Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forsætisráðherra (J.M.): Jeg skal leyfa mjer að leggja fram fyrir háttv. deild eftirfarandi frv. 1. Frv. til laga um friðun rjúpna. 2. - til laga um breyting á lögum nr. 40, 30. júlí 1909, um sóknargjöld. 3. - til laga um veiting ríkisborgararjettar.

Forsætisráðherra (J.M.): Í lögunum um alþýðuskóla á Eiðum er svo mælt fyrir, að haust og vor skuli haldið búnaðarnámsskeið við skólann, 3–4 vikur í senn. Þegar skólinn tók til starfa, kom það í ljós, að dómi skólastjóra, að það væri óheppilegt að tvískifta þessu námi, í stað þess að hafa það í einu lagi, og þá á vorin. Telur skólastjóri hagfeldara að hafa það aðeins á vorin, enda kostnaðarminna fyrir utanskólanemendur, og koma meira að gagni fyrir þá, ef námið væri í einu lagi og aðeins á vorin. Hefir hann því farið fram á þessa lagabreyting, og með því að jeg tel ástæður hans og tillögur á rökum bygðar, hefi jeg komið fram með frv. þetta. Hv. 1. þm.N.-M. (Þorst. J.) hefir sagt mjer frá, að hann teldi og þörf annarar breytingar á lögum þessum. Eins og þau gera ráð fyrir, eru þar tveir fastir kennarar, skólastjóri og aðstoðarkennari. Auk þess er gert ráð fyrir tímakenslu. Nú er vitanlega ekki auðvelt að fá marga tímakennara svo langt upp í sveit. Við skólann er því nú, fyrir utan kenslukonu í hannyrðum, einn kennari, sem kalla má fastan tímakennara, með umsömdum, föstum launum, sem eru talsvert lægri en laun hins fasta aðstoðarkennara. Þessi fasti tímakennari hefir þó jafnmikið starf sem aðstoðarkennarinn. Er því sanngjarnt, að hann fái sömu laun. Hreinlegast mundi að bæta við öðrum aðstoðarkennara, og það er lagt til í öðru frv., sem stjórnin leggur fram í dag. Jeg býst við, að þetta frv. fari til háttv. mentamálanefndar, og að hún taki það til athugunar, hvort ekki sje rjett að breyta þessu atriði, einnig í sjálfum lögunum um skólann. Jeg skal bæta því við, að þegar tímakennarinn var ráðinn, þá var búist við því, að hann hefði tekjur af því að veita forstöðu gróðrarstöðinni á Eiðum. En það starf er víst niður fallið. Úr því að jeg fór að minnast á Eiðaskólann, þá þykir mjer rjett að skýra frá því, hvernig hinni fyrirhuguðu húsbyggingu þar líður. Háttv. þm. hefðu mátt búast við því, að hið fyrirhugaða nýja skólahús þar væri nú að minsta kosti langt á veg komið, og því er ekki að neita, að það er afar nauðsynlegt að koma því upp, svo fljótt sem auðið er, svo nauðsynlegt, að varla er hægt að segja, að skólinn komi meira en að hálfum notum fyr en húsið er bygt. Stjórnin gerði og þegar í fyrra vetur ráðstafanir til þess, að hægt væri að byrja á byggingunni þá með vorinu. Teikning og kostnaðaráætlun var gerð, og búist við, eftir því, að húsið mundi kosta um 200,000 kr. Keyptur var viður til hússins og smiðir ráðnir. En þegar að því kom, að byrja skyldi á byggingunni, þá kom það í ljós, að kostnaðurinn mundi verða miklu meiri en áætlað var, og hefir húsameistari sagt mjer, að hefði húsið verið bygt í sumar og vetur. Þá mundi kostnaðurinn hafa numið hátt á 3. hundr. þús. kr. Þá var það og ljóst, að fjárhagsástæður hlutu að versna mjög, svo hætt var við bygginguna að sinni. Mest af viðnum var selt með dálitlum hagnaði, nema máttarviðir, og smiðirnir fengu annan starfa, án kostnaðar fyrir húsbygginguna. Yfir höfuð leist stjórninni að hætt yrði við allar kostnaðarsamar framkvæmdir, sem á nokkurn hátt yrði auðið að komast af án. Það er ekki gert ráð fyrir, að neitt verði átt við þessa bvggingu í sumar. Það er aðeins hugsanlegt, að það megi undirbúa hana frekar næsta vetur. Mjer hefir þótt það mjög ilt, að húsbyggingin varð að farast fyrir, því að mjer er fyrir margra hluta sakir ant um þennan skóla.

Fjármálaráðherra (M. G.) Þar sem frv. þetta er svo að segja með sama sniði og frv. um lífeyrissjóð embættismanna, þá get jeg orðið mjög skammorður. Frv. er að mestu leyti eins og uppkast það, sem var sent stjórninni af fræðslumálastjóra. Þó er hjer ekki gert ráð fyrir að ekkjum eða börnum kennara verði greiddur nokkur styrkur úr ríkissjóði. Sá stjórnin sjer ekki fært að binda ríkissjóði þyngri bagga af fræðslumálum barna en þegar er orðið. Það virðist einsýnt, að breytingar þær, sem hjer eru á orðnar, horfa til bóta. Mega kennarar heita vel haldnir í þessu efni, og betur en embættismenn, þar sem styrktarsjóður þeirra er nú orðinn 50.000 kr., eða jafnstór sjóði embættismanna, þótt þeir sjeu fleiri en kennarar.

Fjármálaráðherra (M. G.) Breyting sú á gildandi lögum, sem hjer er um að ræða, er í því fólgin, að hækkað er árstillag það, sem embttismaður skal leggja í lífeyrissjóð, í þeim tilgangi, að lífeyrissjóðurinn skuli framvegis vera bæði fyrir embættismenn og ekkjur þeirra, í stað þess, að nú er hann aðeins fyrir embættismenn. Kvaðir allar til þess að kaupa lífsábyrgðir þeim til handa falla hjer með niður. Það er vitanlegt, að eftir því sem hin gildandi lög eru úr garði gerð, þá hlyti svo að fara, að ekkjutryggingar yrðu keyptar hjá ýmsum erlendum lífsábyrgðarfjelögum. Nú er bæði, að kostnaður við rekstur slíkra fjelaga er allmikill, og auk þess má ganga að því sem gefnu, að þau taki ekki minni ómakslaun en svo, að þau verði vel haldin af. Með þessum hætti tapast allmikið fje út úr landinu, og hygg jeg því ráðlegt að fara að ráðum embættismanna í þessu efni, og gera hjer á þær breytingar, sem í frv. þessu eru fólgnar. Það er hjer að ræða um spor í áttina til þess að koma upp innlendum líftryggingarsjóði, og álít jeg rjettmætt að styðja það. Að svo mæltu leyfi jeg mjer að leggja til, að frv. þessu verði vísað til allshn.

Forsætisráðherra (J. M.) Eins og tekið er fram í aths., er frv. þetta komið frá landlækni og samið af honum. Hann mun því, með því að hann á sæti hjer í deildinni, taka til máls, er honum þykir við þurfa, og skýra það frekar fyrir þeirri hv. nefnd, sem væntanlega fjallar um málið. Jeg gæti í rauninni látið mjer nægja að sinni að kasta allri áhyggju út af þessu frv. á herðar hæstv. forseta og vísa til aths. þeirra, sem hann hefir látið fylgja frv. sínu. Mjer þykir samt rjett að drepa aðeins á örfá atriði, sem reyndar eru flest fram tekin þar. Í aths. er það tekið fram fyrst og fremst, að lyfjaverslunin er eitt mikilvægasta atriðið í heilbrigðismálum þjóðarinnar, og það er því auðsætt, hve afaráríðandi það er að tryggja sem allra best, að öll lyf, umbúðir og hjúkrunargögn, sem flutt eru inn í landið og seld þar, sjeu óskemdar vörur, ósviknar, nægar birgðir af þeim og þær seldar hæfilegu verði. Þá tekur landlæknir það fram, að síðan styrjöldin hófst hafi reynst erfitt að afla ýmissa þeirra nauðsynja, sem tilheyra, og kveðst hann smám saman hafa orðið þess var, að vörugæðin sjeu ekki jafnábyggileg og áður. Þess vegna hafi einstöku menn nú hreyft því, hvort ekki væri rjett, að ríkið tæki lyfjaverslunina í sínar hendur, og átt þá við, að ríkið eignaðist allar lyfjabúðir landsins og ræki þær á sinn kostnað. Þetta er alls ekki ný hugmynd, hvorki hjer nje annarsstaðar. Bæði meðan jeg var landshöfðingjaritari og síðar, er jeg var skrifstofustjóri í stjórnarráðinu og hafði heilbrigðismál landsins með höndum, kom þetta atriði heilbrigðismálanna oft til tals á milli okkar landlæknis, og man jeg, að jeg var að ympra á því, hvort ekki mundi ráð, að landið hefði sjálft lyfjaverslunina. Verslun þessi væri einokuð hvort sem væri, en það var trú manna þá, má ske oftrú, að gróðinn af henni væri mikill. Landlæknir var þá, eins og nú, mótfallinn því, að landið tæki lyfjabúðirnar til rekstrar og það mjög af þeim ástæðum, sem hann telur nú vera á móti því. Jeg ljet mjer þá nægja rök hans, og jeg býst við, að þau sjeu engu síður gild nú, um sinn að minsta kosti, nema fremur sje. En landlæknir hefir nú komist að þeirri niðurstöðu, að honum beri að leggja það til, að ríkið taki að sjer innflutning og stórsölu á lyfjum, umbúðum og hjúkrunargögnum. Á þennan hátt telur landlæknir mega: 1) tryggja það, að vörur þessar sjeu jafnan ósviknar og óskemdar og í alla staði svo vandaðar sem vera ber; 2) tryggja það, að ávalt sje nægur forði af vörum þessum í landinu; 3) selja þessar vörur í stórsölu og smásölu með hæfilegum hagnaði fyrir ríkið og lyfsala, án þess að íþyngja almenningi. Lyfsalafjelag Íslands hefir sent Alþingi mótmæli gegn frv. þessu. Það er ekki nema eðlilegt. Þeir telja með þessu ráðist á stjett sína, og má þá engan furða, þótt þeir geri alt, sem í þeirra valdi er, til þess að sporna við því, að málið fái framgang. Annað mál er það, hvort þetta er rjett álitið og hvort mótmæli þeirra eru á rökum bygð. Um 1. atriði, trygginguna fyrir því, hvort vörurnar sjeu góðar, segja lyfsalarnir engu betri með ríkisverslun en án hennar. Lyfsalar kaupi nú vörur sínar í verksmiðjum, sem hver um sig sje undir ríkiseftirliti, hver í sínu landi, og lyfjaverslun ríkisins hlyti að kaupa vörur á hinum sömu stöðum. Tryggingin sje því nákvæmlega söm hjá einokunarversluninni, sem þeir kalla svo, til þess að ófrægja hana fyrirfram, gáandi ekki að því, að þeir heimta einokun sjálfir. Það er víst rjett, að lyfsalar yfirleitt kaupa megnið af lyfjum hjá áreiðanlegum firmum. Líklega flestir mest hjá einu dönsku firma. En að trygging sje fyrir því, að lyfsalar hjer kaupi öll sín lyf hjá verksmiðjum, sem ríkiseftirlit sje með, og að ekki geti komið og komi svikin lyf til landsins, það verð jeg að efa, að bæði eftirlitinu og lyfsölum vorum ólöstuðum. Jeg skal nú gera ráð fyrir, að eftirlitið og lyfjaverslunin hjer standi á líku stigi og í Danmörku; þaðan eru lyfin mestmegnis komin siðast, og þaðan eru flestir lyfsalarnir komnir, - úr læri að minsta kosti. Með þessu hygg jeg, að jeg geri ekki lyfjaversluninni hjer rangt til. Í Danmörku hefir það komið í ljós, að síðasta ár var þar verslað með allmikið af sviknum og fölsuðum lyfjum. Þau munu aðallega komin þangað frá Þýskalandi, og þaðan geta þau vel komið hingað, eða það er ekki fyrir það bygt, að þau komi hingað frá Þýskalandi, beint eða óbeint. Það er sjerstaklega talað um, að „salvarsan“ sje svikið, og svo er sagt, að ýms alm. „præparata“, svo sem „asperin“, „antipyrin“ og „veronal“ og fleira, sem jeg kann ekki að nefna, sje svikið og ónýtt, og heilar verksmiðjur erlendis sjeu bygðar til þess að framleiða þessar sviknu vörur. Þær eru miklu ódýrari en ósviknar vörur og gefa lyfsölunum miklu meiri gróða en hinar, sem tilbúnar eru í góðum verksmiðjum. Nú er það bert, hve miklu meiri freisting það er fyrir lyfsala, sem sjálfur fær allan hag eða óhag af verslun sinni, að kaupa lyf sem ódýrast, þótt trygging sje ekki alveg eins mikil fyrir því, að þau sjeu góð, heldur en fyrir lyfsölustjóra, sem ekkert gagn getur haft af því að selja miður góðar vörur. Um 2. atriðið, um það, að hægra sje yfirleitt fyrir lyfsala að fá vörur frá Reykjavík en frá útlöndum, og fljótar, ef á liggur, þarf engum orðum að eyða. Athugasemdir lyfsalanna um það atriði eru alveg út í loftið. Auðvitað þurfa lyfsölubúðirnar, einkum þær, sem lengst eiga heima frá Reykjavík, altaf að hafa birgðir, en það liggur í augum uppi, að venjulega er fljótar til að taka í Reykjavík, jafnvel frá hinum fjarlægustu stöðum, heldur en frá útlöndum. Þá kemur sú mótbáran, sem jeg býst við að margir menn telji veigamesta, að lyfin verði með ríkisverslun dýrari fyrir almenning. Gera lyfsalar áætlun um kostnaðinn við hina fyrirhuguðu lyfjaverslun 107,500 kr. Útkoman er nú röng hjá þeim, sem stafar af samlagningarvillu. Allur kostnaðurinn, eftir þeirra reikningi, á að vera 117,500 kr. Jeg skal ekki fara út í þennan kostnaðarreikning þeirra að sinni. Það athugar væntanlega nefndin, sem um málið fjallar hjer, og býst jeg við, að landlæknir gefi henni allar skýrslur þar um, að því er unt er. Það er mjer samt óhætt að segja, að þessi kostnaðaráætlun er of há. Jeg geri ráð fyrir, að kostnaðurinn mundi verða 70–80 þús. kr., eða um 10% af veltunni. En dálítið af þessum kostnaði legst auðvitað á, þótt ekki sje ríkisverslun. - Þennan aukakostnað býst jeg við að hægt sje að vinna upp með betra innkaupsverði, er lyfjaverslunin er á einni hendi, og því hægt að gera miklu stærri kaup við eitt firma. Þá tel jeg sjálfsagt, að landslyfjaverslunin kaupi og flytji inn alt áfengi handa lyfjabúðum og á þeirri verslun sje hægt að græða svo mikið, að ríkislyfjaverslunin beri sig án þess að hækka þurfi lyfin við almenning. Að því leyti, sem þetta þætti ekki koma heim við frv. um einkasölu á tóbaki og áfengi, vænti jeg þess, að þetta verði lagfært við meðferðina í þinginu. Jeg legg enga áherslu á það, að ríkissjóður græði á lyfjaverslun. Þá kemur sú ástæðan, að frv. brjóti í bág við stjórnarskrána og að þessa verslun sje ekki hægt að taka af lyfsölunum án skaðabóta. Jeg hefi ekki fundið það í rökum lyfsalanna, sem hafi getað sannfært mig um, að lyfsalar eigi neinn þann rjett að þessu leyti, sem bæta þurfi fyrir, þótt af verði tekinn, og furðar mig, hve veigalitil rök lyfsalanna eru fyrir skaðabótakröfu, ef sá maður hefir skrifað álitið, sem sagt er. Mundi nú þurfa afarmikið fje? Jeg efast um það; annars verður það verk þeirrar nefndar, sem þetta mál hefir með höndum, að athuga það. Jeg get ekki ímyndað mjer, að það sjeu svo miklir örðugleikar við þetta nú, en ef svo skyldi samt vera, þá má fresta því, en álít þess enga þörf. Annars tala jeg um mál þetta sem leikmaður. Loks vænti jeg, að nefndin, sem fjallar um mál þetta, hafi landlækni með í ráðum.

Jóhannes Jóhannesson Jeg legg það til, að kosin verði þriggja manna nefnd til að athuga þetta mál.

Fjármálaráðherra (M. G.) Í sambandi við frv. þetta skal jeg geta þess, að ef fjárhagur landsins hefði verið góður, þá væri full ástæða til að breyta launalögunum og dýrtíðaruppbót sumra embættismanna. En eins og sakir standa, hefir stjórnin ekki sjeð sjer fært að leggja til neinar breytingar, sem miða að því að auka útgjöld landssjóðs. - Vonandi fer nú dýrtíðin að minka, og þar sem breytingar á dýrtíðaruppbótinni koma jafnan til að elta verðlækkun nauðsynja, þá vinna embættismenn smám saman talsvert af því, sem þeir töpuðu, meðan dýrtíðin var í vexti. Að öðru leyti hefi jeg ekki annað um frv. þetta að segja en það, sem sagt er í aths. við það. Er vonandi, að afgreiðsla þess taki ekki langan tíma. Með því að mjer virðist það helst eiga heima í allsherjamefnd, þá geri jeg það að till. minni, að því verði vísað þangað.