Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa eftirfarandi tilkynningar um breytingar á embættismönnum fastanefnda: Í sjávarútvegsnefnd hefur Kristinn H. Gunnarsson verið kjörinn varaformaður. Í umhverfisnefnd hefur Kristinn H. Gunnarsson verið kjörinn varaformaður.

Herra forseti. Ég kýs að beina máli mínu til hæstv. utanríkisráðherra í fjarveru hæstv. forsætisráðherra. Hæstv. forsætisráðherra hefur því miður verið fjarverandi síðustu tvo mánudaga, þ.e. í dag og hinn síðasta, sem við höfum haft óundirbúnar fyrirspurnir og því ekki verið hægt að beina til hans spurningum. Fyrir helgi tilkynnti Seðlabankinn ákvörðun sína um að hækka stýrivexti frá og með morgundeginum um 0,5 prósentustig og verða þeir þá 8,75%. Seðlabankastjóri sagði í tilkynningu að hann drægi þó mjög í efa að þessi vaxtahækkun mundi duga til og að hann ætti eins von á því að bankinn þyrfti að hækka stýrivexti enn frekar fram eftir árinu. Landsbankinn gerir ráð fyrir því í spá sinni að stýrivextir muni halda áfram að hækka og verði orðnir 10% í sumar. Hvorki Seðlabanki, Landsbanki né KB-banki telja að séð sé fyrir endann á hækkun fasteignaverðs en það er, eins og fram kemur í greinargerð Seðlabankans til ríkisstjórnarinnar, ásamt með stóriðjuframkvæmdunum talin meginástæða þess að verðlag hefur nú farið upp fyrir þolmörk Seðlabankans. Svo bregður hins vegar við að hæstv. forsætisráðherra Halldór Ásgrímsson virðist ekki vera sammála mati Seðlabankans á þörfinni fyrir frekari vaxtahækkanir. Hann segir í viðtali við Morgunblaðið á sunnudaginn að hann telji að stýrivextir Seðlabankans séu orðnir það háir að frekari vaxtahækkana ætti ekki að vera þörf. Ég spyr því hæstv. utanríkisráðherra fyrir hönd ríkisstjórnarinnar: Er uppi ágreiningur milli ríkisstjórnarinnar og Seðlabankans um mat á stöðu efnahagsmála og beitingu stjórntækja? Í öðru lagi spyr ég: Hefur ríkisstjórnin tekið greinargerð Seðlabankans fyrir og er að vænta tilkynninga eða yfirlýsinga frá henni í framhaldi af því?

Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra er á leiðtogafundi NATO. Vegna þeirra spurninga sem hv. þingmaður bar fram er rétt að geta þess að hæstv. forsætisráðherra kynnti drög að skýrslu Seðlabankans í ríkisstjórninni sama daginn og hún kom. Af því tilefni urðu auðvitað umræður í ríkisstjórninni um þá þætti sem þar koma fram. Þar voru nokkur sjónarmið ofarlega í hugum manna og þó að ég reki að sjálfsögðu ekki samtöl sem eiga sér stað í ríkisstjórninni - mér er það ekki heimilt - er mér óhætt að segja að þau sjónarmið sem menn eru að skoða, bæði hér og annars staðar, eru þau að þegar verðbólgan virðist sýna sig í töluvert hárri tölu, a.m.k. á nútímamælikvarða, blasir við að helmingur þeirrar tölu er reistur á hækkun húsnæðis. Ef það er frá tekið eins og sumir gera - til að mynda þegar mælingar á verðbólgu eiga sér stað í Evrópusambandinu er það birt í tvennu lagi - er verðbólgan innan hæfilegra marka, þ.e. í kringum 2,5%. Í annan stað hafa menn verið að ræða það að þegar verðbólga er mæld og útgjöld fjölskyldunnar reiknuð er ekki í það dæmi tekið að hagur fjölskyldunnar vænkast við miklar vaxtalækkanir og bætt lánakjör eins og er að gerast í landinu. Þetta var auðvitað rætt og ég hygg að þarna séu vissir þættir á ferðinni sem hæstv. forsætisráðherra hefur vísað til. Ég mundi segja að það væri fjarri því að hægt væri að lýsa því yfir að ágreiningur ríkti milli Seðlabanka og ríkisstjórnar. Seðlabankanum eru sett þau skilyrði að huga nú, ekki eins og var forðum, að gengismálum sérstaklega eða stöðu þeirra heldur nánast eingöngu verðbólgunni. Jafnframt á hann, ef það rekst ekki á við önnur atriði, að fylgja eftir efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar.

Herra forseti. Ég tel fulla ástæðu til að hafa áhyggjur af andvaraleysi ríkisstjórnarinnar í þessum efnum og tilburðum til að finna sífellt sökudólg annars staðar en í eigin ranni. Við höfum orðið vitni að þessari viðleitni ríkisstjórnarinnar alveg frá því í haust þar sem menn hafa yfirleitt verið að skjóta sendiboða hinna válegu tíðinda en neitað að horfast í augu við frumorsökina. Upphaf greinargerðar Seðlabankans, kafla III um verðbólguvandann, er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Á næstu árum mun reyna mjög á hina nýju skipan peningamála. Framkvæmdir við virkjanir og álbræðslur, sem til samans slaga að umfangi upp í þriðjung landsframleiðslu eins árs, fela í sér meira umrót í þjóðarbúskapnum en nokkurt annað land sem hagar peningastefnunni með svipuðum hætti hefur þurft að glíma við.“ Það er sennilega eitthvað auðveldara fyrir stjórnina og sérstaklega Framsóknarflokkinn að ræða um húsnæðismálin og leita skýringa á vandanum þar en í því sem Seðlabankinn hefur sem frumlag í umfjöllun sinni um þessi mál. Það er stóriðjustefnan og ruðningsáhrif hennar í íslensku efnahagslífi sem við erum að súpa seyðið af.

Herra forseti. Það var ekki meining mín að gera neitt lítið úr sjónarmiðum Seðlabankans að neinu leyti. Ég held að ég hafi ekki gert það. Ég vek hins vegar athygli á því hvað það varðar sem hv. þingmaður nefndi að strax og þessar ákvarðanir voru teknar varðandi stóriðjuáformin fyrir austan var því auðvitað lýst yfir af hálfu ríkisstjórnarinnar og ekkert farið í grafgötur með það að þessar miklu framkvæmdir sem svo eru hagfelldar fyrir íslenskan þjóðarbúskap eins og þær eru mundu auðvitað setja heilmikla pressu á íslenskt efnahagslíf og þess vegna þyrftu menn að huga að öðrum þáttum jafnframt handa meðan á þessu stæði. Það var aldrei dregið neitt undan með að það væri. Hins vegar væri ávinningurinn af framkvæmdunum svo mikill að það væri þess virði, jafnvel þó að auðvitað yrði nokkur efnahagsleg spenna á meðan þessar miklu framkvæmdir stæðu sem hæst. Það var enginn sem dró fjöður yfir það, hvorki hæstv. forsætisráðherra, ég né hæstv. iðnaðarráðherra.

Herra forseti. Ég vek athygli á því að Seðlabankinn fer einnig sérstaklega yfir það í greiningu sinni á þessu ástandi hvernig framkvæmdirnar hafa þjappast saman og verða t.d. meiri á þessu ári en upphaflega var gert ráð fyrir. Þær eiga stóran hluta í því verðbólguástandi sem við upplifum í sterku raungengi krónunnar. Mælingar á verðlagi, sá grunnur sem vísitalan byggir á og það með hvaða hætti fasteignamarkaðurinn kemur þar inn í er svo algerlega sjálfstætt mál. Menn geta tekið til skoðunar hvort þeir vilji t.d. frekar miða þar við húsaleigu og þróun hennar en sjálft fasteignaverðið. Það breytir ekki því að meginskýringanna er að leita í þessu ástandi og það er greinileg fælni á ferðinni, sérstaklega hjá talsmönnum Framsóknarflokksins, þegar kemur að því að horfast í augu við og viðurkenna þennan vanda. Auðvitað. Við skiljum öll af hvaða ástæðum það er sem ekki má viðurkenna og horfast í augu við það sem er raunverulega á ferðinni. Ég held 

Herra forseti. Laugardaginn 19. febrúar segir Morgunblaðið frá kynningarfundi hæstv. landbúnaðarráðherra Guðna Ágústssonar um störf nefndar um hestamennsku á landsbyggðinni. Meðal tillagna nefndarinnar er að reist verði reiðhús, þ.e. reiðhallir eða reiðskemmur, á Akureyri, í Borgarfirði, Hornafirði, Snæfellsbæ, Ísafirði og Fljótsdalshéraði. Í síðdegisþætti í gær heyrði ég hæstv. landbúnaðarráðherra fjalla um þessi mál og þar sagði hann m.a., með leyfi forseta: „Það fara miklir peningar í sprotafyrirtæki og ríkið tekur þátt í ákveðinni þróun. Það er enginn vafi að þetta eru auðvitað aðalstaðir þessara byggðarlaga sem verið er að tala um sem mundu þá svo létta róðurinn og skapa meiri hamingju á þeim svæðum.“ Síðar segir hann í sama viðtali: „Þær eiga að vera nokkrar, þ.e. kannski vantar nokkrar nú þegar ef það er einn þriðji eða króna á móti krónu. Ég veit nú ekkert um það. Þetta á auðvitað eftir að útfæra alfarið þannig að ég held að þetta séu nú ekkert miklir peningar í sjálfu sér en ég held að þeir skili sér til byggðanna, unga fólksins, skapi það sem mikilvægt er, að fólk sem sest frekar að í byggðinni og ég bara minni á það að þetta eru menningarhús, ekkert síður en tónlistarhúsin og menningarhúsin sem menn ætla að byggja á landsbyggðinni og byggja hér í höfuðborginni.“ Fyrir fáeinum árum var reist reiðhöll á Blönduósi og við vígsluna voru íbúum þar gefin fyrirheit um stuðning sem hefur ekki komið til framkvæmda. Ég spyr því hæstv. landbúnaðarráðherra: Má vænta þess nú að Blönduósingar fái loksins stuðning til sinnar reiðhallar, og ég spyr jafnframt: Hvað þurfa Blönduósingar að aðhafast til að það verði tryggt að staðið verði við loforð sem þeim hafa verið gefin?

Hæstv. forseti. Ég lýsti því yfir í sama þætti að ríkið hefði aðeins byggt eina reiðhöll. Það væri reiðhöllin uppi í Víðidal í Reykjavík. Hún hefði á sínum tíma haft mjög mikil áhrif á hestamennsku og æskulýðsstarf í borginni og fjölgað mjög hestamönnum í landinu, verið tímamóta…  Ég hef í sjálfu sér aldrei gefið Blönduósingum nein loforð. Ég hef sagt þeim að þingið væri að fjalla um þessi mál. Nú hefur þingið afgreitt sína þingsályktun og ég skipað mína nefnd. Í þessari skýrslu eru vissulega fyrirheit sem í mínum huga geta alveg eins gagnast Blönduósingum. Ég minni á að það var efnaður og auðugur maður sem byggði höllina á sínum tíma á Blönduósi og gerði vel með sína peninga að mínu viti. Sauðkrækingar byggðu svo sjálfir sína höll með hlutafé og framlagi sveitarfélagsins. Vissulega hafa mörg sterkari sveitarfélög tekið þátt í þessu með hestamönnum. Við skulum sjá hvað tíminn ber í skauti sér. Ég mun fara yfir stefnumörkun í framhaldi af þessari skýrslu sem nú liggur fyrir og ég vona að sé a.m.k. komin í hólf landbúnaðarnefndarmanna og kannski fjárlaganefndarmanna. Þetta eru verkefni sem ég tel mér skylt að vinna úr áfram fyrir hestamennskuna í landinu og við skulum sjá hvað út úr því kemur. Ég þarf að ná samstöðu í þinginu um málið, í ríkisstjórn, og hæstv. fjármálaráðherra þarf að vera við hliðina á mér svo að einhverjir séu nefndir til sögunnar.

Herra forseti. Sá efnaði maður sem byggði reiðhöllina á Blönduósi stóð uppi slyppur og snauður þegar byggingunni var lokið. Hestamenn á svæðinu keyptu af honum reiðhöllina ásamt fáeinum sveitarfélögum á svæðinu en þeir hafa ekki getað fjármagnað hana að fullu. Um er að ræða 3–4 millj. sem út af standa og það er of mikið til að sveitarfélag þar sem íbúarnir hafa meðaltekjur upp á 120 þús. geti staðið undir því. Hér er um jafnræðisspurningu að ræða, hæstv. ráðherra, og ég vona að í þetta sinn verði um meira en orðin tóm að ræða hjá hæstv. ráðherra.

Hæstv. forseti. Ég gat þess áðan að ríkið hefði aðeins byggt eina höll, höllina í Víðidal. Að öðrum höllum hefur ríkisvaldið ekki komið nema í gegnum þann sjóð sem heitir Framleiðnisjóður landbúnaðarins. Ég hygg að Blönduósingar hafi fengið sinn skammt í gegnum samtök sín. Þannig hefur komið smávegis stuðningur úr Framleiðnisjóði til bygginganna þar sem þær hafa verið reistar. Hvernig þetta fór þarna er alvarlegt mál fyrst að sá sem höllina byggði hafði ekki efni á því þegar til kom. Ég vil segja fyrir mitt leyti að við skulum skoða þetta í fyllingu tímans og þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir að taka málið upp í þinginu því að ég álít að skýrsla nefndarinnar sé mjög vel unnin, fjallar um reiðhallirnar, reiðleiðir o.s.frv. þannig að hún markar tímamót.

Virðulegi forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. iðnaðarráðherra sem fer með málaflokk byggðamála. Fyrir fáeinum dögum bárust þau tíðindi að Íslandsbanki hefði ákveðið að færa nokkurn hluta af starfsemi sinni sem farið hefur fram í Reykjavík vestur á Ísafjörð. Um er að ræða ein tíu störf sem þar með yrðu unnin á Ísafirði. Á landsvæði þar sem atvinnutækifærum hefur því miður fækkað eru þetta mikil og góð tíðindi. Það hefur vakið athygli að atvinnulífið er á margan hátt að sjá tækifærin á landsbyggðinni. Þetta er ekki eina dæmið sem við höfum um að fyrirtæki flytji starfsemi sína með þessum hætti einfaldlega vegna þess að menn sjá hagnaðarvon í því að geta treyst á stöðugt vinnuafl, fengið aðstöðu í ódýrara húsnæði og fengið lægri fasteignaskatt af eignum á landsbyggðinni eins og við þekkjum. Mig hefur satt að segja lengi undrað hversu atvinnulífið hefur verið seint að taka við sér í þessum efnum og sjá tækifærin í því að færa verkefni af þessu tagi út á land. Þetta er auðvitað mál sem við höfum margoft rætt á Alþingi í tengslum við möguleika á því að færa opinber störf á landsbyggðina og margar skýrslur og álitsgerðir verið skrifaðar um það. Meðal annars rekur mig minni til þess að Iðntæknistofnun hafi skrifað mikla skýrslu fyrir fáeinum árum þar sem þeir töldu að með mjög litlum undirbúningi væri hægt að færa verkefni af svipuðum toga, um 1.500 störf, út á landsbyggðina. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. iðnaðarráðherra hvort hún telji ekki tilefni til að dusta rykið af þessari gömlu skýrslu með það að markmiði að fylgja eftir góðu fordæmi einkarekstrarins og reyna að beita sér fyrir því, sem ráðherra sem fer með byggðamál, að hinar opinberu stofnanir og fyrirtæki í eigu ríkisins fylgi fordæmi þessa fyrirtækis sem er að færa til störf vegna þess að það sér efnahagslegan 

Hæstv. forseti. Ég gleðst alltaf mjög þegar ég frétti af fjölgun starfa á landsbyggðinni og það sem hv. þingmaður nefndi í sambandi við Íslandsbanka eru mjög ánægjuleg tíðindi. Hv. þingmaður taldi upp ákveðna hagstæða þætti á landsbyggðinni. Ég tek undir það og bæti einu við, sem er rafmagnsverð. Það hefur almennt lækkað á landsbyggðinni um 20%–25%, a.m.k. á Rarik-svæði. Enn fjölgar því vonandi ástæðum þess að fyrirtæki sjái sér hag í því að flytja starfsemi út á land eða stofnsetja nýja starfsemi þar. Af því að hv. þingmaður nefndi fjölgun opinberra starfa á landsbyggðinni er það ekki iðnaðarráðherra sem fer með það mál samkvæmt byggðaáætlun, heldur forsætisráðherra. Við skiptum þannig með okkur verkum í byggðaáætlun að allir ráðherrar hafa sitt hlutverk og hæstv. forsætisráðherra fer með málefni sem varða opinber störf á landsbyggðinni. Í tíð fyrrv. forsætisráðherra var nefnd að störfum í þeim efnum, ja, nefnd eða ekki nefnd, alla vega veit ég að hv. 2. þm. Norðaust., Halldór Blöndal, var í þeirri nefnd og hv. 3. þm. Norðvest., Magnús Stefánsson. Þeir skiluðu skýrslu og ég trúi því að þar geti verið að finna einhverjar góðar tillögur.

Virðulegi forseti. Ég hef sennilega ekki gert mig alveg nægilega vel skiljanlegan í upphafi. Það sem ég var einfaldlega að vekja athygli á er að stórfyrirtæki hefði séð sér fjárhagslegan hag í því að færa til störf af höfuðborgarsvæðinu út á land með þeim hætti að ekki þyrfti að koma til uppsagnar á höfuðborgarsvæðinu þannig að tilflutningurinn gæti átt sér stað í góðri sátt. Ég minnti á að á sínum tíma hefði verið unnin gríðarlega mikil skýrsla af hálfu Iðntæknistofnunar, sem heyrir undir hæstv. ráðherra, þar sem m.a. voru settar fram tillögur, ábendingar og hugmyndir að því hvernig hægt væri að færa störf á grundvelli fjarvinnslu eða grundvelli einhverrar slíkrar starfsemi, sem við sjáum nú gerast hjá Íslandsbanka, út á land. Ég vildi nota tækifærið, vegna þess að einkafyrirtækin eru á margan hátt að skjóta ríkisfyrirtækjunum ref fyrir rass í þessum efnum, og vekja athygli á því að nú væri tilefni til þess að dusta rykið af þessari gömlu skýrslu og vekja athygli ríkisfyrirtækjanna á því að til þess að þau gætu sparað peninga og náð betri árangri væri ástæða 

Hæstv. forseti. Það er orðið nokkuð langt síðan skýrslan var unnin og ég man satt að segja ekki nákvæmlega hver vann hana en hún vakti gríðarlega miklar vonir. Eitthvað held ég að menn hafi farið fram úr sér í áætlanagerð í sambandi við hvað væri hægt að fjölga mörgum störfum á landsbyggðinni á vegum hins opinbera. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að það er full ástæða til að velta þessu fyrir sér og fara yfir skýrsluna og skoða hvort þar geti verið brúklegar tillögur. En ég ítreka að ég tel að skýrslugerðin hafi í raun ekki skilað miklu og því miður vakið allt of miklar vonir sem hafa svo að engu orðið.

Virðulegur forseti. Döpur staða í atvinnumálum á Suðurnesjum hefur verið í brennidepli undanfarin missiri. Athyglisvert innlegg í umræðuna er áhugi Flugvirkjafélags Íslands fyrir nýjum og spennandi iðnaði á svæðinu. Um er að ræða viðhaldsiðnað á flugvélamarkaði þar sem almennt viðhald flugvéla, samsetning á flugvélahlutum og breytingar á farþegavélum í flutningavélar mundi heyra undir rekstur nýs félags. Jafnframt væri athyglisvert í þessu ljósi að kanna möguleika á viðhaldsverkefnum herflugvéla fyrir bæði varnarliðið og flugvélaflota NATO. Í þessu tilliti hefur Flugvirkjafélag Íslands sýnt sérstakan áhuga á að sveitarfélög á Suðurnesjum fái flugskýli varnarliðsins nr. 885 til afnota og nýti sér í kjölfarið sterka stöðu sína í að leita krafta öflugra fagfjárfesta á flugvélamarkaði við að stofna félag utan um rekstur af þessu tagi. Umrætt mannvirki er orkufrekt og dýrt í rekstri en að sami skapi illa nýtt í dag. Því er ekki óhugsandi að varnarliðið sjái sér leik á borði og afhendi mannvirkið til sveitarfélaga á Suðurnesjum. Um mitt síðasta ár sendi Flugvirkjafélag Íslands hæstv. iðnaðarráðherra drög að hugmyndum sínum er varða atvinnutækifæri fyrir flugvirkja og aðra sérmenntaða iðnaðarmenn og eflingu á atvinnustarfsemi á Suðurnesjum. Því legg ég fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. iðnaðarráðherra: 1. Hefur ráðherra kynnt sér hugmyndir Flugvirkjafélags Íslands um nýjan og spennandi flugvélaiðnað á Keflavíkurflugvelli? 2. Með hvaða hætti hefur hæstv. ráðherra brugðist við hugmyndum Flugvirkjafélags Íslands? 3. Er hæstv. ráðherra kunnugt um hvort fyrirhugað sé hjá íslenskum stjórnvöldum að leita á náðir varnarliðsins um nýtingu mannvirkja á Keflavíkurflugvelli til íslenskra fyrirtækja í ólíkum iðnaði? Ef svo er, með hvaða hætti og hvaða mannvirki helst?

Hæstv. forseti. Til þess að fá svör við fyrirspurn eins og þessari vil ég benda hv. þingmanni á að nota ekki þetta form. Þetta er of umfangsmikið til þess að ég geti svarað því óundirbúin. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu og mun að sjálfsögðu fara yfir hvar málið er statt í ráðuneytinu. Okkur berst mikið af bréfum og erindum og ég kann ekki svörin hér og nú.

Virðulegur forseti. Síst af öllu vil ég búa til einhverja kergju í málinu, en vert að minnast þess að á síðasta ári hafði ég hug á því að leggja fram fyrirspurn um sama efni til hæstv. iðnaðarráðherra en var vinsamlegast beðinn um það af iðnaðarráðuneytinu að falla frá þeirri fyrirspurn á þeim forsendum að það vantaði tíma til að vinna verkið og skoða hlutina í skýru ljósi. Þess vegna kemur þetta viðmót hæstv. ráðherra mér afskaplega mikið á óvart í dag, tæpu ári seinna. Samdráttur hjá varnarliðinu er raunin og mjög alvarlegt ef doði stjórnvalda á að taka við í þessum efnum. Það er áhyggjuefni þegar varnarliðið dregur saman í rekstri sínum en á hinn veginn skapast líka mjög spennandi tækifæri. Fyrir þær sakir óska ég þess að hæstv. iðnaðarráðherra og jafnvel hæstv. utanríkisráðherra hugsi um í sameiningu að setja á fót nefnd sem hugsanlega gæti verið skipuð fulltrúum frá sveitarfélögum á Suðurnesjum, fólki frá ráðuneytum þeirra og síðast en ekki síst fólki frá Samtökum iðnaðarins - með það 

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra vegna þess að fyrir nokkrum dögum kom ársskýrsla um framkvæmd sjúklingatryggingar undanfarin fjögur ár fram í ráðuneytinu, en í janúar 2001 tóku gildi lög um sjúklingatryggingu og markmiðið með þeim lögum var að auka bótarétt sjúklinga sem verða fyrir heilsutjóni vegna áfalla í tengslum við læknismeðferð, t.d. vegna læknamistaka, og gera þeim auðveldara fyrir að ná rétti sínum. Tryggingin nær til alls heilbrigðiskerfisins en í ársskýrslunni frá því í febrúar kemur fram að þeir sem verða fyrir miklu tjóni fá það ekki að fullu bætt á meðan þeir sem verða fyrir litlu tjóni fá það bætt að fullu. Þetta er vegna þess að bótahámark sjúklingatryggingarinnar í lögum voru 5,7 millj. á síðasta ári, 2004, sem Tryggingastofnun telur mjög óheppilegt og leggur til á heimasíðu sinni að það verði hækkað hið fyrsta. Ég tek undir það, mér finnst þetta mjög óréttlátt. Í skýrslunni kemur einnig fram að þrír af þeim 25 einstaklingum sem hafa fengið örorkumat í kjölfar sjúklingatryggingarinnar hafa ekki fengið tjón sitt að fullu bætt. Reyndar eru þeir fjórir vegna þess að einn var metinn á örorku á þessu ári. Þeir hafa sem sagt orðið fyrir verulegu tjóni og ekki fengið það bætt að fullu eins og þeir sem verða fyrir minna tjóni og verða af töluverðum bótum. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Hver er afstaða ráðherrans til þessa og mun hann beita sér fyrir því að hækkun verði á hámarksbótunum þannig að þeir sem verða fyrir miklu tjóni fái það bætt eins og aðrir sem verða fyrir heilsutjóni á heilbrigðisstofnunum ríkisins?

Virðulegi forseti. Við höfum fylgst með stöðu málsins í heilbrigðisráðuneytinu og höfum verið að fara yfir stærð þess, hvað hér er um mikið mál að ræða. Ég tek undir að þörf er á að endurskoða þennan bótaflokk miðað við þá framkvæmd sem er reyndar ekki gömul. Þetta snýst einnig um fjármuni og við erum að fara yfir þann þátt málsins. Ég vil ekki fara nánar út í það á þessu stigi en við erum að vinna í málinu í ráðuneytinu á þessum vikum.

Herra forseti. Ég fagna því að hæstv. ráðherra fylgist með þessu máli. Vissulega er um fjárhæðir að ræða en það eru ekki nema þrír, samkvæmt skýrslunni, sem lenda í því óréttlæti að fá ekki tjón sitt bætt, reyndar fjórir með þeim sem bættist við á þessu ári. Ég hvet hæstv. ráðherra til að beita sér fyrir því að þessi upphæð verði hækkuð. Það kemur fram í skýrslunni að Tryggingastofnun sér um opinberu stofnanirnar en tryggingafélög um sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmenn. Það kemur fram að það er erfitt að samræma framkvæmd trygginganna með þessu fyrirkomulagi og er vísað til Dana sem hafa fært allar þessar tryggingar yfir til tryggingastofnunar sinnar, þ.e. Patientforsikringen, og því spyr ég hæstv. ráðherra í framhaldinu: Er hann tilbúinn til að færa sjúklingatrygginguna alfarið inn í Tryggingastofnun þar sem reynsla og þekking er fyrir hendi við að fjalla um sjúklingatryggingar?

Virðulegi forseti. Það hefur ekki verið til umræðu varðandi þetta mál að færa allar tryggingar inn í Tryggingastofnun og ég er ekki tilbúinn til þess.

Virðulegi forseti. Ég hvet hæstv. ráðherra til að skoða það og líta til Dana með þessa framkvæmd. Ég sé að í skýrslunni telur starfsfólk Tryggingastofnunar æskilegt að þetta sé allt á einni hendi eins og hjá Dönum og eru stjórnvöld hvött til þess að taka upp sambærilega framkvæmd. Ég hvet hæstv. ráðherra til þess um leið og hann skoði af alvöru breytingu á hámarksupphæð bóta vegna heilsutjóns sem hlýst af læknismeðferð hjá heilbrigðisstofnunum.

Ég vil biðja hv. þingmenn sem þurfa að bregða sér frá að gera það hljóðlega og tafarlaust.

Herra forseti. Ég hefði kosið heldur að hæstv. forseti bannaði mönnum að fara úr salnum á meðan rædd er svo merkileg tillaga sem varðar afdrif laxa í sjó. Ég hef kvatt mér hljóðs til þess að mæla fyrir þingsályktunartillögu okkar nokkurra þingmanna Samfylkingarinnar sem varðar eina af þekktustu auðlindum Íslendinga, íslenska laxastofninn. Það má segja að íslenskir ferskvatnsfiskar séu óumdeilanlega í hópi merkilegustu auðlinda okkar, bæði frá sjónarhóli erfða, náttúru, en líka þegar horft er til þess að þessar auðlindir standa víða undir byggð þar sem hún hefur verið að veikjast. Við höfum lagt til að hið opinbera ráðist í rannsóknir á afdrifum laxa í sjó. Ástæðan er sú að markvissar rannsóknir á nokkrum lykilám á Íslandi hafa sýnt það að hafið er einn stærsti orsakavaldurinn í stofnsveiflum á laxi. Rannsóknir hafa sýnt að endurheimtur náttúrulegra laxaseiða sem eru að ganga út úr ám geta verið á bilinu 2–22%. Ástæðan, teljum við, liggur fyrst og fremst í því að eitthvað gerist í hafinu sem veldur því að afföllin meðan á sjávarvistinni stendur eru ákaflega mikil. Síðustu 15 árin hefur laxgengd almennt verið í lægð hér við land. Á sama tíma hefur hlutfall stórlaxa lækkað, þ.e. laxa sem eru með að baki tveggja ára dvöl eða meira í hafi. Þetta bendir til aukinna affalla á öðru ári í sjó. Á þessu tímabili hafa menn líka gert stórfelldar tilraunir með sleppingar á laxaseiðum, svokallaðri hafbeit sem ekki gekk, fyrst og fremst vegna þess að það er ljóst að í hafinu hafa komið upp einhvers konar skilyrði sem gera það að verkum að það er hægt að tengja þau við aukin afföll laxa í hafi. Hér á landi hefur á undaförnum árum og áratugum verið unnið ákaflega gott starf við að kanna þá þætti sem hafa áhrif á framleiðslu og afdrif laxaseiða í fersku vatni. Þessar rannsóknir hafa hins vegar ekki farið fram í jafnríkum mæli að því er varðar dvöl laxa í hafi. Nú hafa Íslendingar með tækni sem þeir hafa þróað, rannsóknum sem þeir hafa staðið fyrir, skipað sér í fremstu röð að því er varðar möguleika á því að fylgjast með fiskum sem ganga úr íslenskum ám út í hafið og til baka. Til þessa hafa menn t.d. ekki vitað hvar búsvæði og beitarsvæði íslenskra laxa eru í hafinu. Menn hafa leitt getum að því að sneiðst hafi um þessi beitarsvæði og það valdi því að afföllin verði meiri en áður. Þetta hefur ekki verið hægt að rannsaka. Við höfum ekki búið yfir tækni sem hefur gert okkur kleift að fylgjast með löxum ganga úr ánum til hafs og aftur til baka. Við höfum hins vegar stopular upplýsingar, m.a. frá tímum kalda stríðsins þegar kafbátar þvældust langt fyrir norðan Ísland á einhverjum svæðum. Mjög langt fyrir norðan þar sem við höfum aldrei sett niður nokkurt tæki eða skip til að rannsaka sigldi kafbátur á sínum tíma í gegnum miklar torfur Atlantshafslaxa sem þar voru á beit í hafinu. Við höfum ekki náð að vita hvar þessi svæði eru. Núna hins vegar hefur fyrirtækið Stjörnuoddi, íslenskt fyrirtæki, þróað merkilegt tæki sem hægt er að festa við fiska til að fylgjast með ferðum þeirra. Það er hægt að staðsetja ferðirnar nákvæmlega, bæði hvert þeir fara og hversu djúpt þeir fara, við hvaða seltu þeir vilja einkum vera og hvaða hitastig. Þar með er hægt að leiða líkum að því hvaða fæðu þeir leggja sér til munns. Þetta breytir öllum aðstæðum okkar til að vinna að rannsóknum af þessu tagi. Þessi íslensku rannsóknartæki hafa núna í vaxandi mæli verið tekin upp af öðrum þjóðum. Íslenskur vísindamaður, Jóhannes Sturlaugsson, hefur staðið fyrir alveg geysilega merkum brautryðjendarannsóknum með þessi tæki á íslenskum laxi, íslenskum sjóbirtingi og líka urriða í Þingvallavatni. Þessar upplýsingar hafa gefið nýja mynd af hegðun og lífsferlum þessara merkilegu tegunda. Þess vegna er þessi tillaga lögð fram, herra forseti. Við teljum að nú hafi orðið ákveðin kaflaskil að því er tækni áhrærir sem geri það að verkum að hægt sé að rannsaka til nokkurrar hlítar hvernig laxinn hagar sér í hafinu, hvert hann heldur og hvað verður um hann. Það er nauðsynlegt að við reynum að verða okkur úti um þetta sem vísindaleg gögn. Þetta tengist líka öðru sem hefur verið að fara af stað á Íslandi á síðustu árum, eldi á laxi. Töluvert miklar deilur hafa staðið um það hvaða áhrif fiskeldi og laxeldi kynnu að hafa á náttúrulega villta laxastofna. Sérfræðinga greinir á um þetta. Sumir halda því fram með nokkrum rökum að erfðablöndun geti leitt til minnkandi æxlunarþrótts sem aftur leiði til þess að afkoma stofna sem blandast aðkomugenum verði miklu verri. Á móti benda ýmsir aðrir vísindamenn á rök sem hníga gegn því. Þeir sem telja að blöndun sé óæskileg benda m.a. á að hlutfall þeirra laxa sem við flokkum sem stórlaxa, þeirra sem hafa dvalið a.m.k. tvö ár í hafi, hafi minnkað verulega á síðustu árum. Menn eins og Vigfús Jóhannesson fiskifræðingur og einn af helstu talsmönnum eldis hér á landi hafa hins vegar bent á að þetta kunni að stafa af því að það er aukið veiðiálag fyrri hluta veiðitímans núna miðað við það sem áður var. Við sem höfum aðeins kynnt okkur lífsferil laxins vitum að stórlaxarnir ganga alltaf fyrstir og þeir ganga efst upp í árnar, hasla sér búsvæði þar fyrstir laxa. Ef veiðiálagið eykst fyrri hluta veiðitímabilsins er líklegt að hlutfall stórlaxa aukist í veiðinni. Þar með má líka segja að veiðin fleyti með vissum hætti stórlaxagenum ofan af stofninum. Þetta kann að vera ein ástæðan fyrir því að ekki er um að ræða jafnmiklar göngur stórlaxa í íslenskar ár og áður. Þess vegna höfum við, þingmenn sem flytjum þessa tillögu, lagt hana fram til að fela hæstv. landbúnaðarráðherra sem umboðsmanni ríkisstjórnarinnar í málinu að beita sér fyrir rannsóknum á sjávarvist laxanna. Markmið þessara rannsókna á að vera að kanna þau tengsl sem kunna að vera, og við þekkjum ekki enn til hlítar, á milli umhverfisaðstæðna í hafinu og vaxtar, affalla og endurheimtna. Við leggjum áherslu á að þessi sérstaka íslenska mælitækni sem hefur verið þróuð af Stjörnuodda, og beitt við laxarannsóknir af Jóhannesi Sturlaugssyni sem ég nefndi áðan, verði notuð við þessar rannsóknir. Það á að nota hana til að kortleggja ferðir fullorðinna laxa í hafi með það fyrir augum að finna hvar þeir halda sig og á hvaða stigi sjávarvistarinnar afföllin verða fyrst og fremst í hafinu. Uppi eru kenningar um það að þær rannsóknir sem þurfi að ráðast í séu m.a. fjölstofnarannsóknir til að kanna með hvaða hætti laxinn tengist fæðunámi og lífsferli annarra dýra. Ýmsir hafa t.d. haldið því fram að minnkandi selaveiði hafi leitt til aukins afráns sela á sjógönguseiðum og hugsanlega þegar þau eru skammt komin út úr ánni. Það er eitt af því sem þarf að kanna. Samhliða því að kanna þessar ástæður fyrir vaxandi afföllum þarf líka að greina mögulegar leiðir til að draga úr þeim. Við höfum lagt á það sérstaka áherslu að þessum rannsóknum verði hagað þannig að líka sé hægt að nota þær til að leggja mat á afdrif fullorðinna síðkynþroska laxa sem kunna að sleppa úr kvíaeldi hér við land. Því er haldið fram að strokulaxar sem geti blandast náttúrulegum stofnum kunni að draga úr æxlunarþrótti þeirra en það er nauðsynlegt að sjá hvort þeir taki í rauninni virkan þátt í æxluninni eða ekki. Það er hægt með þessum rannsóknum. Það þarf ekki að undirstrika það að íslenskir laxastofnar eru ákaflega verðmæt auðlind. Það er áætlað að veltan sem tengist stangaveiði á laxi sé á hverju ári fast að tveimur milljörðum króna. Þar af er talið að bara sala veiðileyfa kunni að vera 600 millj. eða meira. Þess vegna er alveg ljóst að þeir sem hafa áhuga á að treysta þær stoðir sem standa undir ýmsum strjálbýlum byggðarlögum hafa væntanlega áhuga á því að treysta stoðir þessara náttúrulegu stofna í atvinnuskyni þótt ekki sé undirstrikað frekar mikilvægi þess að halda þeim til haga vegna þeirra náttúrulegu verðmæta sem í þeim felast. Hér á landi hefur búsvæði laxins átt undir högg að sækja fyrir ásókn mannsins. Við miðkjarna höfuðborgarinnar eru litlar en fallegar ár, Elliðaárnar, sem á sínum tíma voru frægar úti um alla Evrópu sökum gríðarlegrar laxgengdar sem í þeim var. Stofnarnir þar hafa átt undir högg að sækja og menn hafa ekki alveg getað skilið til hlítar hvað veldur þessari dvínandi laxgengd í Elliðaárnar en klárt er að stærstan hluta þeirra orsaka má finna í því að raforkuframleiðsla hefur leitt til þess að mjög hefur sneyðst um uppvaxtarsvæði seiðanna í ánum og það hlýtur að skipta verulega miklu máli. Ég tel, herra forseti, að það sé skylda þeirra sem fara með stjórn Reykjavíkurborgar að gera allt sem í valdi þeirra stendur til að byggja aftur upp þessa náttúruperlu sem laxastofninn í Elliðaánum var. Ef það þýðir að það þarf að hætta raforkuframleiðslu úr Elliðaánum á að sjálfsögðu að gera það. Aðra smáá með alveg sérstakan laxastofn er líka að finna innan borgarmarkanna. Það er Korpa sem rennur á vestari og nyrðri mörkum borgarinnar, smáá sem hefur árþúsundum saman fóstrað einstakan laxastofn sem er ákaflega smávaxinn og hefur lagað sig mjög að rennsli þessarar merkilegu smáár. Sá stofn er líka í hættu, og það verður stjórnvöldum Reykjavíkurborgar til ævarandi hneisu ef þau grípa ekki í taumana nægilega snemma og með nægilega virkum hætti til að koma í veg fyrir að þessir stofnar eyðist með öllu. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að ég tel að þetta sé eitt af þeim sláandi dæmum sem við höfum fyrir okkur um ásælni mannsins gagnvart búsvæðum þessarar tegundar sem við erum hér að ræða og sömuleiðis vegna þess að það er auðvelt að snúa þeirri þróun til baka. Að því er Elliðaárnar varðar megum við ekki láta það blekkja okkur að laxveiði hefur að sönnu aukist þar á síðustu árum en það er fyrst og fremst vegna þess að menn hafa þar hafið sleppingar á seiðum sem ekki voru áður. Hinn náttúrulegi stofn stendur hins vegar fráleitt jafnstyrkum fótum og áður. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu mína lengri en ég tel að hér sé um að ræða ákaflega mikilvægt skref til að grafast fyrir um orsakir þeirra hnignunar sem hefur átt sér stað varðandi íslenska laxastofninn. Hið gleðilega við þróunina er auðvitað að fram hafa komið menn og konur sem hafa stappað niður fæti og reynt að berjast gegn þessari þróun. Þar vil ég sérstaklega nefna Íslendinginn Orra Vigfússon sem hefur ásamt félögum sínum í NASCO staðið fyrir stórkostlegum uppkaupum á veiðirétti í hafi. Því miður berast jafnframt þau tíðindi til okkar, jafnvel þessa allra síðustu daga á Íslandi þar sem menn höfðu þó keypt upp veiðirétt í ám, að þar sé aftur verið að falla í sama farið og heimila netaveiðar í laxveiðiám. Þetta er eitt af því sem við þurfum að vinna gegn og stjórnvöld þurfa að koma að í ríkari mæli en áður. Það er ekki hægt, finnst mér, eins og staðan er orðin að láta það ganga fyrir sig ágreiningslaust að menn veiði lax í net í ám en hitt er auðvitað alveg ljóst að ef taka á þann rétt af þeim sem samkvæmt hefð hafa nytjað slík hlunnindi verður hið opinbera að koma að því máli. Þessi tillaga, herra forseti, lýtur að því að kanna hvað það er sem veldur afföllum laxa í hafinu og veldur því þar með að stórlöxum fækkar. Við flutningsmennirnir teljum að nú sé komin sérstök mælitækni sem geri okkur kleift að ráðast í þessar rannsóknir. Ég vona að þingheimur fallist á þessa tillögu og samþykki hana eftir að hún hefur farið sinn eðlilega gang um hv. landbúnaðarnefnd.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni Össuri Skarphéðinssyni fyrir að hafa komið fram með þessa þingsályktunartillögu. Við skoðun hennar vakna hins vegar upp nokkrar spurningar. Ég ætla ekki að segja að ég sé á móti henni en hins vegar þykir mér hún hálfloðin. Mig langar til að spyrja hv. flutningsmann hvort hann eða flutningsmenn hafi hugsað um hvernig þessar rannsóknir eigi að fara fram, hverjir eigi að sjá um þær, hvaða stofnanir. Hér erum við að tala um mörkin á milli ferskvatns og sjávar. Erum við að ræða um Hafrannsóknastofnun? Erum við að ræða um aðkomu Veiðimálastofnunar? Erum við að ræða um aðkomu sjálfstætt starfandi vísindamanna, Háskóla Íslands o.s.frv.? Svo leikur mér líka hugur á að vita hversu háum fjárhæðum flutningsmenn gætu hugsað sér að verja til þessara rannsókna. Mér sýnist á þeim lýsingum sem hér eru að þetta gætu orðið töluvert kostnaðarmiklar rannsóknir. Það þarf m.a. að framkvæma rannsóknir á hafi úti og fara út í að merkja fisk með mjög dýrum mælimerkjum. Er það ríkið sem á að standa straum af kostnaði við þessar rannsóknir eða sjá flutningsmenn fyrir sér að einkaaðilar, jafnvel eigendur veiðiréttar í laxveiðiám, muni að einhverju leyti standa straum af kostnaði við framkvæmd þessara rannsókna? Ég segi enn og aftur að ég tel að þær séu mjög dýrar og flóknar í framkvæmd.

Herra forseti. Spurning hv. þingmanns var tvíþætt. Í fyrsta lagi: Hverjir eiga að sjá um rannsóknirnar? Í öðru lagi: Hvað er líklegt að þær kosti? Að því er varðar fyrri spurninguna liggur alveg ljóst fyrir að ýmsir aðilar gætu tekið þetta að sér. Ef ég mætti draga upp óskalista fyrir hv. þingmanni tel ég að ekki væri úr vegi að forgöngu um slíkar rannsóknir hefðu sjálfstætt starfandi rannsóknarmenn sem eru til í dag. Í dag hafa sjálfstætt starfandi rannsóknarmenn utan þessara hefðbundnu stofnana rutt brautina fyrir þessa tegund rannsókna. Ég nefndi líffræðing áðan. Hann starfar hjá engri þeirra stofnana sem hv. þingmaður nefndi. Hann býr alveg klárlega yfir mestri reynslu á þessu sviði enda er hann eftirsóttur til samstarfs við ýmsar stofnanir, m.a. í því landi sem hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson hefur bæði búið og starfað í. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að ef þingið bæri gæfu til að samþykkja þessa tillögu yrði það ríkisstjórnin sem mundi hafa forustu um að setja saman rannsóknarteymi. Ég tel mestu varða að menn hefji rannsóknirnar og stígi fyrstu skrefin. Ég er ekki alveg sammála hv. þingmanni um að þetta þurfi að vera svo gríðarlega viðamikið. Ég geri mér grein fyrir því að til að sem best yrði að þessu staðið þyrfti m.a. að hafa aðgang einhverja daga að skipi til að taka laxa og merkja í sjó en ég geri mér vonir um að með nútímamælitækni, gervihnöttum og öðru slíku og þróun þessara tækja sem geta fylgst með fiski á meira dýpi en áður, meira dýpi en okkur hefur t.d. tekist til þessa í Þingvallavatni, eigi þetta að vera mögulegt. Ég hef hins vegar svolitla reynslu af þessari mælitækni vegna þess að ég hef sem jaðarmaður tekið þátt í svona rannsóknum og ég held ekki að rannsóknirnar verði jafndýrar og hv. þingmaður telur.

Virðulegi forseti. Ég er ekki alveg sammála flutningsmanni um að þessar rannsóknir þurfi ekki að verða svo dýrar því að við erum að tala um að fara út í það m.a. að merkja laxaseiði með rafeindamerkjum og sleppa þeim, þau ganga síðan til sjávar og þar eru þau í a.m.k. eitt ár. Það eru oft töluvert mikil afföll af þessum seiðum af ýmsum orsökum, sem flutningsmaður fór m.a. í gegnum í framsögu sinni, og eins og ég sagði eru þessi merki dýr og endurheimturnar gætu orðið allslakar. Mig minnir að á sínum tíma, þegar menn voru að gera tilraunir með hafbeit hér við land, þætti gott að endurheimta í mesta lagi 3–4% af gönguseiðum laxins sem sleppt var í sjó og endurheimtuprósentan í þessum merkingum yrði varla miklu hærri, því miður, þannig að þarna yrðu strax mjög mikil afföll. Síðan mætti hugsa sér einmitt vegna þess að hér er talað um að fara út í rannsóknir á afbrigðum laxa í sjó, hvort þetta fæli þá ekki í sér að við þyrftum að huga að því jafnvel að stunda rannsóknarveiðar á villtum laxi á hafi úti, reyna m.a. að veiða laxaseiði sem ganga frá landi og til sjávar. Ég veit að Norðmenn hafa gert slíkar rannsóknir á undanförnum árum, reynt að fanga gönguseiði í hafinu á milli Íslands og Noregs og það kallar á rannsóknarskip og dýrar rannsóknir. Annað væri að reyna að veiða eldri laxa í hafinu, t.d. til að rannsaka vöxt, fæðu og annað þess háttar. Það mundi sennilega kalla á veiðar með flotlínu í úthafinu og það yrði að sjálfsögðu mjög dýrt. 

Frú forseti. Ég vænti þess að tæknin, sem er undirstaða þessarar nýju rannsóknargetu, muni innan skamms leiða til þess að ekki þurfi endurheimtna við til þess að ná upplýsingunum sem mælitækin gefa frá sér. Ég vænti þess að ekki sé langt í það að sú stund renni upp að tækin geti sent frá sér upplýsingarnar sem þau hafa numið á tilteknum tímaskeiðum meðan á rannsókninni stendur þannig að ekki þurfi bókstaflega að endurheimta tækið eins og menn þurfa að gera í dag. Sömuleiðis er tæknin að verða þannig úr garði gerð að hægt er að fylgjast með ferðum fiska sem eru með þessi skráningartæki áfest á meira dýpi en áður. Til skamms tíma var ekki hægt að fara undir ákveðið dýpi. Nú er það að breytast og það skiptir töluvert miklu máli. Hverjir eiga að standa að slíkum rannsóknum og hvernig á að gera það? Það er þannig - af því að mitt stopula minni segir mér að hv. þingmaður hafi áðan m.a. minnst á Noreg - að norskir vísindamenn og stofnanir hafa sóst eftir samstarfi við Íslendinga um afdrif laxa í sjó einmitt á þessu tiltekna sviði. Það hefur verið sóst eftir þeirri íslensku rannsóknargetu sem hér hefur þróast á allra síðustu árum. Umsóknir t.d. Norðmanna, sem tengjast slíkum rannsóknum, í alþjóðlega sjóði hafa byggst á samstarfi við sjálfstætt starfandi íslenska rannsóknarmenn. Ég óttast því ekki ef íslenska ríkisstjórnin ákvæði að fara út í þetta að það skorti rannsóknarsamstarf. Vitaskuld yrði það dýrt ef menn ætluðu í þetta af mjög miklu kappi en þetta eru hins vegar grunnrannsóknir og ég tel ekkert að því að íslenska ríkið komi að þeim.

Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs til þess að taka undir þau sjónarmið sem hér hafa verið reifuð og þakka hv. 1. flutningsmanni, Össuri Skarphéðinssyni, fyrir að hreyfa þessu máli á Alþingi og fyrir mjög ítarlega greinargerð og ræðu um þetta mikla mál. Í rauninni er litlu við það að bæta, svo nákvæmt sem þetta er, kannski helst þau tíðindi að hv. 1. flutningsmaður, sem er mesti sérfræðingur þjóðar vorrar í kynlífi laxa, skuli nú hafa fært sig um set og einblíni á aðra þætti í ævi laxfiska og er það vel. Eins og fram kom hjá hv. flutningsmanni er laxveiði líklega ein af göfugustu og öflugustu stoðum íslenskrar ferðaþjónustu og afþreyingar, jafnt fyrir innlenda ferðamenn og ekki síður erlenda ferðamenn því að í kringum laxveiði og stangveiði sameina menn margt. Það er náttúruskoðun, góð tengsl við náttúruna og útivera, að ekki sé talað um félagsskapinn sem fylgir. Og eins og bent hefur verið á er þetta mjög byggðavæn grein því að bændur landsins hafa drjúgar tekjur af þessu og þau samfélög sem í kringum veiðiárnar eru og nægir þar að benda á þær breytingar sem orðið hafa í Rangánum eftir að menn hófu að sleppa þar fiski og rækta og náðu aðferð til þess að halda Rangánum laxgengum og síðan má segja að árlega komi tugir milljóna inn í samfélagið þar, fyrir utan þá ómældu gleði sem menn hafa af sjálfri veiðinni, enda er Norður-Atlantshafslaxinn einstakur á heimsvísu og er mikið sóttur. Rannsóknir á laxi, á högum laxins í fersku vatni eru miklar. Við vitum töluvert um hrygningar, um seiðabúskapinn og vöxt og þroska seiðanna í ánum. Með öðrum orðum: Við þekkjum vatnsbúskapinn og lífshætti laxfiska í fersku vatni þó að vissulega megi skoða þar ýmsa þætti, svo sem eins og fikt manna við klak og sleppingar þar sem menn kunna að vera að blanda saman ólíkum stofnun innan hvers veiðisvæðis og ársvæðis, og hef ég sjálfur ákveðnar efasemdir um þær aðferðir sem gjarnan eru notaðar þar. En það er kannski ekki það sem hér er til umræðu því að þó að þekking okkar sé töluverð, eins og fram hefur komið og er rakið í greinargerð, á högum laxfiska í fersku vatni þá er þekking okkar á högum þeirra sömu fiska þegar til hafs er komið afskaplega takmörkuð og lítil. Við þekkjum það, áhugamenn um stangveiði, að þegar sól fer að rísa aftur um þetta leyti árs, þegar menn fara að spá í veiðihorfur í ánum komandi sumar, þá eru menn auðvitað bjartsýnir og vitna í góðan seiðabúskap, að seiði hafi komist vel til sjávar og þar fram eftir götunum og væntingar miklar, en síðan verða vonbrigðin oft mikil því að þrátt fyrir að öll skilyrði í ánum hafi verið hin bestu skilar fiskurinn sér ekki eins og menn höfðu vonast til. Hvers vegna? Það vitum við ekki og út á það gengur einmitt tillagan og því ber að fagna henni. Við vitum sem sagt lítið um það sem gerist í sjónum Við vitum t.d. ekki hvaða áhrif hitastig í sjó hefur á hegðan lax í sjónum og hvaða áhrif straumar hafa. Hvað með fæðu laxfiska í sjónum og almennt um útbreiðslu þeirra, hversu langt fara þeir út frá árósi? Það eru ýmsar tilgátur og kenningar um það en menn vita afskaplega lítið, m.a. vegna þess að tækni til þess að rannsaka hefur ekki verið til staðar og er sannarlega tímabært að leggja í slíkar rannsóknir, enda opnar hin nýja tækni frá Stjörnuodda gífurlega mikla möguleika. Með því að auka þær rannsóknir og fá betri heildarmynd af æviskeiði laxins rennum við stoðum undir þá náttúruperlu sem laxfiskar auðvitað eru. Við erum hugsanlega að renna stoðum undir enn betri veiði og jafnframt verndun á þessari mikilvægu tegund. Þetta hefur með efnahag að gera því þetta er drjúgur hluti af ferðaþjónustu okkar, þetta er auðlind, þetta er byggðavænt fyrir utan alla þá ómældu ánægju sem stangveiði veitir þúsundum áhugasamra veiðimanna sem stunda þessa íþrótt á hverju sumri. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri, enda óþarfi, heldur lýsa einungis yfir stuðningi við málið. Hv. 1. flutningsmaður beindi því til hæstv. landbúnaðarráðherra að þetta væri landbúnaðarmál sem mun vera stjórnskipunarlega rétt og veit ég ekki betur en hæstv. landbúnaðarráðherra sé mikill stuðningsmaður þess og mun sjálfsagt greina frá því í ræðu sem ég býst við að hann haldi hér, en ég lýsi yfir stuðningi við hinar merku rannsóknir sem hér er fjallað um.

Hæstv. forseti. Ég hafði reyndar ekki tekið eftir því á málaskrá þingsins að þessi þingsályktunartillaga lægi fyrir og hv. 1. flutningsmaður hafði nú ekki heldur minnt vin sinn á að svo væri. Hér tala menn eins og þeir séu að finna upp hjólið og stórir hlutir að gerast en það er auðvitað ekki alls kostar rétt. Hefði hv. þingmaður búið sig betur undir flutning þessa máls hefði hann komist að þeirri niðurstöðu að allt það sem hann er að leggja til hér er í gangi. Veiðimálastofnun hefur, bæði með stuðningi ríkisfjár og ekki síður úr Fiskræktarsjóði, verið í þessari vinnu í tvö ár og stærsta slepping af því tagi sem hér er lögð til fer nú fram á vordögum og þá verða notuð þessi rafeindamerki þannig að þetta er allt saman í gangi. Ég hygg, ef ég man rétt, að það sé úr Kiðafellsá sem sleppt verður miklu magni seiða eftir þessari leið til að kanna örlög þeirra í sjónum. Ekki þar fyrir, ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er hið besta þingmál og ekkert nema gott um það að segja og gott að finna þennan áhuga og stuðning. Ég tek undir allt sem segir í greinargerðinni um hve laxveiði í ám og reyndar nýting vatnanna skiptir miklu máli fyrir byggðirnar og er ekki síður mikið áhugamál þjóðarinnar að efla fiskgengdina. Það er auðvitað mjög mikilvægt og eins og kom fram í máli hv. þingmanns er mjög margt órannsakað í þessu, eins og hvernig endurheimt skilar sér sem hann fór yfir í sinni ágætu ræðu. Ég vil líka skýra frá því hér, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, að ég fór í nokkuð stranga samninga við utanríkisráðuneytið um að NASCO félli undir landbúnaðarráðuneytið og það hefur gerst. Á þeim vettvangi er nú meira áberandi í dag Guðmundur B. Helgason ráðuneytisstjóri, sem er formaður sendinefndar Íslands, en Orri Vigfússon án þess að ég ætli að gera lítið úr hans hlut. Við stóðum fyrir því á síðasta ári að NASCO hélt hér á landi sinn stóra fund sem var tímamótafundur og mjög merkilegur. Ég vil að það komi hér fram að við höfum tekið þetta mjög föstum tökum og teljum mjög mikilvægt að vinna með þessum þjóðum og gerum það nú af miklum krafti. Það er ráðuneytisstjóri landbúnaðarráðuneytisins sem stýrir sendinefnd Íslands á þessu sviði og hér var sem sé þessi mikli fundur haldinn. Verið er að endurskoða lax- og silungsveiðilöggjöfina. Ég vona að ég komi með þingmál næsta haust sem lýtur að heildarendurskoðun löggjafarinnar. Þá er mikið mál í mínum huga að styrkja Fiskræktarsjóðinn þannig að hann geti eflt rannsóknir sínar. Ég tek undir það sem fram kemur í greinargerðinni, og hef staðið í töluverðum slagsmálum út af, að raforkuframleiðslan greiði ákveðið gjald til náttúrunnar og í slíka starfsemi, eins og er í nálægum löndum, hvort sem er í Svíþjóð eða Noregi, og greiði miklu hærra gjald en einhver 3 prómill af framleiðslu sem hér hefur verið gert. Mér finnst það vera mjög göfugt að um leið og menn hafa stigið þessi skref til virkjunar falli ákveðinn peningur til náttúrunnar í staðinn, ekki síst til að efla vísindin og þróun á vatnasvæðum. Mér finnst mjög mikilvægt að þegar landbúnaðarnefnd fer yfir þetta ágæta mál verði farið yfir það með Veiðimálastofnun í hvaða stórræðum menn standa í þessum efnum og hvaða áætlanir menn eru með, því allt er þetta komið í gang og er mjög mikilvægt eins og fram kemur í þingsályktuninni að halda því áfram og gera með enn meiri krafti héðan í frá en hingað til því þetta er gríðarlega dýrmæt auðlind. Ég er t.d. að skoða núna hvernig við getum eflt veiðar ekki síst í vötnunum á silungsveiði, þessa almenningstómstundaiðju, að Íslendingar eigi aðgang að vötnum og ám því ég hygg að tugir þúsunda manna stundi stangveiði í landinu. Ég er ekki viss hvort ég muni þetta rétt, en gott ef það eru ekki á milli 40 og 50 þús. Íslendingar sem koma að stangveiði í landinu með einhverjum hætti. Áhuginn er því mikill og okkur í þinginu ber að styðja við þá viðleitni um leið og þetta er mikið byggðamál og tekjumál á landsbyggðinni, bæði þjónustan við veiðimennina og svo eru það auðvitað hlunnindajarðir sem búa yfir því að eiga hluta af laxveiðiám, það eru einar ríkustu og sterkustu jarðirnar. Hæstv. forseti. Ég vildi skýra frá því við umræðuna að vinnan öll sem lögð er til er komin í fullan gang og ber að fylgja henni fast eftir og til þess þarf auðvitað meira fjármagn en menn hafa á lausu í dag.

Virðulegi forseti. Ég hygg að hæstv. landbúnaðarráðherra ætti að fara varlega í að mæta í ræðustól Alþingis og guma af framlagi stjórnvalda hvað varðar lax- og silungsveiði hér á landi því ný skýrsla sem Hagfræðistofnun háskólans gerði í fyrra sýnir að lax- og silungsveiði gefur af sér hátt í 10 milljarða íslenskra króna í tekjur árlega. Framlag ríkisstjórnarinnar, stjórnarflokkanna, til Veiðimálastofnunar, sem er helsta rannsóknarstofnun hvað fiskstofnana varðar, er hins vegar aðeins 55 millj. á ári. Það eru því kannski í kringum 0,5% af heildarveltu greinarinnar sem stjórnvöld af myndar- og höfðingsskap sínum sjá sér fært að veita í rannsóknir á þessum mjög svo mikilvægu fiskstofnum sem gefa svo sannarlega mjög mikið af sér fyrir byggðir landsins og ferðaþjónustuna, eins og hæstv. ráðherra kom réttilega inn á í ræðu sinni áðan. Ég vil nota tækifærið fyrst hæstv. landbúnaðarráðherra er í salnum og spyrja hann að því hvað líði nýju frumvarpi um Fiskræktarsjóð sem hann nefndi áðan. Frumvarpið kom í þingið í fyrra, fór í landbúnaðarnefnd og síðan ekki söguna meir. Það mætti mjög harðri andstöðu frá Landsvirkjun og var nánast kveðið í kútinn á eftirminnilegum fundi þar sem forstjóri Landsvirkjunar mætti á fund landbúnaðarnefndar, setti ofan í við nefndina og stoppaði frumvarpið af ef svo má segja. Einnig langar mig til spyrja hæstv. landbúnaðarráðherra: Hvað tefur endurskoðun laga um lax- og silungsveiði? Endurskoðunin hefur staðið yfir í mörg herrans ár. Hæstv. ráðherra lýsti því yfir fyrir rúmu ári að verið væri að endurskoða þau lög. Nú boðar hann að því starfi verði vonandi lokið næsta haust. Þá eru liðin tvö ár frá því hæstv. ráðherra nefndi frumvarpið hér og sagði að það væri í endurskoðun. Hvað tefur orminn langa?

Hæstv. forseti. Endurskoðunin er í fullum gangi, en ég hygg að hv. þingmenn viti að sá maður sem stýrði málinu er fallinn frá, Gaukur Jörundsson heitinn. Kannski hefur það tafið, en hann var auðvitað með málið á mikilli ferð sem formaður nefndar sem hefur farið yfir þessi mál. Hann var því búinn að skila og vinna að ákveðnum hlutum málsins. Ég hef nú skipað tvo aðra menn í stað Gauks Jörundssonar til þess að sinna endurskoðunarstarfinu áfram. Það er nú á fullri ferð og heildarendurskoðunin getur komið til þingsins að ég vona strax næsta haust, eins og áður sagði. Hvað líður málinu frá því í fyrra hef ég kosið, þó ég taki undir að ég vona í lengstu lög að Friðrik Sophusson, forstjóri Landsvirkjunar, stöðvi ekki mál í þinginu löngu eftir að hann er hættur hér. Ég vona að einhverjar nefndir láti hann ekki stöðva góð frumvörp sem hafa mikinn tilgang. Ég sagði í ræðu minni áðan að ég vorkenni Landsvirkjun ekki þó hún verði af virkjanagróðanum að láta lítil 3 prómill til fiskræktarinnar í landinu í staðinn fyrir það sem virkjað er í ám og vötnum. 
             Hæstv. forseti. Ég var ekki að guma af neinum afrekum. Hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson kemur stundum dálítið snúðugur að umræðunni. Ég var fyrst og fremst að skýra frá staðreyndum en ekki að guma, ég sagði frá því sem við vinnum að með Veiðimálastofnun og hvað landbúnaðarráðuneytið er að fást við í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég ætla rétt að vona að hæstv. ráðherra hafi verið að greina frá staðreyndum, en ég var líka að greina frá staðreyndum, tölulegum staðreyndum, m.a. um fjárframlög til Veiðimálastofnunar og þeim gríðarlega miklu tekjum sem greinin gefur af sér, grein sem ég hygg að við höfum um langa hríð vanmetið mjög og grein sem ég er alveg sannfærður um að á eftir að skipta mjög miklu máli fyrir Íslendinga í framtíðinni, m.a. þegar við seljum landið okkar sem ferðamannaland. Ég veit að hæstv. landbúnaðarráðherra er mér sammála í þessu. Mig langar enn og aftur að árétta spurningu mína um löggjöfina varðandi Fiskræktarsjóð, en hæstv. ráðherra svaraði ekki þeirri spurningu: Megum við sem sitjum á hinu háa Alþingi eiga von á því að hæstv. ráðherra mæli fyrir frumvarpinu enn á ný á þessu þingi í vetur? Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra að ég vorkenni orkufyrirtækjunum ekkert þó þau séu látin greiða sérstakan skatt sem standa skuli straum af rannsóknum á ferskvatnsfiskum og jafnvel ræktunaraðgerðum. Það er hið besta mál. Þeim er engin vorkunn að því. Orkufyrirtækin hafa skemmt mikið út frá sér í laxveiðiám víða um land. Það er enginn vafi á því og má virkilega taka þar til hendinni og bæta úr mörgu. Ég vil nota tækifærið og nefna eitt mál sem er mér hjartans mál og er virkjun ein sem er í kjördæmi okkar beggja, mínu og hæstv. landbúnaðarráðherra, það er Steingrímsvirkjunin í Sogi sem ég tel að ætti að fjarlægja hið fyrsta svo endurreisa mætti urriðastofninn sem var þar einu sinni og var heimsfrægur. Hv. flutningsmaður þingsályktunartillögunnar er náttúrlega mestur sérfræðingur um hann, enda hefur hann skrifað bók um þann merka stofn.

Hæstv. forseti. Nú hafa þau stóru tíðindi gerst að við hv. þingmaður erum sammála. Það snýr að því að fjarlægja Steingrímsstöð og byggja upp urriðastofninn.  Hv. þingmaður spurði hvað frumvarpinu liði sem stöðvað var. Ég verð að skýra frá því hreint og klárt að ég hef hikað með málið á þessu stigi og hef verið að skoða það innan frá hvort menn gætu náð samstöðu um það hér og er að meta það í ráðuneyti mínu hvort ég eigi að keyra það inn á þetta þing eða koma með löggjöfina í heild sinni strax á haustþingi.

Frú forseti. Ég ætlaði að koma í ræðustól til að taka hæstv. ráðherra til bæna fyrir ræðu hans áðan en er hættur við það. Mér finnast það söguleg tíðindi þegar hæstv. ráðherra kemur og gleður þingheim og gott fólk með því að lýsa því yfir að hann sé kominn í hóp þeirra sem vilja með einhverjum hætti reyna að opna fyrir göngu urriðans niður í Efra-Sog og þar með að taka hugsanlega upp Steingrímsstöð. Þetta er reyndar það sama og kollegi hans, hæstv. dómsmálaráðherra, hefur lýst yfir í framtíðarstefnu Þingvallaþjóðgarðsins. Fyrir þetta þakka ég, mér þykja þetta ákaflega merk tíðindi. Ég ætla þess vegna að spara það við mig að benda þingheimi á að mér finnst kannski hæstv. ráðherra vera full hörundssár. Þetta er nú karlmenni eins og við þekkjum, bóndasonur úr Árnessýslu, að vísu brúnaþungur stundum. En þó ég nefni það í ræðustól, sem ekki bara öll þjóðin veit heldur ákaflega margir sem hafa stundað stangveiði á alþjóðlega vísu og verndun laxastofnsins, að Orri Vigfússon hafi sannarlega staðið sig vel í þeim efnum að kaupa upp laxveiði í hafi má hæstv. ráðherra ekki koma hingað og smækka sjálfan sig á því að halda fram eigin ráðuneytisstjóra í þeim efnum. Vissulega og vafalítið hefur sá ágæti ráðuneytisstjóri staðið sig vel en forgöngumaðurinn var Orri Vigfússon, það vitum við öll. Sömuleiðis verður það að koma fram, frú forseti, að líklegt er að hæstv. landbúnaðarráðherra hafi ekki nennt að lesa þá tillögu sem hér liggur fyrir því það er af og frá að Veiðimálastofnun sé búin að hrinda í framkvæmd því sem þar er lagt til. Hitt er rétt að eftir að við, nokkrir þingmenn, höfum klifað á nauðsyn þessara rannsókna árum saman hefur Veiðimálastofnun tekið sig á með góðum stuðningi hæstv. ráðherra og fjárlagavaldsins og ráðist í upphaf á ýmsum þeim rannsóknum sem verið er að tala um hér.

Hæstv. forseti. Það er langt frá því að sá sem hér stendur sé neitt hörundssár. Ég vildi bara skýra klárt og kvitt frá því að mér fannst mjög mikilvægt að NASCO og það leiðtogastarf sem þar er unnið af Íslands hálfu væri landbúnaðarins megin, atvinnuvegarins megin. Það var því samkomulag á milli mín og þáverandi utanríkisráðherra, Halldórs Ásgrímssonar, að færa þetta yfir. Síðan skýrði ég frá því að Guðmundur B. Helgason ráðuneytisstjóri hefði farið með forustu í sendinefnd Íslands. Til að gleðja hv. þingmann sagði ég frá þeirri miklu ráðstefnu sem haldin var hér í fyrra og hann hefur áreiðanlega komist í kast við eða vitað um, þannig að það var ekkert til þess að hryggjast yfir. Svo vildi ég skýra frá því hvað væri í gangi á þessum sviðum, bæði á vegum landbúnaðarráðuneytisins og ekki síður Veiðimálastofnunar sem er að vinna stórhuga verkefni og fara í miklar sleppingar til að kanna þetta mikla verkefni sem tillagan gengur út á, að rannsaka örlög laxastofnanna í sjónum og er auðvitað stórmál sem við þurfum að vita meira um. Eins og hv. þingmaður nefndi er þetta svo misjafnt, getur verið frá 2% og upp í 22% endurheimt. Það er því mjög mikilvægt fyrir okkur að vita um örlögin og auðvitað þurfum við að tryggja að fiskurinn sé ekki veiddur í stórtæk skip einhvers staðar í hafinu, heldur skapa samstöðu um að hann hafi frið. Vísindin sem efla alla dáð þurfa að komast að niðurstöðu um hvað veldur hinum mikla mismun og hvernig við getum bætt endurheimtunina þannig að við getum eflt þessa miklu auðlind sem við erum öll sammála um að laxinn og ferskvatnsstofnar okkar eru.

Frú forseti. Ég ætla ekki að karpa við hæstv. ráðherra um þetta. Mestu skiptir að við séum sammála um nauðsyn þess að ráðast í rannsóknir af þessu tagi. Það hefur komið fram að þær kunni að vera dýrar. Hv. þingmaður Magnús Þór Hafsteinsson hefur bent á það. Þær kunna að vera flóknar og að öllum líkindum þarf á samstarfi fleiri en einnar þjóðar að halda til að úr þessu verði burðug rannsókn. Ég held að menn séu sammála um þetta og það er gleðiefni. Hæstv. ráðherra sagði undir lok ræðu sinnar, reyndar í síðustu setningu sinni, að mestu varðaði að menn væru sammála um að reyna að vernda og styrkja þá auðlind sem íslenski laxinn og ferskvatnsstofnar eru. Það er hárrétt hjá hæstv. ráðherra. Það gladdi mig því mjög að sá stofn sem ég tel einna merkastan í íslenskum vötnum og hafa átt hvað harðast undir högg að sækja, ísaldarurriðinn í Þingvallavatni, hefur nú eignast hauk í horni þar sem er hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra gaf áðan ákaflega merka yfirlýsingu um að hann væri sammála þeim sem teldu að opna ætti urriðanum farveg niður Efra-Sogið. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra nánar út í það mál. Ég óska eftir því að hann gefi örlítið gleggri grein fyrir skoðun sinni á því í stuttu máli. Með hvaða hætti telur hann t.d. best að gera þetta? Er hann sammála mér um það að við værum að greiða skuld okkar við íslenska náttúru með því að sameinast um að taka upp Steingrímsstöð og láta hið mikla útfall Þingvallavatns flæða niður um sinn gamla farveg á ný?

Hæstv. forseti. Ég hélt að við hv. þingmaður hefðum svo oft rætt þetta á vegum Þingvallanefndar og yfir góðum kaffibolla eða urriða að ég þyrfti ekki að rekja það frekar. Ég tel þetta mikilvægt mál og litla fórn af hálfu Landsvirkjunar eða ríkisins að huga að þeim merkilega urriðastofni sem Þingvallavatn geymir og dafnaði vel þar forðum en vísindin hafa haldið fram að honum hafi verið fórnað vegna virkjunar sem þar var reist. Mín skoðun er alveg klár í því, að ég tel að ríkisvaldið og Landsvirkjun eigi að huga að þessari gjöf til baka. Ég vona sannarlega að hún mundi styrkja og efla þann mikla urriðastofn og framtíð Þingvallavatns og Þingvallasveitar.

Hæstv. forseti. Ég tel að hér ræðum við afar þarft og merkilegt mál um að reyna að festa niður meiri þekkingu á því hvernig laxinn lifir í hafinu, hvar hann lifir og hvaða afföll verða hugsanlega af þeim fiski og reyna að átta okkur á lífríkinu að því leyti. Fyrir um 20 árum lagði ég til á fiskiþingi að farið yrði í tilraunaveiðar á laxi í sjó, m.a. til að afla upplýsinga um útbreiðslu hans og á hverju hann lifði. Jafnframt mundu notaðar merkingar þannig að menn gætu séð hvert sá lax skilaði sér. Ég hafði enga sérstaka tillögu um hvar slíkar veiðar ættu að fara fram en vissulega vitum við um nokkur veiðisvæði, t.d. svæði sem Færeyingar stunduðu veiðar á, norðan Færeyja og djúpt norðaustur af Íslandi. Miðað við þau svæði sem þar eru þekkt varðandi fæðuöflun og vöxt laxins í hafinu er ekki ólíklegt að svipuð svæði séu norður af Íslandi á mótum hlýrra og kaldra hafstrauma. Reyndar er það mjög líklegt. Tillaga mín fékk lítinn hljómgrunn þegar ég flutti hana. Ég held að öll laxamafían hafi farið á hvolf. Ég verð kannski að biðjast afsökunar á að orða það þannig en þeir menn sem stunduðu þá sportveiði í íslenskum ám, og gera vonandi einhverjir enn, töldu að þar færi togaraskipstjóri sem vildi stunda sérstaka útgerð til veiða á laxfiskum. Þetta fór afar illa í þá. Ég gerði náttúrlega grín að þeim og hélt því fram að þeir sem mesta ánægju hefðu af laxveiði á Íslandi, því ég stunda hana ekki sjálfur, vildu ekki vita nokkurn skapaðan hlut um laxinn, hvað þá um hvar hann lifði, hvernig hann skilaði sér eða á hverju hann lifði eða hverjir væru helstu óvinir hans í hafinu. Þessi tillaga var kolfelld á fiskiþingi þar sem allir laxveiðimenn á Íslandi lögðust á eitt með að hringja í þingfulltrúa og töldu þetta hið versta mál. Síðan hef ég haft nokkrar efasemdir um það að þeir sem stunda sportveiði á landinu vilji vita nákvæmlega hvar fiskarnir vaxa upp og hvernig þeir lifa. Ég held hins vegar að á síðustu 20 árum hafi orðið markverð breyting að því leyti að ég held að menn vilji vita þetta. Auðvitað hefur verið unnið að því að sleppa laxaseiðum í margar ár. Því miður virðast þar geysileg afföll og það sem í hafið fer ekki skila sér vel til baka þótt oft sé sleppt seiðum sem eru tilbúin til sjógöngu. Ég tel að sú tillaga sem hér er flutt og hv. flutningsmaður Össur Skarphéðinsson gerði grein fyrir sé afar merk og þörf. Ég vona sannarlega að menn leggist ekki gegn því að fram fari tilraunaveiðar á ákveðnum svæðum í hafinu til að átta sig á því hvar laxinn heldur sig og á hverju hann lifir. Ég held reyndar að betri nýting á fjármunum næðist með því að veiða lax í úthafinu, merkja hann þar og sleppa honum heldur en að merkja mikinn fjölda af niðurgönguseiðum, miðað við þær endurheimtur sem koma. Það væri a.m.k. ákaflega fróðlegt að merkja úr veiði lax sem menn teldu það sprækan að hægt væri að sleppa honum aftur og bera síðan saman við laxinn sem merktur er í hafinu, sem kannski væri orðinn eins eða tveggja ára, og hins vegar merkt seiði. Ég gæti vel trúað að meiri vitneskja fengist með merkingum í hafi en á seiðunum. Búsvæðin eru ekki alveg þekkt eins og ég gat um áður þótt vissulega sé það vitað um laxinn að hann leitar í ákveðið hitastig og leitar mikið norður á bóginn sér til viðgangs og vaxtar. Ég tel að sú tillaga sem hér er flutt sé góðra gjalda verð og veki upp þarfa umræðu um það hvernig öðlast megi vitneskju um hvar vex laxinn upp, hvaða fæðu hann tekur og hverjir eru helstu afræningjar hans. Ég hef reyndar ákveðna skoðun á því hverjir séu afræningjar laxins norður af landinu. Ég hygg að það séu selir, útselur, vöðuselur og blöðruselur sem eru aðalafræningjar laxins. Það er afar erfitt að finna út hvað þessar selategundir leggja sér til munns og á hverju þær lifa. Þó koma einstöku sinnum upp þær aðstæður að það má sjá, t.d. að sumarlagi í algjöru blankalogni. Þá er stundum hægt að sjá sel svamlandi í yfirborðinu að éta það sem hann hefur veitt. Maður hefur oft séð selinn fást við stóran karfa eða þorsk. Ekki get ég fullyrt að maður hafi séð hann éta lax en hins vegar hafa þeir verið að éta eitthvað glitrandi sem maður getur ekki fest auga á nákvæmlega. Þetta má sjá þegar logn er og sjórinn nógu sléttur. Í annan tíma sjá menn bara ekki selinn, hvorki selinn né það sem hann étur. Það er auðvitað hægt að rannsaka þetta við vissar veðuraðstæður en það kostar að menn þori að heimila rannsóknir í hafinu með tilteknum veiðum, að merkja laxinn þar og fá jafnvel betri endurheimtur og nýtingu þeirra fjármuna sem í þetta eru settir.

Frú forseti. Ég á nú fyrst og fremst það erindi hingað að taka undir efni þessarar tillögu eða anda tillögunnar, skulum við segja, um að efla rannsóknir á afdrifum laxa í sjó. Ég held að þessi konungur fiskanna á okkar slóðum, sem við gjarnan köllum svo, hinn eðalborni Atlantshafslax, eigi inni hjá okkur að við sinnum honum að þessu leyti meira en gert hefur verið. Mér finnst að við mættum m.a. fylgja eftir hinu merka, mér liggur við að segja einstæða, frumkvæði Orra Vigfússonar sem er orðið vel þekkt í okkar heimshluta, hugsjónastarf og árangursríkt verndarstarf sem reyndar hefur líka mikið hagnýtt gildi. Það er auðvitað enginn vafi á því að það væri stórkostlegt tjón í öllu tilliti ef laxastofnarnir hryndu endanlega á þessum slóðum. Eins og kunnugt er er ástand þeirra víða mjög dapurlegt. Ég vildi jafnvel gjarnan að þessar rannsóknir væru víðtækari en kannski en meginandi tillögunnar gengur út á. Hún beinist mjög að því að leggja mat á afdrif fullorðinna kynþroska laxa og ferðir fullorðinna laxa í hafi, svona þegar tillögugreinin sjálf er lesin. En þegar farið er í greinargerðina þá eru vissulega lagðar upp rannsóknarforsendur sem eru mjög áhugaverðar. Ég held t.d. að það sé enginn vafi á því að reyna þarf að rekja ferli seiðanna, allt frá því þau koma í sjó og jafnvel reyna að átta sig á því hvort það er munur á því hvernig þeim reiðir af í sjónum miðað við ástand þeirra þegar þau ganga niður. Sömuleiðis er ljóst að lesa þarf saman umhverfisþættina. Við þekkjum vel miklar sveiflur sem tengjast umhverfisþáttum t.d. hitastigið. Það er a.m.k. mjög vel þekkt í ám á mínum heimaslóðum, á Norður- og Norðausturlandi og Austfjörðum. Ég held að ekki sé um það deilt að vandinn við að fylgja slíkum hlutum eftir liggur síðan í þekkingargati þegar kemur að vegferð laxins í hafinu. Það er sannarlega líka ástæða til að fara yfir þetta með beitarsvæðin sem og að skoða laxinn sem hluta af fjölstofna rannsóknum. Í greinargerðinni er bæði minnst á fæðu laxa í sjó eftir árstíma og afræningja laxa í hafi. Síðasti ræðumaður nefndi þar einn mögulegan sökudólg, þ.e. selinn. Nú hef ég ekki sömu þekkingu og hv. þm. Guðjón A. Kristjánsson, sem gegnum langa sjómennsku hefur skoðað málið frá þeim sjónarhóli. En víst er að selurinn er enginn aufúsugestur í nágrenni við árósa laxveiðiáa og vel þekkt að hann er bæði afkastamikill við veisluborðið sjálft auk þess sem hann fælir fiskinn frá. Ég held að fjórði þátturinn gæti vel komið við sögu. Maður heyrir oft að ástæða sé til að huga að því hvort ákveðin veiðarfæri geti mögulega verið að verki eða verið einn samverkandi þátta. Það heyrist oft nefnt að stórvirku veiðarfærin, eins og nót eða flotvarpa, kunni að einhverju leyti að vera orsakavaldur. Því er iðulega haldið fram að annar stofn, sem er nú í mikilli lægð við landið, þ.e. hrognkelsin, verði fyrir miklum búsifjum þegar stórvirkum veiðarfærum er beitt á vissum hafsvæðum á vissum árstímum. Síðan held ég að skoða eigi einn þátt enn í þessu samhengi, þ.e. að Ísland er auðvitað ekki eitt í þessum efnum. Það er löngu viðurkennt að um sjálfstæða stofna með sjálfstæða erfðaeiginleika er að ræða í nánast hverri laxveiðiá fyrir sig og mikill munur á milli landshluta. Það er óhjákvæmilegt að rannsóknir taki mið af því að eitt gildir um laxinn og umhverfisaðstæður hans á norðausturhorni landsins en annað um laxinn á norðvestanverðu landinu, Vesturlandi og Suðurlandi. Merkingar þurfa að taka mið af því að breytileikinn í lífríkinu er mikill að þessu leyti. Menn áttuðu sig því miður sorglega seint á þeim mun eða kannski væri nær að segja að menn gleymdu honum um tíma, þegar menn fóru að hræra saman ólíkum laxastofnum í seiðasleppingum, nokkuð sem jafnvel frumkvöðlarnir fyrir miðbik 20. aldar virtust átta sig betur á en ýmsir þeirra sem síðar komu. Mestu mistökin í þessum efnum voru gerð á 6. og 7. áratug síðustu aldar. En frumkvöðlar í klaki laxaseiða og sleppingum víða í héruðum virtust átta sig betur á mikilvægi þess að halda einstökum stofnum aðgreindum. Að síðustu, af því hér hefur borið á góma hinn stórmerka stórurriða í Þingvallavatni og menn verið hér með játningar honum til stuðnings þá ætla ég ekki að láta mitt eftir liggja í því og leggja mitt litla lóð á þær vogarskálar. Að sjálfsögðu er meira en tímabært að menn tali ekki bara um þann möguleika að fjarlægja mannvirkin í efstu virkjuninni í Steingrímsstöð og skila urriðanum aftur búsvæðum sínum efst í Soginu og hleypa vatni á farveginn neðan við stífluna. Það er ankannalegt að ganga þurrum fótum þar, eins og ég hef gert til að ímynda mér hvernig þar gæti verið umhorfs ef þar væri nú allt með felldu og vatnið fossaði þar fram. Ég held að koma eigi því máli á alvarlegt skoðunarstig sem einhvers konar sameiginlegu verkefni stjórnvalda, hagsmunaaðila og fyrirtækisins sem þar á í hlut. Þegar svo miklir menn styðja það, sem tillögumaður, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem einnig er doktor, og hæstv. landbúnaðarráðherra, sem hér fór með játninguna, og síðan var upplýst að hæstv. dómsmálaráðherra væri ásamt þeim félagi í ónefndum klúbbi, ákaflega „prompt“ klúbbi sem heitir Þingvallanefnd sem kann að skýra að einhverju leyti hve vel þeir hafa náð saman um þessi mál, þá er það meira en nóg til þess, og efni málsins auðvitað, að menn geri meira en að tala um þetta og reyni að koma málinu á alvöruspor. Af því að ég hef grun um að hv. þm. Össur Skarphéðinsson ætli í orðaskipti við mig þá mætti hann í leiðinni upplýsa um það: Aðhefst Þingvallanefnd, sem auðvitað er ekki óeðlilegur aðili til að koma hreyfingu á þessi mál, eitthvað í því að þetta komist á meira en bara umræðustig?

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni og formanni Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs skýra og skelegga ræðu. Hv. þingmaður hefur augljóslega töluverða þekkingu og reynslu af þessum málum. Ég þakka hv. þingmanni undirtektir hans við hið gamla baráttumál mitt og annarra að opna aftur farveg fyrir urriðann niður Efra-Sogið og í reynd taka upp Steingrímsvirkjun. Hv. þingmaður lýsti mjög skýrt stuðningi við það. Þá virðist mér sem í þinginu sé að myndast meiri hluti fyrir því að í þetta verk verði ráðist. Það væri þá ekki neinn þröskuldur eftir nema hugsanlega fríríkið í ríkinu, Landsvirkjun, sem móaðist við. Hv. þingmaður spurði hvað Þingvallanefnd hefði rætt eða aðhafst í þessu efni. Þar er frá ýmsu að segja. Innan Þingvallanefndar, þar sem sá sem hér stendur situr ásamt hæstv. landbúnaðarráðherra og dómsmálaráðherra, hafa menn lokið við gerð stefnumótandi áætlunar til næstu 20 ára fyrir Þingvallanefnd og þjóðgarðinn. Þar kemur fram skýrum stöfum að nefndin er sammála um að stefna beri að því að opna urriðanum farveg niður Efra-Sogið og hugsanlega fara í samræður við Landsvirkjun sem mundu hafa þær afleiðingar á Steingrímsvirkjun sem hv. þingmaður talaði um. Þar er um ákaflega mikilvægt atriði að ræða. Jafnframt er rétt að taka það fram að menn hafa sammælst um það innan Þingvallanefndar að leggja þessa áætlun fyrir þingið til umræðu síðar á þessu vori þannig að hv. þingmenn ættu kost á því að fjalla um hana en málið yrði ekki bara lokað inni í nefndinni.

Frú forseti. Ég fagna þessum upplýsingum. Ég tel rétt að þessi mál komi einfaldlega fyrir þingið og það hafi frumkvæði í þessu máli, sem sagt á grundvelli tillagna og stefnumótunar frá Þingvallanefnd. Málið tengist mjög þjóðgarðinum og ef einhverjum er það sérstaklega skylt þá ætti það að vera Alþingi sem á að taka það til sín. Ég fagna því og bíð með frekari umræður um það mál fram að því að við fáum þá áætlun og tillögur nefndarinnar hingað inn. Að öðru leyti endurtek ég stuðning minn við anda þessarar tillögu. Mér er málið mjög kært, ef ég má orða það svo hátíðlega. Ég er áhugasamur um viðgang laxastofnsins og auðvitað urriðans, hins forna urriða. Ekki vil ég þá að íslenska fjallableikjan gleymist, sem er stórmerkilegur stofn. Þar tala ég bæði frá umhverfislegum og náttúrufarslegum sjónarmiðum og auðvitað er nýting villtra laxastofna í landinu mikið hagsmunamál sem ekki má stofna í voða á nokkurn hátt. Það er ærin ástæða til að fara í þessar rannsóknir. Auðvitað svífa svolítið yfir vötnum þær áhyggjur sem menn hafa haft af áformum um stórfellt laxeldi í sjó í kvíum. Það er nú ekki sýnt með það hve stórfellt það verður á komandi árum að mínu mati. Ég hef verið í hópi efasemdarmanna um að þar væri sú ábatasama stóriðja í uppsiglingu sem margir virðast trúa, a.m.k. er það eldi enn mun smærra í sniðum en til stóð að ráðast í um tíma. Þar var gáleysislega af stað farið og við gagnrýndum harkalega á sínum tíma að þau áform skyldu ekki fara í rækilegt mat á umhverfisáhrifum áður en menn tækju bindandi og endanlegar ákvarðanir um að leyfa eldi í stórum stíl í sjó á stofni af erlendu kyni. En þessar rannsóknir eru þarfar og löngu tímabært að efla þær.

Virðulegi forseti. Ég vil hefja mál mitt á að lýsa mikilli ánægju með þær umræður sem hafa farið fram á þessum eftirmiðdegi um laxastofna og líka urriðastofn einn mjög merkilegan hér á landi. Þetta hafa verið góðar og málefnalegar umræður og margt athyglisvert og fréttnæmt hefur komið í ljós. Við ræðum hér um tillögu til þingsályktunar frá þingmönnum Samfylkingarinnar um rannsóknir á afdrifum laxa í sjó. Það hefur verið ljóst um margra ára skeið að það væri þörf á að gera verulegt átak í rannsóknum á þessu, þ.e. afdrifum og lífslíkum laxa í sjó. Við vitum allt of lítið um það sem gerist á æviferli laxa eftir að þeir ganga til sjávar sem gönguseiði og þar til þeir koma aftur til baka eftir eins eða tveggja ára dvöl í sjó. Það er alveg augljóst að það sem gerist á þessum tíma, meðan á vistinni í sjónum stendur, hefur úrslitaáhrif á laxgengd í árnar okkar á hverju sumri. Það hefur að sjálfsögðu mjög mikil efnahagsleg áhrif því að það er stóriðja hér á landi, svo vægt sé til orða tekið, að selja veiðileyfi í laxveiðiár. Mig langar til enn og aftur að minna á merka skýrslu sem gerð var í fyrra af Hagfræðistofnun Háskóla Íslands, reyndar átti Veiðimálastofnun þar einnig hlut að máli. Það er merkileg skýrsla sem ég hvet alla sem áhuga hafa á þessu máli til að kynna sér. Hún fjallaði einmitt um efnahagsleg áhrif af lax- og silungsveiðum á Íslandi. Þar kom í ljós að veiðarnar skila árlega hátt í 10 milljarða kr. veltu í þjóðarbúið. Það munar svo sannarlega um minna. Talið er að þetta allt á bilinu 55–60 þúsund manns stundi slíkar veiðar á hverju ári sér til ánægju og yndisauka og nokkur þúsund erlendra ferðamanna komi árlega til landsins til að stunda einkum laxveiðar. Þeir ferðamenn eru yfirleitt mjög vel fjáðir og skilja eftir sig miklar fjárhæðir í erlendum gjaldeyri. Af veiðunum er því bæði mikil atvinnusköpun og mikil verðmætasköpun. Í raun er enginn vafi á að þarna er enn hægt að sækja fram og skapa fleiri tækifæri í ferðamennsku. Við skulum ekki gleyma því að þau tækifæri eru líka í tengslum við landbúnað, því það eru jú bændur þessa lands sem sitja á veiðiréttinum í fallvötnum og vötnum. Bændur hafa borið gæfu til að varðveita eignar- og nýtingarréttinn á þessum auðlindum og það er enginn vafi á að það mikla gæfuspor, sem stigið var fyrir mörgum áratugum, þegar lax- og silungsveiðilögin voru fyrst samþykkt, árið 1930 ef ég man rétt og er mjög merkileg löggjöf sem á hvergi sína hliðstæðu í veröldinni, hefur orðið sveitum landsins til mikils framdráttar. Af því að hæstv. landbúnaðarráðherra er viðstaddur umræðuna þá langar mig til að minna á að hann var í merkilegu viðtali í gær á Rás 2 þar sem fjallað var um að menn væru að hugsa um að byggja reiðhallir víða um land. Hann sagði í viðtalinu að á bilinu 30–40 þúsund Íslendingar færu á hestbak árlega. Þeir eru færri en þeir sem stunda lax- og silungsveiðar sér til heilsubótar og afþreyingar, miklu færri. Það virtist ekki standa í ráðherranum að ríkið ætti að hafa aðkomu að því að byggja reiðhallir víða um land þar sem stykkið kostar í kringum 100 millj. kr. Það væri kannski gustukaverk hjá hæstv. ráðherra að hugleiða hvort ekki væri ástæða til að ríkið sinnti því betur að veita peninga til rannsókna á þessu sviði og á fiskirækt, m.a. til að gera fleiri Íslendingum kleift að stunda lax- og silungsveiðar þar sem þær eru svo vinsælar, jafnvel vinsælli en hestamennskan. Menn mega þó ekki misskilja orð mín þannig að ég ætli á nokkurn hátt að gera lítið úr hestamennsku á landinu, langt í frá. Þessi þingsályktunartillaga tekur á mörgum þáttum. Ég benti á það áðan í andsvari mínu að mér þætti hún á margan hátt nokkuð óljós. Ég tel að það hefði mátt fara yfir hana og skerpa svolítið á henni, breyta svolítið textanum, gera hana markvissari og hnitmiðaðri. Ég hef lúmskan grun um að þessi þingsályktunartillaga sem var flutt hér í fyrra líka hafi upphaflega verið samin árið 2003. Síðan hefur margt gerst, m.a. eins og hæstv. ráðherra benti á hér áðan að Veiðimálastofnun er þegar farin að sinna þessum rannsóknum, þótt kannski af vanefnum sé. Orð eru þó til alls fyrst. Hér eru ákveðin atriði sem hefði mátt sinna og það fyrir löngu síðan, m.a. það sem nefnt er hér mælingar á umhverfisþáttum. Þær hafa að sjálfsögðu verið framkvæmdar en ég hygg að þetta mætti gera með markvissari hætti, t.d. með því að skrá sjávarhita víða í kringum landið á vorin þegar seiðin eru að ganga til sjávar og líka yfir sumartímann þegar laxinn kemur til baka utan af hafi. Annað er hér, beitarsvæði í sjó, sem við hefðum kannski líka mátt gera eitthvað til að stunda markvissari rannsóknir á, m.a. með því að stunda tilraunaveiðar á laxi í hafinu. Það hefði getað aflað okkur dýrmætra upplýsinga sem síðan hefðu getað nýst okkur í því starfi að byggja upp veiði í ánum. Laxa- og fjölstofnarannsóknir eru nefndar til sem einnig skipta miklu máli, m.a. afrán á laxi fyrir tilstilli sels og annarra rándýra. Þetta þarf allt saman að rannsaka betur. Mig langar svo aðeins til að notfæra mér síðustu mínúturnar til að nefna það sem rætt hefur verið um hér, þ.e. að endurreisa urriðastofninn í Þingvallavatni. Hann er mjög merkilegur fiskstofn, einn sá merkasti hér á landi að ég hygg. Ég held að mér sé alveg óhætt að fullyrða að minn þingflokkur, þingflokkur Frjálslynda flokksins, væri mjög jákvæður ef farið væri út í þá aðgerð að fjarlægja stífluna í Steingrímsstöð. Þessi stífla er alger tímaskekkja. Ég benti margoft á það í ræðum á hinu háa Alþingi í fyrra. Hún er alger tímaskekkja og hefði aldrei verið leyfð í dag ef sótt hefði verið um. Reyndar efast ég um að nokkrum manni hefði dottið í hug að sækja um að gera slíka virkjun nú á dögum. Þessi virkjun olli miklu tjóni á þessum verðmæta fiskstofni. Að sjálfsögðu vissu menn ekki hvað þeir voru að gera þá en við vitum svo miklu betur í dag og ég hygg að það ætti að vera tiltölulega einföld aðgerð að fjarlægja stífluna og stuðla þannig að því að þessi merki fiskstofn nái vopnum sínum á nýjan leik. Ég er sannfærður um að hann mundi til lengri tíma litið gefa af sér langtum meiri tekjur en virkjunin gerir í dag. Virkjunin er mjög lítil og skilar litlu en urriðinn í Þingvallavatni getur skilað okkur gríðarlegum auðæfum.

Hæstv. forseti. Ég vildi bara áminna hv. þingmann um að fara ekki að beita hestamennskunni gegn stangveiðinni. Þegar við hugsum um þetta hvort tveggja eru þetta kannski einhverjar mestu og dýrmætustu auðlindir sem beina athygli heimsins til Íslands  Hesturinn dregur mikla athygli að landinu og mikla peninga, mikinn ferðamannastraum. Hann er auðlind og afurð sem við seljum út um allan heim, er íslenskastur alls sem íslenskt er og ræktaður í mörgum heimsálfum og tugum landa. Alltaf Íslendingur og nefndur sínu nafni. Hann er mjög dýrmætur og þetta sem ég var að fara þarna yfir með reiðhöllina gæti eflt hestinn. Laxinn, þessi konungur Norður-Atlantshafsins, er auðvitað mikil auðlind líka. Það er merkilegt að hugsa til þess að hver einasta á hefur sinn sérstaka stofn. Hver tegund er með sínu nefi, með sitt gen, dýrmæt afurð í tómstundagamni Íslendinga og gefur Íslendingum nýtt samband, og önnur tengsl við náttúruna en hann kynnist á nokkru öðru sviði. Ég dreg ekki úr mikilvægi þess að horfa til þess atvinnuvegar sem auðvitað er mjög öflugur. Við skulum ekki, hv. þingmaður, egna þessu hvoru gegn öðru heldur átta okkur á því að þetta er eitthvert mesta dýrmætið sem við eigum; stangveiðin í íslenskum ám og vötnum og svo íslenski hesturinn sem hefur sigrað 

Virðulegi forseti. Hæstv. landbúnaðarráðherra hefur kannski örlítið misskilið orð mín. Það vakti alls ekki fyrir mér að fara að egna saman íslenska hestinum og íslensku laxastofnunum, langt í frá. Ég dró þetta hins vegar fram til að bera það saman að stjórnvöld hér á landi virðast vera reiðubúin til að verja miklu fé í hestamennsku og uppbyggingu og orðstír íslenska hestastofnsins og ég kalla eftir því að sjá sama vilja hvað varðar fjárveitingar til að hlúa að íslenskum laxastofnum eða stofnum íslenskra ferskvatnsfiska því þar er mikil auðlind sem ég tel að mörgu leyti vannýtta. Það hvarflaði að mér ein lítil hugmynd einmitt á meðan ég var að hlusta á andsvar hæstv. landbúnaðarráðherra. Hún er einmitt sú að hesturinn og ferskvatnsfiskarnir, stofnarnir, gætu einmitt farið mjög vel saman, t.d. í ferðamennsku í sveitum landsins þar sem við gætum hugsað okkur að í framtíðinni - hugsanlega er farið að gera það nú þegar - yrði ferðamönnum boðið upp á að fara á hestum til veiða í ám og vötnum. Þetta væri kannski ekki svo vitlaus hugmynd til framtíðar því að ég get fátt ímyndað mér skemmtilegra en að eiga fagurt sumarkvöld við íslenskt heiðarvatn með íslenskan hest mér við hlið og stöng í hendi.

Hæstv. forseti. Íslenska ríkið hefur ekki varið miklum fjármunum til íslenska hestsins fyrr en allra síðustu árin og eru það ekki stórar upphæðir. Við höfum farið þar í ákveðin átaksverkefni sem kannski fyrst og fremst snúa að því að Íslendingar haldi forustu sinni um hestinn, fari með aðalhlutverkið um íslenska hestinn. Við höfum meira að segja orðið að berjast fyrir því á alþjóðavettvangi að Ísland sé upprunaland hans. Við sjáum það vissulega núna í gegnum átaksverkefni að það skilar sér í atvinnugrein sem er í mikilli sókn. Þeir litlu fjármunir sem hefur verið varið til hestsins eru að koma til baka í atvinnugreininni sem eflir auðvitað áhuga almennings fyrir íþróttinni hér heima, sem betur fer. Ég var fyrst og fremst í þessum þætti í gær að kynna tillögu sem er afrakstur þingsályktunartillögu eins og hér er verið að flytja á öðru sviði. Hugsjónahópur kemur saman og fer yfir þörfina, metur hana og kemst að raun um að hyggilegt sé að verja fjármagni til að byggja ákveðnar þjónustumiðstöðvar eða hús, reiðhallir, reiðskemmur, til að efla þessa atvinnugrein og jafnræði á milli fólks í landinu. Auðvitað gæti það gerst eins á þessu sviði að þingið verður samhentara um málið. Þegar kemur að þessu máli og eins í kringum hestinn þarf ég auðvitað að hafa þingið með mér í því spilverki, fjárlaganefndina og stuðning ríkisstjórnarflokkanna og stjórnarandstöðunnar, til þess að góð mál fari hér í gegn. Ég held að þeir peningar sem fara í þetta verkefni, þá þingsályktun sem hér er rædd, og ekki síður í hestinn, komi margfaldir til baka í ríkiskassann í vexti greinanna.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að íslenski hesturinn er mjög merkilegur og allt gott um það að segja. Mig langar þá enn og aftur til að hnykkja á því að íslenskir stofnar ferskvatnsfiska, bæði lax og silungs, eru mjög merkilegir og væru mjög áhugaverðir fyrir marga erlendis. Mjög margir stunda stangveiðar erlendis og fiskstofnarnir okkar eru afskaplega merkilegir og eru hér í einstakri náttúru, einstakri umgjörð. Þarna er gríðarleg auðlind sem ég hygg að geti gefið okkur færi til mikillar sóknar í framtíðinni. Ég var á fundi í síðustu viku austur á Kirkjubæjarklaustri. Þar var einnig hæstv. landbúnaðarráðherra. Þar voru heimamenn að velta fyrir sér framtíðinni, hvað þeir eigi til bragðs að taka til að reyna að skapa sér atvinnu. Þar kom sterklega í ljós að þeir ráða einmitt yfir auðlind sem er afskaplega merkileg og mjög dýrmæt, sjóbirtingsstofninn, sem þeir sjá mikil sóknarfæri í til framtíðar. Það er hægt að selja þessa stofna og náttúruna sem þeir lifa í með ýmsum hætti. Það er hægt að selja aðgang að veiði en það er líka hægt að koma upp söfnum. Í Noregi eru t.d. mjög vinsælir ferðamannastaðir við stórar laxveiðiár sem eiga sér merka sögu og þar hafa menn komið upp aðstöðu þar sem hægt er að ganga inn og horfa á fiskinn í sínu eðlilega umhverfi, í vatninu. Svona söfn væri hægt að setja upp við okkar bestu lax- og silungsveiðiár eða vötnin okkar, t.d. í Þingvallavatni og sýna þar bæði bleikju og urriða í sínu rétta umhverfi. Við skulum ekki gleyma því að það sem gerir okkar stofna einmitt svo einstaka er það að íslensk náttúra er tiltölulega óspillt, a.m.k. enn sem komið er. Þessir stofnar hafa haldið sínu þótt þeir hafi verið á miklu undanhaldi í löndunum í kringum okkur. Þetta hlýtur að sjálfsögðu að gefa okkur færi til mikillar sóknar.

Frú forseti. Ég þakka þær fróðlegu og skemmtilegu umræður sem hér hafa farið fram um þessa tillögu okkar þingmanna Samfylkingarinnar um þetta efni. Það er alveg ljóst af undirtektum þeirra sem hér hafa tekið til máls að þetta er efni sem margir bera fyrir brjósti sér. Ég er sérstaklega þakklátur hæstv. landbúnaðarráðherra fyrir þær yfirlýsingar sem hann hefur hér gefið, m.a. hvað varðar hans mikla og ríka áhuga á að efla þær rannsóknir sem í gangi eru til þess að í framtíðinni sé hægt að þróa þær með þeim hætti að við fáum gleggri upplýsingar um hvað það er sem veldur afföllum á laxi í hafi. Ekki síður vil ég þó þakka hæstv. ráðherra fyrir þá skorinorðu yfirlýsingu sem hann gaf um annan ferskvatnsfisk. Ég á hér við ísaldarurriðann í Þingvallavatni sem margsinnis hefur komið til umræðu á hinu háa Alþingi. Ástæðan er sú að hann er einstakur í heiminum og önnur ástæða er sú að það var maðurinn sem nánast deyddi hann algjörlega út. Það voru umræður á hinu háa Alþingi sem leiddu til ákveðinna breytinga sem aftur höfðu í för með sér að honum var ekki útrýmt með öllu. Nú hefur hæstv. landbúnaðarráðherra sem þekkir málið úr Þingvallanefnd lýst því skýrt yfir að hann telji að það eigi að opna honum farveg niður Efra-Sog. Þetta er ákaflega mikilvæg yfirlýsing og ég fagna henni mjög. Sömuleiðis fagna ég undirtektum þeirra þingmanna sem hér komu á eftir í ræðustól og reifuðu viðhorf sín til þessa, hv. þingmanna Steingríms J. Sigfússonar, Magnúsar Þórs Hafsteinssonar og Guðjóns Arnars Kristjánssonar. Það er mjög mikilvægt að á hinu háa Alþingi skuli vera kominn ótvíræður meiri hluti fyrir þessu máli. Við höfum barist fyrir því lengi, nokkrir þingmenn. Árið 1995 hillti undir landsýn í málinu, skömmu fyrir kosningar þegar þáverandi landbúnaðarráðherra, núverandi forseti Alþingis, Halldór Blöndal, lýsti því yfir úr þessum stóli að hann væri þess fýsandi að sú leið yrði farin. Skömmu síðar urðu ríkisstjórnarskipti og ekki var sami skilningurinn innan nýrrar stjórnar. Nú er þennan skilning hins vegar að finna innan Framsóknarflokksins, Sjálfstæðisflokksins, Frjálslynda flokksins, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og Samfylkingarinnar. Þetta er ákaflega mikilvægt. Ég tek undir það sem komið hefur fram hjá hæstv. landbúnaðarráðherra og þingmönnum sem hafa talað um nauðsyn þess að efla þá möguleika sem liggja í stangaveiðum. Við vitum að 55–65 þúsund manns stunda stangaveiði sem íþrótt. Fátt er hollara og meira gefandi fyrir fjölskyldur en að fara saman á vit fjallvatna og veiða. Fátt er ódýrari og heilnæmari skemmtun. Við sem höfum nú margan laxinn þreytt og dregið á okkar ævi vitum líka að mesta gamanið er af því farið, bæði vegna þess að þegar menn eru búnir að veiða marga laxa skynja þeir að það er miklu meira gaman að veiða silunginn en laxinn. En líka vegna alls þess tildurs og umstangs sem er í kringum laxveiðina. Þetta er orðið að mörgu leyti íþrótt fyrir þá sem eru betur efnaðir. Það breytir ekki hinu að frá atvinnulegu sjónarhorni er stangaveiði mjög dýrmæt. Hún er mikilvæg. Hún veltir nokkrum milljörðum. Bændur og veiðifélög fá í hreinar tekjur u.þ.b. 600–800 milljónir á hverju ári. Þetta er gríðarlega mikil búbót fyrir þá sem eru að basla við að búa áfram í dreifbýlinu og lifa af landinu. Þess vegna er mikilvægt að efla stangaveiði. Því er þessi tillaga hér fram lögð. Við viljum reyna að grafast fyrir um það með nýrri íslenskri tækni hvað veldur því að hinn annálaði stórlax Íslands er smám saman að dvína út úr veiðinni. Það er hugsanlegt að á því séu veiðifræðilegar skýringar. Hugsanlegt er að aukið veiðiálag á fyrri hluta veiðitímabilsins þegar stórlaxinn gengur, hann gengur jafnan fyrst, stærstu laxarnir fyrst og fara efst, fleyti stórlaxinum svo að segja ofan af stofninum, fjarlægi úr stofninum þau gen sem stýra þessum mikla vexti, sem stýra síðbúnum kynþroska og langri dvöl í hafinu. Um þetta er hins vegar ekki vitað. Þetta er eitt af því sem þarf að kanna. Það þarf líka að skoða hvað veldur því að laxinn virðist ekki hafast við í hafinu í sama mæli og áður. Afföllin eru meiri. Við vitum að þegar sunnar og vestar dregur í Atlantshafinu er hægt að rekja orsakir hnignunar á laxastofnum til mengunar. Súrt regn hefur gjöreytt laxastofnum t.d. í Norður-Ameríku í Maine-fylki, þar sem voru frægar laxveiðiár á árum fyrr. Þær eru að mestu leyti útdauðar hvað lax varðar. Orsökin er fyrst og fremst mengun. Við vitum líka að veiðiþjófnaður í löndum eins og Írlandi, Skotlandi og Englandi þar sem áður fyrr var litið á veiðiþjófnað sem íþrótt og stéttvísa dyggð þeirra sem börðust gegn aðlinum - væntanlega forfeðra okkar hv. þingmanna Guðjóns Arnars og mín, sem alltaf höfum verið að berjast gegn forréttindum. Þar hefur veiðiþjófnaður tíðkast allt fram á þennan dag. Og hann hefur verið leyfður. Ég minnist þess þegar ég ungur maður vann sem ráðgjafi og tengdist einmitt laxi í vesturhéruðum Írlands fyrir norðan Galway, að þar af tilviljun lenti ég í tvö þúsund manna mótmælagöngu. Á þeim árum var ég jafnan til í að mótmæla því sem tilefni gafst til að mótmæla, tók þess vegna þátt í göngunni en hafði ekki gengið mjög lengi þegar ég uppgötvaði að menn voru þarna að mótmæla því að búið var að setja lög gegn því sem þeir kölluðu „poaching“ eða veiðiþjófnað. Var ég þá snöggur að hafa mig úr þeirri göngu. Þetta tek ég til marks um þau viðhorf sem hafa ríkt í löndunum í grennd við okkur. Þar hefur það verið talið réttlætanlegt að ofveiða lax með þjófnaði og ýmsum aðferðum sem við mundum aldrei sætta okkur við hér á landi. Hér á landi hefur enginn veiðiþjófnaður verið stundaður, ekki þannig að hægt sé að telja að hann hafi leitt til gjöreyðingar á stofnum. Þá er að vísu frátalinn sá veiðiþjófnaður sem óvætturinn, minkurinn, hefur stundað sem oft hreinsar þverár af laxaseiðum. Slíkar ár og kvíslar eru oft besta uppeldisstöðin í ánum. Hér á landi hefur heldur ekki verið teljandi mengun ef frá er talið í höfuðborginni, þar sem Elliðaárstofninn er í hættu og þar sem reykvísk yfirvöld mættu standa sig miklu betur við að byggja upp umhverfi árinnar. Það sama varðar líka Korpu. Þetta eru tvær litlar perlur á borgarfestinni sem verður að varðveita. Þar fyrir utan er erfitt að benda beinlínis á mengunarvalda sem hafa dregið úr viðgangi laxastofnanna. Það hlýtur þess vegna að vera eitthvað sem er að gerast í hafinu sem veldur því að stórfiskurinn kemur ekki til baka, að afföllin eru meiri í hafinu en maður átti áður að venjast. Hugsanlega eru þetta hitaskil sem hafa færst til. Hugsanlega eru einhverjir óþekktir mengunarvaldar eins og lífræn þrávirk efni sem gætu hafa leitt til þess að ratvísi fiskanna minnkar. Um þetta er ekkert hægt að segja fyrr en búið er að rannsaka þetta miklu betur en gert hefur verið í dag. Ég vil að lokum, frú forseti, endurtaka það sem ég sagði áðan, þakka fyrir þessa góðu umræðu og þær góðu undirtektir sem við tillögunni hafa orðið. Ekki síður þær fróðlegu umræður sem hafa spunnist þar sem menn hafa miðlað af ýmiss konar reynslu og þekkingu á þessum efnum. Ég legg til, frú forseti, þegar þessari umræðu lýkur að tillögunni verði vísað til landbúnaðarnefndar.

Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp til að þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir þessa tillögu. Hann er að sjálfsögðu sá mesti sérfræðingur sem við eigum í þessum málum. Ég tel mjög mikilvægt að það sé einmitt rannsakað hvað veldur afföllum laxa í sjó. Auðvitað hefur það verið áhyggjuefni margra sem eru að sleppa seiðum í ár landsins hvað það er í rauninni lítil endurheimta sem kemur til baka. Laxveiðin skiptir miklu máli fyrir sveitir landsins og líka fyrir gjaldeyristekjur þjóðarinnar. Eins og var farið yfir áðan eru miklir fjármunir í húfi. Þetta er mikið atvinnumál, mikið byggðamál og mikið vægi þess að laxveiðiárnar fái að blómstra. Ísland er það land sem er líklegast eina landið í dag sem hefur upp á eins marga kosti að bjóða hvað varðar laxveiði. Ég þakka hv. þingmanni Össuri Skarphéðinssyni fyrir að flytja þetta mál og hlakka til að taka það til meðferðar í hv. landbúnaðarnefnd.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni landbúnaðarnefndar fyrir þessar góðu undirtektir. Segja má að henni renni blóðið til skyldunnar vegna þess að bókstaflega talað um bæjarhlaðið þar sem hún stýrir stóru búi, að Keldum á Rangárvöllum, rennur á þar sem mönnum hefur tekist að byggja upp mikla veiði og mikla atvinnu í tengslum við sleppingar á seiðum. Sú atvinna helgast nokkuð af því hvað verður um þau seiði sem til sjávar ganga. Eins og við vitum hafa verið ákaflega mikil áraskipti á því. Stundum hefur það gengið ákaflega vel og stundum ekki. Sjálfur hef ég margoft staðið á bökkum þeirrar ár og veitt laxa, bæði litla og stóra, sem hefur verið sleppt í ána. Þar háttar svo til að vikurinn frá spúandi eldfjalli leggur á nokkurra áratuga fresti öll uppvaxtarsvæði nánast í eyði, þannig að áin er algjörlega háð sem veiðiá þessum sleppingum. Þá skiptir máli upp á fjárfestingu og þá atvinnu sem byggðarlagið hefur af þessu hvað verður um laxinn í sjónum. Hv. þingmaður gat þess að einmitt í tengslum við þá starfsemi hefði mikil atvinna spunnist. Nú er það svo að það byggðarlag sem hv. þingmaður kemur frá er ekki í neinni hættu statt. Það stendur vel að mörgu leyti og miklu betur en víða annars staðar. Ef hægt væri eins og menn eru, t.d. sömu aðilar og þar voru frumherjar, að berjast fyrir að koma upp svipaðri atvinnu austur á fjörðum þar sem byggðirnar eiga vissulega í vök að verjast, ef það tækist með sama árangri, þá væri það auðvitað alveg stórkostlegt. Það sýnir hvað þetta er mikið þjóðþrifaverk sem hér er verið að leggja til að ráðist verði í.

Hæstv. forseti. Það er mjög gaman að segja hv. þingmanni Össuri Skarphéðinssyni frá því að mjög víða, t.d. austur í Höfn í Hornafirði, er hópur áhugamanna að reyna þetta sama og hefur verið gert með Rangárnar, að koma á aukinni veiði með sleppingum og að hlúa að veiðistöðum. Þó að mitt sveitarfélag sé ekki í mikilli hættu byggðarlega séð hefur þetta alveg gríðarleg áhrif fyrir byggðina og ekki síst fyrir þau lögbýli sem eiga hlut að ánni og fyrir alla þá ferðaþjónustu og hótelrekstur sem er að byggjast upp og hefur verið að byggjast upp undanfarin ár í tengslum við árnar.

Virðulegi forseti. Hv. flutningsmaður þessarar þingsályktunartillögu, Össur Skarphéðinsson, talaði um að stórlöxum hefði fækkað verulega undanfarin ár. Það hefur ekki komið fram í umræðunni hér í dag að síðasta ár, árið 2004, var afskaplega gott veiðiár, eitt það besta á tímabili sem spannar ein 30 ár aftur í tímann. Alls veiddust 46 þúsund laxar á stöng og held ég rúmlega 50 þúsund laxar þegar netaveiðin er tekin með. Þetta var afskaplega góð veiði. Nú veit ég ekki hvort tölur liggja fyrir um það hversu hátt hlutfall af þeim afla, þ.e. af þeim rúmlega 50 þúsund löxum, hafi verið fiskur sem hafði verið tvö ár í sjó. Það er þó alla vega rétt að fram komi við lok þessarar umræðu að það er kannski ekki endilega svartnætti sem knýr okkur til þess að reyna að sýna einhverja viðleitni til að leggja meiri áherslu á að rannsaka afdrif laxa í sjó, því sem betur fer er það þannig að íslensku laxveiðiárnar virðast halda sínu nokkurn veginn þó að að sjálfsögðu séu allverulegar sveiflur á milli ára. Það er einmitt þá sem þessar rannsóknir ættu kannski að fræða okkur einmitt um orsakir slíkra sveiflna, hvað það er sem gerir það að verkum að árnar geta dottið niður í lægð sem varir jafnvel í nokkur ár en síðan blómstrað, tekið skyndilegan kipp upp á við, eins og við sáum síðasta sumar sem betur fer. Spurning mín í þessu andsvari til hv. þingmanns Össurar Skarphéðinssonar er sú hvort honum sé kunnugt um hvert hlutfall stórlaxa hafi verið á síðasta sumri.

Frú forseti. Ekki get ég svarað þessari spurningu svo nákvæmlega. Eftir óljósu minni held ég samt að það hafi ekki aukist þó heildarfjöldinn hafi aukist, hlutfallið sé ákaflega svipað. Ég er heldur ekki alveg sammála honum um að það sé gott ástand á íslenska laxastofninum vegna þess að síðasta einn og hálfan áratuginn hefur hann heldur verið á niðurleið. Eins og ég rakti í seinni ræðu minni áðan er ástandið fráleitt eins slæmt hér og sums staðar í Norður-Ameríku og í löndum Evrópu. Það hefur verið miklu betra hér. Fyrir því eru ákveðnar ástæður. Það er hins vegar ákaflega merkilegt að skoða hvernig hlutfall stórlaxa hefur breyst í frægum stórlaxaám. Við getum tekið tvær, Sogið og Laxá í Aðaldal. Þetta voru frægar, heimsfrægar, stórlaxaár. Auðvitað kann að vera að erfðablöndun í Soginu, þ.e. sú staðreynd að þar var sleppt mjög miklu af Elliðaárlaxi sem er smávaxinn stofn, hafi leitt til þess að það er ekki fyrr en á seinni árum sem stórlaxar eru aftur farnir að gera vart við sig í einhverjum mæli í veiðinni. En það er erfiðara að segja um þetta hvað hvarðar Laxá í Aðaldal þar sem mér a.m.k. er ekki kunnugt um að menn hafi verið að sleppa miklu af Elliðaárlaxi þótt vafalítið hafi eitthvað af honum farið þar í. En þetta voru frægar stórlaxaár. Síðan 1965 hefur hlutfall stórra laxa í þeirri veiði verið að minnka, getur eitthvað tengst því að þá urðu hitaskil, kringum 1965, ef ég man rétt, 1965–1970, það er hugsanlegt. Og það er hugsanlegt að þegar við erum að sjá núna aftur mikil hitabrigði í hafinu og umhverfis landið að við sjáum kannski einhverjar breytingar líka vera að gerast í þessu. Þetta er eitt af því sem þarf að rannsaka.

Virðulegi forseti. Þessi orðaskipti milli mín og flutningsmanns leiða kannski einmitt hugann að því að þær rannsóknir sem talað er um hér í dag að þurfi að stunda eru í raun og veru afskaplega þarfar og er þarft að fara út í þær. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson nefndi hér atriði eins og áhrif umhverfisþátta á borð við hitastig, á það hvort mikið af laxi er eitt ár eða tvö í sjó. Ég tek undir þetta og hef á vissan hátt lúmskt gaman af því að taka þátt í umræðunni um þessa þætti því að ég gerði á sínum tíma lokaverkefni þegar ég var að læra fiskifræði einmitt um þessa hluti þar sem ég skoðaði hugsanleg tengsl á milli hlutfalls stórlax og smálax við hitastig í ám að vorlagi og síðan við ströndina í sjónum fyrri hluta sumars. Þá komst ég að raun um það sem við Íslendingar vitum og höfum í raun og veru vitað lengi, og ættum kannski að notfæra okkur mun betur en við gerum í dag, að við búum einmitt yfir mjög góðum og einstökum gögnum hvað varðar veiði í ánum okkar marga áratugi aftur í tímann vegna þess að hér hefur lengi verið lögbundið að ég tel, a.m.k. hafa menn gert það mjög samviskusamlega, að skrá niður alla veiði. Menn hafa tekið hreistur og annað þess háttar og safnað mjög miklu af upplýsingum. Það má vel vera að ef við veittum til að mynda meiri peninga í þessar rannsóknir og meiri peninga í það að Veiðimálastofnun gæti sinnt rannsóknarhlutverki sínu að þá mætti kreista enn meira út úr þeim gögnum sem þegar liggja fyrir í hirslum Veiðimálastofnunar í dag og finna þannig svör við mörgum af þeim spurningum sem leita á huga okkar nú og hafa komið fram við þessa umræðu. Ég vil síðan loka þessari umræðu og hafa lokaorð mín þau að ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir að hafa tekið þetta mál upp á hinu háa Alþingi.

Frú forseti. Ég mæli eina ferðina enn fyrir tillögu til þingsályktunar um stækkun friðlandsins í Þjórsárverum. Það má eiginlega segja að meðan ég hef það tækifæri að mæla fyrir þessari tillögu hér í pontu á Alþingi Íslendinga og meðan ég enn tel þörf vera fyrir tillöguna þá mun ég mæla fyrir henni. Þetta er því eflaust ekki í seinasta sinn sem ég kem hér og ræði málefni Þjórsárvera og mögulega stækkun friðlandsins. Tillagan gerir eins og áður ráð fyrir því að Alþingi álykti að skora á ríkisstjórnina að beita sér fyrir því að mörkum friðlandsins í Þjórsárverum verði breytt og það stækkað þannig að sem mest af gróðurlendi svæðisins lendi innan friðlýsingarmarkanna. Einnig að áætlun verði gerð um friðun Þjórsár frá mörkum friðlandsins í Þjórsárverum til suðurs að Sultartangalóni. Hugmynd þessi er í samræmi við þær hugmyndir sem hreyft hefur verið af áhugahópi um verndun Þjórsárvera og hafa tillögur hans verið hafðar til hliðsjónar við tillögugerðina. Ég hef talað fyrir þessari tillögu þrisvar sinnum áður, en flutningsmenn hennar eru auk mín allir hv. þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Tillagan hefur aldrei fengist útrædd, ekki enn sem komið er, en hún hefur þó verið send til umsagnar nokkurs fjölda aðila sem tengjast málinu og ég verð að segja að hún hefur hlotið afar jákvæðar undirtektir. Af þeim sem gáfu umsögn um tillöguna á sínum tíma voru það eingöngu Landsvirkjun og hreppsnefnd Ásahrepps sem lögðust gegn henni. Frá því að tillagan var upphaflega lögð fram hefur baráttan um Þjórsárver magnast, hún hefur staðið sleitulaust og hún stendur enn. Í greinargerð með tillögunni er getið um hvernig þessi saga, baráttusaga, hefur þróast allt frá árinu 1972 þegar haldinn var í Árnesi fjölmennur sveitarfundur Gnúpverja sem lagðist eindregið gegn öllum hugmyndum um framkvæmdir á Þjórsárverasvæðinu, frekari framkvæmdum en þá var í raun og veru byrjað að hreyfa. Þá má segja að Landsvirkjun hafi allt frá þessum tíma verið að draga í land með ýtrustu hugmyndir. Núna standa málin þannig, svo ég geri langa sögu stutta, að í auglýsingu er aðalskipulag fyrir svæðið, þ.e. aðalskipulag Gnúpverjahrepps, og sömuleiðis eru í auglýsingu breytingar á svæðisskipulagi miðhálendisins. Báðar þessar skipulagstillögur gera ráð fyrir lóni í Þjórsárverum sem yrði 567,5 m yfir sjávarmáli og er það heldur lægra en hugmyndirnar voru þegar ég talaði síðast fyrir tillögunni. Frestur til þess að gera athugasemdir við þessar skipulagstillögur er til 9. mars þannig að enn vitum við ekki hversu margar athugasemdir berast en ég er sannfærð um að það verða margir sem leggja sitt lóð á vogarskálarnar í þessum efnum og koma til með að andæfa því að af þessum framkvæmdum verði. Þeim sem láta sér annt um Þjórsárverin finnst nóg að gert í þessum efnum, nóg búið að gera, framkvæma í Þjórsá, og mál að linni, mál að við fáum friðlandið stækkað þannig að náttúruleg mörk þess fái notið verndar samkvæmt náttúruverndarlögum. Þegar þessar aðalskipulagstillögur og svæðisskipulagstillagan er skoðuð stingur auðvitað í augun að það eru ákveðnir þættir sem ekki er tekið nægilegt tillit til að mínu mati og þá má nefna rammaáætlun, náttúruverndaráætlun og heimsminjaskrárhugmyndir, því að það eru vissulega uppi hugmyndir um að Þjórsárver geti sómt sér vel á lista UNESCO yfir heimsminjar. Svo þarf ekki að orðlengja um það að ekki virðist vera sérstök þörf fyrir þá orku sem kæmi úr hugmyndunum um Norðlingaölduveitu og að lokum má auðvitað nefna að setlónin sem gert er ráð fyrir að framkvæmdin útheimti eru þeirrar náttúru að í mínum huga, og hef ég gert grein fyrir því hér aður, þyrftu þau að fara í sjálfstætt mat á umhverfisáhrifum enda eru þau það stór að þau lenda innan ramma viðauka við lög um mat á umhverfisáhrifum. En ég vil í þessari framsögu minni, virðulegi forseti, geta um tvær skýrslur sem komu út síðasta sumar, skýrslur sem skrifaðar voru um gildi Þjórsárverasvæðisins, skýrslur sem gert er ráð fyrir að geti verið lóð á vogarskálar þeirrar umræðu sem nú stendur um endanlega verndun þess sem eftir er. Þessar skýrslur eru unnar að frumkvæði Landverndar af tveimur afar virtum sérfræðingum, erlendum, sem þekkja vel til þessara svæða, en það eru þeir Roger Croft og Jack Ives sem báðir hafa kynnt sér Þjórsárver mjög vel. Skýrslur þeirra eru nokkuð samhljóma og það vekur einmitt athygli þegar þær eru lesnar að þeir skoðuðu verin á sumardögum 2004. Þeir voru ekki saman í ferðum sínum þannig að þeir sáu í raun og veru ólíka hluti en niðurstöður skýrslna þeirra eru, eins og ég segi, afar samhljóma. Í fyrsta lagi staðfesta skýrslurnar það mat sem áður hefur komið fram að verndargildi Þjórsárvera er afar hátt bæði á landsvísu og alþjóðlega vísu. Ég get þess hér að þessar skýrslur má báðar finna á heimasíðu áhugahóps um verndun Þjórsárvera, en Jack Ives segir í skýrslu sinni, með leyfi forseta: „Að mínu mati er það staðsetning votlendissvæðisins í eyðimörk á miðhálendi Íslands, við suðurenda Hofsjökuls, sem gefur svæðinu afar óvenjulega náttúrulega umgjörð þar sem fram koma sterkar andstæður: svartir eyðimerkursandar, jökull, freðmýrar, gróskumikill grænn svörður og fjallahringur í fjarska. Mér kemur til hugar samanburður við svæði á jörðinni sem eru fræg vegna landslags: hlutar Tíbetsléttunnar, Sagarmatha-þjóðgarðurinn, ísi þakin eldfjöll í Andesfjallgarðinum, norðausturhluti Baffineyjar og þjóðgarðurinn í Yellowstone í Bandaríkjunum.“ Roger Croft segir í skýrslu sinni, með leyfi forseta: „Svæðið allt frá Hofsjökli að þeim stað þar sem Þjórsá fellur fram úr gljúfrunum er í alþjóðlegu samhengi afar mikilvægt, bæði vegna lífríkis og þeirrar landmótunar sem það endurspeglar. Við þetta bætist útsýni og upplifun fegurðar svæðisins. Hvort sem flogið er yfir svæðið, gengið um votlendið og vaðið yfir árnar eða litið yfir svæðið frá aðliggjandi hæðum eins og Biskupaþúfu, blasir við baksviðið: íshettan, skriðjöklarnir, tindarnir, hæðir í fjarska, vatnsmikil áin, sandeyrar, votlendi og tjarnir. Þetta samspil mótar landslag sem er sjaldséð á jörðinni og örugglega einstakt á Íslandi.“ Þannig geta þessir tveir heiðursmenn í skýrslum sínum um það álit Umhverfisstofnunar sem kemur fram í náttúruverndaráætluninni miklu, þ.e. ekki þeirri sem Alþingi samþykkti heldur stóru, þykku bókinni sem liggur að baki samþykkt Alþingis, að núverandi mörk friðlandsins séu í sjálfu sér ekki hin eiginlegu mörk eða hin náttúrulegu eða landfræðilegu mörk þess og það sé eðlilegt að þessi mörk séu útvíkkuð og í náttúruverndaráætluninni er tillaga þar um en því miður náði hún ekki inn í þau svæði sem valin voru fyrir náttúruverndaráætlun umhverfisráðherra sem samþykkt var á Alþingi. Það er mat þeirrar stofnunar, Umhverfisstofnunar, að núverandi mörk friðlandsins séu ófullnægjandi og þau endurspegli ekki verðmætin sem er að finna á svæðinu. Undir þetta sjónarmið taka bæði þeir Roger Croft Og Jack Ives. Sömuleiðis geta þeir um að fyrirhuguð mannvirki, og þá sérstaklega stífluskurðir og veitur undir jökli, komi til með að hafa afar neikvæð áhrif á náttúru og landslag. Eins og ég gat um í upphafi máls míns, virðulegi forseti, telja báðir þessir heiðursmenn að svæðið geti komið til greina sem svæði á heimsminjaskrá UNESCO, verði því ekki raskað frekar og verði verndarsvæðið stækkað. Um þetta segir í skýrslu Jack D. Ives, virðulegi forseti: „Með tilliti til þess að ég hef starfað sem landmótunarfræðingur í meira en hálfa öld beini ég athyglinni að síðasta liðnum, landslaginu. Ég vísa til ferða minna um allan heim og legg áherslu á að þetta svæði sem markast af Kerlingarfjöllum, Hofsjökli og Þjórsárverum, séð frá hæðardragi suðaustan við Þjórsá (t.d. frá Sóleyjarhöfða) er eitt tignarlegasta og andlega mest örvandi landslag veraldar. Ég geri ráð fyrir því að ef mörk friðlandsins yrðu stækkuð þannig að þau næðu til Kerlingarfjalla, hluta aðliggjandi eyðisanda og alls Hofsjökuls, væri um að ræða svæði sem kæmi sterklega til greina til skráningar á heimsminjaskrá UNESCO.“ Og nú spyr ég, hæstv. forseti: Væri ekki ráð að setja öll fyrirhuguð framkvæmdaáform Landsvirkjunar í bið, stækka friðlandið út frá þeim tillögum sem hafa verið í umræðunni um það mál og sjá til þess að svæðið verði skráð og skoðað og skilgreint til þess að það geti orðið gjaldgengt á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna? Verði svo, verði Þjórsárver tekin inn sem gilt svæði á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna, þori ég að fullyrða að það yrði meiri lyftistöng fyrir þjóðarhag þessa lands en nokkru sinni þau framkvæmdaáform sem Landsvirkjun hefur uppi. Þess vegna bið ég um að alþingismenn vitkist nú og leggi lið þeirri tillögu sem hér er talað fyrir í fjórða sinn, sjái til þess að friðlandsmörkin verði stækkuð og í framhaldinu getum við svo sótt um inn á heimsminjaskrá Sameinuðu þjóðanna. Hér er um hjarta landsins að ræða, Íslands „hjartagull“, eins og Jack D. Ives segir í skýrslunni sinni, og ég held að þetta landsvæði sem þessi styrr hefur staðið um í áraraðir eigi það skilið að fá frið og Alþingi Íslendinga getur veitt þann frið.

Virðulegi forseti. Ég gat ekki á mér setið að koma aðeins inn í umræðu um þetta mikilvæga mál sem flutt er í fjórða sinn. Fyrir það fyrsta er þetta ákaflega vandað og gott þingmál með upplýsandi fylgiskjölum, bæði auglýsingin um friðlandið í upphafi og ályktanir frá heimamönnum um málið. Það er til sóma hvernig að því er staðið að öllu leyti. Ég styð þingsályktunartillöguna um stækkun friðlandsins í Þjórsárverum heils hugar. Ég hef fylgst nokkuð vel með málinu á undanförnum árum og tók nokkurn þátt í því fyrir fjórum árum, árið 2001, þegar haldinn var síðari sveitarfundurinn í Árnesi í Gnúpverjahreppi þar sem stór hluti íbúa Gnúpverjahrepps skoraði á stjórnvöld að vernda Þjórsárverin og skerða þau ekki í þeim fyrirhuguðu virkjunarframkvæmdum sem þá voru uppi. Fyrri fundurinn var haldinn í Árnesi, 17. mars 1972, og stendur mörgum íbúum í hreppunum mjög nærri enda hægt að fullyrða að svæðið er algerlega einstakt og stórbrotið. Ég hef komið þarna inn eftir, bæði ríðandi og keyrandi og það er engu líkt að koma í þá gróðurvin sem er í auðninni miðri, þessa stóru afmörkuðu gróðurvin. Þarna er landslag, vatnafar, varpstöð og allt eins og upp er talið í ályktuninni með þeim hætti að það væru mjög dramatísk og alvarleg afglöp ef Þjórsárverin væru skert eða þeim fórnað fyrir stundargróða vegna frekari virkjunarframkvæmda í efri hluta Þjórsár. Þarna er búið að virkja mjög mikið á undanförnum að verða fjórum áratugum. Hver virkjunin á fætur annarri hefur sprottið upp og eins og fram kemur er þegar búið að veita um 40% af Þjórsá í Þórisvatn. Það er því búið að virkja mikið á svæðinu og engin rök uppi um að skerða eigi svæðið og mjög mikilvægt að það verði allt friðlýst en ekki bara hluti heldur að, eins og hér segir: „… mörkum friðlandsins í Þjórsárverum verði breytt og það stækkað þannig að sem mest af gróðurlendi svæðisins lendi innan friðlýsingarmarkanna.“ Ég styð þetta markmið heils hugar og vona að það gangi eftir. Það væri Alþingi til mikils sóma ef tillagan sem flutt er í fjórða sinn af Vinstri hreyfingunni – grænu framboði næði fram að ganga og kæmi sem ályktun frá Alþingi í vor þannig að vinna mætti hefjast við að stækka friðlandið í Þjórsárverum þannig að það næði yfir allt svæðið og gleðst nú þingflokksformaður Vinstri grænna mjög. Það er að mörgu leyti til skammar hvernig Landsvirkjun hefur gengið fram í virkjunarmálum á liðnum árum með yfirgangi og ruddaskap að mörgu leyti. Til að mynda þegar lagt var til að stíflan yrði reist með þeim hætti, Norðlingaölduveitu, að verin mundu skerðast að verulegu leyti var það ákveðinn áfellisdómur yfir þeirri stefnu sem hefur verið rekin í virkjunarmálum að mínu mati og menn fóru algeru offari. Sem betur fer náðist að hægja á þeirri þróun eða stöðva að hluta, ekki síst fyrir öfluga baráttu heimamanna eins og áður gat um. Yfir 70% af kosningabærum íbúum Gnúpverjahrepps skrifuðu undir yfirlýsingu sem er rakin í þingmálinu. Þann 24. maí 2001 var samþykkt ályktun almenns fundar í hreppnum sem ég var á og þá kynnti ég mér einmitt fyrst málið að einhverju marki. Þar segir, með leyfi forseta: „Fundurinn lýsir eindreginni andstöðu við Norðlingaölduveitu og aðrar fyrirhugaðar virkjunarframkvæmdir í Þjórsárverum og efri hluta Þjórsár. Fundurinn bendir á margþættar rannsóknir færustu vísindamanna sem sanna sérstöðu svæðisins í íslenskri náttúru þar sem þeir vara við allri röskun af manna völdum enda er svæðið þekkt víða um heim og stór hluti þess friðlýstur.“ Fundurinn ályktar þannig formlega með áskorun um að með 1.–5. áfanga Kvíslaveitu hafi nú þegar orðið veruleg röskun á vatnafari Þjórsár og ekki megi ganga lengra enda eru margir fossanna í Þjórsá, Gljúfurleitarfoss, Dynkur og fleiri ekki svipur hjá sjón þegar rennsli í ánni er hvað minnst. Nú þegar hefur því verið unnið töluvert umhverfistjón á svæðinu og menn hafa fórnað ýmsu en lengra má alls ekki ganga að mínu mati og þess vegna lýsi ég yfir stuðningi mínum við málið. Landsvirkjun hefur gengið mjög langt fram í virkjunarstefnu sinni á liðnum árum, bæði hvað varðar yfirgang í eignarnámi jarða til að leggja yfir spennulínur þar sem engu er eirt og fyrirtækið virðist ná nánast hverju sem er þar til nú, en fram kom í fréttum um helgina að iðnaðarráðuneytið hefði hafnað beiðni fyrirtækisins um eignarnám tveggja jarða en heimilað öðrum þannig að vonandi er eitthvað að breytast í málinu. Skerða átti svæði sem er eitt það verðmætasta á öllu hálendi Íslands og er þá mikið sagt. Þetta er feikilega verðmætt svæði og þó svo að þarna verði aldrei um að ræða verulega umferð ferðamanna, því svæðið er mjög viðkvæmt, blandast engum hugur um verðmæti þess fyrir land og þjóð að búa að slíkri hálendisvin, verndaðri, friðaðri og óskertri enda væru það afglöp þeirrar kynslóðar sem nú er uppi gagnvart framtíðinni að skerða eða eyðileggja þetta merkilega, fallega og einstaka svæði sem Þjórsárverin eru. Verið væri að fórna miklum og einstökum verðmætum fyrir stundarhagsmuni og fyrir því eru engin rök að mínu mati. Það verður að vega og meta fórnarkostnaðinn hverju sinni og út á það hefur virkjunarumræðan að sjálfsögðu gengið á liðnum árum og menn verið tilbúnir til að fórna ansi miklu fyrir hugsanlegan ágóða, aukin útflutningsverðmæti og uppgang á ákveðnum landsvæðum en þarna eru engin rök fyrir framkvæmdunum sem skerða friðlandið eða verin að neinu marki, því auðvitað þarf friðlandið að ná yfir allt gróðurlandið þarna þannig að það komi aldrei til að það verði skert. Hæstv. forseti. Tíminn er stuttur og málið stórt og mikilvægt og ég vona að þó við séum ekki mörg í umræðunni núna endurspegli það ekki afdrif málsins. Það er Alþingi Íslendinga ekki til sóma hvernig mörg mál sem eru þjóðþrifamál eru látin daga uppi og sofna í nefndum, mál sem eru í eðli sínu þverpólitísk og á að vera hægt að ná sátt og samstöðu um. Þetta er til marks um þingmál sem á að koma aftur að mínu mati í þingið eftir nefndarvinnu og afgreiðast frá Alþingi í vor. Þetta er mjög mikilvægt mál og vel unnið, um stækkun friðlandsins í Þjórsárverum, og ég styð það.

Frú forseti. Ég þakka jákvæðar undirtektir hv. þm. Björgvins G. Sigurðssonar. Honum er málið kunnugt hafandi komið þarna upp eftir og þekkjandi svæðið. Ég tek undir það sem hann sagði. Ég hef sjálf komið upp eftir oftar en einu sinni og það er engu líkt. Þetta er ævintýraland og mjög mikið ævintýri að fá að horfa þarna yfir þó ekki sé annað, því eins og fram kom í máli hv. þingmanns er landið ekki auðvelt yfirferðar og verður þar af leiðandi aldrei neitt sérstakt ferðamannasvæði þannig lagað séð. Það er samt sem áður þeirrar náttúru að það að standa upp á Sóleyjarhöfða og horfa þar yfir er engu líkt. Þarna eru eyrarrósabreiðurnar hábleikar eins og töfrateppi í sandauðninni sem umlykur þessa merku gróðurvin. Þetta er engu líkt, þetta ævintýri. Ég gat þess ekki í máli mínu áðan að ég óska eftir því að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað enn einu sinni til hv. umhverfisnefndar og síðari umr. Ég treysti því satt að segja, hæstv. forseti, um leið og ég þakka fyrir undirtektirnar sem ég gat um, að tillagan fái að lokum jákvæða afgreiðslu í umhverfisnefnd og Alþingi Íslendinga fái tækifæri til að greiða um hana atkvæði.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um vernd og sjálfbæra nýtingu lífvera á hafsbotni ásamt hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Tillagan gengur út á að Alþingi álykti að fela sjávarútvegsráðherra í samráði við Hafrannsóknastofnun að friða í varúðarskyni þau svæði á hafsbotni sem brýnast er talið að vernda til að koma í veg fyrir meira tjón á lífríki og uppvaxtarskilyrðum nytjafiska en orðið er. Jafnframt gerir tillagan ráð fyrir því að áætlun verði unnin um frekari rannsóknir á áhrifum veiða og veiðarfæra á vistkerfi hafsbotnsins og um aðgerðir til að draga úr skaðlegum áhrifum af þeirra völdum og til að tryggja sjálfbæra nýtingu vistkerfa hafsbotnsins innan efnahagslögsögunnar. Við undirbúning og meðferð málsins gerir tillagan ráð fyrir að leitað verði eftir samvinnu við umhverfisráðherra, rannsóknastofnanir, hagsmunaaðila í sjávarútvegi og samtök áhugamanna eftir því sem við á. Skorti á lagaheimildir til æskilegra verndaraðgerða og til að tryggja sjálfbæra nýtingu hafsbotnsins verði lagðar fyrir næsta löggjafarþing tillögur þar að lútandi, sem og skýrsla um framvindu verndaraðgerða og fjárþörf vegna æskilegra rannsókna. Hef ég nú farið í gegnum efni tillögutextans. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að hún var lögð fram seint á 128. löggjafarþingi en þá náðist ekki að taka hana á dagskrá. Hún var lögð fram á 130. löggjafarþingi og afgreidd til sjávarútvegsnefndar og sendi nefndin hana til umsagnar ýmissa aðila. Þeir sem sendu nefndinni umsögn voru m.a. Eyþing – Samband sveitarfélaga í Eyjafirði og Þingeyjarsýslum, Farmanna- og fiskimannasamband Íslands, Fjórðungssamband Vestfirðinga, Hafrannsóknastofnun, Landssamband íslenskra útvegsmanna, Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum, Sjómannasamband Íslands og Vélstjórafélag Íslands. Ekki er hægt að segja að allir umsagnaraðilar hafi tekið beina afstöðu til tillögunnar og sumir voru þeirrar skoðunar að nauðsynlegt væri að niðurstöður rannsókna Hafrannsóknastofnunar lægju fyrir áður en farið yrði út í frekari friðunaraðgerðir á einstökum svæðum. En í umsögn Hafrannsóknastofnunar, sem birt er sem fylgiskjal með tillögunni, koma fram afskaplega gagnlegar upplýsingar um þær rannsóknir sem hafa verið gerðar og aðrar sem standa yfir. Það er tvímælalaust mat tillöguflytjenda að í umsögn Hafrannsóknastofnunar komi berlega í ljós þörfin fyrir friðun í varúðarskyni, sem er eitt af meginatriðum tillögunnar og þess vegna þykir okkur rétt að endurflytja tillöguna óbreytta. Tillagan á reyndar rætur í eldri þingmálum og í eldri þingsályktunartillögu Hjörleifs Guttormssonar sem samþykkt var 28. maí 1998. Sú þingsályktunartillaga er birt sem fylgiskjal með málinu og sömuleiðis teikning sem við höfum aflað okkur sem sýnir þá kóralgarða í Norður-Atlantshafi sem eru til staðar. Þeir kóralgarðar eru afar merkilegir og í þeim er svokallaður steinkórall, Lophelia pertusa á latínu, og er kórallinn og kóralrifin gífurlega mikilvæg fyrir uppvaxtarskilyrði fiska. Einnig, eins og ég gat um áðan, er umsögn Hafrannsóknastofnunar um þingsályktunartillöguna frá 26. nóvember 2003 birt sem fylgiskjal. Í umsögninni er fjallað um eftirfarandi atriði: Kortlagningu hafsbotnsins með fjölgeislamæli, hvar þau mál standa og kortlagningu búsvæða sömuleiðis. Farið er yfir umfang og dreifingu botnvörpuveiða á Íslandsmiðum, fjallað um áhrif botnvörpuveiða á lífríki botns í Stakksfirði og Faxaflóa, áhrif rækju- og hörpudisksveiða á lífríki botns og viðkvæm búsvæði. Fjallað er um langtímaáhrif vatnsþrýstiplógs á lífríki botnsins, um kjörhæfnis- og skiljurannsóknir o.fl. Fram kemur í umsögninni að þekkingin á áhrifum botnvörpu á lífríkið hafi aukist verulega á seinni árum en þó hafi fáar rannsóknir athugað áhrif svæðisbundinna lokana á botndýralíf og talað er um að úr því þurfi að bæta. Að öðru leyti vísa ég til umsagnarinnar sem birt er sem fylgiskjal með tillögunni en í henni kemur fram, þegar öllu er á botninn hvolft, að Hafrannsóknastofnun hefur unnið að ýmsum verkefnum sem ætlað er að varpa ljósi á áhrif veiða á umhverfið og auðvitað telur stofnunin grundvallaratriði í því samhengi að ljúka kortlagningu hafsbotnsins á næstu árum og könnun á áhrifum friðunarsvæða svo meta megi ástandið kerfisbundið og koma þannig á nauðsynlegum verndaraðgerðum þar sem það á við. Sjónarmið okkar í málinu er að verulega mikilvægt sé að ákveðin svæði verði friðuð í varúðarskyni því við teljum verulegar vísbendingar vera um að tjón sem orðið hefur á lífríki hafsbotnsins vegna notkunar botnveiðarfæra haldi áfram, ekki sé búið að koma í veg fyrir tjón af völdum þessara veiðarfæra heldur haldi það áfram meðan þau eru notuð á viðkvæmum svæðum. Eflaust hafa mörg ykkar hér séð myndina sem sjónvarpið hefur sýnt um þetta efni sem fjallar um áhrif veiða á kórallasamfélög á hafsbotni við Noreg. Ég minni líka á að á ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Jóhannesarborg um sjálfbæra þróun, sem haldin var sumarið 2002, voru á dagskrá málefni hafsbotnsins og gildi búsvæða hans, þar á meðal kórallasamfélaga fyrir sjálfbæra þróun lífríkis sjávar. Það er mat okkar sem flytjum tillöguna að þörf sé á kerfisbundnum rannsóknum á þessu sviði. Það hefur blasað lengi við að allt of lítið hafi verið að gert hérlendis í þessum efnum. Auðvitað þarf meiri fjármuni í þetta allt saman og þar hangir að sjálfsögðu á spýtunni en ég tel vera um slíkt grundvallaratriði að ræða að okkur ætti ekki að vera ofraun að setja aukna fjármuni í rannsóknirnar til að tryggja áframhaldandi uppvaxtarskilyrði nytjafiska á Íslandsmiðum. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögunni verði vísað til síðari umr. og hv. sjávarútvegsnefndar.

Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þá tillögu sem hér er rædd því að í henni er margt að finna sem væri eðlilegt að standa betur að en gert hefur verið á undanförnum árum. Grunnurinn að því að umgangast sjávarbotninn og lífríki hans er auðvitað sá að afla þekkingar um það hvernig ástand ákveðinna svæða á hafsbotni er, hvar t.d. kóralsvæði eru og hvar þau eru óskemmd, hvar þau hafa verið nýtt og hvernig eigi þá að standa að slíku rannsóknarstarfi svo að við fáum út úr því markvissar niðurstöður. Við erum búin að stunda togveiðar á Íslandsmiðum í áratugi, og ekki bara við Íslendingar heldur einnig aðrar þjóðir með okkur lengst af. Það er ekki launungarmál, hygg ég, að Þjóðverjar höfðu auðvitað stundað hér veiðar á mjög öflugum og stórum skipum árum saman. Fleiri þjóðir stunduðu hér líka veiðar þó að ég hyggi að Þjóðverjarnir hafi verið með öflugustu togveiðiskipin hér við land áður en við vorum komin yfir í þá skuttogaravæðingu sem nú er og hófst upp úr 1970 hér á landi. Sjávarbotn við landið þar sem kórall vex breytist við nýtingu veiðarfæranna og hann breytist því meir og hraðar eftir því sem tækin sem notuð eru við veiðarnar eru aflmeiri, þ.e. eftir því sem skipin hafa meira afl og eftir því sem veiðarfærin verða þyngri. Þar af leiðandi hefur það gerst á tækniöld að eftir að skipin stækkuðu, aflinn varð meiri og þyngd veiðarfæranna jókst hefur vafalaust verið höggvið niður talsvert af kóralsvæðum við landið. Það vita menn sem hafa stundað þessar veiðar, m.a. sá sem hér stendur sem hefur örugglega tekið þátt í því hér á árum áður að breyta landslagi á hafsbotni. Það þarf oft ekki mörg ár til að breyta hafsbotninum og það má taka sem dæmi að þegar skuttogararnir voru að koma hér að landi um 1970 var talið illtogandi á svæðum eins og austur af Halanum af meira en 120 faðma dýpi. Ég hygg að mönnum þyki svæðið nokkuð silkilagt í dag alveg niður á 140–150 faðma. Þá sjáum við að smátt og smátt hafa menn verið að teygja sig dýpra á slóðinni og þannig breytist botnlagið. Þau gróðursamfélög sem voru fyrir eins og gróðursamfélög af miklum osti og ostakúlum og ýmsar hrúgur og fyrirstöður sem áður stöðvuðu veiðar á þessum svæðum gefa smátt og smátt eftir við langtímanotkun. Nú er það ekki svo að ekkert hafi verið aðhafst í þá átt að friða svæði hér við landið. Má m.a. sjá það á bls. 10 í fylgiskjali með þessari tillögu. Þar eru kortlögð friðunarsvæði við Ísland, m.a. bann við togveiðum allt árið, og þar má sjá að búið er að loka ákveðnum svæðum vestur af landinu þar sem kórall var kannski í meira mæli áður fyrr en nú er. Samt eru þarna eftir ákveðin svæði og ákveðnir blettir, hygg ég, sem náðist utan um með þeirri lokun sem gerð var upp úr 1993 þegar suðurhluta Melsaxins - sem Þjóðverjar gáfu nafn hér á árum áður - var lokað ásamt öllum útkantinum fyrir Vesturlandi langleiðina norður undir vesturhorn Víkuráls. Ég hygg að innan þessara svæða megi finna einstök lítil kóralsvæði sem enn þá eru kannski til staðar og standa fyrir sínu. Síðan er það auðvitað við Reykjaneshrygginn sjálfan, sem er erfiður yfirferðar vegna eigin landslags á botni, að þar hafa kóralsvæði verndast að einhverju leyti. Síðan hafa nokkur svæði verið friðuð eins og lítil svæði út af vesturhorni Víkuráls og nokkuð stórt svæði út af Ströndum og Húnaflóa sem ekki er beint kóralsvæði en þó, á grunnu vatni eru þar ákveðnar kóralmyndanir, eins og uppi á hornbakkanum á sumum svæðum. Síðan má nefna svæði eins og fyrir Norðausturlandi sem eru líka alfriðuð allt árið. Nokkuð hefur því verið gert í þessu en við fórum auðvitað mjög seint af stað og erum örugglega búin að breyta miklu í botnlaginu við Ísland á undanförnum áratugum. Það segir samt ekki að við eigum ekki að skoða svona tillögur með fullri virðingu og reyna að grípa til aðgerða þar sem við getum verið sammála um að sé ástæða til að koma í veg fyrir frekari spjöll. Til þess þurfa auðvitað að fara fram marktækar rannsóknir og við höfum séð það nýverið, m.a. hafa í sjónvarpinu verið sýndar myndir af rannsóknum á kóralsvæðum við Suðurland og í útköntunum þar. Það er hins vegar eitt atriði sem ég vil segja í lok máls míns. Þegar svona svæðum hefur verið lokað eins og ég hef hér nefnt, sem eru búin að vera lokuð í áratugi, skorti að mínu viti mjög á það áður en svæðunum var lokað að þau væru skoðuð. Það hefði verið nauðsynlegt að skoða ákveðin tiltekin svæði til þess að sjá hvernig þau litu út áður en veiðar voru þar bannaðar - en þær eru bannaðar allt árið á þó nokkrum svæðum - m.a. til að sjá hvað gerist á svæðum sem er búið að vera togveiðibann á í yfir áratug eins og nú er orðið. Hvernig taka þau við sér, hvað gerist á þeim og lifna þau við aftur, og þá hversu hratt? Þetta var því miður ekki gert og við vitum ekki hvað við erum að fást við.

Virðulegi forseti. Ég er að upplifa minn annan vetur sem þingmaður á hinu háa Alþingi og þetta er í annað skipti sem ég tek til máls í ræðustól um þessa þingsályktunartillögu. Hún var einnig borin fram í fyrravetur, fór þá inn í sjávarútvegsnefnd og hvarf þar sjónum manna, sást hvorki tangur af henni né tetur þar til hún birtist á nýjan leik endurflutt hér í dag. Þetta er að mínu viti ágæt tillaga sem ég styð heils hugar. Ég gerði það í fyrra og sú skoðun mín hefur ekkert breyst. Ég tel mjög mikilvægt að þessi svæði séu vernduð fyrir áníðslu togveiðarfæra, þessi svæði þar sem við vitum að þetta lífríki er, þ.e. kórallinn, því að þegar kórall er brotinn niður tekur mjög langan tíma að byggja hann upp aftur. Það er alveg með ólíkindum hversu mikið léttlyndi og sinnuleysi stjórnvöld hafa sýnt í þessu máli. Hljóta ríkisstjórnin og hæstv. sjávarútvegsráðherra að bera þar á fulla ábyrgð. Það eru mörg ár síðan okkur varð ljóst að þessi svæði væru í hættu. Ég man eftir því mörg ár aftur í tímann að sjómenn voru að tala um að þeir lentu í kóral. Ég hef sjálfur tekið þátt í því um borð í rannsóknarskipum og líka í fiskiskipum að fá upp kóral með veiðarfærunum og aðrar lífverur einnig, t.d. það sem hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson kallaði ostakúlur sem eru ekki annað en kísilsvampar, en lífríki og lifandi verur engu að síður. Það ætti fyrir löngu að vera búið að gera það sem menn hafa verið að gera á Íslandi á undanförnum missirum, eftir að fréttir fóru að berast af því, m.a. frá Noregi, að menn hefðu náð að mynda svona svæði og mönnum hefur orðið ljóst hvað væri í húfi. Menn hefðu átt að hefja þetta starf á Íslandi fyrir mörgum árum. Batnandi mönnum er þó að sjálfsögðu best að lifa og við vitum að þó nokkuð hefur verið unnið að því innan veggja Hafrannsóknastofnunar á undanförnum árum að afla upplýsinga um þau svæði þar sem þetta lífríki er á hafsbotninum. Við sjáum þess merki í þessari nýjustu útgáfu þingsályktunartillögunnar þar sem Hafrannsóknastofnun hefur veitt umsögn um og leggur með kort sem sýna þekkt svæði með kóröllum við Ísland samkvæmt upplýsingum frá sjómönnum. Sjómenn hafa vitað það í mörg herrans ár hvar þessi svæði eru. Þeir hafa jafnvel sótt í þessi svæði af ráðnum hug. Ég er ekki að segja að þeir hafi gert það af ásettu ráði, þ.e. ekki að brjóta niður kóralla. Menn hafa ekki vitað hvað þeir voru að gera, hafa ekki gert sér grein fyrir því tjóni sem þeir voru að vinna en hafa leitað á þessi svæði vegna þess að þau eru oft mjög rík af lífríki og á þeim er oft að finna fisk, til að mynda karfa, keilu og löngu. Um það vitum við. Myndir sem Norðmenn hafa tekið af hafsbotninum á svona kóralsvæðum sýna einmitt þessar fisktegundir. Þessir nytjastofnar virðast mjög sækja í þetta búsvæði. Það freistar að sjálfsögðu fiskimanna. Það skiptir þó ekki máli hvað varðar það að friða þessi svæði. Það ber að friða þau fyrir togveiðarfærum. Látum vera þó að mönnum yrði áfram leyft að stunda veiðar á umræddum svæðum með t.d. línu. Það væri sök sér. Línan mundi ekki skemma þessi viðkvæmu búsvæði. Hún mundi ná fiskinum en okkur tækist að verja þau ef við bönnuðum togveiðar og það eigum við að sjálfsögðu að gera. Mörg undanfarin ár eða áratugi, virðulegi forseti, hefur okkur Íslendinga skort tækjabúnað til að stunda rannsóknir og fara niður og mynda hafsbotninn á þessum svæðum en í dag höfum við yfir að ráða búnaði til að gera þetta. Við eigum núna fullkomið hafrannsóknarskip sem reyndar eyðir mestum hluta ársins bundið við bryggju sökum fjárskorts en engu að síður rannsóknarskips og um borð í því skipi, Árna Friðrikssyni RE, er að finna mæli, svokallaðan fjölgeislamæli sem unnt er að nota til að kortleggja hafsbotninn. Þess ber einnig að geta að Landssamband ísl. útvegsmanna gaf í fyrrahaust myndavél til rannsókna á veiðarfærum og á hafsbotninum og að sjálfsögðu ber að þakka það góða framtak og hefði það mátt koma miklu fyrr. Það hlýtur hins vegar að valda áhyggjum að stjórnvöld virðast ekki geta nýtt sér gjafir frá útgerðarmönnum til að stunda hafrannsóknir hér við land, sennilega vegna nísku. Hafrannsóknarskipið, eins og ég sagði áðan, liggur bundið við bryggju stóran hluta ársins og fyrst svo er er vart þess að vænta að ríkisstjórnin tími heldur að nota þessa myndatökuvél og hún verði meira í orði en á borði eins og svo margt annað í tengslum við fiskveiðistjórn hér við land. Nóg um það, virðulegi forseti. Ég vona að þingsályktunartillagan fái góða meðhöndlun í sjávarútvegsnefnd og beðið verði um almennilegar umsagnir við hana og hún verði afgreidd úr nefndinni fyrir þinglok. Hér er mjög þarft mál á ferðinni, mál sem ætti að sjálfsögðu fyrir löngu að hafa verið afgreitt frá hinu háa Alþingi. Það á sér forsögu allar götur til ársins 1998. En þetta mál á að sjálfsögðu að fá að fara í gegnum nefndina en því miður læðist að mér sá illi grunur að það verði svæft. Skylt er að geta þess að hér í salnum eru einungis tveir fulltrúar í sjávarútvegsnefnd, þ.e. sá sem hér stendur og hv. þm. Jóhann Ársælsson. Allir aðrir meðlimir sjávarútvegsnefndar virðast af einhverjum ástæðum ekki sjá sér fært að vera á þingfundi þegar þetta mjög svo mikilvæga mál er tekið fyrir. Hv. formaður sjávarútvegsnefndar, hv. þm. Guðjón Hjörleifsson, virðist vera víðs fjarri og að sjálfsögðu ekki frekar en fyrri daginn hefur hæstv. sjávarútvegsráðherra séð sóma sinn í að vera viðstaddur í þingsal þegar mál eru tekin fyrir sem varða sjávarútveginn, þ.e. önnur mál en þau sem beinlínis varða hann sjálfan. Þetta ber að sjálfsögðu að harma. Það er ekki í fyrsta sinn sem maður neyðist til að gera það í sal hins háa Alþingis að nefna þá lítilsvirðingu sem stjórnarliðar sýna þinginu trekk í trekk en það er, eins og ég hef sagt, að koma á daginn enn eina ferðina, því miður, og segir mér að þetta mjög svo þarfa mál mun sennilega ekki sjást aftur fyrr en að ári liðnu.

Hæstv. forseti. Ég flyt þingsályktunartillögu um verndaráætlun fyrir svæði sem eru ósýkt af riðuveiki í sauðfé. Tillögugreinin er eftirfarandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa og leggja fyrir næsta reglulegt Alþingi verndaráætlun um að varðveita svæði sem eru ósýkt eru af sauðfjárriðu svo að þar megi ala líflömb fyrir svæði sem hafa sýkst. Reglur verndaráætlunarinnar geri bændum kleift að selja á markaði sauðfjárafurðir sem vottað er að séu frá slíkum verndarsvæðum. Sérstaklega verði kannað hvernig tryggja megi að slátrun fari fram innan verndarsvæðanna hvers og eins eða sameiginlega. Við gerð verndaráætlunarinnar skal endurmeta allar sauðfjárveikivarnareglur sem í gildi hafa verið.“ Riðuveiki í sauðfé er illvígur sjúkdómur sem hefur um langan tíma herjað víða um landið. Nokkur svæði eru þó ósýkt og hafa verið uppspretta líflamba fyrir önnur svæði. Sérstakt áhyggjuefni er nú að í þeirri miklu fækkun sláturhúsa sem yfir hefur gengið hefur það ástand myndast að sauðfé er flutt landshorna milli til slátrunar. Þótt ekki hafi verið flutt fé af riðuveikisvæðum inn á ósýkt svæði til slátrunar hafa sömu flutningatækin farið um sýkt og ósýkt svæði. Sjúkdómurinn er svo illvígur að þessi aðferð getur ekki talist örugg. Því þarf að tryggja að slátrun á þessum svæðum fari fram innan þeirra en huga mætti þó að þeim möguleika að fé yrði flutt milli ósýktra svæða til slátrunar ef sú aðferð stæðist þær öryggiskröfur sem settar yrðu. Eðlilegt markmið stjórnvalda ætti að vera að tryggja með öllum tiltækum ráðum að ósýkt svæði verði varðveitt til framtíðar, a.m.k. þar til tekst að ráða niðurlögum veikinnar í öðrum landshlutum. Sérstök vernd svæðanna felur líka í sér möguleika til að markaðssetja sauðfjárafurðir frá þeim sérstaklega og vitað er að fyrirspurnir um hvort slíkt hafi verið í boði hafa komið erlendis frá. Sérstök verndaráætlun fyrir slík svæði gæti því aukið möguleika bænda til að selja vöru sína bæði hér og erlendis með sérstakri gæðavottun hvað þessa veiki varðar. Margvíslegar ráðstafanir hafa verið gerðar hér á landi til að hefta útbreiðslu sjúkdóma í sauðfé með ágætum árangri en þó hefur riðuveikin stungið sér niður víða um land og komið upp aftur á bæjum þar sem fé hefur verið skorið niður jafnvel mörgum árum síðar. Margvísleg samskipti, jafnvel ferðalög á hestum og flutningur af ýmsu tagi getur hugsanlega valdið því að veikin berist milli landshluta. Talið er t.d. að riða hafi borist milli landshluta með fóðri. Þess vegna er að mörgu að huga ef fyrirbyggja á að veikin geti borist milli svæða. Ástæða er til að gera ráð fyrir langri baráttu við þennan sjúkdóm í landinu. Ósýktu svæðin ætti að vera auðveldara að verja ef þeirra verður sérstaklega gætt en ómælanlegur skaði yrði ef sjúkdómurinn kæmi upp á þeim og þess vegna er full ástæða til að huga alveg sérstaklega að vernd þeirra og góð rök fyrir að kosta þar nokkru til Frumkvæði og stuðningur hins opinbera við verndaráætlun eins og hér er lagt til að verði til stofnað er að mati flutningsmanns þessarar ályktunar fyllilega réttlætanlegur. Það er hlutverk hins opinbera að verja með tiltækum ráðum auðlindir landsins. Íslenski fjárstofninn er ein þessara auðlinda. Tillagan er flutt í þeim tilgangi að verja hann fyrir þeim sjúkdómi sem erfiðast hefur verið að ná tökum á. Öðru hverju berast fréttir af því að riðuveikismit hafi komið upp og skemmst er að minnast þess að upp kom riðuveiki á Suðurlandi fyrir ekki löngu síðan, bæði í fyrra og hittiðfyrra. Á undanförnum árum hafa verið að stinga sér niður tilfelli af þessu tagi. Sem dæmi um það hve erfitt er við þennan sjúkdóm að eiga er talið nokkuð öruggt að telja megi að riða hafi komið upp a.m.k. eftir 18 ár og jafnvel eftir 20 ár. Reglugerðin sem er í gildi núna gerir ráð fyrir að svæði sem hafa haft riðu séu orðin frí af henni eftir 20 ár en þó eru til dæmi um að riða hafi komið upp eftir svona langan tíma. Eitthvað í frágangi virðist því hafa orðið til þess að smitefnið hefur getað leynst og lifað af í jarðvegi eða með öðrum hætti á þessum stöðum þar sem riðan hefur komið upp. Þetta minnir vissulega svolítið á annan sjúkdóm, miltisbrandinn, sem virðist geta lifað enn þá lengur og komið upp. Riðuveikismit eru sem betur fer ekki talin hafa komið upp eftir lengri tíma en þennan. Mörg svæði á landinu eru núna að ná þessum tíma á næstu árum, 20 árum eða svo, og við getum alveg bundið vonir við það að við getum séð fleiri og fleiri svæði verða talin frí af riðuveiki. En það er full ástæða til að vekja þetta mál upp á hv. Alþingi bæði vegna þess sem ég sagði áðan og að ákveðin tækifæri eru líka fólgin í málinu. Norðmenn óskuðu eftir því fyrir nokkrum árum að fá kjöt frá Íslandi sem væri vottað að væri frá svæði þar sem ekki væri riðuveiki. Ekki var hægt að verða við því þá. Það eru kannski möguleikar að verða við því núna vegna þess að menn geta passað upp á upprunann. En einnig hafa verið að gerast hlutir sem ég ætla að nefna og það er að flutningarnir sem núna eru stundaðir á búfé til slátrunar hafa myndað nýja hættu. Menn hafa verið að flytja fé á flutningatækjum sem hafa farið um svæði þar sem riða hefur verið til staðar fyrir ekki mjög löngu síðan og sömu tækin eru svo notuð til að sækja fé inn á svæði þar sem aldrei hefur fundist riða, t.d. vestur á firði, til að flytja þaðan til slátrunar á öðrum stöðum landsins. Ég tel að þarna séu menn að hætta allt of miklu. Það ætti auðvitað að vernda þessi svæði sem eru uppspretta líflambanna. Þau eru fleiri en þarna. Þau eru á norðausturhorninu líka og á Snæfellsnesi þar sem ekki hefur komið upp riða og þar sem menn sækja líflömb þegar þeir þurfa á því að halda, t.d. til að endurnýja bústofn sinn. Ég held að verndaráætlun fyrir þessi svæði sé nauðsynleg sem mundi þá kannski fela í sér að inn í hana yrðu tekin svæði jafnóðum og þau hafa verið riðufrí nógu lengi til þess, hvort það eru þessi 20 ár sem reglugerðin gerir ráð fyrir núna eða einhver annar árafjöldi, það ætla ég ekki að dæma um. En fyrst og fremst er ég að flytja þessa tillögu til að vekja athygli á málinu vegna þess að það er alveg ljóst að sumt af þeim slysum sem hafa orðið síðustu árin eru vegna þess að menn eru ekki nógu vel vakandi. Það á við um almenning, það á við um fólk sem fer ríðandi um landið sem hefur tekið með sér fóður jafnvel af svæðum þar sem riðuveiki hefur verið til staðar, jafnvel af riðuveikibæjum, flutt með sér til að gefa hestum. Og dæmi eru um að gripir hafi verið fluttir milli landsvæða sem hafa verið geymdir í fjárhúsum á riðuveikibæ og fluttir að öllum líkindum með sitt riðusmit í annan landshluta. Þetta eru hlutir sem benda til þess, og eðlilega. Það er eðlilegt að menn séu kannski ekki alveg vakandi yfir sjúkdómi sem er svona óskaplega illvígur og tekur svo langan tíma að uppræta. Þess vegna þurfa menn að vera sífellt á verði til að hægt sé að vinna bug á sjúkdómnum. Ég ætla í lok ræðu minnar að vitna í lokaorð greinar sem Sigurður Sigurðarson, dýralæknir sauðfjársjúkdóma, birti á vef yfirdýralæknisembættisins 20. júlí 2004 þar sem hann svarar spurningunni: Er hægt að útrýma riðuveiki? Hann segir, með leyfi forseta: „Já, það er hægt. Það vantar herslumuninn. Augljóst virðist af þeim árangri sem hefur náðst, að unnt sé að uppræta riðuveiki, ef enginn bregst og allir fara eftir settum reglum. Til þess þarf hugarfarsbreytingu og skipulagt samstarf þeirra sem málið snertir. Þessi grein er ætluð til þess að fleiri þekki einkenni veikinnar.“ - Hann lýsir einkennum hennar í fyrri hluta greinarinnar. - „Veikin er lengi að búa um sig áður en hún kemur fram. Tafir geta orðið á greiningu hennar, menn átta sig ekki á breytilegum einkennum og kveikja ekki á peru, þar sem engin von er á veikinni. Á meðan getur hún breiðst út. Menn ættu að huga að smitleiðum, hugsa ekki of skammt. Menn ættu alls staðar að hætta að versla með fullorðið fé. Það stuðlar að flakki og smitdreifingu. Verslun með fé til kynbóta (hrúta) ætti aðeins að fara fram með vitund og skriflegu samþykki héraðsdýralæknis á svæðum, sem eru laus við alvarlega smitsjúkdóma. Greitt er fyrir sæðingum til að létta á verslunarþörf. Menn ættu að hætta að hýsa afbæjarfé, hætta að fá hrúta að láni, hætta að nota ósótthreinsuð tæki og tól frá öðrum. Fullorðnar kindur sem skera sig úr þyrftu allar að komast í hendur dýralækna til rannsókna eigendum að kostnaðarlausu, helst gegn greiðslu til eigenda. Ljóst virðist að riða kraumar undir hér og hvar enn þá og er jafnvel að tæra upp kindur á stöku stað án þess að menn átti sig á því. Baráttan gegn riðuveiki er sameiginlegt hagsmunamál okkar, sem snertir álit landsins út á við. Hér þarf hver að gæta bróður síns og afstýra ógætni og lögleysu. Ný aðferð til leitar og greiningar á riðuveiki áður en hún sést er nú fundin. Hana þurfum við að taka upp þótt dýr sé. Það er lykillinn að lokaátakinu.“ Þetta segir Sigurður Sigurðarson í grein sinni. Ég vil bæta því við og hafa það lokaorð mín að ég tel fulla ástæðu til að menn fari yfir þessi mál, skoði þau upp á nýtt og allar þær reglur sem eru í gildi og að menn skoði möguleikana á því að setja upp verndarsvæði, eins og ég legg til. Í því eru líka fólgin tækifæri sem ég held að íslenskir bændur gætu nýtt sér.

Virðulegi forseti. Ég stend upp til að taka undir nokkra hluti í máli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar. Hv. þingmaður sagði að hann væri að flytja málið til að vekja athygli á því. Ég held að það sé einmitt mjög nauðsynlegt og mjög gott fyrir okkur að skoða þessi mál enn frekar. Það er ágætt að upplýsa það að á fundi hv. landbúnaðarnefndar í fyrramálið á einmitt að fjalla um riðu og við munum fá þangað gesti og fara yfir þessi mál og var ágætt að heyra það sem hv. þm. Jóhann Ársælsson fór yfir. Ég vil sérstaklega taka undir áhyggjur er varða sláturhúsin. Þeim hefur fækkað mikið og t.d. á mínu svæði, Austurlandi, er fátt um fína drætti í þessum málum og menn hafa auðvitað áhyggjur af þessu. Það má kannski deila um fjölda sláturhúsanna en ég held að flestir geti tekið undir að dreifingin er frekar óheppileg, án þess að maður sé nokkuð að deila á hvernig sláturhúsin eru því þau eru mjög fín og það er metnaðarfullt starf sem þar fer fram. En það er alveg ljóst að flytja þarf gripina langar leiðir og t.d. einangrast Fjallalamb á Kópaskeri þó nokkuð mikið út af sóttvarnarlínum. Ég held því að það sé mjög mikilvægt að fara yfir þessi mál og þakka hv. þingmanni fyrir að flytja þingsályktunartillöguna.

Hæstv. forseti. Ég þakka viðbrögðin. Ég vona að ég hafi ekki verið misskilinn, hvort tveggja er að ég er að vekja athygli á riðuveikivandanum og tel fulla ástæðu til þess. Þegar ég skoðaði málið sannfærðist ég enn betur um að það er virkileg þörf á því að menn fari yfir þessi mál og ég fagna því að landbúnaðarnefnd hafi tekið málið upp til skoðunar og trúi því að í framhaldinu fylgi vinna sem geti hjálpað til í þessu öllu saman. En ég var ekki bara að flytja málið til að vekja athygli á riðuveikivandanum heldur líka af því að ég trúi því að í þessu sé fólginn ákveðinn möguleiki, að bændur geti nýtt sér þau svæði þar sem ekki hefur komið upp riða til að selja þaðan vörur með sérstakri gæðavottun og það verði hvatning til þess að menn passi hlutina enn þá betur, vegna þess að ný og ný svæði geta komið inn vottuð sem riðulaus svæði eftir ákveðinn tíma frá því að riðan greindist sem menn telja tryggingu fyrir því að svæðið sé orðið riðulaust aftur. Íslenskir bændur verði því og allir sem eiga hlut að máli - því það eru ekki bara bændur. Bændur eiga nefnilega mikið undir öðru fólki hvað það varðar að berjast við sjúkdóminn, ekki síst hestamönnum og öðrum sem eiga búfé og eru jafnvel líka að rækta skepnur upp á sport.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að þetta sé tekið til umræðu á hinu háa Alþingi, þ.e. þessi bölvaða riðuveiki sem hefur valdið bændum landsins svo miklum búsifjum á undanförnum fjölmörgum áratugum. Þetta er geysilega illvígur sjúkdómur og erfitt við hann að eiga. Við erum ekki að fást við einhverja veiru eða bakteríu, ekki eitthvert lífsform, heldur erum við að berjast við ákveðið eggjahvítuefni, prótein, sem smitast í sauðféð og dregur það til dauða á skömmum tíma með hroðalegum hætti. Þetta er á vissan hátt svolítið skylt kúariðu sem olli miklum búsifjum í Bretlandi og frá kúariðu er stutt yfir í Kreutzfeld-Jacobs sjúkdóminn, þó það sé að sjálfsögðu og sem betur fer fullsannað að sú riða sem leggst á sauðfé getur ekki borist yfir í fólk. En nógu slæmt er það samt. Þegar ég las texta þingsályktunartillögunnar hnaut ég um að hv. flutningsmaður, Jóhann Ársælsson, talar um verndarsvæði, að útbúin verði verndaráætlun og eins og ég skil það að landið verði hólfað niður í ákveðin verndarsvæði. Mér leikur hugur á að vita hvernig hv. þingmaður sér þetta fyrir sér, hversu mörg verndarsvæðin eigi að vera og hvar á landinu. Hér er ágætismynd á bls. 3 sem sýnir hvar riðan hefur komið upp og virðast einkum þrjú svæði hafa verið mjög skæð. Mér þætti gaman að fá að heyra svolítið nánar um hvað hv. þingmaður hefur hugsað sér.

Hæstv. forseti. Verndarsvæðin sem ég sé fyrir mér eru bara sömu svæði og menn hafa notað til að berjast við sjúkdóminn. Ég sé fyrir mér að til að byrja með væri fyrst og fremst um að ræða - ja, ég ætla ekki að dæma um það vegna þess að ég tel ástæðu til þess að þeir sérfræðingar sem mundu skoða málið færu yfir það hve stór svæði þetta gætu verið, en Strandirnar og norðausturhornið, í Þistilfirði og þar, og Snæfellsnesið eru svæði sem aldrei hefur komið upp riða á. Varnarhólfin sem þar eru gætu t.d. verið fyrstu verndarsvæðin. Hugsanlegt er að þeir sem munu véla um þetta komist að þeirri niðurstöðu að einhver önnur svæði séu nú þegar komin yfir vandann, en ég hef ekki trú á því vegna þess að það virðast vera til staðfest dæmi um að a.m.k. 18–20 ár hafi liðið á milli þess að upp hafi komið smit vegna þess að smitefnið hafi leynst á svæðinu. Ég trúi því að menn verði í einhvern tíma að láta sér nægja að hafa verndarsvæðin þar sem aldrei hefur komið upp riða. En innan tiltölulega fárra ára ættu svæðin að geta orðið fleiri og stærri og þá mundi auðvitað vera miðað við varnarhólfin sem hafa verið notuð. Eitt af því sem þarf t.d. að gera er að sjá til þess að menn beri virðingu fyrir varnarhólfunum. Menn hafa jafnvel verið að keyra í gegnum girðingarnar og eyðileggja þær fyrir 

Virðulegur forseti. Kortið sem fylgir með í fylgiskjali á bls. 3 er afskaplega athyglisvert. Það er rétt sem hv. þm. Jóhann Ársælsson benti á að þetta eru ein þrjú, já, ég sé ein fimm svæði þar sem riða hefur ekki komið upp, fimm hólf. Það eru Strandirnar, Þistilfjörðurinn, utanvert Snæfellsnes, uppsveitir Borgarfjarðar að því er ég best fæ séð og sunnanverðir Austfirðir að því er ég best fæ séð. Það er alveg þess virði að skoða mjög vandlega hvort ekki sé einmitt ástæða til þess að gera það sem hv. þingmaður leggur til, að taka upp verndaráætlun og nota þau svæði þar sem riða hefur ekki komið upp sem framleiðslusvæði fyrir líflömb inn á svæðin þar sem riðan hefur komið fram. Eins og ég nefndi áðan er þetta geysilega illvígur sjúkdómur og getur komið upp aftur þrátt fyrir að mjög mörg ár séu liðin frá því að hans var síðast vart og eru uppsveitir Árnessýslu í fyrra einna skýrasta dæmið um það. Við höfum líka önnur dæmi eins og sést á kortinu sem fylgir með þingsályktunartillögunni. Það er kominn tími til að við hreinlega, árið 2005, lýsum yfir stríði á hendur þessum sjúkdómi, skerum upp algera herör gegn sjúkdómnum og setjum okkur það markmið að útrýma honum í eitt skipti fyrir öll. En að sjálfsögðu mun það kosta fórnir. Eins og hv. þm. Dagný Jónsdóttir benti á áðan verður þetta umræðuefni til umfjöllunar í hv. landbúnaðarnefnd í fyrramálið. Ég á þar sæti sem áheyrnarfulltrúi og verð að segja að ég hlakka mikið til þess fundar og vænti þess að málið verði tekið mjög föstum tökum þar.

Hæstv. forseti. Ég þakka undirtektirnar og tek undir það að ástæða sé til að menn taki höndunum saman. Ég held reyndar að markmiðin hafi verið sett, að ráða niðurlögum þessa sjúkdóms og að til þess hafi verið fullur vilji. En þegar mál taka svo langan tíma og svo erfiðan sjúkdóm sem þennan er við að eiga þá þurfa menn á öllu sínu að halda til að viðhalda baráttunni. Þess vegna er ástæða til að skoða málin upp á nýtt. Við höfum séð að sums staðar hafa girðingar drabbast niður. Það getur vel verið að nú orðið sé ástæða til að fækka jafnvel hólfum og hætta að viðhalda tilteknum girðingum milli hólfa og mynda stærri hólf eða eitthvað slíkt. Það þarf að skoða og fara yfir. Ég held að það sé hárrétt að menn þurfi reglulega að endurnýja baráttuna í svona málum og það sé kominn tími á það í slagnum við sauðfjárriðuna. Ég vona sannarlega að menn standi sig í því því að það kann ekki góðri lukku að stýra að slaka á klónni varðandi það að flytja fé á bílum milli svæða án þess að þeir séu almennilega þrifnir. Ég þekki dæmi um það og ég veit að þeir sem hafa borið ábyrgð á því hjá yfirdýralækni hafa reynt að sjá til þess að betur sé gert hvað það varðar án þess að það hafi tekist.

Hæstv. forseti. Í upphafi máls vil ég taka undir nánast allt í málflutningi hv. 1. flutningsmanns, hv. þm. Jóhanns Ársælssonar. Ég tel að hann hafi hreyft afar þörfu máli. Mesta hættan er auðvitað fólgin í því að menn gleymi að standa vaktina þegar fram í sækir. Ég tel að réttast væri að gera eins og hv. þingmaður leggur til, að viðhalda lokun á þeim svæðum sem hafa verið sýkingarlaus en fé verið flutt frá inn á svæði sem hafa verið sýkt til að byggja þar upp stofna á nýjan leik. Ég tel nauðsynlegt að við gleymum ekki að vernda þau svæði og halda þeim hreinum. Það má ekki slaka of mikið á með því að fella niður girðingarhólf eða hólf sem hafa verið notað á undanförnum árum. Okkur hefur tekist að halda Snæfellsnesinu nokkuð hreinu og auk þess Vestfjörðunum, norðausturhorninu og Suðursveitinni, eða svæðinu sunnan Vatnajökuls. Ég tel nauðsynlegt að við gleymum okkur ekki þótt einhverjum svæðum hafi tekist að haldast riðulaus í 20 ár. Við megum ekki fella niður varnargirðingarnar og hætta á að veikin komi upp á þeim svæðum. Mesta hættan liggur þarna, að þó að menn telji 20 ár nægja til að líta svo á að tekist hafi að koma í veg fyrir riðu þá hefur það sýnt sig að riðan tekur sig upp aftur og aftur á ákveðnum svæðum landsins og það getur auðvitað verið mjög varasamt að slaka á við að koma í veg fyrir smit. Ég tek undir það sem hv. þingmaður hefur sagt varðandi flutningana af svæðum sem eru sýkt. Við getum tekið svæði eins og Skagafjörð en þangað er fluttur fjöldi fjár þar sem mikil slátrun fer fram þar. Flutningabílar fara vestur um alla firði, út á Strandir, vestur í Dali, vestur á Snæfellsnes jafnvel og flytja til Skagafjarðar. Ég held að það þurfi að standa ákaflega vel að þeim flutningum og sótthreinsun flutningstækjanna. Menn þurfa að huga sérstaklega að því að þegar flutningstæki eru send til að ná í fé inn á þessi svæði þá fari þau helst ekki inn á land sveitabæjanna heldur sé féð rekið á tiltekinn stað þannig að flutningabílarnir fari ekki heim á hlað. Við þurfum að standa vaktina í þessum málum og getum ekki leyft okkur að taka mikla áhættu með svæði sem hafa verið riðulaus í 15–20 ár, að þá megi sleppa varnargirðingunum og hætta á að sýkt fé fari milli hólfa og smiti út frá sér. Þá missum við niður árangur af langri baráttu í þessum málum sem ég vonast þó til að muni smátt og smátt færa okkur nær því að landið allt verði ósýkt. Fjölmörg svæði hafa verið riðulaus í langan tíma eins og hv. 1. flutningsmaður fór yfir. Ég vil hins vegar eindregið lýsa þeirri skoðun minni að ég tek undir þær leiðbeiningar sem hann hefur komið á framfæri með máli sínu. Ég held að þær eigi fullkomlega við rök að styðjast og menn þurfi að gæta sérstaklega að umferð um hin ósýktu svæði og fara varlega í að fella niður girðingar á milli þeirra. Við erum búin að hafa mikið fyrir því að halda þessum svæðum ósýktum og getum ekki leyft okkur neitt kæruleysi í þeim efnum að viðhalda ekki girðingum til öryggis. Þannig búum við að því að halda þessum svæðum ósýktum. Við vitum að riðan getur komið upp eftir langan tíma þar sem ekkert fé hefur verið. Við verðum að láta þau svæði sem ósýkt hafa verið njóta vafans í þessu efni. Það er í raun og veru eina trygging okkar fyrir því að eiga ósýkta stofna.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir undirtektirnar við þetta mál en mig langaði í lokin á umræðunni að segja nokkur orð um sláturhúsin. Ég tel að hluti þess að vernda svæði sem hafa verið laus við riðu sé að sjá til þess að þar séu sérstök sláturhús þar sem fé af svæðinu verði slátrað. Annað eins hafa menn gert í landbúnaði og að sjá til þess að slík starfsemi geti gengið. Ég segi ekki fyrir fram að það geti ekki verið eitt hús á landinu sem sér um þetta. Það er út af fyrir sig alveg hægt að ganga forsvaranlega frá þeim hlutum en ég hef fyrirvara við að hægt sé að flytja fé frá austurhorni landsins og vestur eða öfugt. Mér finnst það bara of langt. Líklega verða menn að sætta sig við að þau verði tvö. Það gæti vissulega gengið að menn hefðu eitt hús til að slátra á suðvestursvæðinu, þ.e. fyrir Strandir og Snæfellsnes, en það væri þá sérhús sem sæi um þá slátrun. Að öðru leyti tel ég að aðrir séu betur færir, sérfræðingar á þessum sviðum, til að fara yfir þessi mál. Mér hefur ekki þótt stefna í rétta átt með mál sláturhúsanna upp á síðkastið og ég tel ástæðu til að menn fari yfir það, taki til hjá sér og horfist í augu við að þetta er ekki rétta leiðin til að vinna bug á þessum illvíga sjúkdómi, að keyra fé um allar koppagrundir og slátra því á einu landshorninu, að flytja það á bílum sem hafa verið notaðir til að flytja fé af riðusvæðum. Ég gef ekki mikið fyrir það að menn hafi uppi einhvers konar reglur um þrifnað til að verjast sjúkdómi sem er svo illvígur sem raun ber vitni. Ég held að menn þurfi að fara löngu leiðina hvað þetta varðar og nota alla möguleika til að verjast riðuveikinni.