Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (JörB): Ég vil láta þess getið, að ráðgert hefir verið, að fjárlagafrv. verði tekið til 3. umr. næstk mánudag, 3. ágúst, og væri æskilegt, að hv.þdm. skiluðu brtt. sínum það tímanlega til skrifstofunnar, að þær þurfi ekki að sæta afbrigðum.

Magnús Guðmundsson Ég vil leiða athygli að því, að það er ómögulegt að koma fram með brtt. fyrr en maður veit um till.fjvn.

Magnús Jónsson Ég er einn af þeim, sem eru í fjvn., og kemur það mér undarlega fyrir sjónir, að rétt í því að n. er að byrja að líta á frv. eftir 2. umr., þá er 3. umr. tilkynnt. Ég verð að láta í ljós undrun mína yfir því, að 3. umr. skuli eiga að fara fram áður en fjvn. hefir fengið tækifæri til að athuga frv.

Forseti (JörB): Auðvitað verður að haga þessu eftir ástæðum. En annars geta hv.þdm. fengið að sjá till. í skrifstofunni. Þetta var fremur til ábendingar um að hraða afgreiðslu fjárl. en til þess að reka á eftir n.

Pétur Ottesen Ég vil spyrja, hvort þetta hefir verið borið undir fjvn. Ég veit ekki til þess, að þetta hafi komið til tals í nefndinni. 

Forseti (JörB): Ég hefi ekki haft tækifæri til að bera þetta undir fjvn. sérstaklega. En hjá hv. form. n. fékk ég að vita, að það gæti ekki komið til umr. á laugardag, en það væru líkur til þess, að það gæti komið fyrir deildina á mánudaginn.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Ég hefi ekki margt að segja fyrir hönd meiri hl. fjhn. um þetta fram yfir það, sem leiðir af þeirri stuttu grg., sem fylgir frv. Meiri hl. fellst á, að eins og nú standa sakir, sé ekki annað hægt en að framlengja lögin um verðtollinn, eins og þetta frv. fer fram á. Ég skal þó geta þess, að hv. minni hl. n., sem ekki hefir skilað áliti og ekki haft ástæður til að skila því, tjáði, þegar ákvörðun var um þetta tekin í n., að hann væri ekki fyllilega viðbúinn að taka afstöðu til málsins. Nú hefir hæstv. forseti lesið upp, að brtt. frá hv. minni hl. væri útbýtt. Um þær get ég ekkert sagt, fyrr en ég hefi séð þær, en þær eru ekki komnar í deildina ennþá. Ég geri ráð fyrir, að það sé ekki ástæða til að hafa lengri framsögu fyrir hönd n. nú að sinni, en ég, get búizt við, að meiri hl. þurfi að láta í ljós sína skoðun um brtt., þegar þær eru fram komnar.

Forseti (GÓ): Hér er fram komin brtt. frá hv. 1. landsk., og getur hún ekki komizt að nema með afbrigðum.

Jón Þorláksson Ég varð lasinn upp úr því, að n. klofnaði í þessu máli, og þess vegna kom ég því ekki í verk að skila nál., en afhenti þessar brtt. til prentunar fyrir sólarhring síðan. Ég vil mælast til, að annaðhvort verði leyfð afbrigði, að brtt. megi komast að nú, eða þá að málið verði tekið af dagskrá, ef hv.þdm. vilja síður, að þær komist að nú.

Magnús Torfason Ég vil skjóta því til hv.flm.brtt., hvort hann geti ekki tekið brtt. aftur til 3. umr., svo að málið geti komizt gegnum 2. umr. nú.

Jón Þorláksson Ég get ekki látið mér það nægja, að brtt. komist að við 3. umr. Ég óska eftir, að þær fái að komast undir atkv. nú við 2. umr.

Forseti (GÓ): Ég mun leita afbrigða um till., og kemur þá í ljós, hvort hv.þd. vill, að þær komist hér að.

Jón Þorláksson Ég kom að því áðan, að ég hefði ekki getað komið fram með minnihl.nál. sökum lasleika. Ég hefi því orðið að láta mér nægja að bera fram þessar brtt. á þskj. 140, sem ég hefi hugsað mér, að kæmu til álits við þessa 2. umr. málsins. Eins og hv.þdm. muna, eru þessi verðtollslög frá árinu 1926. Þá voru sett lög um verðtoll af nokkrum vörutegundum, sem komu í stað laga um bráðabirgðatoll af nokkrum vörutegundum, sem sett voru meðal annara bráðabirgðaráðstafana, sem Alþingi 1924 greip til út úr því öngþveiti, sem ríkissjóður og landið allt var þá komið í. Þegar þessi lög um bráðabirgðaverðtoll voru sett 1924 ásamt öðrum ákvæðum um nýjar álögur, þ. á m. um tolla af nauðsynjavörum, sem nauðsynlegt þótti að grípa til í bili, þá var því lofað, að sú löggjöf skyldi ekki standa lengur en þangað til af létti þeirri fjárhagskreppu, sem ríkissjóður var þá kominn í. Á þingi 1926 var nú lokið við að heita mátti að ráða fram úr þeim fjárhagsvandræðum, sem höfðu knúð þetta fram á þingi 1924. Þá vildi þingmeirihlutinn, sem þá var, standa við gefin loforð og létta sköttunum af. Það var líka gert með því að draga talsvert úr þeim tollum, sem lagðir höfðu verið á nauðsynjavörur, með því að breyta vörutollslögunum og með afnámi gengisviðaukans á vörutollinum. Þá var ennfremur í staðinn fyrir bráðabirgðavörutoll á nokkrum vörutegundum settur verðtollur, eins og lögin frá 1926 sýna. Aftur á móti þótti ekki rétt að fara svo langt að afnema verðtollinn alveg, því að það hefði orðið til þess, að ekki hefði verið unnt að létta verulega á vörutollinum. Það var álitið, sem ég hygg, að rétt sé, að þó að verðtollurinn hvíli á ýmsum nauðsylegum vörutegundum, þá hittir vörutollurinn nauðsynjavörurnar með meiri þunga en verðtollurinn hefir gert og gerir. Því var það ráð tekið að láta lögin um verðtollinn haldast og ganga lengra í því að létta vörutollinum af, og það var í rauninni gert nokkuð meira en nam viðbótinni 1924. Á þingi 1928 var svo samþ. veruleg hækkun á þessum verðtolli frá 1926. Þá þótti það orka nokkuð tvímælis hér á þingi, hvort sú skattahækkun, sem í þessu fólst, ásamt öðrum skattahækkunarfrv., sem þáv. stj. beitti sér fyrir, væri óhjákvæmileg nauðsyn. M. a. var deilt um þetta innan fjhn. þessarar þd. Það mál endaði svo, að við sjálfstæðismenn vorum ekki sannfærðir um, að þessar skattahækkanir væru nauðsynlegar fyrir ríkissjóð, en létum þó undan að miklu leyti og lögðumst ekki á móti þessari hækkun. Reynslan sýndi nú, að við höfðum haft alveg rétt fyrir okkur í okkar áliti um það, að þessi tekjuhækkun væri ekki nauðsynleg. Þau 3 ár, sem þessi tekjuhækkun hefir gilt, þ. e. a. s. árið 1928 að talsverðu leyti og 1929 og 1930, hafa tekjur ríkissjóðs farið svo langt fram úr áætlun, að þess eru ekki dæmi um neitt samfellt 3 ára tímabil áður. Ríkisstj. hefir fengið um 5 millj. að meðaltali á hverju ári fram yfir það, sem fjárl. hafa gert ráð fyrir, og miklu af þessu fé hefir ríkisstj. ráðstafað eftir eigin geðþótta án heimildar frá Alþingi. Þetta hefir allt saman dregið okkar fjármálastjórn inn á þá braut, að fjárveitingavaldið er að miklu leyti komið úr höndum Alþingis og í hendur ríkisstj. Ég segi að miklu leyti, því að af þeim 11–12 millj., sem veittar eru í fjárl., er mestur hluti bundinn af öðrum lögum og venjum, svo að það er í raun og veru ekki nema 2–3 millj., sem fjárveitingavaldið hefir til að ráðstafa, en svo hefir ríkisstj. ráðstafað um 5 millj. á ári hverju eftir eigin geðþóttu. Ég þori að fullyrða, að þessi meðferð fjármála ríkissjóðs er komin langt út fyrir það, sem er þolað í nokkru öðru þingræðislandi. Því er ekki að neita, að alstaðar getur eitthvað komið fyrir milli þinga, sem getur útheimt fjárhagsráðstafanir af hálfu stj., en í þeim löndum, sem ég þekki til, heldur þingið svo fast í fjárveitingavaldið gagnvart ríkisstj., að það er alls ekki liðið, að stj. ráðstafi þeim málum eftir eigin geðþótta. Þegar þarf að ráða fram úr einhverju slíku máli milli þinga, er þess krafizt, að stj. leiti samþykkis þeirra fulltrúa, sem þingflokkarnir hafa kjörið til þess að vera í fyrirsvari um þessi mál fyrir sig á milli þinga. Það er t. d. alkunnugt í Danmörku, að fjármálanefnd Fólkþingsins er ávallt kvödd til á milli þinga, ef stj. þykir þurfa að nota fé ríkisins fram yfir það, sem fjárl. heimila. Samt finnst mér það allmikið álitamál, hvort það eigi ekki að framlengja gildi þessara laga með tilliti til þess fjárlagafrv., sem fyrir þessu þingi liggur, þ. e. fyrir árið 1932. Því að þótt ég hafi látið í ljós það álit, að reynslan hafi sýnt, að sá tekjuviðauki, sem breytingin á þessum lögum 1928 veitti, hafi ekki verið nauðsynlegur undanfarin ár til þess að hægt væri að vinna að þeim framkvæmdum, sem Alþ. ætlaðist til, þá ber á það að líta, að þetta hafa verið hagstæð tekjuár, þar sem atvinnuvegirnir hafa staðið í miklum blóma. En þótt þessa hafi ekki verið þörf 1928 til 1930, þá er það engin sönnun þess, að ekki sé þörf þessa tekjuauka næsta ár. En hitt vil ég taka skýrt fram, að það er ekki rétt að framlengja gildi þessara laga, nema gefnar séu tryggingar fyrir því, að horfið sé af þeirri braut, sem fylgt hefir verið síðastl. ár, að fjárveitingavaldið sé tekið úr höndum Alþ. og í hendur stj. einnar og hún taki sér einræðisvald án þess að þingið sé kvatt til ráða. Með tilliti til þess mikilvæga atriðis er ekki hægt að taka afstöðu við þessa umr., og geymi ég mér því að taka endanlega afstöðu til 3. umr. Nú vil ég aðeins gera grein fyrir brtt. þeim, er ég ber fram á þskj. 140. Fyrri brtt. fer fram á það, að framlenging l. nái aðeins til ársins 1932. Það er ekkert, sem kallar að að framlengja þau nema fyrir það ár, sem fjárlagafrv. er samið fyrir. Eins og menn muna, lá endurskoðun á skattalöggjöfinni fyrir þinginu í vetur og þar var gert ráð fyrir því, að þessi verðtollslög féllu úr gildi. Nú hefir ekki þótt heppilegt að taka þessa endurskoðun í heild upp á þessu sumarþingi, og hefi ég fyrir mitt leyti ekkert við það að athuga, en afleiðingum af því verður að taka með því að framlengja verðtollslögin um eitt ár. En á mesta þingi gefst tækifæri til að taka upp endurskoðun skattalöggjafarinnar. Við þetta er fyrri brtt. mín miðuð, að ég sé ekki ástæðu til að framlengja l. um verðtoll lengur en um eitt ár. Eins og ég tók fram, hefir reynslan sýnt, að l. um hækkun verðtolls frá 1928 voru ekki nauðsynleg. Þó hefi ég ekki viljað koma með brtt. um það að færa tollinn niður í það, sem hann var 1926– 1928, heldur hefi ég valið aðra leið. Ég fer heldur fram á að fella niður toll á nokkrum nauðsynjavörum, sem gefur ríkissjóði ekki verulegar tekjur, en heldur uppi vöruverðinu í landinu. Nú fellur margt af nauðsynjavöru undir þennan verðtoll. Ég hefi ekki séð mér fært að taka þær allar undan, heldur einskorðað till. mína við þær matvörutegundir, sem eru verðtollsskyldar. Ástæðan til þess, að ég ber fram þessa brtt., er m. a. sú, að nú er það mikil tízka að tala um dýrtíðina í Reykjavík; sem ekki þjáir aðeins þennan bæ, heldur allt landið. Þegar mál það er krufið til mergjar, get ég ekki fundið nema 3 atriði, sem þar liggja til grundvallar. Fyrsta atriðið er það, að kaupgjald í Reykjavík hefir hækkað. Um það get ég sagt, eins og ég hefi oft áður tekið fram, að það er mín rótgróin skoðun, að kaupgjald eigi að vera svo hátt sem atvinnuvegirnir geta borið, og er ekki rétt undan því að kvarta. Ef atvinnuvegirnir í Reykjavík verða ekki færir um að greiða kaupið, þá fyrst er ástæða til að kvarta. Annað atriðið er það, hve húsaleigan er há hér í Reykjavík. Allir kunnugir vita, að hin háa húsaleiga stafar af ýmsum ástæðum. Í fyrsta lagi stafar hún af húsnæðiseklu, sem komst í algleyming á síðustu stríðsárunum, og verður ekki úr því bætt öðruvísi en með auknum byggingum. Í öðru lagi veldur dýrt og óhagstætt lánsfé til bygginga hinni dýru húsaleigu. Það neyðir menn til að reikna sér háa húsaleigu og leigja dýrt, því að húsaleigan þarf ekki aðeins að miðast við háa vexti af byggingarlánunum, heldur einnig óeðlilega háar afborganir 10 fyrstu árin. Þriðja orsökin til hækkunar húsaleigu er sú, að með vaxandi velmegun eru kröfur orðnar svo miklar til allskonar þæginda, að það er ekkert sambærilegt að leggja til sama herbergjafjölda og fyrir svo sem 15 árum. Þetta hleypir húsaleigunni vitanlega mikið fram, og er ein af orsökunum til dýrtíðarinnar í Reykjavík. - En um þetta atriði fer ég ekki fleiri orðum, þar sem það liggur fyrir utan það mál, sem hér er á dagskrá, en ég taldi nauðsynlegt að benda aðeins á þessi atriði í þessu sambandi. Annars er auðgert í öðru sambandi að benda á ráð til að koma húsaleigunni í Reykjavík í sannvirði. Þriðja atriðið, sem veldur dýrtíðinni í Reykjavík, er það, hve vöruverðið er hátt. Hagskýrslur sýna, að verðlag á aðfluttum vörum í Reykjavík er í samræmi við verðlag annarsstaðar í heiminum. Ef verðvísitölur eru bornar saman við vísitölur frá 1914, þá eru þær að vísu hærri, en það kemur til af því, að krónan er í lægra gildi nú en þá. Ef vísitölunum væri breytt úr pappírskrónum í gullkrónur, þá kemur í ljós, að verðlag útlendrar vöru hefir lækkað hér sem annarsstaðar. Verðlag innlendu vörunnar hefir aftur á móti ekki fylgzt með í hinni almennu lækkun. Þetta stafar af eðlilegum orsökum. En það er aftur önnur ástæða þess, að verðvísitalan getur ekki sýnt sannan samanburð við 1914. Kaupgjald er nú hærra í landinu en það var 1914, samanborið við vöruverð. Þótt einhver breyt yrði á því, komum við því aldrei í það ástand, sem það var 1914. Vélar allar hafa tekið svo miklum framförum og aðrar ástæður, sem kauphækkun valda, gera það að verkum, að það spor verður ekki stigið til baka. Það, sem fyrst og fremst þarf því að gera, þegar um það er rætt að draga úr dýrtíðinni hér í Reykjavík, það er að nema í burt þær ráðstafanir, sem löggjöfin hefir gert til að halda uppi vöruverðinu - t. d. hár verðtollur á vöru, sem lítið flyzt inn af, en er framleidd í landinu sjálfu. Aðra brtt. mína hefi ég því borið fram sem prófstein á það, hvort hv. d. vill taka afleiðingum af tali Framsóknarflokksins um dýrtíðina í Reykjavík og nema úr lögum þau ákvæði, sem þingið hefir sett og miða að því að viðhalda dýrtíðinni í Rvík. Ég finn ekki ástæðu til þess að ræða um einstakar vörutegundir. Ég get gert það síðar, ef einhverjir hv.þdm. finna ástæðu til að gera einhverja þeirra að umtalsefni.

Jón Baldvinsson Þegar þetta frv. var samþ. á þingi 1928, lögðum við Alþýðuflokksmennirnir ekki mikið til málanna, en hinir tveir aðalflokkarnir voru sammála um að samþykkja lög um verðtollinn. Hinsvegar samþykktum við með Framsókn vörutollinn gegn því, að tollurinn lækkaði á nauðsynjavörum, sem almenningur kaupir mest, að því er aukningunni svaraði, og nefnd yrði skipuð til að endurskoða og koma með till. um breyt. á skattalöggjöfinni yfirleitt. Skipun nefndar í skattamálin var orðin hin fyllstu nauðsyn, til að koma skipulagi á þau mál. Því að flest eða allt, sem í lögum var um þau efni, voru bráðabirgðalög, sem framlengd voru frá þingi til þings. Nefnd þessi kom með frv. fyrir síðasta Alþ., en nm. voru ekki allir sammála. Fulltrúar Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins voru sammála. Halldór Stefánsson og Magnús Guðmundsson báru fram frv. sameiginlega um að fella niður vörutollinn. Var það komið til þessarar hv. d., en mætti hér mótspyrnu af hv. 1. þm. G.-K., sem mun hafa komið til af tryggð hans við vörutollinn. En þessir tveir flokkar voru sammála í öllum meginatriðum um lausn þessara mála, en við Alþýðuflokksmenn vorum einir á móti. Nú fór svo, að þetta frv. varð ekki útrætt sökum þingrofsins. Þess vegna á nú að framlengja gömlu verðtollslögin um nokkur ár. Í skattamálunum situr allt við hið sama og áður. Það, sem átti að vera til bráðabirgða, er framlengt frá ári til árs. Það er augljóst mál, sem hv. 1. landsk. drap á, að slíkur verðtollur sem þetta er stór liður í því að viðhalda dýrtíðinni í landinu. Nú skyldi maður ætla, að Framsóknarflokkurinn, sem mest hefir talað um dýrtíðina hér í Reykjavík, vildi að því vinna að fella niður eitthvað af því, sem heldur uppi dýrtíðinni. En það er síður en svo. Það á að viðhalda dýrtíðinni með háum tollum. En það verður vafalaust haldið áfram að tala um dýrtíðina í Reykjavík og að enginn geri neitt til að afstýra henni. 15% verðtollur á vefnaðarvöru, sem er mikil nauðsynjavara, hlýtur að auka mjög útgjöld fólks til vefnaðarvörukaupa, því að þar kemur ekki aðeins til greina grunnskatturinn, heldur einnig álagningin á þennan toll, svo að verðhækkunin nemur 20–30% af flestri vefnaðarvöru. Og þar sem þetta einnig kemur niður á ýmsar aðrar vörutegundir, sem nauðsynlegar eru almenningi, þá get ég þegar lýst því yfir skýrt og skorinort, að ég sé mér ekki fært annað en að greiða atkv. á móti frv., og sömuleiðis á móti fyrri brtt.hv. 1. landsk. um framlengingu verðtollsins til ársloka 1932. En að séðri þeirri atkvgr. mun ég greiða atkv. með síðari brtt.hv. 1. landsk., til þess þó síðan að greiða atkv. á móti frv. sjálfu. Þessi tollur gaf ríkissjóði á árinu 1929 yfir 2 millj. króna, en í fjárl. var hann ekki áætlaður nema 1 millj. 325 þús. Svona mikið fór þessi liður fram úr áætlun. En þetta var eitt af því, sem stj. eyddi utan við landslög og rétt, og sem hún fékk í hendur fyrir of gætilega áætlun á tekjulið fjárl. Ég þykist ekki þurfa að skýra það nánar, hvers vegna ég er á móti þeirri skattamálastefnu, sem kemur fram í þessu frv. Ég tel rétt, að tekjur ríkissjóðs séu teknar á annan og réttlátari hátt. Þetta er ekkert annað en nefskattur, sem allir greiða jafnt, fátækir og ríkir, með kaupum á nauðsynjavörum. Það er ekki hægt að færa rétt rök fyrir þessu máli, þótt Framsóknar- og Sjálfstæðisflokkurinn séu sammála um að verja það, þrátt fyrir það augljósa ranglæti, sem fram í því kemur. Rétt í þessu er hv. 5. landsk. að koma inn í hv. d. Hann hefir manna mest talað um dýrtíðina í Reykjavík og talið sjálfan sig manna sjálfsagðastan til að bæta úr henni. Um daginn lenti hann í deilum hér í d. við hv. 1. þm. Reykv. og sagði þá, að hann teldi hv. 1. og hv. 4. þm. Reykv. mjög óheppilega þm. fyrir Reykjavík. Um það er ég honum alveg sammála. Og ég skil vel, hvernig á því stóð, að hann studdi kosningu hv. 1. þm. Reykv. 1927. Það var einn liðurinn í því starfi hans að gera Reykjavík eitthvað til bölvunar, - það sama og fram kom í mótstöðu hans gegn Sogsvirkjuninni og fleiri velferðarmálum bæjarins, sem hann hefir staðið í móti. Við þessa umr. vildi ég játa koma fram þetta umtal hans um dýrtíðina og hvað flokkur hans hefir gert til að bæta úr henni.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég ætla fyrst að svara hv. 2. landsk. Hann hefir nú gert grein fyrir afstöðu sinni í málinu, og vil ég víkja að ræðu hans með nokkrum orðum. Það er ólíkt um hv. 1. og hv. 2. landsk. að því leyti, að hv. 2. landsk. er búinn að taka vissa afstöðu til málsins, en hv. 1. landsk. er ekki búinn að taka endanlega afstöðu til málsins. Hv. 2. landsk. segist ætla að greiða atkv. á móti frv. Hinsvegar hefir hann ekki bent á neina leið aðra til þess að afla ríkissjóði tekna, og ekki gat hann þess, að hann áliti, að ríkissjóði væri ekki þörf á þessum tekjum. Það lítur ekki út fyrir, að hv.þm. geri sér ljóst, hverjar skyldur hans og flokks hans eru, þegar hann tekur eingöngu þessa neikvæðu afstöðu til málsins. Og fyrst hv.þm. viðurkennir, að ríkissj. þurfi meira fé en hann fengi, ef verðtollurinn félli niður, þá er það skylda hans að benda á aðra leið til að afla ríkissjóði þeirra tekna, sem nauðsynlegar væru, og þyrfti því sérstaklega að fá, ef fram næðu að ganga þær breyt., sem hv. flokksbræður hans bera fram í Nd. og hv. 2. landsk. er væntanlega sammála. Ummæli hv. 2. landsk., að Framsóknarflokkurinn og hv. 1. landsk. séu sammála í skattamálum, ætla ég ekki að gera að umtalsefni nú. Það er engin ástæða til að fara að rökræða hér nú um skattamál almennt, en hv. 2. landsk. veit það vel, að í skattamálum ber margt á milli Framsóknarflokksins og íhaldsmanna. Hann telur það bara „praktiskt“ að halda þessu fram í þeirri „agitation“, sem hann lætur nú ganga um land allt. Ég vil leyfa mér að benda á eitt atriði, sem hv.þm. kom að. Hann sagðist sem sé vilja fella verðtollinn niður til þess að dýrtíðin minnkaði. Ég vil benda á það, að afleiðingin af því, að verðtollurinn félli niður, yrði sú, að auka til stórra muna innflutning til landsins. Verzlunarstéttinni væri það ljóst, að þótt verðtollurinn félli úr gildi, af því að samkomulag væri ekki á þingi um þessa löggjöf, þá mundi hann verða tekinn upp aftur eftir stuttan tíma. Þeir, sem reka verzlun, mundu því keppast um að koma sem mestu af vörum inn í landið, meðan verðtollurinn væri ekki. M. ö. o., ef hann væri felldur niður, mundi hann verka öfugt á við innflutningshöft. Hann mundi, eftir því sem mögulegt væri, örva innflutning, og þá auðvitað sérstaklega á þessum vörum, sem verðtollur er lagður á nú, en margar af þeim eru einmitt þær, sem eru síður nauðsynlegar. Ég býst við, að hv.þdm. séu mér sammála um það, að á slíkum tímum sem nú, þegar erfitt er að selja vörur landsmanna og ríkið og bankarnir þess vegna í kreppu, þá væri það óviturlegt, ef Alþingi veitti þessu máli þá afgreiðslu, sem hvetti menn til að kaupa og flytja inn í landið þær vörur, sem væru miður nauðsynlegar. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að ræðu hv.l.landsk., sem eins og ég gat um hefir ekki tekið endanlega afstöðu til þessa máls. Sem forsendu fyrir þeirri yfirlýsingu kom hann með ýmsar almennar aths. um fjármálastjórnina undanfarið og aðstöðuna í því sambandi. Hann kom með yfirlit yfir sögu verðtollsins allt frá 1924. Nú ætla ég ekki að gera að umtalsefni þær almennu aths. hv. 1. landsk., en mér þykir vel við eiga að koma nokkuð inn á sögu þessa máls, sem hv.þm. kom með, og draga líka nokkuð af aðstöðunni innan þings og ástæðunum inn og út á við eins og þær voru 1924, þegar hv. 1. landsk. var að taka við fjármálastjórninni. Ég vil líka rifja upp endurminningarnar um það, hvernig þáv. andstöðuflokkur stj. taldi, að honum bæri, eigi síður en stjórnarflokknum, að leysa úr þeim vandræðum, sem þá voru fyrir ríkinu, bönkunum og einstaklingum. Árið 1924 var að ýmsu leyti svipuð fjármálaaðstaðan og nú. Það höfðu gengið harðindi yfir landið. Og hvað sem segja mátti um fjármálastjórnina áður, þá voru aðstæðurnar að mörgu leyti svipaðar. Sala á innlendum afurðum var erfið, verzlunaraðstaðan var okkur óhagstæð og rétt fyrir þingbyrjun féllu peningar okkar mikið í verði. Þá urðu stjórnarskipti. Hv. núv. l.landsk. og hans flokkur mynduðu nýja stjórn. Vitanlega höfðum við andstæðingar stj. þá sömu aðstöðu og hv. 1. landsk. hefir nú gagnvart þingmeirihlutanum, og við stjórnarandstæðingar höfðum margar aths. frá fortíðinni um fjármálastjórnina, sérstaklega fjármálastjórn samverkamanna hv. 1 landsk. Ég t. d. hafði mikið um það ritað og hafði ekki breytt þar um skoðun. Við hefðum því vel getað, ef við hefðum viljað, haldið uppi deilum um það, en látið stj. eina um það, hvernig reisa ætti við fjárhag landsins. Ég veit, að hv. 1. landsk. viðurkennir það nú, eins og hann viðurkenndi áður, að andstöðuflokkur ríkisstj. hagaði sér ekki svona þá. Við stjórnarandstæðingar, sem sæti áttum þá í fjhn., tókum höndum saman við fulltrúa stj. í þessum málum. Við lögðum mikla vinnu í að fara í gegnum fjárl. og leita eftir, hvar finna mætti leið til að spara og hvar mögulegt væri að draga úr erfiðleikunum. Við stóðum þá við hliðina á stjórnarflokknum til að setja löggjöf um auknar tekjur fyrir ríkissjóð, sem nauðsynlegt var. Mér þótti vel, að hv. 1. landsk. kom í ræðu sinni inn á endurminningarnar frá þessum tímum, hvernig þingið tók þá afstöðu til þessara mála. Ég vildi bara bæta þessu við um þessar endurminningar og segja frá mínu brjósti, að ég álít, af því aðstaðan er svipuð nú, að andstöðuflokkur þingmeirihlutans áliti það skyldu sína að snúast eins við vandræðunum og andstöðuflokkur stj. gerði 1924. Ég þykist hafa fullkomlega leyfi til að beina þessu sérstaklega til hv. 1. landsk., af því það var hann, sem var sá ráðh., sem naut þessarar samvinnu, naut hennar frá þeim flokki, sem ég tilheyrði og tilheyri enn. Ég sagði, að aðstaðan væri lík nú og hún var 1924, en hún er að því leyti verri nú, að horfur á sölu ísl. afurða eru nú verri en þá. Allir vita, hvernig það er með sjávarafurðirnar, og nú hafa ný tíðindi komið, sem gera það líklegt, að landbúnaðarafurðirnar fari niður fyrir það, sem nokkur hefir gert sér hugmynd um undanfarið. Það er því nauðsynlegt, að allir standi saman um það, að reyna að leysa vandræðin sem bezt. Þá vil ég segja nokkur orð út af brtt.hv.þm. á þskj. 140. Fyrri brtt. er um það, að þessi framlenging verðtollsins skuli vara eitt ár, en ekki tvö ár, eins og fram er tekið í frv. Ég tel sjálfsagt að gera það ekki að ágreiningsatriði, ef flokkur hv.þm. leggur áherzlu á, að það sé ekki nema eitt ár. Ég get viðurkennt, að hv.þm. hafi þar nokkuð til síns máls, því að ég geri ráð fyrir, að á þinginu í vetur verði betri tími en gera má ráð fyrir að verði nú, til að taka til rækilegrar athugunar, hvort þessi framlenging skuli gilda áfram, og get ég því mælt með því, að þessi till. verði samþ. Út af síðari brtt. sinni kom hv.þm. talsvert inn á almennar aths. um vöruverð og dýrtíð í Reykjavík. Ég tel það fremur óviðeigandi við 2. umr. um verðtoll að fara mikið inn á almennar aths. um það efni, svo að ég leiði það hjá mér, en ég verð að láta í ljós þá skoðun, að mér virðist fyrri brtt. hans vera í mótsetningu við þá hugsun, sem fram kemur í síðari brtt. hans. Eftir fyrri brtt. álítur hann, að hér sé um bráðabirgðalög að ræða, og þá er síðari till. í ósamræmi við hana. Ég vil benda hv.þm. á það, að ef síðari till. er samþ., þá verður það til að koma af stað miklum deilum um þetta atriði, ekki fyrst og fremst í þessari deild, heldur í Nd.Hv. þm. veit, að í Nd. hafa komið fram raddir nú nýlega, sem fara í þveröfuga átt við þessa till., ekki eingöngu frá andstæðingum hv. 1. landsk., heldur líka frá áhrifa- og dugmiklum mönnum í flokki hans sjálfs. Hér er stungið upp á að létta verðtollinum af ýmsum þeim vörum, sem framleiddar eru í landinu sjálfu, en þessar till. í Nd. fara í þá átt, að settur verði verndartollur á þessar vörur, til að styðja þá innlendu framleiðslu. Ég vil ekki fara langt inn á almenn atriði þessa máls, en þegar um var að ræða þá bráðabirgðaráðstöfun, að framlengja verðtollinn til eins árs, þá þótti mér ekki rétt að fara að koma með slíkt deilumál sem þetta. En eins og ég get samþ. þá till.hv.l.landsk., að framlengingin nái aðeins til eins árs, eins finnst mér, að hv. 1. landsk. ætti að geta fallizt á það, að láta hina síðari till. sína bíða til síðari umr. um málið.

Jón Þorláksson Ræða hv. 2. landsk. hefir ekki gefið mér tilefni til neinna andsvara. Hann lýsti eingöngu afstöðu síns flokks, og ég álít enga ástæðu í sambandi við þetta mál að koma inn á þann skoðanamismun, sem er á milli Sjálfstæðisflokksins og Alþýðuflokksins um stefnur í skattamálum. Það eru þá aðallega ummæli hæstv.forsrh., sem hafa gefið mér tilefni til nokkurra andsvara. Hann talaði fyrst um það, hverjar afleiðingarnar mundu verða, ef neitað yrði að framlengja verðtollinn. Hann gerði ráð fyrir, að það mundi hafa í för með sér stórum aukinn innflutning á verðtollsskyldum vörutegundum. vegna þess að menn mundu gera ráð fyrir, að verðtollurinn kæmi brátt aftur, og þá væri gott að hafa miklar birgðir, sem inn hefðu verið fluttar á þeim tíma, sem tollurinn hefði fallið niður. Ég er ekkert hræddur við þetta. Það er nú svo, að innflutningur kaupmanna ákvarðast aðallega af tvennu. Annað er það, hvað gengur út af vörunum, og hitt er það, hvað þeir eiga af ónotuðu lánstrausti. Ég held, að það sé nú svo, að verzlanirnar muni nú draga við sig að kaupa nauðsynlegar og ónauðsynlegar vörur, því að það eru sannarlega ekkert uppörvandi tímar fyrir kaupmenn að kaupa miklar vörubirgðir til að geyma í geymsluhúsum sínum. Það er vitanlegt, að lánsfé bankanna er nú fest svo mjög, að það getur ekki verið að ræða um neina aukningu á útlánum þeirra til eins eða annars. Það þarf sízt að gera ráð fyrir fleiri lánum til að kaupa geymsluvörur af þeim tegundum, sem nú eru verðtollaðar. Ég er því ekkert hræddur við þetta, en það getur aftur komið til mála, að þetta geti haft gagnstæð áhrif á kaupmenn við það, sem hæstv. ráðh. vildi álíta. Ég gæti hugsað, að kaupmenn reyndu að koma í veg fyrir innflutning á þeim vörum, sem verðtollinum yrði létt af, meðan þeir væru að selja þær vörubirgðir, sem nú eru til - og það mun hafa verið óvenjulega mikið um síðustu áramót - og reyna þannig að firra sig tjóni af því að þurfa að setja niður vörur sínar í samræmi við þann afnumda verðtoll. Þetta mundi vega meira. Þessir hagsmunir liggja mest, að firra sig tjóni af þessu. En hitt, að fara að „spekúlera“ í einhverjum gróða, sem kynni að falla þeim í skaut, þegar löggjöfin hyrfi að verðtollinum aftur, það sýnist liggja nokkuð miklu fjær. Hæstv. forsrh. vildi lítið fara út í þær ástæður, sem ég benti á fyrir því, að vel gæti komið til mála, að rétt væri að neita um framlengingu á þessum verðtolli. Hann kaus aftur á móti hitt, að fara út í sögu málsins, sem ég rakti stuttlega áðan. Hann staðnæmdist sérstaklega við ástandið 1924 og talaði um afstöðu Framsóknarflokksins þá til þessa bráðabirgðaverðtolls, og dró svo út frá því þá ályktun, að stjórnarandstæðingar væru skyldugir til að vera með verðtollinum nú. En hann hefði varla átt að fara að koma með þá ályktun, að sagan eigi að endurtaka sig, nema að athuga fyrst, hvort ástæðurnar hefðu verið þær sömu. Hann gerði ekki tilraun til að hnekkja því, sem ég sagði, hvorki því, að þessi tollaaukning 1928 hefði reynzt ónauðsynleg, né hinu, að sá tekjuauki, sem stj. heimtaði og fékk, hafi ekki verið notaður til að framkvæma vilja Alþingis og fjárlaganna, heldur hafi hann allur - og meira að segja meira til - orðið eingöngu til að skapa fjárveitingavald, þar sem það á ekki að vera. Þessari ástæðu var ekki til að dreifa 1924. Mér fannst hæstv. ráðh. skakka mjög í því eina atriði, sem ég tók eftir, að hann nefndi til samanburðar á ástandinu 1924 og nú. Hann sagði, að það hefði staðið eins á nú og þá, að harðindi hefðu verið undangengin. Þetta var rétt 1924 að því er snertir atvinnulífið og afkomu ríkissjóðs, að þar voru harðindi undangengin, sem stöfuðu af óhagstæðu vöruverðlagi í samfellt 4 ár á okkar útflutningsvörum móts við það almenna vöruverðlag í heiminum árin 1920–23, að háðum meðtöldum. En nú stendur sannarlega öðruvísi á. Nú eru undangengin góðæri fyrir atvinnuvegina á þessu þriggja ára tímabili, 1928–1930, svo að það eru hin hagstæðustu verzlunarár, sem hér hafa komið síðan 1914, að stríðsgróðaárunum ekki undanskildum. Nei, það stendur sannarlega öðruvísi á nú en þá. 1924 þurfti að gera harðvítugar ráðstafanir til þess að bæta úr því, sem áfátt hafði orðið undangengin verzlunarharðæri. Nú liggur fyrir að draga lærdóm af undanförnum árum eins og þá. En á þessum undangengnu góðærum hefir farið svo, að samfara gegndarlausum fjáraustri hefir fjárveitingavaldið dregizt úr höndum Alþingis og í hendur ríkisstj., og það stjórnar, sem ekki hefir getað lifað sig upp í það að skoða sig sem landsstjórn, sem bæri velferð allra fyrir brjósti, heldur skoðar sig sem stjórn síns sérstaka stjórnmálaflokks og hefir sýnt það í verkum sínum við hvert hugsanlegt tækifæri. Það snertir þetta mál ekkert, þó að hæstv. núv. forsrh. hafi árið 1924 haft sitthvað að athuga við fjármálastjórn tveggja þeirra manna, sem þá gengu í ráðuneytið, á liðnum árum. Ég sé ekki, hvað það kemur þessu máli við. Og satt að segja, þegar hann talaði um, að hann hefði skrifað um fjáraukalögin miklu, þá ætti hann ekki að minnast á þau skrif sín í samkomu, sem skipuð er mönnum, sem þekkja til þeirra mála. Það er hægt að nota slíkt á kjósendafundum, en hér vita allir, að tölurnar í fjáraukalögunum 1920–21 stöfuðu af því einu, að óvenjulega mikil útgjaldalög frá þinginu 1919 komu til framkvæmda, án þess að þingið 1919 hefði tekið upp þær upphæðir í fjárl. fremur en venja er til. Það er ekki venja, að þingið taki upp í fjárlög útgjöld, sem það sjálft stofnar til á sama þingi. Ég hefi ávallt ímyndað mér, að hæstv.forsrh., sem þá var eingöngu blaðamaður, hafi gert þennan mikla vind um fjáraukalögin miklu 1920–21 mót betri vitund, sem því miður er orðið svo algengt um þá menn, sem fást við blaðamennsku hér á landi, og ég met honum það hvorki til meiri né minni sýndar en blaðamönnum yfirleitt. En hann ætti að telja það undir virðingu sinni að minna á þau skrif sín nú, þótt með óákveðnum orðum sé. Ekkert af því, sem þá var gert, er sambærilegt við það einræði í fjármálum, sem stjórn sú hefir tekið sér, sem hann hefir veitt forstöðu undanfarið kjörtímabil. Hæstv. ráðh. vitnaði í það, að ég hefði gefið stjórnarandstæðingum 1924 þann vitnisburð, að þeir hafi gengið með okkur að því að útvega nauðsynlegan tekjuauka ríkissjóði til handa. Ég hefi viðurkennt þetta, eins og ég er alltaf vanur að unna andstæðingum mínum sannmælis, og kæri mig ekkert um að draga úr því, þótt raunar mætti minna á, að á einu sviði varð harður árekstur og skoðana munur milli okkar og Framsóknarflokksins í Nd. á því þingi. Ég held, að það sé nú yfirleitt svo ólíku saman að jafna, hvernig á stóð 1924, eftir fjögurra ára harðæri fyrir atvinnuvegina, og nú, eftir hér um bil jafnlanga velgengni og óhófseyðslu stj., að ekki verði dregin ályktun af því að vitna í afstöðu manna 1924, eins og hæstv. ráðh. gerði. Ég ætlaði mér ekki að fara að vekja illdeilur um það nú, hvernig farið hefir verið með fé ríkissjóðs á undanförnum árum. Ég minni aðeins á það til þess að gera það ljóst, að ég fyrir mitt leyti álít, að það megi ekki halda áfram þannig, að stj. komi til þingsins og heimti miklar tekjur, og hegði sér svo eins og hún ein hafi rétt og vald til þess að ráðstafa þeim tekjum, sem til falla, án þess að þingið sé til kvatt fyrr en eftir á, þegar allt er um garð gengið, og engu hægt um að breyta. Ég get gert ráð fyrir því, eins og hæstv.forsrh., eftir ummælum hans að dæma, að um þetta verði nú talazt við fyrir 3. umr. málsins. Hann sagði að vísu: „ef andstöðuflokkar stj. vilja“, og ég skal segja honum, að við sjálfstæðismenn erum fúsir til viðtals um þetta, ef við erum til kvaddir, en það er auðvitað stjórnarinnar að hafa forustu og frumkvæði í þessu eins og öðrum landsmálum. Og ég vil ekki, að því sé slegið föstu fyrirfram, að það sé skylda okkar að styðja stj. í því að fá þessar tekjur. Það fer eftir því, hver niðurstaðan verður af slíku samtali. Þá minntist hæstv.forsrh. á brtt. mínar og hafði ekkert að athuga við fyrri brtt., um tímamarkið, en lagðist heldur á móti seinni brtt. Í raun og veru færði hann litlar ástæður á móti henni. Hann sagði, að almennar umr. um dýrtíðina í Rvík ættu illa heima hér. Ef til vill má segja, að svo sé, en það er nú svo, að þessi brtt. mín lýtur alveg sérstaklega að þessu atriði um dýrtíðina í Rvík, svo að það er ekki hægt að færa rök fyrir henni án þess að koma inn á það mál, og þess vegna gerði ég það. Hæstv. forsrh. vildi telja, að það væri ekki rétt að draga slíka brtt. inn í svona bráðabirgðaúrlausn á málinu. Þetta gæti nú kannske átt við einhver rök að styðjast, ef til þess væri ætlazt með þeirri skattlagabreyt., sem er annarsstaðar á döfinni, að einhver breyt. yrði á þessu, þannig að brtt. mín væri þá óþörf. En því víkur allt öðruvísi við. Samkv. þeirri endurskoðun skattalaganna, sem á vetrarþinginu hafði náð samþykki Nd. og var komin hingað, áttu einmitt allar þær vörutegundir, sem brtt. telur upp, að vera verðtollaðar. Það má þess vegna líta á þessa brtt. mína svo, að hún sé að vísu fyrst og fremst brtt. við verðtollslögin eins og þau gilda nú, en það liggur auðvitað jafnframt í henni, að ætlazt er til þess, að þessar sömu vörutegundir verði undanþegnar verðtolli í hinni endanlegu löggjöf. Og út frá þessu sjónarmiði get ég ekki annað séð en að réttmætt sé að bera þessa till. fram nú. Þá gerði hæstv.forsrh. ráð fyrir, að þessi till. kynni að verða til þess að vekja deilur í Nd. Ég get vel trúað því, og ég er ekki viss um, að ég hefði farið út í það nú að bera fram slíka brtt., ef ekki hefði verið þetta stöðuga umtal um dýrtíðina í Rvík og þær ályktanir, sem af því eru dregnar. Þetta umtal hefir m. a. vakið upp tillögur um ýmiskonar löggjöf, sem nú er verið að flytja hér á þingi, sem að sumu leyti a. m. k. er þannig, að þar sem um einhver vandkvæði er að ræða, þá myndi slík löggjöf aðeins bæta gráu ofan á svart. Ég álít, að till. eins og þessi sé góður prófsteinn á það, hvort menn úti um sveitir yfirleitt meina nokkuð með því að tala um dýrtíðina í Reykjavík sem eitthvert þjóðarböl. Ég sé ekki annað, a. m. k. frá mínum bæjardyrum, en að annaðhvort verði menn nú að samþ. þessa brtt. með glöðu geði, - hún fer ekki fram á annað en að nema burt eina af orsökunum til dýrtíðarinnar í Reykjavík, sem er algerlega löggjafarráðstöfun, - ellegar þá að sansast á, að bezt sé að hætta að tala um þessa dýrtíð sem þjóðarböl og láta Reykvíkinga sjálfa glíma við hana. Ég held svo, að ég þurfi ekki frekara um þetta að segja. Ég get þó raunar bætt því við, út af því, sem hæstv.forsrh. nefndi um óskir manna um verndartolla, að það getur verið mismunandi, hve réttmætir verndartollar eru; en í mínum augum eru þeir þó ávallt mjög varhugaverðir, og ég vil fá sérstaklega gildar ástæður fyrir þeim í hverju tilfelli. En í einu tilfelli held ég, að ekki sé með neinu móti hægt að mæla þeim bót, og það er þegar svo stendur á, að af tiltekinni vörutegund, sem framleidd er til nokkurra muna í landinu, er nokkur hl. seldur innanlands og nokkur hl. eða jafnvel meiri hl. fluttur til útlanda, og verður þá að sæta því verði, sem hinn erlendi markaður skapar. Þegar svona stendur á, eru verndartollar aðeins til þess að knýja það fram, að sá hluti framleiðslunnar, sem seldur er innanlands, njóti hærra verðs en hinn. Það er ekkert annað en að taka peninga úr vösum nokkurra landsmanna og láta yfir í vasa hinna, og vilji menn gera það, á að gera það á annan hátt en með ákvæðum, sem koma fram undir yfirskini skattalaga, en sem eru engin skattalög, af því að þau færa ríkissjóði engar tekjur. Það stendur svona á um sumar af þessum vörutegundum, sem eru taldar í brtt. minni, og ég get ekki álitið, að verndartollar séu réttmætir í slíku tilfelli.

Einar Árnason Þrátt fyrir það, að hv. 1. landsk. er nú búinn að halda tvær alllangar ræður um þetta mál og þá brtt., sem hann flytur, hefi ég ekki enn komizt að niðurstöðu um afstöðu hans til þessa frv. Ég hefi ekki getað skilið það á ræðum hans, hvort hann setur samþykkt þessarar till. sem skilyrði fyrir því, að hann greiði frv. atkv., og þess vegna furðar mig, að hann skuli hafa talað svo langt mál um brtt. sínar, af því að þær eru svo nauðaómerkilegar. Þær geta ekki haft hin minnstu áhrif á kjör og afkomu fólksins. Fyrri brtt. er aðeins um að framlengja verðtollinn um eitt ár í staðinn fyrir tvö. Þetta skiptir engu máli og um það er enginn ágreiningur. Hin brtt. er um það að fella niður verðtoll af fáeinum vörutegundum, þ. á m. innfluttum fiski, innfluttu kjöti og innfluttu smjöri. Hv. flm. tók það fram í fyrri ræðu sinni, að þetta hefði lítil áhrif á þá upphæð, sem ríkissjóði áskotnaðist af verðtollinum yfirleitt, en færir sem aðalástæðu að ætla með þessu að minnka dýrtíðina í Rvík. Þetta þykir mér ákaflega furðulegt. Það, sem greip mig fyrst, þegar ég las þessa brtt., var það: Hvaða hugsun er það, sem vakir á bak við þessa till.? Fljótt á litið virðist sem brtt. sé flutt til þess að gera e. t. v. báðum aðalatvinnuvegum landsins, landbúnaði og sjávarútvegi, þyngra fyrir. En þetta eru okkar aðalútflutningsvörur, og tiltölulega ósköp lítið keypt, sem betur fer, af þessu inn í landið. Þess vegna getur það ekki haft minnstu áhrif á dýrtíðina í Rvík né upphæðina, sem ríkissjóður fær af verðtollinum, hvort till. verður samþ. eða ekki. Innflutt kjöt og innfluttur fiskur er aðeins lítill hluti af neyzluvörum fólksins. Það er allt annað, sem skapar dýrtíðina í Rvík en þetta.

Verðlagið á innlendu vörunum yrði að fylgjast með

. Þetta er hreinskilnislega sagt af hv. 1. þm. Reykv. Þá er það meiningin með þessari till. að lækka fiskinn og kjötið í verði fyrir hinum innlendu framleiðendum. Þetta get ég skilið, en það hefir ekki komið fram í ræðum hv.flm.brtt. Hann hefir eingöngu fært sem rök fyrir till. sinni, að hann ætlaði að minnka dýrtíðina í Rvík; en ég veit, að hv.flm. sjálfur hefir enga trú á þessu. Hv. l.landsk. talaði um, að verðfallið á útlendum vörum í Rvík væri í samræmi við samskonar verðfall erlendis. Þetta er gott að fá að vita. En fólkið, sem kaupir vörurnar hér dýru verði, hefir ekkert gagn af þessu, þótt það fái að vita þetta. Það, sem hér er um að ræða, er að bera saman verðlag á útlendum vörum hér og úti um land, þar sem búið er að skipuleggja atvinnuvegina og verzlunina; upp úr því er eitthvað að leggja. Vitanlega er verðtollurinn ekki hærri hér í Rvík en annarsstaðar á landinu. En hvers vegna er þá 20–30% hærra vöruverð á beinum nauðsynjavörum hér en í öðrum kaupstöðum? Hv. 1. landsk. þarf að gera sér grein fyrir þessu. - Það er ekki verðtollurinn, sem skapar dýrtíðina í Reykjavík. Það er hægt að sanna með hægu móti. Ég held, að þessi síðari brtt.hv.l.landsk. sé flutt aðeins til þess að geta fengið tækifæri til þess að tala um þetta mál. Hún hefir engin raunveruleg áhrif, og það veit hv.flm. sjálfur. Hvort hún er samþ. eða samþ. ekki, skiptir því engu máli. Hæstv. forsrh. minntist á, að ef verðtollurinn væri numinn úr gildi nú, en hinsvegar mætti búast við, að hann yrði settur á aftur, myndu kaupmenn nota tækifærið til þess að kaupa vörur verðtollsfríar, í von um að græða á þeim síðar, þegar tollurinn kæmist á af nýju. Hv. l.landsk. vildi telja, að þetta gæti ekki átt sér stað, og þ. á m. tók hann fram að kaupmenn myndu yfirleitt ekki hafa efni á að kaupa vörur til þess að liggja með þær. Þetta er rétt að nokkru leyti. Þeir eru margir, sem ekki hafa efni á því. En ég býst við, að hinir sterkari kaupmenn gætu þetta. Hv. þm. sagði, að bankarnir sköpuðu þetta að nokkru leyti, því að þeir gætu ekki lagt fram fé til þannig lagaðra vörukaupa, og vildu það ekki heldur. En hv.þm. veit, að kaupmenn fá oft vörur frá útlöndum án þess að fá lán í hérlendum bönkum. Ef verðtollurinn yrði nú afnuminn, má ganga út frá því, að visst tímabil verði, sem enginn verðtollur er, en síðar verði hann settur á aftur. Og þegar kaupmenn finna, að sá tími nálgast, þá munu þeir kljúfa þrítugan hamarinn til þess að flytja inn, og það er nokkuð auðgengið að því að fá vörur lánaðar frá útlöndum. Þá var það hv. 2. landsk., sem flutti hér ræðu áðan, sem auðvitað var nákvæmlega í samræmi við það, sem hann og hans flokksmenn hafa á undanförnum þingum sagt. Það var dálítið skylt með þessum tveim hv.þm., að þeir ætla báðir að lækka dýrtíðina í Rvík með því að afnema verðtollinn. En þátt því verði ekki neitað, að verðtollurinn geri vörur yfirleitt dýrari, þá er þetta svo nauðalítið brot af dýrtíðinni í Rvík, að það er engin lækning á henni. Lækningin hlýtur að liggja í allt öðru. Miklu meiri áhrif geta ýmsar ráðstafanir haft, sem fólkið sjálft getur gert um sína eigin verzlun. En nú vil ég spyrja hv. 2. landsk.: Hvað hefir hann og hans flokkur gert til þess að lækka vöruverð í Rvík? Eftir mínum kunnugleika hefi ég ekki komið auga á neitt. Hvað hefir Alþýðubrauðgerðin gert til þess að lækka brauðverð í Reykjavík? Ég vil í þessu sambandi benda hv.þm. á það, að síðastl. ár tók samvinnufél. á Akureyri sér fyrir hendur að koma upp brauðgerð. Brauðgerð og brauðaverzlun hafði þá verið í höndum nokkurra einstakra manna og verðið breyttist ekkert. En þegar þetta félag hefir tekið málið í sínar hendur og tekið upp nýtt skipulag, þá féll brauðverðið tvisvar á árinu sem leið.

Ég held, að það hafi líka fallið tvisvar hér á því ári!

. Það má vera, en verðfallið var helmingi minna hér en á Akureyri. Þessir hv.landsk.þm. vilja láta í veðri vaka, að dýrtíðin í Rvík stafi af ráðstöfunum þingsins um tolla á vörum. Tollarnir eru hinir sömu hér og úti um land. Og hvernig stendur þá á því, að verðlag er hærra hér en annarsstaðar? Það er þetta, sem ég vildi láta þessa landsk.þm. gera grein fyrir. Ég hefi í rauninni ekki meira um þetta að segja. Þessar brtt. eru svo lítilsverðar, að mér þykir skipta ákaflega litlu máli, hvort þær ná samþykki eða ekki.

Flm. (Bergur Jónsson) Þó að frv. þetta fari fram á breyt. á gjaldalögum, þá hefir það í raun og veru enga eða sáralitla fjárhagslega þýðingu. Það er aðeins flutt í þeim tilgangi að gera útreikningana auðveldari. Það er sjálfsagt af sanngirnisástæðum, að löggjöfin hefir ákveðið að draga fyrst útflutningsgjaldið frá söluverðinu, áður en fiskveiðasjóðsgjaldið er reiknað út. En af þessu leiðir, að það þarf að reikna 2 útflutningsgjöld, en peningalega séð skiptir það engu máli. Reiknast mér svo til, að breytingin á reikningsaðferðunum valdi aðeins ca. 1200 kr. mismun, ef gert er ráð fyrir, að útflutningsgjald af fiski og fiskiafurðum sé alls kr. 1000000,00. Þetta mál er svo einfalt, að ég álít ekki þörf á að vísa því til n. En ef hv. d. óskar þess, þá hefi ég ekkert á móti því.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Ég flyt þetta frv. nú í því formi, sem allshn. skilaði því á síðasta þingi. Þá flutti ég það ásamt hv. 1. þm.N.-M., og tók það nokkrum breyt. í n. Voru þær breyt. aðallega samkv. till. vegamálastjóra og miðuðu að því að gera reglur þær um notkun bifreiða, sem til eru, skýrari og fyllri. Hér er t. d. því ákvæði bætt við, að allir bílstjórar séu tryggðir, en um það er ekkert ákvæði nú, nema fyrir þá, sem vinna hjá öðrum. En nú er það svo víðast hvar úti um land, að vörubílastjórar eiga sjálfir bifreiðarnar, og er óeðlilegt í fyllsta máta, að þeir séu ekki tryggðir eins og þeir, er hjá öðrum vinna. Ennfremur er gert ráð fyrir, að tryggingarupphæðir af stórum bifreiðum aukist að miklum mun, og er það augljóst mál, að slíkt er nauðsynlegt. - Ég geri ekki ráð fyrir því, að málið þurfi að fara til n., þar sem allshn. athugaði það gaumgæfilega á síðasta þingi, en mun hinsvegar ekki setja mig á móti því, ef óskir koma fram þess efnis.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég leyfi mér að bera fram frv. þetta, sökum þess sérstaka ástands, sem nú ríkir í þessum bæ og landinu yfirleitt. Sérstök þörf er á því að bera slíkt frv. fram nú. vegna hinnar miklu dýrtíðar. Öllum er kunnug þessi hræðilega dýrtíð, og nú sem stendur lítur út fyrir, að fjöldi manna eigi erfitt með að framfleyta sér og sínum, ef slíku fer fram til lengdar. Það er ekki auðfundin leið til þess að ráða bót á þessu ástandi, en þó verður að leita einhverra ráða til þess að létta undir með þeim, sem harðast verða úti. Og þótt þetta mál komist í framkvæmd, er langt frá því, að þar með sé ráðin bót á því meini, er dýrtíðin veldur allri þjóðinni, en samt ætti það að gefa öllum þorra þeirra manna, sem erfiðast eiga, hægara með að koma fótum undir fjárhagslega afkomu. Eins og kunnugt er, er húsnæði hér í bæ afardýrt. En eins og ástandið hefir verið hér síðustu árin, verður svo að vera. Bæði er það vegna hins háa kaups, sem er þó ekki of hátt, ef miðað er við þarfir verkamanna, dýr lán, dýrt efni, óhentugt verzlunarástand o. s. frv. Allt leggst þetta á þá sveif að gera byggingarnar dýrar. Samt hygg ég, að þrátt fyrir dýrleika húsanna sé víða gengið skör lengra en þarf og réttmætt er með húsaleigu. Þetta er aðalástæðan til þess, að þetta frv. kemur fram nú. Ef það nær fram að ganga, þá er að nokkru leyti ráðin bót á því meini sem ósanngjörn og há húsaleiga veldur. En ég viðurkenni fúslega, að þetta er aðeins einn þáttur af þeim ráðstöfunum, sem gera þarf til þess að vinna bug á dýrtíðinni; ef ætti að gera það til falls, þyrfti afarvíðtækar ráðstafanir. T. d. er það svo, að hér í Reykjavík eru ótal neyzluvörur óhæfilega dýrar, t. d. er verð á nýjum fiski hér alls ekki sambærilegt við það verð, sem fæst fyrir hann fullverkaðan erlendis. Nýr fiskur mun vera seldur hér á um 300 kr. skpd., en samsvarandi 1. fl. fullverkaður fiskur hefir þessi síðari ár aðeins selzt á 130 kr. hæst, oftast þó í kringum 100 kr. Í þessu dæmi verður að taka tillit til þess, að nýr fiskur verður alltaf hlutfallslega dýrari en fullverkaður fiskur, en samt nær þessi mismunur engri átt. Einstaklingum er ofvaxið að ráða bót á þessu. Það eru bæjarfélögin, eða bæjarfélög í samráði við ríkisvald, sem þarna verða að taka í taumana. Auk þessa, sem áður er getið, er verð á ýmsum sveitaafurðum allt of hátt; t. d. er mjólkurverð á Rvík allt of hátt. Þó er ekki svo að skilja, að bændur fái of mikið fyrir hana. Þeir fá minnstan hluta af því verði, sem mjólkin er seld fyrir í Reykjavík. Kostnaður við flutning, og þó einkum afhendingu til neytendanna í Rvík er geysimikill. Úr þessum kostnaði mætti draga mikið, án þess að framleiðendur fengju minna fyrir vörur sínar en nú. En svo framarlega, sem afstaða framleiðslunnar á eftir að breytast til hins betra, verðu framleiðendur að sætta sig við að missa dálítið af þessum tekjulið, sem gæti þá að öllum líkindum unnizt upp á öðrum sviðum. Þá má benda á, hve verzlun í þessum bæ er óhagstæð. Verð á nauðsynjavörum er allt of hátt. Borið saman við verðlag úti um land. Bæði stafar það af afardýru húsnæði verzlunarstéttarinnar, og svo kaupmannafjöldanum. Þeir eru allt of margir orðnir, sem hafa lífsviðurværi sitt af þessum atvinnuvegi. En á þessu sviði á hið opinbera erfitt með að skakka leikinn. Þarna gæti almenningur sjálfur skapað sér góða kosti, með því að mynda félagsskap, t. d. kaupfélög, til þess að draga úr þessum ógurlega verzlunarkostnaði.  Ég get fúslega viðurkennt, að beiting ákvæða eins og þeirra, sem koma fram í þessu frv., er vandasamt mál, og er hinn mesti vandi að setja slíka löggjöf svo, að ákvæði hennar komi ekki óþægilega og óréttmætt við einstaka menn. En það er sama að segja um þessi lög sem öll önnur, að ekki er hægt að gera þau þannig úr garði, að þau eigi alstaðar við. Slík lög sem þessi þyrftu því að vera svo rúmgóð, að sá, sem framkvæmdi þau, gæti hagað sér nokkuð eftir kringumstæðum. Það má vel vera, að frv. þetta sé ekki sem fullkomnast hvað þessi atriði snertir, og er ég fús til þess að taka hverri bendingu, sem vera mætti frv. til bóta. Ég sé ekki ástæðu til þess að rekja efni frv. nú. Ég vona, að hv.þdm. hafi kynnt sér efni þess og grg. þá, er því fylgir. Í grg. er m. a. mjög nákvæm skýrsla um húsnæði hér í bæ á síðasta hausti, og geri ég ekki ráð fyrir, að það hafi tekið verulegum breytingum síðan. Hvað viðvíkur skipun nefndarinnar, held ég að þessi leið, sem bent er á í frv., sé heppileg. Þó mun ég að sjálfsögðu taka brtt. vel, ef þær miða til bóta. Viðvíkjandi þeirri procenttölu, sem nefnd er í frv., um það hve hátt % gjald megi taka af húsi, miðað við fasteignaverð þess, þá held ég, að henni sé mjög vel stillt í hóf. Auðvitað getur hún í einstökum tilfellum ýmist verið of há eða lág. - T. d. er hún líklegast of lág af húsum, sem byggð hafa verið á mestu dýrtíðarárunum, og sem eigendurnir hafa orðið að taka óhentug lán út á og eiga mikið af þeim óborgað. Það má vel vera, að það væri í alla staði gott að hafa hana nokkuð rýmri. En þetta atriði álít ég, að verði að miklu leyti að vera á valdi þeirra manna, er framkvæma þessi lagaákvæði.

Þeir voru nú ekki sem bezt vinsælir hér áður fyrr

. Ég býst við, að þessi aths. hv. 2. þm. Reykv. sé rétt, að þetta muni ekki vera vinsælt verk. En nauðsynin til þess að ráða bót á þessu er svo brýn, að ég held, að góðir menn muni ekki telja eftir sér nokkur óþægindi til þess að draga úr erfiðleikunum. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þetta mál og geri að till. minni, að frv. sé vísað til allshn. að umr. lokinni.

Héðinn Valdimarsson Þeir, sem hafa átt kost á því að hlusta á ræður frambjóðendanna í Árnessýslu við kosningarnar í vor, og heyrðu framsóknarmennina tala um skrílinn í Reykjavík, munu undra sig á því, að Framsóknarflokkurinn lætur nú einmitt annan þessara manna sinna flytja frv. um húsnæði í Reykjavík. É g held, að þessum hv.þm. væri nær að athuga atvinnu síns eigin héraðs, sem hann að vísu virðist ekki bera mikið fyrir brjósti, þar sem hann hikar ekki við að greiða atkv. gegn till. um atvinnubætur í hans eigin héraði, er hér koma fram. En það lítur út fyrir, að þeir telji sig réttkjörna sendiboða drottins til þess að lagfæra neyð Reykjavíkurbúa, fremur en kjósenda sinna. Mér finnst þetta bera því vott, að þeir meti Reykjavíkurskrílinn meira nú en fyrir kosningarnar í vor: ef til vill eru þeir með víðtækar og stórkostlegar ráðagerðir um að breyta skrílnum í ærlegt fólk, eins og t. d. kjósendur þeirra. Þetta frv. er mjög svipað gömlu húsaleigulögunum; þær fáu breyt., sem gerðar hafa verið, eru ekki til batnaðar. Það er alls ekki nægilegt að ákveða vissa procenttölu af fasteignaverði húsanna; úr þessu verður ekki hætt, nema hið opinbera leggi fram styrk til bygginga handa þeim, sem bágast eiga. Ennfremur eru það margir, sem hafa neyðzt til þess að taka dýr lán út á hús sín, og verða nú að liggja undir okurvöxtum. Slíkir menn verða líka að fá lausn sinna mála. Það verður að gera þeim mögulegt að halda þessum húsum, sem þeir oft hafa ráðizt í að byggja af litlum efnum, vegna húsnæðisvandræða. Úr þessu verður ekki bætt nema með því móti, að almenningur eigi aðgang að ódýrum lánum. Stjórn Framsóknarflokksins og ríkisstjórnin hafa hingað til farið sér hægt með það að bæta húsnæðisvandræði í Reykjavík. Hún hefir meir að segja hjálpað til þess að halda við hárri húsaleigu, með því að stöðva veðdeildina og stöðva með því að mestu leyti allar byggingar hér í Reykjavík. Ég og sá flokkur, sem ég tilheyri, álítum; að þetta frv. verði að taka miklum breyt., ef það á að koma að nokkru gagni. Samt ber ekki að taka þessi orð mín svo, að við munum ekki vilja vísa frv. til 2. umr. En við munum bera fram sérstakt frv. um lausn húsnæðismálsins í Rvík og kaupstöðum landsins yfirleitt. Það er t. d. eitt atriði í þessu frv., sem hljóðar svo: „Það er bannað að leigja utanbæjarmönnum húsnæði í Reykjavík, nema um leigu sé að ræða á einstökum herbergjum til einhleypra námsmanna við opinbera skóla í bænum“. - Ég vildi þó vona, að þm., sem heima eiga úti á landi, fái húsnæði hér án þess að þurfa að leggja fram stórar fjárupphæðir eða standa í miklu málavafstri. Það hefir oft borið á góma bæði meðal verkamanna og í bæjarstjórn, hvort varna ætti innflutningi utanbæjarmanna með því að banna þeim húsnæði, en þær tillögur hafa ávallt orðið í minni hl., enda er óhætt að fullyrða, að verkamenn muni yfirleitt vera andvígir slíkum ráðstöfunum. Hinsvegar er þessi stefna í samræmi við afturhaldstilhneigingar ýmsra þm. í Framsóknarflokknum, enda er hér hreint og beint um vistarband að ræða, þar sem á að binda menn við þann stað, sem þeir eru á. Ef verkalýðsfélögin vilja bægja mönnum frá atvinnu hér, hafa þau mátt til þess að gera það án stuðnings þingsins. Má vel vera, að til þess úrræðis verði gripið í haust, ef vandræðin haldast, a. m. k. að bægja þeim frá vinnu, sem ekki eru í verkalýðsfélögunum. Þá talaði hv.flm. um hátt verðlag hér í Rvík. Þetta er rétt, en skraf um kaupfélag kemur ekki þessu máli við, nema Framsóknarflokkurinn vilji styðja það með opinberum fjárframlögum. Innlendar vörur eru ekki síður í háu verði en útlendar, t. d. mjólkin. Ætti hv.flm. að reyna að kippa því verðlagi í lag í sínu kjördæmi. Ég vil bæta því við, að hér er til félag húseigenda, en enginn félagsskapur er hinsvegar til á meðal leigutaka. Álít ég því, að ef sú nefnd, sem frv. gerir ráð fyrir, yrði sett á laggir, ætti að velja í hana mann úr hópi verkalýðsfélaganna, en ekki úr flokki leigutaka yfirleitt. Annars er framkvæmd þessara mála að mestu komin undir Reykvíkingum sjálfum, enda mun verða farið inn á þá braut í till. okkar jafnaðarmanna.

Magnús Jónsson Þó að nokkuð sé frá liðið, mun flestum minnisstætt, að farið var út í ýmiskonar fum og fálm á stríðstímunum, vegna neyðarástands, sem ríkti á ýmsum sviðum. Ráðstafanir þessar voru flestar gerðar eftir erlendum fyrirmyndum og reyndust misjafnlega, og þó flestar illa, en allar áttu þær sammerkt í því, að örðuglega gekk að koma þeim fyrir kattarnef aftur. England varð t. d. að setja sína harðsvíruðustu menn í n. til þess að skera niður ráðstafanir stríðsáranna. Hér voru settar innflutningshömlur til að laga gengið, sem þó fór sílækkandi. Hér var sett verðlagsnefnd, sem reyndist alveg gagnslaus. Sá draugurinn, sem lengst lifði, en var þó að lokum kveðinn niður, var hin svokölluðu húsaleigulög. Hélt ég, að menn hefðu nú fengið nóg af þeim skóla, sem þau lög reyndust, og langaði ekki í hann aftur. En nú kemur þó á daginn, að þeir menn eru til, sem ekkert hafa lært af reynslunni af lögum þessum, þótt hún sé svo löng og óglæsileg sem raun ber vitni um. Ég vil aðeins taka lítillega undir það, sem hv. samþm. minn (HV) sagði, og frábiðja afskipti Framsóknarflokksins af hagsmunamálum Rvíkur. Flokkur, sem árum saman hefir elt Rvík með rógi og níði, ætti að hafa þá sómatilfinningu að láta málefni bæjarins afskiptalaus. Blíðulæti flokksins við Reykvíkinga koma ekki fram nema á fundum í Rvík og í þeim blöðum Tímans, sem ekki eiga að berast út á land. Í sveitunum er fluttur boðskapurinn um „skrílinn“, „skottþjófana“ og „óknyttafólkið“ í Rvík. Tilgangur þessa frv. mun eiga að vera sá, að lækka húsaleiguna. Flm. hóf ræðu sína á því að tala um dýrtíðina hér í Rvík. En þar hefði hann átt að láta staðar numið, því að allar niðurstöður hans voru á þá leið, að hér væri dýrtíð, en við henni væri ekkert að gera. Kaupið væri of hátt, en verkafólki veitti ekki af því. Sama væri að segja um verð á mjólk og fiski. Hann hefði aðeins átt að bæta því við, að húsaleigan væri of há, en húseigendum veitti þó ekki af henni, og jarðsyngja frv. sitt þar með. Ef dýrtíðin í Rvík er athuguð, sést, að hún stafar að langmestu leyti af innlendum vörum. Útlendar vörur eru 54% hærri en fyrir stríð, en innlendar 106% hærri. Mjög mikill hluti dýrtíðarinnar stafar því af því, hve ríflega Rvík borgar fyrir innlendar vörur. Þetta stafar m. a. af beinum ráðstöfunum hins opinbera, sem leggur verndartolla á ýmsar erlendar vörur, sem Reykvíkingar gætu ella fengið fyrir mun lægra verð en innlendu vörurnar kosta. Annars er það sannleikurinn um dýrtíðina hér, sem einna mest hefir verið notuð í rógsherferðunum gegn Rvík, að sama hefir orðið uppi á teningunum hér sem annarsstaðar, að vísitalan hækkar eftir því sem bæirnir verða stærri, hvernig sem á því stendur. Hvað er það nú, sem getur lækkað verð á húsaleigunni hér í bænum? Það er í sjálfu sér ósköp einfalt mál. Hv. flm. heldur, að n. geti ráðið verðlaginu. En vitanlega gilda framboð og eftirspurn á þessu sviði sem öðrum, og því er eina ráðið til að lækka húsaleiguna, að stuðla að auknu framboði með því að gera mönnum kleift að byggja með góðu móti. Verður þá þetta frv. til þess að lækka húsnæðið? Vitanlega þvert á móti. Eins og gömlu húsaleigulögin hlýtur það að verða þrándur í götu nýrra bygginga, sem er það eina, sem lækkað getur leiguna. Eftir að þetta frv. er orðið að lögum, dettur engum í hug að leggja fé sitt í húsabyggingar. Menn leggja auðvitað fé í hús með það sama fyrir augum og er þeir leggja í önnur fyrirtæki, að græða á því. En þó því atriði sé sleppt, eru nægilega margar hömlur settar á umráðarétt húseigenda í frv. til að girða alveg fyrir nýbyggingar. Menn eru sviptir ráðstöfunarrétti sínum með öllu. Íbúðarherbergi má t. d. ekki taka til annars og ekki rífa hús. Það þarf ekki annað en þekkja ofurlítið mannlegt eðli til að sjá, hvaða afleiðingar slíkt lögboð hefði, ekki sízt þar sem gróðahvötin er að engu gerð. Hámarks leiguákvæði frv. eru svo lág, að þau geta með engu móti staðizt. Fasteignamatsverð húsa er oft ekki nema helmingur af kostnaðarverði. Svo er t. d. um það hús, sem ég hefi byggt, svo ég taki dæmi, sem mér er kunnugt. Ég skal ekki fara langt út í þá sálma, hvílíkur hégómi slíkar ráðstafanir eru, að því leyti hve auðvelt er að fara í kringum þær, og hvílíkur skóli í lögbrotum þær myndu reynast. Ef leigjandi og húseigandi koma sér saman um hærri leigu en lögin ákveða og treysta hvor öðrum, - hvað er þá hægt að gera? Auðvitað ekki neitt, nema tekið verði upp á því að svipta menn fjárforræði. En ég býst þó við, að þorri manna vilji ekki fara þannig að, og því hafa lögin þær afleiðingar, að tekur fyrir nýjar byggingar. Ef það er ósk flm. að halda húsaleigunni sem allra hæstri ætti hann að láta samþykkja þetta frv. Enginn mannlegur máttur getur staðið á móti hárri húsaleigu. meðan framboðið er minna en eftirspurnin. Reynslan hefir þegar sýnt, hvernig lög sem þessi gefast. Þegar húsaleigulögin gömlu voru afnumin, sögðu fylgismenn þeirra, að það yrði til að fleygja þúsundum út á klakann. En þess varð ekki vart, að neinn lenti „á klakanum“ þó að sjálfsagt séu þess dæmi, að einhverjir hafi orðið húsnæðislausir um tíma, eins og alltaf verður, því að jafnan eru til menn, sem gengur illa að fá leigt. En síðan þessi lög voru numin úr gildi hafa þotið upp ný hverfi í bænum, af því að menn höfðu fengið frjálsar hendur. Ef nóg er til af vörunni, er ekki hægt að okra á húsnæði fremur en öðru. Sé verulega mikið til af henni, getur hún orðið næstum verðlaus, eins og t. d. loft og kalt vatn, sem þó er hvorttveggja hin mestu lífsgæði. Mér finnst það varhugavert, ef til þessarar nefndarstofnunar kemur, að eigi skuli vera ákveðið, að neinn lögfræðingur skuli eiga sæti í henni, þar sem hún á að hafa hæstaréttarvald í ýmsum tilfellum. Ég fer ekki út í ákvæði 10. gr., sem bannar mönnum innflutning í bæinn. Vel getur verið, að bærinn verði að grípa til þessara ráða, en ég sé ekki, að það komi þessu máli við. En hér er óneitanlega allharkalega þrengt að frelsi manna og gengið á þau réttindi, er jafnan hafa verið talin einna dýrmætust, að geta ráðið sínum dvalarstað, hvort sem hann er í sveitum eða bæjum. Og ekki get ég séð, að þeir menn, sem geta fengið hér atvinnu hjá einkafyrirtækjum, eigi að vera neitt réttlægri en þeir, sem fá bein og bitlinga hjá stjórninni og flytja í höfuðstaðinn. Flm. kvaðst fúslega taka við brtt. við þetta fóstur sitt, og mun ég því ekki greiða atkv. gegn því, að það fari til n., heldur láta það afskiptalaust.

Einar Arnórsson Kvartanir yfir húsnæðinu í bænum eru þrennskonar og hafa allar við nokkur rök að styðjast. Í fyrsta lagi, að skortur sé á húsnæði, í öðru lagi, að húsnæði sé lélegt, og í þriðja lagi, að húsnæðið sé of dýrt. Það er auðsætt, að frv. það, sem hér liggur fyrir, lýtur einkum eða eingöngu að þriðja atriðinu, en hin tvö atriðin snertir frv. ekki beinlínis. Höfuðákvæði frv. eru ýmiskonar hömlur, sem lagðar eru á ráðstöfunarrétt húseigenda, og aðalákvæðið um það, að leigan fari ekki fram úr vissu marki, og er þá miðað við fasteignamat. Ég tel, að 15% af fasteignamati sé allt of lágt leiguhámark. Fasteignamatið er oftlega 40–50% lægra en brunabótavirðingin, sem miðast við byggingarkostnað. Fyrir húseigendur, sem byggt hafa eftir að efni og vinna hækkaði í verði, er þetta allt of lágt. Um þá, sem byggðu fyrir stríð, er öðru máli að gegna, enda mætti e. t. v. gera þar einhvern mun á. Í Reykjavík ganga lóðir kaupum og sölum hærra verði en fasteignamatið er. Ákvæði frv. er hnitmiðað við fasteignamatsverð, en ekki við raunverð lóðanna, og eru 5% því of lágt reiknað, því að þeir, sem kaupa lóðir, verða að greiða af verði þeirra hærri vexti en 5%, t. d. ½%, ef kaupandi hefir fengið veðdeildarlán til kaupanna. Samkv. frv. fá eigendur lóða því ekki þá vexti, sem þeir raunverulega þurfa að borga af lóðarverðinu. Þar að auki bætast við skattar til bæjarfélags og ríkis, sem eigandi þarf að greiða af verði lóðarinnar. Girði eigandi lóð sína, þá eykur það enn kostnað hans af henni. Mér skilst því, að þetta sé mjög hart ákvæði, og ætti væntanleg n. að taka þetta atriði til íhugunar. Ég skal svo ekki hafa fleiri orð um húsaleiguna sjálfa. Þó að þessi ákvæði frv. séu allt annað en heppileg, þá eru þó ýms ákvæði í frv., sem munu verða öllu fráleitari í framkvæmdinni. og skal ég fara um þau nokkrum orðum. Upp í þetta frv. eru tekin ýms fyrirmæli úr gömlu húsaleigul. frá 1917. Þaðan eru t. d. tekin þau ákvæði, að ekki megi segja leigutaka upp húsnæði hans, ekki aðeins eftir að l. eru gengin í gildi, heldur skulu jafnvel uppsagnir á húsnæði, sem farið hafa fram áður en l. gengu í gildi, vera ógildar, nema leigusali hafi þurft að nota húsnæðið fyrir sjálfan sig eða leigt húsnæðislausum manni, áður en lögin voru sett. Ég tel, að hér sé allt of langt gengið, er lögin eiga þannig að verka aftur fyrir sig. Það er látið í veðri vaka, að þessi ákvæði eigi að vernda leigutaka. En það verður alls ekki til þess í veruleikanum. Þessi ákvæði í húsaleigulögunum gömlu ollu því oft og einatt, að leigutakar urðu að dúsa í húsnæði, sem ekki var við þeirra hæfi, af því að hvergi var hægt að losa húsnæði, sem þeir gætu fengið. Ég er þessu vel kunnugur, því að ég átti sæti í húsaleigunefnd um tíma. Ég vissi þess dæmi, að bæði leigutaki og leigusali voru harðóánægðir með sambúðina og vildu fegnir losna, en gátu það ekki vegna þessara hörðu laga. Sömuleiðis urðu menn að dúsa í vondum húsakynnum, þótt þeir hefðu efni og löngun til að fá sér betra húsnæði. Þessi ákvæði voru líka efni til haturs og úlfúðar milli leigusala og leigutaka. Þá er bannað í frv. þessu að rífa eða breyta íbúðarhúsum nema því aðeins, að heilbrigðisnefnd banni að nota þau til íbúðar. Þetta ákvæði er líka úr gömlu lögunum. Það reyndist mjög erfitt í framkvæmd. Það varð til þess, að menn létu gömlu húsin hanga uppi viðhaldslaus að mestu. Eigendurnir bjuggust við að hömlunum yrði létt af þá og þegar, og vildu því engu kosta til viðhalds þeirra húsa, sem þeir ætluðu til niðurrifs, þegar lögin væru gengin úr gildi. Þá er ein hamla enn, er ég vildi minnast á. Það er ákveðið í frv., að húseigendur skuli leggja alla leigusamninga, innan 8 daga eftir samningsgerð, fyrir húsnæðisnefnd. Þetta ákvæði var ekki í gömlu húsaleigulögunum. Þar var aðeins ákveðið, að bæði leigusali og leigutaki hefðu rétt til þess að leita úrskurðar húsaleigunefndar um hámark húsaleigu. Eftir þessu frv. eru allir leigusamningar háðir því að vera skriflegir, því að það er tekið fram, að nefndin skuli rita samþykki sitt á þá samninga, sem hún fellst á. Þó að oft séu gerðir skriflegir leigusamningar, þá er hitt þó tíðara, að engu slíku sé til að dreifa. Samningar t. d. við einhleypt fólk eru yfirleitt aðeins munnlegir. Ekki veit ég, hvort þetta ákvæði verkar aftur fyrir sig, en setjum svo, að ég leigi fólki án skriflegs leigusamnings og sambúðin gangi ágætlega. Eftir þessu verð ég að fara til þess og biðja það um að gera skriflegan samning, og fái ég afsvar, hvað á ég þá að gera? Það væri æskilegt, að hv.flm. vildi svara því í næstu ræðu. Hér er stofnað til fullkominnar skriffinnsku. Ég geri ráð fyrir, að það þyrfti margar húsaleigunefndir aðeins til þess eins að athuga húsaleigusamningana, sem hljóta að skipta þúsundum hér í bænum, þó að ég hafi að vísu ekki tölu yfir þá. Ein nefnd gæti ekki komizt yfir að athuga þá alla, nema þá á mjög löngum tíma. Þá eru nokkur fleiri fyrirmæli úr gömlu lögunum tekin upp í þetta frv. En við þessa umr. er ekki rétt samkv. þingsköpum að koma mikið inn á einstök atriði. Þó verð ég að gera það nokkuð, til skýringar málinu, og vona ég, að mér fyrirgefist það, þó við 1. umr. sé. Er ég þá kominn að hömlum þeim gegn innflutningi í bæinn, sem settar eru í þessu frv. Þær voru ekki í gamla frv. Ég geri nú ráð fyrir, að það fari eins um þetta og önnur haftalög, að menn muni finna ýms ráð til þess að fara í kringum þau. Það er eins og lítt gáfaðir menn verði blátt áfram „genialir“, þegar um það er að ræða að fara í kringum slík þvingunarlög. Þannig var það á stríðstímunum. Hversu ströng höft sem voru sett, þá reyndust menn ótrúlega slyngir í því að komast í kringum þau. Það var mjög erfitt fyrir yfirvöldin að ná í lögbrjótana og refsa þeim. Hafa erlendir dómarar skýrt frá mörgum dæmum þar að lútandi. Afleiðingin var svo sú, að alltaf þurfti að vera að skóbæta lögin, en þegar því var lokið, þá voru bæturnar vanalega rifnar eða slitnar og nýjar holur fundnar. Þá vil ég vekja athygli á einu atriði enn í þessu frv. Tökum t. d., að utanbæjarmaður, sem vill flytja í bæinn, komi til húseiganda og bjóðist til þess að kaupa hús hans, ef hann fái í því lausa íbúð. Hefir eigandi hússins þá leyfi til þess að selja utanbæjarmanninum húsið? Maðurinn flytur í bæinn, en þó að hann kaupi sér hús, þá leggur hann samt ekki fé í aukið húsnæði í bænum. Ég býst við, að samkv. frv. mætti eigandinn ekki selja þessum manni hús sitt, nema þá að það væri einn af hinum „privilegeruðu“, sem fá stöðu hjá ríkinu eða bæjarfélaginu. Þannig leggja þessi lög hömlur á sölu húsanna. Eins og áður hefir verið tekið fram, er það mjög varhugavert að leggja hömlur á dvalarfrelsi manna. Við þekkjum dæmin úr sögunni. „Stavnsbaandet“ svonefnda í Danmörku var af þessum toga spunnið. Það bannaði mönnum að flytja af þeim bletti, sem feður þeirra höfðu búið á. Við Íslendingar þekktum svipað fyrirkomulag á dögum Bessastaðavaldsins. Fyrst setja á slíkar hömlur á Reykjavíkurbæ, þá er bezt samræmis vegna að láta samskonar reglur gilda alstaðar á landinu, svo að hver sá maður, sem vill flytja úr einum hreppi í annan, verði að fá byggðaleyfi, eða koma því svo fyrir, að hver maður verði neyddur til þess að sitja á sinni hundaþúfu meðan hann lifir. Ef þyrfti í raun og veru að setja einhver slík þvingunarlög, þá ættu þau ekki að koma ofan að, heldur neðan að, frá bæjarstjórnum og í samráði við verkalýðsfélög. Eins og ég tók fram áðan, þá er það aðeins þriðji liður húsaleigumálsins, sem hv.flm. hyggst að ráða bóta á með frv. En þess ber að gæta, að ákvæði þessa frv. munu auka á galla hinna hliða málsins. Þau munu draga mjög úr húsabyggingum. Menn myndu hætta að byggja yfir aðra en sjálfa sig, og væri það þó hættulegt líka, því að enginn veit, hve lengi hann þarf á húsnæðinu að halda sjálfur. Jafnskjótt og menn þyrftu að leigja út hús sitt, væru þeir ofurseldir ákvæðum þessara laga. Hvað ákvæðum frv. um hámarksleigu viðvíkur, þá myndu þau líka hafa þau áhrif, að viðhald húsanna myndi versna til mikilla muna. Slík ákvæði hafa gilt hér áður, og höfðu þá einmitt þessar afleiðingar í för með sér. Leigusala fannst, og það oft með réttu, að kosti sínum væri þröngvað, og afleiðingin varð svo lélegra viðhald á húsunum. Hið algenga svar leigusalans var þetta: „Ég hefi ekkert fé til, ég fæ svo lága leigu, að hún hrekkur varla fyrir vöxtum af lánum mínum til byggingar hússins“. Þessi varð afleiðingin í þá daga, og ég býst ekki við, að niðurstaðan yrði öðruvísi nú heldur en þá. Það er því auðsætt, að þetta verður ekki til þess að bæta úr vandræðunum, heldur til þess að gera þau enn meiri en þau eru nú. Þá vil ég minna á eitt áberandi atriði í sambandi við þetta frv. Ákvæði þess gera það að verkum, að ekki er hægt fyrir leigusala að losna við mann úr íbúð, sem hann vildi verða laus við vegna illrar umgengni eða ills samkomulags. Þessi ákvæði verða til þess, að menn mega ekki skilja, þó að fullur fjandskapur sé á milli. Auðvitað má segja, að þetta komi ekki löggjafanum við. En hann ætti þó ekki að setja þau fyrirmæli, sem beinlínis geta stuðlað að fjandskap milli borgaranna. Verði frv. þetta að lögum og þeim lögum framfylgt, þá mun það verða til þess að setja marga þá menn á höfuðið, sem byggt hafa yfir sig og aðra síðan byggingarkostnaðurinn varð svo mikill sem hann er nú. Það eitt, hve lánskjör hafa verið erfið undanfarið, hefir valdið því, að ýmsir húseigendur hafa ekki getað staðið í skilum nema með því að leigja dýrt. Auðvitað má segja, að það sé að kenna óforsjálni þeirra sjálfra um byggingar húsanna. En á hitt ber þó að líta, að menn hafa oft byrjað í trausti þess, að þeir gætu fengið veðdeildarlán, sem svo hefir brugðizt, eða þá að kostnaðurinn hefir verið áætlaður lægri, er teikningin var gerð, heldur en hann reyndist, eða þá að gerðar hafa verið dýrar breytingar á húsunum o. s. frv. Allt hefir þetta valdið því, að menn hafa komizt í klípu, hafa orðið að sæta verri lánskjörum en þeir höfðu búizt við. Eins og ákvæði frv. eru löguð, þá myndi húsaleigunefnd ekki vera gefið neitt svigrúm til þess að taka þetta til greina. Þó að það kynni að fara svo, að ákvæði þessa frv. yrðu í mörgum tilfellum til þess að húsaleigan lækkaði, þá vegur það ekki á móti öllum þeim göllum, sem slíkri lagasmíð fylgja. Það mundi girða fyrir byggingar húsa að mestu leyti, og yrði því beinlínis til að auka húsnæðisskort hér í bæ, auk annars ógagns, er af henni leiddi og minnzt hefir verið á. Leiðin til þess að auka húsnæðið er aðeins: Betri lánskjör en undanfarið, og meiri húsabyggingar mundu leiða af hagkvæmari og ódýrari lánum. En enginn þarf að halda, að menn séu svo skyni skroppnir, að þeir leggi fé til aukins húsnæðis yfir aðra, ef þeir eiga það víst, að hömlur verði settar á leiguna og umráðarétturinn af þeim tekinn. Þetta atriði vegur þyngst upp á móti þeim ráðstöfunum, sem gerðar eru í þessu frv. Hv. flm. sagði, að því meira sem væri byggt, því meir mundi húsaleigan lækka, og yrði því hlutur húseigenda með því móti hinn sami og eftir frv. En þetta er ekki rétt hjá hv.flm. Það er allt annað, að leigan lækki hægt og hægt með aukningu húsnæðis, eða að snögg breyting verði í þessu efni. Ef byggð væru hús svo hundruðum skipti á einu ári, þá yrði á þessu snögg breyting, en við því er ekki að búast, heldur mun það taka þó nokkur úr þangað til húsaleigan lækkar til muna, og er þá hægt að sætta sig við breytinguna, er hún fer eftir rólegu viðskiptalögmáli, en kemur ekki svo snöggt sem verða mundi eftir þessu frv. Á síðasta ári voru byggð hér á annað hundrað íbúðarhús, og hafði það engar stórbreytingar í för með sér á húsaleigunni. En ef áframhald yrði svo, þá mundi leiga smálækka af sjálfu sér, og væri það rétt eftir venjulegum viðskiptalögmálum. Loks finnst mér vera ástæða til þess að leita umsagnar þeirra, sem eru í fyrirsvari þeirra manna, sem eiga að búa við fyrirkomulag þessara laga, áður en slík löggjöf sem þessi er sett í Reykjavík. Það er bæjarstjórn Rvíkur, sem þar er í fyrirsvari, en ég veit ekki til þess, að þetta mál hafi verið undir hana borið, þótt eðlilegt væri, að það væri gert. Ég vænti þess því, að sú nefnd, sem væntanlega fær málið til meðferðar, beiðist umsagnar bæjarstj. Rvíkur um það.