Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa að þetta er tilhæfulaust með öllu. Forsetar miða við að þinghaldi ljúki hér á tilsettum tíma og þeim málum sem brýnt er að koma gegnum þingið verði lokið fyrir jól. Vera kann að það dragist 1--2 daga fram yfir gerða starfsáætlun, en að öðru er ekki stefnt en að þinghaldi ljúki með eðlilegum hætti áður en þingmenn fara heim til að halda jólahátíð.

Frsm. meiri hl. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) Virðulegi forseti. Fjvn. Alþingis hefur nú lokið störfum fyrir 2. umr. fjárlagafrv. Nefndin flytur brtt. sínar við 2. umr. og eru þær á þskj. 279. Í fskj. með nál. meiri hl. fjvn. eru að venju ítarlegar skýringar við sérhvern lið brtt. Brtt. á þskj. 279 eru fluttar af fjvn. allri, en fulltrúar minni hl. í fjvn., þau Pálmi Jónsson, Málmfríður Sigurðardóttir, Friðjón Þórðarson og Egill Jónsson, hafa að sjálfsögðu eðlilegan fyrirvara um þann tillöguflutning. Áður en ég vík að brtt. vil ég ræða lítið eitt vinnubrögð fjvn. og þau meginatriði sem fyrir nefndinni hafa vakað í vinnu hennar að þessu sinni. Fjvn. Alþingis kom saman til nokkurra funda í þinghléinu í sumar eins og vani hefur verið og hefur nefndin gert það jafnvel þó svo fjvn. Alþingis sé formlega ekki til frá því að þingslit fara fram að vori og þangað til ný fjvn. er kosin að hausti. Á fundum nefndarinnar í sumar hafa verið rædd ýmis mál tengd fjárlagavinnunni og einnig hefur nefndin á þeim fundum sinnt eftirlitshlutverki sínu og auk þess átt fundi með fjmrh. um nokkur viðfangsefni. Reglulegir fundir fjvn. til undirbúnings fjárlagaafgreiðslunnar hófust hins vegar þann 2. okt. sl. eða nokkru áður en Alþingi var kvatt saman. Þótt nefndin sé formlega ekki til fyrr en hún hefur verið kosin á haustþingi eru þetta óhjákvæmileg vinnubrögð og þyrfti fjárlagavinnan á vegum fjvn. raunverulega að hefjast allnokkru fyrr ef vel ætti að vera. Á fundum fjvn. frá því að þeir hófust með reglubundnum hætti þann 2. okt. sl. og þar til fjárlagafrv. var lagt fram eftir að þing kom saman vann nefndin við að veita viðtöku erindum sveitarstjórna og veita sveitarstjórnarmönnum viðtal. Að venju gengu á fund nefndarinnar fulltrúar fjölmargra sveitarfélaga, því sem næst allra hinna stærri sveitarfélaga í landinu, og auk þess fjölmargir fulltrúar kaupstaðahreppa og sveitahreppa. Að loknum fundunum með sveitarstjórnum hófst fjvn. svo handa um yfirferð frv. og eftir að hafa yfirfarið frv. kallaði nefndin fyrir sig ráðuneyti og stofnanir. Þar að auki voru fjölmargir aðilar sem óskuðu eftir fundum með nefndinni til þess að koma á framfæri beiðnum, ýmist um leiðréttingar á áætlunum frv. eða beiðnum um aukið umfang í rekstri eða stofnkostnaði. Í þessum viðtölum hefur fjvn. haft þann háttinn á að hafa viðstadda fulltrúa þess fagráðuneytis sem þau viðfangsefni heyra undir sem rædd eru hverju sinni, og auk þess eru viðstaddir á fundum fjvn. fulltrúar Fjárlaga- og hagsýslustofnunar sem unnið hafa tillögurnar um meðferð mála í fjárlagafrv. og fulltrúi Ríkisendurskoðunar, en sú stofnun fylgist með framkvæmd fjárlaga og gefur skýrslur þar um til Alþingis. Öll þessi vinna nefndarinnar hefur verið hefðbundin en þó hefur umfang þessara viðtala og fjöldi erinda sem nefndinni berast stöðugt verið að aukast. Meiri og meiri tími fer í að sinna þessum viðtölum og til þess að ráða við það viðfangsefni hefur fjvn. skipt sér í undirhópa, bæði að því er varðar viðtöl við aðila og eins við vinnu að tillögugerð um skiptingu fjárveitinga til stofnkostnaðar. Þrátt fyrir þetta verða viðtölin við stofnanir ríkisins og þá aðila sem óska viðtals við nefndina stöðugt tímafrekari og afleiðingarnar eru þær að sífellt skerðist sá tími sem nefndin hefur til ráðstöfunar til þess að undirbúa tillögugerð um afgreiðslu fjárlaga eftir að viðtölum lýkur. Þrátt fyrir það að menn sætu yfir þessu verkefni lon og don og fjvn. skipti sér upp í undirnefndir til að flýta þessari vinnu lauk viðtölum nefndarinnar ekki fyrr en um mánaðamótin nóvember/desember og voru þá aðeins fáir dagar eftir fyrir nefndina til að vinna að tillögugerð. Þegar fjvn. lauk við þennan þátt í störfum sínum, þ.e. viðtölum við stofnanir, samtök og einstaklinga, hafði hún veitt viðtöku erindum frá 530 aðilum og rætt við þá allflesta, suma oftar en einu sinni og oftar en tvisvar. Í þessum 530 erindum var alls fjallað um afgreiðslu á 1403 viðfangsefnum og samanlögð fjárhæð beiðna um fjárveitingar umfram það sem gert var ráð fyrir í fjárlagafrv. nam 10 milljörðum 293 millj. kr. Námu erindin til nefndarinnar því tífalt hærri upphæð en þeirri sem fjvn. nú leggur til að afgreidd verði. Þá hafa nefndinni einnig nú á síðustu dögum borist fjölmörg erindi frá einstökum ráðuneytum og þau erindi hafa verið að berast nefndinni allt fram á síðasta afgreiðsludag og varða sum hver mjög verulegar fjárhæðir. Þessi erindi eru ekki meðtalin í þeim upplýsingum um fjölda erinda og samanlagðan fjárhag beiðna sem ég gat um hér áðan. Þessi hefðbundna vinna fjvn. sem fer ört vaxandi ár frá ári skapar stöðugt aukið vinnuálag á nefndina og starfsmenn hennar. Ofan á þessa hefðbundnu vinnu bættist svo það að í upphafi haustþings var ríkisreikningur fyrir árið 1988 lagður fram á Alþingi og auk hans skýrsla Ríkisendurskoðunar og yfirskoðunarmanna ríkisreiknings með athugasemdum er varða rekstur ríkisins og stofnana þess á því ári. Samfara hinni hefðbundnu fjárlagavinnu hafa ríkisreikningurinn fyrir árið 1988 svo og athugasemdir Ríkisendurskoðunar og yfirskoðunarmanna verið tekin til sérstakrar meðferðar hjá fjvn. og hefur sú skoðun leitt til ýmissa athugasemda og frekari eftirgrennslana hjá nefndinni. Þessu til viðbótar lagði hæstv. fjmrh. svo fram eins og kunnugt er frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1989 og er það nýmæli og markar tímamót í fjárlagavinnu á Alþingi Íslendinga. Fjvn. hefur einnig haft þetta frv. til meðferðar og hefur það verið tekið til mjög rækilegrar skoðunar hjá nefndinni. Það er ásetningur fjvn. að ljúka einnig meðferð þessa máls fyrir jólaleyfi þingmanna og leggja fyrir þingið tillögur sínar um afgreiðslu frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1989 þannig að Alþingi geti afgreitt það mál á tilsettum tíma fyrir jólaleyfi eins og ég tel að því beri skylda til að gera. Þegar þessi vinna hefur bæst við stöðugt vaxandi verkefni fjvn. vegna hefðbundinnar afgreiðslu fjárlagafrv. hafa afleiðingarnar orðið þær að fjárveitinganefndarmenn hafa verið bundnir við störf í nefndinni í allt haust --- svo bundnir að þeir hafa vart komið því við að sinna öðrum viðfangsefnum á Alþingi. Þannig hafa nefndarmenn ekki getað mætt á fjölmörgum fundum í þinginu, bæði í sameinuðu þingi og deildum, og hafa losnað meira og minna úr tengslum við þá umræðu og þær afgreiðslur sem hér hafa farið fram. Er þetta að sjálfsögðu ekki gott, hvorki fyrir þá þingmenn sem sitja í fjvn. og vilja taka þátt í öðrum störfum Alþingis né heldur fyrir Alþingi sjálft að níu þingmenn skuli vera svo bundnir við þau störf sín. Er vinnuálagið á nefndinni raunar orðið svo mikið að lítið sem ekkert má út af bera til þess að nefndin fái lokið störfum sínum við gerð fjárlaga, yfirferð ríkisreiknings og afgreiðslu fjáraukalaga með sæmilegum hætti og á tilsettum tíma. Það er einkum tvennt sem veldur því að þetta getur tekist þrátt fyrir allt. Það er í fyrsta lagi að fjvn. hefur á að skipa mjög góðu starfsliði og samstarfsfólki sem lagt hefur sig fram um að vinna fyrir nefndarmenn. Er hér um að ræða það starfsfólk Alþingis sem unnið hefur með nefndinni og þá ekki síður starfsfólk Ríkisendurskoðunar undir forustu vararíkisendurskoðanda og starfsfólk Fjárlaga- og hagsýslustofnunar undir forustu hagsýslustjórans. Þetta fólk hefur unnið nótt með degi nú undanfarna sólarhringa og varla vikið af vinnustað. Vil ég fyrir hönd nefndarinnar færa þessu fólki sérstakar þakkir og vil ég þar sérstaklega nefna til starfsfólk Alþingis í Austurstræti, Indriða Þorláksson hagsýslustjóra og starfsfólk hans, Sigurð Þórðarson vararíkisendurskoðanda og starfsfólk Ríkisendurskoðunar og síðast en ekki síst Sigurð Rúnar Sigurjónsson, starfsmann fjvn., en segja má að hann hafi haft aðsetur á skrifstofum fjvn. undanfarna sólarhringa. Störf fjvn. Alþingis eru mjög yfirgripsmikil og tímafrek og þar veltur á öllu að nefndin hafi aðgang að þeim aðilum sem vinna annars vegar við fjárlagagerðina á vegum framkvæmdarvaldsins og sinna hins vegar eftirlitshlutverki og skýrslugerð um framkvæmd fjárlaga á vegum Alþingis. Í þessum stofnunum tveimur, Fjárlaga- og hagsýslustofnum og fjmrn., annars vegar og Ríkisendurskoðun hins vegar er það fólk sem mesta og besta þekkingu hefur á hinum einstöku viðfangsefnum ríkisins og stofnana þess og mesta heildaryfirsýn yfir þau viðfangsefni. Þegar fjvn. þarf að kalla eftir upplýsingum og svörum við fyrirspurnum nefndarinnar eða einstakra nefndarmanna á þeim nauma tíma sem nefndin hefur skiptir það öllu máli að fá svörin fljótt og greiðlega og frá þeim aðilum sem bestar upplýsingar hafa og er enginn vafi á því að þeir aðilar eru Fjárlaga- og hagsýslustofnun annars vegar og Ríkisendurskoðun hins vegar. Það er afdráttarlaus skoðun mín og að ég held allra nefndarmanna í fjvn. að án náinnar og daglegrar samvinnu við þessar tvær stofnanir geti fjvn. Alþingis ekki unnið sín verk og verður það samstarf seint metið að verðleikum. Það er þess vegna eindregin skoðun þeirra þingmanna sem nú sitja í fjvn. að það beri að efla og styrkja þetta samstarf jafnframt því sem athuga beri með hvaða hætti Alþingi sjálft getur treyst og aukið sjálfstæði sitt og sjálfræði í stjórnkerfinu. Hitt atriðið sem úrslitum ræður um hvort fjvn. takist að ljúka störfum á jafnskömmum tíma og hún hefur nú orðið til ráðstöfunar er að gott samstarf takist innan nefndarinnar á milli meiri hl. og minni hl. Slíkt samstarf hefur tekist. Vissulega eru skiptar skoðanir og ágreiningur um stefnumál á milli fulltrúa meiri hl. annars vegar og minni hl. hins vegar. En sá ágreiningur hefur aldrei torveldað störf fjvn. með einum eða neinum hætti heldur hafa fulltrúar minni hlutans í nefndinni þvert á móti gert sér far um að greiða fyrir störfum hennar og reynt að auðvelda hennar störf og oft lagt margt gott til mála. Vil ég fyrir hönd okkar í meiri hl. þakka nefndarmönnum í minni hl. fjvn. fyrir ágætt samstarf og góð samskipti og mikinn skilning á því erfiða hlutverki sem nefndin hefur þurft að sinna við þröngar aðstæður. Eftir þá reynslu sem menn hafa nú fengið af störfum nefndarinnar eftir að við hefðbundin viðfangsefni hennar bætist yfirferð yfir ríkisreikning liðins árs og umfjöllun fjárlaga yfirstandandi árs, en á því verður efalaust framhald hér eftir, þá er óhjákvæmilegt að menn hugi að breytingum á starfsemi nefndarinnar. Tími er nú til þess kominn að sú breyting verði gerð á lögum um þingsköp Alþingis að fjvn. verði gerð að heilsársnefnd eins og utanrmn. er þannig að nefndin geti starfað með formlegum hætti á milli þinga. Þá ber þess einnig að geta að á þeim tímum þegar fjölmiðlar virðast eiga greiðan aðgang að trúnaðarupplýsingum, þá hafa trúnaðarmál verið sérstaklega vel varðveitt í fjvn., enda byggist samstarfið í nefndinni á því að fullur trúnaður ríki innan hennar. Jafnhliða því sem fjvn. yrði gerð að heilsársnefnd þyrfti að kveðja nefndina fyrr til starfa á haustin en gert er og veita henni þá aðgang að ýmsum atriðum í undirbúningi stjórnvalda að fjárlagatillögum þannig að þegar fjárlagafrv. væri lagt fram á Alþingi væri fjvn. lengra komin í vinnu sinni við að skoða meginatriði í fjárlagatillögunum en getur gerst með því fyrirkomulagi sem ríkt hefur til þessa. Forsenda fyrir slíkum breytingum er auðvitað sú að fjvn. fái trúnaðarupplýsingar á meðan frv. til fjárlaga er í vinnslu og að nefndin varðveiti þann trúnað. En það er ekki bara svo að framlagning frv. til fjáraukalaga fyrir yfrstandandi ár og framlag ríkisreiknings auki á vinnu fjvn. heldur auðveldar það nefndinni einnig vinnu hennar við fjárlagagerðina og gerir jafnframt meiri kröfur til nefndarinnar um vönduð vinnubrögð og vinnuframlag. Ef spurt er um hvort fjárlagaafgreiðsla á Alþingi sé marktæk og traust er fyrst og fremst verið að spyrja um hvort grunnur áætlunargerðarinnar í fjárlögum sé rétt lagður. Sá grunnur í frv. til fjárlaga, þ.e. spá um útgjöld ríkisins á komandi ári miðað við óbreyttan rekstur, kemur auðvitað hvergi betur fram en í þeim upplýsingum sem fást úr nýjasta ríkisreikningi og fjáraukalögum yfirstandandi árs um rekstrarumfang stofnana og kostnað viðfangsefna. Á þeim upplýsingum eiga menn að byggja áætlun fjárlaga um útgjöld ríkisins og stofnana þess. Slíkt kemur í veg fyrir þá hættu sem vissulega hefur verið og er fyrir hendi að vanáætlanir um launagjöld eða rekstrarumfang stofnana gangi aftur ár eftir ár í fjárlagagerðinni og komi svo stöðugt fram sem halli þegar ríkisreikningur er gerður upp í árslok. Til þess að leiðrétta slíkar innbyggðar skekkjur er því nauðsynlegt að menn byggi áætlunargerðina um útgjöld ríkisins og stofnana þess á niðurstöðum reynslunnar, en til frásagnar um þá reynslu eru ríkisreikningar þess árs sem síðast leið og upplýsingar úr ríkisbókhaldi um framvinduna á því ári sem er að líða. Með þeirri breytingu sem hæstv. fjmrh. hefur gert með því að leggja fyrir Alþingi í upphafi haustþings bæði ríkisreikning sl. árs og frv. til fjáraukalaga líðandi árs, þá hefur ráðherrann gerbreytt aðstöðu fjvn. og Alþingis til þess að áætla réttar en gert hefur verið. Við þessa yfirferð fjárlagafrv. fyrir árið 1990 sem nú hefur átt sér stað hefur fjvn. eftir föngum reynt að viðhafa slík vinnubrögð. Áður en til afgreiðslunnar var gengið í nefndinni hafði hún farið vandlega yfir ríkisreikninginn fyrir 1988 og athugasemdir yfirskoðunarmanna og Ríkisendurskoðunar þar við og einnig hafði nefndin skoðað mjög vandlega frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1989 og aflað ýmissa viðbótarupplýsinga umfram það sem þar kemur fram um líklega afkomu ríkisins og stofnana þess á því ári. Út frá þeim upplýsingum sem þar komu fram reyndi nefndin svo í samvinnu við Fjárlaga- og hagsýslustofnun og Ríkisendurskoðun að gera þær leiðréttingar á fjárlagafrv. miðað við óbreyttan rekstur sem nefndin taldi að gera þyrfti með hliðsjón af upplýsingum úr ríkisreikningnum og fjáraukalagafrv. Ekki verður hér neitt um það fullyrt hvernig nefndinni hefur tekist það ætlunarverk sitt en það var og er stefna hennar og sannleikurinn er sá að þó að nefndin geri nú tillögur um allverulegar hækkanir frá frv. er meginhlutinn af þeim hækkunum tilkominn vegna leiðréttinga á launaliðum, leiðréttinga á verðuppfærslum og öðrum rekstrargjöldum sem Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur staðfest að séu réttmætar leiðréttingar á grundvelli nýjustu upplýsinga sem fyrir liggja. Ef litið er á heildartillögur nefndarinnar um viðbótarútgjöld, þá nema þær við 2. umr. 1 milljarði 182 millj. 262 þús. kr. Þar af eru tillögur nefndarinnar um hækkun rekstrarliða 570 millj. 205 þús. kr. og er sú fjárhæð svo til öll vegna lagfæringa á áætlunum frv. um útgjöld vegna launa, vegna verðuppfærslu eða vegna annarra rekstrargjalda. Nefndin gerir síðan tillögu um lækkun sértekna upp á 259 millj. 716 þús. kr. og er það sama um þessar tillögur að segja og hinar fyrri að svo til öll þessi fjárhæð er vegna leiðréttingar sértekna sem staðfest hefur verið í fjmrn. og af Fjárlaga- og hagsýslustofnun. Nefndin gerir hins vegar tillögur um hækkun stofnkostnaðar um 342 millj. 341 þús. kr. frá frv. Þessar hækkunartillögur eiga allflestar uppruna sinn hjá fjvn. og eru fyrst og fremst vegna tillagna nefndarinnar um hækkaðan stofnkostnað vegna hafnarmála, sjúkrahúsa og heilbrigðismála og varðandi framhaldsskóla. Auðvitað má segja að hækkunartillögur fjvn. í krónum mældar við þessa umræðu séu meiri en gengur og gerist. Spurningin er hins vegar ekki sú hvort tillögurnar séu um meiri eða minni hækkun en oftast áður. Spurningin er hvort líklegt sé að sú áætlun um rekstrarútgjöld ríkisins og stofnana þess sem fjárlögin eru geti orðið réttari á árinu 1990 en áður hefur verið. Við eigum nú að baki nokkur ár þar sem mjög verulegur halli hefur orðið á rekstri ríkisins. Fyrir þeim halla var ekki áætlað við gerð fjárlaga heldur þvert á móti var áætlun fjárlaganna reist á spá um bæði rekstrar- og greiðsluafgang og stundum hefur sú áætlun um afgang numið verulegum fjárhæðum. Niðurstaðan að árinu loknu hefur hins vegar oftast nær orðið þveröfug. Og þá hefur hallinn ekki mælst í hundruðum milljóna heldur þúsundum. Sérhver sá sem lítur á þessa þróun af sanngirni hlýtur að gera sér ljóst að þessi mikli umsnúningur ár eftir ár á áætlunargerðinni um rekstur ríkisins og stofnana þess annars vegar og rauntölum hins vegar er engin tilviljun. Það er engin tilviljun þegar útgjöld umfram áætlanir reynast verða á níunda milljarð á sama tíma og tekjur umfram áætlanir verða á annan milljarð og það er engin tilviljun þegar slíkar tölur sjást ár eftir ár. Hér er svo miklu sem munar að munurinn verður ekki skýrður með ófyrirséðum áföllum eða ófyrirséðum breytingum. Menn hljóta að sjá að það er fleira sem til kemur, nefnilega það að í tilraunum til þess að ná jöfnuði við afgreiðslu fjárlaga hverju sinni er ekki gert ráð fyrir raunverulegum útgjöldum, bæði til launagreiðslna og annarra rekstrargjalda sem umfang ríkisstofnana og ríkisins sjálfs gefur tilefni til. Áhrif kjarasamninga og lagabreytinga sem kalla á útgjöld úr ríkissjóði eru ekki til fulls metin. Sparnaður og niðurskurður sem áformað var að ná en ekki náðist nema að hluta til kann að vera framlengdur án breytinga frá ári til árs og skapar þannig viðvarandi mun á áætlun og útkomu. Þá er einnig oft reynt að áætla í frv. til fjárlaga fyrir niðurskurði útgjalda er kalla á verulegar breytingar, annaðhvort á hefðbundnum starfsháttum eða á lögum, án þess að sá stjórnarmeirihluti sem þannig áætlar sé í raun réttri búinn að taka þær oft á tíðum erfiðu pólitísku ákvarðanir sem slík áætlanagerð um niðurfærslu útgjalda krefst eigi hún að vera raunsönn. Fjölmörg dæmi um þetta má að sjálfsögðu nefna og hirði ég ekki um að telja þau upp hér, en það er um þetta að segja eins og svo margt annað að góð ætlun gerir litla stoð ef menn hafa ekki gert upp við sig til hvaða aðgerða þarf að grípa svo hin góðu áform komist til framkvæmda. Verst allra blekkinga er sjálfsblekkingin. Þegar gerðir eru kjarasamningar um launahækkanir sem ekki er tekið tillit til við gerð fjárlaga þá er eðlilegt að halli myndist á ríkisrekstri. Í viðtölum við fjölmarga forstöðumenn stofnana sem til fjvn. hafa komið á þessu hausti hefur komið fram að þar hafa verið gerðir launasamningar eða samningar um greiðslu launa sem ekki eru á vitorði launadeildar fjmrn. en eru engu að síður tilheyrandi föstum launaútgjöldum ríkisins. Þar er greidd ómæld yfirvinna fyrir það t.d. að menn lesi sér til í blöðum og fræðiritum. Þar hefur komið fram að menn greiða sem fasta yfirvinnu í þessum stofnunum allt upp í 40 stundir á viku og síðan kemur sú yfirvinna sem unnin er þar umfram. Á þessu vandamáli verða menn að taka, annaðhvort með breytingum á grunnlaunasamningum ellegar með því að fella slíka samninga niður. Þá hefur Alþingi sjálft einnig afgreitt lög án þess að gera ráð fyrir því hvort hægt væri að standa við þær greiðslur sem lögin kalla á. Dæmi um það eru fjölmörg og nú á síðasta þingi afgreiddi Alþingi t.d. ný lög um þjóðminjavernd án þess að gera sér það ljóst að ekki voru til peningar til þess að greiða þann kostnað sem þau lög kölluðu á. Miðað við reynslu undanfarinna ára gæti ég trúað að fastaútgjöld ríkisins og stofnana þess umfram tekjur kunni að vera á bilinu í kringum 3 milljarða kr. Þar við bætast svo áhrif ytri aðstæðna í efnahagsmálum þannig að á samdráttartímum aukist þessi innbyrðis halli en dragi svo úr honum í góðu árferði með vaxandi kaupgetu og hækkun tekna ríkissjóðs. Sé þetta rétt, eins og reynslan virðist benda til frá mörgum sl. árum, reynsla frá öllum þeim ríkisstjórnum sem þá hafa starfað, má ætla að þessi innbyggði halli sé kominn á bilið 3--5 milljarðar eftir aðstæðum í þjóðfélaginu hverju sinni og þar við bætast svo ákvarðanir sem teknar kunna að vera eftir afgreiðslu fjárlaga, svo sem eins og í tengslum við kjarasamninga þar sem aðilar vinnumarkaðarins sammælast um að leysa vandamál sín með því að ávísa þeim á ríkissjóð og fé sem ekki er til. Sé þetta rétt, sem ýmislegt kann að benda til, þá er hættan á að menn séu farnir að fást við það meginviðfangsefni í fjárlagagerðinni að hve miklu leyti eigi að taka tillit til slíks sjálfkrafa halla við fjárlagagerðina sjálfa og að hve miklu leyti eigi að vísa honum til fjáraukalaga og niðurstaðna ríkisreiknings. Séu menn að festast í þessu fari sem ekki er glæsilegt, þá rífa menn sig ekki upp úr því nema með því einu að horfast í augu við þetta vandamál og gera sér fulla grein fyrir því að á því eru ekki til nema tvær lausnir. Önnur er sú að auka verulega skattheimtu frá því sem orðið er og þar virðast fá ráð góð um þessar mundir. Hin leiðin er sú að gera verulegar breytingar á þjónustu og umfangi ýmissa kostnaðarsömustu útgjaldaliðanna og þá er óhjákvæmilegt að nefna til sögunnar þá útgjaldaliði sem stærstum fjárhæðum velta því enginn getur sparað á því sem ekkert kostar. Þegar við nú stöndum í þeim sporum, alþingismenn, að við kunnum að vera að gera upp við okkur hvað mikið af þeim halla sem við höfum byggt inn í ríkisreksturinn á undanförnum árum, í valdatíð allra þeirra ríkisstjórna sem þá hafa starfað, við eigum að viðurkenna við afgreiðslu fjárlaga hve miklum hluta af þessum vanda við eigum að ávísa á fjáraukalög og ríkisreikning --- með öðrum orðum, hversu mikið tillit við eigum að taka til vandans við áætlanagerðina og að hve miklu leyti við eigum að vísa honum á uppgjörið --- þá ætti að vera kominn tími til þess að alþingismenn hugleiddu í alvöru hvort ekki sé óhjákvæmilegt að við Íslendingar verðum eins og fjölmargar aðrar þjóðir að neita okkur um ýmislegt sem er ósköp æskilegt að fá að njóta ef við værum reiðubúin til að greiða fullt verð fyrir sem við erum ekki. Og það er einnig kominn tími til að menn geri sér grein fyrir því að í fámennum samfélögum eins og hjá okkur gjalda menn sjálfstæði, sjálfsforræði og sérstöðu oft með því að verða að neita sér um sitthvað af lífsins gæðum sem fjölmennar stórþjóðir geta boðið tilteknum hópum þegna sinna. Við slíkar aðstæður er eðlilegt að menn hugi að sparnaði og samdrætti þó að það sé takmarkað sem hægt er að skera niður og spara nema eftir langan undirbúning sem krefst verulegra breytinga á þjónustuumfangi ríkisins og stofnana þess. Þessir möguleikar til sparnaðar og samdráttar hafa verið athugaðir rækilega af ríkisstjórninni og er gert ráð fyrir verulegum niðurskurði í frv. Þannig gerir frv. t.d. ráð fyrir að sérstöku sparnaðarátaki verði beitt af hálfu menntmrn. Er áformað að menntmrn. spari 200 millj. kr. og var sú fjárhæð tilgreind á einum fjárlagalið í frv. án sundurliðunar á viðfangsefni. Fjvn. hefur síðan fengið í hendur tillögur menntmrn. um niðurfærslu gjalda á einstök verkefni og námu þær tillögur samanlagt um 170 millj. kr. Nefndin lagði mat sitt á tillögurnar og samþykkti allflestar þeirra, þ.e. allar aðrar tillögur en þær sem lutu að viðfangsefnum sem nefndin var búin að fjalla um og taka afstöðu til áður en tillögur ráðuneytisins bárust. Tillögurnar sem fjvn. afgreiddi á lista menntmrn. námu u.þ.b. 120 millj. kr. samanlagt og dreifast á niðurskurð og sparnað á hin ýmsu viðfangsefni skóla og menntamála. Að hve miklu marki þessar niðurskurðartillögur ná tilætluðum árangri fer að sjálfsögðu eftir því hvaða áætlanir um breytingar á rekstrarumfangi og meðferð einstakra viðfangsefna búa að baki tillagnanna og mun þar reyna á framkvæmd menntmrn. Eitt atriði í tillögum ráðuneytisins varðaði lækkun á rekstrarkostnaði Þjóðleikhússins. Það erindi hefur enn ekki hlotið afgreiðslu í fjvn. heldur bíður umfjöllunar um Þjóðleikhúsið sem fara mun fram á milli 2. og 3. umr. fjárlaga eins og vanalegt er. Þá taka frá og með næstu áramótum gildi ný lög er breyta hefðbundinni verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ýmis viðfangsefni sem áður voru sameiginleg þeim flytjast um áramótin alfarið yfir til sveitarfélaganna. Má þar nefna framkvæmdir á sviði grunnskólabygginga, þar með talin íþróttahús, á sviði dagvistunar og á sviði íþróttamála á vegum sveitarfélaganna. Einnig fellur nú niður sérstakur fjárstuðningur ríkisins við vatnsveitur og við félagsheimili. Í staðinn tekur ríkið við nokkrum rekstrarviðfangsefnum af sveitarfélögunum og má þar nefna rekstur heilsugæslustöðva og rekstur fræðsluskrifstofa. Fjárlagafrv. er að sjálfsögðu reist á þessum forsendum um breytta verkhætti. Þær breytingar hafa verið gerðar á frv. frá fyrstu gerð þess hvað þessi viðfangsefni varðar að áætlun um útgjöld ríkissjóðs vegna rekstrar fræðsluskrifstofa og heilsugæslustöðva voru í frv. óskiptar fjárhæðir á sérstökum safnliðum, en fjvn. hefur nú fengið tillögur um sundurliðaðan kostnað vegna þessara verkefna og gerir þær tillögur að sínum þannig að kostnaðurinn sundurliðist nú niður á fræðsluskrifstofurnar, hverja einstaka fræðsluskrifstofu í umdæmi, og eins er því varið um heilsugæslustöðvar og rekstur þeirra. Þá gera verkaskiptalögin auk þess ráð fyrir því að skuldir ríkisins vegna sameiginlegra framkvæmda ríkis og sveitarfélaga við grunnskóla, dagvistunarstofnanir og vegna félagsheimila og íþróttamála verði gerðar upp og ógreiddur hluti ríkissjóðs greiddur á fjórum árum. Í fjárlagafrv. eins og frá því var gengið var ekki gerð tillaga um sérstaka fjárveitingu vegna þessa uppgjörs og var ástæðan sú að í ljós kom að kostnaður ríkissjóðs við yfirtöku þeirra verkefna frá sveitarfélögum sem gert var ráð fyrir að ríkissjóður yfirtæki var vanáætlaður um hundruð milljóna kr. Koma þar einkum til vanáætluð útgjöld vegna yfirtöku á rekstri heilsugæslustöðva og þá ekki síst vegna reksturs heilsugæslustöðva í Reykjavík. Fjvn. hefur farið vandlega yfir áætlanir menntmrn. um stöðu framkvæmda um nk. áramót sem áður voru sameiginleg með sveitarfélögunum. Sjálfsagt eru einhver atriði þar sem sveitarfélögin greinir á við ríkisvaldið um fjárhæðir skulda þó að ljóst sé um heildarfjárhæðir vangreiddra skulda ríkisins vegna þessara framkvæmda en þær nema á bilinu 1200--1400 millj. kr. Fjvn. hefur hins vegar ekki enn gert tillögu um hvernig að þessum uppgjörsmálum skuli staðið við afgreiðslu fjárlaganna, en nefndin mun gera tillögu um það fyrir 3. umr. Þá hefur það tafið störf nefndarinnar í þessari vinnu að reglugerðir varðandi verkaskiptingu lágu ekki fyrir og liggja raunar ekki fyrir enn að því er varðar reglugerð um uppgjör við sveitarfélögin vegna framkvæmda á sviði skólamála, dagvistunar og íþrótta. Þá hefur fjvn. ekki heldur getað gert tillögur um hvernig staðið skuli að skiptingu fjárframlags á fjárlögum til íþróttamála samkvæmt hinum breyttu verkaskiptingarlögum. Nú falla niður greiðslur úr ríkissjóði til íþróttaframkvæmda á vegum sveitarfélaga en haldast hins vegar áfram hvað varðar greiðslur úr Íþróttasjóði til íþróttaframkvæmda á vegum frjálsra félagasamtaka. Fyrir örfáum dögum fékk nefndin í hendur reglugerð hvað þennan nýja Íþróttasjóð varðar og hefur hún ekki haft ráðrúm til þess fyrir þessa umræðu að ganga frá tillögum sínum um skiptingu á því fé. Mun það bíða 3. umr. Þá bíða einnig 3. umr. nokkur önnur mál. Þar má nefna tillögur um Háskólann á Akureyri, um Meðferðarheimili fyrir unga fíkniefnaneytendur og um launagreiðslur vegna Flugmálastjórnar en öll þessi mál eru í sérstakri skoðun. Þá bíður 3. umr. afgreiðsla á samkomulagi menntmrh. og Háskóla Íslands varðandi ráðstöfun happdrættisfjár. Fyrir utan þessi mál bíða svo 3. umr. mál sem venjulega eru afgreidd þá, en það eru málefni eins og B-hluta stofnanir, heimildaákvæði í 6. gr. fjárlaga og endurskoðuð tekjuspá. Þeirri endurskoðun tekjuspár tengist síðan ákvörðun um framlag til vegagerðar og svo tengjast að sjálfsögðu lokaafgreiðslu fjárlaganna þau áform ríkisstjórnarinnar um tekjuöflun sem breyst hafa frá því að frv. til fjárlaga var lagt fram og gerð hefur verið grein fyrir hér á Alþingi. Það er því ljóst að enn eru eftir mörg og stór viðfangsefni fjárlagagerðarinnar sem jafnan bíða 3. umr. og auk þess þrjú eða fjögur úrlausnarefni sem æskilegt hefði verið að hægt hefði verið að afgreiða nú en verða að bíða, og er það ekkert óvanalegt að slíkt komi fyrir. Áður en ég vík að brtt. sem fluttar eru af nefndinni allri, eins og fyrr sagði, en með fyrirvörum minni hl. er rétt að fara nokkrum orðum um skiptingu þessara tillagna. Samtals nema þessar tillögur hækkunum upp á 1 milljarð 182 millj. 262 þús. kr. Hækkun launa nemur þar 260 millj. og er sú hækkun 0,9% af heildarlaunagreiðslum ríkisins. Fjárhæðin er há ef á hana eina er litið, en ef litið er á hlutfallshækkunina, sem er innan við 1% af heildarlaunafúlgunni, komast menn að nokkuð annarri niðurstöðu, ekki síst þegar þess er getið að áætlað er að lenging fæðingarorlofsins ein út af fyrir sig, sem kom til framkvæmda á yfirstandandi ári, valdi launahækkunum hjá einstökum stofnunum, eins og t.d. ríkisspítulum og sjúkrahúsum, um 1%. Það verða menn að hafa til hliðsjónar þegar menn meta þessar hækkunartillögur og er því ljóst, eins og fram kemur í nál. meiri hl. fjvn., að hækkunartillögur nefndarinnar vegna launabreytinga eru því sem næst einvörðungu leiðréttingar sem nefndin hefur talið óhjákvæmilegt að gera á áætlunum um launaútgjöld samkvæmt nýjustu upplýsingum. Hækkunartillögur nefndarinnar er varða önnur rekstrargjöld nema 311 millj. kr. og er það tillaga um 0,5% hækkun á þeim útgjaldalið. Einnig er þar um að ræða að nær öllu leyti leiðréttingar vegna verðuppfærslu sem í flestum tilvikum hafa verið yfirfarnar og staðfestar af Fjárlaga- og hagsýslustofnun. Sértekjurnar lækka svo um 261 millj. kr. eða um 0,57% samkvæmt tillögum nefndarinnar og á sama við um þau mál eins og hin fyrri að hér er fyrst og fremst um að ræða leiðréttingar. Heildarhækkunartillögur fjvn. á þessum rekstrarliðum öllum nema 832 millj. kr. eða um 1%. Fjárhæðin er stór en hún smækkar þegar hún er borin saman við heildarútgjöldin eins og þau eru í frv. upp á 82 milljarða 881 millj. kr. Tillögur fjvn. er varða stofnkostnað og viðhald gera hins vegar ráð fyrir 350 millj. kr. hækkun á öllum stofnkostnaðarliðum í frv. og nemur sú hækkun um 3,4%. Er það vissulega allnokkur hækkun og eiga þær hækkunartillögur eins og áður segir að mestu leyti uppruna sinn hjá nefndinni sjálfri. Ef litið er síðan á töflu 3 á bls. 6 í nál. meiri hl. sést hvernig þessar hækkunartillögur nefndarinnar skiptast á einstök ráðuneyti og æðstu stjórn ríkisins. Sú tafla, eins og hún er þar sýnd, er að sjálfsögðu ekki endanleg því í afgreiðsluna núna vantar enn tillögur sem fluttar verða við 3. umr. og munu raska verulega þeim samanburði sem reynt er að gefa. Vilji menn hins vegar reyna að gera sér grein fyrir því hvernig tillögur fjvn. um hækkanir skiptast á einstök ráðuneyti er ekki nóg að líta bara á fjárhæðina heldur er rétt að líta á umfang hvers ráðuneytis í heildarútgjöldum ríkisins og bera það rekstrarumfang saman við þær tillögur sem fjvn. gerir nú til hækkunar. Sé sú viðmiðun tekin kemur í ljós að tillaga er gerð um hlutfallslega mesta hækkun á viðfangsefninu Æðsta stjórn ríkisins. Þessi hækkun skýrist m.a. af því að í tillögum fjvn. er gert ráð fyrir að hvað Alþingi varðar verði höfð hliðsjón af rauntölum síðustu ára um rekstrarkostnað Alþingis en áætlun um rekstur Alþingis í fjárlögum hefur um margra ára skeið verið víðs fjarri raunveruleikanum og er löngu kominn tími til að gerð sé leiðrétting þar á. Næstmesta hækkun fær samkvæmt tillögum fjvn. samgrn. en hækkunartillögur vegna þess ráðuneytis nema 3,1%. Þriðju mestu hækkunina hlutfallslega fær dóms- og kirkjumálaráðuneytið, 2,7%. Fjórðu mestu hlutfallshækkunina fær utanrrn., 2,6%, og þá fimmtu mestu menntmrn. eða 2%. Minnsta hækkun fær fjmrn. eða 0,4%, svo og heilbr.- og trmrn. sem fær aðeins 0,9% hækkun til viðfangsefna sinna samkvæmt tillögum fjvn. Gefur þetta til kynna hversu varhugavert það er að horfa aðeins á fjárhæðirnar sjálfar í tillögum nefndarinnar án tillits til umfangs þeirrar starfsemi sem þeim er tengd. Þannig fær heilbr.- og trmrn. samkvæmt tillögum nefndarinnar í sinn hlut langstærstu fjárhæðina í hækkunartillögunum eða alls 358 millj. 581 þús. kr. og sjá sjálfsagt margir ofsjónum yfir því. Sé hins vegar litið á umfang þeirrar starfsemi sem á vegum heilbr.- og trmrn. er kemur í ljós að hækkunartillögur vegna þess ráðuneytis nema aðeins eins og ég áðan sagði 0,9% og fær það í sinn hlut næstminnstu hækkun allra ráðuneyta. Þessar tölur eru kannski ekkert sérstaklega merkilegar út af fyrir sig, en fyrir þá sem hafa gaman af því að vera í samanburðarleik og prósentureikningi eru þær þó fullrar athygli verðar og segja kannski eilítið aðra sögu en menn vilja vera láta. Virðulegi forseti. Ég vil nú víkja að einstökum brtt. nefndarinnar á þskj. 279, en þær tillögur eru alls 180 talsins með mörgum undirliðum. Í skýringum við brtt. sem fylgja sem fylgiskjal með nál. meiri hl. eru nánari deili á þeim sögð og ég ætla að leitast hér við með vísan til þeirra skýringa að fara eins hratt yfir og unnt er. Ber ég þá fyrst niður á 1. brtt. hvað varðar Alþingi. Þar er tekið mið af gerðum launasamningum og úrskurðum kjaradóms varðandi þingfararkaup og starfskostnað og engu við bætt. Skrifstofu- og alþingiskostnaður hefur verið lækkaður nokkuð frá tillögum Alþingis, svo og rekstrarkostnaður fasteigna og gerir fjvn. ráð fyrir að sú lækkun geti náðst fram með aðhaldi og sparnaði, ekki síst eftir þær breytingar sem gerðar hafa verið á fjármálastjórn þingsins, en fjármálastjóri hefur nú verið ráðinn til starfa við Alþingi. Þó fellst fjvn. ekki á allar tillögur Alþingis um aukinn stofnkostnað. Nefndin telur að ekki eigi að svo stöddu að leggja í frekari kostnað við öryggis- og eftirlitskerfi sem menn hafa verið að byggja upp fyrir mikið fé og ekki nýtist nema að óverulegu leyti. Þá fellst nefndin ekki heldur á tillögu um auknar framkvæmdir við gerð hljóðvarps- og sjónvarpsaðstöðu í Alþingishúsinu en nefndin fellst hins vegar á tillögur um smávegis endurnýjun húsbúnaðar og um frágang lóðar og stækkun bílastæða. Þá er í tillögum fjvn. gert ráð fyrir að dregið verði allverulega úr útgáfukostnaði Alþingis en sá kostnaður hefur vaxið hröðum skrefum. Þá er einnig ástæða til að minna á að í tillögum nefndarinnar er gert ráð fyrir nokkrum breytingum er varða setu alþingismanna á þingi Sameinuðu þjóðanna. Með afgreiðslum Alþingis á fjárlögum yfirstandandi árs var frá því gengið að Alþingi tæki við af utanrrn. greiðslu kostnaðar vegna þátttöku fulltrúa þingflokkanna á þingi Sameinuðu þjóðanna. Sú breyting hefur tvennt í för með sér: Í fyrsta lagi að Alþingi er óheimilt að greiða kostnað vegna annarra en alþingismanna er sækja þing Sameinuðu þjóðanna. Í öðru lagi að alþingismenn þeir sem sækja þing Sameinuðu þjóðanna eru ekki lengur starfsmenn utanrrn. og sendiráðs Íslands í New York heldur áheyrnarfulltrúar Alþingis á þingi Sameinuðu þjóðanna. Í tillögum fjvn. nú er enn gert ráð fyrir nokkrum breytingum. Í tillögunni er lagt til að viðfangsefnið Þátttaka þingmanna í allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna lækki um 1 millj. kr. og er við það miðað að dvalartími fulltrúa þingflokkanna á þingi Sameinuðu þjóðanna styttist af þeim sökum úr þremur vikum í tvær og að heimsóknirnar eigi sér stað á þeim tíma þegar þjóðarleiðtogar flytja ræður sínar á þingi Sameinuðu þjóðanna og ríkust ástæða er fyrir alþingismenn að fylgjast með málflutningi þar en ekki eftir að þessum ræðum lýkur eins og tíðkast hefur til þessa. Að lokum skal þess getið varðandi Alþingi og þær tillögur um hækkanir sem þar eru nú gerðar að horfur er á að útgjöld Alþingis á yfirstandandi ári vegna rekstrar- og launagreiðslna fari tæplega 70 millj. kr. fram úr áætlun og gerist það þrátt fyrir að mjög verulegt átak hafi verið gert af hálfu Alþingis til sparnaðar og lækkunar á útgjöldum. Sýnir þetta hversu víðs fjarri áætlanir um útgjöld Alþingis hafa verið í fjárlögum undanfarinna ára og er tími kominn til að menn leiðrétti það og taki mið af þeim rekstrarútgjöldum sem á ríkissjóð munu óhjákvæmilega falla vegna starfsemi þingsins hvaða tala svo sem sett er inn í fjárlagafrv. þar um. Að lokum skal tekið fram að á sl. ári var gerður nýr kjarasamningur við starfsmenn Alþingis þar sem það fyrirheit var m.a. gefið af forsetum að starfsmenn Alþingis gætu fengið aðgang að orlofsheimilum með sama hætti og starfsmenn annarra ríkisstofnana hafa getað um margra ára skeið. Gerð var tillaga til fjvn. um fjárveitingu í þessu skyni, þ.e. til kaupa á orlofshúsi. Fjvn. hefur rætt þetta erindi og niðurstaða hennar er sú að tími sé nú til þess kominn að Alþingi taki á ný til umsjár þær húseignir í Gjábakkalandi innan þjóðgarðsins á Þingvöllum, sem um margra ára skeið hafa verið lánaðar sem orlofsheimili til Orkustofnunar, og nýti þá aðstöðu m.a. fyrir starfsmenn Alþingis. Er eðlilegt að á þeim stað sé gert ráð fyrir orlofsaðstöðu, enda er þar um að ræða svæði sem er í umsjá Alþingis Íslendinga og nokkur húsakostur er þar fyrir sem nýta má þótt sjálfsagt þurfi að lagfæra eitt og annað. Næst er ástæða til að staðnæmast við tillögu 3. Sú tillaga skýrir sig sjálf en rétt er að benda á að þar er gert ráð fyrir sparnaði hjá aðalskrifstofu menntmrn. að fjárhæð 2 millj. kr. og er það í samræmi við tillögur menntmrn. um niðurskurð og sparnað á viðfangsefnum þess ráðuneytis. Fjórða brtt. varðar Háskóla Íslands. Skipuð var sérstök nefnd um málefni þess skóla sem m.a. fulltrúar úr menntmrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnun áttu aðild að. Sú nefnd komst að þeirri niðurstöðu að þar væru umtalsverðir rekstrar- og launaliðir vanáætlaðir í frv. og hafa raunar verið í fjárlögum yfirstandandi árs einnig. Þessar leiðréttingar koma hér fram og varða ferðakostnað í rannsóknaleiðöngrum, rekstur fasteigna, tilfærslur sértekna, leiðréttingu gjalda, leigu íþróttaaðstöðu og leiguaðstöðu fyrir kennslu í matvælafræði. Þessir liðir allir eru leiðréttingar vegna vanáætlana og skýra svo til alla þá hækkun sem lögð er til í tillögum fjvn. varðandi Háskóla Íslands. Þar að auki leggur fjvn. að eigin frumkvæði fram nokkrar tillögur, m.a. vegna aukningar á stundakennslu vegna fjölgunar nemenda og fjölgunar um nokkur stöðugildi af sömu ástæðu. Stöðugildin sem fjvn. leggur til eru dósentsstaða í hagnýtri rekstrarhagfræði, dósentsstaða í eðlisfræði og ráðning íþróttakennara, en á móti gerir nefndin ráð fyrir lækkun áætlana um útgjöld vegna stundakennslu vegna fjölgunar á föstum stöðum. Tillögur fjvn. um þetta efni eru byggðar á óskum Háskólans sjálfs sem rökstuddar eru með fjölgun nemenda, en þó er í tillögum nefndarinnar ekki tekið tillit til nema lítils hluta af þeim tillögum sem Háskólinn gerði. Fimmta tillagan varðar Tilraunastöð Háskólans á Keldum. Er annars vegar um að ræða hækkun vegna fæðingarorlofs og samninga um greiðslur dagpeninga, og er það leiðrétting, og hins vegar lækkun sértekna um 4,5 millj. Er það einnig leiðrétting sem stafar af því að ekki eru líkur til að þær sértekjur náist sem áætlað var fyrir í frv. vegna mikillar fækkunar sauðfjár í landinu sem leiðir til minnkandi tekna af sölu bóluefnis. Sjötta tillaga varðar Raunvísindastofnun. Þar eru tekin inn tvö ný hálf stöðugildi að tillögu fjvn. Er annars vegar um að ræða dósent í stjarnvísindum sem gert er ráð fyrir að ráðinn verði frá miðju ári og hins vegar vegna stöðu dósents í hagnýtri stærðfræði sem einnig er gert ráð fyrir að verði ráðinn frá miðju ári. Sjöunda tillagan varðar Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi. Er þar m.a. lögð til lækkun á kostnaði við bókaútgáfu samkvæmt sparnaðartillögu frá menntmrn. Áttunda tillagan varðar Kennaraháskóla Íslands og er þar um leiðréttingar að ræða. Níunda tillagan varðar Rannsóknasjóð og er þar enn ein af tillögum menntmrn. um sparnað. Tíunda og ellefta brtt. varða tillögur menntmrn. um sparnað í menntaskólum. 12. brtt. er skýrð í athugasemdum nema hvað misritast hefur hvað varðar Menntaskólann á Ísafirði að tillagan um framlag til íþróttahúsbyggingar sé til að hefja hönnun og framkvæmdir vegna byggingar íþróttahúss. Hér er ekki um það að ræða, enda hófst bygging umræddds húss fyrir tveimur árum og var hönnun þá að sjálfsögðu löngu lokið. Framkvæmdir við byggingu hússins hafa verið í fullum gangi bæði árin sem liðin eru og eru enn. Tillagan gerir ráð fyrir því að byggingarframkvæmdum verði haldið áfram. Tillaga 13 er leiðrétting og varðar tillögu menntmrn. um sparnað. Tillaga 14 varðar Flensborgarskóla og er um kostnaðarauka vegna yfirtöku starfsmannahalds samkvæmt verkaskiptalögum og er leiðrétting sem staðfest er af Fjárlaga- og hagsýslustofnun. Sama máli gegnir um 14., 15., l6., l7., 18., 19., 20., 21. og 22. brtt. Allar þessar brtt. varða kostnað vegna yfirtöku ríkisins á öllum rekstri þessara skóla og eru þetta tillögur menntmrn. þar um staðfestar af Fjárlaga- og hagsýslustofnun sem nefndin gerir að sínum. Tillaga 23 varðar lækkun samkvæmt sparnaðartillögum menntmrn. og sama máli gegnir um tillögu 24. Tillaga 25 varðar Tækniskóla Íslands. Þar er um að ræða leiðréttingu vegna launagjalda í samræmi við álit sérstakrar nefndar sem skipuð var til að yfirfara rekstur Tækniskóla Íslands og gert hefur tillögur um nokkrar breytingar sem leiða munu til þess að draga mun úr kostnaði við rekstur skólans en kostnaður við rekstur Tækniskólans hefur vaxið mjög ört á undanförnum árum. Liður í tillögum nefndarinnar sem skoðar málefni Tækniskólans var sú breyting sem tillaga er gerð hér um og hefur sú afgreiðsla verið borin undir Fjárlaga- og hagsýslustofnum og það er sú tillaga sem fjvn. gerir. Tillaga 26 varðar sparnaðartillögur menntmrn. Sömuleiðis tillaga 27. Tillaga 28 einnig að öllu öðru leyti en b-lið, en þar er gert ráð fyrir að á safnlið er var 25 millj. kr. og óskiptur í frv. fái Iðnskólinn í Reykjavík 15 millj. kr. til kaupa á tækjum og búnaði. Tillaga 29 varðar áframhaldandi hönnunarframlag vegna verknámshúss á Ísafirði en verið er að vinna að þeirri hönnun og var veitt á sl. ári 1,5 millj. kr. til þess viðfangsefnis og er ekki um nýtt viðfangsefni að ræða. Tillaga 30 varðar Íþróttakennaraskóla Íslands. Er þar gert ráð fyrir 10 millj. kr. framlagi til endurnýjunar á sundlaug skólans en kennslusundlaug skólans er orðin ónýt og að falli komin og er nauðsynlegt að hefja endurbyggingu á henni svo að hægt sé að sinna áfram sundkennslu við Íþróttakennaraskólann. Tillaga 31 varðar Héraðsskólann á Reykjum. Er þar lagt til samkvænt tillögum menntmrn. að kostnaður verði lækkaður um 1 millj. kr. Sama máli gegnir um tillögur 33--41. Tillaga 42 tengist einnig tillögum menntmrn. um lækkun kostnaðar og sparnað. Tillaga 43 er hins vegar um að við bætist nýr liður, Einholtsskóli, til almenns rekstrar 11 millj. 312 þús. og er það sameiginleg tillaga menntmrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnunar um afgreiðslu þessara erinda og hefur fjvn. fallist á að gera þá tillögu að sinni. Tillaga 44 varðar lækkun á rekstrarkostnaði Heyrnleysingjaskólans og er þar um að ræða tillögu menntmrn. um sparnað. Tillaga 45 er leiðrétting á almennum rekstri og sértekjum og er það tillaga sem menntmrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnun gera sameiginlega og fjvn. hefur tekið upp á sína arma. Tillaga 46 skýrir sig sjálf, svo og tillaga 47. Tillaga 48 varðar Þjóðminjasafn Íslands. Á síðasta þingi voru sett ný þjóðminjalög. Samkvæmt þeim lögum er stefnt að mjög verulega auknum kostnaði vegna aukinnar starfsemi Þjóðminjasafnsins og við þjóðminjavörslu. M.a. er gert þar ráð fyrir allverulegum mannaráðningum. Þá gera þessi lög einnig ráð fyrir að Húsfriðunarsjóður fái fast framlag á fjárlögum sem nemi 100 kr. á hvern íbúa landsins og ætti það að nema um 25 millj. kr. Í fjárlagafrv. er hins vegar aðeins gerð tillaga um að til sjóðsins fari sama upphæð og í fyrra eða 3,2 millj. kr. Ástæðan er sú að ríkisstjórnin hefur ákveðið að flytja í tengslum við lánsfjárlög tillögu um að þrátt fyrir ákvæði þjóðminjalaganna skuli framlag til Húsfriðunarsjóðsins takmarkast við þá upphæð sem hér var nefnd. Fjvn. óskaði eftir því að Fjárlaga- og hagsýslustofnun og menntmrn. gæfu álit sitt um kostnaðaráhrif hinna nýju þjóðminjalaga hvað varðar Þjóðminjasafnið og rekstur þess. Fjvn. fékk um þetta tvö álit, annað frá menntmrn. þar sem gerð var tillaga um að gengið yrði nokkuð til móts við kostnaðaráhrif hinna nýju laga en þó ekki til fullnustu. Hin tillagan kom frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun um alger lágmarksútgjöld vegna hinna nýju laga og var fallist á þá tillögu og gerði fjvn. þá tillögu að sinni. Nefndinni er fyllilega ljóst að með þessu móti er ákvæðum hinna nýju þjóðminjalaga alls ekki fylgt nema að mjög óverulegu leyti og að sú starfsemi sem þau lög gera ráð fyrir mun ekki hefjast á árinu 1990, en hins vegar verður unnt á því ári að hefja nokkur undirbúningsstörf að því að þau lög geti tekið gildi á næsta ári þar á eftir verði þá fyrir fjármunum séð. 49. tillagan varðar Þjóðskjalasafn, leiðréttingu á launalið, og hefur um þá tillögu verið haft samráð við Fjárlaga- og hagsýslustofnun. Sama máli gegnir um 50. tillöguna. Sú tillaga er einnig gerð að höfðu samráði við Fjárlaga- og hagsýslustofnun eftir yfirferð þeirrar stofnunar og fjvn. á málefnum Listasafnsins. 51. brtt. er tillaga frá menntmrn. um nokkra lækkun á almennum rekstri Kvikmyndasafns Íslands. 52. brtt. varðar Blindrabókasafn Íslands. Annars vegar er þar lögð til hækkun í almennum rekstri um 800 þús. kr. og er sú hækkun til þess að fullnægja samningi sem fjmrn. hefur gert við Blindrabókasafnið og er skuldbindandi um greiðslur úr ríkissjóði. B-liðurinn varðar tækjakaup og er þar lagt til að Blindrabókasafninu verði heimilað að kaupa nýjan blindraletursprentara í stað annars sem er ónýtur og fær safnið þannig einn nothæfan prentara fyrir blindraletur í stað eins ónýts prentara sem safnið á. Þessi hækkunartillaga á rætur sínar að rekja til fjvn. 53. brtt. varðar liðinn Listir, framlög og skýrir sig sjálf. 54. brtt. er vegna verðuppfærslu. 55. brtt. varðar mótframlag Íslands vegna kynningar á norræna umhverfisárinu, en það verkefni hefur verið samþykkt af norrænu ráðherranefndinni sem skuldbindandi fyrir aðildarlöndin. 56. tillagan er flutt af hálfu fjvn. svo að standa megi við fyrirheit sem gefið hefur verið forráðamönnum Félagsheimilis tónlistarmanna en það fyrirheit hefur m.a. orðið til þess að forsvarsmenn félagsheimilisins hafa lagt fram verulega fjármuni úr eigin vasa og af eigin launatekjum í trausti þess að við umrætt fyrirheit yrði staðið og er lagt til að það verði gert hér. 57. og 58. brtt. þarfnast engra sérstakra skýringa. 59. brtt. varðar húsafriðun. Er þar lagt til að Húsafriðunarsjóður, sem samkvæmt nýsamþykktum þjóðminjalögum hefði átt að fá 25 millj. kr. en fær ekki, fái verðuppfærslu frá því í fyrra um 500 þús. kr. þannig að hann fái sömu meðhöndlun og önnur sambærileg tilfærsluverkefni. Á hinn bóginn leggur fjvn. til að liðurinn Byggða- og minjasöfn verði hækkaður um 3 millj. kr. og í hátt við það sem fjárlög yfirstandandi árs gera ráð fyrir þannig að hægt verði að sinna þessum söfnum með svipuðum hætti og gert var á yfirstandandi ári eftir að fyrir liggur að ekki verður hægt að standa við ákvæði hinna nýju þjóðminjalaga um eflingu þessarar starfsemi. 60. brtt. þarfnast ekki sérstakra skýringa né heldur sú 61. og 62., en sú brtt. varðar Þróunarsamvinnustofnunina og er þar gert ráð fyrir framlagi til hennar sem nemur þeim skuldbindingum sem viðurkennt er að stofnunin hafi tekið á sig fyrir Íslands hönd. Er ekki í þessari tillögu gert ráð fyrir neinum nýjum verkefnum á vegum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. B-liður tillögunnar varðar hins vegar jarðhitadeild Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Fyrir liggur að Háskóli Sameinuðu þjóðanna sem hefur aðalstöðvar í Japan mun ekki geta greitt hærra framlag til jarðhitadeildarinnar en hann gerði í fyrra, en gert var ráð fyrir því að slíkt gerðist eins og frá málum er gengið í fjárlagafrv. Fjvn. telur óhjákvæmilegt að þessi starfsemi Jarðhitaskólans haldi áfram og er því brýnt að gera tillögu um nokkra hækkun á framlagi úr ríkissjóði á móti því að hækkun fæst ekki eins og ráð var fyrir gert frá aðalstöðvum Háskóla Sameinuðu þjóðanna í Japan. 63. tillagan varðar nýtt viðfangsefni, framlag til Rauða krossins vegna móttöku flóttamanna 15 millj. 368 þús. kr. og er það í samræmi við samþykkt ríkisstjórnar Íslands þar um sem er skuldbindandi um fjárgreiðslur úr ríkissjóði. 64. töluliður þarfnast ekki skýringa. 65. töluliður varðar embætti veiðistjóra. Tillagan gerir aðeins ráð fyrir því að staðið verði við ákvæði laga um greiðslur úr ríkissjóði vegna eyðingar refa og minka, en á líðandi ári vantaði rúmlega 11 millj. upp á að staðið yrði við lögbundin framlög af þessum sökum og verður að takast á við það vandamál í fjáraukalögum. Þar sem ekki eru fyrirætlanir um að breyta þessum skyldum ríkisins verður að sjálfsögðu að gera ráð fyrir að fyrir fjármunum sé séð til þess að hægt sé að standa við lögformlegar skuldbindingar. Þá er einnig gert ráð fyrir í þessari tillögu að veiðistjóri geti tekist á við tvö sérstök verkefni, þ.e. er varðar eyðingu máva og hrafna í Landeyjum en þar er komið upp mjög alvarlegt salmonellusmit sem verður tafarlaust að bregðast við og auk þess hefur veiðistjóra verið falið að taka að sér sérstakt rannsóknarverkefni á fjölgun sílamávs við suðvesturströndina vegna mikillar mengunarhættu án þess þó að gert væri ráð fyrir að sú rannsókn þyrfti nokkuð að kosta. Er hér lagt til að áætlað verði að sú rannsókn kosti fé eins og óhjákvæmilegt er og að sá kostnaður verði greiddur sem einnig hlýtur að teljast vera óhjákvæmilegt. Brtt. 66 þarfnast ekki frekari skýringa. Brtt. 67 varðar Skógræktina og er þar m.a. um tillögu til lækkunar að ræða og enn fremur er viðfangsefnið Skógræktarátak í Fljótsdalshéraði fellt hér brott en það kemur annars staðar sem sjálfstætt viðfangsefni á fjárlögum, enda er hér mikið mál á ferðinni þótt aðeins sé fitjað upp á því til hálfs og ekki einu sinni það í tillögum frv. Þá er komið að tillögu 68 er varðar Rannsóknastöðina að Mógilsá. Er þar lagt til að tekið sé kostnaðarlegt tillit til sérstakra rannsóknarverkefna sem búið er að skuldbinda stöðina fyrir en að öðru leyti er einvörðungu um að ræða leiðréttingu á framlögum vegna launa- og verðlagsbreytinga. Þá komum við að Landgræðslu ríkisins. Þar er gerð tillaga um lækkun sértekna að höfðu samráði við Fjárlaga- og hagsýslustofnun og fjvn. gerir síðan tillögu um 1 millj. sérstaklega vegna landgræðsluframkvæmda í Mývatnssveit og um 3 millj. til að bæta aðstöðu Landgræðslunnar í Gunnarsholti en sú aðstaða er allsendis óviðunandi. Tillaga 70 þarfnast ekki frekari skýringa. Tillaga 71 varðar búnaðarsamböndin. Á fjárlögum yfirstandandi árs er gert ráð fyrir sérstakri greiðslu, 9 millj. kr., til búnaðarsambandanna. Landbrh. hefur komið til fundar við fjvn. og tjáð henni að á hans vegum sé nú verið að vinna að frv. sem tryggja muni búnaðarsamböndunum sérstakar tekjur til starfsemi þeirra. Er það frv. unnið af nefnd sem Stéttarsamband bænda á aðild að og að sögn landbrh. eru allar horfur á að fullt samkomulag takist í nefndinni. Tillaga þessi um framlag að fjárhæð 6 millj. kr. er gerð til að tryggja búnaðarsamböndunum óbreytta stöðu frá fjárlögum yfirstandandi árs. Nái sú breyting sem landbrh. ræddi við fjvn. um hins vegar ekki fram að ganga munu málefni búnaðarsambandanna verða tekin til skoðunar síðar. Tillaga 72 hefur áður verið skýrð. Tillaga 73 og 74 varða bændaskólana á Hvanneyri og Hólum og eru fullnægjandi skýringar gefnar í nál. Tillaga 75 varðar samstarfsverkefni á vegum sjávarútvegs og iðnaðar og er gerð tillaga um að til þess samstarfsverkefnis verði varið 6 millj. kr. undir þessum lið á vegum Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins en síðar verður gerð tillaga um jafnháa fjárhæð á vegum Iðntæknistofnunar Íslands en auk þess munu fjölmargir aðilar leggja þessu verkefni lið. Þess skal getið að bæði ráðuneytin sóttu um mun hærri fjárveitingu en hér er gerð tillaga um. Tillaga 76 varðar sjóvinnu- og rannsóknabátinn Mími. Þessi bátur hefur verið gerður út bæði sem kennsluskip við sjóvinnu víðs vegar um land og eins sem rannsóknabátur í þágu Hafrannsóknastofnunarinnar. Fram til þessa hefur Hafrannsóknastofnun greitt hluta kostnaðar við útgerð bátsins, en nú hefur stofnunin tilkynnt að hún treysti sér ekki lengur til að greiða hlut í rekstri bátsins. Væri við svo búið látið sitja mundi þessi starfræksla leggjast niður, enda hefur áhöfninni verið sagt upp störfum. Fjvn. telur ekki réttlætanlegt að leggja niður rekstur þessa báts, enda er hér um að ræða sjóvinnslunámskeið fyrir unglinga, svo til það eina sem mörgum ungum Íslendingum býðst. Nefndin gerir því tillögu um að framlag ríkisins vegna reksturs bátsins verði hækkað um 4 millj. kr. og vill jafnframt að fram komi að þá er ekki gert ráð fyrir að Hafrannsóknastofnun hafi áfram aðgang að bátnum til rannsóknastarfa nema þá að stofnunin greiði leigu fyrir þau afnot sem hún telur sig þurfa að hafa af bátnum. Brtt. 77 varðar lögreglustjórann í Reykjavík. Málefni lögreglustjórans fengu sérstaka skoðun í fjvn. og einnig í dómsmrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnun. Niðurstaðan varð sú að Fjárlaga- og hagsýslustofnun lagði til endurmat á afleysingaframlagi vegna afleysinga og orlofa lögreglumanna í Reykjavík er næmi fjölgun er svaraði til tíu stöðugilda og auk þess lagði stofnunin til að fjölgað yrði hjá lögreglunni í Reykjavík um átta stöðugildi umfram þau sex sem ráð er fyrir gert í fjárlagafrv. Fjvn. gerði þessa tillögu að sinni með þeirri breytingu að hún leggur til að viðbótarstöðugildin verði tíu í stað átta þannig að alls verði fjölgað í lögreglunni í Reykjavík umfram það sem fjárlög gera ráð fyrir um 20 stöðugildi. Mun þá fjölga í lögreglunni í Reykjavík alls um 26 stöðugildi þegar þau sex stöðugildi eru talin með sem gert var ráð fyrir í frv. Er það alls tveimur stöðugildum meira en Fjárlaga- og hagsýslustofnun lagði til. Það skal fram tekið að lögreglustjórinn í Reykjavík hefur náð mjög góðum árangri í sambandi við lækkun rekstrarútgjalda og niðurskurð á yfirvinnu. Lögreglustjórinn gaf fjvn. Alþingis hins vegar þær upplýsingar að útilokað væri að skera yfirvinnu lögreglunnar meira niður en hann hefur þegar gert, m.a. vegna mikillar stækkunar á löggæslusvæði hans og vegna alkunnra atburða sem gerst hafa í miðborg Reykjavíkur og kalla á aukna löggæslu. Fór lögreglustjórinn þess vegna fram á auknar fjárveitingar til mannaráðninga og er hér lagt til að fallist verði á erindi hans að hluta. Að sögn lögreglustjórans í Reykjavík mun þessi afgreiðsla tryggja það m.a. að löggæsla verði aukin í miðborg Reykjavíkur þannig að hægt verði að draga úr og helst afstýra atburðum á borð við þá sem þar hafa gerst á undanförnum helgum og sagt hefur verið frá í blöðum, útvarpi og sjónvarpi. Tillögur 78 til og með tillögu 103 varða svo bæjarfógeta og sýslumannsembættin. Um þessar tillögur almennt má segja eitt og hið sama. Annars vegar er þar um að ræða tillögur Fjárlaga- og hagsýslustofnunar sem byggjast á mati þeirrar stofnunar og dómsmrn. á þörfum löggæslunnar og sýslumannsembætta í landinu til þess að mæta raunkostnaði vegna löggæslustarfa en fram kemur bæði í ríkisreikningi fyrir árið 1988 og úr ríkisbókhaldi fyrir yfirstandandi ár að útlagður kostnaður vegna löggæslu er miklum mun meiri en fjárlögin áætla og að mati dómsmrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnunar er óhjákvæmilegt að taka tillit til þess að ekki er ástæða til að ætla að bæjarfógetar og sýslumenn nái öllum þeim árangri um niðurskurð yfirvinnu og launagjalda sem fjárlagafrv. gerði ráð fyrir. Við tillögugerð fjvn. um viðbrögð við þessum niðurstöðum er í því sem næst einu og öllu farið að tillögum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar um afgreiðslu málsins. Í öllum þessum tillögum sem þarna eru gerðar eru aðeins tvær afgreiðslur sem runnar eru undan rifjum nefndarinnar sjálfrar og varða þær lítils háttar lagfæringar á yfirvinnugreiðslum vegna tveggja sýslumannsembætta. Allt annað í tillögunum er byggt á endurskoðuðum tillögum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Annar þáttur í þessum tillögum er svo mat sömu stofnunar á auknum kostnaði og útgjöldum sýslumanna og bæjarfógeta vegna yfirtöku á sjúkratryggingum sem áður voru verkefni sveitarfélaga. Fjvn. hefur alfarið fallist á þá tillögu sem Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur gert um afgreiðslu þeirra mála og engu þar breytt né við bætt. Tillaga 104 varðar Landhelgisgæslu Íslands. Þar er lögð til leiðrétting á launum vegna tveggja stöðugilda og yfirvinnu samtals að fjárhæð 6 millj. 700 þús. kr. og er sú leiðrétting gerð að mati Fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Einnig er lögð til hækkun á launum vegna nætur- og helgidagavaktar og stöðugildis vaktstjóra og er það einnig gert að fengnu áliti Fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Sama máli gegnir um þá tillögu nefndarinnar að þyrluvaktarkostnaður vegna þyrluvaktar lækna verði hækkaður. Nefndin hefur hins vegar að eigin frumkvæði fjallað um áform Landhelgisgæslunnar um kaup á tækjum og búnaði. Í fjárlagafrv. var gert ráð fyrir fjárveitingu að upphæð 10,7 millj. og var þeirri fjárveitingu ætlað að greiða kostnað við endurbætur á fjarskiptatækjum Landhelgisgæslunnar. Í viðtali við forráðamenn gæslunnar kom hins vegar fram að þeir leggja meiri áherslu á að keypt verði leitarratsjá í flugvél Landhelgisgæslunnar TF-Syn, en sú leitarratsjá gerir flugvél Landhelgisgæslunnar fært að sinna leitar- og eftirlitsskyldum á öðrum tímum en þeim þegar mestrar dagsbirtu nýtur. Slíkar ratsjár hafa hingað til verið mjög dýrar, en nú telur Landhelgisgæslan sig geta fengið þannig ratsjá fyrir samtals um 36 millj. kr. með kostnaði við kaup og uppsetningu og jafnframt að mætavel sé unnt að fá samkomulag um að greiða þennan kostnað á 2--3 árum. Fjvn. féllst fyrir sitt leyti á þetta erindi Landhelgisgæslunnar og leggur til að fjárveiting til tækja- og búnaðarkaupa verði hækkuð úr 10,7 millj. í 20 millj. og að þeirri fjárhæð verði varið til að kaupa leitarratsjá í flugvélina TF-Syn á árinu 1990 og að leitarratsjáin verði sett í vélina á því ári en mun jafnframt gera tillögu um að í 6. gr. fjárlaga verði sett heimildarákvæði þess efnis að heimilt verði að semja um greiðslu á afgangi af fjárhæðinni á næstu tveimur árum þar á eftir. 105. brtt. skýrir sig sjálf og 106. brtt. er um einfalda uppfærslu á launalið. Um 107. brtt. er það að segja að þar er gert ráð fyrir að greiddur verði óhjákvæmilegur kostnaður vegna vistunar öryggisgæslufanga sem vista verður með sérstökum hætti og er þar um tiltekna fanga að ræða. Sama máli gegnir um tillögu fjvn. um sérstaka fjárveitingu vegna vistunar fanga á meðferðarstofnunum. Að áliti nefndarinnar er óhjákvæmilegt, eins og málið er í pottinn búið, að fyrir þessum fjárveitingum sé séð, enda munu þær undir öllum kringumstæðum falla á ríkissjóð sem greiðslur hvort sem fyrir þeim er áætlað í fjárlögum eða ekki. Í 108. brtt. leggur fjvn. til að biskupi Íslands verði heimilað að ráða í sérstaka tímabundna stöðu vegna safnaðaruppbyggingar en fram hefur komið hjá biskupi Íslands að hann leggur áherslu á slíkt uppbyggingarstarf meðal safnaða landsins á síðustu 10 árum fyrir 1000 ára afmæli kristnitöku á Íslandi. 109. brtt. þarfnast ekki skýringar. 110. tillagan er leiðrétting og 111. tillagan varðar tilfærslur. 112. brtt. varðar vistheimilið á Skálatúni og skýrir hún sig sjálf og sama máli gegnir um 113., 114., 115., 116. og 117. brtt. Allar þessar brtt. varða málefni fatlaðra og er fullnægjandi skýring gefin á þeim í fylgiriti með nál. meiri hl. fjvn. 118. brtt. varðar Vinnueftirlit ríkisins. Þar er um að ræða að fallist er á erindi forstjóra stofnunarinnar um kaup á bifreið, tækjum og tölvubúnaði, svo og hækkun launa og annarra rekstrargjalda vegna öryggiseftirlits sem óhjákvæmilegt er að Vinnueftirlitið sinni. Ekki er gert ráð fyrir neinu framlagi úr ríkissjóði vegna þessara umsvifa, enda liggur fyrir yfirlýsing um að þeir sem þjónustunnar njóta, þ.e. vinnuveitendur, munu greiða fyrir hana fullt verð. Hins vegar er ekki fallist á erindi forstjóra Vinnueftirlitsins, sem stofnunin á sammerkt með öðrum sambærilegum stofnunum, að fallið verði frá þeim fyrirætlunum í frv. að stofnunin sem kostar allan sinn rekstur með sértekjum standi ríkissjóði skil á útgjöldum ríkisins vegna fullrar verðtryggingar á lífeyri starfsmanna. 119. brtt. þarfnast ekki skýringa. Um 120. brtt. er það að segja að þar er gert ráð fyrir að ríkisábyrgð á launum vegna gjaldþrota hækki um 30 millj. kr. frá tölum frv. Miðað við óbreytt lög og reglur um ríkisábyrgð á launum vegna gjaldþrota er líklegt að þessi liður hefði þurft að hækka um 80--100 millj. kr. frá áætlun frv. Á bak við þá tillögu að hækka þennan lið um aðeins 30 millj. kr. býr sú ákvörðun að leggja fram á Alþingi frv. til laga um breytingu á þessum reglum sem m.a. takmarki ríkisábyrgð á launum við eðlileg laun eins og greidd eru á vinnumarkaði en nokkur brögð hafa verið að því að gerðar hafa verið launakröfur vegna gjaldþrota sem ekki teljast í neinu samræmi við þær almennu launagreiðslur sem eiga sér stað fyrir sambærileg störf á hinum almenna vinnumarkaði. Er ætlunin að taka á þessu vandamáli með breyttum lögum án þess þó að með því sé á neinn hátt skertur réttur launafólks til ríkisábyrgðar á launum vegna gjaldþrota fyrirtækja, enda séu launin þá í átt við það sem gera má ráð fyrir að greitt sé á hinum almenna vinnumarkaði fyrir þau störf sem unnin eru. Tillaga 122 varðar heilbr.- og trmrn., aðalskrifstofu. Þar er gert ráð fyrir að heimilað verði að ráða einn viðskiptafræðing á skrifstofuna, en þegar rekstur heilsugæslustöðva flyst nú yfir til ríkisins um nk. áramót mun mjög mikil aukning verða á starfsemi aðalskrifstofu heilbr.- og trmrn. Ráðuneytið óskaði sjálft eftir tveimur stöðugildum vegna þessa. Álit Fjárlaga- og hagsýslustofnunar var að óhjákvæmilegt væri að heimila aðra stöðuna sem sótt var um og gerir fjvn. þá niðurstöðu Fjárlaga- og hagsýslustofnunar að sinni. Þá kemur tillaga 123 er varðar lækkun á kostnaði sjúkratrygginga. Lækkunin stafar af því að síðar er gerð tillaga um að hjartaskurðlækningar verði auknar á Íslandi, m.a. með því að ráðið verði í stöður tveggja sérfræðinga og hálfa að auki. Með aukningu hjartaskurðlækninga á Íslandi er stefnt að tvöföldun þeirra aðgerða. Þá mun að sama skapi fækka utanferðum hjartasjúklinga til aðgerða erlendis og mun það draga úr kostnaði sjúkratrygginga sem þessu nemur. Ekkert sérstakt þarf um 124. brtt. að segja, né heldur um næstu tillögu þar á eftir og frá og með tillögu 125 til og með tillögu 139 er það að segja að samkvæmt fjárlagafrv. fyrir árið 1990 er gert ráð fyrir að svokallaðar álagsgreiðslur á spítulum, þ.e. greiðslur umfram grunnlaun vegna vakta, yfirvinnu o.s.frv. nemi 66--68% af heildargrunnlaunagreiðslum spítalanna. Í ríkisreikningi fyrir árið 1988 og í þeim upplýsingum sem fjvn. hefur úr ríkisbókhaldi fyrir líðandi ár kemur hins vegar fram að þessar greiðslur nema ekki 67% ofan á grunnlaun, eins og áætlað er í fjárlögum, heldur 75--77% og hefur þó náðst nokkur árangur í lækkun launagjalda hjá spítulunum eins og stefnt var að. Er hér því um að ræða allmikinn mun á áætlunum og rauntölum um launakostnað. Fjvn. óskaði eftir því að heilbrrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnun skoðuðu þessi vandamál sérstaklega. Niðurstaða heilbrrn. varð sú að það lagði til að álagsgreiðslur á spítulum yrðu hækkaðar um 2%. Niðurstaða Fjárlaga- og hagsýslustofnunar varð sú að stofnunin lagði til að álagsgreiðslurnar yrðu hækkaðar um 1%. Jafnframt var upplýst á fundi fjvn. að áhrif lengingar fæðingarorlofs sem til kom á yfirstandandi ári næmi sem samsvaraði 1% álagsgreiðslna og að ekki væri reiknað með áhrifum þeirrar lengingar í fjárlagafrv. Fjvn. treysti sér því ekki til að gera tillögu Fjárlaga- og hagsýslustofnunar um 1% hækkun álagsgreiðslna að sinni þar sem séð væri að slík hækkun mundi aðeins sjá fyrir þeirri hækkun á álagsprósentu sem stafaði af lengingu fæðingarorlofsins einu saman og væri því ekki líkleg til þess að jafna muninn á milli áætlunar og reynslu eins og sá munur kemur fram annars vegar í fjárlagafrv. og hins vegar í ríkiskreikningi. Niðurstaða nefndarinnar er sú að leggja til að álagsprósentan hækki um 1,5% eða hálfu prósenti meira en Fjárlaga- og hagsýslustofnun gerði tillögu um. Er sú afgreiðsla útfærð fyrir sjúkrastofnanirnar í brtt. 125 til og með brtt. 138. Þá er einnig í þessum tillögum lagt til að fallist verði á leiðréttingu á verðlagsuppfærslu launagjalda gagnvart nokkrum sjúkrahúsum, þ.e. sjúkrahúsinu á Húsavík, Seyðisfirði, Neskaupstað, Selfossi, í Vestmannaeyjum, Keflavík og Hafnarfirði en þetta endurmat var framkvæmt af Fjárlaga- og hagsýslustofnun. Nefndin leggur til að á þá niðurstöðu Fjárlaga- og hagsýslustofnunar verði fallist. Þá erum við komin að málefnum ríkisspítala. Á fundi sem fjvn. átti með stjórn ríkisspítala kom fram að nú stefnir í hallarekstur hjá ríkisspítulum að fjárhæð 102 millj. kr. á árinu 1989 en í fjáraukalagafrv. fyrir yfirstandandi ár var því spáð að hallarekstur ríkisspítala mundi verða um það bil 50 millj. kr. þannig að ljóst er að hallareksturinn stefnir í tvöfalda þá fjárhæð á árinu sem ráð var fyrir gert í fjáraukalagafrv. Miðað við upplýsingar ríkisspítalanna um óbreyttan rekstur nemur fjárvöntun á næsta ári, eins og frá málum er gengið í frv., 398 millj. kr. til að unnt verði að greiða laun og önnur rekstrargjöld ríkisspítalanna miðað við óbreyttan rekstur þeirra á næsta ári. Fjvn. bað um sérstaka skoðun á þessu erindi af hálfu heilbrrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnunar. Fjárlaga- og hagsýslustofnun lagði til eftir þá skoðun að sértekjur spítalanna yrðu lækkaðar um 100 millj. kr. og gerir fjvn. þá tillögu að sinni. Í öðru lagi var lagt til við nefndina að fjölgað yrði um tvö og hálft nýtt stöðugildi við hjartaskurðlækningar. Á móti lækkuðu sjúkratryggingar hjá Tryggingastofnun ríkisins um 7 millj. kr. Þessar tillögur gerir fjvn. að sínum. Þá kom fram að heilbrrh. og fjmrh. höfðu gert með sér samkomulag um tvö ný stöðugildi við K-byggingu sem þó var ekki gert ráð fyrir í fjárlagafrv. Fjvn. gerir tillögu um 4 millj. kr. er nægi til að greiða kostnað vegna þessara tveggja nýju starfsmanna sem samið hafði verið um. Þá var lögð fyrir fjvn. tillaga Fjárlaga- og hagsýslustofnunar um að liðurinn Viðhald undir umsjá stjórnarnefndar ríkisspítala hækki um 10 millj. kr. og gerir fjvn. þá tillögu að sinni. Þá var lögð fyrir fjvn., eins og áður hefur komið fram, niðurstaða Fjárlaga- og hagsýslustofnunar um 1% hækkunarþörf á álagshlutfalli vegna launagreiðslna, en eins og áður hefur fram komið treystir nefndin sér ekki til að gera þá tillögu að sinni en leggur til 1,5% hækkun. Er sú hækkun hér uppfærð á hinar ýmsu deildir ríkisspítalanna. Þá gerir nefndin einnig sjálfstæða tillögu um að stofnkostnaður vegna stjórnarnefndar hækki um 10 millj. kr. Þá er komið að Borgarspítalanum. Sá spítali sinnir sérstaklega málefnum alnæmissjúklinga. Samkvæmt þeim upplýsingum sem fyrir liggja hefur fólki sem smitað er af alnæmisveirunni fjölgað mjög á Íslandi á skömmum tíma og er Ísland nú áttunda efsta land í röðinni hvað varðar fjölda eyðnismitaðra í hlutfalli af fólksfjölda og eru þá ekki meðtaldir í þeirri tölu þeir Íslendingar sem hafa smitast af veirunni og dveljast í útlöndum. Þessi fjölgun alnæmissmitaðra kallar á sérstök viðbrögð og var mikil áhersla á það lögð við nefndina að við því yrði brugðist, m.a. með ráðningu hjúkrunarfræðings og félagsráðgjafa sem sérstaklega helguðu sig málefnum þeirra sem smitaðir eru af þessum sjúkdómi. Fjvn. leggur til að fallist verði á fjölgun um eitt stöðugildi hjúkrunarfræðings og eitt stöðugildi félagsráðgjafa vegna sjúkdómsins eyðni. Eins og kunnugt er var nú fyrir nokkrum dögum tekin í notkun ný deild við B-álmu Borgarspítalans. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir að sú deild verði starfrækt á næsta ári og samkvæmt grg. frv. er í frv. gert ráð fyrir nauðsynlegu mannahaldi á Borgarspítalanum vegna þeirrar starfrækslu. Við nánari athugun reynist svo ekki vera. Í frv. er aðeins gert ráð fyrir stöðum sjúkraliða og hjúkrunarfræðinga vegna þessarar deildar. Á þessari nýju deild sem opnuð var fyrir nokkrum dögum er hins vegar m.a. gert ráð fyrir að fari fram bæklunarskurðlækningar. Ljóst er að ekki nægir að gera aðeins ráð fyrir þjónustu sjúkraliða og hjúkrunarfræðinga vegna slíkra bæklunarsjúklinga auk þess sem opnun nýrrar deildar hlýtur óhjákvæmilega að kalla á aukið álag á aðra en bara þá sjúkraliða og hjúkrunarfræðinga sem þar starfa. Heilbrrn. gerði ráð fyrir því í viðræðum við fjvn. að til þess að hægt væri að fullnægja starfsmannaþörfum hinnar nýju deildar þyrfti að ráða í sex til sjö stöður til viðbótar við stöður sjúkraliða og hjúkrunarfræðinga sem frv. gerir ráð fyrir. Fjvn. leggur til að ráðið verði í tvær af þessum sex stöðum og að Borgarspítalinn fái sjálfur að ráða því hvaða stöður hann velur af þeim sex eða sjö sem hann lagði sérstaka áherslu á. Þá er einnig lagt til í þessari tillögu að álagshlutfall Borgarspítalans vegna launa verði hækkað um 1,5% eins og álag annarra spítala. Þá er komið að Landakoti. Spítalinn sendi fjvn. inn beiðnir sínar eins og aðrar sjúkrastofnanir og fór nefndin þess á leit við Fjárlaga- og hagsýslustofnun að hún tæki erindi hans til skoðunar. Niðurstaðan varð að sértekjur spítalans þyrftu að lækka um 10 millj. kr. og gerir fjvn. Alþingis þá niðurstöðu að tillögu sinni. Jafnframt er í tillögunni gert ráð fyrir hækkun á álagslið launa til samræmis við aðrar sjúkrastofnanir. Rétt er að geta þess hér að eins og frá tillögum fjvn. er gengið er ekki gert ráð fyrir að neinir nýir verkáfangar verði hafnir, hvorki við K-byggingu á Landspítalalóð né við B-álmu Borgarspítala. Fjárveitinganefndarmenn gera sér fulla grein fyrir því að þar er þröngur stakkur skorinn og ekki síður að fjárveitingar til tækjakaupa og búnaðar á þessum spítulum eru mjög skornar við nögl og varla hægt að sinna þeim störfum sem þessar stofnanir telja vera lágmarksþarfir. Hvað varðar ríkisspítalana telur fjvn. þó að með þeirri hækkun sem hún hefur lagt til á viðhalds- og stofnkostnaði verkefna sé unnt að sinna þeim viðfangsefnum sem óhjákvæmileg eru. Hvað varðar Borgarspítalann á að vera unnt af fjárveitingum þess spítala að halda áfram þeim nauðsynlegum verkum við betrumbætur á eldvarnakerfi spítalans og endurnýjun á rafkerfi hans í framhaldi af því að ný vararafstöð hefur verið tekin í notkun í samræmi við afgreiðslu Alþingis á fjáraukalögum yfirstandandi árs. Ástæða er til að minna á í þessu sambandi að í ráði er hjá ríkisstjórninni að samræma rekstur sjúkrastofnana á höfuðborgarsvæðinu, m.a. þannig að aðgerðaþjónusta þeirra verði endurskipulögð og höfð hliðsjón af mikilli þörf fyrir aukið langlegurými og öldrunarþjónustu á höfuðborgarsvæðinu. Brýna nauðsyn ber til að þeirri athugun verði hraðað, m.a. vegna þess að áform um endurnýjun og endurbyggingu á aðgerðaaðstöðu í sumum spítalanna hljóta að tengjast niðurstöðum þeirra athugana og tillögugerð heilbrrn. um samhæfingu í rekstri og starfrækslu sjúkrastofnana á höfuðborgarsvæðinu. 143. tillaga varðar byggingu sjúkrahúsa, heilsugæslustöðva og læknisbústaða. Þar leggur fjvn. til hækkun um 35,2 millj. kr. og skiptingu eins og fram kemur á þskj. 279 og er sú skipting gerð í samráði við þingmenn kjördæmahópanna eins og vani er. 144. tillaga varðar leiðréttingu sem fjvn. fékk frá Fjárlaga- og hagsýslustofnun og gerir nefndin þá leiðréttingu að tillögu sinni. Tillaga 145 til og með tillögu 153 eiga það sameiginlegt að hér er aðeins um það að ræða að breyta launaliðum um tilteknar fjárhæðir vegna tillagna um hækkun álagshlutfalls á laun sem áður hefur verið gerð grein fyrir. Tillaga 154 varðar heilsugæslustöðvarnar, en nú yfirtekur ríkið rekstur þeirra af sveitarfélögum frá og með næstkomandi áramótum. Í fjárlagafrv. var fjárhæð vegna þessa á einum safnlið, en gert var ráð fyrir að í meðförum nefndarinnar væri þessum safnlið síðan skipt niður á hinar einstöku heilsugæslustöðvar í héruðunum. Hefur það nú verið gert. Heilbrrn. vann þær tillögur og Fjárlaga- og hagsýslustofnun fór yfir þær og varð niðurstaðan sú sem lýst er í tillögum 155 til og með 162. Þessar niðurstöður heilbrrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnunar hefur fjvn. tekið upp óbreyttar og gert að sínum. Niðurstöðutala samkvæmt þessari skiptingu er 2 millj. 880 þús. kr. hærri en gert var ráð fyrir í frv. Þá gerir tillaga 154 einnig ráð fyrir að útgjöld á heilsugæslustöðvar vegna 5. gr. laga nr. 87 frá 1989 falli út og sértekjur að fjárhæð 89 millj. kr. falli út á móti og eru sértekjur færðar inn á hvert hérað eins og sést nánar af tillögunum. Ég ítreka að hér er enn alfarið stuðst við sameiginlega niðurstöðu heilbrrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnunar um meðferð þessara mála. Tillaga 163 varðar Lyfjatækniskóla Íslands. Fjvn. leggur til að fjárveiting til skólans verði hækkuð um 500 þús. kr. vegna viðhaldsverkefna í húsnæði skólans. Þá er komið að tillögu 164. Í a-lið er lögð til hækkun um 2 millj. kr. á Gæsluvistarsjóði og í b-lið er lagt til að framlag til samtaka áhugamanna um áfengisvandamálið sem í frv. var 10 millj. kr. verði hækkað í 15. Er það í samræmi við yfirlýsingar um að samtökum áhugamanna um áfengisvandamálið verði tryggðar 15 millj. kr. í árlegt framlag úr ríkissjóði í fjögur ár og er árið 1990 þriðja og næstsíðasta árið sem slíku framlagi hefur verið heitið. Tillaga 165 þarfnast ekki skýringa. Tillaga 166 varðar húseignina Bjarnarbraut 8, Borgarnesi, en þar er fyrirhugað að verði skrifstofur Fasteignamatsins og fræðslustjórans á Vesturlandi. Samkvæmt niðurstöðum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar vantar 17 millj. 800 þús. kr. til þess að sú framkvæmd verði unnin eins og til stendur og gerir fjvn. þá niðurstöðu að tillögu sinni. Þá er í b-lið lagt til að 1 millj. kr. verði varið til áframhaldandi hönnunar stjórnsýsluhúss á Akranesi. Verði það að ráði að keypt verði hús á staðnum í stað þess að byggja nýtt mun þessi fjárveiting að sjálfsögðu falla niður. Tillaga 167 varðar Vita- og hafnamálaskrifstofuna. Var óskað eftir umsögn Fjárlaga- og hagsýslustofnunar um erindi Vita- og hafnamálastofnunar sem fjvn. barst og eru niðurstöður Fjárlaga- og hagsýslustofnunar gerðar að tillögum fjvn. um meðferð málsins. Till. 168 varðar tilfærslu vegna kostnaðar við yfirtöku sveitarfélaga á landshöfnum. Till. 169 varðar svo fjárlagaliðinn Hafnarmannvirki og lendingarbætur og er gert ráð fyrir að þær hækki um 125 millj. kr. samtals og er sá fjárlagaliður sundurliðaður á hinar ýmsu framkvæmdir í brtt. 169 á þskj. 279. Við þá ákvörðun hefur verið haft samráð við þingmannahópa kjördæmanna um skiptingu milli hafnamannvirkja í þeirra kjördæmum eins og vani er. Virðulegi forseti. Þau mistök hafa gerst að vegna þess að tillögur þingmanna Austurl. bárust nokkuð seint hafa þær ekki verið færðar inn í skiptinguna eins og þeir gerðu tillögu um. Þarf því að gera þá leiðréttingu á þeirri skiptingu sem hv. þm. Austurl. leggja til og ekki breytir heildarfjárhæðum. Kemur sú leiðrétting fram í endurprentun skjalsins sem lagt verður fram síðar. Eins og ég segi breytir það ekki heildarfjárhæðum og ekki skiptingu milli kjördæma. Þá er í brtt. 172 gerð tillaga um að framlag til Hafnabótasjóðs hækki um 27,5 millj. kr. Tillaga 173 varðar Siglingamálastofnun ríkisins. Þar er í fyrsta lagi gerð tillaga um hækkun á launalið um 4,5 millj. kr. og var í því sambandi haft samráð við bæði samgrn. og Fjárlaga- og hagsýslustofnun. Þá gerir fjvn. einnig tillögu um sérstaka fjárveitingu, 1,5 millj. kr. vegna mælinga á stöðugleika skipa og aðgerða til þess að tryggja aukinn stöðugleika og er þar einkum átt við hina smærri báta. Það skal fram tekið að það er rangt sem segir í skýringum við nál. á þskj. 278 að þetta framlag sé ætlað til stöðugleika- og hávaðarannsókna. Hér er aðeins um framlag að ræða til stöðugleikarannsókna og er til þess ætlast að þessu framlagi sé varið til að auka rannsóknir og aðgerðir til að tryggja aukinn stöðugleika fiskiskipa, en þær aðgerðir hafa nú þegar borið verulegan árangur til að auka öryggi sjófarenda. Tillaga 174 kemur næst. Þar er sérstök ástæða til að minnast á tvö atriði. Í fyrsta lagi b-lið, Norrænar jarðskjálftarannsóknir. Þar er lögð til hækkun um 1440 þús. kr. og er það til að unnt sé að standa við þegar gert samkomulag um samnorrænar jarðskjálftarannsóknir á Suðurlandi. Í d-lið er síðan fjallað um Öryggismálaskóla sjómanna. Er þar gert ráð fyrir að hækka fjárveitingu um 4 millj. kr. og á það að tryggja að Öryggismálaskóla sjómanna sem starfræktur er um borð í fyrrverandi varðskipinu Þór verði tryggð nægileg fjárveiting til þess að hægt sé að sinna öryggismálakennslu í sjávarþorpum og fiskibæjum um landið í allt að þrjá mánuði á ári í stað tveggja mánaða eins og gert hefur verið á yfirstandandi ári. Miðast þessi tillaga einnig við að auka öryggi sjófarenda, enda hefur mikil aðsókn verið að Öryggismálaskóla sjómanna og enginn vafi er á því að hann getur gert og mun gera verulegt gagn til að auka öryggi sjómannastéttarinnar. Tillaga 175 þarfnast nokkurra skýringa. Samkvæmt a-lið er gerð tillaga um 2,6 millj. kr. hækkun á liðnum 610 Ferðamál. Ætlast er til að 2 millj. af þessari fjárhæð fari til að greiða fyrir þróunarverkefnum í ferðaþjónustu hjá Ferðaþjónustu bænda en sú ferðaþjónusta hefur nú verið í mjög örri uppbyggingu og eru þar möguleikar á mjög blómlegri atvinnugrein í sveitum landsins sem rétt er að gera sérstakt kynningarátak fyrir. Þá er gert ráð fyrir því að 600 þús. kr. gangi til Ferðafélags Íslands til að greiða að nokkru kostnað sem Ferðafélagið hefur af gerð snyrtiaðstöðu fyrir ferðafólk í óbyggðum landsins. Í b-lið er gerð tillaga um að liðurinn 620 Hótel, framlög hækki um 5 millj. kr. Af þessum lið eru greiddar þær skuldbindingar sem Ferðamálasjóður hefur verið látinn taka á sig vegna sérstaks vanda hótela. Samkvæmt athugun sem fjvn. lét gera á þessum lið nægja 20 millj. kr. ekki til að Ferðamálasjóður geti staðið við skuldbindingar sínar og tekist á við þau verkefni sem til hans hefur verið beint. Gerir nefndin því tillögu um að þessar 20 millj. kr. verði hækkaðar í 25 og mun það tryggja að Ferðamálasjóður geti gegnt þeim hlutverkum sem honum hafa verið falin. Í c-lið er síðan lagt til að settur verði á fót nýr liður, 630 Ýmislegt, og til hans verði veittar 4,6 millj. kr. Ástæðan er sú að fjvn. hefur nú um tveggja ára skeið kynnt sér sérstaklega þau vandamál sem upp eru risin vegna skorts á snyrtiaðstöðu fyrir ferðafólk við Gullfoss og miklum ágangi ferðafólks á því svæði en sá ágangur spillir nú gróðurfari og gönguleiðum í nágrenni Gullfoss. Fram hafa komið ýmsar hugmyndir um úrbætur, þar á meðal um lagningu stíga og frágang bílastæðis, auk þess sem uppi hafa verið hugmyndir um byggingu snyrtiaðstöðu og jafnvel um uppbyggingu aðstöðu til sölu á vöru og þjónustu fyrir ferðamenn. Ýmis áhorfs- og álitamál eru í þessu sambandi, bæði um hvort hús skuli reist á þessu svæði, hvar þau skuli reist og hversu viðamiklar þær byggingar eigi að verða. Fjvn. leggur þá tillögu fyrir Alþingi að stuðlað verði nú að því að nauðsynlegar lagfæringar verði gerðar á aðstöðu ferðamanna við Gullfoss án þess þó að þar verði stigin einhver þau skref sem erfitt yrði að stíga til baka og umdeilanleg kynnu að verða. Tillaga fjvn. hér um 4 millj. kr. byggist m.a. á því að ónotuð er fjárveiting fyrra árs upp á 1,6 millj. kr. og fyrir þær fjárveitingar, samtals að upphæð 5,6 millj. kr., sem væru til ráðstöfunar væri tillaga þessi samþykkt væri unnt að ganga snyrtilega frá bílastæðum við Gullfoss og leggja göngustígi og göngustiga um svæðið þannig að umferð ferðamanna yrði beint eftir stígunum í stað þess sem nú er, að allt gróðurlendi í kring er meira og minna sparkað sundur vegna átroðnings fjölmargra fóta. Næsta ár yrði síðan notað til þess að gaumgæfa betur þær hugmyndir sem menn hafa um gerð og byggingu snyrtiaðstöðu og hvernig fyrirkomulagi og rekstri á slíkri þjónustu við ferðamenn væri best fyrir komið. Þá er einnig undir þessum lið gert ráð fyrir 600 þús. kr. framlagi til þess að koma á fót snyrtiaðstöðu fyrir ferðamenn við Látrabjarg. Þá er komið að tillögu 176 en sú tillaga varðar Veðurstofuna. Hún er reist á niðurstöðum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar á breytingum er varða Veðurstofuna sem Fjárlaga- og hagsýslustofnun lagði fyrir fjvn. og nefndin gerði að sinni. Um brtt. 177 hefur áður verið rætt í tengslum við Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Þar er einnig um að ræða leiðréttingar, annars vegar vegna vanáætlunar yfirvinnu og hins vegar vegna ofáætlunar sértekna. Var einnig í þessu sambandi stuðst við álit Fjárlaga- og hagsýslustofnunar og það álit gert að tillögum fjvn. Sama máli gegnir um tillögu 179 og tillögu 180 sem er síðasta tillagan á þessu þskj. Um báðar þessar tillögur hafði fjvn. samráð við Fjárlaga- og hagsýslustofnun og studdist við niðurstöður úr athugun hennar á þessum viðfangsefnum við gerð þeirra tillagna sem hér eru fram settar. Virðulegi forseti. Ég hef nú lokið við að rekja nokkuð tilefni þeirra tillagna sem fjvn. leggur til. Ég geri mér það ljóst að ég hef tekið til þess nokkurn tíma en ég held að það hafi verið nauðsynlegt svo að þeir sem höfðu þolinmæði til að fylgjast með þeirri greinargerð geti gert sér það fyllilega ljóst að þó svo að mönnum finnist tillögur þessar kannski nokkuð háar er meginhlutinn af þeim til kominn vegna leiðréttinga á launaliðum vegna verðuppfærslu og vegna vanáætlana. Þær breytingar hafa allar verið bornar undir Fjárlaga- og hagsýslustofnun og fjmrn. og eru flestallar staðfestar af þeim aðilum og fluttar hér að fyrirlagi þeirra. Þetta vildi ég, virðulegur forseti, að gæti komið fram í mínu máli svo að menn þyrftu ekkert að velkjast í vafa þar um. Ég hef nú lokið við að gera grein fyrir brtt. fjvn. á þskj. 279. Ég legg til að þessar brtt. verði síðan samþykktar eins og þær koma fram.



Virðulegur forseti. Fjárlagafrv. fyrir árið 1990, sem hér er komið til 2. umr., er að ýmsu leyti sérkennilegt. Sjaldan hefur frv. hlotið eins mikið lof frá aðalhöfundi sínum eins og þegar hæstv. fjmrh. mælti fyrir þessu frv. til fjárlaga við 1. umr. og þegar hann kynnti það fyrir fjölmiðlum eftir að frv. var lagt fram. Þá skorti ekki hástemmdar lýsingar og faguryrði um það hversu hér væri mikið tímamótaverk á ferðinni. Frv. átti að valda þáttaskilum, það átti að vera traustur hornsteinn nýrrar efnahagsstefnu hæstv. ríkisstjórnar, það átti að mynda traustan ramma um efnahagslífið, ramma sem allir aðilar í þjóðfélaginu áttu að laga sig að. Þarna var komin kjölfestan sem íslensku þjóðina hafði vantað til þess að rífa sig upp úr öldudalnum. Þeir sem vanir eru að lesa fjárlagafrv. sáu fljótt að hér var málum blandið. Og þeir sem þekkja hæstv. fjmrh. voru ekkert hissa á því þó að hér kynni eitthvað að vera ofsagt. Sama daginn og frv. var lagt fram lýsti ég nokkrum einkennum þess í örstuttum viðtölum við fjölmiðla. Og við 1. umr. fjárlaga þann 26. okt. sl. gerði ég og aðrir fulltrúar stjórnarandstöðunnar grein fyrir skoðunum okkar á þessu frv. Ástæðulaust er að rifja upp þau orð sem þá voru sögð, en þau voru mjög á annan veg en sú lofgjörð sem málskrúðsmaðurinn mikli, hæstv. fjmrh., hafði flutt um þetta afkvæmi sitt. Á undanförnum vikum hefur fjvn. haft þetta mál til meðferðar. Við nákvæma athugun á frv. hefur komið í ljós að það er óvenjuleg hrákasmíð. Frv. er svo götótt að furðu sætir. Rekstrarliðir þess eru víða hvar vanmetnir. Sömuleiðis launaliðir, jafnvel svo skakkar tugum milljóna króna hjá miðlungsstórri stofnun og hvort tveggja án þess að til þess sé ætlast að dregið verði úr starfsemi þessara stofnana. Sértekjur höfðu á hinn bóginn verið hækkaðar hjá ýmsum stofnunum úr öllu samhengi við möguleika þeirra til að afla sér þessara tekna. Frv. er löðrandi í slíkum villum. Frv. sem átti að vera hornsteinn nýrrar efnahagsstefnu og veita traustan ramma utan um efnahagslífið var þegar til kastanna kom eins og gatasigti. Mér þykir nauðsynlegt að draga þetta fram þegar í upphafi ræðu minnar vegna þess að í þessu er fólgin skýringin á þeim mikla fjölda brtt. sem fjvn. flytur við þessa umræðu. Þó að þetta hafi verið sagt með öðrum orðum í ræðu hv. formanns fjvn. hér áðan, þá máttu allir skilja að skoðun hans var hin sama. Fjvn. flytur þessar brtt. sameiginlega. En svo hefur oftast verið með brtt. við 4. gr. Að sjálfsögðu erum við fulltrúar minni hl. í fjvn. mismunandi ánægðir með þessar tillögur og hefðum í sumum þeirra a.m.k. lagt aðrar áherslur. Við höfum því fullan fyrirvara um afstöðu til einstakra tillagna og áskiljum okkur rétt til að hafa frjálsar hendur til þess að flytja eða fylgja brtt. sem fram kunna að koma. Að þessum orðum mæltum vil ég flytja nefndarmönnum í fjvn. þakkir fyrir ágætt samstarf við þá vinnu nefndarinnar sem nú er að baki. Ég vil einnig taka undir orð formanns nefndarinnar um þakkir til þeirra starfsmanna sem unnið hafa fyrir nefndina og til þeirra embættismanna ríkisins sem nefndin hefur haft mest samskipti við. Þá vil ég einnig flytja þakkir til starfsfólksins alls í húsakynnum Alþingis að Austurstræti 14. Ég vil þó sérstaklega flytja formanni nefndarinnar, hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, þakkir fyrir röggsamlega verkstjórn á fundum nefndarinnar og lipurð í samskiptum við okkur, sem erum fulltrúar stjórnarandstöðunnar. Við afgreiðslu mála fyrir þessa umræðu hefur formaðurinn leitt starf meiri hl. nefndarinnar á þann hátt sem við í minni hl. teljum rökrétt, hann hefur leitast við að leiðrétta að hluta sem flestar villur frv. í hinum smærri útgjaldaliðum, þótt ekki verði séð fyrir hvernig fer um hin stærri vandamálin sem flest bíða 3. umr. Þessi afstaða byggist á sömu sjónarmiðum, sem væntanlega koma bráðlega fram í frv. á vegum nefndarinnar í heild, þar sem gerðar verða tillögur um fastari skipan á meðferð og framkvæmd ríkisfjármála. Til þess að sú skipan geti orðið virk er nauðsynlegt að fjárlög verði raunhæfari en þau hafa oft verið, sérstaklega nú hin síðustu árin. Engum meiri hl. í fjvn. er það létt verk að flytja svo margar brtt. sem nú hefur verið gert, tillögur sem hækka útgjöld ríkissjóðs um nálega 1200 millj. kr. Sá hluti þessara brtt. sem fluttur er til þess að leiðrétta augljósar vitleysur frv. er þó í rökréttu samhengi við þau sjónarmið nefndarinnar í heild að til þess að hægt sé að veita einstökum stofnunum ríkisins eðlilegt aðhald þurfi þær að búa við fjárlög sem séu sæmilega raunhæf. Áður en ég vík frekar að fjárlagafrv. þykir mér rétt að rifja upp að nú eru liðnir 14 mánuðir síðan ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar settist á valdastóla. Ég kalla það svo að enn sitji sama ríkisstjórnin, þótt í september sl. hafi verið skotið undir hana fleiri brauðfótum með þátttöku Borgfl. Í raun var einungis um formbreytingu að ræða vegna þess að Borgfl. hafði stutt hæstv. ríkisstjórn að meira eða minna leyti frá því að hún var mynduð. Það var auðvitað gert í von um umbun, sem að lokum fékkst með tveimur ráðherrastólum, þótt annar þeirra væri einungis að nafninu til og án raunverulegra verkefna. Yfirlýsingar hæstv. ríkisstjórnar frá því fyrir 14 mánuðum eru þjóðinni enn þá í fersku minni. Í fyrstu voru ýmsir sem trúðu því að hæstv. ríkisstjórn mundi standa við þær yfirlýsingar sem hún hafði gefið. Allir vita nú að þetta hefur farið á annan veg. Í 14 mánuði hefur þjóðin orðið vitni að vanefndum. Í 14 mánuði hafa atvinnuvegirnir barist í bökkum með samfelldum hallarekstri og gjaldþroti fjölda fyrirtækja. Í 14 mánuði hefur verið þrengt að afkomu heimilanna með minnkandi kaupmætti almennings og gífurlegum skattaálögum. Landsbyggðin hefur átt í vök að verjast og atvinnuleysi hefur haldið innreið sína. Ríkissjóður safnar skuldum vegna rekstrarhalla og þjóðarbúið safnar skuldum erlendis vegna halla á viðskiptum við útlönd. Millifærslukerfi ríkisstjórnarinnar hefur ekki náð að ráða bót á þessum vanda. Þótt með því hafi tekist að forða nokkrum fyrirtækjum frá gjaldþrotsbrúninni er um að ræða frestun á vanda sem kemur til greiðslu af fullum þunga á árinu 1991. Smáskammtalækningar í formi gengisfellinga hæstv. ríkisstjórnar hafa komið of seint og verið þess vegna of litlar. Ef svo sem helmingurinn af þessum gengisfellingum hæstv. ríkisstjórnar hefði komið fyrir 14 mánuðum væri staðan nú önnur. Í nál. minni hl. fjvn. á þskj. 280 eru dregin fram í töluliðum nokkur einkenni efnahagslífsins um þessar mundir. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,1. Erlendar skuldir stórhækka á þessu ári eða úr 41,3% af landsframleiðslu 1988 í rúmlega 50% 1989. 2. Greiðslubyrði af erlendum lánum hækkar úr 16,6% af útflutningstekjum 1988 í 19% 1989. 3. Halli á viðskiptum við útlönd fer vaxandi og því spáð að hann verði 9,9 milljarðar á næsta ári og eru þá ekki teknar til greina alvarlegar horfur í loðnuveiðum. Þessi halli á einu ári samsvarar 200 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu í landinu. 4. Halli á ríkissjóði stefnir í 5--6 milljarða kr. á þessu ári og varlega áætlað í 6--8 milljarða kr. á næsta ári. 5. Spáð er yfir 2000 gjaldþrotum í Reykjavík á þessu ári. Ekki liggja fyrir tölur eða spár fyrir landið í heild en staðan er geigvænleg. 6. Talið er að kaupmáttur ráðstöfunartekna verði að meðaltali 8% lægri en 1988 og að hann lækki enn um 5% á næsta ári. Kaupmáttur tryggingabóta frá Tryggingastofnun ríkisins er talinn hafa lækkað á þessu ári um 4--9% eftir tegundum trygginga. 7. Atvinnuleysi var þrisvar sinnum meira fyrstu átta mánuði þessa árs en á sama tíma í fyrra og gert er ráð fyrir að allt að 6 þús. manns gangi atvinnulausir í upphafi næsta árs, eða meira en einn og hálfur árgangur af þeim hluta þjóðarinnar sem nú er á besta starfsaldri. 8. Skattheimta til ríkisins er nú meiri en nokkru sinni fyrr, á sama tíma sem laun fólksins fara lækkandi að raungildi og fjöldi fyrirtækja riðar til falls. 9. Verðbólga hefur á þessu ári hækkað um 25% og raunvextir útlána í bankakerfinu eru að meðaltali tvöfalt hærri en 1987 samkvæmt yfirliti Þjóðhagsstofnunar. 10. Eigið fé heilla atvinnugreina er á þrotum eða þrotið. Eftir ítrekaðar gengisfellingar ríkisstjórnarinnar er fiskvinnslan, sem rekin hefur verið með háskalegum halla síðustu missirin, nú talin réttu megin við strikið að meðaltali, en á sama tíma er bátaflotinn rekinn með ískyggilegum halla og sömu sögu er víðast að segja um þann hluta togaraflotans sem aflar fyrir frystihúsin.`` Sú lýsing sem hér er gefin af ýmsum þáttum efnahagsmála er öll dregin fram úr gögnum sem komið hafa frá hæstv. ríkisstjórn sjálfri, mest úr þjóðhagsáætlun ríkisstjórnarinnar. Það vekur því sannarlega furðu að hæstv. ríkisstjórn virðist nú telja að hinu ákjósanlega jafnvægi sé náð. Allt sé komið í besta lag hjá heimilunum í landinu, atvinnuvegunum, ríkissjóði og í þjóðarbúskapnum. Á þessum nótum flytja forustumenn hæstv. ríkisstjórnar nú hverja ræðuna á fætur annarri. Þannig talaði t.d. hæstv. fjmrh. á Alþingi þann 23. okt. sl. þegar hann var að lýsa því fyrir hv. þm. hvernig hæstv. ríkisstjórn hefði skapað þessi eftirsóknarverðu skilyrði fyrir það sem hann kallaði, með leyfi hæstv. forseta: ,,nýjan grundvöll að varanlegri umsköpun í íslensku efnahagslífi, nýjan grundvöll í sjávarútvegsmálum, nýjan grundvöll í landbúnaðarmálum, nýjan grundvöll í byggðamálum, nýjan grundvöll í ríkisfjármálum, nýjan grundvöll í velferðarkerfinu og tryggingakerfi ríkisins, nýjan grundvöll í samskiptum Íslands við umheiminn``. Þetta er ekki eina ræðan sem hæstv. fjmrh. hefur flutt af þessum toga. Þær eru margar. Og hæstv. fjmrh. er ekki eini ráðherrann í núverandi hæstv. ríkisstjórn sem talar með þessum hætti. Ýmsir fleiri hæstv. ráðherrar æfa sig í ræðuhöldum af þessu tagi. Þeir sem þannig tala virðast ekki þekkja raunveruleikann. Þeir þekkja ekki afkomu heimilanna eða atvinnuveganna. Þeir þekkja ekki gjaldþrotin. Og þeir þekkja sjálfsagt ekki skattbyrðina. Eða er það kannski svo að þeir séu aðeins að snúa staðreyndunum við með blekkingavaðli? Hverri ríkisstjórn er það afar mikilvægt að eiga sæmilegt traust þjóðar sinnar. Núverandi hæstv. ríkisstjórn á víst ekki þessu láni að fagna. Það þykir fáum undarlegt sem hlusta á ræður af þeim toga sem hér hafa verið gerðar að umtalsefni. Að sjálfsögðu liggur ekkert endanlega fyrir um það hver verður niðurstaðan í ríkisbúskapnum á þessu ári. Ljóst er þó að ríkissjóður verður rekinn með alvarlegum halla sem líklega nemur um 5 milljörðum króna, þrátt fyrir að fjárlög væru afgreidd með rekstrarafgangi. Við afgreiðslu fjárlaga fyrir tæpu ári fluttum við fulltrúar stjórnarandstöðunnar harða gagnrýni á veilurnar og skekkjurnar í fjárlögunum eins og þau voru afgreidd. Öll atriði þeirrar gagnrýni okkar, sem voru fjölmörg, hafa nú hlotið staðfestingu reynslunnar. Þegar ég lýsti því t.d. hvernig forsendur fjárlaganna væru í lausu lofti og úr öllu samhengi við veruleikann svaraði hæstv. fjmrh. því til að það skipti ekki miklu máli. Í fjárlögunum væri sem sagt ,,innbyggt samhengi`` á milli tekna og gjalda. Ef gjöldin færu fram úr því sem fjárlögin gerðu ráð fyrir mundu tekjurnar vaxa sjálfkrafa, þ.e. jöfnuðurinn mundi haldast. Þessi snilldarlega kenning hæstv. fjmrh. hefur nú sannað gildi sitt á þann veg að samkvæmt spám fjmrn. er gert ráð fyrir því að tekjur ríkissjóðs á þessu ári fari 1700 millj. kr. fram úr fjárlögum, en útgjöldin um 8100 millj. Sú tala mun þó væntanlega hækka, m.a. vegna hækkunar á útgjöldum fjáraukalagafrv. fyrir árið 1989, sem nú er til meðferðar hjá fjvn. Ég tel ástæðu til að vekja athygli á því að kenning hæstv. fjmrh. um innbyggt samhengi í fjárlagadæminu hefur reynst álíka haldgóð og ýmsar aðrar fullyrðingar eða yfirlýsingar þessa hæstv. ráðherra. Í upphafi máls míns rakti ég í örfáum orðum þær einkunnir sem hæstv. fjmrh. gaf fjárlagafrv. þegar hann fylgdi því úr hlaði við 1. umr. Ég lýsti því einnig hvernig frv. hefur staðist þá athugun sem fram hefur farið í fjvn. á undanförnum vikum. Í nál. minni hl. nefndarinnar á þskj. 280 eru rakin nokkur megineinkenni frv. og vankantar þess, eins og þeir liggja fyrir hér við 2. umr. Þar segir með leyfi hæstv. forseta: ,,1. Frv. er lagt fram með nálega þriggja milljarða kr. halla sem sýnir uppgjöf ríkisstjórnarinnar við að ná jafnvægi í fjármálum ríkisins. Stærri vanda er þó leynt með feluleik í frv. 2. Frv. boðar áform ríkisstjórnarinnar um að þyngja til muna skattbyrði almennings, bæði með tekjuskatti einstaklinga og veltusköttum. Tekjuhliðin er þó næsta óábyggileg vegna margvíslegra breytinga á tekjuöflunarkerfi ríkisins sem óvíst er hvort allar komast fram. 3. Eins og frv. lítur út við 2. umr. felur það í sér verulega þenslu í ríkiskerfinu á næsta ári með á þriðja hundrað nýjum starfsmönnum og aukningu rekstrarútgjalda um allt að 2% að raungildi. Í heild er því spáð að samneysla vaxi á næsta ári um 1% meðan þjóðartekjurnar dragist saman um 1,4%. 4. Framlög til fjárfestingar, viðhalds og ýmissa tilfærslna eru á hinn bóginn skorin harkalega niður, svo að hafa mun veruleg áhrif á atvinnumöguleika fólks á næsta ári. 5. Frv. er hroðvirknislegt. Engar líkur eru til að forsendur þess, sem eru afar óljósar, fái staðist. Frv. er löðrandi í vísvitandi eða handahófskenndum vanáætlunum sem ekki styðjast við fyrirætlanir um að draga úr rekstri. Meiri hlutinn af hækkunartillögum fjvn. við þessa umræðu er fluttur til þess að stoppa í þau göt. 6. Nokkur stórmál, sem geta skipt a.m.k. 3 milljörðum í útgjöldum ríkissjóðs á næsta ári, eru ekki afgreidd við þessa umræðu heldur bíða til 3. umr. 7. Við þessa umræðu er því algjör óvissa um lokaniðurstöðu fjárlagafrv. en ljóst er að það verður afgreitt með hrikalegum halla sem vafalaust verður þó dulinn að hluta. 8. Þetta frv. verður seint talið með réttu ,,hornsteinn nýrrar efnahagsstefnu`` eða grundvöllur að nýju jafnvægi í efnahagsmálum. Þess í stað er það ein allsherjaryfirlýsing um ráðleysi og uppgjöf ríkisstjórnar sem rúin er trausti þjóðarinnar.`` Á þessu ári hefur orðið nokkur samdráttur í efnahagskerfinu og því er spáð að sá samdráttur haldi áfram á næsta ári. Það er þó rangt að þessi samdráttur sé svo mikill að hann megi telja meðal mestu ytri áfalla þjóðarbúsins í samanlagðri sögu lýðveldisins. Aðeins tvisvar sinnum á þessum áratug hafa þjóðartekjur verið hærri en á þessu ári, en það var á árunum 1987 og 1988, sem voru sérstök veltiár. Hér er því ekki um jafnstórkostleg ytri áföll að ræða og hæstv. ríkisstjórn hefur viljað halda fram. Þrátt fyrir þetta er sjálfsagt að líta á það með fullu raunsæi að nokkur samdráttur hefur orðið í efnahagskerfinu á síðustu tveimur árum. Þessum samdrætti í efnahagskerfinu hefur á hinn bóginn ekki verið mætt með því að stöðva vöxt ríkisútgjalda eða útþenslu ríkiskerfisins. Rekstrarumsvif ríkissjóðs hafa haldið áfram að vaxa á síðustu tveimur árum af fullum þunga og á næsta ári stefnir hæstv. ríkisstjórn að því að auka enn ferðina. Í fjárlagafrv. er byggt á því að verðlag hækki um 16% en rekstrarútgjöld ríkisins eiga að hækka um 24,7% og launaútgjöldin um 25,2%. Þetta þýðir að samkvæmt frv. var gert ráð fyrir að rekstrarútgjöldin hækkuðu um 1,8% að raungildi og þegar frv. er komið til 2. umr. er þetta hlutfall komið í eða yfir 2%. Ef til vill kemur það einhverjum á óvart að hækkun útgjalda er langmest hjá fjmrn. sjálfu eða 51% frá því sem var á þessu ári ofan á þá miklu hækkun til fjmrn. sem var í fjárlögum yfirstandandi árs. Þar næst kemur svo æðsta stjórn ríkisins með hækkun um 35,7%. Eins og áður sagði byggir frv. á því að meðalhækkun verðlags á næsta ári verði 16%. Eins og kunnugt er stefnir hæstv. ríkisstjórn að því að stofna nýtt ráðuneyti á næsta ári, umhverfismálaráðuneyti. Það er skoðun mín að það ráðuneyti sé gjörsamlega óþarft og sé raunar í óþökk mikils þorra þjóðarinnar. Víst er að ef það ráðuneyti kemst á laggirnar á það eftir að auka ríkisútgjöldin og rekstrarumsvif ríkisins að miklum mun. Í því efni nægir að vitna til þeirrar reynslu sem fengist hefur af slíkum ráðuneytum hjá öðrum þjóðum. Meðan hæstv. ríkisstjórn sker niður við trog framlög til hinna nauðsynlegustu framkvæmda, svo sem til skólamála, vegagerðar, atvinnuvega og enn fremur til ýmissa samfélagslegra þarfa, skal eyðslan og útgjöldin taka stökkbreytingum hjá ríkisstjórninni sjálfri og þó umfram allt í ráðuneyti hæstv. fjmrh. sjálfs. Þegar svona er haldið á málum er ekki von að vel fari. ,,Hvað höfðingjarnir hafast að, hinir ætla sér leyfist það``, eru bæði gömul og ný sannindi. Þegar þeir sem ráða ferðinni, hæstv. fjmrh. og hæstv. ríkisstjórn, auka í sífellu kostnaðinn, eyðslu og sóun við sín eigin ráðuneyti og aðalskrifstofu sinna ráðuneyta er tæplega mikils árangurs að vænta annars staðar í ríkiskerfinu. Þegar svona er haldið á málum skortir ráðherra alla burði til þess að fást við ríkiskerfið í heild og ná þar sæmilegu aðhaldi eða sparnaði. Árangurinn lýsir sér í þeirri upplausn í fjármálum ríkisins sem nú blasir við. Með nál. minni hl. fjvn. er birt eitt fylgiskjal, sem er tafla úr þjóðhagsáætlun hæstv. ríkisstjórnar. Ég tel rétt að vitna í þessa töflu til að sýna fram á í hvaða ófæru stefnir í fjármálum ríkisins. Í töflunni er sýnt, samkvæmt spá fyrir árið 1990, að þjóðarframleiðslan vaxi á árabilinu 1980--1990 um 4% og þjóðartekjurnar um 8%, en á sama tíma vaxi samneyslan um 37%. Þrátt fyrir þessar ískyggilegu upplýsingar leggur hæstv. ríkisstjórn til í fjárlagafrv. að rekstrarumsvif ríkissjóðs vaxi um 2% að raungildi á næsta ári. Verði framhald á þessari þróun sem hæstv. ríkisstjórn skellir skollaeyrunum við erum við á leið út í efnahagslegt kviksyndi. Við sem erum fulltrúar minni hl. í fjvn. lýsum því í okkar nál. að við teljum óhjákvæmilegt að bregðast við þessari þróun. Við teljum að það verði að gera á tvennan hátt. Í fyrsta lagi með því að skapa atvinnulífinu þau skilyrði að hagvöxtur geti tekið við af hnignun og samdrætti. Í öðru lagi að stöðva útþenslu ríkiskerfisins og ná raunverulegum sparnaði. Til þess að mögulegt sé að ná árangri á þeim vettvangi verða ráðherrarnir sjálfir að ganga á undan og æðsta stjórn ríkisins. Það er þó allra nauðsynlegast fyrir hæstv. fjmrh. sjálfan, og raunar hvern þann sem gegnir því starfi, að láta það ekki henda sig ár frá ári að útgjöld vaxi meira í hans eigin skrifstofu en annars staðar í ríkiskerfinu. Hæstv. fjmrh. og raunar fleiri hæstv. ráðherrar í þessari ríkisstjórn hafa þar ofan í kaupið misbeitt valdi sínu með því að ráða fleiri pólitíska aðstoðarmenn í sínar ráðuneytisskrifstofur en lög og reglugerð um Stjórnarráðið veitir þeim heimild til. Það er enda fullljóst að hæstv. núv. ríkisstjórn hefur hvorki vilja né getu til þess að taka á málum með þeim hætti sem fulltrúar stjórnarandstöðunnar í fjvn. telja nauðsynlegt. Ég óskaði eftir því fyrir rúmu ári að Ríkisendurskoðun tæki saman skýrslu um útgjöld og mannafla á aðalskrifstofum ráðuneyta á árabilinu 1982--1988. Skýrslu sem sýndi breytingar sem orðið hafa á þessu tímaskeiði. Þetta verk var unnið og birtist með skýrslu Ríkisendurskoðunar frá því í maímánuði sl. Í nál. minni hl. fjvn. er birt ljósrit af þremur töflum úr þessari skýrslu. Þar kemur m.a. fram að kostnaður við aðalskrifstofur allra ráðuneytanna hefur aukist á föstu verðlagi á árunum 1982--1988 um 66,7%. Hækkunin er misjöfn eftir ráðuneytum, mest í sjútvrn. 180% og hjá Hagstofu Íslands 134,8%. Þar á eftir kemur fjmrn. með 87%. En félmrn., heilbr.- og trmrn., dóms- og kirkjumálaráðuneyti og landbrn., ásamt Fjárlaga- og hagsýslustofnun, eru öll með hækkun yfir 70%. Skýringin á gífurlegri hækkun sjútvrn. er sú að ráðuneytið flutti sig á milli húsa og fjárfestingarkostnaður við að laga til skrifstofu fyrir hæstv. sjútvrh. og 14 eða 15 starfsmenn hans var hvorki meiri né minni en 36 millj. kr. Breyting á starfsmannahaldi aðalskrifstofanna á þessu árabili, 1982--1988, er mjög misjöfn en að meðaltali er um aukningu að ræða sem nemur 35,3%. Mest aukning á starfsmannahaldi er einmitt í því ráðuneyti sem ég stjórnaði árið 1982. Þá voru þar, í landbrn., 7 1/2 starfsmaður en 1988 eru þeir 16. Eitthvað hefur þeim fjölgað síðan. Þetta er fjölgun um 113%. Næstmest er fjölgun starfsmanna hjá Hagstofu Íslands og var þó ekki kominn neinn hagstofuráðherra árið 1988. Fækkun er í einu ráðuneyti, það er viðskrn., um 8,9%. Ég tel ástæðu til að vekja athygli á þeim töflum sem birtar eru í nál. minni hl. um aðalskrifstofur ráðuneytanna er sýna ótrúlega mikla fjölgun starfsmanna og aukningu kostnaðar. Þó hefur kostnaður við ýmsar þeirra aukist mjög á þessu ári og stefnir í sömu þróun á hinu næsta. Ég tel einnig ástæðu til að vekja athygli á töflu D í nál. minni hl. fjvn., sem sýnir yfirlit um þróun útgjalda í A-hluta ríkissjóðs og fjölgun stöðugilda á árabilinu 1980--1990. Þar kemur fram að útgjöld A-hluta ríkissjóðs hafa aldrei verið hærra hlutfall af landsframleiðslu en 1989, það er í ár, eða 28,8%, meðan þetta hlutfall var 23,8% 1980 og 22,8% 1984. Þó að hlutfallið sé nokkru lægra, eða 27,6% 1990, þá er það óraunhæft hlutfall vegna þess að enn er ekki búið að ganga frá fjárlögum og eftir að taka mjög þunga kostnaðarliði inn á A-hluta ríkisjóðs ef allt fer að líkum. Og þó að það verði ekki gert, þá munu þau útgjöld koma fram í ríkisreikningi, þannig að þetta hlutfall er ekki marktækt. En það er athyglisvert einnig að magnaukning útgjalda A-hluta ríkissjóðs á þessu árabili, 1980--1990, er nærri 21%. Á þessu sama tímabili hefur starfsmönnum hjá A-hluta ríkissjóðs fjölgað um 38,7% eða 3328 starfsmenn. Þessar upplýsingar sýna skýrum stöfum þá útþenslu sem er í ríkiskerfinu og hefur verið allan þennan áratug. Það er þó ljóst að útgjöldin sem hlutfall af landsframleiðslu eru langsamlega mest á árinu 1988, árið 1989 enn meira og síðan 1990. Þó að hæstv. ríkisstjórn hafi beitt niðurskurði í þeim þáttum ríkisútgjaldanna sem varða fjárfestingu, framlög til atvinnuvega og til ýmissa tilfærslna, þá hefur hvergi verið spyrnt við fótum og þenslan aukist í umfangi ríkiskerfisins, í sjálfum rekstrinum og þó einkum eftir því sem nær dregur hæstv. ráðherrum sjálfum, á aðalskrifstofum þeirra. Þetta verður að telja megineinkenni á þeim hlutanum í fjármálastjórn hæstv. ríkisstjórnar er varðar útgjöld. Hæstv. ríkisstjórn lagði einnig upp með þá stefnu, þegar hún settist á valdastóla, að þetta væri hægt að fjármagna og ná jöfnuði einfaldlega með því að hækka skatta. Hæstv. ríkisstjórn hefur sýnt mikla hugmyndaauðgi í því að finna nýja og nýja skatta til þess að leggja á þjóðina. Það virðist ekki hafa hvarflað að hæstv. ríkisstjórn að á meðan atvinnuvegirnir berjast í bökkum hallarekstrarins og gjaldþrot fyrirtækja er daglegt brauð, launafólk býr við minnkandi kaupmátt og öryggisleysi um atvinnu, þá sé þessi stefna dæmd til að mistakast. Hæstv. ríkisstjórn hefur talið vorkunnarlaust fyrir alemnning í landinu að greiða meira til ríkisins heldur en nokkru sinni fyrr, þó að flestir hafi minna handa á milli en áður. Ríkissjóður skal taka meira í sinn hlut en áður. Hæstv. ríkisstjórn horfir bara á glansmynd sína af afkomu fólksins, af afkomu atvinnuveganna, sem hún lýsir í hverri ræðunni á fætur annarri og segir: Þeim er vorkunnarlaust að borga meira. Tekjuhlið frv. bíður, eftir venju, til 3. umr. Segja má að hún sé nú mikilli óvissu háð vegna þeirra skattkerfisbreytinga sem hæstv. ríkisstjórn hugsar sér að koma fram hér á hinu háa Alþingi. Sé miðað við fjárlagafrv. og þær breytingar á sköttum sem nú hafa verið boðaðar, verður samkvæmt upplýsingum fjmrn. lækkun á tekjum af virðisaukaskatti frá því sem frv. gerði ráð fyrir um 1900 millj. kr. Á móti ætlar hæstv. ríkisstjórn að hækka tekjuskattinn um 2800 millj. en reiknar með að endurgreiða af því í formi barnabóta og persónuafsláttar 1400 millj. kr. Enn fremur að lagður verði mengunarskattur á bifreiðar sem gefi 350 millj. og tekjuskattur á orkufyrirtæki sem gefi 250 millj. kr. Þetta dæmi á sem sagt að koma út nálega á sléttu eða með 100 millj. kr. auknum tekjum fyrir ríkissjóð. Væntanlega fást nákvæmari áætlanir um þessi atriði og tekjuhliðina alla fyrir 3. umr., þar á meðal hvort hæstv. ríkisstjórn hyggst standa við þær fyrirætlanir sem boðaðar eru í fjárlagafrv. að leggja 600 millj. kr. skatt á sparifé landsmanna. En hæstv. ríkisstjórn hefur fleiri járn í eldinum. Gerðar eru í fjárlagafrv. mjög harðar kröfur á hendur ýmissa stofnana ríkisins um að afla sértekna, sem þýðir það að þær selja þjónustu sína mun hærra verði en áður hefur tíðkast. Það er viðurkennt að sumar þessara stofnana verða beinlínis að velja sér viðskiptamenn eftir því hvort þeir geti borgað eða ekki. Þannig er það t.d. um rannsóknastofnanir og aðrar stofnanir sem eiga að þjóna atvinnulífinu, að það getur ráðið úrslitum um hvort þjónustan er veitt eða ekki, hvort litið sé svo á að atvinnufyrirtækin hafi bolmagn til þess að borga. Hinir, sem eru verr staddir, verða settir hjá. Þessi stefna hæstv. ríkisstjórnar gengur svo langt að nokkrar stofnanir í A-hluta ríkissjóðs eiga að innheimta meira fyrir þjónustu sína en þær þurfa á að halda og skila sem tekjum í ríkissjóð. Þessar stofnanir á sem sagt að nota sem innheimtumenn fyrir ríkissjóð beint til þess að afla skatta. Þannig er það með stofnanir eins og Húsameistara ríkisins, Brunamálastofnun, Vinnueftirlit, lyfjamál og Framkvæmdadeild Innkaupastofnunar ríkisins. Allar þessar stofnanir eiga að innheimta af landslýðnum meira fé heldur en þarf til þess að standa undir rekstri þeirra og skila sem skatttekjum í ríkissjóð samtals 58,8 millj. kr. Ýmsar stofnanir B-hlutans eru undir sömu sök seldar. Þannig á t.d. Póstur og sími að innheimta með hækkuðum póstburðargjöldum og símgjöldum um 350 millj. kr. umfram það sem stofnunin þarf sjálf á að halda. Símgjöldin og póstburðargjöldin eru þannig notuð til þess að ná sköttum af fólkinu í landinu beint í ríkissjóð. Í töflu E sem birt er í nál. minni hl. fjvn. sést að skattbyrðin á næsta ári á að verða meiri en nokkru sinni fyrr, eða 27% af vergri landsframleiðslu. Vegna þeirrar óvissu sem er um tekjuhlið fjárlagafrv. kann sú tala að sjálfsögðu að breytast. Á þessu ári er gert ráð fyrir að þetta skatthlutfall sé 26,6% af landsframleiðslu. Til samanburðar má geta þess að tekjur ríkissjóðs á árinu 1987 voru 23,6% af landsframleiðslu. Mismunurinn á milli þessara tveggja ára er talinn nema um 8,8 milljörðum kr. á föstu verði sem innheimtur ríkissjóðs eru meiri á árinu 1989 heldur en var á árinu 1987. Þessi tafla, ásamt þeim skýringum sem fylgja, sannar vel þá miklu aukningu sem orðið hefur á skattbyrðinni og innheimtum ríkissjóðs í heild. Þar kemur m.a. fram að matarskatturinn svokallaði hafi aukið tekjur ríkissjóðs um 6,7 milljarða á árinu 1988 og um 8,2 milljarða á árinu 1989. Á móti kemur að niðurgreiðslur höfðu aukist um 1,5 milljarða árið 1988 en áætlað að þær hafi aukist á þessu ári um 1,7 milljarða kr. Hæstv. fjmrh. hefur ráðið sérstakan upplýsingafulltrúa til fjmrn., að sjálfsögðu án allra heimilda. Sagt er að þessi upplýsingafulltrúi eigi að hafa það verkefni m.a. að kenna landsmönnum að borga skattana með bros á vör. Svo virðist sem þessum vildarmanni hæstv. fjmrh. sé falið það hlutverk að útbúa gögn sem sífellt er dreift í fjölmiðlana er eigi að sýna fram á hvernig endalausar skattahækkanir hæstv. ríkisstjórnar feli í sér lækkun skatta. Skattgreiðendur fá síðan að borga allan þennan blekkingavaðal. Sem dæmi um þennan fjölmiðlaleik hæstv. fjmrh. eru yfirlýsingarnar um það að með þessum skattkerfisbreytingum lækki skattbyrði láglaunafólksins. Minni hl. fjvn. hefur komist að því í sínum athugunum, eins og aðrir, að þetta sé rangt. Skattbyrðin þyngist þvert á móti á láglaunafólki, eins og á öðrum landsmönnum. Upplýst er að samkvæmt reglugerð hæstv. fjmrh. muni virðisaukaskatturinn fela það í sér að sveitarfélög greiði 500--800 millj. kr. meira til ríkissjóðs en þau greiddu áður með söluskatti. Á þennan hátt er tekinn af þeim ávinningurinn sem talið var að þau hefðu af breyttri verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Virðisaukaskatturinn leggst einnig á fleiri þætti í sölu og þjónustu heldur en söluskatturinn gerði áður og hefur þannig áhrif á verðlag, sem á tímum rýrnandi kaupmáttar bitnar á fólki með vaxandi þunga og veldur um leið minnkandi veltu og rýrari gjaldstofni. Allt ber þetta að sama brunni. Ég hef kallað árið í ár skattaárið mikla. Með nýju ári, á árinu 1990, ætlar þessi hæstv. ríkisstjórn að slá nýtt met í skattaálögum. Slík skattaáþján á samdráttartímum hlýtur að hafa þau áhrif að magna kreppuna. Fjárlagafrv. er í mörgum greinum þannig úr garði gert að það gengur þvert á yfirlýsingar hæstv. ríkisstjórnar eða einstakra hæstv. ráðherra. Nefna má sem dæmi hátíðlegar yfirlýsingar hæstv. samgrh. og ríkisstjórnarinnar við afgreiðslu vegáætlunar fyrir þetta ár en þá var um verulegan niðurskurð að ræða á fé til vegamála á árinu 1989. Gefnar voru afdráttarlausar yfirlýsingar um að með vegáætlun, sem afgreidd var á Alþingi 20. maí sl., væri stefnan mörkuð og við hana yrði staðið. Síðan kemur fjárlagafrv., sem hér er til umræðu, og þar vantar yfir 1 milljarð til þess að við þetta sé staðið. Nefna má enn fremur afdráttarlausar yfirlýsingar hæstv. landbrh. og stjórnarliða um greiðslu á fé sem bændur landsins eiga inni hjá ríkissjóði. Þessar yfirlýsingar verða væntanlega gerðar að umtalsefni hér af öðrum og ég fer ekki nánar út í þær. En enn þá eru ekki merki þess að við þessar yfirlýsingar verði staðið. Afgreiðsla á þessum málum bíður að vísu til 3. umr. og þau hljóta að verða tekin til athugunar fyrir þann tíma. Til 3. umr. bíða einnig fleiri stórmál, sem ekkert er vitað um á þessari stundu hvaða afgreiðslu hljóta. Meðal annarra mála eru málefni Lánasjóðs ísl. námsmanna, almannatryggingar, niðurgreiðslur, uppgjör við sveitarfélögin vegna nýrra laga um verkaskiptingu og vaxtagreiðslur ríkissjóðs. Enn fremur má nefna í þessum lið mál eins og Háskólann á Akureyri, launalið hjá Flugmálastjórn, Þjóðleikhúsið og ýmis fleiri mál. Í nál. minni hl. fjvn. er dregið fram að óleystur vandi vegna þessara mála sé eigi minni en fullir 3 milljarðar kr. Um ýmis þessara mála hafa einnig verið gefnar yfirlýsingar. Nefna má sem dæmi Háskólann á Akureyri. Í fjárlögum þessa árs er lítil fjárveiting til þess að hefja undirbúning að stofnun sjávarútvegsdeildar fyrir skólann. Síðastliðið sumar kom svo hæstv. menntmrh. og lýsti yfir þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að hefja kennslu við sjávarútvegsdeild skólans á næsta ári. Þetta er að sönnu mjög mikilvægt mál. En svo kemur fjárlagafrv. og þá kemur í ljós að til þess að hægt sé að standa við yfirlýsingar og ákvörðun hæstv. ríkisstjórnar vantar um 100--120 millj. kr. Hæstv. menntmrh. er líka annað veifið að gefa yfirlýsingar um starfsemi Lánasjóðs ísl. námsmanna. Stjórn Lánasjóðsins telur að inn á fjárlög næsta árs vanti 500 millj. kr. til þess að halda óbreyttri starfsemi sjóðsins og óbreyttu lánahlutfalli. En þá kemur hæstv. menntmrh. og lýsir yfir ákvörðunum sínum um aukningu útlána sem fara fram úr áætlunum stjórnar sjóðsins. Og þessar yfirlýsingar hæstv. menntmrh. kosta 200 millj. kr. til viðbótar á næsta ári. Ef hæstv. ríkisstjórn ætlar að standa við yfirlýsingar hæstv. menntmrh. um starfsemi Lánasjóðs ísl. námsmanna þá vantar á næsta ári 700 millj. kr. Nú verður fróðlegt að sjá við 3. umr. hvort yfirlýsingar hæstv. menntmrh. hafa einungis verið ábyrgðarlaust rugl ellegar hvort hæstv. ríkisstjórn og meiri hl. hér á hinu háa Alþingi ætlar að útvega fé til þess að við þær verði staðið. Í málefnum almannatrygginga er einnig óleystur vandi sem er eigi minni en 700 millj. kr. Í fjárlagafrv. er gefið í skyn að breyta eigi lögum um lífeyristryggingar á þann veg að þær verði skertar um 200 millj. kr. Þá er einnig gefið í skyn að lagabreytingar eigi að verða er varða sjúkratryggingar þannig að þær verði einnig skertar um 500 millj. kr. Ákjósanlegt væri að það tækist að ná þar sparnaði. En það bólar hvergi á aðgerðum. Og komist þær ekki í framkvæmd renna þessir peningar viðstöðulaust út úr ríkissjóði. Enn liggur ekkert fyrir um það hvernig uppgjör við sveitarfélögin vegna nýju verkaskiptalaganna verður framkvæmt. Það er fordæmanlegt hversu dregist hefur úr hömlu hjá menntmrn. og félmrn. að setja reglugerðir við lögin þannig að það lægi ljóst fyrir hvernig þessari yfirfærslu verður háttað sem á að taka gildi á næstu áramótum. Það er þess vegna ekki einvörðungu við meiri hl. fjvn. að sakast. Hitt liggur ljóst fyrir að hér er um stórar fjárhæðir að tefla og óvissan um öll þessi mál er sveitarfélögunum ákaflega bagaleg. Ég skal fara fljótt yfir sögu um aðra af þeim málaflokkum sem hér bíða 3. umr. Samkvæmt áliti Fjárlaga- og hagsýslustofnunar vantar um 540 millj. kr. í niðurgreiðsluliðinn og það liggur fyrir að í launalið einnar stofnunar vantar milli 60 og 70 millj. kr., en það er hjá Flugmálastjórn. Allt er það vegna vanáætlunar hæstv. fjmrh. vegna þess að ekkert hefur heyrst eða komið fram þess efnis að það eigi að skerða starfsemi þeirrar stofnunar til þess að þannig megi draga úr launaútgjöldum. Sá gífurlegi halli sem fyrirsjáanlega verður á fjárlögum á þessu ári og við blasir á næsta ári felur það í sér að vaxtaliðurinn í fjárlagafrv. er stórlega vantalinn. Ég ætla hér ekki að nefna tölur, en þær eru býsna stórar. Samanlagt er það því gífurlegur vandi sem er óleystur og bíður 3. umr. Ég skal á engan hátt um það segja á þessari stundu hversu mikið af þessum óleysta vanda verður tekið beint inn á fjárlög næsta árs. Hitt er líklegra að hluti af þessum vanda verði geymdur uppi í fjmrn. og brjótist þar fram þegar líður á árið í auknum útgjöldum ríkissjóðs, svo sem verið hefur á þessu ári og hinu síðasta og raunar stundum áður. En vandinn hverfur ekki fyrir þetta. Og menn verða að gera sér hér ljóst að nú er hann margfalt meiri en ég man eftir nokkru sinni í annan tíma. Fyrir liggur að hallinn á fjárlagadæminu er þegar orðinn 4 milljarðar kr. miðað við það að brtt. fjvn. verði samþykktar, sem fluttar eru við þessa umræðu. Ég hef leyft mér að áætla að fjárlög verði afgreidd með eitthvað í kringum 6 milljarða halla að þessu sinni ef ekki kemur til að hæstv. ríkisstjórn teygi verulega úr tekjuáætlun fjárlagafrv. Þá liggur það jafnframt fyrir að verulegur hluti hallans verður geymdur í einhverjum af skúffum hæstv. fjmrh. þangað til síðar á árinu að hann kemur til greiðslu hjá ríkissjóði. Raunverulegur halli á fjárlagadæminu er því drjúgum meiri heldur en hér hefur verið talið eða varlega áætlað 7--8 milljarðar kr. Þetta sýnir að staðan er hrikaleg og fjárlagadæmið allt í uppnámi. Og það er tilgangslaust fyrir hæstv. ríkisstjórn og hv. Alþingi að loka augunum fyrir því að vandinn er af þeirri stærðargráðu sem ég hef hér lýst. Þetta liggur nokkuð ljóst fyrir. Það sem hér hefur verið rætt að framan sýnir algert skipbrot hæstv. ríkisstjórnar í fjármálum ríkisins. Það sýnir að sú stefna hæstv. ríkisstjórnar að leyfa rekstrarumfangi ríkiskerfisins að vaxa í sífellu og ætla sér síðan að innheimta í sköttum meira og meira af fólkinu í landinu á samdráttartímum, þegar greiðslugetan er þverrandi, sú stefna er komin út í ógöngur. Fjárlagafrv. sem átti að vera hornsteinn nýrrar efnahagsstefnu og móta traustan ramma um alla þætti efnahagslífsins hefur reynst eitthvert óvandaðasta fjárlagafrv. sem lagt hefur verið fyrir Alþingi. Hæstv. ríkisstjórn ætti sjálf að velja sér einkunnarorð við hæfi í ríkisfjármálum. Þau gætu verið sjálfbirgingsháttur, úrræðaleysi og sóun. Fjármálastjórn sem starfar undir slíkum einkunnarorðum er þjóðinni hættuleg.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls þakka formanni fjvn., Sighvati Björgvinssyni, fyrir góða fundarstjórn og gott samstarf svo og öllum nefndarmönnum. Sérstaklega vil ég þakka starfsfólki Ríkisendurskoðunar og starfsfólki fjvn. fyrir einstaka lipurð í samskiptum svo og öllu starfsfólki í Austurstræti 14. Virðulegi forseti. Á fjárlögum hverju sinni birtist hugur stjórnvalda, þar sést stjórnarstefnan í raun. Þar sést á borði það sem haft hefur verið í orði eða það skyldi maður ætla. Hvernig til hefur tekist, hvort breyta á forgangsröð, hvort það eru breyttar áherslur, þá með þeim hætti að fjárlagafrv. endurspegli málefnasamning og yfirlýst markmið ríkisstjórnarinnar, er hennar sjálfrar að dæma. Niðurstöðurnar sem koma fram mun almenningur dæma síðar. En það verður að segjast eins og er að við kvennalistakonur eigum erfitt með að greina stórbreytta áherslu eða forgangsröð frá því sem verið hefur. Enn sem fyrr höfum við litið á málið út frá sjónarhóli kvenna fullvissar þess að hagur kvenna og þeirra sem í skjóli þeirra standa sé einnig þjóðarhagur. Því munum við kvennalistakonur hér á eftir mæla fyrir nokkrum brtt. sem varða konur og eru þær prentaðar á þskj. 287. Mun ég ekki tíunda frekar í byrjun máls míns þessar tillögur, einungis undirstrika að ótalmargt annað hefðum við kosið að sjá með öðrum hætti en viljum með táknrænum hætti benda á hve konur, kjör þeirra og þarfir eru oftast víðs fjarri í hugum þeirra sem málum ráða. Þegar þetta frv. til fjárlaga var lagt fram fyrir sex vikum ræddi ég nokkuð um að forsendum þess væri ekki treystandi. Ég skírskotaði til fjárlaga yfirstandandi árs sem nú eru komin úr öllum böndum og benti á hástemmdar yfirlýsingar hæstv. fjmrh. þá um að með raunhæfum fjárlögum með tekjuafgangi væri brotið blað í sögu fjárlagagerðar. Þó að endanleg niðurstaða liggi ekki fyrir enn um afkomu ríkissjóðs á þessu ári er ljóst að tekjur ríkissjóðs fara 1,7 milljarða fram yfir fjárlög. Þegar liggur fyrir að hallinn verður a.m.k. 6 milljarðar og ekki kæmi á óvart þó niðurstaða fjáraukalaganna sýndi hallann nær 7--8 milljörðum. Þannig blasir við okkur í dag hvernig raunin hefur orðið um tímamótafrv. frá því í fyrra. Þegar svo horft er til framtíðarinnar með hliðsjón af reynslu þessa árs og með hliðsjón af þeirri áætlun um ríkisfjármál sem fjárlagafrv. boðar hljóta menn að hafa uppi efasemdir. Engar af forsendum fjárlaga þessa árs um gengi, verðlag, lán og laun stóðust. Er ástæða til að treysta forsendum þessa frv. betur? Fjmrh. fullyrti að í fjárlögum þessa árs væri séð fyrir þeim launahækkunum sem yrðu á árinu. Hvert barn getur séð að sú varð ekki niðurstaðan. Nú eru samningar lausir og þegar hefur orðið umtalsverð kaupmáttarrýrnun á árinu og spáð er enn frekari rýrnun á næsta ári. Eigum við því að treysta því að fyrirsjáanlegum og óumflýjanlegum launahækkunum sé mætt í fjárlögum næsta árs? Skoðun mín er sú að í ljósi fyrri reynslu sé það hæpið. Sú reynsla staðfestir í raun að stjórn efnahagsmála á þessu ári hefur gersamlega mistekist. Því til sönnunar eru eftirfarandi staðreyndir: Viðskiptahalli við útlönd hefur aukist á þessu ári og er spáð að á næsta ári kunni hann að verða allt að 10 milljörðum sem getur þó orðið meira ef loðnuveiðin bregst. Erlendar skuldir hafa stórhækkað á þessu ári og sömuleiðis greiðslubyrði af erlendum lánum sem verður trúlega um 19% af landsframleiðslu. Hallinn á ríkissjóði í ár verður ekki undir 6 milljörðum, verðbólga er 25% og raunvextir af bankalánum hafa að meðaltali tvöfaldast á árinu. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur rýrnað verulega á árinu og spáð er að hann muni enn dragast saman á næsta ári. Atvinnuleysi hefur aukist stórkostlega á þessu ári og fyrirsjáanlegt er að eftir áramót munu þúsundir manna verða án atvinnu. Slíkar tölur hafa ekki sést í áratugi og ég vil ítreka að þessar staðreyndir eru sönnun þess að ríkisstjórninni hefur ekki tekist það yfirlýsta ætlunarverk sitt að ná tökum á efnahagsmálunum. --- Forseti. Má ég spyrja hvar ráðherrar eru staddir?

Forseti mun gera ráðstafanir til þess að láta hæstv. ráðherra vita að nærveru þeirra sé óskað hér í salnum. Þá geri ég ráð fyrir að átt sé við hæstv. fjmrh.

Fyrst og fremst. Þegar hæstv. fjmrh. mælti fyrir þessu frv. lýsti hann því yfir að það væri hornsteinn nýrrar efnahagsstefnu og traustur rammi um efnahagslífið sem þjóðin ætti að laga sig að. Nú þegar við 2. umr. er komið í ljós að lítið mark er takandi á þessum yfirlýsingum þó auðvitað megi halda þeim fram svo fast og lengi að einhverjir fáráðlingar fáist til að trúa þeim. Raunin er sú að frv. var illa unnið, moraði af augljósum vanáætlunum og villum sem í meðferð fjvn. hafa fengið umtalsverðar leiðréttingar, greinilega í fullkominni óþökk hæstv. fjmrh. Spurningin er hvort honum þykir ákjósanlegra að fá leiðréttingarnar í bakið í lok næsta árs en að reyna að byrgja brunninn í tíma. --- Það bólar lítið á ráðherra. 
            

Forseti hefur þegar beðið um að hæstv. fjmrh. komi hér í salinn.

Ég mun nú halda áfram máli mínu þó að hæstv. fjmrh. þyki það sýnilega ekki við hæfi að vera viðstaddur. Við gerð fjárlagafrv. fyrir yfirstandandi ár var allt kapp lagt á að það sýndi tekjuafgang. Niðurstaðan liggur nú fyrir. Auknar álögur á landsmenn upp á 1,7 milljarða og aukin gjöld 6--9 milljarðar. Geta þessir menn ekkert lært af reynslunni? Við 1. umr. lýsti ég efasemdum um að áætlanir frv. stæðust. Þó að eitt og annað hafi breyst til batnaðar í meðferð fjvn. er augljóst að margir þættir bæði varðandi tekjur og gjöld eru vafasamir. Hæstv. ríkisstjórn, sem er nú fjarstödd öll eins og hún leggur sig,  hallarekstrar og gjaldþrota og launafólk býr við skertan hlut og öryggisleysi er þessi stefna dæmd til að mistakast. Þegar ríkisstjórnin hvarf frá fyrirætlunum um 26% virðisaukaskatt þannig að prósentan skyldi verða 24,5% jókst halli á tekjuhlið frv. sem nam 1900 millj. kr. Við því var brugðist með því að leggja fram frv. um breytingar á tekju- og eignarskatti sem á að skila ríkissjóði 2,8 milljörðum kr. Helmingi þess skal verja til aukinna barnabóta og hækkaðs persónuafsláttar. Þeim 500 millj. sem þá vantar til að fylla gatið á tekjuhliðinni á svo að ná með hækkuðum þungaskatti á bifreiðar upp á 350 millj. kr., með 250 millj. kr. skatti á orkufyrirtæki og eru þá 100 millj. eftir til að mæta öðrum gjöldum. Við þessa skattlagningu bætist síðan fleira sem kannski liggur ekki eins í augum uppi. Gerðar eru í fjárlagafrv. mjög harðar kröfur til stofnana á vegum ríkisins um auknar sértekjur og eru áætlanir um starfsemi þeirra byggðar á því að þær kröfur nái að ganga fram. Þá er í fjárlagafrv. tekin upp sú nýstárlega aðferð við skattheimtu að láta stofnanir í A-hluta ríkissjóðs innheimta meira fyrir þjónustu sína en þær þurfa á að halda. Afganginum á svo að skila í ríkissjóð eða samtals 58,8 millj. kr. Sömu sögu er að segja af nokkrum stofnunum B-hluta, t.d. á Póstur og sími að innheimta 350 millj. kr. í póstburðar- og símgjöldum beint til ríkisins. Allt eru þetta álögur á almenning. Við upptöku nýs skattkerfis er rétt að skoða hvort líklegt sé að áætlanir um tekjur af því muni standast. Upplýst hefur verið að sveitarfélög muni greiða 500--800 millj. kr. hærri virðisaukaskatt en þau greiddu áður í söluskatt. Virðist þá langt til uppurinn sá ávinningur sem þau höfðu af verkaskiptingunni við ríkið. Virðisaukaskatturinn leggst einnig á fleiri þætti í sölu og þjónustu en söluskatturinn gerði og hlýtur því að hækka verðlagið. Á tímum rýrnandi kaupmáttar bitnar þetta hart á fólki og hlýtur að leiða til minnkandi veltu sem rýrir gjaldstofninn. Vafasamt er því að þessi skattur skili þeim tekjum sem ætlað er. Í nýju frv. til laga um tekjuskatt er gert ráð fyrir að tekjuskattur hækki á næsta ári um 2% þannig að staðgreiðsluprósentan verði 39,74%. Frádráttarliðir eiga að hækka um 7,36% frá því þeir hækkuðu síðast en á sama tíma hefur lánskjaravísitala hækkað meira eða um 9,98%. Í útskýringum fjmrn. um niðurstöður þessa dæmis er greinilega farið með blekkingar. Byggt er á röngum forsendum þar sem borinn er saman persónuafsláttur á tímabilum sem ekki eru sambærileg. Hið rétta er að maður sem hafði 50 þús. kr. í laun í des. 1988 greiðir 73,5% hærri skatt í janúar 1990 en í jan. 1988 meðan laun hafa hækkað um 29,7%. Sömuleiðis lækkar skatthlutfallið eftir því sem tekjur hækka þannig að sá sem hafði 120 þús. kr. í laun 1. des. 1988 greiðir 49,5% hærri skatt í janúar 1990 en hann hefði gert í janúar 1989. Það er því alrangt að þessi skattbreyting komi einkum láglaunafólki til góða. Þvert á móti leggst hún þyngra á það og barnabótaaukinn gagnast ekki einhleypingum og barnlausu fólki. Það er vert að leggja áherslu á að barnabætur og barnabótaauki eru til barnanna sjálfra og framfærslu þeirra en ekki skattaívilnanir né endurgreiðslur á sköttum. Skattar á almenning munu þyngjast verulega og fyrirhuguð breyting veldur ekki tekjujöfnun eins og haldið er fram. Ítreka skal enn að óbeinu skattarnir sem felast í hækkun á gjaldskrám fyrirtækja og virðisaukaskattur sem leggst á þætti sem ekki voru gjaldskyldir áður munu hækka verðlag og þrengja kost almennings. Aukin skattlagning á sveitarfélög leiðir til minnkandi framkvæmda og lakari þjónustu. Og þessir þættir draga úr veltu í sölu og þjónustu. Minnkandi kaupmáttur verkar á sama hátt og skattpíningarstefna ríkisstjórnarinnar rýrir gjaldstofninn smám saman og því gagnast hún ekki þegar fram í sækir. Þegar til lengdar lætur hlýtur hún að lama hagkerfið. Þá vil ég enn ítreka vantrú mína á að tekjuhlið frv. standist af þessum sökum. Auk þess væri fróðlegt að vita hversu mikið af gróðanum af virðisaukaskattinum ést upp vegna þess hversu kostnaður við mannahald og eftirlit og innheimtu eykst. Það er vafamál hvort réttlætanlegt er á samdráttartímum að þyngja skattbyrði almennings svo sem gert hefur verið tvö síðustu árin og enn á að bæta í á komandi árum. Það hefur að vísu ekki vantað neitt á að fyrrv. og núv. fjmrh. færi á kostum við reikningskúnstir til að telja landsmönnum trú um að í rauninni þyngdist skattbyrði þeirra alls ekki neitt þó að tekjur ríkissjóðs af þeim hækkuðu. Fyrrv. fjmrh. komst jafnvel svo langt að hann reiknaði út að fólk greiddi engan matarskatt. Þar tók hann Sölva Helgasyni fram og er þá langt jafnað. Upplýst er nefnilega að matarskatturinn einn sér jók tekjur ríkissjóðs um 6,7 milljarða á árinu 1988. Þá voru niðurgreiðslur á móti 1,5 milljarðar. Áætlað er að matarskatturinn skili ríkissjóði 8,2 milljörðum í ár en niðurgreiðslur lækka hlutfallslega og verða 1,7 milljarðar. Auðvitað fyrirverða ráðherrar sig fyrir þessa siðlausu tekjuöflun og vilja ekki við hana kannast. Það breytir ekki staðreyndinni. Þarna er hún svört á hvítu og matarskatt munu menn borga enn sem fyrr í virðisaukaskatti þó að kjöt, mjólk og innlent grænmeti sé niðurgreitt. Um langan tíma hafa niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum tíðkast í þeim tilgangi að auðvelda fólki að kaupa þær. Að taka af þeim greiðslum til að greiða niður þessar sömu vörur í virðisaukaskatti þýðir ekki að virðisaukaskatturinn sé ekki lagður á þær. Í daglegu tali heita þessar aðgerðir millifærslur. Síðan verður skólabörnum og öðru námfólki gert að greiða virðisaukaskatt af námsbókunum næsta haust og sjálfsagt verður enginn hissa þó að leitað verði leiða til að komast hjá því að fella þá undanþágu niður sem ætlað er að hafa á bókum eftir 16. nóv. En ég vil koma að því að í umræðum um virðisaukaskattinn hafa fulltrúar ríkisstjórnarinnar ítrekað lofað að landbúnaðarvörur lækki í verði um allt að 10% eftir jól. Ég vil aftur á móti fullyrða að ef krónutala á niðurgreiðslum á að haldast óbreytt í fjárlögum frá því sem hún er í frv., þá er enginn grundvöllur fyrir þeim verðlækkunum sem boðaðar eru. Haldi menn sig samt sem áður við að lækka verðið þá er vanáætlað í frv. upp á 300--400 millj. kr. Ég nefndi fyrr í máli mínu hvernig ríkisstjórninni hefur mistekist að efna heit sín um að ná tökum á efnahagsmálunum. Afleiðingar þess eru augljósar hvert sem litið er. Vaxandi viðskiptahalli þrátt fyrir samdrátt í innflutningi. Halli á ríkissjóði sem leiðir til aukinnar lántöku þar sem varla verður gengið lengra í álagningu skatta, hvorki á fólk né fyrirtæki. Verðbólga fer hækkandi, bátaflotinn er rekinn með halla og sömuleiðis hluti togaraflotans. Fiskvinnslan er núna réttu megin við núllið en ekki verður séð nú hver framvinda þeirra mála verður. Gamalgróin iðnfyrirtæki riða til falls. Eigið fé fjölda fyrirtækja, jafnvel atvinnugreina, er þrotið eða á þrotum. Og þrátt fyrir skuldbreytingar og lán til fyrirtækja svo milljörðum skipti er engan veginn séð hvort náðst hefur að tryggja rekstrargrundvöll þeirra varanlega meðan ekki tekst að ná fjármagnskostnaði niður. Það er ekki rétt sem fjmrh. heldur fram að við höfum orðið fyrir hrikalegum áföllum vegna ytri skilyrða. Ytri skilyrði, svo sem viðskiptakjör, olíuverð og fleiri þættir, eru betri en oft hefur verið áður. Það eru innlend skilyrði sem eru erfiðari, verðbólga og okurvextir. Halli ríkissjóðs á undanförnum árum hefur leitt til þess að síðan á árinu 1985 hafa vaxtagjöld ríkissjóðs tvöfaldast og nema nú 10 milljörðum. Enn er ríkissjóður rekinn með halla og verður svo greinilega enn um sinn. Við erum nú að gjalda fyrir gamlar syndir, ofveiði, sóun á fjármunum, offjárfestingar, fastgengisstefnu og okurvexti. Varfærni og gát í stjórnun efnahagsmála á uppgangstímum er ekki síður nauðsynleg þá en þegar harðnar á dalnum og nú fær þjóðin að finna fyrir timburmönnunum eftir fjárfestingarveisluna. Jafnvel þegar sá tími var kominn að sjá mátti fyrir að fiskveiðar hlytu að dragast saman var engin tilraun gerð til að móta skynsamlega stefnu í uppbyggingu frystihúsa og fiskvinnslustöðva. Byggð voru sífellt fleiri og stærri hús, jafnvel mörg í sama bæjarfélaginu, sem nú standa hálfnýtt eða jafnvel ónýtt. Það er ótvíræð skylda stjórnvalda á hverjum tíma að hafa skynsamlega stefnu í atvinnumálum, atvinnuuppbyggingu og fjárfestingarmálum. Á það hefur skort og skortir enn. Áköf leit stendur nú yfir að atvinnustefnu fyrir núverandi ríkisstjórn. Máttleysið og ráðaleysið í þeirri viðleitni er átakanlegt. Ráðherra geysist um landið og fundar um atvinnumál, hefur hvergi neitt til mála að leggja og hlustar tæpast á það sem heimamenn segja. Atvinnumál kvenna minnist hann ekki á og hlustar ekki á raddir þeirra og hefur reyndar engar áhyggjur af né heldur skilning á þeim málum. Allt er þetta ferðaflangs ráðherra einber sýndarmennska. Auðvitað verður að reyna að finna manninum eitthvað að dunda við. Í sáttmála ríkisstjórnarinnar voru gefin ákveðin fyrirheit um eflingu byggðanna um landið, einkum þó eflingu atvinnulífsins. Ég hef þegar nefnt hvernig horfir um sjávarútveg og fiskvinnslu, en vandi þeirra greina stefnir afkomu margra byggðarlaga í voða. Landbúnaður á mjög í vök að verjast og er víða vegið að honum. Ekki er staðið við lögboðnar greiðslur til bænda þrátt fyrir lagasetningu á sl. vetri. Allir vita svo hver staðan er í sambandi við loðdýr og fiskeldi sem á sínum tíma áttu að koma bændum til góða þegar kreppti að í hefðbundnum búgreinum og leysa allan þeirra vanda í bráð og lengd. Nú er í uppsiglingu enn ein töfralausnin til lausnar vanda landbúnaðarins. Nú er það skógrækt sem er lausnarorðið. Enginn má taka orð mín svo að ég sé mótfallin skógrækt. En ég bið menn um að flýta sér hægt og huga vel að málinu. Skógræktarátak á Fljótsdalshéraði er verkefni sem ætlað er að tugum eða jafnvel hundruðum milljóna verði varið til á næsta ári. En ég bið menn um að athuga vel hvernig á að standa að þeirri framkvæmd, athuga hvað verið er að samþykkja. Engar áætlanir hafa enn litið dagsins ljós um hvernig staðið verði að þessari framkvæmd þó að kvisast hafi að þarna eigi að reisa enn eitt ríkisbáknið sem myndi þá gleypa bróðurpartinn af framkvæmdafénu, í stað þess að láta bændurna sjálfa um framkvæmdina, veita þeim ráðgjöf og aðstoð, færa ræktunina til þeirra en eyða ekki milljónatugum í gróðrarstöð. Skógrækt skapar ekki mikla vinnu. Hún er ekki mannfrek og getur aldrei komið í stað annars búskapar. Það hefur sannast bæði í Noregi og Skotlandi svo dæmi séu nefnd. Aftur á móti er hún vel fallin til þess að styrkja annan búskap á jörðum sem henta til skógræktar og auka möguleika á nýtingu jarðanna. Því verður að athuga vel hagkvæmni þess að færa ræktunina sem mest til bænda áður en ráðist er í kostnaðarsamar byggingar. Og umfram allt verða menn að fara af gætni í þessi mál. Þriðja slysið má ekki henda. Ég get ekki skilið við landbúnaðarmálin án þess að minnast á hve mjög er að þeim þrengt. Tilraunastöðvar lagðar niður án skýringa, nema helst þeirra að þær geri ekkert gagn. Um gagnsemi þeirra má auðvitað deila en hitt vita allir sem vilja vita að þessar stofnanir hafa um árabil búið við algert fjársvelti sem hefur hamlað störfum þeirra. Ég man ekki betur en hæstv. landbrh. lýsti því yfir í fyrra að efling rannsóknastarfsemi væri landbúnaðinum höfuðnauðsyn. Ekki sér áhrifa þeirra orða stað. En frekari umfjöllun um landbúnaðarmál bíður 3. umr. Víða í frv. er illa staðið að málum sem eru landsbyggðinni mikilvæg. Framlög til vegamála eru skorin niður um rúman milljarð og er þá vegáætlun, sem samþykkt var síðastliðið vor, hrunin. Framlög til hafna eru í engu samræmi við þarfir. Breytt flutningatækni kallar á breytingu á höfnum eigi þær að svara kröfum nútímans en framlag til hafna nægir tæpast fyrir nauðsynlegu viðhaldi. Þó sums staðar sé ráðist í brýnar nýframkvæmdir kostar það oftast að viðhaldi er sleppt. Að vísu var þetta framlag hækkað nokkuð, að vonum. Annað var ekki ásættanlegt. En þessir tveir liðir, hafnir og vegamál, eru meðal mikilvægustu framkvæmdaþátta á landsbyggðinni. Sparnaðarráðstafanir eru hafðar uppi í frv. og eru sumar þeirra næsta einkennilegar. Ekki er sparað á aðalskrifstofum ráðuneyta. Þar hækkar umfangið. En það sem konur hnjóta um er sparnaður í kennslu í grunnskólum upp á 56 millj. sem síðan er ekki skilgreindur frekar. Á að fækka kennslustundum og þá í hvaða námsgreinum? Hvernig á yfirleitt að framkvæma þetta? Þessi aðgerð verður varla skilin á annan veg en sem tilræði við grunnuppbyggingu námsferils barna og unglinga og er með öllu óverjandi á sama tíma og hæstv. menntmrh. boðar nýtt átak í skólamálum. Niðurstöður úr könnun um forgangsverkefni í skólum, sem framkvæmd var sl. vor, sýna að námsgögn, aukin lista- og verkmenntakennsla og einsetinn skóli eru þau atriði sem þar eru efst á blaði. En þetta eru bara orð á blaði en það sem eftir stendur er að framlög eru hækkuð til glímukennslu í skólum. Er þetta ekki nokkuð undarleg forgangsröð? Hvernig á eiginlega að skilja svona ráðstafanir? Í framhaldi af þessu vil ég minna á það að í kennarastéttinni eru konur í meiri hluta. Allir vita að kennaralaun eru smánarlega lág og hefur það að hluta verið réttlætt með því að þeir, sem aðrir opinberir starfsmenn, byggju við betri lífeyriskjör en almenningur. Kennarar, sem aðrir ríkisstarfsmenn, mega nú búa við að skert verður framlag í Lífeyrissjóð ríkisstarfsmanna upp á 500 millj. Rök hagsýslustjóra fyrir þessari aðgerð eru nánast óskiljanleg. Hann heldur því fram að þetta skipti engu máli fyrir sjóðinn. Augljóst er þó að með þessari skerðingu er verið að fella niður lögbundnar greiðslur til sjóðsins og stíga fyrsta skrefið í þá átt að skerða lífeyrisréttindi opinberra starfsmanna. Ég fer ekki mikið lengra út í það að ræða einstaka þætti frv. og er þó af nógu að taka. Til dæmis má minna enn einu sinni á hve Ferðamálaráð er grátt leikið, í rauninni gert óstarfhæft á sama tíma og ferðamannaþjónustan er ein af fáum atvinnugreinum sem er vaxandi og skilar verulegum arði og gjaldeyristekjum í þjóðarbúið og byggist að verulegu leyti á vinnu kvenna. Ég vil einnig benda í þessu sambandi á hve vaxandi gistiþjónusta bænda er. Þar er ein af mikilvægustu hliðarbúgreinum sem nú eru uppi. Þessum málum hefur ekki verið lagt lið af opinberri hálfu. Í þessum efnum sem fleirum í sambandi við ferðamálin haga stjórnvöld sér á sama hátt og þeir sem éta karföfluútsæðið sitt. Uppskeran verður þá í samræmi við það. Að undanförnu hefur allmikið verið rætt um hve ofbeldi fer vaxandi, bæði ljóst og leynt. Óhugnanlegir atburðir gerast, jafnvel um hábjartan dag í höfuðborginni og víðar um land. Viðbrögð hafa helst verið þau að efla löggæsluna sem vitaskuld er full þörf á, og ekkert hefur staðið á framlögum til þess. Minna er hins vegar rætt um ofbeldi sem fram fer á heimilum og í afkimum þar sem minna ber á, nauðganir, kynferðisafbrot gegn konum og gegn unglingum, jafnvel börnum. Viðbrögð við þess konar afbrotum af opinberri hálfu eru harla lítil. Konur hafa séð sig knúðar til að mynda samstarfshópa til fræðslu um þessi mál, til varnar og til aðstoðar og aðhlynningar fórnarlömbum. Konur hafa lagt fram gífurlegt starf í sjálfboðavinnu, undir miklu álagi, því átakanlegra er en orð fá lýst að vera vitni að afleiðingum slíkra afbrota, ekki síst þar sem börn eiga í hlut. Þessar konur hafa sótt um fjárstuðning til starfsemi sinnar og vissulega hafa þær fengið nokkra fyrirgreiðslu en ekki neitt í námunda við það sem þörfin er þegar borið er saman við löggæsluna. Löggæslan er efld, en fyrirbyggjandi störf, fræðsla og aðhlynning við þá sem horfa á líf sitt í rústum, situr á hakanum. Slík er forgangsröðin hjá þeim sem málum ráða. Er sannarlega kominn tími til að augu manna opnist fyrir því að hér er þörf að breyta um áherslur. Gjaldþrot á landinu skipta nú þúsundum og fyrirsjáanlegt atvinnuleysi á næsta ári er geigvænlegt. Fjöldi fólks er þannig staddur nú, þegar líður að jólum, að réttur þess til atvinnuleysisbóta er útrunninn. --- Hverfur nú fjmrh.? Nei, segir hann, gott er að heyra það. --- Í þeim hópi eru konur fjölmennastar, konur á miðjum aldri sem ekki eiga auðvelt með að fá störf, jafnvel þótt næg atvinna væri í boði, konur sem eru fyrirvinnur. Hvað blasir við þessum heimilum? Hvaða ráð hafa stjórnvöld til úrbóta nú þegar við blasir stórfelldur niðurskurður í opinberum framkvæmdum, í þjónustu og yfirleitt hvar sem við verður komið, nema á skattstofunum, sem þenjast út eins og tilberar? Ég vil minna á orð eins stjórnarliða í sjónvarpinu á Alþingi á dögunum þar sem hann lét svo mælt að ekki væri þörf á að taka sérstaklega á vanda loðdýrabænda sem þá var til umræðu þar, það ættu svo margir við svipaða erfiðleika að búa og yrðu bara að hafa það. Er þarna verið að tala fyrir munn ríkisstjórnarinnar? Hæstv. forseti. Eins og þingmenn vita er sá háttur jafnan hafður á við afgreiðslu fjárlaga að stjórnarmeirihlutinn ræður stefnu og fjárframlögum að mestu leyti en stjórnarandstaða fær litlu ráðið. Þó sameinast nær öll fjvn. um ýmsar till. og stjórnarandstaðan styður þær oftast þó hver og einn geti haft sína fyrirvara. Að öðru leyti styður stjórnarandstaðan einungis það sem hún getur sætt sig við en tekur þó ekki ábyrgð á fjárlögunum í heild sinni og situr hjá við lokaatkvæðagreiðslu. Hún greiðir því fjárlagafrv. í heild sinni ekki mótatkvæði, þó hún geri svo við einstaka þætti frv. Þetta er vegna þess að fulltrúar stjórnarandstöðu hafa átt þátt í vinnu fjvn. og standa oftast að sameiginlegum till. hennar eins og áður segir. Því eru þessir sjálfsögðu hlutir gerðir að umræðuefni hér og nú að hæstv. menntmrh. hefur ítrekað vísað ábyrgð á niðurskurði stjórnvalda í menntamálum á Alþingi allt og þar með stjórnarandstöðuna. Þetta hefur hann gert í fjölmiðlum og á fundum. Hann hefur vísað til mótatkvæðalausrar samþykktar síðasta fjárlagafrv. þar sem greidd voru atkvæði um niðurskurð ríkisstjórnarinnar og gefið þeim villandi upplýsingar sem ekki þekkja til. Það er auðvelt að skilja að hæstv. menntmrh. skuli þykja erfitt að geta ekki framkvæmt hugmyndir sínar í menntamálum. Hins vegar eru þessi vinnubrögð ekki til fyrirmyndar og væri honum og hæstv. ráðherrum öllum nær að axla sín skinn og sýna hlutdeild í ábyrgðinni á gerðum ríkisstjórnarinnar en varpa henni ekki yfir á aðra. Fyrir 14 mánuðum tókust þessir hæstv. ráðherrar á hendur þá ábyrgð að stjórna landinu. þeir virtust óðfúsir að axla þá ábyrgð og töldu sig þá eiga ráð undir rifi hverju en úrræðin hafa látið á sér standa. Viðvíkjandi atvinnumálum kvenna á landsbyggðinni, sem algert ráðleysi ríkir um þrátt fyrir fyrirheit í stjórnarsáttmálanum, hefur Kvennalistinn komið til liðs við ríkisstjórnina og lagt fram frv. um hvernig hefja megi framkvæmdir um þau mál. Má nú ríkisstjórnin fagna því að henni er lagt lið í hugmyndafátæktinni. Að lokum vil ég segja þetta: Þetta frv. ber þess vott að algert ráðleysi ríkir innan ríkisstjórnarinnar um hvernig taka skuli á ríkisfjármálunum. Engin forgangsröð, engin framkvæmdaáætlun. Ekki getur verið að þessu ráði ótti við óvinsælar ákvarðanir því enginn hörgull er á þeim. Það sem stjórnina berlega skortir er samstaða, samvinna og pólitísk stefna sem vilji og þrek er til að framkvæma. Meðan þetta skortir er engin von til þess að verk hennar verði annað en hálfkák eitt.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir er tæpast umræðuhæft eins og viðurkennt er af nefndarmönnum í fjvn. Hér við 2. umr. um fjárlagafrv. liggur fyrir að mjög veigamiklir liðir eru enn óafgreiddir og hafa ekki fengið eðlilega umfjöllun í fjvn. Þar sem frv. er með þessum hætti vil ég leyfa mér að fara nokkrum orðum um þau vinnubrögð sem tíðkast við setningu fjárlaga. Þann tíma sem ég hef setið á Alþingi hefur það verið árviss viðburður að ríkisstjórn hefur verið svo sein að ganga frá sínum hlutum að umræður og afgreiðsla fjárlaga verður aldrei fyrr en síðustu daga þingsins fyrir jólafrí og þinginu jafnvel gert að starfa lengur vegna þess að umræðunni er ekki lokið. Fjvn. afgreiðir frv. ekki út úr nefndinni fyrr en nokkrum dögum fyrir jólafrí þingmanna. Venjulegum þingmönnum er síðan gert að kynna sér og fjalla um þetta mikilvægasta frv. sem Alþingi afgreiðir árlega á handahlaupum og það á sama tíma og ríkisstjórnin hamast við að breyta Alþingi í afgreiðslustofnun fyrir þingmál þau sem hún ungar út rétt fyrir þinghlé. Þannig á að gera allt í einu á nokkrum dögum í desember. Þessi vinnubrögð eru óviðunandi og lítt til þess fallin að auka virðingu Alþingis. Við megum ekki gleyma því að okkar hlutverk sem þingmanna er að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu og veita því nauðsynlegt aðhald. Það er því ekki okkar hlutverk sem þingmanna að taka við frv. ríkisstjórnarinnar og afgreiða þau á færibandi. Okkar hlutverk er að stunda vandaða löggjafarstarfsemi og við gerum það ekki með þessum starfsháttum. Ég lít líka á hlutverk mitt sem þingmanns að vera málsvari fólksins gagnvart ríkisvaldinu þannig að það er mitt hlutverk að gæta þess að borgararnir þurfi ekki að þola óhóflegt harðræði skattpíningar. Það er líka mitt hlutverk sem þingmanns að gæta þess að framtíðin sé ekki veðsett vegna þess að við erum ekki tilbúin að taka á vandamálum líðandi stundar. Ég hef þá skyldu líka sem faðir að börnunum mínum sé ekki gert að greiða bruðl og óráðsíu hæstv. fjmrh. Ólafs Ragnars Grímssonar, hafi ég nokkur tök á að afstýra því. Ég hef horft upp á það með vaxandi gremju hvernig stjórnvöld hafa talið eðlilegt að sólunda peningum borgaranna. Það virðist stundum skorta á að menn athugi hina hliðina á málunum. Þeir peningar sem ríkið eyðir eru ekki tíndir af trjánum, þeir eru ekki grafnir úr jörðu. Þeir verða ekki til með tilfærslum og auknum ríkisafskiptum. Peninganna er aflað með því að taka þá af borgurunum sem hafa unnið fyrir þeim. Ég hef talað við nokkra sem hafa með innheimtu á þessum skattpeningum að gera. Þeir hafa sagt mér með hvaða harmkvælum þessir peningar eru oft á tíðum slitnir út úr fólki, fátæku fólki. Það er komið á heimili þar sem er mikil ómegð og innheimtumaður ríkissjóðs skrifar upp sjónvarpstækið eða önnur mikilvæg heimilistæki. Síðan koma menn og rífa þessi tæki af fólki og selja á uppboði. Þetta er hin hliðin á málunum. Á meðan erum við að afgreiða 100 millj. hér og 200 millj. þar. Nú má enginn skilja orð mín svo að ég sé á móti því að borgararnir greiði lögmæt gjöld sín. Það er hins vegar ekki sama með hvaða hætti kerfið er útbúið. Það er ekki sama hvar skattleysismörkin eru sett. Það er ekki sama hve stór hluti er tekinn í neysluskatta og þjónustugjöld. Hvernig gengur einstæðu foreldri sem hefur 100 þús. kr. í laun á mánuði og þarf að eiga bifreið að draga fram lífið? Hvað þarf það að greiða til ríkis og sveitarfélaga mánaðarlega af þessum 100 þús. kr. þegar allt er talið? Gæti það verið 50 þús. kr. eða meira? Það væri ekki úr vegi að fá svör hæstv. fjmrh. við því og heyra síðan viðhorf ASÍ og BSRB til þess á eftir. Þegar þetta fjárlagafrv. er skoðað sést að engin breyting verður á neinu, nái það fram að ganga. Að því þó undanskildu að skattheimta vex og óráðsíuskuldir verða meiri og þeim verður hlaðið upp hraðar en verið hefur að undanförnu og finnst þó mörgum nóg um. Ekki er gerð tilraun í þessu fjárlagafrv. til að marka neina sérstaka stefnu í ríkisfjármálum aðra en þá að stjórna frá degi til dags. Einu sinni var konungur í Frakklandi sem hét Loðvík, og hafði að ég hygg tölustafinn 15. Hann þótti eyðslusamur og tók við af eyðslusömum föður. Hann hafði þá stefnu í ríkisfjármálum að það gengi meðan hann lifði. Annað kom honum ekki við. Þau orð sem eftir honum eru höfð og helst hafa lifað eftir hann eru: ,,Það lafir meðan ég lifi.`` Það var líka þannig að byltingin í Frakklandi varð ekki fyrr en í tíð barnsins hans. Þetta ,,lafir líka`` meðan hæstv. fjmrh. Ólafur Ragnar Grímsson situr í sæti þess embættis. En hlutirnir verða ekkert betri. Það leysast ekki nein vandamál, vandamálin magnast. Og á þeim munu börnin okkar þurfa að taka. Það sem er verst í þessu og fyllir menn nokkru vonleysi, er að það virðist ekki skipta máli þó að skipt yrði um ríkisstjórn og t.d. flokkur ráðdeildar og sparnaðar, eins og hann kallar sig stundum, sjálfur Sjálfstfl., kæmist í valdaaðstöðu. Til marks um það má benda á að formaður þess flokks hafði örlítið fitlað við fjárhirslur ríkisins en ekki lækkuðu skattarnir. Hvorki lækkuðu útgjöld ríkissjóðs né var ríkissjóður rekinn hallalaus. Viðbrögð þingmanna flokksins, þegar upp koma gæluverkefni, sýna það síðan ótvírætt að þessi flokkur mun ekki valda neinun straumhvörfum í íslenskri pólitík. Flokkurinn virðist hafa glatað hugsjónum sínum. Eini möguleiki þess flokks er að hann beri gæfu til að mynda meirihlutahægristjórn með Frjálslynda hægriflokknum sem mundi vafalaust verða til þess að flokkurinn kæmist á ný á beinu brautina. Ég fæ því miður ekki séð annað en að við munum áfram fljóta að feigðarósi í ríkisfjármálum. Við munum áfram auka skattheimtu og hallarekstur ríkissjóðs. Ég sé engin merki þess að fjvn. sé reiðubúin til að taka á málum eins og nauðsyn er ef unnt á að vera að sigla hjá þeim skerjum sem fram undan eru og það eru ekki blindsker. Hver og einn sæmilega skynsamur maður á að sjá þetta. En af hverju er ekki brugðist við? Hvað veldur því að það sama gerist ár eftir ár? Á hverju hausti er dustað rykið af gömlu fjárlögunum og sagt: Hvað fengu nú þessir mikið og er ekki eðlilegt að hækka þá um það sem nemur verðbólgu? Árlega segir fjmrh. að stefnt sé að einhverju í ríkisbúskapnum sem síðan stenst aldrei. Af hverju ekki? Er hann með svona slaka ráðgjafa eða hvað veldur? Væri e.t.v. lausn fólgin í því að setja eitt hagfræðingagengið í viðbót við þau sem fyrir eru eða væri e.t.v. betra að hafa bara eitt hagfræðingagengi og vita hvernig það gengi? Varla getur það orðið verra. Þetta leiðir til þess að við getum í raun gert okkur sæmilega grein fyrir því hvert stefnir og þurfum ekki að hlusta á ruglandann í ríkisstjórninni. Við vitum að fjárlagahallinn verður í kringum 6--8 milljarðar í ár og líklega á bilinu 10--20 milljarðar næsta ár. Hvað ætlum við að gera í því? Afgreiða fjárlög svo sem verið hefur og láta síðan gera lítið úr okkur sem fjárveitingarvaldi með því að heimila í raun viðbótarútgjöld eftir á upp á fleiri, fleiri milljarða? Meðan svona er ástatt, er þá umræða á Alþingi Íslendinga um fjárlög og afgreiðslu þeirra nokkuð annað en léleg skrýtla? Er hér nokkuð annað að gerast en að við komum með einhverja tillögu um smáatriði sem síðan ná yfirleitt ekki fram að ganga og síðan er málið afgreitt í samræmi við vilja ríkisstjórnarinnar? Enda ekki óeðlilegt þegar í það stefnir að meiri hluti stjórnarþingmanna sitji í ríkisstjórn. Hvað geta þm. gert annað en að koma með einhverjar smáathugasemdir þegar málið liggur ekki fyrir umræðuhæft fyrr en í lok desember? Til hvers er hægt að ætlast? Að þingmenn komi með einhver töfraorð á tveim, þrem dögum sem fjmrh. hefur ekki fundið á heilu ári og finnur aldrei? Það sem hægt er að gera við þessa umræðu og ég vil leggja áherslu á er að ræða með hvaða hætti megi koma í veg fyrir að við keyrum það öngstræti á enda sem við erum komnir langt á veg með að gera. En hvernig? Það gerum við ekki með því að samþykkja þessi fjárlög. Það gerum við ekki með því að beita sömu gömlu vinnubrögðunum ár eftir ár. Við gerum það einungis með því að beita fyrir okkur róttækum niðurskurði á kerfinu og sparnaði á öllum sviðum. Ríkisstjórnir hafa sýnt að þær eru nánast ófærar til að gangast fyrir sparnaðartillögum. Svo virðist sem þingmenn almennt líti ekki á það sem hlutverk sitt. Hugsanlega gæti þó verið fólgin lausn í því að Alþingi og eða stjórnmálaflokkarnir tilnefndu menn til að fara ofan í ríkisfjármálin og beita sér fyrir tillögum um róttækan niðurskurð. Ef menn eru ekki tilbúnir að spara vefst þeim oft tunga um tönn. Alþjóð fékk að sjá sem dæmi um slíkt um daginn hvernig fyrrv. fjmrh. Þorsteinn Pálsson var leikinn þegar hann reyndi að fara í sparnaðarfötin. Hann gat það ekki, getur það ekki og mun ekki geta það. Til þess er flokkur hans of hallur undir sérhagsmuni vítt og breitt í þjóðfélaginu. Þeir sem vilja berjast fyrir sparnaði verða að gera það í einlægni, vitandi að stórir hópar sérhagsmuna munu reyna að gera þá tortryggilega og draga úr öllu sem til er lagt í sparnaðarskyni. Þrátt fyrir þetta vil ég leyfa mér að geta um nokkur atriði sem mér sýnist einsýnt að þurfi að taka á í sparnaðarskyni. Ég nefni aðeins nokkur dæmi en vil jafnframt geta þess að innan míns flokks er hafin markviss vinna í þessum málaflokki. Þeirri vinnu verður ekki lokið í bráð og við erum tilbúnir til samstarfs við alla þá sem vilja beita sér fyrir samdrætti í ríkisbúskapnum. Við lítum á málin með þeim hætti að hér sé um þvílíka þjóðarvá að ræða að nauðsynlegt sé að ná sem víðtækastri samstöðu til að ná sem fyrst árangri í baráttu fyrir niðurskurði ríkisútgjalda. Eins og ég gat um áðan er varla hægt að ætlast til þess af þingmönnum að þeir geti í einu vetfangi fundið það sem fjmrh. átti að leita að frá því hann tók við embætti. En það er samt hægt að gera grein fyrir nokkrum meginlínum sem frjálslyndir hægrimenn telja nauðsynlegt að fylgt verði til að ná niður skattbyrðinni og reka ríkissjóð án halla. Nauðsynlegt er að draga úr almennum rekstrarkostnaði ríkissjóðs á öllum sviðum, m.a. með ströngum takmörkunum í starfsmannahaldi og nýtingu vinnutíma. Fækka verður starfsmönnum með því að ráða ekki nýtt fólk til starfa en flytja það fólk sem fyrir er úr þeim störfum sem lögð verða niður í þau störf sem þörf verður á að manna. Gera verður yfirvinnuramma fyrir hvert ráðuneyti og hverja stofnun. Endurskoða þarf mötuneytismál og við það miðað að ríkið reki ekki mötuneyti. Vel má hins vegar hugsa sér að afhenda starfsmönnum núverandi mötuneyti til áframhaldandi starfrækslu, ef þeir óska, á sína ábyrgð og kostnað. Skipulagsleysi í fjárfestingum hefur verið einkennandi hjá ríkisvaldinu. Þannig getur jafnan að líta fjölda hálfkláraðra bygginga sem nýtast ekki svo árum skiptir. Hálfkláraðar hafnir, vegi og brýr. Nauðsynlegt er að hætta að þjóna lund einstakra stjórnmálamanna með þessum hætti og raða verkefnum í forgangsröð og ljúka þeim áður en ráðist er í önnur hliðstæð. Þá verði líka við það miðað að verk verði fullhönnuð áður en í þau er ráðist. Með skipulagi á þessu sviði mætti spara verulega fjármuni. Nauðsynlegt er að einfalda stjórnkerfið, fækka þarf alþingismönnum allt að því um helming og nú er ljóst að setja þarf skorður við fjölda ráðherra. Fjöldi þeirra í dag fer eftir því hversu sterk ríkisstjórn er. Ráðherrar ættu ekki að þurfa að vera fleiri en fimm en hægt væri að hugsa sér að hámarkstala gæti verið sjö til átta. Þá þarf einnig að einfalda stjórnkerfið á öðrum sviðum með sameiningu og fækkun í stjórnum og ráðum. Við höfum byggt upp stjórnkerfi sem er mörgum sinnum of stórt, fjölmennt og flókið fyrir jafnfátt fólk og hér býr. Með þessum hætti verður stjórnkerfið dýrara og óskilvirkara en það þyrfti að vera ef miðað væri við þarfir þjóðarinnar og hætt að þjóna einhverjum sérsjónarmiðum eins og duttlungum einstakra kjördæma og landshluta. Á sama tíma og við erum að dreifa og sundurlima stjórnkerfið eftir kjördæmum á fjölmörgum sviðum, sennilega í þágu einhvers sem sumir kalla byggðastefnu, en er það ekki og þjónar engum öðrum tilgangi en að gera stjórnkerfið stærra og flóknara, er fólkið utan þéttbýlissvæðisins við Faxaflóa að sýna fram á hversu fáránlegt þetta er með því að hagnýta sér nútíma samgöngutækni sem skipuleggjendur ríkiskerfisins virðast ekki hafa gert sér grein fyrir að hefur þróast verulega mikið síðustu árin. Þannig er ekki þörf á því í dag að hafa sérstakar fræðsluskrifstofur í hverju kjördæmi, að hafa sérstakar skattstofur í hverju kjördæmi, sérstakar svæðisstjórnir í hinu og þessu í hverju kjördæmi o.s.frv. Hvers vegna er þetta svona og hvaða tilgangi þjónar það? Skiptir það einhverju máli fyrir íbúa á Patreksfirði hvort hann fær skattseðilinn sinn sendan frá Hafnarfirði eða Hnífsdal? Skiptir það skólastjóra í Stykkishólmi einhverju máli hvort hann þarf að sækja ráð til Akraness eða Reykjavíkur? Frjálslyndir hægrimenn telja nauðsynlegt að einfalda stjórnkerfið m.a. með því að fækka stjórnsýslustofnunum eins og að framan greinir. Slíkt er, auk þess að spara mikla fjármuni, til þess fallið að auka jafnræði borgaranna þannig að þeir sitji frekar við sama borð hvað afgreiðslu yfirvalda varðar en nú er. En það er fleira. Stundum er talað um að laun alþingismanna séu há. Við sem hér sitjum vitum að laun alþingismanna er ekki hár liður í fjárlögum en þau mættu samt lækka með því að þingmönnum yrði fækkað, sem sjálfsagt er að gera. Þá finnst mér eðlilegt að stjórnmálaflokkarnir greiði sjálfir fyrir sérfræðiaðstoð sér til handa en krefji ekki skattgreiðendur um það. Litlar 23 millj. ganga til þessa. Þá er og einn liður sem heitir Uppbætur á lífeyri starfsmanna stjórnmálaflokkanna. Þetta er að mínu viti algjört siðleysi. Það eru engin rök til annars en að stjórnmálaflokkarnir greiði sjálfir þær uppbætur á lífeyri sem starfsmenn þeirra kunna að eiga rétt á. Vilji menn gangast fyrir verulegum sparnaði þá getum við þingmenn gengið á undan með því fordæmi að hætta tímabundið kynnisferðum á allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og getum með þeim hætti gefið tóninn gagnvart ferðabruðli ríkisins. Einu sinni sagði ágætur maður sem starfaði við ferðamannaiðnaðinn við mig, en þessi maður þarf vegna starfs síns að ferðast mikið: Þegar ég kem í flugstöðina á Keflavíkurflugvelli þegar helsta ferðamannatímanum er lokið, t.d. yfir vetrarmánuðina, þá bregst það ekki að í hvert skipti er stór hópur pólitíkusa að fara á ráðstefnu, fundi eða eitthvað þess háttar. Skyldu nú allir þessir fundir og allar þessar ráðstefnur vera ómissandi? Væri ekki fróðlegt að sjá skýrslu yfir allar ferðirnar og yfirlit um hvað út úr þeim kom? Ég hef oft velt því fyrir mér af hverju þurfi að vera sérstök Þjóðhagsstofnun. Af hverju má ekki sameina Þjóðhagsstofnun og Hagstofuna í sparnaðarskyni? Nú hefur Hagstofan fengið sérstakan ráðherra. Væri það ekki gott fyrir hann, svo hann hefði nú eitthvað að gera í ráðuneyti sem ekki er til, að vinna að því að sameina þessar tvær stofnanir? Frjálslyndir hægrimenn telja að bein framlög til lánasjóða eigi ekki að eiga sér stað. Í samræmi við það teljum við að lánasjóðir eigi að fjármagna sig sjálfir og lána peninga á því verði að endurgreiðslur dugi fyrir starfrækslu sjóðanna. Í samræmi við þessa skoðun teljum við óeðlilegt að leggja fram af skattpeningum almennings t.d. til Atvinnutryggingarsjóðs og Byggðasjóðs svo eitthvað sé nefnt. Ef tillit væri tekið til þeirra hugmynda mundu útgjöld ríkissjóðs lækka verulega, sennilega um hálfan eða heilan milljarð. Væri miðað við þessa stefnu hvað Lánasjóð ísl. námsmanna áhrærir mundu sparast rúmlega tveir milljarðar til viðbótar. Ef einungis þannig væri fylgt þeirri stefnu frjálslyndra hægrimanna að lánasjóðir standi undir sjálfum sér, bæði í rekstri og útlánum, þeir yrðu að fjármagna starfsemi sína með því að taka fé að láni til endurlána þegar þess þyrfti með, þá mundi það lækka ríkisútgjöld um tæpa þrjá milljarða. --- Hvað eru svo þrír milljarðar? Það er sama fjárhæð og öll innflutningsgjöld á bensíni. Það er hærri fjárhæð en eignarskattar, erfðafjárskattar og sérstakur skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði samanlagt. Fræðslu-, skóla- og heilbrigðismál þarf að skoða sérstaklega í sparnaðarskyni. Við erum með mjög góða heilbrigðisþjónustu og við erum með skólakerfi sem er að mörgu leyti gott. Við viljum ekki fórna því að búa við gott skóla- og heilbrigðiskerfi. En þó við fórnum engu er þá ekki hægt að spara í þessum greinum? Spyrja má: Hvers vegna eru íslenskir nemendur tveimur árum lengur að ná þeim almenna áfanga í námi sem stúdentspróf heitir en félagar þeirra í nágrannalöndum okkar? Ég er sannfærður um að það er ekki vegna þess að okkar unglingar séu verr gefnir eða að öðru leyti verr af guði gerðir en jafnaldrar þeirra erlendis. Hér er um skipulagsleysi að ræða sem kemur fyrst og fremst niður á unglingunum og tefur þá í námi en veldur ríkinu líka gífurlegum tilkostnaði. Forustumenn íslenskra menntamála hafa verið óskaplega íhaldssamir að mörgu leyti. Mér finnst mál til komið að öðrum sjónarmiðum verði beitt og fremur hugsað um hagsmuni nemenda en kennara. Þá er nauðsynlegt að nýta í auknum mæli kosti nútímafjölmiðlunar, t.d. sjónvarps, með því að vera með gott skólasjónvarp. Má t.d. auka jafnræði með borgurunum og draga úr þeim mun sem óhjákvæmilega hlýtur að verða á milli þéttbýlis og dreifbýlis í aðstöðu til menntunar. Auk þess að draga úr aðstöðumun mætti spara verulega fjármuni með þessum hætti og koma upp góðu fræðslusafni sem mætti nota í einhver ár. Sumir halda að stjórnmálamenn eigi að kunna skil á öllum hlutum og vita ráð við öllu. Ég kom það snögglega inn í stjórnmálin að ég hef ekki lært að tileinka mér þetta. Mér finnst því betra að segja hlutina eins og þeir eru. Þannig geri ég mér grein fyrir því að mjög mikla vinnu þarf að leggja í skoðun á skólakerfinu, heilbrigðiskerfinu sem og dómstólakerfinu áður en hægt er að leggja fram raunhæfar tillögur til sparnaðar. Þá vinnu verður hins vegar að vinna og ég og mínir flokksmenn erum staðráðnir í því að vinna að þessu á næstu missirum með eða án aðstoðar annarra, en þó helst með. Frjálslyndir hægrimenn telja það siðleysi að niðurgreiða matvæli ofan í útlendinga. Við viljum að þegar í stað verði hætt að greiða niður útfluttar afurðir. Með því að hætta því sparast --- ja, rúmlega hálfur milljarður, ég man nú ekki töluna nákvæmlega. Niðurgreiðslur á vöruverði eru áætlaðar um 4 milljarðar. Af hverju má ekki afnema niðurgreiðslur á vöruverði með þessum hætti og lækka þess í stað virðisaukaskatt á matvæli sem því nemur og þá á öll matvæli? Ég vil benda á þetta atriði vegna þess að mér finnst það skjóta svolítið skökku við að skattleggja þegnana með annarri hendinni og rétta þeim síðan til baka með hinni eftir geðþótta stjórnmálamanna. Niðurgreiðslur á vöruverði hafa verið notaðar til að mismuna framleiðendum. Þær hafa verið notaðar af stjórnvöldum í því skyni að stjórnvöld réðu matarkörfu heimilanna. Það er þvingun og neyslustýring sem frjálslyndir hægrimenn geta ekki sætt sig við. Slíkt viðgengst líkast til enn í ríkjum Austur-Evrópu en er þar sjálfsagt líka á hröðu undanhaldi eins og annað í stirðnuðu stjórnkerfi þeirra landa. Væri nú ekki eðlilegt að við byrjuðum á því hér að taka upp leikreglur frelsisins í þessum málum og leyfðum neytendum að ráða hvað þeir vilja helst kaupa í matinn? Af hverju ættum við ekki að gera það? Með því að afnema niðurgreiðslurnar getum við unnið margt. Við getum hætt að mismuna framleiðendum. Við hættum að stjórna innkaupum neytenda, við hættum að stuðla að óhagkvæmni í framleiðslu og við getum lækkað virðisaukaskattinn á öllum matvælum verulega. Það mundi vera betri búbót fyrir láglaunafjölskyldur í landinu en niðurgreiðslurnar. Hæstv. forseti. Áður en ég sný mér að nál. frá meiri hl. fjvn. get ég ekki látið hjá líða að gagnrýna harðlega formann nefndarinnar, hv. þm. Sighvat Björgvinsson, fyrir þá óviðunandi vanvirðu er hann sýndi Alþingi og alþm. í gær þegar hann lét hafa viðtal við sig á báðum sjónvarpsstöðvunum til að kynna niðurstöður vinnu fjvn. sem við erum hér að ræða. Fjölmiðlasýki einstakra þingmanna og ráðherra er slík að ef þingmenn vilja í raun fylgjast með þeim málum sem væntanleg eru inn á þing og jafnvel störfum þingnefnda þá er öruggara að setjast fyrir framan sjónvarpið en að sitja hér í þessum sal. Slíkum vinnubrögðum vil ég harðlega mótmæla og vona að slíkt endurtaki sig ekki. Hv. formaður fjvn. hefur verið iðinn við að telja þjóðinni trú um að nú hafi í fyrsta sinn verið tekin upp heilbrigð vinnubrögð með nýjum hætti og sé það ekki síst að þakka því að nú hafi hv. fjvn. ríkisreikning undanfarins árs sér til hliðsjónar. Hér er auðvitað verið að slá ryki í augu fólks því að eftir því sem ég kemst næst hafa nauðsynlegar upplýsingar alltaf verið til staðar og því ekkert nýtt hér á ferðinni annað en sjónhverfing. Annars er það hlálegt að tala um ný vinnubrögð en segja svo strax í fyrstu setningu nál., með leyfi forseta: ,,Afgreiðsla fjárlaga í fjvn. hefur að þessu sinni verið með hefðbundnum hætti.`` Nýju vinnubrögðin felast sem sé í því að starfið var með hefðbundnum hætti. Já, það er margt skrýtið í kýrhausnum. Annars er nál. í sjálfu sér ekki merkilegt plagg og ekki mikið á því að græða nema e.t.v. það sem vekur nokkra athygli að allhressilega er sett ofan í við hæstv. fjmrh. í áliti meiri hl. Þar segir m.a. á bls. 3, með leyfi forseta: ,,Ef litið er á heildartillögur nefndarinnar um viðbótarútgjöld sem nema nú fyrir 2. umr. 1 milljarði 182 millj. 262 þús. kr., þá eru tillögur hennar um hækkun rekstrarliða þar af um 570 millj. 205 þús. kr. og er sú fjárhæð svo til öll vegna lagfæringa á áætlunum frv. um útgjöld vegna launa miðað við óbreyttan rekstur, vegna rangrar verðuppfærslu í frv. eða vegna vanáætlana um önnur rekstrarútgjöld.`` Þarna er sagt berum orðum að frv. hæstv. fjmrh. hafi verið svo illa unnið að á stórum liðum hafi orðið að gera veigamiklar breytingar vegna lagfæringa á áætlun frv., vegna rangrar verðuppfærslu í frv. og vegna vanáætlana. Það virðist svo sannarlega ekki vanþörf á því að endurskoða frá grunni fjárlagavinnuna í ár. Þá er einnig í álitinu á sömu bls. sýnt fram á óvönduð vinnubrögð menntmrn. en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í frv. var áformað sérstakt sparnaðarátak af hálfu menntmrn. að fjárhæð 200 millj. kr. og var sú fjárhæð tilgreind á einum fjárlagalið án sundurliðunar á viðfangsefni. Fjvn. fékk sundurliðaðar tillögur ráðuneytisins um niðurfærslu gjalda og námu þær tillögur samanlagt um 169 millj. kr. eða nokkru lægri fjárhæð en áform voru um í frv.`` Þarna kemur skýrlega fram að ráðuneytið hefur hér aðeins kastað fram einhverri tölu svona til málamynda, en þegar að því kemur að gera grein fyrir henni, þá koma vinnubrögðin í ljós. Ég vil þó hrósa fjvn. fyrir slík gagnrýnin vinnubrögð og tel að nefndin mætti að ósekju gera meira af slíku því ekki virðist veita af. Á bls. 4 kemur enn fram hörð gagnrýni á ráðamenn en þar segir, með leyfi forseta: ,,Fjárveitinganefnd Alþingis hefur farið mjög vandlega yfir áætlanir menntmrn. um stöðu framkvæmda, sem áður voru sameiginlegar með sveitarfélögum, miðað við nk. áramót. Sjálfsagt eru einhver atriði þar sem sveitarfélögin mun greina á við ríkisvaldið um fjárhæðir þó að nokkuð ljóst sé um heildarfjárhæðir vangreiddra framlaga ríkisins vegna þessara framkvæmda, en þær munu nema á bilinu 1200--1400 millj. kr. Nefndin hefur hins vegar enn ekki gert tillögu um hvernig að þessum uppgjörsmálum skuli staðið við afgreiðslu fjárlaga, en mun gera tillögu um það fyrir 3. umr. Hefur það nokkuð tafið störf nefndarinnar í þessari vinnu að reglugerðir lágu lengi vel ekki fyrir og liggja raunar ekki fyrir enn að því er varðar reglugerð um uppgjörið við sveitarfélögin vegna framkvæmda á sviði skólamála, dagvistunar og íþróttamála. Þá hefur fjvn. ekki heldur getað við þessa umræðu gert tillögur um hvernig staðið skuli að skiptingu fjárframlags á fjárlögum til íþróttamála skv. hinum breyttu verkaskiptingarlögum. Falla nú niður greiðslur úr ríkissjóði til íþróttaframkvæmda á vegum sveitarfélaga en haldast hins vegar áfram hvað varðar greiðslur úr ríkissjóði til íþróttaframkvæmda á vegum frjálsra félagasamtaka. Það var fyrst nú fyrir örfáum dögum sem nefndin fékk í hendur reglugerð hvað þennan nýja íþróttasjóð varðar og hún hefur ekki haft ráðrúm til þess fyrir þessa umræðu að ganga frá tillögum sínum þar um.`` Hér staðfestist enn einu sinni að slóðaháttur ríkisstjórnarinnar í viðbót við slæm vinnubrögð veldur verulegum töfum á starfi fjvn. Reglugerðir lágu ekki fyrir og liggja ekki enn fyrir allar. Hvað varðar íþróttirnar væri hægt að hafa langt mál sem ég ætla þó ekki að gera að sinni. Hins vegar vil ég ítreka það sem ég margsagði og varaði við þegar verið var að ræða frv. um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga að íþróttamálin áttu ekki að færast yfir á sveitarfélögin. Hv. þm. munu verða varir við þau mistök innan fárra ára. Hvað varðar Íþróttasjóðinn fyrir frjáls félagasamtök, þá er hann ekkert nema nafnið eitt því ljóst er að honum er svo naumt skammtað fé að hann er í raun til einskis. Um nál. meiri hl. ætla ég ekki að hafa mikið fleiri orð en vil í lokin geta þess að skýringar við brtt. eru afar fátæklegar og allvíða engar. Hæstv. forseti. Það er nú ljóst eftir meðferð hv. fjvn. að ekki stendur steinn yfir steini í frv. hæstv. fjmrh. og þegar ljóst að enn frekari björgunaraðgerða er þörf. Það er því í raun til lítils að vera að eyða miklum tíma í að ræða aðeins hálfunnin fjárlög, fjárlög sem fyrst og fremst útheimta vinnu við að lagfæra eitthvert verst unna frv. sem litið hefur dagsins ljós. Þegar frv. var lagt fram var gert ráð fyrir tæpum þriggja milljarða halla. Hann er nú þegar kominn upp í rúma 4 milljarða og stefnir jafnvel í um 6 milljarða. Af þeirri reynslu sem við höfum af fjármálastjórn hæstv. fjmrh. Ólafs Ragnars Grímssonar má vera nokkuð ljóst að halli á ríkissjóði árið 1990 verður umtalsvert meiri en þær tölur sem ég hef hér nefnt. Yrði ég ekki undrandi þó að hallinn yrði í kringum 10 milljarðar eða jafnvel meiri, enda ljóst að mætra manna mati að í frv. leynist meiri vandi. Frv. boðar harkalegan niðurskurð á fjölmörgum sviðum. Skattpíning heimila og fyrirtækja eykst stöðugt, atvinnuleysi er enn að aukast, kaupmáttarránið heldur áfram og gjaldþrot einstaklinga og fyrirtækja sömuleiðis. Alls staðar birtist kreppan okkur, öllum er gert að axla byrðar. En þeim byrðum er ójafnt skipt og hafa reyndar fjölmargir orðið að láta undan. En hafa stjórnendur þessa lands axlað byrðar? Nei og aftur nei. Sjálfur æðsti prestur fjármálanna gerir þveröfugt. Hann hækkar fjárveitingu til fjmrn. um 51%. Þetta ber vott um þvílíka vanvirðingu fyrir þegnunum að með ólíkindum er. En það sem meira er er að þetta kemur ekki nokkrum manni á óvart úr þessari átt því hér er á ferðinni hinn ókrýndi skattakonungur Íslandssögunnar. Og hann er ekki aldeilis hættur, enda liggur nú fyrir þm. frv. til laga um tekjuskatt og eignarskatt sem mun auka allverulega skattbyrði meginþorra vinnandi fólks. Fyrir þinginu liggur einnig frv. til laga um nýjar álögur á bifreiðaeigendur þar sem gert er ráð fyrir að hækka kílóagjald á almenningsbifreiðir upp í 5,20 kr. pr. kg sem er aðeins 90% hækkun á þeim skatti. Þær munar víst lítið um það, barnafjölskyldurnar. Og svona sem jólaglaðning, sérstaklega fyrir landsbyggðina, verður lagður á orkuskattur, þar sem fjmrh. er ljóst að orka víða um land þolir vissulega að hækka til neytenda. Alla þessa nýju skatta sem ég hef hér nefnt vantar að sjálfsögðu inn í frv. Þeir eru þó taldir eiga að skila ríkissjóði nettó 100 millj. kr. tekjum þegar reikningslegt tekjutap ríkissjóðs vegna ákvörðunar um upptöku virðisaukaskattsins var ákveðið og fært úr 26% niður í 24,5%. Á sama tíma og ríkisstjórnin leggur allar þessar álögur á fólk og fyrirtæki er ljóst að ríkisbáknið mun halda áfram að þenjast út og er sýnilegt að fleiri hundruðum nýrra starfsmanna verður bætt á jötuna. Með sama áframhaldi verður leitun að launþega sem ekki vinnur hjá hinu opinbera. Takmark sósíalista færist nær. Hæstv. forseti. Meginforsendur frv. eru í meira lagi vafasamar. Skv. því er til að mynda gert ráð fyrir því að verðlag hækki aðeins um 16%. Gott er ef satt væri en því miður sjást ekki merki þess á þessari stundu. Við í Frjálslynda hægriflokknum sjáum ekki ástæðu til að leggja fram brtt. nú við 2. umr., enda sennilega til lítils að gera slíkt þar sem okkar tillögur mundu snúast um það að gera öllu venjulegu fólki líft í þessu landi skattpíningar. Á slíkt mundu stjórnarliðar ekki geta fallist, enda væru þeir þá að brjóta gegn stjórnarstefnunni. Hæstv. fjmrh. mætti íhuga eftirfarandi lokaorð sem eiga vel við hann og fólkið í landinu sem allt er tilbúið að greiða sína skatta og skyldur innan eðlilegra marka, en þau eru: Að setja skatta auðvelt er, en að greiða skatta, guð hjálpi mér.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti vill upplýsa að fundahöld hér í dag verða með þeim hætti að fundi verður frestað kl. 7 og fram haldið kl. 9. Atkvæðagreiðsla fer fram kl. 1 á morgun um fjárlög. En svo er ástatt um brtt. á þskj. 287 að þær þarfnast afbrigða til þess að þær megi á dagskrá koma.

Alexander Stefánsson Virðulegi forseti. Ég hlustaði með athygli á hv. 5. þm. Vesturl. ljúka máli sínu hér áðan og af því svo margir eru komnir hér í salinn sem ekki heyrðu hans ræðu, þá langar mig til að rifja aðeins upp. Hv. þm. sagði: Ekki fræðslustofur í kjördæmum, ekki skattstofur í kjördæmum, ekki svæðisstjórnir í kjördæmum, ekki framlag í Byggðasjóð, ekki framlag í Lánasjóð ísl. námsmanna, mennta dreifbýlisfólk gegnum skólasjónvarp og lánasjóðir yrðu ekki til og hætta svo útflutningsbótum. Mér þótti þetta hugvekja sem vekur athygli og af vinsemd við félaga minn í þingmannaliði Vesturl. þótti mér ástæða til að rifja þetta upp um leið og ég kem hér í ræðustól til þess að sem flestir heyri boðskapinn frá frjálslyndum hægrimönnum. Við þessa 2. umr. fjárlaga skal ég reyna að stytta mál mitt, hæstv. forseti. Ég vísa að sjálfsögðu til ítarlegrar ræðu formanns fjvn. sem mælti fyrir áliti meiri hl. nefndarinnar. Þar komu fram mjög miklar upplýsingar og skýringar sem ég trúi að einstaka þingmenn hafi ekki talið nægjanlegar en að mínu mati er þar að finna mjög ítarlegar upplýsingar. Ég vil um leið benda á að fjvn. hefur skilað hér till. sem eru í meira magni í raun og veru en nokkurn tímann hefur áður verið við afgreiðslu fjárlaga og eru skýringar við það sem kom fram í ræðu hv. formanns nefndarinnar. Ég vil byrja mál mitt með því að þakka meðnefndarmönnum fyrir ágætt samstarf í fjvn. við erfiðar aðstæður og einnig endurtaka það sem hér hefur komið fram, þakkir til starfsfólks og embættismanna sem þar hafa að máli staðið. Mér finnst nauðsynlegt að rifja hér upp aðstæður við þessa fjárlagagerð. Ég þarf ekki að endurtaka það sem kom fram við 1. umr. fjárlaga, það er skjalfest. Þar vakti ég athygli á ýmsum þáttum í fjárlagagerðinni sem mundu verða óvenjulegir. Mér finnst ástæða til að leggja áherslu á að við þessa yfirferð fjárlagafrv. eru óvenjulegar aðstæður. Aðstæður sem við margir hverjir höfum óskað eftir að fá fram í sambandi við meðferð fjárlaga. Þar á ég í fyrsta lagi við ríkisreikning fyrra árs sem hefur verið til meðferðar og er til meðferðar. Einnig það sem er nýtt í sögunni, eins og kom hér fram við 1. umr. fjárlaga, að nú í fyrsta sinni í áratugi liggja fyrir fjáraukalög fyrir yfirstandandi ár, þ.e. fyrir árið 1989, jafnhliða til afgreiðslu og meðferðar. Þetta gerir það að verkum að í fyrsta sinn hefur fjvn. Alþingis möguleika á því að sannreyna, eftir því sem mögulegt er, allar tölur í sambandi við gerð fjárlaga. Ég held að það fari ekki fram hjá neinum sem nærri þessum málum hefur komið að hér eru einhverjar þýðingarmestu framfarir í sambandi við afskipti Alþingis af fjárlagagerð sem komið hafa fram í áratugi. Hins vegar er alveg ljóst að þetta leiðir í ljós að fjvn. Alþingis á að starfa allt árið. Hún hefur, með þessari breytingu sem er orðin á fjárlagakerfinu, möguleika til þess að grípa inn í og hafa bein afskipti af fjárlagagerðinni á hverjum tíma sem hún hefur ekki haft miðað við núverandi þingsköp. Þetta er atriði sem ég vil endurtaka hér og leggja áherslu á miðað við það sem fram hefur komið nú á þessu hausti þegar fjvn. hóf störf sín í byrjun október. Og miðað við að hafa öll þessi mál undir höndum núna á tiltölulega skömmum tíma í meðferð fjárlagafrv. kemur einmitt þetta enn þá betur í ljós en nokkurn tímann áður. Þess vegna var það auðvitað augljóst mál að fjvn. þarf að skoða grunn fjárlaga, hvort þessi grunnur byggði á áætlunum, eins og gert hefur verið á undanförnum árum, þar sem tekið er tillit til hækkana milli ára og menn áætla gjarnan á auðveldan hátt slíkar tölur, eða á raunverulegum staðreyndum eins og ríkisreikningi fyrra árs og fjáraukalagafrv. sem við höfum undir höndum. Þess vegna er eðlilegt að menn rækju upp stór augu sumir, og eiga kannski eftir að verða meira hissa þegar kemur að 3. umr., þegar fram koma beinar hækkanir á rekstrarliðum í gegnum vinnu fjvn. eins og raunin er í því þskj. sem hér liggur fyrir með brtt. nefndarinnar. Fjárlagagerðin hefur með þessu móti tekið á sig nýjan svip sem stefnir að því að reyna að leiða fram raunveruleikann í þessum málum. Við höfðum sem sagt ríkisreikninginn, við höfðum fjáraukalögin til að kanna það sem er í fjárlagafrv. fyrir næsta ár og eðlilega var ljóst að við yrðum að kanna hvort þær tölur sem eru í fjárlagafrv. stæðust þessar staðreyndir eða ekki. Því miður hefur komið í ljós að grunnur fjárlagafrv. byggir ekki á raunverulegum staðreyndum í allt of mörgum tilfellum. Þess vegna verður að leiðrétta bæði fjárlagafrv. við 2. umr. og jafnhliða að gegnumlýsa fjáraukalagafrv. fyrir árið 1989 miklu meira en menn hafa e.t.v. gert sér grein fyrir áður. Og þetta sýnir ljóslega um leið gildi þess að herða reglur um meðferð fjárlaga, með því m.a. að draga úr heimildum til að greiða úr ríkissjóði umfram samþykkt fjárlög og ef nauðsyn krefur að þá verði að leggja fram fjáraukalög. Í þessari meðferð allri kemur að sjálfsögðu upp á borðið nauðsyn þess að endurskipuleggja fjárlagagerð þannig að það séu rammafjárlög til lengri tíma sem falla inn í þessa umgjörð sem hér hefur verið lýst. Mér finnst ástæða til að fagna því, þrátt fyrir alvöru þess að sú staðreynd liggi fyrir að það skuli þurfa að hækka fjárlagafrv. um hundruð milljóna. Vegna þess að staðreyndirnar í sambandi við raunverulegar rekstrartölur, bæði frá ráðuneytum og stofnunum, eru þessar sem hér hafa komið fram, þá finnst mér nauðsynlegt að rifja hér upp að fjvn. hefur haft og hefur til meðferðar ákveðnar till. til úrbóta á þessu sviði. Ég á von á því að áður en margir dagar líði komi hér fram frv. um breytingar og þá þarf um leið að taka ákvörðun um breytingu á þingsköpum Alþingis þannig að fjvn. komi meira inn í þessi mál allt árið eins og ég áður sagði. Mér finnst ástæða til að geta þess í þessu sambandi, af því að það hefur komið fram áður bæði í umræðum hér á Alþingi og eins í fjölmiðlum, að á vegum Framsfl. starfaði nefnd þingmanna í sumar og haust sem lagði fram ákveðnar tillögur í efnahagsmálum og fjármálum þjóðarinnar. Hluti af þeim tillögum sem samþykktar voru á miðstjórnarfundi flokksins gengu yfir á þetta svið. Til staðar hefur verið um nokkurt skeið ákveðin þáltill. um þetta mál, sem ég hef ekki viljað að lögð verði fram fyrr en sýnt væri hvort fjvn. afgreiðir þau lagafrv. sem gert er ráð fyrir, eftir vinnu nefndarinnar í haust, að komi fram. Mér finnst ástæða til, virðulegur forseti, að fá heimild til þess að lesa hér upp ákveðna liði í þessum tillögum sem skýra mál mitt e.t.v. betur. Þær hljóða þannig: ,,Starfsmarkmið ríkisstofnana verði endurmetin og þau markmið sem til grundvallar eru lögð við rekstur skilgreind að nýju og afnumin sjálfvirkni í útgjöldum. Þetta verði gert í samstarfi og samvinnu við forstöðumenn viðkomandi stofnana. Þannig verði hlutverk stofnana endurskilgreint og mat lagt á hagkvæmni í rekstri þeirra. Stofnanir verði sameinaðar, starfsemin einfölduð og hagræðingu komið á. Lagðar verði niður stofnanir þar sem færa má starfsemina undir aðrar stofnanir. Flestar ríkisstofnanir fái sjálfstæðan fjárhag og stjórnendur beri ábyrgð á að halda stofnuninni innan fjárlagarammans. Gerð verði úttekt á ýmsum þáttum í rekstri ríkisstofnana sem bjóða má út og haldið verði áfram athugun á sölu ríkisfyrirtækja. Verkaskipting starfsmanna verði ekki eins afmörkuð og nú er en gert er ráð fyrir tilfærslum innan stofnana eftir álagi. Stjórnkerfi ríkisstofnana verði gert virkara og við það miðað að stjórnendur þeirra geti lagað reksturinn að fjárlögum. Miðað verði við að fækka ríkisstarfsmönnum um 1,5--2% á næstu þremur árum.`` Og til að móta þetta starf, þessa hagræðingu og uppskurð í ríkiskerfinu, verði skipaðir vinnuhópar sem taki mið af þessum og öðrum atriðum sem fram koma til að ná þessu markmiði. Ég held að það sé alveg ljóst að sú mikla ofþensla sem er í okkar þjóðfélagi umfram þjóðartekjur gengur ekki öllu lengur. Það verður að kryfja þessi mál til mergjar og taka upp ný vinnubrögð. Um þetta mætti að sjálfsögðu færa fram ýmis rök og halda um það langa ræðu sem sýnir staðreyndir sem þjóðinni allri væri hollt að horfast í augu við. Ég held að það sé komið að því að ábyrg stjórnvöld taki upp aðrar skýringar og aðrar orðræður um þennan mikilvæga vanda sem okkar litla en háþróaða þjóðfélag á í raun og veru við að stríða. Það er ljóst að útgjöld eru komin langt fram úr tekjum ríkissjóðs og það er einfalt að vísa í staðreyndir þar um. Ef ég tek þróun ríkisútgjalda t.d. á ákveðnu árabili þá er það alveg ljóst. Við getum tekið árabilið 1984--1989. Ríkisútgjöld A-hluta ríkissjóðs sem hlutfall af vergri landsframleiðslu hafa aukist frá því að vera árið 1984 22,8% í 28,7% árið 1989. Aukningin nemur á verðlagi ársins 1989 hvorki meira né minna en 17 milljörðum kr. Og ef litið er á þá þætti sem aukning hefur orðið mest í kemur eftirfarandi í ljós: Vaxtagjöld hafa aukist um 6,6 milljarða, aukning í mannahaldi um 3 milljarða og félagsmál hafa aukist um 7 milljarða kr. Aukning vaxtakostnaðar stafar fyrst og fremst af tvennu. Hið fyrra er að hallarekstur ríkissjóðs á undanförnum árum hefur leitt til aukinna vaxtagreiðslna bæði vegna fjárþarfar innan ársins og síðan vegna lántöku ríkisskulda. Hið síðara að ríkissjóður hefur yfirtekið skuldir orkugeirans t.d. sem nú eru áætlaðar um 10 milljarðar króna. Ef við skoðum í hverju aukning mannaflans er fólgin sem hægt er að heimfæra undir þetta dæmi um 3 milljarða kr., þá er aukningin á árabilinu 1984--1989 um 2000 manns, á árabilinu 1980--1989 er aukningin um 3300 manns. Hluti af þessari aukningu er vegna félagsmála, þ.e. málefna fatlaðra, sjúkrahúsa og nokkur vegna bættrar talningar á starfsmönnum. Ef við færum ofan í þessi mál og gerðum grein fyrir þeim á aðgengilegan hátt fyrir almenning í landinu er ég í engum vafa um að hægt er að fá næman skilning fyrir því hvernig þjóðfélag okkar stendur í þessum málum og um hvaða aðgerðir væri hægt að ná samkomulagi til að forða okkur frá því að stefna í ógöngur í sambandi við næstu framtíð. Ég held í þessu sambandi, þegar við tölum um fjárlög og fjármál yfirleitt og þær staðreyndir sem blasa víðs vegar við í efnahagskerfi þjóðarinnar, að ekki sé hægt að komast hjá því að undirstrika það sem raunar hefur komið hér fram áður í þessum umræðum, og að nokkru leyti í máli hv. formanns fjvn., að Alþingi sjálft á vissa sök á því hvernig þessi þensla er. Það er hægt að heimfæra það undir lagasetningu sem kemur frá Alþingi. Það ætti í raun og veru að vera regla að engin lög ætti að samþykkja frá Alþingi nema áður hafi verið gerð nákvæm könnun á fjárhagsáhrifum slíkra laga. Og að fjármagn væri tryggt til að framkvæma lögin. Það sama ætti að gera í sambandi við breytingar á kjarasamningum. Það ætti strax eftir slíka samninga eða um leið og þeir eru gerðir að gera nákvæma útreikninga á því hvað þeir þýða í sambandi við þjóðarútgjöldin. Þetta kemur auðvitað á okkur hér þegar við erum að ræða um fjárlagagerðina og afgreiðslu fjárlaga. Núna fáum við áhrifin af kjarasamningum aftur á bak, sem ekki hafa legið fyrir, akkúrat núna á lokastigi fjárlaga fáum við langan lista um þessi áhrif sem ekki hafa verið reiknuð inn. Við þurfum að taka ákvörðun um hvort það á að hækka fjárlög til þess að framkvæma samþykkt lög frá Alþingi, sem alls ekki lá fyrir þegar lögin voru samþykkt. Ekki er um neitt annað að ræða í þessari stöðu en að fresta framkvæmd slíkra laga um eitt ár, tvö ár eða hvað það verður. Auðvitað er þetta til þess að skapa óróa í meðferð þessara mála en þetta eru staðreyndirnar. Ég vil segja það hér og nú að mér finnst að á sama hátt ætti að taka til hendi í sambandi við lánsfjárlög. Lánsfjárlögin eru slitin úr sambandi við fjárlögin sjálf. Þau fara í gegnum fjh.- og viðskn. Alþingis. Og hvað gerist? Innibyggðar í lánsfjárlögum eru ýmsar ákvarðanatökur sem eru ekki í takt við fjárlögin sjálf sem verið er að fjalla um og oftar en ella hafa valdið miklum erfiðleikum í sambandi við meðferð fjármála þegar þau hafa verið samþykkt á þennan hátt sem ég gat um hér áðan. Sama er með 6. gr. fjárlaga. Þar þarf að taka upp ný vinnubrögð. Það er alveg ljóst að slík meðferð sem við höfum viðhaft hér á Alþingi á undanförnum árum gengur ekki upp. Í 6. gr. er alltaf mikið af opnum heimildum sem eru nýttar á þann hátt að menn standa frammi fyrir gífurlegum útgjöldum sem staðreynd, ef þess er ekki gætt að það þurfi að vera í takt við það markmið sem viðkomandi fjárlög hafa hverju sinni. Ég vil aðeins segja í sambandi við þessar hugleiðingar mínar að lokum að ég tel að þessi nýja aðstaða sem í fyrsta sinni í áratugi hefur komið upp í sambandi við meðferð fjárlaga, þ.e. fjáraukalögin jafnhliða fyrir yfirstandandi ár, tengist ákaflega vel því sem áður var búið að gera til framfara, þ.e. að Ríkisendurskoðun kemur nú undir Alþingi og getur verið virkur aðili að upplýsingum í sambandi við fjárlagameðferðina. Það hefur sennilega sýnt sig enn betur nú en áður hvaða gildi Ríkisendurskoðun hefur í sambandi því þessi mál öll. Hún tengist upplýsingum sem Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur og er vissulega mikilvægt að þessar tvær stofnanir séu virkar í fjárlagagerðinni. Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að koma hér að örfáum atriðum í sambandi við frv. sjálft og þá vil ég byrja á verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Það er alveg augljóst mál að þessi mikla kerfisbreyting, ef það má orða það svo, að færa verkefni til sveitarfélaga og frá sveitarfélögum yfir á ríkið, hefur e.t.v. komið meira á óvart í kerfinu heldur en eðlilegt hefði verið. Þegar til þessa er litið þá er náttúrlega augljóst mál að í viðkomandi ráðuneytum hefur ekki verið tekist á við þessi mál eins og skyldi eftir gildistöku laganna á síðasta Alþingi. Það er alveg ljóst að það þyrfti að hefja miklu markvissari vinnu í sambandi við framkvæmd þessara laga heldur en staðreyndir sýna. Og þar eiga stjórnvöld ekki ein sök heldur einnig stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga eða forusta sveitarfélaganna í þessum málum. Það segir sig náttúrlega sjálft að slíkar stórbreytingar geta varla gerst á einum degi þegar komið er fram í desember, nema eitthvað bjáti á, þegar ekki hafa legið fyrir neinar reglugerðir eða ákvarðanir um það hvernig á þessum málum skyldi haldið. Ég tel í sjálfu sér að þetta þurfi kannski ekki að vera svona mikið vandamál því að auðvitað þarf að ganga í gegnum vissa erfiðleika í upphafi til að leysa svona mál. Það er ekkert við því að segja, en ég er alveg viss um að það hefur komið fram sem ég hafði efasemdir um þegar þessi lög voru til meðferðar hér á hv. Alþingi. Ég hafði efasemdir um að rétt hefði verið í þessari lotu að taka heilbrigðisþáttinn yfir í meðferð mála. Sá þáttur var miklu minna undirbúinn á vegum þeirra aðila sem fjölluðu um þessi mál þar sem gert var þá ráð fyrir að heilsugæslustöðvar yrðu áfram undir stjórn sveitarfélaganna og þau bæru á vissan hátt áfram ábyrgð á rekstrinum. En þessi meðferð hér á Alþingi varð samt staðreynd og er ekkert um það segja. Ég er í sjálfu sér ekkert hissa þó að hæstv. fjmrh. sé hikandi nú þegar hann sér tölur eins og í sambandi við sjúkrasamlögin sem eru í dag miðað við ár komnar í rúmlega 2 milljarða og tölur í sambandi við yfirtöku heilsugæslustöðva sem eru á stærðargráðunni rúmlega 800 millj. Þetta er náttúrlega efnislega séð mikil breyting sem hlaut að valda því að staðan í þessum málum er allt önnur fyrir ríkissjóð. Eigi að síður er ekki ástæða til þess að gera ráð fyrir því að ríkissjóður falli frá því að standa við þau lög sem sett hafa verið. Ég tel að það sé útilokað að ganga aftur á bak í sambandi við þetta mál, en það verður eigi að síður að skoða framhaldið í sambandi við þær tölulegu staðreyndir sem hér liggja fyrir. Og guð hjálpi sveitarfélögunum ef þau hefðu verið áfram með greiðslur í sjúkrasamlögin miðað við þær gífurlegu hækkanir sem hafa orðið á þeim lið undanfarið eitt og hálft ár og hann heldur áfram að hækka hröðum skrefum að sjálfsögðu. Það sem mér finnst aðalatriðið nú er að það sé eigi að síður staðið við þau verkaskipti sem lög gera ráð fyrir og uppgjörsmálið sé til lykta leitt á eðlilegan máta. Og eins og stendur í þeirri grein laganna sem miðað er við, þá eru það nokkuð skýrar línur að skv. 75. gr. laga um verkaskiptinguna er gert ráð fyrir því að ríkissjóður greiði sveitarfélögum og félagasamtökum framlög vegna áfallinna skuldbindinga ríkissjóðs um byggingu dagvistunarheimila, grunnskóla, íþróttamannvirkja og félagsheimila miðað við stöðu framkvæmda í árslok 1989. Við mat á þessum skuldbindingum ríkissjóðs skal miða við núgildandi lagaákvæði um hlutdeild ríkissjóðs í byggingarkostnaði fyrrgreindra mannvirkja, svo og sérsamninga sem gerðir hafa verið við einstök sveitarfélög um skólamannvirki. Þátttaka ríkissjóðs í framkvæmdum sem unnar eru á árinu 1989 skal þó miðuð við þau framlög sem eru á fjárlögum 1989. Þetta ákvæði er mjög skýrt og greinilegt en hins vegar er slæmt að um þetta skuli ekki vera komnar reglugerðir þannig að menn þurfi ekki að vera í vafa um hvað við er átt eins og virðist vera hjá mörgum aðilum. Fjvn. hefur, eins og kom fram í máli formanns hennar, tekið þetta mál til ítarlegrar skoðunar í samráði við ráðuneytið. Við höfum fengið öll þau gögn frá viðkomandi ráðuneyti sem um þessi mál þarf að hafa í höndum. Frá menntmrn. komu upplýsingar um verkstöðuna í öllum þessum málaflokkum og niðurstöðurnar liggja fyrir í töflum sem eru eins aðgengilegar og þær hafa verið á undanförnum árum við uppgjör á byggingarkostnaði þessara framkvæmda og fjárveiting undanfarinna ára hefur verið miðuð við skiptingu. Samkvæmt þessari verkstöðu skuldar ríkið grunnskólum 875 millj. og miðað við 1 / 4 af því, það deilist á fjögur ár, þá eru það 218 millj. sem grunnskólarnir eiga að fá. Íþróttasjóður er með 220 millj. miðað við verklok núna í árslok sem þýðir að framlag til sveitarfélaga úr Íþróttasjóði þarf að vera 55 millj. Félagsheimilasjóður skuldar félagsheimilum um 60 millj. kr. Það þýðir 15 millj. kr. framlag. Varðandi dagvistunarstofnanir er skuld ríkisins við sveitarfélögin 176 millj. kr. sem gerir 45 millj. Þessi heildarskuldastaða miðað við verkþáttalok er því 1 milljarður 331 millj. sem þýðir að það sem vantar inn í fjárlögin til að standa við þetta uppgjör eru 333 millj. sem þurfa að koma inn við 3. umr. fjárlagafrv. Það er eitt atriði sem mér finnst ástæða til að nefna hér við 2. umr. vegna þess að margir þingmenn og sveitarstjórnarmenn spyrja mjög stíft núna um þessi mál og það eru atriði í sambandi við samninga. Það eru sjö sveitarfélög á Íslandi sem hafa notið þeirra forréttinda á undanförnum árum að hafa fastan greiðslusamning við ríkissjóð í sambandi við skólamannvirki. Þessi sveitarfélög eru Kópavogur, Bessastaðahreppur, Akranes, Reykholtsdalshreppur, þ.e. Hvanneyri og Kleppjárnsreykir, Stykkishólmshreppur, Ísafjörður og Akureyri. Ef þessir samningar ættu að vera í gildi og tækju ekki tillit til verkstöðu mannvirkja hjá þessum sveitarfélögum, þá þyrfti að greiða þessum sveitarfélögum á næsta ári 101 millj. kr. miðað við samningana. Hins vegar ef tekin er verkstaðan og ekki tekið tillit til samninganna að öðru leyti, þá þarf að greiða þessum sveitarfélögum 40,7 millj. kr. sem er innifalið í þeim tölum sem ég nefndi hér þaðan, þ.e. um 218 millj. Hins vegar kemur þetta þannig út að sum sveitarfélögin, sem þarna eiga hlut að máli, geta ekki fengið raunverulega neina fjárhæð í uppgjörið vegna þess að verkstaðan er núll eða það lítil að það dregur ekki vegna þess að sum þessi sveitarfélög ætluðu ekki að hefja áfanga sem er á bak við þennan samning fyrr en á næsta ári og treystu þá á að fá samninginn náttúrlega að fullu uppi borinn. Þess vegna þarf hér að reikna með því að ef þessir samningar falla úr gildi vegna verkaskiptalaganna, sem má gera ráð fyrir, þá komi upp sú staða að þessi sveitarfélög muni gera athugasemdir og krefjast þess að halda þeim rétti sem þau höfðu samkvæmt þessum samningum. Og það sem verra er og mér þykir ástæða til að nefna hér af því að það hefur valdið misskilningi líka, það eru aðeins örfá af þessum sveitarfélögum sem falla undir Jöfnunarsjóð sveitarfélaga hér eftir. Það eru ekki nema þau sveitarfélög sem eru með 2000 íbúa og færri þannig að það eru aðeins þrjú af þessum sjö sem geta fallið undir Jöfnunarsjóð hér eftir með fullum rétti, með 50% þátttöku í skólamannvirkjum, en hin ekki. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta en vil aðeins geta þess hér vegna þeirra fyrirspurna sem alltaf eru að koma um þessi mál að það verður náttúrlega að fara eftir lögunum og ég vek athygli á því, hæstv. menntmrh., að það sem menn spyrja mest um núna og þarf að koma úrskurður um í sambandi við reglugerðina er það sem stendur hér: ,,Við mat á þessum skuldbindingum ríkissjóðs skal miða við núgildandi lagaákvæði um hlutdeild ríkissjóðs í byggingarkostnaði fyrrgreindra mannvirkja, svo og sérsamninga sem gerðir hafa verið við einstök sveitarfélög um skólamannvirki.`` Sumir leggja þann skilning í þessa setningu í þessari lagagrein að hún þýði það að samningarnir séu í gildi. En hitt er svo aftur annað mál að fyrr segir í þessu að miða skuli við verkstöðu. Svo að ég taki t.d. Akranes sem er stór aðili að þessum samningi og hefði átt að fá yfir 20 millj. á næsta ári, þá fær hann ekki nema 1100 þús. vegna þess að verkstaðan er þannig að þeir eru aðeins með hönnunarkostnað en ætla ekki að hefja framkvæmdir fyrr en e.t.v. á næsta ári. Ég vek þess vegna athygli á því að það þarf að skoða þetta mál, en fjárhæðin er óbreytt miðað við það að taka tillit eingöngu til verkstöðu, án þess að líta á samningana að öðru leyti, þá er það innifalið í þessum 330 millj. sem augljóslega þarf til þess að standa við skiptinguna á mismun við ráðuneytin eins og málið stendur í dag. Ég held að það sé líka ástæða til og hefði e.t.v. verið ástæða til hjá formanni fjvn. að nefna hér frekar ýmis atriði í sambandi við landshafnirnar. Það er náttúrlega alveg ljóst að lögin gera ráð fyrir að landshafnirnar séu ekki lengur til eftir 1. jan. nk. og þess vegna er ekki nokkur ástæða til að láta eina krónu í framkvæmdir við landshafnir á árinu 1990. En það þarf, og hefur komið í ljós, að vinnan við að semja við landshafnirnar og sveitarfélögin sem eiga að taka við hlutverki landshafna hefur verið ákaflega lítil, svo að ekki sé meira sagt, þannig að fulltrúar landshafnanna koma á fund fjvn. og segja að þeir eigi eftir að fá upplýsingar um það hvernig þeirra mál standa og þeir gera kröfu til þess að þeir taki ekki við höfnum þó að þær heiti landshafnir sem þeir geta hvorki komist inn í eða út úr með eðlilegum hætti með þann skipastól sem þangað sækir. Þar af leiðandi vildu þeir fá skýr svör um það hvaða framkvæmdir þeir fengju í sambandi við landshafnir áður en þetta gengur í gildi. Og það verður að segjast eins og er að það er nokkuð seint hugsað til þessara hluta, þar sem um er að ræða tugi milljóna, þegar aðeins eru nokkrar vikur eftir til áramóta. Þess vegna er það að fjvn. gerir ráð fyrir 50 millj. kr. til uppgjörs við landshafnir í fjáraukalögin 1989. Þannig yrði gengið í það að gera upp stöðu landshafnanna og ganga frá því dæmi bæði framkvæmdalega séð og rekstrarlega þannig að viðkomandi sveitarfélög gætu unað við þessi skipti. Þetta er mál sem var því miður ekki unnið eins og hefði átt að gera og tíminn hjá samgrn. alls ekki notaður á réttan hátt til að koma þessum málum þannig fyrir að ekki þyrfti að vera að ræða það á síðustu stundu í sambandi við meðferð fjárlaga og fjáraukalaga. Virðulegi forseti. Ég get í sjálfu sér farið að stytta mál mitt. Það er alveg ljóst að það er óvenjulegt nú, sem tengist því sem ég sagði í upphafi, hve mikið er af atriðum eftir til 3. umr. umfram B-hluta stofnanir. Ég vil þó í leiðinni áður en ég kem að því --- og ég vil að það komi hér fram í umræðunni um fjárlög --- ég vil fagna samstöðu í fjvn. um Háskóla Íslands, samstöðu um það að ekki verði skert sjálfsforræði Háskólans til ráðstöfunar á því aflafé sem hann hefur, þ.e. happdrættisfé, og ég tel að hafi reynst þjóðinni ómetanlega við uppbyggingu æðstu menntastofnunar á Íslandi sem þjóðin er að sjálfsögðu öll stolt af. Ég held að mikilvægt sé að það náðist samstaða um lausn á þessu máli og hæstv. menntmrh. á heiður skilið fyrir að hafa tekið myndarlega á því miðað við þá aðstöðu sem upp var komin eftir að búið var að leggja mikla vinnu í það að átta sig á stöðu þessara mála. Það hefur einnig orðið til góðs fyrir Háskólann og þeir sem þar ráða ríkjum hafa sjálfsagt áttað sig betur eftir þessa yfirferð á því hlutverki og þeirri ábyrgð sem þeir raunverulega bera um leið á málefnum Háskólans. Mér finnst einnig ástæða til að fagna sérstaklega samtöðu í fjvn. um nýtt verkefni sem var ákveðið í sambandi við framhaldsskóla, þ.e. byggingu á sundlaug við íþróttamannvirkin á Laugarvatni. Þó að þetta sé ekki stór upphæð þá er þetta gífurlega mikilvægt mál því að ástandið þar er þannig á þessu fjölbreytta menntasetri sem þar er, bæði menntaskóla og íþróttakennaraskóla og héraðsskóla, að þar er engin sundlaug. Hún var byggð 1928 og hún er hrunin. Þetta er líka verðugt atriði í sambandi við uppbyggingu á íþróttamiðstöð sem er að rísa og er raunverulega að hluta til risin á Laugarvatni. Ég sé ástæðu til að fagna sérstaklega þeirri samstöðu sem náðist um þetta atriði. Einnig vil ég nefna annað af því að það komu fram einhverjar efasemdir hjá hv. 5. þm. Vesturl. Það tókst samstaða um það í nefndinni að auka fé til Íþróttasjóðs til úthlutunar á árinu 1990 um 100%, þ.e. í staðinn fyrir 7 millj. í fjárlagafrv. fær sá sjóður nú í tillögum nefndarinnar allrar 7 millj. í viðbót, þ.e. 14 millj. alls, sem er alla vega annað andlit á hlutverki þessa sjóðs heldur en hefði verið með 7 millj. Ég vil einnig þakka samstöðu í sambandi við Iðnskólann í Reykjavík sem er einn fjölmennasti skóli landsins en hann hefur orðið að búa við það árum saman að hafa allt að 40 ára gömul kennslutæki í sambandi við iðngreinar. Það náðist samstaða í nefndinni um það að sérmerkja Iðnskólanum 15 millj. í tækjakaup á árinu 1990 sem er ábyggilega mikilvægt fyrir framtíð skólans. En það hefur verið mjög gagnrýnt af þeim sem eru að læra prentiðn að tækjabúnaður skólans hefur ekki staðist þær kröfur sem nútíminn gerir til þessarar kennslu en vonandi verður úr því bætt með þessu. Það mætti, virðulegi forseti, tala mikið meira um þessi mál en ég skal reyna að stytta mál mitt. Ég ætla ekki að fjölyrða um Þjóðleikhúsið. Þar eru ýmsar hugmyndir uppi sem vert væri að tala um hér. Ég tel ástæðu til að þær tillögur verði vel skoðaðar. Frá mínum bæjardyrum séð er útilokað að ljúka viðgerðum á Þjóðleikhúsinu innan dyra, sem óhjákvæmilegar eru, á nokkrum mánuðum. Það tekur a.m.k. eitt til eitt og hálft ár að gera Þjóðleikhúsið að innan að því musteri sem það á skilið að vera og verður að vera. Þó að ekki sé tekið tillit til þeirra gífurlegu umbóta sem vissir aðilar hafa lagt til, þá hlýtur að vera sjálfsagt mál að gera þetta myndarlega. En alla vega þarf að átta sig á því hvort þá sé eðlilegt að halda uppi rekstri Þjóðleikhússins eins og ekkert hafi í skorist og gera það annars staðar, utan veggja þess. Það er mál sem þarf að taka afstöðu til. Í sambandi við landbúnaðarmálin vil ég aðeins nefna það hér, af því að þau hafa verið til umræðu hér áður við fjárlagagerð á sl. ári, að það verður náttúrlega ekki lengur hjá því komist að gera þau mál hreint upp. Og ég vil aðeins endurtaka það að við samþykktum ný jarðræktarlög og ný búfjárræktarlög á sl. vori á Alþingi með því fororði að ná nýjum tökum á þessum málum og um leið var ákveðið að gera upp eldri skuldir samkvæmt eldri lögum og koma þessum málum í það form að ekki þyrfti sífellt að vera að deila um það hér á hv. Alþingi við fjárlagagerð eða á annan hátt hvað væri útistandandi, hvað væri óbreytt o.s.frv. Ég treysti á það að við 3. umr. takist að ganga frá þessum málum eins og samkomulag hefur verið um og í samræmi við ákvæði í gildandi lánsfjárlögum þannig að ekki verði lengur vafi á því hvernig þessi mál standa. Við höfum fengið í hendur í fjvn. fyrir 3. umr. nákvæmlega skuldastöðuna í þessum málum og það er ekki ágreiningur lengur í sambandi við jarðræktarframlögin og búfjárræktarlögin. Vegna ársins 1987 eru enn samkvæmt jarðræktarframlögum 8 millj. ógreiddar og búfjárræktarlögum 37 millj. eða samtals 45 millj. Þessi fjárhæð verður öll að fara eins og hún leggur sig inn í fjáraukalögin fyrir 1989. Síðan eru jarðræktarframlögin 1988 162 millj. og búfjárræktarframlög 60 millj. eða samtals 222 millj. kr. Og 1989, sem er áætlað, jarðræktarframlög 125 og búfjárræktarframlög 60 eða 185 millj. kr. Hér þarf að ganga frá málum þannig að gerður verði um það samningur e.t.v. með skuldabréfaútgáfu sem tryggir uppgjör á þessum ógreiddu framlögum á næstu tveimur til þremur árum, hvernig sem það verður endanlega. En við skulum bara fá þetta í hendur að það sé ekki ágreiningur um að gera þetta upp. Ég held síðan að vegna ársins 1990, sem fer eftir nýjum búfjárræktar- og jarðræktarlögum, verði að liggja fyrir hvernig uppgjör á þeim fjárhæðum á að fara fram en ég þykist sjá í þessu dæmi að það þarf að hækka framlagið í fjárlögum 1990 til að standa við þessi ákvæði. Virðulegi forseti. Ég held að ég láti hér staðar numið. Það hefði verið ástæða til að fara yfir fleiri þætti, eins og t.d. húsnæðismál, vegagerðarmál og annað slíkt, en ég ætla að sleppa því við þessa umræðu vegna þess að við eigum eftir að koma að þessum málum við 3. umr. og vinna í þeim á milli umræðna. En í sambandi við húsnæðismálin vil ég aðeins endurtaka að það vakti furðu mína sem kom hér fram í ræðu hv. 18. þm. Reykv. í sambandi við vaxtabætur o.fl., þar sem hún upplýsti að milliþinganefndin, sem átti að gera tillögur eða taka ákvarðanir í sambandi við húsbréfin og þar með vaxtabæturnar og átti að skila af sér áliti til Alþingis í þingbyrjun til þess að Alþingi gæti ákveðið hvort gera þyrfti breytingar á lögunum miðað við þær rannsóknir sem viðkomandi nefnd hafði átt að gera eða breytingar á öðrum þáttum, hefur ekki starfað nema mjög lítið og kom aldrei með neinar tölur um þetta mál sem vissulega hefði getað skýrt hér mál í meðferð sem ganga einnig inn á fjárlögin. Þetta er nokkuð sem hefði verið hægt að taka sem sérstakan þátt í fjárlagaumræðunni einni. Ég geri það ekki hér en ég minni aðeins á það að ekki hefur verið staðið við það sem var ákveðið í sambandi við þetta mál á sl. vori. Virðulegi forseti. Ég vil svo endurtaka þakkir mínar til meðnefndarmanna fyrir það mikla starf sem við höfum átt saman og vona að okkur takist í framhaldinu að gera fjárlög fyrir árið 1990, miðað við allar þær upplýsingar sem við höfum, raunhæfari en áður hefur tekist.

Ásgeir Hannes Eiríksson Virðulegi forseti. Við höfum hlýtt á formann fjvn. flytja mál sitt og kann ég honum bestu þakkir fyrir greinargóðan málflutning. Við höfum líka heyrt nokkra af bústjórum í þrotabúi stjórnarandstöðunnar taka til máls og sannast á þeim málflutningi gömul samlíking: Stjórnarandstaðan er áfram of löt til að berjast og of feit til að flýja. Bústjórar hennar þrír minna mig á öfugmælaútgáfu af þrem forfeðrum mannkynsins sitjandi í frægri stellingu hlið við hlið, haldandi um viðkomandi skilningarvit, nema þessir segja: Heyrum allt bölvað, sjáum allt bölvað og segjum allt bölvað. Álit minni hl. í fjvn. liggur fyrir og er það með hefðbundnum hætti eins og vænta mátti þegar minni hl. heldur áfram að umgangast tölur af fullkomnu ábyrgðarleysi. Þar eru talin upp ýmis áföll í þjóðarbúskapnum sem flest eiga það sameiginlegt að orsakanna má leita til efnahagsráða hjá síðustu stjórn, síðustu ríkisstjórn, sem sat hér undir forsæti Sjálfstfl. og þess tímabils þegar talsmaður minni hl., hv. þm. Pálmi Jónsson, vinur minn, var sjálfur í formannssæti í fjvn. Þannig fjölgar í dag gjaldþrota fólki um sex á hverjum sólarhring vegna þeirra vaxta sem frjálshyggja Sjálfstfl. hefur lagt á þjóðina. Þannig sligast nú heimilin í dag undan þeim matarskatti sem ríkisstjórn Sjálfstfl. lagði á þjóðina. Og þannig heldur vofa fortíðar áfram um efnahagslífið og spor þessarar ríkisstjórnar hræða enn þann dag í dag, þó tvö ár séu liðin frá því að hún fór frá völdum, enda hafa kröfur bústjóra stjórnarandstöðunnar hér í þessari umræðu einkum lotið að því að bæta við útgjöldum, auka á útgjöldin, án þess að bent sé á nokkra raunhæfa tekjustofna í staðinn til þess að greiða mismuninn. Dæmi: Dvergkafbátur fyrir tvo. Byggðastofnun fyrir konur --- og má því vel spyrja af hverju er ekki stungið upp á sérstakri veðurstofu fyrir konur sem einungis boðar milt veður. Og viðkvæðið hjá þremur félögum mínum, hæstv. fulltrúum Sjálfstfl. í fjvn., er ætíð það sama þegar málefni landbúnaðarins ber á góma: Er þetta nóg? Má ekki bjóða ykkur meira, piltar? Hv. þm. Pálmi Jónsson flutti einnig hefðbundna ræðu í kansellítölustíl hér áðan. Ég heyrði ekki betur en þar væri komin sama ræðan og hann flutti við 1. umr. um fjárlögin og minnisgóðir þingmenn hér á ganginum sögðu mér að hér væri líklega um sömu ræðu að ræða og þingmaðurinn flutti þrisvar við fjárlagagerðina í fyrra. Og ættfróður starfsmaður þingsins taldi að þannig mætti rekja ættir þessarar ræðu aftur til gamla íhaldsflokksins að langfeðgatali. Hafi maður heyrt eina svona ræðu þá hefur maður heyrt þær allar. Aðrir hv. bústjórar hafa haldið áfram að berja lóminn í þessum dúr og notast við þessa gömlu og góðu en gjörnýttu ræðu. Sjálfur fæ ég yfirleitt höfuðverk af tölum þannig að ég ætla ekki að tala mikið um tölur hér heldur ætla ég að minnast aðeins á málefni sem snerta lifandi fólk því það hefur verið tekið á góðum málum við gerð þessara fjárlaga og það eru mörg góð mál sem eru tekin fyrir í þeim brtt. sem meiri hl. fjvn. leggur fyrir hér í dag. Í fyrsta lagi er þetta í fyrsta skipti sem lögð eru fram fjáraukalög á Alþingi og þar með er vandanum ekki sópað undir teppið heldur standa menn uppréttir og reyna að horfast í augu við vandann. Ég vil nefna hér nokkur dæmi um mál sem mér þykir þess virði að séu talin til sögunnar. Fyrst er að nefna tæki og búnað hjá Iðnskólanum sem fjármagni á að veita til þannig að framvegis verður hægt að halda sveinspróf í skólanum sjálfum í þeirri gömlu og virðulegu iðngrein sem prentlistin er. Það þarf ekki lengur að fá lánaðar vélar úti í bæ til þeirra hluta. Íþróttakennaraskólinn á Laugarvatni hefur nú fengið framlag í frv. svo að endurbyggja megi sundlaugina sem þar er og er að falli komin og á þó að þjóna þessu mikla íþróttasvæði og skólunum sem þar eru. Blindrabókasafnið fær framlag til þess að kaupa blindraletursprentara. Íþróttasjóðurinn er tvöfaldaður. KFUM og KFUK, Íþróttasamband Íslands, Ólympíunefndin og fleiri félög fá meiri framlög en þeim voru ætluð. Rauði krossinn fær framlög til þess að taka á móti flóttamönnum. Lögreglustjórinn í Reykjavík fær framlög til þess að ráða nýja lögregluþjóna til að mæta þeim vanda sem blasir við í miðborginni. Og meira að segja sýslumaðurinn á Blönduósi fær ofurlítið framlag sem mundi kannski hjálpa honum að standa í skilum við ríkissjóð í framtíðinni. Þá eru framlög vegna kaupa Landhelgisgæslunnar á leitarratsjá. Þá má nefna framlög til dómsmála, til fangamála, sem eru löngu brýn. Vil ég þar sérstaklega nefna framlög til öryggisgæslu fanga sem hafa verið vistaðir áratugum saman í fangelsum í trássi við gildandi lög, þó að dómstólar hafi komist að þeirri niðurstöðu að þeir eigi að sæta vist á viðeigandi stofnunum. Verður núna hægt að taka myndarlega á þessum vanda sem hefur verið þjóðarskömm áratugum saman. Eins er í frv. veitt peningum til vistunar ungra fanga sem eiga við áfengis- og fíkniefnavanda að stríða þannig að þeim megi koma fyrir á viðeigandi meðferðarstofnunum í stað þess að senda þá hvern á fætur öðrum í afplánun á Litla-Hraun. Þá er hér tillaga um ráðningu fulltrúa hjá Þjóðkirkjunni því að kirkjan vill minnast á næstu árum 1000 ára kristni í landinu með því að efla lifandi safnaðarstarf í stað þess að reisa minnismerki úr steinsteypu. Og þau eru fleiri málin sem vert er að minnast á eins og framlög til SÁA, Flugbjörgunarsveitar, Öryggismálaskóla sjómanna og Háskóla Sameinuðu þjóðanna. Virðulegi forseti. Síðast en ekki síst vil ég nefna framlög, fyrstu framlögin fyrir væntanlegt umhverfismálaráðuneyti. En umhverfismálaráðuneytið er eitt stærsta og jafnframt bjartasta mál framtíðarinnar á Íslandi og því er ekki nema von að þetta nýja ráðuneyti mæti fjandskap hjá stjórnarandstöðunni, hjá bústjórum í þrotabúi stjórnarandstöðunnar og henni allri sem er því miður að verða myrkari í málflutningi sínum en sjálfur Svarti skógur.

Egill Jónsson Virðulegi forseti. Það þykir gjarnan góður siður að geta þess sem vel er gert og því þykir mér ástæða til að minnast á það hér í upphafi að formaður fjvn. hefur lagt meira á sig og meiri vinnu í að sansa þetta fjárlagafrv. heldur en áður hefur verið gert og hefur sýnt mikla viðleitni í þá átt að hafa það sem raunhæfast. Þetta er að sjálfsögðu góður kostur því það hefur legið fyrir, sérstaklega við síðustu fjárlagagerð, að stórir útgjaldabálkar stóðu út af við fjárlagagerðina eins og við sjálfstæðismenn bentum á fyrir ári síðan en hafa síðan komið að sjálfsögðu til greiðslu á árinu. Það er náttúrlega grundvallaratriði að hafa fjárlög eins rétt talnalega séð og nokkur kostur er á. Það veitir vissulega heldur ekki af því að gera hér bragarbætur á því að ég hygg að það sé ekkert dæmi til um það að fjárlagafrv. sé sett saman með sama hætti og það sem nú er til umræðu. Það úir og grúir af villum í þessu frv. þannig að það má ætla að þeir sem hafi farið um það höndum kynnu hvorki samlagningu né frádrátt, enda á niðurstaðan eftir að vitna um það hverjar leiðréttingarnar munu verða. Það var líka vissulega athyglisvert að fylgjast með ræðu hv. varaformanns fjvn. Alþingis og þá ekki síst vegna þess að hann dró nú upp úr rassvasanum efnahagstillögur Framsfl. sem hann taldi að væri hinn besti kostur til þess að laga fjárlagagerðina. Það hlýtur að vekja nokkra eftirtekt að forustuflokkurinn í ríkisstjórn er sífellt að boða efnahagstillögur og betri vinnubrögð á grundvelli þeirra. Það hlýtur að vekja nokkra eftirtekt að þessar tillögur skuli ekki vera notaðar í ríkisstjórninni, að Framsfl. skuli bara vera með þær í rassvasanum  Það sem er að sjálfsögðu efst í huga manns um þessar mundir er hvernig ríkissjóði hefur reitt af á undanförnum næstliðnu árum. Það er vert að vekja á því athygli hér að í ágústmánuði árið 1988, þegar hæstv. utanrrh. var fjmrh., komst hann að þeirri niðurstöðu að ríkissjóðshallinn mundi verða á því ári 700 millj. kr. Þetta þótti reyndar há tala og auðvitað var það í allri túlkun þáv. fjmrh. landbúnaðinum að kenna. Þegar búið var að skipta um stýrimann á skútunni og hæstv. núv. fjmrh. gerði upp dæmið um síðustu áramót var hallinn hins vegar ekki 700 millj. heldur 7 milljarðar kr. Ekki skakkaði nú meiru en því á þessum síðustu mánuðum síðasta árs. Og þá var farin hin fræga leið: að hækka skattana og leggja fram trúverðugt frv. til fjárlaga sem sérstaklega var miðað við það að ná fram hallalausum ríkisrekstri og það gengu út skýrar tilkynningar um það frá hæstv. fjmrh. að öllum veisluhöldum væri lokið. Nú yrði þjóðin að skila reikningum á sléttu um þau áramót sem nú eru að fara í hönd. Og hvað hefur nú komið í ljós? Það er ætlað að halli ríkissjóðs á þessu ári muni verða a.m.k. 5 milljarðar kr. þrátt fyrir að ýmsum greiðslum sé skotið yfir í fjáraukalög. Og reyndar má alveg eins búast við því að þessi tala eigi eftir að hækka. Þetta gerist þrátt fyrir það að skattar hafi í upphafi þessa árs verið stórlega hækkaðir. Og nú er komið að fjárlagafrv. og þá eru menn hættir við að koma með fjárlagafrv. sem á að sýna greiðslujöfnuð. Því er skilað inn til umræðu í Alþingi með 2,8 milljarða í greiðsluhalla. Og núna þegar 2. umr. fer fram hefur þessi halli þegar hækkað upp í 4 milljarða kr. og eru þá einungis lagfærðar brýnustu reikningsskekkjur frv. Það er áreiðanlega óhætt að fullyrða það að halli á fjárlögum við þessa fjárlagagerð verði yfir 5 milljarða kr. eða helmingi meiri en fjárlagafrv. sjálft gerir ráð fyrir. Þetta er vissulega mikil ástæða til að leggja áherslu á og bera saman við þau orð og þau fyrirheit sem voru gefin hér fyrir einu ári síðan um nýja tíma í fjárlagagerð þar sem öllum veisluhöldum yrði lokið og fjárlagadæmið og ríkissjóðsdæmið gert upp á sléttu eða öllu fremur með nokkrum afgangi. Ekki er þó því til að dreifa að tekjur hafi ekki verið auknar á allra síðustu árum. Um þá hluti kom greinileg frásögn í ræðu hv. þm. Pálma Jónssonar og er ekki ástæða til að endurtaka það hér að neinu marki. Þó vil ég minna á að á árinu 1987 voru tekjur ríkissjóðs 25,3% af landsframleiðslu en á þessu ári er áætlað að sambærileg tala muni nema 27%. Aukning á milli þessara ára nemur þannig rétt um það bil 9 milljörðum kr. Það er vissulega mikil ástæða til að benda á það hvaðan þessi skattheimta kemur því það er sú viðleitni sem núv. ríkisstjórn hefur í frammi, þ.e. að smala saman sköttum án tillits til þess hvernig þeir snerta fólkið í landinu eða atvinnulífið. Þar vega að sjálfsögðu langsamlega þyngst skattarnir á fjölskyldurnar í landinu, á fólkið í landinu, en áætlað er að matarskatturinn nettó, þ.e. að frádregnum niðurgreiðslum, hafi numið á árinu 1988 5,2 milljörðum kr. og á þessu ári er áætlað að þessi skattur muni nema 6 milljörðum kr. Það er af þessari ástæðu sem menn hljóta að hrökkva við þegar enn á að ná fram auknum tekjum, sérstaklega með því að höggva áfram í þennan knérunn, heimilin í landinu. Hæstv. fjmrh. hefur haft um það mörg og stór orð að hann væri búinn að ná árangri í að bæta innheimtu ríkissjóðstekna og gott ef hæstv. menntmrh. hafði ekki orð á þessu í ræðu þegar vantraust var flutt hér á dögunum. Niðurstaðan er hins vegar allt önnur. Innheimta ríkissjóðstekna hefur stórversnað á seinni árum. Sé miðað við lok ársins 1988 þá voru 11 milljarðar útistandandi af tekjum ríkissjóðs. Og þessi tala hafði tvöfaldast frá árinu 1986. Ríkissjóðsdæmið hefði auðvitað litið öðruvísi út ef þessir 5--6 milljarðar, sem hafa bæst við í óinnheimta skatta í tíð tveggja síðustu fjmrh., þ.e. Jóns Baldvins Hannibalssonar og Ólafs Ragnars Grímssonar, hefðu komist til skila inn í ríkissjóð. Það má að sjálfsögðu finna skýringar á þessu, en ég hygg að þar muni mestu um valda þær yfirlýsingar sem fyrrv. fjmrh. gaf í ágústmánuði 1988 þar sem hann lýsti yfir að hann ætlaði að hætta að hegna þeim sem ekki greiddu skatta og skyldur til ríkissjóðs. Auðvitað varð þetta til þess að innheimta á þessum sköttum dróst stórlega saman þar sem menn fengu vitneskju um það að þeir þyrftu ekki að greiða aukinn kostnað þótt þeir væru í vanskilum við ríkissjóð. Það heyrðist háum rómi frá því sagt við myndun núv. ríkisstjórnar að málefni hinna dreifðu byggða væru komin í hendur Alþb. að stórum hluta. Og það er vissulega athyglisvert að leggja það niður fyrir sér hvernig Alþb. hefur farnast í þeim efnum. Það er þó betri kostur að bíða eftir 3. umr. með að ræða þau mál nákvæmar bæði vegna þess að hæstv. landbrh. er hér ekki við þessa umræðu, ekki í landinu að ég hygg, og líka vegna þess að hvorki vegamálin né landbúnaðarmálin eru að fullu afgreidd í fjvn. Alþingis. En ég má þó til að minna á það að eins og fjárlagafrv. birtist er í raun og veru þar tekin ákvörðun um að leggja af vegaframkvæmdir í landinu miðað við það sem áætlað var í vegáætlun. Þar er um að ræða svo stórkostlega skerðingu á vegaframkvæmdum að til nýrra framkvæmda og bundinna slitlaga er nálega ekkert fjármagn til. Eins er um landbúnaðarmálin. Þar hefur í rauninni ekkert heyrst annað en yfirlýsingar --- og ég sakna nú þess að formennirnir, formaður fjvn. og varaformaður nefndarinnar, skuli ekki vera staddir hér að þessu sinni því að fyrir einu ári síðan voru landbúnaðarmálin afgreidd hér við fjárlagagerð með yfirlýsingum. Ef þær hefðu staðist þá hefði vissulega náðst bærileg niðurstaða í þau málefni. En þau gerðu það ekki. Ég veit ekki um eitt einasta atriði í þessum yfirlýsingum sem hefur verið staðið við. Ekki eitt einasta atriði. Ég er hér með þessar yfirlýsingar fyrir framan mig og það er auðvelt að sjá hvernig þau mál hafa þróast. Hér talaði á undan mér fyrr í þessari umræðu varaformaður fjvn. og enn þá var hann að gefa yfirlýsingar. Fjáraukalögin og 3. umr. --- þar áttu stóru hlutirnir að ske. Ég vil í þessu sambandi minnast alveg sérstaklega á það sem kom reyndar fram í hans ræðu og hefur flogið fyrir að nú eigi að fara að gera upp jarðræktar- og búfjárræktarframlög með skuldabréfum. Hvers vegna í ósköpunum tekur ekki hæstv. fjmrh. upp nýja mynt eða nýja viðskiptahætti? Því í ósköpunum greiðir hann ekki sínar skuldbindingar eða ríkissjóðs með skuldabréfum eða víxlum? Hvers vegna skyldi það vera að þetta ætti alveg sérstaklega við í sambandi við landbúnaðinn? Ég verð að segja það alveg eins og er að ég trúi nú ekki öðru en menn sýni vilja til að ganga frá þessum málum með eðlilegum hætti, sérstaklega vegna þess að eins og ég hef reyndar oft bent á áður, þá er hér ekki um að ræða nema afar smáar upphæðir. Eins og eðlilegt er hafa áherslur í þessum efnum breyst og útgjöld vegna t.d. jarðræktar- og búfjárræktarlaga hafa stórlega dregist saman með breyttum áherslum í landbúnaði. Eins og ég sagði áðan, virðulegur forseti, þá ætla ég að láta nánari umfjöllun um þessi efni bíða. Kannski fá menn betri fréttir við 3. umr. fjárlaga og þá verða menn að sjálfsögðu fljótir að gleyma því sem miður hefur farið í þessum efnum hjá hæstv. fjmrh. og hæstv. landbrh. Ég ætla þess vegna að geyma mér þann þátt umræðunnar, virðulegi forseti, og ljúka máli mínu.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Það skal tekið fram að hv. 2. þm. Norðurl. e. óskaði eftir að fá að taka til máls í fimm mínútur vegna þess að hann er upptekinn við nefndarstörf í kvöld og forseti ákvað að verða við þeirri beiðni. Að ræðu hans lokinni verður síðan fundinum frestað til kl. 9.

Halldór Blöndal Hæstv. forseti. Það eru aðeins tvö atriði sem mig langar til að gera sérstaklega að umræðuefni við 2. umr. fjárlaga. Annað atriðið víkur að Háskólanum á Akureyri. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum þegar brtt. komu fram og það mál hafði ekki verið afgreitt. Vil ég vænta þess að það mál fái viðunandi afgreiðslu í fjvn. þannig að Háskólinn geti starfað. Ég tel auk þess eðlilegt að smáræði verði varið til stúdentagarða á Akureyri eins og gert hefur verið undir slíkum kringumstæðum í sambandi við Félagsstofnun stúdenta hér í Reykjavík. Ég þarf ekki að ræða þýðingu Háskólans á Akureyri. Þetta er merkasta byggðamál sem tekið hefur verið upp hér á landi á síðustu áratugum og einsýnt að sjávarútvegsdeildin á vel heima norður í Eyjafirði þar sem matvælaiðnaður á sér langa sögu í hjarta þess fjarðar þar sem 10% þjóðarinnar hafa bólfestu á svæðinu frá Ólafsfirði til Húsavíkur. Hitt atriðið sem ég ætlaði að víkja að er mjög annars eðlis. Í grg. með frv. um virðisaukaskatt sem er til umfjöllunar í fjh.- og viðskn. Ed. kemur fram á bls. 6 að heildaráhrif skattkerfisbreytingarinnar séu þau að ríkissjóður tapi 2 milljörðum í tekjum. Nú fengum við í fjh.- og viðskn. í morgun nýja útreikninga frá fjmrn. eftir að Verslunarráðið hafði lagt sín skjöl fram og við höfðum beðið hagdeild fjmrn. að bera saman útreikninga Verslunarráðs og þá útreikninga sem okkur voru látnir í té af hagdeild fjmrn. Í þessum útreikningum kemur fram að heildaráhrif á afkomu ríkissjóðs, eins og þau eru nú metin af fjmrn., eru nánast engin. Eins og þetta er skrifað upp af hagdeild fjmrn. er gert ráð fyrir að tekjur af virðisaukaskatti verði 37,8 milljarðar, tekjur af söluskatti 39,8 milljarðar og þar skakki 2 milljörðum kr. Endurgreiddur söluskattur samkvæmt gamla kerfinu var 1,6 milljarðar, bætt innheimta er hér áætluð 400 millj. en síðan segir að innheimta jöfnunargjalds verði hálfum milljarði minni en vænta mætti ef söluskattskerfið væri áfram við lýði. Það sem vekur athygli m.a. í þessum upplýsingum fjmrn. er að í grg. með frv. til laga um breytingar á virðisaukaskatti sem fyrrv. fjmrh., Jón Baldvin Hannibalsson, lagði fram var gert ráð fyrir því að bætt innheimta vegna skattkerfisbreytingar næmi 1 milljarði kr. Nú hefur þessi fjárhæð lækkað í 400 millj. --- 600 millj. kr. Samt sem áður er það mat fjmrn. að skekkjan sé 500 millj. kr. með því að talið er að ríkissjóður tapi 500 millj. kr. á jöfnunargjaldi sem ég tel út af fyrir sig hæpið og minni á að ríkisstjórnin hafði skuldbundið sig til þess í maímánuði sl. að leggja jöfnunargjaldið niður. Ég vil svo að síðustu aðeins taka það fram, hæstv. forseti, að það skakkar einhverjum hundruðum milljóna hvaða áhrif hagdeild fjmrn. eða þá Samband ísl. sveitarfélaga telur að skattkerfisbreytingin hafi á afkomu sveitarfélaganna. Eftir þeim upplýsingum sem fyrir liggja frá sveitarfélögunum, ef þær eru réttar, má segja að sú nettóskattheimta, sem hæstv. fjmrh. ætlar að ná fram með skattkerfisbreytingunni, með frv. um tekjuskatt upp á 1,4 milljarða, með því að leggja á nýjan bensínskatt, 350 millj., og með því að leggja 250 millj. á orkufyrirtæki, nemi 2 milljörðum nettó. Eins og skattkerfisbreytingin var hugsuð upp á 26% og lögð fyrir er öldungis ljóst að ekki var um neinn jöfnuð að ræða. Það er komið í ljós að svo alvarlegar villur eru í tekjuútreikningum hagdeildar fjmrn. að óhjákvæmilegt er fyrir fjvn. og fyrir fjh.- og viðskn. að afla sem fyllstra gagna áður en 3. umr. fjárlaga fer fram og áður en frv. um breytingar á lögum um virðisaukaskatt, tekjuskatt og aðra slíka skatta verður lagt fram. Þessi eina skekkja sem hér liggur fyrir, sem viðurkennd er af hagdeild, upp á 1,5 milljarða kr. er nægileg til þess, úr því að skekkjan fannst, að hæstv. fjmrh. getur stungið tekjuskattsfrv. í vasann og staðið jafnréttur eftir.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseta er nú mjög freistað að ljúka þessum fundi nú fyrir kl. 8. Tveir hv. þm. eru á mælendaskrá og hæstv. ráðherra mun að öllum líkindum taka til máls. Verði því ekki mótmælt.

Halldór Blöndal (um þingsköp) : Hæstv. forseti. Það var boðað hér að fundi yrði frestað kl. 7 og hæfist aftur kl. 9 og þingmenn gera að sjálfsögðu ráð fyrir því þannig að það er óhjákvæmilegt að þingmönnum gefist kostur á því að hlusta á lokaræðu hæstv. fjmrh. Ég held að það gangi ekki að breyta þeirri fundaráætlun sem hefur verið tilkynnt úr forsetastóli.

Danfríður Skarphéðinsdóttir (um þingsköp) ; Virðulegi forseti. Vegna tilkynningar hér á fundinum fyrr í dag um að hér yrði gert hlé kl. 7 hafði ég, sem er víst næst á mælendaskrá að því er mér skilst, gert ráðstafanir og búist við að þessi tími væri laus. Ég vil því einnig mælast til þess að það hlé sem fyrirhugað var verði gert núna.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Forseti tók fram: verði því ekki mótmælt. Að sjálfsögðu verður orðið við þessum beiðnum. Fundinum er því frestað til kl. 9.

Danfríður Skarphéðinsdóttir Virðulegur forseti. Fulltrúi Kvennalistans í fjvn., Málmfríður Sigurðardóttir, gerði í dag grein fyrir afstöðu Kvennalistans til þessa fjárlagafrv. og mun ég ekki endurtaka það hér. Ég get þó ekki látið hjá líða að lýsa því enn og aftur að hvorki sú forgangsröð né þær áherslur sem í því birtast eru konum að skapi. Það er t.d. andstætt hugsunarhætti kvenna að þrengt sé að börnum með þeim hætti sem fyrirhugað er í þessu frv. Kvennalistakonur skilja hins vegar mætavel þá erfiðu stöðu sem nú er uppi en konur eiga þar litla sök á. Þær hafa ekki verið eyðsluklærnar sem hafa farið höndum um ríkiskassann hér á landi ferkar en víðast annars staðar í heiminum. Trúlega hafa fáir betri skilning og meiri reynslu af tómum pyngjum en einmitt konur sem búa við hróplegt misrétti í þessu þjóðfélagi. Fyrst og fremst hvað varðar beinharðar launagreiðslur sem eru auðvitað stór hluti af kjörum kvenna almennt. Í ljósi þess að konur eru svo miklu lægra launaðar en karlar hafa konur þurft að sýna aðgæslu í meðferð þess fjár sem þær hafa til ráðstöfunar hverju sinni. Þær hafa þurft að gera raunhæfar áætlanir, gæta þess að eyða ekki um efni fram en jafnframt að sjá til þess að allir í fjölskyldunni fái sinn skerf og nái að dafna. Þannig hafa konur í gegnum tíðina oft og einatt staðið í sömu sporum og hún Kráka í sögunni af Ragnari loðbrók. Hann vildi vita hvort hún væri jafnvitur og hún var fögur. Lagði hann því fyrir hana þrautir þrjár sem virtust með öllu óleysanlegar. Tókst henni með hugmyndaflugi sínu og útsjónarsemi að leysa hið ómögulega með því að fara óhefðbundnar leiðir. Þótt sagan af Kráku sé gömul og yfir henni viss ævintýrablær er hún okkur konum alltaf ný. Konur standa frammi fyrir hinu óleysanlega á degi hverjum. Þeim eru ætluð mörg hlutverk í einu, uppeldi og umönnun barna, atvinnuþátttaka, heimilisstörfin hvíla á þeirra herðum og konur eru duglegar að bæta við menntun sína, m.a. í von um að aukin menntun bæti kjör þeirra. Í þeim tilgangi að bæta kjör sín, annarra kvenna og barna í þjóðfélaginu taka konur þátt í félagsstarfi af ýmsu tagi ofan á allt saman. Hafa konur lagt fram ómælda sjálfboðavinnu í þágu ýmissa samtaka til hagsbóta fyrir konur og börn. Má í því sambandi m.a. minna á ýmsa kvennahópa sem hafa tekið saman höndum og stutt við bakið á Kvennaathvarfinu í Reykjavík og staðið saman í baráttunni gegn ofbeldi í þjóðfélaginu. Konur hafa í samtökum sem þessum sýnt hug sinn til annarra kvenna og barnanna í þjóðfélaginu. Þær hafa einnig sýnt vilja og hæfileika til að taka á málum með nokkuð öðrum hætti en venjan hefur verið hingað til. Ég nefni þetta hér í tengslum við fjárlagafrv. vegna þess að ef einhvers staðar birtist stöðnun, sjálfvirkni og forgangsröðun sem konur ekki geta sætt sig við er það í plaggi þessu. Því fer víðs fjarri að fjárlagafrv. beri með sér kvenlegt yfirbragð. Niðurskurður er ákveðinn sem hlutfall af rekstrarkostnaði stofnana á síðasta ári án þess að minnsta tillit sé tekið til hvers konar starfsemi fer fram innan veggja þeirra. Það virðist algjörlega hafa farið fram hjá höfundum að stofnanir þessar eru til fyrir fólkið í landinu. Í þeim eru einstaklingar með fjölbreytilegar þarfir og getur skipt sköpum um alla framtíð þeirra hvernig til tekst að koma til móts við þær. Nefni ég í því sambandi niðurskurðinn í skólakerfinu sem við kvennalistakonur erum algjörlega andvígar. Það er dapurlegt að horfa upp á forgangsröð sem m.a. birtist í niðurskurði til skólamála. Konur bera nú uppi heilar starfsstéttir sem þjóðfélagið getur ekki verið án. Burtséð frá lágum launum er þeim boðið upp á stöðugt öryggisleysi fyrir börn sín vegna skorts á dagvistarplássum og stutts skóladags sem er í engu samræmi við vinnudag foreldranna. Með þessu frv. á að bjóða kennurum, sem að stórum hluta eru konur, upp á aukið álag vænti ég með niðurskurði í frv. Væntanlega verður að venju farin sú leið að fjölga í bekkjum og fækka kennslustundum. Varðandi skólamálin birtist sá skortur á framtíðarsýn sem allt of lengi hefur hrjáð stjórn þessa lands. Enn er það dæmigert fyrir viðhorf þjóðfélagsins til kvenna að nú þegar illa árar og atvinnuleysi eykst bitnar það harðast á konum. Í yfirliti Vinnumálaskrifstofu félmrn. fyrir nóvember kemur fram að nú eru skráðir atvinnuleysisdagar fleiri en þekkst hefur hér á landi síðan skráning var tekin upp árið 1975. Alls staðar nema á höfuðborgarsvæðinu eru konur í miklum meiri hluta atvinnulausra og hefur svo verið allt árið. Hæstv. ríkisstjórn hefur nú hafið leit að eigin atvinnustefnu með því að senda hæstv. hagstofuráðherra í fundaferð um landið --- að því að sagt er til þess að gera grein fyrir stefnunni og hlusta á heimamenn á hverjum stað. Ekkert bólar á stefnunni, ekki hefur hæstv. ráðherra séð ástæðu það sem af er til að gefa konum of mikla hlutdeild í þeim fundum og vísar spurningum um atvinnumál kvenna frá sér. Kvennalistakonur hafa verið ötular við að ræða atvinnumálin á fundum sínum og ráðstefnum að undanförnu og hafa komið fram margar hugmyndir og tillögur um hvernig bæta megi stöðu kvenna í atvinnulífinu, ekki síst úti á landsbyggðinni. Það vekur athygli hvernig konur hugsa sér atvinnuuppbyggingu sem tekur tillit til aðstæðna kvenna, hve hugmyndaríkar þær eru og hvernig þær hugsa sér að vinna sameiginlega úr hugmyndum sínum. Hæstv. ríkisstjórn hefur samkvæmt stjórnarsáttmálanum í hyggju ,,að framfylgja árangursríkri byggðastefnu sem komi betra jafnvægi á byggðaþróun í landinu``, eins og segir orðrétt í stjórnarsáttmálanum, með leyfi forseta. Sömuleiðis leynist enn setningin margnefnda, um sérstakt átak í atvinnumálum kvenna á landsbyggðinni, í stjórnarsáttmálanum hinum nýja. Enn bólar ekkert á efndum þess fyrirheits. Ein af þeim hugmyndum sem fram hafa komið á fundum Kvennalistans er að stofnuð verði sérstök deild innan Byggðastofnunar sem einungis hafi það hlutverk að vinna að atvinnuuppbyggingu kvenna. Þingkonur Kvennalistans í Nd. hafa nú borið þessa hugmynd inn í þingsali í formi frv. sem gerir ráð fyrir að 20% af framlagi ríkisins til Byggðastofnunar verði varið til þessa verkefnis. Frv. þetta er nú til umfjöllunar í nefnd og væntum við þess að það hljóti afgreiðslu hið allra fyrsta. Og ég verð að lýsa yfir vonbrigðum mínum með orð hv. þm. Ásgeirs Hannesar Eiríkssonar hér fyrr í dag þar sem hann gagnrýndi sérstaklega þessa hugmynd okkar því að þar kemur auðvitað fram að það sé stefna hans flokks að hunsa konur. Hæstv. ráðherra Júlíus Sólnes hefur heldur ekki sýnt þessu máli neinn áhuga né heldur atvinnumálum kvenna almennt. Vona ég að aðrir hv. þm. hafi betri skilning á stöðu kvenna og taki þessu frv. okkar vel. Brtt. þær sem ég mæli nú fyrir eru auðvitað engan veginn tæmandi. Ef vel hefði átt að vera hefði þurft að stokka frv. alveg upp. Við völdum því þá leið að velja örfá mál sem öll snerta mjög líf kvenna. Þau eru dæmigerð fyrir þær áherslur og þá forgangsröð sem við vildum viðhafa. Eins og konum er tamt tókum við tillit til aðstæðna og því varða tillögurnar aðeins mjög brýn hagsmunamál kvenna sem að sjálfsögðu eru hagsmunamál okkar allra þegar upp er staðið. Brtt. okkar eru á þskj. 287 og er fyrsta till. sem ég mæli fyrir fyrir hönd þingflokks Kvennalistans um sérstakt framlag til Byggðastofnunar. Við leggjum til að framlag ríkissjóðs til Byggðastofnunar verði hækkað um 20% í samræmi við hugmynd okkar um sérstaka kvennadeild við Byggðastofnun sem ég lýsti hér áðan. Í samræmi við hugmyndina verði þessum peningum sérstaklega varið til atvinnuuppbyggingar fyrir konur á landsbyggðinni. Þar eð vænta má að frv. hljóti afgreiðslu nú næstu daga teljum við nauðsynlegt að þegar verði mörkuð til þessa sérstök fjárveiting. Atvinnulíf landsmanna utan höfuðborgarsvæðisins er víðast hvar einhæft. Sums staðar stendur byggðarlagið og fellur með einni atvinnugrein eða jafnvel einu fyrirtæki. Þessi fábreytni í atvinnulífinu hefur orðið enn afdrifaríkari með breyttum þjóðfélagsþáttum, ekki síst með aukinni þátttöku kvenna í störfum utan heimilis. Er löngu orðið tímabært að taka mið af þeirri staðreynd. Hæstv. ráðherrar hljóta að gera sér grein fyrir að lítið verður úr hugmyndinni um ,,árangursríka byggðastefnu`` ef engar konur eru úti í byggðarlögunum. Stjórnvöld á Norðurlöndum hafa áttað sig á því hversu nauðsynlegt það er að hlusta á hugmyndir kvenna og taka tillit til þeirra þegar rætt er um búsetuþróun. Þar eins og hér bitnar aukið atvinnuleysi og skortur á fjölbreytilegum störfum fyrst og fremst á konum á landsbyggðinni. Þær eiga oft ekki annarra kosta völ en að flytja til þéttbýlisstaða í leit að atvinnu. Hefur því víða verið lögð sérstök áhersla á uppbyggingu atvinnu með tilliti til hugmynda og aðstæðna kvenna. Finnar hafa t.d. ráðunaut um atvinnuuppbyggingu kvenna í dreifbýli og það hefur skilað umtalsverðum árangri og á öllum Norðurlöndunum er eitthvað í gangi einmitt í þá veru að byggja upp þátttöku kvenna í atvinnulífinu. Fyrir liggur könnun sem gerð var í Noregi, Svíþjóð og Finnlandi á atvinnuháttum dreifbýlisins og því hvernig best mætti snúa af vegi fólksfækkunar og auðnar, styðja landsbyggðina og byggja þar upp heilbrigt og gróandi mannlíf. Þessi könnun leiddi til þeirrar niðurstöðu að við mótun nýs atvinnulífs og atvinnutækifæra væri þátttaka kvenna höfuðnauðsyn. Áhrifum þeirra yrði að koma að við atvinnureksturinn vegna þess að þær hafa aðra sýn og aðrar viðmiðanir. Þær yrðu að vera með þar sem ákvarðanir væru teknar og vegna vinnuframlags þeirra yrði að taka tillit til hagsmuna þeirra. Ráðamenn í Noregi hafa látið í ljós að við uppbyggingu atvinnu í dreifbýli skuli þessar niðurstöður hafðar að leiðarljósi. Vonandi vitrast ráðamönnum hér þessi sannleikur sem okkur konum finnst reyndar augljós. Við teljum eðlilegt, í þessu tilliti, og sérstaklega með tilliti til fyrirheits ríkisstjórnarinnar um sérstakt átak í atvinnumálum kvenna, að stofnuð verði sérstök deild við Byggðastofnun en það er að sjálfsögðu jafneðlilegt að konur hafi frumkvæði í þessum efnum en hvatning, ráðgjöf og bætt skilyrði eru nauðsynleg. Eignaleysi kvenna hefur hingað til hindrað þær í að stofna til skulda. Konur skortir sjálfstraust á þessum vettvangi og þær hafa lítið sótt í atvinnuþróunarsjóði. Það má e.t.v. segja að þetta verkefni gæti heyrt undir hin almennu verkefni Byggðastofnunar en við gerum ráð fyrir því að fyrst og fremst verði þarna um ráðgjöf að ræða fyrir konur, hvatningu og stuðning í formi lána og styrkja. Það hefur sýnt sig að næstum öll lán Byggðastofnunar fara til fyrirtækja sem karlmenn stjórna. Við lítum svo á að fyrsta verkefni kvennadeildar Byggðastofnunar yrði að efla frumkvæði hjá konum t.d. með fræðslufundum, hugmyndasamkeppni, almennri fræðslu, ráðgjöf og handleiðslu fyrir konur sem vilja stofna fyrirtæki. Þannig mætti minnka það forskot sem karlar hafa í þessum efnum. En til þess að þetta megi ganga verður að tryggja skilning á sérstöðu kvenna. Við teljum því brýnt að þessi tillaga verði samþykkt og tryggt sé að Byggðastofnun geti sinnt þessu verkefni þegar frv. okkar hefur hlotið afgreiðslu hér í þinginu. Konur um land allt eru reiðubúnar til að taka frumkvæði fái þær til þess hvatningu og stuðning. Þolinmæði margra sem mánuðum saman hafa verið atvinnulausar er reyndar að þrotum komin og því nauðsynlegt að grípa strax til uppbyggilegra ráðstafana. Ég vil í þessari sömu andrá mæla fyrir tillögu sem er hér nr. 3 á þskj. 287 þar sem lagt er til að ríkissjóður leggi fram 200 millj. til að gera sérstakt átak til uppbyggingar atvinnu fyrir konur. Sífellt fleiri beina sjónum sínum að frumkvöðlum í atvinnulífinu. Erlendis hefur jafnvel verið talað um nýja fræðigrein í hagvísindum, svokallaða frumkvöðlafræði. Þetta hefur verið eitt af örfáum lausnarorðum fulltrúa hæstv. hagstofuráðherra í hugarflugsnefndinni á fundum um atvinnustefnu. Annarri staðreynd hefur síður verið hampað enda hefur komið í ljós að konur eiga ekki upp á pallborðið hjá hæstv. ríkisstjórn þegar atvinnumál ber á góma. Víða um lönd beina menn nú ekki síður sjónum sínum að konum, hugmyndum kvenna, aðferðum þeirra og frumkvæði í atvinnulífinu. Þar er öfluga nýsköpun að finna. Hugmyndir kvenna og fersk sýn þeirra eru verðmætur sjóður. Á Norðurlöndunum, í Bandaríkjunum og án efa víðar er nú markvisst leitað til kvenna um frumkvæði og fjárfest í fyrirtækjum þeirra. Séu menn í leit að vænlegri leið í uppbyggingu atvinnulífs gefur auga leið að hlusta á hugmyndir kvenna og skapa þeim skilyrði til að taka frumkvæði. Sérstakt átak til að efla atvinnulíf kvenna mundi án efa skila arði, jafnvel þótt til þess væri ekki varið hærri upphæð en þeim 200 millj. sem kostar að skapa eitt nýtt starf í nýju álveri. Við teljum það enga ofrausn að leggja sem svarar einu starfi í álveri til atvinnuuppbyggingar fyrir konur í landinu. Konur uppfylla yfirleitt þau skilyrði sem er brýnt að setja fyrir lánveitingum eða styrkjum. Þær taka ekki óþarfa áhættu, það eru ekki konur sem eyða hundruðum milljóna í áhættufyrirtæki án þess að blikna. Mál er til komið að taka mið af gjörbreyttum aðstæðum kvenna og læra af þeim þjóðum sem hafa komið auga á þá auðlegð sem hugmyndir kvenna og búhyggindi eru. Ég minntist fyrr í máli mínu á hin óleysanlegu verkefni sem konur standa frammi fyrir á degi hverjum. Eitt stærsta verkefnið sem við í hinum svokallaða iðnvædda, vestræna heimi stöndum frammi fyrir er hungrið, fátæktin og menntunarskorturinn sem meðsystur okkar og bræður í öðrum heimshlutum búa við. Einhverju sinni lofuðu Íslendingar sjálfum sér að þeir ætluðu að láta hrynja mola af allsnægtaborði sínu, tiltekið hlutfall af hverjum hundrað krónum sem við vinnum okkur inn. Efndir á þessu loforði hafa verið hörmulegar og til skammar fyrir okkur og hafa vakið tortryggni annarra þjóða um raunverulegan hug okkar gagnvart þróunarlöndunum. Kvennalistakonur hafa ævinlega flutt brtt. við fjárlög um hækkun framlaga til þróunarhjálpar. Að þessu sinni reyndum við vegna aðstæðna að finna flöt á hvernig hægt væri að veita hjálp með fáum krónum þar sem hún kæmi sér vel. Völdum við því að leggja til að undir liðinn ,,Alþjóðastofnanir`` komi nýr liður að upphæð 3 millj. 198 þús. til hjálparstarfs fyrir konur í þróunarlöndunum, UNIFEM er skammstöfunin sem notuð er fyrir samtök þeirra hjá Sameinuðu þjóðunum. Það kemur væntanlega ekki á óvart að við veljum að beina þessari litlu upphæð til kvenna. Sem viðmiðun höfðum við að konurnar í UNIFEM fái 20% af þeirri heildarupphæð sem í fjárlagafrv. er ætluð til þróunaraðstoðar Sameinuðu þjóðanna. Styðjumst við þar við sömu reglu og varðandi kvennadeild Byggðastofnunar enda að ýmsu leyti um sambærilegt verkefni að ræða. Í iðnríkjum lætur nærri að konur séu eini framfærandi eins þriðja hluta allra fjölskyldna. Í þróunarlöndunum eru tveir þriðju hlutar allra fjölskylda á framfæri kvenna. Það er því ljóst að hjálp til kvenna er hjálp sem nær til miklu fleiri einstaklinga. Aðalmarkmið UNIFEM-samtakanna er að gefa konum tækifæri til að þróa hæfileika sína, veita þeim fræðslu og kenna þeim að búa til vélar af ýmsu tagi sem henta þeirra aðstæðum. Sá tími sem afgangs verður þegar konur hafa fengið ýmis tæki í hendurnar, eins og t.d. vatnsdælu eða myllu, nýtist þeim til fjölbreytilegra annarra starfa, t.d. framleiðslu matvæla, sauma, vefnaðar, auk þess sem tími gefst til að njóta fræðslu um ýmis mikilvæg málefni svo sem heilbrigði, getnaðarvarnir, meðferð matvæla og fleira. Þannig skapast svigrúm til að hjálpa konunum til sjálfshjálpar sem hlýtur að eiga að vera okkar mikilvægasta markmið með aðstoð við þróunarlöndin. Það er ljóst að sú upphæð sem við gerum tillögu um er í raun aðeins táknræn fyrir það að við viljum ekki gleyma systrum okkar sem búa við enn verri kjör en við. Við vitum hins vegar líka að þó upphæðin sé ekki há þá munu konur nýta hana vel og þær munu ekki sitja að henni einar. Þá kem ég að öðrum atriðum sem við kvennalistakonur höfum ætíð borið fyrir brjósti. Í upphafi máls míns minntist ég á hvernig konur hafa séð sig knúnar til þess á undanförnum árum að bindast samtökum til að styðja og styrkja þær konur sem verða fyrir ofbeldi. Vil ég fyrst nefna Kvennaathvarfið sem er hér undir fjórða lið á þskj. 287. Kvennaathvarfið í Reykjavík var stofnað 6. des. 1982 fyrir konur og börn þeirra sem flýja þurftu heimili sín vegna andlegs og eða líkamlegs ofbeldis. Því miður hefur komið í ljós að tilvera Kvennaathvarfsins er nauðsynleg. Það sem af er ársins hafa 156 konur leitað til Kvennaathvarfsins með börn sín, jafnmargar og þangað leituðu allt árið í fyrra. 30% kvennanna komu frá byggðarlögum utan höfuðborgarsvæðisins. Það er ljóst að ofbeldi fer vaxandi og það er einn svartasti blettur á þjóðfélagi okkar. Á síðasta ári hringdu 200 manns til Kvennaathvarfsins til að biðja um upplýsingar og aðstoð. Fólk spyr um sifjaspell, kvennaráðgjöf og allt mögulegt. Flestir hringja bara til að tala og fá ráð og huggun. Nú í ár hafa hringt 794 á móti 200 í fyrra og segir það sína sögu. Á erfiðum tímum í efnahags- og atvinnulífi má, samkvæmt reynslunni, búast við að ofbeldi færist enn í vöxt. Sá styrkur sem Samtök um kvennaathvarf sækja um til ríkisins nemur 70% af rekstrarkostnaði þeirra. Afgangurinn kemur frá sveitarfélögum eða af frjálsum framlögum einstaklinga. Sá styrkur sem sótt er um til opinberra aðila er einungis til rekstursins, þ.e. laun starfskvenna og launatengd gjöld, matur, hiti, rafmagn, sími og annað sem til daglegs reksturs heimilisins heyrir. Dvalarkonur sjá sjálfar um húshaldið, um matseld, þvotta og þrif. Hús athvarfsins er keypt fyrir frjáls framlög almennings, fyrirtækja og félagasamtaka og sama gildir um allt viðhald hússins sem byggt var skömmu eftir aldamót. Opinberir aðilar hafa ekki lagt fram eina einustu krónu til þess hluta rekstursins sem heyrir til reksturs húsnæðis eða innkaupa og eðlilegs viðhalds og endurnýjunar húsbúnaðar. Næstum árlega, þegar gjafafé þverr, stendur Kvennaathvarfið frammi fyrir lokun vegna skorts á rekstrarfé og því er mjög brýnt að séð verði til þess að rekstur þess verði tryggður til frambúðar. Fjárhagsáætlun í Kvennaathvarfinu er hógvær og ljóst er að sú upphæð sem er áætluð á fjárlögum mun ekki nægja, þær fara fram á 70% af rekstrarkostnaði sínum eins og ég gat um áðan og þess vegna leggjum við til að framlag til þeirra verði hækkað þannig að það nái þessum 70%, þ.e. verði 10 millj. 864 þús. Næsta tillaga okkar er undir þessum sama lið en hún tengist kvennahópum sem vinna gegn kynferðislegu ofbeldi. Nauðsynlegt er að hæstv. ríkisstjórn styðji við bakið á þeim kvennahópum sem hingað til hafa svo til eingöngu unnið í sjálfboðavinnu. Í bréfi til félmrh. kemur fram að mikil og breið samstaða hefur myndast um þessi mál meðal kvenna úr öllum stjórnmálaflokkum og stéttarfélögum. Konur sjá að með því að vinna saman ná þær að veita hver annarri þann stuðning sem er svo nauðsynlegur og ómetanlegur þeim sem verða fyrir kynferðislegu ofbeldi. Eins og konurnar í Kvennaathvarfinu hafa þessar konur því miður sannreynt að mikil og vaxandi þörf er fyrir þá þjónustu sem þær veita. Sú þjónusta er einkum fólgin í almennri og sértækri ráðgjöf fyrir konur, stuðningi, fræðslu og upplýsingum um kynferðislegt ofbeldi sem beinist með ýmsu móti að börnum og konum. Nú þegar hafa um 1200 konur og börn víða að af landinu leitað til hópsins og hafa konurnar áhuga fyrir að færa starfsemi sína meira út á land en þær hafa getað gert hingað til því þær finna svo sannarlega fyrir þörfinni. Með leyfi forseta langar mig að lesa stuttan kafla úr bréfi Samtaka kvenna gegn kynferðislegu ofbeldi til félmrh., en þar segir: ,,Það er ljóst að sú þjónusta sem við getum veitt í sjálfboðavinnu er takmörkuð og hvergi nærri fullnægjandi. Allar verðum við jafnframt að sinna launavinnu og flestar gegnum við einnig húsmóðurstörfum. Aðstandendur fundarins í Hlaðvarpanum eru sammála um að koma þurfi á fót upplýsinga-, fræðslu- og ráðgjafarmiðstöð fyrir konur og börn sem orðið hafa fyrir kynferðislegu ofbeldi. Nokkurt fjármagn þarf að tryggja til þess að slík starfsemi komist á laggirnar. Lauslega áætlum við að ráða þurfi starfsmenn í fjórar og hálfa stöðu við miðstöðina. Þeir mundu sinna jöfnum höndum ráðgjöf, samningu fræðsluefnis og upplýsingamiðlun. Áætla þarf fé vegna stofnkostnaðar og leigu húsnæðis. Auk þess gerum við ráð fyrir kostnaði við útgáfu á fræðsluefni og almennum upplýsingabæklingum. Við reiknum með að miðstöðin geti fengið einhvern fjárstuðning frá almenningi til sérstakra verkefna en óhugsandi er að reka slíka starfsemi á gjafa- og söfnunarfé einu saman. Það er því ljóst að til þess að takast megi að ráðast í þetta brýna verkefni þarf til að koma stuðningur og trygging frá hinu opinbera fyrir því fjármagni sem þarf til reksturs fyrstu tvö árin. Um framhald slíks stuðnings mundu niðurstöður væntanlegrar úttektar á starfseminni verða til leiðbeiningar. Fjárhagsáætlun fylgir með erindi þessu á sérblaði.`` Fjárhagsáætlunin gerir ráð fyrir 11 millj. og þar eð við vitum að það er varlega áætlað treystum við því að þingheimur samþykki þessa tillögu. Síðasta brtt. sem ég mæli fyrir fyrir hönd þingflokks Kvennalistans er varðandi kostnað vegna laga nr. 25/1975, sem eru lög um ráðgjöf og fræðslu varðandi kynlíf og barneignir og um fóstureyðingar og ófrjósemisaðgerðir. Nú eru 14 ár síðan lög þessi voru sett en enn skortir verulega á að lögboðin fræðsla og ráðgjöf sé veitt á viðunandi hátt. Það er þeim mun alvarlegra sem hér er um að ræða grundvöll lagasetningarinnar. Jafnframt eru líkur á því að auðveldara hefði verið að hefta útbreiðslu á eyðni og e.t.v. hefði verið hægt að fækka fóstureyðingum ef fræðslu um kynlíf og getnaðarvarnir hefði ekki verið svo ábótavant sem raun ber vitni. Sérstök ástæða er til að hafa áhyggjur af vanþekkingu unglinga sem að mati félagsráðgjafa og annarra sem um þessi mál fjalla virðast afar fáfróðir um kynferðismál og getnaðarvarnir. Það má ætla að bein tengsl séu milli þessarar fáfræði og mikils fjölda þungana stúlkna á aldrinum 15--19 ára. Í 73. árgangi Læknablaðsins frá 1987 er grein um fóstureyðingar og notkun getnaðarvarna eftir Þórð Óskarsson og Reyni Tómas Geirsson kvensjúkdómalækna og segir þar m.a., með leyfi forseta: ,,Til að halda fjölda fóstureyðinga sem lægstum þarf að gera átak í þá átt að gera getnaðarvarnir aðgengilegri fyrir alla aldurshópa, m.a. með stofnun kynfræðsludeildar við heilsugæslustöðvar, ódýrari getnaðarvörnum og aukinni fræðslu táninga.`` Vil ég að lokum minna á þáltill. sem þingkonur Kvennalistans fluttu og var reyndar samþykkt í lok síðasta kjörtímabils en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrrh. að efla verulega fræðslu um kynferðismál meðal almennings með það að meginmarkmiði að koma í veg fyrir ótímabærar þunganir og hindra útbreiðslu sjúkdóma. Sérstök áhersla skal lögð á að upplýsa fólk á aldrinum 15--19 ára um kynlíf og getnaðarvarnir.`` Málið er ekki síður brýnt nú en þá og vænti ég þess að þingheimur afgreiði þessa till. á jákvæðan hátt. Virðulegi forseti. Ég vil í lok máls míns ítreka enn og aftur að fjárlagafrv. nú í ár er fjarri því að vera eins og Kvennalistinn vildi sjá það og gildir það reyndar einnig um hin fyrri ár. Ég hef nú mælt fyrir þeim örfáu brtt. sem þingkonur Kvennalistans ákváðu að freista þess að gera. Þær eru dæmigerðar fyrir þau mál sem við berum fyrir brjósti. Þær fjalla allar um sjálfsögð réttlætismál sem fyrst og fremst snerta konur. Vænti ég þess að hv. þm. hafi gert sér grein fyrir að allt sem kemur konum til góða er til bóta fyrir okkur öll. Í ljósi þeirrar staðreyndar hvet ég hv. þm. til að kynna sér efni brtt. okkar vel og greiða þeim atkvæði sitt.

Friðjón Þórðarson Virðulegi forseti. Frv. til fjárlaga fyrir árið 1990 hefur verið í meðferð fjvn. undanfarnar vikur. Samstarfið í nefndinni hefur gengið vel og ber að þakka það. En nú hafa verið lögð fram nál. meiri og minni hluta sem gefa til kynna að nokkur ágreiningur er milli stjórnarsinna og stjórnarandstæðinga í stórum málum og smáum. Það er margt rétt sem sagt er frá í almennum athugasemdum um störf fjvn. á þskj. 278, nál. meiri hl. Nefndarmenn eru að sjálfsögðu mjög önnum kafnir um þetta leyti árs. Í áliti meiri hl. nefndarinnar er kvartað yfir því að vinnuálag sé nú meira en nokkru sinni áður. Hafi það m.a. orðið til þess að fjárveitinganefndarmenn hafi meira og minna slitnað úr tengslum við önnur störf sem fram fara á Alþingi og orðið að vera fjarverandi frá fundum og umræðum í deildum og sameinuðu þingi. Segir svo í áliti meiri hl. m.a., með leyfi forseta: ,,Er þetta vitaskuld mjög bagalegt bæði fyrir nefndarmenn og fyrir þingstörf og gefur auga leið að hér verða menn að rata nýjar leiðir í vinnubrögðum svo þeir þingmenn sem í fjárveitinganefnd sitja geti tekið eðlilegan þátt í öðrum störfum þingsins.`` Þetta er auðvitað kórrétt athugasemd svo langt sem hún nær. Úr þessu er reynt að bæta m.a. með því að láta nefndinni í té ágætt aðstoðarfólk frá Hagsýslu og Ríkisendurskoðun og vel þykir mér koma til álita sú hugmynd sem varpað hefur verið fram, að gera fjvn. að heilsársnefnd þannig að nefndin geti starfað með formlegum hætti milli þinga eins og utanrmn. Sýnist mér raunar að þetta sé aðkallandi mál m.a. með hliðsjón af aukafjárveitingum ráðherra sem nauðsynlegt þykir að hafa hönd í bagga með. Með sama hætti er athugandi hvort ekki sé rétt að breyta ákvæðum þingskapa á þann veg að varamenn séu kosnir í fjvn. eins og aðrar þingnefndir. Eitt er þó sem ég tel rétt að leggja sérstaka áherslu á. Að mínum dómi verða menn að eiga kost á því að koma á fund nefndarinnar og gera grein fyrir málum sínum hér eftir sem hingað til. Á sama hátt er æskilegt að nefndin skoði með eigin augum, eftir því sem við verður komið, opinberar framkvæmdir sem fé er veitt til á fjárlögum um allt land. Í þessu skyni hefur nefndin tekið sér ferð á hendur um einhvern hluta landsins á sumri hverju í allmörg ár að undanförnu til að kynna sér stöðu mála og sjá hvernig spilast úr því fé sem samþykkt er til framkvæmda hverju sinni. Þetta tel ég mjög mikilvægt auk þess sem ómetanlegt er að þingmenn í fjvn. sem og allir þingmenn að sjálfsögðu ferðist um landið og kynnist því af eigin raun. Okkur þingmönnum er oft legið á hálsi fyrir það að við hugsum eingöngu um eigið kjördæmi, séum uppþembdir af hreppapólitík og þar fram eftir götunum. Þetta kann að eiga við einhver rök að styðjast en má þó ekki ganga of langt eins og hver maður getur séð. Sérhver þingmaður þarf að hafa heildarsýn yfir landið allt og bera alþjóðarhag fyrir brjósti þó að heimabyggðin standi honum næst af eðlilegum ástæðum, svo sem vel kemur fram í þessari alkunnu vísu: Vel er flest um Vesturland, vinsemd fest við Norðurland, sól er mest um Suðurland, samt er mér best við Austurland. Þó að stjórnarsinnar ráði ferðinni í fjvn., svo sem lög gera ráð fyrir, er hlutur stjórnarandstöðu nokkur. Tel ég að við megum allvel við una að þessu sinni þar sem sagt er í nál. meiri hl. að minni hl. nefndarinnar hafi lagt sig fram um að greiða vel fyrir öllum störfum nefndarinnar. Hafi hann, þ.e. minni hlutinn, auðveldað það á alla lund að störf hennar gætu gengið vel fyrir sig og lagt ýmislegt gott til mála, eins og þar stendur. Það er auðvitað þakkarvert að fá svona umsögn. Á hitt er að líta að fulltrúar minni hlutans --- og á ég þar fyrst og fremst við okkur sjálfstæðismenn --- við erum mjög gagnrýnir á margt sem fjárlagafrv. hefur að geyma, eða þegir yfir, eða tengist því á einn eða annan veg. Við erum einnig áhyggjufullir út af þróun mála á ýmsum sviðum undir því stjórnarfari sem þjóðin á nú við að búa. Eitt kom fram í ræðu formanns sem e.t.v. er vert að minnast sérstaklega á. Hann gat þess að trúnaðarmál væru sérstaklega vel varðveitt í fjvn. og lýsti ánægju sinni með það sem von var. Ég verð að segja að þetta eru einkar góð og athyglisverð tíðindi á þeim tímum þegar illa gengur að varðveita fréttir innan fjögurra veggja og gæta þagnarskyldu þar sem hún á við. Um fjárlagafrv. sjálft má margt segja. Það var lagt fram með tekjuhalla upp á tæpa 3 milljarða. Nú hefur sá halli aukist mikið þegar 2. umr. fer fram og stefnir áfram hærra. Það er þó fjarri lagi að skrifa þá hækkun alla á reikning stjórnarandstöðunnar, hvað þá heldur sjálfstæðismanna einna. Sannleikurinn er sá að frv. er þannig úr garði gert, á einn og annan hátt, að tölur breytast og hækka yfirleitt í meðförum áður en tekst að vinna úr því venjulegan fjárlagatexta sem hæfir venjubundinni fjárlagagerð. Kom þetta einkar skýrt fram hjá formanni fjvn. í ræðu hans í dag þar sem hann vék að því að nefndin gerði nú tillögur um allverulegar hækkanir frá frv. Meginhlutinn af þeim hækkunum, sagði hann, er tilkominn vegna leiðréttinga á launaliðum, verðuppfærslum og öðrum rekstrargjöldum sem Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur staðfest að séu réttmætar leiðréttingar á grundvelli nýjustu upplýsinga sem fyrir liggja úr ríkisreikningi og yfirferð nefndarinnar yfir fjáraukalagafrv. fyrir árið 1989. Svo er einnig á hitt að líta sem greinilega hefur komið fram í máli manna og skjölum málsins, að mörgum stórmálum hárra talna er skotið á frest til 3. umr. fjárlaga sem væntanlega fer fram 19. des., nær imbrudögum og vetrarsólhvörfum. Það er fyrst þá sem hægt verður að gera sér full grein fyrir lokatölum fjárlagafrv. og niðurstöðu mála. Í nál. minni hl. fjvn. á þskj. 280 er gerð ítarleg grein fyrir afstöðu minni hl. til fjárlagafrv. og þeirrar stefnu eða stefnuleysis sem liggur því til grundvallar. Framsögumaður minni hl., hv. 2. þm. Norðurl. v., hefur og gert þeim meginmálum góð skil í framsöguræðu sinni í dag. Það er því ekki brýn þörf að fara langt út í þá sálma af minni hendi hér í kvöld þó að af nægu sé að taka og umræðuefnin raunar óþrjótandi. Það er býsna fróðlegt að líta til baka yfir 14 mánaða valdaferil hæstv. ríkisstjórnar um leið og fjárlagafrv. er rætt, en afgreiðsla frv. skiptir mestu máli um alla framvindu, þróun mála og þjóðarhag. Þá blasir alls staðar við augum ríkisbúskapur í vanda. Mikill halli á ríkissjóði í fyrra og enn stefnir í verulegan halla á þessu ári eins og sýnt hefur verið fram á. Ríkisstjórnin hefur gert jafnvægi í ríkisfjármálum að meginmarkmiði og staðið að stórfelldum skattahækkunum sl. tvö ár. En allt kemur fyrir ekki. Og nú hefur verulegt atvinnuleysi gert vart við sig í fyrsta sinn um langt skeið. Aðalatvinnuvegir landsmanna standa höllum fæti til lands og sjávar og gjaldþrotin flæða yfir og þyrma engu. Allt sígur á ógæfuhlið. Efnahagshorfur fyrir árið 1990 benda til áframhaldandi samdráttar í þjóðarbúskapnum, mikil óvissa ríkir um verðlags- og tekjuþróun á næsta ári. Þannig mætti halda áfram lengi dags og vitna í spádóma helstu sérfræðinga okkar sem reyna að skyggnast inn í framtíðina. En horfur í alþjóðaefnahagsmálum eru sagðar góðar. Bjart er nú yfir efnahagsmálum í heiminum, stendur þar. Spár alþjóðastofnana eru flestar á þá lund að framhald verði á því vaxtarskeiði sem staðið hefur hjá þeim þjóðum frá árinu 1982. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn og Efnahags- og framfarastofnunin, OECD, gera ráð fyrir u.þ.b. 3% hagvexti í iðnríkjunum svokölluðu á næsta ári. En hvað um okkur? Kunnum við að stjórna okkar eigin málum? Kunnum við fótum okkar forráð? Höfum við lært að sníða okkur stakk eftir vexti? Formaður fjvn. benti á í ræðu sinni í dag að mesta hækkun á fjárlagafrv. milli 1. og 2. umr. hefði orðið á útgjaldaliðum þeim sem snerta æðstu stjórn ríkisins. Þar hefði orðið mikil hækkun, sagði hann. Í næstu sætum kæmu ráðuneytin hvert af öðru þó að benda mætti á margt sem tengdist sparnaði, svo sem í menntmrn. Þær niðurskurðartillögur sem eru lagðar fram af því ráðuneyti virðast þó vera með afbrigðum handahófskenndar og óraunsæjar, a.m.k. við fyrstu sýn. Og svo er um margt sem snertir þetta frv. Fé til opinberra framkvæmda út um landsbyggðina er mjög af skornum skammti. Það er auðvitað sjálfsagt að fara gætilega og rasa ekki um ráð fram, fresta dýrum framkvæmdum þar sem því verður við komið o.s.frv. En stundum verður þessi eltingaleikur allt að því broslegur þegar um lágar fjárhæðir er að ræða. Ég tek sem dæmi: Lagt er til að veita 3 millj. kr. til lendingarbóta sem eiga að skiptast og dreifast um landið. Þetta á að auðvelda mönnum að róa til fiskjar og draga björg í bú. Hætt er þó við að svo lág fjárhæð minnki fljótt við skipti og komi að takmörkuðum notum. Minnir þetta óneitanlega dálítið á landhelgismál aldarinnar sem lýst var í blöðum í gær þar sem tveir gamlir skipstjórar voru að róa á þriggja tonna trilluhorni þegar flaggskipið í flota Landhelgisgæslunnar eyddi átta klukkutímum í að vakta þá og standa að ólöglegum veiðum, að því er segir í blaðafrétt sem ég hef auðvitað ekki kynnt mér eftir öðrum heimildum og hef því ekki fleiri orð um að þessu sinni. En það er deginum ljósara að ætlist æðstu valdhafar til þess að þjóðin spari almennt á öllum sviðum verða þeir sjálfir að ganga á undan með góðu fordæmi. Það ber síst að vanmeta allar þær fróðlegu umræður sem farið hafa fram í fjvn. að undanförnu og þær upplýsingar sem fram hafa verið bornar og flæða um borð og bekki, og sjálfsagt er að þakka snemmborið frv. til fjáraukalaga fyrir árið 1989 sem lagt hefur verið fram til umræðu og afgreiðslu. Ýmsum góðum málum hefur vonandi verið þokað áfram á sæmilegan veg svo að menn fái við unað. En önnur veigamikil mál eru óneitanlega verr á vegi stödd og óvissan meiri um afdrif þeirra. Ekki er kostur að nefna þau öll en þar eru margir óvissuþættir. Hver verða áhrifin af breyttum verkaskiptum ríkis og sveitarfélaga? Hvað um Jöfnunarsjóðinn sem á að koma sveitarfélögum til aðstoðar, en hefur svo oft orðið að sæta skerðingaraðgerðum á liðnum árum? Hvað um þá samninga um skólabyggingar milli ríkis og heimaaðila sem gerðir hafa verið á undanförnum árum? Eiga þeir að gilda áfram eða falla úr gildi? Enn hafa ekki fengist svör við því. Hvernig horfir með þær landshafnir sem á að afhenda sveitarfélögum um næstu áramót, t.d. Rifshöfn á Snæfellsnesi? Eru þessar hafnir í söluhæfu ástandi, ef svo má spyrja? Vegamálin eru að sjálfsögðu kapítuli út af fyrir sig. Um þau er þó víðtæk samstaða meðal alþingismanna að því er ég ætla og svo auðvitað allrar þjóðarinnar. Þannig mætti halda áfram að spyrja fram eftir kvöldi, en margt verður að bíða 3. umr.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. fjvn. fyrir hennar mikla starf að því fjárlagafrv. sem hér er til umræðu. Það hefur komið fram í framsöguræðu formanns fjvn. að þessar vikur hafa verið óvenjulegur annatími fyrir fjvn. Það stafar af því að á þessum haust- og vetrardögum hefur fjvn. í senn haft til umfjöllunar frv. til fjárlaga fyrir næsta ár og frv. til fjáraukalaga fyrir árið sem nú er að líða. Það eru eins og fram hefur komið hér á Alþingi um 70 ár síðan það hefur gerst. Jafnframt hefur fjvn. haft ríkisreikning liðins árs til hliðsjónar við yfirferð yfir þetta fjárlagafrv. Ég vil þess vegna í upphafi máls míns árétta það sem ég lýsti yfir fyrir nokkru síðan hér á Alþingi, að það er markviss stefna núverandi ríkisstjórnar að breyta ýmsum vinnubrögðum varðandi fjárlagagerð og stjórn ríkisfjármála til að auðvelda fjvn. að geta á raunhæfan hátt farið yfir framlög til ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja og margvíslegra málaflokka og geta betur metið með sjálfstæðum hætti þau gögn sem lögð eru fram, bæði af hálfu fjmrn. og annarra ráðuneyta og ríkisstofnana. Það er þess vegna ánægjulegur vitnisburður um þessa nýju möguleika að fjvn. hefur þrátt fyrir skamman tíma lagt mikla vinnu í það að fara yfir fjárlagafrv. og meta með sjálfstæðum hætti þau fjölmörgu atriði sem þar koma til álita. Ég þakka fjvn. sérstaklega fyrir þessa vinnu vegna þess að ég veit að hún er mikið verk við mjög erfiðar kringumstæður. Verkið er enn meira vegna þess að við lifum á miklum erfiðleikatímum í okkar þjóðarbúskap. Árið 1990 verður þriðja samdráttarárið í röð. Slíkt hefur ekki gerst í röskan aldarfjórðung í hagsögu okkar Íslendinga. Það nemur röskum 30 milljörðum sem þessi þrjú ár hafa tekið út úr þjóðartekjum okkar þjóðar svo að það er eðlilegt að það sé snúið og erfitt verk að meta fjárþörf og fjárframlög til margvíslegra verkefna og ríkisstofnana á slíkum erfiðleikatímum. Ég veit af eigin reynslu að það hefur örugglega verið mikill þrýstingur frá fjölmörgum á fjvn. að hækka framlög og bæta inn nýjum liðum eins og fram kom í framsöguræðu formanns fjvn. Ég vil þess vegna í upphafi míns máls láta í ljósi sérstakar þakkir til fjvn. fyrir það verk sem hún hefur skilað hér inn. Innan fárra daga mun hún einnig skila hér inn frv. til fjáraukalaga til 2. umr. Það verður nokkuð einstakur atburður í okkar þingsögu að fjvn. hafi á sömu vikunum lokið slíku verki. Ég lýsti í sumar, og síðan í framsöguræðu minni fyrir því fjárlagafrv. sem hér er til umræðu, að ég teldi að nauðsynlegt væri að breyta tímasetningum og starfsháttum varðandi fjárlagagerð. Ég nefndi í því sambandi annaðhvort breytingar á fjárlagaári frá almanaksári yfir til annars tímabils eða að þingið tæki til starfa fyrr á haustin til að hafa lengri tíma til að fjalla um bæði frv. til fjárlaga og frv. til fjáraukalaga fyrir yfirstandandi ár. Ég er sammála þeirri skoðun sem hefur komið fram, bæði hjá formanni fjvn. og fleiri fjárveitinganefndarmönnum, í þessari umræðu að það sé æskileg skipan að fjvn. starfi allt árið og er reiðubúinn að styðja breytingar á þingsköpum í þá veru. Verk fjvn. er slíkur grundvallarþáttur, ekki aðeins í stjórn ríkisfjármála heldur í hagstjórninni sjálfri, að óhjákvæmilegt er að þeir þingmenn sem í þá nefnd veljast hafi aðstöðu til þess allt árið að vinna úr þeim gögnum og móta þau viðhorf sem þeir vilja fylgja í sínu starfi. Fjárlagafrv. er grundvallarþátturinn í hagstjórn íslenska ríkisins og það hefur því miður oft borið á því að menn líti á fjárlagafrv. eins og hvert annað þingskjal og spyrji síðan að því samþykktu: Hvenær koma efnahagsaðgerðirnar? En í því hagkerfi sem við viljum stefna að, í þeim stöðugleika í efnahagsmálum sem við viljum ná, mynda fjárlög og lánsfjárlög fyrir hvert ár kjarnann í efnahagsstefnunni og þess vegna er eðlilegt að sú nefnd sem um það fjallar starfi allt árið. Ég tel reyndar að það komi líka til álita að gera fleiri breytingar á þingsköpum. Þær gætu falið það í sér að frv. til fjáraukalaga væri einnig afgreitt í sameinuðu þingi svo að sú nefnd sem fjallar um fjárlögin fjalli einnig um frv. til lánsfjárlaga og að lánsfjárlagafrv. sé lagt fyrir í sameinuðu þingi og afgreitt þar samhliða fjárlagafrv. og verkið unnið af sömu mönnum sem um fjárlagafrv. fjalla. Enn róttækari breyting á þingsköpum, sem vissulega kæmi einnig til álita, væri að breytingar á skattalögum færu einnig fram í sameinuðu þingi. Það er ekki eðlilegt að meðferð útgjaldahliðar fjárlaganna og meðferð tekjuhliðar fjárlaganna sé skilin svo í sundur eins og gert hefur verið frá því að Alþingi fékk fjárveitingavald. Við sjáum það m.a. á þessari umræðu hér í dag. Hér hefur nánast eingöngu verið vikið að útgjaldahlið fjárlaganna, mjög ítarlega og í löngu máli ræddir margir þættir í útgjöldunum og fjölmargar tillögur í því efni settar fram en næsta lítið, eins og eðlilegt er, vikið að tekjuhliðinni. Þær eru þó tvímælalaust nátengdar því að meðferð um útgjöldin ein saman án þess að gera sér grein fyrir tekjurammanum skekkir alla mynd og getur leitt menn í ógöngur í ríkisfjármálum eins og þróunin á þessum áratug hefur sýnt okkur. Allt frá árinu 1984 hefur þróun ríkisfjármála verið með þeim hætti að útgjöldin hafa farið fram úr tekjunum ár af ári. Virðulegi forseti. Ég vildi í þessari umræðu víkja nokkuð að þessum þáttum því ég tel að sú umræða sem hér fer fram sé með nokkrum hætti sérstök eins og fram kom hjá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, formanni fjvn., og fleiri þingmönnum í þessari umræðu. Það er skiljanlegt að í þessari umræðu hafi komið fram fjölmargar tillögur og ábendingar um aukin ríkisútgjöld. Fjvn. hefur lagt fram ýmsar tillögur í þeim efnum og ýmsir ræðumenn hafa vikið að fleiri tillögum. Hins vegar verðum við að horfast í augu við það að mikill samdráttur er í okkar hagkerfi og ef ríkisfjármálin eiga að stuðla að nýjum stöðugleika í íslensku efnahagslífi verðum við að takmarka hallann á fjárlögum ríkisins á næsta ári. Núverandi stjórnarflokkar mótuðu þá stefnu á haustdögum að fjárlagafrv. ætti að afgreiða með um þriggja milljarða halla. Sú stefna stjórnarflokkanna er enn óbreytt. Rökin fyrir henni eru þau að þriggja milljarða halli á fjárlagafrv. eða halli á bilinu 3--3,5 milljarðar sé viðráðanlegur með innlendri lánsfjáröflun á næsta ári. Halli umfram það fari að kalla á erlendar lántökur með þeim afleiðingum sem þær kunna að hafa fyrir efnahagslífið í landinu. Nú er það ljóst að fjvn. hefur lagt hér fram brtt. sem nema útgjaldaauka um 1100 millj. kr. Margar af þessum tillögum eru sjálfsagðar og eðlilegar. Ýmsar fela í sér að verið er að bæta við útgjöldin skv. óskum ýmissa stofnana og samtaka úti í þjóðfélaginu þótt alltaf megi hafa á því mismunandi skoðanir hvort hafi átt að verða við þeim óskum. Hitt er hins vegar ljóst að milli 2. og 3. umr. verður síðan að móta tillögur til að draga úr útgjöldunum á öðrum sviðum og taka tillit til endurskoðunar nokkurra þátta í tekjuáætlun og tekjuöflun ríkissjóðs á næsta ári svo að niðurstaðan verði halli á ríkissjóði í kringum 3 milljarðar eins og áætlað var. Það er þess vegna sameiginlegt verkefni ríkisstjórnar, meiri hluta Alþingis og vonandi þingsins alls, því ég vænti þess að ekki séu margir hér inni sem vilji auka hallann á ríkissjóði enn meir, að ná samstöðu um það á næstu dögum að skera niður ríkisútgjöld á móti á öðrum sviðum þannig að heildarniðurstaðan verði sú sama sem við ætluðum í upphafi. Að undanförnu hefur á vettvangi ríkisstjórnar og í samvinnu ráðherra og fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna í fjvn. verið unnið að mótun tillagna í þessum efnum og við höfum átt sérstaklega góða samvinnu við formann fjvn. á þessu sviði. Við munum næstu daga kynna þessar hugmyndir og tillögur þannig að við 3. umr. þessa frv. liggi fyrir tillögur til lækkunar á útgjöldum sem nemur röskum milljarði króna ásamt breytingum á tekjuhlið sem geri okkur kleift að vega upp þann útgjaldaauka sem kann að koma við 3. umr. einnig af eðlilegum ástæðum og þann útgjaldaauka sem koma mun við afgreiðslu þeirra tillagna sem nú liggja fyrir. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki hér í þessari umræðu að ræða efnahagsmálin vítt og breitt eða þróun ríkisfjármálanna. Ég gæti sagt margt um það sem hér hefur verið vikið að í þeirri umræðu. Það væri mjög fróðlegt að gefa sér góðan tíma hér á Alþingi eftir áramótin til þess að ræða þróun ríkisfjármála á Íslandi. Ég hef haft í huga að leggja fyrir Alþingi skýrslu um þróun ríkisútgjalda á undanförnum árum svo að hægt sé að skoða þá þróun hér í þinginu og draga af henni ályktanir. Þá gefst tækifæri til þess að rýna betur í orsakir þess vanda sem við eigum nú við að glíma. Ég vildi nota þetta tækifæri hér í fyrsta lagi til að þakka fjvn. fyrir mjög gott starf við erfiðar aðstæður, til þess að lýsa stuðningi við þær hugmyndir um breytt vinnubrögð og breytta skipan og sess nefndarinnar í þingsköpum sem og að bæta nokkrum viðbótarhugmyndum við það tillögusafn. En fyrst og fremst kvaddi ég mér hér hljóðs til þess að lýsa því skýrt og eindregið að milli 2. og 3. umr. verður að móta tillögur um niðurskurð útgjalda a.m.k. á bilinu 1--1 1 / 2 milljarður og síðan aðra tekjuþætti en við höfum rætt til þessa svo heildarútkoman við afgreiðslu fjárlagafrv. við 3. umr. verði halli sem ekki fari fram úr sem neinu nemur þeirri tölu sem sett var á fjarlagafrv. í upphafi. Ástæðan er skýr og einföld. Fjárlagafrv. má ekki afgreiða með meira en rúmlega þriggja milljarða halla til þess að efnahagslegum markmiðum ríkisstjórnarinnar verði ekki raskað. Ég treysti á góða samvinnu við þingið allt til að ná þessum markmiðum.

Frsm. meiri hl. fjvn. (Sighvatur Björgvinsson) Virðulegi forseti. Ég ætlaði nú ekki að taka hér til máls aftur en ég tel rétt að gera það í kjölfar ræðu hæstv. fjmrh. og þakka honum fyrir það sem hann sagði, taka mér í munn orð annars fjarverandi stjórnmálamanns sem sagði eitthvað á þá leið að það sem þessi hæstv. ráðherra sagði við það tækifæri hefði getað verið eins og mælt af hans munni. Ég held að flest af því sem kom fram hjá hæstv. fjmrh. nú eigi stuðning a.m.k. þess sem hér stendur. Hann hefur beitt sér fyrir því, hæstv. fjmrh., að breyta hér mjög vinnubrögðum í fjárlagagerð á Alþingi. Hann hefur rætt um nokkrar hugmyndir til viðbótar um breytingar og endurbætur á þeim vinnubrögðum, tekið undir hugmyndir fjvn. þar um og varpað fram nokkrum öðrum athyglisverðum hugmyndum sem menn hafa einnig rætt. Ég held að flest af því sem hæstv. ráðherra sagði um það efni sé skynsamlegt og flestir ef ekki allir fjárveitinganefndarmenn muni taka undir margt ef ekki allt sem hann gerði að tillögu sinni þar um. Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að vandi fjárlagagerðar er vandi Alþingis en ekki bara ríkisstjórnar. Sé það rétt sem ég var að reyna að draga upp mynd af hér áðan að líkur séu á því að reynsla undanfarinna ára frá tíð fjölmargra ríkisstjórna bendi til þess að viðvarandi hallarekstur sé að skapast í ríkisbúskapnum, þá skulum við hafa það í huga alþm. sem við höfum oft sagt, að fjárveitingavaldið er Alþingis og skattlagningarvaldið er Alþingis og það er Alþingi sem verður að horfast í augu við þetta vandamál en getur ekki vísað því frá sér yfir á ríkisstjórnina. Sé sú niðurstaða rétt sem menn hafa verið að leitast við að draga í þessum umræðum, að um slíkan viðvarandi hallarekstur á ríkissjóði kunni að vera að ræða, þá er það misskilningur ef menn halda að það sé vandi ríkisstjórnar þeirrar sem situr á hverjum tíma. Henni ber auðvitað skylda til að reyna að ná samstöðu um tillögugerð til að leysa þann vanda. Sé það rétt sem þingmenn halda fram, og auðvitað er það rétt, að Alþingi hafi fjárveitingavaldið og Alþingi hafi skattlagningarvaldið, þá er það vandi Alþingis sem Alþingi verður að horfast í augu við hvernig nú kann að vera komið og hvernig mál kunna að hafa þróast á umliðnum árum. Auðvitað er það rétt hjá hæstv. fjmrh. að best fer á því að þeir sem ákvarða útgjöldin séu líka ábyrgir fyrir tekjuöfluninni. Og ef svo væri, þá yrði kannski umræðan um tekjustofna ríkisins hér á Alþingi um annað en undanþágurnar.