þess nokkuð til meðferðar. Verðbólguþróunin á undanförnum árum hefur verið geigvænleg og skapað margvísleg vandamál, eins og hér hefur verið nefnt af ýmsum ræðumönnum í þessum umr. og áður, og hún á að mínum dómi, hvað sem sagt verður um aflabrögð og afurðaverð, mestan þátt í þeim vanda, sem við nú stöndum frammi fyrir. Sveiflum í verðlagi, sem vissulega hljóta að koma á afurðum eins og okkar öðru hverju, hefðu atvinnuvegir okkar getað mætt, ef verðlagsgrundvöllur þeirra, verðlagsgrundvöllurinn í landinu, hefði verið þokkalegur, en verðbólgan er fyrir löngu búin að skaka og skekkja allan efnahagsgrundvöllinn í landinu og færa allt atvinnulífíð fram á yztu nöf. Niðurgreiðslur og uppbætur, sem í eina tíð voru fordæmdar og ekki taldar samrýmast þeim fínu aðferðum, sem viðreisnarmenn tíðkuðu, hafa verið teknar upp á nýjan leik og rugla auðvitað, eins og þær gera alltaf, eðlilega verðmyndun í landinu, og þær eru nú meiri en nokkru sinni áður. Rétt gengi var eitt af slagorðum viðreisnarinnar á sinni tíð. Auðvitað er það heldur ekkert nema slagorð, því að það er auðvitað ekki neitt til, sem heitir rétt gengi. Það er ekkert óhagganlegt, við hvað er miðað, þá er talað er um rétt gengi, og má miða með jafnmiklum rétti við mjög margvíslega hluti, og þess vegna var það auðvitað ljóst, að þarna var eins og fleira í boðskap viðreisnarinnar slagorð eitt á ferð. En hafi gengið 1960 verið nærrí sanni fyrir ýmsa atvinnuvegi okkar og aðstæður, er verðlagsþróunin svo breytt nú, að tæplega verður með neinum sanni sagt, að það geti þá verið jafnrétt enn þá. Og af þeim sökum hafa niðurgreiðslur og uppbætur verið teknar upp í staðinn fyrir gengisleiðréttingar til þess að létta kostnaðarþrýstingi af útflutningsatvinnuvegunum. Þessar aðgerðir eru viðbrögð gegn verðbólguþróuninni. En það, sem okkur er nauðsynlegt og að sjálfsögðu verður ekki gert nú, er að gera okkur fulla grein fyrir orsökum verðbólguþróunarinnar, skoða þann vanda niður í kjölinn, því að með öðrum hætti verður ekki fundin á honum farsæl lausn. Ég get tekið undir það, sem hv.- meiri hl. fjhn. segir í nál. sínu um þetta mál, að orsakir verðbólgunnar eru svo flóknar og margslungnar, að það er ekki auðvelt mál að meta hvern einstakan þátt þeirra, en eigi að síður er rétt og nauðsynlegt að gera þessa þætti öðru hverju að umræðuefni til þess að gera okkur ljós ýmis atriði, sem þetta snerta. Fram til skamms tíma voru skýringar hv. talsmanna stjórnarflokkanna á verðbólguvandanum ákaflega einfaldar. Þeir sögðu, að rætur verðbólgunnar væri að finna í kaupgjaldshækkunum og verðhækkunum landbúnaðarafurða, verðbólgan ætti rætur sínar í óbilgirni launþega og bænda. Nú upp á síðkastið heyrist minna um þessar skýringar, því að nú lofa þessir sömu hv. talsmenn þá hófsamlegu samninga, sem gerðir hafa verið við verkalýðshreyfinguna og bændasamtökin. Nú eru kjarasamningar nefndir nöfnum eins og júnísamkomulag og þjóðhátíðarsamkomulag, og nú er lítið talað um óbilgirni, og þá þarf að leita annarra skýringa. Ein af þeim, sem nú er haldið á lofti, er að vísu gamalkunn, en hefur verið vakin upp á nýjan leik í skýrslu Efnahagsstofnunarinnar til Hagráðs frá því í sumar sem leið, og hún er é þá leið, að mismunandi framleiðniaukning í hinum ýmsu atvinnugreinum leiði til þess, að kaup hækki í þeim atvinnugreinum, þar sem framleiðniaukningin er mest, það vilji síðan aðrir taka sér til fyrirmyndar og þeirra kaup sé hækkað að sama skapi, án þess að framleiðniaukning sé fyrir hendi í þeirra atvinnugreinum til þess að borga þessar kauphækkanir, og þannig fari þær út í verðlagið og skapi verðbólgu. Um það verður tvímælalaust ekki deilt, að bessi skýring er rétt, svo langt sem hún nær. Þarna er að finna einn af fjöldamörgum þáttum í því, hvernig verðbólgan þróast áfram. En mér virðist samt nauðsynlegt að skoða bessar skýringar eilítið betur, vegna þess að ég á. erfitt með að fallast á, að það sé eitthvert náttúrulögmál, að vandi eigi að skapast af þessum ástæðum. Síldveiðarnar og sú mikla aflaaukning, sem þar hefur orðið, hafa oft verið teknar sem dæmi í þessu sambandi. Síldveiðimenn fá vinnu sína greidda sem aflahlut, og vinnulaun þeirra eða kaupgjald þeirra, tekjur þeirra hækka því í beinu hlutfalli við vinnuframleiðnina. Þeir njóta þannig allrar þeirrar aukningar vinnuframleiðni, sem verður í þeirra atvinnugrein, án tillits til þess, þó að einhver hluti þessarar aukningar stafi af aukinni fjárbindingu eða öðrum slíkum ástæðum. En ég er þeirrar skoðunar, að það sé ekkert náttúrulögmál, sem óviðráðanlegt sé, að þetta hljóti að hafa þær afleiðingar, að verðbólga skapist í þjóðfélaginu: Það er nefnilega þannig, að til þess höfum við stjórn efnahagsmála í landinu, að leitazt sé við að skapa í landinu jafnvægi milli einstakra þátta atvinnu- og efnahagslífs og jafna út þróunarsveiflur. Þetta má að sjálfsögðu gera með ýmsum og margvíslegum hætti og misgóðum. Í þessu sambandi má benda á annað dæmi, sem er rétt að hafa í huga í sambandi við hugleiðingar af þessu tagi. Í landbúnaði hefur á undanförnum áratugum - allt síðan skömmu eftir stríðið - orðið mjög mikil aukning á vinnuframleiðninni. Sú aukning hefur að vísu, eins og í síldveiðunum, kostað talsvert fjármagn, og ef kaupgjald bændanna hefði þróazt í hlutfalli við vinnuframleiðnina með svipuðum hætti og síldveiðisjómanna, hefði kaupgjald þeirra hækkað í beinu hlutfalli við þessa framleiðniaukningu, en það hefur það ekki gert, heldur hefur það verið ákveðið í lögum allt frá því 1947, að ég held, að kaupgjald bænda skuli breytast í samræmi við kaupgjald annarra tiltekinna stétta í þjóðfélaginu. Þannig njóta bændur ekki þeirrar framleiðniaukningar, sem verður hjá þeim sjálfum, öðrum fremur, heldur njóta þeir góðs af meðalframleiðniaukningu í atvinnugreinum þjóðarbúsins öllum. Væri aukning þeirra undir meðaltalsframleiðniaukningu í þjóðarbúinu, fengju þeir hagsbætur á annarra kostnað. Væri aukning þeirra yfir meðaltalinu, nyti þjóðfélagið allt góðs af. Með þessum hætti er þarna jafnað út þessum verðbólguvaldi, sem Efnahagsstofnunin taldi mismunandi framleiðniaukningu í atvinnugreinunum vera: Nú skal ég taka það skýrt fram, að ég held, að hvorug þessara aðferða sé sú æskilegasta, hvorki að láta atvinnustéttina njóta allrar vinnuframleiðniaukningar, sem í hennar grein verður, né heldur að láta hana ekki njóta neins af því umfram aðrar stéttir þjóðfélagsins, heldur beri hvort tveggja að koma nokkuð til: þær stéttir, sem auka vinnuframleiðni sína, eiga að njóta þess öðrum fremur, til þess að þarna sé hvatning, en hins vegar á auðvitað framleiðniaukning, þó að hún komi ekki jafnt niður á öllum atvinnugreinum, að verða þjóðfélaginu öllu til nokkurs hags. En ég drep á þetta vegna þess, að það er auðvitað ljóst, að hér eru ekki á ferðinni nein óviðráðanleg náttúrulögmál. sem stjórn efnahagsmála hefur engin tök á að skipta sér af. Þegar þessar aðstæður, sem þarna var lýst, hafa orðið verðbólguvaldur í þjóðfélaginu, er um það að sakast við þá, sem efnahagsmálum þjóðarinnar stjórna: En um leið og drepið er á þetta atriði, get ég ekki látið hjá líða að drepa aðeins á aðra hlið þessa máls, því að með sama hætti eins og viðmiðunin, þegar um er að ræða tekjukröfur, verður gjarnan við þá, sem mestar hækkanir hljóta, eiga svipuð sjónarmið líka við, þegar metin er útgjaldaþörf ýmissa stétta og hópa þjóðfélagsins. Þeir, sem mest fé þurfa til framfæris, hljóta eðlilega að móta nokkuð þær kröfur, sem gerðar eru á hendur þjóðfélaginu. Og ýmsir aðrir, sem þurfa kannske ekki að standa undir sambærilegum útgjöldum, njóta þá góðs af þeim tekjuhækkunum. Þarna er um að ræða annan mismun, sem líka þarf að hafa augun opin fyrir. Dæmi um þetta eru augljóslega fyrir hendi, þar sem um er að ræða háan húsbyggingarkostnað. Við vitum það allir, að sá mikli byggingarkostnaður og hái fjármagnskostnaður, sem er í sambandi við byggingarnar, skapar útgjöld, ekki sízt hjá unga fólkinu, sem hlýtur að sjálfsögðu einnig að skapa þrýsting á tekjuþróunina eins og verðlagsþróunina. Og þetta á í rauninni ekki aðeins við um húsbyggingarkostnað, þetta á auðvitað við um allan stofnfjármagnskostnað, líka hjá atvinnuvegunum. Þeir, sem standa á gömlum merg og eiga afskrifuð atvinnutæki, þeirra aðstaða verður að sjálfsögðu allt önnur en hinna, sem eru að byggja sig upp á þessum tímum, eins og hér hafa verið undanfarin ár. En einnig ef litið er á þessa hlið málanna, sjáum við, hvaða úrslitum það ræður, hvort er í landinu stjórn á efnahagsmálunum, sem leitast við að jafna út þessar sveiflur allar, eða hvort kylfa er látin ráða kasti um öll þessi mál. Ég gæti nú haldið lengi áfram með dæmum að sýna fram á, hversu ófullnægjandi efnahagsmálastjórnin hefur verið í landinu á undanförnum árum, en ég skal neita mér um það, þar sem hv. d. er nú tímabundin, eins og okkur er kunnugt. Ég hlýt þó að vekja athygli á því, að í rauninni er þetta viðurkennt af þeim, sem gerst mega vita, því að fyrir nokkrum vikum birti Morgunblaðið grein eftir dr. Jóhannes Nordal undir fyrirsögninni „Nauðsyn sterkari hagstjórnartækja“, og hvað sem segja má um þær hugmyndir, sem þar komu fram, felst þó strax í fyrirsögninni og raunar í greininni allri viðurkenning á því, að stjórn efnahagsmálanna hefur verið ófullnægjandi. Hæstv. ríkisstj. hefur í rauninni ekki virzt þekkja aðrar lefðir til stjórnar efnahagsmála en það, sem kallað er stjórn peningamála. Vextir hafa verið hækkaðir, og sagt var, að það ætti að gera til þess að skapa jafnvægi í peningamálum, jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar eftir peningum. En jafnvægisleysið hefur aldrei verið meira á þessum sviðum en nú á undanförnum árum, eins og okkur er öllum kunnugt um. Það var látið í veðri vaka á sinni tíð, að það væri sérstaklega verið að vaka yfir hagsmunum sparifjáreigenda með þessum háu vöxtum. Ég skal taka það skýrt fram, að ef ég héldi, að hár vaxtafótur væri fyrst og fremst hagsmunamál sparifjáreigenda, mundi ég leggja meira upp úr því en ég geri, vegna þess að mér er það fyllilega ljóst, að sparnaður og sparifjármyndun er grundvöllurinn fyrir því, að við getum komið málum okkar áleiðis með skynsamlegum hætti hér í þessu landi, eins og raunar alls staðar annars staðar. En sparifjáreigendur hafa engan hag af því, að það sé á pappírnum ákveðinn hár vaxtafótur, þegar verðbólgan geisar svo áfram, að hún hækkar meira en nemur vöxtunum á ári hverju og þannig missa þeir ekki aðeins það verðgildi, sem vöxtunum svarar, heldur nokkurn hluta höfuðstólsins líka. Þetta er ekki hagsmunamál sparifjáreigenda. Hagsmunamál sparifjáreigenda er það fyrst og fremst að vera viss um að fá aftur þá fjármuni, sem þeir hafa lagt fyrir, með a.m.k. sama gildi og þegar þeir voru fyrir lagðir. Verðtrygging sparifjár er þess vegna það hagsmunamál, sem sparifjáreigendur hafa fyrst og fremst. En það hefur ekki verið mikill skilningur á þessu hjá hæstv. ríkisstj. Hér í fyrra lá fyrir hv. Alþ. frv. um verðtryggingu fjárskuldbindinga, trúi ég, að það hafi heitið, og þar var gert ráð fyrir því að taka upp verðtryggingu á vissum tegundum af fjárskuldbindingum. Af hálfu okkar framsóknarmanna var þetta frv. talið ófullnægjandi, þó að það væri að vísu lítið skref inn á þá braut, sem við töldum að ætti að fara, og við töldum, að það þyrfti að kanna það mál miklu betur en samþykkja það fljótfærnislega frv., sem fyrir lá. Frv. var m.a. sent bönkunum til umsagnar, og umsagnir bárust frá tveimur aðalbönkunum, Landsbankanum og Útvegsbankanum, sem báðir lögðu til, að málinu yrði frestað og sett í það mþn. eða n. sérfræðinga, til þess að búa það undir næsta þing, þar sem þeir töldu það mjög ófullnægjandi. En hæstv. ríkisstj. mátti ekki vera að því að bíða eftir því, að frv. yrði athugað betur í sumar. Svo mikið var þá talið, að lægi á að koma þessum hlutum í framkvæmd. Og frv. varð að lögum á síðasta Alþ. Síðan hefur ekkert um verðtryggingu heyrzt, ekki neitt, og það væri fróðlegt, ef hæstv. ráðh. vildu gera Alþ. grein fyrir því, af hverju þær heimildir, sem þarna voru samþ., hafa ekki verið notaðar. Þarna var um að ræða heimildarfrv. eins og hér, og heimildir þess hafa, að því er ég bezt veit, aldrei verið notaðar, þó að einhver ósköp lægi á að samþykkja þær og ekki hægt að fallast á till. Landsbankans og Útvegsbankans um að kanna málið litið eitt betur. En heimildirnar hafa ekki verið notaðar enn þá, og verður því ekki hægt að draga af því aðra ályktun en þá, að sú nauðsyn, sem útbásúnuð var hér á síðasta hv. Alþ. um það, að nauðsynlegt væri að gera frv. að lögum þá þegar, hafi verið hrein sýndarmennska og þetta verðtryggingarfrv.-ævintýri ríkisstj. hafi verið í tómu alvöruleysi. Hinn þátturinn í stjórn peningamála er svo sparifjárfrystingin, sem sögð er gerð til þess að draga úr eftirspurn og skapa grundvöll fyrir gjaldeyrissjóði. Við framsóknarmenn höfum oft látið í ljós þá skoðun, að við teljum, að auka beri útlán til atvinnuveganna, einkum til þess að bæta framleiðni þeirra, en eins og ég gerði grein fyrir áðan, er það einmitt mjög nauðsynlegur þáttur í stjórn efnahagsmála að bæta og jafna framleiðni milli atvinnugreinanna. Slík útlán, sem væru að mestu notuð til kaupa á tækjum og til bættrar eða aukinnar hagræðingar í atvinnuvegunum, eru ekki eftirspurnaraukandi, þó að þau kunni að ganga nokkuð út yfir gjaldeyrissjóðinn í bili. En sannleikurinn er sá, að gjaldeyrissjóðurinn rýrnar hvort eð er. Ef látið er skeika að sköpuðu með atvinnuvegina og þeir látnir líða, þannig að sparifjármyndunin í landinu minnki eða hætti að aukast, eins og raunar ýmislegt bendir til að hafi verið að ske á síðari hluta þessa árs, þá minnkar gjaldeyrissjóðurinn af sjálfu sér. Við teljum skynsamlegra, að hæfilegur hluti þess fjár, sem að baki hans stendur, sé notaður til þess að auka framleiðni atvinnuveganna til áframhaldandi gjaldeyrisöflunar og gjaldeyrissjóðsmyndunar. Auðvitað er stjórn peningamála ævinlega þáttur í skynsamlegri stjórn efnahagsmála, en líka aðeins þáttur í því. Erlendis, jafnvel í Ameríku, telja menn fullkomlega úrelt að stjórna eingöngu með aðgerðum í peningamálum. Það þarf margt fleira að koma til og þá fyrst og fremst forusta og margvísleg áhrif frá ríkisvaldinu. En til þess að ríkisvaldið geti veitt slíka forustu, þarf stefnur. En það skortir hér hjá okkur - og það er kannske alvarlegasta vandamálið, sem íslenzkt þjóðfélag á við að búa í dag, - það skortir stefnur á næstum öllum sviðum okkar þjóðlífs. Það skortir stefnur í atvinnumálum. Það skortir stefnur í opinberum framkvæmdum. Það skortir stefnur í menningarmálum. Ríkisstj. lætur skeika að sköpuðu um það. Hún vill telja mönnum trú um, að hægt sé að stjórna efnahagsþróun þjóðfélagsins eingöngu með aðgerðum í peningamálum, og fyrst og fremst leitast hæstv. ríkisstj. við að telja fólki trú um, að með því að beita stjórn á sviði peningamála frekar en á öðrum sviðum sé betur tryggt frelsið, - frelsið sem ævinlega er verið að tala um og á að vera það töfraorð trúlega, sem á að fleyta hv. Sjálfstfl. lítið sködduðum yfir næstu kosningar, þó að maður hljóti að verða að segja, að það frv., sem hér liggur fyrir, stingur óþægilega í stúf við allt þetta frelsishjal. Sannleikurinn er líka sá, að það er sífellt verið - sérstaklega af hálfu hv. Sjálfstfl. - að misnota þetta orð, misnota orðið „frelsi“. Og misnotkun þessa hugtaks getur orðið þjóðinni dýr, áður en lýkur. Ég tók eftir því í umr., sem hér voru fyrir nokkrum dögum um iðnlánasjóð og skyldu eigenda skuldabréfa iðnlánasjóðs til þess að telja þær eignir sínar fram, að hæstv. fjmrh. notaði það orðalag, að hann talaði um „frelsi undan framtalsskyldu.“ Svo tamt er hv. sjálfstæðismönnum orðið þetta hugtakabrengl, að jafnvel svo grandvar og skýr maður sem hæstv. fjmrh. flokkar það undir frelsi að þurfa ekki að telja eignir sínar fram til skatts. Hæstv. fjmrh. flokkar það með frelsi. Ég hef nú orðið nokkuð langorður um þennan þátt í máli mínu, sem snertir kannske ekki nema óbeint það mál, sem hér er til umr., en mér fannst hér um að ræða ýmis grundvallaratriði, sem rétt væri að leiða hugann að í þessu sambandi, og mér fannst rétt um leið að benda á, að þau lausatök á stjórn efnahagsmála, sem hér hafa verið að undanförnu, eiga verulegan og mestan þátt í því, hvernig komið er verðlagsþróuninni í landinu og þar með hvernig komið er fyrir útflutningsframleiðslunni. Það stendur í rauninni ekkert upp úr lengur annað en stóru síldarbátarnir og kannske síldarverksmiðjurnar. Ég minnti á það áðan, hvernig vélbátaútgerðarnefndin gerði grein fyrir því í skýrslu sinni, að til þess að tryggja áframhaldandi útgerð og þorskveiðar þurfi verðið að stórhækka. Ég minnti einnig á, hvernig skýrsla togaranefndar, sem nýlega hefur verið birt, bendir á, að það vanti milljón króna á hvern einasta togara á hverju ári, til þess að endar nái þar saman. Og það má einnig minna á, að nú fyrir nokkrum dögum ályktaði fundur í Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna um þau mál, sem þau eiga nú við að fást, og sú ályktun var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Aukafundur Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, haldinn í Reykjavík 7.–8. des., leyfir sér að vekja athygli þjóðarinnar á því, að rekstrargrundvöllur fyrir hraðfrystiiðnaðinn er ekki lengur fyrir hendi. Stórhækkaður innlendur kostnaður, samdráttur í hráefnisöflun og lækkandi verð frystra sjávarafurða á erlendum mörkuðum hafa leitt til þess alvarlega ástands, sem við óbreyttar aðstæður mun innan tíðar leiða til gjaldþrots fjölda fyrirtækja. Fundurinn telur, að verði ekki gerðar róttækar ráðstafanir af hálfu hins opinbera til leiðréttingar á rekstrargrundvelli hraðfrystihúsanna, geti þau ekki hafið framleiðslu í byrjun næsta árs. Fundurinn felur stjórn SH að ræða við ríkisstj. um lausn þessara mála og boða til framhaldsaukafundar, telji stjórn SH þess þörf.“ Þetta var ályktun hraðfrystihúsaeigenda. Þar er að vísu talað um verðfall og minnkandi afla. Ég skal í sjálfu sér ekki gera lítið úr því, að nokkur vandi kunni að steðja að af þessum sökum. Verðfallið er þó tæplega eins stór þáttur í vandanum og ýmsir vilja vera láta. Það hafa fyrr verið og verða sjálfsagt oftar sveiflur á verðlagi íslenzkra afurða erlendis. Um það, hver áhrif verðfallið hafi á framleiðsluverðmæti þessa árs, segir í skýrslu, sem Efnahagsstofnunin hefur nýlega afhent Hagráði: „Áætla má, að meðalverð útfluttra þorskafurða á árinu 1966 muni verða nálægt 10% hærra en meðalverð ársins 1965 og meðalverð skelfiskafurða um 5% hærra. Hins vegar má gera ráð fyrir, að meðalverð útfluttra síldar - og loðnuafurða verði um 12% lægra á árinu 1966 en á árinu 1965. Samkv. þessu verður framleiðsluverðmæti allra sjávarafurða á árinu 1966 um 2% lægra en það hefði orðið, ef sama verðlag hefði verið ríkjandi á árinu 1966 og á árinu 1965.“ Og nú er þess að geta, að þetta álit er samið um miðjan nóv., áður en síldarafurðirnar byrjuðu að hækka á nýjan leik, og í þessum útreikningum var gert ráð fyrir því, að síldarafurðaverðið yrði óbreytt út árið, og er því ljóst, að ástæða er til þess að ætla það, að útkoman verði nokkru hagstæðari en hér er gert ráð fyrir, og mun óhætt að gera ráð fyrir því, ef það, sem hér er sagt, er að öðru leyti rétt, að framleiðsluverðmæti allra sjávarafurða á árinu 1966 verði svipuð og þau hefðu orðið á verðlagi ársins 1965. Við verðum að gera okkur grein fyrir því, og höfum raunar vitað, hvað við vorum að gera, þegar við vorum að flytja verzlunarviðskipti okkar yfir á hina svokölluðu frjálsu markaði. Við megum þar búast við verðsveiflum og þurfum ekki að kippa okkur upp við það, þó að við verðum að horfa framan í þær öðru hverju. Ég skal auðvitað engu spá um það, hver frekari framvinda þessa máls verður, en ég hef viljað láta það koma fram, sem ég hér hef sagt, til þess að gera grein fyrir því, sem ég sagði, að meira hefur verið gert úr þessu af ýmsum en mér virðast efni standa til. Minnkandi afli er auðvitað vandamál, sem við verðum að taka föstum tökum, en við verðum þá um leið að gera okkur það ljóst, að við höfum gersamlega vanrækt þorskfiskveiðarnar mörg undanfarin ár. Í þeim atvinnugreinum hefur engin veruleg framþróun orðið nú um langt árabil og mér er óhætt að segja allan valdatíma núv. ríkisstj. Þar hefur eins og á fleiri sviðum skort alla stefnu og ríkisstj. hefur látið kylfu ráða kasti og allir hafa flykkzt á síld, því að þar virtist mönnum mest að hafa. En þó að þessi tvö atriði séu nefnd í ályktun Sölumiðstöðvar hraðfrystihúsanna, er þó fyrsta atriðið kostnaðarhækkanirnar innanlands og fyrst nefndar í ályktuninni. Verðbólgan er fyrsta orsök vandans. Hv. 1. þm. Norðurl. e., sem er orðhagur maður, eins og öllum hv. þdm. er kunnugt, hefur líkt verðstöðvunarfyrirætlunum hæstv. ríkisstj. við það, að kvikmynd sé stöðvuð og við sjáum eina stillimynd, eina kyrra mynd. Og þetta, sem ég nú hef verið að lýsa, er sú kyrra mynd, sem við eigum að hafa fyrir augum næsta árið. Og það er víst óhætt að fullyrða, að íslenzkum útflutningsatvinnuvegum nægir það ekki, það umhverfi, sem þessi kyrra mynd sýnir, til þess að þeir geti haldið áfram starfsemi sinni með eðlilegum hætti. Það er alveg ljóst, að verðstöðvun er ónóg aðgerð fyrir þá til þess að tryggja áframhald, og þarf ég ekki að leiða frekari rök að því en þegar hefur verið gert með beim tilvitnunum, sem ég hef verið með, og skal því ekki ræða það atriði frekar. Hins vegar er ástæða til þess að fara nokkrum orðum um það, hvaða líkur eru á því, að þessar verðstöðvunarfyrirætlanir takist, og hverjar muni verða afleiðingar þeirra, ef þær takast. Það er viðurkennt af öllum, sem rætt hafa þessi mál af skilningi og þekkingu, að forsendur verðstöðvunar eru, að ekki séu lagðir á nýir skattar, því að þeir mundu að sjálfsögðu velta út í verðlagið, og að greiðslujöfnuður náist hjá ríkissjóði, til þess að greiðsluhalli úr þeirri átt skapi ekki eftirspurnaraukningu, sem yrði til þess að spilla öllu saman. Þessar tvær forsendur verðstöðvunarinnar gefa tilefni til þess, að kannað sé, hvaða líkur séu á því, að þessar forsendur geti haldið áfram að vera fyrir hendi. Nú er nýlega búið að afgreiða fjárlög frá hv. Alþ. Tekjuáætlun þeirra fjárlaga er augljóslega miðuð við áframhaldandi þenslu í innflutningnum. Af innflutningnum hefur ríkissjóður langmestan hluta sinna tekna, en þær tekjur er áætlað að verði á þessu ári, ekki í fjárl. ársins, heldur nú, eins og mönnum sýnist að þróunin hafi orðið, 4300 –4400 millj. kr., eftir því sem ég bezt veit, en í fjárl. næsta árs er gert ráð fyrir, að þessi upphæð verði 4700 millj. eða 300–400 millj. kr. hærri. Ekki skal ég um það dæma, hvaða líkur eru á því, að þetta standist, en mér þykir rétt að vitna aftur í skýrslu Efnahagsstofnunarinnar til Hagráðs til þess að gefa nokkra hugmynd um það, hvernig Efnahagsstofnunin metur viðhorfið, þar sem þessi skýrsla Efnahagsstofnunarinnar hefur ekki verið birt og þess vegna væntanlega ekki í höndum nema sumra þm., en hins vegar er hún ekki neitt leyndarmál. Í skýrslunni segir m.a., þar sem verið er að tala um þróun innflutningsins á þessu ári, þar segir, að hann hafi aukizt mikið, og segir: „Á fyrsta ársfjórðungi var aukningin miðað við fyrra ár 31% , á fyrra helmingi ársins var hún 26.5% og yfir þrjá fjórðunga ársins var hún 22.2% . Sennileg áætlun um aukningu alls ársins frá fyrra ári er um 20%, þannig að upphæðin verði 5800 millj. kr. fob. Innflutningur skipa og flugvéla mun sennilega haldast lítið breyttur, um það bil 600 millj. kr. Hin mikla aukning innflutningsins á þessu ári, einkum fyrri hluta þess, skýrist að miklu leyti af því, hve seint hinar miklu síldartekjur féllu á fyrra ári, en raunverulegar greiðslur tekna og þá enn frekar notkun þeirra er jafnan nokkuð á eftir öfluninni. Samsetning innflutningsaukningarinnar virðist staðfesta, að aukningin muni hafa stafað að verulegu leyti af aukningu teknanna eða háu stigi þeirra. Af aukningu innflutnings án skipa og flugvéla í janúar–september í ár frá sama tíma í fyrra, er nam alls 830 millj. kr., nam aukning innflutnings bifreiða 186 millj., rafmagnsvéla, tækja og áhalda 109 millj. og annarra véla 184 millj., eða samtals 479 millj. kr. í þessum vöruflokkum. Aðrir vöruflokkar, sem verulegri aukningu taka, eru helzt mikið unnar vörur. Á hinn bóginn ætti innflutningur þessara vara að staðna samfara stöðnun tekna og dragast tiltölulega mikið saman við samdrátt tekna. Litlar breytingar frá fyrra ári,“ segir svo áfram, „eru áætlaðar á jöfnuði þjónustugreiðslna, þannig að viðskiptajöfnuðurinn í heild mun nokkurn veginn endurspegla breytingu viðskiptajafnaðarins og sennilega verða óhagstæður um 400 –500 millj. kr., sem fyrr segir.“ Þetta var úr áliti Efnahagsstofnunarinnar, og það, sem sérstaka athygli vekur í þessum setningum, sem ég las hér, er, að aukning innflutnings, sem á árinu hefur verið mjög mikil, var einkum á fyrri hluta ársins, en hefur farið síminnkandi, eftir því sem á árið leið, var 31% á fyrsta ársfjórðungi, 26% á fyrra helmingi ársins og 22% á fyrstu þremur ársfjórðungunum og er áætluð 20% á árinu öllu. Og annað atriði, sem athygli vekur í þessu sambandi, er það, að innflutningsaukningin hefur verið að yfirgnæfandi leyti í hátolluðum vörum, sem taldar eru upp þarna og boðað, að slíkur innflutningur muni staðna samfara stöðnun tekna og dragast tiltölulega mikið saman við samdrátt tekna. Um horfurnar í viðskiptajöfnuðinum á næsta ári í þróun útflutnings og innflutnings, - það er nauðsynlegt að geta gert sér grein fyrir tekjuáætlunum ríkissjóðs, - segir í álitinu: „Enda þótt mikil óvissa ríki um væntanlega þróun viðskiptajafnaðarins á árinu 1967, er hægt að gera sér nokkra grein fyrir horfunum. Ekki eru líkur til þess, að útflutningsframleiðslan aukist á næsta ári nema mjög lítið. Líklegt er, að útflutningsverðlag nái sér nokkuð upp aftur frá því, sem nú er,“ - þetta var um miðjan nóvember, - „en litlar líkur mega teljast á, að það nái meðalverðlagi ársins 1966. Útflutningstekjurnar virðast þá í bezta lagi geta verið óbreyttar, en munu sennilega minnka nokkuð. Ekki eru heldur horfur á neinni verulegri aukningu innflutningsins. Fremur mega þó teljast horfur á lítils háttar aukningu en innflutningurinn standi með öllu í stað eða minnki. Að þessu samantöldu virðist viðskiptajöfnuðurinn ekki geta orðið hagstæðari á næsta ári en í ár. Miklu frekar virðast horfur á, að hallinn muni vaxa nokkuð. Að öðru óbreyttu hlyti af þeim sökum að halda áfram að ganga á gjaldeyrisstöðuna.“ Í þessu, sem ég nú las, vekur það að sjálfsögóu mesta athygli, að gert er ráð fyrir því, að útflutningurinn geti ekki vaxið á næsta ári, og gert ráð fyrir því, að innflutningurinn muni ekki gera það heldur nema mjög lítið, og minnkar þá grundvöllurinn undir því, að hægt sé að áætla stórauknar tekjur ríkissjóðs. Og hitt, sem þarna vekur athygli, er það, að boðaður er meiri halli á viðskiptajöfnuðinum við útlönd á næsta ári en á þessu, og er hann þó núna 400–500 millj. kr. samkv. því, sem ég áðan las, svo að ekki er það nú björgulegt útlit. Í þessari skýrslu, sem þó er að sjálfsögðu hóflega og kurteislega rituð, eins og Efnahagsstofnunarinnar er von og vísa, er samt beitt gagnrýni á fjármálastjórn hæstv. ríkisstj. Þar segir m.a. orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Á undanförnum árum hefur verið ljóst, að sú stefna,“ - þ.e. stefnan í fjármálum, „hefði þurft að vera aðhaldssöm og vega að nokkru á móti þessum áhrifum frá ört vaxandi útflutningstekjum og mikilli fjárfestingarhneigð. Yfirleitt hefur þó ekki verið stefnt lengra en að því að ná greiðslujöfnuði í búskap ríkisins.“ Þetta segir Efnahagsstofnunin. Það hefur ekki verið stefnt lengra en að því að ná greiðslujöfnuði, og öllum er okkur kunnugt um, hvernig það hefur tekizt, a.m.k. sum árin, í stjórnartíð hæstv. ríkisstj., þá ekki sízt kosningaár eða ár, þar sem afleiðingarnar af fjármálastefnu kosningaáranna skrást til bókar. Þá kem ég að því að gera grein fyrir því, sem Efnahagsstofnunin segir, - og skal nú stytta mál mitt, - um líkurnar á því, hvernig afkoma ríkissjóðs verði á næsta ári. Um það segir m.a. þetta, fyrst um þetta ár: „Allar horfur eru á mjög bættri afkomu ríkissjóðs á yfirstandandi ári.“ Síðan er gerð nokkur grein fyrir því. En síðan segir áfram: „Ekki horfir að sama skapi vel um greiðslujöfnuð ríkisins á næsta ári.“ Ég skal ekki rekja þessa umsögn lengra, vegna þess að ég vil ekki tefja tímann fyrir hv. d. Ég vil aðeins láta nægja að vekja athygli á því, að Efnahagsstofnunin lýsir því þarna yfir, að það horfi ekki vel um greiðslujöfnuð ríkisins á næsta ári. En ef hann ekki næst, er boðað, að verðstöðvuninni sé stefnt í tvísýnu, eins og raunar er augljóst. Fjárl. hafa nú nýlega verið afgreidd með 2 millj. kr. greiðsluafgangi, - fjárlög, sem hafa niðurstöðutölur upp á um það bil 5000 millj. kr., þar er afgangur upp á 2 millj. Og þó vantar inn á þessi fjárlög útgjöld í stórum stíl, þó að tekjurnar séu fram taldar sjálfsagt allar. Það vantar nýákveðnar niðurgreiðslur fyrir tvo seinustu mánuði ársins, þannig að tekjuárið er þar 12 mánuðir, en gjaldaárið bara 10. Og þar er ekki gert ráð fyrir meiri stuðningi við útgerðina en verið hefur, og allir vita, að aukinn stuðningur verður að koma til, þó að hæstv. ríkisstj. stingi höfðinu í sandinn og vilji ekki horfast í augu við það, a.m.k. ekki í bili. Og hvað tekur svo við? Í nóv. er þrotið það fé, sem er til ráðstöfunar til þess að halda verðlaginu niðri, og verður þá búið að ráðstafa tekjunum fyrir það tímabil, sem eftir er af árinu. Reykjavíkurbær boðar það í sinni fjárhagsáætlun, að hún muni tekin til endurskoðunar eftir kosningarnar á miðju ári, og allir geta sjálfsagt rennt grun í, hvað það þýðir. Það er því ljóst, að verðstöðvuninni verður hætt í nóv., vegna þess að þá er þrotið niðurgreiðsluféð, og verður þá annaðhvort, ef þeim verður haldið áfram, að koma til greiðsluhalli eða nýir skattar, sem hvort tveggja eyðileggur verðstöðvunarstefnuna. Menn geta því fullkomlega gert sér ljóst, hvaða holskefla á að ríða yfir, þegar þar að kemur. Hæstv. forsrh. sagði það hér í gær eða fyrradag, þegar hann var að ræða um byggingu verzlunarhúsa, að skýringuna á þeim væri að finna í því, að þegar höft væru afnumin, yrði nauðsynlegt að fullnægja þörfum, sem áður hefði ekki verið hægt að fullnægja, og þá riði holskefla yfir. Væntanlega hefur hæstv. forsrh. einnig íhugað það, hvaða holskefla muni ríða yfir, þegar niðurgreiðslur, sem hafa verið síauknar til þess að halda verðlaginu niðri, eru afnumdar. Ég hygg, að sjaldan hafi slík verðbólguholskefla verið boðuð svo örugglega og með svo löngum fyrirvara sem nú er gert. Það væri freistandi að ræða hérna einnig um framkvæmd verðstöðvunarinnar, hvernig menn hyggjast framkvæma hana. Ég skal nú vera stuttorður um það, því að tíminn líður, og það er ekki ætlun mín að lengja umr. að þarflausu. Það er ekki gert ráð fyrir því í sambandi við þessi lög og framkvæmd þeirra, eftir því sem maður hefur frekast heyrt, að eftirlit með verðlagi verði sérstaklega aukið, og hæstv. forsrh. sagði hér við 1. umr. þessa máls, að verðstöðvun yrði ekki, nema almenningur vildi, hann yrði að fylgjast með þessu, fólkið yrði að kæra. Hér er vissulega mikill vandi lagður ú hendur hins almenna neytanda. Og mér er nú spurn, hvaða möguleika hinn almenni neytandi hafi yfirleitt til þess að vita með vissu, hvaða verðlag var á hverri einstakri vöru í hverri einstakri búð hinn 15. nóv. 1966. En auðvitað, og það skal ég fallast á með hæstv. forsrh., er það afar þýðingarmikið atriði í sambandi við alla verðlagsþróun, að hinn almenni neytandi sé fullkomlega vakandi fyrir því, sem er að gerast. Og ég held, að það sé satt bezt sagt, að íslenzkir neytendur hafa ekki verið nægilega vakandi í þessum efnum á undanförnum árum. Ég þykist vita, að það mundi vera margt öðruvísi í íslenzkum verðlagsmálum, ef neytendur hefðu almennt lagt sig meira fram um að fylgjast vel með þessum málum. En af hverju hafa þeir ekki gert það betur en raun ber vitni? Skýringarnar á því er sjálfsagt að finna í þeirri fjármálalegu lausung, sem fylgir óðaverðbólgunni. Og það bætist fleira við. Þegar verðlagseftirlit hefur verið til langframa, geri ég ráð fyrir, að fólki sé gjarnt að treysta nokkuð á það. Ég álít þess vegna, að núna, þegar á að gera sérstakar ráðstafanir til verðlagsstöðvunar, beri ríkisvaldinu að taka afleiðingunum af því, hvernig ástatt er í þessum málum, og það beri að herða verðlagseftirlitið til þess að tryggja framkvæmd þessarar stefnu. Það verður að taka afleiðingum af því, að það er búið að spilla heilbrigðum viðbrögðum hins almenna neytanda í þessum efnum með langvarandi verðbólguþróun og verðlagseftirliti, og þess vegna ber að auka verðlagseftirlitið, þegar á að framkvæma sérstök átök eins og þau, sem nú er látið í veðri vaka að eigi að framkvæma, en ekki treysta á neytendurna, þó að þetta sé vissulega mikið og eitt af þeirra mestu hagsmunamálum, og láta sér það síðar að kenningu verða að haga verðlagsmálum og fjármélum í þjóðfélaginu þannig, að heilbrigðu mati almennings á verðlagi og verðmætum sé ekki spillt. Herra forseti. Alþýðusamtökin hafa varað sterklega við sýndarmennsku í verðlagsmálunum. Miðstjórn Alþýðusambandsins hefur skrifað hæstv. ríkisstj. bréf, þar sem gerð er grein fyrir ályktun miðstjórnar Alþýðusambandsins um kjaramál og viðhorfum verkalýðshreyfingarinnar til þessara mála. Ég skal ekki fara ýtarlega út í að rekja þetta bréf, sem er nokkuð langt, en leyfi mér að lesa niðurlag þess, þar sem segir: „Síðast, en ekki sízt er í ályktuninni skýlaus yfirlýsing, um stuðning verkalýðssamtakanna við sérhverjar raunhæfar aðgerðir, er varanlega geti dregið úr dýrtíð og verðbólgu, sem styrki grundvöll höfuðatvinnuveganna og tryggi launþegum réttláta hlutdeild í þjóðartekjum. Er þetta staðfesting á margyfirlýstri stefnu verkalýðssamtakanna í dýrtíðarmálum. En ekkert er fjær sanni en að verkalýðshreyfingin leggi með þessu blessun sína yfir sýndartilburði og yfirbreiðsluaðferðir, sem ekki grípa á sjálfu verðbólguvandamálinu, heldur miðast við það eitt að halda skráðri vísitölu í skefjum á yfirborði. Við slíkum vinnubrögðum í þessu erfiða þjóðfélagsvandamáli varar verkalýðshreyfingin alvarlega og tekur afstöðu gegn hvers konar haldlausum kákráðstöfunum. Verði reyndin sú um framkvæmd á frv. ríkisstj. til l. um heimild til verðstöðvunar og því fáist ekki breytt í raunhæfara horf með þeirri afleiðingu, að dýrtíðin verði ekki stöðvuð, lýsir verkalýðshreyfingin ábyrgðinni af því á hendur ríkisstj. einni saman.“ Þetta var aðvörun miðstjórnar Alþýðusambandsins um það, að verkalýðsfélögin vöruðu við því, að beitt yrði haldlausum kákráðstöfunum og notaðir sýndartilburðir og yfirbreiðsluaðferðir í þessum efnum. Því miður bendir hins vegar margt til, að svo sé einmitt með þetta frv. Það veltur að vísu allt á framkvæmd þess, en afgreiðsla fjárl., feluleikurinn með nauðsynlegan stuðning við útflutningsatvinnuvegina og annað, sem fram hefur komið í sambandi við þetta mál, bendir til þess, að hæstv. ríkisstj. sé lítil alvara með varanlegar aðgerðir í þessum efnum. Það er því réttast, að stuðningsflokkar hennar beri einir ábyrgð á þessu máli. Við munum halda áfram, framsóknarmenn, að vinna að því, að vandamálin séu tekin raunhæfari tökum. Stjórnleysið í þjóðfélaginu og ekki sízt í efnahagsmálum er alvarlegt vandamál, sem þjóðin á nú við að stríða. Það er táknrænt um þau vinnubrögð, sem segir í skýrslu Efnahagsstofnunarinnar frá því í sumar, þar sem rætt er um nauðsynlegar, veigamiklar aðgerðir í íslenzkum atvinnumálum. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: „Ekki hefur gefizt ráðrúm til að hrinda aðgerðum af þessu tagi í framkvæmd nema að litlu leyti. Bæði fyrirtækin og stjórnarvöld hafa verið of önnum kafin við að glíma við afleiðingar tekju- og verðlagsþróunarinnar, jafnharðan og þær hefur að höndum borið, til þess að geta látið verkefni af þessu tagi sitja í fyrirrúmi.“ Þetta er óhrjáleg lýsing á því, hvernig kraftarnir fara til einskis í árangurslausri glímunni við þessi verðbólguvandamál. Við teljum á því mikla nauðsyn, að það sé tekið á rótum þessa meins í stað þess að hylma yfir afleiðingar þess. Og við álítum, að það sé svo alvarlegt ástand framundan, ef svo heldur áfram sem horfir, að nauðsynlegt sé að sameina viðleitni sem flestra pólitískra og stéttarlegra afla til þess að grípa að rótum þessara meina, sem tröllríða þjóðfélaginu. Það er ekki, eins og ég nefndi áðan, um það deilt, hvort ríkisstj. hafi tekizt eða ekki tekizt vel að ráða við þennan vanda: Það er um það deilt, af hverju henni hafi ekki tekizt það. Stjórnin leitar sífellt að afsökunum. Viðhorf hennar og hugsun mótast af þeirri leit. Og ég skal í rauninni ekki fortaka það, að andstæðingar stjórnarinnar leiti nokkuð að ádeilum á hana og þeirra málflutningur mótist að einhverju leyti af því. En svo mikill vandi getur skapazt í þjóðfélaginu, að nauðsynlegt sé að sameina sem flesta krafta þjóðfélagsins til þess að ráðast gegn honum. Ég ber ekki mikið traust til hæstv. ríkisstj. Ég orða það svo, af því að það er kurteislegra en að segja: Ég ber ekkert traust til hennar um framkvæmd þess máls, sem hér liggur fyrir, en á því veltur, hvers virði það er. En ég mun þó ekki og við framsóknarmenn setja fótinn fyrir það, að ríkisstj. fái staðfestar þær heimildir, - sem hún hefur nú flestar haft fram að þessu, - sem farið er fram á í frv. þessu, en við viljum enga ábyrgð bera á framkvæmd þess í hennar höndum.



Herra forseti. Ég mun ekki nú við upphaf ræðu minnar gera mikið að umtalsefni framsöguræðu hv. frsm. meiri hl. fjhn., þó að vissulega væri margt í þeirri ræðu, sem vert væri að athuga í góðu tómi og skoða niður í kjölinn. Ég mun koma inn á sum þau atriði, sem hann gerði að umræðuefni, síðar í minni ræðu, en vil nú til að byrja með aðeins taka nokkur atriði úr hans ræðu til meðferðar og þá fyrst þá miklu glímu, sem hann háði við þá fullyrðingu, sem hann sagði að ég hefði haft hér í frammi, að verkamenn hefðu fengið of lítinn hluta af vexti þjóðartekna. Ég held, að hv. ræðumaður muni sannfærast um það af lestri minnar ræðu, að á þetta minntist ég ekki í ræðu minni. Þetta er að vísu mín skoðun, sem ég hygg að megi færa mikil rök að, ef allar tölur um þetta tiltækar eru teknar til athugunar, en það verður að viðurkennast, að þar skortir mörg gögn um, til þess að á þetta verði ótvíræður dómur lagður, og það gerði ég ekki heldur í minni ræðu. Hitt sagði ég, og því reyndi hv. ræðumaður ekki að mótmæla, að vinnulaun fyrir eðlilegan og hóflegan vinnudag, fyrir dagvinnu, mældu verkafólki ekkert af þeirri þjóðarteknaaukningu, sem hér hefði orðið síðustu árin. Það voru mín orð, og við þá fullyrðingu hefði hv. ræðumaður átt að glíma, ef hann vildi ræða málíð málefnalega, eins og hans er yfirleitt vandi. En til þess treysti hann sér ekki og ekki heldur til að vefengja þær tölur, sem ég fór með um þetta efni. Og ég vil taka það fram varðandi þær tölur, sem ég hafði hér um þetta efni í minni ræðu við 1. umr. málsins, að þá skorti þó veigamikla skýringu, þá, að frá þessum tölum hefði raunverulega þurft að draga rúmlega 9%, til þess að það kæmi út, hver kaupmáttur dagvinnulaunanna væri nú, því að um rúmlega 9% af því kaupi, sem verkamenn nú hafa á tímann, er fengið með dagvinnustyttingunni, þannig að kaupmáttur dagvinnulaunanna, eins og þau eru núna, hefur stórlækkað frá 1959. Það eina, sem hv. ræðumaður sagði til þess að reyna að gera minna úr þessum tölum mínum, sem ég held að séu óyggjandi, a.m.k. getum við sagt svo langt sem þær ná, er það, að vísitalan væri miklu réttari núna. Ég verð að segja, að ég skil þetta ekki fullkomlega. Það má segja, að það sé einhver meinloka í mér, en hér er miðað við nákvæmlega sömu vísitöluna 1959 og nákvæmlega miðað við sömu vísitöluna að sjálfsögðu bæði árin. Það er að vísu rétt, að það er miðað við sömu neyzluvenjur 1952 og nú í dag, og það er rétt, að þær hafa breytzt. Ég mun koma inn á það atriði málsins síðar, sem ég tel hafa verulega þýðingu í sambandi við þetta mál, en hinu verður ekki fram hjá gengið, að þetta er sá eini mælikvarði, sem við höfum. Við verðum auðvitað að taka allar vísitölur með fyrirvara. Þær sýna aldrei nema í bezta falli meðaltöl, en innifela langt frá því allan sannleikann. Þær geta aldrei gert það. Og það vitum við, bæði ég og hv. frsm. meiri hl., jafnvel. En þegar þeir aðilar, sem um hlutina deila, hafa komið sér saman um ákveðna viðmiðun, ber að hafa hana í heiðri, og það hafa menn gert í þessu tilviki, og þá á ekki heldur að vera að vefengja það og gera lítið úr því, hvaða vísbending það er um þróun málanna. Þá sagði hv. ræðumaður einnig, að þetta væri ekki að marka, vegna þess að 1959 hefði ríkisbúskapurinn út á við verið rekinn með gjaldeyrishalla. Ég veit ekki betur en hann sé rekinn með gjaldeyrishalla núna einnig. Ég veit ekki betur en allt útlit sé fyrir eða hafi verið til skamms tíma, að það verði stórkostlegur halli á greiðsluviðskiptunum við útlönd. Ég verð þá leiðréttur, ef það er ekki rétt, þannig að þar hallast ekkert á við samanburðinn milli þessara tveggja ára. Þá ræddi hann nokkuð um þær tölur, sem ég hafði fært fram hér til stuðnings þeirri fullyrðingu minni, að hlutur verzlunarinnar hefði stóraukizt í þjóðarbúskap okkar. Ég mun koma nánar inn á það síðar. En samanburður sá, sem hann var hér með, t.d. við auðugasta land veraldarinnar, Bandaríkin, og okkur í þessu sambandi, hefur að mínu viti ekkert gildi og ekki heldur þó að hann leiti til Thailands til samanburðar í þessu sambandi. Það, sem auðvitað hefur þýðingu í þessu sambandi, er sú þróun, sem hefur hér orðið á stuttum tíma. Og hv. ræðumaður gat auðvitað ekki, vegna þess að það er sjálfsagt ekki mögulegt fyrir hann, a.m.k. hafði hann ekki þrátt fyrir mikla þekkingu tök á því að færa fram samanburðartölur, sem sönnuðu, að nokkur viðlíka þróun hefði átt sér stað í nokkru landi eins og hér, að 30–40% af virku, nýju vinnuafli þjóðarinnar hefði á örfáum árum horfið til þessarar einu tegundar þjónustustarfa, þ.e.a.s. verzlunar og viðskipta, því að það er vitanlega ekki nema ein grein þjónustustarfanna. Ég verð að biðja hv. ræðumann afsökunar á því, að ég greip hér fram í fyrir honum varðandi eitt atriði, sem hann gerði að umtalsefni, svokallaða nefnd til að rannsaka milliliðagróðann, sem var samþ. hér að frumkvæði sjálfstæðismanna fyrir mörgum árum. En þrátt fyrir mikla þekkingu brast hv. þm. þekkingu á því máli, sem hann þar var að tala um. Ég hef þar frá fyrstu hendi þær heimildir, að skýrslan var unnin af þeim hæfa starfsmanni, sem hann tilnefndi, og n. var starfandi og fylgdist með því verki hans í 1 eða 2 ár. Þessi skýrsla var fullgerð og var síðast, þegar til er vitað, í höndum formanns þessarar n., sem er núv. viðskmrh., en síðan hún komst í hans hendur, hefur aldrei til þessarar skýrslu spurzt. 

En vinstri stjórnin var enn við völd, þegar þessari skýrslu var skilað.

Já, viðskmrh. núv. hæstv. var líka í vinstri stjórninni, og hann hefur kannske haft einhver áhrif á það.  Ég mun ekki gera fleiri atriði í ræðu hv. frsm. meiri hl. að umtalsefni að svo stöddu. Ég mun koma að sumum þeim atriðum, sem hann ræddi um, síðar í minni ræðu, sem ég ætla mér að reyna að hafa ekki mjög langa, vegna þess að samkomulag hefur orðið um að reyna að ljúka þessari umr. núna um kl. 6.30. Enda stendur svo á, að ég hef lýst skoðun minni um þetta frv., um öll höfuðatriði þess, við 1. umr., og ég ætla ekki að endurtaka neitt af því, sem ég sagði þá, eða a.m.k. það minnsta, sem komizt verður af með. En ég held, að þær umr., sem hér hafa farið fram, sérstaklega við 1. umr. málsins, hafi sýnt alveg greinilega, hver höfuðágreiningurinn er, annars vegar milli okkar Alþb.-manna og hins vegar milli talsmanna hæstv. ríkisstj. varðandi verðlagsmálin. Það, sem við viljum gera í þeim málum, er, að það sé varanlega til staðar virkt verðhömlunarkerfi, að verðlagsákvæðum sé beitt, ég vil ekki segja í hverju einasta tilviki, en eins mikið og nokkur skynsemi er í, og til þess að hafa þessi mál alltaf undir eftirliti stjórnvalda. Skoðun núv. hæstv. ríkisstj. er hins vegar sú, að það beri aðeins að skoða verðlagshömlur sem tímabundin bráðabirgðaúrræði, og ég held, að ég fari rétt með það, að síðast var hæstv. forsrh. farinn að tala um þetta sem neyðaraðgerðir, sem aðeins eiga að standa örstuttan tíma. Og þessum neyðaraðgerðum á að meira eða minna leyti að stilla gegn kjarabótabaráttu verkalýðshreyfingarinnar, a.m.k. áróðurslega, eins og nú hefur verið gert, bæði í umr. hér á Alþ. og ekki sízt í blöðum hæstv. ríkisstj. Það er að vísu rétt, að hæstv. forsrh. hafði þann fyrirvara á, að það gæti komið til, sem ekki var skilið öðruvísi en til greina gæti komið, að einhverjar kaupbreytingar yrðu til hækkunar og kjarabætur. Það ber að virða og viðurkenna. En hins vegar hefur aðalmálgagn hans tekið alveg tvímælalaust af skarið í hverjum leiðaranum á fætur öðrum undanfarna daga um það, að þær verðlagshömlur, sem ríkisstj. ætli sér nú að beita, séu algerlega háðar því, að engar kaupbreytingar verði til hækkunar. Ég hef hérna úrklippu úr einum þessara leiðara, þannig að það fer ekkert á milli mála. Ég vil spyrja: Ef það er meining hæstv. ráðh., að það geti vel komið til greina, að verkalýðshreyfingin fái fram nokkrar kjarabætur þrátt fyrir þessa verðstöðvun, hvers vegna lætur hann þá aðalmálgagn sitt túlka málin á þennan veg, sem gert er? En það er ekki að sjá, að hann hafi talið það ómaksins vert að leiðrétta skrif ritstjóra sinna í þessu efni, og hæstv. ríkisstj. virðist láta sér það vel líka, að málin verði túlkuð á þennan veg. Okkar skoðun er hins vegar sú, að verðhömlunarkerfið eigi að vera einn þátturinn í því að bæta kjör fólksins, en ekki mál, sem á að stilla gegn kjarabótabaráttunni. Við teljum einmitt mesta þörf á því að beita verðhömlum, þegar kaupbreytingar hafa átt sér stað vegna reynslu okkar, - einmitt vegna reynslu okkar af því, hvernig kaupbreytingar hafa verið misnotaðar í sambandi við verðlagsmálin og notaðar sem skálkaskjól fyrir milliliðina og fyrir braskarana til þess að hækka verðlag á hvers konar vörum og þjónustu. En undir þessum kringumstæðum virðist hæstv. ríkisstj. alls ekki vilja hafa neinar hömlur. Það er aðeins, þegar þeim verður beitt, a.m.k. áróðurslega, gegn kjarabótabaráttu verkalýðssamtakanna, sem þær eiga að vera í gildi, og það á að stilla þessu sem andstæðum hlutum, verðstöðvunarstefnu og kjarabótum. Við hins vegar viljum stilla þessu saman sem hlutum, sem eiga fullkomlega samleið og þurfa að eiga samleið. Í þessu held ég, að sé fólginn meginskoðanamunur okkar Alþb: manna og hæstv. ríkisstj. á verðlagsmálunum. Það hefur hér verið rætt nokkuð mikið um áhrif þeirrar frelsisstefnu, sem ríkt hefur í verðlagsmálunum á undanförnum árum. En ég held, að það fari ekki á milli mála, að reynsluna um þau megi taka saman í stuttu máli á þann veg, að í fyrsta lagi hafi verðlag á hvers konar vörum og þjónustu alltaf verið í toppi miðað við það, sem leyft hefur verið, og miðað við það, sem rýmkað hefur verið í hverju einstöku tilfelli. Það hefur verið notað til hins ýtrasta, í öðru lagi, að álagning hafi þess vegna alltaf hækkað, ef verðlagsákvæðin hafi verið rýmkuð að einhverju leyti, í þriðja lagi, að ef vara og þjónusta hefur verið gefin frjáls undan verðlagseftirliti, hafi hún farið hækkandi strax og síðan hækkandi ár frá ári smám saman, og í fjórða lagi, að aukið frelsi hafi mjög stutt að því, að kaupsýslumenn hafi haft meiri eða minni samtök um lágmarksálagningu, og þess vegna verið reynt í sífellt ríkari mæli að útiloka alla raunverulega samkeppni.

En ætli Sambandið hafi verið aðili að þeirri samkeppni?

Ég kem aðeins seinna að því að ræða það mál, hvernig staða samvinnuhreyfingarinnar er í þessu, og læt það bíða, en ég skal minnast þess, áður en ég vík hér úr ræðustólnum. Þessum staðreyndum um það, hvernig álagningarfrelsið hefur verið notað, held ég, að sé yfirleitt ekki neitað. Og ég hef ekki í þessum umr. heyrt nema eitt svar við þessu, hvernig frelsið hafi reynzt, að þó að álagningin hafi hækkað, sanni það ekkert um það, að varan hafi hækkað. Ég verð nú að segja, að mér finnst þetta svar vera nokkuð mikið út í hött, en það er auðvitað rétt, svo langt sem það nær, því að fleiri þættir eru auðvitað í verðmynduninni en álagningin. Þar getur auðvitað innkaupsverð og ýmislegt fleira, tollar og annað því um líkt ráðið nokkru um. En ég held, að hækkuð álagning hljóti alltaf að sanna eitt alveg óvefengjanlega, og það er um það, sem málið snýst. Það er, að verzlunin og milliliðirnir eru að taka til sín aukinn hlut. Það er kjarni málsins, og því held ég, að sé næsta erfitt að neita. Og ef hækkuð álagning þýðir þetta, sem ég held hiklaust fram, hlýtur það einnig að þýða það, að hinn aukni hlutur milliliðanna í verðmynduninni, um leið og hann stækkar og vex, er það auðvitað á kostnað annaðhvort annarra atvinnugreina, annarra aðila að efnahagslífi þjóðarinnar eða þá almennings eða hvort tveggja. Hv. frsm. meiri hl. fjhn. greip fram í fyrir mér og spurði um, hvað ég áliti um kaupfélögin í sambandi við þetta. Og hæstv. forsrh. hafði áður sagt eitthvað á þá leið, að hann drægi það í efa, að hagur verzlunarfyrirtækja yfirleitt væri slíkur að yfir því þyrfti að sjá nokkrum ofsjónum. Ég held, að þetta sé nokkurn veginn rétt eftir haft. Og það er spurt í þessu sambandi: Eru kaupfélögin eða Samband ísl. samvinnufélaga rekin með gróða? Ég vil nú fyrst auk þeirra dæma, sem ég tók um þensluna í verzlunarbákninu, benda á það, að þegar t.d. eitt aumt bílaumboð getur byggt hús fyrir 100 millj. kr., er af einhverju að taka, þegar Hafliði kemur allur til. En aukin þensla í verzluninni, aukið fólkshald í verzluninni og aukin fjárfesting í verzluninni sannar auðvitað ekkert um það og segir ekkert til um það, hver gróðinn verður hjá einstökum fyrirtækjum, þrátt fyrir það, þó að þessi þensla reynist sífellt þyngri byrði á þjóðfélaginu. Ég skal þess vegna ekki fullyrða allt of mikið um þetta, en mörg sólarmerki þykja mér vera á lofti um það, að gróði margra verzlunarfyrirtækja, sérstaklega í innflutningi, sé gífurlegur. T.d. þetta dæmi, sem ég nefndi, og skattskrárnar tala sínu máli þrátt fyrir það, að það er a.m.k. á því sterkur grunur, að þar komi ekki öll kurl til grafar. Ég fullyrði þess vegna, að fjöldi af verzlunarfyrirtækjum, sérstaklega í innflutningi, er rekinn með ofsalegum gróða. Það er augljósara en um þurfi að deila. Ég veit ekki betur en mörg kaupfélög hér í landinu þrífist ákaflega vel. Í minni heimabyggð, held ég, að kaupfélagið sé það fyrirtækið, sem skilar einna mestum efnahagslegum árangri og græðir mest á hverju ári. Um það vitna þess reikningar. Hitt er annað mál, að ég ætla ekki að taka neitt í forsvar, hvernig öll kaupfélög í landinu eru rekin eða Sambandið yfirleitt. Það kann að vera, að það sé háð mikilli gagnrýni, hvernig sá rekstur er. En þar er yfirleitt alls ekki um að ræða hrein verzlunarfyrirtæki eða hrein neytendafyrirtæki. Þar er um að ræða fyrirtæki, sem mörg hver standa í umfangsmiklum atvinnurekstri, eins og t.d. í útgerð og í frystiiðnaði, atvinnugreinum, sem hafa ekki alltaf verið reknar með miklum gróða á undanförnum árum og jafnvel við þau skilyrði, að um stórkostleg töp hafi verið að ræða. Þessi samtök veita margs konar þjónustu almenningi, sem kaupmannastéttin veitir ekki almennt, og koma þess vegna ekki til neins samanburðar í þessum efnum. Helzt væri hægt að segja, að Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis væri hér eitthvað til að miða við. En ég vil þá líka minna á það, hvernig að þeirri stofnun hefur verið búið. Hvað hefur Reykjavíkurborg t.d. úthlutað Kaupfélagi Reykjavíkur og nágrennis mörgum lóðum í þeim nýju hverfum, sem hafa verið að skapast í Reykjavík á undanförnum árum og áratugum? Það hefur ekki fengið eina einustu lóð enn í dag hjá Reykjavíkurborg. Það hefur orðið að sæta afarkostum í sambandi við að koma upp húsnæði fyrir sína starfsemi. Og um tíma var þetta fyrirtæki rekið í fullum fjandskap samvinnuhreyfingarinnar í landinu og m.a. sett upp stórfyrirtæki hér í miðbænum af SÍS því til höfuðs. Þrátt fyrir þetta hygg ég, að það hafi sannazt, að rekstur Kaupfélags Reykjavíkur og nágrennis hafi verið góður undanfarin ár og sjaldan eða aldrei betri. Hv. frsm, meiri hl. fjhn. gerði lítið úr þeim tölum, sem ég fór hér með um aukna fjárfestingu í verzluninni, og hann gerði einnig lítið úr því, sem ég sagði um mannfjöldaaukninguna. Ég tel, að þessar tölur hafi þó verið mjög athyglisverðar og verið bein sönnun um þá gífurlegu þenslu, sem þarna hefur verið um að ræða. Og ég vil spyrja enn og aftur, af því að hann er farinn að fara í samanburð við aðrar þjóðir: Hvar eru dæmi um þetta? Hvar eru dæmi um það, að fjárfestingaraukning í verzluninni hafi verið ferföld á við höfuðatvinnugreinarnar? Hvar eru dæmi um það, að 30–40% af virkri mannaflaaukningu þjóðarinnar hafi farið í þessa milliliðastarfsemi? En það er hægt að tína fram fleiri dæmi, ef menn óska eftir. Ég hef gert mér það til gamans að athuga, hvernig álagningargrundvöllurinn einn hefur verið að breytast nú undanfarin ár, sá grundvöllur, sem verzlunin byggir álagninguna og þar með sinn hluta af þjóðartekjunum á. Þetta hefur breytzt þannig, að árið 1959 var vöruinnflutningurinn að viðbættum opinberum gjöldum 1870 millj., en á árinu 1965 var vöruinnflutningurinn að viðbættum opinberum gjöldum, þ.e.a.s. álagningargrunnur verzlunarinnar, orðinn 6926 millj. eða hafði hækkað um 269%, þ.e.a.s. nærri því ferfaldazt. Það hefði að vísu þurft að fara í 300% til þess að um ferföldun væri að ræða, en þarna skakkar ekki miklu. Ef við gæfum okkur það nú, að heildsöluálagning væri 10% að meðaltali og smásöluálagning 30%, - nú vil ég ekkert segja um, hvað þær tölur eru réttar, en ég skal nota þær í báðum tilvikum og ekki þannig, að það geti haft nein áhrif, hvort þær tölur eru út af fyrir sig réttar eða rangar, þegar meginniðurstaða mín af þessari athugun er skoðuð, - þá verður hlutur verzlunarinnar 1959 eftir þessari reikningsaðferð 804 millj. kr., en árið 1965 miðað við sömu reikningsaðferð 2978 millj., nærri 3 milljarðar. Og ef við athugum nú þessa þróun aftur í sambandi við aukningu þjóðartekna, fáum við það út úr dæminu, að álagningin hafi verið úrið 1959 11.2% miðað við þjóðartekjur, en á árinu 1965 18.5%, þ.e.a.s. hækkunin miðað við vöxt þjóðartekna hefur orðið 65% é þessum árum. Ég veit ekki, hvað út úr því dæmi kæmi. Ég vil taka það fram, að þarna skiptir auðvitað engu máli, þegar þessar tölur eru athugaðar, þessi megin niðurstaða, hverri álagningarprósentu er gert ráð fyrir, því að það er sama, þó að ég gerði ráð fyrir, að hún væri 1% í báðum tilfellunum, kæmi það sama út í samanburðinum við þjóðartekjurnar, og það hygg ég, að menn skilji. En ef við bætum svo við allri þeirri auknu álagningu, sem verzlunin hefur áreiðanlega tekið í sinn hlut á þessum árum, hygg ég, að það muni ekki vera ákaflega fjarri, að það fari að nálgast það, að hlutur verzlunarinnar af innflutningi hafi aukizt um helming, um 100%, á þessu tímabili. Það er auðvitað aðeins fullyrðing, en 65.2% hækkun miðað við þjóðartekjur að óbreyttri álagningu segir vissulega sína sögu um, hvað hér hefur verið að gerast. Og það skulu menn svo hafa í huga, að hér er aðeins tekinn sá hlutur verzlunarinnar, sem hún nær í gegn um innflutninginn, og þá er eftir, ég veit ekki, hve mikið miðað við þetta, ég skal ekkert um það segja, en þá er auðvitað eftir gífurleg uppspretta til þess að hrifsa til sín úr þjóðarbúinu. Og svo þegar menn athuga þær tölur, verður það að skoðast furðulegt í meira lagi, þegar menn standa hér upp og segja, að álagningin skipti sama sem engu máli. Ef það er rétt, sem er ástæða til að ætla, að álagningin aðeins á innfluttar vörur sé á milli 2 og 3 milljarða, skiptir það vissulega miklu máli, hvernig á þeim málum er haldið, og kannske meira máli en nokkur gerir sér í hugarlund. Þar höfum við handa á milli fjárhæðir, þar sem tiltölulega litlar breytingar gætu leyst úr öllum þeim vanda, sem við stöndum nú frammi fyrir. Hæstv. forsrh, sagði hér í sambandi við það, að ég hafði kvartað um, að okkar hagskýrslugerð væri að mörgu ábótavant og það þyrfti margt að rannsaka, sem hægt væri að rannsaka, ef í það væri lögð vinna og fé, að hann væri fús til þess að láta rannsaka alla þá hluti, sem sanngjarnlega væri farið fram á. Og ég hlýt að gleðjast yfir þessu. Og sömuleiðis tók ég fegins hendi þeirri yfirlýsingu hans, að það yrði ekki legið á neinum tiltækilegum gögnum fyrir okkur við afgreiðslu þessa máls. En ég hafði minnzt á það, að á s.l. vetri, þegar ég var ögn að reyna að kynna mér þessi mál og bar m.a. fram fsp. í sameinuðu Alþingi um þessi efni, var mér af verðlagsstjóra synjað um gögn, sem ég vissi að lágu fyrir, vegna þess að hann taldi það trúnaðarbrot af sinni hálfu, ef hann sýndi mér þau eða léti mér þau í té. Og það fór heldur ekkert á milli mála, þegar þetta mál var rætt í fjhn., að þessi gögn eru fyrir hendi, en einhverra hluta vegna gat hv. formaður n. ekki orðið við þeirri ósk minni, að þessi gögn væru lögð fram fyrir okkur. Að vísu er það svo, að tími hefði verið lítill til þess að rannsaka þessi gögn og kannske ekki komið að miklu haldi nú, en ég verð að láta þá ákveðnu von í ljós, að þetta gangi ekki svo til lengur og það verði yfirlýsing hæstv. forsrh., sem um þetta gildir, en ekki einhverjir aðrir hlutir. En ég verð að viðurkenna, að ég er ekki núna í stakkinn búinn til þess að koma með neinn ákveðinn ramma um það, hvernig slík rannsókn ætti að fara fram. Það er atriði, sem út af fyrir sig þarf talsverða þekkingu til að ákveða, og þarf áreiðanlega talsverðan undirbúning, áður en menn geta komið sér saman um það, hvernig slíkri rannsókn yrði háttað. En ég vildi t.d. mjög gjarnan fá þetta dæmi, sem ég var hér með, endurskoðað. Ég vildi mjög gjarnan fá það endurskoðað og alveg niður í kjölinn, og ég vildi láta bæta við það dæmi, hvernig álagningin hefur breytzt og hvaða áhrif hún hefur haft í þessu efni. Og það kemur auðvitað fleira til, sem ég ætla ekki hér að gera að umtalsefni, en nauðsynlegt er að athuga. Ég held, að það fari ekkert á milli mála, að það er eitt af því allra nauðsynlegasta, sem þarf að gera í sambandi við okkar hagskýrslugerð, að athuga, hver hlutur verzlunarinnar og milliliðanna er núna í þjóðarbúskapnum og í verðmynduninni, og það hefur aldrei verið nauðsynlegra en nú og þyrfti að gerast í sambandi við þær aðgerðir, sem nú eru fyrirhugaðar. Og það þarf að athuga, hvernig þessir hlutir hafa þróazt um eitthvert visst árabil, til þess að einhver mynd fáist af því, hvort þessi þróun er okkur hentug, hvort það beri að hindra hana eða ýta undir hana, hvort þarna er um slíkan hlut að ræða, að verulega fjármuni af því, sem verzlunin hefur tekið til sín í auknum hlut, megi færa aftur til annarra atvinnugreina í þjóðfélaginu og til almennings til þess að bæta kjör hans. Og ég fyrir mitt leyti er ekki í vafa um það, að þó að engin slík rannsókn fari fram, er það sannanlegt, að þetta er fyrir hendi, en í hve miklum mæli, það er spurning, sem sjálfsagt enginn okkar getur svarað nákvæmlega. Það hefur verið mikið um það rætt í sambandi við þetta mál, að þessar aðgerðir, sem nú eru fyrirhugaðar, verðstöðvunin og ýmislegt annað, séu að vísu óæskilegar og óvenjulegar, en það sé eðlilegt að grípa til þess í því neyðarástandi, sem nú hafi skapazt. Þegar málið kom fyrst fyrir hv. Nd., var sagt, að þetta væri fyrst og fremst vegna síldarafurðanna, og hæstv. viðskmrh. kom með mikla útreikninga, sem sýndu, hve gífurlegum upphæðum þjóðarbúið tapaði vegna þess, hve verðfallið hefði þar orðið geigvænlegt. Nú er hins vegar snúið við blaðinu og sagt, að hér sé svo til eingöngu um þær ástæður að ræða, sem valda því, að frystiiðnaðurinn í landinu kemst ekki eins vel af og áður. Ég ætla ekki að fara að teygja lopann um þessi verðlagsmál eða það, hvað það eru mörg einstök atriði, en ég vil aðeins segja það, að verðlagið, eins og það nú er, er ekki neitt vandamál fyrir okkur. Það er hærra verð í svo að segja öllum greinum útflutningsins en við höfum nokkurn tíma búið við, og það er hærra verð í flestum greinum en við getum yfirleitt búizt við. Við getum ekki gert ráð fyrir því, og það er auðvitað svo óskynsamlegt, sem tali tekur, að við gerum ráð fyrir því sem varanlegri þróun, að verðlag á okkar útflutningsafurðum geti hækkað um 10–14% á ári, eins og verið hefur undanfarin ár, á meðan útflutningsvörur annarra þjóða standa svo að segja algerlega í stað. Það væri hrein fásinna að byggja nokkurt efnahagskerfi eða afkomu heillar þjóðar á slíku, á hugmyndum um slíkt. Það verður því engu um kennt, nema því efnahagskerfi, sem við búum við, að við getum ekki komizt vel af og bætt okkar hag með því verðlagi, sem nú er á okkar afurðum, og jafnvel þó að það færi lækkandi frá því, sem nú er, a.m.k. á meðan verðlag á okkar innflutningi breytist lítið, eins og það hefur gert á undanförnum árum. Það er alrangt, að hér hafi skapazt nokkurt neyðarástand að þessu leyti, og ef allt væri með felldu með okkar efnahagskerfi, gætu slíkar smávægilegar verðsveiflur, vil ég segja, sem orðið hafa, ekki gefið neitt tilefni til neins konar vandræðaaðgerða. Það er athyglisvert í þessu sambandi, og það er kannske eitt hið alvarlegasta við þróunina í okkar efnahagsmálum, hvernig okkar þjóðartekjuaukning hefur orðið til, hvernig okkar mikla þjóðartekjuaukning hefur orðið til á undanförnum árum, að hún hefur fyrst og fremst orðið til fyrir sérstaka aflasæld á síldarmiðunum, sem á sér fá dæmi annars vegar, og hins vegar fyrir alveg óeðlilegar verðhækkanir á okkar útflutningsvörum, sem við getum með engu skynsamlegu móti gert ráð fyrir að haldist. Á sama tíma hafa aðrar þjóðir hækkað sínar þjóðartekjur alveg eins mikið og við Íslendingar, fullkomlega eins mikið og við Íslendingar, án þess að hafa fengið nokkrar hækkanir á sínum útflutningsvörum. Þetta hafa þær gert með því að beita vísindum og tækni og skipulagningu bæði í sínum þjóðarbúskap og í rekstri fyrirtækjanna. Hér hefur ekkert af þessu gerzt eða a.m.k. mjög lítið. Framleiðniaukning hjá einstöku fyrirtækjum er í algeru lágmarki og ekki í neinum samjöfnuði við það, sem gerist meðal annarra þjóða, sem hafa náð sinni þjóðartekjuaukningu fyrst og fremst í gegnum þetta. Ég tel þetta jafnvel alveg eins mikið vandamál fyrir okkur og sjálfa verðbólguna, en það má kannske segja, að skylt sé skeggið hökunni og snerti hvert annað verulega. Með öðrum þjóðum hafa yfirleitt fyrirtækin eða atvinnuvegirnir ekki getað lifað á verðbólgubraski, þær hafa orðið að búa við nokkurn veginn stöðugt verðlag síns útflutnings, og allur ávinningurinn, bæði sem þau hafa haft og verkafólkið, allur almenningur hefur haft í þessum löndum, hefur verið aukinn með aukinni framleiðni, aukinni beitingu hvers konar tækni og endurskipulagningar í rekstri. Hér hefur þetta ekki gerzt nema að örlitlu leyti í sambandi við síldveiðarnar, en í öllum öðrum atvinnugreinum rekur allt á sama reiðanum og áður. Ég held þess vegna, að það sé hið allra nauðsynlegasta í sambandi við okkar efnahagsaðgerðir, sem ætti að verða til einhvers varanlegs gagns, það sé að beina fjárfestingunni í gífurlega auknum mæli að því verkefni að endurskipuleggja bæði okkar þjóðarbúskap og eins rekstur fyrirtækjanna, því að þau eru auðvitað undirstaðan, sem byggja verður á, hvort heldur þau eru í einkarekstri eða í opinberum rekstri. En efnahagsstefnan á undanförnum árum hefur ekki gert þetta mögulegt. Hún hefur ekki, eins og tíðkast víðast hvar í Vestur-Evrópu, getað tryggt hverju því fyrirtæki, sem getur sannað, að það geti endurskipulagt sinn rekstur með góðum árangri, nægilegt lánsfé. Þetta er yfirleitt hægt að gera og þannig hægt að breyta afkomu fyrirtækjanna og gera þau hæfari til að skapa sínu fólki viðunandi lífsskilyrði. Hér er þetta ekki hægt, vegna þess að fjárfestingin er skipulagslaus og fer í allt aðra hluti, og menn verða árum og áratugum saman, þeir sem bera hitann og þungann af rekstri fyrirtækjanna, að búa við svo að segja óbreyttan vélakost og geta ekki endurskipulagt sín fyrirtæki, eins og tímarnir krefjast. Á þessu þarf að verða gífurleg breyting, og ég held, að hér sé um að ræða slíkt höfuðatriði í okkar efnahagslífi, að það mætti láta mjög margt sitja á hakanum fyrir því, og um atriði, sem hlýtur að skera úr um það að verulegu leyti, hvort eðlilegar lífskjarabætur geta náðst fram hér á landi eða ekki, því að við getum ekki lengur byggt á slembilukkunni, eins og við höfum gert á undanförnum árum. Það verður ekki af minni hálfu skilizt svo við þetta mál hér í hv. d. og þær ráðstafanir, sem því eru samferða, þ.e.a.s. stórkostlega aukningu uppbóta- og niðurgreiðslukerfisins, að ég gangi að öllu leyti fram hjá því atriði, að aðgerðunum er fyrst og fremst beint að því að halda vísitölunni í skefjum, þeirri vísitölu, sem kaupgjald er nú miðað við, enda er það hinn yfirlýsti tilgangur, sem út af fyrir sig ekki er vítaverður, að halda niðri tilkostnaði fyrirtækjanna. En þetta er gert og á að gera með því að halda niðri vísitölunni, og það er gert m.a. og að mestu leyti í gegnum stórkostlega aukið uppbóta- og niðurgreiðslukerfi. Í því sambandi vil ég segja það, að sú vísitala, sem nú er almennt miðað við, er fengin með neyzlurannsóknum, sem fóru fram á árinu 1952 eða 1953, að mig minnir, og neyzluvenjur þjóðarinnar í heild og alls almennings hafa auðvitað breytzt afar mikið á þessu tímabili. Og ef við eigum í okkar viðmiðun um hagfræðileg efni að hafa eitthvað verulega raunhæft til að styðjast við, verðum við auðvitað að taka tillit til þeirra breytinga, sem hafa orðið á neyzluvenjunum á þessu tímabili. Ég er ekki endilega að tala um kaupgreiðsluvísitölu í þessu sambandi, ég tel hana vera og þurfa að vera samningsatriði milli verkalýðssámtakanna og atvinnurekenda og e.t.v. einnig stjórnarvalda og hún þurfi ekki endilega undir öllum kringumstæðum að miðast við vísitölu í samræmi við neyzluvenjur þjóðarinnar. En ef við eigum að hafa eitthvað raunhæft til að miða þróunina við, verðum við auðvitað að taka tillit til þeirra staðreynda, sem fyrir hendi eru í þessu efni, og ég hefði talið það alveg nauðsynlegt í sambandi við þær aðgerðir, sem nú er verið að fara út í, þ.e.a.s. stórkostlegar niðurgreiðslur á vöruverði, að þá hefði verið breytt til og tekin upp í öllum viðmiðunum sú neyzluvísitala, sem nú hefur verið undirbúin fullkomlega af Hagstofunni og hægt er að hefja útreikning á hvenær sem er. Og ég hefði talið eðlilegt, miðað við það, að niðurgreiðslurnar taka stórkostlegum breytingum frá 1. ágúst, að þá hefði þessi vísitala verið sett 100, annaðhvort í júlímánuði eða ágústmánuði. Þá hefðum við haft á það nokkuð öruggan mælikvarða, hvernig niðurgreiðslurnar koma út fyrir almenning og hver áhrif þetta uppbótakerfi hefur á hag fólksins. Ég er ekki endilega að segja, eins og ég sagði áðan, að kaupgreiðsluvísitalan þyrfti að fylgja þessu nákvæmlega eftir, en þessa viðmiðun þyrftum við að sjálfsögðu að hafa, ef við ættum að geta lagt réttan dóm á það, hver þróunin verður, frá því að þessar aðgerðir eru hafnar og miðað við einhvern síðari tíma. Ég held þess vegna, að eitt af því, sem hefði átt að vera í þessu frv. núna, hefði verið að lögbinda þessa vísitölu, ekki sem kaupgreiðsluvísitölu, það hefði verið tekið upp sem samningamál, en sem viðmiðunarvísitölu af hálfu hagstofnananna í landinu, því að það er augljóst, að svo mjög sem neyzluvenjurnar hafa breytzt á þessum síðustu árum, eru fullkomnir möguleikar til þess núna að hefja gamla leikinn, sem við þekktum hér frá árum áður, þegar verðinu á t.d. saltfiski og kartöflum var sveiflað til í stórum sveiflum frá mánuði til mánaðar til þess að falsa þá vísitölu, sem kaupið var greitt eftir. Þetta lék hver ríkisstj. eftir aðra, og þessir möguleikar eru fyrir hendi núna, að hæstv. ríkisstj. fari að beita þessum brögðum, og það er meira að segja ekki örgrannt um, að það sé þegar farið að bóla á þessu. Hækkun fjölskyldubótanna er í raun og veru ekkert annað en niðurborgun með alveg nákvæmlega sama tilgangi og valin eingöngu af ríkisstj., vegna þess að hún kostar minna, helmingi minna en að greiða niður t.d. landbúnaðarvörur. Það var aðeins til að spara fé á kostnað almennings og skekkja raunverulega alla viðmiðun um þessi efni, sem ríkisstj. valdi þessa leið. Þar fyrir verð ég að viðurkenna, að ég tel, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki, nema í þessu eina tilfelli, svo að orð sé á gerandi, misbeitt valdi sínu í þessum efnum, en hún hefur fullkomna möguleika til að gera það, og a.m.k. væri það ákaflega fróðlegt fyrir okkur að sjá það, bæði núna og svo næstu mánuðina, hvernig nýja vísitalan, sem gefur nokkurn veginn réttar hugmyndir um almennar neyzluvenjur, mælir þróunina, og ég hefði talið það alveg nauðsynlegt, þegar við erum að sigla fullum seglum inn í nýtt og stórfellt niðurgreiðslukerfi. Með þeim hætti að taka þessa nýju vísitölu í notkun tel ég, að allar viðmiðunarreglur í sambandi við kaupmátt og annað slíkt ættu að geta fallið að miklu leyti niður, ekki sízt vegna þess, að aðalaðilarnir á vinnumarkaðinum hafa komið sér saman um það, hvernig þessar viðmiðunarreglur skuli vera, en þeir hins vegar viðurkenna þá annmarka, sem eru á gömlu vísitölunni í þessum efnum, og bíða eftir því, að sú nýja komist í gildi, til þess að geta sjálfir komið sér saman um það á hverjum tíma, hver þróunin hafi raunverulega verið. Grundvöllur fyrir þessu hefur verið lagður af kjararannsóknarnefnd og með milligöngu, sem hún hefur haft um samninga um þessi efni, og þarna vantar nú ekki lengur annað á en nýja vísitalan komi í gildi, og ég held, að það ætti að vera öllum til góðs, að henni sé þannig fyrir komið, að deilur um það, sem ættu að vera staðreyndir, gætu fallið niður, og menn gætu þá frekar deilt um það, hvernig snúast ætti við staðreyndum, en að deila um þær sjálfar, því að það hefur vissulega ekki verið neitt skemmtiverk fyrir einn eða neinn að standa í þeim styr, sem bæði ég og aðrir hafa staðið í um fjölda ára, um það, sem ætti að vera augljósar staðreyndir fyrir mönnum í þessum efnum. Ég skal nú fara að stytta mál mitt, en áður en ég lýk því, vildi ég aðeins víkja að því, sem ég spurðist fyrir um undir meðferð málsins í n. og bað hv. formann n. að hafa milligöngu um að spyrja hæstv. ríkisstj. um, hvort áframhald ætti á því að verða við þessi breyttu skilyrði, sem nú eru að skapast í verðlagsmálum, að Alþb. yrði útilokað frá því að hafa menn í verðlagsnefnd, eins og það á rétt til eftir öllum lýðræðislegum venjum. Ég spurðist fyrir um þetta ekki sízt vegna þess, að á síðasta Alþ., fyrir um það bil ári, lýsti hæstv. viðskmrh. því yfir, að þetta væri alveg sjálfsagt, að Alþb. yrði veitt aðild að þessari n., eins og venjan hefði verið um flestar slíkar nefndir nú upp á síðkastið, og það yrði gerð breyt. á l. þannig, að fjölgað yrði í n., þannig að Alþb. fengi þar sinn mann. Ég tel það vissulega nokkurs virði, að við Alþb.-menn og um leið verkalýðshreyfingin hafi aðgang að verðlagsnefndinni og geti fylgzt með störfum hennar og fengið þá aðstöðu til að fylgjast með þróun verðlagsmálanna, sem aðeins verður fengin, að því er virðist, með því að viðkomandi eigi sæti í n., því að upplýsingar í þeirri stofnun virðast ekki liggja á lausu fyrir aðra. Þess vegna taldi ég, þar sem ár var liðið frá þessari yfirlýsingu hæstv. viðskmrh., að það væri kannske kominn tími til þess, að við þetta yrði staðið. En því miður komu aftur þau svör til baka, að þetta væri aðeins mál, sem að vísu væri sjálfsagt að athuga, en hins vegar ekkert fullyrt um, hvort úr þessu yrði, og verð ég þá að segja, að yfirlýsingar hæstv. ráðh. fara ekki að hafa ýkjamikið gildi, ef svo langur og mikill dráttur á að vera á því, að það fari þannig um hlutina, eins og þeir segja, eins og hér hefur átt sér stað. Hitt vil ég svo segja, að við Alþb.-menn munum auðvitað ekki gera það að neinu samningamáli eða kaupa það einu eða neinu að eiga fulltrúa í þessari n., en vafalaust gæti það orðið til þess að draga úr tortryggni okkar gagnvart þessari stofnun, ef við hefðum þar okkar fulltrúa og gætum fylgzt með störfum hennar. Ég hef vikið að því hér, hve hæpið er að telja, að hér sé á ferðinni með þessu frv. einhver allsherjarverðstöðvun, enda má ef til vill segja, að bókstafleg verðstöðvun í öllum greinum sé í rauninni illframkvæmanleg, og jafnvel má færa að því rök, að slík bókstafleg verðstöðvun sé ekki æskileg. Í lok síðari ræðu sinnar hér við 1. umr. málsins sagði hæstv. forsrh., að auðvitað kæmi til álita að leggja á nýja skatta. Það er hugsanlegt, að síðar neyðist menn til að leggja á einhverja skatta til að standa í móti, ef verður að hækka uppbætur frá því, sem nú er, þó að þeir, sem nú eru, dugi til að mæta þeim, sem þegar eru komnar. Eitthvað á þessa leið var það, sem hæstv. forsrh. fórust orð. Nú er það svo, eins og hv. 6. þm. Sunnl. sagði hér, að þótt tekjuáætlun fjárlaga hafi verið þanin til hins ýtrasta, dugir fjárlagafé ekki til að mæta niðurgreiðslum nema til 31. okt. n.k. og fjárlög eru því raunverulega afgreidd með greiðsluhalla. Til greina getur að sjálfsögðu komið að mæta auknum uppbótum til útvegsins og niðurgreiðslum síðasta hluta ársins með tekjuafgangi, sem verða kynni á þessu ári, þó að ég viti ekki um, hve mikill hann verður, en það mun vera talið, að hann verði mjög mikill. En þær leiðir virðist ekki eiga að fara, heldur gömlu leiðirnar að leggja á nýja skatta. Öðruvísi er varla hægt að skilja orð hæstv. forsrh. Og ég vil vissulega taka undir með hv. síðasta ræðumanni um það að spyrja: Hvernig er verðstöðvun hugsanleg, ef það kemur á daginn, sem virðist vera augljóst, að það þurfi að leggja á nýja skatta þegar á því þingi, sem nú situr? Því þá ekki að viðurkenna afleiðingarnar af þessu líka, þ.e.a.s. þær afleiðingar, að ríkisstj. treysti sér ekki til og geti sennilega ekki að óbreyttu efnahagskerfi sínu framkvæmt neitt, sem kennt yrði við verðstöðvun, eða neitt, sem réttmætt væri að kalla verðstöðvun, heldur er hér að mjög verulegu leyti, - mjög verulegu leyti, vil ég segja, ég vil ekki segja að öllu leyti, það væri fullyrðing, sem kynni að reynast röng, en að mjög verulegu leyti um það að ræða, að verið er að reyna að dylja skipbrot þeirrar efnahagsstefnu, sem fylgt hefur verið undanfarin ár, fram yfir næstu alþingiskosningar, og það má vissulega segja, að hæstv. ríkisstj. sé nokkur vorkunn í þeim efnum. Það er vissulega hart, bæði fyrir hæstv. ríkisstj. og aðra, að þurfa að viðurkenna það, að höfuðatvinnuvegirnir séu svo staddir eftir 7–8 ára stjórn hennar og einstök góðæri á öllum sviðum, að það þurfi að taka þá á ómagaframfæri hjá ríkissjóði. Það er vissulega bágt að þurfa að viðurkenna það, en staðreynd er það, og það er auðvitað staðreynd, sem við Alþb.-menn getum ekki átt neinn hlut í að leyna fyrir þjóðinni. En það dylst ekki af gerð frv., nafni þess og þó sérstaklega af þeim áróðri, sem rekinn er af stjórnarliðinu í sambandi við það út á við, að það er einn höfuðtilgangurinn með þessu frv. Við Alþb.-menn teljum nú á því vera meiri nauðsyn en oftast áður, að verðlagsmálin og verðmyndunarkerfið allt sé tekið til rækilegrar endurskoðunar og að í kjölfar þeirrar endurskoðunar sé tekið upp, eins og ég hef margtekið fram, virkt verðlagseftirlit og verðlagsyfirvöldum sé lagt á herðar að ákveða hámarksverð á vörum og þjónustu, að álagningarfrelsið, sem nú ríkir, sé afnumið vegna þess, hve illa það hefur gefizt, sem sagt, að það sé tekin upp varanleg verðhömlunarstefna í stað þeirra bráðabirgðaráðstafana, sem hér getur í bezta falli verið um að ræða. Við álítum, að samhliða slíkum aðgerðum sé vel framkvæmanlegt og nauðsynlegt t.d., að stórfelld vaxtalækkun yrði ákveðin, bæði vegna hagsmuna höfuðatvinnuveganna og almennings, ekki sízt í sambandi við húsnæðismálin, því að þeir vextir, sem nú eru í gildi, eru auðvitað orðnir hrein fásinna og hafa við engin minnstu rök að styðjast. Ef hér ætti að framkvæma eitthvað, sem heitir verðstöðvun, þá yrði þeim ekki jafnað við annað en eindæma okur. Það má færa ýmis rök fyrir því, að vextir þurfi að vera háir í miklu verðbólguástandi, en ef hér á að verða verðstöðvun, eru auðvitað þeir vextir, sem hér eru nú, tíðkast mest allt að 10%, algjört einsdæmi og algjör fásinna, og við teljum, að það verði að beita verðhömlunaraðgerðum sérstaklega að því að lækka tilkostnað atvinnuveganna, t.d. útgerðarinnar og um leið í fiskiðnaði og öðrum tilkostnaði undirstöðuatvinnugreinanna, og einnig verði þannig og með öðrum hætti létt af þeim beinum og óbeinum gjöldum. En það er nú svo, að rösklega helmingurinn t.d. af tilkostnaði við útgerð á einum fiskibát, það eru ekki viðskipti við verkafólk eða sjómenn, það eru viðskipti við margs konar milliliði, rösklega helmingurinn af því, þannig að þar kemur vissulega til hlutur milliliðanna ekkert síður en í viðskiptunum við almenning, og þá hluti þyrfti vissulega að skoða niður í kjölinn ekki síður en annað. En þetta frv. boðar engar slíkar aðgerðir, sem mundu allar stefna í átt til - segi ég - varanlegrar lausnar á þeim vandamálum, sem nú blasa við. Á hinn bóginn er sjálfsagt að útiloka ekki þann möguleika, að framkvæmd þessara fyrirhuguðu laga verði með þeim hætti, að þau verði ekki beinlínis til þess að auka á vandann og erfiðleikana. En svo óvíst sem er um alla framkvæmd, teljum við Alþb.-menn - eða ég a.m.k. ekki rétt, hvorki að styðja það né leggja heldur steina í götu þess, að ríkisstj. fái þær heimildir, sem hún biður Alþ. um með þessu frv. En hins vegar get ég ekki af þeim ástæðum, sem ég hef rakið, veitt því stuðning og mun því sitja hjá við frekari atkvgr. um málið.



Herra forseti. Fáein orð vil ég segja um þetta frv., en ég mun vegna þess tímahraks, sem fundurinn er kominn í, sleppa allri talnafræði, enda hafa frsm. minni hl. gert frv. skil á þeim grundvelli. Það er sérkennilegt, þetta frv., að því leyti, að það er bæði stórt mál og lítið mál eftir því, hvernig á það er litið. Málið er stórt, ef það er skoðað sem dæmi um það eða sönnun þess, hve illa og ógæfusamlega núverandi stjórnarflokkum hefur því miður, - ég segi því miður, - tekizt að fara með yfirstjórn efnahags- og peningamála þjóðarinnar á þeim tveim kjörtímabilum, sem þeir hafa haft þá stjórn á hendi sameiginlega. Fram að þessu hafa forustumenn stjórnarflokkanna ekki viljað viðurkenna, að þeim hafi mistekizt í stórum stíl það, sem þeir lýstu yfir 1960 í bók sinni Viðreisn, að væri megintilgangur stjórnarstefnunnar, að skapa framleiðslustörfum og viðskiptalífi landsmanna varanlegri og heilbrigðari grundvöll. Fyrrv. forsrh. játaði að vísu í áramótaútvarpi, þegar liðið var á fyrra kjörtímabilið, þá staðreynd, að verðbólgan héldi áfram að vaxa, og bætti við, að ef ekki tækist að vinna bug á henni, væri allt annað unnið fyrir gýg. En hingað til hefur ekki borið neinn árangur að minna framámenn í liði hæstv. ríkisstj., hvað þá hana sjálfa, á þessi hreinskilnislegu varnaðarorð hins látna foringja. Þeir hafa fullyrt, að vel gengi, af því að vel aflaðist, nóg vinna væri fyrir alla og enginn liði skort og svo væri síaukið frelsi í verzlun og viðskiptum. Hver mætti í efnahagslífinu lifa og láta sem hann vildi, nema ef hann væri félítill og gæti ekki borgað háa vexti eða komizt inn undir hjá bönkum, en þá skiptir minna máli um hann. Hæstv. ríkisstj. hefur sem sé verið hin ánægðasta á yfirborðinu a.m.k., enda hreint og beint ornað sér við verðbólgueldinn í stað þess að reyna að slökkva hann, og á meðan hafa tapazt tækifæri þau, sem tekjuöflunargóðærin hafa boðið fram til að skapa framleiðslustörfum og viðskiptalífi landsmanna þann varanlega og heilbrigða grundvöll, sem bókin Viðreisn lýsti yfir, að væri stefnumið stjórnarinnar. Ég efast ekki um, að meiningin hefur verið að skapa þann grundvöll, þótt svona hafi til tekizt. Ef hæstv. ríkisstj. hefði verið óheppin með árferði og aflabrögð og erlenda markaði fyrir aðalútflutningsvörur landsmanna, væri ekki við hana að sakast. En það er nú öðru nær en svo hafi verið, eins og allir vita. Þar hefur farið fram úr áætlun ár frá ári, metafli gefizt ofan á metafla og söluverð hækkað, þangað til í ár, að verðmæti útflutningsins hefur lítils háttar minnkað vegna verðlækkunar. Og hvað gerist þá? Allt riðar strax til falls: útgerðin, fiskvinnnslustöðvarnar og atvinnulífið í landinu. Það hefur gleymzt á góðu árunum að skapa þann heilbrigða grundvöll, sem skapa átti. Góðærin hafa a.m.k. ekki verið notuð til þess. Það er þetta, sem er loksins viðurkennt með stjfrv. um verðstöðvun, og frá því sjónarmiði er málið stórt í íslenzkum stjórnmálum. Það á ekki að þurfa að vefjast fyrir mönnum í kosningunum til Alþ. næsta vor, að þeim flokkum, sem farið hafa með stjórn landsins síðustu tvö kjörtímabil, sem kalla má frá náttíuunnar hendi góðæristímabil, hefur mistekizt hrapallega. Þetta frv. er játning um það. Og ég met það mikils við hæstv. forsrh., sem kann jafnan mjög vel að haga orðum, að hann viðurkenndi við 1. umr. málsins hér í þessari hv. d., að frv. mætti kalla „eins konar neyðarráðstöfun“. Hugsið ykkur, hv. þm., að strax og örlítið hallast eftir langstætt, samfellt eindæma tekjuöflunargóðæri er talið þurfa að grípa til neyðarráðstafana. Þarf frekari vitna við um, hvernig haldið hefur verið á málum? Þurfa íslenzkir kjósendur skýrari upplýsingar? Ég minnist í þessu sambandi, að hæstv. fyrrv. fjmrh. talaði um drauma Faraós um mögru kýrnar, sem átu feitu kýrnar, og nauðsyn þess að safna í kornhlöður á góðum árum til þess að geta staðizt hörðu árin, eins og Egyptalandskonungurinn Faraó gerði eftir ráðleggingum þess, er drauma hans réð. Og um leið tilkynnti sá hæstv. fjmrh., að hann hefði farið að sígildu dæmi Faraós og lagt 100 millj. kr. í varasjóð. Og þetta var þá allmikið básúnað sem einn liður í framúrskarandi fyrirhyggju núv. hæstv. ríkisstj. og í samræmi við búhyggindastefnu hennar. Ég hef leitað að slíkum varasjóði í síðustu skýrslum um sjóðseignir ríkisins, en ég hef ekki fundið hann. Ég hef ekki einu sinni fundið þar umræddar 100 millj. En þetta frv., sem nú er flutt sem eins konar neyðarráðstöfun, áður en hægt er með sanni að segja, að teljandi harðni í ári, sannar óumdeilanlega, að hæstv. ríkisstj. hefur látið feitu kýrnar éta sig sjálfar og á ekkert handa mögrum kúm. Búmannlegt er það ekki, og konunglegt er það ekki heldur. En ágætt er það fyrir þjóðina að fá það upplýst, áður en hún gengur til kosninga í vor, að því leyti er þetta mál þýðingarmikið. Ég sagði í upphafi, að þetta væri bæði stórt og lítið mál eftir því, hvernig á það væri litið. Ég hef gert nokkra grein fyrir því, að hverju leyti það er stórt. Hins vegar er það lítið, af því að það felur í sér svo ófullnægjandi lausn á þeim stórkostlega vanda, sem það er viðurkenning á, að þjóðin sé stödd í. Það gefur ríkisstj. heimildir til áhrifa á verðlagsþróunina í landinu, - heimildir, sem hún að miklu leyti hefur áður haft, en ekki notað. Hvers vegna hefur hún ekki notað þær? Sá hún ekki, - að hverju fór? Dettur henni kannske sú fávizka í hug, sem sumir hafa uppi getsakir um, að kjósendur kunni að halda, að hún sé að endurfæðast sem önnur stjórn með þessu frv. og henni kunni að takast að halda þeim í þeirri trú fram yfir næstu kosningar? Það væri sannarlega vanmat á skilningi meiri hluta kjósenda. Hvað er verðstöðvun? Er hún það sama og verðlagseftirlit? Nei, enda eiga lögin ekki að gilda nema til bráðabirgða. Þau eiga að gilda stundarkorn á þessu ári og 10 mánuði af næsta ári. Það er eftirtektarvert, að hæstv. ríkisstj. virðist orðin svo andstutt, að hún þorir ekki að miða erfiði sitt við næsta ár sem 12 mánaða ár, heldur aðeins 10 mánaða ár. Það gerir hún ekki aðeins hvað þetta frv. snertir, heldur líka þann lið á fjárl., sem á að standa straum af niðurgreiðslunum. Hins vegar miðar hún tekjuöflun við 12 mánuði. Þar er líka um annað erfiði að ræða. Ekki hefur áður heyrzt um ríkisstj. svo ráðsnjalla að stytta gjaldárið um 1/5 part. Uppgjöfin nú lýsir sér með ýmsu móti. Verðstöðvun má líkja við það að ætla að stífla vatnsfall án þess að finna því annan farveg, hvað þá að stemma það að ósi. Verðbólguflóðið er ekki stemmt að ósi með slíkri löggjöf sem þessari, og því er ekki heldur fundinn annar farvegur. Mér er sem ég sjái hæstv. ríkisstj. við stíflugarðinn. Hví ætti ég að greiða atkv. á móti því, að hún fái heimild til þess að spreyta sig við þá stíflugerð sem eins konar neyðarráðstöfun á sjálfri sér? Ein ný heimild, það er heimild, sem ríkisstj. hefur ekki áður haft, er í frv. Það er heimildin í 3. gr. til að banna sveitarfélögum að nota hærri álagningarstiga útsvara og aðstöðugjalda 1967 en þau notuðu 1966. Með þessu er mjög nærri gengið sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaganna, og af því, hve dýrtíðin hefur vaxið síðan sveitarfélögin reiknuðu út álagningarþörf sína 1966, má telja víst, að þeim verði, a.m.k. mjög mörgum, álagningarstigarnir 1966 alls ónógir 1967. Eru því líkur til þess, að ös verði hjá ríkisstj. af sendimönnum frá sveitarfélögum til að biðja um undanþágur til hækkunar, áður en sveitarfélögin ganga frá áætlunum sínum fyrir 1967. Með þessum ákvæðum í garð sveitarfélaganna eru tekin upp áður óheyrð höft. Ég spurðist fyrir um það hjá hv. fjhn. Nd., hvort ríkisstj. hefði rætt um þessi atriði við stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga, og fékk þar þær upplýsingar, að það hefði hún ekki gert. Það tel ég illa farið og tel mér skylt sem sveitarstjórnarmanni að víta þetta. Ég tel, að ekki megi minna vera en við undirbúning löggjafar, sem gengur svo freklega sem þessi inn á hefðbundið og löglegt sjálfsstjórnarsvið sveitarfélaganna, sé rætt við stjórn sambands þeirra. Úr þessu var ekki talið hægt að bæta vegna tímaleysisins, eftir að málið kom til hv. fjhn. Ed. Var það út af fyrir sig rétt, en er engin afsökun fyrir þá, sem ábyrgð bera á málinu. Hæstv. ríkisstj, hefur fram undir þetta mikið státað af því frelsi, sem hún hafi eflt í hvívetna í viðskiptum öllum. Sérstaklega er það Sjálfstfl., sem hefur um það barið bumbur. Hann hefur talað um höft með fyrirlitningu og viljað tileinka öðrum flokkum vilja til haftastefnu og talið slíkt hugarfar fordæmanlegt og jafnvel svívirðilegt. Nú má um það deila, hvað frelsið getur þrifizt án takmarkana. Skyldur og réttindi þurfa nefnilega að haldast í hendur. En um hitt verður ekki deilt, að verðstöðvunarfrv. það, sem hér liggur fyrir og hæstv. ríkisstj. ber fram, er hið ferlegasta haftafrv. Það er sótsvart haftafrv. Hugtakið „höft“ mun eiga rætur sínar að rekja til þess, að höft voru notuð til að hindra rásgjarnar skepnur. Áður en girðingar komu almennt til sögunnar, heftu menn hesta sína á framfótum, til þess að þeir hefðu minni yfirferð í haga. Þetta þurfti ekki að fara illa með hestana. Þeir lærðu að hreyfa sig í haftinu og þrifust vel þrátt fyrir það. En til er sú sögn um einn þjóðkunnan mann, Leirulækjar-Fúsa, að hann hefti hest sinn bæði á framfótum og afturfótum, og þá fór nú verr með blessaða skepnuna, eins og gefur að skilja. Var þvílík hefting síðan kölluð Fúsa-hefting. Frv. hæstv. ríkisstj. um verðstöðvun er með einkennum tilburða til slíkrar heftingar, auðvitað sem eins konar neyðarráðstöfun. Svona aðþrengda telur nú hæstv. ríkisstj. sig og fátt um fína kosti. Ég er þess samt fullviss, að ef stjórnarandstaðan hefði nú á þessum skammdegisdögum borið fram vantraust á ríkisstj., mundi hún og lið hennar hafa fellt það einróma. En frv. um verðstöðvunina og allt, sem við það hangir, er í eðli sínu vantraust á stjórnina og þá stefnu, sem hún hefur talið sig fylgja. Sumir segja, að frv. eigi að vera kosningabrella, auðvitað léleg kosningabrella. En þó að það eigi að vera kosningabrella, er það efnislega vantraust. Það er efnislega vantraust, sem stjórnin hefur borið fram á sjálfa sig, og ég hef á vissan hátt gaman af að sjá hana og lið hennar samþykkja það vantraust einróma. Það er fyrir þessa menn kaldhæðnisskopleikur örlaganna, en verðskuldaður er hann að mínu áliti eftir atvikum.



Herra forseti. Í hinni löngu ræðu hv. 6. þm. Sunnl. heyrði ég í raun og veru ekki annað, sem ég þyrfti að svara, en hann spurði um það, hvernig stæði á því, að ekki væri búið að setja verðtryggingu samkv. verðtryggingarfrv., sem hér var samþ. í fyrra og voru heimildarlög. Það var alltaf ráðgert, að undirbúningur þess máls hlyti að taka töluverðan tíma. Það mál hefur verið til athugunar hjú réttum aðilum, og um það verða teknar ákvarðanir, jafnskjótt og þeim athugunum er lokið. Að öðru leyti ræddi þessi hv. þm. mörg mál, sem eru þaulrædd og verða rædd á næstu mánuðum, og skal ég ekki tefja þingheim nú á því að rekja þá sögu. Hv. 4. þm. Norðurl. e. hélt hér að mörgu leyti eftirtektarverða ræðu, þar sem ýmis atriði komu fram, sem íhugunarverð eru. Ég vil segja út af því, sem hann sagði um ofvöxt í verzluninni, að þetta er auðvitað umdeilanlegt mál eins og margt fleira í þjóðfélaginu. En það er eitt atriði, sem hann gáir ekki að í sínum fullyrðingum og útreikningum öllum, og það er, hversu raunverulegar þjóðartekjur hafa aukizt á þessu síðasta tímabili. Það má segja, að samkv. skýrslum Hagráðs hafa raunverulegar þjóðartekjur á tímabilinu frá 1960–1965 aukizt um 44%, það er óhætt að segja frá 1958 þangað til núna alltaf vafalaust í kringum 50% í raunverulegum verðmætum. Það er rétt, sem hv. þm. sagði og kom inn á í öðru sambandi, að þetta er aukning, sem fengizt hefur, án þess að verulega mannaflaaukningu hafi þurft til þessara miklu tekna. Annars vegar skiptir þar mestu stóraukinn afli og hins vegar hækkað verðlag. Nú er það gefinn hlutur, að þessi mikla tekjuaukning kemur fram í aukinni eftirspurn eftir vörum, sem verzlunarstéttin og viðskiptaaðilar verða að annast. Þess vegna liggur í augum uppi, að þegar af þeirri ástæðu er eðlilegt, að hlutfallsleg aukning hafi orðið í þeirri stétt og fjármagnsaukning með ýmsu móti. Þetta er eitt þeirra atriða, sem tillit verður að taka til, en hv. þm. gersamlega sleppti í sínum athugunum. Hann var hér með útreikninga varðandi tekjuaukningu stéttarinnar og sýndi fram á, að vegna aukningar á innflutningi hlyti hún að vera mjög mikil. En hv. þm. hafði sjálfur sanngirni til þess að segja, að þeir útreikningar þyrftu endurskoðunar við, það væri eðlilegt, að þeir væru endurskoðaðir, og taldi einmitt sérstaka nauðsyn til þess, að rannsókn á þessum efnum færi fram, til þess að hægt væri að endurskoða þá grg., sem hann las hér upp, og hann sjálfur auðvitað játaði þar með að er meira og minna byggð á ágizkunum og þess vegna hans hugmynd, sem getur verið meira eða minna rétt, en styðst ekki nema að litlu leyti við staðreyndir. En ég tek fyllilega undir það með hv. þm., að það er höfuðnauðsyn varðandi meðferð allra þessara mála, að menn hafi ákveðnar staðreyndir, ákveðin gögn, sem hægt sé að treysta, til þess að ekki þurfi ætíð að vera deila um það, sem á að vera í augum uppi og á verður að byggja. Það er alveg nóg að deila um, hvernig á að skipta þjóðartekjum, hvaða ráð séu vænlegust til þess að auka þjóðartekjur og annað slíkt, þó að gögn séu fyrir hendi, þau sem hann var hér að óska eftir og mjög hefur miðað í áttina á seinni árum að afla, m.a. fyrir atbeina þessa hv. þm., fyrir samstarf hans við ríkisvaldið og ýmissa fleiri aðila, sem gera sér þetta ljóst. Þetta er auðvitað höfuðnauðsyn, að menn átti sig á þessu og að þessu sé stefnt. Um þetta erum við sammála. Hv. þm. sagði hins vegar annað, sem ekki er rétt, og það er, að þegar þetta frv. var borið fram, hafi fyrst og fremst verið byggt á lækkun síldarafurðanna. Ég tók þvert á móti skýrt fram við 1. umr. málsins í Nd. og ítrekaði síðan aftur, að það er fyrst og fremst staða hraðfrystihúsanna og verðið á afurðum þeirra, sem hér skiptir máli. Örðugleikinn í stjórn efnahagsmála Íslendinga sést hins vegar glögglega á þessu, að þegar við erum að tala um mélið við 1. umr., er verð á síldarlýsi milli 50 og 53 pund. Síðan, þegar málið er til 3. umr. í Nd., er það 65 pund. Og jafnglöggur, - og ég treysti því, að hv. þm. skoði það ekki eins og skop, - áreiðanlegur þm. eins og hv. 5. þm. Austf. sagði þá, að það væri líklegt, að síldarlýsið mundi hækka enn þá meira en í 65 pund. Nú er það að fróðra manna sögn komið niður í 56 pund aftur á örfáum dögum. Slíkar sveiflur eru erfiðar og skapa öllum mikil vandræði. Einkanlega var það þó eitt atriði, sem er nauðsynlegt að upplýsa vegna þess, sem hv. þm. sagði, og það var varðandi nýjan vísitölugrundvöll, sem miðaður væri við nútíma neyzluvenjur. Hann sagði alveg réttilega, að það væri nauðsynlegt, að slíkur grundvöllur væri samningsmál milli vinnuveitenda, verkalýðs og eftir atvikum ríkisvaldsins. Ég er því sammála, að það væri fésinna af ríkisvaldinu að ætla að lögbjóða nýjan grundvöll í þessu eða nýja mælistiku, hvað sem við viljum það kalla, án samþykkis réttra aðila, og einmitt miðað við það var það, sem við snemma á þessu ári, eftir að nýr grundvöllur hafði verið reiknaður út, leituðum til aðila, bæði verkalýðshreyfingarinnar og vinnuveitenda, og fórum þess á leit, að upp væri tekinn nýr grundvöllur miðaður við nútíma neyzluvenjur. Það hefur ekki enn fengizt svar, - ég hygg frá hvorugum þessara aðila, - a.m.k. ekki frá verkalýðshreyfingunni um það, hvort hún teldi þennan nýja grundvöll vera aðgengilegan. Ég tel það mjög eðlilegt, að þetta þurfi athugunar við og rannsóknar hjá verkalýðshreyfingunni og hennar fulltrúum, en það verður að liggja alveg ljóst fyrir, að hér hefur fyrst og fremst staðið á þessum aðilum, en ekki ríkisstj. eða hennar umboðsmönnum. Við hefðum þvert á móti óskað eftir því, að hér væri nýr háttur upp tekinn. Það eru svo fleiri atriði, sem ég mundi víkja að, ef nægur tími væri til, í ræðu hv. þm., en ég skal láta það vera nú, enda tekur því ekki að vera að ítreka stöðugt það, sem áður hefur verið sagt. Okkar meginsjónarmið liggja ljóst fyrir, og það skýrir málin ekkert, þó að menn séu að karpa um það, sem vitað er um að við höfum ólíkar skoðanir á. Um ræðu míns ágæta vinar og velunnara, hv. 1. þm. Norðurl. e., þá var hún, eins og vænta mátti, vel samin hjá þeim orðhaga manni. Ég veit ekki, hvort honum hefur tekizt svo til að þessu sinni, - það mun reynslan sýna, - að hann þurfi að eyða mörgum árum til þess að eyða áhrifunum af sínum högu orðum. En það hefur komið fyrir áður. Látum það eiga sig, það kemur kannske í ljós, áður en yfir lýkur. Það er auðvitað rétt, að hér er um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, eins konar neyðarráðstöfun, það er rétt, vegna þess sérstaka ástands, sem skapazt hefur af þeim ástæðum, sem ég hef áður greint og skal ekki fara að rekja hér, en það er svo í öllum þjóðfélögum, að ef þau atvik væru fyrir hendi varðandi efnivöruöflun og verðfall á afurðum, sem hér eru, þá mundi það þykja alvarlegt ástand og efni til sérstakra ráðstafana. Hitt er svo einnig óumdeilt, að verðþenslan, verðbólgan hefur skapað og skapar vandamál, sem hins vegar hafa þó, sem betur fer, ekki hindrað, að íslenzkir atvinnuvegir standa nú á tryggara grundvelli en nokkru sinni áður, almenningur er betur efnum búinn, hefur meiri tekjum að eyða en nokkru sinni fyrr, hér hefur orðið örari og stöðugri framþróun á undanförnum árum en nokkru sinni fyrr. Þegar nokkurn voða ber að höndum, sem einnig getur hent þá, sem bezt eru stæðir, er það hygginna manna háttur að fara varlega að, á meðan svo stendur, stöðva framganginn, þensluna, hvernig menn vilja orða það, þangað til voðinn er hjá liðinn. Ég veit, að jafnlífsreyndur, orðspakur og hygginn maður eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. áttar sig á þessu, þegar hann skoðar það betur. Ég skil það út af fyrir sig, að hann sem sveitarstjórnarmaður óski eftir því, að samráð hefðu verið höfð við samtök sveitarfélaganna um þetta mál. Það má vel vera, að þar hafi misgáningur átt sér stað. Ég skal þá fúslega taka þá sök á mig og ekki vera að velta henni yfir á aðra. Hitt er annað mál, að hér er um alveg ljóst ákvörðunaratriði að ræða. Þess var ekki að vænta, að sveitarfélögin féllust út af fyrir sig á eða yrðu því meðmælt, að ráðin yrðu af þeim tekin. Það lá alveg í augum uppi, að aukið eftirlit hlýtur að sæta lítilli hrifningu þeirra hálfu. Hins vegar er það ekki einungis það, að nú stendur að mínu viti sérstaklega á vegna þess ástands, sem er í efnahagsmálum af þeim sökum, sem ég hef greint, - mínir andstæðingar hafa ú því aðrar skoðanir og skýringar, það vitum við, - en hér bætist það við, að með hinum miklu niðurgreiðslum, er ríkið nú að taka á sig mikil útgjöld, sem ella hefðu að verulegu leyti lent á sveitarfélögunum. Með niðurgreiðslunum og verðstöðvuninni er unnið að því að létta stórri byrði af sveitarfélögunum, og það er eðlilegt, að ríkið segi: Ef ég á að taka þessa byrði á mig, er eðlilegt, að ég vilji fylgjast með því, að aðrir aðilar geri ekki að engu það, sem verið er að reyna að gera, - við skulum tala varlega. Ég vil aðeins skjóta því inn í hér, að það er ekki svo, að ég hafi lýst því yfir, að nýir skattar yrðu á lagðir, það er misskilningur. Ég hef sagt, að nýir skattar þyrftu ekki að verða vegna þeirra ákvarðana, sem þegar hafa verið teknar, en með því vil ég ekki binda mig varðandi áhrif af nýjum ákvörðunum. Hitt er einnig misskilningur, að ríkið sjái ekki fyrir útgjöldum seinni hluta ársins næsta, þessi lög eiga ekki að gilda nema til 31. okt., en ef það þykir eðlilegt að halda sams konar niðurgreiðslum til ársloka, hefur hæstv. fjmrh. lýst því yfir, að fé verði lagt til hlíðar af tekjuafgangi þessa árs, þannig að fjármagn til að standa undir því sé fyrir höndum. Hv. 1. þm. Norðurl. e. sagði, að það þyrfti að stemma á að ósi, en verðbólgustraumnum yrði ekki eytt með þeim aðferðum, sem við höfum hér. Í versta tilfelli, skulum við segja, eins og orðheppinn maður sagði við mig, að það sé verið að veita straumnum í hina leiðina, þannig að hún verði atvinnulífinu ekki til tjóns. Látum það eiga sig. En að lokum vil ég lýsa mikilli undrun minni yfir því, ef hv. 1. þm. Norðurl. e. og hans flokksbræður telja þetta frv. vera vantraust á ríkisstj. Af hverju ætla þeir þá ekki að greiða atkv. með vantraustinu?



Það er aðeins örstutt aths. Ég ætla mér ekki að hindra það, að hér sé hægt að hafa þingfrestunarfund eftir nokkrar mínútur, en ég sé mig tilneyddan að leiðrétta mjög bagalegan misskilning, sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh. varðandi þær tölur, sem ég fór hér með varðandi aukinn hlut verzlunarinnar. Það er víst rétt, að ég sagði, að ég teldi, að þetta dæmi, sem ég setti upp, þyrfti endurskoðunar við, en viss atriði þurfa að mínu viti engrar endurskoðunar við. Það er staðreynd, sem ekki verður á móti mælt, að álagningargrundvöllur verzlunarinnar hefur nærri ferfaldazt síðan 1959, vaxið um 269%. Það geta menn gengið úr skugga um með því að lesa Hagtíðindin. Og það er líka alrangt, að ég hafi ekki miðað við þjóðartekjurnar, aukningu þeirra, því að ég tók það einmitt skýrt fram og miðaði mína útreikninga við það, að hlutur verzlunarinnar miðað við aukningu þjóðartekna annars vegar 1959 og hins vegar 1965 hefði vaxið um 65%. Þetta eru staðreyndir, sem ekki verður haggað og að mínu viti þurfa ekki neinnar endurskoðunar við. Hitt er svo aftur rétt, að mínar tölur varðandi, hvað álagningarupphæðin af innflutningnum væri mikil, það eru hreinar ágizkunartölur og þær þurfa fullkomlega endurskoðunar við. Þær geta verið 3 milljarðar, eins og ég hélt fram, þær geta verið eitthvað minna, en þær geta líka verið meira.