Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hefði frekar óskað þess, að hæstv. menntmrh. hefði verið viðstaddur hér. Hann var ekki við 2. umr. þessa máls, þegar afgr. voru nokkrar brtt., sem ég var með, og vegna þess að við lentum í nokkurri deilu um það, hvort framkvæma mætti þetta stigakerfi, sem ég lagði til, hefði ég gjarnan viljað heyra hans skoðun á þeim brtt., sem ég þá flutti. Ég hef því kosið að hafa þá aðferð að flytja nú skrifl. brtt. um aðeins eitt atriði úr því, sem ég flutti áður, og raunar er hún nokkurn veginn samhljóða, þó ekki alveg, þeirri brtt. minni, sem er 2. liður c á þskj. 327 og felur í sér að breyta 3. mgr. 2. gr. þannig, að fyrstu tveir málsliðirnir hljóði þannig, með leyfi hæstv. forseta: „ Nm. gera till. um listamenn þá, er þeir álíta, að til greina komi, og hafa samráð við aðildarfélög Bandalags ísl. listamanna, svo sem segir í 3. gr., áður en endanlega er gengið frá til1. Þegar till. eru fram komnar, skulu gerðir kjörseðlar með nöfnum allra þeirra, sem till. hefur komið fram um í hverri grein lista, að hljóta skuli hærri launin.“ Og svo eins og var áður. Af því að þetta er 3. umr., hefði ég viljað mælast til þess, að hæstv. forseti frestaði þessari umr., til þess að við gætum heyrt, hvernig hæstv. menntmrh. lítur á þessa brtt. Þær aths., sem hann gerði við 2. umr. málsins, voru gerðar út frá því sjónarmiði, að um væri að ræða að greiða atkv. í einu um 120 listamenn, og þá kæmi stigakerfið ekki að notum og það er alveg rétt. En svo, eins og ég skýrði, greinilega frá hér í gær, þegar búið er fyrst að skipa niður í hina mismunandi flokka, þegar búið er að afgreiða þá listamenn, sem allir eru sammála um, og eftir er við skulum segja í sambandi við fyrri flokkinn að gera út um 10–12 rithöfunda eða kannske 5–8 málara, hver af þeim skuli hljóta þessi laun, þá nýtist þetta stigakerfi fullkomlega. Ég vakti athygli á því sérstaklega við 2. umr. málsins, að svo fremi sem haldið verður fast við þetta kerfi, sem nú er fyrirhugað, þýðir það að láta meiri hl., sem kosinn er pólitískt, ráða því algerlega, hverjir eigi að fá launin, í staðinn fyrir að með því að beita stigakerfi, njóta hinar mismunandi persónulegu skoðanir manna, hvort heldur þær kunna að vera pólitískar, listrænar eða af öðrum toga spunnar, sín fullkomlega. Og af því að við erum ná að reyna með miklum erfiðismunum að finna eitthvert kerfi, sem gæti orðið varanlegt og ekki eins óvinsælt og það, sem farið hefur verið eftir undanfarið, finnst mér, að áður en við afgreiðum svona mál, eigi a.m.k. hæstv. menntmrh. að segja sína skoðun á því, þar sem það liggur nú fyrir á allt annan máta en það gerði, þegar 2. umr. fór fram. Ég vil þess vegna leyfa mér að afhenda þessa skrifl. till. hæstv. forseta og vonast um leið til, að hann gangi inn á að fresta málinu, þannig að hæstv. menntmrh. geti sagt sína skoðun á því.



Herra forseti. Ég hef kynnt mér brtt. þá, sem hv. 3. þm. Reykv. flytur við frv. við 3. umr., og hef um hana það eitt að segja, að ég treysti mér ekki til að mæla með samþykkt hennar. Ég tel að þetta frv., í því formi, sem það var lagt fyrir hið háa Alþ. og hefur verið afgr. við 1. og 2. umr., hafi hlotið svo rækilegan undirbúning og um það sé svo víðtæk samstaða, að varhugavert sé að gera á því breyt. með jafnóvissum afleiðingum og samþykkt þessarar brtt. mundi hafa í för með sér. Þess vegna legg ég til að brtt. verði felld.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. sagði á fundi hér í gær um þetta mál, að valdsvið raforkuráðs skv. gildandi l. væri það sama og orkuráði er ætlað nú í því frv., sem hér liggur fyrir, en þessi ummæli hans hljóta að vera byggð á misskilningi, því að verksvið og valdsvið orkuráðs er miklu minna skv. frv. en raforkuráðsins nú. Hins vegar, ef brtt. okkar í 1. minni hl. fjhn. um þetta atriði verður samþ., brtt. um að ákveða starfssvið orkuráðs, eins og þar er lagt til, verður þetta það sama eins og verksvið raforkuráðs er nú. Og ég gat nú ekki skilið ummæli hæstv. ráðh. öðru vísi en svo, að hann vildi, að þetta væri þannig, og ætti hann því að samþykkja okkar till., til þess að þetta verði það sama eins og nú er. Þá sagði hæstv. ráðh., að bráðabirgðaákvæði, sem við gerum till. um, ætti ekki heima í þessu frv. eða þessum væntanlegu l. Ég fæ ekki skilið þessi ummæli hæstv. ráðh., því að vitanlega á þetta fullkomlega heima í l. Ég get ekki séð aðra skýringu á þessu en þá, að hæstv. ráðh. hafi verið orðinn mjög syfjaður, þegar hann sagði þetta, enda var þá mjög liðið á kvöldið. Bráðabirgðaákvæði okkar er fyrst og fremst um það, að á þessu ári og næstu tveimur árum skuli lokið við að leggja raflínur frá samveitum til allra heimila í landinu, þar sem meðallínulengd milli býla er 2 km eða minni. Þetta er mjög vel framkvæmanlegt að gera á þessum tíma og skylt að bæta úr raforkuþörf fólksins, svo fljótt sem mögulegt er. Í öðru lagi leggjum við til, að rafmagnsveitustjóra verði falið að gera áætlun nú á þessu ári um, hvað kosta muni að leggja línu frá samveitum til býla, þar sem meðalvegalengd milli heimila er 2–3 km. Þetta ætti að vera fljótlegt að gera. Ég vil minna á það, að þegar þessi mál voru til umr. hér í hv. Alþ. 5. febr. 1964, fyrir rúmum þremur árum, og rætt var um slíka áætlunargerð, sagði hæstv. ráðh. þetta, með leyfi hæstv. forseta: „Hins vegar ætti að vera fljótlegt og það er sjálfsagt að verða við þeirri ósk að gera sér grein fyrir því, hvað það kostaði að miða fjarlægðina við 2½–3 km. Það ætti ekki að vera svo mjög seinlegt og sízt af öllu, þegar það kort, sem ég áður nefndi, er til og bæirnir taldir þar upp.“ Þetta sagði hæstv. ráðh. fyrir rúmum þremur árum og af þessu má sjá, að það er einnig hans skoðun, að mjög auðvelt sé að framkvæma þessa áætlun. En hún er nauðsynleg undirstaða til þess að byggja á ákvarðanir um, að hve miklu leyti raforkuþörf fólksins, sem enn vantar rafmagn, verður fullnægt með línum frá samveitum. Þegar þessar áætlanir liggja fyrir og séð er, hver kostnaður er við þetta, er hægt að taka ákvörðun um það, og verður að taka ákvörðun um það þá þegar á Alþ., hvað eigi að leggja af línum um þessi svæði. Í þriðja lagi leggjum við til í bráðabirgðaákvæðinu, eins og ég hef áður rakið, að rafmagnsveitustjóri geri áætlun um uppsetningu á dísilstöðvum til þess að þeir, sem verða utan við samveitukerfið, hafi þó eitthvert rafmagn, þó að mjög ófullkomið sé samanborið við raflínur frá samveitum. Þetta eru hlutir, sem þarf að gera nú þegar, því að það er skylt að taka ákvarðanir um þessi mál. Það eitt hefur mjög mikið að segja, að fólkið, sem bíður með óþreyju eftir rafmagninu víðs vegar um landið, fái að vita, hvers það má vænta í þessu lífshagsmunamáli. Þetta er þegar búið að dragast allt of lengi, og það má ekki draga það endalaust á langinn að láta fólkið vita, hvað á að gera. Þess vegna þarf að taka ákvarðanir um þetta, í fyrsta lagi það að ljúka því á þessu ári og næstu tveim árum, eða fyrir árslok 1969, að leggja raflínur um þau svæði, þar sem vegalengdin að meðaltali er 2 km eða minni, og síðar á þessu ári þarf svo að taka ákvörðun um, á hvern hátt verði séð fyrir raforkuþörf hinna, sem þar eru fyrir utan. Og þetta bráðabirgðaákvæði á fyllilega heima í frv.



Herra forseti. Sannleikurinn er, að svo mikill lagabálkur, sem hér liggur fyrir, þarf, ef það á að vera nokkur mynd á afgreiðslu hjá Alþ., miklu lengri tíma til athugunar en nú hefur gefizt. Og það hefur oft undanfarið þótt hjá ríkisstj. eðlilegt að hafa það svo, þegar miklir lagabálkar væru lagðir fram, að þeir væru lagðir fram svo að segja á fyrra þingi, til þess að menn gætu kynnt sér þá og rætt um þá, en síðan væri seinna meir á næsta þingi á eftir málið lagt fyrir í byrjun þings og þar með séð um, að það næði fram að ganga. Í þessu lagafrv., sem hér liggur fyrir, eru stórar og margar breytingar á öllu því kerfi, sem hingað til hefur verið um raforkumál ríkisins. Það er nú hálfleitt, að enginn þm. Alþfl. skuli vera hér inni nú, en mér finnst það dálítið kaldhæðið, að l. um raforkumálastofnun ríkisins, sem voru flutt af ráðh. Alþfl. 1946, þegar þau voru sett, og voru þá mjög merkileg lög, sem mörkuðu tímamót og voru alveg sérstaklega eftirtektarverð hvað snerti þann ríkisrekstur og þá samsöfnun allra raforkumálanna og yfirstjórn þeirra á einn stað, sem í l. fólst, - mér finnst það dálítið hart í raun og veru fyrir Alþfl., að hann skuli nú standa að því að framkvæma lög eða setja lög, sem sundurlima þessa stofnun og eyðileggja hana að meira eða minna leyti, eins og gert er með þessu frv. Það er alveg greinilegt, að það er tekin þveröfug afstaða hér á Íslandi miðað við það, sem tíðkast yfirleitt í Vestur-Evrópu, Frakklandi eða öðrum löndum, þar sem þróun þessara mála þykir vera í sæmilegu horfi. Þar þykir það alls staðar sjálfsagt að miða meira við það, að ríkið hafi með öll raforkumálin að gera og ríkið eigi í raun og veru ekki aðeins að sjá um sjálfar virkjanirnar og ekki aðeins um línurnar, sem fara út um landið, heldur meira að segja taki líka að sér dreifinguna á rafmagninu í bæjunum sjálfum. Hérna aftur á móti er farin alveg þveröfug leið. Hér er í fyrsta lagi verið að draga úr valdi ríkisins í þessum efnum, það er verið að gefa meira svigrúm, ef einhverjir aðrir aðilar færu að leggja út í þetta. Það er verið að sundra þeim ríkisstofnunum, sem þarna eiga hlut að máli, það er verið að eyðileggja nokkurn veginn raforkumálastofnun ríkisins og skipta henni upp í tvær til þrjár stofnanir, eftir að búið var að gera þann óskunda á s.l. þingi að gera landsvirkjunina að sérstakri stofnun í staðinn fyrir að láta raforkumálaskrifstofuna hafa með hana að gera. Nú er haldið áfram í því sama, og það má mikið vera, ef það kæmi ekki nokkru seinna að þegar núv. ríkisstj. væri búin að gera ríkisreksturinn eins ópraktískan og vitlausan og hægt væri, þá kæmi hún og segði, að þessi ríkisrekstur væri nú ekki rétt góður. Það yrði nú helzt að fara að leggja hann niður á eftir, láta einkaframtakið taka við honum. Fyrst að eyðileggja og spilla ríkisrekstrinum eins og hægt er, hafa hann eins ópraktískan og mögulegt er og síðan að reyna að drepa hann á eftir. Ég álít þess vegna í fyrsta lagi, að sú stefna, sem felst í þessu frv., sé alröng, það að draga úr því valdi, sem ríkið sjálft á að hafa í þessum efnum. Raforkumál eru yfirleitt þess eðlis, að það er rökrétt, að þau séu rekin út frá einni heildarstofnun. Meira að segja sjálft sölufyrirkomulagið, eins og heildsalan og smásalan í raforkumálunum, er satt að segja ákaflega ópraktískt. Nú, ég skal nánar koma inn á þá hluti, en það er strax atriði hér, sem ég vildi benda á í sambandi við III. kafla þessa frv. um vinnslu jarðhitans. Ef við erum að setja lög, nákvæmari en áður giltu um þessa hluti, er óhjákvæmilegt að ganga þarna miklu betur frá málunum. Hverju viljum við slá föstu um eignarrétt á jarðhita á Íslandi? Er það meiningin, að sá maður, sem átt hefur jörð, þ, e. yfirborðið til ræktunar, eigi líka að eiga hitann, sem þarna er undir, alveg ótakmarkað, hann eigi einkaeignarrétt á honum? Ég álít það vera hringavitlausa hugsun. Það, sem hægt væri að halda fram í slíku sambandi, það er e.t.v., að slíkur eigandi ætti jarðhitann eða réttindi til hans, réttara sagt, notkunar til vissra hluta svo og svo marga metra niður í jörðina. Ég man eftir, að það var einu sinni lagt hér fram stjórnarfrv., þar sem, ef ég man rétt, lagt var til, að landeigendur skyldu eiga jarðhitann allt niður í 100 metra,, en það, sem þar væri fyrir neðan, ætti ríkið. Og það er nauðsynlegt að setja löggjöf um þetta, og það væri alveg hreint rangt að líta svo á, að landeigandi ætti að eiga þarna alveg ótakmarkaðan rétt. Við vitum, að við höfum áður deilt um svona hluti mjög skarplega hér á Alþ., og ekki voru það sízt sögulegar umr., sem fram fóru í sambandi við réttindi til vatnsaflsins á þingunum 1919–1922, þegar því var haldið fram af ýmsum, að landeigendur bókstaflega ættu vatnsaflið, og héldu þar með fram þeim undarlega hlut, að hvern dropa, sem rynni fram hjá í einni á, ætti landeigandinn og þegar sami dropi væri kominn að næsta landi, ætti næsti landeigandi hann. M. ö. o., þá væri það mál útkljáð praktískt á þann máta, að ríkið bannaði öllum hagnýtingu til raforku nema sjálfu sér og tæki þannig valdið og réttinn til notkunar á vatnsaflinu úr höndum landeigenda, án þess raunverulega að þetta viðkvæma eignarréttarspursmál væri til lykta leitt. Ég held, að þegar við förum nú að setja á ný ákveðnar reglur, ákveðin lög um jarðhitann, verðum við að athuga þessi mál alvarlega. Það er hægt að grafa 2 og 3 þús. metra niður í jörðina. Meinum við það virkilega, að landeigandi, sem upphaflega hefur keypt sitt land eingöngu til að rækta það, eigi að eiga þessi auðæfi? Við vitum, að í sambandi við ýmsa aðra hluti, í sambandi við námur og annað slíkt, gilda um þetta allt önnur lög hjá okkur. Þá hefur ríkið svo og svo mikinn rétt. Og þetta er mál, sem getur orðið mjög brýnt þá og þegar, þ. e. eignarréttur þjóðarinnar á jarðhitanum, með einhverjum vissum takmörkunum, skulum við segja, vegna eignarhalds landeiganda á yfirborði landsins o.s.frv. Það er orðið nauðsynlegt að setja löggjöf um þetta, og þegar Alþ. er að hreyfa við gildandi löggjöf um þessi mál, eiga þessir hlutir að koma þarna inn í. Það er sitt hvað, að þau lög, sem nú stendur til að breyta, eru, eins og þau hafa verið, ófullkomin. En þegar verið er að setja ný lög, þá verður að reyna að bæta það, sem ófullkomið var í þeim gömlu. Ég álít þess vegna alrangt, að því skuli vera alveg sleppt í þessu frv. og rétturinn til umráða og hagnýtingar jafnvel gerður enn þá ótvíræðari hjá hverjum landeiganda, án þess að nokkur takmörk séu þar fyrir sett. Ég held, að þetta sé alrangt. Nú, svo er vitanlegt, að annað mál snertir þetta í mjög ríkum mæli. Það er vitað, að langstærstu jarðhitasvæði landsins eru uppi á afréttum, og eignarréttarafstaðan í sambandi við jarðhitahlunnindi er a.m.k. að sumra áliti bót við þær. Ég vil taka það fram, að ég álit, að svo sé ekki. Ég álít, að það sé alveg hreint skýlaust, að ríkið sjálft eða almenningur, hvernig sem við viljum taka það, þjóðarheildin, þjóðfélagið, eigi jarðhitann á slíkum stöðum. Og þó að hreppar hafi átt þar afréttir til þess að reka fé á beit, snertir það ekki eignarréttinn á þeim auðæfum, sem í jörðinni eru. Ég held þess vegna, að það sé flanað að þessum málum með því að taka sig nú til og semja ný lög, m. a. um vinnslu jarðhitans, án þess að ganga úr skugga um þessa hluti og gera þetta alveg hreint ótvírætt. Þarna var mikil þörf á að ríkið skæri sjálft úr um, hvernig þessu sé háttað, svo að um þetta geti ekki risið neinar deilur. Ég vil bara minna á það, að fyrir nokkrum árum var það kannað hér á Íslandi, hvort mundi borga sig að vinna þungt vatn með því að nota jarðhitann. Eitt mesta jarðhitasvæðið á Íslandi er uppi í óbyggðum, norðan Eyjafjallajökuls held ég, jarðhitasvæði, sem hefur að geyma meiri hlutann, held ég að ég muni rétt, af öllu vinnanlegu hitamagni í jörð á Íslandi. Það var einkum þetta svæði, og svo hitasvæðið við Hengilinn, sem athugað var, vegna þess ógrynnis hitamagns, sem þar var, og þá kemur í ljós, að raunverulega er allt óklárt með eignarréttinn á þessum hlunnindum. Og við getum rétt hugsað okkur, hvernig fer, ef við höfum ekki tekið ákvarðanir um þessa hluti, áður en svona mál eru orðin brýn, áður en það er allt í einu um að ræða milljóna og kannske tuga og hundraða milljóna verðmæti, sem deilt er um, hver eigi. Það er þess vegna alveg nauðsynlegt, þegar við erum að fjalla um svona lög, að þannig sé gengið frá þeim, að það geti ekki leikið neinn vafi lengur á, hvernig eignarrétti er þar háttað. Þetta vildi ég nú alveg sérstaklega benda á í sambandi við III. kaflann. Þá vík ég enn fremur hér að VI. kaflanum. Mér skilst, og ég vona, að það verði leiðrétt, ef það er ekki rétt hjá mér, að þar sé meiningin að gera rafmagnseftirlit ríkisins að fjárhagslega sjálfstæðri stofnun, taka það undan raforkumálastofnuninni, sem sé liða raforkumálastofnunina í sundur og gera rafmagnseftirlitið að alveg sérstakri stofnun. Við vitum nú, hvað það þýðir venjulega, þegar verið er að búá til slíkar sérstakar stofnanir. Það þýðir venjulega að dubba upp einhverja dýra forstjóra með tilheyrandi skrifstofuhaldi í kringum sig, þar sem venjulega er haldið mun sparar á málum, hvað það snertir, ef þessir hlutir eru í einni stofnun. Ég rek augun í orðalagið í upphafi 38. gr.: „Orkustofnun hefur í umboði ríkisstj. yfirumsjón með eftirliti af hálfu ríkisins.“ Má ég spyrja: Er ekki farið að gera leik að því að reyna að gera ríkiskerfið hjá okkur sem allra flóknast og fyrirferðarmest, og það einmitt af hálfu ríkisstj., sem hefur þótt vera alveg hlynnt einkarekstri, m. a. vegna þess, að hún hefur haldið því fram, að einkarekstur væri oft praktískar rekinn en stofnanir ríkisins? Er unnið að því vitandi vits að reyna að gera ríkisstofnanirnar sem flóknastar og dýrastar og flestar, til þess seinna meir að eiga auðveldara með að reyna að drepa þær? Orkustofnun á í umboði ríkisstj. að hafa umsjón með eftirliti af hálfu ríkisins. Mér finnst þetta orðalag þannig, að a.m.k. þessir hæstv. ráðh., sem eru sérstaklega hlynntir praktískum vinnubrögðum og því, að ríkið ætti frekar að vera til fyrirmyndar í rekstri en hitt, ættu nú að fást til að endurskoða ofurlítið lagagreinar, sem eru á þessa leið. Ég hef tekið eftir þeirra tilhneigingu að reyna að gera alla þá hluti, sem ríkið snerta, sem allra flóknasta, reyna að setja í kringum þá ráð, sem skipuð séu helzt ótal öðrum ríkisstofnunum, þannig að oft sé það orðið svo, að þeir menn, sem í ríkisstofnunum eiga að vinna, séu helzt í svo mörgum ráðum, að þeir séu farnir að flækjast í þeim sjálfir, og sumir þeirra, sem þyki jafnvel ómissandi til þess að vera þar, séu kannske komnir í svona 10–20 mismunandi ríkisstofnanir: Þegar bók var rituð hér um árið um Parkinsonslögmálið svokallaða, var því nú almennt haldið fram, að þetta væri eins konar ónáttúra, sem sýndi sig í sambandi við ríkiskerfið, að vilja alltaf hrúga þarna öllu mögulegu utan um það. Því hefur almennt ekki verið trúað, að það væri beinlínis tilgangur vissra ríkisstjórna að reyna að gera ríkiskerfið sem flóknast, fyrirferðarmest, sem allra sundurlimaðast og ópraktískast, til þess að það væri betra að ráðast á það á eftir. Hins vegar, hvort sem það er nú Parkinsonslögmálið, sem er þarna að verki, eða jafnvel eitthvað annað enn þá verra, verð ég að segja, að þegar svona frv. koma hérna fram, er það, það minnsta, sem hægt er að gera, að þau fáist almennilega athuguð og rædd og ekki sé reynt að pína þau í gegn á síðustu dögum þings, þegar yfirdrifið er að gera og þegar ríkisstj. á það yfirleitt einvörðungu undir hollustu stjórnarandstöðunnar, að mál, sem endilega þurfa þó að ganga í gegn, komist áfram. Það er vitanlegt, að vinnubrögðin hjá hæstv. ríkisstj. eru svoleiðis, að það er dyngt hér inn málum á síðustu stundu, sem síðan er ætlazt til, bara af hollustu stjórnarandstöðunnar, að gangi helzt svo að segja umræðulaust í gegnum þingið. Og svo er um leið farið að hafa þann hátt á að undirbúa þessi mál, þegar það eru t.d. stórmál, á þann máta, að það eru eingöngu settir menn úr stjórnarliðinu til þess að útbúa frv., í staðinn fyrir að hér áður fyrr þótti rétt, þegar stór mál voru á ferðinni, að setja þau í mþn., til þess að stjórnarandstaðan hefði þó einhverja möguleika til þess að athuga þessi mál. Ég vildi a.m.k. fá úr því skorið, hvort þetta er misskilningur hjá mér eða hvort það er meiningin að taka rafmagnseftirlit ríkisins þarna út úr og láta það verða fjárhagslega sjálfstæða stofnun. Og ég vildi þá um leið mega spyrja og heimta að fá þá hér yfirlit um: Hvað kostar Landsvirkjunin og hver er hennar skrifstofukostnaður og hvernig er háttað þar launum verkfræðinga og annarra slíkra, sem þar vinna? Ég kann ekki við, að það sé verið að taka út úr höndum ríkisins svo og svo mikið af fyrirtækjum og síðan sé máske farið að reka svo og svo mikið af því, sem slík fyrirtæki ættu að vinna, sem eins konar einkafyrirtæki, og ég mundi vilja biðja hæstv. ráðh. um að gefa okkur upplýsingar um það hér, hvernig háttar til með Landsvirkjunina, sem hér var með meirihlutavaldi ákveðið, að skyldi vera sjálfstæð stofnun í staðinn fyrir að fela raforkumálastofnun ríkisins hana. Hvernig er rekstur hennar? Hvað kostar hann? Eins og við vitum, er Landsvirkjun sameign ríkisins og Reykjavíkurbæjar og við fáum þess vegna ekki hér í sambandi við fjárl. og annað slíkt hennar reikninga, en það væri æskilegt, áður en haldið er áfram með þetta mál, að það lægi fyrir. Mig langar til að vita, hvað svona ríkisstofnanir kosta. Ég hafði hér um tíma nokkuð með þessa hluti að gera, á meðan Sogsvirkjunin starfaði, og ég benti á það hér í umr., sem fóru fram, þegar l. um Landsvirkjun voru sett. Á meðan Sogsvirkjunin starfaði, þótti það vera réttur mórall af hálfu ríkisins að reyna að gera hluti ódýra fyrir almenning. Það var þá ekki farið að leitast við að gera, allt sem allra dýrast, til þess að auka verðbólguna sem mest. Þá var það svo, að þegar Sogsvirkjunin var sett, var það ákveðið með l. frá Alþingi, að það mætti einvörðungu leggja 5% á rafmagnið í heildsölu til bæjanna. Þegar Landsvirkjun var sett á stofn, var allt slíkt afnumið. Þá voru meira að segja gerðir sérstakir samningar um lán við útlenda banka, þar sem voru undangengin sérstök skilyrði um, að það yrði að leggja svona og svona mikið á, þannig að álagning skyldi vera til að safna í sjóði og annað slíkt, eins skynsamlegt og það er að safna í sjóði á meðan verðbólga gengur með 10–15% hækkun á ári, sama sem að kasta fénu í ekki neitt. Og þetta var pínt hér í gegn í fyrra að gera þessar breytingar. Það var horfið burtu frá því að reyna að hugsa þannig, að almenningur gæti fengið ódýrt rafmagn. Það voru teknar ákvarðanir um, að það skyldi okra á rafmagninu. Á tímum Sogsvirkjunarinnar var það haft svo, að það var tekin sú ákvörðun af stjórn Sogsvirkjunarinnar að fela rafmagnsveitunni í Reykjavík að reka það fyrirtæki, þannig að allt bókhald og slíkt yrði sem ódýrast, eins og líka reyndist rétt. Sogsvirkjunin kom sér aldrei upp sjálfstæðu fyrirtæki með sérstökum forstjóra, sérstökum gjaldkera og sérstökum bókara, sérstöku fólki til að vinna. Mönnum þótti þá rétt að hugsa þannig, að það væri rétt að reyna að spara, jafnvel þó að ríkið og Reykjavíkurbær ættu í hlut. Menn skoðuðu það sem sitt; verkefni að reyna að framleiða ódýrt rafmagn, en ekki að reyna að gera það sem dýrast. Meira að segja, þegar allar eignir Reykjavíkurbæjar voru afhentar Sogsvirkjuninni, voru þær afhentar á því bókfærða verði, sem þá var, en ekki með því endurmatsverði, sem nú er farið að tala um, einmitt til þess, að það skyldi vera sem hægast fyrir Sogsvirkjunina að hafa rafmagnið sem ódýrast. Nú er kominn annar tími. Nú eru fyrirskipanirnar um að okra og samið um það við útlenda aðila, sem lán eru tekin hjá, og það dýr og ópraktísk lán. Og ég vildi mega heyra hér. Hvernig standa málin núna viðvíkjandi Landsvirkjun og hvernig er útlitið þar? Hvernig eru hennar reikningar og hvað er kostnaðurinn þar, og hvernig er það til samanburðar við raforkumálastofnunina?  Þegar kemur að rafmagnsveitum ríkisins, sýnist mér líka, að það eigi að taka rafmagnsveitur ríkisins út úr raforkumálastofnuninni. Þær hafa verið í henni fram að þessu. Ég er nú enn þá ekki búinn að skilja vitið í því. Er það vegna þess, að hæstv. ráðh. líti svo á, að þetta sé glimrandi gróðafyrirtæki? Það hefur nú ekki reynzt fram að þessu með rafmagnsveitur ríkisins. Af hverju er verið að taka þetta þarna út úr? Hvaða ástæða er til þess? Ég hef ekki heyrt nokkur rök færð fram fyrir því enn þá. Er það kannske bara vegna þess, að einhvern mann langi til að verða forstjóri? Er það vegna þess, að Sjálfstfl. þurfi að koma fyrir svona og svona mörgum forstjórum og þurfi að flýta sér fyrir kosningar til þess? Hvað er það, sem þarna er um að ræða? Hafa rafmagnsveitur ríkisins ekki verið reknar sæmilega í sambandi við raforkumálastofnunina? Hefur eitthvað verið að því þar? Hvaða ástæða var til þess að sundurliða þetta? Í 57. gr. er mælt svo fyrir, að ráðh. skipar forstjóra rafmagnsveitna ríkisins. Hann skal heita rafmagnsveitustjóri ríkisins, og þetta á að vera alveg sjálfstæð stofnun og heyra beint undir þann ráðh., sem fer með raforkumál. Þá fara þær að verða svona 3–4–5 stofnanirnar, þar sem gat verið ein. Ég get ósköp vel skilið frá hálfu Sjálfstfl., ef hann vill reyna að eyðileggja ríkisrekstur eins og hægt er, að fara inn á þetta. Þá er bezt fyrir hann að segja það. En ef hann vill láta ríkisreksturinn vera sem praktískastan, reyna a.m.k. fésýslumenn, þegar þeir reka sín fyrirtæki, heldur að hafa þau frekar stærri og þar með ódýrar rekin en að skipta þeim upp í mörg. Ég fæ ekki séð annað en hér sé verið að vinna hreint skemmdarverk. Ég veit ekki, af hverju er verið að vinna þetta skemmdarverk, en e.t.v. er það vegna þess, að raforkumálastofnun ríkisins, eins og hún hefur verið rekin, hefur verið einhver bezt rekna ríkisstofnunin í landinu. Raforkumálastofnun ríkisins hefur verið rekin með mikilli fyrirhyggju. Það hafa verið tekin upp þar og haft framtak þar um mörg mál, sem máske mátti stundum segja, að væri á takmörkunum, að heyrðu undir hana, en hafa engu að síður komið þjóðfélaginu að gífurlegum notum, og lengi vel voru þeir menn, sem nú eru að verða viðurkenndir meðal beztu vísindamanna heims, einmitt starfandi hjá raforkumálastofnuninni, eftir að þeir höfðu lokið sínum embættisprófum, og raforkumálastofnunin tók við þessum mönnum, notfærði þeirra sérþekkingu til þess að rannsaka einmitt auðlindir þjóðar okkar og benda á, og það yfirleitt með miklum og góðum árangri, hvernig hagnýta mætti þessar auðlindir sem bezt. Þetta gat raforkumálastofnun ríkisins gert, vegna þess að hún var stórt fyrirtæki með sæmilega rúman fjárhag og hafði sínar mörgu deildir undir sér, sem hún réði yfir. Nú á sem sé að láta þetta fyrirtæki svona að hálfu veslast upp, og það er hart einmitt þess vegna, að þarna er um eitt af beztu ríkisfyrirtækjunum að ræða. Og mér finnst það alveg sérstaklega hart af Alþfl. að ljá máls á því að eyðileggja þetta fyrirtæki, vegna þess hvern hlut Alþfl. átti í því, hans ráðh, einmitt 1946, að gera frv. um raforkumálastofnun ríkisins að lögum, það mikla þjóðnýtingarmál, sem þá var sett í gegn, góðu heilli. Það er ákaflega hart, að það skuli verða hlutverk Alþfl., nú í þessari ríkisstj. að hjálpa til þess að eyðileggja þá ágætu löggjöf, sem hann átti þá vissulega heiður skilið fyrir. Ég held þess vegna, að það væri virkilega tími til kominn að stoppa hér við og athuga betur allan gang í þeim málum. Það var í þessu sambandi minnzt hér áðan á orkuráðið og þess hlutverk. Ég hef nú satt að segja verið að leita að fyrirmælunum um orkuráðið í þessari löggjöf, var nú búinn að finna hér ósköp lítinn kafla áðan, en það fór nú svo lítið fyrir honum, að ég hélt endilega, að það hlyti að vera eitthvað meira. Það var sem sé í 69. gr., þar sem mælt er fyrir um orkuráðið, og ég vildi spyrja: Er það virkilega rétt hjá mér, að það séu einu fyrirmælin um orkuráð, þessi í 69. gr.? Með leyfi hæstv. forseta: „Orkuráð semur árlega greiðslu- og fjárhagsáætlun fyrir orkusjóð og sendir ráðh. svo snemma, að fylgt geti fjárlagafrv. til Alþingis. Orkuráð gerir till. um lánveitingar og einstakar greiðslur úr orkusjóði, skv. fjárhags- og greiðsluáætlun sjóðsins og leitar staðfestingar ráðh, á þeim till. Orkuráð gerir enn fremur till. um ráðstöfun stofntillaga til lagningar rafmagnsveitna í strjálbýli o.s.frv.“ Ég hef ekki fundið mikið annað. Það er kannske einhver yfirsjón hjá mér. Þá verð ég að biðja afsökunar. Er það annars staðar, eða er þetta rétt hjá mér?  „Raforkuráð skal eiga kost á að fylgjast með rannsóknum raforkumálastjóra og rekstri rafmagnsveitna ríkisins. Ráðinu skulu send til athugunar og umsagnar: 1. Till. raforkumálastjóra um að reisa, kaupa eða leigja orkuver eða orkuveitu. 2. Till. ríkisstj. til Alþ. um að reisa ný orkuver og koma upp nýjum orkuveitum eða festa kaup á slíkum mannvirkjum. 3. Frv. að gjaldskrám rafmagnsveitna ríkisins. 4. Efnahags- og rekstrarreikningar rafmagnsveitna ríkisins og kostnaðarreikningar mannvirkja í smíðum, svo og skýrslur raforkumálastjóra um rekstur rafmagnsveitna ríkisins. 5. Fjárhagsáætlun rafmagnsveitna ríkisins og till. um lántökur, önnur fjárlög og ráðstöfun fjár úr raforkusjóði. 6. Frv. að reglugerð um rafmagnsveitur ríkisins. 7. Erindisbréf, sem ráðh. gefur út handa starfsmönnum hjá raforkumálastjóra, rafmagnsveitum ríkisins og rafmagnseftirliti ríkisins. 8. Till. um ákvörðun orkuveitusvæðis héraðsrafmagnsveitna. 9. Frv. að reglugerðum og gjaldskrám héraðsrafmagnsveitna, ef ráðið óskar þess sérstaklega. 10. Till. um nýjar héraðsrafmagnsveitur ríkisins ásamt kostnaðar- og rekstraráætlunum um þær. 11. Frv. að reglugerð og gjaldskrám rafmagnsveitna ríkisins. 12. Ársreikningar og fjárhagsáætlun héraðsrafmagnsveitna ríkisins. 13. Frv. að reglugerð um raforkuvirki. 14. Till. til breytinga á raforkulögum og 15. Umsóknir um lánveitingar úr raforkumálasjóði samkv. 35. gr., tölul. 3 og 4.“ Þetta er 53. gr., sem tekur svona nákvæmlega fram um þetta. Í 52. gr. stóð enn fremur, að verkefni raforkuráðs sé að fylgjast með stjórn og framkvæmdum í raforkumálum, gera till. í þeim efnum og vera ríkisstj. til ráðuneytis í raforkumálum. Raforkumálaráð var upphaflega hugsað sem stofnun, sem Alþ, raunverulega notaði til þess að fylgjast með þessum málum og geta haft ýmiss konar frumkvæði í þeim. Raforkuráð hefur að vísu ekki orðið nærri því sú stofnun, er hún hefði gjarnan átt að verða. Engu að síður, ef einhver stofnun rís ekki undir því, sem hún ætti að vera samkv. lögum, ber að reyna að sjá til þess að breyta henni þannig, að hún rísi undir því. En þá ber ekki að reyna að svipta hana svo að segja öllu valdi og öllum möguleikum, öllu því eftirliti, sem Alþ. ætlast til að hún hafi, og gera hana bara að hjákátlegri, lítilli n., sem ein, tvær litlar línur í l. mæla fyrir um, hvernig starfa skuli. Það hefur nefnilega verið mjög eftirtektarvert, að það er eins og stefnan gangi út á það að reyna að draga úr valdi þeirra stofnana, sem Alþ. þannig kýs, en hlaða aftur á móti upp, eins og gert var t.d. í sambandi við rannsóknaráð ríkisins, ótal nefndum, tvöföldum t.d. þar, sem mestmegnis sé skipað af embættismönnum ríkisins, að embættismenn ríkisins, forstjórar hinna og þessara stofnana séu sjálfskipaðir í ótal ráð á þennan máta. Þess vegna er alveg greinilegt, að það er verið að gerbreyta því valdsviði, sem raforkuráð hefur haft fram til þessa, og þess vegna álít ég, að inn á það eigi Alþ. ekki að ganga. Það er nógu rík tilhneiging til þess að gera, eins og ég gat um áðan, Alþ. að afgreiðslustofnun í höndum ríkisstj. og það hefur verið árátta hjá fleiri ríkisstj. en þessari, þó að þessi gangi mjög langt í því, og það þarf að stinga þar við fótum. Ég vil sem sé alveg eindregið mótmæla því, að þetta frv. sé látið ganga fram nú, bæði vegna þeirrar óheillavænlegu stefnu, sem í því felst, vegna þeirrar sundurlimunar á ríkisfyrirtæki, sem í því felst, og vegna vanhugsaðra og illa undirbúinna kafla, sem í því eru, eins og kaflans viðvíkjandi jarðhitanum. Ég vil þess vegna eindregið leyfa mér að mælast til þess við hæstv. ráðh., að hann sé ekki að reyna að keyra þetta frv. nú í gegnum þingið. Það kann engri góðri lukku að stýra fyrir hæstv. ríkisstj., ef hún vill hafa gott samstarf, eins og hún þarf á að halda, til þess að koma öllum þeim fjölda mála í gegn, sem nú bíða, ef á að beita í sambandi við mál, sem eru harðvítug deilumál og að mínu áliti mikil ógæfumál eins og þetta, þeim aðferðum að kúska þetta gegnum þingið, hvað sem það kostar.



Herra forseti. Í umr. þeim, sem hér fóru fram í gærdag um þetta mál, gerði hæstv. ráðh. nokkrar aths. við það, sem ég hafði hér sagt. Aths. hæstv. ráðh. voru nú að minni vitund býsna einkennilegar, og gat ég nú eiginlega ekkí áttað mig á því, hvernig stóð á því, að hann brást þannig við mínum málflutningi, sem hann gerði. Hann vildi láta líta svo út, að ég hefði ekki lesið það frv., sem hér væri um að ræða, og vitnaði þar ekki í minna en einar þrjár greinar, taldi, að það benti allt til þess, að ég hefði ekki lesið þessar greinar og lagði til, að ég læsi þær betur. Og svo langt gekk hæstv. ráðh. í þessum efnum, að þó að ég hefði í minni ræðu lesið upp viðkomandi greinar hér yfir honum sem öðrum, fór hann enn fram á það, að ég læsi þessar greinar. Hitt verð ég aftur að segja, að málflutningur hæstv. ráðh. varðandi þau atriði, sem hann var nú þar að tala um, um lestur á þessum greinum, var þannig, að það var engu líkara en hann hefði ekki gert sér grein fyrir efni þeirra greina, sem hér var um að ræða í frv., og svo aftur þeirra greina, sem einnig var verið að ræða um úr gildandi raforkulögum. En ég hafði einmitt sýnt fram á það með upplestri úr hvoru tveggja hér, að á þessu var mikill munur, mikill efnismunur. Þær greinar í frv., sem hæstv. ráðh. vitnaði í og lagði til, að ég læsi aftur, voru m. a. 58. og 59. gr. frv., sem fjalla um verkefni rafmagnsveitna ríkisins. En ég hafði einmitt lesið upp úr þessum gr., og þar kemur mjög skýrt fram, að samkv. frv. er það ákveðið sem verkefni rafmagnsveitna ríkisins að annast rekstur rafmagnsveitnanna, standa fyrir framleiðslu á raforku og dreifingu hennar. Það er sem sagt almennt tekið fram í gr., að þetta séu verkefni þessarar ríkisstofnunar, en í gildandi l. er þetta ekki orðað svona, heldur á hinn veginn, að það er skylda, sem er lögð á herðar rafmagnsveitum ríkisins, að afla almenningi í landinu nægrar raforku og sjá atvinnuvegum landsmanna fyrir nægri raforku. Þessi skylda er nú tekin af rafmagnsveitum ríkisins. Þetta er alveg augljóst mál. Og hafi hæstv. ráðh. ekki áttað sig á þessu fyrr en nú, ber honum auðvitað að endurskoða till. sínar. Sé það meining hans að halda við fullkominni skyldu á rafmagnsveitum ríkisins til þess að annast þau verkefni, á vitanlega að breyta orðalagi 58. og 59. gr. frv. En hið rétta er auðvitað það, sem ég sagði, að það er augljóslega unnið að því að breyta um stefnu í þessum efnum frá því, sem áður var. Áður var við það efni miðað, að ríkið tæki þessi verkefni yfir á sig, skylduna í þessum efnum, en nú er hins vegar verið að leggja til að draga úr þessum skyldum ríkisins og gert hreinlega ráð fyrir því, að hér geti aðrir aðilar komið til. Sama var það, sem hæstv. ráðh. sagði hér viðvíkjandi verkefni tækninefndar, sem um getur í 4. gr. frv. Auðvitað var það fullkomlega rétt, sem ég sagði þar um tækninefnd. Allt, sem um hana segir í þessu frv., er að finna í 4. gr. Þar er aðeins sagt, að þetta skuli vera ráðgefandi nefnd um orkumál og síðan skuli um verkefni hennar sett sérstök reglugerð og þar ákveðið, að hverju hún skuli vinna. En hæstv. ráðh. vildi halda því fram, að öll þau verkefni, sem talin eru upp í 2. gr. og talin eru sérstakt hlutverk Orkustofnunar, séu þau verkefni, sem tækninefnd á að fjalla um. En það segir hvergi í þessu frv., það er mesti misskilningur. Það er hvergi minnzt á það. Ef það hefði verið svo, hefði vitanlega orðalagið átt að vera allt annað en er á 4. gr. frv. En annaðhvort er það, að hér er um það að ræða, að frv. sé sérstaklega illa samið eða þá að hæstv. ráðh. hefur hreinlega ekki gert sér grein fyrir því, hvað stendur í hinum einstöku gr. frv. Hæstv. ráðh. tók aths. mínum þannig, að hann sagði, að með l. um Landsvirkjun hefði einmitt sú stefna verið mótuð, sem ég hefði hér í mínum málflutningi að verulegu leyti verið að tala fyrir, þ.e.a.s. að stefnt skyldi að því að koma upp stórum orkuverum, sem gengið væri beinlínis út frá, að næðu fyrr eða síðar til landsins alls. Þetta er vitanlega alveg reginmisskilningur hjá hæstv. ráðh. Í þessum efnum er ekki um það að ræða, að Landsvirkjunarlögin marki neina nýja stefnu. Alveg ótvírætt er það hins vegar stefnumarkandi í raforkul. frá 1946, að þá átti að því að stefna, að ríkið tæki þessi mál í sínar hendur og miðaði að því að leysa raforkumál landsmanna sem mest á hinn hagkvæmasta hátt með samvirkjun. En l. um Landsvirkjun viku nokkuð frá þessari almennu stefnu að því leyti til, að þar var ekki um að ræða algera forustu ríkisins, heldur var ákveðið, að að því mannvirki, sem þar var fjallað um, skyldu tveir aðilar standa, þ.e.a.s. Reykjavíkurborg annars vegar og ríkið hins vegar. Þetta var í eðli sínu frávik frá meginstefnu raforkul. frá 1946. En þó að með l. um Landsvirkjun væri ákveðið að ráðast í stórvirkjun í Þjórsá, var ekki verið að taka upp neina nýja stefnu. Hefði verið ráðizt í Búrfellsvirkjun samkv. þeim áætlunum, sem lágu fyrir, þegar l. um Landsvirkjun voru ákveðin í fullu samræmi við raforkul., hefði vitanlega ríkið átt að hafa algera forustu um þessa framkvæmd og verða eigandi að þessu nýja mannvirki og sjá um rekstur þess. Sú eina nýja stefna, sem þarna kom því fram, var þetta frávik frá því, að ríkið hefði þessa forustu og svo það að taka upp þennan hátt að deila þessu hlutverki á milli Reykjavíkurborgar og ríkisins, sem auðvitað var óeðlilegt. Það var ekkert eðlilegt, að Reykjavíkurborg skyldi vera helmingsaðili að framleiðslu á raforku og dreifingu á henni hér um allt Suðvesturland. Vissulega var Reykjavíkurborg hér stór aðili að, en það var með öllu óeðlilegt, að Reykjavíkurborg færi að taka að sér sérstaklega það verkefni að standa í forsvari í sambandi við lausn á raforkumálum alls Suðvesturlandsins. Það, sem eðlilegt var í þeim efnum, var auðvitað, að ríkið annaðist þetta. En hæstv. ríkisstj. var nú á þeirri skoðun, að það færi betur á því, að yfirstjórn Landsvirkjunarinnar væri í höndum Reykjavíkurborgar og ríkisins heldur en aðeins í höndum ríkisins, og eins og ég sagði hér í minni ræðu í gær, er enginn vafi á því, að pólitískar ástæður lágu til þess, að þetta fyrirkomulag var tekið upp. En það er í rauninni leiðinlegt í sambandi við jafnmikilvægt mál og hér er um að ræða, stefnuna í raforkumálum, að raforkumálaráðh. skuli ekki fást til þess að ræða þetta mál efnislega og á eðlilegan hátt. Ég ræddi hér um það í minni ræðu í gær og sýndi fram á það alveg ljóslega, að með þessu frv. er verið að víkja í ýmsum grundvallaratriðum frá þeirri stefnu í raforkumálum landsins, sem upp var tekin með setningu raforkulaganna árið 1946. Með þeim l. var hreinlega gengið út frá því, að ríkið eitt ætti að annast byggingu meiri háttar raforkuvera í landinu og dreifingu raforkunnar um aðalorkuveitulínur, og það ætti að stefna að því, að ríkið annaðist lausn á þessum þýðingarmiklu málum. En það fer auðvitað ekkert á milli mála, að skv. þessu frv., sem hér liggur fyrir, er verið að gera ráð fyrir því, að raforkumálaráðh., hver sem hann er á hinum einstöku tímum, geti veitt hér öðrum aðilum leyfi til þess að koma upp raforkuverum og reka þau. Þetta er vitanlega gífurlega mikið frávik frá þeirri stefnu, sem hér hafði verið mörkuð. Hæstv. raforkumálaráðh. hefur ekki reynt á nokkurn hátt að færa hér fram rök fyrir því, hvað það er, sem kallar á þessa breytingu, hvað það er, sem rökstyður það að taka upp þessi vinnubrögð aftur. Hann hefur ekki viljað ræða það á neinn hátt. Í hvaða tilfellum er það, sem hann vill gera ráð fyrir því, að það sé rétt, að ráðh. hafi heimild til þess, án þess að leita til Alþ., að heimila einstökum aðilum í landinu að koma upp raforkuverum, sem geta framleitt allt upp í 2000 kw.? Í hvaða tilfellum er það, sem slíkt ætti að teljast hagkvæmt og rétt að fara inn á þá stefnu? Ef hann getur ekki nefnt nein tilfelli, sem hann hefur í huga, - til hvers þá að vera að breyta gildandi l. um þetta og gera ráð fyrir þessu? Þá vildi hæstv. raforkumálaráðh. láta líta svo út í því, sem hann sagði hér, að það væri misskilningur, að þetta frv. fæli í rauninni í sér neina meginstefnubreytingu í raforkumálum landsins, og það væri líka misskilningur, að hér væri um nokkurt vantraust á raforkumálaskrifstofuna að ræða eða á núv. raforkumálastjóra. Og hann lét orð liggja að því, að raforkumálastjóri hefði verið með í samningu þessa frv. og hann væri í rauninni ekki svo mikið á móti því. Á þeim fundi eða fundum, sem raforkumálastjóri mætti í fjhn., kom það m. a. fram hjá honum, að hann taldi sig fyrst og fremst höfund raforkulaganna frá 1946. Hann sagðist hafa átt meginþátt í því að leggja til það efni, sem í þann lagabálk hefði verið sett, og hann sagði einmitt, að sín meginstefna í raforkumálum landsins kæmi fram í þeirri löggjöf. Og hann lýsti því svo enn fremur yfir, að hann væri andvígur ýmsum ákvæðum í þessu frv., og einnig lýsti hann því yfir, að hann hefði ekki staðið að því að semja þetta frv., enda kemur það skýrt fram í grg. frv., að það voru til kvaddir aðrir menn en hann í þá n., sem átti að semja frv. Hann hafði hins vegar af skiljanlegum ástæðum rætt talsvert við þá n., sem vann að því að semja frv., og látið ýmis sjónarmið sín koma fram. Að sumu leyti hafði n. tekið upp hans ábendingar og í öðrum tilfellum ekki. Og í sumum þeim atriðum, sem raforkumálastjóri sagðist hafa lagt mesta áherzlu á og þar sem nefndin varð við óskum hans, brást aftur hæstv. ráðh. svo við, að áður en hann lagði frv. fyrir Alþ. tók hann þessi meginatriði, sem raforkumálastjóri hafði lagt til við nefndina, að tekin yrðu inn í frumvarpið, út úr frumvarpinu aftur. Þetta kom allt saman mjög skýrt fram í þeirri n., sem fjallaði um málið, m. a. þær þrjár greinar, sem raforkumálastjóri lagði til, að teknar yrðu upp eða þrír nýir liðir í 71. gr. frv., en þessir liðir fjalla einmitt um það, sem ég gerði hér nokkuð að umtalsefni í gær, þeir fjalla um möguleika orkumálastjóra eða núv. raforkumálastjóra til þess að geta haldið uppi með eðlilegum hætti rannsóknarstörfum að orkumálum og vinnu í sambandi við undirbúning að framkvæmdum í þessum efnum. En raforkumálastjóri benti einmitt sérstaklega á það, að það væri mjög mikilvægt fyrir stofnunina að geta ráðið yfir fjármagni raforkumálasjóðs eða orkumálasjóðs til þess að standa undir slíkum rannsóknarkostnaði og undirbúningskostnaði, en hann væri ekki að öllu leyti bundinn við þær fjárveitingar, sem ákveðnar hefðu verið í þessu skyni fyrir hvert einstakt ár, vegna þess að það vill auðvitað oft koma fyrir, þegar unnið er að undirbúningi eða stórframkvæmdum, að það koma beinlínis upp á óvæntan hátt verkefni, sem þarf að halda áfram athugun á og kostnað leiðir af, en eftir því sem gert er ráð fyrir í þessu frv., væri ekki möguleiki fyrir orkumálastjóra að ráða sér starfsmenn til þess að halda slíkum verkefnum áfram, og hann yrði að bíða eftir því, að næst yrðu samin fjárlög og fjárveitingavaldið hefði samþ. nýja fjárveitingu í þessu skyni. Sem sagt, meiri hl. þeirra manna, sem sömdu þetta frv., hafði fallizt á þetta sjónarmið raforkumálastjóra og tekið inn þessar till. hans í þau drög að frv., sem n. lagði fyrir ráðh., en ráðh. hafði aftur fellt þessi ákvæði út. Og þó að einstakir nm. í fjhn. hafi nú óskað eftir því, að þessi ákvæði yrðu tekin inn í frv. aftur, hefur hæstv. ráðh. ekki viljað á það fallast. Það er því vitanlega algerlega villandi, þegar hæstv. raforkumálaráðh. talar þannig um þetta mál hér í d., að hann vill láta líta svo út, að raforkumálastjóri sé í rauninni höfundur að þessu frv., hann standi með þessum breytingum, sem hér er um að ræða. Það er auðvitað algerlega villandi frá skýrt. Ég hef svo sagt það hér í þessum umr., að ég tel auðvitað engan vafa vera á því, að flutningur þessa frv. í þeim búningi, sem það er, er auðvitað hin mesta vantraustsyfirlýsing á raforkumálaskrifstofuna og stjórnendur hennar og alveg sérstakt vantraust á raforkumálastjóra. Það er ómögulegt að túlka þetta á annan veg. Það vakti svo athygli mína líka í málflutningi hæstv. ráðh., hvernig hann reynir að því litla leyti, sem hann hefur nú uppi tilburði í þá átt, hvernig hann reynir að réttlæta ýmis ákvæði í þessu frv., sem stefna til breytinga frá því, sem verið hefur. T. d. það ákvæði, þar sem gert er ráð fyrir því, að ráðh. geti heimilað einstökum aðilum að ráðast í virkjunarframkvæmdir allt að 2000 kw. án þess að leitað sé til Alþ., þá rökstyður ráðh. þetta á þann veg, að þetta geri nú ekki mikið til, þó að ráðh, fái þessa heimild, því að líklega verði nú í flestum tilfellum þeir aðilar, sem fái slíka heimild ráðh., hvort sem er að koma til Alþ. og leita þar eftir t.d. ríkisábyrgðum fyrir lánum og öðru slíku, svo að þeir geti ráðizt í framkvæmdirnar. Til hvers þá að vera að breyta þessu? Til hvers þá að vera að breyta l. frá 1946, sem gerðu ráð fyrir því, að Alþ. hefði valdið í sínum höndum og ákvæði það eitt, hvort aðrir ættu að standa að virkjunarframkvæmdum en ríkið sjálft? En ráðh. vill sem sagt fá í hendurnar heimild til þess að geta hleypt hér öðrum að í sambandi við virkjunarframkvæmdir, en reynir þó að afsaka málið á þann veg, að í rauninni breyti þetta engu. Þetta er áfram í höndum Alþ. Auðvitað ætti ráðh. að tefla fram einhverjum rökum fyrir því, vegna hvers hann er að breyta ákvæðunum frá gildandi ráforkul. Af hverju er hann að skapa þessa heimild? Til hvers? Hvað er hann að leysa? Þá hafði ég bent einnig á það hér eins og fleiri, að með þessu frv. væri enn verið að skerða áhrifavald Alþ. í því að hafa áhrif á það, hvernig staðið er að framkvæmdum í raforkumálum landsins með því, að það orkumálaráð, sem nefnt er í þessu frv., þó að það eigi að kjósast af Alþ. er það alveg ótvírætt, að valdsvið þessa orkuráðs er miklu takmarkaðra heldur en valdsvið raforkuráðs, sem verið hefur. En hæstv. ráðh. vill ekki viðurkenna þetta. Hann neitar þar auðvitað alveg tvímælalaust staðreyndum og segir svona, að bezt sé fyrir menn að lesa lagagreinarnar betur. En þó að það sé lesið yfir hæstv. ráðh., hvað um þetta segir, virðist það ekkert duga. Í 53. gr. raforkul. frá 1946 eru talin upp í 14 töluliðum verkefni, sem raforkumálaráð á að láta sig skipta, atriði, sem ýmist eiga að leggjast fyrir raforkuráð til umsagnar og athugunar eða sem raforkumálaráð, þ. e. hið þingkjörna ráð, hefur fullt valdsvið til þess að fá allar upplýsingar um og fylgjast með. Það kann vel að vera, að í framkvæmdinni hafi verið stigið yfir ýmislegt af þessu og það hafi ekki allt komið til framkvæmda. En hvað um það, l. gerðu ráð fyrir því, og sú þingkjörna nefnd, sem þarna átti hlut að máli, hafði aðstöðu til þess að fylgjast með þessu, hún hafði lagalega stöðu til þess að láta þessi mál sig skipta. En það er alveg augljóst, að skv. frv. hefur orkumálaráð nálega engin verkefni, eða eins og hæstv. ráðh: sagði hér í sínu máli, það er í rauninni aðeins ætlazt til þess, að orkumálaráð fái að úthluta eða gera till. til ráðh. öllu heldur um úthlutun á því fjármagni, sem á að ganga á hverju ári til lagningar á raforkulínum um sveitir landsins. En gert er svo hins vegar ráð fyrir því, að það verði Alþ., sem ákveður það fyrir hvert einstakt ár, hve mikið fé á að renna til slíkra framkvæmda. Verkefni þessarar þingkjörnu n., þessa orkuráðs, verða því að teljast sáralítil og miklu minni en gert var ráð fyrir í raforkul., að verkefni raforkumálaráðs væru. Það er eins og hér hefur verið sagt af öðrum, að ef hæstv. ráðh. væri raunverulega á því, að rétt væri, að hið nýja orkuráð fengi sama verkefni og raforkuráð hefur haft, ætti hann vitanlega að styðja till., sem liggur hér fyrir um breytingu í þá átt. Það, sem hér skiptir mestu máli í sambandi við þetta mál, er það að gera sér grein fyrir því, að hverju er verið að stefna í raforkumálum landsins. Er það æskileg stefna, að aðilarnir, sem standa fyrir virkjunarframkvæmdum í landinu og dreifingu raforku, verði margir og þar af leiðandi fremur smáir, eða er hitt æskilegra, að að því verði stefnt, að það verði einn aðili fyrst og fremst, sem á að leysa þau þýðingarmiklu verkefni að afla þjóðinni nægilegrar raforku á sem hagkvæmastan hátt? Ég fyrir mitt leyti er ekki í neinum vafa um það, að það er langtum heppilegra, að að því verði stefnt, að það verði einn aðili, sem hefur á hendi þetta mikla verkefni, og þá getur ekki verið um neinn annan eðlilegan aðila að ræða en ríkið, og það er því íslenzka ríkið, sem á að standa fyrir því að reisa orkuverin og sjá um aðaldreifilínurnar og vinna að því að tengja saman öll orkuveitusvæði landsins og skapa þannig grundvöll að því, að hægt sé að virkja á hagkvæmastan hátt hverju sinni. Að þessu á að stefna, en þá vitanlega með því að sjá um, að ríkið hafi á hendi forustu í þessum efnum og taki þá auðvitað á sig skyldurnar í sambandi við lausn á þessum málum. En hitt er röng stefna að hverfa frá því, sem ráðgert var með raforkul. frá 1946, og ætla sér að fara að koma upp mörgum aðilum eða efna til þess, að upp rísi margir aðilar, sem eiga að leysa raforkuþarfir landsmanna. En þetta frv., sem hér liggur fyrir, miðar alveg tvímælalaust að því að draga úr forustuhlutverki ríkisins og dreifa þessu framkvæmdavaldi. Frv. miðar að því að leysa upp að verulegu leyti raforkumálaskrifstofu ríkisins, sem var orðin sú miðstöð, sem hafði á hendi fyrir hönd ríkisins framkvæmdir í þessum efnum. Hana á að leysa upp í margar smærri einingar og í rauninni að skilja svo við raforkumálaskrifstofuna, að hún verði aðeins einhver rannsóknardeild með mjög takmörkuð fjárráð. Það atriði, sem snýr að sérstökum forstjóra fyrir rafmagnsveitum ríkisins, er, eins og ég hef bent hér á áður, algert aukaatriði þessa máls. Í gildandi raforkulögum var beinlínis gert ráð fyrir því, að ráða mætti sérstakan framkvæmdastjóra, rekstrarframkvæmdastjóra fyrir rafmagnsveitur ríkisins, og þannig var því háttað um margra ára skeið. Núverandi forstjóri hinnar miklu Landsvirkjunar var einmitt framkvæmdastjóri rafmagnsveitna ríkisins, en svo, þegar hann fór úr því starfi og núverandi ráðh. vildi ráða nýjan mann í starfið, fannst ráðh, nauðsynlegt að kljúfa þennan hluta frá raforkumálaskrifstofu ríkisins, kljúfa þennan þáttinn frá og gera þennan nýja forstjóra fyrir rafmagnsveitum ríkisins að sjálfstæðum forstjóra, sem heyrði beint undir raforkumálaráðh., en mátti ekki heyra áfram undir raforkumálastjóra, eins og áður var. Það var vitanlega engin nauðsyn, sem kallaði til þessarar lagabreytingar, sem hér er gert ráð fyrir. Þó að ráðh. hefði nú viljað endilega gera þennan forstjóratitil svolítið hærri og meiri en þann, sem fyrir var, er engin nauðsyn að ætla að rífa upp raforkulög landsins á þann hátt, sem gert er með þessu frv., og taka hér upp stefnubreytingu varðandi raforkumál landsins í meiri háttar atriðum. Ég hlýt svo að vekja athygli á því enn einu sinni, að það er í rauninni alveg furðulegt, þegar jafnmikilvægt mál liggur hér fyrir þinginu eins og þetta, að hæstv. raforkumálaráðh. skuli ekki gera neina tilraun til þess að rökstyðja þær breytingar frá gildandi l., sem felast í frv. og hvað það sé, sem raunverulega kallar á þessar breytingar. Ég held, að hér sé verið að stíga skref aftur á bak í áttina til þess fyrirkomulags, sem var á lausn raforkumálanna í landinu fyrir árið 1946, en þá var ástandið einmitt þannig, eins og ég hef vikið að áður, að á hverju þingi komu fram beiðnir frá mörgum bæjar- og sveitarfélögum eða mörgum aðilum héðan og þaðan af landinu um aðstoð frá ríkinu, til þess að þessir aðilar gætu leyst sín raforkumál hver fyrir sig. Þetta gamla skipulag leiddi til þess, að raforkuverin í landinu urðu mörg og smá og ríkið þurfti nú hlaupa undir bagga og veita þeim beinan fjárstuðning í mjög mörgum tilfellum. Og ég minni enn þá á það, að þegar raforkul. voru sett árið 1946, voru það menn úr öllum flokkum hér á Alþ., sem tóku höndum saman um það, að breyta um stefnu frá þessu gamla fyrirkomulagi og marka þá stefnu, að unnið skyldi að lausn raforkumála landsmanna með öðrum hætti, og þá var sú leið valin, að það skyldi fyrst og fremst vera verkefni ríkisins að leysa þessi mál, og þá var því slegið föstu í löggjöfinni, að ríkið hefði einkarétt á því að reisa raforkuver og selja raforku í heildsölu, en aðeins gert ráð fyrir því um tíma, að þeir, sem fyrir voru með raforkuver, gætu fengið rétt til þess að reka þau og til þess að fullvirkja þau fallvötn, sem þeir voru byrjaðir að virkja, en þó gert ráð fyrir því, að ríkið yrði hlutdeildaraðili í þessum fyrirtækjum og síðar yrði að því stefnt, að ríkið yfirtæki orkumálin þannig sem heild. Ég efast ekkert um það, að hæstv. raforkumálaráðh. hefur gert sér grein fyrir því, að þessi mál voru svona og svona, og svona hefur þetta gengið til, en það vekur undrun mína, að hann skuli vera á því nú að ætla að hverfa að meira eða minna leyti til gamla fyrirkomulagsins og deila þessu upp í margar einingar. Með því að ákveða það, að ríkið taki þessi verkefni í sínar hendur, er vitanlega ekkert um það sagt, hvar ráðizt verður í virkjanir hverju sinni. Það á aðeins að fara eftir því, sem hagstæðast er. Vitanlega kemur til þess og yrði um það að ræða, að reist yrðu raforkuver líklega í öllum fjórðungum landsins, því að alls staðar eru til miklir möguleikar í þessum efnum, en það er eins og ég sagði hér í umr. í gær, það er vitanlega ekkert aðalatriði, þegar ráðizt verður í virkjun t.d. Lagarfoss á Austurlandi, að sú raforka verði einvörðungu handa Austfirðingum. Sú orka, sem þar er framleiðanleg, má gjarnan flytjast til annarra landshluta til hagnýtingar þar, alveg eins og raforka frá öðrum landshlutum á að flytjast austur, eftir því sem haganlegast og hagkvæmast er á hverjum tíma. Þær þjóðir, sem eru miklu stærri en við, hafa talið sér nauðsynlegt að taka einmitt upp þá stefnu í raforkumálum, sem hér var mörkuð með raforkul. frá 1946, þ. e. a. s. að gera ráð fyrir því, að það sé viðkomandi ríki fyrst og fremst, sem á að leysa raforkumálín. Því er það jafnt í auðvaldslöndum eða kapítalískum löndum sem hinum sósíalísku löndum, að um það er að ræða, að raforkumálin séu rekin fyrst og fremst af ríkisheildinni. Þessi mál eru þess eðlis, að það er miklum mun hagkvæmara fyrir þjóðarheildina að hafa þennan hátt á. En ef aðilarnir eru margir, koma upp svo margvísleg vandamál varðandi samtengingu og samrekstur mismunandi orkuvera, að það er mjög erfitt að koma því við. Því held ég, að það eigi að halda sig við þá stefnu, sem mörkuð var með raforkul. frá 1946, og það sé óheillaspor, sem markað er með þessu frv., þar sem beinlínis er að því stefnt að deila þessu upp á meðal margra aðila. Ég minntist lítillega á það hér í umr. í gær, hvernig þetta gæti komið út, hættur í sambandi við þær heimildir, sem gert er ráð fyrir í þessu frv., og benti á það, að þó að hér væri nú ekki um heimildir að ræða fyrir því, að byggð yrðu raforkuver nema upp að 2000 kw., er það alveg augljóst mál, að í okkar tiltölulega dreifðu byggð og þar sem er um jafnmarga smáa staði að ræða, mundi vel geta komið til þess í mörgum tilfellum, að einstakir staðir óskuðu eftir því að reisa orkuver, sem væru í kringum 2000 kw. að stærð, en slíkt orkuver samsvarar mjög ríflegri notkun hjá um 4000 manna bæ. Og ég er mjög hræddur um það, að ef raforkumálaráðh. fær heimild til þess að veita leyfi til slíkra framkvæmda, kunni svo að fara, bæði hjá núv. hæstv. raforkumálaráðh. og öðrum, sem kynnu að vera í hans embætti, að þeir létu undan beiðnum einstakra aðila, sem vildu taka sig út úr og reisa slík mannvirki, og heimiluðu þeim að reisa slík orkuver, en það gæti þá orðið til þess, að viðkomandi svæði, allmikið svæði, jafnvel heill landsfjórðungur ætti í erfiðleikum með að fá sín raforkumál leyst, eftir að búið væri að taka kannske kjarnann af svæðinu út úr. Og það er einmitt það, sem menn höfðu í huga með setningu raforkulaganna frá 1946, þegar ríkinu var áskilin hér einkaréttaraðstaða til framkvæmda í þessum efnum, þá var við það miðað, að reynt yrði að leysa raforkumálin á hinn hagkvæmasta hátt, en smástöðvafyrirkomulagið yrði lagt niður. En það þýðir eflaust ekki að ræða þessi mál öllu meira en gert hefur verið. Hæstv. ráðh. virðist ekki hafa mikinn áhuga á að ræða málið. Hann leggur það aðeins hér fram, og honum er mjög brátt að reyna að koma málinu í gegn, og ég býst við því, að það sé þegar búið að negla nægilega marga til þess að samþykkja þetta og það sé því í rauninni ósköp þýðingarlítið að ætla að ræða hér öllu lengur en gert hefur verið svona efnislega um málið.



Herra forseti. Það virðist nú vera þannig, að þó að farið sé að líða á þingtímann, sé talið, að þingið hafi rúman tíma, fyrst hægt er að eyða löngum tíma eða taka tíma, til að ræða þetta mál frá öðrum málum, sem eru óneitanlega miklu stærri og meira aðkallandi. Hér í þessari d. hafa verið lögð fram á þessu þingi fjöldamörg merk mál, sem liggja í nefndum og hafa ekki fengizt afgreidd þaðan, og væri óneitanlega miklu ríkari ástæða til þess að ræða þau en þetta mál, sem hér liggur fyrir. Ég gæti talið upp fjöldamörg mál, sem fyrir þessari d. liggja, en eru látin liggja í salti á meðan mál, sem eru miklu minna aðkallandi eins og þetta, sem hér liggur fyrir, eru látin sitja í fyrirrúmi. Ég álít, að hæstv. forseti hefði átt að ganga ríkar eftir því við ýmsar nefndir hér í þinginu en gert hefur verið, að þær litu eftir þessum málum, og það hefði verið meira aðkallandi en að halda sérstakan laugardagsfund til þess að koma þessu máli áleiðis. Ég vil fyrst segja það um þetta frv., að ég álít, að hér sé ekki um neitt stórmál að ræða né að aðkallandi sé að breyta þeim raforkulögum, sem nú eru í gildi og sem ýmsir merkir menn telja sig hafa átt mikinn þátt í og telja, að þeir eigi heiður skilið fyrir það. Ég álít, að þau rök séu það fullkomin og fullnægjandi, að það sé þess vegna engin ástæða til þess að vera að hraða þessu frv., sem hér liggur fyrir, og þess vegna mætti vel gilda um það eins og marga slíka lagabálka, að rétt væri að láta það fá athugun á tveimur þingum. En sem sagt, það er nú lagt það ofurkapp á að koma þessu máli fram, að það er efnt til sérstaks laugardagsfundar til að ræða um það, meðan fjöldamörg miklu meira aðkallandi mál eru látin liggja í salti. Þó er það tekið fram í grg, þessa frv., sem er alveg rétt, að hér sé ekki um neinar róttækar breytingar að ræða og þar af leiðandi ekki neinar aðkallandi breytingar að ræða. Og þess vegna mætti þetta mál eins og ýmis slík mál, stórir lagabálkar vel bíða nánari athugunar á næsta þingi. Það er ágætt, að það hefði þá verið lagt fram á þessu þingi og menn gætu kynnt sér efni þess, en samt fengist betri aðstaða til þess að íhuga það fyrir næsta þing. Mér sýnist annars fljótt á litið, að þegar sleppt er ýmsum minni breytingum, þá séu það tvö meginatriði, sem felast í þessu frv. Annað atriðið er það, að stefnt er að því að þenja út embættismannakerfið, skipta upp stofnun, sem nú starfar sem ein heild, í fleiri einingar. Óhjákvæmilega hlýtur þetta að leiða til þess, að þessi starfræksla eða þessi þjónusta verður miklu dýrari en nú er. Þetta sýnist mér, að sé annað aðalatriði frv. Og ég held, að það sé einmitt þetta atriði, sem veldur því, að hæstv. ríkisstj. leggur svona gífurlega fá þetta afgreitt fyrir kosningar og til þess að hún geti raðað í hinar nýju stöður og ný embætti fyrir kosningar. Af þeim ástæðum má þetta mál ekki dragast til næsta þings, til þess að fá ýtarlegri og betri athugun. Nei, það verður að leggja allt kapp á að afgreiða það fyrir kosningarnar vegna þess, að ekki er víst að núverandi ríkisstj. muni fara með völd eftir kosningarnar og þess vegna verður að ráðstafa hinum nýju embættum skv. þessu frv. fyrir kosningar. Ég mun koma nokkuð nánar að þessu atriði síðar, en víkja áður að því, sem mér sýnist að sé annað aðalatriði þessa frv. og það er þáttur í þeirri stefnu að draga alltaf meira og meira vald úr höndum Alþ. í hendur embættismanna. Hér á t.d. að leggja niður raforkuráð, sem hefur haft talsvert mikil völd og þingið hefur kosið, en kjósa svo eiginlega algjörlega valdalausa n. í staðinn. Alþ. hefur haft áður í hendi sinni að fjalla um byggingu allra rafveitna, sem eru stærri en 100 hestöfl, má ég segja. En nú á stórlega að rýmka þessa heimild. Það er orðið ákaflega mikið einkenni á okkar stjórnarstefnu á undanförnum árum að skerða vald Alþ. og auka embættismannavaldið í landinu. Þetta álít ég ákaflega varhugaverða og hættulega stefnu. En að sjálfsögðu þarf að vera til embættismannavald í landinu og verður alltaf að vera, en ég held, að því fylgi margvísleg hætta að gera það mjög sterkt, og löggjafarvaldið þurfi mjög að gæta sín og hafa hæfilegt aðhald að því, sem hinar opinberu stofnanir sýsla. Ég kem þá aftur að því, sem ég tel vera fyrra meginatriði þessa frv., það er að þenja út embættismannakerfið. Ég held, að það sé kominn tími til þess, að þm. fari að átta sig á því, hvort kostnaðurinn við embættismannahald alls konar og ýmsan slíkan rekstur sé ekki orðinn það mikill, að það eigi frekar að sporna við fótum og reyna að færa reksturinn saman, - færa opinberan rekstur saman en að þenja hann út. Ég held, að það sé mjög athyglisvert fyrir okkur í því sambandi að gera nokkurn samanburð í tilefni af því, að hér á Alþ. í dag var lagt fram yfirlit um tekjur og gjöld ríkissjóðs á s.l. ári. Af þessu yfirliti má mikið læra um það, hvernig kostnaðurinn við embættismannahaldið og ríkisreksturinn hefur stórkostlega vaxið á undanförnum árum. Það er t.d. fróðlegt að bera þetta yfirlit saman við rekstrarreikning ríkisins frá 1958. Ég ætla aðeins að nefna nokkur dæmi um, hver þenslan hefur orðið í þessum efnum. Árið 1958 var t.d. kostnaður við æðstu stjórn ríkisins, þ. e. forsetaembættið, 1.1 millj. kr. eða kannske réttara sagt, 1,2 millj. kr. Skv. yfirlitinu, sem lagt var fram í dag, hefur þessi kostnaður orðið 3–3.3 millj. kr. á s.l. ári, þessi kostnaður hefur m. ö. o. næstum því þrefaldazt. Um kostnað við Alþ. gildir nokkuð svipað. Árið 1958 er kostnaðurinn við Alþ. 8 millj kr. Mér sýnist að á s.l. ári hafi hann orðið 32 á þessum tíma. Og þá kem ég að stjórnarráðinu. Kostnaðurinn við það varð árið 1958 14 millj. kr., en á s.l. ári hefur hann orðið 49 millj. kr. Það er ekki mjög fjarri því, að hann hafi fjórfaldazt á þessum 8 árum. Þá kem ég að utanríkisþjónustunni. Hún kostaði árið 1958 skv. rekstrarreikningi ríkissjóðs tæpar 11 millj. kr., en á s.l. ári hefur kostnaðurinn við hana skv. yfirliti, sem lagt var fram í dag, orðið 45 millj. kr. Kostnaðurinn við utanríkisþjónustuna hefur m. ö. o. næstum því fjórfaldazt á þessum átta árum. Það má halda þessari upptalningu áfram, sem sýnir, hversu gífurleg þessi útþensla hefur orðið. Ég kem næst að dómsmálunum. Árið 1958 hefur kostnaðurinn við þau orðið 58.4 millj. kr., en á s.l. ári hefur kostnaðurinn við þau dómsmálin, orðið 220 millj. kr. skv. þessu bráðabirgðayfirliti eða rösklega fjórfaldazt. Og þó eru ekki öll kurl komin til grafar, því að þetta yfirlit virðist aðeins ná til desemberloka. Þá er komið að innheimtu tolla og skatta. Kostnaðurinn við það á árinu 1958 var tæpar 24 millj. kr., en hefur orðið á s.l. ári og þó aðeins til desemberloka 96 millj. kr. Kostnaður við innheimtu tolla og skatta virðist m. ö. o. hafa rösklega fjórfaldazt á þessu tímabili. Það er kannske ekki úr vegi að rifja þetta upp, vegna þess að hæstv. viðskmrh. er hér viðstaddur, og mig minnir að það hafi verið eitt af aðalloforðum Alþfl. fyrir hinar frægu haustkosningar 1959 að draga úr kostnaði við innheimtu skatta og tolla, sérstaklega við innheimtu skattanna. Voru þá í Alþýðublaðinu birtir miklir útreikningar um það, hve skattheimtan væri dýr, en það sést nú á þessu, að það er betra að leggja heilræðin en að halda þau. Því að í stað þess, að hér hafi orðið nokkur sparnaður við skattheimtuna, þá hefur hún fjórfaldazt á þessu 8 ára tímabili. Ég held, að það megi alveg fullyrða það, þó að það sé ekki rétt. að gera eins náinn samanburð í sambandi við embættismannahaldið á öðrum greinum ríkisrekstrarkerfisins en þeim, sem ég hef nú nefnt, að þá hafi niðurstaðan orðið sú á þessu 8 ára tímabili frá 1958 til 1966, að kostnaðurinn við embættismannahaldið hefur í mörgum tilfellum þre-, fjór- og fimmfaldazt. Þetta stafar að sjálfsögðu nokkuð af því, að laun hafa hækkað verulega á þessu tímabili vegna dýrtíðarþróunarinnar í landinu, en þó hins vegar ekki síður vegna þess, að embættismannakerfið hefur stórkostlega þanizt út. Það hefur verið bætt við nýjum störfum og nýjum embættum og nýjum stofnunum. Sumt hefur verið eðlilegt og leitt af þeirri þróun, sem átt hefur sér stað í þjóðfélaginu á þessum tíma. Það hefur þurft að auka hina opinberu starfrækslu vegna fólksfjölda og aukinna viðskipta o.s.frv., en með margt gildir það tvímælalaust, að stjórnarflokkarnir hafa þurft að koma nýjum mönnum að í ýmis embætti, og: þess vegna hafa störfin verið búin til. Ég held, að menn hljóti að gera sér það ljóst, að ef þannig verður áframhald á þessu, að kostnaður við embættismannahald ríkisins eykst miklu meira en annar kostnaður í. þjóðfélaginu, þá hefur það voðann fólginn í sér. Og þess vegna ætti það að vera annað, sem væri keppt að núna síðustu daga þingsins, annað en það að búa til ný embætti og nýjar stöður og nýjar stofnanir, eins og - þetta frv. vissulega gerir ráð fyrir. Það væri miklu frekar ástæða til þess að vinna að samfærslu og sameiningu í þessum efnum og reyna að gera embættiskerfið ódýrara á þann hátt. Með þessu frv:, sem hér liggur fyrir, er alveg stefnt í öfuga átt, hvað snertir starfskerfið sjálft. Það hefur verið stefnt í þá átt að færa þetta enn þá meira út en verið hefur og gera þennan rekstur miklu dýrari en hann hefur verið hingað til. Ég held, að þm. hefðu gott af því að bera saman, eins og ég hef nú gert, embættiskostnaðinn á undanförnum árum og hver hann er í dag og gera sér ljósa grein fyrir því, hversu stórfelld aukning hefur hér orðið. Og það virðist eiginlega vera svo, að eftir því sem meira er talað um hagsýslu í störfum ríkisins eða stofnunum ríkisins og eftir því sem bætt er við fleiri hagsýslustjórnum og hagsýslumönnum, þá þenst kerfið enn þá meira út. Ég sé ekki betur en einn af þeim mönnum, sem hafi samið þetta frv., þar sem stefnt er til útfærslu á ríkisbákninu, sé hinn nýskipaði hagsýslustjóri ríkisins. Ég hygg, að það sé Jón Sigurðsson, sem hafi verið formaður þessarar n. Ef þetta er misskilningur hjá mér, þá leiðrétti ég það að sjálfsögðu og biðst þá afsökunar á því, ef ég kann að hafa hann fyrir rangri sök, en mér sýnist, að eins og skýrt er frá starfstitli hans þarna í grg., þá sé hér um sama manninn að ræða. En um ríkisstj. er það að segja og til þess bendir sú málsmeðferð, sem þetta frv. á að hafa hér í d., að hún virðist síður en svo hafa komið auga á þá öfugþróun, sem hér á sér stað. Því ef hún hefði gert sér grein fyrir henni þá mundi hún ekki með laugardagsfundum seinustu þingvikurnar vera að reyna að knýja þetta mál fram, á meðan fjöldamörg önnur miklu meira aðkallandi mál eru látin liggja í salti. Ég vildi nú beina því til hæstv. raforkumálaráðh., ef hann er hér einhvers staðar nálægur, hvort hann sem gamall og a.m.k. áður fyrr ráðsettur sveitamaður, vildi ekki taka til endurskoðunar þá stefnu, sem felst í þessu frv. og ég hef verið nú að víkja sérstaklega að, þá útþenslu á embættismannakerfinu, sem það fjallar um. Ég vil í þessu sambandi minna á hann á það, að nú man hann illa eftir þeim kenningum, sem í eina tíð var haldið uppi af þeim mönnum, sem höfðu forustu í Sjálfstfl. eða sem þá að vísu kallaði sig Íhaldsflokk, mönnum eins og Jóni Þorlákssyni, Jóni Magnússyni og Magnúsi Guðmundssyni. Þessir menn héldu því fram, að það ætti að reyna að halda embættisrekstrinum innan viðráðanlegra takmarka fyrir ríkið og frekar að reyna að draga úr því, ef hægt væri, en hið gagnstæða. Og það má fullkomlega viðurkenna, að þeir fylgdu þessari stefnu, a.m.k. að mjög verulegu leyti, þegar þeir höfðu stjórnina með höndum. En nú eru auðsjáanlega komnir nýir menn og nýir húsbændur í Sjálfstfl., a. m. k. hvað þetta snertir. Þó að flokkurinn sé enn Íhaldsflokkur á mörgum sviðum, eins og t.d. sýnir sig í því, að hann vill halda í frelsi einkabrasksins og spákaupmennskunnar, láta þetta tvennt hafa sem frjálsastar hendur, hann er vissulega áfram Íhaldsflokkur hvað það snertir, þá er hann sannarlega hættur að vera Íhaldsflokkur, hvað það snertir að halda uppi nokkrum sparnaði í rekstri ríkisins. Og það gerðu ýmsir sér vonir um, þegar núverandi fjmrh. tók við fjármálastjórninni, að nú mundi kannske einhver breyting verða í þessum efnum og hann að einhverju leyti, tilheyra hinum gamla skóla í Sjálfstfl. Mér finnst leiðinlegt að þurfa að segja það, en ég fæ ekki betur séð en þær vonir í sambandi við hann hafi algjörlega brugðizt. Ég held, að þenslan í ríkiskerfinu hafi einmitt aldrei verið öllu meiri og stórfelldari en núna tvö seinustu árin. Um það bera ríkisreikningarnir alveg ótvírætt vitni og ekki sízt það yfirlit, bráðabirgðayfirlit um tekjur og gjöld ríkisins árið 1966, sem var lagt fram í dag og þm. hafa nú til athugunar, og sem ber það með sér eins og ég áðan lýsti, að embættiskostnaður ríkisins hefur á mörgum sviðum þrefaldazt, en á miklu fleiri sviðum fjórfaldazt og fimmfaldazt frá því, sem var á árinu 1958. Þetta er svo alvarleg þróun, að menn þurfa að stinga hér fótum við. Við þurfum að gera okkur grein fyrir því, að á næstu árum þarf ríkið að halda uppi stórfelldum og margháttuðum framkvæmdum. Við þurfum að byggja mikið af skólum, við þurfum að byggja spítala, við þurfum að leggja vegi, byggja hafnir o.s.frv. En ekkert af þessu tekst okkur - eða lítið af þessu, - nema okkur takist að halda embættismannabákninu, ríkisbákninu, meira í skefjum en átt hefur sér stað á undanförnum árum. Og við sjáum líka, hver þróunin er í þessum efnum. Á sama tíma og kostnaðurinn við embættismannahaldið er alltaf að stóraukast, þá er verið að smáminnka alltaf framlögin til hinna verklegri framkvæmda, sem ríkið heldur uppi. Þessi framlög voru skorin niður, minnkuð, miðað við það, sem áður var, þegar við afgreiddum fjárlögin á s.l. hausti eða rétt fyrir jólin í vetur, en það hefur ekki þótt nóg. Síðan hafa verið sett lög á Alþ., sem hafa lækkað þessi framlög um 10%, lækkað framlög til skóla, spítala, hafnargerða og annarra slíkra framkvæmda um 10%. En á meðan þetta á sér stað og meðan ríkisstj. vinnur að þessu, þá er hún seinustu þingdagana að berjast við það að koma í gegn frv., sem óhjákvæmilega mun hafa aukinn embættismannakostnað í för með sér, því að það leiðir af sjálfu sér eins og hefur verið rakið mjög greinilega í þeim ræðum, sem hafa verið haldnar hér á undan, að kostnaður við framkvæmd og stjórn orkumálanna hlýtur að verða miklu meiri með þeirri breyt., sem hér á að gera en hann er nú. Það er verið að stofna til nýrra embætta og leysa þessa stofnun, sem nú er fyrir, upp í fleiri einingar, og það hlýtur óhjákvæmilega að hafa í för með sér eins og hér hefur mjög rækilega verið rakið, að kostnaðurinn við þessa starfrækslu hlýtur að vaxa, að embættiskostnaðurinn við þessa starfrækslu hlýtur að vaxa. Og það er af þeim ástæðum, sem ég sá sérstaka ástæðu til þess að kveðja mér hljóðs í sambandi við þetta mál. Ég get viðurkennt, að það sé kominn tími til þess að einhverju leyti að endurskoða raforkulögin, sem voru mjög vel samin á sínum tíma, um það fjölluðu margir ágætir menn. En ég sé ekki, að sú endurskoðun eða athugun sé svo aðkallandi, að það þurfi endilega að drífa hana í gegn núna fyrir þinglokin. Ég álít, að þetta mál megi vel bíða til næsta þings og það mundi þá fá vandaðri athugun en við getum látið það fá að þessu sinni, og sérstaklega tel ég það mikilvægt, að ef málið næði ekki fram að ganga nú, yrði það til þess að menn endurskoðuðu þá stefnu, sem í frv. felst, að leysa raforkumálaskrifstofuna upp í fleiri einingar og gera reksturinn dýrari. Það mundi einnig þykja eðlileg niðurstaða að sameina þessa starfsemi enn betur en að leysa hana upp. En þm. verða að gera sér grein fyrir því, að það er fullkomið alvörumál. Ríkisbáknið hefur verið að vaxa hratt seinustu árin. Eins og ég áðan sagði, þá þarf ríkið að halda uppi stórfelldum framkvæmdum á næstu árum, ef vel á að vera og fullnægja því, sem nauðsynlegt og aðkallandi er. En jafnframt verða menn að gera sér grein fyrir því, að það er alveg komið í hámark, sem hægt er að leggja á almenning í landinu í sköttum og tolli, og er löngu komið í hámark í þeim efnum. Við getum ekki byggt vonir okkar um auknar framkvæmdir ríkisins á því, að skattana og tollana sé hægt að hækka. Við getum ekki byggt þessar vonir á öðru en því, að okkur takist að halda embættismannakerfinu meira í skefjum en átt hefur sér stað á undanförnum árum. Ég tel rétt í þessu sambandi að taka það fram, að ég álít, að opinberir starfsmenn eigi að vera vel launaðir og margir þeirra séu allt of illa launaðir í dag, en til þess að hægt sé að framkvæma þá stefnu, að hafa opinbera starfsmenn sæmilega launaða og tryggja ríkinu sæmilegan starfskraft, verður að reyna að halda embættismannakerfinu sem mest innan hóflegra takmarka, en ekki búa til nýjar stofnanir og bæta við nýjum embættismönnum, oft á tíðum að þarflausu, vegna þess að það þarf að koma einhverjum góðum flokksmanni á spena. En það finnst mér einmitt leiðinlegt dæmi um það atriði, að núna seinustu þingdagana sé unnið að því að knýja þetta mál fram, fyrst og fremst vegna þess, að stjórnin vill koma því fram fyrir kosningar að geta búið til nokkur ný embætti - og veitt nokkur ný embætti - og af þeim ástæðum má þetta mál ekki bíða til næsta þings og hljóta á þann hátt betri athugun. Mér finnst rétt, fyrst ég er farinn að ræða um þetta mál á annað borð, að víkja einnig nokkru ýtarlegar að því, sem mér sýnist vera önnur aðalstefna í þessu frv., en þar á ég við það, að hér er stefnt að því, eins og gert hefur verið á svo mörgum öðrum sviðum á undanförnum árum, að draga vald úr höndum Alþ. og færa það yfir til ríkisstjórnar og embættismanna. Ég held, að af mörgu ískyggilegu, sem hefur verið að gerast í okkar þjóðfélagi síðustu árin, þá sé þessi öfugþróun kannske eitt það allra ískyggilegasta. Ég nefni aðeins í þessu sambandi það, sem er stærst og alvarlegast, en það er það bankavald, sem verið er að byggja upp í landinu og á að vera eins konar einokunarkerfi fyrir þá ríkisstj., sem fer með völd á hverjum tíma. Það er svo önnur saga, að til þessa aukna bankavalds, sem ríkisstj. hefur verið að byggja upp, má að miklu leyti rekja þann efnahagslega ófarnað, sem þjóðin býr við í dag, og hversu lítinn árangur góðærið hefur raunverulega borið til að bæta afkomu atvinnuveganna og launafólks í landinu. Það er sú ranga efnahagsstefna, sem þessi þáttur embættismannakerfisins hefur fylgt, að sjálfsögðu að fyrirmælum ríkisstj., sem veldur mjög miklu um það, hvernig nú er komið í okkar efnahagsmálum. Af þessum ástæðum teldi ég það líka vel ráðið, að þetta mál væri látið bíða til næsta þings og fái þá frekari endurskoðun, vegna þess að ég er ekki viss um það, þó að hér hafi verið fluttar brtt. í þá átt, að ríkisstj. sé búin að opna augun fyrir því, hve hættuleg öfugþróun er hér á ferðinni. Það væri kannske frekar von til þess, að hún og hennar flokkar gerðu það eftir kosningar, sérstaklega ef svo færi, að þeim lánaðist ekki að halda þingmeirihlutanum, sem ég verð nú að telja reyndar mjög ólíklegt. Það væri ærin ástæða til þess að ræða miklu frekar um þetta efni, og e. t. v. gefst líka tækifæri til þess síðar, en ég vil að síðustu beina því til hæstv. raforkumálaráðh., að hann hugsi sig um, áður en hann drífur þessa aukningu í embættismannakerfinu fram, og hugsi að þessu leyti a.m.k. einu sinni eins og íhaldsmenn gerðu í gamla daga, en það skal ég játa og hef alltaf viðurkennt, að það, sem mér hefur fundizt vera skást í íhaldsstefnunni, er það, að hún hefur yfirleitt verið varfærin í þeim efnum að auka embættismannakerfið í þjóðfélaginu. Eins og ég sagði áðan, eru komnir alveg nýir menn og ný stefna í þessum efnum í Sjálfstfl., svoleiðis að hann á ekkert skylt við hinn gamla Íhaldsflokk að þessu leyti, því miður.



Herra forseti. Það er nú ljóst orðið, að hæstv. raforkumálaráðh. ætlar ekki að taka til máls í þessu máli. Ekki mun það þó vera vegna þess, að hann skilji, hvað þetta sé óverjandi mál, heldur vegna hins, að hann vill treysta á handjárnin að koma því í gegn. Það er mikil óvirðing, sem farin er að tíðkast hjá hæstv. ríkisstj. að sýna Alþ. Það var verið að leggja fyrir okkur áðan grg. ofurlitla, við skulum segja sæmilega grg. um tekjuafganginn 1966. Þar kemur í ljós, að það eru 1000 millj., 1000 millj. fram yfir fjárl., fram yfir það, sem áætlað er í fjárl., sem ríkið fær í tekjur. M. ö. o., Alþ. er nógu gott til þess að samþ. lög um slíkt, sem veitir ríkisstj. tekjur upp á 1000 millj. kr. fram yfir fjárl., en Alþ. er ekki nógu góð stofnun til þess að ráðh. tali við það og reyni að verja þau mál, sem er verið að reyna að pína í gegn. Ég spurði hér áðan um það, viðvíkjandi reikningum Landsvirkjunarinnar, hvort hæstv. raforkumálaráðh. hefði nokkra hugmynd um þann rekstur, og hann minntist í þessu sambandi úr sæti sínu á reikningana. Það eru engir slíkir reikningar komnir. Það er 8. apríl í dag, það eru engir reikningar komnir enn þá, og ég vildi einmitt vita, hvort Alþ., sem hefur skapað þessa stofnun, geti fengið að vita nokkuð um, hvað þessi stofnun hefði kostað, nokkurn skapaðan hlut, og hvort við gætum borið það saman við raforkumálastofnunina og annað slíkt. Það fæst ekki, ekki nokkur skapaður hlutur. Ég ætla ekki að fjölyrða neitt um þessi mál. Það er auðséð, að það sem ríkisstj. ætlar að gera að sínu sérstaka verki nú, það eru skemmdarverk á öllum sviðum, ekki sízt skemmdarverk á öllu því, sem nýsköpunarstjórnin gerði vel. Það var eitt af beztu verkum nýsköpunarstjórnarinnar að koma á raforkulögunum. Nú á að eyðileggja þau. Nú á að rífa og tæta þetta í sundur handa nokkrum embættismönnum, handa nokkrum gæðingum Sjálfstfl., af því að það þarf að skapa ný embætti handa þeim svo að mennirnir verði fínni. Og þetta er ekki eina sviðið, þar sem þessi hæstv. ríkisstj. er að eyðileggja og vinna skemmdarverk. Nýsköpunarstjórnin keypti á sínum tíma 30 togara. Þessi hæstv. ríkisstj. er búin að fækka togurunum á Íslandi um 30, úr 53 niður í 22. Hún er dugleg, þessi ríkisstj. Það hefur engin ríkisstj. unnið svona vel. Ekki einu sinni heil heimskreppa og heimsstríð gat valdið álíka tjóni á íslenzka togaraflotanum og þessi hæstv. ríkisstj. er búin að afreka. Á tímum heimskreppunnar fækkaði togurunum úr 47 niður í 27, það var alls um 20 togara, sem það fækkaði í flotanum, heimsstríðið og heimskreppan, en viðreisnarstjórninni tókst að fækka togurunum um 30. Það er auðséð, hvers konar ógæfuforusta það er, sem Sjálfstfl. hefur nú. Hann hefur einu sinni getað orðið að gagni, sá flokkur. En nú er hann auðsjáanlega að verða þjóðinni til óþurftar á öllum sviðum. Hér er að verða niðurrifsstjórn, sem eyðileggur það, sem til var, en skapar ekki nýtt í staðinn, ræðst á beztu ríkisfyrirtækin og tætir þau í sundur til að úthluta forstjórastöðum handa gæðingum sínum. Ég minntist hér áðan á kaflann um jarðhitann, og fyrst ekkert var sagt af hálfu hæstv. ríkisstj. í þessu sambandi, vil ég leggja hér fram eina brtt. við 9. gr., á þá leið, að framan við gr. bætist, með leyfi hæstv. forseta: „Jarðhitinn í jörðu niðri er eign þjóðarinnar. Alþ. ákveður hverju sinni með löggjöf um umráðarétt og hagnýtingu hans.“ Ég skal vel viðurkenna, að það hefði gjarnan mátt hafa þetta ýtarlegra. Ég man ósköp vel eftir lítilli löggjöf, sem kom hér einu sinni fyrir á Alþ., stjórnarfrv. um jarðhitamálin, eins og ég gat um áðan, þar sem miðað var við, að landeigendurnir skyldu eiga hitann allt að 100 m niður í jörðu, og þjóðin skyldi eiga það, sem væri þar fyrir neðan, þar sem þyrfti að bora lengra en 100 m til þess að ná honum. Ég hefði gjarnan viljað flytja nákvæmari grg., en af því að ekki er einu sinni hægt að tala við ráðh., það er eins og þeir séu búnir að missa málið, sé ég ekki, að það sé til neins og legg þess vegna þessa till. fram og bið hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir henni. Svo vil ég að síðustu minna á það í sambandi við þessi nýju embætti, sem hér er verið að skapa, að það er að vísu tiltölulega auðvelt að pína það í gegn að skapa embætti. En þegar farið verður að leggja þessi embætti niður, þegar þessi tilhneiging ræður ekki lengur hjá þjóðinni, sem nú er drottnandi í hæstv. ríkisstj., þegar farið verður að leggja þessi embætti niður, hafa embættismenn eftir núverandi l. þann rétt, að þeir fá biðlaun, þangað til þeir eru settir í einhver álíka embætti. Ef við kippum þessu í jafnt lag aftur, setjum eina raforkumálastofnun og látum mennina starfa þar eins og þeir hafa gert, í staðinn fyrir eins og er ætlazt til, að gera alla saman að forstjórum í sérstökum stofnunum, verður vafalaust að setja hina á biðlaun. Ég veit ekki, hvort það er meiningin hjá Sjálfstfl., að hinir og þessir gæðingar hans eigi að setjast á biðlaun hjá ríkinu, vegna þess að hann notar tækifærið til þess að pína í gegnum Alþ. vitlaus lög á síðustu stundu mikils annaþings, bara til þess að geta sett menn í embætti, án þess að nokkur rök mæli með því og án þess að ráðh. sjálfur geti komið fram með nokkur rök í þessu sambandi. - En vegna þeirra sérréttinda, sem embættismenn ríkisins hafa, er rétt að minna á þetta, þegar verið er að pína svona hluti í gegn eins og þessa löggjöf hér. Ég vil mótmæla allri meðferð þessa. máls og lýsa því enn yfir, að ég álít, að þm. ættu að sjá sóma sinn í því að láta ekki svona mál halda áfram.



Herra forseti. Þetta frv. hefur gengið gegnum Ed. og var samþ. þar með shlj. atkv. Samgmn. hefur athugað frv. og mælir einróma með því, að það verði samþ.



Herra forseti. Í fjarveru form. landbn. og frsm. vil ég segja um þetta nokkur orð. Landbn. þessarar virðulegu d. hefur haft til athugunar frv. til l. á þskj. 85 um sölu kristfjárjarðarinnar Litlu-Þúfu í Miklaholtshreppi ásamt brtt. á þskj. 230. Samkvæmt frv. er óskað heimildar fyrir hreppsnefnd Miklaholtshrepps til að selja ábúanda jarðarinnar hana fyrir það verð, er um semst eða metið verður af dómkvöddum mönnum. Frv. þetta er flutt samkv. beiðni oddvita hreppsins fyrir hönd hreppsnefndar. Samkv. brtt. á þskj. 230, sem borin er fram af flm. frv., heimilist hreppsn. að mynda sjóð af söluandvirði jarðarinnar, er bera skal nafn gefandans, Gísla Árnasonar, og vera í umsjá hreppsn. Þá heimilist að verja 273 hl. af tekjum sjóðsins til hins nýja barna- og unglingaskóla í Laugargerði. Tildrög málsins eru þau, að hreppsn. Miklaholtshrepps telur, að eignar- og umráðaréttur hreppsins samkv. gjafabréfinu frá 1880, sem prentað er sem fskj. með frv., sé nokkuð takmarkaður, en er fús að selja ábúandanum jörðina, ef leyfi hins háa Alþingis liggur fyrir. Hins vegar hefur hreppsn. synjað ábúandanum um fjárframlög til umbóta á jörðinni, a.m.k. fyrst um sinn, umfram það, sem gert hefur verið til þessa. Hv. landbn. hefur leitað umsagnar jarðeignadeildar ríkisins og segir þar, að það sé umdeilanlegt, hvort leyfilegt sé að selja kristfjárjarðir, sem eru dánargjafir, og að fræðimenn séu ósammála um það eða telji, að gerningar, sem gerðir hafa verið, séu jafnvel ólögmætir. En einnig telur jarðeignadeildin sig skorta kunnugleika af gjafabréfinu, en þar virðast nú hafa orðið mistök hjá stofnuninni, vegna þess að gjafabréfið er prentað sem fskj. á 2. síðu frv. Einnig hefur n. leitað umsagnar landnámsstjóra ríkisins, en í bréfi hans segir m. a., með leyfi hæstv. forseta: „Jörð þessi er að fasteignamati 16 300 kr., þar af landverð 7400 kr. og húsaverð 8900 kr. Því nær allt land jarðarinnar er ræktanlegt. Hins vegar er jörðin ekki landrýmisjörð, en myndi með aukinni ræktun geta framfleytt mjög góðu búi fyrir eina fjölskyldu. Tún jarðarinnar er 6,53 ha. Frú Ingveldur Jóhannsdóttir hefur framfleytt á jörðinni s.l. 3 ár þessum bústofni: 1963–64 12,80 kúgildum, 1964–65 14;20 kúgildum og 1965–66 12,85 kúgildum. Af því er ljóst, að ábúandi hefur ekki fullnægjandi ræktun samanborið við bústofn, og er því mikil nauðsyn að umbæta jörðina, auk þess sem húsakostur jarðarinnar þarf nauðsynlega að endurbyggjast. Þar sem hreppurinn færist undan að veita aðstoð sína til umbóta á jörðinni, verður að telja ósk ábúandans um kaup á jörðinni eðlilega, þar sem vænta má, að söluráðstöfun með þeim hætti, sem frv. gerir ráð fyrir, myndi betur tryggja ábúð á jörð þessari, einkum þar sem vænta má, að börn eða skyldmenni myndu taka við búi þar, ef núverandi ábúandi yrði að hætta búskap. Mæli ég með, að frv. verði, eins og það liggur fyrir, samþykkt. Virðingarfyllst, Pálmi Einarsson.“ Skv. l. nr. 111, 9. okt. 1941 um eftirlit með opinberum sjóðum bar að leita umsagnar félmrn. svo og eftirlitsmanna með opinberum sjóðum um hliðstæð mál og hér um ræðir, en þar sem 1. þessi voru felld úr gildi með 1. nr. 20 frá 20. maí 1964 og ríkisendurskoðendum falið að annast eftirlit með þeim sjóðum í landinu, sem hlotið hafa staðfestingu forseta (eða konungs áður) á skipulagsskrá, svo og öðrum hliðstæðum sjóðum, var leitað umsagnar ríkisendurskoðanda um þetta mál, og vil ég vitna í þá umsögn, með leyfi hæstv. forseta: „Með tilvísun til munnlegrar beiðni um umsögn mína um heimild hreppsn. Miklaholtshrepps til að selja kristfjárjörðina Litlu-Þúfu í Miklaholtshreppi, skal tekið fram, að með því að opinberir aðilar hafa nú tekið í sínar hendur, á skipulegan hátt, alla þá félagslegu umönnun, sem tekjum af kristfjárjörðum var fyrr á tímum ætlað að standa undir, m. a. Miklaholtshreppur að sínu leyti eins og önnur sveitarfélög, og engin ástæða er til að búast við, að á því verði breyting í fyrirsjáanlegri framtíð, tel ég, að ekki ætti neitt að vera því til fyrirstöðu, að hreppsnefnd Miklaholtshrepps ráðstafi eign sinni, Litlu-Þúfu í Miklaholtshreppi, svo sem væri hún kvaðalaus. Virðingarfyllst, Einar Bjarnason, ríkisendurskoðandi.“ Eins og fram kemur í nál. hv. landbn. á þskj. 392, mælir hún með sölunni, en ég vil taka fram, að 2 nm., þeir hv. 3. þm. Norðurl. e. og hv. 5. þm. Norðurl. v., voru ekki mættir á fundinum, en með tilvísan til þess þskj., sem ég nefndi áðan, mæli ég með því fyrir hönd n., að tilgreint frv. ásamt brtt. á þskj. 230 verði samþ. og málinu vísað til 3. umr. að lokinni þessari umr.