Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hafði hugsað mér að beina fyrirspurn til hæstv. viðskmrh., sem ég taldi víst að mundi mæla fyrir þessu frv. hér. Þó að hann sé nú ekki mættur og sjái ekki ástæðu til að mæla fyrir frv., þykir mér rétt að láta koma fram þær athugasemdir, sem ég vildi beina til hans. Eins og sést á greinargerðinni, er frv. þetta horið fram til staðfestingar á brbl., sem út voru gefin þann 6. maí s.l., og í þeim felst samkvæmt 2. gr. heimild fyrir verðgæzlustjóra til að birta nöfn þeirra, sem verða uppvísir að óhóflegri álagningu á vörur eða þjónustu, sem frjálst verðlag er á. Þessi brbl. eru búin að vera í gildi síðan þann 6. maí s.l., og enn þá hefur, að því er ég bezt veit, ekki verið birt eitt einasta nafn nokkurs fyrirtækis eða einstaklings, sem hafi lagt óhóflega á vörur sínar eða þjónustu. Ég hafði hugsað mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. viðskmrh., hverju þetta sætti, þar sem upplýst er í opinherum skýrslum verðlagsstjóra, að í mjög mörgum tilfellum hefur álagning verið óhófleg, að minni hyggju. Ég vildi beina þeirri fyrirspurn til hæstv. viðskmrh., hverju sæti, að ekki hafi nöfn þessara manna, einhverra þeirra eða allra, verið birt, og vildi mega mælast til þess við þá hv. nefnd, sem fær þetta frv. til athugunar, að hún flytji hæstv. ráðh., sem án efa ræðir við nefndina, þessa orðsendingu mína og óski svars við fyrirspurninni.



Herra forseti. Árið 1942 færði íslenzkum alþýðusamtökum mjög mikilvæga ávinninga á ýmsum sviðum. Aðdragandi þeirra var sem kunnugt er skæruhernaðurinn svo nefndi, og árangurinn birtist í samningum Dagsbrúnar við atvinnurekendur síðari hluta sumars 1942. Með þeim samningum var viðurkenndur 8 stunda vinnudagur, og auk þess var orlof verkamanna samningsbundið tvær vikur á ári, og skyldu atvinnurekendur greiða verkamönnum orlofsfé, þannig að þeir héldu launum í leyfi sínu. Á næsta ári gaf Alþ. síðan samningi þessum lagagildi með l. um orlof, en þau eru mjög mikilvægur áfangi í réttindabaráttu íslenzkrar alþýðu. Ég veit, að ég þarf ekki að ræða um menningarlegan ávinning af þessari lagasetningu, sjálfsagða hvíld og hressingu eða það, hvernig íslenzk alþýða hefur kynnzt landi sínu betur, en fyrr með stórauknum ferðalögum. Ég veit, að allir alþm. telja þessi l. sjálfsagt menningarmál. En þar með er ekki sagt, að l. hafi verið fullkomin við fyrstu smið, og með frv. því, sem hér er flutt, eru lagðar til þrjár breyt. á þessum l. Meginbreytingin er sú, að sumarleyfið lengist upp í 18 virka daga eða sem svarar þriggja vikna orlofi og að orlofsfé hækki í samræmi við það upp í 6½% af kaupi. Þriggja vikna orlof er nú orðið mjög algengt hjá embættismönnum, starfsmönnum og ýmsum iðnaðarmönnum og mun af almenningi vera talinn mjög eðlilegur og hæfilegur tími, og erlendis hefur þriggja vikna almennt orlof færzt mjög í vöxt á undanförnum árum. Væri hægt að rekja um það mörg dæmi, en eðlilegasta hliðstæðu má telja hin Norðurlöndin, sem oft hafa verið okkur fyrirmynd í félagsmálum, og munu þó þeir, sem hægast vilja fara í þeim málum, viðurkenna, að þau geri sig ekki sek um neina ofrausn á þessu sviði og rasi ekki um ráð fram. Norðmenn samþ. l. um almennt þriggja vikna orlof þegar 1947, og hafa þau gefið hina beztu raun og þykja nú jafnsjálfsögð og tveggja vikna orlof áður. Svíar hafa framkvæmt sömu breytingu, og á s. l. vetri tryggðu dönsku alþýðusamtökin öllum meðlimum sínum þriggja vikna orlof með heildarsamningum við atvinnurekendur. Við erum þannig orðnir eftirbátar hinna Norðurlandanna á þessu sviði, og er með frv. aðeins lagt til, að við fylgjumst með þeim. Í annan stað leggur frv. til, að orlofsrétturinn nái einnig óskertur til hlutarsjómanna. Í orlofsl. er ráð fyrir gert, að atvinnurekendur greiði hlutarsjómönnum hálft orlofsfé, en helmingur fjárins sé tekinn af hlut sjómannanna sjálfra. Verður ekki séð, að nein sanngirni mæli með því, að hlutarsjómenn séu afskiptir á þessu sviði, og hafa þeir raunar oft meiri þörf orlofs, en ýmsir aðrir. Í þriðja lagi er gert ráð fyrir, að fyrningarákvæðum laganna verði breytt. Í 15. gr. orlofsl. segir: „Kröfur á hendur vinnuveitendum samkvæmt lögum þessum falla úr gildi fyrir fyrning, ef þær hafa ekki verið viðurkenndar eða lögsókn hafin innan loka næsta orlofsárs eftir að kröfurnar stofnuðust.“ - Þessi tilhögun er óeðlileg. Þess eru mörg dæmi, að af þessu ákvæði hafa hlotizt óþægindi og misskilningur. Virðist eðlilegra, að fyrning orlofsfjár fylgi algerlega sömu reglum og fyrning kaupgjalds, og er það lagt til í þessu frv. Ég minntist á það í upphafi, að verkamannafélagið Dagsbrún hefði tryggt meðlimum sínum tveggja vikna orlof eftir harða, en nokkuð sérstæða deilu 1942. Nú er svo komið, að íslenzku alþýðusamtökin hafa gert að sinni kröfuna um þriggja vikna orlof, og er enginn ágreiningur um þau mál innan þeirra. Var þetta ein meginkrafa samtakanna á baráttudegi þeirra 1. maí s. l., og á því er enginn vafi, að alþýðusamtökin munu ekki lengi fást til þess að láta það viðgangast, að íslenzkir verkamenn séu eftirbátar félaga sinna á Norðurlöndum á þessu sviði. Ef Alþingi fæst ekki til að breyta orlofslögunum, benda allar líkur á, að aukið orlof verði knúið fram af verkalýðsfélögunum sjálfum í samningum við atvinnurekendur, samningum, sem ef til vill fengjust ekki fyrr, en eftir kostnaðarsamar deilur. Þetta er ekki sagt sem nein hótun, enda er ég ekki bær um að hóta neinu á þessu sviði. Þetta er aðeins að horfast í augu við staðreyndir og reynslu undanfarinna ára. Annað hliðstætt réttindamál mætti vera Alþingi nokkur aðvörun. Árum saman lágu fyrir þingi frumvörp um breytingar á vökulögunum, sem tryggðu sjömönnum 12 stunda hvíld á sólarhring. Alþingi fékkst aldrei til að sinna þessu frv., og afleiðingin varð sú, að sjómenn háðu tvö langvinn verkföll til að tryggja sér þessa sjálfsögðu hvíld, en þær vinnustöðvanir kostuðu þjóðina marga tugi milljóna króna. Allar líkur benda á, að hægt hefði verið að komast hjá þessari stórfelldu sóun á verðmætum, ef Alþingi hefði gáð að sér og farið að till. um 12 stunda hvíld, og sú hvíld mun senn verða talin svo sjálfsagt réttlætismál, að enginn mun vefengja hana. Ég tel víst, að Alþingi læri af þessari reynslu og hindri, að til hliðstæðra atburða komi út af þeirri breytingu á orlofslögunum, sem hér er lögð til og verður tvímælalaust framkvæmd með samningum utan þings, ef hún fæst ekki afgreidd hér á þingi nægjanlega snemma. Að svo mæltu legg ég til, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Hv. flm. lét svo ummælt, að með setningu orlofslaganna hefði náðst mikilsverður áfangi í réttindabaráttu verkalýðsins. Ég vil taka undir þessi ummæli hv. flm. og um leið lýsa ánægju minni yfir því, að hann og hans flokkur er nú kominn á þessa skoðun. Ég minnist þess, að á árinu 1943, þegar lögin um orlof voru afgreidd hér á Alþingi eftir undirbúning fyrrv. félmrh., Stefáns Jóh. Stefánssonar, þá var því haldið fram af flokksmönnum hv. flm., að þessi löggjöf væri með öllu óþörf og lítils virði, því að verkalýðsfélögin mundu sjálf sjá svo um í gegnum samninga við atvinnurekendur, að þetta yrði knúið fram, enda hefði Dagsbrún þá fengið í samningum orlofsrétt viðurkenndan. Ég fagna því mjög þeim sinnaskiptum, sem nú koma í ljós hjá hv. flm. eða flokksmönnum hans, - hann mun ekki hafa haft orð fyrir þá á þeim tímum. Ég er einnig sammála flm. um það, að eðlilegt sé og sjálfsagt, að sömu þróun verði reynt að halda hér eins og orðið hefur í nágrannalöndum okkar hér, Norðurlöndunum öllum, þar sem nú þegar hefur verið lögfest í tveim löndunum, Svíþjóð og Noregi, 3 vikna orlof á ári. Ég er því meginatriðum þessa frv. fyllilega samþykkur og mun vinna að því, að það nái fram að ganga. En í þessu sambandi vil ég taka það fram, að í raun og veru þarf að endurskoða orlofslögin öll, sem er næsta eðlilegt, því að þau eru bráðum 9 ára og voru fullkomin frumsmið, þegar þau voru sett. Einstök atriði laganna þarf að sjálfsögðu að athuga og færa til samræmis við það, sem reynslan sýnir að nauðsynlegt er umfram það, sem hér er fram tekið í þessu frv. Ég skal þó játa það, að ég álit, að ekkert sé því til fyrirstöðu, að þetta frv. nái samþykki fyrir því, þó að þessari endurskoðun verði ekki lokið nú, því að þetta atriði á að minni hyggju ekki að þurfa að valda neinum sérstökum deilum. Hins vegar skal ég benda á, að það mun tíðkast nokkuð, því miður, og jafnvel færast í vöxt, að orlofsféð sé greitt í peningum, en ekki merkjum, þannig að greiðslan, 4% nú, eða 6½%, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., verði ekki til þess að tryggja það, að verkamaðurinn fái það orlof, sem til er ætlazt. Ég álít, að þetta meðal annars sé eitt af því, sem beri að athuga í sambandi við endurskoðun laganna. Og fleiri atriði mætti tilnefna, sem ég hirði ekki að tefja tímann með að rekja hér. Ég er sem sagt ánægður yfir því, að þetta frv. er komið fram, og mun styðja að því, að það nái hér afgreiðslu, en vil jafnframt taka það fram, að ég tel nauðsynlegt og eðlilegt, eftir nærfellt 10 ára reynslu, að löggjöfin í heild verði tekin til endurskoðunar, þótt ég telji ekki nauðsynlegt af þeim sökum að fresta afgreiðslu þessa frv., því að það má eins endurskoða þau, þó að þessi breyting sé samþ.



Ég vil þakka hv. 4. þm. Reykv. fyrir góðar undirtektir við þetta frv., en hins vegar hygg ég, að það sé á einhverjum misskilningi byggt, þegar hann ræðir um einhver sinnaskipti míns flokks í sambandi við þetta mál. Sósfl. hefur ekki tekið neinum sinnaskiptum í sambandi við það, eins og bezt sést á því, að það var að hans frumkvæði, að Dagsbrún gat knúið þetta fram 1942. Hitt hygg ég að rétt muni vera, að einhverjar deilur kunni að hafa sprottið um það, eins og oft endranær, þegar lögin voru samþ. hér á þingi, að Alþfl. hafi reynt að gera þetta að stórum flokkspólitískum sigri sínum og að honum hafi þá verið á það bent, að í raun hafi Dagsbrún verið búin að knýja þetta fram, áður en það fékkst samþ. á þingi. - Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að fara neitt að skattyrðast um fortíð þessa máls, og ég vænti þess, að einnig þingmenn annarra flokka taki jafnvel undir sjálft frv. og hv. 4. þm. Reykv.