Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. háttvirtu hlustendur. Þessi fjárlög bera þess merki, að þau eru undirbúin af fráfarandi ríkisstj., stjórn nýsköpunarinnar. Þau eru vottur þess, að ekki hefur enn tekizt að stöðva hjól þróunarinnar, hinar stórstígu framfarir í atvinnumálum, menningarmálum og félagsmálum, sem fráfarandi stjórn hleypti af stokkunum. Þau sýna það og sanna, að erfitt mun reynast að afmá hin djúpu spor, sem stefna nýsköpunarinnar hefur markað. Við 3. umr. hefur stjórnin látið lækka allar greiðslur, sem ekki eru bundnar með lögum, um 15%, þ.e. skera niður um 15% framlög til næstum allra verklegra framkvæmda, til hafnargerða, vega, skólabygginga, sjúkrahúsa o.s.frv. Þetta hefur hún kúgað stuðningsmenn sína til að samþykkja. En ríkisstj. hefur boðað meiri niðurskurð. Til viðbótar við þetta hefur hún látið stuðningsmenn sína samþykkja heimild sér til handa til þess að láta niður falla á þessu ári allar framkvæmdir, sem ekki eru bundnar í öðrum lögum en fjárl., ef henni býður svo við að horfa, „vegna atvinnuástandsins í landinu eða fjárhags ríkisins“ - eins og það er orðað. Á fjárlagafrv. er ekki séð fyrir fé til að framkvæma, svo að gagni megi koma, l. um aðstoð við byggingu íbúðarhúsa, og er því sýnilegt, að þeim er fyrst og fremst ætlað að vera pappírsgagn, og er það í samræmi við þá stöðvun á byggingum, sem stjórnin hefur þegar framkvæmt. En stimpil sinn og afturhaldsstefnu sinnar hefur ríkisstj. sett á fjárl. með því að áætla 35 millj. kr. (sem raunar mun reynast allt of lág upphæð) til að greiða niður vísitöluna og afla þess fjár með gífurlegum tollahækkunum á nauðsynjavörum almennings. Í þessu felst heil stefnuskrá, sem gefur miklu meiri upplýsingar um hina raunverulegu stefnu ríkisstj. en hinn svo kallaði málefnasamningur hennar. Mun ég víkja að því síðar. Árið 1944, þegar fráfarandi ríkisstj. tók við, varð hin mesta stefnubreyting í íslenzkum stjórnmálum, sem orðið hefur um áratugi. Stefna undanfarandi áratuga einkenndist í stórum dráttum af eftirfarandi: Gjaldeyririnn hafði verið tekinn af útgerðinni og „þjóðnýttur“ til ágóða fyrir heildsalana. Þjóðnýttur er raunar fullkomið öfugmæli, heildsalanýttur, er rétta orðið. Sjávarútvegurinn dróst saman, fjármagnið streymdi úr útgerðinni í verzlunina. Það var kyrrstaða í tækniþróuninni. Atvinnuleysi í stórum stíl var orðið krónískur sjúkdómur í þjóðlífinu. Ráðið gegn atvinnuleysi og erfiðleikum þeirra atvinnugreina, er framleiddu þau verðmæti, sem líf þjóðarinnar byggist á, var aðeins eitt: að lækka kaup manna. Árin fyrir stríð var tekið að skerða mjög hina félagslegu löggjöf landsins í sparnaðarskyni. Næsta sporið var svo þvingunarlög til þess að hefta frelsi verkalýðssamtakanna í því augnamiði að lækka kaupið. Lögregla og óaldarflokkar voru efldir til höfuðs verkalýðssamtökunum. 1944 verða svo alger stefnuhvörf, þegar Sósfl. tók í fyrsta skipti þátt í stjórn landsins. Ég get verið stuttorður um þann árangur, sem náðst hefur á þeim tveim árum, sem sú stjórn fór með völd. Það er öllum landsmönnum í fersku minni. Fiskiskipafloti landsins var tvöfaldaður. Síldarverksmiðjur voru reistar, svo áð afköst þeirra munu nú tvöfaldast, gerðar voru ráðstafanir til að fjórfalda flutningaskipaflotann, hraðfrystihús hafa verið reist, þ. á m. nýtízku fiskiðjuver í Reykjavík. Í undirbúningi var bygging síldarniðursuðuverksmiðju, lýsisherzluverksmiðju og tunnuverksmiðja og fjöldi annarra fyrirtækja fyrir sjávarútveginn. Sementsverksmiðja og áburðarverksmiðja voru einnig í undirbúningi. Gerð hafði verið áætlun um kaup á 25 nýjum togurum í viðbót, um stórvirkar raforkuframkvæmdir, hafnarmannvirki og framkvæmdir í landbúnaði. Samþ. voru l. um hagkvæm lán fyrir sjávarútveginn. Skólakerfi landsins var gerbreytt og komið í fullkomnara horf. Fjöldi skólahúsa var í smiðum eða í undirbúningi. Lög voru samþykkt um viðtækar alþýðutryggingar. Fiskverðið var hækkað, svo að bæði árin 1945 og 1946 nam þessi hækkun 10 millj. í auknum tekjum til fiskimanna, og enn var fiskverðið stórhækkað á þessu ári með l. um ríkisábyrgð fyrir bátaútveginn, sem samþ. voru fyrir atbeina fyrrv. atvmrh. Með þeim l. var afkoma fiskimanna tryggð á þessari vertíð þrátt fyrir stjórnarskiptin. Í tíð fráfarandi stjórnar var fiskverðið hækkað um 45%. Grunnkaup hækkaði mjög verulega í nær öllum atvinnugreinum víðs vegar um land. Kaup opinberra starfsmanna stórhækkaði með nýjum launalögum. Með þátttöku sinni í ríkisstj. tókst Sósfl. að koma í veg fyrir, að Bandaríkin fengju herstöðvar hér á landi fyrir flota og flugher til 99 ára, eins og farið var fram á. Í öllum flokkum nema Sósfl. var almennur vilji að verða við þessum kröfum. Sósfl. gerði það að fráfararatriði, að gengið yrði að þeim. Og það dugði. Hann hafði þjóðina nær óskipta að baki sér. Hinir flokkarnir hikuðu. Þessi árangur er svo mikils verður, að ef hamingjan fylgir okkur, verður hans minnzt í Íslandssögunni sem hins mesta heillaatburðar þessarar aldar. Nú hefur Bandaríkjunum að vísu verið afhent flugstöð, en ef þjóðin sýnir nægilegan einhug og festu í næstu kosningum, eru þó möguleikar til að losna við hin amerísku yfirráð yfir íslenzku landi eftir 6 ár. En afturhaldinu blöskraði þessi þróun, allar málpípur þess æptu í kór, að nú væri nóg komið. Og í bili hefur því tekizt að stöðva framvinduna. Það er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir, hvers vegna svo er komið, hvaða öfl hafa verið að verki, frá því að nýsköpunarstefnan var tekin upp og allt til þessa dags, að afturhaldinu hefur tekizt að stöðva hana. Upphaf hinnar miklu stefnubreytingar um stjórn landsins 1944 má rekja til ársins 1942, er Sósfl. vann sinn glæsilega kosningasigur. Þá urðu straumhvörfin. Árangurinn af þeim kosningasigri var sá, að verkalýðssamtökin endurheimtu frelsi sitt. Grunnkaup var stórhækkað um land allt, 8 stunda vinnudegi komið á, sumarleyfi og margs konar fríðindi tryggð með samningum. Og 1944 var hafizt handa um nýsköpun atvinnuveganna. Hvað mundi nú hafa skeð, ef Sósfl. hefði ekki unnið hinn mikla kosningasigur 1942, ekki unnið sigra sína í verklýðshreyfingunni og tekizt að sameina verkalýðinn í Alþýðusambandinu? Gerðardómslögin mundu ekki hafa verið afnumin. Ennþá mundi grunnkaup almennra verkamanna í Reykjavík vera 1 kr. 45 um tímann og kaup annars verkafólks og starfsmanna um land allt í samræmi við það. 8 stunda vinnudagurinn mundi ekki hafa náð fram að ganga, heldur mundi vinnudagurinn vera 9–10 stundir fyrir dagvinnukaup. Verkalýðssamtökin mundu hvorki hafa samningsrétt né verkfallsrétt og forustumenn þeirra dæmdir til fangelsisvistar fyrir að rísa gegn þrælalögunum. Það mundi engin nýsköpun hafa orðið og orðið smátt um útvegun nýrra markaða, heldur hefðum við orðið að sæta því, sem Bretar hefðu skammtað okkur. Það mundi vera komið atvinnuleysi í stórum stíl, fiskverðið mundi hafa stórlækkað. Það mundi hafa orðið þróun hrunstefnunnar frá heimspeki til raunveruleika. Og víst er um það, að það mundi vera búið að afhenda Ameríku bæði flugstöð og flotastöð hér á landi til langs tíma eða fyrir alla framtíð hins kapítalíska heims. Haustið 1944 spáðu afturhaldsblöðin, málgögn þáverandi ríkisstj., hruni á næstu grösum. 1945, þegar Bretar hættu að kaupa ísfisk á föstu verði og neituðu að framlengja freðfisksamninginn, spáðu þau, að hrunið mundi koma á næstu vertíð. Og vissulega hefði hrunið komið, ef afturhaldið hefði mátt ráða og farið áfram með völd. Það, sem gerði gæfumuninn, var, að stjórnarskipti urðu í landinu. Því var fiskverðið ekki lækkað, heldur stórhækkað. Það var hinn aukni styrkleiki Sósfl. og verkalýðshreyfingarinnar, sem varð til þess að hrunstefnumönnum var þokað til hliðar um stund. Á kosningasigri Sósfl. 1942 byggðist stjórnarsamstarfið 1944–1946. Það byggðist eingöngu á breyttum styrkleikahlutföllum, en ekki á endurfæðingu eins eða neins. En afturhaldið var enn ekki af baki dottið. Allan tímann, meðan fráfarandi stjórn sat að völdum, varð Sósfl. að berjast látlausri baráttu gegn viðnámi þess. Þetta afturhald átti sér öflugan liðstyrk innan samstarfsflokka Sósfl. Á þremur vígstöðvum var sótt fram. Í fyrsta lagi skyldi hefta nýsköpunina með aðstoð embættismanna bankanna. Með tilstyrk Sjálfstfl. og Alþfl. var Jón Árnason, hatramasti fjandmaður nýsköpunarinnar, gerður að bankastjóra Landsbankans. Stjórn Landsbankans tókst ekki að koma í veg fyrir samþykkt laganna um stofnlán til sjávarútvegsins, en með aðstoð Sjálfstfl. og Alþfl. tókst henni að spilla þeim og ná aðstöðu til að geta gert þau óvirk, með því að leggja stofnlánadeildina undir stjórn Landsbankans. Í öðru lagi skyldi heildsölunum gefinn kostur á að reka nokkurn veginn ótakmarkaða gróðaverzlun og eyða til þess þeim gjaldeyri, sem ekki var festur á nýbyggingarreikningi. Þetta tókst með aðstoð Sjálfstfl. og Alþfl. í skjóli viðskmrh. Alþfl. fékk því ráðið, að aðeins 300 millj. af þeim 580 millj., sem Íslendingar áttu erlendis 1944, voru lagðar á nýbyggingarreikning. Í þriðja lagi skyldi afhenda Bandaríkjamönnum herstöðvar. Fyrir því var mjög almennur vilji í öllum flokkum nema Sósfl. Margir héldu. að aðstaða verkalýðsins yrði sterk í ríkisstj. sjálfri, þar sem verkalýðsflokkarnir áttu 4 ráðherra á móti 2 ráðherrum Sjálfstfl. En reyndin varð önnur. Aldrei kom það fyrir í nokkru ágreiningsmáli, sem einhverju skipti, að ráðh. Alþfl. og Sósfl. stæðu saman gegn ráðh. Sjálfstfl. Það brást ekki, að ríkisstj. skiptist þannig, að annars vegar voru sósíalistar, hins vegar sjálfstæðismenn og alþýðuflokksmenn. Þegar á reyndi, átti alþýðan aðeins tvo ráðherra í stjórninni gegn hinum fjórum. Svona var ástandið, þegar gengið var til kosninga s.l. sumar. Það voru 2 stórmál. sem kjósendur áttu að skera úr um með atkv. sínu. Annað var það, hvort nýsköpunin ætti að halda áfram, og hitt, hvort veita skyldi nokkru erlendu stórveldi hernaðarréttindi hér á landi. Þess vegna lagði Sósfl. þá fyrirspurn fyrir Sjálfstfl. og Alþfl., hvort þeir vildu halda samstarfinu áfram að loknum kosningum á eftirfarandi grundvelli: 1. halda nýsköpuninni áfram og gera nýtt samkomulag um áframhaldandi framkvæmdir; 2. engar herstöðvar verði veittar neinu erlendu herveldi; 3. gerðar verði ráðstafanir til að vinna bug á dýrtíðinni. Flokksstjórnirnar fengust ekki til að gefa neitt ákveðið svar. Allir frambjóðendur voru krafðir afdráttarlauss svars um það, hvort þeir vildu heita því að standa gegn því, að nokkru erlendu herveldi yrðu veitt hernaðarleg fríðindi hér á landi. Allir þm. Sósfl. og nokkrir aðrir þm. gáfu strax afdráttarlaust svar, að þeir mundu vísa öllum slíkum tilmælum erlendra hervelda skilyrðislaust á bug. Aðrir reyndu að skjóta sér undan með því að svara ekki eða gefa loðin svör. Sósfl. skoraði á kjósendur að ljá engum frambjóðanda atkvæði sitt, sem ekki svaraði skýrt og án undandráttar. Þegar á leið kosningabaráttuna, varð flokksstjórnum hinna grunuðu flokka það ljóst, að vilji þjóðarinnar í þessu máli var svo eindreginn, að ekki var hægt að komast hjá að taka afstöðu. Sjálfstfl. lýsti því yfir, að hann mundi undir engum kringumstæðum ljá máls á herstöðvum á friðartímum. Framsókn gaf svipaða yfirlýsingu. Alþfl. gekk þó lengst. Hann lét festa stóran borða fyrir utan kosningaskrifstofu sína, þar sem á var letrað: „Gegn afsali landsréttinda.“ Á lista flokksins í Reykjavík var settur efstur ungur maður. sem tekið hafði sérstaklega skelegga afstöðu gegn ásælni Bandaríkjanna - allt í þeim tilgangi að safna atkvæðum grunlauss og heiðarlegs fólks á landsölulið Alþfl., eins og síðar kom í ljós. Frambjóðendurnir tóku nú hver í kapp við annan að færa kjósendum heim sanninn um, að öllu væri óhætt, þeir mundu standa örugglega á verði um landsréttindi Íslands. Allir nema einn, Jónas Jónsson frá Hriflu, voru kosnir í trausti þess, að þeir mundu aldrei fallast á neinn samning um hernaðarleg ítök á íslenzku landi. Sömuleiðis kepptust frambjóðendur Sjálfstfl. og Alþfl. við að lýsa afdráttarlausu fylgi sínu og hollustu við nýsköpunina. Jafnvel framsóknarmenn höfðu nú endurfæðzt í trúnni á nýsköpunina. Svo afdráttarlaus var vilji fólksins. Sósfl. varaði þjóðina við öllum þessum fagurgala. Við útvarpsumr. sagði ég: Það er veruleg hætta á því, að horfið verði aftur að afturhaldsstefnu gömlu þjóðstjórnarinnar, nema skipun Alþingis verði breytt, nema Sósfl. komi mun sterkari út úr kosningunum. Enn fremur sagði ég í þessari sömu ræðu, orðrétt: „Það kemur áreiðanlega ný málaleitun frá Bandaríkjunum eftir kosningar. Svarið við þeirri málaleitun veitur á því, hversu sterkur Sósfl. kemur út úr kosningunum.“ Nú er allt þetta komið á daginn, nákvæmlega eins og við sögðum fyrir. Bandaríkjunum hefur verið afhent herstöð á Íslandi fyrst um sinn til sex og hálfs árs. Stjórnarsamningurinn frá 1944 er rofinn og ný stjórn tekin við, sem afturhaldsöflin í landinu og andstæðingar nýsköpunarinnar standa að. Það er samstarf þjóðstjórnarflokkanna frá 1939. Ekkert af þessu vildi þjóðin. Yfirgnæfandi meiri hluti kjósenda var andstæður herstöðvasamningnum. Yfirgnæfandi meiri hluti vildi, að nýsköpuninni yrði haldið áfram. Samt kaus þessi sami meiri hluti þá menn, sem bera ábyrgðina á því, hvernig komið er. Aðvörunum Sósfl. var ekki sinnt, nema af allt of fáum. Kjósendur Sjálfstfl. trúðu fagurgala forystumannanna. Hinum taumlausu, samvizkulausu og siðlausu blekkingum Alþfl. var trúað af allt of mörgum. Alvöruorð Sósfl., sem allir mega nú sjá, að var sannleikur og ekkert nema sannleikurinn, voru ekki tekin til greina. Þetta getur orðið dýr reynsla fyrir þjóðina, en hún er líka dýrmæt, allt of dýrmæt til þess, að hún megi falla í gleymsku. Þegar Keflavíkursamningurinn var gerður við Bandaríkin í fullkomnu pukri, án þess fulltrúar Sósfl. fengju að vita, hvað var að gerast, var stjórnarsamningurinn rofinn á svo óskammfeilinn hátt, að slíks munu fá dæmi. Þar með var grundvöllurinn fallinn undan stjórnarsamstarfinu. Sósfl. hafði frá upphafi lýst því yfir, að það varðaði samvinnuslit, ef gerður yrði samningur um hernaðarréttindi erlendu ríki til handa gegn vilja flokksins. En þetta var ekki eina ástæðan fyrir því, að stjórnarsamstarfið var úr sögunni, nema nýr samningur yrði gerður, eins og Sósfl. hafði gert skýlausa kröfu til þegar fyrir kosningar. Afturhaldið var að stöðva nýsköpunina. Landsbankinn var að stöðva allar framkvæmdir með neitunum um lán. Það var unnið að því, vitandi vits, að gera l. um stofnlánadeildina og l. um aðstoð við opinberar byggingar að ónýtum pappírsgögnum, án þess að gagnráðstafanir væru gerðar af hálfu ríkisstj. Því varð ekki lengur slegið á frest að gera ráðstafanir gegn hinum taumlausa verzlunargróða og gjaldeyrissóun heildsalastéttarinnar. Flokksþing Sósfl., sem haldið var í nóvember s.l. lýsti því yfir, að flokkurinn væri reiðubúinn að taka upp samstarf við hvern þann þingmeirihluta, sem vildi fallast á þau skilyrði hans, er veittu örugga tryggingu fyrir þeim tveim meginatriðum: 1. að staðið væri á verði um óskorað fullveldi og friðhelgi landsins; 2. að nýsköpun atvinnuveganna yrði haldið áfram og fullnægjandi ráðstafanir gerðar til þess að tryggja þjóðhagslegan grundvöll hennar. 12 manna nefnd var sett á laggirnar, skipuð fulltrúum allra flokka, til þess að ræða um samstarf þessara flokka. Fulltrúar Sósfl. lögðu hinar ýtarlegu tillögur, sem samþykktar voru á flokksþinginu, fram í þessari nefnd. Meginatriði þessara tillagna voru í sem stytztu máli: Ráðstafanir til tryggingar sjálfstæði landsins, í 9 liðum, þ. á m. að samningnum við Bandaríkin um Keflavikurflugvöllinn verði sagt upp, strax og Íslendingar hafa rétt til þess, og samningar hafnir við aðrar þjóðir um að tryggja Íslendingum 10 mílna landhelgi og einkarétt til fiskveiða á landgrunni Íslands. Að komið verði heildarstjórn á nýsköpun atvinnulífsins með áætlunarbúskap fyrir augum, þar sem tryggð verði óskoruð yfirráð ríkisstj. og Alþ. yfir bönkunum og fjármálapólitík landsins, m.a. gert ráð fyrir sérstökum seðlabanka. Að sett verði á stofn innkaupastofnun þjóðarinnar, sem annist innkaup á öllum vörum til landsins, að svo miklu leyti, sem það ekki er falið samvinnusamtökum og öðrum innkaupastofnunum neytenda, og hinn hóflausi verzlunargróði heildsalastéttarinnar þannig þjóðnýttur. ríki og bæjarfélög taki að sér rekstur fyrirtækja og framleiðslugreina, sem hagkvæmt sé að hafa á einni hendi eða skila óeðlilega miklum gróða í vasa einstaklinga. Keyptir verði 25–30 togarar til viðbótar við þá, sem þegar hafa verið keyptir, og bæjar- og sveitarfélögum gert kleift að eignast þá. Ríkið láti byggja fullkomin fiskiðjuver á 4–6 tilteknum stöðum, þ. á m. í Vestmannaeyjum, Ísafirði, Hornafirði og Suðurnesjum. Auk þess verði gerðar ráðstafanir til þess að koma upp sem fullkomnustum fiskiðjuverum víðs vegar um land og bæjar- og sveitarfélögum gert kleift fjárhagslega að ráðast í slík fyrirtæki. Þá er ýtarleg áætlun um nýjar verksmiðjur og iðnfyrirtæki, einkum til hagnýtingar sjávarafurða, um hafnargerðir fyrir bátaútveginn, um raforku og stóriðju og stórvirkar umbætur í landbúnaði. Enn fremur till. um byggingarstofnun ríkisins og fyrirkomulag á byggingarframkvæmdum til þess að tryggja byggingu íbúðarhúsa í miklu stærri stíl og ódýrari er verið hefur. Þá eru till. um endurbætur á alþýðutryggingunum, um byggingu skóla og sjúkrahúsa, um öryggi við vinnu, um efnahagslegt jafnrétti til menntunar o.fl., um margháttaðar ráðstafanir gegn dýrtíðinni. Sósfl. hefur nú lagt margar þessar höfuðtillögur sínar fram í frumvarpsformi á Alþ., m.a. um fiskiðjuver, um byggingu íbúðarhúsa, um aðstoð ríkisins við útvegun lánsfjár til byggingar skóla og annarra opinberra bygginga, um öryggi við vinnu, um 12 stunda hvíldartíma á togurum, um endurbætur á alþýðutryggingalögunum, um orlofsdvalarheimili fyrir verkamenn og margt fleira. Gefst þingmönnum nú kostur á að taka afstöðu til þeirra, og er nauðsynlegt, að almenningur fylgist vel með því. Hinir flokkarnir fengust ekki til að ræða þessar till. alvarlega og till., sem þeir sjálfir lögðu fram í n., var helzt að líkja við köngulóarvef. Sérstaklega athygli vakti það, hve tillögur Alþfl. voru aumar eftir öll stóru orðin undanfarið og þó einkum fyrir kosningar. Fór þá ýmsa að gruna, að eitthvað óhreint mundi undir búa, eins og líka kom á daginn. Þegar 12 manna nefndin gafst upp, var Ólafi Thors falið að gera tilraun til stjórnarmyndunar. Það gekk í nokkuð löngu þófi, án þess að fullnægjandi árangur næðist. Formanni minnsta flokksins, Stefáni Jóh. Stefánssyni, þeim stjórnmálamanni, sem einna minnst er virtur allra íslenzkra stjórnmálamanna, og það ekki að ástæðulausu, var svo falið að mynda stjórn. Verkefnið átti að vera að hrófa saman stjórn gömlu þjóðstjórnarflokkanna með stuðningi afturhaldsaflanna í landinu. Til málamynda var Sósfl. boðið að taka þátt í þeim viðræðum. Sósfl. losaði Stefán Jóhann við allar áhyggjur út af því með því að hafna því þegar í stað, og skal ég nú skýra frá ástæðunum. Sósfl. hafði átt nokkrar viðræður við fulltrúa Alþfl. og Framsfl. til þess að ganga úr skugga um það, hvort stjórnarsamstarf þessara flokka væri hugsanlegt á þeim grundvelli, sem ég hef lýst hér að framan og Sósfl. hlaut að gera að skilyrði, hver sem í hlut ætti. Það var erfitt að fá nokkrar málefnalegar umræður. Alþfl. krafðist þess, að fyrst væri ákveðið, hver skyldi vera forsrh. Annað virtist ekki skipta máli frá sjónarmiði Stefáns Jóhanns. Sósfl. kvaðst mundu fallast á þá eðlilegu skipan, að stærsti flokkurinn hefði forsrh., nema samkomulag yrði um annað, en Alþfl. krafðist þess að fá forsrh., þó að hann sé minnsti flokkur þingsins. Sósfl. taldi, að það gæti komið til mála, ef samkomulag gæti orðið milli flokkanna um mann. Benti hann á gamalkunnan forustumann Alþfl., Kjartan Ólafsson í Hafnarfirði. Þessu hafnaði Alþfl. og vildi einn ráða manninum. Átti það vitaskuld að vera Stefán Jóhann. Það var beinlinís móðgun við Sósfl. og verkalýðshreyfinguna í heild sinni að bjóða fram slíkan mann, og lýsti Sósfl. því þá þegar yfir, að hann mundi ekki taka þátt í stjórn undir forystu hans, blátt áfram af því, að sú stjórn væri fyrir fram dæmd til ófarnaðar og mundi aldrei framkvæma þá stefnuskrá, sem hún setti sér. Til þess er reynslan af stjórnmálaferli þessa manns í allt of fersku minni. Skulu hér rifjuð upp aðeins fá atriði. Árið 1938 hafði fulltrúaráð verkalýðsfélaganna lista í kjöri við bæjarstjórnarkosningarnar í Reykjavík, sem bæði Alþfl. og Kommúnistafl. studdu. Sameiginleg stefnuskrá var samþ. af miklum meiri hl. í fulltrúaráði og var hún vitaskuld bindandi fyrir þá, sem tóku sæti á listanum. Stefán Jóhann var í efsta sæti. En tveim dögum fyrir kosningar gaf hann yfirlýsingu í Alþýðublaðinu og á fjölmennum kjósendafundi í Reykjavík, að hann og félagar hans mundu í engu hlíta samþykktum og stefnuskrá fulltrúaráðsins og hafa að engu í starfi sínu í bæjarstjórn samninga þá, sem flokkarnir höfðu gert með sér. Árið 1939 átti þessi maður, ásamt félögum sínum í þjóðstjórninni frægu, frumkvæðið að því, að gengislögin illræmdu væru sett, sem rændu verkalýðssamtökin samningsrétti og verkfallsrétti og lækkuðu í einu vetfangi kaup allra launþega í landinu um allt að 20 af hundraði. Í nóvember 1941, á sama tíma sem verkalýðssamtökin um land allt voru að undirbúa hinar miklu kauphækkanir, sem urðu á árinu 1942, lýsti hann því yfir fyrir hönd stjórnar alþýðusambandsins, að engin „hætta“ væri á kauphækkunum. Þegar alþýðusambandið var losað úr tengslum við Alþfl. og endurreist sem sjálfstætt stéttarsamband, sölsaði þessi maður undir sig og klíkufélaga sina að heita má allar eignir verkalýðsfélaganna í Reykjavík fyrir sama og ekki neitt. Verðmæti þessara eigna er nú margar milljónir króna. Núverandi forsrh. Íslands hefur þannig framið verknað, sem ekki þarf að taka fram, hvað heitir á mæltu máli, og varðar venjulega þungum refsingum og ærumissi samkv. hegningarlögunum, þegar leikmenn í þessari grein eiga í hlut, enda þótt um smáar upphæðir sé að ræða. Þrátt fyrir allt þetta fól fráfarandi ríkisstj. þessum manni það trúnaðarstarf að vera formaður í nefnd til að gera viðskiptasamninga við Svía. Lengi má manninn reyna. Og hver varð svo reynslan? Hann stofnaði heildsölufyrirtæki til þess að hagnast á þessum samningum og miðaði veigamikil atriði samningsins við hagsmuni þess félags og viðskiptavinanna í Svíþjóð, en ekki hagsmuni íslenzku þjóðarinnar. Enn fremur lofaði hann Svíum að koma því til leiðar, að þeir fengju víðtæk sérréttindi um síldveiðar hér við land, sem hefði verið beint tilræði við íslenzka fiskimenn og efnahagslegt sjálfstæði Íslands. Eins og öllum er kunnugt hefur þessi maður sótt það allra manna fastast að Bandaríkjunum yrði afhent íslenzk landsréttindi. Og er nú fátt eitt talið. Hvert eitt þessara verka nægir til þess, að enginn heiðarlegur maður getur veitt þessum manni hinn minnsta trúnað. Þennan mann valdi íslenzka afturhaldið til forystu fyrir sig. Og þessi maður er formaður Alþfl. Ojæja, hver og einn velur sér þann foringja, sem honum hæfir. En það er mikil smán fyrir Ísland, að þessum manni skuli hafa verið lyft til æðstu valda. Að vísu er hann ekki annað en þjónn. En rotinn hlýtur sá málsstaður að vera, sem velur sér slíkan þjón. Eins og að líkum lætur, liðu ekki margar vikur frá því, að Stefán Jóh. Stefánsson settist í forsætisráðherrastólinn, þar til hann varð landi sínu og þjóð til skaða og skammar. Hann lýsti því yfir við sænska blaðamenn, að flugvallarsamningurinn við Bandaríkin hefði að vísu skert sjálfstæði Íslands, en við hefðum samt glaðir gert hann vegna ótta við kröfur Rússa um hernaðarréttindi hér á landi. Með öðrum orðum, forsrh. Íslands staðfestir margendurtekin ummæli Bandaríkjamanna um, að herstöðvasamningurinn við Ísland sé liður í stríðsundirbúningi Bandaríkjanna gegn Sovétríkjunum og að Ísland taki þátt í slíkum undirbúningi vitandi vits. Og þetta fleipur lætur hann hafa eftir sér samtímis því, að viðskiptanefnd er í Moskvu við samningagerð, er varðar alla afkomu þjóðarinnar. Stefán Jóhann vill ekki viðurkenna, að rétt sé eftir honum haft í sænsku blöðunum. Samt neitar hann að bera ummælin til baka með opinberri yfirlýsingu, enda má það kalla útilokað, að aðalatriðin í ummælum forsrh. hafi farið milli mála, því að þremur sænskum stórblöðum, sem átt hafa viðtal við hann, ber saman um það, sem máli skiptir. Eitt þessara blaða er blað flokksbræðra hans í Svíþjóð og hefur ráðh. ekki neitað því, að rétt væri eftir honum haft í því blaði, enda eru þessi ummæli í fullu samræmi við margendurtekin ummæli ráðh. hér á þingi, m.a. í umr. um herstöðvasamninginn. Flokksbræður hans hafa þó haft enn freklegri ummæli í þessum dúr, að maður nú ekki tali um flokksblað hans, Alþýðublaðið, sem margsinnis hefur beinlínis eggjað vesturveldin lögeggjan að fara í stríð við Sovétríkin og ekki verið neitt að klípa utan af því, að aðstoð Íslands í því stríði ætti að vera til reiðu. Íslendingar eru áreiðanlega ekki búnir að bíta úr nálinni með þennan forsrh. sinn. Afturhaldið náði undirtökunum í öllum andstöðuflokkum Sósfl. Það tókst að tildra stjórn Stefáns Jóhanns saman gegn meira og minna ákveðinni andstöðu margra þm, í öllum stuðningsflokkum stjórnarinnar. Einu blöðin. sem fögnuðu stjórninni af alúð, voru Vísir, blað heildsalanna, Ófeigur, blað Jónasar frá Hriflu, og svo Alþýðublaðið. Stefnuskráin reyndist vera eitthvert ómerkilegasta plagg, sem nokkur stjórn hefur látið frá sér fara. Ekki vantaði glamrið og slagorðin um áframhaldandi nýsköpun og framfarir, en varla nokkurt atriði, sem hægt var að festa hendur á. Þó var ákveðið að setja á stofn svokallað fjárhagsráð, er skyldi hafa með höndum ráðstöfun alls erlends gjaldeyris og hafa vald til að leyfa eða banna allar framkvæmdir í landinu, þar á meðal hvort menn mættu byggja sér hús eða ekki. Vald Landsbankans skal hins vegar vera jafnóskorað og áður, og aðeins 15% af gjaldeyristekjum hvers árs skal varið til nýsköpunar. Þetta ráð á aðeins að starfa meðan núverandi nýsköpunarframkvæmdir standa yfir. Af þessu má sjá, að ráðinu er ekki ætlað að örva nýsköpun og atvinnulegar framkvæmdir á Íslandi, heldur hefta þær. 15% af gjaldeyrinum getur í hæsta lagi nægt til þess að halda áfram þeim framkvæmdum, sem þegar eru hafnar eða búið er að undirbúa af fráfarandi stjórn. Hinar miklu atvinnulegu framkvæmdir, sem fráfarandi stjórn hleypti af stokkunum, er ekki hægt að stöðva með öllu, en svo á líka að spyrna við fæti. Þetta var staðfest í umr. af hæstv. utanrrh. Bjarna Benediktssyni. Hann lét orð falla um það, að ekki mundi þurfa að bíða lengi, þar til eftirspurn eftir vinnuafli minnkaði, eða með öðrum orðum, þar til atvinnuleysi riði í garð. Flokksblað ráðh. lýsti samtímis yfir því, að næsta verkefnið væri að reyna að komast að almennu samkomulagi um allsherjarlaunalækkun og lækkun á afurðaverði bænda, svo að það er sýnilegt, hvert stefnt er. Í bili verður að fara hægt, afturhaldið hefur ekki afl til að koma fyrirætlunum sínum í framkvæmd nema með alllöngum aðdraganda og undirbúningi. En stefnumiðið er niðurskurður á framkvæmdum, og þegar atvinnuleysið er orðið hæfilegt, hyggja þeir, sem að stjórninni standa, tíma til kominn að ráðast á lífskjör almennings. Það er augljóst mál, að stefnumið ríkisstj. á hverjum tíma hefur mikil áhrif á það, hvernig viðskiptasamningar eru gerðir við önnur lönd, hvort lagt er kapp á það, að Íslendingar fái sem mest verðmæti fyrir vinnu sina, eða hvort menn álita það þjóðarböl, - hvort menn vilja tryggja Íslendingum sem öruggasta framtíðarmarkaði eða hvort menn vilja af pólitískum ástæðum rígbinda viðskipti Íslands við ákveðin stórveldi, hvað sem hagsmunum alþjóðar líður. Stjórnin hefur nú gengið frá viðskiptasamningum við Bretland í öllum aðalatriðum. Enn þá munu þeir að vísu ekki vera undirskrifaðir, en efni þeirra er þegar alkunnugt. Bretar fá 40% af síldarlýsisframleiðslunni árið 1947, eða allt að 18.900 tonnum, fyrir 95 £ tonnið. Gegn þessu kaupa þeir af okkur 12.000 tonn af freðfiski fyrir nokkru meira en ábyrgðarverð, eða um 1,37 kr. fyrir enskt pund. En sá böggull fylgir skammrifi, að móti hverju einu og hálfu tonni af lýsi kaupa þeir aðeins eitt tonn af freðfiski. Þetta er með öðrum orðum ekki föst sala. Það er allt undir síldinni komið, hvað Bretar taka við miklu af fiski. Ef illa tekst til, getur svo farið, að við liggjum með miklar fiskbirgðir óseldar að síldarvertíð lokinni. Hér er farið inn á háskalega braut. Verði slíkur háttur tekinn upp í utanríkisviðskiptum okkar, er allur sjávarútvegur Íslendinga orðinn háður hinni stopulu síldveiði. Ef síldin bregzt, er öllum aðalatvinnuvegi Íslendinga og allri afkomu þjóðarinnar stefnt í voða. Fulltrúar sósíalista hafa eindregið mótmælt þessari samningagerð. Það er skemmst frá að segja, að þessi sala er yfirleitt langt undir markaðsverði. Markaðsverð á síldarlýsi er 130–140 pund fyrir tonnið. Síldarverksmiðjurnar geta selt það lýsi. sem þær eiga nú, á 140 pund. Frá Frakklandi hefur komið tilboð í freðfisk fyrir kr. 1,43 fyrir enskt pund. Áður en salan var gerð í Englandi, höfðu Rússar boðið 100 pund fyrir tonnið af síldarlýsi og munu nú hafa boðið meira. Þessi enski samningur og öll framkoma ríkisstj. í því sambandi, sem ekki er hægt að skýra frá ennþá, hlýtur að torvelda mjög aðstöðu okkar í samningum við Sovétríkin. Utanrrh. hefur nú lýst yfir því, að þeir samningar gangi treglega. En það verður upplýst betur seinna, hvern þátt hann á sjálfur í því. Í haust var það vitað, að Sovétríkin höfðu áhuga á að kaupa meginhlutann af afurðum okkar fyrir mjög sæmilegt verð. En þegar aðferðir ríkisstj. eru athugaðar, er ekki að furða, þótt úr áhuganum hafi dregið. Nágrannaþjóðir okkar allar hafa sent viðkomandi ráðh. sína í broddi fylkingar fyrir viðskiptanefndum til Sovétríkjanna. Svíar og Finnar sendu verzlunarmrh. sína og Norðmenn atvmrh. Íslenzka n. var með allt öðrum svip, og þekktasti maður hennar var Björn Ólafsson, eigandi Vísis, blaðsins, sem gert hefur það að aðaláhugamáli sínu að berjast gegn viðskiptum við Sovétríkin. Samtímis er send n. til Bretlands, skipuð leiðandi mönnum í athafna- og fjármálalífi þjóðarinnar. Einn ráðh. í stjórninni, Emil Jónsson, hafði nokkru áður ráðizt harkalega á Sósfl. í útvarpsræðu fyrir að vilja gera víðtæka viðskiptasamninga við Sovétríkin og lönd í Austur-Evrópu. Þeir Björn Ólafsson og Erlendur Þorsteinsson hlupust báðir brott frá samningagerðinni í Moskvu í miðjum klíðum. Ráðunauturinn um fisksölumál er einnig kominn heim. Aðeins tveir útsendir nm. eru eftir. Af þessari verkstjórn utanrrh., Bjarna Benediktssonar, má marka áhuga hans fyrir samningunum. Samtímis samningaumleitunum í Moskvu hefur verið lagt allt kapp á að boða það öllum heimi, að Ísland og Sovétríkin séu óvinaríki. Bandaríkjunum hafa verið afhentar herstöðvar og ekki farið dult með, að þeim sé stefnt gegn Sovétríkjunum. Það er ekki langt síðan sá maður, sem nú gegnir embætti utanrrh., hélt niðræðu um Sovétríkin á Alþ., sem var eins konar stæling á verstu stríðsæsingaræðum afturhaldsmanna í Bandaríkjunum. að maður nú ekki tali um hið daglega nið stjórnarblaðanna. Heill Íslands má vera mikil, ef slík framkoma kemur ekki að sök. Og maður spyr mann: Er þetta gert vitandi vits? Fyrrv. forsrh. lýsti því yfir í nýársræðu sinni, að glæstar horfur væru fram undan um afurðasölu Íslendinga. Þetta var vissulega rétt, enda tók hann í sama streng í ræðu þeirri, er hann hélt, þegar nýja stjórnin tók við, og sagði þá, að nú væri óvenju bjart yfir í atvinnulífi þjóðarinnar. Nú mega allir sjá, hvernig heildsalastjórnin hefur haldið á málum, enda þótt ekki séu öll kurl komin til grafar enn. En þrátt fyrir þetta seljast afurðir Íslendinga á miklum mun hærra verði, en í fyrra. Til viðbótar við það, sem áður var sagt, er þess að geta, að síldarmjöl hefur verið selt til Hollands fyrir 35 £ tonnið. Og Tékkar hafa tjáð sig reiðubúna til að kaupa síldarmjölið fyrir 42 £ tonnið. Í fyrra var verðið á síldarmjöli 28 £ tonnið. Færeyingar hafa selt saltfisk til Ítalíu fyrir verð, sem samsvarar kr. 2,36 íslenzkum. en ábyrgðarverðið er kr. 2,25. Greiðslan er í dönskum krónum, og gefur þetta nokkra hugmynd um verðlagið, þó að salan sé ef til vill bundin einhverjum vörukaupum á móti. Víst er um það, að saltfiskverðið er töluvert hærra en í fyrra, svo að það ætti að vera hverjum manni ljóst, hvílík fjarstæða það er að tala um utanaðkomandi kreppu og hrun. Horfurnar í viðskiptamálum Íslendinga eru mjög góðar að því tilskildu, að ekki séu menn við stjórnvölinn, sem vilja fá kreppu. Ef hér verður kreppa, þá er hún heimatilbúin. Önnur afrek nýju stjórnarinnar hafa hingað til verið þessi: Í sjálfstæðismálum Íslendinga hefur hún komið því til leiðar, að umboðsfélagi ameríska olíuhringsins Standard Oil, sem er eitt helzta valdatæki herstjórnar Bandaríkjanna, hafa verið afhent mannvirkin í Hvalfirði. En eins og kunnugt er, hefur Bandaríkjastjórn lagt á það ofurkapp að klófesta Hvalfjörð sem flotastöð. Þá hefur stjórnin látið til sín taka í baráttunni gegn dýrtíðinni. Hún hefur hækkað stórlega álagningu á tóbaki og áfengi. Hún hefur þrefaldað benzínskattinn og toll á hjólbörðum. Hún hefur sexfaldað toll af fólksflutningsbifreiðum. Hún hefur þrefaldað vörumagnstollinn af flestum innflutningsvörum. Hún hefur hækkað verðtollinn af sömu vörum um 65 af hundraði. Þetta eru freklegustu tollahækkanir, sem Alþ. hefur nokkru sinni samþ. Tekjurnar af þessum tollahækkunum eru áætlaðar samtals röskar 45 millj. kr. Flestar nauðsynjavörur landsmanna hækka í verði að sama skapi. Vefnaðarvörur allar hækka, vörur til útgerðar og landbúnaðar hækka, búsáhöld hækka, matvörur að undanteknum þeim, sem mest orka á vísitöluna, hækka í verði. Að meðaltali hækkar þetta útgjöld hvers mannsbarns á landinu um röskar 350 kr., eða hátt á 18. hundrað kr. á hverja 5 manna fjölskyldu. Ef slík fjölskylda hefur 20 þús. kr. í árstekjur, jafngildir þetta því, að laun hennar séu lækkuð um fast að 9%. Raunveruleg laun slíkrar fjölskyldu eru þannig með l. frá Alþ. lækkuð um tæplega 9 af hundraði. Frá þessu dregst svo niðurgreiðsla á nokkrum vörum til að halda vísitölunni niðri. En þetta er ekki nema óverulegt brot af verðhækkuninni, og það fé verður aftur sótt í vasa almennings, og svo koll af kolli. Hér með er hanzkanum kastað gegn verkalýðsstéttinni og öllu vinnandi fólki í landinu. Verkalýðssamtökin hljóta að gera sínar gagnráðstafanir til þess að vernda afkomu sína. Þetta eiga að heita dýrtíðarráðstafanir. Það eru einhverjar þær furðulegustu dýrtíðarráðstafanir, sem um getur. Það eru ráðstafanir til að auka dýrtíðina í landinu. Vöruverð á flestum neyzluvörum landsmanna stórhækkar, kaupmáttur krónunnar minnkar. Meira að segja vísitalan hækkar svo, að aftur verður að leggja á nýja skatta og tolla til að greiða niður þá hækkun og þannig koll af kolli. Ekki verður þetta til að hjálpa útgerðinni eða landbúnaðinum. Allar vörur, sem útgerðarmenn og bændur þurfa að kaupa, hækka í verði og vörur til útgerðar og landbúnaðar langt fram yfir það, sem eðlilegt er. Eftir að Alþ. hefur samþ. lagafyrirmæli um fjárhagslega aðstoð við byggingar íbúðarhúsa, um fjárframlög til útgerðar og landbúnaðar, er féð tekið aftur með nýjum skattaálögum á þessa atvinnuvegi. Það er líkast og á geðveikrahæll. Enda kemst aðalblað stjórnarinnar, Morgunblaðið, svo að orði. að þetta nálgist hreint brjálæði. Þetta er skrifað á sama tíma sem allur þingflokkur Sjálfstfl. með fjmrh. í broddi fylkingar knýr málið með dæmafáu offorsi gegnum þingið. Raunar kinokuðu nokkrir áberandi menn flokksins sér við að vera viðstaddir við atkvgr., svo að það má segja, að hræsnin riði ekki við einteyming. Þáttur ráðamanna Alþfl. í þessu máli er þó furðulegastur. Samkv. stefnuskránni er flokkurinn á móti öllum tollum á nauðsynjavörum. Flokksþing eftir flokksþing hefur samþ. einróma að berjast gegn öllum tollum á neyzluvörum. Á síðasta flokksþingi. sem haldið var á sama tíma og samningarnir um nýju stjórnarmyndunina fór fram, samþykkti flokkurinn enn einu sinni að leggja áherzlu á að afla tekna með mjög stighækkandi sköttum. Hvað eftir annað lýsti hann yfir því fyrir síðustu kosningar, að hann mundi beita öllu atfylgi sínu til þess að lækka tolla á nauðsynjavörum. Nú lýsir formælandi Alþfl. á Alþ. því yfir, að sú leið, sem ríkisstj. hefur farið, að hækka tolla á almennum neyzluvörum meira en dæmi eru til í þingsögunni, sé langákjósanlegasta leiðin til tekjuöflunar. Hins vegar taldi hann þær leiðir, sem Alþfl. hefur á undanförnum áratugum haft á stefnuskrá sinni, svo sem ríkiseinkasölur og opinberan rekstur gróðavænlegra fyrirtækja, að ekki sé talað um frekari stighækkandi skatta, með öllu fráleitar. Gegn tillögum Sósfl. um þjóðnýtingu verzlunargróðans beita fulltrúar Alþfl. nákvæmlega sömu rökum og íhaldsmenn. Ef Alþfl. segði blátt áfram, að hann væri nú kominn á sömu skoðun og íhaldsmenn í þessum málum, sem svo mörgum öðrum, gæti maður skilið, að hann fengi atkv. ýmissa kjósenda með þjóðinni, sem hafa sömu afstöðu til málanna. Hitt er ekki trúlegt, að heiðarlegir og hugsandi menn haldi áfram að veita slíkum trúðum og fölsurum trúnað sinn. Það er viðurkennt af ríkisstj., stuðningsmönnum hennar og málgögnum, að þetta sé engin lausn á fjárhagsmálunum og vandamálum dýrtíðarinnar. Á Alþ. og í blöðum endurtaka þeir dag eftir dag, að ekki sé neins góðs að vænta, meðan kaup hækkar samkv. vísitölu. Fjmrh. lýsti því yfir við umr. um tollafrv., að afnám gerðardómslaganna 1942 hefði verið eitthvert hið mesta óheillaspor, sem stigið hefur verið. Það er hægt að skilja fyrr en skellur í tönnunum. Eini árangurinn, sem fæst með niðurgreiðslunum og tollahækkununum, er að lækka vinnutekjur almennings allríflega. En þetta þykir ekki nóg. Næst er að hefja beina árás á launin. Blað forsrh., Alþýðublaðið, hefur þegar hótað að svipta verkalýðsfélögin réttindum, ef þau rísa til varnar hagsmunum sínum. Ef svona heldur áfram, er ekki annað líklegra en að næsti áfanginn verði gengislækkun og samfara henni löggjöf um, að kaupið skuli ekki hækka með hækkandi vísitölu. Með öðrum orðum ný gerðardómslög. Þá er hægt að hætta niðurgreiðslunum eða draga úr þeim, og vísitalan getur hækkað allt upp í 400 stig, án þess að launþegarnir fái það bætt. En þetta þarf undirbúnings. Fyrst þarf að verða hæfilegt atvinnuleysi. Og ríkisstj. getur þegar hælt sér af nokkrum árangri í því efni. Hvað ætlast svo stjórnin fyrir? Tvenns konar hættur eru fram undan, ef þjóðin tekur ekki í taumana. Annað er, að stjórnin taki dollaralán, sem gerir okkur fjárhagslega háða Bandaríkjunum, og hitt er gengislækkun samtímis lögþvingaðri kauplækkun. Hún hefur nú að heita má stöðvað allar lánveitingar til nýrra framkvæmda og byggingar íbúðarhúsa. Í skjóli hennar hafa bankarnir skrúfað fyrir á öllum sviðum, þar sem um atvinnulegar framkvæmdir er að ræða, með þeim afleiðingum, að nú þegar hefur orðið allmikil stöðvun í atvinnulífi þjóðarinnar. Þetta er góð byrjun. Stjórnin segist muni starfa eftir fyrir fram gerðri áætlun. Ég rengi það ekki. Og það er alveg augljóst, hvert er markmið þeirrar áætlunar. Það skal unnið markvisst að því að hverfa aftur að stefnu þjóðstjórnarinnar gömlu, sællar minningar, sem illræmd er orðin með þjóðinni og hinir sömu flokkar stóðu að. Þegar þess er gætt, hvaða þjóðfélagsöfl standa að stjórninni, er ekki annars að vænta. Þetta mun rás viðburðanna sanna þeim stjórnmálamönnum, sem nú styðja þessa ríkisstj. meira eða minna með hangandi hendi, ef þeir spyrna ekki við fótum, meðan tími er til. Það eru sjálfsagt margir, sem trúa því í fullri einlægni, að boðskapur hrunstefnumanna sé hin eina sanna hagspeki. - En hinn fámenni hópur stóreignamanna, sem nú hefur alla þræði í hendi sér, veit betur. Þessi litli, en valdamikli hópur hyggur gott til þess að græða á kreppunni, sem koma skal, ekki aðeins á kostnað verkamanna með lækkuðum launum, heldur einnig á kostnað millistéttanna, allra þeirra, sem hafa smærri atvinnurekstur með höndum. Þessir menn ætla sér að njóta uppskerunnar, þegar hinir smærri, sem margir hverjir hafa lagt hart að sér til að eignast atvinnutæki á dögum nýsköpunarinnar, komast í þrot. Þá er tækifærið fyrir þá, sem ráða yfir fjármagni, að eignast hin nýju framleiðslutæki fyrir lítið verð. Annars vegar eru því hagsmunir örfárra stóreignamanna, hins vegar hagsmunir meginþorra þjóðarinnar. Hinir fyrrtöldu munu græða á kreppunni, sem stjórnin er að undirbúa, allir aðrir tapa á henni. Fyrstu átökin munu verða milli heildsalastjórnarinnar og verkalýðssamtakanna. Ef þjóðin skilur, um hvað barizt er, mun hún fylkja sér um verkalýðssamtökin í þeirri baráttu. Í þeirri viðureign er málstaður ríkisstj. algerlega vonlaus, þó að hún beiti fyrir sig löggjafarvaldinu og grípi jafnvel til fasistískra aðferða, nema hún kalli beinlínis á erlenda íhlutun. - Það mun ekki takast að brjóta verkalýðssamtökin á bak aftur, þau eru viss með sigurinn, svo lengi sem Íslendingar einir eigast við. Oft eru Alþfl. og Framsfl. taldir vinstri flokkar í mótsetningu við Sjálfstfl., meginflokk íslenzka auðvaldsins. Mikill meiri hl. kjósenda þeirra hefur greitt þeim atkv. í þeirri trú. Reynslan hefur nú enn einu sinni sannað svo skýrt sem verða má, að þetta er rangt. Þannig skiptist þjóðin ekki í hægri og vinstri. Þeir, sem nú stjórna Alþfl. hafa reynzt hinir auðsveipustu þjónar afturhaldsaflanna. Og í Framsfl. hefur hið steinrunna afturhald og Bandaríkjaþjónusta einnig orðið ofan á þrátt fyrir flokksþingið í haust, sem vildi taka upp allt aðra stefnu. Afturhaldið hefur hreiðrað vel um sig í öllum flokkum borgarastéttarinnar. En það eru einnig frjálslyndir og framfarasinnaðir menn í öllum þessum flokkum. Mikill meiri hl. fylgismanna allra þeirra flokka, sem standa að núverandi ríkisstj., vildi halda áfram á braut nýsköpunarinnar og framfaranna. Þess vegna þarf núverandi stjórn svo mjög á hræsni og yfirdrepskap að halda. Nú ríður á, að allir fylgismenn framfaranna, hvar í flokki sem þeir standa, brjóti af sér flokksviðjarnar og taki höndum saman. Verkamenn og aðrir launþegar, útvegsmenn og bændur, allir þeir með þessari þjóð, sem hafa uppeldi sitt af heiðarlegri vinnu, eiga að vinna saman og vilja vinna saman. Samtök þessara stétta þurfa nú þegar að finna leiðir til samstarfs. Þetta fólk er mikill meiri hl. þjóðarinnar og það er sundrungin ein, sem við haldið er af flokkslegum hleypidómum og pólitískum spekúlöntum, sem veldur því, að þessi meiri hl. er ekki allsráðandi í þjóðfélaginu. Sameinaðar geta framleiðslustéttirnar ráðið öllu um stjórn landsins. Þess vegna ber nú brýna nauðsyn til, að þær taki nú þegar upp náið samstarf, láti hin smærri ágreiningsefni þoka fyrir hinum stóru sameiginlegu hagsmunamálum og myndi í því skyni með sér skipulögð allsherjarsamtök án tillits til flokka. Sósfl. lýsir því yfir, að hann mun ekkert til spara, að þetta megi takast, og er reiðubúinn að láta öll flokkssjónarmið í þrengri merkingu þoka fyrir nauðsyn einingar allra þeirra, sem vinna og framleiða. Takmarkið er að tryggja áframhald nýsköpunarinnar og framfarastefnunnar og sjálfstæði Íslands. Það er mikil nauðsyn, að hið allra fyrsta takist að mynda stjórn í landinu. sem er þeirri stefnu trú. Og það er vissulega mikil ógæfa, ef ekki reynist unnt að snúa við fyrr, en eftir næstu kosningar. En fari svo, má það ekki koma fyrir, að þjóðin láti tækifærið enn einu sinni ganga sér úr greipum. Fyrir þann tíma verða framleiðslustéttirnar að hafa fundið leiðir til þess að mynda með sér samtök, sem tryggja þeim meiri hl. á Alþ. Og það kann að fara svo, að ekki verði mjög langt að bíða næstu kosninga.



Herra forseti. Þá er eldhúsið byrjað að þessu sinni. Þeir, sem hafa tekið að sér að vinna eldhússtörfin, eru fulltrúar hins svokallaða Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins. Þessi flokkur er algerlega á valdi kommúnista, og er stefna flokksins og ákvarðanir með öllu mörkuð af þeim. Fæstir af raunverulegum foringjum þessa flokks munu heldur neita því, að þeir séu kommúnistar, heldur þvert á móti telja sér það til gildis. Það er því ekki út í bláinn, þegar ég nefni flokkinn því nafni, og mun ég gera það í þessari ræðu minni eins og oft áður, enda þótt mér sé vel ljóst, að margir kjósendur hans eru víðs fjarri því að vera kommúnistar, þótt þeir hafi til þessa kosið flokkinn í þeirri trú, að hann væri ekki kommúnistískur, þótt sú sé óvefengjanlega raunin á. Það er venja á eldhúsdegi að líta yfir farinn veg og taka aðallega til athugunar gerðir þeirrar stjórnar, sem setið hefur að völdum, frá því síðasta eldhúsdegi lauk. Sú stjórn, sem nú situr, hefur aðeins verið við völd tæpa þrjá mánuði, en meginhluta tímabilsins frá síðasta eldhúsdegi sat hér stjórn, sem kommúnistar áttu fulltrúa í, einmitt tvo af helztu forystumönnum sínum. Ég tel því ástæðu til að víkja nokkuð að störfum þessara kommúnista, meðan þeir sátu í ríkisstj. - ekki sízt vegna þess, að flokkur þeirra hefur fundið sérstaka köllun hjá sér til þess að ráðast að núverandi ríkisstj., og mætti af því ætla, að þátttaka kommúnista í fyrrv. ríkisstj. hefði verið með þeim hætti, að örðugt mundi að koma þar að gagnrýni. En svo mun þó sízt reynast. Hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, sat sem atvmrh. í fyrrv. ríkisstj. um tveggja ára skeið. Honum var meðal annars trúað fyrir tveimur stórum ríkisfyrirtækjum: Síldarverksmiðjum ríkisins og Landssmiðjunni. Hvernig skildi hann við þessar stofnanir, þegar hann fór úr ríkisstj.? Hann tók að sér framkvæmd og æðstu yfirstjórn á stórkostlegri aukningu Síldarverksmiðja ríkisins. Fyrir síðustu alþingiskosningar lýsti hann yfir því, að þessi aukning verksmiðjanna mundi koma til fullra nota á síldarvertíðinni 1946. En svo varð alls ekki. Ennþá er því miður mikil óvissa ríkjandi um það, hvort viðauki sá hinn mikli og nauðsynlegi, sem gerður hefur verið á síldarverksmiðjunum, muni koma að fullu gagni á vertíðinni 1947. Skýtur því mjög skökku við þá skrumyfirlýsingu, sem hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, lét atvmrn. gefa út fyrir alþingiskosningar, að sjálfsögðu í þeim tilgangi að hafa áhrif á kosningaúrslitin. En þessi seina framkvæmd, sem orðið hefur á aukningu verksmiðjanna. kynni að stafa af því, að þess hefði verið sérstaklega gætt að vinna verkið á sem allra ódýrastan hátt, munu menn ef til vill ímynda sér. En það var nú síður en svo. Kostnaður við aukningu verksmiðjanna var 1944 áætlaður 20 millj. kr., en mun reynast 43 millj., eða meira en helmingi hærra en ráðgert var 1944, og má þó búast við, að ekki séu enn öll kurl komin til grafar. En fyrir utan þessa gífurlegu hækkun á kostnaði við aukningu síldarverksmiðjanna hefur það því miður komið í ljós, að verkið hefur einnig að sumu leyti verið unnið þannig, að til hreinna vandræða hefur komið. Minnisstætt er öllum, þegar þakið hrundi á hinni miklu mjölgeymslu á Siglufirði - datt niður undan tiltölulega litlum snjóþunga. Og nýjustu fregnir herma, að ekki muni vera komnar í ljós allar þær skemmdir, sem útlit er fyrir á verksmiðjunum, en þær munu að sjálfsögðu torvelda það, að verksmiðjurnar verði starfræktar jafn snemma og þörf er á, auk þess sem það hefur í för með sér stórkostlega aukinn kostnað við bygginguna. Allt þetta átti sér stað undir yfirstjórn Áka Jakobssonar, hv. þm. Siglf.. er hann var atvmrh., og allt þetta mun leggja drjúgan skatt og mjög tilfinnanlegan á sjómenn og útgerðarmenn og jafnvel nú í sumar hafa áhrif til lækkunar á bræðslusíldarverðið. Og ríkið, sem er eigandi verksmiðjanna, verður fyrir þungum búsifjum fyrir sakir þessarar óstjórnar. En þyngst verður byrðin á sjómönnunum og útvegsmönnunum, einmitt þeim mönnum, sem þessi fyrrv. hv. ráðh. átti að gæta hagsmuna fyrir. Stjórn Landssambands íslenzkra útvegsmanna mun og hafa krafizt rannsóknar á þessari óstjórn. Svo er það Landssmiðjan. Þegar hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, lét af störfum sem ráðh., skilaði hann landssmiðjunni af sér á þann veg, að skuldheimtumenn ætluðu að ganga að fyrirtækinu vegna stórskulda, sem hlaðlzt höfðu upp, og var það eitt af fyrstu verkum núverandi stjórnar að útvega landssmiðjunni á aðra millj. kr. að láni til þess að losna við, að gengið yrði að stofnuninni. Og í nánu sambandi við landssmiðjuna standa birgðirnar af skipaeikinni, sem keypt var undir forsjá þáv. atvmrh. fyrir rúmlega tvær millj. kr. Eikin var keypt mjög háu verði og reyndist ekki góð. Mikill hluti þessarar eikar liggur nú og er óráðstafaður, og má ekki sjá fyrir, eins og sakir standa, hve mikið tjón muni hljótast af þessum kaupum. Hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, hefur sannarlega ekki verið hin græna eik fyrrv. ríkisstj., þrátt fyrir eikarbraskið. Þessi hv. þm. sást lítt fyrir um útgjöld ríkissjóðs, meðan hann var ráðh. Sem dæmi um það má nefna, að tvo sendimenn gerði hann til útlanda í stjórnartíð sinni án samráðs við aðra ráðh. í stjórninni, og mun nú þurfa að greiða þeim 100 þús. kr. fyrir ferðir þeirra, þótt allmiklar líkur bendi til þess, að árangurinn hafi orðið sáralítill. Um það virðist ekki hafa verið hugsað. Og sjálfur ferðaðist þessi hv. þm. allmikið norður í kjördæmi sitt árið 1946 - enda fóru þá alþingiskosningar í hönd -, og fékk ríkissjóður nokkuð á því ferðalagi að kenna, því að ferðafé hans það ár varð 12 þús. kr., og ógreiddur er þó ennþá 5 þús. kr. reikningur, sem hann hefur krafizt greiðslu á vegna ferðakostnaðar til Norðurlands og þá væntanlega til Siglufjarðar. Þessi forustumaður íslenzkra kommúnista hefur orðið landinu dýr þau tvö ár, sem hann var ráðh., og munu fáir harma brottför hans úr ríkisstj. Ekki má ég alveg ganga fram hjá hinum höfuðleiðtoga kommúnista, er sæti átti í fyrrv. ríkisstj., hv. landsk. þm., Brynjólfi Bjarnasyni. Sérstaklega vil ég vekja athygli á embætta- og stöðuveitingum hans sem menntmrh. Hann átti kost á að skipa skólanefndarformenn í landinu í sinni ráðherratíð, og gaumgæfilega var nú leitað, hvort ekki fyndist í hverju skólahéraði einhver réttlátur, sem trúandi væri til þess af kommúnista hálfu að gegna formennsku í skólanefndinni í stað þeirra, sem áður höfðu vammlaust gegnt þeim störfum. Svo langt var gengið í breytingum á skipun skólanefndarformanna, að hæstv. samgmrh., Emil Jónsson, var sviptur formannsstarfi í skólanefnd Flensborgarskólans, sem hann hafði gegnt með mesta trausti og alúð síðan 1939, en í stað hans valinn maður úr hópi hafnfirzkra kommúnista. Minnisstætt er og mörgum, hvernig fram var komið gagnvart Eyþóri Þórðarsyni, ágætum barnakennara á Austurlandi - en hann mun hafa goldið þess, að hann var hvort tveggja í senn, öruggur Alþýðuflokksmaður og góður stjórnandi. Hann hafði verið um mörg ár kennari við barnaskólann í Neskaupstað og nokkur síðustu árin settur skólastjóri þar. En svo gekk þáv. menntmrh., Brynjólfur Bjarnason, frá því máli, að hann svipti Eyþór Þórðarson hvoru tveggja, skólastjórastöðunni og sinni gömlu kennarastöðu við skólann, - hafði hann þó leyst störf sín af hendi með mestu prýði, bæði sem kennari og skólastjóri. Má heita vel að verið hjá fyrrv. menntmrh. í þessu efni, og ekki hægt annað um hann að segja, en að hann hafi trúlega látið þá eina sitja fyrir stöðum, sem voru hans flokksmenn eða treyst var til að vera þægir og viðvikaliprir. En því dreg ég þetta fram nú, að kommúnistar veitast hart að núverandi ríkisstj. fyrir það, að hún gangi fram hjá kommúnistum við störf, þótt það sé með öllu rangt. Hafa þeir meðal annars af hálfu núverandi stjórnar verið valdir til trúnaðarstarfa í sendinefndum á erlendum vettvangi, bæði í London og Moskvu. Þessi dæmi af mörgum um ávirðingar fyrrv. ráðh. kommúnista hef ég nefnt hér vegna þess, að þeir ganga nú fram fyrir skjöldu í ásökunum sínum á aðra. En sannleikurinn mun sá, að sjaldan hafa menn setið í ríkisstj. öllu berskjaldaðri fyrir gagnrýni, en þessir tveir forystumenn kommúnista, og mun ef til vill í umr. verða nánar vikið að því af öðrum, en ég hef aðeins drepið á nokkur dæmi, sem eru sérstaklega táknræn fyrir starfsemi þessara manna, er álíta sig öðrum betur fallna til ásakana og gagnrýni á hendur núverandi stjórn. Þegar ég sleppi nú þessum eldhússtörfum á fyrrv. ráðh. kommúnista, eldhússtörfum, sem unnt væri að hafa miklu ýtarlegri, mun ég víkja nokkuð að stjórnarkreppunni, áður en núverandi stjórn var mynduð. Rétt fyrir síðustu alþingiskosningar létu kommúnistar það boð út ganga, að þeir væru fúsir til þátttöku í stjórn áfram með fulltrúum sömu flokka og áður. Gátu allir skilið, af hverju slík yfirlýsing kom fram fyrir kosningarnar, en að sjálfsögðu var þess enginn kostur að ræða þetta tilboð, fyrr en eftir kosningar, þar sem forystumenn flokkanna voru þá dreifðir um landið vegna kosningabaráttunnar. En að kosningum loknum varð nokkurt hlé á venjulegum pólitískum störfum, enda var þá hásumar og menn fjarverandi úr bænum. Þegar leið á sumarið fór fyrrv. hæstv. forsrh., Ólafur Thors, af eðlilegum ástæðum að hefja máls á því, að ríkisstj. þyrfti að ræða sín á milli um útvegun fjár til nýsköpunarinnar, áframhald hennar og um útvegun fjár til ríkisbúskaparins yfirleitt o.s.frv. En eftir því sem upplýst er og ómótmælt af hálfu kommúnista, svöruðu fulltrúar þeirra þáverandi forsrh., Ólafi Thors, því, að þeir vildu ekki um slík mál ræða - ekkert ræða um nýsköpunina, fjárútvegun til hennar eða fjárútvegun til almennra útgjalda ríkissjóðs - og var ástæðan sú, að þeim var ríkast í huga, hvernig samningar yrðu á milli Íslendinga og Bandaríkjamanna í sambandi við flugvöllinn í Keflavík. Varð því ekkert af ráðagerðum um þessi mál, og áttu kommúnistar á því fulla sök og sýndu með því, að þeir mátu meira það, sem þeir vissulega töldu hagsmuni erlends ríkis í utanríkismálum, heldur en nýsköpun íslenzkra atvinnuvega. Svo kom flugvallarsamningurinn til umr. og atkvgr. á Alþ. í byrjun októbermánaðar s.l. Þegar hann hafði verið samþykktur, báðust fulltrúar kommúnista í ríkisstj. þegar lausnar, og það varð til þess, að stjórnin öll baðst lausnar. Hófst nú hin mikla stjórnarkreppa, sem stóð samtals í fjóra mánuði. Ég hef ekki tíma til þess, þótt fróðlegt væri, að rekja þátt kommúnista til hlítar í stjórnarmyndunartilraununum, er þá voru á döfinni. Þó þykir mér rétt að skýra frá því hér, að með samkomulagi innan Kommúnistafl. skiptist hann í tvo hópa. Vildu fulltrúar frá öðrum hópnum af mikilli ákefð semja um endurreisn fyrri stjórnar, en fulltrúar hins hópsins mynda nýja stjórn undir forustu Framsfl. Allt fór þetta fram með góðu samkomulagi innan Kommúnistafl., að því er vitað varð, og sýnir það glögglega starfsaðferðir þær, sem flokkurinn temur sér. Nú skyldu menn halda, að í stjórnarmyndunartilraununum hefðu komið fram skeleggar og ákveðnar kröfur af hálfu íslenzkra kommúnista um ýmis hagsmunamál alþýðunnar í landinu. En sú varð lítt raun á. Aðaláhugi þeirra var að ná trúnaðarstöðum fyrir flokksmenn sína og yfirráðum yfir þýðingarmiklum málum í þjóðfélaginu. Því hefur ómótmælt verið haldið fram opinberlega, að kommúnistar hafi í sambandi við umræður um endurreisn fyrrv. stjórnar krafizt þess að fá í sendiherrastöðuna í Moskvu mann úr sínum hópi, einn bankastjóra í landsbankanum og aðalmann eða formann - sem átti að vera Einar Olgeirsson - í fjárhagsráði því, sem ráðgert var að stofna. Sú stofnun skyldi einnig hafa með höndum stjórn á seðlabanka, sem talað var um að setja á laggirnar. Þetta virtust þá vera aðalkröfurnar, aðaláhugamálin, sem kommúnistar lögðu áherzlu á og miklu ollu um það, að ekki tókst að ná saman endunum um myndun ríkisstj., en ýmis vandamál atvinnu- og fjármálalífsins létu kommúnistar sig litlu skipta. Þegar ég, að beiðni forseta Íslands, tókst á hendur að gera tilraun til stjórnarmyndunar, sneri ég mér til Kommúnistafl. eins og annarra flokka. Eftir eins sólarhrings frest sendi hann mér skriflegt, mjög ákveðið svar, að flokkurinn mundi ekkert vilja við mig semja um stjórnarmyndun. Skárust þeir því úr leik þegar í upphafi, þótt ekki muni allir hafa verið á eitt sáttir um þetta í flokknum. en hitt munu menn þar hafa verið að mestu leyti sammála um, að reyna af fremsta megni að hindra, að mér tækist stjórnarmyndun. Ég hef fulla vissu fyrir því, að kommúnistar reiknuðu með því, að mér mundi mistakast stjórnarmyndunin. En þegar á leið og sýnt þótti, að eigi mundi útilokað, að stjórnarmyndun tækist, munu kommúnistar hafa farið að láta berast til Sjálfstfl., að þeir mundu skilyrðislítið eða skilyrðislaust vilja ganga til samstarfs um stjórn við sömu flokka og áður höfðu stjórnað. Var þetta að nokkru í samræmi við aðferðir þeirra við stjórnarmyndunina 1944. En þessu boði þeirra var ekki tekið, og mun það ekki sízt hafa stafað af þeirri reynslu, sem fengin var af samstarfi við kommúnista í ríkisstj., einnig af kröfum þeirra um vissar stöður og aðstöðu í þjóðfélaginu. Kommúnistar reyndu á allan hátt að hindra myndun þeirrar stjórnar, er nú situr. Þeir reyndu að sá sæði tortryggni. óánægju og sundurlyndis innan raða þeirra flokka, er að stjórninni standa, en án árangurs. Formaður þeirra, Einar Olgeirsson, gekk oft á fund forseta Íslands, eftir að ég hafði verið þar, að því er ætla má til þess að reyna að hafa áhrif á, að forseti fæli mér ekki lengur tilraunir til stjórnarmyndunar. Sýnir það vel, að ekki var skirrzt við að grípa til óvenjulegra og ósæmilegra ráða til þess að hindra stjórnarmyndunina. Og á ræðu Brynjólfs Bjarnasonar hér á undan má marka, hve mikið kommúnistar telja liggja við, að ég sé ekki forsrh. Hinar hatrömu og móðursjúku árásir kommúnista á mig tel ég óbrigðula sönnun þess, að þeir skoði mig þann andstæðing, er leggja þurfi að velli, og tel ég mér það mjög til gildis. En þrátt fyrir allar aðgerðir kommúnista í því efni að torvelda mér stjórnarmyndun varð nú samt sú niðurstaða, að stjórnarsamstarf tókst, svo sem kunnugt er. Þótt stefna núverandi ríkisstj. sé um flest lík stefnu þeirrar stjórnar, sem kommúnistar höfðu látið í veðri vaka, að þeir mundu geta tekið þátt í, þá lýstu þeir yfir því, þegar er núverandi stjórn kom fram fyrir Alþ., að þeir væru henni algerlega andvígir og mundu allt gera, sem í þeirra valdi stæði, til þess að steypa henni af stóli. Það hafa þeir trúlega efnt, þótt segja megi með sanni, að stjórnarandstaða þeirra, bæði hér í eldhúsinu og áður hafi verið á þann veg, að hugsandi menn og greinagóðir hljóta að sjá, að þeir bera fram ásakanir, sem eru algerlega út í bláinn og úr lausu lofti gripnar. Það lætur að líkum, að þegar mynduð er samsteypustjórn þriggja flokka með ólíkar skoðanir og stefnumið, þá beri stefna hennar ekki merki sérsjónarmiða eins flokks, heldur samkomulags og miðlunar. En þrátt fyrir það hika ég ekki við að segja, að stefnuskrá núverandi stjórnar sé eftir aðstæðum á þann veg, sem bezt hentar landi og lýð, og að það, sem af er, hafi stjórnin af öllum mætti reynt að framkvæma stefnu sína. En tími sá, sem hún hefur starfað, er svo skammur, að auðvitað hefur ekki tekizt að koma því í framkvæmd, sem stjórnin hyggst að beita sér fyrir. Sumpart eru málefni þessi á leiðinni hér á Alþ. og sumpart í undirbúningi. En ríkisstj. er staðráðin í því að framfylgja yfirlýstri stefnu sinni svo sem framast er unnt. Stjórnin hefur þegar lagt fyrir Alþ. frv. til l. um fjárhagsráð o.fl., í samræmi við samninginn um stjórnarstefnuna. Enn fremur frv. til l. um sölu íslenzkra landbúnaðarafurða, frv. til l. um innkaupastofnun ríkisins, frv. að breyttri flugvallalöggjöf og allmörg fleiri mál - öll í samræmi við þau fyrirheit, er gefin voru við stjórnarmyndunina. Áður en langt um líður, mun fram verða lagt frv. til l. um eignakönnun. En það lætur að líkum, að stjórninni hafi ekki unnizt tími til að leggja fram frv. um öll þau mál, er hún hefur á stefnuskrá sinni. Segja má, að í rauninni hafi hafizt nýtt þing 5. febrúar s.l., eftir að annað þing, lítt starfhæft, hafði setið í fjóra mánuði. En þar að auki má á það benda, að sú stjórn, sem tók við völdum í febrúarmánuði s.l., hafði að sjálfsögðu ekki átt þess kost að undirbúa og hafa tilbúin í fullkomnu formi málefni þau, er hún vildi leggja fyrir Alþ. Mörg eru þó þegar fram komin í frumvarpsformi. önnur eru væntanleg, svo sem ég þegar hef tekið fram. Þessar eldhúsumr. standa í sambandi við afgr. fjárl. Eitt af því, sem ríkisstj. hefur lýst yfir í stefnuskrá sinni, er það, að afgreiða a.m.k. rekstrarhallalaus fjárl. En til þess að svo mætti fara, var öldungis auðsætt, að afla þurfti nýrra tekna. Í fjárlagafrv. því, sem upphaflega var lagt fyrir þingið, var ekki reiknað með hækkun vísitölunnar til fulls og eigi voru heldur ætlaðir í frv. peningar til niðurgreiðslu á dýrtíðinni. Ríkisstj. hafði ákveðið að halda vísitölunni í 310 stigum og greiða niður nauðsynjavörur almennings með ríkisfé til bráðabirgða, meðan ekki ynnist tóm til að snúast öðruvísi við vandanum. Hefur ríkisstj. framfylgt þessari áætlun sinni og haldið vísitölunni í 310 stigum. En til þess að geta það og greiða niður um einhvern óákveðinn tíma hækkað vöruverð, þarf auknar tekjur í ríkissjóð. Það er og auðsætt, að öll hin mjög svo nytsömu lög, sem sett voru í tíð fyrrv. ríkisstj., t.d. almannatryggingalögin, launalögin og fræðslulöggjöfin - allt kostar þetta stóraukin útgjöld úr ríkissjóði. Til alls þessa og til þess að afgreiða rekstrarhallalaus fjárlög þurfti mjög aukið fjármagn. Hefur stjórnin nú komið því til leiðar, að sett hafa verið tekjuöflunarlög, sem duga eiga til þess að afgreiða fjárl. án rekstrarhalla, ef þess er samtímis gætt að halda útgjöldunum í skynsamlegu hófi, án þess þó að draga úr verklegum framkvæmdum eða framkvæmd nytsamrar lagasetningar frá tíð fyrrverandi stjórnar. Kommúnistar hafa gert sitt til þess að auka útgjöld á yfirstandandi Alþ. og sýnt í því efni algert ábyrgðarleysi. Hafa þeir flutt brtt. til hækkaðra útgjalda, svo að nemur 20–30 millj. kr., en hins vegar barizt gegn öllum lækkunum. Táknrænt dæmi um þessar aðfarir gerðist við 3. umr. fjárl. Verið var að greiða atkv. um eina till. með nafnakalli, er einn af aðalforingjum kommúnista, einmitt sá, er fegurst og prúðmannlegast talaði hér næst á undan, kom inn í þingsalinn, og var nafn hans þá kallað upp. Vissi hann þá ekki gerla„ hvaða till. var á ferðinni, en innti eftir því einu, hvort hún væri til hækkunar, og er svarað var játandi, greiddi hann hiklaust atkv. með henni. En þegar átti að fara að afla tekna til þess að standa straum af auknum útgjöldum, hafa kommúnistar snúizt öndverðir gegn því og reynt með öllu móti að hindra framgang slíkrar löggjafar. Kommúnistar hafa gert hark mikið að ríkisstj. og hafa í hinum mestu hótunum við hana út af tekjuöflunarleiðum þeim, sem farnar voru. Í þessu sambandi hafa þeir beitt hinum mestu blekkingum og reynt að telja mönnum trú um, að launamönnum sé ætlað að bera þungan hlut í þessu sambandi - eða allt að 9% launalækkun. Þetta er að sjálfsögðu hin mesta blekking, og sjá menn það strax, þar sem reglur vísitöluútreikningsins haldast óbreyttar og allar þær sömu vörur og áður orkuðu á vísitöluna gera það nú og á sama hátt. Sést af þessu, að launþegar fá þá hækkun, sem verða kann á öllum þeim vörum, er inn í vísitöluna ganga, annaðhvort með hækkuðu kaupi eða þá með því, að ríkissjóður borgar niður vöruhækkun þá, sem verða kann. Kommúnistar kalla nú vísitölureikninginn „vísitölu eymdarinnar“. En þau rúm tvö ár, er þeir áttu fulltrúa í ríkisstj., stóðu þeir að þeirri einu breytingu á vísitöluútreikningnum, að mjög hátt smjörverð fram yfir frekar takmarkað magn til neyzlu almennings var ekki látið orka á vísitöluna og ekki heldur visst ártíðaverð á íslenzkum landbúnaðarafurðum. Með þessari einu breytingu á vísitöluútreikningnum, sem kommúnistar studdu að, á meðan þeir voru í ríkisstj., var það gert að draga úr hlunnindum vísitölunnar fyrir launþega. Hafa kommúnistar það eitt gert að auka eymd vísitölunnar, ef kenna á hana við eymd, eins og þeir vilja nú vera láta. Ekki veit ég, hvort kalla á þessa menn trúða eða falsara eða hvort tveggja, en þau orð notaði Brynjólfur Bjarnason í ræðu sinni á sinn venjulega smekklega hátt. Þá er og þess að geta varðandi tollalöggjöfina. nýju, að mikið af þeim vörum, sem tollahækkunin leggst á, eru til ýmissa verklegra framkvæmda og ekki beinlínis viðkomandi launastéttum landsins. Annars mun hæstv. fjármrh. í sinni ræðu gera nánari grein fyrir þessum málum og á óvefengjanlegan hátt sýna fram á, að frásagnir og útreikningur kommúnista um stórminnkandi kaupmátt launanna vegna tolla þessara eru hin argasta fjarstæða. Þá hafa kommúnistar haldið því fram og sótt ríkisstj. til saka um, að hún hefur gert samkomulag við fjvn. og stuðningsflokka sína um það að skera niður nokkrar verklegar framkvæmdir um 15% frá því, sem áætlað var áður. Hafa kommúnistar haldið því fram, að með þessu væri verið að skapa atvinnuleysi og kreppu á Íslandi. En allt er þetta rangt og út í hött. Þrátt fyrir þessa 15% lækkun á fyrirhuguðum verklegum framkvæmdum í fjárl. eru fjárhæðir til þeirra á árinu 1947 16 millj. kr. hærri en á árinu 1946 - einmitt þeim fjárl., sem kommúnistar stóðu að. Ég vil aðeins benda á þetta atriði, en það mun koma skýrar í ljós hér í umr. á eftir. Kommúnistar hafa haldið því fram í stjórnarandstöðunni, að útlitið um afurðasölumálin erlendis hafi verið svo gott, að engin ástæða væri til að óttast neitt í því sambandi. En fyrst og fremst þarf að hafa það í huga, að Alþ. hefur ábyrgzt mun hækkað verð frá því, sem áður var á ýmsum íslenzkum sjávarafurðum. Til þess að það verð fáist greitt fyrir sjávarafurðirnar án stórkostlegs framlags úr ríkissjóði, þurfa þessar vörur að seljast fyrir stórlega hækkað verð á erlendum markaði, miðað við s.l. ár. Samningar um sölu íslenzkra afurða á erlendum markaði eru ekki enn gerðir, en þó er það vist, að ýmsir erfiðleikar eru á því, að verðlag, a.m.k. á sumum sjávarafurðum, verði í samræmi við það, sem ábyrgzt hefur verið af ríkissjóði. ríkisstj. hefur gert allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að ná sem hagkvæmustum samningum og notið til þess aðstoðar dugandi sendinefnda, er sízt hafa legið á liði sínu. Það er því alveg út í bláinn að saka stjórnina í því sambandi, þótt hinar björtustu vonir, er byggðar voru á veikum forsendum, kunni að bregðast í sambandi við afurðasölusamningana. Er það sízt til heilla að ala á tálvonum í þessu efni né reyna að telja mönnum trú uni, að íslenzkar sjávarafurðir yfirleitt séu auðseljanlegar á erlendum markaði fyrir geipiverð, þegar útlitið er sannarlega mjög tvísýnt og aðrar þjóðir hafa aðstöðu til þess að selja sams konar vöru miklu vægara verði vegna lægri framleiðslukostnaðar. Er það vissulega alvarlegt umhugsunarefni, á hvern veg verði haldið uppi atvinnurekstri og áframhaldandi góðum lífskjörum almennings. Duga þar engin stór orð, upphrópanir, blekkinga- og bægslagangur, eins og kommúnista er siður, heldur markviss, skynsamleg og víðsýn barátta, miðuð við alþjóðarhag. Í sambandi við afurðasölumálin hafa kommúnistar reynt að læða því inn hjá mönnum leynt og ljóst, að ekki hafi verið gert það, sem unnt var í þessum efnum, og að valda muni hér nokkru um andstaða stjórnarinnar gegn því að selja Rússum íslenzkar vörur, og að einstakir menn og flokkar, þar á meðal og ekki sízt ég og Alþfl., hafi gert allt, sem unnt var, til að spilla fyrir sölunni til Rússa. Þetta er allt hreinn uppspuni. Þótt Íslendingar séu ekki hrifnir af stjórnarfari Rússa og telji það ekki til eftirbreytni fyrir sig, þá eru þeir jafnákveðnir í því að eiga fjárhagsleg skipti við Sovétlýðveldin, eftir því sem efni standa til af beggja hálfu. Hitt er svo annað mál, að viðskiptasamningar við Rússa hafa gengið mjög þunglega og örðugt reynzt að fá þar nægilega hátt verð fyrir afurðir okkar - þeir alls ekki viljað kaupa sumar þeirra, og sumar þær vörur, sem við höfum æskt eftir að kaupa frá Rússlandi, ýmist verið nokkuð erfitt að fá eða verðlag þeirra óhagstætt. En samt vonum við í lengstu lög og að því er keppt að koma á verzlunarsamningum við Rússa, er hægt væri að una við. Þótt kommúnistar hafi fyrr og síðar ráðizt að mér og ríkisstj. fyrir flugvallarsamninginn við Bandaríkin og nú siðast út af sölu á svonefndum Hvalfjarðareignum, þá mun ég ekki víkja að því sérstaklega, því að hæstv. utanrrh. mun, eftir því sem ástæða þykir til, minnast á það mál, - en kommúnistar hafa, eins og svo oft áður, algerlega skotið yfir markið og orðið sér til skammar fyrir aðdróttanir sínar og ásakanir, sem hægt hefur verið að sýna fram á með óyggjandi rökum, að voru hreinustu blekkingar. Það er að sjálfsögðu ekki nema gott um það að segja fyrir ríkisstj. að hafa andstöðu, en andstaðan þarf að vera rökstudd og á þann veg, bæði að efni og formi, að sæmi siðuðum mönnum, sem við stjórnmál fást á löggjafarþingi og í blaðamennsku. Sú hefur ekki orðið raunin á um stjórnarandstöðu kommúnista. svo sem bezt sést á því, er fram hefur komið í umr. þeirra, m.a. hér í kvöld. ríkisstj. þarf ekki að óttast slíka andstöðu, en dottið getur manni í hug hið fræga atvik úr fornsögunni, þegar hönd seildist út á skálavegginn eftir ör og umsátursmenn skildu svo, að „ekki mundi út leitað til fanga, ef gnótt væri inni fyrir“. Og má álita af árásarefnum kommúnista, að þeir séu í nokkrum vandræðum - ella mundu þeir ekki beita eintómum blekkingum, svo sem um niðurskurð verklegra framkvæmda, stórkostlega rýrnun á tekjum launamanna, sölu eigna í Hvalfirði o.fl. þess háttar, ef nóg væru sakarefni. Fyrirlitning kommúnista almennt á meðferð mála á þjóðþingum er ekki í samræmi við hagsmuni alþýðunnar, en hún er í fullu samræmi við tilgang og starfsemi kommúnista í þingstörfum þeirra. Þeir fylgja trúlega kennisetningunni, sem fyrir nokkrum árum var samþykkt á þingi Alþjóðasambands kommúnista á þessa leið: „Kommúnistar fara ekki á þing til þess að framkvæma venjuleg þingstörf, heldur til þess að hjálpa fjöldanum að sprengja ríkisbáknið og sjálft þingið. Sérhver kommúnistískur þingmaður verður að gera sér það ljóst, að hann er ekki löggjafi til þess að ná samkomulagi við aðra löggjafa, heldur áróðursmaður flokksins, sem sendur er inn í herbúðir óvinanna til þess að framkvæma þar flokksákvarðanir. Þm. kommúnista eru ekki ábyrgir gagnvart kjósendum, heldur gagnvart löglegum eða ólöglegum flokki sínum.“ Svo mörg eru þau orð kennisetningarinnar. Það er ekki fráleitt, að reynt sé að fylgja henni á Alþingi Íslendinga. Íslenzka þjóðin hefur búið við góðæri að undanförnu. Þau hafa verið ágætlega notuð að mörgu leyti til þess að draga í þjóðarbúið, afla nýrra framleiðslutækja og koma á löggjöf, er eykur félagslegt öryggi og skapar skilyrði til meiri og betri menntunar fyrir almenning í landinu. Það er ástæða til að gleðjast yfir því, að svo hefur getað orðið, en um leið er rétt að gera sér ljóst, að þeir uppgripatímar, sem verið hafa undanfarin ár, geta breytzt og hafa þegar breytzt til muna. Framleiðslukostnaður á Íslandi er orðinn ákaflega hár og lítið má út af bera með sama áframhaldi, ef unnt á að vera að halda í horfinu og sækja fram á leið. Það verður að gera sér ljóst, að verðlag á erlendum markaði fyrir afurðir okkar getur nú orðið lægra, en áður og að þær þjóðir, sem keppa við okkur, hafa betri aðstöðu en við til þess að selja ódýrt. Hinn áður uppsafnaði, mikli erlendi gjaldeyrir er nú á þrotum, en verulegum hluta hans hefur verið varið til kaupa á nýjum og fullkomnum framleiðslutækjum. En hér eftir er vissulega rétt að reikna með því, að sparlega og skynsamlega þurfi að halda á erlendum gjaldeyri og nota til hins ýtrasta framleiðslumöguleika á þeim vörum, sem unnt er að selja á erlendum markaði, og afla á þann veg nauðsynlegs gjaldeyris. Það er þess vegna óhjákvæmilegt að gera sér grein fyrir því, að gera verður ráðstafanir til þess að tryggja framtíð íslenzks atvinnurekstrar og sjá á þann veg um, að næg og örugg atvinna haldist í landinu. Núverandi ríkisstj. hefur lýst yfir því, að það sé stefna hennar að vinna að því af alefli að stöðva hækkun dýrtíðar og framleiðslukostnaðar og athuga möguleika á lækkun hennar. Í því skyni mun stjórnin leita til samtaka launastéttanna og samtaka framleiðenda til sjávar og sveita til þess að gera ráðstafanir gegn frekari vexti dýrtíðarinnar og um leið til lækkunar. Ríkisstj. gerir sér það fullkomlega ljóst, að tryggar varanlegar og nauðsynlegar ráðstafanir í þessu skyni verða því aðeins framkvæmdar, að stéttir þjóðfélagsins skilji og meti hina brýnu þörf aðgerðanna. Ekkert gerðardómsævintýri eins og 1942 getur þar ráðið bót á, og engin minnihlutahótun né ofbeldi má heldur hindra það, sem gera þarf. Fólkið í landinu þarf að sjá og þreifa á því, að ekki má fljóta sofandi að feigðarósi. Það verður að gera sér fulla grein fyrir hættunum, sem fram undan eru, og mæta þeim með öflugu og samstilltu átaki. En það má heldur ekki mikla um of fyrir sér vandkvæðin og af þeirri ástæðu annaðhvort gefast upp eða grípa til óyfirvegaðra fljótfærnisúrræða, er gera mundu síðari villuna argari hinni fyrri. Íslendingar eru nú að fá stóraukin, nýtízku framleiðslutæki, fleiri og fullkomnari verksmiðjur og yfirleitt aukinn vélakost, allt saman til þess að geta betur aflað framleiðsluvara og gert þær seljanlegri og verðmætari á erlendum mörkuðum. Vér eigum afburða duglega sjómannastétt, sem er þess albúin að afla fanga úr djúpi hafsins. Samtímis því, sem vélanotkunin færist í vöxt og aðbúð og öryggi verkalýðsins batnar, verður einnig að leggja ríka áherzlu á það, að vinnuafköstin í landinu verði bætt og aukin, samtímis því sem verkamönnum er tryggð nægileg og vel borguð atvinna. Þetta á allt, ef vel er á haldið, að tryggja það, að unnt verði að halda í horfinu og sækja fram á við. En til þess þarf skilning og samstarf fólksins í landinu. Þeir, sem hafa úr of miklu að moða, verða að sætta sig við það, að gróði þeirra verði skertur, einkum við vörudreifinguna og önnur störf, sem fjarskyld eru framleiðslunni. Það er, ef vel er skoðað og horft fram í tímann, þeirra eigin hagur, að gerðar séu nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tryggja atvinnurekstur og framleiðslustörf. Og launastéttirnar sjálfar verða einnig að gera sér það vel ljóst, að það eru viss og ákveðin takmörk fyrir launagreiðslum, og það, sem er mest um vert fyrir þær sjálfar og alla, er að tryggja næga atvinnu og halda þjóðarbúskapnum á traustum og öruggum grundvelli. Ríkisstj. væntir þessa skilnings stéttanna og treystir á, að hægt sé með skynsamlegu og réttlátu samkomulagi að gera þær ráðstafanir, að dýrtíð og verðbólga sligi ekki íslenzkan atvinnurekstur og geri hann ósamkeppnisfæran og skapi á þann veg atvinnuleysi og glundroða í þjóðfélaginu. En þá hjálpa allra sízt óvægni og ofbeldi ofstækismannanna, er hugsa um það eitt að ná sér niðri á pólitískum andstæðingum og jafnvel skapa fullkominn glundroða og vandkvæði í því þjóðfélagsformi, er þeir vilja leggja í rústir með það fyrir augum að koma á einræði eins flokks og afnema á þann hátt það pólitíska frelsi, er meginhluti Íslendinga umfram allt vill varðveita. Að gefnu tilefni og í sambandi við framtíðar- og frambúðarúrlausnir til að hindra og draga úr verðbólgunni þykir rétt að benda á, að þeir menn, sem nú hvetja til pólitískra verkfalla og ævintýra, eru sannarlega ekki að vinna fyrir alþýðu og launamenn í landinu. En ég fyrir mitt leyti treysti svo á dómgreind og skilning íslenzkrar alþýðu og veit, að hún lætur ekki tæla sig af ábyrgðarlausum mönnum út í glæfraleg ævintýri, sem vel gætu haft í för með sér stórkostlegt tjón fyrir hana og alla þjóðarheildina. Íslenzka þjóðin verður að sýna skilning og þegnskap og mæta vandræðum þeim, er að kunna að steðja, með þeim réttlátustu úrræðum, sem unnt er að finna, og reyna á þann hátt að vernda og viðhalda nægri og vellaunaðri vinnu í landinu. Þetta er vilji og stefna núverandi ríkisstj., og hún heitir á fulltingi allra landsmanna, aðstoð þeirra og samvinnu til þess að framkvæma þá stefnu sína.



Áður en ég kem að því efni. sem ég tel sérstaklega vera hlutverk fjmrh. við þessar umr., vil ég aðeins gera örstutta aths. út af ræðu fulltrúa kommúnista, hv. 4. landsk., Brynjólfs Bjarnasonar, hér í kvöld. Ég leiði hjá mér ósmekklegt skrum hans um ágæti fyrrv. stjórnar og þó einkum kommúnista, sem og lognar staðhæfingar hans og getsakir varðandi ímyndaðar ávirðingar núverandi stjórnar. Slíku eiga menn að venjast af kommúnista hálfu hér í sölum hins háa Alþ. En það var einkum tvennt í ræðu þessa hv.þm., sem er óvenjulegt í ræðu stjórnmálamanna hér, svo er fyrir þakkandi. Annað var hin eindæma rotna persónulega árás á forsrh. landsins. Allir, sem til þekkja, vita, að slík ummæli byggjast á persónulegri heift í garð þessa manns. Slík ummæli dæma sig sjálf og eru aðeins sönnun fyrir því, að kommúnistar eru ekki ennþá orðnir þinghæfir. Hitt atriðið voru ummæli hans í sambandi við milliríkjasamninga þá, er yfir hafa staðið, um sölu á framleiðsluvörum landsmanna. Það er út af fyrir sig að allt, sem hv.þm. sagði, hefur hann fengið að vita í trúnaði. Það eitt, að rjúfa þann trúnað og gera þessi mál að opinberu umræðuefni, meðan ekki er bundinn endir á samningana, er ávirðing, sem enginn hv.þm. ætti að geta risið undir. Hitt tekur þó út yfir allan þjófabálk, að í öllum aðalatriðum var frásögn hv.þm. ýmist ósönn eða villandi. Ég skal að þessu sinni láta mér nægja að segja þjóðinni það, að hún mun innan skamms fá fullnaðarskýrslu um þessi mál frá ríkisstj. Þá mun það sannast, að ríkisstj. hefur einskis látið ófreistað að draga fram hlut Íslendinga, jafnt og hitt, að kommúnistum væri sæmst að þegja um þessi mál. Mér þykir svo hlýða að gefa nokkrar upplýsingar um afkomu ríkissjóðs á s.l. ári, þar sem nú liggur fyrir bráðabirgðayfirlit um gjöld og tekjur ríkisins það ár, 1946. Rekstrartekjur ríkissjóðs voru áætlaðar á fjárl. 1946 kr. 122.419.711.00, en hafa samkv. bráðabirgðayfirliti numið kr. 197.490.000.00, og hafa því farið alls um 75 millj. kr. fram úr áætlun. Tekjur samkv. 2. gr. fjárl. (skattar og tollar) voru áætlaðar kr. 88.5 millj., en reyndust kr. 133.583.000.00 og hafa því orðið 45 millj. kr. hærri, en ráð var fyrir gert, og nemur hækkunin á einstökum liðum sem hér segir: Tekju- og eignarskattur ............ kr. 6.837.000 Stríðsgróðaskattur ................ - 1.903.000 Vörumagnstollur .................. - 3.667.000 Verðtollur ............................ - 27.314.000 Innflutningsgjald af benzíni ........ - 509.000 Gjald af innlendum tollvörum ....... - 723.000 Fasteignaskattur ......................... - 21.000 Lestagjald af skipum .................... - 10.000 Bifreiðaskattur ........................... - 442.000 Aukatekjur ................................. - 382.000 Stimpilgjald- ............................ - 1879.000 Vitagjald ................................... - 112.000 Leyfisbréfagjald .......................... - 44.000 Erfðafjárskattur ......................... - 204.000 Veitingaskattur ....................... - 1.036.000 Kr. 45.083.000 Tekjur af ríkisstofnunum voru samkv. 3. gr. fjárl. áætlaðar kr. 33.195.000, en reyndust kr. 54.186.000, eða ca. 21 millj. kr. hærri,en ráð var gert fyrir. Hagnaðurinn umfram áætlun skiptist á hinar ýmsu ríkisstofnanir þannig: Áfengisverzlun .......................... kr. 16.187.000 Tóbakseinkasalan ....................... - 7.786.000 Ríkisútvarp og viðtækjaverzlunin .... - 711.000 Ríkisprentsmiðjan ........................... - 81.000 Grænmetisverzlunin ....................... - 48.000 Áburðarsala ................................. - 258.000 Kr. 25.071.000 Tap á pósti og síma ................ - 4.137.000 Kr. 20.934.000 Reikningar Landssmiðjunnar eru ekki fyrir hendi, en vitað er, að þetta fyrirtæki hefur verið rekið með miklum halla s.l. ár. Vaxtatekjur hafa farið 344 þús. kr. fram úr áætlun og óvissar tekjur 6.6 millj. kr. Við þetta bætist svo veltuskattur kr. 3.247.000 frá 4. ársfjórðungi 1945, sem innheimtist ekki fyrr en á árinu 1946 og ekki var hægt að koma inn á reikninginn fyrir 1945. Af framangreindu yfirliti sést, að tekjur af tekju- og eignarskatti, stríðsgróðaskatti, aðflutningsgjöldum og áfengis- og tóbakseinkasölum nema samtals rúmum 173 millj. eða tæpum 88% af heildartekjum ríkisins. Þetta er mjög athyglisvert, því að einmitt þessir tekjustofnar eru sérstaklega háðir afkomu atvinnuveganna og greiðslugetu almennings, en byggjast einnig að mjög miklu leyti á sívaxandi verðþenslu og þar af leiðandi lækkandi gildi peninga. Hvenær sem út af ber um aðalatvinnurekstur landsmanna eða hið mikla peningaflóð, sem nú rennur um hendur alls almennings, rénar, mun afleiðingin óhjákvæmilega verða stórum og ört lækkandi ríkissjóðstekjur. Einn tekjuliðurinn hefur farið langt fram úr áætlun, sem sé óvissar tekjur, áætlaðar 100.000 kr., en varð 6.7 millj. kr. Stafar þessi hækkun aðallega af hagnaði á sölu á keyptum setuliðseignum 5.5 millj. króna, hitt eru mestmegnis sektir, andvirði upptekinna eigna o.þ.h. Útgjöld ríkisins voru á fjárl. áætluð kr. 1274.17.000, en urðu kr. 157.905.000, og hafa því farið ca. 30.5 millj. fram úr áætlun. Við þetta bætast svo: Útgjöld samkv. heimildalögum ...... kr. 30.70.000 Útgjöld samkv. sérstökum lögum ..... - 4.060.000 Útgjöld samkv. væntanl. fjáraukalög.. - 5.530.000 Útgjöld samkv. þál. ......................... - 2.485.000 Kr. 15.145.000 þannig að alls hafa útgjöldin numið á árinu kr. 173.050.000. Umframgreiðslur hafa orðið kr. 45.633.000. Mun ég síðar minnast á helztu umframgreiðsluliðina. Eins og að framan greinir, urðu heildartekjur ríkissjóðs á árinu kr. 197.490.000, en rekstrarútgjöld kr. 173.050.000, þannig, að tekjuafgangur hefur orðið kr. 24.440.000. Hins vegar hafa eignahreyfingar orðið sem hér segir: Bráðabirgðayfirlit Eignahreyfingar 1848: Inn: 1. Fyrningar 650000 2. Útdregin verðbréf 957000 8. Endurgreidd fyrirframgreiðsla frá árinu 1945 903000 4. Endurgreidd lán og andvirði seldra eigna 2263000 5. Tekið lán í landsb. vegna hafnarbótasjóðs til fiskihafna 1000000 6. Tekið lán hjá tryggingast. vegna síldarútvegsins 1945 4000000 7. Tekið lán í landsb. vegna landssímans 6000000 8. Aukning á geymdu fé 1000000 9. Yfirdráttur á hlaupareikningi í landsbankanum 8592000 Kr. 25365000 Út: 1. Afborganir innlendra lána 1638000 2. Afborganir danskra lána 506000 3. Til eignaaukningar ríkisstofnana 15500000 4. Byggingarkostnaður opinberra stofnana 11347000 5. Kaup og byggingar á jarðeignum 690000 6. Til byggingar strandferðaskipa 2046000 7. Til landshafna 1050000 8. Lán til opinberra fyrirtækja 2700000 9. Lán til síldarútvegsmanna vegna síldveiða 1945 4000000 10. Lán til ýmissa og útlagt til bráðabirgða 2047000 11. Lán til bátabygginga innanlands 7200000 12. Tillag til alþjóðabankans 650000 13. Greiddar lausaskuldir 1365000 14. Fyrir fram greitt vegna fjárlaga 1947 2800000 Kr. 68594000 Sjóðsyfirlit 1946. ' Inn: Út: 1. jan. Í sjóði og banka 4416000 Tekjur samkvæmt teknayfirliti 197490000 Eignahreyfingar. Inn samkvæmt ofanrituðu 25365000 Gjöld samkvæmt gjaldayfirliti 173050000 Eignahreyfingar. Út samkvæmt ofanrituðu. 53834000 Sjóður pr. 31. des. 687000 Kr. 227271000 227271000 Samkvæmt þessu yfirliti sést, að útborganir nema kr. 53.534.000, en innborganir kr. 25.365.000. Mismunur kr. 28.169.000. Tekjuafgangur verður sem fyrr segir kr. 24.440.000. Mismunur kr. 3.729.000, sem kemur fram sem óhagstæður greiðslujöfnuður og hefur sjóðseign ríkissjóðs minnkað um þá fjárhæð. Þess er þó að gæta, að 17,8 millj. kr., sem talið er til útgjalda, er fé, sem ýmist er nú þegar endurgreitt eða verður endurgreitt á þessu ári, eða fjárhæðir, sem endurgreiddar verða af lánum, sem heimild er til að taka, en þær lántökur hafa ekki farið fram enn. Þar til heyra eftirtaldir liðir: Arnarhváll ...................................... kr. 1.020.000 Til byggingar strandferðaskips ............ – 2046000 Lán til opinberra fyrirtækja ................ - 2700000 Lán til ýmissa og útlagt til bráðabirgða - 2047000 Til bátabygginga innanlands .............. - 7200000 Fyrir fram greitt vegna fjárlaga 1947... - 2800000 kr. 17813000 Þannig að þar sem þessar 17,8 millj. kr. verða væntanlega endurgreiddar á þessu ári, annaðhvort með lántökum, söluverði bátanna eða á annan hátt, má til sanns vegar færa, að greiðslujöfnuður ársins 1946 muni reynast hagstæður um 14 millj. kr. Um skuldir ríkisins skal þetta tekið fram. Innlend lán voru í ársbyrjun 1946 kr. 20.910.713, en í árslok kr. 24.278.000 og hafa því aukizt um 3.3 millj. á árinu vegna láns þess, sem tekið var á árinu vegna síldarútvegsmanna 1945. Erlend lán hafa lækkað um 1,4 millj. kr. og voru í árslok kr. 5.269.000. Lausaskuldir hafa aftur á móti hækkað um 7,2 millj. í 13,3 millj. Geymt fé hefur hækkað um 1 millj. kr. Skuldir ríkisins, þegar frá eru taldar skuldir ríkisstofnana og geymt fé, voru í árslok 1946 42.9 millj. kr. og hafa því hækkað á árinu um 9.2 millj. kr., sbr. skýrslu fjmrh. til Alþ. á s.l. hausti. Umframgreiðslurnar á árinu 1946 námu kr. 43.833.000; hinar stærstu eru: Til vegamála ............................... kr. 6.668.000 Til flugmála ................................. kr. 2.326.000 en þar af má gera ráð fyrir, að töluvert hafi farið til eignaaukningar, en um það liggja enn fyrir engar upplýsingar. Til skólamála .................................................................kr. 4.140.000 Til niðurgreiðslna á landbún. afurðum ..................................- 4.000.000 Vegna ýmissa ráðstafana til útflutnings sjávarafurða .............- 2.385.000 Framlag og kostnaður vegna alþjóðahjálparstarfsemi UNNRA - 4.607.000 Hér er aðeins drepið á hina stærstu liði í þessum umframgreiðslum, en tími vinnst ekki til að minnast á alla liðina, enda eru þeir æði margir, en síðar verður að sjálfsögðu gerð nánari grein fyrir þessum málum. Á síðustu skýrslu fyrrv.hæstv. fjmrh. var hrein eign ríkissjóðs talin 126 millj. kr., miðað við áramótin 1945–1946, og má gera ráð fyrir, að hún sé nú komin upp í 150 millj. kr., þegar litið er til tekjuafgangsins 1946 og eignaaukninga ríkisstofnana og þess fjár, sem sett hefur verið fast í ýmsum eignum á árinu. Nánari skýrsla um þetta verður lögð fram síðar á árinu. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að því nú þegar, hverjar tekjur og gjöld ríkissjóðs hafa reynzt, það sem af er þessu ári, samanborið við á sama tíma s.l. ár. Til marzloka s.l. ár voru tekjur ríkissjóðs kr. 30.417.179, en í þeirri upphæð voru innifaldar eftirstöðvar frá fyrra ári. kr. 2.853.731. Gjöldin voru hins vegar til sama tíma á því ári kr. 20.332.950. Á yfirstandandi ári eru tekjur ríkissjóðs til marzloka kr. 36.221.389, en gjöldin hafa orðið á sama tímabili kr. 26.567.024. Af þessu sést, að til marzloka bæði árin hafa tekjur og gjöld hvort tveggja orðið miklu hærri á þessu ári, og þó gjöldin hlutfallslega miklu hærri. - Af tekjuupphæðinni, það sem af er þessu ári, er verðtollurinn langsamlega hæstur, sem sé rúmar 15 millj. kr., þá tekjur af ríkisstofnunum rúmar 131/2 millj. kr. og loks vörumagnstollurinn, er nemur rúmum 3 millj. kr. Nú er það vitað, að því er snertir vörumagns- og verðtollinn, að á þessu tímabili hefur til fallið tollur af vörum, sem komið hafa inn í landið síðan um áramót samkvæmt gjaldeyris- og innflutningsleyfum, sem veitt hafa verið á s.l. ári. en nú um langa hríð hefur verið mjög mikil tregða eða jafnvel stöðvun á veitingu gjaldeyris- og innflutningsleyfa fyrir vörum, og er enda víst, að verðtollstekjur fyrsta fjórðungs þessa árs mundu ekki hafa orðið réttur mælikvarði fyrir sams konar tekjur yfir allt árið, a.m.k. ekki að óbreyttri löggjöf. Stöðvun innflutnings hefur því ákaflega mikinn tekjumissi fyrir ríkissjóð í för með sér, þar sem tekjur hans byggjast að svo miklu leyti, sem raun ber vitni um, á verðtollinum og vörumagnstollinum. Ég vil þá víkja nokkuð að afgreiðslu þess fjárlagafrv., sem s.l. laugardag hlaut endanlega afgreiðslu á Alþ., að undanskilinni lokaatkvgr. um frv. sjálft. Það er óvenju seint, sem fjárlögin hljóta afgreiðslu að þessu sinni, og liggja til þess ýmsar ástæður, en þó einkum og sér í lagi það ástand, er myndaðist við það, að fyrrv.hæstv.ríkisstj. sagði af sér, en þá liðu, sem kunnugt er, 117 dagar, sem fóru í ýmsa samninga og viðtöl um stjórnarmyndun, og þarf ekki að lýsa því nánar. Hitt er og vitanlegt, að á þessu tímabili var þess ekki kostur að fá fjárl. afgreidd, þannig að til væri neinn ábyrgur þingmeirihluti, sem að afgreiðslu slíkra fjárl. stæði, en að afgreiða fjárl. á Alþ., án þess að ábyrgur meiri hluti taki að sér að reyna að ná samtökum um skynsamlega afgreiðslu þessa máls, er mjög tvísýnt, þar sem hætt er þá við, að flokkadrættir og togstreita um fjárveitingar geti leitt það af sér, að afgreiðsla fjárl. fari í handaskolum. Þar sem núverandi ríkisstj. tók við störfum, þegar hv.fjvn. var að fjalla um fjárlagafrv. hæstv.fyrrv.ríkisstj., og n. hafði beðið þess alllengi að hafa samvinnu við ríkisstj. um ýmis þau vandamál, er fyrir n. lágu, er það ekki óeðlilegt, að sú ríkisstj., sem við tók, þyrfti nokkurn tíma til þess að marka þá stefnu, sem í fjárl. felst. Hæstv. fyrrv.ríkisstj. hafði lagt fjárlagafrv. þannig fram, að um 146 millj. kr. voru áætlaðar á útgjaldahliðina, en tekjuhalli á því frv. var nærri 10 millj. kr. Þess utan varð að taka tillit til þess, að þeir liðir fjárlagafrv., sem eru háðir vísitölunni, eins og hún er á hverjum tíma, höfðu verið reiknaðir út með vísitölu 290, en þegar núverandi ríkisstj. tók við, var vísitalan orðin allmiklu hærri og sýnilegt, að gera yrði ráð fyrir, að þessir liðir yrðu að reiknast a.m.k. með vísitölu 310 og að taka yrði tillit til þessa við afgreiðslu fjárlagafrv. Á þessum tíma skýrði hv. form. fjvn. mér frá því, að fyrir lægju í fjvn.till. um hækkanir á ýmsum útgjaldaliðum. Þessar till. voru komnar sumpart beinlínis frá fyrrv.ríkisstj. eða ríkisstofnunum, og námu þær 271/2 millj. kr. til hækkunar. Þar að auki kvaðst hann búast við, að hækkunartill. yrðu bornar fram um fjárveitingar til vega, brúargerða og hafnarframkvæmda, er næmu um það bil 12 millj. kr. Eins og kunnugt er, hafði fyrrv. fjmrh. ekki gert ráð fyrir því við samning fjárlagafrv., að niðurgreiðslum til lækkunar á verði afurða, er gengju inn í vísitöluna, yrði haldið áfram, og þar af leiðandi hafði hann ekki tekið upp í fjárlagafrv. neina fjárhæð í þessu skyni. - Þannig horfði þetta mál við, þegar núverandi ríkisstj. tók við völdum. Nú var því yfirlýst af hálfu þessarar ríkisstj., að hún ætlaði sér að afgreiða fjárl. rekstrarhallalaus, og enn fremur hafði hún lýst yfir því, að reynt yrði með fjárframlögum úr ríkissjóði að halda vísitölunni niðri í 310 stigum. Þessi ákvörðun hlaut að hafa það í för með sér, að sjá yrði fyrir tekjum í ríkissjóð - auk þeirra, sem þegar höfðu verið teknar inn í fjárlagafrv., - tekjum til að mæta þeim útgjöldum, er yrðu væntanlega við það að halda vísitölunni í þeim skefjum, sem hér hefur verið á drepið. Þegar hér var komið hafði fjvn. með tilliti til hinna miklu umframtekna ríkissjóðs á árinu 1946 hækkað áætlun frv. á ýmsum tekjuliðum þess. Þegar er þessi ríkisstj., er nú situr, tók til starfa, að því er snertir það að hafa áhrif á afgreiðslu fjárl., var unnið að því að fá nokkurn niðurskurð á þeim fjárveitingarkröfum, sem lágu fyrir og komnar voru - eins og áður segir - frá fyrrv.ríkisstj. og ríkisstofnunum snertandi ýmis mál, þ. á m. skólamál, vegamál, hafnarmál o.s.frv. - Þessar tilraunir reyndust ekki með öllu árangurslausar, heldur þvert á móti ávannst það, að ýmsar þessar fjárhæðir voru lækkaðar til muna. Aftur á móti varð óhjákvæmilegt að taka upp í fjárlagafrv. útgjaldaliði, til þess í fyrsta lagi að mæta nauðsynlegum kröfum eins og að ofan greinir og niðurgreiðslum á landbúnaðarvörum á sama hátt og verið hafði, í öðru lagi að mæta þeirri hækkun vísitölunnar, sem á hefur orðið frá því, er fjárlagafrv. var samið s.l. haust, og til þess tíma, sem samstarf núverandi ríkisstj. og hv.fjvn. hófst. - Af öllu þessu leiddi það, að óhugsandi var annað að óbreyttum lögum - en að útgjaldabálkur fjárl. hlyti óhjákvæmilega að vaxa að miklum mun. Þá er það og reynsla - að ég hygg á öllum undanförnum þingum, að óhjákvæmilegt er að taka tillit til ýmissa þeirra óska, sem einstakir hv.þm. bera fram fyrir kjördæmi sín. Hefur það jafnan verið svo, og undan því varð heldur ekki komizt í þetta sinn. Þó má segja, að yfirleitt hafi verið hóflega stillt í þeim efnum af hálfu þeirra þm., er styðja núverandi ríkisstj., og þegar að því kom, að endanleg afgreiðsla fjárl. nálgaðist, og því var hreyft af mér, bæði í ríkisstj. og við flokka þá, sem styðja ríkisstj., að skera niður um 15% ýmsa þá liði fjárlagafrv., sem ekki eru bundnir í öðrum l. en fjárl., var því yfirleitt mjög vel tekið af stuðningsmönnum stjórnarinnar. Hitt er ekki unnt að gera, nema með því áður að breyta ýmsum l., að færa niður þá útgjaldaliði fjárl., sem eru ákveðnir í öðrum l. Alþ. hefur, hin síðari árin ekki sízt, verið óspart á að samþykkja ýmsa löggjöf, sem bindur m.a. ríkissjóðnum mjög þunga bagga, og þessu er ekki hægt að hagga af neinni ríkisstj. á annan veg en þann að fá samþykki Alþ. til breytinga á slíkri löggjöf, en það aftur á móti tekur venjulega lengri tíma en svo, að unnt sé að gera það, þegar komið er langt fram í afgreiðslu þeirra fjárl., sem til meðferðar eru, þannig að lækkunin geti þar verið tekin til greina. Niðurstöðutölur þeirra fjárl., sem nú eru að verða afgreidd og gilda fyrir yfirstandandi ár, eru sem hér segir: (Sjá næstu bls.). Sá niðurskurður á útgjöldunum, sem samkomulag fékkst um í stuðningsflokkum ríkisstj., nemur rúmum 7 millj. kr., kemur niður á verklegum framkvæmdum, en þó er það svo, að samkv. þessu frv. er til þess ætlazt, að til verklegra framkvæmda verði varið það miklu fé á þessu ári, að aldrei í sögu þingsins hefur eins mikið fé verið fyrirhugað til slíkra framkvæmda. Skal ég sanna þetta með því að nefna aðeins fá dæmi. - Á fjárl. ársins 1945 var gert ráð fyrir að verja til verklegra framkvæmda kr. 42.933.600. Á fjárl. ársins 1946 voru til sömu framkvæmda áætlaðar kr. 58.108.100. En í fjárlagafrv. því fyrir árið 1947, er hér ræðir um, eru - þrátt fyrir þennan 15% niðurskurð - áætlaðar til verklegra framkvæmda kr. 73.972.900. Er af þessu ljóst, að sú ádeila, sem stjórnarandstæðingar, kommúnistar, hafa hafið á ríkisstj. fyrir þessa niðurfærslu, sem áður greinir, er með öllu tilefnislaus. Það er svo fjarri því, að með afgreiðslu þessara fjárl. sé slakað nokkuð til í því efni að verja fé í þessu skyni, að það er þvert á móti ætlazt til að verja stórum hærri fjárhæð til þessara framkvæmda, en áður hefur verið, og væri ef til vill frekar ástæða til að áfellast Alþ. og ríkisstj. fyrir of há heildarframlög í þessu skyni, en að gera stjórninni getsakir um, að hún stefni að því að færa atvinnuleysi yfir landslýðinn með þessum lítilfjörlega niðurskurði, eins og kommúnistar hafa gert í umræðum um málið. I. Rekstraryfirlit. Tekjur: 2. gr. Skattar og tollar 148200000 3. - A. Tekjur af rekstri ríkisstofnana 53341572 3. - B: Tekjur af fasteignum ríkissjóðs 10000 4. - Tekjur af bönkum og vaxtatekjur 588107 5. - Óvissar tekjur 100000 Samtals kr. 202239679 Gjöld: 7. gr. Vextir 1169199 8. - Kostnaður við æð$tu stjórn landsins 362603 9. - Til alþingiskostnaðar og yfirskoðunar ríkisreikninga 1515576 10. - Til ríkisstjórnarinnar 4302484 11. - A. Dómgæzla og lögreglustjórn 8715734 B. Opinbert eftirlit 826661 C. Kostnaður vegna innheimtu tolla og skatta 3857309 D. Sameiginlegur kostn. við embættisrekstur : 825000 ' 14224704 12. - Til læknaskipunar og heilbrigðismála 11651819 13. - A. Vegamál 21757520 B. Samgöngur á sjó 3446000 C. Vitamál og hafnargerðir 10116100 D. Flugmál 4259700 39579320 14. - A. Kirkjumál 3161760 8. Kennslumál 29070818 ' 32232578 15. - A. Til opinberra safna, bókaútgáfu og listastarfsemi 2516793 B. Til rannsókna í opinbera þágu og fleira 8368181 5884974 16. - A. Landbúnaðarmál 16097695 B. Sjávarútvegsmál 694500 C. Iðnaðarmál 655860 D. Raforkumál 4228000 21946055 17. - Til félagsmála, aðallega almennra trygginga 23632690 18. - Til eftirlauna og styrktarfjár 4544350 19. - Óviss útgjöld, niðurgreiðsla á vísitölu m. m. 35500000 Rekstrarafgangur 5713333 Samtals kr. 202239679 II. Sjóðsyfirlit: _ Inn: 2.–5. gr. Rekstrartekjur samkvæmt rekstraryfirliti 202239679 Aðrar innborganir og fyrningar: 20. gr. 1. Fyrningar 1493500 2. Væntanlega útdregið af bankavaxtabréfum og fleira 2343000 8. Endurgreiddar fyrirframgreiðslur 10000 4. Endurgreidd lán og andvirði seldra eigna 50000 Greiðslujöfnuður 7890795 Samtals kr. 214026974 Út: 7.– 19. gr. Rekstrarútgjöld samkvæmt rekstraryfirliti 196526346 Aðrar útborganir: 20. gr. 1. Afborganir lána og eignaaukningar samkvæmt 20. gr. 17500628 Samtals kr. 214026974 Allir vita það, að á síðustu undanförnum árum, hefur verið mikið yfir því kvartað, að framleiðsla landsmanna - bæði til sjávar og sveita - ætti örðugt uppdráttar sökum skorts á vinnuafli - og með réttu af ýmsum á það bent, að ríkið ætti að fara varlega í það að keppa um vinnuaflið við atvinnuvegina, þegar mikil eftirspurn væri eftir verkafólki bæði til sjávar og sveita og við byggingar einstaklinga. Þetta kapphlaup um vinnuaflið hefur verið atvinnuvegunum talsverður fjötur um fót, og þess vegna væri full ástæða til, að ríkið hefði heldur allan viðbúnað til þess að halda fullu fjöri í verklegum framkvæmdum ríkisins á þeim tíma, sem eftirspurnin frá annarri hlið eftir vinnuaflinu fjaraði út. Þessi stefna - svo mikinn rétt sem hún þó á á sér - hefur ekki átt stuðning ríkisvaldsins undanfarin ár, og hún virðist eiga langt í land með að fá þann stuðning hjá þeim flokki, Kommúnistaflokknum, sem nú fárast svo mjög yfir því, þótt í þessu fjárlagafrv. sé dregið úr verklegum framkvæmdum, sem nemur um 7 millj. kr., þrátt fyrir það að sannað er með frv. sjálfu, að til þessara hluta er ætluð svo óvenju há fjárhæð sem raun ber vitni um - og hærri, en nokkru sinni hefur áður verið. Eins og vitað er, hefur ríkisstj. borið fram og fengið lögfesta tekjuöflun til þess að mæta þeim útgjöldum fjárl., sem nauðsynleg verða samkvæmt frv. því, er fyrir liggur. Þegar núverandi ríkisstj. tók við, lágu engin slík frv. fyrir Alþ., og þess vegna féll í hennar hlut það miður vinsæla verk að gera tillögur í þessum efnum. - Það er og kunnugt, að stjórnarandstaðan, kommúnistar, hefur risið öndverð gegn tekjuöflun handa ríkissjóði, þrátt fyrir það að þessir sömu menn hafa verið kröfuhæstir um útgjöld úr ríkissjóði. Tilgangur kommúnista er kannske ekki fyrst og fremst sá að koma í veg fyrir, að fjárl. séu afgreidd hallalaus, þeir vita hvort sem er, að aðrir en þeir muni sjá fyrir því, en vildu hafa tylliástæðu til að geta ráðizt á ríkisstj. í sambandi við tekjuöflunina, auðvitað hvaða leið sem farin yrði. Annars er það vitað, að þeir eru allra manna frakkastir í kröfum til ríkissjóðsins. Við 2. umr. fjárlagafrv. vildi Kommúnistafl. hækka útgjöldin um 20 millj. kr. fram yfir það, sem samþ. var við þá umr., og við 3. umr. fjárlagafrv. lágu enn fyrir frá þessum sömu mönnum hækkunartillögur, er námu um 5 millj. kr. Þegar svo ríkisstj. fékk samþ. tekjuöflunarfrv., hótuðu kommúnistar gagnráóstöfunum utan þingsins, sem þeir mundu koma fram - og allir vita, hvað við er átt, sem sé verkföll. Þeir flýttu sér að afflytja fyrir þjóðinni viðleitni ríkisstj. til þess að sjá fjárhag ríkisins borgið. - Í umr. um verðtollsfrv., sem ekki er ætlazt til, að gildi nema 3/4 úr ári, hafa þeir ávallt tíundað þær upphæðir, er sá tollur mundi gefa, ef hann væri í gildi í heilt ár. Þannig hafa kommúnistar flutt þjóðinni visvítandi rangar fregnir í æsingaskyni. - Þá var því fram haldið, bæði í málgagni kommúnista og af ræðumönnum þeirra á Alþ., að verðtollshækkunin þýddi sama sem 8–9% kauplækkun verkamanna. Þetta er vitaskuld byggt á mjög röngum forsendum. Verðtollurinn nær, eins og vitað er, einnig til þeirrar vöru, sem lögð er til grundvallar vísitölureikningnum, og sú hækkun á nauðsynjum, sem verðtollurinn orsakar, kemur fram í hækkaðri vísitölu, en þau þýðir aftur hækkun á kaupi allra launþega. Það má nú að vísu segja - og hefur ekki verið sparað að núa stjórninni því um nasir -, að það sé einkennileg aðferð til tekjuöflunar að hækka tolla á vísitöluvörum og með því hækka vísitöluna, sem svo krefst útgjalda úr ríkissjóði til að halda niðri. - Við þessu er það að segja, að hækkun verðtollsins á öðrum vörum en þeim, sem inn í vísitöluna ganga, mundi hafa litla tekjuöflun í för með sér fyrir ríkissjóð. Inn í vísitöluna eru teknar vörur af öllum þeim tegundum, sem almenningur þarf venjulega á að halda, jafnvel munaðarvara. Á þetta er drepið til þess að benda á það rakaleysi, sem kommúnistar hafa oft haft í þessu máli með það eitt fyrir augum að hleypa af stað vandræðum, áður en rétt væri flutt málið fyrir þjóðinni. Ég hef fengið umsögn hagstofustjóra um það atriði, að hve miklu leyti launþegar sjálfir yrðu að bera byrðar vegna tollahækkana þeirra, sem nýlega hafa verið lögleiddar. - Um það segir hann svo m.a.: „Tollahækkanir valda verðhækkun á vörum, sem þeir verða að greiða, sem vörurnar kaupa. Sumar af þessum vörum eru keyptar af launþegum, og eru það yfirleitt aðeins neyzluvörur, en aðrar eru keyptar af atvinnurekendum, bændum, útgerðarmönnum, iðnrekendum o.fl., bæði til framleiðslu og neyzlu. Verðhækkunin á þeim vörum. sem ganga inn í vísitöluna, veldur hækkun á henni. en eins og samningum er nú háttað við launþega yfirleitt, veldur þessi vísitöluhækkun tilsvarandi kauphækkun hjá þeim, svo að þeir eiga að vera jafnvel settir eftir sem áður. En nú hefur ríkisstj. lýst því yfir, að hún muni með niðurgreiðslum úr ríkissjóði halda vísitölunni niðri, svo að hún hækki ekki frá því, sem nú er. Til þess að tollahækkunin hækki ekki vísitöluna, verður því stjórnin annaðhvort að lækka verðið á tollvörunum, sem ganga inn í vísitöluna, aftur um það, sem tollhækkuninni nemur, eða nota tolltekjurnar til þess að lækka verð á öðrum vörum jafnmikið sem tollvörurnar hafa hækkað. Eiga þá launþegarnir að vera jafnt settir eftir sem áður, þar sem vörurnar, sem þeir kaupa, hafa annaðhvort ekki hækkað eða sumar hafa hækkað, en aðrar lækkað sem því svarar.“ Og enn segir hann: „Launþegum er því tryggt, að bæði sú verðhækkun, sem verður strax á neyzluvörum þeirra vegna tollhækkananna, og sú, sem verða kann síðar á þeim vegna tollhækkana á framleiðsluvörum, lendir ekki á þeim, að svo miklu leyti sem neyzla þeirra er í samræmi við útgjaldareikning þann, sem vísitalan byggist á.“ Og loks: „Það hefur verið áætlað, að tollahækkunin muni mjög bráðlega hafa í för með sér um 7 stiga vísitöluhækkun. Þessi áætlun mun vera mjög lausleg, en ef hún reynist rétt, jafngildir það rúmlega 2% útgjaldaaukningu fyrir launþega, sem annaðhvort verður bætt upp með tilsvarandi kauphækkun eða niðurfærslu á vöruverði, og kemur sú útgjaldaaukning því ekki til þess að hvíla á launþegum. En þar fyrir utan verða þeir sjálfir að bera einhvern hluta af tollahækkuninni, sem fyrir tekjulága fjölskyldumenn mun þó vera mjög lítið, en yfirleitt því meira, sem menn eru minna bundnir við venjuleg útgjöld tekjulágra fjölskyldumanna og geta leyft sér meiri útgjöld, sem uppbót veitist ekki á samkvæmt vísitölu.“ Ég ætla, að þessi vitnisburður hagstofustjóra muni nægja til að hnekkja þeim fáránlegu fullyrðingum kommúnista, sem þeir hafa haft í frammi varðandi þessar tollahækkanir. - Hér er því ekki um annað að ræða, en vísvitandi fölsun staðreynda og frumhlaup kommúnista eingöngu gert með það fyrir augum að narra verkamenn út í verkföll undir fölsku yfirskini - verkföll, sem ekki yrðu annað en pólitísk hrekkjabrögð kommúnista. Framleiðslan á sjávarafurðum hjá oss Íslendingum á við mikla örðugleika að etja á þessum tímum. Verðbólgan gerir það að verkum, að framleiðsla okkar er svo dýr, að við stöndumst engan veginn samkeppni um sölu á sjávarafurðum okkar við aðrar þjóðir. Þetta hefur orðið þess valdandi, að Alþ. hefur neyðzt til þess að taka ábyrgð á vissu verði, mjög háu, gagnvart framleiðendum, en verðið er hins vegar svo hátt, að mikið af þessari framleiðslu verður að seljast undir kaupverðinu. Ef kommúnistum tekst nú að hleypa af stað nýrri verðbólgu með kaupkröfum og verkföllum í pólitísku hefndarskyni, versnar aðstaða sjávarútvegsins og annarra atvinnuvega að sama skapi. - Við höfum haft með höndum mikil verkefni, þar sem er hin svokallaða nýsköpun atvinnuveganna, og vissulega var það vel ráðið að verja miklum hluta af innistæðum þjóðarinnar utanlands, sem hún átti á árinu 1944, til að kaupa ný og betri framleiðslutæki til lands og sjávar, svo sem líka hefur verið gert. En allt þetta kemur að litlu haldi þjóðinni til framdráttar, ef ekki tekst að vinna sigur á því böli, sem verðbólgan hefur skapað. Jafnvel nýir togarar og nýjar vélar koma okkur að litlu haldi, ef við getum ekki framleitt afurðir við því verði. sem hæst fæst fyrir þær hjá kaupendunum. Nýsköpunin hafði það höfuðmarkmið að tryggja það, að í framtíðinni yrði ekki atvinnuleysi hér á landi. Þessu markmiði getur hún náð, ef vel er á haldið og viturlega, en missir þess, ef stefnt er út í vandræði í atvinnumálunum, og einkum stafar nýsköpuninni hætta af því, ef ábyrgðarlausir menn fá verkalýðinn í lið með sér til þess að hindra það framtak, sem nýsköpunin gerir mögulegt, og þannig koma í veg fyrir, að hún geti orðið verkalýðnum og þjóðinni allri til þess gagns, sem til var ætlazt. Ég vil ekki fullyrða að svo komnu máli. að ekki kunni svo að fara þetta árið, ef heppnin er með, að rekstur þjóðarinnar beri sig, en við erum vissulega komnir á yztu nöf og óhætt að segja, að nú er svo komið, að við verðum að fara að færa niður framleiðslukostnaðinn og fullkomið óvit að ætla sér að spenna bogann hærra, en orðið er. Þetta raskar ekki því, sem verið hefur leiðarstjarna okkar sjálfstæðismanna í nýsköpunarmálunum, að þjóðin standi betur að vígi með ný tæki, en gömul, en af því má ekki draga þá ályktun, að vegna hinna nýju tækja geti þjóðin leyft sér að bera fram takmarkalausar kröfur. Það hefur upp á síðkastið klingt mjög við í ræðum kommúnista að tala um hrunstefnu og skemmdarstarfsemi. Þessu hafa þeir viljað beina að öllum öðrum flokkum og einkum að núverandi ríkisstj. Ekki þurfa þessir menn að hugsa það, að allur landslýður sé svo fávís, að hann trúi þeirra orðum, en hrunstefnu fylgja þeir bezt, sem að tilefnislausu reyna að stöðva atvinnulífið í landinu og þar með brjóta fjöregg þjóðarinnar. Hinni íslenzku þjóð hlýtur að vera það ljóst, að það er ekki hægt að byggja upp farsællega atvinnumál þjóðarinnar með því að hlaupa eftir duttlungum pólitískra spekúlanta, heldur verður að byggja upp atvinnuhættina á þann veg, að stétt starfi með stétt og að sanngirni í viðskiptum manna á meðal sé höfð að leiðarstjörnu. Við sjálfstæðismenn höfum undanfarið unnið að því með heilum hug að tryggja, þjóðinni fullkomin framleiðslutæki. Kommúnistar hafa unnið með okkur að hinu sama og einnig alþýðuflokksmenn. Þúsundir framtakssamra manna hafa hafizt handa á grundvelli nýsköpunarinnar. Nú virðast kommúnistarnir vera þess albúnir að kyrkja nýsköpunina í fæðingunni, og má segja, að þessum flokki séu mjög mislagðar hendur í þessu efni, sem raunar í fleirum. Einn og ekki hinn ónauðsynlegasti liður nýsköpunarinnar er einmitt sá að gera allar þær ráðstafanir, sem hægt er, til þess að mönnum reynist kleift að reka atvinnu sína með hinum nýju tækjum og afla með þeim bjargræðis sjálfum sér og öðrum til gagns og hvers konar nytsemda og tryggja þannig heilbrigt atvinnulíf í landinu. En hitt stefnir í þveröfuga átt að blása að vinnudeilum að tilefnislausu, svo sem kommúnistar gera nú. Ég vil að lokum taka undir þau orð, sem fyrirrennari minn í þessu embætti sagði í ræðu þeirri, er hann hélt, þegar lagt var fram það frv. til fjárlaga, sem hér er til umræðu: „Öll framtíð lands vors er undir því komin, að unnt verði að halda hér uppi þróttmiklu atvinnulífi - að unnt verði að hafa verkefni handa hverjum manni, sem unnið getur. Takist það ekki, munu margar vonir bresta.“



Það er óhugsandi að dæma um stefnu ríkisstj. og framkvæmdir hennar án þess að hafa skýrt í huga, hvernig ástatt er í landinu nú um þessar mundir, þegar ríkisstj. er að hefja störf sin. Ég mun því byrja með því að leitast við að gefa yfirlit í örfáum stórum dráttum um viðhorfið eins og það kemur mér fyrir sjónir. Af mörgu þýðingarmiklu er það þó þýðingarmest, þegar á fjárhagsmálin er lítið, hvernig afstaða þjóðarinnar er gagnvart útlöndum. Á styrjaldarárunum söfnuðust þjóðinni miklar inneignir erlendis, og þegar menn litu á þær, töldu menn, að þjóðin væri orðin rík. Þessar inneignir söfnuðust þó ekki aðeins vegna framleiðslu landsmanna, heldur fyrst og fremst vegna viðskipta við heri þá, sem í landinu dvöldu, og eyðslu þeirra hér. Sést þetta af því, að gjaldeyriseyðslan á stríðsárunum mun ætíð hafa nálgazt jafngildi útflutningsins. Það er ómögulegt að gera sér grein fyrir þeim vandamálum, sem nú bíða fram undan, nema með því að athuga nokkuð þá þróun, sem orðið hefur í þessum efnum, og þá sérstaklega frá því að inneignir þjóðarinnar erlendis náðu hámarki, en það var í lok nóvembermánaðar 1944. Þá komust gjaldeyrisinneignirnar hæst og námu 585.330.000 króna. Á þessu hvíldu ábyrgðarskuldbindingar bankanna á þeim tíma, er námu 48 millj. kr., þannig að nettóinneignir umfram ábyrgðarskuldbindingar námu 537 millj. króna. Lítum þá á, hvernig nú er ástatt. Síðasta dag marzmánaðar s.l. námu gjaldeyrisinneignir bankanna samtals 149.655.000 kr., en ábyrgðarskuldbindingar á sama tíma námu 41.484.000 kr., þannig að nettóinneignir voru þá 108.171.000 kr. Á nýbyggingarreikningi áttu þá að vera 111.154.000 kr., og skorti því á þeim tíma 3 millj. kr., til þess að bankarnir ættu fyrir því fé, sem óútborgað á að vera á nýbyggingarreikningi. Enn fremur eru ófærð á nýbyggingarreikning þau 15% af útflutningsandvirði ársins 1946, sem þangað áttu að fara, blátt áfram af því, að þeir milljónatugir hafa verið notaðir fyrir venjulegan innflutning. Útgefin innflutningsleyfi á nýbyggingarreikning námu á þessum tíma meira en þeim 111 milljónum, sem þar áttu að vera. Niðurstaðan er því sú, að öllum gjaldeyrisinneignum landsmanna hefur verið ráðstafað og meira til. Síðustu mánuðina hefur svo fast að sorfið, að bankarnir hafa neyðzt til að stöðva yfirfærslur að verulegu leyti. Vörur hafa hrúgazt upp á skipaafgreiðslum, sem eigi hefur verið unnt að greiða vegna skorts á gjaldeyri, þótt leyfi væri fyrir hendi. Landsbankinn hefur orðið að taka gjaldeyrislán til bráðabirgða og það þó litt hrokkið upp í þær miklu kröfur, sem fyrir liggja. Fyrirmæli hafa verið gefin til viðskiptaráðs um að gefa ekki út leyfi fyrir öðru, en lífsnauðsynjum og brýnustu þörfum framleiðslunnar, og hefur þó framkvæmd þeirrar stefnu ekki náð að forða frá þeim hnút, sem þessi mál eru komin í, enda ekki við því að búast, þar sem sú ráðstöfun var ekki gerð fyrr en í febrúarmánuði s.l., en þá var öllum gjaldeyrisinneignunum þegar ráðstafað. Dráttur á sölu og útflutningi á sinn þátt í því að gera sjálf yfirfærsluvandræðin stórkostlegri nú þessar vikur, en þó því hefði ekki verið til að dreifa, væri gjaldeyrir samt þrotinn, og það raskar þá ekki þeirri heildarmynd, sem ég hef dregið upp. Menn verða því að horfast í augu við það, að gjaldeyrisinnstæður þjóðarinnar, sem fyrir rúmum tveimur árum voru nærfellt 600 milljónir, eða sem svaraði 8-10 ára útflutningi fyrir stríð, eru ekki lengur til sem varasjóður landsmanna, sem hægt sé að gripa til, ef eitthvað ber út af. Og þær geta heldur ekki staðið undir þeim greiðslum vegna margháttaðra framfaramála, sem nauðsynlegt er að inna af höndum á næstu misserum. Þjóðin verður að horfast í augu við, að allt það, sem hún ver til uppbyggingar atvinnulífi og til framfara, verður héðan af að takast af útflutningsverðmæti hvers árs. Ég efast um, að menn hafi enn gert sér grein fyrir því, hversu gífurlega breytingu þetta boðar. Renna má þó grun í þetta með því að gera sér ljóst, hversu miklum gjaldeyri hefur verið ráðstafað nú undanfarið, og gizka síðan á, hvað til ráðstöfunar muni geta orðið á næstunni. Árið 1945 voru notaðar 427 millj. ísl. kr. í erlendum gjaldeyri og árið 1946 508 millj. kr., eða samtals einn milljarður á þessum tveimur árum eða að meðaltali 500 millj. kr. á ári. Til samanburðar má geta þess, að útflutningur ársins 1946 nam 291 millj. kr. og árið 1945 267 millj. kr. Ekki vil ég spá um það, hverjar gjaldeyristekjur þjóðarinnar kunna að verða á næstunni, en það er þó augljóst öllum, að þjóðin hlýtur á næstu árum að verða að nota stórkostlega miklum mun minna af erlendum gjaldeyri, en gert hefur verið, ef hún ætlar ekki að glata fjárhagslegu sjálfstæði sínu. Það gæti skipt hundruðum milljóna á ári, sem verja yrði minna til vörukaupa, en gert hefur verið nú um skeið. Um síðustu áramót var þannig ástatt um afkomu sjávarútvegsins, sem aflar útflutningsverðmætisins, að vonlaust var talið, að sjávarútvegurinn yrði rekinn af kappi og að unnt yrði að fá menn til starfa á fiskiflotanum, nema með því móti, að fiskverðið yrði hækkað um 30%. Var þá gripið til þess úrræðis í nauðvörn að taka ríkisábyrgð á þessu útflutningsverði fisksins, enda þótt engir samningar lægju fyrir um sölu aflans og í landinu lægju talsverðar birgðir af óseldum sjávarvörum frá fyrra ári. Í allan vetur hafa sjávarafurðir verið framleiddar út á þessa ábyrgð og þrátt fyrir ábyrgðarverðið hafa verið miklir erfiðleikar á því, að sjávarútvegurinn gæti fengið það vinnuafl, sem hann hefur þurft. Frá því að ríkisstj. tók við störfum, hafa nefndir unnið að samningum um sölu á útflutningsvörum landsmanna, og er þeim ekki lokið enn, en augljóst er, að þess er enginn kostur að selja alla framleiðslu landsmanna fyrir ábyrgðarverð. Jafnframt er augljóst, að sá fiskur, sem seljast kann fyrir ábyrgðarverð, verður raunverulega seldur langt yfir því markaðsverði fyrir fisk, sem nú gildir og aðrir bjóða. Takist slíkar sölur á einhverjum hluta framleiðslunnar nú í þetta sinn, verður það einvörðungu vegna þess, að samtímis sölu fisksins er samið um sölu á öðrum sjávarafurðum, sem eru meir eftirsóttar nú sem stendur, og þær látnar fylgja með fiskkaupunum. Allar aðrar fiskframleiðsluþjóðir, en Íslendingar, bjóða fisk sinn ódýrar, en þeir. Það þýðir ekki annað en horfast í augu við þetta, og mun það liggja gleggra fyrir innan skamms. Ástandið í landbúnaðinum er þannig, að hann getur með engu móti keppt um vinnuaflið við aðra atvinnuvegi. og fólkið hefur flykkzt úr sveitum til kaupstaða og kauptúna og þó einkum eða nær einvörðungu til Reykjavíkur, þegar lítið er á fólksflutningana í heild. Báðir undirstöðuatvinnuvegir þjóðarinnar eru í vandræðum með vinnuafl, beinn samdráttur á sér stað í landbúnaðinum, og aukning sjávarframleiðslunnar er ekki í neinu hlutfalli við það, sem hefði getað orðið og þurft hefði að vera. Fiskábyrgðarverðið, sem er hærra en staðizt fær í viðskiptum við markaðsþjóðirnar, svo sem að hefur verið vikið, er miðað við vísitölu 310 stig. Þegar núverandi ríkisstj. tók við völdum, var vísitalan á hraðri leið upp á við, en tekizt hefur að halda henni niðri með bráðabirgðaráðstöfunum. Nú mundi vísitalan vera á milli 320–330 stig, ef ekkert hefði verið að gert síðustu mánuði. og afleiðing þeirrar hækkunar hefði verið óbærileg fyrir sjávarútveginn og lagt grundvöll að áframhaldandi hækkun. Hins vegar kostar milljónatugi að halda vísitölunni, þar sem hún er nú, og vaxandi kostnaður, ef ekki verða gerðar ráðstafanir til þess að breyta því fjárhagskerfi, sem við nú búum við. Þegar upp er brugðið mynd af ástandinu, þarf að taka fram, að þjóðin á nú fullkomnari bátaflota en áður og að á næstu mánuðum endurnýjast togaraflotinn að verulegu leyti með nýjum skipum. Þótt þessu sé til að dreifa, væri fásinna að draga af því þá ályktun, að Íslendingum verði mögulegt á næstu mánuðum og misserum að halda framleiðslunni gangandi, hvað þá að halda uppi blómlegu atvinnulífi, án þess að minnka verðbólguna og lækka framleiðslukostnaðinn, og það væri jafnmikil fásinna að líta svo á, að gjaldeyristekjur þjóðarinnar af framleiðslunni einni saman gætu orðið svo stórfelldar á næstu misserum, að komizt verði hjá því að minnka stórkostlega gjaldeyrisnotkun þjóðarinnar til margs konar eyðslu og neyzlu, svo framarlega sem menn ekki ætla sér að láta uppbyggingu atvinnuveganna og framkvæmdir helztu nauðsynjamála stöðvast alveg. Í nóvembermánuði s.l. var gert yfirlit um það, hvernig ástatt væri um framkvæmdir í sjávarútvegsmálum, aðrar en skipa- og bátakaup. Þá sýndi það sig, að fullgerðar framkvæmdir í þessari grein á árinu 1945 námu 6.4 millj. kr., að fullgerðar framkvæmdir 1946 námu 6,1 millj. kr., að framkvæmdir, sem unnið var að, en ólokið þá, námu 42,2 millj. kr. og að fyrirhugaðar framkvæmdir á næstunni námu 55,4 millj. kr. Þó að þarna sé tekinn sjávarútvegurinn einn, þá vitum við öll, að hinu sama er til að dreifa í landbúnaðarmálum, raforkumálum, samgöngumálum og þá ekki sízt um íbúðarhúsabyggingar. Hitt vita menn einnig, og er þó nauðsynlegt, að það sé undirstrikað, til þess að menn geri sér grein fyrir því, við hvað er að glíma. að fjáröflun til þessara þýðingarmiklu framkvæmda, sem mjög margar standa nú hálfgerðar, hafa með öllu stöðvazt um lengri tíma. Fjárhagsástandið í landinu hefur verið þannig um langan tíma, að þess hefur enginn kostur verið að útvega lán, þótt fullkomnustu tryggingar hafi verið í boði. ríkisskuldabréf hefur ekki verið hægt að selja og ekki hægt að fá lán með ríkisábyrgð. Íbúðarhúsabyggingar annarra en þeirra, sem fullar hendur hafa fjár, eru ýmist algerlega stöðvaðar, sumar fyrir nokkuð löngu, eða að stöðvast. Bankarnir hafa fest langsamlega mestan hluta af því fjármagni, sem þeir höfðu laust, og samt er ástandið svona. Samkvæmt upplýsingum, sem ég hef fengið frá fyrstu hendi. námu útlán þjóðbankans um síðustu mánaðamót ca. 407 millj. Af því voru lausaskuldir ríkissjóðs og ríkisstofnana ca. 85 millj. (Þar í útlagt vegna togarakaupa.) Föst skuldabréfalán bæjar- og sveitarfélaga, ríkis og með ríkisábyrgð ca. 84 millj., og lán bæjarfélaga og stofnana þeirra ca. 20 millj. Þetta nemur samtals ca. 190 millj. í opinberum lánum, eða nærfellt helmingi af öllum útlánum þjóðbankans. Öngþveitið á lánamarkaðinum á sér ýmsar ástæður. Fjárfestingin hefur verið mjög mikil undanfarin misseri, eins og gjaldeyrisástandið sýnir, og hin almenna eyðsla enn stórkostlegri, og þess vegna hefur fjármagn beinlínis gengið mjög til þurrðar frá því, sem var. Hér kemur og til greina, að sívaxandi verðbólga og ástand atvinnuvega og fjármála yfirleitt hefur skapað þá skoðun, að peningar væru sífellt að verða minna og minna virði, og komið þeirri trú inn hjá mönnum, að enda mundi með gengishruni. Þetta hefur auðvitað leitt til aukinnar eyðslu og til þess, að menn hafa ekki viljað binda peninga sína til langs tíma, heldur hafa þá til taks, til notkunar næsta dag, ef tækifæri byðist. Það er táknrænt fyrir ástandið í þessum efnum, að ríkisstj. situr uppi með lánsheimildir og ábyrgðarheimildir, sem nema hundruðum milljóna, en ekki hafa reynzt nothæfar nema að litlu leyti og þá helzt þannig, að þjóðbankinn hefur lagt til féð. Lítum þá loks á fjárhagsafkomu ríkissjóðs og afgreiðslu fjárlaga. Á árinu 1946 munu tekjur ríkissjóðs hafa eftir síðustu upplýsingum, numið nærfellt 200 milljónum, en voru áætlaðar í fjárlögum 122 milljónir. Umframtekjur hafa því orðið 75–78 millj. kr. Gjöld á rekstrarreikningi munu reynast 173–175 millj. og tekjuafgangur á rekstrarreikningi er því um 22 millj. kr., en útgjöld á sjóðsyfirliti eru svo há, að greiðsluhalli hefur orðið á árinu 1946. Var yfirdráttur ríkissjóðs á hlaupareikningi í landsbankanum 1. janúar 1947 7.9 millj. kr., 1. febrúar nam yfirdrátturinn 14,6 millj. kr. Fjárlagafrv., sem lá fyrir þessu þingi, þegar núverandi ríkisstj. tók við, gerði ráð fyrir 146 millj. kr. rekstrarútgjöldum, en var þó ekki reiknað með hækkun vísitölunnar, heldur 290 stig lögð til grundvallar í frv. og ekki gert ráð fyrir neinum greiðslum til þess að borga niður dýrtíðina, enda þótt til þess hefðu verið notaðar um 20 millj. á árinu 1946. Þegar frv. þetta hafði verið athugað til hlítar af núverandi stjórn, kom í ljós, að afla þurfti a.m.k. milli 40–50 millj. kr. nýrra tekna, ef standa átti við skuldbindingar þær, sem á ríkissjóð hafa verið lagðar með löggjöf síðustu missera, gera ráð fyrir svipuðum verklegum framkvæmdum og áður og koma í veg fyrir, að vísitalan færi upp fyrir 310 stig. Ég hef nú minnzt á örfáar staðreyndir, sem nauðsynlegt er að hafa í huga, og skal ég þá víkja nokkuð að stjórnarstefnunni, eins og hún er mörkuð í sjálfum stjórnarsáttmálanum og frv. þeim og tillögum, sem ríkisstj. hefur lagt fyrir Alþ. Fyrst er þá að nefna fyrirhugaða stjórn á fjárfestingunni. Um það efni hefur verið lagt fram frv. samkvæmt stjórnarsáttmálanum. frv. um fjárhagsráð. Megintilgangur þess er sá að ná tökum á framkvæmdum í landinu til þess að geta tryggt það, að þær framkvæmdir, sem nauðsynlegastar eru þjóðinni og mest horfa til framfara, sitji fyrir um efni, vinnuafl og fjármagn, og enn fremur, að hægt sé að hafa stjórn á því, í hve miklar nýbyggingar er ráðizt, og þannig koma í veg, fyrir þá ofþenslu og þá upplausn, sem af því hlýtur að stafa fyrir atvinnuvegi landsins og framkvæmdirnar sjálfar, ef miklu meira er tekið fyrir í einu, en þjóðin er fær um að ráða við. Enn fremur er þetta gert til þess, að auðveldara sé um vik til þess að eiga frumkvæði að nauðsynlegum framkvæmdum, ef það sýnir sig, að þær eru ekki teknar upp án afskipta ríkisvaldsins. Þessi skipan er þjóðinni lífsnauðsyn, hefði þurft að vera komin á áður, eins og framsóknarmenn hafa þráfaldlega bent á, og þegar nú er svo komið, að landsmenn hafa ekki á neitt að treysta annað en útflutningsverðmæti hvers árs um sig til öflunar nýrra tækja til landsins og standa undir framförunum, ber margfalda nauðsyn til að koma þessari skipan á. Í stjórnarsáttmálanum og frv. til laga um fjárhagsráð er einnig mörkuð stefna stjórnarinnar í verzlunarmálum, og segir þar um það m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Að neytendur eigi kost á að kaupa neyzluvörur sínar og framleiðendur rekstrarvörur sínar á hagkvæmasta hátt og vörukaup til landsins og vörudreifing innanlands gerð eins ódýr og hagkvæm og frekast er unnt.“ Enn fremur segir í stjórnarsáttmálanum: „ Ríkisstj. leggur á það áherzlu, að innflutningsverzluninni verði háttað svo, að verzlunarkostnaðurinn verði sem minnstur. Reynt verði, eftir því sem frekast er unnt, að láta þá sitja fyrir innflutningsleyfum, sem bezt og hagkvæmust innkaup gera og sýna fram á, að þeir selji vörur sínar ódýrast í landinu, hvort sem þar er um að ræða einstaklinga eða félög.“ Þannig er stefnan mörkuð í verzlunarmálum í sambandi við ráðstafanir í fjárfestingar- og gjaldeyrismálum, en það er svo bæði um stjórn á fjárfestingunni og framkvæmdir í viðskiptamálum, að þar verður mest undir sjálfri framkvæmdinni komið á löggjöfinni, og er þannig frá gengið í stjórnarsamningnum og frv. um fjárhagsráð, að þessi málefni heyra undir ríkisstj. alla. Reynslan verður að sýna, hvernig til tekst að framkvæma þá stefnu, sem mörkuð er í sáttmálanum. Það er ætlun ríkisstj. með löggjöfinni um fjárhagsráð m.a. að minnka eyðslu, bæta verzlunarástandið og tryggja það, að nauðsynlegustu framkvæmdir sitji í fyrirrúmi. Ég hef áður lýst öngþveiti því, sem ríkt hefur um öflun lánsfjár til nauðsynlegustu framkvæmda. Í því efni hefur í sambandi við stjórnarmyndunina verið samið um fyrsta skrefið, það er að segja allsherjar eignakönnun, sem gera á til þess að draga laust fjármagn, sem skotið hefur verið undan skattlagningu, inn til ríkisins og verja því þaðan aftur til þess að standa undir þeim framkvæmdum, sem mestu máli skipta. Fer ég ekki nánar út í það mál hér, en líklegt er, að frekari ráðstafanir verði að gera í þessum efnum, áður en langt um liður. Kommúnistar gera sér tíðrætt um lánsfjáröflun til framkvæmda. Þeir segja, að engar áhyggjur hafi þurft eða þurfi að hafa í þeim efnum. Allt sé hægt að gera, allir geti fengið óskir sínar uppfylltar, og menn geti lifað hátt - á lánum frá landsbankanum. Það er engu líkara en að telja eigi mönnum trú um það, að bankastjórn landsbankans geti gefið út seðla takmarkalaust og þjóðin byggt afkomu sína á því, án þess að það hefni sin. Við sjáum nú afleiðingar ofþenslunnar og eyðslunnar, sem þegar er orðin, í gjaldeyrisskortinum og afkomu atvinnuveganna. Hvernig halda menn, að hér líti út eftir nokkur misseri, ef farið væri að ráðum kommúnista um seðlaútgáfu og lánastefnu þjóðbankans? Hagfræðingar, tilnefndir af fjórum flokkum, athuguðu þessar kenningar kommúnista í haust, og niðurstaða þeirra var sú, að þessi leið, að skylda þjóðbankann til þess að leggja fram fjármagn, án tillits til þess, hvernig ástatt væri um fjárráð bankans, hlyti að auka verðbólgu og fjárhagsupplausn og væri því ófær. Hagfræðingarnir segja svo um þetta úrræði: „Annar möguleiki, sem til greina kæmi, væri sá, að landsbankinn af fúsum vilja eða með lagaboðum lánaði mikið fé til nýsköpunarframkvæmdanna, ýmissa opinberra framkvæmda og til byggingar íbúðarhúsa. Þetta mundi viðhalda og auka þá ofþenslu. sem nú á sér stað, skrúfa kaupgjald og verðlag áfram upp á við og auka enn misræmið á milli útflutningsatvinnuveganna og fjárfestingarframkvæmdanna og jafnvægið í greiðsluviðskiptum við útlönd.“ Fulltrúi Sósfl. átti sinn þátt í því að kveða upp þennan dóm yfir kommúnistum og ábyrgðarlausum vaðli þeirra um fjáröflun og framkvæmdir og eyðileggja þar með þennan Kínalífselixír kommúnista, sem notaður hefur verið að undirstöðu í ábyrgðarlausu tali þeirra undanfarið og enn þann dag í dag. Hitt er svo óskylt þessu skrafi kommúnista, að útlánastefna bankanna verður að vera í samræmi við stefnu þings og stjórnar í atvinnu- og fjárhagsmálum - það er hægt að tryggja í framkvæmdinni, þar sem allir bankarnir eru ríkiseign. Þótt bankarnir geri sitt, þá verður lánsfjáröflun mikið vandamál á næstunni. Eins og ég sagði áðan, er eignakönnun þar fyrsta skrefið. Þá vil ég víkja að dýrtíðarmálinu. Það er stefna ríkisstj. að vinna að því af alefli að stöðva hækkun dýrtíðarinnar og framleiðslukostnaðarins og vinna að lækkun hans. Í því skyni verður leitað til samtaka launastéttanna og samtaka framleiðenda til sjávar og sveita til að gera ráðstafanir gegn frekari vexti dýrtíðarinnar og um leiðir til lækkunar. Það er samkomulag milli stjórnmálaflokkanna að greiða niður fyrst um sinn vöruverð af ríkisfé svo mikið, að vísitalan hækki ekki frá því, sem nú er. Höfuðáherzlan er lögð á að stöðva fyrst hækkun dýrtíðarinnar og vinna síðan að lækkun hennar. Sú leið, að greiða niður aukningu dýrtíðarinnar, sem stafar af verðhækkun erlendra vara, er aðeins bráðabirgðaleið, á meðan reynt er að skapa samtök um frekari ráðstafanir, sem flestir viðurkenna nú orðið, að verður að gera, svo framarlega sem forða á frá algeru hruni, stöðvun framkvæmda og atvinnuleysi. Framsfl. er það vel ljóst, að þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið til bráðabirgða í þessum efnum, eru ekki fullnægjandi frambúðarráðstafanir. En í þessu sambandi þykir rétt að undirstrika sérstaklega, að Framsfl. vildi samt sem áður vera með í því að mynda samtökin um þessa ríkisstj. og þá fyrst og fremst vegna þess, að honum er ljóst, að fyrsta skrefið varð að vera í því fólgið að stöðva sig á barmi gljúfursins og að slík stöðvun var undirstaða þess, að hægt væri að rétta við. Augljóst var og, að fengjust engin samtök gegn verðbólgunni nú, þá hlaut hún að vaxa risaskrefum frá mánuði til mánaðar og ástandið verða því óviðráðanlegra sem lengra liði. Fyrstu ráðstafanirnar gegn verðbólgunni eiga að verða stjórnin á fjárfestingunni, framkvæmd verzlunarstefnunnar, sem ákveðin er í stjórnarsáttmálanum, eignakönnunin, stöðvun vísitölunnar með bráðabirgðaúrræðum fyrst í stað og almennt viðnám gegn öllum ráðstöfunum, sem aukið geta verðbólguna. Bráðlega verða frekari ráðstafanir að koma til, og kem ég að því síðar. En ég vil leggja áherzlu á, að hefðu ekki náðst samtök nú í vetur um fyrstu sporin, þá hefðu menn nú þegar verið búnir að missa öll tök á þessum málum. Það má vera, að þjóðin beri ekki gæfu til að þola þær ráðstafanir, sem óhjákvæmilegt er að gera, áður en langt um líður, ef koma á í veg fyrir algert öngþveiti. Færi svo, mundi kannske margur segja, að þessi samtök, sem nú hafa verið gerð um byrjunarspor, hefðu orðið að litlu gagni. Ekki mundi ég telja það réttmætt. Ég mundi benda á það, að þessi samtök hefðu þó gefið þjóðinni tækifæri til þess að hugsa sig um á síðustu stundu, örlagastundu, áður en hún velur um það tvennt, sem nú er um að velja, hlíta forystu kommúnista og steypa sér ofan í gljúfrið eða horfast í augu við staðreyndir og leggja á sig fórnir og lífsvenjubreytingar til þess að geta lifað farsælu framfaralífi, þótt vera þurfi við minni eyðslukost en tíðkazt hefur um skeið. Stefnu ríkisstj. í atvinnumálum verður bezt lýst með því að vísa til eftirfarandi ákvæða í stjórnarsáttmálanum: „Að atvinnuvegir landsmanna verði reknir á sem hagkvæmastan hátt á arðbærum grundvelli og stöðvist ekki vegna verðbólgu og dýrtíðar, að allir framleiðslumöguleikar séu hagnýttir til fulls og öllum verkfærum mönnum tryggð næg og örugg atvinna, að öllum vinnandi mönnum og þá sérstaklega þeim, er stunda framleiðsluvinnu til sjávar og sveita, séu tryggðar réttlátar tekjur fyrir vinnu sína, en komið í veg fyrir óeðlileg sérréttindi og spákaupmennsku, og að áframhald verði á öflun nýrra og fullkominna framleiðslutækja til landsins, eftir því sem gjaldeyrisástæður og vinnuafl leyfir frekast, enda verði tryggt fé til framkvæmdanna jafnóðum.“ Þessi eru höfuðsjónarmiðin í atvinnumálum. Við þau er miðað frv. um fjárhagsráð. Við þau eru miðaðar ráðstafanir ríkisstj. til þess að halda verðbólgunni í skefjum. Við þau eru miðaðar ráðstafanir ríkisstj. í landbúnaðarmálum, sem tryggja eiga stéttarsamtökum bænda réttmæta viðurkenningu og bændastéttinni réttlátt afurðaverð, og við þessi höfuðsjónarmið verður ríkisstj. að miða framhaldstillögur sínar um úrlausn vandamálanna. Ég skal taka það fram, að ég ræði ekki að þessu sinni um stefnu ríkisstj. í landbúnaðarmálum, þar sem hæstv. landbrh. mun gera því efni skil annað kvöld. Í stjórnarsamningnum er ákveðið að afgreiða að minnsta kosti rekstrarhallalaus fjárlög. Um tvær leiðir var að velja: Gerbreyta löggjöf síðustu þinga, skera niður verklegar framkvæmdir og leggja þó á einhverja nýja skatta eða þá að afla nýrra tekna til þess að kosta löggjöfina, halda uppi eðlilegum verklegum framkvæmdum og gera bráðabirgðaráðstafanir gegn vexti dýrtíðarinnar. síðari leiðin var valin, og verður því gerð tilraun til þess að halda áfram þetta ár án stórfelldra breytinga á útgjaldalöggjöf landsins. En þetta kostar mikið fé, 40–50 milljónir umfram þær tekjuvonir, sem fyrir voru. Það var ekki auðvelt verk að finna fjáröflunarleiðir. Tekjuskatturinn er svo hár, að ekki kom til mála að hækka skattstigann, a.m.k. ekki svo að neinu verulegu næmi. Aðalatriðið um beinu skattana er að tryggja og skerpa framkvæmd laganna. Eignakönnunarféð getur ekki orðið notað til almennra fjárlagaútgjalda, jafnvel helzt ekki til venjulegra verklegra framkvæmda ríkissjóðs. Eignakönnunarféð þyrfti fyrst og fremst að nota til þess að leysa eitthvað af hinni gífurlegu þörf fyrir lánsfé til framkvæmda með hagstæðum kjörum. Það var því ekki hægt að byggja á því við afgreiðslu fjárlaganna. Leita varð samkomulags um aðrar tekjuöflunarleiðir í því sambandi, og komu tillögur fram, sem ekki náðu samþykki, en að endingu var samið um þær leiðir, sem farnar voru. Áfengi og tóbak var hækkað stórlega í verði, skattur á bílum og benzíni var hækkaður og loks voru hækkuð almenn aðflutningsgjöld, en undanskildar þessum hækkunum eru ýmsar helztu neyzluvörutegundir og vörur til framleiðslu bæði til lands og sjávar. Þessum ráðstöfunum fylgdi sú ákvörðun ríkisstj. að greiða niður þær hækkanir, sem verða kynnu á vísitölunni vegna þessara ráðstafana, og er með því fyrir það girt, að þær verði til þess að skapa nýja verðbólguöldu, og þá um leið loku fyrir það skotið, að þær verði til þess að rýra afkomu þeirra, sem taka laun eftir vísitölu og miða neyzlu sína við grundvöll hennar. Kommúnistar æptu þegar mjög í móti þessari ríkisstj., og er það óp nú orðið að öskri. Hafa þeir sérstaklega hrópað um skattahækkunartillögur stjórnarinnar og talið þær árás á launastéttirnar. Hefur mörgu furðulegu verið haldið fram í því sambandi, svo sem því, að þessar ráðstafanir þýddu 8–10% almenna launalækkun. Þessum stórlygum er haldið á loft og þær endurteknar blákalt, þótt sú staðreynd liggi fyrir, að vísitölufyrirkomulagið helzt óbreytt eins og verið hefur, að verðhækkanir, sem skattarnir kunna að valda, koma annaðhvort fram í hækkaðri vísitölu og þar með hækkuðu kaupi eða þá að gera verður ráðstafanir á móti til verðlækkunar, svo að framfærslukostnaður hækki ekki og vísitalan standi í stað. Hvort sem ofan á yrði, þá er engra sérfórna krafizt af launafólki í þessu sambandi. Auðvitað koma hinir nýju skattar viða við, þótt þeir komi ekki niður á launamönnum sérstaklega. En þegar menn meta réttmæti þess, sem gert er, þá verða menn að leggja fyrir sig þessar spurningar: Átti heldur að gefa dýrtíðinni lausan tauminn eða átti að skera niður eða jafnvel fella niður verklegar framkvæmdir? Jafnframt verða menn að gera sér grein fyrir því, hver tekjuskatturinn er hér orðinn og útsvörin og að eignakönnunarfé gat ekki orðið notað til almennra útgjalda, og loks, að ríkisstj. er studd af þremur flokkum og ekki var hægt að fara aðrar leiðir en þær, sem allir vildu samþykkja. Enn fremur er áríðandi, að menn loki ekki augunum fyrir því, að 40–50 millj. króna nýjar álögur til ríkissjóðs nú, sérstaklega vegna löggjafar síðustu ára og verðbólgunnar, sýna það glöggt með öðru, að svo búið getur ekki staðið til frambúðar. Tilraunir kommúnista til þess að koma af stað æsingum og illindum meðal launastéttanna sérstaklega út af tekjuöflunarlögum stjórnarinnar, enda þótt vísitölufyrirkomulaginu sé haldið og teknanna aflað til þess að halda uppi verklegum framkvæmdum og fullri atvinnu og til þess að koma í veg fyrir vöxt verðbólgunnar og stöðvun framleiðslunnar, - þessar æsingatilraunir minna á áflog út af smámunum um borð í sökkvandi skipi. Eða hver er svo sljór, ef hann skoðar gjaldeyrisskortinn, söluhorfurnar, dýrtíðina, framleiðslukostnaðinn, fjárlögin og skattana, að hann ekki sjái og viðurkenni, að við munum hafa annað þarfara að gera, Íslendingar, á næstu mánuðum en að rífa okkur hása hver upp í annan út af bráðabirgðaráðstöfunum, eins og þessum tollaráðstöfunum, sem að hagfróðra manna athugun gætu hækkað vísitöluna um 6–7 stig, ef tollarnir fengju að koma fram í vöruverðinu að fullu? En 6–7 vísitölustig eru rúmlega 2% hækkun á framfærsluvísitölunni - en ekki einu sinni þessi 2% er þeim ætlað að bera, sem laun sín fá mæld eftir vísitölunni. Það er óhætt að segja það með fullkominni vissu, að ríki sá hugsunarháttur í landinu. að kommúnistar geti nú notað samtök manna til þess að knýja af stað nýja verðbólguöld, þá er vonlaust, að náð verði þeim tökum á atvinnu- og fjármálum þjóðarinnar, sem verið er að reyna að mynda samtök um. Þá fellur skriðan, án þess að nokkuð verði við ráðið, hvar hún fellur eða hvar hún nemur staðar. Hávaði kommúnista um þessar mundir sætir engri furðu. M.a. eru þeir að draga athygli frá því, hversu komið er fyrir þeim. Þeir áttu sæti í ríkisstj., meðan verið var að eyða stríðsgróðanum - þeir lofuðu því, að fara skyldi inn í rottuholurnar til fjáröflunar og taka peninga hjá þeim ríku. Þeir sviku þetta og áttu þátt í að koma á veltuskattinum, sem lagður var á allar nauðsynjar manna, jafnvel þær allra brýnustu. Þeir töluðu digurt um, að þeir skyldu gera ráðstafanir til umbóta í verzlunarmálunum og heildsalar skyldu lagðir niður við trog, en aldrei hefur átt sér stað í þessu landi annar eins óhemju stórgróði á verzlun og meðan þeir sátu í ríkisstj. Þeir áttu manna mestan þátt í að skapa verðbólguna, og þegar hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, skilaði af sér stjórn sjávarútvegsmálanna, þá var svo komið, að 30% verðhækkun þurfti á sjávarafurðir til þess að koma í veg fyrir stöðvun vélbátaflotans. Þeir áttu þátt í því, að samþykktir voru á Alþingi nýir lagabálkar, sem höfðu í för með sér milljónatuga útgjöld úr ríkissjóði, en svikust um að standa að því að afla fjár til þess að standa undir þessum lagabálkum. Þegar að skuldadögum kom og þeir sáu fram á erfiðleikana, sá í iljar þeim út úr ríkisstjórn, í stað þess að með réttu var hægt að krefjast þess, að þeir stæðu eins og menn að því að mæta afleiðingum sinna eigin verka. Síðan standa þeir álengdar og hrópa að þeim, sem hafa tekið að sér að leysa vandann og reyna að koma í veg fyrir algert hrun og atvinnuleysi, en tryggja framfarir. Það helzta, sem kommúnistar hafa til málanna að leggja nú, eru tillögur um milljónatuga aukin útgjöld ríkissjóðs ofan á það, sem fyrir er, og upphrópanir og gaspur um, að allt sé hægt að leysa með því að taka verzlunargróðann - allar skatta- og tollaálögur séu óþarfar og árás á alþýðuna - það þurfti ekkert annað en að þjóðnýta verzlunina, þá sé hægt að greiða 220 millj. kr. ríkisútgjöld, nokkra milljónatugi í viðbót samkvæmt yfirboðstillögu þeirra við fjárlögin, lækka dýrtíðina og verðbólguna, borga 65 aura verð fyrir fiskinn, hvað sem söluverði hans erlendis liður, o.s.frv. Auðvitað á að taka verzlunargróðann. Fyrst og fremst með því, að almenningur taki verzlunina í sínar hendur með félagssamtökum sínum, ráði þannig verði og njóti sannvirðis. Sé gróðinn tekinn þannig, og það þarf að gera, þá getur hann ekki líka runnið í ríkissjóðinn. Skraf kommúnista um verzlunargróða og dýrtíð er verst fyrir þá sjálfa. Það liggur fyrir margyfirlýst hér á Alþingi af þeim, sem þekkja til samninga þeirra um stjórnarmyndun á nýjan leik undir forystu Sjálfstfl., sem fram fóru í vetur, að þeir samningar strönduðu alls ekki af hendi kommúnista á neinum skilyrðum af þeirra hálfu um að þjóðnýta verzlunina, heldur á allt öðrum atriðum, enda er það vitanlegt öllum þingheimi, að aldrei hefur staðið til, að kommúnistar settu slík skilyrði fyrir stjórnarsamstarfi í alvöru. Það vissu allir, hvað til stóð, ef kommúnistar hefðu einhverju ráðið um tekjuöflunarleiðir - þá var álagning veltuskattsins sjálfsögð á nýjan leik, og hv. þm. Siglf., Áki Jakobsson, hefur hvað eftir annað vikið að því, að ekki væri vandfarið í tekjuöflunarmálum, meðan veltuskatturinn væri ekki á lagður á ný. Kommúnistar ættu að gera sér það ljóst, að þeir eru orðnir að athlægi um gervallt landið fyrir afstöðu sína og enginn treystir þeim. Menn brosa að fullyrðingum þeirra og orðaskaki gegn heildsölum og verzlunargróða og segja hver við annan í gamni, að það hafi verið leiðinlegt, að kommúnistar skyldu endilega þurfa að fara úr ríkisstj., þegar þeir ætluðu að fara að verða svo „voða“ duglegir að vinna fyrir alþýðuna gegn heildsölunum. Á meðan kommúnistar áttu sæti í ríkisstj., áttu þeir fullan þátt í því að þjarma að verzlunarsamtökum almennings í landinu og unnu þeim ekki réttmæts hlutar. Þar sýndi sig áhugi þeirra fyrir því að bæta verzlunina. Það sést nú enn þessa dagana, hvernig kommúnistum ferst aðbúðin að verzlunarsamtökum almennings. Hafa þeir nú byrjað árásir á ríkisstj. fyrir að selja olíufélagi kaupfélaganna og útvegsmanna olíu- og benzíngeyma í Hvalfirði, til þess að þetta félag geti hafið olíuviðskipti og keppt við hringana, sem hér eru fyrir. Slíkur er ofsi kommúnista, að þeir hika ekki við að halda því fram, að samvinnumenn og útvegsmenn hafi gert sig að leppum fyrir herveldi og tekið að sér að draga lokur frá hurðum Íslendinga. Allir þeir, sem stjórna mega sjálfum sér, munu meta ríkisstj. það til inntekta, að hún ráðstafaði olíustöðinni í Hvalfirði til olíusamtakanna og hafði að engu hróp kommúnista. Málsástæður hafa verið svo rækilega raktar af hæstv. utanrrh., að þar þarf ekki við að bæta. Þetta atvik gefur hins vegar tilefni til þess, að menn rifji upp framkomu kommúnista við nokkur tækifæri, og þegar það hefur verið stuttlega gert, ætlast ég til, að kommúnistar játi það sjálfir, að það er ekki hægt að taka þá alvarlega um þessi mál. Um það hefur þjóðin hlotið reynslu, sem hefði getað orðið henni dýrkeypt. ef þeir hefðu þá verið látnir nokkru ráða. Voru það ekki kommúnistar, sem kröfðust þess, að Íslendingar hættu að færa Bretum fisk, þegar Bretar stóðu einir á móti nazistunum á stríðsárunum og ætlun nazistanna var að svelta þá til undirgefni og þar með okkur og fjölda annarra þjóða? Voru það ekki kommúnistar, sem heimtuðu, að Íslendingar gerðu viðskiptasamninga við Þjóðverja árið 1940, en vildu svo segja þeim stríð á hendur árið 1945? Voru það ekki kommúnistar, sem voru á móti herverndarsamningnum og töldu hann til landráða, en áttu ekki nægilega sterk orð til þess að lýsa ágæti hans um þær mundir, sem Bandamenn unnu styrjöldina? Voru það ekki kommúnistar, sem sneru við blaðinu nóttina, sem ráðizt var á Rússland, og sporðrenndu öllu, sem þeir höfðu áður sagt um styrjöldina, tilgang hennar og hver afstaða Íslendinga ætti að vera? Nú vilja þeir láta rífa olíustöðina í Hvalfirði og láta menn trúa því, að standi olíutankarnir þar, þá sé hægt að geyma í þeim hernaðarolíu, en ef þeir standi annars staðar, þá sé þetta ekki hægt. Ég held, að menn hljóti nú að skilja, að kommúnistum getur ekki verið sjálfrátt í þessum efnum og það er ekki fremur hægt að taka alvarlega nú kröfur þeirra um að ráðast á olíutankana og jafna þá við jörðu og landráðabrigzl þeirra í því sambandi, en unnt var t.d. eða nokkurt vit í að taka til greina kröfur þeirra um að leggja viðskiptabann á Breta, þegar þeir vörðust nazistunum einir. Ég og margir fleiri vorum þá kallaðir landráðamenn fyrir að fylgja þeirri viðskiptastefnu og þeirri stefnu í sambúðinni við lýðræðisþjóðirnar, sem færði Íslendingum ekki aðeins fjármagn það, sem þjóðin eignaðist á stríðsárunum, heldur einnig fulla viðurkenningu lýðræðisþjóðanna á stofnun lýðveldisins. Hvernig halda menn, að þjóðin væri nú á vegi stödd, ef landráðahrópum kommúnista þá hefði verið gaumur gefinn og þeir einhverju látnir ráða um þessi vandasömu málefni? Kommúnistar ættu aldrei að minnast á neitt, sem minnti þjóðina á framkomu þeirra undanfarin ár, og ekki ætti að vera vandasamt fyrir kjósendur landsins að sjá í gegnum vefnað þeirra. Aðstaða þeirra í utanríkismálum er fræg að endemum, jafnvel meðal manna, sem hafa álitið, að þeir mundu kannske reynast til einhvers nýtir í innanlandsmálum. En nú hafa þeir einnig sýnt sig í innanlandsmálum þannig, að skyni bornir menn hafá enga afsökun lengur fyrir því að efla slíkan flokk. Nú eggja kommúnistar lögeggjan til þess, sem þeir kalla gagnráðstafanir verkalýðsins gegn ráðstöfunum ríkisstj. Ég minntist áðan á það, hver afleiðing þess hlyti að verða, ef kommúnistum tækist að fá menn til að hrinda nú af stað nýrri verðbólguöldu út af bráðabirgðaráðstöfunum ríkisstj. Kommúnistum er það vel ljóst, að sú barátta, sem þeir eggja nú til, yrði ekki háð vegna hagsmuna verkalýðsins. Það er ekki verkalýðsins hagur að loka nú öllum leiðum til þess að koma í veg fyrir stórfellda atvinnukreppu og fullkomið öngþveiti. Kommúnistar ætla sér hins vegar að beita samtökum verkalýðsins fyrir flokksvagn sinn og vilja fá pólitísk verkföll. Engum dettur í hug að halda því fram í alvöru, að rétti tíminn til þess að knýja fram nýja verðbólguöldu sé nú, þegar hvert mannsbarn veit, að framleiðsluvörur landsmanna seljast hvergi nándar nærri fyrir það verð, sem þarf að fást með núverandi framleiðslukostnaði, og hrein atvinnukreppa er á næsta leiti, ef ekki eru gerðar gagnráðstafanir til þess að mæta því ástandi. Í augum kommúnista mælir þetta ástand víst hins vegar með því, að nú sé hertur róðurinn. Hrunið skal koma, hvað sem það kostar. Það er og hefur verið ætlun kommúnista. Það sést bezt nú. Með nýsköpun á vörum hafa þeir undirbúið atvinnu- og fjárhagskreppu og komið málum þannig, að við erum komnir í sjálfheldu atvinnulega og fjárhagslega, á sama tíma sem aðrar þjóðir, sem svipaða atvinnu stunda og við, búa við glæsilega uppgangstíma og batnandi fjárhag. Nú liggur allt annað fyrir mönnum en að deila um það, hvort auka megi verðbólguna. Nú liggur fyrir að gera sér grein fyrir því, að þjóðin hefur um tvennt að velja: að taka á sig verulegar fórnir til þess að koma jafnvægi á í atvinnu- og fjármálalífi landsins og koma í veg fyrir það, að þjóðin glati fjárhagslegu sjálfstæði sínu, eða þá að fylgja nú forystu kommúnista í nýrri baráttu fyrir aukningu verðbólgu og öngþveitis. Spurningin er nú þessi: Ætla allir þeir, sem sjá hvert stefnir nú, að koma í veg fyrir, að kommúnistar noti samtök þeirra gegn hagsmunum þeirra sjálfra, eða ætla þeir að láta kommúnistum haldast uppi að gera það? Þeir geta komið í veg fyrir þetta, ef þeir vilja. Nú er síðasta tækifæri til þess að grípa í taumana, nú eða aldrei. Auðvitað hlýtur það nú að vera öllum ljóst, að það ástand, sem nú er í atvinnu- og fjárhagsmálum, getur ekki staðið svo lengi. Þjóðin hlýtur að færa lifnaðarhætti sína og fjárhagskerfi til samræmis við þjóðartekjurnar, en þær ákveðast ekki hvað sízt af útflutningnum. Þótt menn vilji loka augunum fyrir þessu, þá neyðast menn þó að lokum til að láta í minni pokann fyrir staðreyndunum. Munurinn er hins vegar sá, að vilji menn halda svo fram sem horfir, og ég tala nú ekki um, ef menn fylgja kommúnistum í því að auka öngþveitið, þá gerast hér margvísleg ný tíðindi, áður en jafnvægið myndast að lokum. Þar á meðal þetta: ríkissjóður kemst í þrot vegna halla á ábyrgðum. ríkisábyrgð á fiski verður markleysa ein. Ríkissjóður gefst upp við að borga niður dýrtíð. Vísitalan þýtur upp. Bátar og skip hreyfa sig ekki til veiða, þar sem stórkostlegt tjón verður fyrirsjáanlegt í hverri veiðiför. Framkvæmdir stöðvast. Útflutningur dregst gífurlega saman. Þjóðin verður hlaðin vanskilaskuldum við útlönd á fáum mánuðum, svo gífurlegum, að engar líkur eru til, að hún fái haldið fjárhagslegu sjálfstæði sínu. Í stuttu máli, fátækt og örbirgð heldur innreið sína. Þetta er hrunstefnuleiðin, og fyrir henni beita kommúnistar sér með kjarabætur á vörum. Þegar þetta ástand hefur staðið um skeið, þvingast jafnvægið á, en þá ætlast líka kommúnistar til, að þeir hafi náð völdunum á tímabili niðurlægingarinnar. Hin leiðin er sú, að menn myndi samtök um að koma nauðsynlegu jafnvægi á með því að taka á sig fórnir. áður en öllu er tapað, og tryggja með því velmegun og framfarir, þótt erfiðlega horfi sem stendur. Þessi leið krefst meiri þroska, meiri skilnings, meiri viðsýni en hin stefnan, en hvar er þá menntun Íslendinga, ef enginn sér nema niður fyrir tær sér, er til á að taka og mest reynir á, og svo reynist, að menn liggi flatir fyrir lýðæsingum á örlagastundum? Þessi leið krefst þess, að menn séu ekki bara fullir sjálfselsku og eigingirni og umfram allt ekki haldnir skammsýni. Menn verða að rífa sig upp úr daglega mókinu og ganga með áhuga að starfinu, sem fram undan bíður, og það er sérstök skylda þeirra, sem hafa hagnazt undanfaríð, að ganga á undan og taka á sig mestu byrðarnar. Fyrsta sporið í þessum málum hefur ríkisstj. stigið með ráðstöfunum til stöðvunar dýrtíðarinnar um stundarsakir. En sú ráðstöfun er fyrst og fremst grundvöllur að öðrum víðtækari. Stærsta sporið er, að nægilega margir sameinist gegn tilraunum kommúnista til þess að reisa nýja verðbólguöldu. Þá kemur að því, sem mikilvægast er, og það er að sameina nógu marga um leiðir út úr vandanum, sem til frambúðar séu, og það þolir ekki langa bið. Þjóðin á mikið undir því, hvernig það tekst.