Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ellert B. Schram) : Hæstv. forseti. Frv. til gjaldþrotalaga hefur verið lagt hér fram í hv. d. og var á sínum tíma vísað til allshn. til frekari umfjöllunar. Nú hefur allshn. skilað frá sér nál. ásamt allmörgum brtt. við þetta frv. Sá háttur var hafður á við athugun á frv. að kalla saman allshn. beggja deilda og lesa yfir frv., og tel ég að þau vinnubrögð séu til bóta þegar um það er að ræða að kanna og fara yfir svo viðamikið frv. sem hér um ræðir. Þá var haft náið samráð við höfund frv., Þór Vilhjálmsson hæstaréttardómara, svo og við Stefán Má Stefánsson settan prófessor, sem hefur góða þekkingu á þessu máli og m. a. kennir það við lagadeild háskólans. Báðir þessir menn áttu þátt í samningu frv. og veittu góð ráð þegar n. fjallaði um frv., og voru höfð full samráð við þá þegar gengið var frá brtt. af hálfu nefndarinnar. Þetta frv. er löngu tímabært, vegna þess að lög um gjaldþrotaskipti eru orðin allgömul hér á landi. Þau voru á sínum tíma sniðin eftir dönskum lögum og hafa að vísu tekið nokkrum breytingum frá því í fyrstu, en eru að stofni til hin sömu og þau voru sett hér fyrst, þ. e. a. s. 1894, og sú lagagerð var sniðin eftir dönskum lögum frá 1872. Má því augljóslega sjá að hér er þörf breytinga, enda hefur gjaldþrotamálum verið mjög illa komið í mörg ár, þar sem meðferð slíkra mála hefur verið þunglamaleg og seinvirk og búsmeðferðin í litlu samræmi við umfang málanna, kostnaður og vinna oft allmikil, en uppskera ekki alltaf í samræmi við kostnaðinn eða vinnuna, sem í er lögð. Þar að auki má segja að hagsmunir gerðarbeiðanda hafi ekki verið nægilega tryggðir í núgildandi löggjöf. Það hefur verið mat allra þeirra, sem með þessi mál fara og eru þeim kunnugir, að hér hafi þurft úrbóta við og knýjandi nauðsyn að gera róttækar breytingar á löggjöfinni, enda kemur það fram í þeim umsögnum sem n. hafa borist um þetta frv. Allir þeir, sem hafa tjáð sig um það, eru þess mjög fýsandi, að þetta frv. nái fram að ganga. Það var leitað umsagna hjá allmörgum aðilum, en eftirtaldir aðilar skiluðu hins vegar skriflegum umsögnum: Dómarafélag Íslands, Lögmannafélag Íslands, lagadeild háskólans og skiptaráðandi á Akureyri. Þessir aðilar allir mæltu með því, að frv. yrði samþykkt í öllum aðalatriðum, gerðu einstakar aths., m. a. Lögmannafélag Íslands, en þó var tekið fram í umsögn þeirra, að aths. þeirra jafngiltu þó ekki því, að þeir væru andvígir frv., þó að aths. næðu ekki fram að ganga. Í frv. felast nokkrar meginbreytingar sem rétt er að telja upp. Það er í fyrsta lagi gert ráð fyrir því, að meðferð búa, sem eru talin minni háttar, hverfi til sérstaks bústjóra, sem sé skipaður hverju sinni. Í öðru lagi, að kostnaður af starfi þessara bústjóra eða annarra þeirra sem gegna slíkum störfum, svo sem skiptastjóra eða aðstoðarmanns skiptaráðanda, sé greiddur af fé þrotabúsins. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir því, að hægt sé að ákveða greiðslustöðvun, fara fram á hana og ákveða greiðslustöðvun undir þeim kringumstæðum að það sé mat bæði lánardrottna og kröfuhafa að hagsmunum allra aðila sé fyrir bestu að slík greiðslustöðvun eigi sér stað. Þessi greiðslustöðvun orkar e. t. v. nokkurs tvímælis. Hún getur undir vissum kringumstæðum leitt til þess, að skuldarar notfæri sér þetta lagaákvæði til þess að sjá því á frest að greiða kröfur og að skjóta sér undan ábyrgð, en þó hefur n. komist að þeirri niðurstöðu, að rétt sé að gera þessa tilraun, enda er hún í samræmi við lagaákvæði, sem gilda á Norðurlöndum, og hefur reynst vel eftir atvikum. Þar að auki má benda á að í frv. er gert ráð fyrir því, að ýmsir varnaglar séu slegnir til þess að koma í veg fyrir þessa misnotkun, og þar að auki hefur n. nú enn til frekara öryggis gert brtt. um að ekki megi biðja um greiðslustöðvun, ef hún hefur átt sér stað áður innan tilskilins tíma. Í fjórða lagi eru bústjórum eða þeim, sem annast búskiptin, gefnar mun frjálsari hendur um meðferð búsins en nú er, og ætti það að flýta fyrir afgreiðslu þeirra. Í fimmta lagi er gert ráð fyrir því, að riftun á ráðstöfun þrotamanns og vissar fullnustugerðir lánardrottna verði greiðari en nú er, sem jafnframt ætti að greiða fyrir afgreiðslu mála. Og í sjötta og síðasta lagi eru í frv. mörg ákvæði sem miða að því að leysa úr vafaatriðum og einfalda alla skiptameðferð. Fyrir víkið verður þessi löggjöf, ef frv. verður samþykkt, nokkru ítarlegri en sú, sem nú er í gildi, og oft farið út í smærri atriði en nú er fjallað um í löggjöfinni. En þetta ætti þó að verða til þess að auðvelda og einfalda málarekstur og taka af vafa um það, hvernig með mál skuli fara. Á þskj. 445 eru ásamt nál. prentaðar brtt., sem n. hefur leyft sér að flytja. Ég held að það sé ástæðulaust fyrir mig að fara að tíunda þessar brtt. allar, enda eru þær fjölmargar. Þær eru margar hverjar til leiðréttingar og til enn frekari glöggvunar á ákvæðum frv. Þær eru samdar með hliðsjón af þeim umsögnum sem hafa borist, m.a. frá lagadeild háskólans, Lögmannafélaginu og Dómarafélaginu, og eru samdar í fullu samráði við höfund frv. og með samþykki hans. Hæstv. rn. á jafnframt að vera kunnugt um þessar brtt., og n. hefur ekki heyrt aths. þaðan um þær. Ég held því, hæstv. forseti, að það sé eftir atvikum ástæðulaust fyrir mig að hafa frekari orð um hetta frv. og nál. allshn., en með þessari grg. og með því að leggja fram nál. mælir n. með samþykkt frv. með þeim brtt., sem hér eru gerðar.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Hæstv. forseti. Ég vil þakka allshn. fyrir vandlega athugun á frv. Ég get fallist á þær brtt. sem hún flytur við það. Þær eru að vísu nokkuð margar að tölunni til, en þær eru, eins og frsm. gat um, ekki að því er varðar mikilvæg efnisatriði, heldur til leiðréttingar og lagfæringar og eru því til bóta. Og það er áreiðanlega ekki ofmælt sem hann sagði um nauðsyn á nýrri löggjöf um þetta efni. Það hefur sjálfsagt með réttu sitthvað verið fundið að dómsmálameðferð hér á landi. Ég hygg þó að á engu sviði dómsmálanna hafi málum í raun og veru verið eins áfátt og á sviði skiptamála. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. En ég vonast til þess, einmitt með tilliti til þess sem hv. frsm. gat um, að n. beggja d. hafa unnið saman að frv., að von sé til þess að frv. nái fram að ganga á þessu þingi, þó að nokkuð sé nú liðið á þingtímann.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Hæstv. forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er samið í samræmi við ákvæði stefnuyfirlýsingar ríkisstj., en í stjórnarsáttmálanum sagði svo um þetta mál : „Undirbúin sé ný löggjöf um verðmyndun, viðskiptahætti og verðgæslu. Stefnt sé í átt til almenns eftirlits neytenda með viðskiptaháttum til að tryggja heilbrigða samkeppni og eðlilega verðmyndun verslunar- og iðnfyrirtækja til bættrar þjónustu fyrir neytendur. Haft sé samráð við hagsmunasamtök þau, sem hlut eiga að máli.“ Í samræmi við þessi fyrirmæli var af hálfu viðskrn. hafist fljótlega handa um athugun á þessu máli. Sú athugun hófst með því, að Magna Guðmundssyni hagfræðingi var falið að gera könnun á þessum málum, en hann stundaði nám í þessum fræðum um þær mundir í Kanada og kom heim hingað og gerði allitarlega athugun, m. a. með spurningaskrá sem hann sendi út og vann úr. Þegar þessi athugun lá fyrir skipaði viðskrh. í mars 1976 þrjá embættismenn til þess að semja frv. til l. um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Að athuguðu máli þótti sú aðferð heppilegri að fela embættismönnum að semja frv., en þeir hefðu síðan samráð við þá hagsmunaaðila sem talað var um í fyrrnefndri tilvitnun. Var það talið heppilegra að láta hagsmunaaðila tilnefna menn í nefnd til þess að semja frv., enda er þá hætt við að komið hefðu fram ýmis sérálit. Þeir embættismenn, sem skipaðir voru í þessa nefnd, eru Björgvin Guðmundsson skrifstofustjóri í viðskrn., Georg Ólafsson verðlagsstjóri og Gylfi Knudsen deildarstjóri í viðskrn. Embættismennirnir skiluðu drögum að frv. í okt. 1976. Þau drög voru síðan send til umsagnar eftirfarandi aðilum: Verslunarráði Íslands, Félagi ísl. stórkaupmanna, Kaupmannasamtökum Íslands, Félagi ísl. iðnrekenda, Vinnuveitendasambandi Íslands, Sambandi ísl. samvinnufélaga, Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Bandalagi háskólamanna, Kvenfélagasambandi Íslands og Neytendasamtökunum. Í öndverðu var gefinn ákveðinn frestur til að skila þessum umsögnum, umsögnunum átti að skila innan tiltekins tíma. Það gerðu sum þessara samtaka, en hjá öðrum dróst nokkuð að skila álitum. Umsagnir komu þó frá flestum eða öllum þessum aðilum, sem drögin voru send. Þær umsagnir, sem þannig bárust, voru með mismunandi hætti og ýmsar ábendingar, sem þar komu fram, og umsagnirnar voru misjafnlega jákvæðar. En ég sé ekki ástæðu til þess að fara út í þær sérstaklega, þar sem þær eru prentaðar sem fskj. með frv. og hv. dm. geta kynnt sér þær þar og þær aths. sem þeir gerðu við þessi frv: drög. Eftir að allar umsagnirnar höfðu borist var farið yfir þær og drögunum breytt eftir því sem unnt þótti, tillit tekið til einstakra atriða sem rétt þótti að taka tillit til. Viðskrn. fór yfir umsagnirnar og voru síðan gerðar nokkrar breytingar á frv-drögunum og einnig eftir að drögin að frv. höfðu verið rædd í ríkisstj. Mesta breytingin, sem gerð var, á 8. gr. frv., en eftir þá breytingu er kveðið mun sterkar á um það en áður, að verðlagning skuli vera frjáls ef samkeppni er nægileg, þ. e. a. s. það stefnumark er undirstrikað enn rækilegar en í frv.- drögunum. Embættismennirnir höfðu lagt til, að lögin tækju gildi einu ári eftir að Alþ. samþykkti þau. Þessu ákvæði var að minni ósk breytt á þann veg, að nú er gert ráð fyrir gildistöku sex mánuðum eftir samþykkt Alþingis, Við samningu frv. var höfð hliðsjón af löggjöf um verðlagsmál í Noregi og Danmörku. Ræddu höfundar frv. m. a. við fulltrúa Monopolitisynet í Danmörku og einnig kynntu þeir sér samkeppnislöggjöf ýmissa annarra landa. Frv. skiptist í sjö kafla, sem bera yfirskriftirnar: Markmið og gildissvið laganna, stjórnsýsla, verðákvarðanir, markaðsráðandi fyrirtæki og samkeppnishömlur, óréttmætir viðskiptahættir og neytendavernd, almenn ákvæði og meðferð og áfrýjun mála. Frv. gerir ráð fyrir því, eins og áður er sagt, að verðlagning skuli vera frjáls þegar samkeppni er nægileg til þess að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag. Hins vegar er jafnframt bráðabirgðaákvæði um það, að öll verðlagsákvæði haldi gildi sínu við gildistöku laganna þar til verðlagsráð hefur tekið afstöðu til þeirra. Með því að næg samkeppni er alger forsenda frjálsrar verðlagningar er ekki unnt að gefa allt verðlag frjálst þegar við gildistöku laganna. Fyrst verður að vita hvar samkeppni er nægileg til þess að tryggja sanngjarnt verðlag, áður en unnt er að taka ákvarðanir um að gefa verðlagningu frjálsa. Þess vegna er bráðabirgðaákvæðið nauðsynlegt. Með þessu ákvæði og frv. að öðru leyti er gefið tækifæri til þess að sýna fram á og sanna það í reynd, sem af mörgum hefur verið haldið fram, að það mundi gera verslunina ódýrari og verðlagið hagstæðara ef verðlagning væri gefin frjáls. En hún verður ekki gefin frjáls fyrr en fyrir liggur að svo sé. Ef ákvæði 2. gr. frv. eru borin saman við ákvæði núgildandi laga um verðlagsmál, kemur í ljós að valdsviðið yrði svipað og áður. T. d. mun ekki verða breyting á verðlagningu landbúnaðarafurða, hún mun áfram heyra undir sexmannanefnd og framleiðsluráð landbúnaðarins að óbreyttum lögum. Verðlagning á rafmagni og heitu vatni mun t. d. áfram heyra undir sveitarfélögin og hlutaðeigandi rn. Þær raddir hafa heyrst að flytja ætti þessa verðlagningu til verðlagsnefndar eða verðlagsráðs. Ekki er þó gert ráð fyrir því í þessu frv. Hins vegar segir svo í niðurlagi 4. gr. þessa frv.: „Verðlagsráð getur ákveðið; að aðilar, sem fara með verðákvarðanir samkv. sérstökum lögum sbr. 2. mgr. 2. gr., tilkynni því verðákvarðanir sínar.“ Talið er æskilegt að áður en ákvarðanir um verðlagningu, t. d. landbúnaðarafurða, eru tilkynntar opinberlega, séu þær kynntar verðlagsráði. Kaflinn um markaðsráðandi fyrirtæki og samkeppnishömlur eru svipaður kafla um sama efni, sem var í frv. til l. um verðgæslu og samkeppnishömlur, sem lagt var fyrir Alþ. 1969, en náði ekki fram að ganga. Þó eru þar nokkrar veigamiklar breytingar frá fyrri ákvæðum. T. d. eru ákvæði í þessum kafla um að samningar, samþykktir og annað samráð milli fyrirtækja um verð og álagningu sé óheimilt svo og samningar, samþykktir og annað samráð milli fyrirtækja við útboð. Eru ákvæði þessi í samræmi við norsk lagaákvæði þar um. V. kafli fjallar um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd. Þar er í raun um að ræða endurskoðuð núverandi lög um varnir gegn óréttmætum verslunarháttum frá árinu 1933. Við þá endurskoðun hefur verið höfð hliðsjón af norrænni löggjöf um sama efni, en í þeirri löggjöf eru neytendasjónarmið mun ríkari en í íslenskum lögum. Tilgangur laganna frá 1933 var fyrst og fremst sá að koma í veg fyrir að kaupsýslumenn beittu óréttmætum viðskiptaháttum hver gegn öðrum. Þó að í lögunum sé líka að finna ákvæði sem eiga að veita neytendum nokkra vernd, þá var það samt ekki í svo ríkum mæli í þeim lögum frá 1933, að það veitti neytendum nægilega vernd og síst af öllu eins og framkvæmdin hefur verið. Reynt er að bæta úr þessu í hinum endurskoðuðu lagaákvæðum um óréttmæta viðskiptahætti. Gert er ráð fyrir að verðlagsstofnunin hafi eftirlit með framkvæmd lagaákvæða um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd og í því skyni starfi sérstök deild, neytendamáladeild, við stofnunina. Er það nýmæli, sem tekið er upp þar eð engin sérstök opinber neytendastofnun starfar hér á landi. Ákvæði 27. gr. fela m. a. í sér, að óheimilt er að veita rangar eða villandi upplýsingar í auglýsingum. Gert er ráð fyrir að samkeppnisnefnd leggi úrskurð á það, hvort auglýsingar séu skaðlegar hagsmunum neytenda eða ekki. Telji samkeppnisnefnd auglýsingar skaðlegar mundi hún leggja bann við birtingu slíkra auglýsinga, er gilti þar til dómur hefði komist að annarri niðurstöðu. Einnig mundi verðlagsstjóri sem framkvæmdastjóri verðlagsstofnunar geta bent auglýsendum á, að auglýsingar brytu að hans áliti í bága við lagaákvæði um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd, og reynt að ná samkomulagi við auglýsendur um að draga slíkar auglýsingar til baka. Að þessu leyti til gæti verðlagsstjóri komið fram gagnvart kaupsýslumönnum og fjölmiðlum eins og umboðsmenn neytenda á Norðurlöndum. Að vísu tíðkast ekki erlendis að steypa saman í eina löggjöf ákvæðum sem fjalla um verðlag og samkeppnishömlur annars vegar og reglum um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd hins vegar. Málefni þessi eru samt sem áður eðlisskyld og tengjast með ýmsum hætti. Því er ekkert athugavert við það að fella þau saman í einni löggjöf og láta sömu aðila annast framkvæmd allra þessara málaflokka. Þetta helgast einnig af þeirri nauðsyn að reyna að koma í veg fyrir fjölgun stofnana og helgast einnig af þeim sérstöku aðstæðum, sem hér eru, fámenni og að allt er fábrotnara en erlendis. Reynslan kennir okkur að miklu auðveldara er að koma á fót einhverri stofnun en að afnema hana. Þess vegna ætti að gæta nokkurrar varfærni við að setja á fót nýjar stofnanir, reyna heldur að koma því þannig fyrir að þær geti aðlagast með sæmilegum hætti íslenskum aðstæðum, þó að hægt sé að benda á að þær séu ekki alveg í samræmi við það sem annars staðar tíðkast. Yfirleitt held ég að við' þurfum að gá að okkur að taka ekki allt ómelt upp eftir öðrum, hvorki í löggjöf né öðrum efnum, heldur reyna að laga það að íslenskum aðstæðum, sem eru auðvitað sérstakar að mörgu leyti. Ég mun nú víkja að einstökum atriðum þessa frv. Í I. kafla er fjallað um markmið og gildissvið laganna. Segir í 1. gr. m. a. að lögin hafi það markmið að vinna gegn ósanngjörnu verði og viðskiptaháttum svo og gegn óréttmætum samkeppnisháttum og samkeppnishömlum. Í 2. gr. segir að frv. fjalli um alla atvinnustarfsemi, hvort sem hún sé á vegum einkaaðila, ríkis eða sveitarfélaga. Er haft í huga að ákveðin atvinnustarfsemi geti lotið öðrum lögum og því geti verið hagkvæmt að önnur stjórnvöld hafi með hendi eftirlit háð atvikum í hverju einstöku dæmi að hve miklu leyti hægt er að nota hinar efnislegu reglur þessa frv. Sú hugsun að láta frv. einnig ná til atvinnurekstrar á vegum ríkis eða sveitarfélaga byggist á því, að með slíkri ákvörðun má tryggja sams konar grundvallarlöggjöf um verðákvarðanir og samræma framkvæmd hennar á hinum ýmsu sviðum atvinnulífsins, óháð því hvort rekstur hinna ýmsu fyrirtækja er á vegum einkaaðila eða hins opinbera. Frv. nær hvorki til launa og starfskjara né húsaleigu. Enn fremur er útflutningur undanþeginn ákvæðum frv. Þjónusta, er opinberir aðilar veita, svo sem fræðslustarfsemi, heilbrigðisþjónusta og rekstur sjúkrahúsa, félagsmálastarfsemi o. þ. h. fellur því ekki undir ákvæði frv. Aftur á móti ná lögin til samgangna og flutningastarfsemi, hvort heldur er á vegum einkaaðila eða opinberra aðila. Ríkisstj. sker úr um það, hvort tiltekin starfsemi sé háð ákvæðum frv. eða ekki. Segja má að 2. gr. frv. gangi nokkuð í þá átt að samræma frekar en nú er verðákvarðanir opinberra aðila. Er það í samræmi við óskir t. d. Alþýðusambands Íslands, en þó gengur frv. engan veginn eins langt í því efni og ASÍ hefði kosið. II. kafli fjallar um stjórnsýslu. 3. gr. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Framkvæmd þessara laga skal vera í höndum verðlagsráðs, samkeppnisnefndar og verðlagsstofnunar. Í verðlagsráði eru sjö menn. Viðskrh. skipar formann ráðsins án tilnefningar og auk þess fjóra menn, tvo eftir tilnefningu samtaka atvinnurekenda og tvo eftir tilnefningu samtaka launþega. Hæstiréttur Íslands skipar tvo menn í verðlagsráð. Skulu þeir vera óháðir fyrirtækjum og samtökum þeirra, sem lög þessi taka til, og hafa þekkingu á viðskipta- og neytendamálum og kunnáttu í lögfræði eða hagfræði. Varamenn skulu skipaðir á sama hátt og um getur í 2. mgr. greinar þessarar. Ráðið er skipað til fjögurra ára í senn. Nú notar einhver aðili ekki rétt sinn til tilnefningar, og skal viðskrh. þá skipa í þess stað án tilnefningar.“ Í 4. gr. er ákvæði um að samkeppnisnefnd skuli skipuð þrem mönnum, formanni verðlagsráðs og þeim tveim mönnum, sem Hæstiréttur skipar í verðlagsráð. Er þessi skipan samkeppnisnefndar ákveðin til þess að reyna að tryggja óhlutdrægni hennar. Hlutverk samkeppnisnefndar er að fella úrskurð um það, hvenær samkeppnishömlur teljist skaðlegar og hvenær ekki, svo og að hafa ákvörðunarvald í öðrum málum er varða samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Má því segja að samkeppnisnefndin fari í ýmsum efnum með mikilvægt úrskurðarvald. Er því eðlilegt, að reynt sé að tryggja, að hlutlæg sjónarmið ráði þar ríkjum og nokkur kunnátta sé þar fyrir hendi. Eins og hv. alþm. vita er verðlagsnefnd í dag skipuð níu mönnum, fjórum frá launþegasamtökunum, fjórum frá samtökum vinnuveitenda og einum fulltrúa viðskrn. Samkv. ákvæðum frv. mundi fækka um tvo fulltrúa í verðlagsráði, en af þessum sjö nm., sem eiga að sitja í verðlagsnefnd, eru það tveir fulltrúar í samkeppnisnefnd, sem Hæstiréttur skipar. Má telja líklegt að þessi breyting stuðli að því, að ráðið starfi á faglegri grundvelli en áður, ef nota má það orðalag. Lagaákvæðin um verðlagsstofnunina sjálfa eru svipuð og í gildandi lögum, að öðru leyti en því, að í 5. gr. er gert ráð fyrir því, að við verðlagsstofnunina starfi sérstök verðjöfnunardeild er annist framkvæmd lagaákvæðanna um óréttmæta viðskiptahætti. Eins og þegar hefur verið vikið að, er hér farin önnur leið en farin hefur verið í hinum norrænu löndunum, þar sem komið hefur verið á fót sérstökum neytendamálastofnunum. Til þess að sporna við fjölgun stofnana hér er - eins og ég hef þegar getið um lagt til að fyrsta sporið hér á landi verði að stofna neytendamáladeild við verðlagsstofnunina og sjá svo til hvernig þróunin getur orðið í því efni. Auðvitað er hugsanlegt að hún þróist upp í annað og meira síðar. Ákvæði stjórnsýslukafla þessa frv. eru að sjálfsögðu verulega frábrugðin ákvæðum gildandi verðlagslaga um sama efni. Áður hef ég getið um breytingarnar á verðlagsnefnd, en samkeppnisnefndin er algert nýmæli og fær mikið hlutverk verði þetta frv. að lögum. Þessi nefnd er kölluð samkeppnisnefnd í þessu frv. E. t. v. geta einhverjir málhagir menn fundið betra heiti á hana, en til þessa hefur hún verið kölluð þetta. III. kafli fjallar um verðákvarðanir. Mikilvægasta grein þess kafla er 8. gr., en hún hljóðar svo: „Þegar samkeppni er nægileg til þess að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag, skal verðlagning vera frjáls. Nú hefur verðlagning verið gefin frjáls og getur verðlagsstofnun þá skyldað hlutaðeigandi aðila til að tilkynna stofnuninni verðhækkanir. Reynist samkeppni takmörkuð, eins og nánar er tilgreint í IV. kafla, eða samkeppni er ekki nægileg til að tryggja sanngjarnt verðlag eða horfur eru á ósanngjarnri þróun verðhags og álagningar, getur verðlagsráðið ákveðið eftirtaldar aðgerðir til að ná því takmarki, sem getið er um í 1. gr.: 1. Hámarksverð og hámarksálagningu. 2. Gerð verðútreikninga eftir nánar ákveðnum reglum. 3. Verðstöðvun í allt að sex mánuði í senn. 4. Aðrar reglur um verðlagningu og viðskiptakjör, sem verðlagsráð telur nauðsynlegar hverju sinni.“ Segja má að í þessari grein komi fram eitt meginmarkmið frv., þ. e. a. s. að gefa verðlagningu frjálsa þegar samkeppni er nægileg. Ég legg sérstaka áherslu á það, að alger forsenda fyrir frjálsri álagningu og frjálsri verðlagningu yfirleitt er að samkeppni sé nægileg til þess að tryggja sanngjarnt verðlag. Í framkvæmd yrði þetta svo, að verðlagsráð mundi meta það, hvort samkeppni í ákveðinni vörugrein væri nægileg til þess að réttlæta frjálsa verðlagningu. Má því búast við, að frjálsri verðlagningu yrði komið á í áföngum. Auðvitað er það svo, að þó að menn játi því, að frjáls verðlagning geti verið æskileg, þá verður ekki horft fram hjá því, að aðstæður hér á landi eru að ýmsu leyti aðrar en annars staðar, m. a. að markaðurinn er hér miklu minni og takmarkaðri en víðast hvar, auk þess sem ekki verður horft fram hjá því heldur, að við búum við sérstaka verðþenslu, sem væntanlega tekst að draga úr, en er samt mjög mikil eins og er. Hafi verðlagning verið gefin frjáls, getur bein íhlutun um verðlagningu og álagningu átt sér stað í tvenns konar tilvikum samkv. 3. mgr. 8. gr. Í fyrsta lagi getur íhlutun um verðákvörðun farið fram þegar um skaðlegar samkeppnishömlur er að ræða. Í öðru lagi er unnt að beita beinni íhlutun um verðlagningu, ef samkeppnin er ekki nægilega virk til þess að tryggja sanngjarna verðlagningu, enda þótt ekki sé um sannanlegar samkeppnishömlur að ræða. Bein íhlutun um verðlag getur einnig farið fram, þegar skilyrði eru fyrir ósanngjarnri þróun verðlags og álagningar frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Samkv. því, sem nú var sagt, getur verðlagsráð ávallt gripið til aðgerða ef frelsið er misnotað. Getur verðlagsráð þá, eins og segir í 3. mgr. 8. gr., ákveðið að setja vörur á ný undir hámarksverð og hámarksálagningu. Ákvæðið í 8. gr. um að heimila verðlagsráði að ákveða stutta verðstöðvun er hugsað þannig, að séu sérstakar forsendur fyrir hendi, er réttlæti verðstöðvun, sé skjótvirkara að ákveða slíka aðgerð í verðlagsráði en að lögfesta slíka aðgerð á Alþ. eins og venjan hefur verið. Langvarandi verðstöðvun er samkv. fenginni reynslu erfið í framkvæmd nema jafnframt sé um aðrar aðgerðir í efnahagsmálum að ræða. Þess vegna er talið nauðsynlegt að kveða skýrt á um það,að verðstöðvun ákveðin af verðlagsráðinu megi aldrei standa lengur en sex mánuði í senn. Í núgildandi verðlagslögum er hvergi fjallað um það, að verðlagning skuli gefin frjáls sé samkeppni nægileg. Augljóst er þó, að verðlagsnefnd hefur heimild til þess að gefa verðlag frjálst. Með því að setja skýr ákvæði um þetta efni í lög fæst ákveðin stefnumörkun. Þá er það algert nýmæli að gefa verðlagsráði heimild til þess að ákveða verðstöðvun í allt að sex mánuði í senn, eins og um var talað. Í 12. gr. eru leiðbeiningar fyrir verðlagsráð og verðlagsstofnun um það, við hvað skuli miðað þegar verðákvarðanir eru teknar. Þar segir svo: „Verðákvarðanir samkv. 8. gr. skulu miðaðar við afkomu fyrirtækja, sem rekin eru á tæknilega og fjárhagslega hagkvæman hátt og nýta eðlilega afkastagetu. Verð og álagningu má ekki ákvarða lægri en svo, að fyrirtæki þeirrar tegundar, er í 1. mgr. getur, fái greiddan nauðsynlegan kostnað við innkaup eða endurinnkaup vöru, framleiðslu, aðflutning, sölu, flutning ásamt afskriftum, svo og sanngjarnan, hreinan hagnað, þegar tekið er tillit til áhættuna við framleiðslu vörunnar og sölu.“ Í 13. gr. segir, að verðlagsstofnun skuli í því skyni að örva verðskyn neytenda, efla verðsamkeppni og til að tryggja sanngjarna verðlagsþróun rannsaka verð og álagningarhætti á einstökum vörum og vöruflokkum og birta greinargerðir og fréttatilkynningar þar um. Verðlagsstjóri hefur að undanförnu nokkuð farið inn á þá braut, sem hér er fjallað um, eins og menn hafa ugglaust veitt athygli. Ekki hefur verið hægt að gera meira í því efni en raun ber vitni vegna mannfæðar og skorts á húsrými. Nauðsynlegt er að auka þessa starfsemi til þess að örva verðskyn neytenda. Að því miðar þetta ákvæði. IV. kafli frv. fjallar um markaðsráðandi fyrirtæki og samkeppnishömlur. Í 14. gr. segir m. a.: „... hefur verðlagsstofnun eftirlit með fyrirtækjum, sem eru ráðandi á markaðnum, og ákvörðunum, sem þau hafa tekið um samkeppnishömlur. Eftirlitið tekur til samninga og samþykkta um samkeppnishömlur. Tilkynna skal til verðlagsstofnunar, samkv. kröfu samkeppnisnefndar, sbr. 4. gr., markaðsráðandi fyrirtæki og ákvarðanir, sem þau hafa tekið um samkeppnishömlur. Í tilkynningu skulu koma fram upplýsingar um helstu eigendur fyrirtækisins, hvaða vörur eða þjónustu fyrirtækið framleiðir eða selur, svo og verðákvarðanir fyrirtækisins, viðskiptaskilmála og ákvarðanir um samkeppnishömlur. Samninga og samþykktir um samkeppnishömlur, er varða framleiðslu, sölu eða flutninga skal tilkynna verðlagsstofnun eftir kröfu samkeppnisnefndar. Samningar, samþykktir og annað samráð milli fyrirtækja um verð og álagningu er þó óheimilt, sbr. 21.–23. gr. Í tilkynningu skal greina samninginn eða samþykktina orðrétt, nöfn og heimilisföng á þeim fyrirtækjum, sem samningurinn eða samþykktin nær til, svo og verð, afslátt, aðra viðskiptaskilmála og samkeppnishömlur, sem kveðið er á um í samningnum eða samþykktinni. Breytingar á því, sem tilkynnt hefur verið, skal tilkynna, áður en þær ganga í gildi.“ Hér er sem sé gert ráð fyrir því, að verðlagsstofnun hafi eftirlit með þeim fyrirtækjum sem eru ráðandi á markaðnum. Þá er spurning, hvað teljist markaðsráðandi fyrirtæki. Í aths. með frv. segir, að með slíku fyrirtæki sé átt við fyrirtæki, sem hafi yfir 25% veltu í viðkomandi starfsgrein. Þessa skilgreiningu þarf sjálfsagt að fastákveða nánar í reglugerð. Í 14. gr. segir að tilkynna skuli til verðlagsstofnunarinnar samkv. kröfu samkeppnisnefndar markaðsráðandi fyrirtæki og ákvarðanir sem teknar hafa verið um samkeppnishömlur. Við undirbúning frv. var nokkuð um það fjallað, hvort skylda ætti öll markaðsráðandi fyrirtæki til þess að gefa sig fram við verðlagsstofnun, þ. e. að þeirra eigin frumkvæði. Að athuguðu máli var talíð réttara, að frumkvæðið yrði hjá samkeppnisnefnd, og það talið raunhæfara, þannig að tilkynningarskyldan kæmi ekki til greina fyrr en samkv. kröfu frá samkeppnisnefnd. Mismunandi reglur gilda um tilkynningarskyldu slíkra fyrirtækja erlendis. Ljóst er að hér á landi starfa nokkur fyrirtæki sem augljóslega eru markaðsráðandi samkv. skilgreiningu frv., en önnur eru e. t. v. á mörkunum. Yrði samkeppnisnefnd þá að meta, hvort skráð væru slík fyrirtæki, og taka upp eftirlit með þeim eða ekki. Í 18. gr. segir að samkeppnisnefnd geti ákveðið, að verð og álagning, sem ákveðin hefur verið af markaðsráðandi fyrirtækjum eða með samningum eða samþykktum, megi ekki hækka án leyfis verðlagsráðs. Þá má gera ráð fyrir því, að í framkvæmd yrði það yfirleitt svo, að markaðsráðandi fyrirtæki yrðu háð verðlagsákvæðum. Í 19. gr. segir m. a.: „Nú telur samkeppnisnefnd, að samkeppnishömlur hafi skaðleg áhrif, og skal hún þá fela verðlagsstofnun að reyna með samningum að binda enda á þau. Nú reynist eigi unnt að taka fyrir hin skaðlegu áhrif með samningum og gefur þá samkeppnisnefnd nauðsynleg fyrirmæli. Slík fyrirmæli mega taka yfir hæði breytingar og ógildingu að nokkru eða öllu leyti á samningum, samþykktum eða ákvörðunum. Enn fremur getur samkeppnisnefnd lagt til við verðlagsráð að ákvæðum 8. gr. verði beitt.“ Sem dæmi um aðgerðir samkeppnisnefndar má nefna, að sé um samtök milli fyrirtækja að ræða um að halda verði uppí mundi verðlagsstofnun væntanlega reyna með samningum að fá slík samtök leyst upp, en ella yrði lagt bann við þeim af samkeppnisnefnd. Í 20. gr. er að finna skilgreiningu á því, hvað teljist skaðlegar samkeppnishömlur. Þar segir svo: „Samkeppnishömlur teljast skaðlegar, þegar þær hafa ósanngjörn áhrif á verðmyndun og atvinnustarfsemi eða koma í veg fyrir bestu hagnýtingu í framleiðslu, vörudreifingu og þjónustu. Skaðleg áhrif geta verið fólgin í ósanngjörnu verði, álagningu eða viðskiptaskilmálum, ósanngjarnri takmörkun á frelsi til atvinnurekstrar eða ósanngjörnum mismun í viðskiptakjörum.“ Ástæða er til þess að vekja sérstaka athygli á 21. gr. Þar segir að samningar, samþykktir og annað samráð milli fyrirtækja um verð og álagningu sé óheimilt. Er ákvæði þetta sniðið eftir hliðstæðu ákvæði í norsku verðlagslögunum. Með því að taka þetta ákvæði upp verður löggjöf um samkeppnishömlur mun strangari en ella. Í 14. gr. er, sem fyrr segir, kveðið á um eftirlit með samningum og samþykktum um samkeppnishömlur. Í 19. gr. er heimild fyrir samkeppnisnefnd til þess að banna samninga og samþykktir um verð, sem hafa í för með sér skaðlegar samkeppnishömlur. Í 21. gr. er gengið lengra en í 19. gr. Þar er lagt bann við samningum, samþykktum og öðru samstarfi milli fyrirtækja um verð og álagningu án tillits til þess, hvort afleiðingar slíks samráðs teljast skaðlegar samkeppnishömlur eða ekki. Í skjóli langvarandi tiltölulega strangra verðlagsákvæða hefur þróast hér á landi náið samráð milli viðskiptaaðila um verð og álagningu. Nauðsynlegt er að slíkt samráð sé ekki stundað á óeðlilegan hátt, ef á að koma á frjálsri samkeppni. Þess vegna er 21. gr. mjög mikilvæg. Ef bann það, sem kveðið er á um í 21. gr., væri fortakslaust, mundi það einnig ná til sölusamtaka, en í 24. gr. eru ákvæði um undanþágur frá banni þessu. Á grundvelli þess undanþáguákvæðis mætti heimila starfsemi sölusamtaka, sem uppfylla skilyrði, sem þar eru tilgreind. Í 22. gr. segir að samningar, samþykktir og annað samráð milli fyrirtækja við útboð sé óheimilt, og í 23. gr. er bannað að ákveða, samþykkja eða semja um ófrávíkjanlegt lágmarksverð eða álagningu er gilda skuli við endursölu á næsta sölustigi. Samráð milli aðila við útboð mun vera talsvert algengt hér á landi. Er talið rétt að hamla sem mest gegn því, svo að kostur útboða fái notið sín, en í vissum tilvikum getur slíkt samstarf vitaskuld verið réttlætanlegt, t. d. þegar margir íslenskir aðilar sameinast um að bjóða í verk gegn erlendum aðilum. Í 24. gr. segir svo: „Samkeppnisnefnd getur veitt undanþágu frá ákvæðum 21.–23. gr. Undanþágur má veita, ef samningar, samþykktir eða ákvarðanir, sem um ræðir í 21.–23. gr., eru taldar nauðsynlegar: a) til að viðhalda samvinnu milli fyrirtækja, sem talin er leiða til lækkunar á kostnaði eða aukinna gæða framleiðsluvara eða stuðla að æskilegri hagræðingu, b) til að vernda fyrirtæki gegn óæskilegum eða þjóðfélagslega skaðlegum samkeppnisháttum. c) vegna sérstakra ástæðna, er samræmast þjóðarhagsmunum.“ Eins og ég sagði áðan, mundu undanþáguákvæði þessi t. d. geta gilt fyrir sölusamtök sem starfa hér á landi og sannað hafa gildi sitt. Í 25. gr. segir að samkeppnisnefnd geti skyldað fyrirtæki til að selja nánar tilgreinda vöru eða þjónustu, ef synjun um sölu teljist skaðleg fyrir samkeppnishætti. Einnig segir þar, að sala gegn óvenjulegum skilmálum jafngildi synjun. Þá segir enn fremur svo um sölusynjun: „Komist samkeppnisnefnd að þeirri niðurstöðu, að um sé að ræða skaðleg áhrif á samkeppnishætti, skal fyrst reyna í samráði við málsaðila að binda enda á sölusynjunina. Takist það ekki, skal samkeppnisnefnd gefa út fyrirmæli um, að innan nánar tilgreinds tíma skuli sala gegn venjulegum skilmálum fara fram. Seljandi getur þó alltaf krafist staðgreiðslu eða tryggingar fyrir greiðslu.“ Dæmi eru til þess, að sölusynjun hafi verið beitt hér á landi án þess að um frambærileg rök hafi verið að ræða. Hefur þá algerlega skort lagaákvæði til þess að byggja á aðgerðir eða nauðsynlegar ráðstafanir. Rétt er þó að taka fram hér, að þetta lagaákvæði á ekki að koma í veg fyrir að t. d. samvinnusamband geti hér eftir sem hingað til útvegað kaupfélögum vörur án þess að eiga yfir höfði sér að vera skyldað til þess að selja þær vörur öðrum. Segja má að þau ákvæði, sem ég nú hef rakið varðandi markaðsráðandi fyrirtæki, eins og þau eru kölluð í þessu frv., og samkeppnisnefnd og heimildir þær, sem henni eru gefnar, og skylduna, sem lögð er á markaðsráðandi fyrirtæki gagnvart samkeppnisnefnd um tilkynningar, séu alger nýmæli í íslenskri löggjöf. Þan ákvæði eiga sér hins vegar fyrirmyndir og hliðstæður í erlendri löggjöf. Lögð hefur verið á það áhersla af ýmsum aðilum, að nauðsynlegt væri að setja slík ákvæði í íslenska löggjöf, og hefur verið gert ráð fyrir því, að slík lagaákvæði gætu haft heillavænleg áhrif hér á landi svo sem þau eru talin hafa haft sums staðar annars staðar. Úr þessu er ekki ástæða til að draga, enda þótt rétt sé að undirstrika hér, eins og ég hef áður gert, að aðstæður á landi hér eru á margan hátt aðrar en annars staðar. Enn fremur er ekki ástæða til þess að gylla þessi ákvæði eða að menn bindi neina oftrú við þau, vegna þess að sannleikurinn er sá, að í mörgum tilfeilum getur verið erfitt að hafa eftirlit með framkvæmd í þeim efnum. En þó hygg ég að ef vel tekst til um framkvæmdina í þessum efnum, þá geti þessi ákvæði orðið til góðs og jafnvel það að menn viti af því, að þessi ákvæði eru til, og hagi gerðum sínum samkv. því. Vel má vera að þar sem hér er um svo alger nýmæli að tefla þurfi menn tíma til þess að átta sig á þeim. Ég kem þá að V. kafla frv., sem fjallar um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd. Allt frá árinu 1933 hafa gilt hér á landi lög um varnir gegn óréttmætum verslunarháttum. Í þeim lögum eru ýmis ákvæði sem eru mikilvæg frá sjónarmiði neytenda, þó að þau séu, eins og ég sagði áður, fyrst og fremst sniðin við það, að þeim er ætlað að hvetja heiðarlega samkeppni milli þeirra, sem bjóða vörur og þjónustu. Þau ákvæði laganna, sem helst geta komið neytendum til góða, eru 1. og 3. gr., um villandi upplýsingar og reglur 14. gr. um kaupbætismiða, happdrættismiða og vörugjafir. Nokkur vernd hefur þannig verið í gildandi löggjöf fyrir neytendur. Þar með er þó ekki öll sagan sögð. Í gildandi lögum er ekki séð fyrir sérstöku eftirliti með því, að lögin séu haldin. Engum sérstökum aðila er falið að fylgjast með framkvæmdinni. Framkvæmdinni hefur því að ýmsu leyti verið áfátt. Það segir síg sjálft, að virkt eftirlit verður að vera með löggjöf sem þessari og framkvæmd hennar krefst óþrjótandi starfs, ef vel á að vera. Því varð ljóst að ekki nægði að endurskoða þessa löggjöf og færa hana til nútímalegra horfs. Hitt var ekki síður mikilvægt, að reyna að tryggja fullnægjandi framkvæmd hennar. Sýnt var að fela þurfti ákveðnum aðilum framkvæmdina, ef vel ætti að takast til. Því er það, að í þessu frv. er gert ráð fyrir því, að sérstök deild við verðlagsstofnun, neytendamáladeild, starfi að framkvæmd ákvæðanna um óréttmæta viðskiptahætti. Til þess að tryggja meðferð þýðingarmestu málauna fyrir neytendur og skilvirka framkvæmd þeirra er lagt til að samkeppnisnefnd verði veitt visst úrskurðarvald um mál er varða brot á 26. og 27. gr. Menn eru að sjálfsögðu ekki sviptir rétti sínum til þess að leita úrlausnar dómstóla með þessari skipan. Hins vegar geta þeir ekki skotið sér undan úrskurðum samkeppnisnefndar með málskoti til dómstóla. Úrskurðir og ákvarðanir nefndarinnar þar gilda þar til dómstóll hefur komist að annarri niðurstöðu. Ég vil leggja alveg sérstaka áherslu á þessa breyttu framkvæmd og málsmeðferð sem fyrirhuguð er og ég tel að muni skipta mjög miklu í þessum efnum. Núna sæta mál af þessu tagi ýmist opinberri ákæru eða ákæru samkv. beiðni þess sem misgert er við. Ber ríkissaksóknara í fyrra tilfellinu að sjá um það af sjálfsdáðum, að enginn komist upp með það óhengt að brjóta lögin, en enginn sérstakur eftirlitsaðili hefur frumkvæði í þessum efnum, eins og áður hefur verið sagt. Mál þessi eru rannsökuð og dæmd af sjó- og verslunardómi. Þau dómsmál, sem risið hafa út af ákvæðum laga, hafa flest átt rætur að rekja til deilna á milli fyrirtækja. Þannig hafa samkeppnissjónarmið fremur orðið orsök málaferlanna en neytendasjónarmið. Við endurskoðun laga um varnir gegn óréttmætum verslunarháttum hefur verið höfð hliðsjón af norrænum lögum um hliðstætt efni. Lög þessi eru nýleg og er í þeim, auk nýrra og endurskoðaðra efnisákvæða, kveðið á um stofnun embætta svokallaðra umboðsmanna neytenda, markaðsdómstól og sérstaka málsmeðferð. Norrænu lögin eru nokkuð mismunandi. Reynt hefur verið að velja það, sem virðist best henta íslenskum aðstæðum, og aðlaga það þeim. Hins vegar er ekki, eins og ég hef áður vikið að, framkvæmd og eftirliti fyrir komið með þeim hætti í þessu frv. sem er á hinum Norðurlöndunum, og er það einkum, eins og ég líklega hef gert grein fyrir, vegna sparnaðar og hagkvæmnissjónarmiða, að reynt er að fella saman þá þrjá höfuðmálaflokka, sem þetta frv. fjallar um: verðlagsmál, samkeppnismál og óréttmæta viðskiptahætti, í einn lagabálk og láta framkvæmd þeirra vera í höndum sömu aðila. En varasamt er, eins og ég hef þegar minnst á, að erlendar fyrirmyndir geti alltaf átt við óbreyttar hér á landi. Af hálfu þeirra samtaka, sem vinna að neytendamálum, hefur verið óskað eftir því, að löggjöf um neytendavernd verði sett og þá í þeim skilningi, að felld séu í einn lagabálk þau ákvæði sem stuðla að vernd neytenda. Þeir, sem hafa litið á málin frá þessum sjónarhóli, hafa talið, að ákvæði frv. séu ófullnægjandi, og óttast, að það verði látið duga sem heildarlöggjöf um vernd neytenda. Þetta er að mínu mati á misskilningi byggt, þar sem ákvæði er snerta vernd neytenda, eru í mörgum lögum og að ýmsu leyti um ólík svið að ræða. Má sem dæmi nefna annars vegar kaupalög og hins vegar matvælaeftirlit. Fjölmargt er nú flokkað undir neytendamálefni. Flest er betur komið í lagabálkum, sem fjalla um ákveðið svið, þar sem það er í sínu rétta samhengi. Ákvæði þau, sem hér liggja fyrir um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd, hafa víðast hvar verið talin sérstaklega mikilvæg fyrir neytendur. Á slíkri löggjöf byggjast m. a. eftirlits- og samræmingarkerfi neytendamálanna, neytendaumboðsmennirnir og markaðsdómstólarnir á Norðurlöndum. Þar sem í frv. er gert ráð fyrir sérstökum eftirlitsaðila og skjótvirkum úrskurðaraðila tel ég að sé um að ræða stórbætta vernd neytenda og lausn ýmissa knýjandi vandamála, þótt ég geri mér fyllilega grein fyrir því, að ýmislegt fleira þurfi að koma til. Þessi mál verða ekki leyst á einum degi og ekki er alls kostar sanngjarnt að benda sífellt á fyrirmyndarskipan erlendis í þessum efnum, þar sem unnið hefur verið að þessum málum áratugum saman, en í sumum ríkjum starfa mörg hundruð opinberir starfsmenn auk öflugra neytendasamtaka að vernd neytenda. Ég skal þá aðeins víkja stuttlega að helstu ákvæðum V. kafla. 26. gr. er mikilvægt nýmæli, sem lagt er til að lögtekið verði hér á landi. Þar er um að ræða almenna reglu um bann við óheiðarlegum viðskiptaháttum. Slík regla hefur lengi verið í löggjöf víða erlendis og mikil reynsla fengist þar við beitingu hennar. Reglunni er ætlað að ná til ýmissa tilvika, sem aðrar greinar kaflans, er einkum fjalla um sérstakar viðskiptaaðferðir, ná ekki til. Vegna stöðugra breytinga viðskiptaháttanna væri hætta á því, að sérreglurnar næðu ekki til ýmissa þeirra tilfella sem ástæða væri að koma í veg fyrir. Meginhugtakið í greininni er góðir viðskiptahættir. Það er því vísað til þess. Það ræðst af atvikum á þeim stað og tíma, þegar verknaður er unninn, hvað telja beri góða viðskiptahætti. Mikið verk verður að móta !þessa grein í framkvæmd, þar sem fátt er við að styðjast hér á landi í þessum efnum. Þetta er önnur þeirra greina sem samkeppnisnefnd mun taka þátt í að framkvæma með ákvörðunum um bann. Að öðru leyti vísa ég til ítarlegra aths. við greinina, þar sem ég hygg að allt það, er máli skiptir, komi fram. Í 27. gr. felast ýmsar breytingar frá gildandi lögum. Hér er fjallað um eina mikilvægustu meginregluna, sem löggjöf um ólögmæta viðskiptahætti hefur almennt að geyma. Um það er að ræða, að upplýsingar og önnur skírskotun til annarra, sem atvinnurekendur beita til framdráttar starfsemi sinni, mega ekki vera villandi. Þessi meginregla kemur einkum fram í tveimur greinum gildandi laga, þ. e. a. s. í 1. og 11. gr. 11. gr., sem 27. gr. frv. er ætlað að koma í staðinn fyrir, er fyrst og fremst stefnt að því að vernda kaupendur. Gert er ráð fyrir því, að 11. gr. gildandi laga falli niður sem sjálfstæð grein, en tekið verði tillit til þeirra hagsmuna, sem henni er ætlað að vernda, í 2. mgr. 27. gr. frv. 1 gildandi lögum er talað um villandi upplýsingar og villandi auðkenni. Þetta orðalag er of þröngt og er því lagt til, að það verði rýmkað að mun og talað verði um rangar, ófullnægjandi eða villandi upplýsingar. Ekki skiptir máli, í hvaða formi upplýsingarnar eru. Þær geta birst í margvíslegum myndum, sérstaklega er þó getið um auglýsingar, enda eru hin ýmsu form auglýsinganna langalgengust. Með orðunum „öðrum viðskiptaaðferðum“ er ætlunin að ná til ýmiss konar yfirlýsinga og fullyrðinga sem ekki falla undir upplýsingagjöf. Ólögmæti verknaður samkv. þessari grein er háð því, að þær aðferðir, sem notaðar eru, séu til þess fallnar að hafa áhrif á eftirspurn eða framboð vara eða þjónustu. Með þessa grein að vopni er ætlunin að snúast gegn öllu því óskaplega og ég vil segja ógeðfellda skrumi sem á neytendum dynur í vöruframboði og einkum birtist í ýmiss konar auglýsingum. Til þess að tryggja sem virkasta framkvæmd ákvæða þessarar greinar er lagt til, að sami háttur verði hafður á og varðandi framkvæmd 26. gr., að samkeppnisnefnd geti lagt bann við verknaði sem telst brjóta í bág við ákvæði hennar. Hér er þó nokkur munur á. 26. gr. vísar til góðra síða og venja og því er forsenda viðurlaga algerlega háð því, að lagt hafi verið á bann samkv. ákvörðun samkeppnisnefndar og brotið hafi verið gegn slíku banni. Ef brot telst hins vegar varða við 27. gr. getur verðlagsstofnun metið hvort málið sé tækt með venjulegum hætti til meðferðar hjá dómstólum eða lagt fyrir samkeppnisnefnd til meðferðar samkv. ákvæðum þessa frv. Það mundi eflaust ráðast af því, hversu skjótra úrræða væri þörf, hvor leiðin yrði valin. Um almenna leiðbeininga- og upplýsingaskyldu við framboð vara og þjónustu er fjallað í 28. gr. Hér er um nýmæli að ræða sem ætti að auka verulega rétt neytenda á þessu sviði, en oft hefur verið kvartað yfir því, að ófullnægjandi upplýsingar séu gefnar um þær vörur sem eru á markaði. Reglur 29. gr. um ábyrgðaryfirlýsingar leiða í reynd til þess, að óheimilt verður að semja um skemmri ábyrgðartíma en þann sem kveðið er á um í hinum frávíkjanlegu reglum kauplaganna. Hér er um að ræða, að kaupandi verður, innan eins árs eftir að hann fékk söluhlut í hendur, að bera fyrir sig galla á honum. Í viðskiptalífinu hefur talsvert eða jafnvel mikið borið á því, að seljendur semji sig undan þessum ábyrgðartíma og ákveði hann miklu skemmri, bæði með sjálfstæðum ábyrgðaryfirlýsingum og yfirlýsingum, sem eru þáttur í stöðluðum samningsskilmálum, sem kaupendur eru látnir samþykkja. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara mörgum orðum um 30. gr, Þar er um að ræða reglur, sem auðkenna vernd, sem er í gildandi lögum. Greinin hefur skipt máli sem viðhót við þá vernd sem firma- og vörumerkjalög veita þessum auðkennum. Í 31. og 32. gr. er fjallað um kauphæti. Gildandi lög hafa ákvæði um þetta efni, en nokkuð hefur borið á ólögmætum kaupbæti í viðskiptalífinu. Hafa nokkrir dómar fallið; þar sem reynt hefur á kaupbætisreglur gildandi laga. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða um þessar greinar. Þar er um nokkrar breytingar að ræða frá samsvarandi ákvæðum gildandi laga. Nýmæli er í 33. gr., þar sem ætlunin er að koma í veg fyrir söluörvandi aðgerðir, sem fólgnar eru í úthlutun vinninga í formi verðlaunasamkeppni og á þvílíkan hátt. Ég tel rétt að sett verði ákvæði um þetta, enda þótt söluörvandi starfsemi af þessu tagi sé ekki mjög tíðkuð hérlendis. Í nágrannalöndunum er þessi aðferð algeng og er ekki ólíklegt að hennar fari að gæta meir hérlendis. Ákvæði 34. og 35. gr. miða fyrst og fremst að því að koma í veg fyrir óhæfilega samkeppni milli fyrirtækja. Þar er annars vegar um að ræða bann víð mútugjöfum og hins vegar um vernd atvinnuleyndarmála og skyldra hagsmuna. Ákvæði eru í gildandi lögum um þetta efni. Hér er þó ýmsu breytt og ítarlegri reglur settar. Eru þær sniðnar eftir nýjustu reglum um þetta efni á Norðurlöndum. Í gildandi lögum eru ítarleg ákvæði um útsölur. Þau eru hins vegar orðin úrelt og löngu tímabært að setja ný ákvæði um útsölur sem tryggja hefur rétt neytenda en gildandi ákvæði. Gildandi reglur fjalla einkum um það, hversu lengi útsölu megi halda. Ekki er ástæða til að hafa ákvæði um útsölur, sem fyrst og fremst er ætlað að vernda fyrirtækin gegn samkeppni. Keppt er að verðsamkeppni og gætu strangar útsölutakmarkanir hamlað gegn henni. Aðalatriðið er, hvort hætta sé á því, að neytendur séu beittir blekkingum í auglýsingum eða upplýsingum um útsölur. 36. gr. er ætlað að koma í veg fyrir slíkt, einkum með því að leitast við að tryggja að um raunverulega verðlækkun sé að ræða. Útsölur má hins vegar halda eftir þörfum ef skilyrði um verðlækkun og annað eru uppfyllt. Ákvæði 37. gr. eru tekin úr gildandi lögum með nokkrum breytingum. Þar er um að ræða vernd ýmissa alþjóðamerkja, skjaldarmerkja og hliðstæðra auðkenna. Vafasamt er að þessar reglur eigi heima í þessu frv. Eðlilegra væri að þessum auðkennum væri veitt vernd í almennum hegningarlögum. Rétt er þó, a. m. k. til bráðabirgða, að hafa þessa reglu áfram í tengslum við ólögmæta viðskiptahætti. Um ákvæði 38.–43. gr. og um meðferð mála sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða, nema hvað rétt er að undirstrika þá heimild, sem samkeppnisnefnd var veitt í 38. gr. til að beita svokölluðu févíti. Í 45. gr. er lagt til, að verðlagsstjóri fái víðtækari heimild en hann hefur nú til að fyrirskipa verðmerkingar. Heimild þessi nær einnig til verðupplýsinga á vörum, sem seldar eru gegn afborgunum, svo og til að setja reglur um afborgunarskilmála. Um VII. kaflann skal ég nú ekki fjölyrða. Þar er fjallað um meðferð og áfrýjun mála. Vísa ég til þess, sem þar segir, og til aths. Ég vil aðeins vekja sérstaka athygli á ákvæðum 51. gr. um birtingu ákvarðana og athugana samkv. frv. Opinber birting, sem þar er gert ráð fyrir, ætti að skapa skilning á framkvæmd þessara mála og leiða til þess, að stjórnvöld verði stöðugt háð gagnrýni almennings og fjölmiðla. Ef þetta frv. verður að lögum, er vissulega farið inn á nýja hraut í verðlagsmálum. Stefnt er að frjálsri verðmyndun, er byggist á nægilegri samkeppni. Það er hins vegar mikill misskilningur, að ætlunin sé að leggja niður allt verðlagseftirlit. Þvert á móti yrði það aukið. En verðlagseftirlitið verður með öðrum hætti og allt öðrum hætti en áður. Það verður þá fyrst og fremst fólgið í því að fylgjast með verðlagsþróuninni í hverri grein, fylgjast með því, hvort samkeppni sé nægileg og hvort verðlag sé sanngjarnt. Slíkt eftirlit krefst margra vel menntaðra starfsmanna. Það krefst öflugrar og góðrar verðlagsstofnunar. Til þess að byggja upp slíka stofnun þarf verulegt fjármagn, og það tekur tíma að koma slíkri stofnun upp. Þess vegna þarf ákveðinn aðlögunartíma fyrir þá kerfisbreytingu sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Lagt er til í frv., eins og ég hef áður tekið fram, að sá tími sé sex mánuðir frá því að frv. er samþykkt á Alþingi. Hér er um mikilvæg málefni að ræða, sem mikið hafa verið rædd að undanförnu. Íslendingar hafa lengi búið við verðlagsákvæði og verðlagseftirlit og misjafnar skoðanir hafa komið fram á þeim árangri sem sú starfsemi hefur borið. Ég skal ekki kveða upp neinn dóm um það, en ég hygg hins vegar að ljóst sé að löggjöf um þetta efni, sem lengi hefur í meginatriðum staðið lítt breytt, þarfnast endurskoðunar. Hún hefur, og framkvæmd hennar, tilhneigingu til þess að staðna. Þess vegna er æskilegt, að mínum dómi, hvað sem öðru líður, að koma nokkru róti á þessi mál með því að setja nýja og betri löggjöf um þetta efni. Ég er ekki í nokkrum vafa um, þó að skiptar skoðanir geti orðið um einstök ákvæði í þessu frv., að það verði í heild sinni til bóta. Það hefur að geyma mýmörg ákvæði sem geta orðið til góðs, þá ekki síst fyrir neytendur, ef vel tekst til um framkvæmd þeirra. En ég vil enga dul draga á það, og ég vil einmitt endurtaka það sem ég sagði áðan, að hv. þm. verða að gera sér grein fyrir því, að góð framkvæmd þessara laga kostar talsvert fé og hún þarf að hafa á að skipa hæfum mönnum sem geta unnið þetta verk. Þess vegna verða menn um leið og þeir afgreiða og samþykkja þetta frv. að vera við því búnir að láta nægilegt fjármagn í té til þess að halda þessari starfsemi uppi, svo að hún geti orðið að því gagni sem til er ætlast. Auðvitað kemur svo að því, jafnvel þó að þessi löggjöf verði afgreidd nú, að hana þarf síðar að endurskoða, vegna þess að það hlýtur alltaf að verða svo með þessa löggjöf um svona efni, að hana þarf að taka til endurskoðunar annað slagið. Ég býst við því að flestir játi því, að sem mest frelsi sé æskilegt í þessum efnum. En þá verða menn líka að taka tillit til þess, sem ég hef líka undirstrikað áður, að aðstæður hér hjá okkur ern að ýmsu leyti öðruvísi en í öðrum löndum, og það þýðir ekki að ætla að horfa fram hjá því og fara eftir óskhyggjunni einni saman í þessu efni og miða við eitthvað sem þeir hafa séð annars staðar og þótt gott. Ekki er alltaf gefið, að það eigi við hjá okkur. Ég skal ekki þreyta þdm. á lengra spjalli um þetta mál, en ég tel það svo mikils vert, að ég hef talið réttmætt að gera nokkuð ítarlega grein fyrir því, ekki hvað síst vegna þess að e. t. v. hættir mönnum og hefur hætt til þess að taka afstöðu til þess fyrir fram án þess að hafa kynnt sér það rækilega, sem í frv. stendur, og þau markmið, sem stefnt er að með frv. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn. Ég leyfi mér að mælast til þess, þar sem langt er liðið á þingtímann, að sú n. hagaði störfum sínum þannig, að hún ynni eftir því sem við verður komið í samvinnu við tilsvarandi n. hv. Ed.

Lúðvík Jósepsson Hæstv. forseti. Í framsöguræðu hæstv. viðskrh. fyrir því frv., sem hér er til umr., sagði hann að frv. væri flutt til þess að efna loforð, sem hæstv. ríkisstj. gaf í stjórnarsáttmálanum þegar núv. ríkisstj. var mynduð í ágústmánuði 1974. Athygli hlýtur að vekja, að efndir á þessu loforði í stjórnarsáttmálanum eru með þessum hætti, að frv. um þetta mikilvæga mál er fyrst lagt fram nú, þegar líður á seinni hluta þinghalds á síðasta þingi fyrir kosningar. Mér sýnist líka að margt bendi til þess, að hæstv. ríkisstj. geri sér ekki miklar vonir um, að þetta frv. nái fram að ganga á þinginu, og hér sé um leið við það miðað eingöngu að leggja þetta frv. fram, en ekki að í rauninni sé til þess ætlast að frv. nái fram að ganga. Kemur einnig greinilega fram í grg., sem fylgir frv., að það virðist eiga litlu fylgi að fagna hjá mörgum þeim sem málið snertir þó æðimikið. Satt að segja fannst mér líka koma fram á óbeinan hátt í ræðu hæstv. viðskrh., sem talaði fyrir frv., að margt væri óljóst hjá honum sjálfum í sambandi við innihald frv. og mikill og sterkur fyrirvari á því, hvernig framkvæmdin gæti orðið. Ég vík þá að nokkrum meginatriðum, sem felast í þessu frv. Það er tvímælalaust rétt, sem kom fram í framsöguræðu hæstv. viðskrh., að meginefni þessa frv. felst raunverulega í 8. gr. þess, en þar er því lýst yfir, að verðlagning skuli vera frjáls þegar samkeppni er nægileg til þess að tryggja æskilega verðmyndun. Það er enginn vafi á því, að í þessari grein felst það sem telja má verulega nýjung í sambandi við það mál sem um er að ræða. Þarna er lýst yfir ákveðinni stefnu varðandi verðlagningarmál, þar sem beinlínis er ákveðið að verðlagningin skuli vera frjáls, þó að það atriði sé skilyrðum bundið. Síðan er að vísu í þessari sömu grein gert ráð fyrir því, að verðlagsnefnd geti ákveðið hámarksverð og hámarksálagningu, fyrirskipað ákveðna gerð verðútreikninga og jafnvel fyrirskipað ákveðna verðstöðvun tiltekið tímabil. Samt sem áður er ljóst, að ekki er ætlast til þess samkv. þessari grein, að vinnubrögð í þessa átt verði nema í undantekningartilfellum. Um þetta atriði segir í 10. gr. frv., að ákvæðið í 8. gr., sem varðar það að sett sé hámarksverð á vöru og hámarksálagning ákveðin, og eins það atriði sem snertir fyrirskipun og gerð verðútreikninga, þessi atriði eigi, þegar til þeirra er gripið, aðeins að gilda stuttan tíma. Meginreglan á því að sjálfsögðu að vera sú, að verðlagning skuli vera frjáls. Ég hygg að allir, sem lesa þessa grein og hugsa um þessi mál og vita, hvernig þessum málum hefur verið fyrir komið hjá okkur um margra ára skeið, hljóti, þegar stefnumörkun eins og þessi kemur fram, að velta því fyrir sér, hvernig ætlunin sé að standa að því að framkvæma þetta atriði. Ég tók eftir því, að hæstv. viðskrh. gaf enga skýringu á því í ræðu sinni, hvað yrði um að ræða í framkvæmd, því a15 auðvitað kallar skilyrði eins og þetta, að álagning skuli vera frjáls þegar samkeppni er nægileg til þess að tryggja æskilega verðmyndun, á vissa skýringu á því hvað átt sé við með orðunum „nægileg samkeppnisaðstaða“. Ég vil t. d. spyrja hæstv. ráðh., sem að sjálfsögðu hefur hugsað um þetta mál, hvernig þetta yrði framkvæmt, hvernig yrði litið á þessi mál miðað við núverandi aðstæður. Mundi hann telja miðað við ástandið núna í verslun almennt - við skulum taka fyrst sem dæmi matvöruverslunina - að ríkjandi sé nægileg samkeppnisaðstaða til þess að verðlagningin eigi að vera frjáls? Nú spyr ég hæstv. ráðh. um þetta og við þessu þarf auðvitað að fá alveg ákveðin svör. Við vitum hvernig ástatt er hjá okkur nú varðandi t. d. matvöruverslun í landinu. Er þar ríkjandi nægileg samkeppnisaðstaða til þess, að samkv. þessu atriði eigi að gefa álagninguna frjálsa? Eða efast kannske hæstv. ráðh. um að svo sé? Ég spyr einnig, - því að hægt er að taka miklu fleiri greinar, sem ómögulegt er annað en hæstv. ráðh. hafi gert sér fulla grein fyrir, þó að hann víki sér undan því að gefa skýringar um þessi atriði í sinni framsöguræðu, - telur hann að sú aðstaða sem við búum við í dag, t. d. varðandi sölu á rafmagnstækjum, vefnaðarvörum, byggingarvörum, búsáhöldum og húsgögnum, svo að nokkur dæmi séu tekin, - telur hann nægilega samkeppnisaðstöðu í þessum greinum verslunar í dag til þess að gefa eigi verðlagninguna frjálsa? Að mínum dómi hefði hæstv. ráðh. að sjálfsögðu átt að gera grein fyrir þessu í framsögu sinni fyrir málinu, því að máli skiptir að vita um þessi atriði. Hitt gat verið fyrirgefanlegt, að það fylgdi ekki svo nákvæm skýring að hún næði yfir öll svið verslunarinnar. En þetta eru aðalsviðin sem ég hef nefnt. Hægt á að vera að svara því á afgerandi hátt, hvort viðskrh. telur að í þessum greinum sé um nægilega samkeppnisaðstöðu að ræða, þannig að hægt sé að gefa verðlagninguna frjálsa. Eða kemur það inn í myndina, sem hann minntist aðeins á í sínu máli, að vegna þess að hér ríki mikil verðbólga, miklar og örar verðbreytingar, þá sé ekki um nægilega samkeppnisaðstöðu að ræða og af þeim ástæðum ekki hægt að gefa álagninguna frjálsa? Í þessu sambandi koma að sjálfsögðu upp miklu fleiri spurningar. Við vitum að í Reykjavík og í nokkrum öðrum stórum kaupstöðum landsins, en þó einkum í Reykjavík er hægt að tala um talsverða samkeppni í allmörgum greinum verslunar ef samkeppnin þá kemur fram í framkvæmd. Ég hygg að hægt sé að fullyrða, að í nokkrum greinum sé ríkjandi nokkur samkeppni. Þannig hefur t. d. verið skýrt frá því, að nokkrar stærstu matvöruverslanir í bænum hafi sannanlega selt sínar vörur talsvert undir lögleyfðri álagningu, ef tekið er meðaltal, ýmist gefið formlegan afslátt, eins og sum þessi verslunarfyrirtæki hafa gert, eða auglýst verulegan afslátt frá gildandi hámarksálagningarverði sem verðlagsyfirvöldin hafa tilkynnt. Það hefur því í sumum greinum átt sér stað, þrátt fyrir þær reglur sem gildandi hafa verið hjá okkur um hámarksálagningu, samkeppni sem orðið hefur til þess að verðlag hefur verið nokkuð undir því hámarki sem verðlagsyfirvöld hafa sett. Hitt vitum við auðvitað, að miklu algengara hefur verið að fulltrúar verslunarinnar í landinu hafa kvartað undan því, að hámarksálagningarreglurnar væru of þröngar, heimila þyrfti meiri álagningu, hærri álagningu. Sérstaklega hefur borið á þessu t. d. þegar gengisbreytingar hafa gengið yfir. Þá hefur venjulega verið gripið til þess, að áður gildandi hámarksálagning hefur verið lækkuð nokkuð þegar gengið lækkar. Verslunin hefur mótmælt slíkum lækkunum og því hefur mjög verið haldið fram, að hámarksálagningin væri of lág. Þess vegna verður að telja, miðað við allar upplýsingar sem fyrir liggja, að líkleg væri - a. m. k. á fyrsta spretti - talsverð hækkun á álagningu frá því sem verið hefur og þar af leiðandi verðhækkun. Þegar rætt er um meginskilyrði fyrir frjálsri álagningu þ. e. a. s. að samkeppnisaðstaða sé fyrir hendi, kemur líka upp sú spurning, hvernig beri að skilja þetta þar sem verulegur aðstöðumunur er á hinum ýmsu stöðum á landinu. Þessu er t. d. á þann veg háttað, eins og ég greindi frá, varðandi stórar matvöruverslanir í Reykjavík, að sannað er að þær hafa selt vörur í allríkum mæli undir lögleyfðri álagningu, vegna þess að hér hefur verið ríkjandi nokkur samkeppni. En margir aðrir staðir á landinu eru þannig settir, að þar er aðeins um eina matvöruverslun að ræða. Telst þar vera nægileg samkeppnisaðstaða? Eða getur það verið, að ætlunin sé að heimila frjálsa álagningu - t. d. á matvörum - í Reykjavík, en hins vegar yrði að gilda hámarksálagning á svipaðan hátt og nú er í gildi á fjöldamörgum öðrum stöðum, t. d. úti á landi, vegna þess að þar sé ekki sú samkeppnisaðstaða sem rætt er um í frv.? Nú spyr ég hæstv. viðskrh.: Er ætlunin að standa þannig að framkvæmd þessara mála, að um geti verið að ræða frjálsa álagningu á vissum stöðum á landinu, en álagning yrði bundin í alveg hliðstæðri verslunargrein annars staðar á landinu, þar sem ekki er um að ræða samkeppni? Hæstv. viðskrh. vék ekki að þessum atriðum á neinn hátt í ræðu sinni. Auðvitað er nauðsynlegt að þetta komi fram. Það eru miklar deilur uppí um það, eins og hæstv. ráðh. vék nokkuð að, hvort það fyrirkomulag, sem við höfum búið við í þessum efnum nú um nokkurra ára skeið, hefur tryggt okkur það eftirlit með álagningu, sem til var ætlast, eða hvort svonefnd frjáls álagning gæti e. t. v. aukið á samkeppni á milli verslana frá því, sem nú er, og þannig haft áhrif til verðlækkunar. Ég vil taka fram, að skoðun mín er sú, að kerfið, sem við höfum búið við í þessum efnum nú um margra ára skeið, sé stórgallað og gera þurfi á því verulegar breytingar. Ég held að allir þeir, sem hafa haft með framkvæmd þessa kerfis að gera, hafi ekki notfært sér í framkvæmd þær heimildir, sem lögin raunverulega bjóða, til þess að laga þetta kerfi meira við þær aðstæður sem upp hafa verið að koma. Það er t. d. skoðun mín, að mjög lítið samræmi sé orðið hjá okkur í hámarksálagningunni milli einstakra vörugreina, eins og hún er ákveðin í reglugerðum. Ég býst við að færa megi allsterk rök fyrir því að í einstaka greinum sé hin tilskilda hámarksálagning orðin í það knappasta, en sú er einnig mín skoðun, að í mörgum öðrum greinum sé hámarksálagningin mjög rífleg, sem m. a. hefur sannast á því, að þeir aðilar, sem búa við hana, hafa getað selt ódýrara í mörgum greinum en reglurnar segja til um. Ég álít því að full þörf hafi verið á því að taka núgildandi lög til endurskoðunar og einnig og sérstaklega framkvæmdina. Ég legg áherslu á, að fyrst og fremst var um það að ræða að mínum dómi, að huga þurfti að framkvæmdinni og gera vissar breytingar á henni. Því fer hins vegar fjarri, að ég sé sannfærður um að það rétta sé, miðað við núverandi aðstæður, að gefa álagninguna frjálsa í verulega ríkum mæli. Ég dreg mjög í efa að slíkt væri til góðs, enda tel ég allar líkur benda til þess, af þeirri reynslu sem fyrir liggur í sambandi við þær vörugreinar sem njóta frjálsrar álagningar, að slíkt skipulag mundi beinlínis leiða til hækkandi verðlags. Og mér sýnist, ef ætlunin er - ég segi: ef, vegna þess að mér sýnist margt benda til þess að það sé réttmætt að segja ef, - ef ætlunin er að gefa verulegum hluta verslunarinnar við núverandi aðstæður álagninguna frjálsa, þá held ég að ekki séu aðstæður til slíks, nema þá menn séu við því búnir að taka við veralega hækkandi verðlagi. Þá galla, sem hafa komið fram á gildandi kerfi í þessum efnum, var vitanlega hægt að sníða af án þess að fara þá leið sem farin er í þessu frv. Það hefur t. d. komið í ljós, að innflutningsverð á vörum hefur reynst hærra en þörf hefur verið á. Þetta atriði er opinberlega viðurkennt af innflytjendum sjálfum. M. a. hefur sannast í upplýsingum, sem hafa verið dregnar fram á hv. Alþ., að í mörgum tilfellum hafa innflytjendur beinlínis staðið að því að velja fremur hærra innkaupsverð en það lægsta sem hefði verið hægt að fá, til þess á þann hátt að útvega sér heimild til hærri álagningar. Það er auðvitað enginn vafi á því, að hægt var eftir núverandi lögum að sniða þennan galla af. Þarna þurfti aðeins að hafa framkvæmdina með nokkuð öðrum hætti en hún hefur verið, leggja miklu meiri áherslu á að fylgjast með innflutningsverðinu sjálfu og ganga fast eftir að verð á innfluttum vörum væri rétt. En ekki virðist hafa verið ýkjamikill áhugi á því, þó að opinberlega hafi verið viðurkennt að þessu væri svona háttað. Við Alþb.-menn höfum m. a. flutt tvívegis till. um það á Alþ., að Alþ. skipaði sérstaka rannsóknarnefnd til þess að draga fram sannindi þessa máls, svo að það lægi alveg skýrt fyrir, hvernig hér væri að málum staðið. En það einkennilega var, að m. a. hæstv. viðskrh. mælti gegn slíkri till., að gerð væri sérstök rannsókn af hálfu Alþ., taldi nægilegt að verðlagsstjóri og hans skrifstofa hefði með þessi mál að gera, þó að ekki sé sjáanlegt að út úr því hafi neitt komið annað en það, að kaupsýslumenn sjálfir staðfesta að þessu sé svona háttað, þeir hafi keypt inn vörur á hærra verði en hægt hefði verið að fá þær á. Þá kemur einnig fram í þessum sama kafla, sem felur í sér aðalefni frv., þessum III. kafla. sem er um verðákvarðanir, í 12. gr. frv., ákvæði sem þarfnast skýringar, ekki síst vegna þess að þess er getið í grg., að þeir opinberu starfsmenn, sem sömdu frv. upphaflega, höfðu þetta ákvæði, sem ég ræði um og er að finna í síðari mgr. 12. gr. frv., ekki í sínum till., en segja að þetta hafi verið sett inn í frv. að frumkvæði ríkisstj. Þessi 2. mgr. 12. gr. er orðrétt á þessa leið, með leyfi forseta : „Verð og álagningu má ekki ákvarða lægra en svo, að fyrirtæki þeirrar tegundar, er í 1. mgr. getur, fái greiddan nauðsynlegan kostnað við innkaup eða endurinnkaup vörn, framleiðslu, aðflutning, sölu, flutning ásamt afskriftum, svo og sanngjarnan, hreinan hagnað, þegar tekið er tillit til áhættunnar við framleiðslu vörunnar og sölu.“ Þessi ákvæði eru allmikið frábrugðin því sem er í gildandi lögum. Hér er beinlínis svo fyrir mælt, að sé gripið til hámarksverðs eða hámarksálagningar á vöru megi ekki ákveða það verð af hálfu verðlagsyfirvalda á öðrum grundvelli en þeim, sem segir í þessu, sem ég las upp. Þar er m. a. þetta ákvæði, að tryggja eigi þeim, sem með vörusölu hefur að gera, þannig verslunaraðstöðu að hann geti staðið undir endurinnkaupum á vöru. Spurningin er sú: Hvernig á að túlka þetta atriði? Hvernig á að tryggja honum að hann fái ekki aðeins verð þeirrar vöru, sem hann hafði keypt inn og greitt, þegar hann selur hana, og þann kostnað, sem hefur fylgt sölumeðferðinni, heldur einnig tryggja honum það, að hann geti keypt inn vörur á nýjan leik? Nú vitum við að þannig er ástatt í þessum efnum, eða hefur verið nú um langan tíma, að hið nýja innkaupsverð hefur gjarnan verið hærra en það eldra. Er þá með þessu verið að ákveða að beinlínis skuli í álagningunni tekið tillit til þess, að ekki sé aðeins staðið undir nauðsynlegum kostnaði við sölumeðferðina, heldur eigi einnig að; vera eftir nokkur afgangur til þess að standa undir því að kaupa inn á nýjan leik dýrari vöru en áður? Ég vek athygli á því, að slík ákvæði er ekki að finna í gildandi lögum, og deilur hafa einmitt verið um það við kaupsýslumenn, hvort ætti að taka tillit til þessa við ákvörðun á álagningu. Nú hefur þannig verið staðið að gerð þessa frv., að embættismennirnir, sem sömdu frv., gerðu ekki ráð fyrir þessu, en hæstv. ríkisstj. hefur hlutast til um að þetta ákvæði yrði sett inn í frv. Þetta kallar því á skýringu af hálfu hæstv. viðskrh. Ég óska eftir því, að hann geri grein fyrir því, áður en málið fer til n., hvað raunverulega felst í síðari mgr. 12. gr. frv. Hvað þýðir þetta í framkvæmd varðandi hámarksálagningu eða hámarksverð, sé það ákveðið? Er ætlunin að taka upp nýja framkvæmd þessara mála eða á í rauninni ekkert að fara eftir þessu og hafa framkvæmdina svipaða og hún hefur verið? Ég óska eftir skýringum á þessu atriði. Eins og fram kom hjá hæstv. viðskrh., er um að ræða mjög viðkvæmt mál - mál sem varðar marga aðila í landinu og ýmsa þá aðila sem ekki þykir sem auðveldast að leggja í bönd eða binda við eitt eða annað. Við vitum t. d. að það ráð var tekið upp fyrir nokkrum árum að skipa verðlagsnefndina, sem ákveður hámarksálagningu og hámarksverð, þannig að í nefndinni hafa verið níu menn. Einn formaður nefndarinnar, hefur verið skipaður af viðskrh. án tilnefningar, en síðan hafa aðilar vinnumarkaðarins, eins og það hefur verið kallað, skipað hina átta í nefndina eða tilnefnt þá raunverulega, þ. e. a. s. samtök launafólks hafa tilnefnt fjóra í þessa nefnd og samtök atvinnurekenda hafa skipað aðra fjóra. Ástæðurnar til þess, að þetta skipulag var tekið upp, voru þær, að allt það, sem snertir álagningarreglur þótti tengjast svo mjög þeim miklu hagsmunamálum sem þessir aðilar fjalla um að sjálfsagt þótti að taka upp þetta skipulag. Í rauninni var þetta ákveðið samfara samkomulagi sem gert var við aðila vinnumarkaðarins upp úr kaupdeilu. Þá var þetta skipulag tekið upp. Þó að ýmislegt sé hægt að segja um það, hvernig fulltrúar þessara aðila hafa staðið sig í verðlagsnefnd, verður því þó ekki neitað að háðir þessir aðilar, þ. e. a. s. samtök launþega og samtök atvinnurekenda, hafa lagt allmikla áherslu á að hafa þarna fulltrúa og koma sínum sjónarmiðum á framfæri í sambandi við þennan hlutann í ákvörðun verðlagsmála. En með þessu frv. er út af þessu brugðið og ákveðið að minnka áhrifavald þessara aðila stórkostlega frá því sem nú er. Mér sýnist að sérstaklega sé verið að minnka áhrifavald fulltrúa launþeganna í þessu nýja verðlagsráði. Þetta nýja verðlagsráð á að vera skipað sjö mönnum. Ráðh. á að skipa einn án tilnefningar, sem verður formaður ráðsins eins og áður. Síðan eiga launþegasamtökin að tilnefna tvo í stað fjögurra og atvinnurekendur tvo í stað fjögurra, en aftur á móti skipar síðan Hæstiréttur tvo fulltrúa í þetta verðlagsráð. Auðvitað, eins og vant er þegar Hæstiréttur er settur inn í mál eins og þessi, er talað um að fulltrúar séu óháðir, en reyndar um það getið, að þeir eigi að vera löglærðir eða hagfræðingar. Má því þrengja það nokkuð, hvaða óháðir menn þetta eru. Mér sýnist að þessi skipan mála dragi mjög úr áhrifavaldi þessara stóru og miklu samtaka, launþegasamtakanna og samtaka atvinnurekenda, og raunverulega blasir við, að segja má að t. d. launþegasamtökin geta treyst þarna tveimur fulltrúum af sjö, en þeir munu nú telja að hinir fulltrúarnir séu ekki sérlega líklegir til þess að fylgja fram sjónarmiðum launþega. Ég tel fyrir mitt leyti, að þessi breyting sé röng, miðað við aðstæður nú hjá okkur, a. m. k. sé rangt að taka upp þessa breytingu eins og nú háttar, nema þá að slíkt sé gert í fullu samráði við þessa þýðingarmiklu aðila. Auðvitað er enginn vafi á því, að fulltrúar launþega í nefnd eins og þessari eiga almennt að hafa áhuga á því að gæta hófs í verðlagningu og halda kröfum þar nokkuð niðri. Reyndar ættu fulltrúar atvinnurekenda í mjög mörgum tilfellum að hafa þar hagsmuna að gæta, af því að þær reglur hafa verið í gildi hjá okkur í langan tíma, að hækki verðlag, þá leiðir af því hækkandi kaup. Ég tel því, að þessi breyting sé óheppileg og muni fremur auka á vanda í þessum málum öllum en minnka hann. En það er auðvitað mikilvægt atriði í skipan þessara mála að reyna að hafa nokkurt vald yfir verðlagsþróuninni í landinu. Það er ofurskiljanlegt, að þeir, sem selja vörur eða taka greiðslu fyrir þjónustu, leita jafnan á með það að fá aðstöðu til þess að hækka þjónustutekjur sínar. Þetta er ofureðlilegt, þótt að sjálfsögðu sé hægt að hugsa sér, að ríkjandi sé slík samkeppni að ætti að vera nægileg til þess að halda þeim í skefjum, en við höfum séð af nokkurri reynslu okkar í þessum efnum, að það virðist þurfa að búa vel um hnúta, ef samkeppnin ein á þarna að duga, a. m. k. við þær aðstæður sem við höfum búið við, Það er því skoðun mín, að eðlilegt hafi verið, eins og ástatt er hjá okkur, að þessir aðilar hefðu allmikið vald í verðlagsráði eða verðlagsnefnd. Þessi atriði, sem ég hef gert aðallega að umtalsefni, snerta alveg sérstaklega þann hluta frv. sem fjallar um verðákvarðanir og skipulag þeirra mála. Og eins og ég sagði áður er þessi hluti frv. að mínum dómi aðalefni frv., eins og hæstv. viðskrh. viðurkenndi. Þetta er kjarni málsins. Önnur atriði, sem síðan eru sett inn í þetta frv., eiga að mínum dómi varla heima með þessum atriðum frv., sem ég hef verið að ræða. IV. kafli frv. er um markaðsráðandi fyrirtæki og samkeppnishömlur. Vissulega mega atriði varðandi þessi mál vera í lögum. Ég gef hins vegar ekki mikið fyrir þau ákvæði, sem er að finna í frv., um þetta. Það er allt saman þokukennt og mér sýnist allt eftirlit í þessum efnum vera mjög veiklað. Gert er ráð fyrir því, að sérstök samkeppnisnefnd eigi að skera úr um það, hvenær brotnar eru reglur varðandi eðlilega samkeppni. Samkeppnisnefnd er skipuð þannig að í henni á að vera formaður verðlagsráðsins, sá fulltrúi, sem skipaður er af ráðh., og svo fulltrúarnir tveir sem Hæstiréttur skipar. Í framhaldi af því, sem ég hef þegar sagt, verð ég að segja að mér finnst þessi nefnd ekki vera mikils trausts verð, - ekki frá mínum sjónarhóli séð. Ég hef ekki ýkjamikla trú á því að þessir tveir fulltrúar, sem Hæstiréttur tilnefndi og ættu að standa að eftirliti samkv. þeim reglum sem er að finna í þessum kafla, væru mikils virði. Hér er um mjög óákveðin atriði að ræða, þ. e. a. s. hvernig fyrirtæki haga starfsemi sinni varðandi samstarf sín á milli, og mér sýnist að ganga hefði þurft öðruvísi frá eftirliti með framkvæmdum á þessu en gert er með þessari samkeppnisnefnd. Ég hefði þó talið aðeins betra að allt verðlagsráðið hefði haft þetta eftirlit með höndum heldur en þetta úrtak úr verðlagsráðinu, sem þarna er gert ráð fyrir. M. ö. o.: að mínum dómi dregur þetta alveg úr því, að nokkuð sé á því byggjandi að þarna verði um nokkra teljandi breytingu að ræða, enda er gert svo ráð fyrir í þessum kafla frv., að samkeppnisnefndin geti veitt undanþágur þegar henni sýnist ástæða vera til. Sem sagt, varðandi þennan kafla hef ég ekki mikið að segja. Ég legg ekki mikið upp úr honum og hef enga trú á því, að menn geri það yfirleitt. Svo er blandað inn í frv. atriðum, sem í rauninni er viðurkennt að verulegu leyti að eigi ekki nema takmarkaðan rétt á sér í þessu frv. Það er t. d. sagt í grg. frv. á þessa leið: „Ekki tíðkast erlendis að steypa saman í eina löggjöf ákvæðum, sem fjalla um verðlag og samkeppnishömlur annars vegar, og reglum um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd hins vegar.“ Auðvitað er enginn vafi á því, að við eigum eftir að gera mikið í því að setja reglur um neytendavernd og er æðivandasamt að byggja upp það kerfi þannig að það komi að einhverju gagni. En að hringla því saman við verðlagsmálalöggjöf okkar sýnist mér vera alveg fráleitt. Og í rauninni get ég ekki lesið annað út úr þessu ákvæði en það, að hæstv. viðskrh. hafi þótt ögn betra að hafa með í frv. eitthvað um neytendavernd og rétt neytenda - í því frv. sem annars felur fyrst og fremst í sér að lýst er yfir því, að hér eftir skuli tekin upp frjáls verslunarálagning. Ég held að þetta tvennt eigi ekki frekar saman hjá okkur en annars staðar. Miklu eðlilegra hefði verið að skilja þarna á milli og hafa þetta ekki í sama frv. Svo er rétt að velta því nokkuð fyrir sér, hvernig aðstaðan er hér á landi til þess að gera meiri háttar breytingar á því fyrirkomulagi sem ríkjandi hefur verið í verðlagsmálum og verðlagningarmálum. Ég held að allar aðstæður séu nú hinar verstu til þess að gera miklar breytingar. Ég hef þó viðurkennt, að hægt hefði verið og réttmætt hefði verið að breyta nokkuð framkvæmdinni í þessum málum samkv. gildandi lögum og reglum. En að hugsa sér þá breytingu, sem raunverulega felst í þessu frv. eða verður að ætla að felist í þessu ákveðna orðalagi um frjálsa álagningu! Ég held að aðstæður allar í þjóðfélagi okkar nú séu svo afleitar að gera ætti engar tilraunir í þessum efnum. Við vitum að hér er ríkjandi mjög mikil verðbólga, og segja má að allt verðlag sé á fleygiferð. Hæstv. ríkisstj. hefur talið þessum málum þannig komið nú, að hún hefur neyðst til þess að gripa inn í nýlega gerða kjarasamninga og rifta undirskrifuðum samningum um launakjör, vegna þess að þessir launasamningar kynnu að leiða til of mikillar verðhækkunar í landinu. Nú hefur hæstv. ríkisstj. viðurkennt, að út af fyrir sig hafi þessi ákvörðun hennar verið neyðarráðstöfun. Hún hafi ekki í sjálfu sér gripið inn í svo sem gert var nema út úr neyð. En getur hún þá hugsað sér, þegar svona stendur á, að taka upp þá breytingu í verðlagsmálum og verðþróunarmálum í landinu að segja við þá aðila, sem annast sölu á vörum og varningi í landinu eða hafa með þjónustu að gera, að þeir megi taka það sem þeir vilji í sinn hlut, þeir þurfi ekki að vera undir neinu eftirliti, það eigi að ríkja frjáls álagning? Ég veit að hæstv. viðskrh. svarar því til, að það sé ekki meiningin, þó að um frjálsa álagningu verði að ræða, að hætta öllu eftirliti. En auðvitað er fráleitt að tala um það, að fyrst eigi að gefa alla álagningu frjálsa við þær aðstæður, sem við búum við í dag, og svo eigi þar á eftir að stórauka eftirlit með einhverjum raunverulegum hugsuðum árangri. Það er auðvitað alveg fráleitt, jafnvel þó að hæstv. ráðh. bæti því við og undirstriki það mjög í sinni ræðu, að fjölga þurfi eftirlitsmönnum hjá verðlagsstjóra, þar þurfi að vera vel menntaðir menn og mikið fjármagn þurfi til þess að halda uppi þessu eftirliti. Ég er ansi hræddur um að hæstv. ráðh. eigi eftir að reyna það, ef út í þessa sálma er farið, að það dugir lítið þótt hann ráði heilan her af mönnum til þess að líta eftir í þessum efnum, ef hann hefur við núverandi aðstæður gefið alla álagningu frjálsa. Við skulum hafa í huga að þeir, sem með verslun fara, hafa að undanförnu lagt á það áherslu, að þeir þyrftu að fá að hækka álagninguna. Getur þá hæstv. viðskrh. búist við öðru en því, að frjáls álagning mundi leiða til þess, - þegar aðilar kvarta undan því, að álagningarheimildin sé of lág, - að álagningin mundi hækka? Þá er ekki síður athyglisvert í þessum efnum, að einmitt hæstv. viðskrh. hefur lagt á það manna mest áherslu, að taka þurfi til endurskoðunar og í rauninni gerbreytingar ákvæðin um verðtryggingu á launum, um vísitölubætur á laun, endurskoða þessar vísitölureglur og gerbreyta þeim frá því sem verið hefur. Sýnist honum það í raun og veru líkleg leið til ávinnings í þessum efnum að grípa fyrst inn í gerða launasamninga á þann hátt, sem gert hefur verið, boða það að breyta eigi verðtryggingarreglum og þeim vísitöluákvæðum sem í gildi hafa verið, en segja á sama tíma: Þeir, sem hafa með verslun og viðskipti að gera, geta fengið að taka sér álagningu eins og þeim sýnist, eins og þeir meta nægilegt? - Ég held að allir, sem hugsa um þessi mál, hljóti að viðurkenna, að við þessar aðstæður eru vinnubrögð af þessu tagi alveg fráleit. Svo er orðalag eins og kom fram hjá hæstv. viðskrh. varðandi þessi atriði. Hann sagði eitthvað á þá leið, að þeir aðilar, sem héldu því fram, að hægt væri að koma fram lækkun á vöruverði með því að gefa álagninguna frjálsa í samkeppni, fengju með þessu tækifæri til þess að sanna að þetta væri rétt Mér fannst orðalag hæstv. ráðh. í þessum efnum vera alleinkennilegt. Það var engu líkara en hann segði: Ja, það eru ýmsir sem halda þessu fram. Best að lofa þeim að sýna hvað þeir geta. - Hæstv. ráðh. fyrirgefur, ef ég ætla honum um of skoðun í þessum efnum. Mér fannst eins og þetta lægi á bak við orð hans. Hann efaðist um þetta, en því verður þetta bara dregið til baka aftur, því að hann hefur heimild til að draga allt til baka aftur, ef það stenst ekki. Eru vinnubrögð af þessu tagi eðlileg eða líkleg? Ég held ekki. En allt þetta skil ég. E. t. v. er ætlunin að leggja fram frv. af því að fyrir 4 árum var lofað að leggja það fram. Svo á frv. að fá að veltast svolítið í n. og svo og svo lengi í þinginu án þess að koma úr n. Þá er þó hæstv. viðskrh. a. m. k sloppinn út úr þessu öllu saman í bili, og kannske fleiri í ríkisstj. geti kvittað fyrir, að þeir hafi þó alltaf sýnt frv. Athygli mína vekur, að oftar en einu sinni kemur fyrir í grg. þessa frv. setning eitthvað á þessa leið: „ef frv. þetta verður samþykkt.“ - Það er mjög óvenjulegt að sjá í stjfrv., að verið sé að taka fram alltaf annað slagið í sambandi við skýringar: „ef frv. þetta verður samþykkt.“ Ég hafði búist við því, að frv. eins og þetta, sem er flutt í samræmi við stefnuyfirlýsingu stjórnarflokkanna, væru ekki aðeins frv. hæstv. viðskrh. og ríkisstj., þetta væri frv. stjórnarflokkanna. Er einhver efi á því að stjórnarflokkarnir sem slíkir standi að frv.? Hafa stjórnarflokkarnir ekki hvor fyrir sig samþykkt þetta frv.? Ekki er minnst á það, ég hef ekki rekið mig á að minnst væri neins staðar á það í grg. með frv., að stjórnarflokkarnir hefðu neinn fyrirvara á um þetta stjfrv. Ég vil því spyrja hæstv. viðskrh., hvort þetta frv. hafi ekki verið samþykkt af báðum stjórnarflokkunum. Er t. d. eitthvert lát á Framsfl. í sambandi við frv. - eða Sjálfstfl.? Eða er í rauninni nokkur ástæða til þess að vera að taka þetta óvenjulega oft fram í grg. með frv.: „ef frv. verður að lögum“ ef það er öruggt, að mikill meiri hluti á Alþ., sé með frv., því hér er um stjfrv. að ræða? Auðvitað getur ríkisstj. komið frv. fram fyrir þinglok, ef hún ætlar sér það En ég leyfi mér að draga mjög í efa, að ætlun ríkisstj. sé að gera þetta frv. að lögum, hér sé miklu frekar um hitt að ræða, að ríkisstj. hafi talið óhjákvæmilegt vegna loforða að leggja frv. fram. Þá er þess einnig að geta í sambandi við þetta frv., að frá því er skýrt í grg., að frv. hafi verið sent mörgum aðilum til athugunar og umsagnar. Þar er um býsna þýðingarmikla aðila að ræða við skipan þessara mála allra. Og það einkennilega er, að nær allir, sem leitað hefur verið til, virðast hafa mikið við frv. að athuga og vera því andvígir að verulegu leyti. Þannig kemur t. d. fram, að Alþýðusamband Íslands og Bandalag starfsmanna ríkis og bæja eru greinilega andvíg þessu frv. Það eitt út af fyrir sig, að þessi stóru launþegasamtök eru andvíg frv., er að mínum dómi alveg nægilegt til þess að rangt megi telja, miðað við núverandi aðstæður, að ætla að knýja frv. fram. Það hefði átt að leita eftir samkomulagi við þessa aðila um breytingar á núgildandi skipulagi, því að fram kemur m. a. í umsögn Alþýðusambandsins, að fyrir liggur viðurkenning af þess hálfu á því, að gera þurfi verulegar breytingar á núgildandi kerfi. En hér er um miklu fleiri aðila að ræða, sem spurðir hafa verið, og virðast þeir yfirleitt jafnandvígir frv. og áðurnefnd samtök. Mér sýnist t. d., að hin fjölmennu samtök kaupsýslumanna séu ekki heldur mjög hrifin af frv. Þau tala um að frv. sé stórgallað og gera þurfi á því verulegar breytingar. Það má vel vera, að t. d. samtök kaupsýslumanna vilji fá enn þá ótvíræðari ákvæði um frjálsa álagningu en er að finna í frv. En hvað um það. Höfuðatriðið er, að eitthvert samkomulag takist við þá aðila sem eiga mestra hagsmuna að gæta um þessi mál. Undarlegt er að ætla að taka upp skipan, sem t. d. hin fjölmennu launþegasamtök eru andvíg og telja stefna í öfuga átt, ef hún uppfyllir ekki heldur kröfur hinna aðilanna. Það var auðvitað sjónarmið út af fyrir sig ef ríkisstj. tæki afstöðu með kaupsýslumönnum í þessu og miðaði till. sínar við till. þeirra, en þeir virðast hafa mikið við frv. að athuga. Þannig sé ég t. d. að samtök stórkaupmanna, Kaupmannasamtökin, Verslunarráð Íslands og Samband málm- og skipasmiðja ljúka bréfi sínu á þessa leið: „Drög embættismannanna þriggja eru í grundvallaratriðum andstæð þessum sjónarmiðum“ - sem þeir eru búnir að gera grein fyrir að séu þeirra sjónarmið. Samtökin lýsa sig hins vegar fús til samstarfs við stjórnvöld um lagfæringar á drögunum í samræmi við umsögn þessa. Svipað er að segja um afstöðu Félags ísl. iðnrekenda, Landssambands iðnaðarmanna og Vinnuveitendasambands Íslands. Þessir aðilar gera grein fyrir afstöðu sinni og segja m. a.: „Drög þau, sem hér um ræðir, eru ófullnægjandi að því er snertir ýmis framangreind atriði“ - sem þeir hafa gert grein fyrir í sinni afstöðu. Mér sýnist því, að samlyndið sé ekki ýkjamikið. Ég vil svo að lokum segja það, og ég vil að það komi skýrt fram, að ég er síður en svo ánægður með skipulagið sem gildir hjá okkur nú í þessum efnum. Ég tel að gera þurfi á því verulegar breytingar, sérstaklega til þess að gera allt eftirlit miklu haldbetra en það er nú, en auk þess til þess að koma fram margvíslegum leiðréttingum, einnig til handa þeim sem hafa með viðskipti að gera, því að auðvitað eiga þeir sinn rétt í þessum efnum og taka þarf tillit til hans á sanngjarnan hátt. Ég tel að sú meginstefna, sem kemur fram í þessu frv., sé ekki á neinn hátt í samræmi við þær aðstæður sem við búum við í dag. Ég held að samþykkt þessa frv. mundi magna vandann í verðlags- og efnahagsmálum. Ég held að miklu erfiðara yrði eftir samþykkt þessa frv. að komast að eðlilegu samkomulagi við þá aðila sem óhjákvæmilegt er að taka tillit til í sambandi við verðlags- og atvinnumál. Mér sýnist satt að segja að þetta frv. stefni í þveröfuga átt, tefji fyrir samkomulagi við þessa aðila. Mér sýnist einnig að fjarri sé því, að samtök hinna, þ. e. a. s. þeirra sem hafa verslun með höndum, séu ánægð með frv., - í rauninni kalli ekkert á það, eins og mál standa nú, að knýja þetta mál í gegn og því sé rétt að gefa sér tíma til þess að taka málið til nýrrar athugunar. Þá hefði ég talið rétt að einmitt þessir aðilar, sem leitað hefur verið til umsagnar um málið, eða a. m. k. fulltrúar frá þessum stærstu samtökum ættu beina hlutdeild að því að reyna að finna lausn sem væri viðunandi í þessum málum. Afstaða mín til þessa frv. er því sú, að ég er á móti því. Ég tel að ákvæði þess um það sem mestu máli skiptir, sem eru verðlagsmálin, séu mjög óljós og óákveðin og frv. sem heild sé með afbrigðum grautarlegt. Það er verið að grauta saman atriðum sem ekki eiga saman í löggjöf. Ég held að samþykkt frv. mundi gera illt verra. En fróðlegt væri að heyra, hvað hæstv. viðskrh. hefur að segja í sambandi við þær fsp. sem ég hef borið fram um hvað raunverulega felist í ýmsum ákvæðum frv., því að skýringar hans á þeim atriðum geta að sjálfsögðu haft allmikið gildi. Hræddur er ég um, að ef það er ætlun hæstv. ráðh. að fylgja 8. gr. frv. og III. kaflanum öllum, um verðákvarðanir, á þann hátt að hér verði tekin upp frjáls álagning í öllum aðalatriðum, þá mundi hæstv. ríkisstj. standa frammi fyrir miklum vanda fljótlega, miklu meiri vanda en hún stendur frammi fyrir í dag í verðlags- og efnahagsmálum. - Ég bið svo eftir því að heyra frekari útskýringar hæstv. ráðh. á þeim atriðum sem ég hef spurst fyrir um.



Virðulegi forseti. Ég vil hefja mál mitt með því að þakka hæstv. viðskrh., Ólafi Jóhannessyni, og ríkisstj. fyrir að hafa lagt fram þetta frv. til laga um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Hér er vissulega um að ræða veigamikið frv., sem felur í sér stórmerkar breytingar sem munu verða allri þjóðinni til mikilla hagsbóta, verði frv. að lögum og framkvæmt í þeim anda eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðh. fyrr í umr. Eins og fram kom í ræðu hæstv. ráðh. er frv. hluti af stefnuskrárloforðum núv. ríkisstj. Það skal viðurkennt, að það er nokkuð síðbúið, en eins og ráðh. sagði í frumræðu sinni og benti á felur frv. í sér svo viðamiklar breytingar og viðtækar, að ýmis atriði þörfnuðust mjög nákvæmrar athugunar og könnunar áður en þau voru sett fram í því formi sem frv. felur í sér. Í stefnuræðu forsrh., sem flutt var í upphafi núverandi stjórnarsamstarfs, haustið 1974, sagði hæstv. forsrh. m. a., með leyfi forseta: „S. l. 35 ár hefur verið hér á landi verðlagseftirlit, sem falið hefur í sér bein afskipti af verðlagningu í verslun, iðnaði og þjónustu. Slíkt eftirlit tíðkaðist í flestum löndum á styrjaldarárunum, en var alls staðar afnumið á árunum eftir styrjöldina nema hér á landi, þar sem því hefur verið haldið áfram í lítt breyttri mynd fram á þennan dag. Þetta verðlagseftirlit hefur alls ekki megnað að halda verðbólgunni í skefjum, sem þó átti að heita höfuðmarkmið þess. Kerfið hefur því ekki þjónað þeim tilgangi, sem til var ætlast. Það er því jafnmikið hagsmunamál launþega, neytenda, iðnaðar og verslunar að frá þessu kerfi sé horfið. Í stað þess verður að koma ný löggjöf um verðmyndun, viðskiptahætti og verðgæslu í líkingu við þá, sem tíðkast í öðrum löndum og stefnir til almenns eftirlits neytenda með viðskiptaháttum, örvunar heilbrigðrar samkeppni og eðlilegrar verðmyndunar. Slík löggjöf verður nú undirbúin í samráði við samtök launþega og neytenda annars vegar og samtök verslunar og iðnaðar hins vegar.“ Þetta sagði hæstv. forsrh. í stefnuræðu haustið 1974. Með framlögðu frv. er verið að efna fyrrgreinda stefnuyfirlýsingu. Það var leitað umsagna fjölda aðila við undirbúning þessa frv. á fyrri stigunum. Ég leyfi mér að vísa til þess sem fram kemur með frv., að leitað var umsagna hjá m. a. Kvenfélagasambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Neytendasamtökunum Bandalagi háskólamanna, Félagi ísl. iðnrekenda, Verslunarráði Íslands, Kaupmannasamtökum Íslands, Vinnuveitendasambandi Íslands, Alþýðusambandi Íslands og Sambandi ísl. samvinnufélaga. En eins og við var að búast voru aðilar ekki sammála um ýmis atriði varðandi þetta frv. Í veittum umsögnum var ýmist í ökkla eða eyra. Skipulagshyggjumenn vilja greinilega viðhalda núverandi fyrirkomulagi og jafnvel setja enn meiri þvinganir á íslenska viðskiptahætti. Öðrum finnst ekki gengið nægilega langt í frelsisátt, bæði neytendum og íslenskum atvinnuvegum til hagsbóta. Viðskrh. og samstarfsmenn hans hafa við gerð frv. reynt að sætta þessi sjónarmið á grundvelli þess sem skiptir meginmáli fyrir íslensku þjóðina, þ. e. að hérlendis ríki sem mest frelsi í atvinnulífinu með þar af leiðandi hagkvæmari verkaskiptingu og möguleikum til aukins hagvaxtar. Nágrannaríkin búa við hliðstæða löggjöf og framlagt frv. felur í sér. Verkalýðshreyfingin í þessum ríkjum, þ. á m. á Norðurlöndum þar sem hún er mjög sterk, hefur fylgt þeim viðskiptaháttum, sem þetta frv. gerir ráð fyrir, og þeir viðskiptahættir hafa verið framkvæmdir á Norðurlöndunum á annan áratug. Hvers vegna skyldi það vera? Ástæðan er auðvitað sú, og hún er augljós, að reynsla þessara þjóða af frelsi og ákveðinni samkeppni er sú, að það skili betri árangri en höft og þvinganir, bæði fyrir launafólk, neytendur almennt og svo auðvitað sérstaklega atvinnuvegina og heilbrigða þróun í framleiðslu og þjónustu. Frv. hefur þann megintilgang samkv. 1. gr. þess að vinna að hagkvæmari nýtingu framleiðsluþátta þjóðlífsins og sanngjarnri skiptingu þjóðartekna. Það skal annars vegar gert með því að vinna gegn ósanngjörnum viðskiptaháttum og hins vegar gegn samkeppnishömlum er hafa skaðlegar afleiðingar fyrir neytendur, atvinnurekendur eða þjóðfélagið í heild. Frv. tekur til hvers konar atvinnustarfsemi, svo sem framleiðslu, verslunar og þjónustu, án tillits til þess hvort hún er rekin af einstaklingum, félögum eða opinberum aðilum. Það tekur hins vegar hvorki til launa og starfskjara né til húsaleigu. Það nær ekki heldur til útflutnings né verðlagningar sem ákveðin er með sérstökum lögum. Meginregla frv. felst í 8. gr. þess, þar sem kveðið er á um að verðlagning skuli vera frjáls þegar samkeppni er nægileg til að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag. Í frv. eru hins vegar fyrirvarar, sem gera ráð fyrir íhlutun um verðlagningu og álagningu í undantekningartilfellum, m. a. þegar um samkeppnishömlur er að ræða eða skilyrði myndast fyrir ósanngjarnri þróun verðlags og álagningar frá þjóðhagslegu sjónarmiði. Í 12. gr. frv. segir þó um þetta efni : „Verð og álagningu má ekki ákvarða lægri en svo, að fyrirtæki þeirrar tegundar, er í 1. mgr. getur, fái greiddan nauðsynlegan kostnað við innkaup eða endurinnkaup vöru, framleiðslu, aðflutning, sölu, flutning ásamt afskriftum, svo og sanngjarnan, hreinan hagnað, þegar tekið er tillit til áhættunnar við framleiðslu vörunnar og sölu.“ Ákvæði þessarar frvgr. eru mikilvægt spor frá ríkjandi verðlagshöftum og að þeim viðskiptaháttum sem tíðkast hvarvetna um hinn frjálsa heim og tryggt hafa mun stöðugra verðlag, þ. e. a. s. hægari verðbreytingar en reyndin hefur verið hér á landi í haftajarðvegi. Frv. þetta tryggir íslenskri verslunarstétt, ef að lögum verður, tækifæri til að færa alþjóð heim sanninn um ágæti frjálsra verslunarhátta. Reynist sú samkeppni, sem hér er að stefnt, jafnvel við íslenskar aðstæður og hvarvetna annars staðar, sem engin ástæða er til að efast um, er séð fyrir endann á úrettum haftareglum sem fyrir löngu hefur dagað uppi annars staðar í ljósi reynslunnar. Í IV. kafla laganna er fjallað um markaðsráðandi fyrirtæki og samkeppnishömlur. Með markaðsráðandi fyrirtækjum er átt við fyrirtæki, sem hafa yfir 25% veltu í viðkomandi starfsgreinum. Gert er ráð fyrir því, að verðlagsstofnun hafi visst eftirlit með slíkum fyrirtækjum, m. a. til þess að fyrirbyggja samkeppnisverðmyndun. Er í 19. gr. frv. rætt um samningaleið í því efni, en ella beitingu ákvæða 8. gr., sem grípa má til í undantekningartilfellum. Í V. kafla, sem mér finnst að mörgu leyti mjög merkilegur kafli, er fjallað um óréttmæta viðskiptahætti og neytendavernd sem að hluta til heyrir og undir samkeppnisnefnd. Er þar að finna ýmis ákvæði varðandi neytendavernd sem ekki hafa áður verið í íslenskum lögum. M. a. er þar ákvæði um almennar leiðbeiningar og upplýsingaskyldu við framboð vara, þjónustu og annars þess, er frv. tekur til. Eru ákvæði þessi yfirleitt sótt í hliðstæð neytendalög á Norðurlöndum, en þó færð að íslenskum aðstæðum. Staðreynd er, að við Íslendingar höfum einir vestrænna þjóða búið við verslunarhöft, sem ýtt hafa undir innlenda verðbólguþróun og skaðað okkur sem heild og einstaklinga meir en menn gera sér almennt í fljótu bragði grein fyrir. Þær leiðir verslunarhátta, sem enn haldast hér, er nú stefnt að því að afnema. Þeim var rutt úr vegi í Vestur-Evrópu fyrir áratugum, þ. á m. á Norðurlöndum, eins og ég gat um áðan. En frv. það, sem nú er lagt fram, er í aðalatriðum byggt á hliðstæðri löggjöf annarra Norðurlanda. Ég undirstrika og minni hv. alþm. á þá staðreynd, að þar hafa jafnaðarmenn ráðið miklu á löggjafarþingum um áratugi. Það var því meira en tímabært að frv. þetta kæmi fram á hv. Alþ., og er vonandi að það verði samþykkt á yfirstandandi þingi. Ég ætla að víkja að nokkrum atriðum í ræðu hv. 2. þm. Austurl., án þess þó að fara mjög ítarlega út í ræðu hans. Sérstaklega vil ég víkja að því atriði, sem laut frjálsri álagningu. Ég held að það sé mikill misskilningur hjá hv. 2. þm. Austurl. að halda að álagning á vöru og þjónustu, þ. e. a. s. vöru og þjónustu sem atvinnulífið lætur í té, sé bölvaldur við afkomu launamanna á Íslandi Ég minni hv. þingmenn á, og þm. yfirleitt, að heildarskattheimtan mun vera mun þyngri baggi fyrir hinn almenna launamann á Íslandi en sú álagning sem íslenskt atvinnulíf býr við. Vitað er að af heildartekjum þjóðarinnar fara 50–60% í skattheimtu, þ. e. a, s. til opinberra þarfa og uppskiptingar á þeim vettvangi. Hv. þm. sagði í ræðu sinni, að frv. virtist eiga litlu fylgi að fagna hjá ýmsum aðilum. Ég vek þó athygli á að umsagnir þær, sem með frv. fylgja, eru yfirleitt frá árunum 1976 og 1977 og hafa hugmyndir að frv. tekið þó nokkrum og ágætum breytingum í meðförum hjá starfsmönnum viðskrn., eins og sést ef þetta hvoru tveggja er borið saman. Svipað lagafrv. var lagt fram árið 1969. Það er auðvitað rétt, sem hv. 2. þm. Austurl. sagði, að frv. sem þetta er mjög vandmeðfarið. Þess vegna er ekki við því að búast, að ýmsir hagsmunahópar og ég vil segja ýmsir ráðríkir hagsmunahópar vilji láta taka ráð úr höndum sínum eða það vald sem þeir hafa haft í sambandi við ákvörðun á verðlagi og verðlagningu vöru og þjónustu hérlendis í áratugi. En það er svo allt annað mál út af fyrir sig að láta örfáa menn fjalla um verðlagningu með þeim hætti. Hérlendis getur slíkt verið böl fyrir þá, sem við það verða að búa. Á ég þá sérstaklega við þann hluta fólks í atvinnulífinu, sem hefur orðið að lúta þeim úrskurði sem meiri hluti verðlagsnefndar hefur kveðið upp á hverjum tíma. En grundvallaratriði er að gera sér grein fyrir því, að núverandi fyrirkomulag stendur eðlilegri og réttri verðmyndun og frjálsri atvinnuþróun fyrir þrifum. Þetta viðurkenndi hv. þm. raunverulega í ræðu sinni, þó að það kæmi ekki beint fram í henni. Hann viðurkenndi margsinnis, að auðvitað þyrfti að gera einhverjar breytingar á ríkjandi ástandi. Ég minni einnig á það, að Alþ. fjallaði um hliðstæða löggjöf árið 1969. Þá var málið mikið rætt á hv. þingi og munaði litlu að ný lög yrðu samþykkt sem stefndu í sömu átt eða svipaða. Hins vegar kemur það engum á óvart. að fulltrúar svokallaðrar skipulagshyggju skuli vera á móti allri breytingu í þá átt hérlendis, að hér ríki svipaðir viðskiptahættir og hjá helstu viðskiptaþjóðum okkar Íslendinga. En ef við viljum forða þessari þjóð frá einangrun er okkur nauðsyn og ég vil segja brýn nauðsyn að búa við svipaða viðskiptahætti og þær þjóðir, sem við höfum helst viðskipti við. Það er einnig vitað að skipulagshyggja, höft og þvingunarreglur á viðskiptasviðinu eru liður í „sósíaliseringu“ þjóðarinnar. Allt slíkt færir hana nær þeirri ánauð sem gerir frjálsa menn að þrælum. Það er hægt að gera smátt og smátt hægt og sigandi. Því miður hefur stefnt of mikið í þá átt hérlendis á liðnum áratugum. Frv. til laga um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti er spor í frelsisátt og felur í sér veigamiklar breytingar neytendum í hag og öllum landslýð. Það er óhrekjanleg staðreynd, að frjálsir viðskiptahættir hafa stórbætt kjör alls almennings í þeim löndum sem þeir hafa fengið að njóta sín í. Flestir eru sammála um galla núverandi kerfis. Báðir hv. ræðumenn, sem talað hafa á undan mér, viðurkenna þá. Og hæstv. viðskrh. hefur lagt sitt lóð á vogarskálina til að auka frelsi í viðskiptum og í atvinnulífinu með því að leggja fram þetta frv. Án nokkurs vafa má betrumbæta ýmislegt sem í frv. er. En eins og hæstv. viðskrh. sagði í framsöguræðu sinni er um að ræða svo víðtæka löggjöf, að ekki verður við öllu séð í fyrstu gerð. Frv. er þó spor í rétta átt. Alþingi er sú stofnun sem á að setja meginreglur um samskipti manna almennt. Þær reglur eiga að gera fólki auðveldara að taka ákvarðanir á hvaða sviði sem er. Frv. til laga um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti stefnir í þá átt. Því ber hv. Alþ. að samþykkja það í þeirri mynd sem það liggur fyrir í.

Karvel Pálmason Hæstv. forseti. Nú við 1. umr. um þetta frv. ætla ég í fáum orðum að víkja að nokkrum atriðum varðandi frv. sjálft og ýmislegt sem er í tengslum við það. Athygli hlýtur að vekja að jafnveigamikið frv., sem fjallar um jafnveigamikinn málaflokk og hér um ræðir, skuli lagt fram núna örfáum dögum áður en þingi lýkur. Vart getur verið ætlun hæstv. ríkisstj. eða hæstv. viðskrh. að knýja þetta mál í gegnum þingið á þeim tiltölulega stutta tíma sem eftir er af því. Eins og komið hefur fram og ekki síst hjá hæstv. viðskrh., er þetta frv. fram lagt til þess að efna gefin loforð í stjórnarsáttmála núv. hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokka. Ég held að á þá staðreynd, að frv. kemur seint fram, beri að líta miklu frekar þannig, að formlega sé verið að fullnægja því loforði, að frv. skyldi lagt fram, en að sú geti verið ætlun hæstv. ráðh., að málið hljóti afgreiðslu á þessum stutta tíma sem eftir er þings. Eins og frv. ber með sér, sem liggur fyrir, og lofað var, meginatriðið að afnema núgildandi verðlagslöggjöf. Nú er auðvitað ljóst og þarf ekki að taka fram, að margir eru þeirrar skoðunar og hafa verið nokkuð lengi, að ýmis atriði í gildandi verðlagslöggjöf - mörg sjálfsagt - mættu fara mun betur en raun hefur á orðið, ekki síst það sem lýtur að framkvæmd löggjafarinnar. Það er a. m. k. mín skoðun, að verðlagseftirlit í þeirri mynd, sem það hefur á sig tekið á undanförnum árum, hafi verið vægast sagt mjög bágborið og í mörgum tilfellum aðeins til málamynda. En ekki er þar með sagt, að svo sé vegna þess að löggjöfin sem slík sé slæm. Hér er fyrst og fremst um að ræða framkvæmdaratriði sem hefði mátt breyta til hins betra innan ramma þeirrar 1öggjafar sem fyrir hendi er. Menn hafa horið við skorti á starfskrafti, eins og nú er víst skylt að orða það, og einnig skorti á ýmiss konar aðstöðu til þess að framfylgja raunverulegu verðlagseftirliti í landinu. Það er auðvitað ekkert vafamál, að frv., eins og það nú liggur fyrir, gerir ekki ráð fyrir minni mannafla, starfsaðstöðu eða minni fjármunum til þess að framkvæma ákvæði þess en eðlilegt hefði mátt teljast að farið hefði til þess að framkvæma raunverulegt verðlagseftirlit samkv. núgildandi löggjöf. Eins og hér hefur komið fram, kom fram í framsöguræðu hæstv. viðskrh. fyrir frv., kemur meginatriði frv. fram í 8. gr. þess, þar sem fyrst og fremst er um það að ræða, að frjáls verðlagning eigi sér stað, þ. e. a. s. þar sem samkeppni - eins og það er orðað - er nægileg. Nú er það í mínum huga mjög mikið vafamál, hvar og þá í hvaða vöruflokkum slík samkeppnisaðstaða, eins og frv. gerir ráð fyrir, er fyrir hendi við þær aðstæður sem við búum við í dag. Mér þykir ekki ólíklegt, að hægt sé að finna hér á þessu þéttbýlissvæði samkeppnisaðstöðu eins og frv. gerir ráð fyrir, sem kynni að leiða af sér frjálsa verðlagningu, miðað við þær forsendur sem menn gefa sér í frv. En það er aldeilis útilokað, að ég held, að skilyrði til slíkrar samkeppni séu fyrir hendi nema á tiltölulega örfáum stöðum annars staðar á landinu. Því hlýtur að vakna sú spurning, hvort í raun og veru sé ætlunin að sums staðar á landinu gildi hin svokallaða frjálsa verðlagning með tilheyrandi samkeppni, en á öðrum stöðum sé hámarksálagning í gildi, sem í raun og veru þýddi að enn væri verið að auka á þann ójöfnuð og mismunun sem fólk nú býr við eftir því, hvar það er búsett á landinu. Þeir, sem halda því fram að frjáls verðlagning sé til hins betra og gæti haft í för með sér lækkun á vöruverði miðað við þessar forsendur, væru með framkvæmd eins og hér er verið að tala um að auka enn á mismunun með tilliti til búsetu. Því er ástæða til þess að spyrja hæstv. viðskrh. Ef við göngum út frá þeim kringumstæðum, sem við búum við í dag, hvar á landinu eru þau skilyrði fyrir hendi varðandi frjálsa álagningu að samkeppni geti orðið og í hvaða vöruflokkum eða greinum er að hans áliti þessi margumtalaða samkeppnisaðstaða fyrir hendi? Telur hann t. d. að þær kringumstæður séu, við skulum segja, fyrir hendi á landssvæðum eins og Vestfjörðum, Austurlandi eða Norðurlandi? Á flestum a. m. k. þessara smærri staða er einungis um að ræða eina verslun, á langsamlega flestum stöðum. Og það getur engin samkeppnisaðstaða verið fyrir hendi á stað þar sem slíkt ástand ríkir. Nauðsynlegt er því að fá um það upplýsingar, hvernig þessum málum yrði háttað miðað við þær kringumstæður sem við búum nú við og hljótum að búa við að þessu leyti í nokkurn tíma enn, hvað sem síðar kann að verða. En alla vega mundum við búa við þessar kringumstæður þann reynslutíma sem þessu frv., ef að lögum verður, er skammtaður. Ég get ekki ímyndað mér, að þær kringumstæður séu fyrir hendi nema á tiltölulega mjög afmörkuðum og fáum stöðum, slík aðstaða til samkeppni og það, sem henni tilheyrir. Allir aðrir staðir hlytu því að búa við annars konar fyrirkomulag en það sem sumir hverjir, sem að þessu frv. standa, telja hið æskilegasta. Ég get tekið undir það; sem hér hefur komið fram og er raunar á margra vitorði og ekki hefur hvað síst verið ítrekað af hálfu launþegasamtakanna, að núverandi ástand verðlagsmála í landinu þarf talsverðra breytinga við. En það er mikill vafi í mínum huga á því, að frjáls verðlagning sé það æskilegasta og að henni eigi að stefna. A. m. k. þarf að upplýsa ýmis atriði áður en ég sannfærist um að hún sé æskilegasta leiðin til úrbóta. Og okkur sem erum a. m. k. í vafa, ef ekki andvígir því að fara þá leið og teljum að hún sé ekki til hins betra, hlýtur að vera ætíð mikið íhugunarefni, að hæstv. ríkisstj. leggur til að sú leið verði nú farin í kjölfar kauplækkunar og ógildingar á kjarasamningum sem nýverið hefur verið framkvæmd. Frjáls álagning og þar með að verulegu leyti hentisemi verslunaraðila til þess að ákvarða vöruverð í kjölfar kjaraskerðingar hjá launafólki hljóta að þykja íhugunarverðir atburðir, a. m. k. hjá þeim sem eru þeirrar skoðunar, að breytt stefna í þessa átt þýði hækkað vöruverð og auki á vandann sem fyrir hendi er. Það er auðvitað ástæða til að ræða ýmislegt í þessu frv., en ég skal ekki gera það, a. m. k. ekki að sinni. En nú strax við 1. umr. finnst mér nauðsynlegt, áður en málið fer til n., að fá um það einhverjar upplýsingar hjá hæstv. ráðh., hvernig hann hefur hugsað sér framkvæmd þessarar hliðar málsins, verðákvarðana, sem er þó meginefni frv. Þá get ég ekki stillt mig um að víkja aðeins að þeim þættinum sem snýr að launþegasamtökunum, auk þess sem ég tel að sú hlið mála, sem ég hef gert að umræðuefni, snúi verulega að þeim. Ég á við það ákvæði frv., sem gerir ráð fyrir að minnka þau áhrif sem launþegasamtökin í landinu gætu haft á þennan mikilvæga málaflokk, sem er verðlagning vöru og þjónustu. Ég skil ekki hvaða rök liggja að baki því, að nauðsynlegt er talið að draga úr áhrifum þessara fjölmennu samtaka launafólks í landinu á þessi mál. Augljóst er á umsögnum launþegasamtakanna, að þau eru að verulegu leyti andsnúin meginefni frv., og engu er líkara en það sé stefnumál hæstv. ríkisstj. að ganga í berhögg við launþegahreyfinguna í landinu. Þetta frv., sem er að verulegu leyti andstætt sjónarmiðum launþegahreyfingarinnar, í kjölfar kauplækkunarstríðs ríkisstj. við verkalýðshreyfinguna, hlýtur að vekja ugg í brjósti margra þeirra sem um þessi mál hafa hugsað og hugsa. Það hlýtur að þykja tímanna tákn, að það er engu líkara en hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkarnir ætli sér í flestum greinum að troða illsakir við launþegasamtökin, sem má þó furðulegt teljast. Ég held að full ástæða sé til þess fyrir hæstv. ríkisstj. að íhuga þetta mál frekar. Ég trúi því vart, að sú sé ætlun hæstv. ráðh., viðskrh. eða ríkisstj. sem heildar, að knýja þetta mál í gegnum þingið í svo mikilli andstöðu, ekki bara við launþegasamtökin í landinu, heldur og ýmsa aðra fjölmenna hagsmunahópa. Ég hygg að beinlínis sé nauðsynlegt, að hún slái af og fari ekki fram með slíku offorsi eins og ætla mætti að hugsunin sé, þó að ég, eins og ég hef áður sagt, trúi því vart að sú sé í raun og veru ætlun hæstv. ríkisstj. Það kom fram í framsöguræðu hæstv. viðskrh. fyrir frv., að nú gætu þeir aðilar, sem hefðu haldið því fram, að það skipulag, sem frv. gerir ráð fyrir, þ. e. a. s. frjáls verslunarálagning, væri hið eina rétta, sýnt hvað í þeim byggi, því þeir fengju tækifæri til að framkvæma þetta og sanna réttmæti fullyrðinga sinna. Mér finnst að orðalag sem þetta hjá hæstv. viðskrh. verði að skilja þannig að a. m. k. hann sjálfur sé ekki ýkjasannfærður um að þetta sé sú hin eina rétta leið til þess að bæta fyrirkomulag í þessum efnum frá því sem nú er. Aðalerindi mitt í ræðustól nú við þessa umr. var fyrst og fremst að biðja hæstv. viðskrh. að láta okkur í té álit sitt á því, hvernig framkvæma eigi t. d. við ríkjandi aðstæður það meginefni frv., að verslunarálagning sé gefin frjáls miðað við að samkeppnisaðstaða sé fyrir hendi, á hvaða svæðum hann telur að þetta sé hægt og þá í hvaða helstu tilteknu vöruflokkum þetta kæmi til greina, eins og ástandið er nú. Ég ítreka það, að eins og þetta kemur mér fyrir sjónir mundi framkvæmdin þýða í raun og veru að enn væri verið að auka á það ranglæti og þann ójöfnuð sem landsmenn búa við með tilliti til þess hvar þeir eru búsettir í landinu. Og út frá því sjónarmiði mínu tel ég slíkt auðvitað hreina fjarstæðu. Nógur er samt ójöfnuðurinn eftir búsetu, þó að ekki sé enn frekar en nú er með verð á vöru og þjónustu farið að auka hann. Staðreynd sú er öllum ljós, að landsbyggðarfólk býr við mun óhagstæðara verð á vöru og þjónustu, verulega hærra verð í flestum, ef ekki öllum greinum, en það fólk, sem býr hér syðra. Ég held að áður en sá munur verður gerður meiri ættu menn að staldra við og íhuga, hvort ekki sé nóg komið af slíku þótt ekki sé enn frekar að gert.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég tel að hv. stjórnarandstæðingar hafi tekið þessu frv. af eins mikilli sanngirni og ætlast mátti til. Þeir viðurkenndu háðir, hv. 2. þm. Austurl og hv. 5. þm. Vestf., að í raun og veru væri þörf á endurbótum á þessari löggjöf. Það er ekki neitt óeðlilegt, þó að þeir þurfi að gera ýmsar aths. við þetta frv. eins og það liggur fyrir. Bæði er það, að sjálfsagt þykir að stjórnarandstæðingar láti í sér heyra eitthvað á þá lund, og eins hitt, að frv. þetta er um mjög viðkvæmt málefni og í því eru auðvitað mörg álitaefni. Ég skal fúslega viðurkenna það. Þess vegna er á engan hátt óeðlilegt þó að geti verið skiptar skoðanir um frv. Ég skal ekki fjölyrða um málið í heild, en hins vegar hafði ég ætlað mér að reyna að svara þeim fsp. sem beinlínis var beint til mín. Ég sé að hv. 2. þm. Austurl. er ekki í salnum. Ég veit ekki hvort ég á að biðja hæstv. forseta að kveðja hann til, ef það gæti orðið honum til einhverrar huggunar fyrir nóttina að fá að heyra svör mín við þeim spurningum sem hann bar hér fram, eða hvort ég á að koma með svörin án þess að hann sé viðstaddur. Þau geta þá væntanlega borist honum. Og kannske er þeim mun meiri ástæða til þess að vera ekki að bíða eftir komu hans, að þær féllu nokkuð saman, fsp. sem hann bar fram, og hv. 5. þm. Vestf. Það er í sjálfu sér rétt hjá þeim, sem þeir tóku báðir fram, að höfuðstefnuyfirlýsing frv. er í 8. gr. En það má ekki lesa hana þannig, lesa bara að álagning skuli vera frjáls. Lesa verður í heild það sem þar stendur: „Þegar samkeppni er nægileg til þess að tryggja æskilega verðmyndun og sanngjarnt verðlag skal verðlagning vera frjáls: Þetta er auðvitað höfuðstefnumarkmið sem er á bak við frv., að tryggja sanngjarnt verðlag. Hins vegar eru mismunandi skoðanir á því, með hverjum hætti slíkt sanngjarnt verðlag verði tryggt, og ekkert er við því að segja og ekkert óeðlilegt við það, þó að menn hafi mismunandi skoðanir á því. Sumir telja að það sé best tryggt með því að hafa þetta sem frjálsast, aðrir telja aftur á móti að því marki muni betur verða náð með því að hafa ákvarðanir um verðlag og verðlagseftirlit svo sem verið hefur eða eitthvað í þeim stíl. Ég lít ekki svo á, að með verðlagslöggjöf sé hægt að ráða við verðbólgu. Það held ég að aldrei hafi verið hægt, og það held ég, að verði aldrei hægt. Ég lít á verðlagslöggjöf fyrst og fremst setta vegna sjónarmiðs neytenda, að reyna að tryggja neytandanum sem sanngjarnast verðlag, vitaskuld þó með opin augun fyrir því, að verslun er atvinna, atvinnustarfsemi, þó að hún sé þjónustustarfsemi, og þess vegna verði líka að tryggja þeim sanngjarna afkomu sem þessa þjónustu inna af hendi. En spurning sú, sem hv. 2 þm. Austurl. beindi til mín og reyndar líka hv. 5. þm. Vestf., var þessi: Hvað þýðir þetta nánar: nægileg samkeppnisaðstaða? Er nægileg samkeppnisaðstaða nú, t. d. varðandi almenna matvöru eða t. d. í rafmagnsvörum, búsáhöldum, húsgögnum, vefnaðarvörum o. s. frv.? Ég held að fram hafi komið í framsöguræðu minni, að þetta væri hugtak sem þyrfti skilgreiningar við. Hvenær er nægileg samkeppni til þess að gefa megi verðlag frjálst og sanngjarnt verðlag verði tryggt? Þegar um slík hugtök er að tefla, sem þurfa skýringa við, þá er auðvitað hugsanlegt að setja fram einhverjar almennar leiðbeiningar um það efni í sjálfum lögunum. Það er að nokkru leyti gert í þessu frv. En hitt er þó og verður alltaf höfuðatriðið, hvaða aðili á að skýra þetta hugtak og þar með ákveða efni þess. Ég fyrir mitt leyti get svarað því strax, að ég álít að það liggi a. m. k. mjög nærri, þó að ekki sé meira sagt, að nægileg samkeppni sé í matvöruverslun eins og stendur. En annars eru auðvitað ýmis atriði sem þarf að meta og athuga, þegar úrskurðað er um það, hvort nægileg samkeppni sé fyrir hendi. Þá er auðvitað fyrsta atriðið, að vöruframboð sé nægilegt. Og það held ég að sé nú í mörgum greinum, þar sem við búum við innflutningsfrelsi svo að segja á langflestum sviðum. En annað atriði kemur líka mjög til athugunar: efnahagsástandið, verðbólgan. Það er atriði sem hlýtur mjög að koma til álita í þessu efni, og sá aðili, sem á að úrskurða um þetta atriði, verður að meta. Og svo er líka atriði, sem þarna kemur mjög til greina og ég drap á í minni framsöguræðu og er nokkuð sérstakt fyrir okkur Íslendinga, en það er hversu markaðurinn er smár. Þess vegna getur verið miklu erfiðara hér um nægilega samkeppni en annars staðar. En sem sagt, meginatriðið er þetta: Hvaða aðili á að ákveða hvort skilyrði séu fyrir hendi til þess að gefa verðlagningu frjálsa? Þessari spurningu er svarað í ákvæðum til bráðabirgða í þessu frv. Í fyrsta lagi má náttúrlega geta þess, að það á ekki að hrapa að því, að þessi lög taki gildi, þar sem þau taka fyrst gildi sex mánuðum eftir að þau hafa verið staðfest. Í annan stað er kveðið skýrt á um þetta atriði í ákvæðum til bráðabirgða, þar sem segir: „Þær samþykktir um hámarksálagningu, hámarksverð og aðra framkvæmd verðlagseftirlits, sem í gildi eru, þegar lög þessi taka gildi,“ þ. e. a. s. að 6 mánuðum liðnum frá staðfestingu, „skulu halda gildi sínu áfram, þar til verðlagsráð hefur tekið afstöðu til þeirra.“ Það er sagt m. ö. o. svo skýrt sem verða má, að verðlagsráð hefur úrskurðarvaldið um það, hvort nægileg samkeppni sé fyrir hendi til þess að gefa álagningu frjálsa. Þetta held ég að sé alveg skýrt og geti ekki verið neitt vafamál. Önnur spurning, sem þeir voru reyndar báðir með, en ég er í vafa um hvort eigi að taka alvarlega, var sú, hvort þetta yrði staðbundið, bundið við einhver ákveðin svæði, hvort það gæti verið hugsanlegt að verðlagning yrði gefin frjáls á einhverju svæði, en væri bundin á öðru. Nú vita þeir báðir ákaflega vel, að öll lög, sem ekki geyma nein sérstök ákvæði um staðbundið gildi sitt, gilda fyrir allt Ísland. Þess vegna er ekki að ræða um neitt annað en að þetta verði almenn ákvæði sem gildi fyrir landið allt. Hvað því viðvíkur, að erfiðara geti verið um samkeppni á ýmsum fámennari stöðum, þar sem kannske er ein verslun, þá er það rétt og er atriði sem verðlagsráð verður að taka með í mat sitt og hafa hliðsjón af, þegar það kveður upp úrskurð sinn. Vitaskuld getur verið að fyrir hendi sé nægileg samkeppni, þó að það sé ein verslun á stað. Svo er fyrir að þakka, að samgöngur eru víða a. m. k. þannig, að menn eiga tiltölulega auðvelt með að fara annað og sækja verslun annað, ef verðlag á staðnum þar sem þeir búa, er þannig að það sker sig eitthvað frá því sem þekkist annars staðar. Ég held því að verslun, þó aum sé, á einhverjum stað mundi nú ekki geta til lengdar haldið uppi þar allt öðru verðlagi en væri í nágrenninu. Það mundi fljótt spyrjast. En spurningunni svara ég að sjálfsögðu þannig, að þetta hljóta að vera almennar reglur sem gilda fyrir landið allt. Þá viku þeir að því báðir, að það væri svo sem ekki aðeins það, að kannske hefði löggjöfinni verið eitthvað ábótavant, heldur hefði framkvæmdin í þessum efnum ekki verið eins góð og skyldi og jafnvel bágborin eins og hv. 5. þm. Vestf. orðaði það. Ég held að þetta sé of mikið sagt, að verðlagseftirlitið hafi verið bágborið. Ég held hins vegar að það sé út af fyrir sig rétt, að sitthvað megi að því finna. Það hefur verið vanbúið að ýmsu leyti. Ég veit að hv. 2. þm. Austurl. kannast við það, þar sem hann fór lengi með þessi mál og veit hverjir erfiðleikar hafa verið á því að hafa nægan mannafla til þess að hafa svo virkt eftirlit sem æskilegt hefði verið. En þó að það hafi ekki verið alveg eins og best verður á kosið, þá held ég samt að þetta eftirlit hafi gert nokkurt gagn og ekki sé sanngjarnt að vera með aðfinnslur í garð þeirra manna, enda geri ég ekki ráð fyrir að þannig hafi átt að skilja hv. 5. þm. Vestf. Frekar álít ég að þeir hafi ekki verið í stakk búnir til þess að sinna málum eins og þurft hefði. Það er alveg rétt, að mátt hefði breyta framkvæmdinni í þessum efnum og bæta hana. Ég held að sannleikurinn sé sá, að nokkuð hafi verið gert að því nú í seinni tíð. Ég ætla ekki að fara að tíunda neina afrekaskrá í því efni, en það er þó sannleikurinn að upp á ýmsu hefur verið fitjað sem áður var ekki átt við í verðlagsskrifstofunni. Ég held að það hafi að sumu leyti verið góðar nýjungar og gefist vel. Sjálfsagt hefði mát gera meira af þessu, ef nægilegt fé hefði verið fyrir hendi og hægt að fá fleiri menn til að sinna þessu starfi. Ég held að það væri alveg sama og yrði alveg sama hversu margir og góðir menn yrðu fengnir til eftirlits í verðlagsmálum, það gæti aldrei orðið fullkomið eða náð fullkomlega tilgangi sínum nema það tækist samvinna við neytendur. Það er það sem hefur skort á. Að vísu er ekki óþekkt að neytendur snúi sér til verðlagsskrifstofunnar með fyrirspurnir og kvartanir o. s. frv., en það er allt of lítið um það, að neytendur sjálfir fylgist með verði á vörum og leiti aðstoðar verðlagsskrifstofunnar, þegar svo hefur borið undir. Og það er af því, að verðskyn neytenda hér hefur því miður ekki verið nægilega vakandi. Það er það sem þarf að breytast. Og það er það sem menn vona að geti breyst einmitt með frjálsari verslunarháttum, ef maður má segja svo, að þessu leyti til. Þegar þeir vita að álagning hér hefur verið gefin frjáls á einhverri vöru, þá verði þeir meira vakandi en ella fyrir því hvað verðið er. Oft hefur verið látið að því liggja og er oft látið að því liggja að þær álagningareglur, sem fylgt er og fylgt hefur verið, að leggja ákveðna prósentu á verð vöru reiknað út með tilteknum hætti, séu til þess fallnar að innflytjendur geri lakari innkaup en ella, þeir velja máske þann kost að kaupa dýrara en þeir annars hefðu gert til þess að geta lagt meira á. Ég ætla alls ekki vera með neinar fullyrðingar um þetta efni. Ég læt öðrum það eftir. En sé þetta rétt skoðun er vissulega ástæða til þess að ætla, að ef álagningin væri frjáls mundu þeir fyrst og fremst, eins og eðlilegt er og ég ætla að yfir höfuð allur obbinn af þeim geri, reyna að gera sem hagkvæmustu innkaup. Og ég hygg að við getum verið sammála um, hv. 2. þm. Austurl., 5. þm. Vestf. og ég, að aðalatriðið sé verðlagið, verðið, en ekki álagningin. Ef verðlagið er lægra, þá er ekki meginatriðið fyrir kaupandann hvort seljandinn ber eitthvað meira úr býtum með því að taka eitthvað hærri álagningu en annars. Hagsmunum kaupandans, neytandans, er best borgið með því að hann fái sem lægst verð. Ég vænti að við getum verið sammála um að þetta sé meginatriðið. Og þetta er meginatriðið, sem stefnt er að með þessu frv. Að vísu má hafa það íhaldssjónarmið, að maður veit alltaf hverju maður sleppir, en ekki hvað maður hreppir. En er nú ekki samt þetta mál þannig vaxið og svo mikilvægt, að vert sé að gera tilraun? Og segja má með sanni, að með þessu frv., ef að lögum verður, svo að ég bæti því enn við, er fyrst og fremst verið að gera tilraun. Það á að sýna sig, hvort þessi breytta skipan, sem þarna er gert ráð fyrir, leiðir til hagkvæmari stöðu fyrir neytandann, leiðir til lægra vöruverðs. Það er höfuðatriðið. Þeir ræddu háðir um það, þessir hv. þm., að um væri að ræða breytta skipan verðlagsnefndar og verðlagsráðs og að sú breytta skipan væri til óhags fyrir launþegasamtökin. Afsakanlegt er þó að þeim virðist þetta fljótt á lítið. En ætli svo sé í reyndinni? Ég held að réttara sé að gera sér grein fyrir því, hvernig þessum málum er háttað í raun og veru. Nefndin er skipuð níu mönnum: fjórum fulltrúum launþega, fjórum frá atvinnurekendum eða verksmiðjunni og svo er oddamaðurinn frá viðskrh. Þetta veit ég að hv. 2. þm. Austurl. þekkir. Og sem betur fer er það langoftast, að öll verðlagsnefndin er sammála. En auðvitað er það ekki alltaf, og ef verðlagsnefndin er ekki sammála er það langoftast að atkv. eru 4:4 og þá sker atkvæði oddamanns úr. Þá geta menn sagt, ef þeir vilja segja það, að viðskrh. fari með úrskurðarvaldið. Náttúrlega er ánægjulegt að heyra það og hrós fyrir mig, að menn telja það allt betur komið í minni hendi en þó í höndum ráðs sem á að vera skipað með þessum hætti, að það eru tveir frá atvinnurekendum, tveir frá launþegum og ég vil segja tveir óháðir menn, sem tilnefndir eru af Hæstarétti, og svo formaður, eins og verið hefur Ég get ekki fallist á það, þegar að er gáð og málið athugað rólega, að hallað sé á launþega eða atvinnurekendur með þeirri skipan ráðsins sem gert er þarna ráð fyrir. Annars er það auðvitað, og það játa ég fúslega, að skipan verðlagsnefndar er algert álitamál. Skipan hennar hefur verið með margvíslegum hætti. Þegar hún kom fyrst til sögunnar, 1937, að ég hygg, var hún beinlínis skipuð af ráðh. Þessu var eins háttað t. d. þegar viðskiptaráð var sett á fót 1943, en þá var þó tekið fram, að þegar viðskiptaráð fjallaði um verðlagsmál skyldu tveir sérstakir menn taka sæti í ráðinu og tveir aðrir víkja í staðinn. Þessir tveir menn, sem þannig voru sérstaklega kvaddir til að taka þátt í verðlagsákvörðunum, voru einmitt hagfræðingar. Það voru dr. Gylfi Þ. Gíslason, sem sat þar að ég hygg allan tímann, Klemenz Tryggvason og svo seinna Ólafur Björnsson. Það voru þessir menn sem sérstaklega unnu að verðlagsákvæðunum og undirbjuggu þau fyrir fundi viðskiptaráðs ásamt þáverandi verðlagsstjóra. En svo kom þetta seinna, - það var alveg rétt sem hv. 2. þm. Austurl. sagði - að sett var upp þessi skipan, að jafnmargir skyldu vera frá launþegasamtökunum og atvinnurekendasamtökunum. Ég held að segja megi um þessa menn, sem þar hafa starfað, að þeir hafi yfirleitt starfað vel. Þó er ekki hægt að komast hjá því, og auðvitað hefur verið svo í sumum málum, að þeir hafa tekið afstöðu eftir hagsmunalegum sjónarmiðum þeirra samtaka sem þeir voru frá. Hvað því viðvíkur, að óviðkunnanlegt sé að setja ákvæði um verðlag og neytendavernd og óréttmæta viðskiptahætti í eitt og sama frv., það sé ekki sá háttur sem tíðkaður sé annars staðar, þá er því til að svara, að það er í raun og veru í samræmi við ákvæði í stefnuyfirlýsingu stjórnarinnar. Þar var tekið fram, að frv. ætti að vera um verðlag, verðmyndun og viðskiptahætti og ætti sérstaklega að miða einmitt við hagsmuni neytenda, taka sérstakt tillit til hagsmuna neytenda. Þessa er gætt á þessu frv. Hafður hefur verið sá háttur á. En auk þess bætist það við og er náttúrlega höfuðatriðið, sem ég benti á í framsöguræðu minni, að segja má að með þessu sé stigið byrjunarskref, kannske dugar það, kannske leiðir það lengra, til þess að upp verði sett sérstök neytendastofnun, sérstakur markaðsdómstóll eins og er annars staðar. Reynt er að sameina þetta í neytendamáladeildinni og samkeppnisnefndinni, sem á að fara með úrskurðarvald um þessi efni. Og ég held að það sé a. m. k. góð byrjun að sjá, hvernig tekst til í því efni. Alltaf má breyta því, ef illa gefst og ef menn vilja vera meira stórhuga og setja upp sérstakar stofnanir sem fást við þessi mál. Hv. 2. þm. Austurl. sagði að Alþb: menn hefðu flutt æ ofan í æ, a. m. k. þrisvar, till. um rannsóknarnefndir. Nú er ég með þeim annmarka, að ég man ekki allt sem ég hef sagt. En ég held að það sé alveg ómögulegt að ég hafi mælt gegn þessari rannsóknarnefnd, af því að ég er í „prinsipinu“ alltaf meðmæltur rannsóknarnefndum. Ég hef kannske látið þau orð falla í því sambandi, að ég drægi í efa að þm., sem ekki hefðu yfirleitt yfir sérkunnáttu að ráða og takmörkuðum tíma, gætu unnið þessa rannsókn betur en starfsmenn verðlagsskrifstofunnar. Það má vera, ég man það ekki. En ég held að ég hafi alls ekki mælt gegn till. Ég hef yfirleitt verið með öllum till. um rannsóknarnefndir, sem hér hafa komið fram, og þ. á m. þeirri rannsóknarnefnd sem einu sinni var gerð till. um að setja í dómsmál, þó að ég kæmist ekki hjá því að benda á, hve heimskulega hún var samin. Það er allt annað mál. Ég vil mælast til að hv. 2. þm. Austurl. fletti upp á þessu í þingtíðindum og athugi hvað ég hef sagt um þetta efni. En í sjálfu sér skiptir það út af fyrir sig ekki máli um þetta frv. Hv. þm. spurði, hvort frv. hefði verið samþykkt af stjórnarflokkunum, hvort þetta væri stjfrv. Þetta er stjfrv., var samþ. af ríkisstj., en það hefur ekki verið tekið til sérstakrar meðferðar í þingflokkum stjórnarinnar. Það er allt á hreinu með það. Ég held að ekki sé hægt að leggja neitt sérstakt upp úr þessu orðalagi, „ef frv. verður að lögum“, þar sem það kemur nokkuð víða fyrir í grg. Ég hygg að þetta sé varfærnislegt orðalag embættismanna, frekar en hitt, að þeir hafi haft í huga frv. um verðlagsmál sem lagt var fram á þingi 1969 og látið heita stjfrv., en þá sýndi síg í hv. Ed., að einn ráðh. var andvígur því og hafði gert fyrirvara um það í ríkisstj. Hægt er að ræða betur um það seinna, þegar hv. Alþfl.- menn eru viðstaddir. Ég geymi það þangað til. Svo vil ég segja að lokum, að það er alveg laukrétt, sem kom fram hjá þeim báðum, að flestir þessir umsagnaraðilar, sem hafa látið í té umsagnir, hafa sitthvað við þetta frv. að athuga. Á það jafnt við í raun og veru við launþegahliðina og hina hliðina, kannske meira fortakslaust hjá launþegahliðinni. Ég skal ekki segja um það. Þeir hafa ýmsar og margar aths. við frv. að gera. Og mér dettur í hug, að það sé öllu heppilegra frv., sem þannig er úr garði gert, en ef þannig hefði verið frá því gengið, að einhver einn einstakur þeirra sem þarna eiga í hlut, hefði bara sagt já og amen við því, en hinir haft allt á hornum sér. Ég held að með þessum hætti hafi kannske tekist að finna þarna vissan meðalveg. Auðvitað fær þetta frv. sína þinglegu meðferð og þá verður tækifæri fyrir þn. til þess að hafa samband víð þessa hagsmunaaðila, ef hún telur það við eiga, og getur hún þá hrotið þetta allt til mergjar betur. En ég vil taka skýrt fram, án þess að ég ætli að fara að ræða neitt frekar um efnahagsmál almennt eða síðari ráðstafanir sem gerðar hafa verið í efnahagsmálum, að náttúrlega er fjarstæða að hægt sé að líta á þetta frv. á nokkurn hátt þannig, að með því sé verið að troða illsakir við launaþegasamtökin. Því fer auðvitað fjarri. Þarna er verið að leita að nýjum leiðum til þess að koma betri og bættari skipan á þessi mál. Auðvitað er æskilegt að sem best samstaða geti náðst um það, en allir vita að þegar um hagsmunaaðila er að tefla getur verið erfiðleikum bundið að fá jáyrði þeirra við slíkri skipan. Ég held að ég hafi þá svarað spurningum sem til mín var beint.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið, en vil aðeins segja nokkur orð í tilefni af seinni ræðu hæstv. ráðh. Hann svaraði spurningum, sem komið höfðu fram, um framkvæmd meginatriðis frv. um frjálsa álagningu, frjálst verðlag. Sagði hann eitthvað á þá leið, að samkeppnisaðstaða væri hugtak sem skilgreiningar þyrfti við, þá skilgreiningu ætti verðlagsráð að setja fram. Eins og mál standa nú, er því ekki hægt að fá upp gefið hjá hæstv. ráðh., hvaða skilgreiningu hann vill gefa á þessu efni frv., frjálsri álagningu eða frjálsu verðlagi sé samkeppnisaðstaða fyrir hendi.

Það er ekki 100% öruggt, að ég verði í sæti viðskrh. að sex mánuðum liðnum.

Það var ekki það, sem var verið að spyrja um, hvort hæstv. núv. viðskrh. yrði í viðskrn. að sex mánuðum liðnum eða ekki. Það var verið að spyrja um viðhorf hans til þessa efnisatriðis frv. sem hann sjálfur er að leggja fram. Hvaða viðhorf hefur hann til þessarar meginstefnu frv. núna, hvort sem hann verður ráðh. eftir sex mánuði eða ekki? Það er spurningin. Hæstv. ráðh. viðurkenndi auðvitað það, sem hér hefur verið bent á, að slík samkeppnisaðstaða er þeim mun ólíklegri þar sem markaðurinn er smærri. Og það svar hæstv. ráðh., að lögin giltu auðvitað um allt land, fullnægir ekki, a. m. k. ekki þeim spurningum mínum, hvort þetta hefði sömu áhrif á stöðum eða svæðum sem hefðu einvörðungu eina verslun, hvort viðskiptavinir á þeim svæðum nytu sömu aðstöðu til hins betra - eins og oddvitar frv. halda fram - í lækkuðu vöruverði og t. d. þeir sem búa á svæðum eins og Reykjavík, þar sem þessi samkeppnisaðstaða væri hugsanlega fyrir hendi. Það er auðvitað mergurinn málsins, að ef svo er ekki, þá er verið að gera upp á milli landsmanna eftir því hvar þeir búa. Það er aðalatriðið. Ef það er rétt, sem höfundar frv. og fylgismenn þess gera ráð fyrir, að frjáls álagning eða frjálst vöruverð lækki vöruverð hvort sem er, þá kemur það viðkomandi viðskiptavinum til góða á þessu svæði, þar sem samkeppnisaðstaðan verður hugsanlega fyrir hendi, en ekki á öðrum stöðum. Þar í liggur auðvitað munurinn. Hæstv. ráðh. fullyrti ekki einu sinni, að að hans mati væri nægileg samkeppnisaðstaða fyrir hendi t. d. í matvöruverslun, en þó taldi hann það líklegt. Þá víkur að því svari hæstv. ráðh., að þó að svo háttaði á sumum stöðum að aðeins væri ein verslun, þá væri sem betur fer svo guði fyrir að þakka, - held ég að hann hafi orðað það, hæstv. ráðh., - að samgöngur væru það góðar að menn gætu keyrt á milli. Það er nú ekki einu sinni svo guði fyrir að þakka. Í heilum landshlutum eru menn þannig settir stóran hluta úr árinu, að þeir verða að gera svo vel að una á sínum stað án þess að geta farið í verslanir á öðrum stöðum. Þetta leysir því ekki vandann. Samkeppni verður ekki í þessum tilfellum, vegna þess að ekki er hægt að fara á milli staða. Að mínu viti er því ósvarað enn þeirri spurningu, hvort hér sé enn verið að auka á misræmi og ranglæti með tilkomu þessarar hugsanlegu löggjafar. Ég hygg eða a. m. k. eru í mínum huga meiri líkur fyrir því, að svo sé, en verið sé að lagfæra til meira réttlætis.

Það er ekki ætlunin eins og hv. þm. veit.

Nei, ég er ekki að segja, að það sé ætlunin. Ég hef ekki sagt að ætlunin væri þessi.

Það á að meta þetta með tilliti til landsins alls. Það hélt ég að ég hefði sagt nokkuð skýrt.

Ég óttast að þó að sá aðili, sem hæstv. ráðh. segir að eigi að meta þetta, sem er verðlagsráðið, sé allur af vilja gerður til að finna jákvæðustu lausnina á málinu, þá verði eigi að síður sú reyndin að aukið verði á þann ójöfnuð sem fyrir hendi er, en hann verður ekki minnkaður. Ég ætla að taka fram sérstaklega út af því sem ég sagði um framkvæmd á verðlagseftirliti, að ég var ekki að vega að neinum þeirra einstaklinga sem í því hafa starfað. En ég vil aðeins benda á, - ég held það sé rétt, ég bið hæstv. ráðh. að leiðrétta mig ef ég fer með rangt mál, - að það er einvörðungu einn starfsmaður verðlagseftirlitsins á Vestfjörðum, á öllum Vestfjörðum. Og allir þeir, sem til þekkja í þeim efnum, geta séð hvernig verðlagseftirlit það er í reynd, ef einn maður á að annast svæði eins og Vestfirði alla. Mér er ekki kunnugt um hvort þeir eru fleiri starfandi t. d. á Austfjörðum eða Norðurlandi, ég skal ekkert um það fullyrða, en ég held að þetta sé rétt hjá mér, að það sé aðeins einn starfsmaður verðlagseftirlitsins á Vestfjörðum, en hann á að sjá um framkvæmd verðlagseftirlits á öllu því svæði. Það mætti fyrr vera afkastamaðurinn sem gæti sinnt því verkefni svo vel væri. Þetta var það sem ég átti við, að eins og þessi mál hafa verið rekin er verðlagseftirlit í raun og veru lítið sem ekkert í reynd. Um það sem hæstv. ráðh. sagði, að ánægjulegt væri að heyra að við teldum valdið betur komið í höndum hans sem oddaaðila en hér væri gert ráð fyrir, skal ég ekkert segja. Ég hygg að sá gæti sest í sæti viðskrh. sem hugsanlega væri andstæðari þeim sjónarmiðum, sem ég aðhyllist í þessum efnum, en núv. hæstv. viðskrh. er. En spurningin er ekki um hann persónulega sem ráðh. Ráðh. koma og fara. Ég held að ekkert fari milli mála, að áhrif launþegahreyfingarinnar eða launþegasamtakanna í hinu nýja verðlagsráði, sem frv. gerir ráð fyrir, eru skert frá því sem nú er. Mér finnst í raun og veru merkilegt að heyra að frv. sem þetta hefur ekki verið rætt í þingflokkum stjórnarflokkanna. Einungis hæstv. ríkisstj. hefur rætt þetta mál og stendur að því. Ég er að vísu ekki þingvanur, en mér þykir ólíklegt að mörg dæmi séu þess að svo stórt, viðamikið, vandmeðfarið og viðkvæmt mál sé ekki einu sinni rætt í viðkomandi stjórnarflokkum áður en það er lagt fram sem stjfrv. Sú er þó raunin varðandi þetta. Ég skal ekki, herra forseti, hafa þessi orð fleiri en ég vil aðeins ítreka, að engin svör hafa komið við því frá hæstv. ráðh., hvaða mat hann leggur á samkeppnisaðstöðu nú með tilliti til landssvæða eða með tilliti til vöruflokka eins og ástandið er í dag. Það er að mínu viti nauðsynlegt að fá vitneskju um það; hver framkvæmd er hugsuð að þessu leyti, því að mergurinn málsins er sá, a. m. k. er það mitt sjónarmið, að fá vitneskju um það, hvort enn er verið að gera ráðstafanir eða setja löggjöf sem eykur frekar en nú er misréttið og óréttlætið að því er varðar hærra, mun hærra vöruverð úti á landsbyggðinni en er hér á þessu svæði. Mér sýnist að þetta frv. a. m. k. geti orðið til þess að svo verði En engin svör hafa fengist við því frá hæstv. ráðh., hvert hans mat á framkvæmdinni verði. Það harma ég. Kannske kemur það fram í meðförum viðkomandi n. En eins og málið blasir við mér núna og ég met það; þá er ég andvígur frv.



Herra forseti. Það eru nokkrar aths. sem ég vildi gera við ræðu hæstv. viðskrh. Mér fannst hann ekki svara þeim spurningum, sem ég lagði fyrir hann, á þann hátt sem ég hafði gert mér vonir um. Ýmsar aths. hans voru þannig, að mér sýndist lítið tilefni til þeirra út af fyrir sig. Hæstv. ráðh. sagði, að að sjálfsögðu gæti verðlagslöggjöf ekki ráðið við verðbólguvandamálið. Ég get ekki trúað því, að hæstv. ráðh. hafi skilið mál mitt á þá lund, að ég gerði kröfu um það eða ætlaðist til þess. Auðvitað er augljóst, að engum manni dettur slíkt í hug. Hinu er hins vegar ekki að neita, að þróun verðlagsmálanna er æðimikill hluti af verðbólguvandamálinu. Það er því ekki alveg sama hvernig gengið er frá þeim málum, hvort reynt er að hafa hemil á hækkandi verðlagi, eins og ég ætla að hafi verið tilgangurinn með þeim ráðstöfunum sem í gangi hafa verið, eða hvort menn gefast upp við að hafa hemil á því og gefa verðlagsmálin frjáls. Þetta átti ég við, því að mér sýnist að miklar líkur séu til þess, ef verðlagning verður gefin frjáls við núverandi kringumstæður, að þá muni það leiða til hækkandi verðlags, til vaxandi verðbólgu, til þess að auka vandann. Hinu hafði ég aldrei haldið fram, að verðlagslöggjöfin gæti dugað til þess að ráða niðurlögum verðbólgunnar, það er útúrsnúningur að tala um slíkt. Aðalatriðið í svari hæstv. viðskrh. var að sjálfsögðu að skýra nokkru nánar, eins og beðið var um, hver væri skoðun hans á samkeppnisaðstöðu þeirri sem frv. gerir ráð fyrir að þurfi að verða til staðar til þess að álagning verði gefin frjáls. Hæstv. ráðh. lagði í svari sínu megináherslu á að aðalatriðið væri, hver ætti að úrskurða um hvort þessi samkeppnisaðstaða væri til eða ekki. Um þetta atriði spurði ég ekki út af fyrir sig, því að í frv. er afar ljóst hver á að úrskurða um þetta. Vandinn liggur ekki í því. En ég geri ráð fyrir því, þegar hæstv. ráðh. leggur til að þessi skipan verði tekin upp að hann hafi gert sér grein fyrir því, hvort stefnt sé að því eða ekki að álagningin verði gefin frjáls. Því spurði ég um álit hans, hvort hann teldi að núverandi aðstæður væru þannig, að t. d. ætti að gilda samkv. þessu frv, frjáls álagning í matvöruverslun og í öðrum verslunargreinum. Ég tel að hæstv. ráðh. hafi í svari sínu í rauninni, þó að það væri ekki mjög ákveðið, sagt að hann teldi aðstæður til þess að gefa álagninguna frjálsa í matvöruverslun. En hann vek sér alveg undan því að svara nokkru til um hinar greinarnar, sem eru vissulega mjög þýðingarmiklar líka. Í rauninni er ekki frambærilegt, að hæstv. viðskrh. skuli ekki vera við því búinn að svara því, hann sem á að vera gerkunnugur þessum málum, hvort hann telur að þær aðstæður séu fyrir hendi nú að gefa álagningu í hinum verslunargreinunum frjálsa eða ekki. Það er aðeins álit hans. Mér er alveg ljóst, að hugsanlegt er að álit hans færi ekki saman við úrskurð þessa verðlagsráðs, en það er allt annað mál. Ef álit hans kæmi skýrt fram um þetta, þá lægi þó fyrir að hverju hann stefndi með flutningi frv. miðað við núverandi aðstæður. Auðvitað á atriði eins og þetta að liggja fyrir, hvort ætlunin sé að túlka ástandið þannig, eins og það er nú, að gefa eigi álagningu frjálsa í þessum verslunargreinum sem ég minntist á. En sem sagt, hæstv. ráðh. kaus að víkja sér undan því að segja álít sitt á þessu nema aðeins varðandi matvöruverslunina. Svo kom að því að svara því, hvort ákvæðin um frjálsa álagningu væri hægt að framkvæma þannig að um frjálsa álagningu yrði að ræða á einum stað á landinu í tiltekinni verslunargrein, þó að ekki yrði um frjálsa álagningu að ræða í sömu grein annars staðar á landinu. Hæstv. ráðh. svaraði því þannig, að öll lög næðu yfir landið allt. Þetta kalla ég að svara út úr. Auðvitað er ljóst, að lögin sem heild varða landið allt. Um það er ekki spurt. En þegar um er að ræða að ákveða, hvort gefa skuli álagningu frjálsa, og slíkt er þó bundið því skilyrði að nægileg samkeppnisaðstaða sé fyrir hendi, þá getur nægileg samkeppnisaðstaða t. d. verið til staðar í Reykjavík, þó að að mínum dómi sé hún ekki til staðar á landinu eða á ýmsum öðrum stöðum á landinu. Ég t. d. sætti mig ekki við þá skýringu, að nægileg samkeppnisaðstaða sé þar sem aðeins er eitt verslunarfyrirtæki í heilu byggðarlagi, jafnvel þó að hægt sé að segja að menn geti komist frá því byggðarlagi til annarra byggðarlaga og komist þar í samkeppnisaðstöðuna. Auðvitað fer verslunin ekki fram með þeim hætti, t. d. matvöruverslun, að menn fara á milli byggðarlaga sem langt er á milli. Auðvitað er alveg fráleitt að benda á það, að þannig geti þeir komist í það sem kallast samkeppnisaðstaða. Hins vegar hefði verið hægt að gera ráðstafanir til þess að tryggja sanngjarnt verðlag á þeim stöðum, sem svona er ástatt á. Ég get vel ímyndað mér að ákveðið hefði verið, t. d. í sambandi við matvöruverslun, að í Reykjavík væri til staðar nægileg samkeppnisaðstaða í þeirri grein og ákveðið hefði verið; að gildandi væri þar frjáls álagning. Þá hefði verið eðlilegt að verðlagseftirlitið, sem er til staðar, og verðlagsyfirvöld hefðu tryggt það með ákvæðum sínum, að hliðstætt verðlag og gildir á samkeppnissvæðinu Reykjavík ætti þá að gilda annars staðar þar sem samkeppnisaðstaða er ekki. En ef þeir, sem búa við það að aðeins er rekin ein verslun, eiga líka að taka því, að þar megi þeir, sem fara með verslunina, leggja á að eigin vild, er réttur þeirra neytenda orðinn æðitakmarkaður. Ég held því, að þessi skýring hæstv. ráðh. sé ekki nægileg. Fallegt er að tala um að álagning skuli gefin frjáls þar sem nægileg samkeppnisaðstaða sé til staðar. En að draga af því þá ályktun, að vegna þess að slík aðstaða er til á einum stað á landinu, þá eigi að vera frjáls álagning alls staðar á landinu, þó að þessi samkeppnisaðstaða sé þar ekki fyrir hendi, finnst mér heldur hæpið. Helst fannst mér að leggja yrði þá merkingu í orð hæstv. ráðh. varðandi þetta atriði, að ef ákveðin væri frjáls álagning í tilteknum vöruflokkum á einum stað, þá yrði sama að gilda á öllum öðrum stöðum. Mér finnst þá hefði þurft að koma eitthvert ákvæði um að verðlagsyfirvöld gætu gripið inn í, ef þeim fyndist ástæða vera til þess á einhverjum þeim stað þar sem ekki er um nægilega samkeppnisaðstöðu að ræða. Þá var það atriðið um skipan verðlagsráðsins. Ég verð að segja, að mér sýnist sú skipan á verðlagsráði, sem hæstv. ráðh. mælti fyrir og taldi fyllilega eins góða, m. a. fyrir launþegana í landinu, og þá sem nú gildir, mér sýnist hún vera miklu, miklu lakari og reyndar heldur hæpin líka fyrir stjórnvöld landsins. Valdsvið verðlagsráðs er æðimikið samkv. frv. Það fellir endanlegan úrskurð um viss atriði. Það er t. d. létt að sjá að með þessari skipan gæti til þess komið að tveir fulltrúar atvinnurekenda í verðlagsráði og tveir fulltrúar Hæstaréttar stæðu saman og mynduðu meiri hluta. Ekki kæmi mér á óvart að slík staða gæti komið upp æðioft, af þeirri reynslu sem fengin er af slíkri tilnefningu. M. ö. o.: hæglega gæti svo farið, að tveir fulltrúar neytenda og fulltrúi ríkisstj. væru í minni hluta og réðu ekkert um þær ákvarðanir sem teknar yrðu af hinum aðilunum. Mér þykir miklu eðlilegra að búa við það skipulag, sem verið hefur, að fari svo, að fjórir fulltrúar launþega standi gegn fjórum fulltrúum atvinnurekenda og komi sér ekki saman, þá verði aðilar að búa við það að hlíta þeim úrskurði sem fulltrúi ríkisstj. gefur. Ofureðlilegt er að það sé fulltrúi ríkisstj., sem ber höfuðábyrgð á framkvæmd verðlagsmálanna í landinu, hafi þetta úrskurðarvald. Mér finnst það ekki óeðlilegt á neinn hátt. Hitt finnst mér ekki góður kostur, að skipa í verðlagsráðið á þennan hátt og geta átt von á því, að þessir aðilar stæðu saman, sem ég tel mjög miklar líkur á. Afleiðingin yrði sú, að framkvæmdin yrði jafnvel á talsvert annan veg en stjórnvöld kysu í mörgum tilfellum. Það var engin tilviljun, að sú gamla skipan, sem hæstv. viðskrh. minntist á, að ákveðnir hagfræðingar höfðu mikið vald í þessum efnum í hinu gamla viðskiptaráði, var lögð niður. Viðskiptaráð var einmitt lagt niður vegna þess að fulltrúar vinnumarkaðarins töldu sig hafa mikilla hagsmuna að gæta í sambandi við skipan verðlagsmála, vegna þess að þeir vildu gjarnan fá þessa aðstöðu, enda áttu þeir þarna mikið undir og töldu að þetta embættismannavald væri ekki hið æskilega fyrirkomulag. Og ég er á þeirri skoðun enn þá. Ég sé enga ástæðu til þess, að Hæstiréttur sé að skipa menn til að hafa áhrif á valdsvið verðlagsráðsins - enga. Að því leyti til sem svonefnd samkeppnisnefnd á að hafa hér lagalegt úrskurðarvald um viss atriði, þá getur gilt allt annað um það, ef í slíkri stjórn væru fulltrúar Hæstaréttar. En eins og ég hef sagt áður, þá sýnist mér að sá kafli frv. sé ekki ýkjamerkilegur, og ég á ekki von á að framkvæmdin þar breyti ýkjamiklu frá því sem verið hefur. Ég held að hæstv. viðskrh. eigi eftir að þreifa á því, að þessi skýring, sem hann bar fram og fleiri hafa notað stundum, sé ekki meðmæli með löggjöf um þýðingarmikil málefni sem þeir, sem eiga þar mestra hagsmuna að gæta, séu allir á móti. Frv. er þannig úr garði gert, að þeir aðilar, sem sækja hér fastast á um að hafa mest frjálsræði í verðlagningarmálum, eru andvígir því eða telja það ekki nægilega gott, og hinir, sem af eðlilegum ástæðum vilja standa gegn miklum verðhækkunum, eru óánægðir. Það eru ekki merkileg rök með einu frv. að tefla því fram, að allir þessir aðilar séu sjálfsagt meira og minna óánægðir með málið. Það, sem, skiptir auðvitað mestu máli í þessu sambandi er, eins og hæstv. viðskrh. sagði, að takast megi að hafa áhrif á verðlagið svo að það hækki ekki frá því sem verið hefur eða frá því sem þarf að vera. Hið endanlega verðlag skiptir máli. Og ég óttast, eins og ég hef sagt áður, að verði verðlagningin gefin frjáls við núverandi aðstæður, muni verðlag fara hækkandi. Þeir aðilar, sem þar sækja fastast á, eru óánægðir með sinn hlut. Þeir vilja fá meira í sinn hlut. Vegna þess arna er ég andvígur þessu frv. Ég hef lagt á það áherslu, að þetta gildir auðvitað alveg sérstaklega við þær aðstæður sem við búum við í dag, því að verðbólga er mikil, mikil hreyfing í verðlagsmálum og mjög vandasamt að semja við þá aðila sem eiga svo mikla hagsmuni tengda við þróun verðlagsmála. Við þessar aðstæður tel ég hið mesta óráð að fara að gera tilraunir í þessum efnum, eins og mér skildist á hæstv. ráðh. að fyrir honum vekti. Hann talaði um að þessi skipan, sem hér ætti að taka upp, gæti verið eins konar tilrann. Ég tel tilraunastarfsemi af þessu tagi mjög óheppilega við núverandi kringumstæður. Það verður ekki hlaupið að því að snúa til baka aftur. Ég saknaði þess, að hæstv. ráðh. svaraði spurningu minni varðandi 2. mgr. 12. gr. - þessa mgr. sem ríkisstj. hefur bætt við þau ákvæði sem embættismannanefndin hafði sett í frumvarpsdrög sín. En í 2. mgr. kemur alveg ný skýring á því, við hvað eigi að miða hámarksálagningu og hámarksverð, sé þeim ákvæðum beitt. Kannske fæst svar við spurningu þessari þegar unnið verður við frv. í n. og getur því beðið, en hæstv. ráðh. vék sér alveg undan að svara spurningum um þetta. Eflaust kemur fram við afgreiðslu málsins í n., hvað er á bak við þessi ákvæði. En ýmis önnur ákvæði hefði verið ástæða til þess að minnast á. Hér er t. d. eitt sem ég vildi gjarnan líka fá skýringu á, þó að það sé í kaflanum sem ég sagði áður að mér sýnist ekki að ég gæti tengt miklar vonir við, en það er IV. kafli frv. Í 25. gr. er ákvæði um það, að samkeppnisnefndin geti skyldað fyrirtæki til þess að selja nánar tilgreinda vöru eða þjónustu til þess að koma í veg fyrir að þarna séu hafðir uppi óeðlilegir verslunarhættir. M. ö. o.: aðili, sem rekur almenn viðskipti, er skyldaður til þess að selja án óeðlilegra skilyrða þá vöru sem hann hefur til almennrar sölumeðferðar. Út af fyrir sig finnst mér þetta mjög eðlilegt atriði, og væri betur að samkeppnisnefndin beitti þessu ef ætti að fara að geyma vöru á þennan óeðlilega hátt. En í grg. með frv. kemur nokkuð einkennileg skýring á þessu. Þar segir varðandi þetta atriði, þegar það hefur verið skýrt að öðru leyti: „Rétt er þó að taka fram, að þessi lagasetning á ekki að koma í veg fyrir, að t. d. samvinnusambönd geti hér eftir sem hingað til útvega,ð kaupfélögum vörur án þess að eiga yfir höfði sér að vera skyldað til að selja þær vörur öðrum.“ Í fyrsta lagi hafði ég skilið þessa grein þannig að hér væri fyrst og fremst um almenna sölu að ræða til neytenda, því að það skiptir máli í þessum efnum, þarna er um að tefla hagsmuni hins almenna neytenda. Ég tel að þessi regla eigi að sjálfsögðu að gilda um kaupfélög eins og önnur verslunarfyrirtæki, að reki þau opin og almenn viðskipti eigi þan líka að vera skyldug til þess að selja vöru sínar öllum þeim, sem um þær biðja, eftir hinum almennu sölureglum sem um það gilda. Mér sýnist hin skýringin, sem þarna er gefin, vera út í hött að taka sérstaklega fram að samvinnusamband megi selja vörur sínar til kaupfélaganna. Ég fæ engan veginn skilið ákvæði 25. gr. þannig, að hún gæti komið í veg fyrir neitt slíkt. En ég vil ekki heldur fyrir mitt leyti skilja þessi ákvæði í grg. þannig, að t. d. samvinnuverslun sé undanþegin þessari almennu skyldu við neytendur. Ég vona að skýringin sé ekki sú, því að það finnst mér óeðlilegt. Reki verslunarfyrirtæki, af hvaða tegund sem er, almenna sölustarfsemi, þá á neytandinn að hafa þennan rétt, að eiga kost á vörunni undir öllum venjulegum kringumstæðum án þess að hægt sé að skjóta sér á bak við það, að öðrum sé búin ætluð. En atriði eins og þetta skýrist eflaust líka í n., þegar málið verður þar til frekari athugunar. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um málið á þessu stigi. Tækifæri gefst til þess síðar. En ég ítreka það, sem ég hef sagt áður, ég tel þann tíma, sem valinn er til þess að gera breytingar af því tagi sem felast í þessu frv. um verslunarálagningu, vera mjög óheppilegan. Ég held að við núverandi aðstæður sé þessi tilraun, sem hæstv. ráðh. hefur kallað svo, dæmd til að mistakast. Hún mun leiða til hækkandi verðlags. Ég er afar hræddur um að sú mikla trú, sem einstakir menn hafa á frjálsri samkeppni, eigi eftir að dofna. Við höfum reyndar staðið frammi fyrir því áður, þegar tilraunir í þessa átt hafa verið gerðar, að þær hafa mistekist, en sérstakar eru þær aðstæður sem við búum við í dag. Þetta þýðir ekki, að ekki hefði verið hægt að gera ýmsar gagnlegar breytingar á núverandi löggjöf, einkum framkvæmd hennar. Ég er ekki með þessari afstöðu minni á neinu hátt að mæla bót úreltum ákvæðum, sem eru í gildi og mér er ljóst og hefur verið ljóst lengi að þarfnast endurskoðunar. En við þær aðstæður, sem við búum við nú í verðþróunarmálum og efnahagsmálum almennt, tel ég fráleitt að gefa verslunarálagninguna frjálsa. Það mundi leiða til stórhækkaðs verðlags og vaxandi erfiðleika, bæði í launamálum og þróun efnahagsmála yfirleitt.