Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég vil þakka fyrir skjóta afgreiðslu á þessu máli  Hér er um að ræða frv. til l. um breyt. á l. nr. 101 frá 8. des. 1966, um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o. fl., sbr. lög nr. 68/1976. Tilgangi þessa frv. er lýst í mjög stuttri grg., svofellt: „Með þessu frv. til l. er lagt til að lögum nr. 101/1966, um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verði svo breytt, að einokunarákvæði um sölu á matjurta- og gróðurhúsaframleiðslu falli niður. Eftir sem áður er gert ráð fyrir því, að framleiðsluráðið fari með yfirstjórn sölumála matjurta- og gróðurhúsaafurða, svo sem segir í 32. gr. nefndra laga. Ekki er lögð til önnur breyting á Grænmetisverslun landbúnaðarins en sú, að fleiri aðilar fái að versla með þessar vörutegundir að uppfylltum skilyrðum.“ - Og þá segir í grg. og það vil ég undirstrika sérstaklega: „Þá er gert ráð fyrir því í þessu frv., að Sexmannanefndin ákveði ekki verð á þeim matvælum, sem hún fjallar um, heldur hámarksverð.“ - En það er að finna í 3. gr, frv., sem er till. til breytingar á 25. gr. framleiðsluráðslaganna. Nú er það svo, að á undanförnum árum hafa oft heyrst kvartanir frá neytendum um það, að vöruframboð á þeim vörum, sem hér um ræðir, sé ónógt, að gæðin séu ónóg, og hafa verið ástæður til að ætla að þessu valdi sú einokun sem Grænmetisverslun landbúnaðarins hefur haft um nefndar vörutegundir. Nú mega menn ekki rugla saman í þessum efnum. Þegar þetta er sagt eða þessu varpað fram er með engum hætti verið að leggja dóm á söguna. Einokun getur verið réttlætanleg á einum tíma þó hún sé það ekki á öðrum tíma. Og ég vil ekki taka undir þann söng, að slíkir viðskiptahættir séu á öllum tímum óréttmætir. Það fer bæði eftir aðstæðum og samfélagsháttum. En góðu heilli, síðan þessari viðskiptaeinokun var komið á hefur þjóðfélaginu í efnahagslegu tilliti fleygt fram, og að minni hyggju er það svo, að svo réttlætanlegir sem þessir viðskiptahættir voru á sínum tíma, - það er út af fyrir sig óþarfi að blanda þessu of mikið saman, - hafi svo verið séu þær aðstæður ekki lengur fyrir hendi. Það er landbrn. sem fer með framkvæmd þessara laga. Fyrirtæki hafa á undanförnum árum, t. d. fyrirtæki í Reykjavík, átt í bréfaskiptum við landbrn. og farið fram á að fá um takmarkaðan tíma heimildir til innflutnings á grænmeti. Þetta eru fyrirtæki sem á sama tíma hafa flutt inn t. d. ávexti, hafa getið sér gott orð á því sviði og hafa góða geymsluaðstöðu og gott geymslurými sem uppfyllir allar ýtrustu kröfur í þeim efnum. En rn. hefur svarað þessu alfarið neitandi og vísað til laganna frá 1966 í því sambandi. Um þetta eru til löng og ítarleg bréfaskipti. Ég vil vekja á því athygli, að hér er auðvitað ekki um að ræða með einum eða neinum hætti atlögu að Grænmetisverslun ríkisins. Það er m. ö. o. gert ráð fyrir að hún starfi áfram. En gert er ráð fyrir að myndist heilbrigð samkeppni einkaaðila og þess fyrirtækis. Sá dómur, sem í þessu frv. felst, því að annars væri það væntanlega ekki flutt, er að það hljóti við nú ríkjandi aðstæður í íslensku samfélagi að vera neytendum til góða og leiða til hvors tveggja: lækkaðs vöruverðs og aukins vöruúrvals. Þess ber líka mjög að gæta í þessu sambandi, að á Vesturlöndum hefur á undanförnum árum í þessum efnum verið að eiga sér stað neyslubylting, þ. e. neysla á grænmeti og öðru slíku hefur færst mjög í vöxt og kemur þar sennilega hvort tveggja til: hollustuhættir og tíska. Um það fyrra greinir menn ekki á lengur. Hér er um hollar og heilbrigðar vörur að ræða. En sannleikurinn er sá, að við hér á Íslandi höfum alls ekki fylgst með í þessari þróun, höfum ekki fylgt þjóðum, sem okkur eru að öðru leyti landfræðilega og menningarlega skyldar, eftir í þessum efnum. Beinast liggur við að álykta að sú einokunarverslun, sem hefur verið í þessum efnum, hafi verið mjög hamlandi um neyslu á þeim vörutegundum og varningi sem hér um ræðir. Það má m. ö. o. leiða að því gild rök, að þeir viðskiptahættir, sem á undanförnum árum hafa tíðkast í þessum efnum, hafi staðið í vegi fyrir og staðið nýjum neysluvenjum fyrir þrifum, - neysluvenjum sem ég hygg að allir séu sammála um að séu hollar og af hinu góða. Ég vil enn fremur vekja athygli á því, að í 8. gr. frv. er gert ráð fyrir að lög þessi öðlist gildi 1. jan. 1982. Að lokum tel ég eðlilegt, herra forseti, að leggja til að þessu máli verði vísað til 2. umr. og til fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Hér er til umr. frv. sem nokkrir hv. Alþfl.-menn hafa flutt um breyt. á lögum nr. 101 frá 1966. Þar sem við höfum, ásamt mér hv. þm. Steinþór Gestsson og Albert Guðmundsson, flutt frv. um sama efni og óljóst er hvort tækifæri gefst til að flytja framsögu fyrir því máli á þessu þingi, þykir mér eðlilegt að fara nokkrum orðum um það frv., enda hljóta frumvörpin tvö að verða skoðuð í sameiningu í nefnd sem fær þetta mál til meðferðar. Ég get að mestu leyti tekið undir rökstuðning hv. síðasta ræðumanns sem hann flutti í sinni framsöguræðu, en þess skal getið, að við undirbúning frv. okkar sjálfstæðismanna höfðum við samband við fjölda manna sem bæði hafa hagsmuni af þessum málum og þekkja vel til þeirra, svo sem Eðvald Malmquist, Þorvald Þorsteinsson framkvæmdastjóra Sölufélags garðyrkjumanna, fulltrúa dreifingaraðila, sérstaklega í innflutningsverslun, m. a. þá sem sjá um innflutning á ávöxtum, sem ekki er alls óskyld vara, blómasala, en blómarækt er hér mikil í garðhúsum og gróðurhúsum, og loks hv. þm. Egil Jónsson sem áreiðanlega er einna best að sér allra manna á Alþingi um kartöflurækt. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um það frv. sem við sjálfstæðismenn höfum lagt fram hér í hv. deild, en með okkar frv. er lagt til að einokunarákvæði um sölu á matjurta- og gróðurhúsaframleiðslu verði numin úr lögum. Ekki er gerð önnur breyting á starfsemi Grænmetisverslunar landbúnaðarins. Lagt er til að lögin taki ekki gildi fyrr en 1. jan. 1982, eða á sama tíma og Alþfl.-mennirnir gera ráð fyrir að þeirra lög taki gildi, og þannig getur Grænmetisverslun landbúnaðarins og núverandi framleiðendur og hugsanlegir nýir heildsöludreifendur fengið nokkurn aðlögunartíma áður en lögin taka gildi. Ákvæði frv. um afnám einokunar í verslun með grænmeti eiga að vera til bóta fyrir neytendur og enn fremur framleiðendur, sérstaklega þá sem framleiða fyrsta flokks kartöflur, og hugsanlega aðra heildsöludreifendur. Á Grænmetisverslun landbúnaðarins að geta starfað áfram þótt sérréttindi fyrirtækisins séu afnumin, en nú er álitamál að margra mati hvort gildandi löggjöf brýtur ekki. í bága við 69. gr. stjórnarskrárinnar. Öllum er kunnugt að hagfræðin fjallar m. a. um hagkvæmni mismunandi fyrirkomulags á framleiðslu og dreifingu vöru og þjónustu. Niðurstöður hagfræðinnar eru almennt þær, að einokun sé þjóðhagslega óhagkvæmasta framleiðslu- og dreifingarfyrirkomulagið. Stefna vestrænna þjóða a. m. k. hefur því verið að afnema og útiloka einokun hvarvetna þar sem samkeppni fær þrifist, en veita einokunarfyrirtækjum, sem búa við tæknilega eða náttúrlega einokun, rekstrarlegt aðhald. Ástæðurnar fyrir því, að einokun er jafnóhagkvæm og hér hefur verið getið um, eru fyrst og fremst þrjár: Í fyrsta lagi að verð til neytenda hefur tilhneigingu til þess að vera hærra en þar sem samkeppni ríkir. Í öðru lagi verður vörumagn til neytenda minna samkvæmt áhrifum verðsins á jöfnun framboðs og eftirspurnar og fjölbreytni minnkar jafnframt. Og í þriðja lagi getur þjónusta við neytendur verið lakari án þess að það skaði einokunarfyrirtækið ef ný fyrirtæki eru útilokuð frá aðgangi að markaði. Þótt hægt sé að sýna fram á þessi atriði með hagfræðilegum aðferðum að gefnum vissum forsendum, þá verður það ekki gert í þessari stuttu ræðu. Æskilegast væri að geta beitt aðferðum raunvísindanna með samhliða tilraunum með einokun og samkeppni á sama markaði á sama tíma. Ég held hins vegar að það sé ástæða til þess að fara örfáum orðum um þær fjórar brtt. sem okkar frv. gerir ráð fyrir. Með 1. gr. er heildsöludreifing á garðávöxtum og matjurtum framleiddum í gróðurhúsum gefin frjáls þannig að nýir heildsöludreifendur geti starfað við hlið núverandi dreifingaraðila. Jafnframt er umsjón með þessum kafla framleiðsluráðslaganna færð í hendur landbrn. til samræmis við 39. gr. laganna, enda er sú skipan eðlilegri vegna þeirra breytinga sem hér eru lagðar til. Landbrn. getur þó að sjálfsögðu engu að síður falið Framleiðsluráði að framkvæma settar reglur og annast það eftirlit sem henta þykir. Með breytingunni í 2. gr. fellur niður einkaréttur ríkisstj. til innflutnings á kartöflum og grænmeti. Í stað þess er lagt til að ríkisstj. hafi heimild til að takmarka innflutning þegar innlend framleiðsla er á boðstólum. Jafnframt er ríkisstj. heimilt að setja reglur um innflutning þegar innlend framleiðsla er ekki fáanleg. Með 3. gr. er fellt niður núgildandi ákvæði 36. gr. um heimild Framleiðsluráðs til að veita einkasöluréttindi á gróðurhúsaframleiðslu og eggjum. Í stað þess kemur ný 36. gr. um varnir gegn sýkingu nytjajurta. Og með 4. gr. er felld niður heimild Framleiðsluráðs til að skipta landinu í sölusvæði, en sú niðurfelling er eðlileg fylgja þess, sem áður er getið, og breytingu á verslun með þessar vörur. Tilgangurinn með því að leggja þetta frv. fram er að sýna að innan þingflokks Sjálfstfl. hefur farið fram vinna sem hefur beinst að því að aflétta einokun á þessu sviði, án þess að hér skapist hætta fyrir innlenda framleiðendur, og með því að taka tillit til hagsmuna neytenda. Ein aðalástæðan fyrir því, að ákveðið var að leggja þetta frv. fram nú í vor, er sú, að við teljum að þá gefist hæstv. landbrh. tækifæri til þess í sumar að skoða þetta frv. og reyndar þessi frv. bæði sem lögð hafa verið fram: það frv., sem hér er til umr., og það frv., sem við sjálfs,æðismenn höfum lagt fram. Og ég þykist þess fullviss, að þegar þetta mál er skoðað niður í kjölinn af landbrn. verði þess að vænta, að hæstv. landbrh. leggi fram strax í haust brtt. við framleiðsluráðslögin sem innihaldi það sem bæði þessi frv. gera ráð fyrir. Ég tel, herra forseti, ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð öllu fleiri. Ég hef kosið að ræða um frv. sem reyndar er ekki á dagskránni. En vegna þess, hve það frv. er náskylt því sem hér er til umr., taldi ég eðlilegt að láta skoðun mína í ljós, ekki síst vegna þess að enginn virðist enn vita hvenær þinglausnir verða og svo kynni að hafa farið að þingi lyki án þess að flutningsmenn frv., sem er 322. mál þingsins, fengju tækifæri til þess að flytja framsögu með sínu máli.



Herra forseti. Það hefur verið venja öll þau ár sem ég hef átt sæti á þingi, að miklar annir hafa verið bæði fyrir jól og eins í þinglok, og þm. hafa ekki talið eftir sér að starfa þó að vinnudagur hafi oft verið langur. En ég minnist þess, að þegar Alþb. var í stjórnarandstöðu var formaður þingflokks þess lengst af Lúðvík Jósepsson sem sat allra manna best þingfundi og tók mjög virkan þátt í þingstörfum. En hann var strangur í einu og stjórnarliðið varð að láta undan þeirri kröfu hans. Hann sagðist ekki láta bjóða sér að sitja nema tvö kvöld í einu á fundum, þriðja kvöldið vildi hann fá að eiga frí, það væri of mikið álag, þm. þyrftu mörgu að sinna, öðrum fundarhöldum í nefndum í þingi og þingflokkum, það þyrfti líka að lesa margvísleg þingskjöl Nú skeði það í lok síðasta þings, að hv. Alþingi samþykkti lög nr. 46 28. maí 1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Í þessum lögum segir: „Lög þessi gilda um alla starfsemi, þar sem einn eða fleiri menn vinna, hvort sem um er að ræða eigendur fyrirtækja eða starfsmenn.“ Síðan kemur hverjir eru undanþegnir þessum lögum, og þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „a) siglingamál og önnur verkefni, sem sérstaklega eru falin Siglingamálastofnun ríkisins, sbr. lög nr. 51/1970 og lög nr. 12/1976 um kafarastörf. Einnig alþjóðasamþykktir, sem Ísland er og verður aðili að og falla undir verksvið Siglingamálastofnunar ríkisins, þar með talið um gáma, um flutning á hættulegum efnum, um mengun sjávar o. fl., b) loftferðir, sbr. lög nr. 34/1964 og lóg nr. 71/1974 um breyt. á l. nr. 34 1964 um loftferðir. Einnig alþjóðasamþykktir, sem Ísland er og verður aðili að og falla undir verksvið flugmálastjórnar, c) algeng heimilisstörf í einkaíbúðum.“ Þetta eru einu undantekningarnar frá þessum lögum sem Alþingi samþykkti fyrir u. þ. b. ári. Síðan segir í 52. gr.: „Vinnutíma skal haga þannig, að á hverjum sólarhring, reiknað frá byrjun vinnudags, fái starfsmenn a. m. k. 10 klst. samfellda hvíld. Samfelldan hvíldartíma má stytta í 8 klst. með samkomulagi milli aðila vinnumarkaðarins um framkvæmd, þegar um er að ræða: a) vaktavinnu, b) störf að landbúnaði, c) björgun verðmæta frá skemmdum, svo sem sjávarafla.“ Síðan segir í 54. gr.: „Vinnueftirlit ríkisins getur veitt undanþágu frá ákvæðum 52. gr. þegar a) starfið er þess eðlis, að ekki er hægt að stöðva starfsemina, b) sérstakir atvinnuhættir gera frávik nauðsynleg.“ Nú vil ég spyrja hæstv. forseta: Telur hann hér ekki um gróft lögbrot að ræða af sjálfum löggjafanum á ársgömlum lögum? Hér er búið að brjóta þessi lög, og mér er ekki kunnugt um að til Vinnueftirlitsins hafi verið leitað. Forseti skýrir þá frá því. Það ræður ef stytta má þennan hvíldartíma. Nú geri ég kröfu sem einn af meðlimum löggjafarvaldsins að löggjafinn sjálfur brjóti ekki þau lög sem hann setti 28. maí 1980.



Heyrði ég það ekki rétt, að þarna væru ýmsar undanþágur frá lögunum varðandi siglingar? Með tilliti til þess, að hér fer sigling þjóðarskútunnar fram lít ég svo á að við séum undanþegnir.



Herra forseti. Þetta er ekkert gamanmál. Ég ætla að athuga það alveg fullkomlega að kæra þetta. Ég ætla að láta reyna á það, hvort Alþingi Íslendinga getur látið brjóta lög. Ég ætla líka að láta reyna á það, hvort það sé hægt að svara því með spéi og spotti að það sé verið að sigla þjóðarskútunni. Hvað er með þá sem eru sigldir til annarra landa? Hafa þeir þá einhver sérstök fríðindi að mega hvíla sig í tíu klukkutíma? Þetta er ekkert spott. Nú ætla ég í fyrsta og eina skiptið að biðja formann Verkamannasambands Íslands að segja álit sitt á þessu máli, hvort hann telji að það sé sjálfsagt að brjóta þessa löggjöf á meðlimum Verkamannasambands Íslands og hvort hann telji ekki að alþm. eigi að fara eftir þeim lögum sem þeir setja þjóðinni.



Ég tek það fram, að ég tel þetta ekkert gamanmál vera, og ef hv. 1. þm. Vestf. álítur að það sé eitthvert spaug fyrir forseta að sitja undir ýmsu því sem hér er yfir hann dembt, þá er það misskilningur. Líklega ætti ég þá að sækja hvað fastast að þessum lögum yrði framfylgt.



Herra forseti. Hv. 1. þm. Vestf. vitnar hér til laga um vinnuvernd og les þar grein eftir grein. Um framkvæmd þessara laga - ég hef nú ekki lögin hér við höndina - þarf hv. 1. þm. Vestf., jafngjörkunnugur og hann er atvinnulífi landsmanna, ekki að láta sér koma þetta á óvart. Það þarf ekki að segja honum það, að í Vestmannaeyjum, Þorlákshöfn, Hornafirði og víðar hér í verstöðvum við suðurströndina var unnið ekki einn sólarhring, ekki tvö kvöld, heldur tvo og þrjá sólarhringa, og var ekki álitið brot á lögum. Og það þóttu engar fréttir að það væri unnið til tvö að nóttu. Nú eru það stórfréttir í útvarpi að þm. hafi verið að störfum til tvö s. l. nótt. Það er forsíðufrétt í blöðum og það er ein höfuðfréttin í útvarpi. Framkvæmd laganna er því ekki hagstæð þó að ég vilji á engan hátt gera lítið úr þeirri meginreglu sem sá ágæti maður Lúðvík Jósepsson hefur haft. En það er talað einhvers staðar í þessum lögum um sérstakar undanþágur ef sérstakt ástand skapist og aðilar geti samið um það sín á milli. Og fyrst leyft var að vinna allt upp í þrjá sólarhringa í Vestmannaeyjum, á Hornafirði og Þorlákshöfn, þá held ég ekki að hæstv. forseti fari í tugthúsið þó að við fengjum að vinna hér eitthvað fram eftir nóttu.

Forseti (Sverrir Hermannsson) Hv. 7. þm. Reykv. hefur upplýst að ívitnuð lög séu þverbrotin í Vestmannaeyjum, ef það má verða mönnum huggun harmi gegn.



Herra forseti. Ég vil vekja athygli á því, að þeirri spurningu hefur ekki verið svarað hér, hvort starfsfólk Alþingis, sem margt er mjög roskið, heyri undir þessi lög eða ekki. Ég býst við því, að þm. muni sem slíkir vera reiðubúnir að þola stjórn forseta á þessum málum. En mér þætti vænt um að fá við því skýlaus svör frá formanni Verkamannasambandsins, hvort hann lítur að starfsfólk þinghússins heyri undir þessi lög, því að það var sótt með ofurkappi á sínum tíma að þau skyldu sett.



Ég held að ég geti nú svarað þessu, að lögin hljóta að ná yfir alla sem eru á lífi þá og þá.



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti meiri hl. iðnn. um 320. mál deildarinnar, frv. til l. um raforkuver. Eins og fram kemur í nál. hélt nefndin allmarga fundi um mál þetta og kvaddi á sinn fund forstöðumenn ýmissa stofnana sem málið varðar svo og sérfræðinga. Niðurstaða meiri hl. n. varð sú að leggja til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem koma fram á þskj. 1021, en þær eru þessar helstar: Áherslum í 2. gr. verði breytt þannig að fyrst verði taldar þær framkvæmdir sem eðlis málsins vegna er hægt að fela Landsvirkjun beint án undangenginna sérstakra samninga, en þær framkvæmdir, sem semja þarf um við Landsvirkjun, verði taldar síðar. Þá er í 1. gr. bætt við heimild til aukningar á vélaafli við Hrauneyjafossvirkjun þannig að heimild sé fyrir fjórar 75 mw. vélar og heildarafl virkjunarinnar þannig 280 mw., og að heimilað verði að bæta við fjórðu 50 mw. vélinni við Sigölduvirkjun og afl hennar þannig aukið í 200 mw. Á 2. gr. eru gerðar þær breytingar að 2. mgr. frv. er felld niður, en ný sett í staðinn þar sem gert er ráð fyrir að staðfestingar Alþingis þurfi einungis að leita vegna nýrra vatnsaflsvirkjana eða virkjanaáfanga. Til viðbótar er skotið inn í 2. gr. tveim mgr. sem gera ráð fyrir að áður en ákvarðanataka fer fram sé leitað álits Landsvirkjunar, Orkustofnunar, Rafmagnsveitna ríkisins og fleiri aðila um þjóðhagslega hagkvæmni og áhrif á raforkukerfið og að gerð sé grein fyrir notkun orkunnar til orkufreks iðnaðar og til sparnaðar á innfluttu eldsneyti. Um áfanga þessarar breytingar er þetta að segja: Áherslubreytingin í 1. gr. er fyrst og fremst til að skapa eðlilegra samhengi í upptalningu þeirra framkvæmda, sem um er að ræða, og breytir ekki efnisatriðum. Sú aflaukning, sem lagt er til að heimiluð verði í Hrauneyjafoss- og Sigölduvirkjun, er í samræmi við þær áætlanir sem gerðar hafa verið um framkvæmdir í tengslum við aukna miðlun í Þórisvatni. Þegar miðlun þar efra hefur verið aukin úr núverandi 1000 gígalítrum í 1765 gígalítra er æskilegt að auka aflið í þessum virkjunum til að geta nýtt miðlunina. Varðandi breytinguna á 2. mgr. 2. gr. er það að segja, að hún er gerð til að taka af tvímæli um hvað heimilt sé að gera án sérstakrar staðfestingar Alþingis og hvað þurfi slíkrar staðfestingar við. Samkvæmt þessu er án sérstakra heimilda Alþingis hægt að ráðast í gerð Kvíslaveitu, stækkun Hrauneyjafoss- og Sigölduvirkjunar, gerð stíflu við Sultartanga, uppsetningu jarðvarmastöðva og varastöðva með þeim stærðartakmörkunum, sem um getur í 1. gr., svo og nauðsynlegar framkvæmdir til aukningar og styrkingar á raforkuflutningskerfinu. Þetta er í sjálfu sér engin efnisbreyting frá því sem upprunalega var í frv., heldur er hér einungis verið að taka skýrar til orða til að taka af hugsanlegan vafa. Eins og fram kemur í grg. er þetta m. a. gert samkvæmt ábendingu Landsvirkjunar. Um þær tvær mgr., sem bætt er inn í 2. gr., má segja að þar sé um að ræða leiðarljós fyrir stjórnvöld við ákvarðanatöku um nýjar vatnsaflsvirkjanir eða virkjunaráfanga. Hér er ekki um að ræða nein fyrirmæli um ný eða breytt vinnubrögð, heldur er hér um að ræða áréttingu á þeim sjónarmiðum sem talin eru eðlileg í þessu sambandi og hafa verið og eru einn þáttur í eðlilegum undirbúningi slíkrar ákvörðunartöku. Það er sem sé fyrst leitað álits helstu sérfræðistofnana í málinu, síðan er lögð áhersla á, að þjóðhagsleg hagkvæmni og áhrif á raforkukerfið verði höfð í huga og látin ráða, og að lokum, að ekki sé gleymt því mikilvæga atriði varðandi hverja meiri háttar virkjun, hvort og hvernig nýting orkunnar tengist orkufrekum iðnaði. Sérstaklega er bent á orkunýtingu tengda sparnaði á innfluttu eldsneyti, en þar er m. a, höfð í huga útrýming olíunotkunar til húshitunar og í iðnaði, einkanlega í fiskimjölsverksmiðjum. Í þessu sambandi er vert að minna á möguleikann til að tengja þetta tvennt saman: að nota vatnsorkuna til að framleiða eldsneyti sem nota mætti í samgöngutæki, eins og hæstv. iðnrh. vék að í framsöguræðu sinni fyrir frv. Það er álit meiri hl. n. að í væntanlegum samningum við Landsvirkjun verði gætt að tvennu sérstaklega. Annars vegar verði að því stefnt að hlutdeild ríkisins í fyrirtækjunum aukist, eftir því sem virkjunum fjölgar, og/eða að öðrum sveitarfélögum en aðeins Reykjavíkurborg og Akureyrarkaupstað eða þá samtökum þeirra verði gefinn kostur á eignaraðild. Meiri hl. n. telur þetta sjónarmið eðlilegt með tilliti til þess m. a., að vatnsréttindi og landréttindi við ýmsar fyrirhugaðar virkjanir eru að miklu leyti í höndum ríkisins og er lögð fram af því til virkjunarinnar. Einnig er eðlilegt talið að þeir landshlutar, sem virkjað verður í, fái aðild að fyrirtækinu og hafi áhrif á stjórn þess. Hins vegar verði í samningnum við Landsvirkjun stefnt að sem mestri verðjöfnun í þeim skilningi, að smásöluverð til neytenda hvar sem er á landinu verði sem jafnast. Þarflaust er að fara mörgum orðum um það óréttlæti og þá mismunun sem felst í þeim mun á raforkuverði til notenda sem nú viðgengst. Rafmagn til almenningsnota er orðinn svo sjálfsagður þáttur af almennum lífsgæðum allra landsmanna að það ætti að vera sjálfsagt mál að sama verð á raforku gilti til almennra heimilisnota hvar sem er á landinu. Í ráðherratíð núv. hæstv. iðnrh. hefur mikið áunnist í þessum málum. Þannig er munur á raforkuverði til almennra heimilisnota hjá Rafmagnsveitu Reykjavíkur annars vegar og Rafmagnsveitum ríkisins hins vegar um 24%, en var áður allt að 86%. En hér þarf að gera betur, munurinn er enn of mikill, og hann er meiri en þetta á öðrum tegundum notkunar. Ábending meiri hl. n. er til þess gerð, að það tækifæri til leiðréttingar á þessum málum, sem gefst við væntanlega samningagerð við Landsvirkjun, verði notað til að vinna þessu réttlætismáli gagn. Að lokum vil ég víkja að 5. gr. frv. sem fjallar um eignarnámsheimildir. Slíkar heimildir eru nauðsynlegar og sjálfsagðar í frv. sem þessu, og n. gerir ekki till. um breytingar á þessu atriði. En ég vil leggja áherslu á það meginsjónarmið, að jafnan verði reynt til hins ýtrasta að leysa hugsanleg deilumál, sem upp kunna að koma, með samningum við rétthafa. Sérstaklega á þetta að mínu mati við um þá deilu sem uppi er við Blöndu. Þá deilu á að leysa með samningum og í því sambandi á að kanna vandlega alla möguleika sem kunna að vera á að haga þannig til að sem minnst óhagræði verði að fyrir þá sem eiga afkomu sína undir nýtingu beitilands á þessu svæði. Þetta á einkanlega við tilhögun miðlunarlóns, bæði að því er varðar staðsetningu stíflu og hugsanlega áfangaskiptingu. Slík breyting þarf ekki að hafa neina tímalega seinkun í för með sér eins og upplýst var á fundi n. með sérfræðingum. Herra forseti. Ég hef nú rakið brtt. meiri hl. n. og greint frá ástæðum fyrir þeim. Breytingarnar ganga allar í sömu átt og meginstefna frv.: að marka stórhuga og raunhæfa orkustefnu sem hefur það að höfuðmarkmiði að íslenskar orkulindir verði nýttar af okkur sjálfum og fyrir okkur sjálfa.



Herra forseti. Hv. 4. þm. Vesturl., sem mælti hér fyrir áliti meiri hl. iðnn., lauk máli sínu á þann veg að segja að með þessu frv. væri mörkuð stórhuga og raunhæf stefna í orkumálum Ís!endinga. Hér er vissulega um mikið öfugmæli að ræða, eins og allir sjá sem kynna sér þetta frv., og ekki tekur betra við þegar skoðaðar eru þær brtt. sem nú hafa verið lagðar fram við það frv. sem hér er til umr. Við 1. umr. þessa máls flutti ég allítarlega ræðu þar sem ég gerði grein fyrir skoðunum og stefnumálum sjálfstæðismanna í orku- og iðnaðarmálum. Ég gerði þá ítarlega grein fyrir því frv. sem þm. Sjálfstfl. hafa flutt í Ed. um raforkuver, en það frv. er stutt af öllum þm. flokksins, bæði í Ed. og Nd., nema þeim sjálfstæðismönnum sem í ráðherrastólum sitja. Ég gerði þar ítarlegan samanburð á því frv., sem hér er lagt fram, og því frv., sem lá og liggur fyrir Ed., en ekki hefur fengist afgreitt þrátt fyrir ítarlegar tilraunir nm. Sjálfstfl. í iðnn. Ed. Þingmenn hafa beðið nú í allan vetur eftir því, að hæstv. ríkisstj. boðaði stefnu sína í iðnaðar- og orkumálum og legði fram frv. um orkumál. Það hefur verið boðað æ ofan í æ af hæstv. ráðh., að slíkt frv. væri á leiðinni, og boðað að það frv. mundi móta ákveðna stefnu í orkumálum. Hæstv. forsrh. sagði skýrt og skorinort í útvarpsviðtali 1. apríl s. l. að ríkisstj. mundi, áður en þingi lyki, leggja fram slíkt frv. þar sem m. a. röð virkjana yrði ákveðin. Þrátt fyrir þetta höfum við beðið og beðið vikum og mánuðum saman án þess að nokkuð gerðist. Við höfum oft fengið þær fregnir, að slíkt frv. væri stöðugt til umræðu í ríkisstj., en þar væri ekkert samkomulag um það, í hvaða átt frv. um orkumál ætti að ganga. Stjórnarandstaðan hefur því haft allt frumkvæðið í þessum málum hér á Alþingi í vetur. Bæði þm. Sjálfstfl. og þm. Alþfl. hafa flutt þáltill. um stefnu í stóriðjumálum og frumvörp um næstu framkvæmdir í raforkumálum. Þau frv. hafa fengið lítið brautargengi hér á hv. Alþingi eins og mörg önnur mál sem stjórnarandstaðan flytur. Við biðum því með mikilli eftirvæntingu eftir að fá að sjá þetta frv. sem boðað hafði verið af hæstv. iðnrh. En ég verð að segja að það var dapurlegur dagur þegar frv. um raforkuver var lagt hér fram á hv. Alþingi. Þegar hæstv. iðnrh. kom hér og mælti fyrir því frv. var ljóst að hæstv. ríkisstj. hafði enga stefnu í orkumálum og hafði enga stefnu í iðnaðar- og stóriðjumálum. Frv. fól raunverulega í sér upptalningu á nokkrum virkjunum sem allir vita að eru á næsta leiti og unnið hefur verið að undirbúningi að, en í frv., fólst engin stefna um það, hvar byrja skyldi að virkja, og það sem verra var, botninn vantaði í frv. Það var engin tilraun gerð til þess að leggja fram neina orkustefnu, hvernig nýta ætti þá orku sem ljóst er að hægt er að framleiða í þeim virkjunum sem nú standa fyrir dyrum. Við, sem skipum minni hl. iðnn., þ. e. hv. þm. Jósef H. Þorgeirsson, Magnús H. Magnússon og ég, erum andvígir því frv. sem hér liggur fyrir. Aðalástæða þess er sú, að engin stefna hefur verið mótuð um nýtingu þeirrar orku, sem næstu virkjanir gefa, umfram það sem hinn almenni markaður notar. Um það efni ríkir greinilega fullkomið ráðleysi í hæstv. ríkisstj. En vitað er að hæstv. iðnrh. og flokkur hans hefur verið andvígur þeirri stóriðjustefnu sem lagði grundvöll að byggingu stórvirkjana í Þjórsá og Tungnaá, og um það, hvernig Alþb., flokkur hæstv. iðnrh., hefur þvælst fyrir í því máli, eru mörg dæmi sem ekki er efni til að rekja hér. En á fáum stöðum er jafngott lýsandi dæmi um það, hvernig stefnuleysi hæstv. ríkisstj. háir okkur í þessum málaflokki, en í því plaggi sem við þm. höfum fengið í hendur frá orkuspárnefnd, en hæstv. iðnrh. hefur látið dreifa því hér meðal þm. Í álitinu er gerð grein fyrir forsendum raforkuspár sem lögð er til grundvallar því frv. sem hér er til umr. En þar segir - með leyfi hæstv. forseta - og það er orkuspárnefnd sem talar: „Nefndinni var vel ljóst, að ekki yrði gerð raforkuspá, sem það nafn ætti skilið, nema fyrir lægju forsendur um þróun einstakra atvinnugreina sem sumar hverjar nota mikla raforku. Nefndinni var einnig ljóst, að slíkar atvinnuspár verða ekki gerðar nema út frá vissum forsendum um almenna efnahagsþróun er miðast við að hverju er stefnt í efnahags- og atvinnumálum. Um þetta eru menn engan veginn sammála sem kunnugt er. Sumir telja t. d. að Íslendingar geti tryggt sér mjög góð lífskjör í framtíðinni með því að nýta orkulindir landsins í stórum stíl til orkufreks iðnaðar. Aðrir telja umfangsmikla stóriðju varasama og að ná megi þokkalegum efnahag án þess að hún komi til nema í takmörkuðum mæli.“ Síðan tekur orkuspárnefnd fram að hún sé ekki rétti aðilinn til að skera úr þessu deilumáli, það sé hlutverk stjórnvalda að marka stefnu m. a. í stóriðjumálum. Því næst vitnar orkuspárnefnd í stefnuyfirlýsingu núv. ríkisstj., þar sem fjallað er um orku- og stóriðjumál, en segir síðan orðrétt, með leyfi hæstv. forseta. „Þótt þessi stefnugrein feli í sér ákveðna viljayfirlýsingu er hún allt of almennt orðuð til að koma megi að notum við spá um eftirspurn eftir raforku.“ Frv. það, sem nú er hér til umr. og afgreiðslu, breytir engu frá því óvissuástandi sem orkuspárnefnd átti við að glíma. Frv. felur í sér heimildir til ákveðinna virkjana, en þó er settur mjög sterkur varnagli þar við, sem enn hefur verið hert á nú þegar brtt. hafa verið lagðar fram, um það að ákvarðanir í þessum efnum eigi að koma fyrir hv. Alþingi að nýju. M. ö. o.: það skiptir engu máli þótt í þessu frv. séu taldar upp ákveðnar virkjanir sem allir vita að verið er að vinna að undirbúningi að og þetta frv. breytir í sjálfu sér engu um, málið skal engu að síður koma aftur til kasta Alþingis til þess að taka endanlega ákvörðun um hverjar skuli vera næstu framkvæmdir í virkjunarmálum. Ég gat um það áðan, að fyrr á þessu þingi hefðu bæði þm. Sjálfstfl. og þm. Alþfl, flutt hvorir sitt frv. um orkumál. Þó þau frv. væru að ýmsu leyti ólík var svipaður andi í þeim báðum. Þau frv. gerðu bæði ráð fyrir miklum átökum í orkumálum, að það yrði efnt til mikilla framkvæmda í þessum málaflokki og að grundvöllur og forsenda þeirra framkvæmda væri stórhuga og djörf iðnaðarstefna, að efnt yrði til orkufreks iðnaðar í ríkum mæli til þess að selja þá orku sem úr þessum iðjuverum fæst. Sú stefna var byggð á þeirri trú okkar, að framtíð þessa lands, að ein af grundvallarforsendum þess, að við hér á þessu landi megum bæta okkar lífskjör, halda í við okkar nágrannaþjóðir að því er lífskjör snertir, væri sú, að hér yrði áfram virkjað í stórum stíl og hér yrðu byggð orkufrek iðjuver. Þegar frv. hæstv. ríkisstj. lá fyrir varð að samkomulagi milli þingflokka Alþfl. og Sjálfstfl. að við skyldum freista þess að ná sameiginlegri stefnu fram og flytja brtt. við þetta ófullkomna frv. hæstv. iðnrh. Þær brtt. hafa verið fluttar á þskj. 974, og við, sem skipum minni hl. iðnn. Nd., stöndum að þeim brtt. ásamt nokkrum öðrum þm. úr þessum tveimur flokkum, eins og nánar greinir á þessu þskj. Í þessum brtt. er gert ráð fyrir því á miklu ákveðnari hátt og með miklu ákveðnara orðalagi en fram kemur í frv. hæstv. ríkisstj., að reisa skuli orkuver, að reisa skuli nýjar virkjanir eða viðbætur við orkuver á Þjórsár- og Tungnaársvæðinu með allt að 250 mw. uppsettu afli, þ. á m. stækkun Hrauneyjafossvirkjunar og bygging Sultartangavirkjunar. Í öðru lagi, að virkjað skuli í Blöndu í Blöndudal með allt að 180 mw. uppsettu afli þegar tryggð hafi verið nauðsynleg réttindi vegna virkjunarinnar. Það er að sjálfsögðu nauðsynlegt skilyrði, til þess að í þá virkjun verði ráðist, að samningar hafi náðst við þau hreppsfélög, sem hlut eiga að máli, og þá landeigendur, sem þar eiga hlut að máli. Í þriðja lagi, að virkjað verði í Jökulsá í Fljótsdal með allt að 330 mw. uppsettu afli þegar ákvörðun hefur verið tekin um að setja upp stóriðju á Austurlandi. Við, sem skipum þessa nefnd, fengum til viðtals við okkur ýmsa sérfræðinga í raforkumálum til þess að ræða um efni þessa frv. Það kom mjög glöggt fram í öllum þeim umr., að hagkvæmni Fljótsdalsvirkjunar ræðst fyrst og fremst af því, hvenær stóriðjan kemst upp, hversu aflfrek sú stóriðja verður og hversu hratt hún verður byggð. Hagkvæmni þessarar virkjunar byggist á slíkri stóriðju. Þess vegna viljum við gera stóriðju á Austurlandi að forsendu fyrir því, að Jökulsá í Fljótsdal verði virkjuð. Þar með fylgjum við eindregnum áskorunum sem fram hafa komið frá íbúum á Austurlandi í formi áskorana og fundarsamþykkta frá fjölmörgum félagasamtökum á fundum um þessi mál á Austurlandi. Þar nefni ég t. d. samband sveitarfélaga á Austurlandi sem mjög skýrt og ákveðið hefur kveðið upp úr með að það telji að stóriðja á Austurlandi sé forsenda Fljótsdalsvirkjunar. Ég rek ekki brtt. okkar í smæstu atriðum því margar af þeim leiðir af því sem ég hef þegar sagt. Ég get þess þó, að við teljum að Alþingi eigi nú þegar að afgreiða þetta mál frá sér með ákveðinni stefnu þannig að frekari ákvarðanir um einstakar framkvæmdir eða virkjanaröð þurfi ekki að koma fyrir hv. Alþingi að nýju nema þá í formi lánsfjárlaga, en í þeim lögum þarf að sjálfsögðu að kveða á um nauðsynlegar lánsheimildir til slíkra virkjana. Ég vil þó vekja athygli á einu grundvallaratriði í okkar brtt., en það er að við viljum alveg ótvírætt, skýrt og skorinort, tengja þessar miklu virkjunarframkvæmdir við orkufrekan iðnað í landinu. Við leggjum því til að í þetta frv. bætist ný grein sem orðist á þá leið, að undirbúningur samninga um sölu raforku til orkufreks iðnaðar og byggingu og rekstur iðjuvera í því sambandi falli undir orkusölunefnd skuli vinna að því að leita hagkvæmra sölusamninga um raforku til iðnaðar og miða störf sín við að sala raforku til orkufreks iðnaðar a. m. k. fjórfaldist til ársins 1999. Nefndin skal sérstaklega hraða samningagerð um byggingu þriggja nýrra iðjuvera á sviði orkufreks iðnaðar, eins á Austurlandi, eins á Norðurlandi og eins á Suðvesturlandi eða Suðurlandi, auk stækkana á þeim orkufreku iðjuverum sem fyrir eru. Síðan er í sérstakri grein gert ráð fyrir að orkusölunefnd skuli skipuð sjö mönnum kosnum af Sþ. eftir hverjar alþingiskosningar og nefndin skipti sjálf með sér verkum. Við teljum nauðsynlegt að það sé nefnd kosin af Alþingi sem hafi með þessi mál að gera. Ástæðan er sú, að við treystum ekki hæstv. iðnrh. til að fara með þessi mál. Við teljum að hann og flokkur hans hafi sýnt það og sannað, að hann er úrtöluflokkur í þessum efnum og ekkert marktækt muni gerast að því er orkufrekan iðnað meðan hæstv. iðnrh. situr í þessum stól. Við því getum við þó ekki gert eins og sakir standa, en til þess að tryggja að ,fram gangi sú stefna, sem við trúum á í þessum efnum, viljum við að kosin sé sérstök nefnd af hv. Alþingi til að fylgja þessu máli fram. Við leggjum enn fremur til að auk þeirra virkjana, sem sérstaklega eru taldar upp í okkar frv., skuli ríkisstj. sjá til þess á hverjum tíma fram til ársins 1999, að tiltækir verði fullhannaðir virkjunarkostir með tilliti til verkefna í orkufrekum iðnaði umfram þær virkjanir sem þá er unnið að framkvæmdum við eða í starfrækslu eru. Undir það koma að sjálfsögðu virkjanir sem talað hefur verið um að auðvelt ætti að vera að ráðast í eða að stækkun á þeim virkjunum sem fyrir eru. Þá nefni ég t. d. 60 mw. stækkun Sigölduvirkjunar og 60 mw. stækkun Hrauneyjafossvirkjunar, sem talað er um að geti verið hagkvæmar þegar búið er að fullgera Kvíslaveitu og byggja stíflu við Sultartanga. Hér koma að auki ýmsar aðrar virkjanir til greina bæði austanlands, sunnanlands og norðanlands, og flestar af þeim virkjunum hafa verið nefndar að einhverju leyti í þeim umr. sem hér hafa farið fram. Ég tel mjög ánægjulegt að svo víðtæk samstaða skuli hafa myndast hér á hv. Alþingi milli þeirra flokka, sem skipa stjórnarandstöðu, um brtt. við þetta frv. um raforkumál sem raun ber vitni. Á þann hátt hafa stjórnarandstöðuflokkarnir sameinast um stórhuga stefnu í einhverju stærsta máli sem íslenska þjóðin stendur frammi fyrir í dag. Við vorum tilbúnir með þessar brtt. fyrir tveimur sólarhringum. Við afhentum þá fulltrúum stjórnarflokkanna í iðnn. þessar till. og vorum þá reiðubúnir til þess að afgreiða málið út úr n. Það er því ekki við okkur að sakast þó að það hafi dregist þangað til nú fyrir nokkrum klukkutímum að þetta mál kæmi úr nefnd. Auðvitað er það rangt, sem hæstv. iðnrh. sagði í Ríkisútvarpinu í þætti sem við tókum saman þátt í í gærkvöld, að hann hefði í allan gærdag verið að búast við að þetta mál kæmi úr hv. iðnn. Hann vissi betur. Hann vissi sjálfur að það var fullkomin óeining um þetta mál og það voru engar líkur á því, eins og mál stóðu þá, að þetta mál mundi fá afgreiðslu hér á hv. Alþingi. Þess vegna hafa stjórnarliðar verið hér á þeysispretti um þinghúsið bæði í gær og í dag með allar hendur á lofti til þess að reyna að ná einhverju samkomulagi sem tryggði að þetta frv. gæti farið í gegn hér á hv. Alþingi. Nú hafa þessar brtt. séð dagsins ljós, og ég verð að segja að lengi getur vont versnað. Ekki var þetta frv. mikið að vöxtum eða mikið að efni þegar það sá dagsins ljós hér á Alþingi, en ekki er það betra nú eftir að stjórnarliðar hafa farið höndum um það og útvatnað það í því skyni að reyna að tryggja því framgang hér á hv. Alþingi. Þessar brtt. fela það í sér í fyrsta lagi, að það er breytt um röðun á upptalningu virkjana í 1. gr. frv. Nú er ekki lengur virkjað í stafrófsröð, eins og hæstv. iðnrh. gat um á blaðamannafundi sem hann hélt þegar hann kynnti þetta frv., heldur er nú einhver allt önnur röðun sem gildir, röðun sem reyndar er erfitt að sjá hvaða tilgangi þjónar. Ekki skal ég setja mig upp á móti því í sjálfu sér, þó að hæstv. iðnrh. telji að það sé eðlilegra og réttara að telja virkjanir upp í annarri röð en í stafrófsröð. En engu máli skiptir það þó um efni þessa frv. eða að hverju er stefnt með því. Það er að vísu bætt inn í frv. fjórðu vél í Hrauneyjafossvirkjun og fjórðu vél í Sigölduvirkjun, en það eru vélar sem í raun og veru skiptir engu máli hvort eru tilgreindar í lögum nú, en að sjálfsögðu saklaust eins og margt af því öðru sem í þessu frv. kemur fram. Að öðru leyti eru tvær efnisbreytingar í þessu frv., og ekki eru þær til sóma fyrir hæstv. iðnrh. og ekki bera þær vitni um að hæstv. iðnrh. njóti mikils trausts hjá því stjórnarliði hér á hv. Alþingi sem hann styðst við. Í 2. gr, frv., eins og það var lagt fram, stóð í 2. mgr.: „Ákvarðanir um framkvæmdir í virkjunarmálum, þ. á m. um framkvæmdaröð, skulu staðfestar af Alþingi.“ Þetta var túlkað á þann veg, að hæstv. iðnrh. gæti haft það sér til dundurs áfram í ár eða svo, vegna þess að hann lét að því liggja að þetta ætti að taka til ákvörðunar í sambandi við afgreiðslu lánsfjárlaga á næsta ári eða hann gæti hugsað sér það. Lánsfjárlög á þessu ári voru afgreidd 14. apríl, þannig að með því hafði hann útvegað sér u. þ. b. ársfrest til þess að dunda við að raða upp þeim skýrslum sem hann hefur fengið í virkjunarmálum. En síðan átti þetta að koma til staðfestingar Alþingis. Nú er þetta vald, sem hann átti að hafa með þessu frv., tekið af honum með þessari mgr. eins og hún er orðuð nú, en þar segir: „Tillögur um framkvæmdir við nýjar vatnsaflsvirkjanir og virkjunaráfanga, þ. á m. um framkvæmdaröð, skulu lagðar fyrir Alþingi til samþykktar.“ Nú er það gott og blessað og ég fagna því vissulega, að þetta vald skuli tekið úr höndunum á hæstv. iðnrh. En ég harma það þó, að enn skuli vera að því stefnt að þessar ákvarðanir skuli vera látnar dragast von úr viti. Það liggur ekkert fyrir um það, hvenær þessar ákvarðanir eigi að leggja fyrir Alþingi. Það er engin tímasetning í þessum lögum um það, hvenær þessar ákvarðanir eigi að taka á Alþingi né í hvaða formi. Við sitjum því að sjálfsögðu uppi eftir sem áður gjörsamlega óvitandi um það, hv. alþm. - og reyndar allir aðrir sem áhuga hafa á þessum málum, íslenska þjóðin öll, - við vitum ekkert um hvernig staðið skuli að þessum málum og hvernig röðun virkjana skuli vera. Síðan segir: „Skal áður liggja fyrir grg. frá Landsvirkjun, Orkustofnun, Rafmagnsveitum ríkisins og öðrum þeim aðilum, sem ríkisstj. kveður til, um þjóðhagslega hagkvæmni virkjunarleiða og þýðingu þeirra fyrir raforkukerfi landsins.“ Var að einhverju öðru stefnt en þjóðhagslegri hagkvæmni í þessu efni? Á hvaða forsendum á þessi þjóðhagslega hagkvæmni að byggja? Um það er ekkert sagt í frv. sem hér liggur fyrir. Og ég minni enn á það sem fram kom hjá þeim sérfræðingum sem við kvöddum til í iðnn. um þessi mál, að þeir hver um annan þveran kváðu mjög skýrt á um að þjóðhagsleg hagkvæmni t. d. Fljótsdalsvirkjunar réðist algjörlega af því, hversu mikil stóriðja yrði á Austurlandi, hvenær hún yrði byggð, og að þessi virkjun væri algjörlega háð slíkri stóriðju. Um það er ekki sagt eitt einasta orð í þessu frv. Og um það hefur hæstv. iðnrh. ekki fengist til að segja eitt einasta orð. Allar þær óljósu hugmyndir, sem hann hefur talið fram í umr. hér á hv. Alþingi um þessi mál, eru ekkert annað en ógrundaðar hugmyndir sem byggjast ekki á neinu sem hönd verður á fest. A. m. k. höfum við í stjórnarandstöðunni ekki fengið neitt í hendur sem bendir til þess, að þar sé byggt á öðru en sandi. Síðan segir í þessari grein: „Jafnframt“ - þ. e. jafnframt því að tillögur um framkvæmdir við nýjar vatnsaflsvirkjanir verði lagðar fram - „leggi ríkisstj. fram grg. um þá möguleika sem fyrir liggja um nýtingu orkunnar til orkufreks iðnaðar og sparnaðar á innfluttu eldsneyti.“ Takið eftir orðalaginu. Það á að leggja fram hér grg., eina bókina enn, þegar þessar till. verða lagðar fram, grg. um þá möguleika sem fyrir liggja um nýtingu orkunnar. Það á ekki að leggja fram neina stefnu, það á ekki að leggja fram neinar till. af hálfu hæstv. ríkisstj. eða gera okkur hv. alþm. eða íslensku þjóðinni grein fyrir því, á hvaða grundvelli þessar virkjanir verði byggðar eða hver sé stefna hæstv. ríkisstj. í þessum málum. Nei, það á að leggja fram greinargerð um þá möguleika sem fyrir liggja um nýtingu orkunnar. Ekki er nú hátt risið á þessum brtt. sem hér hafa verið lagðar fram. Og eins og ég sagði áðan: slæmt var frv., en enn þá verri eru þær brtt. sem nú eru hér lagðar fram og ætlast er til að við hv. alþm. samþykkjum. Ég vek líka athygli á því, að í þessum brtt., sem hér eru lagðar fram af hálfu hæstv. ríkisstj., er ekki gert ráð fyrir því, eins og í brtt. þeim sem við stjórnarandstæðingar höfum lagt fram, að eignaraðilar Landsvirkjunar eigi neitt um það að segja hvernig virkjað skuli. Við tökum það skýrt fram í okkar till., að það, sem Landsvirkjun eigi að gera, skuli gert að fengnu samþykki eignaraðila. En um það er ekki eitt orð sagt í þessum brtt. hæstv. ríkisstj., heldur er bara talað um að Landsvirkjun skuli að fengnu samþykki ríkisstj. gera hitt og þetta í virkjunarmálum. Ég tel því að þeir, sem bera hag eignaraðila Landsvirkjunar fyrir brjósti, eigi erfitt með að samþykkja þær brtt. sem hér eru fram lagðar. Það er vissulega alvarlegt að þetta frv. og þær brtt., sem hér eru lagðar fram, sniðganga alveg forsendur stærri virkjana, þ. e. orkufrekan iðnað, og hæstv. iðnrh. hefur hafnað því sem forsendu stórátaka í virkjunarmálum að slík stóriðjustefna eða slík stefna um orkufrekan iðnað sé mótuð. Ef okkar brtt. verða felldar gerum við grein fyrir því í nál., að við teljum óverjandi að afgreiða orkumálin á þann hátt sem frv. ráðgerir. Í rauninni er með þessu verið að lögfesta áframhaldandi aðgerðaleysi í virkjunarmálum, lögfesta þá afturhaldsstefnu sem ríkt hefur í virkjunarmálum og stóriðjumálum hér á landi síðan Alþb. fékk forsjá þeirra mála í sínar hendur. Við það getum við ekki unað og þess vegna munum við greiða atkvæði gegn frv. ef brtt. okkar ná ekki fram að ganga. Fari svo, að þetta frv. verði fellt, hefur Alþingi að sjálfsögðu þá leið að ganga til afgreiðslu á þeim tveimur frv. sem fyrir liggja um ný orkuver, þ. e. frv. þingmanna Sjálfstfl. og frv. þingmanna Alþfl., og við teljum fullkominn grundvöll fyrir því að ná víðtækri samstöðu um annað hvort þeirra frv. Ég tek það skýrt fram, vegna þess að það er verið að tala um að Alþingi eigi að ljúka störfum nú á laugardaginn kemur. Hæstv. ríkisstj. hefur tekið þá ákvörðun að senda Alþingi heim á laugardaginn, væntanlega til þess að hún geti tekið til við að stjórna ótrufluð af Alþingi. Stjórnarandstaðan hefur ekki óskað eftir þinglausnum n. k. laugardag. Við erum tilbúnir að sitja hér áfram og starfa á Alþingi svo lengi sem þarf. Ég vil taka það skýrt fram. Það eru því engin rök í því máli að það muni ekki vinnast tími til þess að afgreiða önnur frv. sem fyrir liggja þó að þetta frv. verði fellt. Við lýsum því einnig yfir, að við erum reiðubúnir til að standa með ríkisstj. að öflun nauðsynlegra heimila til að fá lánsfé til áframhaldandi undirbúnings virkjana, eins og rætt er um í 2. gr. frv., en í rauninni er það hið eina ákvarðandi atriði sem í frv. felst. Við bendum einnig á að í núgildandi lánsfjárlögum eru heimildir til lántöku vegna Kvíslaveitu og nauðsynlegra aðgerða í Þjórsá sem framkvæma á nú í sumar og lagaheimildir eru þegar fyrir. Og ég tek það skýrt fram, vegna þess að mér hefur stundum virst að nokkurs misskilnings gæti um það efni, að í núgildandi Landsvirkjunarlögum eru skýr og ótvíræð lagaákvæði um það, að Landsvirkjun sé heimilt að gera þær ráðstafanir sem hún telji nauðsynlegar til þess að tryggja eðlilegan rekstur Búrfellsstöðvar og Hrauneyjafoss- og Sigölduvirkjunar, þ. e. ráðstafanir í Þjórsá og Tungnaá ofan Búrfells. Þetta frv. breytir engu um það. Þau lög, sem hér kunna að verða samþykkt eða felld, breyta engu þar um, því að landsvirkjunarlögin eru skýr og ótvíræð að þessu leyti. Við teljum nauðsynlegt, að allar undirbúningsframkvæmdir að þeim þremur stóru virkjunum, sem nú eru í undirbúningi, geti haldið áfram án tafar, og teljum þess vegna nauðsynlegt að samþykkja þær brtt. sem við höfum lagt fram og eru mun ákveðnari að orðalagi um virkjunarframkvæmdirnar sjálfar og leggja grundvöll að nýtingu þeirrar orku sem framleiða á í þeim virkjunum sem hér liggja fyrir til umræðu. Það verður ekki of oft ítrekað að þessi málaflokkur, sem við erum nú að kljást við, er einhver sá mikilvægasti sem við höfum við að glíma hér á hv. Alþingi. Þess vegna þarf að taka á þeim málum af stórhug og djörfung, en ekki af því hugarfari aðgerðaleysis og afturhaldssemi sem nú ríkir hjá hæstv. ríkisstj. í þessu efni.



Herra forseti. Ég leyfi mér að mæla hér fyrir brtt. á þskj. 945 við frv. til l. um raforkuver. Brtt. hljóðar svo, með leyfi forseta: „1) Á eftir 5. gr. komi ný grein sem verði 6. gr. og orðist svo: Samkvæmt ákvæðum 5. gr. skal ráðh. beita eignarnámsheimild vegna fyrirhugaðrar Blönduvirkjunar, takist ekki samkomulag við landeigendur fyrir 1. ágúst 1981. 2) 6. gr. frv. verður 7. gr.“ Til þess að ekkert fari á milli mála, hvað hér er átt við, vil ég - með leyfi forseta-fá að lesa 5. gr. frv. Þar segir: „Ráðherra getur tekið eignarnámi eða heimilað virkjunaraðila að taka eignarnámi vatnsréttindi, lönd, mannvirki og önnur réttindi, sem nauðsynleg eru til framkvæmda samkv. lögum þessum. Um framkvæmd eignarnáms fari eftir lögum nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Um mat eignarnámsbóta skal fara eftir ákvæðum 140. gr. vatnalaga nr. 15/1923.“ Með þessari brtt. er eingöngu verið að herða á þeirri heimild, sem ríkisstj. óskar sjálf eftir að hafa í lögunum, og alfarið vísað til þeirra ákvæða sem fjalla um mat eignarnámsbóta. Gildir þess vegna raunverulega 5. gr. að hluta til um þá grein og þá brtt. sem ég hér flyt. Ég vil - með leyfi forseta - vitna til 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins, en þar segir á þessa leið: „Eignarrétturinn er friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji; þarf til þess lagafyrirmæli, og komi fullt verð fyrir.“ Hér er tekið skýrt fram, að ef almenningsþörf krefji sé unnt að beita eignarnámsákvæðum, og ég tel að þetta mál, sem nú er mjög til umræðu hér, þ. e. virkjunarmálin og virkjun Blöndu, sé mál sem snerti almannaheill mjög, og mun ég víkja að því síðar. Ég er þeirrar skoðunar eftir viðtöl við fjölmarga menn, bæði þá menn, sem átt hafa í þeim samningaviðræðum sem staðið hafa yfir, og heimamenn, aðila úr báðum hópum, þ. e. þá sem eru meðmæltir Blönduvirkjun og þá sem eru á móti, að líkur á samkomulagi séu nú nánast engar. Það er af þeirri ástæðu sem ég vil hnykkja á um það, að hæstv. iðnrh. beiti eignarnámsheimild og tryggi þannig að eitt mesta hagsmunamál Norðurlands og auðvitað landsmanna allra um leið verði að veruleika, þ. e. að einhver hagkvæmasti virkjunarkostur á Íslandi verði notaður. Ég vil leiða nokkur rök að því, hvers vegna ég tel að það sé ástæða og fyllsta ástæða til þess að beita eignarnámsheimild í þessu sambandi. Ég vil þó taka það fram og skjóta því hér inn í, að ég hef ávallt og ævinlega verið og mun væntanlega um alla framtíð verða fylgjandi samkomulagsleið og samningaleið. En þegar lítil prósenta eða lítill hundraðshluti, nánast promille af þjóðinni stendur við Blönduvirkjun, er ég þeirrar skoðunar að það verði að reisa rönd við. Árið 1918, 5. júlí, undirritaði þáv. ráðherra Íslands Jón Magnússon, afsal sem hljóðar á þessa leið, með leyfi forseta: „Ráðherra Íslands kunngjörir, að með því að hreppsnefndir Svínavatnshrepps, Torfalækjarhrepps og Blönduóshrepps í Húnavatnssýslu hafa leitað kaupa á landinu Auðkúluheiði, eign Auðkúluprestakalls í sömu sýslu, og með því að hlutaðeigandi sýslunefnd hefur ekki haft neitt við sölu afréttarlands þessa að athuga að loks með því að allra fyrirmæla laga nr. 50 16. nóv. 1907, um sölu kirkjujarða, hefur verið gætt, þá sel ég og afsala samkvæmt þeirri heimild, sem mér er gefin í nefndum lögum, fyrir landssjóðsins hönd ofannefndum hreppum, Svínavatnshreppi, Torfalækjarhreppi og Blönduóshreppi, greint afréttarland, Auðkúluheiði, með öllum gögnum og gæðum. Þó eru undanskildir“ - eins og stendur í afsalinu - „námur í jörðu sem og fossar sem þar kunna að vera.“ Ég hef borið þetta atriði, fossar, undir flesta þá lögfróðustu menn sem ég þekki hér á landi, og álit þeirra er að það fari ekkert á milli mála að þarna sé átt við virkjunarréttinn. Fossalög eru þekkt, þar voru virkjunarlög, og fossanefnd er þekkt, það var virkjunarnefnd. Af þessu má ljóst vera, enda hefur það komið fram í gögnum sem ég hef nú aflað mér frá Orkustofnun, að þessir þrír hreppar, sem hér um ræðir, hafa engin ráð á virkjunarréttinum - engin. Það er ríkið sem á þennan virkjunarrétt, en bændurnir eiga beitarlandið. Og það er um beitarlandið, sem málið snýst, og bætur, sem skulu koma fyrir það. Ég tek það skýrt fram, að ég tel að þeir bændur, sem verða að láta af hendi beitarlönd vegna virkjunar, miðað við virkjunarkost I í Blöndu, eiga fullan rétt á bótum. Ég hef hér undir höndum jafnframt athugun sem Orkustofnun hefur látið gera á vatnsréttindum og hlutföllum vatnsréttinda á svæði því sem Blönduvirkjun nær yfir. Þar eru ýmsar fróðlegar upplýsingar. Þar kemur m. a. fram um meðalrennsli til virkjunarinnar fyrirhugaðrar, og er þá miðað við virkjunarkost 1, að þar er Blanda með 96,4%, Gilsá með 3.2% og Vatnsdalsá eða Kolkukvísl, sem heitir svo, 0.4%. Þá vil ég geta nokkurra talna um hlutfall vatnsréttinda. Þar kemur í ljós að vestan ár, Blöndu, er hlutdeild Auðkúluheiðar í vatnsréttindum 34,4%, Þröm 9.2%, Eldjárnsstaðir 3.1% og Eiðsstaðir 3.3%. Austan árinnar er Eyvindarstaðaheiði með 22.4%, Rugludalur 17%, Selland 6.4%, Bollastaðir 2.8% og Eyvindarstaðir 1.4%. Þá vil ég - með leyfi forseta - fá að rekja þær niðurstöður sem koma fram í þessari skýrslu Orkustofnunar um eigendur vatnsréttinda á virkjunarsvæðinu. Auðkúluheiði er þar talin eign ríkissjóðs, þ. e. vatnsréttindin að 33.5%. Þröm er talin í eigu Svínavatns-Torfalækjar- og Blönduóshrepps með 9%. Eldjárnsstaðir eru í einkaeign með 3%, Eiðsstaðir í einkaeign með 4,6%, Guðlaugsstaðir í einkaeign með 1.3%, Eyvindarstaðaheiði, óviss eigandi, 21.8%. Rugludalur er í eigu Bólstaðarhliðarhrepps með 16.5%, - ég vil skjóta því inn í að það er ekki þar sem hv. þm. Páll Pétursson á heima. Selland er í einkaeign með 6.2%, Bollastaðir í einkaeign 2.7% og Eyvindarstaðir í einkaeign 1.4%. Þá vil ég geta þess, að Auðkúluheiði er 50% í eigu Svínavatnshrepps, 40% Torfalækjarhrepps og 10% Blönduóshrepps. Hrepparnir keyptu heiðina af jörðinni Auðkúlu, sem er í eigu ríkissjóðs, á árunum 1910–20. Vatnsréttindi fylgdu ekki með, eins og ég hef tekið hér fram, og í afsali beinlínis tekið fram að fossar séu undanskildir. Þá vil ég geta þess sem snertir Eyvindarstaðaheiði, sem er mikilvægt mál og mikilvægur þáttur í þessu máli. Samkvæmt athugun, sem gerð hefur verið, mun heiðin hafa verið eign Eyvindarstaða fram á síðasta hluta nítjándu aldar, að því er talið er. Þá munu einstaklingar hafa keypt hana undan jörðinni, síðar eignuðust hrepparnir a. m. k. upprekstrarréttinn á heiðinni, en ekki hefur verið kannað með hverjum hætti það varð, hvort þeir keyptu sjálft landið með öllum gögnum og gæðum, þ. á m. vatnsréttindum, eða hvort þau voru undanskilin á svipaðan hátt og við kaupin á Auðkúluheiði. Ekki hefur heldur verið kannað hverjir þeir einstaklingar voru er keyptu heiðina undan jörðinni Eyvindarstöðum eða hvort vatnsréttindi fylgdu með í þeim kaupum. Loks hefur ekki verið kannað hvort heiðin hefur einhvern tíma verið eiginlegt eignarland Eyvindarstaða eða einungis afréttur jarðarinnar. Niðurstaðan af þessu er sú, að það þarf sérstaklega að fá úr því skorið hvort Eyvindarstaðaheiði var einhvern tíma eiginlegt eignarland Eyvindarstaða eða einungis afréttur, en í því tilviki væru vatnsréttindin á heiðinni almenningseign, þ. e. eign ríkisins. Herra forseti. Ég hef nú leitt nokkur rök að því, að eignarrétturinn í þessu máli er ekki eins mikill í höndum bænda og margir hafa álitið. Það er t. d. algjörlega óvíst hvort ríkið á Eyvindarstaðaheiði - og þó taldar frekar líkur á því heldur en bændurnir. Þá er með afsali frá 1918 vatnsrétturinn eða virkjunarrétturinn á Auðkúluheiði undanþeginn. Þetta eru staðreyndir málsins. Ég gæti nefnt fleiri dæmi af þessum toga spunnin. Ég vil þá víkja að því, að mál standa nú svo í samningaumleitunum að það eru aðeins örfáir landeigendur eftir sem andmæla samningum miðað við virkjunarkost I. Hins vegar hafa komið fram hugmyndir um aðra virkjunarkosti, en þær hugmyndir margar hverjar eru svo fáránlegar að það verður ekki nokkur leið að taka hið minnsta mark á þeim. Það hefur verið reiknað út fyrir mig að t. d. virkjunarkostur II, sem til umræðu hefur verið, mundi kosta jafnmikið og tólffaldur afrakstur - brúttóafrakstur - af einni sauðkind, miðað við hennar líf, hversu langt sem það er nú, og það sinnum rösklega tvö þúsund. Ég hef þær upplýsingar, sem ég tel sannar og réttar, að bæði í Torfalækjarhreppi og Blönduóshreppi sé vilji til samkomulags um virkjunarkost I og í Svínavatnshreppi sé staðan í hreppsnefnd sú, að tveir af fimm hreppsnefndarmönnum séu hlynntir samkomulagi, tveir séu á móti því og einn sé nokkuð reikull í trúnni. Með þetta í huga held ég að menn verði að gera sér ljóst að það er algjör óhæfa í svo mikilsverðu hagsmunamáli fyrir ekki eingöngu það kjördæmi, Norðurl. v., sem mestra hagsmuna á auðvitað að gæta, heldur fyrir Norðlendinga alla og landið í heild, ef það á að líðast að örfáir menn komi í veg fyrir að hægt sé að virkja einhvern besta virkjunarkost í landinu sem er óumdeilanlega Blanda, miðað við virkjunarkost I. Þá verður löggjafinn að grípa inn í. Ég vil spyrja menn að því í sambandi við þetta mál, hvort þeir hafi áttað sig á því, hvaða hagsmunir eru í húfi. Þeir hagsmunir eru í húfi fyrst og fremst að auka atvinnuuppbyggingu í báðum Norðurlandskjördæmunum og víðar. Það er nú eitt versta atvinnuástand á landinu, a. m. k. í Norðurl. e., og við þessa virkjun eru bundnar gífurlegar vonir í báðum þessum kjördæmum. Þá vil ég nefna það líka, að ef menn hafa yfirleitt hug á því að treysta á byggð í þessum landshluta er þetta nánast eina ráðið sem við höfum til þess að gera það. Ég vil þess vegna reyna að fá úr því skorið, hvort Alþingi Íslendinga sé alvara, og hæstv. iðnrh. um leið og öðrum hæstv. ráðherrum, að vilja stuðla að þeirri framþróun í þessu landi, sem bætt geti kjör allrar alþýðu, og hvort við getum þá ekki, t. d. í þessu tilviki, sameinast um að reyna að flýta fyrir því að þessi þróun nái fótfestu. Ég er alveg sannfærður um það, að öllum andstæðingum Blönduvirkjunar er ami að þessari brtt. minni. Og það mun auðvitað koma í ljós við atkvæðagreiðslu hverjir eru stuðningsmenn Blönduvirkjunar og hverjir eru andstæðingar hennar. Ég er sannfærður um að það verður fylgst mjög grannt með því, hvernig menn greiða atkvæði um þessa till. Þeir, sem hafa farið m. a. um Norðurland að undanförnu, vita hvaða eftirvænting býr þar meðal fólksins varðandi þetta virkjunarmál. Ég tel að með þessari brtt. sé gefinn það rúmur kostur á því að ná samkomulagi í deilunni að það ætti að vera unnt, þó í dag séu heldur litlar líkur fyrir að samkomulag náist. En ég vil tryggja það, að hæstv. iðnrh. noti þann rétt sem hann hefur í lögum. Ég vil ekki að hann skjóti sér á bak við það að geta túlkað sjálfur hvenær réttmætt og eðlilegt sé að nota þennan rétt. Nú ætla ég ekki að gagnrýna hann í sambandi við þetta mál. Það hvarflar ekki að mér, enda nóg búið að gera að því. Ég vil hins vegar biðja hann að aðgæta mjög vandlega hvort það gæti ekki verið ákaflega heppilegt fyrir hann, ef honum er alvara með því virkjunartali sem hann hafur haft hér á þinginu, að hafa slíka heimild í höndunum sem þessi brtt. gefur kost á. Ég held að íbúar á Norðurlandi séu orðnir býsna langþreyttir á sinni virkjanasögu. Ég hef oftlega minnt á Laxárvirkjunardeiluna hér á þingi, og ég hef verið þeirrar skoðunar, að þar hefði verið hægt að höggva á hnútinn og bægja frá þeim vanda sem lausn eða við skulum heldur segja vandræðalausn þeirrar deilu hefur leitt yfir þjóðina. Norðlendingar hafa orðið að búa við það að sæta afarkostum í virkjunarmálum, sbr. Laxárvirkjun. Þeir standa frammi fyrir því, að annað orkuver, sem í landshlutanum er, Krafla, er vitagagnslaust og verður það að mínu mati um ókomna tíð. Og því fyrr sem menn átta sig á því, því betra. Þess vegna vil ég segja það við hv. þm., sem á mál mitt hlýða, að hér er ekki á ferðinni mál af þeim toga spunnið að það sé verið að reyna að níðast á helgum rétti þeirra manna sem nú standa gegn eðlilegum framförum í þessu landi. Það er verið að huga að almannaheill. Og ég er eins sannfærður um það og ég stend hér, að viðvörun hv. þm. Stefáns Valgeirssonar í umr. fyrir skömmu hér á þinginu eiga við mjög gild rök að styðjast, þegar hann varaði landeigendur við því að egna almenning í landinu gegn sér með stirfni og ósveigjanleika í allri samningagerð. Auðvitað hafði hann rétt fyrir sér.  En í sambandi við þetta mál verðum við að velta því fyrir okkur, hvort sú þjóð, sem býr í landinu, eigi ekki landið - eða eru það bara nokkrir einstaklingar sem eiga réttinn á því? Þetta eru mál sem við þurfum að fara að gera upp, vegna þess að sóknin og krafan um að fjöldinn fái afnotarétt af eigin landi verður stöðugt háværari. Að lokum er alveg öruggt mál að ef ekki nást einhverjar sögulegar sættir í þessu máli verður eignarnámsákvæðum beitt og þá verður þjóðareign á landi að veruleika. Á því leikur ekki nokkur vafi. Það stöðvar enginn þá þróun. En það, sem máli skiptir, er hvort sú þróun verður mjög sársaukafull eða ekki. Herra forseti. Ég mun ekki hafa fleiri orð um þessa brtt. mína. Ég tel að hún sé fullkomlega raunhæf eins og mál standa nú, eigi fullkominn rétt á sér, og tel að hér séu svo miklir hagsmunir í húfi fyrir íbúa þessa lands, að við verðum að bregðast við því máli, sem við stöndum frammi fyrir, á réttan hátt. Ég er viss um það, að ef ekki verður höggvið á þennan hnút sem nú hefur myndast í samningamálum, verður Blönduvirkjun m. a. skotið aftur fyrir Fljótsdalsvirkjun og jafnvel fleiri virkjanir í landinu. Og þá vil ég ekki spyrja að leikslokum í sambandi við atvinnumál á Norðurlandi ef það gerist. Ég tel líka - og hef fyrir því orð eins af andstæðingum Blönduvirkjunar - að eignarnám mundi höggva á hnút, sem nú er búið að binda á þessa deilu, og leysa miklu meiri vanda en nokkurn grunar sem um þetta mál hefur fjallað.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa frv. lýsti ég því yfir, að ég gæti ekki samþykkt það óbreytt eins og það var lagt fram, og boðaði að ég mundi leggja fram brtt. Sú brtt. liggur nú fyrir og hefur hv. þm. Reykv., Birgir Ísl. Gunnarsson, lýst henni. Ég er flm. að þeim till., sem hann hefur gert grein fyrir, og hef ég þar litlu við að bæta. Í upphaflega frv. er að vísu gert ráð fyrir þremur virkjunum án tímaröðunar, þ. e. Blönduvirkjun, Fljótsdalsvirkjun og Sultartangavirkjun, auk að vísu Villinganesvirkjunar sem vandséð er hvers vegna verið er að nefna þar til, nema þá helst til þess að ala á hrepparíg meðal þeirra norðanmanna. En sé grg. lesin og framsöguræða hæstv. orkuráðh. skoðuð kemur fram að raunverulega hefur verið raðað og í hans huga er nánast eingöngu Fljótsdalsvirkjun og svo Blönduvirkjun. Sultartangavirkjun kemur einhvers staðar aftast í röðinni. Þessa gat ég um við 1. umr. og ítreka hér enn. Þetta eru vinnubrögð sem ég get ekki sætt mig við. Ég tel að á þessu stigi málsins verði að gera þessum virkjunum jafnt undir höfði. Og ummæli orkuráðherra í útvarpinu nú nýlega, ögrunarorð hans í þessum málum gagnvart virkjun á Suðurlandi, eru ekki og voru ekki heppileg. Hér er um þrjá valkosti að ræða sem allir eru taldir hagkvæmir. Undirbúningsvinna vegna þeirra er mjög misjafnlega á vegi stödd þannig að kostnaðarlegur samanburður virkjana á þessu stigi getur ekki verið marktækur. Til þess eru allt of margir lausir endar. Þar er mest áberandi að ekkert er ákveðið til hvers á að nota raforkuna sem fæst með þessum virkjunum. Að sjálfsögðu notast eitthvað fyrir almennan markað, en ef einungis er um það að ræða má segja að liggi ekkert á að virkja. Með þeim aðgerðum, sem Landsvirkjun hefur á prjónunum, telur hún að unnt sé að fullnægja almennum markaði fram undir 1990, þá fyrst þyrfti ný virkjun að takast í notkun. Áður en ráðist er í virkjun er því frumskilyrði að vita til hvers á að nota raforkuna. Þegar grg. er lesin kemur það fram að enginn veit með vissu til hvers á að nota megnið af raforkunni og því síður hvar á að nota hana. Nokkrar svífandi hugmyndir eru settar fram, en ekkert bitastætt. Þegar taka á ákvörðun um virkjun er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir ýmsum atriðum, m. a.: Til hvers á að virkja, hver er notandinn, hver eðlis er notkunin og hversu mikil er hún? Hvar er notkunin staðsett? Hvaða verð fæst fyrir raforkuna? Hvað kostar að framleiða hverja kwst.? Hvað kostar að flytja hverja kwst. á notkunarstað og hvenær er þörf fyrir notkunina? Öll þessi atriði og ýmis fleiri koma inn í dæmið þegar gera á upp á milli virkjunarkosta. En þessu eru gerð harla lítil skil í grg. og af henni verður ekki séð að hægt sé af skynsemi að gera upp á milli valkosta. Til þess þarf að taka á málum á annan hátt og af meiri festu. Draumórar duga ekki. Ef reisa á þessar virkjanir á næsta áratug hlýtur hver heilvita maður að sjá að raforka þeirra verður ekki nýtt á annan hátt en með orkufrekum iðnaði. Það litla, sem menn hafa verið að gera sér grein fyrir möguleikum í því efni, er nánast ekki annað en umtal um að þetta eða hitt geti komið til greina, nokkrar langlokur í skýrsluformi og annað þess háttar. Markviss leit að kaupendum eða samstarfsaðilum virðist ekki enn vera fyrir hendi. Brtt., sem ég stend að ásamt nokkrum hv. þm. öðrum, gerir ráð fyrir að bæði virkjunarmálin og orkusölumálin verði tekin miklu fastari tökum en gert hefur verið hingað til og þau mál verði skoðuð í samhengi eins og nauðsynlegt er. Meiri hl. iðnn. hefur lagt fram aðra brtt. Sú till. er viðurkenning á því, að undirbúningi frv. er ábótavant og að nauðsynlegt er að gera betur áður en til ákvörðunartöku kemur. Gert er ráð fyrir að framkvæmdir á Þjórsársvæðinu, virkjunarrannsóknir og hönnun við Blöndu og í Fljótsdal haldi viðstöðulaust áfram, en frekari gagna verði aflað um hagkvæmni hinna þriggja stóru virkjana og metið hver þeirra sé þjóðhagslega hagkvæmust. Samkvæmt þeim brtt. þarf ríkisstj. einnig að gera sér grein fyrir möguleikum á orkufrekum iðnaði áður en ákvörðun um virkjun er tekin. Sultartangavirkjun er samkvæmt þeim brtt. færð til jafnréttis við aðra virkjunarkosti þótt grg. frv. og ræða ráðh. segi annað, eins og kom fram hjá mér fyrr. Brtt. meiri hl. iðnn. bætir því frv. frá upphaflegri mynd. En mest batnar frv. ef brtt. okkar nokkurra þm. á þskj. 974 nær fram að ganga.