Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



- Eins og nál. ber með sér, leggur meiri hl. n. til, að frv. verði samþ. óbreytt. Á þessu stigi málsins er ekki ástæða til að viðhafa mörg orð af hálfu meiri hl. n. Málið var þrautrætt á síðasta þingi, þar á meðal við útvarpsumr. í þrjú kvöld. Það hefur einnig verið margrætt í blöðum allra flokkanna og á mörgum þingmálafundum. Dómur þjóðarinnar um málið hefur orðið sá, að rúmlega 40 þúsundir kjósenda hafa lýst yfir fylgi sínu við það, en ekki nema hér um bil 16 þúsundir andstöðu. Að vísu kom fram sú till. í stjskrn., að málinu yrði frestað og þar með kosningum. En fylgismenn frv. litu svo á, að það væri útkljáð með þjóðaratkvæði, að málinu bæri að halda fram og þar með, að hafa bæri kosningar eina fljótt og auðið er. Sé ég svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um málið, en að því leyti, sem önnur mál kunna að blandast hér inn í, nægir að ræða þau við 3. umr.

Frsm. minni hl. (Sveinbjörn Högnason) : Ég get skilið þau ummæli hv. frsm. meiri hl., að hann kæri sig ekki um að ræða málið á þessu stigi. Það er að vísu rétt, að mikið hefur verið rætt um málið í blöðunum og á þingfundum, en ég held ekki, að þær umr. hafi verið fylgjendum þessa máls til sóma né heldur hitt, hvernig stofnað er til þessara umr. hér á Alþ. að þessu sinni. Verð ég að lýsa yfir furðu minni á framkomu hv. meiri hl. n. og því, hve hann virðist vera starblindur á allar aðstæður í þjóðfélagi voru um þessar mundir, svo að hann sér þar ekkert nema þetta eina mál, sem hann hefur tekið upp. Hv. frsm. meiri hl. var fáorður, og hefði verið gott, að þessi fáu orð hans hefðu verið sannleikanum samkvæm, en því var ekki að heilsa. Hann sagði, að rúmlega 40 þúsundir kjósenda hefðu lýst stuðningi við málið, en þetta er ekki rétt. Og vitanlegt er, að þeir flokkar, sem að málinu stóðu, stórtöpuðu fylgi í síðustu kosningum, þó að ekki væri nóg til að stöðva málið. Það er vitað, að fjöldi kjósenda kaus þessa flokka, þrátt fyrir fylgi þeirra við málið, en ekki vegna þess. Í tveimur kjördæmum, þar sem ég þekki til, var það svo að segja undantekningarlaust, að fylgismenn þessara flokka lýstu yfir því, ef talað var við þá einslega, að þeim væri illa við breytingu. Það er því ekki rétt, að þjóðin hafi krafizt hennar, heldur eru það ímyndaðir flokkshagsmunir á Alþ., sem hér standa á bak við. Ég verð að segja það, að það er vissulega sorglegt að horfa upp á það, að Alþ., sem á vissulega að ganga á undan öðrum í því að hvetja menn til ábyrgðar, skuli fara lengra en allir aðrir í ábyrgðarleysi. Ég sé ekki betur en hér sé að endurtakast sama sagan og hjá frönsku stjórnmálamönnunum, sem voru að metast um það árum saman, hverjir ættu að hafa mest völd, þangað til sá aðilinn kom, sem tók landið að fullu. Þannig hlýtur að fara fyrir hverri þeirri þjóð, sem gleymir hinum raunverulegu úrlausnarefnum, en lætur blekkjast af ímynduðum flokkshagsmunum. Ég skil ekki, að til sé nokkur maður svo blindaður með þjóðinni, að hann sjái ekki, að hér eru að gerast svo alvarlegir hlutir, að vel getur farið þannig, að við missum tök á því, hvar við lendum með stjórnarfar okkar, ef þessu heldur áfram. Styrjaldarátök eru allt í kringum okkur, atvinnuvegirnir dragast saman, og sjáanlegt er, að við munum ekki geta flutt inn á næstunni nema helming þess, sem áður var. Kapphlaup er að verða svo mikið um allar greiðslur, að ekki er annað sýnna en fjárhagskerfi okkar muni springa. Og svona er ástandið á öllum sviðum. Og svo á að efna til nýrra kosninga og forðast að taka á nokkru máli fyrr en um áramót, - og hver veit, hvort þá verður nokkur þörf á Alþ. Það hefur því áreiðanlega aldrei verið slík þörf ábyrgðartilfinningar sem nú, en þó hefur aldrei setið hér ábyrgðarlausari stjórn en á þessum tímum. Og þeir, sem hana styðja, hæla sér jafnvel af því, að þeir styðji hana einmitt af því, að hún sé ofær um að taka á sig nokkra ábyrgð. Ég verð að segja, að ég skil ekki þennan hugsunarhátt. Sumir segja, að hér eigi að koma á jafnrétti milli flokkanna, en ráðh. viðurkenna, að höfuðtilgangurinn sé sá að ríða Framsfl. að fullu. Finnst mönnum ekki, að þetta séu mikilvægustu úrlausnarefnin um þessar mundir og ástæða sé til að eyða heilu ári í þetta? Ég get vel skilið það, að hæstv. ráðh. flýi nú úr þingsalnum, er ég fer að tala um þetta. Þessir tómu stólar þarna eru skýr mynd af því, hvernig stjórnarfarið er á Íslandi um þessar mundir. En ég vil spyrja hv. þingd., hvort hún telji, að þetta séu þær starfsaðferðir, sem kjósendur hafa ætlazt til af okkur, umboðsmönnum sínum? Ég veit a. m. k. um þá kjósendur, sem mig hafa kosið, að þeir bera í brjósti fullkominn ugg vegna þess, hvernig nú er komið. Við erum að áfellast ýmsa af þegnum þjóðfélagsins fyrir ábyrgðarleysi bæði í blöðunum og annars staðar. En hvað á að segja um þessa þrjá tómu stóla? Hvar er ábyrgðartilfinningin þar? Okkur, sem erum í minni hl. stjskr n. og höfum gefið út nál. á 52. þskj., var ljóst, að voði væri fyrir dyrum, ef þessari stefnu yrði haldið. Þess vegna skrifuðum við öðrum flokkum þingsins og spurðumst fyrir um það, hvort mönnum þætti ekki ástæða til, að Alþ. staldraði við og endurskoðaði vinnubrögð sín. Þessu var svarað í blöðum andstæðinganna með einhverjum þeim versta skætingi, sem ég hef séð viðhafðan um nokkurt stórmál, eins og ekkert skipti máli annað en þröngir flokkshagsmunir. En ég spyr: Ætli flokkshagsmunirnir verði ekki jafnlítils virði hjá öllum flokkunum, ef þessu verður haldið áfram til lengdar? Það, sem flokkar andstæðinganna fá upp skorið, verður áreiðanlega ekki nema lítið af því, sem þeir ætluðu sér. Þessi breyt., sem hér ræðir um, raskar mjög litlu um hlutföllin milli flokkanna. Það sýna síðustu kosningar. Og margir þeir, sem málinu fylgja, munu eflaust verða því fegnastir að geta hætt við þetta flan. Samt á að halda áfram að fara eftir þessu villuljósi, þó að sjáanlegt sé, að með því er stefnt út á háskabrautir. Hvort sem um er að ræða framkvæmd þessa máls eða hugsunina á bak við það, þá ber allt sama keiminn. Frv. er vanhugsað, og vinnubrögð við framkvæmd þess af hálfu hæstv. stj. eru sama eðlis. Allir vita, að kosningar verða að fara fram strax, ef þær eiga yfirleitt að fara fram á þessu hausti. Og ef látið verður líða lengra fram á haustið, þá verður fjöldi fólks útilokaður frá því að geta kosið, a. m. k. á Norðurlandi og Austurlandi. Þetta veit hæstv. ríkisstj., en samt dregur hún það í heilan mánuð að kalla saman þingið. Sá dráttur, sem orðinn er á máli þessu, getur því ekki orsakazt nema af tvennu : annaðhvort af slóðaskap stj. eða að hún sé vitandi vits að draga haustkosningarnar á langinn og þar með að gera vissum landshlutum, sem hún veit, að eru henni ekki hliðhollir, erfiðara en ella að taka þátt í kosningum. Og það út af fyrir sig gefur tilefni til að halda, að allt sé nú ekki með felldu í stjórnarháttum þeirrar háttv. ríkisstj., er nú situr. Ég vil svo mega vænta þess, að einhver þeirra fylgismanna stj., er hér eru inni, komi á framfæri til stj. fyrirspurn, er ég vildi beina til hennar, þar sem enginn úr stj. er hér mættur til þess að ljá henni eyra. Mig langar til að fá skýr svör við því, hvers vegna dregið var a. m. k. um hálfan mánuð að kalla Alþ. saman, því að ég get ekki séð annað en það hafi verið gert vitandi vits eða þá sé frámunalegum slóðaskap í stjórnarháttum að kenna, sem í báðum tilfellum er alveg óafsakanlegt athæfi. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv. Ég ætla mér ekki þá ofraun að geta talið flm. þess hughvarf úr því, sem komið er, en þeir verða óafneitanlega sjálfir að gera það upp við sig og bera ábyrgðina á því, hvort sé betra, stjórnarskrárbreytingin eða samvinna um mest aðkallandi vandamál þjóðarinnar þegar í stað.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) : Eins og ég sagði áðan, mun meiri hl. stjskr.n. fylgja frv. óbreyttu, þar til það er orðið að lögum Síðasti ræðumaður var með það sama og hann hefur svo oft áður sagt í þessu máli. Hann endaði ræðu sína á því að segja, að það væri ekki nema um tvennt að velja í þessu máli. Annaðhvort væri að hafna stjskrbreyt. eða, að mér skildist, að fá allan háska styrjaldarinnar yfir sig. En öllum fylgismönnum þessa frv. er það vel ljóst, að hægt er að sinna fleiri málum en þessu í einu. Hvernig ætli svo framsóknarmenn tækju því, ef stjskrbreyt. yrði lögð á hilluna og næði ekki fram að ganga nú? Ætli þeir mundu ekki segja sem svo við kjósendur: Þarna sjáið þið innræti þessara manna, er svíkja málstað ykkar þannig í tryggðum. - Nei, okkur, sem að frv. þessu stöndum, hefur ekki dottið það í hug, að ófriðarblikan yfir höfði okkar yxi eða yrði erfiðari viðfangs, þó að jafnað sé atkvæðisréttinum í landinu milli íbúa þess. Það er og annað, sem ómögulegt er að skilja hjá andstæðingum frv., hvers vegna þeir þurfa sífellt að vera að þyrla upp moldviðri efasemda og óvissu inn í þetta mál, eins og af því stæði einhver ógnun og með því væri verið að stefna út í þjóðhættulegan voða. Eins og hv. þm. er kunnugt orðið, skrifaði Framsfl. bréf til Alþfl., Sjálfstfl. og Sósfl., þar sem hann fór fram á samstarf við þá flokka, ef látið yrði af stjskrbreyt. Eins og Framsfl. hefði eins getað sagt sér sjálfur, var honum svarað af 3 flokkunum á þá leið, að ekki kæmi til neinna mála, að hætt yrði við stjskrbreyt. þá, er í frv. felst. Ég skal svo ekki lengja umr. um þetta mál, enda er það óþarfi, þar sem 3 þingflokkar standa hér saman um að hrinda málinu í framkvæmd og hér er um að ræða svo einfalda mannréttinda-kröfu, að hvert mannsbarn skilur réttmæti hennar, nema Framsfl., sem vill fyrir engan mun sleppa sérréttindum sínum í þjóðfélaginu, og þessi sérréttindi setja þeir að skilyrði fyrir því að geta unnið saman að vandamálum þjóðarinnar. Það hefði mátt ætla, að íslenzkur stjórn málaflokkur hefði í þessu efni sýnt meiri þjóðhollustu en Framsfl. nú gerir.



Ég vil með nokkrum orðum skýra afstöðu míns flokks til frv. þess, sem hér liggur fyrir, þar sem ég hef átt sæti í þeirri n., er um málið fjallaði. Afstaða Sósfl. til stjskrbreyt. er sú sama og hún var á síðasta þingi, þegar mál þetta var þrautrætt, og að áliti hans kemur ekki til mála að breyta einum stafkrók í því á þessu þingi. Það er þó svo með stjskrbreyt. þessa, að það mun sýna sig, sem sósíalistar sýndu fram á, að hún mun ekki verða til þess að bæta til fullnustu þann órétt, er átt hefur sér stað í kjördæmafyrirkomulagi voru, og að þessi breyt. getur ekki orðið nema til bráðabirgða. En það er ræða hv. þm. V.-Sk., er gefur mér tilefni til frekari skýringar á máli þessu og afstöðu Sósfl. til þess. Framsfl. hefur sent Sósfl. bréf sem og til hinna tveggja flokkanna, er að stjskrbreyt. standa. Í því bréfi málar Framsfl. núverandi ástand með hinum svörtustu litum og segir, að í algert öngþveiti sé stefnt, ef stjskrbreyt. sé ekki stöðvuð nú þegar, og að Framsfl. fái tækifæri til að vinna með öðrum þingflokkum að lausn vandamálanna. Svarið, sem Framsfl. fær svo frá öllum þremur flokkunum, er á þá leið, að flokkarnir séu fúsir til að vinna sameiginlega að lausn aðkallandi vandamála, en að þeir geti á engan hátt fallið frá stjskrbreyt. Það, sem á milli ber, er að Framsfl. vill fá 4–5 þm. umfram það, sem honum ber og hinir flokkarnir vilja, að hann fái Framsfl. gengur svo langt í þessu máli að fara með taugastríð á hendur hinum flokkunum og reynir bókstaflega allt til þess að fá flokkana ofan af fyrirætlunum sínum. Bréfið, sem Framsfl. skrifaði, er algert einsdæmi og hámark stráksskapar í opinberum málum, og þó kastar tólfunum, er þeir birta bréfið frammi fyrir alþjóð. Það er alvarlegt ástand í þjóðmálum okkar, um það eru allir sammála. Það er erfitt að halda atvinnulífi þjóðarinnar gangandi, en fari svo, að það reynist ekki kleift, gæti svo farið, að hinn erlendi her sæi sig neyddan til þess að grípa inn í þau mál. Þegar þjóðstj. tók við völdum, byrjaði hún með því að lækka kaup launþeganna í landinu, jafnhliða því sem bröskurunum voru veittar skattaívilnanir og jafnvel skattfrelsi, lét stríðgróðamennina takmarkalaust safna að sér auðæfunum svo millj. skipti, í stað þess að hefta stríðsgróðann, en þó náði ósvífnin hámarki sínu hjá þjóðstj., er hún setti gerðardóminn á, en þá komst glundroðinn í algleyming. Þegar ekki var lengur hægt að framfylgja gerðardóminum með íslenzkum ráðum og núv. ríkisstj. lagði því til, að hann skyldi afnuminn, eru framsóknarmenn þeir einu, sem eru því mótfallnir, og af þessu má eðlilega álykta, að þeir hafi hugsað sér eitthvað annað vald en íslenzkt vald til þess að framfylgja honum, þegar það er vitað mál, að það er ekki mögulegt á annan hátt. Þetta bendir ótvírætt í þá átt, að þeir hafi hugsað sér aðstoð hins erlenda valds, sem í landinu er, til þess að framfylgja gerðardóminum. Þessi afstaða Framsfl. er alveg dæmalaus, og það er líklega alveg rétt, sem sagt hefur verið um Framsfl., að ekki hafi þekkzt annar eins flokkur í landinu síðan á Sturlungaöld. Það væri rétt í þessu sambandi að rifja lítið eitt upp sögu þessa flokks. Hann komst í stjórnaraðstöðu, eins og kunnugt er 1927 og hóf þá strax þá stefnu sína að hrifsa til sinna flokksmanna hlunnindi þau, er hann komst yfir, svo og einnig til þeirra, er hann hafði von um að geta gert sér fylgispaka. Svo horfa þeir upp á það með skelfingu, ef kjördæmaskipunin verður leiðrétt og þessi hlunnindi, er þeir hafa skapað sér, af þeim tekin, þannig að þeir verði jafnréttháir öðrum þegnum þjóðfélagsins, hvað þá heldur, ef þeir skyldu verða beittir sömu aðferðinni af stjórnarflokkum og þeir beittu sjálfir allt frá 1927. Þó að Framsfl. hafi 20 þm., þá getur hann ekki samið við neinn hinna þingflokkanna og reynir því að koma af stað meiri glundroða í þjóðfélagsmálum okkar heldur en annars þyrfti að vera. Með því móti virðist stefnt að því ,að ameríski herinn fái tækifæri til þess að grípa inn í innanríkismál vor í því skyni að stöðva glundroðann. Þetta gengur svo langt, að þeir eru með sífelldar hótanir, ef ekki verði gengið að kröfum þeirra. Og það er varla hægt að hitta þá í þinggöngunum hérna, svo að þeir spyrji ekki: Hve nær kemur ráðsmaður inn? Hvaða ráðsmaður? Nú, ráðsmaðurinn að vestan. - Framsfl. virðist með þessu háttalagi sínu vera að fara út á braut landráðastarfsemi, og það munu ekki vera allir framsóknarmenn, er gera sér þess ljósa grein, hvert valdamenn flokksins eru að leiða hann. En hótanir Framsfl. hafa engin áhrif á sósíalista. Þeir munu fara sínu fram, hvað svo sem Framsfl. segir. En við viljum og teljum okkur skylt að vara við þeirri hættu, er af Framsfl. og starfsemi hans nú stafar. En það þurfa hv. þdm. að gera sér ljóst, að þrátt fyrir þessa hættu er stöðvun kjördæmamálsins það versta, sem gert yrði. Sósíalistar eru tilbúnir að ræða við hina flokkana um hvers konar samstarf, til þess að vér reyndumst þess megnugir að stjórna oss einir og að ekki komi til, að erlent vald grípi hér stjórnartaumana. Ég dreg það mjög í efa, að amerísku herstjórninni sé gerður með því nokkur greiði að vera að gefa henni tilefni til þess að blanda sér inn í stjórn landsins. Ég býst við því, að hún kæri sig ekkert um þær hótanir, sem Framsfl. hefur hér í frammi, heldur vilji sem bezta sambúð og samvinnu við stj. þessa lands. Að lokum vil ég taka það fram, að í kjördæmamálinu má hvergi hika, og sósíalistar munu fylgja því fast fram, að því verði lokið á svo skömmum tíma sem mögulegt er.

Frsm. minni hl. (Sveinbjörn Högnason) : Ég veit eiginlega ekki, hvaða orð ég á að hafa yfir þann málaflutning, er síðasti ræðumaður hafði í ræðu sinni. Hvaðan kemur hann? Hvað er hann að fara? Hann leyfir sér hér að brigzla einum stjórnmálaflokki um landráðastarfsemi. - Það gæti að vísu verið landráðastarfsemi gegn Rússum, sem þessi hv. þm. hefur í huga. Vitanlegt er það, að þessir menn eiga ekki nema eitt föðurland, og það er Rússland. Og allur þeirra hugsanagangur og öll aðstaða í öllum málum snýst alltaf eftir því, hvar hagur Rússlands er. Hver vogar að neita þessu? Þetta þekkir hvert mannsbarn á Íslandi, og það er hægt að sýna, hvernig þeir hafa hringsnúizt æ ofan í æ, og svo koma þessir menn og segja við þá, sem eitthvað líta á, hvað er að gerast í kring um okkur, og segja: Þetta eru bara landráðamenn. Það er um að gera að hafa upplausnina sem mesta. Þeir hafa meira að segja hrósað sér af því að hafa stutt ríkisstj. ekki vegna þessa máls, heldur af allt öðru. Mér er sagt það um þennan hv. þm. að hann hafi sagt: Við studdum ríkisstj. til þess að fá nógu veika stj. í landinu, hin var of sterk. Til þess að geta haldið áfram þessari starfsemi, einmitt að grafa undan þjóðskipulaginu, er vitanlega ekkert öruggara ráð til. En að slíkir menn skuli leyfa sér að koma inn í þingsalina um leið og þeir halda þessari starfsemi áfram, og kalla þá landráðamenn, sem hugsa öðruvísi, það get ég ekki skilið. Og ég skil ekki, hvernig nokkur. maður getur yfirleitt sýnt sig eftir að hafa látið sér önnur eins orð um munn fara. Og að hafa slíkt orðbragð í þessum vandamálum, sem að þjóðinni steðja nú, það sýnir hversu steinblindir þessir menn eru fyrir því, hvers þjóðin þarfnast mest. Hv. 4. landsk. var að tala um það, að við værum að hóta því að leita aðstoðar erlends valds og þess háttar. Hverju höfum við hótað? Ef ekki tekst að halda uppi stjórnarfari í landinu, ef skipin stöðvast og við verðum ráðalausir með okkar atvinnuvegi og verzlun, þá vitanlega getum við ekki bjargazt án hjálpar. Hvaða barn sem er skilur þetta. En náttúrlega er eðlilegt, ef mönnum er sýnt fram á, hvað er að gerast í okkar landi, að menn finni, að allt umhverfið hótar okkur, ef við vinnum ekki eins og menn. Ég tel ekki ástæðu til að fara út í einstakar bollaleggingar þessa hv. þm. Hann er mjög lítið kunnugur starfsaðferðum flokka, nema því, sem viðgengst í rússneskum byltingaflokkum. Í þeim skóla er hann upp alinn, og annað skilur hann ekki, og ber að virða honum til vorkunnar. En það er náttúrlega velgerningur að reyna að kenna honum eitthvað, ef hann á hér einhverja setu, um að það er hægara að vinna landi sínu eitthvert gagn með öðru móti en því að rígskorða sig við einhverjar útlendar fyrirmyndir og útlendar ofsakenningar, sem ekki hafa staðizt stundinni lengur í sínu eigin föðurlandi, hvað þá heldur þegar þær eiga að festa rætur á erlendum vettvangi. Hv. 4. landsk. var víst að tala um, hvernig komið væri nú í atvinnumálum og fjármálum vegna þess, að þessi dæmalausi gerðardómur var settur og kaupgjald bundið, en hins ekki gælt að hefta stríðsgróðann. Það var ekki lítið bætt úr, þegar flokksmenn hans og þm. jafnaðarmanna komu til! Hvað gerir sú ríkisstj., sem nú situr? Hún afnam allar hömlur um stríðsgróðann, hvort sem hann var geymdur erlendis eða hér, - allt skyldi féð laust í umferð, allt skyldi flæða yfir landið, það sem búið var að binda erlendis, tugir og hundruð milljóna króna. Þessu mátti öllu demba yfir, um leið og öll höft voru afnumin, bæði gerðardómurinn og annað. Ekki furða, þótt hv. þm. tali um, að öðrum sé að kenna, að ekki var gert meira! Og hvað unnu þessir flokkar mikið með að skattalögunum, sem Framsfl. kom fram á síðasta þingi? Í hverju studdu þeir það mál? Ég þekki ekki annað en að þeir reyndu að þvælast fyrir og tefja málið. Ég vildi óska þess, ef þessi hv. þm. á eftir að eiga hér setu, að honum lærist að haga orðum sínum eitthvað nær veruleikanum en hann hefur nú gert. Þá vil ég víkja örfáum orðum að hv. frsm. meiri hl., sem sagði fylgismönnum þessa frv. hafa verið sýnd vansæmd með því að skrifa þeim slíkt bréf sem Framsfl. hefði gert Ég get skilið, að þessi 1. flm. frv. álíti sæmd sína í veði um, að frv. nái fram að ganga, hvort sem það nú er til góðs eða ills fyrir þjóðina. En ég vil segja hv. þm. það, að Alþ. ber skylda til að hugsa meira um sæmd og gagn þjóðarinnar heldur en um sæmd Ásgeirs Ásgeirssonar, hv. þm. V. Ísf. Og ef þessi hv. þm. og flm. og fylgjendur þessa frv., sem ætla að knýja það fram, halda, að sæmd þeirra og heiður þeirra í málinu sé það, sem mestu máli skiptir, þá fara þeir algerlega villir vegar, - eru þá meira að segja komnir út á þá hálu braut, að vafasamt er, þó að þeir bjargist á sína vísu í sambandi við þetta mál með því að halda áfram út í kosningar og upplausn, hvort þeirra sæmd er og verður nokkru sinni borgið í nútíð eða framtíð. Það, sem komið hefur fram í svörum hv. andstæðinga um það ófrávíkjanlega skilyrði Framsfl. fyrir því, að samstarf geti orðið um þau úrlausnarefni, sem mest kalla að, að þetta mál verði lagt á hilluna, - að við gerum þetta af flokkslegum ástæðum, er algerlega rangt og út í bláinn. Ég er persónulega þeirrar skoðunar, að eins og nú er komið, séu það flokkslega séð mestir hagsmunir fyrir Framsfl., að mál þetta verði afgr. nú. Það er þegar séð af þeim kosningum, sem fram hafa farið, ekki sízt í tvímenningskjördæmunum, að mestar líkur eru fyrir því, að afleiðingin af breyt. verður raunverulega engin breyt. milli flokka. Það er alveg víst - og það gerum við framsóknarmenn okkur ljóst -, að fylgismenn þessa máls, sem stefna fyrst og fremst að því og eru alráðnir í að rífa niður fylgi Framsfl., þeim mun aldrei detta í hug að byrja á þessu á nýjan leik á sama grundvelli. Það skilur hvert mannsbarn, sem séð hefur úrslit þessara síðustu kosninga. Þess vegna er alveg augljóst mál, að fyrir Framsfl. eru það hreinir og beinir flokkslegir hagsmunir, að málið sé afgr. eins og nú er stofnað til. Framsfl. mun tapa sáralitlu af þeim styrkleika, sem hann hafði áður, þegar gert verður upp eftir kosningarnar í haust, - það er fyrirsjáanlegt. En það eru aðrir flokkar, sem hafa tapað, og þeir mundu á engu meira græða flokkslega heldur en að hætt verði við málið og tekin upp vinnubrögð, sem hver einasti hugsandi maður með þjóðinni vonast eftir og krefst, að verði tekin upp. Og það er fullkomlega rangt hjá hv. þm. V.-Ísf., að það sé hægt að afgr. þetta mál og taka upp úrlausnarefnin, sem fyrir liggja og krefjast aðgerða, og vinna að þeim. Og það veit hv. þm., að þetta er alveg vísvitandi rangt hjá honum, því að svo lengi er hann búinn að starfa í íslenzkum stjórnmálum (hvort það er nú til happs eða óhapps, skal ég ekki um dæma), að hann veit það, að þegar fram undan eru á næsta leiti kosningar, er Alþ. í raun og veru næstu mánuðina á undan óstarfhæft til að taka úrlausnarefni, sem geta komið misjafnlega niður á einstaklingum. En það er eins og hver maður veit, að engar slíkar gagngerðar ráðstafanir geta komið að haldi, nema þær komi einhvers staðar illa við. Það munu allir kannast við, sem unnið hafa í sambandi við kosningar, hversu erfitt er að taka ákvarðanir slíkra erfiðra úrlausnarefna rétt fyrir kosningar, og þannig mun þetta vera hjá öllum lýðræðisþjóðum. Þá er ekki hægt að sameina kraftana. Enda er líka vitað að öðru leyti, að þótt þetta sé samþ. hér á Alþ., þá er e. t. v. ekki endanlega búið að útkljá, hverjar afleiðingarnar verða. Það er búið að stofna til styrjaldar, en síðasta þætti hennar er ekki lokið fyrr en næstu kosningar hafa farið fram. Því að það að tala um „friðarkosningar“ eftir gerbreyttu því skipulagi, sem kosningarnar fara fram eftir, er vitanlega hrein fjarstæða. Það er óhugsandi að hafa það í gegn með friði og spekt að þvinga í gegn svo róttæka röskun. Ef á að halda áfram til enda, þá getur styrjöldinni ekki orðið lokið fyrr en þetta er komið í kring. Og það, sem úrslitum veldur, liggur ekki hjá okkur í Alþ., heldur í höndum kjósenda þeirra kjördæma, sem hefur verið veitzt að með þessari breyt. Og það eru þau, sem gefa endanlegan úrskurð, hverjum veitist hinn flokkslegi sigur að lokum. Það gæti auðvitað orðið hreinn ósigur fyrir þjóðina, sem upp úr því öllu saman verður, sem ég er og sannfærður um, ef halda á áfram með þetta mál, eins og tímarnir eru nú. Hér er því um tvær megin hugsanavillur að ræða hjá fylgjendum frv.: Að það sé Framsfl. einhverjir sérstakir flokkshagsmunir að láta málið niður falla. Og í öðru lagi, að það sé hægt að taka upp samstarf, áður en þetta mál er endanlega útkljáð. Þegar frestun á alþingiskosningum var síðast ákveðin, var það ekki eingöngu gert vegna ytra ástands, heldur líka hættunnar innan frá, að við megnuðum ekki að standa saman gegn hættunum utan frá, ef við lentum í illvígum deilum og flokkadráttum. Hv. frsm. meiri hl. var að tala um margnefnd sérréttindi Framsfl. Þetta er nú svo löngu útskýrt mál, að það er frekar til gamans að viðhafa slík orðatiltæki nú orðið. Ég held þessi hv. þm. viti, að ekki er um sérréttindi að ræða fyrir nokkurn flokk, því að í stjskr. er öllum flokkum veittur sami réttur til að keppa um fylgi kjósenda. Það virðist vera farið að tala mikið um sérréttindi í þessu landi. Ætli það væri ekki nauðsynlegra á slíkum tímum, eins og ólgan er í okkar þjóðfélagi, að við reyndum að afnema sérréttindin í eignamálunum?  (Rödd frá áheyrendum: Og svo eru það mjólkurmálin!)  Já í mjólkurmálunum hefur verið reynt að gera þetta og orðið mikið ágengt. Ætli væri ekki rétt að afnema sérréttindin, eins og eitt félag hafði sérréttindi til að verzla með mjólk áður og græddi milljónir króna? Ætli það væri ekki rétt, eins og þessi góði áheyrandi minnti á með því að skjóta fram í, að feta sig áfram á þeirri braut að afnema sérréttindin? Ég fyrir mitt leyti er alveg sannfærður um, að ef tekin verða sérréttindin af stærstu stríðsgróðamönnunum, teknar mjög ríflega milljónirnar af þeim, af því að þeim ber engin sérréttindi í raun og veru, þá mundi það vega mikið til að jafna aðstöðuna í þjóðfélaginu og lægja ólguna og æsinguna sem nú er. En bankastjórar hafa ekki sýnt mikla viðleitni í því efni. En það er alveg víst, að sú misjafna aðstaða milli einstaklinga um eignir og afkomu gerir miklu meiri glundroða og óánægju heldur en hvernig kosningarétturinn er, ef allir standa jafnt að vígi í landinu að sækja þær kosningar. En allar bollaleggingarnar í þessu efni eru í sjálfu sér ekki til mikils, þegar talað er fyrir lokuðum eyrum. Því að það heyrir maður og sér af svörum flokka við málaleituninni um það að sameina átökin og á málsvörninni yfirleitt, að blindnin er nákvæmlega sú sama, og jafnvel meiri, en þegar byrjað var á þessu máli. Og það er mjög líklegt, að þessir menn og þessir flokkar verði ekki sjáandi fyrr en styrjöldin innan lands er leidd til lykta. En mér kæmi þá ekkert kynlega fyrir, þótt þeir sæju þá ekki alveg til fulls þann pólitíska og flokkslega gróða, sem þeir ætluðu vera á borðinu fyrir framan sig, og að þar væri heldur ekki hátíðamatur, eins og einn hæstv. ráðh. bjóst við, að væri verið að matreiða fyrir hann og flokk hans. Ég mun nú hafa nægilega bent á þær blekkingar, sem hafðar eru í frammi um þetta mál, hversu menn reyna að loka bæði sínum eigin augum og augum þjóðarinnar fyrir þeim verkefnum, sem hún á við að glíma nú. Það er nákvæmlega sama upplausnin og ábyrgðarleysið, sem stjórnmálamenn þessara flokka reka hér innan veggja Alþ., eins og þeir eru að álasa öðrum í byggðum og bæjum landsins og segja, að þeir kunni ekki fótum sínum forráð.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) : Hv. síðasti ræðumaður fór að bera saman sæmd mína og annarra fylgismanna frv. annars vegar og sæmd þjóðar innar hins vegar. Í viðbót við þann tvöfalda atkvæðisrétt, sem hann áskilur sínum flokksmönnum, þykist hann hafa einkarétt á þjóðinni og öllu, sem henni við kemur. Það er rétt, að okkar sæmd, sem fylgjum þessu frv., er undir því komin, að við fylgjum þessu máli áfram. Þjóðin er búin að kveða upp sinn úrskurð. Og það væri að reiða aftan að þjóðinni, ef við brygðumst í þessu máli, sem við höfum forustu um. Annars veit ég yfirleitt ekki, hvað þessi hv. þm. kallar þjóð. Hann er alltaf með hana á vörunum, og þó getur hann aldrei vitnað í, að það séu meira en 16 þúsund atkv. á bak við þá, sem eru á móti þessu máli, en það eru meira en 40 þús. atkv. með málinu. En svo kemst þessi hv. þm. stundum að þeirri niðurstöðu, að langbezt yrði fyrir Framsfl., ef þessu máli verður haldið áfram. Mér skilst hann telja, að Framsfl. mundi græða á því. Og þá vil ég leyfa mér að bæta þessum 16 þúsund atkvæðum við þessi 40 þús. og tala um þetta sem mál þjóðarinnar. Að vísu voru það ákaflega hæpin rök, sem hann færði fyrir því, að framsóknarmenn hefðu flokkslegt gagn af þessu frv., - hæpin frá hans sjónarmiði, en ekki öðru sjónarmiði. Hann heldur því sem sé fram, að ef nú er hætt við þessa breyt., þá verði síðar gerð önnur breyt., sem verði miklu erfiðari fyrir flokkshagsmuni framsóknarmanna. Og ég gæti trúað því, að ef hlaupið yrði frá þessu máli nú, að þær till., sem síðar kæmu um að jafna rétt þegnanna á þessu sviði, mundu ganga meir inn á að taka sér réttindin að fullu í burt. Og ef það er bezt fyrir Framsfl., að málið gangi fram nú, þá skil ég ekki allt þetta pex á móti málinu. Það er rétt, að ég hef starfað hér um tíma á þingi. Út frá því ætlaði hv. þm. mér að skilja, að þing sé óstarfhæft fyrir kosningar. En þessi sami framsóknarmaður var ekki hræddur við kosningar í vor sem leið og var einn af þeim, sem tóku þátt í því í febr. að samþ. að gangast fyrir því að hætta við kosningafrestunina. En nú eiga kosningar allt í einu að vera orðinn þessi skelfilegi voði. Þegar ástandið er alvarlegt, eins og nú er, þá geri ég sömu kröfu til framsóknarmanna eins og annarra, að þeir hegði sér við kosningarnar rétt eins og þeir ætla síðar að gera í þinginu sjálfu. En í tali hv. þm. hlýtur að liggja nokkur grunur um, að erfitt muni verða fyrir suma menn að haga sér sómasamlega við kosningarnar. Hv. þm. talaði sífellt um flokkshagsmuni og flokksniðurstöðu. En ef við lítum á það, að þrír flokkar, sem ekki eru vanir að starfa saman, standa að þessu máli, þá hlýtur í því máli að vera eitthvað, sem nær út yfir sérhagsmuni flokkanna. Og þegar einn flokkur berst á móti einhverju sérstöku máli, þá sýnir það, að hann muni hafa einhverja sérhagsmuni gegn þeim þremur flokkum, sem fara út fyrir sin flokkstakmörk, af því að þeir halda á máli sem rétturinn stendur á bak við. Hv. þm. var að tæpa á kosningafrestun og öðru slíku. En ég hélt, að flestir þm., sem stóðu að þessari einu kosningafrestun, sem hér hefur orðið, hafi fengið nóg af slíku. Árið næsta á eftir er ekki til fyrirmyndar. Það, sem þá gerðist, á mestan þátt í þeirri upplausn, sem við getum kennt innlendum öflum. Það var strax eftir að kosningafrestunin var ákveðin í fyrra, sem sá tónn kom upp, að nú væri hægt að lækna öll mein með því að stöðva launahækkun. Og þessi byrjun óx, þangað til hámarkið varð með kaupbindingardómnum við síðustu áramót. Eftir að hafa þannig lagt höfuðáherzluna á kaupbindingu launamannanna, koma framsóknarmenn og bjóða upp á að sameinast um að taka milljónirnar af milljónamæringunum. Mér skilst, að þeir hugsi sér nýja verzlun við aðra flokka, hann vilji fara ofan í vasa milljónamæringanna með þeim, ef hann fái að halda valdaaðstöðu sinni.

Vill hv. þm. ekkert gera fyrir ekki neitt?

Ég var að tala um skilyrðin fyrir að taka milljónirnar af öðrum. Fyrst er talað um, að ef Framsfl. skipti sér af almennum vandamálum, þá verði að fella niður kjördæmafrv. Nú er nefndur þessi möguleiki, að taka eignir af mönnum, sjúga þær meira upp, a. m. k. ef þessi framsóknarmaður fær að halda sínum sérréttindum. En veit hann ekki, að með jöfnun í pólitískum völdum fer venjulega og hér um bil alltaf líka jöfnun í fjárhagslegum efnum. Það er því ekki hægt að koma hér og bjóða upp á meiri peninga handa þeim, sem verr eru settir, og láta aðra um leið halda sinni sérstöðu um sjálf völdin. Það þarf ekki að tala um þetta frv. sem neinn hátíðamat, en það er enginn vafi, að með samþykkt þess verður réttur þegnanna jafnari en áður, en það er í því fulla trausti, að þetta mál er fram borið og fram flutt, þar til yfir lýkur, hvað sem í boði er um að taka fé af milljónamönnum eða um þátttöku í almennum málum á þessum hættulegu tímum.



Það var viðbúið, að svarað yrði með þessum gömlu rökum um, að við sósíalistar værum umboðsmenn Rússa. Það er nú orðið svo útþvælt mál, og hefur ekkert nýtt komið þar fram, að ekki þarf að eyða orðum til að svara því, þó að hv. þm. V.-Sk. hafi nú enn komið með það fram. Það er búið að nota fleiri dálka í blöðum allra flokka til að breiða þetta út allt síðan 1937, en dæmi eru til um nokkurt annað mál, en árangurinn hefur sýnt sig að vera minni en enginn. Þjóðin vill ekki hlusta á svona kjaftæði. Þetta slúður er fundið upp til að komast hjá að svara gagnrýni okkar á þær misfellur, sem verið hafa á stjórnarfarinu, og er sama um það að segja hjá hv. þm. V.-Sk., að hann vill ekki fara inn á það mál, sem ég ræddi hér, líklega fyrir það, að ég hef ekki átt hér eins langa setu og hann, heldur fór að tala um Rússland, að ég væri Rússasinni o. s. frv. Ég vil aðeins í þessu sambandi benda á, að frá flokki þessa hv. þm. sitja hér á þingi 20 menn, en frá þeim, sem hann telur dansa eftir pípu Rússa, 6 menn, sem hafa hver um sig helmingi fleiri kjósendur bak við sig en þm. úr flokki hans. Við höfum því fyllilega sama rétt til að tala í nafni þjóðarinnar, og hún hefur sýnt við síðustu kosningar, að hún telur þessa menn fulltrúa sína. Það var auðheyrt á ræðu hv. þm., að rökin voru honum erfið, t. d. þegar hann var að halda fram, að ekki hefði komið í ljós við kosningarnar vilji kjósendanna í kjördæmamálinu. Hvernig er hægt að skýra þetta? Kjördæmamálið var aðalumræðuefni framsóknarmanna á hverjum fundi, og ég veit, að þeir hafa unnið nokkuð frá öðrum flokkum einmitt á því máli. Ég veit, að sú lækkun, sem varð á fylgi Sjálfstfl. í dreifbýlinu, varð fyrir það, að slegið var á allra lægstu strengi þessara kjósenda og talað um, að þeir ættu að hafa tvö- og jafnvel fimmfaldan rétt á við kjósendur í Reykjavík, eins og sum kjördæmin hafa. Það þarf þroskaða Íslendinga til að standast slíkan áróður og láta það ekki snerta sig, þegar honum er beitt með öllum þeim sniðugheitum, sem þessi Framsfl. á til. Og þegar svona mikill hluti kjósenda, 40 þús. af 56 þús., lýsir yfir því, að hann sé með þessari breyt., þá getur ekki verið neinn vafi, hver vilji þjóðarinnar er. Það er vissulega að ganga á móti skýlausum vilja þjóðarinnar, ef þetta mál væri lagt á hilluna, þrátt fyrir þessi kosningaúrslit. Við það mundi skapast hið mesta öngþveiti. Það yrði slík almenn reiði hjá öllum bæjarbúum, sérstaklega í Reykjavík, ef farið væri eftir till. framsóknarmanna. Afstaða framsóknarmanna til mála mótast alltaf af persónulegum hagsmunum forustumannanna, eða þrengstu flokkshagsmunum. Og það er eðlilegt, því að Framsfl. er byggður upp með bitlingapólitík. Hvað yrði úr Framsfl., ef hann missti yfirráðin yfir gjaldeyrinum, yfir bilunum, yfir embættaveitingunum? Hvað yrði úr Framsfl. eftir það? Foringjar flokksins vita það. Þá ætti flokkurinn enga framtíð. Hann verður að halda áfram að vera í stjórnaraðstöðu, svo að hann geti aflað sér fylgis með því að miðla hvers konar hlunnindum til hægri og vinstri. Þess vegna neytir hann allra bragða og meira að segja leggst svo lágt að skrifa þetta bréf til hinna flokkanna. Hann sér fram á, að hann getur ekki lifað í stjórnarandstöðu. Þrátt fyrir öll hreystiyrðin í útvarp fyrir síðustu kosningar og á Alþ. fyrir síðustu þingslit leggst hann nú svo lágt að vilja skríða til stjórnarsamvinnu við Sjálfstfl. eða Alþfl. eða einhverja. Hann veit, hvað við liggur fyrir hann, og þess vegna gengur hann svo langt, að hann hikar ekki við að setja sjálfstæði landsins í voða, ef hann gæti látið valdadrauma sína rætast með því móti. Ég tel, að hv. þm. V.-Sk. hæfi vel málstaður þessa flokks. Ég sé ekki ástæðu til að elta ólar við það aurkast, sem hann hefur hafið til mín og flokksmanna minna. Ég vil þó víkja nokkrum orðum að ræðu hans. Hann sagði, að núv. stj, hefði ekkert gert til að taka stríðsgróðann úr umferð, og það er satt. En ég vil benda á, að Framsfl. fór ekki úr ríkisstj. vegna þess, að hann vildi taka stríðsgróðann úr umferð. Það var kjördæmamálið, sem var eina ástæðan fyrir því, að hann sleit stjórnarsamvinnunni við Sjálfstfl. Þeir voru sammála Sjálfstfl. um öll mál nema kjördæmamálið, og þess vegna slitnaði samvinnan. Og þrátt fyrir öll hreystiyrðin um, að þeir væru ábyrgur flokkur, sem vildi ekki hlaupa frá ábyrgðinni á stund hættunnar, þá hlupu þeir frá öllu til að hindra þessa sjálfsögðu lagfæringu á kjördæmaskipuninni. Það er rétt, að við sósíalistar vorum ekki daprir yfir, að þessi þjóðstjórn fór. Sú stj. var á hraðri leið til glötunar með þjóðina. Hún tók ekkert tillit til hagsmuna launastéttanna, ekkert tillit til hagsmuna almennings, heldur gætti hagsmuna gróðamannanna og gaf þeim lausan tauminn til að steypa þjóðinni út í vandræði. Það var því til góðs, að sú stj. fór. Það þarf að skapa samtök, sem meira tillit taka til þjóðarhagsmuna en sú stj. Ég vil svo enn þá einu sinni skora á alla þm. að láta hvergi bilbug á sér finna. Það er beinlínis lífsspursmál fyrir okkar þjóð, að þessu máli verði fylgt fast eftir og afgr. svo fljótt sem mögulegt er.



Það er gott að heyra, að hv. síðasti ræðumaður hefur þó eitthvað svolítið áttað sig á, á hvaða leið hann var, og reyndi að haga orðum sínum ofurlítið skynsamlegar. Ég vil benda honum á, fyrst hann hefur getið tilefni til þess, að þegar hann segir, að það sé búið margsinnis að staglast á, að kommúnistar séu umboðmenn Rússa, þá veit ég ekki til, að þeir hafi neitt skammazt sín fyrir það, heldur viðurkennt, að svo væri. Hann segir, að árangurinn hafi orðið sá, að kommúnistar hafi síðan 1937 tvöfaldað atkvæðamagn sitt. En það sýnir einmitt bezt þá upplausn, sem er í þjóðfélaginu. Hinn hraðfara vöxtur þessa upplausnarflokks sýnir gleggst, hvar við erum komnir. Ég vil benda á, hvernig hefur farið í löndunum kringum okkur, þar sem þessi flokkur hefur náð fótfestu. Hvernig var það í Þýzkalandi, áður en byltingin varð þar? Þar voru kommúnistar einn sterkasti stjórnmálaflokkurinn. Það er enginn vafi, að þær starfsaðferðir, sem þeir notuðu, áttu mikinn þátt í þeirri byltingu, sem þar varð. Hvernig var það í Frakklandi? Ég man ekki betur en kommúnistar væru sterkur flokkur þar. Svona hefur þetta farið í öllum þeim löndum, þar sem kommúnistar hafa haft sterk samtök, en aftur eru það sterkustu þjóðirnar, þar sem tök þeirra hafa verið minnst. Þetta er líka ákaflega skiljanlegur hlutur, vegna þess að þeir játa, að þeir vilji leysa upp það þjóðskipulag, sem við lifum undir, vilji ekki káka við að laga það, heldar taka alla stjórnarhætti eftir rússneskri fyrirmynd, sem er alþjóðahreyfing, eins og kunnugt er, og stjórnað austan frá Moskva. Þetta veit hver hugsandi maður, og þess vegna er það síður en svo sönnun þess, að hér sé allt í lagi, heldur er það þvert á móti skýrasta sönnun þess, að hér er upplausn innan lands. Þá segir hann, að þjóðin sé búin að greiða atkv. um þetta mál. Ég ætla að fullyrða, að ef látin hefði verið fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um þetta mál og ekkert annað, og það hefði engin áhrif haft á styrkleika flokkanna eða áhrif þeirra á Alþ., þá hefði vissulega útkoman orðið allt önnur, því að það vita allir, að það var margt annað, sem hafði áhrif á alþingiskosningarnar, en fjölda mörgum mönnum í hinum flokkunum var mjög illa við kjördæmabreyt., þó að þeir vildu ekki yfirgefa sinn flokk. Það má því fullyrða, að ef þjóðaratkvgr. hefði verið látin fram fara um þetta mál eitt, án þess að það hefði nokkur áhrif á styrkleika flokkanna eða nokkurt annað mál hefði blandazt þar inn í, þá hefði útkoman orðið allt önnur en raun varð á um síðustu kosningar. Þá talaði hann um, hvað mundi verða um Framsfl., ef hann lenti lengi í stjórnarandstöðu. Framsfl. hefur verið í stjórnarandstöðu. Og hvernig fór? Hann óx ákaflega ört, miklu örar en kommúnistum hefur tekizt. Það er vitað mál, að ef menn hafa þá aðstöðu að hafa bæði góð málefni, eins og Framsfl., og hafa líka þá aðstöðu að geta ásakað aðra, þá er ekkert, sem stenzt gegn því í þjóðfélaginu. Það er eðlilegt, að kommúnistar hafi allt fram til þessa verið í stjórnarandstöðu, af því að þeir hafa ekki haft góðan málstað um leið. En ef þeir hefðu haft góðan málstað, eins og Framsfl., og hefðu starfað á þjóðlegum grundvelli, um leið og þeir voru í stjórnarandstöðu, og gátu deilt á aðra fyrir það, sem miður fór, þá er ekki hægt að hugsa sér betri flokkslega aðstöðu. Við framsóknarmenn erum því ekki hræddir frá flokkslegu sjónarmiði við stjórnarandstöðu, enda höfum við séð, hvernig farið hefur fyrir Sjálfstfl. Hann var búinn að halda vel saman, meðan hann var í stjórnarandstöðu, en síðan hann kom í stj., hefur hann ekki haft manndóm eða vit á að stjórna svo, að þjóðinni hafi líkað. Hann hefur því misst fylgi, svo að ef þessu fer fram eins og nú um hríð, má búast við, að hann leysist upp innan stundar.

Ætli það verði ekki Framsfl., sem fyrst leysist upp?

Það var gott, að þessi hv. þm. greip fram í og minnti á sig; hann er einmitt eitt ljósasta dæmið um upplausnina í þessum flokki, því að hann hótaði að sprengja flokkinn, ef hann fengi ekki að vera í framboði í Reykjavík í vor. Mér þótti vænt um, að hann minnti á sig, því að hann er ljósasta dæmið um veikleika flokksins. En það eru fleiri Sigurðar Kristjánssynir í Sjálfstfl., sem eru óþægir ljáir í þúfu fyrir þá, sem eiga að fara með stj. í flokknum, þegar hann ber ábyrgð. Þá er það ekki rétt, sem hv. 4. landsk. hélt fram, að kjördæmamálið hafi verið það eina, sem ágreiningnum olli. Þetta hlýtur að stafa af því, að honum sé ekki kunnugt, hvað gerzt hefur á þingi. Það, sem helzt olli ágreiningnum í haust, voru dýrtíðarmálin, og Sjálfstfl. vildi ekki standa við gefin loforð um að stöðva öngþveitið. Hefðu þá verið sett skynsamleg dýrtíðarl., væru þau enn í gildi, og ekki væri komið í það öngþveiti, sem við erum nú í. Kjördæmamálið var upphaflega ekki nema fluga, sem var egnt fyrir Sjálfstfl. til þess að fá hann til að ganga úr stjórnarsamvinnunni og var til þess gerð að brjóta niður þær ráðstafanir, sem Sjálfstfl. gekk inn á að gera í dýrtíðarmálunum, sem var síðasta tilraunin, sem var hægt að fá gerða. Hv. þm. V.-Ísf. segir, að það sé beinn flokkslegur hagnaður fyrir Framsfl. að fá þetta afgr. nú, því að annars mundu síðar koma till., sem gengju lengra. Þetta sýnir, að þeim er ljóst, að þessar till. ætla ekki að bera þann árangur, sem til var ætlazt, þegar frv. var flutt, og þeir sjá, að það er hreinn misskilningur, sem þeir hafa haldið fram. Það ætlar hvorki að bera þann persónulega eða flokkslega árangur, sem þeir ætluðust til, og það ætlar ekki heldur að koma á jöfnuði í þjóðfélaginu, eins og þeir kölluðu það. Þess vegna segir hv. þm. V.-Ísf., 1. flm. frv., að þeim mundi ekki detta í hug nú að bera fram till. svipaðar þeim, sem hér er um að ræða, ef þær væru nú látnar niður falla. Þá taldi hann, að ég væri hræddur við að fara út í kosningar. Ég hef aldrei verið hræddur við kosningar persónulega. En hver þjóð, ekki sízt við Íslendingar, eins og ástatt er hjá okkur nú, ætti að geta séð, að það er ekki ráðlegt nú að ráðast út í kosningar, ekki einu sinni frá persónulegu eða flokkslegu sjónarmiði, og ég er viss um, að þeir flokkar, sem að slíkum vinnubrögðum standa, hljóta að tapa æ fleiri og fleiri kjördæmum, því að fólkið sér fyrr eða síðar, hvert stefnir og tekur í taumana til að hindra slík vinnubrögð. Hann segir, að það eitt sýni, að málið standi fyrir utan flokkahagsmuni, að þrír flokkar standi saman um það. Ég hef ekki heyrt þessa röksemd fyrr í þinginu. Ég hafði hugsað mér, að það gæti vel verið, að tveir eða þrír flokkar gætu haft sameiginlega hagsmuni, og það er ekkert réttlátara, þó að það séu flokkasamsteypur, sem að því standa. Það er oft og einatt ranglátast, þegar þeir koma sér saman um hlutina, en getur verið miklu réttlátara, ef einn flokkur markar línuna. Það er vitað, að af þeim, sem að þessu máli standa, eru engir ánægðir með það nema kannske sjálfstæðismenn, jafnvel þeir, sem báru málið fram, telja, að það nái ekki nema litlu broti af því, sem þeir vildu. Ég tala nú ekki um kommúnista. Þannig er það með þessa flokka. Þeir eru ekki sammála um neina sameiginlega línu nema þar, sem þeir telja sig hafa einhverja flokkshagsmuni. Það er það eina, sem liggur til grundvallar, og fyrir það eitt er þeirra samkomulag. Hv. frsm. meiri hl., sem jafnframt er aðalflm. frv., kvað árið eftir kosningafrestunina hafa verið það versta, sem yfir þjóðina hefur komið. Hver skyldi eiga sök á því? Það er þó ekki í sambandi við þetta mál og þennan mann? Ég hef satt að segja aldrei heyrt harðari dóm um þetta mál og framferðið í kringum það hjá neinum manni en hv. flm. og frsm. meir í hl. um sitt eigið afkvæmi. En ég er honum sammála. Ég er viss um, að talið verður, að aldrei í sögu landsins hafi verið vakið upp meira óhappamál og aldrei í Alþ. starfað meiri óhappamenn en þeir, sem hafa komið þessu máli af stað og vinnubrögðum í sambandi við það, og þar af leiðandi muni, af þeim árum, sem liðin eru síðan Alþ. var endurreist, þetta vera talið eitthvert versta og háskasamlegasta í íslenzkum stjórnmálum. En þá held ég, að niðurstaðan sé orðin nægilega skýr, þegar flm., sem einnig er frsm. meiri hl., er mér sammála um afleiðingarnar og uppskeruna af þessu frv., sem nú á að halda áfram dansinum í kringum og sleppa öllu öðru.



Herra forseti! Mér þykir rétt og skylt að þakka hv. þm. V.-Sk. þá kennslustund, sem hann veitti mér og öðrum nýliðum á þingi í þinglegri hegðun, Og það því fremur sem kennsla hans var einkum miðuð við minn flokk. Mér þykir einnig rétt og skylt að fara nokkrum orðum um tal þessa hv. þm. um afstöðu flokks míns til erlendra ríkja, en áður en ég hef þakkargerð mína til þessa virðulega þm., verð ég að fara nokkrum orðum um málið sjálft. Það mál, sem hér liggur fyrir, var rætt ýtarlega á síðasta þingi og niðurstöður þess lagðar fyrir þjóðina sem heild, með þeim árangri, að nær 75% kjósenda tjáðu því fylgi sitt við kosningarnar. Málið er því afgreitt. Þingið á aðeins eftir að leggja formlega hönd á það, og ef það lætur það dragast úr hömlu, hefur það svíkið þjóðina. Þetta eru svo augljósar staðreyndir, að það sætir furðu, að um það skuli vera deilt. En hv. þm. V.-Sk. vill blanda óskyldum málum hér inn í, málum, sem þingið á vissulega að ræða og vissulega að leysa. Hætta vofir yfir þjóðinni af sívaxandi verðbólgu, sem leiðir til vinnudeilna og vinnustöðvunar. Það hefur verið bent á, m. a. af hv. þm. V.-Sk., að afleiðingin geti orðið íhlutun erlends valds. Þetta er því miður alvarleg staðreynd, og ég undirstrika það, að það er skylda allra þm. að íhuga það mál af gaumgæfni og hafa samstarf um að reyna að forða þeirri vá, sem er fyrir dyrum. En bæði málin ber að leysa, kjördæmamálið og verðlags- og kaupgjaldsmálið. Talsmenn Framsfl. koma fram fyrir þingheim og segja: Síðari vandann viljum við leysa, ef þingið svíkst um að leysa hinn fyrri. Það er e. t. v. illa séð hér í hv. d. að nefna hlutina afdráttarlaust sínum réttu nöfnum. En rétta nafnið á framkomu Framsfl. er loddaraskapur. Til þess að finna þessum orðum stað, verð ég að rifja upp afstöðu flokksins til þessara mála. Það er í fyrsta lagi augljóst, að undirrót vandamála okkar er hin mikla verðbólga í landinu. En hver er orsök hennar? Safnazt hefur geysimikið fé jafnhliða því sem takmarkast tækifærin til að fullnægja kaupgetu og kauplöngun stríðsgróðamanna. Eftirspurnin eftir vörum er takmarkalaus, en takmarkað það, sem hægt er að kaupa. Launastéttirnar hafa ævinlega búið við skarðan hlut, en gera nú nokkrar kröfur, þegar stríðsgróðinn flæðir yfir landið. Þeim kröfum bar að mæta með sanngirni eftir frjálsum samningaleiðum, en taka fyrir stríðsgróðamyndun hjá einstökum mönnum. Þetta var eina leiðin til stöðvunar verðbólgunni. En Framsfl. þóknaðist ekki að fara þessa viturlegu leið. Launastéttunum mætti hann með hinum svörtustu þrælalögum, sem landslýður hefur átt við að búa. Ég á hér auðvitað við gengislögin alkunnu. Af þessu hlaut að leiða eins konar upplausn á sviði kaupgjaldsmálanna. Það þurfti að hrinda þeim þrælalögum, sem Framsfl. og Sjálfstfl. báru ábyrgð á, og mér er nær að halda, að Framsfl. ber í þar bróðurpartinn af ábyrgðinni. Flokkur, sem á þessa forsögu, kemur nú fram fyrir þingheim og segir : „Herrar mínir, nú er allt að fara í öngþveiti, við verðum að taka höndum saman og reyna að koma í veg fyrir verri voða. Ég skal vera með, ef það mál verður stöðvað, sem þjóðin hefur krafist lausnar á: Slík framkoma er ekki samboðin ábyrgum stjórnmálaflokki. Það hefur verið talað um það af andstæðingum kjördæmamálsins, að það væri aðallega til framdráttar einum stjórnmálaflokki, Sjálfstfl. Þetta er vitleysa. Kjördæmamálið felur í sér að gera jafnan rétt kjósenda í landinu, hvers flokks sem þeir eru. Sporið er að vísu ekki stigið nógu rækilega, ekki fundið ráð til fullkomins jafnréttis. Ef t. d. Framsfl. aflar sér kjósendafylgis, sem gefur honum aðstöðu til sterks meiri hl. á þingi, þá á hann að hafa meiri hl., en flokkur, sem hefur fjórða hluta af kjósendum á bak við sig, á ekki að vera sterkasti flokkurinn í þinginu, hvað sem hann heitir. Þetta er einfalt mál og auðskilið. Ég vil þakka kennslu hv. þm. V.-Sk. til okkar þm. Sósfl. Meginhlutinn af því, sem ég hef heyrt til þessa hv. þm., hefur verið mér lifandi kennsla í því, hvernig þm. á ekki að haga sér. Hv. þm. V.-Sk. hefur í undanförnum ræðum verið að kenna okkur nýliðunum, og þá sérstaklega okkur þm. Sósfl., hvernig við eigum að haga okkur. Hann er sífellt að tala um línuna frá Moskva, sem við dönsum eftir, að hans sögn, og gengur jafnvel svo langt að segja, að okkar föðurland sé ekki Ísland, heldur allt annað. Allt slíkt tal er auðvitað blekking. Okkar flokkur er ekki í neinu erlendu flokkasambandi né tekur heldur á móti neinum fyrirskipunum frá erlendu valdi, - hann fer aðeins eftir vilja kjósenda sinna hér á landi. Ef til vill hefur þetta Rússlandstal varpað einhverjum dýrðarljóma á hv. þm. V.-Sk. og flokk hans áður fyrr, en þeir tímar eru liðnir, og þess vegna mun heppilegast fyrir hann að stinga þessu úrelta vopni niður í jörðina og láta það ryðga þar. - Ég mun ekki lengja mál mitt meira, því að þessu máli þarf að hraða hið mesta, en ég vil undirstrika það, að Alþ. ber nú að gera tvennt. Í fyrsta lagi að afgreiða kjördæmamálið og í öðru lagi að afstýra voða í sambandi við verðbólgu og afstýra íhlutun erlends valds hér. Þetta á að samrýmast og getur það vel, enda þótt það sé ekki skoðun framsóknarmanna, sem sitja á þingi til þess að blekkja og svíkja. Við þurfum ekki að skammast okkar fyrir okkar málstað, þegar við göngum til kosninga, en hv. þm. V.-Sk. ætti að endurskoða sína afstöðu, því að það mun honum fyrir beztu. Ég vil svo að lokum segja hv. þm. V.-Sk. það, að stundum er það nýi tíminn, sem getur kennt þeim eldri og leitt þá af refilstigum, og í hvert skipti, sem þessi hv. þm. gefur mér tíma í hegðun, mun ég gefa honum tíu tíma í því, hvernig honum og hans flokki beri að hegða sér, því að þess gerist full þörf.



Það er auðsætt af nál. meiri hl. stjskrn. og ræðum, sem fylgismenn stjskrbreyt. hafa flutt hér í d. í dag, að stjórnarflokkarnir þrír ætla að halda áfram á þeirri glötunarbraut, sem þeir hurfu inn á á síðasta þingi. Þeir ætla sér að knýja fram þessa breyt., enda þótt þeir sjálfir, a. m. k. sumir þeirra, játi að vísu, að hún sé aðeins til bráðabirgða, en engin framtíðarlausn á kjördæmaskipunarmálinu. Við framsóknarmenn höfum á síðasta þingi og nú varað við slíku flani á þessum hættulegu tímum. En þó að við höfum beitt okkur móti þessar í breyt. á stjskr. og teljum, að með henni sé stefnt á óheillabraut, þá er ekki þar með sagt, að við séum ánægðir með það kosningafyrirkomulag, sem nú er. Ég tel, að það kosningafyrirkomulag, sem upp var tekið 1933 þ. e. uppbótarsætafyrirkomulagið, hafi á margan hátt reynzt illa og frá því beri að hverfa svo fljótt sem þannig ástæður skapast í landinu, að verjandi sé að stofna til aukakosninga í sambandi við breyt. á stjórnarskrá landsins. Ég vil láta koma fram við þessa umr. þá skoðun mína, að okkar þjóð muni bezt henta, að öllu landinu verði skipt í einmenningskjördæmi og jafnframt verði í lög tekið, að frambjóðandi skuli vera búsettur í kjördæminu. Tvímenningskjördæmunum, sem nú eru, ætti að skipta, og Reykjavík einnig. Þm. gæti þá fækkað nokkuð frá því, sem nú er, en þjóðin fengi starfhæfara þing. Það er þetta skipulag, sem gilt hefur í þeim löndum heims, þar sem þingræði og lýðræði er einhvers megnugt nú á tímum. Hin leiðin, sem stjórnarflokkarnir þrír nú berjast fyrir, eru auknar hlutfallskosningar, en það eru þær, flokkafjöldinn og glundroðinn, sem af því fyrirkomulagi hefur leitt, sem fyrst og fremst hefur valdið hruni þingræðisins í mörgum löndum og rutt einræðinu braut, með auknum hlutfallskosningum er stefnt frá raunverulegu lýðræði til flokksræðis. Með þeim eru allir, sem vilja nota kosningarrétt sinn, dregnir í einhvern flokksdilkinn, nauðugir viljugir. Persónulegt mat kjósenda á frambjóðendum og persónulegt traust á þeim kemur trauðlega til greina. Spá mín er sú, að því aðeins eigi þingræði okkar framtíð, að einmenningskjördæmaskipulagið verði upp tekið. Ég veit, að það hefur enga þýðingu að bera fram brtt. nú, því að meiri hl. þm. er svo sjóndapur í þessu máli, að allar skynsamlegar fortölur eru árangurslausar. Því verður ekki forðað, að hann haldi áfram á feigðarbrautinni.



Ég get ekki látið hjá líða að þakka hv. 1. landsk. fyrir þá yfirlýsingu, sem hann gaf í síðustu ræðu sinni, er hann sagðist hafa litla trú á starfsaðferðum Framsfl. Ég get ekki kosið mér betri sönnun fyrir því, að flokkurinn sé á réttri braut, en þessa yfirlýsingu frá einum mesta einræðisflokki, sem uppi er í heiminum. Allir, sem fylgjast með, vita að starfsaðferðir kommúnista og nazista eru mjög líkar, og engan langar til að fá hól frá þeim flokkum. Þegar svona yfirlýsing kemur frá kommúnistum, þá telja þeir auðvitað Framsfl. Þránd í Götu sinna fyrirætlana, en þeirra ólýðræðislegu reglur og öfgastefnur er mönnum vel kunnugt um. Enda mun Framsfl. líka sporna við áhrifum slíkra manna í þjóðfélaginu. Þá reyndi þessi hv. þm. að mótmæla því, að stefna þeirra mótaðist af aðgerðum Rússlands, en því er ekki hægt að mótmæla, þar sem nægar sannanir eru fyrir hendi. - Þegar Ísland var hernumið, þá voru Rússar bandamenn nazista, enda voru kommúnistar hér þá mjög andvígir Bretum, sem hertóku landið, og sýndu þeim jafnvel fullan fjandskap. Þá töldu þeir alla vinnu fyrir setuliðið ganga landráðum næst.

Hvar stóð það?

Það stóð í Þjóðviljanum, sem er víða til enn þá, enda þótt hann sé flestum hvimleiður. Hvað skeður svo, þegar þessir vinir, Stalin og Hitler, verða óvinir? Jú, þá skeður það, að kommúnistablöðin leggja blessun sína yfir setuliðsvinnuna og segja jafnvel, að hún eigi að ganga fyrir annarri vinnu. Nú spyrja menn, af hverju þessi afstaða hafi breytzt svona. Hagsmunir okkar Íslendinga eru þeir sömu og þegar setuliðið settist hér að fyrst, - eða er ekki svo? Vissulega hafa þeir ekki breytzt. Hvað er það þá? Því er auðsvarað, - viðhorf kommúnista breyttist vegna þess, að breyting varð á afstöðu Rússa til stríðsins. Þeir, sem hugsa út frá íslenzku sjónarmiði, hljóta að hafa sama viðhorf til stríðsins og fyrst. - Svo segjast þessir menn berjast fyrir þjóðarhagsmunum og eru að tala um refilstigu annarra. Viðvíkjandi því, sem hv. 1. landsk. sagði, að nýi tíminn gæti betur kennt hinum gamla, þá er það oft svo, en ég vil segja það, að þegar fulltrúar nýja tímans koma frá kommúnistum eða nazistum, þá mega menn vera á varðbergi.



Ég skal vera stuttorður, en vil aðeins svara nokkrum orðum þessari virðulegu ræðu hv. þm. V.-Sk. - Áður en ég byrja á því, þá get ég samt ekki stillt mig um, þegar ég sé hv. þm. Str. bregða fyrir, að segja, hvað hann minnir mig ávallt á einn frægan stjórnmálamann, álfunnar bæði í orðum og gerðum. Rétt fyrir kosningarnar talaði hann mikið um, að auðvaldsskipulagið væri dauðadæmt, en hafði skömmu áður komið fram með þrælalög gegn verkalýðnum, og nú talar hann og flokksmenn hans þannig, að ræður þeirra gætu vel verið klipptar út úr ítölskum og þýzkum fasista- og nazistablöðum, rétt áður en þeir flokkar tóku völdin á Ítalíu og Þýzkalandi. Þessi stjórnmálamaður, sem hv. þm. Str. minnir mig á, er Mússólini, þegar hann var að berjast til valda á Ítalíu. Þá lék Mússólíni það hlutverk, réttara sagt þau hlutverk, að ýmist gekk hann yfir í hóp verkamannanna eða til hinna stærri iðjuhölda og þeirra málstaðar. - Þennan sama leik eru framsóknarmenn að leika nú. - Þótt ég segi þetta, er ég þess samt fullvís, að innan Framsfl., bæði utan þings og innan, eru menn, sem eru andvígir þessum leik. Hv. þm. V.-Sk. hyggst að sanna, að við lútum yfirráðum erlends valds. Rök hans eru þau, að fyrst hafi Þjóðviljinn tekið hinum erlenda her illa, sem leiddi svo til þess, eða svo hefur þessi hv. þm. sjálfsagt hugsað, að þrír okkar blaðamanna, þar á meðal ég, hafi verið fluttir út sem fangar. Svo líða tímar, og þá á okkar viðhorf allt að hafa breytzt svo, að við nú blessum setuliðsvinnuna og teljum, að hún eigi að ganga fyrir annarri vinnu. Það, sem við höfum alltaf viljað, er að skipuleggja vinnuaflið fyrst og vinna síðan að landvörnum. Hvers vegna snýr þessi hv. þm. staðreyndum við? Viðvíkjandi því, hvort viðhorf okkar Íslendinga hafi breytzt síðan Ísland var hernumið, þá tel ég það fullvíst, af þeirri ástæðu, að nú er Chamberlain-stefnan liðin undir lok í Englandi, hvað hún ekki var þá. Þessi hv. þm. veit, að sú stefna var fólgin í því að vinna með fasistum og nazistum, sbr. bæði Abessínu- og Spánarstyrjöldina o. fl., en rás viðburðanna knúði Chamberlain í stríð við Þýzkaland. Það, sem því næst vakti fyrir honum, var að komast að friðsamlegum samningum, til þess að skipta heiminum upp milli tveggja ræningja. Þetta hefur breytzt í Englandi, svo að við Íslendingar getum nú vænzt góðs af sigri bandamanna, sem við gátum ekki í stríðsbyrjun. Hv. þm. V.-Sk. talar nú með mikilli fyrirlitningu um Kommúnistaflokkinn á Íslandi, en á Hafnarárum sínum var hann mikið við þennan flokk riðinn, enda þótt hann sé nú orðinn meðlimur í mútukerfi Framsfl. Ég veit vel, að í þessum flokki, bæði utan þings og innan, eru margir ágætir menn, sem hafa andstyggð á þessu einræðisbrölti, og ég treysti því, að þeir menn styðji þessi tvö mál, sem Alþ. á nú að leysa og ég hef áður minnzt á. Ég skora á alla hv. þm. að ræða um þessi mál, en vera ekki með sífelld brigzlyrði, eins og einkennt hefur ræður hv. þm. V.-Sk.

Forseti (EmJ) : Ég vil eindregið mælast til þess við hv. þingdm., að þeir stilli orðum sínum betur í hóf við þessar umr. en þeir hafa nú gert. Hér hefur verið talað um mútur, landráð og fleiri brigzlyrði viðhöfð, sem ber að vita. Vænti ég þess, að þetta endurtakist ekki.



Ég hafði nú eiginlega ekki ætlað að taka til máls við þessa umr. Framsfl. hefur óskað eftir, að útvarpað yrði 3. umr. þessa máls, og mun ég þá ræða það rækilegar til viðbótar því, sem ég nú segi. Ég hef hins vegar orðið þess var nú, að fylgismönnum þessa máls virðist áhugamál, að sem mestar umr. fari fram, og ræð ég það af því, að þeir hafa gert árásir á Framsfl., sem fordæmalausar eru hér á þingi. Það er þó helzt til að bíta höfuðið af skömminni, er hv. 4. landsk. er hér að tala um stráksskap framsóknarmanna, því að ræða hans er einhver sú óþrifalegasta, er ég hef heyrt í þingsölunum. Hann kom með gífurlegar fullyrðingar og brigzlaði heilum þingflokki um landráð, án þess að færa hin minnstu rök fyrir svo stórkostlegri ásökun. Það vægasta, sem hægt er að segja um ræðu hans, er vera mun hin svo kallaða jómfrúræða, er, að hún var honum sjálfum til skammar, hv. Alþ. til skammar og kjósendum hans til skammar. Það er mín skoðun, að hv. þm. ættu sem minnst að viðhafa þvílík brigzlyrði, það er ósæmandi og brýtur niður siðferði þjóðarinnar, ef hv. Alþ. gefur þess háttar fordæmi. Ef menn þurfa hér að segja jafnstórkostlegar fullyrðingar, af því að þeir telji þær sannleika, þá verða þær vitanlega að vera fullkomlega rökstuddar. En ég veit með vissu, að sjálfur trúir hann ekki því, sem hann sagði, og hann meinar það ekki. Því ósæmilegra er að láta sér það um munn fara. Ýmsir fylgjendur stjórnarskrármálsins og þá einkum sósíalistar hafa látið í ljós, að Framsfl. hafi í hyggju að nota sér núverandi neyðarástand þjóðarinnar til þess að komast til valda með stuðningi erlends hervalds. Upplausnin í þjóðfélaginu er að vísu öllum ljós. En hún stafar einmitt frá ýmsum pólitískum flokkum, er hafa ýtt undir hana, og þá einkum þeim, er börðust á móti gerðardómslögunum. Nú beini ég því til þessara manna, af því að þeir vilja sjálfsagt ekki erlenda íhlutun, að e. t. v. eru það þeir einir, sem geta ráðið við, hvort þessi vitleysa verður að þjóðarvoða, sem þeir hafa komið af stað. Ég get ekki skilið tal þessara manna öðruvísi en að þeir séu nú farnir að sjá, að til þjóðarvoða stefnir sem afleiðing af þeirra eigin gerðum, og ætli þeir nú að koma sökinni af sér á aðra. Nei, við eigum að hætta að metast hér. Við skulum vel athuga, að hér getur skapazt það ástand, að erlend íhlutun komi til greina, og það er skylda okkar allra að vinna gegn því. Vil ég einkum beina þessum orðum mínum til sósíalista, því að það mun mikið undir þeim komið, hvernig fer. Hv. 1. landsk. þm. var hér áðan að tala um hv. þm. Str. og Mússólíni og fleiri erlenda stjórnmálamenn og var með sérstakar dylgjur í garð hv. þm. Str. um það, að pólitík hans minnti sig á aðferðir Mússólínis til þess að brjótast til valda eftir að hafa skapað glundroða og veika stjórn í landinu. En hverjir eru það, sem hér hafa lagt það í vana sinn að styðja fremur veika stj. en sterka og hafa hrósað sér af því að stofna til stjórnleysis og rekið þessa stefnu opinbert, skapað glundroða sér til flokkslegs framdráttar eins og Mússólini? Það eru einmitt kommúnistar. Og þó gera þeir sér leik að því að draga þetta inn í umr., en hafa ekki sómatilfinningu til þess að þegja hér um. Hv. 1. landsk. sagði, að ekki mætti gleyma þeim, er settu gerðardómsl., því að þau væru upphaf alls ills. Ég vil þá segja honum það, sem hann þó veit, að þessi l. voru sett af því, að pólitískir loddarar komu því til leiðar, að íslenzkir verkamenn tóku ekki þátt í baráttunni gegn dýrtíðinni. Ábyrgu flokkarnir höfðu viljað stuðla að því á frjálsum vettvangi að jafna kaupdeilur, og því tóku þá ekki sósíalistar í hina framréttu hönd um þessi mál, til þess að ekki þyrfti að grípa til þvingunarlaga? Þvert á móti hvöttu þeir verkamenn til þess að semja ekki og knúðu á þann hátt fram þvinganir sér til pólitísks framdráttar. Þessar aðferðir heppnuðust furðanlega vel vegna aumingjaskapar Sjálfstfl. Nú kenna þeir svo öðrum um allt, þessir menn, er aldrei vildu jákvæða lausn málanna. Og nú vil ég segja við þá að lokum: Hér hafið þið ástandið eins og þið vilduð og stofnuðuð til. Og hvert ættið þið svo að leiða þá öldu, er þið hafið vakið, en ætlið nú að kenna öðrum, ef þetta kynni að verða að slysi? Þá barst inn í umr. afstaða þessa flokks til erlendra ríkja. Ég vil nú sýna fram á, hversu hlálegar afsakanir hv. 1. landsk. voru, eins og hv. þm. V.-Sk. tók einnig fram. Fyrst framan af styrjöldinni virtist þessum flokki nákvæmlega sama um, hvor aðilinn sigraði, og gerði hann enska setuliðinu alla þá bölvun hér, sem hann gat, svo að lá við almennri hættu vegna erlendrar íhlutunar hér. Nú segir hv. 1. landsk. þetta ofur auðskilið, því að þá hafi farið með stj. í Englandi afar afturhaldssöm stj., sem eiginlega hafi verið fasistisk. Þetta er algerlega rangt. Þá sat við völd sama stj. með sömu stefnu og nú. Því að það var ekki með stjórn Churchills að þessi flokkur uppgötvaði, að England væri lýðræðisríki, heldur á þeirri stundu, er þjóðverjar réðust á Rússa. Þeirra sjónarmið var rússneskt sjónarmið. Nú eins og stendur veit eiginlega enginn, á hvaða götu þessi flokkur er staddur, því að í nýafstöðnum kosningum hefur hann sungið áberandi tvísöng, sem enginn getur botnað í. Annars vegar hefur hann reynt að halda gömlu kommúnistunum við með rússnesku línunni, en hins vegar er sú lína fyrir aðra kjósendur, er glæpzt hafa í flokkinn, að hann sé almennur, róttækur umbótaflokkur í þessu lélega auðvaldsþjóðfélagi. Á þessum vígorðum hefur hann fiskað talsvert í síðustu kosningum, og er nú fróðlegt að vita, hvað þessi flokkur ættar að gera, þjóna Rússum eða fylgja hinni stefnunni. Þessi tvísöngur hefur verið mjög áberandi, svo að mér er ómögulegt að vita, hvers konar fólk það er, sem situr úti á enda þessa bekks. Það hefur lítið verið minnzt hér á sjálft kjördæmamálið, og er það raunar ekki óeðlilegt, þar eð ekki er um annað að gera en hafna því eða samþykkja það óbreytt. Ég hafði gaman af hv. 4. landsk., er hann sagði um þetta mál, að óeðlilegt væri að stöðva það nú og kvað við liggja andúð fólks í landinu, einkum í kaupstöðum og alveg sérstaklega í Rvík. Við, sem undanfarið höfum verið á framboðsfundum víðs vegar úti um sveitirnar, höfum því meiri skemmtun af þessum ummælum, sem við minnumst þess, að þá átti þetta sérstaklega að vera réttlætismál sveitanna og fyrir þær gert. Það er einstaka sinnum, að þessir menn kasta óviljandi grímunni og gleyma að flytja þær blekkingar, sem þeim eru upp á lagðar fyrir kosningar. Undarlegast er þó, ef flokkur þessa hv. þm. þarf að fyllast reiði, ef kjördæmamálið væri nú stöðvað, þegar þess er gætt, að frambjóðendur flokksins sögðu fyrir kosningar, að ekki væri kosið um þetta mál, heldur um, nýja þjóðstjórn og þvílíkt. Þessi málflutningur dæmir sig alveg sjálfur. Hann er hreinn skrípaleikur. Hið sama er í sjálfu sér að segja um hina flokkana. Þó vita þeir mjög vel, að flestir kjósendur þeirra kusu þá nú, þrátt fyrir kjördæmamálið, svo langt var frá því, að þeir kysu þá vegna þess. Og svo er þetta útfært gersamlega öfugt, látið í veðri vaka, að það sé kjósendaviljinn, sem ýti á í þessu máli. Þó vita hv. þdm., að enda þótt almennur vilji sé á að endurskoða kjördæmaskipunina, þá vilja þeir sömu velja til þess annan og betri tíma en nú. Hefði, eins og hv. þm. V.-Sk. tók fram, verið látin fara fram hlutlaus þjóðaratkvæðagreiðsla um flutning þessa máls nú, þá hefði vissulega meiri hl. þjóðarinnar sýnt sig andvígan því, að málið yrði tekið upp á þessum tímum. Það eru aðeins flokksstjórnir, sem vilja þetta, það er af flokkshlýðni einni, að kjósendur þessara flokka hafa léð málinu fylgi sitt að nafninu til. Þá detta mér sérstaklega í hug ummæli hv. þm. V.-Ísf., er hann sagði, að þing, rétt fyrir kosningar, væri ekkert veikara þing en venjulega. Reyndi Alþfl. einmitt ekki að skapa upplausn vegna væntanlegra kosninga, og afstaða hans hefði orðið allt önnur, ef kosningar hefðu ekki staðið fyrir dyrum. Alþfl. tók upp þetta mál til þess að gera Sjálfstfl. óleik í kosningunum. Það var tvennt, er hann setti sér sem markmið eftir áramótin, afnám gerðardómsl. og að reka fleig í stjórnarsamvinnuna. Það er játað, að kjördæmamálið var borið fram sem pólitískt hrekkjabragð. Og svo getur hv. þm. V.-Ísf. barið sér á brjóst og undrazt yfir því, að menn skuli láta sér detta í hug, að öðruvísi sé unnið í þinginu fyrir kosningar en endranær. Að lokum vil ég svo geta um bréf það, sem Framsfl. hefur nú ritað hinum þingflokkunum, og afstöðu flokksins í því máli. Tilraunir hafa verið gerðar til þess í umr. að gera Framsfl. sérstaklega tortryggilegan fyrir þd starfshætti, sem honum eru bornir á brýn. Það hefur t. d. verið orðað svo af mörgum hv. þm., að Framsfl. vilji alls ekki taka þátt í að leysa vandamál þjóðarinnar, nema hann fái það vel borgað, - já, borgað, segja þessir hv. þm. og láta fylgja viðeigandi aths. um innræti flokksins. Tilefnið er að Framsfl. hefur ritað hinum flokkunum og bent á þá staðreynd, að verði þetta frv. samþ. og kosningar látnar fara fram í haust, er ekki hægt að koma samtökum á um stjórn landsins. Þessi einföldu sannindi, sem reynslan sýnist þegar staðfesta, svíður þessum flokkum svo ákaflega, að þeir þykjast aldrei geta svívirt Framsfl. nóg fyrir að segja þau. Framsfl. hefur ekki sagt það eitt, að hann geti ekki tekið þátt í ríkisstj., ef þannig er stefnt, heldur einnig hitt, að hann er reiðubúinn, hvenær sem er, til samvinnu um að reyna að afstýra upplausninni, sem óðum grípur um sig. Svarið við því er það hjá stuðningsflokkum þessa máls, að Framsfl. sé þjóðhættulegur ofstopaflokkur, og tilgangur málsins þess vegna helgaður með því, að þann flokk þurfi að „setja á sinn stað“. Hvernig stendur þá á því, að það skuli ekki gleðja þá, að þessi hættulegi ofstopaflokkur, þessi landráðaflokkur, skuli ófáanlegur til þátttöku í landsstjórn á grundvelli núverandi upplausnar? Hvaða stuðnings gætu þeir vænzt af ofstopaflokknum, sem þeir segja, að öll upplausnin sé að kenna? - En hvernig stendur á því, að þeir skuli hýða sjálfa sig svo að segja, að öll upplausnin sé því að kenna, að Framsfl. var í stjórn og barðist gegn upplausninni og vill ekki vera í stjórn, sem skorta mundi grundvöllinn til að reisa við henni skorður? Það eru þeir, sem völdu stefnuna, og þeirra að bera á því ábyrgðina, meðan stefnunni er haldið. Og hvernig stendur á, að þeir skuli þá ekki geta staðið saman um stjórn landsins? Hv. 4. landsk. (AkJ) talaði um Framsfl. sem skipulagða bófaklíku. Þeir, sem þar ættu heima, væru vonlausir um alla framtíð nema vera í stj., og þó opinberuðu þessir bófar landráðainnræti sitt með því að neita að vera í stj., og yfir því háttalagi fáraðist hann, allra mest, þegar leið á ræðuna. En þessi málsfærsla hefur bókstaflega verið ein og sama hjá fulltrúum allra flokka, sem að frv. standa, þótt að vísu hafi ekki verið með sömu óviðurkvæmilegu orðunum. Efnið hafa þeir tuggið hver eftir öðrum. Ég held, að skýringin sé ekki nema ein á allri þessari ósamkvæmni og taugaóstyrk þm. í þessum flokkum og mjög einföld: Þeir eru hræddir við afleiðingar þess, sem þeir hafa tekið sér fyrir hendur. Þeir sjá ákaflega vel, að þeirra starfsaðferðir falla ekki þjóðinni í geð, og þeir ráða ekki við, hve langt sú upplausn gengur, sem þeir hafa komið af stað. Þessir þm. eru ekki alveg eins glaðir og þeir voru, þegar þeir hrósuðu sér af því á síðasta þingi, að fyrir utan þetta frv. kæmu þeir sér ekki saman um neitt. Hvers vegna eru þeir ekki glaðir yfir að eiga nú að mynda stj., sem kemur sér ekki saman um neitt? - Mikið var, að þeir skyldu annars koma auga á, að það þarf að standa saman um málin. En reynslan á eftir að sýna, hvernig þeim tekst að valda þeim verkefnum, sem þeir eru að byrja að sjá, að leysa þarf. Þeir þola ekki, að Framsfl. beini til þeirra, að þeir hafi neinar skyldur aðrar em taka nú aftur upp kjördæmamálið og láta meðferð þess valda þeirri eyðileggingu í öðrum efnum, sem verkast vill. Ég taldi rétt að bæta þessum orðum við það, sem hv. frsm. minni hl. sagði, vegna þess, hvernig aðrir hv. þm. hafa hagað orðum sínum, en get að öðru leyti geymt aths. um málið til 3. umr.



Ég tel mig ekki þurfa að svara neinu sérstöku, sem fram var borið gegn ræðum mínum, því að ég fer ekki að andmæla útúrsnúningum og hálfgerðum þvættingi, en aðalatriðinu í ræðunni, sem ekki snerti rússnesk, heldur íslenzk mál, var alls eigi svarað. Undan því kemst Framsfl. ekki. Sá flokkur sýnir sig nú í því að vilja tefja umr. um málið, og kýs ég þá að lengja þær ekki.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) : Ég vildi gjarnan, að málið yrði útrætt á þessum fundi, og get sleppt að svara hv. frsm. minni hl. (SvbH), aðeins vísað á bug þeirri fullyrðingu hans, að ég hafi talið, að af stjórnarskrármálinu hafi leitt einhverja ógæfu yfir þjóðina. Það var mjög gagnsær útúrsnúningur. En ég taldi og tel, að sú barátta móti launamönnum í landinu, sem hófst strax upp úr kosningafrestuninni, sé aðalástæða ófremdarástandsins, sem nú ríkir. Hv. 1. þm. S.-M. bar brigður á, að hægt sé fyrir flokka að starfa saman að nauðsynjamálum rétt fyrir kosningar, en ég orðaði þann möguleika, að það ætti að vera hægt. Ég man ekki betur en Framsfl. væri það ríkast í huga í fyrravetur að stöðva þetta stjskrfrv. og láta fara fram almennar kosningar til 4 ára án kosningadeilna. Nú voru sumarkosningarnar miðaðar við þetta eina mál og kjósendum. sagt, að á eftir kæmu kosningarnar til 4 ára, eins og ákveðið er í frv. Það kemur ekki til neinna mála að læðast aftan að þjóðinni í þessu máli, svíkja hana um kosningar í haust, hinar almennu kosningar, sem Framsfl. vildi láta fram fara s. l. vor. En hví gætu þær ekki farið fram með sama móti og Framsfl. hugsaði sér þá? Ég hef lítið annað gert en vitna í möguleika, sem Framsfl. hefur á sínum tíma lagt mikla áherzlu á. Með skilyrðum sínum í bréfinu hefur. Framsfl. dregið mjög úr möguleikum, sem á þessu voru, því að um það getur ekki verið að ræða að hvika frá ákvæði þessa frv. um kosningar.

Eysteinn Jónsson Umr. bera því ljóst vitni, að enginn vilji er fyrir því að tefja þetta mál. - Ég vil leiðrétta það, sem komið hefur tvisvar eða þrisvar fram hjá hv. frsm. meiri hl., að eftir að kosningafrestunin var ákveðin, hafi verið tekin upp sérstök barátta fyrir því að leysa fjárhagsmálin á kostnað launastéttanna. Það er rangt, að þau hafi átt að leysa á kostnað nokkurrar stéttar sérstaklega, en hins var krafizt, að launafólk skærist þar ekki úr leik, en þá var það, að ýmsir töldu sér hag í að. eggja launamenn á að gera það og hrundu upplausninni af stað. Hv. frsm. hélt því fram, að Framsfl. hefði spillt með bréfinu möguleikum fyrir samstarfi. Það er alger misskilningur, staðreyndir bréfsins eru það, sem standa í vegi, ekki bréfritunin. Framsfl. skortir trú á, að flokkar geti breytzt svo á einum mánuði, að þeir geti að óbreyttum grundvelli farið að starfa saman þar, sem þeir hafa verið ósáttir um allt, og geti náð fullum árangri. Þetta hljóta hv. andstöðuflokkar okkar framsóknarmanna að skilja mætavel, þó að þeir þykist vegna málstaðar síns vera neyddir til að látast ekki skilja það. Gagnar þá ekki að hamra lengur við þá á þessum augljósu sannindum. En þeir ættu að viðurkenna afstöðu Framsfl., þegar þeir sjá, að hún er af fullum heilindum og getur ekki verið önnur en hún er. Það er ekki sæmilegt að reyna þá að læða því inn hjá mönnum, að hún sýni ábyrgðarleysi. Það er ekki sæmilegt. Hv. frsm. meiri hl. og fleiri hafa lagt áherzlu á, að með samþykkt þessa frv. sé framkvæmdur lokaþáttur kjördæmaskipunarmálsins. Það er á misskilningi byggt. Lokaþátturinn mun verða í kosningunum, sem fara í hönd. Það er enn hægt að leiðrétta það, sem með hinni nýju kjördæmaskipun á að vinna. Aðstandendur frv. eiga enn eftir að bíta úr nálinni.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) : Ég skal láta óútrætt um þann þátt, sem meðferðin á launamönnum á í núverandi ástandi. En ljóst er þetta meginatriði málsins: Framsfl. vill ekki bera ábyrgð á neinu, ef kjördæmamálið, sem er þjóðarvilji, gengur fram. Annað er jafnljóst: Það eykur upplausn og vandræði, en getur engan veg fyrirbyggt þau, ef þingið svíkist um að framfylgja þeim þjóðarvilja. Það skilja framsóknarmenn, og í fullri vitund þess bera þeir neitun sína fram. Ef þjóðin væri svikin um kosningar í haust eftir kröfu þeirra, spryttu af því mikil vandræði, sem þeir eru ekki menn til að bæta fyrir. Lokaþáttur stjórnarskrármálsins er úti, þegar það frv. hefur verið samþ. á þinginu og l. undirskrifuð af ríkisstjóra, svo að næstu kosningar geta enginn lokaþáttur orðið, nema hv. þm. (EystJ) hugsi sér að koma fram gagnstæðum breyt. á stjórnarskránni og láta fara fram þriðju kosningarnar um þær, eftir að búið væri að fá þeim þingfylgis einu sinni. Það mátti ekki seinna vera, að sú hernaðaráætlun væri lögð fram.

Eysteinn Jónsson Hv. frsm. meiri hl. þykist ekki skilja, að lokaþáttur kjördæmamálsins verði við kosningar fremur en við undirskrift ríkisstjóra. Ég geri þó ráð fyrir, að til muni vera kjósendur, sem hafa fullan hug á að gera að engu þann ávinning, sem sumir flokkar ætluðu að hafa af þessu máli, og þá t. d. þannig, að þriðjungarnir, sem í tvímenningskjördæmunum áttu að eyða valdi meiri hl., verði engir þriðjungar lengur og dugi þeim flokkum ekki til skemmdarverka, sem þeir ætluðu. Að lokum: Þessi hv. þm. heldur því enn fram, að Framsfl. skorist undan að bera ábyrgð á gangi mála. Það er ekki rétt. Framsóknarmenn hafa aldrei skorazt undan að gegna þingmannsskyldum sínum og munu ekki gera það, þótt þeir vilji ekki bera ábyrgð á stefnu núv. stjórnar og stjórnarflokka. Það á ákaflega illa við, þegar þm. Alþfl. og Sósfl. bera það fram, að þetta sé ábyrgðarleysi. En þeim þykir e. t. v. borga sig hvaða málflutningur, sem er, þegar um það er að ræða, að óskapnaður þessa frv. nái tilgangi sínum.

Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson) : Ég get ekki kallað það lokaþátt kjördæmamálsins, þó að Framsfl. ætti sér að vinna atkv. við næstu kosningar eftir breytinguna. Formlega og verklega væri breytingin að fullu komin á fyrir því. Hv. 1. þm. S.-M. ætti líka að skiljast það, að til muni vera í landinu menn, sem vilja ekki láta þriðjung þjóðar ráða á Alþingi yfir meiri hlutanum. Hvað sem segja má um samkomulag flokkanna, sem að frv. standa, er það aldrei verra en samkomulagið var milli Framsfl. og Sjálfstfl. á síðustu og verstu dögum stjórnarsamvinnunnar með þeim eftir lýsingum þessa hv. þm. að dæma.

Forseti (EmJ) : Hv. frsm. minni hl. tekur til máls, en með því að hann hefur þegar talað oft, verður þetta aðeins stutt athugasemd.

Frsm. minni hl. (Sveinbjörn Högnason) : Ég veit ekki, hvað stutt hún verður. Ég neita að vera nokkuð réttminni en frsm. meiri hl. Frsm. meiri hl. heldur því enn fram, að þetta sé lokaþáttur málsins, hvernig sem kosningar fara samkv. þeim nýju stjórnskipunarlögum, sem hér á að samþykkja, og læzt ekki skilja það, að ef tvímenningskjördæmin við komandi kosningar standa fast saman um að hrinda árásinni, þá verður breyt. því nær tilgangslaus eftir því, sem til var ætlazt af flm. Því hefur verið lýst hér úr ræðustól, hver væri höfuðtilgangur þessa máls, sem sé að ríða Framsfl. að fullu. Þetta er það, sem hefur verið lýst, að væri höfuðtilgangur kjördæmabreyt., og ef svo færi, að Framsfl. yrði jafnsterkur eða sterkari eftir breyt., sé ég ekki, hver ástæða er til að framkvæma þetta eða hvað andstæðingar Framsfl. græða á því. En það er alveg augljóst mál, hvað barizt er um, og sérstaklega ætti það að vera ljóst þessum frsm. meiri hl., að þetta getur farið þannig, að það nái ekki þeim tilgangi, sem því var ætlað af honum að ná í upphafi. Annars er það furðulegt að hlusta á þessar umr., þar sem verið er að ráðast á Framsfl fyrir það, að hann vill ekki taka þátt í stjórnarframkvæmdum, sem hann telur hættulegar. Okkur er það ljóst, að hvort sem hér væri um myndun nýrrar stj. að ræða eða það að styrkja þá, sem fyrir er, til að halda áfram á þeirri braut, sem nú er farin, - með áframhaldandi ófriði innan lands, nýjum kosningum og upplausn á öllum sviðum -, að það er voði og hætta fyrir þjóðfélagið, og það væri undarlegt að deila á Framsfl. fyrir það að vilja ekki hjálpa til að mynda þá stjórn eða styðja stjórn, sem hann telur þjóðhættulega. (Forseti: Aðeins stutt aths.: Það er ekki komið langt mál enn þá. Ég get vel skilið, að það komi ekki forseta eða öðrum fylgismönnum málsins vel, að dregnar séu skýrar línur í því, en þeir skulu gæta að því, að þótt þingið láti blekkjast í þessu efni, er óhugsandi, að kjósendur almennt láti blekkjast, þegar málið er lagt skýrt fyrir þá. Þess vegna er nauðsynlegt að gera þjóðinni og þinginu eins ljóst og mögulegt er, hvar hún stendur og hvað það er, sem við verðum að snúa okkur að, ef afstýra á einhverju af þeim voða, sem nú er yfir þjóðinni, ef stöðva á upplausnina, kveða niður tilgangslausan innanlandsófrið og verjast áföllum þeim, sem nú steðja sjáanlega að úr öllum áttum.



Herra forseti! Ég skal ekki halda hér langa ræðu og mun gæta mín að gefa ekki tilefni til þess, að umr. lengist. Ég vil þó láta það koma fram, að það, sem mér skilst vera höfuðatriðið í þessu máli, er það, sem framsóknarmenn voru með í að setja inn í stjskr. landsins. Í 26. gr. stjskr., að mig minnir, stendur, að þingflokkarnir eigi að fá þingmannatölu í sem fyllstu samræmi við atkvæðatölu þeirra við almennar kosningar. Ég hef eins og flestir þm. skilið þetta ákvæði bókstaflega þannig, að það sé ætlazt til, að þessu ákvæði kosningal. sé fylgt. En við framkvæmd þessa ákvæðis, sem sett var inn í stjórnarskrána, hefur þessu ekki verið náð. Þingflokkarnir hafa alls ekki fengið þingmannatölu í sem mestu samræmi við kjósendatölu sína. Mér skilst, að Framsfl., sem samþykkti þetta á sínum tíma, hafi þá ætlazt til, að þessu ákvæði væri fylgt. Eins og hv. þm. muna, urðu nokkrar deilur um það innan þings og utan, hvort þessu yrði náð með því kjördæmaskipulagi, sem þá var samþ., og með þeim uppbótarþingsætum, sem þá voru veitt, og það hefur sýnt sig, að þessu ákvæði er ekki fullnægt. Ég hygg, að það, sem vakir fyrir flm. þessa máls og þm. yfirleitt, sé að ráða nokkra bót á því ósamræmi, sem er á milli þessarar greinar stjskr. og þess, sem reynslan hefur sýnt, og fyrir mér hefur þetta eitt vakað. Ég er ekki að segja, að Framsfl. hafi samkvæmt stjskr. neina sérstöðu, en það hefur skapazt það ástand í sambandi við kjördæmaskipunina, að einn flokkur hefur fengið miklu hærri tölu þm. heldur en hann hefur rétt á, ef þessu ákvæði væri náð. Þetta er það, sem er aðalatriðið í þessu máli. Ég ætla ekki að fara inn á einstök atriði í þeim umr., sem hér hafa farið fram, af því að það mundi vekja meiri deilur, en ég vil taka undir það, sem áður hefur verið sagt, að ég skil ekki þá fullyrðingu hv. þm. V.-Sk., þegar hann segir, að þetta sé hættulegasta málið, sem fyrir hafi komið, um leið og hann þó lýsir yfir því, að það sé bezt fyrir hans flokk, ef þetta mál nái fram að ganga. Mér finnst mótsögn í þessu. Það er þá það eina, sem hann gæti átt við með því að segja, að þetta sé hættulegt mál, ef hann meinti, að það væri þjóðhættulegt, að kosningar fari fram. Ég held, að það megi deila um það, hvenær segja megi, að atvinnuvegir okkar og afkoma sé í hættu, þ. e. a. s. að upplausn sé byrjuð og hrun fyrirsjáanlegt. Ég hef ekki komið auga á þetta og fæ ekki séð, að það ástand, sem nú er, sé þeim mun hættulegra fyrir afkomu okkar en verið hefur, að orð sé á því gerandi. Hitt vita allir og ber saman um, að ástandið hafi verið hættulegt fyrir okkur af ýmsum ástæðum, síðan stríðið brauzt út, og ég hygg, að þau rök, sem færð voru fram fyrir almennri kosningafrestun, sanni mitt mál, og rökin, sem þá voru borin fram, voru þau, að ástandið væri svo hættulegt, að ekki væri rétt að láta kosningar fara fram. Ég hygg, að þetta komi fram í þeirri grg., sem málinu fylgdi, og einnig í yfirlýsingu ríkisstj. þá. Hvað var það, sem kom fram, frá því að sú þál. var samþ. og þangað til þáv. forsrh., Hermann Jónasson, lýsti yfir því, að kosningar skyldu fara fram? Hvað. var það, sem kom fram? Ég get ekki séð það. Það má sjálfsagt um það deila, hvort nokkrar kosningar hafi átt að fara fram, en mér virðist ekki, að neinn maður úr Framsfl. geti staðið upp og sagt, að þetta sé hættulegt mál, þegar sá sami flokkur hefur gert samþykkt um það að ekki batnandi ástandi, að kosningar skuli fara fram. Hitt er svo ekki heldur rétt hjá hv. 1. þm. S.-M, að það vaki fyrir hinum flokkum þingsins að kjósa að vetrinum til þess að rýra gengi Framsfl. Ég veit ekki betur en að fyrir nokkrum árum hafi kosningar farið fram 1. vetrardag, eftir miðjan október. Ég held, að að öllu forfallalausu fari kosningar fram eftir 1. október. Ég get ekki séð, að mikill munur verði á aðstöðu þessa flokks, hvort heldur kosningarnar fara fram 11., 18. eða 25. október, en það er sá kosningadagur, sem fram á síðustu ár var talinn heppilegur og það þótt kjósendafjöldinn væri þá miklu meiri prósentvís í sveitum en í kaupstöðum. Ég vil að lokum segja, að það er undarlegur skilningur hjá hv. 1. þm. S.-M. og hv. þm. V.-Sk., þegar þeir halda því fram, að þessu máli sé ekki lokið með endanlegri samþykkt þess hér á þingi. Það eru þá bara einn eða tveir þættir eftir: að ríkisstjóri samþykki lögin og að þau verði birt í stjórnartíðindunum. Eins og þessi stjskrbreyt. sé ekki fullgerð, þegar búið er að samþ. hana á tveimur þingum með kosningum á milli. Hitt er annað atriði, að breyt. fær fyrst gildi, þegar kosningar hafa farið fram, en þessari breyt. er að sjálfsögðu lokið, þegar búið er að samþ. hana hér, ríkisstjóri hefur staðfest hana og hún hefur verið birt í stjórnartíðindunum.

Forseti (EmJ) : Eins og hv. þdm. er kunnugt, var það meiningin að ljúka þessum fundi í kvöld, til þess að komizt yrði hjá því að kalla deildina til fundar á morgun, og hefur mér skilizt það á öllum þeim, sem talað hafa, að þeir vildu heldur hafa þetta svo. Nú er svo liðið á fundartíma og komið fram yfir hann, og verður að fresta málinu og taka það fyrir á nýjum fundi, ef umr. verða lengri, og vil ég leggja það fyrir hv. þdm., hvort þeir óski þess, að fundur verði kvaddur saman að nýju um þetta mál.



Það eru aðeins nokkur orð í tilefni af ræðu, sem hv. 6. landsk. flutti áðan. Hann sagði, að sú stjskr., sem gildir nú, geri ráð fyrir, að þingflokkarnir eigi að hafa þingmannatölu í samræmi við kjósendatölu. Ég er hissa, að einn af hæstaréttarmálaflutningsmönnum vorum skuli leyfa sér að viðhafa slíkar blekkingar. Þetta ákvæði, sem hann nefndi, er aðeins um það, hvernig eigi að úthluta uppbótarþingsætum. Það á að skipta þessum 11 sætum þannig, að þingmannatala flokkanna verði í sem fyllstu samræmi við kjósendatölu. Hitt sjá vitanlega allir, að ef það ætti að vera tryggt, að þingmannatalan færi eftir kjósendatölu, mætti tala uppbótarþingsætanna ekki vera takmörkuð. En einmitt það, að uppbótarþingsætatalan er takmörkuð, sannar, að það var alls ekki ætlun löggjafans 1933, að þingmannafjöldi flokkanna yrði í fullu samræmi við kjósendatölu þeirra. Það er ef til vill til þess að flýta fyrir afgreiðslu málsins, að þessi hv. þm. fer að tala um kosningafrestunina, en eins og hann veit bezt, voru það Sjálfstfl. og Alþfl., sem með endurteknum kröfum um kosningar gerðu ókleift að láta frestunina gilda lengur.