Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Á þskj. 48 er till. til þál., sem er 47. mál þingsins, um ráðunaut í öryggis- og varnarmálum, en flm. eru ásamt mér þeir hv. 9. þm. Reykv. og 5. þm. Reykn. Tillgr. er stutt og hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að stofna sérstakt embætti ráðunauts ríkisstj. í öryggis- og varnarmálum hjá utanrrn.“ Till. sama efnis var flutt á síðasta þingi og var þá nákvæmlega eins orðuð. Þá voru flm. þeir sömu að öðru leyti en því, að Benedikt Gröndal var þá flm., en Jón Baldvin, sem ekki átti þá sæti á Alþingi, var ekki flm. Það hafði hann verið hins vegar þar árið áður, þegar till. sama efnis var flutt í fyrsta sinni, á 103. löggjafarþinginu. Umr. um varnar- og öryggismál Íslands einkennast oft um of af tilfinningalegri afstöðu og lítilli þekkingu á þeim staðreyndum sem móta og ráða stefnunni í þessum málum og þeim ákvörðunum sem teknar eru í varnar- og öryggismálum. Árum saman hafa hinir hernaðarlegu þættir, sem móta það ytra umhverfi sem Ísland býr við, verið á vitorði tiltölulega fárra. Stjórnvöld hafa lítt sinnt því að fræða þjóðina um staðreyndir þessara mála. Ein ástæða þess er vafalaust skortur á viðurkenndri innlendri sérfræðiþekkingu á þessum sviðum. Þessi skortur á innlendri sérfræðiþekkingu hefur líka leitt til ásakana þess efnis, að stjórnvöld séu í mati sínu á varnarhagsmunum Íslands á hverjum tíma um of háð mati erlendra manna á íslenskum hagsmunum. Það ætti því að vera augljóst áhuga- og hagsmunamál allra að Íslendingar ráði sjálfir yfir nægri þekkingu til að meta sjálfir þann hernaðarlega veruleika sem landið er hluti af og til þess að meta sjálfstætt þær upplýsingar og skoðanir sem aðrir kunna að gefa um og hafa á herfræðilegri stöðu Ístands og varnar- og öryggishagsmunum landsins. Slík herfræðiþekking innan stjórnkerfisins er í fyrsta lagi til þess fallin að treysta ákvarðanir stjórnvalda á þessum sviðum. Í öðru lagi mundi hún eyða tortryggni og ásökunum í garð þeirra sem með þessi mál fara. Eins og allir vita er Alþb. eini stjórnmálaflokkurinn sem í orði kveðnu er á móti aðild að Atlantshafsbandalaginu og veru varnarliðsins hér á landi. Það er þó öllum ljóst að Alþb. leggur samt sífellt minna upp úr þessum stefnumiðum sínum og minnist sjaldan á þau nema fyrir kosningar, þegar tryggja þarf flokksstuðning svokallaðra herstöðvaandstæðinga, við hátíðleg tækifæri á tyllidögum og þá sjaldan er utanríkismál ber á góma á Alþingi. Þessi þróun mála eða stefnuaðlögun Alþb. sést best á afstöðu Alþb. í stjórnarsáttmálum þeirra ríkisstjórna sem Alþb. hefur átt aðild að síðasta áratuginn eða liðlegan áratug. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar, sem kom til valda 1971, var tekið fram að stefnt væri að því að varnartiðið færi í áföngum. Við stjórnarmyndun 1978 var tekið fram í stjórnarsáttmálanum að Alþb. hefði sérstöðu í þessum málum, en ekki var lengur minnst á brottför varnarliðsins. Og 1980, þegar ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens var mynduð, var ekkert minnst á sérstöðu Alþb. Þannig hefur þróunin orðið. Alþb. leggur sífellt minna upp úr þessu stefnuatriði. Snemma á árinu 1979 var skipuð svokölluð öryggismálanefnd, sem starfað hefur fram á þennan dag. Það er því eðlilegt að spurt sé, þegar rætt er um ráðunaut í varnarmálum, hvort ekki sé nóg að gert þar sem störf öryggismálanefndarinnar eru. Í þessu sambandi þykir mér rétt að rifja upp ummæli hæstv. utanrrh. Ólafs Jóhannessonar þegar hann var forsrh. og flutti stefnuræðu sína hinn 19. okt. 1978. Þá fórust honum orð á þessa leið, með leyfi forseta: „Þá er í samstarfsyfirlýsingunni ákvæði um skipan nefndar til athugunar á öryggismálum. Þar er um að ræða algert nýmæli og má vera að sumum þyki það allnýstárlegt. En þar er að mínum dómi á margan hátt um merkilegt mál að tefla. Það ákvæði er svohljóðandi: „ Ríkisstj. mun beita sér fyrir því, að sett verði upp nefnd þar sem allir þingflokkar eigi fulltrúa og verði verkefni nefndarinnar að afla gagna og eiga viðræður við innlenda og erlenda aðila til undirbúnings álitsgerðum um öryggismál íslenska lýðveldisins. Nefndin geri ítarlega úttekt á öryggismálum þjóðarinnar, stöðu landsins í heimsátökum, valkostum um öryggisstefnu, núverandi skipan öryggismála og áhrif á íslenskt þjóðlíf svo og framtíð herstöðvanna eftir að herliðið fer og varnir gegn hópum hryðjuverkamanna. Nefndin fjalli einnig um hugmyndir um friðlýsingu, friðargæslu og eftirlit á Norður-Atlantshafi og láti semja yfirlit yfir skipan öryggismála smáríkja í heiminum, einkum eyríkja sem eiga svipaðra hagsmuna að gæta og Íslendingar. Nefndin fái starfskrafta og fé til að sinna verkefnum sínum og til að gefa út álitsgerðir og greinargerðir um afmarkaða þætti í því skyni að stuðla að almennri umræðu.““ Hér lauk Ólafur Jóhannesson lestri úr stjórnarsáttmála, sem hann vitnaði til í þessari ræðu sinni, og svo hélt hann áfram: „Í mörgum löndum starfa sjálfstæðar stofnanir sem fjalla á hlutlægan hátt um utanríkis- og öryggismál. Slík stofnun er okkur Íslendingum ofviða. En ég vil líta á þessa könnunarnefnd í öryggismálum sem vísi að hliðstæðri starfsemi hér.“ Hér lýkur tilvitnun í stefnuræðu hæstv. utanrrh., sem hann flutti 19. okt. 1978, þegar hann var forsrh. Eins og kemur fram í tilvitnuninni er lögð áhersla á að nefndin sé könnunarnefnd, en ekki stjórnvald í þeim skilningi. Öryggismálanefndin réð síðan á miðju ári 1979 starfsmann, Gunnar Gunnarsson, og hefur hann starfað fyrir nefndina síðan. Þá hafa fjórir aðrir fræðimenn en Gunnar unnið að einstökum verkefnum á vegum nefndarinnar. Á það ber að leggja áherslu að það er eðli og starfssvið öryggismálanefndarinnar að rannsaka og kanna og kynna mátin. Má geta þess, að fyrsta ritið, um GIUK-hliðið, er mjög gott framlag nefndarinnar og í því er mjög vel skýrt og greinilega greint frá hernaðarlegu mikilvægi Íslands vegna legu landsins. Í lok grg. með þáltill. á þskj. 48 er greint frá því, hvernig hægt sé að skipa málum innan utanrrn. með tilliti til hins nýja embættis. Tillögumönnum er ekki fast í hendi hvernig sú skipan yrði og er eðlilegt að hv. utanrmn. fjalli frekar um það mál ásamt hæstv. utanrrh. Í grg. er þó stungið upp á þeirri leið, að embættið falli beint undir hæstv. utanrrh. með sama hætti og varnarmáladeild gerir nú, en einnig má hugsa sér að embættið verði innan varnarmáladeildarinnar. Starfssvið embættisins væri að annast samskipti Íslands við Atlantshafsbandalagið og varnarliðið á sviði her- og öryggismála innan utanrrn. og að sjálfsögðu í fullri samvinnu við önnur stjórnvöld, sem jafnframt annast þessi mál, auk þess sem varnarmálaráðunautur væri ríkisstj. til ráðuneytis um allt það sem snertir þjóðaröryggi og varnarmál landsins. Jafnframt má bæta því við, að eðlilegt sýnist að slíkur varnarmálaráðunautur hefði um almannavarnir að segja og þá sérstaklega auðvitað þann þátt almannavarna sem snýr að vörnum vegna hernaðarátaka. Aðalatriðið er auðvitað að hæstv. utanrrh. komi verkaskiptingu á innan rn. með þeim hætti sem eðlilegastur er talinn vera. Það þarf varla að minna hv. alþm. á 75. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir orðrétt, með leyfi forseta: „Sérhver vopnfær maður er skyldur að taka sjálfur þátt í vörn landsins, eftir því sem nákvæmar kann að verða fyrir mælt með lögum.“ Eins og sést af þessum orðum stjórnarskrárinnar er sú skylda lögð á Íslendinga að verja landið, og getur löggjafinn ákveðið með hverjum hætti það skuli gert. Á þetta minni ég hér-ekki til að gefa í skyn að stofna eigi til íslensks hers, heldur þvert á móti til að benda á að þeim sem sömdu stjórnarskrána var vel ljóst að ein af frumskyldum þjóðarinnar er að verja landið, verja þjóðina gegn utanaðkomandi hættu, án þess að menn hefðu þó í huga almenna hervæðingu. Í varnarmálum hljóta Íslendingar að hafa sérstöðu, annars vegar vegna legu landsins og hins vegar vegna fámennis þjóðarinnar. Það er þess vegna tími til kominn að Íslendingar eigi sérfræðinga í þessum málum. Í því sambandi má gjarnan minna á hafréttarmálin, t.d. þátt Hans G. Andersens sem er sérfræðingur í þeim málum og hefur án efa gert landinu og þjóðinni gífurlegt gagn á alþjóðavettvangi við að gæta hagsmuna okkar. Ég efast um að nokkur Íslendingur hafi viljað vera án þeirrar sérþekkingar í hafréttarmálum sem við höfum í hafréttarsérfræðingum. Á sama hátt hlýtur að vera keppikefli okkar að eignast sjálfir sérfræðinga sem geta metið varnarþörf og varnarmöguleika þjóðarinnar. Á undanförnum árum hafa nokkrar umræður orðið um þessi mál. Segja má að eitt síðasta merka framlagið, þó um nokkrar ritgerðir sé að ræða, hafi komið frá Kjartani Gunnarssyni lögfræðingi, þegar hann flutti merka ræðu um íslenskt frumkvæði í öryggismálum, sem mjög styður þá till. sem hér liggur fyrir til umr. Kjartan er lögfræðingur, en stundaði nám, eftir að hafa lokið lagaprófi, við varnarmálaháskóla norska varnarmálaráðuneytisins á árunum 1979–1980. Ég tel að það sé gagnlegt að vitna til nokkurra ummæla Kjartans Gunnarssonar í þessari ræðu, sem reyndar hefur birst í Morgunblaðinu. Hann fjallar þar um meginmarkmið íslenskrar varnarmálastefnu og hugsanlega ógn sem að okkur gæti steðjað. Síðar í ræðunni segir hann um skyldur okkar, með leyfi forseta: „Það er skylda okkar Íslendinga við sjálfa sig og vinaþjóðir sínar að taka varnar- og öryggismál sín margfalt fastari tökum en við höfum gert og láta okkur ekki lengur nægja að vera eingöngu eins konar áheyrnaraðilar hjá Atlantshafsbandalaginu. Afstaða okkar til varnarliðsins á ekki að ráðast fyrst og fremst af því, og þá á ég við afstöðu okkar sem styðjum landvarnir, að aðalatriðið sé bara að hafa Kanann hér, eins og sumir orða það, og láta Bandaríkjamönnum eftir allt frumkvæði í öryggismálum okkar og tala með hræsnisfullri fyrirlitningu um hernaðarbrölt og vopnakapphlaup rétt eins og það snerti okkur ekki.“ Og síðar í þessari ræðu sagði Kjartan, með leyfi forseta: „Ég tel að við Íslendingar eigum að gera okkar eigin tillögur um varnir landsins. Við eigum sjálfir að meta varnarþörfina og við eigum sjálfir að meta fyrirkomulag varnanna í samvinnu við bandalagsþjóðir okkar í Atlantshafsbandataginu og sérstakri samvinnu við þann aðila sem hefur tekið að sér samkv. sérstökum samningi frumvarnir landsins.“ Í lok þessarar ræðu sagði Kjartan, með leyfi forseta: „Þeir, sem hafa markað stefnu Íslands í utanríkis- og varnarmálum, hafa ávallt haft að markmiði að tryggja að Íslendingar fái að lifa á Íslandi án afskipta eða yfirgangs annarra. Á nýjum og breyttum tímum þarf nýjar og breyttar starfsaðferðir til þess að tryggja að þessi markmið náist. Ábyrgðin og frumkvæðið í öryggismálum þjóðarinnar hlýtur og verður ávallt að vera í höndum hennar sjálfrar. Þar er um slíkt fjöregg að ræða að það er aldrei hægt að fela erlendum mönnum til ákvörðunar og mats, en án þekkingar, frumkvæðisvilja og óttaleysis við að viðurkenna staðreyndir stjórnmálalegs og herfræðilegs umhverfis verður öryggisins aldrei gætt sem skyldi.“ Ef draga á saman aðalatriðin í því, sem ég hef sagt í þessari ræðu minni, tel ég að það hafi unnist í umr. á síðustu árum að nú er rætt um utanríkis- og varnarmál þjóðarinnar af meiri þekkingu og rökum í stað þess tilfinningahita og trúar sem einkenndu slíkar umr. fyrir nokkrum árum. Í öðru lagi er breyting til batnaðar í íslenskum stjórnmálum sú stefnuaðlögun Alþb. sem orðið hefur með tilliti til aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu og dvalar erlends varnarliðs í landinu. Í þriðja lagi hef ég bent á muninn á starfssviði embættisráðunauts í varnarmálum, sem verður stjórnvald, og hins vegar öryggismálanefndarinnar, sem er könnunarnefnd tilnefnd af þingflokkum. Í fjórða lagi hef ég undirstrikað að hér er ekki verið að undirbúa stofnun íslensks hers, heldur er verið að tryggja íslenska hagsmuni, ýta undir íslenskt frumkvæði í mikilvægum þætti sjálfstæðismála þjóðarinnar. Og loks hef ég bent á nokkur atriði, sem verið hafa til umr. á þessu sviði að undanförnu, og vitnað í því sambandi sérstaklega til erindis Kjartans Gunnarssonar. Herra forseti. Ég hef reynt að sneiða hjá ágreiningsefnum í varnarmálum og fremur bent á það sem sameinar okkur Íslendinga í þessum málum. Ég fæ ekki betur séð en þessi till. um stofnun embættis ráðunauts í varnarmátum hljóti að eiga verulegt fylgi á hv. Alþingi. Ég fagna því að sjálfsögðu ef koma fram hér í umr. eða í hv. nefnd jákvæðar tillögur um betri skipan en gert er ráð fyrir í sjálfri tillgr., en leyfi mér að lokum að fara fram á að málinu verði vísað, eftir að umr. hefur verið frestað, til hv. utanrmn.



Herra forseti. Ég skal ekki tefja tíma hv. þm. lengi út af þessu máli. Ég vil lýsa yfir andstöðu Alþb. við þetta mál. Það þarf ekki að segja neinum Íslendingi að við teljum okkur þurfa að leysa okkar mál með embætti ráðunauts ríkisstj. í öryggis- og varnarmálum, sem hv. þm. Friðrik Sophusson hefur hér lagt til. Það er hreint dæmalaust að hlusta á málflutning eins og þann sem hér fór fram áðan. Ég veit að hv. flm. er allt of greindur og hæfur þm. til að trúa einu einasta orði sem hann sagði sjálfur. Ég held að þm. og landsmenn allir ættu að þakka fyrir þann tilfinningahita sem hefur rekið Alþb. áfram allar götur frá því að landið missti sjálfstæði sitt að nýju og hefur þó bjargað því sem bjargað varð. Við getum litið til smáþjóða, sem hafa fengið yfir sig annan eins ófögnuð, og séð hvernig komið er fyrir þeim, og ættu hv. þm. sem sækja fundi út um allar grundir, þingmannasambandsfundi á Kúbu og ég veit ekki hvar, að fara í leiðinni t.d. til Tahiti einhvern tíma og sjá hvernig málum er komið þar og fyrir Puerto Ricomönnum og öðrum slíkum þjóðum. Það er nefnilega ekki ennþá komið svo fyrir Íslendingum vegna þessa tilfinningahita sem hv. þm. harmaði svo mjög áðan. Við höfum reynt að halda íslenskri menningu í horfinu, við höfum reynt að tala okkar eigið tungumál áfram og ég vænti þess að við munum halda því áfram af sama tilfinningahita. Það er líka skemmtilegt að upptifa það að heyra loks þm. Sjálfstfl. tala um hernaðarlegt mikilvægi Íslands vegna legu landsins. sú var tíðin - og ekki fyrir svo mörgum árum - að það talaði enginn um þetta. Hér var ameríski herinn til að vernda okkur. - Það er reyndar hverju mannsbarni í heiminum ljóst að ef Íslendingum stafar hætta af nokkru umfram aðrar þjóðir, þá er það einmitt af þessu hernaðarlega mikilvægi og af veru bandaríska hersins hér. Þetta þarf svo sem ekki að segja eina ferðina enn. Svo vogar hv. þm. sér að tala hér um Hans G. Andersen, sem hefur verið sérlegur sendifulltrúi Íslands á hafréttarráðstefnunni og vissulega unnið þar gott starf, og ber það saman við hlutverk einhvers sérfræðings í öryggis- og varnarmátum! Ég ætta að vona að sá ágæti maður, Hans G. Andersen, lesi ekki Alþingistíðindi eða heyri annað eins og þetta. Svo að aðeins sé farið yfir nokkra punkta í máli hv. flm. sagði hann að við skyldum ekki lengur láta allt frumkvæði vera hjá Bandaríkjamönnum. Mikið er ég sammála honum. Það var bara hans eigin flokkur sem fól Bandaríkjamönnum þetta frumkvæði um íslensk málefni og það höfum við ævinlega harmað og munum gera áfram og berjast gegn því eins lengi og okkur endist aldur til. Hann studdi það og hans flokkur að lána íslenskt land undan íslenskri lögsögu. - Hvernig geta menn talað? Nei, það vorum ekki við sem stóðum að því, hv. þm. Friðrik Sophusson, og munum aldrei gera. Það er svo sem ósköp gleðilegt að ungir menn í Sjálfstfl., sem hafa lært í háskólum erlendis, hafa loks skitið og séð að allt sem þeim hefur verið áður sagt í Heimdalli og upp úr stenst ekki. Þessir ungu menn hafa þó þá samvisku að reyna að skoða þessi mál. Þeir hafa skrifað nokkur ágæt rit um þessi mál. Svo standa menn hér og lesa upp úr þessu eins og þetta séu einhver ný sannindi Það er búið að segja þetta mjög lengi. Það sýnir best hvers virði eru embætti svokallaðra sérfræðinga í öryggis- og varnarmálum að nýlega kom út bók í Danmörku um Grænland og hlutverk þess og breytingar sem hafa verið gerðar á herstöðvum NATO þar í landi án þess að danska ríkisstjórnin hafi haft hugmynd um. Liggur fyrir að þessum stöðvum hefur verið breytt í hreinar árásarstöðvar. Þessi bók er rædd mikið í Danmörku þessa dagana. Trú mér til: Danska ríkisstjórnin hefur haft einhvers konar ráðunauta. Danir hafa her og ég geri ráð fyrir að þar séu einhverjir ráðunautar á borð við þann sem hv. þm Friðrik Sophusson langar þessi ósköp til að fá hingað. En ég held að við ættum að spara okkur það embætti. Það kemur í ljós að dönsku ríkisstjórnirnar, sem hafa setið á meðan þetta gerðist, hafa ekki haft hugmynd um það. Ég held að við þessari till. hv. þm. sé ekki nema eitt svar, og það er auðvitað svar Alþb.: Við þurfum að losna við bandaríska herinn af íslensku landi og við þurfum að ganga úr NATO. Ég er ekki þar með að segja að okkur sé tryggt varanlegt öryggi. En það er áreiðanlegt að í því væri fólgið meira öryggi en að vera bitbein mitt í Atlantshafinu milli tveggja stórvelda sem búa nú yfir kjarnorkuvopnum sem nægja til þess að margdrepa hvert einasta mannsbarn á jörðinni. Það hneykslar mig að þm. skuli sitja undir öðru eins og þessu. Ég legg til að þessari till. verði tafarlaust vísað frá.



Herra forseti. Með vissum hætti er kannske rétt að játa að mér hafi komið ræða hv. 8. þm. Reykv. nokkuð á óvart - ekki þó hið djúpsálarlega inntak hennar þar sem skírskotað var til gildis tilfinninga, ef ég skildi rétt, umfram skynsemi.

Það mætti vera meira um þær á Alþingi Íslendinga.

Já, ekki hef ég á móti tilfinningum. En mín skoðun er þó einfaldlega sú, að þarna verði ekki sundur skilið. Skynsemi án tilfinninga er kannske köld og tilgangslítil, en uppstemmdar tilfinningar einar, án yfirvegunar og skynsemi, eru vísasti vegurinn til glötunar, í sumum málum a.m.k. Einmitt út frá þessu sjónarmiði hefði ég haldið að það væri hv. þm. fagnaðarefni, sem eins og kunnugt er er hér málsvari flokks sem kennir sig við þjóðfrelsi umfram aðra flokka, að hér er lagt til að íslenskir aðilar framselji ekki í hendur öðrum að leggja mat á öryggishagsmuni þjóðarinnar. Um það snýst málið og annað ekki. Stundum er því haldið fram af skoðanabræðrum hv. þm. að eðlisbreyting hafi átt sér stað, ef ekki á varnarviðbúnaði hér á landi, þá á umr. um utanríkis- og öryggismál Íslendinga, að í stað tiltölulega steingelds skotgrafahernaðar, þar sem klisjurnar eru orðnar ærið gamlar, annars vegar: úr NATO - herinn burt eða eitthvað þess háttar, hafi komið til sögunnar ný þekking, nú umræða byggð á nýjum sjónarmiðum, byggð á mati á upplýsingum um alþjóðleg hernaðarkerfi, upplýsingum um nýja tækni í hernaðarmálefnum. Því er jafnvel stundum haldið fram að þessar nýju upplýsingar og þessi nýja þekking renni nýjum stoðum undir röksemdir herstöðvaandstæðinga. Því ætti að fagna, ef svo er, að umr. er komin á svolítið skynsamlegri grundvöll og hún er farin að snúast um mat á staðreyndum fremur en þá ljóðatexta sem betur eru fallnir til söngs - og á þó söngur prýðilega við á sumum samkomum. Ég held að það hafi ekki komið fram í ræðu hv. þm. að um væri að ræða verulegan ágreining að þessu leyti, enda standist líkingin að þessu leyti að því er varðar hafréttarmál fyllilega. Allt sem að hafinu lýtur og er hagsmunir Íslendinga gagnvart átökum við aðrar þjóðir hefur vissulega orðið mikið tilfinningamál á Íslandi. En við hefðum aldrei sigrað Breta í deilum okkar um landhelgismál með söngvum einum og formælingum. Við þurfum að afla okkur þekkingar. Það er óumdeilt, og hefur sérstaklega verið á það minnst hér, að sérfróðir menn í hafréttarmálum, eins og Hans G. Andersen og fleiri, hafi lagt fram þá þekkingu sem hafi orðið lykillinn að árangursríkri baráttu okkar í þeim málum. Kjarni málsins er ofur einfaldlega þessi: Við eigum ekki að framselja í hendur annarra réttinn til að meta sjálfstætt hvað er að gerast í hafinu í kringum okkur, hvað er að gerast í löndunum í kringum okkur, hvaða áhrif nýjungar á sviði hernaðartækni hafa á öryggi þjóðarinnar. Þessara upplýsinga eigum við að reyna að afla okkur. Skref hafa þegar verið stigin í þá átt með stofnun öryggismálanefndar, sem er könnunar- og umræðunefnd í umboði þingflokka. Ég hygg að þetta sé óneitanlega mál af því tagi að við ættum ekki að horfa í lítinn kostnað við að ganga lengra á þessu sviði. Þetta kemur ágreiningnum um núverandi fyrirkomulag um öryggismál á Íslandi í raun og veru ekkert við. Menn geta auðveldlega haldið sinni sannfæringu um að varnarleysi og það að Ísland verði utan hernaðarbandalaga sé haldbær afstaða í utanríkispólitík, þó að ég haldi það ekki, en engu að síður samþykkt þessa till.



Herra forseti. Ég lýsi ánægju minni með þær umr. sem hér fara fram. Ég verð þó að segja, eins og hér hefur verið sagt áður, að ég átti ekki von á að enn væri hér á hv. Alþingi fulltrúi svo gamalla viðhorfa í þessu máli eins og hv. 8. landsk. þm. virðist vera. Ég harma að hv. 8. landsk. skuli hafa lýst fyrir hönd síns flokks yfir sjálfsagðri andstöðu við þetta mál, einfaldlega vegna þess að með því er verið að lýsa andstöðu við að hægt sé að meta varnarþarfir og varnarmöguleika Íslands með íslenskum augum. Það var á sínum tíma tekið skref í þessu efni þegar könnunar- og rannsóknarnefnd þingflokkanna, öryggismálanefndin, var sett á laggirnar. Hún hefur gert ákveðið gagn. Hún hefur breytt umr. Ég vil í því sambandi benda á t.d. hvernig hv. 11. þm. Reykv. hefur haldið á málflutningi síns flokks. Það er með allt öðrum hætti. Ég er hér með nokkrar tilvitnanir í hans mál frá því hann flutti hér ræðu 12. nóv. 1981, en hv. 11. þm. Reykv. er formaður þingflokks Alþb. Þá sagði hv. 11. þm. Reykv., með leyfi forseta: „Það er ósköp skiljanlegt að við hér á Íslandi höfum ekki mikla þekkingu á þessum efnum. Við höfum ekki haft her. Við erum ekki hernaðarmenntuð þjóð. Öll þessi orð, SS-20, SS-4, SS-5, Poseidon, Polaris, Trident o.s.frv, eru nöfn sem við vitum ósköp lítið hvað að baki liggur, nema það sem við lesum í dagblöðum. Staðreyndin er samt sem áður sú, að á rúmlega 20 árum hafa risaveldin tvö, Bandaríkin og Sovétríkin, komið sér upp svo flóknu kerfi gereyðingarvopna, að það þarf langan tíma til að setja sig inn í eðli þess. Það er kjarnorkuvopnakerfi“ o.s.frv. o.s.frv. Og síðar í sínu máli segir hv. 11. þm. Reykv.: „Íslenskir þm. t.d., sem taka þátt í samtökum Atlantshafsbandalagsins, sækja ekki fundi hermálanefndarinnar að öllu jöfnu. Þeir hafa látið hina herfræðilegu umræðu afskiptalausa, en það er sú umræða sem er kjarni málsins. Það er sú umræða sem gerir okkur kleift að meta það, hvers vegna við erum á móti SS-20, hvers vegna við erum á móti Pershing II og hvers vegna við erum á móti stýrieldflaugunum.“ Ég lít svo á, að með þessum orðum sínum hafi hv. 11. þm. Reykv. verið að benda á að þeir sem sækja þingmannafundi Atlantshafsbandalagsins ættu að sækja hermálanefndarfundina einmitt í því skyni að kynna sér þessi mál rækilega, og ég tel að ummæli hans um hve langan tíma tekur að afla þessara upplýsinga hljóti að renna stoðum undir að hv. 11. þm. Reykv., formaður þingflokks Alþb., skilji nauðsyn þess að hér sé innlend sérfræðileg þekking í höndum stjórnvalda. Ég ætla að halda áfram, af því að þetta er ágæt ræða, sem ég vitna hér til, ræða hv. 11. þm. Reykv. Hann segir síðar í sinni ræðu, með leyfi forseta: „Við ræðum oft hér um öryggismál á Íslandi út frá umræðugrundvelli sem fyrst og fremst er mótaður af seinni heimsstyrjöldinni.“ - Ég skýt því hér inn að við heyrðum einmitt slíka ræðu áðan flutta af 8. landsk. Nú held ég áfram lestrinum: „Sá tími er því miður liðinn. Veröldin í dag er miklu flóknari. Það er miklu meira verk, það er miklu meiri vinna að setja sig inn í þau deilumál sem núverandi hernaðarumræða snýst um. Íslendingar mega ekki setja sig í þá stöðu að taka bara sem góða og gilda vöru þær áróðursplötur sem fulltrúar stórveldanna spila fyrir okkur um þessi efni, hvort sem það eru fulltrúar Bandaríkjanna eða Sovétríkjanna.“ Og loks vil ég vísa til ummæla hv. 11. þm. þar sem hann segir: „Það er nauðsynlegt fyrir okkur sem sjálfstætt ríki að gera okkur grein fyrir hvað hér er verið að tala um, að átta okkur á hinu sanna og rétta í þessu efni, vegna þess m.a. að við erum aðildarríki NATO og þar greiða fulltrúar Íslands atkvæði, við erum í Sameinuðu þjóðunum og þar greiða fulltrúar Íslands atkvæði, við erum kallaðir til að taka afstöðu. Það er lágmarkskrafa að við tökum þá afstöðu á grundvelli þekkingar. Hér lýkur tilvitnun í hv. 11. þm. Reykv., sem er formaður þingflokks Alþb., og ég get ekki með eigin orðum, frá eigin brjósti, flutt betri ræðu sem rök fyrir því að okkur Íslendingum beri skylda til að koma á fót stjórnvaldi sem byggi yfir þeirri íslensku þekkingu sem nauðsynleg er til þess að við getum metið það sjálf hvernig við viljum hafa varnirnar, veikari eða sterkari, hverjir varnarmöguleikarnir eru á hverjum tíma og það sé gert með þeim hætti sem gert er í sjálfstæðu ríki.



Herra forseti. Ég vona að hv. þm. sé ekki farin að daprast heyrnin. Ég sagði ekkert um þingflokk Alþb. í máli mínu áðan. Ég sagði Alþb. og ég lagði til að þessari till. yrði vísað frá. Það vill nefnilega svo til, að barátta íslenskra sósíalista, barátta íslenskra hernámsandstæðinga, hefur ekki bara farið fram í þingflokki Alþb., heldur taldi ég mig vera að tala fyrir munn þúsunda manna úti í þjóðfélaginu. Ég sagði ekkert um þingflokk Alþb. - Ég hefði átt von á að fleiri úr honum væru hér staddir inni. En hv. þm. Friðrik Sophusson heldur áfram sinni veiku vörn í þessu máli. Ég verð að upplýsa hv. þm. um það, að ég þarf engan sérfræðing í varnar- og öryggismálum til þess að stórveldin þylji ekki yfir mér áróðursplötur sínar sem ég trúi eins og nýju neti. Ég er alveg fullfær um það mat ein og sjálf og svo er sem betur fer um milljónir manna um allan heim, sem nú hafa tekið völdin af stjórnmálamönnum og ætta að reyna að fara að berjast fyrir friði í heiminum vegna þess að það hefur ekki neitt breyst í umræðunum um þessi mál vegna tilkomu einhverrar nýrrar þekkingar. Auðvitað verða morðtól heimsins æ skelfilegri. Það hefur loksins runnið upp fyrir heimsbyggð allri að þau eru orðin svo skelfileg að allar varnir, og þá ekki síst lítillar eyþjóðar, yrðu auðvitað út í hött. Það kemst enginn undan ef þessi vopn verða nýtt. Og eins og ég sagði áðan hafa milljónir borgara hinna ýmsu landa tekið höndum saman og þreyst á ógnarjafnvægisrugli fávísra stjórnmálamanna, sem sitja fundi hvort sem það er NATO, Varsjárbandalagsins eða hvað þetta nú allt saman heitir. Ég held að íslenskir þm. ættu að einbeita sér að þeirri baráttu, en ekki halda uppi þessum meiningarlausa áróðri fyrir tilvist bandarískrar herstöðvar eða hvaða annarrar herstöðvar sem stórveldin kynnu hér að reyna að fá aðstöðu til að hafa. Hins vegar vil ég ítreka, vegna þess að ég held að mönnum sé það kannske ekki alveg fullljóst hvers virði barátta íslenskra sósíalista hefur verið gegnum árin, að það er ein versta villa sem maður heyrir að sú barátta hafi verið gagnslaus. Það væri gaman að geta séð hvað hefði gerst hér ef þessi stórþjóð í vestri hefði fengið að vaða hér uppi eins og hana langaði til. Það vill svo til, að ég hef átt viðræður við Bandaríkjamenn um þessi mát, menn í háum stöðum sem hefur verið falinn mikill trúnaður hjá sinni heimaþjóð. Þetta er þeim ljóst, þó að þeim Íslendingum sem kjörist hafa til trúnaðarstarfa á Alþingi Íslendinga virðist ekki vera það ljóst. Og það er ekki langt síðan háttsettur embættismaður Bandaríkjanna á Íslandi lauk viðræðum okkar með því að hvetja okkur til að halda þessari baráttu áfram. Menn sem hafa farið víða um heiminn hafa séð hver örlög bíða þjóða sem láta slíkt yfir sig ganga. Og á næstu árum er ég sannfærð um að einn sérfræðingur í öryggis- og varnarmálum kemur ekki til með að skipta miklu máli, komi til átaka og komi til þess að gripið verði til þeirra vopna sem nú eru til í heiminum. Það er satt að segja skelfilegt að menn skuli ennþá ræða á þessum nótum á Alþingi þjóðar sem aldrei hefur haft her. Og ég ætla að vænta þess, að þetta hlægilega ákvæði um vopnfæra menn verði fellt úr stjórnarskrá Íslendinga þegar hún verður nú afgreidd endurskoðuð. Að öðru leyti skal ég ekki eyða fleiri orðum á þetta. En ég vil ítreka að ég tel alveg ástæðulaust fyrir menn að setja á bakið á mér allan þingflokk Alþb. Þetta er skoðun Alþb.-manna og fyrir þá tala ég hér á Alþingi.



Herra forseti. Það eru aðeins örfáar aths. Í fyrsta lagi verða það að þykja nokkur tíðindi þegar hv. þm. í þingflokki Alþb. lýsir því yfir að hún sé hér málsvari Alþb.-manna, en vilji á engan hátt láta bendla þann málflutning sinn við tilvitnanir úr málflutningi formanns þingflokks Alþb., sem tilheyrði þá öðrum þjóðflokki samkv. þessu. En aths. mín er efnislega þessi: Hv. þm. fór ýmsum orðum um þann árangur sem náðst hefði af starfi friðarhreyfinga í Evrópu. Starf, málflutningur og árangur friðarhreyfinga í Evrópu er mörgum Íslendingum sennilega ekki nægilega kunnur og sér í lagi er það áreiðanlegt, miðað við fréttaflutning íslenskra fjölmiðla og almennar umræður um þessi mál, að upplýsingar um mátflutning friðarhreyfinganna eru mjög af skornum skammti hér á landi. En ég hygg að það sé ómótmælanlegt að sú athygli sem þær hafa vakið sé ekki síst þannig til komin að þær hafa, með því að sækja sér bein þekkingarleg rök svo að segja inn í vopnabúr hernaðarbandalaganna og vekja athygli almennings á því til hverra hörmunga mundi koma ef til styrjaldar með kjarnavopnum kæmi, náð athygli almennings, sem áður kærði sig kollóttan um þó að ástandið hefði verið slíkt hið sama í mörg ár. Það var ekki fyrr en menn fóru raunverulega að afla sér þekkingar, miðla þessari þekkingu, og hún er fyrst og fremst sótt til sérfræðiþekkingarmanna sem sérskólaðir eru bæði að því er varðar vígbúnað og beitingu vopna, sem athygli almennings virkilega beindist að þessum málum. Rök friðarhreyfinganna eru náttúrlega mjög margvísleg. Sumir eru þeir sem eru friðarsinnar, eins og það er kallað á íslensku máli, af sannfæringu, hvort sem hún er trúarleg eða önnur. Við skulum ósköp einfaldlega segja: Við erum á móti vopnum, við erum á móti vígbúnaði og við munum aldrei beita ofbeldi undir neinum kringumstæðum. - Þetta er tiltölulega lítill hópur innan friðarhreyfinganna. Aðrar eru þær sem beina fyrst og fremst athyglinni að því, að öryggishagsmunir Evrópu kunni undir ýmsum kringumstæðum að vera aðrir en Bandaríkjanna. Í því sambandi kann vel að vera að öryggishagsmunir Íslendinga sem eyþjóðar hér á Atlantshafi kunni að vera í ýmsum atriðum aðrir en ýmissa meginlandsþjóða í Evrópu, og eru þær þó engan veginn á einu máli um hvernig þeirra öryggi verði best tryggt. Það er t.d. athyglisvert, að þær hreyfingar jafnaðarmanna á meginlandi Evrópu, sem athygli manna hefur einkum beinst að á seinustu árum, þar sem annars vegar eru þýskir sósíaldemókratar, sem hafa haft sérstöðu í utanríkispólitík á löngum valdaferli sínum í vestur-þýska lýðveldinu, og svo hins vegar franskir jafnaðarmenn, hafa mjög ólíka afstöðu til þessara mála, meta öryggishagsmuni þjóða sinna út frá mjög ólíkum forsendum. Hvorugum þessara aðila mundi detta í hug að ætla að fjalla um þessi mál eða meta þau eða taka afstöðu til þeirra út frá tilfinningasjónarmiðum einum saman. Þeir stinga ekki höfðinu í sandinn. Þeir láta ekki óskir okkar eða drauma um að við lifum í ofbeldislausum heimi rugla sig í ríminu. Þeir viðurkenna staðreyndir, afla sér þekkingar og komast að niðurstöðum út frá því. Að sjálfsögðu gerum við þetta. Ég endurtek: Kjarni málsins er einfaldlega þessi: Þessi till., sem hér liggur fyrir, gefur út af fyrir sig ekki tilefni til að opna alla umræðuna um afstöðu manna til aðildar Íslands að varnarsamtökum, til dvalar varnarliðs hér á landi, hvort menn eru meðmæltir því eða andvígir. Spurningin er einfaldlega þessi: Vilja menn að Íslendingar sjálfir afli sér þeirrar sérþekkingar sem til þarf til að leggja hlutlægt mat á þær upplýsingar sem aðrir mata okkur á? Það hélt ég að bæði herstöðvaandstæðingar og eins hinir, sem sannfærðir eru um réttmæti þeirrar stefnu að Íslendingar haldi áfram aðild sinni að varnarsamtökum lýðræðisríkja, gætu orðið sammála um því að við megum ekki láta rugla okkur neitt í ríminu. Um þessi mál verður endanlega rætt og þau verða endanlega metin aðeins út frá tvennu: þekkingu og skynsemi. Afstaða okkar getur vissulega mótast af tilfinningum, þjóðerniskennd, mati okkar á sögu og bókmenntum, skoðunum okkar á því hvernig sjálfstæði þjóðarinnar er best tryggt. En það gerist líka á þekkingarlegum grundvelli og verður ekki sundur skilið. Þess vegna er það, að áminning í Markúsarguðspjalli á enn við: Þegar ég var barn, þá talaði ég eins og barn og hugsaði eins og barn, en þegar ég hætti að vera barn, þá lagði ég af barnaskapinn.



Herra forseti. Ég átti satt að segja ekki von á því að heyra úr þessum ræðustóli ræðu á borð við þá sem hv. 8. landsk. þm. flutti hér áðan. Ég hélt að slíkar ræður tilheyrðu fortíðinni, tilheyrðu sögunni. Og ennþá meira hissa varð ég þegar hv. þm. kom aftur í þennan ræðustól og flutti ræðu sem var að ýmsu leyti ennþá forstokkaðra íhald, ennþá meira afturhald og aftan úr grárri forneskju, liggur mér við að segja. Ég skil ekki hvernig hugsandi fólk getur haft á móti því að upplýsinga sé aflað, að þekkingu sé safnað til að byggja ákvarðanir á og til að fylgjast með því sem er að gerast í kringum okkur. Ég skil ekki hvernig hægt er að hafa á móti slíku. Það er auðvitað sjónarmið út af fyrir sig - þeim sem það vilja - að stinga hausnum í sandinn og sjá ekki það sem gerist í sínu næsta nágrenni. Það er greinilegt að hv. 8. landsk. þm. vill viðhafa þá aðferð. Hið sama gildir hins vegar ekki um flokksbróður hennar, hv. 11. þm. Reykv., formann þingflokks Alþb., sem hefur gert sér sérstakt far um að kynna sér öryggis- og varnarmál. Þess hefur séð stað í þeim ræðum sem hann hefur flutt hér á þingi að hann hefur lagt vinnu í það. Ég er ekki sammála þeim ályktunum sem hann dregur af sinni þekkingarleit í þessum efnum, ég er ósammála þeim. En hann notar rétta aðferð. Hann stingur ekki hausnum í sandinn. En þeim sem það vilja gera og hafa í þeim efnum asklok fyrir himin að ekki sé fastara að orði kveðið, er það auðvitað frjálst. Það er kannske ævinlega svo, að þegar Alþb. hefur setið nokkra hríð í ríkisstj. án þess að fá nokkru áorkað í þessum málum, þá koma einstakir þm. og gera sig breiða í þessum ræðustól til að sýna hernámsandstæðingum að þeir séu ekki með öllu gleymdir. Þetta tækifæri var notað núna eins og við var að búast. En hitt blöskrar mér ævinlega, þegar talsmenn Alþb. koma hér og segja þjóðinni hversu miklu betri Íslendingar þeir séu heldur en hinir, sem vilja þátttöku Íslands í varnarsamstarfi vestrænna þjóða og vilja að hér séu hafðar uppi varnir. Þetta blöskrar mér ævinlega og þó ekki síður þegar því er haldið fram að nánast mundi íslensk tunga og íslensk menning liða undir lok ef ekki væri hér þessi sérvitringahópur herstöðvaandstæðinga. Slíkt bull tekur auðvitað engu tali. Þetta fólk hefur engu bjargað. Hins vegar skil ég það, að hv. 8. landsk. þm. og þeim Alþb.-mönnum fleiri skuli svíða það sárt að skoðanir þeirra eiga ekki meiri hljómgrunn með þjóðinni en raun ber vitni. Það er þessi sami litli hópur sem hefur sig í frammi. Hann sýnist svo sem hvorki hafa minnkað né stækkað s.l. 30 ár, 30–35 ár. Ég skil ósköp vel að undan þessu skuli svíða. En þetta fólk hefur ekki verið þess umkomið að bjarga íslenskri menningu, síður en svo. Ég virði það, eins og ég sagði hér áðan, að formaður þingflokks Alþb. hefur verið talsmaður þeirra í þessum efnum og gert sér far um að afla sér upplýsinga og fylgjast með því sem verið hefur að gerast á þessum vettvangi. Hann hefur ekki stungið hausnum í sandinn. Ég held að þau vinnubrögð sem hvatt er til með þeirri málsmeðferð að vísa þessari till. frá, sem fjallar um það að afla upplýsinga á mikilvægu öryggishagsmunasviði Íslendinga, séu ekki til fyrirmyndar.



Herra forseti. Ég hafði af vissum ástæðum, vegna þess að ég hafði verið kallaður hér til annarra verka í þessum húsum, ekki ætlað að kveðja mér hljóðs sérstaklega í þessum umr. Það var hrokinn og mikillætið í málflutningi hv. síðasta ræðumanns og þess næstsíðasta, talsmanna Alþfl., sem gerði það að verkum að mér fannst eiginlega alveg nauðsynlegt að við skiptumst frekar á skoðunum um þessi mál. Ég segi hroki og mikillæti, þegar menn setja þessa hluti þannig upp að hérna sé um að ræða einhvern lítinn sérvitringahóp; eins og hv. þm. Eiður Guðnason orðaði það, sem skipti engu máti á Íslandi, hér sé um að ræða börn, í besta falli leitandi börn, sem hafi í raun og veru lítið til málanna að leggja annað en tilfinninguna eina, og hver maður megi heita gæfusamur, sem hafi losað sig undan því að bera tilfinningu í brjósti, þegar um þessi mál er rætt. Hérna er ég að vitna til ræðu hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar, sem kom hér uppbelgdur yfir þeim fögnuði að hann skyldi nú vera laus við þann söng, sem forðum kvað í runni einnig í hans máli, þegar hann gekk samferða okkur sunnan úr Keflavík á móti hernum einu sinni. Hann fagnar því nú að ganga í öðrum röðum. Það er hans mál. Mér finnst það ekki fagnaðarefni hans vegna heldur vorkunnarefni miklu frekar, en það er hans mál og ég vil ekki gera lítið úr honum fyrir það. En staðreyndin er auðvitað sú, að sá sérvitringahópur, sem hv. þm. Eiður Guðnason talaði um af mikilli fyrirlitningu hér áðan, hefur náð verulegum árangri í starfi sínu á Íslandi undanfarna áratugi sem betur fer. Það var þessi sérvitringahópur sem var svo gæfusamur að hann gat í bandalagi við menn úr Alþfl. og Framsfl. og einnig Sjálfstfl. komið í veg fyrir það að Ísland var hernumið til 99 ára með samningum sem Bandaríkjamenn gerðu kröfur um árið 1945. Þá var þessi litli sérvitringahópur, sem hv. þm. Eiður Guðnason katlar svo, meiri hluti þjóðarinnar. Hann var meiri hluti Alþingis Íslendinga, sem ákvað að vísa á bug þessari frekju Bandaríkjastjórnar, sem var borin fram aðeins fáeinum mánuðum eftir að íslenska þjóðin hafði öðlast fullt sjálfstæði árið 1944. Og það var ekki undarlegt þó að það gerðist að þjóðin hafnaði þessari málaleitan, sem þarna var borin fram af hálfu Bandaríkjastjórnar. Síðan er liðinn langur tími og það kann að vera að í brjóstum landsmanna sé sú glóð, sem kveikt var árið 1944, ekki jafnheit og rík og yfirgnæfandi og hún þá var og hin næstu ár þar á eftir. Engu að síður verð ég að leyfa mér að gera mér von um það, að hún sé enn til í brjóstum fjölmargra landsmanna. En það var ekki aðeins árið 1945 sem herstöðvaandstæðingar, sjálfstæðissinnar, þjóðfrelsismenn á Íslandi hafa náð árangri. Það gerðist t.d. einnig árið 1956. Árið 1956 höfðu Bandaríkjamenn gert kröfu um það og náð því fram furðulangt í samningum við fulltrúa hernámsflokkanna hér á Alþingi, að þeir fengju hér nokkrar herstöðvar í viðbót eftir 1956, m.a. í Hvalfirði, á Suðurlandi og víðar. Hvað gerðist þá? Þá gerðist það að þessi hópur, sem hv. þm. Eiður Guðnason kallaði lítinn sérvitringahóp, breyttist í fjöldahreyfingu sem meiri hluti hernámssinna á Alþingi þorði ekki að ganga á móti. Þess vegna var gerð hér samþykkt 28. mars 1956 með atkvæðum Alþfl., Framsfl., sósíalista og þjóðvarnarmanna, sem þá sátu á Alþingi. Sú samþykkt varð síðan grundvöllur þeirrar ríkisstj. sem mynduð var í júnímánuði 1956 og kölluð var vinstri stjórn. Sú stjórn lofaði því að grípa til ráðstafana til þess að koma bandaríska hernum héðan úr landi. Gerði hún það? Og af hverju gerði hún það ekki? Það hefur verið upplýst síðar. Inn í stjórnina fór utanrrh. Alþfl., Guðmundur Í. Guðmundsson, sem síðan hefur lýst því yfir að hann hafi gagngert farið inn í stjórnina til að svíkja þann grundvöll sem hún var reist á. Gagnvart svona heilindum á enginn maður í rauninni nokkurt orð. Gagnvart svona heilindum, gagnvart svona vinnubrögðum er erfitt að verja sig, einnig þann góða mátstað sem herstöðvaandstæðingar hafa barist fyrir um áratuga skeið í þessu landi. Engu að síður varð sú samþykkt sem Alþingi gerði í mars 1956 til þess, að herstöðvaáform Bandaríkjamanna, sem þeir höfðu uppi það ár, voru stöðvuð um sinn. Fylking sérvitringa breyttist í meiri hluta meðal þjóðarinnar, sem hernámsflokkarnir þorðu ekki annað en að hlýða, af ótta við kjósendur í kosningunum 1956. Þessi fylking hindraði áform Ameríkanans um þrjár herstöðvar í viðbót hér í landinu. Mörgum árum síðar, í kringum 1970, hafði hér setið um skeið viðreisnarstjórn Alþfl. og Sjálfstfl. Þessi stjórn var svo lítilþæg og ómerkileg að hún lét sér það vel líka að Ameríkaninn væri með sjónvarp inni á svo að segja hverju einasta heimili hér á þéttbýlissvæðinu um margra ára skeið. Og það komu hér þm. mörgum árum seinna á Alþingi Íslendinga, sem lögðu það til að ríkisstj. krefðist þess að þetta sjónvarp yrði opnað aftur. En þeirri ríkisstj. sem mynduð var 1971 tókst að loka þessari smán, loka Keflavíkursjónvarpinu. Árangur hvers var þetta? Var þetta árangur þeirra manna sem ævinlega hafa haldið því fram, að það gerði ekkert til fyrir íslenska menningu hvernig hún væri leikin að þessu leyti? Var það árangur þeirra manna, sem héldu opnu Keflavíkursjónvarpinu, Alþfl. og Sjálfstfl., á viðreisnarárunum? Var það árangur þessara manna að Keflavíkursjónvarpinu var lokað? Svarið er auðvitað nei. Þessir menn lögðu ekkert á sig í því efni og þeir höfðu það í flimtingum þegar Keflavíkursjónvarpinu var lokað, að slíkt skyldi gert og á að það skyldi verða lögð áhersla. Þeir gerðu það aftur og aftur, m.a. í málflutningi hér á Alþingi Íslendinga. Og þegar Keflavíkursjónvarpinu hafði verið lokað, þá gerðist það að einn eða tveir þm. Sjálfstfl. fluttu till. á Alþingi um að fara vinsamlegast fram á það við Bandaríkjastjórn að hún náðarsamlegast opnaði sjónvarpið aftur. Þvílík var nú reisnin yfir þessum viðreisnarhetjum, sem.hér forðum börðust gegn hinum litla sérvitringahópi, sem hv. þm. Eiður Guðnason talaði um með mikilli fyrirlitningu hér áðan. Þannig hefur það aftur og aftur gerst, að þessi hópur hefur sýnt það að hann er vald í þjóðfélaginu, sem þessir hópar, t.d. Alþfl. og Framsfl. óttast. Framsfl. gekkst undir það, þegar mynduð var vinstri stjórnin 1971, að herinn skyldi fara úr landinu á kjörtímabilinu. Þegar sú ríkisstj. hafði komist að þeirri niðurstöðu að herinn skyldi fara úr landi á kjörtímabilinu og með hvaða hætti bandaríski herinn skyldi fara úr landi, þá gerðust önnur tíðindi innan þeirrar stjórnar sem gerðu það að verkum, að hún gat ekki við þær aðstæður komið þessu stefnumáli sínu fram. Ég fann það vel þá og sjálfsagt einnig margir félagar mínir aðrir, að það var svikult bandalag, sem við þá náðum við Framsfl., það var svikult. Það var hins vegar ekki alveg af sama toga og það svikabandalag sem Alþfl. vildi gera á árunum 1956-1958. Ég veit a.m.k. ekki til þess að neinn ráðh. Framsfl. hafi farið inn í ríkisstj. 1971 til þess gagngert að svíkja grundvöll þeirrar stjórnar, eins og Alþfl. lét sér sæma árið 1956. Ég hef enga ástæðu til að ætla að svo hafi verið af hálfu þeirra framsóknarmanna árið 1971. Þvert á móti kynntist ég því vel að ýmsir liðsmenn Framsfl. lögðu þá á það áherslu að koma því máli fram. Hinu vil ég hins vegar halda til haga hér í þessum ræðustól, úr því að farið er að tala um þessi mál, að þegar ég lagði á það áherslu 1979, þegar mynduð var ríkisstj., að kanna hvort Framsfl. væri reiðubúinn til að standa að því samkomulagi sem hann hafði gert 1974 um brottför hersins, þá neitaði hann því. Hann var þá ekki tilbúinn til þess. Samkv. röksemdafærslu hv. þm. Eiðs Guðnasonar ættum við herstöðvaandstæðingar á Íslandi þar með að gefast upp, vegna þess að það blési ekki byrlega, vegna þess að það væri erfitt um þessar mundir að koma okkar baráttumálum fram. Ég segi þvert á móti. Ég segi: Þeim mun erfiðara sem það er að koma þessum málum fram, þeim mun nauðsynlegra er að berjast vasklega fyrir þeim. Engin hugsjón er í rauninni svo lítils virði að hún eigi það skilið að mæta fyrirlitningu í málflutningi af þeim toga sem ég heyrði hér áðan hjá hv. þm. Jóni Baldvin Hannibalssyni og hv. þm. Eiði Guðnasyni. Ég er líka sannfærður um það, að sú fjölmenna fylking sem oft áður í sögu eftirstríðsáranna hefur náð verulegum árangri hér í okkar landi, sú fjölmenna fylking mun enn ná árangri og þá mun það enn og aftur koma í ljós, sem áður hefur komið í ljós í þessu landi, að þeir sem nú hafa stærst orð um vanmátt hennar munu taka tillit til hennar í sínum málflutningi og a.m.k. ekki tala um hana með þeirri djúpstæðu fyrirlitningu sem hér kom fram áðan. Þessi hópur hefur ekki reynst þess umkominn að bjarga íslenskri menningu, síður en svo, segja menn og berja sér á brjóst. Ja, þvílíkir höfuðsnillingar. Þvílíkir höfuðsnillingar að geta lýst því yfir að allir hinir hafi verið að svíkjast í rauninni aftan að íslenskri menningu og það hafi þá verið einhverjir aðrir sem hafi bjargað íslenskri menningu í þeim örlagaríku sviptingum sem standa yfir á Íslandi um þessar mundir og um áratugaskeið. Ég segi: Við skulum fagna hverjum þeim manni sem í orði og í athöfn vill leggja eitthvað á sig fyrir varðveislu íslenskrar menningar. Það er sorgleg staðreynd að sjaldnar og sjaldnar, eftir því sem lýðveldið eldist, heyrir maður talað um sjálfstæðismál þjóðarinnar, þjóðlega vitund, menningararf og sögu, sjaldnar og sjaldnar heyrir maður talað um þessa þætti nú orðið með þeirri reisn sem einkenndi málflutning hundraða og þúsunda manna þegar Ísland varð lýðveldi fyrir nærri fjórum áratugum. Það er dapurlegt. Það mætti verða okkur til umhugsunar. En það á ekki að verða til þess að við tölum með fyrirlitningu um þá sem vilja leggja þeim málum lið. Ég hef tekið eftir því að hv. þm. Eiður Guðnason hefur iðulega mælt eitt og annað gott t.d. í sambandi við meðferð íslensks máls, svo að ég nefni dæmi. Ég fagna því. En ég er í grundvallaratriðum ósammála honum í utanríkismálum. Ég held þvert á móti varðandi íslenska menningu og baráttuna fyrir varðveislu hennar, sem alltaf heldur áfragt, eigum við að reyna að krækja okkur saman og taka höndum saman í fullri alvöru og af fullum heilindum. Ég held að það sé ástæðulaust að láta stórveldið, sem ennþá hefur her hér suður á Miðnesheiði, kljúfa okkur í sundur í þessu efni. Bandaríski herinn hefur setið hér lengi, um áratugaskeið, og enn er það og verður markmið okkar í Alþb. að koma bandaríska hernum úr landi. Það kemur kosningum ekkert við eða öðrum slíkum sviptingum í stjórnmálunum, að ég tek það fram hér. Það geri ég hér að gefnu tilefni. Það er verið að bregða mér og félögum mínum um það, að hér sé um að ræða eins konar tækifærismál, sem sé notað af og til, dregið úr glatkistunni af og til. En ég vil að það sé alveg skýrt í þennan hóp, hafi einhver dregið það í efa af einlægni, þá vil ég að það sé alveg skýrt í þennan hóp, að svo lengi sem Alþb. er Alþb., þá mun það berjast fyrir brottför bandaríska hersins. Þannig er það mál og til þess verða menn að taka tillit í íslenskum stjórnmálum.



Herra forseti. Það vekur óneitanlega nokkra athygli, vekur upp ýmsar spurningar, þegar hæstv. félmrh., formaður Alþb., sér sérstaka ástæðu til þess að standa upp hér í ræðustól og ítreka það að Alþb. hafi ennþá brottför varnarliðsins á stefnuskrá sinni. Það er nefnilega virkilega ástæða fyrir þennan hæstv. ráðh., þennan flokksformann, að ítreka þessa skoðun. Ástæðan er einfaldlega sú, að Alþb. notar varnarmál Íslands sem tækifærismál þó að reynt sé að mótmæla því þegar nær dregur kosningum eða þegar talað er í hátíðarræðum. Alþb. hefur setið í ríkisstj. eftir ríkisstj. án þess að gera nokkra minnstu tilraun til að koma þessu svokallaða stefnumáli sínu í framkvæmd. Þetta mál e.t.v. umfram önnur er eitt besta dæmið um það hvílíkur tækifærisflokkur Alþb. er. Þar ræður tækifærismennskan. Hún ríður þar húsum og þar er reynt að tala eins og hver vill á hátíðarstundum. Nú eru kosningar í nánd og nú sér Alþb. og formaður þess alveg sérstaka ástæðu til að koma hér upp á hv. Alþingi eða í sínum málgögnum og ítreka, til þess að forða öllum misskilningi, að Alþb. hefur ennþá brottför varnarliðsins á stefnuskrá sinni. Þessar umr. hér í dag snúast um tiltölulega saklausa till., sem er í sjálfu sér óháð þeim meginágreiningi í íslenskum stjórnmálum hvort hér skuli vera varnarlið eða ekki, en hefur þó orðið tilefni til allmikilla efnislegra umr. um grundvallaratriði í íslenskri utanríkisstefnu, þ.e. hvaða stefnu við Íslendingar eigum að hafa í okkar varnarmálum. Hæstv. félmrh. fór mörg ár aftur í tímann. Hann fór allt aftur til stofnunar íslenska lýðveldisins á árinu 1944 og rifjaði upp ýmis atriði í okkar sögu frá þeim árum. Sannleikurinn er sá, að herstöðvaandstæðingar svokallaðir hafa sem betur fer haft ákaflega lítil áhrif hér í okkar þjóðlífi. Það er alveg laukrétt sem þeir hv. þm. 5. þm. Vesturl., Eiður Guðnason, og 9. þm. Reykv., Jón Baldvin Hannibalsson, hafa sagt í þeim efnum. Og ég vil segja sem betur fer. Ég held að það sé ástæða til þess, úr því að árið 1944 var sérstaklega nefnt í þessu sambandi, að rifja það upp hvers vegna við Íslendingar tókum þá mikilvægu ákvörðun að hafa varnir hér á Íslandi og ákváðum að ganga í Atlantshafsbandalagið árið 1949. Sú saga er einmitt rakin aftur til ársins 1944, til þeirra ára þegar seinni heimsstyrjöldinni var að ljúka, þegar stórveldið í austri, föðurland sósíalismans, það land sem Alþb. og áður Sósíalistaflokkurinn litu til með nánast guðlegri lotningu, þegar þetta ríki tók sig til eftir lok heimsstyrjaldarinnar, eftir að Vesturveldin höfðu afvopnast, og lagði undir sig hvert smáríkið í Vestur-Evrópu á fætur öðru. Það lagði undir sig Eystrasaltslöndin, smáríki sem við Íslendingar höfðum í gegnum árin og aldirnar haft góð samskipti við. Það lagði undir sig Tékkóslóvakíu og fleiri ríki í Austur-Evrópu. Og í hvert skipti sem þetta gerðist, þá var ákveðinn hópur manna hér á Íslandi sem fagnaði þessu, sem rak upp fagnaðaróp yfir því að nú væri sósíalisminn í heiminum að vinna nýja sigra. Þetta fólk er heiðursfélagar í Alþb. í dag. Þetta eru forverar þeirra Alþb.-manna, hv. 8. landsk. þm., Guðrúnar Helgadóttur, og hæstv. félmrh. í Alþb. Það fólk sem í hvert skipti rak upp fagnaðaróp þegar ný smáþjóð fór bak við járntjald Sovétríkjanna-þetta fólk er enn í dag samstarfsmenn þeirra ræðumanna sem hér hafa talað af hálfu Alþb. Á árunum í kringum 1944 og þar á eftir var til fólk hér á Íslandi sem söng á hátíðastundum: „Sovét-Ísland, óskalandið, hvenær kemur þú?“ Hvaða fólk er þetta? Það er Alþb.-fólkið í dag. Það eru samstarfsmenn hæstv. félmrh. og hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur. Svo kemur þetta fólk hér, leyfir sér að berja sér á brjóst og tala eins og það séu hinir einu sönnu þjóðfrelsismenn á Íslandi, að öll sjálfstæðisbaráttan á Íslandi, öll baráttan fyrir sjálfstæðri íslenskri menningu sé í höndum þessa fólks. Hér eru slík öfugmæli á ferðinni að það er með ólíkindum að menn skuli bera slíkt á borð hér á hv. Alþingi. En þessi ummæli, þessi belgingur, þessi tilraun til að sýnast vera hinir einu sönnu Íslendingar á auðvitað rætur að rekja til minnimáttarkenndar þessa flokks vegna sinnar fortíðar. Það er því engin furða, og Alþb.menn skulu ekkert undrast yfir því, þó að Íslendingar tortryggi þennan flokk og vantreysti honum í þjóðfrelsismálum þessarar litlu þjóða, vegna þess að það hefur enginn flokkur á Íslandi, það hafa engir aðrir en íslenskir sósíalistar verið eins háðir erlendu valdi. Þessir menn fóru fund eftir fund í eins konar utanstefnur til Moskvu á alþjóðafundi kommúnistasambandsins. Alþb.-menn hafa að vísu nú reynt að þvo af sér þetta orð og segja: Sovétríkin koma okkur ekkert við lengur. Sá sósíalismi sem þar er á ferðinni er ekki okkar sósíalismi. Við ætlum að reyna að koma upp annars konar sósíalisma. Við ætlum að gera aðra tilraun. Tilraun sem reyndar hvergi hefur verið gerð í heiminum. En ég segi: Íslendingar frábiðja sér slíkar tilraunir. Það hefur verið gerð tilraun með að koma á sósíalisma í Sovétríkjunum og í Austur-Evrópuríkjunum. Slíkar tilraunir hafa ekki verið gerðar annars staðar og Íslendingar frábiðja sér að verða næsta tilraunadýr í þeirri starfsemi. Yfirgnæfandi meiri hluti íslensku þjóðarinnar hefur tekið þá ákvörðun og staðið við hana í mörgum kosningum að vilja hafa varnir hér á Íslandi. Og langstærsti hluti íslensku þjóðarinnar tók þá ákvörðun og hefur stutt þá ákvörðun að þeim vörnum sé hagað með þeim hætti sem verið hefur, að gera sérstakt varnarsamkomulag við Bandaríkin. Ég er sannfærður um að langmestur hluti íslensku þjóðarinnar er ennþá sömu skoðunar. Rætt er um það að með dvöl bandaríska herliðsins á Íslandi séum við að kalla sérstaka hættu yfir okkur, ekki síst hættu á árás með kjarnorkuvopnum. Ég er atgerlega ósammála þessum málflutningi. Ég er sannfærður um að það er einmitt lega Íslands, hin hernaðarlega mikilvæga staða Íslands í miðju Atlantshafi, staða sem m.a. sjálfur Lenin kom auga á mjög glögglega á sínum tíma, það er hún sem því veldur að þessi eyja getur ekki og má ekki vera varnarlaus. Við skulum líka hafa það í huga að allar götur síðan heimsstyrjöldinni síðari lauk hafa verið háðir tugir styrjalda í heiminum. Það hafa ekki verið kjarnorkustyrjaldir. Það hafa verið styrjaldir með venjulegum vopnum, hræðilegum vopnum engu að síður. En þær styrjaldir hafa fyrst og fremst farið fram á svæðum þar sem smáþjóðir hafa verið varnarlausar. Þar sem stórveldi, ekki síst Sovétríkin, hafa reynt að þrýsta sér inn í tómarúm sem skapast hefur á hinum ýmsu stöðum á hnettinum. Það er þess vegna enginn vafi á því í mínum huga, að áframhaldandi varnir hér á landi eru nauðsynlegar. En ég er líka þeirrar skoðunar, að í þeim efnum, í mati á því eigum við Íslendingar alls ekki að vera háðir öðrum þjóðum. Við eigum að geta reynt að meta sjálf bæði nauðsyn okkar varna og fyrirkomulag þeirra. Þess vegna er það sjálfsagt að till. eins og sú sem hér er til umr. verði samþykkt á hv. Alþingi.



Herra forseti. Hæstv. félmrh. og formaður Alþb. flutti hér langa tölu áðan og var mikið niðri fyrir. Auðheyrt var að það sem sagt hafði verið úr þessum ræðustóli hafði snert hann, haft þau áhrif að honum svall móður í brjósti. Það var eitt atriði í ræðu hæstv. félmrh. og formanns Alþb. sem ástæða er til að víkja hér sérstaklega að. Hann lét svo ummælt að fyrrv. utanrrh. Guðmundur Í. Guðmundsson hefði viðurkennt að hafa tekið sæti í vinstri stjórninni til þess eins að geta þar setið á svikráðum við samráðherra sína. Nú hika ég ekki við að fullyrða og tel mig raunar vita að svona hafi Guðmundur Í. Guðmundsson aldrei tekið til orða. Þess vegna fullyrði ég að þessi ásökun hæstv. félmrh. er röng. Guðmundur Í. Guðmundsson sagði ekki þau orð sem formaður Alþb. lagði honum í munn hér áðan. Þess vegna skora ég á hæstv. ráðh. að finna orðum sínum stað, greina frá því hvar þessi ummæli er að finna og hvenær þau voru sögð. Auðvitað hljótum við, sem hér höfum hlýtt á umr., að draga þá ályktun að hann hafi vitnað orðrétt til þess sem utanrrh. hafi sagt. Það er alvarlegur hlutur ef ráðh. í ríkisstjórn Íslands leggur mönnum orð í munn með þeim hætti sem hæstv. félmrh. gerði hér áðan og það reynist síðan vera staðlausir stafir og ekki hafa við nein rök að styðjast. Ég er sannfærður um að Guðmundur Í. Guðmundsson hefur ekki látið þau orð falla sem hæstv. félmrh. lagði honum í munn. Það má vera að hann hafi talað í þá veru að hann hafi tekið sæti í þessari ríkisstj. til að hyggja sérstaklega að þessum viðkvæmu málum. En að hann hafi sagt að hann ætlaði sér að taka sæti í þessari ríkisstj. til að sitja þar á svikráðum við samráðherra sína, það held ég að sé alrangt. Ég trúi því að það sé alrangt meðan hæstv. félmrh. finnur ekki orðum sínum stað, segir þingheimi hvenær þau voru sögð, við hvaða tækifæri og hvar þau sé að finna.



Herra forseti. Ég hef það nú ekki til siðs að hafa með mér bókasafn mitt hingað, en ég óska eftir því að þessari umr. verði frestað til þess að ég geti flett upp þeim gögnum sem nauðsynleg eru og vitnað til þeirra, svo sem hv. síðasti ræðumaður hefur óskað eftir.



Herra forseti. Ég skal vera örstuttorður í mínum málflutningi. Mér finnst það vera harla einkennileg ástæða sem hæstv. félmrh. ber fyrir sig um frestun þessa máls. Þetta er í þriðja skiptið sem þessi þáltill. er flutt hér á hv. Alþingi. Fyrsta skiptið kom hún mjög seint fram og reyndar í annað skiptið líka. Nú gefst hins vegar tækifæri til að láta reyna á hvort till. fæst samþykkt. Hún þarf að fara til utanrmn. Þar á Alþb. sinn fulltrúa. Ég sé ekki neina ástæðu til þess að hæstv. forseti taki til greina að fresta umr. um þessa till. vegna þess eins að hæstv. ráðh. getur ekki sagt hér og nú að þeim ummælum sem hann er með í umr. sé hægt að finna stað einhvers staðar nema hann fái að leita í bókasafni sínu og koma með hluta af því hér inn á hv. Alþingi.  Málið er það, að hæstv. ráðh. kom hér í ræðustól áðan án þess að hafa hugmynd um hvaða mál væri á dagskrá. Hann heyrði aðeins að einn af fulltrúum Alþb. -ég ætla nú ekki að móðga hv. 8. landsk. þm. með því að telja hann fulltrúa þingflokks Alþb. - kemur hér upp, flytur sín sjónarmið, fer halloka í umr. Hæstv. félmrh. sér það og heyrir og vill leggja orð í belg og flytur einhverja gamla ræðu, sem ég er búinn að heyra hann flytja svona 20–30 sinnum, fyrst í skóla, síðan á kappræðufundum og hef síðan lesið hana í ritstjórnargreinum Þjóðviljans og loks hér á Alþingi, ræðu sem ég býst við að Einar Olgeirsson og Brynjólfur Bjarnason hafi samið fyrir hann, því að hún er frá 1945, en þá var hæstv. ráðh. eins árs. Og koma svo hér í ræðustól og biðja um að málinu sé frestað, ég bara skil ekki slíka ástæðu. Það hlýtur að vera einhver önnur ástæða fyrir því en þessi. Það sem skiptir auðvitað máli eru ekki umr. um sjónvarp, eins og hæstv. ráðh. var að fjalla hér um þegar hann komst næst nútímanum, fjallaði um ameríska sjónvarpið og minnti mann satt að segja á auglýsinguna sem hefur komið í sjónvarpið stundum: Þetta er ekki auglýsing um æðarvarp, þetta er ekki auglýsing um kúluvarp, þetta er auglýsing um sjónvarp. Slík var ræða hæstv. ráðh. Hún bar eiginlega öll merki slíkra sjónvappsauglýsinga. Málið er ósköp einfaldlega það, að hér er verið að fjalla um till. sem hefur ekkert með NATO að gera eða Atlantshafsbandalagið, ekkert með herstöðina eða varnarstöðina á Keflavíkurflugvelli. Þetta er till. um það að stofnað verði til embættis ráðunauts á Íslandi, sem geti á grundvelli íslenskrar þekkingar ráðlagt þeim sem taka ákvörðun um varnar- og öryggishagsmuni þjóðarinnar, íslenskum stjórnvöldum, hvernig hægt sé að komast að sem bestri ákvörðun. Það er aðeins verið að fara fram á að þetta sé gert á grundvelli þekkingar og ég hef fært fyrir því mörg og ágæt rök. Mér þótti ræður þær sem á eftir komu mjög góðar og skemmtilegar. Ég verð að segja alveg eins og er, að mér finnst allt í lagi að hlusta á hæstv. ráðh. flytja þessa ræðu sína, sem hann er náttúrlega þaulæfður í að flytja allt frá barnsaldri. En hún fjallar bara ekkert um þetta mál, það er lóðið. Ég mælist því til þess, hæstv. forseti, þar sem gera má ráð fyrir að þetta þing verði í styttra lagi og jafnvel fari fram kosningar í apríl, sem þýðir að svo kann að fara að þing verði rofið í næsta mánuði, að þessu máli verði flýtt, því frestað og hv. utanrmn. falið að fjalla um það. Ef hv. nefnd kemst að þeirri niðurstöðu að þetta sé æskilegt, þá fáum við í síðari hluta umr. tækifæri til að fjalla um málið frekar og þá skora ég á hæstv. ráðh. að koma hér í ræðustól og finna orðum sínum stað, sem hann treystir sér ekki til að gera í þessum umr.



Herra forseti. Hv. 10. þm. Reykv. er það mjög í mun að fá till. til meðferðar í nefnd. Ég get svo sem vel fallist á þá ósk hans, tel það sanngirnismál að hann fái málið þar til meðferðar. Ég hef ekkert á móti því og ég tel alveg ástæðulaust að vera að setja á meiri háttar kappræður um það mál út af fyrir sig, eins og hann gerði tilraun til hér áðan. Það er sanngirnismál að þetta fari í nefndina. Svo skulum við ræða málið áfram þegar það kemur úr henni, þegar og ef það kemur úr henni. Um það vitum við auðvitað ekki. Þá getum við kannske einnig fjallað betur um efni þessarar till. Hún hefur verið rædd hér nokkuð áður, í dag af hv. 8. landsk. þm., Guðrúnu Helgadóttur. Sömuleiðis hefur þetta mál oft verið rætt áður af bæði mér og öðrum hér úr þessum ræðustól. Ég tel enga ástæðu til þess að fara frekar út í það núna og eyddi þess vegna ekki mörgum orðum að því hér áðan. Ég taldi ekki þörf á því, en mér finnst sjálfsagt að taka þessa till. til sanngjarnrar athugunar, enda veit ég að hv. þm. Friðrik Sophusson þekkir það að við Alþb.-menn reynum yfirleitt að vega hlutina og meta af fullri sanngirni. Við munum einnig að sjálfsögðu gera það í þessu máli. Ástæðan til þess að ég kom hér upp áðan var auðvitað fyrst og fremst sá málflutningur sem uppi var hafður af tveimur talsmönnum Alþfl. Síðan hafa náttúrlega fleiri bæst í þennan kór eins og gengur. Ég ætla ekki að eyða frekari orðum að því nema segja það að lokum. Hv. þm. Friðrik Sophusson kvartaði undan því að hafa heyrt þá ræðu alloft sem ég flutti hér áðan. Hann á eftir að heyra hana sjálfsagt nokkrum sinnum enn. Ég dreg ekkert af mér að flytja þessa ræðu vegna þess að ég tel að það sé góður málstaður, sem ég hér berst fyrir og aðrir þeir sem hafa svipaðar skoðanir á þessum málum og ég og Alþb. Við drögum því ekkert af okkur í þeim efnum og hv. þm. Friðrik Sophusson verður að búa sig undir að hlýða á þær ræður allmargar enn. Við höldum þær þangað til okkar málstaður hefur unnið þann sigur sem hann á skilið í þessu landi.



Herra forseti. Ég hef ekki heyrt hæstv. ráðh. halda þessa ræðu sína oft og ég harma það að minn ágæti flokksbróðir og samþm. í þessu kjördæmi, 10. þm. Reykv., er orðinn leiður á að heyra hana. Ég vil að hæstv. ráðh. flytji hana sem allra oftast, því að hún er samfelld saga þeirrar baráttu, sem hefur átt sér stað um varnarmál og þátttöku Íslands í vestrænni samvinnu um varnir Íslands og varnir vestrænna ríkja og hún er saga um samfellda sigurgöngu gegn Alþb.-mönnum og málstað þeirra. Ég ætla að biðja hv. 10. þm. Reykv. að stöðva alls ekki hæstv. ráðh. í þessum ræðuflutningi sínum, ekki undir neinum kringumstæðum. En það sem sló mig í upphafi málflutnings hæstv. ráðh. í fyrstu ræðu hans var að hann talaði um hroka þeirra sem tala af sannfæringu fyrir vestrænni samvinnu og fyrir þeirri þáltill. sem hér liggur fyrir sem 47. mál þessarar virðulegu stofnunar. Hver talar af hroka og hver talar af mikillæti, eins og hann orðaði það? Er það að tala af hroka að tala af sannfæringu gegn málflutningi ráðh., gegn málflutningi Alþb.? Hafa aðrir þm. og aðrir menn ekki heimild til þess að hafa sína skoðun og fylgja henni eftir, án þess að sérstaklega sé talað um að þeir séu hrokafullir í sínum málflutningi? Þeir sem tala með vörnum Íslands og þátttöku Íslands í vestrænni samvinnu tala af meiri sannfæringu heldur en þeir sem tala gegn því að Ísland sé varið land. Þar er ekki glóð einhvers staðar að finna. Þar er eldur, sem brennur í æðum, sem Alþb.-menn ráða ekkert við. Ég vil ekki taka undir það sem hér hefur verið sagt um Alþb., að það sé hópur sérvitringa sem berjist gegn vörnum Íslands. Þetta er sértrúarflokkur á því sviði. Það er komið við fjöregg og að því er virðist eina stefnumátið sem sameinar þann hóp manna sem berjast gegn vörnum Íslands og samstarfi vestrænna ríkja. Ég hjó eftir því að hæstv. ráðh., sem einnig gegnir því veigamikla embætti innan Alþb. að vera formaður þess, sagði: Svo lengi sem Alþb. er Alþb. mun það berjast gegn varnarliðinu, heyrðist. mér hann segja.  Þá vil ég nefna það sem sló mig einna helst í mátflutningi hv. 8. landsk. þm. Í hennar frumræðu var kjarni málflutnings Alþb. yfirleitt, sérstaklega ef þessi mál koma á dagskrá. Hún sagði: „Það á ekki að ræða þessa þáltill., það á ekki að ræða þetta mál, það á að vísa því burt án umr.“ Þetta undirstrikar hugsunarháttinn, þann hugsunarhátt sem kemur fram hjá þeim sem eru einræðishneigðir. Það á ekki einu sinni að fá að ræða á Alþingi Íslendinga mál sem kemur þeim ekki vel að ræða eða fá þau á dagskrá. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að taka þátt í samstarfi vestrænna þjóða á þann hátt sem við gerum og frekar auka það samstarf en að draga úr því. Og það þýðir að sjálfsögðu að ég vil hér sterka varnarstöðu, ekki veika. Hvort sú till. til þál. sem hér liggur fyrir er þörf eða óþörf, það skal ég ekkert um segja. Ég mun standa að samþykkt hennar, en ég álít hana að því leyti til óþarfa, að ég held að varnarmálanefnd eða utanrrn. hefði getað, án þess að þessi till. kæmi hér til samþykktar, ráðið slíkan mann. Það er það sem gerir það að verkum að ég tel að þessi till., um að ráða ákveðinn starfsmann til að gegna ákveðnu hlutverki, sem er að sjálfsögðu hluti af hlutverki varnarmálanefndar okkar Íslendinga, eigi ekki að koma fyrir Alþingi, heldur eigi varnarmálanefnd að ráða slíkan mann, ef hún telur þörf fyrir hann.



Herra forseti. Ég hef ásamt tveimur öðrum þm. Alþfl. leyft mér að flytja þáltill. á þskj. 89, till. sem fjallað um málefni El Salvador og till. sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að beina því til utanrrh., að Ísland beiti áhrifum sínum, hvarvetna þar sem þess gefst kostur á alþjóðavettvangi, til þess að stuðla að friðsamlegri lausn deilumála í El Salvador, jafnframt því að beita sér fyrir því gagnvart Bandaríkjastjórn, að hún láti af hernaðarstuðningi við þá ógnarstjórn sem fer með völd í EI Salvador. Í þessu sambandi er sérstaklega minnt á nýlegt tilboð stjórnarandstöðunnar um, að deiluaðilar setjist að samningum, og hvatt til þess, að Ísland stuðli að því, að af slíkum samningum verði sem allra fyrst.“ Þess er að geta að till. er skrifuð á haustmánuðum og sú grg., sem henni fylgir og ég mun hér á eftir í máli mínu styðjast við, er skrifuð á haustmánuðum. Síðan hefur auðvitað eitt og annað gerst, þó ekki neitt sérstaklega ánægjulegt, í þessum efnum. Grg. ber þess sem sé merki að hún er rituð á s.l. hausti. Skemmst er frá því að segja, að þær ríkisstjórnir sem farið hafa með völd í El Salvador bera ábyrgð á einhverjum mestu fjöldamorðum síðari ára. Samkv. heimildum frá fulltrúum kirkju og mannréttindasamtaka hafa tugþúsundir manna verið myrtar á kerfisbundinn hátt á síðustu þremur árum. Á síðustu þremur árum hefur Mannréttindanefnd El Salvador skráð rúmlega 26 þúsund morð á óbreyttum borgurum í landinu. Mannréttindasamtök, sem starfa í EI Salvador, og kirkjunnar menn þar í landi halda því fram, að langflest þessara morða séu framin af öryggissveitum, her og lögreglu landsins. Það hefur einnig verið sýnt fram á tengsl milli herforingjanna í EI Salvador og ýmissa hópa öfgamanna, sem vinna þessi óhæfuverk að langmestu leyti. Mikill meiri hluti fórnarlambanna er fátækir landbúnaðarverkamenn, en allar stéttir landsins hafa þó orðið fyrir barðinu á því sem þarna hefur verið að gerast. Sérstaklega má nefna, að talið er að 42 læknar hafi verið myrtir á síðustu þremur árum og mikill fjöldi kennara, bæði við æðri og lægri skóla, hefur horfið sporlaust. Það er talið að nú hafi rúmlega 1 millj. manna orðið að yfirgefa heimili sín eftir að ógnaröldin hófst í El Salvador árið 1979. Þetta lætur nærri að sé fimmti hver landsmaður, sem kominn er á flótta í eigin landi eða á flótta úr eigin landi. Samkvæmt heimildum mannréttindasamtaka standa herinn í El Salvador og lögreglan fyrir skipulögðum pyntingum í fangelsum landsins. Með þetta þarf ekki að fara í neinar grafgötur. Fyrir þessu liggja skjallegar heimildir víða. Nú er það svo, að aftökur og hryðjuverk hers og lögreglu hafa verið gagnrýnd ákaft á alþjóðavettvangi að undanförnu. Á síðasta ári virtust aðferðir yfirvalda vera að breytast til samræmis við aðferðir sem ógnarstjórnir sunnar í þessari álfu hafa beitt og beita. Tölur yfir mannshvörf sýna að á þessu ári hafa þau á sumum tímabilum ársins þrefaldast miðað við sama tíma í fyrra, þ.e. árið 1981. Það er einnig hrikalegt að ofbeldi gegn konum virðist fara vaxandi. Skýrslur mannréttindasamtaka sýna að 90%.þeirra kvenna sem handteknar eru er nauðgað. Þá er til fjöldi vitnisburða um fjöldamorð á óbreyttum borgurum á þessu ári. Það er alveg augljóst að ríkisstjórn El Salvador ræður ekki við þennan vanda. Þrátt fyrir gífurlega og að því er virðist næstum ótakmarkaða hernaðar- og efnahagsaðstoð Bandaríkjastjórnar hefur stjórnarhernum og lögreglunni lítt miðað í baráttu við vopnaða stjórnarandstöðu, sem hefur rúmlega þriðjung landsins, ef ekki meira, undir sinni stjórn. Það verður að teljast afar ólíklegt að unnt sé að vinna hernaðarlegan sigur þar sem þjóðin skiptist í andstæðar fylkingar og her og lögregla halda almenningi í stöðugum ótta. Þrátt fyrir yfir 80 millj. dollara aðstoð Reagan-stjórnarinnar á s.l. ári hefur yfirstjórn landsins lítið miðað í baráttunni gegn skæruliðum FMLM, hinni vopnuðu stjórnarandstöðu landsins. Það virðist því rétt, að reynt sé til þrautar að ná samkomulagi hinna stríðandi afla. Þar hafa menn ekki haft árangur sem erfiði. Settar hafa verið fram hugmyndir til lausnar, og þær án skilyrða, en þeim tilboðum hefur verið hafnað. Nú er það svo, að menn kynnu að spyrja: Hvers vegna að taka þessi mál upp hér? Jú, okkur ber vissulega skylda til þess þar sem ofbeldi og mannréttindabrot eiga sér stað og við teljum að við getum með einhverjum hætti stuðtað að lausn mála. Hér var síðast í gær maður frá þessu hrjáða landi, sem þm. höfðu tækifæri til að ræða við, og kom fram í hans máli að ástandið verður æ erfiðara: Efnahagsástandi hrakar, atvinnuleysi vex og þar af leiðandi verður erfiðara ástand hjá öllum almenningi. Það er talið að þjóðarframleiðsla þarna hafi minnkað mjög verulega, verðlag á helstu framleiðsluvörum landsins, sem er kaffi og baðmull, hafi lækkað. Erlent fjármagn hræðist það öryggisleysi sem er þarna í stjórnmálum. Innfæddir kaupsýslumenn senda gróða sinn úr landi og alvarlegur gjaldeyrisskortur ríkir. Fyrirtæki loka hvert af öðru. Það sem virðist halda lífinu í þessari ríkisstjórn er efnahagsaðstoð Reagans Bandaríkjaforseta. Bandaríkjaþing hefur, að því ég best veit, sett þau skilyrði að þessari aðstoð verði ekki áfram haldið nema því aðeins að mannréttindabrotum linni og það sé hægt að tala um að þar hafi orðið jákvæð þróun. Frá því segir í síðasta hefti bandatíska vikuritsins Time, að embættismenn í Washington hafi veitt því athygli með mikilli ánægju að pólitísk morð væru nú færri en 200 á mánuði, en voru 500 pólitísk morð á mánuði árið 1981. Vissulega má e.t.v. með nokkrum hætti segja að þar hafi ástandið skánað, en gott er það auðvitað ekki. Og hér er haft eftir embættismanni í bandaríska utanrrn.: Þetta er auðvitað feiknarlegur fjöldi morða og ekki er þetta beinlínis jákvæð mynd, sem hér blasir við, en þetta er þó verjanlegt. Í nóvember á s.l. ári skýrði eitthvert blaðanna á Norðurlöndum frá því, að fram til þessa hefðu 5639 manns fallið í borgarastyrjöldinni í El Salvador. Þar af voru 762 hermenn, 2500 úr skæruliðasveitum. Afgangurinn, um 2400 manns, var borgarar, börn, menn og konur, sem lent höfðu í eldlínunni milli stríðandi afla. Nú er það auðvitað svo, að það verður Bandaríkjaforseta og Bandaríkjastjórn til ævarandi lítils sóma, að ekki sé sagt skammar, að hafa stutt við bakið á þessari ógnarstjórn með jafnríkulegri efnahagsaðstoð og hernaðaraðstoð sem hér er um að ræða, og það er auðvitað alveg ljóst að á bandaríska þinginu er veruleg andstaða við þetta, en forsetinn hefur engu að síður haft sitt fram. Það heyrði til mikilla undantekninga og raunar tíðinda á s.l. hausti, um miðjan nóvember, þegar sendiherra Bandaríkjanna í EI Salvador kvað upp úr um ástandið þar í landi. Þá voru birt við hann blaðaviðtöl, og í einu þessara viðtala sagði hann: Undir venjulegum kringumstæðum tala sendiherrar ekki um þessa hluti, en þetta eru bara ekki venjulegar kringumstæður. Það sem honum lá á hjarta og það sem hann sagði var: Ef dómskerfið í þessu landi starfar ekki, ef morðingjum bandarískra ríkisborgara er sleppt átölulaust, þá ætlar þessi sendiherra Bandaríkjanna að leysa frá skjóðunni. Og það gerði þessi sendiherra Bandaríkjanna í El Salvador. Það sem hann kvartaði einkum yfir var að stjórnvöld í EI Salvador höfðuðu ekki mál á hendur herforingja í stjórnarher landsins fyrir að gefa fyrirmæli um það á árinu 1981 að tveir bandarískir landbúnaðarsérfræðingar skyldu myrtir. Þeir voru myrtir og eftir sendiherranum er haft í þessu tölublaði Newsweek, 15. nóv. 1982: „Við vitum að þessi maður er sekur. Sannanirnar og rökin eru yfirgnæfandi. Dómarinn horfir bara framhjá sönnunargögnunum og ástæða er til að ætla að dómarinn hafi óttast um líf sitt ef hann hefði úrskurðað á annan veg.“ Ennfremur greindi sendiherra Bandaríkjanna frá því, að vopnaðir menn í borgaralegum klæðum hefðu numið á brott a.m.k. 15 vinstri sinnaða stjórnmálamenn og foringja verkalýðsfélaga í okt. Her El Salvador játaði seint og um síðir að hafa 8 þessara manna í haldi á sínum vegum. En hvað um hina? Enginn veit örlög þeirra. Ýmislegt fleira mætti hér tiltaka, en ég kýs að láta máli mínu senn lokið. Ég ítreka að við Íslendingar getum haft áhrif á þróun þessarar deilu. Við getum haft áhrif til þess að stuðla þarna að friði, m.a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna þar sem um skeið hefur verið unnið að því að reyna að leysa þessa deilu. Við getum einnig og við eigum einnig að þrýsta á ríkisstjórn Reagans Bandaríkjaforseta að láta þegar í stað af hernaðaraðstoð við herforingjastjórnina. Án hernaðaraðstoðar Bandaríkjamanna gætu her og lögregla í þessu ógæfusama landi ekki haldið uppi þeirri ógnarstjórn og þeim hryðjuverkum sem einkennt hafa sögu þessa lands og alla þróun mála þar undanfarin ár. Alþfl. leggur ríka áherslu á að sem víðtækust samstaða geti náðst um þessar till. Ég vil skjóta því hér inn að lokum, að ég heyrði þess getið í fréttum að hér ætti að sýna á næstunni kvikmynd sem heitir „saknað“ eða Missing. Það er bandarísk kvikmynd. Hún gerist í einu af einræðisríkjum Suður-Ameríku. Hún fjallar um föður sem fer að leifa að syni sínum sem herforingjastjórn hefur handtekið að tilefnislausu. Ég veit að þm. og raunar við öll höfum gott af því að sjá þessa mynd. Hún er verulega áhrifarík. Ég held að Bandaríkjamenn verði ekki sakaðir um að draga þar of dökka mynd eða of sterkar línur. Ég held að því miður sé þessi mynd allt of sannleikanum samkvæm. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég legg til að þessari till. verði að lokinni þessari umr. vísað til utanrmn.



Herra forseti. Ég tel ekki ástæðu til að fylgja afstöðu okkar Alþb.-manna úr hlaði með langri ræðu að þessu sinni. Ég gerði nokkra grein fyrir mátefnum El Salvador á síðasta þingi og hv. flm. hefur gert það hér nú. Við vitum að í Suður-Ameríku er nú herforingjaeinræði í Argentínu, Chile, Uruguay, Bolivíu, Honduras, Guatemala og EI Salvador - ógnarstjórnir sem njóta fulltingis og efnahagsaðstoðar Bandaríkjastjórnar og bandarískra auðhringa. Herforingjaklíkurnar hafa stjórnað El Salvador hver af annarri frá 1931, þegar síðasta kjörna forsetanum var steypt af stóli. Farabundo Marti, sem þjóðfrelsishreyfingin í El Salvador er kennd við, var myrtur 1932 ásamt þúsundum annarra landsmanna og síðan hefur landinu verið stjórnað af leppstjórnum erlendra ríkja. EI Salvador er land þjakað af fátækt og þjóðfélagslegu misrétti, menntunarskorti og hörmungum. Á sama tíma samþykkir bandaríska þingið ár eftir ár gífurlegt fjármagn til þess að leppstjórnir þeirra geti viðhaldið þessu ástandi með hervaldi, misþyrmingum og morðum, eins og hér hefur verið lýst. Öllum siðmenntuðum þjóðum ber að beita sér fyrir því að Bandaríkin láti nú þegar af þessari fjárhagsaðstoð við núverandi svokallaða ríkisstjórn í EI Salvador. Fyrr ná stríðandi öfl í landinu ekki saman um friðsamlega lausn. Þingflokkur Alþb. lýsir því yfir eindregnum stuðningi við framkomna till. hv. þm. Alþfl. og skorar á Alþingi að sjá til þess að hún verði afgreidd á þessu þingi. Umr. (atkvgr.) frestað.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni, Jóni Árm. Héðinssyni, Magnúsi H. Magnússyni og Jóhönnu Sigurðardóttur leyft mér að flytja till. til þál. um könnun á fjárhagsstöðu láglaunafólks og lífeyrisþega. Till. er svohljóðandi með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram sérstaka könnun á fjárhagsstöðu og afkomu láglaunafólks og lífeyrisþega, þar sem m.a. verði sérstaklega könnuð áhrif myntbreytingarinnar á hag þeirra sem lægst hafa launin.“ Það er tilgangur þm. Alþfl. með flutningi þessarar till. að fela ríkisstj. að láta fram fara sérstaka könnun til þess að fá fram óyggjandi upplýsingar um kjör láglaunafólks og lífeyrisþega til að auðvelda úrbætur er miði að því að tryggja afkomu þeirra Íslendinga sem búa við lökust kjör. Í stefnuræðu, sem hæstv. forsrh. flutti Alþingi og þjóðinni 25. okt. s.l., kom fram að ríkisstj. hefur ákveðið að láta fara fram sérstaka úttekt á fjárhagsstöðu íslenskra bænda. Flm. þessarar till. vilja á engan hátt gera lítið úr mikilvægi þess, að gerð verði úttekt á fjárhagsstöðu íslenskra bænda, alls ekki. En við sem að þessari till. stöndum erum hins vegar þeirrar skoðunar, að það sé ekki síður brýnt að gera úttekt á fjárhagsstöðu láglaunafólks og lífeyrisþega. slík úttekt mun áreiðanlega leiða ýmislegt athyglisvert í ljós og hún á jafnframt að geta verið mikilvæg leiðsögn um það, hvar brýnast sé að beita sér fyrir úrbótum og hvaða ráðstafanir skuli gera til að tryggja megi sem best afkomu þeirra sem minnst mega sín. Þess er skemmst að minnast, hverja umræðu hinar svokölluðu láglaunabætur hafa orsakað í þjóðfélaginu. Þar hefur ýmislegt skondið og skrýtið komið upp á, að því er virðist, og staðreynd er að þeir sem úr minnstu hafa að spila, svo sem einstæðir foreldrar í sumum tilvikum og lífeyrisþegar, hafa engar bætur fengið. Hins vegar eru þess ýmis dæmi, sem margfræg eru og nefnd, að fólk sem er sæmilega stætt og stöndugt hefur fengið þessar bætur. Ég skal vissulega viðurkenna að það er ekki auðvelt né heldur einfalt að ná því fram sem þarna var tilgangurinn, þ.e. að ná til þeirra sem mest þurfa. En því miður sýnist manni að þarna hafi ekki tekist til sem skyldi. Við erum þá alla vega reynslunni ríkari og vonandi tekst betur til og finnast heppilegri aðferðir en þarna varð raun á. Það er staðreynd, sem ekki verður á móti mælt, að þeir sem minnst hafa fengu stundum minnst og oftast ekkert. Það er ennfremur skoðun okkar að í slíkri könnun sem þessi till. gerir ráð fyrir skuli m.a. sérstaklega kanna áhrif myntbreytingarinnar á hag þeirra sem lægst hafa launin. Það er alveg auðséð að ef svo heldur fram sem horfir með verðbólguþróun, þá líður að því fyrr en varir að aftur þarf að taka núll af krónunni. Þá væri ágætt að búið væri að skrá og skrifa hjá sér þá reynslu og þá lærdóma sem draga má af því hvernig til tókst með myntbreytinguna, þar sem öllum er nú ljóst að mörg smávaran hækkaði um mörg hundruð prósent. Menn þekkja allir dæmi um skrúfur og karamellur og nagla og því um líkt, sem hækkaði allt í einu um mörg hundruð ef ekki í sumum tilvikum þúsund prósent. Þar var sennilega framið rán frá almenningi með blessun yfirvalda, því miður. Margt smátt gerir auðvitað eitt stórt. Það hefur aldrei verið kannað með nemum hætti hve mikla kjararýrnun þessi smávöruhækkun hefur haft í för með sér, en við teljum tvímælalaust æskilegt að slík könnun fari fram. Það er sannfæring okkar sem stöndum að þessari till. að meðal láglaunafólks og lífeyrisþega á Íslandi séu kröpp kjör og fátækt almennari en margur hyggur, þrátt fyrir gnægtaþjóðfélagið. Úr því viljum við bæta. Slík könnun eins og hér er gert ráð fyrir á fjárhagsstöðu láglaunafólks og lífeyrisþega er ein af forsendum þess, að unnt sé að marka stefnu og móta aðgerðir til úrbóta í þessum efnum. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umr. verði till. vísað til allshn.



Herra forseti. Hér er hreyft miklu máli, spurningunni um tekjuskiptinguna í þjóðfélaginu fyrst og fremst. Engin tök eða tími eru til að ræða þau mál til botns í þessum umr., enda verða menn sjálfsagt seint á eitt sáttir um hvað sé réttast. Jafnvel heyrast þær raddir nú, að þau tekjuskiptingarhlutföll sem við höfum þó í dag í þjóðfélaginu séu röng að því leyti til, að það þurfi jafnvel að raska þeim enn meir þeim í hag sem meira hafa, með því að ýta undir frelsi fjármagnsins og reyna að koma því sem allra mest á fárra manna hendur. Er því rétt og skylt að vera vel á verði varðandi kjör þeirra sem lakast eru settir. Við höfum svo sem öll í þessum sölum haft á orði að þá þurfi að vernda og verja og ég efast ekki um að þingheimur vill í raun og veru gera það. Ég ætla aðeins að koma inn á þau efnisatriði sem í þessari till. felast. Í fyrsta lagi er hér um geysilega mikilvægt mál að ræða og veigamikið. Ég hef oft bent á það atriði sem hv. 1. flm. kom inn á, varðandi myntbreytinguna. Ég er ekki í neinum vafa um það að í kjölfar hennar hefði þurft að koma mjög hert verðlagseftirlit. En í þess stað hefur því miður verið gengin sú gata að auka hið svokallaða frelsi samkeppninnar á öllum sviðum, næstum að segja í kjölfar myntbreytingarinnar, sem hefur orðið til þess að glögglega hefur komið í ljós að okkur veitir ekki af öflugu verðlagseftirliti. Og þó menn geti endalaust deilt um það hversu virkt það er og hversu vel það standi vörð um kjör manna, þá er hitt þó alveg augljóst, að þegar öllu er gefinn laus taumurinn, menn fá að hækka vörur að vild sinni, þá fyrst tekur steininn úr. Þá sjá menn kannske að einhvers sé í misst þegar allað verðtagseftirlitskerfi er brott fellt að miklu leyti. Ég veit a.m.k. að á síðasta ári, því ári sem hvað mest af hömlum við verðlagshækkunum hefur verið úr gildi fellt, hafa landsmenn ekki orðið varir við að þetta mikla frjálsræði í samkeppni leiddi til lægra vöruverðs. Ég skal ekki segja að þess hafi ekki fundist dæmi, en á miklu fleiri sviðum hefur ábyggilega alveg þveröfugt orðið uppi á teningnum. Ég tek undir það með hv. flm. að áhrif myntbreytingarinnar voru mikil og komu víða við, allt of víða. Ég vakti mjög snemma á því athygli að þarna væri ýmislegt ekki eins og það ætti að vera. En verðlagseftirlitið og þeir sem áttu um þau mál að sjá sáu því miður ekki ástæðu til þess á nokkurn hátt að herða það eftirlit sem þurfti að vera með vöruverði í landinu í kjölfar breytingarinnar. Kom það m.a. fram í svari hæstv. viðskrh. hér í þessum þingsal. Ég vil taka það fram út af því sem hv. flm. sagði um lífeyrisþega að vitanlega hefur orðið gjörbreyting á öllum málefnum lífeyrisþega í landinu þó við vitum að ennþá búi margir þeirra við kröpp kjör. Það eru æ fleiri sem njóta lífeyrisréttinda úr lífeyrissjóðum og hafa þar býsna góðar tekjur. Sá hópur stækkar sem betur fer. En um leið verður kannske mismunurinn enn tilfinnanlegri og meiri. Þó að þessi till. hafi verið fram komin sá ég a.m.k. ástæðu til þess að flytja sérstaklega till. um að kjör þeirra öryrkja sem verst eru fatlaðir væru athuguð alveg sérstaklega. Mig grunar að þar sé að finna þann þjóðfélagshóp sem býr við allra lökust kjör almennt hér á landi og því tók ég þá sérstaklega út úr, enda málefnum þeirra býsna vel kunnugur. Ég held að það sé ekki ofmælt hjá mér að enda þótt í mörgum stéttum þjóðfélagsins megi eflaust finna fólk sem lítið hefur, m.a. eldra fólk, þá sé þó þessi hópur, hópur hinna verst fötluðu tvímælalaust lakast settur varðandi almenn kjör, varðandi aðstöðu alla, varðandi möguleika til tekjuöflunar, varðandi möguleika til einföldustu frumþarfa þess lífs sem við teljum sjálfsagt samkvæmt okkar lífsstíl í dag. Það er nokkuð bratt upp fyrir það fólk að horfa á þann lífsstíl sem við flest höfum tamið okkur. Það er nokkuð hátt til lofts fyrir það fólk að klífa þann stiga. Ég tek þess vegna undir meginatriði þessarar till. Það er vissulega ástæða til þess. Hér var drepið á galla þeirra láglaunabóta sem greiddar voru út nú fyrir jólin. Ég skal ekkert draga úr því að þeir gallar voru býsna miklir. Ég tel hins vegar að þær bætur sem greiddar voru hafi að vísu náð í yfirgnæfandi tilfellum með því fyrirkomulagi til réttra aðila. En hróplegu dæmin verða ekkert betri fyrir því, m.a. gagnvart því gólfi sem sett var á þetta. Á ég þá ekki sérstaklega við lífeyrisþegana, vegna þess að ætlunin var sú að þeir fengju þá skerðingu, sem 1. des. varð á launum manna, bætta með vissri hækkun t.d. tekjutryggingar. Nú á auðvitað eftir að meta það hvort endar hafi náðst saman þar. Ég skal ekki alveg fullyrða um það, en hins vegar var það verulega í áttina, miðað við kjör þeirra sem þar eru allra verst settir. Við sjáum það hins vegar gleggst og best í sambandi við greiðslu á láglaunabótunum, að við búum við gallað skattakerfi, skattakerfi sem allir flokkar hér bera ábyrgð á, samkvæmt skattalögum sem menn voru að baxa við í fleiri ár að koma í gegn og reyna að ná sem allra mestri samstöðu um. Sumir segja eflaust að þarna sé um framkvæmd að ræða sem sé ein hinna gölluðustu og erfiðustu í skattakerfi okkar. Það er sjálfsagt seint hægt að komast fyrir það að menn skjóti sér undan réttmætum skyldum til samfélagsins í þessu efni. Eflaust er það rétt. En því miður fer ekki milli mála að sú viðleitni, sem ég held að allir flokkar hafi lagt mikla vinnu í, að ná fram nýjum skattalögum sem m.a. áttu að ná til þeirra sem auðveldast áttu með að svíkja undan skatti, hefur ekki náð tilgangi sínum. Það sanna m.a. ýmsir ágallar sem fram komu nú við greiðslu láglaunabótanna. Ég vildi sem sagt taka undir meginmálið í því sem hv. 1. flm. sagði hér áðan, minna um leið á þá lífeyrisþega sem ég held að séu allra verst settir og minna enn og aftur á það, að svo gallað sem okkur þykir oft allt eftirlit og allar hömlur með verðlagi hér í landinu, þá er það þó alveg víst að hin frjálsa samkeppni í vöruverði færir ekki láglaunafólkinu neina blessun.



Herra forseti. Á þskj. 111 flytjum við þrír þm., auk mín hv. þm. Páll Pétursson og hv. þm. Stefán Guðmundsson, till. til þál. um framhaldsrannsóknir á Ilmenitmagni í Húnavatnssýslum, eiginleikum þess og vinnsluhæfni. Með leyfi forseta les ég till. eins og hún birtist á þskj.: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram frekari rannsóknir á þeim Ilmenitsvæðum, sem þekkt eru í Húnavatnssýslum, og leita nýrra svæða þar sem titanríkt basískt berg kynni að vera í verulegum mæli. Skal rannsóknin beinast að magni titans og annarra verðmætra efna í berginu og vinnsluhæfni þeirra. Niðurstöðum rannsóknarinnar skal fylgja frumáætlun um arðsemi, vinnslu, mannaflaþörf, fjárfestingarkostnað, markaðshorfur svo og önnur atriði sem rannsóknaraðilar telja máli skipta.“ Eins og í grg. með þáltill. segir er vitað um nokkra staði í Húnavatnssýslum þar sem IImenit er að finna, en Ilmenit er bergtegund sem oft inniheldur titan og aðrar málmtegundir. Þeir staðir, sem nú eru þekktir í Húnavatnssýslum þar sem Itmenit er að finna, eru Steinsvað á Víðidalsá, Urðarfell upp af bænum Melrakkadal í Víðidal, Hólar og Skessusæti austan og norðan Í Víðidalsfjalli, Deildarhjalli, sem er venjulega kallaður Hjallinn, í Vatnsdalsfjalli og fleiri staðir þar um slóðir, svo sem Borgarvirki og Hnjúkur í Vatnsdal. Dýrmætasta efnið sem hérlent Ilmenit inniheldur er málmurinn titan, sem af kunnáttumönnum er sagður verðmætur. Einnig hefur mælst með þeim takmörkuðu rannsóknum sem hér hafa farið fram töluvert magn af járni í berginu. Þegar ég var ungur drengur í skóla lærði ég af bókum að á Íslandi væru engir málmar í jörðu. Sem betur fer hefur sú kenning afsannast. Við vitum nú þegar að við eigum ein og önnur verðmæti í jörðu, í fjöllum okkar og dölum. Þessi þáltill. fjallar fyrst og fremst um rannsóknir á magni titans og annarra málma sem samhliða vinnslu þess væri hagkvæmt að nýta. Titan er sagt til margra hluta nytsamlegt. Sem dæmi um notkun þess er að það er notað eitt sér sem málmur. Titan er léttur málmur. Titan er mikið notað sem íblöndun við aðra málma. Stærsti hluti titans fer þó til framleiðslu á málningarvörum. Við þekkjum væntanlega öll titanhvítu t.d. Þá er það einnig notað sem einangrun á suðuþráð og karbítþráð svo og við pappírsvinnslu, plastvinnslu o.fl. Ég ætla ekki hér að halda fyrirlestur um eðli eða eiginleika þeirra málma sem í fjöllum Húnavatnssýslna finnast, til þess skortir mig yfirsýn og þekkingu. Það sem fyrst og fremst vakir fyrir flm. með flutningi þessarar till. er að vekja hv. Alþingi og hæstv. ríkisstj. til umhugsunar um að við Íslendingar eigum ekki einungis orku til iðnaðar, heldur kunnum við einnig að eiga hráefni í landinu sjálfu til að grundvalla iðnað okkar á og þar með notkun þeirrar orku sem við eigum. Í máli mínu hef ég fyrir hönd flm. bent á einn þessara möguleika. Flm. gera sér grein fyrir því, að undirstaða þess að við vitum hverra kosta við eigum völ á sviði iðnaðar og annarrar verðmætasköpunar á Ístandi úr íslenskri jörð er rannsóknir. Hv. alþm. tala oft og tíðum fjálglega um vandamál íslensks iðnaðar. Skýrslur hafa verið gefnar út um hækkun í hafi á þeim aðföngum sem iðnfyrirtæki hefur unnið úr hér á landi og hefur það valdið deilum. Hversu nærtækara væri ekki að vinna verðmæti úr íslenskri jörð með íslenskri orku og með íslenskum höndum. Flm. leggja engan dóm á hagkvæmni þeirra iðnaðarkosta sem till. fjallar um. Við gerum aðeins tillögu um rannsóknir þar að lútandi. Við gerum tillögur um rannsóknir á vinnslumöguleikum þeirra efna sem till. fjallar um. Flm. telja að hér geti verið um stórt mál að ræða og óverjandi sé að þeir möguleikar, sem þarna kynnu að leynast, séu ekki rannsakaðir þó nokkurt fé muni að sjálfsögðu kosta. Flm. þessarar þáltill. eru talsmenn hvers konar iðnaðarmöguleika í landinu. Þó við berum í þessu tilfelli fram till. um rannsóknir á auðæfum húnvetnskra fjalla og dala, þá er það í sjálfu sér ekki okkar eina takmark að þar fari fram rannsóknir og hvergi annars staðar. Tilefni þess að við óskum eftir þeim rannsóknum og áætlunum sem till. gerir ráð fyrir er að við óttumst að ef ríkisvaldið hlutast ekki til um að rannsóknir verði gerðar á náttúruauðæfum landsins stöndum við uppi ráðalaus og vegvillt, e.t.v. með auðæfin allt í kringum okkur, flytjandi hráefni til iðnaðar frá fjarlægum heimsálfum óvitandi um auðæfi þeirrar jarðar sem við stöndum á. Í grg. með þáltill., sem ég las áðan, er vísað til skýrslu sem Iðnþróunarstofnun Ístands og Orkustofnun gáfu út árið 1978 um íslenskt Ilmenit. Í þessari skýrslu er ýmsan fróðleik að finna um þær takmörkuðu rannsóknir sem gerðar hafa verið á þessu sviði. M.a. er þar getið um rannsókn sem gerð var á Itmeniti eða gabbrói úr Steinsvaði í Víðidalsá. Rannsóknir sýndu að titaninnihald bergsins reyndist 4.4%, en við þyngdarskiljun ákveðinnar kornastærðar tókst að auðga það upp í 25% titanoxíðs, auk 52% járns, og var talið að betur mætti gera. Ég læt nægja að geta um þetta eina dæmi, en það sýnir okkur að þarna eru verðmæti til staðar sem vert er að gefa gaum. Hvort vinnsla þeirra er hagkvæm við núverandi aðstæður skal hér ósagt látið, en einmitt það atriði m.a. er þeim rannsóknum, sem þáltill. gerir ráð fyrir, ætlað að leiða í ljós. Herra forseti. Ég mun ekki hafa þessi orð öllu fleiri, en vísa til grg. sem þáltill. fylgir. Að lokinni þessari umr. legg ég til að umr. verði frestað og till. vísað til hv. atvmn. þingsins.



Herra forseti. Það er síður en svo að ég hafi eitthvað við þennan tillöguflutning að athuga, þótt mér komi það reyndar nokkuð einkennilega fyrir eyru að heyra hvað Húnavatnssýsla er allt í einu orðin merkilegt landssvæði frá jarðfræðilegu sjónarmiði séð. Það hefur víðar verið minnst á Ilmenit, og kannske eru önnur svæði á þessu landi fullt eins líkleg til þeirrar vinnslu og dalir og fjöll norður í Húnaþingi. Annars er að sjálfsögðu góðra gjalda vert að vekja athygli á máli sem þessu. Það er hins vegar þannig vaxið, að nauðsynlegt er að þá sé fjallað um verkefnið sem eina heild og það sé ekki einskorðað við einstakar sýslur. Slíkur tillöguflutningur finnst mér satt að segja bera heldur mikinn keim af prófkjörsumhverfi. Þetta er að sjálfsögðu þannig mál að líta verður á það sem verkefni yfir allt landið. Við höfum heyrt mikið talað um t.d. staðsetningu og staðarval. Það er til sérstök nefnd sem fjallar um staðarval hinna ýmsu orkukosta, svo að það séu nú notuð orð sem oft eru viðhöfð við hátíðleg tækifæri. Það er að sjálfsögðu hvað varðar frumrannsóknir og athuganir alveg útilokað að nefna eitt sýslufélag frekar en annað, og þá alveg sérstaklega þegar það hefur enga sérstaka sérstöðu í þeim efnum. Ég hygg að mestu gabbrósvæði á þessu landi séu suðaustanlands. Þar hefur einmitt farið fram greining á grjóti af þessu fagi. Ég hygg að ég fari líka rétt með að Jón Jónsson jarðfræðingur hafi fundið í fjörusöndum við strendur í Austur-Skaftafellssýslu sand með mjög háu innihaldi af Ilmeniti þar sem aðstæður til slíkrar hugsanlegrar vinnslu, sem vafalaust er ekki í nánd, væru mjög ákjósanlegar. Þess vegna verða menn í tillöguflutningi sem þessum, og ekki síst við afgreiðslu þingmála sem þessara, að fjalla um málið á landsvísu. Það verður að leggja áherslu á að frekari rannsóknir af þessu tagi séu bundnar við þau svæði þar sem frumrannsóknir hafa þegar farið fram og árangur þykir líklegastur. Þó að þarna sé um að ræða merkilegt byggðarlag, Húnavatnssýslur, sé ég ekki að það skapi neina sérstöðu í kringum verkefni sem þessi. Ég vil af þessari ástæðu, um leið og ég þakka 1. flm. fyrir að vekja athygli á þessu máli, mjög ákveðið leggja til við meðferð þess í þingnefnd að þar fari sú umfjötlun fram á þeim grundvelli að þau hugsanlegu svæði sem innihalda þetta efni verði rannsökuð á jafnréttisgrundvelli, því að m.a. þá þjónar það ekki neinum tilgangi að taka eitt byggðarlag sérstaklega út úr. Það flýtir ekkert fyrir málinu á þeim stað vegna þess að það verður ekki komist hjá því áður en það hugsanlega kemur að meiri alvöru í þessu máli að meta hvort aðstæður, álíka góðar eða betri, séu annars staðar fyrir hendi á þessu landi. Þar af leiðandi má í svona máli ekki með neinum hætti gæta þröngra hagsmunasjónarmiða. Ég vona að þetta verði ekki skoðað þannig, að ég líti á störf þessa mæta þingmanns sem dæmi þröngs sjónarmiðs í kjördæmi. En mér geðjast ekki að því að þarna skuli sérstaklega vera talað um eitt sýslufélag. Ég held að málinu sé ekki gerður sérstaklega mikill greiði með því að binda það þannig böndum. Ég vil svo, að þessum orðum sögðum, lýsa stuðningi við breytta till.-gerð eða víðtækari afgreiðslu þessa máls því að málið er að öðru leyti hið gagnlegasta.



Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Agli Jónssyni fyrir hans orð, þó ég skildi ekki alveg, sem mér heyrðist í upphafi, hvers vegna hann væri að setja flutning þessarar þáltill. í sambandi við prófkjörsmál, ef ég heyrði rétt. Þetta er 109. mál þingsins. Ætli þau séu ekki orðin 170 núna. Það bendir til þess að allnokkuð sé liðið frá því að þessi till. var flutt. Ég vonast til þess að hann hafi alla vega ekki verið kominn með neinn prófkjörsskrekk þegar þessi till. var flutt. Sá skrekkur hefur ekki gert vart við sig hjá mér ennþá. Að því slepptu tók ég það greinilega fram að ekki væri okkar eina takmark að rannsóknir færu fram á húnvetnskum fjöllum eða í húnvetnskum dölum. Ég tók það fram, að tilefni þess að við óskuðum eftir þessum rannsóknum og áætlunum sem till. gerir ráð fyrir er að við óttumst að ef ríkisvaldið hlutaðist ekki til um að rannsóknir yrðu gerðar stæðum við uppi ráðalaus og vegvillt. Ég hef síður en svo á móti því með þessum till.- flutningi, og,raunar gef að vissu leyti undir fótinn með það, að rannsóknir fari víðar fram, svo sem eins og í Eystra- og Vestra-Horni í kjördæmi hv. þm. sem hér talaði næstur á undan mér. En till. beinist einungis að því, að við reynum að vinna að rannsóknum á þeim auðæfum sem við eigum í landinu sjálfu, kannske áður en við förum að flytja hráefni til iðnaðarframleiðslu til landsins yfir höf og álfur. Ég held að svona till.- flutningur muni einmitt flýta fyrir málinu. Rannsóknir á titaninnihaldi Ilmenits munu fyrst hafa verið gerðar á Ilmeniti úr Steinsvaði í Víðidalsá. Þær gerði Baldur Líndal verkfræðingur fyrir mjög mörgum árum. Hv. þm. telur að það sé kannske ekki á næstu grösum, eftir því sem mér skildist best, að þessi vinnsla geti átt sér stað. Má svo vel vera. Til þess vantar okkur rannsóknir. En í grg. er bent á að ýmsa málma, sem unnir hafa verið úr jörðu og unnir eru úr jörðu, er verið að vinna úr snauðari námum en áður hefur verið gert. Í grg. er dæmi um kopargrýti. Unnið var kopargrýti 1942 þar sem grjótið innihélt 1.1%. Árið 1977 eru unnar námur með 0.65% innihaldi og áætlun um að árið 2000 verði námur unnar sem eru með 0.03% innihaldi. Án rannsókna vitum við ekki hvar við stöndum, hvenær hagkvæmt er að nýta þær námur sem við kynnum að eiga hér á landi, og mér þykir nokkurs virði að það sé þekkt hverra kosta við eigum völ þarna, þannig að þegar að því kemur að þetta þykir vinnsluhæft, þessar námur sem við eigum, þegar það fer að líta þannig út að þær séu vinnsluhæfar miðað við það sem gerist víðs vegar í heiminum, þá þurfi ekki að fara að byrja á rannsóknum, heldur hafi rannsóknir verið gerðar áður og við vitum nokkurn veginn hvar við stöndum. Þetta er aðalinnihaldið í þessu öllu. En að við séum að tefja fyrir mátinu með þessum tillöguflutningi, eins og hv. þm. lét liggja að, því hafna ég alveg. Ég get alveg fallist á það, og eins og ég hef tekið fram áður er jafnvel gefið undir fótinn með það, að rannsóknir verði gerðar víðar en till. gerir ráð fyrir, en ég held að slíkar rannsóknir þurfi að fara fram sem fyrst og kannaðir séu þeir möguleikar sem við Íslendingar eigum á þessu sviði svo og öðrum sviðum í svipuðum tilfellum.