Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Pétur Magnússon Hv. 1. landsk. hefir nú tekið fram flest það, er ég þurfti að segja í þessu máli. - Hv. 3. landsk. játaði í ræðu sinni, að undir vissum kringumstæðum gæti verið ástæða til þess að gefa kjarnfóður með heyi, en þrátt fyrir það sagði hann, að engin ástæða væri til að flytja inn kjarnfóður, því nóg væri af því framleitt í landinu sjálfu, og átti hann þá vitanlega við síldarmjölið. En ég vil henda honum á það, að í grg. frv. er einmitt gert ráð fyrir því, að hægt sé alveg að komast hjá því að nota kjarnfóður. Þar er á bls. 2 sagt, með leyfi hæstv. forseta: „Með því verði, sem verið hefir á heyi að undanförnu, ætti kaupstöðum þeim og kauptúnum og hinu næsta nágrenni þeirra, sem nú byggja mjólkurframleiðslu sína í verulegum mæli á aðfluttu kjarnfóðri, ekki að vera þetta að neinu leyti óhagkvæmara á þeim stöðum, þar sem sæmileg aðstaða er til þess að ná að sér heyinu, sem víðast hvar er“. Hér kemur það greinilega fram, að gengið er út frá því, að hætt verði að nota kjarnfóður á þessum stöðum, en aðkeypt hey komi í staðinn. Mér þótti nú vænt um að heyra hæstv.atvmrh. játa það, að aðstaðan geti verið þannig, að það geti borgað sig að nota kjarnfóður á vissum stöðum, og það er engin hætta á því, eins og hv.l.landsk. hefir bent á, að á þeim stöðum muni framleiðendurnir ekki nota frekar hið íslenzka kjarnfóður en hið útlenda, ef þeir finna, að þeim er það til meiri hagsbóta. Yfirleitt nota menn fremur innlenda framleiðslu en útlenda, ef þeir telja sér eigi tjón að því. En verzluninni með hið innlenda kjarnfóður hefir nú verið svo sárlega illa fyrir komið, að það hefir víða ekki verið hægt að nota þessa vöru. Hitt aftur á móti, að neyða menn til þess að nota innlent kjarnfóður, hvort sem það er heppilegt eða ekki, ætti ekki einu sinni að geta komið til mála. Ef gengið er út frá því, að innlent kjarnfóður verði notað hér í stórum stíl, þá er augljóst, að þar er átt við síldarmjölið, en því hefir nú verið þann veg háttað með það, að fyrir það hefir oftast fengizt gott verð á erlendum markaði, en við það verð yrði vitanlega að miða söluverð hér heima. Fyrir framleiðendur síldarmjölsins er því ekki sýnilegur hagar af þessu frv., og fyrir neytendurna ekki heldur, svo framarlega, sem þeir geta fengið erlent kjarnfóður með jafngóðum kjörum, og ef það fæst með betra verði eða er notað með betri árangri, þá er augljóst tjón af innflutningsbanni á því. Og fyrir landið í heild er ekki hægt að sjá, að bannið verði að neinu gagni, því vitanlega er það sama með tilliti til verzlunarjafnaðar, hvort flutt er inn ákveðið vörumagn eða ekki, ef samsvarandi mikið meira er flutt út af annari vöru í staðinn. Hér á því ekki annað að ráða en það, hvaða kjarnfóður notendunum er heppilegast.

Jón Baldvinsson Skömmu eftir að frv. á þskj. 103 kom fram, bar ég fram brtt. þær, sem um getur á þskj. 242. Þessar brtt. bar ég fram af því, að mér þótti eins og þá var komið orðalag frv. of bundið, þar sem virkjunin var eingöngu miðuð við Efra-Sogið, því að fleiri uppástungur, sem komið gætu til greina, lágu fyrir. Ég vildi þá ekki og vil ekki enn leggja neinn dóm á það, hvar hentugast væri að virkja Sogið fyrir þau héruð, sem raforkunnar eiga að njóta. Ég vil vona, að þeirri rannsókn, sem staðið hefir yfir í fjöldamörg ár, sé nú senn lokið. Því er ekki að leyna, að í meiri hl. bæjarstjórnar Rvíkur hefir verið uppi sú skoðun, að ekki væri rétt að byrja nú á virkjun Sogsins. Það hefir að vísu verið samþ. í bæjarstj. ýmislegt, sem benti til þess, að bæjarstj. vildi nú þegar láta hefja verkið, en það hefir alltaf tafizt einhvernveginn, þannig, að enn hefir ekkert orðið úr framkvæmdum, og er það mikið að kenna tómlæti Alþingis um að sinna þessu nauðsynjamáli, því að það er öllum þeim ljóst, sem nokkuð hafa kynnt sér þetta mál, að ríkissjóði stafar af því engin fjárhagsleg áhætta. Raforka er ein af þeim nauðsynjum, sem menn hvorki geta né vilja neita sér um og kaupa hana því alveg jöfnum höndum og þeir kaupa sér fæði og klæði. Þess vegna eru rafveitur, þar sem skynsamlega er til þeirra stofnað, taldar einhver þau öruggustu fyrirtæki, sem til eru. Það er því þetta, sem gerir mér það alveg óskiljanlegt, að Alþingi skuli svo lengi hafa staðið á móti því, að Rvíkurbæ yrði veitt þessi heimild. Ég get þó ekki verið svo ósanngjarn að viðurkenna ekki, að þessi tregða Alþingis er að nokkru leyti því að kenna, að í bæjarstj. hefir að undanförnu verið mikil andstaða gegn virkjun Sogsins. Ég ímynda mér, að ef bæjarstj. hefði með einbeitni ýtt undir málið, þá væri það nú lengra komið en nú er. Það er út af þessu, sem nokkrir áhugasamir menn mynduðu félag til að reyna að flýta fyrir málinu og athuga, hvort ekki væri eitthvert seinlæti í þessum rannsóknum og hvort ekki mætti flýta fyrir málinu með því að finna nýjar leiðir. Það má segja, að starf þessa félags hafi orðið til þess, að fram kom tilboð um, að sérstöku félagi yrði veitt sérleyfi til virkjunarinnar og það seldi svo bænum rafmagn, svo sem hv.þdm. er kunnugt. En um það var bæjarstj. sammála, að þessu tilboði skyldi hafnað, enda er það öllum ljóst, að ef félag einstakra manna getur gert þetta, þá ætti það engu síður að vera arðvænlegt fyrir bæinn eða ríkið. Málið er nú komið á þann rekspöl, að rafmagnsstjóri Rvíkur hefir farið til útlanda til þess að fá sérfræðinga til að dæma um áætlanir þær, sem hafa verið gerðar um virkjun Sogsins. Ég hefi heyrt undir væng, að þessar rannsóknir muni taka tíma, sem frá mínu leikmannssjónarmiði er afarlangur. Mér er sem sé sagt, að þessar rannsóknir muni standa yfir allt þetta ár. Þessir menn eiga að koma hingað í næstu viku, svo eiga þeir sennilega að fara á staðinn, athuga alla möguleika og öll tilboð, fara síðan með öll plöggin til sérfræðinga erlendis og leggja málið undir þeirra álit. Þetta allt hlýtur að taka svo langan tíma, að það er óskiljanlegt hverjum leikmanni, eftir allar þær rannsóknir, sem fram hafa farið um virkjun Sogsins. Mér virðist, að heimta verði af þessum sérfræðingum, að þeir skili álitinu strax. Ef ekki verður ýtt þannig á eftir málinu, getur rannsóknin staðið yfir í ein 50 ár, því að það er alltaf hægt að fá sérfræðinga fyrir borgun til að gera nýjar og nýjar athuganir og rannsaka nýjar leiðir, og þær rannsóknir geta haldið áfram meðan bærinn eða ríkið fæst til að greiða fé fyrir þær. En ég tel fullvíst, að þeim mætti ljúka af á fáeinum mánuðum, ekki sízt þegar málið er nú þegar svo mikið rannsakað sem nú er orðið. Það ríkir sá ótti í huga mínum, að flokksmenn Sjálfstfl. í bæjarstj. hafi ekki svo mikinn áhuga fyrir því, að byrjað verði á þessu verki undir eins í sumar. Það er og kunnugt, að bæjarstjórnarkosningar eiga að fara fram næsta vetur, og verði ekki lokið við rannsóknina nú bráðlega, má búast við, að ekkert verði gert fyrir bæjarstjórnarkosningarnar í janúar 1934. Þá er hægt að lifa á því við slíkar kosningar, að verið sé að rannsaka málið og hægt að fara að byrja. En síðan má slá málinu á frest, ef þeir fá meiri hl., sem ekki hafa áhuga fyrir virkjun Sogsins. Það verður ekki um það deilt, að knýjandi nauðsyn er til að byrja á virkjuninni sem allra fyrst. Rvík er mikil þörf á rafmagni. Hér er mikill iðnaður og stórar verksmiðjur, sem þurfa mikið rafmagn, eins og t. d. sænska íshúsið, sem notar ekki raforku frá rafmagnsveitu Rvíkur, og t. d. hjá vélsmiðjunum er raforkan nú mjög dýr, og er það mjög tilfinnanlegt fyrir þær, þar sem þær þurfa svo mjög á raforku að halda. Það er því stórkostlegt tjón fyrir iðnaðinn í Rvík að geta ekki komið þessu máli í framkvæmd árinu fyrr. Ég tek undir þau orð hv. 1. landsk., að þetta sé stærsta framfaramál suðvesturhluta landsins. En því þá ekki að taka svo á þessu máli nú, að við getum hafizt handa nú á þessu, sumri? Ég veit, að það hefði mikla þýðingu fyrir framgang þessa máls, ef borgarstjóri, sem einnig er verkfræðingur, skýrði frá því, að ekkert væri því til fyrirstöðu að því er rannsóknirnar snertir, að hafizt væri handa nú á þessu sumri. Það hefði mjög mikla þýðingu fyrir málið. Alþýðufl. hefir litið svo á bæði í bæjarstj. og á Alþingi, að virkjun Sogsins ætti að vera í höndum stærstu notendanna, og þá fyrst og fremst Rvíkur, en ef svo færi, að hin stóru bæjarfélög, Rvík og Hafnarfjörður, sæju sér það ekki fært, þá ætti ríkið að koma til skjalanna að virkja Sogið, og þá yrðu að gerast samningar um sölu orkunnar til þessara kaupstaða. Þess vegna hefi ég gert drög að brtt. við þetta frv. frekar en þær, sem ræðir um á þskj. 242. Ég hefi ekki viljað bera þær fram enn, því að ég vildi fyrst vita, hvernig tekið yrði í málið við 2. umr. Þessar brtt. fara í þá átt, að stj. verði heimilað að byrja á virkjun Sogsins þegar á þessu sumri, t. d. 1. eða 15. júlí, ef bæjarstj. Rvíkur er þá ekki tilbúin að byrja á virkjuninni. Ég hefði þá viljað láta þessa heimild ríkinu til handa koma sem viðbótargr. eða nýjan kafla í frv. Ég get ekki heldur skilið annað en að stj. ætti að vera annt um, að þetta mál gengi fram, og það sem fyrst. Þetta er, eins og áður hefir verið tekið fram, eitt hið mesta þjóðþrifamál, og þá ætti stj. ekki síður að vera umhugað, að byrjað væri á verkinu einmitt nú, vegna þess atvinnuleysis, sem nú er hér á landi. Yrði hafizt handa með virkjunina á þessu sumri, ætti stj. að sparast að leggja fram nokkuð af því fé, sem útlit er fyrir, að leggja verði fram til atvinnubótavinnu. Þetta tvennt mundi því vinnast: Meiri vinna fyrir verkalýðinn og sparnaður fyrir ríkið. Ég hefði því viljað fá að heyra það t. d. frá hv. 1. landsk., að rannsókn málsins dragist ekki langt fram á þetta ár, svo að það verði ekki notað sem ástæða á móti þessari ábyrgðarheimild, að málið mætti eins bíða til næsta þings, því að Rvíkurbær verði ekki tilbúinn að byrja á verkinu á þessu ári. Ég er hræddur um, að það, sem komið hefir fram í skrifum um þetta mál hjá rafmagnsstjóra Rvíkur, og jafnvel hv. 1. landsk. líka, spilli fyrir fljótum framgangi málsins, þar sem talað var um, að halda ætti áfram að virkja Elliðaárnar, en ekki byrja á virkjun Sogsins fyrr en eftir 10 ár. Þess hefir einnig verið getið í þessum skrifum, að rafmagnsveitan væri svo vel stæð fjárhagslega, að eftir þessi 10 ár yrði hún búin að greiða allar skuldir sínar og gæti þá ráðizt sjálf í þessa virkjun án ábyrgðar ríkisins. En þessi dráttur þýddi það, að Rvík yrði allan þennan tíma í sama rafmagnssvelti og hún er nú. Þetta þýddi það, að bæjarbúar og iðnaðarfyrirtæki gætu ekki átt von á að fá aukna raforku eða lækkun á rafmagnsverðinu. Eins og ég tók fram áðan, álít ég þetta svo mikið stórmál, að það megi ekki dragast lengur að byrja á framkvæmd þess. En það er einhver tvískinnungur í þessu máli hjá ýmsum fulltrúum sjálfstæðismanna. Málinu hefir ekki verið fylgt fram með nógu mikilli einbeitni í bæjarstj. Rvíkur, sem mestra hagsmuna hefir að gæta í þessu máli.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Eins og frv. þetta ber með sér, er það flutt af allshn. eftir tilmælum Verzlunarráðs Íslands. Í grg. er sagt, hverjar orsakir eru til þess, að frv. er fram borið. Verzlunarráðið hefir séð um samningu þess. Hefir það síðan verið borið undir ýms sérfélög innan verzlunarstéttarinnar og hlotið einróma samþykki þeirra. Ég hefi reynt að kynna mér álit þeirra manna innan verzlunarstéttarinnar hér á þessu frv., sem ég veit, að bera heill og heiður verzlunarstéttarinnar íslenzku mjög fyrir brjósti. Og þeir hafa tjáð mér, að þeir teldu nauðsyn bera til að samþykkja löggjöf í þessa átt. Hefi ég ekki orðið annars var en verzlunarmenn yfirleitt hafi áhuga á því að færa löggjöf okkar að þessu leyti í svipað horf og hjá nágrannaþjóðum okkar. Það er vitanlegt, að frv. er samið að miklu leyti með tilliti til hliðstæðra laga í Danmörku. En dönsku lögin um þetta efni voru á sínum tíma mjög sniðin eftir þýzkri verzlunarlöggjöf, og í Þýzkalandi er talið, að löggjöfin, sem verzlunarmálefni snertir og siðgæði í verzlunarháttum yfir höfuð, sé á mjög háu stigi. Hér á landi hefir vöxtur verzlunarstéttarinnar síðan verzlunarfrelsi var lögleitt verið allmikill. Og vitaskuld eru mörg dæmi þess í hinni hörðu samkeppni milli verzlunarfyrirtækja, að gengið hefir verið feti framar heldur en fyllilega er hægt að telja rétt, til þess að afla sér viðskipta, þ. e. a. s. að stundum hafa verið notaðar ýmsar aðferðir, sem ekki eru hollar viðskiptalífinu. T. d. hefir nokkuð borið á því, að reynt hefir verið að lokka menn til að kaupa vörur með því að gefa einhverskonar kaupbæti, e. t. v. alveg óskyldan þeirri vörutegund, sem verið er að reyna að koma út. Einnig hefir borið á því, að útsölur hafa verið notaðar óhæfilega mikið til þess að vekja athygli á sérstökum verzlunum. Hefir stundum verið gengið svo langt, að fullyrt hefir verið, að þessa eða hina verzlun ætti að leggja niður, og þess vegna ætti allt að seljast. Fólk hefir verið lokkað til að kaupa á þeim grundvelli, og svo hefir verzlunin haldið áfram eftir sem áður - aldrei ætlað að hætta. Í þessu sambandi má nefna firma eitt hér í bænum, sem lagt hefir fyrir sig að framleiða og verzla með kaffibæti. Hefir það lagt fram stórfé í kaupbætisgjöfum, til þess að reyna að vinna bug á öðrum fyrirtækjum í sömu grein. Hinn heilbrigði hugsunarháttur í viðskiptalífinu virðist hinsvegar eiga að vera sá, að hver vörutegund skuli standa og falla með sínum eigin verðleikum, að ekki megi nota neinar uppbætur eða mútugjafir, sem auka söluna á öðrum grundvelli en þeim, að varan sé betri heldur en hliðstæður varningur hjá öðrum. Það er nauðsynlegt fyrir hina íslenzku verzlunarstétt að taka upp háttu þeirra þjóða í þessum efnum, sem standa okkur feti framar í verzlunarþekkingu og verzlunarþroska, og því er þetta frv. fram komið. Ég vil geta þess í þessu sambandi, að þó allshn. í heild tæki að sér að flytja þetta mál, þá hafa einstakir menn innan hennar áskilið sér rétt til þess að koma með brtt. við frv. Um einstakar gr. frv. þarf ég ekki að fjölyrða; þær eru skýrðar hver fyrir sig í grg. frv. Bannaðar eru allar óréttmætar auðkenningar á vörum og óhæfilegar auglýsingaaðferðir, sem fela í sér tilraunir til að blekkja almenning. Í 5. og 6. gr. eru til dæmis ákvæði um það, ef fólk er blekkt til að koma í verzlanir með auglýsingum um útsölur, sem í raun og veru eiga sér ekki stað. Þá er hér líka farið inn á svið uppboða. Í 7. gr. eru ákvæði, sem eiga að tryggja það, að rétt sé skýrt frá um það, hvaðan þeir munir eru, sem boðnir eru upp. Ef t. d. selja á bækur eftir merkan bókamann, dregur það að sér ýmsa þá, sem áhuga hafa fyrir góðum bókum. En ef ætti að nota sér það til að koma út einhverju ómerkilegu rusli um leið, undir því yfirskini, að það væri allt frá þessum þekkta bókamanni, þá kæmi það í bága við þessi ákvæði, ef frv. verður að lögum. Í 10. gr. er gerð tilraun til að koma í veg fyrir með skýrum lagaákvæðum, að menn geti með illu umtali um keppinauta sína spillt fyrir þeim og haft af þeim viðskipti bótalaust og án þess hegning nái til. Í 11. gr. eru sett ákvæði til varnar því, að starfsmenn atvinnufyrirtækja misnoti aðstöðu sína með því að spilla fyrir því fyrirtæki, sem þeir áður hafa unnið við, þegar þeir hafa látið af starfi sínu og e. t. v. eru farnir að keppa við fyrrv. húsbændur sína. Það leiðir af sjálfu sér, að það er ekki heilbrigt, ef maður, sem starfað hefir við fyrirtæki og af þeim ástæðum komizt að ýmsum trúnaðarmálum þess, notar þá þekkingu síðar sjálfum sér til framdráttar, en fyrrv. húsbændum til skaða. 13. gr. er um það, hvað gefa má sem kaupbæti. Með ákvæðum hennar á að koma í veg fyrir, að óskyldum atriðum og óskyldum hlutum sé blandað saman í verzlun og með því reynt að afla vörutegund vinsælda með öðru heldur en verðleikum hennar sjálfrar. Í 14. gr. er sett bann við því, að smásalar setji útsöluverð vörutegunda niður fyrir það lágmark, sem framleiðandi vörunnar ákveður, þegar svo ber undir, að framleiðandi vöru, sem seld er á mörgum útsölustöðum, setur á hana lágmarksútsöluverð, til þess að tryggja, að framleiðsla hennar og verzlun með hana verði lífvænlegur atvinnuvegur. Ég mun svo ekki fjölyrða um þetta frekar. Ég vona, að hv.þdm. skilji, að hér er nauðsynjamál á ferðinni, bæði fyrir verzlunarstéttina og almenning, sem við hana skiptir, og þar með þjóðina í heild. Íslenzka verzlunarstéttin er á ýmsum sviðum mjög dugleg og framtakssöm. En hana vantar, e. t. v. af eðlilegum ástæðum, að sumu leyti þann þroska, sem æskilegur er í heilbrigðu og öflugu viðskiptalífi, sem verða má landi og þjóð til þrifa. Þar sem frv. er komið frá n., vænti ég, að hv. d. fallist á að vísa því til 2. umr. án þess að vísa því til n. aftur. Þeir, sem áhuga hafa á málinu, geta kynnt sér það og komið fram með brtt. við 2. umr., ef þeim finnst ástæða til, jafnt fyrir því.

Forseti (GÓ): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 5. landsk. (sjá þskj. 536), og þarf leyfi d. til að hún megi komast hér að.

Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson) N. hefir klofnað um þetta mál í tvennt, eða jafnvel meira. En meiri hl. n. er sammála um það, að ekki sé hægt að samþ. frv. óbreytt. Í frv. er gert ráð fyrir því, að ríkið gangi í ábyrgð fyrir allt að 7 millj. kr. láni handa Rvík til virkjunar Sogsins. - Þetta mál er ekki nýtt, heldur var það mikið rætt fyrir tveim árum. Það var ekki hægt að heyra annað á þeim umr. en að þá þegar hefði farið fram fullkomin rannsókn til undirbúnings þessa mannvirkis. Þá var birtur fjöldi blaðagreina um málið, einkum í blaði hv. 2. landsk., og var helzt að heyra úr þeirri átt, að fyrirtækið væri svo undirbúið, að hægt væri að byrja framkvæmdir þá um sumarið. Nú virðist þetta vera breytt. Sá maður, sem nú beitir sér helzt fyrir þessu frv., hv. 1. landsk., telur alls ekki hafa farið fram næga athugun á því, hvernig þessu fyrirtæki ætti að haga, þó að hann vilji nú þegar fá ábyrgðarheimildina. - En ég hefi komizt að þeirri niðurstöðu, að ekki sé nóg með það, að málið hafi ekki verið nægilega rannsakað fyrir tveim árum, heldur hafi málið þá verið á hættulegri leið. Síðan hefir það komið fram, að á öðrum stað við Sogið sé hægt að koma upp stöð, sem mundi verða miklu ódýrari en sú, sem upphaflega var áætluð, en þó orðið til fullra nota. Því er það, að ég hefi álitið það eðlilegra að breyta frv. í ábyrgðarheimild handa ríkisstj. fyrir láni, allt að 3½ millj. kr., fyrir Reykjavík til virkjunar Sogsins. Þessi upphæð álít ég, að sé nægileg, og í því felst aðhald frá þinginu til bæjarins um að ráðast ekki í stærra fyrirtæki strax en nauðsynlegt er. Ég hefi hugsað mér að bera fram við þessa umr. skrifl. brtt. við brtt. á þskj. 445, um að í stað orðanna „Efri-Brú“ komi „Syðri-Brú“, því að þótt virkjunin byrji í landi Efri-Brúar, er meiri hluti hennar í landareign Syðri-Brúar.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Hv. 4. landsk. þótti kenna hártogunar á því, sem mér hafði heyrzt úr bréfinu. En ég held, að dæmið hafi verið rétt, svo langt sem það náði. Ég sagði, að þetta væri a. m. k. ekki ljóst. En ég get bent á hártogun hjá hv. 4. landsk. Ég sagði, að ég teldi ekki æskilegt að banna erlendan fóðurbæti, nema reynslan sýndi, að við hefðum jafngóðan og jafnódýran innlendan fóðurbæti eða fóðurblöndu. En hann lét sem ég vildi banna erlendan fóðurbæti með öllu. Ef hægt er að fóðra sér til hagnaðar á fóðurbæti, sé ég ekki, að betra sé, að hann sé útlendur fremur en innlend blanda. Ég hefi heyrt bændur segja, að enginn fóðurbætir sé betri fyrir fé en síldarmjöl. Ég gæti trúað því, að það væri þá líka gott eintómt með haustbeit handa kúm. Hér er ekki farið fram á annað en að stj. fái heimild til að takmarka erlendan fóðurbæti, ef rannsóknir sýna, að innlendur fóðurbætir eða blanda af innlendum og erlendum sé jafngóð, og áherzla verður lögð á að finna innlend efni í stað hinna erlendu, t. d. kolvetna. Hv. 4. landsk. sagði, að ef þetta frv. hefði verið borið fram á öðrum tíma, hefði það verið kallað hnefahögg við íslenzka bændur og lýsti vantrausti á þeim. Það er nú margt breytt frá því, sem var, og mætti þá alveg eins segja, að það lýsti vantrausti á kaupmönnum að takmarka við þá erlendan gjaldeyri. En ástæðan er auðvitað ekkert vantraust, heldur sú, að þetta er nauðsynlegt. Svo er og hér, að þessar takmarkanir eru æskilegar, ef ekki nauðsynlegar.

Frsm. (Guðbrandur Ísberg) Þetta frv. er flutt af landbn. eftir tilmælum atvmrh. Í samningnum við Noreg, sem nýlega er búið að samþ., er eins og kunnugt er takmarkaður útflutningur á íslenzku saltkjöti, og menn gera einnig ráð fyrir, að kjötútflutningur til Englands muni verða takmarkaður. Þetta hvorttveggja gerir nauðsynlegt að hafa eftirlit með kjötflutningi til þessara landa. Kjötútflytjendur eru hér allmargir og dreifðir og hafa engan félagsskap með sér, sem hægt væri að fela slíkt eftirlit. Það er því nauðsynlegt, að trygging sé fyrir því, að ekki sé flutt út meira saltkjöt til Noregs, a. m. k. ekki fyrir vangá og að óvilja eigenda, en það, sem tollívilnunar nýtur, og ekki meira til Englands en leyfður verður innflutningur á þar. Frv. er borið fram með það fyrir augum, að stj. fái heimild til að hafa eftirlit með kjötflutningnum. - Svo er rétt að benda á annað þýðingarmikið atriði í þessu sambandi, og það er skipting útflutningsins milli útflytjenda. Þeim er ætlað að fá útflutningsleyfi miðað við það kjötmagn, sem þeir hafa flutt út, þannig að þeir fá hlutfallslegan rétt til útflutnings, miðað við það, sem þeir hafa áður flutt út. Það er gert ráð fyrir, að útflutningsleyfin verði miðuð við útflutning áranna 1930-32. Að því er árið 1932 snertir, þá er það sérstakt að því leyti, að á því ári óx mjög útflutningur freðkjöts, og útflutningshlutföllin raskast af þeim sökum allverulega, miðað við undanfarandi ár. Er eigi unnt með lagasetningu að ákveða, hvernig úthlutun leyfanna skuli fara fram í einstökum atriðum, heldur verður að treysta stj. til að beita fullri sanngirni og réttsýni í því efni. Það er gert ráð fyrir því í frv., að allir, sem hafa flutt kjöt út, komi til greina að því er snertir að fá leyfi til útflutnings. En að því er þá menn snertir, er kynnu að óska að flytja út kjöt, en hafa ekki gert það áður, þá geta þeir, sem hafa haft kjöt til sölu, en falið öðrum útflutninginn, fengið útflutningsleyfi, enda sé þá miðað við það kjötmagn, er þeir létu flytja út, en það kjötmagn dregst aftur frá útflutningsleyfi þess firma, sem áður hafði útflutninginn á hendi. En þeir, sem ekki hafa flutt kjöt út áður og nú kynnu að óska þess, geta ekki fengið leyfi til þess. Um þetta atriði var nokkur ágreiningur í n., en varð þó samkomulag um það á þeim grundvelli, að leggja til, að 1. verði aðeins látin gilda til eins árs, til 1. júlí 1934, m. ö. o. að lögin verður að endurskoða á næsta þingi, ef frv. verður að 1., og þá koma til athugunar þeir annmarkar, sem kynnu að koma fram á þessu fyrsta ári, sem líta má á sem tilraunaár. Það munu vera heldur litlar líkur til, að nýir menn bætist í hópinn, sem óska að fá leyfi til útflutnings, og leit n. því svo á, að óhætt mundi vera að gera engar undantekningar að því er þessa menn snertir, ef l. giltu aðeins eitt ár, en hinsvegar taldi hún óheppilegt að loka alveg fyrir slík leyfi að því er lengri árabil snertir. Ég hirði svo ekki um að fjölyrða frekar um þetta frv., en vænti þess, að því verði vel tekið í hv.þd. og látið ganga áfram.

Magnús Torfason Eftir því sem málið horfir við nú í umr., má ætla, að ekki beri jafnmikið á milli og í fljótu bragði mætti virðast. Það er játað af öllum, að 2. gr. frv. er góð og gagnleg, en það virðist hinsvegar, eins og ég tók fram við 1. umr., að efni frv. sé ekki fyrir komið á sem heppilegastan hátt. Það er ætlazt til þess, að 1. og 3. gr. eigi aðeins að gilda til 1. júlí 1935. Með því er sýnt, að mest áherzla er lögð á 2. gr., þar sem hún á að hafa varanlegt gildi. Rannsókn á innlendu kjarnfóðri er því aðalkjarni þessa frv., og eftir að hafa hlustað á yfirlýsingar stj. á þessu máli, þá er ég ekki hræddur um, að hún noti þessa heimild, nema rannsóknin leiði í ljós, að það sé heppilegt. Fyrir mitt leyti legg ég mesta áherzlu á rannsóknina, og þó að ekki þurfi lagasetningu til þess að fá hana framkvæmda, þá tel ég það miklu betra fyrir stj. Ég hefi heyrt menn hér, sem hafa kýr, láta í ljós, að innlendi fóðurbætirinn muni ekki eins góður og sá erlendi. Þetta er ekki gott, ef rétt væri. En ef rannsókn skyldi leiða hið gagnstæða í ljós, þá mundi það efla trú á innlendum fóðurbæti, og frá því sjónarmiði ætti það illa við að drepa þetta frv. einmitt í þeirri einu íslenzku viku, sem við höfum af þeim 52 vikum, sem eru í árinu.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Það hefir nú verið kveðinn allmikill dómur - líklega dauðadómur - yfir þessu frv. En þar sem það er ekki dæmalaust, að aths. séu gerðar við dóma, þá ætla ég að leyfa mér að gera nokkrar aths. við þennan dóm. Mér heyrðist, að í hinu langa máli, sem upp var lesið, væri það dregið í efa, að hin miklu kjarnfóðurkaup frá útlöndum gætu framleitt eins mikla mjólk og áætlun er gerð um í grg. frv. En sé svo, þá verður líka gagnið af kjarnfóðurkaupunum miklu minna en þar er ráð fyrir gert. Ég held ég hafi heyrt það rétt, að í hinu upplesna bréfi sé sagt, að innflutta kjarnfóðrið geti ekki gefið meira en 800 þús. lítra mjólkur. Yrði þá kraftfóðurgjöfin fyrir hvern lítra mjólkur um 40 aurar. Ef þetta er borið saman við það verð, sem bændur hér við Reykjavík fá fyrir mjólk sína - og hér er þó markaðurinn langbeztur -, þá skýtur nokkuð skökku við um forsendurnar fyrir þeim dómi, að innflutningur kjarnfóðurs sé arðvænlegur. Þær fara a. m. k. að verða nokkuð óljósar. Þá hjó ég eftir því, að í þessum dómi, sem felldur er af þeim manni, sem bezt vit hefir á þessum málum á öllu landinu, að dómi hv. 4. landsk., er komizt svo að orði, að kýr geti ekki mjólkað yfir 3000 kg., nema hún fái fóðurbæti. En þarf sá fóðurbætir endilega að vera útlendur? Ég hefi sjálfur átt kú, sem fékk töðu og mjólkaði þó 4300 lítra. Hún fékk engan erlendan fóðurbæti, aðeins lítið eitt af soðinni síld. Ég verð að trúa eigin reynslu eins vel og bréfinu, sem lesið var upp. Þá var það annað atriði í bréfinu, sem ég hjó eftir, og það var, að kolvetnisfóður væri ekki til í landinu. Ég veit nú ekki betur en að í t. d. rófum séu mikil kolvetni. Og ég hygg, að engin ræktun borgi sig betur en garðávextir, sem eru einmitt ríkir af kolvetnum. Þar sem kartöflur eru ræktaðar til sölu, þá er svo, að ekki er seljanlegt nema það stærra úr þeim. Eftir verður þá smælkið, og er því ekki á annan hátt betur varið en til kúafóðurs. Fæst þá þar kolvetnisríkt fóður til uppbótar öðru fóðri. Ef mikið væri ræktað af kálmeti, mætti fá álitlegan viðbótarskerf af kolvetnum, ekki sízt ef ræktun hnúðkáls gefst vel. - Jafnvel þótt bréf það, sem lesið var upp, sé frá fróðum manni um þessi efni, þá get ég ekki að því gert, að ég efast um réttmæti ýmsra atriða, sem þar er frá sagt. Það vill nú svo til, að þetta frv., sem er samið af einum hinum merkasta bónda í Sjálfstæðisfl., hinum eina bónda í þeim flokki, sem sæti á á þingi, er gert í samráði við annan búnaðarmálastjóra og ræktunarráðunaut Búnaðarfél. Íslands. Ég vil byggja töluvert mikið á þessum mæta bónda og þingmanni, og miklu meira en sá hv.þm., er síðast talaði, vildi gera. Það verður aldrei nógsamlega brýnt fyrir mönnum á þessum tímum að búa sem mest að sínu, líka með því að auka heyfeng sinn og nota innlendan fóðurbæti. Þótt hægt sé að fá góða útkomu með erlendan fóðurbæti í nokkra mánuði, þá held ég, að menn taki það ekki með í reikninginn, hve vanhöld eru miklu meiri í þeim kúm, sem fá lítið hey og mikið kjarnfóður, en hinum, sem lifa á innlendu grasfóðri. Ég hefi ekki skýrslur um þetta, en hygg, að öllum, sem fengizt hafa við kúarækt, bæði í sveitum og kaupstöðum, sé kunnugt um þennan mun. Margir, sem ekki hafa þekkt vanhöld í kúm í sveitum, hafa reynt, að við sjávarsíðuna hafa vanhöldin gleypt verulegan hluta af gróðanum. Skepnunni er eðlilegast, að hún sé sem mest fóðruð á því sama fóðri, sem kynstofninn hefir frá öndverðu lifað á. Ef vélar eru yfirkeyrðar, kemur það fram á endingunni. Töluverð ástæða er til að ætla, að svipað gildi um skepnurnar. Ég hefi ekkert á móti því, að fóðurbætir sé notaður til uppbótar. En það þarf ekki endilega að vera erlendur fóðurbætir. Ég treysti því, að finna megi blöndu af innlendum og erlendum fóðurbæti, sem jafnist fyllilega á við hinn erlenda eintóman. Ef frv. þetta verður að lögum, mun ég styðjast við niðurstöðu rannsókna á þessum efnum og geri ráð fyrir, að ekki verði um bann að ræða, heldur aðeins takmarkanir.

Pétur Magnússon Ég vil gera grein fyrir því, að þó talið sé, að landbn. flytji þetta mál inn í þingið, þá er ég þó, og hefi verið frá því fyrsta, algerlega á móti því, að það verði samþ. Ég er viss um, að ef slík ákvæði sem þessi, er banna eða takmarka innflutning kjarnfóðurs, hefðu komið frá mönnum úr Sjálfstæðisfl., þá hefðu þau af sumum verið kölluð hnefahögg á bændur og lítilsvirðing á þá. Það væri sagt, að þeim væri ekki trúað til þess að ráða fram úr því á eigin spýtur, hvernig þeir eigi að fóðra gripi sína. Og það er heldur ekki hægt annað að segja en að í frv. felist vantraust til bændastéttarinnar um að leysa þetta af hendi af eigin rammleik. En þótt þessi ákvæði frv. verði gerð að 1., þá munu þau ekki orka því, að bændur hætti að fóðra gripi sína á útlendu kjarnfóðri, ef þeir annars telja sér það hagkvæmt. Þeir yrðu aðeins neyddir til að skipta um tegund. Þeir yrðu að hætta við að nota það kjarnfóður, sem þeir hafa talið sér hagkvæmast að nota hingað til, en verða í stað þess að nota matvörutegundir þær, sem inn eru fluttar til manneldis, t. d. rúgmjöl, enda mun það nokkuð notað nú. Með löggjöf myndi því reynast ógerlegt að fyrirbyggja notkun kjarnfóðurs, enda myndi það án efa reynast mjög óheppilegt. Það orkar ekki tvímælis, að margir af þeim, sem nota útlent fóður handa skepnum sínum, gera það sér til hagnaðar. Hér í nágrenni Reykjavíkur er kjarnfóður mikið notað, og sjálfsagt meira en nokkursstaðar annarsstaðar á Íslandi. Fjöldinn allur af kúm á þessu svæði eru því vanar við kjarnfóður, og það frá því að þær voru kálfar. Það hefir sagt mér fróður maður um þessa hluti, enda skiljanlegt, að ef kjarnfóðurgjöf er tekin af kúm, sem eru vanar henni, þá hrynji niður nyt þeirra. Og þær kýr, sem að eðlisfari eru nytháar, verða að hafa kjarnfóðurgjöf, ef þær eiga að gefa fullkominn arð. Ég skal taka það fram, að ég átti í morgun til við mann, er stendur fyrir þeirri verzlun, er mest verzlar hér með erlent kjarnfóður. Hann sagði mér, að þess mundu nú fá dæmi orðin, að bændur notuðu kjarnfóður óskynsamlega. Það hefði borið nokkuð á því fyrst. En bændur hefðu lært af reynslunni og væru nú flestir komnir á réttan rekspöl í þessu efni. Að öðru leyti en þessu skal ég lítið um frv. þetta ræða frá eigin brjósti. Ég skal þó segja það sem álit mitt, að ég tel ákvæði 2. gr. heppileg að því leyti, að nauðsyn sé á, að sú rannsókn, sem þar um getur, fari fram. En það er skoðun mín, að það sé hlutverk Búnaðarfélags Íslands, sem það eigi að framkvæma án allrar íhlutunar Alþingis. Ég veit sannarlega ekki, hver eru hlutverk Búnaðarfélagsins, ef ekki þetta. Svo drjúgt hefir dropið til þess frá ríkinu, að ekki ætti að þurfa að ganga eftir því um að framkvæma jafnsjálfsagða rannsókn. Að öðru leyti en þessu mun ég láta tala fyrir mig þann manninn, sem fróðastur mun vera um þessi efni, ráðunaut Búnaðarfélags Íslands í kúarækt. Ég hefi hér í höndum bréf frá honum, og þó það sé nokkuð langt, þá vona ég, að hv.þdm. hlusti á það með þolinmæði. Ég skal, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp, og er það þannig: „BÚNAÐARFÉLAG ÍSLANDS 27. apríl 1933 Í dag hafa fleiri menn spurt mig að því, hvort það sé haft eftir mér sem starfsmanni Búnaðarfélags Íslands, sem haft er eftir Búnaðarfélaginu í greinargerð fyrir frumv. til laga um innflutning á kjarnfóðri. Þar sem svo er ekki, en þar sem það mál, er frumv. ræðir um, snertir allmjög minn verkahring, ætla menn, að villur þær og vitleysur, sem í greinargerðinni eru, séu frá mér runnar, og því finn ég ástæðu til að leiðrétta þær og lýsa því yfir, að undir mig hefir ekkert þessu máli viðvíkjandi verið borið. Síðustu prentuðu verzlunarskýrslur eru frá árinu 1930. Þá er innflutningur á fóðurbæti það mestur, sem hann hefir orðið. 1931 má ætla, að hann hafi orðið heldur meiri, en 1932 miklu minni. 1932 nemur innfluttur fóðurbætir sem hér segir: Hænsnafóður ............................... 263725 kg., sem kosta 61586 kr. Svínafóður ................................. 61586 - - - 4456 - Annað fóður, sem þá er mest handa mjólkurkúm ...................................1594963 - - - 329989 - Í nefndri greinargerð er það haft eftir Búnaðarfélagi Íslands, að þessi fóðurbætir sé nægilegur til að framleiða 4 til 6 millj. kg. af mjólk. Þetta er megnasta fjarstæða og heimska, sem ekki má standa ómótmælt. Það verður að gera þær kröfur til þeirra, sem við Búnaðarfélag Íslands starfa, að þeir séu ekki svo mikil flón að halda, að þetta geti átt sér stað. Væri þessi fóðurbætir gefinn sem viðbótarfóður til kúa, sem hefðu nákvæmlega mátulegt viðhaldsfóður, þá myndi það nægja til að mynda um 3,5 millj. kg. mjólkur, en ættu kýrnar líka að lifa af þessu fóðri, þá mundi ekki vera hægt að framleiða á því meiri mjólk en um 800 þús. lítra mjólkur. Það sjá því allir, hvílík fjarstæða það er, sem í frumv. stendur, og hve fjarri sanni það er og hve lítt fyrirgefanlegt það er að bera Búnaðarfélag Íslands fyrir slíku. Fyrst ég fór að leiðrétta þetta, þá skal ég jafnframt leyfa mér að benda nefndinni á það, að ákvæði frv. um bann á innflutningi á fóðurbæti eru ákaflega viðsjárverð. Um innflutninginn á hænsnafóðri skal ég fátt segja. Það mun nú vera vilji allra, að við komumst það langt í hænsnaræktinni, að við getum eggfætt okkur sjálfa og þurfum ekki að flytja inn egg. Þetta getur náðst, og við erum ekki langt frá því að ná því. En ef það nú ætti að fara að neyða menn til að nota bara innlent fóður handa hænsnunum, eða nota handa þeim kornmat, sem fluttur er inn í landið og ætlaður til manneldis, þá er hæpið, hvort mönnum fyndist svara kostnaði að framleiða eggin. Um svínafóðrið er það skemmst að segja, að þó það sé talið sér, sem beint er kallað svínafóður, þá er vitanlega mikill annar fóðurbætir, og þá sérstaklega maís, notaður til að gefa svínum. Væri tillit tekið til þessa, minnkaði mjólkurframleiðslan, sem hafa mætti á aðkeypta fóðurbætinum. Hitt er líka vitanlegt, að svínarækt er hér í byrjun og fullnægir ekki enn innanlandsþörfinni. Hana þarf því að örva, en ekki gera hana örðugri. Nú er það svo, að eitt af því, sem að er fundið af þeim, sem kaupa svínakjötið, er að það sé ekki eins gott og erlent flesk. Síldarmjöl getur ekki hér komið í stað erlenda fóðurbætisins, því sé það gefið að nokkru ráði, þá fæst ekki gott flesk, og byggi ég þetta á reynslu Norðmanna. Það er því ekki gerlegt, ef það á að stefna að því að fullnægja innanlandsfleskþörfinni, að banna innflutning á svínafóðri. Loks er svo fóðurbætisgjöfin handa mjólkurkúnum. Ef það á að keppa að því, að menn eignist og eigi arðsamar kýr, þá verður að fóðra þær að nokkru með fóðurbæti. Þetta skýrist með því að athuga, að sé ársnyt kýrinnar ....... 2000 3000 4000 5000 6000 þá er viðhaldsfóðrið... 58% 48% 41% 35% 31% og afurðafóðrið .. 42 - 52 - 59 - 65 - 69 - Það sést því, að kýr, sem ekki mjólkar nema 2000 kg. um árið, skilar 42% af fóðrinu aftur í mjólk, en kýr, sem mjólkar 5000 kg., skilar 65%. Þetta gerir kýrnar fyrst og fremst misarðsamar. Nú er það svo, að hey er svo fyrirferðarmikið fóður, miðað við næringargildi, að kýrin getur ekki umsett meira af því en sem svarar því, að hún geti mjólkað tæp eða liðug 3000 kg. Allar hámjólka kýr þurfa því fóðurbæti, eigi þær að sýna fullt gagn, og fer þá eftir verði fóðurbætisins og verði mjólkuraukans, sem fyrir hann fæst, hvort það borgar sig að kaupa hann og gefa eða ekki. Hér má oft nota síldarmjöl, en með því þarf oftast kolvetnisríkan fóðurbæti, og hann er ekki til í landinu, heldur verður að flytja hann inn, og getur ekki komið til mála að banna slíkt. Af þessu vil ég vona, að nefndin sjái: að það er ekki frá mér vitleysan, sem Búnaðarfél. Íslands hefir borið fyrir í greinargerðinni, að ég tel, að til landsins verði að flytja hænsnafóður, að ég tel, að ekki verði komizt hjá því að flytja inn fóður handa svínum, eigi að komast hér á fót sú svínarækt, sem fullnægi fleskþörf landsmanna, og að ég tel, að óumflýjanlegt sé að flytja til landsins kolvetnaríkan fóðurbæti til að gefa þeim kúnum, sem mest geta umsett og gefa langbeztan arð, eigi þær að hafa nóg að gera og geta unnið eigendum sínum fullt gagn. Þá skal ég benda á það, enda þó að mér verði aldrei kennt það, að það er hæpin fullyrðing um heyaukann af nýræktinni í nefndarálitinu. Nýrækt og túnasléttur voru ekki aðskildar í skýrslum, og því getur enginn sagt með vissu, hve margir hektarar af því, sem talin er nýrækt í nefndarálitinu, eru úr gömlum túnum og hvað utan túns. Eftir áætluninni um heyaukann ætti nýræktin að gefa 111820 hestburði, en allur töðufengurinn á nefndu svæði er 332735 hestar. Það er því þriðjungur töðufengsins, sem ætti að vera af nýræktinni. En töðuaukinn á þessu tímabili er ekki nema um helmingur af því, sem eftir útreikningnum ætti að vera af nýræktinni. Mætti því svo vera, að nokkuð af henni hefði verið gert í gömlum túnum, og annar hluti af henni væri ekki kominn í rækt, en hvort heldur sem er, verða ekki fóðraðar kýr á þeim heyauka nú, og þarf því ekki hans vegna að hætta við að flytja inn fóðurbæti. Ég vona, að nefndin athugi þetta og sjái um, að villur þær, sem ég hefi bent á, að eru í nefndarálitinu, verði leiðréttar, svo það sjáist síðar meir, að menn voru ekki svo vitlausir 1933 að halda, að framleiða mætti 4 til 6 millj. kg. af mjólk á 1,59 millj. kr. af fóðurbæti, sem að hálfu leyti er maís og klið (752993 kg.). Virðingarfyllst Páll Zophoníasson. Til landbúnaðarnefndar efri deildar Alþ. Reykjavík“. Eftir að menn nú hafa heyrt álit þessa manns, sem fróðastan má telja í þessum efnum allra landsmanna, þykir mér ósennilegt, að deildin leggi blessun sína yfir þetta frv. með því að samþ. það.

Jón Þorláksson Allir, sem rætt hafa um 1. gr. frv., viðurkenna, að hún er ótímabær. Jafnvel hv. 3. landsk., sem þó vildi taka mjúkum höndum á frv., var ákveðinn í þeim ummælum sínum, að stj. yrði að beita heimildarákvæðum þeirrar greinar með mikilli varúð. Þar með er viðurkennt, að hér sé stj. fengið vald í hendur, sem geti orðið til skaða. Og jafnframt liggur í greininni sú vantraustsyfirlýsing á bændur, að löggjafinn telji þá óhæfa til að dæma um sitt eigið gagn. Hæstv. atvmrh. talaði um, að engin hætta væri á því, að stj. misbeitti heimildinni. Ég held, að ekki sé óhætt að treysta því. Þessi ráðstöfun tekur aðeins til nokkurs hluta bænda, en öðrum hluta þeirra yrðu þessar aðgerðir ef til vill til stundarhagnaðar. Úr þessu yrði því hagsmunaárekstur. Annarsvegar væru einkum smábændur kringum þorp og bæi, sem stunda ræktunarbúskap. En hinsvegar bændur í dreifðum byggðum, sem hefðu gamalræktuð tún og þyrftu því síður eða ekki fóðurbæti. Það er því vel hægt að beita þessari heimild af ráðnum hug gegn búskap í bæjum og þorpum, svo að mjólkursala hinna batnaði eitthvað. Ég vil ekki leggja þá heimild í hendur nokkurrar stj., að hún geti lagt hömlur á eðlilega rás búnaðarins, sem á síðari árum hefir verið örust kringum bæi og þorp. Menn verða að sætta sig við, að aukningin á hverjum tíma leiti þangað, sem skilyrðin eru bezt. En við bæi og þorp eru þau að miklu leyti bundin við notkun kjarnfóðurs. Ég held, að hæstv. ráðh. geti enga tryggingu gefið þessu smábýlafólki fyrir því, að stj. misbeiti ekki þessari heimild. Þetta fólk hefir ástæðu til að vera á verði, því fremur sem löggjafarvaldið hefir litla rækt lagt við það og stj. ekki efnt við það gefin loforð. Ég á hér við loforðið um smábýladeild Búnaðarbankans, sem er óstofnuð enn. 1. gr. er því varhugaverð og byggð á þeim misskilningi, að torvelt verði að fá menn til að nota innlent kjarnfóður frekar en erlent, ef kostur er á því og rannsóknir hafa sýnt, að það sé eins hagkvæmt. En það er fullkominn misskilningur að gera ráð fyrir slíku í löggjöfinni. Líklegasta leiðin til að vinna innlendri vöru útbreiðslu er fyrst og fremst sú, að framleiða hana, sem lítið hefir verið gert að, þótt nú sé talað um fóðurblöndu, og útbreiða síðan þessa framleiðslu, eins og við sjáum nú gert í íslenzku vikunni. Ég get ekki leitt hjá mér að minnast á það, að undir eins og stj. hefir fengið þessa heimild, yrði það til þess, að þessar vörur yrðu lagðar í höft, hversu lítil breyting sem á yrði. En kaupstaða- og þorpsbúar eru orðnir svo leiðir á hverskonar höftum af hálfu hins opinbera, að slíkt er ekki gerandi að nauðsynjalausu, eins og hér. Ég álít, að hver stj. ætti að kappkosta að stjórna landinu á þann hátt, sem fólkinu er geðfelldastur, meðan það rekur sig ekki á réttmæta hagsmuni. Og ég held, að kaup á gripafóðri geti ekki rekið sig á almenna hagsmuni, sízt þar sem notendurnir, íslenzkir bændur, hafa sýnt það, að þeir kunna tök á starfi sínu í þessum efnum og eru dómbærir um sitt eigið gagn. Það ætti að mega treysta því, að ráðunautur Búnaðarfélags Íslands væri ekki að gera alvarlegar árásir á þjóðarhagsmuni, þó hann ráðleggi að láta notendurna sjálfa velja sér kjarnfóður. Niðurstaðan af því, sem ég hefi nú sagt, verður þá í stuttu máli sú, að ég mun greiða atkv. móti 1. gr. frv., en 2. gr. get ég verið með, þó ég álíti, að stj. hefði getað verið búin að láta framkvæma þessa rannsókn í skjóli þeirrar heimildar, sem ég tel hana þegar hafa til þess í lögum.

Frsm. (Jón Jónsson) Landbn. hefir ekki skilað prentuðu nál., en ég get skýrt frá því, að meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt. Nokkrar umr. urðu um þetta mál er það var hér til 1. umr. Töldu þá sumir, er til máls tóku, frv. þetta viðsjárvert. Meiri hl. n. hefir ekki getað komið auga á, að hætta stafi af frv. 1. gr. þess heimilar aðeins ríkisstj. að takmarka eða banna innflutning til landsins á kjarnfóðri til gripaeldis. Og meiri hl. n. álítur, að gera megi ráð fyrir því, að Alþ. beri það traust til ríkisstj., að hún misbeiti ekki því trausti. Hinsvegar verður að stuðla sem bezt að því, að þjóðin noti sem bezt má verða sína eigin framleiðslu. Nú hefir heyfengur af ræktuðu landi aukizt mikið á síðari árum, og einnig framleiðsla síldarmjöls. Er einsætt að nota sem bezt hin innlendu fóðurefni til fóðrunar búpenings og spara þar með gjaldeyri til fóðurkaupa erlendis á erfiðum tímum fram yfir það, sem brýna nauðsyn ber til. Ég neita því ekki, að ástæða geti verið til að flytja inn eitthvað af kjarnfóðri. En fyrir því er einnig gert ráð í frv. Aðallega er um notkun innflutts kjarnfóðurs að ræða handa nautpeningi, og þá mest praktiserað í þeim sveitum, sem eiga aðgang að góðum mjólkurmarkaði. Þar má vera, að hyggilegt sé að bæta upp innlenda fóðrið með maís. Og áður en stj. gerir ákvarðanir sínar um þetta, mundi hún leita til hinna fróðustu manna á þessu sviði og haga framkvæmdum sínum svo, að þeirra ráði, að tryggt væri, að mjólkurframleiðendur ættu kost þess fóðurs, er gæfi þeim góðan arð. En þó svo væri gert, er ekki vafi á því, að mikið má takmarka innflutning kjarnfóðurs frá því, sem nú er. - Þetta er þá um 1. gr. frv. að segja. Gegn 2. gr. frv. hafa engin mótmæli komið, enda er það mikilsvert, að rannsakaðar séu innlendar kjarnfóðurtegundir og að nákvæm reynsla liggi fyrir um notagildi þeirra. Einnig er gott, að þær tegundir, sem nefndar eru í gr., séu athugaðar með tilliti til hæfni þeirra til áburðar. Nú er greitt mikið fé úr landi fyrir áburð. Væri gott, ef hægt væri að spara þær upphæðir með innlendri framleiðslu áburðar. Að þessu athuguðu sér meiri hl. n. ekki annað en að réttmætt sé að samþ. frv. Enda væntir hann þess, að landsstj. beiti ákvæðum þess með gætni. Ég skal bæta við því, sem áður hefir verið sagt, að frv. þetta er samið af bændanefndinni, og hefir hún einróma lagt til, að það verði samþ. Hún naut aðstoðar frá Búnaðarfélagi Íslands við samningu þess. Get ég þess vegna þess, að fram kunna að koma mótmæli frá einum starfsmanni þess. Þau mótmæli, ef fram koma, munu athuguð síðar, ef þurfa þykir.

Pétur Magnússon Mér fannst það ganga nærri hártogun hjá hæstv.atvmrh., þegar hann sagði, að eftir útreikningi ráðunautsins ætti mjólkurlítrinn að kosta 40 aura með erlendu kjarnfóðri. Ráðunauturinn segir í bréfi sínu: „en ættu kýrnar líka að lifa á þessu fóðri, mundi ekki vera hægt að framleiða á því meiri mjólk en 800 þús. lítra mjólkur“. Ég efast ekki um, að þetta sé rétt. En ég held, að hæstv.atvmrh. geti ekki bent á nein dæmi þess, að nokkur bóndi hafi látið kýr sínar lifa á erlendu kjarnfóðri einu saman, enda mun það tæpast mögulegt til lengdar. En ráðunauturinn segir ennfremur, að ef fóðurbætirinn væri gefinn sem viðbótarfóður kúm, sem hafa nægilegt viðhaldsfóður, myndi það nægja til að framleiða 3,5 millj. lítra mjólkur, og mundi sú viðbót þá ekki kosta meira en 9-10 aura á lítra. Hæstv. ráðh. má vita, að bændum í nágrenni Reykjavíkur þykir gott að geta framleitt mjólk fyrir 9 aura lítrann. Þeir munu fá um 25 aura fyrir hann, svo að hagnaðurinn verður 15-16 aura á lítra, og má það teljast góður hagnaður. Ég tel það virðingarvert af ráðunautnum, að hann skuli hafa leiðrétt firrurnar í grg. frv. Það kemur fram í grg., að fóðurbætir fyrir rúmar 300 þús. kr. nægi til að framleiða mjólk, sem nemur allt að 6 millj. lítrum. Ef þetta væri svo, liggur í augum uppi, hve ótvíræður hagur væri að því að nota erlendan fóðurbæti. En þetta er auðvitað hreinasta fjarstæða og sýnir, hvernig höfundarnir komast í mótsögn við sig sjálfa, er þeir vilja láta banna innflutning á fóðurbæti. En aðalröksemdir ráðunautsins eru þó í þeim útreikningi, er sýnir hlutföllin í prósentum milli viðhaldsfóðurs og afurðafóðurs. Þær tölur sýna, að því nythærri sem kýrin er, því meiri þörf er henni á kjarnfóðri. Þetta verður ekki hrakið. Ég þekki að vísu dæmi þess, að kýr hafa mjólkað yfir 3000 lítra, þótt þeim hafi ekki verið gefið kjarnfóður. En það eru undantekningar, sem á engan hátt afsanna regluna. Um vanhöld vegna kjarnfóðurs er ég ekki bær að dæma, en ráðunautnum hefir ekki þótt ástæða til að geta þeirra, enda ætla ég, að þau séu ekki jafnmikil og hæstv. ráðh. vildi telja þau, ef fóðurbætirinn er gefinn með skynsemd.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson): [óyfirl]: Hv. 2. landsk. finnst nú ganga nokkuð ört og vill nú leggja lið sitt til þess að stöðva mál, sem ekki er hægt að stöðva á þessu þingi, ef sjá á fyrir þörfum ríkisins. Í sambandi við þetta mál og næsta mál á dagskránni vil ég geta þess, að ekki verður hjá því komizt að framlengja þessa skatta frekar en áður hefir verið. Það ber engin nauðsyn til þess að nota þau til þess að stöðva, því að mörg önnur mál, sem fyrir þinginu liggja, má nota í þeim tilgangi, ef meiri hl. annararhvorrar deildarinnar telur nauðsyn bera til slíks. Ég vil segja, að óheppilegra sé að nota þessi mál til þess að stöðva en mörg önnur nýrri, er á dagskrá hafa komið. Hv. 2. landsk. sagði, að ekkert bólaði á því, að nota ætti neitt af þessum tolli til þess að styrkja verkalýðinn. Í núgildandi fjárl. er heimild til atvinnubóta, sem verður 330 þús. kr., ef peningar eru fyrir hendi, og lána má önnur 330 þús. bæjar- og sveitarfélögum, ef þau hafa 1/3 til að leggja á móti. Þessar heimildir er ekki hægt að nota nema svona tollar verði framlengdir. Þó er hæpið, hvað miklu fé er hægt að verja til þeirra, þó að stj. væri öll af vilja gerð að nota þessa heimild. Hv. 2. landsk. þyrfti því ekki nema þessa, núgildandi heimild til næstu áramóta, til þess að fylgja framlengingu þessara mála, sem hér um ræðir. Með því að leggja lið sitt til þess, að svona tollar falli út gildi, dregur hv.þm. úr öllum möguleikum til þess, að hægt sé á sínum tíma að nota slíkar heimildir. Að því er snertir ráðstafanir til næsta árs, þá er það vitanlegt, að við sjáum ekki svo langt fram í tímann, að við getum dæmt um atvinnubótaþörf næsta árs. Ég hygg, að ekki sé óheppilegt af þessu þingi að leggja það á vald næsta þings, sem byrja á eftir næstu áramót, því að sú heimild, sem nú er fyrir hendi, gildir til áramóta. Þess vegna er ekki nauðsynlegt að gera slíkar ráðstafanir nema fyrir tímann til næsta þings, í byrjun næsta árs, því að það tekur ákvarðanir um þetta mál. Með stjskr.málið gengur eins og svo oft með önnur stórmál, sem komin eru í burðarliðinn, að samkomulag fæst ekki fyrr en á síðustu stundu. Ég mun ekki tala frekar um þetta mál en ég gerði í gær, en ég hugsa, að stj. álíti, að á þessu þingi þurfi að afgr. kreppumál landbúnaðarins, sem fyrir Nd. liggja, og skattafrv., sem eiga að svara til kreppuráðstafananna, ekki eingöngu að fjárupphæðinni til, heldur líka að eðlismun, þannig að skatturinn verði ekki heimtur af þeim, sem á að hjálpa, því að það eru ekki bændurnir frekar en aðrir, sem geta dregið sjálfa sig á hárinu upp úr mýrinni. Ef þingið lýkur þeim viðfangsefnum, sem fyrir því liggja, þá getur hv.þm. ekki kvartað yfir því, að það hafi verið aðgerðalaust. Með vissu er ekki hægt að segja það á þessu stigi, en ég tel engu minni von nú en svo oft áður, að þingið taki þær ákvarðanir, sem kringumstæðurnar heimta, og geri það með engu minni myndarskap en áður hefir tíðkazt.

Jón Baldvinsson Það hafa nú farið fram samningar milli stjórnarflokkanna um að láta þetta mál ganga til 3. umr., eins og auðheyrt var af ræðu hv.l.landsk. Ég get vitanlega ekkert við því sagt, þó að þeir komi sér saman um það, þó að manni virðist það að sumu leyti koma í bág við það, sem Sjálfstfl. hefir áður látið í ljós um þessi mál. Ætli svo verði ekki samningar um það, að sleppa því til Nd. Og þá hefir stj. það í hendi sér að afgreiða það sem lög frá Alþ., því að þar hefir hún svo öflugan meiri hl., að hún getur látið málið ganga fram þar án aðstoðar frá öðrum flokkum. En að sleppa málinu til 3. umr. skilst mér verði til þess að seinka stjskrármálinu, því að það er æfinlega svo, að þegar fer að líða á þing - og þetta þing er nú orðið nokkuð langdregið og aðgerðalítið -, þá fara þm. að tala um það, að nú sé um að gera að fara að komast heim, og skilja við sem flest mál í ólestri. Ég get lýst því yfir viðvíkjandi þessu frv., að bæði ég og flokksbræður mínir hér á þingi munum greiða atkv. á móti því, bæði af „princip“ástæðu og eins af því, að við teljum, að stj. eigi ekki að fá slík tekjufrv. meðan haldið er rétti mikils meiri hl. kjósenda þjóðarinnar um að hafa áhrif á stjórn landsins. Það má vel vera, að slík tollastefna, sem felst í þessu frv., hafi meiri hl. Alþ., en þá er eðlilegast, að það sé samþ. af þm., sem væru kosnir af þjóðinni allri, en ekki nokkrum hluta hennar. Mun ég því halda fast við skoðun mína í þessu máli. Þessi verðtollur verður ekki til annars en að auka dýrtíðina í landinu og viðhalda erfiðleikum þeirra stétta, er nota vöruna, sem þessi tollur er lagður á, og því fremur sem nú kemur aukinn verðtollur, sem nú er í uppsiglingu í Nd., og kemur hingað innan skamms. Það verður til þess að gera ennþá erfiðara þeim, sem nú eiga erfiðast. Ennþá bólar ekki á því, að þetta fé, sem stj. á að fá til meðferðar, eigi að nota til þess að styrkja þá stéttina, er mest stendur höllum fæti, nefnilega verkalýðsstéttina, vegna hins gífurlega atvinnuleysis undanfarandi ára, heldur þvert á móti var við umr. fjárl. í Nd. felld till., sem fól í sér fjárveitingu til atvinnubóta handa þeim, sem erfiðast eiga uppdráttar. Ég vísa aðeins til þess, sem áður hefir verið sagt af okkar hálfu um verðtollinn, og greiði atkv. á móti þessu frv., og eins því, sem næst er á dagskránni í dag (frv. um gengisviðauka). Að lokum get ég ekki stillt mig um að vísa til ummæla hæstv.forsrh., þar sem hann talaði um, að hann vonaðist eftir því, að stjskrfrv. færi nú að ganga fram, því nú væri verið að vinna að því. En það er sú vinna, sem gengur seint, því að það hefir ekki tekizt á 11 vikum að koma á samkomulagi um málið, og það lítur út fyrir, að það sitji fast þrátt fyrir vinsamleg ummæli hæstv.forsrh. og góðan vilja til þess að koma því áleiðis. Það virðist svo sem flokkur hans standi þar svo örðugur, að hann fái þar engu um ráðið, nema að það komi til, að ekki séu allir sjálfstæðismenn einlægir í því að halda þessu máli til streitu.

Frsm. minni hl. (Jón Þorláksson) [óyfirl.]: Ég vil láta í ljós óánægju mína yfir því tiltæki hv. meiri hl. fjhn. að fara að lýsa afstöðu minni í nál. sínu. Ég hefi engan þátt átt í samningu þessa nál.hv. meiri hl., sem ekki er til orðið fyrr en eftir klofning n. Ég held, að þetta sé algerlega á móti þingvenjum. Enda er það, sem sagt er í þessu nál. um afstöðu mína, alls ekki nógu nákvæmt til þess, að þeir, er það sjá, fái rétta hugmynd um afstöðu mína til þessa máls. Ég vil benda á það, að það er alls ekki rétt að gera öðrum nefndarhlutum upp skoðanir, þar sem gera má ráð fyrir, að hver nefndarhluti setji fram sitt eigið nál. Ég legg til, að frv. þetta verði samþ. með þeim breyt., sem hv. 2. landsk. hefir borið fram á þskj. 242, sem n. hafði til athugunar áður en hún lauk störfum sínum. Þær brtt. fela það eitt í sér, að látið sé óbundið í frv., hvert af fallvötnunum í Soginu skuli miða ábyrgðarheimildina við. Ég vil þá leyfa mér að rifja upp í helztu dráttunum undirbúning þessa máls. Byrjun þess undirbúnings mun vera sú, að árið 1928 lét rafmagnsveita Rvíkur gera bráðabirgðayfirlit yfir virkjun allra fallvatna í Soginu og samanburð milli hinna einstöku fallvatna. Samanburður þessi tók yfir 12-15 virkjunartilhaganir, bæði hvað snerti byrjun virkjunar og framhald. Þar á meðal var auðvitað tekin til athugunar virkjun þess fallvatns, sem brtt. meiri hl. miðast við. Niðurstaðan af þessum athugunum var sú, að hvort sem litið væri á byrjun eða framhald virkjunarinnar, væri hagkvæmast að taka það fallvatn, sem nefnt er Efra-Sogið. Samkv. þeirri niðurstöðu var þetta frv. flutt á þinginu, og enn sem komið er hefir það verið einskorðað við þetta fallvatn. Síðan hefir undirbúningnum verið haldið áfram. Rafmagnsveitan lét fullgera þessa uppástungu um virkjun Sogsins. Framkvæmd þessa verks var boðin út 1930, og þá þannig, að óskað var eftir tilboði í verkið, en jafnframt tilboði um fjárútvegun til verksins. En þetta reyndist ekki góð leið. Aðeins tvö tilboð komu, og hvorugt þeirra var svo fullkomið, sem ætlazt hafði verið til. Kostnaðurinn var meiri en rafmagnsveitan hafði búizt við, hvort sem það stafaði af tilhögun virkjunarinnar eða sambandi tilboðsins um verkið og fjárútvegunarkvaðarinnar. En við athugun á tilhögun verksins sýndist mér möguleiki á því, að fá hagkvæmari tilhögun á virkjun þessa sama fallvatns. Ég átti hlutdeild í því, að rafmagnsveitunni var send lausleg uppástunga að annari tilhögun virkjunarinnár ásamt kostnaðaráætlun, sem sýndi, að ef ekki þætti að öðru leyti annmarkar á þeirri tilhögun, yrði hún mun ódýrari. Síðar kom fram enn ein uppástunga um að taka annan hluta fallvatnsins, einn af þeim hlutum, sem rafmagnsveitan lét gera bráðabirgðaáætlun um 1928. Ásamt þessari uppástungu var till. um að byrja virkjun í smáum stíl, of smáum til þess að fullnægja þörfum rafmagnsveitu Reykjavíkur. Ennfremur virtist þessi síðasta uppástunga allmikið tengd einkahagsmunum. Hér hafði verið stofnað félag, með innlendu og erlendu fjármagni, sem ætlaði að reyna að fá sérleyfi á þessari virkjun og selja síðan rafmagnsveitu Rvíkur og öðrum í nágrenninu rafmagn. Þegar þetta mál kom fyrir bæjarstj. Rvíkur, þá vísaði hún eindregið frá sér þeirri hugmynd, að kaupa þyrfti raforkuna úr Soginu af einkafyrirtæki. En að öðru leyti sýndist bæjarstj., úr því sem nú var komið, að fyrir lágu mismunandi áætlanir um virkjun Efra-Sogsins, og einnig lausleg uppástunga um virkjun Neðra-Sogsins, að ástæða væri til þess að taka málið til algerlega nýrrar yfirvegunar, bæði hvað snerti stærð virkjunarinnar og tilhögun. Bæjarstj. ákvað að ráða til sín erlenda sérfræðinga, sem nytu slíks álits, að tryggt væri, að till. þeirra yrðu teknar gildar af hverjum þeim banka eða annari stofnun, sem leitað yrði til með fjáröflun handa fyrirtækinu. Til þessa starfa hafa verið ráðnir tveir norskir verkfræðingar, sem standa hvor um sig mjög framarlega á sínu sviði. Annar er sérfræðingur í rafmagnsverkfræði, en hinn er sérfræðingur í vatnavirkjuninni. Þessir menn koma hingað innan hálfs mánaðar hér frá til að byrja starf sitt. Það má auðvitað mæla gegn þessu frv. á þeim grundvelli, að enn vanti lokaákvörðun um tilhögun mannvirkisins og þar af leiðandi kostnað, og menn viti því ekki, hvað þurfi að fara fram á ábyrgðarheimild fyrir háu láni. En ég sé ekki, að þetta ætti að gera það nokkuð varhugaverðara að veita stj. þessa ábyrgðarheimild, sem farið er fram á í frv., og miðuð er við þá upphæð, sem alltaf hefir verið talað um, nefnil. 7 millj. kr. Ég vænti þess, að sú raunverulega upphæð verði minni, þegar til á að taka, og skaðar þá ekkert, þó ábyrgðarheimildin miði við nokkru hærri upphæð en þörf er á. Og þó að tilteknar séu 7 millj. kr., þá er rafmagnsveita Rvíkur ábyggilega fær um að standa undir því láni. Þar sem hin endanlega rannsókn stendur nú fyrir dyrum, tel ég rétta þá hugsun, sem felst í brtt.hv. 2. landsk., að einskorða ekki ábyrgðarheimildina við neitt einstakt fallvatn í Soginu, eða ákveða nánar tilhögun mannvirkisins. Og ég vil leiða athygli manna að því, að eins og þetta frv. liggur nú fyrir, með brtt. á þskj. 242, felur það í sér fyrirgreiðslu á fyrirtæki, sem snertir ekki aðeins Rvík, heldur allan suðvesturhluta landsins, allt frá Vestmannaeyjum til Snæfellsness. Í frv. eru ákvæði, sem heimila héruðunum á þessu svæði að koma inn sem meðeigendur í fyrirtækinu, hvenær sem þau telja sér hentugast. Þetta eru svo mikil hlunnindi fyrir þennan landshluta, að mér er óskiljanleg sú afstaða meiri hl. að vilja kasta öllum þessum hlunnindum burt úr frv. og einskorða aðgerðir löggjafarvaldsins í þessu máli við Rvík eina. Ég gæti skilið, að slík uppástunga gæti komið frá mönnum, sem hugsuðu mjög einhliða um hag Rvíkur einnar. Ég verð að fara nokkru nánar út í þetta atriði, því að einmitt þess vegna finnst mér brtt. meiri hl. á þskj. 445 algerlega óaðgengilegar. Þetta mál var fyrst undirbúið af mþn. í raforkumálum, sem stj. skipaði á sínum tíma, og vann sú n. aðallega að því á árunum 1929-'30. Sú n. var engan veginn skipuð með hagsmuni Rvíkur fyrir augum, heldur átti hún að gera uppástungur um það, hvernig hægt væri að koma fyrir raforkuveitum til almenningsþarfa utan kaupstaða. Um sama leyti var rafmagnsveita Rvíkur að undirbúa virkjun Sogsins fyrir Reykjavík eina. Mþn. komst að þeirri niðurstöðu, að bezta úrlausnin á raforkumálum suðvesturhluta landsins væri sú, ef hægt væri að komast í samlag við Rvík um orkuframleiðslu úr Soginu. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er árangurinn af samstarfi mþn. og fulltrúa frá rafmagnsveitu Rvíkur. Mþn.mennirnir komu þar fram sem forsvarsmenn héraðanna, en fulltrúarnir frá rafmagnsveitunni komu fram sem forsvarsmenn reykvískra hagsmuna. Þarna varð samkomulag um það, að heppilegast væri að veita raforku út til þessa stóra landshluta frá Soginu, hafa þar svo stóra stöð, að hún nægði bæði Rvík og þessum víðlendu héruðum. Og samkv. útreikningum verkfræðinga þarf framleiðsluspenna raforkunnar við Sogið að vera ekki minna en 60000 volt til þess að ná til Vestmannaeyja og álíka langt vestur. Mþn. var búin að ljúka við uppástungur um orkuveitu frá Soginu um Árnes- og Rangárvallasýslur, Vestmannaeyjar, Reykjanes, Kjósarsýslu og Borgarfjarðarsýslu að nokkru leyti. Hvað snertir raforkuveitu lengra vestur var n. ekki búin að gera neinar uppástungur um þær, þegar hún lognaðist út af sökum áhugaleysis þáv. stj. Ég tek þetta fram til þess að gera mönnum ljóst, að þegar meiri hl. n. vill einskorða sig við síðustu uppástunguna, sem fram hefir komið um virkjun Sogsins, þá er þar með strikað yfir allan þann undirbúning, sem gerður hefir verið í þessu máli, nema hvað Rvík snertir. Þó að gerð væri þessi bráðabirgðavirkjun hjá Efri-Brú, með 3 vélasamstæðum með 3000 hestöflum, yrði það aðeins nóg fyrir Rvík í nokkur ár. Og sé spennan ekki höfð meiri en 35000 volt, þá er útilokað, að aðrir geti haft gagn af þessari virkjun en Rvík. Hvað snertir tekniska hlið málsins, fela till. meiri hl. þannig í sér, að hætt sé alveg við þá hugsun, að veita raforku frá Sogsstöðinni yfir þann mikla landshluta, sem áður var tilætlunin. Og það má segja, að með till. meiri hl. séu strikuð út úr frv. öll þau ákvæði, sem tryggðu héruðunum rétt til þess að koma inn í fyrirtækið sem meðeigendur. Af hálfu meiri hl. er gengið að því með fyllsta samræmi að gera frv. þetta að engu öðru en aðstoð - og ef til vill óhentugri aðstoð - til rafmagnsveitu Rvíkur til þess að auka raforku Rvíkur einnar. Ég skil ekki í því, að hv. d. láti sér svo lítið annt um þetta stórmál, að hún fallist á till.hv. meiri hl. n. Ég get þess vegna ekki annað en mælt á móti því, að brtt. meiri hl. n. á þskj. 445 verði samþ. Það eina rétta er að halda málinu á þeirri braut, sem það hefir verið á, því að það er eitthvert það stærsta framfara- og framtíðarmál fyrir þá stóru landshluta, sem hér um ræðir, sem sé allan suðvesturhluta landsins. Og það er gert með því að játa gr. frv. standa eins og þær eru með brtt. á þskj. 242. Auðvitað mætti svo ræða um breyt. á einstökum gr. frv. eða viðauka við það, sem miðaði þá til þess að tryggja hinum héruðunum aðstöðu til að geta notað sér þetta. Ég er við því búinn, hvenær sem fulltrúar þessara héraða kunna eftir því að óska, að styðja skynsamlegar till. því til tryggingar, að raftaugarnar geti teygt sig frá Sogsstöðinni og út um þessi héruð.

Jón Baldvinsson Þegar þetta þing er að fjalla um fjárlög, þá er það að tala um útgjöld ársins 1934, en ekki um það, sem felst í núverandi fjárlögum. Það, sem gert var í fyrra viðvíkjandi heimild ríkisstj. til þess að leggja fram nokkurt fé í atvinnubótaskyni til að lána bæjar- og sveitarfélögum, þá var það ákvörðun, sem gerð var á Alþ. 1932 fyrir árið 1934. Og því miður eru líkur til, að þá heimild þurfi að nota algerlega í fyllsta mæli, og kannske meira til. Ástandið er þannig, að það eru líkur til þess, að á næsta ári þurfi einnig slíkra ráðstafana við. Hæstv. ráðh. sagði, að við gætum ekki dæmt um nauðsyn á fjárframlagi til atvinnubóta fyrir næsta ár. Ég vil nú spyrja hæstv. ráðh., hvers vegna honum, hans flokki og sjálfsagt mörgum öðrum finnst nú mikil nauðsyn bera til þess að samþ. frv. um að reyna að ráða bát á landbúnaðarkreppunni, frv., sem á að gilda um fjölda mörg ár fram í tímann. Sér hann betur fram í tímann fyrir bændurna en aðrar stéttir þjóðfélagsins? Ef þörf er á því að leggja línuna svo langt fram í tímann fyrir bændastéttina, vegna mikilla örðugleika framundan, þá sé ég ekki annað en að þörf sé á því sama vegna verkalýðsstéttarinnar. Því að ef svo er, að bændastéttin standi höllum fæti og að rætist þær verstu spár um erfiðleika landbúnaðarins, þá leiðir það af því, að verkalýðurinn stendur mjög höllum fæti og svipað ástand verður hjá öllum þorra manna og hjá bændum. Þess vegna álít ég, að Alþ. þurfi að gera slíkar ráðstafanir fram í tímann, og það einmitt í fjárl., sem samþ. verða 1933, en eru fyrir árið 1934, - að þar sé gert ráð fyrir fjárhæðum úr ríkissjóði til þess að mæta því ástandi, sem líkur eru til, að þá verði. Ég geri ráð fyrir, að hæstv. stj. hafi á þingi 1932 nokkuð séð fyrir tekjum til þess að mæta framlögum þeim, sem samþ. voru á því þingi. Hæstv. ráðh. sagði um stórmálin, sem fyrir liggja - en hann átti víst við kreppumálin -, að hann vonaðist eftir, að þingið tæki þau þeim tökum, sem ástandið heimtaði, og þá álít ég, að hann eigi á sama hátt að taka atvinnumál verkalýðsins þeim tökum, er ástandið heimtar, því að það er mjög dökkt þar um að litast. Framundan er lítil atvinna, jafnvel hér í Reykjavík á þeim tíma, sem annars er bezti atvinnutími ársins, vetrarvertíðin, að ekki eru nema örfáir dagar, sem allir þeir, er vinnu hafa þurft, hafa komizt að. Þeir eru flestir þeir dagar, sem hundruð manna hafa orðið frá að hverfa. Ekkert er eins mikið böl - og það játa allir alþm - sem þjóðin hefir við að stríða, eins og atvinnuleysið. Það er ekki einungis fjárhagslegur skaði, heldur líka „móralskt“ tap fyrir þjóðina. Hæstv. ráðh. gaf það í skyn, að stjórnarskrármálið væri komið í burðarliðinn, og það gengi dálítið erfiðlega fæðingin, eins og oft vildi verða. Ég held að ætti að reyna, hvort hnífurinn mundi ekki duga til þess að losa þetta afkvæmi frá hæstv. stjórn og þingi. Og það væri kannske einmitt það, sem dygði, að stinga hníf í þetta frv., sem hér liggur fyrir, að stjórnin mundi þá geta fætt þetta afkvæmi.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Ég ætla aðeins að gera örstutta aths. út af orðum hv. 4. landsk. Hann hélt því fram, að ég hefði fallið frá því, að nauðsynlegt væri að nota fóðurbæti með töðu handa mjólkurkúm, en þetta er hreinn misskilningur hjá honum. Ég tók það skýrt fram við 1. umr., að ég teldi þurfa að nota fóðurbæti, en það mætti alveg eins vera innlendur fóðurbætir, ef til vill blandaður með erlendum, til þess að mjólkurkýr sýndu sem mest gagn. Viðvíkjandi því, sem hann var að tala um, að ekki væri hætta á því, að bændur notuðu ekki innlendan fóðurbæti fremur en útlendan, ef hann reyndist samkv. rannsókn jafngóður eða betri, þá er því til að svara, að hann hefir nú víða ekki verið á boðstólum í kaupstöðum landsins, og bændur hafa því spurt forgefins eftir þeirri vöru. Það er auðskilið, að heildsalarnir halda fremur í þau erlendu sambönd, er þeir hafa hingað til notað, en að breyta til, ef sérstök ástæða er ekki til þess fyrir þá. Viðvíkjandi því, að síldarmjölið sé dýrara en erlent kjarnfóður og að auðvelt sé að selja það til útlanda, þá er því að svara, að komið hefir fyrir, að sú sala hefir gengið fullerfiðlega, svo að framleiðslan hefir verið takmörkuð vegna of lítillar eftirspurnar, og þó ekki verið hægt að fá nógan erlendan markað fyrr en seint og síðar meir. Og það er alveg víst, að ef síldarmjölinu bættist innlendur markaður, sem því svaraði, að hægt yrði að selja innanlands það, sem af gengi erlenda markaðinum, þá gætu framleiðendur síldarmjölsins stundað sína atvinnugrein með bjartari huga en annars. Svo er á það að líta, að eðlilega mundi framleiðslan verða ódýrari, ef hún gæti vaxið, og ef selt væri innanlands það, sem fóðurbætisþörfin tekur á móti, væri ekki nema sanngjarnt, að innlendir kaupendur fengju að njóta sérstakrar verðlækkunar á síldarmjölinu.

Jón Þorláksson [óyfirl.]: Við 1. umr. þessa máls skýrði ég frá því f. h. Sjálfstfl. hér í þd., að við mundum greiða fyrir því, að þetta mál gengi til 2. umr., í því trausti, að stj. legði þá á næstu dögum fyrir þingið frv. til breyt. á stjskr., sem fæli í sér þá tryggingu, að Alþ. yrði rétt mynd af skoðunum og vilja kjósendanna í landinu. En við áskildum okkur að öðru leyti óbundnar hendur um þetta mál, þar til séð yrði um undirtektir Alþ. um stjskrmálið. En nú er ekkert um það séð ennþá. Ég vil aðeins bæta við þessa áður gefnu yfirlýsingu, að við munum ekki leggjast á móti því, að þetta mál gangi til 3. umr., en geymum okkur endanlega afstöðu til þessa máls samkv. því, sem áður var tekið fram og ég nú hefi rifjað upp. Það komu fram af hálfu hæstv.forsrh. í sambandi við þessi ummæli við 1. umr. þessa máls nokkur orð, sem ég hugsaði mér að svara á sínum tíma, en ég tel það frekar eiga heima við 3. umr. Get því látið það falla niður að þessu sinni.

Fors.- og fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) [óyfirl.]: Hv. 2. landsk. þarf engar vonir að gera sér um það, að það lagi neitt fyrir framtíðinni, þó að þetta frv. verði fellt. Það mundi frekar spilla öllum möguleikum heldur en hitt. Hv. þm. ber saman þær ráðstafanir, sem ætlazt er til að gerðar verði vegna landbúnaðarins samkv. frv. því, sem liggur fyrir Nd., og þær ráðstafanir, sem væntanlega verða gerðar vegna atvinnubóta fyrir verkamenn við sjávarsíðuna. Þetta er alls ekki sambærilegt á þann hátt, sem hv.þm. vildi vera láta. Þær ráðstafanir, sem ætlazt er til, að gerðar verði fyrir landbúnaðinn á næstu árum, eru fyrst og fremst vegna hinna eldri skulda og vaxtabyrði landbúnaðarins. Verkamenn, sem lifa á handafla sínum, hafa engar sambærilegar ástæður fram að bera í þessu efni. Bændurnir eru smákapitalistar, sem þurfa að hafa fjármagn fast í rekstri sínum. Sem smákapitalistar hafa þeir orðið fyrir þeim þungu búsifjum, sem enginn gerði ráð fyrir, að geta ekki staðið hjálparlaust undir hinum gömlu skuldum. Og ástæðan til þess, að ráðstöfunum út af hinum gömlu skuldum er dreift á fleiri ár, er vitanlega sú, að ríkið getur ekki á einu ári innt þessa skyldu af hendi. Það, sem sambærilegt gæti verið, væri það, að bændum væri tryggt lágmarksverð fyrir afurðir sínar. Það eitt er sambærilegt við atvinnubótavinnu verkamanna. Ef sú ákvörðun verður tekin að tryggja bændum lágmarksverð fyrir afurðir sínar, verður það ekki gert nema til eins árs eða svo. Og það lágmarksverð, sem nefnt hefir verið, er svo lágt, að sé því deilt niður sem tímakaupi, stappar það nærri stórkostlegu atvinnuleysi hjá bændum. Það er því sízt bærilegra fyrir bændur en þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið vegna verkamanna. Báðum er að vísu fullerfitt. Það skal ég játa. En þær ráðstafanir, sem gerðar eru vegna gamalla skulda landbúnaðarins, eiga ekkert skylt við venjulegar atvinnubætur. Á því tvennu verður að gera glöggan greinarmun.