Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár hér í hv. Ed., og ástæðan til þess að ég geri það nú í dag er sú, að ég tel þær spurningar, sem ég hef fram að flytja, þurfi að fá svör sem fyrst. Tilefni spurninga minna er fréttaflutningur í Ríkisútvarpinu 7. des. s.l., en þá gerðu fréttamenn Ríkisútvarpsins ákvarðanir 6 manna n., sem verðleggur landbúnaðarvörur, um verðlagningu að umræðuefni á þann hátt að vart getur samrýmst reglum Ríkisútvarpsins um hlutleysi að mínum dómi. Vil ég leyfa mér að gera fréttaflutning þennan að nokkru umræðuefni og víkja nokkrum spurningum til hæstv. menntmrh. Ég tel rétt að rifja hér upp í örfáum orðum, að landbúnaðarvörur eru, eins og raunar öllum hv, þm. mun kunnugt, verðlagðar samkv. sérstökum lögum, lögunum um Framleiðsluráð landbúnaðarins o.fl. Þeir, sem verðleggja vöruna, 6 manna n., er skylt að gæta þess í verðlagningu í senn að bændur njóti svipaðra tekna og svokallaðar viðmiðunarstéttir og eins að verði vörunnar sé stillt svo í hóf sem framast er kostur þegar þetta sjónarmið er haft í huga. Ég tel ekki óeðlilegt að á það sé minnt, að þó að landbúnaðarvörur þyki nokkuð dýrar hér á landi af þeim sem neyta þeirra, þá eru sumar þeirra ódýrari í framleiðslu en tilsvarandi vörur í nágrannalöndum, og milliliðakostnaður hér er hlutfallslega mjög lítill miðað við það sem víða gerist annars staðar. En að undanförnu hefur sá kostnaður, sem leggst á vöruna frá því að bóndi skilar henni við vinnslustöðvarvegg og þangað til hún kemur í vörslu neytanda, verið í kringum 30% af heildarvöruverði. Sá sérstaki þáttur verðlagningarinnar, sem vakið hefur verulega athygli nú, er breyting á verði undanrennu. Undanrenna hefur verið seld á mjög lágu verði í verslunum til þessa, og eimir þar eftir af því að undanrenna var lengi að mestu leyti seld til fóðurs. Má raunar rekja þetta lága verð einnig til þess, að það hefur verið veruleg tregða af sumum aðilum í 6 manna n. að breyta verðhlutföllum mjólkurvara og annarra landbúnaðarvara. En frá gömlum tíma hefur verið litið svo á, að fitan væri verðmætasti hluti mjólkurinnar, en nú á seinni árum hefur verulega borið á því, að ýmsir telja, að það sé ekki fyrst og fremst fitan, sem er verðmikil í mjólkinni, heldur engu síður próteinið í mjólkinni. Eins og ég sagði áðan, hefur undanrenna verið verðlögð mjög lágt, og má geta þess, að fyrir þessa verðlagningu greiddu neytendur 38.98 kr. fyrir að fá undanrennuna pakkaða í góðar umbúðir, en umbúðirnar eru dýrar, en bændur fengu í sinn hlut aðeins 11 22 kr. af greiddu verði. Það er sami kostnaður við pökkun og dreifingin undanrennu og við aðra mjólk, og með jafnlágu verði og verið hefur á þessari vöru, en það var fyrir síðustu verðlagningu 50.20 kr. á lítra, fór meginhluti þess verðs í kostnað. Hins vegar var ákveðið við síðustu verðlagningu án ágreinings í 6 manna n. að hækka þetta útsöluverð, sem var 50.20 kr., upp í 100 kr. og við það hækkaði verðið á undanrennunni. Nú er það svo, að það er út af fyrir sig ekki umræðuefni þó að verðbreyting verði á landbúnaðarvörum eins og öðrum vörum í landinu. Samt er það svo, að það virðist svo sem verðhækkanir á landbúnaðarvörum veki allt aðra og meiri athygli í þjóðfélaginu heldur en verðhækkanir á nokkrum öðrum vörum. Það er gömul venja, að Framleiðsluráð auglýsir verðbreytingar á landbúnaðarvörum með auglýsingum í fjölmiðlum, fyrst og fremst útvarpi, en þær gerast nú að jafnaði á þriggja mánaða fresti samkv. lögum. Jafnframt hefur sú venja skapast, að þessir fjölmiðlar segja mjög vandlega frá öllum verðbreytingum á landbúnaðarvörum. Ég hygg að það sé á vissan hátt neikvætt fyrir vöru, sem fylgir í öllum aðalatriðum nákvæmlega hinu almenna verðlagi í landinu og hinni almennu verðlagsþróun í landinu, að hún sé tekin út sérstaklega og henni sérstakur gaumur gefinn í fjölmiðlum og þess getið alveg sérstaklega með miklum fréttaflutningi þegar verðbreytingar verða á þessari vöru. En aftur á móti er ýmissa annarra vara, sem vissulega hafa hækkað engu síður hlutfallslega heldur en landbúnaðarvörurnar, vart eða ekki getið í fjölmiðlum. Þess vegna hefur það orðið svo, að á mörgum undanförnum árum hafa verðbreytingar á landbúnaðarvörum verið gerðar að miklu fréttaefni, og að því leyti er það eðlilegt að neytendur kaupa vissulega mikið af landbúnaðarvörum og verðlag þeirra kemur mjög við pyngju hvers og eins. Ég minnist þess þó, sem segir kannske ofurlitla sögu um þessi mál, að fyrir nokkrum árum, þegar hafði orðið veruleg verðhækkun á mjólk, þá spurði ég allmarga neytendur hér í Reykjavík um það, hvað mjólkurlítrinn kostaði, og ég rakst ekki á neinn sem vissi það, en allir vissu að mjólkurlítrinn var dýr. Og ég hygg að einmitt þessi vitneskja, að neytendur vissu að mjólkurlítrinn var dýr þó þeir vissu ekki hvað hann kostaði margar krónur, sýni talsvert mikið hvaða áhrif fjölmiðlarnir hafa á hugmyndir manna um vöruverð. Ástæðu fyrir því, að undanrennan var hækkuð svo sem raun her vitni, er fyrst og fremst að finna í því, að uppi hafa verið verulegar kröfur um að selja fitusnauðari mjólk en verið hefur. Það hefur ekki enn verið horfið að því ráði að selja mjólk með staðlaðri fituprósentu, en í staðinn er undanrenna seld í öllum mjólkurbúðum, og ég veit ekki annað en meðferð þeirrar undanrennu sé í ágætu lagi og þetta sé á sinn hátt ágæt vara. Þegar svo neysluvenjur sýna að neytendur kaupa í auknum mæli þessa tegund landbúnaðarvöru og í minnkandi mæli aðrar tegundir, sem áður voru verðmeiri, eins og t.d. smjör og rjóma, þá er mjög eðlilegt að um tilflutning á verði á milli þessara vörutegunda verði að ræða. Það hefur mjög verið vitnað í það, að víða erlendis er seld mjólk með skertu fituinnihaldi, og yfirleitt er þá sú mjólk seld á mjög svipuðu verði og nýmjólkin. Það, sem verið er að gera með þessari verðbreytingu, er því eingöngu að færa verðlagninguna meira til samræmis við eftirspurn og gert með það í huga, að það sé eðlilegt að neytendur greiði verðið fyrir þá vöru, sem þeir vilja kaupa og þeir telja sér hagkvæmt að nota. Verð það, sem er á undanrennunni, er án niðurgreiðslu úr ríkissjóði, og þrátt fyrir þessa verðbreytingu verður ekki annað sagt en að verðið sé enn þá lágt. En ástæðan til þess, að ég geri þetta allt að umtalsefni, er eins og fyrr segir fréttaflutningur Ríkisútvarpsins, bæði hljóðvarps og sjónvarps, í sambandi við þessa verðbreytingu. Ég vil með - leyfi hæstv. forseta - leyfa mér að lesa hér inngang að frétt Ríkisútvarpsins, hljóðvarps, um þessa verðbreytingu. En formálinn eða fyrstu orðin, áður en farið var að gera grein fyrir verðhækkuninni, voru á þessa lund: „Veruleg hækkun á verði flestra tegunda landbúnaðarvöru tekur gildi í fyrramálið. Hækkunin er mismunandi eftir tegundum og með verðákvörðuninni er greinilega gerð tilraun til þess að breyta neysluvenjum neytenda, t.d. er reynt að draga úr sölu undanrennu með mikilli verðhækkun, en auka smjörsölu.“ Það, sem mér finnst mjög athugavert við þessa frétt, er það, að áður en landsmönnum eru sögð tíðindin, þá skapar fréttamaður sér ákveðnar hugmyndir sem hann flytur landsmönnum um það, hvers vegna þessi verðlagning fer fram á þennan hátt. Ég veit ekki til þess, að það hafi komið til tals í þeirri n., sem verðleggur vöruna, að þessi væri tilgangurinn með verðbreytingunni, og ég veit ekki heldur til þess, að þessi fréttamaður hafi sótt heimildir um þetta til fulltrúa í 6 manna nefnd. Það er þessi tegund fréttaflutnings sem ég vil leyfa mér að átelja hér. Þá var í fréttum sjónvarps rækilega sagt frá þessum verðbreytingum. Ég vil leyfa mér líka - með leyfi hæstv. forseta - að lesa hér stuttan inngangskafla úr fréttaþætti um þetta mál í sjónvarpinu. Hann var á þessa leið: „Að undanförnu hafa heilbrigðisstéttir víða um heim rekið áróður fyrir breyttum neysluvenjum almennings í þá átt að neysla grænmetis og ávaxta sé aukin svo og neysla á grófu korni og mögrum kjöt- og fisktegundum. Hins vegar er mælt með því, að dregið sé úr neyslu sykurríkra fæðutegunda og fituríkra og aukin neysla fitusnauðra mjólkurafurða á kostnað feitra. Manneldisfræðingar bæði vestan hafs og austan hafa í stórum dráttum verið á einu máli um þessi ráð og telja að með því að fara eftir þeim megi draga úr ýmsum þeim sjúkdómum sem nú höggva stærst skörð, svo sem hjartasjúkdómum og æðasjúkdómum. Í okt, s.l. kom það fram í fréttum sjónvarpsins, að sala á undanrennu hefði aukist um 130% fyrri hluta ársins miðað við sama tíma í fyrra. En á sama tíma minnkaði sala á nýmjólk um 0.9%. Hér á landi er fituinnihald mjólkur um 3.8–3.9%, en undanrenna er um 0.05% feit, og var því þessi aukning á sölu undanrennunnar í fullu samræmi við þær breytingar sem taldar eru nauðsynlegar á fæði kyrrsetufólks nútímans.“ Svo kemur það sem ég vildi vekja sérstaka athygli á, með leyfi hæstv. forseta: „Í gær gerðist það, að Framleiðsluráð landbúnaðarins tilkynnti 18.4% meðaltalshækkun á landbúnaðarvörum og gekk hún í gildi í morgun. Hækkunin á mjólkurvörunum er mjög mismunandi, en það, sem mesta athygli vekur, er að mjólk hækkar um 23.9%, en undanrenna um hvorki meira né minna en 66.7%. Þessar verðhækkanir stefna að þróun sem gengur í berhögg við það sem manneldisfræðingar mæla með.“ Þarna gerist nákvæmlega það sama, að fréttamaður, sem samkvæmt lögum Ríkisútvarpsins á að vera hlutlaus, leggur dóm á það, hvaða vörur séu hollar og hverjar vörur séu ekki hollar, og hann leggur dóm á afleiðingar þessarar verðbreytingar. Um þetta er allmikið lengra mál í fréttinni, og ég ætla ekki að rekja það. En ég get þó ekki stillt mig um að geta þess, að fréttamaður spurði vegfarendur um þessar verðbreytingar og spurningin var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Heldur þú að þessi mikla hækkun á undanrennu komi til með að draga úr neyslu á henni?“ Það er verið að gera því skóna, að þetta muni draga úr neyslu á undanrennu. Það er ekki spurt t.d. á hlutlausan hátt, eins og: hvaða áhrif heldur þú að verðhækkunin hafi? Ég rek ekki hér svörin. En þegar svarið er eins og sá fyrsti svaraði: „Ég held að það hljóti að gera það“ - þá er ekki frekar spurt. En þegar svarið verður öðruvísi, næsti maður svaraði: „Ég býst ekki við því“ - þá getur fréttamaður ekki stillt sig um að spyrja áfram þangað til hann fær það svar sem hann vill fá, að verðbreytingin hafi áhrif á söluna. Og fréttamaður leyfir sér meira að segja að spyrja, þar sem honum finnst svarið ekki nógu afdráttarlaust í fyrstu: „Finnst þér þetta rétt ráðstöfun, að hækka þetta á sama tíma eins og búið er að tala um það, það væri búið að minnast á það, að fólk þurfi að grenna sig?“ Þarna finnst mér að fréttamaður fari langt út fyrir þann ramma sem honum er ætlað. Því miður sá ég ekki þennan fréttaþátt, en heyrði af honum. Mér er sagt af þeim sem sáu bann, að það hafi ekki farið leynt í þættinum hverjar voru skoðanir fréttamanns á þeirri verðbreytingu sem verið var að gera sérstaka grein fyrir. Ég veit að þær lífsvenjubreytingar, sem við höfum tamið okkur á undanförnum áratugum, þegar við höfum flust frá sjávar- og sveitarstörfum inn í skrifstofur og til kyrrsetulífs, þá hljóta slíkar lífsvenjubreytingar að hafa áhrif á mataræði okkar. Þetta hefur orðið til þess, að það hafa myndast ákveðnar skoðanir um hollustu vara, sem fyrrum þótti ekki vafamál að væru undirstaða heilbrigðs lífs þeirra sem erfiðisvinnu stunda. Hitt skilst mér aftur á móti, að þrátt fyrir það að slíkar skoðanir hafi myndast, þá hafi verið miklu meiri erfiðleikum bundið að sanna þær heldur en koma fram með þær og túlka þær og trúa þeim. Það er þó rétt og skylt að geta þess, að ekki eru allir á einu máli um hollustu mjólkurvara. En því er ekki að neita, að það hefur beinlínis verið sagt af sumum, að mjólkurvörur, svo sem smjör og nýmjólk, væru ekki hollar vörur. Ég vil - með leyfi hæstv. forseta - leyfa mér að lesa hér stuttan kafla úr erindi, sem Baldur Johnsen fyrrverandi borgaryfirlæknir flutti fyrir nokkrum árum og fjallaði um mjólk og mjólkurvörur, þar sem gerð er grein fyrir hollustu þessara vara. Í þessu erindi segir svo, og er sleppt nokkrum formálsorðum til að stytta málið: „Allan þennan tíma hefur verið viðurkennt að mjólkurhvíta og eggjarauða hafi verið bestu byggingarefni líkamans, ómissandi ungviði í uppvexti og einnig nauðsynlegt gamalmennum, þar sem endurnýjun vefja reynir að halda í við hrörnunina. Þannig hefur hver sú þjóð verið talin hólpin, sem ætti nóg af mjólkurafurðum, og kvikféræktandi þjóðflokkar og þjóðir hafa skorið sig úr hvað líkamlegt og andlegt atgervi snertir. Reynsla kynslóðanna og vísindalegar rannsóknir hafa staðfest þetta. Það hefur verið sannað með tilraunum, að af þremur aðalundirstöðuþáttum heilbrigðinnar, heilsugæslu, húsnæði og mataræði, þá er mataræðið þyngst á metunum. Það mundi lengja mál mitt um of að fara nákvæmlega út í einstök atriði til skýringar. En allir eru sammála um það, að mjólk innihaldi öll nauðsynleg næringarefni fyrir líkamann nema járn. En þess er sérstaklega vert að gefa, að nýmjólkin hefur verið Íslendingum svo til eini C-vítamíngjafinn á umliðnum öldum, áður en kartöflur og annað grænmeti kom til sögunnar, og þannig haldið skyrbjúg frá þjóðinni. Það mun heldur ekki vera fjarri sanni, að nýmjólkin og þá sérstaklega fituhluti hennar, rjóminn og smjörið, hafa um langan tíma verið aðalvörn gegn beinkröm og A-vítamínskorti hér á landi og víðar, því að lýsi var ekki alltaf notað sem skyldi, a.m.k. ekki til sveita og jafnvel ekki við sjávarsíðuna, þar sem auðvelt var þó að afla þess. Þegar rjómabúin voru stofnsett um síðustu aldamót og fituhlutinn, smjörið, var seldur úr landi skapaðist hálfgert vandræðaástand í heilbrigðismálum, jafnvel til sveita. Undanrennuandlitin, sem Guðmundur Hannesson, þá héraðslæknir í Eyjafirði, lýsir svo átakanlega og því valæði, sem fylgdi með, hafa síðan lengi verið mönnum víti til varnaðar. Á þeim árum, allt fram undir fyrra stríð, eru líka skráð mörg dauðsföll úr beinkröm hér á landi. Það var afleiðing af undanrennudrykkjunni. Danir urðu fyrir barðinu á hinu sama um og eftir fyrra stríð, er þeir seldu smjörfitu sína úr landi til Þjóðverja, en notuðu sjálfir undanrennu og margarín í staðinn. Urðu afleiðingarnar þær að mörg börn urðu blind í Danmörku vegna A-vítamínsskorts. Þetta var um börn og unglinga. Það er einnig ástæða til að gefa gamla fólkinu gaum, en tíð og alvarlegu beinbrot þess benda til úrkölkunar beina, sem e.t.v. væri hægt að draga úr með meiri mjólkurnotkun. Þar sem gamalt fólk þolir ekki alltaf vel nýmjólk þarf að flóa mjólkina og nota meira skyr, ost og rjóma, nema lýsi sé notað óspart. Hitt er svo annað mál, að enginn getur lifað á eintómri mjólk nema kornabörn, sem enn nota jafnforða þann sem móðirin lagði þeim til.“ Ég ætla ekki að lengja þennan lestur. En þetta er dálítið athyglisverður lestur á sama tíma og fréttir berast af því, að á barnaheimilum þessarar borgar sé farið að ráðleggja að gefa börnunum smjörlíki í stað smjörs og undanrennu í stað nýmjólkur. Ég er ekki manneldisfræðingur, en ég óttast að það verði hér sem stundum oftar, að tiltölulega takmörkuð vitneskja, sem sett er fram af mönnum, sem trúa þessari vitneskju statt og stöðugt, breyti neysluvenjum til hins verra, þannig að erfitt sé að bæta það sem aflaga fer. Mér finnst athyglisvert t.d. í þessu sambandi, að það heyrist varla nokkurn tíma á það minnst, að Íslendingar nota helmingi meira smjörlíki heldur en smjör. Smjörlíkisneysla í landinu er um eða yfir helmingi meiri, tvöfalt meiri heldur en smjörs, og það er aldrei um það talað, að meginhluti af þessari fitu er hert fita, og það finnast engin rök fyrir því, svo ég viti til, að sú fita sé hollari en sú sem í smjörinu er. Ég ætla ekki að hafa þetta mál öllu lengra, en ég vil að lokum vegna þessara ummæla, sem ég hef lýst og komið hafa fram í Ríkisútvarpinu, leyfa mér að spyrja hæstv. menntmrh. eftirfarandi spurninga: 1. Hvaða aðili innan Ríkisútvarpsins fylgist með því að gætt sé hlutleysis í almennum fréttaflutningi í útvarpinu? 2. Hafa þær fréttasendingar um verðbreytingar landbúnaðarvara, sem ég hef nú gert að umtalsefni, verið ræddar innan stofnunarinnar? a. Hafa verið gerðar ráðstafanir til þess að fréttasendingar af þessu tagi endurtaki sig ekki? Þessar spurningar eru vissulega fram bornar vegna þess að í lögum Ríkisútvarpsins er gert ráð fyrir að útvarpið sem stofnun sé hlutlaust. Ég hef ekki tíma til þess nú að gera að umræðuefni annan þátt, sem mér hefur fundist vera landbúnaðinum ákaflega erfiður að undanförnu, og það er leiðaralestur í morgunútvarpinu. Þar hafa á undanförnum mánuðum dunið á landsmönnum fullyrðingar um landbúnað á Íslandi sem hvergi nærri fá staðist. Ég er ekki einn þeirra manna sem vilja hefta málfrelsi manna í landinu. Ég hefði þó álitið að það væri nauðsynlegt fyrir stofnun eins og Ríkisútvarpið að gefa því gaum um allt það, sem flutt er í Ríkisútvarpinu, að það verði ekki túlkað sem atvinnurógur eða sé það, eins og mér finnst að sumt af þeim leiðaralestri, sem dunið hefur á landsmönnum, hafi verið á undanförnum mánuðum. Landbúnaðurinn á við ýmsa örðugleika að stríða. Þeir verða ekki ræddir hér. En landbúnaður, eins og allar aðrar atvinnugreinar í landinu, þarf á því að halda að njóta skilnings fólksins í landinu, og skilningur á landbúnaði sem atvinnugrein verður ekki fyrir hendi nema þar sé þekking líka.



Herra forseti. Í tilefni af ræðu hv. 6. þm. Norðurl. e. þykir mér rétt að rifja upp nokkur atriði varðandi fréttaflutning Ríkisútvarpsins. Fréttaflutningur Ríkisútvarpsins er nokkuð sérstaks eðlis og þess vegna gagnrýndur meira en t.d. fréttir blaðanna. Um hann gilda sérstök fyrirmæli í útvarpslögunum og í reglunum sem settar hafa verið samkv. þeim lögum, svo að menn ættu kannske að hafa nokkuð fast undir fótum að þessu leyti. En um þetta gildir þó ekki síður en um aðra hluti, að flest orkar tvímælis o.s.frv. Ég vil fyrst minna á það, að í 3. gr. útvarpslaganna segir m.a., að það, útvarpið, skuli , kappkosta að halda uppi rökræðum um hvers konar málefni, sem almenning varða, á þann hátt, að menn geti gert sér grein fyrir mismunandi skoðunum um þau. Það skal halda uppi fréttaþjónustu og veita fréttaskýringar“ o.s.frv. Og enn segir í þessari gr.; „Ríkisútvarpið skal í öllu starfi sínu halda í heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur. Það skal virða tjáningarfrelsi og gæta fyllstu óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í opinberum málum, stofnunum, félögum og einstaklingum.“ Síðan segir í 4. gr. m.a.: „Útvarpsstjóri undirbýr og stjórnar framkvæmd dagskrár og gætir þess, að settum reglum um hana sé fylgt. Útvarpsstjóri gefur út reglur um fréttaflutning og auglýsingar í hljóðvarpi og sjónvarpi, þ. á m. auglýsingatíma, að fengnu samþykki útvarpsráðs:.“ Og enn ætla ég, með leyfi hæstv. forseta, að vitna til 6. gr., en hún hljóðar svo: „Útvarpsráð tekur ákvarðanir um, hversu útvarpsefni skuli haga í höfuðdráttum, og leggur fullnaðarsamþykki á dagskrá áður en hún kemur til framkvæmda. Ráðið setur reglur eins og þurfa þykir til gæslu þess, að fylgt sé ákvæðum 3. gr. Ákvarðanir útvarpsráðs um útvarpsefni eru endanlegar.“ Svo minni ég á, að í IV. kafla laganna er fjallað um ábyrgð á útvarpsefni, og eru nokkuð ítarleg ákvæði um þetta í þeim kafla. Treysti ég mér ekki tímans vegna til þess að rekja þau. Þá vil ég rifja það upp í framhaldi af þessu, að í reglugerð um Ríkisútvarp segir í 15. gr. í IV. kafla, sem fjallar um fréttir, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisútvarpið flytur fréttir og fréttaauka um hvað eina, sem að dómi fréttastofu hljóðvarps eða sjónvarps hefur almennt fréttagildi. Fréttir þær, sem Ríkisútvarpið flytur af eigin hvötum og á eigin ábyrgð, mega ekki vera blandnar neins konar ádeilum eða hlutsömum umsögnum, heldur skal gætt fyllstu óhlutdrægni gagnvart öllum flokkum og stefnum í opinberum málum, stofnunum, félögum eða einstaklingum. Ekki mega í fréttum útvarpsins felast auglýsingar eða tilkynningar, nema þær varði starfsemi Ríkisútvarpsins sjálfs. Fréttaskýringar ber að afmarka greinilega frá fréttum og skal ávallt kynnt nafn höfundar slíkra skýringa. Við skráningu frétta skal þess jafnan gætt, að heimildir séu sem fyllstar og óyggjandi. Ríkisútvarpið verður ávallt að vera reiðubúið til að gera grein fyrir heimildum frétta," segir í reglugerðinni. Í þeim reglum, sem vikið var að í lagagr. sem ég vitnaði til áðan, reglum um fréttaflutning Ríkisútvarpsins sem útvarpsstjóri setur, eru þessi sömu atriði og ég nú las úr reglugerðinni áréttuð og útfærð nánar. En það væri allt of langt mál að fara að rekja það eða rifja upp í einstökum atriðum hér. Ég mun þá heldur ekki af mörgum og hv, þm. auðvitað auðskiljanlegum ástæðum gera tilraun til þess að brjóta til mergjar tilvitnun í ákvæði laga og reglugerða, en ég vil í þessu sambandi vekja athygli á tvennu: Fyrst er það, að ekki virðist gert ráð fyrir að ráðh. hafi afskipti af vali efnis og meðferð þess. Mér sýnist það ofurskiljanlegt og raunar eðlilegt í alla staði. Ég vil láta það koma fram, að þann tíma, sem ég hef starfað í menntmrn., hefur nokkrum sinnum verið kvartað við mig um efnismeðferð, einkum í fréttum og í samtalsþáttum. Einnig hefur mér sjálfum nokkrum sinnum sýnst sem mistök hafi átt sér stað. Ég hef þá jafnan í báðum þessum tilvikum komið kvörtunum áleiðis munnlega til útvarpsstjóra ellegar til fréttastofanna án þess að gefa nokkur fyrirmæli sem ráðh. Í einstöku tilvikum hefur verið um að ræða beinar leiðréttingar og þá hefur þeim óðar í bili verið komið á framfæri í útvarpi eða sjónvarpi, eftir því sem við hefur átt. Og ég vil taka það fram sérstaklega í sambandi við þetta, sem mér fannst rétt að skýra frá, að ég hef aldrei fengið skriflega umkvörtun um þetta efni né heldur gefið út bréf um það. Eins og ég gat um áðan, segir í 6. gr. útvarpslaganna, og vil ég minna á það aftur, að útvarpsráð tekur ákvarðanir um hversu útvarpsefni skuli haga í höfuðdráttum, leggur fullnaðarsamþykkt á dagskrá, áður en hún kemur til framkvæmda, og svo þetta: ráðið setur reglur eins og þurfa þykir til gæslu þess að fylgt sé ákvæðum 3. gr, Ákvarðanir útvarpsráðs um útvarpsefni eru endanlegar. Með hliðsjón af þessu ákvæði lít ég svo á, að endanlegt úrskurðarvald um útvarpsefni og meðferð þess sé hjá útvarpsstjóra og útvarpsráði, þ.e.a.s. innan stofnunarinnar, svo fremi að ekki komi til málsóknar, sbr. ákvæði IV. kafla um ábyrgð á útvarpsefni. En auðvitað getur það átt sér stað varðandi þetta mál eins og flest önnur deilumál sem upp koma í þjóðfélaginu. Hitt atriðið, sem ég vildi vekja sérstaka athygli á, er að í tilvitnuðum lagagreinum er sagt að útvarpið skuli halda uppi rökræðum til þess að fá fram ólík sjónarmið um málefni sem almenning varða. Þetta er efnislega svo, en ekki orðrétt tilvitnun. Einnig er þar sú kvöð, að útvarpið skuli halda uppi fréttaþjónustu og veita fréttaskýringar. Ef maður fer að velta fyrir sér þessum ákvæðum, þá sýnist mér a.m.k. að þessi ákvæði leggi þær kvaðir á herðar stofnunarinnar og starfsfólksins sem aldrei verða uppfylltar svo að öllum líki í öllum tilvikum. Ég held að það sé efni málsins samkv. útilokað. Sé þetta rétt skilið, þá er auðvitað óhjákvæmilegt að kom.i til gagnrýni meira og minna, sem er staðreynd, þá ber auðvitað báðum, bæði gagnrýnendum og þeim, sem gagnrýndir eru, þ.e.a.s. útvarpsfólkinu, að íhuga málið, ég vil segja í rólegheitum og leita sameiginlegrar niðurstöðu, - nema málsatvik þyki svo alvarleg frá annarri hvorri hliðinni, að það þurfi að leita úrskurðar dómstóla. Þetta vildi ég rifja upp, bæði þessi fyrirmæli og svo minn skilning á þeim. Hv. 6. þm. Norðurl. e. varpaði fram þremur spurningum: Í fyrsta lagi hvaða aðili það sé sem skuli fylgjast með því, að hlýtt sé ákvæðum útvarpslaganna og reglugerða. Svar við því er í rauninni þegar komið fram í mínu máli. Þá spurði hann um það, hvort þessir sérstöku fréttatímar hefðu verið teknir til meðferðar eða ræddir innan stofnunarinnar og sérstakar ráðstafanir gerðar til þess að koma í veg fyrir að sagan endurtaki sig, eða hvernig hann nú orðaði það. Ég hef haft frekar nauman tíma til að kynna mér þetta frá því að ég frétti af þessari væntanlegu fsp. eða umr. utan dagskrár. En ég hygg þó að ekki hafi verið gerðar sérstakar ráðstafanir innan stofnunarinnar í sambandi við þessa fréttatíma. Þar sem annars vegar menntmrh. er yfirmaður Ríkisútvarpsins samkv. lögum, það heyrir undir menntmrn. og ráðh., og hins vegar að ég tel ekki að mér beri sem ráðh. að fjalla um og því síður að úrskurða um meðferð efnis í útvarpi, heldur sé það útvarpsráðs og útvarpsstjóra, sbr. tilvilnað, þá mun ég ekki fjölyrða um þessa þætti sem hér hafa verið gerðir að umtalsefni. En ég get þó sagt það, að persónulega þykir mér það óviðfelldið að fyrirspyrjendur í fréttatímum taki barða afstöðu í spurningum sínum, t.d.: „Er þetta ekki tilræði við skynsamlegt mataræði?“ eins og mig minnir að spurt væri, ég er ekki viss um að hafa það orðrétt, og orðrétt: „Hefði ekki verið hægt að fara einhverjar heilsusamlegri leiðir?“ Mér finnst þetta ekki viðkunnanlegt. En um þetta kunna nú samt að vera deildar meiningar, og má t.d. benda á það, að spurning, sem er borin fram að viðstöddum aðila, sem þá er þess umkominn að gefa svar, er náttúrlega annað en umsögn. Mér þykir það auðvitað í hæsta máta eðlileg ósk eða krafa, að það sé jafnan reynt í öllum fréttaflutningi útvarpsins að gæta nokkurs samræmis í frásögnum af hliðstæðum atriðum, við skulum segja eins og verðhækkunum hinna ýmsu vara, t.d. hinna ýmsu matvæla, þó ég auðvitað viðurkenni að erfitt er að fullyrða nákvæmlega hvað sé hliðstætt og hvað sé ekki hliðstætt, því að margt getur blandast þar inn í og m.a. mat á mismunandi fréttagildi þeirra upplýsinga sem um er að ræða hverju sinni, svo að allt er þetta nokkuð afstætt. En það tel ég ákaflega mikils vert og raunar grundvallaratriði - og það vil ég gjarnan láta koma hér fram - að tryggja ætíð mismunandi sjónarmiðum rúm í ríkisfjölmiðlunum. Og í umræddum fréttatímum og samtalsþáttum komu vissulega fram fulltrúar tveggja sjónarmiða. Ég held, að það sé ekki nokkur vafi á því, að útvarpinu er hér mikill vandi á höndum, og hvort tveggja er jafnillt, tel ég, að gagnrýnendur gangi á það lagið með óbilgirni, að þarna verður lengi hægt um að deila, og svo hins vegar það, og það væri náttúrlega ekki betra, ef starfsfólk útvarpsins skellti skollaeyrum við gagnrýninni af sömu ástæðum og varaði einfaldlega, að enginn geri svo að öllum líki! Þetta er hvorugt gott, heldur verða menn að reyna að leggja sig í líma að komast að sameiginlegum niðurstöðum um svona hluti, þó að það kunni að kosta nokkra vafninga og umræður. Mig undrar það ekki, þó að íslenskir bændur eða fulltrúar þeirra snúist til varnar gegn þeim gífurlega áróðri sem beitt hefur verið á síðustu missirum gegn þeim, gegn þeirra atvinnuvegi og framleiðsluvörum þeirra sérstaklega, og þá á ég við blaðaskrif margvísleg þeirra sem ég vil kalla skillitla orðháka, menn sem slíta úr samhengi einstök atriði og þvarga um þau í blöðum daginn út og daginn inn og til þess að koma þessum áróðri sem best til skila er valið leiðaraformið. Það er náttúrlega von að menn velti því fyrir sér, hvort kannske sé brotið hlutleysi útvarpsins í gegnum leiðaralesturinn. En það er ákaflega erfitt að setja þar við skorður sem ekki verði að fundið. En það er eðlilegt að menn velti þessu fyrir sér. Og nú er þetta nýjasta nýtt og kom að nokkru leyti fram í þessum tímum sem hér er rætt um, að bændum beri að verðleggja vörur sínar á læknisfræðilegum forsendum! Þetta finnst mér afskaplega langsótt. Bæði fer því fjarri að allir fræðingar séu þar á einu máli um hollustuna, en auk þess man ég nú ekki dæmi, - það má vel vera að það sé misminni, - ég veit ekki dæmi til þess að slíks hafi verið krafist af nokkurri annarri matvælaframleiðslu að verðleggja í samræmi við hollustu. Og ég held að það sé mjög erfitt, m.a. af því að það er svo erfitt að fá alveg ákveðinn úrskurð um hollustuna. Ég ætla nú ekkert að fara að ræða um þessa heilbrigðishætti. En ég vil þó með fullri virðingu fyrir læknavísindum nútímans minna á lýsingu sem séra Sigurjón á Kirkjubæ gaf á sínum tíma um afleiðingar þess þegar stofnað var rjómabú og bændur kepptust við að selja rjómann í rjómabúið og höfðu undanrennu eftir heima. Þá komu til glanslegir mjólkurbrúsar í fyrsta skiptið og þá orti prestur: „Senda á silfurdunk svolítinn rjómaslunk, fitu úr fjósnytjum alla. Fyrir það flestir menn fá ekki annað en horlopa, skyrbjúg og skalla.“ En að slepptu öllu gamni, og þó felst í þessu alvara einnig þá er orðin hefð að nota þennan rétt sinn til þess að mæla hér utan dagskrár, - það er orðin hefð að alþm. noti þennan rétt til þess að vekja athygli á málum sem þeir telja mikilsvert að hreyfa á áberandi hátt og jafnframt þá að leita upplýsinga hjá viðkomandi ráðh. um þau tilteknu mál. Að því er varðar kvartanir um útvarpsefni og meinta hlutdrægni í fréttaflutningi og í ýmsum þáttum, þá er auðvitað ekkert athugavert við það, þó að vakin sé athygli á þessu eins og öðru. En mér sýnist þó að rétta boðleiðin til þess að koma á framfæri slíkum umkvörtunum ásamt rökstuðningi í þá veru að fá það tekið til efnislegrar meðferðar og úrbóta, eftir því sem eðlilegt sýnist við nánari athugun, sé að koma þessu á framfæri við útvarpsstjóra og útvarpsráð. Og ég vil leyfa mér að fullyrða að þessir aðilar muni leitast við að meta málsatvik á hlutlægan, en þó um leið óhlutdrægan hátt.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. - Ég vil nú þakka hv. 6. þm. Norðurl. e. fyrir að hafa vakið athygli á þessu máli hér utan dagskrár, því að það er full ástæða til þess. Sannleikurinn er hins vegar sá, að áróðurinn gegn landbúnaðinum og áróðurinn gegn bændum er orðinn svo yfirþyrmandi í okkar fjölmiðlum, að maður tekur kannske ekki svo mikið eftir því, þó að ríkisfjölmiðlarnir taki einhvern þátt í þeim ljóta leik, og kippir sér kannske ekki eins mikið upp við það af þeim ástæðum að þetta dynur yfir mann úr leiðurum þessara blaða, og í hvert sinn sem maður litur í sum þeirra, þá er þessi áróður enn aðaluppistaðan. Það er hins vegar mjög alvarlegt þegar þó ekki sé nema lítill angi af þessari órökstuddu gagnrýni er kominn inn á gafl hjá þessum sömu ríkisfjölmiðlum, sem eiga í þessum efnum sem öðrum að gæta óhlutdrægni. Ég verð að segja það, að mér þykir mjög eðlilegt að landbúnaðurinn og ýmislegt í kringum hann sé gagnrýnt af þekkingu og skynsemi, og það er á ýmislegt bent sem betur mætti fara. það á við um alla, hvort sem þeir starfa við dagblöð eða annað, að þeir verða að mínu viti að hafa einhverja lágmarksþekkingu á því máli sem þeir fjalla um, til þess að þeir geti í raun og veru skrifað um það af einhverju viti. En svo vill nú til, að í sumum þessara blaða virðast þeir skrifa þeim mun meira eða þeim mun mest, sem minnst vita eða minnsta þekkingu hafa á þessu. Varðandi þetta tiltekna atriði, þá hnaut ég að vísu um þetta í málflutningi eða fréttaflutningi í sambandi við síðustu búvöruverðshækkun. En sannleikurinn var sá, eins og ég sagði áðan, að svo vanur er maður nú orðinn þessum áróðri að ég tók ekkert sérstaklega eftir þessu, og ég hygg að þetta sé ekki í fyrsta skipti sem þetta kemur fram hjá okkar ágætu ríkisfjölmiðlum. Ég er hins vegar á því, að það sé ágætt, hve góð upplýsingaþjónusta er frá hálfu þeirra aðila sem við þessi mál fást og þyrfti að vera víðar um verðlagsbreytingar. Það væri t.d. ánægjuleg nýbreytni ef innflytjendur okkar ýmsir væru tilbúnir að auglýsa upp verðhækkanirnar hjá sér og slá þeim rækilega upp í blöðunum, sem þeir eiga jafngóðan aðgang að og raun ber vilni í sambandi við annað. En hins vegar tel ég að þegar við erum fræddir á búvöruverðinu til neytenda mætti gjarnan koma betur fram en oft er gert, hver er hlutur bændanna sjálfra, og hann rækilega tíundaður. hlutur bændanna sjálfra í þessum hækkunum. Og þá á ég ekki við bara í prósentutölum, heldur á ég við hve mikið af því verði, sem neytendur þurfa að borga í hækkuðu búvöruverði, fer beint til bænda sjálfra. Ég hygg að það væri býsna nauðsynlegt. Þetta er að vísu gert, en alls ekki nógu mikið. Og það eru bændur einir, mér vitanlega, sem verða fyrir gagnrýni neytenda í hvert skipti sem búvöruverðshækkun verður, en ekki þeir aðrir sem þarna fá þó sinn ómælda hlut. Ég sem sagt vil segja það, að það er ekkert óeðlilegt við það, þó að greint sé frá því þegar búvörur hækka. En sú upplýsingaþjónusta þyrfti eins og ég sagði áðan, að ná miklu víðar og vera betri hjá fjölmiðlunum en hún er varðandi ýmislegt annað, ég tala nú ekki um þegar jólaauglýsingarnar flæða yfir okkur. Þá er það ákaflega einkennandi, að gæði vörunnar eru tíunduð nákvæmlega og með litríkum hætti, en eitt gleymist í þessum auglýsingum öllum, að ég hygg, og það er að segja hvað þessi gæðavara kostar. Þar er komið að einhverju sem mönnum sýnist í þessu efni feimnisatriði og er það reyndar oft og tíðum. Út af þessu sérstaka máli vil ég segja það, að í hinum svokölluðu fræðsluþáttum um þessi mál. varðandi heilsufræðilegu hliðina, og raunar öðrum þáttum hefur ýmislegt komið fram sem er vafasamt, svo að ekki sé meira sagt. Ég hef fylgst töluvert með því án neinnar sérstakrar lífhræðslu, hvað hinir og þessir matvælasérfræðingar og heilbrigðisráðunautar hafa verið að tala um að væri okkur óhollt. Og mér sýnist næstum allt, sem ég læt ofan í mig, sé óhollt og mér jafnvel lífshættulegt, ef ég ætti að trúa öllum þeim, sem ég hef lesið frásagnir eftir og hafa kennt sig við viss fræði í þessum efnum. Það eru sem sagt mjög skiptar skoðanir um þetta. Og þó að einhver undanrennusjúklingur hafi tekið sig til og spurt eitthvað náið um þetta eða komið með skoðanir sínar á þessu meira en góðu hófi gegnir inn í ríkisfjölmiðlana, þá er því miður ekki þar með sagt að þetta sé neinn heilagur sannleikur, þó að þetta hafi verið prédikað mjög upp á síðkastið. Ég sagði undanrennusjúklingur, því ég lít helst svo á að þarna sé einhver sem hefur orðið alvarlega fyrir áfalli í sambandi við þennan áróður og sé eingöngu farinn að leggja sér þennan vökva til munns. Ég minni á það, að þessi áróður og þessi hávaði sem hefur verið gegn búvöruhækkunum bænda hefur komið frá hinum ótrúlegustu aðilum. Einn er þó sá aðili sem hefur talið sig gera þetta með miklum rétti og ég man mætavel eftir. Það er einhver félagsskapur sem heitir Húsmæðrafélag Reykjavíkur að mig minnir. Hann hefur oft haft uppi, þessi félagsskapur, mikinn hávaða í sambandi við þessi mál, og fjölmiðlar hafa tíundað það rækilega, hvað þessi félagsskapur hefur haft um þessi mál að segja, og er ekkert nema gott um það að segja, ef þessi félagsskapur væri alltaf sjálfum sér samkvæmur. En stundum, og það á við núna um nokkuð langa hríð, hefur þessi félagsskapur verið þögull með afbrigðum. Ég man eftir því, að ég sá nokkrar konur úr þessum hóp steyta hér hnefa að þinghúsinu fyrir nokkrum árum, en þá voru þær víst ekki eingöngu að steyta hnefana gegn bændum sem aðalóvinum, heldur líka þáv. ríkisstj. Ég veit að þær vilja eitthvað annað en steyttan hnefa gegn þeirri ríkisstj. sem nú situr, svo að það er von að þögnin ríki núna. Ég vil leggja áherslu á það, að vandinn er sannarlega mikill í íslenskum landbúnaði, og ég held að almenningi yfirleitt þurfi að vera þessi vandi ljós og gera sér grein fyrir honum. Ég held að fólk þurfi almennt að gera sér einnig grein fyrir því, hve þýðing landbúnaðarins er mikil fyrir okkar þjóðarbúskap og fyrir okkar litlu þjóð. Hitt er svo annað, að svo má lengi halda uppi óvönduðum áróðri að fólk falli fyrir honum meira og minna. Því held ég að skylda ríkisfjölmiðlanna sé að hefja aukna fræðslu um landbúnaðinn, vanda hans, og sjónarmið beggja komi þar fram sem allra best. Bændasamtökin hafa gert sitt til beinnar fræðslu. Þar hefur margt verið vel gert í svörum við þessum áróðri. En ég vil enda þessi orð mín með því að vona að ríkisfjölmiðlarnir gætu komið vel inn í þá mynd og þó a.m.k. gert öllum sæmilega skynugum mönnum, sem ekki eru þó starblindir, sæmilega ljóst, hvílík lífsnauðsyn það er fyrir íslenska þjóð að hér þrífist blómlegur landbúnaður.



Herra forseti. Sjútvn. Ed. hefur haft til umfjöllunar frv. til laga um niðurfellingu útflutningsgjalda á kolmunna- og spærlingsafurðum á árinu 1977. Þetta frv. er til staðfestingar á brbl. sem voru gefin út 15. júlí s.l. um niðurfellingu á útflutningsgjöldum á kolmunna og spærlingi. Þetta er þáttur í þeirri viðleitni sjútvrh. að örva nýtingu fiskstofna, sem hingað til hafa verið lítt eða ekki hagnýttir, og á þann hátt að skapa möguleika til þess að draga úr þorskveiðum nú þegar þorskstofninn er í hættuástandi. Vitað er að mikið magn af kolmunna er bæði fyrir Austurlandi og Vesturlandi á vissum árstímum, og einnig var nokkurt magn veitt á Færeyjamiðum samkv. sérstöku samkomulagi við Færeyinga. Hins vegar er tilraunavinnsla jafnframt dýr og er því eðlilegt að fjárhagur bæði veiða og vinnslu sé erfiður. Það hafa verið gerðar mjög athyglisverðar tilraunir á þessu ári með vinnslu kolmunna bæði til frystingar og herslu. Má ætla að innan fárra ára verði hér um hagnýta og arðbæra atvinnugrein í sjávarútvegi að ræða. Þess vegna er mjög æskilegt að beina stærri hluta flota okkar á kolmunna- og spærlingsveiðar næstu árin, og samþykkt þessa frv. er liður í þeirri viðleitni að gera þessar veiðar eftirsóknarverðar. N. varð því einhuga um að leggja til að frv. yrði samþ. óbreytt.