Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Tvær utandagskrárumræður fara fram í dag. Hin fyrri hefst um kl. 11 að loknum dagskrárliðnum Óundirbúnum fyrirspurnatíma og er um heilsugæslu á Suðurnesjum. Málshefjandi er hv. þm. Árni Johnsen. Heilbrigðisráðherra Álfheiður Ingadóttir verður til andsvara. Hin síðari hefst kl. 1.30, að loknu hádegishléi, og er um peningamálastefnu Seðlabankans. Málshefjandi er hv. þm. Birkir Jón Jónsson. Efnahags- og viðskiptaráðherra, Gylfi Magnússon verður til andsvara. Umræðurnar fara fram samkvæmt 2. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund hvor.

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin hefur algerlega brugðist því hlutverki sínu að veita þjóðinni leiðbeiningu og skýr svör vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar sem ákveðin hefur verið á laugardaginn. Í fyrirspurnatíma á þriðjudaginn var spurði ég hæstv. forsætisráðherra að því hvort ekki væri öruggt að þjóðaratkvæðagreiðslan mundi fara fram. Engin skýr svör bárust. Síðast í morgun heyrði ég í útvarpinu viðtal við hæstv. fjármálaráðherra þar sem hann hélt því enn opnu að svo kynni að fara að þjóðaratkvæðagreiðslan færi ekki fram, að lögð yrði fram tillaga á þinginu um að hún yrði afturkölluð. Ég verð að segja að mér finnst þinginu gróflega misboðið með þessari framgöngu forustu ríkisstjórnarinnar.  Ég vil líka biðja hæstv. fjármálaráðherra að svara því hvort það sé ekki augljóst að íslenskum hagsmunum er best borgið með því að fólk mæti á laugardaginn og segi nei. Þetta hlýtur að vera augljóst nú þegar liggur fyrir vilji Breta og Hollendinga 

Frú forseti. Ég held að ekki þurfi að ræða þetta í miklum æsingi. Ég held að það hafi alltaf legið fyrir að þessi kosning fari fram nema breyttar aðstæður og pólitísk samstaða byði upp á eitthvað annað. Ég man ekki betur en að ég hafi sagt 6. eða 7. janúar, eða hvenær það var, að að sjálfsögðu færi þjóðaratkvæðagreiðslan fram í samræmi við stjórnarskrá okkar nema það væru einhverjar þær breyttar forsendur sem samstaða væri um að gerði hana óþarfa eða að ný lausn væri á borðinu. Að því höfum við verið að vinna í góðu samstarfi að láta á það reyna hvort möguleiki væri að ná fram og landa tímanlega niðurstöðu sem gæfi mönnum tilefni til að setjast yfir það og meta: Eru það þessar breyttu forsendur? Er það sú nýja staða sem gerir það að verkum að hægt er að ganga frá málinu með öðrum hætti, gerir lögin frá því í desember eða jafnvel bæði lögin frá því í desember og ágúst óþörf, og ný lausn á öðrum forsendum væri til staðar? Nú er tíminn að sjálfsögðu hlaupinn frá okkur í þeim efnum og ég veit ekki nákvæmlega í hvað hv. þingmaður er að vitna frá því í morgun. Alla vega sagði ég í gær að það væri best að vera ekki að tala um neitt annað að þjóðaratkvæðagreiðslan færi fram úr þessu því að tíminn væri hlaupinn frá okkur, þó að tæknilega séð væri sjálfsagt hægt að hætta við hana fram undir föstudagskvöld ef út í það er farið. En það skiptir engu að síður máli að við vitum sem mest um það hvar við stöndum þegar hún fer fram og þeim mun betur sem það liggur fyrir hvers konar ný lausn kann að vera í boði og hvað þarf til að ná henni fram, þeim mun skýrara er samhengi hlutanna þegar menn fara á kjörstað á laugardaginn.

Virðulegi forseti. Allt er það satt og rétt sem hæstv. fjármálaráðherra segir, að við höfum verið saman í viðræðum við Breta og Hollendinga, stjórn og stjórnarandstaða undanfarnar vikur, en nú hljótum við að vera sammála um að tíminn er runninn frá okkur. Við þurfum að taka af öll tvímæli um að þjóðaratkvæðagreiðslan verður að fara fram. Í dag er fimmtudagur. Þjóðaratkvæðagreiðslan á að fara fram á laugardaginn. Ég vil fá skýrari svör frá hæstv. fjármálaráðherra um það hvort hann telur ekki útilokað annað en þjóðaratkvæðagreiðslan fari fram. Eins varðandi hitt, hvort það sé ekki kristaltært vegna þess sem gerst hefur í þessari samningalotu, að það þjónar íslenskum þjóðarhagsmunum best að fólk mæti á laugardaginn og segi nei, því að það liggur fyrir að Bretar og Hollendingar eru tilbúnir til að nálgast samkomulag við okkur Íslendinga sem er miklum mun hagstæðara en lögin sem eru undir í þjóðaratkvæðagreiðslu.

Frú forseti. Ég held að hv. þingmaður þurfi ekki skýrari svör frá mér. Hann hefur svarað sjálfur fyrir hönd stjórnarandstöðunnar og tilkynnt að hún ljái ekki máls á neinu öðru úr þessu en að kosningin fari fram og það hefur væntanlega aldrei hvarflað að neinum manni að menn reyndu að fara fram í ágreiningi með mál til að afnema kosninguna rétt fyrir helgi. Það hefur aldrei neinum dottið í hug. Það hefur alltaf verið forsendan. Sérstaklega eftir því sem tíminn hefur liðið og við höfum færst nær þessum degi hefur það augljóslega verið forsendan þótt ekki væri nema af þeim ástæðum að mál fer ekki svoleiðis í gegnum þing þótt einhver reyndi það, að gera það í ágreiningi. Það er ekki svo. Ég held að langvænlegast væri náttúrlega að hafa nýtt samkomulag á borðinu sem væri í hendi þannig að við vissum nákvæmlega hvað við hefðum frekar en að vera í óvissu um það sem gerist eftir helgina ef það er allt mjög laust í reipunum. Það má færa mjög sterk rök fyrir því að samningsstaða Íslands sé kannski sú sterkasta einmitt í augnablikinu, sterkari en bæði fyrr og síðar vegna þess að það hefur verið vilji til að reyna að fá þetta mál á hreint núna í þessari lotu. Það er alls ekki gefið að hún sé betri þegar þrýstingurinn af þjóðaratkvæðagreiðslunni 

Frú forseti. Það er gott að nú skuli hafa verið tekin af öll tvímæli um að þessi þjóðaratkvæðagreiðsla á laugardaginn fer fram og ekki seinna vænna. En það skiptir líka miklu máli hvernig staðið er að undirbúningi og kynningu og hvernig íslensk stjórnvöld tala um þennan merkisviðburð sem þessi þjóðaratkvæðagreiðsla verður. Mér skilst t.d. að lögbundnar auglýsingar um þessa atkvæðagreiðslu hafi verið dregnar til baka í fjölmiðlum. Ég vona að því hafi þá verið snúið við og menn séu byrjaðir nú á síðustu stundu að kynna þessa atkvæðagreiðslu. En það skiptir einnig máli út á við gagnvart til að mynda öllum þeim fjölmiðlum sem þegar eru byrjaðir að streyma til landsins hvernig íslensk stjórnvöld tala. Þar hef ég verulegar áhyggjur af því hvernig ráðherrar í ríkisstjórninni hafa talað um þetta mál, síðast hæstv. fjármálaráðherra áðan sem lýsir því yfir að það sé besta tækifærið fyrr og síðar til að semja núna. Hvernig dettur nokkrum manni í hug að gefa út svona yfirlýsingu á meðan við stöndum í viðræðum að vera með ítrekaðar yfirlýsingar um að það verði að fara að semja og það verði að gerast núna. Ráðherrarnir koma hvað eftir annað í fjölmiðla og lýsa því yfir að það sé stutt í samninga. Við í stjórnarandstöðunni höfum nánast engar upplýsingar um á hvaða forsendum þeir samningar eru ef raunin er sú, eins og ráðherrarnir hafa sagt, að stutt sé í samninga í málinu. Hvernig væri nú að ráðherrar ríkisstjórnarinnar sameinuðust um það með þjóðinni að afstaðan í þessari þjóðaratkvæðagreiðslu yrði sem afdráttarlausust og kynningin, það tækifæri sem gefst til að kynna málstað Íslands henni samhliða, verði sem best nýtt? Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra hvort hafinn sé undirbúningur að því að kynna málstað Íslands sem rækilegast fyrir erlendum fjölmiðlamönnum samhliða þessari þjóðaratkvæðagreiðslu.

Frú forseti. Ég hafði ekki þau orð sem hv. þingmaður lagði mér í munn um samningsstöðuna. Ég sagði bara að það væri alls ekki gefið að það væri auðveldara að eiga við þetta mál bak kosningunum, sérstaklega ekki ef það væri þá í fullkominni óvissu og ekki tækist að búa einhvern veginn um það eða að ganga þannig frá því að við hefðum þá a.m.k. eitthvað í hendi þegar þar að kæmi. Það sem mun að lokum alltaf renna upp fyrir mönnum er að það þarf að leysa þetta mál. Það mun ekki gleymast. Það mun ekki hverfa af yfirborði jarðar, það gufar ekki upp jafnvel þó að menn segi nei í þjóðaratkvæðagreiðslu á laugardaginn við desemberlögunum. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður er mér sammála yfirleitt um þetta að einhvern veginn muni að lokum alltaf þurfa að útkljá þetta Icesave-mál. Ég er þeirrar skoðunar og hef verið það lengi að það sé okkur skaðlegt og dýrt hversu lengi hefur dregist að leysa það, um leið og við hljótum auðvitað öll að óska eftir því að niðurstaðan verði sú besta sem aðstæður bjóða upp á þegar hún næst. Um erlenda fjölmiðla er ég auðvitað þakklátur fyrir leiðbeiningarnar varðandi hvernig maður á að haga sér í samskiptum við þá. Það kemur sér vel því að það er mikil ásókn af slíkum. Þeir hafa fyrst og fremst athygli á kosningunni sem slíkri og það gengur stundum erfiðlega að útskýra fyrir þeim um hvað nákvæmlega er verið að kjósa. Tæknilega er það út af fyrir sig dálítið flókið. Ég hef enga aðra betri leiðarhnoðu að styðjast við í þessum efnum en þá venjulegu, að ræða við erlenda fjölmiðla um hlutina eins og þeir eru, að segja bara satt í þeim viðtölum, ræða það bara hreinskilnislega að við erum stödd þar sem við erum stödd. Hlutirnir hafa þróast á ýmsan hátt öðruvísi en heppilegast hefði verið. Það er ekki gott að þetta skuli falla svona saman í tíma, hvorki að viðræðurnar hafi dregist svona á langinn né að rannsóknarskýrsla Alþingis komi væntanlega nokkrum dögum 

Frú forseti. Vissulega þarf að klára þetta mál. Sérstaklega held ég að Bretar og Hollendingar þurfi á því að halda ef þeir telja sig eiga hér eitthvað inni. Það er sjálfsagt mál að reyna að liðsinna þeim við það eins og við höfum gert en við verðum þá í þeirri liðveislu að gæta hagsmuna Íslands og tala þannig út á við því að hvað eftir annað á ögurstund í þessu máli hafa ráðherrar í íslensku ríkisstjórninni komið með vægast sagt óheppilegar yfirlýsingar eða jafnvel sent frá sér gögn, lekið gögnum í fjölmiðla sem eru stórskaðleg á meðan á viðræðum stendur. Nú spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Er ekki nóg komið af þessum viðræðum sem virðast eingöngu til þess fallnar að skapa óvissu fram að þjóðaratkvæðagreiðslunni? Er ekki rétt að samninganefndin komi heim og menn haldi svo áfram að ræða málin að þjóðaratkvæðagreiðslu lokinni? Auðvitað verða menn að undirbúa kynningu vel. Og af því að hæstv. fjármálaráðherra spyr: Um hvað er verið að kjósa? Það er verið að kjósa 

Ég held að við gerum réttast í því að treysta á það fólk sem við fólum það ábyrgðarmikla hlutverk að vera samninganefnd fyrir okkur, Lee Buchheit og þann góða hóp sem með honum hefur verið að vinna, að meta það hvernig þeir ná bestum árangri til að ganga eins vel frá málinu og hægt er á lokasprettinum. Ef ekki með fullburða samkomulagi þá a.m.k. að því sé á einhvern hátt pakkað þannig inn að við vitum eitthvað um hvar við stöndum bak kosningunum. Það held ég að sé eðlilegast þannig að ég mun ekki kalla samninganefndina heim meðan hún sjálf telur ástæðu til að vinna áfram að málinu. Ég geri ráð fyrir því að stjórnarandstaðan, sem átti sinn þátt í því að velja ekki síst formann samninganefndarinnar, beri enn fullt traust til hans og nefndarinnar.

Frú forseti. Ég ætla að beina fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra og ég ætla að halda áfram að tala um sama mál vegna þess að mér finnst hæstv. fjármálaráðherra ekki svara skýrt. Ég tek undir með formanni Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Bjarna Benediktssyni, það er algjörlega ljóst að þessi þjóðaratkvæðagreiðsla mun fara fram á laugardaginn og ég er í sjálfu sér ánægð með að hæstv. fjármálaráðherra sé loksins búinn að átta sig á því. Hins vegar vil ég spyrja ráðherrann beint út: Hvort telur hæstv. fjármálaráðherra það styrkja betur samningsstöðu Íslands í framhaldinu að fólk mæti á kjörstað og greiði atkvæði með samningnum eða að það greiði atkvæði á móti samningnum? Er betra fyrir fólk að segja já eða segja nei upp á samningsstöðu Íslands í viðræðunum  Næsta spurning til hæstv. fjármálaráðherra er þessi: Telur hæstv. fjármálaráðherra að það styrki samningsstöðu Íslands með einhverjum hætti að kjósendur mæti ekki á kjörstað á laugardaginn kemur? Mun það bæta stöðu Íslands með einhverjum hætti í framtíðarsamningaviðræðum að fólk mæti ekki til þess að kjósa í þjóðaratkvæðagreiðslunni? Ég held að ég geti ekki talað skýrar. Núna eru tveir dagar í þessa kosningu. Samstaðan hefur komið okkur þangað sem við erum núna. Er ekki kominn tími til þess að íslenska ríkisstjórnin, ráðamenn Íslands, gangi fram fyrir skjöldu og tryggi að íslenska þjóðin viti hvernig hennar hagsmunum er best varið. Ég segi: Mætum öll á kjörstað og segjum nei. Nú bíð ég spennt eftir að heyra hverju hæstv. fjármálaráðherra svarar í þessum efnum.

Frú forseti. Rétturinn er kjósandans. Kjósandinn ákveður það sjálfur hvort hann fer á kjörstað og ef hann fer á kjörstað hvort hann segir já, nei eða situr hjá.  
             Ég held að það sé best bara að hver beri ábyrgð á sínum orðum og ákveði fyrir sig hversu hófstillt eða hástemmd þau eru. Færi ég að reyna að gefa hér einhverjar leiðbeiningar er eins víst að hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson teldi þær skaðlegar og vitlausar og er ekki einu sinni víst að hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir yrði ánægð með þær, þannig að mér er nokkur vandi á höndum, en ég held að ég kjósi að hafa þetta svona. Við skulum bara láta fólkið í landinu hafa frið til þess að meta þetta sjálft og gera það sem það vill á laugardaginn,  
            

Virðulegi forseti. Ég er ekki að biðja hæstv. fjármálaráðherra að vera með einhverja einræðistilburði hér. Ég er að biðja hæstv. fjármálaráðherra um að koma með pólitíska leiðsögn í þessu erfiða máli.  
            

Frú forseti. Ég þakka að sjálfsögðu traustið, að ég hafi fengið hér áskorun um að taka að mér að veita þjóðinni pólitíska leiðsögn í þessari vandasömu stöðu. En nú er verið að kjósa hér í almennri þjóðaratkvæðagreiðslu um eitt tiltekið lagafrumvarp. Eitt er víst og það er að ef það frumvarp verður fellt er málið ekki leyst, þá er málið ekki búið, það er ekki horfið,  Það er líka ljóst að það hefur orðið sú þróun í þessum samningaviðræðum að okkur bjóðast hagstæðari kjör til að klára málið,  
            

Forseti biður um þögn í þingsal.

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra er mjög vinsæll í dag. Mig langar til þess að bera upp fyrirspurn varðandi VBS. Það bárust fréttir af því að VBS fjárfestingarbanki hefði farið þess á leit við FME að bankinn yrði tekinn yfir sem líklegast mun enda með beiðni um nauðasamninga. Fyrir ári síðan ákvað hæstv. fjármálaráðherra að veita VBS og Saga Capital ríkisstyrk upp á 17 milljarða kr. Styrkurinn var í formi láns til sjö ára með neikvæðum raunvöxtum sem Saga Capital bókfærði strax sem hagnað upp á 7 milljarða kr. og VBS sem 10 milljarða hagnað. Forstjóri Saga Capital lýsti því reyndar yfir á þessum tíma að fyrirtækið þyrfti ekki á neinum ríkisstyrkjum að halda en fjármálaráðherra tók engu að síður þessa ákvörðun. Hún var umdeild á sínum tíma og fjölmargir, m.a. sú sem hér stendur, bentu á þá mismunun sem fólst í þessum aðgerðum. Á sama tíma og gengið var hart fram gegn sparisjóðunum, þeir ýmist reknir í þrot eða lofað aðstoð gegn ströngum skilyrðum um niðurfærslu stofnfjár, aðkomu ríkisins að stjórn þeirra og ströngu eftirliti, átti ekkert slíkt við um VBS og Saga Capital. Saga Capital hafði meira að segja svigrúm til að afskrifa lán og ábyrgðir til tíu lykilstjórnenda um hálfan milljarð.

Rétt.

Í umræðu um þennan gjörning fyrir ári síðan lýsti þáverandi formaður viðskiptanefndar, núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, því yfir að þessum lánum fylgdu ströng skilyrði. Þannig væri hægt að gjaldfella lánin innan 30 daga ef bankarnir stæðu ekki við þau. Nú kemur fram í fréttum að VBS hafi ekki greitt vexti sem voru á gjalddaga þann 27. desember. Því spyr ég: Var lánið til VBS gjaldfellt? Greip ríkið til einhverra aðgerða til að tryggja hag sinn? Var einhvern tíma útlit fyrir að VBS gæti greitt þetta lán til baka? Er hugsanlegt að þetta mjög svo sértæka úrræði sem fjármálaráðherra greip til í fyrra hafi hreinlega verið hugsað til að bjarga Saga Capital, sem vill svo skemmtilega til að er í kjördæmi ráðherrans? Ef það hefði ekki verið of augljóst hefði þurft að styrkja þarna annað fyrirtæki utan kjördæmisins í leiðinni svona til að dreifa athyglinni. Þyrfti þá ekki að bókfæra 26 milljarða tapaða kröfu ríkissjóðs á hendur VBS sem kostnað við þennan 7 milljarða kr. ríkisstyrk til Saga Capital?

Forseti. Það er mjög miður að VBS banka skyldi ekki takast að vinna þannig úr sínum málum að bankinn hafi nú orðið að biðja um að honum sé skipuð stjórn og hann þarf væntanlega að leita nauðasamninga. Það sem ríkið gerði á sínum tíma í tilviki þessara minni sjálfstæðu fjármálastofnana var tvennt: Annars vegar að reyna að tryggja gríðarlega hagsmuni ríkisins upp á um 26 milljarða hjá VBS og 16 milljarða hjá Saga Capital, sem annars færu forgörðum, og hins vegar að gefa þessum fjármálastofnunum tækifæri á að reyna að vinna úr sínum málum og komast í gegnum erfiðleikana. Það var að sjálfsögðu von okkar að það mundi gerast og að hvort tveggja næðist fram, að þessum miklu hagsmunum ríkisins væri eins vel borgið og hægt væri, því að væntanlega hafa hv. þingmenn skilning á því að menn láta ekki yfir 40 milljarða fara í vaskinn án þess að reyna að bjarga þeim, og hins vegar að stofnanirnar gætu svo í framhaldinu unnið úr sínum málum og vonandi komist á réttan kjöl. Verið er að grípa til fjölþættra aðgerða víða í fjármálakerfinu með endurreisn stóru bankanna, með endurskipulagningu sparisjóðakerfisins og með aðgerðum af þessu tagi, einu tryggingafélagi hefur verið forðað frá falli o.s.frv. Það eru engar einhlítar leiðbeiningar til aðrar en þær að reyna að gera þetta á þann hátt sem best kemur út og forðar sem mestu tjóni og það hefur verið viðmiðunin allan tímann. Þegar kom síðan að því að ákveðnar stofnanir höfðu ekki lengur starfsgrundvöll var það að sjálfsögðu Fjármálaeftirlitið sem greip inn í, eins og kunnugt er, og ekki við fjármálaráðuneytið að deila í þeim efnum hvenær það er mat þeirra yfirvalda að starfsemi sé að komast í þrot eða að slík hætta sé orðin á ferðum að það verði að grípa inn í. Ég tel að þarna hafi menn verið að gera það besta og þær ákvarðanir sem teknar voru séu allar réttlætanlegar og hafi að hluta til skilað þeim 

Frú forseti. Hæstv. ráðherra svarar ekki einni einustu af þeim spurningum sem ég bar fram. Hann svaraði því ekki hvort lánið hefði verið gjaldfellt þrátt fyrir að þeir hefðu ekki staðið í skilum. Hv. þm. Pétur Blöndal kallaði hérna fram í: Hvað með SPRON? Það samkomulag sem hæstv. fjármálaráðherra gerði við VBS og Saga Capital var byggt á hugmyndum sem forsvarsmenn SPRON lögðu á borð ráðuneytisins í upphafi árs 2009. Tillögur SPRON voru reyndar byggðar á grunni samkomulags við kröfuhafa um endurfjármögnun bankans auk þess sem fyrir lá samkomulag um niðurfærslu hlutafjár og aðkomu ríkisins að endurskipulagningu sjóðsins. Þessi tillögum hafnaði fjármálaráðuneytið og hrakti þar með SPRON í gjaldþrot. Ráðuneytið sneri sér síðan við og endurnýtti þessar hugmyndir í þágu VBS og Saga Capital, að vísu án samninga um endurfjármögnun, án samkomulags um niðurfærslu hlutafjár og án aðkomu ríkisins að endurskipulagningunni. VBS og Saga Capital 

Frú forseti. Í vinnslu er skýrsla, reyndar seinna en til stóð, um endurskipulagningu í fjármálakerfinu sem ætlunin hefur verið að leggja fyrir þing. Vegna þess hversu torsótt það verkefni hefur reynst og vegna þess að ekki er að fullu lokið vinnunni gagnvart sparisjóðunum hefur verið beðið með að klára þá skýrslu en hún mun koma hér á borð þingmanna þar sem farið verður rækilega í gegnum þessa þætti og betri tími gefst til að ræða þá við hv. þingmann. Varðandi stöðu þessara tilteknu stofnana er væntanlega ljóst að þær hafa starfað á grundvelli tiltekinna undanþága eins og því miður stór hluti fjármálakerfis okkar hefur gert allt frá hruni. Það er síðan í höndum Fjármálaeftirlitsins eftir atvikum að framlengja slíkar undanþágur ef verið er að vinna úr málum og þannig hefur þetta þróast. Ég þekki ekki nákvæmlega til þess hvernig samskiptum út af gjaldfellingarákvæðum lánanna var háttað en ég geri ráð fyrir því að menn hafi kosið að grípa ekki til slíks á meðan einhver von var í tilviki 

Virðulegur forseti. Mig langar að beina hér fyrirspurn til fjármálaráðherra varðandi afnám verðtryggingar. Samkvæmt skoðanakönnun sem Capacent Gallup gerði í ágúst 2008 töldu 83% landsmanna að afnema ætti verðtryggingu lána í íslenskum krónum. Liðlega ári síðar, í september 2009, vildu, samkvæmt annarri könnun Capacent Gallup, 80% landsmanna afnema verðtryggingu. Í sömu könnun kemur einnig fram að um 75% svarenda eru hlynnt almennri niðurfærslu á verð- og gengistryggðum lánum. Á borgarafundi 16. febrúar 2009 greindi fjármálaráðherra frá því að hann vildi afnema verðtryggingu þegar búið væri að ná verðbólgu niður því að þá yrði það gerlegt. Þegar þessi ummæli voru viðhöfð hafði vísitala neysluverðs hækkað um tæp 18% á ársgrundvelli. Nú í janúar 2010 mælist verðbólga á ársgrundvelli 6,6%. Í ljósi þessa beini ég eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. fjármálaráðherra: 1. Hversu lág þarf verðbólgan að vera á ársgrundvelli í prósentum talin til að hæstv. fjármálaráðherra standi við orð sín og beiti sér fyrir afnámi verðtryggingar? 2. Hefur undirbúningur hafist í fjármálaráðuneytinu að einhverju marki fyrir afnámi verðtryggingar?

Frú forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það þurfi að vinda ofan af umfangi verðtryggingar í íslenska hagkerfinu, ég hef verið það lengi, sjálfsagt í ein 25 ár. Það er meinsemd í sjálfu sér hversu verðtrygging er fyrirferðarmikil í okkar hagkerfi. Hún skekkir hlutina og hún veldur því m.a. að ýmis hagstjórnartæki virka öðruvísi hér en þau gera almennt annars staðar. Ég held að þetta sé hins vegar ekki eitthvað sem hægt er að gera bara með einni aðgerð. Ég held að það sé óviðráðanlegt. Ég held hins vegar að það eigi að móta áætlun um það hvernig menn vinda ofan af verðtryggingunni, draga úr umfangi hennar, auka framboð af óverðtryggðum lánum til hliðar við verðtryggð, lengja lágmarkslánstímann sem þarf áður en heimilt er að verðtryggja lán og grípa til ýmissa slíkra aðgerða. Á hinn bóginn er ég ekki þeirrar skoðunar að það eigi að banna verðtryggða pappíra eða annað slíkt, enda þekkjast þeir mjög víða í sambærilegum löndum, en umfang þeirra í hagkerfinu er hins vegar allt annað og miklu meira. Ég sé t.d. ekkert að því að í skuldabréfum séu til flokkar bæði óverðtryggðra og verðtryggðra bréfa, að menn geti valið þar á milli um hvar þeir telja hagsmunum sínum betur borgið. En það umfangsmikla verðtryggingarkerfi sem hér er þar sem nánast öll húsnæðislán, bæði frá Íbúðalánasjóði og lífeyrissjóðum eru verðtryggð og skuldbindingar eru verðtryggðar á móti, er allt of viðamikið og hefur þessi hamlandi áhrif í hagkerfinu eins og ég sagði. Af sjálfu leiðir að það er auðveldara að glíma við allar aðgerðir af þessu tagi ef verðbólga er lág og stöðug. Þá eru allt aðrar forsendur til þess. Þá er reyndar verðtryggingin sjálf minna vandamál líka vegna þess að hún skrúfar ekki upp lánin eða veldur miklum breytingum. Ég hlýt því bara að endurtaka að það er svar mitt og afstaða að ég tel að það eigi að móta áætlun um það, að reyna að nálgast þetta svona, 

Virðulegur forseti. Ég þakka svo sem hæstv. fjármálaráðherra svarið sem var kannski ekki svar við þeim spurningum sem ég lagði fram. En í ljósi þess að frá því að lögum um Seðlabankann var breytt þarsíðast, hefur peningamálastefna bankans aldrei náð markmiðum sínum um lága verðbólgu. Sú stefna er greinilega gjaldþrota þannig að það er ekki útlit fyrir að hér verði breyting á. Þess vegna spurði ég í síðari spurningu minni: Hefur undirbúningur hafist í fjármálaráðuneytinu fyrir afnám verðtryggingar? Það þarf náttúrlega að koma til breyting á peningamálastefnu Seðlabankans samhliða því. Það er rétt að það verði ljóst að verðtryggingin býður lánveitendum upp á bæði belti og axlabönd, þess vegna munu lánveitendur aldrei bjóða hagstæð óverðtryggð lán á meðan þeir geta samtímis boðið verðtryggð lán. Það liggur bara í hlutarins eðli að menn eru í slíkum bisness til þess að hagnast og þeir tryggja sig betur með verðtryggðum lánum. Hér er margvísleg flækja á borðinu sem þarf að leysa úr og það er ekki seinna vænna en að fara að byrja á því. Því óska ég svara frá hæstv. fjármálaráðherra um hvort 

Frú forseti. Já, þessi mál eru heilmikið til skoðunar og í samskiptum Seðlabanka og fjármálaráðuneytisins hefur þau borið á góma. Þau hafa verið til skoðunar í sambandi við skuldastýringarstefnumótun á vegum ríkisins sem nú er viðamikið verkefni, því miður, og verður á næstu árum að halda eins vel og hægt er utan um og stýra skuldum ríkisins, dreifa greiðslubyrði, lágmarka vaxtakostnað og annað í þeim dúr. Þessi mál koma því eðlilega inn í myndina og geta komið til skoðunar spurningar um útgáfu skuldabréfaflokka og annað í þeim dúr sem þessu tengist. Varðandi verðtrygginguna að öðru leyti er hægt að gera ýmislegt í áföngum, t.d. það sem við höfum nú barist fyrir hér á þingi sumir hverjir, að verðtryggð lán beri ekki breytilega vexti ofan í kaupið. Þó að ekki væri annað gert en að ákveða með einfaldri aðgerð að lán skuli bera fasta hóflega vexti, séu þau verðtryggð, það er strax í áttina.

Virðulegur forseti. Hér er enn eina ferðina verið að kjósa í stjórn RÚV ohf. Ég leyfi mér að spyrja þingmenn sem eru að fara að greiða hér atkvæði, hvort þeir geti svarað mér því hver Eva Bjarnadóttir er?  Það hefur komið fram í umræðum um RÚV undanfarið að RÚV er í miklum vandræðum, það vantar alla eðlilega stefnumótun. Hér er verið að pota inn pólitískt kjörnum fulltrúum sem enginn, ekki alþjóð, ekki þingið, veit hver er. Hvers vegna er hún ekki kölluð fyrir menntamálanefnd til þess að útskýra afstöðu sína til RÚV og hver stefna hennar í málefnum stofnunarinnar er? Ég mótmæli þessum vinnubrögðum. Þetta er gamaldags pólitískt hagsmunapot til þess að reyna að ráða yfir einni aðalmenningarstofnun þjóðarinnar og það á ekki að vera gert í flokkspólitískum hjólförum.

Frú forseti. Með samþykkt þessa frumvarps sem við erum nú að fara að greiða atkvæði um er mikilvægum áfanga í kvennabaráttunni og þingræðinu náð. Kynjakvóti mun tryggja þátttöku kvenna í endurmati samfélagsins. Kynjakvótanum var komið inn í frumvarp hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra að frumkvæði meiri hluta viðskiptanefndar og er gott fordæmi um aukin völd þingsins. Ég mun því segja já.

Virðulegur forseti. Þessi breytingartillaga varðar kynjakvóta í opinberum fyrirtækjum og það er það atriði í þessu frumvarpi sem við sjálfstæðismenn gerum alvarlega athugasemd við. Við erum á móti kynjakvóta og þetta snýst ekki um hvort við séum jafnréttissinnuð eða ekki, þetta snýst um þá aðferðafræði sem við teljum að eigi að beita til þess að ná fram jafnrétti sem við erum öll hlynnt. Hins vegar eru í frumvarpinu önnur ákvæði sem við getum öll verið sammála um og snerta upplýsingaskyldu stjórnar og hlutverk starfandi stjórnarformanna. Þingflokkur Sjálfstæðisflokksins mun greiða atkvæði gegn breytingartillögu hv. þm. Lilju Mósesdóttur vegna þess að það snertir margumrædda kynjakvóta. En við viljum sitja hjá við atkvæðagreiðsluna um frumvarpið í heild vegna þess að þar eru inni önnur ákvæði sem við getum stutt.

Virðulegi forseti. Það hefur nokkuð verið tekist á um þetta mál í þingsölum undanfarna daga en að frumkvæði hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur var þetta mál tekið upp í viðskiptanefnd. Eftir að átaki atvinnulífsins um að jafna kynjahlutföll og fjölga konum í stjórnum stærri fyrirtækja lýkur árið 2013 mun það verða leitt í lög að þannig skuli það vera. Það er sem sagt ljós við enda ganganna. Við viljum að konur komi meira að íslensku atvinnulífi en það er ljóst að Sjálfstæðisflokkurinn, einn flokka, er ekki tilbúinn til þess að leita allra leiða til þess að svo verði. Ég segi já með stolti.

Virðulegi forseti. Jafnréttisbaráttan snerist upphaflega um að kynferði ætti ekki að skipta máli. Í þessum lögum er búið að snúa þessu á haus og gera kynferði að aðalatriði. Setning laga sem þessara sem fela í sér kynjakvóta sendir röng skilaboð til kvenna sem vilja ná árangri í viðskiptalífinu. Konur vilja ekki og þurfa ekki meðgjöf í viðskiptalífinu. Ég mun greiða atkvæði gegn þessari breytingartillögu og ég mun sitja hjá þegar kemur að frumvarpinu í heild.

Virðulegi forseti. Ég er hlynntur því máli sem kemur hér til atkvæðagreiðslu. Ég tel að hér sé farið fram af hófsemi. Atvinnulífinu er gefinn kostur á að ná fram sömu markmiðum. Þetta frumvarp er einnig í samræmi við þær ályktanir sem komið hafa frá Samtökum atvinnulífsins þannig að ég mun segja já.

Frú forseti. Flest stærri fyrirtæki landsins eru í eigu ríkisins sem stendur. Þetta frumvarp mun aðallega eiga við þau og því miður hefur það gerst að þátttaka kvenna í stjórnum hefur farið stórlega minnkandi eftir að núverandi hæstv. ríkisstjórn tók til starfa. Þetta eru fyrirtæki sem hún á. Ég ræddi mikið í þessari umræðu um að það er eitthvað að í þjóðfélaginu, en menn ætla ekki að kanna hvað er að, menn ætla að breyta því með lögum. Þegar maður er veikur og með hita, breyta þeir hitamælinum. En þeir finna ekki hvers vegna þátttaka kvenna er svona lítil í atvinnulífinu. Ég vil endilega að menn skoði það. Þess vegna segi ég nei við þessari breytingartillögu en mun sitja hjá við frumvarpið af því það er ýmislegt gott í því líka.

Frú forseti. Ég fagna því að við séum að fara að greiða atkvæði um nákvæmlega þetta frumvarp og öll þau atriði sem eru í þessu máli því að þótt við tölum mest um kynjahlutföllin í stjórnum eru tvö önnur atriði sem eru mjög góð í þessu máli. Þegar hv. þm. Pétur Blöndal talar um að það hafi ekki gert neitt, og hann hefur sýnt mér ræðu sem hann hélt fyrir 20 árum síðan, ætti hann kannski að líta svolítið í eigin barm og skoða afstöðu Sjálfstæðisflokksins. Hvaða flokkur er það sem var við stjórnvölinn allan þann tíma? 

Frú forseti. Afstaða mín í þessu máli og þá gagnvart kynjakvótanum er nokkuð snúin. Í prinsippinu er ég ekki hlynnt kynjakvóta, hvorki í stjórnmálum né atvinnulífinu. Jafnrétti er í mínum huga breiðara hugtak en að það gildi bara um jafnrétti kynjanna og á ýmsa hallar meira en konur í þessu samfélagi. Hins vegar hallar á konur í stjórnum íslenskra fyrirtækja og staðan virðist vera að versna. Það réttlætir að mínu mati að einhverju leyti inngrip sem þetta. Ég hef því ákveðið að fara að dæmi hæstv. ríkisstjórnar og standa aðgerðalaus á hliðarlínunni og sjá hvað setur. Ég greiði því ekki atkvæði.

Frú forseti. Ég benti á það í umræðunni að eins og þessi breytingartillaga er orðuð getur hún verið hættuleg. Ef menn setja efni hennar inn í texta laganna gætu þeir ályktað sem svo að þetta gildi ekki fyrir opinber fyrirtæki en önnur hlutafélög öllsömul, án fyrirvara, án þess að það séu 50 manns eða fleiri. Ég benti á þetta í umræðunni og það var ekki farið eftir því. Þá varaði ég við því að menn væru hugsanlega að gera eitthvað sem þyrfti að leiðrétta strax mjög fljótlega. En þetta er dæmi um hroðvirknisleg vinnubrögð á Alþingi sem allt of oft leiða til þess að menn þurfa að endurskoða lögin. Ég skora á alþingismenn að hafa meira gæðaeftirlit með lagasetningu. Ég segi nei.

Frú forseti. Mér finnst ástæða til að útskýra breytingartillöguna fyrir þingheimi og hvers vegna hennar er þörf. Í frumvarpinu er kveðið á um að hlutfall hvors kyns í stjórnum hlutafélaga og einkahlutafélaga með fleiri en 50 starfsmenn skuli ekki vera lægra en 40% í loks árs 2013. Í 15. gr laga um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna leggur greinin þessa skyldu á öll opinber hlutafélög en ekki aðeins þau sem eru með fleiri en 50 starfsmenn. Markmið kynjakvótans í því frumvarpi sem við erum að fara að samþykkja á eftir er ekki að takmarka þetta ákvæði í jafnréttislögum og því er breytingartillagan nauðsynleg.

Frú forseti. Hér er stigið mjög afdráttarlaust og ákveðið skref í jafnréttisátt með samþykkt þessa frumvarps. Að mínu mati eru menn allt of lengi í allt of mörg ár búnir að sýna mikla biðlund. Beðið er eftir hugarfarsbreytingu, beðið er eftir að atvinnulífið taki við sér sjálft. Ég tel að við séum búin að bíða allt of lengi eftir því. Frú forseti. Ég vil líka geta þess við þessa atkvæðagreiðslu að fram undan er aðalfundahrina hjá öllum stóru félögunum. Mín skoðun er sú að ef í ljós kemur að þessi aðalfundahrina mun ekki skila fleiri konum í stjórnir fyrirtækja en þær eru í dag, tel ég að við eigum að ganga lengra og færa þennan frest framar ef menn taka ekki við sér núna á næstu missirum. Ég mun beita mér fyrir því í viðskiptanefnd þannig að þessi frestur færist fram til ársins 2011 eða 2012.

Virðulegi forseti. Ég fagna stuðningi fólks úr öllum stjórnmálaflokkum á Alþingi nema að sjálfsögðu Sjálfstæðisflokknum við þetta mikla og stóra jafnréttismál. Fyrirspurn mín til hæstv. fjármálaráðherra um kynjahlutföll við skipan bankanna í stjórnir fyrirtækja sem þeir hafa tekið yfir, sýna að hrunið breytti ekki mannlegu eðli. Þar var körlum raðað í stjórnir nánast eingöngu. Stöku konu má finna í nýskipuðum stjórnum  
             Frú forseti. Ég fagna því að í dag sýnir Alþingi pólitískan vilja í verki með því að lögfesta valddreifingu í atvinnulífinu og stíga mikilvægt skref í átt til jafnréttis.

Virðulegi forseti. Ég vil eiga orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra um heilsugæslu á Suðurnesjum. Þar hefur verið slugsað til margra ára og ekki gert upp eins og eðlilegt er til að sinna þjónustunni og þar er ekki við núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra að sakast. Ég vil víkja nokkrum spurningum að ráðherra. Heilbrigðisráðuneytið er yfirstjórn HSS, Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Hver er stefna yfirstjórnarinnar gagnvart þjónustu HSS? Er til að mynda gert ráð fyrir áhættufæðingum? Fæðingarþjónusta HSS hefur verið eins konar flaggskip sjúkrahússins í einhverju mest vaxandi byggðarlagi á Íslandi, 17 þúsund íbúar árið 2004, 25 þúsund íbúar 2010. Hver er lágmarksþörfin fyrir skurðstofu? Það þarf að skoða strax. Mundi hæstv. ráðherra setja sig sérstaklega á móti því eða gera athugasemdir við að HSS leigi út skurðstofur fyrir utanaðkomandi íslenska eða lækna erlenda, eða íslenska sjúklinga og erlenda sjúklinga? Er ráðuneytinu kunnugt um að skurðstofur hafi verið leigðar út í Hafnarfirði, á Akranesi, á Suðurnesjum og víðar? Á 500 manna borgarafundi í Reykjanesbæ fyrir skömmu léði hæstv. ráðherra máls á því að skurðstofur yrðu opnaðar og opnar í einhverjum mæli. Þá þarf að meta það út frá lágmarki, þótt forsendur séu að sjálfsögðu mismunandi, ef opnað verður fyrir leigutekjur af fullkomnum búnaði í þessum efnum og á Suðurnesjum. Ábatinn færi til samfélagsins, það er hugmyndin. Um 1.700 millj. kr. fara í heilbrigðisþjónustuna á Suðurnesjum, líklega um 1.000 millj. í sjúkraþjónustuna og um 700 millj. í heilsugæsluna, sem er sannarlega kolsvelt á Suðurnesjum. Þrátt fyrir gífurlega íbúaaukningu, eins og ég gat um áðan, var fjármagn til þjónustunnar á svæðinu ekki framreiknað miðað við staðla fyrr en 2009. Þá var síðasta árið sem nú er liðið reiknað inn. Þarna munar 100 millj. kr., líklega um 300 millj. varðandi heilsugæsluna, en þó er halli sjúkrahússins, HSS, á þessu tímabili 80 millj., sem lofað var að bæta en hefur ekki verið réttur enn. Ég spyr hæstv. ráðherra um þetta. Á Suðurnesjum er langlægsti kostnaður við heilsugæslu á öllu landinu, ekki bara í heilsugæslunni heldur einnig í sjúkraþjónustunni. Á fyrrnefndum fjölmennum borgarafundi í Fjölbrautaskóla Suðurnesja léði hæstv. heilbrigðisráðherra máls á möguleikum á að þiggja boð allra sveitarfélaga á Suðurnesjum um að heimamenn tækju að sér rekstur allrar heilbrigðisþjónustunnar sem tilraunaverkefni. Hefur ráðherra svarað erindi allra bæjarstjórnanna um að koma á fundi með ráðherra og forsvarsmönnum sveitarfélaganna? Hæstv. ráðherra óskaði eftir bréfi. Bréfið er komið. Vinna þarf skjótt að lausn. Mikill hópur þjálfaðs starfsfólks HSS, sérmenntað og sérþjálfað með langa reynslu að baki, má ekki hanga í lausu lofti. Þegar fjármagnsramminn var reiknaður á réttum forsendum sl. ár, fimm árum of seint og án tillits til þessara fimm ára vantaði þó íbúa Ásbrúar þar inni í, á menntasviðinu aðallega, nær 1.000 manns. Allt þetta verður að taka inn í myndina og drífa í að leysa. Það eru öll færi á að gera það. Heilsugæslan á Suðurnesjum er rekin eins og í hverju öðru dreifbýli með bráða- og slysaþjónustu eins og til að mynda læknavaktin og slysadeildin í Reykjavík. Annað er ekki hægt að bjóða upp á í samfélagi Suðurnesjamanna. Það hefur ekki verið óskað eftir lausnum á vanda HSS varðandi trygga þjónustu með því að færa kostnaðinn yfir á skattborgarana heldur með útsjónarsemi og nýtingu í fyllsta máta og leigutekjum til að tryggja þjónustuna en auka um leið umsvif með fleiri starfsskyldum, boði á þjónustu sem vantar nú en styrkir fyrst og fremst grunnþjónustuna á Suðurnesjum án aukaútgjalda fyrir ríkissjóð. Það gefur miklu fremur möguleika á meiri skatttekjum til handa ríkissjóði og minni kostnaði á rekstri þjónustunnar. Einingarverð er, eins og ég gat um áðan, eitt það lægsta í HSS af sjúkrahúsum landsins. Það segir sitt og það er spennandi að fylgja þessu eftir. Í maí er ætlunin að skurðstofu verði lokað, að öllu hjúkrunarfólki verði sagt upp á skurðstofu og engin skurðstofa verði hjá HSS. Það hefur gríðarlega mikil áhrif á alla þjónustuna fyrir þessa 25 þúsund íbúa á Suðurnesjum. Fæðingardeildinni, sjálfu flaggskipinu, er ætlað að hverfa.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir tækifæri til að ræða málefni Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Þetta er væntanlega allt of skammur tími fyrir mig til að svara þessu eins og fyrir hv. málshefjanda og verður það þá ekki í fyrsta sinn. Þetta eru yfirgripsmiklar spurningar sem hann leggur fram. Hann spyr hver afstaða ráðuneytisins sé til að leigja út skurðstofur til að afla tekna fyrir aðra starfsemi og þá væntanlega skurðstofanna sjálfra. Hann spyr um stöðu heilsugæslu á Suðurnesjum og hann spyr um möguleika á flutningi heilbrigðisþjónustu frá ríki til sveitarfélaga og hvernig ráðuneytið taki á þeim erindum. Hann spyr um stöðu fæðingardeildarinnar eða fæðingarþjónustunnar og hvort auka eigi ferliverk, þ.e. leigja út til ferliverka þær skurðstofur sem þarna eru. Ég vil í upphafi taka fram að ég tel ekki rétt að auka ferliverk, að taka upp tvöfalt kerfi víðar en nú er, sérstaklega á þeim tímum þegar verið er að loka því annars staðar. Þá vísa ég til þess að á St. Jósefsspítala þar sem byggt hefur verið á ferliverkasamningum eingöngu á undanförnum árum, er búið að breyta öllu yfir í fastlaunasamninga frá og með nýliðnum mánaðamótum. Þar eru læknar komnir á fastlaunasamninga og er það í samvinnu við stefnu stjórnenda þar og stjórnvalda og gengur vel. Hitt kerfið er býsna dýrt og það er mjög erfitt að hafa tvöfalt launakerfi inni á sömu stofnun, annars vegar ferliverk og hins vegar venjuleg læknisverk, sérstaklega þegar þetta afkastahvetjandi kerfi á aðeins við um eina stétt innan hússins og það eru læknar. Varðandi spurningu hv. þingmanns um nærsamfélagið og erindi sveitarfélaganna til að taka yfir heilbrigðisþjónustu vil ég taka fram að ég tel að nærsamfélagið eigi einmitt að sinna heilsugæsluþjónustu. Það er bæði faglegur og fjárhagslegur ávinningur af því að mínu mati að samþætta starfsemi sem félagsþjónusta og skólar í sveitarfélögunum veita við almenna heilsugæsluþjónustu og grunnþjónustu í heilbrigðismálum. Ég vil þó minna á afstöðu Sambands ísl. sveitarfélaga sem hefur fremur viljað flytja málaflokka í heilu lagi en þarna eru menn ýmist að tala um heilsugæsluna eða afmarkaða þætti hennar. Það þarf auðvitað að leggja áherslu á að fagleg ábyrgð og fjárhagsleg áhætta fari saman. Til heilbrigðisráðuneytisins hafa borist mismunandi formleg erindi frá einum fimm sveitarfélögum til þess að taka yfir hluta eða alla heilbrigðisþjónustu í viðkomandi sveitarfélagi. Verið er að teikna upp ákveðið verklag sem byggir á þjónustusamningum við Akureyri og Höfn í Hornafirði sem gengur út á það - ég á von á því að fundirnir með Suðurnesjamönnum hefjist í næstu viku - að menn fái tækifæri til að fara yfir vilja fólks og að þeir tilnefni fulltrúa í samninganefnd sem fái svo tiltekinn tíma, sex mánuði eða hvað það nú kann að vera, til að komast að niðurstöðu. Þá þarf auðvitað að gera grein fyrir lagaskilyrðum og kröfum sem sveitarfélögunum ber að uppfylla til að þessar óskir geti komið til álita. Ég verð að segja, ég hef sagt það áður og verið gagnrýnd fyrir það, að sveitarfélögin á Suðurnesjum eru kannski ekki fjárhagslega í stakk búin til að taka þetta verkefni að sér  Ég er að verða búin með tímann minn og verð að segja það um stöðu heilsugæslunnar á Suðurnesjum að ég hef af henni miklar áhyggjur. Á íbúafundinum sem hv. fyrirspyrjandi nefndi komu fram alvarlegar athugasemdir við þjónustu þar. Það hefur líka komið frá sveitarfélögunum. Það er löng bið eftir tímum og eftir þjónustu. Ég hef óskað eftir því og landlæknir er að kanna stöðu heilsugæslunnar á Suðurnesjum. Ég hef haft efasemdir um þá forgangsröðun sem þarna hefur verið uppi og tel að hugað sé of mikið að sjúkrahússþjónustunni en of lítið að heilsugæslunni. Ég vona að þegar álitsgerð landlæknis liggur fyrir verði hægt að meta þá stöðu upp á nýtt. 
             Frú forseti. Tími minn er liðinn. Ég mun í seinni ræðu minni svara hv. þingmanni um afstöðuna til að leigja út skurðstofur á Suðurnesjum og fara almennt 

Frú forseti. Þegar ég hlusta á svör hæstv. heilbrigðisráðherra verð ég að segja að mér fannst a.m.k. í byrjun ræðunnar vera óskaplega lítið um svör um heilbrigðisþjónustu á Suðurnesjum, en svo birtist aðeins aftur hv. þm. Álfheiður Ingadóttir í lok ræðunnar og svaraði skýrar. Það sem mér fannst hún vera að segja er nokkuð sem ég er mjög sammála. Ég er mjög sammála því að það þurfi að forgangsraða í heilbrigðisþjónustu. Það þarf að forgangsraða í þágu heilsugæslunnar. Miðað við hvernig hefur verið farið í niðurskurðinn núna hefur ekki verið forgangsraðað, heldur er skorið flatt, það er verið að skera niður ákveðna prósentu. Við þurfum að fá skýr skilaboð. Við þurfum að fá skýra pólitíska leiðsögn frá stjórnvöldum. Það er hlutverk hæstv. ráðherra. Það er hægt að ná fram kerfislægum breytingum. Við getum farið sömu leið og nágrannalönd okkar þar sem við segjum að heilsugæslan sé það þjónustustig sem eigi að nýtast okkur best. Hún á að vera fyrsti viðkomustaður sjúklinga og þar á að halda utan um heilbrigðismál fólksins í landinu. Þar er þjónustan ódýrust. Þetta gengur hins vegar ekki upp á Suðurnesjum. Eins og ráðherrann minntist á er 2–3 vikna bið eftir að fá tíma hjá heimilislækni. Þetta er það sem maður heyrir fólk tala um. Það kvartar undan því að fá ekki tíma hjá heimilislækni. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hefur töluvert talað um valfrjálst tilvísanakerfi. Það er nokkuð sem ég tel að ráðuneytið þurfi tvímælalaust að skoða. Það þarf að efla heilsugæsluna. Við þurfum að fá fleiri heilsugæslulækna, heimilislækna, og ég tel að ráðherrann þurfi tvímælalaust að skoða hvort það sé möguleiki að leyfa hjúkrunarfræðingum í auknum mæli að greina einfaldari sjúkdóma og gefa út lyfseðla fyrir ákveðnar tegundir lyfja. Það væri 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að efna til utandagskrárumræðu um þetta mikilvæga mál. Á ákveðinn hátt var vissulega ánægjulegt að sjá þann mikla hug sem var í heimamönnum í þessu máli á þeim borgarafundi sem haldinn var fyrir einum 3–4 vikum, ef ég man rétt, sem heimamenn skipulögðu sjálfir og fengu á sinn fund ráðherra til að ræða þetta mál. Skoðun mín á þessu máli er að heilsugæsluna eigi að skipuleggja sem mest í samstarfi við heimamenn og tryggja eins og hægt er aðkomu þeirra að rekstrinum. Það hefur t.d. verið gert með ágætisárangri á Höfn í Hornafirði. En ég velti líka upp þeirri spurningu sem ég held að hæstv. ráðherra hafi gert hér óbeint, hvort Reykjanesbær sé í raun og veru í stakk búinn eða fær til þess miðað við fjárhagsstöðuna núna að taka við rekstri þessarar gríðarlega mikilvægu stofnunar. Eins og fram kom áðan er landlæknir núna að safna upplýsingum um stöðu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja og fleiri heilbrigðisstofnanir en ég held að vandinn í hnotskurn sé nýting þeirra fjármuna sem settir eru í málaflokkinn. Helsti vandinn í þessum efnum, ekki bara á Suðurnesjum, er skortur á læknum allan hringinn í kringum landið. Það þarf að fá fleiri lækna til þessarar stofnunar og greiða þeim eðlileg laun þannig að menn nýti fjármunina vel en eyði ekki umtalsverðum fjármunum í álagsgreiðslur fyrir fáa lækna sem sannarlega eru undir allt of miklu álagi. Á Suðurnesjum verður á næstu árum, það er sannfæring mín, risavaxið atvinnusvæði og þarf að hafa aðbúnað sem miðast við þá stöðu.

Frú forseti. Heilsugæslan er grunnstoð allrar heilbrigðisþjónustu. Þar er forvarnastarfið, ungbarna- og mæðravernd, skimun, sálfélagsleg þjónusta auk hefðbundinnar lækna- og hjúkrunarþjónustu. Góð heilsugæsla getur sparað mikinn kostnað í heilbrigðiskerfinu öllu auk þess að auka almenn lífsgæði íbúa á svæðinu. Gott aðgengi að vandaðri heilsugæslu eykur líkur á að sjúkdómar greinist á fyrstu stigum meðan þeir eru auðveldari og ódýrari viðureignar og vandað forvarnastarf getur jafnvel komið í veg fyrir sjúkdóma. Heilsugæsla og öll heilbrigðisþjónusta á Suðurnesjum er því miður í vanda. Sá vandi er ekki nýtilkominn en hann er að versna, m.a. vegna þess að þar sem atvinnuástandið er verst eykst álagið á heilsugæsluna. Á Suðurnesjum hefur verið viðvarandi læknaskortur sem þýðir aukið álag á þá lækna sem þar starfa. Það leiðir til meiri hættu á mistökum og óviðunandi starfsaðstöðu fyrir starfsfólk sem leiðir aftur til þess að erfitt er að manna stöður lækna á Suðurnesjum. Þennan vítahring þarf að rjúfa. Virðulegi forseti. Hér þarf róttækari aðgerðir og nú þarf að hugsa út fyrir kassann og hugsa í óhefðbundnum og nýjum lausnum. Einn möguleiki sem nefndur hefur verið væri að sveitarfélögin yfirtækju þessa þjónustu eins og þau hafa lýst áhuga á og hefðu sjálfræði í þessari nærþjónustu við íbúana. Ég tel að skoða beri þann möguleika alvarlega til þess að reyna að rjúfa vítahringinn og ég vona að allir hlutaðkomandi aðilar beri gæfu til að taka höndum saman og leysa málin í bróðerni og með róttæka skynsemi að leiðarljósi.

Frú forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir að hafa frumkvæði að þessari mikilvægu umræðu. Það er mjög gott að hún fari fram núna til að ýta á eftir þeirri umræðu sem varð hér fyrir nokkrum vikum þegar borgarafundur var haldinn á Suðurnesjum og heimamenn vöktu athygli á því neyðarástandi sem er að skapast þar. Það hryggir mig að heyra að ekki hefur mikið gerst. Þó verð ég að fagna því að hæstv. ráðherra boðaði að hún ætlaði að fara að heyra í sveitarfélögunum á Suðurnesjunum um þá tillögu þeirra að yfirtaka reksturinn. Ég fagna því vegna þess að þetta er tillaga að lausn í málinu og það er ekki rétt sem hæstv. ráðherra hafði eftir bæjarstjóranum í Reykjanesbæ, það var ekki verið að biðja um meðgjöf heldur sagði sveitarfélagið þar að sveitarfélögin væru tilbúin að yfirtaka þetta miðað við þær forsendur sem sjúkrahúsið sjálft hefur sagst þurfa, það er sem sagt þessum nýja niðurskurði sem menn hafna. Það er ekki um meðgjöf að ræða í þeim skilningi. Mér finnst hins vegar sex mánuðir sem hæstv. ráðherra ætlar sér allt of langur tími og ég hvet hana til að gera þetta hraðar vegna þess að þetta er bráðavandi, þetta er ekki neitt sem þolir hálfs árs bið. Fólk er þegar búið að fá uppsagnarbréf. Ríkisstjórnina vantar líka almenna stefnumótun í heilbrigðismálum. Það þarf t.d. að svara þeirri spurningu sem hv. þm. Margrét Tryggvadóttir bryddaði upp á áðan. Það er læknaskortur almennt. Hvernig hefur hæstv. ráðherra hugsað sér að taka á þeim vanda? Það eru allt of fáir læknar á Suðurnesjum og hvernig má það vera? Það hlýtur að vera eitthvað galið í kerfinu þegar læknar á Suðurnesjum sem vinna mjög mikið og vinna mjög gott starf geta unnið í fríunum sínum annars staðar á landinu. 

Frú forseti. Ég tek undir þakkir til hv. þm. Árna Johnsens fyrir að hefja máls á þessu máli. Ég vil líka halda því til haga að við sjúkrahúsið og heilsugæsluna á Suðurnesjum er unnið mjög gott starf þrátt fyrir erfiðar aðstæður og um margt óvissu. Eitt fyrsta málið sem ég fékk í fangið sem nýkjörinn þingmaður Suðurkjördæmis árið 2007 voru vandamálin þarna suður frá. Það er rétt hjá hv. þm. Árna Johnsen að þau hafa verið viðvarandi í mörg ár, reyndar víðar, það var sama vandamál á Suðurlandi en þar var gripið til þess að klára viðbyggingu sem hafði staðið lengi í framkvæmdaleysi. Mér var stundum nær að halda að fjársvelti heilsugæslunnar á Suðurnesjum væri til að knýja heilsugæsluna til einkavæðingar. Mér var nær að halda það. Það er mikill uppsafnaður skuldavandi, ég held að hann sé núna um 105 millj. kr. Það var gerð leiðrétting á árinu 2009 vegna íbúafjölgunar sem reyndar náði yfir allt landið og það var sett inn 60 millj. kr. leiðrétting. Það var hins vegar ekki leiðrétt aftur á bak til góðærisáranna 2004–2008, því miður, og sá vandi er enn óleystur. Hann er hjá fjármálaráðuneytinu og ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til að beita sér fyrir því að þessi skuld verði strikuð út. Síðan halda menn því fram að ekki sé rétt gefið varðandi hinn tímabundna vanda. Þar hafa verið nefnd atriði sem ég tel íhugunarverð, sérstaklega varðandi Ásbrú, í þessu 1.500 manna samfélagi búa um 500 manns sem ekki eru skráð með lögheimili og þar af margar barnafjölskyldur. Rúm virðast ekki rétt reiknuð, þ.e. fjöldinn, og legurúm ranglega flokkuð samkvæmt reiknigrundvelli, auk þess sem kostnaður vegna flugslysaáætlunar virðist vanreiknaður. Þennan tímabundna vanda verður að skoða og ég veit að það er til skoðunar í ráðuneytinu að leysa þann vanda. Svo kemur til hinn stóri vandi læknaskorturinn eins og hér hefur verið lýst og síðan vandinn sem snýr að því að það varð sparnaður á miðju ári 2009 sem ekki var 

Virðulegi forseti. Ég vil hefja mál mitt á því að þakka hv. þm. Árna Johnsen fyrir að hefja þessa umræðu hér. Hún er mjög nauðsynleg og það hefur líka komið í ljós að það er kannski ekki nægilega búið að vinna í málinu þótt vonandi sé nú verið að því. Niðurskurður er nokkuð sem við þurfum að láta ganga yfir okkur öll í landinu og Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og heilbrigðisstofnanir almennt þurfa vissulega að gera það líka. Heilbrigðisstofnun Suðurlands og Heilbrigðisstofnun Suðurnesja eru með áberandi lægri framlög pr. íbúa í samanburði við aðrar heilbrigðisstofnanir. Hér eru um að ræða yfir 20.000 manns þannig að það skýrir ekki að fullu þó að það sé aðeins mismunandi sem er í pakkanum á hverjum stað. Það bendir margt til þess að reiknilíkanið sé ekki alveg rétt. Heilsugæslan er grundvallarþjónusta og ég tek undir með ráðherra og öðrum sem hér hafa talað að hún er mikilvægust. Á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja eiga að starfa 17–18 heilsugæslulæknar miðað við íbúafjölda. Stöðugildin eru 8,6 og í raun eru þeir milli sex og sjö vegna þess að vaktafrí sem safnast upp vegna álags eru með þeim hætti að þeim fækkar stöðugt. Það eru 18–20 manns sem komast að á dag í dagvinnu hjá hverjum lækni. Síðan bíða 100 manns og það eru tveir til þrír læknar sem sinna því fólki í kvöldvinnu. Þetta er afleitur vandi og hann er vegna þess, eins og hér hefur komið fram, að læknarnir eru allt of fáir. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað hefur verið unnið í úrlausnunum á þessum vanda? Lausnirnar hafa nokkrar verið nefndar hér. Það hefur til að mynda verið nefnt að það þurfi að endurskoða reiknilíkanið til að finna fjármuni, það þarf hugsanlega að leyfa heimilislæknum að opna stofur eins og öðrum sérfræðingum, það þarf væntanlega að taka upp valkvætt tilvísanakerfi. Það má skoða hvort unglæknar eigi að fara þangað í meira mæli því að það er enginn heilsugæslulæknir búsettur á Suðurnesjum og með einhverjum hætti þarf að tengja þá við svæðið. Að lokum þarf auðvitað að skoða launastrúktúr og vinnutilhögun lækna því að það kerfi sem við búum við er galið. Aðgerða 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin þótt þau beri nokkurn keim af knöppum tíma, eins og ráðherra sagði sjálfur. Eina leiðin í stöðunni virðist vera að skapa sértekjur með útleigu á skurðstofum þar sem ágóðinn rennur til HSS eða að láta sveitarfélögin taka yfir sem tilraunaverkefni. Hæstv. ráðherra á ekki að tala fyrir munn sveitarfélaganna á Suðurnesjum og segja að þau séu ekki nógu vel í stakk búin til að taka að sér þetta verkefni. Þau eiga sjálf að segja það, þau eiga sjálf að fá að verja sig og segja hvað er að baki þeirri hugsun. Hæstv. ráðherra, það eru fimm sveitarfélög á Suðurnesjum, fimm öflug sveitarfélög, ekki bara Reykjanesbær. Þau standa saman og það styrkir málið. Þetta þarf að vinna strax, það er ekki hægt að bíða í sex mánuði, það á að loka skurðstofunni 1. maí, segja fólkinu upp og þá er fjandinn laus. Það á ekki að vera þannig á sjúkrahúsi. Það er ekki talað um neina meðgjöf heldur að vinna úr því sem er ætlast til. Það er misskilningur hjá hæstv. ráðherra. Það hefur ekki neitt slíkt verið sett formlega fram. Þúsundir íbúa bíða lausnar ráðherra í takt við vilja og óskir heimamanna. Tugir starfsmanna eru í óvissu, lítill sparnaður kæmi til hjá HSS ef til lokunar kemur vegna biðlauna sem greidd eru á löngu tímabili, það er ársferli. Þetta þarf að hugsa þegar málið er gert upp. Sérfræðingar á HSS segja til að mynda að það þurfi fjóra skurðstofudaga í viku og einn með fullri vakt allan sólarhringinn til að sinna þessari þjónustu. Það hlýtur að vera hægt að finna þessu farveg í sátt og samstarfi við heimamenn. Ég held bara að það væri léttir fyrir heilbrigðisráðuneytið að sigla þessu inn á tilraunaverkefni og hafa það sem fordæmi að nýjum hlutum þar sem menn samræma hefðir og nýja möguleika  Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra 

Frú forseti. Ég ætla að víkja í upphafi að skurðstofuþjónustunni á Suðurnesjum. Þar hafa verið tvær skurðstofur, önnur hefur verið nýtt og nýting hennar hefur verið 44%, það var á árinu 2008. Þetta eru ekki einu skurðstofurnar á landinu sem eru vannýttar. Ég hef fengið yfirlit yfir það og það er ljóst að það er mikið offramboð á skurðstofum á landinu, það eru að jafnaði allt að sjö skurðstofur tómar eða ónýttar á hverjum tíma. Í ljósi þessa hafa menn reynt að hagræða í rekstri þeirra þar sem sólarhringsvaktir hafa verið en álag hefur verið lítið, og vísað á skurðstofur stærri sjúkrahúsa en breyta síðan úr sólarhringsvöktum yfir í dagvakt. Þetta er það sem verið að gera á Heilbrigðisstofnun Suðurlands og það er líka til athugunar á Suðurnesjum vegna tilmæla heilbrigðisráðuneytisins. Kostnaður á Suðurlandi mun vera um 24–25 millj. kr. á ári. Varðandi útleigu á skurðstofum vil ég segja að þetta er auðvitað spurning um hversu miklar leigutekjurnar þurfa að vera til að standa undir þeirri starfsemi sem hv. þingmaður nefndi, skurðstofurekstri eða öðru. Þetta er líka spurning um hvort nýting skurðstofanna fyrir aðra en íbúa svæðisins teppi legurými sem eru vel nýtt á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Ég vek athygli á að 30 manns eru á biðlista fyrir hjúkrunarrými á svæðinu, þar af tíu í brýnni þörf. Það er ekki skortur á skurðstofum fyrir þau verkefni sem þarf að inna af hendi fyrir íslenska sjúklinga og ég er auðvitað meðvituð um vilja margra til að flytja inn erlenda sjúklinga. Ég minni á að við erum að þjónusta nágranna okkar í Færeyjum og á Grænlandi og við erum að leita eftir verkefnum í Noregi. Ég hef sett niður nefnd til að skoða þessi mál sem kölluð eru lækningatengd ferðaþjónusta.  Frú forseti. Það er eins og ég spáði, tíminn er fljótur að líða. Þrátt fyrir að tími minn sé búinn 

Frú forseti. Litháíska þjóðin fagnar í næstu viku þeim merku tímamótum að 20 ár verða liðin frá því að sjálfstæðisyfirlýsing Litháens var samþykkt. Það var mikil gerjun í stjórnmálasögu Evrópu og umbrotatímar þegar þjóðir sem um áratugaskeið höfðu lotið erlendu valdi brutust undan oki harðstjórnar og einræðis. Til þess þurfti kjark og hugrekki og staðfasta trú á giftu og á framtíð í sjálfstæðu landi. Litháíska þjóðin sýndi þann styrk og frumkvæði er varð hvatning öðrum sem fylgdu í kjölfarið og endurheimtu frelsi og sjálfstæði. Heimsbyggðin öll fylgdist með framvindu mála með aðdáun og djúpri virðingu fyrir sjálfstæðisbaráttu Litháa og síðar einnig annarra þjóða sem fetuðu sömu braut. Harðfylgi og hugrekki litháísku þjóðarinnar snart okkur öll djúpt og fyrir hugskotssjónum Íslendinga stóð ljóslifandi okkar eigin sjálfstæðisbarátta, íslenska lýðveldið var jú aðeins tæpra 50 ára. Íslendingar sýndu í verki stuðning við sjálfstæðisyfirlýsingu Litháens og voru þar í fararbroddi, eins og við öll þekkjum. Stuðningur Íslands skiptir Litháen og aðrar Eystrasaltsþjóðir miklu máli og við finnum fyrir einlægum velvilja í okkar garð hvarvetna sem við förum og hittum íbúa þessara landa. Vinátta þjóðanna er sönn og djúpstæð og samstarf þeirra hefur þróast og aukist með árunum á hverjum sviðinu á fætur öðru. Þau bönd þarf að rækta og treysta, á sviði menningar og mennta, viðskipta og efnahagsmála, ferðaþjónustu, stjórnmála og almennt í fjölþjóðlegu samstarfi. Sérstaklega fögnum við því hversu traustum fótum samvinna Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna stendur. Sjálfsákvörðunarréttur þjóða er dýrmætur en um leið vandmeðfarinn eins og dæmin sanna og oft reynist það einkum stórþjóðunum erfitt að vera sjálfum sér samkvæmar þegar að honum kemur. Þá vilja gjarnan aðrir hagsmunir ráða afstöðu, ekki síst efnahagslegir og hernaðarlegir. En fyrir þjóð eins og okkur Íslendinga á ekki að vera erfitt að fylgja sannfæringu okkar um rétt þjóða til að ráða málum sínum sjálfar eins og við gerðum þegar lýðveldið var stofnað á Þingvöllum árið 1944 og þegar við einarðlega studdum sjálfstæðisyfirlýsingar Eystrasaltsríkjanna. Því skelegga merki eigum við að halda hátt á lofti og sýna undirokuðum þjóðum samstöðu og stuðning. Litháar fagna 20 sjálfstæðisafmæli sínu í næstu viku. Þeirra tímamóta verður minnst þar í landi og hefur forseti Alþingis m.a. fengið boð um að heiðra litháísku þjóðina við þau tímamót. Í síðustu viku átti ég þess kost að funda með formanni utanríkismálanefndar litháíska þingsins og þar bar sjálfstæðisafmælið eðlilega á góma sem og áralanga vináttu þjóðanna. Á fundi utanríkismálanefndar Alþingis í gær var rætt um þessi merku tímamót í sögu Litháens og var þar samþykkt einróma að nefndin legði til við Alþingi að samþykkt yrði sérstök ályktun um heillaóskir til litháísku þjóðarinnar í tilefni 20 ára afmælis sjálfstæðisyfirlýsingar hennar. Vil ég nota þetta tækifæri og þakka meðnefndarmönnum mínum í utanríkismálanefnd fyrir góðar undirtektir og stuðning við málið. Tillagan sem nefndin leggur til að Alþingi samþykki hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að senda heillaóskir til litháísku þjóðarinnar í tilefni af því að 20 ár eru liðin frá því að sjálfstæðisyfirlýsing Litháens var samþykkt af þjóðþingi landsins 11. mars 1990. Sjálfstæðisyfirlýsingin bar vott um hugrekki litháísku þjóðarinnar og markaði tímamót í sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna. Alþingi fagnar þeirri vináttu sem ríkir milli Íslands og Litháens og góðu samstarfi þjóðanna á umliðnum árum og vísar til fyrri ályktana sinna, þ.e. frá 12. mars 1990 um heillaóskir til litháísku þjóðarinnar í tilefni sjálfstæðisyfirlýsingar hennar, frá 19. desember 1990 um stuðning við sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsríkjanna, frá 14. janúar 1991 um fordæmingu á ofbeldisaðgerðum sovésks herliðs í Litháen og frá 11. febrúar 1991 um málefni Litháens, þar sem kveðið var á um að Ísland tæki upp stjórnmálasamband við Litháen. Alþingi ítrekar heillaóskir til litháísku þjóðarinnar og væntir þess að vinabönd þjóðanna eflist hér eftir sem hingað til.“ Frú forseti. Ég er sannfærður um að allur þingheimur vill votta litháísku þjóðinni virðingu sína og sýna henni vinarhug með því að samþykkja þá tillögu sem hér er til umræðu og íslenska þjóðin öll sendir Litháum hlýjar kveðjur og góðar óskir. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til síðari umræðu. Ég tel ekki tilefni til þess að vísa henni til nefndar enda eru allir fulltrúa í utanríkismálanefnd sammála um flutning tillögunnar.

Virðulegi forseti. Það þarf ekki að hafa mörg orð um þessa tillögu til þingsályktunar. Við fylgdumst öll með hetjulegri sjálfstæðisbaráttu litháísku þjóðarinnar fyrir 20 árum. Íslendingar voru fyrstir til að viðurkenna sjálfstæði þeirra og ég held að við séum öll mjög stolt af því. Síðan hefur sérstakt vinasamband verið á milli þessara tveggja þjóða sem Litháar hafa sýnt okkur í verki og við þeim þegar kostur hefur gefist. Þess vegna er okkur samfylkingarfólki og jafnaðarmönnum ánægjuefni að þessi tillaga sé flutt og tökum sannarlega undir hana.

Frú forseti. Það er mér sönn ánægja að vera meðflutningsmaður og styðja tillöguna sem hér hefur verið mælt fyrir af öllum hv. þingmönnum í utanríkismálanefnd Alþingis. Oft er talað um sérstök og góð samskipti og samband á milli þjóðríkja. Stundum á það við, stundum ekki. Ég tel það eiga einstaklega vel við þegar við ræðum samskipti Íslands og Litháens. Því sé okkur bæði ljúft og skylt að álykta með þessum hætti og koma þeim skilaboðum til þingsins í Litháen og forustumanna þar, eins og ég er viss um að hið háa Alþingi mun gera. Ég vildi líka segja af þessu tilefni að ég tel að oftar mætti álykta um málefni í öðrum löndum og/eða senda skilaboð með þessum hætti til ríkisstjórna annars staðar um aðskiljanleg málefni, af því að það er einu sinni þannig að við erum í nánum samskiptum við ríki um allan heim og við eigum sem ríki lýðræðis og mannréttinda að hafa skoðanir á því hvernig lýðræði og mannréttindum er framfylgt í öðrum ríkjum og koma þeim skilaboðum á framfæri á alþjóðlegum vettvangi og í samskiptum, tvíhliða samskiptum ríkja. Það getur auðvitað ekki verið þannig, frú forseti, að Alþingi álykti holt og bolt og um hvaðeina, en stundum blasa við tilefni sem okkur ber að nýta. Ég vil hvetja okkur, fulltrúa í hv. utanríkismálanefnd, að hafa þetta betur í huga í störfum okkar á þessu kjörtímabili og láta rödd okkar hljóma á alþjóðavettvangi, sérstaklega í baráttunni fyrir virðingu, mannréttindum, lýðræðisumbótum og kvenfrelsi um allan heim.

Virðulegur forseti. Ég vil koma hingað upp til að lýsa því að ég styð þingsályktunartillöguna mjög eindregið. Ég tel að hún sé mjög vel við hæfi og það sé rétt að Alþingi óski litháísku þjóðinni til hamingju með 20 ára afmæli sjálfstæðisyfirlýsingar hennar og sendi sérstakar heillaóskir til litháísku þjóðarinnar. Tuttugu ár eru liðin og það hefur auðvitað mjög margt gerst á þeim tíma. Litháen og önnur Eystrasaltsríki eru að feta sig í átt að lýðræðisumbótum og eru að reyna að styrkja velferðarsamfélag sitt eins og unnt er þó að um tíma sé nú þar hart í búi eins og víðar. Alþingi hefur ályktað nokkrum sinnum vegna þessa. Ég vil draga fram sérstaklega ályktunina frá 11. febrúar 1991 um málefni Litháens, þar sem kveðið var á um það að Ísland tæki upp stjórnmálasamband við Litháen. Þetta hafði mjög miklar og jákvæðar afleiðingar í för með sér fyrir öll Eystrasaltsríkin. Sú er hér stendur hefur haft tök á því að heimsækja Litháen nokkrum sinnum, m.a. út af norrænu samstarfi og hitt marga Litháa, bæði þar og svo sem víðar í sambandi við norrænt samstarf. Það hefur afar oft komið fyrir að Litháar sem hitta Íslendinga þakka fyrir þennan stuðning. Þetta stendur hjarta þeirra nærri, þeir muna vel eftir þessu og þetta er alls ekki gleymt, sá stuðningur sem kom héðan frá Íslandi. Það snertir mann alltaf þegar Litháar gefa sig á tal við mann og taka þetta upp af fyrra bragði þegar þeir heyra að maður er frá Íslandi. Mér finnst því mjög vel við hæfi að þetta sé gert og þakka hv. formanni utanríkismálanefndar, hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni, fyrir það frumkvæði að hafa unnið að þessu máli í utanríkismálanefnd, en nefndin stendur öll að þessu, og ég lýsi yfir eindregnum stuðningi við þessar heillaóskir.

Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti hv. viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum nr. 79/2008, um endurskoðendur. Í lögum um endurskoðendur frá 2008 er kveðið á um að endurskoðanda sé skylt að hafa í gildi starfsábyrgðartryggingu vegna fjárhagstjóns sem leitt geti af ásetningi eða gáleysi í störfum hans eða starfsmanna. Komið hefur í ljós að vátryggingafélög hafa ekki getað boðið endurskoðendum slíkar tryggingar, þ.e. vegna tjóns sem getur leitt af ásetningi. Er því lagt til með frumvarpinu að skylda endurskoðanda til að taka starfsábyrgðartryggingu fyrir þau tilvik verði felld niður. Eftir stendur að endurskoðanda ber að tryggja sig fyrir fjárhagstjóni sem kann að leiða af gáleysi í störfum hans. Jafnframt ber endurskoðandi, sbr. 27. gr. laganna, ábyrgð á tjóni sem hann eða starfsmenn hans veldur af ásetningi eða gáleysi. Hv. viðskiptanefnd leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Fjarverandi við afgreiðslu málsins voru Guðlaugur Þór Þórðarson og Margrét Tryggvadóttir. Undir nefndarálitið rita Lilja Mósesdóttir, Magnús Orri Schram, Árni Þór Sigurðsson, Björgvin G. Sigurðsson, Eygló Harðardóttir, Ragnheiður E. Árnadóttir og Sigríður Ingibjörg Ingadóttir.

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í máli formanns viðskiptanefndar, hv. þm. Lilju Mósesdóttur, er hér kannski fyrst og fremst um tæknilegt mál að ræða sem telst nú ekki stórt í þessu samhengi. Það væri hins vegar ekki úr vegi að við þingmenn og löggjafarsamkundan færi betur yfir hlutverk endurskoðenda í stærra samhengi, sérstaklega með það í huga að í þeim boðaföllum sem hrunið hefur leitt yfir þjóðina er ýmislegt sem ég held að mörgum finnist að endurskoðendur hefðu átt að gera meiri athugasemdir við. Er ég þá að vísa í það þegar menn sjá ýmsa þætti í starfsemi fyrirtækja, eins og t.d. fjármálafyrirtækja. Ég held að flestir hafi talið það hlutverk endurskoðenda að vekja athygli slíkum á hlutum, sem fyrst og fremst fjölmiðlar og ýmsar rannsóknarnefndir hafa vakið athygli á núna. Það hlýtur að vera markmið okkar allra að koma í veg fyrir það sem gerðist áður og læra af mistökunum. Einn af þeim þáttum sem við þurfum að líta til eru endurskoðendur sem hafa svo sannarlega mjög mikilvægu hlutverki að gegna. Ef til vill er það svo að löggjafinn hafi vanrækt hér sem og annars staðar að láta starfsemi þeirra taka meira mið af þeirri fyrirtækjastarfsemi sem þróast hefur á undanförnum árum og áratugum. Það má vel vera í þessu tilfelli eins og mörgum öðrum að við séum með mælingar þar sem við mælum ákveðna hluti, ákveðnar kennitölur og annað slíkt, t.d. í rekstri fyrirtækja, sem eru í sjálfu sér góðar og gildar, en það vantar hins vegar ýmislegt upp á til að fá heildarmyndina. Til dæmis vakti athygli mína á fundi í hv. viðskiptanefnd þegar Már Guðmundsson seðlabankastjóri fór yfir þessi mál, að vísu af öðru tilefni, að hann nefndi það að við værum eins og allar þjóðir að fara núna yfir það hvað mætti betur fara og hvers vegna ýmsir hlutir gátu gerst þrátt fyrir öll eftirlitskerfin. Eftirlitskerfin eru ekki bara opinbert eftirlitskerfi, það eru líka stjórnir, hluthafafundir, innri endurskoðendur og svo sannarlega löggiltir endurskoðendur líka. Hann benti t.d. á fjármálakerfið, að þar hefði kannski stóri gallinn verið sá að menn hefðu verið að skoða hverja einingu fyrir sig en ekki kerfið í heild sinni. Þannig gat t.d. Lehman Brothers bankinn farið á hliðina þrátt fyrir að vera með jákvætt eigið fé, sem átti ekki að vera mögulegt. En menn voru ekki þannig að mæla undirliggjandi kerfisvanda sem er til staðar. Í því samhengi öllu saman hljótum við að líta til hlutverka endurskoðenda. Ég lít á að það sé eitt af þeim verkefnum sem við þurfum að fara sérstaklega yfir á vettvangi þingsins og hv. viðskiptanefndar, eitt af þeim fjölmörgu verkefnum sem blasa við okkur, þ.e. að fara betur yfir hlutverk endurskoðenda. Þetta mál hins vegar er ekki þess eðlis. Þetta er lítið mál í þeim samanburði öllu saman, en er vonandi frekar til gagns en ógagns.

Virðulegi forseti. Ég er komin hingað upp til að þakka, hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni, fyrir þessa ábendingu sem ég er jafnframt mjög sammála, um það að skoða þurfi hlut endurskoðenda í hruninu. Síðan að aðlaga eða breyta löggjöfinni til að herða eftirlitsskyldu þessa faghóps þannig að þeir geti ekki aftur gert þau mistök sem leiddu m.a. til hrunsins. Ég furða mig t.d. á því hvernig endurskoðendur gátu skrifað undir efnahagsreikninga eignarhaldsfyrirtækja og fjárfestingarfélaga þar sem greidd hafði verið inn arðgreiðsla vegna skuldsettrar yfirtöku á rektrarfélagi, arðgreiðslur sem síðan hurfu út úr þessum félögum og eftir standa bara skuldir eða lán sem eignarhaldsfélögin og fjárfestingarfélögin tóku til að kaupa rekstrarfélögin. Ég vona að rannsóknarnefndin hafi á einhvern hátt skoðað slíka tilfærslu á fjármagni frá bankakerfinu í gegnum kaup á rekstrarfyrirtækjum til eignarhaldsfélaga og fjárfestingarfélaga og síðan inn á einhverja leynireikninga, bæði hér á landi og erlendis, og að sú skoðun hjálpi okkur við að koma í veg fyrir að þetta geti gerst aftur.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við erum alveg sammála heyri ég í þessu máli. Hv. þm. Lilja Mósesdóttir minntist á eitt dæmi. Annað dæmi kom fram þegar menn birtu lánabók eins bankans. Það er alveg óskiljanlegt hvernig bankinn gat lánað einstaklingum til að kaupa í bankanum og eina veðið voru hlutabréfin. Ef það er ekki endurskoðanda að benda á slíkt þá hlýtur einhver annar að eiga að gera það þannig að það verði gert með áþreifanlegum hætti, bara svo eitt dæmi sé tekið. Ég velti því fyrir mér vegna þess að endurskoðendur hafa mjög mikilvægu hlutverki að gegna. Þeir eiga í rauninni að vera ákveðinn öryggisventill. En kannski hefur þetta þróast á þann veg - ekki bara á Íslandi, þessi umræða hefur verið í Bandaríkjunum og hefur komið upp áður - að endurskoðendafyrirtæki hafa talið það vera gagnrýnisvert að þau hafi jafnvel verið með ráðgjafarfyrirtæki líka á sínum snærum, þau höfðu mikilla viðskiptahagsmuna að gæta, að halda stórum og miklum viðskiptum við fyrirtæki og fyrirtækjasamsteypur. Sú staða hefur kannski orðið til þess að fyrirtækin hafa ekki verið jafnhörð á sínum prinsippum eins og þau ættu að vera. Það getur verið einn þátturinn í þessu. En stóra einstaka málið er að við verðum að geta treyst aðila eins og endurskoðendum til að upplýsa okkur, upplýsa hluthafa, um hvað er að gerast og gera athugasemdir við það ef menn eru að fara í einhverjar æfingar. Það dæmi sem hv. þingmaður nefndi er gott dæmi um það að maður mundi ætla það út frá heilbrigðri skynsemi að endurskoðendur ættu að koma inn í það og neita að skrifa upp á slíkt. 

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um úttekt á gjaldmiðilsmálum, en ásamt þeirri sem hér stendur er flutningsmaður hv. þm. Ásmundur Einar Daðason. Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera víðtæka úttekt á helstu framtíðarkostum Íslands í gjaldmiðilsmálum, sem verði liður í því að renna stoðum undir sjálfbæra þróun íslensks samfélags. Teymi erlendra og innlendra sérfræðinga úr ólíkum áttum og af mismunandi fagsviðum verði fengið til að gera úttektina og skal það: a. leggja heildstætt mat á kosti og galla íslensku krónunnar sem framtíðargjaldmiðils landsins og útlista þá þætti hagstjórnar og regluverks sem þá þurfa að vera fyrir hendi, b. gera rannsókn á því með hvaða hætti íslenska krónan hefur gagnast eða íþyngt þjóðarbúinu við að vinna sig út úr yfirstandandi kreppu og hagsveiflum fyrri tíðar og til samanburðar rekja reynslu annarra sambærilegra hagkerfa sem hafa lent í harkalegri kreppu en eru hluti af stærra myntsvæði, svo sem evru, c. leggja heildstætt mat á kosti og galla upptöku annarrar myntar fyrir íslenskt hagkerfi til lengri og skemmri tíma, svo sem evru, bandaríkjadals, norskrar eða sænskrar krónu. Frú forseti. Það er áríðandi að fram fari ítarleg og vönduð greining á þeim kostum sem Íslendingum bjóðast í gjaldmiðilsmálum. Tillaga þessi gerir ráð fyrir því að helstu möguleikar verði raktir og útlistaðir kostir og gallar hvers möguleika fyrir sig. Mikilvægt er m.a. að huga að tvennu: Í fyrsta lagi hvaða fyrirkomulag er heppilegast til að tryggja stöðugleika. Reynslan kennir að lítill gjaldmiðill getur hæglega orðið leiksoppur á fjármálamörkuðum og út á hann gert í leit að hagnaði. Spyrja þarf hver sé reynslan af smáum gjaldmiðlum og hvaða ráð dugi best til að verja þá. Umræða um gjaldmiðilsmál virðist í of ríkum mæli einkennast af fyrir fram gefnum niðurstöðum og afstöðu hlutaðeigandi til framtíðar Íslands innan eða utan Evrópusambandsins. Meintar ástæður hruns gjaldmiðilsins í kjölfar bankakreppunnar vekja upp spurningar um hvort stundum sé verið að hengja bakara fyrir smið, hvort gjaldmiðillinn sé látinn gjalda fyrir slæma fjármála- og efnahagsstjórn, dómgreindarleysi og jafnvel ónægt eftirlit. Í annan stað þarf að huga að kostum og göllum krónunnar við erfiðar aðstæður í efnahagslífinu. Enda þótt Ísland yrði hluti af stærra myntsvæði yrðu Íslendingar ekki þar með lausir við efnahagsþrengingar í framtíðinni. Þá vaknar sú spurning hvaða fyrirkomulag í gjaldmiðilsmálum hentar best við slíkar aðstæður og hvaða hagstjórnartæki þurfa að vera til staðar. Fáir deila um það að hrun gjaldmiðilsins á sér tvær hliðar. Annars vegar verða öll aðföng til landsins dýrari og kaupmáttur þjóðarinnar rýrnar. Hin hliðin á þeirri krónu er svo sú að kjaraskerðingin gengur yfir allt samfélagið en bitnar ekki einvörðungu á hluta þess. Kjaraskerðingin er annað orðalag fyrir kaupmáttarrýrnun sem gagnast útflutningsfyrirtækjum. Þau fá meira í sinn hlut í krónum talið á erlendum mörkuðum fyrir minni launakostnað innan lands. Ætla mætti að stöðugri gjaldmiðill hefði e.t.v. leitt til stóraukins atvinnuleysis hérlendis. Tillaga þessi gerir ráð fyrir því að farið verði í saumana á þessum þætti og gerð fagleg og ítarleg úttekt á því með hvaða hætti íslenska krónan gagnast þjóðarbúinu og samfélaginu við að vinna sig út úr kreppuástandi. Í úttektinni skal hafa til samanburðar nokkur vel valin svæði þar sem evra er gjaldmiðill og aðrir stórir gjaldmiðlar á svæðum þar sem miklir erfiðleikar hafa steðjað að. Fara þarf í saumana á því með hvaða hætti gjaldmiðlarnir hafa hjálpað þeim samfélögum að vinna bug á efnahagserfiðleikum og þá einnig hvernig ósveigjanleikinn hefur komið þeim í koll til samanburðar við það sem á sér stað á Íslandi. Þá er mikilvægt að greina ítarlega kosti Íslands til upptöku annars gjaldmiðils. Því hefur ítrekað verið haldið fram í opinberri umræðu að eina leið Íslands til að verða hluti af stærra myntsvæði sem hentaði íslensku hagkerfi væri að ganga í Evrópusambandið. Ýmsir álitsgjafar hafa verið á öðru máli og bent á aðrar leiðir sem færar eru, ef á annað borð er talið heillavænlegt að skipta um gjaldmiðil til frambúðar. Í stað þess að einungis sé slegið fram einni leið í þessum efnum, inngöngu í Evrópusambandið, er mikilvægt að bæði þingheimur og allur almenningur sé vel upplýstur um þær mismunandi leiðir sem mögulegar eru, kosti þeirra og galla. Því er mikilvægt sem fyrr segir að fram fari fagleg og fjölþætt úttekt á þeim kostum sem í stöðunni eru. Vanda verður valið á rannsóknarteyminu sem vinnur úttektina. Fagfólk þarf að koma að úr mörgum áttum með mismunandi bakgrunn ólíkra fagsviða til að tryggja víðsýni og trúverðugleika á viðfangsefnið. Trúverðug sýn í gjaldmiðilsmálum sem öðrum stórum samfélagsmálum verður að byggjast á fjölbreyttum sjónarhornum og grænum áherslum sjálfbærni og jafnaðar jafnt sem takmarkinu um atvinnu fyrir alla. Eðlilegt er að leita til erlends fagfólks jafnt sem innlendra aðila til að vinna slíka úttekt þar eð hætt er við að annars sé of mikil hliðsjón höfð af hagsmunaátökum líðandi stundar hér innan lands. Í þeirri þvögu ólíkra sjónarmiða sem uppi eru um málið er úrslitaatriði að kostir og gallar séu metnir á faglegan og yfirvegaðan hátt og að vönduð ítarleg úttekt liggi fyrir, gerð af bæði innlendum og alþjóðlegum fagaðilum með fjölbreyttan bakgrunn, svo að það sé ítrekað, því að það er lykillinn að málinu. Slíkt er einnig lykillinn að upplýstri ákvörðun þings og þjóðar í svo afdrifaríku máli. Ég legg svo til, frú forseti, að þessu máli verði vísað áfram til nefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka flutningsmönnum, hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur, og hv. þm. Ásmundi Einari Daðasyni fyrir þessa tillögu til þingsályktunar. Ég fagna vandaðri umræðu um gjaldeyrismál þjóðarinnar vegna þess að ég held að þetta sé eitthvert allra brýnasta málið sem við þurfum að takast á við um þessar mundir. Mig langar að spyrja flutningsmann um hvort það sé innifalið í hennar skilningi á þessari úttekt að lagt er mat á hvaða hlut krónan átti í kreppunni eða hruninu sem við stöndum frammi fyrir, vegna þess að það er mitt mat að krónan hafi ýkt hana gríðarlega mikið. Er það þá innifalið í hennar skilningi á þessari beiðni að það verði athugað sömuleiðis? Árið 2001–2008 var gengið of hátt skráð í þessu landi og það vann gegn hagsmunum útflutningsgreina sem veiktust og þurftu að skuldsetja sig. Nú er gengið of lágt skráð með tilheyrandi áhrifum á innflutning og að laun á Íslandi, hjá íslensku verkafólki eru lág. Fólk flyst þess vegna til útlanda í miklum mæli. Að mínu mati er krónan kannski það sem veldur heimilunum og fyrirtækjunum hvað mestum vanda í dag. Hrun bankakerfisins kemur illa við ríkissjóð en krónan og verðbólguskotið sem fylgdi hruni krónunnar hafði kannski hvað mest áhrif á heimilin. Það er minn skilningur að minnsta kosti. Við erum sammála um að stöðugt efnahagskerfi og trú viðskiptalanda á Íslandi er forsenda þess að þjóðin geti byggt upp atvinnulíf til að skapa verðmæti í þessu landi og að sveiflur ógni fyrirtækjum og einstaklingum. Ég sé þessa tillögu sem mikilvægt innlegg í að við skoðum alla þá kosti sem eru í stöðunni.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu spurningu. Já, ég lít svo á að hugmyndin með þessari tillögu sé að leggja heildstætt mat á kosti og galla og þá möguleika sem fyrir hendi eru í gjaldmiðilsmálum Íslands til frambúðar. Þá erum við ekki einungis að tala um hvaða áhrif krónan hefur núna í kreppunni, ég held að mjög margir séu sammála um að einmitt núna hjálpi hún okkur, en einnig yrði athugað hver hennar hlutur var í undanfara hrunsins og það borið saman við önnur svæði. Til framtíðar litið þurfum við náttúrlega að meta þetta bæði í kreppu, fyrir hrun og eftir hrun. Hugmyndin er að gera sem víðtækasta og heildstæðasta úttekt í þessum efnum þannig að fólk hafi samanburð til þess að velja og hafna til framtíðar litið. Þetta á því ekki bara við um það ástand sem núna er þótt vissulega sé líka mikilvægt að halda því til haga hvaða hlutverki krónan gegnir núna í því hvernig við vinnum okkur út úr kreppunni. Hér er að mörgu að huga. Ýmsir halda því fram að krónan sé ekki aðalsökudólgurinn í hruninu, það eru mismunandi skoðanir um þetta. Aðrir benda á að evrusvæðið kunni að vera í uppnámi, jafnvel til frambúðar, það á allt að koma inn í þessa úttekt. Ég er sammála hv. þingmanni um að þetta er stórt og mikilvægt mál sem þarf að taka ákvörðun um til frambúðar. Þetta á að vera liður í því að staðreyndir, samanburður og ítarleg úttekt frá fjölbreyttu sjónarhorni liggi fyrir til þess að hjálpa okkur að taka þessa ákvörðun.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar svar. Við erum að ég held sammála um nálgunina og ég fagna því. Mín skoðun hefur um langan tíma verið sú að besta leiðin okkar í gjaldmiðilsmálum sé upptaka evru og ég hef þá trú að þessi könnun, verði hún að veruleika, muni leiða það í ljós að það er hyggilegast fyrir okkur. Stærstur hluti okkar utanríkisviðskipta er við evrusvæðið. Hver framtíð evrusvæðisins er, er svo allt annað mál enda ganga lönd þar í gegnum hremmingar eins og fleiri. En við megum ekki gleyma því, og ég kem hér upp til þess að láta færa það til bókar, að vissulega hjálpar krónan okkur í ákveðnum atvinnugreinum í dag. Það er líka á kostnað allra hinna sem þessar greinar hafa það betra, heimilanna í landinu, allra þeirra sem skulda í landinu, fyrirtækjanna í landinu sem skulda, allra þeirra sem eru að reyna að flytja inn, allra þeirra sem langar að fara til útlanda. Það er á kostnað þeirra sem hluti hagkerfisins hefur það betra í dag.

Frú forseti. Ég vil ekki gera ágreining við hv. þingmann í þessum málum vegna þess að hugmyndin er einmitt sú að við köllum til öll þessi fjölbreyttu sjónarhorn og vegum þau og metum. Þegar talað er um að krónan vegi að íslenskum heimilum má heldur ekki gleyma því að t.d. í ýmsum ríkjum Evrópusambandsins þar sem evran hentar illa sem gjaldmiðill bitnar það mjög illa á heimilum þeirra landa og fjölskyldum og einstaklingum, ekki síst vegna gríðarlega mikils atvinnuleysis. Þarna er líka lína sem við verðum að ákveða til framtíðar vegna þess að þegar maður hefur fastan gjaldmiðil, stóran gjaldmiðil sem ekki hentar endilega og sveiflast ekki í takt við það hagkerfi sem þar ríkir, getur atvinnuleysi orðið sú jafna sem sveiflast miklu meira til og frá. Það er líka gríðarlega stórt mál sem við verðum að taka inn í reikninginn því að markmið okkar til frambúðar hlýtur að vera að stuðla að fullri atvinnu í landinu.

Virðulegi forseti. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu sem er ef ég man rétt í samræmi við kosningaloforð okkar Vinstri grænna, alla vega talaði ég mjög mikið um það í kosningabaráttunni að við þyrftum að gera úttekt á gjaldmiðilsmálum. Hér er komin þingsályktunartillaga sem greinir mjög vel hvað það er sem við þurfum að skoða þegar verið er að meta hvort við eigum að taka upp nýjan gjaldmiðil og ef við tökum ákvörðun að við þurfum nýjan gjaldmiðil, hvað það er sem skiptir máli. Eins og kom fram fyrr í umræðunni gagnast krónan okkur vel í dag þar sem hún er mjög veik, sumir segja að hún sé allt of veik, a.m.k. ef maður skoðar raungengi krónunnar eða hvað kostnaður fyrirtækja er. Hann er mjög lágur í samanburði við samkeppnislöndin, sem þýðir að sama skapi að heimilin hafa mjög lítinn kaupmátt, sérstaklega hvað varðar að kaupa innfluttar vörur. Hvort krónan sé of lág núna og muni bara styrkjast er umdeilt. Ég tel að hún muni falla um leið og gjaldeyrishöftin verða afnumin. Ástæðan er ekki sú að raungengi sé of hátt heldur vegna þess að spákaupmenn bíða eftir að við afnemum gjaldeyrishöftin og munu leika sér með gengi krónunnar þannig að það henti þeim sem best. Við höfum séð hversu máttugir þessir spákaupmenn eru. Fyrir bankahrunið voru það íslenskir spákaupmenn fyrst og fremst, svokallaðir bankamenn, sem tóku stöðu gegn krónunni en pössuðu sig á því að endurlána íslenskum heimilum gjaldeyrislánin sem þeir höfðu tekið áður en þeir tóku stöðu gegn krónunni. Þær aðgerðir, þessi stöðutaka varð til þess að gengið féll mjög mikið á skömmum tíma, um allt að 80% frá því að bankarnir hrundu ef við tökum t.d. evruna sem dæmi og enn meira ef við tökum japanska jenið eða svissneska gjaldmiðilinn. Það að halda áfram að vera með krónuna felur í sér ákveðna áhættu þegar það er orðið tímabært að afnema gjaldeyrishöftin, ekki síst í ljósi þess að flest heimili eru með verðtryggð lán. Ef gengið fellur við afnám gjaldeyrishaftanna mun verðlag hækka og sú hækkun fara inn í höfuðstól lána, höfuðstól sem hefur nú þegar hækkað að meðaltali um 25% og mörg heimili eiga í erfiðleikum með að standa undir. Ég get því ekki séð hvernig við eigum að halda áfram með þennan gjaldmiðil án þess að afnema a.m.k. verðtrygginguna, en ég held að það eitt og sér muni ekki duga til því að krónan er gjaldmiðill fyrir mjög smátt hagkerfi og það þarf ekki mjög efnaða spákaupmenn, hvort sem þeir eru innlendir eða erlendir, til þess að fella gengi krónunnar ef það hentar þeim. Ég hef margoft velt því fyrir mér hvaða gjaldmiðill mundi henta okkur best við núverandi aðstæður og hef m.a. eins og margir stjórnarliðar velt evrunni fyrir mér. En vandamálið við upptöku evrunnar er í fyrsta lagi að það mun taka okkur að mati fjármálaráðuneytisins 34 ár að uppfylla Maastricht-skilyrðin. Við höfum fengið pólitísk skilaboð um að við þurfum að fara hina eðlilegu leið að því að taka upp evru, sem þýðir þá að uppfylla þessi skilyrði. Síðan er vandamál sem margir hagfræðingar hafa bent á, þ.e. að hagsveiflur hér á landi og á evrusvæðinu eru ekki samhverfar, þ.e. hagvöxtur breytist ekki á sambærilegan hátt við það sem gerist að meðaltali á evrusvæðinu, sem þýðir t.d. að þegar hagvöxtur minnkar skyndilega mikið munum við vera með allt of hátt gengi. Ef við getum ekki notað gengið þurfum við að aðlaga hagkerfið með því að láta fyrirtækin segja upp fólki, eða með auknu atvinnuleysi. Þetta höfum við einmitt verið að sjá í þeim löndum sem hafa átt í vandræðum, ég mundi ekki segja vegna fjármálakreppu heldur vegna mikillar útlánastarfsemi bankanna, t.d. Írland, eða útlánaþenslu ríkissjóðs eins og á Grikklandi. Annar gjaldmiðill sem hefur líka verið svolítið í umræðunni og ég hef skoðað er kanadíski gjaldmiðillinn. Mér skilst að Íslendingum hafi margoft boðist að taka þann gjaldmiðil upp. Hann hentar enn síður en evran. Það er afskaplega lítil samsvörun milli hagsveiflna hér á landi og í Kanada, því miður, þar sem það virðist vera pólitískur vilji til þess að við tökum upp þann gjaldmiðil. Síðan hef ég aðeins skoðað hvernig það mundi henta íslenska hagkerfinu að taka upp norrænan gjaldmiðil. Margir hafa verið því fylgjandi að komast að samkomulagi við Norðmenn um að taka upp norska krónu. En þar er sama vandamálið og með evrusvæðið, hagvöxtur í Noregi breytist ekki nógu líkt því sem hefur verið hér á undanförnum árum. Við mundum því aftur vera að öllum líkindum með of sterkan gjaldmiðil í niðursveiflu og kannski jafnvel of veikan gjaldmiðil í uppsveiflu sem gæti haft alvarlegar afleiðingar fyrir sjávarútveginn. Hann er sú stoð sem við þurfum að styðja okkur við í dag eða treysta á. Það er aðeins einn norrænn gjaldmiðill sem kæmi til greina, það er sænska krónan. Það eru sem sagt meiri tengsl með hagþróun þar í landi og hér á landi en annars staðar á Norðurlöndunum. Þess má geta að sænska krónan er einmitt í dag einn veikasti gjaldmiðillinn á Norðurlöndunum. Út frá hagfræðilegri skoðun mundi ég álykta í dag að við ættum að taka upp sænska krónu. En það er ekki nóg að nota efnahagsleg rök fyrir upptöku gjaldmiðils, við þurfum líka að ná sátt, pólitískri sátt og samningum við viðkomandi stjórnvöld, ekki síst seðlabankann í viðkomandi landi. Það hefur ekki reynst vera mikill áhugi í Svíþjóð fyrir upptöku sænsku krónunnar hér á landi. Það getur m.a. stafað af því að ekki hefur verið gerð nein formleg úttekt á kostum og göllum þess að við tökum upp sænska krónu. Vonandi verður í þessari úttekt litið til þess möguleika að taka upp sænska krónu. Ég vil að lokum geta þess að fram kom á sameiginlegum fundi viðskiptanefndar, efnahags- og skattanefndar og fjárlaganefndar að Seðlabankinn væri að undirbúa úttekt á möguleikum okkar um upptöku á nýjum gjaldmiðli. Þessi þingsályktunartillaga mun því þrýsta enn frekar á að slík úttekt verði kláruð sem allra fyrst.

Frú forseti. Ég vil eins og aðrir sem hafa tekið til máls í umræðunni þakka hv. flutningsmönnum, þeim Guðfríði Lilju Grétarsdóttur og Ásmundi Einari Daðasyni, fyrir að leggja þetta mál fram sem ég tel mjög þarft og skynsamlegt. Það er ekki einungis þannig að rætt hafi verið um þetta í aðdraganda síðustu kosninga eins og hv. þm. Lilja Mósesdóttir gat um, ályktun um að úttekt á gjaldmiðilsmálum var m.a. samþykkt í flokksráði Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs á árinu 2008 þar sem mótuð var sú stefna að gera ætti úttekt á kostum og göllum mismunandi leiða í gjaldmiðilsmálum fyrir hagkerfi okkar. Menn geta að sjálfsögðu velt því fyrir sér og haft skoðanir á því svona fyrir fram hvað er skynsamlegt að gera út frá ýmsum öðrum forsendum sem menn kunna að leggja því til grundvallar hvert menn vilja halda í framtíðinni. Ég tel mikilvægt að í úttekt af þessum toga lyfti menn sér svolítið upp fyrir það hvað menn sjá fyrir sér til að mynda í Evrópusambandsmálum og þá á ég í raun og veru við báða hópa, bæði þá sem eru því eindregið andsnúnir og hina sem eru því ákaft fylgjandi  Í umræðunni hafa komið upp vangaveltur um það hvernig hugsanleg upptaka evru mundi koma út fyrir okkur og sveiflurnar þar og hugsanlega mundu aðrir efnahagslegir mælikvarðar fara að taka á sig sveiflurnar, eins og atvinnuleysi, eða það hversu langan tíma það gæti hugsanlega tekið fyrir okkur. Ég er að vísu ekki sammála hv. þm. Lilju Mósesdóttur um að Maastricht-skilyrðin þýði að það tæki okkur 34 ár að taka upp evru einfaldlega vegna þess að ég hef sannfæringu fyrir því og nánast vissu að Maastricht-skilmálarnir eru til mikillar og gaumgæfilegrar endurskoðunar hjá Evrópusambandinu sjálfu, enda er það svo að það er líklega ekkert evruland í dag sem uppfyllir Maastricht-skilyrðin öll fyrir því að hafa evru, enda þótt þau hafi evru. Það er því bersýnilegt og augljóst að Evrópusambandið er að skoða þessi mál að sjálfsögðu í sínum ranni þannig að það mun geta haft áhrif hér. Hv. þm. Lilja Mósesdóttir nefndi aðra kosti, sérstaklega sænsku krónuna sem er athyglisverð hugmynd en hún hefur þá þessar pólitísku hliðar líka að að sjálfsögðu verður að vera vilji til þess hjá stjórnvöldum viðkomandi ríkis eða myntsvæðis til að taka upp slíkt myntsamstarf. Svíarnir hafa boðað það að þeir muni efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um upptöku evru, þannig að maður veit ekki nákvæmlega hver framtíðin er hjá þeim í því efni, hvort ákveðið verður að taka upp evru eða ekki. Það er því að mörgu að hyggja. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að við leggjum vinnu í úttekt af þessum toga. Þá þarf líka að skoða einmitt það sem hér hefur komið fram og kom fram í skoðanaskiptum hv. flutningsmanns, Guðfríðar Lilju Grétarsdóttur og hv. þm. Magnúsar Orra Schrams, að það eru ýmsir aðrir þættir sem þarf að líta til, af því að gjaldmiðillinn er ekki bara eina tækið í efnahagskerfinu, það eru aðrir þættir sem hér hafa verið nefndir eins og atvinnustigið og að sjálfsögðu þarf að horfa á peningamálastefnuna almennt, vexti, vaxtastefnu, ríkisfjármálin og annað slíkt. Ég tel að úttekt af þeim toga eigi að leiða þetta fram og hún eigi að sjálfsögðu - og ég vil taka undir það sem kom fram í orðaskiptum þeirra þingmanna sem ég nefndi um hlut krónunnar í kreppunni, ég mundi ekki vilja persónulega taka eins djúpt í árinni og hv. þm. Magnús Orri Schram gerði, að líta svo á að krónan hefði verið þar einhver úrslitavaldur í sjálfu sér, en það væri fróðlegt að fá á því ítarlega rannsókn hvaða þátt hún engu að síður kann að hafa átt í að hugsanlega magna kreppuna eða hugsanlega draga úr henni. Þegar rætt er um að krónan sé annars vegar að hjálpa okkur í augnablikinu og hins vegar valda okkur skaða hygg ég að hvort tveggja sé rétt í sjálfu sér. Staða krónunnar í dag er auðvitað að skapa okkur heilmiklar viðbótarútflutningstekjur. Það er í sjálfu sér líka rétt að veikt gengi krónunnar kemur sér afar illa fyrir fjölmargar fjölskyldur og fyrirtæki sem eru skuldsett í erlendri mynt. Þetta eru staðreyndir sem verður varla deilt um í sjálfu sér en svo geta menn kannski haft misjafnar skoðanir á því hvernig á að vinna úr þeirri stöðu. Ég vil, hæstv. forseti, þakka fyrir þessa þingsályktunartillögu og tel að hún sé mjög tímabær og gott innlegg. Ef hún verður samþykkt verði sú vinna sem hún leggur til að fari fram gott innlegg í framtíðarumræðu eða umræðu hér í landi, í samfélaginu, í stjórnmálum og á vettvangi fræðimanna, um hvaða leiðir er best fyrir okkur að fara í gjaldmiðilsmálum til framtíðar litið.

Frú forseti. Við ræðum hér athyglisverða tillögu til þingsályktunar um úttekt á gjaldmiðilsmálum og ég vil lýsa því strax yfir að ég er hlynntur þessari tillögu og tel að hún gæti orðið mjög gott innlegg, það væri gott að fá svona úttekt á framtíðarkostum Íslands í gjaldeyrismálum. Það er eitt sem menn hafa kannski ekki rætt nægilega mikið í sambandi við gjaldmiðilsmál og það er að Íslendingar eru með tvo gjaldmiðla. Í þessu pínulitla landi erum við með tvo gjaldmiðla, annar er króna og hinn er verðtryggð króna. Verðtryggð króna var að sjálfsögðu tekin upp út úr neyð, vegna þess að menn gættu ekki að því að hafa sparifé alltaf á raunvöxtum. Spariféð var með neikvæðum raunvöxtum í ein 20 ár, frá 1950 til 1970, eða jafnvel lengur og með þeim hætti var flutt óhemjumikið fjármagn frá þeim sem fylgdu dyggðinni að spara og fresta neyslu og neita sér um eitt og annað til hinna sem skulduðu. Gífurlegir fjármunir voru fluttir frá sparifjáreigendum til skuldara og olli það mikilli eignaaukningu hjá þeim sem áttu kost á því að taka lán. Þá var eftirspurn eftir lánum nánast takmarkalaus. Ef menn ætla að taka upp nýja mynt þá þurfa þeir að vera búnir að laga þetta vegna þess að verðtryggingin gildir áfram. Ef menn taka upp evru þá er bara verðtrygging á evru. Allir þessir samningar detta ekkert úr gildi. Menn geta ekki látið sér detta það í hug. Þannig að ég legg nú til að menn fari fljótlega að stefna að því að afnema verðtrygginguna en um leið þurfa þeir að passa upp á það og gæta þess að sparifé sé alltaf með jákvæðum raunvöxtum, alla vega yfir lengri tímabil heldur en sex, sjö mánuði. Sem stendur er óverðtryggt sparifé á Íslandi með stórlega neikvæðri ávöxtun. Það er kannski 6 til 7% verðbólga í dag og hæstu vextir í bankakerfinu eru um 6 til 7%, svo borga menn af því skatt. Það er að segja, menn eru að tapa með því að spara og borga svo skatt ofan á tapið og það er búið að hækka skattinn. Þannig að það er ráðist enn frekar á spariféð, þ.e. það óverðtryggða. Þetta þurfa menn að laga. Það er ljóst að önnur mynt mundi þýða það að sveigjanleiki íslensku krónunnar sem hér hefur verið nefndur hverfur og upp kemur agi sem getur orðið ansi leiðinlegur fyrir Íslendinga, að menn geti ekki bara sólundað og eytt í einhverri neyslugræðgi, heldur verða menn að eiga fyrir því sem þeir eyða. Gott dæmi um þetta var peningamálastefna Seðlabankans, sem við ræðum reyndar á eftir utan dagskrár, en hún bjó til jöklabréf. Hún dældi inn erlendu fé frá lágvaxtalöndum eins og Sviss og Japan, útlendingar tóku þar lán með kannski 4% vöxtum og breyttu í krónur og fengu 12% vexti á bankainnstæðu á Íslandi. Þannig dældust inn peningar, gengið styrktist eins og menn þekkja og verð á jeppum og flatskjám og ferðalögum varð mjög lágt og Íslendingar fóru á flug í neyslu, sem var akkúrat öfugt við það sem peningamálastefnan átti að gera. Háir vextir eiga að takmarka neyslu, en stefnan bjó til neyslu með þessum hætti. Sumir hafa veifað því að ganga í Evrópusambandið sem töfrasprota Harrys Potters og segja að þá lagist allt saman, ég held meira að segja að sólin fari að skína hér á nóttunni og ég veit ekki hvað - hún gerir það reyndar á sumrin. Maastricht-skilyrðin gera það að verkum og skuldsetning Íslands eftir hrunið, m.a. Icesave sem Evrópusambandið er búið að þvinga okkur til að taka upp með einum eða öðrum hætti, - ég ætla að vona að það verði miklu minna heldur en til stóð hjá Evrópusambandinu - er orðin þvílík að við munum ekki uppfylla Maastricht-skilyrðin fyrr en eftir áratugi. Kannski verða það ekki 35 ár heldur bara 27 ár eða eitthvað svoleiðis en það verður mjög langt í það. Menn hafa rætt hér ýmsar myntir. Ég hef nefnt það áður að norska krónan og norskt efnahagslíf eru á margan hátt lík þeim íslensku. Norðmenn flytja út fisk, sem sagt matvæli, og orku og hvort tveggja flytja Íslendingar líka út. Við flytjum út orku í formi áls og flytjum út fisk eins og Norðmenn. Þannig að ég hugsa nú að þegar vel er skoðað sé ekki langt á milli í hagvexti og hagþróun. En ég held, frú forseti, að við þurfum algjörlega að skipta um stefnu. Mörg heimili hafa áttað sig á því. Það er nefnilega þannig að skuldir allra þjóða í heiminum eru að meðaltali núll. Meðalskuldir allra þjóða eru núll. Meðalskuldir allra einstaklinga eru líka núll. Því til þess að einhver geti eytt, þarf einhver annar að spara - svona burtséð frá seðlaprentun og öðru slíku sem getur líka haft áhrif - en það þarf alltaf einhver að spara. Íslendingar hafa nú í áratugi, í hálfa öld, eytt sparifé annarra þjóða, það hefur ekki myndast hér innlendur sparnaður. Reyndar er skyldusparnaður í gegnum lífeyrissjóðina mjög mikilvæg undantekning frá því en Íslendingar hafa yfirleitt eytt meiru en þeir afla. Það er mjög hættulegt til lengri tíma og gerir menn ósjálfstæða. Dæmigert var að þegar Icesave-málið kom upp voru Íslendingar gjörsamlega ósjálfbjarga, ekki vegna þess að þeir hefðu ekki styrk heldur vegna þess að þeir skulduðu úti um allt. Þeir voru svo háðir því að fá lán áfram til að borga upp lánin sem voru á gjalddaga að þeir gátu sig eiginlega hvergi hreyft. Ég bendi á það að lönd eins og Taívan, Kína og Þýskaland, sem eiga mjög þykka gjaldeyrisvarasjóði, mundu aldrei lenda í svona vandræðum. Þetta er bara eins og með einstaklinga, ef einstaklingur skuldar miklu meira en hann á þá er hann alltaf ósjálfstæður, hann getur sig hvergi hreyft, hann er háður lánardrottnum sínum. Þess vegna held ég að við Íslendingar þurfum núna að venda okkar kvæði í kross og fara að spara, eiga fyrir útgjöldum svona að meðaltali, ég undanskil þá húsnæði. Menn eiga aldrei að kaupa bíl með láni, aldrei. Menn eiga ekki að fara í utanlandsferð með láni, aldrei, það er nú alveg fráleitt. Þannig að menn þurfa að snúa þessu við. Einstaklingar þurfa að spara. Fyrirtæki þurfa að spara, þau þurfa að vinna miklu meira með áhættufé heldur en með lánsfé og ríki og sveitarfélög þurfa líka að fara að spara. Þegar menn spara og leggja fyrir eru þeir sjálfstæðir, þá er enginn vandi að taka upp einhverja erlenda mynt. Við þurfum hvorki að tala við kóng né prest, við bara flytjum hana inn af því að við eigum hana. Það er bara málið. Ef við erum búin að safna sjóðum í útlöndum í staðinn fyrir að skulda úti um allt, þá eigum við sjóðina og hvort sem við viljum taka upp norska krónu eða evru eða hvað sem okkur dettur í hug, þá bara flytjum við það inn, við spyrjum hvorki kóng né prest um það og förum að nota evru, norska krónu, sænska krónu, kanadískan dollar eða hvað sem er og þurfum ekkert að spyrja seðlabanka viðkomandi lands af því að við eigum fyrir þessu. Núna þurfum við að spyrja af því við að eigum ekkert í útlöndum. Þetta er munurinn. Menn þurfa sem sagt að taka upp gamlar dyggðir, sem eru sparsemi og ráðdeildarsemi, og hverfa frá neyslugræðginni sem hefur plagað þetta land í áratugi, sveitarfélög, ríkissjóð, einstaklinga og fyrirtæki. Menn þurfa að hverfa frá þessu og taka upp allt aðra stefnu. Mér sýnist, frú forseti, að heimilin í landinu skilji þetta. Þau skildu þetta þegar hrunið varð því þá varð gífurleg aukning á innlánum. Þrátt fyrir lækkandi laun og atvinnuleysi hefur orðið gífurleg aukning á innlánum. Það var dálítið merkilegt, ég hef spurt að þessu núna í eitt eða tvö ár hver aukningin hafi verið og ég fæ ekki svar, það vantar upplýsingar um það. Ég ætla nú að hamra á því að ég fái að vita hvað Íslendingar eru að spara. En það syndir allt í peningum í bankakerfinu. Þar eru um tvö þúsund milljarðar á lausu, þannig að einstaklingurinn er farinn að spara. Nú stendur upp á ríkið og sveitarfélögin og fyrirtæki landsins sem flest eru í ríkiseigu eða í eigu kröfuhafa að þau breyti um stefnu og fari að eiga fyrir því sem þau eyða og séu ekki með einhverjar tilfæringar eins og tónlistarhús eða Icesave sem ekki er bókað. Sundlaug á Álftanesi, hún var ekki bókuð. Egilshöllin, hún var ekki bókuð. Við þurfum að fara að gera okkur grein fyrir því hvað við raunverulega skuldum og passa vel upp á það að skulda ekki meira en við eigum.

Nú fer fram síðari utandagskrárumræðan í dag, um peningamálastefnu Seðlabankans. Málshefjandi er hv. þm. Birkir Jón Jónsson. Efnahags- og viðskiptaráðherra Gylfi Magnússon verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Herra forseti. Peningastefnunefnd Englandsbanka ákvað í morgun að halda stýrivöxtum þar í landi óbreyttum, þ.e. í 0,5%. Hér á landi eru stýrivextirnir 19 sinnum hærri, 9,5%, og það er eðlilegt að við spyrjum okkur hér hvort þetta sé ásættanlegt, kannski ekki hvað síst í ljósi þess að við búum við gjaldeyrishöft. Að mínu mati eru ekki rök fyrir því að vera með háa stýrivexti og gjaldeyrishöft á sama tíma, fé getur ekki farið úr landi þannig að almenn hagfræðilögmál eiga ekki við. Við erum með lokað hagkerfi. Miðað við síðustu ákvörðun peningastefnunefndar Seðlabankans voru stýrivextir lækkaðir niður í þessi 9,5%. Miðað við rökstuðning hárra vaxta hefði gengi krónunnar átt að veikjast í framhaldinu en þvert á móti styrktist það. Við þekkjum það að íslensk heimili eru þau skuldugustu í heimi. Heimilin greiða þess vegna milljarðatugi á ári vegna hás vaxtastigs en laun hafa lækkað, skattar hækkað og verðlagið einnig. Það verður einfaldlega að koma til móts við heimilin við aðstæður sem þessar. Það er búið að hjálpa fjármagnseigendum í þessu landi og við hljótum að spyrja okkur hvenær eigi að koma til móts við þessi skuldugu heimili. Við búum líka við stórskuldugan ríkissjóð sem mun þurfa að greiða gríðarlegar fjárhæðir í vaxtagjöld í náinni framtíð. Hvað þýða þessir háu stýrivextir þá gagnvart greiðslum úr ríkissjóði, greiðslum skattgreiðenda? Það verður minna úr að spila til að standa undir öflugu velferðarkerfi sem við öll hljótum að stefna að þannig að hagsmunir ríkissjóðs eru líka faldir í því að stýrivextir lækki. Það er talað um skort á fjárfestingu innan lands og Samtök atvinnulífsins hafa talað fyrir því að þessir háu stýrivextir hamli einfaldlega fjárfestingu í íslensku atvinnulífi. Það borgar sig fyrir fólk í þessu vaxtaumhverfi að leggja fjármuni sína einfaldlega inn í bankana og fá örugga og háa vexti vegna þess. Á meðan verður fjárfesting í íslensku atvinnulífi mun minni en ella og þess vegna fjölgar störfum ekki eins mikið í samfélaginu og við ættum að horfa upp á. Verðmætasköpunin í samfélaginu er ekki nægileg þannig að öll rök hníga að því að við þurfum að endurskoða peningamálastefnu Seðlabankans. Erum við sammála um það hér inni hvar í flokki sem við stöndum að það ástand sem blasir við okkur í dag sé óviðunandi? Ég vona að allir geti sagt já við því. Þetta ástand er óviðunandi. Getum við þá verið sammála um að menn eigi að setjast niður þvert á flokka, sama hvar í flokki við stöndum, og mynda starfshóp til að fara yfir þetta vandamál sem blasir við okkur? Ég segi já. Íslensk þjóð er búin að fá leið á þeim skotgrafahernaði sem hefur einkennt Alþingi Íslendinga á síðustu mánuðum. Þess vegna spyr ég hæstv. efnahagsráðherra hvort hann sé tilbúinn til að beita sér fyrir því að við setjum á fót starfshóp þvert á flokka í samstarfi við aðila vinnumarkaðarins sem fari yfir peningamálastefnu Seðlabanka Íslands? Ég tel að fara þurfi yfir þetta stóra mein. Hún er dýr, hver vikan sem líður í aðgerðaleysi af okkar hálfu, og ég tel að við alþingismenn, stjórnmálamenn, eigum að koma til móts við það sem kallað er eftir í íslensku samfélagi sem er aukin samvinna og samstaða á þessum tímum. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra um gjaldeyrishöftin. Samkvæmt EES-reglum mega þau einungis vera í tvö ár og munu þá að öllu óbreyttu renna út í haust. Hvað áætlar hæstv. ráðherra að við þurfum að gera þá? Þarf að leita eftir einhverjum undanþágum eða stefnir hæstv. ráðherra að því að afnema gjaldeyrishöftin þá? Þetta er gríðarlega mikilvæg umræða og mér finnst mikilvægt að hún fari fram með það að markmiði að við ætlum að standa saman að breytingum á peningamálastefnu Seðlabankans sem við náum samstöðu um til að koma til móts við hagsmuni ríkissjóðs, við hagsmuni skuldugra heimila og líka gagnvart atvinnulífinu þannig að þau hjól geti farið að snúast á ný. Þetta er eitt stærsta mál sem við stöndum frammi fyrir í dag og ég vona að við berum gæfu til að leysa þetta eitt stærsta viðfangsefni íslensks samfélags í samvinnu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir ágætan inngang að þessu öllu saman sem ég var að sumu, eða jafnvel mörgu leyti sammála, enda maðurinn vel menntaður í þessum fræðum eins og mér er kunnugt. Það er verið að ræða afar stórt mál á stuttum tíma þannig að við náum ekki að tæma það alveg, en ég verð að vekja athygli á einu áður en lengra er haldið og það er það fyrirkomulag sem við höfum nú á ákvörðun um vexti. Hún hefur verið falin sérstakri peningastefnunefnd Seðlabankans sem er sjálfstætt stjórnvald og það er í raun og veru liður í sjálfstæði peningastefnunefndarinnar og reyndar Seðlabankans alls að sá sem hér stendur, sem er sá ráðherra sem hefur með málefni Seðlabankans að gera, á helst ekki að senda þeirri nefnd nein skilaboð um hvaða niðurstöðu ég vil fá frá henni, hvorki úr þessum ræðustól né af öðrum vettvangi. Ég er eiginlega í þeirri einkennilegu stöðu að hvort sem ég er óánægður eða ánægður með ákvarðanir þessarar nefndar ber mér eiginlega að bera harm minn í hljóði. Auðvitað get ég samt rætt þessi mál almennt og þá umgjörð sem er kannski aðallega umræðuefnið. Í því samhengi tek ég vissulega undir að það er afar bagalegt að vera með umtalsvert hærri vexti hér en í nágrannalöndunum. Auðvitað á það sér sínar skýringar og í því samhengi má benda á að vextir hafa lækkað verulega. Þessir stýrivextir sem oftast eru nefndir eru núna 9,5% en voru 18% þegar verst var og hafa því nánast helmingast. Raunar eru það ekki þeir vextir sem mestu skipta því að mér vitanlega nýta engar lánastofnanir þennan útlánamöguleika. Þess í stað leggja þær fé inn í Seðlabankann sem fær þar líklega um 8% vexti. Þegar verðbólgan er rúm 7% eru það kannski engin ofurkjör en það breytir því ekki að það er mjög óþægilegt að vera í þeirri stöðu að verðbólga og vextir hér séu almennt mun hærri en í nágrannalöndunum. Auðvitað er ýmislegt annað sem sérstaklega sker sig úr hér, sérstaklega víðtæk útbreiðsla verðtryggingar. Yfir þetta allt saman þurfum við að setjast og reyna að finna leiðir út úr því. Þess má geta að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er sérstaklega fjallað um slíka vinnu og Seðlabankanum hefur verið falin hún. Síðast þegar ég frétti var von á því að Seðlabankinn skilaði álitsgerð og hugsanlega tillögum um breytingar á peningastefnunni eða framtíðarumgjörð þessara mála síðar á þessu ári þó að nákvæm dagsetning hafi ekki verið gefin. Þá tel ég einsýnt að það komi til umræðu í þinginu og raunar tel ég ágæta hugmynd að reynt verði að koma upp einhverjum þverpólitískum vettvangi til að vinna úr þeim tillögum. Það er alls ekki slæm tillaga og raunar tel ég mjög æskilegt fyrir Seðlabankann að um hann sé sem mest pólitísk sátt, að hann sé eftir því sem frekast er unnt skilinn frá hinu flokkspólitíska umhverfi og rekinn á faglegum nótum og umræðan um hann sé þá einnig eins fagleg og hægt er. Ég styð þessa hugmynd hv. þingmanns og mun gera hvað ég get til að koma henni í framkvæmd. Hvað varðar gjaldeyrishöftin er eins og kunnugt er búið að leggja fram áætlun um hvernig á að afnema þau í skrefum. Sú áætlun byggist á því að í fyrsta lagi sé innflæði gjaldeyris nægt, að gengi krónunnar sé sæmilega stöðugt og að Seðlabankanum hafi tekist að byggja upp nægilega styrkan gjaldeyrisvaraforða til að geta tekið djörf skref í að afnema höftin. Þessi skilyrði eru ekki uppfyllt núna af ástæðum sem er óþarfi að rekja og þess vegna er ekki hægt að fullyrða nákvæmlega hvenær gjaldeyrishöftin verða afnumin eða hvenær einstök skref í þá átt verða tekin. Auðvitað vonum við hið besta. Ef allt gengur vel ætti að vera hægt að afnema þessu gjaldeyrishöft mjög hratt en það er ekki í hendi núna þannig að það er betra að lofa minna en meiru. Svo eigum við auðvitað eftir að ræða ýmislegt annað. Stóra spurningin er hvort við viljum hafa þennan gjaldmiðil áfram eða ekki. Það er nokkuð sem kemur inn á borð þingsins fyrr eða síðar og raunar þurfum við að undirbúa þá umræðu og jafnvel hefja hana sem fyrst. Það er róttækasta breytingin sem hægt er að gera á íslenskri peningastefnu og myntumhverfi og hana þurfum við að ræða. Kannski höfum við aðra umræðu um það síðar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birki Jóni Jónssyni fyrir að hefja máls á peningamálastefnunni. Á fund okkar í efnahags- og skattanefnd, viðskiptanefnd og fjárlaganefnd kom forusta Seðlabankans og flutti skýrslu peningastefnunefndar. Við áttum þar gagnlegar umræður og ég held að almennt megi segja að þær breytingar sem gerðar voru bæði á forustu bankans og með því að setja upp peningastefnunefndina hafi verið farsælar og orðið til þess að auka trúverðugleika okkar almennt í efnahagsmálum. Það var eitt af þeim mörgu mikilvægu skrefum sem við þurfum að taka til að endurheimta trúverðugleika okkar á því sviði. Um leið og það er mikilvægt að við höldum áfram á vaxtalækkunarbrautinni, því að vissulega hafa vextir lækkað hratt og verða að halda áfram að lækka ef hér eiga að skapast almenn skilyrði fyrir nýfjárfestingu og vexti í atvinnulífinu sem drífi hjól efnahagslífsins á ný í gang, er um leið mikilvægt að ekki verði gengið svo hart fram að hér megi ekki takast að losa um gjaldeyrishöftin. Það er gríðarlega brýnt fyrir okkur að brjótast út úr þessu haftaumhverfi eins fljótt og mögulegt er til að við festumst ekki í viðjum haftanna með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir efnahagsþróunina hér til lengri tíma. Um leið kunna auðvitað að vera þeir tímar fram undan að sjálf efnahagsáætlun ríkisstjórnarinnar sem Seðlabankinn byggir peningamálastefnuna á þurfi að koma inn til endurskoðunar. Við höfum ekki fengið nauðsynlega endurskoðun á efnahagsáætluninni í samstarfi okkar við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og það eru vissar blikur á lofti sem benda til þess að svo kunni að þurfa að verða.

Herra forseti. Það mál sem við ræðum nú er mjög alvarlegt og skiptir miklu máli fyrir íslenska þjóð. Ég er þeirrar skoðunar að á meðan við höfum þessi höft hljótum við að eiga að keyra vextina niður miklu hraðar en raun ber vitni. Af hverju segi ég þetta? Ef við ætlum einhvern tímann að lyfta þessum höftum verður það ekki gert nema efnahagslífið sé komið aftur af stað, nema menn séu byrjaðir að fjárfesta, það sé verið að framleiða meira en við notum, við flytjum meira út en við flytjum inn og menn sjái að það sé að myndast öflugt efnahagslíf. Öðruvísi verður höftunum ekki lyft. Til þess að þetta megi ganga fram verða vextirnir að fara niður og þeir verða að fara miklu hraðar niður en raun hefur borið vitni. Áhyggjur manna af því að gengið gefi eftir ef svo er gert og það komi verðbólguskot - ég tel að sá kostnaður sem af því hlýst sé miklu minni en sá kostnaður sem hlýst af því að hafa vaxtastigið svona hátt við þessar aðstæður þegar heimilin í landinu eru jafnskuldug og raun ber vitni. Af því að við erum líka að tala um framtíðina og peningamálastefnu Seðlabankans vil ég koma því að að ég er þeirrar skoðunar að dagar sjálfstæðrar peningamálastefnu séu liðnir. Hvað á ég við með því? Það sem ég á við er að Seðlabanki Íslands getur ekki sett vaxtastig sitt eins og honum hentar við þær aðstæður sem við erum búin að opna hér fyrir, frjálst flæði fjármagns. Sú leið sem farin var þar sem vextir á Íslandi voru miklu hærri en í nágrannalöndunum bar feigð í sér. Það þýddi að inn í landið streymdu svokölluð jöklabréf, á ensku kölluð „hot money“, sem gerðu það að verkum að við lentum í miklu óefni. Sama gildir ef við höfum vextina of lága. Ef þeir eru miklu lægri en gerist í löndunum í kringum okkur fara peningarnir út. Þetta verða menn að skilja og mikilvægi þess að við tengjum saman fjármál ríkisins, sveitarfélaganna og Seðlabankans. Núna skiptir öllu máli að taka niður vexti Seðlabankans miklu hraðar, láta það þá ganga yfir okkur 

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Birki Jóni Jónssyni um nauðsyn þess að hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra komi á fót starfshópi sem endurskoðar peningastefnu Seðlabankans sem í dag ríkir akkúrat engin sátt um. Seðlabanki Íslands rekur ekki sjálfstæða peningastefnu því að honum ber samkvæmt samkomulagi okkar við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn að vera með vexti sem tryggja gengisstöðugleika. Það á að nota hátt vaxtastig til að draga úr neyslu innan lands og til að koma í veg fyrir fjármagnsflótta. AGS hefur verið gagnrýndur fyrir að neyða þjóðir sem búa við hrunið bankakerfi til að innleiða hávaxtastefnu. Reynsla af fjármálakreppum sýnir að hátt vaxtastig kemur ekki í veg fyrir gengisóstöðugleika og dýpkar aðeins kreppuna. Háir vextir leiða til fleiri gjaldþrota fyrirtækja og heimila en ella og íþyngja ríkissjóði sem þarf að reka með halla vegna tekjutaps ríkissjóðs. Rannsóknir sýna að veik tengsl eru á milli vaxta og gengis. Gott dæmi um þetta er reynsla okkar á síðasta ári, þá lækkaði Seðlabankinn virka stýrivexti úr 18% í 9,5%, en á sama tíma styrktist krónan. Með öðrum orðum tryggðu gjaldeyrishöftin gengisstöðugleika en ekki háir vextir. Í ljósi þessa tel ég afar gagnrýnisvert að peningamálastefnunefnd skuli ekki hafa notað svigrúmið sem gafst á síðasta ári til að lækka vexti niður í 5% og koma þannig hjólum atvinnulífsins af stað. Herra forseti. Endurreisn  
            

Herra forseti. Við ræðum peningamálastefnu Seðlabankans og eins og hefur komið í ljós í umræðunni og mikilvægt er að halda til haga er ekki hægt að ræða hana án þess að hafa hana í samhengi við aðra þætti í efnahagslífinu. Stefna Seðlabankans sem fór eingöngu á verðbólgumarkmið fyrir nokkrum árum hefur aldrei gengið upp. Ef ég man rétt hefur Seðlabankinn náð verðbólgunni niður fyrir verðbólgumarkmiðið í 2–3 mánuði á undanförnum áratug en að öðru leyti hefur dæmið ekki virkað. Það eru margvíslegar ástæður fyrir því sem of langt mál væri að fara út í hér, en m.a. var það hávaxtastefna Seðlabankans þegar hann taldi sig berjast við verðbólgu sem leiddi til innflæðis jöklabréfanna og gerði margt hér verra. Á samhengið við gengi krónunnar hefur verið bent, að gjaldeyrishöftin skipta miklu meira máli en háir vextir. Aukinn vaxtakostnaður er hins vegar bein afleiðing af peningastefnu Seðlabankans og leiðir til mun meiri kostnaðar fyrir fyrirtæki, veldur þeim miklum búsifjum og gerir það að verkum að þau ná ekki að koma undir sig fótum á ný í því efnahagsástandi sem hér ríkir. Háir vextir Seðlabankans gera það m.a. að verkum að ríkisvaldið sjálft þarf að taka lán með mun hærri vöxtum en ella þannig að það er vandséð hvaða tilgangi núverandi peningastefna Seðlabankans þjónar í rauninni. Það er vel ef menn láta verða af því í eitt skipti fyrir öll að reyna að koma hér á einhverjum starfshópi, hverjir svo sem í honum yrðu, sem færi yfir peningastefnu Seðlabankans og hvað í rauninni væri til ráða við þær aðstæður sem ríkja í íslensku samfélagi í dag. Það er mjög erfitt að átta sig á því hvað framtíðin ber í skauti sér í þessum málum en við vitum a.m.k. að í dag er ástandið óbærilegt og að það verður að vinna bug á því.

Virðulegur forseti. Eins og málshefjandi, hv. þm. Birkir Jón Jónsson, benti á er ekki nóg með að þessir fráleitlega háu vextir Seðlabankans dragi hér úr allri nýsköpun í atvinnulífinu og fjárfestingum, heldur kosta þeir líka ríkið gríðarlegar upphæðir. Það væri fróðlegt að heyra hjá hæstv. viðskiptaráðherra hver kostnaður íslenska ríkisins er við að halda uppi þessu fráleita vaxtastigi, þessu vaxtastigi sem hefur í raun á allan hátt neikvæð áhrif á framvindu íslenskra efnahagsmála þegar við þurfum svo sannarlega að nálgast hlutina með öðrum hætti. Hvers vegna er þetta með þessum hætti? Jú, annars vegar vegna þess að menn hafa kosið að fylgja hér ráðgjöf Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, ráðgjöf sem hefur hvergi nokkurs staðar í heiminum þar sem sjóðurinn hefur áður komið að virkað og hitt er að sjálfsögðu þessi pólitískt skipaða peningastefnunefnd sem samanstendur af hópi alþjóðakrata sem forsætisráðherra raðaði þarna inn í bankann eftir alveg ótrúlegan hamagang við að koma út fyrri stjórnendum bankans. Svo segist þessi sami hæstv. forsætisráðherra ekki geta haft neina skoðun á starfsemi bankans núna. Þessi peningastefnunefnd hefur helst afrekað það annars vegar að vera helstu talsmenn þess að greiða hér út alveg gríðarlegar upphæðir í erlendri mynt a.m.k. næstu 15 árin án þess að neitt komi á móti. Fátt veikir nú krónuna meira en það. Hitt afrekið er að halda uppi þessum fráleitlega háu vöxtum. Þessi nefnd hefur sem sagt gert það tvennt sem hefur reynst hvað skaðlegast á því sviði sem hún á að starfa. Því hljótum við að vera komin á þann stað að við séum aftur farin að spyrja okkur hvort ekki þurfi einhverja leiðsögn frá stjórnvöldum í málefnum Seðlabankans.

Virðulegi forseti. Trúverðugleiki íslenskrar peningastefnu beið mikinn hnekki við bankahrunið. Reyndar er það mín skoðun að stefnan hafi orðið gjaldþrota löngu fyrir hrun enda var verðbólgustigið hátt, vextir háir, Íslendingar tóku lán í útlöndum og við fengum jöklabréf inn í landið. Við sitjum uppi með afleiðingar þessa, of hátt vaxtastig, gjaldeyrishöft og veika krónu. Það mun taka tíma að endurreisa trúverðugleikann, en á meðan mun áhættuálag á íslenska krónu verða hátt. Vonin um afnám verðtryggingar er óraunhæft og við erum í raun og veru með tvær krónur í þessu landi, eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur margoft talað um. Að teknu tilliti til þessara staðreynda er það mat margra að besti kosturinn til langs tíma sé að taka upp nýja mynt, hún muni færa okkur stöðugleika, lægri vexti og ég ítreka, það sem mér finnst mestu máli skipta, við munum lækka kostnað af fjármagni fyrir íslenskt atvinnulíf. Mikið væri gott ef við gætum búið við þá stöðu í dag. Þar af leiðandi tel ég að peningastefna okkar til frambúðar felist í upptöku nýrrar myntar og ég skora á aðra stjórnmálaflokka að svara því hvaða leið þeir telji þá bestu til frambúðar. Besta leiðin til skemmri tíma er kannski sú að ljúka þessu Icesave-máli sem allra fyrst. Þá munum við væntanlega auka fjárfestingu í íslensku atvinnulífi. Þá munum við fá inn erlent fjármagn 

Herra forseti. Við ræðum peningamálastefnu Seðlabankans. Ég hef margoft bent á það á síðustu árum að hún var mistök. Hún dældi hérna inn fé, hækkaði gengi krónunnar, gerði erlendar vörur mjög ódýrar þannig að neysla landans fór á skrið. Nú sitjum við uppi með þessi jöklabréf sem reyndar heita krónubréf núna og mér finnst Seðlabankinn ekki vinna nægilega skarpt að því að gera samninga við kröfuhafa þessara krónubréfa til að leysa þann vanda. Gjaldeyrishöftin eru einmitt út af þessum krónubréfum, sem Seðlabankinn sjálfur dældi inn í landið á sínum tíma. Ég held að menn þurfi að skoða mjög nákvæmlega hvort gjaldeyrishöftin virki og hvort ekki geti verið rétt að gjaldeyrishöftin haldi uppi háu gengi á erlendum gjaldeyri. Höft virka einmitt oft öfugt við það sem þau eiga að gera. Það sem efnahagslífið þarf eru lægri vextir. Það sem einstaklingar þurfa eru lægri vextir og lægri verðbólga. Atvinnulífið þarf líka betra skattkerfi. Svo virðist sem Seðlabankinn og hæstv. ríkisstjórn vinni kerfisbundið og markvisst gegn því að atvinnulífið fari í gang, Seðlabankinn heldur uppi háum vöxtum og ríkisvaldið ræðst á atvinnulífið með því að skattleggja bæði atvinnu og afkomu fyrirtækja í stórauknum mæli. Sterkt atvinnulíf er eins og hér kom fram forsenda þess að við getum aflétt gjaldeyrishöftunum. Þetta bítur allt hvað í annars skott. Mér finnst mjög miður hvað ríkisstjórnin hefur gert mikið af mistökum á þessu eina ári sem hún hefur verið við völd.

Forseti. Hv. þm. og málshefjandi Birkir Jón Jónsson spurði hvort við gætum ekki verið sammála um að hér þyrftu að vera lægri vextir. Hver er ósammála því? Hann sagði sömuleiðis réttilega að heimilin í landinu greiddu milljónatugi í vexti í hverjum mánuði og atvinnulífið sömuleiðis. Allt er þetta satt og rétt. Ég spyr mig hins vegar: Hvað leggur stjórnarandstaðan og hv. þm. Birkir Jón Jónsson af mörkum til að ná niður vöxtum í landinu? Hvað vill stjórnarandstaðan? Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson nefndi réttilega áðan að vextir yrðu að lækka sömuleiðis og að kostnaður íslenska ríkisins væri gífurlegur vegna hárra vaxta. Hvaða ástæðu gefur Seðlabankinn fyrir því að vextir séu ekki lægri í dag en þeir eru? Það er hægt að sjá í þessu riti sem Seðlabankinn gaf út um síðustu vaxtalækkunarákvörðun sína, Peningamálum nr. 1, í lok janúar. Þar segir, með leyfi forseta: „Að ekki skuli hafa tekist að leysa deiluna um bætur til innstæðueigenda útibúa Landsbankans erlendis hefur leitt til þess að lánshæfiseinkunn ríkissjóðs hjá einu matsfyrirtækjanna hefur verið lækkuð í áhættuflokk. Það gæti einnig tafið fyrir endurskoðun efnahagsáætlunar stjórnvalda og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins“ o.s.frv. Þetta er sú ástæða sem Seðlabankinn gefur fyrir því að vextir séu ekki lægri í dag en þeir eru. Ef við trúum því, sem ég held að við séum öll sammála um, að vextir skipti máli, það skipti máli fyrir heimilin í landinu, atvinnulífið og ríkissjóð að vextir séu lágir, er það ábyrgðarhluti að leggjast gegn þeim lausnum sem við þurfum svo sannarlega að finna til að geta lækkað vexti. Hvernig ætlar stjórnarandstaðan að útskýra það fyrir heimilunum í landinu, fjölskyldunum og atvinnulífinu? 
            

Virðulegi forseti. Stjórnarflokkarnir halda uppteknum hætti og reyna að skýla sér á bak við Icesave í öllum þeim málum sem þeir hafa klúðrað hingað til. Það er allt Icesave og stjórnarandstöðunni að kenna. Mig langar bara að minna á það hverjir eru hér við stjórn. Hér er við stjórn ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri grænna, þykist vera vinstri stjórn, stjórn jafnaðarmanna, en gerir allt þveröfugt við þær hugmyndir enda hefur komið í ljós að aðspurðir virðast mjög margir þingmanna, a.m.k. Samfylkingarinnar, ekki einu sinni hafa þekkingu á því hvað hugtakið jafnaðarmennska þýðir. Kannski er ekki von að vel fari. Mig langar að tæpa á fleiri atriðum varðandi Seðlabankann og peningamálastefnuna. Eitt af því sem að er þar er t.d. að lánamál ríkisins voru færð inn í Seðlabankann. Útgáfa á skuldabréfum ríkisins er í Seðlabankanum. Á sama tíma stýrir Seðlabankinn vaxtastigi í landinu. Þarna eru menn með á sama stað tvö algjörlega ósamrýmanleg markmið. Þetta er af hálfu OECD talið óásættanleg meðferð lánamála ríkissjóða og gengur þvert gegn því sem þeir kalla „best practices“ þar. Á þetta hefur margoft verið bent, en hér er skellt skollaeyrum við. Það er m.a. út af svona vinnubrögðum sem ríkissjóður Íslands nýtur ekki trausts. Lánamál ríkisins eru ekki í faglegum farvegi. Þau eru í eins ófaglegum farvegi og þau geta verið að mati OECD. Menn ættu að leiða hugann að því áður en þeir reyna að skýla sér á bak við einhverjar aðrar afsakanir. Í stjórnsýslunni er mjög margt sem ekki getur talist faglega eðlilegt. Það stafar af mörgu en þetta er eitt af því sem þarf að koma í lag ef menn ætla einhvern tímann að gera sig trúverðuga á alþjóðavettvangi. Allt pex hv. þm. Björns Vals Gíslasonar um Icesave mun ekki breyta neinu 

Herra forseti. Með því að hefja þessa umræðu gerðum við heiðarlega tilraun til að ná fram samstöðu á Alþingi Íslendinga gagnvart einu stærsta úrlausnarvandamáli sem blasir við íslenskri þjóð í dag. Því miður, ef marka má ræðu hv. þm. Björns Vals Gíslasonar, er ekki mikill vilji hjá stjórnarflokkunum til að taka í útrétta hönd okkar í stjórnarandstöðunni þegar við höfum bent á það að peningamálastefna Seðlabankans hefur gríðarlega neikvæð áhrif á uppbyggingu atvinnulífsins, gríðarlega neikvæð áhrif á skuldug heimili í landinu og gríðarlega neikvæð áhrif á skuldugan ríkissjóð. Þetta eru allt staðreyndir sem liggja fyrir. Og erum við sammála um að þetta vandamál sé til staðar? Já, ég held það. Hér lagði ég til að við settumst yfir þetta eins og fólk, færum yfir vandamálið og skipuðum starfshóp. Hv. þm. Björn Valur Gíslason tók ekki undir það og ekki gat ég heyrt að þingmenn Samfylkingarinnar tækju sérstaklega undir þá hugmynd. Ég er að velta fyrir mér hvort menn ætli að halda áfram þessum vinnubrögðum sem hafa einkennt Alþingi Íslendinga síðasta árið eða svo. Ég hafna því algjörlega vegna þess að hér eru svo stórir hagsmunir undir er snerta íslenskt atvinnulíf, íslensk heimili og íslenskan ríkissjóð sem mun að óbreyttum stýrivöxtum þurfa að greiða miklu hærri vexti vegna sinna miklu skulda. Þetta er vandamál sem við þurfum að ráðast á. Ég vil að lokum segja vegna ummæla hv. þm. Björns Vals Gíslasonar að um leið og þjóðin fór að standa saman og stjórnmálaleiðtogarnir settust sameiginlega niður í Icesave-málinu eftir synjun forsetans hefur gengi krónunnar styrkst og skuldatryggingarálag ríkisins lækkað. Þannig náum við árangri, með því að standa saman, en því miður sýnist mér af 

Virðulegi forseti. Kannski má segja að það sem við erum að ræða hérna sé ekki bara einstakar ákvarðanir peningastefnunefndar eða fyrirkomulag peningamála, við erum öðrum þræði og kannski fyrst og fremst að ræða um kostnaðinn við að hafa hér sjálfstæða mynt. Hann er verulegur. Það er engum blöðum um það að fletta að það er mjög óþægilegt að vera í þeirri stöðu sem við erum í núna þar sem skuldir heimila, fyrirtækja og ríkisins eru allverulegar, reyndar ekki nema að hluta í innlendri mynt en það er ansi stór hluti. Þegar við búum við þá stöðu að vera með hávaxtamynt er einfaldlega miklu erfiðara að vinna úr skuldavanda en ef við værum hér með einhverja mynt þar sem vextir væru mun hóflegri. Þetta er ekki vandi sem við leysum með því að skamma peningastefnunefndina eða reyna að þrýsta henni til þess að lækka vexti um 100 punkta frekar en 50 eða hvað það nú er sem ákvörðunin stendur um hverju sinni. Þessu getum við kannski breytt á mjög löngum tíma ef við höldum krónunni eða við getum ákveðið að fórna krónunni og taka upp annan gjaldmiðil í staðinn. Ávinningurinn af því fyrir skuldsetta, hvort sem það eru einstaklingar, heimili eða fyrirtæki, yrði allverulegur. Ég ætla ekki að draga fjöður yfir að það eru bæði kostir og gallar sem tengjast svo sem ekki vaxtabyrðinni sem við getum rætt betur síðar þannig að ég ætla ekki að halda því fram að það sé ein allsherjarlausn á öllum vandamálum. Við getum bara velt því fyrir okkur til þess að hafa einhverjar tölur í umræðunni að ef raunvextir hér lækkuðu um 1–2%, eins og þeir mundu væntanlega gera við það að skipta um mynt, mundu menn í stað þess að borga t.d. 5% raunvexti af íbúðalánum borga á að giska þriðjungi lægri vexti. Það væri aldeilis góð búbót fyrir ýmsa.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. flutningsmönnum þessarar þingsályktunartillögu fyrir að leggjast í þessa vinnu. Farið hefur fram mikil umræða í íslensku samfélagi um gjaldmiðilsmálin á undanförnum missirum og árum. Eftir hrun íslensku bankanna hefur sú umræða magnast til muna og ekki síst í kringum aðildarumsóknina sem fór af stað á vegum ríkisstjórnarflokkanna í fyrrasumar. Umræðan hefur að ýmsu leyti verið á villigötum. Þess vegna er ánægjulegt að hv. þingmenn sem leggja fram þetta mál leitist við að stuðla að upplýstri umræðu og því að einhver botn fáist í hana, að fagmönnum verði falið að meta þessa kosti og bera þá saman til að reyna að koma hér á fót einhvers konar upplýsingum um það hvernig staðan í rauninni er. Framtíðarsýn er það sem íslensk þjóð þarf og þess vegna er brýnt að hér fari fram upplýst umræða. Varðandi gjaldmiðilsmálin er alveg ljóst að hún hefur ekki farið varhluta af upphrópunum og mistúlkunum af ýmsu tagi. Í tengslum við Evrópusambandsaðildarmálið allt saman var mikil umræða um að hér mundi allt fara að braggast um leið og aðildarbeiðnin yrði send út. Sú reyndist ekki raunin og ekki heldur þær fullyrðingar ýmissa aðila í tengslum við það mál að evran yrði hér orðin að gjaldmiðli nokkrum vikum eða mánuðum eftir að við færum þarna inn. Nú hafa þær raddir og þær staðreyndir haft meiri hljómgrunn í umræðunni að við uppfyllum ekki Maastricht-skilyrðin og getum þar af leiðandi ekki tekið upp evru næstu árin, sumir segja áratugina. Þess vegna er enn mikilvægara að við nýtum tímann vel næstu mánuðina til að mynda okkur skoðun á því í fyrsta lagi hvort þörf sé á að skipta hér um gjaldmiðil, meta hvaða kostir eru þá í boði ef það verður niðurstaðan og kanna í kjölfarið hvaða leið er best. Hv. þm. Lilja Mósesdóttir sagði að sænska krónan væri best fyrir okkur eins og staðan er í dag. Það var mjög athyglisvert. Staðan er einfaldlega sú, herra forseti, að það er mikil óvissa í efnahagslífi alls heimsins akkúrat þessa stundina. Mín skoðun er að það sé ekki gæfuspor að taka stórar ákvarðanir um framtíð gjaldmiðilsins hér meðan þessi óvissa ríkir um nánast alla gjaldmiðla sem notaðir eru í heiminum í dag. Eins og ég sagði fagna ég hins vegar þessari tillögu og tel rétt að við nýtum tímann til að kanna málið á faglegum forsendum. Sænska krónan er vissulega ágæt fyrir þá í Svíþjóð, þykir mörgum, en það er einfaldlega ekkert víst að hún verði til á næstu árum. Óvissan er mikil og þess vegna er rétt að flýta sér hægt í þessum efnum. Herra forseti. Margir hafa orðið til þess að fjalla um íslensku krónuna undanfarin missiri og sumir hverjir á mjög neikvæðan hátt. Það eru skiptar skoðanir um ágæti hennar. Hins vegar er alveg ljóst að það fer ekki saman við hagsmuni íslensku þjóðarinnar að stjórnmálamenn þessa lands nýti tíma sinn til að tala niður gjaldmiðilinn sem við erum með hér í þessu landi, sem við verðum með næstu missirin og næstu árin. Það er einfaldlega ekki í samræmi við íslenska hagsmuni. Þess vegna bið ég þá stjórnmálamenn sem hafa talað á þann veg í þinginu sem og annars staðar að gæta orða sinna. Íslenska krónan er sá gjaldmiðill sem við nýtum hér í dag, íslenska krónan er og verður hér næstu missirin og við þurfum að standa okkur í stykkinu við að reyna að styrkja þennan gjaldmiðil og gera hann þannig úr garði að ráðast frekar í það verkefni að reyna að bæta þennan gjaldmiðil. Þetta eru einfaldlega staðreyndir málsins og ég taldi rétt í ljósi umræðunnar sem hér hefur skapast í dag að fara í örstuttu máli yfir þessi atriði. Það er ágætt að fara yfir textann sem fylgir tillögunni, m.a. í greinargerðinni sem er mjög vönduð. Þar er talað um þennan orðróm um að innganga í ESB sé það eina sem gæti hentað íslensku hagkerfi. Þetta er ágætisumfjöllun. Jafnframt eru birtar í fylgiskjali nokkrar greinar þar sem ýmsir aðilar rekja það og skoðanir sínar á því hvaða gjaldmiðill væri best fallinn til upptöku. Ég minntist á það fyrr í ræðu minni að hv. þm. Lilja Mósesdóttir hefði bent á sænsku krónuna. Hér kemur fram að Bergþór Konráðsson skrifar í Morgunblaðið í ágúst 2008. Hann spyr: Gæti danska krónan verið svarið? Það er fróðleg spurning. Jafnframt fjallar Ragnar Þórisson um það í Morgunblaðinu í september 2009 hvort við ættum að taka upp norsku krónuna og það strax. Í grein Ragnars segir, með leyfi forseta: „Goldman Sachs fjárfestingarbankinn sagði í skýrslu um daginn að þeir teldu norsku krónuna vera sterkasta gjaldmiðil í heiminum í dag, enda er olíusjóðurinn á bak við hana með 360 milljarða dollara.“ Síðan segir jafnframt í greininni: „Útgerðin mundi t.d. ekki finna eins mikið fyrir hækkun á olíu, þar sem gjaldmiðill okkar mundi hækka í verði með hækkun olíuverðs.“ Þetta eru athyglisverð sjónarmið. Þórlindur Kjartansson skrifaði í Fréttablaðið 8. apríl 2009 grein þess efnis að taka skyldi upp bandaríkjadal. Í niðurlagi hans greinar kemur fram, með leyfi forseta: „Upptaka bandaríkjadals á Íslandi gæti lagt grundvöll að endurreisn landsins án þess dragbíts sem haftakrónan er. Dalurinn mundi leysa gjaldeyrisvandamálið strax, en ekki eftir nokkur ár eins og innganga í myntbandalag Evrópu mundi gera.“ Þarna erum við með gerólíkar skoðanir á því hvaða gjaldmiðill það er sem koma skuli og leysa vandamál okkar. Þannig tala Ársæll Valfells og Heiðar Már Guðjónsson í Morgunblaðinu 8. janúar 2009 um að einhliða upptaka evru sé lausn á gjaldeyrisvanda. Þetta eru vissulega gríðarlega ólík sjónarmið og rétt að halda því til haga að íslenskur almenningur sem hefur fylgst með þessari umræðu er, hvað á maður að segja, eða þeir sem ég hef heyrt í eru mjög efins. Það eru mjög skiptar skoðanir um það hverjum skuli trúa í þessu efni. Þess vegna vil ég enn og aftur hrósa hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur og Ásmundi Einari Daðasyni fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu. Ég fagna þeirri umræðu sem hefur átt sér stað um þetta mál hérna í dag. Menn hafa verið hófstilltir, flestir hverjir, og telja rétt að við förum yfir þetta mál á yfirvegaðan hátt. Ég vil ítreka það sem ég kom að í máli mínu áðan að krónan er hérna og verður hérna næstu missirin. Við skulum eftir fremsta megni standa vörð um hana. Það er ekki hlutverk íslenskra stjórnmálamanna að tala niður íslenskan gjaldmiðil.

Virðulegi forseti. Mig langar til að fagna þessari þingsályktunartillögu hv. þingmanna Guðfríðar Lilju Grétarsdóttur og Ásmundar Einars Daðasonar um úttekt á helstu framtíðarkostum Íslands í gjaldmiðilsmálum. Ég held að það sé tímabært og þetta sé góður tími núna til að kanna þessa stöðu, annars vegar íslensku krónunnar og hins vegar hvaða aðrir kostir gætu verið á borðinu. Eins og komið hefur fram í máli margra hv. þingmanna greinir menn á um annars vegar hvort halda eigi krónunni og hins vegar hvaða mynt ætti þá að taka upp. Það sem blasir við er hvaða mynt og að bæði fyrirtæki og heimilin hafa valið aðra mynt en íslensku krónuna. Í dag horfumst við í augu við þann vanda að 70% af lánum fyrirtækja eru í erlendri mynt og 20% af lánum einstaklinga sömuleiðis í erlendri mynt. Í þessu felast í rauninni ákveðin skilaboð og ég túlka þau sem svo að menn hafi með því að sækja erlend lán í stað íslenskra lána á þessu tímabili, á mestu góðæristíð sem við höfum upplifað á Íslandi, verið að hafna annars vegar íslensku krónunni og hins vegar háu vaxtastigi á Íslandi. Það geta náttúrlega verið mismunandi ástæður sem liggja þarna að baki en ég held að önnur hvor þessara ástæðna liggi þarna að baki. Við horfumst í augu við það jafnframt að vaxtastig er enn þá hátt. Vaxtastigið var hátt þegar uppsveiflan var og vaxtastig er hátt núna þegar kreppir að. Þá hlýtur maður að spyrja sig út í peningamarkmið Seðlabankans sem rædd voru áðan sem í uppsveiflunni beindust beint að verðbólgumarkmiðinu 2,5%, sem ég held að ég geti fullyrt að aldrei hafi náðst með því að hækka vextina stöðugt. Við vitum alveg með hvaða vanda við sitjum uppi í dag vegna þeirrar stefnu sem er náttúrlega sá að við erum með jöklabréf upp á 510 milljarða sem er sjálfskaparvíti, víti sem Seðlabankinn skapaði sjálfur og er ein helsta ástæðan fyrir þeim höftum og vandræðum jafnframt sem krónan er í og hún er í þeim axlaböndum eins og við þekkjum. Á fundi með peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands fyrr í vikunni kom það fram, sem mér fannst áhugavert, að þjóðhagsspáin væri gerð fyrir peningastefnu Seðlabanka Íslands en ekki fyrir ríkisfjármálin. Í mínum huga gefur augaleið að það vantar talsvert mikið inn í ef ríkisfjármálin eru ekki tekin inn í. Jafnframt kom fram í máli seðlabankastjóra að peningastefnumarkmiðin eru breytt, nú tengjast þau genginu til skamms tíma og verðbólgu til langs tíma. Þetta er mjög áhugavert af því að nú erum við með krónuna í gjaldeyrishöftum og viðskipti með krónuna eru lítil eða nánast engin og maður veltir fyrir sér hverju þessi tenging skilar. Formaður Samtaka atvinnulífsins hefur sagt, með leyfi forseta, að gjaldeyrishöftin séu eins og skilti uppi á vegg, að stjórnvöld treysti ekki íslensku krónunni og í rauninni segi að hún hafi ekki trúverðugleika. Þetta er mjög alvarlegt mál og ég tek undir þessar áhyggjur formanns Samtaka atvinnulífsins. Mér finnst ekki hægt að ræða um þetta öðruvísi en að tengja þetta við stöðu krónunnar í dag. Staðan er þannig að við erum í rauninni að njóta góðs af því að útflutningurinn er að skila okkur mun meiri gjaldeyristekjum, lágt gengi krónunnar er augljóslega mjög hagstætt fyrir útflutningsfyrirtæki, sjávarútveginn, álið, ferðamálaiðnaðinn og margt, margt fleira. En á sama tíma megum við ekki gleyma því að þá er náttúrlega orðið mun dýrara að flytja inn alla hluti, við vitum að neysluvörur hafa hækkað um 50%. Þarna takast á tvö mikilvæg sjónarmið, annars vegar það sjónarmið að fá gjaldeyristekjur inn í landið og hins vegar sjónarmið fjölskyldnanna og heimilanna í landinu sem glíma nú við mun hærri afborganir af húsum sínum, kaupmáttarrýrnun og skerðingu og hækkun á neysluvörum. Vandamálið blasir við, það gerir það. Það lítur ekki út fyrir að þau höft sem við búum við í dag séu neitt að fara. Alla vega kom það fram í máli seðlabankastjóra að það væri tilgangslaust að gera áætlun um afléttingu haftanna. Það þótti mér mjög miður að heyra frá æðsta yfirmanni Seðlabankans - tilgangslaust að gera áætlun. Mér finnst það mjög döpur framtíðarsýn. Hann gerði jafnframt ráð fyrir því að gjaldeyrishöftin mundu ílengjast eins og vera Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þar sem endurskoðunin hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum hefði frestast og enn væru eftir tvær endurskoðanir. Ég hef verulegar áhyggjur af þessu og líka ef við ræðum bara hvað reynslan hefur sýnt okkur. Reynslan hefur sýnt okkur að fjármálastjórn hins opinbera er megináhrifavaldur og hagstjórnartæki í litlu opnu hagkerfi með eigin gjaldmiðil. Það hefur sýnt sig að vaxtatæki Seðlabankans, sem hann beitir ítrekað og mjög hart, er mjög áhrifalítið og bitlítið og hefur lítið að segja og á meðan blæðir íslensku atvinnulífi, og mér finnst réttlætingin á bak við þetta háa vaxtastig mjög lítil og óskiljanleg, líka fyrir heimilin í landinu. Og svo ég komi líka inn á það sjónarmið sem margir hafa ályktað um og talað fyrir, og kannski sérstaklega fulltrúar atvinnulífsins, og það er að íslenska krónan henti ekki atvinnulífinu einmitt vegna hárra vaxta og sveiflukenndrar verðbólgu. Þeir vilja rekja þessi vandamál beint til gjaldmiðilsins, en í þessu samhengi verður maður líka að benda á hitt sjónarmiðið sem hefur komið fram og verið minnst á og það er að menn hafa bent á kosti þess að búa við sjálfstæðan gjaldmiðil, sérstaklega í árferði eins og við búum við í dag og nefna þá helst sveigjanleikann sem kostinn. Virðulegi forseti. Ég vona að þingsályktunartillagan nái fram að ganga og kostir og gallar í gjaldmiðilsmálum Íslendinga verði kannaðir ítarlega. Við stöndum á tímamótum og ég tel að þetta sé rétti tímapunkturinn til að endurskoða það kerfi sem við búum við og við hættum að líta á alla hluti sem gefna. Kerfið, umgerðin sem við búum við, er skapað af okkur á Alþingi og það er á okkar valdi að breyta því. Ég tel það vera skyldu okkar, nú þegar við horfumst í augu við framtíðina eftir stórkostlegt efnahagslegt hrun, að við tökum til alvarlegrar skoðunar þá peningamálastefnu sem við búum við. Við verðum að vera óhrædd við að taka ákvarðanir sem leiða til breytinga, ég tel að endurskoðun á á íslensku krónunni sem gjaldmiðli og ítarleg könnun á öðrum kostum í gjaldmiðilsmálum sé mjög viðeigandi á þessum punkti og þá er ég ekki að lýsa neinu vantrausti á íslensku krónuna. Ég held að við verðum að skoða þetta og eina leiðin til að skoða þessa kosti er að taka þetta allt saman og gera þetta með þeim hætti sem lagt er til í þingsályktunartillögunni. Ég held að það muni skila okkur vonandi ítarlegri skýrslu og að við getum svo metið stöðuna út frá því. Það gerum við náttúrlega í samstarfi við atvinnulífið og heimilin og við munum ekki þvinga í gegn neinar breytingar hér sem eru í andstöðu við það sem þjóðfélagið vill. Ég trúi því að það sem verið er að reyna með þeim hugmyndum sem hér eru lagðar fram sé að bæta stöðuna, bæta stöðu atvinnulífsins, bæta stöðu heimilanna, að styrkja stöðu Íslands. Ég vona svo sannarlega að það verði niðurstaða þessarar úttektar og hún nái fram að ganga.

Virðulegur forseti. Mér líst ljómandi vel á þá þingsályktunartillögu sem hér er til umræðu, ekki hvað síst vegna þess að hún gengur út á það að kanna kosti og galla ólíkra hugmynda í gjaldmiðilsmálum. Vandinn eða gallinn við umræðuna eins og hún hefur verið, hefur að mínu mati verið sá að menn hafa verið búnir að gefa sér að eitthvað eitt væri rétta niðurstaðan og ekki verið tilbúnir til að skoða neina aðra kosti, og til að verja þá niðurstöðu sem þeir voru komnir inn á hafa menn leyft sér að halda fram oft og tíðum hæpnum hlutum. Hér fylgja í greinargerð með þingsályktunartillögunni nokkrar greinar þar sem færð eru rök fyrir ólíkum leiðum. Til að mynda skrifar Ragnar Þórisson um norsku krónuna, einfaldleika þess að taka hana upp sem gjaldmiðil, m.a. vegna þess hversu lík hagkerfi Íslands og Noregs eru. Bæði ríkin eiga mikið undir fiskveiðum en svo er líka bent á að álverð og olíuverð þróist yfirleitt í takt, þannig að sveiflurnar séu svipaðar í löndunum báðum og sameiginlegur gjaldmiðill gæti þar af leiðandi átt við. Svo er hér grein eftir Ársæl Valfells og Heiðar Má Guðjónsson sem lengi hafa talað fyrir einhliða upptöku evru til að koma á stöðguleika. Allt er þetta prýðisvel rökstutt og kjarni málsins er þessi: Það er hægt að færa fram rök fyrir ólíkum leiðum og því mikilvægt að vega þær og meta. Öll hljótum við að geta verið sammála um ákveðin grundvallaratriði, eða ættum a.m.k. að geta það, og það er að sama hvaða leið er farin á eitt alltaf við og það er að krónan verður að styrkjast fram að því. Ef við skiptum þessum hugsanlegu leiðum í þrennt er það í fyrsta lagi að halda íslensku krónunni óbreyttri, í öðru lagi að taka einhliða upp annan gjaldmiðil, hvort sem að er norsk króna, evra, dollari eða annað, og í þriðja lagi að taka upp evru með aðild að Evrópusambandinu. Í öllum tilvikum á það sama við, við þurfum á því að halda að íslenska krónan styrkist áfram. Ef við til að mynda ætlum að taka upp evru, hvort sem væri einhliða eða með aðild að Evrópusambandinu, og skipta krónunni til að mynda á genginu 200 - það kostaði 200 kr. að kaupa hverja evru sem við værum að taka upp sem gjaldmiðil - værum við að festa í sessi lakari efnahagsstöðu á Íslandi, Ísland væri fátækara ríki fyrir vikið, við ættum minna af evrum. Það ætti þá jafnt við um það sparifé sem fólk á, þá er bara búið að festa það í sessi að fólk ætti tiltölulega lítið sparifé miðað við íbúa í mörgum Evrópulöndum. Sama á við um laun, þá væri búið að festa það í sessi að íslenskur læknir væri hugsanlega á launum sem væru helmingur eða jafnvel þriðjungur af því sem þau eru í evrum talið í útlöndum. Þannig að jafnvel þó að menn hugsi sér að skipta um gjaldmiðil skiptir öllu máli að styrkja gengi krónunnar fram að því. Þá er mikilvægt að hafa í huga grundvallaratriðin, hvernig verðmæti gjaldmiðils ræðst. Mér hefur oft þótt menn detta aftur í gamla farið, sem var alls ráðandi hér á árabilinu frá aldamótum og fram til 2007, að ræða fyrst og fremst efnahagslega hluti út frá einhvers konar ímynd, mikilvægi þess að tryggja einhverja ímynd eða að kaupa sér ímynd. Þannig er það með gjaldmiðilinn líka, menn hafa talið sig geta styrkt gengi krónunnar með því að bæta einhvern veginn ímyndina út á við og hluti af því var umsókn um að aðild að Evrópusambandinu. Meginrökin fyrir umsókninni á þessum tímapunkti voru þau að það að leggja fram umsóknina mundi eitt og sér bæta einhvern veginn ímyndina og þá mundi gjaldmiðillinn styrkjast. Stærsta dæmið er hins vegar að sjálfsögðu hinn margumræddi Icesave-samningur, að það sé svo mikils virði að kaupa sér einhverja ímynd, kaupa sér velvild einhvers staðar á skrifstofum í útlöndum, að þessu sé til fórnandi vegna þess að ef við gerum það batni ímyndin svo mikið að gjaldmiðillinn styrkist. Auðvitað er þetta ekki raunin. Raunin er sú að verðmæti gjaldmiðilsins fer alltaf á endanum eftir undirliggjandi verðmætum, eins og við sáum svo rækilega árið 2008 þegar menn höfðu reynt árum saman að halda gengi krónunnar sterku með því að kaupa ímynd, með því að búa til þá mynd að undirliggjandi verðmæti væru miklu meiri en raun bar vitni. Það gat ekki gengið til lengdar. Við eigum að hverfa frá því og fara að hugsa þetta í hinum raunverulegu verðmætum sem að baki gjaldmiðlinum liggja og þá er staða okkar ekki svo slæm ef við hugum að því samhliða þeirri vinnu hvernig við viljum svo hafa þetta til framtíðar. Þetta er að sjálfsögðu hluti af því, það er hluti af þessu að skoða hvernig við gerum þetta best, en þar er að mínu mati grundvallaratriði að spá í þessi undirliggjandi verðmæti og það þarf ekki að vera flókið. Þegar öllu er á botninn hvolft er þetta spurning um útflutning og innflutning. Íslendingar flytja núna út miklu meira en þeir flytja inn, ég held að það sé eitthvað um 20% munur þar á. Ef við einföldum dæmið enn frekar og lítum bara á Ísland sem eitt stórt fjölskyldufyrirtæki erum við að selja fyrir miklu meira en við verjum í það að kaupa aðföng eða reka fyrirtæki. Það er sem sagt hagnaður af Íslandi mánuð eftir mánuð ef litið er fram hjá einum veigamiklum þætti sem er skuldsetningin, þ.e. við erum að selja meira en við kaupum en skuldsetningin er slík að afborganir og vextir af skuldunum gera því miður líklega meira en að éta upp þennan ávinning eða þannig verður það ef við ráðumst ekki gegn skuldavandanum. Þess vegna er það númer eitt, tvö og þrjú í gjaldmiðilsmálunum, sama hvaða leið menn ætla að fara til lengri tíma litið, að ráðast gegn þessari ofurskuldsetningu þjóðarinnar. Þess vegna höfum við talað svo mikið um þetta Icesave-mál allt saman og ekkert er betur til þess fallið að styrkja gengi gjaldmiðilsins en að draga úr skuldsetningunni. Enda sjáum við það að frá því að forseti Íslands synjaði lögum um Icesave staðfestingar hefur gengi íslensku krónunnar, þvert á það sem haldið var fram, styrkst jafnt og þétt og skuldatryggingarálag ríkisins hefur lækkað. Einu vil ég vara við í lokin, þá komum við aftur að þessari tilhneigingu til að kaupa ímynd fyrir gjaldmiðil, kaupa upp verðmæti til skamms tíma litið, og það er að fara þá leið sem mér heyrist Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og Seðlabankinn vera dálítið spenntir fyrir, sem er það að eiga hér stóran og mikinn gjaldeyrisvaraforða sem svo verði notaður til að kaupa upp gengi krónunnar, kaupa krónur þegar menn telja að gengið sé að lækka. Þetta er stórhættuleg nálgun vegna þess að það er ekki hægt til lengri tíma litið að halda uppi gengi gjaldmiðils með slíkum hætti, ekkert frekar en fyrirtæki getur ekki til langs tíma litið haldið uppi verðmæti eigin hlutabréfa með því að taka lán og nota peningana til að kaupa bréf í sjálfum sér. Í rauninni er verið að gera það sama. Mörg ríki hafa farið illa út úr þessu. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn kom Jamaíka til aðstoðar á sínum tíma þegar einn jamaíkadollari var álíka verðmætur og einn bandaríkjadalur. Þegar Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn fór var einn jamaíkadollari tveggja senta virði, þ.e. fyrir tvö bandarísk sent var hægt að kaupa einn jamaíkadollara. Það var nú afraksturinn af þessari stefnu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á Jamaíka. Í Argentínu fór þetta á svipaðan hátt, menn reyndu að nota gjaldeyrisvaraforða til að halda uppi gengi gjaldmiðilsins. Ég held að það hafi dugað í 45 mínútur, þá var búið að tæma forðann, erlendir fjárfestar sloppnir með sitt en eftir sat argentínska þjóðin með skuldirnar. Þetta verðum við að forðast hér og þessi þingsályktunartillaga er mikilvægt innlegg í það að menn forðist slíka stórhættulega ákvarðanatöku. Því fagna ég þessari tillögu hv. þingmanna Guðfríðar Lilju Grétarsdóttur og Ásmundar Einars Daðasonar og vona að hún fái sem best og hraðast brautargengi hér því að það er mikilvægt að þessi vinna hefjist sem fyrst.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni að ég vona að þessi tillaga fái skjótan og góðan framgang hér í þinginu og að þessi vinna verði hafin sem fyrst. Það er gríðarlegt hagsmunamál fyrir okkur Íslendinga að átta okkur á og gera okkur grein fyrir því hvernig við ætlum að haga stjórn peningamála okkar hér á næstunni. Engin þjóð getur náð árangri í hagstjórn og tryggt velmegun þegna sinna án þess að hafa stjórn á peningamálum þannig að þar sé sæmilegur stöðugleiki og að myntin endurspegli sæmilega stöðu efnahagslífsins á hverjum tíma. Ég er þeirrar skoðunar og hef margoft sagt það, bæði úr þessum ræðustól og á opinberum vettvangi, í blaðaskrifum og annars staðar, að sú peningamálastefna sem við fórum af stað með árið 2001 hafi þegar upp var staðið reynst röng. Hvað á ég við með því? Jú, ég tel að það hafi verið mistök að við ákváðum að setja verðbólgumarkmið sem eina markmiðið og síðan hvernig Seðlabankinn framfylgdi þeirri stefnu, að það hafi um margt verið mjög dýrkeypt mistök. Það er svo sem ekki við Seðlabankann einan að sakast því þetta var ráðandi skoðun í flestum seðlabönkum á Vesturlöndum, í hinum vestræna heimi, og menn töldu að þetta væri skynsamlegasta nálgunin á stjórn peningamála. Það sem gerðist í litlu hagkerfi eins og okkar þegar Seðlabankinn hækkaði vexti sína langt umfram vaxtastigið hjá öðrum löndum til þess að draga úr þenslu, sem óumdeilanlega var hér í hagkerfinu á árunum 2004, 2005, 2006 og 2007, var að þá myndaðist staða fyrir erlenda fjárfesta til að færa sína peninga frá lágvaxtasvæðunum hingað til Íslands tímabundið til að njóta hárra vaxta. Seðlabankinn stuðlaði þar með í raun og veru að lántöku Íslendinga erlendis með því að bjóða upp á svo háa vexti. Erlendu peningarnir streymdu inn í hagkerfið og við það styrktist gengi íslensku krónunnar. Þar með lækkaði verðlag á innfluttum varningi sem aftur hélt verðbólgunni í skefjum. Augljóst má vera, herra forseti, að þetta gat aldrei gengið upp vegna þess að í raun og veru vorum við að taka lán í útlöndum til að halda verðbólgunni niðri. Engin þjóð, hvorki þessi né önnur, getur varið sig gegn verðbólgu með lántöku, það má augljóst heita. Þess vegna liggur það fyrir okkur núna að móta grunn fyrir nýja stefnu í peningamálastjórnun. Hún þarf að byggja á krónunni næstu árin, alveg örugglega, því að sama hvað verður um ESB-aðildarumsókn er alveg ljóst að krónan verður hér í næstu framtíð. Við verðum ekki komin með evruna fyrr en eftir töluvert mörg ár, ef Ísland á annað borð velur þá leið að fara í ESB. Síðan geta menn líka rætt það, og það er efni í sérstaka umræðu, hver framtíð evrunnar er sem gjaldmiðils og hvort sú mynt hentar okkur Íslendingum eða ekki. Ég hef verið í hópi þeirra sem hafa sagt að það sé nauðsynlegt að þjóðin fái að taka ákvörðun í því máli fyrr eða síðar og tel þess vegna mikilvægt að við klárum það ferli sem nú er í gangi þannig að þjóðin geti sagt af eða á í því máli. Herra forseti. Þá kemur að þeirri spurningu sem ég byrjaði á áðan: Hver á að vera grunnur peningamálastefnu hér næstu árin? Þetta er stóra spurningin og það verður að segjast eins og er að við ræðum þetta stóra mál allt of sjaldan og allt of lítið. Þess vegna fagna ég þessari tillögu af því að hún getur lagt gott til málanna hvað þetta varðar. Eins og ég nefndi áðan er ég þeirrar skoðunar að dagar sjálfstæðrar peningamálastefnu, við þau skilyrði að það sé opinn flutningur á fjármagni á milli landa, sé liðinn fyrir land eins og Ísland. Það sem ég á við með því er að Seðlabankinn getur ekki, við þær aðstæður þar sem fjármagn getur farið á milli landa, haft vaxtastig sitt verulega frábrugðið því sem er í löndunum í kringum okkur. Það er bara ekki hægt. Ef vaxtastigið er miklu hærra, eins og var hér á síðustu árum, streyma inn peningar til þess að nýta vaxtamuninn og gengið verður kolvitlaust. Við höldum vissulega verðlaginu niðri, við búum til falskan kaupmátt og gröfum undan útflutningsatvinnuvegunum, við ýtum undir m.a. fjárfestingar Íslendinga erlendis af því að það borgar sig að skipta krónunni í erlenda mynt á svona hagstæðu gengi og við búum til falskan kaupmátt og falska neyslu. Það gengur því ekki að ætla sér að vera með miklu hærri vexti en þjóðirnar í kringum okkur. Það gengur heldur ekki, herra forseti, að ætla sér að hafa vextina miklu lægri en í löndunum í kringum okkur. Ef það gerist munu peningarnir fara út úr hagkerfinu og við lendum í því að það verður peningaþurrð í landinu, hér verða ekki nægir peningar til að standa undir framleiðsluatvinnuvegunum. Þetta held ég að menn verði að skilja og átta sig á. Með öðrum orðum, það svigrúm sem Seðlabankinn hefur er miklu minna en áður fyrr og minna en menn töldu að væri frá og með árinu 2001 þegar ný lög um Seðlabanka Íslands voru sett. Þetta gerir þá kröfu á okkur að samþætting ríkisfjármála og fjármála sveitarfélaganna við peningamálastefnu Seðlabankans verður að vera miklu betri en verið hefur á undanförnum árum. Taki menn þau fjárlög sem gerð voru árið 2007 fyrir fjárlagaárið 2008 og samþykkt voru hér í þinginu - minn flokkur bar þar ábyrgð ásamt þeim flokki sem þá var með okkur í ríkisstjórn, Samfylkingunni. Þegar menn horfa á útgjaldaaukninguna á þessu ári og síðan á það verkefni sem Seðlabankinn taldi sig standa frammi fyrir, og hækkaði vextina til þess að mæta því, sjá menn auðvitað að allt samstarf á milli stjórnar peningamála ríkisins, þ.e. ríkisfjármálanna annars vegar og hins vegar peningamálastjórnarinnar í Seðlabankanum, hafði brugðist gjörsamlega og fullkomlega. Þetta var bara alveg í sundur farið. Það verður því okkar verkefni að finna út hvernig við ætlum að samstilla þetta og með hvaða hætti við ætlum að gera það. Mörg flókin álitamál liggja þar undir og sum þeirra snúa meira að segja að spurningunni um framsal á valdi og lýðræði. Hversu mikið vald erum við til í að setja inn í Seðlabankann? Getum við framselt t.d. hluta af skattlagningarvaldinu o.s.frv.? Það kallar á breytingar á stjórnarskrá. Það eru þannig verkefni og þannig úrlausnarefni og þannig hugmyndir sem við þurfum að vera að fást við. Síðan er hitt að sá vandi sem við erum í núna, þ.e. hvernig við ætlum að koma okkur út úr þessum gjaldeyrishöftum - það er alveg ljóst í mínum huga að það verður ekki gert nema menn hafi rökstudda trú á framleiðslugetu íslenska hagkerfisins. Allt tal um að menn ávinni sér betri stöðu með myntina með einhverjum „trikkum“, vil ég segja - og ég man nú umræðuna um hvað mundi gerast með stöðu íslensku krónunnar þegar talað var um breytingar á yfirstjórn Seðlabankans - er náttúrlega alveg furðuleg umræða. Það sem menn horfa á fyrst og síðast þegar menn meta gengi gjaldmiðla er framleiðslugetan þar á bak við, styrkur hagkerfisins. Ég held því fram að við verðum núna að keyra vaxtastigið niður mjög hratt, miklu hraðar en við höfum verið að gera, þó að það geti tímabundið kostað okkur að gengið gefi eftir. Sá kostnaður sem við verðum fyrir á þeirri hliðinni felst í því að það kemur verðbólguskot þessa vegna og það skerðir auðvitað lífskjör almennings en um leið og við náum vaxtastiginu niður lækkum við vaxtabyrði almennings en komum líka efnahagslífinu aftur af stað. Engin framleiðsla við þær aðstæður sem nú eru í heiminum stendur undir þessu vaxtastigi, hvað þá einhvers konar nýsköpun. Það er því ekki þannig að við getum ekki lækkað vextina fyrr en við erum búin að afnema höftin eða hvernig það nú er, við verðum að byrja á því að lækka vextina ef gengið gefur eftir. Ég held að það verði mjög tímabundið og stutt af því að um leið og við hleypum krafti í atvinnulífið og ráðumst í þær framkvæmdir sem hér hafa verið taldar upp, m.a. af hv. þm. Björgvini G. Sigurðssyni varðandi orkufrekan iðnað og annað slíkt, um leið og við keyrum á þessa þætti með lágum vöxtum vinnum við okkur hratt út úr þessu. Ef við ætlum hins vegar að bíða og láta vaxtastigið malla svona áfram mánuðum og missirum saman munum við keyra hagkerfið meira og meira niður og þá verður það erfiðara með hverjum mánuðinum sem líður, herra forseti. Það er því ekki eftir neinu að bíða. Stjórnmálamenn geta haft heilmikið um þetta að segja vegna þess að við höfum í hendi okkar hér á Alþingi vald til þess að breyta lögum um Seðlabankann, m.a. að breyta því markmiði sem bankinn hefur. Núna er markmiðið óbreytt frá því sem var árið 2001, verðbólgumarkmiðið hreint. 

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur og Ásmundi Einari Daðasyni fyrir þetta mál, þetta er nefnilega mjög mikilvægt. Í umræðu um Evrópusambandsmál að undanförnu hefur þessum gjaldmiðilsmálum mjög verið haldið að okkur og þeir sem hafa verið andstæðingar Evrópusambandsins hafa ítrekað verið spurðir: Hvað viltu gera í gjaldeyrismálum? Viltu borga háa vexti á Íslandi, og annað slíkt. Sú þingsályktunartillaga sem hér liggur fyrir um að þessi mál verði einfaldlega skoðuð út frá öllum sjónarmiðum er því mjög mikilvæg. Ég vil aðeins vekja athygli á því að á nýafstöðnu búnaðarþingi var svokölluð Evrópunefnd sem fjallaði um aðild að Evrópusambandinu og fékk til sín fulltrúa allra flokka, nema Samfylkingar sem sá sér ekki fært að mæta. Þar voru þessi mál rædd mjög mikið og fulltrúar flokkanna sem þangað mættu höfðu misjafnar skoðanir á þessum gjaldmiðilsmálum. Það er virkilega mikilvægt að þetta verði tekið saman af til þess bærum aðilum og þetta verði skoðað mjög vel, því að það er nauðsynlegur þáttur í umræðunni um Evrópusambandið að það komi upp á borðið hvaða möguleikar eru í stöðunni fyrir okkur í þessum gjaldeyris- og gjaldmiðilsmálum til þess að hægt sé að taka eðlilega afstöðu til þess. Í máli hv. þm. Illuga Gunnarssonar hér áðan kom fram að það eru mjög mörg ár í að við getum tekið upp evru, ef við göngum í Evrópusambandið, þannig að það er mjög mikilvægt að þetta sé skoðað. Enn fremur vil ég segja að í yfirlýsingu sem búnaðarþing sendi frá sér - búnaðarþing og bændasamtökin hafa verið vænd um að vera með einróma og einhliða áróður án þess að vera málefnaleg en ég tek ekki undir það - á búnaðarþingi fór fram mjög vönduð vinna um þessi mál og í þeirri yfirlýsingu sér þingið ástæðu til þess að minna á einmitt þennan punkt, að ekki hafi verið fullreynt og fullskoðaðir möguleikar á þessum gjaldeyrismálum, hvort sem er samkomulagi við Evrópusambandið um samstarf í efnahags- og peningamálum eða með öðrum hætti. Ég fagna þessu máli því mjög og mér finnst þetta vera rétta leiðin til þess að draga upp á yfirborðið kosti og galla bæði myntsamstarfs eða upptöku annarra gjaldmiðla og annars slíks.

Hæstv. forseti. Mig langar einfaldlega til að þakka kærlega fyrir þessa góðu og jákvæðu umræðu sem hér hefur farið fram. Hún hefur einkennst af góðum ábendingum, athugasemdum og innleggi. Öll erum við sammála um mikilvægi þess að gjaldmiðilsmálin, peningamálastjórn framtíðarinnar sé skoðuð niður í kjölinn og við byggjum ákvarðanir okkar á þekkingu, staðreyndum og skýrum samanburði á þeim möguleikum sem við stöndum frammi fyrir. Ég ætla ekki að fjalla mikið efnislega um málið, get bara tæpt á nokkrum atriðum, en ég er hjartanlega sammála mörgu því sem hér hefur komið fram. Varðandi peningamálastjórnina tek ég undir með hv. þm. Illuga Gunnarssyni, ég tel að hún hafi verið röng síðustu árin. Það þarf að skoða hana niður í kjölinn og hafa hugrekki og dug til þess að breyta þar af leið. Skuldsetning Íslands, skuldsetning heimila og fyrirtækja er stóra málið í dag og á því þarf að taka. Ég tek líka undir með hv. þm. Sigmundi Davíð um hversu varasamt það er að fara þá leið sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur farið víða, a.m.k. á sumum stöðum, með hörmulegum afleiðingum, að gjaldeyrisvaraforðinn sé notaður til að styrkja gengið. Þar þarf að fara mjög varlega. Við hljótum öll að vera sammála um mikilvægi þess að vextir fari niður og því að sú mynt - og það gleymist alveg ótrúlega oft í umræðunni - sem samfélag velur sér verður að endurspegla hagkerfi þess, því að eins og ég kom hér inn á í upphafi, standa ýmis ríki Evrópusambandsins frammi fyrir því núna að vera föst í mynt sem er ekki miðuð út frá þeirra forsendum. En þetta eru allt atriði sem verður að ræða í allri þessari umræðu. Það sem hefur einkennt umræðuna á margan hátt hingað til eru stóryrði og stórkarlalegar yfirlýsingar á einn veg eða annan. Fólk festir sig í einhverju ákveðnu fari, bítur það í sig að við verðum að taka upp evru eða að krónan sé það eina sem blífur o.s.frv. Upp úr þeim hjólförum verðum við að fara og stuðla sameiginlega að vitrænni og fordómalausri umræðu. Þar verður, eins og þessi þingsályktunartillaga gengur út frá, að koma til fjölþætt þekking, fjölbreytt sjónarhorn og samanburður á þeim möguleikum sem í boði eru. Ég tek undir það sem aðrir þingmenn sögðu, við verðum að nálgast þetta með opnum huga. Þar kemur ýmislegt inn, það eru svo mörg markmið, markmið okkar um hvert við viljum stefna, hvað skiptir okkur mestu máli. Er markmiðið stöðugleiki í gengismálum? Er það fullt atvinnustig? Við þurfum að taka tillit til allra þessara þátta þegar við tökum hina endanlegu ákvörðun. Að lokum þetta: Við viljum nálgast þetta með opnum huga og víðsýni og vera opin fyrir því sem kemur upp úr kafinu. En eitt er víst, og þar tek ég líka undir með þeim þingmönnum sem hér hafa talað, að krónan er okkar gjaldmiðill núna og verður í nánustu framtíð, í það minnsta í allra nánustu framtíð. Við það verðum við auðvitað að taka ákvarðanir fyrir samfélagið með hliðsjón af því á næstu missirum. Þessi tillaga er sem sagt innlegg í þær stóru og afdrifaríku ákvarðanir sem við verðum að taka í þessum málum til langrar framtíðar. Ég þakka enn og aftur kærlega fyrir þessi góðu viðbrögð og tel, eins og hér hefur komið fram og ég tek undir, að það sé mikilvægt að þetta fái góða afgreiðslu í nefnd, að þessu sé komið í framkvæmd. Það er mjög brýnt að þessi umræða komist á hærra plan, vil ég leyfa mér að segja. Ég held að við séum öll samtaka í því og viljum að hún geri það til þess að við getum rætt þessi mál af meiri dýpt og yfirvegun.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 95/2000, um fæðingar- og foreldraorlof, með síðari breytingum. Ásamt þeirri sem hér stendur eru flutningsmenn þessa frumvarps hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir, Eygló Harðardóttir, Atli Gíslason, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Birgitta Jónsdóttir og Ásbjörn Óttarsson. Í frumvarpi þessu er mælt fyrir um þá breytingu að einstæðar mæður sem eignast barn sem getið er við tæknifrjóvgun og einhleypir sem ættleitt hafa barn skuli öðlast rétt til níu mánaða fæðingarorlofs. Í lögum um fæðingar- og foreldraorlof, nr. 95/2000, er kveðið á um rétt foreldra til sjálfstæðs þriggja mánaða fæðingarorlofs og sameiginlegs réttar til annarra þriggja mánaða sem þeir deila á milli sín. Getur barn því notið umönnunar foreldris í allt að níu mánuði samkvæmt lögunum. Í tilfellum þeirra barna hins vegar sem eiga í lagalegum skilningi eitt foreldri njóta þau einungis sex mánaða umönnunar foreldris síns. Með þeirri breytingu sem frumvarpið mælir fyrir um er verið að jafna rétt barna til samvista við foreldri og koma í veg fyrir að börn njóti mismikillar umönnunar eftir fjölskyldugerð. Í lögum nr. 130/1999, um ættleiðingar, var lögfest sú undantekningarregla að einhleypir einstaklingar gætu ættleitt barn að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Einnig er vert að geta þess að þeir sem óska eftir að taka barn í varanlegt fóstur þurfa ekki að vera í hjónabandi eða sambúð. Með lögum nr. 54/2008, um breytingu á lögum nr. 55/1996, um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna, var einhleypum konum veitt heimild til að gangast undir tæknifrjóvgunarmeðferð hér á landi. Í sömu lögum var kveðið á um breytingu á barnalögum þess efnis að barn einhleyprar konu sem getið er við tæknifrjóvgun verði ekki feðrað. Hefur löggjafinn með setningu fyrrgreindra laga því viðurkennt einstæða foreldra sem ákveðið fjölskylduform og að barn geti einungis átt eitt foreldri. Það er því grundvallaratriði að löggjafinn tryggi jafnrétti barna óháð fjölskylduformi þeirra og veiti þessum foreldrum rétt til níu mánaða fæðingarorlofs. Í 4. mgr. 8. gr., 2. mgr. 18. gr. og 2. mgr. 19. gr. laga nr. 95/2000 er að finna reglu í þessum anda þar sem barni er tryggð umönnun foreldris hafi hitt foreldrið andast á meðgöngu þess. Má hér sjá að barn sem á jafnframt einungis eitt skilgreint foreldri að lögum nýtur umönnunar þess í níu mánuði. Frumvarp þetta mælir fyrir um jafnræði ungbarna til að njóta samvista við foreldri án tillits til fjölskylduforms. Verði það að lögum er um að ræða mikla réttarbót þeim til handa sem verður að teljast sjálfsögð þar sem löggjafinn hefur þegar viðurkennt að börn geti átt eitt foreldri í lagalegum skilningi. Herra forseti. Flutningsmenn frumvarpsins eru meðvitaðir um að til eru fleiri tilvik þar sem börn fá einungis notið samvista við annað foreldrið á fyrstu 18 mánuðum lífsins og það jafnvel þótt lagalega séu til staðar tveir foreldrar. Ekki er tekið á slíkum tilvikum í þessu frumvarpi enda eru þau margslungin og flókin og þarfnast ítarlegrar skoðunar við. Því er hins vegar beint til félagsmálanefndar Alþingis að nefndin taki þá hlið mála sérstaklega til skoðunar í framhaldinu. Það þarf að athuga hvernig unnt er að taka á slíkum undantekningartilfellum svo að hvort tveggja í senn séu ætíð tryggðir, óskoraður réttur allra barna til samveru við báða foreldra sína, þ.e. þeirra barna sem lagalega eiga tvo foreldra, sem og réttur allra barna til alls níu mánaða samveru við foreldri á fyrstu 18 mánuðum lífsins. Ég læt þessari framsögu hér lokið, herra forseti, en mæli með því að málið verði sent áfram til nefndar.

Herra forseti. Hér er á ferðinni gott frumvarp sem ég styð eins langt og það nær. Mér finnst það nefnilega ekki ganga nægilega langt í því sem mér finnst að eigi að vera forgangsatriði og það eru réttindi barnsins. Að mínu viti ber okkur að tryggja rétt barna til umönnunar foreldra sinna fyrstu níu mánuði ársins. Það er ekki auðvelt að vera einstætt foreldri og ef hitt foreldri barnsins er vanvirkt í uppeldinu, fjarverandi eða óhæft, og fyrir því geta verið margar ástæður, t.d. mikil vímuefnaneysla eða bara almennt áhugaleysi, fær barnið ekki fulla níu mánuði í fæðingarorlofi með foreldrum sínum. Núgildandi lög um fæðingarorlof voru stórt skref, ekki bara í umönnun ungbarna og aðbúnaði heldur einnig hvað jafnréttissjónarmið varðar. Það er mikilvægt jafnréttissjónarmið að tryggja feðrum jafnt sem mæðrum jafnan rétt til fæðingarorlofs. Í undantekningartilfellum er ekki hægt að koma því við, t.d. eins og í þessu frumvarpi þegar annað foreldrið er hreinlega ekki til. Mér finnst að kerfið þurfi að búa yfir ákveðnum sveigjanleika og mennsku sem tekur tillit til sérstakra aðstæðna. Ég vil líka vekja athygli á því að jafnrétti er ekki bara jafnrétti milli kynjanna heldur líka á milli barna. Mig langar að draga hérna upp bara mynd af ákveðnu tilbúnu dæmi. Ímyndum okkur konu sem verður barnshafandi eftir nauðgun og ákveður að eiga barnið. Á nauðgarinn að eiga jafnan rétt til fæðingarorlofs? Á hún að skilja barnið sitt eftir eða barnið þeirra eftir hjá honum í þrjá mánuði? Annað dæmi sem ég þekki til og kemur beint úr raunveruleikanum er um unga stúlku sem ég þekki sem eignaðist barn. Faðir barnsins er því miður djúpt sokkinn í vímuefnaneyslu og hefur þau tvö ár sem barnið hefur lifað hvorki sýnt áhuga né getu til að umgangast son sinn. Þetta barn fékk eingöngu að njóta fullra samvista við eina foreldrið sem það þekkir í sex mánuði. Ég mundi vilja sjá faglega nefnd sem tæki að sér að meta sérstök tilfelli, hvort sem fjarvera foreldris er vegna tæknifrjóvgunar eða ættleiðinga einhleypra eða nánast algjörrar fjarvistar annars foreldris af öðrum sökum. Lítið barn er kraftaverk og okkur ber að þakka fyrir hvern einasta einstakling sem fæðist og hlúa að honum sem best. Ástríkt uppeldi beggja foreldra eru kjöraðstæður en eru því miður ekki alltaf fyrir hendi. Okkur ber að tryggja barninu umönnun foreldra sinna í fulla níu mánuði sé þess frekast kostur. Því fylgir ekki mikill aukakostnaður en ávinningurinn fyrir barn og foreldri er ómetanlegur. Ég styð því þetta frumvarp og þakka hv. flutningsmönnum fyrir að leggja það fram. En ég mundi vilja ganga lengra og tryggja rétt allra barna sem fæðast á Íslandi til samvistar við foreldri í níu mánuði. Ég vil taka undir það sem stendur í greinargerðinni með frumvarpinu um að beina því til félagsmálanefndar að skoða þetta sérstaklega í framhaldinu og sjá hvernig hægt er að taka með sanngjörnum hætti á undantekningartilfellum.

Herra forseti. Ég er meðflutningsmaður að þessu máli með hv. þm. Guðfríði Lilju Grétarsdóttur og ég fagnaði því mjög þegar þingmaðurinn leitaði til mín um að flytja þetta mál með henni. Eins og kemur fram í lokaorðum greinargerðarinnar er bent á að við erum meðvituð um að til eru fleiri tilvik þar sem börn fá einungis notið samvista við annað foreldrið á fyrstu 18 mánuðum lífsins jafnvel þótt lagalega séu til staðar tveir foreldrar og ekki sé verið að taka á slíkum tilvikum að fullu leyti í þessu frumvarpi. En það er eitthvað sem ég tel að skipti mjög miklu máli. Við teljum að þetta sé hægt að lagfæra og beinum einmitt þeim eindregnu tilmælum til félags- og tryggingamálanefndar Alþingis að hún taki þá hlið mála sérstaklega til athugunar. Ég var alin upp af einstæðri móður, ég átti ekki mikið samneyti við föður minn fyrstu ár ævi minnar. Ég er því svo innilega sammála þeirri hugsun sem er hér á bak við og fagnaði því mjög þegar þingmaðurinn leitaði til mín og að hún skyldi hafa tekið frumkvæðið að því að leggja fram þessa lagabreytingu. Ég vona svo sannarlega að við getum unnið að því á þinginu að jafna og bæta rétt barna til samvista við foreldra sína og aðra í öllum tegundum af fjölskyldum, að við séum ekki að mismuna börnum eftir því hvers konar fjölskyldu þau fæðast í heldur er þetta spurning um rétt barnanna, ekki bara rétt foreldranna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum Margréti Tryggvadóttur og Eygló Harðardóttur fyrir innlegg þeirra og tek heils hugar undir það að mikilvægt er að þessi önnur tilvik séu einmitt skoðuð og skoðuð mjög alvarlega. Hvers vegna var það ekki gert strax? Jú, þetta verður að taka í skrefum. Kosturinn við þetta frumvarp er sá að það er svo skýrt að í tilvikum einmitt þessara barna þá er bara eitt foreldri til staðar lagalega, og að þau lagalega eru klárlega beitt misrétti, þ.e. að njóta ekki jafnræðis hvað varðar samvistir eða fæðingarorlof foreldra í níu mánuði, samvistir á meðan þau eru ung. Ég tek heils hugar undir þau sjónarmið að það verður einmitt að skoða fleiri tilvik því að þau eru sannarlega til og öll börn eiga rétt á samvistum við vonandi báða foreldra, ef þeir eru til staðar, en ef ekki þá við það foreldri sem annast þau. Við eigum ekki að beita misrétti gagnvart ólíkum fjölskyldugerðum og í samfélagi okkar eru náttúrlega svo mörg ólík fjölskylduform til og til þess verður að taka tillit. Um leið viljum við auðvitað ekki heldur grafa undan því góða sem er í okkar kerfi, sem er einmitt það að reyna að fá báða foreldra til að koma að málum, bæði móður og föður. Þess vegna var þetta sett hér inn. Ég hugsaði mikið um það hvort taka ætti allan pakkann en það er miklu flóknara að gera það í einu og kannski ólíklegra að það færi í gegn. Þess vegna var þetta gert í samráði við flutningsmenn, að setja þetta svona hér og beina því sérstaklega til nefndarinnar að skoða það og taka til alvarlegrar umfjöllunar. Sumir eru hræddir við þetta og það er skiljanlegt en við verðum að hafa hug til þess að gera það vegna þess að þetta er alvörumál og við eigum að krefjast þess að öll ungabörn á fyrstu mánuðum lífsins fái þennan tíma með foreldri.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, með síðari breytingum. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Gunnar Bragi Sveinsson, Margrét Tryggvadóttir og Magnús Orri Schram. Meginmarkmið frumvarpsins er að leggja til formbreytingar á starfsemi lífeyrissjóða til að tryggja aukið lýðræði, gagnsæi, eftirlit og áhrif sjóðfélaga á starfsemi lífeyrissjóða. Flutningsmenn málsins gera sér vel grein fyrir því að það eru mjög deildar meiningar um þær tillögur sem eru í frumvarpinu enda eru lífeyrissjóðir einn af máttarstólpum samfélags okkar. Samkvæmt lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, sem verið er að leggja til breytingu á, er öllum launamönnum og þeim sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi rétt og skylt að tryggja sér lífeyrisréttindi með aðild að lífeyrissjóði frá og með 16 ára aldri til 70 ára. Lágmarksiðgjald til lífeyrissjóðs er a.m.k. 12% af iðgjaldsstofni. Jafnframt greiðir fjöldi Íslendinga 2–4% til viðbótar í séreignarsjóði lífeyrissjóðanna vegna lífeyrissparnaðar, auk þess sem finna má sérákvæði um lífeyrisréttindi í sérlögum, kjarasamningum eða ráðningarsamningi. Sjóðirnir geyma því meginhluta sparnaðar landsmanna. Heildareignir lífeyrissjóðanna eru áætlaðar um 1.700–1.800 milljarðar kr. Þetta er því orðið umtalsvert meira en landsframleiðslan hér á landi, sem ég held að hafi verið á síðasta ári einhvers staðar á milli 1.400 og 1.500 milljarðar kr. Þessum miklu fjármunum fylgir mikið vald og mikil ábyrgð og má því fullyrða að lífeyrissjóðirnir séu eins og ég sagði áðan einn af máttarastólpum samfélagsins og þeir eru meðal lykilstofnana íslensks samfélags. Það sem hefur hins vegar gerst í framhaldi af hruninu og í tengslum við hrunið er að traust og trúverðugleiki stofnana í samfélaginu hefur beðið mikinn hnekki á undanförnum missirum og því mikilvægt að endurvinna það og byggja upp á ný. Flestir lífeyrissjóðir voru stofnaðir eftir að samtök launþega og atvinnurekenda sömdu um það í almennum kjarasamningum árið 1969 að greiða hluta af launum í lífeyrissjóð og að atvinnurekandi greiddi framlag á móti. Árið 1974 varð lögskylt að greiða af dagvinnulaunum launþega í lífeyrissjóð og af heildarlaunum frá árinu 1981. Þá voru sjálfstæðir atvinnurekendur einnig skyldaðir til að greiða í lífeyrissjóð. Þannig að þetta er ekki valfrjálst heldur er öllum launþegum og sjálfstætt starfandi atvinnurekendum skylt að borga í lífeyrissjóð. Nú eru því 40 ár liðin frá því að Alþýðusamband Íslands gerði fyrst samning sem kvað á um að helmingur stjórnarmanna í lífeyrissjóðunum kæmi frá atvinnurekendum en helmingur frá verkalýðsfélögum. Samningurinn var endurnýjaður í desember 1995 og engar breytingar gerðar á þessari tilhögun. Á síðasta þingi ASÍ varð hins vegar töluverð umræða um það að breyta þessu fyrirkomulagi. Tillaga þess efnis var hins vegar felld og ákveðið var að setja málið í nefnd á milli funda og skoða það hvort og hvernig væri hugsanlega best að breyta þessari tilhögun Stjórnarmenn lífeyrissjóðanna á Íslandi eru í langflestum tilvikum tilnefndir annars vegar af atvinnurekendum og hins vegar af verkalýðsfélögum, eins og ég benti hér á, í sumum tilvikum eftir kosningar á ársfundum verkalýðsfélaga. Er þetta fyrirkomulag mjög sambærilegt reglum um val á stjórnarmönnum hjá lífeyrissjóðum í nágrannalöndum okkar, samanber niðurstöðu skýrslu sem Tryggvi Þór Herbertsson vann fyrir Landssamtök lífeyrissjóða árið 2004. Telja má þá lífeyrissjóði þar sem sjóðfélagar kjósa stjórnarmenn beinni kosningu á fingrum annarrar handar. Þar á meðal má nefna Lífeyrissjóð verkfræðinga og Lífeyrissjóð arkitekta og tæknifræðinga. Einnig eru dæmi um blandað fyrirkomulag eins og Lífeyrissjóð lækna þar sem stjórn Læknafélags Íslands kýs tvo menn og ársfundur einn, og Lífeyrissjóð bankamanna þar sem sjóðfélagar kjósa helming stjórnar og aðildarfyrirtæki helming eftir ákveðnum reglum. Þessir lífeyrissjóðir hafa almennt haft frekar fáa sjóðfélaga. Eftir búsáhaldabyltinguna og hrun bankanna í október 2008 var krafa almennings mjög skýr um aukið lýðræði og gagnsæi í íslensku samfélagi og stjórnkerfi. Lýðræði er oft skipt niður í annars vegar stjórnskipunarlýðræði og ákvörðunarlýðræði. Lýðræði til að taka ákvarðanir er tæki til að aðstoða fólk að taka ákvarðanir, jafnvel um mál sem það kann að vera ósammála um. Lýðræði sem stjórnskipan fjallar um hvernig valdi og ábyrgð er dreift í samfélagi, hvernig lykilstofnanir samfélagsins eru skipulagðar og hvernig fólk getur skipt út stjórnvöldum á friðsamlegan hátt. Borgarar þurfa að geta treyst því að vald sé ekki tengt ákveðnum forréttindum eða úthlutað útvöldum einstaklingum. Því skipta frjálsar og sanngjarnar kosningar miklu máli og að stórar ákvarðanir séu teknar með lýðræðislegum hætti. Auk frjálsra kosninga skiptir einnig opin og almenn umræða, aðgangur að upplýsingum og margvíslegt samráð máli, til að tryggja trúverðugleika og traust. Við hrun bankanna kom í ljós að ýmislegt var að athuga við grunnforsendur lýðræðisins, samfélagsinnviðina og sáttina á milli ólíkra þjóðfélagshópa hér á landi. Viðbrögð almennings voru kröftug krafa um lýðræði. Við þessari auknu lýðræðiskröfu hefur verið brugðist með frumvörpum um stjórnlagaþing, þjóðaratkvæðagreiðslur og persónukjör þrátt fyrir að ýmsir fræðimenn hafi haldið því fram á opnum fundum að þetta hafi ekki verið gert, en það hafa legið fyrir og liggja fyrir hér frumvörp um mjög stór og mikilvæg mál, mál sem hefur verið kallað eftir frá almenningi. Hins vegar hefur minna verið gert til að tryggja aukið lýðræði í atvinnulífinu. Ég tel að það hafi verið mjög takmörkuð umræða um hvernig við getum aukið lýðræði í atvinnulífinu. Það hefur verið eitt af því, ef maður skoðar frumvörp aftur í tímann, sem jafnvel þingmenn beggja stjórnarflokka sem sitja enn þá á þingi hafa flutt þar sem rætt hefur verið um hvernig hægt sé að auka lýðræði í atvinnulífinu. Ég held ég fari örugglega með rétt mál, ég verð þá leiðrétt seinna hér, en ég held að það séu örugglega ályktanir frá flokksþingum Vinstri grænna um t.d. mikilvægi aðkomu starfsmanna að stjórnum fyrirtækja. Þetta er lýðræði í atvinnulífinu, þarna er verið að tala um það. Mig langar til að vitna í ræðu sem hv. þm. Vilmundur Gylfason hélt á Alþingi fyrir tæpum 30 árum, með leyfi forseta: „Ég hygg að það sé mjög víða í stórum félagahreyfingum, að upphaflega sé þar gert ráð fyrir mjög verulegu lýðræði og á fyrstu árum slíkrar hreyfingar sé slíkt lýðræði virkt. Hins vegar gerist það […] stórar félagslegar hreyfingar stækka og verða voldugri er auðvitað óhægara að koma slíku lýðræði við. Þróunin hefur mjög víða orðið sú, og þar má taka dæmi bæði hér af samvinnuhreyfingu og að minni hyggju verkalýðshreyfingu einnig, að í vaxandi mæli er farið út í það sem stundum er nefnt þrepalýðræði, það eru kosnir fulltrúar sem aftur kjósa fulltrúa sem aftur kjósa fulltrúa sem svo kjósa æðstu stjórn. Þetta fyrirkomulag, þó svo að á pappírnum sé það lýðræðislegt, leiðir í reynd til stöðnunar og lítilla breytinga.“ Þetta er staðan í stjórnum lífeyrissjóða í dag að mínu mati. Flutningsmenn telja að þessu verði að breyta til að tryggja beint lýðræði, þar sem hinn almenni sjóðfélagi hefur aukin áhrif á það sem þar er gert. Margir hafa svo sem bent á það, eins og ég nefndi áðan með að það væru almennt frekar þeir sem væru með færri sjóðfélaga í lífeyrissjóðunum þar sem þetta beina fyrirkomulag er, að það geti verið svo flókið að hafa beint lýðræði þegar okkur fer að fjölga. Við getum þá sagt á móti að það er miklu einfaldara fyrirkomulag að hafa bara einræðisherra sem stjórnar öllu, sem tekur allar ákvarðanir. Lýðræðið er ekki einfalt, lýðræðið er flókið. En lýðræðið er svo sannarlega að mínu mati virði þeirrar áreynslu sem við þurfum að leggja út við að viðhalda því og styrkja það Verkalýðshreyfingin og samtök launþega hafa í æ ríkara mæli tekið orðræðu samvinnuhreyfingarinnar upp á sína arma, líkt og kemur fram í yfirlýsingu um eflingu samvinnufélaga sem samþykkt var af allsherjarþingi Alþjóðavinnumálastofnunarinnar árið 2002. Meginreglur samvinnuhreyfingarinnar eru eitt atkvæði – einn maður til að tryggja lýðræðislega stjórnun félagsmanna, frjálsa og opna aðild og að þau séu sjálfstæð og óháð. Eitt atkvæði – einn maður. Ég er samvinnumanneskja. Ég trúi á þessa hugmyndafræði og þær hugsjónir sem endurspeglast í ályktun á allsherjarþingi Alþjóðavinnumálastofnunar og þeim skrifum sem liggja eftir samvinnuhreyfingarnar COOP og ICA víðs vegar. Það er nefnilega ekki þannig að það sé nóg að fagna lýðræði og gagnsæi á tyllidögum, heldur sýnir bitur reynslan af hruni íslensks efnahagslífs mikilvægi þess að sífellt sé unnið að því að tryggja lýðræði, gagnsæi og beina aðild almennings að stjórnun félaga, fyrirtækja og landsins alls, að hver og einn einstaklingur í samfélaginu axli sína ábyrgð og geri sér grein fyrir sinni ábyrgð. Flutningsmenn telja að til að stórauka lýðræði innan lífeyrissjóðanna verði að gera grundvallarbreytingar á því hvernig kjósa eigi í stjórnir þeirra. Þannig verði sjóðfélagar að fá að kjósa fulltrúa í stjórnir lífeyrissjóða beinni kosningu á ársfundi og enn fremur verði helmingaskiptareglunni um að fulltrúar séu tilnefndir af samtökum launþega og samtökum atvinnurekenda vikið til hliðar. Flutningsmenn telja að til þess að tryggja lýðræði og gagnsæi í stjórn lífeyrissjóðanna verði almennir sjóðfélagar að fá tækifæri til að bjóða sig fram til stjórnarsetu að því gefnu að þeir uppfylli hæfisskilyrði til þess. Markmiðið, eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar, með þessu lagafrumvarpi er að tryggja þetta aukna lýðræði, sjálfstæði eftirlitsaðila gagnvart stjórn og starfsmönnum sjóðanna, sem og aukið gagnsæi og upplýsingaflæði til sjóðfélaga og samfélagsins um fjárfestingar lífeyrissjóða. Ég ætla aðeins að renna í gegnum athugasemdir varðandi einstakar lagagreinar. Um 1. gr. Með breytingum sem lagðar eru til á 27. gr. laganna er kveðið á um að fellt verði brott að kveðið sé á um það í samþykktum lífeyrissjóðanna hverjir eigi atkvæðisrétt á ársfundi, hvernig atkvæðisréttur er ákveðinn og hvernig skuli staðið að vali á stjórnarmönnum og varamönnum. Síðar í frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um það í lögunum. Um 2. gr. Í þeim breytingum sem lagðar eru til á 29. gr. laganna felst að ekki verði lengur á forræði stjórnar lífeyrissjóðs að ráða forstöðumann endurskoðunardeildar eða semja við sjálfstætt starfandi eftirlitsaðila. Síðar í frumvarpinu er lagt til að það verði á forræði ársfundar sjóðfélaga en að tillögur um hverjir komi til greina komi frá fráfarandi stjórn. Eftirlitsaðilinn eða forstöðumaður endurskoðunardeildar ber þannig beina ábyrgð gagnvart sjóðfélögunum. Hann á að fylgjast með stjórnendum, hann á að fylgjast með því hvernig farið er með þessa miklu fjármuni og hann á að fylgjast með stjórninni og síðan að svara gagnvart sjóðfélögum. Um 3. gr. Umfangsmestu breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru á 30. gr. laganna. Í a-lið er lagt til að sjóðfélagar muni ekki lengur eingöngu eiga rétt til fundarsetu á ársfundi með umræðu- og tillögurétt, eins og er nú, heldur fái þeir einnig atkvæðisrétt. Allir sjóðfélagar sem greitt hafa í viðkomandi lífeyrissjóð, miðað við síðustu áramót fyrir ársfundinn, hafa atkvæðisrétt. Skal hver sjóðfélagi fara með eitt atkvæði. Kosning skal vera leynileg og er lagt til að einfaldur meiri hluti ráði úrslitum mála. Sjóðfélögum er heimilt að framselja atkvæði sitt, en þó aðeins þannig að hver sjóðfélagi getur að hámarki farið með tvö atkvæði. Þannig er verið að koma í veg fyrir að áhrifamiklir einstaklingar geti safnað saman fjölda atkvæða á ársfundi. Þetta er líka í samræmi við löggjöf um sparisjóði í Noregi þar sem mikil áhersla er einmitt á þetta beina lýðræði og er nákvæmlega orðað svona, þ.e. að hver sjóðfélagi geti farið að hámarki með tvö atkvæði því að fólk getur náttúrlega veikst og vill þá sjá til þess að sitt atkvæði skili sér samt sem áður og geti þá framselt það til einhvers sem það treystir. Skal þá liggja fyrir skriflegt umboð til handa þeim sem fer með atkvæðið og mætir á ársfundinn til að nýta atkvæðið. Flutningsmenn telja eðlilegast að framkvæmd kosninganna verði með rafrænum hætti þar sem unnt er að koma því við. Ástæðan fyrir þessu er sú að ábendingar sem bárust okkur við vinnslu þessa máls voru að mjög oft eru, sérstaklega í stóru sjóðunum, sjóðfélagar dreifðir út um allt land, starfsvæði lífeyrissjóða getur verið jafnvel allt landið. Það getur því oft verið erfitt, sérstaklega að halda ársfundi jafnvel að vetri til fyrir fólk að komast á staðinn. Því er talað um að þetta ætti í raun að skoða sérstaklega varðandi framkvæmd kosninganna, að hún geti verið með rafrænum hætti. Það á náttúrlega að halda ársfundi en að fundarstaðir væru nokkrir þannig að fólk gæti þá farið á þann stað sem væri næstur heimili þeirra. Í b-lið er lagt til að gögn og upplýsingar fyrir ársfundi skuli liggja fyrir að lágmarki sjö virkum dögum fyrir fund með aðgengilegum hætti, t.d. í pósti, með tölvupósti eða á vefsíðu lífeyrissjóðsins. Telja flutningsmenn að með því verði tryggt að sjóðfélagar hvar sem þeir búa á landinu geti nálgast nauðsynlegar upplýsingar og undirbúið sig fyrir þátttöku á ársfundi. Með breytingunni í c-lið er lagt til að sjóðfélagar eigi rétt á aðgangi að heildarársreikningi, ekki bara styttri útgáfu á ársfundi. Þetta hefur verið gagnrýnt mjög, að upplýsingar til sjóðfélaga hafi verið í raun af mjög skornum skammti, meira að segja á ársfundum sem fólk hefur haft fyrir því að mæta á. Í d-lið er lagt til að bætt verði við nýrri málsgrein við 30. gr. þar sem tilgreint verði hvernig skuli staðið að kjöri stjórnar lífeyrissjóðs. Samkvæmt gildandi lögum skal kveða á um slíkt í samþykktum viðkomandi sjóða en flutningsmenn telja nauðsynlegt að hafa almenna reglu um kjörið og leggja til að það verði gert með lögum. Þannig verði kveðið á um að launþegar skuli ætíð vera með meiri hluta í stjórn lífeyrissjóða, líkt og þeir eru í reynd í hópi sjóðfélaga, og er það tryggt með ákveðnu lágmarkshlutfalli fjölda stjórnarmanna sem koma frá sjóðfélögum sem eru launþegar og ákveðnu hámarkshlutfalli fjölda stjórnarmanna sem geta talist atvinnurekendur. Með þessu telja flutningsmenn að þessi útfærsla sé til þess fallin að tryggja lýðræði og gagnsæi í stjórnum sjóðanna. Útfærsla þessi þarf ekki að vera flókin þar sem unnt er að leita eftir leyfi til Persónuverndar til að samkeyra fyrirtækjaskrá þjóðskrár við sjóðfélagaskrá svo að unnt sé að sannreyna hvort sjóðfélagi er atvinnurekandi. Í greininni er einnig lagt til að formaður skuli jafnframt kosinn sérstakri kosningu af sjóðfélögum. Önnur nýbreytni sem lögð er til er að forstöðumaður endurskoðunardeildar eða sjálfstætt starfandi er kosinn sérstakri kosningu á ársfundi. Telja flutningsmenn þetta sérstaklega til þess fallið að tryggja sjálfstæði forstöðumanns endurskoðunardeildar og að hann gæti ætíð hagsmuna sjóðfélaga gagnvart bæði stjórn og starfsmönnum sjóðsins. Í greininni er einnig lagt til að fráfarandi stjórn leggi fram tillögur um þessa aðila, til að reyna að einfalda framkvæmdina á ársfundi, en einnig skal vera hægt að koma með tillögu um forstöðumann endurskoðunardeildar frá sjóðfélögum á ársfundi. Um 4. gr. Með breytingunum sem lagðar eru til á 31. gr. laganna eru hæfiskröfur stjórnarmanna, framkvæmdastjóra lífeyrissjóðs, forstöðumanns endurskoðunardeildar eða sjálfstætt starfandi eftirlitsaðila skýrðar enn frekar og eru breytingarnar í samræmi við nýsamþykkt lög um Bankasýslu ríkisins þar sem kveðið er á um hæfi stjórnarmanna. Í b-lið er lagt til nýtt ákvæði þar sem kveðið verði á um að um meðferð trúnaðarupplýsinga og verðbréfaviðskipta stjórnarmanna, framkvæmdastjóra (forstjóra) og starfsmanna lífeyrissjóða fari samkvæmt lögum um verðbréfaviðskipti. Flutningsmenn telja rétt að kveða skýrt á um þetta í lögunum. Í c-lið er lagt til að tekinn verði af allur vafi af um það að framkvæmdastjóri lífeyrissjóðs eigi ekki að sinna sjálfstæðum atvinnurekstri samhliða störfum sínum sem æðsti stjórnandi lífeyrissjóðs. Þetta er breyting þar sem framkvæmdastjóra er þetta heimilt að fengnu leyfi stjórnar samkvæmt gildandi lögum. Um 5. gr. Með greininni er lagt til að við 37. gr. laganna bætist ný málsgrein sem felur í sér að lögð verði áhersla á upplýsingagjöf til sjóðfélaga um fjárfestingar lífeyrissjóðsins á 12 vikna fresti. Eðlilegast væri að upplýsingarnar væru birtar á vefsíðu viðkomandi sjóðs og þannig aðgengilegar fyrir þá sem hafa áhuga. Um 6. gr. Með breytingu á 55. gr. laganna er lagt til að þyngja refsingu við brotum á lögunum úr einu ári í allt að tvö ár nema þyngri refsing liggi við samkvæmt öðrum lögum. Á hverju ári greiða sjóðfélagar samkvæmt lögum á milli 100–200 milljarða kr. inn í lífeyrissjóði og er langstærsti hluti iðgjaldanna skyldubundinn samkvæmt lögum. Heildarfjármunir lífeyrissjóðanna eru því á við vel rúmlega landsframleiðslu og því um gífurlega fjármuni að ræða. Þessu frumvarpi er ætlað að tryggja að vel sé farið með þessa fjármuni og að lífeyrir sjóðfélaga sé tryggður nægilega vel. Flutningsmenn telja því mikilvægt að viðurlög við brotum á þeim séu í samræmi við þá hagsmuni sem í húfi eru og enn fremur í samræmi við brot á öðrum lögum er varða fjármálamarkaðinn. Um 7. gr. er svo sem ekkert meira að segja annað en það að lögin munu þá strax öðlast gildi við samþykkt Alþingis. Mig langar síðan til að vitna í grein eftir Ólaf Pál Jónsson sem hann nefnir „Prúttlýðræði“, með leyfi forseta: „Í bókinni Lýðræði og gagnrýnendur þess setur bandaríski heimspekingurinn Robert A. Dahl fram hugmynd um lýðræði sem ég hygg að fari nærri því sem viðtekið má teljast meðal stjórnmálamanna í dag. Hugmynd Dahls birtist annars vegar í hugmynd um lýðræðislegt ferli og hins vegar í þeim forsendum sem hann leggur til grundvallar slíku ferli. Þær forsendur sem Dahl gefur sér eru annars vegar forsenda um sjálfræði borgaranna og hins vegar forsenda um jöfnuð hagsmuna. Fyrri forsendan er „að yfirleitt sé enginn einstaklingur líklegri en maður sjálfur til að vera betri dómari um manns eigin gæði og hagsmuni og til að koma þeim í kring“.“ Ég mundi gjarnan vilja, með leyfi forseta, fá að endurtaka þetta: „Fyrri forsendan er „að yfirleitt sé enginn einstaklingur líklegri en maður sjálfur til að vera betri dómari um manns eigin gæði og hagsmuni og til að koma þeim í kring“.“ Við gætum kannski orðað þessa forsendu svo að hver sé sjálfum sér næstur, bæði hvað varðar dóma um hvað sé manni fyrir bestu og þegar kemur að því að leita eftir þeim gæðum sem maður sækist eftir. Seinni forsendan segir að „taka beri jafnt tillit til gæða eða hagsmuna hvers einstaklings“. Dahl segir síðan að af þessum tveimur forsendum leiði það sem hann kallar stranga jafnaðarlögmálið. Stranga jafnaðarlögmálið: Sérhver fullorðinn einstaklingur er nægum kostum búinn, þegar allt kemur til alls, til að taka þátt í bindandi sameiginlegum ákvörðunum sem varða gæði og hagsmuni hans. Þetta þýðir að þegar bindandi ákvarðanir eru teknar verður tilkall hvers borgara til laga, stjórnar, stefnumörkunar o.s.frv. að teljast gilt og jafngilt tilkalli hvers annars. Á grundvelli þessara tveggja forsendna og stranga jafnaðarlögmálsins setur Dahl svo fram viðmið fyrir lýðræðislegt ferli. Viðmiðið er í fimm liðum sem kveða á um (1) virka þátttöku borgaranna, (2) jafnvægi atkvæða á lokastigi ákvörðunar, (3) upplýstan skilning borgaranna, (4) að borgararnir ráði því hvaða mál séu tekin fyrir, og (5) hverjir hafi rétt til þátttöku. Víkjum síðan nánar að liðum (1) og (3). Samkvæmt hugmyndum Dahls felst virk þátttaka í þremur atriðum: Í gegnum allt ferli bindandi ákvarðanatöku verða borgararnir að hafa fullnægjandi tækifæri, og jöfn tækifæri, til að láta í ljósi hvaða lokaniðurstöðu þeir kjósi helst. Þeir verða að hafa fullnægjandi og jöfn tækifæri til að leggja fram spurningar í umræðuna og til að láta í ljósi ástæður þess að þeir kjósa eina niðurstöðu frekar en aðra. Sá upplýsti skilningur, sem liður (3) tekur til, felst í því að skilja hvaða niðurstaða þjóni best hagsmunum manns. Sérhver borgari verður að hafa fullnægjandi og jöfn tækifæri á við aðra til að uppgötva og ganga úr skugga um […] hvaða valkostur þjóni best hagsmunum hans. Þegar litið er á liðina fimm að ofan, þann skilning sem Dahl leggur í liði (1) og (3) og þær forsendur sem liggja þeim til grundvallar, má greina almenna hugmynd um lýðræði sem ætti ekki að vera framandi. Lýðræðislegt ferli (i) miðast við kosningar, (ii) þátttaka í slíku ferli er fyrst og fremst hagsmunagæsla, (iii) brýnir en andstæðir hagsmunir valda því að ferlið snýst upp í baráttu og togstreitu hagsmunahópa, og (iv) sú umræða sem fram fer lýtur almennum lögmálum auglýsinga á frjálsum markaði og verður því oft í slagorða- eða áróðursstíl.“ - Kannski það sem fólk vill stundum kalla pólitískt karp. Við sjáum hins vegar þær grundvallarhugsjónir og -hugmyndafræði sem liggur á bak við þetta. Með leyfi forseta, ef ég mætti halda áfram: „Í raun má segja að sú hugmynd um lýðræði sem Dahl dregur upp sé af lýðræði sem samkeppni hagsmuna á frjálsum markaði.“ Þetta er kannski ekki endilega það sem sú sem hér stendur mundi taka beint undir, en við erum hins vegar að takast á um hagsmuni og það skiptir máli. „Alþingi verður öðrum þræði markaðstorg hagsmuna, flokkar verða vörslumenn hagsmuna og þingmannafjöldi tiltekinna flokka segir til um áhrif ólíkra hagsmuna á bindandi ákvarðanir löggjafans.“ Í augum almennings getur það því náttúrlega gerst, af því að við erum að sjá lýðræðislegar stofnanir taka á sig mynd „hrossakaupa eins og stundum er sagt, þar sem reynt er að gera verðgildi eigin hagsmuna sem mest en andstæðra hagsmuna sem minnst“. Það skiptir því geysilega miklu máli að við séum tilbúin til að berjast fyrir lýðræði eins fram kemur í fyrrnefndri grein, að það er svo sterkt í hugmyndafræði samvinnunnar að hver og einn einstaklingur verður að bera ábyrgð á lífi sínu. Hann á ekki að treysta á það að einhverjir aðrir beri ábyrgðina, en að sama skapi skiptir geysilega miklu að hann sé upplýstur og við gerum kröfu til hvers einstaklings, hvers borgara í íslensku samfélagi. Með því að fá þetta ákveðna lýðræði, með því að fara með atkvæðisréttinn er hann að axla líka ákveðna ábyrgð, hann er að axla ábyrgð á lífi sínu. Eitt af því sem ég fékk að heyra þegar ég vann við þetta frumvarp var að ársfundir væru opnir og að öllum sjóðfélögum væri velkomið að koma á þessa ársfundi en það bara mætti enginn. Það væru örfáir af sjóðfélögum sem sýndu einhvern áhuga á starfsemi lífeyrissjóðanna þrátt fyrir, eins og ég nefndi áðan, þá gífurlegu peninga og hið gífurlega vald sem við erum að tala um. Og hver er ástæðan fyrir því? Ástæðan fyrir því að mínu mati er sú að fólk hefur engin áhrif. Það getur mætt á fundina, það getur fengið að bera upp spurningar en á endanum hefur það engin áhrif. Þú getur reynt það með því að verða einn af þeim sem er tilnefndur í gegnum verkalýðsfélag þitt eða ef þú er atvinnurekandi í gegnum félag atvinnurekenda. En við þekkjum öll eins og ég nefndi áðan hvers konar „prúttlýðræði“ við getum þá verið að tala um, hvers konar „hrossakaup“ sem viðkomandi einstaklingar þyrftu þá kannski að gangast undir til þess að geta fengið aðkomu að því að stjórna því hvernig er farið með fjármuni sem fólk borgar inn í þessa sjóði, til að hafa aðkomu að því að stjórna því hvernig „lýðræðið“ fúnkerar þar innan dyra. Ég held að vísu þegar ég hlusta á sjálfa mig tala að það sé svo margt af þessu sem við þingmenn þyrftum svolítið að velta fyrir okkur hvernig við vinnum hlutina. Við höfum margoft tekist á um t.d. kjördæmaskipanina. Það er svo sannarlega ekki hérna á Íslandi einn maður – eitt atkvæði. Ég held að það sé næstum því tvöfalt atkvæðavægi fyrir þá þingmenn sem sitja á þingi fyrir Kragann, þ.e. þeir eru með tvöfalt atkvæðamagn á bak við sig miðað við þá þingmenn sem sitja fyrir Norðvesturkjördæmi. Við erum hins vegar um helgina að taka þátt í mjög áhugaverðri tilraun, fyrstu þjóðaratkvæðagreiðslunni á Íslandi þar sem er einn maður – eitt atkvæði. Ég vona að þetta mál fái brautargengi á vegum efnahags- og skattanefndar og það verði rætt hvernig best sé einmitt að tryggja lýðræði innan þessarar stofnunar. Ég vona líka svo sannarlega að fólk geri sér grein fyrir því hvers konar réttur, hvers konar forréttindi það eru að geta farið og greitt atkvæði nú á laugardaginn. Vonandi sjáum við mun meira af því í framtíðinni. Að lokinni umræðu mundi ég vilja vísa málinu til efnahags- og skattanefndar, sem fer með lífeyrissjóðina, og vonast til þess að það fái brautargengi þar.

Frú forseti. Ég þakka hv. 1. flutningsmanni þessa frumvarps, Eygló Harðardóttur, kærlega fyrir þetta framtak og það frumkvæði sem hún hefur sýnt með því að leggja frumvarpið fram og vekja athygli á að þótt hlutirnir hafi verið lengi á einn veg þurfi þeir ekkert endilega alltaf að vera þannig. Við lifum núna á ótrúlega merkilegum umbrotatímum og þótt okkur finnist hlutirnir ganga seint og breytingarnar verða allt of hægt hefur samt orðið framför og nú er einmitt tækifærið til að koma breytingum á víða. Ég styð þetta heils hugar og hef svo sem ekki miklu við ágæta framsögu 1. flutningsmanns að bæta. En mig langar engu að síður aðeins að ræða eða leggja áherslu á að lífeyrissjóðirnir byggja á skyldutryggingum lífeyrisréttinda. Þetta eru peningarnir okkar, þetta eru peningar almennings, fólksins í landinu. Núna eru t.d. uppi hugmyndir um einkaframkvæmdir t.d. í vegagerð sem væru þá kostaðar með fé úr lífeyrissjóðunum, sem sagt af almenningi. Þetta er eiginlega klassískt AGS-dæmi, það kemur upp í löndum þar sem Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur verið, að framkvæmdum er í auknum mæli beint í einkafarveg. Mér finnst mjög mikilvægt að fólk átti sig á þessu, almenningur í landinu sem á þetta fé í lífeyrissjóðunum og hafi eitthvað um það að segja hvort þetta verður raunin. Að öðru leyti þakka ég kærlega fyrir þetta framtak og ítreka það að ég styð málið.

Frú forseti. Ég hef margítrekað sagt mér fyndist ástæða til þess að breyta þessu orði „andsvar“ þannig að við ættum þá eitthvað betra svar við þessu vegna þess að ég er að sjálfsögðu ekki að mótmæla því sem hv. þingmaður og meðflutningsmaður minn, Margrét Tryggvadóttir, segir hér. Hins vegar mundi ég vilja benda á að ef það er þannig að sjóðfélagarnir hafa beina aðkomu að vali á stjórninni verða þeir að sjálfsögðu að axla ábyrgðina á ákvörðunum sem teknar eru. Ef við sjáum þetta þróast frekar, þegar verið er að taka stórar ákvarðanir eins og lífeyrissjóðirnir ræða um núna, að setja um 100 milljarða í atvinnuuppbyggingu hér innan lands, er það tillaga sem er þá borin upp. Það eru þá sjóðfélagar sem taka ákvörðun um hvort þeir eru tilbúnir til þess að taka þessa áhættu með lífeyrisréttindin sem þeir eiga. Ég get ekki tekið undir að við eigum þá peninga sem við borgum þarna inn, heldur eigum við ákveðin réttindi sem við ávinnum okkur. Það er munur á þessu frumvarpi og minni afstöðu og afstöðu t.d. hv. þm. Péturs Blöndals sem hefur líka lagt fram frumvarp um beina kosningu í stjórn sjóðanna. Ef sjóðfélagar eru sáttir við þessa ráðstöfum axla þeir ábyrgð á því, þeir fara þá með stjórn þessara fjármuna og taka þá líka afleiðingunum. Eins og staðan er núna er þetta ekki beint lýðræði, þeir vita oft ekki einu sinni hverjir það eru sem sitja í stjórnum lífeyrissjóðanna eða hverjir það eru sem velja þessa einstaklinga eða á hvaða forsendum þeir sitja þarna. Þá er svo auðvelt að segja: Ja, ég hafði ekkert með þetta að gera og ég er mjög ósátt við þetta, ég mótmæli bara. En þegar maður hefur tækifæri til þess að segja já eða nei verður maður að axla ábyrgðina á gjörðum sínum. Það er nákvæmlega það sem við erum að fara að gera núna um helgina.

Virðulegi forseti. Ég tala hér enn á ný fyrir frumvarpi sem ætti kannski að bera nafnið „frumvarp til laga til þess að lækka flutningskostnað, sérstaklega á landsbyggðinni“. Þessu frumvarpi er samt ekki sérstaklega beint að henni en mundi gera það að verkum að flutningskostnaður þeirra fyrirtækja sem starfa úti á landi og þurfa að koma vörum sínum til höfuðborgarsvæðisins meðal annarra svæða mundu njóta mjög góðs af því. Frumvarp þetta fjallar um breytingu á lögum um olíugjald og kílómetragjald, nr. 87/2004, með síðari breytingum. Frumvarp þetta var lagt fram á 135. löggjafarþingi og aftur á 136. þingi og er nú endurflutt eins og áður sagði. Lagt er til að flutningsaðilar sem stunda farmflutninga í skilningi i- og j-liðar 3. gr. laga um fólksflutninga og farmflutninga skuli fá endurgreidd 50% olíugjalds vegna starfsemi sinnar. I-liður laganna um fólksflutninga og farmflutninga fjallar einmitt um farmflutninga í atvinnuskyni sem eru skilgreindir svo: Flutningur á hvers kyns farmi gegn endurgjaldi þegar flutningsþjónusta er seld sérstaklega og flytjandi starfar við flutningsþjónustu. Í j-lið er fjallað um farmflutninga í eigin þágu og þeir skilgreindir svo: „Flutningur farms þegar ekki er innheimt sérstakt gjald fyrir flutninginn. Sem dæmi má nefna flutning iðnfyrirtækis á eigin hráefni og/eða aðföngum með merktum bifreiðum, svo sem flutning á gosdrykkjum og flutning með mjólkurbifreiðum. Einnig flutningur verktaka sem starfa við annars konar verktöku en flutningsþjónustu þótt flutningurinn sé hluti af verki, svo sem verktaka við byggingar.“ Ég tel að þetta mál sé gríðarlega mikilvægt. Við sem búum úti á landi vitum hvað flutningskostnaður getur verið hár. Þau framleiðslufyrirtæki sem eru sterk, sérstaklega í Norðausturkjördæmi, hafa hreyft við því að jafnvel gæti það borgað sig fyrir þau að flytja starfsemi sína suður fyrir heiðar þar sem flutningskostnaðurinn er svo gríðarlega mikill. Þetta frumvarp er í rauninni tilraun til þess að fá alþingismenn í hvaða flokki sem er til þess að sameinast um þessa þörf og að hægt sé að ná einhvers konar árangri í því að jafna flutningskostnað úti um allt land. Eins og svo margt annað er þetta frumvarp ekki gagnrýnislaust og við fyrri flutning málsins kom fram sú gagnrýni að endurgreiðsluleiðin sem lögð er til í frumvarpinu sé flókin, tímafrek og kostnaðarsöm í framkvæmd. Ríkisskattstjóri tók m.a. fram að einfaldara væri að undanþiggja bifreiðar, 10 tonn og yfir, kílómetragjaldi ef vilji stæði til þess. Aðrir bentu á að olíugjald sé markaður tekjustofn til vegagerðar og að hvergi komi fram hvernig bæta megi upp tekjutap sem af frumvarpinu leiddi. Vegagerðin taldi frumvarpið fara gegn því meginsjónarmiði að kostnaður af uppbyggingu og viðhaldi vegakerfisins skuli borinn af notandanum. Í ljósi framangreindra umsagna má rifja það upp að í maí 2008 skilaði starfshópur á vegum fjármálaráðherra, um heildarstefnumótun um skattlagningu ökutækja og eldsneytis, skýrslu þar sem fram kemur að gildandi lög og reglugerðir á þessu sviði skattlagningar séu uppfull af sértækum reglum, afslætti og undanþágum, fyrir hina og þessa hagsmunaaðila. Það er einmitt það sem verið er að gera hér, þessu frumvarpi er ætlað að treysta hagsmuni landsbyggðarinnar í formi lægri flutningskostnaðar og þá viðleitni styðja meðal annarra Bændasamtök Íslands. Vegna þess að ég veit að það eru áhugamenn í öllum flokkum Alþingis um að jafna þennan flutningskostnað hefði ég talið að til að mynda ráðherra samgöngumála hefði komið og skýrt sín sjónarmið. Hann hefur verið ötull talsmaður þess að flutningskostnaðurinn sé jafnaður. Ég tel að það sé tækifæri hér fyrir stjórnarliða að taka þetta mál upp og stuðla að sátt sem ég tel að ríki, að þeir sem búa í hinum dreifðu byggðum landsins þurfi ekki að bera þennan háa flutningskostnað einir. Fram kemur í 2. mgr. 23. gr. laga um olíugjald og kílómetragjald að innheimtar tekjur af olíugjaldi, kílómetragjaldi og sérstöku kílómetragjaldi renni til Vegagerðarinnar að frádregnum 0,5% sem renna í ríkissjóð til að standa straum af kostnaði við framkvæmd laganna. Frumvarpið gerir ráð fyrir að þessir mörkuðu tekjustofnar Vegagerðarinnar skerðist en eftir sem áður er lögð rík áhersla á að stofnunin fái það tekjutap bætt með framlögum úr ríkissjóði. Ekki þykir sérstakt tilefni til að taka afstöðu til þess með hvaða hætti þær tekjur ættu að fást, hvort heldur með skerðingu útgjalda eða hækkun skatta, en ég held samt að við ættum að hefja þá umræðu og vonaðist til að sú umræða hefði getað farið fram hér í dag. Það er kannski ekki mikið meira að segja um þetta frumvarp. Ég óska eftir því að frumvarpið fari, eins og áður, til umræðu í efnahags- og skattanefnd, ef ég man rétt, ég held að það eigi frekar heima þar en í samgöngunefnd en ég leyfi forseta að hjálpa mér með þá ákvörðun. Það skiptir ekki öllu máli. Það sem skiptir öllu máli er að þetta frumvarp fái umræðu í nefndinni og fái umsagnir. Við munum vonandi sjá að það komi hér inn í þingið í atkvæðagreiðslu.

Virðulegi forseti. Ég er einn af meðflutningsmönnum að þessu máli og tek heils hugar undir þetta. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson hefur verið mikill og öflugur talsmaður fyrir landsbyggðina. Ég tel að við eigum að líta á þetta sem hluta af byggðapólitík, að tryggja að búið sé úti um allt land en ekki bara hérna á höfuðborgarsvæðinu. Ef við lítum á dreifinguna, hvar fólk býr, held ég að það megi orðið skilgreina Ísland sem borgríki þar sem svo stórt hlutfall af Íslendingum býr hér á höfuðborgarsvæðinu. Ýmsir sem skiluðu inn umsögnum á fyrri þingum um þetta mál bentu á flækjustigið og hversu tímafrekar og kostnaðarsamar aðgerðir af þessu tagi væru. En ég tek undir það sem hv. þingmaður sagði áðan, þótt núgildandi lög og reglugerðir um þessa tegund skattlagningar séu uppfull af afslætti og undanþágum fyrir hina og þessa hagsmunaaðila, þó að það þurfi að taka til þar, tel ég að þetta sé eitthvað sem ríkisstjórnin ætti að taka heils hugar undir, að treysta hagsmuni landsbyggðarinnar í formi lægri flutningskostnaðar. Ég bendi á að þau lönd sem hafa verið með virka byggðastefnu, alvöru byggðastefnu, hafa einmitt notað skattkerfið til þess að auðvelda fólki að staðsetja sig og reka heimili sín og fyrirtæki úti á landi. Ég nefni Noreg sem dæmi þar sem tekjuskattsprósentan er lægri og barnabæturnar hærri ef maður býr norðan við ákveðna gráðu, ég veit að þannig er það alla vega um Tromsø og norðar. Það er ýmislegt sem stjórnvöld víðs vegar hafa gripið til vegna þess að þau telja að það skipti máli að fólk búi úti um allt land. Við á Íslandi höfum margoft lagt fram mjög fallega stefnu, prentaða í litríkum bæklingum, talað fyrir því á hátíðisdögum. Dæmi um þetta má nefna „Störf án staðsetningar“ sem núverandi hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson talaði fjálglega um á sínum tíma þegar hann tók sæti aftur í ríkisstjórn, en svo er lítið um efndir. Fram undan hlýtur að vera heildarendurskoðun hjá hinni svokölluð grænu ríkisstjórn, hinni grænu og norrænu ríkisstjórn, að hún ætli sér að endurskoða skattlagningu ökutækja og eldneytis, vonandi með umhverfissjónarmið í huga. Ég hvet þá viðkomandi flokka til þess að hafa í huga hagsmuni landsbyggðarinnar með því að tryggja lægri flutningskostnað. Ég fagna því að þetta mál sé komið fram og þessari umræðu. Ég tek undir óskir hv. þm. Höskuldar Þórhallssonar um þetta mál fái efnislega umfjöllun í nefndinni og fari í framkvæmd með þessum hætti eða öðrum sem styður við meginmarkmið frumvarpsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Eygló Harðardóttur fyrir að taka undir orð mín. Mér láðist að segja frá því að þó að ég sé 1. flutningsmaður að þessu ágæta máli eru aðrir flutningsmenn hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, áðurnefnd Eygló Harðardóttir, Gunnar Bragi Sveinsson og Sigurður Ingi Jóhannsson. Það er svo sem ekki miklu að bæta við en þó vil ég geta þess að víða um land á fólk undir högg að sækja vegna þess að atvinnutækifæri eru af skornum skammti. Þau fyrirtæki sem eru til staðar eru samfélaginu gríðarlega mikilvæg. Eins og ég nefndi áðan lenda framleiðslufyrirtækin og sjávarútvegsfyrirtækin t.d. í því að þurfa að bera þennan háa flutningskostnað. Þeir sem leitast við að hagræða hjá sér í rekstri hljóta að horfa í þennan kostnað. Þá spyr ég: Er þá ekki sanngjarnt, úr því að við búum í þessu stóra landi með allar þessar dreifðu byggðir, að við leggjum okkur fram um að jafna flutningskostnað, jafna samkeppnisstöðu fyrirtækja úti um allt land? Ég held að þessi liður, sérstaklega flutningskostnaðurinn, gæti skipt öllu máli. Það er aukinn skilningur á því að staðsetning fyrirtækja skiptir ekki öllu máli, húsnæðiskostnaður getur verið ódýrari úti á landi, en menn horfa í flutningskostnaðinn. Þess vegna hef ég lagt fram þetta frumvarp ásamt nokkrum ágætum þingmönnum í Framsóknarflokknum. Ég vonast svo sannarlega til að þetta mál fái umfjöllun og komist hér til atkvæðagreiðslu vegna þess að þá fáum við úr því skorið í eitt skipti fyrir öll hverjir eru reiðubúnir að leggja sig fram og koma á fót einhvers konar reglum sem miða að því að lækka flutningskostnaðinn eða þá hverjir það eru sem segja að þeir séu til í það en eru ekki reiðubúnir að leggja neitt af mörkum.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um árlega ráðstefnu á Akureyri um málefni heimskautasvæðanna. Flutningsmenn ásamt mér eru allir þingmenn Norðausturkjördæmis, hv. þm. Björn Valur Gíslason, Þuríður Backman, Kristján Þór Júlíusson, Tryggvi Þór Herbertsson, Birkir Jón Jónsson, Sigmundur Ernir Rúnarsson og Jónína Rós Guðmundsdóttir. Það er því breið og mikil samstaða um að reynt verði með öllum mætti að koma á þessari árlegu ráðstefnu á Akureyri um málefni heimskautasvæðanna. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt vegna þess að augu alheimsins beinast einmitt að þessu svæði. Hér eru ríkar auðlindir og Evrópusambandið hefur til að mynda sett á laggirnar sérstaka nefnd sem hefur það eina hlutverk að fjalla um málefni á norðurhjara veraldar og þessara heimskautasvæða. Það er líka brýnt að brugðist verði skjótt við og ég hef fundið meðbyr hjá mörgum þingmönnum í hvaða flokki sem er, skiptir þá engu máli hvort um er að ræða stjórn eða stjórnarandstöðu, að Íslendingar taki svolítið frumkvæði í þessum málum. Ég mun koma aðeins betur að því hér á eftir en Háskólinn á Akureyri hefur verið leiðandi í þessu starfi. Fyrir ekki svo löngu síðan boðuðu Kanadamenn til ráðstefnu um sjálfsstjórn norðurskautssvæðanna. Kanadamenn buðu ýmsum aðildarlöndum Norðurskautsráðsins til fundarins sem haldinn verður núna í mars. Það sem vekur athygli er að á þessari ráðstefnu eru fulltrúar frá Noregi, Rússlandi, Danmörku, og þar með Grænlandi, og Bandaríkjunum. Þar á að ræða leiðir til að efla efnahagsþróun á norðurhjara áður en utanríkisráðherrafundur G8-ríkjanna verður haldinn í Gatineau í Québec og viðræður um málefni norðurslóðanna eru einmitt á vettvangi norðurskautsráðsins. Auðvitað hefðum við átt að boða Íslendinga á þessa ráðstefnu en því miður misfórst það af einni eða annarri ástæðu. Ég tel að það hafi verið mikil mistök vegna þess að ef einhverjir eiga að eiga frumkvæði á þessu sviði eru það einmitt Íslendingar. Össur Skarphéðinsson, hæstv. utanríkisráðherra, mótmælti þessu og sagði að auðvitað hefði átt að bjóða Íslendingum. Ég tek undir með honum og lýsi yfir ánægju með að hann skyldi bregðast svona skjótt við og segja frá því að okkur Íslendingum hugnist ekki þessi meðferð. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan, það er mjög mikilvægt að við Íslendingar bregðumst skjótt við og komum þessari þingsályktun fram. Í september 2008 var í fyrsta sinn haldið alþjóðlegt þing á Akureyri um lögfræðileg málefni heimskautasvæðanna. Háskólinn á Akureyri stóð fyrir ráðstefnunni og var Háskóli Sameinuðu þjóðanna í Tókýó meðal þeirra sem tóku þátt í undirbúningnum. Ráðstefnunni var ætlað að vera upphafið að árlegu ráðstefnuhaldi með yfirskriftinni „The Polar Law Symposium“. Þingið sátu helstu sérfræðingar á sviði heimskautaréttar og vakti ráðstefnan athygli víða um heim. Í ávarpi sínu í upphafi þings sagði dr. Bakary Kante, yfirmaður laga- og sáttmáladeildar Umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna að hann sæi fyrir sér að Akureyri yrði eins konar Davos umhverfismála, þ.e. miðstöð umræðu um málefni heimskautasvæðanna. Þessi maður lýsti sig reiðubúinn til að leggja sitt af mörkum til að svo mætti verða. Dr. Kante sagði árlega ráðstefnu á Akureyri m.a. geta snúist um fjölþjóðlega umhverfissáttmála, hvernig þeir gætu verndað heimskautasvæðin, leyst vandamál og ógnir sem við er að glíma og á hvern hátt þeir gætu vísað leiðina í stjórn á umhverfismálum á heimskautasvæðunum þar sem allir jarðarbúar eiga verulegra hagsmuna að gæta. Háskóli Sameinuðu þjóðanna hefur gefið út skýrslu um ráðstefnuna og er þar helstu niðurstöðum þingsins lýst. Í september 2009 var haldin önnur alþjóðleg ráðstefna undir yfirskriftinni The Polar Law Symposium. Í nóvember kom út fyrsta bindi árbókar heimskautaréttarins, The Yearbook of Polar Law . Þar birtust flestir fyrirlestrarnir sem fluttir voru á ráðstefnunni árið áður. Nú þegar er hafinn undirbúningur að þriðju alþjóðlegu ráðstefnunni um málefni heimskautaréttarins undir yfirskriftinni The Polar Law Symposium sem ætlunin er að halda 9.–11. september 2010. Ráðstefnuhaldið hefur frá upphafi tengst meistaraprófsnámi í heimskautarétti við Háskólann á Akureyri en það hófst haustið 2008. Eins og ljóst má vera af áðurgreindu er mikilvægt að fylgja þessu framtaki eftir og missa ekki það frumkvæði sem hefur verið staðfest með tveimur fyrstu alþjóðaráðstefnunum á sviði heimskautaréttar. Þannig má treysta Akureyri í sessi sem vettvang á heimsvísu í umræðunni um stöðu heimskautasvæðanna. Ég vil af þessu tilefni benda á það að í Háskólanum á Akureyri er orðin mikil sérfræðiþekking sem tengist þessum málefnum. Háskólinn á Akureyri er leiðandi í þessum fræðum og hann mundi hafa veg og vanda af þessari ráðstefnu sem, eins og áður segir, mundi vekja athygli úti um allan heim. Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að þessi þingsályktunartillaga fari til hv. utanríkismálanefndar. Ég vona að hún fái þar góða og mikla umfjöllun og að við getum svo einhvern tíma greitt atkvæði um hana. Ég veit að hún verður í góðum höndum hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar, formanns nefndarinnar.

Frú forseti. Ég þakka hv. 1. flutningsmanni þessarar tillögu, Höskuldi Þórhallssyni, og öðrum flutningsmönnum tillögunnar fyrir það framtak og frumkvæði sem þeir sýna með því að leggja fram þessa tillögu til þingsályktunar sem ber það með sér eða í henni felst að fela utanríkisráðuneyti og umhverfisráðuneyti að vinna ásamt Háskólanum á Akureyri að undirbúningi árlegrar ráðstefnu þar um málefni heimskautasvæðanna og jafnframt að leita eftir alþjóðlegum stuðningi og samstarfi við þetta verkefni. Ég vil strax segja það að mér finnst þetta afskaplega áhugavert málefni. Engum blöðum er um það að fletta að málefni norðurslóðanna hafa orðið æ fyrirferðarmeiri í alþjóðlegu samhengi á undanförnum árum. Margt kemur þar til, en fyrir okkur Íslendinga held ég að það sé að horfa á breytingar sem fylgja loftslagsbreytingum, breytingum á aðstæðum á norðurslóðum með því að siglingaleiðir fyrir norðan Rússland opnast, siglingaleiðin á milli Kyrrahafs og Atlantshafs, með því að með bráðnun íss skapast nýir möguleikar til margs konar starfsemi, m.a. auðlindanýtingar á þessu svæði. Bæði það og eins aukin skipaumferð sem hugsanlega er í vændum hefur áhrif á Íslandi og á hafsvæðið í kringum okkur. Við erum þjóð sem byggir mjög mikið á, og má segja að það sé hrygglengjan, burðarásinn í okkar efnahags- og atvinnulífi er sjávarútvegur, það er fiskiauðlindin í hafinu í kringum okkur og viðgangur hennar er þess vegna mjög háður eða getur a.m.k. orðið fyrir áhrifum af hvers konar starfsemi á þessum slóðum. Ég held þess vegna að það sé einboðið að við hljótum að láta málefni þessa svæðis, heimskautasvæðanna, norðurslóðanna mjög til okkar taka og við höfum í sjálfu sér verið virkir þátttakendur í hvers konar starfi á þessu sviði. Það voru því mikil vonbrigði, eins og hv. þm. Höskuldur Þórhallsson gat um, að Íslandi skyldi ekki boðin þátttaka á ráðstefnu í Kanada nýverið tengt þessu viðfangsefni og því var eðlilega komið á framfæri athugasemdum af okkar hálfu við það. Eins og kunnugt er er Ísland í raun eina landið sem er í heild sinni staðsett á heimskautasvæði og bæði lega þess og hagsmunir eru þess vegna mjög ríkir í tengslum við norðurslóðaverkefni. Ég hef reynt að fylgjast með þessum málefnum norðurslóðanna eftir því sem ég hef haft tækifæri til. Meðal annars hef ég verið að skoða öryggi á siglingaleiðum í og við Ísland og norður af Íslandi og flutt þingmál þar að lútandi. Ég tel að það séu miklir hagsmunir í húfi fyrir okkur að það sé vel staðið að málum með tilliti til þeirrar auknu starfsemi sem vel gæti orðið á ýmsum sviðum á norðurslóðum. Ég tel að árleg ráðstefna um þetta efni geti aukið skilning, þekkingu og umræðu um þessi mál og sé þess vegna góðra gjalda verð og raunar brýnt framlag í þessu efni. Ég held reyndar líka að við ættum að huga að því í umræðum um þetta mál - það er sjálfsagt að ræða það á vettvangi utanríkismálanefndar og þingsins í framhaldinu - hvort við gætum með einhverju móti styrkt starfsemi okkar á Akureyri sem tengist rannsóknum og öðru varðandi heimskautasvæðin. Háskólinn á Akureyri er auðvitað ein af lykilstofnunum í þessu efni. Á Akureyri er líka staðsett Stofnun Vilhjálms Stefánssonar. Við búum að sjálfsögðu, Íslendingar, yfir mikilli þekkingu bæði vísindalegri en líka stjórnmálalegri á þessu sviði og ég tel að það sé vel skoðandi að reyna að efla þá starfsemi sem bæði Háskólinn á Akureyri og Stofnun Vilhjálms Stefánssonar sinna í þessu efni. Hugsanlega mætti reyna að fá fleiri aðila til liðs við þá starfsemi, þannig að sú stofnun eða þær stofnanir sem fjalla um þessi mál gætu orðið fjölþjóðlegar og við gætum dregið til okkar fleiri ríki, vísindamenn og rannsóknaraðila sem vilja sinna þessum málum með staðsetningu á Akureyri og eflt þar af leiðandi það mikilvæga starf enn frekar en nú er. Ég tel að það sé enn fremur eitthvað sem við ættum að taka til umfjöllunar, við getum gert það í utanríkismálanefnd eða í síðari umræðu og reynt að fylgja því hugsanlega eftir ef mönnum sýnist að það séu forsendur til slíks. Við höfum verið að ræða það í þinginu, t.d. á síðasta þingi voru tillögur m.a. um smáríkjastofnun Sameinuðu þjóðanna og sérstakar rannsóknarstofnanir á sviði utanríkis- og öryggismála. Það má vel hugsa sér að tengja þessi mál með einhverjum hætti, því að ef við horfum á utanríkis- og öryggismálin er svæðið í kringum okkur allt meira og minna á heimskautasvæði. Það er því ekkert óeðlilegt að menn velti fyrir sér hvort það geti tengst rannsóknum í þá veru eða á því sviði sem þessi þingsályktunartillaga fjallar um þannig að hér gæti orðið mjög öflug miðstöð á Norðurlandi, á Akureyri, öflug miðstöð rannsókna á öllum þáttum þessa máls og þá er ég að hugsa um að draga jafnvel inn í þetta víðfeðmari málaflokka, ef reynist vera grundvöllur fyrir slíku og talið er hagkvæmt. Í öllu falli er ég ánægður með þessa þingsályktunartillögu og mun gera mitt til þess að hún fái vandaða og góða umfjöllun á vettvangi utanríkismálanefndar. Vonandi getum við síðan sameinast um að afgreiða hana þaðan út, ef afstaða manna þar og umsagnir og annað slíkt gefa tilefni til þess að hún fái hér brautargengi og verði ályktun Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni utanríkismálanefndar, Árna Þór Sigurðssyni, fyrir ræðu hans. Það er ánægjulegt að finna að þingsályktunartillagan nýtur stuðnings þingmannsins en hann er í ágætri stöðu einmitt til að hafa áhrif á það að hún komist í gegnum þingið. Ég vil taka fram að það ríkir breið samstaða um málið á Alþingi, til að mynda eru ásamt mér á þessari þingsályktunartillögu þingmenn úr öllum flokkum í Norðausturkjördæmi, en þetta mál heyrir að sjálfsögðu líka til alls landsins í heild. Það er nefnilega alveg rétt sem kom fram hjá formanni utanríkismálanefndar að það skiptir öllu máli að við séum í fararbroddi í stefnumótun á einmitt norðurheimskautssvæðunum. Augu umheimsins beinast í sífellt meiri mæli að þessu svæði, ekki bara siglingaleiðum heldur líka öllum þeim auðlindum sem hér eru, matnum, orkunni, og ekki bara á Íslandi heldur Grænlandi og víðar, svo ekki sé talað um það að þegar hægt verður að sigla norður fyrir Rússland styttist siglingaleiðin frá Asíu til mikilla muna. Ísland getur einmitt verið miðstöð uppskipunarhafna í því tilviki og þá er ágætt að vera búin að undirbúa jarðveginn og vera svolítið leiðandi í starfinu sem snertir þessi svæði. Mér finnst einnig, og ég vil taka undir þau orð, að það megi í kjölfarið og eigi að reyna að styrkja starfsemina á Akureyri tengt þessu, byggja upp miðstöð varðandi norðurheimskautssvæðin. Það er kannski næsta skref og kannski ekki úr vegi að fara að tala fyrir því strax að hún verði staðsett á Akureyri í tengslum við Háskólann á Akureyri og Stofnun Vilhjálms Stefánssonar. Ég held að allir séu sammála um það að ef við getum dregið til okkar sérfræðinga og farið að ræða víðfeðmari málaflokka komi það til með að styrkja stöðu Íslands sem þjóðar á meðal þjóða. Að lokum vil ég segja að umræðan hefur verið ágæt að mínu mati hjá öllum þeim sem tekið hafa þátt í henni. Ég er bjartsýnn á að þingsályktunartillagan nái fram að ganga og hún fái málefnalega umræðu á Alþingi og ekki síst í utanríkismálanefnd.

Virðulegi forseti. Hér er mælt fyrir breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands, nr. 36/2001, og lögum um samvinnufélög, nr. 22/1991, með síðari breytingum. Ásamt þeim sem hér stendur eru nokkrir aðrir þingmenn flutningsaðilar að þessu frumvarpi. Ástæða þess að það er lagt fram núna er að í ljósi þess fjármálastorms sem hefur geisað hér á landi og í heiminum verða menn sífellt meira vakandi yfir því hvar þarf að laga hluti og betrumbæta, gæta jafnræðis og tryggja stöðu þeirra sem leggja inn fé í banka svo dæmi sé tekið. Í 1. gr. frumvarpsins er lögð til breyting á lögum um Seðlabanka Íslands, nr. 36/2001, sem hljóðar svo: „1. málsl. 1. mgr. 6. gr. laganna orðast svo: Seðlabanki Íslands tekur við innlánum frá innlánsstofnunum en til þeirra teljast viðskiptabankar, sparisjóðir, útibú erlendra innlánsstofnana og aðrar stofnanir og félög sem heimilt er lögum samkvæmt að starfrækja innlánsdeildir eða taka við innlánum frá almenningi til geymslu og ávöxtunar.“ Staðan er þannig í dag að Seðlabankinn telur sig ekki geta tekið við fjármunum frá innlánsdeildum, t.d. innlánsdeildum samvinnufélaga, þar sem það er ekki skýrt kveðið á um það í lögum um samvinnufélög og lögum um Seðlabankann. Í 2. gr. frumvarpsins er því lögð til um leið breyting á lögum um samvinnufélög, nr. 22/1991. Stutt greinargerð fylgir frumvarpinu og hljóðar svo, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta var lagt fram á 137. löggjafarþingi og er nú lagt fram að nýju óbreytt. Í því er lagt til að skýrð sé staða stofnana og félaga sem með lögum er heimilað að starfrækja sérstakar innlánsdeildir eða að taka við innlánum frá almenningi til geymslu og ávöxtunar. Lagt er til að orðalagi 1. málsl. 1. mgr. 6. gr. laga um Seðlabanka Íslands, nr. 36/2001, verði breytt þannig að vafalaust sé að ákvæðið taki til þessara stofnana og félaga. Í a-lið 2. gr. laga um samvinnufélög, nr. 22/1991, er slíkum félögum heimilt að starfrækja sérstakar innlánsdeildir sem taka mega við innlögnum frá félagsmönnum og viðskiptaaðilum. Lagt er til að felld verði úr lögum sú takmörkun 4. mgr. nefndrar lagagreinar að innlánsdeildin teljist ekki innlánsstofnun í skilningi laga um Seðlabanka Íslands. Innlánsdeildum“ - í raun hvaða nafni sem þær kunna að nefnast - „er nauðsyn, eins og sparisjóðum og bönkum, að geta átt í innstæðuviðskiptum við Seðlabankann til að tryggja stöðu innstæðueigenda. Hér er því um jafnræðismál að ræða milli þeirra sem hafa heimild til að taka við fjármunum til ávöxtunar frá almenningi og eykur þar með öryggi viðskiptaaðila innlánsdeildar. Innlánsdeildir starfa samkvæmt lögum og lúta eftirliti Fjármálaeftirlitsins og greiða í sérstakan tryggingarsjóð.“ Það er því í rauninni, frú forseti, eingöngu verið að leggja til að þessi tegund af innlánsformi njóti sama öryggis og sama réttar og önnur form og því er þetta mál lagt fram.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um meðferð einkamála, nr. 91/1991 og fjallar það um hópmálsókn svokallaða. Það er á þskj. 701, 393. mál. Flutningsmenn ásamt mér að þessu frumvarpi eru hv. þm. Steinunn Valdís Óskarsdóttir, Ólöf Nordal, Siv Friðleifsdóttir, Margrét Tryggvadóttir, Ögmundur Jónasson, Magnús Orri Schram, Erla Ósk Ásgeirsdóttir, Birgitta Jónsdóttir og Þór Saari. Frumvarp þetta er flutt á 136. löggjafarþingi en komst þá ekki til umræðu og er núna endurflutt. Það felur í sér viðbót við lög um meðferð einkamála, nr. 91/1991, og innleiðir réttarúrræðið hópmálsókn í íslenskt réttarfar. Úrræðið hefur gengið undir íslenska heitinu „hópmálsókn“ en einnig undir heitinu „fjöldamálsókn“. Við samningu þessa frumvarps var ákveðið að notast við orðið hópmálsókn þar sem hentugast þótti að notast við hugtakið hópur í lagatexta frumvarpsins. Í úrræðinu felst heimild til handa hópi aðila, bæði einstaklinga og lögaðila, til þess að höfða sameiginlega dómsmál til kröfu um bætur vegna tjóns eða lögbrota. Nú þegar er í lögum um meðferð einkamála úrræði þar sem aðilar dómsmáls eru fleiri en einn og má þar m.a. nefna ákvæði 18. gr. laganna um meðferð einkamála um samaðild, ákvæði um samlagsaðild, um málsóknarumboð félaga og samtaka og um kröfusamlag. Þrátt fyrir þessi úrræði er það mat flutningsmanna þessa frumvarps að sérstakt úrræði um hópmálsókn sé nauðsynleg viðbót við íslenskt réttarfar. Stafar það af því að áðurnefnd úrræði sem þegar eru í lögum ganga styttra en úrræðið hópmálsókn enda eru núverandi úrræði yfirleitt túlkuð fremur þröngt og hafa þann tilgang helstan að vera til hagræðis auk þess sem nokkur óvissa er um hvort eiginleg hópmálsókn geti fallið undir ákvæði 19. gr. einkamálalaga. Með því að innleiða sérstaklega úrræðið um hópmálsókn er orðið til viðurkennt úrræði fyrir hóp manna sem eiga einsleitar kröfur til þess að leita einkaréttarlegra úrræða og bóta vegna tjóns eða brots sem viðkomandi aðilar hafa orðið fyrir. Það verður því að teljast vera þörf á réttarfarsúrræði sem á skilvirkan hátt tekur til ágreiningsmála þar sem um er að ræða fjölda sams konar krafna og þá einkum í þeim tilfellum þar sem kröfurnar eru svo lágar að þeim er ekki fylgt eftir af einstaklingum meðal annars vegna kostnaðar og óvissu í tengslum við kröfuna. Úrræðið „hópmálsókn“ tryggir hópi aðila einkaréttarlegt úrræði til viðbótar við opinber úrræði vegna tjóns eða brota. Þannig eru starfandi ýmsar opinberar kærunefndir eða úrskurðarnefndir sem neytendur eða aðilar geta leitað til með mál sín. Slíkar nefndir hafa þá heimild til að úrskurða um réttarbrot og í sumum tilfellum heimild til þess að leggja á viðkomandi brotlegan aðila stjórnvaldssekt. Hins vegar er ekki til heimild hjá úrskurðar- eða kærunefndum til þess að úrskurða tjónþolum bætur. Er því nauðsynlegt að til staðar séu einkaréttarleg úrræði fyrir neytendur og aðila að fá tjón sitt bætt. Helstu kostir slíks einkaréttarlegs kerfis eru að það veitir nokkurt aðhald, bæði til handa því fyrirtæki sem málið snertir og til handa hinum opinbera úrskurðaraðila. Þá er þetta úrræði líklegt til þess að hafa veruleg varnaðaráhrif á fyrirtæki og líklegast muni það valda því að virðing fyrir reglum og úrskurðum opinberra aðila eða kærunefnda aukist. Nágrannalönd Íslands hafa öll innleitt í löggjöf sína úrræðið um hópmálsókn. Svíar urðu fyrstir til þess og settu sér löggjöf um hópmálsókn árið 2003 en löggjöf Norðmanna, Dana og Finna um hópmálsóknir tók gildi 1. janúar 2008. Ísland er þannig eitt Norðurlandanna sem skortir ákvæði um hópmálsókn. Þá hefur nokkur umræða verið um þetta réttarúrræði víðar í Evrópu og hefur framkvæmdastjórn Evrópusambandsins gefið út bæði grænbók árið 2005 og hvítbók í apríl árið 2008 um tillögur að reglum um það sem kallað er „collective consumer redress actions“ og er þar um að ræða reglur sem taka til hópmálsókna á sviði samkeppnismála sérstaklega. Þá er þetta úrræði vel þekkt í bandarískum rétti undir heitinu „class action“ og í tengslum við viðurlagatengdar bætur sem dæmdar eru hópnum í heild. Úrræðið hefur verið mikið notað og haft þó nokkur áhrif á hegðun og virðingu sem fyrirtæki sýna gildandi lögum og reglum. Frumvarp þetta er samið með hliðsjón af löggjöf Norðurlandanna, einkum Danmerkur. Þá hefur talsmaður neytenda í nokkurn tíma beitt sér fyrir innleiðingu á úrræði þessu ásamt því að Neytendastofa og Samkeppniseftirlitið hafa lýst yfir áhuga á að skoða þetta úrræði til þess að styrkja samkeppnis- og neytendamál hér á landi. Eins og áður hefur komið fram er hópmálsókn talin heppilegt úrræði til þess að taka á einsleitum kröfum hóps manna sem veitir betri réttarfarslega meðferð en gildandi reglur í einkamálalögum gera. Einn fulltrúi hóps telst vera aðili málsins fyrir allan hópinn. Auk þessa verður úrræðið að teljast þjóðfélagslega hagkvæmt þar sem það treystir samtakamátt einstaklinga og hefur varnaðaráhrif fyrir fyrirtæki. Þá getur þetta úrræði verið sérstaklega hagkvæmt í tilfellum þegar mikill fjöldi neytenda á verðlitlar kröfur á hendur tilteknum aðila. Þá veitir frumvarpið möguleika á að opinber aðili höfði mál gegn viðkomandi brotlegu fyrirtæki til þess að sækja bætur vegna tjóns sem fjöldinn hefur orðið fyrir. Slíkt úrræði styður þannig framgang réttmætra krafna sem annars hefðu vegna kostnaðar ekki ratað til dómstóla. Við athugun á löggjöf um hópmálsókn á Norðurlöndum kom í ljós að tvær leiðir eru mögulegar í því efni og eru ýmist báðar færar eða önnur. Annars vegar er svokölluð „opt-in“ leið, sem nefna mætti „innleið“, þar sem aðilar verða að sækjast eftir því að fá að vera með í hópmálsókn, og hins vegar svokölluð „opt-out“ leið eða „útleið“ þar sem aðilar verða að láta vita ef þeir hyggjast ekki taka þátt í hópmálsókn. Á öllum Norðurlöndunum nema Finnlandi gerir löggjöfin ráð fyrir því að báðar leiðirnar séu færar að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Í Danmörku og Svíþjóð er það umboðsmaður neytenda einn sem má fara með fyrirsvar fyrir hóp þegar „útleiðin“ er farin. Í Finnlandi einskorðast löggjöfin hins vegar við hina svokölluðu „innleið“ og er gert ráð fyrir því að umboðsmaður neytenda einn höfði slík hópmálsóknarmál. Ástæður þess að löggjöfin var höfð svo takmörkuð þar í landi voru einkum þær að ákveðin hræðsla var við fjölda hópmálsókna með ófyrirséðum kostnaði fyrir finnsk fyrirtæki. Gríðarleg þjóðfélagsleg hagkvæmni er fyrirséð af því að heimila hópmálsóknir í stað þess að allir sem hagsmuni kunna að eiga af niðurstöðu máls fyrir dómstólum fari hver fyrir sig í mál. Þetta leiðir til hagræðis bæði í kerfinu þar sem minni tími fer í málarekstur og undirbúning og fyrir þátttakendur í málsókn er sparnaðurinn augljós af því að deila kostnaði við mál með mörgum öðrum sem eiga sömu hagsmuna að gæta. Þá má benda á forvarnaáhrif hópmálsókna sem réttarúrræðis, en það hefur sýnt sig þar sem úrræðið hefur verið tekið upp að virðing fyrir lögum hefur aukist. Ef búast má við hópmálsókn hafa menn tilhneigingu til að fylgja lögum frekar og nákvæmar eftir. Talsmaður neytenda hefur bent á nokkur dæmi þar sem hópmálsókn hefur sárlega vantað hér á landi til að sækja bætur til neytenda. Má þar m.a. nefna hér mál frá því fyrir örfáum árum síðan sem kennt var við samráð olíufélaganna þar sem samkeppnisbrot voru framin gegn neytendum um árabil. Þá má einnig benda á úrskurð samgönguráðuneytis frá því í ágúst 2007 í máli nr. 11/2007, til staðfestingar ákvörðunar Neytendastofu varðandi gengishækkun pakkaferða, sem og ákvörðun Neytendastofu nr. 12/2006 frá því í október 2006 varðandi umsýsluþóknun fasteignasala. Þá mætti nefna ákvarðanir um seðilgjöld og ýmis mál sem varða öryggi neytenda og skaðsemisábyrgð, t.d. í tengslum við kampýlóbakter-sýkingar, og er þar vísað m.a. í dóm Hæstaréttar 2000: 8.12. (441/2000). Nýlegum dæmum má að sjálfsögðu bæta inn í þetta og má hér geta um mál peningamarkaðssjóðanna sem komu upp í kjölfar bankahrunsins, þar sem réttarúrræði það sem hér er verið að leggja til að verði innleitt í íslensk lög gæti komið að gagni. Virðulegur forseti. Í greinargerð með frumvarpinu er einnig gerð grein fyrir einstökum greinum. Greinarnar eru reyndar aðeins tvær en í fyrri greininni eru margir stafliðir. Er gerð ítarleg grein fyrir þeim í athugasemdum við frumvarpið sem ég ætla ekki að rekja hér í þessari framsögu. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. og hv. allsherjarnefndar.