Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Svo sem fram kemur í skýrslu, sem birt er sem fskj. með frv. þessu um Skipaútgerð ríkisins, skipaði samgmrn. hinn 28. apríl 1965 fjóra menn í n. til að rannsaka rekstur Skipaútgerðar ríkisins og athuga möguleika til að koma honum á hagkvæmari grundvöll, eins og sagt var í skipunarbréfi nm. Í n. áttu sæti: Árni Vilhjálmsson prófessor, Matthías Bjarnason alþm., Pétur Péturssón forstjóri og Birgir Finnsson alþm., sem jafnframt var skipaður form. n. Lokaálit n. barst rn. um s.l. áramót. Skýrsla n. ásamt áliti, sem prentað er með frv., varpar allskýru ljósi á ástand og horfur í málefnum samgangna á sjó hér við land og þær gjörbreytingar á rekstri, sem hafa átt sér stað í samgöngumálum okkar almennt á s.l. úrum. Þá kemur og einnig fram hin brýna nauðsyn á endurnýjun skipastólsins ásamt því að breyta afgreiðsluháttum við lestun og losun skipanna með tilkomu nýrrar tækni um borð í skipunum sjálfum. Höfuðniðurstöður eru þær, að verulega megi draga úr rekstrarhalla þeim, sem verið hefur hjá Skipaútgerð ríkisins undanfarin ár, og þá einkum með tvennum hætti: Í fyrsta lagi að endurnýja skipastólinn til samræmis við breyttar aðstæður og breyttan tækniútbúnað skipanna. Í öðru lagi að bæta aðstöðuna við aðalvöruafgreiðslu stofnunarinnar í Rvík, og hefur n. þá einkum í huga sérstaka flutningapalla við upp- og útskipun. N. kemst þó einnig að þeirri niðurstöðu, að hér sé um svo mikla og fjárfreka endurbót að ræða, að næsta vonlítið er talið, að aðrir aðilar en ríkið sjálft leysi það á viðunandi hátt. Í framhaldi þessarar niðurstöðu telur n. að starfrækja beri áfram Skipaútgerð ríkisins, og gerir tillögu um frv. til l. því til staðfestingar, sem hér er til umræðu. Í frv. er lagt til, að sérstök stjórnarnefnd þriggja manna verði sett yfir stofnunina, og í 4. gr. frv, er afmarkað starfssvið hennar. Stjórnarnefndarskipan sú, sem frv. gerir ráð fyrir, er nánari staðfesting á því fyrirkomulagi, sem verið hefur hjá Skipaútgerðinni nú í rúmt ár, eða frá 15. marz 1966. Þá voru skipaðir til bráðabirgða í stjórnarnefnd Guðjón F. Teitsson forstjóri, Gunnar Vagnsson, fulltrúi í samgmrn., og Höskuldur Jónsson, fulltrúi í fjmrn. Samgmrn. og fjmrn. eru þau ráðuneyti stjórnarráðsins, sem mest samskipti hafa við Skipaútgerðina, og þótti því eðlilegt að tengja stjórn hennar ráðuneytunum með þessum hætti. Samstarfið í stjórninni á þeim tíma, sem liðinn er, hefur reynzt hið bezta, og er þar nú unnið af kappi að útboðslýsingum að smíði tveggja nýrra skipa skv. ákvörðun ríkisstj., sem stjórnarnefndinni var tilkynnt með bréfi dags. 7. nóv. 1966. Opinberlega hefur verið að því fundið í nokkrum dagblöðum, hvað undirbúningur þessi hafi tekið langan tíma. Að gefnu þessu tilefni óskaði rn. eftir því, að stjórnarnefnd Skipaútgerðarinnar gerði grein fyrir því, hvað undirbúningsstarfi þessu liði. Með bréfi dags. 1. apríl s.l. svaraði forstjóri útgerðarinnar, Guðjón F. Teitsson, sem er jafnframt form. stjórnarinnar, þessari ósk rn. mjög ýtarlega og lýsti öllum stigum þessa undirbúningsstarfs. Telur forstjórinn í bréfi sínu, að á allra næstu dögum muni berast nýjar fyrirkomulagsteikningar af skipunum, en áður hefur verið lögð mikil vinna af stjórninni og tæknilegum ráðgjöfum hennar í athugasemdir og tillögugerð varðandi allan búnað skipanna. Tæknilegir ráðgjafar stjórnarinnar eru þeir Hjálmar R. Bárðarson skipaskoðunarstjóri og Guðmundur Pétursson, vélstjóri og umsjónarmaður. Í lok bréfsins til rn. segir forstjóri Skipaútgerðarinnar svo, með leyfi hæstv.forseta: „Ýmsir kunna að álíta, að umrædd undirbúningsvinna hafi verið og sé með of miklum silagangi, en í því sambandi skal bent á, að hér er verið að undirbúa smíði á vönduðum skipum af nýrri gerð, sem eiga væntanlega að uppfylla margþættar þarfir fjölda landsmanna á næstu 20 árum, og virðist því þýðingarmeira, að undirbúningur sé góður en það, hvort hin nýju skip koma nokkrum mánuðum fyrr en ella. Hefur á liðnum mánuðum frá því að umræddur undirbúningur hófst margt þokazt áleiðis í þessu móli, sem frá voru sjónarmiði er mjög mikilvægt, bæði með tilliti til stofnkostnaðar og síðan rekstrarkostnaðar.“ Þannig hljóða lokaorð forstjóra Skipaútgerðarinnar í svari hans við fyrirspurn rn., sem ég áður nefndi. Ég tel svo persónulega ekki þörf á því, nema sérstakt tilefni gefist til, að rekja að öðru leyti skýrslur og einstakar till. n., þar sem hv. þdm. hefur gefizt kostur ú að kynna sér efni nál. í þinghléinu. Ég vona, að hv. þdm. geti orðið mér sammála um það, að það sé vart vansalaust, að um jafnveigamikið þjónustufyrirtæki og Skipaútgerðin er skuli ekki vera til neitt ákvæði í lögum og heldur ekki nein reglugerðarákvæði. Lagasetning þessi ætti að geta orðið stofnuninni sem slíkri styrkur í starfi, ekki sízt þegar hafðar eru í huga þær nauðsynlegu breytingar og umbætur, sem nú er að unnið af stjórnarnefndinni og verða munu verkefni stofnunarinnar í nánustu framtíð. Tilraun hefur áður verið gerð, eða árið 1952, til að setja lög um Skipaútgerð ríkisins, en frv. það náði ekki fram að ganga. Það er von mín, að nú takist betur til. Rétt er að taka það fram, að frv. hefur verið borið undir stjórnarnefnd Skipaútgerðarinnar og hún samþykkt að mæla með framgangi þess. Herra forseti, ég legg svo til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. samgmn.



Herra forseti. Í fjárlagaræðu þeirri, sem ég flutti á hv. Alþ. við 1. umr. um frv. til fjárl. 1966, og enn í fjárlagaræðu á s.l. hausti gerði ég opinberar framkvæmdir að sérstöku umræðuefni. Lagði ég þá megináherzlu á nauðsyn þess, að nýting þeirra fjármuna, sem veittir eru til opinberra framkvæmda ár hvert, sé sem bezt. Nauðsyn ýmissa opinberra framkvæmda er mjög brýn, og nægir í því efni að minna á vegi, skóla og sjúkrahús. Hins vegar er þess ekki að vænta, að almenningur sætti sig við þungar álögur í sköttum og tollum vegna slíkra framkvæmda, nema hann viti, að þessir fjármunir séu vel nýttir í mannvirkjagerð, sem verði þessu fólki til hagsbóta innan tíðar. Það er almannarómur, að opinberar framkvæmdir séu oft dýrari en sambærilegar framkvæmdir einkaaðila, þótt samanburður verði oft eðli málsins samkv. erfiður. Það er a. m. k. alkunna, hversu opinberum framkvæmdum hefur miðað hægt og hversu lengi mannvirki hafa staðið hálfgerð og ónýtanleg árum saman og hversu seint hefur oft gengið að ljúka slíkum mannvirkjum að fullu. Hitt er e. t. v. ekki eins ljóst, hvernig sífelldur fjárskortur, lausaskuldasöfnun og vanskil hafa átt sér stað, þegar forráðamenn opinberra framkvæmda hafa reynt að koma mannvirkjum lengra áleiðis en fjárráð hafa leyft. Það liggur í augum uppi, að þetta ástand er óviðunandi til frambúðar. Málið snýst um svo mikla hagsmuni allrar þjóðarinnar, að ríkisstj. hefur talið skylt að gera till. um leiðir, sem gætu orðið til úrbóta í þessu efni. Því er þetta frv. til l. um skipulag framkvæmda á vegum ríkisins hér til umr. Fyrsta skrefið í undirbúningi málsins var að láta gera umfangsmikla athugun á eðli og orsökum þess ástands, sem skapazt hefur á þessu sviði ríkisbúskaparins. 1. nóv. 1965 var skipuð sérstök n., sem var gefið víðtækt umboð til að gera heildarathugun á því, hversu hagnýta megi með jákvæðum árangri það fé, sem ríkið ver til margvíslegra fjárfestingarframkvæmda. N. skilaði ýtarlegri skýrslu í aprílmánuði 1966, og eru niðurstöður n. og till. birtar í grg. með frv., sem hér er til umr. Það er greinilegt af áliti n., að hún lítur á allar ákvarðanir um opinberar framkvæmdir sem ráðstöfun á takmörkuðum fjármunum. Þannig verður hugmynd um opinbera framkvæmd ekki skoðuð ein sér sem spurning um, hvort ráðast skuli í þá framkvæmd eða ekki, heldur hvort fremur skuli ráðizt í eina framkvæmd en aðra að þessu sinni. M. ö. o. telur n. óhjákvæmilegt, að Alþ. og aðrir aðilar, sem um þessi mál fjalla, raði framkvæmdum í forgangsröð, sem síðan komi til framkvæmda, eftir því sem fjármagn leyfir. Nefndin greinir í álitsgerð sinni tvö markmið, sem hafa beri til að tryggja góða nýtingu þessa fjármagns. Í fyrsta lagi, að leitaðar séu uppi og valdar kostnaðarminnstu eða ábatasömustu leiðir, sem völ er á til að fullnægja þeim félagslegu þörfum, sem slíkum mannvirkjum er ætlað að þjóna. Sem dæmi mætti nefna, að dýr og fullkomin sjúkrahús séu ekki byggð, að því leyti sem hægt er að fullnægja sjúkraþörf sjúklinga með skipulagðri heimahjúkrun. Annað dæmi af þessu tagi er að láta sér nægja lægri gæðastaðal mannvirkis en þann, sem telja mætti ákjósanlegastan, til að geta notað verðmismuninn til annarra knýjandi þarfa. Sem dæmi um þetta má nefna, ef talið er mögulegt að nota olíumöl á veg fremur en malbik eða malbik fremur en steinsteypu. Með því móti mætti leggja slitlag á lengri veg fyrir sömu fjárráð. Hitt markmiðið, sem n. greindi í þessu efni, var að leita allra leiða til að reisa mannvirki, sem ákveðið er að ráðast í, með lægsta mögulegum tilkostnaði. Meginforsendu að þessu leyti taldi n. vera, að komið sé í veg fyrir tafir á framkvæmd verks, því að af slíkum töfum leiðir alltaf mikinn beinan og ekki síður óbeinan aukakostnað. Í niðurstöðum sínum greinir n. þrenns konar orsakir, sem aðallega valdi þeim erfiðleikum, sem ríki og sveitarfélög hafa átt í við opinbera mannvirkjagerð: 1) Orsakir, sem stafa af stefnunni, sem um áratugi hefur verið ríkjandi í fjármálum opinberra framkvæmda. 2) Orsakir, sem stafa af málsmeðferð, undirbúningi og ákvörðunum um opinberar framkvæmdir. 3) Orsakir, sem eru tengdar skipulagi og stjórn opinberra framkvæmda. Meginorsökin, sem n. bendir á í sambandi við stefnuna í fjármálum, er sú, að á hverjum tíma er ráðizt í fleiri framkvæmdir í einu en fjármagnið leyfir, sem hverju sinni er til ráðstöfunar. Heildarfjárveitingum til einstakra tegunda framkvæmda er skipt í of marga staði, til þess. að hver hafi það, sem hann þarf til að verki verði haldið áfram með hæfilegum hraða. M. ö. o. telur n., að sú aðferð, sem tíðkuð hefur verið, að veita sem flestum aðilum einhverja úrlausn með fjárveitingum ár hvert, en leysa ekki vanda neins að fullu nema á löngum tíma, leiði sjálfkrafa til lakari nýtingar heildarfjárveitinga en vera þyrfti. Er þá átt við hvort tveggja, að mannvirki verði dýrari en ella og þau komi seinna í gagnið. Það mætti setja fram tilbúið dæmi um þetta. Við ríkjandi fyrirkomulag mætti ætla, að 5 skólar, sem samþykktir voru í ár, kæmu í gagnið allir í einu eftir 6 ár og væru í byggingu með alllöngum töfum allan þann tíma. Væri þessum 5 skólum raðað í forgangsröð og fjárveitingum hagað samkv. henni, gæti fyrsti skólinn með sömu heildarfjárveitingu verið tilbúinn eftir 2 ár, annar eftir 3, hinn þriðji eftir 4 og hinn fjórði eftir 5 ár og hinn síðasti eftir 6. Telur n., að þannig mundu ekki einungis vinnast samtals 10 ára afnot af skólahúsnæði fyrir sama fé, heldur yrðu framkvæmdirnar hver um sig beinlínis ódýrari með þessum hætti. Sem dæmi um óhagkvæmni, sem leiðir af fjárhagsóvissu framkvæmdar, bendir n. á, að útboðum verði ekki beitt, þegar fjárhagsgrundvöllur framkvæmdarinnar er ekki tryggður fyrir fram. Því miður er því ekki að leyna, að erfiðlega hefur oft gengið að fá Alþ. til að haga fjárveitingum í samræmi við þessi sjónarmið. Aðalatriðið, sem n. bendir á í sambandi við málsmeðferð við ákvörðun um opinberar framkvæmdir, er að engar fastar reglur eða boðleið er til, sem tryggi vandaðan undirbúning og hæfilega tímasetningu ákvörðunar um að hefja opinbera framkvæmd. Telur n., að sá siður, sem verið hefur ríkjandi, að taka ákvörðun um slíka framkvæmd, t.d. skóla eða sjúkrahús, og veita til þess nokkra fjárhæð, meðan einungis frumdrættir að slíkum mannvirkjum eru fullgerðir, sé mjög óheppilegur og til þess fallinn að leiða til óhagkvæmni í vinnubrögðum. Þessi siður hefur auk þess leitt til þess, að áætlun um kostnað, sem upphaflega er grundvöllur ákvörðunarinnar, stenzt alls ekki. N. telur, að Alþ. eigi að taka sjálft ákvörðun um mannvirkjagerð af þessu tagi og sjá til þess, að mannvirki verði lokið á skömmum tíma eftir þá ákvörðun. Telur n. hinn rétta tíma fyrir ákvörðun af þessu tagi vera, þegar hvert mannvirki eða nýtanlegur áfangi mannvirkis er að fullu undirbúinn tæknilega, teikningar allar undantekningarlaust fullgerðar, efnisþörf áætluð samkv. þeim og kostnaður þannig áætlaður eins nákvæmlega og tök eru á fyrir fram. Þær framkvæmdir einar, sem þannig eru tilbúnar til að hefja þær tafarlaust, eiga því að koma til álita við afgreiðslu fjárl. ár hvert og þá veita fé til að vinna verkið allt. Það er vert að undirstrika í þessu sambandi, að með þessum hætti mundi Alþ. ekki komast hjá að ráða aðkallandi verkefnum í forgangsröð og veita til framkvæmda ár hvert tiltölulegar fáar, en stórar fjárveitingar. Þannig yrði færri aðilum veitt úrlausn ár hvert en verið hefur, en þeim aðilum, sem á annað borð væri veitt úrlausn, væri séð fyrir fé, svo að mannvirkinu yrði lokið á skemmstum hagkvæmum tíma. Fram hjá því verður ekki gengið hér, að mjög stór hluti þeirra framkvæmda, sem frv., sem hér er til umr., fjallar um, er kostaður sameiginlega af sveitarfélögum og ríkissjóði, samkv. lögum. Það verðbólguástand, sem lengi hefur verið hér á landi, hefur valdið því, að sveitarfélög hafa þrýst á um að hefja framkvæmdir jafnharðan og þau leggja fram fé af tekjum sínum til þeirra, svo að þetta fé rýrni ekki við hækkandi verðlag. Af þessum ástæðum hafa sveitarfélög ógjarnan safnað saman sjóðum til að greiða framkvæmdirnar síðar meir. Þessi afstaða er skiljanleg. Ef frv. þetta verður að lögum og kemur til framkvæmda eins og til er ætlazt, fellur kostnaðarhluti sveitarfélags í framkvæmd til greiðslu á mjög skömmum tíma. Ef sveitarfélagið er ekki þeim mun öflugra, getur greiðslubyrðin á slíkri framkvæmd orðið þung. Hraðari framlög ríkishluta kostnaðar hljóta að verða sveitarfélögum til verulegra hagsbóta, en geta hins vegar leitt til erfiðleika fyrir sveitarfélögin að leggja nógu hratt fram sinn hluta, svo að verkið gangi með eðlilegum hraða. Verður það að vera einn þáttur undirbúnings hinna sameiginlegu framkvæmda að tryggja það, að kostnaðarhluti sveitarfélags sé einnig til staðar. Frv. það, sem nú liggur fyrir Alþ., um fjármál skóla, felur í sér eftirtektarverð nýmæli um greiðslu skólabyggingakostnaðar, sem stefna í sömu átt og þetta frv., og er mjög fróðlegt að sjá, hversu reynast í framkvæmd. Einmitt á sviði skólabygginga hefur verið um hvað mestan vanda að ræða í skipulagsmálum opinberra framkvæmda. Um opinberar framkvæmdir taldi nefndin auk þess, sem áður var talið, að skipulag sjálfra framkvæmdanna á ríkisins vegum sé ekki í nægilega föstum skorðum, hvorki þeirra, sem fram fara á vegum ríkisins, né hinna, sem fram fara undir stjórn sveitarfélaga. Benti n. á í þessu sambandi, að skil eru óglögg milli undirbúningsaðila og framkvæmdaaðila, enda vinna oft báðir jöfnum höndum vegna skorts á undirbúningi fyrirtækjanna. Taldi n. raunar eiga sér stað, að sami aðili annaðist hvort tveggja, undirbúning og framkvæmd, og taldi þá aðferð óæskilega. Í þessu sambandi benti n. á, að hin formlega framkvæmdastjórn mannvirkjagerðar sé iðulega fengin í hendur nefnd leikmanna á þessu sviði, byggingarnefnd, þótt hér sé í rauninni um að ræða sérfræðilegt viðfangsefni. Auk þessa benti n. á, að samræming milli sams konar mannvirkja, gerð staðla um stærðir, gerð og gæði og þess háttar hafi ekki átt sér stað, þannig að flest mannvirki, sem reist eru fyrir ríkisfé, séu módelsmíði frá byrjun til enda. Ég hef rakið hér nokkur meginatriði úr álitsgerð n., sem skipuð var til að íhuga hagnýtingu fjár til opinberra framkvæmda. Á grundvelli þessa nál. hefur það frv., sem hér er lagt fyrir Alþ., verið samið. Er Alþ. þannig gefinn kostur á að marka nýja stefnu á þessu mikilvæga sviði í samræmi við þær till., sem ráðunautar ríkisstj. hafa gert, ef Alþ. fyrir sitt leyti telur þær vera til bóta. Í grg. með frv. segir svo: „Frv. er tilraun til að komast út úr þeim vítahring, sem opinberar framkvæmdir hafa verið í um árabil og allir þekkja. Fjöldi þeirra mannvirkja, sem unnið hefur verið að samtímis, hefur verið meiri en fjármagn til ráðstöfunar yfirleitt. Þess vegna hefur hverri framkvæmd miðað seint áfram, og það eitt sér veldur óhjákvæmilegum aukakostnaði. Þar að auki eru á hverjum tíma bundnar miklar fjárhæðir í hálfgerðum mannvirkjum, sem eru til einskis nýtileg. Frv. er frumsmíð, og því verður ekki séð fyrir, hvort það muni, ef að lögum yrði, leysa þann vanda, sem hér er við að fást. Hins vegar er með frv. gerð tillaga um rammalöggjöf, sem gefur allmikið svigrúm og nauðsynlegustu heimildir til þess að hefja það starf, sem á þessu sviði þarf að vinna. Hvernig það starf verður af hendi leyst, verður reynslan að skera úr um, enda ræður þar úrslitum, hversu hæfir starfskraftar ráðast til þess. Fullyrða má, að með þessu frv. sé reynt til að koma fram umbótum á sviði ríkisrekstrarins, þar sem í húfi eru stærri fjárhæðir af fé hins almenna skattborgara en viðast hvar annars staðar í hinum umfangsmikla rekstri ríkisins.“ Ég mun nú rekja í stuttu máli meginefni frv. Það fjallar um framkvæmdir á vegum ríkisins, sem eru skilgreindar þannig í 1. gr., að þar sé átt við hvers konar mannvirkjagerð, lagfæringu eða breytingu á mannvirki eða kaup eigna, sem á sér stað á vegum ríkisins, stofnana eða fyrirtækja í þess eigu og ætla má að kosti meira fé en 1 millj. kr. Innifaldar í skilgreiningunni eru einnig sams konar aðgerðir og taldar voru og ríkissjóði er ætlað að bera kostnaðarhlutdeild í samkv. lögum. Með þessum hætti eru framkvæmdir sveitarfélaga, sem ríkið ber kostnað af að hluta, felldar undir ákvæði l., enda eru þær hvað fjárhæð snertir mjög stór hluti útgjalda ríkissjóðs á þessu sviði. Meginhluti frv. er fólginn í reglum, sem stefna að þeim tveimur markmiðum, sem getið var hér að framan, að finna hagkvæmustu leiðina til að fullnægja þeirri félagslegu þörf, sem verið er að leysa með mannvirkjagerð hverju sinni, og að tryggja hámarkskostnað við þá leið, sem valin er. Að fyrra markmiðinu miða ákvæði frv. um frumathugun máls af þessu tagi. Þar er ráðgerð leit að mismunandi valkostum til lausnar á viðfangsefni og samanburður á þeim, eftir því sem tök eru á. Með þessum hætti er ætlunin að tryggja, að traust vitneskja um allar aðstæður og vönduð íhugun liggi að baki þeim félagslegu markmiðum, sem hin stjórnmálalega forusta ríkisins setur þeim. Að síðarnefnda markmiðinu miða ákvæði frv. um áætlunargerð, um aðferðir við veitingu fjár til framkvæmda, um útboð mannvirkjagerðar, um eftirlit með slíkri mannvirkjagerð og úttekt á fullgerðum mannvirkjum. Ákvæðum frv. um áætlunargerð er ætlað að tryggja, að engin framkvæmd á ríkisins vegum sé hafin, fyrr en hún er tilbúin til útboðs. Á því stigi er ætlazt til, að allar ákvarðanir um mannvirki hafi verið teknar, svo að ekki komi til neinna breytinga á því á framkvæmdastiginu. Vert er að benda á ákvæði í 2. mgr. 3. gr., sem ganga svo langt að ákveða, að fjárveitingar, sem teknar kunna að verða í fjárlög, án þess að skilyrðum frv. um undirbúning sé fullnægt, skuli renna til greiðslu kostnaðar við áætlunargerð við framkvæmdir ósundurgreint. Með þessum hætti getur Alþ. látið í ljós vilja sinn til að ráðast í tilteknar framkvæmdir, en jafnframt aukið á möguleikana til að vinna að hinni ýtarlegu áætlunargerð um þær framkvæmdir, sem á hverjum tíma er unnið að. Gert er ráð fyrir þeirri meginreglu í frv., að fé til framkvæmda sé veitt í einu lagi í fjárlögum. Með þessum hætti er gert kleift að gera skuldbindingu til lengri tíma en eins árs án þess að eiga á hættu, að fjárveitingar hrökkvi ekki til á tilsettum tímum og greiðsluþoli ríkissjóðs þannig ekki stefnt í voða. Ástæða er til að benda sérstaklega á ákvæði frv. um úttekt framkvæmda á ríkisins vegum. Með þessum ákvæðum er ákveðið, að mannvirkjagerð skuli lokið með tilteknum hætti, og helztu atriðin, sem máli skipta um framkvæmdina, dregin saman og kunngerð opinberlega. Verður að telja slíka reglu æskilega, svo að Alþ. og almenningi í landinu sé með skipulegum hætti gerð grein fyrir ráðstöfun þeirra miklu fjármuna, sem hér er varið til hinna margvíslegustu þarfa. Önnur ákvæði frv., sem vert er að geta hér sérstaklega, eru ákvæðin um stjórn á framkvæmd laganna, ef samþ. yrðu. Gert er ráð fyrir, að sett verði á fót sérstök n. embættismanna, sem til styttingar hefur í frv. hlotið nafnið RÍM-nefndin, sem dregið er af orðinu ríkismannvirki. Í n. er gert ráð fyrir að eigi sæti samkv. stöðu sinni forstjóri Innkaupastofnunar ríkisins, húsameistari ríkisins og hagsýslustjóri, sem væri formaður n. Auk þess tækju sæti í n., eftir því sem við ætti í hverju máli, fulltrúi frá hlutaðeigandi rn. og þeirri stofnun, sem aðild ætti að væntanlegu mannvirki. Með þessum hætti er ætlunin að ná saman öllum þeim sjónarmiðum, sem samræma þarf við ákvarðanir um það mannvirki, sem um er rætt hverju sinni. Óhjákvæmilegt kann að vera að gera verulegar breytingar á skipulagi húsameistaraembættisins, en það þarf nánari athugun. RÍM-nefnd er veitt forræði að undirbúningi verka og framkvæmd þeirra, þannig að henni er ætluð lykilaðstaða til að tryggja framkvæmd laganna, ef samþ. verða. Sérstök ákvæði frv. gera ráð fyrir, að hinar ýmsu stofnanir ríkisins, sem ráða yfir mannafla og annarri aðstöðu til að annast mannvirkjagerð, hver á sínu sviði, annist hana áfram, en fylgi ákvæðum frv. engu að síður við þá mannvirkjagerð. Dæmi um slíkar stofnanir væru vegagerð ríkisins og vita- og hafnarmálastjórn og fleiri stofnanir. Jafnframt yrði RÍM-nefnd að gefa ýmsum öðrum aðilum, svo sem sveitarfélögum, umboð til að annast einstakar framkvæmdir undir umsjá nefndarinnar, svo að verkefni hennar verði viðráðanlegra. Önnur ákvæði frv. gefa ekki að svo stöddu ástæðu til aths. umfram þær, sem gerðar eru í grg. með frv. Megintilgangurinn með samþykkt frv. væri að búa til tæki, til þess að Alþ. gæti tekið ákvarðanir um opinberar framkvæmdir með skipulegri hætti og á traustari grunni en verið hefur og jafnframt með tiltölulega meiri og örari árangri. Eins og getið er í grg. með frv., er það frumsmíð. Ekki er kunnugt um erlendar fyrirmyndir að sams konar löggjöf. Þess vegna hefur komið til álita, að e. t. v. væri æskilegt, að þetta mál fengi ýtarlegri og víðtækari íhugun og skoðun innan embættiskerfis ríkisins en það hefur fengið. Ríkisstj. hefur á hinn bóginn talið, að hér sé um að ræða svo mikilvægt mál, að ástæða sé til að gefa Alþ. þegar kost á að kynnast því og fjalla um það, eftir því sem það óskar eftir á þessu stigi málsins. Frv. hefur í sér fólgna stefnu, sem ég tel vera heilbrigða í grundvallaratriðum og líklega til að bæta úr þeim vanda, sem ríki og sveitarfélög hafa til þessa staðið andspænis að því er varðar framkvæmdir þessara aðila. Þar sem hér er um nýmæli að ræða, er stefna að miklum breytingum á skipulagi opinberra framkvæmda, hefur ríkisstj. talið rétt að leggja frv. fram nú, þótt það geti ekki orðið afgreitt endanlega, því að þannig gefst tóm til íhugunar málsins milli þinga. Ég leyfi mér svo, herra forseti, að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Frv. þessu var útbýtt hér í hv. þd. skömmu áður en hlé var gert á fundum Alþ. vegna páskahelgarinnar. Ég leit lauslega yfir frv., strax eftir að því hafði verið útbýtt, og merkti við nokkur atriði, sem mér fannst þá þegar ástæða til að vekja eftirtekt á, en ég hef nú satt að segja varið páskahelginni og þeim tíma, sem síðan er liðinn, til annars en að íhuga þetta mál, og eru nú að nokkru leyti fallnar í gleymsku þær aths., sem ég vildi þá gera. En ég tel samt ástæðu til að fara um málið örfáum orðum og benda á atriði, sem gætu orðið til íhugunar hjá þeirri þn., sem málið fær til frekari meðferðar. Fyrst þegar ég sá þetta frv., kom í huga minn, að það mætti furðu gegna, hvað hæstv. ríkisstj. legði þetta mál seint fram, ef henni væri það hugleikið að fá það lögleitt, þar sem nú eru aðeins, að sagt er, eftir 2–3 vikur af þinghaldi og þetta er síðasta þing kjörtímabilsins. En af orðum hæstv. ráðh. mátti ráða, að ríkisstj. mundi ekki að svo stöddu leggja áherzlu á að fá þetta mál lögfest, og má segja, að í því felist fullnægjandi skýring á þessu. Í öðru lagi fannst mér, þegar ég leit á frv., eftirtektarvert, hve mikið er talað um skipulag bæði í fyrirsögn og svo víðar í frv., en hingað til hefur hæstv. ríkisstj. og talsmenn stjórnarstefnunnar yfirleitt haldið því fram, að á árinu 1960 hafi verið tekin upp frjálshyggja á sviði þjóðfélagsmála og í stjórnarstörfum og það væri allt önnur stefna en það, sem kalla mætti skipulagshyggju. Og nú á þessum vetri, meðan þetta þing hefur staðið yfir, hefur birzt ritgerð eftir forstöðumann Efnahagsstofnunarinnar, þar sem mjög er lögð áherzla á þessar tvær mismunandi stefnur í stjórnmálum. Mér finnst þetta frv. bera augljós merki þess, að verið sé með því að hverfa frá frjálshyggjunni, en hallast meira að því, sem kalla megi skipulagshyggju. Og ég ætla, að í þessu frv. felist að vissu leyti höft á framkvæmdahraða og framkvæmdafrelsi einstaklinga, stofnana og sveitarfélaga sem og ríkisins. En það hefur verið eitt af meginboðorðum, að mér skilst, frjálshyggjunnar og þeirrar stefnu, sem ríkisstj. hefur talið sig fylgja allt frá 1960, að mæla gegn því, að höftum sé beitt. Mér skilst samkv. frv., að ætlazt sé til þess, að fyrsta stig hverrar framkvæmdar, sem það tekur til, sé það, sem kallað er frumathugun, annað stigið sé fullnaðaráætlun og þriðja stigið sé svo fjárfesting og hún feli í sér heimild til framkvæmda. Þegar á þetta atriði er litið, er ekki hægt annað en gera sér grein fyrir því, hvert er stjórnskipulegt vald Alþ. og hvers einstaks þm. til þess að ákveða fjárveitingar hverju sinni og þá um leið framkvæmd þeirra verkefna, sem fé er veitt til. Ég fæ ekki betur skilið en þm. hafi hverju sinni óskoraðan rétt til þess að samþykkja inn í fjárlög þau ákvæði, sem meiri hl. er fyrir á hverjum tíma. Ég held, að það sé ekki hægt með almennri löggjöf að takmarka þennan rétt eða binda hendur þm., þ.e.a.s. fjárveitingavaldsins, í eitt skipti fyrir öll að þessu leyti. En í 3. gr. þessa frv. er kveðið svo sterkt að orði, að þar segir: „Heimild til að hefja framkvæmd á ríkisins vegum skal því aðeins tekin í fjárlög, að fullnægt sé skilyrðum 5.–15. gr. þessara laga: Mér skilst, að í þessu eigi að felast almennt lagaboð um það, hvað skuli tekið í fjárl. hvers árs um ótiltekna framtíð. Ég leyfi mér að vekja athygli á þessu og vænti þess, að sú þn., sem málið fær til athugunar, gefi þessu atriði nokkurn gaum. Í öðru lagi leyfi ég mér að benda á það í sambandi við stjórnskipulegt vald Alþ. og einstakra þm., að mér virðist það koma fram í þessu frv., að með því sé stefnt að því að breyta frá því, sem verið hefur, að vissu leyti gildi sjálfra fjárl. Það er vitanlegt, að í fjárl. hvers árs er ein gr., 22. gr., sem veitir heimildir til hæstv. ríkisstj. En mér skilst, að samkv. þessu frv. sé að því stefnt að gera í raun réttri þær greinar fjárl., sem kveða á um fjárveitingar til framkvæmda, að heimildagreinum hæstv. ríkisstj. og starfsmönnum rn. til handa. Ég vitna í þessu sambandi og þessu til stuðnings í ákvæði 2. gr. þessa frv. Þar segir: „Framkvæmd á vegum ríkisins er óheimilt að hefja, fyrr en fyrir liggur: 1) Heimild í fjárl. 2) Ákvörðun hlutaðeigandi rn. um að nota þá heimild. 3) Staðfesting fjmrn um, að fjármagn til framkvæmdanna verði handbært á framkvæmdatímanum.“ Þetta kemur einnig fram og jafnvel enn skýrar í 16. gr. frv., því að þar segir: „Hlutaðeigandi rn. tekur ákvörðun um, hvort notuð skuli heimild til framkvæmdar á vegum ríkisins, sem veitt hefur verið í fjárl. Þó er óheimilt að hefja framkvæmd, fyrr en fyrir liggur staðfesting fjmrn. um, að fjármagn til framkvæmdarinnar sé handbært samkv. greiðsluáætlun fyrir verkið.“ Og í grg. um þessi ákvæði, þ. e. við 15. og 16. gr. frv., virðist mér, að tekin séu af öll tvímæli um stefnuna að þessu leyti, því að í grg. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Greinin gerir ráð fyrir algerri stefnubreytingu, að því er varðar fjárveitingar úr ríkissjóði til mannvirkjagerðar. Undanfarin ár hefur að jafnaði verið tekin upp fjárveiting í fjárlög til byggingar eða annars mannvirkis, án þess að sú fjárveiting sé í nokkru samræmi við heildarkostnað verksins eða nýtanlegan áfanga þess. En með þessari gr., 16. gr., er áréttaður sá skilningur á fjárveitingu í fjárl., að þar sé um að ræða heimild til handa ríkisstj. og því þurfi að koma til sérstök ákvörðun hlutaðeigandi ráðh., til að slík heimild verði notuð.“ Í þessu felst, eins og ég las og segir í grg., alger stefnubreyting að því er varðar fjárveitingar úr ríkissjóði. Ég held, að það sé ótvírætt, að hingað til hafi verið litið svo á, að fjárl. séu lagaboð ráðh. til handa og almennt skoðað geti ráðh. ekki vikizt undan því að reiða af höndum eða greiða úr ríkissjóði þær fjárveitingar, sem þingið hefur ákveðið, og ég tel því ástæðu til að vekja athygli á þessu og vænti þess, að þetta atriði verði skoðað nánar í þingnefnd. Þá sýnist mér ýmislegt í þessu frv. benda til þess, að einstökum þm. verði, ef það verður lögfest, gert erfiðara fyrir en verið hefur um að koma fjárveitingum fyrir umbjóðendur sína í kjördæmunum beint inn í fjárl., þar sem hér er gert ráð fyrir því, að mikil vinna sé lögð í áætlanagerðir og tímatakmark sett um það, hvaða atriði megi taka upp í fjárlagafrv., eftir því, hve snemma slíkar áætlanir berast o.s.frv. Mér sýnist því, að ekki muni verða hjá því komizt, að þessi ákvæði, sem í frv. felast, verði í reynd fremur til þess að skerða vald einstakra þm. og gera þeim erfiðara fyrir en ella að koma fram þeim áhugamálum, sem þeim er falið að vinna að í sambandi við fjárlagaafgreiðslu. Ég vil þó jafnframt viðurkenna það, að áætlanir hafa að ýmsu leyti talsvert gildi, og ég vil á engan hátt fordæma það, að unnið sé eftir þeim leiðum að gera áætlanir fram í tímann um framkvæmdir á vegum ríkisins. Og við höfum nú orðið reynslu, að sönnu ekki langa, en dálitla reynslu af vegáætluninni, sem algert samkomulag var um á sínum tíma, að gerð yrði. En það er ekki hægt annað en gera sér grein fyrir því, að eins og efnahagsmálum ríkisins er komið og eins og sú þróun hefur verið í verðlagsmálum hér á landi, sem við þekkjum allir, dregur það mjög úr gildi áætlana, sem eiga að ákveða verkefni langt fram í tímann. Við erum þegar eftir tveggja ára reynslu komnir að raun um það, hvað brýna nauðsyn ber til að endurskoða vegáætlunina með tilliti til breytts verðgildis og kostnaðar þeirra verkefna, sem þar eru ákveðin. Og hið sama hlýtur að verða upp á teningnum á öðrum sviðum, sem snerta framkvæmdir ríkisins, svo að ég vil segja, að frumskilyrði þess, að sú stefna, sem mér virðist að þetta frv. eigi að marka, heppnist, þegar til framkvæmdanna kemur, og það markmið náist, sem hér er stefnt að, frumskilyrði þess sé, að meiri stöðvun komizt á í verðlagsmálum í þjóðfélaginu heldur en verið hefur að undanförnu. Þá vil ég vekja athygli á því, að mér virðist, eins og orðalag frv. er, að gildissvið laganna, ef frv. verður lögfest, sé ekki nægilega vel skilgreint eða skýrt afmarkað. Skilgreiningin felst í 1. gr. frv. Þar segir: „Framkvæmd á vegum ríkisins merkir í lögum þessum hvers konar mannvirkjagerð, lagfæringu eða breytingu á mannvirki eða kaup eigna, sem á sér stað á vegum ríkisins, stofnana eða fyrirtækja í þess eigu og ætla má, að kosti meira fé en 1 millj. kr. Ef litið er á þetta ákvæði út af fyrir sig, miðar það við fyrirtæki í eigu ríkisins eða stofnana þess. Nú er það svo, að mannvirki, sem ríkið leggur mjög mikla fjármuni til að koma upp, eru talin í eigu sveitarfélaganna. Ég veit ekki betur en það sé talið og lagabókstafur fyrir því, að sveitarfélögin eigi hús fyrir barnaskólahald, en framlög ríkisins séu styrkur eða hlutdeild, sem það tekur í kostnaði, og hið sama eða svipað er að segja um flest hafnarmannvirki hér á landi. Yfirleitt eru hafnirnar taldar eign sveitarfélaganna, þar sem þær eru gerðar, þó að undantekning sé um þrjár landshafnir. Ef þessi skilgreining í 1. mgr. frv. ætti að segja allt um þetta, skilst mér, að bæði barnaskólahús og hafnir féllu ekki innan þessa ramma. Gagnfræðaskólarnir eru taldir sameign ríkisins og sveitarfélaganna, en ekki séreign ríkisins. Nú má segja, að þessi aths. hafi ekki við rök að styðjast, vegna þess að 2. mgr. 1. gr. kveður nánar á um þetta. Sú mgr. er þannig, með leyfi forseta: „Framkvæmd á vegum ríkisins telst einnig aðgerð, eins og getur í 1. mgr., og ríkissjóði er ætlað að bera kostnaðarhlutdeild í samkv. lögum.“ Ég viðurkenni, að þessi mgr. muni ná yfir þau dæmi, sem ég nefndi um skólahús og hafnir. En þó að hún geri það, virðast mér koma upp önnur atriði, sem orki mjög tvímælis, hvernig fara ætti með í þessu sambandi samkv. þessari skilgreiningu. Ég minni á í því sambandi stofnanir, sem ríkið leggur fé til, en þó með þeim hætti, að það eru myndaðir sérstakir sjóðir af ríkisfé og fjármagni þeirra sjóða úthlutað af þar til kjörnum stjórnum. Ég nefni í þessu sambandi íþróttasjóð og félagsheimilasjóð. Fjármagn þessara sjóða er runnið frá ríkissjóði. Mér skilst, að það geti leikið vafi á því eftir skilgreiningu 1. gr., hvort félagsheimili og íþrótta mannvirki, sem njóta fjárframlaga úr félagsheimilasjóði og íþróttasjóði, yrðu innan þess ramma eða utan hans. Og það má nefna fleiri dæmi og segja, að þar orki enn þá meira tvímælis um þetta. Það eru almenn lög um það, að ríkið skuli á hverjum fjárl. leggja 1 millj. kr. til Skálholtsstaðar, sem er búið að afhenda þjóðkirkju Íslands. Ef mörkin, sem sett eru um hámark fjárhæðarinnar, 1 millj., eru talin örugg eða ótvíræður mælikvarði, ná þau til þessara framkvæmda á vegum þjóðkirkjunnar. Og ríkinu er ætlað að bera kostnaðarhlutdeild í þeim framkvæmdum samkv. almennum lögum um það efni. Mér er ekki fyllilega ljóst við lestur frv. t.d., hvort þessar framkvæmdir ættu að falla innan þess ramma, sem hér er lagður, eða ekki. Hæstv. fjmrh. gerði í ræðu sinni áðan nokkra grein fyrir því, hver tilgangurinn væri með lagasetningu eins og þeirri, sem frv. þetta fjallar um. Hann væri sá að reyna að undirbúa gerð mannvirkjanna sem bezt og að byggingartími þeirra yrði skemmri en verið hefur. Út af fyrir sig má segja, að það sé vel farið, ef þetta markmið næðist, og það mun víst vera í sambandi við þetta, sem segir í 15. gr. frv., að þegar heimild til framkvæmdar á vegum ríkisins er tekin í fjárlög, skal fylgja henni fjárveiting, sem hrekkur til að vinna allt verkið. En hér kem ég nú enn að því, sem ég gat um í upphafi ræðu minnar, að valdið til þess að ákveða fjárveitingar hverju sinni er hjá þinginu, hinum einstöku þm., eins og þingið er skipað, þegar fjárlög eru afgreidd, og því naumast hægt í almennum lögum að mínum dómi að gefa fyrirmæli um, að það skuli veitt fjárveiting, sem hrekkur til að vinna ákveðinn áfanga. Enn fremur vil ég benda á, að ef þessu markmiði ætti að ná, mundi ekki fara vel að haga framkvæmd svo, eins og við höfum orðið varir við, ekki sízt nú á hinum síðari tímum, að ég segi nú ekki hinum síðustu og verstu tímum, að í framkvæmd sé dregið úr greiðslu þeirra fjárhæða, sem skráðar eru í fjárl. ársins, t.d. um 10%, eins og dæmi eru um nú frá síðari tímum. Ef á annað borð á að ná því markmiði að veita fé, sem hrekkur til að vinna allt tiltekið verk, mundi það ekki fara vel í framkvæmd að beita slíkum ráðum að klippa af þeim fjárveitingum, sem ákveðnar eru í fjárl. til verksins. Menn hljóta fyrir fram að gera sér einnig grein fyrir þessu atriði. Þó að ég virði að ýmsu leyti þann tilgang, sem hæstv. fjmrh. segir, að fyrir ríkisstj. vaki með flutningi þessa frv., verð ég að henda á, að þetta á þátt í því, ef að lögum verður, að gera stjórnkerfið nokkuð margþætt og ég vil segja seinvirkt að ýmsu leyti. Ríkisstj. til aðstoðar er Efnahagsstofnun. Það er búið að setja upp hagsýsludeild í fjmrn. Og nú á samkv. þessu frv. að bæta við það stofnun, sem skammstöfuð er RÍM-nefnd, sem á að hafa ýmis verkefni, m. a. forræði að undirbúningi hverrar framkvæmdar á vegum ríkisins, frá því að hlutaðeigandi ráðh. hefur að lokinni frumathugun ákveðið endanlega áætlunargerð o.s.frv. Og þessi RÍM-nefnd á að hafa heimild til þess að ráða fast starfsfólk, eftir því sem nauðsynlegt er, til þess að tilgangi laga þessara verði náð o.s.frv. Þarna virðist mér að eigi að koma hver silkihúfan upp af annarri. Það er til alkunnugt orðtak, sem orðið hefur til sennilega á vörum alþýðunnar á stjórnartímum keisaranna úti í löndum. Þetta orðtak er þannig: Það er löng leiðin til keisarans. Mér virðist, þegar ég les frv., að leiðin til þess að ná því marki að koma framkvæmd upp til fullra nota verði í stórum dráttum þannig: 1) Það á að fara fram frumathugun á þörfinni fyrir framkvæmdina. 2) Það á að gefa hlutaðeigandi ráðh. skýrslu um þessa frumathugun. 3) Ráðh. á að taka ákvörðun um það að fenginni þessari skýrslu, hvort tímabært sé að hefja endanlega áætlunargerð um verkið. 4) Ráðh. á síðan að ákveða forgangsrétt verkefnisins gagnvart öðrum verkefnum á hans valdsviði. 5) Þegar hlutaðeigandi ráðh. hefur ákveðið á grundvelli frumathugunar máls, að áætlunargerð um framkvæmdina sé tímabær, skal senda gögn um frumathugun ásamt öðrum þeim skjölum, sem þurfa þykir, til fjárlaga- og hagsýslustofnunar rn., og þar á þetta allt saman auðvitað að fá sína athugun. 6) Þessu næst á að leita eftir gagnrýni, eins og þetta er orðað í 13. gr. frv. Hvort það er gert með auglýsingu eða á annan hátt, kemur ekki fram, en það á að leita eftir gagnrýni. 7) Þær áætlanir, sem fengið hafa þá meðferð, sem ég hef nú lýst, og eru fullgerðar fyrir 1. ágúst ár hvert, eiga að koma til greina við samningu fjárlagafrv. fyrir næsta fjárlagaár. 8) Þyki þetta ekki fullnægjandi og þm. eða aðrir vilji þrýsta á um að koma fleiri verkefnum að við fjárl., á að vera leyfilegt að taka til athugunar þær áætlanir, sem borizt hafa, áður en 2. umr. fjárl. fer fram. 9) Það þarf ákvörðun um fjárveitingu í fjárlögum. 10) Þó að fjárveiting sé fengin og hún skrásett í fjárl. ríkisins, á að þurfa að koma til ákvörðun hlutaðeigandi rn. um það, hvort ráðizt skuli í framkvæmdina eða ekki. Mér finnst nokkur ástæða til, að það sé íhugað, hvort ekki væri auðið að ná því markmiði, sem sagt er að stefna eigi að, á eitthvað einfaldari hátt en ráðgert er í þessu frv. Ég held, að þetta minni á orðtækið: „Það er löng leiðin til keisarans.“ Svo eru nú, hvað sem þessu líður, ýmiss konar önnur umsvif í sambandi við framkvæmdir samkv. frv. T. d. á eftirlitsmaður mannvirkis að skrá mánaðarlega skýrslu um, hversu verkinu miðar, og þessar skýrslur á að senda öllum aðilum að framkvæmdinni. Ég held, að það geti ekki farið hjá því, að jafnvel þetta skýrsluhald yrði nokkuð viðamikið um allar þær framkvæmdir, sem ríkið styður að einhverju leyti. Ég skal nú láta þessar aths. nægja. Þetta eru nokkur atriði, sem komu í hug minn við lestur þessa frv., og þessar aths. eru settar fram aðallega í því skyni að hvetja þn., sem fær frv. til athugunar, til umhugsunar um þessi atriði og það sé þá gaumgæfilega athugað, hvort ekki er hægt að sníða af frv. ýmsa vankanta, sem ég tel vera. En að síðustu leyfi ég mér að vekja athygli á því, að ég tel, að málfarinu á þessu frv. sé mjög ábótavant á mörgum stöðum. Það virðist bera nokkuð mikið á því um frv., sem þn. fá til athugunar, að málfar þeirra sé ekki fullkomið, og það hefur nokkrum sinnum borið á góma í þeim þn., þar sem ég á sæti. En ég held við lauslegan lestur á þessu frv., að það falli áreiðanlega í þann flokk frv., sem þurfi athugunar við að þessu leyti. Ég ætla ekki í þessari ræðu að fara að fjalla um málið frá málfarslegu sjónarmiði, en ég ætla aðeins til staðfestingar eða sönnunar þessum orðum að velja af handahófi 2–3 dæmi til ábendingar. Málfróðir og bókmenntafróðir Íslendingar hafa fyrr og síðar vakið á því sérstaka athygli viða í ritgerðum, hvað íslenzkan er í eðli sínu rökrétt mál, ef valin eru rétt orð, hvað þau falli vel að rökréttri hugsun á íslenzku máli. Hér virðist mér greinilega á slíkt skorta. Ég hendi á í þessu efni 11. gr. Þar segir í síðari málsl.: „Áætlunargerð skal ekki hafin, fyrr en fyrir liggur kostnaðar- og tímaáætlun um áætlunargerðina og fé til að ljúka henni í einum áfanga:“ Það má kannske með velvild gera sér grein fyrir, hvað átt er við, en að mínum dómi er skýr hugsun ekki mótuð í þessari setningu. Ég nefni 12. gr. Þar segir í 2. mgr.: „Að auki skal gerð rekstraráætlun fyrir hið fyrirhugaða mannvirki ekki skemmri tíma en 5 árum eftir að mannvirkið er fullgert“ Þetta virðist eiginlega helzt segja það, að rekstraráætlun eigi að gera ekki síðar en 5 árum síðar en mannvirkið er fullgert. Ef það er hugsunin, sem að baki þessum orðum liggur, að þessa rekstraráætlun eigi að gera fyrir fram og hún eigi að ná um 5 ára tímabil fram í tímann, þarf áreiðanlega að orða þessa hugsun eitthvað skýrar. Ég nefni nú að allra síðustu 26. gr. Þar segir: „RÍM-nefnd ræður fast starfsfólk og ráðgefandi aðstoð, eftir því sem nauðsynlegt er.“ Það á ekki að ráða menn til aðstoðar eða aðstoðarmenn, heldur að ráða aðstoðina, og aðstoðin á svo að vera ráðgefandi. Þetta kann ég ekki við, að samrýmist réttu íslenzku máli. Ég skal nú láta þessum aths. lokið og ljúka máli mínu.



Herra forseti. Það væri ástæða til að ræða margt, sem fram kom í ræðu hv. 4. þm. Austf., en tímans vegna skal ég nú reyna að takmarka mig við aðeins fáein höfuðatriði í því efni. Ég þakka honum fyrir ábendingar varðandi málfar og veit, að hann er með málhagari mönnum hér á þingi, og efast ekkert um, að hann leggi þar gott til. Ég er ekki að afsaka það, að það kunni að hafa verið ýmsir annmarkar í því efni, og það ber þá að fagna því, að það skuli vera góðir menn hér í þingi, sem geta lagfært það, ef á þarf að halda. En ég skal taka undir það, að það má vitanlega með fullum rökum finna að því, ef ekki er reynt að ganga frá frv. þannig, að a. m. k. sé augljóst, hvað menn meina. Það kom alveg skýrt fram í ræðu hv. þm. það viðhorf, sem mér kom í rauninni ekkert á óvart að kynni að koma fram hjá ýmsum aðilum hér á Alþ., sem sagt það, að með því að setja nánari reglur og skipulag, sem hv. þm. leizt nú ekki allt of vel á að gera of mikið af, væri að einhverju leyti verið að takmarka þann rétt þm., sem hv. þm. talaði svo mjög um. Þetta er að vissu leyti rétt, vegna þess að í rauninni er ekki um annað að ræða, ef á að koma einhverju viðunandi kerfi á þessi mál, heldur en menn beygi sig fyrir vissum starfsháttum, jafnt á þessu sviði sem ótalmörgum öðrum í þjóðfélaginu. Með því er ekki verið að svipta neinn mann í rauninni rétti. Við erum með ótalmörgum lögum, sem við setjum, að leggja okkur undir vissar hömlur, vegna þess að við teljum, að það þurfi að koma málum í fastara horf og það þjóni betur í senn hagsmunum einstaklinganna og heildarinnar, að það sé gert. Ég geri ekki ráð fyrir, að hv. þm. telji, að það hafi verið til fyrirmyndar, hvernig þessum málum hafi verið háttað hér í okkar landi - ég vil segja alla tíð frá því að við fórum að annast framkvæmdir okkar sjálfir. Þetta hefur hins vegar verið að smáþokast í rétta átt, að vinna með hagkvæmari hætti að framkvæmdum í landinu, með meira skipulagi og á kerfisbundnari hátt. Þetta hefur komið fram í margvíslegri löggjöf, sem hv. Alþ. sjálft hefur samþ., og það er þess vegna ekkert nýtt í þessu frv., að þm. séu að leggja á sig vissar kvaðir. Þeir hafa gert það í ótalmörgum tilfellum. Ég vil benda á í því sambandi t.d. mjög eftirtektarverða löggjöf, sem ég vil segja að hafi þróazt í mjög jákvæða átt síðustu árin, og það eru fjármál skóla. Nú liggur hér fyrir Alþ. frv., sem vafalaust kunna að verða skiptar skoðanir um, en ég hiklaust fullyrði að stefni í mjög rétta átt, sem felur í sér enn þá fastari ákvarðanir um það og fyrirmæli, hvernig skuli haga skólabyggingum. Það er hins vegar ekkert nýtt mál og enginn þm. hefur tekið fram, að það væri verið að svipta þm. neinu valdi, þó að það hafi verið vissar hömlur í þessu efni. Lögin um fjármál skóla, sem nú gilda, hinda Alþ. að verulegu leyti, og þar eru settar mjög ákveðnar reglur um það, hvaða fyrirmæli þurfi að uppfylla, til þess að heimilt sé að greiða fé til skólabygginga, og reyndar er það á fleiri sviðum, enda þótt Alþ. hafi samþ. fjárveitingar, þá er það ekki greitt út. Og ég held, að við hljótum allir að vera sammála um, að það sé hin brýnasta nauðsyn, miðað við þær miklu fjárhæðir, sem hverju sinni er varið til verklegra framkvæmda, og miðað við þær margvíslegu þarfir, sem við stöndum andspænis, að reyna að haga þessum málum á þann hátt, að það nýtist sem bezt, þetta framkvæmdafé. Ég er ekki í neinum vafa um, að það má deila um margt, sem í þessu frv. felst, og það ýmislegt, sem þar stendur til bóta. Eins og ég gat um í minni framsöguræðu, er þetta frumsmíð. Það er að vísu byggt á margvíslegri reynslu, sem fengin er á undanförnum árum á því, hvar annmarkar helzt eru í sambandi við skipulag opinberra framkvæmda. Það er byggt á reynslu og byggt á þeim hugleiðingum, sem fróðustu menn hafa fram sett um það, hvernig hugsanlegt væri að koma þessu máli í betra horf, spara í senn verulega við framkvæmdir og í rauninni ekki að hindra það, eins og hv. þm. vildi leggja orð að, að komið verði í framkvæmd ýmsum áhugamálum kjördæmanna, heldur að að þeim yrði unnið með hagkvæmari hætti en gert hefur verið. Hv. þm. þekkir vafalaust alveg eins vel og ég og flestir þdm. munu þekkja ótal mannvirki, sem hefur verið ráðizt í af algerum vanefnum og án þess að nokkur undirstaða hafi verið undir því, hvernig ætti að afla fjár til þeirra. Og ég þykist vita, að hv. þm. hafi oft á sínum þingmannsferli þurft að standa í miklu basli við að reyna hér og þar að herja út fé í framkvæmdir, sem var ráðizt í, af nauðsyn vafalaust, en án þess að væri nokkur nauðsynleg eða nægileg fjárhagsforsenda fyrir því að ráðast í framkvæmdirnar. Þetta þekkjum við á ótal sviðum. Og ég held, að við getum ekki deilt um það, þótt við kunnum að deila um einstök atriði þessa frv., að sú hugsun, sem hér er á bak við, að koma á þetta fastara skipulagi, reyna að leita að úrræðum til að nýta sem bezt þetta framkvæmdafé, sem allir hv. þm. tala stöðugt um að sé allt of lítið, - það sé mikil nauðsyn fyrir alla aðila, að þetta sé gert. Varðandi það, að fjárlög séu einhver heilög kýr, sem ekki megi hagga við, þá er það mikill misskilningur, vegna þess að fjárlög eru sett á óæðri bekk en önnur lög. Fjárlög geta ekki breytt öðrum lögum, en önnur lög geta breytt fjárlögum, enda hefur alltaf verið á það litið svo. Í stórum dráttum eru fjárlög áætlun um nauðsynleg útgjöld ríkissjóðs, en geysilegur hluti þeirra útgjalda er ákveðinn með sérlögum, og ríkið verður að inna þau útgjöld af hendi, hvað sem fjárlögum líður, annað væri talið lagabrot, þannig að við erum auðvitað búnir í ótalmörgum greinum að binda okkur um fjárráðstafanir og höfum mjög bundnar hendur, ég vil segja allt of bundnar hendur hér í Alþ. til að ráðstafa og ákvarða fjárveitingar frá ári til árs, því að það er svo lítið brot af því fé, sem er til ráðstöfunar, sem hægt er að ráðstafa frjálst. Varðandi verðhækkanirnar, sem hv. þm. talaði um, þá er það alveg rétt, það hefur verið mikið vandamál. Og það er m. a. eitt vandamál, sem nauðsynlegt er að mæta og er hægt að mæta með miklu auðveldari hætti, með því að reyna að stuðla að því, að framkvæmd sé skemur í gangi en nú er. Það hefur farið ákaflega illa fyrir mörgum aðilum fyrir þá sök, að þeir ráðast í framkvæmd, sem þeir höfðu haft von um að yrði kannske helmingi ódýrari en síðar kemur á daginn. Og það er vissulega mikið hagsmunamál fyrir sveitarfélög og aðra aðila, að reynt sé að girða fyrir þetta. Það er m. a. stefnt að þessu marki með hinum nýju lögum um skólakostnað, þar sem gert er ráð fyrir, að greiðslur til skólabygginga séu mun hraðari en áður hafi verið. Þetta gengur auðvitað út yfir það, að við getum ekki haft eins mörg mannvirki í gangi, það gefur auga leið. En ég hef hins vegar haldið, að yfirleitt væri það orðin almenn skoðun manna í dag, að áætlunargerð að þessu leyti, - það á ekkert skylt við höft, heldur skynsamleg vinnubrögð, - að slík áætlunargerð væri brýn og nauðsynleg allra aðila vegna. Það kann að vísu að vera, að það seinki hjá einhverjum, en það flýtir hjá öðrum og það verður að meta það, hvað er brýnast í því efni. Og ég get a. m. k. ekki varizt því að láta mér koma til hugar, hvort það brjóti svo mjög í bága við þá stefnu, sem vissir aðilar halda fram að sé grundvallaratriði fyrir okkur í dag, það sé að raða framkvæmdum og þá vafalaust á sama hátt að reyna með skipulögðum hætti að vinna að þeim. En þetta er meginhugsunin, sem liggur að baki þessa máls, en ekki að sé verið að færa neitt óeðlilegt vald frá Alþ. yfir til ríkisstj. Þar sem hv. þm. minnti á hina löngu göngu til keisarans, þá hygg ég, að hann af gamalli reynslu viti, að mikið af því, sem hann þar taldi upp, gerist í dag og þarf að gerast og er óumflýjanlegt að gerist, ef skynsamlega á að vinna að undirbúningi og framkvæmd mála. Þróunin hefur verið sú, að hún hefur stefnt til aukinnar skipulagningar og skýrslugerðar og áætlunargerðar. Hv. þm. minntist á Efnahagsstofnun, hagsýsludeild og annað þess konar, mér skildist að vísu nokkuð í gagnrýnistón. Ég held nú, að almennt sé viðurkennt, að það hafi verið stefnt mjög í rétta átt með störfum þessara stofnana, og það er áreiðanlegt, að báðar þær stofnanir, sem hann minntist á, hafa þegar fullkomlega unnið fyrir sínu kaupi og meira en það, þannig að sú útþensla ríkiskerfisins, sem er fólgin í þvílíkri starfsemi, er ekki af hinu illa, heldur hinu góða og stefnir til þess, að það verði hagkvæmlega notað það fé, sem á hverjum tíma er til ráðstöfunar, og stuðlar jafnframt að því að leysa margvíslegar deilur, sem hægt er að forðast, ef menn kanna málin nógu vel. Og margar deilur á liðnum árum, sem valdið hafa þjóðinni stórtjóni, stafa m. a. af því, að menn hefur skort þekkingu á því, hver sé hinn raunverulegi kjarni málanna. En til þess þarf að gera athuganir og vissar áætlanir líka. Og það er ákaflega brýn nauðsyn fyrir okkar litla þjóðfélag einmitt, að við höldum uppi áætlunargerð um það, hvar við ráðumst í dýrar framkvæmdir og hvenær hagkvæmt sé að ráðast í þær. Það er svo mikið í húfi fyrir okkur. Við höfum ekki efni á því að eyða peningum allt of mikið í tilraunir og til þess að geðjast einum eða öðrum umfram það, sem efnislegt mat hverju sinni bendir okkur á, að sé rétt fyrir þjóðfélagið að gera. Ég skal ekki, herra forseti, orðlengja þetta meira. Eins og ég sagði, kemur mér ekki neitt á óvart, þótt komi upp ýmsar hugmyndir í sambandi við þetta mál. Ríkisstj. taldi rétt að leggja þetta frv. fyrir Alþ. nú. Það er unnið af nefnd, sem hefur unnið ágætt starf og reynt að kryfja vandamálin til mergjar. Hvort við svo að lokum teljum rétt að hafa það í þessu formi eða öðru, skal ég ekkert um segja. En ég hygg, að það sé skynsamlegt, einmitt út af því, hvað hér er um nýtt mál að ræða, að það sé lagt fram á þingi og sé síðan til athugunar milli þinga. Það er oft gert með löggjöf, sem menn telja að sé gott að hafa tóm til að íhuga. Ég vil svo aðeins að lokum geta þess, af því að hv. þm. sagði í nokkrum hneykslunartón, að við frjálshyggjumenn værum að gleyma okkar stefnu með þessu máli, að í því er fólginn ákaflega mikill misskilningur, af þeirri einföldu ástæðu, að það hefði engum dottið í hug, þó að menn vilji byggja á athafnafrelsi og framtaki, að menn ættu skipulagslaust að vinna að eigin málum. Þetta er fyrst og fremst um skipulag á þeim framkvæmdum, sem ríkið sjálft stendur í, og ráðstöfun þess fjár. Þetta er það, sem hver og einn verður að meta við sínar ráðstafanir, hvort sem það er einstaklingur eða ríki, og jafnvel miklu fremur, ef menn eru frjálsir af þjóðfélagsins hálfu til athafna, að þá sé reynt að meta það, hvernig hver og einn notar sitt fé. Og ríkinu er auðvitað skylt að reyna að leita að úrræðum til að hagnýta sem bezt sitt eigið fjármagn og koma með sem ódýrustum hætti upp sínum eigin byggingum. Það brýtur ekkert í bága við spurninguna um frelsi einstaklinganna að þessu leyti. Að öðru leyti skal ég svo ekki ræða hér frjálshyggju og skipulags- eða haftastefnu. Það gefst tækifæri til þess á öðrum vettvangi. Ég er þakklátur hv. þm. fyrir að hafa vakið athygli á málinu og dregið fram sjónarmið, sem eins og ég sagði kemur mér ekkert á óvart að komi hér fram. Ég álit hins vegar og legg á það áherzlu, að það sé nauðsynlegt, að menn breyti dálítið eldri hugsunarhætti um það í þessum efnum, þannig að það verði ekki með eins miklu handahófi, sem fjárveitingar séu veittar, eins og hefur oft og tíðum verið gert í sambandi við verklegar framkvæmdir, þar sem hrundið hefur verið af stað framkvæmdum fjárvana, með einhverjum smáfjárveitingum, sem svo hefur valdið öllum aðilum stórfelldum vandræðum, að skuli hafa verið ráðizt í án þess að leggja nægilega traustan grundvöll. Þetta held ég, að sé „hin leiðin“ að þessu leyti, ef ég má nota það orð, búskaparhyggindi, sem ég efast ekkert um að hv. þm., sem vill áreiðanlega fara með gætni að framkvæmd mála, er í eðli sínu sammála mér um að sé rétt að vinna eftir.