Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) : Herra forseti. Ég gat þess í framsögu fyrir fjárlfrv. 1951, að ég mundi gefa hv. Alþ., svo fljótt sem kostur væri á, upplýsingar um afkomu ríkissjóðs á árinu 1950. Undanfarið hafa verið dregnar saman upplýsingar að uppgjöri til bráðabirgða fyrir árið 1950, og er því nú lokið. Þótti þá rétt, að ég gæfi hv. Alþ. yfirlit um afkomu ársins 1950 samkvæmt þessu bráðabirgðayfirliti. Þess ber að geta nú, eins og venja er um yfirlit slík, að tölur geta breytzt við endanlegt uppgjör, en það er von fjmrn., að þær breytist ekki svo mikið, að heildarniðurstaðan raskist svo máli skipti. Mun ég þá gera grein fyrir rekstrarreikningnum Rekstrarreikningur 1950 Tekjur: Fjárlög Reikningur 1 Tekju- og eignarskattur og tekjuskattsauki 40.000.000 44.792.000 2 Stríðsgróðaskattur, hluti ríkissjóðs 2.000.000 1.405.000 3. Vörumagnstollur 21.000.000 22.244.000 4. Verðtollur 78.000.000 58.387.000 5. Innflutningsgjald af benzíni 9.500.000 9.574.000 6. Gjald af innlendum tollvörum 6.500.000 6.878.000 7. Fasteignaskattur 700.000 763.000 8. Lestagjald af skipum. 250.000 266.000 9. Bifreiðaskattur 3.500.000 2.373.000 10. Aukatekjur 1.800.000 2.036.000 11. Stimpilgjald 4.500.000 5.303.000 12. Vitagjald 900.000 933.000 13. Leyfisbréfagjald 150.000 133.000 14. Erfðafjárskattur 300.000 509.000 15. Veitingaskattur 3.500.000 2.185.000 16. Útflutningsgjald 300.000 324.000 17. Söluskattur 47.500.000 53.810.000 18. Leyfisgj.+söluskattur bifreiða 3.500.000 2.599.000 1.649.000 223.900.000 216.163.000 - Hækkun eftirstöðva 9.925.000 Endurgreiddar tekjur 1.455.000 Innheimt laun 120.000 1 1.500.000 223.900.000 204.663.000 3. gr. A Landssíminn 1.701.000 4.301.000 Áfengisverzlunin 48.908.000 53.800.000 Tóbakseinkasalan 19.520.162 27.000.000 Ríkisútvarpið 612.020 300.000 Ríkisprentsmiðjan 200.000 210.000 Landssmiðjan 60.000 25.000 Innkaupastofnunin 4.000 76.000 71.110.000 85.612.000 - Pósturinn 200.000 85.412.000 3. gr. B Tekjur af fasteignum 10.000 4. gr. Vextir 1.814.000 1.782.000 5. gr. Óvissar tekjur 1.500.000 5.380.000 Kr. 298.334.000 297.337.000 Gjöld: Fjárlög Reikningur 7. gr. Vextir 10.169.000 6.495.000 8. gr. Forsetaembættið 414.000 691.000 9. gr. Alþingi 2.316.000 2.316.000 10. gr. I Stjórnarráðið 3.363.000 4.376.000 10. gr. II Hagstofan 433.000 526.000 10. gr. III Utanríkismál 4.707.000 4.736.000 11. gr. A Dómsmál 13.189.000 15.018.000 Fjárhagur ríkissjóðs 1950. 11. gr. B Opinbert eftirlit 943.000 1.900.000 11. gr. C Innheimta skatta og tolla 5.687.000 6.960.000 11. gr. D Sameiginlegur embættiskostnaður 1.350.000 1.300.000 12. gr. Heilbrigðismál 15.841.000 17.843.000 13. gr. A Vegamál 26.528.000 27.580.000 13. gr. B Samgöngur 3.658.000 5.434.000 13. gr. C Vitamál 8.835.000 9.550.000 13. gr. D Flugmál 2.239.000 2.000.000 14. gr. A Kirkjumál 3.375.000 3.969.000 14. gr. B Kennslumál 32.745.000 38.203.000 15. gr. A Til bókmennta, lista o. fl. 2.709.000 2.785.000 15. gr. B Rannsóknir í opinb. þágu 3.838.000 4.781.000 16. gr. A Landbúnaðarmál 23.806.000 26.168.000 16. gr. B Sjávarútvegsmál , 8.088.000 8.160.000 16. gr. C Iðnaðarmál 811.000 830.000 16. gr. D Raforkumál 4.600.000 4.400.000 17. gr. Félagsmál 27.688.000 28.020.000 18. gr. Eftirlaun og lífeyrissj. 6.509.000 8.100.000 19. gr. 1 Dýrtíðarráðstafanir 33.500.000 26.130.000 19. gr. 2 Launauppbætur 14.000.000 19. gr. 3 Verðuppbætur á gærur 225.000 225.000 19. gr. 4 Óviss útgjöld 500.000 2.500.000 Heimildarlög 79.000 Sérstök lög 1.844.000 Væntanleg fjáraukalög 257.000 Þingsályktanir 45.000 262.066.000 263.221.000 Rekstrarhagnaður 36.268.000 34.116.000 Kr. 298.334.000 297.337.000 Tekjur ársins voru áætlaðar 298 millj. kr., en samkv. þessu bráðabirgðauppgjöri eru þær um 297 millj. kr., eða nær jafnháar og áætlað var. Rekstrarútgjöld voru áætluð 262 millj. kr., en eru samkv. þessu bráðabirgðayfirliti 263 millj. kr., eða aðeins hærri en áætlað var. Rekstrarhagnaður var áætlaður 36 millj. kr., en er samkv. bráðabirgðauppgjörinu 34 millj. kr. Flestir liðir rekstrarreikningsins gefa ekki tilefni til athugasemda, en ég mun minnast á nokkra. Það, sem fyrst vekur athygli við lestur reikningsins, er það, hversu verðtollurinn hefur brugðizt. Hann var áætlaður 78 millj. kr., en hefur reynzt 58 millj. Verðtollurinn hefur með öðrum orðum reynzt jafnhár nú og árið 1949, þrátt fyrir gengislækkunina. Þessu hefði enginn trúað fyrir fram. Innflutningurinn hefur minnkað stórlega á árinu 1950 frá því, sem hann var árið 1949. Ég taldi, að verðtollurinn mundi ekki vera of hátt áætlaður fyrir árið 1950, og margir aðrir töldu hann vera allt of lágt áætlaðan. Það er fróðlegt að líta á innflutningstölurnar þessi tvö ár. Hagstofan segir, að reiknað með núverandi gengi bæði árin til samræmis hafi innflutningurinn 1949 numið 785 millj. kr., en innflutningurinn árið 1950 590 millj. kr. Lækkunin nemur hvorki meira né minna en 195 millj. kr., eða um 25%. Þegar þess er gætt til viðbótar, að nauðsynjavörur ýmsar hafa hækkað í verði og að innflutningur á þeim hefur hlotið að vera svipaður bæði árin að magni, kemur í ljós, að innflutningur hátollaðra vara hlýtur að hafa minnkað meira jafnvel en fram kemur af innflutningstölunum. Hin raunverulega ástæða þess, hve illa hefur farið að þessu leyti, eru erfiðleikar margvíslegir, sem mæddu á þjóðinni á árinu 1950, síldveiðibrestur, framleiðslustöðvanir vegna verkfalla og verðfall á útflutningsafurðum, samanborið við innfluttar vörur. Aðrir tekjuliðir hafa farið aðeins fram úr áætlun, ýmsir, og vegið hér nokkuð á móti, en þó einkum tekjur af einkasölunum, sem hafa orðið þó nokkru hærri en áætlað var. Vörur einkasalanna voru hækkaðar í verði á árinu, og hefur sú hækkun gefið eitthvað auknar tekjur, en vörusala beggja hefur þó raunar dregizt nokkuð saman. Ástæða er til þess að benda á, að rekstrarhagnaður landssímans hefur orðið mun meiri en áætlað var. Hann var áætlaður 1700 þús. kr., en hefur orðið 4300 þús. kr. Er þetta af því, að tekjur hafa reynzt drýgri en gert var ráð fyrir og gjöldin á hinn bóginn sízt hærri, en þar um veldur nokkru, að viðhald og endurbætur gátu ekki farið fram sem fyrirhugað var vegna efnisskorts. Eins og áður var sagt, sýnast tekjurnar 1950 ætla að verða sem næst jafnháar á rekstrarreikningi og áætlað var í fjárl., og eru það veruleg vonbrigði. Til þess að fjárlög geti staðizt við venjulegar aðstæður, þurfa tekjurnar að fara nokkuð fram úr áætlun, þar sem ekki er hægt að gera ráð fyrir því, að útgjöldin verði nákvæmlega eins og fjárl. gera ráð fyrir. Það hlýtur að verða að gera ráð fyrir einhverjum umframgreiðslum, hversu sem reynt er að koma í veg fyrir slíkt. Í yfirlitinu eru eins og vant er aðeins taldar innborgaðar tekjur. Eru dregnar frá 11,5 millj. vegna aukningar eftirstöðva tekju- og eignarskatts og söluskatts. Þessi fjárhæð er ískyggilega há, en ég vona, að mikið af þessu náist inn og sumt fyrir reikningslok. Eins og ég hef áður oftlega greint Alþingi frá, þá horfði söluskattsinnheimtan til vandræða. Hefur því með samþykki Alþingis verið gripið til nýrra ráðstafana, sem vonandi bæta úr. Vona ég, að menn skilji nauðsyn þess að koma innheimtunni í betra horf en verið hefur. Fer þar saman almannanauðsyn og hagur þeirra, sem í skilum hafa staðið. Þetta hefur þó komið minna að sök en ella á s. l. ári vegna þess, að umframgreiðslur hafa yfirleitt orðið litlar og útgjöldin á tveimur liðum fjárl. orðið nokkru lægri en fjárl. gera ráð fyrir. Vaxtagreiðslur verða lægri en áætlað var, vegna þess að samkomulag hefur fengizt við Landsbankann um að taka tillit til mótvirðissjóðsinneignarinnar við ákvörðun vaxta af yfirdráttarskuld ríkissjóðs í bankanum. Dýrtíðargreiðslur hafa orðið um 7 millj. kr. minni en áætlað var í fjárl., og munar þar mest um, að ekki bar að greiða á árinu nema hálfan svo kallaðan kjötstyrk, sem nú er raunar alveg úr sögunni. Að öðru leyti reyndist áætlun á þessum fjárlagalið einnig rífleg, miðað við að halda niðurborgunum vöruverðs á árinu eins og þegar gengislækkunin var gerð, en það var ætlunin, og þannig hefur málið verið framkvæmt. Erfitt er að bera hvern einstakan fjárlagalið í reikningnum saman við fjárl., vegna þess að launauppbætur allar voru áætlaðar sérstaklega á 19. gr., en ekki bætt við hvern einstakan lið, eins og hefði þó þurft að vera, ef samanburður hefði átt að geta fengizt á fjárveitingu og reikningi. Slíkt var á hinn bóginn ekki mögulegt eins og afgreiðslu fjárlaga bar að, svo sem hv. alþm. er kunnugt. Fæstir fjárlagaliðanna sýnast hafa farið verulega fram úr fjárveitingu, nema sem svarar launauppbótum, sem fjárveiting var fyrir á 19. gr. 2. Ástæða er til þess að geta um 13. gr. B, samgöngur. Þar er fjárveiting 3658 þús., en bráðabirgðauppgjör sýnir 5434000 kr. útgjöld. Hér er áætlað fyrir halla, sem fram kom á rekstri áætlunarbifreiða ríkisins, Norðurlandsleið og Hafnarfjarðarleið, þegar rekstur þeirra var gerður upp og bifreiðarnar seldar. Er þarna gert ráð fyrir 1,2 millj. kr. upp í halla á þessum rekstri, en hallinn mun hafa reynzt hátt á aðra milljón, og er ekki búið að gera þau viðskipti upp við ríkissjóð enn þá. Verður greint frá því síðar. Þá hefur orðið meiri halli á rekstri strandferðanna en fjárlög gerðu ráð fyrir, og mun þar mestu valda, að ekki hefur verið tekið nægilegt tillit til áhrifa gengisfellingarinnar á þá útgerð við endurskoðun fjárl. s. l. vetur. Þyrill hefur verið afhentur Skipaútgerðinni til rekstrar, og er frá dreginn hér áætlaður hagnaður af rekstri hans. 16. gr. A, landbúnaðarmál, hefur farið nokkuð fram úr áætlun, eða um 2360 þús. Sú umframgreiðsla er vegna sauðfjárskipta. Það kom sem sé í ljós, þegar til átti að taka, að áætlun fjárl. um bótagreiðslur vegna sauðfjárskipta var of lág og ekki framkvæmanlegt að halda sér við hana, ef standa átti við lögboðnar greiðslur, og annað gat vitanlega ekki komið til mála. Varð því að fara fram yfir á þessum lið um 2344000 kr. Rétt er að taka fram, að af heildarfjárhæð þeirri, sem greidd var til sauðfjárveikimálanna á árinu 1950, 9809000 kr., voru 3666000 kr. greiddar í skuldabréfum til bænda, eins og sést á yfirlitinu um eignahreyfingar. Samkvæmt sérstökum lögum eru greiddar 1844 þús. kr. samtals, og eru það ýmsar smærri fjárhæðir, en ein fjárhæð nemur 1489000 kr., og er það styrkur til bænda vegna óþurrka, skv. brbl. frá því í haust, sem nú hafa verið samþ. á Alþingi. Kem ég þessu næst að greinargerð um eignahreyfingar. Eignahreyfingar 1950. Inn: Fjárlög Reikningur I. Fyrningar 2.350.000 3.575.000 II. Útdregin bankavaxtabréf 100.000 54.000 III. Endurgreiddar fyrirframgreiðslur 10.000 IV. Skuldabréfalán vegna sauðfjárskipta 3.666.000 V. Endurgreidd lán og andv. seldra eigna 50.000 2.600.000 VI. Eignakönnunarsk., hluti ríkissjóðs 2.000.000 Kr. 2.510.000 11.895.000 Endurgr. fyrirframgreiðslur frá 1949 1.264.000 Innborganir af bankainnstæðum 4.598.000 Tekin lán: Vegna alþjóðabanka og gjaldeyrisvarasjóðs 6.449.000 Innlend lán, önnur 12.457.000 18.906.b00 Dönsk lán 2.009.000 Ensk lán 32.481.000 Auknar lausaskuldir 5.643.000 76.796.000 Rekstrarhagnaður skv. rekstraryfirliti 34.116.000 Sjóðslækkun, aukinn yfirdr. á L. Ís. 1727 og aukn. á geymdu fé 2.043.000 Kr. 112.955.000 Fjárhagur ríkissjóðs 1950. Út : I. Afborgun lána: Fjárlög Reikningur 1. Ríkissjóðslán: a) innlend lán 17.286.000 15.940.000 b) dönsk lán 692.000 690.000 2. Lán landssímans : 750.000 742.000 II. Greitt vegna ríkisábyrgðarlána í vanskilum 4.000.000 4.394.000 III. Eignaaukning landssímans 2.750.000 2.384.000 IV. Til bygginga á jörðum ríkisins 200.000 200.000 V. Til bygginga varðskipa 3.850.000 3.903.000 VI. 1. Til bygginga við ríkisspítala 1.000.000 1.365.000 2. Til byggingar fávitahælis 500.000 500.000 VII. 1. Til bygginga nýrra vita 700.000 700.000 2. Til bygginga vitavarðarbústaða 250.000 250.000 VIII. Til flugvallagerða og lendingarbóta 1.250.000 1.250.000 IX. 1. Bygging á Keldum 200.000 2. Bygging heimavistar við M. A. 400.000 400.000 3. Bygging sjómannaskólahúss 500.000 500.000 4. Kennarabúst. á Hólum 50.000 50.000 5. Stofnkostnaður rafveitu á Hvanneyri 100.000 100.000 6. Skólastjórabústaður, Reykjum, Ölfusi 50.000 50.000 X. Bygging þjóðminjasafns 500.000 517.000 XI. Bygging á Reykhólum 100.000 100.000 XII-XIII. Bygging á prestssetrum 700.000 700.000 XIV. Bygging farþegaskýlis vegna tolleftirlits 90.000 90.000 XV. Bygging sýslumannabústaða 500.000 500.000 Til byggingar landshafna 145.000 Til byggingar strandferðaskips (Heklu, eftirst.) 663.000 Til byggingar kornhlöðu að Bessast. 108.000 Til byggingar drykkjumannahælis 60.000 36.418.000 36.301.000 Verðbréf fengin að erfðum og tekin upp í tekjur 309.000 Til ríkisstofnana: Byggingarsjóðir 1.000.000 Rekstrarfé 4.200.000 5.200.000 Veitt lán 7.594.000 Gengismism. á framlagi til Alþjóðab. og gjaldeyrissj. 6.453.000 Greiddar lausaskuldir 11.939.000 Fyrir fram greitt vegna fjárl. 1951 2.725.000 70.521.000 Greitt vegna tíu togara 42.434.000 Kr. 112.955.000 Samkvæmt þessu yfirliti eru heildarniðurstöður á greiðslureikningi þannig: Tekin lán, auknar lausaskuldir, lækkun bankainnstæðna, lækkun sjóðs og endurgreiddar fyrirframgreiðslur nema samtals 70610000 kr. - Frá dregst: Lækkun lausaskulda, gengismismunur á skuld vegna alþjóðabanka og gjaldeyrisvarasjóðs og fyrirframgr. fyrir 1951 21470000 kr. - Mismunur 49140000 kr. - Frá dregst: Það, sem lagt var í togarana nýju, 42434000 kr. Lánað Ræktunarsjóði af innstæðu skv. lögum frá 1947 2500000 kr. Rekstrarfjárauki ríkisstofnana 4200000 kr. Samtals 49134000 kr. - Mismunur 6000 kr. Allar aðrar greiðslur - rekstrarútgjöldin öll - fastar afborganir lána, 15,9 millj. - allar greiðslur á 20. gr., aðrar en þær ofantöldu vegna nýju togaranna, Ræktunarsjóðs og rekstrarfjár stofnana, hafa verið greiddar með raunverulegum tekjum ríkissjóðs. Greiðslujöfnuður hefur því náðst á árinu 1950 samkvæmt þessu bráðabirgðauppgjöri, og vona ég, að endanlegt uppgjör raski ekki þeirri niðurstöðu svo máli skipti. Það skal tekið fram, að ekki hefur verið færður með á þetta yfirlit gengishagnaður bankanna, sem ríkissjóður varð eigandi að með gengisl., en lánaður var aftur Ræktunarsjóði, byggingarsjóði sveitanna, byggingarsjóði verkamanna og bæjarfélögum til íbúðarhúsabygginga. Nemur sú fjárhæð 21226000 kr., er ráðstafað var til þessara stofnana, svo sem lögin gerðu ráð fyrir. Hafa þessi viðskipti ekki haft nein áhrif á greiðsluafkomu ríkissjóðs á árinu, þótt ríkissjóður á hinn bóginn hafi eignazt þessa fjármuni. Samkv. fjárl., 20. gr. Út var veitt fé til eignahreyfinga 36418000 kr. Þessir liðir fjárl. munu ekki fara fram úr áætlun, eins og yfirlit þetta ber með sér. Hins vegar eru í 20. gr. Út nokkrar greiðslur utan fjárl., en skv. öðrum lögum, og má þar nefna til byggingar landshafna 145000 kr., eftirstöðvar af andvirði strandferðaskipsins Heklu 663000 kr., lán til Ræktunarsjóðs, sem tekið er af bankainneign og greitt samkv. lögum frá 1947, 2½ millj. kr. og lán til bænda vegna óþurrkanna í sumar 3011000 kr. Þá höfðu verið lánaðar til eiganda togarans Jörundar 1249000 kr., svo sem komið mun hafa fram á Alþ. í öðru sambandi og er það tilfært í ársbyrjun 1950. Ég vil þá geta þess, að skuldir ríkissjóðs í árslok 1950 voru 327539000 kr. og skuldir í árslok 1949 248372000 kr. Skuldahækkun á pappírnum er því 79167000 kr., en hér þarf að draga frá gengismismun á erlendum skuldum og afföll á láni teknu erlendis vegna togaranna, samt. 49610000 kr. Mismunur 29557000 kr. Eins og áður var greint, hefur ríkissjóður lagt út mikið fé vegna togaranna 10, sem allt er tekið að láni, skipin verða seld við kostnaðarverði, og ber því að draga þá fjárhæð frá, þegar athugað er um skuldahag ríkissjóðs sjálfs; þessar skuldir nema 42434000 kr. Sést því, að raunverulega hafa skuldir ríkissjóðs lækkað á árinu um 12877000 kr. Af skuldum ríkissjóðs í árslok 1950 eru 106 millj. erlendar skuldir, en 221 millj. innlendar. Erlendu lánin eru tekin vegna sérstakra fyrirtækja (aðallega togara og síldarverksmiðja) og endurlánuð þeim og ekki til ætlazt, að ríkissjóður standi undir þessum skuldum. Hið sama gildir um sumt af innlendum skuldum, en þó verður ríkissjóður að sjá um mest af þeim. Af þessu yfirliti sést, að fjárl. hafa staðizt í framkvæmd, en mátti þó ekki miklu muna, að stór óhöpp yrðu, og sést það gleggst á verðtollstekjuliðnum. Ef aðrir liðir tekna- og gjaldamegin hefðu ekki verið varlega áætlaðir eða verulegar umframgreiðslur orðið, þá hefði mistekizt að ná greiðslujöfnuði á árinu. Bendir það til þess, að áætla verður mjög varlega bæði tekjur og gjöldin, ef afstýra á áföllum. Ástandið er þannig í peningamálunum, að ríkissjóður hefði þurft að hafa greiðsluafgang, enda hefði það orðið, ef tekjuliðir hefðu ekki brugðizt verulega, eins og gerð hefur verið grein fyrir. Menn mundu ef til vill vilja spyrja, hvort nokkuð mætti af þessu bráðabirgðauppgjöri ráða um afkomuhorfur á þessu ári. Ekki mundi ég telja að svo væri, umfram það, sem hægt hefur verið að leiða getur að með þeirri vitneskju, sem fyrir hendi hefur verið um sinn og var þegar við gengum frá fjárl. Rétt er þó að geta þess, að enginn gjaldaliður núgildandi fjárl. er jafnvarlega áætlaður og vaxtagreiðslur og dýrtíðargreiðslurnar voru í síðustu fjárl., en jafnframt er einnig rétt að láta það koma fram, að ég tel tekjuliði fjárl. fyrir árið 1951 varlegar áætlaða en þeir voru í fjárl. ársins 1950. Ástæðan til þess er sú, að þegar frá fjárl. var gengið nú fyrir jólin, var sýnilegt, að sumir tekjuliðir mundu bregðast verulega frá því, sem áætlað var í fjárl. ársins í fyrra. Var því nokkuð fyrir því gert. Mér finnst því sem áður ástæða til að vona, að greiðslujöfnuður náist á árinu 1951, nema stóróhöpp komi fyrir. Til þess þurfa þó tekjurnar auðvitað að reynast nokkru drýgri en fjárl. gera ráð fyrir, þar sem ómögulegt er að komast alveg hjá umframgreiðslum. Ég vil taka það fram við þetta tækifæri, eins og ég hef gert oft áður, að það þarf góð samtök, ef takast á til frambúðar að minnka bilið, sem verið hefur á milli fjárl. og landsreiknings, og koma á þeirri venju, að yfirleitt verði ekki notað meira fé en veitt er á fjárl. Það þarf margra manna samtök, ef þetta á að takast. Það verður að vanda mjög vel allar áætlanir, sem gerðar eru fyrir fram, gæta þess vandlega að greina nógu snemma frá öllum framkvæmdum, sem menn hafa í huga og kosta fé úr ríkissjóði, þannig að þær geti orðið, ef framkvæmast eiga. Síðan þarf mikla aðgæzlu og fyrirhyggju í framkvæmdinni, svo að eigi verði notað meira fé en veitt er. Til þess að vel farnist í þessu efni, þurfa allir ráðherrar, skrifstofustjórar og fulltrúar stjórnarráðsdeilda, forstöðumenn starfsgreina og aðstoðarmenn að vera vakandi og fullir fyrirhyggju og gæta skyldu sinnar, hver á sínu sviði. Þá þarf og Alþ. að ganga svo frá fjárl., að með sanngirni verði til þess ætlazt, að í framkvæmd standist. Ég vil leyfa mér að þakka samstarfsmönnum mínum í ríkisstj. fyrir góða samvinnu við undirbúning fjárl. fyrir árið 1950 og framkvæmd þeirra og við undirbúning þeirra fjárl., sem nú er byrjað að framkvæma, og góðan skilning á því, hvað gera þarf til þess að koma heppilegri skipan á þessi mál. Enn fremur vil ég leyfa mér að þakka hv. fjvn. Alþ. og þingmeirihlutanum, er að fjárl.frv. hefur staðið, fyrir góða samvinnu í þessum efnum, og fjöldamörgum forstöðumönnum starfsgreina og öðrum embættismönnum, sem hafa sýnt mikinn skilning á þessu örðuga viðfangsefni og lagt sig fram við að nota ekki meira fé en veitt var á fjárl. Verður að vinna að því áfram að tryggja sem bezt samtök um þessi mál framvegis. Ég mun ekki að þessu sinni ræða hér neitt almennt um fjármálastefnu ríkisstj. né framkvæmd hennar, þar sem erindið var það eitt að gefa hv. Alþ. skýrslu um afkomu ársins 1950, að svo miklu leyti sem bráðabirgðauppgjör getur sýnt, og læt því lokið máli mínu.



Herra forseti. Þetta mál, sem hér hefur verið rætt, er eitt mesta áhuga- og hugðarmál íslenzku þjóðarinnar, og því eðlilegt, að mikils áhuga gæti hjá mönnum á að hraða framkvæmdum í því. En við sjáum, að málið er nokkuð komið inn á hreppasjónarmið með þeim till., sem hér hafa komið fram. Það er fulltrúar hinna einstöku byggðarlaga, sem reyna að vekja athygli á sínum sveitum og draga fram málstað þeirra. Ég hygg, að slíkt sjónarmið í þessu máli stoði lítið, heldur verður að hafa þá aðferð, sem líklegust er til að hrinda málinu fram, og gæta þess vel að fara ekki þannig að, að öllu verði hrint út af fyrirhugaðri braut. Það er síður en svo, að það sé ætlun mín að fara nú að draga úr áhuga manna fyrir framgangi þessa máls. En það er rétt, að það komi hér fram, við hverja er að etja í þessu efni, og það mun samhljóða álit þeirra manna, sem hafa kynnt sér og undirbúið þetta mál, að þangað til Íslendingar eru lausir við samninginn við Stóra-Bretland, stoðaði ekki að stækka hið friðaða svæði meira en orðið er, vegna þess að það komi ekki að gagni. Það er ekki hægt að banna Bretum að veiða á þessum svæðum á því tímabili, sem eftir er af samningstímanum, og þar af leiðandi væri gagnslaust að setja um þetta fyrirmæli. Þau mundu aðeins verða til ruglings og óþæginda. Enn fremur er það vitað, að Bretastjórn mun undir öllum kringumstæðum verða treg til að gera hagstæða samninga við okkur í þessu efni. Ekki vegna þess, að hún vilji hnekkja okkar hlut, heldur vegna þeirrar meginreglu hennar í þessum málum, að halda því fast fram sem alþjóðareglu, að landhelgi skuli vera 3 sjómílur. Nú stendur þannig á, að fyrir alþjóðadómstóli liggur nú deilumál á milli Breta og Norðmanna, sem snertir þetta atriði, og hef ég ekki trú á, að það verði unnt að hefja raunverulega samninga við Breta um þetta efni, fyrr en dómur hefur fallið í því máli, ef menn þá telja rétt að reyna slíka samninga. Það er þó ekki víst, að sá dómur hafi nokkra úrslitaþýðingu fyrir okkur, og er ekki hægt að gera sér grein fyrir því, fyrr en dómsniðurstaðan er kunn, en líklegt er, að hann muni bæta möguleika okkar til að ná árangri í aðgerðum í þessum efnum. En sá réttur, sem við teljum okkur hafa til að stækka a. m. k. fiskveiðalandhelgina, er ekki viðurkenndur af öllum, og er því mjög mikilsvert að sjá, hvernig þessi dómur verður áður en lengra er haldið. Ég vildi vekja athygli á þessu tvennu: annars vegar samningnum við Breta, sem fellur úr gildi í haust, og hins vegar þessu deilumáli á milli Norðmanna og Englendinga, og geri ég þetta ekki til þess að draga úr áhuga manna á þessu máli. Alþ. verður óhjákvæmilega að miða sínar ályktunartillögur til ríkisstj. við þessar tvær staðreyndir. Ég átti þess ekki kost nema að litlu leyti að fylgjast með umræðunum um þetta mál hér í deildinni í gær, en mér virðist þó vera ástæða til að minna á þessi höfuðatriði, að hér er ekki um einhlítt innanlandsmál að ræða. Með þessum formála legg ég til, að málinu verði vísað til utanrmn. - Ég skal ekkert segja um, hvort rétt sé að samþ. þessa till. eða ekki. Það þarf íhugunar, vegna þess að það þarf að athuga betur, hvernig á að vinna að þessu. Legg ég því til, að málinu sé vísað til utanrmn.



Herra forseti. Ég geri ráð fyrir, að hér á Alþingi séu fáir eða engir, sem telja, að þessi till. um verndun fiskimiða, sem hv. þm. N-Ísf. ber fram á þskj. 659, sé að óþörfu fram komin. Ég segi þess vegna, að eftir því, sem ég þekki til, hef ég svipaðar skoðanir og hann og skal því ekki hafa orð mín mörg. Get ég gert hans orð að mínum orðum. Fyrir Norðausturlandi mæðir svipað á, þótt á öðrum árstíma sé. Þar er það um sumartímann, á Vestfjörðum um vetrartímann. En sjómenn á Norðausturlandi eiga við svipaðar aðstæður að etja og hafa svipaðar áhyggjur í sambandi við fiskimiðin. Þær áhyggjur eru yfirleitt sameiginlegar sjómönnum og útgerðarmönnum og stafa af veiðum innlendra og erlendra togara. Það verður að draga úr þeim afleiðingum, sem þær hafa, og er nauðsynlegt að gera tilraun til að vernda meira af landgrunninu. Í samræmi við þetta er þegar sett reglugerð frá 22. apríl 1950 um verndun fiskimiða fyrir Norðurlandi og er byggð á lögum frá 1948. Var uppi nokkur óánægja á Norðausturlandi yfir, að friðunarsvæðið skyldi ekki ná lengra en að Langanesi. Var talið, að það hefði átt að ná að Glettingsnesi austan Borgarfjarðar. Vil ég því leyfa mér að bera fram brtt. við brtt., um að á eftir orðunum „frá Horni að Reykjanesi“, komi: og fyrir norðausturströnd landsins á svæðinu frá Langanesi að Glettingsnesi. Ætla ég ekki að hafa orð mín fleiri, en vænti þess, að n. taki brtt. til athugunar.



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. þm. Vestm. borið fram brtt., sem er á þskj. 697, og er hún, eins og sjá má, viðaukatill. við þáltill., þannig að hana má samþ., hvernig sem orðalag till. verður. Að mínu áliti er þessi till. einnig framkvæmanleg, hvort sem ríkisstj. telur hægt að framkvæma það, sem felst í aðaltill., eða ekki. Ég tel ekki þörf fyrir mig að ræða um nauðsyn aukinnar verndunar á fiskimiðunum. Hv. till.menn hafa gert það, og hef ég engu við að bæta. Það er einróma álit sjómanna, að aðstaða bátaflotans hafi versnað vegna ágengni stærri skipa. Hér við Faxaflóa geta sjómenn varla komið línuveiðarfærunum í sjó, eru þau alveg í hers höndum, því að þegar þeir koma þeim í sjó, geta þeir búizt við stórfelldu veiðarfæratjóni. Margir halda því fram, að mikill togveiðifloti varni fiskigöngunum að komast upp á grunnin. En þótt allir séu sammála um þörf á aukinni vernd miðanna, greinir menn á um leiðirnar til þess. Aðalatriði þessa máls er. hvernig framtíðaryfirráðaréttur Íslendinga yfir miðunum verður tryggður. Fiskimiðunum er þörf, að þeim verði tryggð slík vernd, meðan beðið er eftir að fá yfirráðarétt Íslendinga yfirlýstan. Ég verð að segja, þótt ég sé ekki hrakspár, að ég get ekki annað en búizt við, að það taki langan tíma að fá þennan yfirráðarétt okkar viðurkenndan á alþjóðavettvangi. Hæstv. utanrrh. hefur lýst því, hvaða annmarkar eru á, að hægt sé að setja reglugerð á grundvelli laganna frá 1948 nú þegar. Voru þær ástæður augljósar. Það er eðlilegt, að menn krefjist þess, að lögunum frá 1948 verði framfylgt. Vil ég benda á, að fyrsta sporið var stigið 22. apríl 1950, með lögum um verndun fiskimiða fyrir Norðurlandi. Við verðum að líta á málið eins og það er, og vil ég benda á, að það er öðru máli að gegna um síldveiðisvæðið en togveiðisvæðið. Eru það tveir flokkar þjóða, sem við Íslendingar eigum við að etja í þessum málum. Annar flokkurinn eru þær þjóðir, sem stunda veiðar fyrir Norðurlandi. Þær þjóðir sækja yfirleitt sjálfar mest á eigin mið, fremur en á mið annarra þjóða. Í samræmi við það hefur skilningur þeirra verið svipaður og okkar á afstöðu okkar. Því hefur verið haldið fram, að þjóðirnar geti sjálfar ákveðið yfirráðaréttinn. En hinn flokkur þjóða, sem er á togveiðisvæðinu, er flokkur þeirra þjóða, sem sækja aðallega á mið annarra þjóða og hafa sótt meiri auð á íslenzku miðin en Íslendingar sjálfir. Eru þetta þjóðir í Vestur-Evrópu, og af þeirra hálfu er von á mikilli andstöðu gegn okkar kröfum. Þessar þjóðir hafa að vísu verið miklar viðskiptaþjóðir okkar, en veita okkur samt ekki fullnægjandi markað fyrir fisk okkar og því síður sem þeim helzt uppi að sækja afla hingað á Íslandsmið. Í hinum flokknum eru þjóðir í Austur-Evrópu, t. d. Rússar, Pólverjar og Svíar, sem sækja mest á eigin mið og hafa svipaðan skilning á þjóðréttarmálunum og við. Þessar þjóðir hafa sýnt, að þær geta veitt okkur markaðsmöguleika, og þar tel ég vera eðlilega framtíðarmarkaði fyrir íslenzkar afurðir. En andstaða Breta verður mjög öflug, og verður réttur okkar ekki auðsóttur í hendur þeirra, hvor leiðin sem farin verður, leiðin á grundvelli laganna frá 1948 eða samningaleiðin. En í lögunum frá 1948 er yfirlýsing um vilja okkar og stefnu í þessum málum. Það verður að koma til framkvæmda að veita fiskimiðunum vernd. Nú er ljóst, að samningurinn frá 1901 stendur í vegi fyrir framkvæmd slíkrar reglugerðar. Auk þess, ef bíða yrði eftir úrskurði þessa máls, sem er fyrir alþjóðadómstóli, held ég, að það verði enn um skeið nokkur tími, sem íslenzkir sjómenn þurfa að bíða aukinnar verndunar á miðunum. Þessi hugsun, að reyna að bæta verndun miðanna, vakir fyrir mér og hv. þm. Vestm. með till. okkar. Í samningnum frá 1901 eru ákvæði, sem eiga að tryggja, að brezkir togarar sýni íslenzkum sjómönnum tillitssemi og spilli ekki veiðarfærunum. Má vitna til þessara ákvæða. Ef skipstjórum á brezkum togurum er kunnugt um, hvar línusvæðin liggja, er þeim skylt að virða það og mega ekki fara þar inn. Þessi svæði þarf að sýna á kortinu og tilkynna, svo að erlendum mönnum sé ljóst, hvar þau eru. Ákvæði þessa samnings hafa fengið lagasamþykki á Alþingi og einnig tilskipanir frá 1902 eða 1903. Mætti framkvæma þessar aðgerðir bæði með því að vitna til brezka samningsins og einnig með því að leyfa að framkvæma lögin frá 1948. Þyrfti að athuga gaumgæfilega, hvort ekki mætti leiða til skjótra aðgerða á grundvelli laganna frá 1948, jafnvel þótt framkvæmd þeirra færi fyrir alþjóðadómstól. Hygg ég, að ekki væri erfiðara að verja þar rýmkun landhelginnar, ef farið er eftir einhliða leið. Ég ætla, að ef þetta mál færi til utanrmn., verði þetta atriði gaumgæfilega athugað. - Þetta er það, sem ég og hv. þm. Vestm. leggjum mesta áherzlu á, þar sem of langt er fyrir Íslendinga að bíða eftir að sjá rétt sinn, sem þeir eiga og þurfa að fá, viðurkenndan. Ef engar ráðstafanir eru gerðar í þessu máli á meðan, getur orðið of langt að bíða, að komið verði á þeirri nauðsynlegu vernd, sem allir eru sammála um, að beri að veita bátaflotanum.



Herra forseti. Ég vildi taka undir það, sem síðasti ræðumaður, hv. 7. landsk. þm., sagði viðvíkjandi þeirri brtt., sem við flytjum hér báðir og er viðaukatill. við hina upphaflegu till. Þar kemur ekki til greina að reka sig á neina sáttmála eða samninga gagnvart öðrum þjóðum, en till. er í samræmi við þau alþjóðalög, international regulation, sem talin eru algild og mæla svo fyrir, að enginn fiskimaður megi leggja veiðarfæri sín í sjá ofan á veiðarfæri annars, sem er kominn á undan, eða leggja veiðarfæri sín í sjó skemmandi veiðarfæri annarra. Eins og kunnugt er, hefur talsvert verið reynt að framkvæma friðun við Vestmannaeyjar um nokkurra ára skeið, og hefur ríkisvaldið lagt þar til styrka hjálparhönd með því að leyfa varðskipinu, sem einnig stundar slysavarnir, að gæta þessa svæðis. Mun árangurinn yfirleitt hafa verið góður. Reynslan, sem hefur fengizt þarna, er m. a. orsök þess, að ég hef flutt með hv. 7. landsk. þm. till. um, að svipað verði gert á öðrum stöðum, eftir því sem staðhættir leyfa. Þarf þetta ekki að reka sig á neina samninga af útlendra manna hálfu. - Vil ég nú nota tækifærið til að þakka Alþingi fyrir þann stuðning, sem Vestmannaeyjar hafa notið á þessu sviði með aðstoð varðskipa ríkisins. Það er víst og satt, að fá mál, er snerta sjávarútveginn, eru öllu þýðingarmeiri en þetta mál, friðun fiskimiðanna, og hefur mikið verið barizt fyrir því hér á Alþingi, og hafa margir hv. þm. staðið þar framarlega í flokki. Ég er sannfærður um, að friðunarstefnan er nauðsynleg, þegar við getum útfært hana árekstralaust við aðrar þjóðir. Þessi grundvallarhugsun liggur einnig að baki lagasetningarinnar frá 1948, nr. 4, sem er að vísu byggð á verndun af vísindalegum ástæðum, en hlýtur einnig að grípa inn í hið praktíska í málinu. Sú löggjöf, sem góðu heilli var sett af Alþingi, heimilar ríkisstj. að hafa tilburði í þessum efnum og færa út landhelgina. Þegar ég sat í ráðuneyti Stefáns Jóh. Stefánssonar sem sjútvmrh., þá var byrjað í samráði við forsrh. að hefjast handa til þess að hagnýta þessa löggjöf í hagnýtum tilgangi. 1. okt. 1949 ritaði sjútvmrh. utanrrn. bréf til að benda á, að úr því að ráðstefna um friðun Faxaflóa hefði ekki átt sér stað um sumarið, aðallega vegna þess, að Englendingar gátu ekki tekið þátt í henni, liti ráðun. svo á, að rétt sé að segja upp samningnum við Englendinga frá 1901, sem vitnað hefur verið í. Það voru rök þessa bréfs, sem leiddu til þess, að ráðuneytið hugðist hefjast handa um notkun heimildar laga frá 1948. Þessu næst var hafizt handa um undirbúning reglugerðar í þessu skyni og leitað umsagnar Fiskifélags Íslands og fiskideildar háskólans. Fiskideild háskólans lagði á það sérstaka áherzlu, að þarna væru uppeldisstöðvar ungfiskjar og því sérstök ástæða til verndunar af þeim sökum. Þeir menn, sem ráðuneytið sótti helzt ráð til um samningu þessarar reglugerðar, voru þeir skrifstofustjóri Gunnlaugur Briem, Andersen þjóðréttarfræðingur og dr. Árni Friðriksson fiskifræðingur. Þeir unnu aðallega að undirbúningi þessarar reglugerðar um útfærslu landhelginnar, sem getin var út á grundvelli þessara laga. Þegar ég fór úr ráðherrastóli, var reglugerðin að fullu útbúin, en ekki undirrituð, vegna þess að hæstv. utanrrh. hafði ekki látið í té sitt síðasta samþykki, sem þó kom á sínum tíma, og endanlega var reglugerðin undirrituð af hæstv. núverandi atvmrh. Það þótti sjálfsagt þá strax, ef lögin á annað borð yrðu notuð, að þá yrði að gera það svo varlega, að það nyti samþykkis nágrannaþjóða okkar. Ef það gæti ekki lukkazt á þann hátt, væri lítil von að hreyfa við takmörkum landhelginnar yfirleitt. Það var búizt við mótmælum vegna laganna, eins og líka kom á daginn, en þau mótmæli voru ekki alvarleg, og yfirleitt hafa þeir útlendingar, sem þarna áttu hlut að máli, en það voru einkum Norðmenn og Svíar, sætt sig við þessa ráðabreytni íslenzkra stjórnarvalda. Þannig hefur þetta mál, hvað útlendingum viðkemur, gengið hávaðalaust, en ég vil ekki segja það sama, ef færð verður út landhelgislínan á svipaðan hátt áfram, en það er það markmið, sem þessi þjóð hlýtur að stefna að, og hefur hv. Alþingi sýnt alveg ótvírætt sinn vilja í þessu máli. Það verður að taka upp áróður fyrir þessu máli, og hver Íslendingur, sem leið á á erlendum vettvangi, þar sem það á við og hægt er að koma því að, verður að koma inn skilningi á nauðsyn verndunar fiskimiða landsins og rétti Íslendinga til landgrunnsins. Nú hefur enn áunnizt nokkuð í þessu máli. Á nýloknu fiskiþingi hefur verið haldið vel á okkar málum og sjónarmið Íslendinga skýrð. Þar áttu þeir hlut að máli Gunnlaugur Briem, Davíð Ólafsson og Andersen þjóðréttarfræðingur. Þetta þarf að gera til þess að undirbúa þann nauðsynlega jarðveg fyrir útvíkkun landhelginnar. Ég get sagt frá því hér til fróðleiks, að á Evrópuþinginu í Strassborg í sumar gafst okkur íslenzku fulltrúunum alveg óvænt tækifæri til þess að koma að sjónarmiðum okkar Íslendinga í þessu máli í sambandi við till. Breta varðandi fiskveiðar í Norðursjó, vegna þess að þeir við tillöguflutninginn vitnuðu sérstaklega til Íslands. Við íslenzku þingfulltrúarnir ákváðum að bregðast vel við þessari tillögu Breta, en okkur gafst jafnframt tækifæri til að koma að íslenzkum sjónarmiðum í landhelgismálum yfirleitt, og notuðum við það alveg fyllilega. Við bentum á, bæði í n. og á fundi þingsins, að Ísland teldi sig hafa rétt til landgrunnsins kringum Ísland; Ísland teldi sig hafa rétt til að varðveita klakstöðvar og fiskimið á landgrunni síns lands. Þetta var þungamiðjan í okkar rökum, en um leið var á það bent, hvaða þýðingu fiskveiðarnar hefðu fyrir landið og hvaða þýðingu þær hefðu fyrir Breta og hvaða þýðingu þær hefðu haft á stríðsárunum fyrir þá. Að aðalefni voru okkar rök undirbúin af Andersen þjóðréttarfræðingi, því svo vildi til, að hann var á ferðinni þarna rétt um það leyti, sem hilla sást undir þessa till. Breta, og gat lagt okkur í hendur það, sem á þurfti að halda. - Ég vildi í sambandi við þessar umræður skýra frá þessu til að benda á nauðsyn þess, að Íslendingar noti hvert hæfilegt tækifæri til þess að útbreiða skilning sinn á þessum málum og koma öðrum þjóðum í skilning um rétt sinn til landgrunns síns eigin lands. Ég mun svo ekki teygja þessar umr. frekar, ég vildi aðeins hreyfa þessu máli, en vil þó bæta því við, að ég tel eðlilegast að gera sem gagngerðastar ráðstafanir til þess að hrinda þessu máli áleiðis. Ég var búinn að benda á hina sjálfsögðu leið, sem felst í brtt. okkar hv. 7. landsk. Hæstv. utanrrh. hefur óskað eftir því, að málið færi til hv. utanrmn. Það er sjálfsagt að taka undir þá ósk, en ég tel, að það væri nokkuð sýnilegt, ef málið færi til þeirrar n., að þá ætti að herða á því, að n. snerist sem fyrst til athugunar um, hvort hægt sé að ganga eitt fet fram. Til þess þarf vitaskuld aðstoðar sérfræðinga og e. t. v. pólitískrar aðstoðar þeirra ríkja, sem okkur eru vinveitt, til þess að koma þessu hagsmunamáli okkar í gegn. Með þessum forsendum tel ég rétt að taka undir ósk hæstv. ráðh. um, að málið fari til hv. utanrmn.