Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á fundi Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins í gær, 26. janúar, var Páll Jóhann Pálsson kjörinn varaformaður ráðsins.

Herra forseti. Undirskriftasöfnun að undirlagi Kára Stefánssonar, um að endurreisa heilbrigðiskerfið, hefur hlotið mikla umræðu í samfélaginu. Að því er mér skilst hafa meira en 50.000 manns skrifað undir kröfu um að endurreisa heilbrigðiskerfið. Í kröfunni segir að gott heilbrigðiskerfi endurspegli sjálfstæða samhygð, en lélegt heilbrigðiskerfi óásættanlegan kulda gagnvart þeim sem séu hjálparþurfi. Það sé mat þeirra sem skrifa undir að á síðasta aldarfjórðungi hafi stjórnvöld vannært íslenskt heilbrigðiskerfi. Það má velta því fyrir sér, og margir hafa gert það, hvort 11%, sem krafa er gerð um í þessari yfirlýsingu, séu rétta prósentutalan, en ég held að hv. þingmenn verði að hlusta eftir þessari kröfu landsmanna, meira en 50.000 landsmanna, um að forgangsraða í þágu heilbrigðiskerfisins. Þá vekur það spurningar þegar við heyrum hv. þingmenn stjórnarflokkanna koma hér fram og segja: Hvaðan eigum við að taka peningana? Þarna komum við að grundvallarspurningu í íslenskum stjórnmálum sem snýst um það hvert umfang samneyslunnar eigi að vera. Hvernig ætlum við að fjármagna hana? Það þarf ekki að koma neinum á óvart sem hefur fylgst með aðgerðum ríkisstjórnarinnar, frá því hún tók við völdum, að þegar kemur að tekjustofnum ríkisins, hvort sem litið er til auðlindagjalda eða veiðigjalda, orkuskatts eða auðlegðarskatts, til breytinga á tekjuskattskerfinu, að markvisst hefur verið unnið að því að veikja tekjustofnana. Fyrir kosningar 2013 lögðum við vinstri græn fram ríkisfjármálaáætlun sem miðaði að því að tekjustofnum yrði haldið óbreyttum, að tryggt yrði að arðurinn af auðlindunum rynni til þess að byggja um innviði samfélagsins. Ég held að þessi undirskriftasöfnun - sem snýst fyrst og fremst um þetta, um það hvert umfang samneyslunnar eigi að vera, og að stjórnmálamenn þurfa að svara því hvernig eigi að fjármagna hana - sýni að almenningur vill setja þessi mál á dagskrá. Ég held að hv. þingmenn megi ekki daufheyrast við því 

Virðulegi forseti. Ég kíkti á mjög áhugaverðan fyrirlestur í Háskólanum í Reykjavík núna í vikunni þar sem David M. Clark, prófessor við Háskólann í Oxford, talaði um geðheilbrigðisstefnu þarlendra stjórnvalda. Þetta var klukktutímafyrirlestur sem hélt athygli manns allan tímann og salurinn var þétt setinn. Ég vona innilega að það sem kom fram þarna muni skila sér inn í íslenska heilbrigðiskerfið. Reyndar hefur hæstv. heilbrigðisráðherra talað í þeim anda að hann geri sér grein fyrir því að sálfræðimeðferðir, við erum að tala um meðferðir við þunglyndi, kvíða og öðru slíku, geti hjálpað mikið og jafnvel meira en annað. David M. Clark sagði frá verkefnum sem bresk stjórnvöld fóru í. Þau buðu upp á sálfræðimeðferð við þunglyndi og kvíða, sjúklingum að kostnaðarlausu, og tóku málið mjög föstum tökum. Það er eftirfylgni, árangursmat og mikil áhersla lögð á að meta árangurinn eftir meðferð, að fólk fari ekki bara aftur út í samfélagið eftir þrjá tíma og enginn viti í rauninni hvað verður svo. Hann sýndi líka fram á kostnaðinn sem þjóðfélagið ber af því þegar sífellt fleiri glíma við geðræn vandamál og við tæklum þau ekki eins og önnur vandamál. Ef maður fer upp á slysó með brotinn handlegg fær maður strax einhverja bót sinna meina en þegar geðræn vandamál eru annars vegar er hægt að flækjast um í kerfinu og ef fólk þarf að leita til sálfræðings er það oftar en ekki bara á kostnað sjúklinganna sjálfra. Mér finnst við vera 

Hæstv. forseti. Þessa dagana heyrum við fréttir af bágri fjárhagsstöðu grunnskólanna í Reykjavík. Skólastjórnendur hafa stigið fram og fjallað um áhyggjur sínar vegna þeirrar stöðu sem uppi er og auk þess hafa samtök foreldra grunnskólabarna í Reykjavík, SAMFOK, miklar áhyggjur vegna boðaðs niðurskurðar í skóla- og frístundaráði á þessu ári. Hagræðingarkrafan á árinu hljóðar upp á 670 milljónir. Samkvæmt fréttum segja skólastjórnendur að niðurskurðurinn komi þannig niður á þjónustu við nemendur að nemendahópar verða stærri og einstaklingsbundin þjónusta minni. Auk þess nái niðurskurðurinn beint til sérkennslu og áætlað er að sérkennsla í Reykjavík á síðasta ári hafi verið skorin beint niður um 20%. Það er mjög alvarlegt mál þegar sérkennsla er skorin niður, þegar nemendur fá ekki þá þjónustu sem þeir þurfa á að halda, að grunnskólinn geti ekki vegna niðurskurðar komið til móts við mismunandi þarfir og getu nemenda. Það mun án efa hafa áhrif á líðan og námsgetu þeirra nemenda sem fyrir skerðingunni verða. Ef þetta ástand mun vara til lengri tíma getur það einnig haft áhrif á líðan einstaklingsins og færni til lengri tíma. Rannsóknir hafa sýnt fram á að með því að nota sérhæfða nálgun á námsárum barna í stað almennrar eflingar sem hentar öllum er hægt að hafa áhrif á þroska og námsframvindu barna til framtíðar svo að þau geti tekið virkari þátt í öllum störfum dagslegs lífs í framtíðinni. Það er nauðsynlegt að tryggja grunnskólunum nægilegt fjármagn svo þetta góða fólk, kennarar, sérkennarar, þroskaþjálfar, stuðningsfulltrúar og allir þeir sem vinna hvern dag með börnunum okkar, fái þá aðstöðu og þau tæki sem þarf til þess að byggja börnin okkar upp og efla þau til framtíðar. Nauðsynlegt er að forgangsraðað sé í þágu þessara einstaklinga og önnur kostnaðarsöm verkefni sem falla ekki undir lögbundna þjónusta séu látin bíða á meðan þeim hlutum verður kippt í lag.

Hæstv. forseti. Í skýrslunni Hagvöxtur landshluta 2009–2013 er með fyrstu setningum, með leyfi forseta: „Í fyrsta sinn frá því að farið var að taka saman tölur um hagvöxt eftir landshlutum fyrir tæpum áratug er hlutur höfuðborgarsvæðisins í landsframleiðslu meiri en 70%. Framleiðsla jókst meira á höfuðborgarsvæðinu en utan þess frá 2009 til 2013.“ Þá segir á sömu blaðsíðu: „Mest dróst framleiðsla saman á Suðurnesjum og á Vestfjörðum frá 2009–2013, eða um 11–12%. Einkum virðist vera ástæða til þess að hafa áhyggjur af þróun mála á Vestfjörðum. Samtals hækkuðu launagreiðslur þar 10% minna en laun á landinu öllu. Á sama tíma fækkaði fólki á Vestfjörðum um 5%.“ Sjávarútvegur er enn þá stærsta atvinnugreinin á Vestfjörðum en samdráttur í honum virðist vera útskýring á falli framleiðslu á Vestfjörðum síðastliðinna ára. Byggingar, fjármálaþjónusta og skyldar greinar hafa einnig dregist saman. Meginatvinnugreinin dregst saman. Hverjar eru afleiðingarnar? Byggingum fækkar, fólk flytur burt og hagvöxtur hrapar. Á sama tíma eru lítil sveitarfélög eins og til dæmis Súðavíkurhreppur að berjast af öllu afli fyrir því að koma fram með atvinnu og uppbyggingu í hreppnum, berjast fyrir því að fá okkur sem hérna eigum sæti til að leggja okkar af mörkum til að aðstoða, koma á öruggri raforku, góðum samgöngum, renna sterkari stoðum undir samfélagið sem kallar á aðstoð, þurfa ekki lengur að leita að lausnum. Þau eru komin með lausnina en vantar okkar lóð á vogarskálina til að láta það ganga. Virkjunarmöguleikar á Vestfjörðum eru margir og fólk vill fá svör. Munum við ganga með þeim þau skref sem þarf til að koma á öruggri raforku til að þau geti snúið sér að uppbyggingu? Ætlum við að koma að Vestfjarðavegi 60 um Teigsskóg, Dýrafjarðargöngum og Álftafjarðargöngum? Ef okkur lægi eins mikið á að koma á styrku síma- og netsambandi um land allt eins og okkur lá á að taka niður senda vegna NMT-símanna sálugu - hvar ætlum við að leggja landsbyggðinni lið?

Herra forseti. Mig langar að vitna í skýrslu sem Bændasamtökin sendu frá sér nýlega. Hún kemur við matvöruverð og styður niðurstöðu skýrslunnar sem Samkeppniseftirlitið sendi frá sér í mars á síðasta ári um dagvörumarkaðinn. Þar koma fram vísbendingar um að álagning innlendra birgja og dagvöruverslana á innfluttar vörur hafi hækkað. Við þessa könnun kemur í ljós að þær breytingar sem ríkisstjórnin hefur staðið fyrir skila sér ekki til neytenda. Þetta er eitt af því sem við þingmenn Vinstri grænna ræddum mjög mikið þegar virðisaukaskatturinn var hækkaður, m.a. á matvæli, sem Framsóknarflokkurinn lét kaupa sig til. Sykurskatturinn var felldur niður og matarskatturinn hækkaður. Það áttu að koma fram mótvægisaðgerðir. Hvernig birtast þær, virðulegu og hv. þingmenn Framsóknarflokksins? Hvað þykir ykkur um þessa niðurstöðu? Mótvægisaðgerðirnar gengu meira og minna allar til baka þegar barnabætur og viðmið og annað slíkt var lækkað. Ég spyr: Hvar eru öll heimsmetin sem hæstv. forsætisráðherra hefur haldið fram þegar kemur að neytendum þessa lands? Það er ekki eðlilegt að þegar við erum að margfalda innflutning á til dæmis nautakjöti, magntollar eru að lækka sem og heimsmarkaðsverð, hækki samt nautahakk um 15%. Þetta er auðvitað ekki eðlilegt og að þessu þarf að huga. Eins og við vitum eru líka skýr merki um fákeppni á matvörumarkaðnum á Íslandi þar sem arðsemi eigin fjár stærstu fyrirtækjanna er 35–40% samanborið við 11–13% í Bandaríkjunum og Evrópu. Ísland er í flokki með Noregi þegar kemur til dæmis að minni notkun sýklalyfja í landbúnaði og við eigum að styrkja, finnst mér, og styðja betur við innlenda framleiðslu frekar en að tala hana niður 

Herra forseti. Forgangslisti þessarar ríkisstjórnar er oft mjög furðulegur eins og sést á því að í gær lauk 1. umr. um brennivín í búðir sem er komið til nefndar núna. Málið var rætt í 20 klukkustundir eða svo enda þverpólitískur ágreiningur um þetta mál nema í þingflokki Vinstri grænna, þar stöndum við öll heils hugar gegn því að áfengi fari í almennar matvöruverslanir. Í því samhengi vil ég segja að undirskriftasöfnun til stuðnings heilbrigðiskerfinu er í gangi og yfir 50 þús. manns hafa skrifað þar undir. Á meðan böðlast menn áfram með prinsippmálið sitt, áfengi í matvörubúðir, allt fyrir frelsið, að hægt sé að kaupa brennivínið á öllum tímum sólarhrings og skella skollaeyrum við aðvörunum úr heilbrigðisstéttum og forvarnafélögum um að þetta muni auka neysluna. Menn þykjast ekki sjá allar afleiðingarnar sem fylgja aukinni neyslu, fjölskylduharmleiki og aukinn kostnað fyrir heilbrigðiskerfið í framhaldinu. Skoðanakannanir hafa sýnt að það er andstaða við það að brennivín fari í búðir. Áfram skal samt haldið að berja á þessu máli. Stjórnvöld valda ekki því verkefni að ráða við heilbrigðiskerfið eins og það er. Það eru langir biðlistar og mikil þörf á meira fjármagni í endurnýjun Landspítalans, til tækjakaupa og annars. Ætla menn virkilega að kalla yfir sig enn aukinn kostnað í heilbrigðiskerfinu með því að auka aðgengi að áfengi og fá brennivín í búðir? Mér finnst alveg með ólíkindum hvernig menn geta hagað sér í þessum málum. 

Hæstv. forseti. Utanríkisviðskipti Íslendinga eru komin í almenna umræðu vegna þvingunaraðgerða Rússa gagnvart Íslendingum. Menn velta fyrir sér nýjum mörkuðum í því samhengi og möguleikum okkar þar, en í fríverslunarsamningum okkar felast mörg tækifæri á því sviði. Fríverslunarsamningur Íslendinga við Kína gekk í gildi árið 2013 en Kína er risastór markaður og þar bíða mörg tækifæri fyrir íslensk fyrirtæki. Útflutningur þangað dróst lítillega saman á milli áranna 2013 og 2014 vegna loðnubrests en hefur síðan aukist og var 9 milljarðar árið 2015 að frátöldum desembermánuði. Hann hefur ekki verið meiri síðan 2008 en þá var útflutningur til Kína 10 milljarðar kr. Nú er unnið að því að fá viðurkenningu fyrir íslenskt lambakjöt inn á kínverskan markað. Kínverjar hafa fengið svör við spurningum sínum er það varðar og nú eru þeir að skipuleggja ferð hingað til lands til að gera úttekt á aðstæðum áður en þeir ákveða hvort veita eigi heimild fyrir innflutningi á íslensku lambakjöti til Kína. Varðandi stöðu nýrra fríverslunarsamninga er á þingmálalista ríkisstjórnar tillaga til þingsályktunar um fullgildingu bókunar að aðild lýðveldisins Gvatemala að fríverslunarsamningi EFTA-ríkjanna og Mið-Ameríkuríkjanna. Í því samstarfi felast einnig aukin tækifæri til útflutnings fyrir íslensk fyrirtæki til dæmis á sjávarafurðum og kjöti. Samningaviðræður EFTA og Víetnam hafa gengið vel og menn vonast til að þeim ljúki á þessu ári og lítið stendur þar út af. Íslensk fyrirtæki hafa nú aðgang að viðamiklu neti fríverslunarsamninga sem tekur til alls 69 landa í gegnum EFTA-sáttmálann, EES-samninginn, þá 25 fríverslunarsamninga sem EFTA-ríkin hafa gert og tvíhliða fríverslunarsamninga Íslands við Færeyjar, Grænland og Kína, eins og áður segir. Fríverslun er hnattrænt fjöregg og Íslendingar hafa lagt sín lóð á vogarskálarnar við að treysta bönd milli manna og þjóða með viðskiptum.

Herra forseti. Eins og kunnugt er er til umfjöllunar í velferðarnefnd frumvarp um húsnæðismál sem lengi hafði verið beðið eftir. Nú eru að berast umsagnir og hafa borist umsagnir við þessi mál og eins og þær bera með sér eru fjölmörg stór álitamál og spurningar sem tengjast þeim málum og það alveg eins frá aðilum sem eru þeim velviljaðir og styðja meginmarkmið frumvarpanna, en spurningin er hvort þeim verður náð með þeim umbúnaði sem þarna er á ferðinni. Í umfjöllun um málið, sem auðvitað þarf að vera ítarleg, hefur líka komið fram að jafnvel þótt Alþingi takist að afgreiða þetta og gera að lögum á næstu vikum eða mánuðum mun þurfa umtalsverðan tíma til að koma þessu af stað í formi þess að semja þarf viðamiklar reglugerðir og útfæra þetta að verulegu leyti í framkvæmd í reglugerðum þar sem frumvörpin eru fyrst og fremst mjög almennur rammi. En öllu alvarlegra er að þetta teiknar upp þær aðstæður að vegna þess að í fjárlögum þessa árs eru engar heimildir til að reiða fram fjármuni til að greiða niður vaxtakostnað vegna lána í því fyrirkomulagi sem hefur verið við lýði undanfarin ár, þ.e. að hægt sé að byggja félagslegar leiguíbúðir með stuðningi frá hinu opinbera í formi vaxtaniðurgreiðslna, gæti niðurstaðan af þessu og því að það eru augljóslega einhver ár þangað til fyrstu íbúðirnar kæmu í gagnið í hinu nýja almenna íbúðakerfi orðið alger andstaða tilgangsins og markmiðanna með frumvörpunum, þ.e. að það komi gat, það verði stopp í byggingu nýrra félagslegra leiguíbúða í eitt ár, eitt og hálft ár, tvö ár, nema að leyst verði úr þessari stöðu. Ég fæ ekki séð hvernig hægt er að gera það nema taka heimildir inn í fjárlög eða fjáraukalög þessa árs til þess að halda áfram að styðja leigufélög eins og Félagsstofnun stúdenta, 

Hæstv. forseti. Ég ætla að taka til umræðu mál sem er ekki oft rætt á Alþingi, þ.e. rannsóknir og mælingar á stærð loðnustofnsins. Eins og kunnugt er hefur Hafrannsóknastofnun verið að leita og mæla frá áramótum og komst að þeirri niðurstöðu eftir mikla leit með nokkrum veiðiskipum að veiðistofninn væri 675 þús. tonn. En nú bregður svo við að stjórnvöld ákváðu í fyrra nýja aflareglu um ákvörðun loðnustofnsins og hvað má veiða sem gerir það að verkum að úr þessum stofni verður veitt miklu minna en áður. Ég fyrir mitt leyti gagnrýni það mjög hvernig að málinu var staðið. Það fór engin kynning fram til dæmis fyrir atvinnuveganefnd og við vitum ekki nákvæmlega hvað þarna var verið að gera og engin reiknilíkön sett upp heldur. Þetta gerir það að verkum núna að ásamt því sem Norðmenn mega veiða, Færeyingar, Evrópusambandið, sem Norðmenn eru búnir að ná til sín, þeim afla, koma einungis 100 þús. tonn í hlut okkar Íslendinga á þessari vertíð. Þetta eru mjög alvarleg tíðindi. Ég vil segja það strax að við viljum að sjálfsögðu að stofninn sé sjálfbær, við ætlum ekki að ganga á höfuðstólinn. Það er ekki. En ég er mjög hugsi yfir þessari nýju aflareglu, hvernig hún er sett fram, eins og ég sagði áðan, og tel að við hefðum átt að undirbúa það betur og fara betur í gegnum það. Þetta hefur gríðarleg áhrif fyrir þjóðarbúið vegna þess að af 100 þús. tonnum af afla er aflaverðmæti um 11,6 milljarðar, þar af fær ríkissjóður í formi skatta tæpa 3 milljarða, laun eru í kringum milljarður og svona má lengi telja. Vegna þessa, sem ég hef gert að umtalsefni á stuttum tíma, hef óskað eftir því að þetta mál verði tekið til umfjöllunar í atvinnuveganefnd og eftir því sem ég best veit hefur formaður nefndarinnar 

Hæstv. forseti. Ég ætlaði að ræða umræðuna og andrúmsloftið í þjóðfélaginu og í samhengi við það að draga fram þær miklu áskoranir sem við stöndum í raun og veru frammi fyrir. Við erum í dauðafæri sem þjóðfélag að færa stöðu þjóðarbús okkar til betri vegar á sama tíma og við erum minnt á að undirliggjandi gremja og reiði er í þjóðfélaginu. Í ljósi síðustu upplýsinga í Borgunarmálinu kemur upp réttlát reiði, skulum við segja, þar sem þolinmæði þjóðarinnar gefur sig. Nú eru stöðugleikaframlög þegar byrjuð að streyma inn í Seðlabankann og það er mjög mikilvægt að við náum sátt og samstöðu um hvernig við förum með þær eignir, hvernig við höldum á þeim, að sátt sé um þá umsýslu, ferli, ábyrgð og ábyrgðarkeðju sem utan um þessa eignarhluti þarf að vera og hvernig við förum með þá í framhaldinu. Þegar við setjum það í samhengi við upplýsingar um spillingu er það viðhorf og tilfinning þjóðarinnar að við búum við meiri spillingu á Íslandi en aðrir á Norðurlöndunum. Það er alvarlegt mál. Það er spurning um traust og virðingu Alþingis hvernig við bregðumst við, hvernig við höldum á þessum málum og hvernig ásýnd við sköpum í framhaldinu. Það verður ekki nema við reynum að ná hér samstöðu og sátt í þessum afgerandi málum, ekki bara okkar í millum heldur einnig með þjóðinni.

Virðulegi forseti. Siðferðisbrestir í íslensku samfélagi eru sífellt meira áberandi og nánast áþreifanlegir í daglegu lífi okkar. Siðferði í stjórnkerfinu hrakar samkvæmt mælingum og þar ganga fremstir í flokki stjórnendur fjármálastofnana. Sala Arion banka og hlutabréfa í Símanum eru ljót dæmi um það, sem yfirmenn þeirra fyrirtækja komust upp með. Landsbankinn er vikum og mánuðum saman í umræðunni vegna viðskipta sem hann fremur á bak við luktar dyr og þess er gætt að ekki fáist sem besta mögulega verðið fyrir eignir bankans, eignir okkar landsmanna, eins og dæmin um Borgun sanna. Yfirmenn Landsbankans hafa ekki axlað ábyrgð á ófaglegum vinnubrögðum sem sköðuðu bankann, sem kominn er í ruslflokk í augum fólksins í landinu. En bankinn þarf að svara til að bæta fyrir axarsköftin sem gerð hafa verið í stjórn bankans. Hvert líta yfirmenn bankans þá? Jú, þeir ráðast á garðinn þar sem hann er lægstur. Í útibúi Landsbankans í Reykjanesbæ, sem áður var Sparisjóður Keflavíkur, vann dugmikill maður í 30 ár. Hann er spastískur og metinn 75% öryrki. Hann er giftur og hefur fyrir tveimur börnum að sjá. Hann er hvers manns hugljúfi okkar viðskiptavinanna sem fannst lipurð hans og þjónustulund við brugðið í hvert sinn sem við komum að þjónustuborðinu og litum við hjá honum. En hann lenti í bílslysi síðastliðið haust þegar ekið var á hann. Hann var nýlega kominn aftur til vinnu þegar yfirmenn bankans tilkynntu að annaðhvort skrifaði hann undir starfslokasamning eða yrði að öðrum kosti sagt upp störfum. Tveir vondir kostir, grimmdin algjör og samfélagsleg ábyrgð fyrirtækisins engin. Það er svona framkoma yfirmanna Landsbankans, að höggva í okkar veikasta bróður, sem ofbýður fólki. Miskunnarleysið er algjört. Ég sendi þá spurningu til stjórnenda Landsbankans hvort ekki standi skipulagsbreytingar fyrir dyrum í efstu lögum bankans. Þar sitja stjórnendur sem rúnir eru trausti almennings og stór hluti starfsmanna upplifir vanlíðan við störf sín alla daga. Virðulegur forseti. Ég hélt að óttastjórn væri liðin tíð.

Virðulegur forseti. Það er fagnaðarefni að kjarasamningur hefur tekist milli aðila vinnumarkaðarins en um leið hryggilegt að enn og aftur eigi aldraðir og öryrkjar ekki að fá hlutdeild í kjarabótum með sama hætti og frá sama tíma og aðrir, og að forsætisráðherra skuli hafa hafnað því hér í fyrirspurnartíma þegar hv. þm. Kristján L. Möller tók það upp við hann í upphafi vikunnar. Ég hélt satt að segja að það hefði verið nóg hvernig gengið var fram hjá þessum hópum á síðasta ári þó að ekki eigi að endurtaka leikinn. Ég skora á hv. alþingismenn að beita sér fyrir því að þetta verði ekki látið standa svona. Það er skylda okkar sem ákveðum kjör lægst launuðu hópanna í landinu, lífeyrisþeganna í almannatryggingakerfinu, að tryggja að þeir njóti sömu hækkana frá sama tíma og aðrir. Ef við á Alþingi erum ekki fær um það eigum við að fela einhverjum öðrum það verkefni. Við hljótum að þurfa að íhuga hvort við eigum að fá kjararáð eða einhvern annan aðila til að annast það verkefni sem við sjálf erum ekki fær um. Nú er unnið að endurskoðun almannatrygginga í heild sinni og það er miður að þar er ekki útlit fyrir að samkomulag takist í þeirri nefnd fremur en svo mörgum öðrum. Ég tel hins vegar að þar sé gott tækifæri til að ná samstöðu um breytingar á ellilífeyri sem leitt gætu til nokkurra kjarabóta, einkum fyrir þá sem eiga nokkur réttindi úr lífeyrissjóði en þó ekki veruleg. Ég hvet þingmenn allra flokka til að leggja lið sitt slíkum breytingum en líka að reyna að tryggja að einnig náist sambærilegar kjarabætur fyrir öryrkja í landinu og samkomulag við Öryrkjabandalag Íslands 

Virðulegi forseti. Í gær ræddum við mjög áhugavert og þarft mál frá hv. 6. þm. Reykjavíkurkjördæmis norður, Björt Ólafsdóttur, hv. þm. Bjartrar framtíðar, sem varðar hefndarklám eða hrelliklám. Það er afskaplega mikilvægt mál að mínu mati. Við vorum sammála í ræðum um að við vonuðum að málið kæmist í gegnum þingið án þess að verða hluti af einhverjum „vílum og dílum“ og samningum og því um líku, sem þingmönnum þykir sjálfsagt erfitt að tala um eða í það minnsta óþægilegt. Af því tilefni fór ég að hugsa enn og aftur um það hvernig Alþingi virkar og hvernig forgangsröðunin er í sambandi við þingmál og annað slíkt. Hægt er að taka saman einhverja tölfræði um það að á Alþingi séu svo og svo mörg þingmannamál samþykkt eða svo og svo mörg þingmannamál sem komist til umræðu. En hins vegar er ákveðinn tónn ávallt í bakgrunninum, að Alþingi sé í raun afgreiðslustofnun fyrir ríkisstjórnina, sem ég tel vera mjög óhollt og ekki í samræmi við það þarfa starf sem Alþingi þarf að sinna á 21. öldinni þegar fram koma ýmsar áskoranir á borð við hrelliklám og sambærilegar ógnir. Þess vegna finnst mér mikilvægt að við höfum það í huga og töpum ekki þræðinum í þeirri umræðu hvernig við bætum störf þingsins og sér í lagi hvernig við komum fleiri þingmannamálum að, því að nóg er af góðum þingmannamálum sem verðskulda umræðu. Almenningur segir oft að eitt og annað sofni í nefnd vegna þess að menn vilji ekki afgreiða það. Nei, mál sofna í nefnd vegna þess að ekki er tími til að afgreiða þau. Tíminn fer í þras og alls konar læti hér í þingsal vegna þess hvernig fyrirkomulagið er, vegna þess hvernig valdahlutföllin eru og vegna þess hvernig Alþingi upplifir hlutverk sitt. Ég legg til að við höfum það áfram í huga í framtíðinni.

Virðulegi forseti. Það vakti athygli mína í umræðum um störf þingsins að þeir sem voru í forustu í síðustu ríkisstjórn töluðu um mikilvægi þess að forgangsraða í þágu heilbrigðismála. Ég fagna því. Ég hef barist fyrir því frá því að ég byrjaði í stjórnmálum og það er svo ánægjulegt að vera í ríkisstjórnarmeirihluta sem ekki hefur bara talað um það heldur líka gert það. Ég fagna því ef vinstri flokkarnir eru komnir á þann stað því að á síðasta kjörtímabili var sparað hlutfallslega meira í heilbrigðismálunum, eins og allir vita sem vilja skoða málin, og eins var fjölda starfsmanna sagt upp. Það kemur berlega fram í svari við fyrirspurn sem ég bar upp við þáverandi hæstv. fjármálaráðherra og finna má í þingskjölum. Sömuleiðis var dregið mikið úr fjárfestingum. Hins vegar var bætt í umhverfismálin og utanríkismálin og eftirlitsstofnanir voru algerlega sér á parti. Ef það er þannig að það er raunverulegur vilji til að forgangsraða í þennan málaflokk eru hlutirnir búnir að breytast í grundvallaratriðum hér á hv. Alþingi og ég fagna því. Ég vil hins vegar benda á að það skiptir máli í þessum málaflokki eins og öllum öðrum, ef menn tala út frá staðreyndum en ekki einhverju öðru, að fjármunir eru ekki það sama og árangur. Við ættum að setja okkur það markmið að vera áfram í allra fremstu röð. Og þar sem eru vankantar og verkefni, sem sannarlega eru til staðar á þessu sviði, ættum við að setja okkur markmið um árangur; styttingu biðlista, aukna þjónustu og svo framvegis. Ef komin er pólitísk samstaða um það á hv. Alþingi eru það ákveðin tímamót sem ég fagna. Ég hlakka til að vinna með 

Hæstv. forseti. Ég vil bara nýta tækifærið og fagna því sérstaklega að þetta merkilega og góða mál er komið til atkvæðagreiðslu. Ég styð það heils hugar. Það hefur verið ansi lengi í meðförum þingsins enda borgar sig alltaf að vanda sig í öllum málum, þessu sem öðrum. Ég tel þetta vera mikið framfaraskref fyrir íslenska framleiðslu. Mjög margir hafa beðið lengi eftir þessari lagabreytingu. Þetta er gott mál og góður dagur.

Virðulegi forseti. Ég mun sitja hjá við atkvæðagreiðslu um þessa grein svo og aðrar greinar við þetta frumvarp vegna þess að ég tel að það eigi einfaldlega að vera frjálst að nota fánann og með því eigi að fylgjast þannig að þetta gengur ekki nógu langt í frjálsræðisátt að mínu mati. Ég sit því hjá.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga með síðari breytingum. Frumvarpið er endurflutt. Það var lagt fram á 144. löggjafarþingi en varð ekki útrætt. Það er nú lagt fram að nýju með nokkrum breytingum á 2. gr. í samræmi við nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar eftir ítarlegt umsagnarferli á síðasta þingi. 

Forseti biður um hljóð í þingsalnum.

Það er að skýra nánar tiltekin ákvæði laganna um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Í frumvarpinu er annars vegar lagt til að ráðherra gefi árlega út leiðbeinandi reglur um fjárhagsaðstoð þar sem m.a. skuli kveðið á um viðmiðunarfjárhæðir fjárhagsaðstoðar. Slíkar reglur skulu settar í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Markmiðið með ákvæði þessu er að tryggja betra samræmi milli reglna sveitarfélaga. Því er lagt til að ráðherra verði falið að útbúa reglur til leiðbeiningar fyrir sveitarstjórnir þegar þær setja sér reglur um fjárhagsaðstoð. Þá er sérstaklega tekið fram að í slíkum leiðbeiningum skuli koma fram viðmiðunarfjárhæðir fyrir sveitarfélög um grunnfjárhæðir fjárhagsaðstoðar. Fram til ársins 2011 gaf ráðuneytið árlega út viðmiðunarfjárhæðir fjárhagsaðstoðar á grundvelli samkomulags við Samband íslenskra sveitarfélaga. Síðan því var hætt hefur borið á að munur milli sveitarfélaga sé að aukast að þessu leyti. Þrátt fyrir að sveitarfélögin hafi ákveðið sjálfræði um endanlega fjárhæð fjárhagsaðstoðar verður hún samt að ná því markmiði laga um félagsþjónustu sveitarfélaga að tryggja félagslegt og fjárhagslegt öryggi íbúa sveitarfélagsins, samanber 1. gr. laganna. Tel ég því mikilvægt að ráðherra verði falið að gefa út árlegar viðmiðunarfjárhæðir sem sveitarfélög geta litið til við ákvörðun fjárhæðar í sínum reglum. Hins vegar er lagt til að sveitarfélögum verði heimilað að setja í reglur sínar skilyrði um virkni þeirra sem eru vinnufærir en fá fjárhagsaðstoð þar sem þeir hafa enn ekki fengið störf og eiga ekki rétt á atvinnuleysisbótum eða hafa fullnýtt bótarétt sinn. Meginmarkmið með þessum heimildum er að virkja atvinnuleitendur, sem hafa fullnýtt bótarétt sinn, til þátttöku á ný á vinnumarkaði og koma í veg fyrir að langvarandi atvinnuleysi leiði til óvinnufærni. Frumvarpinu er einnig ætlað að taka af skarið um inntak heimilda til að skilyrða fjárhagsaðstoð en nokkur óvissa hefur verið uppi um það efni, einkum þar sem núgildandi lagaákvæði eru komin til ára sinna. Þá skapar frumvarpið lagagrundvöll undir samstarf milli Vinnumálastofnunar og félagsþjónustu sveitarfélaganna um mat á vinnufærni og þjónustu við atvinnuleitendur sem njóta fjárhagsaðstoðar hjá sveitarfélögum. Það er von mín að frumvarpið muni leiða til þess að bæta þjónustu og stuðning við þá atvinnuleitendur sem fullnýtt hafa rétt sinn innan atvinnuleysisbótakerfisins og þá muni það leiða til þess að fleiri þeirra munu aftur komast á vinnumarkað og draga úr óvinnufærni vegna langtímaatvinnuleysis. Í frumvarpinu er lagt til að fram skuli fara mat á vinnufærni umsækjanda áður en kemur til skoðunar hvort binda eigi fjárhagsaðstoð skilyrðum um virkni. Tekið er fram hvað geti talist til virkrar atvinnuleitar en þar var höfð hliðsjón af sams konar kröfum og gerðar eru til atvinnuleitenda innan atvinnuleysistryggingakerfisins svo að þeir teljist vera í virkri atvinnuleit. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að einungis verði heimilt að kveða á um skerðingu mánaðarlegrar grunnfjárhagsaðstoðar félagsþjónustu sveitarfélaga í tvo mánuði í senn. Hins vegar eru ekki sett takmörk á það hversu oft sami einstaklingur geti sætt skerðingum, en gert er ráð fyrir að hlutaðeigandi fari aftur í mat á vinnufærni sé það gert oftar en tvisvar. Þá er lagt til að ekki verði heimilt að skerða mánaðarlega grunnfjárhagsaðstoð sem hlutaðeigandi á rétt á samkvæmt reglum sveitarfélagsins um meira en helming. Njóti hjón eða sambúðarfólk sameiginlegrar fjárhagsaðstoðar skal þó gæta þess að einungis fjárhagsaðstoð þess maka sem ekki uppfyllir lengur skilyrði samkvæmt ákvæði þessu skerðist. Þegar um er að ræða svokallaðar heimildargreiðslur vegna sérstakra aðstæðna er gert ráð fyrir að heimilt sé að fella slíkar greiðslur niður í allt að sex mánuði í senn. Hins vegar er lagt til, sem ég tel vera mjög mikilvægt, að óheimilt verði að skilyrða heimildargreiðslur sem koma til vegna aðstæðna barna, svo sem greiðslu fyrir tómstundir eða skólamáltíðir og þar sem reglur sveitarfélags taka framfærslu barna inn í útreikning grunnfjárhæðar. Frumvarpið er unnið í samvinnu og samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Einnig fór fram mikil vinna í velferðarnefnd þingsins þegar frumvarpið var lagt fram síðast og bárust umsagnir frá fjölmörgum aðilum. Voru þær hafðar til hliðsjónar áður en frumvarpið var lagt fram í þetta skipti. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum þessa frumvarps. Það er von mín að með þessum breytingum getum við náð betra samræmi í framkvæmd fjárhagsaðstoðar milli sveitarfélaga og að sveitarfélögin fái skýran ramma utan um sínar heimildir hvað varðar að virkja hóp atvinnuleitenda sem eru í hvað mestri hættu á að falla varanlega út af vinnumarkaði vegna langtímaatvinnuleysis. Ég leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að segja að ég harma það að við þurfum að taka þetta mál aftur til umfjöllunar hér í þinginu, en ég er með nokkrar spurningar til hæstv. ráðherra. Mig langar að spyrja af hverju ekki sé litið til þess að lengja aftur atvinnuleysistímabilið því að þar eru heimildir til að krefjast virkrar atvinnuleitar. Ríkisstjórnin ákvað, þrátt fyrir lækkandi atvinnuleysi, að fara niður í tvö og hálft ár, sem lögin kváðu á um fyrir hrun, áður en það var hækkað í fjögur ár og síðan lækkað í þrjú ár aftur. Mig langar að spyrja af hverju ekki er byrjað á því til að við séum ekki að hrófla við þessu lægsta öryggisneti samfélagsins. Þá langar mig að spyrja af hverju tölfræðigreining fylgi ekki með frumvarpinu. Fólki á fjárhagsaðstoð fer fækkandi enda eru bein tengsl á milli atvinnuleysis og þarfar fólks fyrir fjárhagsaðstoð. Ég hefði viljað sá miklu betri greiningu þannig að við gætum gert okkur grein fyrir því hvers konar staða er í þessum málum, það er þá eitthvað sem við í nefndinni þurfum enn eina ferðina að afla okkur upplýsinga um. Mig langaði líka til að spyrja hvort fyrir liggi lögfræðiúttekt á því hvort þetta stangist á við ákvæði stjórnarskrár. Að lokum langar mig til að spyrja. Þegar taka á tillit til aðstæðna barna, greiðslna sem þau varða, þá spyr ég til dæmis um einstæða móður með barn á framfæri sem fær skerðingu á grunnframfærslu; að sjálfsögðu er þá verið að skerða heimili þar sem barn er til staðar. Er þá ekki ætlunin að þetta nái til fólks með börn, eða á þetta að ná til barnafjölskyldna 

Virðulegi forseti. Ekki hefur verið fyrirhugað að gera breytingar á lengd atvinnuleysistímabilsins þannig að ekki er gert ráð fyrir því á þessu þingi né hef ég í hyggju að koma með frumvarp sem tengist breytingum á því tímabili. Hvað varðar tölulegar greiningar er það rétt, eins og hv. þingmaður kemur að, að dregið hefur úr fjölda þeirra sem fá fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna. Það hefur meðal annars verið, eins og fram hefur komið hjá sveitarfélögunum, vegna þess að menn hafa verið að setja skilyrði fyrir fjárhagsaðstoðinni, hafa verið að setja upp verkefni sem eru unnin í samstarfi við Vinnumálastofnun. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt, og það hefur ítrekað komið fram að undanförnu í ýmsum málum, að löggjafinn setji skýr skilyrði og skýran lagaramma um þá stjórnarskrárvörðu og lögbundnu aðstoð sem fólk á rétt á, það hefur verið þannig hvað varðar lög um félagsþjónustuna og fjárhagsaðstoðina að þau skilyrði hafa ekki verið skýr. Sveitarfélögin hafa þar af leiðandi, þegar ráðuneytið hefur gert athugasemdir við það, óskað eftir því að lagaramminn yrði lagaður sem við erum að gera hér. Varðandi útfærsluna vil ég bara óska eftir því að nefndin fari enn á ný vel yfir það hvernig hún telur rétt að ramma þetta skýrar af varðandi heimildir sveitarfélaganna til að skilyrða fjárhagsaðstoðina og eiga þá líka gott samtal við Samband íslenskra sveitarfélaga hvað það varðar. Varðandi lögfræðiúttektina: Nei, hún hefur ekki verið sérstaklega unnin, en að sjálfsögðu væri ég ekki að mæla með máli sem ég teldi stangast á við stjórnarskrána. Það eru einmitt dómar sem hafa fallið að undanförnu þar sem verið er að krefjast þess að löggjafinn setji skýr skilyrði og reglur um aðgang og takmarkanir á réttindum fólks.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Ég hefði talið eðlilegt að eftir umræðuna á síðasta þingi um þetta mál, og fjölmargar umsagnir sem lýstu yfir áhyggjum, hefði verið fengið lögfræðiálit um hvað fælist í réttindum fólks til framfærslu samkvæmt stjórnarskrá. Um þetta eru nokkrar línur í greinargerð með frumvarpinu og það truflar mig. Ég treysti því að samkvæmt hyggjuviti hæstv. ráðherra þá stangist þetta ekki á við stjórnarskrá en það dugir mér ekki. Ég vil fá rökstutt álit þar um. Ég harma líka að ekki sé verið að lengja atvinnuleysistímabilið sem er réttindakerfi tengt þátttöku á vinnumarkaði og í vinnumarkaðsaðgerðum. Það hefði verið hinn eðlilegi farvegur fyrir þetta og skrýtið að byrja ekki á þeim enda; að byrja á því að draga úr réttindum fólks í því kerfi og fara síðan að skilyrða fjárhagsaðstoðina. Mörg sveitarfélög hafa verið að beita skilyrðingum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvaða aðgerða hefur ráðuneytið gripið til til að vernda hagsmuni þess fólks sem sveitarfélögin eru að skilyrða? Ef það er svo, sem flestir telja, að þau séu að ganga á svig við lögin, af hverju finnst ráðherra þá sjálfsagt að breyta lögunum 

Virðulegi forseti. Eins og kom fram í fyrra svari mínu til hv. þingmanns þá tel ég mjög mikilvægt að velferðarnefnd fari yfir þann ramma sem við leggjum hér til. Ég vil þá aftur vísa til álita sem hafa komið frá umboðsmanni Alþingis og dóma sem hafa verið að falla, þar á meðal í nýlegu máli sem snýr að Túlkasjóðnum þar sem verið er að vísa til, á grundvelli 76. gr. stjórnarskrárinnar, þeirrar frumskyldu sem lögð er á Alþingi að það taki afstöðu í formi löggjafar til þess hvaða rétt menn skuli eiga til félagslegrar aðstoðar af hálfu hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga. Það hefur komið fram að ákvæðin í núverandi löggjöf séu ekki nógu skýr. Það hefur verið óskað eftir því að skýra þann ramma og þannig að tryggt sé að menn séu þá að vinna innan þeirrar frumskyldu sem talað hefur verið hér um. Hér er verið að leggja til ákveðna leið hvað það varðar. Því til viðbótar þar sem áherslan er náttúrulega, og það endurspeglast að vissu leyti í framsögu minni þar sem talað var um að koma í veg fyrir langtímaatvinnuleysi. Sumir af þeim skjólstæðingum sem eru hjá sveitarfélögunum og fá fjárhagsaðstoð hafa ekki unnið sér inn neinn rétt í atvinnuleysistryggingakerfinu. Hérna erum við hins vegar að huga að því að búa til ákveðinn lagaramma utan um samstarf sveitarfélaganna og Vinnumálastofnunar til að hægt sé að tryggja að þeir geti líka veitt þeim aðstoð. Þetta endurspeglast síðan í þessari grunnpólitísku sýn minni að það sé mjög mikilvægt að við hjálpum fólki eins og hægt er til að hjálpa sér sjálft. Það hefur einfaldlega sýnt sig að það skilar árangri, að hjálpa fólki.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að segja líkt og hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir gerði í upphafi andsvars síns að það hryggir mig að við séum aftur komin með þetta mál hingað á okkar borð. Það eru atriði sem mig langar að spyrja hæstv. ráðherra út í. Mig langar þó að byrja á að segja að mér finnst dapurlegt að ekki hafi verið fengið lögfræðiálit um hvort þessi lagabreyting standist til að mynda lög og stjórnarskrá. Þetta er eitt af því sem 1. minni hluti hv. velferðarnefndar gerði að dálítið stóru atriði í nefndaráliti sínu á síðasta ári og ég hefði talið að ráðherra ætti að vera í lófa lagið að fara í þá vinnu. Ég verð því að segja að mér finnst það frekar aumt að vísa í að mikilvægt sé að velferðarnefnd fari „grundigt“ í þá vinnu. Hún gerði það svo sannarlega á síðasta ári og hluti nefndarinnar komst að þeirri niðurstöðu að þarna þyrfti að vinna mun betur. En svo ég beini spurningu til hæstv. ráðherra þá segir í samantekt niðurstaðna með frumvarpinu að að mati velferðarráðuneytisins muni frumvarpið hafa jákvæð áhrif á fjárhag sveitarfélaganna. Mig langar að spyrja: Var ekki reynt að leggja neitt mat á það eftir þá miklu umræðu og gagnrýni sem frumvarpið fékk í fyrra hvaða áhrif frumvarpið, verði það að lögum, hafi á þiggjendur fjárhagsaðstoðar eða til að mynda börn þeirra? Var ekki reynt að fara í neina 

Virðulegi forseti. Ég vil í þessu andsvari ítreka það sem ég sagði áðan. Það sem við erum að fjalla um byggist á 76. gr. stjórnarskrárinnar og því sem umboðsmaður Alþingis hefur sagt í álitum sínum og bæði Hæstiréttur og héraðsdómur þar sem talað er um þá frumskyldu sem lögð er á Alþingi að það taki afstöðu í formi löggjafar til þess hvaða rétt menn skuli eiga til félagslegrar aðstoðar af hálfu hins opinbera, ríkis og sveitarfélaga. Þar er það þannig að löggjafanum ber að sjá til þess að fyrir hendi séu almennar, aðgengilegar og skýrar reglur um inntak þeirrar aðstoðar sem einstaklingar eiga rétt á vegna ýmissa félagslegra þátta. Það hefur ítrekað komið fram að þetta fyrirkomulag er ekki nægilega skýrt. Það hefur verið óskað eftir því frá sveitarfélögunum að þetta verði skýrt og hér er tilraun til þess. Forverar mínir í starfi hafa jafnframt komið með frumvörp inn í þingið, þeir sem sátu ekki í þessari ríkisstjórn heldur í fyrri ríkisstjórnum, í öðrum flokkum, þar sem þeir hafa líka reynt að bregðast við þessari frumskyldu. Sú krafa byggist líka meðal annars á alþjóðlegum samningum sem við höfum gert, félagsmálasáttmálum og aðild okkar að alþjóðavinnumálastofnunum, sem snýr að lágmarki að félagslegu öryggi. Það sem ég tel hins vegar að sé verkefni velferðarnefndar núna er að fara einfaldlega yfir þær reglur sem hér er þó verið að leggja til og hvort það sé eitthvað sem Alþingi telur að séu ásættanlegar og nægilega skýrar eða nægilega góðar til að uppfylla það eins og Alþingi vill hafa hlutina. Og einnig, eins og ég nefndi og hefur komið fram varðandi til dæmis ágreiningsmál við menntamálaráðuneytið og snýr að túlkasjóðnum, að það verða að vera skýrari reglur til grundvallar og það er á endanum Alþingis 

Hæstv. forseti. Það er greinilegt að við hæstv. ráðherra lítum þetta mál ansi ólíkum augum. En það er annað sem kemur fram í textanum sem fylgir frumvarpinu og var raunar eitt af því sem einnig var talsvert rætt í hv. velferðarnefnd á síðasta ári. Það eru einmitt upplýsingar um hversu mikið sé verið að beita þessum skerðingum. Hér kemur fram að ekki liggi fyrir gögn um hversu algengt það er að fjárhagsaðstoðin sé látin niður falla. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Var eitthvað gert sérstaklega í því á milli þinga að biðja sveitarfélögin um að fara í gegnum þetta hjá sér, að kalla þær upplýsingar fram til að betur væri hægt að átta sig á þeim hópi, til að mynda hversu mörg börn eru á heimilum sem verða núna fyrir skerðingum? Ég held að rosalega mikilvægt sé að við hér inni áttum okkur á því að auðvitað hefur frumvarp sem þetta, verði það að lögum, áhrif á fjölda barna. Þess vegna er alveg gríðarlega mikilvægt að spá sérstaklega í áhrifin á börnin. Svo langar mig líka að spyrja hæstv. ráðherra, vegna þess að hún minntist á það í fyrirspurnatíma í fyrradag að ekki mætti gleyma því að almannatryggingakerfið sé eitt af nokkrum kerfum sem saman mynda íslenska velferðarkerfið og talaði þar um hlutverk sveitarfélaga að tryggja fjárhagslegt og félagslegt öryggi íbúa sinna. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Telur hún 

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir fyrirspurnina. Varðandi þau svör sem við ræddum á mánudaginn í munnlegri fyrirspurn um rétt fólks til örorku á grundvelli búsetu, þá er einmitt að mínu mati mjög mikilvægt að sett sé skýrt í lögin að viðkomandi einstaklingur, sem yrði skertur, verður að vera vinnufær. Það verður að liggja fyrir mat frá sérfræðingum um að viðkomandi sé fær um að þiggja störf. Það gildir að sjálfsögðu ekki um fólk sem hefði, ef það hefði uppfyllt búsetuskilyrðin, átt rétt á að fá greiðslur hjá almannatryggingum. Það er mikilvægt að það sé þá skýrt í nefndaráliti nefndarinnar. Síðan er það þannig að við höfum unnið fjölmörg mál í samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga. Staða sveitarfélaganna hefur verið og er að mörgu leyti erfið. Það hefur komið ítrekað fram í kostnaðarmati hjá þeim að oft er erfitt fyrir þau að meta það sérstaklega þegar einhverjar tillögur eru sem munu draga úr kostnaði hjá þeim, hversu mikil þau áhrif verða. Hins vegar var viðurkennt að þetta gæti leitt til einhvers konar sparnaðar en hvað snýr að framfærsluaðstoðinni sjálfri, en þá fjármuni þyrfti hins vegar að nota til að tryggja virkniúrræðin sem eiga að vera í boði fyrir viðkomandi einstaklinga. Varðandi síðan tölulegar greiningar eða gögn hefur komið fram við endurskoðun á félagsþjónustulögunum og lögum um málefni fatlaðs fólks að verulega skortir á samræmingu gagna og gagnavinnslu á milli sveitarfélaganna. Það er núna verið að vinna í því að tryggja það að meira samræmi sé á milli þannig að hægt sé að bera saman betur hvers konar aðstoð sveitarfélögin veita. Þetta endurspeglast til dæmis í því að mismunandi forsendur eru á milli sveitarfélaganna til að komast á biðlista eftir félagslegu húsnæði. Einn einstaklingur í einu sveitarfélagi getur komist inn á 

Virðulegur forseti. Mig langar að ræða hér um áhrif kjöt- og mjólkurframleiðslu á loftslagsbreytingar. Ég man ekki eftir að umræða um þetta hafi farið fram hér í þingsal og þá er kominn tími til. Nýverið náðist sögulegt samkomulag 195 ríkja á Parísarráðstefnu um aðgerðir í loftslagsmálum. Það vakti athygli að ekkert er minnst á framleiðslu dýraafurða sem Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna telur að beri ábyrgð á 10–15% af losun allra gróðurhúsalofttegunda, og það er frekar varlega áætlað miðað við margar úttektir sem maður hefur séð. Til dæmis er talið að á heimsvísu losi kjöt- og mjólkurframleiðsla meira en allur samgönguflotinn til samans og við erum mjög mikið með fókusinn á samgöngur og jarðefnaeldsneyti. Það er umhugsunarvert í þessu sambandi að sendinefndir Íslands og annarra ríkisstjórna snertu ekki á þessu málefni sem neinu nemur á Parísarráðstefnunni rétt eins og það skipti ekki sköpun í baráttunni við loftslagsbreytingar. Því er beinlínis haldið fram að það geti orðið erfitt að koma í veg fyrir að hlýnun jarðar verði meiri en 2°C ef þessi þáttur er ekki tekinn með í reikninginn. Það er eiginlega þannig í dag að við getum ekki lengur horft fram hjá þeim gríðarlega neikvæðu umhverfisáhrifum sem aukin kjötneysla mannkyns hefur. Staðreyndirnar liggja einfaldlega fyrir. Framleiðslan á kjöti eykur mjög álag á jörðina og viðkvæm vistkerfi, hún er beinlínis ástæða þess að eyðing skóga er víða mikil. Þeir eru ruddir til að auka beitiland fyrir búfénað, það fer líka gríðarlega mikið vatn í kjötframleiðslu og það er víða af skornum skammti, að ekki sé talað um orkunotkunina. Skýrsla umhverfisáætlunar Sameinuðu þjóðanna frá árinu 2010 staðfestir þetta og við vitum einnig að stór hluti ræktunarlands í heiminum fer beinlínis undir það að rækta fóður fyrir dýr. Í einföldu máli setjum við orku, vatn og landsvæði í að framleiða mat sem við síðan gefum dýrum í stað þess að borða hann sjálf. Sem dæmi er talað um að til að framleiða eitt kíló af nautakjöti þurfi tíu kíló af fóðri og alveg ógrynni af vatni. Ástæðan fyrir þessari þróun, sem veldur svo miklu álagi á vistkerfi jarðar, er að kjötneysla eykst eftir því sem velmegun veður meiri. Því meiri velmegun því fleiri nautasteikur. Því stærri sem millistéttin er því meira er borðað af kjöti og mjólkurafurðum. Þetta er bara svona og einu sinni gekk það kannski að við borðuðum kjöt eins og okkur lysti en jarðarbúum fjölgar stöðugt og þetta er einfaldlega ekki lengur í boði. Mér finnst við ekki geta leyft okkur að vera viðkvæm og forðast að ræða þessi mál en þetta er samt sem áður furðuviðkæmur málaflokkur. Það er ekki eins og við séum að stilla því þannig upp að gera atlögu að bændum, við þurfum að borða og það munu ekki allir gerast grænmetisætur. Þetta snýst miklu frekar um að minnka kjötneysluna, upplýsa um vandann og svo gerir hver og einn það sem hann vill. Staðan er þannig í dag, í hinum og þessum áskorunum í umhverfismálum, og þessari meðal annars, að við erum að ógna framtíð barna okkar og barnabarna og ef við ætlum að gera það skulum við vera alveg meðvituð um það. Þá kem ég að skyldu stjórnvalda en mér finnst að þeim beri skylda til að fræða fólk um áhrif kjöt- og mjólkurneyslu á umhverfið og beita aðgerðum til að hvetja til aukinnar neyslu á mat sem hefur minni umhverfisáhrif. Eins og ég segi þá gerir fólk síðan það sem það vill en það er þá að minnsta kosti upplýst. Ég velti líka fyrir mér hvort hér sé kannski sóknarfæri fyrir íslenskan landbúnað. Hvert er kolefnisspor innlendrar framleiðslu eftir fæðutegundum? Það væri alveg gráupplagt að kortleggja það og kannski eru þessar upplýsingar til og ég skora á umhverfisráðherra að skoða þetta mál nánar. Við borðum sífellt minna af kindakjöti á Íslandi en er það hugsanlega umhverfisvænsta kjötið þegar allt er tekið saman, það má vel vera. Það væri fróðlegt að vita það. Hvert er kolefnisspor nautgripaframleiðslu á Íslandi? Það þætti mér líka fróðlegt að vita. Er nautakjötsframleiðsla á Íslandi umhverfisvænni en annars staðar? Við erum að niðurgreiða landbúnað um marga milljarða á ári, erum við með einhverjum hætti að nýta þennan stuðning þannig að við ýtum undir umhverfisvænni framleiðslu? Nú er tækifæri þar sem verið er að gera búvörusamninga þessa dagana. Mér finnst þetta vekja margar spurningar, mér finnst þetta gríðarlega áhugavert mál og ekki síst mikilvægt. Ég hlakka til að heyra hvað þingmenn munu leggja til málanna og ekki síst hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Við áttum í gær góða og gagnlega umræðu um loftslagsmál og ekki síst um Parísarsamkomulagið og vil ég þakka fyrir hana. Eins og við skynjuðum þar og áfram hafa loftslagsmál mjög víðtæka tengingu og snerta allar atvinnugreinar og eru í raun grundvöllur í öllum rekstri sem þarf að fara að taka tillit til. Mér finnst ánægjuleg sú vakning sem hefur orðið í samfélaginu um að finna raunhæfar lausnir til þess að minnka losun og þar er landbúnaðargeirinn ekki undanskilinn. Það er spurt um stefnu en eins og fram kemur í sóknaráætlun um loftslagsmál erum við með vegvísi í undirbúningi með samvinnu stjórnvalda og Bændasamtaka Íslands til að útfæra minnkun í losun frá landbúnaði. Við þurfum að bæta upplýsingar og tölfræði til að fá betri sýn á hvar losunin er svo að stefnan og verkefnin verði markviss, rétt eins og hv. þingmaður gat um. Vissulega er bæði mjólk og kjöt mjög nauðsynlegt og ekki hvað síst er það hin mikla uppspretta prótíns sem við fáum úr þeim afurðum. Ég tel að það geti verið mjög áhugaverð tækifæri fram undan fyrir greinina og umhverfið til þess að skoða þetta og hægt sé að nýta þær upplýsingar vel. Bændur gegna vitaskuld mjög miklu hlutverki varðandi endurheimt landgæða og hafa gert og þar er stefnt að aukinni styrkingu og þá, eins og oft hefur komið fram, hvað varðar skógrækt, landgræðslu og endurheimt votlendis. Þá vitum við að öll sóun hækkar kolefnisspor og það er líka rétt að nefna sem við hv. þingmaður erum nokkuð sammála um, sem er átak gegn matarsóun. Ég verð að segja það að ég er mjög hlynnt árstíðarbundnu mataræði. Varðandi spurningu um umhverfisáhrif kjötframleiðslu á Íslandi þá höfum við nokkuð góða tölur um losun almennt frá landbúnaði en ekki hvernig hlutfallið skiptist á milli búgreina eða neysluvara. Sanngjarnt er að gera almenna kröfu um minnkun losunar í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar okkar og skynsamlegt að ráðast fyrst í þær aðgerðir sem eru hagkvæmar en skila jafnframt öðrum ávinningi. Mig langar einnig að nefna í því samhengi nokkuð sem margir hafa bent á víða um heim og það er sá ávinningur að neyta matar úr nærumhverfi í stað þess að flytja hann langar leiðir því að gríðarlega mikil orka fer í flutninga sem lágmarka má eins og kostur er og okkur ber að gera í loftslagsmálunum. Það þarf einnig að koma til betri orkustjórnun til að minnka sóun. Þingmaðurinn sem er málshefjandi talaði einmitt um fóður fyrir kýr og ég verð að segja að ég held að innlend framleiðsla byggist fyrst og fremst þar á grasi og heyi og er þarna með mun minna kolefnisspor heldur en víða annars staðar þar sem fóður fyrir kýr byggist á korni og miklu vatni, eins og þingmaðurinn kom inn á. Það er miklu meira álag á vistkerfið og við hljótum að taka þetta út frá heiminum í heild sinni. Við viljum samt ekki stoppa hið mikla færiband sem heimsviðskiptin vissulega eru en ég tel samt mjög rétt að við hugum alltaf að loftslagssjónarmiðum þótt okkur finnist og við vitum að hollur er heimafenginn baggi. Við viljum njóta ávaxta og þingmaðurinn kom síðast í gær í þingræðum inn á ananasinn sem við getum ekki ræktað hér en á hinn bóginn viljum við líka flytja út vörur eins og íslenskt sjávarfang, skyr og fleiri gæðavörur, þannig að allt er þetta ein keðja. Varðandi spurninguna um hvort stjórnvöld ættu ekki að upplýsa neytendur um umhverfisáhrif kjötneyslu þá getur mat á loftslagsáhrifum neysluvara verið flókið og ólíkt milli landa og jafnvel bíla, eins og ég kom inn á. Þetta er misjafnt á milli landa og það má vel vera að aukin tækni í framtíðinni geri okkur kleift að halda enn betur utan um kolefnisspor allra vara og ég býst jafnvel við að vörur í framtíðinni þurfi að vera merktar með kolefnisspori sama hvaða vara það er. Það skiptir máli að tryggja að umhverfisáhrif framleiðslu hér á landi, hvort sem það er á kjöti, mjólk eða öðrum vörum, séu eins lítil og kostur er. Við ætlum að minnka kolefnisfótspor íslensks landbúnaðar og annarra atvinnugreina eins og fram hefur komið og við erum að fara í samvinnu við bændur og aðra til að draga úr losun og byggja upp loftslagsvænar 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þessa umræðu hér í dag og fagna því að hæstv. ráðherra sé jákvæð gagnvart spurningum þingmannsins þó að ég óski eftir aðeins skýrari yfirferð yfir þessa vegvísa og hvað eigi að koma út úr því. Baráttan við hlýnun jarðar er fjölþætt og flókin og krefst þess að við sem búum í ríkustu ríkjum heimsins tökum á okkur skuldbindingar umfram önnur. Samkvæmt skýrslu Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna, FAO, frá árinu 2006 er hlutur kjötframleiðslu í útblæstri gróðurhúsalofttegunda 18%, sem er meira en allar samgöngur heimsins til samans eins og fram hefur komið. Hér á Íslandi lítum við yfirleitt mest til bílaflotans og skipaflotans þegar við ræðum losun, en framleiðsla á kjöti og mjólk hefur fengið sáralitla athygli. Við verðum að muna að ræktun dýra er gríðarlega mikilvægur hluti af mataröryggi fátækasta hluta heimsins og gróðurhúsaáhrifin munu einnig koma helst niður á þeim hópi þannig að óhófleg kjötneysla og framleiðsla á Vesturlöndum hefur þannig áhrif á þá efnaminnstu. Ég mundi því vilja að ráðherra færi yfir það með okkur hvort í samstarfinu með Bændasamtökunum verði ekki einmitt farið yfir einstakar greinar og einstakar framleiðsluvörur og metið út frá því hvernig Ísland ætlar að móta áherslur sínar í landbúnaði þannig að við leggjum af mörkum það sem við getum til að draga úr losun.

Virðulegur forseti. Á Íslandi búum við við tiltölulega sjálfbæra búskaparhætti þótt vissulega megi margt betur fara. Landbúnaður veldur vissulega losun gróðurhúsalofttegunda og framræsla lands veldur losun og nauðsynlegt er að endurheimta votlendi. Hvað varðar myndun metans í landbúnaði þá er brýnt að nýta metangasið sem eldsneyti, í orkuskipti, jafnt til sveita sem og annars staðar. Það eru líka miklir möguleikar til sveita að fara í orkuskipti og draga úr koltvísýringsútblæstri með því að nota raforku í auknum mæli. Fjölgun heimarafstöðva er vissulega þáttur í þeirri vegferð. Mikilvægi þess að Ísland sé sem sjálfbærast í matvælaframleiðslu eins og í kjöt- og mjólkurframleiðslu er mikið og ekki bara til þess að tryggja matvælaöryggi, heldur líka vegna þess að við drögum úr mengun með því að framleiða matvæli innan lands. Það fylgir auðvitað gífurleg mengun öllum flutningum til sjós og lands á matvælum. Ísland er grasræktarland og hentar því vel til prótínframleiðslu. Sauðfé gengur á beit á fjöllum á sumrin og hér er ekki mikil kjarnfóðurnotkun. Sýnt hefur verið fram á það með rannsóknum t.d. að íslenska mjólkin dregur úr líkum á sykursýki og íslenska lambakjötið inniheldur talsvert af omega-3 fitusýrum. Það eru miklar fjárfestingar til sveita sem við þurfum að nýta til þess að framleiða góða og heilnæma landbúnaðarvöru. Það má vissulega ýmislegt gera til þess að draga úr því að landbúnaður valdi loftslagsbreytingum. Að því þurfum við öll að vinna. En ég tel að við Íslendingar höfum þar forskot að mörgu leyti og getur verið öðrum 

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu og það ágæta upplegg sem hv. þingmaður Brynhildur Pétursdóttir lagði hér fram í þessa umræðu um áhrif kjötframleiðslu og kjötneyslu á loftslagsmál. Ég held að það sé verðugt að velta því fyrir sér. Ég tek undir með hv. þingmanni að það vakti líka athygli mína að á stóru loftslagsráðstefnunni var landbúnaður mikið til settur til hliðar og ég tók líka eftir því að forustumenn bænda, í það minnsta í Skandinavíu, höfðu orð á þessu. Landbúnaður eins og allar aðrar atvinnugreinar hlýtur að vera hluti af því verkefni sem við erum að fást við. Landbúnaður spilar mjög stórt hlutverk. Ég hef í umræðu um nýja búvörusamninga undanfarið ítrekað sagt það og bent á þetta og ég sé fyrir mér að t.d. ættu nýir búvörusamningar, nýir fjárfestingarsamningar í landbúnaði, m.a. að svara ákallinu um loftslagsmál og hlutverk landbúnaðarins í loftslagsmálum. Við notum fyrst og fremst alþjóðlega staðla þegar við mælum losun frá landbúnaði á Íslandi. Við eigum mjög lítið af rannsóknum um losun í íslenskum landbúnaði. Þessir staðlar og þær reikningsaðferðir sem við höfum notað á undanförnum árum hafa sagt okkur að um 4,2% af allri losun atvinnuveganna komi frá landbúnaði, það er fyrir utan landnotkunina. Við eigum samt nokkrar vísbendingar. Við eigum vísbendingar um að það sé minni losun frá íslenskum kúm vegna þess hvernig við fóðrum íslenskar kýr og stundum búvöruframleiðslu á Íslandi. Mjög litlar tilraunir sem gerðar hafa verið norður á tilraunabúinu á Möðruvöllum í Eyjafirði benda til þess. Okkur vantar miklu stærri talnagrunn til þess að byggja á.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að þetta er umræða sem ég mundi frekar vilja hlusta meira á en að tala kannski mikið um vegna þess að ég er langt frá því að vera sérfræðingur um efnið. Hins vegar þykir mér þetta mjög áhugaverð umræða vegna mikilvægis þess að takmarka loftslagsbreytingar af mannavöldum eins og frekast er unnt. Að mínu mati finnst mér umræðan stundum fara of mikið út í það að við þurfum að takmarka neyslu, þótt það sé vissulega hluti af lausninni, eins og stundum með orku og því um líkt og minna um það að nýta tækni, nýta leiðir til þess að draga úr vandanum vegna þess að ég sé ekki að margir milljarðar mannkyns muni bjóða sig fram til að hverfa og ég held að fólki muni halda áfram að fjölga, þess vegna muni neyslan ávallt fara upp á við, jafnvel þótt við drögum úr neyslu á hvern einstakling. Af því leiðir að mínu mati að við þurfum að ígrunda fyrst og fremst nýjar leiðir til þess að nýta hluti eins og metan eða jafnvel koltvísýring upp að því marki sem það er mögulegt eða koma með öðrum leiðum í veg fyrir að þessi efni sleppi út í andrúmsloftið. Ég hef þó eitt að segja sem ég er pínulítið hissa á að enginn hafi nefnt enn þá, kannski vegna þess að fólki finnst það pínulítið ógeðfellt, en það eru hugmyndir um að nota krybbur til prótínframleiðslu, þ.e. ekki endilega kjöt. Margir binda vonir við það að í framtíðinni verði vestrænt samfélag mun opnara fyrir slíkum mat. Fólk sem hefur sérstakar áhyggjur af hlut landbúnaðar í matvælaframleiðslu bendir oft á að með krybbunum fáist mjög mikil prótínframleiðsla en úrgangur sé mjög lítill og umhverfisspjöll lítil. Það er í raun og veru aðallega viðhorf fólks gagnvart matvælunum sem hindrar það í að borða þetta. Ég get sagt það að ég prófaði nýlega einhvers konar krybbuorkustykki og ég er reyndar ekkert almennt fyrir þannig lagað, en ég verð að segja að það bragðaðist ágætlega og mér leið alls ekkert ógeðslega.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún skiptir máli og þetta er mál sem vísar inn í framtíðina. Við áttum mjög góða umræðu í gær um Parísarráðstefnuna og loftslagsmálin. Þar ræddi ég aðeins notkun okkar mannanna á landsins gæðum, ef svo má segja. Oft er talað um að það þurfi þetta margar jarðir til að standa undir neyslu okkar og þetta margar jarðir til að standa undir neyslunni ef þetta margir færist frá fátækt upp í millistétt o.s.frv. Málið er auðvitað svo einfalt að þessi eina jörð verður að duga okkur. Það er engin spurning að í hnattrænu tilliti og jafnvel í okkar litla gjöfula landi þurfum við að mæta vistspori kjötframleiðslunnar fyrr eða síðar. Það er strax orðið stórt vandamál víða erlendis hversu vatnsfrek framleiðsla á kjöti er, en einnig hve mikill kraftur fer í að rækta fóður fyrir dýr sem verða síðan að kjöti. Það er engin spurning að við sem einstaklingar þurfum að meðaltali að breyta hegðun okkar og minnka kjötneyslu, alla vega þessa miklu kjötneyslu okkar sem búum við velmegun á jörðinni. Mér finnst mikilvægt að við nálgumst þetta mál af opnum hug. Við gerum það bæði með því að skoða fjölbreytni í fæðu, en einnig með því að beita bæði upplýsingum og þrýstingi til að gera neytendum auðveldara að hegða sér á skynsamlegan og ábyrgan hátt.

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu og tel hana mikilvæga. Matvælaframleiðsla hefur óhjákvæmilega í för með sér umhverfisáhrif. Mikilvægt er að við leitum allra leiða til að vinna gegn þessum áhrifum, öflum góðrar þekkingar á heildaráhrifum á umhverfið alveg frá fyrstu stigum framleiðslu þar til matvæla hefur verið neytt. Á sama hátt er mikilvægt að forðast allar alhæfingar um að ein gerð matvöru valdi meiri loftslagsáhrifum en önnur, málið er svo miklu flóknara en það. Áhrifin af framleiðslu sömu matvöru geta verið mjög mismunandi eftir því hvar á hnettinum og við hvaða aðstæður varan er framleidd eða hvar hennar er neytt. Við þurfum að horfa á alla kolefnishringrásina og önnur umhverfisáhrif í ljósi hnattstöðu og vistkerfis á hverjum stað. Við þurfum að horfa á hvaða loftslagsáhrif fylgja landnýtingunni. Byggist framleiðslan á því að skógur var ruddur eða land þurrkað? Á sér stað losun eða binding samfara framleiðslunni? Hvaða loftslagsáhrif fylgja aðföngum til framleiðslunnar? Er notaður áburður? Þarf að flytja hann um langan veg? Er notað aðflutt fóður? Hvaða loftslagsáhrif fylgja þeirri framleiðslu og flutningi? Þarf mikla eldsneytisnotkun? Fara aðföng til spillis? Svo þurfum við að horfa á loftslagsáhrif við vinnslu matvörunnar og hvort flutningur á sér stað. Nýlega hitti ég bændur sem hafa verið að velta fyrir sér hvaða leiðir íslenskir bændur hafa til að jafna sinn kolefnisbúskap. Það finnst mér frábært. Bændur hafa ýmsar leiðir sem þeir hafa getað beitt, en jafnframt er mikilvægt að afla frekari þekkingar um loftslagsáhrif einstakra greina íslensks landbúnaðar. Mín sýn er sú að hér á landi ættum við neytendur að byrja á því að huga að því að kaupa matvöru sem framleidd er og unnin sem næst okkur. Samhliða þarf öll stýring eða hvatar til atvinnugreinanna, jafnt landbúnaðar og 

Hæstv. forseti. Nú á árinu 2016 tala margir um veganúar, þá er fjöldi fólks sem hefur ákveðið að borða ekki dýraafurðir. Þar koma til ýmis sjónarmið, en þar eru sterkust dýravelferð og síðan ábyrg afstaða vegna hlýnunar jarðar og gróðurhúsaáhrifa af kjöt- og mjólkurframleiðslu. Þessi umræða er því vel tímasett í veganúar. Á sama tíma og vaxandi hópur er að breyta neyslumynstri sínu eykst kjötneysla í heiminum. Þó að dregið hafi úr lambakjötsneyslu á Íslandi er neysla kjúklinga og svínakjöts að aukast mikið þvert á leiðbeiningar landlæknis um hollt mataræði. Í nýjustu viðmiðunum er sérstaklega bent á að mikil neysla á rauðu kjöti auki líkur á krabbameini í ristli og þyngdaraukningu. Við hér á Íslandi flytjum líka inn dýrafóður með miklum tilkostnaði til að rækta dýr og mikill hluti þeirrar framleiðslu fer í unnar kjötvörur sem landlæknir varar nú mjög við vegna heilsuspillandi áhrifa. Við getum hugað að því núna þegar við eigum að fara í það að greina áhrifin af landbúnaðarframleiðslu á loftslag og nýta það til að móta umhverfisvænni og heilsusamlegri stefnu. Ég vil spyrja hvort hæstv. ráðherra telji ekki skynsamlegt að fara yfir það hvort eitthvað af því opinbera fjármagni sem fer til kjötframleiðslu á Íslandi í dag verði nýtt til að styðja betur við framleiðslu á íslensku grænmeti, berjum og ávöxtum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur fyrir að óska eftir sérstakri umræðu um áhrif kjöt- og mjólkurframleiðslu á loftslagsbreytingar, enda fyrir löngu afar þörf umræða, sér í lagi nú í kjölfar samkomulagsins á Parísarráðstefnunni um aðgerðir þjóða til að sporna gegn loftslagsbreytingum. Mig langar til að minnast á gríðarlega mikilvægan þátt í matvælaframleiðslunni sem hefur ótrúleg áhrif á loftslagsbreytingar. Það er offramboð matvæla sem eru framleidd í heiminum í dag með tilheyrandi mengun og ofnotkun landsvæðis sem fer undir framleiðslu á mat sem er síðan hent og veldur ójafnvægi náttúrulífs og dýralífs, svo ekki sé talað um þann hrópandi ójöfnuð sem felst í því að henda mat þegar milljónir manna um allan heim svelta eða búa við hungurmörk. Það er til dæmis staðreynd, samkvæmt nýjum tölum frá Yale-háskólanum í Bandaríkjunum, að 40% matvæla í Bandaríkjunum er hent. Tölur frá sama háskóla sýna líka að á hverju ári er matvælum að verðmæti 750 billjónum dollara hent í heiminum öllum og 1,6 billjónir tonna af matvælum eru skilin eftir á engjum og ökrum eða notuð í landfyllingar um allan heim á hverju ári. Svo er öðrum 7 milljónum tonna af fiski hent í hafið á hverju ári, samkvæmt tölum frá Yale. Þetta eru risavaxnar tölur og erfitt fyrir okkur að átta okkur í raun og veru á þeim. Ég hef mikla trú á því að íslenskir bændur og matvælaframleiðendur leiti allra leiða til að leggja sín lóð á vogarskálarnar til að íslensk matvælaframleiðsla verði í fararbroddi þegar kemur að umhverfisvænum framleiðsluháttum. En við getum ekki bara dregið einstaklinga og framleiðendur og neytendur til ábyrgðar þegar kemur að ábyrgum umhverfisvænum neysluháttum á matvælum og framleiðslu þeirra, heldur verður kerfið, 

Herra forseti. Í seinni ræðu minni í þessari ágætu umræðu vil ég taka upp þráðinn þar sem ég lagði hann niður áðan þegar ég talaði um að ákveðnar vísbendingar væru um minni losun vegna þess hvernig við fóðrum búfé okkar. Um helmingur allrar losunar í landbúnaði er vegna fóðrunar eða gerjunar í maga jórturdýra; hinn helmingurinn er, eða því sem næst, vegna gerjunar í hauggeymslum. Það ætti tæknilega séð að vera mjög einfalt að ráða við þessa tvo þætti, en til þess þyrftum við að vita meira og hafa, eins og ég sagði áðan, sterkari talnagrunn til að vinna eftir. Það vinnur líka gegn þessum neikvæðu áhrifum í búskap, þ.e. hinum daglega búskap, hvernig við yrkjum jörðina. Það eru vísbendingar og upplýsingar um það hvernig mismunandi plöntutegundir í gróffóðurframleiðslu binda kolefni. Ég kýs í þessari umræðu að halda mig við íslenskan búskap og hvaða möguleika og tækifæri er hægt að hafa á hann til að hafa áhrif á þessi mikilvægu mál. Samanlagt getum við örugglega gert kjötneysluna, sem hv. málshefjandi nefndi, miklu jákvæðari og skoðað kjötneyslu og kjötframleiðslu á Íslandi með þeim gleraugum sem málshefjandi lagði til. Þar til viðbótar koma ýmis aðföng til landbúnaðar. Ég hef til dæmis tekið eftir því að þeir sem selja íslenskum bændum áburð eru þegar farnir að auglýsa í áburðarsöluauglýsingum sínum kolefnisspor sem hafa myndast við framleiðslu á áburðinum. Þegar maður ber það saman á milli tegunda er gríðarlegur mismunur þar á. En við megum aldrei ljúka þessari umræðu án þess að minnast á alla stóru mengunarvaldana í þessu samhengi, sem liggja m.a. í landnotkun okkar. Líklega er mesta 

Virðulegi forseti. Ég þakka afar góðar og áhugaverðar umræður hér. Ég vona að við munum halda áfram að ræða þetta mál. Mig langar bara að lýsa ánægju minni með það sem ég hef upplifað. Mér finnst unga fólkið drífa þessa baráttu svolítið áfram, a.m.k. vera í fararbroddi í þessari umræðu. Margir eru líka að hugsa um dýravelferð og jafnvel frekar en umhverfisáhrifin eða hvort tveggja. Hér hefur verið talað um veganúar sem er einhvers konar sambland af janúar og vegan, þ.e. grænmetisætu, sem ég ætlaði aldeilis að taka þátt í en féll fljótlega því að ég átti óvart parmaskinku í ísskápnum en markmiðinu var náð vegna þess að þegar ég tók parmaskinkuna gerði ég mér grein fyrir því hvað ég var að gera og hugsaði: Ókei, þetta þýðir kannski að ég ætti að fara rólega í kjötið næstu daga. Það sem mér finnst mjög mikilvægt er í rauninni að þetta er ekki bann eða af eða á, þetta er spurning um að vera upplýstur og taka ákvarðanir út frá eigin forsendum. Ég vil kalla mig „reducetarian“, ég hef ekki enn þýtt það, en það gengur í rauninni út á að minnka neyslu á t.d. kjöti og mjólkurafurðum. Það væri reyndar alveg þess virði að minnka neysluna yfir höfuð, eins og við ræddum í gær, því að við erum mikið neyslusamfélag og það hefur sín umhverfisáhrif. Ég vil að lokum brýna umhverfisráðherra áfram því að mér finnst mikilvægt að við byggjum á staðreyndum og gögnum þegar kemur að kolefnisfótspori íslenskrar landbúnaðarframleiðslu. Ég held að við eigum sóknarfæri, eins og hv. þm. Haraldur Benediktsson rakti hér í ræðum sínum og ég hafði gaman af að hlusta á. Ég vil gjarnan fá þessa hluti betur upp á borðið því að ég er viss um, hvort hæstv. ráðherra kom einnig inn á það, að við munum í framtíðinni sjá vörur beinlínis merktar með kolefnisspori og það verða þá einhverjir staðlar sem við miðum við. Ég hef ekki sagt mitt síðasta í þessum ræðustól um þetta mál. Ég þakka kærlega fyrir góðar umræður.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það og þakka fyrir umræðuna. Lykilorðin eru sóun, neysla, nýtni. Í þessu máli eins og öllum öðrum ber okkur að hafa það að leiðarljósi að nýta auðlindir okkar sem best og passa okkur á að sóa ekki verðmætum að óþörfu. Um matvörur og nærumhverfi vil ég segja að ég get tekið undir nánast hvert einasta orð sem hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir hafði héðan úr ræðupúlti. Mér fannst hún koma inn á mjög margt, t.d. að grasland er okkar auðlind, grasið. Þess vegna er náttúrlega mikið um grasbíta hér á landi og hefur verið frá upphafi. Frá örófi alda vorum við hirðingjar. Ég get ekki gengið svo langt að segja að það sé eitthvað að því að rækta dýr til manneldis. Ég tel mjólk holla. Ég styð sjálfbæran búskap. Jórturdýrin geta ekki gert að því þó að þau jórtri. Strax og ég tók við því embætti sem ég gegni sagði ég að ég mundi hafa nýtni og umgengni að leiðarljósi. Það snertir alla þætti sem við erum með, alveg sama hvaða umræðu við tökum hér á þingi, hvort hún er um plast eða hvað annað. Það sem vakti mesta athygli af því sem við Íslendingar vorum að kynna í París, fyrir utan jarðhitann, var einmitt landgræðsla, hvernig við nýtum jörðina og hvernig við getum gert hana betri. Menn horfðu mikið til þess árangurs sem við Íslendingar höfum þó náð og hvað við værum með í pokahorninu. Ég tel að það sé rétt að við séum í svo breyttum heimi, eins og ég gat um í fyrri ræðu minni, að allar vörur verði jafnvel framvegis merktar því hvernig kolefnisspor þær bera. Ég tek undir að það er algjörlega nauðsynlegt fyrir okkur að fá staðreyndir og sem best talnagögn þegar við förum að vinna eftir því samkomulagi sem hefst árið 2020. Þá verðum við undirbúin. Fram að því gildir Kyoto-bókunin.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka Illuga Gunnarssyni mennta- og menningarmálaráðherra fyrir að taka vinsamlega í beiðni mína um að taka sérstakar umræður um listamannalaun. Enginn sem þekkir mig efast um áhuga minn á menningu og hvers konar listum, ég er sjálfur virkur þátttakandi sem áhugamyndlistarmaður og hef staðið fyrir stórum sem smáum lista- og menningarviðburðum áratugum saman. Ber þar hæst listahátíðina í Garði, Ferska vinda. Það er kannski þess vegna sem ég hef miklar áhyggjur af því hvernig þróun á úthlutun listamannalauna hefur verið síðustu ár og hvernig listamennirnir sjálfir deila gæðunum sín á milli. Listamannalaun eiga að mínu mati að tryggja stöðu íslenskrar tungu, tryggja nýliðun og skapa aðstöðu fyrir þá sem vinna sér veg og virðingu á listabrautinni og verða undirstaða í siðuðu þjóðfélagi. Listamannalaun hafa verið í mikilli umræðu síðustu daga og vikur. Það er eðlilegt að þjóðin ræði hvernig staðið er að úthlutun listamannalauna. Er til dæmis eðlilegt að stjórn Rithöfundasambandsins velji úthlutunarnefndina og síðan úthluti sú nefnd allri sitjandi stjórn Rithöfundasambandsins listamannalaunum til 12 mánaða? Þannig hefur það verið jafnvel árum saman. Er eitthvað eðlilegt við það? Er það að sama skapi eðlilegt að Listaháskólinn skipi fulltrúa í úthlutunarnefnd og að ár eftir ár séu kennarar skólans á listamannalaunum? Þetta fólk er allt gagnrýnið á samfélagið en sér það ekki siðleysið í eigin vinnubrögðum? Eigum við ekki að breyta því saman? Er ekki kominn tími til þess? Ég er smeykur um að ef þingmenn störfuðu á sama hátt heyrðist hátt í sjálfskipuðum álitsgjöfum úr listaheiminum sem eðlilega hafa hátt í þjóðfélagsumræðunni um ýmis mál. Þeir hinir sömu verða því að þola þegar rætt er um þeirra mál sem eru í algjörum molum og ekki boðlegt hvernig rithöfundar og fagfélög þeirra skipa sjálf sitt fólk í úthlutunarnefndir sem síðan úthlutar listamannalaunum til þeirra sem skipuðu þá, jafnvel til margra ára. Dæmi hafa verið nefnd í umræðunni um rithöfund sem hefur þegið listamannalaun í níu ár en skilað litlu meira en einum bókartitli á þeim tíma. Þó hefur stjórnarformaður listamannalauna, Bryndís Loftsdóttir, lýst því yfir opinberlega að listamannalaun séu verkefnatengd laun sem nefndin þurfi að rökstyðja en ekki opinberlega. Er ekki rétt að umsóknir listamanna og afrakstur styrkja til þeirra verði gerður opinber svo ekki fari á milli mála fyrir hvað styrkurinn stendur? Þjóðin á rétt á því. Stærsti launasjóður listamanna er launasjóður rithöfunda en hann úthlutar rúmlega 500 mánaðarlaunum. Annar stærsti sjóðurinn er launasjóður myndlistarmanna sem úthlutar rúmum 400 mánaðarlaunum. Heildarúthlutun launa er um 1660 mánuðir. Verktakalaunin nema um 351 þús. kr. á mánuði. Alls nemur úthlutun listamannalauna rúmum 500 millj. kr. á ári og eru þau aðeins lítið brot af því sem ríkisvaldið leggur til lista og listsköpunar í landinu á hverju ári. Það er Alþingi Íslendinga sem úthlutar fé til listamannalauna og ber þannig fulla ábyrgð á úthlutun þeirra. Í mínum huga er það algjörlega óásættanlegt að Alþingi útvisti úthlutun listamannalauna til listamannanna sjálfra sem síðar, eins og dæmin sýna og sanna, beita klíkuskap og ógagnsæjum vinnubrögðum við að úthluta listamannalaunum hver til annars eins og enginn sé morgundagurinn. Í þessu skjóli dafna listamenn við lítil afköst, skila litlu en eru samt á launum árum saman, en auðvitað ekki allir, og það getur ekki verið hugsun laganna að slíkt sé látið viðgangast. Listamenn og samtök þeirra hafa með vinnubrögðum sínum fyrirgert rétti sínum til að þeim sé treystandi til að sjá um úthlutun launanna. Til eru listamenn sem halda því fram að hreinar pólitískar ástæður séu fyrir því að sömu listamönnum er haldið frá úthlutun listamannalauna árum og áratugum saman eins og dæmin sanna. Virðulegi forseti. Ég velti fyrir mér hvort ekki verði að breyta nú þegar þeim reglum sem gilda um úthlutun listamannalauna með því að færa valdið aftur til þeirra sem bera ábyrgð á fjármálum ríkisins, til Alþingis. Ég velti fyrir mér hvort ekki sé rétt að tekjutengja úthlutun listamannalauna þannig að þeir listamenn sem búa við góða afkomu af list sinni fái annars konar viðurkenningar frá þjóðinni. Ég velti fyrir mér hvort við ættum að beina sjónum okkar í meira mæli til ungra og efnilegra listamanna sem ekki hafa sterkt fjárhagslegt bakland og eru nýkomnir í málið. Ég velti fyrir mér hvort tengja ætti listamannalaun meira við ákveðin verkefni og þar fram eftir götunum. Er ekki kominn tími til að við veltum fyrir okkur markmiðunum með listamannalaunum, til hvers þau séu? Á ekki árangurinn að vera fyrir þjóðina? Ég spyr því hæstv. ráðherra: Ætlar ráðherrann að endurskoða úthlutunarreglur listamannalauna? Hvernig getur ráðherrann tryggt gagnsæi við úthlutun listamannalauna? Hvernig getum við lagt mat á það hvað rúmur hálfur milljarður í listamannalaun skili samfélaginu? Telur ráðherrann rétt  Og spurning sem kallar á stutt svar: Telur ráðherra rétt að hætta við úthlutun listamannalauna?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á stöðu listamannalauna. Kannski er ekki vanþörf á því í ljósi þeirrar umræðu sem verið hefur í þjóðfélaginu að undanförnu. Ég vil þó segja í upphafi að sögulega er áhugavert að líta til þess stuðnings sem listamenn hafa fengið á Alþingi. Stuðningur við listamenn nær allt til síðustu áratuga 19. aldar með einstökum fjárveitingum til þeirra. 1886 og 1887 var til að mynda Guðrúnu Waage veittur styrkur til að nema sönglist og árið 1891 voru Matthíasi Jochumssyni veitt skáldalaun og Torfhildi Hólm var veittur styrkur til ritstarfa. Lög um listamannalaun voru hins vegar ekki sett fyrr en á árinu 1967 og um áratug síðar voru sett lög um launasjóð rithöfunda. Þessi tvenn lög voru svo leyst af hólmi með nýjum lögum um listamannalaun sem voru sett árið 1991 og síðan með gildandi lögum frá 2009. Sagan er löng, virðulegi forseti. Ég ætla að snúa mér beint að þeim spurningum sem hv. þingmaður lagði fyrir mig. Fyrst er spurningin um hvort ég hyggist beita mér fyrir endurskoðun á úthlutunarreglunum. Ég tek fram að ég hef nú þegar átt samtal við formann stjórnarinnar og hyggst eiga fund með stjórninni þegar tími gefst til, hef áður fundað með stjórn listamannalauna en sé ástæðu til þess í ljósi þessarar umræðu að ég eigi slíkan fund við fyrsta tækifæri. Hvað varðar spurninguna um hvernig tryggja beri gagnsæi við úthlutun listamannalauna vil ég nefna að í lögum um listamannalaun og þeim reglugerðum sem á þeim lögum hvíla eru engin ákvæði um leynd. Ekkert í lögunum kveður á um slíkt. Stundum hefur verið bent á það að í 21. gr. stjórnsýslulaganna sé ákvæði þar sem talað er um að opinberir aðilar eða stjórnvald þurfi ekki að rökstyðja ákvarðanir sínar um styrki á sviði lista, menningar eða vísinda. Ég tel þó að menn geti illa borið það ákvæði fyrir sig ef þeir geta ekki í það minnsta birt upplýsingar í takt við það álit sem umboðsmaður gaf hér fyrir nokkrum árum um slík mál, þ.e. þannig að það sé ákveðið lágmarksgagnsæi, haldið utan um gögn og hægt að vísa til þeirra. Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er sú að ég held að reynslan kenni okkur núna að það skipti máli að hafa þetta sem gagnsæjast þannig að það komi skýrt fram hvernig að þessu er staðið. Ég held að það sé listamönnum og öllum til góða að gera það. Þó vil ég nefna sérstaklega þá sem sitja í úthlutunarnefndunum. Það er mjög erfitt og vandasamt starf og vanþakklátt. Síðan má heldur ekki koma þessum málum þannig fyrir að það verði mjög erfitt að fá fólk til að sitja í slíkum nefndum. Það liggur fyrir að þetta er viðkvæmt og við þurfum á fagfólki að halda í þessum nefndum. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni hvort við ættum ekki að færa þetta val hingað til þingsins og mitt svar við því er: Nei, ég er ekki sammála því. Ég vil ekki að stjórnmálin taki þessar ákvarðanir. Ég sé alveg þá vankanta sem uppi eru og veit vel að stjórnmál geta leynst víða en mér finnst samt betra það fyrirkomulag að úthlutunin sé í höndum listamannanna sjálfra. Þá skiptir hins vegar máli að ákvarðanirnar séu gagnsæjar. Þetta er allt hægt að skoða og meta með stjórn listamannalaunanna. Síðan spyr hv. þingmaður um mat á því hvað rúmur hálfur milljarður í listamannalaun skili samfélaginu. Ég held að það sé óumdeilt, og hv. þingmaður fór í raun og veru yfir það sjálfur í ræðu sinni, að það er alveg gríðarlega mikilvægt, ef við horfum til dæmis á rithöfundana, fyrir fámennt málsvæði eins og okkar að rithöfundar séu starfandi. Það er útilokað að ætlast til þess að hægt sé að viðhalda íslenskri tungu einungis með þeim fjölda rithöfunda sem markaðurinn ber. Það þarf opinberan stuðning. Við viljum hafa fleiri rithöfunda og að það séu skrifaðar fleiri bækur en örmarkaðurinn einn stendur undir. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir samfélag okkar. Hvað varðar tekjutengingu listamannalauna er ég ekkert sérstaklega hrifinn af þeirri hugmynd og gæti fært fyrir því rök í minni seinni ræðu. Hvað varðar það að tengja greiðslur listamannalauna við framvindu verka listamannsins vil ég bara benda á, virðulegi forseti, að þeir sem njóta starfslauna í sex mánuði eða lengur skulu ekki gegna fullu starfi meðan á starfslaunatímanum stendur og að starfslaunaþegar skulu skila skýrslu um störf sín á starfslaunatímanum eigi síðar en ári eftir að honum lýkur. Stjórn listamannalauna má fella niður starfslaun sem veitt eru  Við síðustu spurningunni, um hvort hætta eigi úthlutun listamannalauna, er stutta svarið: Nei.

Virðulegi forseti. Nú er hafin hin árlega deila um réttmæti listamannalauna. Það er umræða sem oft og tíðum er bæði óvægin og ósanngjörn eins og mér fannst sannast í ræðu málshefjanda, því miður. Listsköpun er nauðsynleg næring fyrir menningu okkar og andlegt líf en hún er ekki síður næring fyrir efnahag okkar og hagvöxt. Ekki viljum við að tónlistin þagni, ekkert frekar en að við viljum að ljósin slokkni. Ekki viljum við fara á mis við það að njóta góðra bóka, sviðslista, myndlistar og hönnunar. Það er einfaldlega staðreynd að ef ekki kæmi til styrkur hins opinbera við listalíf í landinu, m.a. í formi starfslauna, værum við fátækari sem þjóð. Um það hvort fyrirkomulagið á útdeilingu starfslauna er hið eina rétta má auðvitað deila en ég vil þó segja að umgjörð um það hefur mikið batnað á síðustu árum og orðið bæði skýrari og markvissari, eins og hæstv. menntamálaráðherra fór yfir rétt áðan. Ég vil líka segja að hugmynd málshefjanda, hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar, um að taka upp pólitíska úthlutun listamannalauna nær engu máli, að mínu mati. Þegar auglýst er eftir umsóknum til launa úr starfslaunasjóðum er alveg sjálfsagt að hafa skýrar upplýsingar um forsendur úthlutana og hvort miða skuli við tegundir verka, fjölda þeirra, þema o.s.frv. Það má til dæmis hugleiða hvort miða skuli starfslaunastyrki við þá sem eru að hefja listferilinn frekar en hina sem hafa sannað sig. Þetta eru útfærsluspurningar. Núna fá um 20% þeirra sem sækja um úthlutun. Það er ekki hátt hlutfall. Heildarfjármunirnir eru í kringum 560 millj. kr. Það lætur nærri að vera andvirði tveggja einbýlishúsa á Ægisíðunni og er ekki mikið í hinu stóra samhengi. Við skulum ekki deila um réttmæti listamannalauna. 

Herra forseti. Ég verð að taka undir það að mér þótti heldur óvægin orðræða málshefjanda þegar hann nánast sakaði fólk um óheiðarleika. Vöxtur og viðgangur svokallaðra skapandi greina hefur blómstrað undanfarin ár og verður að teljast mikilvægur þáttur í atvinnustarfsemi og tekjumyndun hér á landi. Minnsti hluti þess er ríkisstyrkirnir. Það blasir við að þróun getur því aðeins orðið ef menntastarf í listgreinum er öflugt og listamenn hafa tækifæri til að iðka list sína. Í því ljósi eru starfslaun listamanna að sjálfsögðu fjárfesting í tekjumyndandi starfsemi sem hið opinbera nýtur einnig góðs af með skattheimtu. Starfslaun listamanna eru þannig til dæmis sambærileg við ýmsa innviðafjárfestingu. Því má halda til haga að starfslaun listamanna eru háð því að listamennirnir séu að vinna á sínum vettvangi og skili af sér fullunnum verkum. Starfslaunin eru þannig veitt vegna listarinnar en ekki listamannanna. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að styðja við skapandi greinar með það að markmiði að þær eflist og sæki fram eins og síðasta ríkisstjórn lagði áherslu á. Allar rannsóknir sýna að fjárfesting í skapandi greinum, sérstaklega í formi opinberra styrkja, skilar sér margfalt til baka. List og menningu er ekki hægt að verðmerkja. Þetta eru ómetanleg verðmæti og á undanförnum dögum höfum við heyrt viðtöl við ferðamenn sem þekkja íslenskt listafólk sem byrjaði ekki á toppnum heldur liggur þar að baki þrotlaus vinna. Varðandi úthlutun starfslauna er vissulega hægt að hafa ýmsar skoðanir á því hvernig þeim verður best fyrir komið. Nú skipa hagsmunasamtök listamanna úthlutunarnefndir sem kannski er ekki heppilegt fyrirkomulag. Fyrir samtök sem í eðli sínu eiga að vera frjáls, óháð og gagnrýnin er óheppilegt að þau úthluti fjármunum til félaga sinna þrátt fyrir regluverkið. Að því má huga. Það er fjárhagslega ekki sérlega gjöfult að starfa sem listamaður á hinu litla Íslandi nema í algjörum undantekningartilfellum. Sem betur fer eigum við og höfum átt listamenn sem leggja allt undir fyrir listina, hvort sem þeir vinna alvöruvinnu eða ekki. Ég er hrædd um að við hefðum farið á mis við ýmislegt í gegnum aldirnar ef svo væri ekki. Með listamannalaunum er fjölbreyttari menningarflóru gert kleift að dafna og fyrir vikið stendur okkur til boða menningarlegt efni af margvíslegum toga 

Hæstv. forseti. Í byrjun þessarar umræðu finnst mér mjög mikilvægt að við ruglum ekki saman almennum listamannalaunum og svo heiðurslistamannalaunum, sem eru gerólíkir hlutir. En menning er okkur öllum mikilvæg og ég tel mjög gott ef hæstv. ráðherra er tilbúinn að skoða fyrirkomulagið enda er það eðlilegt þegar mál er umdeilt að skoða það og athuga hvort þörf sé á að breyta fyrirkomulaginu. Um leið er ég sammála hæstv. ráðherra um að ekki eigi að færa þetta vald til þingsins. Síðan finnst mér líka mikilvægur punktur sem fram kom í umræðunni áðan að það eru margir merkir listamenn í sögu Íslands sem þegið hafa listamannalaun. Þá tel ég einnig að íslensk list sé mikilvægur þáttur í kynningu landsins þótt alltaf megi skoða nýjar hugmyndir þegar við ræðum þessi mál. Þær hugmyndir sem helst hafa verið í umræðunni eru að meira gegnsæi verði í úthlutunum. Þá er kannski spurning varðandi þær framvinduskýrslur sem listamenn skila inn hvort á einhvern hátt er hægt að gefa til kynna hvaða árangri þeir skila og eins hvort setja eigi þak á það hversu lengi listamenn geta verið á laununum hverju sinni. Rætt var um málsvæðið Ísland áðan og það er alveg satt að markaðurinn ber ekki eingöngu uppi listamennina, verðum við líka að passa að sömu listamenn festist ekki alfarið í ríkisaðstoðinni heldur geti fleiri sótt um. Þá er spurning hvort setja þurfi tekjutengingu á listamannalaunin eða hvort dreifa þurfi þeim á fleiri aðila og reyna að halda utan um nýja listamenn - ég vil ekki eingöngu flokka unga listamenn sem nýja listamenn því að þeir geta verið nýir sama á hvaða aldri þeir koma fram með list sína. Einnig er spurning hvort við ættum að horfa meira til menningarsamninga landshluta, breikka þann ramma og reyna að vinna með ákveðnum svæðum, búa til rætur fyrir þessa listamenn. Til dæmis hafa margir leikhúshópar og sviðslistamenn gert það í samstarfi við ýmis svæði á landinu. Jafnvel mætti tengja það við atvinnu á hverjum stað 

Virðulegur forseti. Ég vil segja til að byrja með að ég er algjörlega á móti því að Alþingi fari að úthluta listamannalaunum. Úthlutun listamannalauna og í rauninni allra fjármuna úr samkeppnissjóðum verður að vera með faglegu yfirbragði og að sjálfsögðu á gagnsæjan hátt. Ég er alveg viss um að það er hægt að ræða fyrirkomulagið á úthlutun listamannalauna. Það hvernig það er framkvæmt þarf líka að vera allt saman alveg kórrétt. Ég býst við að það sé að mörgu leyti umræða sem þarf stöðugt að vera í gangi. En af hverju gýs árlega upp umræða um listamannalaun? Það er verið að veita fullt af styrkjum í samfélaginu, til nýsköpunar og alls konar verkefna á mörgum sviðum og við höfum ekki sömu tortryggni í garð slíkra úthlutana. Það er eins og sú skoðun sé alltaf undirliggjandi að listir skili litlu, einhvers konar grunsemdir um að þetta sé eitthvert föndur, eitthvað sem er bara ágætt með og eigi jafnvel ekkert að vera að styðja. Ég fagna þó þeim samhljómi í umræðunni að það virðist vera kýrskýrt í hugum flestra að listir, menning og sköpun búi til verðmæti. Sumir eru á listamannalaunum en miklu fleiri eru á launum vegna listamanna. Hins vegar njóta listamennirnir sem búa til listina oft ekki afrakstursins þannig að ein sterkasta röksemdin fyrir listamannalaunum er einfaldlega sú að leiðrétta þann brest að verðmæti 

Virðulegi forseti. Eitt af þeim atriðum sem myndar afstöðu mína er sú staðreynd að við erum agnarsmá þjóð í litlu landi með okkar eigið tungumál sem er í meginatriðum einungis talað hér á landi. Skynjun mín hefur alltaf verið sú að íslenska þjóðin vilji halda í íslenska tungu. Eins og ég hef margsagt hér þýðir það það að við þurfum að borga fyrir hana. Við þurfum að borga fyrir hana í peningum. Hjá því verður ekki komist. Íslenska tungan mun aldrei lifa af frjálsan tungumálamarkað vegna þess einfaldlega að hún er of lítil. Engar aðrar þjóðir ætla að taka upp íslensku í nánustu framtíð eða nokkurn tímann. Við þurfum að eyða peningum í listir og mér finnst umræða um hvort listamannalaun eigi rétt á sér stundum gleyma þeim punkti. Þetta er mjög mikilvægur punktur, sama hversu hægri sinnaður maður verður í málaflokknum. Þó get ég í sjálfu sér lítið annað en fagnað og tekið undir orð hæstv. menntamálaráðherra. Mér þótti hann svara öllum spurningunum rétt og vera með áherslurnar á réttum stöðum. Ég verð að segja eins og margir aðrir að ég tel fráleitt að færa úthlutunarvaldið til Alþingis. Ég held að það sé einn versti staðurinn til að ákveða svona hluti. Ég hef því miður reynslu af því vegna þess að ég er í hv. allsherjar- og menntamálanefnd þar sem við förum árlega yfir svokölluð heiðurslistamannalaun. Það er fyrirbæri sem ég er ekkert endilega á móti í sjálfu sér, ég er hins vegar algjörlega á móti því að ég eða þingmenn eigi að taka ákvarðanir um slíkt. Mér finnst það algjörlega út í hött. Á hverju einasta ári bölva ég þessu fyrirkomulagi í sand og ösku. Það er ekki þar með sagt að ég sé á móti laununum sjálfum heldur er mjög mikilvægt að rétt sé að málunum staðið, að gegnsæi sé til staðar og síðast en ekki síst tel ég mikilvægt að farið sé eftir reglum og stöðlum að því marki sem er mögulegt. Það er hins vegar ekki alltaf mögulegt að verulegu marki þegar kemur að listum vegna þess að þær eru mjög huglægar. Því meira sem við getum þó gert af því, því betra.

Virðulegi forseti. Ég vil nú fyrst fagna því að hæstv. ráðherrann var afdráttarlaus í þeirri skoðun sinni að honum dytti ekki í hug að leggja af listamannalaun. Auðvitað þarf ekki að fagna því, ég hélt að það lægi í augum uppi. En ég er hins vegar ekki sammála ráðherranum í því að eðlilegt sé að þetta sé rætt í ljósi þeirrar umræðu sem verið hefur í þjóðfélaginu, vegna þess að þetta er árleg umræða sem gýs upp í einhverri taugaveiklun. Ég segi bara að mér finnst hún algerlega ótrúleg. Að fólk láti sér detta það í hug að það sé ekki nauðsynlegt fyrir ríkið, fyrir okkur sem njótum listar í þessu landi, að styrkja einstaklingsframtakið í þeirri listsköpun sem hér er. Listamenn eru fólk sem stendur eitt og óstutt og skrifar bækur, spilar músík, semur músík, málar myndir. Þetta fólk hefur engan stuðning, enga stofnun, enga skrifstofu til að fara á. Þetta er stuðningur okkar, fólksins í landinu, þjóðarinnar, til þess að við megum njóta þessarar listar. Það er nú ekki mikið sem verið er að greiða þessu fólki á mánuði; 340 þús. kr. í verktakalaun. Það verða eitthvað um 245 þús. kr. Sumir fá kannski þrjá mánuði. Virðulegi forseti. Ég segi það alveg eins og er, ég skil ekki þessa umræðu. En fagna því að ráðherrann í landinu og okkur hér, meiri hlutanum á þessi þingi, held ég, finnst þetta fáránleg umræða. Þá er ég ekki búin að koma að því sem er virkilega mikilvægt; menningin er mikill hagvaxtarsproti hér. 

Virðulegur forseti. Mér finnst áhugavert að sama dag og hv. þm. Ásmundur Friðriksson á hér sérstaka umræðu um listamannalaun við flokksbróður sinn, hæstv. ráðherra mennta- og menningarmála, birtist skoðanakönnun á vegum MMR um viðhorf Íslendinga til þess að ríkið greiði listamönnum laun. Niðurstaðan er sú að meiri hluti er fylgjandi því að ríkið greiði út listamannalaun og hefur hlutfall þeirra sem eru fylgjandi því að ríkið greiði listamönnum laun aukist síðustu ár, um 14% frá árinu 2010.

Ég …

Þetta sýnir okkur að sem betur fer endurspegla viðhorf hv. þingmanns  Mig langar til að minna hv. þingmann á að skapandi greinar velta 190 milljörðum kr. á ári hverju. Minnstur hluti þess er í formi ríkisstyrkja. Mig langar líka að minna hv. þingmann á það, ef hann skyldi hafa gleymt því, að í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar sem hann styður er ákvæði um að hún ætli að leggja áherslu á að styðja við skapandi greinar. Ég sé ekki að það sé í samræmi við málflutning hans hérna, a.m.k. ekki úr þessum ræðustól. Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hér hafa lýst andstöðu sinni við það að Alþingi ákveði laun listamanna. Ég er mjög fegin að heyra að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra sé andsnúinn því. Við getum flutt endalausar ræður úr ræðustól Alþingis um mikilvægi lista fyrir okkur sem þjóð og fyrir samfélagið. Ég tel að við séum öll sammála um nauðsyn lista og öflugs listalífs sem getur ekki blómstrað eðlilega nema með því að við sem þjóð og samfélag styðjum við listalíf og listamenn. Það gerum við ekki bara með andlegum stuðningi heldur líka með fjárhagslegum stuðningi. 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir að hefja máls á þessu, ekki vegna þess að ég sé á móti listamannalaunum, alls ekki, ég er þeim algerlega fylgjandi, en ég tel hins vegar og það er hlutverk okkar þingmanna að ræða um málin á þinginu með gagnrýnum hætti til þess að geta bætt lagaumgjörð og bætt samfélag okkar. Það er enginn hafinn yfir þá gagnrýni, hvort sem umræðan er árleg, sjaldnar eða oftar, það skiptir engu máli. Ég fagna því eins og fleiri þingmenn að ekki standi til að breyta lögum um listamannalaun. Listin er okkur algerlega lífsnauðsynleg og ég er viss um að enginn hér vill draga úr þessum stuðningi við listamenn. Við þurfum á leikurum, málurum, rithöfundum og öllu þessu góða fólki að halda til að gefa lífinu lit og dýpka okkar andlega líf. Ekki veitir stundum af í lífsins ólgusjó. Ég tek þó undir með sumum sem hér hafa talað að mér finnst að við getum alveg skoðað þessar tekjutengingar. Og jafnvel þó að ákvæði sé ekki í núgildandi lögum um einhverja leynd finnst mér alveg spurning hvort við ættum samt sem áður að setja sérstakt ákvæði inn í lögin sem kveður á um upplýsingaskyldu með það í huga að auka gegnsæi. Ég held að við séum öll sammála um að það væri til bóta til þess að auka sáttina í þessu máli. Við þurfum að eyða tortryggninni og ég tek undir með hv. þm. Guðmundi Steingrímssyni, þessi tortryggni er bara þreytandi og eyðileggjandi. Þetta er mál sem sátt verður að ríkja um í þjóðfélaginu. Einnig tek ég undir með þeim sem nefnt hafa að við ættum ef til vill að leggja áherslu á nýja listamenn og mögulega að framlag 

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ásmundur Friðriksson flutti hér áðan óvenjulélega ræðu um þetta mál, óvenjulélega framsöguræðu þar sem hann tók kjaftasögu sem sett var fram í einum fjölmiðli um að einn af þeim sem hefðu þegið listamannalaun hefði bara gefið út eina bók á síðustu níu árum, saga sem síðan hefur verið leiðrétt og útskýrð. Engu að síður gerir hv. þingmaður það að umtalsefni og rammar inn einhvern veginn þetta mál sem dæmi um það hversu ótækt þetta allt saman sé. Fyrir utan það að þetta er rangt þá er fráleitt að ætla að skilyrða listamannalaun við einhvers konar framleiðslueiningar, eins og mér heyrist hv. þingmaður vilja gera. Það er ágætt að hv. þingmaður vilji láta af klíkuskap og ógagnsæjum vinnubrögðum, batnandi mönnum er best að lifa. En við skulum þá ræða það í stóru samhengi. Förum yfir það hvernig menn ákváðu að skipta niður 400 millj. kr. sem áttu að fara til hafnarbóta hér fyrir jól.  Ég ætla að gerast svo djarfur í þessari umræðu að vera ekkert að þakka sérstaklega fyrir þessa umræðu, eins og margir gera hér þegar sérstök umræða fer fram, vegna þess að hún er eingöngu byggð á popúlískri þrá hv. þm. Ásmundar Friðrikssonar eftir atkvæðum þeirra sem tortryggja listamannalaun. Þannig er það.

Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á að þakka umræðuna þó að hv. þm. Róbert Marshall hafi náttúrlega ekkert erindi átt í hana. Hann fór að tala um hafnarframkvæmdir í Grindavík eða á landsbyggðinni þegar við ætluðum að tala um menningu og listir. Eins og ég sagði í upphafi máls míns eiga listamannalaun að mínu mati að tryggja stöðu íslenskrar tungu, tryggja nýliðun, skapa aðstöðu fyrir þá sem vinna sér veg og virðingu á listabrautinni og vera undirstaða í siðuðu samfélagi. Það er það sem ég sagði. Ég gagnrýndi fyrst og fremst úthlutunarreglurnar og ég er ánægður með að flestallir þingmenn sem hér tóku til máls tóku undir það með mér að við þurfum að skoða þær úthlutunarreglur sem eru í gildi. Það er mikilvægt að við slökkvum ekki á tónlistinni og slökkvum ekki ljósin. Það er enginn að tala um það. Við erum að tala um að við þurfum að skapa frið um listina og til þess þurfum við að ræða málin. Við þurfum að hafa þrek til að tala um þessi mál þó að þau komi upp reglulega sem er vegna þess að í landinu ríkir óánægja með að ekki skuli vera gagnsæi í verkefnunum. Það er ekki gagnsæi í umsóknarferlinu og ekki í úthlutunum. Það er það sem við erum að biðja um að verði breytt. Mér sýnist að flestir þingmenn, ef ég undanskil hv. þm. Róbert Marshall, vilji skoða hvernig við gerum það. Róbert Marshall getur auðvitað haldið áfram að skoða hafnarframkvæmdirnar í Grindavík en við ætlum að reyna að feta þá leið að styrkja listina með því að gera úthlutunarferlið gagnsærra og skapa umgjörð sem er eðlileg í þessum mikilvæga málaflokki eins og hér hefur komið fram. Það skiptir miklu máli fyrir alla þjóðina. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma í þessa umræðu og fyrir hans góðu svör. Spurningar mínar voru ekkert allar endilega byggðar á einhverjum hugmyndum mínum heldur var ég fyrst og fremst að varpa þeim fram til að fá umræðu um þær. Mér fannst mikilvægt hvernig hann svaraði þeim og ég þakka öllum þingmönnum sem tóku til máls.

Virðulegi forseti. Ég ítreka þakkir mínar til hv. þingmanns fyrir umræðuna. Listir og menning eru svo mikilvægur þáttur í íslensku samfélagi að það er alveg eðlilegt að við ræðum hann á þingi. Ég hef skilið þessa umræðu þannig að hún sé tvíþætt. Annars vegar er spurningin um úthlutunarreglur, og við höfum rætt þær nokkuð hér, og hins vegar er spurningin um hvort við eigum að hafa listamannalaun eða ekki. Ég skil það svo að það sé góður samhljómur um að við ætlum að hafa þau áfram. Menn geta síðan tekist á um úthlutunarreglur. Þegar kemur aftur að spurningunni um af hverju við ræðum þetta má orða það svo að listir eru dauðans alvara. Listir eru gríðarlega mikilvægt afl í þjóðfélaginu og ég lít svo á að þegar við erum að styrkja listamenn og listirnar almennt séum við að fjárfesta í samfélagsgerðinni. Ég er þeirrar skoðunar að það skipti öllu að maður búi í sæmilega siðuðu samfélagi. Það sem ég horfi á sem siðað samfélag, það er bara mín skilgreining, er samfélag þar sem fólk getur sett sig inn í tilfinningalíf annarra manneskja, skilið afleiðingar gjörða sinna og aðgerða á líf annars fólks og sett sig í þess spor. Hvað gera listirnar, virðulegi forseti? Listirnar gera akkúrat þetta, þjálfa okkur í því að setja okkur inn í hugarheim annarra. Þegar við lesum skáldverkið, horfum á myndlistina eða hlustum á tónverkið erum við að setja okkur inn í hugarheim annarrar manneskju. Það er akkúrat sú þjálfun sem leggur grundvöllinn að siðuðu samfélagi. Einar og sér klára listirnar þetta ekki, en þær eru mikilvægar til að hjálpa okkur á þessari vegferð. Til þess að búa í opnu, frjálsu samfélagi sem er grundvöllur fyrir hið kapítalíska hagkerfi skiptir þetta alveg gríðarlega miklu máli. Ég sem hægri maður er tilbúinn að standa að því að ríkið fjárfesti með þessum hætti vegna þess að þar með tel ég líka að við eigum auðveldara með að opna samfélagið. Við þurfum ekki að setja reglur um ýmsa mannlega hegðun sem við eigum að geta treyst að gangi fram með ákveðnum hætti í siðaðra manna samfélagi. Það er þetta samhengi, á milli hins siðaða samfélags og hins kapítalíska og opna hagkerfis, sem ég í það minnsta legg áherslu á og er tilbúinn að fjárfesta í og tel skipta verulega miklu máli fyrir íslenskt samfélag.

Hæstv. forseti. Ég kem hér til að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, um skilyrðingar fjárhagsaðstoðar. Ég var satt best að segja að vona að þetta frumvarp væri úr sögunni. En nei, það var á þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar og nú er það komið inn. Við vorum allnokkrir þingmenn sem töluðum mjög gegn frumvarpinu hér á síðasta þingi og það hefur nú tekið litlum breytingum. Einhverjar útfærslubreytingar eru en megininntakið er það sama. Það á að gefa út einhvers konar viðmiðunarfjárhæðir fyrir fjárhagsaðstoð til sveitarfélaga; engar skyldur um ákveðnar fjárhæðir, bara viðmið. Og það á að heimila skilyrðingar þar sem gengið er út frá því að ákveðinn hópur á fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna sé þar af því að hann nenni ekki að vinna. Frumvarpið endurspeglar viðhorf til fólks sem er afskaplega ógeðfellt. Það er nefnilega svo að við eigum það öll sameiginlegt að vilja taka ábyrgð á okkur sjálfum, vera til staðar fyrir aðra og hafa áhrif á það samfélag sem við búum í. En okkur eru skapaðar mismunandi aðstæður til að lifa í samræmi við þá þörf okkar. Við sem hér höfum verið valin í hlutverk löggjafans erum í forréttindastöðu hvað þetta varðar og okkur ber að íhuga það mjög alvarlega, gaumgæfa það rækilega, þegar við ætlum að fara að skerða réttindi þeirra sem hafa leitað til sveitarfélagsins vegna bágra fjárhagsaðstæðna. Við eigum að hafa í huga þá forréttindastöðu sem við búum við og setja okkur í spor þeirra sem hafa þurft að leita til sveitarfélagsins. Fæst okkar hér hafa þurft þess, leyfi ég mér að fullyrða - kannski einhver - en enginn veit sína ævina fyrr en öll er og þó að við séum í þessum forréttindahópi nú þá gætum við lent í þessari stöðu, en þá er það of seint því að þá erum við búin, með bundið fyrir augun, að ákveða ramma fyrir aðra án þess að setja okkur í þeirra spor. Í 1. umr. hér síðast hélt ég ræðu og fór yfir tildrög löggjafarinnar og mikið var lagt upp úr því þegar þessi löggjöf, í tíð Jóhönnu Sigurðardóttur, þáverandi félagsmálaráðherra, var samþykkt og tók gildi frá og með árinu 1991. Þetta var þá tímamótalöggjöf sem skipti sköpum fyrir breytt viðhorf. Ég ætla að vitna eins og í síðustu ræðu í greinargerðina. Þar segir með leyfi forseta: „Því ber ekki að líta svo á að einstök ákvæði í frumvarpi þessu feli í sér opinbera forsjá á málum einstaklinga eða hópa heldur hið gagnstæða. Í því felst að stuðlað skuli að því að einstaklingnum verði skapað það öryggi og þau skilyrði sem nauðsynleg eru til þess að hann fái lifað og dafnað með eðlilegum hætti í samfélagi við aðra.“ Ef við viljum að fólk fái að lifa og dafna þá gerum við það með hvatningu og stuðningi ef á þarf að halda, en ekki með refsivendi. Það má segja að með frumvarpinu sé hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra að segja, með fulltingi sveitarfélaganna, að samfélagslegur vandi sé á ábyrgð einstaklingsins. Ég sakna þess að engin tölfræðiúttekt er hér á fjárhagsaðstoðinni. Ég fór yfir það í ræðunni á síðasta þingi að hlutfall fólks á fjárhagsaðstoð, eftir hið mikla fjármálaáfall sem hrun bankanna og krónunnar olli, var svipað og hlutfall þeirra sem voru á fjárhagsaðstoð eftir fyrri efnahagsörðugleika þó að það hafi verið mun minni örðugleikar. Í raun ættum við að vera stolt af þeim árangri sem við höfum náð nú eftir þetta alvarlega efnahagsáfall að hafa haldið þetta mörgum fyrir ofan mörkin. Þetta gerðist þrátt fyrir að stærsta sveitarfélagið, Reykjavíkurborg, hafi hækkað fjárhagsaðstoðina og verið með þá hæstu í landinu til að mæta þeim hópum sem lentu hvað verst í hruninu. Af því að ég fæ engar tölulegar upplýsingar með frumvarpinu þá fór ég inn á vef Hagstofunnar. Til þess að fá fram hlutfallið þá þarf maður að leggjast í smágrúsk sjálfur. Maður finnur það nú ekki beint í einni töflu. En ég tók árin 1997, 2002, 2007, 2012, 2013 og 2014. Um 1997 voru um 2,1% á fjárhagsaðstoð og það er þá einhvern tíma yfir árið; flestir eru bara smátíma sem er þakkarvert því að það er mjög erfitt að draga fram lífið á greiðslum sem þessum. Árið 2002 var þetta um 2,1% en árið 2007 voru þetta ekki nema 1,4% landsmanna, enda var þá hvínandi góðæri. Þessar tölur fóru upp í 2,4% 2012, 2,5% 2013 og nú er það komið niður í 2,4% aftur og mun fara lækkandi því að atvinnustigið hefur sannarlega áhrif á þetta. Þar liggur samspilið. Á Íslandi er nú innan við 5% atvinnuleysi og þess er þegar farið að gæta og hefur fólki á fjárhagsaðstoð í Reykjavík fækkað um 10% á milli ára. Að sjálfsögðu á það að vera keppikefli okkar að sem fæstir þurfi að reiða sig á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga en það gerum við ekki með því að skella í lás heldur með því að tryggja aðstæður þannig að fólk geti framfleytt sér sjálft. Þó að það sé aldrei birt í textum þá heyrist það oft í máli þeirra sem mæla helst með því að svona sé farið að, þ.e. að heimila skerðingu um allt að helming á fjárhagsaðstoð til fólks sem neitar að vinna ef vinna er í boði eða virkniúrræði, að um sé að ræða einhleypa karla, unga, sem hangi í tölvunni og nenni ekkert að vinna. Þetta er hugmynd sem er ansi lífseig. Það er ekki þannig að það sé neitt sem rökstyðji það sérstaklega. Tölur frá Reykjavík sýndu að það var ekkert hlutfallslega fleira ungt fólk á fjárhagsaðstoð eftir hrun. En þetta er hópur sem er viðkvæmastur fyrir sveiflum á vinnumarkaði; fólk sem oft hefur ekki lokið framhaldsmenntun og fólk sem hefur nánast enga reynslu af vinnumarkaði, þegar efnahagslægðin ríður yfir með atvinnuleysi, og á því erfitt með að ná fótfestu á vinnumarkaði. Einnig ber að hafa í huga að margir af þeim sem koma til sveitarfélagsins síns, af því að þeir geta ekki framfleytt sér sjálfir, hafa oft komið að lokuðum dyrum. Þetta eru einstaklingar sem hafa ekki fengið þá aðstoð sem þeir þurftu innan skólakerfisins, hafa ekki átt kost á niðurgreiddri sálfræðiþjónustu, þolendur kynferðisofbeldis með einhvers konar áfallastreituröskun. Það eru alls kyns aðstæður í lífi fólks sem hafa valdið því að líf þess hefur ekki verið dans á rósum. Það hefur verið mikið mótlæti. Þetta er alls ekki algilt en oft er það að koma til sveitarfélagsins og óska eftir fjárhagsaðstoð enn ein hindrunin að yfirstíga í lífi fólks. Ég tel það enn eina ferðina sanna áherslur þessarar hægri stjórnar að búið er að stytta atvinnuleysistímabilið um hálft ár. Þar var nú aldeilis hægt að beina fólki inn í virkniúrræði og búið að heimila ýmsar skilyrðingar. Svo er búið að þrengja möguleika fólks til framhaldsmenntunar. Af hverju er ekki verið að breyta því til baka, lengja aftur atvinnuleysistryggingatímabilið? Því að atvinnuleysi er enn allt of hátt þó að það hafi vissulega lækkað mikið. Og af hverju er ekki verið að breikka framboðið í framhaldsmenntun til að fleiri geti menntað sig en dæmist ekki af því að þeir hafa ekki áhuga á bóklegum greinum og eru þá komnir á vinnumarkaðinn með slök réttindi og laun? Fara svo á milli vinnustaða án atvinnuöryggis og sjá ekki fram á að geta aflað sér sæmilegra tekna og missa vonina og upplifa kannski að við búum í samfélagi sem geri ekki ráð fyrir öllum. Þessi ríkisstjórn er með þau skilaboð til þessara einstaklinga að það sé þeirra að herða sig. Það er ekki okkar, sem hér erum, að skapa þeim betri skilyrði og sýna skilning á því að samfélagið er fjölbreytt og þarf á öllum sínum kröftum að halda og þarf að bjóða öllum upp á tækifæri til að verða sjálfum sér og öðrum til gagns. Ég hef skömm á þessu. En ég er mjög hissa á því, eftir vinnuna í nefndinni síðast og kröfu okkar úr minni hlutanum, að ekki fylgi rökstutt lögfræðiálit um hvort þetta sé í samræmi við stjórnarskrá. Hæstv. ráðherra vitnaði hér í dóma og umboðsmann Alþingis og að eðlilegt hefði verið að ráðuneyti hennar hefði unnið upplýsingar upp úr þessum gögnum og ég er hissa á því að hér séu ekki tölfræðilegar úttektir sem styðja tilgang og markmið frumvarpsins. Ég er hissa á því að barnafólk sé enn inni í þessari mynd. Ég velti því svo fyrir mér, hæstv. forseti, hvernig Vinnumálastofnun á að meta það hvort einhver sé vinnufær. Fólk fer á örorkulífeyri og örorku og þar koma læknar að málum. Ég tel starfsfólk Vinnumálastofnunar mjög öflugt en það hefur enga sérfræðiþekkingu í því að meta hvort fólk sé vinnufært eða ekki og fráleitt að taka slíkar ákvarðanir innan sveitarfélags og hjá Vinnumálastofnun.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir ræðu hennar og það verður víst ekki annað sagt en að í þessu máli séum við ansi sammála. Við vorum það á síðasta þingvetri og mér heyrðist á ræðu hv. þingmanns að við séum það enn núna þegar verið er að leggja þetta mál fram öðru sinni. Hv. þingmaður kom að því við lok ræðu sinnar að hún sé hissa á því að ekki sé að finna rökstutt lögfræðiálit með frumvarpinu og það sé heldur ekki að finna neinar tölfræðilegar úttektir. Þetta sló mig einnig vegna þess að þetta var eitt af því sem var rætt talsvert í hv. velferðarnefnd á síðasta ár, þ.e. skorturinn á upplýsingum. Ég vildi spyrja hv. þingmann hvort henni finnist ekki undarlegt í ljósi þess að mikið var rætt að það vanti hreinlega upplýsingar um hópinn sem hefur orðið fyrir skerðingum að ráðherra hafi ekki lagt í vinnu á þeim mánuðum frá því að málið var síðast til umræðu, að hann hafi ekki farið í þá vinnu að kalla eftir þessum upplýsingum og reyna að leggja mat á áhrifin, ekki bara makró- heldur einnig míkróáhrifin sem skilyrðingar sem þegar hefur verið beitt hafa, hvaða áhrif það hefur á hópinn. Er það ekki ráðherranum til vansa að hafa ekki farið í þá vinnu?

Herra forseti. Jú og það var eitt af því sem ég kom ekki inn á í máli mínu en það er nákvæmlega þetta. Ráðuneytið veit að það viðgangast skilyrðingar á fjárhagsaðstoð. Það er talið mjög hæpið að það standist núgildandi lög. Og hvað gerir ráðuneytið? Það býðst bara til þess að breyta lögunum. Það lítur þá svo á að lögin eigi ekki að hafa eitthvert verndarhlutverk fyrir borgarana heldur séu þrándur í götu sveitarfélaganna sem vilja nota peningana í annað. Vissulega þarf að vinna með fólki. Margir koma þarna inn tímabundið og þurfa enga aðstoð nema fjárhagsaðstoð um ákveðinn tíma. Aðrir þurfa að fá umfangsmikla aðstoð við að komast aftur inn í daglega rútínu og eðlilegt líf. Til þess eru sérfræðingar í störfum hjá sveitarfélögunum. En við vitum ekkert hvað verður um þá sem falla út af fjárhagsaðstoð og þá langar mann til að vita: Fór þetta fólk að vinna? Var þetta fólk í vinnu áður sem ekki var gefin upp? Fór þetta fólk enn lengra út á jaðar samfélagsins? Erum við að skapa enn verri skilyrði fyrir þessa einstaklinga? Auðvitað er lagt upp með að þetta eigi að vera svo gott fyrir alla en við fáum engan rökstuðning um að svo sé. Og þegar við spyrjum hvað verði um þetta fólk þá yppta þau bara öxlum. Það er virðingin fyrir velferð fólks.

Hæstv. forseti. Ég sé það að hv. þingmaður er mér sammála um að þetta séu furðuleg vinnubrögð. Eitt af því sem var einnig rætt talsvert í velferðarnefnd voru áhrifin sem þetta getur haft á börn og það er annað sem hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni. Mig langar þess vegna að dýpka það og biðja hv. þingmann að svara því hvort það hafi ekki einmitt verið sérstaklega mikilvægt vegna þess að í frumvarpinu er tiltekið að það eigi ekki að skerða greiðslur sem eru sérstaklega ætlaðar vegna barna. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að það sé í rauninni hægt eða hvort að þetta sé í rauninni framkvæmanlegt? Er hægt að skerða fjárhagsaðstoð til foreldra án þess að það komi niður á börnunum með því að tiltaka sérstaklega einhverjar greiðslur sem varða börn, að þær megi ekki skerða, af því að börnin eru jú partur af heimilunum? Og hvort það hefði ekki sérstaklega þurft að skoða þennan viðkvæma hóp. Börn foreldra sem eru á fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna búa ekki við rúman fjárhag á heimilinu. Við erum nýbúin að fá skýrslu frá UNICEF á Íslandi þar sem var farið yfir skort barna. Hefði ekki þurft og þarf ekki núna í kjölfarið að leggjast í virkilega greiningu á því hvaða áhrif þetta frumvarp, ef það tæki gildi, hefði á börn og skoða það sérstaklega í ljósi þeirra nýju upplýsinga sem við höfum um skort barna á Íslandi?

Herra forseti. Ég svara þeirri spurningu játandi. Það þarf svo sannarlega að greina áhrif þessa á börn. Mér sýnist á þeim tölum sem ég tók frá Hagstofunni að á árinu 2014, þetta eru auðvitað gamlar upplýsingar, fólki hefur fækkað, hafi 7.700 manns fengið fjárhagsaðstoð einhverju sinni yfir árið. Þar af voru 2.500 með börn á framfæri. Hvað kemur í ljós í nýrri skýrslu UNICEF um skort barna á Íslandi? Að börn foreldra sem eru á leigumarkaði eru líklegri en önnur börn til þess að búa við skort og börn fólks sem er í innan við 50% starfshlutfalli. Ég held að þegar við horfum yfir þessar tölur á blaði og sjáum að þarna er fjöldi barna að baki, þau börn sem búa við verulegan skort á Íslandi eru talin um 1.600, þá hljótum við að velta því fyrir okkur og ekki bara að velta því fyrir okkur heldur ber okkur skylda til þegar við skoðum þennan málaflokk að horfa sérstaklega til barnanna, því að auðvitað hlýtur hátt hlutfall þeirra barna sem búa við skort að geta verið í þessum hópi. Hún er með ólíkindum hræsnin í umræðunni um skort og fátækt. Við erum tilbúin til þess að tala eins og við ætlum að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir það vinsamlega bragð að leyfa mér að komast fram fyrir hana þar sem ég er aðeins tímabundinn vegna annars fundar hér rétt á eftir. Þetta frumvarp er afar mikilvægt frumvarp. Það er í rauninni skilaboð til þess fólks sem er á bótum, það eru skilaboð um hjálp. Sem betur fer hefur, eins og kemur fram, fækkað mjög í þeim hópi sem verið hefur hvað lengst atvinnulaus og komist inn á félagsþjónustu sveitarfélaganna. En það er alveg ljóst og hefur komið margoft fram í nefndinni í þau skipti sem málið hefur verið rætt þar og hefur komið hérna fram áður, komið skýrt fram í nefndinni frá þeim aðilum sem fjalla um þessi mál í samfélaginu í félagsþjónustu sveitarfélaganna, að þar sem skerðingum og skilyrðingum er beitt þar næst árangur. Sá árangur er fyrst og fremst fyrir þetta fólk til að koma því út á vinnumarkaðinn, koma því í nám, koma því í virkni. Fulltrúar sveitarfélagsins Hafnarfjarðarbæjar komu til okkar í eitt eða tvö skipti og sögðu okkur frá merkilegu verkefni sem þau gerðu í samstarfi við atvinnulífið í bænum, fyrirtækin í Hafnarfirði, félagsþjónustuna og fólkið sem var á þessum bótum. Settar voru skilyrðingar um að þeir sem fengju tilboð um vinnu þyrftu að nýta það annars mundu bæturnar skerðast. Niðurstaðan var sú að algjör meiri hluti þeirra sem var á bótum þáði þá vinnu sem fyrirtækin lögðu fram. Ég man lengur ekki tölurnar, en það skipti tugum einstaklinga, skapaðir voru tugir nýrra starfa í Hafnarfirði til þess að eyða þessum ólánslista. Ég man eftir viðtölunum í sjónvarpinu við þá einstaklinga sem fengið höfðu úrlausn sinna mála og komust í vinnu, unnu hjá bænum, unnu í fyrirtækjunum, unnu alvörustörf, gátu mætt til vinnu á hverjum morgni og gengið hnarreistir heim. Þeir voru að sjá fyrir sér og fjölskyldu sinni. En það þurfti auðvitað að beina þeim aðeins inn á þá braut vegna þess að við sem þekkjum aðeins til í þessum heimi vitum að það er alveg ótrúlegt hvað mannskepnan er fljót að aðlaga sig að alls konar aðstæðum sem ekki eru henni hagfelldar, sérstaklega unga fólkið, það snýr oft sólarhringnum við og það er erfitt að snúa til baka. Frumvarp þetta kom fyrst fram á síðasta þingi. Það var loforð þáverandi ríkisstjórnar að klára það svo sveitarfélögin gætu haft sameiginlega stefnu í þessum málum. Það var ekki gert. Nú hefur það komið fram tvisvar frá því að ný ríkisstjórn tók við og við höfum ekki náð því fram. Það er þó fækkun á þessum listum, sem er náttúrlega mesta gleðiefnið og segir allt um stöðuna í samfélaginu. Það er blússandi sigling í atvinnulífinu og þess vegna vantar fólk. Þess vegna er mikilvægt að við höldum áfram á þessari braut, að við fáum þetta fólk til liðs við okkur og það komi aftur út á atvinnumarkaðinn. Ég veit það og við þekkjum það öll sem tekið höfum þátt í þessu að þá fyrst tekur gleðin völd í lífi þeirra á ný, þá fyrst þegar þau hafa eitthvað að gera. Það er svo mikilvægt að hjálpa fólki til sjálfsbjargar. Ég fór á vegum þingsins til New York í heimsókn til Sameinuðu þjóðanna ásamt nokkrum þingmönnum í haust. Þar heimsóttum við stofnanir Sameinuðu þjóðanna, þar á meðal þróunarsamvinnustofnunina, sem í raun er bara félagsþjónusta þjóðanna. Þó að þar séu hlutirnir á allt öðrum skala en hér var svo merkilegt að heyra að hjá þeirri stofnun fór ekkert að ganga í þessum þróunarmálum þeirra fyrr en þeir fóru að setja skilyrðingar fyrir árangri. Þannig er það hjá Hjálparstofnun kirkjunnar varðandi matarúthlutanir og hjá þeim hjálparsamtökum sem hjálpa fólki hér á landi. Því miður erum við enn í því. Því þarf auðvitað að breyta. En þar eru skilyrðingar fyrir aðstoð. Það hefur haft jákvæð áhrif. Allir aðilar þaðan sem komu fyrir nefndina hvöttu allir til þess að skilyrðingar yrðu teknar upp til að aðstoða fólk. Ég lít svo á að þetta góða frumvarp ráðherrans sé sett fram í þeim tilgangi að aðstoða þetta fólk og hafa sameiginlegar reglur sveitarfélaganna svo ekki séu mismunandi reglur á milli sveitarfélaga, sem er náttúrlega algjörlega ómögulegt. Ég þakka ráðherranum fyrir að koma fram með þetta frumvarp. Það er auðvitað biturt að lenda í þessari stöðu og ég finn það á samþingsmönnum mínum sem ekki eru sammála mér í þessu máli að það er auðvitað hjartahlýtt og gott fólk. Auðvitað vill það vel, ég er ekki í nokkrum vafa um það. Það talar líka þannig þó að við séum auðvitað ekki alveg sammála um veginn og leiðina til að gera þessu fólki sem mestan greiða. Ég tel að með því að hleypa frumvarpinu í gegn og samþykkja það í þinginu og klára það núna fyrir vorið muni skapast aðstaða í sveitarfélögunum til að hjálpa þeim fjölda fólks sem því miður er enn á framfærslu þeirra. Við munum hjálpa því til sjálfshjálpar. Það er það mikilvægasta sem frumvarpið ber með sér.

Hæstv. forseti. Við ræðum nú aftur frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, um skilyrði fjárhagsaðstoðar. Ég verð að segja að mér fannst dapurlegt að sjá að þetta mál ætti að koma aftur á dagskrá. Eins og ég ætla að koma betur að síðar í ræðu minni finnst mér jafnvel enn dapurlegra að málið sé aftur komið á dagskrá með þó ekki greinarbetri upplýsingum en voru í fyrra. Hart var tekist á um málið í 1. umr. á síðasta þingi. Það sem þar kom í ljós var í raun að allir eru sammála um að mikilvægt sé að stuðla að virkni fólks í samfélaginu og það gildir vitaskuld líka um viðtakendur fjárhagsaðstoðar sveitarfélaganna. Ég er ekki í nokkrum vafa um að allir séu sammála um mikilvægi þeirra til virkni og sammála um að auðvitað eigi með ráð og dáð að aðstoða fólk til að fá vinnu og verða virkir þátttakendur á atvinnumarkaði sem geta séð um sig og sína sjálfir. En okkur greinir hins vegar á um leiðirnar og hvaða aðferðir eigi að nota til að ná markmiðinu um virkni fólks. Ég er þeirrar skoðunar að þetta sé ekki leiðin. Leiðin til að stuðla að virkni fólks sé ekki að setja þannig skilyrði fyrir virkni að ef þeim er ekki uppfyllt þá megi sveitarfélög skerða fjárhagsaðstoðina sem þau veita. Fram kemur í fylgigögnum með frumvarpinu, þar sem fjallað er meðal annars um samantekt á niðurstöðum, að mat velferðarráðuneytisins sé að verði frumvarpið lögfest þá muni það hafa jákvæð áhrif á fjárhag sveitarfélaganna. Það hlýtur að benda til þess að sveitarfélögin telji sig með þessu frumvarpi geta sparað peninga þegar kemur að því að greiða fjárhagsaðstoð. Það sem mér finnst hins vegar vanta og hef aðeins rætt um í andsvörum er að ekki skuli vera reynt að leggja mat á áhrifin sem frumvarpið, verði það samþykkt, hefur á þiggjendur fjárhagsaðstoðar. Fram kemur í fylgigögnum að enda þótt mörg sveitarfélög hafi núna í reglum sínum einhver ákvæði um skerðingar þá liggja til að mynda ekki fyrir gögn um hversu algengt er að fjárhagsaðstoðin falli niður að hluta eða í heild. Sök sér þó í fyrra skiptið þegar frumvarpið var lagt fram í fyrra að þetta hafi vantað, þó svo að ég telji það reyndar hafa verið gallað í fyrra, en þá finnst mér eiginlega enn verra að núna, þegar frumvarpið er lagt fram aftur, þá sé ekki heldur lagt mat á það og ekki búið að kalla eftir þeim upplýsingum frá sveitarfélögum og kortleggja með einhverjum hætti hópinn betur sem hefur verið beittur skerðingum og skilyrðingum á fjárhagsaðstoð. Þegar málið var tekið úr hv. velferðarnefnd á síðasta þingi lét 1. minni hluti bóka eftirfarandi. Mig langar að lesa bókunina upp en þar segir, með leyfi forseta: „Við störf nefndarinnar hefur glögglega komið í ljós að mörgum áleitnum spurningum er varða áhrif skilyrðinga fjárhagsaðstoðar á þá sem fyrir þeim verða er ósvarað. Enn er óljóst hver reynslan er af skilyrðingum, hver gagnsemi slíkra skilyrðinga er og hvaða áhrif þær hafa á þá sem eru beittir slíkum skilyrðingum. Við teljum að skoða verði málið mun betur og leggjumst því gegn því að málið verði tekið út úr nefndinni.“ Virðulegi forseti. Þess vegna er svo dapurlegt að ekki skuli hafa verið farið í það af hálfu ráðuneytisins, það var greinilega vilji fyrir því að leggja frumvarpið fram aftur, að taka saman þessar upplýsingar. Einnig kemur fram í frumvarpinu að óheimilt sé að skerða fjárhagsaðstoð sem er sérstaklega vegna framfærslu barna og ætluð börnum samkvæmt reglunum. Nú hef ég engin gögn í höndunum um hvort og þá hversu mörg heimili þar sem börn búa hafa verið beitt skilyrðingum á fjárhagsaðstoð. Mér finnst það vera stór galli, því að ég hef sannast sagna enga hugmynd um hvort þar séu einhver börn sem búa við enn krappari kjör en þau sem fylgja því að búa á heimili þar sem foreldrarnir eru þiggjendur fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga, því að það eru jú ekki háar upphæðir þó svo að þær séu, við getum sagt mislágar á milli sveitarfélaga. Við erum nýbúin að fá í hendur skýrslu UNICEF á Íslandi um stöðu barna á Íslandi þar sem kemur í ljós að allt of stór hluti barna í okkar annars ríka velmektarsamfélagi býr við skort. Fram kom í máli hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur áðan að það væru 2.500 fjölskyldur með börn á framfæri sem fengu fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögum árið 2014. Mér finnst okkur vanta hreinlega miklu betri upplýsingar því að við vitum eftir þessa skýrslu að börn á heimili sem eiga foreldra í 50% starfshlutfalli eða minna eru líklegri en aðrir hópar til að búa við skort. Við hljótum að vilja hafa betri upplýsingar um þennan hóp, því að eins erfitt og ég held að það sé fullorðnu fólki að búa við fátækt þá held ég og rannsóknir benda raunar á það að það sé jafnvel enn erfiðara fyrir börn sem eru auðvitað á viðkvæmu mótunarskeiði. Úr því að ráðuneytið fór ekki í betri greiningar á hópnum milli þinga vil ég vísa því til hv. velferðarnefndar, sem ég sit reyndar ekki í lengur, að hún taki þetta sérstaklega til skoðunar, að skoða hvort og þá hversu mörg börn búi á heimilum, annars vegar þar sem foreldrarnir fá fjárhagsaðstoð og hversu mörg búa á heimilum sem hafa verið beitt einhverjum skilyrðingum. Ég get í rauninni ekki séð hvernig það eigi að vera framkvæmanlegt að skerða fjárhagsaðstoð til foreldra án þess að það komi niður á börnunum þó svo að ekki eigi að skerða það sem sérstaklega er vegna framfærslu barna. Þetta þurfum við að skoða alveg sérstaklega vel. Ég hef líka áhyggjur af því og finnst vanta miklu betri upplýsingar um það hvað verður um það fólk sem hefur verið beitt skilyrðingum og hefur þess vegna fengið skerðingu á bætur sínar. Hvað verður um það? Reynslan frá Danmörku hefur sýnt að hætta er á því að það fólk sem hefur verið atvinnulaust lengi og hefur vegna virkniskilyrðinga dottið út af bótum ýtist bara enn lengra út úr samfélaginu, út úr allri samfélagsþátttöku. Það verði þar með í rauninni þátttakendur í einhvers konar hliðarsamfélagi, hliðarsamfélagi fólks sem hefur enga peninga til að framfleyta sér og því eru þess vegna allar bjargir bannaðar. Þetta vil ég alls ekki sjá í velferðarsamfélagi okkar vegna þess að ég held að kostnaðurinn af þessu til langs tíma litið verði auðvitað miklu meiri en það sem til skamms tíma gæti verið einhver sparnaður í útgjöldum sveitarfélaganna vegna fjárhagsaðstoðar. Það saxast hratt á tímann. Það er eitt atriði sem mig langar að lokum að vekja máls á. Í 2. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um hvaða skilyrði þurfa að vera uppfyllt til þess að beita megi skilyrðingum, þar kemur fram varðandi fjárhagsaðstoðina að ef einstaklingur sem metinn er vinnufær að hluta eða öllu leyti en uppfyllir ekki skilyrði um virka atvinnuleit þá sé heimilt að skerða grunnfjárhæð fjárhagsaðstoðarinnar. Mér finnst mikilvægt að lesa þetta í samhengi við þá umræðu sem hefur verið talsvert mikil um breytingar á almannatryggingakerfinu þar sem talað er um að taka upp starfsgetumat. Ég held að þarna geti orðið til baneitrað samspil. Það er þannig að á Íslandi er engin löggjöf sem bannar að fólki sé mismunað á vinnumarkaði vegna skerðingar, sem þýðir í rauninni að það er ekkert sem lagalega bannar atvinnurekendum að mismuna fólki sem ekki hefur fulla starfsorku. Þegar þetta tvennt er komið saman, þ.e. annars vegar megi greiða fólki hlutabætur vegna þess að það hefur einhverja vinnugetu og hins vegar megi einnig skerða fjárhagsaðstoð ef fólk uppfyllir til dæmis ekki skilyrði um frumkvæði um virka starfsleit, þá er fólk sett í alveg óskaplega erfiða stöðu. Hér finnst mér öll ábyrgðin sett á hendur einstaklings í viðkvæmri stöðu en ekkert talað um ábyrgð atvinnulífsins að ráða í auknum mæli fólk 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni áhugaverða ræðu. Ég var á síðasta þingi á móti þessu máli og er það enn þá. Ég verð að viðurkenna að ég hef verið að hugsa aðeins meira um þetta og velta fyrir mér framtíðarmúsíkinni í þessum efnum. Ég er sjálfur þeirrar róttæku skoðunar að enginn eigi að vera fátækur. Sömuleiðis þykir mér áhugaverð um aðferð sem er kölluð í daglegu tali borgaralaun, þótt ég sé ekki fullkomlega sannfærður um hana, og þingflokkur Pírata hefur lagt fram tillögu um að skoða þann kost, sér í lagi í samhengi við atvinnuþróun og atvinnuþátttöku til lengri tíma og svo framvegis. Þegar ég hugsa um frumvarpið þá er auðvitað eitt af markmiðum þess að skýra löggjöfina, það er ekki eins og þessi löggjöf sé algjörlega nauðsynleg til að sveitarfélög fari að skilyrða fjárhagsaðstoð, þau gera það nú þegar. En þau gera það á lagagrundvelli sem einhverjum þykir óskýr. Þannig að ég er að velta fyrir mér hvort andstaða við þetta mál sé endilega lykillinn að því að breyta einhverju í málaflokknum til þess vegar sem ég og hv. þingmaður teljum betri að svo stöddu. Ég velti fyrir mér hvort þetta mál sé í raun og veru það sem skeri úr um hvort skilyrðing fjárhagsaðstoðar í núverandi lagaumhverfi sé viðunandi eða ekki. Þess vegna velti ég fyrir mér hvernig hv. þingmaður lítur á fyrirkomulagið, hvernig það ætti að vera ef við gleymum þessu frumvarpi alfarið, ef við látum í augnablik eins og það sé ekki til umræðu hér. Hvernig lítur hv. þingmaður á fyrirkomulagið eins og það er, sérstaklega í ljósi þess að fjárhagsaðstoð er skilyrt eins og er af sveitarfélögum víða á grundvelli gildandi laga?

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna því þetta skiptir auðvitað rosalega miklu máli. Þetta er partur af velferðarkerfi okkar, þess vegna þurfum við að hugsa um það hvernig þessum málum er háttað. Þetta er í rauninni síðasta netið sem á að grípa fólk ef það getur ekki einhverra hluta vegna séð fyrir sér sjálft. Það er alveg rétt, það er núna þannig að sveitarfélögin beita skilyrðingum. En það hafa verið skiptar skoðanir um það hvort í rauninni sé heimilt að gera það. Eins og ég skil málið þá er einmitt með þessu frumvarpi verið að tryggja lagarammann um að það sé hægt. Þar finnst mér einfaldlega verið að nálgast málið á algjörlega röngum forsendum. Það er verið að leggja blessun sína yfir þetta, að það sé rétt að sveitarfélögin hafi verið að beita skilyrðingum og í rauninni bara verið að samræma það, ef svo má að orði komast, milli sveitarfélaga þannig að það sé gert alls staðar eins. Það er að mínu mati samt enn þá jafn röng nálgun til þess að takast á við vanda þessa hóps, hvort sem það er gert með samræmdum hætti eður ei. Ég held nefnilega að það sem samfélagslega er svo mikilvægt og auðvitað ekki síður fyrir einstaklingana sem einhverra hluta vegna hafa dottið út af vinnumarkaði, sé að hjálpa fólki að komast í virkni. Það er það sem mér finnst að stjórnvöld eigi að leggja áherslu á, þ.e. að setja peninga í virkniúrræði til þess að það séu fjölbreyttar 

Virðulegi forseti. Ég vil halda því til haga að ég er ekki endilega sannfærður um að borgaralaun séu raunhæf, en þau yrðu það kannski í þeim kringumstæðum að við værum að horfa fram á 30–50% atvinnuleysi. Það breytir öllu. Við búum við mjög lágt atvinnuleysi, þannig að eins og er tel ég ekki vera forsendur fyrir borgaralaunum. Mér þykir þó mikilvægt, sérstaklega með hliðsjón af tækniframþróun sem mun halda áfram að aukast og verða hraðari, að við séum reiðubúin fyrir þær spurningar þegar þær loksins vakna í umhverfi þar sem það er ekki bara raunhæft heldur mögulega nauðsynlegt. Hvað sem því líður er ég sammála hv. þingmanni um að virkniúrræði þurfi að vera til staðar og ég hef ekki tekið eftir neinum ágreiningi um það. Menn eru kannski meira að rökræða það hvernig þeir vilja nálgast það, hvort þeir vilji gera það með því að skilyrða fjárhagsaðstoð og hafa virkniúrræði eða eingöngu hafa virkniúrræði eða hvað eina. Ég átta mig nákvæmlega ekki á því hvar ágreiningurinn liggur í kringum virkniúrræði. Það virðast allir vera sammála um að þau eigi að vera til staðar. Vissulega hljóta þau að kosta peninga, en það eru peningar sem væntanlega eru einhvers konar fjárfesting. Þess heldur spyr ég mig hvort þetta mál sé í raun og veru grundvöllurinn fyrir þeirri umræðu vegna þess að hér er lagt upp með eitthvað sem gefna forsendu, sem virðist líka vera gefin forsenda í gildandi lögum, alla vega að mati sveitarfélaganna og þeirra sem beita skilyrðingum fjárhagsaðstoðar. Nú er það kannski fáfræði hjá mér en ég veit ekki til þess að niðurstaða hafi fallið í þessum málaflokki á þann veg að skilyrðing á fjárhagsaðstoð sé ólögleg samkvæmt gildandi lögum. Þess vegna velti ég því fyrir mér hvort við ættum kannski ekki að nálgast málið meira út frá heildstæðri sýn til lengri tíma, burtséð frá þessu tiltekna atriði í málaflokknum.

Frú forseti. Ég er í rauninni alveg sammála því að það eigi að nálgast þetta mál út frá heildstæðri sýn. Hluti af þeirri heildstæðu sýn hlýtur auðvitað að vera hvernig samfélag við viljum hafa á Íslandi. Viljum við hafa sterkt velferðarsamfélag? Við vitum öll að það kostar peninga, en skiptar skoðanir eru um það hvernig eigi að afla peninganna til þess að reka velferðarsamfélag. Þess vegna held ég að við höfum ólíkar skoðanir á því hversu sterkt í rauninni velferðarsamfélagið eigi að vera. Það er dálítið erfitt að taka utan um hina heildstæðu sýn þegar síðan er komið með frumvörp eins og þetta inn í það vegna þess að ég trúi ekki á þá leið sem hér er verið að leggja til. Ég trúi því ekki að þetta bæti í raun stöðu þess fólks sem þarf að reiða sig á fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna þó svo að ég trúi því svo sem alveg að það bæti fjárhag sveitarfélaganna. Það eru fyrst og fremst einstaklingarnir sem ég hef áhyggjur af í þessu samhengi. Það verður aldrei til, held ég, betri mælikvarði á velferðarsamfélagið en einmitt það hvernig þeir sem höllustum fæti standa hafa það í samfélaginu. Það hlýtur alltaf að vera lokamælikvarðinn á velferðarsamfélagið. Ég sé að ég hef ekki tíma til þess að ræða borgaralaunin, en það skyldi þó ekki fara svo að við eigum einhvern tímann eftir að taka smásyrpu í umræðu um þau einhvern tímann í framtíðinni? Það verður áhugavert.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp um félagsþjónustu sveitarfélaga, þ.e. um skilyrta félagsaðstoð. Ég vil byrja á því að segja að ég er hlynnt þessu frumvarpi, en við heyrum það á umræðunni að hv. þingmenn hafa mismunandi skoðanir og líta á frumvarpið frá mismunandi sjónarhornum. Þeir sem eru andvígir frumvarpinu líta margir hverjir á það sem ákveðinn refsivönd varðandi félagsþjónustu á meðan sumir hv. þingmenn sem hlynntir eru frumvarpinu líta á það sem tækifæri til að efla einstaklinga svo þeir geti nýtt sér tækifæri til sjálfshjálpar og komist með einstaklingsmiðaðri nálgun og hjálp út á vinnumarkaðinn eða í önnur vinnumarkaðsúrræði. Fjöldamörg sveitarfélög á landinu í dag nýta sér skilyrta fjárhagsaðstoð. Ef frumvarp þetta verður að lögum þurfa sveitarfélögin ekki að gera það, það mun ekki skylda sveitarfélögin til að fara eftir þessu heldur eru hér reglur um hvernig fara á að því að bjóða upp á skilyrta félagsaðstoð og samræma þetta á milli sveitarfélaga. Eins og fram kom í ræðu hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra og eins og jafnframt hefur komið fram í ræðum nokkurra hv. þingmanna felur frumvarpið í sér breytingar á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og er ráðherra falið að gefa út leiðbeiningar til sveitarfélaga um framkvæmd fjárhagsaðstoðar þar sem m.a. er kveðið á um viðmiðunarfjárhagsaðstoð sem sveitarfélög geta nýtt sér við setningu eigin reglna um framkvæmd fjárhagsaðstoðar. Hins vegar er lagt til að sveitarfélögin fái skýrari heimild til að skilyrða fjárhagsaðstoð félagsþjónustu sveitarfélaga við virkni þeirra sem eru vinnufærir og fá fjárhagsaðstoð þar sem þeir hafa ekki fengið störf. Vert er að taka það fram, vegna þess að ég varð vör við misskilning í umræðunni um frumvarpið síðastliðið vor þegar það var hér til umfjöllunar, að frumvarpið nær ekki til þeirra einstaklinga sem eru óvinnufærir að fullu. Það nær til einstaklinga sem teljast vinnufærir að fullu eða að einhverju leyti. Frumvarpið fór til hv. velferðarnefndar síðasta vor, fyrir bráðum ári síðan. Þá ræddum við það hér við 1. umr. og fór það síðan til hv. velferðarnefndar þar sem fjöldi umsagna kom um málið. Sýndist sitt hverjum um það. En frumvarpið var afgreitt úr nefnd með þremur nefndarálitum, sem sagt með meirihlutaáliti og tveimur álitum minni hluta. Mig langar aðeins að fara yfir nokkra þætti sem fram koma í nefndaráliti meiri hlutans sem ég studdi. Auk þess ætla ég að gefa mér smá tíma til að ræða verkefni sem unnið hefur verið á Akranesi, í mínum heimabæ til nokkurra ára, er snýr að þessum skilyrðingum. Ég vil aðeins grípa niður í nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar frá síðasta vori. Þar kemur fram að þessar reglur séu hjá flestum sveitarfélögum um framkvæmd fjárhagsaðstoðar og að þegar sé heimild til að setja fjárhagsaðstoð skilyrði. Umsagnaraðilar töldu skilyrðingu fjárhagsaðstoðar við virka atvinnuleit í vissum tilvikum nauðsynlega til að ýta undir virkni móttakenda fjárhagsaðstoðar og koma þannig í veg fyrir þeir yrðu háðir fjárhagsaðstoð til framtíðar. Jafnframt mætti þannig stuðla að því að þeir takmörkuðu fjármunir sem væru til ráðstöfunar fjárhagsaðstoðar rynnu til þeirra sem helst þyrftu á þeim að halda. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, fara að næstu efnisgrein nefndarálitsins. Þar segir: „Meiri hluti nefndarinnar telur rétt að líta til þess að eitt af hlutverkum félagsþjónustu sveitarfélaga er að hvetja einstaklinga til ábyrgðar á sjálfum sér og öðrum og styrkja þá til sjálfshjálpar, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Þannig segir í athugasemdum við frumvarp það sem varð að lögunum: „Enda þótt frumvarp þetta mæli fyrir um margvíslegar skyldur sveitarfélaga til að tryggja félagslega velferð einstaklinga verður að leggja áherslu á það grundvallaratriði að einstaklingum er engu að síður ætlað að bera ábyrgð á sjálfum sér og sínum.“ Síðar í athugasemdunum segir: „Í frumvarpinu er lögð áhersla á hjálp til sjálfshjálpar þannig að veitt aðstoð og þjónusta hafi það að markmiði að einstaklingurinn verði sjálfbjarga og fær um að lifa sem eðlilegustu lífi. Þessi endurhæfingar- eða hæfingarsjónarmið skulu því höfð í hávegum í sambandi við veitta aðstoð, hvort sem hún er fólgin í ráðgjöf, fjárhagsaðstoð eða útvegun atvinnu.“ Í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 97/1995, segir að öllum, sem þess þurfa, skuli tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Í athugasemdum við 14. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 97/1995 segir að ekki hafi verið ráðgert að sá sem gæti séð nægilega fyrir sér sjálfur þyrfti að njóta réttar til slíkrar aðstoðar, líkt og fram kemur í athugasemdum við frumvarp það sem hér er til umræðu. Meiri hluti nefndarinnar - sem sagt hv. velferðarnefndar - telur það fyllilega í samræmi við þessa grunnhugsun laga um félagsþjónustu sveitarfélaga 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar að réttur vinnufærs einstaklings til fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga sé háður því skilyrði að hann leitist við að afla sér atvinnu til að framfæra sjálfan sig og fjölskyldu sína nema gildar ástæður séu fyrir öðru. Að mati meiri hlutans er það hvorki neikvæð né refsikennd nálgun heldur eðlileg afleiðing af skyldu hvers manns að framfæra sjálfan sig, maka sinn og börn yngri en 18 ára, sbr. 1. mgr. 19. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga. Meiri hlutinn áréttar að þegar eru í reglum flestra sveitarfélaga um framkvæmd fjárhagsaðstoðar heimildir til að setja fjárhagsaðstoð skilyrði um virka atvinnuleit. Meiri hlutinn telur fram komið að þær hafi reynst vel og gagnast sveitarfélögum við að vinna gegn því að móttakendur fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga verði óvirkir til lengri tíma sem getur haft slæmar persónulegar og félagslegar afleiðingar í för með sér. Sveitarfélög hafa þó kallað eftir skýrari lagaramma.“ Ætlun okkar eða hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra er að skýra þennan lagaramma því að eins og fram hefur komið í ræðu minni vinnur mikill fjöldi sveitarfélaga samkvæmt þessum skilyrðingum í dag. Ég ber fulla virðingu fyrir því að þingmenn hafi mismunandi skoðanir á hlutunum, auðvitað, það er ósköp eðlilegt. Mig langar að segja frá verkefni sem unnið hefur verið í heimabæ mínum, Akranesi, og hefur verið samstarfsverkefni Skagastaða, Vinnumálastofnunar og Akraneskaupstaðar. Þar hefur þessum skilyrðingum verið beitt að einstaklingar sem fá fjárhagsaðstoð og teljast vinnufærir að fullu eða að hluta hafa farið í gegnum skilyrðingarnar og fengið einstaklingsmiðaða nálgun. Unnar eru einstaklingsáætlanir í samvinnu við þann einstakling sem um ræðir og kannað hvort hann treystir sér, með hjálp sérfræðinga, félagsfræðinga, sálfræðinga og þeirra sem þar vinna, að stíga skrefið og velja vinnumarkaðsúrræði, hvort sem það er úti á vinnumarkaðnum, tengt námi eða hvað það nú er. Akraneskaupstaður brá á það ráð þar sem bærinn rekur ýmsar þjónustustöðvar, til dæmis íþróttahús, sundlaug og menntastofnanir, að búa til störf innan þessara stofnana þar sem einstaklingarnir hafa fengið störf við hæfi, hlutastörf í flestum tilfellum. Það eru einstaklingar sem hafa verið heima í langan tíma í þeim tilvikum þar sem ég þekki til, og hafa þurft hjálp sérfræðinga til að komast út á ný, þeir hafa ekki treyst sér til þess að stíga þessi skref einir og óstuddir. Ég á stundum leið upp í íþróttahús og hef hitt einstaklinga þar, bæði sem vinna þar og sem eru þar í öðrum erindagjörðum, sem hafa verið að fara í gegnum þetta ferli. Mér er sérstaklega minnisstætt að hitta þar einn einstakling sem þakkaði sannnarlega fyrir það að þetta kerfi væri til staðar. Auk þess hef ég hitt fólk annars staðar í öðrum stofnunum sem segja sömu sögu. Vegna þess að við vorum að vinna með þessi mál á sama tíma og ég hitti þetta fólk spurði ég það út í hvernig þessi úrræði hefðu reynst því og hvernig það hefði upplifað þetta ferli. Mér er mjög minnisstætt að þau sögðu öll sömu söguna, að þau væru þakklát, hefðu verið heima í of langan tíma og hefðu ekki treyst sér út, hefðu verið komin með félagskvíða og voru viss um að þau væru ekki farin út að hitta fólk nema með þessari hjálp, skilyrtri félagsaðstoð. Og vegna þess að ég hef heyrt sögur þessara einstaklinga get ég ekki horft á frumvarpið út frá refsingarsjónarmiði, heldur bara sem hjálp fyrir þetta fólk, sem tæki til þess að hjálpa einstaklingum sem þurfa á hjálp að halda til að komast út á meðal fólks og taka þátt í félagslegum samskiptum og þess háttar. Mér finnst þetta verulega til bóta en ber þó virðingu fyrir skoðunum annarra. Auk þess hef ég fengið kynningu og mér var sagt að þingflokkur Framsóknarflokksins hefði fengi kynningu á starfsemi VIRK starfsendurhæfingar þar sem fram kom að flestir vilja fá að vinna og flestir vilja færa björg í bú. Þeir hafa náð góðum árangri í störfum sínum og þeir einstaklingar sem nýtt hafa sér úrræði þeirra hafa verið mjög jákvæðir og ánægðir. Ég lít því á þetta frumvarp jákvæðum augum. Ég fagna því að það sé komið fram. En ég er nefndarmaður í hv. velferðarnefnd þingsins og vil árétta að það er ekki skylda sveitarfélaga að fara eftir þessum reglum heldur eru þetta reglur um hvernig vinna skuli að þessum málum. Málið verður tekið til efnislegrar vinnslu í hv. velferðarnefnd þingsins þar sem við munum senda málið til umsagnar þegar þar að kemur og kalla mismunandi aðila, sveitarfélög og aðra sem málið varðar til fundar við nefndina og síðan mun nefndin ræða málið. Ég hlakka til þeirrar vinnu og vona að mismunandi sjónarmið einstaklinga og hv. þingmanna fái að njóta sín.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi það sem ég tel alveg hárrétt sem er að flestir vilja vinna. Mín reynsla af lífinu og fólki sem vinnur ekki mjög mikið og öðrum sem horfa á og telja að þau gætu unnið meira eða eitthvað, þegar ég hef kynnst þannig tilfellum, og hef alveg kynnst þannig tilfellum eins og hver annar, þá er það reynsla mín að það sé alltaf eitthvert undirliggjandi vandamál eða misskilningur gagnvart lífinu og tilverunni sem valdi. Með hliðsjón af því að þessu ágæta framtaki, sem er mjög áhugavert og væri gaman að heyra meira um, frá Akranesi sem hv. þingmaður fór út í sýnist mér reynslan vera sú að ef það er einhvers konar inngrip sem leiðir fólk yfir á braut virkni, hvort sem það er atvinnuþátttaka eða önnur tegund af virkni, eitthvað sem leysir fólk úr þeim viðjum að hanga og gera ekki neitt sem sumir festast í án þess að vera kannski með formlega greiningu af nokkru tagi, þá er hægt að búa til nógu mikið svigrúm til þess að hvetja fólk til virkni og atvinnuþátttöku án þess að komi til skilyrðinga á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Eftir því sem ég hugsa þetta mál meira verður mér óljósara hvort þessar hugmyndir eigi heima hjá ríkinu eða sveitarfélögunum. Ég verð aðeins ringlaðri í því þeim mun meira sem ég pæli í því, það gerist stundum. En ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður telji í raun mikla þörf á því að skilyrða fjárhagsaðstoð sveitarfélaga ef það eru næg tækifæri til þess að grípa inn í og leiða fólk yfir á braut virkninnar. Ástæðan fyrir því að ég spyr er vegna þess að ég trúi því að fólk vilji vera virkt og þurfi að vera virkt. Ef það er ekki virkt held ég að það sé annaðhvort eitthvað að eða einhvers konar misskilningur gagnvart lífinu og tilverunni.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er svo að sveitarfélögin fara með félagsþjónustu í landinu og framkvæmd hennar og Alþingi sem löggjafi setur reglurnar. Þetta frumvarp er samkomulag á milli ríkisins og sveitarfélaganna um að þetta komi fram. Varðandi það að oft séu undirliggjandi vandamál sem orsaka það að einstaklingar eru í þeirri stöðu sem þeir eru í tel ég að þá sé mjög gott að fólk fái einstaklingsmiðaða nálgun og hjálp þeirra sérfræðinga sem kunna með þessa hluti að fara og geta leiðbeint einstaklingunum í að taka lítil skref í átt að því að verða virkir á ný. En því miður þarf oft einhvers konar hluti til að ýta við fólki eins og kannski skilyrðingar, til að hjálpa því af stað. Í þeim tilvikum sem ég þekki til hefur þetta haft jákvæð áhrif. Fólk hefur ekki orðið fyrir skerðingum þar sem það hefur fengið einstaklingsmiðaða aðstoð. Það hefur verið byrjað á kannski einum, tveimur tímum á dag í einhverjum úrræðum, sama hvort það er að mæta örfáa á dag á námskeið eða á vinnustað. Það nægir mér að sjá að það eru einstaklingar sem koma fram og hjálpa þessu fólki til sjálfshjálpar svo það verði virkt í samfélaginu á ný. Ef ég náði ekki að svara hluta af spurningum hv. þingmanns bið ég hann að endurtaka þær fyrir mig.

Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á í öðru andsvari virðast allir sammála um þessi virkniúrræði. Ég er viss um það að allir hér, með eða á móti frumvarpinu, væru mjög áhugasamir um það framtak sem hv. þingmaður nefndi frá Akranesi. Ég er mjög áhugasamur um það. Það sem vekur líka athygli mína eru umsagnir um málið þegar það var lagt fram í vor. Þá tók ég eftir því að það voru fyrst og fremst félagsráðgjafar sem settu sig upp á móti þessu, aðallega að því er virðist vegna þess að þeir töldu þá tegund af hvatningu að taka burt fjárhagsaðstoðina geta verið neikvæða, geta verið til þess að auka vandamál eins og kvíða eða eitthvað því um líkt. Það er þess vegna sem ég velti fyrir mér hvort virkniúrræðin, þ.e. einhvers konar inngrip þar sem reynt er að aðstoða fólk inn á réttu brautina í lífinu - sem er að gera hluti því að það er miklu skemmtilegra að gera eitthvað en að gera ekkert, ég lít á það sem svo augljósa staðreynd að ég hreinlega trúi því ekki að neinn langi innst inni að gera ekki neitt, ég kaupi það ekki alveg, ég veit að margir eru ósammála mér um það og það eru kannski heimspekileg viðhorf þar að baki frekar en rannsóknir - eða hugmyndir á borð við þær sem hv. þingmaður nefndi frá Akranesi dugi ekki hreinlega, hvort það sé ekki í raun og veru nóg, þ.e. ef þær ganga nógu langt og markmiðið er að láta þær virka þannig að þær auki virkni fólks. Væri það ekki í raun langbesta leiðin? Þá velti ég líka fyrir mér skerðingarleiðinni, sem ég ber virðingu fyrir að fólk aðhyllist, ég tel það ekki vera mannvonsku þótt ég sé ósammála henni en ég óttast að skerðingarnar komi í staðinn fyrir svona úrræði þannig að þegar sveitarfélög og ríkið reyna að búa til virkniúrræði sé minni þrýstingur á því að láta þau virka eftir fremsta megni vegna þess að það er þetta skerðingarúrræði til staðar.

Hæstv. forseti. Ég þakka enn og aftur fyrir andsvarið. Af hverju við förum í skerðingarfrumvarp - þetta er samkomulag milli ríkis og sveitarfélaga, þ.e. sveitarfélögin fara með framkvæmd þessara mála og hafa kallað eftir því að það komi samræmdar reglur milli sveitarfélaga sem hægt sé að fara eftir. Ég get ekki sagt hvort það þurfi endilega en þetta er það sem sveitarfélögin kalla eftir, framkvæmdaraðilinn sem farið hefur með þetta mál þar sem það hefur verið notað. Ég get tekið undir orð hv. þingmanns. Ég trúi því heldur ekki að einhver hafi gaman af því að gera ekki neitt, sem manneskja sem þarf alltaf að hafa eitthvað að gera. En við erum auðvitað öll misjöfn og mismunandi, mannflóran. Eins og ég segi fagna ég því að um sé að ræða einstaklingsmiðaða nálgun, einstaklingsmiðaðar áætlanir sem unnar eru í samráði við þá einstaklinga sem um ræðir. Þeir hafa líka eitthvað um málið að segja. Ég fagna því líka að eingöngu sé um að ræða vinnufæra einstaklinga, ekki óvinnufæra. Ég hlakka til þess að taka efnislega umræðu um málið í hv. velferðarnefnd þegar þar að kemur.

Frú forseti. Ég held að það liggi alveg fyrir að við hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir séum alveg sammála um að það eigi að hvetja fólk til virkni og það sé mikilvægt einstaklingnum og samfélaginu að fólk sé virkt. En okkur greinir augljóslega á um það hvað við teljum vera líklegt til þess að stuðla að virkni fólks eða hvað séu hreinlega ásættanlegar aðferðir til þess. Það er sá ágreiningur sem mig langar að reyna að nálgast í andsvari mínu við hv. þingmann. Mér fannst það mjög áhugavert sem hv. þingmaður talaði um, þ.e. hvernig unnið er á Akranesi með einstaklingsmiðaðar nálganir þar sem einstaklingum sem ekki hafa treyst sér til að stíga skrefin út á vinnumarkaðinn einir og óstuddir er hjálpað, til að mynda fólki með félagskvíða. Hv. þingmaður sagði að þessir einstaklingar hefðu talað um að þeir hefðu fundið mikla aðstoð í þessu úrræði. Ég velti fyrir mér: Veit hv. þingmaður hvort þessir einstaklingar hafa orðið fyrir einhverjum skerðingum? Hefur það einhvern tímann komið fram í umræðunni hvort þessir einstaklingar telji hótunina um skerðingu hjálpa á einhvern hátt? Ég sé hreinlega ekki hvernig svona virkniskerðing 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við erum sammála um að það sé gott að fólk sé virkt. Hún spyr hvað sé líklegt til að stuðla að virkni fólks og segir að okkur greini á um hvaða aðferðum við eigum að beita til þess að stuðla að þeirri virkni. Hún spyr út í þá einstaklinga sem ég vitnaði til og hef átt samtal við vegna þessara mála. Ég veit að minnsta kosti að unnið hefur verið samkvæmt þessum skilyrðingum hjá Akraneskaupstað til einhvers tíma. Ég tel að þessir einstaklingar hafi tekið þátt í því þar sem þeir fóru í gegnum virkniúrræði á vegum Skagastaða og Vinnumálastofnunar. Ég get ekki svarað því hvort þeir hafi orðið fyrir skerðingu eða ekki, en alla vega voru þeir í vinnumarkaðsúrræðum þannig að ég tel að þeir hafi fallið undir það sem lögin kveða á um, þ.e. að vera í úrræðunum og eiga þar af leiðandi rétt á öllum þeim stuðningi sem félagsþjónustan gerir ráð fyrir. Þeir hafa að minnsta kosti þakkað því þessum úrræðum að þeir eru þar sem þeir eru núna, á vinnustað meðal fólks og hafa átt í félagslegum samskiptum. Það eitt og sér er afar jákvætt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil bara endurtaka það sem ég sagði áðan að ég er svo hjartanlega sammála hv. þingmanni um að auðvitað eigi að nota einstaklingsmiðaðar nálganir og aðstoða fólk til virkni og mæta því þar sem það er statt. Það er einmitt sá hópur sem er ekki virkur og hefur ekki verið að svara úrræðunum, sem ég kom til að mynda inn á í ræðu minni, sem ég hef áhyggjur af. Reynslan hefur til dæmis sýnt í Danmörku að með því að beita skerðingum hefur fólk færst enn lengra út á jaðarinn og í rauninni færst fjær samfélagsþátttöku. Mig langaði að spyrja hv. þingmann, því að við sátum saman í hv. velferðarnefnd síðasta vetur, hvort hún gæti tekið undir það með mér að það hefði verið til bóta nú þegar við ræðum þetta frumvarp hér öðru sinni að hafa betri upplýsingar um þær skerðingar sem sveitarfélögin beita og upplýsingar um hvaða áhrif þær hafa haft á fólkið sem varð fyrir þeim. Ég held að það sé engum blöðum um það að fletta að þeim sem tekst að komast í virkni með einstaklingsbundnum nálgunum hefur oft farnast vel. Það er fólk sem hefur plumað sig á vinnumarkaði. Er þingmaðurinn sammála mér um að það hefði verið til mikilla bóta að hafa upplýsingar um 

Hæstv. forseti. Ég vil enn og aftur þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvarið. Við erum sammála því að einstaklingsmiðaðar nálganir séu góðar til þess að ná fram virkniúrræðum ef við náum fólki inn í þau. Þær eru alltaf til bóta því að það er mismunandi hvað hæfir hverjum og einum. Hv. þingmaður spurði mig hvort það hefði verið til mikilla bóta í hv. velferðarnefnd ef við hefðum haft gögn um þessar skerðingar og þess háttar. Það kom fram í nefndinni sl. vor að eiginlega flestöll sveitarfélög í landinu nýttu sér þessar skerðingar, en þar sem þetta er ekki samræmt er mismunandi hvernig farið er að þar sem ekki er til gagnagrunnur og afar flókið að ná fram þessum upplýsingum. Það er verið að vinna að gagnasöfnun og verið að safna upplýsingum um stöðu og gæði félagsþjónustu í landinu. Það er spurning hvenær það mun liggja fyrir. Auðvitað eru upplýsingar alltaf af hinu góða, en miðað við hvernig þetta hefur virkað þar sem ég þekki til þá hef ég góða tilfinningu fyrir þessum málum. Auk þess vil ég árétta hér að lokum að það verður ekki skylda sveitarfélaganna að fara eftir reglum frumvarpsins, ef það verður að lögum, heldur eru þetta aðeins reglur til að samræma þjónustuna á milli sveitarfélaga sem getur auðveldað okkur alla gagnaöflun og upplýsingar um stöðu og gæði félagsþjónustunnar í landinu. Það er afar mikilvægt að við höfum tök á að ná í þær upplýsingar.

Virðulegi forseti. Ég vil leggja orð í belg í þessa ágætu og málefnalegu umræðu. Ég var ekki í velferðarnefnd á síðasta vetri og var þar af leiðandi ekki þátttakandi í vinnunni við frumvarpið, en það hefur verið umdeilt og býsna sterkar skoðanir á því í ýmsar áttir. Ég mun eiga þess kost að fylgja því eftir í nefnd að þessu sinni. Ég kannast við málið og hef fylgst með framgangi þess og þekki það frá samskiptum við sveitarfélögin; það var í höndum fyrri félagsmálaráðherra, þannig að sú sem nú er í því embætti er ekki sú fyrsta sem glímir við óskir sem hafa komið frá ýmsum sveitarfélögum í þessum efnum um að staðan verði að einhverju leyti skýrð hvað varðar þennan grundvöll fjárhagsaðstoðarinnar. Það má vissulega hafa skilning á ýmsum sjónarmiðum í þessu máli. Það er þó rétt, held ég, að ganga ekki of langt í jákvæðum túlkunum eins og mér finnst aðeins bera á í umræðunum hér, að hægt sé að snúa þessu við með jákvæðri túlkun, jákvæðri nálgun, og segja að í staðinn fyrir að þetta sé skilyrðing og heimild til að skerða fjárhagsaðstoð þá sé þetta sérstaklega hugsað til að aðstoða hópinn sem þar er. Við getum auðvitað sagt að að hluta til geti það verið svo, að sjálfsögðu, en þetta er í grunninn heimild til að skerða fjárhagsaðstoð, því verður ekki á móti mælt, þó að hugsanlega megi vinna með það mál þannig að það nái fram jákvæðum tilgangi ef það er gert á uppbyggilegan hátt. Í mínum huga snýst þetta um þessar tvær algerlega óskyldu hliðar á efni frumvarpsins sjálfs, þ.e. að það er í grunninn heimild sveitarfélaga til að skilyrða fjárhagsaðstoð og að taka hana af fólki við vissar aðstæður. Það tengist líka uppruna málsins. Nú geri ég ekkert lítið úr því að sveitarfélög vilji hafa skýrar reglur í þessum efnum og að mörg þeirra sjái í þessu tækifæri til að vinna virkt með þeim hópi sem í hlut á, en eigum við nokkuð að vera að gleyma því, bara til þess að vera voðalega jákvæð, að á bak við liggja að sjálfsögðu líka hjá sveitarfélögunum, mörgum hverjum, hugmyndir um að það geti dregið úr útgjöldum. Við þekkjum vel hvenær þrýstingur kom á þetta mál aftur. Það var þegar aðstæður voru vissulega miklum mun erfiðari en þær eru í dag, atvinnuleysi umtalsvert og ég tala nú ekki um þegar núverandi ríkisstjórn fór í það að stytta enn frekar tímabilið sem atvinnuleitendur njóta réttar til atvinnuleysisbóta; meðan atvinnuleysi var umtalsvert og það var það mikið langtímaatvinnuleysi að sveitarfélögin gerðu jafnvel ráð fyrir því að ekki bara hundruð heldur jafnvel þúsund eða á milli eitt og tvö þúsund manns gætu á tilteknum tíma misst rétt sinn til atvinnuleysisbóta án þess að vera tryggir um að hafa atvinnu og þá byði þeirra ekkert annað en framfærsla á vegum sveitarfélaganna. Þá skapaðist þrýstingur á það að innleiða mætti í þetta svipað fyrirkomulag og er virkt í atvinnuleysisbótakerfinu, þ.e. vinnumarkaðsaðgerðir þar sem reynt er að tryggja að fólk sem er án atvinnu tímabundið og er í atvinnuleit haldist virkt, noti tímann eftir atvikum til að endurhæfa sig, mennta, en sé líka virkt í atvinnuleitinni. Það element er líka áfram þarna. Jafnvel þó að við gleðjumst öll yfir því að atvinnuleysið hafi minnkað, og vandamálið ætti þar af leiðandi ekki að vera eins alvarlegt eða sveitarfélögunum eins mikið áhyggjuefni og þau kannski töldu fyrir einu eða tveimur árum, þá geta þær aðstæður og þeir hlutir komið upp aftur. Á móti hinu, sem ekki verður fram hjá horft, að hér er um neðsta öryggisnetið í samfélaginu, velferðarsamfélaginu, að ræða. Þetta er neðsta netið sem á að grípa menn þegar önnur úrræði eru ekki til staðar, þegar menn hafa misst rétt sinn til framfærslu úr atvinnuleysisbótakerfinu, eiga engan veikindarétt eða hafa greiðslur úr annarri átt og hefur ekki tekist að tryggja sér tekjur með atvinnu eða öðrum hætti. Þá er komið að því sem ég á erfiðast með í þessu máli þó að maður reyni að hafa skilning á öllum þessum sjónarmiðum. Ég verð einfaldlega að segja að ég á afar erfitt með að sætta mig almennilega við að velferðarkerfið og réttindi fólks í því hér á landi sé þá orðið þannig að í raun og veru sé ekkert endanlegt net undir mönnum sem tryggi að þeir hafi þó alltaf einhverja lágmarksframfærslu. Því hvað segir það okkur að einstaklingur sem hefur orðið að reiða sig á þennan afar takmarkaða stuðning, sem er nú ekki rausnarlegur, sé sviptur honum þó að það sé ekki nema í tvo mánuði? Hvað á þá að taka við? Á hann að lifa á helmingnum? Er það réttlætanlegt? Geta verið nógu gildar ástæður til þess að gera það? Við vitum stöðunnar vegna að það er ekkert annað sem kemur í staðinn. Það er ekki þannig. Hann er á fjárhagsaðstoð frá sveitarfélaginu, nýtur þar félagslegrar framfærslu vegna þess að hann á hvergi annars staðar neinn rétt og hefur engar aðrar tekjur. Það er bara þannig. Þetta er ávísun um að setja fólk út a.m.k. að hálfu leyti og ætla því að lifa á loftinu á meðan. Jú, jú, menn geta sagt að viðkomandi geti að einhverju leyti sjálfum sér um kennt. Menn geta sagt að þetta eigi bara að hjálpa honum, en ég á óskaplega erfitt með það eitt að þessi möguleiki sé til staðar, ég verð að segja það alveg eins og er. Þá kem ég að öðru sem mér finnst fara svolítið fram hjá mönnum, í ákafa til að finna á þessu jákvæðar hliðar, það er að í reynd muni þetta hjálpa fjölda fólks til að komast í gang og fara í virka vinnuleit eða leita úrræða til að komast út úr þeirri bágu stöðu að vera háð fjárhagsaðstoð sveitarfélags. En þarf að nota þessi tæki til þess? Við skulum ekki ræða þetta eins og ekki sé hægt að hugsa sér að það gerist á annan hátt en þennan, að vera bundinn neikvæðri skilyrðingu um að yfir þér vofi missir bóta, þessarar litlu framfærslu, ef þú ekki gerir þetta. Það er að sjálfsögðu hægt að hugsa sér, og þannig ætti það að vera, að sveitarfélögin væru að vinna mjög virkt með þessum hópi algerlega án þess að þurfa að hafa svona vopn á lofti. Það er gert sums staðar annars staðar einfaldlega með jákvæðum og uppbyggilegum hvötum. Mér finnst þetta svolítið snúast um það. Í þessu tilviki sérstaklega, þegar ekkert annað bíður manna, þá held ég að menn eigi að líta á það sem síðasta þrautaúrræði, ef þeir yfir höfuð telja það réttlætanlegt og ganga upp, að skilyrða fjárhagsaðstoð sveitarfélags. Hvernig gætu jákvæðir hvatar í þessum efnum litið út? Jú, þeir geta að sjálfsögðu litið mjög hliðstætt út og virkar vinnumarkaðsaðgerðir gera, að með kerfisbundnum hætti væri unnið með þessum hópi, hann fengi persónulegan stuðning, hann fengi heimsóknir, hans mál væri skoðað, honum byðist stuðningur, honum byðist aðstoð, honum byðist stuðningur við að greiða námsgjöld eða efniskostnað ef hann vildi nýta sér eitthvað slíkt og jafnvel stuðningur beinlínis við að fara í tilraunastörf úti á vinnumarkaði, láta frekar félagslegar greiðslur fylgja mönnum í einhver störf sem sveitarfélög, eftir atvikum í samstarfi við atvinnulífið, reyndu að tryggja að væru alltaf í boði fyrir þá sem væru á annað borð metnir með einhverja starfsgetu, væru að minnsta kosti að einhverju verulegu leyti vinnufærir. Þetta er nú ekki nýtt undir sólinni satt best að segja. Ég þekki dæmi þess að verkalýðsfélög, sem sáu um útgreiðslu atvinnuleysisbóta á sínu svæði, þar sem var kannski samt sem áður, og þrátt fyrir ágætt atvinnuástand, rúllandi einhver listi með nokkrum tugum eða nokkrum hundruðum atvinnuleitenda, höfðu það þannig að kerfisbundið var farið yfir þann lista og haft samband við alla sem voru búnir að vera á þeim lista lengur en kannski þrjá mánuði og farið í vinnu með þeim við að reyna að leita sér að atvinnu. Þó að þeir ættu fullan rétt til atvinnuleysisbóta vofði ekki yfir þeim nein svipting þeirra réttinda, einfaldlega vegna þess að verkalýðsfélagið vildi vinna með þessu fólki og vildi aðstoða það við að komast aftur út á vinnumarkaðinn þó að það ætti þess vegna heilsársrétt til atvinnuleysisbóta eftir. Oft náðist prýðilegur árangur í þessum efnum, tókst kannski að stytta þennan lista, fækka á honum um næstum helming á ákveðnu svæði þar sem ég þekki mjög vel til og fylgdist með svona vinnu sem var mjög jákvæð og uppbyggileg. Ég sé ekki annað en að sveitarfélögin gætu haft alls kyns úrræði og ríkið gæti þess vegna verið þeim innan handar í þeim efnum að vinna með fólk sem er í þessari stöðu. Og það þarf að sjálfsögðu að gera, því að það er ekki tilvera sem við viljum sjá neina festast varanlega og til langframa í, enda er þá eitthvað mikið að, að vera árum saman háða fjárhagsaðstoð sveitarfélaga um afkomu sína, enda sé ástandið í landinu sæmilegt og viðkomandi metinn vinnufær að einhverju leyti. Oft er það nú þannig að það tekur sinn tíma að vinna úr svona málum og stundum þarf ákveðinn tíma til að átta sig á því hvaða stefnu mál viðkomandi einstaklings eru að taka. Er hann kannski á leið út af vinnumarkaðnum og inn á varanlega örorku? Er hann í einhverju millibilsástandi og aðstæður mjög mismunandi og breytilegar eins og við þekkjum? Mér finnst þar af leiðandi undarlegt - í ljósi þess að ástandið hefur batnað til mikilla muna og haldið áfram að gera það samfellt bara í ein fimm, sex ár á Íslandi, alla vega fimm frá árinu 2011 að telja - að þá skulum við enn vera að vandræðast með þetta í höndunum. Ég gæti alveg sætt mig við að í gangi væri vönduð lögfræðileg skoðun á því nákvæmlega hver réttarstaðan ætti að vera í þessum efnum þannig að ekki léki vafi á því hvað væri heimilt og hvað ekki og hvað menn vildu gera og hvað ekki. Það er líka hægt að nálgast þetta einfaldlega út frá grundvallarviðhorfum eða prinsippum í sambandi við kerfin og svara þessari spurningu fyrst af öllu: Ætlum við yfir höfuð að hafa velferðarkerfið þannig að það sé ekkert síðasta öryggisnet sem grípi menn alltaf, að það sé alltaf tryggt að menn hafi lágmarksmöguleika á að framfleyta sér í samfélaginu og sú aðstoð verði aldrei frá þeim tekin, þeim verði aldrei vísað út úr því kerfi, það verði aldrei klippt göt á neðsta öryggisnetið í samfélaginu að þessu leyti? Mér finnst þetta næstum sambærilegt við, ef það er gert, að sætta sig við að einhverjir eigi hvergi höfði sínu að halla, að menn hafi bara heimild til að víkja til hliðar þeirri skyldu velferðarsamfélagsins að sjá um að menn eigi sér einhvers staðar athvarf, þak yfir höfuðið af einhverju tagi, ef ekki íbúðarhúsnæði sem þeir sjálfir hafa ráð á þá sé reynt að sjá fyrir því að þeir geti þá að minnsta kosti átt athvarf á heimilum eða á einhverjum öðrum stöðum. Ég held að fáir mundu taka undir það. Við ætlum ekki að fara að lenda hér í amerísku ástandi beinlínis með heimilislaust fólk á götunni. En þetta er eiginlega næsti bær við það ef við ætlum að sætta okkur við að þau tilvik geti orðið uppi að eitthvað af fólki, sem hefur orðið að reiða sig á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, verði að komast af mánuðum saman, kannski nokkur skipti í senn, á hálfri þeirri framfærslu sem er nú að flestra dómi varla hægt að segja að sé forsvaranleg, svo lág er hún, ef menn hafa að engu öðru að hverfa. Ég tek það fram að hér er dálítið öðru til að dreifa en því þegar tímabundið þarf að hlaupa undir bagga með þeim sem ná ekki endum saman, vegna lágra tekna eða slíkra aðstæðna, svo að þeir fái einhvern viðbótarstuðning í gegnum sitt sveitarfélag. En þegar við erum að tala um fólk sem hefur að engu öðru að hverfa, og að þetta sé beinlínis þannig að sjálfar 

Virðulegi forseti. Ég velti áfram fyrir mér því sem ég hef verið svolítið að velta fyrir mér í fyrri andsvörum. Það virðast allir vera sammála um að virkniúrræði séu góð hugmynd. Það virðast líka allir vera sammála um að þau virki. Ég verð að viðurkenna að þegar maður kemur meira að þessu máli og því meira sem ég hugsa um það því opnari verð ég einhvern veginn í báðar áttir. En ég er á móti frumvarpinu eins og er en það getur alltaf breyst, sér í lagi ef hv. stjórnarliðar taka meiri þátt í umræðunni sem ég kann mjög að meta, þá kemur oft eitthvað nýtt upp sem fær mann ýmist til að hugsa eða læra eitthvað af. Það sem ég hef áhyggjur af er að skerðingarnar verði til þess að menn reyni ekki á virkniúrræðin að því marki sem þær annars mundu gera. Það er oft þannig til dæmis að ef menn eru með mjög harðar refsingar í einhverjum brotamálum þá stóli þeir kannski meira á hörkuna eða valdheimildir lögreglu, þá stóla þeir meira á hörkuna frekar en að leysa vandamálið með einhverjum öðrum aðferðum. Ég hef smááhyggjur af því að þetta verði til þess að í stað þess að sveitarfélög beiti virkniúrræðum og beiti svolítið sköpunargáfunni í því að búa til þau virkniúrræði og hvetji fólk til þátttöku, ekki bara til atvinnuþátttöku heldur bara þátttöku í lífinu, að þau úrræði ýmist standi í stað eða alla vega þróist ekki í ný vegna þess að skerðingar eru alltaf til staðar. Þetta er kannski eitt af því sem ég hef helst áhyggjur af þegar kemur að frumvarpinu. Burt séð frá því þá langar mig að spyrja hv. þingmann um annað sem ég fór út í áðan: Er það endilega þetta frumvarp sem gerir útslagið um þennan málaflokk? Vegna þess að nú liggur fyrir að sveitarfélögin eru að skilyrða fjárhagsaðstoð og enginn virðist efast um 

Frú forseti. Þetta er vissulega svolítið skrýtin staða og ég get sagt snúin staða. Einhver sveitarfélög hafa í reynd skilyrt þessa aðstoð í skjóli þess að það ríkir kannski ákveðin lagaleg óvissa eða ákveðið lagalegt tómarúm um stöðuna án þess að mér vitanlega hafi reynt á það nokkurs staðar, enda er þessi hópur kannski ekki sá sem fyrstur og líklegastur væri til þess að fara að reka mál fyrir dómstólum vegna þess að hann hefði misst fjárhagsaðstoð frá sveitarfélagi sínu. Þá er spurningin, hvernig ætlar löggjafinn að bregðast við? Við eigum auðvitað tvær leiðir. Ef við bara kyngjum því að þetta sé réttlætanlegt þá breytum við lögum og segjum: Já, sveitarfélögin mega gera þetta. Setjum því að vísu vissar skorður, pökkum því þannig inn. Við gætum líka komist að gagnstæðri niðurstöðu. Það að sveitarfélög hafa verið að gera þetta í einhverjum mæli og mörg hver í góðri trú, ég veit það og hafa viljað vel, viljað sínu fólki vel, í skjóli þess að ekki hefur ríkt skýr lagaleg staða um þetta, það eru ekki í sjálfu sér endanleg rök fyrir því og við komumst að þeirri niðurstöðu að þannig eigi það að vera. Alþingi þarf að svara þeirri spurningu, svara bæði lagalegum en ekki síður í raun og veru siðferðilegum grundvallarspurningum í sambandi við þetta mál. Aftur kem ég að því sama sem ég lagði dálítið út af í ræðu minni, þetta er neðsta og síðasta öryggisnetið í samfélaginu sem á að grípa fólk þegar önnur úrræði bresta. Þegar menn eiga hvergi annars staðar rétt, þá á þetta að vera þarna til þess að tryggja að menn hafi þó alla vega einhverja lágmarksmöguleika til að komast sómasamlega af í samfélaginu. Svona lít ég á grundvallarstöðuna í málinu. En svo finnst mér líka að ræða þurfi þetta með virkniúrræði og að þau virki. Já, enginn vafi er á því að það skiptir miklu máli að aðstoða fólk við að lokast ekki af og bogna undan veruleikanum og sætta sig smátt og smátt við þessa tilvist, aðstoða við það að reyna að vinna sig út úr þessu, en það er hægt að gera það 

Virðulegi forseti. Af tveimur leiðum aðhyllist ég tvímælalaust þá jákvæðu frekar en þá neikvæðu enda benda félagsráðgjafar á, eins og fram kom í umsögnum um málið í vor, að neikvæða aðferðin getur verið skaðleg, í það minnsta ekki heillavænleg, ekki heillavænlegri en hitt sem eru jákvæðu aðferðirnar. Annað vefst svolítið fyrir mér í þessari umræðu og sérstaklega í svörum hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur áðan í samtali okkar, það er hlutverk ríkisins og hlutverk sveitarfélaga í málum sem þessum. Við erum með almannatryggingakerfi sem við ræðum oft á Alþingi og ekki nóg, það er stórkostlega flókið, ekki einfaldar það nú málið að hafa sveitarfélögin með þessa fjárhagsaðstoð sem spilar vænti ég mjög misjafnlega inn í almannatryggingakerfið. Ég velti fyrir mér, ef við ætlum að hafa síðasta netið skulum við kalla það, eitthvað sem ég aðhyllist algjörlega, er það þá ekki eitthvað sem ætti í raun og veru heima hjá ríkinu? Það liggur fyrir að sveitarfélögin vilja fá þetta samkvæmt umsögnum í vor, mig minnir öll, kannski bregst mér minni, það var kannski eitt sem var á móti þessu en það getur verið rangt hjá mér. En ef við erum að tala um eitthvað svona lokað öryggisnet eins og við erum að tala um, ef það er grundvallarprinsippið á bak við hugmyndafræðina þá finnst mér í fljótu bragði að slíkt ætti heima hjá ríkinu, annaðhvort í almannatryggingakerfinu eða einhverju öðru kerfi sem væri þá á einhvern hátt skylt því eða tengt. Þetta vefst svolítið fyrir mér vegna þess að þegar ég var í samræðum áðan við fyrrnefndan hv. þingmann svaraði hún því oft að þarna væri um samræmingu milli sveitarfélaga að ræða líka, sem er sjálfsagt rétt og gott að mínu mati í sjálfu sér, sem sjálfstætt markmið, en mér þætti vænt um að heyra frá hv. þingmanni hvort hann sér þetta sama.

Frú forseti. Það má alveg til sanns vegar færa að þetta sé alveg umhugsunarefni hvernig verkum er skipt milli ríkis og sveitarfélaga í þessum efnum, en það á sér auðvitað mjög langan sögulegan bakgrunn. Stóru millifærslukerfin og almenn réttindi tryggð á landsvísu, þar er ríkið á ferð með örorkulífeyri, með ellilífeyri, barnabætur eða hvað það nú er. En það á sér náttúrlega margra alda hefð að þegar kemur að íbúum sveitarfélags þá skuli það samfélag, nærsamfélagið, axla vissa ábyrgð á hlutum eins og þeim að menn eigi einhvers staðar höfði sínu að halla, skyldur sveitarfélaganna á sviði húsnæðismála og skyldur sveitarfélaganna gagnvart lágmarksframfærslu og framfærsluskyldan er auðvitað mjög gömul hjá hreppunum í landinu og mætti margt um þá hluti segja í sögulegu ljósi. En það er ekki endilega þar með sagt að þetta sé besta fyrirkomulagið. Marga kosti hefur það þó, að gera sveitarfélagið, nærsamfélagið, ábyrgt fyrir þessu að því leytinu til þegar kemur að hinni daglegu tilveru fólks, að því séu tryggðir möguleikar á að hafa mat og húsaskjól, þá beri nærsamfélagið þar ábyrgð og axlar miklar skyldur í því. Enda er það held ég almennt í betra samræmi við þá hugmyndafræði að færa frekar meira af þeim hlutum til sveitarfélaganna, sem snúa að nærsamfélaginu og samþætta alla nærþjónustuna. Ég held að það sé í raun betri nálgun en fara með eitthvað af þessu til ríkisins aftur eða alla leið þangað þegar kemur að þessum dags daglegu nærþjónustuskyldum ef við getum sagt sem svo. Svo vil ég að lokum minna á hversu viðkvæm þessi mál geta verið og það að segja 

Virðulegi forseti. Hér ræðum við frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Við erum í raun að ræða frumvarp sem fjallar um grundvallarstefnubreytingu á framfærslukerfinu í þeirri mynd sem við þekkjum það. Megininntakið í þessu frumvarpi er að heimila sveitarfélögum að setja í reglur sínar um veitingu fjárhagsaðstoðar skilyrði fyrir því að viðkomandi sé í virkri atvinnuleit. Við erum búin að ræða þetta fram og til baka í ræðustól Alþingis og hér hafa komið fram efasemdir um þetta frumvarp líkt og fram hefur komið í umsögnum um frumvarpið sem sendar hafa verið inn. Mig langar aðeins til að velta vöngum yfir þessari virku atvinnuleit og þeim skilyrðum sem hér er verið að setja inn í frumvarpið en eins og ég segi er verið að gera grundvallarstefnubreytingu á framfærslukerfinu eins og við þekkjum það. Uppfylli viðkomandi einstaklingur sem metinn hefur verið að hluta vinnufær ekki skilyrði um virka atvinnuleit þá verður, ef frumvarpið verður samþykkt, hægt að skerða grunnfjárhæð fjárhagsaðstoðar um allt að helming. Við skulum rifja það upp að grunnfjárhæð fjárhagsaðstoðar í Reykjavík, þar sem hún er hæst, frú forseti, er 174.952 kr. á mánuði. Samkvæmt frumvarpinu verður hægt að skerða þá upphæð um allt að helming sem gerir 87.476 kr. Það verður sú upphæð sem einstaklingur á að geta framfleytt sér á ef viðkomandi er ekki í virkri atvinnuleit og á þá um leið að geta lifað af þeirri upphæð í allt að sex mánuði. Þetta er breyting sem á að grípa fólk sem er í einna veikustu stöðunni í samfélagi okkar. Hér er verið að umbylta kerfinu um félagsþjónustu sveitarfélaga í þá veru að búa til enn erfiðari félagslega stöðu einstaklinga sem búa nú þegar við afar knöpp og erfið kjör, bæði fjárhagslega og um leið félagslega. Við vitum öll að fáir velja sér það sem lífsviðurværi og velja sér þá félagslegu stöðu og hlutskipti í lífinu að þiggja fjárhagsaðstoð af sveitarfélögum. Hér er því miður verið að búa til regluverk sem þrengir enn frekar að þessum hópi og getur minnkað möguleika fólks sem býr við þessar aðstæður til að verða virkara og komast hnarreist út á vinnumarkaðinn og verða um leið virkari þjóðfélagsþegnar og fjárhagslega styrkari og sterkari. Eins og margoft hefur komið fram er fólk sem á rétt til fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga fólk sem er ekki með aðrar tekjur, á ekki rétt á öðrum tekjum. Þetta er sú upphæð sem það býr við eins og reglurnar eru í dag og frumvarpið snýst um að skerða. Þetta fólk, þessi hópur, reiðir sig á þetta grunnöryggisnet samfélagsins. Ég hef miklar efasemdir, og deili þeim með öðrum þingmönnum og umsagnaraðilum, um að hótunin sem býr í þessu frumvarpi ef af verður og ef það verður samþykkt um að skerða fjárhagsaðstoð fólks sé skilvirkasta leiðin til að efla virkni þess og aðstoða það í bágri fjárhagslegri og félagslegri stöðu. Ég verð að játa að ég trúi frekar á aðrar jákvæðari og uppbyggilegri leiðir til að koma fólki inn á atvinnumarkaðinn. Mér finnst að þar ætti áhersla velferðarráðherra að vera, þ.e. á að efla fólk til þess að það geti um leið orðið virkari þjóðfélagsþegnar. Það gæti verið með hvatningu og stuðningi, sálfræðiaðstoð, með því að efla fjármuni inn í þá þætti málsins í stað þess að beita hótunum um skerðingu. Mig langar líka um leið að velta vöngum yfir því í ræðustól Alþingis að í 1. gr. frumvarpsins er verið að bæta við nýrri málsgrein sem hljóðar svo: „Ráðherra gefur árlega út leiðbeiningar til sveitarstjórna, í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga, um framkvæmd fjárhagsaðstoðar auk viðmiðunarfjárhæða fyrir fjárhagsaðstoð.“ Með öðrum orðum er í frumvarpinu verið að leggja vald í hendur ráðherra, að vísu í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga, um viðmiðunarfjárhæðina. Það tel ég ekki vera rétt eða að minnsta kosti efni til þess að ræða mun nánar, sér í lagi vegna þess að í frumvarpinu er ekkert fjallað nánar um þessa viðmiðunarfjárhæð, hvort að samræma eigi fjárhæðina eða hækka hana eða hvernig við erum að fara inn í breytingar á viðmiðunarfjárhæðinni. En mér finnst líka annað. Andi þessa frumvarps hryggir mig, verð ég að segja. Ég sé ekki annað en að þarna sé eingöngu verið að hugsa um beinan fjárhagslegan ávinning af því að skerða fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, þ.e. skerða fjárhagsaðstoð sveitarfélaga til einstaklinga með því að þrengja og minnka þessa upphæð. Um leið er drifkraftur þessa frumvarps fjárhagslegur en ekki út frá velferðarsjónarmiðum sem ég hefði haldið að velferðarráðherra ætti að einblína á og beina öllum sínum kröftum að, að virkja og efla þennan hóp sem er eins og fram hefur komið í máli annarra þingmanna sá hópur sem reiðir sig á fjárhagsaðstoð, er ekki með neinar aðrar tekjur, reiðir sig á það grunnöryggisnet sem við höfum þó byggt upp sátt um að sé til staðar í samfélagi okkar. Mér finnst það alvarlegur hlutur ef við ætlum að nota hótun um minni fjárframlög sem leið til þess að virkja fólk. Í reglugerð með frumvarpinu er vísað til verkefnis Hafnarfjarðarbæjar en mér finnst að við þurfum nánari rannsókn og viðmiðun á því hvernig þessar leiðir hafa reynst í öðrum löndum, löndum sem við höfum borið okkur saman við og löndum sem við ættum að líta til þegar við horfum á félagslega þjónustu og hvernig hún getur gagnast fólki til að byggja sig upp en ekki draga það niður og draga úr möguleikum þess til að vera virkt í samfélaginu. Ég vonast til þess að þegar þetta frumvarp kemur aftur inn til nefndar verði gerðar á því breytingar sem lúta að því að virkja fólk frekar en að hóta því með skerðingarákvæðum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu. Það er ljóst að fólk greinir svolítið á um hvernig eigi að nálgast þennan málaflokk þótt allir virðist sammála um ákveðin prinsipp eins og þau að við eigum að stunda virkniúrræði og við eigum að gæta þeirra sem minna mega sín. En því meira sem ég pæli í þessu máli því ringlaðri verð ég raunverulega yfir því hver framtíðartónlistin eigi að vera í málaflokknum óháð því hvort þetta tiltekna frumvarp verði samþykkt eða ekki. Eins og komið hefur fram í máli annarra hv. þingmanna er tilgangurinn með frumvarpinu meðal annars sá að samræma hvernig hlutirnir eru gerðir milli sveitarfélaga. Eitt af því sem fer afskaplega í taugarnar á mér í sambandi við almannatryggingakerfið er hversu óheyrilega flókið það er. Ekki hjálpar nú samspilið við sveitarfélögin heldur versnar það ef eitthvað er vegna þess að þar eru auðvitað misjafnar reglur með misjafnar áherslur og menn beita misjöfnum skerðingum á misjöfnum forsendum yfir höfuð. Þetta þvælist mikið fyrir mér. Þess vegna er ég svolítið að velta fyrir mér hvort þetta sé raunverulega málið sem við ættum að vera að fókusera á, hvort við séum hlynnt þessu tiltekna máli eða ekki. Hvort það væri ekki frekar nærri lagi að reyna að endurskoða málaflokkinn út frá einhvers konar langtímasýn á það hvernig við ætlum að hafa öll þessi öryggisnet. Við erum með almannatryggingakerfið til að sjá um lífeyri, örorkubætur og því um líkt, en síðan erum við með þetta kerfi, sem ég hefði haldið að væri í sama pakka, í allt öðrum farvegi, ósamræmt og svoleiðis. Þess vegna sé ég svolítið í frumvarpinu alveg jákvæða hugsun þótt ég sé ekki sammála því á þessum tímapunkti að skilyrt fjárhagsaðstoð eigi að vera. En mér finnst eitthvað þurfa að gera til að komast til móts við þessi vandamál sem frumvarpinu er jú í orði ætlað að leysa. Ég velti því fyrir mér hvernig hv. þingmaður sér fyrir sér að við gerum það.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Af því að þingmaðurinn minntist á samræmi og samræmingu á kerfinu þá rak ég einmitt augun í það í umsögn Öryrkjabandalags Íslands, sem kemur einmitt inn á þetta samræmi. Í umsögn Öryrkjabandalagsins kemur fram um ákvæði frumvarpsins, þ.e. um að samræmi sé á milli fjárhæðar fjárhagsaðstoðar milli sveitarfélaga eins og það er lagt upp, með leyfi forseta: „Ekki er ljóst hvernig ákvæði frumvarpsins eigi að stuðla að meira samræmi, þegar það byggir áfram á leiðbeinandi reglum og sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga. Ekki verði séð að þetta vandkvæði verði leyst nema lögfest verði lágmarksupphæð fjárhagsaðstoðar um land allt til að tryggja samræmi og jöfnuð eftir búsetu.“ Það er þá ekki ljóst samkvæmt frumvarpinu, eins og hv. þingmaður kom inn á, hvers konar samræmdum reglum er verið að ýja að í raun og veru og hvaða framtíðartónlist er verið að fara að spila í þessum málaflokki. Eingöngu það að ráðherra muni setja þessa viðmiðunarfjárhæð í samræmi og samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga og hún sé einhvers konar - það er ákveðið bara þeirra í millum. Enginn annar aðili kemur inn sem umsagnaraðili í þá vinnu eins og ég skil það. Ég tek því svolítið undir með hv. þingmanni að hér skortir samræmi og samráð eins og kannski hefur verið lagt upp með í frumvarpinu. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi einhverjar hugmyndir þar að lútandi.

Virðulegi forseti. Ég hef í raun og veru bara eina hugmynd til reiðu en hún þykir mjög róttæk og er að mínu mati ekki raunhæf alla vega miðað við aðstæður í dag og það eru borgaralaun. En það er einhver langtímahugsun sem við þurfum að skoða í áratugasamhengi og þá með hliðsjón af mjög breyttu samfélagi, sér í lagi vegna tækniframfara og atvinnuleysis í kjölfar þeirra. En það sem þvælist kannski helst fyrir mér hér og nú er að mér finnst þetta vera hlutverk sem í raun og veru ætti að tilheyra kerfi eins og almannatryggingum eða einhverju sambærilegu kerfi sem er hjá ríkinu. Hins vegar þykir mér einhvern veginn, eftir samtal mitt við hv. þm. Steingrím J. Sigfússon hér, ekki í fljótu bragði skynsamlegt að taka til baka frá sveitarfélögunum þetta hlutverk og leggja það til ríkisins. Mér þætti það óráðleg þróun þegar maður hugsar það til enda og ræðir það aðeins. En sömuleiðis þykir mér ekki góð hugmynd í fljótu bragði að færa almannatryggingakerfið til sveitarfélaga. Þannig að ég þarf að horfast í augu við það að þetta verði alltaf ofboðslega flókið og einhvern veginn ekki samræmi í því nákvæmlega hvaða hlutverki hver eigi að gegna þegar kemur að félagslegum úrræðum eða einhvers konar aðstoð við fólk sem ýmist getur ekki eða er ekki í aðstöðu til þess að afla sér tekna með hefðbundnum hætti, þ.e. með atvinnu. Mér finnst framtíðarmúsíkin í raun og veru fjarlægjast okkur því meira sem við ræðum þetta og það er það sem ég á í svolitlum vandræðum með. Þar koma að hluta til þær efasemdir mínar um að það sé endilega þetta frumvarp sem skipti einhverju höfuðmáli í málaflokknum. Þessi mál almennt hafa tilhneigingu til að vera flókin. Þau hafa tilhneigingu til þess að vera umdeildari, held ég, en þau þyrftu að vera vegna þess að þau eru flókin og þess vegna þrái ég eiginlega að sjá til nokkurra áratuga einhverja heilsteypta mynd um hvernig við ætlum að hafa þetta allt saman. Ég sé hana ekki sjálfur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að veita okkur innsýn í vangaveltur hans um samræmingu á þessu kerfi, sem ég veit ekki hvort geti þá orðið ein flöt upphæð eða hvað svo sem þingmaðurinn er að ýja að eða velta fyrir sér og er honum ofarlega í huga. En dæmi um þetta ósamræmi sem hv. þingmaður er kannski að ýja að og koma inn á er að hér er verið að setja sömu kröfur um atvinnuleit og virka atvinnuleit varðandi fjárhagsaðstoð sveitarfélaganna og atvinnuleysisbætur. Hér er í raun og veru verið að samræma ákveðnar kröfur og skyldur á þá sem þiggja aðstoðina og þá sem eru atvinnulausir og eru í virkri atvinnuleit nú þegar en eru ekki sami hópurinn. Við hv. þingmaður getum, held ég, verið sammála um það. En meginstefið sem ég held að ég geti tjáð mig um og sagt hér og nú er að við hv. þingmaður hljótum að deila þeirri sýn að vilja sjá einhvers konar öflugri, meira styrkjandi virkniaðferðir en þær sem finna má í frumvarpinu sem við ræðum, sem er alltaf svona þessi hótunarandi að afnema peninga af fólki um leið og það eigi að vera leiðin til þess að virkja fólk og það gerist virkari þegnar í samfélaginu. Það hugnast mér ekki.