Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Þetta mál hefir nú alllengi legið hjá nefndinni, af þeirri ástæðu, að hún hefir haft svo mikið að starfa. Það hafa komið - eins og gerð var grein fyrir við 1. umr. þessa máls - tilmæli úr 2 stöðum um, að Eyjafjarðarsýslu yrði skift í tvö kjördæmi, annars vegar frá Siglufirði, sem haldið er fast fram að eigi að verða sjerstakt kjördæmi, en hins vegar frá þingmálafundi, sem haldinn var að Grund í Eyjafirði. Þótt nú væri gert ráð fyrir því, sem væri vafalaust of drjúglega mælt, að allir þeir menn, sem búa í hreppum þeim, er hlut eiga að máli, vildu þessa breytingu, þá er það ekki helmingur allra kjósenda í kjördæminu. Á Siglufirði eru 495 kjósendur, en í þeim 3 hreppum, sem áttu með sjer þingmálafundinn á Grund, eru 613 kjósendur, en samanlagt verður það 1108 kjósendur. Væri nú svo, að þessi breyting væri að vilja allra þessara manna og engir aðrir kæmu með mótmæli gegn henni, þá virtist það benda til þess, að rjett væri að gefa eftir. En nú er annað uppi á teningnum. Nefndinni hafa fyrir alllöngu síðan borist mótmæli frá 4 hreppum, sem sje Glæsibæjarhreppi, Öxnadalshreppi, Arnarneshreppi og Skriðuhreppi, frá fulltrúafundi þessara hreppa. Eftir sömu reglu og þeirri að telja meðmælin með breytingunni almenn á þessum umræddu stöðum, yrði einnig að líta svo á, sem allir kjósendur í þessum hreppum væru mótfallnir henni. í þessum hreppum eru ekki færri kjósendur en 678, eða fleiri en í þrem innhreppunum, sem vildu kjördæmisskiftinguna. Afleiðingin yrði sú, ef þetta yrði gert að lögum, að það yrði á móti vilja kjósenda í innhjeraðinu. Þeir eru fleiri móti skiftingu en með henni. Sje nú litið á hitt fyrirhugaða kjördæmið, ytra kjördæmið, þá verður svipað uppi í teningnum að því leyti, að í öðrum hreppum en Siglufirði eru 851 kjósandi. Úr engum þeirra hreppa hefir komið nokkur tillaga um þetta, og er því hæpið, að hægt sje að líta svo á, sem nokkur verulegur vilji sje í úthjeraðinu á því að skifta kjördæminu. Það er vitanlegt, að ekki er hægt að segja með þessu, að menn viti vilja kjósenda, þó að þessu hafi verið komið til leiðar á einum þingmálafundi. Að minsta kosti treysti jeg mjer ekki til þess. Og meðan menn vita það ekki fyrir víst, þá vona jeg, að menn sjeu ekki svo breytingagjarnir í þessari hv. deild að hlaupa í að gera eitthvað að lögum, sem er þvert á móti því, sem hefir lengi staðið og að mörgu leyti farið vel á. Því er ekki hægt að neita, að margir menn í kjördæminu álíta það rjettarskerðingu að fá ekki að greiða atkvæði nema um einn þingmann, er þeir annars eiga rjett til að greiða atkvæði um tvo. Það gerir að vísu ekki mikið til með kjósendur, sem kjósa eftir ákveðnum pólitískum flokkum og skoðunum þeirra. En það eru margir, sem ekki gera það. Þeir kjósa fremur eftir mönnunum sjálfum, kostum þeirra og viðkynningu við þá. Sem sagt, nefndin hefir ekki treyst sjer til að mæla með þessu frv., einnig af því að hún taldi undirbúning málsins ekki nægilegan. Það því fremur sem hjer um ræðir hið fyrsta sinn að farið er fram á að skifta hjeraði í tvö kjördæmi, án þess að á undan hafi gengið fjárhagsleg skifting. Við höfum enn þá ekki allfá tvímenningskjördæmi, s. s. Suður-Múla- og Norður-Múlasýslur, Eyjafjarðarsýslu, Skagafjarðarsýslu, Gullbringu- og Kjósarsýslu, Árnes- og Rangárvallasýslur. Það er vitanlegt og eðlilegt, að menn greiði atkvæði um mál þetta eftir því, hversu eindregið þeir vilja hafa 1 þm. fyrir hvert kjördæmi. Um það eru vitanlega töluvert skiftar skoðanir. Eigi allfáir líta svo á, sem það væri öllu heppilegra fyrir starfshæfileika þingsins, að menn væru kosnir í fámennum kjördæmum. Margir eru fylgjandi hlutfallskosningu, en aðrir vilja einmenningskjördæmin. En þetta er ekki nægilega búið að brjóta sig í þjóðfjelaginu, og fyndist mjer á meðan ekki rjett að fara út fyrir þau takmörk að skifta ekki sýslu í kjördæmi, nema fjárhagsleg skifting hafi á undan gengið.

Einar Árnason Mjer þykir leitt, að hv. allsherjarnefnd hefir ekki getað fallist á þetta frv., og jeg verð hreinskilnislega að játa, að mjer kom ekki til hugar, þangað til jeg sá nefndarálitið, að nefndin snerist á móti þessu máli. Skal jeg koma að því síðar, hvers vegna jeg hafði þá skoðun. Hv. frsm. (SHK), hefir nú í ræðu sinni endurtekið þær ástæður, sem færðar eru fram gegn þessu frv. í nefndarálitinu. Þær ástæður eru aðallega tvær, að málið sje ekki nægilega undirbúið og að það sje svo mikið nýmæli, að skifta þannig sýslu í 2 kjördæmi án fjárhagslegrar skiftingar. Það er að vísu rjett hjá nefndinni, að þetta er í fyrsta sinn sem farið er fram á slíka skiftingu. En þá ástæðu út af fyrir sig er ekki hægt að taka sem góða og gilda vöru nje fullnægjandi röksemd á móti frv. Það mætti með sama rjetti segja, að það væri óeðlilegt að spyrða saman tvö lögsagnarumdæmi í eitt kjördæmi. En það getur í sjálfu sjer verið alveg rjettmætt, vegna þess, að alþingiskosningar og kjördæmaskipun eiga ekkert skylt við umboðs- eða dómsvald. Til kjördæmaskipunar liggur alt annar grundvöllur eða á að liggja. Sá grundvöllur á að takmarkast af atvinnuvegum, áhugamálum og hagsmunamálum íbúa kjördæmisins. Ef hv. nefnd vildi spyrja kaupmenn, útvegsmenn og verkamenn á Siglufirði, hvort þeir ættu sömu áhuga- og hagsmunamála að gæta og bændur inni í Eyjafirði, og gagnkvæmt, þá fengi hún það svar, að slík sameiginleg mál væru engin til. Þess vegna er óeðlilegt, að nefndin skuli vilja halda þessu svo fast í sömu hnappheldunni, þrátt fyrir þann skilnað að borði og sæng, sem þegar er kominn á. Mig furðar á því, að nefndin skuli halda þessu dauðahaldi í kjördæmaskipulag, sem sett hefir verið fyrir tugum ára undir gerólíku ástandi. Jeg hafði búist við, að hv. nefnd myndi líta almennara á þetta mál en raun er á orðin. Fyrir henni virðist vaka lítið annað en að fella þetta frv., til þess að geta haldið sem lengst þeim úrelta grundvelli, sem kjördæmaskipunin er nú bygð á. Jeg hafði frekar vænst þess, að nefndin vildi styðja þetta frv., sem byrjun til að byggja kjördæmaskipun landsins á eðlilegri grundvelli, s. s. þeim, er jeg mintist á áðan. Nú verð jeg að segja, að jeg verð fyrir vonbrigðum, er jeg sje, að hún kemur ekki auga á það, sem þó blasir svo beint við, að kjördæmaskipunin verði færð í það horf, að hún byggist á atvinnumálum og áhugamálum, en ekki sýsluskiftingu. Það hlýtur líka að verða framkvæmt fyr eða síðar. Breytingin, sem frv. fer fram á, er undanfari þess, að fleiri breytingar til bóta verði gerðar. Hv. frsm. (SHK), mintist á sýslur þær, sem væru tvímenningskjördæmi. En má jeg spyrja: Hvaða sameiginleg áhugamál ættu t. d. að tengja Hjeraðið á Austurlandi við Austfirði? Mundi ekki eins vel fara á því í Árnessýslu, að niðursýslan, kauptúnin og Flóinn, yrði sjerstakt kjördæmi og uppsýslan annað? Eða hvað er sameiginlegt með Hafnarfirði og Kjósinni? Hjer eru algerðar andstæður. Ekkert sameiginlegt, og skifting því sjálfsögð. Jeg hefi nú talað alment um ástæður nefndarinnar fyrir því, að ekki væri gerlegt að skifta sundur sýslum. Læt jeg það, sem komið er, nægja sem svar. Þá kem jeg að þeirri ástæðu, sem hv.frsm. (SHK) dvaldi mest við, en það er undirbúningsleysið. Hann sagði, að menn gætu ekki verið vissir um vilja kjósendanna í þessu máli, og á meðan skyldu menn ekki vera svo breytingagjarnir að láta skiftinguna ná fram að ganga. En jeg býst við, að hv.frsm. (SHK) minnist þess, að á síðasta þingi gekk hjer í gegnum deildina frv. um skiftingu Húnavatnssýslu. Það frv. gengur nær umræðulaust gegnum báðar deildir þingsins. Undirbúningur þess máls var þó ekki annar en sá, að það var rætt á tveimur þingmálafundum, og eftir því sem jeg veit best, munu hafa komið fram andmæli á báðum fundunum og atkvæði greidd á móti málinu. Var þá skiftingin framkvæmd einungis af því, að um 2 sýslufjelög var að ræða? Ætti það út af fyrir sig að vera svo þungur faktor í kjördæmaskiftingunni, að það eitt gæti ráðið? Nei, hitt er meira um vert, hvernig hagsmunum og atvinnuvegum er háttað, og hvort meiri hluti kjósenda er samþykkur breytingunni. Nú verður það líklega seint, sem allir geta orðið sammála um slík mál eða önnur, enda neita jeg ekki, að til kunni að vera kjósendur nyrðra, sem ekki kæra sig um breytinguna. Frsm. (SHK) vitnaði í fund, sem haldinn var af fulltrúum 4 hreppa. Það er rjett, að sá fundur var háður, en í þessu sambandi er vert að geta þess, að hann var haldinn í alt öðrum tilgangi en þeim að tala um þetta mál. Fulltrúarnir voru 16 á fundinum, og komu mótmælin frá þeim sjálfum, án þess að þeir hefðu til þess nokkurt umboð frá hreppsbúum, eftir því sem jeg veit best; enda óvíst, að þeir hafi verið allir sammála. Jeg vil enn fremur taka það fram í þessu sambandi, að mjer hefir boðist að verða send nöfn, ekki 16 manna, heldur tvisvar sextán eða fleiri, er vildu hið gagnstæða við þessa samþykt, en jeg kærði mig ekki um að vera að panta þess konar nafnalista. Jeg flutti frv. af þeirri ástæðu, að á þeim fundum, sem haldnir voru til að ræða þetta mál sjerstaklega, voru menn eindregnir með því. Jeg ætla mjer ekki að fara út í það, sem hv.frsm. talaði um einmenniskjördæmi og kjördæmi með hlutfallskosningu. Jeg tók fram við 1. umr., að jeg vildi einmenniskjördæmi. Þó gæti komið til mála, að kjördæmin væru stærri og með hlutfallskosningu. Það fyrirkomulag hefir samt sína galla. Fyrst og fremst ráða kjósendur við hlutfallskosningu venjulegast litlu um það, hverjir í kjöri sjeu; því ráða mest einstakir pólitískir flokkar eða flokksstjórnir, og reynslan hefir sýnt, að aðalráðin koma frá Reykjavík. Margt fleira mætti telja upp í þessu sambandi, svo sem að þegar kjördæmin eru stór, er erfitt fyrir kjósendur að kynnast þingmönnum og þingmálefnum. En einmenniskjördæmin eru heppilegri þar, sem illar eru samgöngur. Annars flyt jeg þetta frv. meðfram af því, að jeg vildi halda áfram þeirri stefnu þingsins í fyrra að gera öll sveitakjördæmi að einmenniskjördæmum.

Frsm. (Sigurður Hjörleifsson Kvaran) Jeg geri ráð fyrir, að það sje engin ástæða til að þreyta kappræður um þetta mál, enda er það ekkert stórmál. Jeg ætla því fáu við að bæta og geri ráð fyrir, að málið skýrist lítið úr því, sem orðið er. Mjer finst ekki vera hægt að neita því, að undirbúningurinn sje svo lítill, að það sje ekki verjandi að halda inn á þessa nýju braut við svo búið. Jeg játa, eins og hv.flm. (EÁ) mintist á, að fulllangt var gengið af þinginu í fyrra að því er snertir Húnavatnssýslu. Það hafði þó þá málsbót, að fyrir mörgum árum var komin á fullkomin skifting á fjárhag sýslufjelaganna. Það er játað af háttv.flm., að þetta sje nýmæli. Það gerði nú minna til, ef hægt væri að sanna með rökum, að meiri hluti sýslubúa væri á eitt sáttur með skiftinguna. En það get jeg ekki sjeð, að sje útlit fyrir. Ef álykta mætti af því, sem fram hefir farið í Eyjafirði út af þessu máli, er ekki annað sýnna en breytingin yrði gerð að óvilja meiri hlutans í innhjeraðinu. Um ytri hluta sýslunnar er ekki hægt að segja, en ávinningurinn, sem honum hlotnaðist með skiftingunni, er vafasamur. Eyjafjarðarsýsla er fyrst og fremst landbúnaðarhjerað, og er líklegt, þótt skiftingin næði fram að ganga, að fulltrúar landbúnaðarins næðu kosningu. í þessum eina hreppi, Siglufirði, er ekki nándarnærri helmingur kjósenda. Viðvíkjandi undirbúningsleysinu er það að segja, að sýslunefndin hefir enn þá ekkert um málið sagt. Það væri þó fullkomin ástæða til þess, og það því fremur sem ætlast er til þess að lögum, að engu slíku máli sje ráðið til lykta, nema álits sýslunefndar sje áður leitað. Þetta gildir um þau mál, sem snerta sýslufjelögin, en Alþingi getur auðvitað sett sig út yfir þetta, en það er ekki heppilegt fyrir löggjafann að gefa fordæmi að slíku. í stuttu máli: Undirbúningur þessa máls er lítill; maður veit ekki um vilja kjósendanna og málinu liggur ekkert á.

Einar Árnason Að eins örfá orð. Það þýðir ekkert fyrir háttv.frsm. (SHK) að vera að tala um undirbúningsleysi í þessu máli; þesskonar má altaf slá fram, þegar engin rök eru við hendina. Hv. frsm. (SHK) gat þess, að sýslunefnd hefði ekki látið í ljósi álit sitt, og vitnaði í lög, þar sem ákveðið væri, að ekki ætti að ráða til lykta sýslumálum án þess að leita álits sýslunefndar. Jeg held, að hv.frsm. (SHK) sæki þessa blekkingarástæðu helst til langt. Hann veit það eins vel og jeg, að Alþingi hefir vald til að setja lög eins og því sýnist, og þetta frv. er engin undantekning frá því. Jeg verð enn að vitna í skifting Húnavatnssýslu. Þar hefði þá þurft að leita álits sýslunefndar, en það var ekki gert. Nei, sýslunefnd kemur þetta mál alls ekkert við. Hv. frsm. (SHK) mintist á það, að Eyjafjarðarsýsla væri mestmegnis landbúnaðarhjerað. Hún var það, þegar sú kjördæmaskipun, sem nú er, var sett. En síðan hefir það breyst. Á Siglufirði er nær eingöngu sjávarútvegur. Í Ólafsfirði sömuleiðis. Þá eru og tvö þorp, Hrísey og Dalvík, þar sem mestmegnis er stundaður sjávarútvegur. Allir þessir staðir, sem þegar eru orðnir mjög fjölmennir, hafa risið á legg síðan núverandi kjördæmaskipun var ákveðin. Gamla skipulagið er því orðið úrelt og óhentugt.

Sigurður Jónsson Jeg vil aðeins drepa á eitt atriði í máli þessu. Hjer á landi eru 7 kaupstaðir með sjerstökum bæjarrjettindum, þar af eru 5 sjerstök kjördæmi, en 2 hafa sótt um að fá að verða það, Hafnarfjörður og Siglufjörður, en ekki fengið. Mjer finst öðru máli gegna hjer en ef öðruvísi stæði á. Bæjarrjettindi eru ekki veitt nema nokkuð fjölmennum bæjum, og finst mjer sanngjarnt, að þeir fái að vera í fjelagi við næstu hjeruð, sem lík áhugamál hafa, sem kjördæmi út af fyrir sig, þegar hægt er að koma því svo fyrir, að ekki þarf að fjölga þingmönnum fyrir það. Jeg vona, að hv. 2. þm. G.-K. (BK) skilji þetta og lofi þessu frv. að fara til Nd. Hvað viðvíkur mismunandi atvinnuvegum í Eyjafjarðarsýslu, þá get jeg vitnað, að það eru mjög ólíkir atvinnuvegir stundaðir í innri og nyrðri hluta sýslunnar og get kvatt til vitnis um það hv. 3. landsk. (HSn), sem átt hefir kost á að kynna sér framtal þaðan. Jeg mæli því mjög með, að þetta frv. nái fram að ganga.