Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa tvö bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 575, um eftirlit með vátryggingaskilmálum, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj. 614, um eignaraðild vogunarsjóða að bankakerfinu og eftirlitshlutverk Fjármálaeftirlitsins, frá Birgi Þórarinssyni. Borist hefur bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 499, um ferðakostnað og dagpeninga ráðherra og ráðuneytisstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni. Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 494, um ferðakostnað og dagpeninga ráðherra og ráðuneytisstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni. Loks hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 498, um ferðakostnað og dagpeninga ráðherra og ráðuneytisstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni. Þá vill forseti sjálfur biðjast velvirðingar á því að dregist hefur að svara tveimur fyrirspurnum, á þskj. 443, um notkun akstursbóka í bifreiðum Alþingis og greiðslur dagpeninga til forseta Alþingis, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj. 433, um starfsmenn Alþingis og stofnana þess, frá Þorsteini Sæmundssyni. Svör við báðum fyrirspurnum eru að verða tilbúin.

Herra forseti. Mig langar til að gera að umtalsefni það sem hæstv. samgönguráðherra kynnti í þinginu fyrir nokkrum vikum um að mótuð yrði flugstefna fyrir Ísland og hún yrði mögulega jafnvel hluti af samgönguáætlun með haustinu. Við Íslendingar eigum okkur ákaflega merkilega flugsögu. Á næsta ári eru 100 ár síðan fyrsta flugvélin fór í loftið á Íslandi í Vatnsmýri í Reykjavík. Á næsta ári er aldarafmæli flugs á Íslandi. Við eigum þessum frumkvöðlum flugs á Íslandi ótrúlega mikið að þakka, hversu mikla framsýni þeir einstaklingar sýndu á árum áður, hvort sem var í samgöngumálum innan lands og síðan um og eftir seinni heimsstyrjöld þegar millilandaflug hófst frá landinu. Menn stofnuðu Flugfélag Íslands í millilandaflugi og síðan Loftleiðir líka. Þetta er svo merkileg flugsaga að mörgu leyti að árið 1944 verðum við stofnaðilar að Alþjóðaflugmálastofnuninni í Montreal. Það voru ekkert endilega það margar þjóðir sem tóku þátt í því starfi til að byrja með. Við erum stofnaðilar. Sem er ein af forsendum þess að við fáum þetta stóra svæði í flugumferðarstjórn yfir Atlantshafinu. Það kemur út úr því starfi á sínum tíma. Þegar við gerumst stofnaðilar árið 1944 sýnir það ótrúlega framsýni stjórnvalda á þeim tíma, að fara í þetta alþjóðastarf sem tengist fluginu. Á undanförnum árum höfum við upplifað mikinn efnahagslegan uppgang á Íslandi. Ég vil meina að aflvaki þeirra umbreytinga sem orðið hafa í efnahagslífi þjóðarinnar á undanförnum árum sé íslenski flugreksturinn sem hefur síðan verið undirstaða ferðaþjónustu í landinu. Þess má geta að í gjaldeyristekjum af ferðaþjónustu er flugið um 35–40%. Hér þarf, tel ég, að fara fram mótun slíkrar stefnu og að samgönguráðuneytið og utanríkisráðuneytið vinni saman 

Herra forseti. 1. maí nk. munu lágmarkslaun á Íslandi verða hækkuð og verða 300.000 kr. 1. júlí nk. mun mótframlag atvinnurekenda í lífeyrissjóð hækka upp í 11,5%. Það þýðir að á tveimur árum eða frá júlí 2016 hefur mótframlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð hækkað úr 8% í 11,5%. Ég leyfi mér að fullyrða að fátt skiptir íslenskt launafólk meira máli en einmitt að byggja upp lífeyrisréttindin. Við munum horfa fram á veginn í þeim efnum, að lífeyrisréttindi almennra launamanna munu aukast verulega á næstu árum og áratugum. Það er vel. En ég vek einnig athygli á því að þessi þróun verður til þess að svokallaður skattfleygur, þ.e. í sinni einföldu mynd munurinn á ráðstöfunartekjum eða því sem launamaðurinn heldur eftir í launaumslaginu og kostnaði atvinnurekanda við viðkomandi starfsmann, er að aukast. Þegar atvinnurekendur og launþegar setjast niður og semja um kaup og kjör er bilið sem þeir horfa á alltaf að aukast. Þess vegna skiptir miklu máli að við stígum hér skref í þá átt að minnka þennan mun. Það er m.a. gert með því að lækka álögur á launafólk, með því að lækka tekjuskatt, með því að hækka persónuafsláttinn og hafa hann stiglækkandi eins og við hæstv. forsætisráðherra áttum samtal um í gær, og með því að lækka tryggingagjaldið. Þetta skiptir máli, að ná niður þeim mun sem er á milli þess sem atvinnurekandinn horfir á sem kostnað og þess 

Virðulegi forseti. Ég ætla aftur að minnast á fimm ára fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem veldur mér meira en hugarangri, ég er sorgmædd yfir henni, enda er Flokkur fólksins að berjast gegn fátækt á Íslandi. Það er svolítið undurfurðulegt að tala um 300.000 kr. lágmarksframfærslu 1. maí þegar staðreyndin er sú að það eru ekki nema rúmar 240.000 kr. sem koma í umslagið. Ég spyr hér út í loftið, þjóð og þing: Hver getur lifað af skattpeningunum sem fara inn í ríkissjóð? Hvers lags forgangsröðun er þetta? Það á að lækka bankaskattinn, það kostar 14 milljarða fyrir ríkissjóð. Það á lækka tekjuskattinn um allt að 1%. Og hverjum kemur það til góða? Mér og mínum líkum, fólki sem er komið núna með ofurlaun. Þeir sem minnst bera úr býtum hafa nánast ekkert upp úr krafsinu, nema einhverjar krónur. Á sama tíma og Íslendingar, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, eru að greiða á bilinu 240.000–300.000 kr. í húsaleigu þykir bara allt í lagi að þeir fái útborgaðar 240.000 kr. 1. maí. Ég mótmæli þessu harðlega, ég mótmæli því harðlega að næstu fimm ár skuli þau vera eyrnamerkt í þessa veru, að það sé endalaust verið að tala um þetta. Við erum að tala um 20 milljarða, bankaskatturinn sérstaki, sem á nú að lækka vegna þess að hagræða á fyrir bankana og auðvelda þeim samkeppni á markaði - ég spyr: Hvaða samkeppni? Hvaða markaði? Hvað eiga þeir skilið af almenningi yfir höfuð? Hvað hafa þeir gert annað en verið með belti og axlabönd, verið með verðtryggingu og okurvexti á hinn almenna borgara og alla lánþega hjá þeim? Við skuldum þeim ekki neitt. Mér finnst miklu nær að færa þetta fjármagn, sem er hvorki meira né minna en 20 milljarðar kr. sem felast í þessum bankaskatti og sem felast í 1% sem á að lækka tekjuskattinn, til þeirra sem á því þurfa að halda, til fátækasta fólksins í landinu, til þeirra sem liggja óbættir hjá garði og fá aldrei neinar alvörukjarabætur og ná aldrei endum saman.

Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða skýrslu Seðlabankans um fjármálastöðugleika sem bankinn birti í gær. Fjármálaáætlunin sem við ræðum nú á Alþingi byggir á spá Hagstofunnar sem þykir bjartsýn en sannarlega spáir því að hagvöxtur verði minni á komandi misserum en hefur verið undanfarin ár. Í þessu samhengi er fróðlegt að rýna þessa skýrslu. Þar kemur margt athyglisvert fram sem styður okkur í þeirri viðleitni sem lagt er upp með í áætluninni, að viðhalda hér hagvexti, varðveita efnahagslegan árangur, aukinn kaupmátt og verðstöðugleika samhliða uppleggi um mikla innviðauppbyggingu og aukin útgjöld til velferðarmála. Í skýrslunni koma fram upplýsingar og mat á styrk þjóðarbúsins, þjóðhagslegum styrk, en einnig veikleikum og áhættu sem geta raskað fjármálastöðugleika. Helstu áhættuþættir tengjast auknu vægi og þróun í ferðaþjónustu og á fasteignamarkaði. Það er sannarlega að hægja á vexti í ferðaþjónustu mælt í komum erlendra ferðamanna til landsins. Með minni hagvexti hefur dregið úr framleiðsluspennu og því dregið úr þeirri áhættu sem hér var fyrir ári síðan á ofhitnun í þjóðarbúskapnum. Fyrirliggjandi spár segja þessa þróun halda áfram næstu misseri. Húsnæðismarkaður er enn erfiður. Raunverð hækkar og hefur drifið þá verðbólgu sem hefur verið en hagfelldar ytri aðstæður unnið á móti. Geta heimila, fyrirtækja og fjármálafyrirtækja er metin góð og að efnahagsþróunin verði áfram hagfelld. Hagvöxtur er enn töluverður og afgangur á viðskiptajöfnuði og jafnvægi á gjaldeyrismarkaði. Staða heimilanna hefur ekki verið jafn sterk í tvo áratugi, sem er hvað ánægjulegast að lesa, og dregið hefur úr vanskilum, kaupmáttur aukist og þrátt fyrir meiri einkaneyslu tekst heimilunum að mynda sparnað og auka hreina eign. Skuldir heimilanna hafa lækkað á alla mælikvarða; sem hlutfall af vergri landsframleiðslu, 

Virðulegi forseti. Fordæmalaus vöxtur hefur vaxtarverki. Þá þurfum við að taka alvarlega. Við höfum undanfarin ár séð 7–9% fjölgun íbúa á Suðurnesjum ár eftir ár. Uppbygging ríkisfyrirtækisins Isavia hefur hvað mest áhrif þarna og starfsemi tengd henni. Einnig er ferðaþjónustan á Suðurnesjum í vexti en ferðamenn sem koma með flugi stoppa þó ekki eins lengi þar og ætla mætti. Á síðastliðnu ári fjölgaði beinum störfum á Keflavíkurflugvelli um 1.750. Beinum störfum. Er áætlað að þeim fjölgi um 650 á ári hverju næstu tíu árin. Svipaða sögu má segja um fjölgun íbúa og ferðamanna á Suðurlandi. Svona örum vexti fylgja miklar áskoranir á innviðina alla, hvort sem um er að ræða samgönguinnviði, heilbrigðisþjónustu, löggæslu eða aðra nærþjónustu, eins og skóla og daggæslu. Það tekur mun meiri tíma fyrir heilbrigðisstarfsfólk og lögreglu að þjónusta erlenda gesti, sem dæmi. Einnig vil ég benda á að bæði í Reykjanesbæ og uppsveitum Árnessýslu er hlutfall íbúa með erlent ríkisfang komið yfir 22%. Það er mikil áskorun fyrir skólasamfélög með 60 þjóðerni sem tala um 40 tungumál að veita börnum ásættanlega þjónustu. Fyrir áframhaldandi vöxt ferðaþjónustunnar skiptir miklu máli að við getum veitt gestum okkar góða þjónustu og tekið vel á móti þeim og að samfélagið allt bjóði þá velkomna. Það er því mikilvægt að við öxlum ábyrgð á því að byggja upp innviðina á þessum vaxtarsvæðum en ekki einblína á dreifingu ferðamanna, sem er þó líka mikilvæg. Viðhorf um að Suðurnesin þurfi ekki okkar stuðning þar sem þau séu svo nálægt flugvellinum gengur ekki upp. En það heyrist þó æ oftar innan stjórnsýslunnar.



Virðulegi forseti. Ég ætla að ræða um málefni Hugarafls. Ég stóð fyrir utan velferðarráðuneytið sl. þriðjudag í þögn með um 200 manns vegna málefna Hugarafls. Það er einn sálfræðingur á öllu höfuðborgarsvæðinu og hann hefur ekki undan. Það á að rífa niður geðteymi Hugarafls án þess að vera búið að byggja upp nokkuð annað sem á að hjálpa viðkomandi fólki. Í minningu vina minna sem kerfið brást og einnig vil ég tala um þá sem kerfið er að bregðast núna, illa veiku fólki sem má ekki eiga við og hrinda fram af brúninni - það á að gera allt til þess að koma í veg fyrir þetta - og í minningu þess sem skeði sl. þriðjudag ætla ég að nota seinni mínútuna mína hérna í þögn eins og Hugarafl gerði í baráttu fyrir þá.

Herra forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er kafli um heilbrigðismál þar sem veitt eru mikil fyrirheit í þeim málaflokki. Þar segir, með leyfi forseta: „Íslenska heilbrigðiskerfið á að standast samanburð við það sem best gerist í heiminum. Allir landsmenn eiga að fá notið góðrar þjónustu …“ Sérstaklega er fjallað um geðheilbrigðismál í þessum kafla, rætt um geðheilbrigðisáætlun o.s.frv. en, herra forseti, þá sýna verkin merkin. Við fengum upplýsingar um það í þessari viku að velferðarráðuneytið hafi tekið ákvörðun um að leggja niður teymið Geðheilsu – eftirfylgd sem starfað hefur innan Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins frá árinu 2003 í nánum tengslum við félagasamtökin Hugarafl. Það les maður í fjölmiðlum. Ég hef ekki heyrt þá ráðherra sem bera ábyrgð á þessu máli gangast við því hér, en ég veit að hér innan veggja er mikill og þéttur stuðningur við þá starfsemi. Svo ég vitni í grein Tryggva Gíslasonar í Morgunblaðinu byggist starfsemin á nýrri leið og er í samræmi við aðgerðaáætlun Alþingis og ályktun Sameinuðu þjóðanna og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Sá verknaður, að leggja teymið niður í óþökk skjólstæðinga, aðstandenda og allra sem að málinu koma, er á ábyrgð Vinstri grænna, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Þessir flokkar bera ábyrgð á því að frjáls félagasamtök skuli útlæg ger vegna þess að að þeirri stefnu skal haldið til streitu að öll starfsemi af þessum toga skuli vera undir væng hins opinbera.

Herra forseti. Mig langar að ræða hér aðeins um skýrslu Ríkisendurskoðunar um hjúkrunarheimili sem kom út í byrjun apríl. Skýrslan er eftirfylgniskýrsla sem sýnir að það hefur fjölgað verulega á biðlistum eftir hjúkrunarrýmum á Íslandi frá árinu 2011, þ.e. úr 168 ef ég man rétt í 360 eins og staðan er núna. Það er því sérstakt fagnaðarefni að í núverandi fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að bætt verði verulega í í þessum málaflokki. Slíkt er afar mikilvægt. Hins vegar er enn mikilvægara að við setjum strax í gang vinnu, þá á ég við okkur sem löggjafarsamkundu, um það hvernig við viljum sjá þessi mál til framtíðar, þ.e. hvernig við viljum sjá þjónustukerfi fyrir eldra fólk til framtíðar. Ef við höldum áfram á sömu braut, höldum áfram að byggja hjúkrunarrými fyrir sama hlutfall eldra fólks eins og við höfum gert fram að þessu, þurfum við að byggja á milli 7.000 og 8.000 hjúkrunarrými til ársins 2050. Við erum ekki að fara þangað, augljóslega ekki. Þjónustumódelið er algjörlega sprungið ef við ætlum að halda áfram á sömu leið. Ég skora á þingmenn að hugsa þessi mál með mér og fleiri þingmönnum, að við reynum með einhverju móti að hugsa hvernig við getum bætt þau þjónustukerfi sem við erum með núna þannig að þessi endalausa stofnanahyggja sem við höfum verið mjög upptekin af verði ekki það módel sem við sjáum til framtíðar. Þannig getum við einmitt tryggt að eldra fólkið í þessu landi búi við góðan kost, við aðstæður sem það vill búa við og með þá þjónustu sem það þarf.

Virðulegi forseti. Mig langar ekki en finn mig knúinn til að nefna atriði sem kemur fram í skýrslu GRECO um varnir gegn spillingu hjá æðstu valdhöfum framkvæmdarvalds og löggæslu á Íslandi. Það er 140. liðurinn sem fjallar um það að komið hafi fram hjá rannsóknarnefnd samtakanna að lögreglan eigi sér langa hefð fyrir tengslum við tiltekinn stjórnmálaflokk og að flokksaðild og pólitísk sjónarmið geti stundum haft áhrif á stöðu hennar. Nú held ég að það sé augljóst um hvaða flokk ræðir. Mig langar líka að velta fram þeirri spurningu hvers vegna það sé svo augljóst. Er lagt til að komið verði á fót miðlægum stofnunum sem fáist við innra eftirlit og rannsóknir á hugsanlegum brotum í starfi lögreglunnar. Það er eitt sem mér finnst mikilvægt að við höfum í huga í þessu sambandi. Stjórnmálaöfl á borð við þetta stóra, rótgróna stjórnmálaafl sem greinilega hefur tengsl við lögregluna fela líka í sér ákveðna heimsmynd, ákveðna mynd af borgurunum og af því hvernig eðlilegt og gott samfélag sé. Það að stjórnmálaflokkur hafi áhrif á störf lögreglunnar nokkurn tímann er ekki nógu gott og er eitthvað sem við eigum að taka alvarlega. Ég myndi segja að sá hv. stjórnmálaflokkur ætti líka að gera það. Við Píratar lögðum á sínum tíma fram og leggjum hugsanlega aftur fram þingsályktunartillögu um sjálfstætt eftirlit með störfum lögreglu. Nú hefur verið að störfum frá því í upphafi 2017 nefnd um eftirlit með störfum lögreglu og fyrsta ársskýrslan á eftir að koma út, hún kemur út bráðlega og ég hlakka til að sjá hvað kemur fram í henni. Metum stöðuna eftir það. Þetta er eitthvað sem við á Íslandi eigum ekkert að vera of bláeygð yfir. Pólitísk afskipti af lögreglustörfum eru algjörlega ólíðandi. Það að það sé einhver pólitískur kúltúr sem stjórni því, stjórni nokkrum sköpuðum hlut innan lögreglunnar, er algjörlega ólíðandi 

Virðulegi forseti. Þann 12. desember 2008 samþykkti Alþingi frumvarp til laga um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða. Frumvarpið var lagt fram af forseta Alþingis og formönnum allra stjórnmálaflokka á Alþingi og var afrakstur samkomulags um skipan sérstakrar rannsóknarnefndar. Forsætisnefnd Alþingis skipaði einnig sérstakan vinnuhóp til að leggja mat á hvort skýringar á falli íslensku bankanna og tengdum efnahagsáföllum megi að einhverju leyti finna í starfsháttum og siðferði. Í skýrslu þingmannanefndarinnar, sem átti að skila tillögum að viðbrögðum Alþingis við niðurstöðu rannsóknarskýrslunnar, segir, með leyfi forseta: „Í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis er sett fram gagnrýni á störf og starfshætti Alþingis sem mikilvægt er að bregðast við.“ Þau atriði sem m.a. eru talin upp eru: „… að sett verði ákvæði í stjórnarskrá um hlutverk Alþingis. … að alþingismenn setji sér siðareglur. … að styrkja beri eftirlitshlutverk þingsins, rétt þingmanna til upplýsinga, aðgengi að faglegri ráðgjöf og stöðu stjórnarandstöðunnar …“ - og að nefndavinna verði skilvirkari. „… að ríkisstjórn verði gert að leggja fram stjórnarfrumvörp með góðum fyrirvara …“ - Og ýmislegt fleira. Kannast þingmenn við eitthvað hérna? Því furða ég mig á svari forseta við fyrirspurn minni um ábendingar í rannsóknarskýrslum Alþingis og viðbrögð við þeim. Það er greinilegt að þingmannanefnd skilaði niðurstöðum. Hluti þeirra beinist að stjórnsýslu Alþingis, t.d. varðandi faglega ráðgjöf og aðgengi að upplýsingum. En þrátt fyrir þann mikla kostnað og vinnu sem hefur verið farið í gera þeir sem tillögurnar beinast að greinilega ekki mikið. Í fjármálaáætlun meira að segja, sem kemur frá ríkisstjórn, er talað um hvað eigi að gera fyrir Alþingi. Hvað þýðir það um sjálfstæði þingsins? Ég þakka samt skýrt svar. Forseti Alþingis hefur ekki tekið saman yfirlit um ábendingar sem beinast að stjórnsýslu þingsins þrátt fyrir tilefnið.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að finna að því að í annað sinn kom það fyrir að dómsmálaráðherra var ekki viðstödd umræðu um fjármálaáætlun ríkisstjórnar. En að sama skapi vil ég hrósa hæstv. fjármálaráðherra sem átti hér við okkur málefnalegar umræður í gærkvöldi og gerði sitt besta til að svara því sem til hans var beint. Í vikunni kom út skýrsla frá Íslandsbanka um íslenska ferðaþjónustu. Þar kemur fram að á Airbnb-gistingu á Íslandi er u.þ.b. 20 milljarða kr. velta. Það eru líklega 3.500 einingar til leigu á Íslandi en aðeins 231 eining skráð. Það eru 3.200 óskráðar, án leyfis, greiða ekki skatta. Þetta er stærsti angi svarts hagkerfis á Íslandi. Herra forseti. Þetta er dónaskapur. Dónaskapur við skattgreiðendur, við samkeppnisaðila, við þjóðfélagið, við þau sveitarfélög þar sem þetta er rekið. Ég er búinn að taka þetta mál upp líklega fimm sinnum við fjóra ráðherra, um að gerð verði gangskör að því að fá þessa aðila sem þessa atvinnustarfsemi stunda til þess að skrá sig og fá leyfi. Það er furðulegt, en enn hefur enginn ráðherra treyst sér til að fara að þeirri tillögu minni að lögreglan verði fengin til þess að banka upp á hjá þessum aðilum, kanna hvort þeir hafi leyfi. Og ef ekki, að sekta þá og fá þá til þess að skrá sig. Það er auðvelt. Hér á korti má sjá Reykjavík. Rauðu punktarnir eru Airbnb-gististaðir. Þetta er ekkert mál fyrir lögregluna að fara á eitt „patról“ og banka upp á. Það þarf ekki að banka upp á hjá nema 100, þá koma hinir og skrá sig. Þetta er óþolandi.

Virðulegi forseti. Áskoranir í heilbrigðisþjónustu nútímans lúta ekki síst að nýtingu fjármuna og þróun þjónustunnar, að nýsköpun og fjölbreytni, m.a. til að mæta sívaxandi kröfum um einstaklingsbundna þjónustu. Á sama tíma vinna íslensk stjórnvöld að því að steypa alla þjónustuveitendur í sama mót. Við þekkjum stöðuna með Hugarafl. Nýjasta dæmið er meðferðin á Karitas, sem er fyrirtæki í eigu nokkurra hjúkrunarfræðinga sem frá árinu 1994 hafa verið í fararbroddi við að veita fólki með langvinna og ólæknandi sjúkdóma ómetanlega þjónustu. Karitas er núna að gefast upp. Þær eru að pakka saman vegna áhugaleysis stjórnvalda á áframhaldandi samstarfi. Áttar enginn í stjórnarsamstarfinu sig á því að halda á lofti mikilvægi einkaframtaksins, mikilvægi fjölbreytninnar, í þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir? Ef það er einhver eftir meðal vina minna í Sjálfstæðisflokknum sem trúir á mikilvægi þess að hafa val, mikilvægi einkaframtaksins, ja, þá vitið þið hvar við erum og þið eruð velkomin.

Herra forseti. Ég vil gera hér að umræðuefni skipulag fyrri umr. fjármálaáætlunar sem er áætlun um stefnu í ríkisrekstrinum og um þá fjármuni sem verja á til að halda þeirri stefnu uppi til næstu fimm ára. Það er afar mikilvægt plagg. Umræðan í gær og fyrradag var málefnaleg og í heildina gagnleg. Þó að við í Samfylkingunni höfum gagnrýnt fjármálaáætlunina harðlega, bæði stefnuna og þá fjármuni sem ætlaðir eru til að halda henni uppi, höfum við ekki síður gagnrýnt virðingarleysi þeirra ráðherra sem ætluðu ekki að láta sjá sig við þá umræðu. Þegar í ljós kom að tveir hæstv. ráðherrar ætluðu að hunsa umræðuna um þessa mikilvægu áætlun kölluðu þingflokksformenn eftir fundi með forseta. Á þeim fundi voru gerðar málamiðlanir. Hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra sem fer með öll þessi mikilvægu velferðarmál sem við þekkjum ætlaði að vera í útlöndum og senda staðgengil í umræðuna. Það þótti okkur óásættanlegt. Í stað þess að hæstv. ráðherra breytti sínum plönum breyttum við þingmenn okkar plönum og tókum umræðu við hann í fyrrakvöld. Hæstv. dómsmálaráðherra lætur sig vanta í annað sinn, annað árið í röð, í umræðu um stefnu í þeim mikilvæga málaflokki. Það er algjörlega óásættanlegt og má ekki gerast aftur. Við í Samfylkingunni gerum skýra kröfu um ábyrga stefnumótun og ábyrga áætlunargerð og ábyrga efnahagsstjórn eins og lög um opinber fjármál gera ráð fyrir. Og við gerum þá skýru kröfu að hver einasti hæstv. ráðherra standi sig, mæti í þingsal og taki umræðuna 

Hæstv. forseti. Ég get upplýst hv. þm. Helga Hrafn Gunnarsson um að ég teljist eiginlega góðkunningi lögreglunnar. Það er ekki af því að ég er í Sjálfstæðisflokknum. Það kemur mér ekki á óvart að heyra þingmenn Pírata - öll pólitísk umræða þeirra snýst um að tortryggja aðra, gera þá óheiðarlega, segja að þeir séu spilltir. Er ekki kominn tími til, hv. Píratar, jafnvel má Samfylkingin taka það til sín, að eyða nú tíma ykkar á þessu háa þingi í að ræða um stjórnmál, um framtíðina, hvernig við getum bætt atvinnulífið? Hvernig getum við bætt atvinnulífið úti á landi, hvernig sjáum við fyrir okkur framtíðina? Nei, það snýst alltaf um það að einhver annar er vondur, óheiðarlegur o.s.frv. Mönnum verður ekkert ágengt í að auka virðingu þingsins með slíkum málflutningi, ekki með því að bæta við fleiri fyrirspurnum og skýrslugerðum til þess að reyna að koma höggi á aðra, og snúa svo út úr öllum upplýsingum. Í guðanna bænum, farið nú að tala um þau góðu verk sem hægt er að framkvæma, það sem vel er gert, gagnrýna málefnalega það sem þið teljið ekki vel gert, en hættið þessu vegna þess að það mun engum árangri 

Forseti minnir hv. þingmann á að beina á máli sínu til forseta.

Virðulegi forseti. Ég tek áskorun hv. þm. Brynjars Níelssonar um að tala hér um það sem betur má fara. Við höfum verið að ræða fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar næstu fimm árin. Þar eru nokkur atriði sem valdið hafa sérstökum og miklum vonbrigðum og ætla ég að nefna nokkur. Í fyrsta lagi lækkun bankaskattsins. Í öðru lagi áframhaldandi skattlagningu lágtekjufólks. Í þriðja lagi algeran skort á stefnu í samgöngumálum. Lækkun bankaskattsins. Verið að lækka skatta á banka um rúm 62%. Ríkið afsalar sér með því tekjum upp á nær 6 milljarða á ári. Á sama tíma er ekkert gert fyrir láglaunafólk og ekkert fyrir vegakerfið. Hverjir eiga bankana? Hverjum kemur þetta til góða? Ríkið á mest af bönkunum, en hverjir eiga það sem eftir stendur? Það eru óþekktir eigendur vogunarsjóða. Verið er að lækka skatta á óþekkta alþjóðlega stórgróðaauðjöfra. En það á ekki að lækka skatta á tekjuminnsta fólkið, elli- og örorkulífeyrisþega eða láglaunafólk sem greiðir skatt af tekjum sem enginn getur lifað af. Ekki er verið að bjarga vegakerfinu sem er að molna niður á vakt Framsóknar og Sjálfstæðisflokks. Átakið, sem svo er kallað, næstu fimm árin samsvarar 6% af þeim verkefnum sem blasa við í samgöngumálum - 6%. Það er átakið.

Virðulegi forseti. Vissulega var ég ekki nafngreindur persónulega, en hér var alhæft um Pírata. Því vil ég aðeins koma Pírötum til varnar hvað það varðar. Ég skora á hv. þm. Brynjar Níelsson að útskýra á hvaða hátt gagnrýni þingmanna Pírata hefur verið ómálefnaleg, að koma einfaldlega með lista af rökum okkar um það þegar við bendum á hvar spillingin er og af hverju, og útskýra fyrir okkur af hverju það er ómálefnaleg gagnrýni. 

Forseti telur að það orki tvímælis að hér sé um að ræða að bera af sér sakir í klassískum skilningi þess samkvæmt þingsköpum því að þar er átt við rétt þingmanna til að verja sig sjálfa ef að þeim hefur sérstaklega verið veist. Pólitísk málsvörn fyrir hönd heilla flokka fellur tæplega undir það.

Hæstv. forseti. Mig langar að leita ásjár forseta. Þannig er að ég hef á þessu þingi lagt fram allnokkrar fyrirspurnir sem varða þjóðarhag. Ein sú fyrsta, sem ég lagði fram um miðjan febrúar til hæstv. fjármálaráðherra, var um innflæði erlends áhættufjármagns til Íslands. Þeirri fyrirspurn hefur ekki verið svarað og ég minnist þess ekki að hafa heyrt af forsetastóli beiðni um frest til svars við henni. Það kann að vera að það sé misminni hjá mér og ég er kannski ekki hér við upphaf allra funda. En mig langar til að biðja hæstv. forseta að ganga eftir því hvort ekki sé hægt að fá þessari fyrirspurn svarað því að það ríður á miklu að svarið komi fram áður en þingstörfum lýkur og áður en við tökum okkur hlé vegna sveitarstjórnarkosninga. Því bið ég forseta góðfúslega um að ýta á eftir því við hæstv. fjármálaráðherra að svar berist við þessari fyrirspurn.

Það er sjálfsagt mál að verða við ósk þingmannsins. Forseti mun sjá um að gengið verði eftir svari frá ráðuneytinu.

Virðulegi forseti. Ég tók þessum orðum hv. þm. Brynjars Níelssonar persónulega. Ég vil nú víkja að dagskrá nefndafunda á næstunni. Þar er gert ráð fyrir því að fjárlaganefnd sé að störfum alltaf, einfaldlega alltaf, í öllum slottum, öllum hólfum sem nefndum er úthlutað til funda með ráðuneytunum til kl. 18 alla daga, frá kl. 8–18. Ég sé ekki að ég hafi í rauninni tíma til að undirbúa mína vinnu og fyrirspurnir mínar til ráðuneytanna á neinum öðrum tíma. Ég er upptekinn allan daginn alla daga. Mér finnst ekki góður bragur á því að þegar ríkisstjórnin skilar fjármálaáætluninni seint hlaupi þingið upp til handa og fóta og fórni faglegum vinnubrögðum til að kreista fram einhvers konar afgreiðslu á heilli fjármálaáætlun á örskömmum tíma. Mér finnst það ekki vera boðleg vinnubrögð. 

Herra forseti. Ég rifjaði um daginn upp orð núverandi forseta þingsins sem hann lét falla á sínum tíma um þáverandi forseta Alþingis en þá kallaði hann forsetann færibandastjóra. Eins og þá ætla ég mér ekki að setja þann titil á núverandi forseta en dagskrá fjárlaganefndar í næstu viku ber ansi sterkan keim af færibandavinnu. Við eigum að fá yfirferð allra ráðuneyta á 4.500 milljarða kr. fjármálaáætlun á fjórum dögum. Þessi dagskrá nefndarinnar sýnir í raun vel að í hugum sumra er þingið ekkert annað en afgreiðslustofnun framkvæmdarvaldsins. Við eigum bara að afgreiða málin hratt og helst ekki gera neinar breytingar eins og dæmin sýna. Munum að fjármálastefnan fékk 80 ábendingar og athugasemdir og meiri hlutinn ákvað að gera engar breytingar hvað það varðaði. Herra forseti. Þetta nær ekki nokkurri átt. Breytum þessu vinnulagi og hættum að líta á Alþingi sem einhverja stimpilstofnun ráðherranna. 
            

Herra forseti. Nú verð ég í fyrsta skipti að vera ósammála samflokksmanni mínum, hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni, þegar hann notar orðið færiband. Það er rétt að við erum afgreiðslustofnun. Ég vil miklu frekar líkja ástandinu hérna við svona týpískan vertíðarkúltúr Íslendinga, þar sem við djöflumst í skorpum og tökum okkur svo langar pásur þess á milli. Til hvers hefur það leitt? Lægri framlegðar og framleiðni en aðrar þjóðir búa við. Ég held að við þurfum að fara að taka þessi vinnubrögð til endurskoðunar. Við vöruðum við því að ef hæstv. fjármálaráðherra myndi ekki fara að lögum og birta fjármálaáætlunina á réttum tíma myndi það leiða til þess að við yrðum ofhlaðin. Hinar nefndirnar fá líka of lítinn tíma til þess að undirbúa sín viðbrögð við henni. Þannig að akkúrat í augnablikinu stöndum við við færibandið en ef þetta færiband væri sæmilega skilvirkt og við fengjum tækifæri til að hugsa gagnrýnið en ekki að lenda í þessari óþolandi skorpu sem við erum núna í væri það í lagi.

Virðulegi forseti. Í gær kom yfirlýsing frá SÁÁ þar sem þeir tilkynntu að hér eftir byðist ekki börnum yngri en 18 ára að koma í meðferð á Vogi. Með því er verið að reyna að tryggja að sú staða komi ekki upp sem kom upp nú á dögunum að unglingsstúlka hefði hugsanlega verið misnotuð í meðferðinni. En hvað er til ráða? Síðan árið 2000 höfum við tekið á móti börnunum okkar sem átt hafa bágt. Er einhver munur á því að vera fárveikur 17 ára unglingur eða 16 ára eða 18 ára? Hvað verður um þessi börn, virðulegi forseti? Ég kalla eftir utanumhaldi um börnin okkar. Það er óviðunandi að í hverri einustu viku skuli níu þeirra koma inn í andnauð vegna ofneyslu á ópíóðalyfjum og hugsanlega dóu fimm ungmenni af völdum þeirrar neyslu í janúar sl. Ég kalla eftir aðgerðum fyrir börnin okkar.

Forseti minnir á að hér hafa þingmenn óskað eftir því að ræða fundarstjórn forseta.

Forseti. Ég verð að taka undir orð annarra þingmanna um þetta verklag okkar við vinnslu fjármálaáætlunar. Ég er satt best að segja dálítið hugsi, við erum að fara í gegnum snarpa vinnulotu. Ég kveinka mér aldrei undan mikilli vinnu, ég kvíði því ekkert að sitja í fjárlaganefnd í næstu viku og klára þá fundalotu sem þar er stillt upp, en ég spyr mig um leið: Til hvers? Það er alveg augljóst í svona uppleggi þegar við erum að tala um liðlega 5 þús. milljarða ríkisútgjöld á fimm árum, við erum að tala um langtímastefnumörkun fyrir ríkissjóð, að þessari vinnu er stillt upp þannig að þinginu er ekki ætlað að gera neitt með þetta. Þinginu er ekki ætlað að vinna neitt með þetta plagg. Framkvæmdarvaldið er búið að verja einhverjum mánuðum í að undirbúa þetta og ætlar þinginu að klára málið á viku eða tíu dögum. Við eyðum talsvert meiri og vandaðri vinnu í umræðu um fjárlög hvers árs. Ég segi eins og er, við getum allt eins sleppt þessu eins og 

Virðulegi forseti. Varðandi verklagið við afgreiðslu þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023 verð ég að segja að mér finnst menn gera fulllítið úr því hvert við erum komin í að þroska umræðuna um stefnumörkun í opinberum fjármálum. Þegar menn segja að umræðan sé of grunn, þinginu ekki ætlaður nægur tími o.s.frv. finnst mér sömuleiðis gert lítið úr því hverju er hægt að áorka á mörgum dögum í þingsal, þar sem við höfum tekið þrjá daga, og í fjárlaganefnd og öðrum nefndum sem geta tekið málið til umfjöllunar. Nefndarálit, umsagnir, gagnrýni og skoðun fjármálaráðs, þetta er allt innlegg í umræðuna og getur haft áhrif til framtíðar. Ég segi bara að ef við getum ekki nýtt almanaksárið til að klára stefnumótun til fimm ára á Alþingi fyrir þjóð sem telur 340.000 manns er eins gott að við erum ekki að reyna að stýra milljónasamfélagi eða hundraða milljóna samfélagi vegna þess að í þeim þjóðþingum sem eru að vinna sama verk í slíkum þjóðfélögum eru jafn margir dagar í almanaksárinu. 
            

Hæstv. forseti. Ég vil bara koma inn á það sem hefur komið fram í máli hv. þingmanna fjárlaganefndar, hv. þingmanna Björns Levís Gunnarssonar og Ágústs Ólafs Ágústssonar, og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson tók undir. Ég get vel skilið þessar ábendingar um álag. Já, það eru fyrirhugaðir nefndadagar. Okkur gengur ekkert annað til en að nýta þann tíma sem best og samnýta tíma með fagnefndum sem hitta ráðuneyti og ráðherra upp á hvar ábyrgðin liggur á hverju málefnasviði. Í staðinn fyrir að fagnefndirnar hitti þá og svo fjárlaganefnd sér samnýtum við þennan tíma. Það þýðir að við setjum fundina á nefndadagana og fundum stífar en ella væri. Í leiðinni erum við að spara tíma, leggja aðeins meira á okkur, það er rétt, en í þessu felst fyrst og fremst tímasparnaður.

Virðulegi forseti. Vissulega hefur umræðan þroskast en innihaldið held ég síður, því miður. Það er nóg af dögum. Þetta þarf ekki að vera spurning um tímasparnað. Það er fullt af dögum í maí sem eru hvorki þingfundir né nefndafundir. Það er hægt að hafa nefndafundi á þeim dögum. Það er alveg hægt að hafa fleiri nefnda- og þingfundi í júní. Það er alveg nægur tími eftir. Við erum ekki að fara í frí þó að þingfundum og nefndafundum ljúki í júní. Við höldum áfram að vinna, að sjálfsögðu. Ég geri a.m.k. ráð fyrir. Ég geri það og ég gæti alveg eins mætt á nefndafundi þá líka eða einhverja þingfundi. Ég geri athugasemd við þessa þéttu dagskrá af því að hún kemur niður á faglega starfinu sem hefur verið sagt að nefndavinnan sé, að hún sé faglegasta starfið hérna. Þegar svona þétt dagskrá er þar kemur það niður á undirbúningi, þeim upplýsingum og þeirri faglegu vinnu sem við skilum þar. Það er einfaldlega þannig. Það er ekki hægt að neita fyrir það. Ég kalla eftir því að við gefum okkur þann tíma sem nefndunum er skylt að nota til að sinna 

Herra forseti. Ég ætla ekki að standa í neinum leiðindum. Mér er bara annt um að þessi vinna sé til einhvers gagns. Ég kveinka mér ekkert. Við erum með hálfs mánaðar þinghlé vegna sveitarstjórnarkosninga, við getum hæglega setið í nefndavinnu á meðan. Við getum hæglega unnið lengra inn í sumarið. Ég hygg að ég hafi ekki staðið frammi fyrir jafn löngu „sumarleyfi“ frá því að ég var í grunnskóla. Ég veit að maður finnur sér vafalítið eitthvað til dundurs að vinna með í sumarvertíðinni en ég segi bara að ef þinginu er einfaldlega ætlað að stimpla þessa áætlun er kannski allt eins gott að hún komi fram sem fjármálaáætlun framkvæmdarvaldsins til kynningar. Ef þinginu er hins vegar ætlað að taka þessa áætlun til einhverrar þinglegrar meðferðar og sökkva sér ofan í þá krafta sem knýja áfram kostnað ríkissjóðs, ætla að hafa eitthvað um það að segja hvort þetta sé sett fram með vönduðum, réttum og raunhæfum hætti og 

Herra forseti. Við erum ekki að kvarta undan vinnuálagi. Við erum heldur ekki að kvarta undan almanaksárinu. Við erum að benda á að öll ráðuneytin eiga að ljúka sinni yfirferð á 4.500 milljarða kr. áætlun á fjórum dögum í næstu viku. Ég hefði haldið að hæstv. ráðherra vildi fá vandaða umfjöllun og umræðu af hálfu þingsins um þessa stóru áætlun. Ég tel að umræðan sé einmitt ekki nægilega þroskuð til að ljúka þessari yfirferð með þeim hætti sem stefnt er að í næstu viku. Við erum ekki að tala um að lengja þingið fram á sumarið, bara að nota þingdaga betur en hér stendur til. Það verður fróðlegt að sjá framhaldið og við skulum spyrja að leikslokum. Þegar við erum búin að afgreiða þessa fjármálaáætlun skulum við athuga hvort þingið geri einhverjar breytingar á henni. Það verður fróðlegt að sjá hvort meiri hluti fjárlaganefndar treystir sér til að gera eina breytingu á fjármálaáætlun sem er upp á 4.500 milljarða. Það verður fróðlegt að sjá eftir alla þá vinnu sem er fram undan af hálfu allra nefndanna og þingsins hvort einhver breyting verður gerð á áætluninni eða ekki. Þá getum við kannski rætt af fullri alvöru tilgang þeirrar vinnu 

Virðulegi forseti. Ég er alltaf til í umræður um hvernig við getum bætt vinnulagið. Hér fór fram ágætisumræða klukkan hálftvö í nótt þar sem var mikil ánægja með það vinnulag sem við höfum komið okkur upp í opinberum fjármálum. Það var eindrægni á meðal þeirra sem tóku til máls um að við værum á réttri leið, við þyrftum að sníða af einhverja vankanta. Ég er áhugasamur um að við gerum það saman. Upphrópanir í þá veru að það sé lögbrot að hafa ekki kynnt þetta laugardaginn fyrir páska, 31. mars, heldur 4. apríl eru út í bláinn. Krakkar! Við erum að tala um þrjá eða fjóra daga. Að við séum að stimpla áætlun, séum bara einhver afgreiðslustofnun? Fyrri umr. tók yfir 20 tíma. Fram undan er heil nefndavika og svo kemur síðari umr. Gerum ekki svona lítið úr sjálfum okkur með því að tala um að öll þessi vinna þýði að við séum bara stimpilstofnun. Hvað varðar það að hafa mikið að gera í nefndaviku er ég mjög til í að ræða það í rólegheitum hvernig við getum skipulagt starfið betur. Ég sit í tveimur nefndum og allar mínar nefndavikur eru svona. Það eru fundir alla dagana. Eru hv. þingmenn ekki á villigötum ef þeir kvarta yfir því að 

Hæstv. forseti. Ég vil ræða nánar um skipulag á nefndadögum í næstu viku. Til að fyrirbyggja allan misskilning erum við í fjárlaganefnd þar að samnýta tíma með öðrum fagnefndum og reyna að klára kynningu ráðherra og ráðuneyta á áætluninni. Það gefur okkur meiri tíma í frekari umfjöllun um málið. Um það snýst þetta. Við þurfum að pakka þessu svolítið saman í næstu viku, það er rétt, en við eigum eftir að fara í dýpri og nánari umfjöllun um málið. Það er ekki að klárast á þessari einu viku. Við fáum aukinn tíma í þá umfjöllun, það gefur augaleið. Við skulum hafa það alveg á hreinu að ekki er verið að klára umfjöllun um málið í þeirri viku.

Nú er komið að lokum fyrri umr. um fjármálaáætlun 2019–2023. Munu talsmenn eða fulltrúar allra þingflokka fá allt að tíu mínútum hver. Andsvör verða ekki leyfð. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra lýkur svo umræðunni og hefur sömuleiðis allt að tíu mínútum.

Herra forseti. Það er gott að búa á Íslandi. Stundum velti ég því fyrir mér hvers konar kraftur er í okkur á flestum sviðum. Við heyrum í sífellu fréttir af afreksfólki í íþróttum, bókmenntum, listum, viðskiptum, rannsóknum og vísindum og ótrúlegt stundum að við skulum ekki vera fleiri en 340.000. Tekjujöfnuður er hér líka meiri en víðast í heiminum og jafnrétti kynjanna sömuleiðis. Lífskjör hafa vissulega batnað mikið á síðustu áratugum. En þótt meðallífskjör hafi batnað mikið lifum við ekki eða hrærumst í meðaltölum og vísitölum og hver og einn sem ekki getur framfleytt sér skiptir miklu máli. Við nærumst ekki á miðgildum. Mikill fjöldi venjulegs launafólks, aldraðra og öryrkja nær ekki endum saman og þarf jafnvel að neita sér um læknisþjónustu eða aðra sjálfsagða hluti. Eignastaða ungs fólks er slæm og margar barnafjölskyldur hrekjast um á dýrum og óöruggum leigumarkaði með vondum afleiðingum fyrir bæði fjölskyldulífið og börnin. Fátækt er þjóðarskömm í ríku landi eins og Íslandi og það ætti að vera fyrsta forgangsverkefni hverrar ríkisstjórnar að grípa í taumana til að bjarga þeim hópum. Misskipting hér á landi er auk þess mikil og þótt hún sé e.t.v. minni en annars staðar er eignaójöfnuður alvarlegt vandamál á Íslandi. Ríkasta 1% landsmanna jók hreina eign sína um 53 milljarða kr. á árinu 2016 og sá hópur á meira af hreinum eignum en þau 80% landsmanna sem minnst hafa. Ójöfnuðurinn er stöðugt að aukast og auðurinn auk þess að færast á færri hendur. Nýjustu tölur frá fjármálaráðuneytinu sýna að tekjur ríkustu fjölskyldna á Íslandi jukust hlutfallslega miklu meira en allra hinna. Sífellt fleiri alþjóðlegar rannsóknir sýna að samfélög þar sem jöfnuður er mikill eru betri, þau eru friðsamlegri, fjölbreyttari og samkeppnishæfari. Það ætti að vera brýnasta verkefni hverrar ríkisstjórnar að ráðast gegn vaxandi ójöfnuði og spillingu á Íslandi en þegar rýnt er í fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur kemur í ljós að þessi verkefni eru sett á ís. Eftir loforðaflaum í síðustu kosningum biðu margir eftir þessu mikilvæga plaggi sem sýnir forgangsröðun ríkisstjórnarinnar svart á hvítu. Þótt maður hafi í grófum dráttum getað getið sér til um hvað yrði í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar verð ég að viðurkenna að ég leyfði mér að vona að áhrif Vinstri grænna yrðu til þess að framlög nægðu betur til að takast á við bráðavanda ýmissa innviða, grípa til varna fyrir lág- og millitekjufólk auk þess að milda hömlulausa hægri stefnu Sjálfstæðisflokksins þegar kemur að skattamálum. Nú liggur fjármálaáætlun sem sagt fyrir og fögur fyrirheit Vinstri grænna frá því í kosningum, „gerum betur“, eru að engu orðin. Sífellt færri fjölskyldur njóta barnabóta. Fjölskyldunum sem fengið hafa stuðning hefur fækkað um rúmlega 12.000 frá árinu 2013 og svo virðist sem áfram eigi að fylgja þessari niðurskurðarstefnu undir forystu Vinstri grænna. Áfram munu barnabætur byrja að skerðast langt undir lágmarkslaunum. Slík skerðing mun stuðla að meiri fátækt meðal vinnandi fólks en fátækt meðal barnafjölskyldna er meiri en hjá barnlausum fjölskyldum. Hægt væri að mæta fátækum barnafjölskyldum í gegnum húsnæðiskerfið en það verður áfram í rusli. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er húsnæðisstuðningur skorinn enn frekar niður eftir mikinn niðurskurð í fyrra þrátt fyrir hávært ákall um umbætur. Í fjármálaáætluninni vantar allan metnað til að byggja leiguíbúðir. Ekkert er hlustað á kröfur verkalýðshreyfingarinnar um frekari uppbyggingu almennra leiguíbúða. Ekkert er gert fyrir fátæka eða leigjendur sem eru fastir í fátæktargildru leigumarkaðarins. Auk þess eru háskólarnir fjársveltir og framhaldsskólarnir komnir að þolmörkum. Einungis er gert ráð fyrir einum þriðja af því sem lofað var í háskólana og framhaldsskólarnir fá ekkert sem máli skiptir. Peningurinn sem sparaðist með styttingu námsins í þrjú ár á með öðrum orðum að renna áfram í ríkiskassann, ekki til að efla framhaldsskólana. Á hinum Norðurlöndunum er hins vegar horft til uppbyggingar og fjárfestingar í þekkingu og menntun samhliða uppbyggingu á velferðarkerfinu. Áætlun ríkisstjórnarinnar endurspeglar einfaldlega ekki þá stórsókn sem boðuð var og ég hef raunar miklar áhyggjur af metnaðarleysi hennar í menntamálum. Það snýr ekki bara að framtíðinni, það bitnar líka mjög hart á landsbyggðinni. Þar fyrir utan eru framlög til menningar, lista, íþrótta og æskulýðsmála beinlínis skorin niður á næstu fimm árum. Aldraðir og öryrkjar hafa lengi beðið eftir kjarabótum þurfa áfram að bíða því að framlögin aukast ekki nema rétt sem því nemur að duga fyrir fjölgun í þessum hópi. Formaður Öryrkjabandalagsins hefur raunar kallað þessa stefnu ávísun á fátækt og eymd. Heilbrigðiskerfið er að niðurlotum komið. Framlög til heilbrigðismála aukast vissulega í nýrri fjármálaáætlun og fjármagn til byggingar nýs Landspítala er tryggt, þó það nú væri. En hann verður ekki byggður á einni nóttu og óljóst hve mikið af framlögum fer í að bæta rekstrarumhverfi spítalanna í millitíðinni. Stefna stjórnmálaflokka í efnahags- og skattamálum er oftast einkennandi fyrir flokkana og sú stefna oftast notuð til að staðsetja flokkana frá hægri til vinstri. Sjálfstæðisflokkur og VG eru í grundvallaratriðum ósammála um hlutverk skattkerfisins. Sá fyrrnefndi álítur það einungis hlutverk skattkerfisins að standa fyrir nauðsynlegri tekjuöflun og talar um einföldun kerfisins. Hinn síðarnefndi hefur talað fyrir þrepaskiptu skattkerfi og vill að einnig sé hugsað til tekjujöfnunar. Hvorugt virðist þó vera raunin, í fjármálaáætluninni eru 20–30 milljarða tekjur gefnar eftir og skattalækkanir sem boðaðar eru nýtast best þeim tekjuhæstu á kostnað lág- og millitekjuhópanna. Boðuð er lækkun á neðra skattþrepið um 1 prósentustig og tekið fram að það rýri tekjur ríkissjóðs um 14 milljarða kr. Sú breyting dugar hins vegar best þeim sem eru með hæstu tekjurnar. Fólkið á lægstu laununum fær 3.000 kr. á mánuði á meðan við sem erum á hæstu laununum fáum 9.000 kr. Ef persónuafsláttur hefði aftur á móti verið hækkaður um 3.000 kr. hefði það kostað ríkissjóð 8 milljarða kr. og þá hefði verið hægt að nota 6 milljarða kr. til að efla barnabótakerfið og húsnæðisstuðninginn. Sú leið myndi auka jöfnuð en þær breytingar sem boðaðar eru hér auka ójöfnuð sem er þegar orðinn allt of mikill í okkar samfélagi. Í fjármálaáætluninni er sem sagt verið að sníða skattkerfið að hag hinna ríku sem kæmi auðvitað ekkert á óvart ef Sjálfstæðisflokkurinn væri einn í ríkisstjórn en hann er það ekki. Hann er undir forsæti sósíalista. Þá er talað um í fjármálaáætluninni að lækka eigi bankaskatt upp á tæpa 6 milljarða kr. og það eigi að breyta fjármagnstekjuskattinum þannig að einungis fjármagnseigendur í landinu, þessir sömu og þegar hafa safnað sér megninu af nýjum auð sem hefur skapast, verða varðir fyrir verðbólgu. Áfram mun hins vegar almenningur með verðtryggð lán þurfa að borga þegar óstjórnin í ríkisfjármálum hleypir verðbólgunni aftur af stað. Það er óskynsamleg að gefa eftir þessar tekjur á toppi hagsveiflunnar um leið og ráðast á í varanlega og vissulega nauðsynlega útgjaldaaukningu. Hér er ekki verið að búa í haginn fyrir mögru árin. Þvert á móti kallar þessi stefna á hærri vexti og verðbólgu. Það er verið að stíga bensíngjöfina í botn á toppi uppsveiflunnar án þess að afla tekna fyrir útgjöldum. Það gefur því augaleið að ef bjartsýnustu hagspár ganga ekki eftir þarf að draga saman, þá fer niðurskurðarhnífurinn á loft - og hvað verður fyrst fyrir honum? Jú, velferðin. Reynslan sýnir okkur að það styttist í næstu niðursveiflu og fallið gæti orðið enn hærra en ella. Raunar má segja að í þessu felist bæði hagstjórnarleg mistök og kosningasvik þar sem stórsókn í innviðauppbyggingu er langt frá því sem flokkarnir lofuðu fyrir kosningar. Það þarf að svara kalli þjóðarinnar eftir nauðsynlegri innviðauppbyggingu og efna kosningaloforð allra flokka  
            

Herra forseti. Sú fjármálaáætlun sem hér hefur litið dagsins ljós veldur vonbrigðum. Þetta hef ég rakið í fyrri ræðum mínum og undir það hafa m.a. tekið hagsmunasamtök launþega og Samtök iðnaðarins. Stóru fréttirnar í þessum efnum eru þær að áætlunin færir þeim sem höllum fæti standa í samfélaginu ekki nein gleðitíðindi. Seðlabankinn hefur varað sérstaklega við þeirri hagstjórn sem birtist okkur hér. Vaxtabætur, barnabætur og húsnæðisstuðningur eru ekki efst á vinsældalista ríkisstjórnarinnar. Þess sjást glöggt merki í þessari áætlun. Fjármálaáætlunin er bjartsýn í efnahagslegu tilliti á sama tíma og fjárfestingar fara minnkandi, ferðamönnum fækkar, skuldir heimila fara vaxandi og hagvöxtur er á niðurleið. Ekki er hlustað á umsagnir og þau aðvörunarorð sem hafa birst frá fagaðilum. Ekki er horft í það að tekjur ríkissjóðs gætu dregist hratt saman á skömmum tíma. Ekki er fylgt eftir þeim grunngildum sem ber að gera samkvæmt lögum um opinber fjármál. Ekkert er minnst á né tekið tillit til þess að kjarasamningar séu lausir í lok ársins. Þær breytingar sem hafa átt sér stað innan verkalýðshreyfingarinnar að undanförnu gefa fullt tilefni til að ætla að komandi kjarasamningar verði erfiðir. Ný forysta hefur tekið við, eins og í VR og Eflingu, og ný forysta mun væntanlega líta dagsins ljós hjá ASÍ á komandi hausti. Þessi nýja forysta hefur lýst yfir mikilli óánægju með fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Ekki er það gott veganesti fyrir ríkisstjórnina inn í væntanlegar kjaraviðræður. Skilningsleysi ríkisstjórnarinnar á málefnum lágtekjufólks eru skilaboð verkalýðshreyfingarinnar um þessa áætlun. Þetta er áfellisdómur sem mun draga dilk á eftir sér í komandi kjaraviðræðum. Orðalag á borð við „stefnt skal að“, „kanna“, „skoða“ og „endurskoða“, „móta og þróa“ kemur víða fyrir í þessari áætlun. Þetta er nokkuð lýsandi. Minna fer fyrir hugtökum eins og að „gera“ og „innleiða“. Í meginatriðum einkennist þessi áætlun af bjartsýni þegar kemur að verðmætasköpun, tekjum ríkissjóðs og hagvexti. Það er á skjön við það sem kom fram í meginþorra þeirra umsagna sem fjárlaganefnd barst um fjármálastefnuna og ég hef nefnt hér. Það er jákvætt að á tímabili fjármálaáætlunar skuli áfram unnið að því að lækka skuldir ríkissjóðs og undir lok tímabilsins, þ.e. árið 2023, skuli stefnt að því að skuldahlutfallið sem hluti af vergri landsframleiðslu verði komið niður í 21%. Það er athyglisvert að skuldastaða ríkissjóðs skuli nú að mörgu leyti vera mun sterkari en hún var fyrir hrun. Þar skipta höfuðmáli stöðugleikaframlögin svonefndu sem formaður Miðflokksins leiddi af mikilli festu og hæstv. forsætisráðherra þakkaði honum sérstaklega fyrir í umræðum í þinginu fyrir skömmu. Þó að vissulega sé mikilvægt að greiða niður skuldir þarf að ræða það opinskátt hér hvort skynsamlegra sé að greiða niður skuldir og á sama tíma liggja innviðir eins og vegakerfið undir skemmdum. Þetta er svipað og að eyða engu í viðhald á eigin húsnæði og á endanum fellur það í verði og verður jafnvel ónothæft. Innviðir eins og vegakerfi eru verðmæti sem verður að halda við, ekki síst vegna öryggissjónarmiða. Eins og fram hefur komið ætlar ríkisstjórnin að bæta aukalega 5,5 milljörðum í sérstakt átak í samgöngumálum árlega næstu þrjú árin, frá 2019. Samtals gerir það 16,5 milljarða. Komið hefur fram að þetta verður fjármagnað með arðgreiðslum úr bönkunum. Í því sambandi má benda á að þessa upphæð hefði hugsanlega verið hægt að tvöfalda ef ríkisstjórnin hefði staðið í lappirnar í Arionbankamálinu. Rétt er að minna á að á fáeinum dögum, eftir að ríkisstjórnin seldi hlutabréf ríkisins í Arion banka á undirverði, kom tilkynning frá bankanum þess efnis að svigrúm væri til að greiða hluthöfum arð upp á 80 milljarða. Þarna varð ríkissjóður af a.m.k. 10 milljörðum, þökk sé þessari duglausu ríkisstjórn í þessu máli. Herra forseti. Þessi fjármálaáætlun stendur ekki undir þeim stóru orðum sem ríkisstjórnin hefur haft uppi um uppbyggingu í vegamálum. Þótt vissulega beri að fagna auknum fjárveitingum til þessa mikilvæga málaflokks er þörfin langtum meiri eins og allir vita. Í heilbrigðismálum kemur ekki á óvart að halda eigi áfram uppbyggingu Landspítalans við Hringbraut. Þar hafa stjórnmálaflokkar eins og Framsóknarflokkurinn svikið kjósendur sína með eftirminnilegum hætti. Framsókn lofaði nýjum spítala á nýjum stað fyrir kosningar og hélt m.a. blaðamannafund á Vífilsstöðum til að undirstrika loforð sitt. Ekki verður séð að auka eigi sérstaklega framlög til heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Kaflinn um landbúnað er athyglisverður. Í fyrsta lagi hefur ríkisstjórnin greinilega engar áhyggjur af tollasamningi við Evrópusambandið sem tekur gildi 1. maí nk. Engar mótvægisaðgerðir eru boðaðar í fjármálaáætluninni til að mæta þeim miklu áhrifum sem tollasamningurinn kemur til með að hafa á innlenda búvöruframleiðslu. Framlög til landbúnaðar verða síðan lækkuð á næstu fimm árum. Það verður seint sagt að þessi ríkisstjórn sé eitthvað sérstaklega hliðholl bændum. Fleiri málaflokka mætti nefna hér en tímans vegna verður það að bíða. Herra forseti. Sannleikanum verður hver sárreiðastur, segir máltækið. Þetta birtist okkur hér í þingsal í gær með eftirminnilegum hætti í ræðu hæstv. forsætisráðherra um fjármálaáætlunina þegar sá sem hér stendur benti á þá staðreynd að vogunarsjóðir Kaupþings væru þeir sem fögnuðu þessari fjármálaáætlun, en þeir fá skattalækkun upp á 2 milljarða í þessari áætlun. Eldri borgarar og öryrkjar fagna ekki. Ég skil vel að hæstv. forsætisráðherra skuli vera reið yfir því að þurfa að standa hér fyrir framan þjóðina og segja henni að nú sé nauðsynlegt að lækka bankaskattinn um 5,7 milljarða, standa fyrir framan þjóðina og segja að nú sé nauðsynlegt að færa vogunarsjóðunum í Kaupþingi skattalækkun upp á 2 milljarða og hafa þeir nú fengið nóg frá þessari ríkisstjórn. Ég skil vel að hæstv. forsætisráðherra sé reið yfir því að geta ekki leiðrétt kjör eldri borgara og afnumið krónu á móti krónu skerðingu öryrkja vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn bannaði henni að gera það. Hæstv. forsætisráðherra á að beina reiði sinni að réttum aðilum. Hún valdi sér það hlutskipti að hafa Sjálfstæðisflokkinn sem aftursætisbílstjóra, það hefur alltaf verið vitað að það er sérstakt áhugamál Sjálfstæðisflokksins að lækka skatta á fjármálafyrirtæki. Að sama skapi hafa eldri borgarar og öryrkjar ekki verið á forgangslistanum hjá þeim flokki. Að kalla málflutning þingmanna sem benda á sannleikann í þessu máli þvætting er dæmigerður málflutningur rökþrota forsætisráðherra sem veit upp á sig sökina, tiplar á tánum í kringum auðvaldið og gerir allt sem Sjálfstæðisflokkurinn segir henni að gera. Stjórnmálaforingi Vinstri grænna, Katrín Jakobsdóttir, er á hátindi síns stjórnmálaferils. Hún er orðin forsætisráðherra þjóðarinnar og þjóðin hefur litið upp til hennar sem talsmanns þeirra sem minna mega sín í þjóðfélaginu. Ég átti seint von á því, herra forseti, að hún stæði hér í þessum ræðustól og talaði fyrir því að lækka bankaskatt á fjármálafyrirtæki og vogunarsjóði en gæti ekki afnumið krónu á móti krónu skerðingu fyrir öryrkja og bætt kjör eldri borgara. Þetta eru staðreyndir sem forsætisráðherra þarf að lifa með, þetta er það sem fjármálaáætlunar ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur verður minnst fyrir.

Herra forseti. Nú þegar fyrri umr. um fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er að ljúka er full ástæða til að þakka hv. þingmönnum og hæstv. ráðherrum fyrir umræðurnar. Fram hafa komið mörg sjónarmið og mikið verk er fram undan í nefndastörfum. Hér hafa komið fram áköll um aukin útgjöld í hina ýmsu málaflokka. Á sama tíma hafa komið fram sjónarmið um að hér sé óvarlega farið. En tölum ekki niður það sem vel er gert þótt við séum ósammála í mörgu með því að segja að ekkert sé gert. Það er ekki góð reiðlist að slá í klárinn og toga í taumana í sömu andránni og því ósennilegt að við náum saman um allar þessar ábendingar. En ég treysti þingmönnum til að halda sínum sjónarmiðum á lofti það sem eftir lifir vetrar í þingstörfunum. Umræðurnar hafa um margt verið góðar og málefnalegar. Ég hef í það minnsta veganesti inn í nefndavinnu næstu vikurnar. Fyrirkomulag umræðunnar hefur verið með þeim hætti að góður tími hefur gefist til þess að ræða við hvern fagráðherra fyrir sig og er það vel. Þetta er í þriðja sinn sem fjármálaáætlun er lögð fram, í öll skiptin hefur það verið gert við sérstakar aðstæður. Það er nokkuð ljóst að halda þarf til haga þeim athugasemdum sem komið hafa fram um það hvernig vinnulagið gengur fyrir sig. Ég treysti því að fram fari ítarleg greining á fjármálasviðum ráðuneytanna á því hvernig hægt er að vinna markvissar og gera enn betur. Herra forseti. Fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur er uppbyggingaráætlun, umbótaáætlun. Við erum að stórauka útgjöld til samneyslunnar og til fjárfestinga í innviðum. Ég er stolt af þessari áætlun. Það er full ástæða til að leggja áherslu á það að þetta er áætlun sem við getum verið ánægð með og við stefnum á að fjárfesta fyrir 338 milljarða í samfélagslega innviði á næstu árum gangi forsendur áætlunarinnar eftir. Við erum að byggja upp og munum gera það áfram. Að sama skapi verður innspýting í rekstur okkar allra mikilvægustu sameiginlegu verkefna; heilbrigðis-, mennta-, velferðar- og samgöngukerfis. Við sögðum fyrir kosningar að félagslegur rekstur heilbrigðisþjónustunnar væri grundvallaratriði, að það yrði að auka framlög til opinberrar heilbrigðisþjónustu, að það yrði að stemma stigu við gjaldtöku af sjúklingum og það þyrfti að efla geðheilbrigðismál og styrkja heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað. Þannig er forgangsröðunin í fjármálaáætlun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur og hún kemur öllum til góða. Framlög til heilbrigðismála aukast um 40 milljarða á ári til viðbótar við þá 20 milljarða sem við settum í fjárlög þessa árs og með því getum við tryggt fjármögnun heilbrigðisstofnana, dregið úr greiðsluþátttöku sjúklinga og haldið áfram að bæta aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu úti um allt land eins og ákall hefur verið um. Mörg brýn verkefni eru á borði ríkisstjórnarinnar og eitt af þeim er samráð við hagsmunasamtök örorkulífeyrisþega um umbætur á almannatryggingakerfinu sem eiga að miða að því að bæta kjör. Í fjármálaáætluninni er gert ráð fyrir verulegri aukningu á árlegum framlögum til örorkulífeyrisþega. Þau munu aukast um 4 milljarða og uppsafnað um 20 milljarða og til viðbótar er gert ráð fyrir fjármunum til að mæta lýðfræðilegri þróun á þessum tíma. Niðurstaða samráðsins um umbætur mun svo leiða af sér breytingar á fjárhæðum þegar árleg endurskoðun fer fram og niðurstaðan liggur fyrir. Þess vegna er ekki málefnalegt að segja að þessi hópur sé algerlega skilinn eftir en við erum, að ég tel, öll sammála um að alltaf sé hægt að gera betur og gera það hraðar. Frítekjumark eldra fólks var hækkað um síðustu áramót eins og ákall var um og allir flokkar lofuðu og hálfur milljarður hefur verið settur á þessu ári til að lækka gjaldskrá tannlækna vegna eldri borgara og öryrkja og síðan 1 milljarður á ári á tímabili áætlunarinnar. Sem betur fer búa flestir eldri borgarar við góð lífskjör en ekki allir og bæta þarf kjör þeirra sem eru með afar takmörkuð eða engin réttindi úr lífeyrissjóðum og eru hætt á vinnumarkaði. Huga þarf að þeim hópi og það á að gera sérstaka úttekt á kjörum tekjulægstu hópanna í íslensku samfélagi. Gerðar verða tillögur til úrbóta og þeim verður fylgt eftir. Í menntamálum hefur framhaldsskólunum verið skilað fjármunum sem spöruðust við að stytta nám til stúdentsprófs og í raun bætt í. Það þýðir stóraukin framlög á hvern nemanda. Fyrir háskólana er bætt verulega í, 2 milljarðar í fjárlögum þessa árs og tæpir 3 til viðbótar á næstu fimm árum. Við þurfum líka að setja vinnu í að finna út úr því nákvæmlega hvað það er sem ber í milli okkar og meðaltals OECD-landanna, en það liggur ekki alveg ljóst fyrir eins og fram kom í máli menntamálaráðherra í gær. Eins og jafnan áður voru umhverfismál meðal helstu áhersluatriða Vinstri grænna í aðdraganda síðustu kosninga. Við höfum lengi vakið athygli á nauðsyn þess að auðlindanýting verði sjálfbær og að brugðist verði við loftslagsbreytingum af manna völdum, auk margs annars sem fellur undir umhverfis- og auðlindamál. Fjármálaáætlunin ber skýran vott um áherslur Vinstri grænna á þessu sviði þar sem útgjöld til umhverfismála eru aukin um rúman þriðjung að meðtöldum fjárlögum yfirstandandi árs. Það munar um minna og nú er þess loksins að vænta að unnt verði að sinna ýmsum brýnum verkefnum á þessu sviði betur en áður. Við Vinstri græn sögðum fyrir kosningar að við vildum leiða næstu ríkisstjórn og stuðla að því að hér yrði byggt upp. Of mikill tími hefur glatast í tíðum kosningum síðustu ára. Við sögðum að til þess að tryggja lága verðbólgu og vaxtastig þyrfti ríkisfjármálastefna að haldast í hendur við peningastefnu og að byggja þyrfti á varkárni og réttlátri skiptingu gæðanna. Það erum við að gera. En við gerum það ekki ein. Þess vegna er líka eitt brýnasta verkefni þessarar ríkisstjórnar að eiga gott samstarf við verkalýðshreyfinguna og aðila vinnumarkaðarins, m.a. til að reyna að ná sátt um endurskoðun tekjuskattskerfisins. Nefnt hefur verið að skoða breytingar á fyrirkomulagi persónuafsláttar og samspili milli t.d. vaxta- og barnabóta þar sem markmiðið er að draga úr skattbyrði lág- og millitekjuhópa. Við þurfum að sjá hér heildstætt kerfi sem tekur jafnt til stuðnings hins opinbera við barnafjölskyldur og stuðnings vegna húsnæðiskostnaðar. Við ætlum okkur að vera búin að sjá til lands á haustmánuðum áður en við afgreiðum fjárlög næsta árs. Herra forseti. Við þekkjum öll umræðuna um ástand vegakerfisins. Viðhaldi hefur verið ábótavant og allt of margir vegir koma afskaplega illa undan þeim vetri sem nú er að ljúka, að við tölum ekki um aukningu ferðamanna á vegunum. Það kom fram í máli samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra í gær, í svari við spurningu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés, að eitt af verkefnum sem mikilvægt er að ráðast í er að auka almenningssamgöngur, ekki síst til að mæta skuldbindingum Íslands í loftslagsmálum. Í stjórnarsáttmálanum segir að við ætlum að styðja við það verkefni. Ráðuneytið og Vegagerðin eru komin í stýrihóp Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu til þess. Núna þegar við birtum fjármálaáætlun höfum við ekki klárað viðræðurnar við sveitarfélögin og ekkert sveitarfélag á höfuðborgarsvæðinu hefur sett í sínar þriggja ára áætlanir fjármuni til að fara í þessa uppbyggingu. Það var að heyra á ráðherra að það myndi ekki standa á honum að fara í viðræður eftir sveitarstjórnarkosningar við sveitarfélögin að koma þessu brýna verkefni á koppinn. Ekki síst með þann forsætisráðherra sem hér er við stýrið get ég lofað því að það verður ekki flókið verkefni að koma því á koppinn. Við erum sem sagt að gera átak í samgöngumálum. Við bætum ríflega 5 milljörðum við árlega þannig að árlegt framlag nemur um 16,5 milljörðum. Að auki verða framlög til fjárfestinga í samgönguinnviðum um 124 milljarðar á tímabili áætlunarinnar. Ég bið fólk því að fara varlega þegar það segir að ekkert sé gert. Herra forseti. Hér hef ég farið yfir það í stuttu máli að við munum nýta það svigrúm sem er til staðar til að koma með kröftuga innspýtingu í hagkerfið, nú þegar hagvöxtur dregst saman hraðar en spár gerðu ráð fyrir á síðasta ári. Þessi áætlun tryggir fjárframlög til þeirrar sóknar fyrir íslenskt samfélag sem boðuð er í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar og er ástæða þess að þessi ríkisstjórn var mynduð. En við verðum líka að hafa það hugfast þótt væntingar séu gríðarlega miklar, og ég geri mér grein fyrir því, að við leysum ekki öll mál samfélagsins á skömmum tíma en hér erum við svo sannarlega að hefja vegferðina. Ég hef fylgst með umræðum síðustu þriggja daga og ég hlakka til nefndarstarfanna næstu vikurnar. Nú í síðustu heilu viku vetrar er passlegt að vera svolítið bjartsýn á að þær góðu umræður sem hér hafa farið fram geti af sér gott starf í nefndunum. Ég treysti því að við gerum þetta vel og við gerum það saman.

Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að vera dálítið berorðari í þessari ræðu en ég er alla jafna. Ég geri það til að undirstrika hversu alvarlegt ég tel málið vera. Fyrri umr. um þessa fjármálaáætlun hefur nefnilega ekki svarað þeim fjölmörgu áhyggjum sem ég hafði um þessa áætlun. Þessi umræða hefur einungis aukið þær áhyggjur. Ég geri mér alveg grein fyrir því að ég get haft rangt fyrir mér en í umræðunni leitaði ég sérstaklega eftir útskýringum á því af hverju áhyggjur mínar væru ekki á rökum reistar. Svörin voru því miður ekki góð. Fjármálaáætlunin sýnir svart á hvítu að hér er verið að auka útgjöld ofan á veika tekjustofna í kólnandi hagkerfi. Það er einfaldlega ekki sjálfbært nema ef um einskiptisaðgerðir væri að ræða. Það er hins vegar engin aðgengileg útskýring á því hversu mikið af útgjaldaaukningunni er varanlegt og hversu mikið er eins skiptis. Það er hins vegar augljóst að um þó nokkur varanleg útgjöld er að ræða og burt séð frá því hversu margar óskir ríkisstjórnin hefur gengur þetta dæmi ekki upp án þess að tekjur séu auknar á móti eða hagrætt sé á öðrum stöðum í staðinn. Það er vissulega verið að auka tekjur lítillega en það eru sérstakar tekjur sem almennt er ekki ætlað til að standa undir kostnaði af grunnþjónustu ríkisins eins og t.d. kolefnisgjald. Það sem veldur mér áhyggjum er að þegar bent er á þessa staðreynd, hækkandi útgjöld og lækkandi tekjur, er henni ekki svarað beinum orðum heldur er athyglinni beint að því að skuldastaðan verði bara í fínasta lagi á tímabilinu þannig að það verður bara allt í lagi að reka ríkissjóð með halla í smátíma. Þessi staðhæfing kom frá síðasta aðilanum sem ég bjóst við að myndi segja það, sjálfum fjármála- og efnahagsráðherra. 1. varaformaður fjárlaganefndar kallar þetta innspýtingu í kólnandi hagkerfi eða eins og hv. 1. varaformaður fjárlaganefndar, Haraldur Benediktsson, orðaði það, með leyfi forseta: „Spennumerki þenslu eru að minnka. Er þá ekki skynsamlegt að við slökum á skattaklónni og aukum ríkisútgjöldin til að vega þar á móti? Það eru meginskilaboðin í þessari fjármálastefnu.“ Þetta segir 1. varaformaður fjárlaganefndar sem svar við hagspá sem gerir ráð fyrir mjúkri lendingu inn í það sem margir myndu segja tiltölulega sjálfbæran hagvöxt. Ég hef að vísu ýmislegt við það að athuga en allt í lagi, það er mjög gott að fá þetta fram, þá vitum við það. Það er ekki hægt að lesa það í texta fjármálaáætlunarinnar að verið sé að spýta í í kólnandi hagkerfi, en fyrir þá sem grúska í henni lítur þetta út fyrir að vera málið. Ég lít þá svo á að þetta sé staðfest með þessum orðum hv. 1. varaformanns fjárlaganefndar. Þetta sýnir einfaldlega líka mikilvægi umræðunnar og spurninganna sem við spyrjum til að koma þá þessum skilaboðum á framfæri. Virðulegi forseti. Við glímum við það vandamál eins og kom fram í umræðu og athugasemdum við fjármálastefnu að spálíkön okkar fyrir hagkerfið eru einsleit og hafa skilað ónákvæmum niðurstöðum. Ein ástæða fyrir því er sögð vera að spálíkönin fá ekki að taka tillit til stefnu stjórnvalda. Þau mæla bara afleiðingar stefnunnar en nota hana ekki sem breytur til að sjá hvaða áhrif stefnan hefur á framtíðina. Á sama tíma og fjármálaráðherra segir að það verði að styðjast við þær hagspár sem fyrir liggja, sem er alveg rétt, þá er einnig brugðist við þeim með þeim aðgerðum sem hefur verið lýst hér á undan, auknum útgjöldum og lækkuðum tekjustofnum. Miðað við þau meginskilaboð og að markmið fjármálaáætlunarinnar virðist vera að auka hagvöxtinn enn frekar, setja þensluna aftur af stað, er ekki nema von að spálíkönin skili aldrei réttum niðurstöðum. Ofan á allt þetta bætast síðan við hugmyndir um að ef allt fer á hliðina sé eignastaðan svo sterk að það verði alltaf hægt að redda stöðunni með því að fá bara hærri arðgreiðslur eða selja banka. Hvernig var þetta aftur á árunum fyrir hrun? Var þá ekki hitt og þetta selt til að fjármagna t.d. nýjan Landspítala fyrir andvirðið? Hvert fóru þeir peningar að lokum? Fóru þeir ekki beint bara í skuldir aftur? Sumir hafa nefnilega sagt að sem betur fer hafi skuldastaða ríkissjóðs verið góð fyrir hrun, annars hefðum við skuldað miklu meira. Ég get hins vegar sagt nákvæmlega sömu sögu með öðrum endi, ef ekki hefði verið farið svona skarpt í sölu á bönkunum hefði ekki orðið hrun. Ég er ekki að draga þá sögu upp úr einhverjum hatti, það má finna þessa útgáfu í 6. kafla skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um fall bankanna. Það sem ég les úr þessari fjármálaáætlun er gríðarlega óábyrg hagstjórn, hér vísa ég í þessa berorðu umræðu sem ég nefndi áðan, sem á bara að redda með hallarekstri í smátíma eða sölu á ríkiseignum því að það verður að klára góðu málin. Ekki misskilja mig, ég er alveg sammála því að það verður að klára góðu málin en það verður að gera það rétt og á ábyrgan, sjálfbæran og gagnsæjan hátt. Gagnsæjan af því að það skiptir máli að segja hvert eigi að stefna og hvernig eigi að stefna þangað. Þannig virkar festa og stöðugleiki. Fjármálastefnan sem hér birtist segir mikið um hvert en ekkert um hvernig, bara að hækka útgjöld og minnka tekjur. Þegar skoðað er hvert eigi að fara samkvæmt allri upptalningunni passar það ekkert við fjárhæðirnar sem eru lagðar í verkefnin. Það er ómögulegt að það verði hægt að ná öllu því saman sem er talið upp með þeim peningum sem eru lagðir fram í þessari fjármálaáætlun, fjárhæðirnar og verkefnin passa ekki saman. Verkefnin eru alla vega ekkert útskýrð, hvað þau kosta og hver kostnaðaráætlunin við þau er, þannig að við getum ekkert skoðað það af einhverri gagnrýni. Ég vona að það komi þá vel fram í nefndarvinnunni. Þegar ég spyr nánar um það hvernig eigi eiginlega að láta enda ná saman, hvernig orð passi við þá peninga sem eru lagðir til verkefnanna, fæ ég bara svör um að það eigi að uppfæra fjármálaáætlunina á næsta ári. Virðulegi forseti. Það gengur einfaldlega ekki. Ástæðan fyrir því að við erum að setja áætlun til fimm ára er sú að fá fyrirsjáanleika og festu í ríkisfjármálin. Það þýðir ekki bara að setja einhverjar tölur á næstu ár, 2020–2023, þær verða að þýða eitthvað. Annars erum við bara að eyða tíma þingsins í innihaldslausar tölur. Og hvers konar virðing fyrir Alþingi er það? Hvers konar efling á starfi Alþingis er það? Það er bara tímaeyðsla ef tölurnar fram yfir árið 2019 eru bara innihaldslausar og geta breyst alveg gríðarlega mikið í rauninni. Það eru a.m.k. skilaboðin sem ég fékk úr umræðunni í gær. Virðulegi forseti. Áskoranirnar eru vissulega margar. Við vissum það þegar við gengum til kosninga sl. haust. Samgöngukerfið er að molna niður, það þarf nauðsynlega að klára nýjan Landspítala, húsnæðismarkaðurinn er langt frá því að vera í eðlilegu ástandi, kjarabaráttan er á næsta leiti og á sama tíma og allir eru að komast úr góðærissveiflu hefur enginn efni á því að láta góðærið gagnast launafólki. Uppsveiflan kom, er að fara og giskið á hverjir stungu henni í vasann á meðan allir aðrir upplifa hina meingölluðu brauðmolakenningu. Meingölluðu af því að það er bara skorpan og þurra brauðið sem fellur af borðinu til þeirra sem fá ekki að sitja við það. Virðulegi forseti. Ég ætla, með leyfi forseta, að vitna í svar hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur við stefnuræðu forsætisráðherra síðustu ríkisstjórnar: „Vaxandi misskipting auðsins sprettur beinlínis af pólitískum ákvörðunum sem hingað til hafa verið þær að ekki megi skattleggja auðinn, ekki megi skattleggja fjármagnseigendur eins og venjulegt launafólk, ekki megi setja sérstakt hátekjuþrep á verulega háar tekjur eins og þær til að mynda sem skila sér í kaupaukagreiðslum sem margir þingmenn flytja gjarnan vandlætingarræður um en heykjast svo á að taka á í gegnum skattkerfið.“ Virðulegi forseti. Vaxandi misskipting valds sprettur beinlínis af pólitískum ákvörðunum sem hingað til hafa verið þær að ekki megi virkja lýðræðið, að ekki megi leyfa þjóðinni að ráða því sem er hlutverk hinna útvöldu, að ekki megi hrófla við kerfinu og þegar stungin eru göt á hið sjálfbólgna kerfi flykkjast varðhundar valdsins í ræðustól og halda vandlætingarræður en heykjast svo á því að taka á kerfinu og sameinast því frekar. Það var pólitísk ákvörðun að mynda ríkisstjórn sem hleypir ráðherra sem laug að þjóðinni í stól fjármálaráðherra. Það var pólitísk ákvörðun að mynda ríkisstjórn sem hleypir ráðherra sem hleypir heilu nýju dómstigi í uppnám í stól dómsmálaráðherra. Það er pólitísk ákvörðun að hækka útgjöld og lækka skatta. Þegar kjaraviðræður koma og fara og verðbólgan fer á flug, ekki kenna launafólki um. Bendið á fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar og þau hagstjórnarlegu mistök sem hún býður upp á, ekki kenna öðrum um. Axlið ábyrgð á eigin gjörðum.

Hæstv. forseti. Við erum að ræða ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023. Ég vil í upphafi ræðu lýsa ánægju með það fyrirkomulag sem hefur verið á fyrri umr. um málið. Það má segja að við séum hér í þriðju og lokaatrennu í þessari fyrri umr. Umræðan finnst mér hafa verið málefnaleg og ég vil sérstaklega taka fram að samtal við fagráðherra finnst mér hafa tekist afar vel; er til þess fallið að dýpka umræðuna eins og hægt er að ætlast til í fyrri umr. um jafn viðamikið mál og slík áætlun er. Í fyrri ræðu minni hér um málið fjallaði ég um lagagrundvöllinn, lög um opinber fjármál, þann umbúnað og það ferli, heildarstefnumótunarferli, sem slík fjármálaáætlun er hluti af; ríkisfjármálastefnu í því samhengi, með sínum fjármálareglum og grunngildum, hvar ramminn utan um áætlunina er mótaður, og svo fjárlögin sem byggja á stefnu og áætlun. Ég hef jafnframt fjallað um þá staðreynd að á u.þ.b. fjórum mánuðum, frá því að hæstv. ríkisstjórn lagði fram og staðfesti sinn stjórnarsáttmála, hefur hún lagt fram fjárlög fyrir 2018, ríkisfjármálastefnu sem samþykkt var sem þingsályktun á Alþingi 22. mars sl. og við ræðum hér nú nánari útfærslu málefnasviða og tilheyrandi málaflokka þeirrar stefnu. Þetta er auðvitað alveg ótrúlegt á jafn skömmum tíma en mér finnst mikilvægt hér í fyrri umr. að máta ríkisfjármálaáætlun við stefnu og sáttmála hæstv. ríkisstjórnar. Það sem mér finnst umræðan hér hafa leitt fram - ef ég met þetta út frá þeirri gagnrýni sem hefur komið fram í ræðum hv. þingmanna og samtölum þeirra við hæstv. ráðherra - er helst að hæstv. ríkisstjórn er einmitt að útfæra fyrirætlanir sínar sem birtast í stjórnarsáttmála. Hæstv. ríkisstjórn lagði upp með að styrkja samfélagslega innviði og lagði þegar í sáttmála sínum áherslu á að efnahagslegur styrkur sé forsenda þess að fara í raunverulega uppbyggingu innviða, uppbyggingu á okkar stærstu kerfum, heilbrigðiskerfi, samgöngukerfi, menntakerfi og velferðarkerfi; undirstaða þess að treysta megi til framtíðar samfélagslegan stöðugleika, að hér sé gott að búa, að við aukum velsæld og lífsgæði og búum í haginn fyrir komandi kynslóðir. Lagt var upp með þetta í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar og var meginstefið og staða ríkisfjármála og ábyrg ríkisfjármál til framtíðar eru síðan grunnurinn að því að við getum fylgt þessum áformum eftir. Má kannski vitna til þessarar áætlunar sjálfrar, fjárfest er í innviðum og það var lykiláherslumál hæstv. ríkisstjórnar. Hér eru ráðgerðar á áætlunartímanum fjárfestingar í útgjaldarömmum og fjárheimildir til þeirra fyrir árin 2019–2023 sem nemur 338 milljörðum kr. Verkefnið er að treysta og viðhalda efnahagslegum stöðugleika um leið og skapaðar verða forsendur fyrir áframhaldandi vexti sem vissulega er spáð að verði minni en undanfarin misseri; mælt í vergri landsframleiðslu liggur toppurinn 2016 eins og fram hefur komið. Þetta helst allt í hendur við ríkisfjármálin, fjármál ríkissjóðs, sveitarfélaganna, fyrirtækja í eigu hins opinbera, peningamálin og þróun á vinnumarkaði. Ég ætla að vitna hér í samantekt ríkisfjármálaáætlunar á bls. 16, með leyfi forseta. Þar segir: „Með því er grunnur lagður að áframhaldandi tækifærum, kaupmætti og velferð allra landsmanna.“ Með því er vísað til þess að viðhalda efnahagslegum stöðugleika, hagvexti og kaupmætti, þeim aukna styrk sem hér hefur áunnist og við getum m.a. séð í nýbirtri skýrslu Seðlabankans sem snýr að fjármálastöðugleika. Þar kemur fram að styrkur heimilanna hefur ekki verið jafn mikill í hartnær 20 ár, tvo áratugi. Þegar við skoðum skuldirnar hefur skuldastaðan ekki verið betri, hvort heldur mælt á verga landsframleiðslu eða tekjur eða hreina eign. Þetta er mikilvægt. Það er ekki bara mikilvægt að ríkissjóður standi vel eða gangi vel og samstarfið við sveitarfélögin eða opinber fyrirtæki eða atvinnulífið almennt heldur staða heimilanna ekki síst sem hluti af okkar hagkerfi. Það er rétt sem hefur komið fram, og verið bent á, að hagsagan er okkur ekki hliðholl þegar kemur að mjúkum lendingum. Staðreyndin er engu að síður sú að hagvöxtur er dvínandi og minni spenna gefur svigrúm fyrir útgjaldaaukningu næstu ár. Það hefur vissulega komið mjög skýrt fram hér í umræðunni að verið sé að auka útgjöld mikið og raunverulega, að raungildi. En þó hefur einnig komið fram í umræðunni að víða sé ekki nóg að gert. Það er auðvitað svo með jafn stórt mál og viðamikið sem snertir allt sviðið að hægt er að tína ýmislegt til. Um það verður ekki deilt að verið er að auka verulega útgjöld til þessara stóru kerfa að raungildi. Útgjöld til heilbrigðismála verða aukin á tímabilinu um 19% að raungildi, uppsafnað, um 40 milljarða árið 2023, 57 milljarða að meðtöldu fjárlagaárinu. Verða þá útgjöld til heilbrigðismála 2023 orðin 249 milljarðar kr. Hæstv. ríkisstjórn lagði mikla áherslu á bætta heilbrigðisþjónustu og sáust þess þegar merki í síðustu fjárlögum, 2018, þar sem útgjöld voru aukin að raungildi um ríflega 9% og verða útgjöldin komin á ársgrundvelli á verðlagi ársins 2018 í 249 milljarða, eins og ég sagði. Heilbrigðisútgjöld eru 29% af rammasettum útgjöldum í fjárlögum 2018. Ef við tökum ráðuneyti í heild og velferðarmál, félags-, húsnæðis- og tryggingamál, erum við með 56% í þessu ráðuneyti af heildinni í rammasettum útgjöldum í fjárlögum 2018. Þarna liggja gríðarlegar áskoranir og hæstv. ríkisstjórn er sannarlega að mæta þeim því að til þessara málefna, félags-, húsnæðis- og tryggingamála, fara 28 milljarðar uppsafnað á tímabilinu sem er 14% raungildisaukning. Það er miðað við verðlag ársins 2018. Um það bil 4 milljarðar fara þegar á þessu ári í kerfisbreytingar ætlaðar til að bæta kjör örorkulífeyrisþega sem hæstv. félagsmálaráðherra fór vel yfir í samtali og andsvörum við hv. þingmenn. Það er sannarlega mikilvægt að þessir fjármunir nýtist í það og nýtist vel og að sú vinna sem hæstv. ráðherra boðar skili sér í raunverulegri kjarabót. Því verðum við að fylgja vel eftir. Það kom fram hjá hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, að leggja yrði áherslu á, og það hefur m.a. verið rætt í hv. fjárlaganefnd, að fylgjast vel með og kalla eftir árangurs- og skilvirknimælikvörðum á hverju sviði þegar við erum að tala um jafn mikla fjármuni. Þetta er nokkuð sem við verðum að skoða vel á komandi misserum. Í hagstjórnarlegu tilliti vil ég að lokum segja: Mikilvægt er að vel takist til og að við varðveitum þann árangur sem hefur náðst. Þessi áætlun er skynsamleg, þetta er skynsemisáætlun, og nú tekur við eftir gagnlega fyrri umr. um málið vinna í fagnefndum og nánari umfjöllun og rýni. Við tökum málið væntanlega til okkar í hv. fjárlaganefnd.

Herra forseti. Þetta er tímamótamál sem hér er fjallað um og eðlilegt að byrja á því að víkja að hinni nýju umgjörð sem fjárhagsbúskap ríkissjóðs hefur verið sett með nýjum lögum um opinber fjármál og því reglumóverki öllu saman sem því fylgir, lögum frá 2015. Það er ljóst að í þessu ferli er ýmislegt sem hefði mátt gera betur. Kannski eru allir á eilítilli lærdómsbraut í þeim efnum þannig að við getum þá vænst þess að ýmsir agnúar, sem fram hafa komið, verði sniðnir af næst þegar tækifæri gefst. Þegar spá á fyrir framtíðina í efnahagslegu tilliti er mönnum sannarlega mikill vandi á höndum, ekki síst í hagkerfi sem sett er saman eins og okkar. Ríkisstjórninni er eilítil vorkunn í þeim efnum að styðjast við hagspá frá í febrúar við áætlun sem á að taka til næstu fimm ára. Á móti kemur að gagnvart slíkri óvissu hefði verið eðlilegt að leggja meira upp úr því í áætluninni hvernig brugðist yrði við ef umtalsverð frávik koma í ljós frá þeirri hagspá sem þarna liggur fyrir. Svokallaðar sviðsmyndagreiningar eru ekki ný uppfinning og hafa verið ástundaðar á ýmsum sviðum og hefði farið vel á því, svo að ekki sé meira sagt, að í þessari áætlun hefði meira verið lagt upp úr greiningu á því hvað gæti farið úrskeiðis og/eða á annan veg en ætlað er og spáð - og þá nánar í einstökum atriðum hvernig brugðist yrði við. Í jafn viðamikilli áætlun og hér er er ekki allt á annan veginn. Það eru sannarlega jákvæðir þættir þarna. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt, markmið og áform um lækkun skuldahlutfalls hins opinbera eru afar jákvæður þáttur í þessari áætlun og það mætti geta um ýmis einstök atriði sem slíkt hið sama á við um. Eins og ég hef leyft mér að benda á í mínum fyrri ræðum virðist mér sem það standi upp úr í þessari áætlun að þrátt fyrir að efnahagsástandið sé að mörgu leyti mjög hagfellt um þessar mundir, og hafi verið á umliðnum misserum og árum, fá þeir sem höllustum fæti standa í okkar samfélagi ekki þá athygli og ekki það liðsinni sem þeir þyrftu á að halda í þessari áætlun. Þetta eru stóru pólitísku skilaboðin í þessari áætlun, þetta er sama ríkisstjórn og taldi sér ekki fært að hækka bætur almannatrygginga nema um 4,7% við síðustu fjárlagagerð. Það er einhver tala sem var bara gripin utan úr geimnum í engu samhengi við neinn efnahagslegan veruleika eða kjaraþróun að undanförnu. Það er engin leið að svara því og engin svör hafa borist um það hvaðan þessi tala var gripin. Menn eiga orðið þessu að venjast og pólitísku skilaboðin af hálfu þessarar ríkisstjórnar eru alveg skýr. Ég ætla að leyfa mér að vekja athygli á þingsályktunartillögu sem er borin fram af þingmönnum Flokks fólksins og tveimur þingmönnum Miðflokksins um að viðurkenna staðreyndir um að lægstu tekjur duga ekki fyrir nauðþurftum miðað við þær upplýsingar sem fram koma af hálfu opinberra aðila. Er ég þá að sjálfsögðu að vísa til framfærsluviðmiða sem birtast á heimasíðu Stjórnarráðsins, velferðarráðuneytisins nánar til tekið. Þingsályktunartillagan er um að viðurkenna þessar staðreyndir, viðurkenna þá staðreynd að það er ekki hægt að ætlast til þess að fólk greiði skatta af tekjum sem duga ekki fyrir framfærslu. Við skulum sjá hvernig viðbrögð verða við þeirri þingsályktunartillögu. Sú aðstaða sem fólki er búin sem býr hér við bætur úr hendi hins opinbera er á þann veg að það er hugvitsamleg fátæktargildra sem hefur verið snúin utan um þetta fólk og þegar það, í krafti sjálfsbjargarviðleitni, leitast við að bæta sinn hag, ef það hefur starfsorku til, þegar um öryrkja er að ræða, og auka við sig vinnu og auka með því tekjur sínar, er fyrirkomulagið með þeim hætti að slíkar tekjur eru gerðar upptækar jafnharðan undir formerkjum þess sem kallað er króna á móti krónu. Þar má segja að hver króna til þessara aðila sé svo sannarlega talin eftir. Gagnvart þessu viðmóti er hins vegar afar skýr sýn sem þessi ríkisstjórn virðist hafa gagnvart annars konar fólki. Þeir sem standa fjármagnsmegin í tilverunni, ríkisstjórnin slær það hér í gadda að hún ætli að lækka fjármagnsskatt, sérstakan skatt á fjármálastofnanir, um allt að 6 milljarða hér á ári. Þar af fara 2 milljarðar til banka í eigu vogunarsjóða. Hvað þýðir þetta, herra forseti? Þetta þýðir að það að greiða á bónusa og kaupauka þessara aðila úr ríkissjóði. Hver króna gagnvart bótaþegunum er talin eftir en 2 milljarðar í kaupaukagreiðslur til starfsmanna vogunarsjóðanna - ekkert mál, kæri vin. Þetta er náttúrlega örlæti og gjafmildi sem lýsir sér með þessum hætti en það birtist gagnvart þessum aðilum en ekki þeim sem höllustum fæti standa. Þar á öllu að slá á frest og þar er vísað til þess að það séu einhver áform og ráðagerðir og menn eigi bara að bíða og vera rólegir; þetta sé nú einu sinni áætlun og menn eigi að lesa hana þannig og allt þetta. Það er annað meginatriði sem stendur upp úr þessari fjármálaáætlun og ýmsir hafa auðvitað gert hér að umtalsefni en er allt að einu vert að nefna, það er að stóra innviðaátakið á að takmarkast við 16,5 milljarða samanlagt, 5,5 milljarða á ári í þrjú ár, til viðbótar við það sem ella hefði verið. Þá vita menn um merkingu hugtaka hér, þetta stóra innviðaátak á sem sagt að duga fyrir jarðgöngum af styttri gerðinni eins og segja má. Ég vil leyfa mér að nefna það sömuleiðis varðandi þau áform sem eru þarna inn á milli og fyrirheit að ekki skal gert lítið úr góðum hug sem má gera ráð fyrir að þar standi að baki. En menn skulu vita að gjörla verður 

Herra forseti. Ég held að ég hafi sjaldan heyrt orðið stórsókn nefnt jafn oft og í umræðu um fjármálastefnu þessarar ríkisstjórnar og það er auðvitað ánægjulegt að sjá að líkt og allir flokkar í umræðum fyrir síðustu kosningar lögðu áherslu á er hér verið að forgangsraða útgjöldum ríkissjóðs í átt til velferðar, uppbyggingar innviða og eflingar menntakerfis. Það er jákvætt og auðvitað ber að fagna því. Um það held ég að séu ekki miklar deilur á þinginu, að þetta sé nauðsynleg og rétt forgangsröðun. Það má auðvitað brosa góðlátlega að því þegar orðið stórsókn er notað ítrekað þó að vissulega sé verið að bæta aðeins í frá fyrri fjármálaáætlun en það er ekki með slíkum hætti að telja megi að blásið hafi verið til sérstakrar og skyndilegrar stórsóknar. Ég held að þvert á móti, ef við ætlum að vera sanngjörn, hafi verið lögð mjög mikil og aukin áherslu á þessa málaflokka og aukningu ríkisútgjalda til þeirra á undanförnum árum. Sú sókn hófst hvorki með framlagningu þessarar fjármálaáætlunar né fjárlaga síðasta árs, né fjárlaga þarsíðasta árs ef út í það er farið. Hér hafa ríkisútgjöld verið að aukast verulega allar götur frá 2013 og ég held að segja megi að skapast hafi sátt um að forgangsraða í þágu þessara verkefna fyrst og fremst, enda ærin þörf. Það sem verkefnið fram undan snýst hins vegar um er að við höfum verið að auka útgjöld í krafti batnandi afkomu ríkissjóðs út af mjög sterkri stöðu íslenska hagkerfisins og það hefur auðvitað verið sagt: Það er ekki forsvaranlegt annað en að styrkja þessi kerfi á grundvelli sterkrar afkomu. Núna eru hins vegar öll teikn á lofti um að það sé tekið að kólna. En þá er rökstuðningurinn að hægt sé að halda áfram að auka útgjöldin af því að við þurfum að styðja við hagkerfið. Það er alveg rétt að það getur verið skynsamlegt að auka verulega í fjárfestingar af hálfu ríkisins þegar við erum komin niður í öldudalinn eða þegar við erum að nálgast hann. Við erum enn þá einhvers staðar nálægt eða við hápunkt og það er krafa af hálfu Seðlabanka að ríkið sýni aðgát til þess að geta skapað t.d. svigrúm til vaxtalækkana sem skiptir gríðarlega miklu máli fyrir atvinnulífið allt. Þess vegna skiptir máli að ríkið sýni við kringumstæður sem þessar ákveðna ráðdeild í rekstri sínum, að það sé vissulega forgangsraðað til mikilvægustu verkefnanna en markmið um stöðuga útgjaldaaukningu getur ekki verið sjálfstætt markmið í stjórn ríkisfjármálanna. Hér virðist það markmið fyrst og fremst vera ofan á, það eigi að slá einhvers konar Íslandsmet í útgjöldum. Það sem er athyglisverðast í því er, þegar maður horfir síðan á markmiðin sem sett eru fram í fjármálaáætluninni og þegar við tökum tillit til þeirra umræðna sem hafa verið hér, t.d. við fagráðherrana, sérstaklega þá fagráðherra þar sem stærstu útgjöldin eru, þ.e. í menntamálin, heilbrigðismálin, velferðarmálin, að þau eru bara afskaplega óljós. Ég held að við verðum að gera verulega bragarbót á því í þinginu að skerpa á þeim markmiðum. Hverjir eru árangursmælikvarðarnir? Tökum t.d. menntamálin, þar er eitt meginmarkmiðið að við náum meðaltali OECD-ríkjanna þegar kemur að útgjöldum til háskólastigsins. Við vitum ekki einu sinni hvar við erum stödd, það er engar upplýsingar um það að finna í fjármálaáætluninni. Það væri ágætisbyrjunarpunktur að átta okkur á hvar við erum. Annar ágætispunktur til að taka stöðuna út frá er hvort útgjaldamarkmiðið eitt og sér sé hið heilaga markmið í þessu eða hvort það sé árangurinn, hvað við fáum út úr menntakerfinu, sem skiptir máli. Ég held að það sé einmitt hið síðarnefnda sem skiptir meginmáli. Hvað erum við að fá fyrir það fjármagn sem verið er að veita inn í kerfið? Hið sama á við í heilbrigðiskerfinu, það kom ágætlega fram í umræðum við hæstv. heilbrigðisráðherra að hún hefur mjög óljósa hugmynd um það hvort fjármagninu sem nú þegar er varið í heilbrigðiskerfið sé vel varið, í hvað það renni, að það skili þeirri skilvirkni sem við viljum sjá. Á endanum erum við alltaf að biðja um að gæði þjónustunnar skipti öllu máli, ekki hvað hún kostar. Hún má gjarnan vera ódýr ef hún er á háu gæðastigi. Það er ekki markmið og alls ekki skynsamleg nálgun að leggja upp í fimm ára áætlun með það meginmarkmið eitt að auka útgjöldin verulega. Það þarf að vera miklu skýrari sýn á hvað við viljum fá fyrir fjármagnið og þá sýn er, til að gæta sanngirni, sums staðar að finna í þessari fjármálaáætlun en alls ekki á þessum stóru útgjaldasviðum eins og velferðarmálunum, heilbrigðismálunum og menntamálunum. Þess sakna ég. Þá gagnrýni má líka alveg færa yfir á síðustu ríkisstjórn, markmiðin eru um margt keimlík því sem var í fyrri fjármálaáætlun. Ég held að við þurfum að skerpa verulega á þessu. Við þurfum að vera með færri markmið í fjármálaáætluninni. Ég held að það séu ein 340 markmið sem sett eru fram, ég held að það væri ágætt að við myndum sammælast um 40–50 meginmarkmið fjármálaáætlunar fyrir helstu málefnasvið þannig að við eigum auðveldara með að fylgjast með hvernig okkur miði. Það er grundvallarvandamálið þegar kemur að mati á árangri okkar í ríkisfjármálunum, þegar kemur að mati á gæðum heilbrigðiskerfisins, að gæðavísarnir eru afskaplega fáir og samanburðurinn afskaplega erfiður. Ef við horfum á samanburð okkar í bæði heilbrigðismálum og menntamálum innan OECD-ríkjanna skilum við auðu í stórum hluta þessara gæðavísa því að við erum ekki að mæla þá. Það er lykilatriðið. Ef við ætlum að ná árangri í ríkisrekstri þurfum við að vera með skýra gæðavísa og við þurfum að mæla þá. Það er ekki sjálfgefið að aukin útgjöld skili meiri gæðum. Það þekkja menn vel úr hverjum þeim rekstri sem þeir koma nálægt að oft geta ódýru lausnirnar verið þær bestu líka. Það er annað sem er alveg augljóst að fylgir ekki útgjaldastefnu eins og hér er boðuð, það er einmitt ráðdeild. Það er ekki mikla umræðu að finna í þessari fjármálaáætlun um hvernig við getum bætt árangur ríkisrekstursins, hvernig við getum hagrætt. Hvernig getum við mögulega nýtt kosti einkaframtaksins á einhverjum sviðum, útvistað verkefnum, aukið samkeppnisstig í ríkisrekstri til þess einmitt að ná meiri árangri fyrir minna fé? Þessa sakna ég verulega. Þegar maður horfir yfir þetta og þá umræðu sem verið hefur þá er ekkert rosalega mikil pólitík í þessari ríkisfjármálaáætlun. Þetta er bara útgjaldapólitík. Það er rosalega auðvelt að sammælast um hina ýmsu hluti ef allir fá nægt fjármagn til sinna draumaverkefna. Þegar aldrei þarf að forgangsraða, þegar ekki þarf að hafna neinu, er mjög auðvelt að ná málamiðlunum. En það er miklu mikilvægara, sér í lagi þegar vel árar, að menn horfist í augu við að við getum ekki gert allt fyrir alla öllum stundum. Það er það sem ég hef mestar áhyggjur af, af langtímasjálfbærni ríkisútgjalda á því hagvaxtarstigi sem við búum við. Það er nefnilega fyrst og fremst verið að auka útgjöld ríkissjóðs, ekki fjárfestingar. Vissulega erum við að ráðast í mikilvæga uppbyggingu á nýjum Landspítala en að öðru leyti er fyrst og fremst verið að auka rekstrarútgjöldin verulega. Ég leyfi mér að fullyrða að ríkissjóður mun ekki hafa efni á þessu þjónustustigi í meðalárferði í hagkerfinu. Við erum með gríðarlega mikið tekjuinnflæði út af þenslu í hagkerfinu núna og við höfum séð að alltaf á þessum tímapunkti í hagsveiflunni er innflæðið inn í ríkissjóð gríðarlega sterkt en það er skammvinnt. Síðan dregur verulega saman í tekjunum þegar einkaneyslan nær eðlilegu jafnvægi aftur þegar dregur aðeins úr vaxtarhraðanum og hagnaði atvinnulífsins og þá þrengir að. Þess þarf auðvitað að gæta að við stillum grunnrekstur ríkissjóðs þannig af að það sé afgangur við eðlilegt ástand í hagkerfinu, ekki bara að við rétt skríðum í plúsinn akkúrat í hápunkti þenslunnar. Við höfum gert þessi mistök áður og það er kannski hægt að virða Sjálfstæðisflokknum það til vorkunnar að hann hefur aldrei verið neitt sérstaklega ábyrgur í fjármálastjórnun en Vinstri græn hafa hins vegar nýlega þurft að taka til eftir slíka útgjaldaþenslu og maður hefði haldið að lærdómurinn þar væri langvinnari en hér er að finna. Það fáum við hins vegar að fara betur yfir í umfjöllun í fjárlaganefnd um þetta mikilvæga plagg en það eru mér vonbrigði að horfa upp á það eina ferðina enn að þrátt fyrir öll þau varnaðarorð sem hafa verið höfð uppi af hálfu fjölmargra aðila um efnahagslegar forsendur þessarar fjármálaáætlunar  
             Ég held að ef forstjóri í einhverjum rekstri kæmi inn með áætlun sem þessa til stjórnar yrði honum fylgt út hið snarasta, 

Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.

Virðulegi forseti. Hér við lok umræðunnar langar mig að segja nokkur orð. Í fyrsta lagi vil ég þakka fyrir ágætlega málefnalega yfirferð yfir þessa fyrstu fjármálaáætlun nýrrar ríkisstjórnar og þann tíma sem gefinn hefur verið í þinginu til að ræða hana ítarlega. Það má svo sem alltaf búast við að tekist sé á um stefnu nýrrar ríkisstjórnar í upphafi kjörtímabils þegar lagðar eru línur um fjármál hins opinbera inn í framtíðina en mér finnst ekki hafa verið mjög skýr tónn í þinginu heldur hefur verið ráðist gegn þeim áformum sem hér birtast úr mjög ólíkum áttum. Sumir segja í umræðunni, eins og hv. síðasti ræðumaður, hv. síðasti þingmaður sem talaði hér, Þorsteinn Víglundsson, að allt of miklu sé eytt, að þetta sé ekki ábyrgt, hér sé kynnt til sögunnar óábyrg stefna. Ég vænti þess að þeir sem tala þannig muni þá kynna til sögunnar önnur áform, breytingar, nýja uppstillingu á fjármálum fyrir ríkið inn í framtíðina í nefndaráliti þar sem fallið verður frá skattáformunum í þessari áætlun og dregið úr útgjöldunum. Það verður þá hlutverk þeirra að forgangsraða í niðurskurðinum, borið saman við þetta skjal hér, hvar hann eigi helst að koma niður. Þar er af mestu að taka í velferðarmálum og menntamálum og síðan í samgöngumálum og öðrum slíkum þáttum vegna þess að menn verða þá að loka sínum málflutningi. Það gengur ekki að vera eingöngu með málflutning um að ekki sé hægt að draga úr tekjuöflun og ekki hægt að auka útgjöldin jafn mikið og hér er kynnt en botna síðan ekki þá vísu. Ég ætla að leyfa mér að vísa hér í nýtt rit frá Seðlabankanum sem var kynnt í gær. Þar er aðeins farið yfir það hver staðan er í dag. Fjárhagsstaða heimilanna er sterkari í dag en hún hefur verið í 20 ár, skuldir sem hlutfall af landsframleiðslu hafa ekki verið lægri í 20 ár, skuldir heimilanna sem hlutfall af tekjum hafa ekki verið lægri í 20 ár og eignastaða heimilanna sú mesta sem við höfum séð yfir þetta sama tímabil. Þetta eru vísbendingar um að við séum á réttri leið. Í þessu riti er gert ráð fyrir að við höldum áfram að greiða upp skuldir og við höldum okkur réttum megin við núllið í ríkisrekstrinum. Því var haldið fram í einni ræðunni sem var flutt í dag að Sjálfstæðisflokkurinn væri þekktur fyrir að stunda ekki mikla ábyrgð í opinberum fjármálum. Ég ætla að vísa til þess í fyrsta lagi sem kemur fram í þessu nýjast riti og til hins að á undanförnum árum hefur okkur tekist að greiða upp skuldir í stórum mæli, lækka vaxtagjöld ríkissjóðs þannig að við erum að komast aftur í vaxtagjöldunum í fyrirhrunshlutföll sem eru að verða mjög viðráðanleg. Sömuleiðis ætla ég að leyfa mér að vísa til þess að verðbólga hefur verið með minnsta móti í langan tíma sem mér finnst að eigi ávallt að vera alveg sérstakt áhersluefni. Ég þreytist ekki á að rifja það upp að öll mín uppvaxtarár í þessu landi var verðbólgan gríðarleg. Hún var yfir 20% á hverju ári og fór aldrei undir það frá því að ég gekk inn í leikskóla og þar til ég fór í háskólann. Aldrei undir 20% og oft miklu hærri, 30, 40, það komu ár þar sem verðbólgan fór hærra en það, en nú lifum við tíma þar sem okkur hefur tekist að ná tökum á verðbólgunni og ég segi fullum fetum að opinberu fjármálin leggja þar lóð á vogarskálarnar. Stór hluti þeirrar gagnrýni sem hefur birst hér í fyrri umr. snýr að hagspám. Ég segi bara að við höfum ekkert annað í höndunum en þær hagspár sem eru gefnar út og við byggjum hér á hagspá Hagstofunnar. Menn geta leyft sér að draga í efa að hún muni standast en við munum auðvitað bregðast við. Ef það kólnar hraðar og dregur úr tekjuöflun ríkissjóðs kallar það á viðbrögð og þar verður leiðarljósið fjármálastefnan sem við erum nýbúin að samþykkja þar sem við stillum upp áformum okkar um tekjur og gjöld og afkomu. Mikilvægust þar er skuldaþróunin og afkomuþróunin og varðandi þá fyrirvara sem menn kalla eftir að menn geri við hagspár er sannarlega getið um þá hér í fjármálastefnunni. Bent er á það að þetta séu spár sem taki til langs tíma og séu upp á kommustaf úr vergri landsframleiðslu og eftir því sem menn horfðu lengra inn í framtíðina, þeim mun ónákvæmari vísindi séu menn hér að stunda. Af þeim sökum er alveg sjálfsagt að taka undir með fjármálaráðinu sem hefur talað um að við ættum kannski að vera að hugsa þetta í einhverjum bilum þegar við erum að horfa svona langt inn í framtíðina varðandi afkomu- og skuldaþróun. Ég tek undir það. Það sem hefur kannski helst staðið út af í þeirri umræðu er spurningin: Bjóða lögin eins og þau standa í dag upp á að við stillum þessu upp á einhverju ákveðnu bili eða ekki? Ég hyggst höggva á þann hnút ef þörf krefur með lagabreytingu, tillögu hingað til þingsins, um að við einfaldlega þá breytum lögum um opinber fjármál þannig að við getum inn í framtíðina verið að tala um markmiðin á einhverju bili. Þetta skiptir auðvitað máli eftir því sem maður horfir lengra inn í framtíðina. Þetta skiptir miklu máli vegna þess að þegar um fjármálastefnuna er að ræða þarf eitthvað meiri háttar mikið að koma upp á til að hún fáist endurskoðuð. Í því tilliti er svolítið erfitt að vera að vinna með markmið sem eru upp á kommustaf. Mig langar að láta þess getið hér að það hefur komið nokkuð á óvart hversu lítið hefur verið rætt um stórmál eins og t.d. sölu fjármálafyrirtækja. Nú er staðan sú að íslenska ríkið er stærsti eigandi að eignarhlutum í fjármálafyrirtækjum þegar horft er til hlutfalls af landsframleiðslu í Evrópu. Enginn annar ríkissjóður fer með stærri hlut af landsframleiðslu sem eignarhlut í fjármálafyrirtækjum. Þetta ætti að hafa orðið okkur meira tilefni til umræðu þegar við horfum fimm ár fram í tímann. Ég átti satt best að segja von á því að stærri hluti umræðunnar hér yrði um það hversu langt við ættum að ganga í að losa um eignarhlut ríkisins í framtíðinni. Sannarlega erum við að boða alveg sjálfstæða umræðu um það með því að setja þessa hvítbókarvinnu af stað. Hér er engu að síður gert ráð fyrir því að við munum með einhverjum ráðstöfunum, mögulega sölu eða öðrum ráðstöfunum, hafa tekjur og sjóðstreymi - kannski ekki tekjur vegna þess að eignarhlutir ríkisins hafa þegar verið tekjufærðir - til að greiða upp skuldir á áætlunartímabilinu sem er nokkuð umtalsvert eða yfir 100 milljarðar. Ég vek þá athygli á því að ef til þess kæmi að ríkið seldi 100 milljarða hlut eða jafnvel meira en það, jafnvel allan hlutinn í Íslandsbanka á næstu fimm árum, væri það langstærsta einkavæðing sem við hefðum nokkurn tímann ráðist í. Þó að hér hafi ekki farið mikið fyrir umræðu um þetta mál vænti ég þess að hún muni fara fram síðar. Ég nefni þetta í tengslum við umræðu um skuldaþróunina og varfærni sem menn, margir hverjir, vilja sjá í opinberum fjármálum, að sýnd sé meiri varfærni í meðferð þessara mála. Þarna liggja auðvitað gríðarleg verðmæti sem hægt væri að ráðstafa til að auka enn frekar á varfærni fram í tímann, draga úr áhættu ríkisins við að halda á slíkum hlut og ráðstafa söluandvirðinu til uppgreiðslu skulda og/eða annarra uppbyggingarverkefna. Ég ætla ekki í lok ræðu minnar að ítreka helstu áherslumál þessarar þingsályktunartillögu, þær áherslur komu allar fram í framsögu minni í upphafi. Mér finnst bara mikilvægt að nýta þetta tækifæri til að segja að við munum að sjálfsögðu bregðast við ef hagspár breytast. Það er eðlilegur hluti þessarar vinnu að þurfa að gera það. Við förum í gegnum þessa vinnu á hverju ári. Menn gagnrýna líka markmiðssetninguna. En þá vil ég byrja á að segja: Ja, við erum þó a.m.k. farin að ræða markmið ráðuneyta í fyrsta sinn af einhverju viti. Við erum í fyrsta sinn farin að setja hér tölusett markmið, tímasett. Hvert er markmiðið? Hvernig tengist það stjórnarsáttmálanum? Hver er staðan í dag? Hvert er viðmiðið 2019? Og síðan árið 2023? Ég fagna allri umræðu um það hvernig við gætum gert þetta betur. En þetta er alveg nýr veruleiki í allri umræðu um opinber fjármál. Ég ætla þá að nota mín síðustu orð til að óska eftir góðu samstarfi við fjárlaganefnd. Ég mun bregðast við hverri ósk þaðan um skýringar og aðstoð við 

Virðulegi forseti. Þótt síðasta ár hafi verið umhleypingasamt í stjórnmálum, jafnt á Íslandi sem erlendis, eru meginlínurnar í íslenskri utanríkisstefnu skýrar og markmiðin þau sömu og áður: Að tryggja öryggi og varnir landsins, viðskiptahagsmuni erlendis og menningarlegt sjálfstæði þjóðarinnar, auk þess að hafa í heiðri grundvallargildi mannréttinda, mannúðar og jafnréttis. Á þeim eitt hundrað árum, sem liðin eru síðan Ísland varð frjálst og fullvalda ríki, með sambandslögunum 1918, hafa þessar meginlínur verið þær sömu þótt Íslendingar hafi stigið fyrstu skrefin í utanríkis- og varnarmálum sem hluti af danska konungsríkinu. Fyrir eitt hundrað árum gengu Íslendingar formlega í samfélag þjóðanna og þá hófst jafnframt samleiðin með öðrum vestrænum ríkjum sem búa við frelsi og lýðræði, mannréttindi og frjálst hagkerfi. Síðari heimsstyrjöldin færði Íslendingum heim sanninn um að gamla hlutleysisstefnan tryggði ekki lengur frið og öryggi. Því var nauðsynlegt að hverfa frá henni og gerast þátttakandi í öryggismálasamstarfi vestrænna lýðræðisríkja. Í stjórnarsáttmálanum segir: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á að öryggismál þjóðarinnar séu í traustum skorðum. Þjóðaröryggisstefna Íslands sem samþykkt var af Alþingi verður höfð að leiðarljósi.“ Línurnar hafa einnig verið skýrar í utanríkisviðskiptum. Á fyrstu árum fullveldisins sendu íslensk stjórnvöld viðskiptafulltrúa, svokallaða fiskifulltrúa, til að afla markaða erlendis. Hinir örfáu fiskifulltrúar voru undanfarar umfangsmikils viðskiptastarfs sem utanríkisþjónustan hefur unnið á seinni árum. Allt frá því er Íslendingar tóku utanríkismálin í sínar hendur hefur utanríkisþjónustan leitast við að tryggja útflutningshagsmuni og vinna að fríverslun í þágu landsmanna. Af þessum meiði er aðildin að Fríverslunarsamtökum Evrópu og Evrópska efnahagssvæðinu. Íslendingar hafa borið gæfu til að stýra fleyi sínu vel í þessum efnum, og hefur ríkisstjórnin mótað afgerandi afstöðu til Evrópusambandsins, enda segir í stjórnarsáttmálanum að hagsmunum þjóðarinnar sé best borgið með því að standa áfram utan Evrópusambandsins. Með fullveldinu hófst smám saman hin farsæla samleið Íslands í ríkjahópi Norðurlandanna enda kveður sáttmáli ríkisstjórnarinnar m.a. á um að norrænt samstarf verði áfram einn af hornsteinum utanríkisstefnu Íslands. Fram undan er á næsta ári formennska Íslands í Norðurlandasamstarfinu, sem einnig felur í sér samráð við Eystrasaltsríkin, útverði Atlantshafsbandalagsins í austri. Á því ári hefst einnig formennska í Norðurskautsráðinu þar sem við styðjum vísindasamstarf, sjálfbæra nýtingu auðlinda og málefni frumbyggja á mörgum sviðum. Í ljósi örra breytinga á norðurslóðum ríður á að aðildarríki ráðsins gæti hagsmuna sinna og svæðisins í víðum skilningi með hin 17 heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Þrátt fyrir að eitt hundrað ára saga fullveldis og lýðveldis hafi verið farsæl hefur þjóðin oft gengið í gegnum erfiða tíma. Minnist ég þeirra fjölmörgu sem fórust við að tryggja þjóðinni útflutningstekjur á stríðsárunum en talið er að 211 manns, eða 0,17% af íbúafjölda landsins, hafi látist af völdum ófriðarins, nær sama hlutfall og hjá Bandaríkjamönnum. Mjög reyndi á einingu landsmanna í kalda stríðinu og hinn erfiði tími fyrir einum áratug, þegar fjármálakreppan hófst, er Íslendingum enn í fersku minni. Það er því mikilvægt að hafa í huga að farsæld þjóðarinnar ræðst af ytri aðstæðum og getu hennar til að skilja breytingarnar í umhverfinu, svara kalli tímans og bregðast rétt við. Eftir fall Sovétríkjanna var frekar tíðindalaust, ef svo mætti að orði komast, í öryggismálum í norðurhöfum og Norður-Evrópu, jafnvel svo að bandarísk stjórnvöld ákváðu að flytja varnarlið sitt á brott frá Íslandi. Nú eru aftur á móti óvissutímar í öryggismálum í Evrópu sem bregðast þarf markvisst við. Efnavopnaárásin í enska bænum Salisbury í upphafi marsmánaðar er alvarlegt brot á alþjóðalögum og ógnun við öryggi og frið í Evrópu. Efnavopnum hefur ekki verið beitt í álfunni frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Viðbrögð rússneskra stjórnvalda við árásinni hafa hingað til verið ótraustvekjandi og yfirlýsingar þeirra ótrúverðugar. Árásin hefur kallað á samstilltar aðgerðir Vesturlanda. Norðurlöndin, mörg samstarfsríki í Atlantshafsbandalaginu og ýmis aðildarríki Evrópusambandsins ákváðu að grípa til aðgerða gagnvart rússneskum stjórnvöldum. Ríkisstjórn Íslands ákvað, í samráði við utanríkismálanefnd, að taka þátt í þessum aðgerðum og hefur öllum tvíhliða fundum með rússneskum ráðamönnum og háttsettum embættismönnum verið frestað um óákveðinn tíma. Af þeirri ákvörðun leiðir að íslenskir ráðamenn munu ekki sækja heimsmeistaramótið í knattspyrnu í Rússlandi á komandi sumri. Virðulegi forseti. Enn á ný tryggjum við öryggi okkar með virkri þátttöku í varnarsamstarfi vestrænna þjóða, Atlantshafsbandalaginu, og með varnarsamningnum við Bandaríkin. Góðar varnir og öflugt eftirlit á Norður-Atlantshafi er grundvallarþáttur í þeim efnum. Öryggi í Evrópu kallar einnig á virka þátttöku ríkja álfunnar, þar með talið Íslands, í fjölbreytilegu svæðasamstarfi, þar sem iðulega koma saman fulltrúar þjóða sem eru á öndverðum meiði í stjórnmálum, samfélagsgerð og gildum. Á slíkum vettvangi geta Íslendingar lagt sitt af mörkum, og stundum tekið forystu, til að bæta sambúð og samstarf þjóða og tala máli lýðræðis, mannréttinda og viðskiptafrelsis. Í fyrra lauk formennsku Íslands í Eystrasaltsráðinu þar sem tókst að halda fyrsta ráðherrafund í ráðinu eftir að Rússland beitti hervaldi í Úkraínu. Virðulegi forseti. Ég hef iðulega í ræðu og riti vakið athygli á því að viðskiptamynstur heimsins er að breytast og að Íslendingar þurfi að breyta verklagi sínu í samræmi við það. Viðskiptaleiðirnar, sem voru beinar og breiðar áratugum saman, eru nú krókóttar og lúta öðrum lögmálum en áður í hraða, fjarskiptum og tækni. Ef takast á að vinna nýja útflutningsmarkaði í fjarlægum heimsálfum og auka útflutningstekjur þarf að nota til þess öll þau tæki sem við höfum, ekki síst utanríkisþjónustuna. Utanríkisþjónusta Íslands er lifandi tæki til að tryggja víðtæka hagsmuni Íslands erlendis. Hagsmunir og áherslur breytast eðli málsins samkvæmt og þarf utanríkisþjónustan að taka mið af því, samhliða því að hafa í heiðri þá aðferðafræði sem þjóðir heims hafa komið sér saman um að nota í milliríkjasamskiptum og endurspeglast í Vínarsamningnum um stjórnmálasamband. Fyrsta skýrsla mín sem utanríkisráðherra til Alþingis, fyrir tæpu ári, var að miklu leyti miðuð við markmið í utanríkismálum. Var gengið út frá fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar og leitast við að sýna skýr markmið, mælikvarða og aðgerðir á greinargóðan hátt. Í skýrslunni, sem ég legg fram á Alþingi í dag, er gengið enn lengra hvað þetta varðar og nýt ég þess að í haust er leið lauk gerð skýrslu sem kallast Utanríkisþjónusta til framtíðar. Hagsmunagæsla í síbreytilegum heimi og kynnt hefur verið opinberlega. Skýrslan um utanríkisþjónustuna var árangur umfangsmikillar vinnu í ráðuneytinu og samráðs við fjölmarga hagsmunaaðila í samfélaginu. Í henni er sett fram 151 tillaga um aðgerðir til að styrkja starf utanríkisþjónustunnar. Í skýrslu minni um utanríkismál, sem ég legg fram í dag, er fyrir vikið meiri umfjöllun um skipulag og starfshætti utanríkisþjónustunnar en tíðkast hefur hingað til. Þetta er gert með það í huga að veita Alþingi og almenningi betri innsýn í verkefni og störf utanríkisþjónustunnar sem oft hefur verið erfitt að fjalla um vegna trúnaðarbindingar og viðkvæmrar stöðu þeirra mála sem unnið er að. Ég vil því verja nokkru af tíma mínum hér í dag til að gera grein fyrir því hvernig breytingum í utanríkisþjónustunni er ætlað að styrkja hin pólitísku stefnumið. Óhætt er að fullyrða að nú séu í farvegi umfangsmestu breytingar innan utanríkisþjónustunnar í langan tíma. Fyrir lok júní næstkomandi er gert ráð fyrir að rúmlega 70% tillagnanna í fyrrnefndri skýrslu verði komin í framkvæmd. Tvær nýjar skrifstofur eru nú í ráðuneytinu, þ.e. ný skrifstofa ráðuneytisstjóra og endurvakin hefur verið sérstök varnarmálaskrifstofa. Nýjar deildir hafa tekið til starfa, þar með taldar deild heimasendiherra og deild stjórnsýslueftirlits, auk þess sem upplýsingadeild hefur verið fengið það nýja hlutverk að hafa umsjón með greiningu ýmissa málefna, svo sem hagsmunagæslu innan Evrópska efnahagssvæðisins. Á þróunarsamvinnuskrifstofu hefur ný deild fyrir atvinnulíf og svæðasamvinnu tekið til starfa og deild fjölþjóðlegrar þróunarsamvinnu mun leiða hið umfangsmikla samræmingarstarf kjördæmis Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna í Alþjóðabankanum þegar Ísland gegnir formennsku í samstarfinu til tveggja ára (2019–2021). Auk þess hefur ný kjörræðisdeild verið stofnuð og starfsemi Íslensku friðargæslunnar verið efld með því að færa hana til varnarmálaskrifstofu. Er það vissa mín að nýtt skipulag verði til að styrkja starf ráðuneytisins. Utanríkisþjónustan þarf að ganga hönd í hönd með atvinnulífinu inn á ný markaðssvæði og veita því aðstoð sína, einkanlega í löndum þar sem atbeini opinberra aðila er nauðsynlegur til að greiða götu viðskipta. Nota þarf starfsstöðvar í fjarlægum heimsálfum til að opna dyr að nýjum mörkuðum. Sendiráð Íslands hafa lengi haft stór umdæmissvæði og það er oft erfitt að sinna öðrum umdæmisríkjum en gistiríkinu. Til að mæta þessu vandamáli hefur verið stofnuð ný deild heimasendiherra. Fyrirsvar gagnvart mörgum ríkjum hefur verið flutt til Íslands og falið í hendur reyndum sendiherrum sem sinna munu þessum ríkjum frá Íslandi. Hleypt hefur verið nýju lífi í það fyrirkomulag að sendiherrar heima fyrir sinni einnig ákveðnum málaflokkum eða þemum og geti þannig myndað sterkari tengsl við íslenskt atvinnulíf og eflt viðskipti, nýsköpun og ímynd landsins. Fimm sendiherrar eru nú við störf í deildinni og sinna þeir fjölmörgum ríkjum, en auk þess mikilvægum málaflokkum, eins og til dæmis jarðhitamálum og jafnréttismálum. Ný deild kjörræðismála hefur umsjón með um 230 kjörræðismönnum í um 90 ríkjum. Kjörræðismenn eru mikilvægir útverðir utanríkisþjónustunnar í viðskiptaþjónustu og borgaraþjónustu. Einnig er verið að endurmeta mögulegan fjölda kjörræðismanna og staðsetningu þeirra í einstökum heimshlutum, einkum í nýmarkaðsríkjum. Þjónusta við íslenska borgara erlendis er eitt af meginverkefnum utanríkisþjónustunnar. Í hverjum mánuði berast um 700 borgaraþjónustuerindi til aðalskrifstofu ráðuneytisins og um 2.200 til sendiskrifstofa. Í heildina má því ætla að yfir 30.000 erindi af margvíslegum toga berist á ári hverju. Utanríkisráðuneytið er með sólarhringsvakt allan ársins hring fyrir aðkallandi aðstoðarmál íslenskra borgara, hvar sem þeir eru staddir í heiminum. Nú eru starfandi 25 sendiskrifstofur í 21 landi, þ.e. 17 tvíhliða sendiráð, fjórar fastanefndir hjá alþjóðastofnunum og fjórar aðalræðisskrifstofur. Á síðasta ári var einu sendiráði lokað, í Mósambík, og nú í vor mun sendiráðsstarfsemi í Vín gagnvart Austurríki leggjast af, en í Vínarborg mun áfram starfa fastanefnd gagnvart Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu (ÖSE). Sendiskrifstofur Íslands eru nú reknar með minnsta mögulega mannafla. Sem dæmi má nefna hafa 11 þeirra, eða tæplega helmingur, aðeins einn útsendan starfsmann, þ.e. forstöðumann, frá Íslandi. Aðrir eru staðarráðnir. Þetta kemur vel fram í umfjöllun um sendiskrifstofurnar í skýrslunni, sem ég legg nú fram, en þar er bryddað upp á því nýmæli að hafa upplýsingar um hverja sendiskrifstofu. Birtar eru tölfræðilegar upplýsingar, sem teknar voru saman á fyrri hluta ársins 2017, um hlutfallslega skiptingu verkefna, viðskipti, starfsfólk og kostnað, auk þess sem hver sendiskrifstofa gerir grein fyrir stöðunni eins og hún er í dag. Framlög til sendiskrifstofa og aðalskrifstofu utanríkisþjónustunnar (án þýðingamiðstöðvar og Íslandsstofu) nema um 5 milljörðum kr., 0,61% af heildarútgjöldum ríkisins. Eru þessi framlög lægri hlutfallslega en undanfarin ár, en þau námu 0,7% árin 2007 og 2012, svo dæmi séu tekin. Fjárframlögin til sendiskrifstofa og aðalskrifstofu hafa einnig lækkað sem hlutfall af framlögum til utanríkismála síðan 2012, en þá var hlutfallið 40%, en er nú ríflega 32%. Hvað heildarframlög til utanríkisþjónustunnar varðar nema þau á fjárlögum 2018 tæplega 14.961 millj. kr., eða um 1,8% af heildarútgjöldum ríkisins. Þar af rennur um það bil helmingur, eða 6.971 milljón kr., til þróunarsamvinnu og alþjóðastofnana. Virðulegi forseti. Sérstök varnarmálaskrifstofa hefur verið endurreist í utanríkisráðuneytinu í samræmi við tillögu þar að lútandi í skýrslunni Utanríkisþjónusta til framtíðar. Endurspeglar það áhersluna á varnar- og öryggismál og þann ásetning að við Íslendingar séum virkir þátttakendur í öryggissamstarfi vestrænna þjóða. Öflug varnarmálaskrifstofa verður í stakk búin til að takast á við þær breytingar og óvissu sem nú er í öryggismálum í okkar heimshluta. Hún hefur að bakhjarli þjóðaröryggisráð og þjóðaröryggisstefnu sem nær jafnt til virkrar utanríkisstefnu, varnarstefnu og almannaöryggis. Íslendingar verða sjálfir að vera þátttakendur í aðgerðum til að tryggja öryggi landsins. Á undanförnum árum hafa framlög til öryggis- og varnarmála heima fyrir og á vettvangi NATO verið aukin í samræmi við skuldbindingar bandalagsríkja um viðbúnað og jafnari byrðar. Lögð hefur verið áhersla á að endurnýja og bæta varnarinnviði á Íslandi, efla gistiríkjastuðning við loftrýmisgæsluna, leggja til fjármagn í stuðnings- og átakssjóði bandalagsins og auka virkari þátttöku borgaralegra sérfræðinga í verkefnum bandalagsins. Rekstur varnarmannvirkja á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli og starfræksla ratsjárkerfisins, sem nær yfir umfangsmikið svæði á Norður-Atlantshafinu, er veigamikill þáttur í framlagi Íslands til sameiginlegra varna bandalagsins. Fengist hefur umtalsverður stuðningur úr Mannvirkja- og innviðasjóði NATO og er búið að heimila greiðslur úr sjóðnum vegna endurnýjunar á ratsjárstöðvunum að upphæð 22,4 milljónir evra. Hlutur Íslands í verkefninu er um 3 milljónir evra. Íslendingar hafa nú um allnokkurt skeið verið virkir þátttakendur í varnaræfingum bandalagsins og fengið þannig góða þjálfun. Kafbátaleitaræfingin Dynamic Mongoose fór fram í lögsögu Íslands í júní 2017 og nú er í undirbúningi þátttaka í varnaræfingunni Trident Juncture haustið 2018. Auk þessa tekur Ísland árlega þátt í Northern Challenge æfingunni en markmið hennar er að æfa sprengjueyðingu og viðbrögð við hryðjuverkum. Loftrýmisgæsla NATO hér við land er með óbreyttu sniði og er liður í því að gæta að nyrðri mörkum bandalagsins. Efnt hefur verið til aukins samráðs við ýmis bandalagsríki og samstarf Norðurlandanna í öryggis- og varnarmálum hefur farið vaxandi á liðnum árum. Tekur Ísland m.a. þátt í borgaralegum hluta norræna varnarsamstarfsins. Undir lok árs 2017 gerðist Ísland aðili að norrænu samkomulagi sem auðveldar komu og brottför óvopnaðra herflugvéla vegna sameiginlegra æfinga eða aðgerða. Áhersla hefur undanfarið ár verið lögð á virka þátttöku í afvopnunarmálum. Ísland og Írland gegna formennsku saman í Eftirlitskerfinu með flugskeytatækni 2017–2018 en samstarfið snýst um að takmarka útbreiðslu á eldflaugatækni fyrir burðarkerfi vopna, þar með talið gereyðingarvopna. Næsta haust verður Ísland gestgjafi fyrir ráðstefnu Atlantshafsbandalagsins um afvopnun og gereyðingarvopn. Góður skriður er nú kominn á störf borgaralegra sérfræðinga á vegum Íslensku friðargæslunnar innan ramma NATO. Sérfræðingar hafa starfað í Afganistan, í Georgíu og Eistlandi. Þar að auki hefur verið gerð úttekt á þjálfunarverkefni fyrir sprengjueyðingarsérfræðinga í Írak og stefnt er að því að fulltrúar sprengjueyðingarsveitar Landhelgisgæslunnar taki frekari þátt í því. Á vegum Íslensku friðargæslunnar fóru árið 2017 sex einstaklingar í kosningaeftirlit ÖSE í Armeníu, Albaníu og Georgíu. Virðulegi forseti. Ég vil víkja sérstaklega að málefnum norðurslóða sem skipta okkur Íslendinga sífellt meira máli. Enn er tækifæri til að koma málum á norðurslóðum í góðan farveg, þannig að þar verði sjálfbær þróun í anda heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna en ekki stjórnleysi. Örar breytingar í umhverfinu á norðurslóðum geta haft mikil áhrif á lífríkið og líf og afkomu fólks um allan heim. Ríkjum á norðurslóðum, einkanlega aðildarríkjum Norðurskautsráðsins, hefur því verið lögð mikil ábyrgð á herðar sem þau þurfa að standa skil á gagnvart komandi kynslóðum. Norðurskautsráðið hefur fest sig í sessi sem mikilvægasti samráðsvettvangurinn um málefni norðurslóða. Ísland fer með formennsku í ráðinu 2019–2021. Mikilvægt er að vel takist til í þessu formennskuhlutverki og Ísland sýni þar forystu, fagmennsku og framsýni. Formennskan veitir Íslendingum tækifæri til að stuðla að því að áherslur á sjálfbæra þróun, sjálfbær samfélög og vinnu gegn neikvæðum áhrifum loftslagsbreytinga á norðurslóðum fái hljómgrunn meðal ríkja og samstarfsaðila ráðsins. Í því samhengi er brýnt að beina sjónum að hafinu, orkumálum og stöðu frumbyggja. Auðveldari siglingar um Norðurhöf hafa vakið áhuga mikilla siglingaþjóða, og væntingar eru uppi um auðveldari aðgang að náttúrauðlindum. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar er m.a. lögð áhersla á sérstöðu Íslands sem norðurskautsríkis þar sem stór hluti efnahagslögsögunnar er innan norðurslóða. Er þar áréttað að auknum siglingum og annarri starfsemi fylgi tækifæri en líka áskoranir gagnvart umhverfi, lífríki og lífsháttum. Þá er þar lögð áhersla á grannríkjasamstarf við Færeyjar og Grænland og vestnorrænt samstarf. Í utanríkisráðuneytinu er nú að taka á sig mynd samræming vegna formennsku Íslands í Norðurlandasamstarfinu 2019 og Norðurskautsráðinu 2019–2021. Þar verður m.a. hlúð að vísindasamstarfi á norðurslóðum og starfi skrifstofa vinnuhópa um verndun lífríkis annars vegar og hins vegar um málefni hafsins sem eru staðsettar á Akureyri, auk þess sem styrkt verður starf að leit og björgun á svæðinu og framgangi jafnréttissjónarmiða. Lykilatriði í utanríkisstefnu Íslands er að tryggja sjálfbæra nýtingu lifandi auðlinda hafsins í anda hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna og tengdra samninga. Á þetta einnig við um hafsvæðið í Norður-Íshafi. Í lok árs 2017 náðist tímamótasamkomulag tíu ríkja um stjórn fiskveiða í Norður-Íshafi utan lögsögu ríkja, en viðræður höfðu staðið yfir frá því í desember 2015 og er gert ráð fyrir formlegri undirritun bindandi samnings um mitt ár 2018. Þetta er mikill áfangi og sérstakt fagnaðarefni. Samningurinn um stjórn fiskveiða í Norður-Íshafi nær til úthafsins og felur í sér í stuttu máli að aðilar hans munu skuldbinda sig til að heimila ekki veiðar á samningssvæðinu fyrr en vísindarannsóknir hafa lagt grunn að sjálfbærum fiskveiðum. Með aðild Íslands að samningnum verður í framtíðinni tryggð aðkoma Íslands að ákvarðanatöku og rannsóknasamstarfi á þessu mikilvæga hafsvæði. Þátttakan í samstarfinu um Evrópska efnahagssvæðið hefur um langt skeið verið afar umfangsmikil í starfi utanríkisþjónustunnar. Því til viðbótar hefur þurft að gera mikið átak til að tryggja hagsmuni Íslands vegna útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu og þar með úr EES-samstarfinu. Ljóst er að íslensk stjórnsýsla og löggjafarvald hafa á undanförnum árum tekist á við umtalsverðan vanda við framkvæmd EES-samningsins. Upptaka og innleiðing EES-gerða hefur dregist aftur úr og svigrúm til að hafa áhrif á slíkar gerðir á mótunarstigi þrengst. Forgangslisti ríkisstjórnarinnar fyrir hagsmunagæslu í EES-samstarfinu hefur verið endurskoðaður fyrir árið 2018 og þar eru skilgreind þau hagsmunamál Íslands sem brýnust eru meðal þeirra málefna sem eru í lagasetningarferli innan ESB. Í utanríkisráðuneytinu er unnið að greiningu á því hvernig Ísland kemur sjónarmiðum sínum að við mótun löggjafar innan ESB og fylgist með umfjöllun um málefni sem varða íslenska hagsmuni. Lykillinn að árangursríkri hagsmunagæslu við mótun löggjafar innan Evrópska efnahagssvæðisins er að koma sjónarmiðum Íslands að snemma í ferlinu. Mikils átaks er þörf í þessum efnum. Í því sambandi er nauðsynlegt að nýta þau tækifæri sem Ísland hefur samkvæmt EES-samningnum til að hafa áhrif á mótun nýrra EES-reglna. Til boða stendur að taka átt í sérfræðingahópum sem framkvæmdastjórn ESB hefur samráð við um mótun löggjafar. Ég vil beita mér fyrir auknu upplýsingastreymi til Alþingis og sérfræðinga í stjórnsýslunni og hagsmunaaðila um hvaða Evrópulöggjöf sé í farvatninu. Nýi EES-gagnagrunnurinn gefur tækifæri til aukins samráðs en um 250 sérfræðingar innan stjórnsýslunnar hafa nú aðgang að gagnagrunninum og geta nýtt hann til að vinna sameiginlega greiningarvinnu á stefnumótandi skjölum um mótun löggjafar í ESB inni í grunninum. Einnig gefur grunnurinn heildaryfirsýn yfir ferli EES-gerða allt frá mótunarstigi til upptöku í EES-samninginn, innleiðingar í íslenska löggjöf og hugsanlegrar málsmeðferðar sem þeim tengjast hjá Eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstólnum. Stefnt er að því að gera upplýsingar úr gagnagrunninum aðgengilegar Alþingi, hagsmunaaðilum og almenningi til að auka aðkomu þeirra að EES-málum. Virðulegi forseti. Heimurinn er að breytast hratt, miklu hraðar en flestir vita. Við lifum þá tíma að kínverska millistéttin er orðin fjölmennari en íbúar Bandaríkjanna og Kanada samanlagt, nýjar siglingaleiðir kunna að opnast fyrr en varir sem gerbreyta munu vöruflutningum á heimsvísu og þjónustuvistun á sér engin landfræðileg takmörk lengur. Það eru mikil tækifæri til staðar en þau eru ekki sjálfgefin, um þau verður keppt. Hvort við Íslendingar náum árangri í þeirri keppni er undir okkur sjálfum komið. Ég legg mikla áherslu á að utanríkisráðuneytið sinni viðskiptaþjónustu og aðstoði fyrirtæki í markaðsleit, hvort sem er á hefðbundnum mörkuðum eða nýmörkuðum. Ætlunin er að styrkja sendiráðin í Asíu með fleiri viðskiptafulltrúum auk þess sem skipaðir verða nýir kjörræðismenn í helstu borgum. Sendiráð Íslands búa yfir staðarþekkingu og tengslaneti og veita fyrirtækjum fjölbreytta þjónustu. Áhersla er nú ekki síst á að efla þjónustu við nýsköpunarfyrirtæki í hátækniiðnaði og skapandi greinar. Verið er að skoða þann möguleika að opna viðskiptaskrifstofur í Austur-Asíu og á hátæknisvæðinu í Kaliforníu á vesturströnd Bandaríkjanna. Ég vil að endingu víkja að framlagi okkar Íslendinga til þróunarmála. Tæplega helmingur af fjármögnun til utanríkisþjónustunnar rennur til þróunarsamvinnu og alþjóðastofnana, tæplega 7 milljarðar. Framlög hins opinbera eru ekki eina leiðin til að fjármagna þróunarsamvinnu, virkja þarf atvinnulíf til betri þátttöku í þróunarstarfi í samræmi við ákall alþjóðasamfélagsins og hvetja til fjárfestinga og viðskipta. Þetta eru skilaboðin í niðurstöðum alþjóðlegrar ráðstefnu um fjármögnun þróunar í Addis Ababa árið 2015 og hvað Ísland varðar í samráði við nýlega jafningjarýni þróunarnefndar OECD. Nú er unnið að því að gera íslenskum sérfræðingum 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessari ágætu skýrslu. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í varnarmál, nánar tiltekið upplýsingaöryggi. Það er kannski vegna þess að ég missi af einhverju í skýrslunni eða hef ekki skoðað þetta nógu vel, en ég finn ekkert um upplýsingaöryggishagsmuni Íslands í skýrslunni. Ég geri þá ráð fyrir að það sé vegna þess að það sé innifalið í einhverju öðru, svo sem NORDEFCO eða einhverju slíku sem er ekki sérstaklega tekið fram í skýrslunni. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að núna er heimurinn að breytast hraðar en við mörg vitum og hraðar en við mörg myndum kannski vilja. Með því sem breytist með tækninni er hvernig hernaður, skulum við bara segja, virkar. Á þarseinasta kjörtímabili hafði ég aðallega áhyggjur af upplýsingaöryggi en þó út frá hugmyndinni um friðartíma. Jafnvel á friðartímum eru þjóðir að njósna hver um aðra og kortleggja hvernig þær geti, ef illa fer og upp koma miklar deilur, beitt sér gegn upplýsingaöryggishagsmunum annarra ríkja. Ísland er mjög veikburða eitt og sér, hreinlega vegna smæðar þjóðarinnar. Það er algerlega nauðsynlegt að mínu mati að við leggjum höfuðáherslu á alþjóðlega samvinnu, sér í lagi við Norðurlöndin, þegar kemur að upplýsingaöryggi landsins. Ég veit að það er eitthvað í gangi. Ég túlka þetta ekki þannig að það sé ekkert í gangi, ég hef það úr öðrum áttum að það sé eitthvað í gangi. En mig langar gjarnan að heyra hvort hæstv. ráðherra geti eitthvað róað taugar mínar um þetta efni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og ég get alveg fullvissað hv. þingmann um það að þegar kemur að netöryggismálum er það eitt sem hefur verið skilgreint sem ein okkar helsta ógn sem steðjar að okkur og mikilvægt að mæta henni og það er sérstaklega getið um það í þjóðaröryggisstefnunni. Hv. þingmaður vísar í mikilvægi þess að vinna með Norðurlöndunum og þar erum við alveg hjartanlega sammála. Almennt séð, og það er ekki bara hvað þetta varðar, hefur áhugi allra Norðurlandanna aukist á að vinna saman þegar kemur að öryggis- og varnarmálum og við fögnum því og leggjum alveg sérstaka áherslu á það eins og ég fór lítillega yfir í ræðu minni. Þetta kemur hins vegar náttúrlega að fleiri ráðuneytum en utanríkisráðuneytinu og þá vísa ég sérstaklega í dómsmálaráðuneytið og samgönguráðuneytið. Það voru nýverið mjög ánægjulegar niðurstöður, en líka nokkrar áhyggjur, þegar alþjóðleg stofnun veitti okkur viðurkenningu vegna þess hversu vel við erum tengd á Íslandi og útbreiðslan er mikil, en á sama tíma þegar kom að öryggismálunum vorum við ekki á þeim stað sem við viljum vera á. Úr því viljum við bæta. Þannig að þetta er tvenns konar, annars vegar er þetta samstillt átak allra þeirra aðila sem að þessum málum koma og síðan er það hið erlenda samstarf og ég get svo sem ekkert farið út í smáatriði önnur en þau sem hv. þingmaður leggur áherslu á. Það er verið að gera og hv. þingmaður vísaði sérstaklega í samstarf við Norðurlöndin og það er nokkuð sem við erum að leggja áherslu á og um það er samstaða á milli Norðurlandanna.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og það róar vissulega taugarnar aðeins vegna þess að þetta er eitthvað sem hefur tilhneigingu til, kannski ekki að gleymast en það hefur í gegnum tíðina ekki verið jafn fyrirferðarmikill hluti af varnarstefnu sem vitaskuld breytist mjög hratt núna þegar sér í lagi samskiptum Vesturlanda við Rússland virðast hnigna og það er miður, en það er eins og það er. Það gleður mig því mjög að hæstv. ráðherra segi að þetta sé helsta öryggisógn okkar vegna þess að ég tel svo vera, þetta sé sú ógn sem við séum í raun og veru berskjölduðust gagnvart, vegna þess að við erum landfræðilega umkringd bandamönnum, mjög sterkum bandamönnum. Hins vegar erum við á internetinu bara klesst upp við flest önnur ríki í heiminum. Í því liggur munurinn og Íslendingar eru ekki vanir því að hugsa þannig. Við erum ekki vön því að hugsa að við séum nágrannar einhverra ríkja sem vilja okkur illt, bara mjög óvön því. Það þarf því aðeins nýjan hugsunarhátt og hefur þurft, en mér heyrist á svari hæstv. ráðherra að það sé þannig og ég fagna því sérstaklega að tekið sé eftir því og þó að við fáum hrós fyrir að vera vel tengd þá er það einmitt pínulítið tvíeggjað sverð vegna þess að það þýðir að við höfum í raun og veru byggt upp innviði okkar sérstaklega með tilliti til þess að við séum vel tengd og þegar innviðir nýta nýja tækni afskaplega mikið verða þeir mjög háðir þeirri tækni. Þannig að í því felst líka ákveðin ógn ef ekki eru til einhver plön B. Ég hef svo sem ekki fleiri spurningar fyrir hæstv. ráðherra nema hann kjósi að koma hingað aftur og bæta einhverju við, en þakka honum fyrir svarið og hef trú á því að þetta sé í réttum farvegi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu. Við þurfum að vera mjög vakandi hvað þetta varðar. Netöryggisstefna fyrir Ísland var samþykkt árið 2015. Þá var sett á laggirnar netöryggisráð sem er leitt af fulltrúum samgönguráðuneytisins. Og til að bæta í það sem ég talaði um áðan þá eru það alþjóðastofnanir sem sinna netöryggismálum, þ.e. Atlantshafsbandalagið, ÖSE og Sameinuðu þjóðirnar. Gert hefur verið samkomulag um samstarf við netöryggisdeild innan Atlantshafsbandalagsins og það hefur leitt til frekari upplýsingasamskipta og um leið aukins öryggis okkur til handa. Það samkomulag hefur verið uppfært. Ég er alveg sammála því þegar hv. þingmaður fer yfir þessi mál en maður gleymir samt einu, að við eigum líka mjög mikið undir því að þeir kaplar sem tengja okkur við umheiminn verði aldrei rofnir. Það er ein af þeim ógnunum sem við stöndum frammi fyrir. Ég veit ekki hvort við séum berskjölduð fyrir því, en hins vegar liggur alveg fyrir að það er eitt af því sem við þurfum að vera mjög vakandi yfir. Ég veit að hv. þingmaður þekkir þessi mál mætavel og ég þakka bara hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Þetta er eitthvað sem við leggjum áherslu á en þurfum að vera mjög vel vakandi yfir og það er gott að eiga þingmanninn að í því.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir ágætisyfirferð og reyndar hrósa honum og ráðuneytinu fyrir fallega skýrslu. Hún er vel upp sett og er myndræn, það auðveldar mikið lestur hennar. Við erum sammála um ýmislegt og annað ekki. Það eru vissulega mjög falleg markmið í skýrslunni sem ég deili svo sannarlega, þó að mér finnist ekki alltaf sjást þess merki í nýbirtri fjármálaáætlun hvernig ríkisstjórnin hyggst fylgja þeim eftir. Starf utanríkisráðherra er auðvitað spennandi og krefjandi verkefni, ekki síst núna þegar nútímatækni og viðskiptahættir hafa gert heiminn svo miklu minni en áður. Mannkynið stendur frammi fyrir þremur risaáskorunum: Loftslagsmálum, fátækt og ófriði. Ég ætla að verja mestum tíma í að fjalla um þær í ræðunni enda snúast heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna, sem nefnd eru í skýrslunni, að miklu leyti um baráttu gegn þessum hlutum. Fyrst aðeins um loftslagsvána: Í loftslagsmálum eigum við fyrst og fremst að ganga á undan með góðu fordæmi og uppfylla loftslagsskuldbindingar okkar og hveta til metnaðarfullrar lagasetningar og raunhæfrar sóknar í alþjóðlegu samstarfi. Dæmi um slíkt samevrópskt samstarf er reyndar innleiðing þriðja orkupakkans, sem nú bíður innleiðingar þingsins og stendur hugsanlega í einhverjum þingmönnum. Þar er um að ræða samevrópskt verkefni sem ætlað er að styðja skynsamlega, vistvæna og sjálfbæra orkunýtingu álfunnar. Fátækt er áskorun númer tvö: Hún er bæði orsök og afleiðing þriðju ógnarinnar, ófriðar, og ólíklegt að við munum upplifa heimsfrið fyrr en hún hefur verið upprætt. Það er stórt áhyggjuefni að ójöfnuður fer vaxandi í heiminum. Í dag á ríkasta prósentið jafn mikið og hin 99% og ójöfnuður er sífellt að aukast. Það sama er í rauninni að gerast á Íslandi. Hér eiga t.d. 5% Íslendinga jafn miklar eignir og hin 95%. Það væri því ágætt framlag af Íslands hálfu til að ná heimsmarkmiðunum að ráðast gegn ójöfnuðinum hér heima. Því miður finnst mér fátt benda til þess í nýrri fjármálaáætlun, sem ýtir beinlínis undir áframhaldandi óheillaþróun að mati samtaka á borð við ASÍ, VR og ekki síst Öryrkjabandalagsins. Stór hluti af okkar alþjóðlegu skuldbindingum til að ráðast gegn fátækt er með þróunarsamvinnu. Þar finnst mér ríkisstjórnin vera fullmetnaðarlaus. Vissulega vex krónutalan sem lögð er í samvinnuna með auknum þjóðartekjum en hækkun á framlaginu er þó langt frá því sem við værum fullsæmd af. Áform eru um að þau verði 0,35% í lok fimm ára fjármálaáætlunar og er langt frá því að Ísland nái markmiðum Sameinuðu þjóðanna sem leggja þær skyldur á herðar ríkustu og þróuðustu löndum í heimi, sem við erum blessunarlega á meðal, að veita 0,7% af þjóðartekjum í þróunarsamvinnu. Ríkisstjórnin hefur einungis metnað til að ná helmingnum af því markmiði og það finnst mér fyrir neðan allar hellur. Nú, þegar vel árar, verjum við sama hlutfalli til þróunaraðstoðar og í miðri kreppu og ætlum svo sem að gera lítið betur næstu árin. Ég minni á að fyrir liggur þingsályktunartillaga frá 2013 sem var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum nema einu, um stóraukningu framlaga til málaflokksins. Þar ætlaði fólk sér að ná framlögunum upp á 0,4% árið 2019, en ríkisstjórnin gengur nú miklu skemur. Það veldur vissum vonbrigðum að VG, sem hefur einmitt talað mikið fyrir þessu máli, hafi gefið eftir jafn auðveldlega í stjórnarsáttmálanum og raun ber vitni. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort honum finnist ekki óþægilegt sem fulltrúi ríkrar þjóðar að réttlæta þessi lágu framlög fyrir kollegum sínum erlendis. Loks er það ófriðurinn. Um afleiðingar hans þarf sennilega ekki að fjölyrða mikið. Þó að Íslendingar muni ekki leika afgerandi hlutverk í baráttu gegn honum berum við hins vegar mikla ábyrgð og getum beitt okkur með afgerandi hætti, ekki síst með mannúðar- og hjálparstarfi og áherslu á friðar- og jafnréttismál, eins og kemur ágætlega fram í skýrslunni. Í henni segir líka að með langvarandi stríðsátökum, ofbeldi og ofsóknum sem og margvíslega neikvæðum áhrifum náttúruhamfara á loftslagsbreytingar í heiminum, hafi þörfin fyrir mannúðaraðstoð og skipuleg viðbrögð aukist mikið. Hér getum við og eigum, hæstv. ráðherra, að axla miklu meiri ábyrgð. Sérstaklega gagnvart fólki sem er í viðkvæmri stöðu og leitar alþjóðlegrar verndar, ekki síst börnum. Hér hefur mér reyndar fundist stappa nálægt hneyksli hvernig hæstv. dómsmálaráðherra hefur hunsað fullkomlega vilja Alþingis frá því í haust og þrengt að þessum hópi með nýrri reglugerð. Herra forseti. Fyrstu tvær áskoranirnar, loftslagsógnin og fátæktin, eru erfiðar viðureignar, en á hvorugri munum við sigrast ef ekki næst árangur í baráttunni gegn þeirri þriðju, sem er ófriðurinn. Það gerir okkur reyndar ekki auðveldara fyrir að ótal öfl, stjórnmálaleiðtogar og jafnvel almenningur í þessum heimshluta, telja sig hafa hag af því að draga upp svart/hvíta mynd af veröldinni. Það eru líka háværar raddir á Íslandi sem ala á fordómum, ýta undir þjóðernishyggju, vilja draga landið inn í skel og loka sig frá umheiminum, ala á tortryggni, ótta, dreifa falsfréttum og flagga svo vaxandi fylgi svipaðra öfgahreyfinga í þessum heimshluta. Við getum auðvitað alveg valið um þannig heim sem byggir á flokkun og aðgreiningu, öflugum landamærum þar sem hver er sjálfum sér næstur, eða auknum samskiptum, samvinnu þar sem fólk freistar þess að taka ábyrgð hvert á öðru. Fyrri kosturinn mun aðeins leiða til meiri spennu og misskiptingar, en í þeim seinni birtist þó a.m.k. von um betri heim. Það er því að mínu mati ekki í boði, ef vel á að fara, annað en að ástunda framsækna, opna utanríkispólitík þar sem höfuðáhersla er lögð á mikla samvinnu og viðskipti við aðrar þjóðir. Ég hvet hæstv. ráðherra áfram í þeim efnum. Við getum í sjálfu sér gert það í varnar- og öryggismálum og með því að efla frjáls heimsviðskipti, en ekki síður, eins og ég talaði um áðan, með því að axla okkar hluta af þeirri sameiginlegu ábyrgð sem við berum öll gagnvart hvert öðru. Þá vitum við líka að mannkynið stendur frammi fyrir gríðarlegri stafrænni tæknibyltingu sem mun gjörbreyta samfélaginu og innan fárra áratuga verður þátttaka mannsins í samfélaginu með allt öðrum hætti en við höfum áður þekkt. Í því felast mikil tækifæri. Við getum aukið framleiðni, möguleikar skapast til miklu vistvænni framleiðslu en áður, sem er nauðsynlegt mótspil við loftslagsógninni. Og síðast en ekki síst gæti hún nýst til þess að jafna stöðu fátækari og ríkari hluta heimsins. Tæknibyltingin er sem sagt öflugt verkfæri til að ná fram heimsmarkmiðunum. Þeim breytingum fylgja þó líka ógnir ef við höldum ekki vel á spöðunum, ekki síst ef auðurinn og völdin flytjast á enn færri hendur og ágóðinn af tæknibyltingunni verður allur eftir hjá auðmagninu og fyrirtækjunum. Herra forseti. Í skýrslunni er vissulega fjallað mikið um mikilvægi þess að halda vel utan um EES-samninginn og tryggja hagsmuni okkar gagnvart Bretum með útgöngu úr ESB. Það á auðvitað líka við um viðskipti við allar aðrar þjóðir. Ég verð að segja að það veldur mér auðvitað vonbrigðum og kemur kannski engum á óvart hvað stjórnarflokkarnir þrír eru fullkomlega samstiga um að hunsa það að skoða kosti þess að Ísland haldi áfram aðildarviðræðum við ESB og afgreiði það bara með einni setningu. Aðild að ESB getur verið aðgangur að stærri og stöðugri gjaldmiðli með lægra vaxtastigi en við erum vön. Í því getur falist mikil lífskjarasókn fyrir heimilin, auk þess sem það myndi stórbæta rekstrarumhverfi fyrirtækja, ekki síst á sviði nýsköpunar, sem verða að leika miklu stærra hlutverk í hagkerfi okkar í framtíðinni. Þá væru líka verkefni, samfara fjölgun ferðamanna, fyrst og fremst tengd uppbyggingu innviða, mögulegri ofbeit og áskorun um að taka vel á móti þeim, í stað þess að of mikil styrking krónunnar gæti auðveldlega sett hefðbundnar útflutningsgreinar í vanda. Það er auðvitað rétt að rifja upp að í gegnum EES-samninginn tökum við upp meiri hluta af öllum þeim reglum og tilskipunum sem frá ESB koma, en við höfum þó sáralítið að segja um hvers eðlis þær eru og ráðum stundum illa við að laga þær að íslenskum hagsmunum. Þetta búum við svo við án þess að njóta þess besta sem ESB gæti fært okkur, svo sem gengisstöðugleika, lægri vaxta o.s.frv. Svo ég haldi áfram að rifja það upp þá eru vextir á evrusvæðinu enn talsvert lægri en þeir eru hér. Þeir eru býsna þungur baggi fyrir heimilin í landinu, sérstaklega fyrir þá sem ekki ráða við íbúðakaup vegna hárra vaxta og eru fastir í fátæktargildru leigumarkaðar. Þar er leiga líka mörkuð af allt of háum vöxtum. Ég tel að upptaka evru myndi líka án efa auka stöðugleika helstu atvinnugreina okkar, eins og ég nefndi áðan, sem standa núna frammi fyrir auknum erfiðleikum í rekstri vegna sveiflu íslensku krónunnar og vegna hás gengis í augnablikinu. Því miður er almenningur yfirleitt leiksoppurinn. Það er hann sem líður oftast fyrir þennan óstöðugleika. En að því slepptu hefur EES-samningurinn virkað ágætlega fyrir þau EFTA-ríki sem eiga aðild að honum sem og ESB. Um það held ég að menn séu almennt sammála. Við þekkjum auðvitað vandamálin sem voru með innleiðingu EES-samningsins fyrir litla þjóð. Þau fólust, eins og áður sagði, fyrst og fremst í að við höfðum lítinn mannafla og erum verr í stakk búin til að hafa áhrif á þá löggjöf sem hér er tekin upp á grundvelli hans. Ég tel því skynsamlegar þær áherslur sem koma fram í skýrslunni og lúta að þessu, þ.e. að nýta þau margvíslegu tækifæri til að hafa áhrif á mótun nýrra EES-reglna með því að koma fyrr inn í ferlið og eiga samráð við önnur EFTA-ríki. Ég styð ráðherra í því. Við í Samfylkingunni höfum talið að það væri almenn samstaða um að breyta þurfi stjórnarskránni til að styrkja stoðir þessa mikilvæga samnings með því að þingið samþykkti nýtt ákvæði um alþjóðasamvinnu. Svo að lokum, áður en ég yfirgef ESB, má ekki gleyma að innan vébanda þess hefðum við sjálfkrafa aðild að bestu viðskiptasamningum um heim allan, en með núverandi fyrirkomulagi erum við neydd til að dreifa kröftunum meira en ella. Það er erfitt fyrir lítið land. Þá eru loks ótalin fjöldamörg rök fyrir aðild að sambandinu og nánara samstarfi við aðrar þjóðir sem eru alls ekki léttvæg og allt of lítið er rætt um. Þar vil ég nefna sameiginlega sýn á mannréttindi, lýðræðismál, umhverfismál, friðarmál, flóttamannavandann, þróunaraðstoð, svo fátt eitt sé nefnt. Þó að EES-samningurinn sé okkur lífsnauðsynlegur þurfum við líka að vera vakandi fyrir nýjum aðstæðum. Þá er nú komið að Bretlandi sem er á leið út úr sambandinu. Ég styð alla vinnu sem miðar að því að eiga góð samskipti við Bretland og tryggja hagsmuni okkar þar, en ég tel þó rétt að gera það sem mest í nánu samstarfi við hin ríkin sem standa utan ESB. Ég hvet ráðherra til þess að upplýsa þingið mjög vel um hvernig þeim viðræðum miðar. Í skýrslunni eru sett fram ágætismarkmið og ég hvet ráðherra aftur til þess að halda okkur upplýstum um stöðu mála. Annars er í skýrslunni mjög margt gott, t.d. ýmislegt um stöðu og markmið Íslands í alþjóðasamfélaginu, eins og ráðherra hefur komið inn á. Hér hefur verið minnst á góð markmið þegar kemur að því að efla utanríkisviðskipti okkar. Eins eru sett fram mikilvæg markmið í öryggis- og varnarmálum, sem ég styð, og hlutir sem snerta auðlindir og umhverfi. Þá þurfum við að vera virkir þátttakendur á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og í málefnum norðurslóða og vinna áfram vel að innleiðingu og mótun þjóðaröryggisstefnu. Loks verður að leggja mjög þunga og aukna áherslu á baráttu gegn hlýnun jarðar og vernd hafsins. Þar eigum við að vera í fararbroddi. Þar höfum við gengið fram með góðu fordæmi og verðum sjálf að stíga alvöruskref hér heima til að minnka útblástur og fylgja því eftir með alþjóðasamningum á alþjóðavettvangi. Nú er þetta að verða búið. Ég ætla að loka þessu með samantekt og segja: Við þurfum að auka framlög til þróunaraðstoðar, við þurfum að taka á móti fleiri flóttamönnum, við þurfum að styrkja tengsl okkar við Breta en líka við Evrópusambandið, sama með hvaða hætti það samband verður í framtíðinni. Að lokum eigum við að láta þjóðina sjálfa ákveða för í stórpólitískum utanríkismálum. Hún ætti að ákveða með hvaða hætti aðildarviðræður við Evrópusambandið fara fram, þeim lýkur ekki með yfirlýsingu ráðherra á hverjum tíma.

Virðulegi forseti. Ég vil bara nota tækifærið og þakka hv. þingmanni fyrir prýðilega og málefnalega ræðu. Ég mun eðli málsins samkvæmt ekki geta komið inn á allt það sem hv. þingmaður vísaði hérna til. Ég vil samt sem áður vekja athygli á varðandi þróunarsamvinnuna að við erum að auka framlögin núna á milli ára, milli 2018 og 2023, árlega um 3.000 milljónir. Það er hækkun upp á yfir 50% og mér er til efs að einhver annar málaflokkur hækki jafn mikið. Sem betur fer er það nú þannig að fátækum fækkar í heiminum og við sjáum mjög stórar og öflugar millistéttir koma upp en betur má ef duga skal. Við munum áfram leggja áherslu á það að hjálpa, sérstaklega mannúðaraðstoð og annað slíkt, og við þurfum að ræða það sérstaklega vegna þess að það skiptir máli hvernig við nýtum þessa miklu aukningu framlaga. Það þarf að gera það vel og við þurfum að læra þar af nágrannaþjóðum okkar. Hv. þingmaður sagði að við værum að taka upp meiri hlutann af gerðum ESB. Hér er skýrsla sem hefur verið dreift til allra þingmanna sem heitir Gengið til góðs. Hv. þingmaður bendir réttilega á að ríki ESB eru okkar vinir og bandamenn og við eigum auðvitað að styrkja tengslin við þá og við eigum að gæta hagsmuna okkar í EES-samningnum, en það er misskilningur að við séum að taka upp meiri hlutann af gerðunum. Það kemur fram í skýrslunni að þetta eru 13,4% frá 1994, 13,4% af gerðunum. Við þurfum hins vegar að gera betur eins og hv. þingmaður vísaði til þegar kemur að því að reyna að hafa áhrif á fyrri stigum og gæta hagsmuna okkar er það varðar. Menn deila ekki sömu sýn og hv. þingmaður á evruna í Evrópusambandinu á evrusvæðinu vegna þess að þar eru miklar áhyggjur út af veikleikum sem þar eru og það berast fréttir af því á hverjum degi hvernig menn taka á þeim þáttum. Það er líka ákveðinn misskilningur þegar hv. þingmaður talar um viðskiptastefnu ef við berum saman viðskiptastefnu Íslands og Evrópusambandsins og ég skal fara betur í það í seinna andsvarinu.

Herra forseti. Fyrst aðeins að þróunarsamvinnunni. Ég ætla auðvitað ekki að gera lítið úr þeirri aukningu sem hefur orðið í krónutölum en við erum öll hér inni líka meðvituð um hvað prósentutala hefur í för með sér. Hún er þess eðlis sem hlutfall af landsframleiðslu að þar þurfum við að vera reiðubúin því að krónutalan sé á einhvern annan veg en við erum tilbúin til að ráðstafa. Ég bendi bara á þingsályktun þar sem sett eru hærri markmið og á endanum hlýtur að vera þingið sem ræður. Það er auðvitað plagsiður að þingið álykti út og suður og síðan gera stjórnvöld ekkert með það sem þingið segir. Já, það er auðvitað mismunandi sýn í Evrópusambandinu á evruna, allt eftir því hvernig ríkjum vegnar. Ég vil bara að þegar peningastefna og gjaldmiðlastefna Íslands er ákveðin verði líka lagt mat á það hvaða kostir og gallar felast í mismunandi fyrirkomulagi. Það þarf enginn að reyna að sannfæra mig um að þessi rússíbanareið íslensku krónunnar hafi leikið almenning sérstaklega vel, hvað þá fyrirtæki í útflutningi, nýsköpunarfyrirtæki sem kannski lenda í því að við smágengisstyrkingu er allur hagnaður þeirra farinn og þau þurfa að fara að segja upp starfsfólki. Við hljótum a.m.k. að geta verið sammála um að skynsamlegt er að leggja mat á það. Það er ekki verið að gera t.d. í peningastefnunefnd sem er nú að störfum og mér finnst það bara ömurlegt. Við getum svo tekist á um rökin með og á móti þegar allt liggur á borðinu. Hvað ættum við í rauninni að óttast við að skoða hlutina? Stundum er bara afskaplega gott að gera það til þess að styrkja sína eigin sýn, hvort sem hún er með eða á móti, þannig að ég átta mig ekki á hvað er að óttast í því.

Virðulegi forseti. Mér þykir ekki slæmt að ræða um aðild að Evrópusambandinu og það er reyndar eitt það skemmtilegasta sem ég geri, svo það sé bara sagt. Ég tel samt skynsamlegt að við förum yfir þær upplýsingar sem liggja fyrir. Við gáfum út skýrslu fyrir nokkrum mánuðum sem heitir Utanríkisviðskipti Íslands og þátttaka í fríverslunarviðræðum EFTA. Hv. þingmaður nefnir það að við hefðum aðgang að betri samningum ef við færum inn í Evrópusambandið, en það er ekkert sem bendir til þess, miðað við stöðuna eins og hún er í dag. Í annan stað kemur líka í ljós, af því að við erum að tala um hag almennings og fyrirtækja, í samanburði á tollaumhverfi Íslands og ESB og hinna EFTA-ríkjanna að við erum með mun meira tollfrelsi en Evrópusambandið. Við erum með nokkurn veginn sama fjölda tollskrárnúmera en við erum með 90% sem bera ekki toll meðan hlutfallið er 26% hjá Evrópusambandinu. Það kemur líka fram í gögnum frá þeim hópum sem voru að vinna í samningaviðræðunum á sínum tíma, í aðlögunarviðræðunum, að ef við tækjum upp viðskiptastefnu ESB myndi það ekki bara þýða að þessir tollar myndu hækka á þeim vörum sem eru ekki tollar á núna, heldur þyrftu menn að setja upp 15–20 ný tollkerfi sem kosta um 3,8 milljarða og menn þyrftu að fjölga tollvörðum eða starfsmönnum tollsins um nokkur hundruð. Það myndi hafa mjög neikvæð áhrif á fyrirtæki og almenning ef við tækjum upp þessa viðskiptastefnu. Það var reyndar þannig í þessum viðræðum - og þetta er allt saman tekið beint upp úr fundargerðum og þeim upplýsingum sem þarna liggja fyrir, það er ekki ég sem skrifa þessa skýrslu, þetta er bara tekið beint úr því - að menn voru að reyna að fara í sérstakar mótvægisaðgerðir til þess að koma á móts við þau neikvæðu áhrif á viðskiptaumhverfi þjóðarinnar sem myndu fylgja því að ganga inn í Evrópusambandið. Menn litu þá sérstaklega til mótvægisaðgerða út af atvinnuvegunum. Það er mjög mikilvægt að slíkar upplýsingar liggi fyrir og að allir séu meðvitaðir um þær þegar við tökum þessa umræðu.

Herra forseti. Já, þegar við tökum þessa umræðu. Mér sýnist nú að í bæði stjórnarsáttmálanum og í þessari skýrslu sé þessi umræða út af borðinu. Ég hef svo sem ekkert um það að segja. Hér eru náttúrlega þrír flokkar í meiri hluta sem eru sammála um það, en ég tel í ljósi þess að allir þeir þrír flokkar hafa lofað því einhvern tímann að þjóðin fengi á endanum að taka ákvörðun um áframhaldandi viðræður að þetta sé með nokkrum ólíkindum. Mig langar að heyra viðhorf ráðherra til þess hvort það væri ekki skynsamlegasta leiðin að spyrja þjóðina og þá væri því bara ýtt út af borðinu í eitt skipti fyrir öll eða við héldum áfram. Svo vil ég líka nefna aðra hluti sem tengjast í rauninni Evrópusambandinu, annað en bara viðskiptin, sem eru okkar sameiginlega lífssýn, sem eru mannúðarsjónarmið, þróunaraðstoð og hlutverk okkar í að vinna að friði í heiminum, þar sem ég tel í rauninni ófært að reyna aðra leið en mikla alþjóðlega samvinnu. Ég vil heyra hverjar hugmyndir ráðherra eru um það af því að í síkvikum heimi þar sem allt er að breytast getum við einfaldlega staðið býsna illa úti á berangri ef við eigum ekki góð samskipti við þessi lönd. Ég veit auðvitað að ráðherra hefur svo sem ekki haldið neinu öðru fram en að slíkt ætti að gera, en ég tel að það væri betra að láta á það reyna hvort hægt sé að gera það innan sambandsins en utan og spurningin … 

Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir þessa ágætu skýrslu. Eins og fram hefur komið er skýrslan skemmtilega upp sett, það er margt í henni, fínar myndir og þess háttar, góðar upplýsingar. Herra forseti. Mig langar að byrja á því að segja að það er svolítið erfitt að vera með svona stórt mál eins og utanríkismálin eru undir í umræðu í dag þegar við höfum öll verið á kafi í fjármálaáætluninni, haft lítinn tíma til að fara í gegnum þetta - þetta er þó nokkurt rit sem hér er til umræðu - og af ýmsum öðrum ástæðum líka. Ég held því að við þurfum að læra af þessu og gefa þessari skýrslu, þessari umræðu, annan stað og betri tíma næst. Við eigum að læra af þessu. Skýrslan er að sjálfsögðu ágæt. Það er margt í henni sem maður getur tekið undir og annað sem maður er að velta fyrir sér. Þó hefur maður ekki fengið nægan tíma til að fara grundigt í gegnum þetta. Það mun örugglega kalla á það að við í utanríkismálanefnd munum eflaust vilja ræða ákveðna hluti betur og nánar og mögulega fara fram á umræðu o.s.frv. Það er bara eðlilegt eins og gengur hér í þinginu. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að það er mikilvægt að skoða utanríkismálin sem heild reglulega, skoða markmið, hvert við ætlum að stefna og þess háttar. Gerð var ágæt skýrsla í þá veru, margt af því rataði þar inn og margt eigum við að sjálfsögðu eftir að sjá. Eitt ætla ég þó að segja í upphafi sem ég sakna, þ.e. að ég hefði viljað sjá meiri metnað lagðan í að styrkja þjónustuna sjálfa. Utanríkismál fá mjög lítinn hluta af útgjöldum ríkisins á hverjum tíma. Í raun finnst mér, bæði eftir að hafa verið þingmaður síðan 2009 og verið utanríkisráðherra, mjög sérstakt að við séum að setja svo litla fjármuni í hagsmunagæsluna erlendis. Ekki síst í ljósi þess að Ísland á mjög mikið og eiginlega allt undir því að vera í góðum samskiptum erlendis, vera að afla markaða. Við erum útflutningsþjóð, við erum með útflutningsdrifið hagkerfi, þar af leiðandi þurfum við að vera á tánum og vera með sterk sambönd erlendis. Sem betur fer höfum við haft mjög sterkt atvinnulíf. Atvinnulífið hefur sinnt þessu bærilega og vel, þar af leiðandi hefur þetta gengið býsna vel hjá okkur. En ég held að við getum gert betur. Okkar fámenna þjónusta er frábærlega vel mönnuð. Það er afbragðsfólk sem er að vinna daga og nætur að því að gæta að hagsmunum Íslendinga og íslenskra fyrirtækja úti um allar jarðir. Eitt sem mig langar að nefna áður en ég fer í skýrsluna sjálfa er að það kom fram í umræðum í gær varðandi fjármálaáætlun að gert er ráð fyrir ákveðnum peningum varðandi framboð okkar til stjórnarsetu í UNESCO. Nú kann að vera að minnst sé á það í skýrslunni, ég á eftir að lesa það. En ég velti fyrir mér: Hvers vegna UNESCO? Mér finnst kannski vanta að segja okkur af hverju við erum að leggja áherslu á það. Ég velti því fyrir mér hvort við ættum mögulega að leggja peninga í og áherslu á að tengjast meira samningnum um varnir gegn eyðimerkurmyndun. Það er gríðarlega mikilvægt mál, umhverfismál og loftslagsmál. Þar hafa Íslendingar mikið fram að færa. Í Landgræðsluskóla Sameinuðu þjóðanna, sem er hér hjá okkur, hefur fólk náð gríðarlega góðum árangri. Það er tekið eftir árangri Íslands og hvað við höfum gert. Gleymum því ekki að ekki fyrir svo margt löngu, fyrir ekki svo mörgum árum, var Ísland í raun stærsta eyðimörk Evrópu. Við höfum náð gríðarlegum árangri þar. Ég hefði kannski viljað sjá að við legðum áherslu á það. En eflaust eru ágæt rök fyrir UNESCO, ég ætla ekki að gera lítið úr því. Það er mjög freistandi að fara inn í Evrópusambandsumræðuna. Ég ætla samt að neita mér um það. Ég held þó að ég og ráðherra séum algjörlega sammála um þá bölvuðu vitleysu alla saman. Þá er ég búinn að afgreiða það. Varðandi skýrsluna ætla ég aðeins að hlaupa, tíminn hleypur frá okkur, í gegnum nokkur atriði. Strax á bls. 7 er réttilega talað um þessa skelfilegu árás í Bretlandi með efnavopnum. Það er rétt, öll utanríkismálanefnd stóð að baki og styður þá vegferð sem þar var farin. Það er hins vegar mikilvægt að það komi fram að eðlilega voru ýmsar spurningar uppi á fundi utanríkismálanefndar um málið, um sannanir og þess háttar. Ég efast ekki um að það eigi eftir að fylla upp í ákveðin göt þarna. Nú síðast sáum við að efnavopnastofnunin var að staðfesta tilurð þessa eiturs eða hvaðan það kemur, þannig að eflaust höfum við verið á réttri leið þarna. Á bls. 8 er talað um utanríkisþjónustu til framtíðar og farið ágætlega í gegnum þá skýrslu og breytingarnar þar. Það kemur fram neðarlega að á þróunarsamvinnuskrifstofu hefur ný deild fyrir atvinnulíf tekið til starfa, atvinnulíf og svæðasamvinnu. Það væri mjög freistandi einhvern tímann í framtíðinni að við fengjum að vita aðeins meira um þetta, hvað þessi nýja deild á nákvæmlega að gera, hvernig hún er hugsuð til framtíðar o.s.frv., deild fyrir atvinnulíf og svæðasamvinnu. Á sömu blaðsíðu er rætt um að starfsemi Íslensku friðargæslunnar verði efld með því að færa hana inn í varnarmálaskrifstofu. Ég held að það sé ágætismál, það er freistandi að velta fyrir sér hvað samstarfsflokkunum finnst um það. Á bls. 9 er talað um heimasendiherrana. Það eru ágæt rök fyrir því. Ég hef aðeins saknað þess og hef áður velt því upp við hæstv. ráðherra hver kostnaðurinn af þessari breytingu, að færa þessa vinnu heim, getur orðið. Mér finnst ekki sjálfgefið að þetta sé til hagræðingar, en það kann þó að vera, ég ætla ekki að neita því. Á sömu blaðsíðu er talað um sendiskrifstofu sem er verið að loka. Mér þykir leitt að sjá að það er verið að loka í Vín, en úr því að sú leið var farin að hagræða með þessum hætti er það líklega skásti kosturinn. En á sama tíma erum við í forystu í einni af aðalstofnunum ÖSE, ODIHR, þannig að þetta rekst kannski aðeins á. En ég veit að við verðum með öflugt starfsfólk þarna og sér í lagi með mjög öflugan aðalmann þar. Ég kvíði því í sjálfu sér ekki. Hér er ágætlega farið yfir þróunina í framlögum til utanríkisþjónustunnar, þ.e. sendiskrifstofa og aðalskrifstofu. Ég stóð í þeirri meiningu að við myndum þegar betur áraði fara að bæta þar í, en kannski kemur það síðar. Varnar- og öryggismál: Ég ætla ekkert að fara í það í þetta skiptið, held ég. Ég held að það sé ágætt að halda vel á málum og mér sýnist ráðherra með mjög góða stefnu í því öllu saman. Á bls. 11 er talað um EES-mál. Þar stendur um miðja síðu, rétt eftir að EES-kaflinn byrjar, með leyfi forseta: „Lykillinn að árangursríkri hagsmunagæslu við mótun löggjafar innan Evrópska efnahagssvæðisins er að koma sjónarmiðum Íslands að snemma í ferlinu. Mikils átaks er þörf í þessum efnum.“ Ég held að við getum öll verið sammála um þetta. Það sem ég velti fyrir mér, af því að nú er maður búinn að tala um þetta og reyna í svolítinn tíma, er hvort eitthvað nýtt er uppi á borðinu. Hvernig ætlum við að gera þetta og hvað kostar þetta? Ég hef alltaf staðið í þeirri meiningu að í raun væri best að geta bætt í mannskap þarna úti til þess að geta fylgst betur með, tekið þátt í meiri undirbúningi og þess háttar, en því myndi að sjálfsögðu fylgja aukinn kostnaður. Þannig að ég velti fyrir mér hvernig við ætlum að gera þetta.  Á bls. 12 erum við að ræða þróunarmálin. Þar er talað um atvinnulíf og þátttöku í þróunarstarfi og ákall alþjóðasamfélagsins, að hvetja til fjárfestinga og viðskipta og skilaboðin frá ráðstefnunni í Addis Ababa 2015. Ég tek alveg undir þetta. Það er mikilvægt að reyna að ná meiru fram, við getum raunverulega bætt í og gert betur í þróunarsamvinnu í samvinnu við atvinnulífið. Það er hins vegar mikilvægt að við gerum það á heiðarlegan og gagnsæjan hátt. Mér hefur stundum þótt sum lönd býsna frökk í því að vera í mikilli þróunarsamvinnu en um leið kannski að gera samninga um að bora eftir olíu, eitthvað þess háttar. Maður veltir fyrir sér umhverfismálum og öðru slíku. En ég treysti alveg ráðherra til þess að útfæra þetta. Spurning hvað einum samstarfsflokknum finnst um þetta, ég veit það ekki. Ég nefndi hér eyðimerkursamninginn bara sem dæmi um að þar eru mikil sóknarfæri fyrir íslenska kunnáttu og þekkingu. Ég ætla að hlaupa hér yfir stóra kafla í þessu. Við komum svo að Brexit, sem er vitanlega eitt stærsta málið sem er á dagskrá í dag. Brexit er að mörgu leyti mikið lærdómsferli fyrir marga, það er lærdómsferli fyrir þá sem einhvern tímann hefur dottið í hug að ganga í Evrópusambandið. Það er lærdómsferli fyrir ríki innan Evrópusambandsins, hvað gerist ef þeim snýst hugur. Það ætti að vera lærdómsferli fyrir Evrópusambandið. Ég hef þess vegna verið mjög hissa á þeim viðbrögðum sem komu frá Evrópusambandinu á sínum tíma, þ.e. að gera Bretum þetta eins erfitt og mögulegt var. Ég held að þau viðbrögð og hvernig Evrópusambandið eða embættismenn þar nálgast vandamál sé í raun fordæmalaust. Í stað þess að vinna með Bretum og reyna að gera þetta á sem bestan hátt til að sýna fram á að Evrópusambandið er lýðræðislegt, virðir lýðræði, er allt gert til að gera þeim þetta erfitt. Hvaða skilaboð eru það til ríkja sem vilja mögulega ganga þarna inn, eða ríkja sem eru í Evrópusambandinu? Þetta eru kolröng skilaboð. Skilaboð um ofbeldi, skilaboð um þvinganir og einhvers konar hræðsla, held ég, við að sambandið kunni að liðast í sundur. Ég held reyndar ekki að það gerist. Evrópusambandið liðast ekkert í sundur, en það þarf að breytast innan frá. Það þarf að líta í eigin barm og það þarf að breytast. Á bls. 68, í liðnum Skipulag Brexit-vinnunnar, segir, með leyfi forseta: „Einnig þarf sífellt að endurmeta markmið Íslands í ljósi framvindu viðræðna á milli Bretlands og ESB.“ Í þessum kafla er verið að ræða um greiningarvinnu, vinnuhópa og hér segir, með leyfi forseta: „Þá hafa vinnuhóparnir haldið áfram greiningarvinnu sinni sem miðar að því að skila helstu markmiðum og forgangsröðun samningsatriða þegar kemur að fyrirkomulagi framtíðarviðskipta Íslands og Bretlands.“ Þetta er allt fínt og flott. En ég er að velta fyrir mér hvort við þurfum að endurmeta markmiðin. Það er kannski eitthvað sem ég myndi vilja fá skýringu á. En þurfum við ekki frekar að endurmeta nálgunina, hvernig við nálgumst markmiðin, hvernig við komumst í endamark? Hvort það verður á vettvangi tvíhliða viðræðna, hvort það verður á vettvangi EFTA-ríkjanna, eða hvar - ég er aðeins hræddur við þá hugsun að menn séu að endurmeta markmiðin sem við stefnum að því að ná í viðræðum við Breta væntanlega. Ætlum við að ákveða að það séu einhver markmið sem við ætlum að forðast eða eitthvað slíkt? Erum við ekki bara með markmið og svo náum við þeim eða náum þeim ekki? Við ætlum ekkert að vera að hræra í markmiðunum. Það hefði ég haldið. Ég ætla líka að leyfa mér að vara við - af því að ég man eftir því úr skýrslu hæstv. ráðherra frá því í fyrra, ég hnaut um það þá - ótta við Evrópusambandið í þessum viðræðum Íslands gagnvart Bretum. Sú setning er ekki hér inni núna. Ég er mjög ánægður með það. Ég held að við eigum að passa okkur á því að gera þetta út frá okkar eigin forsendum, en að sjálfsögðu með það í huga að við séum í góðu sambandi við sem flesta. En við látum ekki aðra stjórna hagsmunabaráttu okkar. Ég veit að ráðherra er örugglega sammála mér um það. Þróunarsamvinnan er vitanlega mjög stór þáttur í starfsemi utanríkisþjónustunnar. Mikið og gott starf fer þar fram. Ákveðnar breytingar hafa verið gerðar á undanförnum árum á þróunarsamvinnu sem ég held að hafi verið til mikilla bóta. Áfram þurfum við að vinna að þessum málaflokki. Við þurfum áfram að axla ábyrgð eins og við höfum verið að gera. Mér sýnist þó að sú hækkun fjárframlaga sem m.a. er boðuð í fjármálaáætlun - ég kom aðeins inn á það í gær - sé fyrst og fremst vegna skuldbindinga. En allt á þetta vitanlega eftir að skýrast. Ég vil hins vegar þakka ráðherra fyrir þessa skýrslu. Það er eflaust eitthvað þarna sem hefur farið fram hjá manni á þessum morgni sem ég hef haft til að fara í gegnum þetta almennilega. Eflaust eiga eftir að koma upp vangaveltur þegar maður fer betur í gegnum þetta, hvað það er sem við viljum bæta og þess háttar. Það er mjög mikilvægt að Ísland og ráðherrann og ráðuneytið haldi áfram að berjast fyrir hagsmunum Íslands sem eru gríðarlega mikilvægir þegar kemur að samskiptum við erlend ríki, hvort sem það eru efnahagslegir hagsmunir, öryggishagsmunir, umhverfishagsmunir, allt tengist þetta nú. En við eigum vitanlega að gera það allt á okkar eigin forsendum. Það er bara einfaldlega þannig. Sáttmálar og samningar sem eru brotnir - við hljótum alltaf að mótmæla því. Við hljótum að leggja höfuðáherslu á að lítil fullvalda frjáls ríki geti verið það áfram án þess að þurfa að lifa í ógn eða ótta við að á rétt þeirra sé gengið. Ég held að um það hljótum við öll að geta verið sammála. Okkur getur hins vegar greint á um ákveðnar aðgerðir eða ákveðnar leiðir að þessu öllu saman, en markmiðin hljóta alltaf að vera þau sömu, kannski er sýnin á það hvernig við komumst þangað misjöfn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann fór náttúrlega yfir mjög margt en var sem betur fer svo vinalegur að segja að ég þyrfti ekki að svara öllu sem kom fram, enda er það erfitt á þessum stutta tíma. Ég ætla að reyna samt að hlaupa á sumu. Það er alveg rétt, ekki er gert ráð fyrir neinum vexti í skýrslunni um utanríkisþjónustu í framtíðinni. Þess vegna eru m.a. þær tilfærslur sem hv. þingmaður vísaði sérstaklega til. Hugsunin er náttúrlega sú að við vinnum betur saman, ekki bara utanríkisþjónustan heldur fleiri aðilar, stofnanir sem heyra undir utanríkisþjónustuna eins og Íslandsstofa og með atvinnulífinu sérstaklega þegar kemur að viðskiptalífinu. Reyndar erum við sömuleiðis að ýta undir það sem við höfum fengið ábendingar um frá alþjóðastofnunum, ég fór yfir það í framsöguræðu minni, að atvinnulífið komi líka í auknum mæli að þróunarmálunum. Það er í samræmi við þær ábendingar sem við höfum fengið og er skynsamlegt að gera. Varðandi UNESCO er þetta tækifæri sem kom núna vegna þess að það er komið að okkur sem Norðurlandaþjóð að bjóða fram. Það væri þá líka ákvörðun að sleppa því tækifæri. Þetta er náttúrlega afskaplega mikilvæg stofnun sem m.a. hefur verið tengd Vigdísi Finnbogadóttur, fyrrverandi forseta. Það er mjög mikilvægt að láta að okkur kveða í menningarsamstarfinu, enda höfum við margt þar fram að færa. Heimasendiherrarnir. Það eru tvær leiðir þegar hugsað er um sendiráðin sem við vitum að eru flest mjög lítil. Það er mjög vont ef þau lenda í einhverjum stórum verkefnum sem eru mjög langt frá þeim. Það fer bæði orka og kraftur í það. Ég held að við getum unnið þetta mun skipulegar með því að vinna þetta svona heiman frá, ekki bara að sinna ákveðnum þjóðum sem er erfitt fyrir sendiráð að sinna, bæði út af fjarlægðum og vegna þess að þau hafa lítinn mannafla, heldur líka út frá þemum eins og jafnrétti og jarðvarma, tengjast t.d. þeim löndum sem hafa áhuga á að starfa með okkur að jarðvarmanum. Ég held að það sé skynsamlegt. Ég kem aftur á eftir og bæti við ýmsu sem hv. þingmaður spurði um.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin. Það sem mig langar að bæta við á þessum tveimur mínútum sem maður hefur í þessu fyrra slotti er að það er alveg hárrétt, ég er sammála ráðherra með það, að auðvitað þarf ríkisvaldið og í þessu tilfelli utanríkisþjónustan að vinna áfram náið með atvinnulífinu. Það er ágætissamband þarna á milli þegar við þurfum að láta að okkur kveða. Við getum eflaust bætt ýmislegt. Við getum unnið meira saman í að sjá til framtíðar, kortleggja hvar við ætlum að vera þegar við horfum til lengri tíma litið, hvar sóknarfærin eru og hvar við eigum mögulega að draga í land o.s.frv. Heimurinn er einhvern veginn alltaf að minnka eða gerði það í það minnsta, maður veit svo sem ekki hvernig þróunin er í dag þegar kemur að viðskiptum, það eru ýmsar blikur á lofti. Heimurinn var alltaf að minnka. Löndin voru alltaf að nálgast hvert annað þegar kom að viðskiptum. Það var orðið einfaldara að gera alla hluti. Við þurfum að sjálfsögðu að vera þátttakendur í því. Við þekkjum vitanlega og sjáum hvernig áherslurnar eru í löndum sem eru kannski ekkert miklu stærri en við, ég nefni bara Danmörku, þegar kemur að viðskiptum og slíku, svo ég tali ekki um Norðmenn þar sem fara 100 manna sendinefndir ef þarf að selja lax einhvers staðar, með miklar viðskiptaskrifstofur og gott tengslanet og allt slíkt. Við erum að sjálfsögðu minni, ég geri mér grein fyrir því, en ég held að sú staðreynd að við séum með t.d. í Moskvu sjö starfsmenn, í Peking sjö, í New York sex og hálfan, í Sameinuðu þjóða hlutanum og tvo aðra í skrifstofunni og síðan 2,8 í Ottawa, allt eru þetta gríðarlega spennandi ríki til að eiga viðskipti við, ég tala nú ekki um Asíu, sýni að við hljótum á einhverjum tímapunkti að þurfa að bæta svolítið í. Ég þakka svarið varðandi UNESCO. Ég skil það, en við getum velt fyrir okkur hvort við hefðum viljað nota þessar 50–60 milljónir eða hvað það er í eitthvað annað. En það er nú eins og það er.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda áfram að reyna að koma með svör við því sem hv. þingmaður var að velta upp. Hann fór aðeins yfir Vín. Við erum náttúrlega áfram með fastanefndina og munum sinna því, og af því að hv. þingmaður vísar til ODIHR þá höfum við væntanlega aldrei verið sterkari á þessum vettvangi en núna og erum með starfsmenn í Varsjá líka. Varðandi EES vil ég vekja athygli hv. þingmanns á að það er búið að senda þingmönnum skýrsluna Gengið til góðs – skref í átt að bættri framkvæmd EES-samningsins. Þar er farið yfir aukninguna og kostnaðinn við þessa auknu hagsmunagæslu. Aukningin er 243 milljónir á ári. Af því eru 162 milljónir sem eru nýir peningar eða ný útgjöld ríkissjóðs, en 81 milljón er tilfærsla hjá þeim ráðuneytum sem þurfa að færa sína fulltrúa út í Brussel. Hérna er um viðbótarkostnað að ræða. Varðandi Brexit held ég að við séum í stórum dráttum algjörlega sammála. Þetta snýr að því að gæta að okkar hagsmunum þegar Bretar fara út. En það er svo sem ekkert leyndarmál, við reynum að hafa eins góð samskipti við Evrópusambandið og mögulegt er, en það þýðir ekki neinn ótta gagnvart þeim, heldur er þetta fyrst og fremst flókið mál og það eru margir sem að þessu koma, þess vegna höfum við haft samráð og samvinnu, ekki bara við Breta heldur sömuleiðis Evrópusambandið, EFTA-ríkin og aðra þá aðila sem við teljum mikilvægt að hafa samráð við til þess að ná árangri á þessu sviði. Síðan er það rétt sem hv. þingmaður nefnir um viðskiptaþjónustuna. Við erum auðvitað minni, en við getum lært mjög af nágrannalöndum okkar. Hv. þingmaður nefndi Dani sérstaklega og Norðmenn og við eigum auðvitað ekki að reyna að finna upp hjólið, við eigum að læra það af þeim sem hafa gert hlutina vel. Við höfum gert margt gott í þessu. Ég held hins vegar að við getum gert mun betur og reyndar verðum við að gera það. Við þurfum að auka útflutningsverðmæti okkar um 1 milljarð á viku næstu 20 árin, þannig að við þurfum að standa okkur.

Herra forseti. Ég þakka ráðherra fyrir þetta. Það er gott að heyra að þetta komi fram í þessari skýrslu, ég held að ég fari rétt með að hún hafi komið í pósthólfið annaðhvort í gærkvöldi eða í morgun, þannig að maður á eftir að sökkva sér í hana. Það sem ég var að nefna um Brexit-kaflann þá staldraði ég við endurmat á markmiðum. Kannski misskil ég þetta, getur vel verið, en ég hefði haldið að markmiðin væru til einhvers staðar, það væri verið að endurmeta leiðirnar að markmiðum. Maður nær markmiðunum eða þarf að breyta þeim þegar á endann er komið. Það er mjög mikilvægt að við höldum vel á spöðunum þegar kemur að Brexit að sjálfsögðu. Það eru þessar tvær eða þrjár leiðir sem er velt upp varðandi Brexit-viðræðurnar, hvort við erum í þessu tvíhliða, hvort við erum með EFTA-ríkjunum og ég man ekki alveg hvað hitt var. Það skiptir miklu máli að við gerum hlutina á okkar forsendum. Ég veit að ráðherra og utanríkisþjónustan horfir á þetta með þeim augum. Við getum ekki gert þá á forsendum EFTA. Það þarf enginn að segja mér að Norðmönnum eða öðrum detti nokkurn tímann í hug að hugsa til Íslands þegar þeir velta fyrir sér hvernig þeir nái bestum samningum við Breta. Það er ekki þannig. Allt sem við gerum í þessu gerum við á okkar eigin forsendum með hag okkar fólks og þjóðar í huga og að sjálfsögðu þarf að tryggja þá hagsmuni. Það er margslungið verkefni að semja við Breta, það er alveg ljóst. Það er allt þetta fólk sem býr í Bretlandi, sem er þar í námi, í vinnu, á þar fyrirtæki og eignir. Það eru viðskipti, ferðamenn, tollar. Þetta er gríðarlega stórt mál. Við gerum okkur alveg grein fyrir því. Þar af leiðandi er eðlilegt að ráðherra fengi, ég segi nú ekki opna fjárheimild, en hann þyrfti að fá eins mikla peninga og hann þarf í það verkefni.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir góða umræðu um utanríkismál í dag. Sú skýrsla sem hæstv. utanríkisráðherra hefur lagt fram er afar yfirgripsmikil og því af mörgu að taka. Ég ákvað að taka fyrir tiltekna kafla, þ.e. um norræn málefni, þar sem ég gegni nú stöðu formanns Íslandsdeildar Norðurlandaráðs og þykir það við hæfi og einnig málefni Rússlands sem fjallað er um í kaflanum. Þau málefni eru einmitt mjög ofarlega á blaði í samtali á vettvangi Norðurlandaráðs og Eystrasaltsríkjanna. Norrænt samstarf er alls ekki nógu oft rætt í þessum sal. Það er kannski eilítið sérkennilegt þar sem norrænt samstarf er og hefur lengi verið einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu. Við ræddum reyndar í gær eilítið, í umræðunni um fjármálaáætlun, um aukið samstarf á vettvangi varnar- og öryggismála. Þá ræddum við sérstaklega um netöryggismál en á síðasta vorþingi Norðurlandaráðs á Akureyri var samþykkt tillaga um aukið samstarf varðandi netöryggi. Þetta er algjörlega, eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á áðan, málefni sem verður sífellt meira aðkallandi vegna þess að þótt við séum eyja erum við í raun ekki eyja lengur og þurfum að huga að þessum málefnum, hvernig við tryggjum öryggi okkar. Við erum smátt ríki og þess vegna er norrænt samstarf okkur afar mikilvægt. En ég ætla að fara aðeins yfir það hvað Norðurlandaráð er og norrænt samstarf. Norðurlandaráð er þingmannavettvangur í opinberu norrænu samstarfi og mörg þeirra réttinda sem eru sameiginleg á Norðurlöndunum eiga rætur að rekja til Norðurlandaráðs. Það var stofnað árið 1952 og er skipað 87 þingmönnum frá Danmörku, Finnlandi, Íslandi, Noregi, Svíþjóð, Álandseyjum, Færeyjum og Grænlandi. Alþingi hefur átt aðild að ráðinu frá stofnun þess og í Íslandsdeild Norðurlandaráðs eiga sæti sjö þingmenn úr sex þingflokkum. Norðurlandaráð kemur saman til þingfundar einu sinni á ári og ræðir og ályktar um samnorræn málefni. Auk þess heldur Norðurlandaráð nefndafundi þrisvar sinnum á ári. Á vegum Norðurlandaráðs er unnið að margvíslegum samnorrænum verkefnum sem þingmenn, nefndir eða flokkahópar ráðsins hafa átt frumkvæði að. Til dæmis lagði Íslandsdeild Norðurlandaráðs fram tillögu á síðasta þingi, á Akureyri, um að beina því til Norrænu ráðherranefndarinnar að auka samstarf á sviði rannsókna varðandi súrnun sjávar og áhrif þess á vistkerfi og afleiðingar. Þetta er akkúrat í takt við okkar áherslu á hafið og samnorræna hagsmuni varðandi þá mikilvægu auðlind. Markmið Norðurlandaráðs er að auka samstarf norrænna ríkja með markvissri hugmyndavinnu og tilmælum sem er beint til Norrænu ráðherranefndarinnar eða ríkisstjórna Norðurlanda. Undirstaða starfsemi Norðurlandaráðs er Helsingfors-samningurinn frá 1962. Norræna ráðherranefndin var stofnuð árið 1971 og er samstarfsvettvangur ríkisstjórna Norðurlanda. Sigurður Ingi Jóhannsson gegnir nú stöðu samstarfsráðherra Norðurlanda fyrir Íslands hönd. Á vegum Norrænu ráðherranefndarinnar starfa tíu nefndir fagráðherra sem hittast reglulega og ræða sameiginleg málefni. Formlegir samningar mynda ekki ramma utan um samstarf norrænu utanríkisráðherranna líkt og við á um faglegt samstarf norrænu ríkisstjórnanna sem fer eftir þeim ákvæðum sem Helsinki-sáttmálinn setur því og á sér stað á vettvangi Norrænu ráðherranefndarinnar. Í þessum skilningi er samstarf utanríkisráðherranna óformlegt. Norrænt samstarf þróunar- og varnarmálaráðherranna telst einnig vera óformlegt. Utanríkisráðherrar Norðurlandanna funda mjög reglulega og sendiskrifstofur Íslands eru í góðum samskiptum við norræna kollega heima og að heiman á vettvangi Sameinuðu þjóðanna sem og annarra alþjóðastofnana. Á síðustu árum hafa Norðurlöndin unnið að því að efla enn frekar samstarf sitt á sviði utanríkis- og öryggismála með hliðsjón af tillögum Thorvalds Stoltenbergs, fyrrverandi varnarmála- og utanríkisráðherra Noregs, sem fram koma í skýrslu hans til ráðherranna árið 2009. Utanríkisráðherrar Norðurlandanna staðfestu á fundi sínum í Helsinki í apríl 2011 formlega norræna samstöðuyfirlýsingu í anda tillagna Stoltenbergs. Að auki má geta þess að Norðurlöndin starfrækja sendiráð sín á sameiginlegu sendiráðssvæði í Berlín. Upp hafa komið hugmyndir um að gera slíkt hið sama í öðrum löndum í framtíðinni, þ.e. að vera með sendiráðin svona sameiginlega. Það hefur gefið mjög góða raun. En hvaða þýðingu hefur norræn samvinna fyrir Ísland? Samstarf á vettvangi Norðurlandaráðs skiptir Ísland afar miklu máli. Ísland er auðvitað smáríki og því veitir norrænt samstarf okkur ákveðna fótfestu á alþjóðavettvangi. Við erum samstiga öðrum Norðurlöndum í helstu áskorunum og álitamálum í hinu alþjóðlega umhverfi. Þannig tala Norðurlöndin oft einum rómi, t.d. þegar kemur að öryggismálum, umhverfis- og loftslagsmálum og jafnréttismálum. Norðurlandaþjóðirnar deila einnig sameiginlegri sýn á ákveðin grundvallargildi, eins og mikilvægi mannréttinda, lýðræðis- og réttarríkisins og friðsamlegra lausna deilumála. Á þessum sviðum eru Norðurlandaþjóðir í fararbroddi á heimsvísu og leggja áherslu á að deila þekkingu sinni til að efla samfélög í öðrum heimshlutum. Íslensk fyrirtæki eiga í umtalsverðum viðskiptum með vörur og þjónustu við hin Norðurlöndin og því má segja að Norðurlönd séu Íslandi afar mikilvægt markaðssvæði. Norræn samvinna skiptir Íslendinga ekki síst efnahagslega miklu máli. Samkvæmt Hagstofu Íslands nam verðmæti íslensks útflutnings til Norðurlanda árið 2017, þ.e. janúar til nóvember, 40,2 milljörðum kr., þ.e. um 9% af heildarútflutningi. Þar af var útflutningur til Noregs rúmur helmingur, 5,3%. Verðmæti innflutnings frá Norðurlöndum var mun meira en útflutnings á árinu 2017, á sama tímabili, um 130 milljarðar kr., 21% af heildarinnflutningi til Íslands. Þar af var innflutningur frá Noregi 9,5%, Danmörku 6,1% og Svíþjóð 4,1%. Hæstv. forseti. Pólitísk fótfesta, öflug utanríkisviðskipti og samstarf um menningu, menntun, vísindi og þróun eru kostir norræns samstarfs í hnotskurn og styrkurinn er hversu ótrúlega margir taka þátt í samvinnunni á hverjum degi. Við erum án efa sterkari saman. Stærsta verkefnið fram undan í norrænu samstarfi er formennska Íslands í Norrænu ráðherranefndinni sem hefst um næstu áramót. Íslensk stjórnvöld munu í haust leggja fram formennskuáætlun fyrir árið 2019 þar sem fram koma þau málefni sem Ísland vill leggja áherslu á og þau formennskuverkefni sem hleypt verður af stokkunum. Formennskuáætlun Íslands 2019 verður kynnt af forsætisráðherra og lögð fram til samþykktar á þingi Norðurlandaráðs í Ósló í lok október nk. Til formennskuverkefna Íslands verður varið 15 milljónum danskra króna á ári í þrjú ár, samtals rúmlega 750 millj. kr. miðað við núverandi gengi. Hagsmunir og áherslur Íslands, Norðurlandanna og vestnorræna svæðisins, að ógleymdum heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, mynda grunninn að formennskuáætluninni. Hún mun að auki taka mið af fyrri formennskuáætlunum til að tryggja samfellu í stefnu og verkefnum. Þá er stefnt að samlegðaráhrifum með formennsku Íslands í Norðurskautsráðinu sem einnig hefst á næsta ári en áætlanir gera ráð fyrir að málefni hafsins verði áberandi í báðum þessum formennskum. Í ljósi örra breytinga á norðurslóðum ríður á að aðildarríki ráðsins gæti hagsmuna sinna og svæðisins í víðum skilningi með hin 17 heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra segir m.a. á bls. 28, með leyfi forseta: „Það er gömul saga og ný að styrkur norræns samstarfs felst í sameiginlegum gildum Norðurlandanna og svipaðri samfélagsgerð. Væringar og óvissa á alþjóðavettvangi virðast einnig hafa beint sjónum Norðurlandabúa inn á við á nýjan leik. Í nýrri könnun Norrænu ráðherranefndarinnar og Norðurlandaráðs á því hvernig almenningur lítur norrænt samstarf kemur skýrt fram að Norðurlandabúar telja samstarfið vera mikilvægt. Rúmlega 90% aðspurðra telja samstarfið mikilvægt eða afar mikilvægt, þar af 59% afar mikilvægt. Rúmlega tveir þriðju vilja aukið norrænt samstarf sem er marktækt, fleiri en þegar síðast var spurt fyrir tíu árum. Tveir þriðju telja þróun alþjóðamála hafa aukið mikilvægi norrænnar samvinnu. Almenningur telur varnar- og öryggismál brýnustu samstarfssviðin sem er breyting frá fyrri tíð.“ Hæstv. forseti. Sú sem hér stendur hefur orðið áþreifanlega vör við þessa þróun á vettvangi Norðurlandaráðs, eins og fyrr sagði, og einnig á fundum í þingmannanefnd Eystrasaltssvæðisins, en þar sit ég sem fulltrúi forsætisnefndar Norðurlandaráðs. Á þessum fundum má glögglega heyra hversu áhyggjufullir fulltrúar Eystrasaltslandanna eru vegna þeirrar þróunar sem hefur átt sér stað í Rússlandi á undanförnum misserum. Í 5. kafla í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra er ágæt umfjöllun um alþjóða- og utanríkismál og sérstakur undirkafli um Rússland. Þar kemur meðal annars fram að sögulega séð hafa samskipti Íslands og Rússlands almennt verið mjög góð og vegna landfræðilegrar legu eiga ríkin í svæðisbundnu samstarfi, meðal annars á vettvangi Norðurskautsráðsins og Eystrasaltsráðsins. Áratugalöng hefð er einnig fyrir miklum samskiptum milli Íslendinga og rússneskra aðila á sviði viðskipta og menningar. Viðskiptahindranir vegna Úkraínudeilunnar hafa haft mikil áhrif á viðskipti við Rússland og hefur útflutningur á fiskafurðum nær þurrkast út, en það voru mest loðna, makríll og síld. Fram kemur í skýrslunni að eitt helsta forgangsverkefni sendiráðsins síðustu misseri hafi því verið að bregðast við þessari erfiðu stöðu. Á sama tíma hefur sendiráðið unnið ötullega með íslenskum fyrirtækjum á sviði útgerðar- og fiskvinnslutækni við að ná fótfestu á Rússlandsmarkaði. Það er auðvitað af hinu góða. Herra forseti. Nýliðnir atburðir hafa haft afar neikvæð áhrif á samskipti Rússlands og Vesturlanda. Þar er ég að vísa til efnavopnaárásarinnar í enska bænum Salisbury í upphafi marsmánaðar en hún er alvarlegt brot á alþjóðalögum og ógnun við öryggi og frið í Evrópu. Í skýrslu ráðherra segir orðrétt, með leyfi forseta: „Efnavopnum hefur ekki verið beitt í álfunni frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Viðbrögð rússneskra stjórnvalda við árásinni hafa hingað til verið ótraustvekjandi og yfirlýsingar þeirra ótrúverðugar. Norðurlöndin, mörg samstarfsríki Íslands í Atlantshafsbandalaginu og ýmis aðildarríki Evrópusambandsins ákváðu í kjölfarið að grípa til samstilltra aðgerða gagnvart rússneskum stjórnvöldum. Ríkisstjórnin ákvað, í samráði við utanríkismálanefnd, að taka þátt í þessum samstilltu aðgerðum og hefur öllum tvíhliða fundum með rússneskum ráðamönnum og háttsettum embættismönnum verið frestað um óákveðinn tíma. Af þeirri ákvörðun leiðir að íslenskir ráðamenn munu ekki sækja heimsmeistaramótið í Rússlandi á komandi sumri. Sértækar og mjög afmarkaðar þvingunaraðgerðir vestrænna ríkja gagnvart Rússlandi í kjölfar átaka í Úkraínu og innlimunar á Krímskaga árið 2014 eru áfram í gildi, sem og gagnaðgerðir rússneskra stjórnvalda sem fela í sér mun víðtækara innflutningsbann á matvæli. Enda þótt hér ræði um veigamikil atriði, sem setja strik í reikninginn í samskiptum þjóðanna, hafa íslensk stjórnvöld leitast áfram við að stuðla að góðum samskiptum við Rússland, m.a. í svæðisbundnu samstarfi líkt og innan Norðurskautsráðsins.“ Eins og fyrr segir er af mörgu að taka í skýrslunni og mér finnst umræðan í dag hafa verið mjög góð. Nokkrir hafa nefnt viðbótarfjármuni sem nú eru lagðir til þróunarsamvinnu og í fjármálaáætlun kemur fram að áframhald verði þar á. Það var rætt bæði hér í gær, í umræðu um fjármálaáætlun, og einnig hafa nokkrir hv. þingmenn og hæstv. utanríkisráðherra nefnt það hér í dag. Það er að sjálfsögðu af hinu góða að við séum að bæta við í þróunarsamvinnuna þar sem þar er um mjög mikilvæg verkefni að ræða og meginhluti ræðu minnar fjallaði um norrænt samstarf og mannréttindi. Eins og ég sagði eru norræn ríki í fararbroddi á mörgum sviðum eins og mannréttindum, jafnrétti og í loftslagsmálum og á fleiri sviðum þannig að við eigum að sjálfsögðu að nýta okkar þekkingu til góðs. Þróunarsamvinna er svo sannarlega byggð upp í þeim anda. Við eigum að gera betur þar og hafa metnað til þess. Þessi umræða verður að halda áfram. Í svari hæstv. utanríkisráðherra í gær við spurningu minni um enn frekari aukningu á framlögum til þróunarsamvinnu, þ.e. hvort hann telji að það að ná 0,7% af vergri þjóðarframleiðslu eins og markmið Sameinuðu þjóðanna leggur til, sé raunhæft markmið. Í svari ráðherra kom fram að til þess að komast þangað þurfum við kannski bara að ræða þessi mál oftar. Ég tek undir með þingmönnum sem það hafa sagt, ekki bara varðandi þróunarsamvinnuna heldur um utanríkismál. Ég held að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson hafi nefnt það hér áðan að við höfum verið í langri og krefjandi umræðu um fjármálaáætlun í nokkra daga. Í dag er föstudagur og við erum hér með mjög góða skýrslu frá hæstv. utanríkisráðherra sem við eigum að ræða á þrem til fjórum klukkutímum eða svo. Mér finnst ekki góður bragur á þessu og ég vonast til þess að þegar við fáum næstu skýrslu frá hæstv. ráðherra verði okkur gefið meira svigrúm til að ræða hana. Við ættum jafnvel að taka fleiri fasta daga frá af þingfundadögum til að ræða utanríkismál, ekki síst norrænt samstarf og þróunarsamvinnu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var bæði yfirgripsmikil og fróðleg. Hv. þingmaður vakti athygli á nokkru sem mér finnst mjög merkilegt, því hvað það er mikill stuðningur á bak við norrænt samstarf á Norðurlöndum og hvað það er mikill áhugi á Norðurlöndunum fyrir að efla það enn frekar. Mér finnst þetta mjög jákvæðar fréttir. Menn vilja sérstaklega aukið samstarf í varnar- og öryggismálum. Hv. þingmaður vísaði í upplifun sína af því að hafa hitt fulltrúa frá Eystrasaltsríkjunum. Þeir eru nálægt okkar, þetta eru vinir okkar, ekki bara á Norðurlöndunum heldur líka í Eystrasaltinu. Það er upplifun að heyra þeirra upplifun. Varðandi Rússland og viðskiptin þar er auðvitað eitt af markmiðunum hjá Rússlandi með viðskiptabanni á okkur vegna sjávarútvegsins og landbúnaðarins að efla sinn eigin atvinnuveg. Það hefur skapað ákveðin tækifæri sem hafa eitthvað verið nýtt af tæknifyrirtækjum hér sem selja í slíka starfsemi, sérstaklega á vettvangi sjávarútvegs. Umræðan um Rússland er kannski ekki alveg í samræmi við stærð viðskiptanna á milli landanna. Jafnvel þó að við tækjum inn þegar við sátum einir að mörkuðunum, af því að þeir settu viðskiptabann einu ári seinna á okkur en aðra, voru viðskiptin um 22 milljarðar. Heildarviðskiptin eru núna í kringum 8 milljarða meðan Bandaríkin eru bara með um 340 og Bretar 260, ef ég man það rétt, en ég segi þessar tölur án ábyrgðar. Ef við myndum hækka framlög til þróunaraðstoðar á einu ári upp í 0,7% er það 11 milljarða hækkun á ári. Það segir sig sjálft að það væri mjög stórt stökk í einu og ég held að það væri erfitt að koma því við svo vel færi. Stígandin er best í þessu. Síðan er ég sammála hv. þingmanni, og það er ein af tillögunum í utanríkisþjónustu til framtíðar, um að við þurfum að ræða utanríkismál oftar í þinginu.

Virðulegi forseti. Það er kannski fáu að svara í sjálfu sér nema því að við hæstv. ráðherra erum sammála um mikilvægi norræns samstarfs. Það er gott að finna áhugann á hinum Norðurlöndunum og viljann til að auka samstarfið enn frekar. Eins og ég segi eigum við ekki bara sameiginleg þau grunngildi sem ég nefndi áðan í ræðu minni, heldur eru hér einnig viðskiptalegir hagsmunir og loftslagsmálin eins og ég nefndi sem og varnar- og öryggismálin. Loftslagsmálin eru mjög ofarlega á blaði hjá öllum núna og rík ástæða til. Þó að við séum með ákveðna landhelgi í hafinu í kringum okkur hefur öll mengun - við höfum talað um plastmengun, súrnun, útblástur og slíkt - mikil áhrif á hagsmuni margra. Við verðum að taka höndum saman og við verðum að auka rannsóknasamstarf á þessum sviðum. Þarna undir eru svo stórir hagsmunir. Þróunarsamvinnan er einmitt málið. Við viljum gera betur og það kostar peninga. Við þurfum þá líka að ræða hvað við erum tilbúin að gera. Við höfum gert mjög margt til að hagræða og nýta enn betur þær krónur sem fara til þróunarsamvinnu, t.d. með þeirri breytingu sem gekk í gildi 2016. Ég tel að hún hafi verið af hinu góða og held að við eigum bara að halda okkar striki þar og hafa metnað til að gera betur.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmanni, það var heillaspor 2016 að sameina Þróunarsamvinnustofnun inn í utanríkisráðuneytið. Það mætti örugglega gera víðar í Stjórnarráðinu, að sameina stofnanir inn í ráðuneytin. Hv. þingmaður fór aftur yfir mikilvægi Norðurlandasamstarfsins og nefndi m.a. viðskiptamálin sem við skyldum alls ekki vanmeta. Við höfum áhuga á því að læra af Norðurlöndunum um öryggis- og varnarmálin þegar kemur að þróunarmálum. Þau eru búin að standa í þessu með mun öflugri þróunaraðstoð en við og gert það mun lengur. Ég held að það sé mikilvægt að við séum ekkert að finna upp hjólið heldur lærum hvernig þau hafa gert það. Hafið er augljóst, í norðurslóðamálinu sem er risamál er líka mjög mikilvægt fyrir okkur að starfa með þeim. Ég er mjög ánægður með það starf sem hv. þingmenn hafa sinnt á vettvangi Norðurlandasamstarfsins. Ég held að það sé mjög mikilvægt, auðvitað ekki bara varðandi Norðurlandasamstarfið, heldur alþjóðlegt samstarf almennt. Þarna er þetta virkast ef kannski er undanskilið EFTA- og EES-samstarfið og það er að mínu áliti algjörlega til fyrirmyndar. Ég á voða erfitt með að vera ósammála hv. þingmanni um nokkurn skapaðan hlut og engar spurningar komu þannig að ég ætla ekki að bæta frekar í.

Virðulegi forseti. Norðurslóðir og málefni þeirra eru akkúrat meðal þess sem er farið ágætlega yfir í skýrslu hæstv. utanríkisráðherra. Þar eru áherslur sem við þurfum að gæta þess að halda til haga. Þar kemur að mikilvægi samstarfs okkar við norrænu þjóðirnar, sem og Rússa og Eystrasaltsríkin. Það er svo mikilvægt að halda góðu sambandi við Rússa vegna þess að þarna eru sameiginlegir hagsmunir og verða jafnvel enn meiri til lengri tíma litið. Mig langar að nefna vestnorræna samstarfið sem er svo sem hluti af norrænu samstarfi, en við höfum eflt það upp á síðkastið, þ.e. samstarf okkar Íslendinga við Grænlendinga, vinaþjóðir okkar Grænlendinga og Færeyinga. - Hér gengur einmitt formaður Vestnorræna ráðsins í salinn. Nei, ekki formaður, 

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu langa. Mig langaði að nefna eitt eða tvö atriði. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni sem nefndi áðan að tímasetningin á þessari umræðu er óþægileg. Það er eitthvað til að læra af. Ég ætla svo sem ekki að kvarta mikið undan því, enda hittist oft bara þannig á, en aðstæðurnar eru þannig að það er kannski ekki besti tíminn til að sökkva sér algerlega ofan í þessa skýrslu. Að því sögðu er þetta ekki mál hér til samþykktar eða eitthvað því um líkt. Þetta er ekki eitthvað sem er aðkallandi heldur frekar mál sem við þurfum að ræða til að varpa fram sjónarmiðum og fá fram umræðu, sem er auðvitað mikilvægt. Hvað varðar þróunarsamvinnuna ætla ég að láta duga að segja að mér finnst að við eigum að vera miklu metnaðarfyllri í því að ná því markmiði að 0,7% af þjóðartekjum fari til þróunarsamvinnu. Ég ætla hins vegar að láta það duga vegna þess að aðrir hafa nú þegar talað nóg um það. Það er allt komið fram. Fólk er misjafnlega metnaðarfullt hvað það varðar. Það verður bara að hafa það. Sömuleiðis verður að minna á að sennilega er eitt stærsta öryggisvandamál okkar, og öryggismálin eru það sem ég ætla að fara aðeins út í, loftslagsmál. Sömuleiðis er það umræða sem ég vona að okkur takist að taka upp á aðeins hnitmiðaðri hátt í framtíðinni. Það sem mig langar helst til að tala um og ég hygg að ég hafi fram að færa sem aðrir hv. þingmenn hafa ekki þegar rætt eða munu taka fram við umræðuna er öryggismál, sér í lagi upplýsingaöryggismál sem eru mér mjög hugleikin og ég hef mjög miklar áhyggjur af. Nú hljóma ég kannski svolítið eins og biluð plata og bendi mikið til á sambærilega og svipaða hluti og ég hef nefnt á þarsíðasta kjörtímabili þegar við vorum með skýrslu utanríkisráðherra til umræðu því að eins ágæt og skýrslan sjálf er er annar vinkill á þessum málum sem snýr ekki beinlínis að hæstv. utanríkisráðherra eða hans starfi þótt bróðurparturinn og meginábyrgðin af starfinu liggi þar heldur að almenningi, fyrirtækjum og stofnunum í samfélaginu. Upplýsingaöryggi er ekki eitthvað sem við getum einfaldlega látið í hendurnar á einhverri stofnun og ætlast svo til að hún passi einfaldlega upp á þau mál. Ástæðan er sú að upplýsingatæknin umlykur alla okkar innviði. Það eru ekki bara einhver ytri landamæri sem við þurfum að verja þar og enginn fastur her eða herir, erlendis vitaskuld og af og til hér á Íslandi, sem við getum stólað á að fari og berjist fyrir okkur. Upplýsingaöryggi er þess eðlis að það snýr að okkar daglega lífi sem einstaklinga, fyrirtækja, stofnana. Þess vegna finnst mér mikilvægt að það verði meiri meðvitund um upplýsingaöryggi meðal almennings og téðra stofnana í framtíðinni. Staðan í dag er afskaplega vond. Hefur verið verri, hún er sennilega skárri núna en hún hefur nokkru sinni verið, en hún er samt bölvanlega vond. Fólk segir sér að það hafi ekkert að fela, sé ekki að gera neitt svo merkilegt að það þurfi að passa sig sérstaklega. En það er alger misskilningur. Í fyrsta lagi hefur fólk víst hluti að fela. Í öðru lagi er hægt að nota stjórn yfir tölvum og tækjum fólks sem vopn, ekki bara til að hnýsast í einkalíf fólks heldur er hægt að misnota það. Það er hægt að misnota saklausar upplýsingar eins og við þekkjum, t.d. hvernig þær eru notaðar í kosningabaráttu vestan hafs. Það voru í sjálfu sér ekki notaðar viðkvæmar upplýsingar, þetta voru algerlega saklausar upplýsingar, bara hvað fólki líkaði vel við og hvaða skoðanir fólk hafði. Ekkert sem fólk var að reyna að passa og hafði ekki ástæðu til að passa. Það er samt hægt að misnota þannig upplýsingar. Það þarf vitundarvakningu og aukna meðvitund um mikilvægi upplýsingaöryggis á mjög víðum skala. Langt út fyrir hæstv. utanríkisráðuneyti eða stjórnvöld. Það er nefnilega þannig, enn og aftur, nú endurtek ég ræðu sem ég flutti 2014 og síðan aftur 2015, að upplýsingaöryggi hefur aldrei verið verra en núna. Upplýsingaöryggi er algerlega í klessu, ég kann ekki að orða það öðruvísi. Öryggisgallarnir sem hafa verið að finnast eru í meira eða minna öllum tölvum í heiminum, Mac, Linux, PC, Windows, skiptir ekki máli. Tölvutæknin eins og hún hefur verið hönnuð síðastliðna áratugi er í grundvallaratriðum gölluð og öryggisglufurnar eru svo gott sem alls staðar. Það er erfitt að reyna að hrella fólk nú til dags því að það er eiginlega orðið vant þessari orðræðu núna og einhvern veginn tekst okkur samt sem áður að starfa og einhvern veginn gengur þetta samfélag þrátt fyrir þetta. Helsti skaðinn sem við verðum vör við er óværur eins og svokölluð „botnet“ eða gíslatökuveirur og þess háttar, einstaka sinnum leka einhver trúnaðargögn eða persónugögn og af og til eru einhverjar stofnanir hakkaðar og eitthvað svoleiðis. En það er allt minni háttar skaði í samhengi við möguleikana sem eru til staðar. Það er vandinn sem ég hef áhyggjur af sem hinn vestræni heimur í heild sinni áttar sig ekki á, vissulega ekki almenningur þó að sennilega átti hernaðaryfirvöld sig á því. Það er þetta: Við vitum hvernig stríð líta út, við getum flett í sögubókum og séð myndir og lesið texta. Við eigum þó nokkuð ríka sögu af stríðsátökum í mannkynssögunni, því miður. Reynslan hefur byggst upp og við vitum nokkurn veginn hvað bendir til þess að stríðsátök byrji og hvernig á að berjast í þeim og hvernig ekki. Við erum komin með lög sem er auðvitað allur gangur á hvort stríðsherrar fara eftir o.s.frv. En við vitum ekki hvernig upplýsingastríð myndi líta út. Við getum giskað á það og meira að segja frekar vel, lesið okkur til og hlustað á sérfræðinga segja frá alls konar möguleikum. En við höfum aldrei í raun og veru gengið í gegnum það, við vitum ekki hver birtingarmynd þess yrði og afleiðingarnar sér í lagi eru óskrifað blað. Þess vegna hef ég svo miklar áhyggjur af þessu. Þótt maður vilji ekki tala upphátt um möguleikana á hefðbundnu stríði nær okkur en nú þegar er, það er nú þegar of nálægt, þurfum við samt að geta hugsað það til enda. Tíminn líður, mannkynið heldur áfram að vera mannkyn. Hlutirnir halda áfram að flækjast. Það er alltaf þessi möguleiki. Ég held að það sé hollt að velta fyrir sér hvernig opið upplýsingastríð myndi líta út. Það myndi ekki líta þannig út að einstaka persónugögnum yrði lekið eða öllum. Það myndi sennilega líta út, með fyrirvara um að fólk ætti að hlusta á meiri sérfræðinga en mig í þessum efnum, þannig að einhverjir innviðir hryndu. Segjum sem svo að skattrannsóknarstjóri og lögreglan á Íslandi gætu ekki lengur átt samskipti nema með hefðbundnum símtölum. Hvaða verkferlar eru þá farnir út um gluggann? Segjum sem svo að rafkerfið fari eða eitthvað því um líkt. Það er alltaf hætta á að það sé hægt að skaða innviði okkar af aðilum sem eru jafnvel hinum megin á plánetunni á einhvern hátt sem við erum ekki vön að hugsa um. Við erum ekki vön að hugsa svona, við hugsum alltaf um landfræðilegan hernað, eðlilega, það er það eina sem við höfum raunverulega reynslu af. Svo er annað sem mig langar að nefna sem mér finnst hollt að velta fyrir sér: Hvernig myndu vinaþjóðir okkar og bandamenn bregðist við ef kæmi til einhvers konar upplýsingahernaðar á stórum skala gagnvart Vesturlöndum í heild sinni? Við vitum alveg hvernig 5. gr. NATO-sáttmálans myndi virka, við vitum svo sem ekki nákvæmlega hvað gerist en getum gefið okkur einhverjar aðstæður, getum gefið okkur að ef þetta gerist þá svörum við svona eða ef eitthvað gerist í landfræðilegum skilningi erum við á kunnuglegum stað út frá hernaðarsögunni. En segjum sem svo að það yrði upplýsingaárás á stórum skala gagnvart Vesturlöndum og hún myndi skaða okkar innviði mjög mikið: Hvernig myndu Bandaríkin bregðast við? Norðmenn, Danir, Bretar? Ég geri ráð fyrir að þeir myndu byrja á að fríka pínu út og gera sitt besta til að finna út úr því hvað væri í gangi og reyna að laga það. En í hvaða röð? Hvernig myndu þeir forgangsraða? Ég held að eina leiðin fyrir Ísland, sem er svo agnarsmátt land með nákvæmlega enga burði til að takast á við svona ógnir eitt og sér, verði að vera í afskaplega nánu samstarfi við aðrar þjóðir upp á slík atriði að gera. Þá, eins og ég hef reyndar tekið fram áður í ræðum mínum, tel ég mikilvægt að við höfum í huga að landfræðilegir, hernaðarlegir hagsmunir, heildarhernaðarlegir hagsmunir, og upplýsingahernaðarlegir hagsmunir eru ekki endilega þeir sömu. Þeir eru í meginatriðum þeim sömu. Það er t.d. andstætt bandarískum hagsmunum að upplýsingaöryggi á Íslandi sé lélegt, það segir sig sjálft. En í tilfellum þar sem við erum komin í einhvers konar upplýsingahernað sem við höfum aldrei séð áður og skiljum ekki alveg þá þurfum við að vita til hverra við ætlum að leita og hvaða þjóðir það eru sem hafa burði í þessu efni og pólitískan vilja auðvitað, sem er ekki alveg sjálfgefið vestan hafs eins og er, því miður, meðan við erum með þennan Trump-gaur í forsetaembættinu. Maður veit aldrei hvern fjárann honum dettur í hug að fullyrða á Twitter næst og taka til baka eða hvað sem hann er að gera hverju sinni, hvernig sem honum líður hverju sinni. Við þurfum að vita nákvæmlega í hvaða heildarsamhengi upplýsingahagsmunir okkar eru. Mér dettur ekkert betra í hug en Norðurlöndin; Danmörk, Svíþjóð, Finnland og Noregur. Þetta eru sambærileg ríki að mjög mörgu leyti. Einfalt dæmi sem er náttúrlega bara smáatriði, til þess að nefna það, er hversu mikið við notum kennitölur en líka hvernig við högum innviðum okkar. Við erum líkleg til að nota upplýsingatæknina á tiltölulega sambærilegan hátt. Árásir á slíka upplýsingainnviði myndu sennilega vera líkari á Íslandi og á Norðurlöndum en t.d. Íslandi og í Mexíkó eða í Bandaríkjunum eða Kanada þar sem öðruvísi er farið með upplýsingar, þar sem afleiðingar tiltekinna leka eru aðrar og þar sem kerfin sem menn nota eru misjöfn. Þetta er allt eitthvað sem þarf að pæla í. Ekkert af þessu felur í sjálfu sér miklar ábendingar til hæstv. utanríkisráðherra heldur miklu frekar til þingsins og almennings um að þessi hluti er óskrifað blað. Ég hef engar áhyggjur af því að hæstv. ráðherra, hvort sem það er utanríkisráðherra eða einhver annar, muni gera neitt annað en sitt besta. En markmiðið hér er kannski aðeins að hræra í pottinum og fá fram umræðu um þetta til þess að við siglum ekki inn í þessa nýju tíma þannig að það séu einungis hernaðaryfirvöld og yfirvöld sem séu með puttann á púlsinum og viti hvað sé í gangi. Þetta vildi ég ræða aðeins. Ég færi svo sem ekki fram neinar sérstakar lausnir enda þyrfti ég aðeins nánara samtal við hæstv. utanríkisráðherra og stofnanir þess ágæta embættis til að gera það. En þetta er mikilvægt, þetta er vanmetið. Og ef menn telja að þetta sé ekki yfirvofandi er það bara vegna þess að við höfum staðið okkur svo vel í að telja okkur trú um að svo sé ekki.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var á svipuðum nótum og andsvarið við mig fyrr í dag, nema hvað þetta var eðli máls samkvæmt mun ítarlegra. Hv. þingmaður vísaði til þess og benti réttilega á að netöryggi væri ekki allt saman á mínu málefnasviði þótt það segi sig sjálft að málið er alþjóðlegt og snýr að öryggis- og varnarmálum okkar og sýnir kannski bara ágætlega hvað heimurinn hefur breyst og breytist hratt. Ég deili áhyggjum hv. þingmanns af þessum málum almennt og hef svo sem ekki neinu við það að bæta sem ég sagði í morgun, ég hvet hv. þingmann áfram til dáða. Hann nefndi réttilega að þetta er eitt af því sem ríkisstjórn og ráðherrar, og það eru ýmsir sem að þessu koma, eru meðvitaðir um. En við þurfum svo sannarlega að halda vöku okkar. Ekki mun þetta mál fara niður meðan hv. þingmaður er hér á þingi, svo mikið er víst.

Virðulegi forseti. Það er ekki líklegt að ég sleppi óbitinn af þessu máli. Ég verð þá samt að segja, áheyrendum kannski aðeins til huggunar, að stjórnvöld eru að bregðast við. Það er ákveðin kaldhæðni fólgin í því að meiri deilur séu milli ríkja núna, milli vesturs og austurs, og mikið til af því að margar af þeim stofnunum sem eru fremst komnar í öryggismálum eru að ranka svolítið við sér, fá lítillega aukið vægi. Þetta er eins og svo margt, það er ekki svo slæmt ef það gerist nógu hægt. Það er í raun og veru verst ef eitthvað gerist ofboðslega skyndilega. Á meðan okkur tekst að hafa augun á boltanum er í sjálfu sér alveg mögulegt að engin stórslys verði úr þessu. Þetta er eins og með nýja tækni og stórar breytingar, þær fela oft í sér mjög miklar ógnir, áhyggjur sem líka verður að nefna. Ég er nú ekki mikið fyrir að vitna í Rumsfeld en mér fannst samt eitt gott sem hann sagði einhvern tíma um „unknown unknowns“, eins og það er kallað á ensku, óþekktar óþekktar stærðir. Hluti sem við vitum ekki að við vitum ekki. Og það er mikið af þeim í þessum geira, upplýsingaöryggi. Mikið af hlutum sem við vitum ekki að við vitum ekki. Fullt af hlutum sem við vitum að við vitum ekki. Ég ætla ekki að fara að endurtaka ræðu Rumsfelds í heild sinni. En mér finnst mikilvægt að hafa í huga að stór hluti af þessu er í raun og veru bara það að við séum meðvituð um hvað við erum að eiga við. Mér sýnist það alla vega vera að skána, en helstu áhyggjur mínar snúa kannski að því að þetta er eins og svo margt annað, tæknin þróast svo miklu hraðar en menningin, og síðan stjórnmálin langhægast en kannski í þeim anga stjórnmálanna sem er hvað mestur hraði í er þegar fólk hefur raunverulegar áhyggjur af öryggismálum, þá bregst kannski fólk hraðar við. Ég vona það í þessu tilfelli. En það er líka í samræmi við það sem ég sé bæði í svörum hæstv. utanríkisráðherra og reyndar þegar þessi mál eru alvarlega rædd almennt.

Virðulegi forseti. Ég er ekki kominn hingað upp af því að ég sé ósammála hv. þingmanni en það er þó eitt sem er hin hliðin á þeim peningi þegar kemur að þessari þróun, þetta eru ekki bara ógnanir. Þetta eru svo sannarlega líka tækifæri. Það er hinn undirliggjandi tónn í skýrslunni Utanríkisþjónusta til framtíðar. Ein af ástæðunum fyrir því að við erum að hugsa um að setja ræðismann eða viðskiptaskrifstofu, og stefnum að því, í Kaliforníu er til að reyna að fylgjast nákvæmlega með hvað er á döfinni. Það er ekkert leyndarmál að við litum sérstaklega til Dana sem hafa sagt að þeir séu með digital sendiherra eins og þeir kalla það. Það er auðvitað ekki sendiherra, þá er hugsunin sú að það skipti meira máli að þessi stórfyrirtæki í Kísildalnum, eins og Google og fleiri, hafi meiri áhrif á gang heimsmála en mörg þau ríki sem þeir eru í samskiptum við. Það er mikið til í því. En auðvitað er ekki hægt að hafa sendiherra gagnvart stórfyrirtækjum, jafn öflug og þau eru. Það er ánægjulegt að danska utanríkisráðuneytið hefur verið mjög tilbúið til að starfa með okkur að því þegar við erum að undirbyggja þetta og við lærum af þeim hvernig þeir hafa farið af stað með þetta og hvernig þetta nýtist. Þetta gengur m.a. út á að reyna að hafa eins góðar upplýsingar og hægt er og meta hvað er í pípunum og í leiðinni að hjálpa, þá sérstaklega hátæknifyrirtækjum í þeirra tilfelli, Danmörku, og í okkar tilfelli á Íslandi til að hasla sér völl á þessu sviði og ýta undir tengslamyndun og annað slíkt. Ég skal alveg viðurkenna að maður verður örlítið þungur þegar maður hlustar á hv. þingmann fara yfir ógnirnar. Þær eru sannarlega til staðar. En sem betur fer eru líka mörg tækifæri í þessu. Það skiptir máli fyrir okkur Íslendinga að grípa þau. Það er ljóst að aukningin á útflutningsviðskiptum okkar verður að vera á sviði hátækni, þessarar svokölluðu fjórðu iðnbyltingar, því að við getum ekki bara treyst á náttúruauðlindir okkar, allra síst þegar við erum að tala um þessa miklu aukningu.

Virðulegi forseti. Það er svolítið þannig að hrópandinn í eyðimörkinni verður stundum svolítið niðurlútur af að hlusta á sjálfan sig líka. En vissulega eru tækifæri. Stóra kaldhæðnin er að þetta er stærra öryggismál vegna þess að það eru svo mikil tækifæri í þessu. Þessar ógnir af innviðum og upplýsingaöryggi koma til vegna þess að upplýsingatæknin er svo svakalega gagnleg. Það er ástæðan fyrir því að vefir eins og Facebook eru notaðir af fólki jafnvel þótt það viti að ýmislegt er varhugavert við þá, eitthvað sem fólk kynnir sér ekki alveg nógu vel, vegna þess að þeir eru mjög gagnlegir. Það er ástæðan fyrir því að við erum með kennitölu, eitthvað sem mér er persónulega pínulítið í nöp við, vegna þess að það er gagnlegt. Það er gagn að allri þessari tækni. Það er bara liður í því. Ég nýti því þetta tækifæri sem ég fæ til að ræða varnarmálin þegar hæstv. ráðherra leggur fram skýrsluna vegna þess að sá angi af breytingunum sem koma af upplýsingatæknibyltingunni er eitthvað sem okkur tekst almennt ekki að mínu mati að ræða við önnur tilefni. Ég nýti tækifærið hér til þess. En vissulega vona ég að það verði aðeins kátari tónn í þeim sem hér stendur þegar kemur að öðrum þingmálum sem varða upplýsingatæknina. Því að tækifærin eru vissulega mikil. Ef við vitum hvað við erum að gera, höfum augun á boltanum, pössum okkur á ógnunum og nýtum tækifærin vel og rétt er það auðvitað frábært. Enda er enginn að leggja til að við notum tæknina minna. Fyrr má nú vera.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra og starfsfólki utanríkisráðuneytisins fyrir árlega skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál sem flutt er hér á þinginu. Áður en ég vind mér í áherslur og stefnumálin vil ég samt velta vöngum yfir því hvort það sæmi þeim sessi sem utanríkis- og alþjóðamál skipa í stefnu Íslands, líkt og hverra ríkja, að ræða þau á föstudagseftirmiðdegi þegar hugur þingheims og starfsorka er við nýframkomna fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar fyrir næstu fimm ár og þá vinnu sem er í vændum hjá þingmönnum og þingnefndum næstu dagana. Það hefur oft og iðulega verið rætt um það af hálfu þingmanna og nefndarmanna í hv. utanríkismálanefnd að auka veg utanríkis- og alþjóðamála hér í þingsal með því að veita rýmri tíma undir afmarkaðar umræður um þau mál, hvort sem um er að ræða í þinginu, umræðu um stöðuna í varnarsamstarfinu í Atlantshafsbandalaginu eða reglubundna virka umræðu um þróunarsamvinnustefnu Íslands. Þetta hafa margir þingmenn sem nú sitja á Alþingi bent á og fjölmargir forverar okkar hér. Ég veit að hæstv. utanríkisráðherra er mér sammála um þetta. Ég vil líka þakka fyrir þau nýmæli sem birt eru í árlegri skýrslu um utanríkismál og alþjóðamál er snúa að tölulegum upplýsingum um hverja sendiskrifstofu Íslands, hlutfallslega skiptingu verkefna, viðskipti, starfsfólk og kostnað. Þessar upplýsingar sýna svo ekki verður um villst að starfsfólk utanríkisráðuneytisins er vakið og sofið í vinnu sinni um allan heim við að halda á lofti hagsmunum og málefnum Íslands og kynningu á íslenskri menningu í hvívetna. Hljótum við að kunna þeim miklar þakkir fyrir það. Því stingur það augljóslega í augu að sjá að sendiskrifstofur Íslands séu nú reknar með minnstan mögulegan mannafla. Sendiráðið í Mósambík er lokað og ákveðið er að leggja niður sendiráðsstarfsemi í Vín gagnvart Austurríki. Það er gert á tímum þegar efnahagslegar forsendur eru fyrir hendi til að bæta í viðveru okkar á erlendri grundu og styrkja okkar fyrirsvar og viðveru, hvort sem er í Brussel, Strassborg, við Evrópuráðið eða annars staðar. Viðvera okkar á erlendri grundu skiptir nefnilega máli, herra forseti, þó að margt gott sé hægt að gera frá utanríkisráðuneytinu við Rauðarárstíg í Reykjavík. Og má líka velta fyrir sér hvort þessar góðu og gagnlegu upplýsingar ættu ekki betur heima á öðrum stað líkt og í skýrslu utanríkisþjónustunnar en hér í skýrslu utanríkisráðherra um utanríkismál og alþjóðamál sem er eitt mikilvægasta plagg hverrar ríkisstjórnar þegar kemur að stefnumörkun og áherslum í utanríkismálum. Þá vil ég reyna að vinda mér í áherslurnar og stefnumálin eins og ég var búin að boða. Í skýrslunni er afar vel farið yfir hagsmunagæslu Íslands á erlendri grundu og í samskiptum við aðrar þjóðir á borð við gríðarlega mikilvæga hagsmunagæslu Íslands þegar kemur að útgöngu Breta úr Evrópusambandinu sem er, eins og kemur fram í fjármálaáætlun undir utanríkismálakaflanum, talið vera eitt mikilvægasta verkefni íslenskra stjórnvalda þessi misserin, eða við hagsmunagæslu Íslands vegna EES-samningsins. Það er vel og er sannarlega nauðsynlegur hluti af utanríkisþjónustunni að vera í virkri hagsmunagæslu en það er ekki alveg eins augljós pólitísk stefna eða pólitískar áherslur. Herra forseti. Það er ekkert launungarmál þegar stjórnmálaflokkar sem eru saman í ríkisstjórn og eru lengst í burtu hverjir frá öðrum þegar kemur m.a. að stefnumálum þeirra í utanríkismálum að þá sé viðbúið þegar kemur að áherslum og stefnu að hætta sé á því að málamiðlunin verði fremur flatneskjuleg. Væntingar mínar til þess að áherslur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs endurspeglist í stefnu ríkisstjórnarinnar í utanríkismálum og alþjóðamálum eru miklar, kannski of miklar, kannski óraunhæfar, en þær eru sannarlega til staðar. Ég hefði satt að segja viljað sjá skýrari áherslur er ríma við áherslur stjórnmálahreyfingar minnar á borð við áherslur íslenskra stjórnvalda í að stuðla markvisst að því í ræðum, ritum og beinum aðgerðum á alþjóðavísu að jafna kjör fólks um allan heim, en líkt og við vitum er sívaxandi ójöfnuður ein mesta ógn við heimsfrið. Ójöfnuður þegar kemur að aðgangi að auðlindum og náttúrulegum gæðum er oft uppspretta átaka, fátæktar og félagslegrar niðurlægingar sem býr til ósanngjarna misskiptingu gæða á milli heimsbúa og leiðir til harðvítugra átaka fólks. Jöfnuður á milli manna er grundvöllur friðar. Um það verður Ísland að tala og ekki bara tala heldur beita sér fyrir í hvívetna. Við þurfum að vera óhrædd í áherslum okkar í alþjóðamálum að stuðla að og beita okkur með beinum og markvissum hætti að því að koma á fót róttækum breytingum á því hvernig við útdeilum völdum gæðum milli ríkja sem og innan þeirra, svo sem á milli stétta, kynja og kynþátta. Ísland á að beita sér alþjóðlega fyrir efnahagslegum jöfnuði á milli fólks sem dregur úr líkum á því að átök brjótist út. Og þetta leiðir mig að áherslum Íslands sem koma fram í þróunarsamvinnu. Það er vissulega mjög jákvætt að loksins skuli nú áætlað að framlag Íslands til þróunarsamvinnu skuli hækka næstu árin enda ekki seinna vænna eftir mögur ár. Ég fagna því og ég fagna þeim áherslum í þróunarsamvinnu Íslands sem snúast um að valdefla konur og stúlkur í þróunarríkjum og efla aðgang þeirra að menntun, en ég hefði gjarnan viljað sjá enn metnaðarfyllri markmið í framlögum Íslands til þróunarsamvinnunnar og að við myndum loksins standa við loforð okkar um að uppfylla markmið Sameinuðu þjóðanna um að veita 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu og þar með skipa okkur loksins við hlið þeirra landa sem við miðum okkar alla jafnan við. Eftir fimm ár munum við veita helming af því loforði til þróunarsamvinnu. Þarna er sannarlega hægt að gera betur. Því miður get ég ekki séð betur en að hér komi fram sömu áherslur og í síðustu ríkisstjórn, sem er að veita hluta af þeim framlögum til þróunarsamvinnunnar í aðstoð við flóttamenn og hælisleitendur hér innan lands. Það að þeir fjármunir séu hluti af opinberri þróunaraðstoð Íslands á erlendri grundu fellur einfaldlega alls ekki undir almennar skilgreiningar á þróunarsamvinnu og er alls ekki í samræmi við áherslur Íslands í þróunarsamvinnu. Í jafningjaúttekt DAC-nefndarinnar er minnst á þetta hlutfall sem er tæplega 12% af þeim fjármunum Íslands sem fara í málefni flóttafólks og hælisleitenda af þróunarsamvinnufjármunum. En vonandi getum við öll, alla vega flest, verið sammála um að það þarf sannarlega að auka fjármuni í þann málaflokk en ekki taka það af fjármunum í þróunarsamvinnu. Innan DAC-nefndarinnar eru lönd sem hafa beitt sér fyrir því að fella þessi opinberu fjárútgjöld saman og það er miður, en ég vona að Ísland sé ekki komið í hóp þeirra landa sem halda úti þeim áherslum. Það kemur því miður skýrt fram í skýrslu DAC-nefndarinnar, þetta tel ég vera miður og þurfi hreinlega að leiðrétta. Málefni flóttafólks og hælisleitenda hér á landi falla undir verkefnasvið velferðar- og innanríkisráðuneytisins og eiga að vera aðskilin framlagi Íslands til þróunarsamvinnu á alþjóðavettvangi. Að því sögðu þarf Ísland að axla ábyrgð og koma fólki í neyð til hjálpar eins og mögulegt er, bæði með því að taka á móti fleira flóttafólki og styðja fólk í því að geta lifað með reisn annars staðar í heiminum. Það gerist í gegnum þróunarsamvinnuna og meiri áherslu á þá vinnu. Íslandi ber siðferðisleg skylda að auka framlag sitt í þróunar- og mannúðarmál og ég nefni hrikaleg stríðssvæði á borð við Sýrland, Jemen og hryllilegar aðstæður Rohingja-fólks á flótta. Við eigum nefnilega öll að halda af öllu afli í mannúðina sem drífur áfram samkenndina sem tengir okkur öll saman svo við getum leyst okkar erfiðustu vandamál á borð við skelfileg stríð, hörmungar og fátækt í heiminum. Ég vil líka nota tækifærið og hrósa því sem hefur verið vel gert í þróunarsamvinnu og því sem íslensk stjórnvöld og íslenskir starfsmenn hafa komið til leiðar í gegnum þróunarsamvinnu, bæði sjálf og í samstarfi við alþjóðleg hjálparsamtök. Það er virðingarvert og það er sannarlega frábært, það sem við höfum komið áleiðis og er okkur hvatning til að auka framlög okkar frekar. Við getum það, við höfum efnahagslega burði til þess. Herra forseti. Síðan eru það öryggis- og varnarmálin. Ég lýsti því yfir í gær í umræðum um fjármálaáætlun er varðar utanríkismál að ég hnyti verulega um beina aukningu á fjármunum og mikla hlutfallsaukningu á framlagi Íslands innan NATO til að tryggja varnir Íslands næstu fimm árin. Þessar miklu aukningar þarfnast einfaldlega ítarlegrar útskýringar og umræðu á þinginu. Sér í lagi það sem kemur fram í skýrslunni að það sé tilgangur sameiginlegrar yfirlýsingar Íslands og Bandaríkjanna árið 2016 að nú séum við að styðja við tímabundna viðveru erlends liðsafla á Íslandi. Versnandi horfur í öryggismálum og breytt öryggisumhverfi í Evrópu er notað sem ástæða fyrir þessum mikla stuðningi, sem er svo mikill að hann er næstum þreföld aukning fjármuna frá því í síðustu fjármálaáætlun. Þetta er ekki lítil aukning og þarfnast umræðu hér í þinginu. Það þarf ekki að tíunda stefnu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs þegar kemur að öryggis- og varnarmálum, stefnu sem endurspeglar stefnu vinstri manna í tæp 70 ár og líka stefnu friðarsinna hér á landi um áratugaskeið. Ísland á ekki að hafa her, hvorki innlendan né erlendan, á að standa utan hernaðarbandalaga og hafna vígvæðingu. Þetta hefur verið stefna VG frá stofnun og verður að koma með einhverjum hætti skýrar fram í stefnu ríkisstjórnarinnar í utanríkismálum og alþjóðamálum. Það getum við til að mynda gert sem herlaus þjóð sem beitir sér ávallt með virkum hætti á alþjóðavettvangi fyrir friðarumleitunum og talar skýrt gegn stríðsátökum og fyrir friði. Við eigum að sýna að við virðum vopnaviðskiptasamning Sameinuðu þjóðanna og alþjóðleg mannúðarlög og við förum eftir þeim í hvívetna. Stríð og hernaður leysir engin vandamál eins og við vitum. Síðan þurfum við Íslendingar að halda úti femínískri utanríkisstefnu. Leggja áfram áherslu á kynja- og jafnréttismál á alþjóðavettvangi, auka framlag okkar enn frekar til jafnréttismála í alþjóðlegu samhengi og breikka aðkomu okkar enn frekar í þeim málum. Við erum komin með mjög góða reynslu úr þróunarsamvinnunni og úr utanríkisþjónustu okkar og ef við viljum sýna þá pólitísku áherslu að halda úti utanríkisstefnu sem er drifin áfram af jafnrétti kynjanna í hvívetna getum við svo sannarlega horft til Svíþjóðar sem hefur haldið úti mjög markvissri og árangursríkri femínískri utanríkisstefnu frá árinu 2015. Við getum lært mjög mikið af Svíum og eigum að mínu mati að feta í fótspor þeirra og taka forystu í þeim áherslum á alþjóðavettvangi. Halda áfram okkar góða jafnréttisstarfi á alþjóðavettvangi, gefa í og gera það starf markvissara. Virðulegi forseti. Ég fagna því sem fram kemur í skýrslunni um aukið vægi auðlinda- og umhverfismála í utanríkismálum og verkefna á alþjóðavísu er varðar loftslagsbreytingar. Við vitum að aukinn ágangur á auðlindir jarðar og áhrif mannkynsins á loftslag hennar leiðir af sér fólksflótta, misskiptingu auðs og misskiptingu aðgangs að náttúruauðlindum og umhverfisáhrif sem stefnir lífríki jarðar, vistkerfum og mannkyninu sjálfu í hættu. Við sem ríki höfum undirgengist ýmsa alþjóðlega samninga og skuldbindingar er snúast um umhverfismál og aðgerðir gegn loftslagsbreytingum. Við getum lagt mikilvæg lóð á þær vogarskálar og eigum að gera það með það í huga að Ísland er eyja en ekki eyland og við eigum að leggja okkar af mörkum á alþjóðavettvangi þegar kemur að því að sporna við loftslagsbreytingum. Að lokum vil ég minna á það að Ísland á að halda úti sjálfstæðri utanríkisstefnu og leggja áherslu á alþjóðavettvangi á frið, mannréttindi og mannúð, réttlæti og lýðræði. Saga okkar, menning og samfélagsgerð gefur okkur forskot og við eigum að nýta það forskot og standa bein í baki og full sjálfstrausts þrátt fyrir smæð okkar. Fámenn ríki hafa nefnilega komið frábærum hlutum til leiðar í alþjóðasamhengi og þar erum við engin undantekning.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fór yfir ýmislegt, ég þakka henni fyrir það. Ég get nú ekki farið í gegnum það allt saman. Mér finnst hins vegar svolítið skrýtið að hún talar svolítið eins og við séum ekkert að sinna jafnréttismálunum. Jafnréttismálin eru þungamiðja í allri okkar utanríkisstefnu. Reyndar er það svo að nú á mánudaginn er ég að fara í boði utanríkisráðherra Svía, Margotar Wallström, á jafnréttisráðstefnu þar sem ég var beðinn um að ávarpa og taka þátt í pallborði. Það er út af framgangi okkar í jafnréttismálum hvað varðar utanríkismál. Mér finnst ekki sanngjarnt að tala um það eins og við séum ekki að gera neitt. Það er langur vegur þar frá. Ég er sammála hv. þingmanni um að starfsfólk utanríkisráðuneytisins standi sig mjög vel. Við sjáum miklar breytingar verða á utanríkisþjónustu alls staðar í heiminum, þess vegna fórum við m.a. í þessa vinnu. Það liggur fyrir að gamla ímyndin varðandi sendiráðin er að breytast, bara út af tæknibreytingum og öðru slíku. Þess vegna erum við með þessar tilfærslur sem hún nefndi, t.d. að loka í Vín. Á móti kemur að við erum að bæta mjög mikið í í Brussel út af hagsmunagæslu og EES. Þar eru 243 milljónir á ári, hvorki meira né minna. Við erum komin með viðskiptafulltrúa í Asíu og Ameríku. Þegar kemur að þróunarmálunum - ef við ætlum virkilega að hjálpa þessu fólki til sjálfshjálpar verður það að hafa aðgang að öðrum mörkuðum. Það þarf að geta nýtt þau tækifæri sem það hefur. Við Íslendingar erum skilgreint gott dæmi um það. Þetta fólk er ekkert öðruvísi en við. Við erum nákvæmlega eins alls staðar, sama hvar við erum í heiminum. Ástæðan fyrir því að við erum komin á þennan stað er sú að við höfum aðgang að öðrum mörkuðum. Það er það sem þetta fólk hefur verið að berjast fyrir og við tökum undir það. Áherslur okkar í þróunarmálum eru svo sem ekki bara jafnréttismálin eins og hv. þingmaður fór inn á, heldur ýmislegt annað sem ég get farið betur í hér á eftir. Það er, held ég, nokkuð sem við ættum öll að geta verið sammála um.

Frú forseti. Hæstv. utanríkisráðherra talar um að ég leggi áherslu á að við höldum jafnréttismálunum alls ekki á lofti á alþjóðavísu. Þannig talaði ég alls ekki. Mér þykir leitt ef mál mitt hefur komist þannig til skila. Ég sagði að við ættum að halda áfram að leggja áherslu á kynja- og jafnréttismál á alþjóðavettvangi, breikka aðkomu okkar enn frekar í þeim málum og skerpa það og gera það starf markvissara. Ég fagna því að hæstv. utanríkisráðherra sé á leiðinni til Svíþjóðar að tala á ráðstefnu og hitta kollega sína í utanríkismálum. Svíar eru sannarlega mjög framarlega þegar kemur að því. Þegar kemur að mörkuðum og þróunarsamvinnu held ég að hæstv. utanríkisráðherra og ég deilum ekki sömu skoðun hvað varðar forgangsröðun í þróunarsamvinnu. Ég held að opnun markaða sé ekki forgangsmál hjá fólki sem lifir undir fátæktarmörkum og lifi við það að fá aðstoð í formi þróunaraðstoðar. Ég held að það sé kannski á öðrum stigum. En ég styð alltaf utanríkisstefnu og þjónustu Íslands þegar kemur að því að liðka fyrir framgangi og kynningu íslenskra fyrirtækja á erlendri grundu. Ég held að það sé einmitt mjög mikilvægur hluti af utanríkisþjónustunni og hefur verið hingað til. En að það eigi sér stað innan þróunarsamvinnunnar, þar er ég kannski ekki alveg á sama báti og hæstv. utanríkisráðherra.

Virðulegi forseti. Ég skil hv. þingmann alveg núna. Ástæðan fyrir því að Svíar eru að kalla á okkur, eða Margot Wallström að bjóða mér sem fulltrúa Íslands, er sú að fólk telur að við höfum náð þannig árangri að við höfum einhverju að miðla. Fólk hefur tekið eftir því að við höfum verið að leggja áherslu á jafnrétti, ekki bara þegar kemur að þróunarmálum heldur líka viðskiptamálunum. Einn stærsti viðburðurinn á ársfundi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar í Buenos Aires núna síðast var einmitt, að frumkvæði okkar, það sem snýr að jafnréttismálum í tengslum við fríverslun. Eftir þessu er tekið. Ég vísaði til þess í framsöguræðu minni að þetta snýst ekki bara um skoðun okkar í utanríkisþjónustunni, þetta er ekki eitthvað sem hefur poppað upp á Rauðarárstígnum. Þar sagði ég að framlög hins opinbera væru ekki eina leiðin til að fjármagna þróunarsamvinnu. Virkja þarf atvinnulíf betur til þátttöku í þróunarstarfi í samræmi við ákall alþjóðasamfélagsins og hvetja til fjárfestinga og viðskipta. Það eru skilaboðin í niðurstöðum alþjóðlegrar ráðstefnu um fjármögnun þróunar í Addis Ababa árið 2015 og hvað Ísland varðar í samræmi við nýlega jafningjarýni þróunarnefndar OECD. Auðvitað er þetta alltaf það sama. Við hefðum aldrei brotist úr fátækt nema við værum með öflugt atvinnulíf. Ef við ætlum að hjálpa fólki úr fátækt verður það að hafa vinnu og tekjur. Það er það sem við verðum að hjálpa fólki með og skapa aðstæður til þess að svo geti orðið. Markmiðið hlýtur alltaf að vera að hjálpa fólki til sjálfshjálpar. Sem betur fer höfum við séð breytingar verða, fjölmennar millistéttir eru að koma upp og við erum að auka útflutning okkar til þess fólks. Það er vegna þess að í það heila hefur vel tekist til þó að enn séu mjög mörg verkefni óleyst þegar kemur að þróunarmálum. Við ætlum að vera fullir þátttakendur í því áfram að hjálpa til og leggja okkar af mörkum í þeirri baráttu.

Virðulegi forseti. Ég kannast við samkomulagið sem gert var í Addis Ababa þegar kemur að því að liðka fyrir því að koma fyrirtækjum á stofn o.s.frv., eins og það sé kannski stærri hluti þróunarsamvinnunnar en áður. Ég held samt sem áður að forgangsröðun í þróunarsamvinnu eigi að miðast við aðstæður fólks sem lifir í örbirgð, fátækt og við ógn á stríðshrjáðum svæðum; í þróunarríkjum þar sem fólk er einfaldlega að reyna að hafa í sig og á og koma börnum sínum á legg og skjóli yfir höfuðið. Það er neyðaraðstoð sem þróunarsamvinna snýst að mestu leyti um. Síðan er annar angi að valdefla konur og sérstaklega ungar konur. Það hefur oft verið í formi þess að efla konur fjárhagslega og efnahagslega. En þegar við tölum um opna markaði og að það skuli fellt inn í þróunarsamvinnu þá, eins og ég sagði hér áðan, erum við einfaldlega ekki alveg sammála, ég og hæstv. utanríkisráðherra. En ég hvet hann til dáða þegar kemur að því að efla þróunarsamvinnuna, að efla framlög okkar og ganga skýrt úr skugga um að þeim fjármunum sé vel varið til þeirra sem mest þurfa á því að halda. Ég óska hæstv. utanríkisráðherra góðrar ferðar til fundar með Margot Wallström. Ég held að þau geti væntanlega lært mjög mikið hvort af öðru. 

Frú forseti. Ég vil byrja á að undirstrika mikilvægi svona umræðu um utanríkismál. Hér ræðum við skýrslu hæstv. utanríkisráðherra, sem fær pláss í dagskrá þingsins hverju sinni, en ég vil taka undir þau sjónarmið sem hafa verið sett fram m.a. af hv. síðasta ræðumanni, Rósu Björk Brynjólfsdóttur, um mikilvægi þess að við tökum fleiri umræður um utanríkismál. Utanríkismálin, með fullri virðingu fyrir öllum öðrum málaflokkum, hafa svo mikla vigt og þýðingu fyrir okkar daglega líf, tækifæri okkar Íslendinga í alþjóðaheimi, í samskiptum við þjóðir. Það er mikilvægt fyrir okkur að veita svigrúm fyrir auknar umræður um utanríkismál í sal þingsins og ég beini því til hæstv. forseta að unnið verði að því. Ég ætla að koma aðeins að því á eftir hvernig við mótum utanríkisstefnu okkar og hvernig við ræðum hana. En ég vil líka minna á að það hefur náðst samkomulag um að umræðunni verði frestað, líklega eftir að hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir hefur talað, og hvet til þess að það verði sem fyrst tekinn tími fyrir framhald umræðunnar. Ég veit að alla vega mitt fólk í Viðreisn, þingmennirnir þar, vill ræða um þessi mál. Þetta eru brýn mikilvæg hagsmunamál og það skiptir máli hvernig er talað fyrir Íslands hönd á erlendri grundu, það skiptir máli hvaða skilaboð Ísland sendir út í umheiminn, það skiptir máli hvernig við berjumst fyrir eða ýtum undir þau réttindi og þær skyldur sem við þurfum líka að undirgangast á alþjóðavísu. Þetta eru vinsamleg tilmæli til hæstv. forseta. Ég vil taka undir með þeim sem hafa minnst á það að þetta er mjög aðgengilegt plagg og skemmtilega uppsett. Ég er nú búin að vera hérna hátt í 20 ár og það er aðeins meiri nútímabragur á þessu en oft áður og er svolítið í samhengi við þá skýrslu sem ég tel að við þurfum að ræða einhvern tímann í þingsal um nýskipan í utanríkisþjónustunni, skýrslu sem hæstv. ráðherra skilaði til okkar í haust. Við þurfum að gefa okkur tíma til þess að fara yfir hana líkt og við erum að gera núna. Í þessari skýrslu eru nefndir mikilvægir hlutir strax í inngangi sem utanríkisráðherra fór reyndar yfir í ræðu sinni með þessum fína hraðlestri. Við erum búin að vera svolítið á hraðlestrarnámskeiði undanfarinn sólarhring hér í þingsal, en í inngangi segir réttilega, með leyfi forseta: „Fyrir eitt hundrað árum gengu Íslendingar formlega í samfélag þjóðanna og þá hófst jafnframt samleiðin með öðrum vestrænum ríkjum sem búa við frelsi og lýðræði, mannréttindi og frjálst hagkerfi. Síðari heimsstyrjöldin færði Íslendingum heim sanninn um að gamla hlutleysisstefnan tryggði ekki lengur frið og öryggi. Því var nauðsynlegt að hverfa frá henni og gerast þátttakandi í öryggismálasamstarfi vestrænna lýðræðisríkja.“ Allt sem þarna stendur er satt og rétt. Þetta er mikilvægt. Þetta leggur grunninn að því hvernig við Íslendingar höfum á síðustu hundrað árum eftir að við fengum fullveldi 1918 ekki bara varðveitt fullveldi okkar heldur líka hvernig við höfum með mikilli vinnu, umræðu, gagnaöflun staðið vörð um fullveldið og verið fullgild á meðal þjóða heimsins. Ég vil eindregið taka undir þessi upphafsorð í skýrslunni, þ.e. að undirstrika mikilvægi alþjóðasamstarfs, mikilvægi þess að við Íslendingar horfumst í augu við það að því fylgja ekki bara réttindi að vera fullvalda þjóð, sjálfstæð þjóð, því fylgja líka skyldur á alþjóðavísu. Þær tengjast að ég tel síðan beint okkar markmiðum og stefnu í utanríkismálum, það er að hlúa að og ýta undir allt sem getur þróað aukið lýðræði í heiminum því að við hér erum held ég eiginlega öll sannfærð um að þar sem lýðræði er varðveitt og gætt að því að gangreglur þess virki eru miklu meiri líkur á því að frelsi, umburðarlyndi, jafnrétti og náungakærleikur fái þrifist. Efling lýðræðis, stuðningur við mannréttindi, jafnréttismál, umhverfismál og frelsi í sinni víðustu mynd - þetta eru hornsteinarnir í okkar utanríkispólitík. Ég er sannfærð um að öll þau skref sem við tókum á þessu hundrað ára tímabili og sérstaklega frá árinu 1949, 30. mars, þegar við gengum í NATO, erum einn af stofnaðilum þess, hafi verið farsæl, að þau skref hafi verið rétt. Í skýrslunni er talað svolítið um samstarf Norðurlandanna og ég fagna því sérstaklega. Ég hef tekið þátt í ríkisstjórn og verið formaður ráðherranefndar um þá málaflokka sem ég bar ábyrgð á á sínum tíma. Það er ekki bara að þetta sé skemmtilegt og gefandi, það koma upp nýjar hugmyndir og það eykur dýptina og þekkinguna og samheldnina hjá Norðurlandaþjóðunum að vera svolítið merkisberar þess að halda uppi lýðræði og mannréttindum í heiminum og standa vörð um þau. Þess vegna er svo mikilvægt að Norðurlöndin standi saman og þau vinni í því. Það hefur gengið misvel. Mér finnst oft og tíðum að Norðurlandaráðssamstarfið fái ekki næga vigt innan þingsins. Jú, það gengur vel, fundur núna um daginn á Akureyri, en við megum ræða meira um þetta og vinna betur í því. Þess vegna finnst mér fróðlegt að fylgjast með því hvernig utanríkisráðherra ætlar að halda utan um samstarf Norðurlandanna. Ég hvet hann til þess að gera það í samvinnu við þingið sem mun miklu frekar vera stuðningur við ráðherra en hitt. Af hverju er samstarf Norðurlandanna mikilvægt? Það er mikilvægt út frá grundvallarsjónarmiði okkar Íslendinga um lýðræði, mannréttindi og frelsi og þeirri menningu, því menningarmengi sem við Íslendingar tilheyrum með því að vera hluti af Norðurlöndunum. Norðurlöndin, meiri hluti þeirra, hafa kosið að vera í einu eða öðru samstarfi við Evrópusambandið. Meiri hluti þeirra er aðilar og fullir þátttakendur í Evrópusambandinu og síðan hafa tvö þeirra, Ísland og Noregur, farið langleiðina með það með undirritun mikilvægasta utanríkisviðskiptasamnings sem við Íslendingar höfum gert, sem er náttúrlega EES-samningurinn. Noregur er ótrúlega ötult land og það er svolítið gaman og fróðlegt að sjá, enda hafa Norðmenn miklu meira fjármagn en við, hvernig þeir vinna að sínum málum. Þeir koma strax frá upphafi að allri frumvinnu hjá Evrópusambandinu í þeim málum sem snerta okkur innan EES-samningsins. Það er náttúrlega rangt sem hefur verið haldið fram að við innleiðum 13,4% af regluverki Evrópusambandsins. Við innleiðum það sem Norðmenn gera nákvæmlega, það er hátt í 80% eins og segir m.a. í skýrslu Norðmanna, það er bara verið að snúa málum svolítið á haus, eða afvegaleiða umræðuna. Við innleiðum náttúrlega það sem við erum aðilar að, sem er innri markaðurinn. Við erum ekki aðilar að t.d. landbúnaðarkerfinu. Við erum ekki aðilar að sjávarútveginum.  Innleiðingarhallinn byrjaði ekki í tengslum við umsókn Íslands að Evrópusambandinu heldur fór hann af stað mun fyrr, fyrir hrun eins og skýrslur benda til. Það þýðir ekki að við eigum ekki að tilgreina tímann, við þurfum einfaldlega að standa okkur vel af því að þetta skiptir okkur máli. Bara út frá viðskiptalegum sjónarmiðum Íslands eru hagsmunir okkar í tugum milljarða taldir með því að hafa verið aðilar að EES-samstarfinu og undirritað EES-samninginn. Fyrir þessu gera m.a. stærstu flokkar Noregs sér grein sem hafa aldrei setið saman í ríkisstjórn, Høyre og Arbeiderpartiet, Verkamannaflokkurinn norski. Þeir hafa ekki verið saman í ríkisstjórn, en eru eindregið sammála um að menn eigi að vera aðilar að Evrópusambandinu. Þó að skoðanir innan flokkanna séu skiptar umgangast menn hver annan af virðingu, en sýn bæði Høyre og Arbeiderpartiet hefur verið sú að vera þátttakendur af fullum krafti í EES-samstarfinu. Það eru ekki nema hjáróma raddir í Noregi sem eru popúlistaflokkar sem vilja draga úr mikilvægi EES-samstarfsins. Við eigum að fara mjög gegn því. Ég bind vonir við það, ekki síst eftir orðaskipti við hæstv. utanríkisráðherra í gær, að hann verði ötull samherji í því að flagga svolítið EES-samningnum og byggja undir hann sem er okkur svo gríðarlega mikilvægur. Þjóðaröryggismálin, bara aðeins að stikla á stóru, tíminn flýgur frá manni. Ég vil hæla ráðherra fyrir það að setja þjóðaröryggismálin í skýran farveg, það skiptir máli. Ég er þeirrar skoðunar eins og ég hef talað um að það hafi verið farsælt skref fyrir íslenskt samfélag að gerast þátttakendur að NATO og taka af fullum krafti þátt í öllu alþjóðasamstarfi, hvort sem er í gegnum Sameinuðu þjóðirnar, vestrænt varnarsamstarf eða annað. Það var farsælt skref. Það er samt pínu vandræðalegt fyrir, kannski ekki rétt að segja ríkisstjórnina en ekki síst fyrir Vinstrihreyfinguna – grænt framboð sem enn hefur í sinni grunnstefnu að betra sé að vera utan varnarbandalagsins, utan NATO. Hér koma þingmenn Vinstri grænna hlaupandi inn og gefa merki. Já, það er allt satt og rétt, við viljum ekki vera aðilar að NATO. Það er gott að það sé staðfest. En ríkisstjórnin hefur það sem betur fer í stjórnarsáttmála sínum að þjóðaröryggisstefna sem var samþykkt á Alþingi verði höfð að leiðarljósi. Vel að merkja, þjóðaröryggisstefnan var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum nema einn flokkur sem sat hjá út af sinni grunnstefnu að vera á móti NATO, það var náttúrlega Vinstrihreyfingin – grænt framboð. Það er rétt sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur bent á, að það er sósíalisti við borðsendann sem er á móti því að Ísland sé í NATO og hefur núna undirgengist þessa þjóðaröryggisstefnu sem þau greiddu ekki atkvæði með, sem þau studdu ekki en fylgja henni nú sem betur fer. Ég vil því hrósa hæstv. utanríkisráðherra og Sjálfstæðisflokknum fyrir að hafa látið Vinstrihreyfinguna – grænt framboð í raun kyngja þessari stefnu, af því að hún er mikilvæg. Ég er þeirrar skoðunar. Þess vegna finnst mér mikilvægt að Vinstrihreyfingin – grænt framboð hafi kyngt þessu. Ég veit ekki hvort þau hafi tekið þetta formlega fyrir hjá sér að þjóðaröryggisstefnan er núna stefna sem VG styður og vinnur að. Það var mjög upplýsandi og um leið þakkarvert að forsætisráðherra kom á fund utanríkismálanefndar þingsins og útskýrði það mjög gaumgæfilega að það væri ekki vandamál af þeirra hálfu að vinna og fylgja eftir stefnunni, þetta væri lýðræðislega samþykkt stefna í þinginu og þess vegna myndi VG og ríkisstjórnin undir forystu þeirra vinna að henni. Það er mikilvægt að þetta sé á hreinu. Mér finnst það skipta máli og vil hrósa þeim sem drógu Vinstri græna inn á þennan vagn. Ég hef talað um að það sé umhugsunarvert hvernig utanríkisstefnan er mótuð hverju sinni. Það er gott og við eigum að viðhalda þessu góða samstarfi og ég vil hrósa núverandi formanni utanríkismálanefndar fyrir að sýna mikla lipurð og reyna að stuðla að þessu mikla samtali og samstarfi, ekki síst við utanríkisráðuneytið. Ég vil tala um það sem ég kom að áðan. Mér finnst að við eigum að færa utanríkisstefnuna og málin meira hingað inn í þingsal út af vigt og vægi málaflokksins. Það þýðir ekki eingöngu að heyra yfirlýsingar utanríkisráðherra á erlendri grundu, við viljum fá þetta meira hingað inn. Þegar ég segi þetta er ég með hættuna við rangt stöðumat í alþjóðasamskiptum í huga. Hver er hættan? Hún er sú að við tökum óskynsamlegar ákvarðanir. Þess vegna er mikilvægt að þær upplýsingar sem er miðlað, m.a. af hálfu hæstv. utanríkisráðherra, séu réttar, það sé ekki verið að afbaka þær. Og við höfum að mínu mati mjög vont dæmi um slíkt og mikilvæga atkvæðagreiðslu sem var afbökuð. Það er Brexit. Það vita allir að settar voru fram ákveðnar upplýsingar, tölulegar upplýsingar, massífar auglýsingar um að ef Bretar færu út úr Evrópusambandinu myndu þeir fá a.m.k. 400 milljarða punda inn í breska heilbrigðiskerfið. Í dag kannast enginn við þessar yfirlýsingar og vilja ekki segja að þær hafi verið endilega hárréttar. Það sem er svo hættulegt í utanríkismálum, hvort sem við erum með eða á móti ESB, er að við miðlum ekki réttum upplýsingum, að það sé verið að bera t.d. saman epli og appelsínur þegar er verið að tala um tölur. Ég vil hvetja utanríkisráðherra til að setja upplýsingar fram með réttum hætti. Til dæmis hefur utanríkisráðherra talað um að það væri vont að fara í ESB - ég vil frekar fara inn í ESB en utanríkisráðherra ekki, kemur engum á óvart - því að þá værum við að yfirgefa tiltölulega einfalt viðskiptakerfi, viðskipti yfir landamæri, utanríkisviðskiptakerfi. Það er bara ekki rétt. Það er bara ekkert sem bendir til þess að það sé rétt. Ég ætla að leyfa mér að vitna í gögn. Samkvæmt skýrslu frá Alþjóðabankanum erum við í 69. sæti varðandi viðskiptakerfi og utanríkisþjónustu í heiminum. Við erum fyrir neðan öll ESB-ríkin. Er það 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég held að það sé alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, réttar upplýsingar þurfa að koma fram. Hvaðan kem ég með þessar upplýsingar þegar kemur að því hvaða áhrif það hefur að ganga inn í ESB, hvaðan hef ég þær? Hvaðan skyldi ég hafa þær? Það er beint úr vinnuhópunum sem voru að vinna í aðlögunarviðræðunum á sínum tíma. Beint úr þeim. Orðrétt. Úr þeim skýrslum sem voru er það orðrétt. Síðan liggur það fyrir að við innleiðum 13,4% af gerðum ESB. Ekki er um það deilt. Talandi um að bera saman epli og appelsínur, þá hvet ég hv. þingmann til að kynna sér hvað er um að ræða þegar talað er um það sem Norðmenn töluðu um. Þeir voru ekkert að tala um innleiðingu á gerðunum. Þeir skiptu þessu upp í málefnasvið, ekki ósvipað því og gert var þegar Ísland fór í aðildarviðræðurnar. Ef menn taka eftir málefnasviðum segir það náttúrlega ekki nokkurn skapaðan hlut, segir bara hvað þetta eru mörg málefnasvið og þar af leiðandi erum við komin með þrjá fjórðu inn í Evrópusambandið. Það stenst ekki nokkra einustu skoðun. Reyndar tóku Norðmenn líka alla samningana við Evrópusambandið, meira að segja hvað varðar landbúnað og sjávarútveg og annað slíkt. En í guðs bænum, við skulum bara fara í grunninn á þessu og fara nákvæmlega í það hvaða upplýsingar þetta eru og hvaðan þær koma. Innleiðingarhallinn, hvort sem hv. þingmanni líkar það betur eða verr, kom í kjölfarið á því að við fórum að sækja um aðild að Evrópusambandinu, byrjaði árið 2009 og hækkaði mjög 2011. Ef hv. þingmaður les þessa skýrslu er farið nákvæmlega í það hvað var tekið niður og hvað við erum að koma með hér upp. Það er rétt að ýmsar upplýsingar voru ekki nákvæmar varðandi Brexit og þurftu ýmsir aðilar að biðjast afsökunar eftir atkvæðagreiðsluna af því að þeir spáðu því að efnahagurinn myndi t.d. bera stórkostlegan skaða um leið og Bretar myndu samþykkja það að ganga út. Við höfum vonandi nógan tíma, virðulegi forseti, til að fara í þetta. En það er áhugavert ef hv. þingmaður er að segja að þær upplýsingar 

Frú forseti. Við skulum reyna að taka þessa umræðu aðeins lengra. Ég skil vel að hæstv. ráðherra geti af og til orðið hvumpinn við að sjá mig, ég get stundum verið ógeðslega leiðinleg, ég viðurkenni það. En eigum við ekki að reyna að taka umræðuna samt lengra? Ég er óskaplega glöð yfir því að utanríkisráðherra vill að við byggjum á upplýsingum. Eigum við þá að segja, og við sammælumst um það, að við erum ekki á sömu skoðun varðandi Evrópusambandið? Getum við verið sammála um að áskoranir núna á alþjóðavísu séu það gríðarlega miklar að það sé tími núna fyrir Íslendinga til að kortleggja og setja niður nefnd svipað og gert var, þverpólitíska nefnd, á sínum tíma þegar við gengum í EFTA, í aðdraganda EFTA, undir forystu Gylfa Þ. Gíslasonar og síðan fyrir ríflega tíu árum undir forystu Björns Bjarnasonar? Allt nefndir sem skiluðu mjög gagnlegum upplýsingum fyrir þingið en ekki síður fyrir þjóðina, eitthvað sem þjóðin gat leitað til. Norðmenn tóku sér tvö ár í að gera gagnmerka Per Seierstad-skýrslu varðandi stöðu Noregs og EES-samningsins. Getum við sammælst um að fara í vönduð vinnubrögð í staðinn fyrir að vera í einhverjum krytum hér á þingi þessu tengt? Ég vil einfaldlega hvetja ráðherra til að gera það og taka því jákvætt. Ef það er ekki verðum við í endalausu rifrildi og hjakki hér næstu árin í staðinn fyrir að reyna að vera uppbyggileg og skila einhverju til þjóðarinnar, því að ég trúi ekki öðru en að á endanum í því máli sem við erum að ræða, Evrópusambandið, með eða á móti aðild eða ekki, komi það til kasta þjóðarinnar. Þá verðum við að undirbyggja gagnmerkan grunn fyrir þjóðina til að geta tekið afstöðu til þess. Ég vona að við getum þó sammælst um það, hæstv. ráðherra, að fara í þetta. Ég vil síðan benda hæstv. ráðherra á - ég sé núna að ég ætla að koma að því í seinna svari mínu - að þetta eru bara vinsamleg tilmæli. Getum við ekki sammælst um það að vanda vinnubrögð, vera ekki í einhverjum metingi um hver hafi rétt fyrir sér, appelsínur eða epli? Setjum þetta í faglegan farveg. Ég veit að utanríkisráðherra hefur alveg dug og kjark og nennu til að gera það og sýna forystu í þessu máli. Ég treysti honum vel til þess.

Virðulegi forseti. Frá því að ég kom hingað inn - ég efast um að það hafi sést í jafn langan tíma, annars man ég ekki eftir því - hef ég gefið út gögn sem byggð eru á staðreyndum um allt það sem er að gerast. Ég ætla áfram að gera það. Hv. þingmaður, og ekkert mál með það, það er hennar frelsi, er búin að taka nokkrar sveigjur í þessum málum, t.d. í því máli sem hún, og flokkur hennar, hefur barist hvað harðast fyrir. Því var nú bara hent út í hafsauga áður en nokkur talaði við hana hérna fyrir síðustu ríkisstjórnarmyndun, en er komin aftur núna og segist bara vilja ganga í ESB. Það sé miklu betra að taka umræðuna bara þannig, en auðvitað vitum við hvað felst í því að vera í ESB. En við verðum að koma okkur upp úr þeim skotgröfum að tala bara um þau mál. Heimurinn er að breytast gríðarlega mikið. Við erum með risaverkefni eins og norðurslóðamálin. Við erum með gríðarlega stórt verkefni sem snýr að öryggis- og varnarmálunum. Við erum með gríðarstór verkefni sem snúa að því að koma vörum okkar og þjónustu á markað til þess að geta haldið uppi þeim lífskjörum sem allir flokkar á þingi eru sammála um. Við verðum að koma okkur út úr því að geta rætt einungis um einn lítinn hlut þegar kemur að utanríkismálum. Í umræðu, talandi um að hafa hana uppbyggilega, hugsa um stöðu Íslands, hvert við viljum fara, hvernig við ætlum að nýta tækifærin, hvernig við ætlum að sjá til þess að við verðum samkeppnishæft þjóðfélag svo að unga fólkið vilji búa hér því að við erum í samkeppni um unga fólkið okkar, verða menn að víkka sjóndeildarhringinn. Menn verða að fara að verða alþjóðasinnaðir. Menn verða að fara að líta á það hvernig heimurinn er og verður á næstunni. Síðan skulum við gera eitt, ég mun leggja mig allan fram um að koma öllum þeim upplýsingum á framfæri sem eru mikilvægar til að þing og þjóð geti tekið þá umræðu. Hér er ágætisskýrslubeiðni um kosti og galla EES, það verður stórt verkefni sem er mikilvægt að verði unnið mjög vel til að góður grunnur verði í því. 

Frú forseti. Ég vil bjóða hæstv. utanríkisráðherra velkominn í það ef hann ætlar að fara að hugsa stærra í utanríkismálum. Öðruvísi mér áður brá. Það er gott að hann er að læra og þroskast við að vinna innan utanríkisráðuneytisins, því að þar er margt góðra manna og kvenna. Ég vil hvetja hæstv. utanríkisráðherra til þess að taka þetta lengra, reyna að sýna smámálefnalegheit þegar við ræðum þessi mál, því að máli skiptir hvernig við ræðum um utanríkismál, í hvernig farveg við setjum þau. Ég vil hins vegar líka brýna hæstv. utanríkisráðherra, því að það setur að mér ugg að sjá hvert hann og flokksmenn hans eru að fara þegar kemur að EES-málum, verið er að grafa undan EES-samstarfinu að mínu mati af hálfu Sjálfstæðisflokksins. Ég vil líka hvetja hæstv. utanríkisráðherra til að vera ekki bara að gapa yfir Brexit og Brexit-sinnum og vinum sínum í Bretlandi. Því að Bretland er að semja við Evrópusambandið. Við erum hluti af innri markaði Evrópusambandsins, alveg eins og við eigum að gæta hagsmuna okkar gagnvart Bretlandi, því mikilvæga landi í utanríkisviðskiptaþjónustu lands okkar. Við verðum líka að gæta hagsmuna okkar þegar Evrópusambandið er að semja við Breta. Það þýðir að utanríkisráðherra verður, hvort sem honum líkar það betur eða verr, að fara til Brussel, að gera það sem við erum að predika í skýrslunni um utanríkismál, að vinna heimavinnuna okkar á grundvelli EES-samningsins, að reyna að koma að athugasemdum okkar og hagsmunagæslu strax frá upphafi. Það þarf að gera núna þegar Evrópusambandið er að semja við Breta. Það þýðir ekki að þusa yfir Evrópusambandinu. Við verðum að gæta hagsmuna okkar á grunni EES-samningsins. En miðað við það hvernig utanríkisráðherra talar efast ég um að svo verði gert.

Frú forseti. Vegna þess að komið var inn á stefnu okkar í Vinstri grænum, hvort við værum ekki örugglega enn þá á móti aðildinni að NATO, vildi ég koma upp í andsvar og segja um það nokkur orð. Jú, það er svo sannarlega enn þá skoðun okkar í Vinstrihreyfingunni – grænu framboði að við teljum hagsmunum Íslands betur borgið utan NATO. En það ber líka að líta til þess að við erum ekki eins máls hreyfing, það er fullt af öðrum stefnumálum sem við viljum berjast fyrir í pólitík og sem við teljum mikilvæg. Við teljum þess vegna mikilvægt að koma til að mynda að ríkisstjórnarþátttöku þrátt fyrir að við gætum þurft að vinna með flokkum þar sem ekki eru sammála okkur þegar kemur að NATO. Reyndar var það svo síðast þegar ég vissi að við erum eini flokkurinn sem er með þetta aktífa stefnumál, þ.e. úrsögn Íslands úr NATO. Við værum þá bara að dæma okkur úr leik þegar kæmi að ríkisstjórnarþátttöku og varðandi það að koma öðrum stefnumálum okkar að ef það væri frágangssök. Það er rétt að við sátum hjá þegar kom að því að greiða atkvæði um þjóðaröryggisstefnuna. Við greiddum ekki atkvæði gegn því vegna þess að í þjóðaröryggisstefnunni eru önnur atriði sem við teljum skipta gríðarlega miklu máli. Ég ætla að nefna tvö dæmi; netöryggismálin og friðlýsingu lögsögu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum. En við erum líka þingræðissinnar. Við verðum að beygja okkur undir það að við erum enn sem komið er í minni hluta þegar kemur að afstöðunni til NATO, en það er eitt af því sem er markmið okkar í þessum þingsal, að tala fyrir stefnu okkar í því efni. Við ætlum svo sannarlega að halda áfram að gera það, líka í ríkisstjórnarsamstarfinu.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir þetta og að undirstrika sérstöðu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Þetta er í fyrsta sinn sem sósíalistar leiða ríkisstjórn á Íslandi með þá skoðun að Ísland eigi að vera utan NATO. Það þurfti að skýra það betur og þess vegna gengum við eftir því hvað það þýddi. Mér fannst mikill bragur á því þegar hæstv. forsætisráðherra kom í utanríkismálanefnd og gerði grein fyrir því að undir forystu VG myndi ríkisstjórnin fylgja eftir þjóðaröryggisstefnunni á grundvelli málamiðlunarsamkomulags. Það var skýrt. Það skiptir máli að það sé skýrt, því að eins og við heyrðum áðan hjá hæstv. utanríkisráðherra er margt mjög óljóst í því hver stefna Íslands er í hinum og þessum málum, í mikilvægum málaflokkum. Við fetum okkur eftir þessari braut, við erum að reyna að skýra stefnu Íslands undir forystu þessarar ríkisstjórnar. Það er skýrt að ríkisstjórnin, undir forystu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, mun styðja ekki bara þjóðaröryggisstefnuna eins og hún hefur verið samþykkt, af því að það er þingræðið sem hefur réttilega ákveðið að eftir henni verði farið, heldur mun hún ekki síður halda áfram að tala fyrir hönd Íslands á fundum, m.a. innan NATO. Ég er ekki eins uggandi um þetta og ég var í byrjun. Ég var þegar byrjuð að upplifa að einn ráðherra segði eitt og annar ráðherra hitt. Það sem má ekki gerast í utanríkismálum er að utanríkisráðherra og forsætisráðherra tali ekki sama tungumál, ekki síst á m.a. leiðtogafundum NATO.

Frú forseti. Ég treysti hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra mjög vel til þess að tala alls staðar fyrir hagsmunum Íslands og leggja áherslu á það sem við þó öll erum sammála um, þ.e. að Ísland eigi að beita sér fyrir friði og öryggi í heiminum. Ég treysti þeim mjög vel til þess að samræma ólík sjónarmið, því að eins og við vitum þá tilheyra þessir hæstv. tveir ráðherrar mjög ólíkum flokkum. Þetta er nú ekki alveg ókunnuglegt fyrir hv. þingmann sem er sjálf í flokki sem starfað hefur í ríkisstjórn þar sem voru skiptar skoðanir um annað utanríkismál sem er aðildin að Evrópusambandinu. Ég get ekki betur séð en að þrátt fyrir þau ólíku sjónarmið hafi tekist ágætlega með pólitík þeirra að vinna að ýmsum öðrum málum. Það er ákveðin hefð eða menning á Íslandi að hér starfi meirihlutastjórnir ólíkra flokka. Þá verða auðvitað allir að gera málamiðlanir. En á sama tíma hljótum við öll sem tilheyrum þessum flokkum að tala fyrir okkar stefnu, fyrir okkar áherslum og að vinna þeim brautargengi eins og við getum. Ég bind vonir við ríkisstjórnarþátttöku Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og að við getum lyft málflutningi okkar, að það verði til þess að auka umræðuna, til að mynda um veru okkar í NATO, og þannig lyfta undir skoðanir okkar þannig að þær öðlist meira brautargengi í samfélaginu.

Frú forseti. Allt hárrétt. Hægt er að taka undir það, en ég held að það hljóti allir að skilja að þetta þarf að vera skýrt þegar í fyrsta sinn í sögunni er flokkur í forystu í ríkisstjórn sem er á móti NATO að afstaða hans sé útskýrð. Og ég verð að segja að mér fannst forsætisráðherra takast vel að skýra það. Lái mér hver sem vill. Eftir að hafa hlustað á ræður utanríkisráðherra, lesið skýrsluna, skoðað hvað er að gerast á erlendri grundu, líka hér innan lands, yfirlýsingar úr Sjálfstæðisflokknum - við sjáum að í Framsóknarflokknum er nokkur andstaða gagnvart Evrópusambandinu og það er mikil andstaða innan Vinstri grænna gagnvart Evrópusambandinu, sumir eru líka á móti EES-samstarfinu - óar mér við því hvaða er að teiknast upp á borðinu núna. Það er ákveðin íhaldssemi, ákveðin tregða og ákveðin öfl sem eru að grafa undan samstarfi okkar á grundvelli EES-samningsins. Ég vara við því að hleypa þeim öflum að og gefa þeim lausan tauminn. Mér finnst ekki fýsilegt að þrír íhaldsflokkar eða framsóknarflokkar, eða hvaða nafni sem þið nefnið þá, nái málamiðlun á þeim grunni hvernig Ísland eigi að haga sér á alþjóðavísu og hvernig við ætlum að byggja upp Evrópusamstarfið. Ég er ekki sammála því að Bandaríkin ein og sér séu mikilvægust fyrir okkur, eins og ég hef heyrt utanríkisráðherra tala um, og Bretland í öðru sæti. Ég held að samstarf okkar byggist mjög mikið á því að vera í bandalagi og samstarfi við aðrar þjóðir, eins og Norðurlandaþjóðirnar hafa gert. Þær eru í mjög nánu samstarfi við Evrópu og það er engin tilviljun að svo er, bæði í gegnum Evrópusambandið og síðan í gegnum EES-samninginn. Þess vegna mun ég spyrna við fótum, sem og Viðreisn, ef að því kemur að utanríkisráðherra, með stuðningi ríkisstjórnarinnar, með stuðningi Vinstri grænna og hugsanlega Framsóknar líka, fari að grafa frekar undan EES-samstarfinu. Þá þarf að segja stopp.

Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrsluna. Ég tek undir það með öðrum hv. þingmönnum að hún er afskaplega aðgengileg og ljóst að búið er að leggja talsverðan metnað í hana. Ég vil einnig nýta tækifærið og þakka fyrir að við þingmenn höfum tækifæri til að taka umræðu um utanríkismál í þessum sal, sér í lagi af því að umræða um þessa skýrslu er aðeins breiðari en oft gerist þegar þingmál eru rædd sem tengjast utanríkisstefnunni og utanríkismálum. En tilefni væri þó til, eins og komið hefur fram hér í umræðunni í dag, að taka umræðu um utanríkismál og stefnuna oftar í þessum þingsal og ná kannski dýpri umræðu um einstök málefni og afmarkaðri en næst hér í dag og þegar þessum umræðum verður fram haldið. Það er ljóst að þessi viðamikla skýrsla snertir á fjölda mála, allt frá skipulagi utanríkisþjónustu og borgaraþjónustu og frá alþjóðasamstarfi út í ítarlega og góða umræðu um úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu, um menningar-, öryggis- og varnarmál ásamt þróunarsamvinnu - en allt er það efni í sérstaka umræðu hér í þingsal. Ég heyri að um meginefni skýrslunnar er góður samhljómur hér, enda leiðarstefið að tryggja öryggi og varnir landsins og viðskiptahagsmuni og hafa í heiðri grundvallargildi mannréttinda, mannúðar og jafnréttis. Þrátt fyrir að mismunandi áherslur séu í einstökum málum líkt og við þekkjum - hér hefur t.d. verið rætt um aðild að Evrópusambandinu og þátttöku í Atlantshafsbandalaginu - er ekki sérstaklega verið að takast á um þessa þætti í utanríkismálaumræðu hversdagsins hér á landi. Í þessari ríkisstjórn líkt og í þeirri síðustu var samhljómur um þessi tvö mál þrátt fyrir ólík sjónarmið í stefnuskrá. Um einstaka þætti skýrslunnar langar mig að koma inn á fáeina þætti. Það er mjög gott að fá betra aðgengi að verkefnum og störfum utanríkisþjónustunnar, m.a. þarf skýra skiptingu verkefna sendiráða og fleira. Það er nefnilega mikilvægt að þingmenn en einnig almenningur hafi gott aðgengi að skipulagi og starfsháttum þjónustunnar til að átta sig betur á þeirri umfangsmiklu vinnu sem þar fer fram víða og hvernig fjármunum er háttað. Gaman er að sjá að markmiðum og verkefnum í skýrslu um Utanríkisþjónustu til framtíðar miðar áfram og gott að geta fylgst náið með framvindu þeirra verkefna sem miðað er að í framtíðarskýrslunni. Hún ber líka undirtitil með rentu, Hagsmunagæsla í síbreytilegum heimi. Það er einmitt síbreytilegi heimurinn sem utanríkisþjónustan þarf að breytast í takt við og þá tækniþróun sem er að verða hraðari en nokkru sinni fyrr. Þar má sjá áherslur utanríkisráðherra á heimasendiherra og áherslu á ný markaðssvæði, svo einhver dæmi séu tekin. Það væri gaman að heyra aðeins nánar frá ráðherra um hlutverk heimasendiherra, hvernig hann sér það betur fyrir sér til framtíðar og hvernig hægt er að þróa það verkefni enn frekar. Annars um efnisatriði skýrslunnar og starf ráðherra og ráðuneytis langar mig að fagna því sérstaklega að sérstök varnarmálaskrifstofa hafi verið endurvakin í ráðuneytinu og áhersla sé á að öryggismál þjóðarinnar séu í traustum skorðum með þjóðaröryggisstefnuna að leiðarljósi. Versnandi horfur í öryggismálum og breytt öryggisumhverfi þýðir að enn frekar þurfi að setja varnarmál í forgang eins og ráðherra kom inn á. Þar kemur margt inn í, starf þjóðaröryggisráðs, samstarf Norðurlandanna og aukin framlög í málaflokkinn. Ég er ánægð með þá samstöðu sem er varðandi þessi mál, en auðvitað er virk þátttaka okkar í öryggismálum mikilvæg, líkt og annarra landa í Evrópu. Við getum lagt margt af mörkum í því samstarfi. Við getum talað máli jafnréttis og mannréttinda og viðskiptafrelsis og þátttaka okkar í afvopnunarmálum er einnig virk. Ég gleðst yfir því að Ísland verði gestgjafi fyrir ráðstefnu Atlantshafsbandalagsins um afvopnun og gereyðingarvopn í haust. Annað sem mig langar stuttlega að koma inn á er umræðan um EES-samninginn. Þátttaka okkar í því samstarfi hefur verið gríðarlega mikilvæg og er það enn. Það að gæta hagsmuna okkar og nýta okkur EES-samninginn með sem bestum hætti er ávallt viðvarandi og mikilvægt viðfangsefni og um það er góð umfjöllun í skýrslunni. Mikilvægt er að við pössum ávallt upp á hagsmuni okkar í þessu sambandi og er EES-samningurinn gríðarlega mikilvægur fyrir okkur að mörgu leyti. Við þurfum að standa vörð um hann og nýta okkur kosti hans. Það er gaman að sjá nýja skýrslu utanríkisráðherra um EES-samninginn, Gengið til góðs. Skref í átt að bættri framkvæmd EES-samningsins. Þar koma fram ýmsar gagnlegar upplýsingar og áréttingar á ýmsu sem oft fer miður í umræðunni. Við höfum dregist aftur úr, eins og fram hefur komið hér í umræðu dagsins, í upptöku og innleiðingu ýmissa gerða, en það er auðvitað mikilvægt að sjónarmið Íslands komist fyrr að í ferli málanna. Þar er lykillinn hagsmunagæsla okkar við mótun löggjafar innan EES. Í skýrslunni er boðað átak, en jafnframt er utanríkismálanefnd nú að leggja lokahönd á breytingar á reglum um þinglega meðferð EES-mála með það að markmiði að auka áhrif Alþingis á undirbúning og mótun gerða þar sem leitast verður við að tryggja hagsmuni Íslands eins framarlega í lagasetningarferli Evrópusambandsins og unnt er. Það væri gaman að heyra aðeins frá ráðherra varðandi þessa vinnu, en þetta er vinna sem er að fara fram í þriðju utanríkismálanefndinni og við teljum að við getum klárað fyrr en seinna. Við erum auðvitað líka að velta fyrir okkur aðila þar úti til að löggjafarvaldið geti fylgt þessu enn frekar eftir. Ég fer kannski örstutt hér inn á tvo aðra þætti meðan ég hef tíma til. Ég fagna því sérstaklega að heimasendiherra sé við störf í jafnréttismálum og að við séum leiðandi líkt og hefur komið fram hér í dag í þeim málum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð rík áhersla á að Ísland sé sterk rödd á alþjóðavettvangi og fyrirmynd í jafnréttismálum. Við eigum að vera óhrædd við að leiða þá umræðu, enda verið efst á lista Alþjóðaefnahagsráðsins fyrir árangur ríkja á sviði kynjajafnréttis nú í níu ár. En við eigum að halda áfram að vera leiðandi og miðla af reynslu okkar. Ísland hefur staðið vörð um jafnréttismál á öllum vígstöðvum. Það má nefna vettvang Sameinuðu þjóðanna hvað varðar þróunarsamvinnu. Það kemur fram í skýrslunni með ágætum hætti. Við getum þó ávallt, líkt og í jafnréttismálunum sjálfum, gert betur, að enn meiri áhersla verði lögð á þennan sterka þátt Íslands á alþjóðavísu af okkur öllum. Þar getum við sérstaklega beitt okkur hvað varðar níu heimsmarkmiðin sem einnig er tekið á í skýrslunni. Ísland var þar í fararbroddi og beitti sér fyrir því að jafnréttismál væru bæði sérmarkmið og einnig sem hluti af öðrum markmiðum. Þess vegna eigum við, og ég veit að við munum gera það, að fylgja því eftir að vera í fararbroddi og leiða og hvetja önnur lönd til að ná heimsmarkmiði fimm, um jafnrétti kynjanna, en einnig að nýta tækifærið og vera leiðandi í fleiri heimsmarkmiðum þar sem við erum framarlega og ættum að vera enn framar eins og í menntun fyrir alla. Kynningarherferð verkefnisstjórnar um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna hefur farið vel af stað. Ég hlakka til að fylgjast með framvindu hópsins, stöðu markmiðanna og forgangsröðuninni hér á landi. Þá langar mig örstutt að nefna netöryggismálin, líkt og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom ítarlega inn á áðan. Stefna ríkisins um net- og upplýsingaöryggi 2015–2026 sem var kynnt í lok apríl 2015 var byggð á víðtæku samráði ýmissa aðila í þjóðfélaginu. Stefnunni fylgdi áætlun um 16 aðgerðir fyrir árin 2015–2018 sem er mjög mikilvægt og spennandi að sjá hvernig fylgt verður eftir. Síðan má nefna eflda getu til að verjast netógnum, bæði ríkis og almennings, áfallaþol upplýsingakerfa samfélagsins og aukinn viðbúnað til að við stöndumst samanburð upplýsingakerfa á Norðurlöndunum, að íslensk löggjöf sé í samræmi við alþjóðlegar kröfur og skuldbindingar á sviði netöryggis og persónuverndar og lögregla búi yfir eða hafi aðgang að faglegri þekkingu, hæfni og búnaði til að leysa úr málum er varðar net- og upplýsingaöryggi, svo nokkur atriði séu tekin úr þessari vinnu. Það væri gaman að þetta fengi meira vægi, en það þarf einnig að ræða meira í utanríkismálanefnd. Hæstv. forseti. Það eru fjölmargir aðrir þættir í skýrslunni sem gefa tilefni til meiri umræðu. Við höfum fengið gott tækifæri til að ræða útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu við ráðherrann, sér í lagi í nefndinni, en einnig kom sérstök skýrsla út í fyrra. En það er gott að sjá tímalínuna og þróun hennar í skýrslunni og skipulag ráðuneytisins svo skýrt. Svo mætti einnig ræða hér stöðu okkar í fríverslun heimsins. Þar eru auðvitað fjöldamörg tækifæri, þau blasa við, sem við höfum verið að grípa undanfarið, en kannski væri gaman að heyra aðeins frá því hvað er efst á baugi varðandi fríverslun. Mig langar að ljúka þessu með því að hvetja okkur öll og þingheim til að ræða hér oftar, fá tækifæri til þess, um utanríkismál í þessum sal án þess að ég ætli að lengja umræðuna hér í dag. En ég teldi það mjög mikið til bóta.

Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni og formanni hv. utanríkismálanefndar fyrir prýðisgóða ræða þar sem hún fór yfir ýmislegt. Okkur verður að ósk okkar þegar við fáum væntanlega að ræða utanríkismálin á framhaldsfundi og það er vel. Ég held að það skipti máli að ræða þessi málefni djúpt. Hv. þingmaður vísaði í skýrsluna um EES-samninginn sem á að vera grunnur að stöðu okkar í þeim málum með það að markmiði að efla hagsmunagæslu okkar enn frekar. Ég fagna því sérstaklega hvernig hv. formaður utanríkismálanefndar, Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, tekur á málum varðandi það sem snýr að þinginu. Það er mjög mikilvægt. Allt saman tengist þetta. Við vitum það þegar það er skoðað að innleiðingarhallinn byrjaði þegar við sóttum um aðild að Evrópusambandinu. Þær ógnir sem stafa af honum eru m.a. þær að það er verið að grafa undan tveggja stoða lausninni sem er uppbyggingin í samningnum. Því miður hafa vinir okkar í ESB ekki verið með þær áherslur sem upp var lagt með í EES-samningnum. Það skiptir máli að ræða þau mál eins og þau eru, það er verið að grafa undan samningnum, t.d. með fullyrðingum um að við tökum nokkurn veginn allar innleiðingar og gerðir ESB upp í okkar löggjöf í gegnum samninginn. Það er ekki rétt. Tölurnar tala sínu máli og menn geta ekki snúið neitt út úr þeim. Þetta eru 13,4%. Hv. þingmaður vísaði í mannréttindi, lýðræði og viðskiptafrelsi sem er góð samstaða um. Menn þurfa líka að vita, af því að alltaf er verið að taka hér aftur upp það málefni að ganga í ESB, hvað það þýðir fyrir okkar viðskiptastefnu ef við förum þar inn. Það þýðir minna viðskiptafrelsi fyrir okkur. Fyrir okkur Íslendinga er lífsnauðsynlegt að búa við viðskiptafrelsi og það eru stór svæði sem er mjög mikilvægt fyrir okkur að ná enn betri samningum við. Eitt er fríverslunarsamningarnir, annað er loftferðasamningarnir, það eru tvísköttunarsamningar og fjárfestingarsamningar. Ég fer betur í það í seinna andsvari hvernig þau mál standa.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þetta. Ég held einmitt að talan sem hæstv. ráðherra nefndi, að rúm 13% af gerðum og tilskipunum frá Evrópusambandinu séu tekin upp í gegnum EES-samninginn, komi mörgum hverjum spánskt fyrir sjónir af því að umræðan um það hefur verið mjög mikið á skjön við raunveruleikann. Oft er talað eins og þetta sé mun meira þannig að ég held að þessi skýrsla og ítarlegri umræða um EES-samninginn og jákvæð áhrif hans og kosti sé af hinu góða. Við eigum að vera leiðandi í því hér á landi að passa upp á það og halda því til haga hvert við ætluðum og til hvers við ætluðumst af því að ganga inn í þetta samstarf og huga að þeim kostum sem við höfum tekið frá okkur og getum síðan nýtt okkur til framtíðar. Síðan ætla ég að koma aðeins meira inn á viðskiptahagsmuni okkar og tækifærin sem eru víða til að efla okkur enn frekar. Þar held ég að Ísland sé í rosalegu öflugri stöðu, sér í lagi nú, til að bæta enn frekar samkeppnishæfni sína. Ég hlakka til að heyra síðara andsvar hæstv. ráðherra.

Þetta er hárrétt hjá hv. þingmanni, það er búið að halda burtu öðrum upplýsingum varðandi ESB-gerðirnar sem við tökum inn í gegnum EES-samninginn. Af hverju er það gert? Það gera alla jafna þeir sem vilja ganga í ESB, það er til að koma þeirri tilfinningu inn að við þurfum hvort eð er að ganga inn af því að við tökum svo mikið upp. Þetta er ljótur leikur og grefur undan EES-samningnum. Maður gæti ætlað að það ætti að vera nógu góð samstaða um EES-samninginn, raunveruleg samstaða, alla leið en það þýðir ekki að við þurfum ekki að gæta okkar hagsmuna. Það er áhyggjuefni sem kemur fram í fylgiskjali 3 í skýrslunni um hagsmunagæslu okkar varðandi EES hvað tæknilegum reglugerðum og stöðlum, prófunum og vottunum er að fjölga. Þetta er orðið gríðarlega hátt hlutfall. Oft eru þetta tæknilegar viðskiptahindranir og það mun koma niður á þjóð eins og okkar. Við þurfum að vera vakandi og taka málefnalega umræðu út frá staðreyndum. Mér finnst umræðan hér í dag hafa verið góð þótt hún hafi aðeins dottið í persónulegar aðdróttanir en það er bara eins og gengur. Það var a.m.k. lágt hlutfall. Varðandi fríverslunarsamningana og loftferðasamningana er núna búið að ná loftferðasamningum við Indland. Við Íslendingar byrjum flug þangað í desember. EFTA er með mörg járn í eldinum og við höfum lengi verið að reyna að ná samningum við Indverja en ég veit ekki hversu vel það mun ganga. Svo eru Indónesía, Mercosur í Suður-Ameríku, Víetnam og fleiri staðir. Við erum líka að reyna að ná fríverslunarsamningum við Japan, svo dæmi sé tekið, og EFTA er auðvitað líka með Kanada. Það er mikilvægt að ræða þetta í hörgul og að fólk sé upplýst, ekki síst í hv. utanríkismálanefnd, um þær áherslur sem við erum með og hvaða áherslur önnur EFTA-ríki eru með. Við erum án nokkurs vafa með fæstar rauðar línur miðað við þær þjóðir og þykja þær frjálslyndar þegar kemur að fríverslun. Við þurfum að nýta þessi tækifæri. Nú er þetta orðið þannig að loftferðasamningar geta jafnvel haft meiri jákvæð áhrif á viðskipti en fríverslunarsamningar þannig að við þurfum að ræða þetta allt saman í samhengi. Ég vonast til þess að