Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er kannske erfiðleikum bundið að vekja umr. sem svo langt er um liðið að síðast var á dagskrá, en þó held ég að ég megi til með að fara örfáum orðum um þá umr. sem hér fór fram. Ég þakka almennt þá umr. sem þetta mál fékk. Ég þakka undirtektir undir flutning þessa máls, sem komu fram hjá ýmsum ræðumönnum. Þó vil ég benda á ákveðin atriði sem að einhverju leyti virtust fara fram hjá mönnum. Það var m.a. eitt af aðaláhersluatriðum þessarar till., sem ég tel mjög mikilvægt, en það er að tengja skuli byggðaáætlanir með lögum því skipulagsstarfi sem unnið er á vegum skipulags ríkisins og sveitarfélaga, þ.e. að gera byggðaáætlanir jafngildar í lögum og t.d. aðalskipulag. Einnig það atriði, að heimamenn á hverjum stað, þ.e. á hverju áætlanasvæði, verði sjálfir ábyrgir fyrir áætlanagerðinni og um leið ábyrgir fyrir vali milli þeirra leiða sem í boði eru eða til mats koma og standi ábyrgir að því að framkvæma þá áætlun. Hv. 2. þm. Norðurl. v. Páll Pétursson er lítið hrifinn af þeim að því er ég taldi frekar hógværu ummælum um Framkvæmdastofnun og störf hennar. Hann hrósar og þakkar Framkvæmdastofnun og kommissörum hennar fyrir störf undanfarinna ára. Hann segir, ef ég má vitna í orð hans með leyfi forseta: „Ég tel að það sé ómaklega veist í till. að stjórn Framkvæmdastofnunar. Ég tel að í framsöguræðu og eins í greinargerð sé mikið ofmælt, t.d. þetta, herra forseti, svo að ég vitni í greinargerð orðrétt: „Í hugum flestra er byggðastefna í dag nánast samnefnari fyrir aðgerðir sem eru í mótsögn við skynsamleg þjóðfélagsmarkmið.“ Þessu neita ég alfarið“, segir hv. 2. þm. Norðurl. v. Hann neitar einnig að reynsla undanfarinna ára af Framkvæmdastofnun og kommissörum hennar hafi ekki sannað ágæti þessarar ráðstöfunar og að lánveitingar Framkvæmdastofnunar hafi tekið mið af pólitískum stundarhagsmunum, en ekki efnahagslegum langtímahagsmunum. Hann neitar einnig að starf Framkvæmdastofnunar hafi orðið til hreinnar óþurftar fyrir þjóðarbúið og fer hér upp í ræðustól til að mótmæla þessu orðalagi. Hann heldur því enn fremur fram, að það sé víða farið frjálslega með staðreyndir í greinargerðinni, en tínir reyndar ekki til nein einstök dæmi. Síðan segir hv. 2. þm. Norðurl. v., með leyfi hæstv. forseta: „Það er mjög til fyrirmyndar að þessi stofnun er ekkert að fela gerðir sínar. Lánveitingar eru allar prentaðar og landsmönnum aðgengilegar og þm. fengnar í hendur. Það tel ég mjög til fyrirmyndar og býsna mikil trygging fyrir því að menn fari varlega og af ráðdeild með fé.“ Nú geta menn bara, ef þeir vilja, tekið þessar skýrslur sér í hönd og lesið þær, og ég vil halda því fram að við þann lestur verði manni hægt og hægt ljóst að flest allar lánveitingar, sem farið hafa fram á vegum Byggðasjóðs, t.d. á liðnu ári, séu ekkert annað en það sem hver annar venjulegur banki hefði getað tekið að sér að annast og eigi ekki heima hjá þessari stofnun. T.d. allur sá aragrúi lána til endurskipulagningar rekstrar fyrirtækja víðs vegar úti um allt land, sem ég held að sé að verða ansi auðsýnt, allavega í dag, að hafa ekki skilað mönnum einu eða neinu. Að maður tali nú ekki um gamla brandara eins og að lána til uppbyggingar rakarastofu. Ég er ekkert að horfa fram hjá því, að í ákveðnum tilvikum hefur Framkvæmdastofnun skilað árangri, en það er einhvern veginn þannig, að flest það gott sem kemur frá Framkvæmdastofnun þyrfti alls ekki sjö alþm. til að framkvæma. Seta alþm. í stjórn stofnunarinnar kemur hreint og beint í veg fyrir að Alþingi geti rækt sitt eftirlitshlutverk með stofnuninni með raunhæfum hætti. Ég býst við að ummæli hv. þm. Páls Péturssonar séu viðhöfð í einlægni, þó að þau hljómi reyndar næstum því sem oflof til háðungar. En ummælin eru alveg í fullu samræmi við það sérstæða framsóknarsiðgæði, sem reyndar er orðið að siðgæði Sjálfstfl., þar sem það verður sjálfsagt og eðlilegt að ráða ákveðna ætt manna til að dæma um sín eigin verk. Það er einmitt þessi siðfræði sem hefur ráðið störfum Framkvæmdastofnunar frá upphafi nánast og þess vegna oft verið sorglegt að horfa upp á þátttöku flokka eins og t.d. Alþfl. í stjórn þessarar stofnunar, sem þeir þó oft hafa viljað leggja niður. Að auki vil ég leggja áherslu á það atriði, sem reynt er að koma til skila í greinargerðinni, sem er það hlutverk yfirvalda, og þá á ég við í þessu tilviki byggða- og áætlanadeildar, að veita fræðslu og ráðgefandi hvatningu til að örva framtak einstaklinga og samtaka þeirra. Fyrsta skilyrði við framkvæmd byggðastefnu er og verður það, að landsmenn sjálfir geri sér grein fyrir því hvaða möguleika þeir hafa, þannig að aðgerðir Alþingis komi einungis til greina þegar aðrir möguleikar hafa verið fullnýttir eða tæmdir. Hugmyndin um afnám Byggðasjóðs byggir á þeirri skoðun Bandalagsmanna, að ríkið eigi helst ekki að stunda útlánastarfsemi eins og þar hefur verið stunduð undanfarin ár. Þá á ég við hrein og bein styrktarlán til einstakra atvinnufyrirtækja til að halda rekstri þeirra á floti um skamman tíma, án þess að tekið hafi verið á þeim vanda sem viðkomandi atvinnuvegur átti í og reynt að skapa viðkomandi fyrirtækjum þannig einhver haldbær rekstrarskilyrði. Í máli hv. 5. þm. Vestf. Ólafs Þ. Þórðarsonar hjó ég sérstaklega eftir ummælum hans um tal mitt, þar sem hann heldur því fram að hugtakið kommissar sé orðið eitthvert það alversta sem hægt sé að hugsa sér og segir, með leyfi forseta: „Ég segi ekki að morðingjar séu ekki skráðir enn á Íslandi verri menn, en það er þá ef þeir hafa notað ósiðsamlegar aðferðir við verknaðinn“. Ég neita ítrekað þeirri fullyrðingu að hér sé verið að líkja kommissörum eða öðrum við morðingja. Ég hirði ekki um að fara nánar út í mál hv. 5. þm. Vestf., en þakka fyrir fram óvæntan stuðning hans við það stefnumál BJ að embættismenn verði ekki ráðnir nema til fjögurra ára í senn. - Ég verð að lokum að viðurkenna að ég geri mér ekki almennilega grein fyrir því út úr hvaða hól hv. 5. þm. Vestf. talar. Það kemur þó mjög glöggt fram á hans málflutningi að hann talar ekki út úr sama hól og núverandi stjórnarflokkar búa í, þessa stundina a.m.k. Þetta mál, sem hér hefur verið lagt fram, er kannske nokkuð háleitt í sinni markmiðasetningu, en ég held að markmiðasetningar ættu að vera það almennt. Að sjálfsögðu verður að setja ákveðin undirmarkmið í kjölfar slíkra tillagna, þar sem hægt er að skilgreina miklu ítarlegar og nánar við hvað er átt. Þá komum við inn á margt sem hér kom fram við fyrri hluta umr. Það er t.d. ekkert markmið í sjálfu sér að öll héruð landsins vaxi jafnt að mannfjölda. Meðan fólkinu í landinu öllu fjölgar jafnt og þétt er samt sem áður óeðlilegt að mjög mikill munur sé á fjölgun landshluta innbyrðis, þegar til lengri tíma er litið. Allflest héruð landsins hafa að mínu mati einhverja möguleika til þess að þar sé starfrækt arðbær atvinnustarfsemi. Mikill fjöldi þess fólks sem frá landsbyggðinni hefur flutt hefur gert það vegna skorts á atvinnutækifærum og vildi gjarnan flytja til baka ef hægt væri. Reynslan hefur reyndar sýnt þetta, þar sem atvinnutækifæri bjóðast. Byggðastefna er sett fram til höfuðs margs konar ójöfnuði. Í fæstum löndum hefur þó verið skilgreint hversu mikill sá ójöfnuður má verða þannig að hann sé talinn skipta máli. Í mörgum löndum mundi sá mismunur sem verið er að hafa áhyggjur af, t.d. á Norðurlöndum, ekki vera talinn skipta ýkjamiklu máli. Skilgreiningin á því í hverju jafnvægi eða mismunur er fólgið er því ekki einungis háð fræðilegum atriðum. Í raun og veru væri réttara að segja að mælingin sé fræðileg, en mælikvarðinn stjórnmálalegur. Þar með er að sjálfsögðu gert ráð fyrir að mælikvarðinn á ójöfnuði geti breyst frá einu tímabili til annars. Þau markmið sem sett eru um byggðastefnu fjalla í flestum atriðum um efnisatriði sem hafa áhrif á ýmsa aðra málaflokka. Margir þættir hins opinbera hafa hlutverkum að gegna sem áhrif hafa á byggðaþróun. Sem dæmi má nefna framleiðslu- og dreifingarfyrirtæki raforku, vegagerð, menntakerfi og heilbrigðisþjónustu. Í byggðastefnu verður m.a. að felast samræming á markmiðum þessara þátta hins opinbera. Samræmd byggðaþróun þarfnast samræmdra átaka allra þeirra aðila sem áhrif hafa á þessa þróun. Þess vegna er ekki hægt að stuðla að markvissri byggðaþróun af hálfu hins opinbera nema með því að gera áætlanir sem fjalla um markmið, þarfir og möguleika áætlunarsvæðanna ásamt till. um þau framkvæmdaratriði sem nauðsynlegt er að samræma. Byggðastefna þarf að byggjast á bestu fáanlegum upplýsingum um núverandi ástand og framtíðarhorfur og framkvæmd hennar þarf á hverjum tíma að geta tekið tillit til breyttra aðstæðna jafnóðum og upplýsingar eru til. Byggðastefnan þarf að vera innan ramma þjóðfélagsmarkmiða í heild. Þetta hefur viljað gleymast og margir halda því fram, eins og ég sagði hér áður, að byggðastefna eins og hún er stunduð í dag sé hið þveröfuga, þ.e. samnefnari fyrir aðgerðir sem eru í mótsögn við skynsamleg þjóðfélagsmarkmið. Að lokum vildi ég aftur þakka þá umr. sem þetta mál hefur fengið. Ég verð að játa að orð hv. 2. þm. Austurl. vöktu í mér hroll. Það er ekki bærileg tilhugsun að verða að bíða í jafnvel 1000 ár eftir að þetta mál komi úr nefnd.



Herra forseti. Það kom ýmislegt fram í umr. um byggðastefnu um daginn og það er of langt mál að rifja það allt saman upp. Ég vil leggja ríka áherslu á að hér er alls ekki verið að mæla gegn byggðastefnu. Það hefur margoft komið fram og menn verða að minnast þess. Það er ekki verið að tala um að hætta viðleitni til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins. Það er verið að leggja til breytingar sem miða að því að gera þessa viðleitni styrkari, auka þátttöku heimamanna og skilgreina vel öll markmið, eins og kom fram í máli flm. Það er rétt, sem kom fram í máli hv. alþm. um daginn, að gefin er út skýrsla sem skýrir frá peningagreiðslum á vegum Framkvæmdastofnunar. Það er svo sjálfsagt að það er ekki sérstakrar þakkar vert. Þarna sjást ýmsar greiðslur stórar og smáar, og sumar svokallaðar greiðslur til fjárhagslegrar endurskipulagningar fyrirtækja vekja spurningar um hvernig þessum háu fjárhæðum, sem þar eru veittar, er varið innan þeirra fyrirtækja sem þær fá og hvernig er háttað af hálfu Framkvæmdastofnunar eftirliti með þeim fjárhæðum sem þannig er varið. Sé litið á ýmsar aðrar greiðslur smáar og stórar, t.d. til einstaklinga, vakna spurningar um hvort hér sé ekki um að ræða dæmigerða starfsemi sem ætti að vera í höndum banka. Svo vildi ég nefna annað. Tengsl milli áætlana og fjárútlána eru afar laus eins og er. Þannig eru byggðaáætlanir í tómarúmi. Þær eru aðeins fjármagnaðar að mjög litlu leyti og þær eru því ófærar um að ná þeim markmiðum sem þær settu í upphafi og seinagangur í framkvæmd þeirra er í sumum tilfellum svipaður og seinagangurinn við nefndarstörfin, sem hv. þm. Stefán Benediktsson minntist á áðan. Gárungarnir segja að seinagangurinn við framkvæmd sumra áætlana um styrkingu byggða sé slíkur, að það verði að breyta þeim í till. um endurreisn eða jafnvel fornleifauppgröft á sömu svæðum. Það eru einhverjir ræðumenn þykkjuþungir vegna efasemda um réttmæti kommissarakerfisins. Menn verða að geta rætt þetta án þykkju. Það sem skiptir máli t.d. er hugtakið um hugsanlega hagsmunaárekstra. Í stjórn og á framkvæmdastjórastólum Framkvæmdastofnunar sitja þm. BJ hefur gagnrýnt það og mörg önnur dæmi sama eðlis, eins og setu þm. í bankaráðum og þess háttar. Þetta verða menn að hafa nógu hreina samvisku og nógu sterk bein til að ræða faglega um. Í öðrum löndum eru settar um þetta strangar reglur til að koma í veg fyrir hugsanlega hagsmunaárekstra. Það er ekki verið að gera neinum neitt upp. Það er einungis verið að viðurkenna að reynsla áranna og þekking á freistingum mannlífsins gerir þessar reglur nauðsynlegar. Þessar reglur hafa verið settar um þátttöku í stjórnmálum, í embættisstörfum og atvinnurekstri og þær kveða oft svo á að það sé ekki nóg að viðkomandi geti sýnt og sannað að hann hafi farið að lögum, það eru gerðar kröfur um að það sé yfir allan vafa hafið að hann hafi farið að lögum. Ég tek undir þakklæti til hv. þm. Ólafs Þórðarsonar um fylgi hans við hugmyndir okkar um að embættismenn verða ekki ráðnir nema til fjögurra ára. Ég vildi að lokum aðeins ítreka að ég tel að þm. ættu að taka upp umr. um hagsmunaárekstra sem grundvallaratriði í stjórnsýslu. Þetta mál er þess eðlis að það á rétt á því að vera tekið upp eitt sér og málefnalega.



Herra forseti. Ég þyrfti kannske aðeins lengri undirbúning til að fjalla mjög ítarlega um hvað siðgæði er, en að því var spurt. Það er einfaldlega vegna þess að þar verður að byrja á því að byggja mjög breiðan grunn í umfjöllun áður en hægt er að fullyrða eitthvað ákveðið um hvert siðgæðismat okkar þjóðfélags er. Það sem ég talaði fyrst og fremst um var að vinnubrögð Byggðasjóðs og þá Framkvæmdastofnunar þjónuðu pólitískum skammtímahagsmunum, en ekki þjóðhagslegum langtímahagsmunum. Ef þm. nenna er náttúrlega hægt að tína upp úr „Samþykktum lánum og styrkjum úr Byggðasjóði 1982“ á 16 blaðsíðum mjög mörg tilfelli um nákvæmlega þess háttar aðgerðir. Vegna þess að þessar aðgerðir eru orðnar eins árs gamlar núna sannar tíminn að þær hafa þjónað pólitískum stundarsjónarmiðum, en ekki þjóðhagslegum langtímahagsmunum. Það nægir þar að tína til öll þau lán sem nefnd voru hér áðan til fjárhagslegrar endurskipulagningar fyrirtækja, aðallega í sjávarútvegi. Mikið til sömu fyrirtæki eru núna nákvæmlega jafnmikið á vonarvölinni og þau voru þegar þau fengu þessa fyrirgreiðslu og biðja um hið sama eða eitthvað annað enn þá betra, eins og t.d. hugsanlega eftirgjöf á vangoldnum opinberum gjöldum til margra ára. Ég veit að það er reyndar ekki verkefni Byggðasjóðs að stuðla að slíku. Ég tel t.d. að seinustu daga hafi einmitt orðið til enn eitt dæmi um það vald sem Byggðasjóður tekur sér. Hann er reyndar farinn að segja ríkisstj. fyrir verkum. Framkvæmdastofnun hugsaði lengi og vel um hvað mætti gera í mátefnum útgerðarfyrirtækis á Norðurlandi, sem kennir sig við Þormóð ramma. - Nafnið er náttúrlega að verða háðung fyrir fyrirtækið vegna þess að það er ekkert rammt við það fyrirtæki. - En Framkvæmdastofnun komst að þeirri niðurstöðu, að ríkisstj. bæri að gera o.s.frv. Hún gaf ríkisstj. hreint og beint skipun um að bjarga þessu fyrirtæki með þeim ráðum sem ríkisstj. væru tiltæk. Að því er ég best veit er hún að því þessa dagana. Ég verð að viðurkenna að mig brestur löngun til að fara út í að tína til þessa hluti, sem ég veit að hv. þingheimur getur kynnt sér með því að lesa það plagg sem hér er fyrir hendi og hefur verið nokkuð lengi á borðum þeirra - þá á ég við skýrslu Framkvæmdastofnunar ríkisins ársins 1982 - og gera upp við sig í huga sínum hverjar af þeim aðgerðum sem hér eru taldar upp eru aðgerðir sem er eðlilegt að framkvæmdar séu í nafni byggðastefnu og hvað af þeim aðgerðum sem tíndar eru til er eðlilegast að menn leiti til síns viðskiptabanka með, en ekki til einhverrar stjórnar skipaðrar þm., sem geta einfaldlega stöðu sinnar vegna ekki brugðist öðruvísi við þeim þrýstingi sem þeir eru beittir en að reyna eftir bestu getu að leysa úr málefnum manna. Það kostar þjóðina smáaura hverju sinni, en safnast saman og verður að stórum upphæðum.



Herra forseti. Ég hef leyft mér ásamt fimm öðrum þm. Alþfl. að flytja hér till. til þál. um afnám bílkaupafríðinda embættismanna. Till. hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela forsrh. að hlutast til um að felldar verði úr gildi þær reglur sem nú kunna að gilda um fríðindi hliðstæð þeim, er ráðherrar hafa notið varðandi bifreiðakaup, gagnvart yfirmönnum ríkisstofnana, svo sem ríkisbanka og Framkvæmdastofnunar.“ Í grg. segir m.a. á þá leið að þau fríðindi sem ráðh. hafa notið, að geta keypt bifreiðar án þess að greiða af þeim aðflutningsgjöld til ríkissjóðs, eins og almenningur verður að gera, hafi verið mjög til umræðu að undanförnu í fjölmiðlum. Jafnframt segir að ljóst sé að þessi fríðindi stangist á við réttarvitund almennings á Íslandi og frá því er greint að flutt hefur verið frv. til l. um breytingu á tollskrá, sem gerir ráð fyrir að þessi fríðindi til ráðh., þ.e. að þeir geti flutt inn bíla án þess að greiða af þeim aðflutningsgjöld, skuli felld niður. Fyrir því frv. var mælt í hv. Ed. í gær. Frv. er í rauninni endurflutt stjfrv. frá árinu 1979, sem ríkisstj. stóð þá að, og var frv. afgreitt frá Nd. en dagaði einhverra hluta vegna uppi í fjh.- og viðskn. Ed. á allra síðustu dögum þings þá um vorið. En samhliða því sem gerðar eru ráðstafanir til að fetla niður þessar reglur sem varða ráðh. er auðvitað eðlilegt að niður verði felldar hliðstæðar reglur sem kunna að vera í gildi varðandi aðra embættismenn. Það þarf ekki, herra forseti, að fara um þetta mörgum orðum. Þessi mál hafa verið mjög til umr. með ýmsum hætti í fjölmiðlum undanfarnar vikur. Enginn hefur dregið í efa að ráðh. ættu að hafa bifreið og bílstjóra til umráða. Hins vegar held ég að menn þurfi ekki að fara í neinar grafgötur um það að þessi fríðindi, sem ráðh. hafa notið, að geta flutt inn bifreiðar til einkaeignar án þess að greiða af þeim aðflutningsgjöld, stangast á við réttarvitund alls þorra almennings á Íslandi og þess vegna eigi að fella þau niður. Ég ætla ekki að svo stöddu, herra forseti, að hafa um þetta fleiri orð en legg til að þáltill. verði að þessari umr. lokinni vísað til allshn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram þáltill. þá sem hér liggur fyrir á þskj. nr. 33 og er 33. mál þingsins, ásamt hv. þm. Svavari Gestssyni, Kolbrúnu Jónsdóttur, Karli Steinari Guðnasyni, Jóhönnu Sigurðardóttur og Sigríði Dúnu Kristmundsdóttur. Till. hljóðar svo með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um að fyrir næsta skólaár verði komið á einsetningu í grunnskólum og samfelldum skóladegi þar sem húsnæði og aðrar aðstæður leyfa. Alþingi ályktar jafnframt að beina því til ríkisstj. að hún beiti sér fyrir könnun á þeim kostnaðarauka sem hlytist af því að komið yrði á samfelldum skóladegi hjá grunnskólanemum. Í könnuninni skal miða við: 1) Að komið verði á einsetningu í skólum og samfelldum skóladegi. 2) Að nemendur eigi kost á máltíðum í skólum. 3) Að kannaður verði sá sparnaður sem hljótast kann af minnkandi þörf fyrir skóladagheimili og skólaathvarf með tilkomu samfellds skóladags, sem og aðrir sparnaðarþættir. Ríkisstj. skal leggja niðurstöður fyrir næsta löggjafarþing jafnframt tillögu að áætlun um hvernig ná megi einsetningu í skólum og samfelldum skóladegi.“ Með grg. fyrir till. fylgir yfirlit yfir samþykktir kennaraþinga um samfelldan skóladag frá árunum 1972–1980. Um langt árabil hafa samtök foreldra og kennara barist fyrir samfelldum skóladegi barna, einsetningu skóla og máltíðum í skólanum. Öll þjóðfélagsþróun hefur orðið á þann veg að þessar kröfur verða æ háværari. Foreldrar vinna nú í flestum tilvikum báðir utan heimilis og talið er sjálfsagt að vinnutími þeirra sé samfelldur þar til heim er komið. Skólatími barnanna hefur hins vegar ekki breyst til samræmis við vinnutíma annarra í fjölskyldunni, og algengt er að 4–5 tíma skólavist taki 7–8 stundir með hlaupum heim á milli eða bið í skólanum sem að sjálfsögðu veldur örðugleikum innan skólans. Og ekki síst er það börnunum sjálfum erfitt að fá ekki að vinna eðlilegan og samfelldan starfstíma þangað til þau hafa lokið vinnu hvers dags. Þekkja flestir foreldrar þær áhyggjur sem því fylgja að enginn er heima til að sjá um að börnin fari á réttum tíma í hina ýmsu kennslutíma, að þau fái ekki reglulegar máltíðir og að þau séu á ferðinni seint á dalinn í umferðinni þegar vetrarmyrkrið er mest. Í nútímaþjóðfélagi er skólakerfið sívaxandi þáttur í lífi barna og unglinga og segir sig sjálft að með því er lögð undirstaða að lífi og starfi þess fólks sem þar er að vaxa upp. Þarf tæplega að tíunda hér á hinu háa Alþingi hversu mikilvægt er að þetta starf takist sem best, hvort sem menn bera hag og hamingju þessa fólks fyrir brjósti eða skoða þessi mál frá hreinu hagfræðilegu sjónarmiði. sérhvert þjóðfélag er jafngott eða jafnslæmt og þeir einstaklingar sem það byggja hverju sinni og það er því til lítils sóma að þeir sem annast þetta starf, kennarar landsins, eru bæði illa launaðir og búa við erfið starfsskilyrði. Mætti það vera okkur alþm. nokkurt íhugunarefni. Í nágrannalöndum okkar eru einsettir skólar taldir sjálfsögð nauðsyn farsæls skólastarfs, en hér á landi eru þeir nær undantekning. Hér er gjarnan farið að tala um að leggja skóla niður eða sameina skólastofnanir ef svo fækkar í skólahverfi að einsetning er framkvæmanleg. Það er þó ljóst að mikil nauðsyn er á vistun yngstu barnanna að skólatíma loknum og þess vegna verður krafan um skóladagheimili æ sterkari. Það er tvímælalaust kominn tími til að líta á þetta tvennt í samhengi því að hversu æskilegur sem mikill fjöldi skóladagheimila kynni að vera er sú lausn án alls vafa ofviða okkur fjárhagslega ef fullnægja á þörfinni fyrir öryggi barnanna heilan vinnudag. Margar glæsilegar skólabyggingar hafa risið á síðustu áratugum, en verulega skortir á að þeim sé lokið á viðunandi hátt með það markmið í huga að allt starf skólans geti farið þar fram. Nægir að nefna skólahús án aðstöðu til íþróttaiðkana, handmenntakennslu, tómstundastarfs o.fl. Og oft eru sundstaðir í órafjarlægð frá skólanum. Virðist stundum meira lagt upp úr þarflausum íburði en nauðsynlegri aðstöðu og námsgögnum. Þessu verðum við að breyta. Það er óþolandi að heilu kynslóðirnar vaxi upp í hálfbyggðum skólahúsum sem aldrei veittu nemendum þá aðstöðu sem alls staðar í nágrannalöndum okkar er talin sjálfsögð. Sérstök ástæða er til þess að geta þess að fyrir þá foreldra, sem annast uppeldi barna sinna einir, er samfelldur skólatími og skólamáltíð fyrir börnin enn brýnni nauðsyn. Þau börn eru nú um sex þúsund talsins í landinu svo að hér er um að ræða stóran hóp. Einstætt foreldri á engra annarra kosta völ en að vinna allan daginn og oft rúmlega það, og vafalítið er að börn einstæðra foreldra búa þar af leiðandi við ósæmileg kjör í þessu landi. Það er sjálfsagt langt í land þar til sú hugarfarsbreyting á sér stað að báðir foreldrar taki á sig ábyrgð á uppeldi barna þó að þeir kjósi að búa ekki saman, þó að svo ætti vissulega að vera. En venjulega ber það foreldrið, þá langoftast mæðurnar, nær alla ábyrgð á uppeldi barnsins og umönnun þess og því verður skólinn að geta komið þar til hjálpar. Það er engum til hróss sem skólamálum stýra að komið hefur í ljós við rannsóknir að skólabörn í Reykjavík búa í allt of miklum mæli við lélega næringu, í svo miklum mæli að það er talið koma niður á námsgetu barnanna. Sjoppufæði og sælgætiskaup koma í stað næringarríkrar fæðu í mörgum tilvikum. Hér í Reykjavík hefur vissulega verið reynt að bæta úr þessu en reynslan verið misjöfn. Kemur þar margt til. Skólahúsin eru ekki hönnuð fyrir matardreifingu, óljóst hverjir eigi að annast hana og e.t.v. skortir á um áhuga foreldra. Það er því alveg ljóst að á þessum málum verður að taka af mikilli festu á næstu árum. Skólamönnum er ljóst að skólinn er ekki eingöngu til þess ættaður að troða í nemendur ákveðnu magni af staðreyndum. Í erindi sem Kári Arnórsson skólastjóri flutti á ráðstefnu Kvenréttindafélags Íslands fyrir nokkru segir hann svo með leyfi forseta: „Það skólaform, sem við höfum lengst af notað, er hugsað og skipulagt fyrir fullorðna. Skipulagið færist síðan frá framhaldsskólanum niður í gagnfræðaskólann gamla og svo þaðan niður í barnaskólann. Það er um grundvallarmun að ræða hvort skóli er skipulagður sem framhald þess sem á undan er gengið eða hvort skipulagið kemur að ofan vegna þess sem eftir á að koma. Skólann þarf að skipuleggja miðað við þarfir barnanna frá því þau hefja skólagöngu og áfram upp. Börnum er eðlilegt að fá samfelldan starfstíma við verk sem þau hafa áhuga á. Þó að eðlilegar hvíldir séu nauðsynlegar þá hljóta þær í fyrsta lagi að verða breytilegar hjá einstaklingum og í öðru lagi mega þær ekki tæta sundur starfstímann. Fullorðnum þykir nógu slæmt þegar vinnutími þeirra er sundur slitinn, hvað þá börnum sem ekki hafa jafnmikla getu til að skipuleggja sinn tíma. Sú stranga námsgreinaskipting sem ríki hefur í skólum á Íslandi hefur tilhneigingu til að drepa niður áhuga og forvitni sem er undirstaða fyrir náminu. Þessi mikla skipting hefur líka tilhneigingu til að hindra að nemendur skilji þau sameiginlegu undirstöðuatriði sem gilda við lausn hinna ýmsu vandamála. Það er enn svo í flestum þéttbýlisskólum að nemendur verða að koma oftar en einu sinni í skólann þó hádegishlé sé ekki talið með. Vissar greinar í kennslunni hafa minna vægi en aðrar,“ - og ég bið hv. þm. að taka eftir þessu - „sem sýnir sig best í því að þær ganga undir nafninu aukagreinar. Hér er um að ræða listgreinarnar, þ.e. myndmennt og tónmennt, einnig líkamsþjálfunina. Þessum greinum er iðulega raðað þannig á stundaskrá að þær standa einar sér og ekki nema í óbeinum tengslum við bóklegar greinar. Þetta er m.a. afleiðing af því að skipulagið er komið ofan frá og hefur verið þrýst niður. Alvarlegast í þessu er þó það, að með þessu fyrirkomulagi er í raun ekki verið að hugsa um alhliða þroska einstaklingsins. Menntun er bundin nemandanum sem einstaklingi með ákveðnar meðfæddar tilhneigingar, möguleika og einkenni. Menntun hans er líka bundin við hann sem félagsveru sem hefur réttindi, skyldur og ábyrgð. Því ber okkur að veita alhliða þroska hans alla athygli, líkamlegum og andlegum vexti, tilfinningum hans, viðmóti og samskiptum, lunderni og persónuleika. Skólinn þarf því að vera skipulagður með þetta í huga. Nemandinn á fullan rétt á því að fá samfelldan starfstíma. Allar greinar sem snerta alhliða þroska hans eiga að hafa sama rétt.“ Ég tel að hér sé betur að orði komist en ég mundi gera og ég held að Kári Arnórsson hafi þarna sagt það sem máli skiptir. Herra forseti. Mér er fullljóst, svo og öðrum flm. þessarar till., að einhver kann að benda á að núv. menntmrh. hefur nýlega skipað nefnd á vegum ráðuneytis síns til þess að kanna hvernig auka megi tengsl fjölskyldu og skóla sem er vissulega tengt þessu máli. Hæstv. forseti Ed., Salome Þorkelsdóttir er form. þeirrar nefndar. En þá ætti ekki að vera minni ástæða til að styrkja störf þeirrar nefndar með samþykktri viljayfirlýsingu hins háa Alþingis um að á þessum málum barna og fjölskyldna verði tekið af alvöru. Hér kann auðvitað að verða um umtalsverðan kostnað að ræða. En þeim fjármunum, sem fara til úrbóta í málefnum barna þessa lands, er vel varið. Ég vil minna hv. þm. á að á árinu 1984 verður varið 390 millj. kr. í afborganir og vexti af Kröfluvirkjun og hefði verið hægt að nota þá fjármuni til þarfari mála. Ég er alveg sammála hæstv. fjmrh. þessarar þjóðar, sem sagði hér fyrir nokkrum klst. eitthvað á þessa leið: Það er ekki fjárskortur sem angrar okkur, þessa eina af tíu ríkustu þjóðum heims, heldur ill meðferð á fjármunum. Þar erum við þó sammála ég og hæstv. fjmrh., Albert Guðmundsson. Við skulum reyna að forðast slík mistök í framtíðinni en snúa okkur að því sem raunverulegt gildi hefur fyrir fólkið í þessu landi, fólkið sem framleiðir þessa fjármuni sem við höfum hingað til farið svo illa með. Ég hef þessi orð ekki fleiri að sinni, herra forseti, en legg til að.þáltill. þeirri sem ég hef hér mælt fyrir verði vísað til hv. allshn. Sþ.



Herra forseti. Það er rétt sem hv. flm. þessarar till., 10. landsk. þm. sagði í sinni ræðu áðan að það mundi einhver finna hjá sér hvöt til að upplýsa það að nú væri verið að vinna í hliðstæðum málum á vegum núv. hæstv. menntmrh. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka flm., hv. 10. landsk. þm. fyrir að flytja þessa till. til þál. um skólamálin ásamt meðflm. hennar. Ég leyfi mér að líta svo á að till. sé góður stuðningur við það starf sem hæstv. menntmrh. setti í gang 12. júlí s.l. með skipun vinnuhóps til að vinna m.a. að þeim atriðum sem tilgreind eru í till. þeirri sem hér er til umr. Þar sem hæstv. menntmrh. hefur ekki tök á því að upplýsa þessi mál vegna fjarveru í opinberum erindum þá þykir mér rétt að gefa nokkrar upplýsingar um störf vinnuhópsins við þessa umr. Vinnuhópurinn, sem var skipaður með bréfi menntmrh. 12. júlí s.l., hefur það verkefni að athuga sérstaklega tengsl fjölskyldu og skóla og gera till. um hvernig bæta megi þau tengsl. Honum er ætlað að athuga sérstaklega hvernig má samræma betur vinnutíma foreldra og skólabarna, hvað er unnt að gera í skólastarfi til að styrkja samband barna og foreldra og þar með stuðla að samheldni fjölskyldna. Og hvaða ráðstafanir í ofangreindu skyni væri hægt að gera án tilkostnaðar, eða með litlum tilkostnaði. Og inn í hvaða námsgreinar væri eðlilegast að flétta verkefni sem tengdust verkefninu. Sérstök áhersla er lögð á athugun á samfelldum skóladegi og skynsamlegu fyrirkomulagi á nestismálum í samráði við samtök foreldra- og kennarafélaga. Við erum níu í þessum vinnuhópi, það eru 8 konur og 1 karl, í öfugu hlutfalli við hefðbundnar nefndarskipanir, og ég vil segja skemmtileg tilbreyting, e.t.v. ekki síst fyrir þennan eina. Nú væntanlega eru allir sammála um að skólinn er til fyrir nemendurna, börnin, en ekki öfugt. Og vegna breyttra þjóðfélagshátta hefur uppeldishlutverkið í auknum mæli verið fært yfir á skólana. Það er því þýðingarmikið að þeir, skólarnir, geti aðlagað sig þessu hlutverki og gefur auga leið hversu miklu máli það skiptir að gott og náið samstarf sé milli heimila og skóla. Skólinn í dag gegnir því hlutverki að vera fræðslustofnun, uppeldisstofnun, mótunarstofnun og gæslustofnun. Það er því augljóst að þetta er viðamikið verkefni sem vinnuhópurinn hefur með höndum og verður ekki unnið á skömmum tíma ef eitthvað raunhæft á að koma út úr því. Reyndar höfum við sett okkur það markmið að geta látið eitthvað marktækt frá okkur fara í upphafi næsta árs og þá varðandi þá þætti sem mætti bæta án tilkostnaðar eða með litlum tilkostnaði. Varðandi samstarf heimila og skóla er það ljóst að því er víða ábótavant og í lágmarki, og þar væri auðvelt að bæta úr, t.d. með upplýsingastreymi. Bent hefur verið á að ef hægt væri að senda skóladagatal inn á heimilin strax að vorinu fyrir næsta skólaár eða í upphafi skólaárs, þar sem fram kæmu frídagar, foreldrafundir og fleira þess háttar, þá mundi það vera til mikilla bóta þar sem foreldrar, og e. t.v. enn þá í flestum tilfellum mæður, sem vinna utan heimilis, hafa þá möguleika á að skipuleggja vinnutíma sinn með tilliti til stundaskrár barna sinna. Upplýsingabæklingur um skólastarfið væri einnig til mikilla bóta. Inn í þetta fléttast sveigjanlegur vinnutími foreldra og kennara sem eru líka foreldrar, hlutastörf, kjaramál kennara og viðveruskylda þeirra í skólum og svigrúm til að sinna foreldrasamstarfi. Vinnuhópurinn hefur fengið á fund til sín formann og varaformann Sambands foreldra- og kennarafélaga í grunnskólum til að ræða um foreldrasamstarfið. Þeim voru reyndar sendir spurningalistar sem umræðugrundvöllur. Ég er að hugsa um með leyfi forseta að leyfa hv. þm. að heyra hvernig þessi spurningalisti hljóðar. Hann hefur núna verið sendur jafnframt til allra foreldra- og kennarafélaga hér í Reykjavík og á Reykjanesi. Og það er e.t.v. rétt að geta þess að þetta starf er tvíþætt að því leyti að annars vegar verður fjallað um það sem varðar þéttbýlið og hins vegár dreifbýlið. Og eins og ég sagði áðan er starfið það viðamikið að við erum ekki komin lengra en svo þrátt fyrir þessa 8 fundi sem við höfum nú þegar haldið að við erum enn að fjalla um málefni þéttbýlisins. En spurningarnar eru svona: Það virðist vera almenn skoðun foreldra að samstarf heimila og skóla þurfi að aukast og batna. Á hverju er þessi skoðun byggð? 1. Er þörf á meira upplýsingastreymi frá skóla til heimila? Frá heimilum til skóla báðar leiðir? 2. Eru misfellur í skólastarfi sem foreldrar vilja laga? Óska foreldrar eftir meiri þátttöku í skólastarfinu, t.d. kennslu? Óska foreldrar eftir meiri áhrifum í stjórn skóla, skipulagi, ákvarðanatöku o.s.frv., eða telja foreldrar að þörf sé á auknu eftirliti með störfum skóla? Og enn er spurning: Eru foreldrar almennt tilbúnir að leggja fram þá vinnu og tíma sem aukið samstarf krefst? 3. Er starfsfólk skóla tilbúið að leggja fram þá vinnu og tíma sem aukið samstarf krefst? 4. Hvaða form á starfsemi foreldra- og kennarafélaga hefur reynst vel? 5. Í hvaða mátum hafa foreldra- og kennarafélög fyrst og fremst beitt sér: upplýsingar, fræðsla fyrir félagsmenn, áhrif á stjórnun, námsumhverfi, félagsmát, nám og kennsla o.s.frv. 6. Liggja fyrir upplýsingar um hve almenn þátttaka foreldra er í starfsemi foreldra- og kennarafélaga? Niðurstöður af þessum fundi með formanni og varaformanni Foreldra- og kennarasambands í grunnskólum Reykjavíkur voru þær að margt megi lagfæra við foreldrasamstarfið ef það á að vera markvisst samstarf um innra starf skólanna, en ekki aðeins föndur og skemmtistarf sem auðvitað er líka sjálfsagt og nauðsynlegt. Inn í þetta fléttast vinnutími foreldra og kennara og ótal margt fleira sem yrði of langt að fara út í hér. En við fengum fróðlegan samanburð á slíku samstarfi um innra starf skóla eins og það gerist erlendis, t.d. í Bretlandi. Við höfum fengið skólamenn á fund til að ræða þann þátt einnig. Þar mættu formaður skólamálaráðs, Kennarasambands Íslands og skólastjóri Víðistaðaskóla í Hafnarfirði. Þar kom einnig fram að allir eru hlynntir bættum tengslum og vilja taka þátt að einhverju leyti í því að skóli og heimili vinni saman um barnið sem einstakling. Það væri ánægjulegt ef sú hugarfarsbreyting gæti komist á að skóli og heimili þurfi og eigi að vinna saman um barnið sem einstakling í stað þess að ábyrgðinni sé velt yfir á annan aðilann og hvor um sig viti lítið um aðstæður hins í þessu vandasama og ábyrgðarmikla hlutverki. Allir hafa verið sammála um að hægt sé að gera mikið til að bæta úr í þessum efnum ef viljinn er gagnkvæmur. Eitt af sameiginlegum baráttu- og hagsmunamálum skólamanna og foreldra er einsetinn skóli og samfelldur skóladagur. Gagnasöfnun er í gangi varðandi þessi atriði og það hefur nú þegar verið sendur út spurningalisti til skólastjóra í Reykjavík og Reykjanesumdæmi varðandi skilgreiningu á samfelldum skóladegi. Það er ekki sama hvernig þetta er skilgreint, það er jafnvel mismunandi hjá skólamönnum. Sumir álíta samfelldan skóladag ef stundaskrá er ekki sundurslitin. Aðrir álíta það sama ef nemendur fá verkefni í götunum, sem kallað er, eða hléum, jafnvel þótt um sé að ræða samfellda stundaskrá eru ekki tengsl á milli verkefna. Það skiptir máli að börnin séu í samfelldum náms- og viðverutíma og margir álíta að samfelldur skóladagur sé það þegar vinnutími barna og foreldra fellur saman. Við höfum jafnframt hug á að skoða stundaskrár og fá upplýsingar um ástæður fyrir sundurslitinni stundatöflu og það er vitað að m.a. eru ástæður víða þær sem komu fram í máli hv. 10. landsk. þm. að nemendur verða að sækja sértíma eins og hún nefndi og eru kallaðar aukagreinar, þ.e. íþróttir, handmennt og tónmennt, og þurfa að sækja það oft um langan veg eða í aðra skóla. Það má upplýsa það að einnig hafa komið fram vandamál skólastjóra vegna kennararáðninga. Kennararáðningar leysast oft ekki fyrr en á síðustu stundu og ástæðan er oft sú að kennari sækir um fleiri en eina stöðu. Hann fær síðan betra tilboð rétt áður en skóli hefst að haustinu og tekur því jafnvel þó hann hafi verið búinn að ráða sig um vorið og þetta skapar skólastjóranum vandamál og gerir m.a. það að verkum að ekki er hægt að upplýsa foreldra um skólatíma barna með góðum fyrirvara næsta skólaár, t.d. til hagræðis vegna vinnutíma foreldra. Á seinasta fundi - eða næstseinasta fundi var það reyndar - þá ræddum við um nestismál skólabarna og á þann fund kom sölustjóri Mjólkursamsölunnar og skólastjóri Seljaskóla en hann hefur reynslu í sölu nestispakka samsölunnar. Ég hef að sjálfsögðu ekki tíundað nema brot af því sem hópurinn hefur fjallað um enda viljum við nú meina að við séum rétt á byrjunarstigi og kannske ekki tímabært að gera slíkt og eins og ég sagði áðan þá erum við ekki farin að fjalla um dreifbýlissjónarmiðin eða hagsmuni dreifbýlisins, nemendanna, fjölskyldnanna eða skólanna þar. Ég hef kannske verið nokkuð langorð um þetta mál en mér þótti það sjálfsagt reyndar og sanngjarnt að upplýsa 1. flm. þessarar till., hv. 10. landsk. þm., um það að við erum að fjalla um þessi mál eins vel og okkur er mögulegt að gera og teljum að nokkur árangur sé að nást þó kannske lítill verði en ég vil sérstaklega taka það fram að samvinnan innan þessa hóps er sérstaklega góð. Það er mjög góð samstaða og ég held að það séu engin ágreiningsmál innan hópsins þannig að við erum einhuga öll um það að vilja lagfæra þessi mál eftir bestu getu. Ég vona að hv. þm., sem hér hafa lagt það á sig að sitja enn á fundi, hafi fengið nokkra innsýn í störf þessa vinnuhóps og ég vil einnig við þetta tækifæri láta þess getið að við höfum áhuga á samstarfi við sem flesta aðila og allar ábendingar eru mjög vel þegnar hvaðan sem þær koma sem mættu verða þessu máti til framdráttar. Ég hef nú ekki talið upp nöfn þeirra sem eru í þessum starfshópi en mér er ljúft að gera það. Það eru líka upplýsingar út af fyrir sig. Vinnuhópinn skipa Salome Þorkelsdóttir alþm., Sólrún Jensdóttir sagnfræðingur, Guðrún Agnarsdóttir alþm., Helga Hannesdóttir læknir, Áslaug Friðriksdóttir skólastjóri, Sigrún Magnúsdóttir kaupmaður, Þórunn Gestsdóttir blaðamaður, Hrólfur Kjartansson námsstjóri og Bryndís Steinþórsdóttir námsstjóri. Mér þótti rétt, herra forseti, að gera nokkra grein fyrir störfum vinnuhópsins svo að það komi skýlaust fram að það er nú þegar verið að vinna að þeim málum sem um er fjallað í þessari ágætu till. til þál. sem hér er til umr. og ég vænti þess að hv. 10. landsk. þm. verði ánægður með þá staðreynd.



Herra forseti. Mig langar til að benda á tvö atriði til stuðnings við þessa þáltill. sem ekki hafa komið fram í máli ræðumanna. Annars vegar langar mig til að benda á þá gífurlegu slysahættu sem steðjar að börnum sem þurfa, þegar skóladagur er sundurslitinn, oft og tíðum að fara yfir hættulegar umferðargötur oft á dag. Þetta er vitaskuld ekki forsvaranlegt og ég tel að með því að vinnutími barna í skólum verði samfelldur þá megi draga mjög úr þeirri hættu sem börnum stafar af umferðinni. Hins vegar langar mig til þess að benda á að það fyrirkomulag, sem hér er verið að mæla með í skólastarfi, gæti komið til með að leysa mörg innri vandamál í starfi skóla. Nú er það þannig að kennarar í grunnskólum hér á landi eru langflestir konur. Þær eru margar í hlutastarfi og eins þurfa þær að vinna sundurslitinn vinnudag vegna þess að þær þurfa að fara heim til þess að taka á móti börnum sínum úr skóla og þá úr sundurslitnum skóladegi. Þær þurfa að vera heima á öllum mögulegum og ómögulegum tímum til þess að taka á móti sínum eigin börnum. Hefðu þeirra börn samfelldan vinnutíma gætu mæðurnar, sem kenna, einnig haft samfelldan vinnutíma þannig að hér er, held ég, um stórt mál að ræða hvað varðar hagræðingu í skólastarfi og mundi leysa eitt af mörgum vandamálum í innra starfi skóla. Ég vil taka undir það sem hv. þm. Salome Þorkelsdóttir sagði hérna áðan. Ég hef átt sæti í forföllum Guðrúnar Agnarsdóttur í þessari skólanefnd sem hefur starfað undanfarnar vikur og mánuði og þar hefur samstarf verið með afbrigðum gott. Það er ljóst að sú till., sem hér er lögð fram, miðast við að kanna hvernig við getum búið betur að börnum í skólastarfi og það er jafnframt ljóst að samfelldur skóladagur kemur að öllum líkindum til með að kosta töluvert í peningum en ég vil minna á að hér er um að ræða fjárfestingu í aðbúnaði barna og þar af leiðandi fjárfestingu í framtíðinni sem mun skila ómetanlegum arði að sínu leyti þegar fram líða stundir.



Herra forseti. Mig langar aðeins að taka undir orð hv. síðasta ræðumanns, hv. 11. þm. Reykv., og eins og ég sagði áðan þá tíundaði ég að sjálfsögðu ekki nema hluta af því sem hefur komið fram í umræðum innan vinnuhópsins en þessi atriði, sem hún minntist á, hafa öll verið á dagskrá hjá hópnum sem atriði sem skipta miklu máli. Það mætti þá í leiðinni jafnframt upplýsa það varðandi slysahættu meðal skólabarna - sem ég er henni alveg sammála um - að samfelldur skóladagur gæti þar verið að hluta til góð lausn. Þá hefur einnig verið rætt um svokallaða grenndarskóla fyrir yngstu börnin. Það voru allir innan hópsins sammála um að slíkir grenndarskólar - í nágrenni heimila yngstu aldurshópanna - gætu einmitt verið góð lausn á þeim málum, þ.e. að börnin þyrftu ekki að fara langt frá heimili sínu einmitt með tilliti til slysahættunnar.



Herra forseti. Ég vil þakka góðar undirtektir þeirra hv. þm. sem hér hafa tekið til máls. Gaman hefði nú verið að einhver fulltrúi feðra landsins hefði séð ástæðu til þess að taka til máls, en það gerist sjaldnast, þó að ekki sé vitað til að konur eignist fleiri börn en karlmenn. En ég vil þakka hv. þm. Salome Þorkelsdóttur fyrir þær greinargóðu upplýsingar sem við fengum um störf umræddrar nefndar. Sú nefnd fékk það hlutverk að kanna tengsl fjölskyldu og skóla og það er auðvitað hárrétt hjá þm. að auðvitað koma öll þessi mál, sem þáltill. sem hér var talað fyrir gerir ráð fyrir, mjög þar við sögu. En ég vil hins vegar leggja á það áherslu að eitt er auðvitað störf nefndar, sem sérstaklega er til þess skipuð að kanna þessi mál, annað er viljayfirlýsing hins háa Alþingis um að gert verði verulegt raunhæft átak í þessum málum. Og þess vegna hlýtur að vera allur reginmunur á því hvert afl er á bak við samþykkta þáltill. eða niðurstöðu nefndar. Ég vil taka undir það sem fram kom í máli hv. þm. Sigríðar Dúnu Kristmundsdóttur - þau tvö atriði sem hún minntist á. Hið fyrra minntist ég reyndar á í minni framsöguræðu, sem sé umtalsverð slysahætta af því að börn eru að ferðast milli skóla og heimilis seint á daginn í misjöfnu veðri í svartasta skammdeginu. Hitt atriðið er auðvitað meginmál og það sem þessi till. fyrst og fremst gerir ráð fyrir. Það er sú hugsjón að fjölskyldan öll geti farið til vinnu sinnar hvort sem sú vinna er í skólum eða á öðrum vinnustöðum og hist að loknum eðlilegum vinnudegi til þess að eiga saman fjölskyldulíf og tómstundir sem ég hygg að vefjist ærið mikið fyrir íslenskum fjölskyldum í dag. Og þegar við tölum um þessi mál þá held ég að við hljótum öll að geta séð samhengið í þessu ástandi, í bæði allt of löngum vinnutíma, þar með litlum frístundum, sundurslitnum skólatíma og þar með allt of htlum samvistum barna við foreldra sína og þeim erfiðleikum sem við erum öll meira og minna að sjá í þjóðfélaginu og hér var minnst á fyrr í dag í stjórnmálayfirlýsingu Kvennalistans, en það er hinn mikli fíkniefnavandi sem nú blasir við og alveg er óraunhæft að loka augunum fyrir. Og ég held að það hljóti að vera nátengt hvernig við búum í haginn fyrir börnin strax frá byrjun og hvernig fer síðan fyrir þeim þegar kemur fram á erfiðari ár. Ég vil þess vegna leggja mikla áherslu á aðbúð barnanna og treysti þar á stuðning m.a. hv. þm. Salome Þorkelsdóttur sem ég veit að er í meginatriðum alveg sammála um þau mál sem hér hafa verið rædd. Ég vænti þess að við eigum vísan stuðning hennar og hennar flokks og ég skora á Alþingi allt að vinna að því að þessi þáltill. nái fram að ganga. Ég tel að hún hljóti að vera stuðningur við þá nefnd sem er að vinna að svipuðum hlutum og þar styrki hvort annað.



Herra forseti. Það var skorað á feður landsins, eins og ég held að það hafi verið orðað hér, að segja hug sinn í þessu máli. Ég vildi nú gjarnan líka að landsfeðurnir segðu eitthvað um þetta mál en ég sé ekki að það sé neinn hæstv. ráðh. hér viðstaddur að sinni a.m.k. og má nú vera að þeir hafi talað í málinu hér áður. Ég var hér á fundi í hliðarherbergi og fylgdist kannske ekki nógu gjörla með því sem hér gerðist.  Það segir hér í lok grg. með þessu frv., með leyfi forseta: „Allt skólastarf, og þar með taldar úrbætur af því tagi sem till. fjallar um, ber að vinna í sem nánustu samstarfi við heimilin (eins og raunar er kveðið á um í grunnskólalögum) og samtök foreldra. Markmiðið með samfelldum skóladegi á ekki að vera að minnka hlut heimilisins í uppeldi barna heldur að styrkja þau með því að auðvelda allri fjölskyldunni að stunda vinnu sína á eðlilegum vinnutíma og njóta síðan samvista í sameiginlegum tómstundum.“ Við allmarga skóla er það svo að þar eru starfandi foreldra- og kennarafélög. Nú er það svo, held ég líka, að þessi félög eru ákaflega misvirk og ég held að það sé kannske bara einn af göllunum á okkar skólakerfi að foreldrum og aðstandendum barna hefur oft ekki verið gert nægilega auðvelt að taka þátt í skólastarfinu og hafa áhrif á hvernig það mótast. Ég held að þennan þátt í íslensku skólastarfi, þ.e. samstarf kennara, foreldra og nemenda, eigi að efla mjög frá því sem verið hefur. Ég held að það sé mjög brýnt verkefni. Það er ekki aðeins að ýmiss konar óhagræði, sem e.t.v. má leiðrétta og laga með tiltölulega litlum tilkostnaði, sé við lýði í skólastarfinu heldur hlýtur það að vera foreldrum áhyggjuefni hversu illa er búið að skólunum á ýmsan hátt, t.d. að því er varðar tækjabúnað til kennslu. Á fundi í foreldra- og kennarafélagi eins af grunnskólum Reykjavíkur núna fyrir fáeinum vikum var það t.d. aðalumræðuefni fundarins hvernig foreldrar og kennarar gætu í sameiningu sníkt eða safnað peningum þannig að skólinn gæti eignast jafn einfaldan hlut eins og myndsegulbandstæki sem nú er til á öðru hverju heimili, að ekki sé talað um örtölvu sem sjálfsagt verður til á hverju heimili áður en mjög langt um líður og kostar um 9 þús. kr. Skólarnir eiga ekki þessi tæki og hafa ekki peninga til þess að kaupa þau þó að þessi tæki séu til á fjölmörgum heimilum og nánast á ferðinni flóðbylgja þeirra inn á heimilin. Þarna er gloppa í okkar kerfi. Þetta snertir þetta mál kannske ekki alveg beint. Það er svona á jaðri þess. Það er um aðbúnað í skólunum og það viðurkenna allir að tölvulæsi nú orðið er nokkuð sem það unga fólk, sem er í skólunum núna, verður að kunna þegar það kemur til starfa og kemur út í lífið. Þarna hefur orðið brestur í kerfinu og þar verður að gera bragarbót. Ég held að þetta sé mjög alvarlegt mál þetta aðstöðuleysi í skólunum og tækjaskortur. Við höfum þar dregist langt aftur úr þeim þjóðum sem byggja löndin hér næst okkur, t.d. Bretlandseyjar og Norðurtönd. Um þetta var haldin ráðstefna hér í Reykjavík nú fyrir skömmu þar sem mikið af skólafólki, bæði íslensku og frá Norðurlöndunum, hlýddi á fyrirlesara víðs vegar að um það hvernig þessum málum nú væri háttað. Og einmitt núna á þessari stundu milli kl. 4 og 5 þá hafði Skýrslutæknifélag Íslands boðað til fundar með þeim íslensku fulltrúum, sem sátu þessa ráðstefnu, til að íhuga hvernig ætti að bregðast við þessum vanda. Það gefur alveg auga leið að á þessu sviði þarf að gera átak og það er í rauninni aldeilis furðulegt að grunnskólar skuli ekki geta eignast tæki sem kosta á bilinu frá 8–10 þús. kr. Ég held að þeir skólar séu færri sem ráða t.d. yfir þessum litlu tölvum sem nú eru hér í annarri hverri búð en hinir sem hafa komið upp slíkum tækjum. Það eru dæmi þess í skólunum hér í Reykjavík að nemendurnir bera sjónvarpstæki heiman frá sér í skólana ef á að sýna mynd af myndsegulbandi vegna þess að slíkt er ekki til í skólunum. Þetta er býsna atgengt og þetta er auðvitað öllum til vansa. Og mér þykir miður að enginn hæstv. ráðh. skuli vera hér til að fylgjast með þessari umr. og þennan þátt aðbúnaðar í skólum er vissulega ástæða til að taka hér fyrir með öðrum hætti og knýja á um að þar verði bætt úr. Það þarf ekki að vera svo kostnaðarsamt en það er, held ég, forsenda þess að skólarnir geti skilað nemendunum úf í lífið með nokkra þekkingu á því sem allir telja nú orðið nauðsynlegt. Vel má vera - þó að það sé kannske ekki þessa dagana -að tölvulæsi verði talið jafn sjálfsagt eins og nú er talið að lesa og skrifa; vel kann að vera að það líði skemmri tími þar til svo verður en okkur grunar. En, herra forseti, ég lýsi eindregnum stuðningi við efni þessarar tillögu.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að leyfa mér að segja hér örfá orð utan dagskrár. Síðdegis í gær varð sá hörmulegi atburður að bátur á heimleið úr róðri fékk á sig brotsjó og sökk rétt hjá Bjarneyjum á Breiðafirði. Af sex manna áhöfn komust þrír af en þriggja er saknað. Þó að hér væri um heimabát frá Stykkishólmi að ræða hittist svo á að nokkrir af allra nánustu vandamönnum þess fólks, sem leitað er, eru í fjarlægð, norðanlands og austan. Til þeirra náðist ekki fyrr en seint í gærkveldi, en þá höfðu fjölmiðlar, ríkisútvarp og sjónvarp, greint allnákvæmlega frá umræddu slysi og birt fréttamyndir. Af þeim fréttum mátti glöggt ráða hvaða bát var um að ræða og hverra var saknað. Eindregnum tilmælum sóknarprestsins í stykkishólmi, séra Gísla Kolbeins, um frestun á lestri fréttarinnar í símtali við fréttastjóra Ríkisútvarpsins, - en það símtal átti sér stað milli kl. hálf sjö og sjö síðdegis í gær - var hafnað og fréttin af slysinu lesin með kvöldfréttum kl. sjö, þar sem nafn og númer bátsins var tilgreint. Í reglum um fréttaflutning ríkisútvarpsins segir svo í 14. gr., með leyfi forseta: „Fréttir af slysförum skulu ekki fluttar fyrr en ætla má að nánustu vandamenn þess eða þeirra, sem fyrir slysum hafa orðið, viti um atburðina. Ekki er þó skylt að bíða með birtingu lengur en sólarhring.“ Í morgun hittust þm. Vesturlandskjördæmis og ræddu þetta mál. Allir urðu sammála um að í fréttaflutningi af svo viðkvæmum efnum væri bæði rétt og skylt að fylgja þeim reglum sem settar eru til verndar nánustu vandamönnum. Það eru eindregin tilmæli okkar allra þm. Vesturlands til yfirmanna ríkisfjölmiðla, þ. á m. hæstv. menntmrh. - og raunar ríkisstj., að reynt verði til hins ýtrasta að lúta þeim reglum framvegis sem settar eru til verndar svo viðkvæmum hagsmunum. Ég þakka fyrir, herra forseti.



Herra forseti. Í fjarveru menntmrh. vil ég lýsa því yfir, að ég mun koma þessum ábendingum til hæstv. menntmrh. eða beint til Ríkisútvarpsins og leggja á það áherslu að ríkisfjölmiðlar fari að settum reglum. Ég hef engu við það að bæta sem hv. þm. sagði en vil nota tækifærið og votta aðstandendum samúð mína vegna þessa hörmulega slyss. Og mér finnst satt að segja ástæða til að biðjast afsökunar á slíkum fréttaflutningi.



Við Íslendingar erum oft á tíðum sem ein fjölskylda og sjaldan er það augljósara en þegar slys og mannskaða ber að höndum. Við finnum þá til hver með öðrum og viljum bera hver annars byrðar. Um þessar mundir er skammt stórra högga á milli. Fyrir nokkrum dögum hvolfdi dæluskipinu Sandey á Engeyjarsundi og nú hefur farist báturinn Haförninn við Bjarneyjar á Breiðafirði. Fyrir hönd Alþingis vil ég votta öllum, sem um sárt eiga að binda vegna þessara slysfara, dýpstu samúð okkar alþm. allra.