Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, hv. 1. þm. Norðaust., geti ekki gegnt þingmennsku á næstunni. Í gær tók því sæti 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í kjördæminu, Hjálmar Bogi Hafliðason. Hjálmar Bogi Hafliðason hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.

Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1037, um fjármagnsflutninga og skattgreiðslur álfyrirtækja, frá Katrínu Jakobsdóttur.

Virðulegur forseti. Ég þurfti að láta segja mér það oftar en einu sinni og oftar en tvisvar að hæstv. forsætisráðherra hefði fundað með stjórnarandstöðunni í morgun - og það væri ekkert að frétta. Engin dagsetning er komin á kosningarnar. Hvernig stendur á þessu? Eru menn ekki búnir að hafa helgina til að fara yfir hvaða mikilvægu mál það eru sem ríkisstjórnin ætlar að klára og getur sett niður dagsetningar þannig að búið sé að negla það? Áttar þessi ríkisstjórn sig ekki á því að almenningur og stjórnarandstaðan hefur frekar slæma reynslu af því að treysta þessari ríkisstjórn þegar hún segist ætla að halda þjóðaratkvæðagreiðslur eða kosningar? Það er ekki mjög gott, svo ég leyfi mér að sletta, „track record“, virðulegur forseti, í þeim efnum. Við viljum fá dagsetningu á það hvenær kosningar verða haldnar. Það dugar ekki að bregðast við ástandi sem skapast í samfélaginu með því að segja: Já, við ætlum að kjósa fyrr, en við ætlum bara að fá að klára öll okkar mál í einum rykk áður en það verður gert og sjáum bara til hvernig stjórnarandstaðan hagar sér. Það kemur ekki til greina. Dagsetningu á þessar kosningar, takk, og svo getum við talað saman um hvaða mál þarf að klára fyrir þær.

Virðulegi forseti. Hvenær fær íslenska þjóðin að kjósa til Alþingis? Við þurfum að fá svar við þeirri spurningu. Forráðamenn ríkisstjórnarinnar hafa lofað að það verði kosið í haust en þráast við að nefna dagsetningu. Við höfum þá reynslu af þessum aðilum að þeir hafa áður lofað kosningu um til dæmis Evrópusambandið sem hefur ekki gengið eftir. Til að við getum haldið áfram á þinginu þurfum við að vita fyrir víst hvaða dag íslenska þjóðin fær að ganga til kosninga. Það þýðir ekki að það sé eitthvert prívatmálefni tveggja aðila, hæstv. fjármálaráðherra og hæstv. forsætisráðherra, eða tveggja flokka. Það er atriði sem varðar 

Herra forseti. Það eru 22 þingfundadagar eftir af starfsáætlun Alþingis og auðvitað með öllu óviðunandi fyrir Alþingi Íslendinga að vera sett í þá stöðu að stjórnarflokkarnir með sinn 38 manna meiri hluta hafi tilkynnt okkur að það verði kosið fyrr, kosið verði í haust, en síðan liggi ekkert meira fyrir um tímasetningu þeirra kosninga né heldur þau mál sem stjórnarflokkarnir telja svo mikilvæg að ekki megi kjósa núna í vor, eins og við í stjórnarandstöðunni lögðum til fyrir helgi og var fellt. Ég hefði talið það eðlilegast. Ég hefði talið eðlilegast að við hefðum samþykkt þá tillögu og boðað hefði verið til kosninga í vor. Þá kom fram sá skýri vilji ríkisstjórnarinnar að flýta kosningum en ekki svo mikið, þær yrðu í haust, en ríkisstjórnin hefur ekki notað tímann til að setja niður þau mál sem hér hefur verið tönnlast á að séu svo mikilvæg að það þurfi að ljúka þeim. Við erum engu nær 

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir með þeim sem gera athugasemdir við það að við skulum koma saman til þings núna eftir þá dramatísku atburði sem áttu sér stað í síðustu viku án þess að fyrir liggi dagsetning um kosningar og málaskrá hinnar nýju ríkisstjórnar sem fékk andlitslyftingu í lok síðustu viku. Það loforð var gefið almenningi og það þýðir ekki að hafa í hótunum við stjórnarandstöðuna eins og hv. þm. Jón Gunnarsson gerði síðast þegar við þinguðum vegna dagsetningar um kosningar. Það á ekki að hóta stjórnarandstöðunni neinu í því samhengi. Loforðið var gefið íslenskum almenningi. Almenningur á rétt á að fá að vita hvenær hann fær að ganga til kosninga. En þingið á rétt á því líka vegna þess að ef við eigum að taka hér til starfa og sinna þingstörfum með eðlilegum hætti þá er auðvitað lágmark að fyrir liggi hver dagskráin er. Það er sanngirniskrafa, 

Virðulegi forseti. Kvöldið fræga í síðustu viku sagði hæstv. fjármálaráðherra í stiganum að það yrði klippt eitt þing af kjörtímabilinu. Það þýðir að þá ber að kjósa væntanlega fyrir miðjan september næstkomandi vegna þess að síðasta þing á kjörtímabilinu er næsta vetur. Þannig skildi ég hæstv. fjármálaráðherra. Frá þeim tíma hefur verið dregið í land aftur og aftur. Menn eru eitthvað að pukrast með þessar tímasetningar og ofan í það koma hótanir frá einstaka stjórnarþingmönnum í garð stjórnarandstöðunnar. Það gengur ekki, ef leiðangurinn snýst um það að ætla að fara að byggja upp trúnaðartraust, að byrja á því að segja eitthvað og svíkja það svo og byrja á því að segja eitthvað og fara svo að hóta og setja skilyrði. Komið bara með þessa tímasetningu og höldum svo áfram að vinna. Hvers vegna þetta pukur? Hvers vegna geta menn ekki einfaldlega sagt hvenær á að kjósa? Þá getum við haldið áfram.

Herra forseti. Það er ágætt í sjálfu sér að nýr forsætisráðherra boði stjórnarandstöðuna til viðræðna en það er öllu verra að ekki neitt kom út úr þeim fundi, nákvæmlega ekki neitt, ekki dagsetning á kosningar, ekki einu sinni fyrstu drög að forgangsröðun mála. Með öðrum orðum, herra forseti, ríkisstjórnin sem taldi svo óskaplega mikilvægt út frá einhverjum gríðarlegum verkefnum að hún sæti áfram í nokkra mánuði í óþökk þjóðarinnar veit ekkert hvað hún vill. Henni hefur ekki dugað helgin og gærdagurinn til að átta sig á því þannig að ekkert kom út úr fundinum. Ég held að hæstv. forseta vorum hljóti að vera órótt í sinni, eða mér væri það í hans sporum. Starfsáætlun Alþingis er í fullkomnu uppnámi og það er tilgangslaust eða tilgangslítið að hefja vinnu í nefndum vegna þess að nefndirnar vita ekkert í hvaða mál þær eiga að fara. Ég get tekið velferðarnefnd sem dæmi sem er með gríðarlegan stabba af stórum málum, augljóst mál að ekki er raunhæft að afgreiða nema eitt eða tvö þeirra Hver þeirra eiga það að vera? Við þurfum að fá einhverjar línur í þetta. Herra forseti. Skynsamlegast er 

Forseti. Ég ætla að leyfa mér að leita ásjár forseta með það að kalla fram upplýsingar um kjördag. Eins og málum er háttað akkúrat núna höfum við ekkert í höndunum nema þingmálaskrá ríkisstjórnar sem er farin frá, þingmálaskrá ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar sem er farin frá. Það er komin önnur ríkisstjórn og hver er þingmálaskrá þeirrar ríkisstjórnar? Hver er þingmálaskrá ríkisstjórnar Sigurðar Inga Jóhannssonar? Nefndirnar eru með verkefni og nefndirnar eru að vinna og í hvaða forgangsröð á að vinna? Á hvaða mál á að leggja áherslu? Hvernig eigum við að vinna á Alþingi Íslendinga þegar ekki er vitað hver forgangurinn er? Við vitum að ríkisstjórnin er umboðslaus. Við vitum að það er flotið algjörlega undan henni. Það er einhver sýndarríkisstjórn að störfum núna. Við þurfum að vita hvaða mál þetta eru. Við þurfum að vita hvenær kjördagur á að vera. Og forseti þarf að vera með okkur, Alþingi, í liði með það að setja þessu vandræðaframkvæmdarvaldi skorður og kalla kjördaginn fram.

Forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með félögum mínum sem hafa talað. Það er auðvitað ekki hægt að hafa það þannig að hér ríki fullkomin óvissa, ekki aðeins í þingsal heldur líka í samfélaginu. Það er ekki komin nein staðföst dagsetning. Við höfum loforð hæstv. forsætisráðherra en það var enginn fulltrúi frá Sjálfstæðisflokknum á þessum fundi. Fyrir vikið, þekkjandi hefðbundnar leikfléttur hjá flokkum í valdastólum, er hætt við því að það sem var talað um á fundinum dragist. Það er mjög hætt við því að við fáum ekki neinar upplýsingar um það hvenær eigi að rjúfa þing. Því miður virðist ekki vera nein almennileg yfirsýn eða verkstjórn hjá þessari ríkisstjórn því að ríkisstjórnin veit ekki hvaða mál hún vill leggja áherslu á. Það er ekki í boði, forseti.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að undrast það að herra forseti láti sér detta í hug að setja á fund við þessar aðstæður. Við skulum rifja upp af hverju ástandið er svona. Það er út af því að Ísland nýtur þeirrar vafasömu sérstöðu að þrír ráðherrar úr ríkisstjórninni sem hrökklaðist frá áttu eignir í skattaskjólum á einhverju tímabili. Tveir sitja enn í ríkisstjórn, annar sjálfur fjármálaráðherrann sem fór með eignir í skattaskjól. Krafa almennings er skýr. Hér er búið að mótmæla dögum saman, hæstv. forseti, og krefjast kosninga strax. Nýr forsætisráðherra, hæstv. forsætisráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson - jú, hann hélt þó fund með stjórnarandstöðunni en hann gat engin svör gefið. Ég tel ekki fundarfært hér, herra forseti, á meðan dagsetning fyrir kosningar liggur ekki fyrir.

Hæstv. forseti. Eftir þær yfirlýsingar sem gefnar voru af hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hér í stiganum um það að kjósa skyldi í haust á þjóðin heimtingu á því að það verði gefin upp dagsetning á því hvenær eigi að ganga til kosninga. Krafa fólksins sem hefur verið hér á Austurvelli hefur verið sú að það eigi að kjósa strax. Það var líka krafa stjórnarandstöðunnar sem var felld af meiri hluta þingsins, þannig að núna er komið að því að þessi ríkisstjórn verður bara að standa við sín orð og koma með dagsetningu. Það finnst mér vera aðalmálið. Þjóðin á heimtingu á því. Svo er það líka praktískt atriði upp á vinnulag okkar hér í framhaldinu hvernig við eigum að geta hagað þessum málum. Við getum ekki komið neinu skikki á það fyrr en dagsetningin á kosningunum liggur fyrir. Þess vegna vil ég beina því til hæstv. forseta að hann leggi þinginu lið í því að fá þessi mál á hreint.

Virðulegur forseti. Það er eins og upp séu komnar svolítið kunnuglegar íslenskar kringumstæður þegar einstaklingar fara á mikið skrall og muna svo ekki alveg daginn eftir hvað þeir sögðu. Það gekk hérna mikið á í síðustu viku og mér finnst eins og ríkisstjórnarflokkarnir séu að vakna upp svolítið þunnir og séu að rifja upp hvað þeir sögðu. Bíddu, töluðum við um einhver mikilvæg mál? Hvað meinti ég með því? Sagði ég virkilega að það ætti að kjósa? Já, þeir hlutir voru sagðir hérna í miðjum klíðum á hlaupum í síðustu viku og þeir voru mikilvægir. Þeir voru mjög skiljanlegir og rökréttir, að segja inn í þetta allt saman að það þyrfti að kjósa. Vissulega, já, það þarf örugglega að klára einhver mál áður en kosið verður. En er það virkilega svo að á hlaupunum í síðustu viku vissu ráðherrarnir ekkert hvað þeir voru að tala um? Nú er talað um að byggja upp traust en menn geta ekki einu sinni svarað því þá hvenær þessi kjördagur verður. Hvenær verður kosið? Hvaða mál voru menn að tala um? Hvaða mál eru það sem þarf að klára í hvelli fyrir kosningar? 

Herra forseti. Fram til þessa hefur nú svolítill hroki einkennt ríkisstjórnina sem hefur farið fyrir völdum síðustu þrjú árin. Það að halda því fram enn og aftur, þrátt fyrir nýja forustu í forsætisráðuneytinu, að enginn geti séð um einhver tiltekin mál nema þessir flokkar, að stöðugleiki verði að vera til staðar til þess að hægt sé að fara í aflandsuppboð - stöðugleikinn er ekki meiri en svo að hér bankar fólk og ber í bumbur úti á Austurvelli reglulega. Það er ekki hægt. Krafan var ekki uppklapp um að halda áfram með ríkisstjórnina heldur vildi fólkið og vill fá kosningar strax. Það er það sem stór hluti þjóðarinnar hefur verið að tala um úti á Austurvelli og fyrir austan, vestan, norðan. Það er mótmælt víðar en á Austurvelli. Ég verð að segja það, virðulegi forseti, að þrátt fyrir að „strax“ hafi verið teygjanlegt hugtak í huga sumra fulltrúa 

Virðulegi forseti. Hér í síðustu viku var rík krafa um að forsætisráðherra stigi til hliðar og það gerði hann í síðustu viku. En það var jafnframt fullur vilji til þess að núverandi ríkisstjórnarflokkar, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, sem hafa 38 manna meiri hluta á þinginu, héldu áfram og kláruðu þau stóru verkefni sem unnið er að. Eitt þessara verkefna er á dagskrá hér í dag. Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, átti fund með stjórnarandstöðunni nú í hádeginu til þess meðal annars að fara yfir þessi mál og ítreka mikilvægi þess að þau mál sem ríkisstjórnin ætlaði að koma með hygðist hún klára. Það væri svo og við værum með 38 manna meiri hluta hér á þinginu. 
             En hins vegar, virðulegur forseti - það er svo mikið stress hér í stjórnarandstöðunni að maður fær ekki frið til þess að tala.  Það sem kemur mest á óvart hér er þessi pirringur stjórnarandstöðunnar.  Virðulegur forseti. Okkur er ekkert að vanbúnaði að ganga til dagskrár sem liggur fyrir þessum fundi. 
            

Herra forseti. Eftir hneykslismál síðustu viku, eftir fumið og fátið og loforð um að flýta kosningum, er það eðlileg krafa af hálfu hv. þingmanna og almennings í landinu að kjördagur verði settur niður. Ég hefði haldið að hæstv. forsætisráðherra, sem stígur öðruvísi fram en sá sem er nýfarinn frá og kallar til sín stjórnarandstöðuna til að ræða málin, sæi það líka að það skiptir máli fyrir vinnufrið í þinginu og fyrir farsæla lausn á þeim mikilvægu málum, sem við vitum reyndar ekki hver eru, að kjördagur yrði ákveðinn og síðan mundum við raða vinnunni inn í tímarammann sem fyrir liggur. Eftir orð hv. þingmanns, formanns þingflokks Framsóknar, kemur efasemd upp í hugann: 

Virðulegi forseti. Það er greinilegt að menn ætla strax að reyna að draga úr með kosningar í haust eins og svo sem mátti búast við. Hv. þingmaður kemur hér og segir að nú sé unnið að því að samræma þau sjónarmið að klára málin og halda kosningar í haust. Það svona gefur tóninn. Trúverðugleiki þessa meiri hluta fyrir því að halda kosningar og atkvæðagreiðslur er ekki mjög mikill. Ekki var farið í þjóðaratkvæðagreiðslur um ESB. Ekki var farið í þjóðaratkvæðagreiðslur um breytingar á stjórnarskrá samhliða forsetakosningum eins og stóð til og var eina réttlætingin fyrir bölvanlegum 40% þröskuldi í tímabundnu ákvæði í stjórnarskrá um breytingar þar á. Stærstu mótmæli Íslandssögunnar voru hér fyrir utan og krafist var kosninga strax. Það voru mjög skýr skilaboð. Hæstv. þáverandi forsætisráðherra sóttist sjálfur eftir þingrofi og kosningum. Hæstv. fjármálaráðherra var til í það. Hv. stjórnarandstaða krafðist þess. Menn geta ekki einu sinni gefið tímasetningu fyrir því hvenær þeir ætla að halda kosningar undir þessum trúverðugleika. Virðulegi forseti. Það er erfitt að finna orð til að lýsa því rugli sem 

Herra forseti. Þessi nýja ríkisstjórn er strax frá fyrsta degi rúin trausti. Það er ekki hægt að trúa neinu sem kemur frá hæstv. ráðherrum eða stjórnarliðum. Þetta er allt á floti. Maður hefði haldið að það yrði fyrsta verk ríkisstjórnarinnar, eftir þessa helgi, í upphafi þessarar þingviku, að leggja spilin á borðið um það hvernig hún ætlar að vinna að framkvæmd þeirra mikilvægu verkefna sem hún telur að hún sé með á sinni könnu, að það liggi þá fyrir skilgreining á þeim mikilvægu málum. En svo er ekki. Það er bara boðað til kaffisamsætis og ljósmyndatöku eins og fermingarbörn séu á ferðinni. Það er ekki verið að kalla eftir þessu. Það er verið að kalla eftir að menn standi einu sinni við orð sín og komi með eitthvað borðleggjandi; hvort sem okkur líkar það betur eða verr að kosið verði í haust frekar en nú í vor eins og við viljum þá standi ríkisstjórnin að minnsta kosti við sín eigin 

Virðulegur forseti. Ég skil óþolinmæði hv. stjórnarandstöðu. Ég var í sömu sporum á síðasta kjörtímabili þegar jafnréttisráðherra landsins, Jóhanna Sigurðardóttir, var dæmd fyrir  Menn geta verið ósammála um þá stöðu sem er uppi og ekki ætla ég að standa hér og mæla fyrir aflandsfélögum,  
             Virðulegur forseti. Þetta er fáránlegt.  
            

Það var ætlunin að reyna að hleypa hv. 11. þm. Reykv. s., Óttari Proppé, í ræðustól ef þingmenn gefa honum hljóð.

Virðulegur forseti. Við erum stödd á fordæmalausum stað í íslenskri pólitík. Gerningaveður síðustu vikna og daga er með eindæmum. Við í stjórnarandstöðunni lögðum fram tillögu í síðustu viku um kosningar strax í takt við mjög sterkar raddir almennings. Sú tillaga var felld í þinginu á föstudaginn af meiri hluta stjórnarflokkanna. Það er mjög mikilvægt að við fáum sem allra fyrst að sjá dagsetningu á kosningum í haust. Við megum ekki gleyma því, stjórnmálamennirnir á Alþingi, að kosningar eru ekki fyrir okkur. Kosningar eru ekki haldnar fyrir stjórnmálaflokka. Þær eru leið almennings til að setja sitt mark á íslensk stjórnmál. Við skuldum almenningi þessa dagsetningu, ekki stjórnarandstöðunni.

Forseti. Nú á að halda áfram að finna afsakanir til að svíkja loforðið, ekki við stjórnarandstöðuna heldur þjóðina, loforðið um að gengið yrði fyrr til kosninga, að þetta þing yrði klárað og síðan boðað til kosninga. Maður heyrir hjá stjórnarliðum að það á ekki að standa við stóru orðin heldur á að reyna að benda á hina og þessa sem bera ábyrgð á ástandinu. Gleymum því ekki að það var ríkisstjórnin sjálf, þó að hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir hafi ekki verið á landinu og orðið vitni að þeim samtölum sem áttu sér stað í þingsal og setur sig hér á háan hest, sem lofaði þjóðinni eftir stærstu mótmæli Íslandssögunnar að þing yrði rofið. Síðan hafa þingmenn stjórnarinnar og ráðherrar komið hver á fætur öðrum og hótað því að ekki verði staðið við þetta heldur velti það algjörlega á stjórnarandstöðunni að fylla út eða taka þátt í að leysa út óútfylltan tékka ríkisstjórnarinnar. Þetta er óboðlegt ástand. Að ætla okkur að fara í hefðbundin þingstörf og láta eins og ekkert hafi gerst á landinu er ekki í boði. Það er bara ekki í boði. 
             Látið okkur fá dagsetningu. Það kom mjög skýrt fram, forseti, á fundi forseta að þingflokksformenn stjórnarandstöðunnar krefjast þess að fá dagsetningu. 

Virðulegur forseti. Þá höfum við það. Hér verða engin hefðbundin þingstörf á meðan minni hlutinn á þingi fær ekki kröfum sínum framgengt.

Kröfum? Þið lögðuð þetta til.

Meðan þið gerið ekki eins og við viljum þá verða engin hefðbundin þingstörf. Endurspeglast ekki einmitt það sem við stjórnarþingmenn óttuðumst fyrir helgi? Er ekki nákvæmlega það að gerast? Vitleysan heldur áfram af hálfu stjórnarandstöðunnar  
             Virðulegur forseti. Við getum með samkomulagi lokið þingstörfum til þess að kjósa í haust tiltölulega sómasamlega.  
            

Virðulegur forseti. Í fyllstu einlægni, er til of mikils mælst að biðja um dagsetningu á kosningum? Er það dónaskapur og heimtufrekja að fá að vita hvenær kosningarnar verða haldnar? Gerum okkur grein fyrir því um hvað við erum að tala. Við erum að tala um að verða við kröfu fólks sem kom hérna tugþúsundum saman út á Austurvöll og krafðist kosninga strax. Strax, ekki breytinga á stólaskipan í ríkisstjórninni, heldur kosninga strax. Hér er mjög einföld krafa uppi af hálfu stjórnarandstöðunnar. Hvenær eiga þessar kosningar að verða haldnar? Hæstv. forsætisráðherra fráfarandi, sem fór frá í síðustu viku, sat beggja vegna borðs í samningum við kröfuhafa. Hann var kröfuhafi og leiddi samninga við kröfuhafa. Hann hafði forskot á aðra kröfuhafa af því að hann vissi nákvæmlega hvers virði kröfurnar voru. Það er aðstöðumunur. Að sama skapi er aðstöðumunur milli 

Herra forseti. Mér fannst hv. þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins brattur í málsvörn sinni að fara að draga inn í hana málaferli sem ríkið hefði tapað á síðasta kjörtímabili. Það vill svo til að á undanförnum nokkrum dögum hefur þessi ríkisstjórn og tveir ráðherrar í henni tapað dómsmálum, að vísu í héraði enn sem komið er. Annars vegar fyrir að hafa atvinnuleysisbætur af atvinnulausum með óréttmætum hætti og hins vegar að standa ekki við gerða samninga við Reykjavíkurborg. En svo vil ég segja um efni málsins að úr því að það er svo hjá ónefndum framsóknarmönnum að orðið strax er teygjanlegt hugtak þá er haustið mjög teygjanlegt, er það ekki? Úr því að strax er teygjanlegt í Framsóknarflokknum þá er haustið ansi opið hugtak. Er það eitthvað skrýtið að menn vilji hafa fast land undir fótum í þessum efnum? Ef það er svo að ríkisstjórnin getur ekki komið sér niður á neitt, þá er þingið í þeirri stöðu að þurfa að ákveða hvernig það tekur næstu skref. Ég sé ekki annað en að það sé þá verkefnið að skipuleggja hvernig við nýtum vormissirið fram undir lok maí 

Forseti. Það er talað um leiðinlega og ljóta ásýnd Alþingis. Alþingi setur niður í hugum fólks. Fólk ber ekki traust til Alþingis. 

Herra forseti. Yfirlætið í hv. þingflokksformanni Ásmundi Einari Daðasyni áðan sem og oft endranær er dónaskapur. Það er dónaskapur gagnvart því fólki sem hefur komið hér og eytt tíma sínum í það að halda því fram að mótmælin séu vegna þess að ákvörðunartakan sé í höndum 38 þingmanna Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks. Ríkisstjórnin er rúin trausti. Hún er rúin trausti. Þess vegna kallar fólk á kosningar strax. Forsætisráðherra fyrrverandi vék af ráðherrastól en hann vék ekki af þingi. Hann er nákvæmlega jafn vanhæfur og rúinn trausti sem þingmaður og sem ráðherra. Það sama á við um fleiri. Ég skil ekki þegar þingmenn ætla að reyna að skýla sér á bak við það, ekki það að innáskiptin voru afskaplega góð með þeim þingmanni sem kom inn 

Það á við um alla hv. þingmenn að þeim ber að hlíta tímamörkum.

Virðulegi forseti. Ég hef miklar áhyggjur af þeim málflutningi sem meiri hlutinn hefur um að það séu 38 þingmenn hér sem ráði ríkjum. Ég er bara með mjög einfalda spurningu til hæstv. forseta: Er þingræði á Íslandi eða er meirihlutaræði? Þá langar mig einnig til að spyrja hæstv. forseta: Er hæstv. forseti þingforseti meiri hlutans og minni hlutans, allra þingmannanna 63 sem sitja hér, eða er hann bara þingforseti þeirra 38? Þar að auki: Ætlar hæstv. forseti að beita sér í því að reyna að hafa milligöngu um það að komast að einhverri niðurstöðu í þessu risavaxna máli? Ég krefst þess að fá svör við þessum spurningum þegar í stað.

Það er þingræði á Íslandi. Forseti Alþingis er forseti Alþingis, þar með talið forseti allra alþingismanna, og hefur reynt að rækja hlutverk sitt þannig. Það gefur hins vegar augaleið þegar tekist er á um mál þar sem skoðanaágreiningur er uppi að ekki eru endilega allir sammála öllu því sem forseti gerir hverju sinni. Hann reynir þó að sýna sanngirni í störfum sínum og fyrst og fremst hlíta þeim lögum og reglum sem hann starfar eftir og stjórnarskránni. Nú hafa átt sér stað samtöl milli stjórnar og stjórnarandstöðu og forseti vonar að þau leiði til góðrar niðurstöðu.

Virðulegi forseti. Hér koma fram mjög eðlilegar spurningar sem eru viðbrögð stjórnarandstöðunnar við því sem stjórnarliðar hafa sagt. Hæstv. forsætisráðherra hefur sagt að kjósa eigi í vor og að það liggi fyrir að þau vilji afgreiða einhver mál fyrir þann tíma. Þá er ósköp eðlilegt að fá að spyrja hvaða mál það séu í fyrsta lagi og hvaða dag eigi að kjósa. Mér finnst mjög skrýtið að við séum að eyða tíma í það og fáum ekki bara hrein svör um það strax. Af hverju er stjórnin að víkja sér undan þessum spurningum? Er ekki eðlilegast að svara þessu bara? Ég spyr í fullri einlægni. Hvaða mál eiga að fara í gegn? Ég hlakka til að fara að ræða breytingar á lögum um sjúkratryggingar. 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með flokkssystur minni, hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur: Friðurinn hér í þessum sal þessa stund er í höndum eins manns. Hæstv. forsætisráðherra þarf bara að gefa einfalt svar við fullkomlega réttmætri spurningu um það hvenær hann hyggist ganga til kosninga. Mönnum verður tíðrætt um öll stóru verkefnin sem þessi ríkisstjórn þurfi að vinna, en það vefst fyrir þeim að segja okkur hver þau eru. Það liggur engin málaskrá fyrir þinginu. Er það ekki dæmigert að halda uppi einhverju loðmullutali, tala um að samræma sjónarmið vegna kosninga í haust þegar almenningur er bara að spyrja: Hvað eigið þið við með loforðinu sem þið gáfuð hér í síðustu viku um að það yrði kosið í haust? Mönnum verður líka tíðrætt um 38 þingmanna meiri hluta í þessum sal. Valdið er þeim mjög hugleikið og það er auðséð að það ætlar að verða þeim erfitt að sleppa því valdi því nú eru þeir greinilega að gæla við þá hugmynd að standa ekki við loforðið um kosningar í haust. Meðan þeir ekki gefa dagsetningu er ekki hægt að taka það loforð alvarlega eða líta svo á að það liggi nein merking á bak við það.

Herra forseti. Það er ekki eingöngu þannig að almenningur beri ekki traust til ríkisstjórnarinnar. Það er líka þannig að hæstv. forsætisráðherra virðist ekki hafa það afl sem þarf til að hægt sé af stjórnarflokkunum að koma sér saman um dagsetningu fyrir kosningar. Þetta er mjög alvarleg staða. Fyrir utan það að ekki liggur fyrir málaskrá og eins og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir benti á er þetta mál í höndum hæstv. forsætisráðherra. Ef hann getur nefnt hér kjördag og lagt fram málaskrá þá getum við rætt hvernig hægt er að ljúka þessu með sómasamlegum hætti. Ég árétta því ósk mína til forseta um að funda ekki frekar fyrr en dagsetning fyrir kosningar og málaskrá liggur fyrir.

Forseti hefði ekki sett á dagskrá þessi tilteknu mál ef það væri ekki ætlun hans að halda áfram efnislegri umræðu á Alþingi um þau mál sem eru á dagskrá. Forseti reyndi að velja þessi mál af kostgæfni og ákvað að setja á dagskrá þessa fyrsta fundar í vikunni mál sem hefur verið kallað eftir annars vegar og hins vegar mál sem afgreitt var samhljóða út úr nefnd. Með þessu vildi forseti koma til móts við ákall sem hefur komið fram bæði í þjóðfélaginu og á þingfundum um tiltekið úrlausnarefni í heilbrigðismálum og 

Virðulegi forseti. Upp kom dæmalaust, fordæmalaust ástand í síðustu viku. Til að bregðast við því voru vissulega gerðar mannabreytingar í ríkisstjórn og nýr forsætisráðherra tók sæti, en þegar tilkynnt var um þær mannabreytingar horfðu forustumenn stjórnarflokkanna framan í fjölmiðla, horfðu og töluðu til þjóðarinnar með þeim hætti að viðbrögðin væru tvenns konar. Annars vegar að skipta um forsætisráðherra, að sá fyrri viki til hliðar, og svo hins vegar að kosið yrði í haust. Það sem meira er, hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, sagði að kjörtímabilið yrði stytt sem nemur einu löggjafarþingi. Hann hefur verið hér það lengi að hann veit hvað eitt löggjafarþing er. Síðasta löggjafarþing þessa kjörtímabils hefst í byrjun september. Núna er annaðhvort verið að gera hann að ómerkingi eða þá að sagt var ósatt. 

Virðulegi forseti. Ég verð eiginlega alltaf meira og meira hissa. Það er mikið talað um, og hæstv. forsætisráðherra var í viðtali hérna um helgina, mikilvægi þess að byggja upp traust. Það er augljóst og hefur verið augljóst undanfarin ár. Björt framtíð er meðal annars stofnuð um það verkefni og þá trú okkar að byggja þurfi upp traust í íslensku samfélagi. Hvernig sjá menn fyrir sér að gera það? Menn stóðu hér í stiganum í síðustu viku og sögðu alveg skýrt, af augljósum ástæðum, að það ætti að kjósa í haust, að það ætti stytta kjörtímabilið um eitt þing. Ástæðurnar voru augljósar. Nú eru að vakna grunsemdir um að menn ætli einhvern veginn að tala sig út úr því, þetta hafi ekki verið meint svona og sé ekki alveg ljóst. Væri ekki langbesti leikurinn í þessari stöðu, ef menn meina það að þeir vilji byggja upp traust, að koma fram og segja: Kjördagurinn er þarna og þetta eru 

Forseti. Ég ætla að nota þennan dagskrárlið til að óska eftir því að menntamálaráðherra verði fenginn til að ræða nýundirritaðan þjónustusamning við Ríkisútvarpið. Um það var gefið sérstakt loforð í umræðu um fjárlagafrumvarpið og ég vænti þess að þessi beiðni dugi til að hæstv. mennta- og menningamálaráðherra fari yfir þau mál sérstaklega með þinginu eins og lofað var. Það er mikilvægt, ekki síst í ljósi þess að víða er verið að herða pólitísk tök, ekki síst á opinberri umræðu og fjölmiðlum. Síðan vil ég segja að mér finnst ástæða til að fara yfir það með hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur hvað það þýðir að vera dæmdur fyrir eitthvað. Ágreiningur ráðherra við sveitarfélag vegna skipulagsmála er alvanalegur. Það kemur stundum á borð umhverfisráðherra, stundum á borð innanríkisráðherra eins og er núna í nýgengnu máli Ólafar Nordal við Reykjavíkurborg, það kemur upp ágreiningur  
            

Forseti vill upplýsa að hæstv. menntamálaráðherra hefur óskað eftir því við forseta að skapað verði rými til að fram geti farið umræða um þennan nýja þjónustusamning við Ríkisútvarpið. Forseti vill að sjálfsögðu reyna að verða við þeirri beiðni og treystir því að við getum fundið tíma til þess að sú umræða geti farið fram, hvenær sem það getur svo sem verið. Forseti vill gjarnan að hún fari fram fyrr en síðar.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka þá kröfu sem hér hefur komið fram um að dagsetning kosninga komi fram sem fyrst. Það skiptir miklu máli, ekki bara fyrir þá sem eru í stjórnmálunum, kannski síst fyrir okkur, við eigum að geta hoppað í kosningar með stuttum fyrirvara, heldur skiptir líka máli fyrir þjóðina að vita hvenær er kosið. Það þarf að undirbúa, það þarf að taka ákvarðanir, það eru kjörnefndir, það eru skólar, það er ýmislegt, það geta verið aðrir atburðir í kringum kosningar sem þarf að taka tillit til. Það er eitthvað svo skrýtið að ætla að sitja á þessu. Mig langar líka að minna á að ríkisstjórnin er ekkert að gera okkur einhvern greiða með því að boða til nýrra kosninga og nefna dagsetningu. Þetta er krafan hérna úti. Forsætisráðherra hefur sagt af sér. Það er ekki eins og ekkert sé búið að ganga á. Stundum velti ég fyrir mér: Lesa stjórnarliðar og ríkisstjórnin ekki blöðin? Og sjá hvað er búið að ganga á? Við erum höfð að athlægi erlendis fyrir það hvernig við höfum hagað okkur. 

Herra forseti. Það lá fyrir yfirlýsing frá ríkisstjórninni um að hér yrðu kosningar í haust, að næsta löggjafarþing sem ætti að hefjast í september mundi falla niður og það yrði kosið í haust. Af hverju standa menn ekki við það? Þetta er ekki flókið. Þetta eru ekki geimvísindi. Það er látið eins og það sé svo flókið verkefni fram undan að ekki sé hægt að standa við það. Mér finnst kominn tími til að hæstv. forseti taki líka ábyrgð þingsins alvarlega. Samkvæmt starfsáætlun eru bara 22 dagar eftir. Hvernig sér forseti fyrir sér að það gangi upp að ljúka hér störfum á 22 dögum og að það verði boðað til kosninga áður en þing kemur saman í haust eða að löggjafarþingið sem á að hefjast í haust falli niður? Er ekki unnið eftir neinu plani? Á þetta að bara að ráðast frá degi til dags? Ég vorkenni okkur í stjórnarandstöðunni ekki neitt. Þetta er bara svo ljót ímynd fyrir 

Enn áréttar forseti það við hv. þingmenn að þeir virði tímamörk. Það gildir um alla þingmenn.

Virðulegi forseti. Ég hélt að það hefði komið skýrt fram í máli mínu að ég teldi vel hægt að samræma þau sjónarmið sem komu fram hér í síðustu viku við, alveg rétt, fordæmalausar aðstæður þegar forsætisráðherra segir af sér en ríkisstjórnin ákveður að sitja áfram. Þar var talað um að hægt væri að flýta kosningum og að menn væru tilbúnir til þess. Um það á að vera hægt að mynda samstöðu. Það var líka talað um að það ætti að klára ákveðin mál áður en að kosningum kæmi. Ég held að mögulegt sé að samræma bæði þessi sjónarmið, að flýta kosningum og klára þau mál sem ríkisstjórnin ætlar sér að koma fram með og klára. Hæstv. forsætisráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson kallaði stjórnarandstöðuna til sín og átti góðan fund með henni fyrr í dag. Þess vegna kemur mér mjög á óvart að menn skuli núna ekki vilja byrja að ræða þau mál sem er alveg ljóst að verða meðal annars á þessum lista, eins og til að mynda kostnaðarþátttöku sjúklinga. Er ekki kominn tími til að við vindum okkur í þau mikilvægu mál sem liggja fyrir þessum fundi? Hæstv. forsætisráðherra 

Herra forseti. Nú hefur forseti og hæstv. forsætisráðherra hlustað á þingmenn, bæði hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar og líka forustumenn þingflokka stjórnarflokkanna. Ég bið forseta og hæstv. forsætisráðherra - sem að vísu er farinn úr salnum - að meta stöðuna. Er ekki alveg augljóst mál og er það nokkuð flókið að setja þurfi niður dagsetningu fyrir kosningar? Ef það er af einhverjum ástæðum ekki hægt að gera í dag, getur hæstv. forsætisráðherra þá beitt sér fyrir því að það verði gert, sagt hvenær hann verði tilbúinn með dagsetningu? Verður hann tilbúinn með dagsetninguna á morgun? Eða hinn daginn? Við verðum að fá einhverja festu í þessi mál til að 

Virðulegur forseti. Vegna orða Svandísar Svavarsdóttur áðan þá taldi ég mig hafa sagt …  Ég vildi einfaldlega koma þessu á framfæri. Ég ítreka aftur að í ræðu minni áðan var ég að benda á þann tvískinnung sem mér fannst vera í málflutningi stjórnarandstöðunnar. Ég er mér líka meðvituð um það, virðulegur forseti, að tveir ráðherrar í núverandi ríkisstjórn hafa tapað máli í Hæstarétti. Það gildir nákvæmlega sama … 

Hæstv. forseti. Það er sama hvernig hv. þingmenn Jón Gunnarsson og Ásmundur Einar Daðason reyna að snúa umræðunni, boltinn liggur hjá hæstv. ríkisstjórn um það að koma með dagsetningu á kosningum. Meðan hún er ekki gefin upp er eðlilegt að tortryggni ríki um það hvort yfirleitt eigi að standa við fyrirheitin um kosningar. Það er ekkert annað hægt en að setja spurningarmerki við það. Enn og aftur verður hv. þingmönnum tíðrætt um mikilvæg mál, en aftur verð ég að segja að boltinn liggur hjá hæstv. ríkisstjórn, hún verður þá að koma fram með þessi mikilvægu mál. Það er algjörlega óboðlegt að það eigi að ráðast frá degi til dags hvaða mál eiga að vera á dagskrá þá 22 daga sem eftir eru af starfsáætlun þingsins. 

Virðulegur forseti hefur lýst því hér fyrir okkur að hann hafi sett mál á dagskrá sem hann telji að við viljum ræða og getum rætt. Ég þakka honum fyrir að hafa ekki sett einhver byltingarmál á dagskrá þennan dag, það er nú víst nóg samt. En ég ætla að ítreka það að þessar deilur í þingsal er hægt að leysa. Það er hægt að koma hér fram og segja: Það verður ekki kosið - hvað á ég að segja, ég veit það ekki - fyrr en 20. september og ekki síðar en 15. október, eða eitthvað svoleiðis. Þá yrði þetta bara búið hér í dag, forseti. Og þá er það næsta að ríkisstjórnin setji niður lista um þau mál sem hún vill klára og ræði það við stjórnarandstöðuna. Ég held að stjórnarandstaðan sé orðin jafn leið á því þvargi sem er hér í þessum sal og fólkið fyrir utan. Við viljum starfa hér 

Virðulegur forseti. Það er kallað eftir því af stjórnarandstöðunni að sá sem hér stendur lægi öldur. Ég skal reyna það. Það er ekkert óeðlilegt við það að þingmenn kalli eftir dagsetning á kosningum í haust. En það er óeðlilegt hvernig farið er fram til þess að fylgja þeirri kröfu eftir. Það getur engan veginn talist eðlilegt að þau vinnubrögð séu viðhöfð sem við verðum vitni að nú. Auðvitað tekur það einhvern tíma fyrir forustumenn stjórnmálaflokkanna á Alþingi að setjast niður og ná samkomulagi um þetta.  Það fólk sem raðar sér í umræður um fundarstjórn og tefur þingstörf svo að ekki er hægt að taka mikilvæg mál á dagskrá sem við erum öll sammála um viðhefur ósæmileg vinnubrögð og lagar ekki ásýnd þingsins. Og svo aðeins að hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur og þeim dómi sem hún hlaut á sínum tíma.  
            

Hæstv. forseti. Hér heldur leikritið áfram sem ríkisstjórnin fór af stað með fyrir nokkrum vikum síðan. Hér er þess krafist að nefnd sé sögð dagsetning kosninga. Það er bara sjálfsögð krafa. En það hefur í mínum augum ekkert breyst síðan fyrir helgi. Hér situr enn ríkisstjórn sem er algjörlega rúin trausti. Hvers vegna? Vegna þess að hún braut trúnað við þjóðina. Tveir æðstu menn hennar sviku þjóðina, lugu að henni. Það er krafa samfélagsins, kannski ekki allra, en stórs hluta samfélagsins, að boða til kosninga strax. Það væri það einfaldasta sem nýr hæstv. forsætisráðherra mundi gera, að rjúfa þing og boða til kosninga. Hreinsa borðið. Hann er hér í boði kjósenda og við erum fulltrúar fyrir þjóðina, fyrir fólkið, og við eigum að hlusta á það hvað það vill. Það langbesta sem hann gerði væri að rjúfa þing strax því að það er krafan í samfélaginu. Ef hann gerir það ekki þá er alveg lágmark að hann segi 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Jón Gunnarsson hélt því fram að vegna niðurstöðu Hæstaréttar í ágreiningi mínum við tiltekið sveitarfélag varðandi skipulagsmál hafi ég brugðist við með því að segja að ég væri í pólitík. Það lýsir ástandinu hér, og þá kannski sérstaklega í þingflokki Sjálfstæðisflokksins - sem situr uppi með það að verja formann og varaformann, sem báðir eru á Panama-skjölunum, og ættu auðvitað að víkja - að hv. þingmaður skuli standa hér og að hans eina málsvörn skuli vera að fara með lygar, bera ósannindi á aðra þingmenn. Það er óþolandi, forseti, og ég óska mjög eindregið eftir því að hv. þingmaður verði áminntur fyrir það.

Til svara eru: Forsætisráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.

Virðulegi forseti. Hafi menn ekki verið vissir um það áður hversu erfið og viðkvæm staða ríkir í samfélaginu þá held ég að orðaskiptin núna og mótmælin undanfarna daga eigi að færa okkur heim sanninn um það. Það er sannarlega viðkvæm staða sem ný ríkisstjórn er í og ég hvet hæstv. forsætisráðherra til að nota tækifærið, sem hann fær í andsvari við mig hér á eftir, og staðfesta það úr þessum ræðustól sem hann sagði við okkur í morgun í stjórnarandstöðunni að það yrði kosið í haust, en hann teldi sig ekki geta nefnt ákveðna dagsetningu í dag. Ég vil hvetja hann til þess að koma með þá dagsetningu sem allra fyrst. Ég held að það skipti öllu máli til þess að reyna að vísa nú veginn áfram, burt úr þessu endalausa þrasi. Hæstv. forsætisráðherra sagði í viðtali við Morgunblaðið í gær að hann teldi ekki mögulegt að grípa til aðgerða gagnvart Íslendingum sem héldu peninga í lágskattaríkjum vegna EES-samningsins. Nú ber hins vegar svo við að Eftirlitsstofnun EFTA hefur gefið út yfirlýsingu þess efnis að EES-samningurinn útiloki ekki að sett verði lög sem banna vistun eigna á lágskattasvæðum utan EES-svæðisins og staðfestir það, sem við vissum reyndar flest, held ég, áður, að ákvæði EES-samningsins um frjálsa fjármagnsflutninga gilda ekki um önnur ríki en EES-ríkin sjálf. Í ljósi þess að nú er búið að leiðrétta sérfræðingana, sem hæstv. forsætisráðherra leitaði sér ráðgjafar hjá: Er hæstv. forsætisráðherra tilbúinn að gefa yfirlýsingu um að hann vilji ganga með okkur þá leið að banna einstaklingum að halda fé í lágskattaríkjum? Er hann þar með tilbúinn að varða leiðina um það að grípa til alvöruaðgerða með löggjöf til að senda skilaboð um að íslensk stjórnvöld og Alþingi Íslendinga sé á móti því að einstaklingar haldi fé í lágskattaríkjum og muni berjast gegn því af öllum krafti innan lands sem á alþjóðlegum vettvangi?

Virðulegi forseti. Ég þakka ágæta fyrirspurn hv. þingmanns. Eins og hann vitnaði til þá kannaði ég strax á föstudag fyrstu viðbrögð sérfræðinga hér innan lands og þau voru á þann veg að meðal annars vegna jafnræðisrelgu EES-samningsins væri ekki hægt að grípa til sérstakra aðgerða hér á Íslandi. Mér er einnig kunnugt um viðbrögð Eftirlitsstofnunar ESA, hef verið í samskiptum við þá í dag, og það er gleðilegt að það sé ekki tilfellið. Ég tek undir með hv. þingmanni um mikilvægi þessa. Við ræddum það á þingflokksfundi okkar framsóknarmanna í gær og fólum formanni efnahags- og viðskiptanefndar þingsins, Frosta Sigurjónssyni, að leiða vinnu flokksins í aðgerðum gegn skattaskjólum. Við teljum það mjög mikilvægt, eins og ég hef sagt, að við séum ekki með löggjöf - sem er sannarlega í dag, var meðal annars sett í tíð fráfarandi ríkisstjórnar, eins og ég veit að hv. þingmaður þekkir, og leiðbeiningar eru meira að segja á heimasíðu ríkisskattstjóra um það með hvaða hætti skuli unnið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við hér í þinginu förum yfir það og undir forustu formanns efnahags- og viðskiptanefndar þingsins, Frosta Sigurjónssonar, treystum við okkur til að fara í það. Ég hlustaði einnig á viðtal við ríkisskattstjóra í gær, og það var ein af þeim tillögum sem við ræddum á þingflokksfundinum í gær, að í það minnsta væri hægt að setja löggjöf um ábyrgð þeirra sem ráðleggja slíkt og setja bönkum hér á Íslandi og fjármálafyrirtækjum - hæstv. fjármálaráðherra hefur líka minnst á það, að hægt sé að setja það í samband við eigendastefnu slíkra fyrirtækja; að setja löggjöf og reglur sem gætu þá takmarkað þetta. Hins vegar er líka ljóst að þetta er alþjóðlegt vandamál sem við þurfum að eiga samskipti um við önnur ríki 

Virðulegi forseti. Í þessu samhengi: Er ríkisstjórnin til dæmis tilbúin að leggja það til við bandalagsríki okkar innan EES að við stöndum sameiginlega að viðskiptabanni og viðskiptaþvingunum gagnvart lágskattaríkjum? Það er fullt sem hægt er að gera ef menn vilja senda þau skilaboð að þeir sætti sig ekki við framgöngu af þessum toga. Ég kalla eftir meiri myndugleika af hálfu ríkisstjórnarinnar í því. Það er auðvitað hluti af því líka að formenn stjórnarflokkanna ljúki því sem ekki hefur verið lokið við, að gera fyllilega hreint fyrir sínum dyrum hvað þeirra persónulegu tengsl varðar að þessu leyti. Að síðustu vil ég bara segja: Er hæstv. forsætisráðherra tilbúinn að segja nokkur orð hér í seinna andsvari sínu varðandi dagsetningu þingkosninga?

Virðulegi forseti. Varðandi aflandsfélögin þá teljum við mjög mikilvægt að Ísland taki forustu meðal jafningja og sýni frumkvæði. Orðspor landsins beið hnekki og í ljósi þess hversu margir einstaklingar og fyrirtæki hér á landi voru í þessum gögnum þurfum við að gera sérstakt átak til að bæta ímynd okkar út á við. Það er þó þannig, og kom fram í The Economist í dag, að það er talið að þessi leki sýni milli 5 og 10% af umfangi þessa vanda í heiminum þannig að það er mjög umtalsvert verkefni alþjóðasamfélagsins að takast á við þennan vanda. Varðandi kosningar get ég vel ítrekað það sem ég sagði í morgun - ég þakka fyrir þann ágæta fund, ég upplifði það sem við höfum verið að ræða um áður í þinginu að það er tortryggni, það er vandasamt að feta þá braut að treysta hvert öðru og tala saman. Ég átti fínan fund með formönnum og forsvarsmönnum stjórnarandstöðunnar í morgun þar sem við fórum yfir það að við þurfum að halda 

Herra forseti. Mig langar að beina fyrirspurn til hæstv. forsætisráðherra sem sagði áðan að það væri mikilvægt að Ísland tæki forustu meðal jafningja og sýndi frumkvæði í baráttunni gegn skattaskjólum. Ég tek undir það í ljósi þess að við virðumst hafa haft ákveðna forustu í hina áttina ef marka má þann fjölda Íslendinga sem eru tengdir aflandsfélögum í skattaskjólum. Ég fagna því að hæstv. forsætisráðherra vilji að við tökum forustu í hina áttina. Ég tel mjög mikilvægt að sá tími sem við höfum fram að kosningum verði nýttur til að takast á við þessi mál. Breytingar hafa verið gerðar og við höfum rætt það talsvert og minnt á að hér voru auðvitað innleiddar CFC-reglur 2009 sem hafa skipt miklu máli. Það voru gerðir upplýsingaskiptasamningar. Það er hægt að stíga skref í áttina að því beinlínis að banna eignir í skattaskjólum og ég held að það sé möguleiki sem við eigum að skoða í ljósi þess að við í þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs höfum lagt fram tillögu um að Alþingi beiti sér fyrir því að látin verði fara fram rannsókn á fjölda og starfsemi félaga sem tengjast íslenskum aðilum, einstaklingum og lögaðilum sem eru í skattaskjólum sem skilgreind hafa verið af OECD og íslenskum stjórnvöldum, þ.e. að Alþingi taki málið upp á sína arma í ljósi þess að málið hefur eiginlega borist inn á þing í gegnum þá kjörnu fulltrúa sem hafa haft tengsl við aflandsfélög, að við látum þessa rannsókn annars vegar fara fram og hins vegar að sett verði á laggirnar sérstakt rannsóknarteymi undir forustu skattrannsóknarstjóra með aðkomu ríkisskattstjóra og hugsanlega fleiri aðila til að fara yfir umfang málsins. Það sem ég held að skipti verulegu máli hér, herra forseti, er að fá allar upplýsingar upp á borðið. Við vitum að sá leki sem nú hefur verið í fjölmiðlum tengist einni lögfræðistofu og einum banka og vitum í sjálfu sér að umfangið gæti verið meira og að það gæti verið að við höfum bara séð toppinn á ísjakanum. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann sé sammála okkur 

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að við tökum þessa forustu, m.a. vegna þess fjölda fyrirtækja sem hér hefur átt hlut að máli. Það hefur komið í ljós, kom í það minnsta fram í máli ríkisskattstjóra í gær að hann teldi að þessi fjöldi hefði komið til á árunum fyrir 2008 og að fá félög hefðu verið stofnuð síðan. Við þurfum að fara yfir alla þessa lagabálka, hvaða tækifæri við höfum. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, ég vil ekki útiloka neitt í þeim efnum hvað sé skynsamlegast til að gera það. Ég held að það sé gott frumkvæði sem hefur komið frá formanni efnahags- og viðskiptanefndar þingsins um að halda opinn fund með ráðuneytinu, ríkisskattstjóra, skattrannsóknarstjóra og Fjármálaeftirlitinu. Ég held að þingnefndir séu eðlilegasti vettvangurinn til að opna á slíka umræðu og auka gegnsæið, koma upplýsingum til almennings og upplýsingum inn í þingið. Ég held líka að í áframhaldinu sé eðlilegast að þingnefndir hafi eftirlit með störfum þessara stofnana. Ég tel að við þurfum að gera allt sem í okkar valdi stendur til að tryggja að þessar stofnanir okkar hafi úr nægum efnivið að vinna, þ.e. að þær hafi bæði fjármagn og mannafla til þess. Við þurfum að fara yfir það hvort skynsamlegast sé að setja sérstakan samstarfshóp á laggirnar milli þessara aðila eða hvort hægt sé að fela þeim verkefnin með mismunandi hætti eins og verið hefur hingað til. Ég held hins vegar að það væri umhugsunarefni hvort þingið ætti að fara í skattrannsóknir á einstökum einstaklingum eða fyrirtækjum. Ég teldi að það yrði miklu betri og lýðræðislegri 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Tillagan snýst ekki um að þingmenn standi að þessari rannsókn heldur einstaklingar með sérþekkingu á málum. Þingnefndir hafa mörgum málum að sinna, eins og við öll vitum sem hér störfum, m.a. afgreiðslu þingmála. Ég tel erfitt að leggja á herðar þingnefnda þá ábyrgð að annast eftirlit með slíkum málum sem við sjáum að er mjög umfangsmikið. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða vel tillöguna sem snýst um að þingið taki málið í sínar hendur en fái til þess sérfróðra aðila, ekki þingmenn, til að skoða slíka rannsókn. Þar með værum við að feta í fótspor Breta og Frakka sem einmitt hafa tekið þessi mál og sýnt þau viðbrögð að það sé mjög mikilvægt að þing á hverjum stað taki ábyrgð og það fari fram sérstök rannsókn á málunum. Ég hvet hæstv. forsætisráðherra, í ljósi þess vilja sem hann hefur lýst hér að við tökum þessi mál föstum tökum, að skoða þessa hugmynd af fullri alvöru. Ég tel ekki að þingnefndir Alþingis hafi þær aðstæður 

Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég hef svo sem sagt áður í þessari umræðu, það er mikilvægt að við tökum höndum saman um að skoða þessi mál gaumgæfilega, horfum til annarra þjóða sem virðast margar hverjar taka á þessum málum líka þar sem um alþjóðlegt vandamál er að ræða eins og við höfum rætt hér áður í þessari umræðu. Mér finnst ekki nein tillaga útilokuð fyrir fram. Ég held að það sé rétt að við skoðum þær allar. Mikilvægast er að átta sig á umfanginu, hvernig staðan er og hvaða verkefni þarf að vinna. Svo held ég að í framhaldinu þurfi að skipa þannig til verka að tryggt sé að málin séu skoðuð til hlítar og öll rannsökuð eins og lög gera ráð fyrir. Ég vil líka nota þetta tækifæri, eins og ég hef gert áður, til að hvetja þá aðila sem hafa ekki skilað sínu til samfélagsins til að gera hreint fyrir sínum dyrum. Ég tel það mjög mikilvægt tækifæri og ég held að það sé mikið ákall um það í samfélaginu að allir greiði 

Virðulegi forseti. Mig langar að gera að umtalsefni frétt um fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra sem greiddi tæpa milljón af skúffufé sínu síðasta dag í starfi. Mig langar að rifja það upp í upphafi að fyrrverandi forsætisráðherra var varla sestur í ráðherrastól þegar hann var farinn að deila út styrkjum í verkefni sem tilheyrðu áhugasviði hans og fram hjá hefðbundnum leiðum, samkeppnissjóðum og öðru sem við höfum komið okkur upp til að koma í veg fyrir geðþóttaákvarðanir og spillingu, til að gæta jafnræðis við útdeilingu á almannafé. Ríkisendurskoðun gerði alvarlegar athugasemdir við þessar embættisfærslur fyrrverandi forsætisráðherra, enda var verið að fúska með fjárlagaliði. Ég man ekki eftir því að nokkur í ríkisstjórn eða hæstv. fjármálaráðherra hafi gert athugasemdir við það. Við upplifðum það líka í fjárlagavinnunni fyrir árið 2015 og 2016 að meiri hlutinn tók sig til og tók aftur inn alls konar safnliði sem höfðu verið færðir yfir í ráðuneytin og fór að deila út fé til félagasamtaka og ýmissa verkefna, örugglega ágætisverkefni, fram hjá hefðbundnu leiðum. Nú lesum við enn og aftur fréttir af skúffufé ráðherra, sem ég hafði litið á sem einhvers konar neyðarsjóð þegar eitthvað kæmi upp á. Hæstv. ráðherra hefur svarað því til, það náðist í hann, að ekkert óeðlilegt sé við þetta, það séu verkefni sem falli á milli skips og bryggju. Við erum að tala um 40 milljónir í öllum ráðuneytunum. Ég verð að segja að mér finnst þetta gríðarlega mikil vonbrigði. Ég hélt að við værum komin á þann stað að við ætluðum að reyna að gæta jafnræðis við útdeilingu á almannafé. Ég verð að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort honum finnist þetta eðlilegt. Ef menn telja að það séu verkefni sem falla á milli skips og bryggju, t.d. menningarmál á landsbyggðinni, af hverju er þá ekki settur meiri peningur í þann málaflokk þannig að við tryggjum að útdeilingin sé fagleg og jafnræðis gætt, allir geti sótt um styrki, farið sé yfir umsóknir og 

Virðulegi forseti. Á síðasta ári jukum við einmitt fjármuni til menningartengdra styrkja til landsbyggðarinnar í gegnum sóknaráætlanir og menn hafa verið að feta þá leið. Það urðu breytingar á fyrirkomulagi styrkja í þinginu fyrir nokkrum árum þar sem safnliðir sem áður höfðu verið styrktir, þar sem hver fagnefnd þingsins kom að, voru færðir inn í ráðuneytin. Ég er ekki viss um að það hafi endilega skilað því sem hv. þingmaður lagði til, meiri fagmennsku eða tryggingu fyrir því að verkefni hljóti stuðning. Þetta eru lágar upphæðir en geta skipt miklu máli fyrir þau verkefni sem er verið að sækja um. Því fleiri sem koma að því, þeim mun betra. Síðan vék hv. þingmaður að þeim peningum sem ráðherrar hafa úr að spila, svokölluðu ráðstöfunarfé, sem eðli máls hefur oft verið spurt um í þinginu og allir listar hafa verið birtir og ekkert athugavert við það. Það eru lítil verkefni, eins og hv. þingmaður minntist á, sem detta á milli skips og bryggju sem fá stuðning úr slíkum ráðstöfunarsjóði, yfirleitt mjög lágar upphæðir. Ég tel ekki neitt athugavert við það fyrirkomulag.

Virðulegi forseti. Þá erum við ekki sammála. Það voru reyndar ekki mín orð að þessi verkefni féllu milli skips og bryggju heldur hæstv. ráðherra. Eftir að þessir safnliðir fóru inn í ráðuneytin hefur mér stundum fundist ýjað að því að þá sé í rauninni ekkert eftirlit með þeim og embættismennirnir hafi þar úr einhverju að spila, en það er ráðherra yfir hverju ráðuneyti sem ber ábyrgð og getur sett verklagsreglurnar. Þessi svör koma mér því töluvert á óvart. Ég veit að það getur verið að þarna sé verið styrkja ágætisverkefni en mér finnst þetta svolítið eins og menn séu að kaupa sér hollustu, atkvæði jafnvel. Þá vil ég benda á að flokkur eins og Framsóknarflokkurinn fékk 74 milljónir á fjárlögum á síðasta ári fyrir það eitt að vera til og eiga fulltrúa á þingi. Af hverju fara þeir peningar ekki bara úr sjóðum flokkanna? Þetta finnst mér óásættanlegt. Ég hafði skilið það þannig að þetta skúffufé væri einhvers konar varasjóður ef eitthvað kæmi upp, ef bregðast þyrfti við einhverju sem raunverulega væri að falla milli skips og bryggju, ekki fyrir verkefni sem eiga að fara undir þá sjóði og safnliði sem þegar eru til. Svör ráðherra valda mér vonbrigðum en ég 

Virðulegi forseti. Það eru auðvitað verklagsreglur í kringum allar úthlutanir í ráðuneytum. Hv. þm. mátti ekki skilja mig þannig að þegar um er að ræða þá safnliði sem voru færðir frá þinginu inn í ráðuneytin hafi fagmennska minnkað, síður en svo. Ég var aðeins að segja að færri hefðu komið að því að skoða þá hluti. Þar sem Ísland er býsna stórt land, þótt við séum ekki mörg og landið dreifbýlt, þá getur þekking á einstökum litlum verkefnum, sem skipta miklu máli ef þau hljóta lítils háttar styrk, verið meiri því fleiri sem koma að því. Það var það sem ég minntist á. Að sjálfsögðu eru verklagsreglur. Það eru einnig verklagsreglur um ráðstöfunarfé ráðherra. Þetta eru litlar upphæðir. Það er fullkomið gegnsæi og upplýst á hverjum tíma hverjir hljóta þann styrk. Ég tel því einfaldlega ekki vert að setja stór spurningarmerki við það eða velta því fyrir sér hvort það sé eitthvað óeðlilegt við slíkt fyrirkomulag.

Forseti. Ég velti því fyrir mér, þegar hæstv. forsætisráðherra býður stjórnarandstöðunni til fundar við sig, sem upprunalega átti að vera einn og einn en ekki allir í einu, af hverju hæstv. fjármálaráðherra var ekki þar á meðal. Nú sé ég í fjölmiðlum að ástæða þess að hæstv. fjármálaráðherra gat ekki verið á fundi til þess að ræða við stjórnarandstöðuna um framgang mála og verklag þessarar ríkisstjórnar er, með leyfi forseta: „Bjarni Benediktsson fjármálaráðherra mun flytja opnunarræðu á ráðstefnunni Euromoney í London á morgun þar sem fjallað verður um“ - takið eftir - „endurreisn efnahagslífsins hér í kjölfar hrunsins 2008 og Ísland sem fjárfestingarkost í dag. Aðalstyrktaraðilar ráðstefnunnar eru stóru viðskiptabankarnir þrír, Arion banki, Íslandsbanki og Landsbankinn, en auk þeirra koma meðal annars Gamma, Kvika, Fossar Markets, Logos-lögmannsstofa og Deutsche Bank að ráðstefnunni.“ Nú langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra af hverju ekki var boðað til fundarins við stjórnarandstöðuna í gær til þess að það væri fullkomlega trúverðugt að báðir flokkarnir í ríkisstjórninni séu til dæmis sammála um málaskrána sem við hreinlega getum ekki fengið. Rökin voru þau að þetta væri svo viðamikið. Það vill svo til að þessi ríkisstjórn hefur lagt fram svo fá mál, það eru svo fá mál í deiglunni, að leita þarf 20 ár aftur í tímann til að finna eitthvað viðlíka. Hvernig er eiginlega verkstjórnin í ríkisstjórninni? Er ekki neitt yfirlit yfir málin hjá ykkur?

Virðulegi forseti. Þegar ég bauð hv. þingmenn velkomna á fundinn í morgun fór ég yfir það að hæstv. fjármálaráðherra væri erlendis á ráðstefnu, löngu til boðaðrar, að flytja erindi um efnahagsmál á Íslandi og árangur okkar á þessu svæði á síðustu árum, sem er auðvitað stórkostlegur og þess vegna var eftirspurn eftir því að fá hæstv. fjármálaráðherra til þess að mæta á slíkan fund. Okkur fannst það mjög mikilvægt, eftir það sem á undan var gengið, að koma þeim skilaboðum til umheimsins hver staðan er á Íslandi. Spurt var af hverju ekki var boðað til fundarins í gær. Við fjármálaráðherra áttum fund í gær, síðan var ríkisstjórnarfundur. Það var þingflokkadagafundur þar sem ég var þá þegar búinn að fá tækifæri til að óska eftir fundum með forustu stjórnarandstöðunnar. Ég ætlaði að hafa tækifæri til þess að eiga fund með hverjum og einum. Ósk kom frá stjórnarandstöðunni um að koma öll saman, það fannst mér líka fín leið. Við áttum ágætisfund í morgun sem mér fannst skipta miklu, vera gott skref inn í það sem við þurfum að gera í stjórnmálum á Íslandi til þess að auka traust almennings á stjórnmálum og stjórnmálamönnum. Mér fannst fundurinn í morgun ganga mjög vel hvað það varðaði. Það er hins vegar alveg rétt að ég gat ekki á þeim fundi - ég vildi halda hann þrátt fyrir að fjármálaráðherra væri erlendis. Við munum án efa halda fundi í framhaldinu þar sem fjármálaráðherra verður einnig viðstaddur, þar sem við förum yfir þau mál sem hafa verið til umræðu hér í dag, eins og til að mynda þau þingmál sem liggja fyrir þinginu og þau viðbótarþingmál sem við höfum talað um að þurfi að fara fyrir þingið til að við getum lokið mikilvægum verkefnum sem snúa að almannahag og þjóðarhag.

Forseti. Það er alvitað að átök eru á ríkisstjórnarheimilinu um málefnin. Þess vegna, væntanlega, gengur illa að ná fram sátt um það hvaða mál á að afgreiða hér á þingi og kallað er eftir góðu veðri frá minni hlutanum til þess að koma áfram. Eins og ég segi þá eru það ekkert gríðarlega mörg mál sem þarf að klára og þess vegna furðulegt að ekki sé hreinlega hægt að leggja fram þennan lista yfir málefnin og koma með dagsetningu um hvenær boða eigi til kosninga. Mig langar því að ítreka það við hæstv. forsætisráðherra og spyrja hann jafnframt hvort honum þætti ekki eðlilegt að þetta mundi liggja fyrir eigi síðar en á föstudag. Ef það er ekki hægt, hvað er nákvæmlega því til fyrirstöðu? Ef, eins og hefur komið í ljós, málefnin eru í raun svo fá?

Varðandi fjölda mála þá hef ég nú verið á þeirri skoðun mjög lengi, og reyndar löngu áður en ég settist á þing, að það væri ekki mælikvarði á gæði þingstarfa að troða sem flestum þingmálum í gegn. Eftir að ég upplifði mín fyrstu ár hér inni varð ég sannfærður um að mikilvægara sé að vanda sig. Þau verkefni sem ég hef setið uppi með sem ráðherra, þ.e. að þurfa að verja alls kyns lög sem hafa verið sett á liðnum árum sem ekki hafa staðist, hafa sannfært mig um að skynsamlegra sé að leggjast yfir færri mál og gera það af vandvirkni. Það er ekki ágreiningur um mál á milli stjórnarflokkanna, það er ekki ástæðan fyrir því að við höfum ekki sest niður með minni hlutanum á þingi og farið yfir þann málafjölda sem við viljum klára. Við stigum fyrsta skrefið í morgun. Við munum halda áfram á þeirri braut og mér finnst mjög mikilvægt að geta haldið því samtali áfram á þeim nótum sem við náðum í morgun og lýsi mig fullbúinn til þess.

Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra upplýsti í samtali áðan í þessum fyrirspurnatíma að hann hygðist taka forustu og frumkvæði í því að beita sér gegn vistun fjármuna á lágskattasvæðum. Mig langar að inna hæstv. forsætisráðherra nánar eftir því hvernig hann hyggist beita sér í þessu máli. Telur hæstv. forsætisráðherra að formaður flokks hans þurfi að skýra betur sín skattamál og leggja allar upplýsingar á borðið? Og hvað með hæstv. fjármálaráðherra? Hvernig telur hæstv. forsætisráðherra rétt að bregðast við því að fjármála- og efnahagsráðherra hefur ekki gert rétta grein fyrir sínum málum í hagsmunaskráningu þingsins eins og sýnt hefur verið fram á? Telur hæstv. forsætisráðherra að fjármála- og efnahagsráðherra, yfirmaður skattamála landsins, þurfi að gera frekari grein fyrir sínum fjármálum? Ég spyr hæstv. forsætisráðherra að þessu. Þetta eru spurningar sem brenna á almenningi núna og eðlilegt að hæstv. forsætisráðherra svari þeim, ekki síst í ljósi hans eigin ummæla í síðustu viku um að einhvers staðar verði peningar að vera og að það sé flókið að eiga peninga á Íslandi. Þetta eru ummæli sem hæstv. forsætisráðherra þyrfti að skýra betur og skýra jafnframt samhengi þeirra við það sem hann hefur upplýst núna um að hann hyggist taka forustu gegn skattaskjólum. Það er stundum sagt að það sé gott að byrja á því að líta í eigin barm og vissulega lítur svo út á þessari stundu að hæstv. ríkisstjórn þurfi einmitt að líta 

Virðulegi forseti. Varðandi fyrirspurn hv. þingmanns um ummæli mín þegar ég gekk niður stjórnarráðströppurnar samhliða blaðamanni sem spurði spurninga án þess að við værum í formlegu viðtali, verða þau ummæli að það sé erfitt að eiga peninga á Íslandi að skoðast í því ljósi að þar var ég að tala um samfélagið. Þeir sem eiga fjármuni hafa alltaf, í mjög langan tíma, verið mjög á milli tannanna á fólki.  Ég held að það sé mjög mikilvægt að við stöldrum aðeins við og veltum fyrir okkur, ef við ætlum að fara í þann leiðangur sem ég hef lýst hér yfir einlæglega að við ætlum að fara í, að taka forustu um það, ríkisstjórnin, í samstarfi við þingið, og skoðum alla þá kosti sem okkur standa til boða til að koma í veg fyrir að fólk, Íslendingar í það minnsta, geti nýtt sér slíka þjónustu sem í boði er. Það gæti þýtt að fara þyrfti yfir það hvort þeir sem veita slíka þjónustu séu með einhverjum hætti gerðir ábyrgir fyrir því eins og til að mynda ríkisskattstjóri ræddi í gær og við ræddum á þingflokksfundi okkar í gær. Hv. þingmaður spurði meðal annars hvernig við ætluðum að beita okkur fyrir því. Jú, fyrsta skrefið er auðvitað að skoða hver hin lagalega staða er. Það þarf að greina hana. Það erum við að gera. Það þarf líka að upplýsa þingið og almenning í landinu um umfangið, hvernig staðan hjá stofnunum okkar, hjá ríkisskattstjóra og skattrannsóknarstjóra, Fjármálaeftirliti, jafnvel tollstjóraembættinu, og fá fjármálaráðuneytið til þess að upplýsa um það. Hugmyndin er að gera það í þinginu á næstu dögum með opnum fundi 

Virðulegi forseti. Það er sagt og er hafið yfir allan vafa, tel ég, að mikilvægasta verkefni stjórnmálanna núna sé að byggja upp traust í samfélaginu. Traust veltur meðal annars á því hvernig menn bera sig að við að leiðrétta og bregðast við því sem aflaga hefur farið. Því spyr ég aftur hæstv. forsætisráðherra: Ætlar hann að standa fyrir einhverri vinnu til þess að leiða fram sannleikann í þeim málum sem varða félög formanna Framsóknar og Sjálfstæðisflokks, þ.e. fé þeirra í skattaskjólum? Hefur forsætisráðherra sett eða hyggst setja af stað einhverja könnun um hvort stjórnsýslulögum hafi verið fylgt vegna aðkomu fyrrverandi forsætisráðherra að málefnum kröfuhafa, nú þegar ljóst er að félag í eigu fyrrverandi forsætisráðherra hafi lýst kröfum í bú föllnu bankanna? Það virðist vera sem fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra hafi haft innherjastöðu 

Virðulegur forseti. Ég tel að þeir hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar sem hv. þingmaður vísaði til hafi gert nokkuð skýra grein fyrir sínum málum. Mér finnst aðalverkefnið hér og nú að skoða heildarmyndina og að við viðurkennum hreinlega fyrir sjálfum okkur að það að í einu félagi í gegnum einn banka í gagnaleka úr einni lögmannsstofu í Suður-Ameríku skuli leynast gögn um allt að 800 fyrirtæki á Íslandi, það sé verkefnið sem við þurfum að velta fyrir okkur, það þurfi að rannsaka. Þeim aðilum sem þar hafa ekki gert hreint fyrir sínum dyrum, ekki borgað skatta til samfélagsins, ekki upplýst um sín mál, sé gert að gera það með einum eða öðrum hætti og þeim stofnunum samfélagsins sem við höfum til að rannsaka það séu tryggð tæki til þess. Fyrsta skrefið er að upplýsa um hvernig staðan er í dag og það er það sem stendur til. Frumkvæðið hefur þar af leiðandi þegar verið sett af stað.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar. Með frumvarpinu er lagt til að tekið verði upp nýtt greiðsluþátttökukerfi í heilbrigðisþjónustu og að ákveðnar verði mánaðarlegar hámarksgreiðslur sjúkratryggðra. Í frumvarpinu er jafnframt ákvæði varðandi þjónustustýringu innan heilbrigðisþjónustunnar sem miðar að því að heilsugæslan sé að jafnaði fyrsti viðkomustaður sjúklinga. Helstu breytingarnar í frumvarpinu eru þær að hámark er sett á greiðslur einstaklinga fyrir heilbrigðisþjónustu, mismunandi greiðslukerfi fyrir þjónustu heilsugæslu, sjúkrahúsa, sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmanna, rannsóknir, geisla- og myndgreiningar - allt er þetta sett í eitt kerfi með einu hámarki. Áður voru hátt í 40 greiðslukerfi með mismunandi afsláttarfyrirkomulagi í gildi; og er raunar í dag áður en frumvarpið verður afgreitt. Jafnframt eru aldraðir, öryrkjar og börn látin greiða tvo þriðju af kostnaði almennra sjúklinga, sem eru á aldrinum 18 til 66 ára. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að börn geti fengið ókeypis þjónustu með tilvísun frá heimilislækni. Innheimta gjalda tekur mið af greiðslusögu í gegnum afsláttarstofn og innheimta gjalda fyrir sérfræðiþjónustu er einfölduð. Í núverandi greiðsluþátttökukerfi er fyrirkomulagið með þeim hætti að þar getur mjög mikill kostnaður fallið á notendur heilbrigðisþjónustu svo að þungbært getur orðið fyrir hinn sjúkratryggða. Einnig getur mikill kostnaður hindrað að fólk leiti sér nauðsynlegrar þjónustu. Nýju greiðsluþátttökukerfi er fyrst og fremst ætlað að dreifa greiðslum fyrir þjónustu með öðrum hætti en í eldra kerfi þannig að þak verði sett á kostnað þeirra sem þurfa á mikilli þjónustu að halda svo að kostnaður verði þeim viðráðanlegur. Þar sem fjárútlát ríkissjóðs eiga ekki að aukast með nýja kerfinu þarf að hækka greiðslur á aðra á móti þeim lækkunum sem þarna eru reiknaðar inn. Frumvarp þetta byggir á tillögum nefndar sem leidd var af Pétri heitnum Blöndal, félaga okkar hér. Í nefndinni áttu sæti fulltrúar frá öllum þingflokkum auk sérfræðinga frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Sjúkratryggingum Íslands, lyfjagreiðslunefnd og velferðarráðuneytinu. Nefndin var þannig skipuð að Pétur H. Blöndal alþingismaður var skipaður formaður án tilnefningar. Með honum voru í nefndinni Ingibjörg Þorsteinsdóttir, sviðsstjóri frá Sjúkratryggingum Íslands, Katrín Júlíusdóttur, tilnefnd af þingflokki Samfylkingarinnar, Kristinn Snævar Jónsson, tilnefndur af þingflokki Framsóknarflokksins, Margrét Björk Svavarsdóttir, sérfræðingur í velferðarráðuneytinu, Álfheiður Ingadóttir, tilnefnd af þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Ragnheiður Ríkharðsdóttir þingmaður, tilnefnd af þingflokki Sjálfstæðisflokksins, Rúna Hauksdóttir Hvannberg, formaður lyfjagreiðslunefndar, Sigrún Gunnarsdóttir, dósent við Háskólann, tilnefnd af þingflokki Bjartrar framtíðar, Sigurður Jónas Eggertsson, tilnefndur af þingflokki Pírata, og Viðar Helgason sérfræðingur, tilnefndur af fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Með hópnum unnu starfsmenn velferðarráðuneytisins og sjúkratrygginga. Ég vil við þetta tækifæri þakka öllum þeim einstaklingum sem hér hafa verið nefndir og enn fremur starfsfólki ráðuneytisins fyrir mikla og góða vinnu. Nefndin skilaði skýrslu um nýtt greiðsluþátttökukerfi í heilbrigðisþjónustu í mars 2015. Í ágúst það sama ár var síðan settur á laggirnar vinnuhópur sem í áttu sæti sérfræðingar velferðarráðuneytisins, fjármála- og efnahagsráðuneytisins og Sjúkratrygginga Íslands. Vinnuhópnum var falið að setja á fót nýtt greiðsluþátttökukerfi í samræmi við tillögur nefndarinnar. Þetta frumvarp er samið af þeim sama vinnuhóp. Ástæðan fyrir þessu er í grunninn sú að núverandi kerfi sem við höfum um greiðsluþátttöku almennings í heilbrigðisþjónustunni tryggir fólk ekki á viðunandi hátt. Þetta er óréttlátt kerfi. Það er mjög flókið og óskiljanlegt. Það veldur tortryggni. Við getum nefnt sem dæmi, eins og iðulega kom fram í nefndarvinnunni, að við erum með hátt í 40 greiðslukerfi með mismunandi afsláttarformi í núverandi fyrirkomulagi. Þess vegna er þessi vinna öll unnin, að koma á einu greiðsluþátttökukerfi sem tryggir alla á sama hátt. Við erum að sameinast um það, og þverpólitísk samstaða er um það, að nauðsynlegt sé að breyta kerfinu á þann veg að líta á heilbrigðiskerfið frá sjónarhóli einstaklingsins og tryggja hann fyrir áföllum, og þá sérstaklega þá sem lengi og varanlega þurfa á þjónustu að halda. Um þetta hefur verið mjög mikil samstaða eins og ég gat um hér áðan, þverpólitísk, en svo eru að sjálfsögðu önnur atriði sem við getum tekist á um; hversu mikla fjármuni eigi að taka inn í kerfið og hvaða greiðsluþætti eigi frekar að koma inn með o.s.frv. En grundvallaratriðið er að gera þá bráðnauðsynlegu breytingu að einfalda kerfið og tryggja að fólk sé tryggt gagnvart þessum kostnaði með sambærilegum hætti, sem það er ekki í dag. Í því kerfi sem nú er við lýði greiða einstaklingar gríðarlega háar fjárhæðir, það kom fram í nefndarvinnunni. Með frumvarpinu er meginstefið það að enginn eigi að þurfa að greiða meira en sem nemur ákveðinni hámarksfjárhæð fyrir heilbrigðisþjónustu í hverjum mánuði. Markmiðið er að hlífa þeim sem þurfa á mikilli heilbrigðisþjónustu að halda fyrir háum kostnaði og jafna greiðslubyrði sjúkratryggðra. Gert er ráð fyrir því að hámarksgreiðslur hjá öldruðum, öryrkjum og börnum verði lægri en hjá almennum sjúkratryggðum. Og í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að inn í kerfið falli greiðslur sjúkratryggðra vegna þjónustu heilsugæslu, sjúkrahúsa, sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmanna, sem samið hefur verið við í samræmi við ákvæði laga um sjúkratryggingar, en enn fremur rannsóknir og geisla- og myndgreiningar; að allir þessir þættir falli undir hið nýja greiðsluþátttökukerfi. Það greiðsluþátttökukerfi sem tekið verður upp og er lagt til samkvæmt frumvarpinu byggist á fyrirmynd sem sett var fram af dr. Pétri H. Blöndal og hefur það verið kallað PHB-kerfið. Kerfið er stillt af með svokölluðu hámarksgjaldi sem ákveðið verður af ráðherra með reglugerð. Gert er ráð fyrir því við gildistöku laganna að forsendur ráðherra við ákvörðun hámarksgjalds verði að sjúkratryggðir einstaklingar greiði ekki hærra hlutfall af heildarkostnaði við heilbrigðisþjónustu en í núverandi fyrirkomulagi. Því er ekki gert ráð fyrir því að hlutdeild sjúkratryggðra í heildarkostnaði við heilbrigðisþjónustu muni hækka við innleiðingu á nýju greiðsluþátttökukerfi, en grunnforsendan er sú að kostnaði verði dreift með öðrum hætti þannig að þeir sem þurfa sjaldnar á heilbrigðisþjónustu að halda greiði meira en þeir sem þurfa á mikilli heilbrigðisþjónustu að halda. Samkvæmt frumvarpinu mun kerfið virka þannig að greiðslur sjúkratryggðs mynda svokallaðan afsláttarstofn og munu greiðslur sjúkratryggðs fyrir heilbrigðisþjónustu miðast við stöðu afsláttarstofnsins hjá viðkomandi einstaklingi. Kostnaður umfram hámarksgreiðslu greiðist hins vegar af sjúkratryggingum. Afsláttarstofninn getur ekki numið hærri fjárhæð en hámarksgreiðslur sjúkratryggðs í hverjum mánuði. Kerfið núllstillist ekki um áramót heldur ákvarðast stofninn miðað við greiðslu sjúkratryggðs síðustu mánuðina á undan. Í greinargerð sem fylgir frumvarpinu má finna töflu með dæmum sem sýna hvernig greiðslur sjúkratryggðra geta orðið verði frumvarpið að lögum. Með þessum breytingum á lögum um sjúkratryggingar er stefnt að því að koma á fót réttlátu og rökréttu greiðsluþátttökukerfi heilbrigðisþjónustunnar sem miðar að því að verja sjúkratryggða fyrir mjög háum kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu. Með frumvarpinu er einnig lagt til að lögfest verði ákvæði sem miða að því að tekin verði upp þjónustustýring innan heilbrigðisþjónustunnar til að styðja við þá stefnu sem mörkuð er í lögum um heilbrigðisþjónustu frá árinu 2007, að heilsugæslan sé fyrsti viðkomustaður sjúklinga. Ákvæðin miða jafnframt að því að styðja við nýtt fyrirkomulag við fjármögnun innan heilsugæslunnar sem byggist að miklu leyti á því að sjúkratryggðir séu skráðir á tiltekna heilsugæslustöð. Lagt er til að heimilt verði að ákveða að sjúkratryggðir sem sækja þjónustu á aðra heilsugæslustöð en þeir eru skráðir á þurfi að greiða hærra gjald fyrir þjónustuna. Þetta er heimildarákvæði samkvæmt frumvarpinu. Þá er jafnframt lagt til að heimilt verði að ákveða að gjald fyrir þjónustu hjá sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmönnum verði hærra hjá þeim sem sækja sér þjónustuna án tilvísunar frá heilsugæslu eða heimilislækni. Einnig er lagt til að heimilt verði að ákveða að gjald fyrir heilbrigðisþjónustu fyrir börn verði lægra eða falli niður ef þjónustan er sótt með tilvísun heilsugæslu eða heimilislæknis. Með þeim breytingum sem hér eru kynntar er stefnt að því að heilsugæslan sé fyrsti viðkomustaður sjúklinga og jafnframt að sporna við því að greiðslur vegna heilbrigðisþjónustu hækki og þá sérstaklega hjá barnafjölskyldum. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér því að leggja til að því verði vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr. að lokinni þeirri umræðu sem hér á sér stað.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir ræðuna. Það er rétt, sem kemur fram í máli hans, að það er þverpólitískur vilji til að breyta greiðsluþátttökukerfi í heilbrigðisþjónustu. Það er ekki þverpólitískur vilji til að gera það án þess að viðbótarfjármagn komi inn í kerfið. Ekki er gert ráð fyrir því í þessu frumvarpi. Það er tvennt sem mig langar til að spyrja út í í frumvarpinu og greinargerðinni. Á bls. 16 er fjallað um, af hálfu velferðarráðuneytisins, veikleika í kostnaðarmati nýs greiðsluþátttökukerfis. Þar kemur fram að fyrirvarar séu á því að skiptingin gæti breyst, kostnaðarþátttökuskiptingin, að heildarkostnaður geti breyst með breyttri hegðan sjúklinga og slíkt. Í frumvarpinu segir: „Hægt er að aðlaga kerfið með breytingu á hámarksgreiðslu sjúkratryggðs verði útkoman önnur en áætlað er í kostnaðarmati.“ Nú er gert ráð fyrir því að almennir sjúklingar greiði að hámarki 95 þús. kr. um það bil samkvæmt þessu. En er það þá rétt skilið hjá mér, hæstv. ráðherra, að ef útgjöldin verði meiri muni það leiða til enn frekari hækkunar á því háa þaki? Að við vitum þá í raun og veru ekki hvaða þak við erum að fjalla um?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er hárrétt sem hún sagði hér að þverpólitísk samstaða er um það að breyta kerfinu í þessum grundvallaratriðum, að leggja af þessi hátt í 40 greiðslukerfi með mismunandi afláttarflokkum. Þetta hefur legið fyrir í mörg ár. Að þessu leytinu til er mjög ánægjulegt að finna þá samstöðu meðal allra flokka um að það sé löngu tímabært að gera slíka grundvallarbreytingu. Hins vegar er það hárrétt sem hv. þingmaður segir hér að engin sátt er um það að jafnhliða þessari breytingu fylgi ekki auknir fjármunir til niðurgreiðslu á hlutdeild sjúklinga í heilbrigðisþjónustu. Það er hárrétt sem hv. þingmaður segir í því efni. Það voru fyrirmælin sem nefndarfólki voru gefin að útfæra breytingar í greiðsluþátttöku á þann veg að ekki væri gert ráð fyrir auknum fjármunum. Það hefur gengið ágætlega með þeim fyrirvara, vil ég þó segja, að það er gríðarlegt verkefni að safna saman gögnum um greiðslur sjúklinga, flækjustigið er mikið. Í því ljósi verður að hafa allan fyrirvara á þeim upplýsingum sem enn er verið að vinna með. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að ef kostnaður er að fara úr böndum væri örugglega hægt að breyta reglugerð um hámarksþátttöku sjúklinga í kerfinu. Það er eðli málsins samkvæmt skynsamlegt að gera það, ef svo færi. En mínar upplýsingar segja að við séum með nokkuð traustan grunn að byggja á undir þær fjárhæðir sem settar eru inn í greinargerðina, en þó með fyrirvara um nákvæmni þeirra upplýsinga sem við erum að vinna með. Að því leyti til er svarið við spurningu hv. þingmanns: Já, það er hægt að aðlaga kerfið, hvort heldur það er upp eða niður, eftir því hvernig útkoman í því er.

Hæstv. forseti. Ég vil vara hæstv. ráðherra við því að gleðjast of mikið yfir pólitískri samstöðu um málið því að tæplega 90 þús. manns hafa skrifað undir ákall um aukið fé í heilbrigðiskerfið. Þetta frumvarp mætir því með engu móti en eykur aftur á móti heilbrigðiskostnað yfir 100 þús. Íslendinga. Það mun standa mjög í stjórnarandstöðunni. Hér er önnur spurning sem varðar síðustu málsgrein 1. gr., með leyfi forseta: „Kostnaður umfram hámarksgreiðslu sjúkratryggðs greiðist af sjúkratryggingastofnuninni ef um er að ræða þjónustu sem stofnunin tekur þátt í að greiða, annars af viðkomandi heilbrigðisstofnun.“ Þá velti ég því fyrir mér, ef einhvers konar tilfærsla verður þarna á milli, hvort þær heilbrigðisstofnanir, t.d. á landsbyggðinni, fái fjárveitingar til að mæta þessu. Eða þurfa þær að bera þetta af þeim fjárveitingum sem þær hafa nú þegar?

Virðulegi forseti. Því er til að svara að gert er ráð fyrir þeim kostnaði sem þarna gæti lent í fjárveitingum heilbrigðisstofnana í dag. Við höfum rætt það í vinnunni að ef nýr kostnaður, sem kann að falla til í þessu á heilbrigðisstofnun, kemur til þá verði að bæta þeim hann upp. Ég vil undirstrika það hér, af því mér fannst gæta ákveðins misskilnings hjá hv. þingmanni á orðum mínum hér áðan - ef til vill kann að vera að ég hafi ekki komið þessu nægilega vel frá mér - að ég var að fagna samstöðu þvert á flokka um að breyta núverandi greiðslukerfi; hátt í 40 kerfum, algjörlega ógegnsætt, flókið og óréttlátt kerfi. Ég var að fagna því að samstaða væri um að gera atlögu að þeirri breytingu. Ég var alls ekki að lýsa yfir ánægju með það og því síður að einhver samstaða væri í boði um að þessum breytingum fylgdi ekki nýtt fé í kerfið. Ég vil bara undirstrika það við hv. þingmann að ég var ekki að gefa það til kynna.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra sagði í framsöguræðu sinni að með þessu frumvarpi og þeim breytingum sem hér eru boðaðar væri leitast við að líta á kostnaðarþátttöku út frá sjónarhóli einstaklingsins og þörfum hans, hafi ég tekið rétt eftir. Í greinargerð með frumvarpinu er talað um að liður í því sé að einfalda kerfið. Ég get ekki tekið undir það að einföldun kerfis þýði aukinn jöfnuð eða ríkara tillit til einstaklingsbundinna sjónarmiða þjónustuþarfa. Hins vegar þætti mér gott að fá aðeins betur á hreint hjá hæstv. ráðherra hvernig það fer þá heim og saman í reynd og hvort ekki sé rétt skilið hjá mér, hafi ég skilið greinargerð frumvarpsins og frumvarpið sjálft rétt, að ekki standi til að draga úr heildarkostnaðarþátttöku sjúklinga heldur sé um að ræða tilfærslur frá einum hópi sjúklinga yfir á annan. Það sé lækkað á þeim sem bera mestan kostnað, það sé sett upp undir ákveðið þak, en það sem út af stendur eða byrðin sem af því hlýst veltur, ef ég skil rétt, þá á aðra sjúklinga sem þurfa í minna mæli að nýta sér heilbrigðisþjónustuna. Er þetta ekki rétt skilið hjá mér, hæstv. ráðherra?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er rétt skilið hjá hv. þingmanni að þetta frumvarp er einmitt unnið á þeim nótum. Við erum að létta byrðum af þeim sem höllum fæti standa í íslenskri heilbrigðisþjónustu í dag, þ.e. sjúklingum sem bera hvað mestan kostnað, jafna þeim yfir á okkur hin sem njótum þeirrar gæfu að þurfa tiltölulega sjaldan að leita til heilbrigðisþjónustunnar. Þetta er fyrsta skref. Það er ekkert nýtt að gerð sé atlaga í því að breyta þessu kerfi ójöfnuðar, sem byggst hefur upp í heilbrigðisþjónustunni á mörgum undanförnum árum, með þessi margvíslegu greiðslukerfi, hátt í 40. Þeir sem þekkja til og skoða þetta viðurkenna einfaldlega að kerfið eins og það er úr garði gert í dag, og hefur vaxið í þennan óskapnað, tryggir íslenska sjúklinga í heilbrigðisþjónustunni ekki nægileg vel gagnvart kostnaði. Þá var fyrsta skrefið að taka í þá átt að breyta þessu, að búa til eitt greiðslukerfi með sem einföldustum hætti, skilja að lyfjagreiðslukerfið og þann kostnað í heilbrigðisþjónustunni sem þarna liggur fyrir og verja barnafólk sérstaklega. Það eru leiðir í þessu kerfi sem vissulega geta létt kostnaði af barnafjölskyldum, en það þýðir það að við hin þurfum þá að taka á okkur aukinn kostnað. Það er bara þannig eins og þetta mál hefur verið unnið og hvergi dregin dul á það.

Virðulegi forseti. Að hlífa þeim sem höllustum fæti standa með því að við hin berum byrðarnar, eins og hæstv. ráðherra sagði. Ég er ekki sammála þeirri túlkun hæstv. ráðherra því að það eru ekkert við hin í þessu dæmi. Ef hann væri að tala um skattgreiðendur almennt, samfélagið almennt, sem bæri byrðarnar til að lækka kostnað af þeim sem þurfa mest á heilbrigðisþjónustunni að halda, þá gæti hann talað með þeim hætti. En hann er ekki að tala um það. Hann er að tala um að kostnaðinum er velt yfir á aðra sjúklinga sem þurfa minna á þjónustunni að halda. Heilbrigðiskostnaður tekur ekkert tillit til félagslegra aðstæðna, efnahags, stéttarstöðu, búsetu, aldurs eða heilsufarsástands að öðru leyti á fólki. Heilbrigðiskostnaður fellur einmitt á fólkið. Það getur hver sem er orðið veikur og fólk getur lent misilla í því og þess vegna er ósanngjarnt, hefði ég talið, 

Virðulegi forseti. Já, ég skal glaður taka undir það með hv. þingmanni að mjög gott væri að geta gert þetta þannig. Ég lít svo á að það séu næstu skref sem þurfi að taka. Ég er sannfærður um að ef við afgreiðum frumvarpið í þeirri mynd sem það liggur fyrir verði þingið í betri færum til að meta hvaða breytingar þurfi nauðsynlega að gera til að mæta þeim sjónarmiðum sem hv. þingmaður nefndi. Fyrsta skrefið að taka er að við höfum sameiginlega sýn til kerfisins alls og vitum í rauninni hvað liggur þar undir. Í dag höfum við ekki neina heildarsýn á þetta. Það er það sem ég er að segja. Við sjáum og megum ekki líta fram hjá því að við erum vissulega að gera ákveðnar breytingar fyrir tiltekna hópa. Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að um 40 þús. barnafjölskyldur eiga möguleika á að vera með börnin gjaldfrjáls í þeirri þjónustu í heilbrigðiskerfinu sem hér liggur undir. Er það ekki áfangi? Jú. Það er vissulega áfangi. En ég er sammála því að það væri kostur ef við gætum séð það að fá aukna fjármuni til frekari niðurgreiðslu í íslenska heilbrigðiskerfinu á kostnaði sjúklinga. 

Virðulegi forseti. Sú sem hér stendur átti sæti í nefnd, sem vitnað hefur verið til af ráðherra og Pétur H. Blöndal fór fyrir, sem skilaði af sér í mars 2015. Mikil og löng vinna var þar að baki en sjálf átti ég mjög erfitt með þátttökuna í þeirri nefnd vegna þess að forsendurnar sem okkur voru gefnar voru þær að ekki kæmi króna til viðbótar inn í kerfið heldur var nefndinni ætlað að endurdreifa fjármunum. Um það gat auðvitað ekki skapast nein sátt og þess vegna kom engin samstaða beint út úr nefndinni heldur voru greidd atkvæði um einstaka leiðir þannig að menn sæju þó að minnsta kosti hvar meiri hluti nefndarinnar lægi. Ég greiddi engin atkvæði vegna þess að ég taldi forsendurnar rangar. Ástæðan er einfaldlega sú að þegar við förum að skoða áhrifin af þessu og þegar við förum að skoða hvernig fjármunirnir færast til þá er það alltaf þannig að það verða hópar sem taka á sig byrðar. Það sem ég óttast er að gott markmið um að setja greiðsluþak hjá þeim sem nota heilbrigðiskerfið mest geti leitt til vandamála hjá öðrum hópum. Við höfum séð það í tannlækningunum til dæmis, að þar er hópur sem hefur bara ekki efni á að sækja sér þjónustu tannlækna. Það kemur þá út í verri lífsgæðum fyrir þann hóp og sömuleiðis í því að ýmsir hópar, sérstaklega þeir tekjulægstu, koma kannski inn í heilbrigðiskerfið sem miklu þyngri sjúklingar síðar fyrir vikið. Ég óttast að þetta geti gerst hér. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra þeirrar spurningar. Í fyrsta lagi: Hafa verið ákveðnar einhvers konar mótvægisaðgerðir fyrir þá hópa sem eru augljóslega veikir fyrir mikilli hækkun á kostnaði í heilbrigðiskerfinu? Í öðru lagi, ef ekki: Hvernig verður fylgst með þeim hópum sem þyngstar byrðarnar munu fá á sig samanborið við tekjur?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Við erum alla vega í færum til þess núna að fylgjast með og greina sjúklingahópa. Það er fyrst núna, eftir alla þá vinnu sem hv. þingmaður og fleiri hafa komið að, að við getum lesið þetta einhvern veginn með skynsemi og greint betur og í þeirri stöðu segi ég, þegar við erum komin með fólk og tæki sem kann að lesa úr þessu, getum við tekið næstu skref. Ég dreg enga dul á að inngrip með nýjum áherslum o.s.frv. gætu þess vegna farið á ranga staði. Ég tel mjög mikilvægt að við komum kerfinu á, vinnum með það og náum tökum á því og tökum svo ákvarðanir um þessa þætti sem hv. þingmaður hefur meðal annars talað fyrir og barist fyrir að komi inn með aukinni greiðsluþátttöku ríkisins í. Það er alveg óumdeilt. En við getum á sama tíma líka viðurkennt að sumir sjúklingar í heilbrigðiskerfinu höfðu til dæmis ekki hag af því að þessum kerfum yrði steypt saman, lyfjakerfinu og heilbrigðisþjónustukerfinu, því að sumir eru fastari í öðru kerfinu. Það er því að mörgu að hyggja í þessu og þegar hv. þingmaður spyr hvort einhverjar mótvægisaðgerðir séu hugsaðar í þessu gagnvart einstökum hópum eða tilteknum sjúkdómsgerðum eða öðru því um líku þá erum við ekki komin á þann stað. Það eru meðal annars þær breytingar sem gerðar voru í greiðslukerfinu sem hafa leitt til þess hversu ógegnsætt og flókið það varð í áranna rás, að menn voru alltaf að reyna að mæta slíkum eðlilegum og sjálfsögðum óskum eða kröfum. Ég tel að þegar við erum komin með 

Virðulegi forseti. Þegar það er beinlínis markmið einhverrar vinnu að flytja kostnað frá einum hópi yfir á annan, eins og verið er að gera hér, þá tel ég mjög mikilvægt að nefndin hugi að því til hvers konar mótvægisaðgerða hægt væri að grípa eða þá hvers konar vöktunarfyrirkomulag væri hægt að hafa vegna þess að við viljum ekki að hópur tekjulágra sem við vitum vel að er stór hér á landi, allt of stór, veigri sér við að sækja sér þessa þjónustu út af auknum kostnaði. Þetta á við um almennu þjónustuna og þá sem sækja sér hana kannski ekki endilega oft, en þau fáu skipti sem þeir fara skipta máli í því að koma í veg fyrir að sjúkdómur ágerist og verði stærri og verri. Ég hvet því til þess að það verði gert. Þá vil ég einnig nefna að það sem ég hef áhyggjur af líka í þessu máli er að þarna er verið að leggja til að farið verði í auknum mæli í gegnum heilsugæsluna. Það er gott. Gott markmið. Við, Samfylkingin, höfum verið sammála því lengi. Hins vegar hef ég áhyggjur af því að þegar menn leggja fram svona frumvarp, gera breytinguna, að aftur fylgi ekki fjármagn, þ.e. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Jú, en það má í grunninn segja líka að okkur hafi kannski skort tækin, m.a. í þessu frumvarpi, til að heilsugæslan hefði tök á því að fá aðgang að þeim sjúklingum sem þarna undir heyra, þ.e. að hún hafi færi á því að vera sá stjórnandi sem hún þarf að vera. Ég geri mér alveg ljóst að þessar breytingar eru umdeildar, eðlilega, á ýmsum stöðum. Ég geri alveg ráð fyrir að sérfræðingar úti á markaði verði ekki ýkja hrifnir með allt það sem stendur í þessu, m.a. út af breytingum á gjaldskrá á almenna notendur o.s.frv. En það er grundvallaratriði í mínum huga að þetta mál, eins og það er búið í hendur þingsins, létti byrðum af þeim sem veikast standa í kostnaði í íslenska heilbrigðiskerfinu. Það hefur verið sem betur fer sameiginlegt áhugamál  Ég skora á þingið að taka þessu vel og nefndina að vinna eins vel úr þessu eins og mögulegt er og taka tillit til þeirra sjónarmiða sem sett 

Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um sjúkratryggingar sem felur í sér nýtt greiðsluþátttökukerfi vegna heilbrigðisþjónustu. Því ber ekki að leyna að til að umræðan geti verið markviss vantar inn í þingið grundvallarplagg. Ríkisfjármálaáætlun vantar sem hæstv. fjármálaráðherra átti að vera búinn að leggja fram fyrir tæplega hálfum mánuði. Þá mundum við vita hvort ríkisstjórnin væri að svara ákalli hátt í 90 þús. manns um aukið fé í heilbrigðiskerfið og hvort hluti af því eigi að fara í það að draga úr greiðsluþátttöku landsmanna. Hæstv. fjármálaráðherra fór í langt og gott páskafrí, kom svo heim og þurfti að horfast í augu við sundurtætta ríkisstjórn og erfið persónuleg málefni. Nú er hann erlendis að tala á fundi einhverra aðila um endurreisn íslenska efnahagskerfisins. Á meðan bíðum við hin eftir ríkisfjármálaáætlun sem hann átti að vera búinn að leggja fram samkvæmt lögum. Mjög óheppilegt er að við séum að ræða svo mikilvæga kerfisbreytingu án þess að vita hvernig fjárhagur fyrir málaflokkinn lítur út á næstu árum. Þetta er því svolítið skot í myrkri. Ég geng þá bara út frá því að ekki eigi að koma viðbótarfjármagn til að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga. Það eru þær forsendur sem mér hafa verið veittar, bæði af frumvarpinu sem og verkleysi hæstv. fjármálaráðherra. Fram hefur komið í máli hæstv. ráðherra að samstaða sé um að breyta greiðsluþátttökukerfinu. Það er hárrétt. ASÍ hefur nýlega skilað skýrslu um greiðsluþátttökukerfin og greiðslukerfin í heilbrigðisþjónustu. Ég hugsa að það sé besta yfirlit sem til er almennt um þennan þátt íslenskrar heilbrigðisþjónustu og merkilegt að það hafi ekki komið frá ráðuneytinu heldur Alþýðusambandi Íslands. En sama hvaðan gott kemur. Það gagn lýsir vel við hvers konar kerfi er að eiga. Í þessu kerfi er verið að taka læknisþjónustuna, rannsóknir og þjálfun, iðjuþjálfun, talþjálfun og sjúkraþjálfun, inn undir eitt greiðslukerfi en enn munu standa utan þess sálfræðiþjónusta, tannlæknar fyrir aðra en börn, aldraða og öryrkja, hjálpartæki og ferðakostnaður. Nú ber þess að geta að tannlæknaþjónusta fyrir aldraða og öryrkja, greiðsluþátttakan þar hefur alls ekki fylgt verðlagsþróun og þróun gjaldskráa tannlækna, og þar af leiðandi hefur sá kostnaður aukist gríðarlega fyrir hóp lífeyrisþega. Með þessu nýja kerfi er lagt líka til að þakið verði 95.200 kr., hið almenna gjald, en aldraðir og öryrkjar, börn sem og unglingar 18–21 árs verði með þak sem nemur 63.500 kr. á heilbrigðisþjónustu árlega. Eins og fram hefur komið fyrr í umræðunni í dag er ekki verið að taka lyfjagreiðslukerfið og sameina það. Þar eru þökin 62 þús. kr. annars vegar og 41 þús. kr. hins vegar sem þýðir að þak fyrir fólk í almennri gjaldskrá, ef það nýtir eða þarf að nota mikið af lyfjum og heilbrigðisþjónustu, verður 157 þús. kr. en fyrir lífeyrisþega og börn 104.500 kr. Þetta er ansi mikill kostnaður þó að sannarlega séu í samfélaginu hópar fólks sem greiða mun meira í dag og þessi breyting er gríðarlega mikilvæg fyrir þann hóp. En það er ekki arðurinn af auðlindunum sem á að auðvelda þeim að greiða heilbrigðiskostnaðinn, það eru aðrir sjúklingar. Það eru 85 þús. manns í hópi almennra sjúklinga sem hækka um 31% í kostnaði fyrir heilbrigðisþjónustu árlega. Það sem verra er, það eru 37.400 lífeyrisþegar sem fá aukinn kostnað um 73% árlega. Með því að líta á þessar tölur sjáum við að þetta er óframkvæmanlegt nema með viðbótarfjármagni. Enda er það þannig að greiðsluþátttaka einstaklinga hefur aukist á síðustu þremur áratugum. Hún hefur tvöfaldast á síðustu þremur áratugum og er nú um 20% af öllum heilbrigðisútgjöldum og útgjöld einstaklinganna hafa vaxið mun meira hlutfallslega en heildarútgjöld til heilbrigðisþjónustu. Útgjaldaaukningin í málaflokknum hefur því verið í auknum mæli á kostnað sjúklinganna sjálfra. Þannig á það náttúrlega ekki að vera því að heilbrigðiskerfið á að fjármagna að öllu leyti af landsmönnum öllum, að það séu ekki sjúklingar sem standi undir aukinni byrði kostnaðar í kerfinu. Ég verð að segja að mér finnst ég eiginlega varla vita hvernig ég á að tala um þetta því að þetta eru svo erfiðar staðreyndir. Skoðum þakið aðeins, ef við tökum almennu sjúklingana með 157 þús. kr. Í þeim hópi er fólk, það er oftast launafólk eða gæti verið atvinnulaust líka, á aldrinum 21–67 ára sem er ekki örorkulífeyrisþegar en getur orðið fyrir alvarlegum veikindum og getur þurft að sækja mikla læknisþjónustu og fær mikið af lyfjum og greiðir þá allt að 157 þús. kr. yfir árið. Ef við tökum einfaldan samanburð, samanburður er alltaf erfiður á milli kerfa, en þá er það 100 þús. kr. hærra en það væri í Svíþjóð þar sem það er 57 þús. kr. þar sem eru bestu kjörin. Í Danmörku er það 79 þús. kr. og í Noregi 90 þús. kr. En alltaf er Ísland miklu, miklu hærra. Þakið á heilbrigðisþjónustunni er hærra hér og þá vantar lyfin inn í, sem eru 62 þús. kr. Í yfirskrift undirskriftasöfnunarinnar segir að við eigum að vera með sambærilegt hlutfall af vergri landsframleiðslu og Norðurlöndin. Við sjáum hérna hvað þetta hlutfall af vergri landsframleiðslu skilar hinum Norðurlandaþjóðunum ódýrari heilbrigðisþjónustu. Þá ber kannski að hafa í huga að að öllum líkindum eru fleiri einstaklingar hér og fyrirtæki sem svíkja samfélagið um réttmætar skatttekjur með því að leyna þeim í skattaskjólum erlendis. En af því að lekinn sem uppvíst varð um nær ekki til alls kerfisins er auðvitað erfitt að alhæfa um það. Bara varðandi þá lögfræðiskrifstofu var Ísland í sérflokki varðandi einstaklinga sem komu sér undan því að greiða sinn skerf inn í sameiginlega sjóði. En ég ímynda mér að einhverjir þeirra að minnsta kosti nýti sér heilbrigðisþjónustu á Íslandi og við hin greiðum þá hlutfallslega hærri skerf fyrir þá en eðlilegt má teljast. Það hefur verið erfitt að hér á landi hafa fleiri frestað að sækja sér heilbrigðisþjónustu vegna hás kostnaðar en annars staðar á Norðurlöndunum. Hér er það allt að 3% sjúklinga miðað við 0,5% annars staðar á Norðurlöndunum. Ef við förum í tekjulægsta hópinn eru það 6% þeirra sem veikjast þar sem fresta því að fara til læknis. Ef við lítum á tannlæknaþjónustuna, sem ekki er verið að taka hérna inn umfram það sem gildir fyrir börnin og var innleitt af ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur, er fimmtungur tekjulágra sem frestar tannlæknaþjónustu. Það sem ég óttast, en get ekki lesið út úr gögnunum, er að þeir sem fresta heilbrigðisþjónustu eru ekki endilega þeir allra veikustu sem í dag lenda með þennan óheyrilega kostnað á herðunum. Það er fólk sem er svo alvarlega lasið að val um heilbrigðisþjónustu er þá bara val um að deyja. Það fólk fer og leitar sér þjónustunnar þó að það hafi ekki efni á henni. Það er fólk sem er með minna alvarleg veikindi en þó þannig að það skerði lífsgæði þess og frestun getur aukið mjög á vandann. Þess vegna finnst mér á engan hátt sannfærandi að verið sé að draga úr fjölda þeirra sem þurfa að fresta því að leita sér heilbrigðisþjónustu. Almennt heilt yfir eru um 120 þús. manns að fá aukinn kostnað vegna heilbrigðisþjónustu, og það er mjög líklegt að þetta muni jafnvel geta, án þess að ég sé að fullyrða það, leitt til þess að þeim fjölgaði sem fresta að leita sér þjónustu. Það getur verið erfitt að komast að raun um hið sanna. Þetta er óljóst kerfi og eins og hæstv. ráðherra fór yfir í andsvari sínu áðan við mig er dálítið erfitt að sjá hvert útfallið verður. Þetta eru flókin og margslungin kerfi. Við vitum það auðvitað ekki núna þegar við leggjum af stað með fullri vissu hvort við séum að draga úr frestunum. Með einfaldri röksemdafærslu er líklegra að fleiri muni þurfa að fresta heilbrigðisþjónustu vegna aukins kostnaðar með upptöku nýs kerfis. Þó að fólk sé ekki að fresta heilbrigðisþjónustu í dag er alveg óþarfi, ég held að enginn sækist sérstaklega eftir því, að greiða meira fyrir heilbrigðisþjónustuna þó að langflestir séu algerlega sammála um að það sé fráleitt að fólk sem er sárlasið að berjast fyrir lífi sínu þurfi að greiða hundruð þúsunda vegna krabbameins. Það er auðvitað ekki ásættanlegt í velferðarsamfélagi. En við getum ekki sagt að þeir sem þegar eru að fresta töku heilbrigðisþjónustu eigi að draga úr kostnaði hinna alvarlega veiku. Það er hreinlega ekki kerfi sem mun verða nein sátt um og mun ekki ganga upp. Ég hef ekki komið að því í ræðu minni, og gæti verið að ég komi í aðra ræðu, um það tilvísunarkerfi sem til stendur að innleiða. Það varðar tilvísunarkerfi fyrir börn, heimild til að innleiða almennt tilvísunarkerfi, en hér er verið að tala um tilvísunarkerfi fyrir börn og að þau fái gjaldfrjálsa þjónustu hjá sérfræðilæknum, ef ég skil þetta rétt, ef þau fá tilvísun, en annars borgi þau 2/3 af gjaldi. Þá er spurningin hversu hratt eigi að innleiða slíkt kerfi á meðan heilsugæslan er ekki burðugri en hún er. Það skapar auðvitað áhættu á aðstöðumun barna eftir því hvar þau búa og jafnframt aðstöðumun sem fer eftir tekjum foreldra. Allt ber þetta að sama brunni. Þessi breyting er í raun og veru óásættanleg nema við fáum allverulegt fé til viðbótar inn í kerfið. Það er aldeilis nauðsynlegt og allir eru sammála um það nema ríkisstjórnarflokkarnir, nema þeir lumi á því í nýrri ríkisfjármálaáætlun sem lögum samkvæmt hefði átt að vera búið að leggja fram.

Virðulegi forseti. Mig langaði að heyra aðeins meira um skoðanir hv. þingmanns á tilvísunarkerfinu. Nú er ég mjög langt frá því að vera mjög fróður um sjúkratryggingakerfið, verð ég að viðurkenna, og þess vegna hef ég áhuga á að vita hvort slíkt hafi viðgengist víða í kerfinu og með hvaða afleiðingum. Ef ég skil hv. þingmann rétt þá er ég sammála henni um það að ef um er að ræða tilvísunarkerfi og það varðar upphæðir þá er náttúrlega hætt við því að þessar tilvísanir verði á einhverjum tímapunkti umdeildar, þ.e. ef einhver fær tilvísun til læknis eða stofnunar sem viðkomandi er ekki sáttur við af einhverjum ástæðum. Það er hægt að ímynda sér milljón ástæður fyrir því, kannski staðsetning eða jafnvel að einhverjir einstaklingar tengist eða hvernig svo sem það er. Þess vegna geld ég varhuga við því þegar ákvarðanir um upphæðir sem varða fólk mjög miklu eru bundnar nýjum kerfum eða nýjum reglum sem ekki eru til staðar fyrir. Mig langaði að heyra meira frá hv. þingmanni um tilvísunarkerfi og þá sér í lagi hvort þau viðgangist nú þegar og þá hvar og hvað sé það helsta, ef nokkuð, sem hv. þingmaður gjaldi varhuga við varðandi þau.

Hæstv. forseti. Tilvísunarkerfi í heilbrigðisþjónustu. Það er eins og að ganga út á jarðsprengjusvæði að ræða þau, hvorki meira né minna. En það var þannig áður fyrr að það tíðkaðist á Íslandi. Ég get að mörgu leyti verið hrifin af slíku kerfi en það er þó með mörgum fyrirvörum. Bæði er það þannig að þegar Ísland var tekið út, íslenskt heilbrigðiskerfi, eftir hrunið af erlendum aðilum, vakti það strax athygli þessara aðila að íslenska heilbrigðiskerfið er stjórnlaust. Þar stjórna sjúklingarnir ferðinni og kostnaðurinn, kostnaðarstjórnunin, er því miklu minni af hálfu ríkisvaldsins en í öllum öðrum ríkjum. Það er einmitt af því að við höfum ekki viðhaft neitt tilvísunarkerfi og erum með allan aukinn hlut í sérfræðiþjónustunni í einkareknum einingum úti um allt samfélagið þar sem einstaklingarnir sem veita þjónustuna eiga ríka hagsmuni af því að sjúklingarnir komi sem oftast til þeirra. Svo er það auðvitað þannig að fjöldi fólks þarf að leita sérfræðings nokkuð reglulega og það geta verið mjög alvarlegar hindranir ef alltaf þarf að leita eftir tilvísun. Ef innleiða á slíkt kerfi, þarf að gera það af sanngirni og skynsemi. Það þarf að koma böndum yfir þann hluta kerfisins sem er kominn í einkarekstur þar sem í raun og veru gildir sjálftaka. Mjög lítið eftirlit er með því. Það er sem sagt ekki síður framboðshliðin sem stjórnar magni heilbrigðisþjónustu sem veitt er en ekki endilega þörf sjúklinganna.

Virðulegi forseti. Grunnhugmyndin á bak við það frumvarp sem við höfum til umræðu er sú að setja þak á kostnaðarþátttöku sjúklinga í heilbrigðiskerfinu. Það er í sjálfu sér jákvætt skref því að heilbrigðiskostnaður sjúklinga, langveiks fólks og fólks sem mjög þarf á heilbrigðiskerfinu að halda er óheyrilegur eins og staðan er í dag, getur orðið óheyrilegur í verstu tilvikum. Það gerir enginn ágreining um það að takmarka þann kostnað sem fólk getur orðið fyrir vegna veikinda. Hins vegar hlýtur framtíðarmarkmiðið að vera að hér verði við lýði gjaldfrjáls heilbrigðisþjónusta. Það er ekki nóg að setja þak á kostnaðarþátttöku sjúklinga og við eigum augljóslega mjög langt í land með það að gjaldfrjáls heilbrigðisþjónusta geti orðið að veruleika á Íslandi en hún er engu að síður raunhæft markmið. Þeir sem þekkja til í heilbrigðiskerfum nágrannalanda okkar vita að hún er víðast hvar í þeim löndum nokkurn veginn við lýði, þótt ekki sé það kannski alveg. Við deilum ekki um markmiðið í sjálfu sér. En það er margt við þetta frumvarp að athuga vegna þess að útfærslan á því er ekki góð. Hún er ekki góð vegna þess, eins og kom fram í fyrirspurn og andsvörum við ráðherrann áðan, að verið er að fjármagna breytingar á greiðsluþátttöku með aukinni kostnaðarþátttöku notendanna sjálfra. Það stendur ekki til að draga úr heildarkostnaðarþátttöku sjúklinga heldur er um að ræða tilfærslu milli sjúklinga, lækkun fyrir þá sem eru mest veikir en hækkun fyrir hina sjúklingana. Ef af verður mun þetta frumvarp hækka kostnað hjá 48% en lækka hann hjá um 30%. Með öðrum orðum verða fleiri sem þurfa að taka á sig hækkun heilbrigðiskostnaðar heldur en hinir sem njóta lækkunar eða fara upp undir þakið. Hækkunin er býsna mikil og snertir býsna marga sjúklinga sem eru í kerfinu nú þegar. Þannig verður 31% hækkun hjá þeim 85 þús. sem eru almennir sjúklingar með tilfallandi heilbrigðiskostnað og 73% hækkun hjá þeim 37 þús. Íslendingum sem eru lífeyrisþegar með tilfallandi heilbrigðiskostnað. Eins og er komið fram þá eru í kringum 120 manns þiggjendur heilbrigðisþjónustu sem munu verða fyrir beinum hækkunum vegna þeirra tilfærslna sem hér eru lagðar til.  Það eru um 120 þús. manns sem verða beinlínis fyrir kostnaðarauka vegna tilfærslnanna í þessu frumvarpi. Samanlagður kostnaður sjúklinga eftir breytingu, þ.e. hvers einstaklings, getur þá orðið um 157 þús. kr. á ári, þ.e. 95 þús. kr. vegna heilbrigðisþjónustu og 62 þús. kr. vegna lyfja og aðeins lægra hjá öldruðum og öryrkjum, í kringum 104 þús. kr. Við náum ekki neinum markmiðum um gjaldfrelsi og ef af þessu verður færum við einungis til byrðar á milli þeirra sem kannski síst skyldi. Nú er það þannig að hlutdeild sjúklinga í heilbrigðiskostnaði hefur hækkað mjög ört undanfarin ár. Til dæmis á árinu 2014 hækkuðu komugjöld á heilsugæsluna um allt að 20%, 15–20%, og hækkunin til sérgreinalæknanna var mun meiri. Ef farið er lengra aftur í tímann, síðustu áratugi, hefur kostnaðarþátttaka sjúklinga á Íslandi stóraukist og tvöfaldast á síðustu 30 árum. Hún er mun hærri hér en annars staðar á Norðurlöndum. Það er umhugsunarefni að kannanir eða talnagögn sýna að 3% Íslendinga hafa hætt við að leita læknis vegna kostnaðar við læknisþjónustu. Á Norðurlöndum er hlutfallið 0,5%, hálft prósent, 3% hér. Í hópi tekjulægsta fólksins er þetta hlutfall 6% samanborið við 0,6% annars staðar á Norðurlöndum. Þetta hlýtur að vera verulegt umhugsunar- og áhyggjuefni. Nú hefur ríkissjóður hagrætt hundruðum milljóna kr. með greiðsluþátttökukerfinu sem tekið var upp vegna lyfjakostnaðar frá 2013. Sú hagræðing skilar sér hins vegar ekki í lægra lyfjaverði til sjúklinga. Nú ætlar ríkið að hagræða enn með breytingum á greiðsluþátttöku vegna heilbrigðisþjónustu sem ætti auðvitað að skila sér í lægri kostnaði fyrir sjúklinga en gerir það ekki og það er ekki markmiðið, eins og fram hefur komið. En það er grundvallarspurning, virðulegi forseti, hvort það geti talist eðlilegt að sjúklingar standi undir heilbrigðiskostnaði annarra sjúklinga. Eins og ég sagði í andsvari við ráðherrann leggst heilbrigðiskostnaður ekki á fólk eftir neinum sanngjörnum reglum, tekur ekki mið af efnahag, félagslegri stöðu, aldri, stéttarstöðu, búsetu eða neinu öðru því sem ákvarðar kjör fólks í daglegu lífi. Það gera skattar hins vegar, bætur og tekjuskerðingar, en heilbrigðiskostnaður er óháður öllu slíku því að heilbrigðisbrestir geta komið fyrir fólk á öllum aldri óháð efnahag, þjóðfélagsstöðu og fleiru. Þess vegna er það takmarkað réttlæti að velta kostnaði af þeim sem mest þurfa á heilbrigðisþjónustunni að halda yfir á hina sem einnig þurfa á henni að halda en aðeins í minna mæli. Það verður einkum og sér í lagi barnafólkið sem mun bera þann kostnað, ef ég skil rétt þær upplýsingar sem koma fram í skýrslu Pétursnefndarinnar svokölluðu, t.d. tafla á bls. 12 sem sýnir hvaða hópar það eru sem nýta sér heilbrigðisþjónustuna sem stendur. Barnafólkið á Íslandi þarf ekki á slíkum kostnaðarauka að halda því að unga kynslóðin í dag sem er að koma upp börnum sínum er fyrsta kynslóð Íslendinga sem hefur lakari kjör en foreldrarnir. Það segir auðvitað sitt um ástandið, skeytingarleysið um samneysluna og skeytingarleysið um almenna velferð í þessu landi. Það er ástæða þess að Íslendingar þyrpast nú úr landi eins og tölur sýna því að heilbrigðiskerfið er komið að fótum fram, það er neyðarástand í hjúkrunarheimilismálum og fleira sem úrskeiðis hefur farið og við höfum rætt á síðustu dögum og vikum. Og víða er pottur brotinn, ekki aðeins í heilbrigðis- og velferðarkerfinu. Menntakerfið er stórlaskað og innviðir okkar eins og samgöngukerfið vanrækt og í sárri viðhaldsþörf á meðan við horfum upp á vaxandi ágang ferðaþjónustunnar sem er að spilla dýrmætum náttúruperlum og útgerðarauðvaldið makar krókinn í skjóli óréttláts kvótakerfis sem tryggir sérhagsmunaaðilum milljarða hagnað á meðan minni byggðir svelta. Það er djúpstæður og alvarlegur vandi fyrir höndum í íslensku samfélagi og trúnaðarbrestur og siðferðisrof sem teygir sig um allt samfélagið. Þess vegna er tímabært og vonum seinna, og ég vil ræða það í samhengi við þetta frumvarp, að skipt verði um stjórnvöld í landinu. Hafi einhvern tíma verið þörf fyrir áherslur jafnaðarstefnunnar við stjórn landsins er það nú. Til að setja umræðu dagsins í dag, t.d. umræðuna um skattaskjólin, í samhengi við grunngildi sem verða að vera til staðar í samfélögum þá er heilbrigðiskerfið og heilbrigðismálin á Íslandi kjörið dæmi inn í það samhengi, því að eignarhaldsfélög á lágskattasvæðum grafa undan velferðarkerfinu og sanngjarnri skiptingu á byrðum samfélagsins. Við erum einmitt að bíta úr nálinni með það í íslensku samfélagi þessa dagana. Eða sjá menn ekki samhengið milli núverandi ástands í velferðarmálum okkar og þess hversu laskað heilbrigðiskerfið til dæmis er við skattundanskotin og þá staðreynd að ekkert ríki annars staðar á Norðurlöndum er með meiri fjármuni miðað við höfðatölu í skattaskjólum en Ísland? Tekjurnar skila sér ekki þangað sem þær eiga að berast. Þess vegna eigum við erfitt sem samfélag með að virða þá grunnreglu að þeir greiði sem geta og þeir fái sem þurfa. Það er verkefni stjórnmálanna á næstu mánuðum og missirum að endurreisa velferðarkerfið og tryggja að samfélagslegur arður af auðlindum skili sér inn í ríkissjóð svo að við getum borið uppi velferðarkerfi. En það er líka algjörlega ljóst, eins og við sjáum af þessu frumvarpi, að við þann lúxus búum við ekki. Sú ríkisstjórn sem nú situr hefur ekki hugsað sér að nýta sér þær tekjulindir sem tiltækar eru í samfélagi okkar því að boðið er upp á frumvarp um tilfærslu kostnaðar í heilbrigðisþjónustu milli sjúklingahópa og ekkert sem bendir til þess að verja eigi frekari fjármunum inn í okkar langsoltna heilbrigðiskerfi, sem er komið að fótum fram. Engin ríkisfjármálaáætlun fyrirliggjandi og enn hækka hrópin frá 90 þús. Íslendingum sem krefjast þess að frekari fjármunum verði varið til að endurreisa þetta kerfi. En gjaldfrjáls heilbrigðisþjónusta er framtíðarkrafan og hún er réttlætismál. Þetta frumvarp fjallar ekki um gjaldfrjálsa heilbrigðisþjónustu. Það fjallar einungis um að setja þak á kostnað sem gæti verið gott fyrsta skref en ágallinn er að það gerir ráð fyrir að velta þeim kostnaði yfir á aðra notendur heilbrigðisþjónustunnar. Þess vegna er þetta frumvarp ekki í anda þeirrar jafnaðarstefnu sem ég persónulega aðhyllist og þess vegna finnst mér ekki hægt að fallast á efni þess eins og það lítur út nú. En það er ekki útilokað að þessari samkundu hér, þinginu, takist í meðförum nefndar að gera á því einhverja bragarbót. Það hefði verið óskandi að lagt hefði verið fram metnaðarfyllra frumvarp með það fyrir augum að lækka almennan heilbrigðiskostnað sjúklinga á Íslandi.

Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um greiðsluþátttöku vegna heilbrigðisþjónustu. Þetta mál hefur verið mjög lengi í vinnslu og beðið hefur verið eftir niðurstöðu úr nefnd sem kennd er við fyrrverandi þingmann Pétur Blöndal heitinn. Ég tek undir orð síðasta ræðumanns og fleiri sem hér hafa talað að það eru vonbrigði að ekki skuli fylgja fjármunir inn í það breytta greiðslufyrirkomulag sem lagt er upp með. Þar stendur auðvitað hnífurinn í kúnni að stjórnvöld treysta sér ekki til þess að létta af almenningi varðandi kostnaðarþátttöku í heilbrigðisþjónustu sem vissulega hefur aukist mikið undanfarin ár. Það er mikið áhyggjuefni að láglaunafólk og almenningur sem hefur átt erfitt með að ná endum saman um hver mánaðamót veigri sér við því að leita sér heilbrigðisþjónustu. Ég rakst í dag á ágætisgrein sem formaður Verkalýðsfélags Vestfirðinga skrifaði og byggist á þeirri úttekt sem ASÍ hefur gert á greiðsluþátttökukerfinu og þessu nýja kerfi. Mig langar að fara aðeins yfir þær staðreyndir sem þar koma fram. Þar kemur fram að verið er að flytja kostnaðinn innan kerfisins yfir á aðra notendur, almenna notendur. Það er auðvitað ekki endilega það sem við viljum sjá heldur að aukið fjármagn komi í kerfið. Vissulega getur maður tekið undir það að setja þurfi skorður við upphæðunum og lækka þær, fyrir þá sem þurfa að leggja fram hæstar upphæðir. En það er ekki þar með sagt að sanngjarnt sé að velta þeim kostnaði yfir á almenna notendur sem hafa ekki endilega fjármagn eða burði til að rísa undir þeim aukna kostnaði. Í greininni segir, með leyfi forseta: „Með nýju greiðsluþátttökukerfi má gera ráð fyrir verulega aukinni kostnaðarþátttöku sjúklinga í heilbrigðiskerfinu. Þetta kom fram í máli Hennýjar Hinz, hagfræðings hjá ASÍ, í fyrirlestri um nýtt greiðsluþátttökukerfi heilbrigðisráðherra. Henný benti á að allt frá árinu 1980 hefði greiðsluþátttaka sjúklinga í heilbrigðisþjónustu verið að aukast. Árið 1980 var greiðsluþátttaka ríkisins um 88% á móti 12% frá heimilum landsmanna, en hefði aukist til ársins 2016, en þá var greiðsluþátttaka ríkisins um 80% á móti 20% frá heimilum landsmanna. Samantektin staðfestir að kostnaður heimila í heilbrigðisþjónustu hefur aukist gríðarlega og mun aukast verulega með tilkomu nýja greiðsluþátttökukerfisins. Afleiðingin er að almenningur á Íslandi mun síður sækja sér nauðsynlega læknis- eða sérfræðiþjónustu vegna kostnaðaraukans. Ef horft er til tekjulægsta hópsins og skoðað hvort hann sé líklegri en aðrir til að neita sér um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, kemur í ljós að um 6% þeirra sækir ekki viðeigandi þjónustu vegna aukins kostnaðar á móti 0,5–3% hjá sambærilegum hópi á Norðurlöndunum.“ - Sem eru nú þau lönd sem við berum okkur oft saman við. „Sjúklingar sem í dag þurfa fjölþætta heilbrigðisþjónustu lenda í mörgum greiðsluþátttökukerfum.“ - Hæstv. heilbrigðisráðherra kom réttilega inn á þetta og nefndi að í dag væru um 40 kerfi í gangi. „Afleiðingin er mikill kostnaður einstaklinga og má í raun segja að sjálfsábyrgð okkar í heilbrigðiskerfinu sé mjög mikil. Getur kostnaðurinn hlaupið á hundruðum þúsunda króna þar sem í raun sé ekkert þak á kostnaðinum. Einnig eru kerfin slæm að því leyti að þau takmarkast við almanaksárið og því sé mjög óheppilegt að veikjast eða lenda í slysi seint á árinu. Staðan skapar mikið ójafnræði og einnig hvað varðar meðferð sem veitt er. Hugmyndir ráðherra um breytingar á kerfinu byggjast á því að búa til tvö kerfi. Annað fyrir heilbrigðisþjónustu og hitt varðar lyfjakostnað. Lyf verði áfram utan við heilbrigðisgreiðsluþátttöku eins og þau eru í dag. Það sem er jákvætt er að sjúkra-, tal- og iðjuþjálfun koma inn í nýja kerfið og byggir greiðsluþátttökukerfið á 12 mánaða tímabili í stað almanaksársins eins og var áður. Breytingin mun einnig bæta stöðu þeirra sem að jafnaði þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda eins og t.d. langtímaveikir. Í nýja kerfinu er lagður grunnur að eins konar þjónustustýringu með tilvísunarkerfi.“ - Ég tek undir það, við vinstri græn höfum lengi talað fyrir tilvísunarkerfi og erum jákvæð gagnvart því. „Rétt er að benda á að fjársveltum heilsugæslum er ætlað það hlutverk að halda utan um nýtt tilvísunarkerfi. Hlutverk þeirra felst í að vera fyrsti viðkomustaður sjúkling og vísa áfram til frekari þjónustu. Vegna fjárskorts mun heilsugæslan ekki geta sinnt því hlutverki sem skyldi.“ Ráðherra kom inn á það áðan í andsvari að bæta ætti heilsugæslunni þetta upp og maður vonar auðvitað að sú verði raunin. En heilsugæslan hefur kannski ekki mikið svigrúm í dag til þess að bera aukinn kostnað. „Rétt er að benda á að einungis hluti almennra notenda heilbrigðisþjónustu er með skráðan heilsugæslulækni.“ - Það er auðvitað mikið vandamál sem á kannski fyrst og fremst við á stórhöfuðborgarsvæðinu. „Greiðsluþak mun miðast við mánuð, 6 mánuði og 12 mánuði. Greiðsla á mánuði geti orðið 33.600 kr., þó þannig að á 6 mánuðum verði þakið 67.700 kr. og á 12 mánaða tímabili verður þakið 95.200. Segja má að þeir sem muni njóta mestra varna í nýja kerfinu séu langtímaveikir, svo sem krabbameinssjúklingar og þeir sem glíma við afleiðingar slysa.“ Ég tek hjartanlega undir það að það var auðvitað löngu kominn tími til að mæta langtímaveikum og krabbameinssjúklingum. Það eru óheyrilegar upphæðir sem þeir sjúklingar og fjölskyldur þeirra hafa þurft að greiða og er okkur til skammar að ekki skuli hafa verið tekið á því fyrr. „Barnafjölskyldur munu einnig njóta nokkurs ávinnings þar sem gjaldtakan verður einfölduð og munu barnmargar fjölskyldur í almennri þjónustu njóta ávinnings umfram aðra nema varðandi sérfræðiþjónustu. Kerfið mun því gagnast barnafjölskyldum mjög vel …“ Þetta er að mati úttektar hjá ASÍ eins og ég vísaði til og vonast maður til að þessi niðurstaða gangi eftir þótt ég telji að það þurfi auðvitað að skoða málið mjög vel í nefnd og allar hliðar á því og þá hópa sem gætu verið jaðarhópar og falli þarna undir. Eins og þetta lítur út gætu barnafjölskyldur mætt til sérfræðilæknis með eða án tilvísunar. Með tilvísun greiða börn ekki neitt, en án tilvísunar greiða börn sama gjald og elli- og örorkuþegar. „En kerfið hefur líka sína galla sem endurspeglast einna helst í að eingöngu er verið að færa kostnað á milli sjúklinga.“ Það er auðvitað stór galli á þessu öllu saman og hér segir að almennir sjúklingar sem nota þjónustuna muni finna fyrir verulegri hækkun eða allt að 31% kostnaðarauka, og það munar nú um minna. „Meðal almennra sjúklinga í hópi aldraðra og öryrkja verður hækkunin enn meiri, en þar mun kostnaðarauki verða allt að 73%. Umræddur kostnaðarauki mun verða þrátt fyrir breytingar á greiðsluþaki og leggst á almenna notendur heilbrigðisþjónustunnar. Segja má að þessi tilfærsla kostnaðar milli kerfa sé einn stærsti gallinn á þessu nýja kerfi, en um 85 þús. almennra notenda munu taka á sig um 31% kostnaðarauka og um 37 þús. lífeyrisþega munu taka á sig um 73% kostnaðarauka. Augljóst er að ákveðnir hópar í þessum 122 þús. manna hópi, sérstaklega lágtekjufólk og lífeyrisþegar, munu ekki geta sótt sér nauðsynlega almenna læknisþjónustu vegna kostnaðarhækkunar.“ Hvernig ætlar heilbrigðiskerfið og heilbrigðisráðherra að bregðast við því? Það verður auðvitað að gera með einhverjum hætti. Það er ekki hægt að horfa upp á slíkt án þess að einhverjar ráðstafanir komi þar á móti. „Almennir notendur úr þeim hópi gætu þurft að greiða allt að 157.000 kr. í almenna heilbrigðisþjónustu á 12 mánaða tímabili og lífeyrisþegar allt að 104.500 kr. í almenna heilbrigðisþjónustu á 12 mánaða tímabili. Rétt er að benda á að þarna er lyfjakostnaður ekki meðtalinn og bætist því við boðaðan kostnaðarauka. Athygli vekur að sálfræðiþjónusta verður áfram undanskilin í nýja greiðsluþátttökukerfinu sem skýtur mjög skökku við þar sem andleg veikindi eru stækkandi vandamál í íslensku heilbrigðiskerfi. Sjúkrasjóðir stéttarfélaga og starfsendurhæfingar hafa staðfest að nánast má tala um sprengingu vegna aukins fjölda einstaklinga sem leita sér þjónustu vegna andlegra sjúkdóma. Við þeim bráðavanda er ekki brugðist í nýja greiðsluþátttökukerfinu.“ Ég tek undir orð þeirra þingmanna sem hér hafa talað á undan mér varðandi það að takmarkið eigi auðvitað að vera gjaldfrjáls heilsugæsla. Það er skattarnir okkar sem eiga að jafna á milli manna þann kostnað, þar fari jöfnunin fram en ekki innan kerfisins eins og verið er að gera og við eigum að feta okkur hratt og örugglega í þá átt að bjóða upp á gjaldfrjálst heilbrigðiskerfi eins og nágrannalönd okkar mörg hver eru með að mestu leyti, þó að þar sé auðvitað einhver mismunur á. En þetta er svo stór þáttur í útgjöldum heimilanna. Því miður er það oftar en ekki þannig að fátækar fjölskyldur veigra sér við því að sækja heilbrigðisþjónustu og draga það kannski umfram annað sem þær telja vera í forgangi og brýnna. Það ýtir undir það í framhaldinu að undirliggjandi sjúkdómar verði verri og öll lýðheilsa og almennt heilbrigði er þarna undir og verið að taka mikla áhættu með til lengri tíma. Við viljum ekki sjá okkar ríka samfélag þróast þannig að fátækar fjölskyldur og fátækir eldri borgarar þessa lands veigri sér við því að sækja heilbrigðisþjónustu sem ætti að vera aðgengileg öllum og ókeypis í raun og veru. Við höfum verið að setja þetta í samhengi við greiðslu skatta til samfélagsins. Þegar ríkisskattstjóri segir að í dag megi áætla að um 83 milljarðar fari út úr kerfinu þar sem verið er að svíkja undan sköttum þá kemur það niður á samneyslunni og niður á heilbrigðiskerfinu og það er okkur algerlega til skammar og verður að takast á við það. Það væri ýmislegt hægt að gera við þá fjármuni, jafnt í heilbrigðiskerfinu sem annars staðar. Þetta mikla ákall þjóðarinnar sem kom fram í undirskriftasöfnun sem Kári Stefánsson hrinti af stað segir okkur að fólk vill að menn greiði skatta 

Herra forseti. Ég geri þá játningu í upphafi máls míns að ég hef ekki kynnt mér til hlítar innstu efnisatriði þessa máls, en mér finnst hins vegar að menn taki því furðu illa miðað við að við erum aðeins í 1. umr. Margt í frumvarpinu horfir til framfara. Eitt af því sem ég gleðst ákaflega yfir er að í reynd er verið að skera burt versta skavanka heilbrigðisþjónustunnar, þ.e. að nokkur hópur fólks getur orðið feikilega illa úti gagnvart heilbrigðiskerfinu, getur lent í því að vera með sjúkdóma sem það þarf að leita sér lækninga við sem kostar viðkomandi nánast aleiguna. Höfum við ekki séð svakaleg dæmi í fjölmiðlum þar sem fólk þarf bókstaflega að selja ofan af sér fasteignir, missir allt sem það á til þess að standa skil á kostnaði? Slíkt á ekki að sjást í samfélagi eins og okkar. Þetta gerðist eigi að síður vegna þess að menn stóðu ekki vaktina á síðustu árum og líklega áratugum. Allt í einu erum við komin í þessa stöðu, sem var óþekkt áður fyrr. Í frumvarpinu er skorið á þetta og ég fagna því. Eins og ég skil málið þá leiðir það líka til þess að börn sem eru innan 18 ára aldurs fá ókeypis þjónustu og ég fagna því. Í þriðja lagi fagna ég því að í frumvarpinu finnst mér verið að stíga skref að því að taka upp tilvísunarkerfi, sem þarf til þess að koma stjórn á heilbrigðiskerfið okkar. Í öllu falli ætla ég að leyfa mér þann munað að skoða þetta frumvarp með jákvæðum augum og ég hvet þingmenn til þess. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Í reynd er það þannig, er það ekki, að hægt væri að samþykkja frumvarpið með einni breytingu, hv. þingmaður gæti jafnvel gert það? Niðurstaðan er sú að 30% þeirra sem 

Frú forseti. Í þessum mikla bjölluhljómi stíg ég í pontu og svara hv. þingmanni, sem fer í mikla vörn fyrir þetta mál. Þetta mál felur margt gott í sér. Þessi vinna hefur staðið lengi og verið þverpólitísk, en menn eru samt ekki staddir á sama stað. Ég tók fram að margt væri gott og ánægjulegt eins og það að koma því fólki sem hefur glímt við langtímaveikindi eins og krabbamein og afleiðingar slysa undir þetta þak. En gallinn á gjöf Njarðar er sá að það er verið að velta kostnaði yfir á aðra notendur heilbrigðiskerfisins sem hafa ekki endilega burði til að rísa undir því. Þó að það fólk falli ekki í þann hóp að það fari undir þetta þak þá er samt sem áður um að ræða mjög hátt hlutfall af þeim tekjum sem það hefur, sem það þarf þá að greiða ef það sækir heilbrigðisþjónustu. 85.000 almennra notenda munu taka á sig 31% kostnaðarauka og 37.000 lífeyrisþegar munu taka á sig 73% kostnaðarauka. Ég tel það ekki réttlætanlegt. Þó að margt gott hafi náðst fram í frumvarpinu vantar miklu meiri fjármuni inn. Það er ekki hægt að hræra bara upp í pottinum sem fyrir er, heldur vantar fjármuni þarna inn. Ég treysti því ekki fyrr en ég tek á því að stjórnvöld 

Frú forseti. Ég fer ekki í neina sérstaka vörn fyrir þetta frumvarp. Ég tók skýrt fram að ég hef ekki mótað mér endanlega skoðun á því. Í frumvarpinu eru hins vegar nokkur nýmæli sem gleðja mig. Ég tel til dæmis að það hafi verið samfélaginu öllu til háborinnar skammar að það skuli virkilega hafa gerst að hópur manna - t.d. þeir sem hv. þingmaður nefndi hér áðan, fólk með krabbamein - hafi lent á milli skips og bryggju á þann hátt að það verður öreigar vegna sjúkdómsins. Það á ekki að gerast. Það er það sem gleður mig að samkvæmt frumvarpinu er það úr sögunni. Það er mjög mikilvægt skref. Ég tel líka mikilvægt að það kemur fram í frumvarpinu að barnafjölskyldur eru varðar að því marki að börn fá ókeypis heilbrigðisþjónustu; þau þurfa að vísu tilvísun til sérfræðinga, en það var eitt atriðanna sem ég nefndi sem ég er ánægður með. Þarna erum við að stíga skref sem sker burt það sem mér fannst vera versti skavankinn. Þetta er örugglega ekki fullkomið frumvarp en þetta er skref í áttina að betra kerfi. Ég tel að þessi ríkisstjórn verði kannski ekki mjög langlíf. Þá held ég að það bíði næstu ríkisstjórnar, ef frumvarpið verður samþykkt, að koma með fjármagnið sem gerir þetta að mjög fínu máli, ef að lögum verður. Það felst í því að setja aukið fjármagn inn í heilbrigðiskerfið þannig að það jákvæða í frumvarpinu haldist, að 30% sjúklinga fá lækkun, en hækkunin á hina verði tekin til baka. Ég mun glaður berjast fyrir því þegar við förum að bregða skjöldum í kosningabaráttu, 

Frú forseti. Jú, auðvitað horfir maður til þess að þessi ríkisstjórn verði ekki langlíf. Vonandi kemur ríkisstjórn sem setur heilbrigðismálin í forgang og mun sýna það í fjárlögum og í því hvernig hún dreifir skattbyrði í landinu. Þetta helst allt í hendur. Fólk vill greiða sanngjarna skatta miðað við tekjur og fólk vill að það skili sér í því að heilbrigðisþjónustan verði að mestu kostnaðarlaus fyrir almenning í landinu, hvar sem fólk býr og hvar sem það er statt í lífinu, hvort sem um er að ræða börn eða fullorðna. Þannig samfélag viljum við bjóða upp á svo að við getum haldið þeim ungu barnafjölskyldum í landinu sem eru margar hverjar að sækja til Norðurlanda vegna þess að félagslega kerfið og heilbrigðiskerfið er með allt öðrum hætti en það sem hér hefur þróast. Kostnaðarþátttaka hefur farið á verri veg undanfarin ár. Það er mikið áhyggjuefni. Kostnaðarþátttaka sjúklinga hefur verið að aukast undanfarin ár. Við þurfum að hafa miklar áhyggjur af því. Ég er alveg inni á því að hægt sé að taka undir og lýsa ánægju með margt sem náðst hefur fram í þessu máli. Það er langt frá því að vera alvont. En stóri gallinn á því er sá að verið er að færa til kostnað á milli notenda heilbrigðisþjónustunnar og sá kostnaður getur lent á fólki sem stendur ekki undir þeim kostnaði. Það er áhyggjuefni og á eftir að koma í ljós hvernig það verður. En aðalmálið er 

Frú forseti. Ég ætla aðeins að taka þátt í þessari umræðu. Ég er nú ekki búin að lúslesa frumvarpið en búin að stikla á stóru. Ég er líka á því að frumvarpið sé í átt til betri vegar þó að ég vildi að sjálfsögðu að margt væri öðruvísi gert, eins og gefur að skilja. Við stöndum fyrir mismunandi nálgun í pólitík, ég og hæstv. ráðherra, en ég tek undir það sem hann hefur verið að reyna að tala fyrir, að heilsugæslan sé fyrsti viðkomustaður okkar í kerfinu og að við þurfum að styrkja það kerfi. Eitthvað er komið í gang þar varðandi sálfræðinga og er það vel, en við þurfum að gera betur. Það var ágætt að heyra að bæta eigi upp kostnað sem heilsugæslan verður fyrir vegna þeirra mála sem hér er verið að ræða. Ég er í sjálfu sér ekki ósammála 1. tölulið 1. gr., en ég hef áhyggjur af því að það vantar heimilislækna, eins og við vitum. Það er töluverður skortur á heimilislæknum. Þá spyr ég: Hvað með það fólk sem hefur ekki heimilislækni? Hér er verið að tala um að ákveða megi gjald fyrir þjónustuna, það megi vera hærra ef sjúkratryggður sækir þjónustuna á aðra heilsugæslustöð eða til annars heimilislæknis en hann er skráður hjá. Það er það sem mér datt í hug þegar ég var að lesa þetta. Varðandi 2. tölulið 1. gr. þá er ég afskaplega ánægð með það sem segir um tilvísunina. Ég tel að það sé í áttina. Þetta er eins og hið valfrjálsa tilvísunarkerfi í Danmörku, eða í áttina að því. Ég hef verið hlynnt tilvísunarkerfi og tel að við eigum að ganga enn lengra í þá átt. Þetta er skref í áttina og mér finnst ánægjulegt að sjá það nefnt hér til að stemma stigu við dýrari þjónustu. Við erum þá að mínu mati að verja skattpeningunum betur en ella. Við erum öll sammála um að það vantar aukna fjármuni inn í kerfið. Það er það sem við viljum flest standa fyrir og 90 þús. manns hafa talið að svo sé, ef við vísum til undirskrifta sem margir hafa nefnt. Það er það sem ég hefði viljað sjá í frumvarpinu. Ég tek undir það að það hefði styrkt málið ef ríkisfjármálaáætlun hefði verið komin fram og við hefðum séð að ekki væri bara um að ræða millifærslu á fjármunum í kerfinu heldur væri verið að tala um aukna fjármuni til kerfisins. Það finnst mér agnúi á málinu. Ekki er óeðlilegt að maður spyrji sig hér í þingsal, þar sem allt er óljóst um þinghaldið: Er þetta forgangsmál? Eigum við að fá að vita um forgangsmálin dag frá degi? Hvernig er það? Þetta er 1. umr. Það eru 22 dagar eftir af þinginu. Við eigum að geta klárað mál á stuttum tíma, það er alveg þekkt. En þetta er stórt mál. Það hefur vissulega verið unnið í þverpólitísku samtali, en þar komu mismunandi skoðanir fram. Á bls. 14 er talað um áhrif á mismunandi hópa. Hér hefur verið farið ítarlega yfir það hjá hvaða hópi greiðsluþátttaka eykst og hversu stór hann er og hjá hvaða hópi greiðsluþátttaka minnkar. Ég tek undir það að mér finnst gott að verið er að koma bráðveiku fólki til aðstoðar með því að lækka greiðsluþátttöku þess, en ég segi enn og aftur: Ég hefði ekki endilega viljað að það færi í gegn með þessum hætti. Í neðstu málsgrein segir: „Gera má ráð fyrir að greiðslur um 37.000 manna hóps aldraðra og lífeyrisþega sem nota kerfið lítið muni hækka um 503 millj. kr. eða um 13.400 kr. að meðaltali.“ Nú höfum við heyrt af því, bæði í skýrslu ASÍ og í samtölum við fólk, að fólk sækir sér ekki þjónustu sökum bágrar stöðu. Það hefur frestað læknisheimsóknum vegna kostnaðar. Getum við þá gengið út frá því að því sé ekki þannig varið með þennan hóp, þ.e. að ástæðan fyrir því að þessi hópur hefur sótt sér litla þjónustu fram til þessa sé ekki sú að menn hafi einfaldlega neitað sér um læknisþjónustu? Ég hefði viljað sjá úttekt frá ASÍ og ráðuneytinu, sundurgreiningu á þessu. Kannski er hún til en ég hef alla vega ekki séð hana. Eins og kom fram í ræðu ráðherra eru mörg greiðsluþátttökukerfi í gildi. Þó að við séum að byrja að taka til hefðum við þurft að ganga lengra því að lyfjakostnaður getur bæst ofan á þann hámarkskostnað sem hér er fyrir, þ.e. í kringum 95 þús. kr. - kostnaður getur þá orðið 60 þús. kr. til viðbótar. Heildarkostnaður sjúklings getur þá í mesta lagi orðið í kringum 155 þús. kr. Það getur verið stór biti fyrir marga, sérstaklega ef það skellur á á tiltölulega skömmum tíma. Ég er ánægð með greiðsluþak, það er mjög mikilvægt, af því að ég nefndi þessa tölu hér, að þak sé sett á greiðslur. Það er löngu tímabært í ljósi þess að greiðsluþátttaka fólks er almennt allt of mikil. Við vinstri græn höfum talað fyrir því að hún verði sáralítil. Kannski er tvískinnungur í þessu að mörgu leyti. Heilbrigðisráðherra hefur mikið vitnað í geðheilbrigðisstefnu sína, sem er til umfjöllunar í nefndinni, en nú eiga þeir sem eiga við geðræn vandamál að stríða, ef ég hef skilið þetta rétt, að borga meira. Sá sem á við slík veikindi að etja þarf að borga tæplega 15 þús. kr. í fyrsta skipti sem hann fer til geðlæknis í stað 9 þús. kr. áður. Það er mikil hækkun. Við vitum að fjölgun öryrkja má að mörgu leyti rekja til geðsjúkdóma og ég hefði viljað sjá þessa þjónustu lækka verulega og vera með fyrirbyggjandi aðgerðir. Það er margt sem við þurfum að bæta og breyta og ég trúi því að þessi vinna haldi áfram í nefndinni og að við náum meiru fram og þá fyrst og fremst í formi fjármuna. Geðheilsan og stoðkerfismálin - þetta eru veikindi sem valda oftast örorku. Ég hefði viljað sjá sálgæsluna sem stærri þátt; ekki einungis það að þjónusta sálfræðinga fari undir heilsugæsluna heldur verði líka niðurgreidd í kerfinu. Þegar heilbrigðisráðherra kom í sjónvarpsviðtal, minnir mig, um þetta var talað við Rúnar Vilhjálmsson, prófessor í félagsfræði við hjúkrunardeild háskólans. Hann fór aðeins yfir frumvarpið og talaði um að öryrkjar væru að greiða meira en áður fyrir stakar heimsóknir til sjálfstætt starfandi sérfræðinga og sérfræðinga á sjúkrahúsi, þ.e. 2/3 af almennu gjaldi í stað helmings. Af því að við erum alltaf að tala um þennan hóp sem er illa staddur rímar þetta ekki nægilega vel og er kannski heldur ekki í samræmi við það sem kallað er eftir af fólkinu á undirskriftarlistanum og af fólkinu sem hefur sagt í öllum könnunum að það sé tilbúið til þess að verja sköttunum sínum til bættrar og aukinnar heilbrigðisþjónustu. Hann segir að útfærslan hjá hæstv. heilbrigðisráðherra ýti undir vanda þess fólks sem hefur frestað því að fara til læknis. Mig langar til að hæstv. heilbrigðisráðherra bregðist við því hvort hann telji svo vera. Ég spurði áðan hvort þessi hópur væri þarna inni. Rúnar telur líka að kostnaðaraukningin hafi fælingarmátt þó að hún sé ekki mikil. Er það rétt mat hjá honum að kerfið sé of einstaklingsmiðað? Þyrfti að vera sérstakt greiðsluþak fyrir fjölskyldur? Ég er ekki búin að lúslesa skjalið en er til dæmis verið að tala um greiðsluþak fyrir hvern og einn í fimm manna fjölskyldu? Ef fjölskyldan er með ungt fólk á framfæri, 18–20 ára, í skóla og allir þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda eitt árið, er þá um að ræða þak fyrir þá fjölskyldu? Ég vona að ráðherrann geti skýrt það enn frekar. Það er annað sem mig langaði til að spyrja hæstv. ráðherra um, af því að við erum nú bæði landsbyggðarfólk: Ferðakostnaður utan heimabyggðar er ekki inni í þessu ef ég hef lesið rétt, þ.e. í afsláttarkortinu og því. Hvers vegna ekki? Hann getur verið gríðarlega þungur baggi. Við viljum byggja upp sérhæfða heilbrigðisþjónustu hér á höfuðborgarsvæðinu. Í litlu samfélagi getum við ekki verið með mörg hátæknisjúkrahús og því þurfum við öll að sækja þjónustu á Landspítalann. Ég hefði viljað sjá að ferðakostnaður væri þarna inni. Ég spyr hvort það sé rétt hjá mér að svo sé ekki. Ég vil að lokum ítreka að ég er í sjálfu sér ánægð með að hér eru stigin ákveðin skref. Ég hefði viljað sjá fjármuni en ekki millifærslur eins og gefur að skilja. Við vinstri græn höfum þorað að tala fyrir því að innheimta skatta, meðal annars til þess að standa undir þeirri velferð sem felst í því að byggja upp heilbrigðisþjónustu. Ég hef áhyggjur af því að við höfum veikt skattstofna ríkisins mjög og byggjum tekjur okkar afskaplega mikið á auknum ferðamannastraumi, lágu olíuverði, sem hefur skipt ríkisreksturinn töluverðu máli, og svo höfum við verið að byggja þetta á einsskiptistekjum, meðal annars í gegnum bankaskatt af föllnu bönkunum. Töluvert hefur því verið skorið niður í ríkistekjunum og ég hef áhyggjur af því af því að við eigum langt í land með að byggja upp innviðina, meðal annars heilbrigðiskerfið. Bara til að hafa sagt það þá tel ég að við værum komin á annan stað ef við hefðum ekki bara lækkað ríkisskuldirnar heldur á sama tíma lagt til aukið fé, enn meira en gert hefur verið. Kerfið var jú fjárvana 2008 þegar efnahagshrunið átti sér stað. Þörfin var gríðarlega mikil og hún er það enn eins og við heyrum ákall um. Við erum með gott fólk í velferðarnefnd sem fer ofan í þetta mál og ég treysti því að það fari ofan í þá vankanta sem gætu leynst þarna. Mér sýnist spurningar vakna um reglugerð og fleira, sem ég hef verið að velta fyrir mér og kemur það væntanlega í ljós við umfjöllun nefndarinnar. Ég kem því áleiðis til þeirra sem þar sitja, bendi meðal annars á kaflann um sjúkrahús og eins kaflann um gjöld fyrir aðra þjónustu, 8. gr. um heilsugæslu.

Virðulegi forseti. Við erum að ræða hérna frumvarp til laga um sjúkratryggingar, greiðslukerfi í heilbrigðisþjónustu. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra Kristjáni Þór Júlíussyni fyrir þetta frumvarp sem er stórt skref fyrir afar marga, of marga auðvitað, sem þurfa að nýta sér heilbrigðisþjónustu í landinu. Eins og þeir ræðumenn sem ég heyri hér í fagna ég því að þetta frumvarp sé skref í rétta átt. Þeim finnst það eins og okkur. Þetta er skref í rétta átt til að einfalda greiðslukerfið. Við getum öll verið sammála um það, það er okkar vilji og við munum sýna að við viljum auka fé til heilbrigðiskerfisins eins og við höfum gert á þeim þremur árum sem þessi ríkisstjórn hefur verið við völd. Um það er ekki deilt. Við erum að tala um að þegar við samþykkjum þetta frumvarp muni 30% sjúklinga njóta verðlækkunar á þjónustu en með frumvarpinu er lagt til að tekið verði upp nýtt greiðsluþátttökukerfi heilbrigðisþjónustunnar og ákveðnar mánaðarlegar hámarksgreiðslur sjúkratryggðra. Í frumvarpinu eru jafnframt ákvæði er varða þjónustustýringu heilbrigðiskerfisins sem miða að því að heilsugæslan sé að jafnaði fyrsti viðkomustaður sjúklinga. Þetta er einmitt lykillinn í þessu frumvarpi og afar mikilvægur punktur, að efla heilsugæsluna. Ráðherra hefur sýnt það í verki að hann er að því, hefur boðað það, og það er auðvitað mikið ánægjuefni. Ég hygg að það eigi við um okkur öll og sé í öllum fjölskyldum sem við þekkjum til að einhver hefur lent í ótímabærum sjúkdómi og þarf á mikilli þjónustu að halda á skömmum tíma. Þá er ekki nóg að heilsan hrynji, heldur hrynur fjárhagslegur grundvöllur fjölskyldunnar oft á sama tíma. Fólk er utan sjúkrahúsa og kostnaður er óheyrilegur. Með þessu frumvarpi er brugðist við því. Ég held að við öll sem hér erum inni hljótum að fagna því og vinna þessu máli brautargengi. Ég held að við séum líka sammála um að í framtíðinni þegar við verðum komin með reynslu af þessu kerfi munum við vilja bæta fé í það. Kerfið miðar að því að sjúkratryggðir greiði ekki meira en sem nemur ákveðinni hámarksfjárhæð fyrir heilbrigðisþjónustu í hverjum mánuði sem ákvörðuð verður með reglugerð og að jafna greiðslubyrði sjúkratryggðra. Sett verður ákveðið mánaðarlegt greiðsluþak á greiðslur og kostnaður umfram greiðsluþak greiðist af sjúkratryggingum. Gert er ráð fyrir að hámarksgreiðsla verði lægri hjá öldruðum, öryrkjum og börnum. Auk þess geta börn sem leita til sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmanna með tilvísun frá heilsugæslustöð eða heimilislækni fengið gjaldfrjálsa þjónustu. Þetta er líka gríðarlega mikilvægur punktur sem margir hafa komið hérna inn á, sterkur punktur í þessu frumvarpi. Með þessu er stefnt að því að verja sjúklinga fyrir háum kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu. Við ákvörðun á greiðsluþátttöku er í frumvarpinu gert ráð fyrir að tekið verði tillit til greiðslna sjúkratryggðra síðustu mánuðina á undan og þannig stefnt að því að jafna greiðslur og koma í veg fyrir háar greiðslur í upphafi árs. Þetta tekur ekki mið af áramótum þannig að næstliðnir mánuðir þar á undan eru teknir til greina þegar sjúklingur mætir. Hann þarf ekki að byrja nýtt ár með því að safna sér inn afslætti eins og við þekkjum við lyfjakostnað og annað slíkt. Hér er líka verið að stíga mikilvægt skref fram á veginn til lækkunar á greiðsluþátttöku þessa fólks. Gert er ráð fyrir að kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu dreifist á sjúkratryggða með öðrum hætti en í núverandi kerfi þannig að þeir sem þurfa sjaldnar á heilbrigðisþjónustu að halda greiði meira og þeir sem þurfa á mikilli heilbrigðisþjónustu að halda greiði minna. Þetta er einn af lykilpunktunum í frumvarpinu sem hér hefur líka verið ræddur. Ég get alveg tekið undir það með hv. ræðumönnum sem hafa talað á undan mér að það er mikilvægt að þegar við höfum náð tökum á þessu kerfi gerum við okkar besta til að þeir sem við leggjum núna örlítið meiri byrðar á, þeir heilbrigðu sem þurfa minna á kerfinu að halda, muni síðar sitja við sama borð og þeir hafa þá gert í dag og við munum lækka verðið á þjónustunni. Ég held að við getum verið sammála um það. Ég held að með þessu frumvarpi sé verið að koma á fót réttlátara og rökréttara kerfi. Það er hámark á greiðsluþátttöku sjúklinga og aldraðir, öryrkjar og börn greiða minna. Einföldun á greiðslukerfi sérfræðinga er líka stórt mál. Þá er alltaf viðmiðið að viðkomandi hafi fyrst leitað þjónustu heilsugæslunnar. Núverandi kerfi er flókið og óréttlátt. Eins og hér hefur komið fram og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra í upphafi þessa dagskrárliðar eru í gangi yfir 40 mismunandi greiðslukerfi með mismunandi afsláttarkjörum. Með því að færa þetta í eitt og einfaldara kerfi erum við að svara kallinu um réttlátara kerfi. Við erum að tala um hámarksgreiðslur í hverjum mánuði. Hér hefur líka komið fram að það vanti sálgæsluna inn í þetta frumvarp. Ég get tekið undir það, en ráðherrann er með frumvarp í vinnslu varðandi þann lið og að sjálfsögðu munum við skoða við meðferð málsins hvort við getum bætt þeim lið inn í eða hvernig við getum komið til móts við þann hóp sem er vissulega afar mikilvægur, eins og hér hefur komið fram. Við verðum að standa vörð um þá sem eiga svartnætti yfir höfði sér þessa dagana. Þeir eru flestir nýliðar á listum yfir öryrkja og það er auðvitað verkefni sem þurfum að taka alvarlega. Það er frjór jarðvegur í þinginu fyrir því að minnka greiðsluþátttöku almennings í kerfinu, auka þjónustuna og auka afköstin. Það er auðvitað líka margt sem við þurfum að skoða í heilbrigðisþjónustunni. Það er mikið ákall um að aukið fé sé lagt til hennar og það er ekki síst gert á landsbyggðinni. Núna þegar við höfum svigrúm til að bæta fé í heilbrigðisþjónustuna þurfum við að líta aftur til landsbyggðarinnar sem hefur þurft að láta af hendi töluvert af þeirri þjónustu sem okkur þykir sjálfsögð og var sjálfsögð á árum áður. Þar finnst mér fæðingarþjónustan og fæðingarhjálpin mikilvægustu þættirnir sem við þurfum að skoða á landsbyggðinni. Ég veit og trúi því og treysti að ráðherrann sé að skoða þau mál því að þau brenna á fólki. Unga fólkið í dag vill, eins og við hin sem áttum börnin okkar heima, geta staðið í þeim sömu sporum í sinni heimabyggð. Ég finn að það er gríðarlegur þrýstingur á þau mál og tek undir hann. Við erum að ræða þann þrýsting sem er í samfélaginu á aukið fé í heilbrigðiskerfið og ég fagna þeirri umræðu, fagna því að þúsundir Íslendinga hafi skrifað undir áskorun til okkar um að auka fé til heilbrigðisþjónustunnar. Mér finnst það bera vott um það og sýna okkur í þessu húsi að við þurfum að taka það mjög alvarlega. Við gerum það, við munum hlusta á þær raddir. Það er okkar að sýna í framtíðinni að við tökum mark á því þegar fólk vísar þessum áhyggjum sínum til okkar og hvetur okkur til þeirra dáða að standa vörð um heilbrigðiskerfið. Ég veit að það er í gangi, vonandi, að gera heilbrigðisáætlanir fyrir næstu ár á undan. Við erum með alls konar vegáætlanir og samgönguáætlanir og við þurfum auðvitað líka heilbrigðisáætlun til langs tíma, að sjá hvert við ætlum að stefna og hvernig við viljum sjá nýtt og betra kerfi þjóna íbúum þessa lands. Að lokum lýsi ég yfir fögnuði yfir þessu frumvarpi. Ég hlakka til að fá að ræða það í hv. velferðarnefnd. Við munum taka þessu verkefni fegins hendi og leysa fljótt úr því með sóma og skilvirkni og ég vona að fyrir vorið verði þetta frumvarp að lögum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir ræðuna. Ég vil í upphafi segja að hv. þingmaður kom inn á mjög marga punkta sem ég er sammála honum um og tel að þar séum við kannski þvert á sýn á samfélagið að ýmsu leyti sammála um hvað þurfi að bæta og hvar áherslan þurfi að vera. Mig langar að nefna sem dæmi það sem hv. þingmaður nefndi, svo sem landsbyggðina og aukna þjónustu þar og að sálfræðiaðstoð þurfi að koma inn í heilbrigðisþjónustuna. Hv. þingmaður kom einnig í máli sínu inn á það ákall sem hefur verið frá þjóðinni um að aukið fé verði sett í heilbrigðisþjónustu. Hv. þingmaður sagði meira að segja sjálfur að það þyrfti aukna peninga inn í kerfið. Mig langar af því tilefni að spyrja hv. þingmann hvort hann sé reiðubúinn að slást í lið með okkur sem höfum talað fyrir því að hér þurfi að hækka skatta til að afla fjár til að geta sett inn í heilbrigðiskerfið í umræðu um það. Er hv. þingmaður til í það? Vill hv. þingmaður hækka með okkur skatta til að við getum eflt heilbrigðiskerfið eins og ég tel í það minnsta þörf á?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir þessar spurningar. Það er sannarlega rétt hjá henni að við höfum oft stigið sömu skrefin í hv. velferðarnefnd. Við eigum þar ánægjulegt og gott samstarf. Við erum áhugafólk um landsbyggðina, sálgæsluna og ákall um aukið fé. Ég hef tekið sem dæmi að það vantar líka meira fé í dvalarheimilin og fleiri hluti sem við erum ekki að tala um akkúrat í þessum töluðu orðum. Varðandi það að hækka skatta segi ég að mér finnst mikilvægast fyrir okkur að við aukum verðmætasköpun í samfélaginu. Það er verkefnið, að auka verðmætasköpun og gera kökuna stærri. Með því móti snýst málið ekki endilega um hvað við tökum stóran hluta af kökunni heldur hvað við fáum mikil verðmæti út úr þeirri köku sem við höfum til skiptanna. Markmiðið er ekki endilega 11% af kökunni. Það getur vel verið að 8% af kökunni verði miklu hærri upphæð en 11% eins og staðan er í dag. Ég vil ekki tala fyrir hækkuðum sköttum vegna þess að ég tel að það séu mikil tækifæri í samfélaginu, í atvinnulífinu, til að auka framleiðsluna og verðmætin. Þannig eigum við að sækja auknar tekjur til að setja í heilbrigðiskerfið. Ég held að það sé það mikilvægasta.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið þó að ég verði að viðurkenna að það séu mér nokkur vonbrigði að hv. þingmaður sem ég veit að hefur mjög mikinn áhuga á heilbrigðis- og velferðarmálum skuli ekki vera til í að koma í þá vegferð að fara í það að hækka skatta. Það þarf ekki að hækka alla skatta, það er hægt að fara í ýmiss konar skattkerfisbreytingar. Vegna þess að hv. þingmaður talaði um að auka verðmætasköpunina og stækka kökuna verð ég að viðurkenna að ég held að okkur sem erum í stjórnmálum í upphafi 21. aldarinnar sé ansi miklu þrengri stakkur sniðinn í því en kynslóðunum sem voru á undan okkur í pólitík. Það er einfaldlega mín trú að ef við ætlum að ná tökum á þeim stóru umhverfislegu málum sem snúa að okkur núna, t.d. með hnattrænum breytingum, hlýnun jarðar og loftslagsbreytingum, getum við ekki leyft okkur að stækka kökuna endalaust. Nú er bara komið að því að við verðum að skipta jafnar því sem við höfum. Það er mín sýn á málið. Hv. þingmaður gaf mér vissulega hreinskilið svar í andsvari sínu, hann telur ekki að við þurfum, ef okkur er alvara með því og viljum skoða málin í hinu stóra samhengi, að upphugsa aðrar leiðir en bara að ætla að stækka hagkerfið okkar og þannig 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir þessar spurningar. Ég held að hún eigi ekki að verða fyrir vonbrigðum með það að ég vilji ekki endilega hækka skattana. Ég vil bara benda á þá leið sem ég minntist á, að auka verðmætin. Við höfum horft upp á sjávarútveginn á Íslandi auka verðmæti sín gríðarlega á undanförnum árum án þess að við göngum á hnattrænar breytingar í því sambandi. Þar hafa útgerðarmenn og sjómenn gengið fram fyrir skjöldu og nýtt sjávarafla miklu betur en nokkur önnur þjóð gerir. Þannig aukum við verðmætin. Ég minni líka á að við eigum mikið af endurnýjanlegri orku. Ég er sammála hv. þingmanni um að við þurfum að fara varlega í því en þar liggja töluverð tækifæri til þess enn að auka þau verðmæti sem við sköpum í landinu. Þú segir að ég horfi bara á stækkun kökunnar. En eigum við þá eitthvað frekar að finna upp nýja skatta? Ég held að það sé mjög mikilvægt að skattar séu hóflegir á fólkið okkar og atvinnulífið og síðan gerum við því kleift að auka verðmæti, framleiða meiri, eins og við höfum til dæmis gert í heilbrigðiskerfinu. Hluti af verðmætunum sem við eigum er að skapa meiri verðmæti í heilbrigðiskerfinu með auknum afköstum og framleiðni sem er svo mikilvæg fyrir okkur öll í atvinnulífinu. Ég held að við gætum alveg náð saman í góðar tekjur án þess að auka álögur á fólkið í landinu, a.m.k. á meðan tækifærin eru svona mikil.

Ég … það líka.

Það þurfa auðvitað allir að taka þátt í því, ég er alveg sammála því, fyrirtækin 

Virðulegi forseti. Ég hef upplifað margar skrýtnar tilfinningar meðan ég hef setið á þingi. Núna sitjum við hér og ræðum við 1. umr. ágætt mál sem er bæði mikilvægt og áhugavert og vissulega virði þeirrar umræðu sem hér á sér stað. Þegar maður er byrjaður að sökkva sér ofan í málið og farinn að mynda sér aragrúa af skoðunum og hafa mikinn áhuga á því heyrir maður trumbuslátt hérna fyrir utan. Maður lítur út um gluggann og sér hóp fólks með rauða spjaldið. Það er komið saman, ekki til þess að mótmæla þessu máli heldur til að mótmæla setu okkar hérna. Mér finnst skrýtin tilfinning að sitja hér og skoða þetta mikilvæga mál eins og við eigum þessu að venjast, eins og að það starf sem við vinnum hér, sem er mikilvægt, eigi að venjast því að sitja ávallt undir mótmælum.

Virðulegur forseti. Ég er ánægð með að þetta mál sé komið inn í þingið. Ég held að þetta sé gott skref en ítreka að það er bara skref í rétta átt. Ég tek undir það sem fram hefur komið hér í ræðum með að þakið er of hátt. Það er það kannski ekki fyrir alla en það getur mjög auðveldlega orðið of hátt ef margir fjölskyldumeðlimir lenda í því í einu, t.d. á einu ári eða því tímabili sem um ræðir, að þurfa að fara í rannsóknir og sækja sér læknisþjónustu. Ég held að verkefnið sem við verðum öll að vinna að hljóti að vera að lækka þann kostnað. En það er algjörlega ótækt eins og staðan er í dag að það sé bara eitthvert hipsumhaps eftir því hvaða sjúkdóma fólk fær hver kostnaður þess er í kerfinu. Það er nokkuð sem okkur ber skylda til að bregðast við. Þess vegna er ég í rauninni ánægð með þetta mál. Mig langar að nota tækifærið og þakka fólkinu sem sat í þessari nefnd. Ég veit að þetta var gríðarlega mikil vinna. Við í Bjartri framtíð áttum fulltrúa í nefndinni. Þetta er ólaunað eins og oft er í svona vinnu. Ég les hérna skýrsluna og það hafa verið umræður um hinar og þessar útgáfur. Þetta er rökstutt og mér finnst gott að lesa þessa skýrslu, Nýtt greiðsluþátttökukerfi: Helstu þættir til skoðunar við mótun heildstæðs greiðsluþátttökukerfis í heilbrigðisþjónustu, frá mars 2015. Maður sér að hér hafa ýmsar leiðir verið skoðaðar og það er rökstuðningur með og á móti og síðan á endanum hafa hreinlega í einhverjum tilfellum verið greidd atkvæði um að hvaða niðurstöðu hópurinn ætti að komast. Það sem við erum öll sammála um, allir flokkar, og hæstv. ráðherra hefur líka lagt áherslu á er að það er gríðarlega mikilvægt að efla heilsugæsluna og að fólk leiti í það úrræði sem á að vera ódýrasta úrræðið. Það eru einhverjar tilraunir til þess að gera það. Ég held að það sé ekkert auðvelt verkefni. Ég held að allir flokkar séu tilbúnir að koma að því og koma með hugmyndir í þá veru. Mér finnst gott að það eigi að setja sálfræðinga inn í heilsugæsluna, mér finnst það mjög mikilvægt, en mig langar líka að nefna aðra sérfræðinga sem ég held að séu ekki síður mikilvægir og það eru næringarfræðingar. Við erum, eins og flest Vesturlönd, í rauninni í þeirri stöðu að lífsstílssjúkdómar eru algengir. Þeir eru kostnaðarsamir, offita og annað sem orsakast kannski af röngu mataræði og hreyfingarleysi, sjúkdómar sem í raun er hægt að fyrirbyggja, en hafa bæði kostnað í för með sér fyrir heilbrigðiskerfið og svo auðvitað skaða fyrir þá sjúklinga sem lenda í þessu. Þegar maður les um fólk sem náði með því að breyta um lífsstíl að borða sig frá lyfjum hugsar maður: Af hverju setjum við ekki púður og peninga í þetta strax í upphafi? Einhverjir þurfa eflaust að vera á blóðþrýstingslyfjum og alveg sama hvað þeir gera verður því ekki breytt, en við vitum líka að lífsstíllinn skiptir máli. Það er ekki þannig að allir viti sjálfkrafa hvað er hollt og hvað þeir eiga að borða og allir geti bara farið út að skokka á morgun. Fólk þarf aðstoðar við og við eigum að veita hana. Við getum sagt að þetta séu forvarnir og þarna mundi ég vilja sjá heilsugæsluna koma miklu sterkari inn. Ég man aldrei eftir því að nokkur manneskja sem ég þekki, liggur við, hafi verið send til næringarfræðings, manneskja sem hefur leitað til heilbrigðisþjónustunnar með sína kvilla sem jafnvel í einhverjum tilvikum orsakast beinlínis af röngu mataræði og röngum lífsstíl. Þessi þjónusta er þarna úti en við eigum að koma með hana inn í heilsugæsluna og vera miklu virkari í að hjálpa fólki í að hjálpa sér sjálft. Það má ekki bara ganga út frá því að allir viti hvað er hollt. Ég gæti haldið langan fyrirlestur hér um hvað merkingar á matvælum eru oft óskiljanlegar og aðgengið að óhollustu næstum betra í sumum tilfellum en að hollum og góðum mat. Sá matur er líka oft ódýrari vegna þess að sykur er ódýrt uppfyllingarefni og skattur á hann var lækkaður hérna, sællar minningar, ég var ekki alveg sátt við það. Í þessu skrefi sýnist mér vera gerð tilraun til að fara í meiri stýringu hvað varðar börn sem ég held líka að sé skref í rétta átt. Ég veit ekki hvort ég á endilega að tala um tilvísunarkerfi en það á að beina fólki í ódýrasta úrræðið, í gott úrræði, sem væri þá heilsugæslan, og þaðan væri fólki stýrt út í önnur kerfi í staðinn fyrir að í dag getur fólk farið þangað sem það kýs. Stundum er ekki mjög mikil yfirsýn yfir það sem er í gangi. Kannski voru uppi efasemdir um lyfjagreiðslukerfið þegar það var tekið upp á sínum tíma sem ég upplifi að hafi síðan reynst vel. Eins og er útskýrt hérna er meiri óvissa með þá leið sem ákveðið var að fara en greiðsluþátttökuleiðina, þ.e. sú leið sem varð fyrir valinu er leiðin sem Pétur H. Blöndal heitinn, fyrrverandi hv. þingmaður, hannaði í raun. Hans þáttur í þessu má heldur ekki gleymast. Þetta hefur verið gríðarlega mikil vinna og mér finnst ótrúlegt að menn hafi þó meira og minna náð niður á einhverja lausn sem var þokkaleg sátt um þó að auðvitað séu ákveðnir aðilar hérna sem rökstyðja afstöðu sína í þessu máli. Það er líka gott að þá hafi bara verið greidd atkvæði til að komast að niðurstöðu. Það er lýðræðislegt. Það er ákveðið að fara leið sem er eins og kemur fram með einhverjum óvissuþáttum en ég held að það sé óhjákvæmilegt. Við verðum að taka þetta skref og vera opin og viðbúin því að það geti þurft að sníða af einhverja agnúa. Ég held að það sé verra ef við ætlum að vera alveg ótrúlega gagnrýnin í upphafi. Ef við sjáum ekki agnúana, þeir koma væntanlega í ljós í umsagnarferlinu, látum við á það reyna en verðum jafnframt viðbúin því að við gætum þurft að breyta þessu. Alþingi gæti þurft að fara í breytingar og þá gerum við það. Það er verra að vera alltaf svo hræddur við að gera eitthvað að menn fresta öllu. Ég þakka fyrir að fá þetta mál inn í þingið. Ég er ánægð með þetta þó að, eins og ég ítreka, mér finnist fullhár þessi kostnaður upp á 150–160 þúsund sem einstaklingur getur lent í að þurfa að greiða að hámarki á einu ári sem er þá bæði fyrir lyf og þátttöku í heilbrigðiskerfinu að öðru leyti. Ég held að við séum öll sammála um að verkefnið sé að lækka þann kostnað.

Virðulegi forseti. Ég vil ítreka að mér þykir svolítið skrýtið að standa hér eins og þingstörf gangi sinn vanagang, sem ég tel þau ekki gera. Ég minntist örstutt á það áðan að það er sérstök tilfinning að lesa þetta ágæta mál og mynda sér skoðanir á því og vera síðan truflaður af trumbuslætti hér fyrir utan og rauðum spjöldum í okkar garð, og láta eins og ekkert hafi í skorist. Mér finnst alveg þess virði að nefna það í upphafi ræðu, sem ég ætla þó að reyna að halda efnislegri, um málið sem er til umræðu. Við erum í 1. umr. þannig að það er ekki endalaust mikið hægt að segja um málið nema að maður fagnar auðvitað þeim málum sem maður tengist, enda sjúkratryggingar ansi viðamikill málaflokkur. Eins og ég skil þetta frumvarp núna er hugmyndin sú að draga úr því að fólk upplifi miklar sveiflur í kostnaði þegar það nýtir sér heilbrigðisþjónustu, þannig að markmiðið er mjög jákvætt að mínu mati og eftir því sem ég fæ best séð. Mér þykir rökrétt út frá hugmyndafræðinni um að við sem samfélag eigum að hjálpa hvert öðru að fólk sem þarf að nota kerfið mikið og oft fái meiri aðstoð en fólk sem þarf það lítið og sjaldan. Mér þykir hugsunin í því ágæt og virðingarverð. Ég átti stutt þingspjall áðan við hv. 3. þm. Reykv. s. um tilvísunarkerfi og ég verð að viðurkenna að ég þekki þann málaflokk ekki mjög vel enn þá. En mér þykir þessi lausn í tilvísunarkerfi áhugaverð og málefnaleg þótt ég hafi pínulitlar áhyggjur af því að ef það myndast tortryggni í sambandi við það hvernig tilvísanir virka geti það haft einhverjar neikvæðar hliðarverkanir varðandi það hvernig fólk nýtir sér þjónustuna. Að því sögðu er auðvitað markmið frumvarpsins, eftir því sem ég fæ best séð, að tryggja að auðveldara sé fyrir fólk að finna réttan farveg innan heilbrigðiskerfisins til að nýta þjónustuna á sem bestan og hagkvæmastan hátt. Það eru því ekki áhyggjur sem mundu í sjálfu sér gera mig andsnúinn hugmyndinni heldur miklu frekar eitthvað sem þyrfti að pæla í og hafa til hliðsjónar við vinnslu frumvarpsins, til að við séum viðbúin ef það kemur upp á. Vonandi gerist það ekki. En við erum fámennt land og það er margt sem gerist í fámenninu sem gerist ekki endilega hjá stærri þjóðum. Tengsl fólks, sér í lagi á fámennari stöðum, geta haft einhver áhrif þar um og það er alveg þess virði að við áttum okkur á því fyrir fram hvað getur gerst. Þá munum við væntanlega bregðast við, ýmist í nefndarstörfum við umfjöllun þessa máls eða þá ef slíkar áhyggjur raungerast. Það var talað um í fyrri ræðum að kerfið væri stjórnlaust, sem mér finnst áhugaverð lýsing. Það hlýtur að kosta ansi mikið, ekki aðeins í peningum heldur í skilvirkni kerfisins, og koma á endanum niður á þjónustunni sjálfri ef fólk fer á ranga staði til að leita sér hjálpar. Fyrst þegar ég fór að lesa um þetta og hlusta á ræður hafði ég reyndar smá áhyggjur af því og hef enn örlitlar áhyggjur af að fólk mundi þá veigra sér við að nýta sér þjónustu. En eftir nánari athugun dregur úr þeim áhyggjum. Ég hallast að því að þetta sé hið besta mál sem komi til með að fá jákvæða umfjöllun í umsögnum. Ég hlakka mikið til að lesa umsagnir því að þær varpa oft mjög skýru ljósi á eitthvað sem maður kemur ekki endilega auga á við lestur máls, enda oft og tíðum gert ráð fyrir því að maður hafi þekkingu sem maður hefur ekki endilega. Í andsvörum mínum áðan við hv. 3. þm. Reykv. s. var tilvísunarkerfið kallað jarðsprengjusvæði, sem mér þykir áhugavert og er í samræmi við fyrri áhyggjur mínar sem ég reifaði áðan. Eftir stutta yfirferð mína yfir málið og eftir að hafa hlustað á ræður hv. þingmanna þykir mér málið rökrétt og greinilega afrakstur þó nokkuð mikillar vinnu, sem ég ber mikla virðingu fyrir og skil mætavel að þurfi að leiða af sér breytingar sem gerast á köflum. Frumvarpið sjálft er ekki mjög viðamikið. Það er heldur greinargerðin og fylgiskjöl sem gera það að stærra máli, frekar en beinlínis lagagreinarnar sjálfar. Hér er ýmislegt sem er útfært í reglugerð en ekki í lögum, sem er eðlilegt. Þó er eitt atriði sem mig langar að nefna, bara til þess að hafa nefnt það og ekki vegna þess að ég hafi neinar sérstakar áhyggjur af því. Það er ákvæði um heilbrigðisgrunn. Það er um heilbrigðisgögn eða grunn, miðlægan heilbrigðisþjónustugrunn sem er lagður til að verði að 29. gr. b í lögum um sjúkratryggingar. Þar er sjúkratryggingastofnun gefin sú ábyrgð að starfrækja gagnagrunn með upplýsingum um greiðslu sjúkratryggðra sem nauðsynlegar eru vegna greiðsluþátttökukerfis heilbrigðisþjónustunnar og í ýmsum algerlega lögmætum tilgangi eftir því sem ég fæ best séð. Það huggar mann að sjá að þetta virðist vera sama útfærsla og er í núgildandi 29. gr. a í sömu lögum þar sem er fjallað um miðlægan lyfjagreiðslugrunn. Fyrst þegar ég las þetta velti ég fyrir mér hvers vegna menn hefðu ekki bara breytt 29. gr. a. Svo kemur fram í greinargerð að menn vildu hafa þessi kerfi aðskilin. Ég veit ekki hvort það skiptir máli upp á það hvaða upplýsingatækni er notuð eða hvernig reglur gera að verkum að það þurfa að vera tvær aðskildar greinar fyrir þetta. En það huggar mann að þetta er í raun afritun á þegar útfærðri leið til að meðhöndla þessi gögn, sem ég geri þá ráð fyrir að sé í lagi. Að því sögðu fylgjumst við auðvitað með umsögn Persónuverndar. En eftir stutta yfirferð mína yfir greinina sé ég ekki neina hættu umfram það sem má búast við af söfnun persónulegra upplýsinga almennt. Þá er að sjálfsögðu rík áhersla á að það sé í samræmi við lög um persónuvernd og óþarfi að nefna það sérstaklega að mínu mati, það er einfaldlega sjálfsagt. Ég vildi vekja athygli á þessu af því að það er alltaf tilhneiging til að nýta upplýsingatæknina mikið í samfélagi okkar. Það er í grundvallaratriðum gott þegar kemur að því að leysa mjög mörg vandamál en það er alltaf mikilvægt að hafa í huga að því meira sem við notum hana og því meira sem við söfnum með henni, þeim mun erfiðara verður að sjá með tímanum hversu mikið er til af upplýsingum um okkur úti um allt. Það þýðir ekki að við eigum ekki að nýta tæknina, það þýðir einungis að við þurfum að vera á varðbergi. Eins og fyrr greinir hef ég ekki sérstakar áhyggjur af þessu en kem til með að fylgjast með umsögn Persónuverndar og umræðu um þetta mál. Annað sem ég veit ekki er hvort nú þegar hafi verið uppi gangrýni á stöðum sem ég veit ekki af varðandi þær upplýsingar sem er farið með þarna. Þá er mikilvægt að við höfum það líka í huga við setningu nýrra laga um notkun upplýsingatækninnar, að við gerum okkur grein fyrir því hvernig staðan er þá og þegar. Þótt að það sé huggandi að í grein 29. gr. a sé miðlægur lyfjagreiðslugrunnur með útfærslu sem væntanlega hefur verið prófuð í þó nokkurn tíma þýðir það ekki sjálfkrafa að allt sé í lagi. Það er víða pottur brotinn í meðferð upplýsinga í samfélaginu öllu, þar á meðal hjá ríkinu og í öllum löndum sem nýta upplýsingatæknina á annað borð. Það er því þess virði að hafa í huga hvar upplýsingar eru til nú þegar og hvernig þær verða nýttar. Það segir sig sjálft að upplýsingar um greiðslur eru líka að einhverju leyti upplýsingar um það hvaða þjónustu viðkomandi aðili eða aðilar eru að leita sér að og þar með orðnar mjög viðkvæmar. Sem fyrr greinir hallast ég að því að þetta sé gott mál. Fólk hefur talað um að þetta séu skref. Ég held að eðlilegt sé að svona hlutir séu teknir í skrefum. Ég held að það sé auðveldara fyrir umfjöllun málsins. Þegar ný heildarlög koma hingað inn í stórum doðröntum finnst mér mun erfiðara að eiga við það heldur en ef það er í bútum sem breyta lögum. Auðvitað er hægt að rökræða það frekar, en mér þykir þetta rökrétt skref sem stendur. Að vísu hefði ég gaman af að heyra meira um gagnrýnina sem fólk hefur á þetta, þá sér í lagi við 2. umr. eftir að umsagnir hafa borist nefnd og hún fengið tækifæri til að ræða við sérfræðinga og aðra aðila. Það er ekki mikið fleira fyrir mig að segja um þetta mál að svo stöddu, virðulegi forseti. Ég þakka umræðuna en hvái ef við ætlum að venjast því að halda áfram þingstörfum um mál eins og þessi, sem eru mikilvæg, undir trumbuslætti og mótmælum frá Austurvelli. Það finnst mér mikilvægt vegna þess að svona mál eru mikilvæg, vegna þess að það er mikilvægt að við ræðum þau hér og höfum svigrúm og næði til að ræða þau. Við eigum ekki að láta eins og ekkert hafi gerst og við eigum ekki að láta eins og það sé ekki fólk fyrir utan að mótmæla. Við eigum ekki að láta eins og við sitjum hér í þökk allra landsmanna til að halda áfram þingstörfum við þær aðstæður sem hafa skapast vegna nýliðinna atburða. Mér finnst mikilvægt að það komi fram reglulega í ræðum hv. þingmanna. Það er alveg ljóst að við þurfum að geta afgreitt svona mál í þannig aðstæðum að geta rökrætt þau, ekki aðeins hvert við annað hér inni heldur líka við fólkið úti. Ég hygg að ef ég færi út úr húsi og ætlaði að fara að ræða við einstaklinga þarna úti um þetta mál væri það mjög erfitt. Ég held að fókusinn fari ekki á mál Alþingis hjá almenningi þegar slíkt ósætti ríkir. Og ósættið er vegna þess að við sitjum hér. Það er ekki endilega út af öllu sem við gerum hérna heldur vegna þessa að við sitjum hér án þess að farið hafi fram kosningar. Það truflar. Það truflar meðferð málsins, það truflaði mig þegar ég var að lesa málið. Ég álasa mótmælendum ekki en það hefur áhrif og við eigum ekki að láta eins og ekkert sé. En eins og ég sagði ætlaði ég að reyna að halda þessari ræðu sem efnislegastri og ég tel mig hafa gert það. Að því gefnu að það verði ekki undir stanslausu ámæli sem við sitjum hér hlakka ég til að ræða málið nánar í nefnd.

Hæstv. forseti. Það frumvarp til laga sem hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, hefur lagt fram er um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, nr. 112/2008, með síðari breytingum, og fjallar um hámarksgreiðslu sjúkratryggðra og þjónustustýringu. Fyrir það fyrsta vil ég segja að ég fagna mjög að þetta frumvarp sé komið fram en verð jafnframt að lýsa hryggð minni yfir því miðað við ástandið í þjóðfélaginu og á Alþingi. Eftir ótrúlega síðustu viku í stjórnmálasögu Íslands er ég hræddur um að Alþingi nái ekki að klára frumvarpið á þeim tíma sem eftir er. Þetta er stórt og viðamikið frumvarp, margt gott er í því, hugmyndin og fleira, þó svo ég ætli strax í upphafi að lýsa fyrirvara mínum um frekari útfærslu, kannski sérstaklega út frá því að í frumvarpinu kemur fram að sjúkratryggðir greiða 6,5 milljarða á ári sem sinn þátt í heilbrigðisþjónustu á landinu. Þegar við lesum athugasemdir við frumvarpið - sem eru mjög góðar að mínu mati, mikið af upplýsingum er pakkað saman eftir vinnu nefndar sem hv. þm. Pétur H. Blöndal heitinn, blessuð sé minning hans, vann lengi að - kemur fram að í nóvember 2007 skipaði þáverandi heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra nefnd til að gera tillögur að réttlátari, einfaldari og gagnsærri þátttöku einstaklinga í kostnaði vegna lyfja og annarrar heilbrigðisþjónustu. Þar var umræddur þingmaður, dr. Pétur H. Blöndal, í forustu fyrir nefndinni en hún starfaði til ársloka 2008. Svo kemur hrunið. Í maí 2013 var sett á laggirnar nýtt greiðsluþátttökukerfi lyfja sem byggðist á vinnu nefndarinnar gagnvart lyfjamálunum. Ég kem að því á eftir ef ég hef tíma. Þann 28. ágúst 2013 skipaði heilbrigðisráðherra nefnd til að kanna hvort hægt væri að fella læknis-, lyfja-, rannsóknar-, sjúkraþjálfunar- og annan heilbrigðiskostnað undir eitt niðurgreiðslu- og afsláttarfyrirkomulag. Mér finnst þetta vera svo spennandi við frumvarpið, að við skulum ætla að nýta okkur það að búa til svona kerfi, 330 þús. manna þjóð, fjöldi eins og er í smáborgum í ríkjum í kringum okkur. Það er einmitt þetta sem ég held að eigi að vera svo auðvelt fyrir okkur Íslendinga að gera, að búa til heildstætt og gott kerfi. Við ráðum yfir alveg svakalegum mannauð, miklum mannauð, til að búa til alls konar kerfi, sem á bara að vera ákveðið tölvukerfi. Þegar við förum til læknis eða þurfum að leggjast á spítala eða fara til sérfræðings á í raun og veru að vera hægt að gera það þess vegna með einu heilbrigðiskorti sem hver einasti Íslendingur fær, rafræn kort, þar sem má setja ýmsar forsendur inn, að þegar viðkomandi kemur til læknis eða sérfræðings þá eigi þær upplýsingar að vera klárar og að viðkomandi þurfi ekki að rífa upp veskið í hvert skipti sem hann kemur inn, að hreinlega sé greiðsluþátttakan þarna, þetta sé gert í miðlægu kerfi. Ég tel, virðulegi forseti, að þetta sé hægt. Ég ætla að vitna í eitt nýlegt dæmi sem var alveg frábær útfærsla í skattkerfinu hjá ríkisskattstjóra og öðrum varðandi það kerfi sem sett var upp þegar komið var til móts við skuldsett heimili í landinu með þeim útgreiðslum á því sem þar var. Ég ætla ekki að ræða frekar um það kerfi, ekkert að fara inn í upphæðir eða annað slíkt, en útfærslan á því var mjög góð og sýnir hvað við getum gert, þessi fámenna þjóð, í skattkerfi. Nægir að minna á þegar fólk telur fram til skatts að þar er nánast allt forskráð inn og viðkomandi þarf ekki annað en að samþykkja skattframtalið og þar með er það komið fram. Ég leyfi mér að halda, virðulegi forseti, að við séum með þeim fremstu í heimi hvað þetta varðar, og við skuldaleiðréttingunni þá var þetta gert eins og ég sagði. Þá kem ég að því og segi: Hvers vegna skyldum við ekki geta gert það líka í heilbrigðisþjónustunni? Ég held að það sé hægt. En ég ítreka þann fyrirvara að kostnaðarþátttakan sem fjallað er um að sé 6,5 milljarðar á ári hjá fólki, hann finnst mér bara of hár. Ég tek undir það sem nokkrir samflokksmenn mínir hafa sagt í dag: Ég held að markmið okkar Íslendinga og okkar jafnaðarmanna sé það og við eigum að geta sameinast um það, allir Íslendingar sama hvar þeir jafnaðarmenn eru í flokki - sé ég að tveir þingmenn úti í sal brosa mjög og horfa á hvor annan, og fleiri - við eigum að geta sameinast um það að á ákveðnu árabili færum við okkur niður í það að hafa það eins og það er í Danmörku og Noregi og öðrum stöðum, eins og fjallað er um í greinargerð með frumvarpinu, að þessi greiðsluþátttaka hverfi, að þessir 6,5 milljarðar hverfi. Virðulegi forseti. Hvaða tala er 6,5 milljarðar? Í fljótum hugarreikningi held ég að það sé um 7,5% af því sem ríkisskattstjóri sagði í fréttum í gær að væru skattundanskot á Íslandi. Hann taldi að það væru um 80 milljarðar kr. Það má setja töluna inn í ýmislegt án þess að ýfa upp pólitísk sár eða pólitíska umræðu. Má minna á að sú tala hefur horfið úr skattkerfinu á þessu kjörtímabili á einn eða annan hátt, í ýmsum lagfæringum sem gerðar hafa verið eða breytingum sem gerðar voru, þannig að upphæðin er ekki hærri en sú. Í frumvarpinu er nefnt það sem talað er um í skýrslu nefndar Péturs H. Blöndals, þ.e. hvernig þetta er á Norðurlöndunum. Þar segir, með leyfi forseta: „Í Noregi og Svíþjóð greiða notendur fasta krónutölu fyrir heilbrigðisþjónustu á grundvelli gjaldskrár með þaki á heildarkostnað á hverju ári. Í Finnlandi er svipað fyrirkomulag en greitt er hlutfallsgjald af þjónustu sjálfstætt starfandi sérfræðinga. Í Danmörku er almenn heilbrigðisþjónusta gjaldfrjáls en greiða þarf t.d. fyrir sérfræðiþjónustu ef hún er sótt án tilvísunar. Í samanburði þykir núverandi kerfi á Íslandi flókið og fremur ógegnsætt.“ Það tek ég sannarlega undir. Það sjáum við líka í greinargerðinni með reglugerð sem birt er um greiðsluþátttöku sjúkratryggðra í kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu. Virðulegi forseti. Má ég líka minna á að ég gerði fyrr á þessu þingi, að mig minnir um störf þingsins, að umtalsefni nokkur dæmi sem birt voru þá í fjölmiðlum um greiðsluþátttöku krabbameinssjúklinga á Íslandi. Má ég líka minna á þau orð sem Íslendingar búsettir erlendis hafa látið falla að þeir hafi verið svo heppnir að þegar þeir veiktust þá bjuggu þeir í því landi en ekki á Íslandi. Ég fór hér með tölur sem ég er því miður ekki með við höndina núna, en það voru mjög háar tölur um þátttöku. Hv. þm. Björt Ólafsdóttir gerði þetta líka að umtalsefni. Ég minni á þetta vegna þess að þetta er einn mesti löstur sem mér finnst vera á kerfinu á Íslandi í dag, að þegar fólk greinist með krabbamein eða aðra alvarlega sjúkdóma þá sé það háð efnahag hvort menn komist til læknis eða ekki, eða hvort það setur heimilisreikningana á hvolf við það að veikjast. Við hljótum að geta sameinast um það sem ég sagði í upphafi að greiðsluþátttakan á að vera núll. Það er fullkomið skandinavískt norrænt heilbrigðiskerfi sem við viljum bera okkur saman við. Gerum þetta á einhverju árabili. Reynum að komast að einhverju samkomulagi um að það fari svo. Ég ætla aðeins að skjóta hér inn, virðulegi forseti, vegna þess að í umræðu um kostnaðarþátttöku krabbameinssjúklinga þá blöskraði mér. Ég hafði reyndar gert það einu sinni áður að umtalsefni eftir fund sem haldinn var í Hörpu hjá samtökum sem þar voru, þ.e. krabbameinssjúkt ungt fólk, mjög góður fundur og þá gerði ég þetta að umtalsefni, og segi að þetta á að hverfa. Ég hef lagt fram á Alþingi frumvarp um hækkun á gistináttagjaldinu sem samþykkt var á síðasta kjörtímabili, sem er 100 kr. á nótt, gistieiningu. Það skilar 300 millj. kr. Mitt frumvarp fjallaði um að hækka gistináttagjaldið upp í 750 kr. og taka upp 300 eða 350 kr. gjald fyrir heimagistingu og aðra gististaði eins og tjaldstæði og fleira. Þetta átti að gefa 2,3 milljarða kr. Það var hugsað sem fyrsta átak vegna þess að svo mörg ár eru liðin sem ekkert hefur verið gert og nauðsynlegt var að gefa í hvað þetta varðar og hluti af því átti að renna til sveitarfélaga. Hvers vegna er ég að nefna þetta hér og nú? Jú, vegna þess að þegar ég lagði frumvarpið fram þá var ég jafn ákveðinn í því, þegar fjáraukalög kæmu fram á þessu þingi, að flytja breytingartillögu um að 850 millj. kr. sem ríkisstjórnin veitir í ferðamannasjóð, vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki komið sér saman um eða ekki getað, munum sneypuför hæstv. iðnaðarráðherra með náttúrupassann, komið fram með frumvarp sem gerir það að verkum að við munum fá þennan skatt af þeim sem koma til landsins til að byggja upp innviði - að þær 850 millj. kr. sem ríkisstjórnin hefur tvisvar sinnum, í tvennum fjárlögum, sett inn í ferðamannasjóð, mundu falla niður og renna til að lækka greiðsluþátttöku krabbameinssjúklinga og annarra langveikra sjúklinga strax. Þarna vildi ég benda á þær 850 millj. kr. Og 850 millj. kr. af 6,5 milljörðum eru tæp 15% svona í snöggum hugarreikningi. Virðulegi forseti. Ég vil segja um frumvarpið að þetta eru góðar hugmyndir og vert er að ræða það. Við þurfum að gefa þessu tíma. Ég óttast tímaskort Alþingis við að klára þetta mikla mál sem við eigum að komast með. Ég sagði áðan um dagsetningar að auðvitað hefur þetta tekið of langan tíma. Ég hef líka verið að undirbúa fyrirspurnir til hæstv. heilbrigðisráðherra sem ég hef ekki náð að leggja fram um ýmislegt varðandi lyfjakaup til Íslands. Ég segi það vegna þess að ég hef heyrt af aðila sem ég veit að þekkir vel til að stoðnet sem keypt er til Íslands og notað er í hjartaþræðingar þar sem víkka þarf út æðar, kransæðar, kosti um 90 þús. kr. á Íslandi en sambærilegt net í Noregi frekar en Svíþjóð kostar um 30 þús. kr. Þá spyr ég: Hver fær mismuninn? Ég spyr sömu spurninga í mínum huga hvað varðar lyfjakaup Landspítalans. Stundum hefur verið rætt um það að Landspítalinn eigi bara að fara að flytja sjálfur inn, eigi að taka upp samstarf við stór sjúkrahús í einhverju nágrannalandanna, einu af skandinavísku löndunum sem við eigum mikið samstarf við. Ég spyr hvað væri hægt að lækka lyfjakostnað ríkisins, Landspítalans, mikið með því að gera þetta og fara fram hjá þeim sem flytja inn lyf, leggja kannski allt of mikið á, kannski allt of lítið að þeirra mati, en ríkissjóður borgar reikninginn. Þetta eru hlutir sem við eigum að taka inn í umræðuna og sjá hvernig við getum skorið niður án þess að skerða þjónustuna, eins og kostnað við lyfjakaup, til að setja það inn í að lækka kostnaðarþátttöku sjúklinga, þessa 6,5 milljarða. Virðulegi forseti. Ég hef nefnt tvö atriði í þessari 15 mínútna ræðu sem innlegg í umræðuna. Ég á ekki sæti í velferðarnefnd þannig að ég hef ekki sett mig mikið inn í þau mál hvað varðar þetta frumvarp og ágætt minnisblað sem ASÍ hefur sett fram. En ég átti sæti í velferðarnefnd þegar greiðsluþátttökukerfi vegna lyfjakostnaðar var breytt. Ég skal alveg fúslega viðurkenna það, virðulegi forseti, að ég held að tímasetningin hafi verið slæm, sérstaklega með tilliti til kosninga og ég get alveg sagt það að við þáverandi stjórnarsinnar lentum í kosningabaráttunni í mikilli baráttu og vandræðum með að svara spurningum kjósenda sem vildu eðlilega fá upplýsingar um þetta nýja greiðsluþátttökukerfi. Nú veit ég ekki hvort velferðarnefnd hefur tekið það til umræðu til að fara í gegnum reynsluna hvernig þetta hefur reynst, þarf að bæta eitthvað? Ég segi fyrir mitt leyti að ég heyri enn þá í fólki sem er ekki ósátt við hámarkið, er það ekki 45 þús. kr. eitthvað svoleiðis? En ég heyri fólk tala um öll þau lyf sem eru ekki inni í greiðsluþátttökukerfinu. Blóðþrýstingslyf, hjartalyf, ég kann ekki að nefna hvað þetta allt saman heitir, ætla ekki að fara út í það, en það eru ákveðnir lyfjaflokkar utan við þetta sem gerir það að verkum að það fólk sem þarf þau lyf hefur fengið mikla hækkun á sig. Vafalaust hafa aðrir fengið lækkun. Lokaorð mín, virðulegi forseti, eru þessi: Þetta frumvarp er allrar athygli vert. Það væri betra ef við hefðum 

Frú forseti. Það er gott að við séum hér á Alþingi að ræða þetta þarfa mál og að hæstv. ráðherra sé búinn að leggja það fram eftir alla þá miklu vinnu sem á undan er gengin í því. Það er gott að við séum að ræða það hér. Ég vona að við getum unnið það hratt og vel og að við getum samþykkt það fyrir þinglok, þ.e. ef á því finnast engir stórkostlegir ágallar. Við í Bjartri framtíð höfum lengi vitað af þessu máli. Við höfum átt þarna góðan fulltrúa, Sigrúnu Gunnarsdóttur, sem hefur upplýst okkur um stöðu mála og framvindu. Ég tel ljóst að nefndin hafi unnið vel og með mjög upplýstum hætti að þessu máli. Við höfum fengið að vita að nefndarmenn voru samstiga og mjög sammála og gátu leyst farsællega úr sínum ágreiningsefnum. Án þess að ég tali fyrir það fólk skilst mér að það hafi verið sátt við niðurstöðuna. Það sem þetta snýst um að mínu viti er að við erum fyrst og fremst að fjalla hérna um kerfisbreytingu á vondu kerfi. Það er gott að við erum að ráðast í hana. Greiðsluþátttakan er of mikil að mínu mati, en það er kannski önnur umræða. Hér erum við að ræða um kerfisbreytingu sem felst í því að jafna byrðarnar, jafna út kostnaðinn þannig að sá sem er með einhverja ákveðna sjúkdóma, eins og hefur verið rætt um, t.d. krabbamein, og þarf að fara í myndgreiningar og meðferðir sem einhverra hluta vegna, ég veit ekki af hverju, lenda meira á viðkomandi sjúklingi en ef hann væri með einhvern annan sjúkdóm - ég er bara ekki nógu vel að mér um það hver þarf ekki að borga, en við vitum að til dæmis þeir sem eru með krabbamein þurfa að bera allt upp í 1 milljón og borga úr sínum eigin vasa. Það sem hefur gerst er að alls konar sjúkrasjóðir hafa sótt í sig veðrið, sem betur fer, til að hjálpa fólki að standa straum af þessum kostnaði. Stéttarfélög hafa bætt í sjúkrasjóði hjá sér svo fólk geti sótt þar í. Fólk kaupir sér hærri sjúkdómatryggingar til að eiga fyrir því ef það veikist. Þetta á ekkert að vera svona. Ég held að við séum sammála um að við viljum hafa það þannig á Íslandi að fólk þurfi ekki sífellt að draga upp veskið og fara jafnvel í róttækar aðgerðir eins og að selja ofan af sér húsnæði, eða hvað veit ég, ef það greinist með einhverja ákveðna sjúkdóma. Þess vegna er gott að við séum með þetta frumvarp sem leggur til breytingar á þessu. Svo er annað og meira mál sem við þurfum að ræða líka, það er mjög brýnt, að greiðsluþátttakan er samt sem áður of mikil og úr henni þarf að draga. Það sem ég les líka úr þessu frumvarpi er - ég vona að ég lesi það rétt, annars vona ég að hæstv. ráðherra komi hingað og leiðrétti mig. Hann er við umræðuna og ég er mjög þakklát fyrir það - að þetta sé svolítið tvíþætt. Annars vegar er þessi kerfisbreyting og svo sýnist mér sem verið sé að innleiða ákveðið tilvísunarkerfi. - Ég heyri að því er jánkað. Það verkefni hefur legið fyrir og maður hefur eiginlega ekki skilið að það hafi ekki komist fyrr í gegn. Ég er ákaflega ánægð með að hér sé kominn vísir að því. Við vitum að kerfið eins og það er í dag er allt of kostnaðarsamt. Það er of dýrt fyrir íslenska skattgreiðendur. Þó að það sé voðalega þægilegt að við getum hvert og eitt leitað til þeirra sérfræðilækna sem við viljum er sú þjónusta of dýr fyrir okkur sem skattgreiðendur. Þegar upp er staðið eru það skattgreiðendur sem borga það í gegnum Sjúkratryggingar Íslands og það er mikilvægt að stýra aðsókn inn í þessi dýrari kerfi. Til þess höfum við heilsugæslustöðvar og heimilislækna sem eiga að sía út og svo vísa áfram ef þeir sjá að veikindin eru stærri en þau sem eiga heima á þeirra borði. Þá er vísað í rétt úrræði og ég fagna því að þetta sé líka hér inni. Það sem er ekki hér inni og ég sakna mikið er sálfræði- og geðlækniskostnaður, allur sá kostnaður sem leggst á þá sem veikjast af geðrænum sjúkdómum. Við vitum að einn þriðji þeirra sem eru á örorku er þar út af geðrænum veikindum. Ef við ætluðum bara að spara og um leið láta fólki líða betur væri ákaflega viturlegt að hjálpa fólki betur og hafa þann lækniskostnað ókeypis, sálfræðikostnað, því að þá skilum við virkari samfélagsþegnum út í samfélagið á ný. Fólk vill borga sína skatta og axla sínar skyldur, fólk vill vera virkir samfélagsþegnar frekar en að vera á örorku. Það er gríðarlega mikilvægt að þessi þjónusta og þessi kostnaður sé inni í Sjúkratryggingum Íslands. Þetta finnst mér vanta í þetta frumvarp en ég veit að við gerum ekki allt í einu. Staðreyndin er samt sú að þetta er svo gríðarlega stórt mál og við erum alltaf að verða meðvitaðri um það, en það er ekki bara gott að breyta þannig eins og ég hef talað um, heldur meikar það einfaldlega sens, fyrirgefðu, frú forseti, að ég sletti, bara upp á bókhaldið okkar hér. Ég á ekki sæti í velferðarnefnd núna en ég var þar fyrstu tvö ár mín á þingi. Þar er fólk auðvitað mjög meðvitað um þetta. Mig langar að beina því inn í nefndina eftir þessa umræðu hvort hún geti hugsanlega komið með einhverjar viðbótartillögur er varða kostnaðarþátttöku vegna geðrænna veikinda. Við vitum að það kostar þá kannski eitthvað aukalega og ég veit að þær tillögur sem hér liggja á borðinu eiga ekki að hafa aukin útgjöld fyrir ríkissjóð en að sama skapi, ef við hugsum þetta aðeins lengra, mætti færa rök fyrir því að ef við beindum fólki meira inn í heilsugæsluna, inn í ódýrari úrræði, ætti að sparast einhvers staðar annars staðar, þ.e. hjá sérfræðilæknum, og þó að fólki hér lítist oftast illa á það að eyrnamerkja peninga úr ríkissjóði fyndist mér vel hægt að færa fyrir því rök að sá áætlaði sparnaður færi í að greiða niður það sem fólk borgar fyrir sín geðrænu veikindi. Þetta er innlegg í vinnu nefndarinnar og ég vona að þeir sem á mig hlýða og sitja þar geti tekið það með sér inn í nefndina. Það er eitt við þetta frumvarp sem ég staldra við og það er í 1. mgr. 1. gr. Ég yrði hæstv. ráðherra þakklát ef hann kæmi upp og útskýrði fyrir mér eitt þar. Þarna stendur, með leyfi forseta: „Heimilt er að ákveða að gjald fyrir þjónustuna skuli vera hærra sæki sjúkratryggður þjónustuna á aðra heilsugæslustöð eða til annars heimilislæknis en hann er skráður hjá.“ Þetta er sjálfsagt eitthvert útfærsluatriði en mig langar að velta því hér upp. Við vitum að staðan er þannig að það er erfitt fyrir fólk yfir höfuð að komast að hjá heimilislæknum og komast að hjá heilsugæslustöðvum, við vitum að ef maður ætlar að sækja einhverja þjónustu á heilsugæslustöð verður maður að hafa skráðan heimilislækni þar. Ég get sagt eina góða dæmisögu af sjálfri mér. Ég er flutt í annað hverfi. Heilsugæslustöðin þar er á ská á móti mér og þar er ég með börnin mín í ungbarnaeftirliti, en enginn heimilislæknir getur tekið á móti okkur þar af því að hann er ekki til staðar. Það er eitthvert los á því, það fæst enginn til að vinna þar. Þetta er samt ekkert úti á landi, þetta er bara uppi í Hvassaleiti. Við komumst ekki að þar. Ef ég sæki ekki þjónustuna mína þar, ef ég tek sjálfa mig sem dæmi, á ég þá út af þessu vandamáli á hættu að þurfa að borga meira, eða hvað? Þetta stakk í augu sem stendur þarna í 1. mgr. 1. gr. og við vitum að þetta er ekkert einsdæmi með mig og mína fjölskyldu. Fólki reynist erfitt að komast að hjá heimilislækni. Maður heldur svo sannarlega fast í það ef maður er kominn að á einum stað. Af því að ég kem ofan úr Biskupstungum sleppti ég ekki takinu af mínum heimilislækni, hann þekkti mig og mína sjúkrasögu og allt það. Þó að ég væri komin til Reykjavíkur 16 ára gömul var ég alltaf þar. Ef ég hefði ekki mætt til hans og þetta hefði verið komið í gagnið, hefði ég þá ekki átt rétt á því að fá þetta mótframlag frá sjúkratryggingum? Ég er að hugsa um einhverja sem eru þá í svipaðri stöðu og ég var þá. Mig langar bara að heyra um þetta hjá ráðherra ef hann vildi vera svo vænn að bregðast aðeins við þessu. Ef þetta er ekkert vandamál er það nokkuð sem nefndin tekur með inn í sína vinnu. Ég ætla að taka fram að vera má að þetta sé eitthvað útlistað, ég hef ekki haft tíma til að fara nægilega vel yfir öll gögn þessa máls.

Virðulegi forseti. Ég ákvað að kveðja mér hljóðs í dag af því að ég sit í velferðarnefnd, en ég verð að taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa talað á undan mér og nefnt hvað það er óþægilegt að standa hér í dag og ræða þessi mál í ljósi þeirra fordæmalausu atburða sem átt hafa sér stað í samfélaginu. Ég velti því líka fyrir mér hvernig við eigum að taka á þessu máli því nú sit ég í hv. velferðarnefnd þar sem 23 mál liggja á borði hennar og mörg gríðarlega mikilvæg, ég nefni bara húsnæðismálin og aðgerðaáætlun og stefnu í geðheilbrigðismálum sem er gríðarlega mikilvægt mál og mikilvægt að við klárum núna á vorþingi. Þess vegna hefði manni fundist það mjög viðeigandi í dag á fyrsta þingdegi nýrrar ríkisstjórnar að tilkynnt væri hvernig starfsáætlun ætti að vera. Það er engin starfsáætlun og það er allt upp í loft í þeim málum sem er mjög erfitt. Það er mjög erfitt að átta sig á því hvernig við eigum að fara að því að kljúfa þetta. Hvaða mál leggur ríkisstjórnin áherslu á? Ég veit náttúrlega að þetta mál er gríðarlega jákvætt og mjög jákvætt skref vegna þess að það kerfi sem við höfum búið við er náttúrlega alveg skelfilegt og hefur haft gríðarlegan kostnað í för með sér fyrir margar fjölskyldur, sérstaklega þeirra sem eiga í erfiðum sjúkdómum. Þess vegna er afskaplega jákvætt að kostnaður skuli vera að lækka, þó að mér finnist það mjög neikvætt að ekki hafi mátt bæta neinu fjármagni við, það er bara verið að færa til, það er kerfisbreyting í þessu. Það er ekki verið að setja meiri peninga í kerfið sem er mjög bagalegt. Ég fagna því líka að efla eigi heilsugæsluna sem er náttúrlega eitt það mikilvægasta sem við getum gert í heilbrigðismálum Íslendinga. Það hefur komið fram áður í máli hv. þingmanna að bæta þurfi t.d. sálfræðiþjónustu og fá næringarfræðinga í heilsugæsluna til að takast á við þau vandamál sem við erum helst að glíma við í dag, geðheilbrigðismál og jafnvel offitu og önnur lífstílstengd mál. Það mundi örugglega lækka kostnað til lengri tíma litið, t.d. lækka sérfræðikostnað sem er gríðarlegur. Það eru ofboðslegir peningar sem fara í sérfræðinga og sérgreinalækna á Íslandi, ævintýralegar upphæðir sem væri örugglega hægt að lækka ef þetta væri gert svona. Þetta eru í raun forvarnir líka. Hv. þm. Björt Ólafsdóttir nefndi áðan geðrænu vandamálin sem eru gríðarlega stór í dag. Ég hef miklar áhyggjur af þeim. Þrátt fyrir að verið sé að taka þetta jákvæða skref þá er ofboðslega stór hópur sem lendir utan garðs, m.a. 6 þús. börn sem líða varanlegan skort á Íslandi, eins og kom fram í skýrslu UNICEF. Það er einmitt þessi hópur sem veigrar sér við að fara til læknis. Það eru 4 þús. eldri borgarar sem búa við hungurmörk. Þeir veigra sér líka við að fara til læknis. Þó að lyfjakostnaður þeirra sé kannski ekkert mjög hár þá fara þeir samt ekki til læknis. Í öllu havaríinu fyrir áramót í sambandi við afturvirkar bætur þá fékk maður símtöl frá eldri borgurum sem sögðust neita sér um læknisþjónustu og lyf vegna þess að þeir ættu ekki peninga til þess. Ég vil líka taka undir með hv. þingmönnum sem hafa komið að því að við í þessu landi ættum að búa við nánast gjaldfrjálsa heilbrigðisþjónustu. Þjóð sem er svona rík af auðlindum bæði til sjávar og sveita á ekki að þurfa að láta fólk borga stórar upphæðir í lækniskostnað. Þá horfir maður til dæmis til Danmörku. Ég man þegar ég bjó þar til skamms tíma þá var það fyrsta sem við fengum þar kort sem maður sýndi í hvert skipti sem maður þurfti á lækni að halda. Auðvitað ætti það að vera svoleiðis á Íslandi líka. Ég velti því líka fyrir mér, þar sem ekki voru lagðir meiri peningar inn í þetta og fjármagn fylgdi ekki þessum breytingum heldur eiga þær bara að vera kerfisbreytingar, hvernig við náum í meiri peninga. Þessi ríkisstjórn hefur verið afskaplega dugleg við að afsala sér tekjum. Það er auðlindagjaldið í sjávarútveginum eða veiðigjaldið, lækkun á tekjuskatti, auðlegðarskatturinn sem var lagður af, 80 milljarðar í skuldaleiðréttingu sem var fáránleg ákvörðun, í staðinn fyrir að nýta það fé í að byggja upp heilbrigðiskerfi og velferðarkerfi Íslands. Við ættum að vera í allt annarri stöðu í dag og ættum ekki einu sinni að þurfa að vera að ræða það, þetta frumvarp ætti að vera löngu afgreitt ef við hefðum gert þetta þannig. En það er svona. Menn hafa misjöfn forgangsmál. Ríkisstjórnin hefur forgangsraðað í þágu þeirra sem nóg eiga. Það er staðreynd. Því miður bitnar það á þeim sem minna eiga og meðal annars á heilbrigðisþjónustu í landinu. Ég ætla samt að vera jákvæður. Þetta er jákvætt skref. Við þurfum að halda áfram á fullum dampi við að lækka þennan kostnað, lækka greiðsluþakið og gefa öllum kost á því að fá fullkomnustu þjónustu sem völ er á. Við höfum mannauð til þess. Ég vil benda á að 6 þús. íbúar landsins bíða eftir aðgerðum þannig að það er af ýmsu að taka. Það eru næg verkefni fram undan. En þetta er jákvætt skref svo ég segi það nú einu sinni enn. Það er líka jákvætt að setja upp gagnagrunn, ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt að hafa þetta allt á einni hendi. Ég var með fyrirspurn til ráðherra fyrir ekki margt löngu þar sem við vorum einmitt að tala um gagnagrunn þar sem haldið væri utan um t.d. þá sem þurfa á hjálpartækjum að halda, bílastæðakortum og öðru, þannig að ekki þyrfti endalaust að sækja um hjálpartæki. Ég segi það að við eigum líka að fara í það á fullum dampi að klófesta skattundanskot og þá sem svíkja undan skatti á Íslandi. Talað er um að það séu 80 milljarðar á ári sem svikið er undan skatti, bara á Íslandi, fyrir utan það sem hefur verið mest til umræðu á þinginu undanfarið, aflandskóngana og þá sem fara þangað með peninga sem þeir hafa aflað sér á Íslandi. Það er svívirðilegt. Það er það sem gerir að verkum að við getum ekki rekið almennilegt samfélag, fullkomið velferðarsamfélag. Ef það er eitthvað sem við eigum að taka höndum saman um þá er það að ráðast að þessari vá og fá það fólk sem er með peningana sína í aflandseyjum og skattaskjólum til að hunskast með þá heim til að taka þátt í samfélaginu og byggja það upp með okkur sem erum að reyna af veikum mætti að reka gott samfélag. En það gerum við ekki á meðan við erum með fólk sem er tilbúið að svíkja þjóðina með því að hafa peningana sína annars staðar. Það er það sem við ættum að gera. Ef við gerðum það þá ættum við að geta rekið fullkomið heilbrigðis- og velferðarkerfi, gjaldfrjálst, og færum létt með það. Við þurfum að fá peninga frá þeim sem eiga þá á Íslandi. Það er nóg af fólki sem á peninga á Íslandi og ekki síst það sem hefur aðgang að auðlindum okkar og borgar ekki sanngjarnan arð til samfélagsins. Það er það sem við eigum að vinna að. Þá er þetta ekki vandamál. En ég hef áhyggjur af því hvernig við förum að því að vinna þetta mál í velferðarnefnd vegna þess að þar liggur mikið á borðinu eins og húsnæðismálin og fleira. Ég nefni sérstaklega geðheilbrigðisstefnu hæstv. ráðherra. Við hefðum náttúrlega getað klárað í þessari viku ef þetta havarí hefði ekki allt saman komið. Ég mun ekki liggja á mínu liði til að vinna þessu máli brautargengi. Þetta er gott mál. Þetta er gott fyrsta skref, en við megum ekki slaka á heldur halda áfram á fullum dampi.

Hæstv. forseti. Ég sagði það í fyrri ræðu minni að ég hygðist koma hingað upp og ræða aðeins meira um það tilvísunarkerfi sem boðað er. Ég fór yfir það í andsvari áðan að Ísland hefur vakið athygli fyrir þá sérstöðu að vera ekki með neina þjónustustýringu, en með frumvarpinu er verið að gefa ráðherra heimild til þess að innleiða slíka stýringu og samkvæmt reglugerðinni sem fylgir með er verið að innleiða tilvísunarkerfi fyrir börn í íslensku heilbrigðiskerfi. Það kunna að vera mörg rök fyrir slíku. Ég tel mjög gott að við förum að taka þá umræðu af alvöru, en ég hef líka áhyggjur af því að lögin um sjúkratryggingar gefa ráðherra hverju sinni mjög mikið vald til þess að taka stefnumótandi ákvarðanir í heilbrigðismálum og hér erum við að færa heimild til innleiðingar tilvísunarkerfis án þess að vita beinlínis hvenær það eigi að fara fram eða hvernig það sé hugsað. Því hefur verið fagnað í umræðunni að gjaldfrjáls þjónusta verði fyrir börn. Það er þannig í dag að heilsugæsluþjónusta er gjaldfrjáls fyrir börn. Þar verður engin breyting á. Mjög jákvætt er að þjálfunin kemur inn og mun það muna fyrir þær fjölskyldur með börn sem þurfa á þjálfun að halda. Þetta er sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun og talþjálfun eftir því sem ég best veit. En svo kemur að tilvísunarhlutanum. Í dag greiða börn 1/9 af fullu almennu gjaldi og það er að lágmarki 890 kr. en ef þau eru með afsláttarkort 650 kr. Almennt er ódýrt að fara með börn til sérfræðilækna á Íslandi. Nú á að breyta því þannig að það hækkar gríðarlega ef ekki liggur fyrir tilvísun frá heimilislækni. Þá ber að geta þess að aðgengi fólks að heimilislæknum er mismikið hér á landi. Sumir eru á heilsugæslustöð þar sem þeir þurfa ekki að bíða nema örfáa daga eftir að hitta heimilislækni, aðrir gætu þurft að bíða allt að þremur vikum. Mér skilst að það geti jafnvel verið enn lengri tími. Þarna er því aðstöðumunur. Rétt í þessu er verið að bjóða út rekstur þriggja heilsugæslustöðva án þess að ætlað sé inn í það fjármagn. Læknafélagið gerir athugasemdir við það. Öll umræða um tilvísunarkerfi verður því að takast út frá því kerfi sem hún á að funkera í. Á meðan við erum ekki með nægilega öfluga heilsugæsluþjónustu þá erum við að setja barnafjölskyldur á ákveðnum svæðum í mikinn vanda og gera því fólki sem er efnameira kleift án vandræða að fara með börnin sín til sérgreinalækna á meðan þeir sem efnaminni eru þurfa að reiða mun meira fé af hendi til að fá slíka heilbrigðisþjónustu. Þetta er auðvitað eitthvað sem við munum þurfa að fara mjög vel yfir í nefndinni, hvernig breytingin mun hafa áhrif á aðgengi barna að heilbrigðisþjónustu og ekki sé verið að auka á eða búa til einhvern mun á aðgengi með þessu kerfi. Það er stuttur tími sem við höfum í annarri ræðu þannig að ég get ekki farið lengra í umræðu minni um tilvísunarkerfið, nema að ég tel að erfitt sé að veita heimild til innleiðingar slíks kerfis þegar við vitum ekki nákvæmlega hvernig þróunin verður í heilsugæslunni og þegar við höfum engar upplýsingar fengið um hvaða fjármagn núverandi ríkisstjórn hyggst setja inn í heilbrigðiskerfið. Ég óska eiginlega eftir þeim þó að hæstv. heilbrigðisráðherra geti ekki veitt þær upplýsingar. En það verður að fara að koma fram á vettvangi þingsins hvernig ríkisfjármálaáætlunin á að líta út því að þetta er of mikilvægur málaflokkur til að við getum rætt hann án þess að vita hver þróunin á fjárheimildum inn í hann á að vera.

Virðulegi forseti. Ég þakka þá miklu og góðu umræðu sem hefur farið fram í dag um þetta mikilvæga mál sem ég held samandregið hafi í máli sérhvers þingmanns sem hefur tjáð sig verið langþráð að gera breytingar á fyrirkomulagi greiðslna sjúklinga í íslenska heilbrigðiskerfinu. Ég vil þó segja að ræða hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar var með þeim hætti að það var eins og hann talaði af virðingarstól langt ofan þingsins þegar hann leit yfir sviðið og dró þetta saman mjög einfalt og kjarnyrt sem hans er von og vísa þegar hann dró fram meginatriði þessa mikilvæga máls. Í fyrsta lagi. Það er stór hópur og nokkur hópur fólks sem býr við þá nöturlegu staðreynd að lenda í greiðslugildru og hefur lent í því að þurfa að segja sig til sveitar vegna viðskipta við íslenska heilbrigðiskerfið. Það er frumskylda okkar sem velferðarþjóðfélags að koma málum og skipa málum á þann hátt að það fólk njóti sambærilegs réttar og við hin. Í öðru lagi er rætt um og gerð er tillaga um það að 40 þús. barnafjölskyldur eigi möguleika á því að fría börn sín kostnaði í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Útfærslan kann að vera undarleg eins og kom fram hjá hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, en hugsunin er sú að það verði gert með þeim hætti að taka upp tilvísunarkerfi. Það er algjör óþarfi að blanda því saman við einhverja ályktun sem kemur frá Læknafélagi Íslands sem að stórum hluta byggði á ákveðnum misskilningi hjá forustu þess ágæta félags, því að fjármögnunin á þeim áformum sem fyrir liggja í heilsugæslunni á höfuðborgarsvæðinu um fjölgun þriggja heilsugæslustöðva eru að fullu fjármögnuð í þeim fjárlögum sem þingið samþykkti, svo það sé sagt eina ferðina enn. Þetta mál er fyrsta skrefið í þá átt að einfalda kerfið. Fyrsta skrefið í að forða okkur frá því að leggja einhverjar ofurálögur á sérstaklega langveikt fólk. Við leggjum upp úr því að vernda börn og langveika og ég er þeirrar skoðunar að við eigum að hraða vinnslu málsins sem mest við megum til að geta síðan í fjárlagagerð fyrir árið 2017 tekið á þeim vanköntum sem fram hafa komið í máli margra ræðumanna í dag, þ.e. það vantar inn fjármuni hér og þar til niðurgreiðslu á ákveðnum þáttum í íslenskri heilbrigðisþjónustu. Ég vil þó segja um geðheilbrigðismálin og sálfræðiþjónustuna, sem nefnt hefur verið í umræðunni og í ræðum margra þingmanna, að meginstefnan sem ég hef kynnt í þeim efnum er að sálfræðingur skuli vera kominn inn á hverja einustu heilsugæslustöð í landinu innan þriggja ára. Við erum að hefja fyrstu vegferð í því núna á þessu ári með því að fjölga stöðugildum sálfræðinga í heilsugæslunni um allt land og erum að keyra þetta eftir bresku módeli á þann veg að miða við það að á árinu 2019 verði komin sálfræðistaða inn á hverja einustu heilsugæslustöð í landinu. Ég vænti þess að okkur muni ganga það ágætlega. Ég get þó skotið því inn líka rétt til upplýsingar að ég var að fá þær upplýsingar frá forstjóra Landspítalans rétt áður en ég kom í þessa ræðu að biðlistar á göngudeild á barna- og unglingageðdeildinni hafa dregist verulega saman núna á milli ára. Þannig að eitthvað erum við að gera vel í þjónustunni með okkar ágæta starfsfólki. Þegar rætt er um gjaldfrjálsa heilbrigðisþjónustu, við hvað eru menn þá að miða? Menn segja hér að hún sé veitt víða í okkar næstu nágrannalöndum. Það stemmir ekki við þær upplýsingar sem fengnar eru frá OECD. Ég hef ekki rekist á neitt einasta nágrannaland þar sem heimilin bera ekki eitthvert hlutfall af útgjöldum til heilbrigðismála. Ég bið þá hv. þingmenn að upplýsa mig um það land þar sem hlutfall heimila í útgjöldum á heilbrigðismálum er núll. Það er ekki í þeim upplýsingum sem ég hef fengið og langur vegur frá. Því skal líka haldið til haga þegar við ræðum um auknar álögur á sjúklinga í íslenska heilbrigðiskerfinu að hlutdeild þeirra hefur verið að lækka. Hún er núna í árslok 2015 18,2% af heild og hefur ekki verið lægri síðan árið 2009. Frá árinu 1998 þar sem hún var mjög há, 19,4%, þá hefur þetta legið langleiðina í 19 prósentin allt frá þeim tíma. Það eru örfá ár þar sem þetta fer niður í 18%. Að meginstofni til hefur hlutdeild heimila á Íslandi í heilbrigðiskostnaði sem betur fer, sérstaklega á síðustu fjórum árum, verið að lækka hægt og bítandi og tók verulegt stökk niður á við á milli áranna 2014 og 2015. Ég vil að þess sé gætt þegar menn eru að ræða það og gefa til kynna að hlutdeild sjúklinga í heilbrigðiskerfinu sé að hækka ár frá ári. Það er ekki rétt miðað við þær mælingar sem við erum að gera. Að hluta til stafar það af því sem ágætissátt hefur verið um í þessum sölum að greiða niður tannlæknakostnað barna og unglinga og gleymist oft þegar verið er að ræða um hlutdeild fólks í útgjöldum vegna heilbrigðismála. Ég fagna því sérstaklega þegar ég heyri þær raddir að fólk hafi mikinn skilning á þessu máli. Við höfum sama skilning á því að þetta sé kerfisbreyting. Ég tel einboðið að við í þinginu einhendum okkur í að afgreiða málið á þessu vorþingi með það sérstaklega í huga að við getum keyrt kerfið í gang þegar líður á árið og fullfjármagnað það sem hugur þingsins stendur til í því sem út af stendur við fjárlagagerð fyrir árið 2017.

Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þá ágætu umræðu sem hefur átt sér stað við 1. umr. málsins þar sem ýmis sjónarmið hafa komið fram, sem eru mikið og gott veganesti inn í velferðarnefnd þar sem unnið verður með frumvarpið. Ég get líka borið fram þá ósk að sátt takist um þetta mál vegna þess að málið er, eins og ég hef áður sagt, fyrsta skref í átt að gjaldfrjálsri heilbrigðisþjónustu, en ég er þeirrar skoðunar að við Íslendingar eigum að taka hana upp innan nokkurra ára. Það sem mig langar að gera að umtalsefni í þessu stutta andsvari við hæstv. ráðherra er hlutur sem ég kom ekki að áðan eða réttara sagt gleymdi. Í kostnaðarumsögninni er talað um að í frumvarpinu sé gert ráð fyrir því að greiðsluþak fyrir aldraða, öryrkja og börn verði ekki hærra en nemur tveimur þriðju af greiðsluþaki annarra sjúkratryggðra. Mig langar að gera að umtalsefni og tengja svolítið við það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar áðan að ég sé fyrir mér einhvers konar heilbrigðiskort sem hver Íslendingur fengi og notaði þegar hann þyrfti á heilbrigðisþjónustu, lyfjum eða öðru að halda. Það sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í er sá hópur sem er ekki talinn upp í þessu og á ekki að fara niður, þ.e. lágtekjufólk á Íslandi. Ég ætla að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað með fullfrískt fólk sem er með útborgaðar 200 þús. kr. á mánuði eða jafnvel minna? Nú skulum við vona, virðulegi forseti, að áform okkar allra um að lágmarkstekjur á Íslandi verði 300 þús. kr. á mánuði árið 2018, 210–220 þús. kr. eftir skatt, verði að raunveruleika og þá er spurningin þessi: Hvað eigum við að gera fyrir þetta fólk? Þegar þetta fólk veikist, lágtekjufólk, getur það sett allt á annan endann. Mér finnst að við þurfum að taka tillit til þess og að það eigi að vera hlutverk m.a. velferðarnefndar að skoða þann þjóðfélagshóp sem er með lágmarkslaun útborguð 

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið og spyr í leiðinni hv. þm. Kristján L. Möller hvað hann haldi að valdi því að við séum í þessari umræðu núna. Hvað heldur hv. þingmaður að valdi því að við erum í dag með hátt í 40 greiðslukerfi í heilbrigðisþjónustunni? Það sem veldur því er meðal annars það að við reynum alltaf af veikum mætti að mæta félagslegum þætti inn í gjaldskrárgerðinni. Ég nefni sem dæmi kviðsjáraðgerð sem kostar 17.600 kr. Ef menn borga hana með afsláttarkorti er hluturinn 7.100 kr. Ef um er að ræða aldraða eru það 9.900. Ef það eru aldraðir með afsláttarkort kostar aðgerðin 6.400 kr. Fyrir öryrkja eru það 6.800 kr. Fyrir öryrkja með afsláttarkort 3.500 kr. Þannig mætti halda áfram. Í sjúkraþjálfun eru tíu gjaldflokkar. Það sér enginn í gegnum þetta. Heilbrigðiskerfið verður að vera ein gjaldtaka og svo verðum við að veita félagslegan stuðning á annan hátt, annars verður þetta sá grautur sem allir hafa verið að reyna að komast út úr í gegnum árin. Varðandi kortið er ég er ekki vel heima í því en kerfin sem er verið að reyna að vinna og setja upp varðandi lyfin og eins greiðslukerfið í heilbrigðisþjónustunni tengir saman kennitölur á einhvern hátt sem ég ekki kann. Þegar menn eiga í viðskiptum við kerfið er þetta rauntímauppfærsla. Menn þurfa ekki beinlínis kort heldur eru þeir bara slegnir inn og kerfið heldur utan um þetta. Þetta eru tækniatriði sem ég er ekki vel heima í, en mér er sagt svo frá að verið sé að búa kerfin þannig til að þetta verði rauntímafærslur.

Hæstv. forseti. Fyrst vildi ég geta um það sem hæstv. ráðherra talaði um áðan, samkvæmt OECD-skýrslum um hvar er hægt að finna lönd þar sem þetta er gjaldfrjálst. Ég gerði það að umtalsefni þegar ég talaði um málefni krabbameinssjúklinga fyrr í vetur. Ég tók dæmi sem ég mátti taka, persónulegt dæmi um einstakling sem bjó þar og hefur birt á vef þeirra samtaka sem hann ber fyrir brjósti og hann er í. Þar sagði hann stutt og laggott: Í Frakklandi þurfti ég aldrei að taka upp veskið, aldrei. Hann þurfti aldrei að gera það í krabbameinsmeðferð sinni. Ég vitnaði áðan í það sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu en þar eru dæmi frá Noregi, Svíþjóð, Danmörku og Finnlandi. Í Danmörku er almenn heilbrigðisþjónusta gjaldfrjáls en greiða þarf til dæmis fyrir sérfræðiþjónustu ef hún er sótt án tilvísunar. Gott og vel, ég væri alveg til í hafa þetta nákvæmlega eins og þarna er. Þetta eru lönd sem hefur töluvert mikið verið stjórnað af jafnaðarmönnum og byggð upp af jafnaðarmannahugsjóninni. Þetta er það kerfi sem ég vil komast í. Ég gerði lágtekjufólk að umtalsefni áðan og hæstv. ráðherra svaraði mér að mörgu leyti hvað það varðar og fór inn á að verið sé að búa til eitthvert kerfi og vitnar þá aftur í hið frábæra kerfi, skattkerfi, og upplýsingar sem þar eru. Ég er alveg tilbúinn að segja að það sé fínt ef hægt er að gera þetta þannig að þegar lágtekjufólk, fólk sem er með lægstu laun, þarf á heilbrigðisþjónustu halda komi það upp í tölvunum hjá viðkomandi og þar með verði greiðsluþátttaka minni, eins og mér fannst hæstv. ráðherra vera að tala um með alla þá gjaldflokka sem birtir eru hér sem fylgiskjal með frumvarpinu. En við vitum, virðulegi forseti, að jafnvel og þrátt fyrir það, það er náttúrlega hluti af þeim 6,5 milljörðum sem þarna er verið að greiða, höfum við þingmenn fullt af dæmum, það hafa örugglega allir fengið slík dæmi til sín, um að það er sumu fólki ofviða fólki þegar það er að byrja að koma inn. Það kann vel að vera að þegar það er 

Virðulegi forseti. Þegar rætt er um gjaldfrjálsa heilbrigðisþjónustu og vitnað til Frakklands eða Danmerkur o.s.frv. þá getur vel verið að það varði einstaka sjúkdómaflokka eða einstaka sjúklingahópa en það er rangt að gefa til kynna að heilbrigðisþjónusta sé algjörlega gjaldfrjáls fyrir fólk í þessum löndum. Samkvæmt upplýsingum mínum er hlutdeild heimilanna í Danmörku í útgjöldum til heilbrigðismála 13,7% og í Frakklandi, af því að það var nefnt sérstaklega, eru það 6,7%. Þetta er árið 2013. Þannig gæti ég talið upp hvert einasta land í Evrópu. Alls staðar er greiðsluþátttaka heimila í heilbrigðisútgjöldum einhver. Það er rangt að gefa til kynna að þetta sé algjörlega gjaldfrítt fyrir heimili í næstu löndum. Þetta er samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef. En ég heyri að Samfylkingin talar mjög fyrir gjaldfrjálsri heilbrigðisþjónustu og með því yrðum við einstök í veröldinni eða í næsta nágrenni okkar, sem er út af fyrir sig ágætt. En við erum í þessu efni að ræða breytingar á gjaldtöku í heilbrigðisþjónustu sem áætluð er að kosti 6,5 milljarða. Þar fyrir utan og til viðbótar er áætlaður kostnaður hátt í 40 milljarðar kr. af ýmsum þáttum. Sennilega er tannlæknaþjónusta fólks þar hæsti útgjaldahlutinn, áætlaður rétt tæpir 10 milljarðar kr. Lyf eru tæpir 9 milljarðar o.s.frv. Í heildina er þetta 30–40 milljarðar kr. sem í það minnsta eru fyrir utan þá 6,5 milljarða sem við erum að ræða. Ég vil undirstrika að í umræðu um gjaldfrjálsa heilbrigðisþjónustu skora ég á hv. þingmann að koma með dæmi um land þar sem hlutfall heimila í heilbrigðisútgjöldum, heilbrigðismálum, er núll. Ég hef ekki fundið það 

Hæstv. forseti. Ég ætlaði mér alls ekki að lengja þessa umræðu en vegna ummæla hæstv. ráðherra og þeirra talna sem hér koma fram verð ég að segja eins og er að mér finnst gögnin sem fylgja frumvarpinu ekki nógu ítarleg. Á bls. 6 er fjallað um skýrslu nefndar sem stýrt var af Pétri H. Blöndal heitnum. Þar segir: „Í Danmörku er almenn heilbrigðisþjónusta gjaldfrjáls, en greiða þarf til dæmis fyrir sérfræðiþjónustu ef hún er sótt án tilvísunar.“ Þetta gerði ég að umtalsefni. Hér er fjallað um ákveðna þætti í heilbrigðisþjónustu og tannlækningar eru þar utan við. En þá held ég að það sé meira verk fyrir höndum hjá hæstv. velferðarnefnd og þeim sem þar sitja að fara í gegnum þetta til þess að fá hið sanna fram og komast að niðurstöðu um það. Ég fór á ágætan kynningarfund hæstv. ráðherra í ráðuneyti hans um heilsugæsluáformin hér á höfuðborgarsvæðinu. Mér þótti það mjög athyglisvert sem þar kom fram að ekki er vitað hve marga hér á höfuðborgarsvæðinu vantar að skrá sig hjá heilsugæslulækni en það hefur komið fram við þá vinnu að menn eru jafnvel tví- eða þrískráðir. Ég verð bara að segja eins og er, virðulegi forseti, að kerfið heldur ekki nógu vel utan um þetta þannig að við höfum nákvæmar upplýsingar um hvað er á ferðinni. Þá leyfi ég mér að spyrja um töluna sem sett er fram í kostnaðarumsögn, um 6,5 milljarðar. Það verður hlutverk velferðarnefndar að kafa betur ofan í það dæmi til þess að komast að niðurstöðu um það hver greiðsluþátttakan er nákvæmlega. Ég tók öllum þeim upplýsingum sem hér hafa komið fram eins og nýju neti. En auðvitað vissum við um kostnaðarþátttöku varðandi lyf og annað slíkt út frá kerfinu sem tekið var upp 1. maí 2013. Ég vildi láta þetta koma fram, virðulegi forseti. Ég ætla ekki að lengja 1. umr. meira en ég hef þegar gert. Ég vildi tjá mig um þetta. Ég tel að þetta sé skref í rétta átt en mér sýnist að mikið verkefni sé fyrir höndum hjá velferðarnefnd við að fara í gegnum þetta og þá alveg sérstaklega að tína fram nákvæmar upplýsingar um kostnaðarþátttöku og gera sér grein fyrir hvað ríkið leggur fram á móti og hvað þyrfti að koma inn til þess að gera heilbrigðisþjónustu gjaldfrjálsa eins og ég nefndi að raunin væri í Danmörku.

Virðulegur forseti. Það er með mikilli ánægju sem ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Við flest í þessum sal og sem störfum í þessu húsi þekkjum ljómandi vel þetta mál og óþarfi að rekja í löngu máli forsögu þess og hvers vegna það er hér fram borið og fram komið. Hins vegar er vert að minnast þess og muna vegna þess að stórt skref er stigið með því að ræða málið. Þetta er umræðuefni sem íslensk stjórnvöld og íslensk þjóð hefur lengi tekið um mikilvægi þess að setja landinu okkar þjóðaröryggisstefnu. Nú hefur það tekist og við erum að ræða það. Ekki aðeins hefur það tekist ljómandi vel heldur hefur það tekist í ljómandi góðri sátt, sem er ekki sjálfgefið í eins risastórum alþjóðlegum og utanríkispólitískum viðfangsefnum og hér eru til umræðu. Ég vil því árétta að ég tel í þessu fólgin talsverð kaflaskil í umræðu um utanríkismál og sérstaklega það hvernig hefur verið unnið að málinu og hvernig þingið, þingheimur og allir þingmenn hafa í umræðunni og þeirri nefndarvinnu sem fram hefur farið um málið, sýnt það sem svo gjarnan er kallað eftir, og meðal annars úti á Austurvelli núna, þ.e. ákveðið samráð og samtal um hluti sem skipta miklu máli fyrir þjóðina. Mér finnst það hafa tekist mjög vel að þessu sinni. Saga málsins er sú, eins og við þekkjum flest, að stefnan var fyrst lögð fram í þessu formi, þ.e. tillaga til þingsályktunar lögð fram af hæstv. utanríkisráðherra á 144. þingi. Þá voru nefndarfundir um málið og málið var til umræðu í hv. utanríkismálanefnd á níu fundum en ekki tókst þá að klára málið. Það var síðan lagt fram aftur af þáverandi hæstv. utanríkisráðherra á þessu þingi og utanríkismálanefnd hefur núna fjallað um málið á sex fundum auk þess sem ýmsir aðrir fundir utan hefðbundins fundartíma hv. utanríkismálanefndar hafa farið í að tryggja það að málið væri hægt að vinna vel og örugglega. Mig langar að nota tækifærið og þakka nefndarmönnum, hv. þingmönnum, sem sæti eiga í utanríkismálanefnd fyrir samstarfið hvað þetta mál varðar og fyrir góðar og uppbyggilegar umræður og fyrir þann sameiginlega vilja sem birtist þar í að tryggja að um þetta næðist góð og mikilvæg samstaða. Þess vegna er nefndarálitið lagt fram af öllum hv. þingmönnum sem sæti eiga í hv. utanríkismálanefnd, fyrir utan fulltrúa Vinstri grænna, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur sem ritaði undir nefndarálitið með fyrirvara. Hún kom hins vegar mjög mikið að lausninni hvað það varðar en við vitum og skiljum að afstaða Vinstri grænna og hv. þingmanna þess flokks er í grundvallaratriðum öðruvísi en margra og flestra okkar sem hér sitjum og við virðum auðvitað afstöðu þeirra og sérstöðu sem verið hefur í málinu. Mig langar líka aðeins að nefna eitt af því að ég sem stjórnmálamaður hef lengi verið hrifin af þeirri leið að leita lausna og sameiginlegra lausna og leiða þegar það er í boði. Þess vegna held ég að það hafi verið til algjörrar fyrirmyndar þegar þáverandi utanríkisráðherra, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, skipaði nefnd tíu þingmanna til að vinna tillögu að þjóðaröryggisstefnu á sínum tíma fyrir Ísland á grundvelli þingsályktunar frá Alþingi eins og menn þekkja. Þá fól ráðherra hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur formennsku í nefndinni og í nefndinni tóku síðan sæti fulltrúar allra flokka sem unnu að verkefninu sameiginlega. Ég er þeirrar skoðunar að svona upphaf í mikilvægri vinnu sé yfirleitt og kannski alltaf ástæða þess að vel tekst til í stórum málum. Nefndin tók sér tíma í að fara yfir það risastóra mál og því er lýst í tillögu til þingsályktunar sem við höfum haft hér frammi frá þeim tíma sem hún var lögð fram af hæstv. utanríkisráðherra þar sem störfum þeirrar þingmannanefndar er lýst og þeim áherslum sem þar var talið mikilvægast að mæla fyrir og leggja áherslu á. Ég ætla ekki að fara yfir það í neinum smáatriðum í dag en vil þó vekja athygli á því hvað í bréfi nefndarinnar, þ.e. skilabréfi nefndarinnar um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland og í þeim pappírum og öllu því sem fylgir því verkefni, er mikið og yfirgripsmikið yfirlit yfir það helsta sem er að gerast í utanríkismálum þjóðarinnar á hverjum tíma. Sérstaklega vil ég vekja athygli á því sem þingmannanefndin fór rækilega og vel yfir sem eru nýjar ógnir og nýir áhættuþættir í því utanríkispólitíska umhverfi sem við búum við. Mér finnst einnig til mikillar fyrirmyndar hvernig þar er leitast við, sem er auðvitað verkefni þjóðaröryggisstefnu en getur verið vandmeðfarið og snúið en mér finnst hafa tekist vel til hér, að blanda saman því sem á flestum tímum er innanríkismál sem er almannaöryggistengd viðfangsefni og síðan því sem tengist utanríkispólitískum verkefnum. Þess vegna tókst vel til með verkefnið og þess vegna náðist samstaða um þessa þætti í þingmannanefndinni þar sem hv. þingmenn úr öllum flokkum áttu sæti. En að sjálfsögðu eins og ég benti á áðan og svo sem fyrirsjáanlega voru fulltrúar Vinstri grænna með aðra áherslu en aðrir í nefndinni og þá sérstaklega hvað varðar veru Íslands í NATO, Atlantshafsbandalaginu, afstöðunni til varnarsamningsins sem er líka önnur hjá þeim hv. þingmönnum en okkur flestum hér og endurspeglast í þessu. Eðlilega er það að mínu mati samt sem áður grunn- og megintónninn í þessu plaggi. Af allri þessari fínu vinnu fæðist svo þessi tillaga til þingsályktunar þar sem unnið er úr þessu nefndarstarfi og lögð fram að mínu mati yfirgripsmikil en um leið talsvert skýr og fókuseruð þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland. Við höfum á fundum hv. utanríkismálanefndar, þeim sex fundum sem ég nefndi, auðvitað byggt á þeirri góðu vinnu sem unnin var í hv. utanríkismálanefnd undir forustu hv. þm. Birgis Ármannssonar og komum svo sem að góðu verki þar og mikilli og góðri undirbúningsvinnu sem við tókum í fangið og reyndum að vinna í samræmi við það. Nefndin hefur í þessari atrennu, á þessu þingi núna, fjallað um málið og fengið á sinn fund marga gesti og þeir koma fram í upptalningu nefndarálitsins, þ.e. Jörundur Valtýsson, Arnór Sigurjónsson og Axel Nikulásson frá utanríkisráðuneyti, Þórunn J. Hafstein og Sigurður Emil Pálsson frá innanríkisráðuneyti, og Hugi Ólafsson frá umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Ég vil aðeins nefna að talsverð umræða var um það á fyrri stigum, þ.e. á 144. löggjafarþingi og svo aftur núna í hv. utanríkismálanefnd, hvort hugað væri nægilega skýrt og afdráttarlaust að þeirri umhverfisógn sem við stöndum frammi fyrir og getum staðið frammi fyrir, hvort henni væri mætt nægilega í þessu plaggi. Til að tryggja að svo væri voru fengnir gestir til að fara yfir það auk þess sem, ég mun koma inn á það á eftir, nefndin lagði sitt af mörkum til að skerpa á þeim þætti og það var einnig gert á 144. löggjafarþingi, að álykta það í plagginu, í ályktuninni, að tekið væri mið af því og sett í fyrsta punktinn um þjóðaröryggisstefnuna að horft væri sérstaklega til umhverfis- og öryggishagsmuna. Því atriði var því bætt inn til að tryggja að það væri skýrt. Einnig hafa komið á fundi nefndarinnar Ásgrímur L. Ásgrímsson og Jón B. Guðnason frá Landhelgisgæslunni, Jón Svanberg Hjartarson frá Slysavarnafélaginu Landsbjörg, Stefán Pálsson frá Samtökum hernaðarandstæðinga, Guðjón Idir Guðnýjarson frá IMMI, alþjóðlegri stofnun um upplýsinga- og tjáningarfrelsi, og Júlíus Sigþórsson sem er afar …  Þá bárust nefndinni líka umsagnir frá Landhelgisgæslunni, Samtökum hernaðarandstæðinga, IMMI, alþjóðlegri stofnun um upplýsinga- og tjáningarfrelsi, og svo þeim einstaklingi sem ég nefndi áðan, Júlíusi Sigurþórssyni. Líkt og kemur fram í tillögunni er lagt til að Alþingi feli ríkisstjórninni að fylgja stefnu um þjóðaröryggi í tíu tölusettum liðum sem tryggi sjálfstæði, fullveldi og friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna og vernd stjórnkerfis og grunnvirkja samfélagsins. Stefnan byggist á tillögum þingmannanefndar um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sem Alþingi fól utanríkisráðherra að setja á fót með þingsályktun nr. 45/139 frá 16. september 2011. Í tillögunni sem nú er komin til síðari umr. felst að þjóðaröryggisstefna verði byggð á þeim skuldbindingum sem felast í stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og hafi grunngildi þjóðarinnar að leiðarljósi, lýðræði og virðingu fyrir réttarríkinu og alþjóðalögum, mannúð og verndun mannréttinda, jafnrétti allra og sjálfbæra þróun, afvopnun og friðsamlega lausn deilumála. Grundvallarforsenda stefnunnar er staða Íslands sem fámennrar eyþjóðar sem hvorki hefur burði né vilja til að ráða yfir her og tryggir öryggi sitt og varnir með virkri samvinnu við önnur ríki og innan alþjóðastofnana. Síðan eru áréttaðar helstu áherslur þjóðaröryggisstefnunnar sem samkvæmt tillögunni eru: Að horft verði sérstaklega til umhverfis- og öryggishagsmuna Íslands á norðurslóðum í alþjóðasamvinnu og innlendum viðbúnaði. Að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu verði áfram lykilstoð í vörnum Íslands. Að varnarsamningur Íslands og Bandaríkjanna frá 1951 tryggi áfram varnir Íslands og áfram verði unnið að þróun samstarfsins á grundvelli samningsins. Að efla og þróa enn frekar norræna samvinnu um öryggis- og varnarmál og annað grannríkjasamstarf. Að tryggja víðtæka öryggishagsmuni Íslands með virku alþjóðasamstarfi á grundvelli alþjóðalaga og með friðsamlega lausn deilumála, afvopnun, virðingu fyrir mannréttindum og réttarríkinu, jafnrétti kynjanna og baráttu gegn ójöfnuði, hungri og fátækt að leiðarljósi. Að tryggja að í landinu séu til staðar varnarmannvirki, búnaður, geta og sérfræðiþekking til að mæta þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir í öryggis- og varnarmálum. Að stefna stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum sé hluti af þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Að stuðla að auknu netöryggi. Að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum, að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga. Að sett verði á laggirnar með sérstökum lögum þjóðaröryggisráð sem meti ástand og horfur í öryggis- og varnarmálum með reglulegum hætti og standi fyrir endurskoðun þjóðaröryggisstefnunnar eigi sjaldnar en á fimm ára fresti. Síðan kemur fram nákvæmlega á hvaða vinnu þetta er byggt í áðurnefndri þingmannanefnd og einnig hversu mikilvægt þetta er. Er áréttað í áliti nefndarinnar hversu mikið við í raun og veru fögnum því að þetta sé komið fram og að Alþingi samþykki stefnu um þjóðaröryggi sem ríkisstjórn verði falið að fylgja. Það er samt svo, virðulegur forseti, og ágætt er að árétta það að þegar um svona stórt mál næst ákveðin sátt þá felur það auðvitað í sér málamiðlanir. Það var gert í vinnu nefndarinnar. Það var bæði gert í kjölfar þeirrar vinnu sem fór fram á 144. löggjafarþingi og svo aftur núna, að bæði gerðum við sem í nefndinni sitjum ákveðnar málamiðlanir til að tryggja það að við gætum öll staðið að grunnþáttunum í nefndarálitinu og í þessari stefnu. En síðan fól það líka í sér samtal, sem ég vil þakka fyrir, við fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra sem einnig varð til þess að við náðum að vinna þetta með góðum og öruggum hætti í nefndinni. Það sem ég tel líka og vil árétta og þess vegna finnst mér stefnan vera mjög góð og til mikillar fyrirmyndar, að bara á þeim umliðnum nokkrum mánuðum sem ég hef setið sem formaður hv. utanríkismálanefndar og á þeim nokkru árum sem liðin eru frá því að kjörið var til nýs þings hefur ótrúlega margt breyst í alþjóðlegu umhverfi, í utanríkismálum og utanríkispólitík almennt. Engu að síður hefur stefnan sem unnin var af þeirri þingmannanefnd sem ég nefndi áðan staðið í grundvallaratriðum fyrir sínu. Ekki hefur þurft að taka meiri háttar eða stórtækar ákvarðanir um breytingar þar á sem segir að þessi stefna getur að mínu mati staðist tímans tönn og unnið með okkur með þeim hætti sem við teljum mikilvægt. Ég vil að lokum, virðulegur forseti, nefna að við gerum ákveðnar breytingar. Nefndin leggur til ákveðnar breytingar og þó að þær virðist ekki stórar eða stórvægilegar, enda náðist um þær ljómandi góð sátt, fela þær í sér ákveðna breytingu sem til dæmis er, eins og ég nefndi áðan, að með ríkari og kröftugri hætti tökum við tillit og mið af umhverfisþáttunum og nefnum það sérstaklega. Við teljum það endurspegla betur en þegar því var sleppt, vinnuna sem fór fram í þingmannanefndinni. Einnig voru ákveðnir þættir sem eru taldir upp í vinnu þingmannanefndarinnar og lúta að því sem ég nefndi áðan um þá þætti sem móta þær ógnir sem við stöndum frammi fyrir nú og þá helstu áhættuþætti og er þeim raðað í ákveðna flokka á bls. 5 í tillögunni til þingsályktunar. Við töldum ástæðu til að árétta ákveðna þætti þar. Við töldum að þar þyrfti að bætast við og skerpa þyrfti á ógnum sem tengjast loftslagsbreytingum, náttúruhamförum, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttum. Þetta kæmi inn í textann í 7. tölulið. Einnig töldum við mikilvægt, og það var kannski sérstaklega áberandi eftir umræðuna sem verið hefur á alþjóðavettvangi undanfarið, að inn komi nýr töluliður þar sem við bætum við: Að stefna stjórnvalda taki mið af öðrum ógnum sem þarfnast fullrar athygli, svo sem hryðjuverkum, skipulagðri glæpastarfsemi og ógnum við fjármála- og efnahagsöryggi. Þetta töldum við einnig mikilvægt og vorum öll sammála um að taka inn. Þetta fer inn á eftir 8. tölulið. Síðan komi á eftir orðunum „framfylgd þjóðaröryggisstefnunnar“ í 10. tölulið: endurspegli þá breiðu sýn á þjóðaröryggi sem birtist í stefnunni. Að öðru leyti eru þeir liðir sem upp voru taldir óbreyttir, en við áréttum og teljum það mjög mikilvægt að í upptalningunni í tillögunni til þingsályktunar sé hver liður talinn jafn mikilvægur og annar. Við leggjum ekki áherslu á að þeir sem lesi stefnuna eða vinni eftir henni telji að þetta eigi við um mikilvægi þáttarins, þ.e. að númer eitt væri þá mikilvægast og það sem væri neðar væri minna mikilvægt. Við áréttum það og ég vil taka það sérstaklega fram því að það var stór mikilvægur þáttur í umræðu hv. utanríkismálanefndar að allar áherslurnar hefðu jafnt vægi og þess vegna kemur við 5. mgr. tillögugreinarinnar svohljóðandi breyting: Á eftir orðunum „eftirfarandi áherslur“ komi: sem hafi jafnt vægi. Þetta var mjög mikilvægt til að ná samstöðu um þingsályktunartillöguna og til að ná samstöðu um þá stefnu sem hér er lögð fram. Í kjölfar þeirrar vinnu sem að mínu mati tókst svona ljómandi vel þá skrifa allir nefndarmenn, allir hv. þingmenn í utanríkismálanefnd, undir breytingartillöguna og undir nefndarálit hv. utanríkismálanefndar, nema fulltrúi Vinstri grænna sem undirritar með fyrirvara. Einnig lét Birgitta Jónsdóttir þess sérstaklega getið og kom því áleiðis samkvæmt formreglum þar um að hún væri samþykk áliti þessu. Um málið tókst því mjög góð og víðtæk sátt og samstaða. Ég held að við getum verið stolt af því að leggja fram þessa stefnu, stolt af því ef hún verður, sem ég vonast auðvitað til, samþykkt og fari þá að vera sú stoð sem hún á að vera fyrir íslenskt samfélag. Ég árétta og ítreka þakkir sem ég hef áður beint til þeirra sem unnu málið áður en ég kom að því og það voru margir. Ég vona að um málið náist góð og víðtæk samstaða.

Frú forseti. Ég hef enga spurningu til hv. formanns utanríkismálanefndar en notfæri mér rétt minn til andsvars til að gefa svolitla yfirlýsingu. Ég tel að þetta sé söguleg stund á Alþingi Íslendinga. Hér erum við komin í lokaáfanga þess að samþykkja í fyrsta skipti þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Það stappar nánast pólitísku kraftaverki næst að allir flokkar á Alþingi, frá báðum jöðrum og yfir miðjuna, séu sammála, með þeim fyrirvörum sem einn tiltekinn flokkur gerir grein fyrir hér á eftir. Það hefði sennilega þótt saga til næsta bæjar á hvaða tíma lýðveldisins sem er. En ekki síst núna þegar viðsjár eru miklar í samfélaginu. Ég tel að það sé mikið gæfuspor og gæfumerki að löggjafarþinginu skuli takast á þennan hátt að móta framtíðarstefnu í jafn afdrifaríku máli án þess að þar beri nokkuð frá. Ég vil sérstaklega nota tækifærið og þakka hv. formanni nefndarinnar fyrir að hafa náð því að stýra málinu til endanlegra lykta. Það hefði ekki tekist nema vegna þess að fallist var á tilteknar málamiðlanir. Ég er raunar þeirrar skoðunar að þær málamiðlanir gefi þessari ályktun aukið vægi og brjóti enn frekar í blað vegna þess að þar erum við í reynd að setja inn í tillögugreinina afleiðingar af því að við höfum víkkað verulega út hið hefðbundna öryggishugtak og tökum núna undir stefnuna, sem á að horfa til framtíðar um öryggi þjóðarinnar, óhefðbundnar ógnir eins og umhverfismál, fæðuöryggi og heilbrigðismál. Við þurfum nefnilega alltaf sem stjórnvald að hugsa fyrir því sem er óhugsandi. Það eru menn að reyna að gera þarna. Ég vil þakka hv. þingmanni og formanni utanríkismálanefndar fyrir farsæla stjórn á þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég kveð mér hér hljóðs til að fagna því sérstaklega að nefndarálit utanríkismálanefndar um tillögu þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland sé fram komið. Ég vil sömuleiðis segja að ég tel allar breytingartillögurnar sem fram koma í nefndarálitinu vera til góðs og styrkja enn frekar undirstöður þjóðaröryggisstefnunnar. Þá er það sérstakt ánægjuefni að nefndarálitið skuli lagt fram í sameiningu og samstöðu fulltrúa. Það er ekki sjálfgefið en er vitnisburður þess hvað hægt er ef góður vilji stendur til og í fullu samræmi við þá þverpólitísku vegferð sem hafin var um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland árið 2011. Því miður hefur sigið á ógæfuhliðina í okkar nánast umhverfi öryggismála. Hryðjuverkaárásirnar í Brussel í síðasta mánuði minntu okkur á að öryggi er ekki sjálfgefið og að óskiljanleg ódæðisverk geta átt sér stað nærri okkur í tíma og rúmi. Þeir atburðir, og því miður aðrir á undanförnum missirum, minna okkur á að gefa öryggismálum hér heima ríkari gaum, stilla saman strengi og ná sem mestri sátt um meginlínur öryggis- og varnarmála. Ég hef fulla trú á því að öryggisstefna fyrir Ísland og það nefndarálit sem liggur fyrir muni stuðla að því. Að fengnu samþykki Alþingis mun framkvæmd stefnunnar fara í hönd, m.a. með stofnun sérstaks þjóðaröryggisráðs. Því er ætlað að hafa yfirsýn með framkvæmd stefnunnar og stuðla að auknum umræðum um öryggis- og varnarmál. Virðulegi forseti. Hér eru stigin markverð og mikilvæg skref á Alþingi. Það hillir undir að þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland, sú fyrsta í lýðveldissögunni, verði samþykkt á Alþingi í breiðri sátt og samstöðu. Ég vil nota tækifærið og þakka utanríkismálanefnd og hv. formanni hennar fyrir góð störf, hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir að leiða þingmannanefndina á sínum tíma og skila af sér tillögum árið 2014. Þá vil ég þakka tveimur fyrirrennurum mínum í starfi, hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni og hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra Gunnari Braga Sveinssyni fyrir að vinna málinu framgang. Ég tek undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að þetta er sannarlega söguleg stund og því ber að fagna.

Frú forseti. Í 10. lið hinnar upphaflegu tillögu er getið um að partur af tillögunni, ef samþykkt verður, sé að setja á laggir þjóðaröryggisráð. Eins og segir þar þarf að gera það með sérstökum lögum. Ég vildi spyrja hæstv. utanríkisráðherra í fyrsta lagi hvort að hæstv. ríkisstjórnin hyggist, þá væntanlega að eigin frumkvæði, leggja fram slík lög á yfirstandandi þingi. Ég er þeirrar skoðunar að það sé rétt af ríkisstjórninni að minnsta kosti að sýna slíkt frumvarp. Raunar er ég þeirrar skoðunar að það eigi að vera kleift að fá það samþykkt hér á hinu háa Alþingi. Að þessu máli hafa unnið þrír utanríkisráðherrar eða komið að því. Það hefur verið unnið í tíð þriggja ríkisstjórna. Það er til marks um það hvernig á að vinna flókin og vandasöm mál sem varða grundvallaratriði fyrir þjóðina og eiga að vara lengi. Ég tel að það hvernig þetta mál hefur sannarlega verið brotið til mergjar í umræðum í þinginu og af þeirri nefnd sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir veitti forstöðu sé mjög til fyrirmyndar um það hvernig á að taka á verkefnum af þessu tagi. Mér finnst hins vegar að nota eigi samstöðuna hér mitt í samstöðuleysi samfélagsins og það eigi að nota skriðinn sem er á málinu til þess að fleyta því alla leið í lokahöfn. Það er þess vegna sem ég spyr hæstv. ráðherra: Hyggst hún leggja fram slíkt frumvarp?

Virðulegi forseti. Það er afar ánægjulegt að standa hér í dag og heyra hvernig hefur verið unnið að þessu máli. Ég hyggst stefna að því að leggja slíkt frumvarp fram á yfirstandandi þingi og nýta þann samstöðumátt sem virðist ríkja um þessi mál og mun stefna að því.

Forseti. Ég vil taka undir það með öðrum sem hafa talað á undan að ég held að það verði nokkuð söguleg stund ef okkur tekst að samþykkja þjóðaröryggisstefnu á Alþingi Íslendinga, jafnvel þótt einn flokkur skrifi undir hana með fyrirvara. Ég held að það sýni mest hvað heimurinn hefur breyst. Kalda stríðið er búið og heimurinn hefur séð að betra er að standa saman og horfa á framtíðina frá sama sjónarhorni heldur en að vera alltaf í miklum átökum, þó að því miður séu átök enn mjög þekkt hér. Önnur ástæða fyrir að þetta er hægt er að þótt hin klassíska varnar- og öryggismálastefna sé auðvitað mikill hluti af þessari stefnu og tillögu sem við ræðum þá er breið skilgreining á öryggishugtakinu. Síðan er það enn fremur áréttað í nefndaráliti utanríkismálanefndar að við þurfum að líta á alla þá vá sem er í kringum okkur og hugsa þetta allt í einu stóru samhengi, innanríkismál og utanríkismál. Það er ekki lengur þannig að þetta sé allt saman hvort í sinni skúffunni. Það hefur verið mér mikill heiður og ánægja og mjög lærdómsríkt að stýra þessari nefnd og að kynna okkur, eins og við þurftum að gera, alla þá þætti nákvæmlega sem um er fjallað. Ég hef áður sagt að það var ánægjulegt að þáverandi hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson tók málið, ef svo má segja, upp á nýju kjörtímabili því að okkur tókst ekki að skila skýrslunni á því kjörtímabili sem hún var lögð fram. Eins og komið hefur fram rekst þetta núna áfram og það er afskaplega ánægjulegt. Það sýnir líka hvernig heimurinn breytist að við höfðum skipt ógnum sem við töldum vera til staðar í þrjá hluta, í þrjá flokka. Ég man að við töldum minnstu hættuna á því sem var í þriðja flokknum en þar voru hryðjuverkaógnir og hernaðarógnir. Nú eru hernaðarógnir einar eftir þar og búið að færa hryðjuverk í efri flokk og það jafnvel áður en þau miklu hryðjuverk sem við höfum horft upp á undanfarnar vikur áttu sér stað. En það er einmitt í því sambandi sem mig langar að nefna að í tillögum þingmannanefndarinnar var, ef ég má orðað það svo, virðulegi forseti, hugmyndinni um þjóðaröryggisráð velt upp. Við lögðum það ekki til heldur var þeirri hugmynd velt upp hvort rétt væri að hafa slíkt ráð. Núna rétt áðan sagði hæstv. utanríkisráðherra að hún hygðist flytja tillögu um slíkt ráð sem mundi fylgja því eftir og síðan þyrfti að endurskoða þjóðaröryggisstefnuna kannski á fimm ára fresti. Ein hugmyndin með þjóðaröryggisráði, og það skiptir gífurlega miklu máli í því sem við lærðum um það, er að þetta sé ráð sem hittist reglulega og það séu allir vanir því að hittast til dæmis á þriðjudagsmorgnum eða eitthvað slíkt, þá sé farið í þjóðaröryggisráð. Og þjóðaröryggisráð ætti ekki aðeins kallað saman þegar það kemur upp vá heldur þarf það alltaf að vera starfandi. Það þarf að koma saman til dæmis einu sinni í mánuði. Þetta er ekki þjóðaröryggisráð sem á einungis að kalla saman þegar eitthvað kemur upp. Þarna þurfa að vera fulltrúar þeirra stólpa í þjóðfélaginu sem skipta máli, pólitískt og embættislega séð. Fólk þarf að læra að vinna saman. Það er eitt af því sem mér fannst ég verða illilega vör við í þessari vinnu, þ.e. hvað íslenska stjórnkerfinu virðist ganga illa að vinna saman. Í okkar litla landi erum við með mörg ráðuneyti og það er verið að togast á um hvort þetta sé mitt hlutverk eða þitt. Ég held að þjóðaröryggisráð skipti miklu máli í því að reyna að toga þetta saman. Ég held að það geti kannski orðið til að hjálpa okkur í hinu daglega amstri, ef ég mætti komast svo að orði. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að í nefndaráliti utanríkismálanefndar kemur þetta fram um þjóðaröryggisstefnuna, með leyfi forseta: „Á þeim stutta tíma sem liðinn er síðan fyrrnefndri þingmannanefnd um mótun þjóðaröryggisstefnu var komið á fót hafa viðsjár verið miklar í alþjóðamálum, ekki síst hafa öryggismál í Evrópu tekið örum breytingum á síðustu missirum. Átökin í Úkraínu og innlimun Krímskaga […]“ Virðulegi forseti. Í þessari útlistun er enn lögð áhersla á hin klassísku varnarmál, en loftslagsmálin skipta líka máli. Það er fjárhagsógn. Sárin eftir áfallið sem við urðum fyrir 2008 eru ekki gróin. Hin klassísku varnarverkefni skipta verulegu máli og við megum ekki missa sjónar af því, á samstarfsaðilum okkar í NATO í Evrópu, í Bandaríkjunum með samningnum frá 1951. Þetta skiptir allt miklu máli en við megum ekki einblína á það. Við þurfum að átta okkur á því að við lifum í allt öðruvísi heimi. Við þurfum að vinna saman. Við þurfum að vinna saman innan lands og við þurfum að vinna með öðru fólki. Og vonandi verður þessi stefna til þess að hjálpa einhverju landi í framtíðinni.

Frú forseti. Við erum hér í síðari umr. um tillögu til þingsályktunar um þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland. Hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir, formaður utanríkismálanefndar, fór í ræðu sinni hér áðan ákaflega vel yfir starfið sem unnið hefur verið í nefndinni og rakti þar þær breytingar sem nefndin leggur til á þingsályktunartillögunni. Það er engin launung - öllum sem fylgdust með fyrri umr. um þetta mál, bæði á þessu þingi en einnig á því síðasta - að þá voru þingmenn Vinstri grænna ansi ósáttir við þá áherslu sem birtist í þingsályktunartillögunni og töldu að gera þyrfti ýmsar breytingar og að þingsályktunartillagan endurspeglaði ekki nægjanlega vel vinnu þingmannanefndar sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir var í forsvari fyrir. Í starfi nefndarinnar fór hins vegar fram gríðarlega góð umræða um þetta og líkt og fram hefur komið eru gerðar breytingartillögur. Eins og hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir fór ágætlega yfir voru ákveðnir þættir teknir þar inn; aðallega það sem var sett í flokk númer tvö og er hægt að sjá í viðauka, eða fylgir upprunalegu þingsályktunartillögunni. Þetta eru þættir sem snúa til dæmis að fjármála- og efnahagsöryggi, skipulegri glæpastarfsemi, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og fleiru. Með því að taka þessa þætti inn í þjóðaröryggisstefnuna þá er komin miklu breiðari sýn á þjóðaröryggi sem að mínu mati er mjög nauðsynlegt að sé til staðar. Það er ekki einungis mitt mat því að líkt og fram hefur komið tóku aðrir nefndarmenn ekki bara undir það heldur voru því fyllilega sammála að þetta breikkaði þjóðaröryggisstefnuna og væri til bóta. En eftir stendur að við í Vinstri grænum höfum aðra sýn á það sem að þessu lýtur, þ.e. þegar kemur að hernaðar- og varnarmálum og þeim þætti þjóðaröryggisstefnunnar. Þetta kom strax mjög skýrt fram í bókun fulltrúa Vinstri grænna í þingmannanefndinni um mótun þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland og kemur fram í fylgiskjali IV með þingsályktunartillögunni. Þar kemur fram að það er skýr stefna VG að Ísland sé herlaust land og standi utan hernaðarbandalaga og að fulltrúar VG í nefndinni standi því ekki að þeim tillögum nefndarinnar sem lúti að eða leiði að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu; en studdu sem sagt tillögur þingmannanefndarinnar að öðru leyti. Líkt og ég fór yfir þá fannst okkur, þegar við sáum þingsályktunartillöguna, þegar henni var dreift, að þarna væri einmitt allt of mikil áhersla á þennan þátt. En eins og ég rakti hér áðan og einnig formaður hv. utanríkismálanefndar, Hanna Birna Kristjánsdóttir, voru gerðar breytingar á þjóðaröryggisstefnunni í vinnu nefndarinnar. Vegna þeirra miklu breytinga sem lagðar eru til hefði að mínu mati verið fráleitt að ég hefði ekki skrifað undir nefndarálitið, en ég geri það með þessum fyrirvara vegna sérstöðu okkar í Vinstri grænum þegar kemur að NATO. Það er verið að stíga rosalega stórt skref í átt til þess að víkka öryggishugtakið til muna og áherslan er ekki lengur eingöngu á hernaðarlegar varnir. Það var búið að taka inn og nefna þætti eins og umhverfis- og öryggishagsmuni Íslands á norðurslóðum og í upphaflegu tillögunni voru þættir, sem við í Vinstri grænum höfum reyndar litið á sem rosalega mikilvægt atriði, sem snúa að því að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnorkuvopnum. En það er verið að taka inn miklu fleiri þætti sem snúa ekki síður að öryggishagsmunum okkar hér innan lands. Við í VG munum því styðja þær breytingartillögur sem hér eru lagðar til. En við munum hins vegar sitja hjá við lokaafgreiðslu á málinu. Það, líkt og ég kom inn á hér áðan, snýr að sýn okkar og stefnu minnar hreyfingar hvað varðar veru okkar í NATO. Það má kannski segja að það hafi langt í frá verið sjálfgefin niðurstaða að við kæmumst á þennan stað. Þessi niðurstaða er annars vegar möguleg vegna góðrar vinnu sem fyrst var unnin í þingmannanefndinni - undir forustu Valgerðar Bjarnadóttur, þar sem við getum kannski sagt að málaflokkurinn hafi verið kortlagður gríðarlega vel, þar sem þær ógnir sem að Íslandi geta steðjað í mjög víðu samhengi voru settar mjög skýrt fram - og hins vegar vegna vinnu hv. utanríkismálanefndar. Mig langar í því samhengi að þakka formanni nefndarinnar, Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, sem var tilbúin til þess að gera málamiðlanir og hafa forgöngu fyrir því að gera það að tillögu nefndarinnar að fleiri þættir væru teknir inn í þjóðaröryggisstefnuna. Málið hefur tekið þeirri breytingu í vinnu nefndarinnar að frá því að við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði vorum mjög mótfallin þeirri stefnu sem sett var fram, þó með þeim undantekningum að telja einstakar greinar þar vera mjög góðar, erum við komin á þann stað að standa hér með hv. utanríkismálanefnd að breytingu á stefnunni og munum því sitja hjá við lokaafgreiðslu málsins. Ég held að það hafi alls ekki verið sjálfgefin niðurstaða að við kæmumst á þann stað og ég held að þetta muni skipta máli inn í framtíðina. Það skiptir máli að vera með þjóðaröryggisstefnu sem í grófum dráttum er þannig að allt hið pólitíska litróf hér á Alþingi geti fellt sig við hana og sé í það minnsta ekki á móti henni. Ég held því að okkur hafi tekist nokkuð vel upp í þessari vinnu og ég vona að okkur takist þetta í framhaldinu í fleiri málum. Það er greinilegt að með góðum vilja og með því að allir slái af sínum ýtrustu kröfum er hægt að ná nokkuð góðri samstöðu um mál. En það krefst auðvitað mikillar vinnu. Það er ekki neinum blöðum um það að fletta. En ég get alla vega ekki annað sagt en að ég sé mjög sátt við það hvernig þessu máli hefur undið fram og hvaða lendingu mér sýnist við vera að ná. Ég viðurkenni að ég var mjög neikvæð hér við fyrri umr. En vinnan hefur verið góð og hefur skipt gríðarlega miklu máli. Ég vil að lokum þakka félögum mínum í utanríkismálanefnd fyrir þá vinnu og að endingu aftur - ég er að verða hálfmærðarleg í garð hv. formanns nefndarinnar Hönnu Birnu Kristjánsdóttur - þakka það að hún skyldi vera tilbúin til umræðu um að gera málamiðlanir, að tala fyrir breytingum. Það skiptir gríðarlega miklu máli og við munum koma til með að búa að því í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Til þess að halda áfram á svipuðum slóðum og hv. síðasti ræðumaður lauk máli sínu ætla ég að vera pínulítið mærðarlegur og þakka öllum sem hafa komið að þessu verki í gegnum árin, frá því þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, Össur Skarphéðinsson, setti þingmannanefndina af stað, þeim sem stóðu að því verki í þingmannanefndinni og síðan hér í þinginu í utanríkisnefnd. Ég er sammála þeim sem hafa talað og hafa lýst því að hér væri um merk tímamót að ræða þar sem þingið er að setja landinu þjóðaröryggisstefnu í fyrsta sinn. Við höfum auðvitað haft stefnu, og stefnur ef svo má að orði komast, um flesta þá málaflokka sem þarna er um að ræða, en þarna eru hlutirnir settir í annað samhengi. Ég held að það sé líka hollt fyrir okkur í umræðunni að víkka út öryggishugtakið eins og gert er í þessari vinnu þannig að horft sé til þeirra þátta sem geta skapað ógn eða hættu fyrir landið og landsmenn og reynt að sjá hvernig hægt er að bregðast við þeim. Þá er eðlilegt að taka undir hina ólíku þætti eins og gert er í þessari tillögu, bæði atriði sem varða hefðbundnar landvarnir og öryggismál en líka þætti sem eru af efnahagslegum og heilsufarslegum og umhverfislegum toga. Við erum vissulega að ljúka merkum áfanga með því að afgreiða þessa tillögu. Það er líka áhugavert og merkilegt að horfa til þess hversu víðtæk samstaða hefur þó náðst um þá þætti sem þarna er fjallað um. Auðvitað felur það í sér ákveðnar málamiðlanir, en engu að síður er niðurstaðan með þeim hætti að ekki þarf að velkjast í vafa um samstöðu um grundvallarþætti. Í raun og veru eru einu atriðin þar sem fram kemur raunverulegur skoðanamunur annars vegar afstaðan til Atlantshafsbandalagsins og hins vegar varnarsamstarfsins við Bandaríkin, og það eru ekki nein ný tíðindi í því. Það hefur auðvitað verið yfirlýst stefna Vinstri grænna og forvera þess flokks að Ísland ætti að standa utan NATO og segja upp varnarsamningnum við Bandaríkin. Þannig að það eru ekki nýjar fréttir. Það eru hins vegar ánægjuleg tíðindi að víðtæk samstaða er milli allra annarra flokka um meginþættina í þessu og líka hvað varðar þessi tvö atriði, varnarsamstarfið og aðildina að NATO. Það er áhugavert að sjá að Píratar skrifa undir þetta með þessum hætti því að það hefur kannski ekki legið alltaf skýrt fyrir hver afstaða þess nýja flokks væri í þessum efnum. Um það hvernig við höldum áfram með verkefnið þá segi ég: Við höfum vissulega náð áfanga hérna. Við atkvæðagreiðslu á morgun og við samþykkt þessarar stefnu er merkur áfangi kominn, en auðvitað þarf að halda vinnunni áfram. Það þarf að útfæra stefnuna á ýmsum sviðum og það er eðlilegt að menn velti því fyrir sér með hvaða hætti það verði best gert. Ég styð hugmyndina um stofnun þjóðaröryggisráðs, en það á eftir að ræða það hvernig útfærslan á að verða á því apparati. En ég held að það sé mikilvægt að hafa einhvers konar vettvang, ef við getum kallað það svo, til að halda stefnumörkuninni áfram þar sem, eins og menn hafa hér lýst, hægt er að kalla saman fulltrúa bæði úr embættiskerfinu og stjórnmálalífinu til þess að vinna áfram að stefnumörkun. Ég held að bæði þurfum við að fylla betur inn í þá stefnu sem hefur verið mörkuð hér og eins að hafa vettvang til þess að ræða breytingar sem kunna að verða og þær höfum við svo sannarlega séð á undanförnum árum, breytingar í umhverfi sem hafa veruleg áhrif á mat okkar á öryggishagsmunum og horfum í alþjóðlegu samhengi. Ég þarf ekkert að fara nánar út í það, ekki í smáatriðum, en ég vildi þó nefna, eins og fleiri hafa gert í þessari umræðu, breytingar sem hafa átt sér stað í Austur-Evrópu. Breytt og árásargjarnari stefna stjórnvalda í Rússlandi hefur vakið upp óþægilegar minningar og minnt okkur á að friður í okkar heimshluta er ekki sjálfgefinn og það þarf ekki mikið að gerast til þess að hlutir fari í bál og brand. Við sjáum líka aukna ógn af hryðjuverkum sem þarf að bregðast við. Síðan er á það að líta að þeir miklu fólksflutningar sem við sjáum við Miðjarðarhafið í dag og flóttamannastraumur til Evrópu hefur áhrif í þessu samhengi. Það hefur skapast þrýstingur og álag í Evrópu sem getur leitt til viðkvæmara pólitísks ástands að ýmsu leyti. Við sjáum það á umræðum, meðal annars á vettvangi Evrópusambandsins, hvernig þjóðir hafa brugðist misjafnlega við. Það er alveg ljóst að þetta er eitt af þeim atriðum sem reynir mjög á þanþol Evrópusambandsins um þessar mundir. Allt getur þetta og hefur áhrif á mat okkar á öryggismálum okkar í hinu breiða samhengi. Menn verða líka, þó að það hafi kannski fengið minna vægi í þessari umræðu og á kannski betur heima í sértækari umræðu um öryggismál, að hafa netöryggið í huga. Við verðum ekki kannski vör við það svo mikið frá degi til dags, en staðreyndin er sú að netárásir af ýmsu tagi, af ýmsum uppruna og í ýmsum tilgangi, eru daglegt brauð og skapa álag, geta skapað hættu. Þrátt fyrir að þessi máli hafi oft borið á góma í umræðum hér í þinginu og á vettvangi þingnefnda hefur maður á tilfinningunni að við þurfum að gera töluvert betur í því að verja okkur að því leyti. Netárásir geta verið af ýmsum toga, haft ýmsan tilgang. Í sumum tilvikum er um að ræða anga af skipulagðri glæpastarfsemi, í öðrum tilvikum getur verið um að ræða árásir á forsendum hryðjuverkamanna til að skapa eða lama einhver kerfi af hálfu hins opinbera. En netárásir geta líka stafað frá ríkjum og geta haft þann tilgang að skapa upplausn og óróa. Þetta er atriði sem ég held að við þurfum að gefa aukið vægi í stefnumörkun okkar og eftir atvikum að verja meiri fjármunum í; verja meiri fjármunum til þeirra stofnana sem hafa það hlutverk að verja hin ýmsu netkerfi samfélagsins, ýmsa innviði á netinu, hvort sem er um að ræða í stjórnkerfinu, fjármálakerfinu, á sviði orkumála og svo fjölmörgum öðrum sviðum þar sem mikilvægir innviðir geta verið viðkvæmir fyrir árásum úr netheimum, ef svo má að orði komast. Eins liggur fyrir að við þurfum að velta fyrir okkur, og það segi ég ekki til þess að kasta rýrð á þá vinnu sem liggur að baki þessari þingsályktunartillögu, og taka nánari umræðu og afmarkaðri um þau viðfangsefni sem við mundum venjulega skilgreina á verksviði innanríkisráðuneytisins. Þá er ég að hugsa um viðbrögð við hryðjuverkum, skipulagðri glæpastarfsemi og þess háttar. Ég hef lengi vakið athygli á því að þær breyttu aðstæður sem við stöndum frammi fyrir kalli á það að ákveðnar löggæslustofnanir sem hafa hlutverki að gegna á því sviði, eins og landamæralögregla, alþjóðadeild ríkislögreglustjóra, greiningardeild og aðrar slíkar deildir, þurfa betri aðstæður til þess að vinna sína vinnu. Það hefur verið stigið skref í átt til þess að efla þessa starfsemi á vegum lögreglunnar, en ég held að við þurfum að gera betur á því sviði. Af ýmsum ástæðum hefur álag á þessar stofnanir aukist mjög mikið og ekkert útlit er fyrir að það muni breytast neitt á næstu missirum. Við því þurfum við að bregðast. Við þurfum að hafa þau tæki og þann mannskap sem til þarf til þess að skapa það öryggi sem okkur er mögulegt að gera. Við munum aldrei skapa fullkomið öryggi á öllum sviðum, en það eru ákveðin atriði sem við þurfum að huga að í þessu sambandi. Það er ekki forsvaranlegt að láta það eiga sig. Hæstv. forseti. Að öðru leyti tek ég undir góð orð ræðumanna hér í dag varðandi þá vinnu sem átt hefur sér stað á vettvangi utanríkismálanefndar. Það er rétt, sem kom fram í máli hæstv. formanns nefndarinnar, að á síðasta vetri þegar ég átti sæti í utanríkismálanefnd lögðum við töluverða vinnu í þetta, en aðstæður voru með þeim hætti að ekki var unnt að ljúka vinnunni þá. Ég held að málið hafi ekkert versnað við það að bíða eins og eitt þing eftir afgreiðslu. Mér sýnist að þær breytingar sem hafa verið gerðar séu til bóta og til þess fallnar að skapa meiri sátt um hina endanlegu niðurstöðu þannig að ég tel að það sé jákvætt. Ég vil gera það að mínum lokaorðum, hæstv. forseti, að ég tel að þrátt fyrir að það sé vissulega áfangi að ljúka samþykkt þjóðaröryggisstefnu hér á Alþingi þá er það ekki svo að við getum sett málið í skúffuna og látið umræður um þjóðaröryggismál sofna. Við þurfum að halda þeim vakandi. Við þurfum að gera það bæði þegar við tökumst á við hinn stofnanalega þátt, sem lýtur þá að stofnun þjóðaröryggisráðs og því fyrirkomulagi öllu, og líka þegar við veltum fyrir okkur efnisinnihaldinu. Við þurfum að vera vakandi fyrir því að bæði pólitíkin og embættismannakerfið séu með á nótunum og samstillt í því að bregðast við þeim aðstæðum sem eru uppi og eru, eins og við höfum séð, mjög breytilegar; atburðir geta orðið sem breyta myndinni hratt og þá þurfum við að hafa einhvers konar ferla eða fyrirkomulag, vettvang, til að ræða breytingarnar og taka afstöðu til þeirra mála sem upp koma. Almennt að lokum, hæstv. forseti, þá er það svo, eins og ég sagði í upphafi, að við höfum haft markaða stefnu á þeim sviðum sem þarna er verið að fást við. En með því að færa það í þennan búning erum við væntanlega að taka höndum saman um að samstilla þessa stefnu okkar til lengri tíma. Það er óheppilegt þegar þjóðaröryggismál eru til umræðu að það verði miklar sveiflur. Það er betra að stefna sé mörkuð til lengri tíma og hún taki ekki endilega sveiflukenndum breytingum eftir því hvernig úrslit kosninga verða, þannig að þegar hægt er að marka stefnu sem á að gilda um lengri tíma þá er það mjög jákvætt. Mér sýnist að allir sem hafa komið að þessari vinnu hafi unnið með það að leiðarljósi og þess vegna skilar þessi vinna góðri niðurstöðu í meiri sátt en flestir bjuggust við í upphafi.

Frú forseti. Ég hef áður lýst sögulegu mikilvægi þeirrar þingsályktunartillögu sem hér liggur fyrir á endanlegu formi. Það er ekki síður sögulegt að takast skuli slík samstaða um þessa stefnumótun á Alþingi Íslendinga að það liggur fyrir að enginn mun greiða atkvæði gegn ályktuninni. Þetta hefur verið töluvert langur leiðangur sem hófst með því að ég lagði á sínum tíma, árið 2011, fram þingsályktunartillögu um að þjóðaröryggisstefna yrði mótuð af sérstakri nefnd sem fulltrúar allra flokka sætu í. Sú nefnd starfaði mjög vel undir frábærri forustu hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur, vann mikið, dró að sér mikil gögn og að lokum má segja að fyrir hafi legið fullbúin afurð. Það tókst hins vegar ekki vegna pólitískra aðstæðna, mundi ég segja, að sigla málinu algerlega til hafnar. Eins og menn muna, sem komu að því máli, voru pólitískir úfar um einstaka töluliði í tillögunni sem nú liggur fyrir. Það er rétt að rifja þetta upp vegna þess að hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir fór mjög málefnalega og vel yfir fyrirvara síns flokks, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Það er alveg hárrétt hjá henni að sá ágæti flokkur er að stíga stórt skref með því að vera aðili að því að leggja málið fyrir þingið eftir vinnu í utanríkismálanefnd og lýsa því jafnframt yfir að hann muni ekki bregða fæti fyrir samþykkt tillögunnar. Það er nauðsynlegt að það komi fram að það er ekki síst vegna þess að meira en blæbrigðamunur var á millum þeirra flokka sem aðild áttu að nefndinni sem málið kemur svona vel búið til þingsins. Ég tel að það hafi skipt máli til að yfirvinna andstöðu innan nefndarinnar sem vann undir forustu hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur að Vinstri hreyfingin – grænt framboð lagði til dæmis mjög mikla áherslu á það málefni sem kemur fram í 9. tölulið, þ.e. um kjarnorkuvopnahlutleysi Íslands. Það eru vissulega fleiri flokkar en Vinstri hreyfingin sem styðja það hér en andstaða var við það innan nefndarinnar á sínum tíma. Ég tel að það sé rétt og tímabært að flytja hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og fyrrverandi utanríkisráðherra, Gunnari Braga Sveinssyni, sérstakar þakkir fyrir það verk að koma málinu í þessu formi til þingsins á þann veg að það er gerlegt fyrir alla, að minnsta kosti með fyrirvörum sem raktir hafa verið, að standa að tillögunni eins og hún liggur fyrir. Það er mjög mikilvægt. Það er sömuleiðis mikilvægt að menn geri sér grein fyrir því að þessi ályktun er rökrétt framhald af þeirri hefðbundnu öryggismálastefnu sem lýðveldið Ísland hefur nánast frá upphafi fylgt. Allar götur frá því að það var stofnað má segja að ríkt hafi eindrægni og samstaða meðal lykilflokka á Alþingi Íslendinga sem hefur ekki brugðist hvað sem á hefur dunið í pólitískum veðrum. Það er mikilvægt að það liggi skýrt fyrir að sú stefna er partur af þessu, um leið og það er undirstrikað, bæði af mér og öðrum, að ekki eru allir flokkar á Alþingi sammála þeim parti. Hins vegar hefur þessi tillaga líka breyst í meðförum utanríkismálanefndar. Gerð hefur verið ákveðin málamiðlun sem ég tel að bæti tillöguna verulega. Ef hin upphaflega tillaga til þingsályktunar er borin saman við þær niðurstöður sem lágu meira og minna fyrir af hálfu nefndar hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur er nokkur munur ljós. Í töluliðunum sem lágu fyrir í upphaflegu tillögunni var fyrst og fremst lögð áhersla á þær öryggisógnir sem segja má að séu styrjaldartengdar. Það var töluvert úr takti við greinargerð sjálfrar tillögunnar og ekki síst það víkkaða öryggishugtak sem vinna nefndar hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur byggði á; sem var áhættumatsskýrslan sem unnin var undir forustu prófessors Vals Ingimundarsonar. Það er rétt að skoða söguna aðeins aftur í tímann. Upphaf þessa máls, sem segja má að felist í því að mönnum fannst sem nýjar ógnir hefðu skotið upp kolli meðan hinar gömlu dvínuðu, var skýrsla sem Jón Sigurðsson, síðar formaður Framsóknarflokksins, vann fyrir þáverandi utanríkisráðherra, Halldór Ásgrímsson, og kom út, að mig minnir, 1998. Í öllu falli kom hún út rétt fyrir árið 2000. Þar voru þessi mál í fyrsta skipti reifuð af hálfu stjórnvaldsins og nauðsyn þess að taka þau inn í öryggisstefnu sem gert var ráð fyrir í þeirri skýrslu að yrði mótuð einhvern tíma í framtíðinni. Það var svo ekki fyrr en meira en áratug síðar að ráðist var í það af fyrri ríkisstjórn. Ég er því mjög ánægður með þær breytingar sem hv. þingmaður, formaður utanríkismálanefndar, hefur mælt fyrir og tekur mið af viðhorfum sem uppi voru, sérstaklega innan stjórnarandstöðunnar en náðu raunar víðar líka, bæði í formennskutíð hennar og sömuleiðis á meðan hv. þm. Birgir Ármannsson veitti nefndinni forstöðu. Það er sagt algerlega skýrt að í stefnunni eigi að taka mið af ógnum sem tengjast loftslagsbreytingum, náttúruhamförum, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttum. Það skiptir miklu máli að þetta komi inn vegna þess að þetta er í anda hins nýja öryggishugtaks. Stefna af þessu tagi þarf að ná yfir þetta allt saman. Hv. þm. Birgir Ármannsson sagði að við mættum ekki láta þar nótt sem nemur heldur yrðum að halda starfinu áfram. Ég er honum algerlega sammála um það. Þá kemur að því að velta fyrir sér með hvaða hætti hægt er að gera þetta að sívirkri stefnumótun, gera þetta að stefnu sem er stöðugt í endurnýjun og breytist eftir breytingum sem verða í umhverfi Íslands. Þar tel ég að þjóðaröryggisráð skipti höfuðmáli. Þegar sú hugmynd var reifuð upphaflega mætti henni slíkt fálæti af margra hálfu að það var varla talið tækt að leggja hana fram sem tillögu. En hér í dag hefur það gerst að allir þeir sem hafa tekið til máls, eða langflestir, telja að það sé einkar góð hugmynd. Ég er þeirrar skoðunar að þjóðaröryggisráð, sem er í laginu eins og því var lýst í máli hv. þm. Valgerðar Bjarnadóttur hér fyrr í dag, sé einmitt svarið við því hvernig hægt er að tryggja framkvæmd stefnunnar og tryggja að hún breytist í takt við breyttar þarfir. Þetta þarf að vera ráð sem hittist reglulega en kemur ekki bara saman þegar aðsteðjandi vá ber að dyrum. Efasemdir manna um þjóðaröryggisráð stöfuðu meðal annars af því að það kynni að stangast á við það almannavarna- og öryggismálaráð sem er fyrir hendi í dag. Ég átti sæti í því sem einn af handhöfum framkvæmdarvaldsins. Mín reynsla var sú að það var aldrei kallað saman til stefnumótunar heldur einungis til þess að bregðast við aðsteðjandi vanda. Undir engum kringumstæðum var ég boðaður til fundar við það ráð að öðru leyti. Það kom síðan fram, frú forseti, í umfjöllun og vinnu hv. utanríkismálanefndar, frá fulltrúum Landhelgisgæslunnar og innanríkisráðuneytisins að það ráð hefði aldrei verið boðað saman beinlínis til þess að taka þátt í umræðu um stefnumótun eða að leggja drög að stefnu á því sviði. Hér er sagt, í einum töluliðnum í ályktuninni, sem við samþykkjum væntanlega á morgun, að stefna stjórnvalda í almanna- og öryggismálum, mótuð af almannavarna- og öryggisráði, eigi að vera hluti af þjóðaröryggisstefnu. Gott og vel. En ráðið þarf þá að koma saman til þess að ræða það. Og ég ætla að nota tækifærið til þess að vekja eftirtekt á þessu og gagnrýna að svo sé ekki. Það er ekkert sem ég er að saka núverandi ríkisstjórn um vegna þess að það var nánast engin breyting á tíma hennar frá því sem var þegar ég sat í ríkisstjórninni. En þetta var hins vegar mál sem mér rann til rifja og ég bar upp á ríkisstjórnarfundi. Ég tel líka að það sé mjög til bóta að nýr töluliður komi sem varðar það að stefna stjórnvalda eigi að taka mið af öðrum ógnum sem við þurfum líka að hafa hliðsjón af, eins og til dæmis hermdarverkum. Ég er þeirrar skoðunar að stjórnvald þurfi alltaf að reyna að búa sig undir það sem enginn ætlar að geti gerst. Hermdarverk af einhvers konar tagi eru slíkar ógnir. Ég er líka þeirrar skoðunar að Ísland sé ekki nægilega vel búið undir það að takast á við slíkar ógnir ef upp kæmu og sömuleiðis tel ég að í alþjóðlegum skuldbindingum Íslendinga, alþjóðlegum samningum sem Ísland er aðili að, séu tækifæri til þess að treysta þær varnir. Ég tel algerlega ljóst í ljósi þess hvernig tímarnir eru að breytast - við höfum séð bara á þessum vetri með hvaða hætti ógnir sem við töldum að væru fyrst og fremst bundnar við aðra heimshluta eru farnar að valda usla í samfélögum sem okkur standa næst - að leggja þurfi ríkari áherslu á það að Ísland sé líka reiðubúið undir það sem við köllum ef til vill í hugum okkar óhugsanlegt. Ég tel að með þessari viðbót séu komin skýr fyrirmæli um það með hvaða hætti þjóðaröryggisráð á meðal annars að velta málum upp. Þegar þróun hins nýja öryggishugtaks hófst á síðasta áratug nýliðinnar aldar voru allt öðruvísi tímar uppi en höfðu verið áratugum saman. Kalda stríðið var að hníga að velli. Við tók annað skeið og menn orðuðu það stundum svo í lýsingum sínum að það hefði brotist út friður. Á þeim tíma var það mat bæði okkar og annarra þjóða að engar líkur væru á því að viðsjár yrðu uppi í okkar heimshluta. Nú, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson lýsti því áðan, er þetta í einu vetfangi gerbreytt. Þetta breytist með örskotshraða á minna en tveimur árum. Það getur haft miklar breytingar í för með sér fyrir Ísland. Það þarf til dæmis að vera eitthvert tiltækt stjórnvald sem sinnir því af natni ef þörf krefur að gera nýtt hættumat ef aðstæður breytast. Í dag er það þannig að samkvæmt regluverkinu og lögum er það ríkislögreglustjóri sem á að hafa það með höndum. Það kom nýtt hættumat í vetur í tilefni af þeim hræðilegu voðaverkum sem urðu úti í Evrópu en að mestu leyti var það eins og endranær tekið upp frá öðrum erlendum stofnunum eins og Atlantshafsbandalaginu og öðrum ríkjum. Sjálfstætt fullvalda ríki þarf að búa yfir tækjum til að geta sjálft lagt mat á það hvernig aðstæður eru hugsanlega að breytast. Átökin í Úkraínu fæddu af sér margvíslegar umræður. Þar sáum við nýja tegund af styrjaldartengdum átökum, eins konar feluhernað sem óljóst var þegar upp spratt hvort mundi til dæmis falla undir 5. gr. í Atlantshafssamningnum. Búið er að leysa það skilgreiningarvandamál. En í tengslum við þá umræðu var ljóst að það reis mikill ótti til dæmis við að eitthvað svipað kynni að gerast í Eystrasaltsríkjunum. Þau eru meðlimir í NATO. Þá mundi 5. gr. virkjast. Það mundi þýða að NATO væri þá hugsanlega komið í átök við Rússland. Það getur samstundis breytt stöðu Íslands, þó að það gerist í heimshluta sem jafnvel okkur finnst vera fjarlægur okkur, þótt hann sé partur af Evrópu. Ef við skoðum söguna sjáum við að um leið og það mundi gerast mundi það þýða átök um höfn eins og til dæmis í Murmansk. Við sjáum að alltaf þegar Rússar hafa farið í átök hefur það samstundis leitt til þess að Bosporus er lokað. Öll þau stríð sem Tyrkir og Rússar hafa háð, sautján talsins, hafa alltaf snúist um Bosporus að einhverju leyti og umferð þar. Pétursborg var bókstaflega byggð vegna þess að Rússar gátu ekki treyst því að þeir kæmust yfir í Miðjarðarhafið. Og það er alveg ljóst að ef átök yrðu sem tengdust með einhverjum hætti viðsjám Atlantshafsbandalagsins og Rússa á vettvangi Eystrasaltsríkjanna yrði Ísland um leið, vegna varna Murmansk, orðið að framlínuríki. Svona geta hlutirnir breyst mjög hratt. Við þurfum alltaf að hugsa það sem er óhugsandi. Þetta er eitt af því. Þetta er þess vegna partur af verkefnum sem þjóðaröryggisráð ætti að sinna með reglulegum hætti, geta kallað til akademíuna ef þarf, til þess að fá gögn og skýringar, og hvaða sérfræðinga sem er. Þar tel ég að öllu eigi til að kosta. Það var þess vegna sem ég gekk eftir því við hæstv. utanríkisráðherra hvort hún mundi ekki, á þeim skamma tíma sem eftir lifir af þingi og kjörtímabilinu, eins og hlutirnir hafa velkst, leggja fram það frumvarp sem þarf til þess að stofnsetja þjóðaröryggisráðið. Það kemur fram í þessari tillögu að setja þarf það á laggir með sérstökum lögum sem verða þá væntanlega unnin í samvinnu utanríkis- og innanríkisráðuneytisins; ég tel að minnsta kosti að það eigi að leggja fram af hæstv. utanríkisráðherra og ég hvet hana til þess að gera það. Ég er sannfærður um að þeir hershöfðingjar sem hún hefur yfir að ráða í utanríkisráðuneytinu eru þegar tilbúnir með slíkt frumvarp. Þó að hér kunni að vera skammur tími á Alþingi Íslendinga tel ég að nota eigi skriðinn í þessu máli til þess að ljúka því. Þetta er mál sem þrír utanríkisráðherrar hafa komið að, sem þrjár ríkisstjórnir munu koma að áður en því verður að fullu lokið. Ég tel að hæstv. utanríkisráðherra eigi að setja mark sitt á þetta ferli með því að beita sér fyrir því að frumvarpið komi fram. Það er mjög auðvelt fyrir mann eins og til dæmis hv. þingflokksformann Framsóknarflokksins, Ásmund Einar Daðason, að sjá til þess að friður náist við stjórnarandstöðuna um að koma því í gegn. Hann þarf ekki annað en að beita sér fyrir því að fram komi dagsetning fyrir næstu kosningar og þá fellur hér allt í ljúfa löð úr því sem komið er innan dyra, ég lofa engu um það sem gerist utan dyra. Að lokum, frú forseti, er ég ánægður með það hvernig þetta mál hefur verið unnið og hversu margir hafa komið að því. Þetta er til marks um það hvernig Alþingi Íslendinga á að vinna flókin verkefni. Þetta er mál sem varðar langa framtíð. Mikil vinna hefur verið lögð í það og hún hefur verið vönduð í alla staði.

Virðulegi forseti. Ég ætla að halda stutta ræðu um þjóðaröryggi og þætti sem það varða. Þjóðaröryggi er í mínum huga mjög óþægilegt orð. Ástæðan fyrir því er sú að frá aldamótum og reyndar lengur hafa hræðilegir hlutir verið gerðir í nafni þjóðaröryggis erlendis; hlutir eins og njósnir, stríð, pyndingar og annað eins. Þegar við tölum um þjóðaröryggi er mjög mikilvægt að við höfum í huga að hægt er að gera hræðilega hluti í nafni einhvers sem annars er mikilvægt. Það er mjög mikilvægt að hafa þjóðaröryggisstefnu og að við komum henni á fót. En með því að halda fólki hræddu við hryðjuverk eða önnur öryggisatvik er hægt að láta það samþykkja hluti sem það annars mundi aldrei samþykkja, ýmsar skerðingar á borgararéttindum til dæmis, frestun eða jafnvel afnám lýðræðis. Slíkt hefur verið gert margsinnis í gegnum söguna, af öryggisástæðum, iðulega reyndar. Sem betur fer er ekki sú hernaðarmenning á Íslandi eða njósnamenning eða ofbeldismenning nokkurs konar sem veitir íslenska ríkinu ýmist burði til eða hagsmuni af slíkum mannréttindabrotum eða því um líku. Maður hefur ekki áhyggjur af því að slíkt mundi henda hér á landi. En við búum í heimi og við vinnum með öðrum þjóðum í þeim heimi. Í þeim heimi geta átt sér stað öryggisatvik sem hafa áhrif hér, jafnvel þótt þau eigi sér ekki stað hér. Reyndar mætti færa rök fyrir því að enginn hafi raunverulega langtímahagsmuni af því að bregðast við öryggisógnum með því að takmarka borgararéttindi og frelsi og lýðræði og því um líkt. En þegar talað er um hluti eins og nýjar ógnir, þá finnst mér það mjög óþægilegt orðalag, jafnvel ef satt er, jafnvel ef menn finna eitthvað nýtt í nýjum ógnum. Stríð er ekki ný ógn, hryðjuverk eru ekki ný ógn, en hugtakið ný ógn hljómar í fljótu bragði eins það kalli á ný viðbrögð. Sér í lagi í byrjun þessarar aldar voru menn merkilega opinskáir með það hvað þeir áttu við og þeir áttu við varanlegt neyðarástand, þeir áttu við svokallað stríð við hryðjuverk, sem enginn gat útskýrt hvenær ætti að enda, við hvaða skilyrði eða hvar það væri háð. Þetta væri einhvers konar varanlegt neyðarástand sem gerði að verkum að núna þyrftum við að vaxa úr grasi og gefa upp á bátinn draumsýnina um frelsið sem við annars áttum að njóta. Þetta er raunveruleg hætta. Ég vil meina að þetta sé raunveruleg öryggisógn. Það er nefnilega ekki þannig að hryðjuverk og slíkar ógnir séu einungis hætta gagnvart lífi og limum fólks heldur einnig gagnvart frelsinu sjálfu og lýðræðinu og þeim réttindum sem við tökum annars sem sjálfsögðum hlut. Þegar hryðjuverk eiga sér stað eða önnur öryggisatvik sem kalla á skjót og skýr og rétt viðbrögð er mjög mikilvægt að þeim sé svarað af þokkalegri yfirvegun, að ekki sé farið með óðagoti í viðbrögðin við öryggisatvikum. Það er þess vegna sem það er mikilvægt að við séum með plan. Slík plön mega ekki leiða af sér varanlegt neyðarástand og þau mega ekki leiða af sér óðagot eða taugaveiklun í viðbrögðum. En forsenda þess að fyrirbyggja slíkt óðagot og varanlegt neyðarástand er að hafa plan sem sætir reglulegri endurskoðun og er í meginatriðum opinbert, eins og þetta er. Þessi ótti minn og fleiri við þessi hugtök, eins og ný ógn og allt það, er ekki rök gegn því að hafa öryggisstefnu heldur þvert á móti rök fyrir því. Við þurfum að hafa öryggisstefnu og hún þarf að vera skýr. Það er mjög gleðilegt að við búum í samfélagi þar sem við getum haldið opinberar umræður um það hvernig við ætlum að hafa öryggisstefnuna. Það eru mörg lönd þar sem það kemur ekki til greina, þar sem menn ætla að leyndarhyggjan sé forsenda öryggis. Það er þá sem menn eru á hálum ís. Því miður gerist það of oft en sem betur fer ekki hér, alla vega ekki núna. Hvað varðar alþjóðlegt samstarf þá er ein sérstök tegund af - ja, jú, við skulum kalla það nýja ógn, sem varðar upplýsingatækni. Það er ógn þar sem við erum mun nær öðrum löndum en við höfum fengið að venjast. Internetið er í meginatriðum án landamæra og allt er meira og minna nettengt núna og sífellt meira og meira. Það þýðir einnig að mikilvægir innviðir eru líka með einum eða öðrum hætti tengdir við internetið. Meira að segja innviðir sem hafa ekki verið tengdir við netið hafa samt orðið fyrir innbrotum. Það er vegna þess að öflin sem sérhæfa sig í tölvuinnbrotum eru orðin svo sterk að það er erfitt að ýkja það. Sumt af þessari tækni, sem maður les um að hafi komist upp, hljómar eins og eitthvað sem þyrfti geimverur til að búa til. Þegar öryggissérfræðingar lýsa sumum hlutum sem hafa fundist á maður erfitt með að trúa því að það hafi raunverulega átt sér stað. Það er þess vegna sem það er ljóst að um er að ræða mjög vel fjármögnuð, mjög vel þjálfuð og hámenntuð, þróuð ríki - ríki á borð við Bandaríkin, Ísrael eða eitthvað svoleiðis; ríki sem hafa yfir að ráða sérstaklega mikilli þekkingu og sérstaklega miklu fjármagni til að standa að slíkum tölvuinnbrotum. Það er þess vegna sem ég minni enn og aftur á að það er mjög mikilvægt að við hugsum langtímaöryggishagsmuni Íslands ekki einungis út frá því hvaða þjóðum við erum í meginatriðum í liði með, segjum til dæmis Bandaríkin, heldur höfum við líka í huga undirliggjandi hagsmuni sem ná ekki það vítt. Að mínu mati eigum við fyrst og fremst að horfa til Norðurlandanna í þeim skilningi. Þótt við höfum sömu öryggishagsmuni í meginatriðum og Bandaríkin höfum við ekki sömu upplýsingahagsmuni. Ástæðan er sú að íslenska ríkið hefur hvorki burði né hagsmuni af því að stunda til dæmis þær njósnir sem Bandaríkin stunda. Það þýðir að Bandaríkin leyfa sér ýmsa hegðun sem við mundum aldrei leyfa okkur og mundum aldrei sjá ástæðu til. Það er þess vegna sem upplýsingahagsmunir okkar eru ekki endilega þeir sömu og Bandaríkjanna, jafnvel þótt almennir öryggishagsmunir séu þó næstum því eða algerlega hinir sömu að öðru leyti, jafnvel þó svo væri. Mér þykir alltaf mikilvægt, þegar við ræðum þjóðaröryggismál, að við höldum þessu til haga. Það eru fleiri ógnir en bara hryðjuverk og stríð sem steðja að okkur. Það er líka í gangi nú til dags, því miður, ákveðinn uppgangur valdhyggjuafla. Því miður. Þau eru öryggisógn. Uppgangur þeirra er öryggisógn. Það er þess vegna sem réttarríkið og lýðræðið sjálft þurfa að vera hluti af öryggisstefnu. Ég fæ ekki betur séð en að svo sé hér. Sem er afskaplega mikilvægt. Það er í 5. lið tillögunnar, með leyfi forseta: „Að tryggja víðtæka öryggishagsmuni Íslands með virku alþjóðasamstarfi á grundvelli alþjóðalaga og með friðsamlega lausn deilumála, afvopnun, virðingu fyrir mannréttindum og réttarríkinu, jafnrétti kynjanna og baráttu gegn ójöfnuði, hungri og fátækt að leiðarljósi.“ Það eru akkúrat svona hlutir sem er mikilvægt að hafa í öryggisstefnu. Öryggi snýst ekki bara um að bjarga mannslífum. Það snýst líka um að bjarga gildum á borð við lýðræði og frelsi frá þeim öflum sem vilja skemma það, hvort sem það eru hryðjuverkamenn, valdhyggjumenn eða vel meinandi fólk að bregðast við aðstæðum með röngum hætti. Ég kem til með að styðja þetta mál og fagna því að þetta mikilvæga mál sé til umræðu í þessu góða landi okkar með opinskáum hætti og sömuleiðis það að við búum í landi sem hefur hvorki hagsmunina né burðina til þess að þetta fari með okkur út í gönur. Mér finnst þó mikilvægt að við höfum alltaf í huga, þegar við höldum áfram, að öryggi getur ekki bara snúist um líf og limi, það þarf líka að snúast um borgararéttindi, frelsi og lýðræði.