Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í frv. um veitingu ríkisborgararéttar, sem lagt var fram á Alþ. í haust, eru fjögur nöfn. Nefndin hefur haft til meðferðar þetta frv. á allmörgum fundum og gerir till. um, að til viðbótar þeim 4 nöfnum, sem eru í 1. gr. frv., komi 32 nöfn, sem prentuð eru á þskj. 494. Enn fremur vil ég leyfa mér f. h. nefndarinnar að flytja hér skriflega brtt. um, að við 1. gr. frv. bætist í stafrófsröð: Bieldvedt, Ole Anton, tannlæknir í Kópavogi, fæddur í Noregi 8. marz 1906. Skv. þessu er því lagt til, að 37 menn fái ríkisborgararétt. Í sambandi við meðferð málsins í allshn. hefur verið hafður sami háttur á og á undanförnum árum, að undirnefnd hefur starfað ásamt undirnefnd frá allshn. Ed. til þess að samræma störf beggja nefnda, og er fullt samkomulag á milli undirn. í báðum þd. og sömuleiðis allshn. Nd. í heild um þetta frv. ásamt þeim brtt., sem frá hefur verið skýrt. Í sambandi við þær umsóknir, sem borizt hafa, hefur verið farið eftir þeim reglum, sem settar voru í nál. frá allshn. 17. maí 1955 og siðan hafa verið gerðar nokkru fyllri, og hafði n. þær nú einnig til hliðsjónar við athuganir sinar. Eru þessar reglur prentaðar á þskj. 507. Skv. þessu, sem hér liggur fyrir um þá 37 menn, sem lagt er til að fái ríkisborgararétt, þá eru 16 þeirra fæddir í Þýzkalandi, 5 í Færeyjum, 3 í Danmörku, 1 í Tékkóslóvakíu, 1 í Júgóslavíu, 3 í Bretlandi, 2 í Noregi, 1 í Svíþjóð, 1 í Ungverjalandi, 1 í Japan og 3 fæddir á Íslandi, en hafa misst ríkisborgararéttindi sín hér og sækja um þau að nýju. Það hefur verið fylgt þeim reglum, sem prentaðar eru með nál. varðandi ríkisborgararéttinn, að öllu leyti nema að því er varðar umsóknir 6 umsækjenda. Það er fyrst nr. 11, en þar er um að ræða barn, sem hefur verið ættleitt af íslenzkum foreldrum og n. taldi ekki ástæðu til að synja um að fengi ríkisborgararétt, og þar með er gengið fram hjá búsetuskilyrði í reglunum. Þá er nr. 14 í brtt. júgóslavneskur flóttamaður, en um það fólk hefur gilt sama og um flóttafólk, sem kom frá Ungverjalandi á sínum tíma. En áður en það fólk fluttist hingað, var því heitið því, að það yrði aðstoðað við að öðlast íslenzkan ríkisborgararétt svo fljótt sem lög leyfðu, en það var gert á árinu 1958. Þá hafði íslenzka ríkisstj. samþ. það samkv. áskorun allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna að veita fólki þessu framtíðarhæli hér á landi, og gildir það um umsækjanda nr. 14 og umsækjanda nr. 27. Þá eru þrír aðrir. Það er umsækjandi nr. 16, 24 og 25. Þessir aðilar uppfylla öll þau skilyrði, sem sett eru, að öðru leyti en því, að það vantar nokkuð upp á búsetuákvæði, sem eru 10 ár hvað snertir þessa umsækjendur alla. En af sérstökum ástæðum og fyrir það, að mjög hefur verið skorað á allshn. og Alþ. að veita þessu fólki ríkisborgararétt, m.a. frá heilu bæjarfélagi hvað tvo snertir, hefur n. tekið þessi nöfn upp í sínar tillögur, og að þessu einu leyti, hvað snertir þessar 6 umsóknir, er ekki að fullu og öllu farið eftir þeim reglum, sem settar voru 1955, og viðbótum við þær, sem síðar voru settar. Ég tel, að það þurfi ekki að - fara um þetta fleiri orðum. Það er samhljóða álit allshn. að veita þessu fólki ríkisborgararétt, bæði því, sem n. leggur fram till. um á þskj. 494, og einnig þessum eina umsækjanda, sem n. flytur hér skriflega brtt. um.



Herra forseti. Ég hef nokkuð verið að hugleiða í sambandi við þetta frv., hvernig aðferðirnar, sérstaklega áróðursaðferðirnar eru, sem beitt er til þess að fá þetta fram. Þegar flutt er frv., sem er eins slæmt og þetta að mínu áliti og eins tvísýnt og mér finnst þetta vera að flestra dómi, þá er um tvær aðferðir að ræða, þegar menn vilja berjast fyrir að koma því fram. Önnur aðferðin er tiltölulega heiðarleg miðað við málstaðinn, hin ofstækisfull. Sú heiðarlega aðferð mundi vera í þessu tilfelli af hálfu hæstv. ríkisstj. og hennar forsvarsmanna að segja: Við álítum óhjákvæmilegt að gera tilraun til þess að fá erlent fjármagn í stórfyrirtæki á Íslandi. Segja síðan alveg hreinskilnislega: Við álítum mjög erfitt að fá erlent fjármagn hér, og við álítum það mjög hæpna skilmála, sem þetta erlenda fjármagn hefur sett okkur. Við leggjum samt til, að þetta sé reynt. Í öðru lagi að segja: Við sjáum, að það er hætta á ferðum með því að hleypa svona erlendu auðmagni inn í landið. Við vitum, að þarna er um að ræða fjármagn upp á 2500 millj. króna, sem er ákaflega mikið fjármagn á íslenzkan mælikvarða, og okkur er það ljóst, að við verðum frá upphafi að vera á verði gagnvart áhrifum þessa fjármagns. Í þriðja lagi að segja: við vitum, að það er viss hætta fyrir heilbrigði ekki aðeins grasa heldur og dýra og jafnvel manna, en við munum sjá til þess, að það verði gerðar fullnaðarráðstafanir til þess að koma í veg fyrir slíkt. Við vitum t.d. að á þessum svæðum, þar sem hugsað er að setja þetta upp, - þetta nær alveg inn í Hafnarfjörð, - nær þetta til þess gróðurs, sem þar er og jafnt menn sem skepnur mundu neyta, og þetta nær til mikilla berjamóa, þar sem börn eru vön að tína sín ber og annað slíkt. Í fjórða lagi þá mundi miðað við málstaðinn líka vera tiltölulega heiðarlegt að segja þetta í sambandi við virkjunina: Við erum að byrja á því að virkja jökulfljót á Íslandi, og við vitum, að það eru miklir erfiðleikar á þessu og það getur margt óvænt borið til. Við skulum þess vegna hlusta á alla sérfræðinga í þessu, líka þá, sem ráða frá þessu og eru nokkuð efablandnir um þetta, og við tökum það fram frá upphafi, að við erum vegna þessarar óvissu, engan veginn vissir um að sá útreikningur, sem við höfum gert, standist. Í fimmta lagi: Við vildum hafa dómsvaldið í öllu falli í landinu, en okkur tókst ekki að ná samningum um það. Við álítum mjög óheppilegt að ganga inn á það, að hægt skuli að einhverju leyti að skjóta þessu undir útlenda gerðardóma, en okkur finnst samt rétt, að þetta sé reynt. Og segja svo loks: Við erum hins vegar svo ákveðnir í að standa á verði, ef þessi tilraun okkar skyldi mistakast, að við erum reiðubúnir til þess, ef við sjáum, að það ætlar að stafa pólitísk hætta af þessu fyrir landið eða þjóðina, að taka svona verksmiðju eignarnámi og láta Íslendinga sjá um rekstur hennar. Segja sem sé af fullum krafti: Við viljum gera þessa tilraun. Okkur eru ljósir annmarkarnir á henni. Við viljum gera hana samt, en við erum reiðubúnir til þess að gripa til þeirra ráða, sem ein mundu duga til þess að stöðva þessa tilraun, ef illa fer. Og það mundi, ef t.d. hæstv. ríkisstj. og blöð hennar hefðu tekið upp svona afstöðu í sínum málflutningi, vera eðlilegt, að hún segði: Við skiljum vel ótta og tregðu stjórnarandstöðunnar í þessu máli, og við erum reiðubúnir til þess að hafa samstarf við hana áfram til þess að gera þær ráðstafanir, sem þjóðinni eru nauðsynlegar um varðstöðu í þessu máli. Þetta hefði verið sú heiðarlega aðferð í því að berjast fyrir svo tvísýnu máli, svo að vægast sé að orði komizt, eins og þetta er, svo hættulegt, sem það er að mínu áliti. Það örlaði vissulega á þessum málflutningi alveg sérstaklega í framsöguræðu hæstv. dómsmrh. við 1. umr. þessa máls. Hann byrjaði á því að reyna alls ekki að gylla þetta, að minna á, að það væru þarna tveir aðilar að semja, og þetta skauzt líka ofurlítið upp hjá hæstv. forsrh., þegar hann lauk sinni ræðu við l. umr. með því að segja: „Ef illa gengur, tökum við þetta eignarnámi.“ M.ö.o.: Þess verður vart, að hið innra með sér eru hæstv. ráðh. líka hugsandi út af þessum málum, en það, sem hins vegar vekur eftirtekt, og það, sem er uggvænlegt í sambandi við baráttuna fyrir þessu máli, eru þær áróðursaðferðir, sem yfirgnæfa í stuðningsblöðum hæstv. ríkisstj. og alveg sérstaklega Morgunblaðinu og koma líka fram hjá öðrum forsvarsmönnum þessa máls hér á Alþ. Í staðinn fyrir að reyna að taka þetta nokkurn veginn heiðarlega og hlutlægt og gera sér alveg ljóst, hvaða hættur séu á ferðinni, - en segja sem svo: Við ætlum nú samt að gera þessa tilraun með útlent auðvald, - þá er sagt hér: þetta er stórkostleg framför, sem hér er verið að leggja í. - Og þetta er básúnað út eins og hér væri um að ræða einhver stærstu tæknilegu framfaraspor, sem stigin hafa verið á Íslandi. Það er í öðru lagi sagt: Þetta er mikil og örugg tekjulind fyrir þjóðina, og það er ekki nokkur hætta í sambandi við raforkuverðið. - Það er reynt að berja þetta inn í almenning með öllum þessum venjulegu áróðursaðferðum, sem voldugir aðilar hafa til umráða. Og það er sagt í þriðja lagi, og það er e.t.v. það versta af því öllu saman: Það er engin hætta af þessu erlenda fjármagni, sem kemur hér inn. Þvert á móti, þetta er bara það fyrsta, sem kemur. Fleira mun á eftir fara, við erum bara að opna gáttirnar. Þetta er það, sem allar aðrar þjóðir gera, og það hlýzt af því blessun fyrir okkur. Síðan er sagt: Þeir, sem eru á móti þessu, eru afturhaldsmenn. Það eru menn, sem eru álíka blindir og við skulum segja fátækur atvinnuleysingi, sem væri hræddur við að missa vinnu, þegar kolakrani kæmi upp. Og það er hafin ofstækisherferð, ekki sízt af hálfu Morgunblaðsins. Það, sem mér þótti alveg sérstaklega leitt um svo mætan mann sem hv. frsm. meiri hluta alúminiumnefndar, og sem því miður er nú veikur, svo að hann getur ekki hlýtt hér á, -- er, að það er meira að segja gengið svo langt að segja: Ja, þeir flokkar, sem berjast á móti svona nokkru, eru ekki íslenzkir flokkar, og það er alveg dæmalaust, að meira að segja flokkur eins og Framsfl., sem menn hefðu þó haldið að væri íslenzkur flokkur, skuli leyfa sér að vera á móti slíku. Þarna er ofstækið í algleymingi. Það er ofstæki, þegar sagt er: Þetta mál skulum við berja fram með hvaða áróðri, sem okkur þóknast, hagnýta okkur það, að við höfum meiri aðgang að blaðakosti en andstæðingar okkar. Okkar blöð fara víðar, og þess vegna skal það barið fram, sem við þarna stöndum með. Og það, sem vekur mér sérstakan ugg, er þetta: Af hverju er þessari ofstækisaðferð beitt í svo ríkum mæli? Og mitt svar hefur verið þetta: Af því að það er meining vissra manna, vissra afla, að halda áfram á þeirri braut að fá erlent auðmagn inn í landið beint sem erlent auðvald. Þess vegna álíta þessir menn, að það þurfi að gylla þetta mál til þess að ginna almenning með því og blinda hann. Allt svo, í staðinn fyrir að hafa vaðið fyrir neðan sig og segja frá upphafi, eins og sérstaklega örlaði á í framsöguræðu hæstv. dómsmrh.: Við skulum vera mjög gætnir í þessu. Okkur er alveg ljóst, að það er erfið samningsaðstaða, og það er erfiður aðili, sem við erum að eiga við. Við skulum þess vegna vera mjög gætnir. - Í staðinn fyrir þetta, taka þessir ofstækismenn þessa afstöðu: þetta er allt saman ljómandi gott. Þetta er stórkostlegt framfaraspor. Það er engin hætta í sambandi við þetta, og þeir menn, sem leyfa sér að berjast á móti þessu, eru mjög vondir menn og sérstaklega vondir Íslendingar. Það er þetta, sem vekur þann ugg í brjósti manns, að það eigi að halda áfram, og við vitum, að það er vilji til þess hjá vissum alláhrifaríkum mönnum. Við munum eftir því, að það var byrjað með áróður fyrir því t.d., að Standard Oil fengi að koma hér upp olíuhreinsunarstöð, sem hefði þýtt einokun Standard Oil á allri olíu til Íslands og útilokun á allri samkeppni, einokunaraðstöðu fyrir framtíðina, og þetta var álitið sjálfsagt mál á Morgunblaðinu um leið og farið var að skrifa um það. Og við vitum, að það er áhugi hjá erlendum auðmönnum fyrir að fá aðstöðu hér á Íslandi, og þess vegna vekur það ugg, þegar farið er að vinna fyrir svona mál með slíku ofstæki. Sannleikurinn er, að svona ofstæki og áróður og svona blekkingarherferð íslenzkra manna er næstum jafnhættuleg og erlendi hringurinn og hans vald, því að án þess að geta treyst á svona ofstæki og blindni hjá íslenzkum mönnum, væri þessi auðhringur veikur gagnvart okkur Íslendingum, meira að segja þótt hann kæmist hingað. Án þess að geta treyst á slíkt ofstæki og slíka blindni, væri svo að segja ómögulegt fyrir hann að fá fótfestu í íslenzkum stjórnmálum og íslenzku þjóðlífi. Ef allir Íslendingar stæðu sem ein heild á verði gagnvart þessum aðila, tækist honum ekki, jafnvel þó að hann væri kominn hér inn fyrir slysni og menn sæju þá á eftir, að þetta hefði verið rangt spor, sem stigið var, tækist honum ekki að ná neinni fótfestu. En ef hann eignast, áður en hann kemst hérna inn, forsvara, sem vinna svona blygðunarlaust fyrir hann og reka svona áróður fyrir hann, er hætta á ferðum. Við vitum, að peningarnir eru orðnir mikið vald í okkar þjóðfélagi. við vorum eitt sinn fátækir, Íslendingar, og litum þá jafnvel hornauga þá, sem auðugir voru, og óttuðumst vald auðsins og það allá leið fram á þessa öld, en núna er samkeppnin um að ná peningum, svo að segja hvernig sem það er gert, orðin svo mikil, að það er allt of þægileg aðstaða fyrir þá, sem koma til með að hafa yfirdrifið af peningum, að ná aðstöðu í íslenzku þjóðfélagi. Sú gamla gríska viðvörun um, að borgríkið, þar sem asni klyfjaður gulli komist inn um hlíðíð, sé í hættu, á sannarlega í ríkum mæli við okkur núna. Mér þykir sérstaklega hart, að það skuli koma fram frá hálfu þm. í Sjálfstfl. svona ásakanir eins og ég gat um áðan og reynt skuli vera að nota svona áróður. Ég veit, að innan Sjálfstfl. hefur verið nokkur tvískinnungur í þessum málum frá upphafi. Það er ekki nema eðlilegur hlutur í flokki einnar yfirstéttar í einu landi. Það er svo ætíð, að yfirstétt í einu landi hefur svo að segja tvær sálir í sínu brjósti. Annars vegar er tilhneigingin til þess að reyna að stjórna viðkomandi landi vel með hliðsjón af hagsmunum þjóðarinnar sem heildar, þó að yfirráð yfirstéttarinnar séu varðveitt. Hin tilhneigingin er að afla sér útlendra bandamanna, til þess að verða sterkari gagnvart sinni eigin þjóð. Sá mælikvarði, sem við Íslendingar höfum frá því að okkar sjálfstæðisbarátta hófst, lagt á það, hvort við gætum treyst flokkum og stjórnmálamönnum í sambandi við okkar þjóðmál, var hið fornkveðna, hvort menn aðhylltust Ísland fyrir Íslendinga, hvort menn vildu standa með því, að þetta land og þess auðlindir væru fyrir Íslendinga, ekki fyrir útlendinga, á hvaða sviði svo sem það væri. Og þetta hlýtur alltaf að verða mælikvarðinn á það, hvort þeir menn og þeir flokkar, sem berjast fyrir einhverju ákveðnu, séu raunverulega íslenzkir flokkar eða ekki. Hins vegar getur mönnum skjátlazt, þótt þeir séu í íslenzkum flokkum, en þá er að varast slíkt og reyna að læra af reynslunni. Hættan, sem hér er á ferðinni, er sú, að Sjálfstfl., sem nú er búinn að vera, frá því að hann varð til, stærsti flokkur þjóðarinnar, og hafði það ekki síður en aðrir á sinni stefnuskrá, að Ísland skyldi vera fyrir Íslendinga, hefur í æ ríkara mæli, eftir því, sem auðvaldsskipulagið hefur rutt sér betur til rúms á Íslandi, orðið flokkur tiltölulega ríkrar auðmannastéttar. Og í því felst sú hætta, sem yfir þeim flokki vofir. Ég hef fyrir mitt leyti og við margir hér átt samstarf við Sjálfstfl. um ágæt mál, sem horft hafa Íslendingum til heilla, en mér er alveg ljóst, að eins og nú er komið málum, eru innan Sjálfstfl. alveg tvennar tilhneigingar í þessum efnum. Og þó að ýmsir af hans forustumönnum máske gangi inn á það að standa að frv. eins og því, sem hér er, er það mín ætlan, að það sé þó með nokkrum kvíðboga fyrir þeim hugsanlegu afleiðingum, sem af þessu gætu orðið.“ Við vitum, hvað það er, sem við sérstaklega eigum að forðast með þá fortíð, sem við höfum Íslendingar, forðast það að lenda aftur í því að verða eins konar nýlenda. Og við vitum, hver er höfuðmunurinn á nýlendu og sjálfstæðu ríki, þó að hvort tveggja væri kapítalískt, Arðurinn af vinnu verkamannanna og auðlindum landsins rennur, ef maður er í nýlenduaðstöðu, út úr landinu til eigenda framleiðslutækjanna þar, en inn í landið svo framarlega sem það eru innlendir auðmenn, sem eiga framleiðslutækin. Það er þetta, sem gerir muninn, og það er þetta, sem við verðum að muna, þegar við erum að reyna að útkljá, hvort við eigum að standa með einu máli eða á móti því. Þess vegna er það svo greinilegt sem verða má hér, að það er verið að gefa erlendri auðmannastétt aðstöðu til þess að græða og græða mikið á Íslendingum og verða vald á Íslandi með samþykkt þess frv., sem hérna liggur fyrir. Og ég vil minna íslenzka yfirstétt á það, þegar hún stígur þetta spor, að hún hefur áður verið nokkuð tæp í þessum málum. Það var engin tilviljun, að þegar sú dansk-íslenzka kaupmannastétt eða heildsalastétt, sem risin var upp hér í Reykjavík fyrir 47 árum, neyddi þáv. eigendur Morgunblaðsins til þess að selja það blað í hendur þeim, að það nafn, sem Morgunblaðinu þá var gefið af íslenzkri alþýðu, var Danski mogginn, vegna þess að þetta var fyrst og fremst fulltrúi fyrir yfirstétt, sem var svo nátengd dönskum hagsmunum, að alþýða manna, eins og oft með sínum orðatiltækjum, hitti naglann á höfuðið, þegar hún kallaði hann þetta. Við þekkjum að sama skapi þýzku samúðina, sem hér var hjá yfirstéttinni, á meðan Hitler drottnaði í Þýzkalandi og hvernig Morgunblaðið þá tók til orða 1934–1936 og á þeim árunum, og við vitum, hvernig þetta hefur gengið, eftir að Bandaríkin urðu eins áhrifarík í íslenzkum stjórnmálum og þegar er orðið. Það er hætta fólgin í því að gefa erlendum aðilum þá aðstöðu, sem þessum erlendu aðilum hefur verið gefin hér, og íslenzk yfirstétt má sannarlega gæta að sér, að hún fari ekki aðeins þjóðinni, heldur líka sjálfri sér að voða með því, hvernig hún hagar sínum aðgerðum í þessum efnum. Ef svo héldi áfram sem byrjað er með þessu frv., en það var það, sem hv. 5. þm. Austf. undirstrikaði svo rækilega í sinni framsöguræðu um þá nýju stefnu, sem verið væri að hefja með þessu, - ef svo heldur áfram, sem byrjað er með þessu frv., þýðir það, að erlent auðvald er innan skamms orðið hið ráðandi vald á Íslandi. Það er enginn efi á því, að strax og fiskisagan flýgur í fjármálaheiminum um samning eins og þennan, líta erlendir fjármálajöfrar á Ísland sem gósenland til þess að festa fé sitt í. Ég þykist vita, að hjá vissum aðilum, sem í Morgunblaðið skrifa, mundu þessi orð mín verða tekin sem alveg sérstök lofsyrði um þennan samning. Að svona samningar væru einmitt það, sem þyrfti til að fá erlent fjármagn til að koma til Íslands. Ég álít, að í vissum hópi Sjálfstfl. sé ráðandi alger blindni og gersamlegt samvizkuleysi og tillitsleysi til þjóðarhagsmuna í sambandi við það, að reyna að fá erlent auðmagn inn í landið. Og þegar hver hringurinn væri kominn hér á fætur öðrum með svona sérréttindi, hvar stæðum við þá? Þessi hringur, sem við erum núna að semja við, fjármagn hans er 15 þús. millj. kr. Allur þjóðarauður Íslendinga, - og er hann vissulega ekki í reiðufé þannig, að hann gefi af sér eitthvað svipað og það fjármagn, sem þarna er um að ræða, - hann er metinn upp á 41 þús. millj. - 41 milljarð. Aðeins það fjármagn, sem þessi hringur festir hér á Íslandi í sinni verksmiðju, er 2500 millj. kr. Það þýðir, eins og þegar hefur margsinnis verið bent á, að líklega meira en þriðjungur af öllu einkaauðmagni, sem til er í iðnaði og sjávarútvegi á Íslandi, er þar með útlendur. Hreinn gróði þessa auðhrings á ári hér á Íslandi mundi vera einhvers staðar á milli 200–400 millj. kr. Og hvaða vald halda menn, að svo fjársterkur aðili fengi ekki undir eins í íslenzkum stjórnmálum? Hér eru rekin dagblöð, sem öll að einu undanteknu eru rekin með tapi. Það er að vísu ekki stórt tap á þeim, svona kannske 2–3 millj. á ári, það er ekki mikið fé í augum eins erlends hrings. Það er lítill vandi fyrir slíkan voldugan peningaaðila að ná tökum á íslenzkum blöðum, ef að honum finnst hann þurfa þess. Það er því síður mikill vandi að ná þar með tökum á íslenzkum stjórnmálum, og svo fremi sem þannig kynni að fara, og t.d. eftir nokkur ár, sæju eigendur Morgunblaðsins, hve rangt þeir hefðu farið að í sambandi við það mál, sem nú er til umr., og vildu fara að breyta þarna til, er enginn efi á því, að það er hægt að koma upp sterkari blöðum en Morgunblaðinu með því fjármagni, sem svona hringur hefði yfir að ráða, ef honum þætti hætta á ferðum. Ég tala nú ekki um, þegar komnir væru nokkrir hringar, sem rynnu á bragðið og langaði til að komast hér að. Þess vegna er nauðsynlegt, að menn geri sér ljóst, að ef menn stiga það spor, sem stigið er í dag, verða hv. núverandi þm. Sjálfstfl. og Alþfl. spurðir að því, hvaða næsta spor verði stigið. Það er hægt fyrir þann erlenda aðila að koma upp blöðum, að koma upp flokkum, og það er auðséð á andrúmsloftinu, sem er í kringum þann áróður, sem rekinn er nú af ýmsum aðilum fyrir þessu, að það eru margir menn nú þegar, sérstaklega í röðum Sjálfstfl., reiðubúnir til að berjast fyrir þessu máli. Þeir hafa kippt að sér hendinni, af því að þeir stigu fullstórt spor fyrst í sambandi við olíuhreinsunarstöðina og annað slíkt, komu upp um sambönd sín við Standard Oil, sem þeir héldu, að hægt væri að dylja, og þeir liggja rólegir núna, þangað til þeir stiga næsta sporið. En þið skuluð ekki halda, þm. Sjálfstfl., sem í dag eða næstu daga kunnið að greiða atkvæði með þessu, að þið verðið máske spurðir ráða næst. Það er hægt fyrir nógu voldugan peningaaðila að fá aðra menn inn á þing, koma upp öðrum flokkum og öðrum blöðum. Og það getur þá verið of seint fyrir þá, sem í dag taka þátt í því að stiga það óhappaspor, sem nú á að stíga, að ætla að stemma stigu við framhaldinu. Höfðingjarnir á Sturlungaöld, þeir ætluðu sér að fá Hákon Noregskonung sem sinn bandamann í sínum innbyrðis deilum hér heima, og þeir héldu, að þeir gætu notað hann til þess að koma sinni eigin ár fyrir borð. Meira að segja Gissur Þorvaldsson mun upphaflega hafa reiknað dæmið þannig, en hann reiknaði bara skakkt. Það var hann, sem var ánetjaður og varð að fara að konungsboði, áður en hann áttaði sig á því, hvað var að gerast. Fyrir íslenzka atvinnurekendastétt og hennar flokk er það að fá sinn ofjarl inn í landið að fá þennan auðhring hingað inn. Eftir að hann er kominn, verður óhægra við að ráða. Það er nægilegt af þýlyndum, peningagráðugum mönnum hér í kringum okkur í Reykjavík, og þeir geta vafalaust skapað sér nógu flott útbúin áróðursmálgögn til þess að halda áfram því verki, sem unnið hefur verið á undanförnum árum, að spilla okkar þjóð og niðurlægja hana. Þess vegna er ekki ráð nema í tíma sé tekið, ef á að stöðva þá ógæfu, sem það mundi vera fyrir þjóðina að stiga þetta spor. Höfðingjarnir á Sturlungaöld ætluðu sér að snúa á Hákon konung. Það var hann, sem sneri á þá, og það var norska og síðan danska konungsvaldið, sem útrýmdi höfðingjastéttinni á Íslandi. Kannske finnst sumum íslenzkum atvinnurekendum þeir vera stórir, þegar þeir eru að eiga við sína verkamenn og semja við þá, en þeir eru ekki stórir, ef miðað er við erlenda auðjöfra. Og þegar þeir væru búnir að fá marga af þeim inn í landið, mundu þeir fara að finna fyrir smæð sinni og finnast vera nokkuð þröngt fyrir dyrum hjá sér. Þróun kapítalismans gengur yfirleitt út á það, að stórir auðhringar útrýma smáum atvinnurekendum og ef þeir smáu atvinnurekendur í Sjálfstfl., sem finnst þeir vera stórir, taka þátt í því að kalla einn auðhring hér inn í landið og láta fleiri síðan koma á eftir, eru þeir að leggja drögin að því að útrýma sjálfum sér. Hraðfrystihúsaeigendurnir, sem í dag standa með því að fá þennan hring inn í landið og greiða kannske með hangandi hendi atkvæði með því á morgun að lofa Findus að koma hér og setja upp nýtízku hraðfrystihús, þeir munu finna fyrir því, að þeir eiga sjálfir ekki langt eftir, þegar þeir eru búnir að greiða atkvæði með slíku. Ég ætla ekki að taka það fram nú, en minna þó á það, - ég hygg, að ég hafi gert það áður, - að það erum ekki við, sem óskum eftir því að útrýma þessum íslenzku atvinnurekendum. Það eru þeir, sem kalla útlenda auðhringa hérna inn í landið, sem mundu útrýma þeim á næstu áratugum, ef sú þróun, sem á að hefja með þessu máli, yrði látin halda áfram. Ég vil minna þá yfirstéttarmenn, sem halda, að það sé hægt að hirða molana af borðum þess útlenda hrings, á, að þetta hafa menn líka hugsað stundum áður á Ísíandi. Á okkar svörtustu einokunartímum voru hér vissir ríkir bændur, sem keyptu oft vörurnar af einokunarkaupmönnunum, áður en þeir létu úr höfn að haustinu og seldu svo þessa vöru að vetrinum til með slíku okri, að landsmönnum þótti oft og tíðum vera öllu erfiðara að eiga skipti við þessa, sem kallaðir voru „vetrarprangarar,“ en jafnvel við einokunarkaupmennina sjálfa. Væri gott fyrir íslenzka yfirstéttarmenn, sem langar til þess að rifja upp Íslandssöguna, hvað þetta snertir, að lesa dóm Jóns Aðils í bók hans um einokunarverzlunina, til þess að sjá hvern dóm seinni tíminn fellir yfir þeim mönnum, sem gerast þannig handgengnir erlendu valdi hér á landi, til þess að geta grætt á sinni eigin þjóð. Við munum það hins vegar enn þá, þeir, sem eldri erum orðnir, hvernig litið var, á meðan embættismannastéttin var hin ráðandi stétt hér á Íslandi, á þá embættismenn, sem kallaðir voru dansklundaðir og vildu fyrst og fremst framfylgja því, sem hin danska ríkisstjórn vildi láta framkvæma hér á Íslandi. Það, sem nú er að gerast, er, að innan íslenzku yfirstéttarinnar eru að rísa upp menn, sem fyrst og fremst lita á sig sem agenta fyrir útlent auðvald og vilja berjast fyrir því að koma útlendu auðvaldi upp hér á Íslandi. Og það hörmulega, sem hefur gerzt nú, er, að þessir menn hafa orðið það sterkir í Sjálfstfl., að þeir hafa fengið slíkt í gegn. Og þeir drottna svo að segja í þeim áróðri, sem rekinn er fyrir þessu ógæfumáli, sem hérna liggur fyrir. Þess vegna spyr ég og hefði spurt, ef hann hefði verið hér viðstaddur, hv. frsm. meiri hl. alúminiumnefndarinnar: Hvers vegna er verið að gylla þetta svona? Hvers vegna er verið að beita öllu þessu ofstæki í sambandi við gang þessa máls? Er verið að reyna fyrst og fremst að véla almenning með þessu og beygja almenning undir okið hjá þessum auðhring? Ég veit ósköp vel, að suður í Hafnarfirði og suður á Reykjanesi er bókstaflega verið að reyna að skapa þýlynda afstöðu gagnvart þessum hring. Það er verið að reyna að ala á því, að það sé eitthvert happ að fá þennan hring þarna suður eftir. Menn eigi að vera fegnir því, að þarna komi upp stórt og mikið fyrirtæki, sem borgi eitthvað ofurlítið í bæjarsjóð. Og þá er strax reynt að skapa þá afstöðu, að þeir menn, sem dirfast að standa á móti annarri eins blessun og þeirri að fá þennan hring þarna inn, þeir menn, sem dirfast að vera eitthvað að ráðast á hann, að vera að æsa múginn á móti honum, það séu ljótir menn, það séu ekki Íslendingar. Allt svo, það er svona áróður, sem mér fannst brydda á í gær, að allir, sem álíta ekki sjálfsagt að beygja sig fyrir svona, séu ekki íslenzkir. Mér liggur við að spyrja: Hvenær hefur þá þýlyndið orðið íslenzkt, ef það, að beygja sig fyrir útlendum auðhring og vilja ekki sjá neitt nema gott í því að fá hann hingað inn, á að vera orðið sérstakt dæmi um íslenzkan hugsunarhátt? Ég held þvert á móti, að það, sem þurfi sérstaklega, ef sú ógæfa á að ske, að þetta mál eigi að ná fram að ganga, þurfi þegar í upphafi, - ekki sízt suður í Hafnarfirði og þar í kring -, að byrja að skapa varnar- og sóknaraðstöðu gagnvart þessum auðhring. Segja fólkinu þar, að það sé lífsnauðsyn að vera á verði gagnvart áhrifum þessa mikla valds, sem þarna komi inn, og láta ekki þetta vald gera sig að aumingjum, hvernig sem sá aumingjaháttur yrði gylltur. Ég held alveg sérstaklega, að þm. Reykn. ættu frá upphafi að vara Hafnfirðinga við allri undanlátssemi í þessum efnum. Ef það á frá upphafi að skapa þá afstöðu hjá fólki gagnvart þessum hring að líta á hann sem einhvern velgerðarmann, líta á hann sem einhverja bjargvætti fyrir Hafnarfjörð og fyrir Reykjanes, um leið og jafnvel á að leggja útgerðina að einhverju leyti niður þar, - ef það á að reyna að ala íbúana þar upp í þeim anda, að þeir skuli lita á þetta næstum því sem einhverja guðsblessun, sem þeim hafi verið færð og jafnvel sé nú farið að brennimerkja alla þá, sem berjast á móti þessum hring sem óalandi og óferjandi, þá verðum við búnir að niðurlægja okkar þjóð á nokkrum áratugum meira en kannske nokkurn okkar mundi gruna í dag. Það er stundum talað um það, að það hafi einu sinni gerzt þar syðra, þar sem þessi hringur á að rísa upp núna, að maður að nafni Hólmfastur Guðmundsson hafi verið hýddur á þingi fyrir að brjóta þau lög, sem hin erlenda yfirstétt hafði sett hérna þá! En menn muna kannske ekki eins vel eftir því, að á því sama þingi, Kálfatjarnarþingi, og ég held, að Straumsvíkingar næstum því heyri undir Kálfatjarnarþing, á því sama þingi, þar sem Hólmfastur var hýddur, lét Knud Storm, Hafnarfjarðarkaupmaður, þingmennina þar samþykkja traustsyfirlýsingu til sín, sem var svo orðuð, með leyfi hæstv. forseta. Þetta var 27. júli 1699, svo að málið er gamaldags. En þetta var samþykkt á þessu þingi, þar sem Hólmfastur var hýddur: „Á Kálfatjörn 27. júlí 1699. Uppá ofanskrifaða ósk og begering er vort andsvar og opinber vitnisburður, að kaupmaðurinn Knud Storm hefur umgengist frómlega og friðsamlega við sérhvern mann og sína kauphöndlun haldið og gjört í allan máta eftir Kgl. Mts. taksta og forordningum og sérhvers manns nauðsynjum jafnan góðviljuglega gegnt og tilbærilega hjálpað og fullnægt með góðri kaupmannsvöru í allan máta, svo sem sérhver óskað hefur og sérhverjum af oss er vitanlegt. Hvers vegna vér skylduglega viljum þessari hans tilbærilegu begeringu vel og kristilega gegna og gjarnan óska, að fyrr velnefndur kaupmaður mætti vel og lengi með lukku og blessan sömu höndlun framhalda og hljóta (bæði hér á landi og annarstaðar) guðs náð og gleðileg velfelli til lífs og sálar æ jafnan fyrir Jesum Christum.“ Þetta er vottorðið, sem gefið var á Kálfatjarnarþingi einhverjum verst þokkaða kaupmanni, sem hafði verið í Hafnarfirði og var að láta húðstrýkja Hólmfast Guðmundsson á því þingi fyrir að hafa brotið hans lög. Svona langt voru menn sokknir niður þá. Og ef það á að fara að reyna að skapa þá afstöðu, þegar útlendur auðhringur kemur hér inn í landið, að það sé eitthvað, sem við eigum að sleikja út um og þakka fyrir, þá er verið að byrja á því að reyna að niðurlægja okkar þjóð á sama máta og hún hafði verið niðurlægð þá. Og ekki sízt ber öllum þeim, sem ábyrgð taka á að leiða svona auðhring inn í landið, að segja: Við skulum standa á verði gegn honum. Við skulum skapa þann hugsunarhátt, ekki sízt í nánasta umhverfi hans, að honum sé mætt með fullri tortryggni og hverri ágengni sé vægðarlaust svarað. Við höfum ekki, Íslendingar, fengið að kynnast peningavaldi í þeirri mynd, sem aðrar þjóðir hafa hjá sér. Meðan við höfum átt hér samskipti, íslenzkir atvinnurekendur og íslenzkir verkamenn, hefur að vísu oft skorizt í odda, en það hafa þó verið landar, sem hafa staðið hver gagnvart öðrum, og þeir íslenzku atvinnurekendur, sem í hlut hafa átt, hafa um leið verið menn, sem hafa haft áhuga á að efla íslenzkt atvinnulíf, og það hafa verkamenn líka haft. En hér kemur aðili, sem ekkert annað gengur til en að arðræna okkur, ekkert annað gengur til en að græða á okkur og flytja héðan burtu allan þann gróða, sem hann hefur, og losna algerlega við allt, sem þetta land snertir, þegar hann bara er búinn að hafa sinn pening upp úr því. Hjá honum er ekkert annað en peningasjónarmiðið helkalt. Þess vegna ríður á, að við frá upphafi stöndum á verði, ef sú ógæfa á að gerast, að þessum hring sé hleypt hér inn. Ég vildi segja þetta, vegna þessara orða, sem duttu út úr hv. frsm. meiri hl. alúmíniumnefndar í gær, til þess að reyna frá upphafi að stemma stigu við því, að farið sé að reyna að nota slíkar gyllingar eða slíkar blekkingar í þessari aðstöðu. Ég mun svo að öðru leyti ekki fara langt út í þetta mál. Það er búið að rekja hér svo ítarlega af hálfu stjórnarandstöðunnar öll þau rök, sem eru fyrir utan þau hreinu þjóðernislegu, og búið að koma inn á þau líka. Ég vil þó benda mönnum á eitt. Það er að vísu ekki stórt atriði. það er samið um þetta í dollurum, og mönnum finnst dollarinn auðvitað ákaflega fín mynt, hvað hann vissulega er talinn vera í dag. En það er samið til 45 ára. „Enginn mun vita, hvað orðið er þá / af auðsins og guðanna friði,“ eins og þar stendur, „þegar hundraðið fimmta er sigið í sjá / og sól þess er runnin að viði.“ Það er máske ekki einhlítt að miða við dollarann, þó að hann sé voldugur í dag. Það var einu sinni sett inn í íslenzk lög, mig minnir, að það hafi verið 1940 eða 1941, að við miðuðum bæði við dollara og sterlingspund, hvort þeirra, sem hærra væri. Þá lítum við nú stórt á okkur. En það er sem sé vert að athuga það. Það vita allir, að dollarinn er ofskráður í dag og Bandaríkjamenn eiga fullt í fangi með að koma í veg fyrir að hann falli. Og það er vissulega vel mögulegt, að dollarinn meira að segja falli á næstunni, meira að segja þó svo að t.d. svissnesku mörkin stæðu. Ég vil enn fremur minnast á þau atriði, sem hér hafa komið fram viðvíkjandi dreifbýlinu. Við skulum alveg gera okkur það ljóst, að þetta þýðir nýja stórkostlega fólksflutninga á Íslandi. Það streyma nú þegar fyrirspurnirnar um þetta inn á allar ráðningarskrifstofur á Norðurlandi. Þetta er beint tilræði við Norðurland. Og þeir ættu að reyna að gera sér það ljóst. Það er ekki til neins að reyna að friða samvizkuna með einhverjum atvinnujöfnunarsjóði eða einhverju þess háttar. Það er allt saman hlægilegt í sambandi við þetta. Það eru ekki slíkir hlutir, sem duga í sambandi við þetta. Þá vil ég enn fremur minna á það, sem ég hef tekið fram áður, en þó ekki fengið svar við, að það hafa engar almennilegar rannsóknir verið gerðar á því, hvar henti bezt fyrir Íslendinga að setja upp stóriðju. Ég segi þetta vegna þess, að ég þykist sjálfur hafa snemma byrjað á því að hugsa um stóriðju á Íslandi og lagt til hér á Alþ. fyrir meira en 20 árum, að við byggjum okkur undir það að verða að koma upp stóriðju í krafti okkar fossa, og gert hverja till. á fætur annarri um, að við undirbyggjum þetta sjálfir og rannsökuðum, ef við þyrftum yfirleitt að fara að vinna úr útlendum hráefnum, sem engan veginn er vist að við þurfum enn þá, hvaða útlend hráefni við vildum þá fara að flytja hér inn. Ég hef vissulega hugsað um alúminíum jafnt sem önnur. En það hefur aldrei fengizt fram, að það færi nokkur óhlutdræg rannsókn fram á þessu máli. Ég hef verið í einni n., sem hefur starfað i sambandi við þetta. Einmitt nefnd, þar sem tveir þeir menn, sem fremst hafa gengið fram í að reyna að fá alúminíumhringina hingað inn, voru líka, Vilhjálmur Þór og Steingrímur Hermannsson. Ég hef bent þeim á nokkur atriði, sem ég áleit að þyrfti að athuga í þessu sambandi. Þeir hafa gengið inn á það. Jú, þetta væri alveg rétt hjá mér, en það hefur aldrei fengizt nokkur rannsókn á nokkrum hráefnum í sambandi við þetta. Og núna, þegar alúminium var hleypt inn, þegar verið er að hleypa því inn, er það gert án þess að hafa samanburð við nokkurn skapaðan hlut annan. Það er bara haldið áfram þessu gamla, að einstakir Íslendingar hafa gengið með grasið í skónum á eftir alúminíumhringunum alveg frá Kaliforníu til Sviss til þess að biðja þá um að koma hingað. Svo er eitt, sem ég vil taka mjög ítarlega fram í sambandi við þessi mál, og það er afstaða sérfræðinganna. Ég álít það vera beina misnotkun á sérfræðingum, sem fram fer í sambandi við þetta mál, þegar sérfræðingar eru kvaddir til, ber þeim að leggja fram kosti og galla á hlutunum, og þau álit eiga að liggja fyrir og líka að liggja fyrir í þingi. Og sá sérfræðingur, sem er kvaddur til og segir ekki bæði kosti og galla, er enginn sérfræðingur, hann er áróðursmaður, og það á ekki að nýta hann, heldur setja hann af. Það er einn grundvöllurinn fyrir því, að í tæknilega þróuðu þjóðfélagi sé hægt að hafa þingræði, að Alþ. geti treyst á það, að sérfræðingarnir segi álitið frá öllum hliðum. Það geta orðið mörg mál, sem við ekki höfum vit á í þessu, en við viljum fá að sjá allar hliðar málsins frá upphafi. Og það má ekki taka slíka áróðursafstöðu í þessum málum, að ef sérfræðingar hafa eitthvað að athuga við hlutina, séu menn helzt bara illir út í þá. Og það á heldur ekki að gera þá hluti að setja menn, - við skulum bara taka sem dæmi aðalbankastjóra Seðlabankans, sem hefur unnið heilmikið að því að reyna að fá þennan alúminíumsamning, það á ekki að setja hann sem formann í Landsvirkjunarstjórn. Það er hneyksli að fara þannig að. Láta þá menn, sem vitað er að hafa sérstakan áhuga á að pína þetta í gegn, inn á stofnanir, þar sem aðrir menn eiga að vera, menn sem eiga að vera á verði í þessum málum. Það er nauðsynlegt að gera sér ljóst, að sérfræðingar hafa þarna ábyrgð. Þeir verða ekki síður dregnir til ábyrgðar, ef þeir standa sig illa, en þeir þm., sem kunna að gera rangt í þessum efnum. Ég vil svo aðeins að lokum taka það fram, að ég álít, að hv. þm. stjórnarflokkanna væri, vegna þeirrar ábyrgðar, sem þeir taka á sig í þessum efnum, sæmst að ganga inn á það að leyfa þjóðinni að dæma. Það er hart í svona máli, þegar á að fara að binda þjóðina til 45 ára, ef henni verður neitað um það að fá að segja sitt eigið álit, og þeir menn, sem slíkt gera, taka á sig þunga ábyrgð. Ég álít að till. um þjóðaratkvgr. sé svo sjálfsögð, ef menn á annað borð ætla að samþ. þessi lög hér, að menn eigi samvizku sinnar vegna að ganga inn á að láta þetta fara fyrir þjóðaratkv. Ég get satt að segja ekki séð, af hverju þeir stjórnarflokkar, sem hafa aðra eins áróðursafstöðu og þeir hafa, þora ekki að leggja svona mál undir þjóðardóm. Að síðustu vil ég svo koma að því, sem bæði ég og forsrh. lukum okkar ræðum með við l. umr. þessa máls. Ef við sjáum nógu snemma, Íslendingar, hvílíkt ógæfuspor við höfum stigið með því að setja svona mál í gegn, - ef það verður sett í gegn, - og viljum kippa að okkur hendinni, viljum þjóðnýta þennan hring, taka eign hans eignarnámi hér, hvernig er þá aðstaðan? Og það vildi ég óska eftir, annað hvort við þessa umr. eða 3., að fá upplýst. Alþfl. hefur nokkuð látið það koma fram, að hann sé með vissan ótta í brjósti út af afskiptum þessa hrings af okkar innanlandsmálum. Og það er náttúrlega engum efa bundið, að auðhringur, sem ber höfuð og herðar yfir alla íslenzka atvinnurekendur, getur náttúrlega enn þá siður en íslenzkir atvinnurekendur látið vera að skipta sér af vinnudeilum og stjórnmálum. Happ gerir það allt svo alveg óhjákvæmlega. Ef menn vildu reyna að koma einhvern veginn í veg fyrir það, gæti ég komið með brtt., ef Alþfl. vill vera henni sammála, bæta inn í þessi l., að svo fremi sem hringurinn gerir sig sekan um að skipta sér af vinnudeilum eða stjórnmálum á Íslandi, skuli þessi samningur úr gildi falla. Nú býst ég við, að meiri hl. sé búinn að binda sig hringnum of mikið til þess að hann þori að samþykkja slíka till. Hitt mundi vera nokkurt aðhald fyrir hringinn, ef frá upphafi yrði sú aðstaða hér, að honum yrði sagt: Þin eign hér verður þjóðnýtt, svo fremi sem þú ætlar að ganga í lið með íslenzkum atvinnurekendum í þeirra stéttabaráttu. Ég get varla vænzt þess, að Sjálfstfl. færi nú að hóta slíku, en mér þætti vænt um að heyra, hvort Alþfl. væri til í það. En það, sem ég vildi sérstaklega spyrja hæstv. dómsmrh. að, er - ég hef satt að segja bara ekki fundið út úr því, þótt ég hafi reynt að lesa þær greinar, sem eru um riftunina á þessum samning, - hvernig mundi það vera, ef Alþ. Íslendinga tekur þá ákvörðun að taka þennan hring eignarnámi eða taka þessa verksmiðju í Straumsvík eignarnámi? Hverjir verða það, sem verða látnir dæma og kveða upp um andvirðið hér á Íslandi? Það er eftir stjórnarskránni Hæstiréttur, sem á að gera út um slíkt að lokum, en hverjir verða það eftir þessum samningi? Og í öðru lagi: Hvernig yrði ákveðið um greiðslu? Ég býst þó við, að eftir öllum venjulegum lögum Íslendinga mundi það vera Alþ., sem réði, á hvern máta þetta yrði greitt. Og ég vildi fá hér alveg nákvæma hugmynd um það, hvernig færi, ef Alþ. eftir svo og svo langan tíma samþ. að þjóðnýta þessa verksmiðju. Hvernig eru þá aðstæðurnar eftir þessu frv.? Ég veit, að hæstv. ríkisstj. hefur gert sér það ljóst, að til þessa gæti komið, því að hæstv. forsrh. sagði það beinlínis: Þá verður að taka hringinn eignarnámi. Og ég vildi þá um leið mega spyrja: Þegar meta á eign þessa hrings og ákveða, hvers virði hún sé, álitur þá hæstv. ríkisstj., að farið yrði eftir því, hvað þessi hringur hefur gefið upp til skatts sem gróða af verksmiðjunni? Við mundum fara eftir því, t.d. ef við værum að bæta bændum laxveiði, sem þeir hefðu misst, þegar raforkuver væri sett upp, þá mundi vera farið eftir því, hvað þeir hafa gefið upp til skatts í sambandi við laxveiðina, og eins ætti þá að gera viðvíkjandi þessum hring. Og ég held, að þetta þyrfti að vera alveg ljóst nú, þegar við ræðum þetta, því að það verður alveg vafalaust ekki svo langt þangað til þær kröfur verða gerðar, ef ekki á illa að fara á Íslandi, að þessi verksmiðja verði þjóðnýtt. En í því sambandi vildi ég leyfa mér að óska eftir því að fá að sjá einn samning, sem er ekki hér í, - ég hef a.m.k. ekki orðið var við hann, - en hefur nokkurt gildi í sambandi við þetta, og það er samningurinn við Alþjóðabankann um lánin til Búrfellsvirkjunarinnar. Á hvern máta koma greiðslurnar í sambandi við alúminiumhringinn þar inn í? Ég vildi leyfa mér að óska eftir, að þennan lánssamning eða uppkast að honum, ef hann er ekki undirskrifaður, fengjum við að sjá og hvort í honum séu nokkur ákvæði, sem gætu gert okkur þetta erfiðara. Ég þekki það af reynslu fyrri viðskipta við Alþjóðabankann, að hann á til með að reyna að beita áhrifum sínum til að ráða nokkru um samninga, sem gerðir eru í viðkomandi löndum. Í fyrsta lagi vitum við, hvernig hann beitti áhrifum í sambandi við samningana um lánin til Sogsvirkjunarinnar, til Írafossstöðvarinnar, þar sem hann gerði þau háð því, að Áburðarverksmiðjan fengi ákveðið verð á rafmagni. Og í öðru lagi reyndi hann að beita áhrifum sínum í sambandi við lán til Sementsverksmiðjunnar til þess að knýja það fram þá, að Sementsverksmiðjan yrði ekki ríkiseign, og því er ekki óeðlilegt, að ég spyrji: Er nokkuð í þeim lánssamningi, sem gerður yrði við Alþjóðabankann, sem mundi gera það að einhverju leyti erfiðara fyrir Ísland að þjóðnýta, að taka eignarnámi, þessa verksmiðju suður í Straumsvík, ef þjóðinni litist svo á? Alþjóðabankinn er nokkuð slæmur með að vera að skipta sér af innanlandsmálum sjálfstæðra þjóða og sletta sér fram í það, hvort þær hafa hjá sér ríkisrekstur eða annað slíkt. Og það þarf að venja þann banka af að vera að reyna að fyrirskrifa okkur Íslendingum, eins og hann væri eitthvert rentukamner, hvernig við vinnum að okkar málum. Þess vegna óska ég eftir því, að þessi samningur eða uppkast að honum sé lagt hér fram og við fáum að fara í gegnum þau ákvæði hans, sem gætu að einhverju leyti komið við seinna meir, þegar þyrfti að þjóðnýta þessa verksmiðju.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. hefur lokið enn einni langri ræðu um þetta mál, og að þessu sinni má segja, að höfuðinntak ræðunnar hafi verið að ávíta stuðningsmenn þess frv., sem er til umr., fyrir ofstæki og blindni í málflutningi. Ég verð að segja, að hann sér ekki bjálkann í eigin auga, því að ég hygg, að sjaldan hafi í allri meðferð þessa máls bryddað eins á ofstæki og blindni eins og gerði í þessari ræðu hv. þm. Að vísu er hann búinn að vera hér lengur en flestir aðrir, en menn hafa ekki þurft að sitja mörg ár á Alþ. til þess að venjast svo þessum lestri hans, að menn hætta að kippa sér upp við stóru orðin, en þegar þeim ásökunum er beint til annarra, að þeir beiti ofstæki og blindni, er e.t.v. rétt að athuga, hvort hans eigin málflutningur er til mikillar fyrirmyndar. Ég hygg, að þeir, sem styðja þetta frv., hafi ekki kallað andstæðinga þess leiguþý eða aumingja eða öðrum slíkum orðum. En þetta voru og þessu lík þau orð, sem hv. þm. valdi þeim alþm., sem styðja frv., sem hér er til umr. Ég held, að það sé því ástæða til að grípa þetta spjót á lofti og kasta því til baka og biðja hv. þm. um að athuga það, hvort ekki væri þá eins hægt að ásaka hann sjálfan fyrir ofstæki og blindni og hvort það muni vera þjóðinni hollara að fylgja þeim ráðum, sem hann veitir henni í ofstæki og blindni, heldur en þeim ráðleggingum, sem þeir hinir æstustu af stuðningsmönnum frv. færa fram. Hv. þm. játaði það, að fram hefði komið hjá ráðh. og jafnvel fleiri meðmælendum frv. skilningur á því, hvers eðlis þetta mál er, að það er stórt og í því felst áhætta, að samfara því muni verða erfiðleikar. En þar fyrir taldi hann, að ofstækið og blindnin væru höfuðeinkenni þeirra, sem með frv. mæla. Ég vil nú spyrja, hvort það sé ekki oft svo, þegar stórar fylkingar deila um mál, að það megi finna bæði þá, sem tala af sanngirni og skilningi, og svo hina, sem sækja harðar í orustunni. Ég vil enn fremur spyrja, hvort það sé ekki nákvæmlega sömu sögu að segja í þessum efnum um andstöðuna gegn frv.. eins og stuðninginn við það. Ráðh. sjá hættu og erfiðleika í sambandi við þetta mál, og yfirlýsingar stjórnarflokkanna, a.m.k. annars, hafa sýnt það greinilega, að það skortir ekki skilning á því, hvílík áhætta felst í því að samþykkja þetta frv. og framkvæma það. En er þá ekki stjórnarandstaðan, a.m.k. einhver hluti hennar, sama markinu brennd, að hún getur séð einhverja kosti við þetta mál? Ég hygg, að það leyni sér ekki, þó að talsmenn stjórnarandstöðuflokkanna haldi því ekki mjög á lofti, að þeir sjá margir hverjir, að í þessu máli er um að ræða mikla kosti fyrir þjóðina og það er til þó nokkuð mikils að vinna, og það, sem okkur ber skylda til að gera, er að meta kostina á móti göllunum og taka siðan okkar afstöðu. Það er t.d. athyglisvert um stærri stjórnarandstöðuflokkinn, að hann fordæmir þá samninga, sem gerðir hafa verið, og þylur upp fjölmarga galla á þeim, sem hann telur nægilega til þess að við ættum að hafna samningunum. En strax og um það er talað, að verksmiðjan, sem um er að ræða, yrði sett á Norðurland, eru engir af þessum göllum lengur fyrir hendi. Þá eru samningarnir ekki lengur óaðgengilegir að því er heyra verður. Þá er afstaða þeirra allt önnur. Þessi málflutningur sýnir það, að þessir menn sjá undir niðri, hvaða kostir eru fyrir hendi i þessu máli, og þeir meta þessa kosti. Það hefur orðið þeirra endanlega, pólitíska mat að snúast á móti málinu, en það fer ekki fram hjá okkur, sem fylgjum frv., að það hefur ekki verið þungi í málflutningi þessara manna. Þeir vita það, að fjöldinn allur í þeirra liði er á sömu skoðun og stjórnarflokkarnir i grundvallaratriðum. Nei, ásakanir um ofstæki og blindni eiga kannske alltaf einhvern rétt á sér í íslenzkum stjórnmálum, en ég hafna því, að þær eigi að nokkru leyti frekar við um stjórnarsinna en stjórnarandstæðinga í þessu máli, og mér þykir leitt, að svo gamall og gegn þm. skuli flytja slíkar ásakanir einmitt í þeirri ræðu, þegar hann notaði óvönduðust og stærst orð um andstæðinga sína. Ég hélt, að reynslan mundi kenna flestum það, að hversu mikill sem skoðanamunur er á samkomum eins og Alþ. Íslendinga, sé ráðlegt að fara varlega í að sortera menn í þá, sem hafi íslenzka afstöðu og ekki íslenzka.  Hv. þm. lýsti því með mjög sterkum orðum, hvaða örlög biðu okkar, þegar svissneska álfélagið hefur byggt þessa verksmiðju hér á Íslandi. Það var að heyra, að þetta félag mundi að sjálfsögðu beita fjármagni sínu til þess að ryðjast inn í íslenzkt þjóðlíf, koma sér upp áhrifum í stjórnmálum. Það mundi kaupa upp blöðin okkar, það mundi stofna sinn eigin flokk, það mundi koma sínum eigin mönnum á þing, og væri þá kannske hægt að fara að tala um leiguþý, þó að það sé gert nú þegar. Í þessu sambandi langar mig til þess að benda á þá reynslu í þessum efnum, sem er okkur nærtækust, en það er reynsla Norðmanna. Þeir hafa hleypt erlendu fjármagni að vissu marki og eftir vissum reglum inn í sitt land síðan fyrir síðustu aldamót. Þetta erlenda fjármagn er allumfangsmikið í Noregi í dag, eins og ég mun koma að nokkru síðar, en hvar eru þau áhrif, sem þessi erlendu félög hafa haft í norskum stjórnmálum? Hafa þau stofnað sinn eigin flokk? Ef svo er, hef ég ekki heyrt um það. Hafa þau keypt upp norsku dagblöðin? Einhver dagblöð kunna að vera hlynntari þeim heldur en önnur, en ég hef aldrei heyrt nokkurn halda því fram í Noregi, að erlendu félögin, sem eiga verksmiðjur í landinu, hafi getað náð algeru valdi á dagblöðum. Það eru fá ár síðan norska verkamannastjórnin, sú, sem sat á undan þeirri, sem nú er við völd, gerði samninga um byggingu á stórri olíuhreinsunarstöð í Suður-Noregi. Samningarnir voru gerðir við einhvern anga af Esso-hringnum ameríska, mér er ekki nákvæmlega kunnugt um, hver hann er. Olíuhreinsunarstöðin, sem er hin stærsta á Norðurlöndum, var byggð eftir samningum, sem um það voru gerðir. Mundi hv. 3. þm. Reykv., eftir byggingu þessarar stöðvar, halda því fram hér eða annars staðar, að menn eins og Trygve Lie og Gerhardsen fyrrv. forsrh. séu Essoagentar? Vill hann halda því fram, að Verkamannaflokkurinn norski, sem ekki aðeins leyfði þetta fyrirtæki, heldur bókstaflega sóttist eftir því og gerði út sinn frægasta mann, Trygve Lie, til þess að ná þessu og öðrum fyrirtækjum til landsins, halda því fram, að þetta sé flokkur á valdi erlends auðmagns? Ég held, að slíkar kenningar væru taldar fáránlegar. Ég held, að hv. þm. flytji hér gamlar, pólitískar kenningar, sem ég skal ekki segja, hvort hafi einhvern tíma haft mikið til síns máls, en nú eru stórýktar, vegna þess að lýðræðinu hefur þrátt fyrir allt farið verulega fram, og jafnvel ríki með frumstæðum menningarþjóðum hafa það vald yfir sínu landi og því, sem þar gerist, að þau geta haft í fullu tré við erlend félög, þó að þeir hleypi þeim til atvinnurekstrar inn í landið. Eða eru leiðtogar Afríkuríkjanna upp til hópa þau fífl, að þeir skuli svo að segja á einni nóttu snúast frá því að vera frelsishetjur sinna þjóða yfir í það að verða leiguþý erlendra auðfélaga? Það, sem gerist þarna, er alls ekkert slíkt, heldur hitt, að það er mat þessara manna, að þegar þeir hafa náð fullum yfirráðum í sínu landi og orðið að sjálfstæðri þjóð, geti þeir haft vald á erlendum félögum innan síns lögsagnarumdæmis, og þeir gera það. Þeim er að sjálfsögðu ljóst, að þessu geta fylgt erfiðleikar og áhætta, en þeim er líka ljóst, að þjóðir þeirra geta haft af slíkum atvinnurekstri mikil not, og þeir semja um erlent fjármagn inn í lönd sín, þegar þeim virðist, að aðstæðurnar séu þannig, að þeir muni á því græða. Hv. þm. sagði, að fulltrúar ríkisstj. eða jafnvel ráðh. sjálfir hefðu gengið með grasið í skónum eftir svissneska álhringnum til að biðja hann um að koma hingað til lands. Þetta er alls ekki rétt lýsing á því, sem gerzt hefur síðan stóriðjunefnd tók til starfa. Það, sem gerðist er, að stóriðjunefnd fékk í fyrsta lagi norska sérfræðinga, þ. á m. frá Norsk Hydro, til þess að athuga, hvaða iðngreinar væru líklegastar hér á landi. Og ég veit ekki, hvar við getum fengið menn, sem líklegri eru til að hafa betra vit á því, hvernig nota má fossaorku, heldur en beztu menn í Noregi, og það var þeirra ábending, að okkar möguleikar mundu langmestir í sambandi við álframleiðslu. Þá gerist það, að n., sem var í sambandi við þrjú erlend félög, eitt svissneskt, eitt franskt og eitt amerískt, um langt árabil, ræddi fram og aftur við þessi félög um möguleika á því, að þau tækju þátt í eða reistu álbræðslu á Íslandi. Það hafði komið í ljós eftir rannsóknum íslenzkra sérfræðinga, að við þyrftum 2.5 mill í rafmagnsverð til þess að virkjanir gætu staðizt. Þess vegna töluðu íslenzku fulltrúarnir ekki af neinni alvöru við neitt af þessum félögum, fyrr en þau gengu inn á þetta rafmagnsverð. Tvö þeirra hurfu frá og gengu ekki inn á það. Ameríska félagið fór vestur á Kyrrahafsströnd, þar sem það fær töluvert ódýrari raforku, og franska félagið fór til Grikklands, þar sem raforkan er að vísu dýrari, en ég geri ráð fyrir því, að skattahlunnindin, sem koma á móti, vegi upp það bil eða þá hugsanleg, pólitísk áhrif. Þannig gekk þetta mál, og það er fjarri því, að þær lýsingar séu sannar, sem gefnar hafa verið á íslenzkri undirgefni eða aumingjaskap. Það var að vísu dramatískt og hetjulegt, þegar Jón Þorláksson notaði Sigurð Jónasson eins og sendisvein til að kaupa farmiða með járnbrautinni, eins og hér hefur verið lýst, og lét Svíana vita, að nú væri Jón uppgefinn, og síðan gáfust Svíarnir upp og létu okkur fá það, sem við vildum. Ég þekki enga slíka dramatíska atburði úr aðdraganda að samningum um álmálið, en mér er kunnugt um það, að á vissu tímabili snemma í fyrrasumar hafði iðnmrh. nálega gefið upp von um, að þessir samningar tækjust. Hann sagði það þá á vissu stigi í einkasamtölum bæði við mig og fleiri. Málið leit þannig út. Ég sé ekki ástæðu til að rekja það nákvæmlega, hvað var að gerast, en þá var einn hnúturinn í samningunum og sá hnútur endaði á því, að Svisslendingar létu algerlega undan. Það var eitt af mörgum atriðum, þar sem samningamenn Íslands höfðu dregið ákveðna línu og stóðu við hana, og ég varð ekki var við það, að það dytti nokkrum manni í hug, að við ættum að fara að hörfa í stórum stíl, jafnvel þó að það væri komið á fremstu nöf með það, að samningum yrði hætt. Hér hefur mikið verið rætt um samanburð við Noreg, og ég tel eðlilegt að ræða um þann samanburð, af því að við getum af engri þjóð lært meira um þessi mál heldur en einmitt Norðmönnum. Þeir byrjuðu á því strax um 1880 að bjóða til sín erlendum fyrirtækjum og settu fyrstu koncessionslöggjöf sína 1883. Þar með ákváðu þeir að setja með löggjöf vissan ramma og bjóða þannig þeim félögum að koma, sem vildu hlíta slíkum kjörum, og það komu allmörg félög til Noregs þá á næstu árum á eftir. Norðmenn gerðu líka tilraun til þess að koma sér upp álbræðslum sjálfir, en fyrstu tilraunirnar a.m.k. gengu mjög misjafnlega. Fyrsta norska álverksmiðjan, sem var byggð 1897, fór á hausinn, og þeir urðu að selja hana brezka álhringnum til að koma henni í gang aftur og halda henni gangandi. Önnur verksmiðja, sem var byggð árið 1900, átti við svo mikla erfiðleika að stríða, að þeir fengu einnig brezka álhringinn 1912 til að gerast þar meðeigandi, og 1912, þegar sett var upp eitt af stærstu fyrirtækjunum í þessari grein, var franskt félag eigandi að 70% þess. Þannig var reynslan lengi framan af. Norðmenn gerðu margar breytingar á þessari löggjöf, rammalöggjöf um erlent fjármagn, svo að segja ár eftir ár. Það fyrsta, sem þeir sáu, að þeir þurftu sérstaklega að gæta að, voru skógarnir. Fyrsta stórtakmörkunin var sú, að útlendingar mættu ekki eiga skóg. Síðan komu takmarkanir um, að þeir mættu ekki eiga fjöll, og miklar takmarkanir voru snemma settar varðandi bæði fossaorkuna og námur. Það er á því sviði, sem gilt hafa þær reglur, að eftir visst árabil skuli norska ríkið eignast mannvirkin. Þá verðum við að minnast þess, að þarna voru útlend fyrirtæki að virkja fossa og þarna voru líka norsk fyrirtæki að virkja fossa, einkafyrirtæki. Báðir þessir aðilar voru hvað tossaorkuna snertir háðir þessu skilyrði, sem ekki gildir að jafnaði um iðnfyrirtæki. Árið 1917 var sett heildarlöggjöf á ný um þessi mál, og hún hefur gilt í stórum dráttum til þessa dags. 1962 var talið, að það væru í Noregi 98 erlend fyrirtæki í námugrefti og iðnaði og 29 erlend fyrirtæki í öðrum greinum, þ. á m. í viðkvæmum greinum að því er okkur finnst, eins og fiskvinnslu og verzlun. Í námugrefti og iðnaði höfðu þessi útlendu félög 9% af öllu vinnandi fólki í þeim greinum í sinni þjónustu og 13% af framleiðsluverðmæti. Af hverju skyldu 98 erlend fyrirtæki hafa sett upp verksmiðjur í námugrefti eða iðnaði í Noregi? Svarið er ósköp einfalt. á þessum áratugum, sem liðnir eru, hafa Norðmenn lokkað þennan iðnað til sín með lágu raforkuverði. Raforkan í Noregi var þá ódýrari en hún er nú, og hún var ódýrari en hún var sunnar á sjálfu meginlandinu, þannig að mörg félög freistuðust til þess að reisa verksmiðjur til þess að njóta þessarar orku. Sú stefna ríkti þá í Noregi, að Norðmenn mundu sjálfir græða meira á verksmiðjum og iðnaði, sem notaði raforkuna, heldur en raforkuverunum sjálfum. Þeir sáu, að það er aldrei margt fólk, sem vinnur við raforkuverin, en verksmiðjurnar veita hundruðum og þúsundum atvinnu. Raforkuver borga sjaldan mikla skatta, en verksmiðjurnar geta borgað skatta o.s.frv. Það er fyrst nú á allra síðustu árum, sem Norðmenn hafa breytt um stefnu og hækkað raforkuverðið, en sú stefna er enn í dag umdeild í Noregi. Eftir síðasta ófrið var öll þessi stefna varðandi erlent fjármagn endurskoðuð, og kom fram vilji Norðmanna til þess að fá erlent fjármagn inn í landið, ef það uppfyllti viss skilyrði. Þessi skilyrði hafa verið sett fram í norska þinginu, og þau eru í 8 atriðum. Fyrsta atriðið er að athuga tekjur af viðkomandi hugsanlegum iðnrekstri, hve margt fólk muni hafa af honum atvinnu og hvernig áhrif hann hafi á framleiðslu þjóðarinnar yfirleitt. Atriði nr. 2 er staðsetning og þar kemur byggðavandamálið til greina. Atriði nr. 3 er áhrif þessara útlendu fyrirtækja á innlendan peningamarkað. Þeir gera ráð fyrir því, að þeir verði sjálfir að skaffa fé í þessi mannvirki að einhverju leyti, að þessi erlendu fyrirtæki geti fengið hlutafé eða lán í Noregi, og þess vegna hafa þeir þetta sem þriðja atriðið á listanum. Fjórða atriðið er, hvort um sé að ræða nýja framleiðslugrein eða ekki. Fimmta atriðið er, hvort hægt verði með slíkum fyrirtækjum að flytja inn þekkingu á nýrri tækni, þekkingu á nýjum söluaðferðum eða rannsóknum. Í sjötta lagi er athugað, hvort fyrirtækið muni hjálpa til að tryggja verðlag í viðkomandi iðngrein, hvort það muni veita aðgang að hráefni eða útflutningsmarkaði, sem ella ekki fengist. Í 7. og 8. lið er athugað um ástand viðkomandi iðngreinar og hvort slík útlend fyrirtæki mundu skapa samkeppni við norsk fyrirtæki, sem til eru í landinu. Ef við bærum þennan lista saman við þá ákvörðun, sem við tökum, ef frv., sem hér liggur fyrir, verður samþ., hygg ég, að svar mundi verða jákvætt við öllum þessum spurningum nema nr. 2 varðandi staðsetninguna. Um það mál hefur mikið verið rætt, og er því fróðlegt að athuga, hvernig því er háttað í Noregi. Það er viðurkennd staðreynd, að raforkufrekur iðnaður í Noregi hefur verið notaður til þess eins og hægt er að hjálpa byggðum, sem hafa haft lítinn íðnað eða lágar tekjur. Hins vegar er það viðurkennt, að álverksmiðjurnar norsku, sem byggðar hafa verið, hafa fengið sitt fólk frá landbúnaði og fiskveiðum fyrst og fremst. En við skulum athuga, að þessar verksmiðjur eru þrátt fyrir allt svo að segja allar í Vestur- og Suður-Noregi. Ég hygg, að sú nyrzta sé skammt norðan við Þrándheim, eða á svipaðri breiddargráðu og Ísland er. Hins vegar er alvarlegasta byggðavandamál Noregs sjálfur Norður-Noregur, sem er þar fyrir norðan. Það er land, sem ég geri ráð fyrir - ég hef aldrei komið þar - að sé ekkert ólíkt Íslandi. Golfstraumurinn gerir það byggilegt. Það er fiskur úti fyrir, en heldur hrjóstrugt á landi og sjálfsagt virkjunarmöguleikar töluverðir. En þrátt fyrir allt hefur norskum yfirvöldum ekki tekizt að fá eina einustu af þessum stóru verksmiðjum, sem erlendir aðilar eða Norðmenn sjálfir hafa byggt á þessu sviði, inn á sjálft Norður-Noregs-svæðið. Og svo að vikið sé að hinni margumræddu Husnessverksmiðju, þá er hún að vísu á afskekktum stað hvað landsamgöngur snertir. Það er svona eins og að fara frá Þingeyri til Bíldudals að komast frá Bergen til Husness, ef farið er á bát yfir Arnarfjörð. En frá sjó liggur þessi verksmiðja mjög vel við, og mér er sagt, að staðarvalið þar hafi ekki verið einhliða á hendi norskra stjórnvalda, heldur hafi það verið samningsatriði og hvorugur aðilinn hafi verið fullkomlega ánægður með staðinn. Þá er þess að geta, að þessi tegund af verksmiðjum er aðeins ein af mörgum, sem erlendir aðilar hafa reist í Noregi. Ef við lítum á allan iðnað, sem útlendir aðilar hafa komið á fót í Noregi og athugum, hvar hann er staðsettur, kemur í ljós eftir nýlegum tölum frá 1962, og er þá miðað við fjölda verkafólks, sem við hann vinnur, að 31.6% af þessum fyrirtækjum eru á þéttbýlis- og iðnaðarsvæðum, sem fyrir eru, þ.e.a.s. í Osló, Bergen og Akershus, Östfold og Vestfold. Stefnunni í Noregi er þó ekki fylgt harðar fram en þetta, að þeir hafa ekki getað fengið þennan erlenda iðnað til að fara til Norður-Noregs, þar sem Norðmenn þó þurfa langmest á slíkri hjálp að halda við sína byggðastefnu. Ef litið er á iðnað, sem erlendir aðilar hafa stofnað til í Noregi, eru 31.6% af þessum iðnaði á þéttbýlissvæði nákvæmlega eins og um er að ræða hér. Nú dettur engum manni í hug, að norsk yfirvöld vildu ekki gjarnan fá þessar verksmiðjur líka út á landsbyggðina til að halda fólki þar, en það hefur ekki reynzt kleift, svo að í 1/3 slíkra mála í Noregi hafa Norðmenn orðið að beygja sig fyrir öðrum, væntanlega efnahagslegum atriðum, sem hafa orðið að ráða staðarvali. Hér á Íslandi hefur eðlilega verið mikið rætt um staðsetningu, og get ég endurtekið það, sem ég hef sagt hér áður, að ef þess hefði verið nokkur kostur, hefði ég með ánægju greitt atkv. með því, að verksmiðjan væri reist t.d. á Norðurlandi. Líklega er það hafnleysan á Suðurlandi, sem er okkar mesta ógæfa í þessu eins og svo mörgu öðru, því að mér virðist, að ef góð höfn væri á Suðurlandsundirlendinu, væri ekkert áhorfsmál, að þessi verksmiðja hefði risið þar. Þorlákshöfn var mjög vandlega athuguð, en því miður reyndist kostnaður við að koma þar upp fullnægjandi höfn fyrir verksmiðjuna svo mikill, 500–600 millj., að það var frágangssök. Hins vegar koma menn auga á það í umr., að þeir sömu menn, sem telja, að illa sé samið, raforkuverð sé of lágt, þeir álíta, að verksmiðjan hefði átt að vera á Norðurlandi og allt væri í lagi, ef hún hefði bara verið þar. Þó liggur það fyrir, svo að ekki verður vefengt, að ef verksmiðjan hefði verið reist fyrir norðan, hefði hún orðið að fá frekari efnahagsleg hlunnindi, annaðhvort með enn lægra raforkuverði, lægri sköttum eða einhverju sambærilegu. Í þessum efnum er um mótsögn í málflutningi að ræða. Hv. 5. þm. Austf. ræddi nokkuð um raforkuverðið í ræðu sinni í gær. En hann sleppti því, sem einn af sérfræðingunum benti álbræðslunefndinni sérstaklega á varðandi raforkuverð, að í þeim efnum verðum við að líta bæði á raforkuverðið og skattana, og það er summan af þessu tvennu, sem segir okkur, hvernig orkusalinn eða landið, sem selur orkuna, fer út úr þessum viðskiptum. Hv. þm. tók það sem dæmi, að Ghana hefði fengið hærra raforkuverð en við. Og það er einkennilegt, þegar rætt er um svona hluti, hvað þessir hörðustu vinstri menn í landinu, eins og sumir ritstjórar Þjóðviljans, tala af mikilli fyrirlitningu um þessar hörundsdökku þjóðir þarna suðurfrá, svo að það er jafnvel svo að heyra, þótt það sé ekki sagt berum orðum, að það eigi að vera sérstakt háðungaratriði, að jafnvel Ghana skuli fá hærra raforkuverð en við. En fá þeir meira út úr raforkunni en við? Þeir fá 2.6 mill fyrir hana frá álverksmiðjunum, sem þar hafa verið reistar. Við fáum 2.5. Í Ghana eru engir skattar lagðir á í 10 ár, það er umsamið fyrir fram. Hér á landi eru lagðir á skattar, sem umreiknaðir í rafmagnsverð nema 1.3 mill, þannig að ef á að bera saman Ísland og Ghana, fáum við út úr rafmagnsverði og sköttum 3.8 mill, en Ghana 2.6. Það er hátt rafmagnsverðið í Grikklandi, enda mun nú sitthvað hafa gengið á þar, áður en verksmiðjan komst í gang. Mér skilst, að hún hafi staðið tæplega ár fullbúin, áður en Grikkir gátu staðið við afhendingu á orkunni, en ég vildi gjarnan fá meiri upplýsingar um skatta og önnur atriði, sem þar koma við sögu, áður en ég felli dóm um það, hvort þeir fari betur út úr þeim skiptum en við. Frakkar eru engin fífl í viðskiptum, en einhver ástæða hlýtur að vera fyrir því, að þrautreynt fyrirtæki taldi gríska verksmiðju með rafmagnsverði á 4.0 mill hentugri fyrir sig en taka þátt í að byggja verksmiðju á Íslandi við 2.5 mill. Við vitum það og getum ekki gengið fram hjá því, þegar talað er um rafmagnsverðið, að það er fáanleg raforka á töluvert lægra verði en hún verður seld á hér. Og eitt af þessum þrem fyrirtækjum, sem rætt var við um möguleika á þátttöku í byggingu álbræðslu á Íslandi, hætti við að tala við okkur og fór til Kyrrahafsstrandar Bandaríkjanna, en frá virkjun þar fæst raforka fyrir 2 mill. Eins er það með skattahlunnindi. Þau eru veitt í mjög mörgum löndum nú á dögum og hafa auðvitað mikil áhrif á afkomumöguleika væntanlegra fyrirtækja. T.d. á Írlandi er löggjöf um það að veita útlendum fyrirtækjum, sem vilja byggja þar verksmiðjur, skattahlunnindi um langt árabil. Jafnvel í sjálfum Bandaríkjunum, eins og í Tennessee, er mér sagt, að Svisslendingarnir, sem við okkur sömdu, hafi fengið þó nokkur hlunnindi, sérstaklega varðandi frítt land, vegi og annað slíkt, svo að jafnvel þar er talið nauðsynlegt að gera eitthvað til þess að koma til móts við iðnað, sem menn óska eftir að fá. Í Venezúela er raforkuverð líka töluvert miklu lægra en hér, en þar er verið að byggja stórar álverksmiðjur. Herra forseti. Ég vildi aðeins skjóta inn nokkrum orðum um þessi fáu atriði á þessu stigi málsins, en vil að lokum segja, að mér finnst lítið nýtt hafa komið fram í þeim umr., sem fara fram um málið. Mér finnst, að stjórnarandstöðunni gangi illa að tína til röksemdir, sem sannfært gætu nokkurn mann um það, að rétt væri að hafna þeim samningum, sem hér liggja fyrir, og mér sýnist, að það komi nú í ljós eftir langar umr. á þingi, eftir birtingu á samningunum í heild, eftir mikil blaðaskrif, að andstaðan gegn þessu máli fær ekki hljómgrunn hjá þjóðinni.



Herra forseti. Ég sé, að hv. seinasti ræðumaður er ekki viðstaddur í d., en ég hefði aðeins viljað beina til hans örfáum orðum. Það skiptir kannske ekki svo miklu máli, þó að hann sé ekki staddur hér, en ég vildi eigi að siður láta koma fram nokkur atriði í sambandi við það, sem hann sagði. Hv. síðasti ræðumaður sagði m.a., að svo væri að skilja á framsóknarmönnum, að ef verksmiðjan, sem um er rætt i þessu frv., hefði verið staðsett á Norðurlandi, mundu þeir hafa getað verið samþykkir þessum samningi. Ég skal játa það, eins og hv. ræðumaður viðurkenndi líka sjálfur, að það hefði verulegu breytt, ef verksmiðjan hefði verið staðsett á Norðurlandi, en hins vegar hefði það þó ekki nægt til þess, að við framsóknarmenn hefðum getað verið með þessum samningi, og vil ég aðeins í því sambandi láta nægja að vísa til nokkurra ummæla í nál. 2. minni hl. álbræðslunefndar, þar sem fjallað er um gerðardómsákvæðið, og þar sem segir m.a. á þessa leið: „Gerðardómsákvæðin, eins og þau eru vaxin, fela því í sér óverðskuldaða lítilsvirðingu á íslenzkum dómstólum. Við erum þeim algerlega andvígir, og þau eru ein út af fyrir sig næg ástæða til þess að hafna þessum samningi.“ Þetta held ég, að nægi alveg til þess að sýna það, að sú fullyrðing, sem hv. 5. þm. Vesturl. bar hér fram, hefur ekki við rök að styðjast. Hv. þm. minntist mjög á þá erlendu fjárfestingu, sem hefði átt sér stað í Noregi. Það er alveg rétt, að nokkur erlend fjárfesting hefur átt sér stað í Noregi. En ég held, að það séu ekki nein dæmi þess, að þar hafi átt sér stað erlend fjárfesting á þann hátt, sem ráðgert er í þessu frv. Ég held, að það sé ekki hægt að benda á neitt erlent fyrirtæki, sem starfar í Noregi, sem ekki verður að öllu leyti að lúta norskum lögum og norskri lögsögu. Ég held, að það sé heldur ekki hægt að benda á erlent fyrirtæki í Noregi, sem ekki verður að lúta að öllu leyti norskum skattalögum og norskum tollalögum og þannig mætti lengi telja. Þess vegna er alveg þýðingarlaust í sambandi við þetta mál að vera að vitna nokkuð í Noreg til stuðnings því, að það sé rétt að samþykkja þetta frv. Þvert á móti er hægt að vitna í Noreg til stuðnings þess, að það eigi ekki að samþykkja þetta frv., vegna þess að Norðmenn hafa sett þau skilyrði fyrir erlendri fjárfestingu, einmitt þau skilyrði, sem við minni hl.-menn leggjum áherzlu á, að fylgt verði hér, en ekki hið gagnstæða. Það mun líka vera rétt, þó að ég hafi ekki nákvæma útreikninga um það, að erlend fjárfesting er ekki meiri í Noregi en svo, að eftir að búið verður að reisa hér þá verksmiðju, sem þetta frv. fjallar um, verður erlend fjárfesting orðin meiri hér heldur en í Noregi, þegar miðað er við þjóðarauð og þjóðarfjölmenni. Erlenda fjárfestingin í Noregi er nú ekki meiri en þetta. Og ef svo kynni t.d. að fara, að þessi verksmiðja yrði ekki stækkuð nema um helming, sem alls ekki er hægt að telja óeðlilegt, ef haldið verður áfram á þeirri braut, sem hér er mörkuð, þá er erlend fjárfesting hér á landi orðin miklu meiri heldur en í Noregi og hin erlenda aðstaða miklu sterkari til þess að hafa áhrif hér, t.d. á gang þjóðmála, en í Noregi. Annars finnst mér það einkennilegt, að þegar meðmælendur þessa máls eru að gera samanburð við erlend fordæmi, virðast þeir vita mjög takmarkað um erlendar fyrirmyndir. Þeir virðast ekki hafa haft áhuga fyrir að kynna sér neitt sérstakt í því sambandi. Mér virtist það t.d. koma fram hjá hv. síðasta ræðumanni, og það hefur komið fram hjá mörgum talsmönnum þessa máls einnig, að þeir viti t.d. ekki um það, hvernig háttað er samningum franska álhringsins við grísku stjórnina um þá álbræðslu, sem þar hefur verið byggð. Það kom t.d. fram hjá síðasta ræðumanni, að þeir vita ekki um það, hvernig samíð hefur verið um skatta við það fyrirtæki. Þeir vita heldur ekki um það, hvernig þessum málum er raunverulega háttað í Ghana, sem þeir eru stundum að vitna til. Það má vel vera, að Ghana hafi veitt einhver skattahlunnindi, en rafmagnsverðið er þó hærra þar heldur en hér. En það, sem einnig hefði þurft að liggja fyrir, til þess að þessi mynd yrði alveg glögg, er það, hvert er framleiðsluverð raforkunnar í Ghana. Ég hygg, að það sé mjög miklu minna heldur en t.d. hjá Búrfellsvirkjun, vegna þess að þar er um gífurlega stóra virkjun að ræða, sem talið er, að geti framleitt mjög ódýrt rafmagn, og þegar það er tekið með í reikninginn, mætti segja mér, að raforkusamningurinn í Ghana væri stórum hagstæðari en sá samningur, sem við erum að gera hér, þegar borið er saman framleiðsluverðið annars vegar og svo söluverðið hins vegar. Þá finnst mér t.d., að það leiki mjög á huldu, þegar verið er að bera saman skattgreiðslur þessa væntanlega fyrirtækis hér og skattgreiðslur sambærilegra fyrirtækja í Noregi. Því er stundum haldið fram, að skattgreiðslurnar séu miklu lægri í Noregi. Hæstv. iðnmrh. hefur hins vegar orðað þetta á þann veg, að fyrstu árin verði skattarnir lægri hér en í Noregi. Ég hygg, að það sé rétt hjá honum að fullyrða ekki meira, því að ég sé ekki betur á þeim gögnum, sem voru lögð fyrir norska þingið, þegar samningarnir um Husnesverksmiðjuna voru þar til umr., en að hringurinn sjálfur geri ráð fyrir því að þurfa að borga um 54% af nettótekjum í skatta, og hann hafi byggt upp sínar áætlanir skv. því. Hér er hins vegar ekki gert ráð fyrir því, að hringurinn borgi meira en 50% af nettótekjum í skatta. Hann á að fá endurgreiðslur á framleiðslugjaldinu, ef það fer fram úr 50% af nettótekjum. Mér sýnist á þessu, að það sé mjög hæpið, sem fullyrt er, að Husnesverksmiðjan komi til með að greiða lægri skatta en Straumsvíkurverksmiðjan, en hitt er óumdeilanlegt og viðurkennt af öllum, að Husnesverksmiðjan á að borga 28% dýrara rafmagn en Straumsvíkurverksmiðjan, og það er að sjálfsögðu ekki lítill munur. Áður en ég ræði frekar um þetta mál, get ég ekki látið hjá líða að koma að öðru gömlu máli, mjög gömlu máli, sem mér finnst, að hafi verið rætt hér, bæði í þessari hv. d. og eins í Ed., á annan veg en rétt sé vegna minningar þeirra manna, sem þar eiga hlut að máli. Og þar á ég við upplestur hæstv. forsrh. hér við 1. umr. á ræðu, sem einn af þeim þm., sem á sínum tíma voru á móti símasamningnum við Stóra norræna félagið, hafði flutt hér í þinginu. Og það var alveg auðséð, að hæstv. forsrh. vildi mjög halda fram þeirri sögufölsun, sem er orðin algeng í sambandi við simamálið, að Hannes Hafstein og hans forustufélagar hafi verið hinir eiginlegu einu forgöngumenn símamálsins og þeir hafi átt við hina óbilgjörnustu andstöðu að etja, sem hafi verið fólgin í því, að andstæðingarnir hafi fordæmt símann á allan hátt og alls ekki viljað, að þjóðin tæki þessa nýju tækni í sína þjónustu. Mér finnst, að hér sé svo ranglega hallað á marga af okkar beztu forustumönnum eins og Skúla Thoroddsen, eins og Björn Jónsson, eins og Bjarna frá Vogi og Benedikt Sveinsson yngri, að hjá því verði ekki komizt, að þetta sé að nokkru leiðrétt. Og þess vegna vil ég í örstuttu máli rifja þessa sögu upp. Það vakir ekki fyrir mér með þessu að gera á neinn hátt lítið úr Hannesi Hafstein. Ég álít Hannes Hafstein vera einn af okkar merkustu stjórnmálamönnum, og hann á nógu merkilega sögu, þó að ekki sé verið að gera hann að neinum óverðskulduðum þjóðardýrlingi í sambandi við símamálið og lasta og rógbera alla þá, sem ekki fylgdu honum í sambandi við samninginn við Stóra norræna félagið. Hver er þá saga símamálsins í stuttu máli? Er það Hannes Hafstein og hans félagar, sem eiga upptökin að því, að símamálið var fyrst tekið upp hér á landi? Nei. Sá maður, sem fyrstur gerist til þess að flytja þetta mál hér á Alþ., er Skúli Thoroddsen. Á þingi 1891 flytur Skúli Thoroddsen till. um það, að það verði sérstaklega athugað, hvort ekki verði hægt að koma á símasambandi milli Íslands og útlanda. Þegar þessi till. náði ekki fram að ganga, flytur Skúli Thoroddsen aðra till. þess efnis, að það verði athugað, hvort erlendar þjóðir hafi ekki áhuga fyrir því að leggja hingað síma vegna veðurþjónustunnar. Þetta varð svo til þess, að danska stjórnin, sem fór þá með okkar umboð, tók málið upp til athugunar, og að hennar frumkvæði að sumu leyti og Íslendinga sjálfra er tekin á fjárlög ríkisins 1895 sérstök fjárveiting til þess að vinna að því að koma á símasambandi milli Íslands og útlanda. Og það er þá enn Skúli Thoroddsen og hans félagar, sem eru fremstir í flokki fyrir því, að þessu máli sé haldið vakandi. Þessi fjárveiting er svo alltaf í fjárlögum næstu árin. Fjárveiting til þess, að það sé hafizt handa um að koma símasambandi á milli Íslands og útlanda. Hannes Hafstein kemur ekki inn í þessa sögu fyrr en á árinu 1901, þegar hann er hér þm., og það er með þeim hætti, að þá er deilt um það, hvort símasambandið eigi að koma fyrst til Reykjavíkur eða til Seyðisfjarðar, sem Valtýr Guðmundsson beitti sér alveg sérstaklega fyrir, m.a. að ég tel vegna þess, að hann mun þá eða um það leyti eða kannske síðar hafa verið þm. Seyðfirðinga. Hannes Hafstein flytur þá till. um það í þinginu, að símasambandið verði látið ná til Reykjavíkur fyrst, en sú till. er felld, vegna þess að Valtýr Guðmundsson og aðrir börðust fyrir því, að síminn kæmi fyrst til Seyðisfjarðar, til tryggingar því, að símalína yrði lögð um allt landið frá Seyðisfirði til Reykjavíkur og þannig tryggt, að mikill hluti landsins gæti komizt í símasamband. Hannes Hafstein talaði þá á móti þessu máli hér á þinginu, og það er ekki til þess að gera neitt lítið úr honum heldur til þess að sýna, hvernig viðhorf manna var á þeim tíma, að ég ætla að leyfa mér að lesa hér upp stutta kafla, með leyfi hæstv. forseta, úr þeim ræðum, sem Hannes Hafstein flutti um það, hvort það væri rétt að leggja landssímalínu frá Seyðisfirði til Reykjavíkur. Þessi ummæli Hannesar Hafstein eru m.a. á þessa leið: „En allt þetta er bundið við það, að sæsíminn sé lagður þannig, að vissa sé fyrir, að sá staður, þar sem skilyrðin eru fyrir því að myndazt geti verzlunarsentrum, hafi hans vís og stöðug not, og í því tilliti er ekki um annan stað að gera en Reykjavík, höfuðstað landsins. En ég álít ekki, að þessu máli sé borgið, svo framarlega sem samband Reykjavíkur við útlönd er komið undir landssvæði á staurum. Því að fyrir utan það, að það mundi hafa í för með sér ókljúfandi kostnað fyrir landið að viðhalda stöðugu sambandi gegnum landþráð milli Reykjavíkur og Austurlands veturinn yfir, er það stopult og næsta óáreiðanlegt. Mér er kunnugt um, að telefónþráður á einum stormdegi slitnaði á 20 stöðum á 1/2 mílu vegar, og hversu mikil spjöll mundi ekki einn slíkur stormdagur geta unnið á þræði, sem lægi alla leið frá Seyðisfirði til Reykjavíkur? Vér vitum, að auk þess, sem gengur til að bæta þær skemmdir, sem á símanum verða, þarf að stofna telegrafstöð í hverri sveit og setja launaða telegrafista á hverja stöð, og allur sá sægur af fólki sem til þess þyrfti frá Seyðisfirði til Reykjavíkur, mundi því verða þungur baggi fyrir landssjóðinn.“ Hannes Hafstein segir enn fremur á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „En aðalástæðan til að leggja þráðinn ekki yfir landið er sú, að með því móti mundi hann ekki koma að tilætluðum notum, vegna þess að slys mundu verða mjög tíð og þráðurinn slitna vegna snjóþyngsla og óveðra. Hv. frsm. Valtýr Guðmundsson ætlast til, að aðalstöðvar yrðu á Seyðisfirði og á Akureyri en telefónstöðvar í hverri sveit. En ég ímynda mér, að þessar telefónstöðvar hefðu ekki lítinn kostnað í för með sér, því að þar verður að hafa fastan mann nótt og dag, hvort sem stöðin hefur verið telefónstöð eða telegrafstöð. En kostnaðurinn er ekki aðalatriðíð, heldur hitt, að þráðurinn kæmi ekki að fullkomnu gagni.“ Ég læt þetta nægja til þess að sýna, hvert viðhorf Hannesar Hafsteins var til þessa máls 1901, þegar Valtýr Guðmundsson og fleiri voru að berjast fyrir því. að sími yrði lagður milli Seyðisfjarðar og Reykjavíkur. Það voru fleiri en þeir, sem siðar voru andstæðingar hans, sem höfðu uppi allmikla tortryggni í sambandi við símann. En svo að ég reki þessa sögu áfram, þá heldur fjárveitingin áfram að vera í fjárlögunum til þess að hafizt verði handa um að leggja símann milli Íslands og útlanda í allmörg ár, án þess að nokkrar framkvæmdir séu, þangað til það gerist árið 1902, að Einar Benediktsson skerst í málið og kemur með tilboð frá Marconifélaginu brezka um það, að komið sé á þráðlausu sambandi á milli Íslands og útlanda. Á næsta þingi 1903 er þessi áðurnefnda heimild samþykkt á þann veg, að stjórnin er látin hafa frjálst val um það, hvort heldur skuli komið á símasambandi eða þráðlausu sambandi við Ísland. Það eigi að fara eftir því, hvað sé álitið tæknilega réttara og fjárhagslega léttara í þessum efnum. Og þannig stendur málið, þegar Hannes Hafstein verður ráðherra. Þá liggur fyrir af þingsins hálfu heimild til þess, að leggja annað hvort síma milli Íslands og útlanda eða að taka upp þráðlaust samband. Við nánari athugun koma fram tvö tilboð um þetta, annað frá Marconifélaginu brezka um það að koma á þráðlausu sambandi við nokkra staði á landinu og svo hitt frá Stóra norræna félaginu um það að koma á símasambandi við landið. Hannes Hafstein tekur þá ákvörðun að semja við Stóra norræna símafélagið. Og það var fyrst og fremst út af því, hvaða tilboði var tekið, sem deilurnar stóðu í símamálinu 1904–1905. Þeir, sem voru andstæðingar Hannesar Hafsteins í þessu máli, voru ekki á móti því, að komið yrði upp sambandi á milli Íslands og útlanda, heldur töldu, að samningur við Marconifélagið væri hagstæðari og réttari en samningur sá, sem Hannes Hafstein hafði gert við Stóra norræna félagið um símasamband. Um þetta stóð deilan fyrst og fremst. Og það, sem blandaðist að verulegu leyti inn í þessa deilu, var viðhorf manna þá til sjálfstæðisbaráttunnar. Þeir, sem voru andvígastir nánu sambandi við Dani, þeir, sem vildu rjúfa sambandið við Dani sem mest og vildu að Íslendingar yrðu fullkomlega sjálfstæðir, þeir vildu heldur semja við Breta um þetta mál en danskt auðfélag. Og það var af þeim ástæðum, að menn eins og Bjarni Jónsson frá Vogi, Benedikt Sveinsson yngri og aðrir slíkir beittu sér gegn þeim samningi, sem Hannes Hafstein hafði gert. En ég álít það með öllu rangt, þegar þessi saga er íhuguð og lesin ofan í kjölinn, að það sé verið að stimpla þá, sem stóðu gegn Hannesi Hafstein í sambandi við Stóra norræna félagið, sem einhverja sérstaka afturhaldsmenn og halda því fram, að þeir hafi verið á móti framförum og öðru slíku, þegar í þeim hópi voru einmitt þeir menn, sem voru upphafsmenn að því, að þessum málum var hreyft hér á Alþ., eins og Skúli Thoroddsen. Þetta er í sannleika sagt einhver sú mesta sögublekking, sem hefur átt sér stað eða á sér stað hér á landi, þegar verið er að stimpla þessa menn sem einhverja sérstaka afturhaldsmenn, segja, að þeir hafi verið á móti simasambandi á milli Íslands og útlanda, þar sem þeir áttu einmitt margir hverjir manna mestan þátt í því, að þetta mál komst fram. Skúli Thoroddsen var t.d. fyrsti maðurinn, eins og ég sagði áðan, til að hreyfa þessu máli hér á Alþ., og það var verk Valtýs Guðmundssonar, að síminn var lagður til Seyðisfjarðar og þannig fengin strax lína milli Seyðisfjarðar og Reykjavíkur, en hún hafði alveg ómetanlega þýðingu á sínum tíma. Mér fannst rétt, vegna þess að svo ómaklega hefur verið sagt frá þessu máli, bæði hér í þessari d. og eins í hv. Ed., að þetta kæmi hér fram, því að þeir menn, sem hér hefur einkum verið kastað auri að, eiga vissulega allt annað skilið en að varpað sé skugga á minningu þeirra með þessum hætti. Ég skal svo láta þetta nægja um símamálið og víkja að því frv., sem hér liggur fyrir. Ég held, að það dyljist engum eftir þær umræður, sem hér hafa farið fram, að það er orðið alveg ljóst, að sá samningur, sem hér er til umr., sé mjög óaðgengilegur. Því hefur ekki verið mótmælt, að samkv. honum er rafmagnsverðið, sem hefur verið samið um við sambærilega verksmiðju í Noregi, 28% hærra en hér. Því hefur ekki heldur verið mótmælt með neinum rökum, að mestar líkur séu til þess, að það verði halli á þessari raforkusölu, þannig að hún standi ekki undir kostnaðarverði eða framleiðsluverði og þess vegna verði rafmagnsverðið til landsmanna hærra en ella mundi verða. Og það þarf ekki langt mál að rekja til þess að gera sér þetta ljóst, þar sem það liggur fyrir, að samkv. þeim áætlunum, sem seinast hafa verið gerðar, verður framleiðsluverðið á orku Búrfellsvirkjunarinnar um 10,4 aurar á kwst. En hins vegar verður það selt bræðslunni á 10,7 aura. Nú vita það allir, sem nokkuð hafa fylgzt með málum á undanförnum árum hér á landi, hve mikil brögð hafa verið að því, að framkvæmdir hafi farið fram úr þeim áætlunum, sem um þær hafa verið gerðar. Það þarf ekki aðeins að vitna í Norræna húsið til þess að benda á dæmi þess, heldur mörg önnur. Og þessi áætlun, sem hér hefur verið gerð, þarf ekki að fara nema 3–4% fram úr því, sem hún er nú, til þess að það verði halli á þessari sölu. En þó gefur það auga leið, að það hljóta að verða hér verulegar hækkanir, ef verðbólguþróunin, - jafnvel þó að hún verði ekki eins mikil á næstu misserum og hún hefur verið að undanförnu, - heldur áfram. Ég held, að það séu líka flestir, sem athuga þessi mál hlutdrægnislaust, nokkuð sammála um, að það geti verið mikil hætta á því, að ísvandamálið hafi miklu meiri kostnað í för með sér en gert er ráð fyrir í umræddri áætlun. Þess vegna er það alveg áreiðanlegt, að sú áætlun, sem nú hefur verið gerð, stenzt ekki. Hversu mikið kostnaðurinn fer fram úr áætlun, það er ekki gott að fullyrða um það á þessu stigi, en alveg nægilega mikið til þess, að það liggur í augum uppi, að það verð, sem álhringurinn greiðir fyrir raforkuna, mun ekki nægja til að standa undir framleiðsluverði og þess vegna verða Íslendingar af þeim hluta rafmagnsins, sem fellur þeim í skaut, að greiða hærra verð en þeir ella mundu hafa þurft. Þó mun þetta verða enn þá tilfinnanlegra síðar meir. Þegar að því kemur að ráðast þarf í nýrri og dýrari virkjanir og framleiðslukostnaðurinn verður meiri, þá þurfa Íslendingar að greiða mun hærra raforkuverð á sama tíma sem hringurinn býr við óbreytt raforkuverð og situr að hinni ódýru orku. Mér finnst, að nú í þessum umr. hafi tiltölulega lítið verið gert til þess að mótmæla þessu, og mér finnst, - og það er auðvitað alveg rétt hjá hæstv. ráðh. og hans fylgismönnum, - að þeir vitni nú orðið miklu minna í hinn glæsilega hagnað, sem Íslendingar eiga að hljóta af þessari raforkusölu, og var, held ég, um skeið kominn upp í 600–800 millj. kr. á 20 ára tímabili. Þeir hafa orðið að viðurkenna það, bæði beint og óbeint, að þessir útreikningar eru meiri og minni vitleysa og ekki minnstu líkur til þess, að þeir fái staðizt, heldur að dæmið snúist á hina leiðina. Af þeim ástæðum er rangt að gera þessa samninga. - Raforkuverðið er allt of lágt. Ég hef ekki heyrt það enn þá, að það hafi verið bent á dæmi um óhagstæðari raforkusamning heldur en þennan, sem hér liggur fyrir eða felst í þessu frv. eða er tengdur þessu frv. Að vísu hefur eitthvað verið talað um það, að einhver álhringur vestur á Kyrrahafsströnd hafi samið um lægra raforkuverð, en það fylgja því ekki neinar upplýsingar um það, til hve langs tíma sá raforkusamningur er, en það skiptir að sjálfsögðu meginmáli, hvort þar er um að ræða, að það sé samið til örstutts tíma, 2–3 ára, eða hvort samið er til 25 eða raunverulega til 45 ára, eins og hér á sér stað, án þess að verðið hækki svo að teljandi sé. Það hefur ekki verið hægt af meðhaldsmönnum þessa frv. að benda á nokkurt hliðstætt dæmi þess, sem felst í gerðardómsákvæði samningsins. Þeir hafa verið að nefna viðskiptasamninginn, sem var gerður við Rússa á sínum tíma, en ég held, að þeir séu nú hættir að gera það lengur, vegna þess að þar er um algerlega ósambærileg atriði að ræða, því að þar er um að ræða samninga á milli ríkja en ekki ríkis og einkafyrirtækis. Þeir hafa ekki getað nefnt eitt einasta dæmi þess á Norðurlöndum, í Evrópu eða í Norður-Ameríku, að fyrirtæki, sem á þó að teljast innlent, hafi rétt til þess að skjóta málum sínum undir erlendan dómstól. Og þeir hafa ekki getað leynt því af hverju þetta ákvæði er komið inn í samninginn, vegna þess að það liggja fyrir ummæli forstjóra svissneska hringsins sjálfs um það, að þetta ákvæði sé komið inn í samninginn, vegna þess að íslenzkum dómstólum sé vantreyst. Íslenzkir dómstólar séu ekki vanir því að fást við slík mál eins og þessi og þess vegna sé ekki hægt að treysta þeim til þess að fjalla um þessi atriði og því verði að leggja ágreiningsmál, sem upp kunna að koma, undir erlenda dómstóla. Meðhaldsmenn þessa frv. hafa ekki heldur getað bent á dæmi þess, að þegar hliðstæður samningur hefur verið gerður um álbræðslu, að viðkomandi ríki hafi ekki ráðið því nokkurn veginn sjálft, hvar sú álbræðsla væri staðsett. Þeir hafa orðið að viðurkenna það, að það hefur verið eitt af frumskilyrðum norsku stjórnarinnar, þegar hún hefur samið um slík mál, að ríkisstj. réði mestu um staðsetninguna. Það mun að vísu rétt vera í sambandi við Husnesverksmiðjuna, að norska stjórnin nefndi nokkra staði, sem álhringurinn gat valið á milli, en allt voru þetta staðir, sem lágu þannig við, að þeir fullnægðu kröfu stjórnarinnar um aukið jafnvægi í byggð landsins, og svissneski hringurinn hafði ekki annað val en að taka einhvern af þessum stöðum. Þetta væri sambærilegt við það, að við hefðum látið þá velja á milli þess að hafa verksmiðjuna á Norðurlandi eða á Suðurlandsundirlendinu, en ekki á mesta þéttbýlissvæðinu. Meðhaldsmenn þessa frv. hafa heldur ekki getað bent á nokkurt hliðstætt dæmi þess, að skattar séu útreiknaðir þannig, að fyrirtæki leggi fram kostnaðaráætlun og það sé síðan tekið gott og gilt og því áætlaðir skattar til langs tíma samkv. þeim útreikningum. Hún er vissulega dálítið önnur sú aðstaða, sem þetta fyrirtæki nýtur í þessum efnum, en þeir skattgreiðendur, sem skattalögreglan er nú að fást við hér í bænum. Þeir hafa ekki sloppið með það að leggja fram kostnaðaráætlun, og síðan hafi þeim verið reiknaðir skattar samkv. því. Þeir verða að skila ítarlegum og nákvæmum framtölum. Þau ganga síðan undir skattaeftirlit og að lokum undir skattalögreglu. Þetta sýnir þann meginmun, sem íslenzkir aðilar og hið erlenda fyrirtæki verða að búa við í þessum efnum. Og þannig má halda áfram að rekja þetta. Þessi samningur á ekki nein fordæmi. Það er ekki hægt að benda á svipaðan raforkusamning og þann, sem gerður hefur verið við Landsvirkjun. Það er ekki hægt að benda á svipað gerðardómsákvæði. Það er ekki hægt að benda á svipað skattafyrirkomulag. Í öllum þessum efnum hefur verið farið eftir þeim óskum, sem svissneski álhringurinn hefur borið fram. Það er ekki ófróðlegt að íhuga það, af hvaða ástæðum þessi samningur skuli vera jafnóaðgengilegur og raun ber vitni um. Ég vil alls ekki halda því fram, að þetta stafi af því, að þeir menn,sem um þessa samninga hafa fjallað, geti ekki verið sæmilegir samningamenn, þegar aðstaðan er með þeim hætti. En þeir eru áreiðanlega margir hverjir mjög glöggir og greindir menn, og ég vil alls ekki gera neitt lítið úr því. En hvað er það, sem veldur því þá, að samningarnir skuli vera með þeim hætti, sem raun ber vitni um og ég hef nú lítillega minnzt á, en aðrir hafa gert miklu rækilegar, og ég sé þess vegna ekki ástæðu til að gera það frekar að sinni? Hvað er það, sem veldur því þá, að jafnóhagstæður samningur og þessi hefur verið gerður? Ég fann helzt skýringuna á þessu í þeirri ræðu, sem hæstv. forsrh. flutti hér við 1. umr. málsins. Hæstv. forsrh. má nú eiga það, að hann er oft einna skýrastur af sínum flokksmönnum eða stjórnarsinnum og það er kannske ekki heldur óeðlilegt, vegna þess að hann er nú sá, sem ræður mestu um þær gerðir og veit þess vegna helzt, hvað hann má segja. Og ég ætla þá að víkja að því, sem helzt verður hægt að telja skýringu á því hjá hæstv. forsrh., að jafnóhagstæður samningur hefur verið gerður og sá, sem hér liggur fyrir. Ég ætla þá að byrja á því að lesa hér upp stuttan kafla úr ræðu forsrh., sem er sennilega að vissu leyti nokkur skýring á því, að hann hefur getað gengið að þessum samningi, þó að hann sé svona óaðgengilegur. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hæstv. forsrh. hefur talað manna mest um það, að Ísland væri á mörkum hins byggilega heims og taka yrði tillit til þess. Í þessum kafla, sem ég ætla hér að lesa upp úr ræðu hæstv. forsrh. við 1. umr., víkur hann nokkuð að þessu atriði. Honum farast þá orð á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta. Þetta eru ummæli forsrh.: „Nú má auðvitað endalaust deila um trú hvers og eins á landinu, og víst lítum við misjafnlega á okkar aðstöðu hér, og það getur verið, að okkar kreddur blindi okkur nokkuð og geri okkur einsýna. En því lærdómsríkara er að heyra, hvað þeir, sem standa utan við deilurnar, segja um þetta efni. Og ég rakst á það í Morgunblaðinu nú 2. marz s.l., að alþekktur fræðimaður, náttúrufræðingur ágætur, Jón Eyþórsson, skrifaði ritdóm um ferðabók Ólafs Olaviusar. Hann segir, ég held í niðurlagi sinnar greinar: „Þjóðskáldið okkar, Davíð Stefánsson, komst svo að orði, að líf íslenzku þjóðarinnar sé eilíft kraftaverk. Ég skal játa það, að þessi orð hafa verið mér ofarlega í huga síðan ég lauk við að lesa ferðabók Olaviusar annars vegar og hins vegar hinar gagnmerku ritgerðir Þorkels Jóhannessonar, Plágan mikla og Við Skaftárelda, í bók hans Lýðir og landshagir.“ Þetta segir Jón Eyþórsson. Hann vitnar þarna til þjóðskáldsins og bezta sagnfræðings Íslendinga.“ Hér lýkur tilvitnun í ræðu hæstv. forsrh. Ég held, að það sé nokkurn veginn ljóst, hvað hæstv. forsrh. er að fara hér. Það er ekki aðeins gamli söngurinn um það, að Ísland sé á mörkum hins byggilega heims, heldur er því nú einnig bætt hér við, að plágur hafi herjað hér á landi, eins og Svartidauði og Móðuharðindi, og hæstv. forsrh. finnst alveg sérstök ástæða til þess að rifja það upp við umr. um þetta mál. Ég skal ekki draga úr því, að Ísland hafi herjað plágur eins og önnur lönd og við höfum orðið að búa við harðindi, eins og margar aðrar þjóðir. Og það er alveg rétt. Hér hefur geisað Svartidauði og hér hafa geisað Skaftáreldar. En ég held nú satt að segja, þó að þetta sé allt saman satt og rétt, að það hafi litla þýðingu að rifja það upp í sambandi við umr. um þetta mál. Ég a.m.k. trúi því ekki, að ef harðindi geisa hér eða pestir, muni álbræðslan verða okkur að neinu liði, og við munum verða jafnvarnarlausir fyrir þessum vágestum eftir sem áður. En þó að maður taki þessi ummæli forsrh. ekki fullkomlega alvarlega á þennan hátt, er auðséð, að þarna í þessu öllu saman gægist fram sama vantrúin á landið og hvað eftir annað hefur komið fram í ummælum hans og annarra stjórnarsinna og sem fela það í sér í raun og veru, að við getum ekki treyst þeim atvinnuvegum, sem þjóðin byggir nú á, og þess vegna verðum við að flytja eitthvað annað. En satt að segja held ég það, þó að ég vilji ekki neitt lítið úr álbræðslunni gera, að ef veruleg harðindi geisuðu hér á landi, ég tala nú ekki um, ef hér yrðu nú Móðuharðindi eða annað þess háttar, mundi þetta álbræðslumál ekki reynast okkur mikill styrkur. En það var meira en þetta og jafnvel athyglisverðara, sem kom fram í ræðu forsrh. og sem hafa kannske átt að vera aðalrökin fyrir því, að hann telur rétt að ganga að þessum samningi, þó að óaðgengilegur sé. Forsrh. vitnaði mikið til þess ástands, sem var hér á kreppuárunum, og lýsti því með mörgum orðum og upplestrum á því, hve hér hefðu verið margir atvinnuleysingjar o.s.frv. Mér finnst það einkenna nokkuð mikið svo ágæta menn í þessari virðulegu d., annars vegar forsrh. og hins vegar hv. 3. þm. Reykv., að þeir hefja sina stjórnmálabaráttu á krepputímum og eru þess vegna, að því er mér virðist, alltaf haldnir eins konar kreppuótta og vilja finna einhver sérstök ráð við þessu ástandi, sem þeir bjuggu við, þegar þeir voru ungir. Það vita allir, hvert er ráð hv. 3. þm. Reykv. Hann telur, að við eigum að leysa núverandi skipulag af hólmi með kommúnismanum. Hæstv. forsrh. sér annað til bjargar í þessum efnum, til þess að vinna á móti kreppunni. Það er alveg ljóst, hver víðbrögð hæstv. forsrh. hefðu orðið á kreppuárunum, ef hann hefði þá verið við stjórn. Ég hygg, að hann hefði þá kosið sama kostinn og Nýfundnalandsmenn kusu. Í staðinn fyrir það að reyna að þoka af sér kreppunni eins og við gerðum, fundu Nýfundnalandsmenn það ráð að óska eftir erlendum yfirráðum eða a.m.k. erlendri íhlutun, og það er þetta ráð, sem hæstv. forsrh. virðist alltaf sjá í sambandi við sinn kreppuótta, að við eigum að leita erlendrar aðstoðar og erlendrar hjálpar til þess að vernda okkur fyrir hörmungum af völdum náttúrunnar og fyrir þeirri kreppu, sem hann óttast, að kunni alltaf að vera á næstu grösum. Það sé ekki um annað úrræði að ræða heldur en það að leita styrks hjá útlendingum, því að við séum ekki færir um það sjálfir að leysa þessi mál. Eins og ég minntist á hér áðan, var það ein þjóð, sem valdi þennan kost einmitt á kreppuárunum 1930–1934. Nýfundnalandsmenn, sem höfðu að ýmsu leyti svipaða aðstöðu og við og urðu fyrir álíka áföllum og við af völdum kreppunnar. Fiskurinn féll hjá þeim stórkostlega í verði, og þeir gátu ekki selt hann og bjuggu þess vegna við stórkostlega erfiðleika. Þeir reyndu ekki að halda í sitt sjálfstæði, eins og við þó gerðum, heldur leituðu á náðir Breta. Nýfundnaland var þá búið að vera nokkum veginn sjálfstætt land í nærri 100 ár, þegar það gafst upp með þessum hætti, og það endaði með því hjá þeim, að þeir bjuggu við eins konar brezka stjórn um 15 ára skeið, og síðan var það, eftir að þjóðaratkvgr. hafði fárið tvisvar sinnum fram í Nýfundnalandi, að það var ákveðið, að þeir skyldu sameinast Kanada. En ég held, að það sé alveg óhætt að fullyrða það, að ef hlutur okkar og Nýfundnalandsmanna er borinn saman í dag, sé hlutur okkar að öllu leyti miklu betri. Ég hygg, að það sé mjög auðvelt að sanna það með tölum, að framfarir hafi orðið miklu meiri á þessu tímabili hér á landi en á Nýfundnalandi, og ég held, að við njótum nú miklu meiri virðingar meðal þjóðanna en Nýfundnalandsmenn, þó að ég vilji ekki litið úr þeim gera. En ég held, að þetta sýni það, að við völdum hinn rétta kost, að reyna á eigin spýtur að standa á eigin fótum og leita ekki aðstoðar annarra á kreppuárunum, en ekki að fara alltaf að bregða við og leita erlendrar aðstoðar, eins og virðist mjög vaka fyrir hæstv. forsrh. og vera sú eina leið, sem hann sér við kreppuvandanum. Sannast bezt að segja hygg ég, að það verði nú líka niðurstaðan, ef hér skylli á svipuð kreppa og heimskreppan mikla á árunum 1930–1935, að þá mundi álbræðsla koma okkur að takmörkuðum notum, því að ég held, að það hafi einmitt verið stóriðjan, sem varð harðast úti á kreppuárunum og sem mest dróst saman, og sú gæti orðið raunin enn. Annars vil ég segja það í sambandi við þennan kreppuugg, sem kom svo mjög fram hjá hæstv. forsrh., að ég er ekki svo mjög haldinn af honum. Ég er þeirrar skoðunar, að heimurinn hafi breytzt mjög verulega á árunum síðan 1930–1934. Hann hefur breytzt verulega til bóta t.d. í hinum kommúnistíska heimi að hafa staðizt alveldi hans sem mest þar, en ég álit þó breytingar til hins betra hafa orðið enn þá meiri í hinum kapítalíska heimi. Ég álit, að það fjármálaástand sé að festa rætur í hinum vestræna heimi, að það þurfi ekki að óttast eins mikið kreppurnar og á þessum árum. Það fjármálaskipulag er að festast nokkum veginn í þessum löndum, að það þarf ekki svo mjög að óttast, að kreppur skelli á með svipuðum hætti og í kringum 1930. Það er komin sú stjórn á fjármál þessara þjóða, að slík hætta er að miklu leyti úr sögunni. Þessar þjóðir hafa lært þau undirstöðuatriði, sem þarf til þess að koma í veg fyrir kreppur og sem er fólgið í því að tryggja það nokkurn veginn í stuttu máli sagt að hafa hæfilega og vaxandi eftirspurn, og verkalýðssamtökin og bændasamtökin hjálpa mjög til þess með því að hafa þá stjórn á fjármálunum, að þetta sé nokkurn veginn tryggt, þá er miklu mínni hætta á því en áður, að til atvinnuleysis og kreppuástands komi og þess vegna er það einkenni hins vestræna heims í dag. Einkenni hans í dag er ekki atvinnuleysi eins og á þessum árum, sem hæstv. forsrh. vitnar til, heldur það, að það er skortur á vinnuafli. Í langsamlega flestum löndum hins vestræna heims i dag er skortur á vinnuafli. Þannig er það í Vestur-Þýzkalandi. Þannig er það á flestum Norðurlöndum. Það er að verða í Bandaríkjunum. Það er að verða í Bretlandi og víðar. Og það bendir miklu fleira til þess, að þetta ástand haldi áfram, fremur skorti vinnuafi en það komi til atvinnuleysis, sem betur fer. Þess vegna held ég, að það sé miklu minni ástæða til þess fyrir okkur nú að vera haldnir þeim ótta, að ástandið frá 1930–1940 endurtaki sig, en það var fyrst og fremst fólgið í því, að við misstum markað erlendis og verðlag féll af völdum ástands í öðrum löndum. Ef sú óhamingja ætti hins vegar að gerast, að til slíks kæmi aftur, sem ég hef ekki trú á, er það alveg vist, að álbræðslan er nokkuð takmörkuð vörn, vegna þess að hættan er sú, að það yrði einmitt stóriðjan, sem yrði harðast úti undir þeim kringumstæðum, og það væri því hún, sem fyrst og fremst mundi dragast saman. Varðandi þann ótta í sambandi við sjávarútveginn, sem hefur gægzt oft fram hjá hæstv. forsrh. og öðrum, sem tala á svipaða leið, sé ég ekki ástæðu til að rifja neitt upp hér, því að það hefur verið svo rækilega gert í þessum umr. En það er nokkurn veginn víst, að allir þeir spádómar, sem t.d. fræðimenn núv. ríkisstj. höfðu uppi í sambandi við sjávarútveginn fyrir 5–6 árum, hafa sem betur fer ekki rætzt. Aflabrögðin hafa orðið miklu meiri heldur en þeir spáðu, og verðlagið hefur hækkað einnig, og ég held, að a.m.k. hvað verðlag snertir, sé engin ástæða til sérstakrar svartsýni. Hitt skal hins vegar viðurkennt, að íslenzkur sjávarútvegur varð fyrir miklu áfalli með brezka landhelgissamningnum frá 1961. Það getur orðið sjávarútveginum þungur baggi, ef sá samningur verður þess valdandi, að við getum ekki helgað okkur allt landgrunnið, eins og við hefðum ella getað gert. En við verðum að vænta þess, að með nægilegri festu og einbeitni takist okkur að leysa þá fjötra af okkur eins og svo marga aðra. En ég kem þá að því í rökstuðningi hæstv. forsrh. fyrir þessum samningi, sem mér féll einna verst, sem mér féll enn verr heldur en vantrú hans á landið og ótti hans við kreppuna. Hæstv. forsrh. minntist á það, að á 13. öld hefðu verið hér um 80 þús. íbúar. Síðan hefði þjóðinni fækkað og hún hefði ekki náð sömu tölu aftur fyrr en um seinustu aldamót. Og hann varpaði fram þeirri spurningu, hvað mundi hafa valdið þessu, að þjóðin fór ekki að rétta við aftur fyrr en komið var fram á síðara hluta seinustu aldar. Hann vildi skýra þetta með því, að það hefði myndazt þéttbýli í landinu, og það má vel vera, að það hafi átt einhvern þátt í þessu. Eg skal ekki gera lítið úr því, því að þéttbýli og borgir eru nauðsynlegar. En það var annað, sem átti miklu meiri þátt í þessu og sem var aðalatriðið í þessu. Og það var það, að á þessum tíma, siðari hluta 19. aldar, fór þjóðin smátt og smátt að ná völdunum í sínar hendur undan erlendum yfirráðum. Þjóðin fékk meira frelsi til athafna og dáða, og það varð þess valdandi, að henni ekki aðeins fjölgaði, heldur sótti hún fram á allan hátt. Mér eiginlega hálfpartinn sárnar það, að forsrh. landsins skuli ekki gera sér grein fyrir þessu, vegna þess að það er einmitt frelsið, sem er sterkasta aflið hjá hverri þjóð, og þegar hún fær að njóta þess í vaxandi mæli, er hún fær um að leysa sín viðfangsefni án þess að hún þurfi á erlendri aðstoð að halda. Það höfum við sannað svo greinilega á seinustu 100 árunum, að um það ætti enginn að villast. En það yfirsást forsrh. alveg að minnast á þetta, og það liggur í þessu, vantrú á eigin manndóm þjóðarinnar, vantrú á frelsi þjóðarinnar til að leysa stór mál og viðfangsefni og þess vegna þurfi sífellt á einhverri aðstoð erlendri að halda til þess að leysa okkar vanda og hjálpa okkur fram á leið. En menn bara gleyma sögunni, sem er í stuttu máli sú, að í hvert skipti, sem við höfum lagt á okkur einhver erlend bönd, hefur dregið úr framtaki og dugnaði okkar sjálfra, en í hvert skipti, sem við höfum leyst af okkur erlend bönd, er eins og það hafi farið fjörkippur um þjóðina, og það hafa komið nýjar framkvæmdir og ný framsókn í kjölfarið. Mér finnst að það sé illt verk, þegar um slík mál er rætt eins og þessi, að þessu sé gleymt, og þó að ég geti undir vissum kringumstæðum hugsað til þess, að við höfum samvinnu við erlenda aðila um einkafjármagn um viss verkefni hér heima fyrir, megum við aldrei lita svo stórt á það og mikla það svo í augum okkar, að við teljum, að það sé það, sem mestu skipti, en gleyma hinu, að það er einmitt frelsi okkar sjálfra, frelsi einstaklinganna til sem mestra athafna, sem við eigum að byggja á og sem gefst okkur langsamlega bezt að byggja á. Mér finnst það satt að segja einkennilegt, að flokkur, sem telur sig sérstaklega bera íslenzka atvinnurekendur fyrir brjósti og vera þeirra flokkur, skuli vera haldinn einmitt þessu trúleysi á atvinnurekendurna, sem hér reynir kannske einna mest á, að þeir séu ekki þeim vanda vaxnir að halda hér uppi blómlegu athafna- og framfaralífi og þess vegna þurfum við alltaf á einhverri erlendri aðstoð að halda í þeim efnum. Það væri að sjálfsögðu ástæða til þess að ræða þessa samninga mjög ítarlega. En þar sem það hefur verið gert, nokkuð af mér og af þeim, sem á undan mér hafa talað, mjög rækilega, sé ég ekki ástæðu til þess að fara að sinni nánar út í einstök atriði þeirra. En það, sem mér finnst rétt að leggja áherzlu á að lokum, er einmitt þetta, að það stendur alveg óhaggað, - því hefur ekki verið mótmælt með neinum rökum, - að þessi samningur er óaðgengilegri en nokkur annar hliðstæður samningur, sem gerður hefur veríð um mál eins og þessi. Það hefur ekki verið beni á neinn annan samning, þar sem rafmagnsverð er raunverulega eins óhagstætt. Það hefur ekki verið bent á neinn annan samning, þar sem fyrirtæki, sem á að teljast innlent, getur skotið öllum sinum málum undir erlenda dómstóla. Það hefur ekki verið bent á dæmi þess, að þannig hafi verið samið, að fyrirtæki geti raunverulega sjálft ráðið því, hvaða skatta það hefur með því að þeir eru byggðir á þess eigin kostnaðaráætlun, og þannig mætti lengi telja. Ég tel, að það sé ekki aðeins alvarlegt, að það skuli vera gerður svona óhagstæður samningur við þetta svissneska álfyrirtæki, það, sem ég óttast ekki sízt, er það, að í kjölfar þessa samnings, þegar hann einu sinni hefur verið gerður, fara fleiri slíkir og verri samningar. Og á það legg ég alveg sérstaka áherzlu, að ég óttast þetta vegna þess hugsunarháttar, sem mér fannst koma fram í ræðu forsrh. og fólst í trúleysinu á landið, fólst í ótta við kreppu, fólst í trúleysi á þjóðina, fólst í vanmati á frelsi þjóðarinnar, fólst í vanmati á framtaki íslenzkra atvinnurekenda. Það er þess vegna, sem ég tel þennan samning vera sérstaklega hættulegan, ekki aðeins vegna þess að hann sé gerður nú við þetta fyrirtæki; heldur það, að hann skapi hættulegt fordæmi, ef við síðar viljum semja við erlenda aðila um eitthvert slíkt viðfangsefni. Þá verður til hans vitnað, og þá verður þess krafizt, að við göngum undir sama jarðarmen eða jafnvel enn verra en það, sem í þessum samningi felst. Þessi samningur, sem hér er gerður, er sá fyrsti sinnar tegundar, sem íslenzka þjóðin hefur gert, og þess vegna var höfuðnauðsyn að vanda hann sem bezt og ekki að gera hann nema það næðust aðgengilegir kostir. Að því ráði hefur ekki verið horfið, og þess vegna hefur hér verið skapað fordæmi, sem getur átt eftir að reynast okkur hættulegt síðar. Það má t.d. vitna í það, að á norska stórþinginu á s.l. vori voru lagðir fram nýir orkusamningar, sem höfðu veríð gerðir við norskt og amerískt fyrirtæki, norsk- ameríska álbræðslu. Fjórir þingflokkar í norska stórþinginu töldu orkusamninginn óhagstæðan, þó að það væri gert ráð fyrir því, að stofnverðið væri 28% hærra en samið er um hér og þó að gert væri ráð fyrir nokkrum vísitöluuppbótum. Fulltrúar fjögurra stjórnmálaflokka eða flokka, sem nú fara með stjórn í Noregi, fluttu till. um það, að við frumverðið bættist ekki aðeins takmörkuð vísitöluuppbót, eins og samningurinn gerði ráð fyrir, heldur full vísitöluuppbót. Eftir að þeir höfðu hreyft þessari till. í Stórþinginu, kemur bréf frá þessari norsk-amerísku álbræðslu, þar sem sagt er, að ef þeir fá ekki nákvæmlega sama raforkuverðið og Husnesverksmiðjan fékk, muni þeir hætta öllum framkvæmdum í Noregi og allar áætlanir, sem um það höfðu verið gerðar, að þeir stækkuðu sín fyrirtæki þar, væru úr sögunni. Og þá var það, sem það kom upp hjá ýmsum þm., að vegna þess að hér væri þó um hálfnorskt fyrirtæki að ræða, væri eðlilegt, að það nyti ekki verri kjara en svissneski álhringurinn eða fyrirtæki svissneska álhringsins, sem væri algerlega útlent, og vegna þess að hér var um dreifbýlisfyrirtæki að ræða eða verksmiðju, sem er byggð í strjálbýlí í Noregi, féllst meiri hl. þingsins á það, að samningurinn yrði óbreyttur. En það kom mjög greinilega fram í þessum umr., sem fóru fram í júnímánuði s.l., að Norðmenn telja það raforkuverð, sem samið var um við Husnesverksmiðjuna, óhagstætt og það sé útilokað að semja öðru vísi í framtíðinni en að fá nokkuð hærra verð en þar er gert ráð fyrir, því að ef þeir fái ekki hærra verð en þar, væri það til þess, að þeir væru að borga með raforkunni. Þess vegna hygg ég það, að það muni koma á daginn, að þeir flokkar, sem nú fara með stjórn í Noregi, muni halda nokkuð öðru vísi á þessum málum en fyrrv. stjórn gerði. Og það hefur alveg sérstaklega komið fram hjá þessum flokkum, og ekki sízt hjá norska íhaldsflokknum, að það kæmi ekki til neinna mála að láta nein erlend fyrirtæki njóta meiri réttinda og betri aðstöðu en norsk fyrirtæki hefðu. Það er meginkrafa atvinnurekenda þar í landi. Það er nú eitthvað annað uppi á teningnum en að þannig sé litið á erl. atvinnurekendurna hér eða þeir látí til sín heyra á þann hátt. Þó skal ég að vísu undanþiggja fiskiðnaðarfyrirtæki, en ef við berum saman fiskiðnaðinn, sem er nú eina stóriðjan á Íslandi, og álbræðsluna væntanlegu, eru þau býsna ólík kjörin, sem þessir aðilar eiga að búa við. Álbræðslan á að borga eitthvað á milli 3–4% útflutningsgjald af sinni framleiðslu, sem þeir kalla framleiðslugjöld, og sleppur svo við alla skatta. En hvernig er búið að fiskiðjunni í þessu sambandi? Fiskiðnaðarfyrirtækin borga 4–6% útflutningsgjald eða hærra en álbræðslan á að borga, og þar að auki borga þau alla skatta og alla tolla, þannig að þau koma til með að búa við svo margfalt verri aðstöðu í skattamálum en álbræðslan, auk þess sem þau verða svo að greiða miklu hærra rafmagnsverð en álbræðslan. - En það kemur fram í þessu að mismuna á þannig erlendum og innlendum fyrirtækjum, mismuna þannig fiskiðnaðinum og álbræðslunni. Það kemur fram í þessu, að þessir aðilar, sem að þessum samningum standa, virðast hafa miklu meiri trú á hinum erlenda atvinnurekstri en innlendum og þess vegna sé ástæða til þess að hlynna miklu meira að honum en íslenzkum atvinnurekendum og þess vegna tekur það sig þannig út, að álbræðslan nýtur miklu meiri skattahlunninda, miklu meiri tollahlunninda og á allan hátt betri aðstöðu heldur en fiskiðnaður í landinu, sem er þó einmitt sú atvinnugrein, sem við eigum fyrst og fremst að kappkosta að efla, eins og nú standa sakir. En í staðinn fyrir það er munurinn sem sagt þessi, eins og ég minntist á, að fiskiðnaðurinn verður að borga hærri útflutningsgjöld og svo alla skatta og tolla að auki, sem álbræðslan sleppur alveg við. Ég hef ekki trú á því, að íslenzkir atvinnurekendur sætti sig við þetta. Ég hygg, að það hljóti að koma í framhaldi af þessum samningi öflugar kröfur um það, að t.d. fiskiðnaðurinn fái miklu betri aðstöðu en hann býr við í dag, að fiskiðnaðurinn njóti svipaðra skatta og tollaaðstöðu og t.d. álbræðslan hefur og ekki lakari. Ég verð a.m.k. að segja það fyrir mína parta, að ég mun ekki vilja standa á móti því, að fiskiðnaðurinn nyti sömu aðstöðu og álbræðslan, eftir að þessi samningur hefur verið samþykktur. Þvert á móti teldi ég það höfuðnauðsyn, að það yrði strax hafin barátta fyrir því að skipa fiskiðjunni á sama bekk og hún búi ekki á neinn hátt við lakari aðstöðu og verri heldur en álbræðslan, því að þó að einstaka menn kunni að álita, að það sé lífsnauðsyn fyrir okkur að efla álbræðslu í landinu, er það víst, að það er mörgum sinnum nauðsynlegra að efla fiskiðnaðinn. Í staðinn er nú búið að honum þannig, að hann á í framtíðinni, eða eins og nú horfir, að búa við margfalt verri skatta- og tollakjör en álbræðslan. Hann á að búa við lánsfjárskort, eins og átt hefur sér stað að undanförnu, og hann á að búa við vaxandi samkeppni um vinnuaflið við hið erlenda álfyrirtæki. Mig undrar það ekki, þó að í hópi þeirra, sem að sjávarútvegi standa og við fiskiðnað vinna, sé mikil óánægja yfir því misræmi, sem hér er verið að skapa og yfir því, hvernig núverandi valdhafar vilja láta erlenda aðila verða miklu rétthærri og hafa betri aðstöðu heldur en fiskiðnaðinn í landinu. Það hlýtur óhjákvæmilega að koma í kjölfar þessa, ef þannig á að fara að búa að erlendum atvinnurekstri í landinu, að sjómenn, útgerðarmenn og þeir, sem við fiskvinnsluna vinna, gera kröfu til þess, að þessi atvinnugrein búi við allt önnur og betri kjör en á sér stað nú og a.m.k. ekki á neinn hátt lakari heldur en hinn erlendi atvinnurekandi. Eða þá það verði með endurskoðun á þeim samningi, sem hér liggur fyrir, knúið fram, að álbræðslan verði að búa við sömu kjör og þessir aðilar, a.m.k. ekki betri. Íslenzkir atvinnurekendur eiga að hafa alveg sama metnað í þessum efnum og norskir atvinnurekendur, en hann er fólginn í því, að þeir búi ekki við lakari aðstöðu en erlend fyrirtæki í landinu, heldur a.m.k. jafnrétti. Það er skylda þeirra flokka, sem að þessum samningi standa, að sjá til þess, ef hann verður samþ., að íslenzkir atvinnurekendur komi ekki til með að búa við lakari aðstöðu en álbræðslan í Straumsvík. Og ef það fæst ekki fram, að bætt verði þannig aðstaða íslenzkra atvinnuvega, að hún verði sambærileg, verður með nýjum samningum um þessi mál að knýja það fram, að álbræðslan, ef hún verður reist, sitji við sama bekk.



Herra forseti. Umr. um þetta stórmál hafa verið tvíþættar. Í fyrsta lagi hafa menn rætt um áhættuna af því, að útlendingar fengju hér áhrifavald á íslenzkt atvinnulíf og að erlent fjármagn kæmi til áhrifa í íslenzku þjóðfélagi, á íslenzk efnahagsmál, á íslenzk atvinnumál. Þetta er annar þáttur málsins, og um hann er ekki minna vert en hinn. En í annan stað hafa menn rætt um það, hvort hér væri um hagkvæman eða óhagkvæman samning að ræða, og hefur það verið einróma álit stjórnarandstöðunnar, að þessum samningi bæri að hafna sökum þess að hann væri í flestum meginatriðum íslenzku þjóðinni óhagstæður, hvernig sem á hann væri litið. Hitt gefur að skilja, að sitt hvað má í einstökum atriðum færa samningnum til gildis, og það hefur hæstv. ríkisstj. eða hennar talsmenn reynt að gera, en þó furða ég mig á því, hversu lítið þeir hafa látið berast á í vörn sinni fyrir samningnum, og mér finnst ærið mikið á það skorta, að þeir leggi sig fram um það að reyna að sannfæra þingheim um það, að hér sé um góðan og hagstæðan samning að ræða og að þeir hafi staðið sig firnavel í samningagerðinni. Þeir fara með óskaplega litlu yfirlæti í þingsölunum að því er þetta snertir, og þeirra vörn fyrir samningnum hefur fram til þessa ekki verið sterk. Hv. 5. þm. Vesturl. (BGr) tók hér til máls í dag samningnum til varnar eftir langa og staðfestulega þögn af hendi stjórnarflokkanna undir allhörðum og rökföstum ræðum stjórnarandstöðunnar. Hann reyndi að bera þennan samning saman við samninga, sem Swiss Aluminium hefur gert við Norðmenn. Það verð ég að segja, að jafn vel máli farinn maður og hv. 5. þm. Vesturl. er - ég undraðist það, hvað honum tókst ófimlega að gera þann samanburð á þann veg, að ég sannfærðist um, að íslenzki samningurinn væri okkur jafnhagstæður hvað þá hagstæðari en norski samningurinn við Swiss Aluminium: Ég held, að honum hafi alveg fatazt í þessari þó ærlegu og drengilegu viðleitni til þess að bera blak af samningnum og af ríkisstj. Hann sagði t.d., að það væri rangt, að við Íslendingar hefðum gengið eftir hringnum til þess að fá þennan samning. Þar ber honum ekki saman við hæstv. dómsmrh. Hæstv. dómsmrh. játaði það við 1. umr. málsins, að við hefðum einmitt fengið þessi gæði, þ.e.a.s. að verða samningsaðilar við Swiss Aluminíum, af því að við hefðum gefið kost á svo hagkvæmu raforkuverði. Við hefðum, eftir því sem mér skildist á orðum hæstv. ráðh., bara lagzt svo lágt að undirbjóða Norðmenn um raforkuverð. Það getur nú verið svona á mörkum hins drengilega og ærlega í viðskiptum, þó að á milli þjóða sé, að beita undirboðum. Hv. þm. sagði, að á tímabili hefðu mál staðið svo, að hæstv. dómsmrh. hefði verið í vafa um, hvort þessir samningar tækjust, en svo hefði hnútur þessi fengizt leystur. Og ég spyr: Hvernig leystist hann? Hvers eðlis var þessi hnútur? Hvað var nú svo firna óaðgengilegt fyrir ári eða svo, að það liti út fyrir, að Íslendingar gengju ekki að samningnum? Og hvaða glansnúmer er það í samningnum, sem kom nú og varð lausn á þessum hnút? Það hlýtur að vera eitthvað. Hann hefur breytzt til batnaðar við það, því að eftir lausnina var hann talinn aðgengilegur. Ég hef ekki komið auga á þetta, og þess vegna fyndist mér, að það væri ekki nema eðlilegt, að hæstv. ríkisstj. upplýsti þingheim um það, að hverju leyti hún fékk breytt óaðgengilegu ákvæði, sem um tíma leit út fyrir að samningurinn strandaði á, í hagkvæmt samningsatriði, sem var svo mikils vert, að sjálfsagt þótti að ganga að samningnum. Hv. 5. þm. Vesturl. játaði, að það væri eitt, sem væri ósambærilegt við norska samninginn, og það væri staðsetning verksmiðjunnar. Norðmenn hefðu fengið því ráðið, að verksmiðjan hjá þeim var sett á stað, þar sem lítið var um atvinnu og þurfti að reisa einhver mannvirki til atvinnubóta og aukningar í þeim héruðum. Og það hefði hann játað, að Norðmönnum hefði tekizt að hafa áhrif á Swiss Aluminium um staðarvalið. En hér hefur þetta ekki tekizt. En hvernig stendur á því, að enginn af samningamönnunum, enginn af forsvarsmönnum þessara samninga segir af því neinar frægðarsögur, hversu hraustlega þeir hafi barizt fyrir því að fá þessa verksmiðju staðsetta einhvers staðar á Íslandi, þar sem meiri þörf væri fyrir aukið atvinnulíf og að hún yrði ekki einmitt sett, þar sem þrýstingurinn á vinnumarkaðinum er almestur, hreint og beint að vali gagnaðilans, en áreiðanlega til þess að skapa mikið ógagn í íslenzku efnahagslífi og íslenzkri efnahagsþróun? Ég mundi vilja fara fram á það, að hæstv. ráðh. eða hans meðreiðarsveinar einhverjir hér í þingsölunum gerðust svo lítillátir við okkur í stjórnarandstöðunni að segja okkur frá því, hversu hraustlega þeir hafi barizt fyrir því að fá verksmiðjuna staðsetta einhvers staðar annars staðar, þar sem hún var betur komin. Ég hygg, að það sé ekki einskisvert atriði, t.d. fyrir þm. í Norðurl. v. eða e., að geta gert fyrir því skýra grein, að það hafi verið barizt af miklum fræknleik af forráðamönnum samningan. íslenzku, stóriðjunefndarinnar, fyrir því, að verksmiðjan yrði ekki sunnan fjalla. Ég gæti bezt trúað, að það skipti nokkru máli fyrir hv. þm. stjórnarflokkanna að fá vitneskju um þetta, ef þeir ekki hafa fengið hana svona með hvíslingum, en það væri ekkert á móti því, að allur þingheimur fengi um þetta að vita. En um þetta hefur verið varizt allra frétta. Ég átti þess von, þegar hv. 5. þm. Vesturl. tók hér til máls, að hann skýrði málið frekar, þar sem hann hafði einnig rætt þetta mál við 1. umr. og þá ekki dulizt þess, að það hafði verið beygur í ýmsum Alþfl.-mönnum, þ.e.a.s. öðrum stjórnarflokknum, við þessa samningagjörð, og að þessi beygur hefði leitt til þess, að þeir hefðu ekki heitið málinu stuðningi, nema því aðeins, að að vissum skilyrðum yrði gengið og þeirra stuðningur við málið væri skilyrðum bundinn. Það kom ljóst fram í ræðu þessa hv. þm. við l. umr. málsins. Nú sjáum við ekki þessi skilyrði í samningnum og vitum ekki til þess, að Swiss Aluminium sé bundið við annað en samninginn eins og hann hefur verið undirritaður af þeim og fulltrúum Íslands með þeim fyrirvara einum, að samþykki Alþ. við samningnum, eins og hann er, fáist. Fáist það ekki, erum við lausir allra mála. En hv. þm. upplýsti ekkert um þetta. Hefur Alþfl. fengið viðurkennd skilyrði sín og með hvaða hætti, úr því að það sést ,ekki í samningnum? Þetta skiptir meginmáli, ef enn þá standa sakir svo, að annar stjórnarflokkurinn hefur ekki fengið fullnægjandi tryggingu fyrir því, að fullnægt verði þeim skilyrðum, sem hann setti fyrir stuðningi sinum við málið. Það mætti ekki minna vera en að Alþfl. eða hans talsmenn gæfu upplýsingar um það, að nú standi mál svo, að þeir hafi fengið skilyrðum sínum fullnægt, og þeirra stuðningur við málið sé því alger. Nú fæ ég að vísu ekki skilið, hvernig þessi skilyrði geta fengið samningsgildi, ef þau eru ekki í samningnum sjálfum. Er þarna um sérsamninga að ræða við annan stjórnarflokkinn? Það væri dálítið skrýtið. En allur ágreiningur um þennan samning verður sjálfsagt byggður á samningsákvæðunum og engu öðru eða þá sérsamningum, ef þeir væru til. En ef hvorugt er, sé ég ekki, að skilyrði Alþfl. séu þess pappírs virði, sem þau eru skráð á, það er í nokkrum línum í Alþýðublaðinu, annars staðar hef ég ekki séð þau á prenti. Ég hélt því fram, þegar ég talaði um þetta mál við 1. umr., að orðið hefði vart þess, að jafnvel menn í hinum stjórnarflokknum, Sjálfstfl., væru líka nokkuð uggandi í þessu máli og að jafnvel væru auðheyrilegir andstæðingar þessa máls í röðum sjálfstæðismanna, sem m.a. glöggt hefur komið fram í því, að þegar í einu kjördæmi landsins fór fram skoðanakönnun gagnvart þessu máli varðandi sveitarstjórnir og aðrar félagastjórnir í því kjördæmi, kom í ljós, að um 80% allra forustumanna sveitarfélaga og fjölmennra, áhrifamikilla félagasamtaka í þessu kjördæmi voru málinu andsnúnir og lýstu því yfir með undirritun á mjög skeleggri og greinilegri grg., föstum, ákveðnum rökstuðningi. Og í hópi þessara manna voru engu síður sjálfstæðismenn og stjórnarandstöðumenn. Þar voru líka Alþfl.-menn. En síðan ég gerði þetta að umtalsefni, hefur það komið í ljós í sjálfu Morgunblaðinu, þ.e.a.s. í fylgiriti Morgunblaðsins, lesbók þess, að þessi samningur sé ekki eins góður og verið er að gylla fyrir mönnum. Það var s.l. sunnudag, sem við fengum það heim með morgunkaffinu, að það væri uggur í brjósti sumra „skribenta“ Morgunblaðsins. Einn þeirra segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Málið, þ.e.a.s. alúminmálið, hefur verið lagt þannig fyrir annars vegar, að alúminið sé bjarghringur íslenzks efnahagslífs og samningurinn sé svo snurðulaus, að enginn þurfi að bera ugg í brjósti.“ Honum finnst þetta nú ekki alveg vera svona. Það kemur siðar fram hér í þessu sama riti, að hann fullyrðir, að alúminsamningurinn sé alls ekki snurðulaus og það sé nokkur ástæða til þess að bera ugg í brjósti vegna hans. Hann játar, að hann sé ekki sérfræðingur í þessum málum, en hann leggur dóm á þessi atriði, og skal ég ekki afbaka hans orð á nokkurn hátt. Hann segir enn fremur: „Hins vegar hefur alúminsamningnum verið fundið flestallt til foráttu, þannig að hann jafngildi afsali landsréttinda og bjóði heim gífurlegum efnahagslegum og þjóðernislegum voða.“ Ég verð að segja það, að ekki hafa Alþb.-þm. túlkað samninginn svona. Þeir hafa skýrt og skorinort látið í ljós, að þeir bæru nokkurn ugg í brjósti yfir innreið erlends fjármagns í landið og gífurlegum áhrifum þess á íslenzk efnahagsmál og íslenzkt atvinnulíf. Og hins vegar hafa þeir rökstutt það, að samningurinn sjálfur væri ekki hagstæður. Þannig ber að rökræða mál á Íslandi. Undan því hefur ríkisstj. og hennar stuðningsmenn ekki minnstu ástæðu til að kvarta. Þetta er okkar lýðræðislegi og þingræðislegi réttur, og innan þess ramma höfum við Alþb.-menn rætt þetta mál. Ritari Morgunblaðsins segir enn fremur: „Gagnrýni á störfum íslenzku samninganefndarinnar var sjálfsögð og átti að veita henni hæfilegt aðhald, þ.e.a.s. samninganefndinni. Varnaðarorð og úrtölur eru allténd heilbrigðari og vænlegri til viðunanlegs árangurs en kapp án forsjár.“ Og hví skyldi hann nú vera að tala um kapp án forsjár? .Ætli það komi kannske ekkert málinu við? Nei. Hann er sýnilega að bregða sínum mönnum um það, að þeir hafi gyllt samninginn fullmikið og ekki gætt forsjár sem kapps í þeirri gyllingu. Enn fremur segir þessi „skribent“ Morgunblaðsins, með leyfi hæstv. forseta: „Mér virðist sem sé liggja í augum uppi, að það hafi mjög veikt aðstöðu Íslendinga í samningaumleitunum við svissneska auðhringinn, þegar þeir, sem að samningagerðinni stóðu, fóru að útmála fyrir lesendum sinna blaða, hvílíkt himinsent hnoss alúminið væri okkur. Allar þær greinar hafa vafalaust borizt svissnesku n. meðan á samningaviðræðum stóð, og sér hver maður í hendi sér, að ekki hefur það bætt aðstöðu íslenzku samninganefndarinnar.“ Hann segir sem sé, að Morgunblaðinu og stjórnarblöðunum hefði verið sæmra að þegja á meðan verið var að semja, vera ekki að gylla þetta sem himinsent hnoss fyrir Íslendinga til þess að styrkja samningaaðstöðu andstæðinganna og veikja samningaaðstöðu Íslendinga. Og þetta er tvímælalaust rétt hjá þessum „skribent“ Morgunblaðsins. Enn segir hann, með leyfi hæstv. forseta: „Þó er hitt kannske ekki síður íhugunarvert, að með trúboðskenndum skrifum sínum um alúminmálið hafa íslenzkir formælendur þess raunverulega vakið viðtæka og vonandi óþarfa tortryggni í hugum margra Íslendinga, því að það hlýtur hver skyniborinn maður að sjá í hendi sér, að samningurinn er hvorki eins hagkvæmur né snurðulaus og fullyrt er af trúboðunum.“ Nú vona ég, að höfundurinn eigi ekki við, að hæstv. ráðh. sé trúboði í þessu máli eða hafi hagað sér eins og trúboði. En einhverja er hann þarna að tala við af forsvarsmönnum samningsins, það er alveg augljóst mál. Hann segir, að samningurinn sé hvorki eins hagkvæmur né snurðulaus og fullyrt hafi verið af trúboðunum. Það fer ekkert á milli mála, að þarna flytur Morgunblaðið eða fylgirit þess mönnum þann boðskap, að samningurinn sé ekki svo góður sem af sé látið og það hafi verið gálaus skrif á meðan á samningunum stóð að vera að gylla það ofar öllum skýjum, hversu þessi samningur væri mikið himinsent hnoss fyrir Íslendinga, því að það auðvitað gerði Swiss Aluminhringinn staffírugri í því að standa fast á öllu gegn Íslendingum, þeir mundu falla ekki á annað hnéð heldur bæði til þess að tryggja sér samninginn umfram allt. Mér finnst þetta góður vitnisburður einmitt úr þeirri átt, sem sízt var að vænta. Ég hélt ekki, að ég ætti eftir að sjá ábendingar á vegum Morgunblaðsins og vitnisburði um þennan samning á þennan veg. Það fer ekkert á milli mála. Hann kallar þennan samning ekki snurðulausan og að hann sé ekki eins hagkvæmur Íslendingum og af hafði verið látið. Þetta þætti ekki stórt til orða tekið, ef það væri í stjórnarandstöðublöðunum, en þetta er því efnismeira, þegar það kemur fram í stjórnarpressunni. Mér finnst, að það megi heimta það af hæstv. ráðh., af hæstv. ríkisstj., sem með honum stendur að þessu máli, af hv. stuðningsmönnum ríkisstj. hér á Alþ., að þeir leggi sig fram um það, hver og einn, að sýna okkur fram á það, hversu snurðulaus þessi samningur sé, hversu mikið hnoss hann sé íslenzku efnahagslífi, íslenzku atvinnulífi, eins og það stendur í dag, hversu gagnleg samkeppni hans, auðhringsins, verði um vinnuaflið við íslenzka atvinnurekendur, og íslenzkir atvinnurekendur eiga að lýsa þessu hér á Alþ. Það kemur ekki í einn stað niður, þó að þeir fari að kveina og kvarta undan þessari samkeppni, eftir að samningurinn er búinn að taka gildi. Þeir ættu að taka þátt í varnaðarorðum manna hér gagnvart samkeppninni um íslenzkt vinnuafl. Þeim stendur það ekki fjær en forsvarsmönnum verkalýðsstéttarinnar. Mér finnst, að hæstv. ráðh. megi ekki láta það undir höfuð leggjast að sýna okkur fram á það, að virkjunin við Búrfell muni undir engum kringumstæðum kosta meira en áætlað sé og þannig sé það ekki glapræðisverk að hafa selt raforkuna á 10,75 aura kwst., því að ef bara virkjunin fer 3% eða þaðan af meira fram úr áætlun, er þetta verð orðið undir framleiðslukostnaðarverði. Það er það fyrsta. Það hefur verið samið um þetta, áður en vitað er um, hver kostnaður virkjunarinnar verði. Fyrr en það liggur á borðinu veit enginn í raun og veru með neinni vissu fyrir hvað hann getur selt raforkuna. En nú er það búið og gert. Þegar Alþ. hefur staðfest þennan samning, verða um það bil 2/3 raforkunnar frá þessu orkuveri seldir á þessu verði, hvað sem verðlagsþróun í landinu líður á samningstímabilinu og hvað sem þetta orkuver kemur til með að kosta,, þegar búið er að ganga frá því þannig, að það geti innt þessa orku af hendi og fullnægt þeim skuldbindingum, sem ríkisstj. hefur tekið á sig. Mér finnst, að hæstv. ráðh. verði líka, eftir þær umræður, sem hér hafa farið fram og sem að nokkru leyti hafa snúizt um þau sérréttindi, sem hér hefur verið samið um, hæstv. ráðh. verði að leggja það á sig að sýna fram á það, að hér sé ekki um nein sérréttindi að ræða hjá erlenda auðhringnum. Hann eigi engra sérréttinda að njóta umfram íslenzka atvinnurekendur og íslenzkt atvinnulíf. Ef hæstv. ráðh. tekst ekki að sannfæra okkur um þetta, er samningurinn vondur samningur, og það verður samningur, sem kemur mjög í koll þessari ríkisstj., því að íslenzkir atvinnurekendur munu, eins og hér var drepið á áðan, aldrei sætta sig við það að vera hornkerlingar eða pútur gagnvart erlendum atvinnurekendum í landinu. Þeir munu ekki sætta sig við annað en að fá sömu kjör um raforkuverð og útlendingurinn hefur fengið. Engin hornkerling eða púta vil ég vera, mun hver atvinnurekandi segja á fætur öðrum, bæði þeir, sem sitja þögulir hér í þingsalnum nú, og þeir, sem fara að æmta og skræmta á eftir. Mér finnst, að hæstv. ráðh. verði að leggja sig fram um það. Ég veit, að hann mun nú sennilega gera það, áður en þessum umr. lýkur, að sýna það og sanna, lið fyrir lið, að þessi samningur er ekki óhagstæðari okkur Íslendingum en Swiss Aluminsamningurinn er Norðmönnum, og ég vænti þess, að hann muni rekja það lið fyrir lið, að raforkuverðið, sem samið hefur verið um hér, sé ekki óhagstæðara, þó að við séum hér hver á fætur öðrum, stjórnarandstæðingar, að fullyrða, að það sé 28% óhagstæðara samningsákvæðið um verðið. Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. hnekki því. Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. sýni okkur fram á það, að Swiss Aluminium þurfi ekki að hlíta norskum lögum og reglum, hann geti hlaupið fyrir erlendan gerðardóm, Norðmenn geti það. Að þessu leyti sé okkar samningur því ekki verri. Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. sýni okkur fram á það, að Swiss Aluminium eigi hér ekki að njóta neinna sérréttinda umfram íslenzkan atvinnurekstur. Ég vil vænta þess, að hæstv. ráðh. sýni fram á það, að Norðmenn beri sams konar byrðar varðandi það að byggja yfir starfsfólk, jafnvel útlendingana, ekki síður útlendingana, sem hingað kunna að koma, og að Norðmenn verði líka að standa straum af opinberum byggingum í því bæjarfélagi eða þeirri þéttbýlisbyggð, sem þarna rís upp. En það er sagt, að þeir eigi ekki aðeins að byggja yfir sitt starfsfólk í Noregi sjálfir, heldur eigi þeir líka að taka þátt í að byggja nauðsynlegar opinberar byggingar í sambandi við verksmiðjusvæðið og reksturinn þar. En þetta höldum við, að Íslendingar eigi að leggja Swiss Aluminium til hérna sunnan við Hafnarfjörð. Mér finnst, að það dugi ekki neinar getgátur um það, að landslagi og landfræðilegum skilyrðum sé þannig hagað við Straumsvík, að það þurfi ekki nein rykhreinsunartæki í sambandi við þessa verksmiðju, þó að þessi tæki hafi þurft alls staðar, þar sem slíkar verksmiðjur hafa verið byggðar - alls staðar. Mér finnst, að hæstv. ráðh. verði að sýna okkur fram á það, að þetta sé annaðhvort algerlega tryggt eða nokkurn veginn tryggt, að hér hafi nægilega örugglega verið um búið og þessara tækja þurfi ekki. Það er talað um, að þau kosti allmikið fé. Okkar beygur hefur beinzt að því, að áhrif þessa stórfyrirtækis hér í landinu og eigenda þess, hinna erlendu kapítalista, kunni að hafa áhrif á íslenzkt efnahagslíf. Mér finnst, að hæstv. ráðh. lúti ekkert of lágt, þó að hann beiti rökfimi sinni og snerpu til að sýna okkur það, að hér sé um ástæðulausan ótta að ræða. Ég og margir ræðumenn hér fleiri hafa látið í ljós ugg um það, að sú þensla, sem nú ræður á íslenzkum vinnumarkaði, uppboð það, sem er á vinnuafli, sú mikla dýrtíðarflóðalda, sem hér hefur árum saman flætt yfir, og sú mikla verðbólga, sem nú setur meginmark á íslenzkt þjóðfélag, allt þetta muni fara enn frekar úr skorðum við þær stórframkvæmdir, sem hér er samið um að framkvæma allar samtímis, en eru, eins og ég hef áður talið upp: hafnarbygging, stórhöfn er það, verksmiðjubyggingin, fjöldi bygginga umhverfis hana, í raun og veru heilt bæjarfélag, sem verður þar að byggja, stærri virkjun en við höfum nokkurn tíma ráðizt í, öryggisvirkjanir hér á Hafnarfjarðarsvæðinu, vegna óvissunnar í sambandi við Búrfellsvirkjun, auk svo þess sem íslenzkt atvinnulif heimtar og stórframkvæmdanna í Hvalfirði, svo að það helzta sé nefnt. Óttast núv. hæstv. ríkisstj. það ekki neitt, að það verði eins og olía á eld, þegar þeir eru búnir að undirskrifa þennan samning og eiga að fara að framkvæma hann? Það er undarlegt, ef það er eingöngu verkalýðshreyfingin, sem ber ugg í brjósti, en ekki ríkisstj. í sambandi við þessa hlið málsins. Ég fékk skeyti frá einum ráðherranum í vantraustsumr. hérna um daginn. Þar var sagt eitthvað á þessa leið: Það er undarlegur verkalýðsforingi, sem óttast það, að það verði of mikið að gera. Þessi ráðh. þekkti ekki slíkan hugsunarhátt. Ég játa það, að þetta hefði kannske þótt skrýtinn verkalýðsforingi hér á atvinnuleysisárunum. Þá hefðu menn viljað leggja eitthvað í hættu til þess að ráðstafanir væru gerðar af stjórnarvöldum til þess að afstýra atvinnuleysi. En er það þannig núna? Kannske eru einhverjir, sem segja sem svo: Verkalýðshreyfingin á aldrei að telja atvinnu of mikla. Þó að atvinnan verði of mikil og farið verði að bjóða í vinnuaflið, þá er það bara plús fyrir verkamennina. Ef það væri sannleikurinn og allur sannleikurinn, þá væri þetta svo, og svo skammsýnir verkalýðsforustumenn geta sjálfsagt veríð til, að þeir gini við þessu. En við vitum ósköp vel, að hækkað kaup og hækkuð dýrtið, aukin verðbólga og fjandsamlegt stjórnarfar við verkalýðshreyfingu á til þess ótal ráð, að það komi ekki aukinn kaupmáttur og ekki bætt lífskjör út úr því, þó að boðið sé í vinnuaflið. Það er hægt að taka það með hækkandi verðlagi, það er hægt að taka það með hækkun á sköttum. Það er hægt að gera verkamennina fátækari en þeir voru, áður en að kaupið hækkaði, og það getur hæglega gerzt hér. Og það gæti meira að segja komið það ástand, að ríkisstj. segði: Það væri ábyrgðarleysi af okkur að gera ekki ráðstafanir til þess að taka aftur það, sem menn fengu með hækkuðu kaupi og taka þá kannske heldur meira. Við vitum það ósköp vel, að það, sem hefur verið fjandsamlegast íslenzkum launastéttum, íslenzkum sjómönnum, íslenzkri bændastétt, öllum aðalatvinnuvegum okkar Íslendinga, það er verðbólgan, og við óttumst það, að með þessum ráðstöfunum verði gert meira til þess að gera verðbólguna og dýrtíðina að óstjórnlegu afli, sem taki allt taumhald úr höndum stjórnarvalda, það verði einmitt þessar ráðstafanir. Það eiga að verða samningar um kaupgjaldsmál í vor. Það er farið að heyrast úr ræðum verkafólks, að það sé útlit fyrir, að það verði svo mikil eftirspurn eftir vinnuafli, þegar Búrfellsvirkjun hefst og umsvifin í Straumsvík og stórframkvæmdimar í Hvalfirði, að það sé langbezt að gera enga samninga um neitt kaupgjald. Láta bara atvinnurekenduma bjóða hver um annan þveran í vinnuaflið og hafa vinnumarkaðinn alveg óskipulagðan, hreint kaos. En þeir eru ekki saklausir, sem til þess stofna og eiga þó að bera ábyrgð á efnahagsmálum þjóðarinnar. Og þeir geta ekki skotið sér undir það, að þeir hafi ekki fengið aðvaranir.  Fyrir mér er þessi þáttur málsins ekki með minnstu atriðunum. Ég álít þetta vera stórkostlega mikið atriði í sambandi við þetta mál, og ég er alveg viss um það, að þjóðinni a.m.k. er affarasælast, að ástandið sé þannig á vinnumarkaði, að allt fari ekki úr böndum og að það sé hægt að hafa vinnumarkaðinn skipulegan. Sízt af öllu er hægt að óska þess, að allt fari svo í upplausn, að atvinnulífið sé ein skipulagslaus vellankatla. En það er hægt af stjórnarvöldum að stofna til þess. Það má vera, að ríkisstj. segi: Við vorum tilneyddir. - Það er rétt, sem forsrh. okkar hefur sagt, það er svo ótryggt að byggja á jafnótraustum grundvelli og fiski, sem syndir um hafdjúpin. Þetta var enginn grundvöllur til að byggja á. Við urðum því að fara út í stóriðju. Enda hafði sjálfur forsrh. sagt: Með stóriðju skapast traust og festa í efnahagslífinu. - Það er þetta traust og þessi festa, sem þeir þykjast vera að skapa í efnahagslífinu. Ja, hver trúir því nú, að það verði afleiðingin með þessum aðgerðum og með því að forðast það, sem hefur verið svo ótryggt að byggja á, fiskinn í hafdjúpunum, syndandi í hafdjúpunum? En þeir hafa svo sem ekki fundið þessa uppskrift sjálfir og einir í ríkisstj. Það liggur fyrir svart á hvítu, að báðir efnahagsmálasérfræðingar þeirra hafa ýtt undir þá með þessar aðgerðir a.m.k. síðastliðin 5 ár, og hafa þeir báðir vitnað um það. Ég veit ekki, hvort það er það, sem Morgunblaðsmaðurinn á við, þegar hann talar um trúboðsstíl. - Og svo segja menn: Jóhannes Nordal hefur sagt: Sjávarútvegurinn er ekki fær um að tryggja þjóðinni þær lífskjarabætur, sem stefna þarf að, og hann er ekki þess megnugur að gefa nema í mesta lagi svona 5%, svo að sjávarútvegurinn getur ekki skilað auknum þjóðartekjum meira en sem nemur 4–5% á ári. Og sama segir Jónas Haralz í fyrirlestri, sem ég held, að Morgunblaðið hafi prentað eftir honum. Hann sagði 4.5%, en hinn nefndi 5%. Sjávarútvegurinn getur ekki aukizt meira eða tekjur hans en um 4.5% að meðaltali á ári næstu árin. Báðir þessir menn eru að vara við því að byggja á sjávarútvegi, hann geti ekki tryggt nægilega batnandi lífskjör og þess vegna verði að leita annarra úrræða. Og þess vegna finnst mér, að það sé lágmarkskrafa okkar í stjórnarandstöðunni, að færðar séu sterkar sönnur á það, að álbræðslan í Straumsvík muni verða gjöfulli en sjávarútvegurinn, og þá er ekki hægt að miða við annað en seinustu ár og yfirstandandi ár og gera samanburðinn þannig, og þá mundu kannske renna tvær grímur á mig, ef hæstv. ráðh. eða einhverjum forsvarsmönnum álsamningsins tækist að sanna, að íslenzka álbræðslan sé líkleg til þess að gefa betur í íslenzka þjóðarbúið en sjávarútvegur og fiskiðnaður. En einhvern veginn hefur það ekki enn þá komið fram í þessum umr. Ég lofaði hæstv. forseta því, að ég skyldi ekki vera með neitt málþóf. Ég álít, að það sé búið að ræða þetta mál svo rækilega, draga upp höfuðlínur þess, færa fram rökin tugum saman gegn því, að hér sé um hagstæðan samning að ræða. Hins vegar vantar svörin, vantar sannanirnar fyrir því, að stjórnarandstaðan hafi haft rangt fyrir sér í sínum málflutningi, og ég tel því ekki annars vant í þessum umræðum en að hæstv. ríkisstj. reki betur af sér slyðruorðið og geri hreint fyrir sínum dyrum um það, að áhættulaust sé fyrir íslenzkt þjóðfélag að hleypa erlendu kapítali inn í atvinnulífíð, og í annan stað að sýna fram á það, að samningurinn sé hagkvæmur, hvort sem samanburður sé gerður við aðrar þjóðir eða bara miðað við íslenzk skilyrði, sem fyrir hendi eru. Ég hef áður vikið að því, að það sé mjög vafasamt, að hér sé í raun og veru til meiri hluti á Alþ. Íslendinga með þessu máli, og mannfall hefur nú orðið í líði stjórnarinnar á seinustu tímum, skipti hafa orðið á mönnum, af hvaða ástæðum sem það er. En ekki hef ég enn skipt um skoðun um þetta. Ég álít meiri hlutann á þingi með þessu máli vera mjög veikan, mjög veikan. Það verður ekki heldur fullyrt, að alþm. hafi fengið umboð frá sínum kjósendum, þegar þeir voru síðast kosnir, til þess að afgreiða slíkt mál sem þetta á Alþ. Það er því eðlileg og sjálfsögð krafa, að þetta mál, sem svo mjög eru skiptar skoðanir um, og sem varðar ekki aðeins nútíð, heldur framtíð þessarar þjóðar, að því verði skotið til úrskurðar þjóðarinnar, þjóðaratkvgr. verði látin fara fram, þjóðin verði spurð um það, hvort hún telji áhættulaust að hleypa erlendu stórkapítali inn í íslenzkt atvinnulíf, og um það, hvort hún telji ástandið í efnahags- og atvinnulífi þjóðarinnar nú vera slíkt, að við þurfum þessara úrræða með, í staðinn fyrir að snúa okkur að því að efla okkar eðlilegu atvinnuvegi. Og í þriðja lagi að spyrja þjóðina um það, hvort hér sé um hagkvæman samning að ræða. Ég tel, að þjóðin eigi að fá við þjóðaratkvæðagreiðslu að leggja dóm á þetta og svara hæstv. ríkisstj. með jái eða neii. Vill þjóðin taka á sig þá áhættu af áhrifum erlends auðhrings, sem þessu máli yrðu samfara, ef samþykkt yrði, áhættuna af áhrifum erlendra auðmanna hér í landinu, og vill hún viðurkenna, að hér sé um hagkvæman samning að ræða? Það má vel vera, að það taki mánuð, sex vikur eða svo að fá þetta svar þjóðarinnar, en ég get ekki séð, að það tefli neinu í voða. Ég get ekki séð, hvaða ástæðu hæstv. ríkisstj. ætti að færa fram fyrir því, að þetta gæti hún ekki gert. Swiss Aluminium kannast við það, að þjóðaratkvgr. eru iðulega látnar skera úr stórmálum þar í landi. Þeim ætti þess vegna ekki að koma þetta spánskt fyrir, en hæstv. ríkisstj. getur ekki annað en viðurkennt, að hennar meiri hluti er tæpur í þessu máll, og hann er meira en tvísýnn, þegar spurt er um álit þjóðarinnar. Og úr því, hvert álit þjóðarinnar er í þessu máli, fæst aldrei skorið, nema með því að bera það formlega undir hana í þjóðaratkvgr. Þess vegna er það krafa okkar Alþb.-manna, að þessu máli verði nú vikið frá ákvörðun Alþ., en því vísað til þjóðaratkvæðis. Og ég vil vænta þess, að hæstv. ríkisstj. fallist á, að það er, eins og þetta mál liggur fyrir, eðlileg og sjálfsögð krafa, sem ber að verða við í þessu aldagamla lýðræðis- og þingræðislandi.



Herra forseti. Samgmn. hefur haft þetta mál til meðferðar og fengið um það umsagnir Félags sérleyfishafa og skipulagsnefndar fólksflutninga. N. varð ekki sammála um afgreiðslu þess, og fylgi ég hér úr hlaði áliti minni hl. n. Við, sem minni hl. skipum, teljum, að á frv. séu alvarlegir ágallar, sem séu þess eðlis, að ekki sé ástæða til að samþ. frv., ef þeir fást ekki leiðréttir. Í heild virðist okkur, að samþykkt frv. skipti ekki mjög verulegu máli, enda þótt segja megi, að það horfi til einhverra bóta að fá leiðréttingu á skipulagi þessara mála. Það virðist vera helzti tilgangur frv. að tryggja, að ekki aðeins áætlunarferðir og fastar ferðir hér innanlands verði bundnar við sérleyfi frá ríkisstj., heldur og hvers konar hópferðir á fólksflutningabifreiðum, sem taka fleiri farþega en 8. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að þegar ráðh. veitir slíkt leyfi, megi hann binda það ýmsum skilyrðum. Í 2. gr. h-lið segir, að hann megi binda það því skilyrði, að sérleyfishafi sé skuldbundinn til að kaupa þær fasteignir og bifreiðir, sem notaðar hafa verið áður til rekstrar á sérleyfisleiðinni og teljast nauðsynlegar og henta viðkomandi rekstri. Einnig kemur það fram í sömu grein, að meðal þeirra skilyrða, sem ráðh. getur sett, er það, að réttindi til hópferðaaksturs séu því aðeins veitt, að rétthafi skuldbindi sig til að hafa bifreiðir sínar á afgreiðslustöðum, sem skipulagsnefnd fólksflutninga samþykkir. Við, sem skipum minni hl. n., teljum, að bæði þessi skilyrði, sem ráðh. er heimilt að setja, séu óeðlileg. Við sjáum ekki, hvaða ástæða á að vera til þess, að útgáfa sérleyfis sé bundin við eigendaskipti á bifreiðum og fasteignum, enda liggur í augum uppi, að slíkar eignir geta verið í mismunandi góðu ástandi, þegar nýr sérleyfishafi tekur við. Um þetta atriði varð m.a. ágreiningur í skipulagsnefnd fólksflutninga, og minni hl. n. segir um þetta atriði, með leyfi forseta: „Ég tel óeðlilegt, að skapaður sé möguleiki fyrir því með ákvæði í l., að ráðh. og skipulagsnefnd séu áður en varir farin að sýsla með eignasölu. Ég tel fráleitt, að þótt einhver maður, sem hefur tekið að sér sérleyfisakstur og hann af einhverjum ástæðum vill hætta þeirri atvinnu, t.d. vegna þess að bifreiðakostur hans er orðinn of gamall og of slitinn og hann telur hagkvæmara að festa fé sitt í öðru en að endurnýja bifreiðakostinn, hafi fortakslaust endursöluákvæði sérleyfi. Það mætti fyllilega gera ráð fyrir því, að sumir sérleyfishafar vildu jafnvel losna við sérleyfið, ef þeir ættu það víst, að um leið og þeir segðu því lausu, gætu þeir selt hinar gömlu og úr sér gengnu bifreiðar.“ Um seinna skilyrðið, sem ég nefndi, viljum við segja það, að við teljum ástæðulaust að keppa að því, að hver einasta hópferð, sem farin er í landinu og fellur undir hin víðu ákvæði þessara l., að hver einasta slík hópferð sé endilega farin frá fastákveðnum afgreiðslustöðvum, enda þótt við viðurkennum hins vegar, að fastar ferðir og áætlunarferðir sé nauðsynlegt að binda við slíkar stöðvar. Í þriðja lagi teljum við, að í 3. gr. frv. sé um óeðlilega tvísköttun að ræða, þar sem gert er ráð fyrir, að þessir hópferðaréttindahafar greiði ekki aðeins sérleyfisgjald, heldur einnig sérstakt árlegt gjald fyrir hópferðaréttindi. Þetta atriði gagnrýndi minni hl. í skipulagsnefnd fólksflutninga, Einar Ögmundsson, alveg sérstaklega og taldi það mjög ranglátt ákvæði. Við erum á sama máli í minni hl. n. og viljum, að þetta ákvæði sé fellt niður. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þessi orð fleiri, þar sem á nál. 496 kemur glöggt fram, hverjar brtt. við gerum og ég hef hér lýst.



Herra forseti. Þetta frv. um breyt. á I. nr. 35 frá 1960, um lögheimili, felur í sér þá breyt. eina, að íslenzkir starfsmenn alþjóðastofnana, sem Ísland er aðili að, haldi lögheimili sínu hér heima, þrátt fyrir búsetu erlendis, en sú regla gildir nú um alla starfsmenn í utanríkisþjónustu Íslands. Allshn. hefur haft þetta frv. til meðferðar og telur sanngjarnt og eðlilegt, að þessi breyt. verði gerð, og leggur einróma til, að frv. verði samþykkt.