Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Sigurður Eggerz Það er undarlegt, að ekkert nál. skuli hafa komið fram um þetta frv., nema þessar örfáu línur frá meiri hl. n., sem jeg tel rangnefni að kalla því nafni. Það er á þessa leið: Nefndin er ekki sammála um einstök atriði í frv. þessu. En að öllu athuguðu leggur þó meiri hl. n. til, að frv. verði samþ. - Þetta nál. meiri hl. er ekki vel til þess fallið að upplýsa jafnflókið mál og þetta er, og það er ófært að láta engar skýringar fylgja því. Á þinginu 1923 flutti jeg frv. um samfærslu ýmsra embætta í landinu. Jeg áleit rjett að sameina þau embætti, sem hægt væri, til þess að launa þau betur og gera störfin veigameiri og lífvænlegri fyrir embættismennina, en spara þó að nokkru við starfsmannafækkunina. Þetta frv. fjekk þá lítið fylgi í þinginu. Jeg hafði einnig, þó frv. kæmi ekki fram um það, íhugað möguleikana fyrir samsteypu síma- og póstmála. En rauði þráðurinn í mínum samsteyputill. var, að þær kæmu ekki til greina fyrr en jafnóðum og embættin losnuðu. Jeg tel ófært að kasta starfsmönnum þjóðfjelagsins fyrirvaralaust út á gaddinn; sjerstaklega þar sem þeir eru svo illa launaðir, eins og allir vita. Jeg verð því að taka undir með hv. 1. þm. Skagf., að þetta er svo mikill ljóður á frv., að það má ekki fara þannig út úr þinginu. Jeg tek undir það með hv. 2. þm. Rang., að yfirmenn símamála og póstmála ættu að heyra beint undir atvmrh. Jeg held það sje ekkert á móti því, að landssímastjóri sje látinn heyra beint undir hlutaðeigandi ráðh., og mun greiða atkv. með því. Það er óþarft að láta þau erindi og skjöl, sem koma frá landssímastjóra og póstmeistara, ganga í gegnum skrifstofur í stjórnarráðinu. Jeg er sammála þeim anda, sem er í þessu frv., að það eigi að sameina opinber störf, þar sem hægt er að koma því við. Í þeirri dagskrártill., sem hv.þm. Vestm. flytur, er það tekið fram, að þetta sje hægt að gera án nýrrar lagasetningar. Jeg veit það ekki með vissu og hefi ekki haft tíma til að kynna mjer það. En alt bendir þetta í þá átt, að málið þurfi ítarlegri athugunar við. Um breyt. þær á póstgöngunum, sem felast í till. póstmálan., vil jeg sjerstaklega athuga það, sem snertir mitt kjördæmi. N. hefir komist að þeirri niðurstöðu, að það væri heppilegast að láta póstinn ganga um Laxárdal til Borðeyrar. Menn vita nú svo vel, hvernig samgöngum er háttað við Borðeyri og aðrar Húnaflóahafnir í hafísárum, að óþarft er að lýsa því; þá verður ekki treyst á póstflutning með strandferðaskipum á þær hafnir. Eina örugga leiðin með póstflutning í Dalasýslu er frá Borgarnesi. Jeg hefi heyrt eftir hæstv.atvmrh., að rjettast mundi að leggja bílfæran veg fyrst um Laxárdal og síðan yfir Bröttubrekku. En þetta er alveg öfugt. Fyrst ætti að leggja veginn um Bröttubrekku, og láta póstflutning frá Borgarnesi fara þar um. - í þessum aths., sem eru prentaðar aftan við frv., eru bendingar, sem jeg tel óheppilegar fyrir mitt kjördæmi. Þó að þetta liggi ekki fyrir til umr., þá hefi jeg viljað benda á, að þessar umtöluðu póstleiðir eru ekki heppilegar. Jeg ætlaði ekki að vera langorður, og læt því máli mínu lokið.

Forseti (BSv): Áður en umr. var frestað kom fram svofeld rökst. dagskrá frá hv.þm. Vestm.: [Sjá 2246. dálk] Þessi dagskrártill, er því einnig hjer til umr. og kemur til atkv. á sínum tíma.

Benedikt Sveinsson Það hefir ekki verið upplýst enn, svo að jeg hafi heyrt, hversu mikið bygt skuli á eða fara skuli eftir í framkvæmd till. þeim, sem fram eru bornar í álitsskjali n. þeirrar, er sett var utan þings til þess að íhuga póstmál og símamál, og þessu frv. fylgja. En þar er sundurliðað, hvernig hagað skuli póstferðum og póstflutningi í hjeruðum landsins. En þar sem till. þessarar nefndar verða hafðar til hliðsjónar eða lagðar til grundvallar um skipun póstferðanna, þykir mjer nauðsyn til bera, að þær sjeu vel athugaðar nú við meðferð þingsins á málinu. Jeg skal ekki rökræða, hvort heppilegra sje að hverfa að höfuðbreyt. nefndarinnar, að flytja póstflutning einungis með skipum inn á helstu hafnir og þaðan út um sveitir, en engu að síður þykir mjer margt athugavert við þær till., er komið hafa frá þessari hv.n., og þskj. þau, er fyrir liggja frá hennar hálfu. Það er eðlilegt, að stjórn póstmála styðjist mjög við hinar sundurliðuðu till. utanþingsnefndarinnar, þegar þær hafa verið birtar í skjölum þingsins, ef engar aths. eru við þær gerðar. Og í þeim atriðum, sem þær eru óljósar eða óheppilegar, þá geta þær orðið villandi fyrir hæstv. stj., þá er til framkvæmdanna kemur. Fulltrúar kjördæmanna hljóta því að benda á helstu agnúana, er þeim virðist vera á þessum till. margnefndrar nefndar, svo að stj. eigi hægra um vik að átta sig á því, hversu póstferðum hjeraðanna verði haganlegast komið fyrir. Það er einkum um samgöngur í Norður-Þingeyjarsýslu og jafnvel Suður-Þingeyjarsýslu, þar sem jeg er kunnugastur, sem mjer virðist áfátt till.n. Hún vill láta niður falla póstferðir yfir suma fjallvegi, t. d. Brekknaheiði á Langanesi og Tunguheiði á Tjörnesi, en það mundi koma sjer mjög illa, ef póstferðir legðust niður milli þeirra sveita, sem liggja tveim megin þessara fjallvega. Jeg þykist reyndar sjá, að n, ætlist til, að póstflutningum verði með tímanum haldið uppi milli bygðanna austan og vestan Tunguheiðar leiðina „kring Tjörnes“, sem kallað er, enda er sú leið oft farin, þegar Tunguheiði er ófær yfirferðar, og ekkert athugavert við, að póstleiðin liggi þar. En þar sem nefndin fer í því sambandi að gylla það, að auðgert sje að leggja bifreiðarveg „kring Tjörnes“, þá er jeg hræddur um, að hv. dm. mundi lítast annað, ef þeir færu þessa leið sjálfir, og mundu þeir telja það fagurgala, er á litlum rökum væri reistur. Jeg þykist geta nokkuð úr flokki talað um þetta mál, þar sem jeg er borinn og barnfæddur þar í sveit. Vil jeg síst spilla fyrir því, að lagður verði bifreiðarvegur kring Tjörnes, en ekki dugir að telja þinginu trú um það, að vegur sá verði auðlagður og ódýr, því að hann liggur um langa leið og ærið torsótta, sem lengi hefir verið við brugðið. Eru þar til trafala stórkostleg gil, keldur og mýrlendi, ár og lækir og sumstaðar háar og snarbrattar brekkur, sem eigi er unt að leggja veg um nema því aðeins að skáskera þær mjög með ærnum kostnaði. Þar er og hættulegt fyrir snjóflóðum að vetrarlagi, t. d. í Gerðibrekku fyrir utan Auðbjargarstaði, og verður eigi hjá þeirri hættu komist. N. fer nokkuð lauslega í þetta mál í áliti sínu á bls. 16, þar sem hún talar um, að eðlilegt sje, að þjóðvegurinn liggi fremur kring Tjörnes heldur en yfir Tunguheiði og mundi ekki verða dýrari í lagningu, en langtum nothæfari. Um samanburð á kostnaði er það að segja, að þetta er með öllu órannsakað mál. Er og á það að líta, að jafnan hefir verið talið nær ókleift að leggja akveg yfir Tunguheiði, því að hún er meðal hinna verstu fjallvega, - slagar hátt upp í Fjarðarheiði - og vegarlagning yrði þar ákaflega dýr. Vegurinn kring Tjörnes er miklu lengri og yrði því að líkindum ennþá dýrari, en hann kemur aftur að mun betri notum. Tel jeg því rjettara að leggja veginn kring Tjörnes, en menn verða vel að gæta þess, að sú vegarlagning hlýtur að standa lengi yfir og á langt í land, að hún komist í framkvæmd, því að önnur annvirki liggja nær garði. Þýðir því ekki að svo stöddu að setja póstferðir norður þar í samband við þennan Tjörnes-veg, svo sem hann væri þegar lagður. Að vísu er svo ákveðið í vegalögunum, samkv. breyt., er gerð var þegar þau voru síðast löguð, að þjóðvegurinn milli Húsavíkur og Kelduhverfis sje um Tunguheiði. Fyrst hafði staðið Reykjaheiði í frv., en þessi breyt, var upp tekin samkv. eindreginni ósk Húsvíkinga. Vissum vjer þó vel, þeir sem kunnugir voru, að varla mundi akvegur lagður yfir Tunguheiði fyrst um sinn. Var og þekking manna minni þá en nú er orðin um akvegu. En síðan menn hafa komist að raun um, hversu auðvelt er að ryðja sumarfæra vegi um sljettar og þurrlendar heiðar, þá hafa menn sjeð, að mjög er auðgert að leggja slíkan veg yfir Reykjaheiði með furðulitlum kostnaði. Þar er hvergi nein torfæra, hvergi brekka nje lækjarspræna, heldur glymjandi götur Bláskógavegar, sljettar „Hellurnar“ og mjúkir melar. Má þar auðveldlega gera greiðan veg fyrir bifreiðar á einu sumri, og þarf að vinda bráðabug að því. Þar með eru hjeruðin austan heiða komin í samband við aðra bifreiðavegi landsins, sem nú má heita, að nái alt austur til Húsavíkur. Þessi vegur er alveg sjálfstæður, hvað sem líður bifreiðavegi kring Tjörnes, sem ekki verður lagður nema á mörgum árum og með kostnaði, sem hlýtur að skifta hundruðum þúsunda. Það er eindregin skoðun allra Norður-Þingeyinga, að sjálfsagt sje að fá sem bráðast sumarveg handa bifreiðum um Reykjaheiði, því að þeim er vel ljóst, hversu langt það hlýtur að eiga í land, að fær akvegur verði lagður kring Tjörnes. Háttvirtri póstmálanefnd verður ekki mikið fyrir að ráða fram úr póstgöngunum í Norður-Þingeyjarsýslu. Segir svo í 45. tölulið nál. hennar, að það kerfi virðist svo einfalt, að varla þurfi skýringa við. Þykir mjer þetta nokkuð snubbóttar ráðagerðir um póstmálakerfi heils hjeraðs. Þar eru þó þrjár hafnir, sem póstskip sækja, og er engin grein gerð fyrir, hversu haga skuli póstflutningum þaðan, og er það alt á huldu, hvort t. d. leggja skuli upp í Raufarhöfn eða við Kópaskersvog póstflutning þann, sem á að fara norður á Sljettu eða í Þistilfjörð vestanverðan. Eins er ekkert sagt um það, hvort Fjallasveit á að fá póstflutning austan af Vopnafirði eða vestan frá Akureyri um Mývatnsfjöll, eða norðan frá Kópaskersvogi. Allir hljóta að sjá, að við það er alls eigi hlítandi, að ekki skuli neitt ákveðið um þetta, úr því að á annað borð eru bornar fram till. um tilhögun póstferða um land alt, sem gert er ráð fyrir, að stj. styðjist við og þykja munu hafa fengið nokkra helgi, er þær hafa birst hjer í þingskjölum, ef ekki er bent á annmarkana. Ennfremur segir hv.n., að vafasamt sje, hvort hentara mundi fyrir Skeggjastaðahrepp að fá póst frá Þórshöfn eða Vopnafirði, en finst eðlilegra að hafa heldur póstsamband við kauptún innan sýslu og segir, að síðar megi breyta til eftir óskum hjeraðsbúa sjálfra. Mælir hún þó heldur með því, að pósturinn verði fluttur úr Vopnafirði en frá Þórshöfn, En þessar till. hennar lýsa miklum ókunnugleika, því að þetta bygðarlag, Skeggjastaðahreppur eða „Strönd“, hefir miklu meiri skifti við Þórshöfn heldur en Vopnafjörð, bæði af því, að það er í því læknishjeraði, sem lýtur undir Þórshöfn, og sækir einnig þangað verslun sína. Er auðsæilega hagfeldast, að bygðarlagið fái póstflutning þangað, sem samgöngur þess allar, viðskifti og verslun beinist að. Virðist mjer því miklu eðlilegra, að póstur sje sendur frá Þórshöfn austur í Skeggjastaðahrepp heldur en úr Vopnafirði norður yfir Sandvíkurheiði, sem bæði er miklu lengri leið og fáfarnari. Jeg vildi aðeins benda á þessi atriði, sem varða mitt hjerað, án þess að fara að ræða fleiri till.hv.n., sem margar eru mjög óljósar og óheppilegar; teldi jeg best, bæði um það, er jeg hefi til nefnt, og annað, að leitað væri álits viðkomandi sýslunefnda áður nokkru væri slegið föstu um það, hversu póstferðum skuli hagað um hvert hjerað.

Frsm. meiri hl. (Hannes Jónsson) Jeg ætla þá að byrja á þeim stóru nöfnum ráðherra og ráðuneyti. Það hafa orðið allmiklar umr. um þetta efni, hvort póstmeistari og landssímastjóri ættu að heyra undir ráðherrann beint, eða undir ráðuneytið. Hv. 1. þm. Skagf. fjelst á skoðun mína að nokkru í þessu efni, en að nokkru á skoðun annara andstæðinga minna, svo að hv.þm. er skiftur á milli okkar í því máli. Hv. þm. hjelt því fram, að afstaða landssímastjóra væri engin önnur heldur en afstaða t. d. vegamálastjóra. Þetta hafði jeg líka bent á, og jeg hafði haldið því fram, að svo gæti einnig verið með póstmálastjórann. En þar hafa þeir hv. 1. þm. Skagf. og hv. 2. þm. Rang. fært þær ástæður á móti skoðun minni, að þetta væri svo mikið og margháttað embætti og þessi maður hefði svo mikil viðskifti og sambönd við útlönd, að þetta ætti að vera mjög áberandi staða. Nú vil jeg benda þessum hv.þm. á það, að þessi brjefaviðskifti geta farið fram án þess að þurfa að ganga í gegnum ráðuneytið, sem sagt, ráðh. getur ákveðið, að póstmálastjóri annist slíkar brjefaskriftir án þess að til ráðuneytisins komi, og á þennan hátt hygg jeg, að hægt væri að takmarka svo þær brjefaskriftir, sem þyrftu að fara á milli póstmálastjóra og ráðuneytisins, að enginn verulegur trafali ætti að verða af. Hv. 1. þm. Skagf. kallaði þessi viðskifti póstmálastjóra og skrifstofunnar óþarfa hringsól, sem hann ekki vissi hvað ætti að þýða. Auðvitað gæti maður sagt eitthvað svipað um vegamálastjóra, vitamálastjóra og alla okkar stjóra. Það væri sjálfsagt gott að láta skrifstofuna losna við öll þessi afskifti. En jeg hefi bent á það, að miklar ástæður væru fyrir hendi, þar sem þessir tveir forstjórar, landssímastjóri og póstmálastjóri, eiga að gera sameiginlegar uppástungur um þessi mál, þá er eðlilegt, að báðir geri þessar till. til ráðuneytisins og það afgr. þær til ráðh., sem síðar tekur sínar ákvarðanir, bygðar á till. þessara manna. Annars verður varla hjá því komist, að annarhvor forstjóranna yrði settur eitthvað hærra en hinn. Jeg vænti nú, að hv.þdm. fallist á skoðanir okkar hv. 1. þm. Skagf. um það, að ónauðsynlegt sje að taka landssímastjórann undan skrifstofunni, og svo í sambandi við það og framhaldi þar af, ef hægt væri að láta póstmálastjóra annast þessi helstu brjefaviðskifti, þá væru sömu ástæður fyrir hendi til þess að hann væri undir ráðuneytinu, en ekki ráðh. Það voru ýmsir hv.þdm., sem höfðu haldið því fram, að við þetta fyrirkomulag yrði enginn sparnaður, t. d. hv. 1. þm. Skagf., hv.þm. Vestm. og jeg held hv.þm. Barð. Hv 1. þm. Skagf. og hv.þm. Vestm. virtust báðir vera mjög trúaðir á það, að jeg hefði þá skoðun á útreikningunum, sem fylgja frv., að engan sparnað leiddi af sameiningunni. Jeg held, að jeg hafi aldrei sagt neitt, sem ástæða væri til að byggja á þessa skoðun. Hitt sagði jeg, að þótt enginn sparnaður yrði að því í svipinn, þá væri engu síður ástæða til að taka þetta fyrirkomulag upp, ef sýnt yrði með rökum fram á það, að hjer þyrfti ekki að auka útgjöldin, þótt svo væri yfirleitt, að launagreiðslur hækkuðu, enda hygg jeg að slíkt vaki fyrir öllum, sem um sameiningu embætta hafa hugsað og ritað, að með því væri mönnum gert hægra fyrir, án þess þó að ríkissjóður borgaði hærra fyrir slík störf. Þeir hv.þdm., sem talað hafa í þessu máli, virðast bera mjög fyrir brjósti þá hættu, að störf kunni að verða tekin af stöku mönnum. Jeg skal játa það, að í þessu efni verður að fara gætilega, og það er alls ekki svo, að fyrir mjer vaki, að þessari breyt. sje dembt á í einu. Það geta verið mjög mismunandi ástæður til, hvort eigi á hinum ýmsu stöðum að koma starfinu í þetta horf strax eða svo fljótt sem unt er. Annars er jeg hræddur um, að það gangi seint hjá okkur að koma þeirri stefnu á í framkvæmdum að sameina störf, sem ríkið þarf að borga fyrir, ef altaf er hugsað um það, að aldrei megi taka neitt starf frá einum og leggja undir annan, þegar altaf er bætt við nýjum störfum, sem ríkið verður að borga, og ef öllum er haldið við, þá fjölgar þetta smátt og smátt, svo að ekki verður við unað. Það er auðvitað æskilegt, að helst allir meðlimir þjóðarinnar geti verið á góðum launum hjá ríkissjóði, en slíkt getur náttúrlega ekki gengið, og svo margir geta hinir launuðu menn verið, að fullkomið ósamræmi sje, samanborið við fólksfjölda, og gjaldgetu ríkissjóðs ofboðið, því að mjer dylst það ekki, að eftir þeirri stefnu, sem fram hefir komið hjer á þingi, þá verður greiðsla fyrir störf í þágu hins opinbera stöðugt aukin. Það er altaf sagt, að mennirnir sjeu bundnir við þessi störf, að þeir geti ekki ráðið sig í aðra vinnu, sem líka sje mjög óheppilegt, að starfsmenn hins opinbera geri, og verði þeir því að fá svo fyrir vinnu sína, að þeir geti lifað sómasamlega af þeim launum. Því hefir verið haldið fram hjer, sjerstaklega af hv.þm.N.-Ísf., að sumir þessara manna væru svo hlaðnir störfum, að þeir gætu ekki við sig bætt, og þar fyrir væri sameining óhugsandi. Jeg get nú búist við, að flestir starfsmenn þjóðarinnar þykist svo hlaðnir störfum fyrir þau laun, sem þeir hafa, að þeir ekki þykist geta bætt við sig. En ef það getur gengið, að þessir embættismenn vinni svo og svo mikið utan síns embættis, jafnvel svo, að þeir fái meira fyrir þau heldur en það, sem þeir vinna fyrir ríkið, þá held jeg að þeir ættu að geta lagt fram alla starfskrafta sína fyrir ríkið. Mjer finst, að það í flestum tilfellum verði miklu hagkvæmara fyrir þá heldur en að skifta þeim milli tveggja eða fleiri.

Þetta verður heldur torskilið

. Það getur vel verið, að jeg tali ekki nógu ljóst, en það getur líka vel verið, að hv.þm. Vestm. vilji ekki skilja. En jeg vil taka það fram, að aukin störf hljóta að koma með sameiningu starfanna, og ef því er slegið föstu, að einn eða annar flokkur starfsmanna geti ekki bætt á sig störfum, þá skal það viðurkent, að þar er sameining ómöguleg. Hv. þm. Dal. sagði, að hann hefði borið fram till. um þetta áður; þá hefði hann álitið, að þetta væri hægt, og sjerstaklega álitið, að hægt væri að sameina póst og síma. Hv. þm. Vestm. spurði eitthvað á þá leið, hvort jeg vildi ganga inn á þessa sameiningu, þótt enginn sparnaður hlytist af því. Jeg verð að segja það, að þetta er tvíræð spurning, en jeg get þó svarað því, að jeg myndi telja vafasamt, hvort rjett væri að gera það, ef enginn sparnaður hlytist af því. Á jeg þar ekki einungis við þann sparnað, sem fæst í augnablikinu, heldur líka þann sparnað, sem fæst með því að þurfa ekki að auka kostnaðinn í framtíðinni. Þá sagði hv.þm., að óþægindi leiddi af sameiningunni. Jeg get ekki sjeð, hver óþægindi eru t. d. við það að fá sig afgreiddan á sama stað með tvent í einu. Það er t. d. ekki hægt að senda símaávísun nema með því að ná til hvorstveggja, síma og pósts. Það voru þeir hv. 4. þm. Reykv. og hv.þm. Barð., sem töldu það nauðsynlegt, að maðurinn, sem tæki þessi störf að sjer, hefði verið í þjónustu landssímans tvö ár, og jeg held, að það hafi verið hv.þm. Barð., sem sló því föstu, að jeg teldi alls ekki nauðsynlegt, að þessi maður hefði þekkingu á þessum málum. Jeg var búinn að segja það, og það stendur líka í frv., að maðurinn á að hafa ákveðna þekkingu í þessum málum, en hitt taldi jeg aukaatriði, hvort hann hefði starfað eitt ár eða tvö eða lengur við þetta áður; það færi mest eftir því, hvort maðurinn væri hæfur eða ekki. Í þessu sambandi vil jeg benda á það, að jeg hygg, að póstafgreiðslumaðurinn á Akureyri hafi starfað mjög skamma stund við póstafgreiðsluna, þegar hann var gerður að póstmeistara. Það sýnir það, að þessi störf krefja ekki svo stórkostlega mikillar þekkingar eða sjerstakra sjerhæfileika, heldur miklu frekar hitt, að maðurinn sje samviskusamur og duglegur, enda var þessi maður sjerlega duglegur, komst fljótt inn í störfin og gat fljótt tekið þetta ábyrgðarmikla starf að sjer. Jeg játa það, að nauðsynlegt er, að þessi maður sje sem best að sjer, en það er ekki rjettur mælikvarði á því, hvort hann hefir unnið lengi hjá þessari eða hinni stofnuninni. Þá hafa nokkrir hv.þm. minst á það, að í þessu efni þyrfti engin sjerstök lög, af því að til væri heimild um það að sameina það af þessum störfum, sem betur þætti fara. Jeg hafði áður bent á, að það myndi tefja fyrir sameiningunni, ef ekki væru til lög um þetta, og a. m. k. er reynslan sú, að þetta hefir gengið mjög treglega. Þá beindi hv. 1. þm. Skagf. einum tveim fyrirspurnum til mín. önnur var um það, hvernig myndi verða farið að þar, sem sveitarfjelög hefðu lagt fram til símans. Jeg hygg, að þessu sje ósköp auðsvarað. Það verður látið sitja við það, sem verið hefir. Þau hreppsfjelög, sem hafa gert samning við símann, verða auðvitað að standa við þann samning, og síminn sömuleiðis. Það verður ekki hróflað neinu í því efni og jeg geri ekki ráð fyrir, að hlutaðeigandi sveitarfjelög verði neitt ósæmd af því að standa við þá samninga, sem þau hafa gert. Þá spurði hv. 1. þm. Skagf. mig um það, hvernig jeg myndi taka brtt. um það efni, að stöðum þessum yrði ekki ráðstafað fyr en önnurhvor þeirra losnaði. Jeg er óviðbúinn að athuga þetta nú, en skal ræða þetta við hv.þm. nú fyrir 3. umr., ef hann teldi nokkurs virði að ná samkomulagi við mig um þetta atriði. En jeg tel það allhæpið að hafa nokkuð fastákveðið um það, að ekki skuli nægja að hafa annaðhvort laust, því að það getur þurft að skipa í annað embættið áður, þótt í flestum tilfellum ætti að fylgja þeirri reglu að sameina ekki fyr en annarhvor gengi frá. Jeg vil að sjálfsögðu ekki setja nein skilyrði í þessu efni, en hinsvegar er það mjög hæpið að láta það sitja fyrir sjálfsögðum endurbótum, þótt eitthvað lítilsháttar dragist frá einum starfsmanni og færist til annars. Hv. þm. Barð. mintist á það, að þeir hv. 1. þm. Skagf. og hann hefðu lagt á móti frv.

Jeg taldi það óþarft

. En jeg skildi svo afstöðu þessara hv.þm. til frv., að þeir teldu ýmislegt í því vera til bóta, þó að þá greindi á um ýms atriði, og sem jeg held að jeg hafi tekið fram í fyrstu ræðu minni. Þá var það hv. 1. þm. Skagf., sem gekk nokkuð langt inn á þá braut að ræða það fylgirit, sem er með þessu frv., um póstgöngur hjer á landi. Jeg hafði áður tekið fram, að jeg teldi, að það lægi ekki fyrir til umr., því það kæmi frv. ekkert við. Jeg hefi líka drepið á, að jeg væri ekki samþykkur ýmsu í því skrifi og fært þar til a. m. k. eina póstleið. Jeg nefndi hana sem dæmi, en jeg vil ekki ræða það mál hjer, því það er fjarskylt því, er hjer liggur fyrir. Jeg geri ráð fyrir, að ef það mál verður á sínum tíma lagt fyrir þingið, þá muni jeg láta mína skoðun á því í ljós. En ef það þarf ekki að koma fyrir þingið og stj. getur komið því skipulagi á póstgöngurnar, er hún telur heppilegast, þá er þýðingarlaust að vera að ræða það þjer. Enda býst jeg við, ef ítarlega verður farið út í það, þá muni það taka óhæfilega langan tíma. Jeg hefi litið svo á, að því væri þetta prentað með frv., að menn fengju sjeð, í hverju starf n. var fólgið, og í öðru lagi til þess að almenningur fengi að kynna sjer till. hennar áður en þeim væri að einhverju eða öllu leyti komið í framkvæmd. Auðvitað hefði eins mátt prenta þetta sjerstakt, en mjer finst það skifta æðilitlu máli, á hvern hátt það er gert. Hv. þm. Vestm. var að finna að nefndafarganinu, Sem hann svo kallaði, en það, sem einkennilegast var, var það, að hann var óánægðastur yfir því, hve n. hafði leyst störf sín fljótt af hendi. Einhverjum söng hefði líka mátt búast við frá íhaldinu, ef n. hefði verið lengi með störf sín. Það fer satt að segja að verða erfitt fyrir nefndir að starfa, ef þær mega hvorki vera fljótar með störf sín nje seinar. Jeg fyrir mitt leyti held, að n. sjeu því betri því duglegri sem þær eru. Hv. þm. hjelt því fram, að ekki væri svo vel gengið frá nál. sem skyldi. Það er nú svo með n., að þær hafa yfirleitt lítið hrós fengið fyrir störf sín. A. m. k. man jeg til þess, að launan. 1919 fjekk æðilítið hrós. Jeg skal ekki teygja umr. um of. Jeg hefi ekki gert það og ekki þurft þess, því þó margir hafi andmælt, þá hafa þó margir vikið að sömu atriðunum. Get jeg því látið þetta nægja og mun ekki fjölyrða um það frekar. Jeg mun að sjálfsögðu hlíta leiðbeiningum mjer fróðari manna og get gjarnan borið mig saman við hv. 1. þm. Skagf. fyrir 8. umr. En þar sem flest mun nú fram komið, sem ágreiningur er um, þá ættu menn að geta beðið rólegir með umr. til 3. umr. Þar sem hv. 1. þm. Skagf. hefir ekki heitið neinu góðu þá, má búast við, að þar gefist tækifæri til að ræða málið enn nánar. Hv. 1. þm. Skagf. gat þess, að hann vissi, af hvaða ástæðum frv. þetta væri borið fram. Jeg hafði nú haldið, að frv. væru yfirleitt borin fram til að bæta ástand það, sem nú er, og þetta frv. þá sjerstaklega til að gera ríkinu kleift að borga starfsmönnum sínum viðunanleg laun án verulegs útgjaldaauka.

Magnús Guðmundsson Jeg mun verða stuttorður, því hv.frsm. talaði svo hóglega, og vil jeg svara honum í sama tón. Hann kvaðst ekki skilja, hvers vegna aðrar reglur þyrftu að gilda um póstmeistara en landssímastjóra. Því gerði jeg grein fyrir; það er vegna hinna miklu viðskifta, er póstmálastjórnin hefir við útlönd. Þetta er rjettmæt ástæða, en hv.þm. þekkir ekki eins vel inn á þetta og jeg. Jeg hefi starfað í atvmrn. í 10 ár og veit því, að standi ekki póstmálastjóri beint undir ráðh., þá senda erlendar póststjórnir brjef sín beint til stjórnarráðsins, því það er viðtekin regla, að stjórnarráð skrifa einungis til stjórnarráða eða deilda úr þeim. Jeg er sammála hv.þm. í því, að rjett sje að gæta þess sparnaðar í þessum málum, sem hægt er. Jeg er ekki mótfallinn sameiningunni, ef hún er ekki framkvæmd í einum rykk og menn ekki reknir úr stöðum sínum, þeim til stórskaða en ríkinu til einskis gagns. Hv. þm. sagðist heldur ekki ætlast til, að menn væru reknir úr embættum sínum, ef ríkið hefði til einskis að vinna. Erum við því sammála í þessu efni. Og jeg get skilið, að hann treysti stj. til allrar sanngirni í þessum efnum, en þar er jeg efablandinn og þykist geta borið fyrir mig reynslu þá, sem á er komin. Hv. þm. gekk út frá því að embættismenn gætu yfirleitt annað meiru en þeir gerðu, því þeir tækju að sjer allskonar aukastörf. Alt þetta tal um aukastörf embættismanna, mun vera sprottið af aukastörfum þeim, er skrifstofustjórar stjórnarráðsins hafa, og er orðinn siður og hefir verið síðan 1904. Er jeg efins í, að hægt verði að koma því lagi af nema með því að hækka laun þeirra verulega. En við hitt má að sjálfsögðu ekki miða, þegar menn fara úr embætti sínu um stundarsakir til þess að gegna aukastörfum, en láta aðra gegna störfum embættisins. T. d. væri ekki rjett að telja sýslumann Árnesinga hafa of lítið að gera í embætti sínu, þó hann sitji á þingi fjórða hluta árs. Hv. þm. sagði, að ekki mundi verða hróflað við þeim samningum, er nú giltu um framlög sveitarfjelaga til síma, meðan þeir stæðu. Það var jeg ekki að spyrja um. En jeg spurði um það, hvernig færi eftir þau 5 ár, er samningurinn væri úti, og koma ætti á sameiningu pósts og síma. Jeg er efins í, að þegar samningstíminn er á enda og búið er að sameina póst og síma, að þá verði hlutaðeigandi sveitarstjórnir viljugar á að leggja fram fje til símans. Jeg tala um þetta, því það hefir komið fyrir áður. Á Blönduósi varð einusinni að loka símastöðinni í nokkra daga, vegna þess að sveitarstjórnin neitaði að leggja fram fje. Hv. þm. lofaði, að hann skyldi bera sig saman við mig fyrir 3. umr. og tók ekki af um, að nást mundi samkomulag. Þetta þótti mjer vænt um að heyra, og bíð jeg eftir að hv.þm. komi og ræði málið við mig. Hann sagðist ekki vera með því að reka menn frá starfi sínu nema það stæði fyrir sjálfsögðum endurbótum. Jeg er ánægður með þetta svar. Þá mintist hv.þm. á, að póstgöngur á landi væru ekki hjer til umr. En hvers vegna voru till. póstmálan. lagðar fram með frv., ef ekki var ætlast til, að þær væru ræddar? Hingað til hefir það verið álitið, að ríkisstj. væri einráð um póstleiðir innanlands. Ef svo er, þá er hægt að smella þessu fyrirkomulagi á án þess að spyrja Alþingi. Því vildi jeg ekki láta till. ómótmælt hvað mitt kjördæmi snertir. Jeg segi fyrir mig, að jeg vil ógjarnan, að komið verði á eftir og sagt, að till. hafi legið fyrir þinginu, en þeim hafi ekki verið mótmælt. Því hafi verið litið svo á, að óhætt væri að taka þær upp. En svo mun mörgum fara, er les till., að hann verður ekki ánægður fyrir sitt kjördæmi. Þetta hefir komið fram bæði hjá mjer og hv.þm.N.-Þ. og hv.þm. Barð. Þeir hafa sýnt fram á, að till. eru ómögulegar í þeirra hjeruðum. En þegar svo er komið, þá er það sönnun þess, að till. eru ærið gallaðar. Jeg vil því segja hv.þm., að ekki er nóg, að okkur komi saman um að leggja ekki niður póstleiðir um Holtavörðuheiði og Hrútafjarðarháls. Jeg nefndi þessar tvær leiðir af því þær snerta hann mest. En það eru aðrar leiðir, er ekki snerta mig síður, t. d. Vatnsskarð. Og jeg vona, að hv.þm. geti teygt sig svo, að hann nái norður á Vatnsskarð.  Hv. þm. talaði um, að nefndir fengju sjaldnast hrós. Það má vel vera, en það er ekki von, að n. fái hrós fyrir störf sem þessi. Auk þess sem það úir og grúir af vitleysum í till. hennar, er aðalniðurstaðan gersamlega röng. Það er rjett, að nokkuð miklar umr. eru orðnar um frv. Skal jeg ekki teygja umr. lengur að sinni; ef ekki verður mögulegt samkomulag um málið við 3. umr., má taka upp þráðinn aftur.

Halldór Stefánsson Eftir umr. að dæma lítur út fyrir, að frv. sæti hjer miklum og almennum andmælum. En þó hafa flestir fallist á, að aðalstefna frv. sje rjett. Þó að einstökum atriðum sje andmælt, þá er ekkert við því að segja og ekki nema eðlilegt, að menn greini á um einstök atriði. En ekki er nú ólíklegt, að eitthvað geti dregið saman með mönnum fyrir 3. umr. Frv. hefir verið harðlega mótmælt með getsökum í garð stj. um, að hún mundi framkvæma sameininguna harkalega, ef hún væri leyfð í lögum. Þessar getsakir eru á engu bygðar, og vil jeg leyfa mjer að svara þeim með sjálfri grg. frv., og geta menn þá dæmt um, hversu harkalega ætlað er að framkvæma sameininguna. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „- og er gert ráð fyrir því, að unnið verði að því að koma þeirri sameiningu sem fyrst á, eftir því sem stöður losna eða núverandi samningar við sveitarstjórnir um rekstur símastöðva renna út. Víða hagar svo til, að þetta mun reynast erfitt, og verður því ráðherra að geta gert undanþágu frá sameiningu þar, sem t. d. ekki fæst neinn til að taka bæði störfin, eða sameiningin af öðrum ástæðum álítst óframkvæmanleg eða óheppileg eða verður til muna dýrari en starfræksla stöðvanna hvorrar í sínu lagi“. Í 3. grein stendur hinsvegar, að ráðherra geti veitt undanþágu frá því, að sami maður gegni bæði stöðvarstjóra- og póstafgreiðslumannsstarfi, þegar sjerstakar ástæður eru fyrir hendi. Jeg þykist með þessu hafa sýnt fram á, að þessar ásakanir og getsakir þeirra hv.þm., sem á móti eru frv., eru á engum rökum reistar. Jeg er nú á þeirri skoðun, að nál. póstmálan. sje í rauninni ekki til umr., en með því að allmargir hv.þdm. hafa dregið það inn í umr., eða einstök atriði þess, þá vona jeg, að mjer leyfist að gera það einnig. Út af því, sem hv.þm.N.-Þ. sagði um einstök atríði grg. póstmálan., einkum þau, er snertu staðhætti í hans kjördæmi, þá vil jeg segja nokkur orð. Það er rjett, að n. hefir ekki tekið afstöðu til þess, hvort Fjallahreppur í Norður-Þingeyjarsýslu skuli hafa póstsamband við Kópasker eða Vopnafjörð. Jeg tel einsætt, að það verði til Kópaskers. Í annan stað talaði hv.þm. um póstsamband Skeggjastaðahrepps. N. hallaðist helst að því að hafa það við Þórshöfn, en hv.þm. kvað n. vilja hafa það við Vopnafjörð. Annars talar n. mjög sanngjarnlega um þetta og vill, að hreppsbúar skeri úr sjálfir, frá hvorum staðnum þeir vilji fá póstinn. Það er enginn höfuðmunur á leiðum; jeg hygg, að áhöld sjeu um vegalengdir frá Skeggjastöðum til Vopnafjarðar og til Þórshafnar. Það er að vísu rjett, að hreppsbúar Skeggjastaðahrepps hafa meiri viðskifti við Þórshöfn en Vopnafjörð, en það er tvísýn ástæða til þess að hafa póstsambandið við Þórshöfn fyrir þær sakir einar. Gæti þvert á móti verið hagfeldara fyrir þá að hafa póstsambandið á þá hönd, sem þeir hafa strjálara samband við af öðrum ástæðum. Jeg segi þetta ekki af því, að jeg telji það skifta miklu máli, á hvora hönd póstsambandið er, heldur til þess að sýna lauslega fram á, að þessar umkvartanir og aðfinslur eru ekki allar mikilsverðar og meira og minna bygðar á misskilningi. Frv. gerir nefnilega ráð fyrir stórum bættum póstsamgöngum á sjó. Óhjákvæmilega hlýtur það að hafa það í för með sjer, að nokkuð af núv. landpóstgöngum leggist niður og að það breytist. Fjárhagurinn leyfir ekki, að stórbættar sjeu póstsamgöngurnar á sjó, án þess að landsamgöngurnar breytist og rýrni eitthvað, vitanlega þó ekki að sama skapi mikið og umbótunum nemur.

Jón Auðunn Jónsson Jeg skal nú verða við tilmælum hv.frsm. meiri hl. um að lengja ekki umr. til muna. Jeg skil þá ósk hans vel, og er mjög eðlilegt, að hún komi úr þeirri átt. Hv. þm. stendur nefnilega varnarlaus uppi, og ferst honum lítt hönduglega að berja í brestina fyrir frv. þetta, og ræður það af líkum, þar sem hv.þm. virðist mjög skorta þekkingu á þessum málum. Mjer kom það dálítið undarlega fyrir sjónir, þegar hv.frsm. meiri hl. vildi slá því föstu, að landssímastjóri og póstmeistari hefðu báðir lagt eindregið með frv. þessu. Mjer er ekki ljóst, hvernig hv.frsm. fer að því að í draga þessa ályktun. Jeg fæ ekki betur sjeð en að hv.þm. hafi algerlega í hausavíxl á hlutunum. Þeir landssímastjóri og aðalpóstmeistari lögðu á móti 1. gr. frv.; 2. gr. töldu þeir óþarfa, 3. gr. voru þeir hvorki með í nje á móti, 4. gr. voru þeir algerlega mótfallnir, 5. gr. voru þeir samþykkir, enda fjallar hún einungis um bætt launakjör starfsmanna þessara; 6. gr. voru þeir sammála. Þetta er nú það, sem þeir hafa lagt til þessa máls í samgmn. Í heild töldu þeir frumvarpið ýmist óþarft eða skaðlegt og aðalpóstmeistari hjelt því fast fram, að landssímastöðvarstj.-störfin ættu að leggjast undir póstmeistarastörfin, ef breyta ætti. Jeg skil því ekki, hvernig hv.frsm. fer að telja þá sammála frv. í aðalatriðum. Því fer svo fjarri. Jeg efast ekki um, að þessum mönnum sje best kunnugt um hin yfirgripsmiklu og margbrotnu störf, sem bæði póst- og símamenn hafa venjulega með höndum. Oft er annríkið svo mikið, að vinna verður nótt og dag á pósthúsunum, því að ekki þykir heppilegt að taka aukafólk til þessara starfa; slík störf ganga seint hjá viðvaningum, og auk þess eru þau oft svo ábyrgðarmikil, að ekki er hægt að nota til þeirra nema hina föstu menn. Auk þess ber á það að líta, að pósthús í aðalkaupstöðum hafa og verða að hafa beint samband við útlönd, því ella myndu af hljótast tafir og önnur vandræði, ef alt yrði að ganga gegnum pósthúsið í Reykjavík. Hv. frsm. meiri hl. komst svo að orði, að við mættum ekki einblína alt of fast á það, sem aðrar þjóðir gerðu í þessum efnum. Alveg rjett. Í Danmörku hafa t. d. ekki nema þrjú pósthús beint samband við útlönd. Veldur það engum óþægindum þar í landi, vegna hinna öru samgangna, hinna daglegu járnbrautaferða um þvert og endilangt landið. Hv. frsm. viðurkendi, að vafasamt væri, að um sparnað væri að ræða í sambandi við þetta frv. Við, sem á móti erum frv., höfum margsannað, að sparnaðurinn er óverulegur eða enginn, og ef hann er nokkur, kemur hann margfaldl. niður á notendunum, sem þola verða ljelegri afgreiðslu, ef sameinað verður. Hv. frsm. sagði, að sparnaðurinn yrði aðallega í framtíðinni. Ef svo er, að sníða á stakkinn við hæfi komandi tíma, þá álít jeg, að gjalda beri varhuga við því að rasa um ráð fram í þeim efnum. Þá hygg jeg ráðlegast að fara varlega í sakirnar og sameina einungis þar, sem hentugt er eins og nú standa sakir. Til þess þarf enga nýja lagaheimild; stj. er slíkt innan handar, enda eru þess þegar mörg dæmi, að sameinað hefir verið á smærri stöðum. Hv. frsm. var mjög í vafa um, hvort tiltækilegt væri að sameina á Akureyri. Að sjálfsögðu gildir þá það sama um Ísafjörð, Vestmannaeyjar og Seyðisfjörð. Það er vert að gefa því gaum, að póstafgreiðslurnar á Ísafirði og í Vestmannaeyjum eru taldar vera miður áríðandi og minni en t. d. póstafgreiðslan á Seyðisfirði. Stöðvarstjórinn þar á að hafa mun hærri laun en á áðurnefndum stöðum, og þó er loftskeytastöð í sambandi víð landssímastöðina í Vestmannaeyjum. Hver mun vera ástæðan til þessa? Í þessu sambandi nægir að benda á peningaviðskiftin, sem þessi pósthús hafa haft síðastl. ár. Þau námu á Akureyri 1460 þús. kr., á Ísaf. 1170 þús. kr., í Vestmannaeyjum 800 þús. kr., en á Seyðisf. ekki nema 400 þús. kr. Auk þess liggja fleiri aukapóstar undir Ísafjörð en Seyðisfjörð, og fleiri brjefhirðingar. Jeg hefi aðeins drepið á þessi atriði til þess að sýna, að þetta, eins og fleira í till.n., er harla lítið undirbygt, og ræða hv.frsm. meiri hl. á litlum kunnugleikum bygð. Þá vildi hv.frsm. gera lítið úr þeirri till. landssímastjóra, að þeir, sem fengju þessi störf, yrðu að hafa unnið minst 2 ár við landssímann. Þetta fanst hv.þm. óþarfi. En jeg fæ nú ekki betur sjeð en að slíkt ákvæði sje í alla staði hið þarfasta og fylsta nauðsyn sje til þess, að þeir, sem þessi störf hafa með höndum, fullnægi kunnáttuskilyrðum. Enda mun hv.þm. skilja þetta vel, ef hann gætir betur að. Jeg hygg t. d., að hv.þm. myndi þykja það fremur óviðkunnanlegt, ef óreyndur samvinnuskólapiltur væri umsvifalaust tekinn fram yfir hann og settur yfir þá verslun, sem hv.þm. hefir í fleiri ár veitt forstöðu. Ef hv.þm. er alvara um þetta, þá verður maður að draga þá ályktun, að hann meti reynslu, æfingu og leikni í starfi einskis virði. Þá sagði hv.þm., að allar forgangskröfur manna til embætta ættu engan rjett á sjer. Þetta get jeg með engu móti viðurkent. Sá maður, sem t. d. hefir verið póstur í tugi ára og staðið vel í stöðu sinni, á áreiðanlega meiri rjett til betri stöðu í þeirri grein, ef nokkur losnar, heldur en einhver og einhver, sem aldrei hefir við slík störf fengist. Ef þetta er ekki viðurkent, þá er verið að draga úr framsækni manna til þess að verða dugandi og nýtir starfsmenn þjóðarinnar. Um það atriði, að ef afgreiðsla kynni að ganga seint, þá fórust hv.þm. svo orð, að hið opinbera myndi skerast í leikinn. En á hvern hátt? Ætti ríkisvaldið að segja við stöðvarstjórann, að hann hefði ekki nægilegt fólk? Vitanlega myndi stöðvarstjórinn svara því einu til, að hann kæmist yfir þessi störf með þessum mannafla, enda þótt afgreiðsla gengi svo treglega, að notendur biðu baga og tjón af. Þá væri ekki um annað að gera fyrir ríkið en hækka skrifstofufje stöðvarstjóranna. Annars finst mjer hv.þm. hafa bitið sig helst til fast í þá trú, að þar sem hjer er um stjfrv. að ræða, þá sje hjer eitthvað stórvægilegt umbótamál á ferðum. En slík trú getur oft svikið, og svo er að þessu sinni. Hv. 4. þm. Reykv. tók mjög skynsamlega í málið. Hann er einn í n. þeirri, sem haft hefir málið til meðferðar, og mun að nafninu til heyra til meiri hl. Hann sagði, að ekki kæmi til mála að svifta menn störfum, nema því aðeins, að ríkið hafi verulegan hag af því fjárhagslega. Hinsvegar telur hann áætlun póstmálan. um sparnað þann, sem þessi lög hefðu í för með sjer fyrir ríkið, mjög efasama. Jeg vil halda því fram, og hefi sannað það, að sparnaður er lítill eða enginn, en hinsvegar margföld óþægindi fyrir alla notendur pósts og síma. Þessir sparnaðarútreikningar póstmálan. eru lítið undirbygðir, eins og flest það, sem hún hefir látið frá sjer fara. Hv. þm. Dal. ámælti minni hl. samgmn. fyrir að hafa ekki gefið út nál. Jeg held nú, að slík ámæli eigi ekki síður við meiri hl., því nál. hans var nafnið eitt. Það er bæði stutt og engar upplýsingar nje neitt til stuðnings frv. í því. Auk þess vill einn meirihlutamaðurinn láta breyta frv. og hefir flutt till, um það. En n. hefir ekki haft tök á að ræða málið nema á einum fundi, og daginn eftir var málið tekið á dagskrá, að því er talið er að beiðni stj. Með þeim önnum, sem nú eru í þinginu, þingfundir venjulega frá kl. 10 að morgni til kl. 1–2 á nóttunni, auk nefndastarfa, þá ræður það af líkindum, að við minnihl.menn höfðum engan tíma til að útbúa ítarlegt nál., sem þó vissulega hefði verið æskilegt. Hinsvegar væntum við þess fastlega, að umr. þær, sem fram hafa farið um málið hjer í hv. deild, muni hafa sannfært hv.þdm. um það, að ef þetta frv. á að ná afgreiðslu á þessu þingi, verður það að taka róttækum breytingum. Hv. 1. þm.N.-M. sagði, að jeg hefði verið með getsakir í garð póstmálan. út af þessu frv. Þetta er misskilningur hjá hv.þm. Jeg talaði einungis á móti frv., en ekkert um tildrög þess. Hv. þm. talaði um, að jeg þyrfti að lesa nál. betur. En jeg vil þá segja það, að hann hefir ekki lesið það svo vel sem skyldi, ef hann heldur því fram, að þar sje ætlast til, að lögin komi til framkvæmdar jafnskjótt og hinar einstöku stöður losna. Vilji hv.þm. slá niður allar getsakir í þessum efnum, þá ætti hann að styðja þær brtt., sem koma munu til varnaðar misbeitingu í veitingu starfanna. Enda er það álit allra heilbrigt hugsandi manna, að ekki eigi að svifta menn stöðunum nema ríkinu sje auðsjeður hagur við breytinguna. En þannig hagar hvergi til að því er þetta mál snertir nema á Borðeyri, en þar hefir nefndin ekki gert ráð fyrir neinum sparnaði, þó undarlegt sje. Jeg vil undirstrika enn að nýju, að þar sem póststöðvarnar skifta beint við útlönd, þá er alveg óhjákvæmilegt að hafa vana póstmenn og menn, sem eru þaulvanir slíkum störfum, því að ábyrgðin hvílir á ríkinu, ef einhver vanræksla á sjer stað. T. d. ef ekki er fylgt fyrirmælum í póstsamningum, sem gerðir eru við erlend ríki, þá er það víst, að íslenska ríkið sætir ábyrgð fyrir. Það má ráða af því, sem jeg hefi áður sagt, að það eru ekki svo fáar afgreiðslur frá póststöðvunum um alt land, sem fara til útlanda. Það er ekki hægt að segja, hversu margar póstsendingar fara til útlanda af þeim 41/2 milj. sendinga, sem afgreiddar eru frá pósthúsinu á Ísafirði, en jeg hygg, að þær sjeu æðimargar. Meðal annars vegna þeirrar ábyrgðar, sem hvílir á póstmönnum yfirleitt um að þessi störf þeirra sjeu rækt eins og víðtækir milliríkjasamningar ákveða, er það svo í Danmörku, að aðeins þrjár póststöðvar eru látnar hafa á hendi póstafgreiðslu til útlanda, og eru þó þúsundir póststöðva í öllu landinu. Mjer finst það vera alveg óforsvaranleg stefna, ef nú á að leggja út á þá braut að hafa ekki vel æfða menn við póstafgreiðsluna, jafnvel þó að þeir eigi að vera undir yfirstjórn símastjóranna. Jeg get ekki verið því fylgjandi að lækka frá því, sem nú er, þau laun, sem póstmeisturunum eru greidd. Mjer er kunnugt um það, að á Ísafirði vinnur póstmeistarinn altaf fullan skrifstofutíma, frá 10–6 eða 10–7 á hverjum degi þegar pósthúsið er opið, og auk þess oft mikla aukavinnu þegar skip koma. Er hann því vel að launum sínum kominn. Þetta er líka duglegur og þaulvanur maður, svo að störfin verða honum ljettari en lítt vönum mönnum, og mjer þykir sennilegt, að þó að teknir væru tveir óvanir menn til þessa, þá mundu þeir ekki ríkasta meiri störfum heldur en hvor af þeim tveim mönnum, sem síðast hafa gegnt póstmeistaraembættinu á Ísafirði. Hv. frsm. hefir haft á móti því, að talað sje hjer um nál. póstmálan. í sambandi við þetta frv., sem hjer liggur fyrir. Jeg verð nú að vera á annari skoðun en hann um þetta, og get tekið undir það með hv. 1. þm. Skagf., að þar sem þetta álit er látið fylgja frv. til þingsins, þá er ekkert eðlilegra en að það sje tekið til athugunar. Ef þessu áliti væri ekki andmælt, þá er ekkert eðlilegra en að hæstv. stj. líti svo á, að allir væru því sammála og gætu aðhylst þær till., sem þar eru bornar fram. Mundi hæstv. stj. þá að sjálfsögðu telja sjer óhætt að bera fram frv. á næsta þingi í samræmi við þetta, sem væri bygt á þeim grundvelli, sem póstmálan. leggur til. Jeg gerði grein fyrir því í minni fyrri ræðu, að það bregður víða fyrir hjá póstmálan. mjög miklum ókunnugleika á staðháttum á ýmsum stöðum, og þó að till. hennar sjeu oft svo varfærnislega orðaðar, að ekkert er á þeim að byggja, þá eru þetta samt till. til þings og stj., sem er sjálfsagt að athuga. Það var leiðinlegt, að ekki skyldu vera fyrir hendi till. um þessi mál frá póstafgreiðslumönnum víða af landinu. Þær voru fengnar árið 1924 af aðalpóstmeistaranum hjer í Reykjavík, og voru þá sendar stjórnarráðinu, en árið 1928 átti svo að fara að taka þær til athugunar, en þá fundust þær hvergi, og hafa ekki fundist síðan. Þetta er eitt meðal annars, sem sýnir, hvað það er óheppilegt, að þessi mál skuli ekki heyra beint undir ráðh., því að eins og nú er til stofnað, þarf að senda öll skjöl til stjórnarráðsins. Þessi skjöl, sem jeg var að tala um, finnast hvergi, en aðeins hefir fundist brjef aðalpóstmeistara, þar sem hann hafði gert útdrátt úr till. póstafgreiðslumannanna, en allar nánari upplýsingar vantaði. Jeg vonaðist nú eftir því, að þar sem svo hefði farið, þá hefði póstmálan. beiðst þess, að aðalpóstmeistari útvegaði nýjar upplýsingar frá þessum sömu mönnum, en það hefir hún ekki gert, og því liggja nú engar upplýsingar fyrir frá þeim. Aðalpóstmeistari hafði gert ítarlegar till. eftir þessum plöggum, en þær till. voru ekki afritaðar í póstmálaskrifstofunni, vegna þess að búist var við, að þær kæmu aftur úr stjórnarráðinu. Einnig þessar till. aðalpóstmeistara liggja með þeim plöggum, sem ekki hafa fundist. Það hafa aðeins fundist niðurstöðurnar, sem aðalpóstmeistari hafði skrifað hjá sjer. Jeg held, að það hefði farið betur á því hjá póstmálan., að hún hefði lagt rækt við að athuga það, sem henni var falið að athuga með brjefi 16. okt. 1928. Það hefði farið betur á því heldur en að hún sje að gera till. um breyt. á æðstu stj. póstmálanna og símamálanna, eins og gert er með 1. og 2. gr. frv. Þær till. eru yfirleitt mjög illa undirbúnar, en hafa tafið n. frá þeim störfum að athuga, hvernig hægast verði að koma póstflutningum um alt land og bera fram till. um bættar póstgöngur. Það hefir ekki komið neitt frá n. nema ofurlauslegar athuganir og svo þetta frv., sem er á engan hátt vel undirbúið.

Jón Baldvinsson Jeg vona, að hæstv. forseti sýni mjer þá sömu sanngirni, sem hann hefir sýnt öðrum um önnur mál, er hjer hafa legið fyrir, og taki málið af dagskrá. Jeg hefi ekki lokið við samningu nál., en geri það svo fljótt sem jeg get. Ætti það að koma á morgun til útbýtingar. Nál. meiri hl. kom á laugardag; á sunnudag voru ýmsar annir og gærdagurinn fór allur í fjárlögin. Hefi jeg því haft lítinn tíma frá ýmsum störfum þessa daga.

Jón Þorláksson Jeg á sæti í þeirri n., er greiddi götu þessa frv. inn í þingið fyrir tilmæli hæstv. fjmrh. En jeg vildi samt við þessa 3. umr. málsins láta fylgja því nokkrar almennar aths. frá mjer. Frv. þetta felur ekki neitt annað í sjer en að safna á einn stað þeim lántökuheimildum og heimildum til lánsfjárnotkunar, sem búið er að gefa og verið er að gefa í ýmsum lögum og með fjárlagaákvæðum. Það er því algerlega formlegs efnis og á ekki að hafa í för með sjer neinar breyt. á þeim lögum, sem þegar hafa verið afgr. eða er nú verið að afgr. En þar sem hjer er um svo merkilegt mál að ræða, þykir mjer rjett að minna á, að í árslok 1923 voru ríkisskuldirnar um 18 milj. króna. En samkv. síðasta uppgerðum landsreikningi voru þær í árslok 1927 kr. 11288749.77. Það er því ekki lítið spor, sem verið er að stíga, þegar ráðgert er að taka 12 milj. kr. lán, eða nokkru hærra en allar ríkisskuldirnar eru taldar í síðasta landsreikningi. Þó nú búið sje að veita allar þessar lántökuheimildir, þá virðist mjer samt svo, að það sje mjög athugaverð fjármálastefna, er kemur fram í þessu. Það er nú svo ástatt með okkur, að við búum yfirleitt við góðæri, og lýsir það sjer á margan hátt. í peningamálunum er það svo, að seðlabanki landsins, Landsbankinn, á um 10 milj. kr. erlendis, sem hann telur rjettilega geymdar þar, þar sem óvíst er, að fljótlega sje hægt að finna svigrúm fyrir þær til ávöxtunar með því að draga þær inn í landið. Vinnubrögðin í landinu eru svo, að heita má að allar hendur sjeu starfandi. Þegar svona er ástatt, þá er mjög erfitt að draga stórfje inn í landið, svo að það verði til nokkurs raunverulegs gagns. Það fást ekki fleiri hendur til þess að vinna. Það er því spurning, hvort það borgar sig að fá erlent fje inn í landið eins og nú stendur á. Aukning allskonar starfa og framfara í landinu er vitanlega sjálfsögð og nauðsynleg, en það er ávalt hollast, að framþróunin sje stöðug og jöfn, en verði ekki í stórum stökkum annað veifið, en svo kyrstaða á milli þess. Með þeim sveiflum, sem hjer eru á atvinnulífinu, getur lánsfje komið að góðum notum, ef því er veitt inn í landið þegar tímarnir eru erfiðir. Þá hefir það þau áhrif, að það heldur við atvinnunni og styður að aukningu atvinnufyrirtækjanna. Þess vegna er það mín skoðun, að eins og nú stendur á sje ekki rjett að ráðast í það að taka stórlán, nema það fáist með mjög aðgengilegum kjörum. Af þeim lántökuheimildum, er stj. hefir áður fengið og taldar eru í 2. gr. frv., hafa sumar valdið miklum ágreiningi og sumar eru svo, að jeg álít, að hæstv. stj. ætti alls ekki að notfæra sjer þær. Sjerstaklega vil jeg þar tilnefna heimild til lántöku til þess að byggja nýtt strandferðaskip. Álít jeg það alveg skakt spor að ráðast í slíkt. Vil jeg taka það skýrt fram, að jeg er engu síður á móti því nú, að stj. noti þessa lántökuheimild, en jeg hefi áður verið. Hygg jeg, að bráðum komi úr annari átt till. til umbóta á siglingum og strandferðum hjer við land, sem er miklu betri og kostnaðarminni en að fara að bæta við nýju strandferðaskipi á stærð við „Esju“.- Sama er að segja um brúargerðalántökuheimildina frá 1919. Hún hefir aldrei verið notuð ennþá, því sú stefna hefir verið ríkjandi, að það væri athugavert að nota lánsfje til slíks, og tel jeg það vel farið. Mjer finst fyrir mitt leyti, að það megi alls ekki eiga sjer stað, að lánsfje sje notað til fyrirtækja, er gefa jafnlítinn beinan hagnað og brúargerðir. Aftur er það annað, sem allir eru sammála um að lána fje til, en það er fyrsti liður þessa frv., stofnfje ríkissjóðs til Landsbankans. Eins og nú er komið löggjöfinni um bankann, má búast við, að þetta lán verði byrði á fjárlögunum. Er þetta einn þáttur í þeirri óheppilegu fjármálastefnu, er hefir verið ríkjandi síðan eftir kosningarnar 1927, er sú breyt. var gerð á Landsbankanum, er sviftir ríkissjóð 100 þús. kr. árlegum tekjum af þessari stofnun. Upphæð þessi var eftir 1. frá 1927 ætluð til þess að ríkissjóður gæti skaffað bankanum nýtt stofnfje án þess að þurfa þess vegna að leggja þungar byrðar á skattborgarana. En eins og nú er orðið, fer það eftir því, hvort hægt er að fá lán með góðum kjörum, hversu skattþegnarnir komast hjá að greiða sjerstakt gjald vegna þessa stofngjalds til Landsbankans. Munurinn á þessum 2 bankalögum er sá, að samkv. fyrri l. frá 1927 á Landsbankinn að greiða 6% af öllu stofnfje sínu, bæði gamla og nýja innskotsfjenu, en eftir lögunum frá 1928 aðeins 6% af viðaukanum. Það er mjög óvíst, að það fáist svo góð lánskjör, að hægt sje að standa straum af því erlenda láni með þeim 6%, er bankinn greiðir. Jeg álít samt rjett, að stj. fái þessa lántökuheimild, og að hún fái hana skýrt og vel orðaða, svo að engin fyrirstaða geti orðið á því formsins vegna að fá hin bestu lánskjör, sem fáanleg eru. En þó jeg telji rjett að veita heimildina, þá vil jeg þó taka það skýrt fram, að jeg er að ýmsu leyti ósammála þeirri fjármálastefnu, er leitt hefir til þess, að svo stór lántaka er framundan.

Fjmrh. (Einar Árnason) Jeg hefi ekki mikið að segja út af því, er hv. 3. landsk. mælti. Það er öllum vitanlegt, hvers vegna þetta frv. er fram komið. Það er aðeins til þess að setja í eitt þær heimildir, sem þingið hefir áður gefið stj. til þess að taka lán til ýmsra framkvæmda. Hv. 3. landsk. veit vel, að þegar taka þarf lán utanlands, þá er það til mikilla óþæginda, að lántökuheimildirnar sjeu í ýmsum lögum, enda er venja að hafa þetta svo hjá Öðrum bjóðum, er gefa svipaðar heimildir. Hjer er aðeins um form að ræða og engu bætt við, heldur aðeins teknar saman þær heimildir, er nú liggja fyrir um að taka lán fyrir hönd ríkissjóðs, Jeg sje ekki ástæðu til þess að deila um það við hv. 3. landsk., hvort hyggilega sje stofnað til hinna einstöku lánsheimilda. Það má vitanlega altaf deila um það, því menn líta svo misjöfnum augum á hlutina. En jeg vil benda á það, að þó þetta fje yrði alt tekið að láni, þá mundi það aðeins hrökkva til þess að fullnægja 3 stærstu lánsheimildunum, sem veittar hafa verið, nefnil. Byggingar- og landnámssjóði, Landsbankanum og veðdeild Landsbankans. Með þessu er þó ekki sagt, að fjeð verði eingöngu notað til þessara framkvæmda; sennilega verður veðdeildin að víkja fyrir öðru nauðsynlegra. Jeg get ekkert sagt um það, hve hátt lán verði tekið, eða hvort það muni verða að svo stöddu. En ef tækifæri gefst milli þinga til þess að komast að sæmilegum lánskjörum, þá er mikil fyrirgreiðsla að hafa heimildina. Áleit jeg því rjett að telja upp flestar þær heimildir, er gefnar hafa verið, án þess þó að það sje á nokkurn hátt bundið við það að nota fje til alls þess, er talið er upp í 2. gr. Það má ef til vill deila um það, hvort rjett sje að taka lán. En jeg fæ ekki sjeð, að þau fyrirtæki og stofnanir, sem ákveðið er í lögum að setja upp fyrir lánsfje, geti tekið til starfa nema lán sje tekið, enda beinlínis til þess ætlast af þinginu. Og jeg verð að líta svo á, að stj. beri að gera ráðstafanir til þess, að framfylgt verði þeim lögum, er þingið hefir afgreitt.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Jeg vil mælast til þess við hstv. forseta, að hann taki mál þetta út af dagskrá að þessu sinni. Það er hvorttveggja, að n. hefir ekki haft tkifæri til að athuga þær breyt., sem hv.Nd. hefir gert á frv., og ekki heldur til að bera þr undir viðkomandi ráðh.

Forseti (GÓ): Jeg skal verða við tilmælum hv.þm. og tek málið út af dagskrá. Á 70. fundi í Ed., næsta dag, var frv. aftur tekið til einnar umr. (A. 596).

Frsm. (Jón Þorláksson) Jeg hefi leyft mjer að bera fram örfáar brtt. við frv. á þskj. 620. Eins og getið var um við 2. umr. um þetta mál, höfðu einstakir nefndarmenn í mentamálan. geymt sjer að bera fram brtt. um einstök atriði frv. til 3. umr., og kemur nú hjer fram það, sem mjer þótti helst ástæða til að bæta við till.n. þá. Fyrsta brtt. er við 4. gr. og virðist mjer hún í eðlilegu samræmi við till.n. og vænti, að hún mæti ekki mótspyrnu. Það má skilja frv. svo, að skylt sje að skiftingin í máladeild og stærðfræðideild nái til allra fjögra ársdeilda skólans, en mjer finst eðlilegra, enda býst jeg við að það verði ofan á, að a. m. k. fyrsta ársdeildin verði óskift. Mín brtt. miðar að því, að gera það frjálst. Þá er 2. brtt. mín um það, að krefjast nokkurrar þýskukunnáttu við inntökupróf í Mentaskólann í Reykjavík, og er það í samræmi við ákvæði frv. um Akureyrarskólann. Að vísu er því haldið fram, að þar sem gert er ráð fyrir að skólaárið verði, a. m. k. fyrst um sinn, einum mánuði styttra í mentadeild skólans á Akureyri en í Reykjavík, þá verði að krefjast nokkuð meiri undirbúnings til inntöku í hana en mentaskóla Reykjavíkur. Jeg held nú, að þetta muni ekki svo miklu, að ástæða sje til að gera slíkan mun á, úr því að þetta er heimtað á Akureyri, og sömuleiðis er ákveðið eftir frv., að þýska skuli vera skyldunámsgrein í efstu bekkjum gagnfræðaskólanna, sem líta má á sem undirbúningsskóla undir mentaskólana. Af kennara hálfu er líka alment haft á móti því, að byrjað sje á tveim útlendum tungum á sama vetri. Nú er vitanlegt, að í 1. bekk verður byrjað á latínunámi, og sje þýska ekki tekin í 1. bekk, verður hún ekki kend nema 3 vetur, og finst mjer, sem hafði þýsku 6 vetur í skóla, það nokkuð lítið. Þetta er þó atriði, sem beint snertir kensluna, sem jeg auðvitað alls ekki er neinn sjerfræðingur i, en jeg vildi þó hreyfa þessu, til samræmis við ákvæði frv. um Akureyrarskólann. Þá er 3. brtt. mín um að fella í burtu kenslu í „atvinnufræði“. Jeg segi eins og er, að jeg veit ekki, hvað þetta er. Mjer er næst að halda, að þetta hafi komist óvart inn í frv. í hinum nýrri skólum sumum er kend fjelagsfræði, hagfræði og því um líkt, og má vera, að eitthvað svipað sje átt við með þessu, en jeg, sem sagt, hefi ekki getað fundið þessari námsgrein neinn stað, og engar skýringar fengið á, hvað þetta væri. Þá kem jeg að 4. brtt., um heitin á þessum tveimur prófum í gagnfræðaskólunum. Það kom fram í n., að hún var ekki allskostar ánægð með þetta, hvað nöfnin eru lík, enda er hætt við, að þeim yrði ruglað saman og jafnvel að minna prófið yrði uppnefnt manna á milli. Þess vegna hefi jeg lagt til, að þessu verði breytt á þann hátt, sem segir í brtt. Þá er loks 5. og 6. brtt. á þskj. 620, og eru þær samstæðar, um stjórnarfyrirkomulag gagnfræðaskólanna. - Þessar brtt. fela í sjer, að gagnfræðaskólarnir verði settir undir sömu stjórn og barnaskólar í kaupstöðum landsins. Það er einmitt eftir bendingum frá núverandi fræðslumálastjóra, að jeg hefi tekið þetta upp. Mjer virðist þetta tvent svo nátengt, að ekki sje ástæða til að hafa tvær skólanefndir á sama stað. Það ætti að geta orðið betra samræmi og skipulag á þessu, með því að fela sömu skólanefnd yfirstjórn hvorstveggja. Í samræmi við þetta er hin brtt., um að lög um skipun og laun kennara verði einnig látin gilda um kennara við gagnfræðaskólana og sömuleiðis hliðstæð ákvæði fræðslulaganna. Í rauninni hefði jeg helst viljað ganga nokkru lengra, að því er snertir skiftingu kostnaðarins við skólana, og færa frv. til samræmis við ákvæði fræðslulaganna um þetta. Ákvæði frv. um þetta eru dálítið óákveðin. Þar er gert ráð fyrir, að ríkissjóður launi tvo kennara auk framlags, sem miðast við nemendafjölda. Mjer hefði þótt eðlilegra, að skifting kostnaðarins hefði verið gerð svipuð og við barnafræðsluna; nefnilega 2/5 úr ríkissjóði á móti 3/5 úr bæjar- eða sveitarsjóði, eða að bæjarsjóði hefði verið gert að greiða vissan hluta kostnaðarins gegn vissum hluta úr ríkissjóði. - Jeg hefi þó ekki sjeð ástæðu til að bera fram brtt. í þessa átt, en látið nægja að orða brtt. mínar um stjórn skólans eins og jeg hefi gert á þskj. 620. Jeg þykist líka vita, að ef tekin verður upp sú stefna, að skipa þessum skólum í fast kerfi, þá verði skifting kostnaðarins tekin til athugunar, og samræmi komið á í því efni, milli hliðstæðra skóla. Þetta eru nú sem sagt aðeins fyrirkomulagsatriði, sem ekki raska neinu um grundvöll málsins. Jeg hefi þó talið rjett, að koma fram með þessar till. mínar nú, enda þótt sýnilegt sje nú orðið, að málið muni ekki ganga fram á þessu þingi.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg ætla aðeins að segja nokkur orð um brtt.hv. 3. landsk., enda þótt jeg því miður hafi ekki haft tíma til að athuga þær fyr en nú á fundinum. Jeg hefði helst viljað fara fram á, að málið yrði tekið af dagskrá, því að í svona vandasömu máli er ekki hægt að mynda sjer ákveðna skoðun svona í flýti. Jeg, sem sagt, hefi alls ekki sjeð brtt. fyr en nú, að jeg kom á fundinn. Um þessar brtt. virðist mjer þó yfirleitt mega segja það, eins og hv.flm. þeirra (JÞ) sagði, að þær gera ekki djúptækar breytingar á frv. og raska í engu grundvelli málsins. Um þýskukensluna t. d., er það að segja, að vegna þess að Akureyrarskólinn stendur nokkru skemur árlega, þótti sanngjarnt og eðlilegt að heimta nokkru meiri kunnáttu við inntöku en í Reykjavík. Ein aðalástæðan til þess, að skólameistarinn á Akureyri hefir lagt á móti því, að skólinn væri lengdur, er fátækt nemenda. Hann telur, að þeir mundu fyrir það tapa of miklu af þeim tíma, sem þeir þurfa að nota sjer til bjargar. Jeg hefi rekið mig á það í vor, að það er talsvert erfitt að koma því svo fyrir, að þessir fyrirhuguðu fjórir bekkir á Akureyri hætti 31. maí. Það hefir verið gert ráð fyrir, að einn bekkur mentaskólans hjer fari með náttúrufræðiskennaranum og búi svo sem 10 daga í tjöldum úti í náttúrunni, við einskonar nám, og er talið æskilegt, að Akureyrarskólinn geti notið sömu hlunninda. En eins og nú er háttað, verður erfitt að koma þessu við, fyrstu dagana í júní, vegna þess að nemendur eru þá þegar dreifðir og margir farnir að leita sjer atvinnu. Hv. þm. spurði, hvað mundi vera meint með orðinu „atvinnufræði“. Jeg get svarað því með því að vitna í það, sem hv.þm. Vestm. lagði til í sínu frv. um ungmennaskóla í Vestmannaeyjum, - að þar væri kent ýmislegt viðvíkjandi meðferð vjelbáta, - sem sagt gagnfræði, sem lyti að lífi manna þar í eyjunum. Þetta sýnir, að það eru allar líkur til, að kröfurnar úr bæjum og kauptúnum verði meira og meira í þá átt, að þessir skólar lagi sig eftir lífsskilyrðum á hverjum stað. Og jeg get sagt það, að fyrir mjer vakti það með þessu orði, að eins og það er nauðsynlegt álitið, að þeir, sem búi sig undir búskap, kynni sjer húsdýrafræði og jarðvegsfræði, og þann hluta náttúrunnar, sem veit að þeirra starfi, á sama hátt þurfi bæjarfólkið smátt og smátt að reyna að finna, hvaða þekking um atvinnuhætti því geti komið að haldi. Og þó að jeg með orðinu „atvinnufræði“ ætti ekki við það sama og hv.þm. Vestm., tel jeg, að innan reglugerða skólanna væri hægt að koma fyrir gagnfræði um atvinnuhætti, eins og þeir blasa við á hverjum stað, þar sem skólarnir starfa. Annars skoða jeg þetta sem aukaatriði, hvort orðið stendur eða verður felt úr, því að hjer er að ræða um mál, sem verður - eftir að því er lokið hjer í hv. deild, - tekið til nýrrar athugunar á næsta ári. Aftur eru tvær brtt. frá hv. 3. landsk. (JÞ), sem jeg verð lauslega að athuga, því að jeg tel dálitlu máli skifta, að þær verði ekki samþ. athugasemdalaust. Hv. þm. sagði, að það væri dálítið óheppilegt að hafa tvö próf við sama skólann, sem heiti meira og minna próf, og hefir því stungið upp á, að aðalprófið, sem flestir mundu ljúka, hjeti ekki gagnfræðapróf, heldur ungmennapróf, og að yfirleitt væri þessi skóli skoðaður sem áframhald af barnaskóla. Þetta held jeg, að sje mjög óheppilegt. Hvernig sem á því stendur, lítur fólk svo á, að ungmennaskóli sje eitthvað lægra og ljettara en gagnfræðaskóli. Jeg hefi orðið víða var við, að fólk í kaupstöðmn gerir svo mikinn mun á þessu, og finst, að „gagnfræðaskóli“ sje eitthvað traustara nafn, en „ungmennaskóli“ bæði lítilfjörlegt og merkingarlaust. Jeg vona, að hv. 3. landsk. sjái, að þetta er ekki alveg þýðingarlaust atriði. Ennfremur er það tekið fram, að menn geti ekki farið alveg hiklaust úr barnaskóla í þennan skóla, heldur yrðu að sýna einhvern vott um þekkingu og áhuga. Og þó að jeg sje samþykkur hv.frsm.n. um það, að líkur sjeu til, að t. d. hjer í Reykjavík yrði meginþorri af nemendum þessa skóla ungir menn og ungar stúlkur, þá er engan veginn útilokað, að alveg fullorðnir menn gætu stundað þar nám. Vel getur verið, að hálfþrítugir menn, sem flyttust hingað til bæjarins, en hefðu ekki, fyrir fátæktar sakir, átt kost á að læra fyr, færu í skólann og tækju próf eftir tvo vetur. Mundi það þá þykja hlægilegt, að slíkir menn væru að taka „ungmennapróf“. Alþingi hefir nú fallist á að lögfesta orðið hjeraðsskóli um ungmennaskóla sveitanna, en aðalkosturinn við þetta orð „hjeraðsskóli“ er, að það er svo hlutlaust, hvorki lofar eða lastar. Menn hafa áður reynt ýms nöfn, lýðháskóla, alþýðuskóla og ungmennaskóla, en það var eitthvað að öllum þessum nöfnum, og þau reyndust ekki viðfeldin. Og það, sem jeg óttast, ef þessi till. verður samþ. endanlega, er það, að þessir skólar mundu setja niður við það. Menn gera mun á, hvort skólinn er áframhald af barnaskóla eða sjálfstæður, og gera til muna hærri kröfur til hans. í þessu liggur dálítill skoðanamunur milli mín og hv.þm. Jeg vil, að gagnfræðaskólar í kaupstöðum sjeu taldir sjálfstæðir og ekki í sjerstaklega nánu sambandi við síðasta bekk barnaskólans. Að því leyti er jeg þakklátur n., þar sem hún gerði brtt. í þá átt, að gera skólann sjálfstæðari. Sú till., að skólinn sje áframhald af barnaskóla, er heldur ekki komin frá hv.þm. sjálfum, heldur frá einum af skólamönnum landsins, sem áður hafði lýðháskóla. Því getur verið svo varið um marga, að þeir þurfi ekki námsins vegna að keppast eftir að taka síðasta bekk, ef þeir ætla að fara að snúa sjer að verklegu námi. Jeg tel það þá mjög illa farið, að gera lítið úr þeim fyrri bekkjum. Það verður að telja þá skoðun óheppilega, sem ríkir hjer í Reykjavík, að menn skoða neðri bekki mentaskólans sem inngang í efri bekkina, svo að allir eigi að reyna að brjótast inn í þá. Í framhaldi þess, sem jeg sagði um nauðsyn þess, að hafa nám í samræmi við kringumstæður, vil jeg minnast á það, sem Halldór Vilhjálmsson á Hvanneyri hefir sagt mjer um viðhorf þessara nýju skóla í sveitum og áhrif þeirra á bændaskólana. Af því að bændaskólinn varð að taka við fólki með litla almenna mentun, meðan hana var erfitt að fá í landinu, urðu bændaskólarnir að hafa kensluna töluvert almenns eðlis og að sama skapi minna af eiginlegri búnaðarkenslu. En þegar hjeraðsskólum fjölgaði, varð afleiðingin sú, að bændaskólarnir eru að verða hálftómir. Fólkið fer í hina, sem ekki veita sjermentun. Nú álítur skólastjórinn á Hvanneyri - og jeg býst við, að það sje skoðun margra hygginna manna, - að hjer þurfi að verða breyting, helst að búnaðarskólar geri almennar þekkingarkröfur, t. d. eins vetrar nám á hjeraðsskóla eða gagnfræðaskóla, þannig að nemendur kunni nokkurn veginn að skrifa móðurmál sitt, einfaldan reikning og þess háttar, en búnaðarskólarnir hafi nær eingöngu búfræðikenslu. Það verður e. t. v. sagt, að þetta komi ekki mikið kaupstöðum við. En þar horfir þó svipað við, því að í kaupstöðunum þurfa menn líka að búa sig undir lífið á sinn sjerstaka hátt. Og jeg hygg, að mjög margir þeirra vilji fara að búa sig undir lífið með sjerfræðinámi, hliðstætt því, sem menn gera á Hvanneyri. Og þá er um að gera, að mönnum finnist ekki, að það sje eitthvað óeðlilegt eða lítið í því, sem þeir hafa lært. Og þess vegna vildi jeg óska, að hv. 3. landsk. hjeldi ekki sinni till. til streitu. Því jeg hygg, að jeg hafi fært rök að því, að þótt hún sje ekki nema orðabreyting, sje hún heldur til skaða. Allir flokkar í Ed. komu sjer í fyrra saman um það, að alþýðuskólinn hjer í Reykjavík ætti að heita gagnfræðaskóli. En svo var í Nd. fundið upp þetta nafn: „bráðabirgða-ungmennafræðsla“. Menn segja - sem rjett er: - þetta er ekkert nafn, og það bætir ekki fyrir neinum skóla að vera nafnlaus. En þar sem hv. 3. landsk. (JÞ) hefir unnið þessu máli með það eitt fyrir augum, að leysa það sem best, þá vona jeg, að hann láti þarna sína skoðun ráða, heldur en till. þeirra manna, sem hafa sýnt skeytingarleysi í sínum till. Jeg ætla ekki að fjölyrða að sinni um breytingu á skólanefnd, en segja það aðeins, að jeg álít, að öll sömu rök hnígi að því, að sjerstök skólanefnd sje fyrir gagnfræðaskóla, eins og hnigu að því, að hafa ekki nafnið „ungmennaskóli“. Þessir skólar ættu algerlega að vera aðskildir, og ekkert samband á milli. Og það mundi bersýnilega gera skólunum skaða, ef menn hjeldu, að þeir værir áframhald af barnaskóla. Það er fjarstæða, sem má ekki halda við, því að ef það væri gert, mundi lífið sprengja af sjer þennan óeðlilega fjötur. Jeg býst ekki við, að segja meira um þetta mál að sinni. Jeg býst við, að þegar hv.frsm. og aðrir hafa tekið til máls, verði málið tekið út af dagskrá til morgundagsins, og verði þá lokaumræða um það.