Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Um klukkan 11, að loknum atkvæðagreiðslum, fer fram utandagskrárumræða um stöðu og horfur í efnahagsmálum. Málshefjandi er hv. þm. Guðni Ágústsson. Hæstv. forsætisráðherra verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Hæstv. forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. heilbrigðisráðherra og spyr hvernig það geti verið forsvaranlegt að mati ráðherrans að sparnaðaraðgerðir valdi því að hætt verði að manna neyðarbíl Landspítala – háskólasjúkrahúss með læknum. Þessi ráðstöfun yfirstjórnar LSH hefur vakið athygli fjölmiðla upp á síðkastið og í fréttum Ríkisútvarpsins í gær 16. janúar kom fram að í stað lækna verði neyðarbíllinn framvegis mannaður svokölluðum bráðatæknum, sem er stöðuheiti sem ég efast um að margir hér inni viti fyrir hvað stendur. Ég spyr hvort það sé með vitund og vilja hæstv. heilbrigðisráðherra að teflt sé á tæpasta vað með sjúklinga í bráðri neyð og hvort hann telji nægilegt að neyðarbíllinn verði í bráðaútköllum í símasambandi við lækni. Í fréttum Ríkisútvarpsins í gær er viðtal við Bjarna Þór Eyvindsson deildarlækni en þar kemur fram að bráðatæknar hafi ekki leyfi til að gefa sjúklingi lyf, til þess þurfi samþykki læknis. Sömuleiðis geta bráðatæknar ekki framkallað svæfingu á staðnum og ekki barkaþrætt nema með ábyrgð læknis. Að sögn þeirra sem til þekkja eykur þetta hættuna á að sjúklingar, í mörgum tilfellum börn og mikið slasaðir einstaklingar í neyðarbíl LSH, geti orðið fyrir súrefnisskorti. Þar með aukast líkurnar á alvarlegum heilaskaða. Hæstv. forseti. Það er eðlilegt að leita svara hjá hæstv. ráðherra við þeirri áleitnu spurningu hvort hann telji 30 millj. kr. sparnað á ári í bókhaldi Landspítala – háskólasjúkrahúss þess virði að auka þessa áhættu og einnig hvort hæstv. heilbrigðisráðherra sjái ekki í hendi sér að þessi ráðstöfun geti þýtt aukin útgjöld á öðrum sviðum, t.d. í meðferð illa heilaskaðaðra einstaklinga.

Virðulegi forseti. Auðvitað hefur sá fréttaflutningur sem hefur verið í gangi í tengslum við þessa breytingu, sem var kynnt fyrir löngu síðan og hefur verið lengi í undirbúningi, ekki farið fram hjá neinum. Það er þannig með okkar góðu heilbrigðisþjónustu að við treystum forsvarsmönnum sem eru að öllu leyti faglegir forsvarsmenn, læknar og aðrir heilbrigðisstarfsmenn, til að stýra þessum stofnunum. Það er ábyrgðarhluti hjá hv. þingmanni að koma upp og fullyrða að þetta fólk tefli öryggi sjúklinga á tæpasta vað með umræddum breytingum. Ég bið fólk örlítið, virðulegi forseti, að hugsa þetta í ljósi þess að við erum með stjórnendur á viðkomandi stofnunum sem við treystum fyrir þeim og hafa sinnt sínum störfum afskaplega vel. Ég held að við ætlum þeim ekki að fara út í aðgerðir sem geti teflt öryggi sjúklinga á tæpasta vað og ef við treystum því ekki þá höfum við eftirlitsaðila, faglegan eftirlitsaðila, í þessu tilfelli landlækni, sem hefur tjáð sig opinberlega um að hann telji að svo sé alls ekki. Þvert á móti telur hann að um sé að ræða aukið öryggi með þessari breyttu skipan. Enginn hefur áhuga á því að tefla öryggi sjúklinga á tæpasta vað, allra síst þeir sem starfa við þetta á Landspítalanum, sem er flaggskip heilbrigðisþjónustu okkar. Það er ekki aðeins af því að þeir hafa faglegan metnað heldur eru þeir líka með eftirlitskerfi sem hefur skoðað málið og samþykkt eins og allir ættu að vita.

Hæstv. forseti. Mér þykja þessi svör fremur loðin. Hæstv. ráðherra ásakar mig um að nota þetta orðalag „að tefla öryggi sjúklinga á tæpasta vað“. Ég tek fram að það er tekið úr ummælum læknis sem ég nefndi í ræðu minni sem fjallaði um málið í fréttatíma Ríkisútvarpsins í gær, þ.e. Bjarna Þórs Eyvindssonar. Mér finnst það ekki réttlæta þessa gerð að hún hafi verið lengi í undirbúningi, eins og hæstv. ráðherra segir. Í fréttum kemur fram að hún hafi einungis verið í undirbúningi frá því í byrjun desember, þ.e. þetta hafi verið tilkynnt í byrjun desember. Varðandi hina faglegu hlið þá eru það faglegir einstaklingar, læknar á stofnununum, sem gagnrýna þetta. Það er greinilegt að ekki hefur náðst sátt um þetta inni í stofnuninni og þar eru meðal faglegra, mjög hæfra einstaklinga uppi mjög alvarlegar ásakanir. Það er mjög eðlilegt að þær komi inn á borð okkar þingmanna. Það er líka eðlilegt að hæstv. ráðherra svari því á annan hátt en að segja að það hafi engin áhuga á að tefla öryggi sjúklinga á tæpasta vað. Auðvitað hefur enginn áhuga á slíku. Ég ásaka ekki hæstv. ráðherra um að hann hafi sérstakan áhuga á slíku eða aðrir starfsmenn Landspítalans. Ég tel hins vegar að hér sé um að ræða vafaatriði og tel eðlilegt að hæstv. ráðherra svari því hvað hann telur forsvaranlegt í þessum efnum, eða eins og ég orðaði spurningu mína: Hvernig getur verið forsvaranlegt, að mati hæstv. ráðherra, að fara í sparnaðaraðgerðir sem mögulega geta teflt öryggi sjúklinga í tvísýnu? Það er greinilegt að landlæknisembættið hefur tjáð sig um málið. Það er reyndar mjög undarlegt hvernig haft er eftir landlæknisembættinu í fréttum í gær, þ.e. að ekki sé talið að öryggi sjúklinga sé stefnt í hættu og „nema síður sé“, segir í niðurlagi fréttarinnar. Ég tek það fram að þetta er ekki bein tilvitnun í landlækni en þetta er undarlegt orðalag.

Virðulegi forseti. Það skiptir máli þegar við ræðum um heilbrigðismál almennt að menn fari rétt með. Eins og allir þingmenn vita voru fjárframlög til Landspítalans aukin verulega í síðustu fjárlögum, bæði í fjáraukalögum og í fjárlögum. Þetta þekkja allir. Ef einhver heldur öðru fram þá er hann vísvitandi að fara með rangt mál eða hefur ekki kynnt sér fjárlögin. Svo einfalt er það. 

Ráðherra er að fara með rangt mál.

Ég hvet hv. þingmann til að lesa fjárlögin. Hins vegar liggur fyrir að þingmenn samþykktu ákveðið kerfi, faglegt eftirlit hjá landlækni, og landlæknir hefur tjáð sig um þetta einstaka mál.

Virðulegi forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. samgönguráðherra lýtur að framkvæmdum við tvöföldun Reykjanesbrautarinnar. Vinna við vegaframkvæmdina hefur legið niðri í nokkurn tíma. Í ljósi breyttra aðstæðna fyrirtækisins sem vann verkið hafa Suðurnesjamenn eðlilega áhyggjur af því að nú kunni framkvæmdin að dragast og að verklok sem fyrirhuguð voru í júlí á þessu ári muni ekki standast ef til þess kemur að bjóða verkið út að nýju. Í fjölmiðlum hefur reyndar komið fram að hugsanlega muni undirverktakar taka við verkinu þannig að ekki komi til þess að bjóða verkið út aftur. En ekkert er staðfest svo vitað sé í máli þessu. Þess vegna spyr ég hæstv. samgönguráðherra um stöðu þessa máls. Er að vænta þess að niðurstaða fáist á næstunni? Með hvaða hætti er hægt að halda áfram vinnu við tvöföldunina án þess að til komi veruleg seinkun á framkvæmdinni? Vegna framkvæmda við brautina eru á nokkrum stöðum afmarkaðar vegþrengingar og stórir steinkubbar með blikkandi ljósum sem beina umferðinni fram hjá vegköflum sem unnið var að. Þetta eru svokallaðar hjáleiðir. Allt er þetta að sjálfsögðu nauðsynlegt við þessar aðstæður en getur engu að síður verið hættulegt í skammdeginu, skammdegismyrkrinu, snjókomu og ófærð, líkt og verið hefur undanfarið. Ég spyr því einnig hæstv. samgönguráðherra: Er það tryggt, nú þegar verktakinn er ekki lengur að vinna við Reykjanesbrautina, að fyllsta öryggis vegfarenda sem um brautina fara sé gætt, m.a. á þeim stöðum þar sem áðurnefndar merkingar eru nauðsynlegar?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Björk Guðjónsdóttur fyrir að taka þetta mál upp í fyrirspurn og er bæði ljúft og skylt að greina þingheimi frá stöðu mála. En eins og hv. þingmaður gat um snýst málið um tvöföldun á Reykjanesbraut, þ.e. við Fitjar. Það gerðist rétt fyrir jól að aðalverktakinn Jarðvélar óskaði eftir að verða leystur frá þessu verki. Nú er unnið, og hefur verið unnið vel frá hendi Vegagerðarinnar, að úttekt á stöðu þessa verks með viðræðum við aðalverktakann og undirverktakann sem ég vona að ljúki öðrum hvorum megin við næstu helgi. Eins og hv. þingmaður gat um getur skipt miklu máli hver niðurstaða viðræðnanna verður upp á tafir, hvort þær verða miklar eða litlar. En það á eftir að vinna fyrir um 550 millj. kr. í þessu verki, þ.e. að brúargerð, svolítið við burðarlag og malbik og við frágang. Jafnframt því að viðræður eiga sér stað við verktakann þá hefur Vegagerðin samt sem áður reynt að vinna sér tíma með því að vinna að útboðsgögnum ef til þess kæmi að bjóða verkið út á ný. En viðræðurnar eru núna á viðkvæmu stigi. Allt er gert til að tafir verði sem minnstar og kannski ekki mikið hægt að segja meira um það. En hvað varðar umferðaröryggið, þ.e. merkingar og annað slíkt, þá tók Vegagerðin við því um leið og verktakinn skrifaði þetta bréf. Vegagerðin hefur séð um þetta en vegna bráðabirgðatenginga, steinkubba og annað sem er þarna í myrkri og snjó er mikilvægt að það takist sem fyrst að koma þessu aftur í gang. Niðurstaðan er því sú að vænta má næstu skrefa öðrum hvorum megin við næstu helgi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra fyrir svarið. Vissulega hefði ég viljað fá ákveðnara svar þar sem niðurstaða lægi fyrir með hvaða hætti haldið verður áfram með þetta verk. Ég heyri þó að niðurstöðu er að vænta fljótlega og það er auðvitað vel en vonandi verður það ekki til þess að verkið frestist neitt verulega frá því sem fyrirhugað er. Ég vil þó ítreka vegna öryggismálanna sem við Suðurnesjamenn höfum lagt mjög mikla áherslu á, m.a. sérstaklega á Reykjanesbrautinni, að eins og veðurfar hefur verið undanfarið er auðvitað mjög nauðsynlegt að hugað sé vel að því að hreinsa merkin sem þarna eru. Það er því gott að vita það að Vegagerðin er komin með það mál á sínar hendur núna.

Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir fyrir að taka þetta mál upp. Ég get fullvissað þingheim um að frá hendi Vegagerðarinnar er allt gert til að þetta mál gangi sem hraðast fyrir sig og tafir verði sem minnstar en viðræður eru á viðkvæmu stigi og þetta getur skipst öðrum hvorum megin við þessa helgi. Vegagerðin tók, eins og ég sagði áðan, við þessum merkingum og eftirliti með þeim og sér alveg um þann þátt og það verður auðvitað í góðum höndum hjá Vegagerðinni. Þetta er að sjálfsögðu erfitt vegna þess að menn eru að skipta þarna yfir milli akreina og þessara bráðabirgðatenginga. Þess vegna gildir það auðvitað og á alltaf að gilda að menn verða að aka varlega og kannski alveg sérstaklega varlega þarna meðan þetta viðkvæma ástand ríkir. En við skulum vona að öðrum hvorum megin við næstu helgi fáum við niðurstöðu sem gerir það að verkum að tafirnar verði eins litlar og þær geta orðið miðað við stöðu mála.

Virðulegi forseti. Ég beini þeirri fyrirspurn til hæstv. dómsmálaráðherra hvort í bígerð sé í dómsmálaráðuneytinu að setja ákveðnar reglur um hert viðurlög vegna líkamsárása og/eða til verndar opinberum starfsmönnum og þá sérstaklega lögreglumönnum. Samkvæmt fréttum sem hafa komið síðustu daga sitja inni fimm einstaklingar vegna fólskulegrar árásar á lögreglumenn þar sem þeir réðust að óeinkennisklæddum lögreglumönnum sem voru við skyldustörf, án þess að nokkurt tilefni hefði gefist til eða verið væri að skipta sér af þeim einstaklingum sem þarna var um að ræða og einn lögreglumannanna hlaut alvarlegt höfuðhögg. Þarna virtist vera um skipulagða árás að ræða. Það liggur fyrir að bætur til lögreglumanna sem verða fyrir árásum og hnjaski eru skammarlega lágar og því er spurningin með hvaða hætti á að setja verndarumgjörð um opinbera starfsmenn og sérstaklega þá sem sinna hættulegum störfum við að halda uppi lögum og reglum í þjóðfélaginu. Telur dómsmálaráðherra að þeir dómar sem fyrir liggja og viðurlög samkvæmt þeim séu í samræmi við það sem eðlilegt verður að telja í nútímaþjóðfélagi? Ég skoðaði nýlega dóma í líkamsárásarmálum og ætla að benda á að í nóvember 2006 kvað Hæstiréttur upp dóm vegna brots á 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, þ.e. fólskuleg meiri háttar líkamsárás, þar var dæmt í sex mánaða fangelsi, í desember 2006 vegna brots á sömu grein, þar var dæmt í átta mánaða fangelsi, þar af sex skilorðsbundnir, og í nóvember 2007, blæðing á bak við vinstri hljóðhimnu og höfuðkúpu- og nefbrot, sex mánaða fangelsi. Og Héraðsdómi Reykjavíkur 7. janúar, heilahristingur, skurður og þrjár tennur brotnar, tíu mánaða fangelsi. Það virðist vera að íslenskir dómstólar meti slíkar alvarlegar líkamsárásir eins og um sé að ræða ryskingar að loknum réttarböllum eða eitthvað þess háttar en þarna er iðulega um skipulega atvik 

Herra forseti. Spurning hv. þingmanns var í raun og veru tvíþætt, annars vegar að því er varðar vernd opinberra starfsmanna og sérstaklega lögreglumanna og hins vegar brot á 218. gr. almennra hegningarlaga. Að því er lögreglumennina varðar samþykkti Alþingi á síðasta ári hert ákvæði í 106. gr. almennra hegningarlaga, ef ég man rétt, sem verndar lögreglumenn og þá sem starfa á vegum ríkisins og hafa valdheimildir, þau ákvæði voru hert. Send voru skýr skilaboð frá þinginu um að menn vildu að gerðar yrðu meiri ráðstafanir en áður til að vernda öryggi lögreglumanna á grundvelli löggjafarinnar. Einnig hefur dómsmálaráðuneytið unnið að því með embætti ríkislögreglustjóra að treysta öryggi lögreglumanna og skapa þær aðstæður að það sé tekið mjög skipulega á þeim málum, lögreglumönnum veitt aðstoð og komið til móts við þá eins og kostur er. Síðan er það dómstólanna, eins og hv. þingmaður gat um, að dæma um bætur og skaðabætur. Ég ætla ekki að fara yfir þau dæmi sem hv. þingmaður nefndi og tiltók hér þegar hann vísaði til 218. gr. almennra hegningarlaga. Ég tel að það sé refsifræðilegt athugunarefni að gera úttekt á því hvernig slíkir dómar eru. En það er alveg ljóst að í samfélaginu eru uppi háværar kröfur um að felldir séu þyngri dómar og að tekið sé harðar á málum eins og þessum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svörin. Það er spurning í ljósi þeirra staðreynda sem nú liggja fyrir í þjóðfélaginu hvort ákvæði 106. gr., sem ekki hefur reynt á fyrir dómstólum eftir því sem ég best veit, eru nægjanleg vernd eða hvort Alþingi þarf að taka þessi sjónarmið til frekari skoðunar vegna þess að svo virðist sem jafnvel sé verið að reyna að beita ógnun gagnvart lögreglu til að reyna að koma í veg fyrir eðlilega rannsókn á máli. Mig langar til að spyrja í framhaldi af þessu og ég velti því fyrir mér að miðað við það að fyrir liggur að refsingar við alvarlegum líkamsrárásum eru mjög vægar á Íslandi, er þá ekki nauðsynlegt að setja ákveðna óundanþæga lágmarksrefsingu vegna alvarlegra líkamsárása? Ég minnist þess þegar þáverandi dómsmálaráðherra flutti ræðu við vígslu nýja Hæstaréttarhússins, dómshús Hæstaréttar, talaði hann um að herða bæri viðurlög við líkamsárásum. Það hefur ekki orðið enn en verður væntanlega ef 

Herra forseti. Ef Alþingi tekur ákvörðun um að setja slíkt í lög munu dómstólarnir fara eftir því. Það er undir þingmönnum komið að flytja tillögur um það og ræða það í þingsalnum hvort setja á slík ákvæði í lög. Ég er ekki með áform um það en einstakir þingmenn hafa að sjálfsögðu rétt til þess að flytja slíkt frumvarp og þá yrði það tekið til meðferðar í þinginu.

Virðulegur forseti. Ég hef áhuga á að spyrja um húsakost fangelsa og höfuðstöðvar lögreglunnar. Á Íslandi erum við heppin að því leyti til að hér eru fáir fangar á hverja 100 þúsund íbúa. Þó að menn vildu helst að hér væru engir fangar þá eru 40 fangar á hverja 100 þúsund íbúa hér á landi, þ.e. 120–130 fangar á hverjum tíma. Á Norðurlöndunum er 70 fangar á hverja 100 þúsund íbúa en í Bandaríkjunum 700. Ef sömu tölur giltu hér á landi væru hér 2.100 fangar á hverjum tíma en þeir eru talsvert færri og við eigum að hugsa um að aðbúnaður þeirra sé ásættanlegur. Á síðustu fjárlögum var ákveðið að lækka fjárveitingar til fangelsisbygginga. Þær voru lækkaðar um 170 millj. kr. og eru einungis 8 millj. Hins vegar segir í fjárlögunum að hægt sé að selja land sem tilheyrir Litla-Hrauni og nota andvirðið til að byggja upp nýja heimsóknarálmu á Litla-Hrauni og meiri aðstöðu þar. Það stendur líka til að byggja nýtt fangelsi líklega á Hólmsheiði og þá yrði Hegningarhúsinu og Kópavogsfangelsinu lokað. Við höfum fengið athugasemdir erlendis frá varðandi aðbúnað í fangelsum hér þannig að þetta er brýnt verkefni og hæstv. dómsmálaráðherra hefur sagt að það sé alveg augljóst að árið 2009 verði aðstaðan ekki orðin ásættanleg. Um síðustu áramót sagði hæstv. dómsmálaráðherra að næsta stórverkefni sé að finna stað fyrir nýja lögreglustöð á höfuðborgarsvæðinu. Ég tek undir með honum að þetta er brýnt verkefni vegna þess að núverandi aðstaða er ekki nógu góð. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvort stórverkefnið kemur á undan, uppbygging nýs fangelsis eða uppbygging höfuðstöðva lögreglunnar?

Virðulegi forseti. Varðandi það sem hv. þingmaður sagði um Litla-Hraun og sölu á landi þar, þá er það svo að það eru að takast samningar á milli ráðuneytanna og sveitarstjórnarinnar í Árborg um það mál. Ég tel að þar muni fást fjármunir til þess að fara í framkvæmdir á Litla-Hrauni og það liggja fyrir áform um að ráðast í að að reisa sérstakt móttökuhús og betri aðstöðu til að sinna þeim hlutum sem falla undir fyrsta áfanga við uppbyggingu á Litla-Hrauni. Það hefur komið í ljós varðandi Hólmsheiðina að eftir að menn ákváðu að kanna hvort þar væri unnt að leggja flugvöll þá virðast lóðamál þess fangelsis sem við höfðum í huga að reisa þar vera í einhverju uppnámi af hálfu skipulagsyfirvalda Reykjavíkurborgar. Það er mál sem þarf að leysa og fara sérstaklega yfir og kom okkur í opna skjöldu í ráðuneytinu og öðrum sem unnið hafa að þessu máli að það séu einhver vandamál varðandi þá lóð. En það þarf að klára það til að átta sig á hvort þar sé í raun og veru rými til að reisa fangelsi miðað við önnur áform sem yfirvöld í borginni hafa varðandi nýtingu á því svæði. Ég tel að skoða eigi til hlítar hvort ekki sé unnt að sameina byggingu lögreglustöðvar og byggingu fangelsis og þá verði mótuð sú stefna að rými verði fyrir ákveðinn fjölda fanga á höfuðborgarsvæðinu og síðan lögð meiri áhersla en við höfum gert á uppbyggingu á Litla-Hrauni.

Virðulegur forseti. Það er auðvitað allt Reykjavíkurborg að kenna og nýja meiri hlutanum þar eins og við heyrum hjá sjálfstæðismönnum, en ég verð að segja að það kemur mér nokkuð mikið á óvart að heyra nú að sameina eigi þessar byggingar. Þær eru báðar mjög brýnar, nýjar höfuðstöðvar lögreglunnar og nýtt fangelsi á Hólmsheiði. Það er alveg ljóst að sveitarfélögin hafa tekist á um það hvar nýjar höfuðstöðvar lögreglunnar eigi að vera og þar hafa Reykjavíkurborg, Kópavogsbær og Hafnarfjarðarbær sýnt mikinn áhuga. Miðað við þær nýju fréttir sem hér koma fram þá stefnir í mikla samkeppni á milli sveitarfélaganna um það hvar þetta nýja stóra verkefni á að rísa, nýtt stórt fangelsi og nýjar höfuðstöðvar lögreglunnar. Það verður spennandi að sjá hvort pólitíkin mun spila þar sterkt inn í hvar þessu verður valinn staður. En ég tel alveg augljóst að við erum allt of sein á okkur varðandi uppbyggingu í fangelsum og þó að takist að selja landið 

Virðulegi forseti. Varðandi fangelsisuppbygginguna þá hefur það mál verið margrætt hér og þar er starfað samkvæmt alveg skýrri áætlun. Fangarýmum hefur verið fjölgað á Kvíabryggju. Verið er að endurnýja fangelsið á Akureyri og það verður væntanlega tekið í notkun í mars. Komnir eru fjármunir til að ráðast í næsta áfanga á Litla-Hrauni. Síðan er það fangelsið á höfuðborgarsvæðinu sem er í nokkru uppnámi ef lóðin er ekki til staðar og það er sérstakt viðfangsefni. Og loks er það sú hugmynd sem ég nefndi hér og hefur verið könnuð og þeirri könnun er ekki lokið, að sameina lögreglustöðina og fangelsið sem verður þá minna í sniðum en upphaflega var gert ráð fyrir en þeim mun meiri áhersla lögð á uppbyggingu á Litla-Hrauni.

Herra forseti. Meðan þingmenn voru í jólaleyfi bárust þær fréttir að komugjöld fyrir börn og unglinga í heilbrigðiskerfinu hefðu verið felld niður og ber að fagna því. En það vekur nokkra athygli við þá niðurfellingu - sem ég fæ ekki betur séð en megi með nokkrum hætti rekja til ágætra stefnumiða Samfylkingarinnar í velferðarmálum og málefnum um barnvænt samfélag - að reikningurinn er þegar í stað sendur út og ekki er það tekið úr hinum ágæta ríkissjóði, sem hefði nú kannski haft þær 180 milljónir sem um ræðir handbærar, án þess að ég ætli að fara að mæla með því að ríkisútgjöld séu endalaust aukin. Í stað þess að taka peninginn þaðan er ákveðið að nota tækifærið til aukinnar skattheimtu á þá sem minnst mega sín. Sú leið er sem sagt farin að hækka komugjöld inn á heilbrigðisstofnanirnar um 43% þannig að þau eru nú 1.000 kr. Mér þykir það vond ráðstöfun, einkanlega vegna þess að þetta kemur verst við þá sem minnst mega sín og erfiðast eiga, eldri borgara, öryrkja og aðra slíka sem þurfa mjög að sækja heilbrigðisþjónustu. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra hvort honum finnist eðlilegt að senda reikninginn fyrir þessu framfaramáli á eldri borgara sem hafa á sínum bestu árum þurft að borga komugjöld fyrir börn sín inn á heilbrigðisstofnanirnar en mega nú einnig borga fyrir barnabörnin sín.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Bjarni Harðarson fer hér yfir mál sem er þekkt og snýr að hækkun á gjaldskrá. Hér er annars vegar um það að ræða að verið er að hækka gjaldskrá almennt og hins vegar er um ákveðna tilfærslu að ræða eins og kom fram hjá hv. þingmanni. Sú tilfærsla felst í því að gjöld fyrir börn eru afnumin og ég heyri ekki annað en að hv. þingmaður sé sammála því. Ég tel rétt að leggja þetta þannig upp að fyrst og fremst sé um að ræða tilfærslu til þeirra sem borga fullt gjald, þeirra sem greiða hæsta gjaldið. Við höfum áfram þá uppbyggingu, og engin breyting verður á því, að lífeyrisþegar og öryrkjar greiða einungis helming af því sem þeir sem greiða fullt gjald gera. Í því felst ákveðin sérstaða, eftir því sem ég veit best, okkar Íslendinga miðað við það sem gerist og gengur í þeim löndum sem við berum okkur saman við og er ég þá sérstaklega að vísa til Norðurlandanna. Við erum hvað þetta varðar mjög vel samkeppnishæfir ef þannig má að orði komast ef við berum okkur saman við þau lönd. Þeir sem greiða fullt komugjald greiða 1.000 kr. en lífeyris- og örorkuþegar greiða 500 kr. Ég held að flestir sem það skoða séu á því að ekki sé um að ræða háar greiðslur en auðvitað eru menn að greiða ákveðinn hluta af þeim kostnaði sem til fellur - en þó bara brot af þeim kostnaði sem er til staðar. Fyrst og fremst er um það að ræða að kostnaður er fluttur til þeirra sem við köllum fullgreiðendur, sem er allur almenningur 

Herra forseti. Ég þakka heilbrigðisráðherra svör hans svo langt sem þau ná. Ég get ekki tekið undir þá túlkun að fyrst og fremst sé verið að flytja útgjöldin frá börnum og unglingum yfir á fullgreiðendur, fyrir því liggja engir útreikningar. Hækkunin er sú sama á báða hópa og það er það sem máli skiptir. Það er alveg rétt að fyrir bæði mig og hæstv. heilbrigðisráðherra virðist það ekki hátt gjald að borga 500 kr. fyrir að koma inn á heilsugæslustofnun en fyrir þá sem litla peninga eiga er 43% hækkun mikil hækkun jafnvel þó að heildargjaldið sé ekki nema 500 kr. Við getum verið að tala um allmargar heimsóknir í hverjum mánuði og þá telur þetta. Það sem skiptir máli í þessu sambandi er það að flestar aðgerðir ríkisstjórnarinnar á velferðarsviðinu frá því að hún tók við völdum á þessu vori hafa miðað að því að hjálpa einhverjum öðrum 

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þm. Bjarni Harðarson, sem er ágætur og heldur oft fínar ræður, sé kannski ekki alveg sanngjarn þegar hann leggur málin upp með þeim hætti sem hér er gert. Menn geta auðvitað haft allar skoðanir á ríkisstjórninni en ég held að ekki sé hægt að halda öðru fram en að hún hafi gengið vel fram í því að bæta hag þeirra sem hafa lægstar tekjur, við þekkjum það og höfum farið í gegnum það hér í þinginu og allir landsmenn vita það. Eins og hv. þingmaður segir eru 500 kr. fyrir þessa góðu þjónustu ekki hátt gjald. Að auki er um afsláttarfyrirkomulag að ræða eins og við þekkjum. Það er hins vegar verið að skoða það, eins og menn þekkja, í nefnd sem hv. þm. Pétur Blöndal og Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir leiða, hvernig þessum málum verði best fyrir komið. 

Virðulegi forseti. Við höfum ákveðið að styðja frumvarpið í öllum meginatriðum eins og fram kom í umræðunni. Ég gerði þó athugasemdir við skýringar við i-lið 1. gr. þar sem bætt er inn nýju markmiði með lögunum „að vinna gegn kynbundnu ofbeldi“. Við leggjumst auðvitað ekki gegn því markmiði en við gerum athugasemdir við þá skýringu sem á því er að finna með 1. gr. frumvarpsins. Við teljum hana ekki rétta og munum beita okkur fyrir því að það mál verði rætt í nefndinni á milli 2. og 3. umr. og skilgreiningunni breytt í samræmi við það sjónarmið sem við settum fram í umræðunni.

Virðulegi forseti. Í þessari málsgrein er verið að leggja til að í þeim tilvikum sem tilnefnt er í nefndir, ráð og stjórnir á vegum ríkis og sveitarfélaga skuli valdið færast úr höndum þess sem beðið er um að tilnefna til þess sem skipar. Ég tel, a.m.k. að því leyti sem þetta varðar stjórnmálaflokkana sjálfa, óásættanlegt að stjórnmálaflokkum sé gert með lagasetningu að ráða því ekki lengur sjálfir hverjir sitja að störfum fyrir þeirra hönd í ráðum, nefndum eða stjórnum. Stjórnmálaflokkar starfa á grundvelli umboðs sem þeir sækja sér til kjósenda. Þeir gera upp störf sín við kjósendur og ég sé ekki að neinar forsendur séu fyrir því að sett séu með löggjöf einhver ákvæði til þess að leiðrétta ákvarðanir kjósenda eða hafa vit fyrir þeim. Við munum því greiða atkvæði gegn þessu ákvæði.

Hæstv. forseti. Því kveð ég mér hljóðs í dag að ég vil eiga viðræður við hæstv. forsætisráðherra um stöðu og þróun efnahagsmála síðustu daga og vikur. Alþingi Íslendinga hlýtur að kalla eftir viðbrögðum ríkisstjórnarinnar í því mikla umróti sem átt hefur sér stað. Óveðursský hrannast upp í íslenskum efnahagsmálum. Sá himinn sem til skamms tíma var heiður er nú þungbúinn og dimmur. Það er ljóst að kröpp lægð í banka- og peningamálum, svo ekki sé talað um verðfall hlutabréfanna hér og um hinn vestræna heim veldur því að allir eru á nálum. Það ríkir óvissa og bið. Óvissan nagar fjármálaheiminn í dag, verð á gulli er í hæstu hæðum. Lánsfé sem er súrefni fyrirtækjanna er af skornum skammti, dýrt og torfengið eins og fram kemur í dagblöðunum í morgun. Nú er mikilvægt að sterkustu aðilar samfélagsins taki á saman, allir fyrir einn og einn fyrir alla. Hér kunna fumlaus og ákveðin vinnubrögð ríkisvalds, aðilar vinnumarkaðar, peningamarkaðar og banka að skipta sköpum. Hagsmunir allra Íslendinga eru þeir í dag að takist að sigla lygnan sjó frá þessum vandræðum. Ríkisstjórnin í samstarfi við Seðlabanka og atvinnulífið getur hér, ekki síður en í mörgum öðrum löndum, afstýrt efnahagslegu áfalli fólks og fyrirtækja með aðgerðum. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. forsætisráðherra að vera svo sinnulaus og hafa ekkert frumkvæði fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Við framsóknarmenn höfum varað ríkisstjórnina við frá fyrsta degi og talið miklu skipta að draga úr verðbólgu og þenslu. Þar höfum við talað fyrir nýrri þjóðarsátt. Verðbólgan er ræningi sem tekur stærri og stærri skerf úr vösum launþega og fyrirtækja. Hversu lengi getur íslenskt hagkerfi borið það að vextir hér séu allt að 10% hærri en í samkeppnislöndum okkar? Ríkisstjórnin segir pass. Seðlabankinn beitir stýrivöxtum, handbremsa á hagkerfið, ríkisstjórnin þenur vagninn og hækkar fjárlög ríkisins um 20% milli ára, hellir olíu á verðbólgubálið. Þetta er mat sérfræðinga og hagfræðinga, ekki bara Framsóknarflokksins. Ríkisstjórnin vísar verkalýðshreyfingunni frá sér, dregur hana fyrst á asnaeyrunum. Hvers á ASÍ að gjalda sem var eingöngu að ræða um kjarabætur fyrir þá lægst launuðu og verst settu? Ríkisstjórnin hafnaði langtímasamningum og í leiðinni þjóðarsátt. Þar sagði hún ekki bara pass heldur svei ykkur. Samfylkingin hefur brugðist ASÍ og svikið fyrirheit sín. Við ráðum ekki miklu í hagsveiflu heimsins en hollur er heima fenginn baggi og með skynsemi er hægt að draga úr og koma í veg fyrir það versta. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Hvað telur hann að íslenskt atvinnulíf standist lengi þessa ofurvexti og vaxtaokur? Hvað telur hann að skuldug heimili unga fólksins sætti sig lengi við þessa stöðu sem er allt önnur en á Norðurlöndunum? Langvarandi hátt vaxtastig hér í 15–20% meðan nágrannar búa við 5% kann á stuttum tíma að valda mörgum miklum fjárhagslegum erfiðleikum. Það er hátt atvinnustig, mikil vinna sem hjálpar skuldugu launafólki. Skuldir heimilanna nema nú þreföldum ráðstöfunartekjum heimilanna. Það er mikið áhyggjuefni. Það er skylda hæstv. forsætisráðherra að grípa til aðgerða, leita eftir samvinnu Seðlabanka og atvinnulífs við þessar aðstæður. Það mundi róa markaðinn og efla bjartsýni og trú á framtíðina. Það verður strax að draga úr vaxtaspennunni. Það gerist ekki með aðfinnslum og hrópum ráðherra að Seðlabankanum. Ríkisstjórnin getur lækkað vexti og það ber henni að gera. Eingöngu þannig getur hún komið í veg fyrir stór áföll, snúið þróuninni við þjóðinni til hagsbóta. Hún verður að skera niður ríkisútgjöld. Hún verður að fresta framkvæmdum tímabundið við núverandi aðstæður. Ríkisstjórnin getur ekki verið stikkfrí við núverandi aðstæður. Nú kalla ég eftir ábyrgri hagstjórn. Að sofa á verðinum eins og ríkisstjórnin hefur gert er ábyrgðarlaust, hæstv. forsætisráðherra. Ég býð aðstoð og stuðning Framsóknarflokksins til að afstýra harkalegri lendingu í efnahagslífinu. Nú gildir að allir rói í eina átt. Þegar mikið liggur við þurfum við Íslendingar að eiga eina þjóðarsál. Frumkvæði ríkisstjórnarinnar skiptir þar mjög miklu máli. Ég spyr eftir frumkvæði hennar og viðhorfum hæstv. forsætisráðherra fyrir hennar hönd til þessara stóru mála.

Virðulegi forseti. Það er að mörgu leyti eðlilegt að hefja umræðu sem þessa, nú þegar þing er komið saman að nýju eftir jólaleyfi. Við afgreiddum fjárlög með 40 milljarða afgangi skömmu fyrir jól eða fyrir um það bil mánuði og sú niðurstaða bendir til þess og sýnir fram á hversu sterka stöðu ríkissjóður Íslands býr við og það skiptir mjög miklu máli við núverandi aðstæður. En vissulega hefur ýmislegt gerst á þeim mánuði sem liðinn er frá því að fjárlög voru afgreidd eins og hv. þingmaður drap á. Fyrr í þessari viku var gefin út ný þjóðhagsspá af hálfu fjármálaráðuneytisins sem undirstrikar styrk og sveigjanleika íslenska hagkerfisins en vekur jafnframt athygli á þeirri óvissu sem nú er uppi. Hún er af mörgum orsökum og af margvíslegum toga en mesta óvissan hefur skapast vegna þeirra hræringa sem orðið hafa á alþjóðlegum fjármálamörkuðum og hv. þingmaður drap reyndar lítillega á. Þannig háttar nefnilega til í hagkerfi okkar nú til dags að það er opið og verður þess vegna fyrir áhrifum utan í frá um leið og atburðir gerast á þeim vettvangi. Það sjáum við t.d. í verðbreytingum á olíu og í verðbreytingum á innfluttum matvælum. Hv. þingmaður vék að því að verð á gulli hefði aldrei verið hærra. Það er ekki eitt af því sem hefur mest áhrif á efnahagslíf okkar. Ég vil segja um þessi mál að þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins bendir til þess að viðskiptahalli sé á mjög hraðri niðurleið og að meira jafnvægi sé að nást í þeim efnum og að verðbólga sé jafnframt á niðurleið ef ekki koma til einhverjir óvæntir sérstakir atburðir. Þetta hvort tveggja er mjög mikilvægt og auðvitað standa þau mál í nánu samhengi við þá kjarasamninga sem nú er verið að vinna að. Hv. þingmaður sagði að ríkisstjórnin hefði hafnað samkomulagi við verkalýðshreyfinguna. Það er ekki rétt. Auðvitað höfum við ekki hafnað neinu slíku en sú hugmynd sem fram kom af hálfu verkalýðshreyfingar um skattkerfisbreytingar fannst okkur óraunhæf og við gátum ekki fallist á hana en við höfum hins vegar ítrekað sagt fyrr og nú í viðræðum við fulltrúa verkalýðshreyfingarinnar að ríkisstjórnin mun ekki skjóta sér undan ábyrgð þegar kemur að því að ljúka gerð kjarasamninga en meginábyrgð á þeim er að sjálfsögðu á herðum samningsaðilanna sjálfra. En kjarasamningar, meðan þeir eru opnir, setja auðvitað ákveðna óvissu í horfurnar og þess vegna er erfitt að spá um það með vissu hver þróunin verður nákvæmlega. Ég vil leggja áherslu á það að við núverandi aðstæður og við það umrót sem verið hefur á alþjóðlegum fjármálamörkuðum er mjög mikilvægt að allir haldi ró sinni, bæði þingmenn og aðilar úti á vinnumarkaðnum og aðilar í viðskiptalífinu, sérstaklega í bankaheiminum. Þar hafa komið upp nýjar aðstæður, lánsfjáröflun er erfið miðað við það sem áður var og laust fé liggur ekki á lausu ef svo mætti segja. Þess vegna var ákvörðun Seðlabankans fyrr í vikunni um að breyta reglum um endurhverf verðbréfaviðskipti og auka veðhæfismöguleika skuldabréfa mjög mikilvæg og er áreiðanlega ein af ástæðum þess að einn af stóru bönkunum okkar samkvæmt fréttum í morgun hætti við að útvega sér stórt lán á alþjóðlegum mörkuðum, a.m.k. í bili. Þess vegna er það rangt sem hv. þingmaður segir að það sé ekki verið að vinna að þessum málum og að ekki sé fylgst með þeim. Það er auðvitað gert af hálfu ríkisstjórnarinnar og af hálfu Seðlabankans og það er mjög náið samráð milli þessara aðila og sömuleiðis aðila á fjármagnsmarkaðnum og aðila vinnumarkaðarins. Ég fagna því sem hv. þingmaður sagði um vilja Framsóknarflokksins til að leggja gott til málanna og efast ekki um að þau orð eru mælt af fullum heilindum. Hv. þingmaður vék að ábyrgri hagstjórn. Ríkisstjórnin mun að sjálfsögðu kappkosta að standa að hagstjórninni með ábyrgum hætti. Það gerðum við í síðustu ríkisstjórn og það verður áfram gert í þessari ríkisstjórn.

Herra forseti. Ég minnist þess að haustið 2005 talaði þáverandi seðlabankastjóri um jafnvægisleysi í stjórn efnahagsmála. Gagnrýnd var óábyrg stefna ríkisstjórnarinnar, m.a. í stóriðjumálum og skattamálum. Talað var um ógnarjafnvægi í efnahagsmálum árið 2005. Verðbólgan hefur verið yfir þolmörkum hér undanfarin fjögur til fimm ár. Eina tæki Seðlabankans til að halda henni niðri er hækkun stýrivaxta sem hafa nú um langt skeið verið með því hæsta sem gerist í heiminum. Þetta gerðist áður en svokölluð niðursveifla hófst á erlendum hlutabréfamörkuðum sem hefur aðeins staðið í örfáa mánuði. Það er því alrangt, menn stinga þá höfðinu í sandinn, að kenna erlendum aðilum um þá óvissu sem nú er í efnahagsmálum þjóðarinnar. Aðalvandamálið er ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins og stefna hennar eða réttara sagt stefnu- og andvaraleysi. Hún hefur keppst við að hygla forréttindahópum svo að bilið milli ríkra og fátækra hefur aldrei verið breiðara. Hún hefur fært skattbyrðina frá þeim efnameiri til þeirra tekjulægri. Hún hefur lækkað skatta á hátekjufólki í góðæri og þenslu. Hún hefur lækkað virðisaukaskatt sem virðist að litlu leyti hafa skilað sér til almennings. Samtímis hefur hún rekið hömlulausa stóriðjustefnu sem hleypt hefur af stað mikilli þenslu á vinnumarkaði. Þetta hefur hún gert þvert á varnaðarorð okkar þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og þvert á varnaðarorð sérfræðinga, bæði fyrrverandi og núverandi bankastjóra Seðlabankans. Enn boðar  
             Við þurfum 

Virðulegur forseti. Það er mjög eðlilegt að þessi umræða fari fram þegar þing kemur saman að loknu jólaleyfi í ljósi þess umróts sem hefur verið á mörkuðum að undanförnu. Ég vil hins vegar nefna það hér að ég tel að það séu aðallega tveir áhrifaþættir sem valda því sem nú er að gerast. Í fyrsta lagi er það almenn lausafjárkreppa í heiminum sem á rót sína að rekja til veðlána á bandarískum mörkuðum. Við getum sagt að mikill viðsnúningur hafi orðið á fjármálamörkuðum, þar sem áður var allt fullt af fé er nú mikil þurrð. Í öðru lagi vil ég nefna, og það verður formaður Framsóknarflokksins að hafa í huga þegar hann talar um efnahagsmálin, að áhrifavaldur núna er sú mikla þensla og sá viðskiptahalli sem hefur verið hér á undanförnum árum. Við skulum ekki gleyma því að viðskiptahallinn var 26% á árinu 2006 og verðbólgan 6,8%. Það var auðvitað ávísun á langtímaverðbólgu sem er m.a. að koma fram núna. Varðandi stöðuna sem uppi er er mjög mikilvægt, eins og forsætisráðherra sagði, að halda ró sinni og greina tímabundna erfiðleika frá lengri tíma vandamálum. Ekkert bendir til annars en að bankarnir okkar standist fyllilega samanburð við banka á hinum Norðurlöndunum og gengi íslenskra fjármálafyrirtækja hefur ekki lækkað meira síðustu mánuði en gengi fjármálafyrirtækja á mörkuðum í kringum okkur. Þeir eru að fara í gegnum tímabundna erfiðleika núna og það skiptir miklu máli að allir haldi ró sinni við þær aðstæður og allir aðilar máls vandi sig. Það á hvort heldur við um okkur sem erum í ríkisstjórn, stjórnarandstöðuna, bankana, Seðlabankann, aðila vinnumarkaðarins sem og aðra sem að þessum málum koma. Ég fullyrði, 

Hæstv. forseti. Hæstv. fjármálaráðherra lét þess getið í upphafi máls síns að staða ríkissjóðs væri sterk. Vissulega er það svo að ríkissjóður hafði mikinn afgang á síðasta ári og gert er ráð fyrir verulegum tekjuafgangi á þessu ári. Margt bendir hins vegar til þess að tekjur ríkissjóðs muni dragast saman á árinu. Án þess að ég sé neitt að tala niður ástandið hljóta allir að átta sig á því að fjármagnstekjuskattur og tekjuskattur frá lögaðilum muni lækka á árinu. Það verður að tala um hlutina eins og þeir eru og að mínu mati stefnir í að sá 39 milljarða króna afgangur sem gert var ráð fyrir við afgreiðslu fjárlaga verði eitthvað minni en það, jafnvel allt að því helmingi minni. Þar fyrir utan er ríkissjóður kannski ekki í neinni hættu. Ég undrast hins vegar mjög að ríkisstjórnin hafi valið þá leið sem hún valdi í sambandi við kjarasamningana. Þar tel ég að hún hafi aukið á óvissuna í þjóðfélaginu, að lýsa því ekki yfir að hún væri tilbúin að vinna að útfærslu sem stuðlar að því að hækka rauntekjur láglaunafólks. Það hefði verið mjög jákvætt og gott innlegg í kjarabaráttuna. Eins og sú barátta hefur verið að þróast síðan bendir margt til þess að það stefni í átök og hærri kröfur á vinnumarkaði að því er varðar laun en ella hefði verið. Ég held að þetta hafi verið misráðið. Við þurfum vissulega að halda ró okkar og eigum ekki að stuðla að ójafnvægi en ég held að ríkisstjórnin hafi 

Hæstv. forseti. Það er umrót í efnahagslífinu bæði hér á landi og á alþjóðavísu. Áhrifa frá alþjóðlegum fjármálamörkuðum gætir meira um þessar mundir en áður var og mörg íslensk fyrirtæki starfa á alþjóðlegum markaði. Stjórnvöld hafa aðallega tvö tæki til efnahagsstjórnar. Annars vegar Seðlabankann með vaxtaákvörðunum sínum og bankinn hefur vissulega verið að gera sitt. Margir telja að það hafi ekki dugað nógu vel og skoðanir eru skiptar um Seðlabankann og aðferðir hans. En þrátt fyrir allt verður að segjast að Seðlabankinn hefur þó verið að sinna sínu hlutverki. Ríkisstjórnin hefur hins vegar fjárlögin sem sitt helsta tæki og aðhaldsleysi er allt of mikið í ríkisfjármálum. Útgjaldaliðir fjárlaga 2008 eru hátt í 20% hærri en fjárlög 2007, það ber ekki vitni um mikið aðhald. Hæstv. fjármálaráðherra lýsti því yfir í fjölmiðlum í desember að mikið aðhald væri í ríkisfjármálum og rökstuddi það með miklum tekjuafgangi. Það er hins vegar ekki réttur mælikvarði, útgjöld ríkissjóðs og þróun þeirra hljóta að vera mælikvarðinn á aðhaldsstig ríkisfjármála. Virðulegur forseti. Óveðursský eru á himni í efnahagsmálum og þjóðarskútan velkist í öldurótinu. Spurningin er hvort hún brotlendir í skerjagarðinum eða siglir heil í höfn. Við slíkar aðstæður reynir á skipstjórann og það er hæstv. forsætisráðherra sem heldur um stýrið. Ég segi við ríkisstjórnina: Ræs, það er verk að vinna. Það er ekki kostur í stöðunni að gera ekki neitt og sjá til hvað gerist. Það verður að beita meira aðhaldi í ríkisfjármálum, það þarf að tala meira fyrir íslensku efnahagslífi bæði hér á landi og erlendis. Ég tek undir með hæstv. forsætisráðherra að menn eigi að halda ró sinni í umræðunni en þeir þurfa að halda vöku sinni. Kallað er eftir viðbrögðum og ábyrgum vinnubrögðum, virðulegur forseti. Nú reynir á hæstv. forsætisráðherra 

Herra forseti. Það er vissulega rétt að ríkisfjármálin skipta miklu máli í hagstjórninni og það er rétt að gert er ráð fyrir því að útgjöld verði meiri á þessu ári en þau voru á síðasta ári. Það er ekki vegna þess að ríkiskerfið sé að þenjast út, þar er hækkunin nákvæmlega innan þess ramma sem hefur verið í gildi undanfarin ár. Hækkun er hins vegar vegna þess að tilfærsluútgjöld til tryggingakerfisins, eldri borgara, hafa hækkað vegna ákvarðana bæði fyrri og núverandi ríkisstjórnar og einnig vegna þess að við höfum ákveðið að auka í fjárfestingarnar þar sem verkefnum fer að ljúka og þá sérstaklega á Austurlandi. Það getur vel verið að ekki sé nægjanlega að gert í þeim efnum en það fer auðvitað eftir þróuninni næstu mánuði. Eins og þróunin hefur verið síðustu mánuði var það hins vegar rétt af okkur að lækka þau útgjöld þegar við tókum ákvarðanir í desember á sama hátt og við minnkuðum umfang útgjaldanna á síðasta ári í fjárfestingunum. Það var hins vegar ein tegund af útgjöldum í þjóðarbúinu sem jókst á síðasta ári langt umfram það sem áætlað var, það voru fjárfestingar í íbúðarhúsnæði sem fóru úr 6% í 10% og er bein afleiðing þess að félagsmálaráðherra síðustu ríkisstjórnar hækkaði lánshlutfallið hjá Íbúðalánasjóði. Það er kannski sú ákvörðun sem hefur haft mest áhrif  
             Við þurfum hins vegar að gæta okkar á því að vera ekki með þversagnir í málflutningi okkar, annars vegar tala um að fjárlögin séu að ausa olíu á eldinn og hins vegar að tala um að útgjaldatillögur sem komu frá ASÍ, því að það voru auðvitað útgjaldatillögur til ríkisins, hafi verið góðra gjalda verðar. Hvort tveggja hefur áhrif á þensluna og til sömu áttar. 

Hæstv. forseti. Þetta voru nokkuð góð niðurlagsorð: Gætum að því sem við segjum og gerum. Það var fróðlegt að heyra hæstv. fjármálaráðherra gagnrýna eigin gjörðir í síðustu ríkisstjórn. Látum það liggja á milli hluta. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni, formanni Framsóknarflokksins, fyrir að efna til þessarar umræðu sem á stöðugt að fara fram. Það hriktir óneitanlega í undirstöðum efnahags- og fjármálakerfisins hér á landi. Hversu alvarlegar þær sveiflur og dýfur koma til með að verða vitum við ekki, það er komið undir ýmsu. Á hitt er að líta að þetta er ekki ný þróun. Við höfum búið við geigvænlegan viðskiptahalla um árabil og skuldir þjóðarbúsins hafa stóraukist, við erum orðin ein skuldugasta þjóð heimsins. Á sama tíma og því hefur undið fram höfum við hlustað á ræður ráðherra, forsætisráðherra og fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins, í þá veru sem við heyrðum hæstv. forsætisráðherra tala hér áðan. Jú, það er svolítill órói í útlöndum. Við búum við opið hagkerfi, það er alveg rétt. En við búum ekki þar með sagt við kerfi sem á að vera án ábyrgðar. Nú ríður á að allir þeir sem hafa aðstöðu til að taka ákvarðanir sem hafa áhrif á framvindu mála axli slíka ábyrgð. Það á við um stórfyrirtækin, það á við um fjárfestana, það á við um bankana sem nú hafa í hótunum við íslenskt samfélag og virðast gleyma því upp úr hvaða jarðvegi þeir eru sprottnir, hverjum þeir eiga velgengni sína að þakka. Að sjálfsögðu íslensku samfélagi. Hér beinum við hins vegar sjónum að stjórnvöldum. Þau eiga að draga úr þenslu á stórþenslusvæðum. Það gera þau ekki. Þau eiga að gefa út afdráttarlausar yfirlýsingar varðandi stóriðjustefnuna, 

Virðulegi forseti. Á fund fjárlaganefndar og efnahags- og skattanefndar komu í gær fulltrúar efnahagsskrifstofu fjármálaráðuneytisins. Fjölmiðlar hafa fjallað um málið og mátti skilja á einum þeirra að formaður fjárlaganefndar væri að boða gengishrap, örveikingu krónunnar og að bandaríkjadalur ætti að vera kominn upp í rúmar 100 kr. fyrir hádegi. Því fer fjarri þrátt fyrir að því sé spáð að gengi krónunnar gefi lítillega eftir á næstu tveimur árum. Samsettar fréttir fjölmiðla geta á stundum komið einkennilega út. Virðulegi forseti. Ég vil taka undir orð hæstv. forsætisráðherra um efnahagsskrifstofuna. Efnahagsskrifstofan telur að við séum nú á leið inn í skeið hjaðnandi hagvaxtar eftir lok mikilla stóriðjuframkvæmda. Við höfum séð lækkun hlutabréfaverðs og vitum af því að kauptækifæri eru á markaði og hlutabréfamarkaðurinn mun aftur styrkjast að mati greiningaraðila. Það er hins vegar minna framboð af ódýru erlendu lánsfé sem mun draga úr innlendri eftirspurn. Þetta mun m.a. valda því að ójafnvægi í efnahagsmálunum mun minnka. Hins vegar eru ýmsar kennitölur í efnahagsmálunum á ferð sem ýmsir gætu kallað sveiflu. Áætlun um afgang á tekjujöfnuði ríkissjóðs árið 2008 er lítið breytt og áfram er miðað við að Seðlabankinn fylgi aðhaldssamri peningastjórn í ár og meðalstýrivextir á árinu 2008 verði hinir sömu og á þessu ári. Virðulegi forseti. Óvissuþættir í efnahagsspánni eru taldir vera nokkru fleiri en oft áður. Helst ber að nefna þróun á innlendum og erlendum fjármálamörkuðum, gengi krónunnar, kjarasamninga og frekari framkvæmdir. Efnahagsskrifstofan boðar nú endurrýni m.a. á skriðþunga tekjuliða en um leið er talið að forsendur fjárlaga standist þrátt fyrir ógurlega breytingu á einstökum tekjuliðum. Undir það sjónarmið tek ég. Íslenska þjóðin 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðna Ágústssyni fyrir að vekja máls á því sem hér er um að ræða. Við frjálslynd gerðum okkur grein fyrir því fyrir kosningar að líklega yrði um veðrabrigði að ræða í efnahagsmálum. Við gerðum ákveðnar tillögur með tilliti til þeirra atriða. Við bentum sérstaklega á vandamál gjaldmiðilsins, flotkrónunnar. Ég var mjög undrandi að hlusta á hæstv. utanríkisráðherra áðan þegar hún minntist ekki á vandamálið í sambandi við myntina. Allir helstu viðskiptajöfrar þessarar þjóðar hafa bent á að það væri eitt helsta vandamálið en nú er það allt í einu horfið út úr umræðunni af hennar hálfu. Gylfi Arnbjörnsson, framkvæmdastjóri ASÍ, segir í Fréttablaðinu í gær, með leyfi forseta: „… erlenda ráðgjafa hafa varað íslensk stjórnvöld við að sú óhagstæða hagstjórn sem hér hafi verið til langs tíma geti leitt til þess að tiltrú alþjóðafjármálamarkaðar á íslensku myntinni þverri.“ Og ég spyr: Hvaða ráðgjafar voru þetta? Af hverju hefur ekki verið farið eftir því eða gerð grein fyrir því hvað um er að ræða? Við frjálslynd lögðum áherslu á að til þess að vernda borgarana í landinu yrðu þeim búin sömu lánakjör og gilda í okkar helstu nágrannalöndum. Ekkert slíkt hefur gerst. Óöryggi vegna flotkrónunnar, gjaldmiðilsins, og það að ekki hefur verið hirt um að gæta að hagsmunum og öryggi hins almenna borgara er hið alvarlegasta sem fram undan er í íslenskum efnahagsmálum. Sem betur fer er íslenskt efnahagslíf sterkt þótt það hafi verið veikt að mörgu leyti vegna gjaldmiðilsins og að ekki hefur verið hirt um framleiðsluatvinnugreinarnar. Það var rétt hjá hæstv. utanríkisráðherra að þenslan og viðskiptahallinn sem hefur verið er langtímavandamál sem vinna verður úr. Það eru kreppuboðar fram undan en ríkisstjórnin 

Hæstv. forseti. Ég vil í lok þessarar umræðu þakka hófstillta og ábyrga umræðu. Mér fannst örla á meiri ábyrgð hjá hæstv. forsætisráðherra og utanríkisráðherra, forustumönnum ríkisstjórnarinnar. Þeir hafa áhyggjur og horfa á málin með öðrum augum. En enn finnst mér vanta á úrræði og að ríkisstjórnin ætli að taka á málunum. Það er í raun sorglegt að hlusta á hæstv. forsætisráðherra, sem er, ef ég veit rétt, master í hagfræði, hafa þann sama háttinn á og hæstv. fjármálaráðherra, að grobba af miklum afgangi á ríkissjóði sem er fyrst og fremst til kominn vegna mikillar eyðslu í landinu og uppgangs á síðustu árum, mikilla innkaupa í landi sem skilar ríkissjóði tollum og gjöldum. Það er ekki mælikvarði hagfræðinnar á rekstur ríkissjóðs, eins og hér hefur komið fram í umræðunni. Mig minnir að hæstv. fjármálaráðherra hafi nú óvart fundið einhverja tugi milljarða til viðbótar í ríkissjóði í haust þegar þing kom saman sem hann átti ekki von á, sem er til marks um eyðsluna í samfélaginu. Ég vil í lokin leggja áherslu á það sem komið hefur fram hjá þeim sem talað hafa og hæstv. forsætisráðherra. Það er mikilvægt að halda ró sinni við þessar aðstæður og reyna að taka á málunum. Forsætisráðherra getur ekki látið eins og hann sé blaðafulltrúi ríkisstjórnarinnar. Hann er foringi ríkisstjórnarinnar og forsætisráðherra og verður að beita því frumkvæði sem forsætisráðherrar gera í öllum ríkisstjórnum til að afstýra kreppu. Sem betur fer er mikill þróttur í íslensku samfélagi. Fyrir 12 árum var það ekki þannig. Þá var hér atvinnuleysi og neyð. Nú eigum við mikla möguleika. Við þurfum að afstýra þessari kreppu. Það getum við með samstilltu átaki en þess vegna verður ríkisstjórnin í framhaldi 

Herra forseti. Það er rétt að aðstæður hafa breyst nokkuð á undanförnum vikum. Þá er mikilvægt að menn setjist niður og greini hver vandinn er, hvaða ástæður eru fyrir honum og hvernig er hægt að bregðast við. Þá vill svo til, alveg sama hvað hv. þm. Guðni Ágústsson segir, að það skiptir miklu máli að staða ríkissjóðs er sterk, að staða fjármálastofnananna á Íslandi er gríðarlega sterk og að sveigjanleiki hagkerfisins er mikill, í ljósi þeirra breytinga sem orðið hafa á því á undanförnum árum. Allt þetta skiptir núna verulegu máli. Óvissan er af margvíslegum toga eins og ég sagði í upphafi. Kjarasamningar eru lausir. Samningsaðilarnir eru ábyrgir, þess er ég fullviss og ríkisstjórnin mun ekki skorast úr leik ef til hennar kasta kemur. Aðstæður á alþjóðlegum fjármálamörkuðum hafa gert okkur erfitt fyrir eins og mörgum öðrum. Það er rétt sem kom fram í máli hæstv. utanríkisráðherra að þótt gengi íslensku fjármálastofnananna hafi lækkað á undanförnum mánuðum þá hefur það sama gerst í öðrum löndum. Fyrir því eru ástæður sem ekki er tími til að fara út í við þessa umræðu. Kjarasamningar eru lausir. Það er óvissa á alþjóðlegum fjármálamörkuðum. En það verður líka að taka það fram að í þjóðhagsspá fjármálaráðuneytisins er ekki tekið tillit til hluta sem kunna að vera fram undan, ákvarðana sem ekki hafa verið teknar, ákvarðana sem ekki hafa verið formlega teknar eða afgreiddar. Þar er t.d. um að ræða möguleikana á frekari stóriðjuframkvæmdum sem ég þykist vita að muni gleðja hv. þm. Ögmund Jónasson. Framkvæmdir í Helguvík, svo ég nefni dæmi, eru t.d. ekki inni í þessari þjóðhagsspá en munu að sjálfsögðu skipta verulegu máli þegar hægist um í hagkerfinu og dregur úr öðrum framkvæmdum. Þetta 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til varnarmálalaga. Með frumvarpinu er stefnt að setningu laga sem gilda munu um stjórnsýslu varnarmála á íslensku yfirráðasvæði og um samstarf Íslands við aðrar þjóðir um öryggis- og varnarmál. Framlagning frumvarpsins er söguleg í sjálfu sér og rökrétt framhald þeirra tímamóta sem orðin eru í sögu landsins með brotthvarfi flotastöðvar Bandaríkjahers frá landinu eftir 55 ára starfsemi. Nú er sá tími liðinn að Bandaríkin fari með fyrirsvar fyrir Ísland innan NATO á tilteknum sviðum. Sá tími er liðinn að Ísland þurfi engum peningum að kosta til varna sinna og sá tími er kominn að Ísland sjálft axli aukna ábyrgð á eigin öryggi. Því ber að fagna að nú er friðvænlegra í heimshluta okkar en oft áður. Um leið ber okkur öllum sem kjörin erum til ábyrgðarstarfa hér á hinu háa Alþingi að taka alvarlega skyldu okkar til að tryggja öryggi og varnir þjóðarinnar. Hér getur enginn skilað auðu. Verkefnið er okkar til að vinna núna. Virðulegi forseti. Íslensk varnarmálalög eru nauðsynleg við nýjar aðstæður. Með brotthvarfi Bandaríkjahers færðist starfræksla íslenska loftvarnakerfisins til Íslendinga auk rekstrar fjölda eigna NATO hér á landi. Ratsjárstofnun hefur rekið loftvarnakerfið undanfarin ár fyrir Bandaríkin en frumvarpið gerir ráð fyrir að ný stofnun í íslensku stjórnkerfi, Varnarmálastofnun, taki við hlutverki hennar auk þess að annast rekstur mannvirkja NATO og samskipti við fulltrúa herja bandalagsríkja sem viðkomu eiga hér á landi. Íslenskt stjórnkerfi hefur aldrei fyrr gegnt slíkum varnarverkefnum. Þess vegna er nauðsynlegt að setja starfseminni skýr lög, varnarmálalög, sem móti vandaða stjórnsýsluhætti á þessu sviði og tryggi gagnsæi og nauðsynlegt stjórnsýslueftirlit. Ísland er opið lýðræðislegt samfélag sem virðir grundvallarreglur réttarríkisins og það er sérstaklega mikilvægt að fylgja því fast eftir þegar undirstaða er lögð að stjórnsýslu vandamála. Virðulegi forseti. Ég sný mér þá að því að rekja þær meginforsendur sem frumvarp til varnarmálalaga byggist á. Í fyrsta lagi byggist frumvarpið á þeirri forsendu að Íslendingar eru herlaus þjóð og að ekki er vilji til þess af hálfu stjórnvalda að breyta þeirri staðreynd. Af þessu leiðir að varnir landsins verða einungis tryggðar með samstarfi við önnur ríki. Ég vil minna á að slíkt samstarf er milliríkjasamstarf og því eðli málsins samkvæmt utanríkismálefni sem lýtur lýðræðislegu eftirliti af hálfu utanríkismálanefndar Alþingis. Í öðru lagi er með frumvarpinu settur skýr lagarammi um verkefni íslenskra stjórnvalda á sviði öryggis- og varnarmála og aðskilnað þeirra frá öðrum verkefnum stjórnvalda sem eru borgaraleg í eðli sínu, svo sem löggæsla og almannavarnir. Í frumvarpinu er fjallað um verkefni sem snúa að varnarviðbúnaði ríkisins og ytra öryggi þess. Þessi verkefni verða nú unnin af íslenskum starfsmönnum en þau hafa hingað til að mestu verið unnin af erlendum hermönnum í umboði íslenskra stjórnvalda. Ég tel mikilvægt að þessi verkefni séu skilgreind í lögum og skýrt aðgreind frá öðrum innlendum stjórnsýsluverkefnum. Þetta er sérstaklega mikilvægt varðandi verkefni á sviði löggæslu og almannavarna sem eru borgaraleg í eðli sínu. Af virðingu fyrir réttaröryggi borgaranna ber ekki að blanda saman borgaralegum verkefnum og störfum að landvörnum og er það sjónarmið viðurkennt hvarvetna í okkar heimshluta og þeim stjórnvöldum sem fara með löggæslu og innanríkismálefni eru ekki falin verkefni er lúta að gæslu ytra öryggis ríkja. Með skýrum aðskilnaði er lýðræðislegt eftirlit með þessari starfsemi auðveldað og nauðsynlegt gagnsæi tryggt í framkvæmd varnartengdra verkefna. Ég leyfi mér að segja að með þessu frumvarpi sé reistur lagalegur eldveggur milli þessara tveggja verkefnaflokka stjórnvalda, þ.e. varnartengdra verkefna og verkefna á sviði löggæslu og almannavarna. Um leið vil ég taka fram að frumvarpið útilokar ekki að stofnað verði til samstarfs milli stofnana sem starfa á grundvelli ákvæða þess og borgaralegra stofnana íslenska ríkisins sem vinna að gæslu almannaöryggis enda yrði þar ávallt um gagnsæja þjónustusamninga milli stofnana að ræða. Í þriðja lagi er með frumvarpinu lagt til að sett verði heildstæð löggjöf um varnarmálatengda starfsemi á Íslandi. Hingað til hefur slík starfsemi byggst að meira eða minna leyti á ólögfestum reglum og venjum og ekki verið háð lýðræðislegu eftirliti af hálfu löggjafans með skipulegum hætti. Slíkt fyrirkomulag samræmist að mínu viti ekki lýðræðislegum og nútímalegum stjórnarháttum. Með frumvarpinu er starfsheimildum stjórnvalda á sviði varnarmála settur skýr lögmæltur rammi og skapaðar forsendur fyrir öflugu eftirliti kjörinna fulltrúa með framgöngu framkvæmdarvaldsins á þessu sviði. Ég bendi t.d. á að í frumvarpinu er sérstaklega kveðið á um upplýsingagjöf utanríkisráðherra til utanríkismálanefndar varðandi varnaræfingar og starfsemi Varnarmálastofnunar. Í fjórða lagi er í frumvarpinu kveðið á um að utanríkisráðherra beri ábyrgð á mótun og framkvæmd öryggis- og varnarstefnu Íslands á alþjóðavettvangi. Það fyrirkomulag er í samræmi við þá framkvæmd sem tíðkast í okkar heimshluta, að utanríkisráðherrar annist alþjóðlegt samstarf á sviði öryggis- og varnarmála. Þetta á m.a. við um þátttöku Íslands í alþjóðlegu samstarfi innan Atlantshafsbandalagsins, Sameinuðu þjóðanna og í öryggispólitísku samstarfi Íslands við Evrópusambandið. Hér undir fellur einnig tvíhliða öryggis- og varnarsamstarf Íslands við önnur ríki. Þar ber helst að nefna varnarsamstarf Íslands og Bandaríkjanna byggt á varnarsamningnum frá 1951 og öryggis- og varnarsamstarf við grannríki Íslands sem mótast hefur á allra síðustu missirum og er enn í mótun. Í fimmta og síðasta lagi er í frumvarpinu skilið með skýrum hætti á milli stefnumótunar á sviði varnarmála og framkvæmdar varnarmálatengdra verkefna. Stefnumörkunin verður áfram í höndum utanríkisráðherra en einstök verkefni verða falin Varnarmálastofnun. Með þessu móti er leitast við að samræma og sameina framkvæmd varnarmálatengdra verkefna og ná mestum mögulegum samlegðaráhrifum í rekstri. Þessi útfærsla tekur mið af þeirri stefnu stjórnvalda að færa afgreiðslu verkefna og framkvæmdir frá ráðuneytum til lægra settra stjórnvalda í anda nútímalegrar stjórnsýslu. Í frumvarpstextanum eru markmið laganna greind í þessi fjögur atriði. Í fyrsta lagi að skilgreina valdheimildir íslenskra stjórnvalda vegna varnartengdra verkefna. Í öðru lagi að greina á milli varnartengdra verkefna og borgaralegra verkefna sem lúta að löggæslu og innra öryggi ríkisins. Í þriðja lagi að greina á milli stefnumótunar og framkvæmdaatriða á sviði varnarmála og í fjórða lagi að auðvelda lýðræðislegt eftirlit með varnartengdri starfsemi. Utanríkisráðherra er falin yfirstjórn varnarmála. Jafnframt er sett á fót undirstofnun utanríkisráðuneytisins, Varnarmálastofnun, sem taka á við verkefni Ratsjárstofnunar, rekstri öryggissvæða, mannvirkja og annarra eigna Atlantshafsbandalagsins hérlendis og framkvæmd varnarmálatengdra verkefna eins og þegar er rakið. Í frumvarpinu er að finna það nýmæli að Varnarmálastofnun á að vinna úr upplýsingakerfum Atlantshafsbandalagsins. Um er að ræða verkefni sem unnið hefur verið í utanríkisráðuneytinu en flyst nú til Varnarmálastofnunar. Sérstakt ákvæði er í frumvarpinu um heimildir NATO til að sinna loftrýmisgæslu og loftrýmiseftirliti hérlendis. Gert er ráð fyrir að Varnarmálastofnun sjái um að veita bandalagsþjóðum svokallaðan gistiríkisstuðning vegna loftrýmisgæslu sem fyrirhugað er að hefjist núna í vor. Þá mun Varnarmálastofnun annast undirbúning og framkvæmd varnaræfinga. Í frumvarpinu er að finna sérákvæði um rekstur íslenska loftvarnakerfisins, rekstur öryggissvæða, hagnýtingu mannvirkja Atlantshafsbandalagsins og heimildir Varnarmálastofnunar til að hafa tekjur af þeim vegna reksturs og viðhalds. Í frumvarpinu eru almenn ákvæði um hæfnisskilyrði starfsmanna Varnarmálastofnunar, þar með talið svonefnda öryggisvottun, ráðningar þeirra, þagnarskyldu og bann við verkföllum. Í ákvæði til bráðabirgða í frumvarpinu er heimilað að bjóða starfsmönnum Ratsjárstofnunar störf hjá Varnarmálastofnun án þess að þau séu auglýst. Þó skal auglýsa stöðu forstjóra Varnarmálastofnunar. Með þessum aðgerðum má segja að yfirtaka og endurskipulagning á rekstri Ratsjárstofnunar sé leidd farsællega til lykta en Íslendingar tóku við rekstrinum 15. ágúst 2007 svo sem hv. þingmönnum er kunnugt. Hvað kostnað vegna frumvarpsins varðar þá leyfi ég mér að vísa til kostnaðarmats fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins sem fylgir með frumvarpinu. Þar kemur fram að áætlaður heildarrekstrarkostnaður til varnarmála, 1.350 millj. kr. samkvæmt fjárlögum 2008, mun ekki aukast við samþykkt frumvarpsins. Á árinu 2008 mun falla til stofnkostnaður í eitt skipti vegna yfirfærslu eigna Bandaríkjahers til íslenska ríkisins. Áætlaður stofnkostnaður er 360 millj. kr. Ég bind vonir við að sú upphæð lækki talsvert í yfirstandandi samningaviðræðum ríkjanna. Þá munu 11 starfsmenn Ratsjárstofnunar eiga rétt á biðlaunum hafni þeir boði um starf hjá Varnarmálastofnun. Biðlaunakostnaður getur numið allt að 70 millj. kr. Eins og ég hef áður sagt í ræðustól á Alþingi þá eru þetta verulegar upphæðir. Kostnaður sem um árabil hefur verið greiddur af öðru ríki fyrir okkur, ef svo má segja. Sá tími er liðinn að Íslendingar geti leitað á náðir annarra ríkja um varnir án eigin framlaga. Ísland hefur ekki neina þá sérstöðu sem útilokar okkur frá skyldum í samfélagi þjóða. Virðulegi forseti. Ég vék að því í upphafi ræðu minnar að öryggi og varnir Íslands standa á sögulegum tímamótum. Í framhaldi af því að Bandaríkjamenn tilkynntu brotthvarf sitt frá Keflavík tók forsætisráðherra Geir H. Haarde þá skynsamlegu ákvörðun að leita skyldi til NATO um mat á loftvörnum Íslands á friðartímum og nauðsyn íslenska loftvarnakerfisins fyrir varnir Íslands og sameiginlegar varnir bandalagsríkja. Sem formaður Samfylkingarinnar hafði ég sagt, strax og brotthvarf Bandaríkjahers varð opinbert, að Ísland ætti í krafti 7. gr. varnarsamningsins frá 1951 að leita álits NATO á þeirri stöðu sem upp væri komin. Grundvallarafstaðan er hin sama. Á meðan Ísland hefur ekki enn sjálft byggt upp þá sérfræðilegu þekkingu sem er grundvöllur mats á varnarþörf ber að byggja á mati NATO. Um leið er ríkisstjórninni ljós nauðsyn þess að Íslendingar byggi upp eigin sérfræðiþekkingu og er sú vinna hafin. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að það verði skylda utanríkisráðherra á hverjum tíma að láta vinna vandað hættumat fyrir landið. Ég hef sem flokksformaður og þingmaður talað fyrir nauðsyn þessa um árabil. Að mínu mati eru allar áætlanir um viðbúnað ófullnægjandi án slíkrar undirstöðu. Nú í haust fór af stað þverfaglegur starfshópur um hættumat á vegum utanríkisráðuneytisins og mun skila niðurstöðum næsta haust. Með þessu og öðru byggjum við upp okkar eigin þekkingu á og eigin mat á hættu og varnarþörf og undirbúum þannig pólitískar ákvarðanir næstu ára. Ríkisstjórnin telur einnig nauðsynlegt að stuðla að rannsóknum og fræðslu um varnir og öryggi með stofnun rannsóknarseturs sem starfi í ríkum tengslum við alþjóðlegt rannsóknarsamfélag. Samráðsvettvangur stjórnmálaflokka sem getið er um í yfirlýsingu fyrri ríkisstjórnar frá árinu 2006 ætti að starfa í tengslum við slíkt rannsóknarsetur og skal vonað að allir stjórnmálaflokkar verði reiðubúnir til að taka þátt þar í samkeppni hugmynda á opnum vettvangi með fræðimönnum og fagfólki. Ríkisstjórnin byggir á mati NATO á nauðsyn loftvarnakerfis og reglulegs eftirlits flugvéla bandalagsríkja svo lengi sem það er niðurstaðan á grundvelli bestu þekkingar og bestu fáanlegu upplýsinga. Á sama tíma er lagður grunnur að sterkari eigin stofnunum okkar Íslendinga á þessu sviði og þannig gengið til móts við endurskoðun og nýjar ákvarðanir í heimi sem sífellt breytist. Fyrsta og brýnasta skrefið til mótunar stefnu og leikreglna um varnarmál er setning varnarmálalaga þar sem markmið löggjafans eru skilgreind með skýrum hætti, valdheimildir og verkaskipting stjórnvalda afmörkuð og lýðræðislegt eftirlit með varnartengdri starfsemi tryggt. Virðulegi forseti. Alþingi Íslendinga gefst nú færi á að taka mikilsvert skref í átt að nýju sammæli þjóðarinnar um varnir og öryggi. Á 21. öld er fráleitt að næra gamla og sársaukafulla átakahefð um varnir landsins. Stjórnmálamenn eiga að leggja upphrópanir til hliðar og efna til samræðu við þjóðina. Það er spá mín að þegar á reynir muni ólíkar kynslóðir og fólk sem í fortíðinni var ekki á eitt sátt komast að raun um að sýn Íslendinga á varnir og öryggi sé alls ekki ólík heldur þvert á móti sú sama að langmestu leyti. Við eigum að leggjast á eitt um að sammæli skapist því það eitt er í sjálfu sér einnig mikilvægt öryggismál. Lýðveldið Ísland er öflugt smærra ríki í alþjóðasamfélaginu. Við herjum ekki á neinn, við hervæðumst ekki heldur lítum eftir lofthelgi okkar og landhelgi. Það er dýrmætt að ógna engum, geta gengið fram óbundinn, vera þekkt fyrir að standa með alþjóðalögum og eiga viðskipti á heiðarlegum grunni. Á 21. öld er friður og öryggi alþjóðlegt verkefni því nýjar ógnir virða ekki landamæri. Ég legg til, virðulegur forseti, að frumvarpi þessu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Hæstv. utanríkisráðherra og formaður Samfylkingarinnar sagði á sínum tíma að til stæði að efna til þverpólitískrar umræðu um stefnumótun á sviði öryggismála. Þetta var útlistað í aðdraganda síðustu alþingiskosninga. Hvergi bólar á slíkri vinnu. Hins vegar er nú komið fram frumvarp frá formanni Samfylkingarinnar og hæstv. utanríkisráðherra fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands þar sem við erum geirnegld inn í NATO-hernaðarsamvinnu til frambúðar, þar sem lögbundinn er hernaðarsamningurinn frá 2006, þar sem lögbundnar eru heimildir til heræfinga á Íslandi, þar sem lögbundinn er aðgangur herja NATO að íslensku landsvæði og um það samkvæmt varnarþörf eins og hún er skilgreind af hernaðarbandalaginu NATO. Nú beini ég þeirri spurningu til hæstv. utanríkisráðherra og formanns Samfylkingarinnar: Var það þetta sem átt var við þegar kjósendum var heitið því að efnt yrði til þverpólitískrar aðkomu að stefnumótun Íslendinga í varnarmálum á komandi árum?

Virðulegur forseti. Það er rétt sem hv. þm. Ögmundur Jónasson segir að ég taldi og tel enn mjög mikilvægt að þverpólitísk umræða fari fram um stefnumótun á sviði utanríkismála og öryggismála. Það frumvarp sem hér liggur fyrir til varnarmálalaga er fyrst og fremst frumvarp um það hvernig við ætlum að halda utan um þau verkefni sem leiða af veru okkar í Atlantshafsbandalaginu. Ég geng út frá því í þessu frumvarpi. Það er auðvitað rétt hjá þingmanninum að við erum aðilar að Atlantshafsbandalaginu enda er engin tillaga uppi um annað og gert er ráð fyrir að öllum þeim verkefnum sem tengjast veru okkar í því bandalagi sé sinnt í Varnarmálastofnun. Stefnumótunin sjálf liggur hins vegar ekki þar. Stefnumótunin sjálf liggur hjá utanríkisráðuneytinu, hún liggur hjá Alþingi, hjá utanríkismálanefnd Alþingis og hjá þeirri nefnd, sem okkur vinnst vonandi tími til að stofna áður en langt um líður, sem á að fjalla um öryggis- og varnarmál og starfar þá með aðild stjórnmálaflokkanna en utan vébanda Alþingis. Þetta er rammi utan um það verkefni til þess að það sé algerlega skýrt og aðskilið frá öðrum þáttum í íslenskum öryggismálum sem lúta að innra öryggi ríkisins. Stefnumótunin sjálf er ekki í þessari stofnun en það er rétt að það er gengið út frá því að við séum aðilar að NATO enda ekki tillaga uppi um annað.

Hæstv. forseti. Við munum taka einstaka efnisþætti þessa frumvarps til umræðu á eftir, m.a. hvað varðar stefnumótun sem samkvæmt frumvarpinu eins og ég les það liggur hjá utanríkisráðherra. Áherslan liggur þar fremur en hjá Alþingi. Við munum ræða það nánar á eftir. Hæstv. utanríkisráðherra sagði að við ættum að hefja okkur upp úr hjólförum liðins tíma. Mér sýnist ríkisstjórnin og þá ekki síst Samfylkingin, því að þessi málaflokkur er á ábyrgð hennar, vera að keyra sig niður í gömlu hjólför hernaðarríkjanna. Og hæstv. utanríkisráðherra leyfir sér að segja að það hafi ekki komið fram tillögur um annað en þann grundvöll sem hér er byggt á, þ.e. hernaðarsamvinnu innan NATO. Við töldum að á nýjum tímum í dögun nýrrar aldar mundu menn taka alla þessa grundvallarþætti til endurskoðunar þegar við mótuðum stefnu okkar til frambúðar. Það var sá skilningur sem ég lagði í orð hæstv. utanríkisráðherra í aðdraganda síðustu kosninga og ég hef trú á því að almennir kjósendur hafi gert það líka. Síðan fáum við þetta, eina allsherjarhernaðarhyggju borna á borð Alþingis.

Virðulegur forseti. Þetta frumvarp hefur ekkert með hernaðarhyggju að gera. Frumvarpið snýr að því að hægt sé að halda utan um þau verkefni sem tengjast aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu með sértækum hætti þannig m.a. að almenningi, og þingmönnum gefist kostur á að hafa lýðræðislegt eftirlit með því hverju við erum að sinna vegna aðildar okkar að Atlantshafsbandalaginu og hvaða verkefnum við erum að sinna vegna annarra öryggismála. Þetta er mjög mikilvægt fyrir lýðræðisþróunina í landinu. Umræðan um það hvort við eigum að taka til endurmats almennt þá stefnu sem hér hefur verið við lýði síðan 1949, að Ísland sé aðili að Atlantshafsbandalaginu, hefur í sjálfu sér ekkert með þetta frumvarp að gera. Við erum aðilar og við þurfum að halda utan um þau verkefni með mjög sértækum hætti. Hv. þm. Ögmundi Jónassyni geta gefist öll heimsins færi á þessu þingi og næstu þingum til að taka þessa umræðu. Hún verður ekki til lykta leidd á einhverjum örskömmum tíma og ég er þeirrar skoðunar af því að heimurinn er að breytast og það sjáum við líka að þá sé Atlantshafsbandalagið auðvitað líka að breytast. Ég tel að við eigum fulla samleið með þeim ríkjum sem eru í Atlantshafsbandalaginu og mér segir svo hugur um að Vinstri grænir muni aldrei gera það að úrslitaatriði, t.d. í ríkisstjórnarsamstarfi, hvort við eigum að vera aðilar að þessu bandalagi eða ekki. Ég held að þetta sé svolítið, fyrirgefið að ég segi það, í nösunum á þingmanninum.

Hæstv. forseti. Þetta voru fróðlegar yfirlýsingar, eða eigum við að kalla það aðdróttanir, frá hæstv. utanríkisráðherra um að gagnrýni sem menn leyfa sér að koma með á hendur Atlantshafsbandalaginu, á hendur NATO og því sem það bandalag hefur tekið sér fyrir hendur á undanförnum árum, sé í nösunum á mönnum og það sé ekkert meint með því. Ég hef ítrekað komið í umræðu um utanríkismál og gert grein fyrir afstöðu minni og okkar til hernaðarbandalagsins NATO og til þeirra breytinga sem bandalagið hefur undirgengist á undanförnum árum, sem eru verulegar og ég tel að íslensk stjórnvöld hafi ekki tekið nægilegt tillit til í umræðu um stefnumótun til framtíðar. Staðreyndin er sú að við stofnun Atlantshafsbandalagsins var lögð áhersla á að verja aðildarþjóðirnar utanaðkomandi árás, árás á eitt ríki átti að jafngilda árás á aðrar. Síðan hafa orðið áherslubreytingar, á síðari hluta tíunda áratugarins og stimplað inn í samþykktum á afmælisfundi NATO í Washington árið 1999 og síðan nokkrum árum síðar í Prag. Þar er áherslan í þá átt að túlka eða breyta skilgreiningum um árás í átt til ógnar. Ógn gagnvart einu ríki ógnar öðrum. Samhliða þessu eru gerðar skipulagsbreytingar innan hernaðarkerfis NATO sem lúta m.a. að færanlegum herafla. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, ég hef margoft haldið því fram á Alþingi, teljum að okkur stafi meiri ógn af því að vera innan þessa bandalags en utan þess. Hvers vegna? Jú, ef sá sem stýrir för, sem er óneitanlega sterkasta herveldið innan NATO, er árásagjarnt og ranglátt í samskiptum sínum við þjóðir víðs vegar um heiminn er líklegt að einmitt því ríki verði ógnað. Ef við skuldbindum okkur til samstöðu innan hernaðarbandalagsins NATO með slíku ríki og til að mæta slíkri ógn þá stefnum við öryggi Íslands í hættu. Hvað skyldi koma fram í greinargerð með þessu frumvarpi? Jú, okkur er sagt og það er bundið í þessi lög, að á friðartímum eigi Bandaríkjamenn ekki að sinna loftvörnum á Íslandi, bara á ófriðartímum. En það er ein undantekning, þ.e. ógnir sem stafa af öðru en hefðbundnum hernaði. Hvaða ógnir eru það? Það er hryðjuverkaógnin. Þar erum við áfram undirseld samstarfi við Bandaríkin. Þetta eru málefnaleg rök sem við höfum fært fram gegn því að við bindumst fastari böndum við þetta hernaðarbandalag. Við þeim höfum við aldrei fengið nein svör önnur en ónot um að þetta sé nöldur eða eitthvað í nösunum á fólki. Ég óska eftir því að hæstv. utanríkisráðherra komi inn í þessa umræðu á málefnalegri hátt en hún gerði áðan og ræði þá gagnrýni sem við höfum haft fram að færa. Hitt er síðan rétt að það er mikilvægt og nauðsynlegt að taka skipulega á hinum stofnanalega þætti, hvernig við komum að þessum málum. Þar hefur vissulega verið uppi ágreiningur um hvort stefna beri skipulaginu inn í dómsmálaráðuneytið annars vegar, inn í borgaralegan farveg, eða í hernaðarlegan farveg undir verndarvæng utanríkisráðuneytisins. Síðan er að vísu á hitt að líta að sá sem stýrir för í dómsmálaráðuneytinu hefur viljað hyggja að hinum hernaðarlegu varnarþáttum einnig. Ég hygg því að ríkisstjórnin sé samstiga hvað það snertir að tryggja og efla samstarf við hernaðarbandalagið NATO. Um þetta hefur verið ágreiningur innan ríkisstjórnarinnar, inn í hvaða farveg eigi að fara. Við fyrir okkar leyti höfum iðulega haldið því fram í þessum sal að við eigum að stefna allri þeirri vinnu sem lýtur að öryggi þjóðarinnar inn í borgaralegan farveg. Einnig hvað snertir Ratsjárstofnun, hún á að sinna því sem lýtur að flugöryggismálum. En að við eigum að höggva á þessi nánu tengsl við hernaðarbandalagið NATO. Undir það vil ég engu að síður taka með hæstv. utanríkisráðherra að þarna er verið að skapa stofnanalega umgjörð utan um þessa þætti. Það er nokkuð sem við eigum eftir að taka síðan til umræðu á komandi vikum í nefndum þingsins sem um þessi mál koma til með að fjalla. Það eru iðulega uppi mótsagnir á milli markmiða annars vegar og gjörða hins vegar. Það segir ítrekað í þessu frumvarpi og í greinargerð með því að Ísland sé og eigi að vera herlaust land. Því fagna ég að sjálfsögðu. Þær áherslur eru vissulega að okkar skapi. En sú spurning hefur oft vaknað í mínum huga hversu stórmannleg þessi afstaða sé hjá þjóð sem tekur skuldbindandi ákvarðanir með hernaðarumsvifum NATO en vill síðan fría sig allra mála með því að segja: Við sendum ekki okkar fólk á vettvang. Við ætlum ekki að hafa her en við samþykkjum að senda ungmennin frá Bretlandi og Bandaríkjunum og öðrum þjóðum en ætlum að vera frí sjálf. Í mínum huga hangir þetta allt í einni spyrðu, aðildin að hernaðarsamvinnu og viðhorfin til hers og hermála. Þetta er samhangandi. Mér hefur aldrei fundist þetta sérstaklega stórmannlegt. Mér hefur aldrei fundist þetta vera stórmannaleg afstaða. Í þessu frumvarpi er vissulega rætt um og lögð á það áhersla að Ísland eigi að vera herlaus þjóð, en síðan lögbundin og geirnegld inn í faðmlagið við NATO. Mér gefst ekki tími til að fara ítarlega í frumvarpið við þessa umræðu. Okkur er það naumt skammtaður tíminn þótt að ég taki fram að þetta er óbreyttur tími frá fyrri þingskapalögum. Það er orðið svolítið skondið og fyndið að heyra menn stöðugt mæra þessi nýju þingskapalög sem ekki er farið að reyna á - það hefur aldrei reynt á þessi nýju lög og allra síst þau ákvæði þeirra sem voru umdeild. Ef við staðnæmumst aðeins við 3. gr. frumvarpsins, af því að hæstv. utanríkisráðherra vék sérstaklega að henni, gott ef það var ekki í andsvari við mig eða í inngangsræðu hennar, þar sem talað er um stefnumótun. Þar segir að utanríkisráðherra beri ábyrgð á mótun og framkvæmd öryggis- og varnarstefnu Íslands á alþjóðavettvangi. Nú er þetta lagatæknilegt mál náttúrlega og auðvitað er Alþingi ábyrgt fyrir gjörðum utanríkisráðherra. Ráðherra þarf að sækja umboð sitt til þingsins og styðjast við þann meiri hluta sem þar ríkir. Samkvæmt mínum skilningi hefði áherslan átt að vera sú að mótun stefnunnar eigi að vera í sal Alþingis og á vettvangi þingsins en hins vegar sé framkvæmd þeirrar stefnu á ábyrgð ráðherrans. Þetta er nokkuð sem ég staðnæmist við í fyrstu yfirferð. Síðan eru allar þessar skilgreiningar um íslenska loftvarnakerfið, sem á náttúrlega að lesa sem loftavarnakerfi NATO. Þá eru ákvæði um Varnarmálastofnun og rekstur þessa kerfis. Einu vildi ég gjarnan fá svör við. Talað er um ráðningar til varnarmálaskrifstofu til fimm ára í senn, að þar eigi að vera maður með háskólapróf - þetta er einhver ný tíska sem ruddi sér til rúms hér í þinginu fyrir nokkrum árum að allir sem yrðu ráðnir til mannaforráða hjá ríkinu þyrftu að hafa háskólapróf og gilti þá einu hvort það væri í dönsku, forngrísku eða verkfræði eða hvað það var en reynslan sett til hliðar - hér er þó sagt að viðkomandi skuli hafa sérstaka þekkingu á verksviði stofnunarinnar, eins og segir í greininni. Nú spyr ég: Hver er þessi sérþekking? Er þetta sérþekking á sviði hermála eða er þetta einhver sem nýtur sérstaks velvilja hjá NATO því að það er náttúrlega eitt sem þarf að gera, allir þeir sem ráðnir verða að þessari stofnun þurfa að hafa fengið sérstakan stimpil frá Atlantshafsbandalaginu, frá NATO, um að þeir megi starfa á þessu sviði. 
             Síðan eru ákvæði um þagnarskyldu og annað af því tagi, að menn skuli sæta fimm ára fangelsi ef þeir fari út fyrir ramma. Við eigum eftir að skoða þessi mál eins og ég sagði áður og þá einnig heimildir til heræfinga á Íslandi. Við þurfum að fá umræðu um þetta. Hver er andmælaréttur á Íslandi gagnvart heimildum sem veittar eru? Ég vísa til sveitarfélaga, til landeigenda, til sumarbústaðaeigenda og til almennings almennt. Hvar er andmælarétturinn gagnvart Atlantshafsbandalaginu og kröfum þess um heræfingar? Eins og hér kemur fram þá er veittur aðgangur að Íslandi til heræfinga fyrir þessi herveldi samkvæmt því mati sem þau koma til með að leggja á þau mál. Ég ætla ekki, hæstv. forseti, að hafa fleiri orð um þetta að sinni enda tími minn á þrotum. Ég ítreka að við eigum eftir að taka þessi mál til rækilegrar skoðunar. Það munum við vissulega gera í mínum flokki. Við munum efna til umræðu um þessi mál og kalla aðila til skoðunar. Það er sorglegt til þess að hugsa að ríkisstjórnin, þá sérstaklega hæstv. utanríkisráðherra og formaður Samfylkingarinnar, hét kjósendum því að áður en plagg af þessu tagi yrði lagt fram - eða það var minn skilningur - yrði efnt til raunverulegrar umræðu um grundvöll öryggismálastefnu okkar. Það bólar ekkert á slíkri umræðu. Aðeins, af því að ég á nokkrar sekúndur eftir, af því tilefni að hæstv. ráðherra sagði að ég gæti hvenær sem er blandað mér í slíka umræðu í þessum sal eða annars staðar, þá var það svo að á fundi sem margauglýstur var í Háskóla Íslands og sóttur af bæði hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra að ég beindi markvissum spurningum til beggja þessara ráðherra með þeim afleiðingum að hæstv. forsætisráðherra hljóp á dyr. Hæstv. utanríkisráðherra svaraði mér en þó aðeins að hluta og að engu leyti um undirstöðuþættina, samskipti okkar við hernaðarveldið NATO.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson vildi meina að frumvarpið sem hér er til umræðu einkenndist af mótsögnum milli orða og gjörða. Þær mótsagnir er þá víðar að finna en í því ágæta frumvarpi því ræða hans var ein löng auglýsing fyrir þær mótsagnir sem er að finna milli orða og gjörða í stefnu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Hér er reynt að telja okkur trú um að verið sér að geirnegla okkur inn í hernaðarsamstarf með öðrum hætti en við höfum hingað til verið bundin samstarfi innan Atlantshafsbandalagsins. Það er hrein firra. Það sem hér er verið að gera er að lögfesta þau verkefni sem hingað til hafa verið unnin af íslenskum stjórnvöldum og leiða af veru okkar í Atlantshafsbandalaginu. Með lögfestingunni er tryggt lýðræðislegt eftirlit með þeim verkefnum sem ekki hefur verið fyrir hendi hingað til. Það er með öðrum orðum verið að auka lýðræðisleg áhrif á framkvæmd varnarmála, að öðru leyti er ekki verið að breyta nokkrum sköpuðum hlut. Eftir stendur að fyrir liggur að ríkisstjórnin hefur ákveðið að setja á fót vinnu að hættumati. Það liggur líka fyrir að ætlunin er að hefja þverpólitískt samráð um mat á þeim ógnum sem að Íslandi steðja til lengri tíma litið. Mér fannst þetta því frekar billegt útspil hjá hv. þingmanni, svo ekki sé nú meira sagt. Sérstaklega þegar haft er í huga að síðan útskýrir hann stefnu VG sem er sú að fella starf okkar að loftrýmiseftirliti og ratsjárverkefni okkar í borgaralegan farveg og höggva á náin tengsl við NATO. Hér er verið að fella í borgaralegan farveg öll þau störf sem lúta að samskiptum okkar við NATO. Eftir stendur svo ákveðin svona andleg tregða þingmannsins til þess að viðurkenna Atlantshafsbandalagið fyrir það sem Atlantshafsbandalagið er og ákveðin meinloka hans gagnvart því að Atlantshafsbandalagið sé árásarbandalag. En yfir þá meinloku verður hann að fara að komast.

Hæstv. forseti. Ég veit ekki hverju ég á að svara þessu málefnalega innleggi frá hv. þingmanni um andlega tregðu og mótsagnir í málflutningi. Það væri þó málefnalegt innlegg ef hann léti fylgja með einhverjar skýringar á því í hverju mótsagnirnar felast. Ég var að gera grein fyrir þeim breytingum sem ég teldi að hefðu orðið á stefnu Atlantshafsbandalagsins, á stefnu NATO á síðari hluta 10. áratugar síðustu aldar og á þeim árum sem undangengin eru. Ég var líka að reyna að færa rök fyrir því að aðild okkar að bandalaginu og þessi nána hernaðarsamvinna væri okkur varasöm og við þyrftum að taka þetta með inn í umræðu um stefnumótun Íslendinga í varnarmálum til frambúðar. Þetta er málefnaleg aðkoma sem er afgreidd með þessum hætti. Hv. þingmaður segir síðan að með þessum lögum sé ekki verið að breyta nokkrum sköpuðum hlut. Það er mergurinn málsins. Við vorum að krefjast þess að menn tækju sjálfan grundvöll stefnunnar til skoðunar og umræðu áður en við settum þessi mál inn í lagalegan og stofnanalegan ramma. Hitt er svo annað mál, og ég tók það fram í upphafi, að það er vissulega verið að gera það og síður en svo nokkuð við það að athuga í sjálfu sér. Við getum tekist á um það með hvaða hætti heppilegast er að standa þannig að málum, hvar þessi stofnun eigi að vistast og undir hvaða ráðuneyti hún eigi að heyra. Það er umræða sem við komum til með að taka og ég er síður en svo að gagnrýna það, alls ekki. Ég vil hins vegar í umræðu um þetta mál ræða pólitískt inntak frumvarpsins að öðru leyti sem lýtur að stefnu okkar og samskiptum við NATO sem er lögfest hér í þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður auglýsti eftir að ég skýrði hvar mótsagnir væru að finna í málflutningi hans. Ég kalla það mótsagnir að leggjast gegn frumvarpinu á þeirri forsendu að verið sé að geirnegla okkur inn í hernaðarsamstarf þegar hann viðurkennir það síðan í andsvari að vissulega sé það rétt að einungis sé verið að lögfesta þá háttu sem hingað til hefur verið viðhöfð. Það sem skiptir máli við þetta frumvarp er að það er ekki bara verið að lögfesta þá háttu sem hingað til hefur verið viðhöfð, heldur er líka verið að skapa stefnunni lýðræðislega umgjörð og afmarka hana. Það er með öðrum orðum verið að afmarka svigrúm stjórnvalda til aðgerða á sviði varnarmála sem aldrei hefur verið gert áður. Þá kemur maður aftur að þessu svolítið sérkennilega viðhorfi sem oft gætir hjá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði sem er það að betra sé ekkert en eitthvað. Með öðrum orðum, hér er því spilað út að menn vilji að við göngum úr Atlantshafsbandalaginu og ef það er ekki í boði þá á frekar að gera ekki neitt heldur en að skapa lýðræðislega umgjörð um hvernig staðið er að varnarmálum og tryggja þar með lýðræðislega aðkomu, t.d. þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs að endurmati á framkvæmd varnarmála og aðgerðum stjórnvalda á því sviði. Þetta er afskaplega sérkennilegt viðhorf. Það sem málið snýst um er hvort ekki sé eðlilegt og vitlegt að skapa lýðræðislegan ramma utan um þessi störf og tryggja þar með að við vitum nákvæmlega hvaða verkefni er verið að vinna á varnartengdum forsendum á vegum stjórnvalda og afmarka þau og skapa þeim lögmætisramma. Það hlýtur að vera ávinningur að því og það er satt að segja allt að því óskiljanlegt ef Vinstri hreyfingin – grænt framboð sér ekki þann stóra ávinning.

Hæstv. forseti. Mér heyrist hv. þingmaður ekki hafa hlustað mjög vel á ræðu mína áðan. Ég tók það fram og tek það fram að nýju, að mér finnst mjög mikilvægt að hin stofnanalega umgjörð öryggismála sé skýr. Ég tek einnig fram að mér finnst mjög mikilvægt að þessi mál sæti eðlilegu, lýðræðislegu aðhaldi. Að því er vissulega komið í frumvarpinu og ég sagði í ræðu minni að þessa þætti mundum við skoða gaumgæfilega. Ég vék að einstökum þáttum, t.d. ábyrgð á stefnumótun í öryggismálum, hvar hún ætti að hvíla og sagði að þetta væru þættir sem við þyrftum að taka til nánari umræðu. Ég gagnrýndi hins vegar ýmsa aðra efnisþætti þessa frumvarps, það sem ég tel vera lögbindingu, lögbindingu á hernaðarsamvinnunni við NATO, um aðkomu NATO-herja að íslensku landsvæði. Við eigum að sjálfsögðu eftir að fjalla um alla þessa þætti miklu nánar, t.d. um andmælarétt sveitarfélaga og annarra aðila til heræfinga og annarra slíkra þátta. Þetta er margslungið mál sem þarf að taka á af tæknilegum forsendum, stofnanalegum en einnig þarf að ræða sjálfan grundvöll utanríkisstefnu okkar sem einnig er til umfjöllunar í þessu frumvarpi, að sjálfsögðu, og byggir á henni.

Herra forseti. Ég ætla ekki að ítreka í þessu stutta andsvari áherslumun okkar hv. þm. Ögmundar Jónassonar um aðild Íslendinga að hernaðarbandalaginu, eins og hann kallar það, Atlantshafsbandalaginu. Hins vegar vil ég gera athugasemd við lokaorð hv. þingmanns í ræðu hans þar sem hann fjallaði um fund í Háskóla Íslands. Þar vísaði hann til þess að hæstv. forsætisráðherra hafi rokið á dyr án þess að svara fyrirspurn í þann mund sem þingmaðurinn bar hana fram. Ég vil að allrar sanngirni sé gætt enda er hæstv. forsætisráðherra fjarstaddur og ég vil gjarnan leiðrétta þetta vegna þess að ég var þarna líka stödd. Hlutverk hæstv. forsætisráðherra á þessum annars ágæta fundi var það að flytja ávarp. Hann sat síðan fundinn þar til að aðrir framsögumenn höfðu klárað fyrirspurnir sínar en hafði löngu fyrir fram tilkynnt fundarhöldurum að hann mundi síðan þurfa að hverfa af fundi vegna annarra starfa. Ég vildi að þetta kæmi fram vegna þess að mér þótti þetta ómaklegt af hv. þingmanni og vildi leiðrétta þetta atriði.

Hæstv. forseti. Það er sjálfsagt að leiðrétta þetta og ef hæstv. forsætisráðherra hefur þurft að sinna öðrum skyldum þá er það skiljanlegt og ég efast ekki um það. Frá mínum sjónarhóli lítur málið hins vegar út á þann veg að ég fór sem borgari á auglýstan fund, umræðufund eins og hann var auglýstur og básúnaður, um utanríkisstefnu og stefnumótun á sviði utanríkismála þar sem fram færi umræða, á umræðufundum fer yfirleitt fram umræða, ekki bara framsögur. Enda var orðið gefið frjálst og ég fagnaði því mjög að þarna voru staddir oddvitar ríkisstjórnarflokkanna, sjálfur hæstv. forsætisráðherra og hæstv. utanríkisráðherra, og ég vildi beina spurningum til þeirra beggja sem ég og gerði. Þá gerist það að hæstv. forsætisráðherra gengur úr salnum. Hv. þingmaður segir að það hafi átt sér eðlilegar skýringar. Ég hef engar efasemdir um að svo hafi verið, ég efast ekkert um það. En frá mínum sjónarhóli sem kom til umræðufundar, þar sem ráðherrar og oddvitar ríkisstjórnarflokkanna voru auglýstir, þá vildi ég gjarnan að þeir tækju þátt í umræðunni.

Herra forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þarna voru boðaðar umræður og fyrirspurnir enda var það svo að hæstv. utanríkisráðherra sem þarna hafði líka framsögu svaraði fyrirspurnum fundarmanna, þar á meðal fyrirspurn hv. þingmanns, ef mig ekki misminnir, og gerði það eftir því sem ég best man af stakri prýði.

Því sem hæstv. utanríkisráðherra svaraði á annað borð var svarað af stakri prýði. Ég er ekki með neinar efasemdir um það. Hins vegar var ekki tekin upp sú umræða sem ég hafði vænst á fundinum um grundvöll utanríkisstefnu Íslendinga og þá samstarfsins við hernaðarbandalagið NATO.

Herra forseti. Ég fagna því að þetta frumvarp er lagt fram. Það er vissulega tímabært að á Alþingi sé fjallað um það hvernig Íslendingar eigi að koma að eigin landvörnum. Alþingi hefur aldrei fyrr fjallað um varnarmál á þeim grunni sem hér er kynntur. Með frumvarpinu er viðurkennt að Íslendingar hafi hernaðarlegra öryggishagsmuna að gæta og þeir séu reiðubúnir að leggja nokkuð af mörkum í því skyni án þess þó að koma á fót íslenskum her. Virk þátttaka í störfum Atlantshafsbandalagsins er lögfest og byggt er á varnarsamningi Íslands og Bandaríkjanna sem grunnstoð þegar litið er til liðsafla og aðgerða til varnar landinu auk þess sem lagt er á ráðin um náið hernaðarlegt samstarf við nágrannaþjóðir í Evrópu og heræfingar hér á landi. Í september 2006 þegar samið var við Bandaríkjamenn um fyrirkomulag varna landsins á grundvelli varnarsamningsins frá 1951 við brottför varnarliðsins gaf ríkisstjórnin yfirlýsingu í níu liðum um nauðsynlegar ráðstafanir af hálfu íslenskra stjórnvalda. Þetta frumvarp er mikilvægur liður í því að framkvæma þessa yfirlýsingu. Í 1. gr. frumvarpsins er tekið af skarið um gildissvið varnarmálalaga. Þau snúast um stjórnsýslu varnarmála á íslensku yfirráðasvæði og samskipti íslenskra stjórnvalda við erlend ríki, hermálayfirvöld og alþjóðastofnanir á sviði öryggis- og varnarmála. Sérstaklega er tekið fram að lögin taki ekki til verkefna stjórnvalda sem eru borgaraleg í eðli sínu svo sem löggæslu og almannavarna. Frumvarpinu er með öðrum orðum ekki ætlað að breyta neinu að því er varðar störf lögreglu eða landhelgisgæslu eða bein samskipti þessara mikilvægu öryggisstofnana við erlenda samstarfsaðila. Ég tel að í frumvarpinu felist ný tækifæri fyrir þessar stofnanir til að tengjast betur samstarfsneti NATO-ríkjanna á því sviði sem snertir borgaralega þætti öryggismálanna. Okkur er tamt að hugsa um öryggis- og varnarmál þjóðarinnar sem utanríkismál af þeirri einföldu ástæðu að íslenska utanríkisþjónustan annaðist öll samskipti við herlið Bandaríkjamanna og úrlausn mála í tengslum við framkvæmd varnarsamningsins. Við höfum áratugalanga reynslu af því að ræða við aðra um hvað þeir kunna að vilja gera til að tryggja öryggi Íslands og hafsvæðanna umhverfis landið. Nú þegar varnarliðið er farið breytist hlutverk einstakra ráðuneyta í samræmi við það. Samgönguráðuneytið fer með yfirstjórn Keflavíkurflugvallar eins og annarra flugvalla og stofnanir á vegum dóms- og kirkjumálaráðuneytisins hafa axlað aukna og að sumu leyti nýja ábyrgð í öryggismálum. Í greinargerð varnarmálafrumvarpsins segir að það lúti að verkefnum sem varða varnarviðbúnað ríkisins og ytra öryggis þess. Með því sé settur skýr lagarammi um verkefni íslenskra stjórnvalda á sviði öryggis- og varnarmála og aðskilnað varnartengdra verkefna frá öðrum borgaralegum verkefnum stjórnvalda á viði öryggismála. Í greinargerðinni segir einnig að hugtakið öryggis- og varnarstefna sé þýðing á enska hugtakinu „Security and Defence Policy“ og vísi þetta hugtak í frumvarpinu til mála sem snúa að samstarfi Íslands við önnur ríki og alþjóðastofnanir á sviði landvarna og varna gegn öðrum hættum og ógnum sem steðjað geta að íslensku þjóðinni og íslensku forráðasvæði og eigi upptök sín í hinu alþjóðlega samfélagi. Sérstök varnarmálaskrifstofa innan utanríkisráðuneytisins annaðist samskipti við Bandaríkjamenn og herstjórn þeirra í Keflavíkurstöðinni. Með frumvarpinu eru verkefni sem eru á hendi þessarar skrifstofu færð til sérstakrar Varnarmálastofnunar án þess að hróflað sé við stefnumótandi hlutverki utanríkisráðuneytisins á þessu sviði. Með þessari skipan er stuðlað að gegnsærri stjórnsýslu á þessu sviði en áður hefur verið. Varnarmálafrumvarpið tekur einnig af skarið um það hvernig staðið skuli að lokalið yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar frá 26. september 2006 þar sem segir að gerðar verði ráðstafanir til að lesa úr öllum merkjum frá Ratsjárstofnun sem þýðingu hafa varðandi eftirlit með flugvélum í lofthelgi Íslands. Varnarmálastofnun annast rekstur íslenska loftvarnakerfisins, þar á meðal fjarskiptastöðva og ratsjárstöðva Atlantshafsbandalagsins hér á landi. Með því er hinn hernaðarlegi þáttur þeirrar starfsemi í þágu NATO áréttaður. Í ræðu sem ég flutti um ábyrgð okkar Íslendinga á eigin vörnum og öryggi hinn 29. mars 2007 sagði ég m.a., með leyfi forseta: „Ég tel að eftirlit með þessum merkjum [þ.e. eftirlit með ratsjármerkjunum] eigi annars vegar að vera hjá flugumferðarstjórum og hins vegar þeim, sem manna vaktstöðina við Skógarhlíð auk þess sem þau séu send inn í eftirlitskerfi NATO. Með öllu er óþarft að halda úti sérstakri vaktstöð vegna þeirra merkja, sem aflað er með tækjum Ratsjárstofnunar.“ Engin ákvæði í þessu frumvarpi útiloka að staðið verði að þessu eftirliti á þennan veg þegar það er orðið að lögum. Í frumvarpinu er byggt á þeirri meginreglu að Varnarmálastofnun og starfsmenn hennar annist öll samskiptin við NATO og sjái um að taka á móti og miðla upplýsingum inn í eftirlitskerfi bandalagsins um hernaðarlega tengd málefni. Þessir starfsmenn annast einnig rekstur og viðhald tækja og búnaðar ratsjár- eða loftvarnakerfisins. Þeir eru hins vegar ekki hermenn og geta því ekki farið í spor þeirra verði kerfið virkjað til átaka. Verði það gert þarf að kalla til erlenda herþjálfaða menn. Frumvarpið mælir fyrir um samstarf Varnarmálastofnunar við önnur stjórnvöld, stofnanir eða opinber hlutafélög sem hafa með höndum verkefni sem tengjast starfssviði Varnarmálastofnunar samkvæmt nánari ákvörðun utanríkisráðherra. Í greinargerð frumvarpsins segir að frumvarpið útiloki ekki að stofnað verði til samstarfs milli stofnana sem starfa á grundvelli ákvæða þess og borgaralegra stofnana íslenska ríkisins sem vinna að gæslu almannaöryggis. Yrði þar um gagnsæja samninga milli stofnana að ræða. Þarna er í raun lýst sama fyrirkomulagi og býr að baki vaktstöð siglinga sem starfar við Skógarhlíð en starfsemi hennar byggist á samningi milli samgönguráðuneytis og dóms- og kirkjumálaráðuneytis um samhæfingu krafta í því skyni að styrkja almennt öryggi landsmanna og þeirra sem eru á siglingu í nágrenni landsins. Hið sama á að gera með samningum til að styrkja öryggi þeirra sem ferðast í lofti yfir landinu og í nágrenni þess. Liggur í augum uppi að samhæfa eigi mannafla og tækjabúnað í landinu í því skyni enda spillir það á engan hátt fyrir því að nauðsynlegum upplýsingum sé miðlað inn í loftvarnakerfi NATO samkvæmt þeirri skipan sem lýst er í frumvarpinu. Herra forseti. Ég ætla ekki að fara yfir einstakar greinar frumvarpsins en vil þó vekja athygli á því að þar er lagt til að embætti sýslumanns á Keflavíkurflugvelli verði alfarið úr sögunni. Hinn 1. janúar 2007 var embætti lögreglustjóra á Suðurnesjum stofnað og fer það með yfirstjórn lögreglu á Suðurnesjum og á flugvallarsvæðinu, þar á meðal í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Sýslumannsembættisins á Keflavíkurflugvelli er hins vegar áfram getið í nokkrum lögum en verði frumvarpið samþykkt hverfa þær tilvísanir. Samkvæmt frumvarpinu er gert ráð fyrir sérstöku öryggissvæði á Keflavíkurflugvelli. Ég er þeirrar skoðunar að Varnarmálastofnun eigi að semja um gæslu þess svæðis við lögreglustjórann á Suðurnesjum og embætti hans eigi að hafa óskorað forræði allra borgaralegra öryggismála á flugvallarsvæðinu. Forðast ber flóknar boðleiðir þegar öryggisgæsla er annars vegar og okkur er öllum ljóst hve miklu skiptir að hún sé skilvirk á Keflavíkurflugvelli. Utanríkisráðherra fól fyrir nokkru sérstökum starfshópi að gera hættumat fyrir Ísland og situr hann enn að störfum. Hópurinn kom til kynningarfundar í dóms- og kirkjumálaráðuneytinu 13. desember sl. og lagði ég fyrir hann ítarlega skýrslu um víðtækar öryggisráðstafanir hér á landi og er hún aðgengileg á vefsíðu ráðuneytisins. Í skýrslunni er gerð grein fyrir hlut öryggisstofnana ríkisins á vegum dóms- og kirkjumálaráðuneytisins við gæslu öryggis lands og þjóðar. Í því efni legg ég áherslu á að þessum stofnunum sé tryggt nægilegt afl og heimildir til nauðsynlegra aðgerða. Þar eigi menn sér gott samstarf og unnt sé að samhæfa stjórn aðgerða eftir eðli þeirra hverju sinni. Þá geti stofnanirnar átt öflugt og milliliðalaust samstarf við sambærilegar erlendar stofnanir. Varnarmálafrumvarpið takmarkar ekki umboð dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til að leiða borgaralegar öryggisstofnanir með þessi markmið að leiðarljósi. Allsherjarnefnd Alþingis hefur nú til meðferðar frumvarp mitt til laga um almannavarnir þar sem mælt er fyrir um nýskipan þeirra mála með öryggis- og almannavarnaráði og samhæfingar- og stjórnstöðinni við Skógarhlíð. Alþingi hefur nýlega samþykkt lög um nýskipan löggæslumála og landhelgisgæslu Íslands en í báðum tilvikum var tekið mið af nýjum og breyttum aðstæðum eins og gert er með frumvarpi því til varnarmálalaga sem hér er til umræðu. Alþjóðlegt samstarf öryggisstofnana á vegum dóms- og kirkjumálaráðuneytisins er mikið og vaxandi. Þetta samstarf byggist allt á því að um borgaralegar stofnanir er að ræða. Hið alþjóðlega samstarf sem mælt er fyrir um í frumvarpinu sem hér er til umræðu snýst um hernaðarlega þætti. Herra forseti. Ég tel að hér á Norður-Atlantshafi sé nauðsynlegt að huga að öryggismálum á annan veg en gert hefur verið á þeim tæpu tveimur áratugum sem liðnir eru frá lyktum kalda stríðsins. Þar eru tveir meginþættir sem koma til álita. Í fyrsta lagi auðlindanýting fyrir norðan heimskautsbaug og flutningur verðmæta þaðan á siglingaleiðum beggja vegna Íslands. Í öðru lagi endurkoma rússneskra sprengjuflugvéla frá Kólaskaganum suður Norður-Atlantshaf allt til Danmerkur og Hollands og umhverfis Ísland. Við fyrri breytingunni vegna auðlindanýtingar á að bregðast með borgaralegum öryggisráðstöfunum. Við seinni breytingunni á að bregðast með hernaðarlegum ráðstöfunum. Í því sambandi er athyglisvert að kynna sér sjónarmið norskra stjórnvalda. Hinn 7. janúar sl. flutti Anne-Grete Strøm-Erichsen, varnarmálaráðherra Noregs, stefnuræðu í Oslo Militære Samfund. Hún sagði að nauðsynlegt væri að huga vel að hlutverki NATO og móta þyrfti bandalaginu ný strategísk markmið. Nefndi hún í því sambandi viðfangsefni sem Norðmenn mundu huga að sérstaklega á næstu árum. Það þyrfti m.a. að endurskilgreina áherslur NATO og efla styrk þess og aðgerðir í aðildarríkjunum og nágrenni þeirra. Hætta væri á því að NATO væri að fjarlægjast aðildarríkin vegna aðgerða utan eigin svæðis. Nefndi ráðherrann dæmi um það sem mætti gera og sagði, og ég leyfi mér að vitna til hennar, með leyfi forseta: „Við erum nú að þróa víðtækt samstarf nokkurra NATO-landa um eftirlit og öryggisgæslu á Íslandi og umhverfis landið. Hér erum við í raun að tala um risastórt svæði á Noregshafi og Norður-Atlantshafi. Við viljum að NATO láti meira að sér kveða við þetta verkefni. Það mundi ekki aðeins stuðla að viðbúnaði og stöðugleika á þessu stóra svæði, það mundi einnig gera bandalagið sýnilegra í okkar heimshluta.“ Ég tek undir þetta sjónarmið norska varnarmálaráðherrans. Það á að nýta hinar breyttu hernaðarlegu aðstæður hér og á Norður-Atlantshafi til að virkja sameiginlega NATO-krafta betur. Atlantshafsbandalagið stendur ekki undir nafni ef það helgar sig ekki öryggisgæslu á Atlantshafi, hafinu sem tengir Evrópu og Norður-Ameríku. Án öflugra Atlantshafstengsla verður Atlantshafsbandalagið að engu. Við Íslendingar höfum frá upphafi Atlantshafsbandalagsins lagt okkar af mörkum til að bandalagið geti tryggt öryggi og stöðugleika í okkar heimshluta. Það frumvarp sem hér er til umræðu markar rammann utan um það hvernig íslensk stjórnvöld ætla að gera það áfram með virkum tengslum við öryggiskerfi NATO og þátttöku í hernaðarlegu og pólitísku samstarfi bandalagsríkjanna.

Virðulegur forseti. Það er ánægjulegt að hér er komið fram frumvarp um varnarmál. Við höfum beðið svolítið eftir því. Það var boðað að það yrði lagt fram í haust og áttum við því von á að fá það miklu fyrr hér inn, en svo fór ekki þannig að það er ánægjulegt að það lítur loksins dagsins ljós. Að mínu mati eru kannski engar stórar fréttir í því. Það er verið að setja ramma utan um þá stöðu sem uppi er þannig að það eru engar nýjar fréttir í því nema þá helst að skýrt er kveðið á um á hvaða forræði þessi mál eru, hvar þau verði vistuð. Það hafa ríkt einhverjar væringar um það í samfélaginu eins og menn hafa tekið eftir. Auðvitað urðu mikil tímamót í íslensku samfélagi þegar varnarliðið hélt á brott og þess vegna var mjög brýnt að bregðast við þeirri stöðu. Ég held að í megindráttum hafi tekist þokkalega til. Það er þó ljóst að við erum ekki enn þá komin alveg með alla hluta löggjafarinnar í það horf sem þarf þannig að frumvarpið er mikilvægt að því leytinu. Varnir eru geysilega mikilvægur þáttur í sjálfstæði þjóðar og það er mikilvægt að vel takist til. Það er alveg ljóst, eins og komið hefur fram fyrr í umræðunni, að við höfum vissulega hernaðarlegra öryggishagsmuna að gæta á Íslandi. Ég vil leyfa mér að gera athugasemd í upphafi við það að ekki var haft boðað samráð við stjórnmálaflokka varðandi þá stefnumótun sem hér er á ferðinni. Ég kýs að kalla þetta stefnumótun, ég held að það sé algjörlega augljóst að það er stefnumótun sem felst í því að velja hvaða stofnanir fari með þessi mál og með hvaða hætti. Menn hafa tekist á um það og nú er niðurstaða fengin. Samráð var boðað af hálfu ríkisstjórnarinnar. Það segir í stefnuyfirlýsingu hennar að ríkisstjórnin muni fylgja markaðri stefnu í öryggis- og varnarmálum og koma á fót samráðsvettvangi stjórnmálaflokkanna um öryggismál. Hæstv. utanríkisráðherra hefur ekki treyst sér til að ræða um alls kyns samráð. Það verður að segjast eins og er að maður saknar þess mjög að stjórnmálaflokkarnir almennt hafi ekki fengið að koma að þeirri stefnumótun sem svo sannarlega felst í þessu frumvarpi. Til að taka af allan vafa um að hér er ekki bara einhver stjórnarandstæðingur að kvarta, eins og stundum heyrist úr herbúðum stjórnarsinna, vil ég draga það fram að það sama kemur skýrt fram í leiðara Fréttablaðsins í dag. Þar segir, virðulegur forseti: „Í reynd er Alþingi þegar búið að taka ákvarðanir um þau auknu varnarumsvif sem frumvarpið kveður á um. Það var gert með afgreiðslu fjárlaga. Réttara hefði þó verið að snúa ákvörðunarferlinu við og ræða og ákveða stefnumótunina í varnarmálum á löggjafarsamkomunni áður en fjárheimildirnar voru samþykktar.“ Það er litið svo á, ekki bara hjá stjórnarandstöðunni heldur líka hjá öðrum í samfélaginu, að í þessu frumvarpi felist stefnumótun. Það er verið að velja hverjir eiga að halda utan um þessi mál til a.m.k. nánustu framtíðar. Varðandi frumvarpið sjálft er settur mjög skýr lagarammi samkvæmt greinargerðinni um þau verkefni íslenskra stjórnvalda sem við þurfum að sinna á sviði öryggis- og varnarmála og aðskilnað þeirra frá öðrum verkefnum stjórnvalda sem eru borgaraleg í eðli sínu, svo sem löggæslu og almannavörnum. Í frumvarpinu er fjallað um verkefni sem snúa að varnarviðbúnaði ríkisins og ytra öryggi þess. Þau verkefni eru unnin af íslenskum starfsmönnum nú um mundir en voru áður unnin af erlendum hermönnum í umboði íslenskra stjórnvalda á grundvelli varnarsamningsins og annarra afleiddra samninga. Hér kemur líka skýrt fram að ekki sé ætlunin að setja á fót íslenskan herafla en það sé mjög mikilvægt að þessi verkefni séu skilgreind í lögum. Ég tek svo sannarlega undir það. Það kemur líka fram að það sé mikilvægt að þessi verkefni séu skýrt aðgreind frá öðrum innlendum stjórnsýsluverkefnum. Um þetta hafa menn togast á upp á síðkastið. Hér segir: „Þetta er sérstaklega mikilvægt í tilviki lögreglu og landhelgisgæslu, sem eru í eðli sínu borgaralegar stofnanir og eiga að njóta trúnaðar sem slíkar. Það er afar mikilvægt fyrir réttaröryggi borgaranna að ekki sé blandað saman almennri löggæslu og störfum að landvörnum.“ Það er vísað í að í okkar heimshluta séu lögreglu ekki falin verkefni sem lúta að gæslu ytra öryggis ríkja. Með skýrum aðskilnaði er lýðræðislegt eftirlit með þessari starfsemi jafnframt auðveldað og tryggt nauðsynlegt gagnsæi í framkvæmd varnartengdra verkefna. Og svo kemur hér, virðulegur forseti: „Frumvarpið útilokar á hinn bóginn ekki að stofnað verði til samstarfs milli stofnana sem starfa á grundvelli ákvæða þess og borgaralegra stofnana íslenska ríkisins sem vinna að gæslu almannaöryggis. Yrði þar um gagnsæja samninga milli stofnana að ræða.“ Fyrst hér eru bæði hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. dómsmálaráðherra - sem ég held að engum dyljist að hafa tekist á um þessi mál, hvar þau eigi að vera vistuð og með hvaða hætti - vil ég gjarnan fá að nýta tækifærið og spyrja hæstv. dómsmálaráðherra, ef hann kemur hér upp í síðari ræðu - ég get líka spurt hæstv. utanríkisráðherra: Vegna þess sem kemur hér fram, að það eigi að vera hægt að gera samninga eða menn geti falið borgaralegum stofnunum verkefni - og ég heyrði í ræðu hæstv. dómsmálaráðherra að hann tiltók sérstaklega öryggisgæsluna á Keflavíkurflugvelli og taldi að það væri, eins og ég skildi hæstv. ráðherra, mikilvægt að nýta ákvæðin um heimildir til samninga gagnvart þeirri öryggisgæslu í Keflavík - langar mig í tilefni af því að hæstv. ráðherra kýs að taka þetta sérstaklega út úr að spyrja hvort það séu einhverjar deilur um þetta. Eru hæstv. ráðherrar kannski sammála um að öryggisgæslan á varnarsvæðinu í Keflavík verði undir lögreglustjóranum þar? Eða á þetta að vera undir Varnarmálastofnun eins og frumvarpið gerir ráð fyrir? Þannig skil ég það. Er einhver togstreita þarna á milli? Fyrst ég er byrjuð að tala um togstreitu vil ég líka fá að spyrja hvort það sé ekki alveg ljóst að loftrýmisgæslan, þ.e. ratsjárstöðvarmálin, gæslan á loftrými okkar, falli undir Varnarmálastofnun en alls ekki Skógarhlíðina. Er e.t.v. áfram einhver meiningarmunur þar á? Það hefur alveg komið skýrt fram í opinberri umræðu að hæstv. dómsmálaráðherra, Björn Bjarnason, hefur talið að ekki þyrfti sérstaka stofnun utan um Ratsjárstofnun, þau verkefni gætu átt heima í Skógarhlíðinni. Þannig hef ég skilið fréttaflutning á opinberum vettvangi og þannig hefur líka hv. þm. Jón Gunnarsson úr Sjálfstæðisflokknum talað. Ég vitna kannski aðeins í þá seinna í ræðunni. Varðandi vistun á þessum verkefnum vil ég líka draga fram í umræðunni að á blaðsíðu 32 í frumvarpinu er kafli sem heitir Niðurstöður og tillögur starfshópsins. Þetta er starfshópur sem settur var upp til að undirbúa snurðulausa yfirtöku íslenskra stjórnvalda á starfsemi Ratsjárstofnunar og aðlögun að íslenskri stjórnsýslu. Hann var skipaður 1. ágúst 2007, á síðasta ári. Þessi starfshópur skilaði áfangaskýrslu um yfirtöku á rekstri Ratsjárstofnunar og í niðurstöðukafla hans eru að mínu mati færð mjög sterk og góð rök fyrir því að vistun á þessum verkefnum verði hjá utanríkisráðuneytinu og stofnunum þess en ekki hjá borgaralegum stofnunum. Ég held að þeir sem hafi verið í vafa um hvar vistun þessara verkefna eigi að vera geti séð það ágætlega í niðurstöðukafla áfangaskýrslu starfshópsins að það eru mun sterkari rök fyrir því að þessi mál séu betur komin í höndum utanríkisráðuneytisins og innan stofnunar á vegum þess. Auðvitað hefði verið hægt að vista málin hjá ráðuneytinu sjálfu, í skrifstofu eða deild þar innan dyra, en vegna eðlis þessara mála, þ.e. að hér á að reka loftvarnakerfi og undirbúa heræfingar vegna samskipta við hernaðarstofnanir NATO-ríkjanna, eru þessi verkefni betur komin í stofnun en í ráðuneyti. Varðandi þær yfirlýsingar sem hafa verið gefnar í aðdraganda þessa máls vil ég draga hér fram að hæstv. dómsmálaráðherra kynnti ríkisstjórninni skýrslu um víðtækar öryggisráðstafanir á vegum dóms- og kirkjumálaráðuneytisins og stofnana þess. Í niðurstöðum þeirrar kynningar segir að mikið hafi áunnist á undanförnum árum við að samhæfa störf allra sem að öryggismálum koma. Síðan segir hér, virðulegur forseti, og ég vitna í frétt úr Fréttablaðinu þar sem er vitnað í hæstv. ráðherra Björn Bjarnason: „Stílbrot á þeirri þróun að koma á fót nýrri stofnun í kringum ratsjárkerfið. Íhuga alla þætti vel, áður en það skref er stigið.“ Þetta er sett hér innan tilvitnunarmarka þó að ég hafi reyndar líka heyrt einhverjar skýringar um að þetta væru talpunktar. Ég átta mig ekki alveg á því hvernig þetta var fært fram en það er a.m.k. ljóst að það hafa verið deilur um hvar ætti að vista þessi verkefni. Hv. þm. Jón Gunnarsson hefur lýst því yfir - og það segir í sömu frétt - að réttara væri að samhæfingarmiðstöðin í Skógarhlíð læsi úr merkjum íslenska loftvarnakerfisins en að stofnuð yrði sérstök varnarmálastofnun. Hann segir ljóst að skiptar skoðanir séu um það innan stjórnarflokkanna hvort hægt sé að blanda saman rekstri sem tengist NATO og borgaralegum verkefnum hér á landi. Það er ekki eins og að stjórnarandstaðan sé að draga fram og reyna að búa til einhvern ágreining á milli flokkanna. Stjórnarþingmenn sjálfir viðurkenna hann. Hér hefur verið mikið tog á bak við tjöldin. Virðulegur forseti. Ég vil líka, fyrst að báðir ráðherrarnir eru hér, fá að spyrja út í frumvarp sem er til vinnslu í allsherjarnefnd um almannavarnir. Í því frumvarpi segir í 1. gr. - þetta er atriði sem ég gerði líka að umtalsefni þegar við ræddum almannavarnafrumvarpið við 1. umr. fyrir jól - að markmið almannavarna sé að undirbúa, skipuleggja og framkvæma ráðstafanir sem miða að því að koma í veg fyrir og takmarka eftir því sem unnt er að almenningur verði fyrir líkams- eða eignatjóni af völdum ýmissa atriða, svo sem náttúruhamfara eða af mannavöldum og farsótta. Svo kemur það sem ég bið þingheim að hlusta á: hernaðaraðgerða eða hryðjuverka eða af annarri hættu og veita líkn í nauð og aðstoð vegna tjóns sem hugsanlega kann að verða eða hefur orðið, enda falli þau störf ekki undir aðra samkvæmt lögum. Mér finnst vert að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra, ef hann kemur upp í aðra ræðu, hvort stuðningur hans við frumvarpið um Varnarmálastofnun sé eitthvað háð því að frumvarpið um almannavarnir verði afgreitt. Það eru mjög miklar athugasemdir við það frumvarp í allsherjarnefnd, þær koma frá umsagnaraðilum, þar sem menn hafa einmitt togast á um Varnarmálastofnun, það er sama hugmyndafræði sem menn gagnrýna sem hafa komið með athugasemdir við almannavarnafrumvarpið, þ.e. hvar þessi hernaðarlegu sjónarmið eiga að vera og hvar hin borgaralegu. Í frumvarpinu kemur líka fram að það á að koma á stofn almannavarna- og öryggismálaráði. Ég hef gert athugasemdir við það og hefði talið betra að draga út orðið öryggismálaráð af því að það vísar of mikið að mínu mati í verkefni Varnarmálastofnunar. Virðulegur forseti. Tími minn er á þrotum. Ég vil almennt segja að ég tel mjög gott að málið sé komið fram. Ég styð að þessi verkefni séu vistuð hjá utanríkisráðuneytinu og í sérstakri stofnun og 

Virðulegi forseti. Almannavarnalögin stangast á engan hátt við þetta frumvarp nema síður sé. Þvert á móti er góð samfella sem þarna er mynduð. Það orðalag sem hv. þingmaður vitnaði til er ekkert nýmæli og hafa verður í huga að almannavarnalögin og aðgerðir á grundvelli þeirra koma til ef svo illa færi að þær ráðstafanir sem gera á samkvæmt varnarmálalögunum brystu. Það er verið að takast á við afleiðingar eftir að allt hefur brostið, allar þær varnaraðgerðir sem menn hafa gert, hvort sem það er gegn snjóflóðum, náttúruhamförum, hryðjuverkum eða hernaðaraðgerðum. Það er því ekki hægt að tengja þetta saman með þeim hætti sem hv. þingmaður gerir og raunar algjörlega rangt. Varðandi það að orðið „öryggismálaráð“ komi fyrir þá sat hv. þingmaður nú í þeirri ríkisstjórn sem gekk frá yfirlýsingunni 26. september 2006 þar sem þetta var allt ákveðið og mótað sem síðan var fært út í almannavarnalögunum. Ekkert sem kemur fram í varnarmálafrumvarpinu, ég vona að hv. þingmaður hafi hlustað á ræðu mína, ef ekki þá bendi ég henni á að lesa hana, hindrar að þau markmið nái fram að ganga sem ég hef lýst í þessum málum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að gefa færi á að hægt sé að ræða beint við hann um þessi mál. Ég spurði hvort það væri einhvers konar skilyrði af hálfu hæstv. ráðherra að því yrði beint til fulltrúa stjórnarsinna í allsherjarnefnd að klára frumvarpið um almannavarnir, hvort það gæti þess vegna beðið þó að þetta frumvarp yrði afgreitt. Ég spurði reyndar líka hæstv. ráðherra hvort enn væri meiningarmunur á milli aðila um loftrýmiseftirlitið, hvort það væri enn svo að hæstv. ráðherra teldi að það ætti með einhverjum hætti að fara inn í Skógarhlíðina. Ég vil líka gjarnan ítreka spurningu mína varðandi öryggisgæsluna á Keflavíkurflugvelli af því að ráðherrann - ég hlustaði á ræðu hæstv. ráðherra - dró það sérstaklega út úr sem verkefni sem ætti að semja um, það var svona ákall eða ósk um það. Er einhver meiningarmunur þar á milli aðila eða er búið að semja um það fyrir fram að gera það þannig?

Virðulegi forseti. Varðandi frumvarpið um almannavarnalögin þá er það til meðferðar í allsherjarnefnd og ég held að ekkert sé því til fyrirstöðu að þingið afgreiði það á þessu þingi. Varðandi öryggisgæsluna þá er náttúrlega ekki hægt að ganga frá því máli fyrr en þetta frumvarp, varnarmálalagafrumvarp, er orðið að lögum. Menn hafa fjallað um það í þinginu og veitt Varnarmálastofnun það tilvistarleyfi sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Ég tel að hún geti samið við lögreglustjóraembættið á Suðurnesjum og eigi að gera það en ég hef ekki forræðið yfir því hvort það verði gert. Ég tel að það sé skynsamlegt og það embætti er eini aðilinn á Suðurnesjum sem hefur nauðsynlegar valdheimildir til þess að gæta öryggis á Keflavíkurflugvelli. Enginn annar aðili, hvorki samkvæmt þessu frumvarpi né öðrum lögum, hefur þær valdheimildir sem lögreglustjórinn hefur.

Virðulegi forseti. Hér hafa verið áhugaverðar umræður um það frumvarp sem liggur fyrir þinginu og má segja að það marki að mörgu leyti tímamót. Ég hygg að þetta sé í fyrsta sinni sem lögð er fyrir Alþingi tillaga um stofnun Varnarmálastofnunar og að eitt ráðuneyti verði skilgreint á þann hátt að það fari með varnarmál og verði raunverulegt varnarmálaráðuneyti. Það er býsna mikil breyting frá því sem verið hefur og fyllsta ástæða til þess að gefa því gaum. Sá grundvöllur sem málið hvílir á almennt séð, sú stefna sem menn byggja þennan tillöguflutning á, að Ísland sé aðili að NATO og Sameinuðu þjóðunum og að þar sé samstarf við NATO, Bandaríkin og nágrannaþjóðir um varnir landsins og - sem er kannski mikilvægast - að landið sé herlaust, eru forsendur sem ég tek undir og Frjálslyndi flokkurinn gerir engar athugasemdir við. Hann styður öll þessi atriði og hefur gert. Ég hef ekki orðið var við það í þessari umræðu að ágreiningur væri gerður um þessa meginþætti í umræðunni nema þá e.t.v. að einhverju leyti af hálfu vinstri grænna. Að öðru leyti vil ég segja um málið að það fyrsta sem kemur til athugunar er uppsetningin á því. Það er álitamál hvort vista eigi þennan málaflokk í utanríkisráðuneytinu að svo miklu leyti sem gert er ráð fyrir. Það ekki sjálfgefið að varnarmál heyri undir utanríkismál að öllu leyti og vissulega er það ekki svo hjá öðrum ríkjum, það er breytilegt hvernig þessum málum er fyrir komið en það er ekki sjálfgefið mál. Ég vildi undirstrika það til þess að það lægi fyrir að það sé ekki forsenda sem þurfi ekki frekar athugunar við. Ég tel að menn eigi að hugsa þessi mál áfram en ég geri ekki athugasemdir við það eins og málum er fyrir komið núna að menn stígi þetta skref og sjái svo til hvernig þetta reynist. Í því felst auðvitað að það er vandasamt að ganga frá samskiptum innan lands milli utanríkisráðuneytisins og annarra ráðuneyta sem fara með mál sem lúta að öryggismálum, eins og landhelgisgæslu og annað slíkt. Eins og gengið er frá því í frumvarpinu sýnist mér að búast megi við því að þetta geti gengið tiltölulega greiðlega fyrir sig og með sæmilega skýrum hætti. En það gildir um það eins og hið fyrra að reynslan verður að leiða okkur áfram í þeim efnum. Menn velja þetta fyrirkomulag og ég geri ekki ágreining um það en við skulum fylgjast með því hvernig til tekst. Það getur vel verið að þegar á framkvæmdina reynir komi einhverjir agnúar í ljós eða annmarkar sem leiði til þess að endurmeta þurfi þetta fyrirkomulag. Ég tel það líka skynsamlegt, sem lagt er til í frumvarpinu, að setja framkvæmdaatriðin mikið til inn í stofnun sem fari þá með þau mál en stefnumótun og ábyrgð verði fyrst og fremst í ráðuneytinu. Þó vil ég aðeins vara við þróun sem er í gangi í stjórnsýslunni síðustu árin og er á þá lund að menn færa býsna mikið af ákvörðunum frá ráðuneytum til stofnana. Það gerir það að verkum að ráðherrarnir verða dálítið minna framkvæmdaráðherrar og dálítið meira ráðherrar sem bíða eftir því að klögumál komi upp sem er síðan skotið til þeirra. Við höfum séð síðustu daga ansi mörg dæmi um það að ráðherrar lýsi sig vanhæfa til að fjalla um mál vegna þess að hugsanlega verði ágreiningur um það mál sem þeir eru beðnir að tjá sig um og þeir kjósi því að hafa ekki skoðun á málinu. Ég get nefnt samgönguráðherra sem síðasta dæmi um þetta, umhverfisráðherra er annað dæmi og fjármálaráðherra er þriðja dæmið sem ég man eftir í svipinn. Þó að þetta eigi allt sínar skýringar er það samt þannig að þegar maður skoðar öll þessi mál í heild sinni er þetta of mikið af því góða. Ég held að menn séu komnir of langt inn á þá braut að ráðherrar sem fara með framkvæmdarvald fara að líta svo á að þeir séu ekki eiginlegt framkvæmdarvald heldur einhvers konar eftirlitsvald. Það held ég að sé ekki rétt, framkvæmdarvaldið er framkvæmdarvald, á að bera ábyrgð á því og annast framkvæmd. Það er svo praktískt atriði hvort framkvæmdin fari fram innan dyra ráðuneytisins eða utan dyra þess og samskipti þar á milli eru einungis hluti af framkvæmdinni. Ég held að menn þurfi að taka þetta til endurskoðunar og snúa af þeirri braut sem farið hefur verið inn á á undanförnum árum. Ég neita því þó ekki, þó að ég geti auðvitað ekki haldið því fram sem fullgildum sannindum, að mér býður í grun að þessi nýjasta tilhneiging ráðherra til að lýsa sig vanhæfa til að tjá sig um mál sé meira byggð á öðrum forsendum en umhyggju fyrir málinu sem kann að lenda inni á þeirra borði síðar. Mér býður í grun að þar sé um það að ræða að þeim finnist pólitískt þægilegt að þurfa ekki að svara erfiðum spurningum um viðfangsefni sín. Ef það eru réttar grunsemdir hjá mér eru ráðherrarnir farnir að vanrækja hlutverk sitt sem ráðherrar og skjóta sér undan þeirri ábyrgð sem þeir hafa tekist á hendur með því að verða ráðherrar, sem er auðvitað sú að fara með sín mál, hafa skoðun á þeim og beita sér fyrir framkvæmdum. Það sem ég staldra kannski hvað mest við í þessu, sem mér finnst að þurfi hugsanlega að hafa með öðrum hætti og hugsanlega ræða betur, er í fyrsta lagi staða málaflokksins og ráðherrans. Frumvarpið endurspeglar það að við erum með fjölskipað stjórnvald. Allt valdið í málaflokknum er í höndum eins ráðherra og einskis annars. Til dæmis er mjög sláandi að orðið „ríkisstjórn“ kemur hvergi fyrir í frumvarpinu og ekki heldur í þeim lögum sem um þetta fjalla. Ríkisstjórnin hefur ekkert hlutverk í utanríkismálum, ráðherrann er einn með valdið.  Ég er ekki alveg viss um að það sé heppilegt að hafa þetta með þessum hætti. Í fyrsta lagi er valdið of mikið á einni hendi og fyrst við höfum það fyrirkomulag að hafa ríkisstjórn held ég að menn þurfi að skoða með hvaða hætti ríkisstjórnin eigi að bera meiri ábyrgð sameiginlega og koma saman að ákvörðunum þannig að einn maður geti ekki tekið ákvörðun, burt séð frá því hvað öðrum finnst og jafnvel án þess að spyrja aðra ráðherra um það hvað þeim finnist. Vísa ég þá til margfrægs máls um Írak.  Ég sé ekki betur en hér sé lagt til sama fyrirkomulag. Þessi ríkisstjórn vill ekki breyta því fyrirkomulagi sem leiddi til þess að tveir menn töluðu sig saman um að setja Ísland á lista hinna viljugu þjóða. Því er hægt að breyta ef vilji er fyrir hendi með því að gera ákvörðunina kollektífa, færa hana inn á vettvang ríkisstjórnarborðsins eða með því sem er eðlilegra að slík ákvörðun verði tekin á Alþingi. Það er ekki lagt til, virðulegi forseti. Hér er lagt til sama fyrirkomulag og gilti árið 2003. Mér finnst, virðulegi forseti, helsti gallinn í þessu máli vera sá að orðið „Alþingi“ kemur hvergi fyrir í frumvarpinu. Alþingi hefur engu hlutverki að gegna í frumvarpinu. Það má vera að mér hafi yfirsést við lestur frumvarpsins og ég vona að ég verði þá leiðréttur, ég sé ekki að orðið „Alþingi“ komi fyrir í frumvarpstextanum. Það kemur hins vegar fyrir í greinargerð og í greinargerð er talað um að Alþingi hafi eftirlitshlutverk. Er það, virðulegi forseti, erum við kosin hér til að vera einhver eftirlitsaðili, eigum við að vera einhver samkeppnisstofnun? Ég hélt að stjórnmálamenn byðu sig fram og væru kosnir til þess að ákvarða stefnuna og hrinda henni í framkvæmd. Er þá hlutverk Alþingis í utanríkismálum ekkert annað en að hafa eftirlit? Hver á að ráða í þessu, virðulegi forseti? Jú, það er ráðherrann. Hann markar stefnuna og hann sér um framkvæmdina og Alþingi hefur ekkert hlutverk, Alþingi kemur ekki nálægt þessum málum. Mér finnst það óásættanlegt. Það eina sem fyrirfinnst í íslenska lagasafninu eða það sem ég hef fundið í íslenska lagasafninu um samband á milli Alþingis og utanríkisráðherra er í 24. gr. þingskapalaga þar sem segir að utanríkismálanefnd skuli vera ríkisstjórninni til ráðuneytis. Ekki er það nú mikið, hlutverkið, að vera til ráðuneytis þar sem textinn segir einfaldlega: Valdið er í utanríkisráðuneytinu hjá ráðherranum en þið sem eruð kosin hér getið verið til ráðuneytis þegar ráðherrunum sýnist og þóknast, helst eftir á og stundum en sjaldan. Þetta er að mínu viti, virðulegi forseti, ekki það hlutverk sem ég tel að menn eigi að ætla Alþingi í þessum málaflokki. Ráðherrann á að hafa með framkvæmdina að gera en Alþingi á að móta stefnuna. Þess vegna eiga stefnumótandi ákvarðanir að fara fyrir Alþingi í þinglegu formi, hvort sem það er frumvarp eða þingsályktun, og vera rædd á Alþingi og afgreidd á Alþingi og send til ráðherra sem sér um framkvæmdina. Það er of mikið, virðulegi forseti, að ætla ráðherranum að fara bæði með stefnumótun og framkvæmd og ábyrgð á hvoru tveggja. Þetta er mín helsta athugasemd við uppsetningu málsins, virðulegi forseti, og hún lýtur að því að ráðherravaldið er of altækt. Það á líklega við í öðrum málaflokkum líka, ég er ekki að draga utanríkisráðuneytið sérstaklega fram í því, ég held að flytja megi sömu ræðu um aðra málaflokka, en þetta er mjög áberandi í þessu lagafrumvarpi, það æpir á mann að Alþingi sé ekki til. Það hefur ekkert hlutverk, eina lögbundna hlutverk og nálgun Alþingis er í gegnum utanríkismálanefnd og það er undir trúnaði og þagmælsku. Þeir nýju þingmenn sem þar eru geta því ekki farið með umræðuna áfram inn á vettvang Alþingis, það er lokað inni undir trúnaði. Það er of þröngt, virðulegi forseti, og ég held að menn eigi í þinglegri meðferð málsins að rista þetta upp út frá sjónarhóli Alþingis. Ég held að það sé meginbreytingin sem þurfi að gera á þessu máli því að annað er að mínu viti svona ágætlega ásættanlegt eins og ég hef lýst og sé ekki ástæðu til að gera miklar athugasemdir við ef þá nokkrar. Það eru nokkur atriði sem mér finnst ástæða til að fá betri upplýsingar um og mun spyrja um það í meðförum utanríkismálanefndar en þetta er sá punktur sem ég held að Alþingi eigi fyrst og fremst að horfa á þegar við förum að vinna í þessu máli í þingnefnd.

Virðulegi forseti. Frumvarpið sem við ræðum í dag markar tímamót í íslenskri löggjafarsögu. Þrátt fyrir að við höfum axlað ýmis verkefni á sviði öryggis- og varnarmála síðustu rúma hálfa öld er nú í fyrsta skipti lagt fram frumvarp til laga um þennan málaflokk. Í gegnum tíðina hafa íslensk stjórnvöld komið að framkvæmd varnarsamningsins og sinnt ýmsum verkefnum í tengslum við hana. Höfuðverkefni stjórnvalda á sviði varnarmála hafa lotið að samskiptum við Bandaríkin sem fóru með hervernd Íslands samkvæmt samningnum frá 1951 og samskiptum við Atlantshafsbandalagið, ýmist í gegnum Bandaríkjamenn eða beint. Þau tímamót sem urðu við brotthvarf Bandaríkjamanna af landinu breyttu þessari stöðu í grundvallaratriðum og ég tel það mikið fagnaðarefni. Að sumu leyti má segja að Ísland sé nú fyrst orðið sem sjálfstæð þjóð aðili að Atlantshafsbandalaginu í eigin rétti og á eigin forsendum. Fram að þessu höfum við í ýmsu þurft að sækja í gegnum Bandaríkin þegar við höfum átt erindi við Atlantshafsbandalagið og þurft þeirra liðsstyrk og tilstyrk til að koma sjónarmiðum okkar og áherslum á framfæri. Nú er sá tími blessunarlega liðinn og ég held að það sé og eigi að vera okkur öllum mikið fagnaðarefni. Löggjöfin sem hér er lögð fram er því til þess fallin að skapa ramma utan um þessi verkefni, lýðræðislegan ramma sem Alþingi setur. Ef enginn rammi er til er heldur ekki hægt að ganga eftir því að framkvæmdarvaldið fari að lögum og réttum reglum. Þess vegna er nauðsynlegt að setja ramma. Að mínu áliti er það sérstakt fagnaðarefni að þessum málum skuli vera komið svo fljótt í lögfast form þannig að þau varnartengdu verkefni sem við munum vinna að og við höfum unnið að hingað til - að það sé algerlega ljóst hvernig með þau skuli farið, að þau séu skilgreind og tæmandi talin. Þar af leiðandi sé það ljóst hvernig lýðræðislegu eftirliti með framkvæmd þeirra verkefna verði háttað. Það er mikils virði þegar öryggis- og varnarmál eru annars vegar að fullt trúnaðartraust og gagnsæi ríki í allri umræðu um þann málaflokk. Það er sérstaklega mikilvægt þegar haft er í huga að afstaða til þessa máls hefur klofið þjóðina í andstæðar fylkingar í meira en hálfa öld. Þess vegna er svo mikilvægt nú þegar við öxlum sjálfsforræði á þessum málaflokki að fullu og öllu leyti að við högum verklaginu með þeim hætti að fullt gagnsæi sé tryggt í meðferð hans. Jafnframt sé tryggt að Alþingi hafi lýðræðislega aðkomu að öllum ákvörðunum sem að honum lúta. Í umræðunni í dag hefur verið rætt um nokkra þætti og hefur þá auðvitað verið fyrirferðarmest umræðan um þá yfirfærslu sem nú á sér stað á verkefnum Ratsjárstofnunar yfir til íslenskra stjórnvalda. Þau verkefni verða auðvitað stór þáttur í starfsemi hinnar nýju Varnarmálastofnunar. Hér er um að ræða verkefni sem Bandaríkjamenn sinntu frá upphafi íslenska ratsjárkerfisins. Það er grundvallaratriði til að aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu virki, að við öxlum sjálf ábyrgð á þessum verkefnum og sinnum þeim áfram. Ljóst er að ef við lítum á aðild að Atlantshafsbandalaginu sem aðild að tryggingafélagi um sameiginlegt öryggi er sú aðild lítils virði ef við höfum ekki fullnægjandi tengingu í eftirliti með loftrými okkar við loftrými annarra Atlantshafsbandalagsríkja og ef myndin af því sem gerist í íslenskri lofthelgi er ekki ljós bandamönnum okkar í Evrópu. Það er því ein aðalástæðan fyrir því að réttlætanlegt og mikilvægt er að taka yfir þessi verkefni og sinna þeim áfram. Ég hef fulla trú á að það verði gert með heldur minni tilkostnaði en þegar Bandaríkjamenn sinntu þessum verkefnum, enda var stjórnkerfi þessara mála með nokkuð sérstæðum hætti á þeim tíma, svo ekki sé meira sagt. Einnig er rétt að vekja athygli á því að í frumvarpinu er að finna ákvæði þar sem er lögfest ákvæði um verkefni hinnar nýju stofnunar á sviðum sem lúta að meðferð upplýsinga um öryggismál. Þá á ég annars vegar við hlutverk stofnunarinnar við að afla öryggisvottunar sem lengi var feimnismál yfir höfuð að aflað væri á vegum íslenskra stjórnvalda. Nú er lögfest ákvæði um það sem og um meðferð upplýsinga úr upplýsingakerfum Atlantshafsbandalagsins til að meta ástand í öðrum ríkjum þar sem Ísland á hagsmuna að gæta. Við þurfum að átta okkur á að við eigum fólk í margvíslegum verkefnum á sviði friðargæslu og þróunaraðstoðar um víða veröld og mjög mikilvægt er að við höfum aðgang að gagnlegum og traustum upplýsingum um ástand á hættusvæðum. Við þurfum að geta aflað okkur þessara upplýsinga og nú er skýrt hvernig með þær skuli farið, meðferð þeirra er komin í skilgreindan, lögfestan farveg. Eitt grundvallaratriðið í frumvarpinu, sem ég er mjög sáttur við, er sú stefna sem mörkuð er, þ.e. að skilja að fullu og öllu milli innlendra löggæslustofnana eins og almannavarna eða lögreglu og hins vegar hinna varnartengdu verkefna sem frumvarpið tekur til. Áðan velti hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson upp þeirri spurningu hvort það fyrirkomulag að fella varnarmál undir utanríkisráðuneyti eigi sér fordæmi í öðrum löndum. Það er auðvitað réttmæt spurning. Svarið við henni er það að í flestum öðrum löndum eru sjálfstæð varnarmálaráðuneyti vegna þess að þar er herliði til að dreifa en auðvitað eru engin dæmi þess að innanríkisráðuneyti og varnarmálaráðuneyti sé blandað saman þannig að í öllum tilvikum er varsla innra öryggis ríkisins aðskilin frá vörslu ytra öryggis ríkisins. Það er auðvitað einn af grunnþáttum í lýðræðislegri stjórnskipan sem mikilvægt er að við höldum í heiðri nú þegar við stígum okkar fyrstu skref á þessari vegferð sem sjálfstæð þjóð. Hér hefur nokkuð verið rætt um ákvæði frumvarpsins sem lúta að hlutverki utanríkisráðherra við mótun öryggis- og varnarmálastefnu. Í frumvarpinu er þess freistað að gera skýran greinarmun á milli framkvæmdaatriða og stefnumótunar. Það er sérstaklega mikilvægt í þessum málaflokki að ekki sé hætta á að þeir sem fara með framkvæmd verkefnanna oftúlki hlutverk sitt og stöðu og útvíkki þar með verkefni sín beint eða óbeint. Það á að vera skýrt með lögum hvaða verkefni þeim er heimilt að vinna, sérstaklega í ljósi þess að við ætlum Íslandi að vera herlaust ríki áfram og byggja á þeirri sögu okkar. Við ætlum stofnuninni eingöngu að sinna borgaralegum verkefnum. Því tel ég mikils virði að þarna skuli greint á milli stefnumótunar og framkvæmdaatriða en vissulega kann svo að vera að ástæða sé til að hnykkja á aðkomu Alþingis að stefnumótun í öryggis- og varnarmálum. Víða í frumvarpinu er vikið að samráði við utanríkismálanefnd og full ástæða er til að fara yfir það þar hvernig útfærslan á að vera og hvort ástæða er til á einhverjum stöðum að hnykkja frekar á lögboðinni samráðsskyldu við utanríkismálanefnd í þessum málum. Ég vil sérstaklega vekja athygli á því af því að núverandi utanríkisráðherra hefur lagt mikla áherslu á að efla samráðshlutverk utanríkismálanefndar og rækja betur samráðið við utanríkismálanefnd.  Í þessu samhengi dettur mér í hug ágætur leiðari Fréttablaðsins í dag þar sem Þorsteinn Pálsson, fyrrverandi forsætisráðherra, heldur um penna og lýkur almennt lofsorði á frumvarpið en vekur upp þá spurningu hvernig haga skuli ákvörðunum um mögulega beitingu hervalds eða eftirfylgni í íslensku loftrými ef til þess kæmi. Það er hlutur sem í sjálfu sér hefur aldrei verið ræddur og það er mjög gott að þessi athugasemd komi fram. Þetta er auðvitað ein af þeim spurningum sem vakna þegar við lögfestum umgjörð þessara mála. Þá þurfum við líka að horfa á hlutina í heild sinni og í því sambandi kemur auðvitað upp spurningin um stuðning eða aðkomu Íslands að beitingu hervalds af hálfu Atlantshafsbandalagsins. Allt eru þetta atriði sem ég held að sé mjög mikilvægt að fá góða og gagnlega umræðu um í utanríkismálanefnd við meðferð málsins og meta alla þættina í heild sinni.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir framsögu í því máli sem hér er til umfjöllunar, frumvarpi til varnarmálalaga, og þær upplýsingar sem komu fram í ræðu hennar umfram það sem lesa má í frumvarpinu sjálfu og greinargerð með því. Mig langar fyrst að greina örstutt frá því hvernig staðið er að undirbúningi og framlagningu mála af þessum toga. Hér er um stórt mál að ræða. Það hefur verið kallað tímamót og því var dreift í sölum Alþingis fyrir tveimur dögum. Það var unnið í utanríkisráðuneytinu undir forustu hæstv. utanríkisráðherra og hefur verið rætt í ríkisstjórn og í þingflokkum stjórnarflokkanna þannig að í þeim herbúðum hefur væntanlega gefist tóm til að fara allítarlega yfir efni frumvarpsins og spyrja spurninga sem hafa vaknað um einstaka þætti þess. Þetta á ekki við um stjórnarandstöðuna og þetta á ekki aðeins við í þessu máli. Þetta á við um nánast öll stjórnarfrumvörp, þau koma hér inn og eru tekin til umræðu nánast þegar skemmsti frestur er liðinn. Ég hlýt að beina því til hæstv. forseta, nú þegar mikið lof er borið á ný þingsköp og vandaðri vinnubrögð í þinginu, að þessu vinnulagi verði breytt. Vegna þess að hér er, eins og ég sagði, um stórt og mikilvægt mál að ræða og menn þurfa að gefa sér góðan tíma til að fara yfir efni þess enda þótt aðeins sé um að ræða 1. umr. Hugsanlega leita sér gagna, afla sér upplýsinga og spyrja spurninga sem menn vilja fá svör við þegar þeir taka þátt í 1. umr. Þetta á ekki bara við um þetta mál, eins og ég sagði, þetta á við um stjórnarfrumvörp almennt séð, hygg ég. En ég vil gjarnan nota tækifærið og koma þessu á framfæri, sérstaklega vegna þess að í þessu máli eru uppi stór álitamál sem væntanlega verða tekin til frekari umræðu í nefnd og við 2. umr. þegar þar að kemur en hefði verið ágætt að geta tekið upp hér líka. Það má í rauninni nálgast þetta mál frá nokkrum sjónarhornum og það hefur reyndar komið fram nú þegar í umræðunni. Ég er þeirrar skoðunar, og vil láta það koma fram strax í upphafi, að það sé jákvætt að leggja fram frumvarp til varnarmálalaga og að skipa þeim málum sem þar er fjallað um í þann farveg sem frumvarpið gerir ráð fyrir, þ.e. að taka þau verkefni sem Ratsjárstofnun hefur haft með höndum og önnur þau verkefni sem leiða af aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og skipa þeim með þeim hætti sem hér er lagt til. Í því felst auðvitað ekki að ég sé sáttur við eða sammála þeirri stefnu sem íslensk stjórnvöld hafa haft uppi hvað varðar aðild að Atlantshafsbandalaginu. En það er mál sem við getum auðvitað líka tekið til umfjöllunar og væri eðlilegt að taka til umfjöllunar t.d. í tillögu til þingsályktunar um stefnu í varnarmálum sem flutt væri á Alþingi og fengi þar almenna pólitíska umfjöllun. Mér sýnist á því sem hér er gert að skilið sé mjög rækilega á milli hernaðarmála og borgaralegra mála eins og hefur verið rakið bæði af hæstv. utanríkisráðherra og fleiri þingmönnum. Ég tel það skynsamlega niðurstöðu. Mér sýnist að hæstv. utanríkisráðherra hafi í raun unnið fullan sigur í því máli gagnvart hæstv. dómsmálaráðherra vegna þess að við höfðum að sjálfsögðu orðið vör við skoðanaskipti milli stjórnarflokkanna og einstakra ráðherra og stjórnarliða í fjölmiðlum um þetta mál. Mér finnst jákvætt að þetta hafi orðið niðurstaðan. Hér er talað um lagalegan eldvegg og það er kannski tímanna tákn að það orðalag skuli vera notað en ég er sáttur við það eins og það er sett hér fram. Í frumvarpinu er tekið fram, og það er meginforsenda, að Íslendingar séu herlaus þjóð og það sé ekki vilji til að breyta þeirri staðreynd. Það er líka tekið fram að ekki sé gert ráð fyrir að Ísland byggi upp eigin herafla. Ég fagna þeirri áherslu sem kemur fram í þessu máli, en minni jafnframt á að það hefur lengi verið áhugamál sumra að minnsta kosti að koma upp íslenskum her og eru engin sérstök nöfn nefnd í því samhengi. Hér er tekinn af allur vafi um það. Hér er í fyrsta sinn sett heildstæð löggjöf um varnarmálatengda starfsemi og ég vil segja fyrir mitt leyti, og það hefur komið fram hjá fleiri hv. alþingismönnum, að það er eðlilegt að Alþingi fjalli um þau mál. Þau eiga heima á borði löggjafans en hafa því miður allt of lengi verið lokuð inni í leynilegum samningum á milli Bandaríkjamanna og íslenskra ráðamanna og auðvitað væri æskilegt að sá plagsiður yrði nú aflagður. Ég vil taka undir með hv. þm. Kristni H. Gunnarssyni og hv. þm. Ögmundi Jónassyni sem tóku sérstaklega á stefnumótuninni hvað þetta mál varðar. Ég skil frumvarpið og einkum og sér í lagi 3. gr. þannig að ætlast sé til að ráðuneytið fari með stefnumótun í þessum málaflokki en ráðherrann er auðvitað handhafi framkvæmdarvaldsins og honum ber að sjá um framkvæmd löggjafar og stefnumótunar sem Alþingi samþykkir. Ég tel því óhjákvæmilegt að í meðförum nefndarinnar verði það rætt sérstaklega hvernig styrkja eigi aðkomu Alþingis að stefnumótuninni í þessu sambandi, ekki síst í ljósi orða hæstv. utanríkisráðherra um lýðræðislega aðkomu að þessum málaflokki sem skort hefði á til þessa. Ég er sammála því að tryggja þarf lýðræðislega aðkomu þingsins að þessu máli og ég tel að það væri best gert með sérstakri varnarmálastefnu sem lögð væri fyrir Alþingi og tekin pólitísk umræða um hana. Mér sýnist samt sem áður að það geti orðið ágreiningur um ýmsa þætti því að hér eru auðvitað pólitískir hlutir líka inni. Það má segja að samningurinn við Bandaríkin sem hæstv. núverandi utanríkisráðherra fékk svo að segja í vöggugjöf þegar hún tók við embætti frá fyrri ríkisstjórn sé meira og minna settur hér í lög og um hann er eðlilega pólitískur ágreiningur. Ég vil nú segja hæstv. utanríkisráðherra að það er ekki eitthvað sem er bara í nösunum á fólki. Það er full alvara á bak við þá afstöðu sem við t.d. í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði höfum markað okkur í utanríkismálum þar sem við leggjum áherslu á sjálfstæða íslenska utanríkis- og friðarstefnu, þar sem við teljum að Ísland eigi að standa utan hernaðarbandalaga og hafna aukinni vígvæðingu. Við höfum lagt áherslu á að Ísland eigi að vera án hers, hvort sem hann er innlendur eða erlendur, og við höfum viljað friðlýsa landið og lögsögu þess fyrir kjarnorku-, sýkla- og efnavopnum. Hv. þm. Ögmundur Jónasson spurði t.d. hver væri aðkoma hagsmunaaðila, hvort sem það eru sveitarfélög, landeigendur eða aðrir, almenningur í landinu, þegar kemur að heræfingum. Nú hafa mjög mörg sveitarfélög í landinu, sennilega langflest þeirra, lýst því yfir að þau séu kjarnorkuvopnalaus svæði. Hafa slíkar yfirlýsingar ekkert gildi þegar fest hefur verið í lög að heræfingar séu heimilaðar á landi, eða varnaræfingar eins og þær eru kallaðar hér? Hafa slíkar samþykktir ekkert gildi eða er það bara háð samþykki þeirra landeigenda eða sveitarfélaga sem slíkar æfingar eiga að fara fram á? Það er mikilvægt að fá þetta upplýst vegna þess að það er lenska, ekki bara hér á landi heldur alls staðar í heiminum, að þegar her er annars vegar þá er öllum almennum reglum og lögum í samfélaginu nánast ýtt til hliðar, þá gilda einhverjar allt aðrar reglur. Þetta finnst mér mikilvægt að fá upp á borðið. Síðan væri full ástæða til að taka upp umræðuna um hernaðarhyggjuna, um þann leiðangur sem þjóðirnar sem eiga aðild að Atlantshafsbandalaginu eru í og ekki síst Bandaríkin. Hér er t.d. talað um hluti eins og í athugasemdum við 3. gr. frumvarpsins en þar er sagt, með leyfi forseta: „Hugtakið hættumat er ekki skilgreint sérstaklega í lagatextanum en með því er átt við mat á þeirri ógn sem Íslandi kann á hverjum tíma að stafa af óvinveittum öflum, hernaðarumsvifum eða alvarlegu hættuástandi.“ Ég velti því aðeins fyrir mér hvað átt er við með þessu. Er verið að tala þarna um annars konar hættu en hernaðarlega? Er verið að tala t.d. um umhverfisógnir? Er verið að tala um hryðjuverkaógnina? Eða hvað er átt við þarna? Reyndar er ég er þeirrar skoðunar að það sem helst kallar hættu yfir heimshluta okkar í dag sé einmitt hryðjuverkaógnin og að hún nærist ekki síst á þeim viðbrögðum og þeirri afstöðu sem forusturíkið innan Atlantshafsbandalagsins, Bandaríkin, hefur tekið til þessa viðfangsefnis. Vegna þess að það er ekki hægt að vinna stríðið gegn hryðjuverkum með hefðbundnum stríðsrekstri, eins og um venjulegan hernað sé að ræða. Það sama á nefnilega við um ógnina af hryðjuverkum og kalda stríðið að þetta er ekki venjulegur hernaður eða stríð í þeim skilningi og það verður ekki unnið með vopnum. Það er allt annars konar viðfangsefni sem þarna er á ferðinni. Ég hefði gjarnan viljað kalla eftir ítarlegri umræðu um þau áherslumál. Ég vil nefna hér nokkrar fleiri greinar og athugasemdir. Mér dettur t.d. í hug að nefna hvernig því er blandað saman í 10. gr. frumvarpsins, þ.e. starfsmönnum Varnarmálastofnunar sem gegna hernaðarlegum eða varnarmálatengdum störfum og borgaralegri starfsemi. Ég átta mig ekki nákvæmlega á hvernig það á að ganga, undir hvaða forræði það er og hvort borgaralegir starfsmenn sem koma til liðs við starfsmenn Varnarmálastofnunar við tilteknar aðstæður eru þá orðnir hernaðarlegir starfsmenn eða hvernig það er hugsað. Ég er líka hugsi yfir 11. gr. um bann við verkföllum. Mér finnst að almennt eigi ekki að nálgast starfsemi þannig að leggja upp með það að almennir starfsmenn stofnana megi ekki fara í verkfall. Ég sé enga sérstaka ástæðu til að þetta sé bundið í þessari stofnun en t.d. ekki á sjúkrastofnunum, svo dæmi sé tekið. Mér finnst eðlilegt að það eigi við um þann sem er í forustu fyrir þessari stofnun en ég tel að það sé engin sérstök ástæða til þess hvað varðar almenna starfsmenn. Ég vil ítreka það sem ég hef þegar sagt um stefnumótunina. Mér finnst mikilvægt að unnið sé með þann þátt á vettvangi utanríkismálanefndar þegar frumvarpið kemur þangað til umfjöllunar. Loks er rétt að ítreka það, af því talað hefur verið um nýja tíma og 21. öldina og allt í þeim dúr, að þátttaka Íslands í Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningurinn við Bandaríkin verður áfram, og það breytist ekkert með þessu frumvarpi, hornsteinninn í landvarnastefnu Íslands og um það geta verið, eins og ég hef þegar sagt, og eru skiptar skoðanir í samfélaginu. Og af því hæstv. utanríkisráðherra sagði að með nýrri öld og nýjum viðhorfum væri mikilvægt að leggja að baki þær deilur sem hafa klofið þjóðina í þessum málaflokki um áratugaskeið, þá held ég að meðan menn binda trúss sitt svo rækilega við Bandaríkin og þá hernaðarstefnu sem þar hefur verið rekin og er rekin í dag sé ekki líklegt að sú breiða almenna samstaða og sátt í samfélaginu sem þarf að vera á sviði utanríkis- og varnarmála takist. Ég tel að við þurfum að vera miklu sjálfstæðari í þeim málaflokki og reka miklu sjálfstæðari stefnu sem byggir á íslenskum hagsmunum, bæði varnarhagsmunum, hagsmunum auðlinda okkar, umhverfisins o.s.frv. Virðulegi forseti. Ég hef reynt 

Virðulegi forseti. Ég hef orðið þess nokkuð vör í umræðunni hér í dag hjá fleiri en einum þingmanni sem tekið hefur til máls, m.a. hjá þeim sem talaði síðast, að með frumvarpi til varnarmálalaga sé verið að lögfesta varnarsamninginn frá 1951, verið að lögfesta aðildina að NATO og lögbinda heræfingar hér á landi. Hefur þetta verið nefnt sem svo að nú værum við lögbundin og geirnegld í faðmi NATO og Bandaríkjanna með þessar heræfingar. Þetta er byggt á ákveðnum misskilningi vegna þess að við erum þegar bundin þjóðréttarlegri skuldbindingu hvað varðar aðildina að NATO og varnarsamningurinn var settur í lög árið 1951 þannig að það er lögbundinn samningur nú þegar. Hvað varðar varnaræfingarnar hér á landi þá er þetta fyrst og fremst spurning um heimildarákvæði til þess að þessar æfingar geti farið fram. Síðan er það ákvörðun stjórnvalda á hverjum tíma, með samningum við aðildarríki NATO eða eftir öðrum leiðum, hvort þau vilja láta þessar æfingar fara fram. Að sjálfsögðu gilda um þessar æfingar almenn íslensk lög. Það er ekki verið, getum við sagt, að víkja öðrum lögum til hliðar hvað varðar þessa starfsemi.

Frú forseti. Ég hygg að ég hafi nú kannski ekki beinlínis talað um lögbindingu á varnarsamningi frá 1951 vegna þess að ég veit hvernig þau mál eru, heldur samningsins sem gerður var við brottför hersins 2006 sem er sami samningur.  Það er líka mikilvægt að fá fram þær upplýsingar hjá hæstv. utanríkisráðherra að íslenskum lögum sé á engan hátt ýtt til hliðar og það sé þá sjálfstæð ákvörðun, eins og hún lætur koma fram hér, íslenskra stjórnvalda hvaða varnaræfingar eru haldnar, hvenær þær eru haldnar og þá á grundvelli íslenskra laga og reglna. Þá geng ég út frá því að m.a. sé gert ráð fyrir samstarfi eða samþykki þeirra landeigenda og sveitarfélaga sem hlut eiga að máli þegar svo ber undir. Eins og ég hef skilið málið til þessa þá hefur það ekki endilega verið gert. En það væri fróðlegt að fá það upplýst af hálfu hæstv. utanríkisráðherra hvort hún líti svo á að það sé skilyrði fyrir því að hægt sé að halda varnar- eða heræfingar að slíkt samþykki liggi fyrir. Annað mál er svo spurningin um umfang hernaðaræfinga. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að hverfa frá þeirri stefnu. Það er í takt við þær áherslur sem við í Vinstri grænum höfum haft að hér eigi ekki að fara fram hernaðaræfingar, það sé ekki nauðsynlegt fyrir öryggis- og varnarstöðu okkar. Af þeirri ástæðu einni er að okkar mati óþarft að vera með þetta inni. Ég skil hins vegar það sjónarmið sem liggur á bak við hjá þeim sem aðhyllast Atlantshafsbandalagið og 

Virðulegur forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að varðandi heimild til heræfinga hér á landi - í frumvarpinu er kveðið á um hvernig staðið skuli að því eða hver skuli bera ábyrgð á því - er ekki verið að víkja neinum reglum eða lögum sem almennt gilda um slíkt til hliðar. Það verður auðvitað að sækja um þau leyfi sem nauðsynleg eru til þess að slíkar æfingar geti farið fram. Aðeins varðandi varnarsamninginn frá 1951. Hann var settur í lög og í honum er kveðið á um hvernig með skuli fara ef menn vilja segja honum upp og það hefur ekki verið gert. Hann er því í fullu lagagildi þrátt fyrir að gerð hafi verið við hann bókun árið 2006. Aðeins vegna þess sem þingmaðurinn nefndi hér um 10. gr. frumvarpsins, um ráðningarmál. Í þeirri grein er fyrst og fremst kveðið á um ákveðið vistaskiptafyrirkomulag vegna þess að verið er að flytja starfsmenn frá Ratsjárstofnun yfir til Varnarmálastofnunar og svo einhverja starfsmenn úr utanríkisráðuneytinu. Það er til þess að reyna að gera þetta sem snurðulausast gagnvart þeim starfsmönnum. Hvað varðar bann við verkföllum, þá er það ákvæði sem er í 11. gr. Það er grundvallað á öryggishagsmunum og er sambærilegt við ákvæði sem nú eru í lögreglulögum og lögum um Landhelgisgæsluna.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp utanríkisráðherra til varnarmálalaga. Ég fagna frumvarpinu og tek undir það sem komið hefur fram í máli margra, að hér er um viss tímamót að ræða í okkar sögu og enn eitt skrefið fram á við í ljósi breyttra aðstæðna í varnarmálum eftir brotthvarf Bandaríkjahers. Við höfum ekki áður haft heildstæða löggjöf um varnarmál en í ljósi breyttrar stöðu er slík löggjöf nú nauðsynleg, ekki síst til þess að setja ramma utan um þá starfsemi tengda varnarmálum sem við sjálf berum nú fulla ábyrgð á. Ég vil endurtaka það sem ég hef áður sagt, m.a. í umræðum um utanríkismál fyrr í haust, að ég tel að öryggis- og varnarmálum Íslendinga sé mjög vel fyrir komið í þeirri mynd sem nú er. Okkur hefur á afar farsælan hátt tekist að bregðast við þeirri stöðu sem upp kom þegar Bandaríkjamenn ákváðu einhliða að draga herlið sitt til baka héðan þann 15. mars 2006. Varnarsamningurinn frá 1951 og samkomulagið um varnarmál við Bandaríkjamenn frá því í október 2006, aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu, grannríkjasamningarnir sem gerðir hafa verið um frekara samstarf í öryggismálum sem og samstarf okkar sem fer í hönd við NATO um loftrýmisgæsluna eru hornsteinar utanríkisstefnu okkar hvað öryggis- og varnarmál varðar. Frumvarpið staðfestir og styrkir þetta fyrirkomulag og ég lýsi ánægju minni með það. Ég er því augljóslega ósammála sumum viðhorfum hv. þingmanna úr Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, en það á svo sem ekki að koma á óvart. Það skref sem nú er stigið með stofnun sérstakrar Varnarmálastofnunar er skynsamlegt og rökrétt framhald af þróun mála. Varnarmálastofnun mun m.a. yfirtaka rekstur íslenska ratsjárkerfisins sem Ratsjárstofnun hafði með höndum og verður sú stofnun jafnhliða lögð niður. Með frumvarpinu er m.a. verið að greina á milli borgaralegu og hernaðarlegu verkefnanna, setja lagalegan eldvegg eins og hæstv. utanríkisráðherra kallaði það. Þar er líka verið að greina á milli stefnumótunarhlutverks utanríkisráðuneytisins og daglegrar framkvæmdar sem Varnarmálastofnun mun hafa á sinni könnu. Sú aðgreining er að mínu mati mjög mikilvæg. Ábyrgð utanríkisráðherra á varnarmálunum er staðfest í stjórnsýslunni sem og fyrirsvar ráðherrans á málaflokknum gagnvart innlendum og erlendum samstarfsaðilum. Ég tel það einnig mikilvægt atriði í frumvarpinu að betri forsendur skapast en áður fyrir öflugu eftirliti kjörinna fulltrúa okkar á þessu sviði, ekki síst innan utanríkismálanefndar Alþingis. Ég fagna sérstaklega þeirri áherslu sem þar kemur fram um upplýsingagjöf til utanríkismálanefndar. Það er mjög mikilvægt að verkefni og skyldur stjórnvalda hvað öryggis- og varnarmál snertir séu vel skilgreindar og skýrt afmarkaðar. Það er nauðsynlegt að skýr og afmörkuð verkaskipting sé í stjórnkerfinu á milli þeirra aðila sem sjá um öryggis- og almannavarnamál á borgaralegum vettvangi og þeirra sem fara með varnarmálin í hernaðarlegu samhengi. Ég get tekið undir þau almennu sjónarmið sem fram hafa komið í ræðum hæstv. dómsmálaráðherra og utanríkisráðherra fyrr í umræðunni hvað þetta varðar og sé ekki ástæðu til þess að fara ítarlegar yfir þau atriði. Ég vil frekar nota tíma minn hér til að fara aðeins í einstök atriði frumvarpsins sem ég tel rétt að vekja athygli á og eftir atvikum leita skýringa á frá hæstv. ráðherra. Mig langar þó almennt að segja, áður en lengra er haldið, að þó svo að ég styðji það að komið verði á fót sérstakri stofnun, Varnarmálastofnun, til þess að fara með þessi verkefni verð ég jafnframt að hafa uppi ákveðin varnaðarorð. Ég hef ekki litið á það sem mitt helsta verkefni í stjórnmálum að setja á fót nýjar ríkisstofnanir, heldur þvert á móti. Þess vegna er kannski ákveðin huggun í því að önnur stofnun, Ratsjárstofnun, mun verða lögð niður á móti þessari. En ég vil hins vegar hvetja menn til ráðdeildar og hagræðingar við uppbyggingu hinnar nýju stofnunar og að þess verði gætt í hvívetna að gagnrýninna spurninga verði spurt um þau verkefni sem þar verða leyst af hendi. Ég tel engan vafa leika á því að við getum náð umtalsverðri hagræðingu í rekstri ratsjárkerfisins og að okkur beri hreinlega skylda til þess að leita allra leiða til að gera það. Við eigum að horfa til okkar þarfa í dag en ekki horfa í baksýnisspegilinn, ekki horfa til þess hvernig hlutirnir hafa verið gerðir hingað til. Ég tel það mikilvægt atriði sem ég vil ítreka hér. Ríkisstofnanir, eins og við þekkjum, hafa tilhneigingu til þess að bólgna út og viða að sér nýjum oft og tíðum mikilvægum verkefnum. Þessi málaflokkur er þess eðlis að hann er mjög sérhæfður og flókinn og eflaust geta metnaðarfullir stjórnendur sannfært menn um nauðsyn þess að taka yfir alls kyns verkefni. Ég hvet því til gagnrýninnar hugsunar á þessu sviði. Utanríkisráðuneytið, sem samkvæmt frumvarpinu fer með stefnumótunarhlutverkið, þarf að sinna því aðhaldi. Mér þætti líka eðlilegt samfara því að Varnarmálastofnun verður sett á fót að sýnt verði fram á fækkun starfsmanna í ráðuneytinu, á varnarmálaskrifstofu þess, við þessa breyttu verkaskiptingu þegar framkvæmdahlið varnarmálanna er færð út til Varnarmálastofnunar. Ég tel einnig mikilvægt að þess verði gætt að nýta þær stofnanir, þann mannskap og þekkingu sem fyrir er varðandi þessi mál innan annarra ráðuneyta og stofnana ríkisins til þess að koma í veg fyrir tvíverknað og sóun opinberra fjármuna. Þá á ég við stofnanir eins og Flugstoðir, ríkislögreglustjóra, Almannavarnir ríkisins og fleiri. Það er mikilvægt að tryggja að upplýsingaflæðið verði gott og að samstarf allra aðila verði tryggt. Ég fagna því sérstaklega orðum hæstv. utanríkisráðherra, þar sem hún tók sérstaklega fram að ekkert komi í veg fyrir samstarf innlendra stofnana á þessu sviði. Virðulegi forseti. Ég mun nú fjalla aðeins um einstakar greinar frumvarpsins og leita svara hjá hæstv. ráðherra varðandi nokkur atriði eftir því sem hún getur komið því við hér í þessari umræðu eða eftir atvikum í utanríkismálanefnd. Ég vil fyrst nefna að ég staldraði við ákvæði 21. gr. frumvarpsins sem fjallar um skatta og tollaundanþágur. Mér sýnist þarna verið að setja í lög ýmsar undanþágur sem eru nú þegar tilteknar í öðrum lögum. Skattfrelsi Bandaríkjahers er t.d. tiltekið í varnarsamningnum frá 1951 og í greinargerðinni er vísað til þess að aðrir þjóðréttaraðilar fái sams konar undanþágur samkvæmt lögum nr. 98 frá 1992. Ákvæði annarra laga og þjóðréttarsamninga ættu því að mínu mati að nægja til að veita það skattfrelsi sem eðlilegt er talið að sé til staðar. Spurning mín er þá sú hvort nauðsynlegt sé að taka þetta sérstaklega fram þarna líka fyrst um þetta gilda nú þegar önnur lög. Ég mundi telja að væri viljinn sá að árétta þær undanþágur sem í gildi eru hefðu 2. og 3. mgr. 21. gr. nægt. 1. mgr. opnar á það að undanþágur geti náð til þeirra mannvirkja íslenska ríkisins sem eru á svæðinu til notkunar undir hvaða starfsemi sem er. Með öðrum orðum: Væri 21. gr. felld brott væri lagalegt inntak 2. og 3. mgr. áfram í fullu gildi. Einnig er í greinargerð frumvarpsins þar sem fjallað er um 21. gr. talað um að réttaráhrif svokallaðrar tilvísunaraðferðar laga nr. 98 frá 1992 virðast ekki hafa verið kynnt nægjanlega innan íslenska stjórnsýslukerfisins og því sé verið að árétta þarna skatta- og tollaundanþágur. Ég mundi vilja fá nánari skýringar á þessum orðum því eftir því sem ég hef aflað mér upplýsinga um er þessari aðferð mikið beitt í frumvarpasmíð og engin sérstök vandkvæði hafa verið um beitingu hennar. Ég vil næst víkja máli mínu að IV. kafla frumvarpsins sem fjallar um starfsmannamál. Í 8. gr. er fjallað um að forstjóra stofnunar sé m.a. gert að skilyrði að hann skuli hafa háskólamenntun. Hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði reyndar líka athugasemd við þetta en af öðrum toga en ég ætla mér að gera hér. Ég geri að sjálfsögðu ekki athugasemd við þessa kröfu. En ég mundi vilja hnykkja á því sem ég tel að sé væntanlega markmiðið með þessu skilyrði. Það er verið að krefjast þess að hlutaðeigandi hafi háskólapróf, ekki að hann hafi kannski setið einhverja kúrsa í háskólanum. Því teldi ég réttara að greinin orðaðist á þann veg að forstjóri skuli hafa lokið háskólaprófi. Þetta gerir ákvæðið skýrara og ég held að það sé meira í samræmi við það sem gerist í ríkiskerfinu. Annað varðandi starfsmannamálin. Þar er í 10. gr., eins og hefur komið fram, fjallað um heimildir til tímabundinna ráðninga til Varnarmálastofnunar. Þar eru starfsmenn utanríkisþjónustunnar sérstaklega tilteknir og þeim veitt sérstök heimild til þess að færast á milli ráðuneytisins og stofnunarinnar. Ég átta mig á því að eðli málsins samkvæmt mun utanríkisráðuneytið eiga í mestum samskiptum við stofnunina og að reynsla og þekking starfsmanna þess mun eflaust nýtast vel á báða bóga. Mér finnst hins vegar óþarfi að vera með sérstakt heimildarákvæði fyrir starfsmenn þessa eina ráðuneytis og tel eðlilegra að það yrði útvíkkað til Stjórnarráðsins alls eða jafnvel til ríkiskerfisins ef það gæti orðið til þess að nýta þekkingu sem fyrir er í kerfinu í þágu þessa málaflokks, auðvitað að uppfylltum þeim kröfum um öryggisvottun sem gerðar eru til starfsmanna stofnunarinnar. Þess má geta að um nokkurt skeið hefur verið í gangi tilraunaverkefni innan Stjórnarráðsins um svokölluð tímabundin vistaskipti, þar sem starfsmönnum nokkurra tiltekinna ráðuneyta hefur gefist kostur á að færa sig tímabundið á milli ráðuneyta. Það verkefni hefur gefið afar góða raun og stendur reyndar til að útvíkka það frekar á næstunni þannig að það taki til Stjórnarráðsins alls. Þess vegna þætti mér snyrtilegra að þarna yrði gengið í sömu átt. Virðulegi forseti. Í 16. gr. frumvarpsins er fjallað um rekstrarkostnað við starfrækslu Varnarmálastofnunar. Þar segir m.a. með leyfi forseta: „Varnarmálastofnun er heimilt, að virtum öryggisreglum og forgangsrétti Atlantshafsbandalagsins, að veita gegn gjaldi samningsbundin afnot af mannvirkjum og búnaði bandalagsins sem stofnunin hefur umsjón með á grundvelli gistiríkis- og notendaríkisskuldbindinga Íslands. Tekjur vegna afnotanna renna til Varnarmálastofnunar sem ráðstafar þeim til reksturs og viðhalds þeirra mannvirkja og búnaðar bandalagsins sem stofnunin annast.“ Nú geri ég ekki ágreining um að stofnunin hafi heimildir til að afla sér tekna. En mér leikur forvitni á að vita hvernig þetta er hugsað. Hverjum á að selja afnot af mannvirkjum og búnaði? Ég er einfaldlega að hugsa þetta út frá spurningunni um hlutverk ríkisins. Í þessu felst vonandi ekki það að ríkið sé að fara að leigja út gistirými í samkeppni við einkaaðila. Ég óska eftir nánari skýringum á þessu atriði. Frú forseti. Ég ætla ekki að sinni að gera frekari athugasemdir við frumvarpið. Ég hef tækifæri til þess að vinna að því nánar í utanríkismálanefnd þar sem ég á sæti. Þar verða án efa rædd nokkur lagatæknileg atriði, t.d. um það hvort allar þær skilgreiningar sem nefndar eru í 5. gr. frumvarpsins eigi heima í lagatextanum sjálfum eða hvort betur færi á því að þær væru annars staðar. En þetta er spurning sem við ræðum væntanlega í nefndinni. Ég vil ljúka máli mínu með því að lýsa stuðningi mínum við það fyrirkomulag sem þarna er boðað. Ég hvet okkur til að nýta þetta tækifæri til þess að koma þessum málum varanlega í sem allra best horf.

Virðulegi forseti. Frumvarp það sem hér liggur fyrir er mikið að vöxtum og vekur upp margar spurningar, fleiri en hægt er að fjalla um í stuttri ræðu. En ég vil víkja að einum þætti sem lýtur að rekstri öryggissvæða og þá sérstaklega öryggissvæðisins við Keflavíkurflugvöll sem einkum er fjallað um í 12. og 13. gr. Tilefnið er nýleg bókun sem samþykkt var í bæjarráði Reykjanesbæjar. Tildrög málsins eru þau að á árinu 1999 hófu Samtök hernaðarandstæðinga sem þá nefndust Samtök herstöðvaandstæðinga átak þar sem bæjar- og sveitarstjórnir um land allt voru hvattar til að lýsa því formlega yfir að viðkomandi sveitarfélög væru friðlýst fyrir allri umferð og geymslu kjarnorku-, sýkla- og efnavopna. Erindi þetta fékk víðast hvar mjög góðar undirtektir og var til að mynda samþykkt samhljóða í borgarstjórn Reykjavíkur í borgarstjórnartíð hæstv. utanríkisráðherra. Nú er svo komið að öll sveitarfélög á Íslandi nema fimm hafa samþykkt slíka friðlýsingu. Á dögunum ítrekuðu Samtök hernaðarandstæðinga erindi sitt við forráðamenn Reykjanesbæjar eins og sagt hefur verið frá í fjölmiðlum. Skemmst er frá því að segja að erindinu var hafnað. Rökstuðningur bæjarráðs vekur þar sérstaka athygli og skiptir verulegu máli í tengslum við það frumvarp sem við ræðum nú. Bókunina má lesa á heimasíðu Reykjanesbæjar og vef Samtaka hernaðarandstæðinga, friður.is en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Á fundi bæjarráðs Reykjanesbæjar 10. janúar 2008 var til afgreiðslu og umfjöllunar erindi Samtaka hernaðarandstæðinga, dagsett 3. janúar sl., þar sem ítrekuð er ósk um friðlýsingu bæjarlandsins fyrir kjarnorku- og efnavopnum. Eftirfarandi var fært til bókar: Reykjanesbær telur málið ekki vera á sínu forræði þar sem innan bæjarmarkanna er m.a. flugverndarsvæði sem er á forræði utanríkisráðuneytisins og vísar í fyrri afstöðu. Guðbrandur Einarsson situr hjá og vísar í fyrri afstöðu þar sem fram kemur stuðningur hans við erindi hernaðarandstæðinga.“ Þessi afstaða meiri hluta bæjarráðs Reykjanesbæjar er afar athyglisverð. Hún segir okkur nefnilega hvaða hugmyndir sveitarstjórnarmenn á svæðinu gera sér um eðli þeirrar starfsemi sem fer fram eða mun fara fram á verndarsvæði því sem Varnarmálastofnun er ætlað að reka þarna og fjallað er um í 6. og 7. gr. þessa lagafrumvarps. Meiri hluti bæjarráðs Reykjanesbæjar telur greinilega að jafnvel þótt kjörnir fulltrúar vildu hugsanlega ekkert fremur en að bæta Reykjanesbæ í hóp friðlýstra sveitarfélaga þá sé þeim það óheimilt þar sem málið er á forræði utanríkisráðuneytisins. Raunar má líta svo á að með þessari bókun sé bæjarráð Reykjanesbæjar beinlínis að kalla eftir því að ríkisvaldið eyði óvissunni og kveði upp úr um það hvort öryggissvæðin sem talin eru upp í 12. gr. frumvarpsins skuli vera skilgreind kjarnorku- og efnavopnalaus. Í ljósi þessarar afstöðu heimamanna tel ég liggja beint við að í tengslum við þessa lagasetningu verði tryggt með afdráttarlausum hætti að Varnarmálastofnun sé með öllu óheimilt að leyfa geymslu eða umferð kjarnorku-, sýkla- og efnavopna um þau öryggissvæði sem henni er falið að reka samkvæmt 12. gr. frumvarpsins. Með því móti væri hægt að eyða þeirri óvissu sem ýmsir sveitarstjórnarmenn á Suðurnesjum virðast vera í um það hvort þeim sé heimilt að vera á móti kjarnorkuvopnum í bæjarlandi sínu.

Frú forseti. Við ræðum frumvarp til varnarmálalaga sem er afskaplega mikilvægt og hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir hefur að miklu leyti komið inn á það sem ég ætlaði að fjalla um en það er ákvæði 21. gr. sem fjallar um skattfrelsi. Hún kom inn á það sem ég get alveg tekið undir að það er óeðlilegt að geta um það í lögum að einhver önnur lög gildi og það er óeðlilegt að árétta í lögum að einhverjir samningar og annað slíkt gildi. Ég held því að 21. gr. megi alveg missa sín, eins og hún leggur sig. 1. mgr. mætti hugsanlega standa en þar er eiginlega talað um það að mannvirki varnarsvæðis sem íslenska ríkið á og hefur forsjá yfir skuli vera skattfrjálst þannig að peningarnir fara í hring ef því væri að skipta. Ég ætla hins vegar að nota tækifærið og tala um annað og það er skattfrelsi alþjóðastofnana sem hér hefur verið áréttað. Frá Vínarfundinum 1812 hefur verið regla að sendimenn og aðrir slíkir njóti skattfrelsis. Hugsunin á bak við það er sú að gistilandið eða það land sem menn gista, geti ekki refsað þeim með því að skattleggja þá. Þetta er náttúrlega löngu liðin tíð og löngu orðið úrelt og brýtur allar kenningar um jafnrétti og jafnræði fyrir lögum o.s.frv. Ég hef verið baráttumaður fyrir því að afnema skattfrelsið, t.d. skattfrelsi forseta Íslands og ég hef lagt til að sjómannaafsláttur, sem líka er hluti af skattfrelsi ákveðinna stétta, væri aflagður en eftir stendur skattfrelsi sendimanna sem er mjög undarlegt. Það er mjög undarlegt að þeir borga ekki virðisaukaskatt, þeir borga ekki vörugjald á bensín og olíur og þeir borga ekki tekjuskatt. Í mínum huga brýtur þetta allar reglur okkar og hefðir um jafnræði, að menn séu jafnir fyrir lögum. Ég skora því á hæstv. utanríkisráðherra að berjast fyrir því á alþjóðavettvangi að þessari ósvinnu sé hætt. Þetta skekkir líka mikið samanburð á launum og kostnaði alþjóðastofnana. Til dæmis spurðist ég fyrir um það hjá ÖSE-þinginu hvaða laun starfsmenn ÖSE-þingsins væru með. Þá kom í ljós að yfirmennirnir í Kaupmannahöfn voru með ágætislaun og þegar ég spurði um skattfrelsi kom í ljós að annar þeirra var skattfrjáls en hinn ekki. Samt voru þeir með sambærileg laun sem þýddi náttúrlega að annar var miklu betur settur af því að hann borgaði enga skatta. Það eru líka til í Evrópu sérverslanir fyrir diplómata þar sem allt er skattfrjálst, alveg frá hveitinu og mjölinu og upp í dýrari vörur, t.d. sófa, bíla og annað. Þetta er náttúrlega mjög óeðlilegt, frú forseti. Ég held að hæstv. utanríkisráðherra sem er jafnréttissinni og vill hafa jafnræði meðal þegnanna ætti að berjast fyrir því á alþjóðavettvangi að þetta ákvæði sem einhverjir aðalsmenn og slíkir náðu samkomulagi um 1812 verði loksins fært til nútímans. Það eru dálítið skrýtin ákvæði í niðurstöðu fjármálaráðuneytisins á kostnaði. Þar segir, með leyfi frú forseta: „Ekki er gert ráð fyrir að stofnunin muni eiga neinar eignir.“ Dálítið neðar segir svo: „Undanskilinn í kostnaðaráætluninni er hins vegar stofnkostnaður vegna yfirfærslna eigna Bandaríkjamanna til stofnunarinnar sem er u.þ.b. 360 millj. kr.“ Þetta er bara mótsögn í sömu umsögninni og síðan segir: „… Varnarmálastofnun annast, fyrir hönd þjóðréttaraðila sem njóta skatt- og tollundanþága, eins og t.d. Atlantshafsbandalagið, fari eftir þeim sérreglum sem um slíka þjóðréttaraðila gilda. Gera verður þann fyrirvara að Varnarmálastofnun mun ekki njóta skattundanþágu með sama hætti og Ratsjárstofnun þótt hún annist rekstur fyrir aðila sem njóta slíkrar skattundanþágu.“ Ég tel að hv. utanríkismálanefnd sem fær þetta mál til umsagnar ætti að kveða skýrar á um þetta þannig að í umsögn fjármálaráðuneytisins sé ekki verið að gera ráð fyrir hinu og þessu heldur standi það í lögunum þannig að það sé alveg skýrt hverjir borgi skatt og hverjir borgi ekki skatt. Þetta er það sem ég vildi koma að um frumvarp um varnarmálalög og ég skora á hæstv. utanríkisráðherra að berjast fyrir því á alþjóðavettvangi að jafnræði gildi á milli þegna þessa heims að þessu leyti.

Frú forseti. Hérna er verið að ræða við 1. umr. frumvarp til varnarmálalaga sem hæstv. utanríkisráðherra hefur mælt fyrir. Ég vísa til þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs sem hafa talað í þessari umræðu, hv. þingmanna Ögmundar Jónassonar, Árna Þórs Sigurðssonar og Steinunnar Þóru Árnadóttur sem flutti ágæta ræðu um ákvarðanir sveitarfélaga um að banna meðferð eða vörslu eða geymslu kjarnorkuvopna eða tækja til að bera kjarnorkuvopn á sínu landsvæði. Það er þáttur sem ekkert er vikið að í þessu frumvarpi né heldur varð ég var við í framsögu hæstv. utanríkisráðherra við hvað þessar varnaraðgerðir eða tiltækar varnaraðgerðir af hálfu Íslendinga ættu að takmarka sig. Er það eingöngu við hermenn og tæki og tól, flugvélar sem þeim tengjast eða er líka gert ráð fyrir því að Ísland geti orðið svokallað gistiríki - þetta er orð sem notað er í frumvarpinu og mér líkar nú ekki. Ég kem að því seinna - gistiríki fyrir kjarnorkuvopn. Ég vil fá afdráttarlaus svör frá hæstv. utanríkisráðherra um það hvort með beinum eða óbeinum hætti felist í frumvarpinu skuldbindingar eða vilyrði að meintu ráði eða gáleysi fyrir því að geyma hér eða verja kjarnorkuvopn, tæki eða búnað til að geyma slíkt eða önnur gereyðingarvopn, sýklavopn eða annað því líkt sem ríki sem þó telja sig hafa verið búin að skrifa undir annað hafa því miður beitt í hernaði. Mér finnst þetta skipta máli og vil fá það afdráttarlaust fram hvort hér geti verið heimilað að heræfingar fari fram með tækjum og tólum sem tengjast kjarnorkuvopnum. Eftir því sem mér hefur skilist er röksemdafærslan fyrir stofnun Varnarmálastofnunar fyrst og fremst varnarskyn, hana á að stofna í varnarskyni, í varnarskyni fyrir Ísland fyrst og fremst, ekki í varnarskyni eða til þess vera skjöldur fyrir hugsanlegar árásir á Bandaríkin eða önnur ríki enda væri lítill tilgangur í því. Rökin á sínum tíma fyrir hersetu Bandaríkjamanna hér voru ekki endilega þau að verja ætti Ísland heldur átti að dreifa áhættunni og bregða upp skildi fyrir hugsanlegri árás á Bandaríkin eins og þingmenn vita. Nú er verið að stofna hér nýja stofnun. Bandaríski herinn er farinn sem betur fer. Hann fór sjálfur þrátt fyrir þrábeiðni íslenskra stjórnvalda um að vera kyrr. Hann fór sjálfur vegna þess að hann taldi ekki vera þá hættu yfirvofandi sem réttlæti lengur hersetu hér á landi. Nú kom hæstv. utanríkisráðherra inn á það að með þessari nýju stofnun og samningum eða vilyrðum í kringum þetta allt væri Ísland að taka að sér hlutverk sem bandaríski herinn hafði hér á landi með beinum eða óbeinum hætti í þágu bæði Bandaríkjanna og NATO. Þegar við hugsum til þess að yfirlýst þörfin fyrir hersetuna hér á sínum tíma af hálfu Bandaríkjamanna var að vera eins konar skjöldur fyrir hugsanlega árás á Bandaríkin þá á ég bágt með að sjá tilgang í því að við séum að endurreisa her og hervarnir til að þjóna því sama hlutverki áfram. Ég vil taka fram til viðbótar, frú forseti, að þegar íslenska lýðveldið var stofnað þá var lögð áhersla á hlutleysi þess og að það tæki ekki þátt í eða skipaði sér í raðir hernaðarbandalaga. Erlendur her gekk hér á land árið 1940 og síðan aftur 1951. Fyrst var Ísland hreinlega hersetið og þegar Bandaríkjaher kom hér inn var mikið um það deilt en þeir sem stóðu að þeirri samþykkt að taka á móti bandaríska hernum þá lýstu því yfir að Ísland skyldi vera herlaust land og að það væri í sjálfu sér áfram herlaust vegna þess að Ísland væri ekki að taka á sig eða fara að setja hér upp her og að erlendur her ætti alls ekki að vera hér á friðartímum, þ.e. að Ísland ætti að vera fullkomlega herlaust land á friðartímum. Þessi vitund held ég að sé greypt í íslenska þjóðarsál, þ.e. að Ísland sé friðelskandi land og eigi ekki að vera með her eða taka þátt í hernaðarbandalögum, vera með her og það á friðartímum. Ég held að hún sé svo sterk að þau áform sem hér eru uppi um stofnun sérstakrar varnarmálastofnunar sem á að hafa það hlutverk að standa að hervörnum, standa að heræfingum á íslenskri grundu, séu íslenskri þjóðarsál mjög andstæð. Ég segi fyrir mig að ég er andvígur þeirri grunnhugsun sem þarna er á ferðinni um að ástæða sé til þess að reka hér hernaðarstofnun hvort heldur er á friðar- eða ófriðartímum því að með því erum við annars að draga athygli að því að við séum þátttakendur í hernaðarbandalögum. Við ættum miklu frekar að segja okkur úr slíkum bandalögum og beita okkur fyrir stofnun - og taka þátt í öflugu friðarstarfi og samstarfi þjóða um friðaraðgerðir. Grunnurinn á bak við þessar hugmyndir eða áform er held ég algerlega andvígur íslenskri þjóðarsál. Það er algerlega rangt að ætla að innleiða þessa afstöðu inn í íslenska þjóðarsál að hér skuli rekin hernaðarstofnun sem standi að og kosti heræfingar á íslenskri grund. Við létum þetta yfir okkur ganga með erlendan her en litum alltaf á það ástand sem tímabundið, að við værum hersetin, að hér skyldi ekki vera her á friðartímum. Þess vegna geri ég athugasemdir við orðaskýringar og skilgreiningar og velti því fyrir mér hvaðan þær séu komnar og hver hafi annast þýðingar eða tilurð þeirra. Það stendur á blaðsíðu 2 í frumvarpinu um skilgreiningar, með leyfi forseta: „Í lögum þessum er merking hugtaka sem hér segir:“ Svo segir í 3. tölulið, með leyfi forseta: „3. Gistiríki: Ríki sem á grundvelli samnings: a. tekur á móti liðsafla og búnaði á vegum Atlantshafsbandalagsins eða annarra ríkja sem koma að aðgerðum á yfirráðasvæði þess eða ferðast í gegnum það;“ Svo segir í 4. tölulið, með leyfi forseta: „Gistiríkisstuðningur ...“ Mín máltilfinning fyrir því hvað sé gisting og gestrisni segir að það sé ansi langt gengið þegar farið er að tala um gestrisni og gistingu í hugtakinu fyrir því að hýsa hér og kosta erlendan her. Ég vil hreinlega segja það um mína máltilfinningu fyrir gestrisni hjá íslensku þjóðinni. Við höfum státað af mikilli gestrisni. En að hægt sé að heimfæra það upp á að hýsa hér og kosta og standa straum að æfingum erlendra herja undir hugtakinu gisting og gestrisni þá er mér hreinlega misboðið hvað það varðar, frú forseti. Ég bið nefndina að endurskoða þær skilgreiningar sem hér eru notaðar, hugtakaskilgreiningar um gistingar. Reyndar er það svo að ef maður kaupir sér gistingu á hóteli þá þarf maður yfirleitt að borga fyrir hana. Er ekki svo? Hér í hugtakanotkuninni felst það að gisting sé eitthvað sem gesturinn fær ókeypis og þá er væntanlega átt við þessar erlendu herþotur og þá erlendu hermenn sem hér eiga að fá að æfa sig og vera hluti af því sem menn kalla landvarnir Íslands. Mér finnst það vera misnotkun á því hugtaki. Ég vil síðan aðeins víkja að því sama og svipuðu sem hv. þm. Pétur H. Blöndal kom að varðandi umsögn fjármálaráðuneytisins. Ég tek undir með hv. þingmanni þegar hann bendir á mjög misvísandi og ónákvæmar og gildishlaðnar yfirlýsingar eða orðalag í umsögn fjármálaráðuneytisins sem er í sjálfu sér alvarlegt því að umsögn fjármálaráðuneytisins er einn af veigamiklum þáttum þegar við metum mikilvægi frumvarpa, forgangsröðun verkefna á grundvelli kostnaðar og svo framvegis. Þá skiptir máli að þar sé rétt og vel unnið. Eins og hv. þm. Pétur H. Blöndal benti á stendur í umsögn fjármálaráðuneytisins, með leyfi forseta: „Ekki er gert ráð fyrir að stofnunin muni eiga neinar eignir.“ Þá veltir maður fyrir sér hvað sé átt við. Er þetta þá bara stofnun sem annast ráðningar og laun fólks? Það liggur við að maður spyrji: Á hún ekki einu sinni að eiga skrifstofubúnað? Ég vil gjarnan heyra nánari skilgreiningar, þ.e. ef hæstv. utanríkisráðherra veit nánari skilgreiningar á því við hvað sé átt með eignum í þessu því seinna í umsögninni kemur aftur á móti - og ég tek aftur undir orð hv. þm. Péturs H. Blöndals - að þá er þar verið að tíunda kostnaðinn við þessi lög, við framkvæmd þeirra, við stofnun þessarar Varnarmálastofnunar. Fyrst er búið að segja að það séu ekki neinar eignir og síðan segir, með leyfi forseta: „Undanskilinn í kostnaðaráætluninni er hins vegar stofnkostnaður vegna yfirfærslna eigna Bandaríkjamanna til stofnunarinnar sem er u.þ.b. 360 millj. kr.“ Ég spyr: Hvaða eignir er þarna verið að tala um? Það er hvergi minnst á það eða ég hef ekki séð það í þessu frumvarpi hvaða eignir þarna er verið að tala um að færist yfir. Þó ég lýsi yfir því að ég sé sammála hv. þm. Pétri H. Blöndal í þessu máli þá vil ég aftur ítreka að það skiptir máli að umsögn fjármálaráðuneytisins varðandi svona frumvarp sé rétt og vandlega unnin. Þarna er líka vakin athygli á því að kostnaður við þetta sé áætlaður um 1 milljarður og 350 millj. kr á ári. Við fórum í gegnum þetta í umræðunni um fjárlögin og aftur þegar við erum að ráðstafa fé ríkissjóðs þá erum við líka að forgangsraða. Liggur mesta hættan erlendis frá í einhverri innrás sem við þurfum að stunda heræfingar gegn? Að mínu mati er miklu nauðsynlegra og eðlilegra að þessum tæpu 1,5 milljörðum kr. verði varið til eflingar almennri löggæslu í landinu til að hindra útbreiðslu og innflutning fíkniefna. Við heyrum ákall frá löggæslunni um allt land um fjársvelti. Ég er viss um, ef við hugsum um öryggi borgaranna, 

Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umræðu virðist vera í ágætisfarvegi miðað við breyttar aðstæður þótt ástæða sé til að hvetja til þess að alltaf njóti friðurinn vafans en ekki ófriðurinn. Það skaut hins vegar svolítið skökku við að heyra hv. þm. Jón Bjarnason hafa allt á hornum sér í framgangi málsins en hann lýsti ákveðinni andúð á hernaðartilþrifum. Það er sérkennilegt vegna þess að hv. þingmaður er löngu þekktur af því að vera sjálfur vígafim herfylking og þá af stærri gráðunni í framgangi sínum og atferli til að mynda í ræðustól á hv. Alþingi. Þess vegna er það sérstætt heyra hann fara hringinn í kringum sjálfan sig í þessum efnum því stundum minnir hv. þingmaður, þessi mæti þingmaður, á prússneskar sveitir sem storma með miklum takti og jafnvel Mongólíusveitirnar sem fara létt um grundir. Þannig hefur fas hv. þingmanns verið og hann ætti því hafa skilning á ákveðnum þáttum í þessu efni sem hann sleppir, því auðvitað er hv. þm. Jón Bjarnason einn af sérstökum stormsveitum á Íslandi í framgangi mála og það er virðingarvert út af fyrir sig.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góð orð og viðurkennandi fyrir framgöngu mína og ef út í það er farið þá get ég sagt eitthvað hliðstætt við hann því hann er nú talinn vera á við stærstu jarðýtur þegar hann fer í gang í sumum málum. Sumum finnst jafnvel óþægilegt að verða að hrökkva undan þegar hann fer um. Já, það má hugsa sér þetta og þetta var athyglisverð samlíking hjá hv. þingmanni með mongólsku hersveitirnar. Ég minnist þess þegar ég var ungur maður þá hreifst ég reyndar af sögum um Djengis Khan og hvað sveitir hans fóru hratt yfir og voru vel ríðandi þingmenn, nei 

Virðulegi forseti. Mér fannst þessi ræða hv. þm. Jóns Bjarnasonar athyglisverð fyrir þær sakir að hún afhjúpaði vel rökþrotið í þeim málflutningi sem hann og sumir þingmenn Vinstri grænna hafa haft í frammi, ekki allir þó. Hér er klifað á orðum eins og hervæðingu og hermálastofnun þó að aðalumræðan fjalli um að einungis standi til að lögleiða borgaraleg verkefni á sviði varnarmála og beinlínis banna með lögum verkefni hernaðarlegs eðlis, þannig að af Íslands hálfu verði ekki unnið að hernaðarlegum verkefnum. Hitt sem vekur mér alltaf jafnmikla athygli þegar ég heyri það úr munni hv. þingmanna Vinstri grænna, er sú staðhæfing að fyrst Bandaríkjamenn ákváðu að þeir vildu ekki út frá sínum hagsmunum hafa varnir á Íslandi eða viðbúnað á Íslandi, þá sé það fráleitt að Íslendingar hafi á því sjálfstæða skoðun. Mér finnst þetta alltaf svo athyglisvert því ég hef hingað til trúað því að þingmenn Vinstri grænna væru skoðanabræður mínir í því að efast nokkuð um óskeikulleika George W. Bush. En það er svo merkilegt að þegar þingmenn Vinstri grænna eru annars vegar og það kemur að því mati George W. Bush hvort hann vilji halda herliði á Íslandi út frá sínum hagsmunum, þá virðist það mat engu endurmati sæta í hugum vinstri grænna. Þeir virðast tilbúnir að sitja og standa eins og stórveldishagsmunir Bandaríkjanna krefjast þegar kemur að mati Bandaríkjamanna á því hvort þeir telji sér hag í því að halda varnarliði og viðbúnaði á Íslandi eða ekki. Það sem þetta mál snýst um og þær breytingar sem unnið er að núna er að Íslendingar marki sína eigin varnarmálastefnu út frá eigin forsendum en uni ekki mati Bandaríkjamanna á varnarhagsmunum Íslands og þörfum Íslands og sitji ekki og standi sýknt og heilagt eins og Bandaríkjamenn óska. Það eru þeir nýju tímar sem þingmaðurinn þarf að átta sig á að við erum að reyna að koma á hér á Íslandi. 
            

Frú forseti. Það hefur aldrei neinn þurft að velkjast í vafa um stefnu vinstri grænna hvað varðaði hersetu Bandaríkjamanna hér á landi. Hins vegar þóttu það tíðindi þegar Bandaríkjamenn ákváðu sjálfir á eigin forsendum, reyndar sem við höfum haldið fram áður, að það væri engin ástæða til þess að vera hér með erlendan her. En hann var hér að þrábeiðni íslenskra stjórnvalda. Sjónarmið okkar voru alltaf klár í þeim efnum.  Það sem ég vék að og bið hv. þm. Árna Pál Árnason að hugleiða er að nú erum við líka að forgangsraða fjármunum til öryggismála. Þar horfi ég á almenna löggæslu, almennar varnir gegn fíkniefnanotkun, fíkniefnainnflutningi og ofbeldi í samfélaginu. Þá veltir maður fyrir sér, hvar á fyrst að bera niður? Við höfum heyrt ákall frá löggæslunni um allt land, ekki síst löggæslunni á Suðurnesjum, en líka löggæslunni hringinn í kringum landið. Það er skorið niður fjármagn til sýslumannsembættanna. Það eru skertar fjárveitingar til almennrar löggæslu í landinu. Og þá segi ég: Væri ekki nær að verja hluta af þessu fjármagni, 1,5 milljörðum kr. til eflingar almennri löggæslu í landinu? Mundi það ekki verða til að skapa og efla meira öryggi fyrir hinn almenna borgara frekar en að stofna til útgjalda 

Virðulegi forseti. Ég held að hér sé alls ekki um að ræða val, annaðhvort eða. Það væri mikið áfall fyrir löggæslu á Íslandi ef það yrði ekki lengur fylgst með umferð ómerktra flugvéla um landið og ég held að að þessu leyti fari vel saman hagsmunir innra öryggis og ytra öryggis. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að það sem vekur athygli mína eru þau hringrök sem þingmaðurinn færir fram. Það er ólíku saman að jafna málflutningi þingmannsins og afar skynsamlegri ræðu hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar hérna áðan, sem nálgaðist þetta mál af miklu vitlegri sýn. Ef vinstri grænir meina það sem ég held nú stundum að sé mestmegnis í nösunum á þeim,  Ég held að það sé mjög mikilvægt markmið. Ég tók eftir því að hv. þm. Árni Þór Sigurðsson tók undir það að það er mjög mikilvægt að marka þessari starfsemi mjög skýran ramma og skýra umgjörð þannig að hún lúti lýðræðislegu eftirliti og sé gagnsæ. Það er grundvallaratriðið sem þetta mál snýst um. Orðaleppar þingmannsins um hervæðingu og hermálastofnun og önnur slík ummæli sem fyrst og fremst miðuðu að því að vekja tortryggni sem er algjörlega ástæðulaus eiga ekkert erindi í þessu samhengi.

Frú forseti. Í fyrsta lagi þá tem ég mér almennt ekki að segja að einhverjir séu með vitlausan málflutning eða annar með vitmeiri málflutning o.s.frv. Ég ætla ekkert að gefa málflutningi hv. þingmanns neina einkunn í því sambandi. Hv. þingmaður getur fundið það upp hjá sjálfum sér. En ég beini athygli að því að við erum jú að horfa á öryggismál borgaranna, öryggismál þjóðarinnar, og hvar skórinn kreppir þar mest. Ég vitnaði til þess og ég gæti rakið mörg bréf og ályktanir frá samtökum lögreglumanna vítt og breitt um landið þar sem þeir benda á hættuna af því hversu mikinn fjárskort þeir búa við og að skipulag sé með þeim hætti að öryggi sé jafnvel stefnt í voða. Ég veit að hv. þm. Árni Páll Árnason hlýtur að hafa fengið hliðstæð erindi. Í máli mínu vék ég fyrst og fremst að fjárhagslegri hlið þessa máls. Það er mín skoðun að við gerðum miklu betur í því að verja þessum 1,5 milljörðum, eða að minnsta kosti hluta af þeim, til þess að styrkja og efla innlenda löggæslu og þjónustu lögreglunnar í landinu. Það mundi skapa meira öryggi og auka öryggi borgaranna meira en að verja þessum 1,5 milljörðum til þess að kosta æfingar erlendra herja 

Hæstv. forseti. Ég get í upphafi ræðu minnar ekki stillt mig um að hrósa hv. þm. Jóni Bjarnasyni fyrir framlag hans til umræðunnar, sérstaklega í merku andsvari sínu við hv. þm. Árna Johnsen þar sem hann náði að færa þessa umræðu upp á annað og hærra plan en við höfum áður séð í umræðunni í dag. Það má segja um hv. þingmann að hann bregðist aldrei aðdáendum sínum. Ég er einn af þeim þrátt fyrir að ég geti lýst því yfir að ég sé líklega efnislega honum ósammála um hvað sem er. En þá tel ég að í þessu merka andsvari hans áðan hafi umræðan náð miklum hæðum. Ég ætlaði ekki að hafa langa ræðu um efnisatriði þessa ágæta frumvarps til varnarmálalaga. Ég tel það efnislega mjög gott og aðrir fulltrúar Sjálfstæðisflokksins hafa viðrað sjónarmið okkar til þessa frumvarps sem við styðjum. Ég vil þó taka undir með hv. þm. Pétri Blöndal sem vék í ágætri ræðu sinni að þeim skatt- og tollundanþágum sem gilda um alþjóðastofnanir, heri og erlend ríki sem hafa starfsemi í öðrum ríkjum. Ég get alveg tekið undir þau sjónarmið sem fram komu hjá hv. þingmanni um að líklega er það fyrirkomulag sem viðgengst hvað slíka starfsemi varðar gengið sér til húðar og að sínu leyti barn síns tíma. Það er ekki í samræmi við þau jafnræðissjónarmið sem við viljum starfa eftir að sumir greiði skatt vegna vinnu sinnar í tilteknu landi en aðrir ekki. Við gætum t.d. hugsað okkur í löndum þar sem lögregla hefur með höndum einhverja starfsemi og þar starfa lögreglumenn sem greiða skatta og skyldur af launum sínum en til hliðar við þá starfa t.d. friðargæsluliðar Sameinuðu þjóðanna sem gegna sambærilegum störfum og lögreglumennirnir en njóta skattfrelsis. Mér fannst þessi ábending hv. þingmanns góð og tek undir áskoranir hans til hæstv. utanríkisráðherra um að velta þessum sjónarmiðum fyrir sér og koma þeim á framfæri á erlendum vettvangi þrátt fyrir að ég átti mig á að þjóðréttarlegar skuldbindingar okkar og samningar við erlend ríki geri það væntanlega að verkum að við ein, Íslendingar, förum ekki að kljúfa okkur út úr því samkomulagi þess eðlis sem gildir á milli þjóðríkja. Ég vildi hins vegar taka undir sjónarmið hv. þingmanns. Athugasemdir mínar við þetta frumvarp eru ekki efnislegar, þær eru fyrst og fremst lagatæknilegs eðlis. Inn á þessi atriði hefur að einhverju leyti verið komið í umræðunni. Ég er sammála því sjónarmiði sem hér hefur komið fram um 21. gr. frumvarpsins sem fjallar um skatt- og tollundanþágur, ég tel óþarft að rekja í þessu frumvarpi sem líklega verður að lögum frá Alþingi að tilteknir aðilar njóti skattfrelsis eða tollundanþágna samkvæmt öðrum lögum. Ég tel að það sé óþarfi að taka það fram í lögunum að samkvæmt öðrum lögum gildi þessar reglur. Ég er þeirrar skoðunar almennt að lög eigi að vera skýr, skorinorð og hnitmiðuð og að í lagatextanum eigi menn ekki að eyða púðri í að segja hluti sem fyrir eru í lögunum. Ég tel það í samræmi við góða lagasetningarhætti að hv. utanríkismálanefnd fari yfir þetta ákvæði og taki þau sjónarmið sem þarna koma fram og finna má í öðrum lögum út úr frumvarpinu vegna þess að það er beinlínis óþarfi. Í annan stað vil ég víkja að ákvæðum 5. gr. þar sem taldar eru upp 18 skilgreiningar á hugtökum sem koma fram í texta frumvarpsins. Ég held að allir séu sammála um nauðsyn þess að lög séu skýr og greinileg og að þeir sem þau lesa átti sig á efnisinnihaldi þeirra. Hins vegar hafa menn í gegnum tíðina komið slíkum hugtökum á framfæri í lögskýringargögnum, í greinargerðum, nefndarálitum og öðrum gögnum sem fylgja lögum. Ég tel óþarft að telja upp þessi hugtök í frumvarpinu og skýra þau í langri lagagrein sem er nr. 5 í frumvarpinu. Fyrir utan það tel ég kannski óþarfa að vera með skilgreiningar á ýmsum hugtökum sem þar koma fram. Ég held að enginn velkist í vafa um hvað Atlantshafsbandalagið er. Að sama skapi held ég að menn séu ekki í miklum vafa um hvað íslenska loftvarnakerfið eða varnarsamningurinn er, eða innihald hans. Mér finnst óþarfi að þessi atriði komi fram í frumvarpinu. Á síðustu árum hefur verið tilhneiging til að setja skilgreiningar inn í frumvörp og í lagatexta. Að mínu mati eiga slíkar upplýsingar eða útskýringar miklu frekar heima í lögskýringargögnum en í lagatextanum sjálfum. Ég tel að þetta sé annað verkefni sem hv. þingmenn sem sæti eiga í utanríkismálanefnd ættu að taka til skoðunar, hvort ekki sé ástæða til að fella 5. gr. út í heild sinni. Telji menn ástæðu til að skilgreina þau hugtök sem þar koma verði það gert í nefndaráliti sem nefndin skilar frá sér þegar hún hefur lokið umfjöllun sinni um frumvarpið. Eins og ég segi eru þetta bara fyrst og fremst lagatæknilegar ábendingar og athugasemdir sem mér fannst ástæða til að koma á framfæri í tengslum við þetta mál. Ég vona að þeim athugasemdum verði vel tekið. Að öðru leyti tel ég frumvarpið ágætlega unnið, og eins og aðrir félagar mínir í Sjálfstæðisflokknum styð ég þá hugmyndafræði sem þar kemur fram og líst að öðru leyti efnislega vel á þetta mál.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá áhugaverðu og málefnalegu umræðu sem farið hefur fram í þingsalnum í dag um frumvarp til varnarmálalaga og þau sjónarmið sem hér hafa verið sett fram í umræðunni og ábendingar, sem full ástæða er til að fara betur yfir þegar málið fer til meðferðar utanríkismálanefndar Alþingis. Ég er ekki viss um, virðulegur forseti, að mér takist að svara öllum álitaefnum eða leggja eitthvað inn í þá umræðu sem hér hefur verið vakin upp af ýmsum þingmönnum. En ég mun reyna að gera það eftir bestu getu. Eins og ég sagði áðan í andsvari við hv. þm. Árna Þór Sigurðsson er ekki með þessu frumvarpi verið að lögfesta samninginn um aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Það er ekki verið að lögfesta varnarsamninginn. Það er ekki verið að lögfesta heræfingar. Um er að ræða rammalöggjöf sem veitir heimild til heræfinga og segir fyrir um hvernig halda eigi utan um þau verkefni sem leiða af aðild okkar í Atlantshafsbandalaginu, sem leiða af varnarsamningnum eða öðrum samningum sem eru bindandi að þjóðarrétti og við höfum þegar gert. Með öðrum orðum, þessi verkefni eru unnin í dag en þau eru unnin án þess að um þau gildi nægilega skýr lög. Þess vegna er þetta frumvarp, þótt það sé að vissu leyti stefnumarkandi, fyrst og fremst rammi um framkvæmd á þeirri stefnu í varnarmálum sem ríkisstjórn og Alþingi markar eftir atvikum, eftir því hvernig menn vilja haga þeim hlutum. Þá vík ég að því sem kom fram í máli hv. þm. Sivjar Friðleifsdóttur, sem er reyndar ekki hér núna. Hún spurði hvort einhver ágreiningur væri um öryggisgæsluna í Keflavík vegna þess að dómsmálaráðherra gerði hana sérstaklega að umtalsefni. Því er til að svara að opnað er fyrir það í frumvarpinu að þessi stofnun, Varnarmálastofnun, geti eftir atvikum og eðli máls og verkefna gert samninga við aðrar stofnanir sem fara með verkefni sem í eðli sínu eru borgaraleg. Það á t.d. við um löggæslu, svo dæmi sé tekið. Það er auðvitað fyllilega skoðunar virði að lögreglan í Keflavík sjái um alla öryggisgæslu á öryggissvæðinu ef mönnum býður svo við að horfa. Það er líka hægt að sjá fyrir sér að hægt sé að gera samninga á milli þessarar stofnunar og Neyðarlínunnar eða Flugstoða um afmarkaða þætti sem tryggt geti ákveðin samlegðaráhrif í rekstri þessara stofnana. Það er í sjálfu sér opið. Ramminn verður til með þessu frumvarpi, ef það verður að lögum, og síðan er það þessara stofnana að gera samninga um þessi verkefni. Hv. þm. Kristinn H. Gunnarssonar setti fram það sjónarmið, sem er algjörlega gilt sjónarmið, að það væri ekki sjálfgefið að vista þennan málaflokk sem varnar- og öryggismálin eru í utanríkisráðuneytinu. Við vitum að víða um heim eru sérstök varnarmálaráðuneyti og þá eru þessi mál vistuð í slíku ráðuneyti. Við höfum ekki talið að um slíka starfsemi væri að ræða á þessu sviði að það réttlætti stofnun sérstaks ráðuneytis um málaflokkinn. Ég tek undir það sem kom fram í máli hv. þm. Árna Páls Árnasonar, að víða um heim er skilið á milli þess sem lýtur að hinu ytra öryggi ríkja og svo hinu innra öryggi. Varnarmál eru að öðru jöfnu ekki í innanríkisráðuneytum. Við eigum því kannski ekki margra kosta völ, miðað við það að stofna ekki til sérstaks varnarmálaráðuneytis. Þess vegna hefur verið kosið, ekki í þessu frumvarpi heldur í reglugerð um Stjórnarráðið og í stjórnarráðslögum, að vista þennan málaflokk í utanríkisráðuneytinu. Þetta frumvarp breytir þar engu um. Það tekur algjörlega mið af reglugerðinni um Stjórnarráð Íslands eins og hún er í dag. Hv. þm. varaði við þeirri þróun í stjórnsýslu að vald væri fært til stofnana frá ráðuneytum og ráðherrar væru orðnir klöguráðherrar en ekki framkvæmdaráðherrar. Ég tel að þetta sé í raun gild og góð umræða sem ástæða er til að velta svolítið fyrir sér, hvort úrskurðarvald sem er farið að liggja í æ ríkari mæli hjá ráðherrunum sé farið að gera þeim örðugt um vik að tjá sig um mál sem eðli málsins samkvæmt eru pólitísk og ráðherrar ættu því að geta úttalað sig um. Mér finnst það alveg gild umræða sem hér hefur komið upp, en hvort hún á við í þessu tilviki er ég ekki viss um. Ég sé ekki fram á að þarna yrði um einhver úrskurðarmál að ræða hjá utanríkisráðuneytinu vegna verkefna stofnunarinnar. Hann nefndi líka að ekkert væri minnst á Alþingi í þessu frumvarpi og því væri ekki ætlað neitt hlutverk heldur væri það alfarið utanríkisráðherra og ráðuneytisins að móta stefnuna í öryggis- og varnarmálum. Ég lít ekki svo á að þetta frumvarp breyti því með neinum hætti. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Utanríkisráðherra mótar stefnu um framkvæmd varnarmála innan ramma laga þessara og ber ábyrgð á gerð hættumats á sviði varnarmála. Einnig ber utanríkisráðherra ábyrgð á mótun og framkvæmd öryggis- og varnarstefnu Íslands á alþjóðavettvangi.“ Með öðrum orðum lít ég svo á að það sé á ábyrgð ráðherrans að til sé stefna. Það er á hans ábyrgð að undirbúa hana og sjá til að þessi stefna sé til. En hverjir komi síðan að henni, það er ekki kveðið á um það í þessu frumvarpi. Það er þá lög og reglugerðir um Stjórnarráðið, þingskapalögin og stjórnarskráin, sem segja til um þá hluti en ekki þetta frumvarp í sjálfu sér. Það er ekki rétt sem kom fram að Alþingi hafi engu hlutverki að gegna í þessu. Ég lít svo á að þar sem minnst er á utanríkismálanefnd Alþingis sé í raun um það að ræða að Alþingi hefur falið, ef svo má segja, utanríkismálanefnd ákveðin verkefni á þessu sviði. Það er kveðið á um það hvernig eigi að standa utanríkismálanefnd Alþingis skil á verkefnum þessarar stofnunar, m.a. í 20. gr. þessa frumvarps og í 23. gr. Það er því ekki alls kostar rétt að ekkert sé fjallað um hlutverk Alþingis í þessu frumvarpi. Ég hef þegar svarað, virðulegur forseti, ýmsu sem kom fram í máli Árna Þórs Sigurðssonar. Að vísu vitnaði ég ekki alveg rétt í lagagreinar áðan þegar ég talaði um 10. gr. Ég ruglaði kannski saman 10. gr. og ákvæði til bráðabirgða um tilflutning starfsmanna sem nú eru hjá Ratsjárstofnun. En í 10. gr. er kveðið á um að það séu ákveðnir möguleikar að flytja það starfsfólk sem núna er í utanríkisráðuneytinu, sem fer með verkefnin sem verða hjá hinni nýju stofnun, yfir til stofnunarinnar. En það er líka tekið á því, af því að minnst var á aðra ríkisstarfsmenn, í 3. mgr. þessarar lagagreinar. Ég lít svo á að þar komi skýrt fram að utanríkisráðherra verði heimilt að ákveða að 1. og 2. mgr. taki til ákveðinna ríkisstarfsmanna sem hafa sérfræðiþekkingu sem talin er nýtast. Þannig geti greinin átt við um starfsmenn sem eru annars staðar enda segir að skilyrði sé að vinnuveitandi viðkomandi ríkisstarfsmanns veiti samþykki sitt. Ég held að það útskýri alveg að þar er ekki bara átt við þá sem eru í utanríkisráðuneytinu. En hv. þm. Ragnheiður Elín Árnadóttir gerði einmitt athugasemd við þetta. Ég vil aðeins segja, af því það kom fram hjá hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni og eins hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni og Jóni Bjarnasyni að þeir væru ekki sammála þeirri stefnu sem fylgt væri í varnar- og öryggismálum sem felst í aðild að NATO, þótt það hafi komið fram, m.a. hjá Árna Þór Sigurðssyni, að hann teldi að þetta væri skynsamleg skipun verkefna, að ég virði þau sjónarmið að Ísland eigi ekki að vera aðili að varnarbandalagi, að hér eigi ekki að fara fram heræfingar o.s.frv. Það finnst mér bara önnur umræða. Það er stefnumótandi umræða í utanríkismálum en hér er verið að setja rammann um þær skuldbindingar sem við höfum þegar gert og hefur ekki verið breytt. Það er eins og ég segi önnur umræða. Hér eru þau verkefni sem við erum skuldbundin til að sinna samkvæmt þjóðréttarsamningum og lögum sett í ákveðinn farveg. Varðandi tollfríðindin og skattfríðindin þá hafa komið fram ýmis sjónarmið, m.a. hjá hv. þm. Ragnheiði Elínu Árnadóttur, Sigurði Kára Kristjánssyni og Pétri Blöndal. Það er kannski lagatæknilegs eðlis, þ.e. hvort kveða eigi um á þau í þessu frumvarpi, vegna þess að um þau er fjallað í öðrum lögum. Ég tel eðlilegt að utanríkismálanefnd skoði það og fari yfir það. En það var talin ástæða til að árétta þetta til að vekja ákveðna vitund um þessa hluti í stjórnkerfi okkar, sem væru þá í þeim lögum sem um þessa starfsemi gilda þótt það sé kannski að finna í öðrum lögum. En ég get tekið undir það sjónarmið að þessi fríðindi, tollfríðindi, skattfríðindi, diplómatísku fríðindin, sem við verðum að viðhalda hvort sem okkur líkar betur eða verr vegna þess að það er líka þjóðréttarskuldbinding, sé kannski, hvað eigum við að segja, barn síns tíma og ástæða til að skoða frekar hvort slíkt eigi ekki að hverfa í þessum hnattvædda heimi okkar þar sem fólk er alltaf á fleygiferð. Ég get alveg tekið undir þau sjónarmið. Varðandi tekjuheimildir af NATO-eignum og einnig var spurt hvort stofnunin ætti ekki að eiga neinar eignir, um það spurði hv. þm. Jón Bjarnason. Varnarmálastofnun er umsýslustofnun með eignir NATO. Hún á ekki að eiga neinar slíkar eignir. Hún á bara að sjá um umsýslu með eignum sem NATO á en það kann að vera að hún eigi möguleika á að skapa sér tekjur af þeim eignum, t.d. með útleigu ef einhver not kunna að vera fyrir skýli eða hús þarna tímabundið eða varanlega. En það er ekki meiningin að fara í samkeppni við aðra aðila í þessum efnum. Hér kom upp áhugaverð umræða um kjarnorkuvopnalaus svæði og hvort heimilt væri að geyma kjarnorkuvopn á öryggissvæðinu í Keflavík. Hv. þm. Jón Bjarnason vildi afdráttarlaus svör um hvort í þessu frumvarpi fælust vilyrði fyrir að geyma kjarnorku- eða gereyðingarvopn í Keflavík. Ég svara því til að að sjálfsögðu er ekkert slíkt vilyrði í þessu frumvarpi og alveg fráleitt. Ég hef litið svo á, ágætu þingmenn, að sú stefna hafi verið mótuð á Alþingi Íslendinga árið 1984 að á Íslandi væru ekki geymd kjarnorkuvopn og ætti ekki að geyma kjarnorkuvopn. Ég hef litið svo á að við ættum að ganga út frá þeirri stefnu. Hér var gefin út mjög merk yfirlýsing 6. desember 1984, af þáverandi utanríkisráðherra Geir Hallgrímssyni, sem sagði í umræðum á Alþingi, með leyfi forseta: „Það er öllum ljóst að Íslendingar og íslensk stjórnvöld hafa lýst því margsinnis yfir að hér væru ekki geymd kjarnorkuvopn og hér ætti ekki að geyma kjarnorkuvopn. Í þeim efnum er því út af fyrir sig ekki frekari aðgerða þörf.“ Þetta var yfirlýsing sem þáverandi utanríkisráðherra gaf. Ég lít svo á að hún standi meðan henni hefur ekki verið hnekkt. Ég minni á að þessi yfirlýsing þótti sæta heilmiklum tíðindum. Ýmsir héldu því fram að fyrir þann tíma hefðu Bandaríkjamenn hugsanlega komið til landsins með kjarnorkuvopn þótt þeir hefðu aldrei viðurkennt það en heldur ekki neitað því. Þeir voru einfaldlega með þá stefnu og eru með þá stefnu að viðurkenna hvorki né neita slíku. En þarna var algjörlega skýrt dregin lína í sandinn með yfirlýsingu þáverandi utanríkisráðherra. Ég lít svo á að hún standi enn og að eftir henni sé farið. Virðulegur forseti. Ég hef sjálfsagt ekki svarað öllum þeim spurningum sem beint hefur verið til mín í þessari umræðu. En það gefst kostur á því að ræða þessi mál betur í nefndinni og eins við 2. og 3. umr. um málið. En ég þakka enn og aftur fyrir málefnalega og góða umræðu um þetta frumvarp.

Frú forseti. Ég ætlaði að fara í andsvar og taldi mig biðja um orðið meðan hæstv. ráðherra var enn í ræðustólnum. Hún var kannski búin að segja síðasta orðið. Ég ætla ekki að fullyrða um það. En þetta verður ekki löng ræða, frú forseti. Ég get lofað því að hún verður í andsvarsstíl. Ég ætlaði að spyrja um atriði sem ekki hefur komið fram í umræðunni. Gert er ráð fyrir því að lögin taki gildi 1. apríl 2008, að þá taki þessi stofnun til starfa og Ratsjárstofnun verði lögð niður frá sama tíma. Í bráðabirgðaákvæði er hins vegar gert ráð fyrir því að forstjóri stofnunarinnar verði skipaður frá 1. febrúar 2008, en þangað til eru ekki nema 12 eða 14 dagar, eða þar um bil. En þessu frumvarpi var dreift fyrir tveimur dögum síðan eins og ég vakti athygli á í upphafi. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra, þar sem bersýnilegt er að gert er ráð fyrir því að þetta frumvarp verði afgreitt fyrir næstu mánaðamót, að öðrum kosti verður væntanlega ekki skipaður forstjóri Varnarmálastofnunar frá 1. febrúar. Ég spyr hæstv. utanríkisráðherra hvernig hún hefur hugsað sér þetta.

Virðulegur forseti. Mér var nokkur vandi á höndum þar sem ég var búin að tala tvisvar við þessa umræðu og á ekki annan kost en að fara í andsvar við hv. þingmann þegar hann varpar fram þessari spurningu um gildistökuákvæðið. Það er rétt hjá þingmanninum, að þetta er nokkuð knappur tími. Það er gert ráð fyrir því að lögin taki gildi 1. apríl 2008. Hugmyndin var sú að ráða forstjóra tveimur mánuðum fyrr til þess að undirbúa yfirtöku þessara verkefna því að það verður að gerast snurðulaust þennan dag, 1. apríl. Tíminn er naumur og ég geri ráð fyrir því að við verðum að gera breytingu á þessu, að það geti ekki gerst 1. febrúar eins og þarna er gert ráð fyrir. Við verðum þá að undirbúa þessa yfirtöku verkefna með öðrum hætti. Þetta hefði kannski átt að breytast og er til marks um að það er svolítið síðan að frumvarpið var samið. Þessi grein frumvarpsins hefði þess vegna átt að breytast áður en það var lagt fram fyrir þingið. En stundum sést yfir svona smáatriði.

Forseti viðurkennir að hann var með gömlu reglurnar í huga þegar hann gaf hæstv. ráðherra orðið í andsvari. En samkvæmt nýju reglunum hafa menn rétt á að tala í 5 mínútur oftar en einu sinni. Þannig að … 

Frú forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að fordæma mannréttindabrot og hvetja bandarísk yfirvöld til að loka fangabúðunum í Guantanamo á Kúbu. Tillögugreinin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi fordæmir ólöglega og ómannúðlega meðferð á föngum í búðum Bandaríkjamanna við Guantanamo-flóa á Kúbu og felur ríkisstjórninni að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að þeim verði lokað.“ Þessi tillaga er svipuð og flutt var á fyrra ári en þó skal ítrekað að Íslandsdeild Amnesty International hvatti í haust þingmenn til að láta í sér heyra vegna mannréttindabrota við Guantanamo og er þess einnig getið hér í greinargerðinni. Þann 11. janúar síðastliðinn voru liðin nákvæmlega sex ár frá því að fyrstu fangarnir sem handteknir voru í tengslum við árásirnar á Bandaríkin 11. september 2001 og stríðsátökin í Afganistan voru fluttir í hið illræmda fangelsi í herstöð Bandaríkjamanna við Guantanamo-flóa á Kúbu. Á þeim tímamótum hafa á sjöunda hundrað fangar af u.þ.b. 40 þjóðernum, meira að segja allt niður í 13 ára börn, verið þar í haldi grunaðir um að vera annaðhvort hermenn talibana eða liðsmenn al Kaída samtakanna. Langflestir fanganna hafa verið teknir höndum af Bandaríkjaher eða af Norðurbandalaginu í Afganistan en sumir í Pakistan, Gambíu og jafnvel í Bosníu. Yfirlýst markmið Bandaríkjastjórnar með því að vista þessa „óvini“ sína sem þeir kalla í Guantanamo á Kúbu er einmitt að geta þar yfirheyrt meinta hryðjuverkamenn eða hermenn með hugsanleg tengsl við alþjóðleg samtök sem ógni Bandaríkjamönnum á landsvæði sem væri utan við lög og rétt í Bandaríkjunum sjálfum. Bandarísk stjórnvöld telja fangana svokallaða „ólöglega bardagamenn“ sem beita megi „óhefðbundnum“ yfirheyrsluaðferðum, sem ég kalla, einmitt utan við bandarísk lög og rétt. Talsmenn Bandaríkjastjórnar hafa staðfastlega haldið því fram að þrátt fyrir að fangarnir hafi verið handsamaðir í tengslum við vopnuð átök ríkja í milli njóti fangarnir í Guantanamo-herstöðinni ekki réttinda þriðja Genfarsáttmálans sem fjallar um meðferð stríðsfanga og bæði Bandaríkin og reyndar Afganistan eru líka aðilar að. Þarna er mönnum haldið föngnum utan við lög og rétt, þeim eru ekki birtar ákærur, þeir hafa ekki verið færðir fyrir rétt, fá ekki lögfræðilega aðstoð, hafa ekki getað leitað til dómstóla, ekki getað haft samband við fjölskyldur sínar nema í gegnum ritskoðuð sendibréf og þá fyrir milligöngu Alþjóða rauða krossins. Þessi meðferð Bandaríkjastjórnar á föngunum í Guantanamo hefur vakið harða gagnrýni mannréttindasamtaka, alþjóðlegra stofnana og lagaprófessora sem hafa skorað á hana að veita föngunum réttindi stríðsfanga og leyfa í það minnsta óháðum og hæfum dómstólum að úrskurða um hvort fangana beri að telja stríðsfanga eða „ólöglega bardagamenn“. Mannréttindasamtök hafa einnig fordæmt þessa meðferð og skorað á Bandaríkjastjórn að loka þessu fangelsi þar sem fangar eru beittir líkamlegum og andlegum kvölum með ýmsu móti, m.a. látnir standa tímunum saman í óþægilegri líkamsstellingu, sviptir svefni, látnir þola mikinn hita eða mikinn kulda, stanslausa birtu og hávaða og fleira því um líkt. Á mannamáli eru slíkar aðferðir nefndar pyndingar, sem eru aldrei réttlætanlegar og skýlaust brot á alþjóðamannúðar- og mannréttindalögum. Tilraun Bandaríkjastjórnar til að innleiða nýja skilgreiningu um „ólöglega bardagamenn“ sem hvorki njóti verndar sem almennir borgarar né sem stríðsfangar og hægt sé að halda föngnum og jafnvel pynda árum saman án þess að þeim sé birt ákæra og tryggð réttlát málsmeðferð, er ósvífin atlaga að allri viðleitni alþjóðasamfélagsins til að tryggja mannréttindi, jafnt á tímum friðar sem ófriðar í heiminum. Á þeim sex árum sem liðin eru síðan fyrstu fangarnir voru fluttir í herfangelsi Bandaríkjamanna í Guantanamo hefur umræðan í Bandaríkjunum um þær aðferðir og þá skilgreiningu Bandaríkjastjórnar sem ég nefndi verið allhávær og hún hefur leitt til þess að hæstiréttur Bandaríkjanna og Bandaríkjaþing hafa fjallað um þau álitamál sem hér eiga við. Meðal annars úrskurðaði hæstiréttur Bandaríkjanna 19. júní 2006 að sú túlkun að bandarísk lögsaga gilti ekki í Guantanamo ætti ekki við rök að styðjast. Þá gaf varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna út í júlí sama ár þá yfirlýsingu að Genfarsáttmálinn yrði virtur í Guantanamo. Aðstæðurnar geta samt engan veginn talist boðlegar þótt í orði kveðnu eigi Bandaríkjamenn að tryggja þessum föngum sömu lágmarksréttindi og öðrum stríðsföngum og þegar betur er að gáð reynast lög sem sett voru á Bandaríkjaþingi síðastliðið haust ekki ná því yfirlýsta markmiði sínu að veita þeim þetta öryggi og þykja þau jafnvel grafa undan almennu réttaröryggi í Bandaríkjunum. Í greinargerðinni er einnig fjallað um lög sem sett voru í Bandaríkjunum 17. október 2006 þar sem Bandaríkjaforseta er falið að ákveða hvaða yfirheyrsluaðferðir teljist leyfilegar. Einnig er á það bent að í upphafi síðasta árs, þegar fimm ár voru liðin frá því að fangelsið í herstöðinni í Guantanamo var tekið í notkun, voru kynntar vinnureglur fyrir sérstakan herdómstól í Guantanamo. Þeirri stofnun var þar með heimilað að dæma sakborning á grundvelli sögusagna og framburðar sem hefur verið þvingaður fram, m.a. með pyndingum og þeim aðferðum sem ég rakti áðan. Verjandi sakbornings fyrir þessum sérstaka herdómstól í Guantanamo situr skör lægra en saksóknari því vilji hann leggja fram leynileg sönnunargögn má saksóknari fá að sjá þau en um sambærileg gögn sem saksóknari leggur fram gildir að verjandi fær ekki að sjá þau. Á þeim sex árum sem liðin eru frá því að fangelsinu í herstöðinni við Guantanamo var komið á hefur gagnrýni alþjóðasamfélagsins og gagnrýni innan Bandaríkjanna ekki haft umtalsverð áhrif. Það er því ljóst að Bandaríkjastjórn mætir öllum kröfum um að hún standi við alþjóðaskuldbindingar sínar á þessu sviði af sömu þrákelkninni og áður. Sex ár eru liðin frá því að fyrstu fangarnir voru fluttir til Guantanamo. Þann 11. janúar síðastliðinn voru enn 277 fangar í Guantanamo, þeim hafði þó fækkað um 100 á liðnu ári en voru flestir nær 700 talsins. Á þessum tímamótum, sex ára afmælinu, heimsótti aðmírállinn Mike Mullen, sem er formaður herforingjaráðs Bandaríkjanna, herstöðina og fangelsið og það vakti athygli fréttamanna sem voru viðstaddir þá heimsókn að hann lýsti því yfir við það tækifæri að hann vildi loka fangelsinu í Guantanamo. Hvers vegna vildi aðmírállinn, formaður herforingjaráðs Bandaríkjanna, loka Guantanamo? Það var ekki vegna þess að meðferð fanganna bryti í bága við alþjóðalög, heldur vegna þess að umræður um fangelsið á alþjóðavettvangi hefðu haft skaðleg áhrif á ímynd Bandaríkjanna. Hitt er svo annað mál að Mike Mullen aðmíráll hlaut að viðurkenna fyrir þessum sömu fréttamönnum að lokun fangelsisins væri ekki á hans verksviði. Hann viðurkenndi einnig að honum væri ekki kunnugt um að neinar áætlanir væru uppi um að loka fangelsinu. Guantanamo hefði hins vegar svert ímynd Bandaríkjanna, haft skaðleg áhrif á hana, og því teldi hann að það ætti að loka henni. Ekki þarf að hafa mörg orð um það hversu hættulegt fordæmi bandarísku pyndingabúðirnar í Guantanamo eru. Réttarbrotum og dómsmorðum hefur síst fækkað í meintu stríði Bandaríkjamanna og Vesturlanda gegn hryðjuverkavá um allan heim. Grundvallarréttindi fólks sem tryggð eru í alþjóðlegum mannréttindasáttmálum eru takmörkuð eða numin úr gildi með fáeinum stjórnvaldsaðgerðum. Gagnrýni Bandaríkjastjórnar á mannréttindabrot annars staðar í heiminum hefur öll orðið mun ótrúverðugri fyrir vikið og róðurinn í baráttunni fyrir mannréttindum einungis þyngri. Á þetta hafa fjölmörg ríki bent og öll helstu mannréttindasamtök heims, svo sem Amnesty International og Human Rights Watch, allt frá því að flogið var með fyrstu fangana til Guantanamo. Það er því full ástæða til þess að Alþingi Íslendinga og ríkisstjórn láti í sér heyra um mannréttindabrotin í Guantanamo með skýrum hætti á alþjóðavettvangi og beiti sér fyrir því að fangabúðunum verði lokað. Þar með tekur Alþingi undir kröfu mannréttindasamtakanna Amnesty International sem einnig hafa hvatt bandarísk yfirvöld til að loka fangabúðunum. Það má þó ekki verða til þess að fangarnir verði fluttir annað á sambærilega staði annars staðar eða í leynifangelsi, og vísa ég þá til leynilegs fangaflugs sem mikið var í umræðunni á nýliðnu ári. Lykilatriði er að virða mannréttindi þeirra fanga sem þarna hefur verið haldið án dóms og laga og tryggja þeim réttláta málsmeðferð samkvæmt alþjóðlegum viðmiðum. Mike Mullen aðmíráll hefur áhyggjur af því að Guantanamo hafi svert ímynd Bandaríkjanna og haft skaðleg áhrif á hana. Alþingi Íslendinga getur einnig skaðast af því að taka ekki af skarið í þessu efni. Amnesty International skoraði síðastliðið haust á þingmenn, ekki í fyrsta sinn, að láta í sér heyra og mótmæla lögleysunni og mannréttindabrotunum sem þarna viðgangast og ég veit að ýmsir þingmenn brugðust vel við þeirri áskorun. Nú er komið að því að rödd Alþingis heyrist.

Frú forseti. Bandaríkin hafa verið fyrirmynd vestræns lýðræðis og horft hefur verið til þeirra sem leiðandi í mannréttindum, lýðræði og frelsi einstaklingsins. Þess vegna er sérstaklega sárt að horfa upp á þá ótrúlegu tilraun þeirra í Guantanamo að kanna hversu langt hægt sé að ganga í að brjóta og fótumtroða mannréttindi. Þar er fólki haldið árum saman án þess að koma fyrir dómara, án þess að njóta lágmarksmannréttinda. Bandaríkin hafa löngum verið brjóstvörn fyrir baráttu fyrir mannréttindum í heiminum. Nú hafa þau brugðist sem slík brjóstvörn og gunnfáni þeirra í baráttu fyrir mannréttindum er troðinn í svaðið. Ég skora á Bandaríkin að loka þessum búðum og má þennan blett af sögu sinni.

Hæstv. forseti. Um mannréttindabrotin í Guantanamo verður aldrei of mikið fjallað og aldrei of oft ítrekaðar óskir og kröfur um að íslensk stjórnvöld fordæmi þau með afgerandi hætti. Það hefur þegar verið gert að sögn fyrrverandi ríkisstjórnar. Það var þó gert með svo linkulegum hætti að nánast var um að ræða mótmæli í kyrrþey eftir að samtök launafólks, Amnesty International og ungliðahreyfingar nokkurra stjórnmálaflokka höfðu barið lengi á dyrnar. Íslensk stjórnvöld og íslenskir ráðherrar hafa aftur og ítrekað gengið á fund starfsbræðra sinna og systra vestra án þess að við þessu máli sé hreyft. Það verður ekki sagt að heimurinn viti ekki hvað á sér stað í Guantanamo. Ég er með úrklippusafn úr fjölmiðlum frá undanförnum árum, nánast tekið af tilviljun. Ég staðnæmist við frétt um miðjan júlímánuð árið 2005. Þar segir frá dæmum af líkamlegum og ekki síður andlegum pyndingum í Guantanamo þar sem yfirpyndingameistari um nokkurra missira skeið frá árinu 2002, Miller að nafni, skýrði frá því hvernig staðið væri að pyndingum. Bandaríska fréttastofan CNN segir frá því á þessa leið að yfirheyrslurnar hafi hafist á staðhæfingum um ættingja fanganna, í þessu tilviki að móðir og systur viðkomandi væru vændiskonur. Fanginn hafi verið látinn setja upp brjóstahaldara, leðurólar hafi verið settar yfir höfuð hans og síðan hafi hann verið látinn dansa við karlkyns fangavörð. Þá var hann látinn afklæðast til að hægt væri að leita á honum, sem kallað var þótt það væri þarflaust við þessar yfirheyrslur, grimmir hundar látnir ógna honum, hann hafi verið látinn standa nakinn frammi fyrir kvenfólki í fangelsinu og síðan þröngvað til að skríða um eins og hundur með ól um hálsinn. Þegar þessu var lokið gátu menn byrjað að spjalla saman. Það var Miller yfirfangavörður sem greindi frá. Hann sagði bandarísku fréttastofunni að þetta flokkaðist að sínu mati ekki undir pyndingar. Í fréttaumfjöllun CNN kom fram að Miller hefði látið af yfirfangavarðarstarfinu í Guantanamo en gegndi nú virðulegu embætti í bandaríska varnarmálaráðuneytinu. Ég staðnæmist við fréttir frá maílokum árið 2005. Þá greinir Morgunblaðið frá því í ágætri frétt um ásakanir sem fram hefðu komið að Kóraninn hafi verið óvirtur í fangabúðum Bandaríkjamanna í Guantanamo til að ögra múslimskum föngum þar en í þessari frétt segir m.a., með leyfi forseta: „Jay Hood hershöfðingi sagði á fréttamannafundi í fyrradag að ásakanir um að Kóraninn hefði verið svívirtur væru 13 en sannanir fyrir slíku lægju fyrir í fimm tilvikum. Fjórum sinnum hefðu fangaverðir átt í hlut en einu sinni maður sem annaðist yfirheyrslur. Þrisvar sinnum hefði verið um ásetning að ræða en tvisvar vangá. Vildi Hood ekki segja frá því í hverju óvirðingin hefði falist. Lawrence Di Rita, talsmaður Donald H. Rumsfelds varnarmálaráðherra, var á fundinum með Hood og sagði að nú ætti að vera ljóst að í Guantanamo væri borin mikil virðing fyrir trú fanganna.“ Síðan var hægt að sanna að Newsweek hefði í einhverjum tilvikum farið með ýkjur, t.d. varðandi það að Kóraninum hefði verið sturtað niður í klósettið. Eftir að sönnur höfðu verið færðar á þetta komu fulltrúar bandaríska varnarmálaráðuneytisins fram og sögðu að nú ætti vera ljóst að í Guantanamo væri borin mikil virðing fyrir trú fanganna. Ég get haldið áfram. Ég get haldið áfram með dæmi þar sem fjölmiðlum er þröngvað til að draga ásakanir sínar til baka og orðhengilshátt af þessu tagi. Þeir hafa verið sakaðir um að sverta ímynd Bandaríkjanna, ekki böðlarnir, ekki pyndingarböðlarnir, þeir sverta enga ímynd. Það eru hinir sem frá því greina. Spurning mín til okkar allra er þessi: Hvað þarf að gerast til þess að við hættum að fara niður á hnén og biðja forsvarsmenn þessara böðla að veita okkur vörn, vörn gegn öllu illu? Getur verið að mönnum finnist engin tengsl vera á milli þess sem við gerum þegar við ræðum svokallað varnarsamstarf við Bandaríkjastjórn og þess sem sama stjórn aðhefst í Abu Graib, með innrásinni í Írak, með innrásinni í Afganistan, með pyndingunum í Guantanamo? Finnst okkur engin tengsl vera þarna á milli? Hversu firrt erum við eiginlega orðin þegar við horfum fram hjá grófustu mannréttindabrotum síðari tíma? Síðan þegar við leyfum okkur að orða þessi tengsl eins og gert var fyrr í dag þegar við ræddum um svokallað varnarsamstarf við NATO og Bandaríkin, var talað um að þetta væri í nösunum á okkur. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð en ég ætla að skilja þessa spurningu eftir hjá okkur öllum.

Virðulegi forseti. Ég vil leyfa mér að taka undir með þeim þingmönnum sem tekið hafa þátt í umræðum til þessa. Ég tel mjög mikilvægt að Alþingi samþykki þá þingsályktunartillögu sem hér er til umræðu um að fordæma mannréttindabrot sem bandarísk stjórnvöld standa fyrir og bera ábyrgð á í herstöðinni sinni og fangabúðunum við Guantanamo-flóa á Kúbu. Það er einu sinni þannig að reglur um stríð og stríðsrekstur, með hvaða hætti og hvernig skuli heyja stríð, með hvaða hætti megi ekki gera það og hvernig farið skuli með stríðsfanga, byrjuðu að þróast á 18. öld. Lengi vel var það þannig í Evrópu að stríð á milli ríkja hafði takmörkuð áhrif á almenna borgara vegna þess að það var viðurkennd regla í meira en 100 ár að um væri að ræða stríð á milli herja, það ætti ekki að bitna á almennum borgurum eða almennri starfsemi þeirra. Það ætti alls ekki að beita þá pyndingum eða valda þeim vandamálum. Þessar reglur voru hafðar í heiðri allt fram á 20. öld en þá fóru hlutirnir heldur betur að breytast. Í síðari heimsstyrjöld var það samt sem áður þannig að í mjög mörgum tilvikum voru almennar reglur um stríðsfanga haldnar og þó að ýmsar undantekningar séu á því hjá mörgum þjóðum þá vildu stríðsþjóðir í síðari heimsstyrjöldinni yfirleitt halda þær reglur sem mótaðar höfðu verið af alþjóðasamfélaginu um vernd stríðsfanga. Það var þannig þegar Churchill og Roosevelt hittust árið 1942, minnir mig, til að fjalla um með hvaða hætti ætti að koma fyrir skipan mála og treysta mannréttindi. Eitt af því sem þeir ræddu var að stofnað yrði samfélag þjóðanna sem síðar varð Sameinuðu þjóðirnar. Þeir vildu að byggt væri upp regluverk sem tryggði mönnum jafnt í friði sem ófriði ákveðin lágmarksmannréttindi. Öll þau atriði sem þar var talað um og öll þau atriði sem sett hafa verið af alþjóðasamfélaginu til verndar föngum til að gætt sé mannréttinda þeirra sem verða undir í slíkum átökum hafa verið brotin af Bandaríkjamönnum á síðustu árum, því miður. Ég get tekið undir með hv. þm. Pétri Blöndal að mörgu leyti þegar hann talar um Bandaríkin sem leiðandi í vestrænu lýðræði. Ég tel að í sjálfu sér hafi aðrar þjóðir verið meira leiðandi í lýðræðinu en þau eru hins vegar tvímælalaust stærsta lýðræðisþjóðin og hafa verið það lengst af. Það er dapurlegt að horfa upp á að stjórn skuli vera við völd í landinu sem leyfir sér að þverbrjóta þær reglur sem alþjóðasamfélagið hefur sett, en ekki bara það, hún leyfir sér að brjóta þær reglur sem gilda í bandarísku samfélagi, þær reglur sem hver einasti siðaður maður hlýtur að vilja hafa í heiðri. Það er það sem er að gerast í Guantanamo á Kúbu. Ekki er hægt annað fyrir alla frjálsborna menn sem unna mannréttindum, sem hugsa um virðingu einstaklinganna, en að fordæma þessa gjörð. Til þess að geta haldið hlutunum með þeim hætti sem þeir gera hefur ríkisstjórn Bandaríkjanna, Bush-stjórnin, komið því þannig fyrir að fangarnir í Guantanamo eru utan laga og réttar, líka bandarísks réttar. Það er erfitt fyrir bandaríska dómstóla, jafnvel hæstarétt Bandaríkjanna, að koma að því sem þarna á sér stað. Þar sem hæstiréttur hefur þó komist að þessum málum í Bandaríkjunum hefur verið öldungis ljóst að þeirra mati að um er að ræða brot sem ekki eru afsakanleg. Ég lít þannig á að í þessu tilviki horfum við á ríkisstjórn, sem á sem betur fer stutta lífdaga eftir, sem hefur leyft sér að taka völdin í sínar hendur andstætt öllum reglum alþjóðasamfélagsins og andstætt öllum viðhorfum frjálsborinna manna til almennra mannréttinda. Það er ekki hægt annað en fordæma slíka hluti. Það er gersamlega útilokað annað en fordæma slíka hluti. Ég gæti, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði áðan, komið með tilvitnanir, blaðaúrklippur og ýmislegt fleira um þau atriði þar sem um er að ræða mjög svívirðileg mannréttindabrot gagnvart föngunum í Guantanamo-búðunum. Það er hins vegar óþarfi að tíunda það hér og í sjálfu sér þarf ekki að fara mörgum orðum frekar um þá sjálfsögðu og eðlilegu tillögu sem hér er flutt fram af hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur og fleirum. Mér fyndist sómi fyrir Alþingi að reyna að hraða meðferðinni og sýna fram á að við sem bandalagsþjóð Bandaríkjanna, við sem vinir Bandaríkjanna, við sem viljum standa með Bandaríkjunum í ýmsum málum og höfum gert í gegnum tíðina, getum ekki liðið að þessi vinaþjóð okkar fari á svig við reglur alþjóðasamfélagsins hvað varðar meðferð á stríðsföngum. Þess vegna tek ég heils hugar undir þá tillögu til þingsályktunar sem hér er um að ræða og hvet til þess að Alþingi afgreiði hana sem allra fyrst.

Frú forseti. Við ræðum um tillögu sem er afskaplega þörf og ég vil taka undir allt sem sagt hefur verið í þessum umræðum og þakka fyrir það framtak að leggja tillöguna fram. Fram fer alþjóðleg barátta í þessum efnum, m.a. undir forustu Amnesty International, og margir þingmenn hafa sem betur fer tekið þátt í þeirri baráttu með undirskrift áskorunar. Auðvitað má spyrja að því hver munurinn sé á Guantanamo-fangabúðunum þar sem pyndingar fara fram eða öðrum stöðum í heiminum þar sem álíka vinnubrögð eru viðhöfð því að vissulega eru margir í fangelsum í hinum stóra heimi, því miður. Þó hygg ég að þetta sé einsdæmi í þeim fangelsum sem rekin eru af hinum svokölluðu vestrænu þjóðum. Það er önnur ástæða en nálægðin sem kallar á skyldur okkar í þessu efni sérstaklega og það eru óneitanleg tengsl okkar Íslendinga við allt ferli þessa máls, tengsl okkar við hinn óheppilega stríðsrekstur í Miðausturlöndum sem Bandaríkjamenn hafa haft forgöngu um. Við framsóknarmenn höfum litið svo á að þar hafi þáverandi ríkisstjórn gert mistök og að því liggja okkar yfirlýsingar og eins yfirlýsingar fráfarandi og núverandi formanns. Ég tel mikilvægt að við öxlum þá ábyrgð í verki með því að beita okkur í þessu máli. Þess vegna er mikilvægt að meðferð málsins sé hraðað og að ríkisstjórnin fylgi því fast eftir við vinaþjóð okkar, Bandaríkjamenn. Flytja mætti langt mál um hvers vegna lýðræðisþjóð eins og Bandaríkjamenn - og þeir hafa vissulega, eins og hér hefur komið fram, verið í brjóstvörn lýðræðisins - hvers vegna slíkt ríki ratar í ógöngur sem þessar. Þar er auðvitað engin ein ástæða sem ræður öllu. Þó er eitt sem er gegnumgangandi í því þegar farið er að skoða alla þá umræðu sem er um baráttu gegn hryðjuverkum í heiminum, þar hefur trúarofstæki á báða bóga litað myndina. Í Bandaríkjunum hafa því miður menn með afskaplega öfgafullar skoðanir í þessum efnum, öfgafullar skoðanir gagnvart íslam og öfgafullar skoðanir gagnvart þeim þjóðum sem þá trú aðhyllast, komist til valda og það einkennir stundum umræðuna. Ég velti stundum fyrir mér hvort Guantanamo-búðirnar væru enn þá við lýði ef þar hefðu verið hnepptir í varðhald kristnir skæruliðar sunnan úr rómönsku Ameríku, svo að við tökum eitthvert raunhæft dæmi. Er ef til vill þannig komið fyrir okkur íbúum Vesturlanda að langlundargeð okkar gagnvart pyndingum af þessu tagi sé meira þar sem í hlut eiga íslamstrúarmenn og að einhverju leyti vegna þeirra hörmulegu atburða sem oft eru kenndir við 11. september og hafa auðvitað endurspeglast í fleiru heldur en akkúrat atburðum þann dag? Þessi einföldun á heiminum er afskaplega óheppileg og afskaplega fávísleg. Hún kallar auðvitað á umræðu og endurmat gilda okkar. Við höfum auðvitað ekki leyfi til að útmála íslamstrúarmenn, eða þá sem koma frá þessum austrænu löndum sem lengi voru forustulönd í menningarmálum, sem óvini vestrænnar menningar, það geti réttlætt einhvers konar sérúrræði varðandi refsingar og eftirlit. Það hefur þó legið í loftinu á öllum Vesturlöndum og er það mjög miður. Ég ætla ekki að lengja mál mitt. Ég vil bara taka undir með öllum þeim sem töluðu hér áðan og ekki hvað síst með síðasta ræðumanni, hv. þm. Jóni Magnússyni sem sagði að hraða þyrfti meðferð þessa máls og auk þess þarf ríkisstjórnin að fylgja þessu fast eftir.

Virðulegi forseti. Ég fagna þeirri umræðu sem hefur átt sér stað í dag og þeirri tillögu sem hér hefur verið lögð fram. Það er vissulega hörmulegt og þyngra en tárum taki að Bandaríkin, sem hafa um áratuga- og aldaskeið verið forustuþjóð í borgaralegum réttindum og eiga glæsta sögu að baki í því að brjóta almennum lýðréttindum braut og tryggja öflugt dómstólaeftirlit með framkvæmdarvaldinu, skuli hafa komið sér í þær ógöngur sem raun ber vitni með starfrækslu þessara ólögmætu búða í Guantanamo og misbeitingu valds sem þar fer fram. Það er líka ömurlegt að sjá að annarleg sjónarmið við skipanir á dómurum í hæstarétt Bandaríkjanna skuli hafa orðið til þess að draga svo tennurnar úr þeirri ágætu stofnun að hún skuli vera orðin þess ófær að hafa stjórn á framkvæmdarvaldinu hvað þetta varðar. Saga Bandaríkjanna sem lýðræðisríkis er glæsileg og þrátt fyrir að þeir hafi auðvitað á köflum eins og stórvelda er háttur komið sér í misjafnt kompaní er hægt að tala um stórvirkin sem unnin hafa verið undir forustu Bandaríkjanna á alþjóðavettvangi á síðustu áratugum. Þá er sérstaklega vert að hafa í huga forgönguna um stofnun Atlantshafsbandalagsins, og endurreisn Þýskalands og Japans sem lýðræðisríkja sem minnisvarða. Það var á þessum forsendum sem farsælt samstarf tókst milli Íslands og Bandaríkjanna sem byggði á þessum lýðræðislegu hornsteinum sem eiga að vera grunnur undir allri utanríkisstefnu Bandaríkjanna. Það er ömurlegt að sjá hvernig Bush-stjórnin hefur snúið baki við þessari löngu hefð Bandaríkjanna og við verðum að vona að sem fyrst verði breyting þar á og að ný stjórnvöld í Bandaríkjunum marki nýja stefnu. Ég fagna þessari tillögu, það eru margir þingmenn sem hafa tekið undir áskorun Amnesty International, mættu samt vera fleiri. Ég held að í framhaldinu sé einboðið að við ræðum þessa tillögu í utanríkismálanefnd, leitum víðtæks samráðs um endanlegt orðalag hennar og frágang tillögu af þessum toga þannig að allir flokkar geti verið með. Ég held að það væri mjög verðugt verkefni fyrir okkur að reyna að stuðla að því að við næðum samstöðu um ályktun Alþingis í þessa veru fyrir vorið.

Virðulegi forseti. Í ræðu sinni áðan talaði hv. þm. Árni Páll Árnason um annarleg sjónarmið sem hefðu ráðið við skipun hæstaréttardómara í Bandaríkjunum. Ég átta mig ekki alveg á hvað þar er átt við vegna þess að þar er gerð ákveðin tilnefning sem meiri hluti Bandaríkjaþings verður að samþykkja. Ég minnist bara eins tilviks þar sem tilnefningu hæstaréttardómara var neitað á grundvelli pólitískra sjónarmiða. Mig minnir að hann hafi heitið Robert Bork og honum var hafnað af þinginu á þeim grundvelli að hann væri of hægri sinnaður. Ég tel að skipan hæstaréttardómara í Bandaríkjunum sé vönduð og mun vandaðri en í ýmsum öðrum ríkjum. Mættu sum ríki, þar á meðal Ísland, taka það fyrirkomulag til fyrirmyndar þannig að í sjálfu sér verður varla sagt að annarleg sjónarmið hafi ráðið við skipun hæstaréttardómara þó að það liggi fyrir að sá stjórnmálamaður, þ.e. forsetinn sem hefur tilnefningarvaldið, geri venjulegast tillögu um þá sem honum eru þóknanlegir. Það skal tekið fram. Þrátt fyrir að þannig hafi það verið í gegnum tíðina hefur einmitt hæstiréttur Bandaríkjanna samt sem áður kveðið upp úrskurði um það atriði þar sem hægt hefur verið að koma við atriðum varðandi Guantanamo-búðirnar og tekið undir með öðrum í alþjóðasamfélaginu um að þarna væri ekki farið rétt að. Það er eitt atriði sem við verðum líka að hafa í huga: Hvers konar fólk eru þeir fangar sem eru í Guantanamo-búðunum? Að meginhluta til eru þetta unglingar og börn. Ég held að trúarbrögðin skipti engu máli. 

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að það sem hér skiptir máli er auðvitað hvort bandarískum stjórnvöldum haldist uppi sú meðferð sem þau hafa beitt varnarlaust fólk í Guantanamo-búðunum. Það er alveg rétt að hæstiréttur Bandaríkjanna hefur að einhverju leyti reynt að hafa hönd í bagga með að halda aftur af stjórnvöldum í því efni en hitt er ljóst að þeir hafa ekki treyst sér til að endurmeta það að rekstur þessara búða falli undir svigrúm framkvæmdarvaldsins og að framkvæmdarvaldið megi reka þær. Án þess að ég ætli að setja hér á langar ræður um hæstarétt Bandaríkjanna er það hreinlega staðreynd að á síðustu áratugum hefur sigið þar mjög á ógæfuhliðina með úthugsaðri aðferðafræði af hálfu forsetans sem hefur miðað að því að koma að kamelljónum í hæstarétt sem síðan voru þess umkomin árið 2000 að tryggja fambjóðanda forsetaembætti þó að hann hefði ekki til þess atkvæðafjölda. Það er einfaldlega sú staðreynd sem ég er að vísa til, það hefur verið að borast gat á þá fagmennsku sem hefur einkennt hæstarétt Bandaríkjanna fram á síðustu ár og það er sérstakt áhyggjuefni að dómurinn hafi ekki talið sér mögulegt að mæla fyrir um lokun búðanna þó að þær brjóti augljóslega í bága við stjórnarskrárákvæði um mannréttindi.

Virðulegi forseti. Mér finnst við að vísu komin út í dálítil aukaatriði, að vera að ræða mikið um hæstarétt Bandaríkjanna í þessu sambandi. Þarna var um að ræða úthugsaða leið hjá Bush-stjórninni með því að setja upp fangabúðir utan lögsögu Bandaríkjanna í Guantanamo sem gerði það að verkum að hæstiréttur Bandaríkjanna hefur ekki talið sér heimilt að fara fram með þeim hætti sem hann annars hefði farið fram með ef um hefði verið að ræða fanga á bandarísku landi. Í annan stað hafa skilgreiningarnar verið mjög sérstakar þar sem Bandaríkin hafa skilgreint þá fanga sem þarna eru sem hryðjuverkamenn en ekki stríðsfanga. Á þeirri skilgreiningu er hangið gagnvart alþjóðasamfélaginu. Í mínum huga skiptir hins vegar ekki máli hvort menn kallast hryðjuverkamenn eða stríðsfangar. Þeir sem hafa farið gegn einum her og eru teknir til fanga af honum eru óhjákvæmilega stríðsfangar. Þeir sem berjast í skipulögðum her, eins og um var að ræða með flesta fangana sem voru teknir og settir í Guantanamo, a.m.k. til að byrja með, gátu aldrei verið skilgreindir annað en stríðsfangar. Það er fyrst og fremst á grundvelli hárfínna útúrsnúinna lagatúlkana sem Bush-stjórninni hefur enn tekist að hanga með þessar svívirðilegu búðir, og það er fyrst og fremst þeirri ríkisstjórn til skammar. Ég hygg að það sé gríðarlegur fjöldi menntaðra manna sem ómenntaðra í Bandaríkjunum sem fordæma með sama hætti og við með hvaða hætti bandaríska stjórnin fer fram.

Frú forseti. Það er ástæða til að fagna þessari tillögu um fordæmingu á mannréttindabrotum í fangabúðunum í Guantanamo. Í yfirlýsingunni eru bandarísk yfirvöld hvött til að loka fangabúðunum þar sem pyndingar viðgangast eins og fram hefur komið í máli manna hér. Margir velta fyrir sér: Hvað höfum við að segja í alþjóðasamfélaginu, svona lítið land, 300 þúsund hræður, hvað erum við að vilja upp á dekk? Eigum við að vera að tala um þessa hluti? Einn kafli í Íslandsklukkunni hefst á þessum orðum: „Gamla konu langar í ferðalag.“ Verið er að lýsa Íslandi á 18. öld þar sem er mikil fátækt og vosbúð og fólk er hart leikið. Verið er að lýsa því hvernig farið var með fanga á Íslandi á þessum tíma og hversu mikil grimmd ríkti í samfélaginu gagnvart fátæklingum og smælingjum og mörgu öðru fólki, réttarríki var alls ekki við lýði. En þó að umrædd kona væri gömul og fátæk lagði hún af stað í ferðalag til að koma syni sínum til hjálpar, til að fara fram fyrir hið mikla og háa vald og leita ásjár. Sonur hennar, Jón Hreggviðsson, hafði verið dæmdur og lent í miklum hrakningum eins og segir frá í hinni ágætu bók. Það er full ástæða fyrir okkur, sem erum ekki herveldi, erum ekki milljónaþjóð, að leggja slíkar ályktanir fram fyrir alþjóðasamfélagið og gera þá kröfu að hlustað sé á þau orð sem koma fram í þingsályktunartillögunni um að fangabúðunum í Guantanamo verði lokað. Á þeirri stundu sem við erum hér í þessum sal að tala um þetta mál eru í þeim búðum drengir sem einmitt vona að einhverjir tali svona þó á litlu þjóðþingi sé. Hvert einasta orð sem sagt er til hjálpar þeim sem eru píndir eða kúgaðir á einhvern hátt er lóð á vogarskálar réttlætisins. Ég fagna því tillögunni og mér finnst gott að hún komi hér fram. Ég vænti þess að utanríkismálanefnd afgreiði tillöguna svo að hún flytji erindi sitt út í alþjóðasamfélagið. Því hefur verið lýst á mjög dramatískan hátt hér hvernig komið var fram við einn dreng í þessu fangelsi og það var mjög átakanlegt að heyra það. Það ætti líka að vekja okkur til umhugsunar um aðra fanga víða um heim því að margt fólk er lokað inni í fangelsum fyrir engar sakir. Við eigum ávallt að vera vakandi í orðræðunni, í umræðunni um mannréttindi og að vel sé komið fram við fólk sem verður fyrir ásökunum. Við verðum einnig að vera vakandi fyrir því, ef við viljum hafa mannúð að leiðarljósi, hvernig við viljum koma fram við fólk sem hefur verið fundið sekt um glæpi og ýmis önnur brot. Hver eiga markmiðin að vera með því að loka fólk inni? Það geta verið refsingar. Við eigum líka að hafa það markmið að fangelsi, ekki síst í lýðræðisríkjum, séu þannig upp byggð að fólk sem fer þangað inn komi betra út og takist að höndla lífið þegar það er komið út úr fangelsinu svo að það lendi þar ekki aftur. Ég vil nota tækifærið sem gefst í þessari umræðu til að minna á að á Íslandi er fangelsi starfrækt á undanþágu, sem er Skólavörðustígur 9. Við verðum líka að líta í eigin barm hvað þessi mál öll varðar og vera vakandi fyrir því hvernig við komum fram, hvernig samfélagið kemur fram við afbrotamenn, hvort við viljum horfa á þau mál með refsigleði að leiðarljósi, ef svo má að orði komast, eða horfa þannig á málin að við viljum að fólk komi betra út og geti tekið eðlilegan þátt í samfélagi okkar. Að lokum vil ég þakka fyrir þessa góðu þingsályktunartillögu. Hún hlýtur að vekja fólk til umhugsunar um það að ríki sem sífellt státar af lýðræðishugsun, að það sé réttarríki og vilji vinna á móti hinu illa í heiminum, skuli reka slíkar fangabúðir. Það er ekkert annað en þversögn, í raun og veru hræsni.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Karli V. Matthíassyni fyrir góða ræðu um þetta. Ég get í öllum meginatriðum lýst mig sammála því sem hann sagði eins og öðrum sem um þetta hafa talað. Ég hygg að mikil eindrægni ríki í þingsalnum. Ég vil þó gera athugasemd við tvennt í máli hv. þingmanns. Þó að ég sé honum sammála um það að mörgu sé ábótavant hér á landi, t.d. í fangelsismálum, velti ég fyrir mér hvort smekklegt sé að ræða þær athugasemdir í sama samhengi því að þar skilur himinn og haf á milli. Við getum ekki líkt þeim hörmungum sem eiga sér stað í Guantanamo við þá lítils háttar hnökra sem eru t.d. á málefnum á Skólavörðustíg. Við getum aftur á móti ekki skorast undan ábyrgð á því sem er að gerast í Guantanamo. Eins og ég kom að hér áðan skiptir máli hvaða afstöðu við tókum við upphaflegan feril þessa máls. Þar tókst mjög óhönduglega til og hefur nú oft verið rætt um í þessum sal og ég býst við að mikill meiri hluti þingmanna sé mér sammála í þeim efnum. Varðandi það atriði, sem vissulega er rétt, að við erum hér fá og smá og við erum m.a.s. fá hér í þingsalnum núna 

Frú forseti. Ég reiknaði ekki með því að fara í andsvar út af þessu enda var hv. þm. Bjarni Harðarson nokkuð sammála málflutningi mínum og við höfum verið sammála í þessari umræðu. Ég ætla svo sem ekkert að tjá mig frekar um hnökrana, eins og hv. þingmaður talaði um, á Skólavörðustíg 9, og það átti svo sem heldur ekkert að vera aðalatriðið. Mestur þungi ræðu minnar fór í að tala um fangabúðirnar í Guantanamo sem við erum að fordæma. Ég vil alls ekki að orð mín skiljist sem svo að ég telji að samasemmerki sé á milli þess glæpsamlega athæfis sem á sér stað þar og fangelsis á Íslandi. Ég var aðeins að vekja athygli á því, eða taka það inn í þessa umræðu, að við þurfum að vera vakandi fyrir okkur sjálfum, og sú ályktun sem hér er lögð fram gefur okkur tilefni til þess. Hún gefur okkur líka tilefni til þess að vera þakklát 

Hæstv. forseti. Vinur er sá er til vamms segir. Þetta er gamalt íslenskt máltæki sem við þekkjum vel, ég er voða hrifin af gömlum íslenskum máltækjum. Það gleður mig ósegjanlega að fulltrúar allra flokka hafa komið hingað upp og lýst þeirri skoðun sinni að Alþingi beri að fordæma ólöglega og ómannúðlega meðferð á föngum í Guantanamo og að þeir vilji að Alþingi beiti sér fyrir því á alþjóðavettvangi að þessum búðum, sem og öðrum sambærilegum búðum sem finnast, verði lokað. Samstaða allra þingmanna í þessu máli eykur á virðingu Alþingis. Því vil ég leyfa mér að hvetja hv. þingheim til þess að taka jákvætt undir þessa tillögu eins og þeir þingmenn sem talað hafa hér í dag hafa gert. Nú er lag.

Frú forseti. Við þessi síðustu orð hv. þm. Dýrleifar Skjóldal er ekki miklu að bæta. Ég hlýt þó að þakka kærlega fyrir þær góðu umræður sem hér hafa orðið og þær góðu undirtektir sem þingmenn úr öllum flokkum hafa veitt tillögunni. Það vekur manni vonir um að Alþingi muni láta rödd sína heyrast með skýrum hætti þannig að eftir verði tekið á alþjóðavettvangi og það muni verða lóð á þá vogarskál réttlætis sem hér var nefnd þannig að fangabúðunum verði lokað. Það er rétt sem hér var bent á að það er ekki langt eftir af kjörtímabili núverandi forseta í Bandaríkjum Norður-Ameríku. Ljóst er að í Hvíta húsinu hafa menn stjórnað þessum fangabúðum beint fram hjá lögum og rétti í Bandaríkjunum, fram hjá alþjóðlegum reglum, fram hjá bandarískum reglum og fram hjá reglum siðaðra manna eins og hér var bent á áðan. Ég hlýt að benda á að allir frambjóðendur demókrata til forsetakjörs í Bandaríkjunum hafa lýst sig fylgjandi því að loka fangabúðunum í Guantanamo. Aðeins einn frambjóðandi repúblikana, McCain, hefur lýst sömu skoðun svo að mér sé kunnugt. Einn frambjóðandi repúblikana, Mitt Romney, sem er fyrrverandi ríkisstjóri í Massachusetts, er hins vegar á því að tvöfalda beri búðirnar, það eigi að stækka þær. Það er rétt, sem hér hefur komið fram, að við eigum ekki að láta okkar eftir liggja. Ég tel og vona að hv. utanríkismálanefnd muni fjalla um þessa tillögu í þeim anda sem hún hefur verið rædd hér og, eins og bent var á af hv. þm. Árna Páli Árnasyni, hraði þeirri meðferð.

Frú forseti. Ég hlýt að notfæra mér rétt sem þingsköp veita mér til að koma á framfæri yfirlýsingu og athugasemd vegna þeirra fimm mála sem næst eru á dagskrá. Þau eru flutt í tilefni af 10 ára afmæli Vestnorræna ráðsins, til fullnustu á samþykktum ráðsins frá 23. ágúst 2006, en ekki 2007 eins og hér segir, í Nuuk á Grænlandi. Flutningsmenn þessara tillagna eru sex þingmenn úr öllum flokkum nema, eins og glöggir menn sjá flokki Vinstri grænna. Menn gætu því álitið að þingmenn þess flokks væru ekki þessum tillögum fylgjandi. Mér þykir miður að þurfa að upplýsa að þingflokknum var ekki kunnugt um þennan tillöguflutning, hafði ekki tækifæri til að vera með á skjölunum en ég lýsi eindregnum stuðningi mínum og þingflokksins í heild við allar þessar tillögur sem næstar eru á dagskrá.

Forseti. Ég vil í byrjun nota tækifærið og vekja athygli á því að tillögurnar eru lagðar fram af hálfu þingmanna í Vestnorræna ráðinu. En af því að svo háttar til að enginn þingmaður úr Vinstri grænum er í Vestnorræna ráðinu þá heiti ég því að næst þegar lagðar verða fram slíkar tillögur verði rætt við Vinstri græna um þau mál. Ég geri ráð fyrir því, miðað við athugasemd hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur, að öðrum þingmönnum eða flokkum hafi verið boðið að standa að tillögunni sem var til umfjöllunar áðan og fjallaði um fangabúðirnar í Guantanamo. Mér datt það í hug. Frú forseti. Síðastliðinn 23. nóvember sökk farþegaskipið MV Explorer með alls 154 manns innan borðs í Suðurskautshafi í kjölfar áreksturs við ísjaka. Tókst að bjarga öllum um borð í björgunarbát í norska skipið MS Nordnorge. Slysið er raunverulegt dæmi um áhyggjur sem þingmenn Vestnorræna ráðsins hafa vegna tíðari ferða flutninga- og farþegaskipa á Norður-Atlantshafi. Farþegaskipið sem sökk í Suðurskautshafi hefur margoft haft viðkomu á Íslandi og Grænlandi þar sem hafís er, eins og við vitum. Þingmenn hafa áhyggjur af því að ekki sé til staðar nægilegur viðbúnaður til að bregðast við stórslysi sem gæti orðið á Norður-Atlantshafi. Í ljósi þessara áhyggna var samþykkt ályktun á síðasta ársfundi ráðsins sem haldinn var í Nuuk á Grænlandi í ágúst 2007. Á henni er byggð þingsályktunartillagan sem sett er fram í dag. Ályktun ráðsins hljóðar svo, með leyfi forseta: „Vestnorræna ráðið skorar á ríkisstjórn Íslands og landsstjórnir Færeyja og Grænlands að gera með sér samkomulag um að stuðla að aukinni samvinnu, samráði og samhæfingu um öryggis- og björgunarmál á Norður-Atlantshafi, bæði við Norðurlönd og önnur lönd við Norður-Atlantshaf. Lagt er til að unnið sé að því að koma á sameiginlegum björgunaræfingum til að samræma viðbúnað og samhæfa viðbrögð við stórslysum í Norður-Atlantshafi.“ Flutningsmenn ásamt mér eru aðrir fulltrúar Íslands í Vestnorræna ráðinu: hv. þm. Árni Johnsen, Guðbjartur Hannesson, Guðjón A. Kristjánsson, Guðni Ágústsson og Jón Gunnarsson. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að hvorki er nægilegur björgunarviðbúnaður fyrir hendi til að bregðast við stórslysi á Norður-Atlantshafi né áætlun um hvernig samnýta megi þann búnað sem fyrir er hjá einstökum löndum við Norður-Atlantshaf. Það er áhyggjuefni í ljósi þess að atvinnustarfsemi eins og gas- og olíuvinnsla og skipaumferð vöruflutninga og skemmtiferðaskipa fer sívaxandi sem áður segir, sem eykur hættuna á slysum. Skemmtiferðaskip á ferð um Norður-Atlantshaf hafa sum hver yfir þúsund farþega um borð. Lönd við Norður-Atlantshaf eiga öll aðild að fjölda alþjóðasamninga sem lúta að því að koma í veg fyrir stórslys og mengun. Siglingamálastofnun hefur eftirlit með að erlend skip uppfylli alþjóðleg skilyrði um haffærni eins og öryggisbúnað, áhöfn og mengun frá skipum á grundvelli Parísarsamkomulagsins. Það samkomulag kveður á um hafnarríkjaeftirlit en það er svæðisbundið samkomulag 27 ríkja Norður-Evrópu um skoðunarferli skipa sem tekur m.a. mið af reglum Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar. Í frétt Morgunblaðsins um sjóslysið í Suðurskautshafi segir að gerðar hafi verið athugasemdir við skoðun á Explorer farþegaskipinu í mars, m.a. tvær um stjórnbúnað skipsins. Þá vaknar auðvitað spurningin um hvað sé gert í kjölfar slíkra athugasemda. Geta slík skip lagt úr höfn með fjöldann allan af farþegum? Þrátt fyrir að kröfur um öryggisbúnað og áhafnir samkvæmt Parísarsamkomulaginu séu uppfylltar er það hins vegar oft svo að áhöfnin kemur annars staðar frá þar sem veðurfar og siglingaraðstæður eru gerólíkar því sem gerist í Norður-Atlantshafi. Á fundi þingmannaráðs Norðurskautsins sem haldinn var í október síðastliðnum í Ottawa, Kanada, kom t.d. fram að margir þeir sem sigla um Norðurhöf hafa litla sem enga reynslu af því að sigla við aðstæður svo sem sterka hafstrauma, hafís og þoku. Landhelgisgæsla Íslands fer með löggæslu og hefur eftirlit með siglingu skipa á hafinu umhverfis Ísland og ber ábyrgð og yfirstjórn á leit og björgun á sjó. Sjóher Danmerkur sinnir sams konar hlutverki á hafsvæðinu kringum Færeyjar og Grænland og Siglingamálastofnun Danmerkur veitir m.a. leiðsögn við siglingar um hafsvæðið við Grænland. Ísland er í mikilli samvinnu við ýmis lönd um öryggismál á hafi, t.d. við Danmörku og Noreg. Ýmsir tvíhliða samningar eru fyrir hendi og fleiri eru í farvatninu og það er ánægjulegt. Meira þarf að koma til. Vestnorræna ráðið telur að auka þurfi samvinnu, samhæfingu og sameiginlegar björgunaræfingar allra landanna við Norður-Atlantshaf. Það er samdóma álit þeirra sem vinna við siglingaeftirlit og björgun að ekki sé til staðar viðunandi áætlun um samnýtingu björgunarviðbúnaðar og samræmingu aðgerða til að bregðast við hugsanlegum mengunarslysum og mannskaða ef um stórfellt sjóslys yrði að ræða, t.d. í tengslum við gas- eða olíuflutninga eða siglingu skemmtiferðaskips með þúsundir farþega um borð. Hér er um að ræða gríðarlega víðfeðmt hafsvæði en mjög stór hluti þess er alþjóðlegur og því nauðsynlegt að ná víðtæku samkomulagi um björgunarmál eins og mælst er til í ályktun Vestnorræna ráðsins. Í ályktuninni er kallað eftir samstarfi allra þeirra sem hagsmuna eiga að gæta við Norður-Atlantshaf um að finna varanlegan, samræmdan og viðunandi viðbúnað til að fyrirbyggja slys og eiga samstarf um björgun á svæðinu ekki síst á alþjóðlegum sjóleiðum þar sem slys geta haft alvarlegar afleiðingar fyrir lífsafkomu þjóða við Norður-Atlantshaf. Einnig er lagt til að unnið verði að því að koma á sameiginlegum björgunaræfingum þar sem viðbúnaður til björgunar er samnýttur og viðbrögð við stórslysum í Norður-Atlantshafi samhæfð. Ársfundur Vestnorræna ráðsins í ágúst ákvað að björgunarmál yrðu þema næstu þemaráðstefnu Vestnorræna ráðsins sem haldin verður í júní í Færeyjum á næsta ári. Í lok október kynnti ég ályktun Vestnorræna ráðsins á Norðurlandaráðsþingi á grundvelli samstarfssamnings milli Vestnorræna ráðsins og Norðurlandaráðs, sem undirritaður var árið 2006. Það er ánægjulegt að segja frá því að Norðurlandaráð varð við áskorun Vestnorræna ráðsins og var þemafundur forsætisnefndar Norðurlandaráðs sem haldinn var í Reykjavík 14. desember um samstarf landa við Norður-Atlantshaf um björgunarmál. Ég vil nota tækifærið til að þakka hv. þm. Árna Páli Árnasyni sem einmitt er í utanríkisnefnd og í forsætisnefnd Norðurlandaráðs fyrir góða framgöngu í því máli Að svo mæltu legg ég til, frú forseti, að þessari tillögu verði vísað til utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa tillögu sem hér er fram komin og þakka góð orð hv. síðasta ræðumanns í garð okkar í Íslandsdeild Norðurlandaráðs. Það náðist um það alger samstaða innan Íslandsdeildar Norðurlandaráðs að leggja til við Norðurlandaráð að öryggismál á Norður-Atlantshafi yrðu tekin á dagskrá í norrænni samvinnu. Niðurstaða forsætisnefndarfundar Norðurlandaráðs sem haldinn var í Reykjavík 14. desember var sú að þetta efni yrði tekið á dagskrá á ráðstefnu sem til stendur að haldin verði á þessu ári um samfélagslegt öryggi á Norðurlöndum. Jafnframt var lagt fyrir norrænu ráðherranefndina að setja skýrslu fram um þetta efni fyrir Norðurlandaráðsþing í haust. Ákveðið var jafnframt að öryggismál á norðurslóðum yrðu til langframa umfjöllunarefni á vettvangi norrænnar samvinnu og það tel ég hafa verið merkilegan áfanga. Við búum við breyttar aðstæður vegna loftslagsbreytinga og brotthvarfs varnarliðsins frá Keflavíkurflugvelli. Atlantshafið allt er að opnast með öðrum hætti en áður var en björgunar- og öryggisviðbúnaður er ekki eins og áður var. Það er mikilvægt að taka á þessu máli og ég vek athygli á því að þessi atriði hafa verið færð á umræðustig af hálfu núverandi ríkisstjórnar. Hæstv. utanríkisráðherra hefur ítrekað tekið þessi mál upp við kollega sína. Sama hefur hæstv. dómsmálaráðherra gert og leitað sérstaklega eftir samstarfi við norræna starfsbræður og einkanlega hinn norska. Það er ljóst að aukin áhersla verður af hálfu Atlantshafsbandalagsins á öryggi á norðurslóðum og Norður-Atlantshafi á næstu árum. Það er a.m.k. mín trú. En það er mikilvægt að við Íslendingar séum í fremstu röð ásamt nágrönnum okkar við að draga athyglina hingað norður eftir svo að félagar okkar á hinum Norðurlöndunum og í Atlantshafsbandalaginu gæti þessa stóra hafsvæðis og öryggis á því. Ég tel sérstaklega mikilvægt í þessu efni að við einskorðum okkur ekki við samstarf með vinaþjóðum okkar á Grænlandi og Færeyjum heldur tökum Norðmenn einnig að borðinu. Ég tel mikilvægt að þetta sé samstarf sem taki til Grænlands og Færeyja, Danmerkur fyrir þeirra hönd, og svo aftur Norðmanna, að við drögum að borðinu allar þjóðir sem raunverulegra hagsmuna eiga að gæta og ræðum þetta líka á norrænum vettvangi sem hluta af samnorrænum áherslum til að bregðast við breyttum aðstæðum. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð en tel fulla ástæðu til að fara vandlega yfir þessa tillögu. Ég vonast til að koma í skynsamlegt form mögulegri ályktun frá Alþingi um þetta efni og eiga um það gott samstarf við þá ráðherra sem með málaflokkana fara.

Virðulegi forseti. Það er ekkert land í heiminum sem býr við eins öflugar og fjölþættar björgunarsveitir og Ísland og dreifðar um landið, ekkert land í heiminum kemst í hálfkvisti við það og þetta kerfi hefur reynst okkur vel. Það er hins vegar margt sem má ugglaust fara betur hjá nágrönnum okkar, ekki síst á Grænlandi og ég vil taka undir það sem hér hefur verið sagt að öðru leyti en því sem kom fram hjá síðasta hv. ræðumanni en ég tel að við eigum ekki að blanda Norðmönnum sérstaklega inn í þá vinnu sem við erum að vinna vegna þess að þá ættum við alveg eins að teygja okkur til Skotlands, Hjaltlandseyja og fleiri landa í þeim kanti sem við erum að vinna með. Við eigum að rækta garðinn innan Vestnorræna ráðsins fyrst og fremst, þétta raðirnar þar. Það er ekkert launungarmál að Norðmenn hafa sótt fast að komast inn í Vestnorræna ráðið og hefja starf þar en að mínu mati er hyggilegast að þétta raðirnar innan Vestnorræna ráðsins sjálfs, þeirra þriggja landa sem um ræðir. Ég hygg að það sé farsælast og að við getum skilað og náð mestum árangri með því móti.

Hæstv. forseti. Sú þingsályktunartillaga sem við ræðum hér fjallar um mjög veigamikið mál og nær til sviða sem við höfum kannski ekki rætt í þaula enn þá en allir eru þó orðnir meðvitaðir um, þ.e. að hafsvæðin á hinum norðlægu slóðum, við Grænlandi, norður af Íslandi og í Norðurhöfum eru að breytast og á komandi árum munu verða auknar siglingar um þetta svæði hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Það er afar nauðsynlegt að við reynum að koma þessum málum í góðan samstarfsfarveg og efla viðbúnað sem snýr að öryggi jafnt á hafi sem landi. Við skulum ekki gleyma því að ef við t.d. lítum til næsta nágranna okkar í norðvestri, Grænlands, þá eru langmestar líkur á því að þangað verði sótt í auknum mæli af skemmtiferðaskipum á komandi árum vegna þess að þarna er e.t.v. að opnast veröld, a.m.k. að sumarlagi og eitthvað fram á haustið sem heimurinn hefur ekki átt greiðan aðgang að. Þess vegna munu siglingar inn á þetta svæði aukast, þ.e. siglingar farþegaskipa sem vilja sigla um norðurhöf og skoða það sem þar er áhugavert, sem er vissulega margt og mikið. Jafnframt vitum við það eftir veru okkar m.a. í Grænlandi á sl. sumri að Grænlendingar hafa um það talsverðar áætlanir að auka nýtingu á ýmiss konar jarðefnum í landi sínu, námugreftri, olíuvinnslu o.s.frv. Vissulega veldur þetta okkur nokkrum áhyggjum, einkanlega olíuvinnslan, og svo auðvitað siglingar annarra þjóða norðan við landið milli Íslands og Grænlands þar sem verið er að flytja olíu og fleira en slíkir flutningar munu væntanlega aukast í framtíðinni. Þegar menn tala um að þessi svæði verði íslaus meira og minna þá er það rétt svo langt sem það nær því á þessum svæðum munu samt sem áður ævinlega vera borgarísjakar. Þó svo hinn vetrarmyndaði hafís nái að bráðna yfir sumartímann þá er svæðið ekki íslaust í þeim skilningi að þar sé ekki borgarís sem brotnar reglulega af á hafinu og slíkir ísjakar geta verið ákaflega hættulegir skipum vegna þess að þeir veðrast í vindi og sjó og verða glærir. Þegar verið er að sigla og menn halda að hafið sé íslaust þá getur slíkt flykki sem sést mjög illa verið stórhættulegt skipum, miklu hættulegra en einhverjar ísrastir sem menn sjá og vita af og haga svo siglingunni í samræmi við það. Slíkir ísjakar sem menn taka illa eftir og koma jafnvel ekki skýrt fram á ratsjá, einkum ef það er smáalda, eru auðvitað mönnum huldir að því leyti til að skipstjórnarmenn taka ekki mið af þeim vegna þess að þeir sjá þá ekki. Þetta á einkum við ef það er þoka og eitthvað sem hamlar skyggni, en þótt menn álíti að hafið sé íslaust þá er það ekki svo. Þannig að jafnframt því að möguleikar á siglingum og nýtingu landsvæðisins á Austur-Grænlandi aukist, kannski aukin jarðefnavinnsla og auknir flutningar, og menn byggja á því að hafið verði að meira og minna mæli íslaust þá verða menn að minnast þess að þessi hætta er ævinlega til staðar. Því miður er það svo að hvorki Grænlendingar, Íslendingar né Færeyingar eiga nú yfir að ráða neinum skip sem mundu ná að draga verulega stór skip sem þyrftu á aðstoð að halda, t.d. vegna vélarbilunar eða sem fengju á sig gat og misstu vélarafl ef eitthvað væri að veðri þó svo það megi draga þessi skip í logni. Ef þetta svæði á að vera öruggt þá þurfa umræddar þjóðir að fara að vinna að því hvaða tæki þurfa að vera hér til staða, a.m.k. það nærri að koma megi til aðstoðar við hin gríðarlega stóru olíuskip ef þau fara að sigla í vaxandi mæli sem allt bendir til. Það fer ekkert á milli mála að Grænland, ónumin að stórum hluta, afar áhugavert land, náttúrufegurð mikil og margt að sjá fyrir þá sem hafa yndi af því að skoða stórbrotna náttúru lítt snortna eða ósnortna, verður mikill sigur fyrir ferðamanninn í framtíðinni. Það mun verða leitast við að selja þá vöru sem er að komast á slóðir sem menn hafa ekki séð áður en það liggur líka fyrir að þjóðirnar þurfa að hafa viðbúnað til að geta brugðist við slysum og hættum. Þó svo að skip séu sérhönnuð til siglinga í ís þá er það svo að ef mistök verða þá þola skip ekki að fara á 12 mílna ferð á stóran ísjaka að öllu jöfnu. Það er því að mörgu að hyggja og ég held að þessi tillaga sem hér er til umræðu, um aukna samvinnu, um öryggis- og björgunarmál Vestur-Norðurlandanna og á Norður-Atlantshafinu, einkum hér norðan við okkur, sé afar nauðsynleg og það sé eftir verulegum ávinningum að slægjast í því að takast á við þetta mál í tíma vegna þess að það er ekki nóg að rjúka upp til handa og fóta þegar slysið er orðið. Við þurfum að takast á við þetta tímanlega og þess vegna fagna ég því mjög hversu einróma sátt varð um tillöguna og einnig því ef Norðurlandaráð tekur þetta mál sérstaklega upp á sína arma. Ég held einnig að menn eigi ekki að forðast það að ræða norðurhjarann, norðurhafsvæðið þegar fram í sækir þótt við þurfum auðvitað að fara að móta okkur stefnu í því sem hér um ræðir, að ræða við Norðmenn og Rússa um samskipti og sameiginlegar aðgerðir á þessum svæðum ef til þarf að koma. Það væri t.d. hörmulegt slys ef 300 þúsund tonna olíuskip færi á rek norður af Vestfjörðum og við hefðum engan búnað til að ráða við slíkt skip, það ræki upp á t.d. norðanverða Vestfirði svo ég nefni sem dæmi. Straumakerfið mundi haga því þannig að slíkur farmur mundi berast með öllum norðurströndum landsins inn Húnaflóa og austur með öllu Norðurlandi. Það væri mengunarslys sem við mundum þurfa að fást við í áratugi. Þess vegna álít ég, hæstv. forseti, að virkileg þörf sé á því að taka á í því máli sem við erum að ræða. Það er nauðsynlegt.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir varnaðarorð hv. þm. Guðjóns A. Kristjánssonar varðandi þann þátt er lýtur að fyrirsjáanlegum auknum siglingum við Grænland. Það er þróun sem menn sjá fram á að muni eiga sér stað og það þarf að bregðast við því á margan hátt og umrædd tillaga felur í sér að unnið verði að því verkefni. Hins vegar gera sér kannski ekki margir grein fyrir að á Grænlandi eru nánast ekki til björgunarsveitir eða björgunarfélög, það er ekkert í líkingu við það sem er á Íslandi. Það er kannski það verk sem við höfum mest að vinnu í þessari stöðu sem stóri bróðirinn í Vestnorræna samstarfinu. Það liggur fyrir að það þarf að taka upp hanskann í þessum efnum. Íslendingar hafa svolítið þreifað fyrir sér á undanförnum árum í að koma á samstarfi og uppbyggingu í þessum efnum á Grænlandi en það er þungt fyrir og það er þungt fyrir vegna þess að danska kerfið spilar þar inn í að verulegu leyti. Það er á móti því. Þetta er bara sannleikurinn í málinu. Við þurfum þess vegna að fara styttri leiðina, við þurfum að fara grasrótarleiðina, fara þetta sem nágrannar, vinir og félagar. Þannig þurfum við að ná árangri í að byggja þetta upp. Síðan kemur að stóru þáttunum sem lúta að hvort sem er Noregi, Rússlandi, Hjaltlandseyjum, Englandi eða Skotlandi. En við þurfum að byggja grunninn, byggja heimavöllinn upp og sinna okkar næstu grönnum í þessum efnum þar sem við höfum verið skrefinu á undan í uppbyggingu í þessum málum. En þetta mun koma til frekari umræðu í öðrum tillögum fulltrúa Vestnorræna ráðsins á hv. Alþingi.

Hæstv. forseti. Út af fyrir sig er ég ekki ósammála því sem hv. þm. Árni Johnsen sagði hér. Ég lít hins vegar svo á að við þurfum að koma á þessu samstarfi. Það verður best gert með því að við reynum að sýna mönnum hvað við höfum byggt upp sjálfir á Íslandi, að hverju við búum í björgunarsveitum okkar o.s.frv. Það er rétt að svo kann að vera að Danir hafi þau viðhorf að þeir eigi að sjá um björgunarmálin á Grænlandssundi eða í sundinu milli Íslands og Grænlands. Ég held hins vegar að það sé afar nauðsynlegt að við náum að kynna mönnum hvernig við höfum byggt upp björgunarmál okkar, sem ég held að sé að mörgu leyti til fyrirmyndar, og reynum að koma á því virka samstarfi milli þessara eyþjóða sem ég álít að þessi tillaga fjalli sérstaklega um.

Frú forseti. Á þessum þingfundi er verið að ræða þingsályktunartillögur þingmanna Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins og hér kemur tillaga nr. 2. Hún var samþykkt í Nuuk 23. ágúst 2007 og hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Vestnorræna ráðið skorar á ríkisstjórn Íslands og landsstjórnir Færeyja og Grænlands að gera með sér samkomulag um fjárhagslegan stuðning við vinnuhóp á vegum Vestnorræna ráðsins sem í samvinnu við forsætisnefnd og skrifstofu Vestnorræna ráðsins útfæri tillögu að stofnun norrænna lýðháskóla á Íslandi, Grænlandi og í Færeyjum.“ Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þingmenn Árni Johnsen, Guðbjartur Hannesson, Guðjón A. Kristjánsson, Guðni Ágústsson og Jón Gunnarsson. Vestnorræna ráðið hefur ályktað um fjölda mála sem varða menntun og aukin samskipti milli ungmenna á Vestur-Norðurlöndum og á Norðurlöndunum í heild og aukið samstarf milli mennta- og rannsóknastofnana. Á ársfundi Vestnorræna ráðsins árið 2006 var t.d. samþykkt ályktun þar sem skorað var á stjórnvöld í öllum löndunum þremur að auka kennslu í sögu, menningu og tungumálum Vestur-Norðurlanda. Hugmyndin að stofnun lýðháskóla er komin frá Færeyjum og er markmið hennar að skapa ákveðinn ramma utan um miðlun þekkingar, kennslu og bein samskipti milli vestnorrænu landanna og annarra Norðurlanda en hugmyndin er að stofna námsbraut eða lýðháskóla á Vestur-Norðurlöndum sem nemendur frá öllum Norðurlöndunum geta sótt. Það er þó vert að undirstrika að hugmyndin er ekki fullmótuð heldur gengur ályktun Vestnorræna ráðsins út á að stofna vinnuhóp með fjárhagslegum stuðningi norræna ráðherraráðsins sem hafi það hlutverk að útfæra þessa hugmynd frekar í samvinnu við forsætisnefnd og skrifstofu Vestnorræna ráðsins. Upprunalega hugmyndin gerir t.d. ráð fyrir því að norrænu lýðháskólarnir séu reknir á Vestur-Norðurlöndum með framlagi frá hverju landi fyrir sig auk annars norræns stuðnings en undir sameiginlegri stjórn á grundvelli sameiginlegrar námskrár, kennslumats og annarra þátta. Sem dæmi um útfærslu gætu menntamálaráðuneyti landanna komið sér saman um einhvers konar vestnorræna námsbraut sem síðan væri hægt að koma á fót með sérstökum formerkjum innan núverandi menntakerfis eins og best hentar í hverju landi. Það er ósk okkar þingmanna Vestnorræna ráðsins, frú forseti, að ríkisstjórnin geri samkomulag við landsstjórnir Færeyja og Grænlands um að veita slíkum vinnuhóp beinan fjárhagslegan stuðning og beiti sér fyrir því að norræna ráðherranefndin veiti vinnuhópnum nauðsynlegt fjármagn til að útfæra hugmyndina frekar. Frú forseti. Ég legg til að þingsályktunartillögunni verði vísað til utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Þingsályktunartillaga þessi var flutt af fulltrúum í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins sem eru auk mín hv. þingmenn Árni Johnsen, Guðbjartur Hannesson, Guðjón A. Kristjánsson, Guðni Ágústsson og Jón Gunnarsson. Tillagan er flutt á grundvelli ályktunar sem samþykkt var á ársfundi Vestnorræna ráðsins í ágúst og er svohljóðandi: „Vestnorræna ráðið skorar á ríkisstjórn Íslands og landsstjórnir Færeyja og Grænlands að gera með sér samkomulag um gerð skyldunámsefnis fyrir unglinga um ólík kjör og hlutskipti kvenna á norðurslóðum og mannréttindi. Markmið þess yrði að auka umræðu um jafnréttismál og skilning á því að kvenréttindi eru mannréttindi óháð menningu, sem og að auka þekkingu á ólíkum kjörum og hlutskipti kvenna á norðurslóðum.“ Ofbeldi gegn konum er þjóðfélagslegt mein og kynferðislegt ofbeldi er eitt alvarlegasta brot gegn mannhelgi. Talið er að ein af hverjum þremur konum um allan heim hafi verið barðar, þvingaðar í kynlíf eða misnotaðar á einhvern hátt einhvern tímann á lífsleiðinni. Í niðurstöðum einnar víðtækustu mannlífsrannsóknar sem gerð hefur verið á norðurslóðum, Survey of Living Conditions in the Arctic, kemur m.a. fram að meira en helmingur viðmælenda telur heimilisofbeldi og kynferðisofbeldi vera félagslegt vandamál í sinni heimabyggð. Um 60% viðmælenda á Grænlandi telja t.d. að heimilisofbeldi og kynferðisofbeldi sé vandamál í þeirra samfélagi. Við þessu ber að sporna. Ofbeldi gegn konum er mannréttindabrot. Sú staðreynd hefur verið viðurkennd og innsigluð í alþjóðlegum yfirlýsingum og samningum eins og mannréttindayfirlýsingum Sameinuðu þjóðanna og sáttmála Sameinuðu þjóðanna um afnám allrar mismununar gegn konum. Dagur Sameinuðu þjóðanna, tileinkaður afnámi ofbeldis gegn konum, er einnig til vitnis um þá almennu viðurkenningu sem fordæming á kynbundnu ofbeldi hefur fengið á alþjóðavísu en hann er haldinn 25. nóvember ár hvert. Hérlendis og erlendis markar dagurinn jafnframt upphaf 16 ára átaks gegn kynbundnu ofbeldi sem rekja má aftur til ársins 1991. Áhrif kynbundins ofbeldis eru víðtæk. Ofbeldi takmarkar möguleika kvenna til menntunar og atvinnuþátttöku og viðheldur þar með valdaleysi þeirra og fátækt. Fyrir utan mannréttindaskerðinguna sem ofbeldi gegn konum felur í sér hafa hagfræðingar sýnt fram á hvernig misrétti og ofbeldi gegn konum kemur niður á hagvexti. Í hnotskurn er margs konar ávinningur af því að sporna gegn heimilis- og kynferðisofbeldi þar sem það stendur í vegi fyrir samfélagslegri þróun. Þeirri staðreynd er m.a. gerð skil í þúsaldarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna en kynjajafnrétti er eitt af þúsaldarmarkmiðunum 10. Þar fyrir utan leggja Sameinuðu þjóðirnar áherslu á að það sé mikilvægur þáttur þess að hægt sé að uppfylla öll hin markmiðin. Lög eru mikilvæg og aðrar sértækar aðgerðir til að bæta stöðu kvenna, frú forseti. Jafnrétti í reynd kallar hins vegar einnig á viðhorfsbreytingu í þá veru að líta á konur og karla sem einstaklinga sem hafa sama rétt og virðingu. Það tekst aðeins með markvissum aðgerðum. Viðhorfum er viðhaldið eða breytt samfara félagsmótun barna og ungmenna. Sú félagsmótun fer einkum fram innan fjölskyldunnar og menntakerfisins. Vestur-Norðurlönd hafa lengi haft hefð fyrir góðri og víðtækri samvinnu. Vestnorræna ráðið leggur mikla áherslu á að löndin sameinist í baráttu gegn heimilis- og kynferðisofbeldi með því að gefa út námsefni á unglingastigi þar sem yrði að finna upplýsingar um ólík kjör og hlutskipti kvenna á norðurslóðum, þar með talið jákvætt samfélagslegt hlutverk kvenna sem sterkra fyrirmynda og einstaklinga í samfélagi við karlmenn. Í samræmi við markmið með gerð námsefnisins yrði síðan að samþætta upplýsingar um mannréttindi og kvenréttindi eins og mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna og samninginn um afnám allrar mismunar gagnvart konum auk annars tengds efnis inn í námsefnið með það að markmiði að gera sambandinu á milli mannréttinda, menningar og stöðu kvenna skil og miðla reynslu sinni af leiðum til að sporna við og taka á vandamálinu. Slíkt námsefni yrði lóð á vogarskálar viðhorfsbreytinga þar sem það yrði notað með markvissum hætti til að vekja athygli á vandamálunum og taka á þeim. Það er mér ánægjuefni, frú forseti, að segja frá því að tillagan hefur fengið góðar undirtektir hvar sem hún hefur verið kynnt. Ég legg til að henni verði vísað til utanríkismálanefndar.

Frú forseti. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu og sérstaklega því sem snýr að mannréttindum. Ég fagna því að flutningsmenn ætli að berjast fyrir bættum mannréttindum í vestnorræna samstarfinu. Ég tel það mjög af hinu góða. Ég vænti þess að allir flutningsmenn standi líka vörð um mannréttindi á Íslandi, standi vörð um jafnrétti sem þeir eru að berjast fyrir með frumvarpinu og geri það á Íslandi líka. Á Íslandi höfum við verið að brjóta mannréttindi og við þurfum ekki hvað síst á því að halda að mannréttindabrotum linni. Ég treysti því að allir flutningsmenn frumvarpsins, ég þekki nokkra, séu mannréttindasinnar og vilji ekki brjóta mannréttindi. Ég treysti því að þeir muni allir standa vörð um mannréttindi, líka á Íslandi.

Frú forseti. Þá lít ég á þetta sem jákvætt andsvar. Ég þakka þingmanninum fyrir þessi orð og brýningar, það er alltaf tilefni til þess að við íhugum mannréttindi. Hvert sem við lítum í veröldinni og í nánast öllum fréttatímum á öldum ljósvakans og í blöðunum er verið að segja frá mannréttindabrotum og ekki síst gegn konum. Eitt af því sem veldur því að svo oft er brotið gegn konum er að slíkt er jafnvel inngróið í menningu og hugarfar og meira að segja í landi eins og okkar, lýðræðisríki. Það þarf að hafa áhrif á hugarfar ungra karla og unglinga almennt - auðvitað kvenna líka en sérstaklega karla að mínu viti. Til þess að móta hugann, breyta viðhorfum, skapa nýja hugsun og nýja sýn er nauðsynlegt að kynna hver staðan er og hafa námsefnið þannig upp byggt að það höfði til þeirra sem eru að læra. Í því sambandi má líka setja fram spurningar sem snerta daglegt líf nemenda: Við hvaða aðstæður á systir þín að búa? Við hvaða aðstæður býr móðir þín? Við hvaða aðstæður eiga dætur þínar að búa? o.s.frv. Slíkt er til þess fallið að vekja menn frekar til umhugsunar og velta fyrir sér í alvöru hvað hægt er að gera til að jafna þá mismunun sem er á milli kynjanna í dag.

Hæstv. forseti. Tilefni þess að ég kvaddi mér hljóðs um þetta mál er að taka undir frumvarpið að stærstum hluta. Ég er líka að brýna menn, af því að verið er að fjalla um mannréttindi og brot á jafnræðisreglum, til að laga og leiðrétta það - ég þekki marga flutningsmenn og veit að þeir eru mannréttinda- og jafnréttissinnar og vil brýna þá til að huga að mannréttindum á Íslandi líka. Mannréttindi hafa verið brotin á Íslandi, ekki bara á börnum og konum - þau brot hafa þó bitnað á börnum og konum, og mismununin er til staðar á Íslandi. Af hverju er ég að tala um þetta? Ég er að tala um álit sem mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna felldi rétt fyrir jólin. Ég er að brýna menn til þess að hugsa um mannréttindi og verja mannréttindi á Íslandi líka.

Hæstv. forseti. Það væri hægt að hafa langa umræðu um þetta mál og ýmislegt sem tengist því og viðhorfum til þess sem við leggjum til, að gert verði að skyldunámsefni fyrir unglinga að kynnast ólíkum kjörum og hlutskipti kvenna á norðurslóðum og mannréttindum. Þegar við ætlum að koma fram breytingum á viðhorfum sem hafa þróast með fólki í ólíkum þjóðfélögum við ólíkar aðstæður verður það aðeins gert með einum hætti, með upplýsingum, með því að breyta viðhorfum æskunnar. Einhvers staðar segir gamalt máltæki að það sé erfitt að kenna gömlum hundi að sitja. Ég veit ekki hvort það á við í þessu sambandi en ég hygg samt að hið sama eigi við um þessi þrjú ríki, að það er oft og tíðum erfitt að breyta viðhorfum gamals fólks. Við leggjum til að horft verði til ungmennanna, að jafnrétti í reynd kalli fram viðhorfsbreytingu. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta: „Viðhorfum er viðhaldið eða breytt samfara félagsmótun barna og ungmenna sem einkum fer fram innan fjölskyldunnar og menntakerfisins.“ Það er hárrétt. Ef breyta á viðhorfum er það gert með því að bera á borð fræðslu, rökræða efnið og fá fólk til að skilja að ríkjandi viðhorf eiga ekki endilega rétt á sér og þeim beri að breyta. Það gerir maður með því að innræta æsku landsins nýja þekkingu og ný viðhorf og með því að koma á framfæri þekkingu um misjöfn kjör kvenna á norðurslóðum og á Vestur-Norðurlöndum. Við teljum að tillagan sé lóð á þær vogarskálar að kalla fram viðhorfsbreytingu í þá veru að líta konur og karla sömu augum, líta á þau sem manneskjur sem hafi að öllu leyti sama rétt, sömu mannréttindi og mannhelgi. Tillagan er ákaflega vel hugsuð til að ná þessum markmiðum en hún hefur ekki mikið gildi nema henni sé hrundið í framkvæmd. Þegar henni verður hrundið í framkvæmd, sem vonandi verður sem allra fyrst, þarf að fylgja fræðslunni og kynningunni eftir. Það tekur síðan áratugi að breyta ríkjandi viðhorfum sem kunna að vera fyrir hendi, t.d. í veiðisamfélögum í nyrstu byggðum Grænlands svo að ég nefni það sem dæmi. Hæstv. forseti. Þetta er mál sem er afar nauðsynlegt og snýr að öllum þessum ríkjum, Grænlandi, Íslandi og Færeyjum, og kallar það fram að við reynum af fremsta megni að kynna það sem við viljum leggja til grundvallar þannig að jafnrétti verði í reynd.

Hæstv. forseti. Við tökum fyrir í röð fimm mál frá Vestnorræna ráðinu, tillögur sem hafa verið samþykktar á þingum ráðsins. Það er afar brýnt að þær tillögur hljóti jákvæðar viðtökur í þinginu, fái góða umfjöllun í nefnd, komi til afgreiðslu og fái síðan fjármagn þannig að hægt sé að fylgja þeim eftir. Það er það sem skiptir máli þannig að þetta verði allt að raunveruleika. Hér eru tillögur um menntun, lýðháskólahugmynd, jafnrétti og mannréttindi, einkum út frá stöðu kvenna á þessu svæði, öryggismál, nýtingu sjávar og rannsóknir. Sú tillaga sem hér er til umfjöllunar nú varðar námsefni fyrir unglinga um stöðu kvenna á þessu svæði. Hugmyndin er sú að tengja það frekari jafnréttis- og mannréttindaumræðu og umræðu um stöðu kvenna almennt í heiminum. Ég held að það sé afar vel til fundið að taka þetta efni upp og nálgast það út frá okkar heimaslóðum, hvort sem það er Ísland, Grænland eða Færeyjar. Við ættum þá ekki aðeins að skoða vandamálin í hverju landi fyrir sig, það ójafnrétti sem við sjáum víða og þá meðferð sem konur hafa þurft að sæta í öllum þessum löndum, við ættum ekki síður að draga fram hversu sterkar konur þessara landa hafa verið og hversu mikilvægu hlutverki þær hafa gegnt og gegna enn í atvinnulífi, heimilisrekstri og í samfélaginu öllu. Ég held að það sé kannski mikilvægast að draga fram jákvæðu atriðin, leiða saman þá þekkingu sem við höfum og veita upplýsingar þannig að ungt fólk þekki vel stöðu jafnaldra sinna og ungs fólks í öðrum löndum, kynnist innbyrðis, fái jafnvel tækifæri til að heimsækja hvert annað. Slík kynning, aukin þekking á stöðu hver annars, sögu og menningu, hindrar fordóma, ranghugmyndir og staðalhugmyndir sem oft eru í gangi varðandi hin löndin. Sjálfur hef ég átt þess kost að taka þátt í samstarfi milli þessara landa, milli Færeyja og Íslands, tekið þátt í að koma á fót samkeppni í tengslum við FITUR sem þá var í gangi sem var samstarfsnefnd á milli þessara tveggja landa. Ég hef einnig átt skólasamskipti við nemendur frá Qaqortoq og því er ekki að leyna að þegar slík samskipti hafa átt sér stað höfum við oft orðið að glíma við það í byrjun að unglingar hafa fyrir fram mótaðar hugmyndir um að það sé kannski ekki eins merkilegt að heimsækja þessi litlu lönd, sem þeim finnst Færeyjar og Grænland vera miðað við Ísland, eins hlálegt og það nú er, eins og að fara til Evrópu eða stærri landa. Það viðhorf hefur undantekningarlaust breyst þegar krakkarnir hafa komið í heimsókn eða hist og átt samverustundir saman. Ég held því að umfjöllun innan skólakerfisins, líkt og hér er gerð tillaga um, sé afar mikilvæg. Það er mikilvægt að við reynum að koma á sterkari samskiptum milli þessara þjóða með einhvers konar nemendaskiptum því að það er besta leiðin til að tryggja þekkingu á mannlífi í löndunum. Ég ítreka að þetta er mál sem snýr að því að kynna sér stöðu kvenna, ekki síst út frá jákvæðum hliðum frekar en að draga fram ýmsa ólíka siði og sögulega hluti sem eru að baki. Við eigum að horfa til nútíðar og til þess með hvaða hætti fólk býr í landinu í dag. Að því leyti getur þessi tillaga, jafnt sem hugmyndin um lýðháskóla, stuðlað að mjög mikilvægum samskiptum þessara þjóða. Ég fagna þessum tillögum, vona að þær fái góðar viðtökur í þinginu og góða afgreiðslu og fjárveitingu í framhaldi svo að hægt sé að hrinda þeim í framkvæmd.

Frú forseti. Þá er komið að fjórða máli, ef svo má að orði komast, þingmannanefndar Vestnorræna ráðsins og það fjallar, eins og hið fyrsta sem við lögðum fram, um björgunarmál en á annan hátt. Fyrri tillagan um björgunarmál var um aukið samstarf þjóðanna á Norður-Atlantshafi um björgunarmál og er þá verið að tala um allar þjóðir sem liggja að Norður-Atlantshafi. Þessi tillaga er afmarkaðri og meira inn á við, um innra samstarf þessara þriggja landa. Ályktunin hljóðar svo, með leyfi forseta: „Vestnorræna ráðið skorar á ríkisstjórn Íslands og landsstjórnir Færeyja og Grænlands að gera með sér samkomulag um að stuðla að og styrkja samstarf slysavarnafélaga og björgunarsveita á sjó og landi í löndunum þremur.“ Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þingmenn Árni Johnsen, Guðbjartur Hannesson, Guðjón A. Kristjánsson, Guðni Ágústsson og Jón Gunnarsson. Vestnorræna ráðið hefur frá upphafi unnið að því að styrkja tengslin og auka samstarf milli stjórnvalda Vestur-Norðurlandanna, íbúa þeirra, atvinnu- og menningarlífs. Á síðasta ársfundi samþykkti ráðið ályktun þar sem skorað er á ríkisstjórnir landanna að styrkja samstarf björgunarsveita og slysavarnafélaga. Ástæðan er sú að Vestur-Norðurlöndin geta miðlað miklu hvert til annars í þeim efnum þar sem þau eiga margt sameiginlegt hvað varðar náttúru og veðurfar, landfræðilegar aðstæður og búsetu. Veður geta orðið válynd, það þekkjum við og löndin eru harðbýl og strjálbýl með fjölda afskekktra og fámennra byggðarlaga þar sem samgöngur eru erfiðar auk víðáttumikils hálendis. Auk þess eru þau öll við Norður-Atlantshafið og mikil sjósókn er stunduð í þeim öllum. Löndin eiga því við sambærilegar aðstæður að glíma sem kallar á svipaðan viðbúnað til að bregðast við slysum og náttúruhamförum. Hins vegar er viðbúnaður til að fyrirbyggja og bregðast við slysum á sjó og landi mislangt á veg kominn í löndunum þremur. Það er því samhljóða álit Vestnorræna ráðsins að auka samstarfið milli slysavarnafélaga og björgunarsveita. Ef það yrði aukið væri það hagur allra, enda ljóst að löndin geta lært mikið hvert af öðru. Markmið slíks samstarfs yrði einkum að miðla þekkingu og reynslu á sviði slysavarna og björgunar, koma á samvinnu um uppbyggingu slysavarnafélaga og björgunarsveita sem byggist á kerfi sjálfboðaliða, þjálfun og útgáfu fræðsluefnis. Áhersla er lögð á að frumkvæði komi frá slysavarnafélögunum og björgunarsveitunum en hins vegar að stjórnvöld veiti þeim nauðsynlegan stuðning til frekari samvinnu. Herra forseti. Ég óska eftir því að tillagan fái þinglega afgreiðslu og legg til að henni verði vísað til utanríkismálanefndar.

Herra forseti. Þessi tillaga til þingsályktunar er flutt af okkur sem eigum sæti í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins sem ásamt mér eru hv. þingmenn Árni Johnsen, Guðbjartur Hannesson, Guðjón A. Kristjánsson, Guðni Ágústsson og Jón Gunnarsson. Tillagan er sett fram á grundvelli ályktunar Vestnorræna ráðsins sem samþykkt var á ársfundi þess í sumar og er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Vestnorræna ráðið skorar á landsstjórnir Færeyja og Grænlands og ríkisstjórn Íslands að koma á reglubundinni samvinnu um stofnstærðarrannsóknir helstu nytjastofna sjávar innan lögsögu landanna, einkum þeirra sem eru sameiginlegir, og frekari samræmingu rannsóknaraðferða til að auðvelda raunhæfan samanburð milli landanna. Jafnframt er skorað á stjórnvöld landanna að láta rannsaka betur orsakasambandið milli stofnstærða annars vegar og umhverfisþátta, afráns og veiða hins vegar og að koma á skilvirkari upplýsingagjöf milli landanna um útbreiðslu fiskstofna og sjávarspendýra.“ Ísland, Færeyjar og Grænland eiga vegna legu sinnar við Norður-Atlantshaf sameiginlegra hagsmuna að gæta þegar kemur að verndun sjávarlífríkisins og auðlindanýtingu, ekki síst þeirra fisktegunda sem eru sameiginlegir í lögsögum landanna, þ.e. þorskur, grálúða og karfi. Sjálfbærar veiðar eru hagsmunamál allra landanna sem reynt er að tryggja með því að láta vísindalegt mat á stofnstærð liggja til grundvallar ákvörðunar stjórnvalda um árlegan heildarafla hvort sem um kvóta eða sóknardagakerfi er að ræða. Nýverið hafa niðurstöður mælingar hafrannsóknastofnana landanna gefið til kynna að ástand þorskstofnsins innan lögsögu hvers lands fyrir sig sé misjafnt. Mat á stærð þorskstofnsins innan lögsögu Íslands og Færeyja sýnir að hann fer minnkandi á meðan þorskstofninn undan austurströnd Grænlands fer stækkandi. Í þeim tilvikum hins vegar þar sem veiðarfæri hafa eingöngu verið notuð til þorskveiða en ekki til veiða á öðrum fisktegundum hefur það sýnt sig að afli á sóknareiningu hérlendis hefur verið mikill andstætt niðurstöðum ofangreindra mælinga, eins og við sáum t.d. á vertíðinni í fyrra. Ósamræmi þetta vekur upp spurningar um hversu marktækur munur á stærð þorskstofnsins milli landanna sé, sem aftur á móti sýnir mikilvægi þess að samræma aðferðir við mat á stofnstærð enn frekar, ekki síst á sviði gagnaöflunar. Í ljósi þessa samþykkti Vestnorræna ráðið samhljóða ályktun þess efnis að vinna bæri að frekari samræmingu aðferða við mat á stofnstærð til að geta lagt samanburðarhæft mat á stærð fiskstofnanna innan lögsögu hvers lands fyrir sig. Jafnframt skorar Vestnorræna ráðið á stjórnvöld landanna að koma upp reglubundnari samvinnu um rannsóknir. Nú þegar er samstarf milli hafrannsóknastofnana landanna fyrir hendi, sem dæmi má nefna samstarf Íslendinga og Grænlendinga haustið 2006 um rannsóknir á grálúðu og karfa. Sú samvinna fól m.a. í sér stöðlun veiðarfæra til að geta reiknað út veiðihlutfall mismunandi veiðarfæra, sem er ein meginforsenda raunhæfs samanburðar á rannsóknarniðurstöðum. Hins vegar er samstarf af þessu tagi ekki reglubundið heldur meira háð frumkvæði einstaklinga og tímabundnum styrkveitingum. Þess vegna skorar Vestnorræna ráðið á stjórnvöld að koma á reglubundinni samvinnu um stofnstærðarrannsóknir sem m.a. felur í sér að samræma aðferðir við gagnaöflun og samtímis að eiga nána samvinnu um að kanna samspilið á milli stofnstærða annars vegar og umhverfisþátta eins og hitastigs sjávar, stefnu og/eða breytinga á flæði hafstrauma, þar með talið djúpsjávarstrauma, auk fæðuframboðs, afráns og veiða hins vegar til að rannsaka hvað ræður mestu um breytingar á hreyfingum og stærð nytjastofna. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að þetta mál gangi til utanríkismálanefndar. Ég vil nota tækifærið til að þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt og lagt til málanna ýmislegt varðandi tillögur Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins sem hér hafa verið bornar upp. Mig langar að geta þess að Vestnorræna ráðið kemur saman til reglubundinna funda, ef svo má að orði komast, tvisvar á ári, annars vegar aðalfundarins þar sem þingmenn þessara þriggja landa, sex þingmenn frá hverju landi, átján þingmenn alls, koma saman og bera saman bækur sínar, leggja fram tillögur um ýmis mál sem þeim brennur á hjarta og geta stuðlað að bættum hag byggða og lands. Síðan er hátturinn sá að þessar tillögur eru lagðar fyrir Alþingi og þjóðþing hinna landanna og þannig er reynt að vinna þeim brautargengi. Ein tillaga var samþykkt ekki fyrir löngu síðan, fyrir fáeinum árum. Hún fjallaði um samstarf skóla og sjáum við ávöxt þess í því að skólinn á Hólum í Hjaltadal hefur tekið upp kennslu í ferðamálafræðum fyrir fólk á Grænlandi. Það er mjög ánægjulegt. Eins væri mjög ánægjulegt og gleðilegt ef þessi tillaga um sameiginlegar rannsóknir yrði samþykkt. Mikil umræða hefur verið um rannsóknir á fiskstofnum undanfarin ár, ekki síst á þessu ári og hinu síðasta vegna hins mikla niðurskurðar sem átt hefur sér stað í sambandi við þorskstofninn og þá hefur vaknað upp sú spurning: Hvað vitum við um fiskstofnana? Auðvitað er búið að afla mikilla upplýsinga og safna gögnum en hafið er þannig að við sjáum ekki allt sem þar gerist og því er mikil þörf á að auka og efla rannsóknir - eins og tekið hefur verið undir af hæstv. ríkisstjórn - til þess að við vitum hvað er að gerast og getum betur lagt mat á hvað æskilegt er að veiða og hvað réttast er að gera í sambandi við veiðiaðferðir. Herra forseti. Að lokum þakka ég fyrir umræðu um allar þessar tillögur og jákvæð innlegg og vona að þær fái jafngóðar undirtektir í utanríkismálanefnd og á vettvangi þingsins.

Hæstv. forseti. Hér er hreyft afar stóru máli. Mikil nauðsyn er á að það náist að auka samstarf við rannsóknir almennt og gera samanburð á því hvernig við stundum rannsóknir og hvaða aðferðir við notum við mælingar á nytjastofnum okkar, því að auðvitað er mikill samgangur milli nytjastofna í hafinu, annars vegar á Íslands- og Grænlandsmiðum og hins vegar Íslands- og Færeyjamiðum. Þó að þetta séu ekki í öllum tilfellum nákvæmlega sömu tegundir liggja lögsögur þessara landa saman og það er mikil hreyfing á fiskstofnunum milli lögsaganna, mun meiri hygg ég en menn hafa kannski viljað viðurkenna til þessa. Með hlýnandi sjó og breyttu straumakerfi má jafnvel búast við að þessi samblöndun stofnanna og tilfærsla á miðunum við landið yfir til annarra hafsvæða, eins og yfir til Austur-Grænlands, verði mun meiri á komandi árum ef svo heldur áfram sem horfir að hlýsjórinn verði viðvarandi um einhverra ára skeið eða jafnvel áratugaskeið. Þá gætum við upplifað svipað ástand og var á Íslandsmiðum á árum áður þegar nánast megnið af þorskaflanum við landið var tekið á svokölluðum vertíðartímabilum þegar þorskurinn gekk til hrygningar við landið en sannað þótti að stór hluti hans kæmi frá Grænlandi, bæði Vestur-Grænlandi og Austur-Grænlandi, yfir á Íslandsmið. Við megum svo ekki gleyma því að undirstaða þess að fiskstofnar við Ísland þrífist vel byggist að stórum hluta á því að ákveðinn stofn af litlum silfruðum fiski, loðnunni, viðhaldist og þroskist í hafinu norður af Íslandi og þar erum við með sameiginlegan stofn með Grænlendingum sérstaklega þar sem uppeldisslóðir og fæðuslóðir þessara stofna eru sameiginlegar og veiðisvæði hafa oft verið sameiginleg líka. Þessi litli fiskur syndir hingað og ber með sér inn á Íslandsmið alla þá orku sem fiskstofnar okkar þurfa á að halda sér til viðhalds og til að gefa af sér veiði við strendur landsins. Að mörgu er því að hyggja, hæstv. forseti, og það hefur sýnt sig á undanförnum árum að þorskur er að fara í auknum mæli yfir til Austur-Grænlands. Ég hygg að það hafi byrjað í verulegu magni í kringum árið 2002 þegar hér voru ríkjandi suðaustanáttir nánast allt haustið og hitaskilin færðust langt til norðvesturs. Þorskurinn fór þá að talsverðu leyti yfir á Austur-Grænlandsmið eins og veiðar við Austur-Grænland sýndu þá og kom mörgum í opna skjöldu að þar skyldi allt í einu fara að veiðast þorskur. Þetta er raunar í samræmi við það sem menn hafa kallað fiskifræði sjómannsins, þ.e. þekkingu sjómanna á því sem lengi hefur búið með fiskimönnunum að vindar og veðurfar hafa veruleg áhrif á strauma, þyngd þeirra og kraft og hvernig straumstefnur breytast. Þetta hefur fiskimönnum lengi verið ljóst og þeir hafa hagað fiskveiðum sínum í samræmi við það, sérstaklega í sundinu milli Íslands og Grænlands sem er á mótum hins kalda og hlýja sjávar, þar sem norðrið og suðrið mætast í raun og veru, og þær færast til og sveiflast með ótrúlegum hraða við vissar aðstæður. Það var því svolítið merkilegt sem ég las í blaði nýverið að einhverjir miklir veðurfræðingar og haffræðingar úti í heimi sendu frá sér þá niðurstöðu að þeir teldu að vindafar hefði miklu meiri áhrif á hafstraumana en menn hefðu talið hingað til. Það er akkúrat það sem fiskimenn hafa haldið fram árum saman, að vindarnir hefðu veruleg áhrif á það hvernig hafstraumarnir breyttust ef þeir væru ríkjandi um langan tíma. Sameiginlegir fiskstofnar við Grænland til viðbótar við loðnuna sem ég nefndi áðan eru þorskur, karfi, grálúða, blálanga, keila, lúða, hlýri og jafnvel kolmunni sem gengur upp á Dohrn-banka að ógleymdum þeim sem við munum leggja okkur til munns næsta mánuðinn, þ.e. hákarl á þorranum, en hákarlinn er náttúrlega kaldsjávarfiskur og er í verulegum mæli við Grænland en einnig hér við Ísland. Með Færeyingum eigum við sameiginlega síld, ufsa, kolmunna, þorsk og marga fleiri stofna. Grálúðan er talin sameiginlegur stofn í öllu Norður-Atlantshafi þó að ég dragi það í efa, á svipaðan hátt og fiskimenn drógu það lengi í efa, sem kom í ljós síðar, að það væri bara einn þorskstofn við Ísland. Það hefur auðvitað komið í ljós sem fiskimennirnir sögðu með sína reynslu að þorskstofnar eru margir og haga sér misjafnlega við landið, bæði með hrygningartíma og staðhætti. Það vantar geysimikið á að þessum rannsóknum sé sinnt með þeim hætti sem þarf að gera. Því miður virðist mér að fiskifræðingar, m.a. á Íslandi, hafi lengi talið þekkingu sína svo yfirgripsmikla að nánast væri hægt að treysta á hana sem mjög faglega og örugga þekkingu til að byggja veiðimunstur okkar á til margra ára. Það hefur auðvitað ekki verið reyndin, hæstv. forseti, og er auðvitað hægt að nefna nokkur einföld dæmi því til staðfestingar. Ég minnist funda vestur í Ísafjarðardjúpi þar sem hafrannsóknamenn kynntu það fyrir veiðimönnum að ef farið væri eftir tillögum um veiðar á rækju í Ísafjarðardjúpi mundi rækjan vera til staðar ár og síð og alla tíð, menn mundu byggja lífsafkomu sína á rækjunni um ókomnar aldir. Svo breyttist sjávarhitinn og ýsan og þorskurinn gengu í auknum mæli í Ísafjarðardjúp og Húnaflóa og fleiri svæði sem byggðu algjörlega á rækjuveiðum og hvað gerðist á tveimur árum? Engin rækja og menn hafa ekki byggt afkomu sína á rækju þar nú í nokkur ár. Þetta eru hinar náttúrulegu sveiflur sem við vitum því miður allt of lítið um. Þess vegna teljum við að sú tillaga sem við leggjum hér fram, um aukna samvinnu og samanburð á aðferðum fiskifræðinga og annarra rannsóknarmanna á því hvernig lífríkið breytist í hafinu, hvernig straumar breytast og hvernig ferðalag fisksins tekur breytingum miðað við náttúrufar, sé afar nauðsynleg. Ég tel að komist tillagan til framkvæmda og menn færu að líta betur á sjónarmið hvers annars og mismunandi framsetningu mundu menn öðlast reynslu sem ég hygg að gæti orðið mjög mikilvæg í framtíðinni. Auðvitað er það svo að rannsóknarmönnum og vísindamönnum í hverju landi þykir sinn fugl fagur og halda því fram að allt sem þeir gera sé í raun og veru best og ef við fiskimennirnir efumst um þekkingu þeirra og hæfni til að draga þær ályktanir sem þeir draga er okkur oft borið á brýn að við séum að gera lítið úr þekkingu þeirra og að vegið sé að starfsheiðri manna í þessum greinum, haffræðinni og fiskifræðinni og líffræðinni að því er lýtur að sjávardýrastofnunum. Að þessu sögðu vil ég í lokin minna á að selur og hvalur eru hluti af öllu þessu lífríki og verður ekki frá því skilinn og menn geta ekki sagt að þær dýrategundir hafi ekki áhrif á lífríkið. Þær hafa það og við verðum að taka mið af því, annaðhvort með veiðum eða nýtingu eða að gera ráð fyrir því sem þessi dýr éta í framtíðinni og það rýrir einfaldlega lífskjör okkar. Ég tel að þessi tillaga sé afar góður grunnur til að færa málin í annan farveg en þau hafa verið í hvað varðar hafrannsóknir og fiskrannsóknir á undanförnum árum.

Herra forseti. Ég fagna því að þessi þingsályktunartillaga sé lögð fram. Ég tel hana vera mjög af hinu góða. Starfandi sjómenn hafa ekki treyst nógu vel - og ekki er nógu gott samstarf eða samband á milli sjómanna og fiskifræðinga á Íslandi, þá sérstaklega fiskifræðinga Hafrannsóknastofnunar. Starfandi sjómenn eru alls ekki ánægðir með vinnubrögð og aðferðafræði Hafrannsóknastofnunar á Íslandi, hvernig hún starfar, hvaða aðferðir hún notar til að meta stofna og stofnstærðir og annað í þeim dúr. Það höfum við fjallað um hér á haustþinginu oft og mörgum sinnum, sérstaklega við í Frjálslynda flokknum. Ég get ekki annað en minnst á að í þingsalnum taka nú þrír þingmenn þátt í umræðunni. Hér er góð þingsályktunartillaga sem gengur út á að efla samstarf og samvinnu milli þessara þriggja landa, Færeyja, Íslands og Grænlands, og áhugi þingmanna er enginn fyrir þessum málum. Það er bara svo sorglegt. Þeir mæta ekki hingað til að ræða þessi mál. Segir það kannski dálítið um Alþingi Íslendinga í dag, hvar áhugamál þeirra þingmanna sem á þessu þingi starfa eru. Þeir hunsa umræðuna algjörlega. Við eigum, eins og fram hefur komið hjá öðrum ræðumönnum, stofna sem synda úr íslensku landhelginni í þá færeysku og úr þeirri færeysku yfir til Íslands og svo frá Íslandi yfir til Grænlands og frá Grænlandi til Íslands. Þess vegna getur þetta blandast meira og víðar því að fiskur er með sporð og hann virðir engar landhelgislínur eða neitt í þeim dúr. Það er ekki bara þorskur sem gengur við Grænland eða yfir til Færeyja, það eru einnig grálúða, loðna, kolmunni, síld, úthafskarfi og djúpkarfi, og rækja er víða eins og á Dohrn-banka og víðar. Þar liggur landhelgislína yfir veiðisvæði og rækjan færir sig til eftir aðstæðum, eftir hitastigi og öðru. Hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson minntist áðan á að nýlega hefðu veðurfræðingar upplýst að þeir teldu að veður hefði meiri áhrif á sjávarhita en talið hefur verið. Á síðasta ári viðurkenndu fiskifræðingar fyrst að það séu margir þorskstofnar - jafnvel margir stofnar í hverri tegund. Það fundu þeir út með DNA-rannsókn. Loksins uppgötvum við þetta, á árinu 2007, sem segir auðvitað mikið um hvað við vitum lítið um þessi mál. Þrátt fyrir það setjum við allt traust okkar á fiskifræðinga og það sem þeir halda fram, að það sé allt hárrétt. Ég get ekki annað en minnst á það þegar fiskifræðingar komu með þær upplýsingar að brottkast á Íslandi væri bara 1,5%. Þá getur maður lítið annað gert en að hrista hausinn og furða sig á því. Ef vinnubrögð fiskifræðinganna eru ekki betri en raun ber vitni er full þörf á að við reynum að komast í samband við aðra fiskifræðinga, frá öðrum löndum, og athuga hvort þeir séu ekki aðeins víðsýnni og ekki jafnfastir í hjólförunum og fiskifræðingar okkar hafa verið síðustu ár. Ég held að samstarf við danska og færeyska fiskifræðinga geti ekki orðið til annars en góðs fyrir okkur. Reyndar hafa Færeyingar búið við það að danskir fiskifræðingar sem fjallað hafa um veiðiráðgjöf og vinnubrögð Færeyinga hafa oft og tíðum ekki verið sammála, sérstaklega á dönsku hafrannsóknastofnuninni. Hún hefur skipt sér af vinnubrögðum Færeyinga. Mikill þrýstingur kom frá Dönum um að þeir tækju upp svokallað aflamarkskerfi sem þeir og gerðu í eitt og hálft ár. Þá sáu þeir að það gekk ekki upp því að menn sorteruðu úr aflanum, hirtu stærstu fiskana og hentu þeim og ódýrustu smæstu og hættu þess vegna. Þeir höfðu vit á því, þeir gerðu þetta í eitt og hálft ár en við erum búin að gera þetta í 24 ár og árangurinn hefur enginn verið í uppbyggingu okkar á fiskstofnum nema síður sé. Stofnar sem við búum við í dag, eins og loðnustofninn sem er nánast hruninn - það er búið að skera þorskinn niður, sennilega þó allt of mikið af því að þeir mæla þorskstofninn hreinlega ekki rétt. Fiskifræðingar okkar úthluta sennilega of miklum kvóta í ýsu og þess vegna gæti aukið samstarf við fiskifræðinga frá öðrum löndum og aðra vísindamenn orðið til góðs fyrir okkar menn. Þó að töluvert samstarf sé á milli íslenskra og erlendra fiskifræðinga held ég að aukið samstarf sé mjög af hinu góða til framtíðar litið. Auknar rannsóknir í samstarfi við aðra á sameiginlegum stofnum eru mjög nauðsynlegar. Einu vildi ég þó vara við og það er að ég hef heyrt að Norðmenn sækist eftir að komast í aukið samstarf og jafnvel að ganga inn í vestnorræna samstarfið. Það held ég að við ættum að reyna að forðast og halda þessu í því formi sem vestnorræna samstarfið er, þ.e. samstarf þessara þriggja landa. Við þurfum líka að hugleiða hvort við getum tekið þátt eða hafið samstarf um veiðar t.d. í landhelgi Grænlendinga þar sem þeir hafa ekki mikinn skipastól. Við þyrftum að athuga hvort hægt væri að koma á auknu samstarfi varðandi nýtingu fiskimiða sem eru jafnvel lítið nýtt eða algjörlega ónýtt. Ég held að menn ættu að skoða það í framhaldi af samstarfinu varðandi hafrannsóknir og upplýsingagjöf milli landa og annað í þeim dúr. Ég held að það gæti verið möguleiki fyrir okkur sem erum, a.m.k. að sumra mati, með það öflugan og stóran fiskiskipaflota að hann sé oft hálfverkefnalaus, hvort hægt væri að búa til verkefni á Grænlandi í samráði og samvinnu við Grænlendinga. Það gæti skipt íslenskan sjávarútveg miklu mál ef til þess kæmi. Varðandi þingsályktunartillöguna þá tel ég hana mjög góða og vera spor í rétta átt. Þeir sem fluttu hana eiga þakkir skildar. Fyrsti flutningsmaður, Karl V. Matthíasson, á heiður skilinn, hann hefur bersýnilega átt þennan dag og fjallað hér um mörg ágæt mál. Ég vona að þau nái öll fram að ganga og fái víðtækan stuðning í þingsal.

Herra forseti. Mig langar í lokin að ítreka þakkir mínar til þeirra sem tekið hafa þátt í umræðunni. Varðandi orð hv. þm. Grétars Mars Jónssonar er það svo að Norðmenn hafa áheyrnaraðild að Vestnorræna ráðinu og hafa mætt á fundi þess. Ég hef ekki fundið að þeir vilji gerast meðlimir að ráðinu en ég verð að segja að reynsla mín er sú að það hafi verið gott samstarf og þeir hafi lagt gott til málanna. Þeir hafa líka átt sinn þátt í að Vestnorræna ráðið er nú með aðgang að Norðurlandaráði sem er mjög mikilvægt fyrir okkur eins og komið hefur í ljós í sambandi við tillögur um björgunarmál. Ég þakka á ný þeim fyrir sem tóku þátt í umræðunni. Mig langar einnig til að geta þess að tvö ágæt, Magnea Marinósdóttir sem starfar hjá alþjóðasviði Alþingis og Þórður Þórarinsson, framkvæmdastjóri Vestnorræna ráðsins, hafa líka lagt fram mikla vinnu í undirbúning funda og unnið að gerð greinargerðanna við tillögurnar. Þau hafa lagt góða vinnu í öll þessi mál. Ég nota einnig tækifærið hér til að þakka þeim fyrir. Að svo mæltu, herra forseti, vona ég að tillögur Vestnorræna ráðsins fái jákvæða umfjöllun því að ég er sannfærður um að það mun leiða til góðs á mörgum sviðum.