Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg vil geta þess, að jeg vildi alls ekki meiða neinn mann með ummælum mínum. Það má enginn skilja orð mín svo, að þau sjeu á. neinn hátt meiðandi. Jeg hjelt að eins. við þá samlíkingu sem fyrir lá.



Nú er að eins að ræða um lítinn viðauka við 5. gr. frumvarpsins, sem að vísu hafði komið til tals áður, en fórst fyrir, en nú hefir nefndin athugað hann. Viðaukinn gengur í þá átt, að þar sem sveitastjórnir hafi komið rafmagnsveitum á stofn, þá megi ekki einstakir menn stofna smærri rafmagnsveitur, nema með leyfi, að öðru leyti gildi þar takmarkanir, sem teknar eru fram í fyrri lið 5 greinar. Vona jeg að háttv. deild samþykki við auka þenna.



Jeg hefi hjer litlu. við að bæta, en vildi að eins benda á, að. viðaukatillagan er komin fram, til þessað koma á samræmi milli 5. og 8. gr. 5. gr. er sveitastjórnum veitt heimild til að gefa slík leyfi, en slíkt væri meiningarlaust, ef aftur mætti taka það af mönnum jafnsnemma og þeir væru búnir að. koma sjer upp rafveitum.



Jeg get huggað forseta með því, að jeg munt ekki halda langa ræðu að þessu sinni, en jeg kann ekki við, að orðið sje tekið af mönnum, enda getur enginn sagt, að umræður hafi gengið úr hófi um þetta mál, en það er skilyrði fyrir að umræður verði skornar niður. En það er engin ástæða fyrir mig, til þess að tala nú langt mál, því að jeg hefi þegar ítarlega látið í ljós skoðun mína á málinu og einnig aðrir ræðumenn, og hafa þær umræður verið hóglegar. Jeg vil nú að eins drepa á fáein atriði í ræðum háttv. andstæðinga minna, sem lutu að ræðu minni. Hæstv. ráðherra sagði, að öll ræða mín hefði gengið í þá átt að tala máli Dana. Jeg sje ekki, að það skifti miklu máli hvers málstað er kallað að jeg taki; spurningin hlýtur fyrst og fremst að vera, hvort jeg hefi talað satt og með rjettum rökum. Hæstv. ráðherra heldur því enn fram, að jeg hafi á Hafnarfjarðarfundinum sagt, að engin landsrjettindi væri skert. Jeg verð því enn að taka það fram, að það hefi jeg aldrei sagt, heldur að jeg teldi ekki öll landsrjettindi vor vera glötuð. Jeg gjörði fullkominn greinarmun á því, að glata grundvallarrjettindum vorum, eða að rjettur vor væri skertur, svo að vjer stæðum nú verr að vígi. Hæstv. ráðherra minti á, að í ræðu minni hefði jeg sagt, að allir vissu, að fyrirvaranum hefði ekki verið fullnægt. Út frá því vildi hann halda því fram, að jeg hefði brigslað þeim andstæðingum mínum, er eigi vildu samþykkja það, um heimsku eða að þeir töluðu og breyttu móti betri vitund: Slík brigslyrði lágu ekki í orðum mínum, heldur samkvæmt málvenju, að allir viti það, sem liggja þykir í sugum uppi. Hitt mun víst hæstv. ráðherra viðurkenna með mjer, að allir menn eru ekki jafnvitrir, og að sumir þeirra manna, sem eru andstæðingar hans, geta verið engu óvitrari en þeir, sem fylgja honum að málum. Minni hlutinn getur því haft rjettara fyrir sjer en fjöldinn, enda þótt hann skorti magn til að koma fram skoðun sinni. Hæstv. ráðh. gjörði sér mikinn mat úr því, að jeg hefði notað orðið hermdarverk í ræðu minni. Jeg hafði þetta orð ekki til að útmála sök hans, heldur vildi jeg með því tákna, hve mikils væri um vert þingræði landsins, að jeg áliti það hermdarverk, er það væri fótum troðið. Þá spurði hæstv. ráðherra, hvers vegna jeg hefði vítt sig, en ekki Sigurð Eggerz, fyrir það að mótmæla því ekki, að forsætisráðherrann tæki til máls á ríkisráðsfundinum. Jeg hafði ekki ástæðu til að víta Sigurð Eggerz, þar sem hann gekk ekki að þeim kostum, er boðnir voru, enda hafði hann í frammi mótmæli gegn afskiftum forsætisráðherrans af íslenskum málum. Þá eru þessi ummæli hæstv. ráðherra og ýmsra, um að ráðherra vor sitji í ríkisráði Dana til þess að gæta þess, að Danir fari ekki inn á sjermálasvið vort, sem á að sýna það, að vjer höfum jafnan rétt á við þá.  Hæstv. ráðherra sagði, að tilvitnun Hans hátignar konungsins í það, sem hann hefði áður sagt, næði ekki til allra hans fyrri ummæla. Það sagði jeg ekki heldur, en jeg hjelt því fram og held því enn þá fram, að þótt tilvitnunin bókstaflega nái ekki til þeirra allra, þá verði þó ekki annað ráðið af þessu en að hann haldi fast við alt, sem hann hefir áður sagt, þar sem engin viðurkenning er fengin fyrir því frá konungsins hálfu, að hann víki frá neinu því, er hann hafði áður sagt. Þetta, sem sagt hefir verið, að alt sje status quo  Hæstvirtur ráðherra lagði rangan skilning í orð mín um „liberum veto“. Hann getur verið óhræddur um, að mjer datt ekki í hug að leggja það til, að „liberum veto“ yrði sett inn í lög vor. En hitt vakti fyrir mjer, að jeg álít til vera svo helg mál og stór, svo sem þingræði vort, að sú hugsun flaug mjer ósjálfrátt í hug, að hver þm. setti að hafa fullan rjett til að mótmæla, þegar því er misboðið. Jeg skal ekki fjölyrða um það, er háttv. 2. kgk.þm. (Stgr. J.) talaði um þetta mál fyrir hönd Heimastjórnarmanna. Ræða hans þótti mjer vera mjög eðlileg frá þeirra sjónarmiði, því að þeim stóð alveg á sama um fyrirvarann. Þeir hafa sjálfir lagt fyrir og lagt ráðin á um allt, sem framkvæmt hefir verið, og því síst að furða, að þeir lýsi nú ánægju sinni. Jeg tel því litla nauðsyn fyrir mig að blanda mjer inn í um. ræður þeirra manna. Jeg skal ekki heldur eyða mörgum orðum að ræðu háttv. 4. kgk. þm. (B. Þ.). Að eins verð jeg að mótmæla því, að hægt hefði verið að spara allar umræður um þetta mál. Sumir eru jafn vel reiðir yfir því, að talað skuli vera um það. Hversu ánægðir sem þeir kunna að vera með úrslit málsins, hljóta þeir þó að viðurkenna, að þetta er lífsspursmál þjóðarinnar, og jeg veit ekki, hver mál er skylt að þingið ræði og verji tíma til að ganga frá sem vandlegast, ef ekki slíkt mál. Jeg get því ekki skilið þetta tal um umræðurnar, sem orðið hafa um þetta mál. Háttv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) lýsti því hreinskilnislega yfir, að hefði það verið sannfæring sín, að brotið hefði verið í bága við fyrirvara Alþingis, hefði hann hiklaust lýst vantrausti sínu á ráðherra. Honum hlýtur því að skiljast afstaða mín, sem einmitt hefi þessa skoðun og er fullviss um að hún er rjett, og að eðlilegt er að við, sem álítum, að slíkt brot hafi átt sjer stað, reynum að gjöra okkur skoðun gildandi. Hitt, að þm. sje borið á brýn, að þeir leggi kapp á að koma öllu í uppnám og halda við óþörfum þrætum, er ekki annann en ósæmileg aðdróttun og vandræða vopn, sem gripið er til, þegar rök verða ónóg. Það er alveg rjett, að miklum tíma hefir verið varið til málsins, en það verður ekki lastað, þótt slíkt mál sje rækilega íhugað. Þá vildi jeg einungis minnast nokkur um orðum á dagskrána, sem fram hefir komið frá háttv. þm. Vestm. (K. E.). Jeg treysti mjer ekki til að greiða henni atkvæði. Jeg get þar vitnað í orð háttv. 4. kgk. þm. (B. Þ.), sem segir, að hún feli í sjer beina traustsyfirlýsingu, og neinu, sem felur slíkt í sjer, get jeg auðvitað ekki greitt atkvæði. Þó að því reki, að dagskrá mín falli - jeg býst sem sje við, að dagskrá mín verði borin upp á undan, - þá get jeg þó ekki greitt þessari dagskrá atkvæði. Því að þótt svo mætti ef til vill virðast, að í þessari dagskrá felist mótmæli gegn gjörðum ráðherra, eru þau þó kraftlaus, og það, sem gefið er með annari hendi, er tekið burt aftur með hinni hendinni, þar sem er ánægjuyfirlýsing með gjörðir ráðherra. Reyndar er þar visað í fyrirvarann, og lýst yfir, að þingið haldi fast við hann. En það er þýðingarlítið að segjast halda fast við fyrirvarann, þegar gjörðir hæstv. ráðherra hafa verið í beinni mótsetningu við hann. Mín dagskrá er þar á móti ákveðin, og þar er tekin föst afstaða gagnvart hæstv. ráðherra. Það hlýtur að vera til bóta, að landið væri lýst óbundið af öllu, nema fyrirvaranum. Með því kemur þingviljinn hiklaust í ljós. Jeg skal svo ekki fjölyrða meira. Jeg hafði að vísu ritað upp hjá mjer margt fleira, sem jeg vildi minnast á, en jeg get slept því. Jeg hef skýrt lýst skoðun minni, og ekkert verið hrakið með rökum.



Jeg mun verða fáorður um þessa till., enda hygg jeg að flestir hafi fengið fullnóg af ærnum þvættituggum um þetta mál. En nokkur orð verð jeg þó að láta fylgja till. úr hlaði. Það var fyrst 1903, að uppburður íslenskra mála fyrir konung var gjörður að sjermáli, með því að taka ríkisráðsákvæðið inn í stjórnarskrána, eða svo hefir Alþingi viljað líta á það mál. 1911, var svo ríkisráðsákvæðið aftur felt úr stjórnarskrárfrumvarpi því, - til reynslu, - er þá var samþ. á þinginu, en þá komu þau skilaboð frá konungi - að vísu munnleg með þávarandi ráðherra, en ekki skjalleg -, að stjórnarskráin yrði ekki staðfest, nema ákvæðið væri sett inn aftur. Al- þingi 1913 greip þá til þess þjóðráðs, að mæla svo fyrir, að málin skyldu borin upp „þar sem konungur ákvæði“, og hugðu menn nú að hlýða mundi. En sú varð þó ekki raunin á, því að enn varð hlykkur á, þegar konungur ljet svo ummælt 20. okt. 1913, að hann mundi ákveða, að málin skyldu borin upp í ríkisráði, eins og hingað til, og skyldi sú skipan haldast, þangað til ný sambandslög yrðu sett og samþykt af ríkisþingi Dana og Alþingi Íslendinga. Nú leist mönnum ekki á blikuna, því að hjer með var rjettur Íslendinga, til þess að ákveða einir um uppburð sjermálanna, numinn úr höndum þeirra, og þá kemur fyrirvarinn til sögunnar. Eftir allmikið þjark varð það ofan á, að Alþingi 1914 samþykti stjórnarskrána aftur óbreytta, en ljet fyrirvara fylgja samþykktinni. Jeg hefi litið svo á, að í fyrirvaranum hafi falist það, að sjermálin skyldu hjer eftir sem hingað til borin upp í ríkisráði, en hitt vera áskilið, að uppburður þeirra væri sjermál vort. Um þetta skyldi gefa út íslenskan konungsúrskurð, en hin danska auglýsing, sem ráðgjörð hafði verið, skyldi falla úr sögunni. Jeg get nú ekki betur sjeð, en að ráðherra hafi fengið fyrirvaranum fullnægt í öllum greinum, og meira en það. Það er meira að segja einnig uppfyltur hinn svo nefndi Hvannárfyrirvari, svo að nú þarf enginn að óttast, að ný sambandsnefnd verði skipuð af konungi, og sett einhver, okkur meira eða minna ógeðfeld og óhagfeld sambandslög, en við því mátti búast samkvæmt orðum konungs 20. okt. 1913. Nú bólar hvergi á þessu. Sá áskilnaður er fallinn niður. - Konungur sjálfur hefir með eigin hendi undirskrifað sitt eigið nafn og samþykki á sjálfan fyrirvarann með samþykki sínu á tillögum ráðherrans. En þó að nú ráðherra hefði ekki fengið fyrirvaranum fullnægt, þá get jeg ekki betur sjeð en að Alþingi og Íslendingar stæðu eftir sem áður með óbundnar hendur. Með fyrirvaranum vildi Alþingi, að mjer skilst, að eins geyma rjett sinn og þjóðarinnar, og þeim vilja Alþingis getur enginn ráðherra á nokkurn hátt hnekt eða gjört hann að engu. En nú þarf ekki slíkt að ræða, þar sem ráðherra hefir að öllu leyti fengið vilja Alþingis framgengt. Honum ber því fylsta traust og þökk þings og þjóðar fyrir aðgjörðir sínar í þessu máli. Margt hefir verið talað um umræðurnar í ríkisráði, en ekki get jeg sjéð, að það skraf skuldbindi okkur á nokkurn hátt. Það getur ekki rýrt rjett Íslands, þótt danskur ráðherra vilji mæla sjer rjett yfir íslensku máli, þegar sú ásælni hans mætir jafnharðan eindregnum og ugglausum mótmælum Íslandsráðherra. Jeg hygg gagns- laust að fara hjer að eltast við alt það, sem sagt hefir verið um umræður þessar, enda hefir ráðherra svo rækilega skýrt það mál, að flestum er trúandi til þess að hafa nú áttað sig á því. Margir hafa talið það galla á gjöf Njarðar, að sú skipan, sem nú er gjörð á uppburði sjermálanna, á að haldast um æfidaga þess konungs, sem nú er. En þess er þó að gæta, að heimilt er að setja ríkisráðsákvæðið, sem nú er, aftur inn í stjórnarskrána, og má nú hver, sem vill og ekki fellir sig við það, sem orðið er, fara að fitja upp á þeirri pólitík. - Þá hafa sumir sett það fyrir sig, að aðferðin hafi ekki verið sem heppilegust, þegar ráðherra tók við stjórn, og hafa menn út af því verið að spjalla um utanstefningar og hitt og þetta dót annað. En jeg sje nú meiri missmíði á mörgu öðru en síðustu ráðherraútnefningu. Sá, er áður fór með völd, var orðinn missáttur við konung og hafði kastað í hann búrlyklinum. Konungur var því blátt áfram bæði neyddur og skyldugur til að fá sjer nýjan ráðherra, og það er einkarjettur konungs, að velja ráðherra sína sjálfur. Þetta gjörði hann, og gjörði það lögum samkvæmt. Það kann að vísu að geta verið hentugt, þegar svo ber undir, að ráðherraskifti verða að vera milli þinga, að þingmenn geti þá talað sig saman, þótt konung reki hins vegar engin lagaskylda til að taka neitt tillit til annars í því efni en sins eigin vilja, enda ætla jeg það sje hvergi venja í þingræðislöndum, að kalla saman þing, þó að ráðherraskifti verði, og kostnaðarsöm mundi sú ráðabreytni hafa orðið hjer, og vafalaust lítt þokkuð af öllum landslýð. Hins vegar gat ráðherra kynt sjer svo vel vilja þingmanna, hvers í sínu lagi, að hann gat gjört sjer nokkurn veginn ljósa hugmynd um þingfylgi sitt. Og það hygg jeg, að muni koma í ljós hjer í deildinni, ekki síður en í háttv. Nd., að ráðherra hefir ekki farið hjer villur vegarins. Það er ætlan mín, að hæstv. ráðherra hafi nú þegar hlotið traust, og muni hljóta hljóta þakklæti alls meginþorra þjóðarinnar fyrir góða framgöngu sína í þessu máli. Lengi höfðu margir látið hátt um það, að lífsnauðsyn væri á því, að fá stjórnarskrána staðfesta, einkum vegna rýmkunar kosningarrjettarins. Sumum var nú raunar óljóst, hvort hjer fylgdi hugur máli, sjerstaklega að því, er til kvenþjóðarinnarkom. Bæði voru skiftar skoðanir um það, hver nauðsyn væri á því, að konur færu að taka þátt í pólitík, og svo var mönnum ekki fullljóst, hvort þær í heild sinni kærðu sig svo mikið um það sjálfar. En hinn 7. þ. m. gátu allir sjeð það gleraugnalaust, að þetta var konum hin fylsta alvara. Mönnum mun það ekki úr minni liðið, að þá gengu hjer prúðar hefðarkonur af hendi kvenna á fund Alþingis, til að votta þingheimi þökk fyrir rjettindi þau, er nú voru konum veitt. Og meðal þessara sendifulltrúa kvenna voru að vísu konur, sem annars hafa aldrei verið að því kunnar, að gefa sig að neinni pilsapólitík. Svo var og um kvennaskarann á Austurvelli, að þar voru margar slíkar konur. Jeg hygg því, að háttv. Ed. þurfi ekki að hika við að samþykkja till. þá, sem nú liggur fyrir, því að bæði er það, að hjer hefir verið vel ráðið fram úr miklu vandamáli, og svo hitt, að ráðherra sá, er nú höfum vjer fengið, og auðnast hefir að koma þessu máli svona heppilega fram, er maður vitur og hálærður og svo dæmafár dugnaðarmaður, sem allir vita. Og hvað er svo að athuga við þetta alt saman?



Jeg get tekið undir þau orð háttv. flutnm. þessarar tillögu (J. Þ.), að mikið hefir þegar verið talað um þetta mál. En þó þykir mjer hlýða að nokkur orð sjeu töluð um það einnig hjer í þessari háttv. deild frá sjónarmiði mínu og þeirra, sem eins líta á það og jeg. Jeg get ekki neitað því, að jeg undraðist, er jeg sá þessa tillögu, að sjá 3 sjálfstæðismenn, menn, sem hafa játast til þeirrar pólitísku stefnu, að vernda sjerstaklega og ella sjálfstæði landsins, rita nafn sitt á þessa tillögu. Sjá þá halda því fram, að staðfestingarskilmálar stjórnarskrárinnar 19. júní þ. á. sje í fullu samræmi við fyrirvara þann, sem sjálfstæðismenn gjörðu á Alþingi 1914 til varnar íslensku sjálfstæði og íslenskum málstað, þegar þó allir vita, að svo er alls ekki, sem jeg nú vona að geta sannað, þó að það sje svo augljóst, að hvert mannsbarn sjái. Enda viðurkenna það allir, nema þeir, sem þurfa að halda hinu fram, til að verja ráðherra og gjörðir hans. Og væri nú svo, að einhver viti ekki eða skilji til fulls, þá ætti valið þó ekki að vera vandasamt, að vera í liði með þeim, sem vita; að minsta kosti til varúðar, að vera Íslands megin, þegar danskur og íslenskur málstaður eru að togast á. Hitt undraðist jeg ekki, að við tillögu þessa er hnýtt ánægjuyfirlýsing yfir staðfesting stjórnarskrárinnar. Það er hvorttveggja, að þjóðin óskaði staðfestingar, enda hefir það ráð mjög verið notað, að hampa henni óspart, til að láta menn gleyma því, hvað dýru verði hún hefir verið keypt. En jeg undrast, að sjá þessa tillögu borna fram af sjálfstæðismönnum til að storka samherjum sínum, þegar þeir eru að vara við, að nú sje verið að gjöra yfirsjón gegn sjálfstæði Íslands. Því að, þó tillögunni væri vís sigur í þessari háttv. deild, og það yrði síðan dómur sögunnar, að nú hafi verið gjörð yfirsjón, þá verður sú yfirsjón við þetta enn stærri. En þó að ekki væri þann dóm að óttast, þá er tillagan þó tilgangslaus; öllu komið fram án hennar. Tillagan segir, að staðfestingarskilmálarnir sjeu í fullu samræmi við fyrirvarann. Jeg gæti afsakað þetta í munni þeirra, sem töldu fyrirvarann óþarfan, og þó ekki. Úr því að hann var sendur, þá ættu ekki heldur þeir að vilja, að vilji Alþingis væri að engu hafður og fótum troðinn. En alt öðru máli er þó að gegna um sjálfstæðism., þar sem fyrirvarinn var ávöxtur af stjórnmálastefnu sjálfra þeirra. Þeir höfðu sjálfir samið og samþykt hann í ákveðnum tilgangi og ætlað honum ákveðið verk að vinna. Og nú sjá þeir opnum augum, að tilganginum er ekki náð, verkið ekki að eins óunnið, heldur niðurstaðan orðin gagnstæð. Skoðun þessara tveggja stjórnmálaflokka var gagnólík. Hinir fyrri, sem töldu fyrirvarann óþarfann, litu svo á, eins og framsm. stjórnarskrármálsins í Ed. 1914 komst að orði, að það væri að vísu „engin ókurteisi að láta hann fylgja . . ... heppilegt, að álit Alþingis yrði kunnugt, hjer og erlendis.“ En sjálfstæðismenn vildu meira, - ekki að eins að álit Alþingis yrði kunnugt, heldur að það yrði tekið gilt af hinum aðila, konungsvaldinu. Annars vildu þeir ekki kaupa staðfesting stjórnarskrárinnar með ákvæðinu um að konungsvaldið rjeði, hvar sjermálin væru borin upp. Þetta er ómótmælanlegt, að þessi var tilgangurinn. Þess vegna var búist við, að svo kynni að fara, að stjórnarskráin yrði að falla: Meðal annars sagði sami framsm. í Ed. um orðið „áskilur“ í fyrirvaranum: „sem hugsanlegt væri, að ekki yrði ósaknæmt gagnvart því, að stjórnarskrárfrv. næði fram að ganga.“ Enginn gjörði ráð fyrir, að stjórnarskráin yrði staðfest, nema skilyrði Alþingis væri fullnægt. Enginn gjörði ráð fyrir, að sjálfstæðismenn fengi þeim manni umboð til að fara með stjórnarskrána, sem ljeti sjer nægja, að gjöra álit Alþingis kunnugt - það var áður fullkunnugt, - án þessa að fá það tekið gilt. Enda gjörðu þeir það ekki, og sá maður, sem fór með það, skildi rjett hlutverk sitt og hlaut almanna lof fyrir, þjóðarinnar og allra stuðningsmanna sinna á þingi. Hinn manninn tók konungsvaldið, sem vjer áttum ágreininginn við. Hann hafði ekkert þinglegt umboð, til þess að ráða þessu máli til lykta, og ekkert fremur fyrir það, þótt hann ynni verk sitt í því trausti, að verða varinn á eftir, aðallega af mótstöðuflokki sínum, sem stóð á alt öðrum grundvelli, þeim grundvelli, að engan fyrirvara þyrfti, og átti samkvæmt þjóðræði og þingræði engu að ráða um úrslit þessa máls, svo lengi sem nýjar þjóðkosningar efldu hann ekki til að taka það í sína hönd og fara aðra braut. En ráðherra hefir þó ekki enn fært sönnur á, að hann hafi átt vísan meiri hluta, þegar hann tók við völdum. Og þá. að konungi sje það rjett, að taka sjer ráðherra til að gegna stjórnarstörfum, þá er það vafalaust brot á þingræði, að ráðherra tekur að sjer að leysa „kabinets“-spursmál á þann hátt, sem orðið er. Með þessu hefir verið unnið það hermdarverk á íslensku þingræði, sem ekki að eins allt þingið ætti að rísa á móti, heldur hver einasti þingmaður að hafa liberum veto ¢: áskilja sjer rjett að mótmæla; hermdarverk, sem unnið er á þingræðinu í sambandi við grundvallarrjettindi landsins, frumparta sjálfstæðis vors, hlýtur að vera óafmáanlegur blettur á sögu þingsins og um leið þjóðarinnar. En lengra skal jeg ekki að sinni rekja þá sögu, heldur snúa mjer að fyrirvaranum. Ekki skal jeg tala langt um tildrög hans öll, því það er svo margsögð. saga. Jeg vil að eins minna á, hvernig baráttan, sem hann er vaxinn af, byrjaði með því markmiði, að hafa sjermálin út úr ríkisráðinu. Og nú ætlar hún að enda með því, að þau sjeu með góðu samþykki Íslendinga látin vera þar kyr. Það er í minni, að sá vitri maður Magnús Stephensen landshöfðingi árið 1897 hóf málaleitanir við stjórnina á eigin hönd um það, að málin væri ekki borin upp fyrir konungi í ríkisráði. Hann sýndi sig þar sem djúpvitran föðurlandsvin, sem skildi, hvar lágu aðalrætur sjermálarjettinda vorra. Og enginn mun bregða þeim manni um, að hann væri neinn róttækur angurgapi. En ekki setti hann fyrir sig, að það væri vandfundinn staður, til að bera upp málin,. eða ábyrgð, sem Danir ættu að bera á oss. gagnvart öðrum þjóðum. Sami var vilji Alþingis 1897. Sá stjórnmálaflokkurinn, sem sjálfur mun þá hafa talið sig róttækari, vildi ekki samþykkja frumvarp til breytingar á stjórnarskránni, nema í það væri sett ákvæði um, að sjermálin mætti ekki bera upp í ríkisráði Dana. En svo snerist þetta nú svo undarlega 1903, að jafngildi þessa ákvæðis, eða eins. gott þótti þá sama stjórnmálaflokki það vera, að setja í stjórnarskrána það ákvæði,. að málin skyldi bera upp í ríkisráðinu. Þetta, sem var nú í sjálfu sjer fráleitt, var afsakað með því, að úr því að vjer settum það sjálfir, þá væri það sönnun fyrir, að vjer rjeðum því sjálfir og gætum breytt því þegar vjer vildum; það væri að eins meðan vjer sjálfir vildum svo vera láta, án allrar íhlutunar Dana. Og svo miklu þótti þetta skifta, að sjálfur foringi heimastjórnarmanna, Hannes Hafstein, kvaðst mundu verða landvarnarmaður, ef hann hjeldi, að þetta væri ekki áreiðanlegt. Nú hefir baráttan haldið áfram á þessum grundvelli: Málin út úr ríkisráðinu, eða til bráðabirgða staðfesting þess, að vjer rjeðum sjálfir uppburði þeirra, að uppburður sjermálanna væri sjermál, staðfesting, sem engin gat hugsast önnur en viðurkenning frá Dana hálfu, að minsta kostiað þeir hættu að mótmæla þessum rjetti vorum, og hegðuðu sjer samkvæmt því, án íhlutunar í mál vor. Vjer vitum hvernig þetta hefir farið. Það nægir að minna á ártölin, þá muna allir atburðina, sem við þau eru bundin. 1911, þegar ákvæðið um uppburð sjermálanna í ríkisráðinu var tekið út úr stjórnarskránni, og skilaboð konungs 1912, þar sem hann setur sig á móti þessu. Þann miðlunarveg, sem farinn var 1913, þegar sett var inn í stjórnarskrána, að málin skyldu borin upp þar, sem konungur ákveður. Því næst það, sem gjörðist í ríkisráðinu 20. okt. 1913, þar sem konungur setti sig aftur eindregið á móti, sem kom í ljós í opnu brjefi sama dag, meðundirrituðu af ráðherra Íslands. Þar var boðin staðfesting stjórnarskrárinnar með þeim skilyrðum; að ákveðið yrði eitt skifti fyrir öll, að málin skyldu borin upp í ríkisráðinu, og - ekki að Íslendingar rjeðu sjálfir breytingum á því, heldur að á því gæti engin breyting orðið, nema Alþingi og Ríkisþing samþykti sambandslög. Með öðrum orðum nema Íslendingar gæfust upp við allt, sem þeir höfðu barist fyrir, sem var, að taka málin út úr ríkisráðinu, eða fá viðurkent, að þeir rjeðu sjálfir með konungi, hve nær þeir gjörðu það. Þá er komið að dyrum fyrirvarans. Opna brjefið 20. okt. 1913, hafði fengið Alþingi úr tvennu vöndu að ráða, að gefa annaðhvort upp staðfesting stjórnarskrárinnar eða þann rjett, sem það hafði verið að berjast fyrir. Það var gjörð tilraun til að bjarga hvorutveggja, með fyrirvaranum. Jeg segi tilraun, því að Alþingi var sjer þess vel meðvitandi, að það afgreiddi málið í óvissu, að svo gat farið, að annhvort yrði að víkja, staðfestingin eða rjetturinn. En þá blandaðist engum hugur um, að það var staðfestingin, sem átti að víkja. Þegar talað er um fyrirvarann, þá má gjöra það, og hefir það verið gjört, með tvennu móti : 1. að tala um, hvað honum var ætlað að vinna; þann tilgang, sem í honum felst, án þess að binda sig við sjálf orð hans; 2. að taka hann sjálfan, eins og orð hans liggja fyrir. Hvorttveggja þetta er í sínum fulla rjetti. En verði ekki sama niðurstaðan, sem sjálfsagt ætti að verða á hvorn háttinn sem er þá neitar víst enginn, að þá á að halda sjer við orð fyrirvarans sjálfs. Því að þótt allir hefðu sama tilgang, var lengi verið að velja um orðalagið, sem örugt væri til að ná honum. Það orðalag, sem á honum er, varð ofan á, og það eitt hefir gildi. Þeir, sem eru sama hugar, sem þessi tillaga, þeir hafa nú mest talað á fyrnefndan háttinn, að binda sig ekki svo við orð fyrirvarans. Þeir hafa talað um auglýsinguna til Dana, sem fyrirvarinn hefði átt að fyrirbyggja, en fyrirvarinn nefnir hana ekki, því að hún sjálf var aldrei aðalatriði, þótt hún væri ósamrýmanleg því, sem var aðalatriðið. Þeir hafa talað um, hvað ráðherra hafi sagt og sagst halda fast við, en það var ekki heldur neitt aðalatriði, heldur hitt, hvað hann fengi konung til að segja á sina ábyrgð. eða segja ekki, til þegjandi samþykkis, svo að það, sem ráðherrann hafði sagt, mætti þá standa óhaggað. Þeir hafa hliðrað sjer hjá orðum sjálfs fyrirvarans, einkum þessum aðalorðum hans: „áskilur að hann verði skoðaður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður“. Tilgangur fyrirvarans var vitanlega sá, að lýsa yfir, að vjer gengjum ekki að skilyrðum opna brjefsins, um að ákveða eitt skifti fyrir öll, og um óbreytanleik á uppburði málanna, og um samverknað dansks löggjafarvalds, eða, sem hefði verið enn verra, danskra stjórnarvalda, en að setja vor skilyrði í staðinn, skilyrði, sem án þeirra mátti ekki taka móti staðfestingu stjórnarskrárinnar. Tilgangnr fyrirvarans var sá, að koma því til leiðar, að rjettur vor til að ráða uppburði sjermálanna, og einnig að taka þau út úr ríkisráði, væri viðurkendur, að minsta kosti ekki vjefengdur, og um engar skorður samið fyrir framkvæmd þessa rjettar vors. Og á ýmsan hátt mætti orða tilganginn, sem allt ber að sama brunni: Uppburður sjermálanna óvjefengt sjermál. Hefir nú þessum tilgangi verið náð með staðfestingarskilmálum stjórnarskrárinnar? Nei, þjer hljótið allir að svara: Nei, því að orðum fyrirvarans hefir ekki verið fullnægt, skilmálarnir eru ekki í samræmi við fyrirvarann, hvað sem þessi tillaga segir. Fyrirvarinn byrjar á þeim inngangi, að lýsa yfir, að ef svo yrði litið á, að með því, sem gjörðist í ríkisráði 20. október 1913, sbr. opið brjef s.d., hafi uppburður sjermálanna verið lagður undir danskt valdsvið, þá mótmælti Alþingi því. Það var nú enginn efi á, að svo var litið á, að þetta yrði afleiðingin, því að einmitt þetta, sem ráðherra gjörði 20. okt., varð honum að falli. En nú á það ekki að verða þeim ráðherra að falli sem gjörir alveg hið sama, þótt í lítið eitt öðru sniði sje. Nú á að verðlauna það með traustsyfirlýsingu, sem þá kostaði ráðherrastólinn. Af því að Alþingi leit svona á þá, kom það með skilyrði sitt, sem er nú aðalkjarni og efni fyrirvarans, að það áskilur, að væntanlegur konungsúrskurður um uppburð sjermálanna verði skoðaður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður, enda geti konungur breytt honum á ábyrgð Íslands ráðherrans eins, án íhlutunar Dana, svo að það standi fast, að uppburður sjermálanna sje sjermál. „Áskilur að væntanlegur konungsúrskurður verði skoðaður“. Af hverjum? Auðvitað ekki af Alþingi; ekki gat þurft að áskilja það. Enda vill svo vel til, að jeg get vitnað í eigin orð hæstv. ráðherra um það, af hverjum sje átt við, að hann verði skoðaður. Þegar háttv. þm. N.-Þing. (B. S.) á síðasta þingi bar fram þessa spurningu: Af hverjum? þá svaraði núverandi ráðherra: „Hver ætti að skoða hann svo? Það þarf ekki að fara í neinar grafgötur um það, að það er vitanlega konungsvaldið“. Vjer skulum þá rifja upp þessi skilyrði Alþingis. 1. Að úrskurðurinn verði skoðaður sem hver annar íslenskur konungsúrskurður. 2. Að hann verði breytanlegur á ábyrgð Íslandsráðherrans eins, án íhlutunar dansks löggjafarvalds eða stjórnarvalda, og 3. því haldið föstu, að uppburður sjermálanna sje viðurkendur sjermál. Eru nú staðfestingarskilmálarnir í samræmi við þetta? Spurningin er næstum því móðgandi, að ætla nokkrum manni að láta sjer detta slíkt í hug, þegar maður nú les skilmálana og allar umbúðirnar, sem staðfestingin og úrskurðurinn byggist á. Það er þá fyrst, að hann sje skoðaður af konungsvaldinu o.s.frv.; fyrir því vottar ekki, ekki einu sinni með þegjandi samþykki. Þvert á móti; konungur hefir þar orð um (vitanlega með samþykki ráðherrans), sem eru þessu alveg ósamrýmanleg. En sjálfur núverandi ráðherra vildi jafnvel fara lengra en að láta sjer nægja. þegjandi samþykki. Hann segir í grein í Ísafold 31. desember 1914: „Það, sem vjer vildum fá skýrt fram, var það, hvort konungur skoðaði málið sjermál eða eigi. En þá yfirlýsingu . höfum vjer alls eigi fengið“. Jeg undirstrika þessi orð ráðherra 31. des., að hann vill að það komi skýrt fram, og gjörir ráð fyrir yfirlýsingu um það, og bið menn að bera það saman við afstöðuna nú, er þeir athuga orð konungs, til að leita þar að þessari skýru yfirlýsingu. Nei, ef úrskurðurinn væri skoðaður af konungsvaldinu sem eingöngu íslenskur og á valdi Íslendinga, 1. þá gæti konungur ekki talað um samkomulag frá öllum. hliðum ; 2. þá gæti hann ekki vitnað í vilja sinn í ríkisráðinu áður, því að þá væri hann breyttur; 3. þá gæti hann enn síður aftekið breytingu í sinni stjórnartíð, og 4. þá gæti hann allra síst talað um aðra skipun jafn trygga, og 5. þá hefði hann ekki lagt fyrir að birta skýrslu um þetta í Danmörku. Öll þessi orð hefir konungur um. Með öðrum orðum, það er vandlega forðast eitt einasta orð til viðurkenningar skilyrði Alþ., en hvert orð er í góðu samræmi við opna brjefið. Hefði fyrirvaranum verið fullnægt, kom ekki til mála neitt af þessum orðum. Þetta, hvert um sig, og einkum alt saman, er svo bersýnilegt, að það er raunalega broslegt, að fullorðnir Íslendingar skuli vera að togast á um það. Og þetta alt, sem konungur segir, er sama sem að Íslandsráðherrann segi það sjálfur, því hann hefir sjálfur fyrirfram samið orðin, eða samið um, að konungur skyldi segja þessi orð og gengið að því. Þegar ráðherra og fylgismenn hans hafa slegið því fram, að forsætisráðherrann bæri ábyrgð á þeim orðum konungs, sem komið geta í bág við fyrirvarann, þá bætir það síst úr fyrir ráðherra, því að fyrst ber nú forsætisráðherrann sína ábyrgð að eins fyrir Dönum, og í öðru lagi, það sem mest vegur, að ef forsætisráðherrann á að bera einnig ábyrgð á orðum konungs í þessu máli, þá felst í því viðurkenning fyrir því, að þessi athöfn, sem átti að vera alíslensk, sje líka dönsk. Jeg heyrði reyndar ráðherra í neðri deild verja þetta með samlíkingu, eitthvað á þá leið, að túneiganda væri ekki um að kenna, þótt ókunnug kýr kæmi í tún hans, og fyrir það væri þó ekki heimil þar beit fyrir hana. En hann gleymdi að taka það með, að það var hann sjálfur í þessari samlíkingu, sem hleypti forsætiskúnni í sjermálatúnið. Nei, annaðhvort eru umræðurnar í ríkisráði íslensk athöfn, eins og fyrirvarinn áskildi, og þá ber Íslandsráðherra oss einn ábyrgð á öllum orðum konungs, eða hann hefir gengið að því, að þetta væri einnig dönsk athöfn og brotið með því fyrirvarann. Hitt kemur ekki að haldi, þótt hann hafi áður sagst halda sjer við íslensku skoðunina, þegar hann á eftir verður að taka ábyrgð á orðum konungs. Og nú vil jeg víkja að hinum einstöku atriðum í orðum konungs. 1. Það er fyrst samkomulagið frá öllum hliðum. Þau orð er reynt að rjettlæta með því, að Danir verði að veita samþykki til, að ríkisráðið, sem þeir einir ráða yfir, skuli vera uppburðarstaðurinn. Jeg býst nú við, að enginn hefði fundið að, ef orð forsætisráðherrans hefðu lotið að því, að veita slíkt samþykki Dana. En á það hefir vitanlega aldrei verið minst, hvorki 1913,1914 nje 1915. Nei; það, sem Danir leggja til þessa samkomulags, setja þeir ekki fram sem slíkt leyfi, heldur sem ríkisrjettarlega kröfu, sem konungur styður og ráðherra Íslands gengur að. Allir geta sjeð, hvert samræmi er í þessu við fyrirvarann. Þar sem konungur vitnar í vilja sinn í ríkisráðinu áður, þá sýnir það óbeinlínis, sem, þegar athugaðir eru allir málavextir, verður sama sem beinlínis, að hann heldur fast við fyrri skoðun sina í heild, að engin ný fyrirvaraskoðun hefir nú fengið gildi hjá honum, enda mun enginn láta sjer detta það í hug, að halda því fram í neinni alvöru, að hann hafi breytt skoðun sinni. 3. Þegar konungur aftekur ( Alþ. má eigi vænta, segir hann, og ráðherraábyrgðin gefur þeim orðum kraft og gildi), að breyting verði um sína tíð, þá er það í besta samræmi við opna brjefið, en í fullu ósamræmi við fyrirvarann, sem áskilur frjálsa breytingu á konungsúrskurðinum. Maður má ekki láta þetta nýja snið villa sjer sýn. Aðalatriðið er rjettur Íslendinga til að breyta úrskurðinum, ákveða sjálfir. Og í þessa konungs tíð, - í því felst ekki nein viðurkenning eða fyrirheit um neinn rjett í seinni konunga tíð. Hann telur sig hafa rjett, til að ákveða fyrir sina tíð, að ekki sje til neina að fara fram á breyting. og að sjálfsögðu gjörir hann ráð fyrir því sama um seinni konunga tíð, nema þessi önnur jafntrygga skipun komi í staðinn. Þessi orð eru í góðu samræmi við opna brjefið, sem líka talar um nýja skipun, en í engu samræmi við fyrirvarann. Því hvað er það, sem á að tryggja? Og hver á að tryggja? Það, sem á að tryggja, er auðvitað þetta eftirlit Dana með því, að vjer förum ekki út fyrir sjermálasviðið, eftirlit, sem er alósamrýmanlegt við það, að uppburður sjermálanna sje sjermál, sem vjer ráðum einir yfir, þegar Danir eiga að hafa eftirlitsrjett og þá um leið ákvörðunarrjett um, hvað þeim kann að þykja vera sammál. Og það eru auðvitað dönsk stjórnarvöld, sem ætlað er að sjá um, að eftirlitið sje nógu trygt, þegar ný skipun verður á gjörð. Það er þess vegna svo langt frá að orð konungs útiloki íhlutun Dana, að ómögulegt er að skilja þau öðruvísi en að þau stefni beint þangað. 5. Og þetta því fremur, þegar þar við bætist enn, að konungur leggur fyrir, að birta í Danmörku þetta samkomulag. Hvort það er gjört með konunglegri auglýsingu, eða í öðru formi, getur ekki skift máli. Nú er því haldið fram og talinn mikill vinningur, að hinn ráðgjörga konunglega auglýsing sje fallin burt, og í staðinn komin að eins þessi birting. Á það var að vísu lögð áhersla, að auglýsingin yrði ekki gefin út, en ekki af því, að hrín í sjálfu sjer hefði neinn rjettarskapandi kraft, án þess, sem á undan var gengið, og sem hún átti að vera til ómótmælanlegs vitnisburðar um fyrir Dani. Og sama er nú að segja um þessa birtingu, og enginn sýnilegur munur á. Að líkja því við óbrotna frjettaskýrslu um fundarhald, er fráleitt, þar sem þetta er eftir ósk forsætisráðherrans, skipun konungs í ríkisráði og samþykt af Íslandsráðherra, öllum vitanlega í sama tilgangi og með sama gildi, sem konunglegu auglýsingunni var áður ætlað. Þannig er það bert, að fyrirvarinn hefir engin áhrif haft á skoðun konungsvaldsins, að hjá því hefir fyrir hann enginn nýr skoðunarmáti fengið gildi. Konungur stendur við alt hið fyrra. Hann samþykkir ekki beint. Það játa allir. Hann gjörir það ekki heldur með þögn. Því getur enginn neitað. Því hann hefir orð um, öll í samræmi við fyrri skoðun. Það er því enn þá óhætt að taka undir orð hæstv. ráðherra, er jeg áður vitnaði til: „Það, sem vjer vildum fá skýrt fram, var það, hvort konungur skoðaði málið sjermál eða eigi. En þá yfirlýsingu höfum vjer alls eigi fengið.“ Jeg heyrði í neðri deild hæstv. ráðherra segja, að þeir, sem teldu opna brjefið ekki vera úr gildi með hinum nýju staðfestingarskilmálum, yrðu þá að kannast við, að það hefði verið í gildi eins, ef konungur hefði samþykt fyrirvarann með þögn. Jeg skal játa, að jeg fyrir mitt leyti kveið því 1914, að þessu kynni að verða haldið fram, og ljet því í ljós, að ekki væri áreiðanlegt, að neitt kæmi oss að fullu haldi, annað en bein viðurkenning. En þó var sá mikli munur, að ef þögn konungs við tillögu ráðherra, og síðan undirskrift, varð að skoða sem samþykki á fyrirvaranum, sem erfitt mundi að neita, þá var með honum opna brjefið búið að missa gildi sitt, þó það væri ekki afnumið með sjerstöku opnu brjefi. Annað atriði fyrirvarans var það, að væntanlegur konungsúrskurður um uppburð sjermálanna skyldi verða breytanlegur á ábyrgð Íslandsráðherra eins, án danskrar íhlutunar. Staðfestingarskilmálarnir innihalda ekkert þessu í vil. Á óbreytanleikann hefi jeg áður minst, að konungur heldur honum föstum, að eins nú í annari mynd, til tekur fyrir sína tíð, sem nægir til að sýna, að breytanlegur að Íslands vild á hann ekki að vera. Um íhlutun danskra stjórnvalda þarf ekki frekari vitna en í sjálfan þennan konungsúrskurð, og það er hann, sem fyrirvarinn á sjerstaklega við, - hann er gjörður með íhlutun danskra stjórnvalda. Forsætisráðherrann blandar sjer í málið. Hann talar um það eins og einn viðkomandi og lýsir skoðun sinni á því, og hefði ráðherra Íslands átt að fyrirbyggja það. Hann talar um, að enginn ágreiningur sje um uppburðinn og konungur tekur það upp. Hann talar um, að engin breyting geti orðið, nema ný skipun komi í staðinn, sem veiti tryggingu, og konungur tekur það einnig upp. Hann talar um, að eftir rjettarsambandi landanna þurfi stað, þar sem fjarlægðar verði vafaspurningar. Þessi orð eru nú flutt úr munni konungs, þar sem þau voru í fyrra uppkastinu og lögð forsætisráðherranum í munn, þar sem þau í fljótu bragði kunna að sýnast minna saknæm, en í raun og veru er sama hvor þeirra segir þau - það hefir Dönum sýnilega þótt, - þar sem grundvallarhugsunin. sem í þeim liggur, þessi um eftirlitið með vafaspurningum, felst einnig í orðum konungs um hina jafn tryggu skipun. Að lyktum sækir hann um leyfi konungs, til að birta í Danmörku skýrslu um það, sem fram hefir farið, og konungur leggur svo fyrir að það skuli gjört og ráðherra samþykkir það, í stað þess, að afstýra því, sem stóð í valdi hans eftir orðum sjálfs hans um konunglegu auglýsinguna áður. Um hana sagði hann í áður tilvitnaðri Ísafoldargrein 31. des. 1914:. „Já, það var alvara mín. Það stendur í valdi ráðherra Íslands, að afstýra því, að hún (auglýsingin) sje gefin út, og þá ber hann ábyrgð á því, ef hún er gefin út.“ Þannig hefir ráðherra ætlast til eins mikils af öðrum, og á sama hátt stóð nú þessi birting í valdi hans sjálfs, og nú ber hann ábyrgð á henni. Allt þetta, sem forsætisráðherrann segir, er eins og allir vita, allt eftir fyrir fram gjörðu samkomulagi við ráðherra vorn, þar sem hvert orð er nákvæmlega vegið og yfirvegað. Og með ábyrgð sinni á orðum konungs, sem eru. sama efnis og ummæli forsætisráðherrans, staðfestir ráðherra vor líka orð hans. Að vísu tekur hann til máls á eftir forsætisráðherranum og segist halda við íslensku skoðunina, og þetta er stundum í umtalinu orðað svo, að hann hafi mótmælt forsætisráðherranum, þar sem hann þó mótmælir engu orði, og eins og áður er sagt, gefur beinlínis samþykki sitt til að birta. Og þegar svo konungur á eftir með samþykki ráðherra, fær að taka upp flest orð forsætisráðherrans, vitanlega á ábyrgð Íslandsráðherra, þar sem það er íslenskt sjermál, sem er til meðferðar, þá er það víst engin fjærstæða, að segja, að samningur sje kominn á, og þannig gangi Íslendingar að því, að láta þetta vera. Allt öðru vísi var það, að fyrv. ráðherra mótmælti bæði hans hátign konunginum og forsætisráðherranam á ríkisráðsfundi 30. nóv. 1914. Jeg skal með leyfi hæstv. forseta leyfa mjer að lesa upp nokkrar setningar. Hans hátign konungurinn segir: „En eins og hinu stjórnskipulega sambandi milli Danmerkur og Íslands er nú háttað, er uppburður íslenskra laga og mikilvægra stjórnarathafna í ríkisráði mínu eina tryggingin fyrir því, að þau sjeu íslensk sjermál, og hafi ekki að innihalda ákvæði, er snerta sameiginleg ríkismál“. Þessu mótmælti ráðherra vor Sigurður Eggerz, og sagði: „Jeg get ekki viðurkent, að sambandinu milli Íslands og Danmerkur, hvort sem það er skoðað frá sögulegu, lagalegu eða eðlilegu sjónarmiði, sje svo háttað, að það sje nauðsynlegt þess vegna, að bera íslensk mál upp í ríkisráðinu“. Sömuleiðis mótmælti hann því, að forsætisráðherrann taki ábyrgð á íslensku sjermáli. Og fyrir þessa framkomu fyrv. ráðherra, Sigurðar Eggerz, var það ekki síst, að Íslendingar voru honum þakklátir. Og þegar allt er nú þannig í garðinn búið, sem jeg hefi lýst, þá held jeg að ekki þurfi að fjölyrða um þriðja atriði fyrirvarans, að „uppburður sjermálanna sje sjermál“, að það sje ekki orðið annað en ímynduð formel teóría, formfræðileg setning, sem sæmilega hafi átt að ganga frá, að ekki kæmist í framkvæmd. Það er sjálfsagt satt, að þetta eru formfræðileg (formei teoretisk). spursmál, sem deilt er um, en sjálfstæðisbarátta vor gengur út á, að gjöra þau að nokkru meiru, að koma þeim í framkvæmd. Enn vil jeg minnast á þau ummæli hæstv. ráðherra, að enginn andblástur, „ingen Stemning“, sem það er kallað í dönskunni, hafi verið vakin gegn uppburði íslenskra mála í ríkisráðinu. Hæstv. ráðherra sagði um daginn í Nd., að það hafi verið borið á hann á þingmálafundi í Hafnarfirði, að hann hefði skýrt rangt frá þessu  Jeg skal nú játa, að það var mjög óheppilegt, að þessi orð skyldu vera látin standa í fyrirvaranum, og það sýnir, hve hugmyndir manna í sundurlyndinu geta ruglast, jafnvel um aðalatriði. En á Hafnarfjarðarfundinum var nú lögð aðaláhersla á, ekki að beinlínis væri rangt skýrt frá, heldur, að það hafi átt illa við, að ráðherra byrjaði þessa framsögu sína í ríkisráðinu með því, eins og að afsaka það, sem ætti að komast að, um uppburð í ríkisráðinu. Það var ekki talið neitt aðalatriði í málinu, að ráðherra hefði haft. þessi ummæli, þótt að þeim væri fundið, sem óviðeigandi, að hjer hafi enginn andblástur verið á móti ríkisráðssetu ákvæðinu:  Hæstv. ráðherra vitnaði í Nd. í orð þingmanns, sem hefði sagt á Alþingi 1913, að ákvæðið um að konungur rjeði sjálfur, væri grímuklætt ríkisráðsákvæði, og vildi sanna með því, að sá maður hefði ekki. gjört ráð fyrir öðru en að málin yrðu, borin upp í ríkisráði. Jeg skal nú kannast við faðernið, að það var jeg, sem hafði þessi ummæli. En hæstv. ráðherra gleymdi að segja líka frá því, að fyrir þessa sök. var jeg mótfallinn og talaði á móti þessu ákvæði, af því að undir því byggi uppburður í ríkisráði, svo að hjá mjer var sannarlega „Stemning“ á móti því. Og jeg vil aftur minna á Magnús. landshöfðingja Stephensen.  Skilyrðið fyrir því, að vjer vildum sætta oss við það um sinn, hefir ávalt verið þetta: að hitt væri á undan gengið, að orðið væri að ómótmæltum rjetti vorum, að vjer rjeðum því sjálfir. En nú hefir um ófyrirsjáanlegan tíma sá rjettur vor verið gefinn upp. Allur þessi þáttur í sjálfstæðisbaráttu vorri er orðinn að engu, eða verra en það. Vjer eru orðnir undir, Danir ofan á, allt fyrir samtakaleysi sjálfra vor. Enda hælast nú Danir um, og í norskum blöðum ámæla vinir vorir oss fyrir staðfestuleysi. Jeg segi þetta ekki sem beina lagasönnun fyrir því, að vjer höfum farið halloka. En allir sjá hvað af því má ráða. Vjer afhendum nú næstu kynslóð skert rjettindi lands vors. Það hefir verið haft eftir mjer, að jeg hafi á fundinum í Hafnarfirði, eins og komist er að orði í Ísafold, „staðfest það, að engin landsrjettindi væru skert“. Þessi orð hefi jeg aldrei talað. Því skert landsrjettindi er allt annað heldur en það, að allur rjettur vor sje glataður, rjetturinn til að vera sjálfstætt ríki. Hitt sagði jeg, að sá grundvallarrjettur vor, ríkisrjettindin, væri ekki, gæti ekki glatast á þenna hátt. Til þessi væri öll þessi aðferð ólögleg. En þar fyrir getur rjettur vor verið skertur, rjetturinn til að ráða sjálfir að öllu yfir sjermálum vorum. Reyndar veit jeg að til eru þeir, sem líta svo á, að sjermálarjetturinn liggi svo nærri sjálfum undirstöðurjettinum, ríkisrjettinum, að þar standi og falli hvað með öðru, og víst má svo skerða góðan grip, þótt ekki sje honum lógað með öllu, að hann sje lítt nýtur eftir. Jeg hafði þessi ummæli til þess, að víta þá aðferð, sem mjög hefir verið gripið til, að vilja rjettlæta staðfestingarskilmálana, ósamræmi þeirra við fyrirvarann, og afsaka framkomu hæstv. ráðherra með því viðkvæði („frase“) að landsrjettindin sjeu þó ekki töpuð, „engin landsrjettindi glötuð“, „að óskertum landsrjettindum“, og þar fram eftir. Eins og sjálfstæðisbarátta vor hefði átt að hafa það eitt mark, að glata ekki sjálfum landsrjettindunum, rjettinum til að vera sjálfstætt ríki. Ríkisrjettindi vor liggja fyrir ofan oss, eins og það takmark, sem vjer keppum upp að, til að koma þeim í framkvæmd. Barátta vor hefir verið, að reisa stiga upp að þeim, og vjer vorum að setja eitt haft í stigann. En nú hefir ómild dönsk hönd brotið fyrir oss haftið, og vjer höfum hrapað niður á við. Nú vona jeg, að enginn beri upp á mig, að jeg hafi talið rjettindi vor óskert. Jeg játa, að jeg mun fylla flokk þeirra manna, sem telja ríkisrjettindin ekki dauð, en rjettindi vor eru skert, rjetturinn yfir sjermálum vorum. Jeg hygg, að jeg hafi þá gjört nægilega grein fyrir því, hvernig jeg lít á þessa tillögu, sem hjer liggur fyrir, og hvers vegna jeg legg til, að hún nái ekki fram að ganga. En til þess að hún fái sæmilegan dauðdaga, vildi jeg mega leggja til, að hún verði afgreidd með rökstuddri dagskrá, er jeg skal leyfa mjer að lesa upp og síðan afhenda hæstv. forseta og biðja hann að bera undir atkvæði, svo hljóðandi : Um leið og efri deild Alþingis lýsir yfir því, að hún telur landið óbundið af öðrum skilmálum fyrir staðfestingu stjórnarskrárinnar en þeim, sem felast í fyrirvara Alþingis 1914, tekur hún fyrir næsta mál á dagskrá. Háttv. deildarmenn munu kannast við efni þessarar dagskrár. Það er sama till., er borin var fram í háttv. Nd., og að vísu feld þar. En jeg ber hana hjer fram, til þess að einnig þessi háttv. deild eigi kost á að gjöra sitt til að tryggja þessi rjettindi vor, með því að samþykkja hana. Það var tekið fram í Nd., að tillagan væri ekki borin upp til að lýsa vantrausti á ráðherra, heldur að eins til öryggis fyrir landið, sem allir ættu að meta mest, og jeg vil taka fram, að sama vakir fyrir mjer. Það kann að þykja djarft, eftir útreiðina í Nd., að bera hana nú upp í þessari háttv. deild, þar sem vjer höfum í áranna rás jafnan átt að venjast meira afturhaldi, linari sókn í sjálfstæðisbaráttu vorri og viðureign við danskt ofurefli. En nú er þessi deild skipuð fleiri mönnum, sem til sjálfstæðisstefnunnar hafa talið sig, heldur en nokkru sinni fyr. Og nú vil jeg skjóta því hjer til Sjálfstæðismanna, að afneita ekki stefnu sinni. Jeg skal ekki fitla við veikgeðja tilfinningar eða ögra þeim með fríuorðum, en jeg skýt því til karlmannlegrar skyldurækni þeirra, að bregðast ekki því trausti, sem sjálfstæðisnafninu á að fylgja, nú þegar á það reynir, nú þegar eru enn, sem oftar í sögu vorri, dönsk yfirdrotnan annars vegar, en íslensk sjálfstæðisþrá hins vegar. En ef þjer nú, flokksbræður, eruð samt á öðru máli heldur en jeg, þá vorkennið mjer, sem er nú nokkuð farinn að eldast, miklu eldri en konungurinn, þótt mjer sárni, að sjá fram á, að ekki muni um mína daga verða neitt framspor í sjálfstæðisviðleitni vorri. Jeg legg svo þetta litla innlegg fram í málinu : Ísland gegn Danmörku og málið undir dóm háttv. deildar.

Forseti: Jeg verð stranglega að átelja ummæli þau, er háttv. 2. þm. G.-K. (K.D.) hafði um forsætisráðherra Dana. Að kalla hann, þó í líkingu væri, „forsætiskú“, verður að telja fyllilega óþinghæf orð. Treysti jeg því, að háttv. þm. viðhafi ekki slík eða þvílík orð.

Forseti : Umræðum um þetta atriði er lokið.

Steingrímur Jónsson : Jeg vil leyfa mjer með nokkrum orðum að gjöra grein fyrir afstöðu vorri Heimastjórnarmanna, til þingsályktunartillögunnar á þgskj. 41. Jeg: vil byrja með því, að taka fram, að við Heimastjórnarmenn erum ánægðir yfir að stjórnarskrárfrumvarp það, sem aukaþingið 1914 afgreiddi, hefir nú verið staðfest af konungi. Er það fyrst og fremst af því, sem allir viðurkenna, að í stjórnarskipunarlögum þessum felast ýmsar allmikilsverðar rjettarbætur, og sumar þeirra bráðnauðsynlegar. Að vísu er það svo, að ýmsir menn hjer og hvar um landið eru ekki ánægðir með hvernig að lokum var ráðið fram úr einstökum atriðum, en það dregur ekki úr fögnuðinum yfir staðfestingu stjórnarskrárinnar frá 19. júní þ. á. Það er öllum ljóst, að eins víðtæk endurskoðun á stjórnarskránni og gjörð var með þessum stjórnarskipunarlögum gat ekki náð fram að ganga, nema með því að. allir flokkar sýndu tilhliðrunarsemi. Á þingunum 1911 og 1913 var unnið að því, að ná samkomulagi um þetta mál og það tókst. Hygg jeg mjer sje óhætt að fullyrða, að þjóðin öll, eða því sem næst öll, hafi verið mjög ánægð með þetta samkomulag þingmanna og úrslit málsins. Þetta sýndu kosningarnar 1912 og 1914 Það er öllum kunnugt, að síðastliðin 4 ár hefir þetta stjórnarskrárþref tekið allan áhuga og alla starfskrafta þeirra manna, sem við stjórnmál fást. Það er ekki ofmælt þótt jeg segi, að til þess hafi verið. varið tveim reglulegum þingum, 1911 og 1913, og tveimur aukaþingum 1912 og 1914. Tvennar kosningar til Alþingis hafa farið fram, eingöngu vegna þessa máls. Hefir allt þetta kostað mikið erfiði góðra manna og stór fje. Það væri mjög illa farið, ef öll þessi vinna og allur þessi kostnaður hefði verið fyrir gíg, og við hefðum nú staðið í sömu sporum og fyrir þing 1911. Og jeg leyfi mjer að fullyrða, að mjög mikill meiri hluti allra íslenskra kjósenda, hafi í vetur hugsað til þess með óhug og skelfingu, að stjórnarskráin mundi ekki verða staðfest fyrir þing. Þá er það, að við Heimastjórnarmenn, og jeg vænti að við höfum þar fylgi allra hugsandi manna í landinu, viljum, þegar þetta þref er frá hendi, að þingið snúi sjer óskift að þeim málum, er nú hafa verið lögð á hilluna. Og þau mál eru mörg, er allir landsmenn telja nauðsynlegt að verði farið að hugsa um. Nægir að benda á skattamálin og samgöngumálin. Í vetur sýndist málið komið í mikla tvísýnu. Það virtist svo, að stjórnarskráin mundi ekki ná staðfestingu hans hátignar konungsins, og allt málið væri ónýtt. En sem betur fór, þá rjeðst fram úr þessu á þann hátt, að stjórnarskráin var staðfest 19. f. m. Við Heimastjórnarmenn lítum svo á, að ekki sje um neinn rjettindamissi að ræða við það, sem fram fór í ríkisráði 19. f. m. Erum vjer þakklátir fyrir staðfestinguna, og fúsir til og ljúft að votta ráðherra þakklæti okkar, með því að samþykkja þingsályktunartillögu þá, sem fyrir liggur. Í henni stendur, að við álítum fyrirvaranum fullnægt, og þau orð teljum við á fylstu rökum bygð. Eins og þingmönnum er kunnugt, er það skoðun vor Heimastjórnarmanna, að uppburður sjermálanna fyrir konungi í ríkisráði, sje og eigi að vera íslenskt sjermál. Mjer og fleiri Heimastjórnarmönnum hefir verið skoðun þessi mjög töm síðan 1908, að sambandslagafrumvarpið var á döfinni, því viðsemjendur okkar í Danmörku gengu inn á þá skoðun. Við lítum svo á, að það, sem gjörðist í ríkisráði 1913, sje langt frá að hafa komið í bága við þessa skoðun, heldur þvert á móti styrkir það vorn málstað, og að við höfum fengið viðurkenningu fyrir að uppburðurinn sje íslenskt sjermál. Það var yfirlýstur vilji konungs, staðfestur af ráðherra Íslands, og forsætisráðherra ljet honum ómótmælt. Þess vegna var engin knýjandi ástæða til að láta fyrirvarann fylgja með stjórnarskránni 1914, en eins og jeg þá tók fram, gat það ekki verið óheppilegt, að láta hann fylgja, sökum umtals þess, sem orðið hafði 1913 og 1914, en þá að eins sem yfirlýsingu og skýringu á því, hver væri skoðun Alþingis á málinu. Þessi var skoðun okkar í fyrra, og við reyndum, sem kunnugt er, að ná samkomulagi við andstæðinga okkar, sem þó tókst ekki. Að okkar dómi var því fyrirvarinn ekki nauðsynlegur, en í því yfirlýsingarformi, er við bárum fram, jafnvel heppilegur; en allt þar fram yfir var ónýtt, og gat enda orðið til þess, að fella málið. Að það hafi haft nokkra praktiska þýðingu, hefir ekki sýnt sig. Þá kemur að því, er stjórnarskrárfrumvarpið var lagt fyrir konung 30. nóv. 1914. Við álítum, að það komi skýrt fram í ræðu konungs, að málið sje sjermál, - nákvæmlega sama skoðun og áður, nema ef til vill enn þá skýrar en í ríkisráði 1913, og forsætisráðherra Dana mótmælir því ekki, að svo sje. Af þessu, sem hjer hefir verið sagt, er hinni háttv. deild vonandi ljóst, hvernig við Heimastjórnarmenn greiðum atkvæði. Við greiðum atkv. með þingsályktunartill. á þgskj. 41, og lýsum ánægju okkar yfir staðfestingunni, og þökkum ráðherra fyrir afskifti hans af málinu. En svo hefir komið fram rökstudd dagskrá í málinu, frá háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.). Okkur Heimsstjórnarmönnum er nóg að segja það, að úr því að við viljum samþykkja þingsályktunartill., getum við ekki greitt henni atkvæði, og hygg jeg, að röksemdirnar í ræðu minni skýri það fullkomlega. Jeg get sagt fyrir mitt leyti, að það sem jeg hefi á móti dagskránni, er það, að hætt er við að hún gjöri þingið hlægilegt. Jeg hvorki vil nje finn ástæðu til að deila við háttv. 2. þm. G: K. .(K. D.) út af ræðu hans. Þar er svo margt, sem á milli ber, að jeg hygg að við verðum seint á eitt sáttir, enda eru kenningar hans og skoðanir svo undraverðar, að jeg tæpast treysti mjer til að vinna bug á þeim. Býst líka við að hæstv. ráðherra svari.



Jeg hefi tekið eftir því af umræðunum, að Heimastjórnarmenn og flutningsmenn þingsályktunartilllögunnar eru á sama máli um till., sjerstaklega að því er mjer skilst um ánægjuna yfir staðfestingu stjórnarskrárinnar. Stendur einnig í till., að staðfestingin hafi farið fram í fullu samræmi við fyrirvara Alþingis. Jeg sjálfur er nú þeirrar skoðunar, að fyrirvaranum hafi verið fullnægt, ekki að eins eins og Heimastjórnarmenn líta á það mál, heldur einnig samkvæmt hinum upphaflega skilningi Sjálfstæðismanna á honum. Í fyrirvaranum er tekið fram, að uppburður sjermálanna fyrir konungi sje sjermál, sem konungur og Íslandsráðherra einn geti tekið ákvörðun um, og áður stendur, að því er mótmælt, að uppburðurinn sje lagður. undir yfirráð Dana. Staðfestingin hefir farið fram á þann hátt, að ráðherrann lagði fram sjálfan fyrirvarann. Síðan talar hann um, hvað á milli hafi borið, og segir geig þann, er fram hafi komið, sprottinn af því, að Íslendingar hafi óttast, að ef auglýsingin, sem boðuð var í Danmörku, væri gefin út þar, yrði mál þetta ekki skoðað sem sjermál, heldur háð vilja Dana og danskra stjórnarvalda. Þó segir ráðherra ekki beint svona, en það verður að skilja orðin svo, sjerstaklega er hann vísar í fyrirvarann, sem búið var að leggja fram. Þá talar forssetisráðherra, og heldur því fram, að þessu atriði (ákvæði um uppburð sjermálanna) verði ekki breytt, nema einhver jafn trygg ákvörðun sje gjörð, og að það þurfi að ákveða stað, þar sem málin skuli borin upp. Íslands ráðherra vísar þá til þess, sem hann áður hefir sagt, og heldur fast við það og vísar í fyrirvarann. Hans hátign konungurinn lýsir því svo yfir, að hann fallist á till. Íslands ráðherra, því annað felst ekki í orðum hans hátignar, og að hann muni ekki breyta þessu í sinni stjórnartíð, nema jafn trygg ráðstöfun sje gjörð fyrir báða aðila. Jeg lít svo á, að þeir, sem álíta að fyrirvaranum sje ekki fullnægt, mani vilja krefjast þess, að Íslands ráðherra hefði heimtað, að forsætisráðherra tæki aftur kröfu sína um þetta síðast nefnda, en þá hefði ekki orðið úr samþykt stjórnarskrárinnar. Hjer var því úr vöndu að ráða, annað hvort að láta málið falla, eða geyma rjett okkar óviðurkendan. En mjer finst ekki, að hjer beri svo afskaplega mikið á milli, og hefi því staðið upp. Álít jeg skaðlegt að rífast mikið um þessi málefni vor hjer innanlands, og getur verið hættulegt að sannfæra Dana um rjettleysi vort. Meiri kyrð um þau mál væri heppilegri, og sæmra að reyna, að efla eigið sjálfstæði okkar efnalega. Mjer hefir því út af þessu, dottið í hug, að bera fram rökstudda dagskrá, hvort sem hæstv. forseti vill bera hana fram sem brtt. eða sjálfstæða, og hefi jeg orðað hana þannig: Með því að deildin telur íhlutunartilraun danskra stjórnarvalda um íslensk mál á ríkisráðsfundi 19. júní 1915, er stjórnarskráin var staðfest og útgefinn konungsúrskurður um uppburð íslenskra mála í ríkisráði, skýrt og ótvírætt mótmælt af Íslands ráðherra á þeim fundi, en Danir þektu umboð hans, sem fólst á fyrirvara Alþingis 1914, og þannig kröfu Alþingis í þessu efni, sem þingið heldur fast við, þá lýsir deildin ánægju sinni yfir staðfestingu stjórnarskrárinnar, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá. Jeg sje nú ekki betur en að þeir menn, sem halda fram, að ráðherra hafi ekki fullnægt fyrirvaranum, hafi hjer í dagskrá þessari ótvíræða yfirlýsingu um skýran vilja þingsins í þessu atriði, um að víkja ekki frá fyrirvaranum, heldur að danska stjórnin eigi hjer ekkert íhlutunarvald, og jeg skil ekki hvers vegna þeir, sem ánægðir eru með staðfestinguna, geta ekki greitt atkvæði með till., því þeir fá sinn vilja um ánægjuna og samræmið við fyrirvarann. Eins og jeg sagði fyrr, er okkur nær að tala um innanlandsmál vor, en megum gjarna hugsa og ræða sambandsmál vor, en sem minst þó opinberlega. Jeg skil vel, að þeir, sem eru hræddir við að minnast á íhlutunartilraun Dana, hafi ímugust á þessari dagskrá, en vona þó, að svo sje ekki, eða að þeir sjeu ekki margir. Jeg verð að geta þess, að dagakrá þessi er borin fram í fullu trausti til ráðherra, ekki að eina í þessu máli, viðvíkjandi stjórnarskrárstaðfestingunni, heldur yfirleitt, og álit jeg, að málið hefði strandað, ef hann hefði ekki sýnt þá lægni, er raun varð á.

Ráðherra: Jeg bjóst ekki við að þurfa að taka til máls, en háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) gefur mjer tilefni til þess. Jeg sný mjer þá fyrst að því, sem þm. sagði síðast. Virðist mjer skilningur hans koma fram á þá leið, eins og hann legði fram málsskjöl í málinu, Ísland gegn Danmörku, og hygg jeg hann hafi viljað það hjeti sem málsvörn fyrir Ísland, og að það ætti að skoðast svo. En ef nánar er athugað, er þm. ekki að tala máli Íslands, heldur Danmerkur, því að öll ræða hans hnígur að því, að sýna, að vjer höfum mist rjettindi vor, og rök hans öll ganga í þá átt að sanna, að svo sje. Jeg veit, að hann vill ekki, að það sje skoðað svo, en hjer er ekki hægt annað, og ef þetta helst í manna minnum, gæti jeg trúað, að þessi ræða hans og ræður skoðanabræðra hans hjer á þingi yrðu nokkuð einstæður minnisvarði yfir framkomu svo nefndra sjálfstæðismanna landsins. Mun þm. halda því fram, að dagskráin eigi að bjarga við málinu, en vart hygg jeg, að hann hafi borið mikið traust til þess, að hún næði fram að ganga. Um dagskrána má yfir höfuð segja allt hið sama, sem um till., sem molduð var í háttv. Nd. nú fyrir skemstu, og gæti jeg því í rauninni látið mjer nægja að visa í þær umr., sem þar fóru fram. Jeg hygg það nokkurn veginn almælt, að flutningsmenn og stuðningsmenn till. hafi ekki riðið feitum hesti af þeim fundi. Mjer skildist, að háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) vildi halda því fram, að vegna þess óhappaverks, sem jeg á að vera valdur að, væri nú þvergirt fyrir hvert skref áleiðis í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga. Þessi ásökun á hendur mjer væri ekki góð, ef hún væri sönn, og hún er ekki heldur góð, þó að hún sje ósönn. Jeg vil nú leitast við að sanna, að hún sje ekki á rökum bygð. Það vill verða svo oft í langvinnum málaþrætum, að menn segja ýmislegt, sem þeir gjarna vilja tala sig frá eftir á, og svo hefir farið fyrir hinum háttv. þm. Hann sagði á fundi í Hafnarfirði, að engin landsrjettindi hefðu glatast við staðfestingu stjórnarskrárinnar, þótt hann hins vegar vildi halda því fram, að fyrirvara Alþingis væri ekki fullnægt. En nú hefir hann snúið snældunni sinni, og heldur nú fram þeirri skoðun, að landsrjettindunum sje glatað, en ríkisrjettindin sjeu þó eftir heil og ósnortin. Fyrr má nú vera fleipur og lokleysa! Hvar er ríkisrjettindanna að leita, ef landsrjettindunum er kastað fyrir borð? Ef Ísland á ekki lengur nein sjerrjettindi, hvernig getur það þá átt ríkisrjettindi? Ef Alþingi hefir ekki stjórnskipulegan íslenskan rjett, til þess t. d. að skifta Gullbringu- og Kjósarsýslu í tvö sýslufjelög, hvernig getur það þá haft rjett til þess, að segja stríð á hendur eða gjöra samninga við útlend ríki, eða hafa sendiherra í útlöndum? En þetta þrent - jus belli et pacis, jus foederis et jus legationum - tilheyrir þó óneitanlega ríkisrjettindum hvers lands. Það er annars engan veginn hinn háttv. þm. einn saman, sem hefir játað það; að landsrjettindunum væri teflt í neinn voða með staðfestingu stjórnarskrárinnar; slíkt hið sama sögðu margir pólitískir stallbræður hans í vetur, þó að þeir hins vegar ljetu svo, að fyrirvaranum væri ekki að öllu leyti fullnægt. En um það atriði má lengi þræta, því að allt er undir því komið, hvernig menn skilja fyrirvarann. Hinn háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) sagði raunar, að allir vissu að fyrirvaranum væri ekki fullnægt. Slíkt er full djarflega mælt. Háttv. þm. hlýtur þó að vita, að margir segja, að fyrirvaranum sje fullnægt, og felst því í orðum hans hvorki meira nje minna, en bein aðdróttun til meiri hluta þm. um, að þeir tali og greiði atkv. gegn betri vitund. Þetta er óhæfileg aðdróttun og ósamboðin forseta sameinaðs Alþingis, og býst jeg við, að hinn háttv. þm. hafi hjer í hita og vanstillingu sagt meira en hann í raun og veru meinar. Þá sagði háttv. þm., að jeg hefði ekkert þinglegt umboð haft til þess að taka við völdum. Það er rjett, að frá hendi Alþingis lá ekki fyrir nein formleg samþykt um það, að jeg skyldi taka við völdum, en kom nokkur slík formleg samþykt fram þegar ráðherraskiftin urðu á Alþingi 1914? Munurinn á ráðherraútnefningunni þá og nú er sá einn, að þá voru þingbekkirnir skipaðir og gafst því þm. tækifæri til þess, að makka saman um það, hver hnossið ætti að hreppa. Og er satt best að segja, að 1914 fjekk ekkert ráðherræfni eindreginn meiri hluta Alþingis, því að sjálfur meiri hlutinn, „Sjálfstæðisflokkurinn, var ekki sjálfum sjer samþykkur um það efni. 10–12 atkv. flokksins fjellu Páli í skaut, hinir aðhyltust Pjetur, og svo fór að lokum, að minni hluti flokksins beygði sig fyrir meiri hlutanum. Þannig fæddist ráðherrann 1914. Og nú er mjer spurnin, hvort þetta sje heilbrigðari aðferð, heldur en að fá frjálst atkv. þm., þar sem þeir sitja að búum úti um sveitir landsins, ótruflaðir af öllum flokksæsingum? Ef það væri siður, að sameinað Alþingi samþykti yfirlýsing um, hver taka skyldi við völdum, þá væri jeg vítaverður fyrir að hafa tekið á móti útnefningu konungs, án þess að slík yfirlýsing hefði komið fram. En nú er þetta ekki siður, og hygg jeg að allur landslýður muni álíta útnefning mína eins góða og gilda fyrir það, þótt ekkert baktjaldamakk hafi farið fram hjer á Alþingi áður en jeg tók við völdum.  (Kristinn Daníelsson: Minni hlutinn á engu að ráða um ráðherraútnefningu)  . Sá minni hluti, sem hv. þm. er í, átti engu að ráða. - Það er alveg satt! því að hans flokkur eða flokksbrot er ótvírætt og efunarlaust í minni hluta hjer á Alþingi. En ef til vill meinar hv, þm. . að Heimastjórnarmenn megi ekki hafa hönd í bagga um slíkt. En um það get jeg ekki heldur verið honum samdóma, því að jeg get ekki betur sjeð en atkvæði Heimastjórnarmanna sjeu jafn góð og gild sem annara þingmanna. Yfir höfuð hygg jeg, að sú skoðun muni verða ofan á meðal þjóðarinnar, að það hafi verið vel farið, að hv. þm. og pólitískir vinir hans báru ekki sigur úr býtum í vetur. Það hefði verið illa farið, ef jeg hefði beygt mig fyrir öllum þeim öfgum og ofstæki, sem þeir höfðu í frammi þá ekki síður en nú. Mjer heyrðist hinn hv. þm. segja, að jeg hefði unnið hermdarverk á þingræðinu með framkomu minni. Jeg mundi ekkert fást um, þó að jeg heyrði slík orð af vörum óvaldra blaðamanna, en það er furðulegt að heyra forseta sameinaðs þings kasta fram svo illkynjaðri og órökstuddri aðdróttun. - - Hinn háttv. þm. fór nokkuð út í málið sjálft og rakti með fáum orðum sögu ríkisráðsdeilunnar. Það er satt, að á meðan á gömlu endurskoðunarbaráttunni stóð, þótti mönnum mjög miklu skifta, hvar sjermálin væru borin upp fyrir konung, en svo hófst Valtýskan, og þá vildu þeir, sem henni fylgdu, að þetta atriði væri látið liggja milli hluta. 1902–1903 var svo ný stefna tekin, að beint skyldi ákveðið í stjórnarskránni, að sjermálin skyldu borin upp fyrir konung í ríkisráði, og þóttust menn með þessu geta helgað sjer rjett til þess, að nema ríkisráðsákvæðið aftur burtu úr stjórnarskránni. 1911 er ákvæðið að vísu felt niður, en þó alls ekki ákveðið, hvar bera skuli málin upp nje bann lagt við, að uppburðurinn fari fram í ríkisráði. Það virðist óhugsanlegt, að þinginu 1911 hafi komið annað til hugar en að málin yrðu eftir sem áður borin upp í ríkisráði, og frá þingsins hlið var því burtfelling ríkisráðsákvæðisins ekki annað en formsatriði. Þá kemur síðasti þátturinn, fyrirvaradeilan, og er það fljótsagt, hvað meint var með fyrirvaranum. Hann átti að afstýra því, að rjettindi landsins rýrðust í nokkurri grein, en um leið átti hann að vera svo úr garði gjörður, að hann yrði ekki stjórnarskránni að falli. Hitt kom engum til hugar, að hægt væri á þann hátt að nauðga Dönum til frekari viðurkenningar á rjetti vorum en áður hafði af þeim fengist. Frá hálfu skoðanabræðra háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) er það margviðurkend skýring á fyrirvara þingsins 1914, að eigi væri þar krafist viðurkenningar Dana á því, að uppburður mála vorra fyrir konungi sje sjermál. vort, er vjer getum einir ráðið með konungi vorum án allrar íhlutunar dansks löggjafarvalds eða danskra stjórnarvalda. Jeg vil halda mjer við þessa viðurkendu skýringu á fyrirvaranum, enda liggur það í augum uppi, að það hefði verið óðs manns æði að búast við staðfestingu stjórnarskrárinnar, ef í fyrirvaranum hefði verið fólgin skýlaus krafa um ótvíræða viðurkenningu Dana á landsrjettindum vorum. Nú er eftir að athuga, hvort nokkur þau skilyrði hafi verið sett fyrir staðfestingu stjórnarskrárinnar, sem ekki sjeu samrímanleg fyrirvaranum og vilja Alþingis 1914. Jeg vil nú fara nokkrum orðum um þetta, og mun jeg taka atriði málsins í nokkuð annari röð, en hinn háttv. 2. þm. G:-K. (K. D.). Fyrst er þá að líta á till. mína um staðfestingu stjórnarskrárinnar, er jeg lagði hana fyrir konung í ríkisráði. Þar segir fyrst, að stjórnarskráin hafi verið löglega samþykt á þingunum 1913 og 1914, og að nýjar almennar kosningar hafi farið fram milli þing- manna. Þetta er væntanlega engin synd. Þá er fyrirvarinn tekinn orðrjettur upp í danskri þýðingu í till., og er það vonandi líka vítalaust. Læt jeg þess því næst getið, að á Alþingi hafi ekki verið vakinn neinn andblástur gegn því, að málin yrðu framvegis borin upp í ríkisráði. Þetta er fyrsta stórsyndin, sem jeg á að hafa drýgt á ríkisráðsfundinum 19. júní. Á Hafnarfjarðarfundinum var það sagt, að þetta væri röng skýrsla; jeg man ekki hvort það var háttv. 1. þm. eða háttv. 2. þm. G:-K., sem sagði það. En þetta er þó svo satt, sem satt má vera, því að fyrirvarinn sjálfur gjörir ráð fyrir, að málin verði borin upp í ríkisráði. Geta allir sjeð þetta, sem lesa fyrirvarann til enda. Á þinginu 1914 heyrðist jafn vel ekki ein einasta rödd móti því, að uppburðurinn færi fram í ríkisráði. Sama er að segja um þingið 1913, að því undanskildu, að háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) talaði þá um, að ákvæðið um að konungur skyldi ákveða, hvar málin skyldu borin upp, væri ekki annað en grímuklætt ríkisráðsákvæði, og mundi honum eigi hafa farist svo orð, ef hann hefði eigi vitað, að það var ekki tilgangur Alþingis, að taka sjermálin út úr ríkisráði. Þessu næst er því lýst í till., hvernig á því hafi staðið, að fyrirvarinn kom fram, og veit jeg ekki til, að menn hafi haft neitt verulegt við það að athuga. Í niðurlagi till. er svo lagt til, með skírskotun til fyrirvarans, að stjórnarskráin verði staðfest og gefinn út konungsúrskurður um uppburð sjermálanna í ríkisráði, á byrgð Íslands ráðherra eins, svo sem fyrirvarinn heimtar. Þá kemur forsætisráðherrann til sögunnar. Hinn háttv. þm. sagði, að jeg hefði átt að fyrirbjóða honum að taka til máls um þetta efni. Háttv. þm. hlýtur þó að vita, að það stóð ekki í mínu valdi. Hitt var skylda mín, að mótmæla honum, ef hann hjeldi fram annari skoðun en jeg. Og það gjörði jeg. Það er rangt hjá háttv. þm., að þm. V.-Skaft. (S. E.) hafi mótmælt því, að forsætisráðherrann tæki til máls. Ef háttv. þm. V.-Skaft. (S. E.) hefði komið fram með slík mótmæli, þá hefðu þeir einungis lent í pexi, sem hefði verið algjörlega þýðingarlaust. Úr því þó að heiðraðir andstæðingar mínir hallmæla ekki formanni mínum í ráðherrasessi fyrir það, að hann ljet það við gangast, að forsætisráðherrann tæki til máls, hvers vegna vita þeir mig þá fyrir hið sama. Háttv. þm. V.-Skaft. (S. E.) mótmælti því, að forsætisráðherra Dana bæri ábyrgð á íslenskum málum. En þau mótmæli virðast vera sprottin af misskilningi, því að forsætisráðherranum kom slíkt ekki til hugar. Við skulum hugsa okkur hvernig farið hefði, ef Íslands ráðherra hefði sagt á þessa leið: „Þú mátt ekkert segja hjer. Eftir að jeg hefi lýst skoðun Íslendinga, mátt þú ekki lýsa skoðun Dana á málinu“. Til hvers hefði það leitt? Það gat einungis leitt til þess, að stjórnarskráin fengist ekki staðfest. Eigum við að láta það bitna á okkur, þó forsætisráðherra Dana taki til máls, á þann hátt, að vjer fáum ekki málum okkar framgengt. Það var engin rjettarskerðing fyrir Íslendinga, þó forsætisráðherrann tæki til máls og lýsti skoðun Dana á málinu. Þá fann háttv. 2. þm. G:-K. (K. D.) að því, að Íslands ráðherra leyfði að birt yrði. skýrsla um fundinn í Danmörku. En slík birting hefir enga ríkisrjettarlega þýðingu Annars er það undarlegt, að andstæðingar mínir hjer í þinginu halda því fram, að þessi birting hafi þýðingu, en helsti málsvari þeirra utan þings heldur því fram,. að hún sje þýðingarlaus. Enda er það rjett. Fólk fær einungis að vita hvað gjörst hefir. Jeg hefi talað um þessa birtingu og sýnt, að hún skiftir engu máli, og á sama hátt og birtingin í Lögbirtingablaðinu skiftir engu máli. Og ekki eru heldur sjálf ummæli forsætisráðherrans saknæm frelsi landsins. Hann segir einungis, að enginn ágreiningur sje um það, að íslensk lög og mikilvægar stjórnarráðstafanir verði; áfram borin upp í ríkisráði. Hann segir enn fremur, að skoðun Dana á þessu sje sú, að eigi beri að breyta þessu, nema ný skipun verði á gjörð, er feli í sjer líka tryggingu sem þá, er nú sje. Enn fremur er það hans skoðun, að eftir þeirri skipun, sem nú er á rjettarsambandinu milli Íslands og Danmerkur, verði að vera ákveðinn einhver staður, þar sem bera megi upp vafaatriði um takmörk hinna sameiginlegu og sjerlegu mála. Þetta er skoðun Dana á málinu. Og er það harla undarlegt, að neita að taka við staðfestingu stjórnarskrárinnar þótt, Danir hafi einhverja skoðun á málinu og láti hana í ljós á óbrotinn og stjórnskipulega rjettan hátt. Það liggur ekki annað í orðum forsætisráðherrans en það, að Danir telji sig hafa sams konar rjett gagnvart okkur, sem við teljumst hafa gegnvart þeim. Gangi annar málsaðilinn á rjett hins, þá hafa báðir jafnan rjett á að mótmæla. Hefði forsætisráðherrann sagt, að þetta fyrirkomulag væri nauðsynlegt til þess, að Danir einir gætu athugað okkur, væri það hálfu verra, og er háttv. þm. sjálfsagt samþykkur mjer í því. En í orðum forsætisráðherrans felst jafnframt viðurkenning á því, að okkur sje heimilt að gjöra okkar athugas., ef Danir gangi á okkar rjett. Og þessi rjettur hefir einmitt nokkrum sinnum verið notaður af okkar hálfu. Þó má eigi svo skilja orð mín, að þessi eftirlitsrjettur af Dana hálfu eigi að eiga sjer stað. Forsætisráðherrann bað enn fremur um að mega birta skýrslu um, hvað gjörst hafði í þessu máli, og hefi jeg þegar talað um það. Nú kem jeg loks að því, sem Hans hátign konungurinn hefir sagt. En fyrst vil jeg víkja orðum mínum að ummælum háttv.2. þm. G:-K. (K. D.) um ábyrgð mína á orðum konugs. Það er ekki svo að skilja, að rjett sje, sem háttv. þm. hjelt fram, að sjálfsagt sje að ráðherrar hljóti að bera ábyrgð á öllu því, er konungur kann að segja í ríkisráði. Við getum óhugsað okkur þann möguleika, að konungar leggi á móti öllu ráðuneytinu. Þá getur vitanlega enginn ráðherranna borið ábyrgð á orðum hans, úr því að þeir eru honum ósamþykkir. Háttv. þm. svarar þá ef til vill því, að eftirmenn þeirra beri þá ábyrgð á orðum hans. En við getum þá hugsað oss þann möguleika, að vilji konungsins kæmist aldrei í framkvæmd, og getur þá enginn borið ábyrgð á orðum hans. Engin má skilja orð mín svo, sem jeg sje ekki fús til að bera ábyrgð á orðum konungs í ríkisráðinu 19. f. m. Jeg tek á mig ábyrgðina á þeim öllum með glöðu geði, því að jeg er þess fullviss, að jeg get bæði sem maður og góður Íslendingur borið ábyrgð á öllum orðum hans; að öðrum kosti hefði jeg gjört athugasemdir við það til frekari fullvissu. Konungurinn segir, að það sje vilji sinn, að íslensk mál verði framvegis sem hingað til borin upp fyrir honum í ríkisráðinu, og þar eru allir sammála, Alþingi Íslands ráðherra og konungur. Og forsætisráðherrann danski hefir ekki heldur á móti því. Og samþykki hans verður líka að koma til greina. Jeg býst við, að háttv. 2. þm. G: K. (K. D.) sje mjer sammála um það, að forsætisráðherrann gæti haft á móti uppburði íslenskra mála í ríkisráði. Ríkisráðið er dönsk stofnun, og þar sem grundvallarlög Dana gilda ekki hjer á landi, verðum vjer vitanlega að fá samþykki Dana fyrir munn forsætisráðherrans, til þess að geta borið mál vor upp í ríkisráðinu. Jeg þekki að vísu þá kenningu, að 1913 hafi verið myndað sameiginlegt ríkisráð, sem sje orðið fast í praksis. En sú kenning skiftir engu máli hjer, og Danir hafa aldrei fallist á hana. Næsta saknæma setningin í ræðu konungs á að vera þessi: „Eins og jeg hefi áður sagt, er það konunglegur vilji minn, að íslensk mál skuli áfram vera borin upp fyrir mjer í ríkisráði mínu“. Hjer skilja andstæðingar mínir eða þykjast skilja svo, sem þetta sje tilvitnun í allt, sem konungur hefir áður sagt í ríkisráði. Þeir hafa skilið það svo, sem tekið væri upp bæði opna brjefið 22. okt. 1913 og allt, sem konungur sagði í ríkisráðinu 30. nóv. 1914. Ef menn skilja þetta svo; þá er það algjörlega rangt, því sá skilningur á sjer enga stoð í orðum konungs. Tilvitnunin takmarkast af því, sem seinna kemur. Og konungur minnist ekkert á samþykt Alþingis og Ríkisþings á nýjum sambandslögum, eins og hann hafði gjört í auglýsingunni 20. okt. 1913, nje heldur dönsku auglýsinguna. Hann segir það eitt, að það sje vilji sinn, að málin sjeu borin upp í ríkisráðinu. Hið næsta varhugaverða, sem háttv. þm. fann í orðum konungs, og að hans áliti sviftir okkur þeim litla rjetti, sem við hingað til höfum haft, er það, að konungur sagði, að Alþingi mætti ekki vænta þess, að hann gjörði neina breytingu á þessu í sinni stjórnartíð. Háttv. þm. tók í lok ræðu sinnar munninn svo fullan, að hann sagði, að konungur fortaki fyrir allar breytingar. Þetta er ekki rjett. Konungur sagði að eins, að Alþingi mætti ekki vænta þess, að hann gjörði neina breytingu á þessu í sinni stjórnartíð. Jeg leyfi mjer að benda háttv. þm. á það, að konungur hefði getað neitað því algjörlega fyrirfram, að málin yrðu nokkurn tíma borin upp annars staðar en í ríkisráðinu, því að enda þótt konungur sje constitutionel, hefir hann þó algjört synjunarvald. Konungur hefir vald til að lýsa því yfir, að hann gangi aldrei inn á einhverja breytingu á lögum vorum. Konungur segir nú alls ekki, að atbeina danskra stjórnarvalda þurfi til, að breyting geti á orðið. Hann segir einungis „í minni stjórnartíð“. Þetta band fellur vitanlega burtu, þegar hans stjórnartíð er á enda. Yfir þessu þarf enginn að hrista höfuðið. Þetta er alveg rjett hugsun. Ef eitthvert skilyrði er bundið við mína lífdaga, þá fellur það vitanlega í burtu, þegar þeim er lokið. Ef háttv. 2. þm. G:-K. (K. D.) hefir einhvern rjett, sem er persónulegur, þá gengur hann vitanlega úr gildi jafnskjótt og háttv. þm. deyr. Öryggisleysið, sem háttv. þm. talar svo mikið um, getur ekki komið til greina. Konungur talar einungis um, að ekki verði gjörð breyting á þessu atriði, nema ný skipun verði á gjörð, sem sje jafntrygg og sú, er nú er. Sú skipun, sem nú gildir, er frá 3. okt. 1913, og hún gildir að minsta kosti fram á haustið. Krafa konungs er einungis sú, að ný skipun, sem á þessu yrði gjörð, verði ekki ótryggari, og við getum tekið ákvæði um það upp í stjórnarskrána, ef okkur þóknast. Hver gjörir þessa nýju skipun? spyr háttv. þm.ef til vill. Það gjörir vitanlega konungur, og Íslands ráðherra skrifar á hornið, eins og vant er. Annars væri hún ólög. Hvar segir konungur, að fleiri þurfi en Íslandsráðherra og konung, til þess að breyta þessum úrskurði? Þar sem konungur talar um að fyrirkomulagið verði að vera „jafntrygt“, þá felst einungis í því mótvægi gegn því, að hringlað verði með málin fram og aftur. Það er kunnugt, að sú hugmynd hefir komið fram á þinginu, að málin verði í dag borin upp í ríkisráði, en á morgun einhvers staðar annarsstaðar. Slíkt er ótrygt fyrirkomulag, sem Hans hátign getur ekki felt sig við. Ekki veit jeg hvort dönsku blöðin hælast um og lýsi úrslitunum á þá leið, að allt sje óbreytt og - sje status quo. En. jeg hefði getað hugsað mjer Dani álíka prokuratora eins og háttv. 2. þm. G:-K. (K. D.) og þá, sem honum fylgja hjer í þinginu. Og ekki er nema eðlilegt, að þeir hafi eins mikla löngun til að prokurera fyrir sjálfa sig, eins og (háttv. þm. virðast hafa til að prokurera fyrir Dani. Og þó norsk blöð tali um, að jeg hafi komið liðleskjulega fram í ríkisráðinu 19. júní, þá legg jeg ekki mikið upp úr því. Norsk blöð geta ekki hafa vitað neitt um skilmálana, nema ef vera skyldi af hinni óheimilu birtingu leyniskjalanna og Ingólfur þá verið kominn til Noregs. En auk þess voru staðfestingarskilmálarnir aðrir en látið var uppi í óheimilu birtingunni. En annars ætla jeg ekki að tala um þá birtingu hjer. Það getur vel verið, að hv. 2. þm. G:-K. sje alsaklaus af því verki. Jeg veit ekki. hvernig hann lítur á það mál, og stendur alveg á sama, hvort hann lofar það verk. eða lastar. Mig furðaði mikillega á því, er háttv. þingmaðurinn sagði, að þar sem jeg hefði komið fram sem föðurlandssvikari, ætti hver þingmaður að hafa liberum veto gegn því, er jeg hefði gjört. Með öðrum orðum hver einstakur þingmaður, þar á meðal háttv. þm. G.-K. (K. D.), ætti með atkvæði sínu að geta ónýtt alt, sem jeg hefi gjört. Jeg veit ekki til, að þetta liberum veto hafi tíðkast nema í einu landi, Póllandi, á 17. og 18. öld. Var það á þá leið, að hver aðalsmaður gat með atkvæði sínu ónýtt það lagafrumvarp, er fram átti að ganga. Þetta vill háttv. 2. þingm. Gullbr.- og Kjósarsýslu innleiða hjer. Hann vill hafa rjett til að standa upp á þinginu og mótmæla gjörðum Íslands ráðherra í máli þessu. Alt, sem jeg hefi gjört í máli þessu, vill hann með því ónýta og að engu hafa. Annars veit jeg ekki, hvað er ósamrýmanlegra þingræðinu en þetta. Og ef það er rangt að taka við stjórn í trássi við meiri hluta á þingi, þá hygg jeg þó að liberum veto sje ekki samrýmanlegra þingræðinu. Víst er um það, að liberum veto olli því, að svo fór um Pólland, sem reyndin varð á. Jeg óska Íslandi einskis frekar en þess, að gæfan forði því frá, að einum þingmanni verði nokkurntíma gefið slíkt vald.



Það er viðvíkjandi því, sem háttv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) sagði um dagskrá mína, að jeg stend upp. Hann sagðist alls ekki geta fallist á hana, enda þótt hún teldi framkomu hæstv. ráðherra í ríkisráðinu 19. júní 1915 rjetta. Háttv. þm. hjelt því fram, að afgreiðsla málsins með þingsályktunartill. væri viðhafnar meiri og kraftmeiri, heldur en afgreiðsla þess með dagskrá minni. Jeg fæ ekki sjeð, að svo sje, og finst þessi mótbára mjög lítilfjörleg, og veit jeg ekki betur, en að sama mál hafi verið afgreitt með dagskrá í háttv. Nd. Mjer þykir það kynlegt, að háttv. þm. segist hafa sjeð dagskrána, þessa sömu dagskrá fyrir 2 dögum. Þetta er ósatt, því að þessa dagskrá samdi jeg fyrst hjer í þinginu í dag. En honum mun hafa verið sýnt uppkast að dagskrá fyrir 2 dögum, og hann á víst við það uppkast. Jeg fyrir mitt leyti vildi traustsyfirlýsingu, og er það rjett skilið hjá hv. 2. þm. G.-K. (K. D), að hún er falin. í dagskrá minni. Jeg skil ekki hvers vegna háttv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) vill ekki greiða atkvæði með dagskrá minni. Í henni er þó innifalin bæði traustsyfirlýsing til hæstv. ráðherra: og um leið mótmæli gegn íhlutunartilraun danskra stjórnarvalda, og það eru þó þeirra ummæli, sem hafa skapað þessa „situtation“. Jeg er á sömu skoðun og hann, að það. er vitanlega Sigurði Eggerz, fyrv. ráðherra, að þakka, að málið fjekk þá lausn, sem raun hefir á orðið. Hefði hann tekið við skilmálunum, sem honum voru boðnir, hefðum við vitanlega aldrei fengið neitt. meira, og hefir hann fengið þökk bæði mín og annara fyrir þá staðfestu, er hann sýndi í þessu máli. Háttv. 4. kgk. þm, (B. Þ.) talaði umr að það væri ekki gott að átta sig á dagskránni. Jeg vil biðja hann að gjöra svo vel að benda mjer á, í hverju tilliti hún sje óljós, og skal jeg þá reyna að bæta úr því. Jeg hygg, að hann vanti rök til þess. að sýna fram á að svo sje. Síst af öllu geta Sjálfstæðismenn fært rök fyrir því, að þeir eru á móti þessari dagskrá, og veit jeg ekki betur, en dagskrá þessi taki af allan vafa um vilja þingsins í þessu máli, og að stjórnin sje ánægð með hana, ef hún er borin fram án útúrsnúninga, en það getur verið, að Heimastjórnarmenn. sjeu ekki ánægðir, því þá virðist vanta útgöngudyr fyrir skoðanir sínar. En hvað Sjálfstæðismenn snertir er öðru máli aðgegna. Margir flokksbræður þeirra eru einmitt ekki fullvissir um, að fyrirvaranum sje fullnægt, og einmilt þeirra vegna er dagskráin hjá mjer rjett orðuð. Við ætlum einmitt allir að standa sem fastast utan um hæstv. ráðherra í þessu máli, og við værum betur settir með því að sýna, að við viljum standa saman með ráðherra gegn íhlutunartilraunum Dana, en að veraað togast á til að þóknast Heimastjórnarmönnum. Hv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) talaði á þá leið, sem hann hjeldi, að jeg væri ekki sannfærður um að fyrirvaranum væri fullnægt. Jeg tók það einmitt strax fram við þrímenningana svo kölluðu, að jeg teldi fyrirvaranum fullnægt.  (Björn Þorláksson: Jeg er alls ekki sannfærður um, að hv. þm. Vestm. (K. E.) álíti fyrirvaranum fullnægt)  . Hv. 4. kgk. (B. Þ.) var alls ekki sannfærður um, að jeg álíti fyrirvaranum fullnægt. En jeg álít þá, að hann hafi ekkert vit á málinu, og sannar öll framkoma hans það. Svo var það, að jeg ætlaði að biðja hv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) að segja mjer hvað það er, í dagskrá minni, sem hann getur ekki felt sig við. Jeg álít fyrst og fremst nauðsyn, að við stöndum fast saman um ráðherra. Jeg álít meira að segja, og endurtek það enn einu sinni, að við eigum ekki að rífast innbyrðis opinberlega um þessi mál. Þeir, sem eru á móti dagskrá minni, hafa enn ekki fundið henni neitt til foráttu, að því er orðalag snertir. Jeg hefi ekki fleira um dagskrá mína að segja, jeg vil einungis beina þeirri spurningu til hæstv. ráðherra, hvort hann sjái annað í dagskrá minni en fult traust til hans og viðleitni til að sameina alla þingmenn á móti afskiftum Dana af vorum málum, það er að segja þá þingmenn, sem ekki eru á bandi Dana í þessu stríði.



Jeg leyfi mjer að vita það, sem hjer kom fyrir áðan, að gjörð var tilraun til að meina þeim að mæla, sem ekki höfðu tekið til máls, og að þeir, sem sjálfir höfðu talað, greiddu atkvæði slíkri tillögu. Þetta mál er svo vaxið, að sjerstök ástæða er til, að hver einstakur þingmaður lýsi afstöðu sinni til. þess, og því verra er að hamla því. (Björn Þorláksson: Jeg vil skýra frá því, að jeg hjelt, að enginn hefði beðið um orðið, og greiddi því atkvæði með því, að umræðum um þetta mál væri hætt)  . Jeg skal þó strax lofa því, að eyða ekki mörgum krónum af fje landsins til minna orða. Hjer liggur fyrir þingsályktunartillaga og tvær dagskrár, sitt með hvorum hætti. Verkefnið er því allmargbreytt, og ekki úr vegi að athuga það nákvæmlega. Jeg lít svo á þingsályktuna, að hún sje fram komin til að „draga sundur“ í deildinni. Sje ekki, að hún geti miðað að öðru en leiða í ljós, hverjir eru með stjórninni nú og hverjir móti. Líst mjer því sjálfsagt, að sem flestir hv. þingdm. ætti að eiga kost á að lýsa afstöðu sinni, og það vil jeg nú gjöra. Fyrirvarinn margnefndi átti að vinna tvent, Fyrst og fremst að koma í veg fyrir, að vjer mistum nokkurn rjett, um leið og stjórnarskráin yrði staðfest, og í öðru lagi koma ekki í veg fyrir, að stjórnarskráin yrði staðfest. Sýnilega var örðugt að vinna þetta tvent í einu. Enda fer tvennum sögum um, hvernig það hafi tekist. Með þetta tvent fyrir augum samþykti jeg fyrirvarann í fyrra, og vonaði, að vel gengi. Sú von var í fyrsta lagi bygð á því, að jeg vildi að vel gengi, og í öðru lagi á því, að þáverandi ráðherra ljet vel af viðtökum konungs og undirtektum, þegar hann talaði við hann um fyrirvarann í utanför sinni. Ríkisráðsfundurinn 30. nóv. 1914 fór eins og kunnugt er. Eftir hann var jeg með öllu vonlaus um að stjórnarskráin yrði staðfest, og fyrirvaranum jafnframt fullnægt. Það vonleysi bygðist á orðum konungs á þeim fundi. Mjer virtist það ganga drottinsvikum næst, að væna konung þess, eða vænta þess, að hann hyrfi frá orðum sínum; og mjer virtist það ganga landráðabrigslum næst, að væna nokkurn Íslending þess, að að hann gjörðist til þess, að fá stjórnarskrána staðfesta með þeim skilmálum, sem. þá voru fyrir hendi; og aðrir virtust ófáanlegir. Svo hófust utanstefnurnar, eða utanfarirnar. Jeg vænti einskis góðs af þeim; bjóst ekki við neinum árangri, því málið var þá í sömu skorðum og 30. nóv. 1914, og mennirnir hlutu að vinna að því á þeim grundvelli, sem konungur sagðist mundu halda því á, fyrst hann hafði lýst yfir því, að hann myndi ekki af honum víkja. Mjer kom þó ekki í hug að áfella þessa menn, þótt þeir færi á konungsfund. Taldi það sjálfsagða kurteisi við konung að taka boði hans. Hitt þótti mjer ekki sjálfsagt, að þeir legðu út í nein stórræði í stjórnarskrármálinu, þótt þeir kynni að tala um það við konung og aðra. Jeg vantreysti mönnunum í engu, og ljet því alt kyrt og afskiftalaust. Svo komu þeir með tilboðin.  Þegar er jeg sá tillögurnar, þá litust mjer þær miklu betra en jeg bjóst við, og jeg gat ekki betur sjeð, en að þær stæðu á öðrum og betra grundvelli en áður hafði verið, þó mjer hins vegar engan veginn líkuðu þær. Jeg áleit því hyggilegast, að þingmenn gjörðu við þær breytingartillögur sínar og athugasemdir með stillingu og gætni, svo þeir spiltu ekki fyrir málinu. En alls ekki að ónýta þær að óreyndu. Þetta álít jeg að þingmenn gjörðu best með því, að koma saman á aukaþingi, og ráða þar ráðum sínum. Það var ljóst, að tillögurnar þurfti að ræða; það þurfti að ráðgast um þær; annars var meiningarlaust að sýna nokkrum þingmanni þær. Hefðu þrímenningarnir verið strax sannfærðir um, að með því að taka skilmálum þeim, er þeir áttu kost á, væri fyrirvaranum fullnægt út í æsar þá var sjálfsagt af þeim að fá stjórnarskrána staðfesta umsvifalaust. En það hafa þeir ekki verið, eins og ekki var von. Og þess vegna var ástæða til að ræða um málið og bera það undir þingmenn, hvort þeir vildu að nokkru víkja frá ákvæðum síðasta Alþingis eða ekki. En til þess þurftu allir þingmenn að fjalla um málið, og það saman, en ekki hver í sínu horni. Svona hefi jeg litið á þetta. Enn fremur taldi jeg það óheppilegt, að stjórnarskifti yrðu á milli þinga, ekki vegna þess, að jeg vildi ekki styðja hvern sem væriaf þessum þremur, sem utan fóru,. heldur vegna þess, að jeg tel hættulegt fordæmi skapað með því, að ráðherraskifti verði með þeim hætti, sem þau urðu nú. Því þó slíkt geti gefist vel í eitt skifti, getur það gefist illa í annað skifti. Það hlýtur að styrkja konugsvaldið, en veikja þingræðið. Og til þess er ekki leikurgjörandi. Jeg hefði þess vegna talið heppilegt, þó það hefði kostað nokkrar krónur, að kallað hefði verið saman örstutt aukaþing - þótt það jafnvel hefði verið haldið fyrir lokuðum dyrum, - svo að þingmenn gætu í sameiningu rætt um tilboðin og komið sjer saman um ráðherra, í stað þess, að gjöra það hver í sínu horni. Mjer þykir miður farið, að svo varð ekki, þó jeg viðurkenni, að þar sjeu einnig miklar málsbætur. Nú er stjórnarskráin staðfest. Fyrirvarinn hefir því ekki komið í veg fyrir það. Slíkt orkar ekki tvímælis. En höfum vjer þá mist nokkurn rjett, og hefir fyrirvaranum verið fullnægt? Þetta orkar tvímælis. Jeg álít að vjer höfum engan rjett mist. En hitt virðist mjer jafn víst, að fyrirvaranum sje ekki fullnægt. Allt er í sömu skorðum og áður var. Ráðherrar vorir hafa haldið fram rjetti vorum, í anda þingsins, Danir hafa ótvírætt vjefengt rjettinn. Og konungur hefir ekki fyllilega viðurkent okkur hann, en neitar ekki heldur, að vjer eigum hann. Beina viðurkenningu konungs get jeg hvergi fundið í því, sem gjörðist á ríkisráðsfundi 19. júní 1915, hvað þá 30, nóv. 1914. Og jeg hygg, að hún sje ekki auðfundin. En fyrirvarinn heimtaði meira en fengið er. Aðalkrafa hans var sú, að konungsvaldið viðurkendi umrueddan rjett vorn. Þetta var skýrt tekið fram af framsögumanni stjórnarskrárnefndarinnar í neðri deild 1914, hæstv. núverandi ráðherra. Fyrrverandi ráðherra, Sigurður Eggerz, hjelt þessu fast fram á ríkisráðsfundi 30. nóv. 1914, og meiri hluti þingmanna (23) gaf út skriflega yfirlýsingu um það, að hann hefði farið þar rjett með málið. Hjer er því engum blöðum um að fletta, hvað sem nú er sagt eða sagt verður. En þótt vjer höfum ekki fengið fullnægt þessari kröfu, tel jeg rjetti vorum borgið. En auðvitað hefir ekkert áunnist, eins og til var stofnað. Og þar sem staðfesting stjórnarskrárinnar er mjer mikið ánægjuefni, tel jeg mega una við úrslit málsins, eina og þau eru orðin, og rjett að drepa niður deilum um það. Mun það heillavænlegast landi og lýð, að svo komnu. Að svo mæltu þarf jeg ekki að fjölyrða um þingsályktunartillöguna. Hún telur fyrirvaranum fullnægt og lýsir óblandinni ánægju yfir staðfestingu stjórnarskrárinnar. Jeg tel fyrirvaranum ekki fullnægt, og er óánægður með aðdrög stjórnarskrárstaðfestingarinnar. Hlýt því að greiða atkvæði móti þingsályktunartill. Móti dagskrá háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) mun jeg ekki greiða atkvæði, því ekki sje jeg, að neitt sje á móti því, að undirstrika það, að þingið haldi fast við sína fyrri stefnu í þessu máli, meðan það þykist halda henni. Og með dagskrá háttv. þm. Vestm. (K. E.) get jeg vel greitt atkvæði, því þar er gjörð tilraun til að taka höndum saman við fyrrverandi og núverandi ráðherra í málinu og styrkja mótmæli þeirra gegn skoðun Dana á uppburði sjermálanna. Sje jeg ekki annað en að háttv. tillögumenn, og þeir aðrir, er vilja styðja núverandi hæstv. ráðherra, en jafnframt halda fast við rjett vorn, geti greitt henni atkvæði, og ættu að gjöra það. Þó vil jeg taka það fram, að atkvæði mitt gildir ekki skilyrðislaust ánægjuyfirlýsinguna, samkvæmt því, er jeg hefi áður tekið fram. Og um afstöðu mína til núverandi hæstv. ráðherra, er það eitt að segja, að jeg mun ekki bregða fyrir hann fæti á þessu þingi fyrir það, sem orðið er.



Jeg skal ekki lengja mjög umræður, en jeg vil gjöra stutta grein fyrir atkvæði mínu, þó háttv. deildarmenn sjeu sjálfsagt orðnir þreyttir af ræðuhöldum. Eftir mínum skilningi á fyrirvaranum og tilgangi hans, eins og jeg álít og veit að fjöldi Sjálfstæðismanna alt af hafa litið á hann, þá sje jeg ekki betur en að honum sje fullnægt með því, er gjörðist í ríkisráðinu 19. júní síðastliðinn, og að því leyti get jeg lýst ánægju minni yfir staðfestingu stjórnarskrárinnar. En jafnframt skal jeg lýsa yfir því, að jeg er algjörlega mótfallinn skilningi og skoðun Heimastjórnarmanna í þessu efni, en get skrifað undir flest í ræðu háttv. þm. Vestm. (K. E). En jeg er þó ekki vel ánægður með alt hjá hæstv. ráðherra eða framkomu hans. Jeg er ekki samþykkur því, er hjer hefir sagt verið um utanför, aðferð o. s. frv., en jeg hefi ekki getað sannfærst um það, að það hafi verið rjett gjört, að kveðja ekki saman aukaþing, áður en stjórnarskráin var staðfest. En þó jeg viti, að hæstv. ráðherra hefir þar nokkrar málsbætur, þá vil jeg þó víta þetta og fleira í aðferð hans á umliðnu vori. Jeg greiði því atkv. með ánægjuyfirlýsingunni um staðfestinguna, en ekki með aðferð þeirri, sem höfð hefir verið, sem jeg tel hættulega og gefa ilt fordæmi. Viðvíkjandi þingsályktunartillögunni og dagskrá þm. Vestm. (K. E.) vil jeg geta þess, að jeg sje ekki betur en að dagskrá háttv. þm. Vestm. (K. E.) sje betri í garð ráðherra en þingsályktunartillagan, því hún styrkir hæstv. ráðherra meira, og. það er meðal annars ástæðan til þess, að jeg greiði henni atkvæði. Þó háttv. 2. þm. G.-K. (K. D.) sje dauður, þá vil jeg þó mótmæla því, að það viti allir að fyrirvaranum sje ekki fullnægt. Þetta er alveg rangt. Það er sannfæring mín, að honum sje fullnægt, og því sama hafa aðrir Sjálfstæðismenn lýst yfir. Þótt það verði sagt, að jeg bregðist sjálfstæðisflokknum og missi traust þjóðarinnar, þá læt jeg það sem vind um eyrun þjóta, og hygg þar ekki mikið mark á takandi. En reynslan sker úr, hvernig þjóðin dæmir framkomu einstakra þingmanna í þessu máli.

Björn Þorláksson : Það eru að eins örfá orð, er jeg vildi segja. Jeg var svo óheppinn, að jeg heyrði ekki alt, sem háttv. þm. Vestm. (K. E.) sagði um dagskrá sína, en mjer hefir sagt verið, að hann hafi sagt, að það væri vitanlega ósatt, að jeg hefði sjeð þessa dagskrá fyrir tveimur dögum síðan. Mjer þykir það hart, þar sem jeg hefi hjer eftirrit af dagskrá hans í hendinni; og auk þess vill svo til, að jeg get nefnt votta að því, að jeg skýri rjett frá, því svo vildi til, að háttv. 6. kgk. þm. (J. Þ.) var viðstaddur, er mjer var sýnd hún. Jeg hygg því, að jeg þurfi ekki að bera neinn kinnroða fyrir ummæli mín. En, eins og jeg sagði áðan, þá hefir traustinu verið kipt burtu úr dagskránni. Háttv. þm. Vestm. (K. E.) þótti það einkennilegt, að jeg skyldi ekki skilja dagskrá hans, en jeg verð að játa það, að jeg veit ekki enn hvað meint er með henni, enda er hún bæði loðin og óskýr. Jeg mintist áðan á orðalagið á henni, en jeg hefði getað kveðið harðar að orði, því jeg tel hana illa. og klaufalega orðaða, svo að hún er hin mesta ómynd og því tæpast samboðin virðingu þingsins eða prentandi sem þingskjal. Jeg vil þó taka það fram, að ef hann hefði tekið kjarnann úr dagskrá sinni og komið fram með hann sem breytingartillögu við þingsályktunartillöguna, þá hefði málið horft öðru vísi við.



Jeg stend upp að eins til þess að minnast á dagskrá hv. þm. Vestm. (K. E.) því hún var ókomin fram áðan, er jeg talaði. Jeg get nú lýst því yfir, að við Heimastjórnarmenn munum greiða atkv. á móti henni, og get jeg, hvað ástæðunum fyrir því við víkur, skírskotað til þess, er háttv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) hefir tekið fram, en auk þess liggja til þess fleiri rök, sem jeg finn ekki ástæðu til að greina, með því að það yrði að eins til þess að lengja umræðurnar. Viðvíkjandi því, að jeg greiddi áðan atkvæði með því, að umræðum yrði hætt, skal jeg taka það fram, að það hafði enginn beðið um orðið, sem ekki hafði áður talað, en jafnskjótt og jeg vissi, að háttv. þm., er eigi höfðu áður talað, óskuðu þess, þá vildi jeg ekki láta hætta umræðum, og hefði því, ef ítrekuð atkvgr. hefði farið fram um það, greitt atkvæði með því, að umræður hjeldu áfram.

Ráðherra: Háttv. 2. þm. G:-K. (K. D.) kom í ræðu sinni ekkert inn á efni málsins, og þarf jeg því ekki að svara honum löngu máli. Hann var eitthvað að bera saman árin 1903 og 1915, og sagði að þingmenn 1903 hefðu gjört það í góðri trú, en nú væru þeir mala fide, eða breyttu gegn betri vitund. En þetta er ekki rjett hjá háttv. þingmanni. Árið 1903 setti þingið ríkisráðsákvæðið í stjórnarskrána með fullri meðvitund um hvað bak við lá; til þess að sjá að þetta er rjett, þarf ekki annað en að líta í ástæðurnar fyrir stjórnarfrumvarpinu. Háttv. sami þm. (K. D.) vildi hvorki lofa eða lasta birtinguna í Ingólfi. Jeg skil það fjarskalega vel; hann er mjer og öðrum mönnum sammála um birtinguna, hvert óhæfuverk hún hafi verið, en hjer eiga í hlut flokksmenn hans, sem hann vill ekki lasta. En til þess a,ð leiða athygli frá þessum illa verknaði flokksbræðra sinna, þá beindi hann þeirri fyrirspurn til mín, hvort það hefði skift nokkru máli, hvort þetta var birt viku fyrr eða síðar. Já, jeg get fullvissað háttv. þm. (K. D.) um, að það skifti miklu máli, hvort það var birt fyrir eða eftir staðfesting stjórnarskrárinnar. Þá var þessi sami háttv. þm. (K. D.) að tala um það, að þingmenn hefðu átt að hafa rjett til að sjá tillögurnar, sem við þrír komum með. Þar til er því að svara, að þeir fengu að sjá þær, og þar á meðal háttv. þm. (K. D.) sjálfur, en hitt var gjört að skildaga, að þær yrðu ekki birtar, og því urðum við að lofa, og hið sama gjörðu þeir þingmenn, er fengu að sjá þær. Þetta er meira að segja viðurkent af þeim, er birtu þær; fyrir því liggur eigin játning þeirra og bókun. Háttv. þm. Dalamanna (B. J.) las upp bókunina í háttv. Nd. Jeg finn ekki ástæðu til, að þreyta lengur mál þetta að sinni. Háttv. 2. þm. G:-K. (K. D.) gjörði mikið úr því, að dönsk blöð teldu, að Danir hefðu unnið mikinn sigur. Jeg. legg nú ekki mikið upp úr þessu; en auk þess eru þau ekki öll sammála þar um; sum þeirra telja að Danir hafi gefið alt of mikið eftir. Jeg skal t. d. benda á einn stjórnmálamann, sem er mjög kunnur í Danmörku og eins talsvert kunnur hjer á landi, fyrverandi forsætisráðherra J. C. Christensen, er átelur stjórnina fyrir, að hún hafi gefið alt of mikið eftir. Háttv. þm. Vestm. (K. E.) beindi til mín fyrirspurn um dagskrá sína, um það, hvort jeg hefði nokkuð á móti henni. Eins og háttv. þm. (K. E.) skýrði afstöðu sína til dagskrárinnar, og ef aðrir, er greiða henni atkvæði, skýra eins afstöðu sína, þá tel jeg hana ekki allfjarlæga þingsályktunartillögunni. En þó er miðbik dagskrárinnar orðað fyrir þá, er telja, að fyrirvaranum sje ekki fullnægt, en þó svo sje, hefir það lítil áhrif, ef allir þeir, er dagskránni greiða atkvæði, lýstu yfir hinu sama og háttv. þm. Vestm. (K. E.) og háttv. þm. Strand. (M. P.). En nú heyri jeg, að háttvirtur þm. Seyðf. (K. F.) ætlar líka að greiða atkv. með dagskrá þessari, og það einmitt af því, að hann telur, að fyrirvaranum sje ekki fullnægt, en hann slær varnagla við því, að það megi alls ekki líta svo á, að hann vilji greiða þar með atkvæði með niðurlaginn, um að lýsa „ánægju sinni yfir staðfestingu stjórnarskrárinnar“. Hann vill með öðrum orðum greiða atkvæði með því, að telja íhlutunartilraunir danskra stjórnvalda um íslensk mál á ríkisráðsfundi 19. júní 1915, skýrt og ótvírætt mótmælt af Íslandsráðherra, og með því að halda fast við fyrirvara Alþingis 1914, en ekki með því að lýsa ánægju sinni yfir staðfestingu stjórnarskrárinnar, og þá því síður nokkru trausti til stjórnarinnar. Það er því fram komið, að það er af mjög mismunandi ástæðum, er háttv. þingmenn vilja greiða atkvæði með dagskránni, og sumir þeirra vilja slá varnagla við því í henni, sem er nokkurs virði. Í ræðu háttv. þm. Seyðf. (K. F.) var lítið gengið inn á málið sjálft. Niðurstaða hans var sú, að vjer hefðum ekki glatað neinum rjetti, en hins vegar væri fyrirvaranum ekki fullnægt. Fyrir utan það, þá vitir háttv. þm. (K. F.) aðferðina, og hlýtur því að álíta, að jeg hafi brotið af mjer með staðfestingu stjórnarskrárinnar. Samkvæmt þessu, þá hlýtur háttv. þm. Seyðf. (K. F.) að vera með þeim, er vildu halda áfram ágreiningnum við konungsvaldið, og þá hefði hann átt að vera hreinni og beinni í málinu og með hinum. Það er alt af skemtilegra, og jeg kýs það heldur, að menn sjeu hreinir og beinir, en haltri ekki til beggja hliða. Vitanlega er afstaða háttv. þm. Seyðf. (K. F.) sprottin af alkunnri samviskusemi hans, að hann vill engum rangt gjöra, en afstaða hans er þó hálf-leiðinleg og eigi svo eindregin, sem æskilegt hefði verið í slíku máli sem þessu. Þessi háttv. þm. (K. F.) sagði, að hann vildi ekki bregða fæti fyrir mig á þessu þingi, en jeg vil helst frábiðja mjer mjer nokkra slíka miskunnsemi frá hans og annara hálfu, og jafnsáttur er jeg við hann, þótt hann fái einhvern annan með fylgi sínu til að sitja í ráðherrastólnum. Jeg fyrir mitt leyti kýs helst, að menn sjeu annað hvort með eða móti, annað hvort heiðarlegir meðhaldsmenn eða heiðarlegir mótstöðumenn. Jeg gat þess í Nd., hvers vegna jeg hefði ekki kallað saman aukaþing, og meðal annara orsaka, sem til þess lágu, var Ingólfsuppljóstunin.



Það mun vera að bera í bakkafullan lækinn, að ræða meira um mál þetta, svo jeg skal ekki vera langorður. Vegna þess, að aðalkjarni umræðanna felst í því, hvort fyrirvaranum sje fullnægt eða ekki, þá ætla jeg stuttlega að taka fram skoðun mína á því. Þegar hæstv. ráðherra og konungsgestirnir komu aftur úr utanför sinni, og mjer gafst færi á að sjá, eða rjettara sagt heyra, úrlausnardrög þau, er þeir höfðu meðferðis, leit jeg strax svo á, að fyrirvaranum væri ekki fullnægt með þeim. Ljet jeg það þá þegar ótvírætt í ljós við konungsgestina og benti á helstu annmarkana, sem mjer þóttu vera á því, að taka við staðfestingu stjórnarskrárinnar með þeim skilmálum, er þá voru í boði. Jeg sagði þá, að jeg teldi það, sem fyrir lá, óaðgengilegt í alla staði, því jeg leit svo á, að það fullnægði ekki Alþingis fyrirvaranum, og að ekki mætti slaka til frá löglega afgreiddum skilyrðum þingsins, án þess að þing kæmi saman áður. Alþingi einu og engum öðrum gæti borið sá rjettur að breyta til frá fyrri ákvæðum sínum, ef því þætti það rjett vera og nauðsynlegt einhverra hluta vegna. Þegar svo stjórnarskráin var staðfest 19. f. m. og jeg sá skilmálana, lokaskilmálana, skal jeg taka fram, að jeg leit strax svo á, að þeir væru talsvert aðrir en þeir, sem fyrst voru í boði, og talsvert betri - að þeir nálguðust meira fullnægju fyrirvarans. Breytingar þær, er hæstv. ráðherra hafði fengið framgengt í ýmsum atriðum, verð jeg óhikað að telja til stórbóta. En þótt þetta sje skoðun mín og sannfæring, þá er langt frá því, að jeg sje sannfærður um, að fyrirvaranum sje fullnægt, og það hefi jeg sagt hæstv. ráðherra sjálfum. En þess þykist jeg líka jafn viss af orðum hans, að hann álítur fyrirvaranum algjörlega fullnægt. Nú er þá svo, að jeg og fleiri halda því fram, að fyrirvaranum sje ekki ótvírætt fullnægt, en aðrir telja, að svo sje. Í þessu greinir menn á, og sem stendur fæst enginn dómur á því, hvorir rjettara hafi fyrir sjer, og enginn er óskeikull, hversu skýr sem er. En eitt er víst, að hæstv. ráðherra hefir talið sig fá fyrirvaranum fullnægt um leið .og hann mótmælir í ríkisráðinu og visar til fyrirvarans. Þar vitnar hann til umboðs þess, er þingið hafði gefið honum, og setti það að vera mikils virði, ef rjett er á haldið. Ef það er rjett; sem enginn efar, að umboð ráðherra hafi verið fyrirvarinn, og að hann vísi til þess, þá er eðlilegt að þeir, sem vilja vera ugglausir um, að Danir hljóti að viðurkenna, að fyrirvaranum sje fullnægt, óski þess, að mótmæli ráðherra og tilvísun hans til umboðsins, sem Dönum var fullkunnugt frá ríkisráðsfundinum 30, nóv. f. á., sje árjettuð með því, sem engum getur orðið til ama, en málefninu til gagns. Og það hygg jeg sje hægt með hvorri sem er af þeim tveim dagskrám; sem komið hafa hjer fram í dag.  (Steingrímur Jónsson : Vill þá þm. láta samþykkja báðar dagskrárnar?)  Ekki að vísu báðar, en þá þá síðari, falli sú, sem fyrr kemur til atkvæða. Fyrri dagskráin hefir það á móti sjer, að í henni telja sumir að felist vantraustsbroddur til hæstv. ráðherra, en hún heldur sjer fast við fyrri vilja þingsins. En vel má samþykkja hana með þeim ummælum, að í henni felist ekkert vantraust til hæstv. ráðherra. Jeg get vel greitt atkvæði með henni, en það atkv. ber ekki á neinn hátt að skoða sem vantraustsatkv., því jeg hefi enga tilhneigingu til að greiða atkv. með vantraustsyfirlýsingu til ráðherra, eins og sakir standa, og hefi jeg áður sagt það í áheyrn hans og margra háttv, þingmanna annara. Hin dagskráin segir ekkert um, hvort fullnægt sje fyrirvaranum eða ekki, en leggur alla áherslu á að styrkja mótmæli ráðherra og gjöra þau fullgild, með því að vísa á umboð það, sem hæstv. ráðherra hafði. Tekur dagskráin það þess vegna skýrt fram, að þingið haldi fast við umboð hans, fyrirvarann, eins og Dönum hafi verið það kunnugt; og kunnugt var þeim það óneitanlega frá ríkisráðsfundinum 30. nóv. síðastl.; haldi fast við það eins og það hafi átt að skiljast. Og með því dagskráin bendir á, að mótmæli ráðherra í ríkisráðinu 19. júní hljóti að skoðast miðuð við umboð þingsins og ekkert annað, þá er hún árjetting á mótmælum hans. Hjer er því að eins um öryggisráðstöfun að ræða. Um niðurlagsatriði dagskrár þessarar hefi jeg það að segja, að jeg sje ekkert því til fyrirstöðu, að menn lýsi ánægju sinni yfir staðfestingu stjórnarskrárinnar, ánægju yfir því, að hafa með henni öðlast margar og miklar rjettarbætur, og það eitt legg jeg í atkv. mitt, snertandi þetta atriði dagskrárinnar, komi til þess að jeg greiði henni atkv. Jeg álít rjett af okkur þm., og sjálfsagða skyldu eins og sakir standa, að styðja mótmæli hæstv. ráðherra í ríkisráðinu 19. júní, og árjetta þau með yfirlýsingu um, að þingið haldi fast við fyrirvarann. Með það fyrir augum get jeg greitt dagskránni atkvæði. Jeg lít svo á, að hvor dagskráin sem er tryggi rjett landsins, og vaki yfir sóma þingsins, með því að sýna, að þingið haldi fast við fyrri skoðun sína. Skal jeg svo ekki fjölyrða frekar um þetta mál.



Að eins örlítil athugasemd út af ræðu hæstv. ráðherra. Hann tók það fram, að hann hefði skilið ræðu mína svo, að jeg hefði viljað láta stjórnarskrána falla og halda áfram deilunum við Dani. En þetta er ekki rjett skilið. Það er furðulega rangskilið af svo skörpum manni. Þvert á móti lýsti jeg ánægju minni yfir staðfestingunni sjálfri, og að una mætti við staðfestingarskilmálana. Hæstv. ráðherra kastaði að mjer kaldyrðum vegna afstöðu minnar í málinu og ummæla minna í garð hans. Það er ekkert nýtt nú á dögum, að heyra slettur og útúrsnúninga frá ráðherrastólnum. Og samir það illa svo virðulegum stað. En fyrst hæstv. ráðherra þykist eigi hirða um, að þeir, sem ekki eru jábræður hans í öllu, láti hann afskiftalausan á þessu þingi, og segir með sinni vanalegu hæversku : „nei þökk“, við mig, þá leyfi jeg mjer að benda honum á, að hann hefir óhikað og þegjandi þegið stuðning Heimastjórnarmanna, sem þó er ekkert annað en afskiftaleysi á þessu þingi, eftir því sem fram hefir komið. Vel má vera, að honum reynist stuðningur þeirra staðgóður, og skal jeg engu um það spá. En óvíst er þó, að þeir standi honum nær í ýmsum málum, sem nú eru á dagskrá og næst koma, en vjer Sjálfstæðismenn, sem erum ekki að öllu sammála honum um aðfarirnar við staðfestingu stjórnarskrárinnar, og eigum óhægra með að víkja við skýringunum á fyrirvaranum en hann. Að lokum get jeg þess, að jeg tel mig alveg óbundinn af orðum mínum að láta hæstv. ráðherra hlutlausan á þessu þingi, fyrst hann kærir sig ekki um það. Því engan vil jeg troða um tær - nje hæla.

Karl Einarsson Háttv. 4. kgk. þm. (B. Þ.) sagði, að jeg hefði haldið því fram. að hann færi með rangt mál, er hann sagðist hafa sjeð dagskrá mína fyrir tveim dögum. Jeg verð að endurtaka það, þar eð dagskráin var ekki til þá, en uppkast af henni sá hann hjá mjer, og fanst mjer ótilhlýðilegt að hann færi að geta þess hjer.

Ráðherra: Stutt athugasemd út af ræðu háttv. þm. Seyðf. (K. F.). Hann sagði sem sje í fyrri ræðu sinni, að hann áliti fyrirvaranum ekki fullnægt, en þó væri engum rjettindum glatað. Skil jeg þá ekki, hvaða varnagla hann þarf að slá við því, að láta í ljós ánægju sína yfir staðfestingunni. Nefndi hann, að jeg hefði sams konar stuðning frá Heimastjórnarmönnum og honum. Jeg skal ekki segja um það, en þeir geta lýst yfir fullri ánægju út af staðfestingu stjórnarskrárinnar, en hann alls ekki. Enn lýsti háttv. þm. yfir því, að hann teldi sig óbundinn við fyrri orð sín um að bregða ekki fæti fyrir mig, og skal jeg ekki halda honum við þau orð, því að vita má hann það, að jeg sje lítið eftir sæti því, sem jeg nú hefi, þótt jeg ljeti það af hendi.

Björn Þorláksson : Jeg stend upp af því, að jeg er einn af flutningsmönnum að tillögu þeirri, sem hjer liggur fyrir, til þess að gjöra grein fyrir skoðun minni á þessu máli, og gjöri jeg það því fremur, sem háttv. 2. þingm. Gullbringu- og Kjósarsýslu (K. D.) ljet það í ljós í ræðu sinni, að hann undraðist yfir, að 3 þingm., sem fylgt hafa sjálfstæðisflokknum, skyldu gjörast flutningsmenn að tillögu þessari, og virtist hann skoða það sem storkun við gamla samherja. En það er ekki af þeirri ástæðu, að við höfum komið fram með þessa tillögu, heldur af því, að við teljum fyrirvara Alþingis vera fullnægt. Jeg verð að segja það, að jeg hafi í dag undrast yfir mörgu, sem þessi þingmaður hefir borið fram, en jeg ætla ekki að hætta mjer út í það moldviðri, sem hann og ýmsir aðrir hafa þyrlað upp. Jeg hefi staðið upp að eins til þess, að skýra frá minni afstöðu til þessa máls, en jeg ætla mjer ekki þann dul að hafa áhrif á atkvæði nokkurs annars þingmanns, enda mun mega segja, að allar þær ræður, sem haldnar hafa verið í þessu máli nú á þinginu, hefðu menn getað sparað sjer og gengið þegar í stað til atkvæða, og niðurstaðan hefði þó orðið hin sama og raun mun á verða. Jeg vil taka það fram, að jeg var einn af þeim 23 sjálfstæðisþingmönnum, sem í vetur lýstu ánægju yfir framkomu fyrverandi ráðherra í ríksráði 30. nóv. 1914, sjerstaklega út af mótmælum hans gegn auglýsingunni dönsku. Með þessu tjáði jeg mig fylgismann fyrverandi ráðherra, eins og jeg hafði verið einn af stuðningsmönnum hans til ráðherratignar. Jeg sætti mig við það, þó stjórnarskráin fengist ekki staðfest, af því að ekki var hægt að fá hana staðfesta, nema á dönskum grundvelli, sem reið í bága við fyrirvara Alþingis. En þegar jeg fjekk vitneskju um, að konungur væri fáanlegur til að slaka á klónni og ekki væri örvænt um, að hann gengi inn á fyrirvarann, þá gladdist jeg, af því að jeg áleit að stjórnarskráin hefði svo margar rjettarbætur í för með sjer, að það væri mikill skaði, ef hún yrði ekki staðfest. Jeg heyrði reyndar marga láta í ljós óánægju yfir aðferðinni og kveða upp harða dóma yfir hinum nýja ráðherra fyrir það, að hann hafði tekið við ráðherrastöðunni, en þá hafði jeg þau orð um við suma, að best væri að bíða með dóm sinn þar til úrslitin yrði kunn. Og þegar svo úrslitin urðu kunn og umræðurnar í ríkisráðinu voru birtar, sannfærðist jeg um, að fyrirvaranum væri fullnægt, og því gjörðist jeg flutningsmaður að þessari tillögu. Jeg sá að konungur hafði slakað til, og jeg skal þegar taka það fram, að jeg hygg, að það hafi verið staðfestu og einurð hins fyrverandi ráðherra að þakka, að svo fór, að hægt var að fá stjórnarskrána staðfesta með þeim skilmálum, sem við getum verið ánægðir með, þannig að tilgangi fyrirvarans er náð. Þegar svona langt var komið, að stjórnarskráin var staðfest og fáninn fenginn, var jeg búinn gleyma aðferðinni. Það fór fyrir mjer eins og oft vill verða, að þegar endirinn var góður, að jeg var búinn að gleyma því misjafna, sem á undan var farið, og mjer veittist það því auðveldara, er jeg sá, að aðferð sú, sem höfð var, var nauðsynleg af því, hvernig ástatt var. Svo sem jeg þegar hefi sagt, var jeg mjög glaður yfir úrslitunum, yfir staðfestingu stjórnarskrárinnar, af því að fyrirvaranum var fullnægt. Það hefir verið talað svo mikið um fyrirvarann og það, hvort honum hafi verið fullnægt eða ekki, að mjer verður að leyfast að fara nokkrum orðum um, hvers vegna jeg álít að honum hafi verið fullnægt. Aðalkjarninn í fyrirvaranum er sá, að mínu áliti, að konungsúrskurður, sem allir höfðu búist við að yrði á þá leið, að íslensk mál skyldu borin upp í ríkisráði Dana, yrði sem hver annar konungsúrskurður og mætti breyta, hvenær sem konungur og Íslands ráðherra kæmu sjer saman um það. Jeg hefi ekki getað fundið betur en að konungsúrskurður frá 19. fyrra mánaðar væri þannig lagaður. Konungur segir að vísu, að við megum ekki vænta þess, að hann breyti honum í sinni stjórnartíð, nema annað jafntrygt fyrirkomulag verði sett í staðinn. En má jeg spyrja, hver gat vænst þess, að hann mundi, er minst varði, breyta úrskurði sínum? Mundi ekki Pjetur og Páll láta vera að segja, er þeir hefðu kveðið upp einhvern úrskurð: Þessu skal jeg breyta á morgun? Er ekki flestum svo háttað, að þeir vilji halda fast við það, sem þeir einu sinni hafa ákveðið? Og má vænta þess, að konungur fari öðruvísi að en allir aðrir menn? Mjer er því ómögulegt að skoða umræddan konungsúrskurð öðruvísi en sem hvern annan konungsúrskurð. Það, sem hratt fyrirvaranum á stað, var meðal annars auglýsingin danska, og það, sem meðal annars einnig kom af stað yfirlýsingu hinn 24 þingmanna, var þessi sama auglýsing, eða mótmæli fyrverandi ráðherra gegn henni. Það hefir mikið verið talað um, hvort þessi auglýsing væri úr sögunni eða ekki. En jeg get ekki skoðað hana öðurvísi en sem alveg úr sögunni. Á hana er ekki minst einu orði á ríkisráðsfundinum 19. f. m. Og „Qvod non est in actis non est in judicio“, þ. e.: Það sem ekki er í málsskjölum, það kemst ekki að í dóminum. Hún er því alveg dauð, þessi margumrædda auglýsing. Svo sem jeg þegar hefi sagt álit jeg fyrirvaranum fullkomlega fullnægt eftir bókstaf hans. En svo er eitt, sem jeg vil taka hjer fram. Það er að fæðing fyrirvarans var nokkuð erfið. Það gekk erfiðlega að finna það orðalag, sem allir 24 sjálfstæðisþingmenn gátu verið ánægðir með. Og það fór svo að 2–3 þeirra gengu úr leik; orðalagið fullnægði þeim ekki. En það, sem allir voru sammála um, var þetta, stjórnarskrárstaðfestinguna mætti ekki kaupa með neinu rjettindaafsali Þetta var og er grundvallarhugsun fyrir varans, sá rauði þráður, sem gengur í gegn um hann. Þetta og ekkert annað var andi hans. Menn geta þrætt, hafa þrætt og munu þræta um bókstafinn, en allar þær þrætur eru til einskis. Andi fyrirvarans er sá, að vjer bindum oss engum böndum, þegar stjórnarskráin yrði staðfest. Nú er það víst, að stjórnarskrárstaðfestingin var ekki keypt með neinu rjettindaafsali. Alt situr við sama, sem var um afstöðuna til ríkisráðsins. Enda hafði enginn maður vænst þess, að um það mál yrði þokað nokkru frá því, sem komið var. Fyrirvaranum var fullnægt með því, sem fram fór í ríkisráðinu 19. júní þ. á., fullnægt samkvæmt anda hans, og um það tel jeg mest vert. Og þetta er efnið í þingsályktun þeirri, sem jeg hefi komið fram með ásamt Öðrum sjálfstæðismönnum hjer í deildinni. Vjer teljum oss það bæði ljúft og skylt, að votta þeirri stjórn, sem hefir borið giftu til að leiða þetta mál til farsælla lykta, þakklæti vort, einkum þar eð heyrst hafa háværar raddir hjer á þingi, og jafnvel á stöku stöðum utan þings, um það, að fyrirvaranum hafi ekki verið fullnægt með því, sem fram fór í ríkisráðinu 19. f. m. Ef ráðherrann hefði ekki gætt fyrirvarans, ef hann hefði tekið við staðfestingu stjórnarskrárinnar með öðru skilyrði en því, sem meiri hluti þingsins setti, álít jeg að hefði átt að gefa honum beina, en ekki grímuklædda, vantraustsyfirlýsingu, og að því búnu hefði þegar átt að stefna honum fyrir landsdóm. Með þessu hvoru tveggju skyldi jeg hafa gengið, ef jeg hefði álitið að fyrirvarans hefði ekki verið gætt eða að ráðherra hefði gengið út fyrir umboð og vilja þingsins. En þar sem mín skoðun er sú, að fyrirvarans hafi verið gætt, þá tók jeg þegar fyrir Alþingi þá afstöðu til núverandi stjórnar, að jeg skyldi styðja hana með mínu atkvæði. Jeg get ekki stilt mig um að taka það fram, að jeg álít það mjög óheppilegt fyrir störf þings og þjóðar, að vera sí og æ að skifta um stjórn. Og það á ekki að gjöra, nema, knýjandi ástæður sjeu fyrir hendi. Og það er jafnvel skaðlegt. Jeg hefi lifað það hjer á þingi, að vikum saman hafa sumir þingmenn verið að brjótast í því að koma þáverandi stjórn frá. Og á meðan hafa störf þingsins legið niðri. Jeg þykist þá hafa gjört grein fyrir, hvernig jeg lít á þetta mál og skýrt frá, hvers vegna jeg hafi gjörst flutningsmaður að þessari tillögu, og þarf jeg því ekki að fara fleiri orðum um þetta mál, sem búið er að ræða svo mikið. Það hefir verið komið fram með tvær rökstuddar dagskrár. Um þá fyrri er það að segja, að ef hún á að fyrirbyggja að við missum einhvern rjett, þá álít eg hana óþarfa, af því jeg sje ekki að neinum rjetti hafi verið glatað. Um hina er það að segja, að hún kemur mjer kynlega fyrir, eftir ræðu hv. flm. (K.E.) Hann sagði, að fyrirvaranum hefði verið fullnægt og sýndist vera sömu skoðunar og við flutningsmenn þingsályktunartillögunnar. Ef hann er í hjarta sínu sannfærður um, að fyrirvaranum hafi verið fullnægt, þá sje jeg ekki hvað honum getur gengið til að greiða ekki atkvæði með þingsályktunartillögunni. Það er sá munur á þingsályktun og dagskrá, að þingsál. verður að skoðast miklu viðhafnarmeiri aðferð, til þess að ráða máli til lykta en dagskrártillaga. Og mjer finst hopað frá, að votta stjórninni traust, með því að samþykkja slíka dagskrártillögu heldur. Jeg sá þessa dagskrá fyrir tveim dögum, og stóð þá í henni að deildin vottaði traust sitt á ráðherra, en nú er það fallið burtu. Þetta stendur að vísu ekki í þingsályktunartillögunni, en þó ber að skoða hann sem traustsyfirlýsingu. Ummæli dagskrárinnar eru svo loðin, að það er ekki hægt að sjá hver tilgangur hennar er. Enn er eitt, og það er að hún er svo illa orðuð, að jeg gæti varla verið með henni, þó mjer líkaði efni hennar. Mun jeg því greiða atkvæði á móti báðum dagskrártillögunum, og tel víst, að báðir meðflm. mínir muni gjöra það sama.