Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég verð að lýsa undrun minni á þeim vinnubrögðum, sem hér eru höfð, og sé satt að segja ekki, hvar þetta ætlar að lenda. Þetta mál er eitt af brbl. hæstv. ríkisstj. síðastliðið haust. Nú eru komin sumarmál, og menn sitja hér heilar nætur yfir þessum málum. En það, sem kom mér einkum til að standa upp, voru ummæli, sem féllu hjá hæstv. fjmrh. hér í kvöld.. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri ekkert athugavert, þótt álagning á kjöt í smásölu hefði hækkað um 1%. Ég verð að segja, að ég tel varla sæmilegt að hafa slík ummæli, einkum þegar þess er gætt, að nú var lagt á miklu hærri upphæð en áður. Mun láta nærri, að það séu um 58 aurar á kg, sem hæstv. ráðh. gat ráðið hvert rynni, og hann kaus heldur að láta það renna til milliliða en til bænda. Hann sagði þetta gert af því, að sölubúðir í Reykjavík hefðu hótað sölustöðvun og kvað Sláturfélag Suðurlands hafa verið þar í broddi fylkingar. Ég hefði nú haft gaman af að spyrja hv. þm. Borgf. um þetta, en forseti hefur nú þjarmað svo að þm., að jafnvel þm. Borgf. er farinn af fundi; má telja furðulegt .að bjóða þm. upp á að sitja hér. á fundi kl. 3–4 að morgni. Ég veit, að þetta er ekki rétt hjá hæstv. ráðh. eins og hann túlkaði það. Hins vegar mun vera sá flugufótur fyrir þessu, að Sláturfélagið er í félagi kjötkaupmanna. Þá sagði hæstv. ráðh., að svo oft mætti endurtaka lygi, að menn tryðu henni sjálfir. En hvað sem hæstv. ráðh. segir um þetta, þá vita það allir, að búnaðarráð var sett til þess, að hæstv. landbrh. gæti ráðið verðinu og sett það lægra en 6 manna samningurinn stóð til. Hjá þessu kemst hæstv. ráðh. aldrei. Það er fáránlegt hneyksli, .að hæstv. ráðh. skuli leyfa sér að halda því fram, að það séu hagsmunir bænda, sem bornir eru fyrir brjósti. Ef svo hefði verið, hefði bændasamtökunum verið falið verðlagningarvaldið í hendur. Hitt kann að vera, að hæstv. ráðh. hafi ekki þurft að segja þessum mönnum í búnaðarráði fyrir verkum. Þeir hafa skilið hlutverk sitt. Þá beit hæstv. ráðh. höfuðið af skömminni, þegar hann sagðist ekki hafa hitt einn einasta bónda, sem væri óánægður með skipun búnaðarráðs. Hefur hæstv. ráðh. ekki talað við neinn bónda nema hv. þm. A.-Húnv.? Ef svo er, þá getur hann verið viss um, að sá hv. þm, talar ekki fyrir munn bændastéttarinnar. Það er vart haldinn svo bændafundur, að þessum lögum sé ekki mótmælt, og mér þykir satt að segja ótrúlegt, að hæstv. ráðh. hafi ekki orðið var við þetta. Ég vildi einungis taka þetta fram, vegna ummæla hæstv. ráðherra.



Vegna ummæla hæstv. landbrh. um, að ég væri ekki læs, að ég læsi frv. ekki rétt, þegar ég legði þann skilning í það, að þeir menn, sem vinna um stundarsakir að landbúnaðarstörfum, eigi ekki rétt á uppbótum, vil ég upplýsa hæstv. ráðh. um það, að hann lætur prenta eftir sér ólæsileg orð, ef þetta er ekki réttur skilningur. Hér stendur í 3. gr. frv.: „Þeir, sem taka laun sín að nokkru“ o. s. frv. Ég viðurkenni, að ég er ekki læs, ef þetta stendur hér ekki. Annaðhvort fer hæstv. ráðh. með vísvitandi rangt mál eða þá hann veit ekki, hvað hann segir. Ég skal játa, að erfitt getur verið að komast fyrir, hverjir fá kaup í fæði, en þetta skapar fjölda af skólafólki hér í bænum mikil óþægindi, en það fólk má sízt vera án þess, er því ber. Ég hlýt að ákæra framkvæmd þessara l. fyrir hönd minna umbjóðenda, og satt að segja furða ég mig ekki á, að hæstv. stjórnarlið vilji hafa næturverk á þessu, en þá ættu þessir herrar ekki að hlífa sér við því að vaka með hjúunum. Það er bæði, að þessi ráðstöfun bitnar á fjölda fólks, sem ekki eru framleiðendur, og svo fær sá rökstuðningur alls ekki staðizt, að bændur eigi ekki einnig að fá uppbætur. Hæstv. ráðh. sagði, að þetta yrði svo að vera, vegna þess að ekki væri hægt að hafa neitt eftirlit með kjötneyzlu bænda. En ég veit ekki til, að neitt eftirlit sé haft með kjötneyzlu neins staðar, enda ákveðið að miða við 40 kg á mann. Þetta er því tóm vitleysa hjá hæstv. ráðh. Ég skal þá loks koma að því, sem hæstv. ráðh. kallaði vafasama siðfræði. Hæstv. ráðh. ber hér ekki saman við Pál postula, og þótt Pétur hafi nú líka postuli heitið, þá hygg ég, að það sé álit flestra, að mönnum beri að halda þann trúnað, sem maður hefur tekið við. Og ef það rekst á, sem manni finnst rétt, annars vegar, og vilji þess, sem hefur trúað manni fyrir einhverju verki, hins vegar, þá er ekki um annað að velja en annaðhvort að breyta á móti betri vitund, þ. e. því, sem manni finnst rétt, eða segja af sér því trúnaðarstarfi, sem manni hefur verið falið, ef maður vill koma hreint fram. Ég held, að þetta sé alveg skýlaust, eftir því sem vestræn menning hefur viðurkennt sem siðferðiskenningu í þessum efnum. En það er óneitanlega orðið mikið af þeirri skoðun í okkar þjóðfélagi, að ef einhverjum trúnaðarmönnum eru falin einhver störf, þá megi þeir eins hugsa um sína hagsmuni eins og það, sem þeim er trúað fyrir. Því miður hefur mikið af þessu komið á daginn hjá okkur í seinni tíð. Og það er ekki að undra, þegar maður heyrir hæstv. fjmrh., viðskmrh. og landbrh. segja, að það sé úrelt kenning orðin, þessi gamla kenning vestrænnar menningar um þessi efni, sem ég tók fram, og að eiginhagsmunir eigi að sitja fyrir í þessum efnum, hvað sem yfirboðarar segja. Mig undrar að heyra þetta frá þessum manni hér hjá okkur, og sýnir það, hvert los er komið á hér hjá okkur í þessum efnum, fjárhags- og viðskiptaefnum, og skilning manna á trúnaðarstörfum í okkar þjóðfélagi. Enda hefur það skýlaust komið fram, að fleiri líta á þessi mál eins og ég, því að það voru vissir menn, sem neituðu alveg að taka við þessu trúnaðarstarfi. En þeir, sem tóku við því, töldu sér skylt að fara eftir því, sem hæstv. ríkisstj. var hagkvæmast í þessum efnum. Það er nákvæmlega eins og hv. 2. þm. S.-M. sagði um þetta efni áðan, að þessi tilnefning er gerð af hæstv. landbrh. þannig, að hann útnefnir sína trúnaðarmenn til þess að gera þetta á þann hátt; sem niðurstaðan varð, af því að það var vitanlegt, að bændastéttin mundi aldrei ganga inn á verðlagninguna, sem var sett nú síðast á landbúnaðarafurðum. Það var viðurkennt af okkur hér, sem gengum inn á 9,4% eftirgjöfina, að það væri aðeins til eins árs. Og þess vegna er það líka skylda þeirra manna, sem samþ. 9,4% eftirgjöfina í fyrra, til þess að reyna að fá eitthvert bráðabirgðasamkomulag um að reyna að knýja niður dýrtíðina, - það er skylda þeirra manna, sem samþ. þetta fyrir bænda hönd þá, að sjá um, að þeirra hlutur verði réttur, því að annars svíkjast þeir líka um sín trúnaðarstörf, sem þeim hafa verið falin af bændum. Ég sé ekki ástæðu til að hafa þetta miklu lengra. Aðeins þótti mér broslegt, að hæstv. landbrh. var mjög sakleysislegur og sagði: Það var öðru nær en að ég hefði útnefnt nefndina til þess að ákveða verðlagningu á landbúnaðarafurðum, það gerði búnaðarráð. Og það var svo að skilja, að það væri sama og hann segði: Ég er alls ekki útnefndur af mínum kjósendum, það er bara þetta þingmannaráð Sjálfstfl., sem ég ber ábyrgð gagnvart. En ég hélt, að hæstv. ráðh. bæri ábyrgð gagnvart þjóð sinni og þeim kjósendum, sem hann er kosinn af. Og það er vitanlegur hlutur, að inn í þetta búnaðarráð að miklum meiri hluta voru ekki tilnefndir aðrir menn en þeir, sem hæstv. landbrh. vissi, að mundu verða þægur ljár í þúfu um að koma fram vilja ríkisstj. í verðlagsmálum. Það var ekki gert vegna bænda og hagsmuna bænda að beita þessu einræðisvaldi, sem hæstv. landbrh. gerði, heldur af því að ríkisstj. vildi sitja á rétti bænda til þess að geta hangið við völd á því nokkrum mánuðum lengur. Það er vitanlegt, að ef bændur hefðu ekki gefið eftir þessi 9,4% í fyrra, þá hefði þessi ríkisstj., sem nú situr, ekki getað setzt í stólana. Og hún vissi líka, að hún hafði stjórnað þannig, að ef hún launaði ekki bændum þannig að níðast á þeim í verðlagsmálum, þá gat hún heldur ekki haldið áfram að sitja að völdum, án þess að dýrtíðin í landinu yxi stórum og atvinnuvegirnir stöðvuðust. Og þá þótti hæstv. ríkisstj. rétt að launa þann drengskap, sem bændur einir höfðu sýnt af stéttum í þessu þjóðfélagi haustið 1944, með því að níðast nú á þeim einum ári seinna með því að lækka verðlag hjá þeim einum fyrir vinnu þeirra frá því, sem þeir höfðu gengið inn á 1944, eða menn fyrir þeirra hönd. Því að fyrir hönd bænda var ekki samið um, að þessi 9,4% hækkun skyldi niður falla undir öllum kringumstæðum, heldur með því móti, að útflutningsuppbætur kæmu í staðinn og að hvers konar hækkun á framleiðslukostnaði landbúnaðarafurða yrði greidd. Og nú hefur þessi áníðsla á bændum gengið lengra en að taka þessi 9,4% af verði landbúnaðarafurða bænda, og af ríkisstjórninni algerlega í heimildarleysi, af verði landbúnaðarafurða, til þess að bæta upp útflutningsafurðirnar. Og hæstv. landbrh. situr í sínum ráðherrastóli fyrir drengskap bænda á sínum tíma, sem vildu reyna að hjálpa til við það, að við gætum komizt inn á rétta braut aftur í atvinnumálum okkar. Þetta vill hann sjá við bændur með því að níðast á þeim áfram og setja þá í hlekki um sín mál, jafnhliða því, að allar aðrar stéttir í þjóðfélaginu fá stórfelldar hækkanir fram fyrir sig. Því að það er ekki aðeins Dagsbrún, sem búin er að hækka grunnkaup að nýju, heldur hafa öll félög hér í bæ, sem hafa samningagerðir miðaðar við 1. maí, sagt upp samningum og farið fram á stórhækkanir. T. d. þeir, sem starfa við mjólkursölu hjá framleiðslufyrirtækjum bænda, fara fram á um 40% hækkanir. Þetta á víst að ganga . fyrir sig þegjandi. En við bændur á að segja: Þið skuluð kaupa ykkar vörur dýrara verði en aðrir, en það á að lækka verð á framleiðsluvörum ykkar - og allt til þess að þessi blessuð stjórnarfleyta geti flotið dálítið lengur, til þess að hún geti komið þjóðmálunum í öngþveiti. Ég held, að aldrei hafi verið meir misnotaður trúnaður manna en trúnaður bænda í þessu efni af hæstv. ríkisstjórn. Og ég skil ekki í því, að hv. þm. séu svo sljóir, að þeir sjái ekki, að ef á að beita einhverja stétt slíkum þrælatökum, ekki aðeins í verðlagningu afurða hennar til sölu, heldur líka í verðlagi á því, sem sú stétt á að kaupa, að það skuli vera við hærra verði en til annarra stétta, þá hlýtur að koma að því fyrr eða síðar, að upp úr logar í þjóðfélaginu, ef slíkum tökum er beitt. Það má brýna deigt járn svo, að það bíti, og þó að bændastéttin hafi verið friðsamasta stétt þessa lands og sú stétt, sem haldið hefur jafnvæginu gegnum aldirnar, þá má herða svo á þrælatökunum gagnvart þeirri stétt, að bændum þyki ekki sætt undir lengur, ef þeir eigi að halda uppi heiðri stéttarinnar og þeir eiga að geta haldizt við í sveitunum og ræktað þær fyrir sig og afkomendur sína. Það er þess vegna sjáanlegt, að það eru byltingarmenn, sem hér ráða mestu. Því að þetta mun runnið frá þeim flokki í ríkisstj., sem er yfirlýstur sem byltingarflokkur. Þeir vilja gera óánægjuna sem mesta, til þess að geta síðan hrært upp gruggið í þjóðlífinu, sem kann að vera til einnig í sveitinni. En ég hygg, að það megi treysta því, að þjóðin sjái muninn á þessum byltingarsinnuðu mönnum annars vegar og svo hinum, sem bezt hafa rutt brautina í landsmálum okkar og þjóðfélagsmálum. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um þetta fleiri orðum. Ég hef lagt fram skrifl. brtt. við frv., þar sem afmáð er þetta misrétti úr frv. Og ég er sannfærður um, að þeir hv. þm., sem ríkisstj. styðja, mega telja sig mjög heppna með því að losna við hneyksli þessa frv. á sæmilegan hátt, með því að afnema það úr frv. samkv. minni brtt., þannig að þeir, sem úti í dreifbýlinu búa, megi búa nokkurn veginn við sama rétt hvað sem annars má um frv. segja - eins og aðrir þegnar þjóðfélagsins.



Herra forseti. Það eru aðeins nokkur orð, sem ég vildi segja í sambandi við þessar umr., sem hafa nú farið á þann veg sem vænta mátti, vegna þess að þetta hefur virzt vera mjög viðkvæmt mál, og ætla ég mér ekki að blanda mér sérstaklega inn í það, sem farið hefur hér á milli flokka í þessu máli, heldur það eitt, sem hér hefur verið rætt um eitt einstakt atriði. Þó vil ég taka það fram, að mér finnst, að þeir hv. þm., sem látið hafa falla þung orð í garð hæstv. landbrh., viti það fyrirfram, að þar hafi þeir ofmælt, af þeirri ástæðu, að hæstv. landbrh. er þekktur maður bæði meðal bænda og allrar þjóðarinnar fyrir annað en ósanngirni. Hygg ég, að hann hafi ekki verið grunaður um það af bændastéttinni að vilja níðast á bændum. Tel ég því nú hafa verið óverðuglega mælt í hans garð, og það því fremur sem hæstv. landbrh. er hér ekki viðstaddur. Hv. þm. V.-Húnv. hefur skilað mjög ýtarlegu nál. á þskj. 841, og kemur þar inn á atriði, sem komið hefur allmikið inn í þessar umr, hjá hér um bil öllum hv. Framsflþm., sem talað hafa. Það er um smásöluverð eða um verðlagningu og dreifingu á kjötinu hér. Hv. þm. V.-Húnv. hélt því fram, og jafnvel fleiri hv. þm., sem ræddu um það, að þarna hefðu verið allt að 3 millj. kr., sem hefði verið kostnaður til milliliðanna svo kölluðu. En mig vantar það í þessar upplýsingar frá hv. þm., að ég býst við, að þessi upphæð fari að nokkuð miklu leyti aftur til bændanna sjálfra. Því að það mun ekki vera rétt að kasta þessu þannig fram að miða þetta alltaf við kaupmenn, eins og hv. 2. þm. N.-M. talaði um og kom ávallt fram í umr. hjá fleiri hv. þm. En við vitum það, að dreifingin á kjötinu er framkvæmd af kaupfélögum eða samvinnufélögum bændanna að miklum meiri hluta. Svo að ég býst við, að við getum alveg í bróðerni talað um það, að þetta sé of hátt reiknað sem ágóðáhluti til kaupmanna út af fyrir sig, eða til „nokkurra kaupmanna í Reykjavík.“ Hv. 2. þm. S.-M. taldi það náttúrlega óhæfu, að þetta rynni til milliliðanna, og taldi, að hæstv. landbrh. hefði átt að hindra það, en láta þetta renna til bændanna, og að það væru meðlimir í félagi kjötkaupmanna og kjötkaupmenn, sem hefðu átt frumkvæðið að þessari kröfu, og að t. d. sá maður, sem væri meðlimur í félagi kjötkaupmanna og um leið stjórnaði útsölunni á kjötinu fyrir samvinnufélög bænda, hefði fylgzt með vegna þess, að hann væri félagsmaður. Ég held, að það hefði verið réttara, áður en við hefðum dregið þessar umr. svo ákveðið fram á þingfundi, að leita upplýsinga hjá félagi kjötkaupmanna og þ. á m. og ekki sízt hjá þeim manni, sem að dreifingu kjöts hefur unnið trúlega fyrir hönd bænda um langt skeið. Og ég held, að það hefði verið skoðun hans, að það væri ekki hægt að gera minni kröfur en gerðar voru í þessu efni. En ég veit, að ef kröfurnar hafa verið ríflegar, þá mun ágóði milliliðanna í kjötsölunni líka að miklum hluta falla til bænda sjálfra gegnum félagsskap þeirra. Enda hefur það nú komið fram í umr., að ef það væri, þá mætti það litlu máli skipta, þó að upphæðin væri rífleg.

Frsm. minni hl. (Skúli Guðmundsson) : Herra forseti. Hæstv. landbrh. talaði hér í dag og svaraði hv. 2. þm. N.-M., að það lægju enn ekki fyrir skýrslur um það, hve margir hefðu fengið niðurgreiðslur samkv. þessum l., og ekki heldur, hve háum fjárhæðum þær næmu í það heila. Eftir þessum upplýsingum hæstv. ráðh. lítur út fyrir, að þrátt fyrir þau mörgu orð, sem búið er að skrifa vegna þessara brbl. á ákaflega mörg eyðublöð, og þrátt fyrir alla þá miklu vinnu, sem búið er að leggja í framkvæmd l., þá sé enn eftir að gera ýmsar skýrslur varðandi málið. Enda kom mér þetta ekki á óvart, og er vandi fyrir að sjá, hvenær allri þeirri skýrslugerð verður lokið og hversu margir hafa þá komið þar til skjala og fengið ríflega eftirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu borgaða fyrir þessa skýrslugerð ríkisstjórnarinnar. Þar eru áreiðanlega ekki öll kurl komin til grafar og verða ekki um sinn. - Hæstv. ráðh. sagði í dag í þessari sömu ræðu um verðlagsn. landbúnaðarafurða, að hún hefði aldrei verið betur skipuð en nú. Mér finnst þetta ákaflega grálega mælt og kaldranalega í garð hv. 2. þm. Rang., sem einu sinni var form. kjötverðlagsn., einmitt sá maður, sem stendur nú í því að mæla með þessu ljóta frv. ríkisstj., þar sem svo freklegum rangindum er beitt við fjölmarga menn í þjóðfélaginu, og þá ekki síður við ýmsa þá, sem honum hafa veitt brautargengi, heldur en aðra. Ég held, að þessi góði og trúi þjónn hæstv. landbrh, hafi átt annað skilið af honum en þessi ummæli, þessar köldu kveðjur. Þá var það um atvinnurekendurna. Hæstv. landbrh. segir, að flokkunin sé eftir því, hvort þeir græði á því eða ekki, að haldið sé niðri vísitölunni. Þetta eru alveg ný vísindi, sem ég held, að fæstir geti viðurkennt sem góða og gilda vöru. En hæstv. ráðh. sleppti því alveg að reyna að verja það, á hvern hátt hann gerir upp á milli atvinnurekenda í þessum lögum. Og það var reyndar von, að hann sleppti því að skýra þingheimi frá því, hvernig á því standi, að maður, sem hefur sinn atvinnurekstur í hlutafélagsformi, jafnvel þó að hann sé aðaleigandi hlutafélagsins sjálfur og kona hans og börn með honum og e. t. v. engir aðrir þar við riðnir, hvernig stendur á því, að sá atvinnurekandi kemst á kjötskýrslu hjá hæstv. landbrh., en annar atvinnurekandi við hliðina á honum, sem ekki enn hefur breytt sínum rekstri í hlutafélagsform, heldur hefur atvinnureksturinn á sínu nafni, er útilokaður samkv. l. frá því að komast á kjötskýrslu. Það var alveg rétt af hæstv. landbrh. að fara heim að hátta, í staðinn fyrir að skýra þetta fyrir mönnum. Því að ég held, að ef það hefðu átt að vera fullnægjandi skýringar, þá hefðu þær tekið svo langan tíma, að það hefði verið ómögulegt fyrir hann að ljúka þeim áður en hann fór að sofa. Hv. 3. þm. Reykv. sagði hér nokkur orð áðan. Hann er nú meðnefndarmaður minn í fjhn., sem hefur verið lítt starfandi nú um skeið, bæði að þessu máli og öðrum, sem hún hefur átt að athuga. En hv. 3. þm. Reykv. sagði út af því, sem ég hélt fram í mínu nál., og út af orðum mínum hér í hv. d., að sú hækkun, sem ríkisstj. - því að það er vitanlega ríkisstj., en ekki þessi verðlagsn. landbúnaðarafurða, nema að litlu leyti - hefði látið kjötverzlanirnar fá, mundi hafa farið að miklu leyti til bænda. Þetta er vitanlega hin mesta villa. Það er ekki rétt hjá þessum hv. þm., sem ég veit, að mælir þetta ekki gegn betri vitund, heldur af því, að hann hefur ekki aflað sér greinilegra upplýsinga um málið. Það er ekki rétt, að samvinnufélög bænda hafi á hendi smásöluna á kjöti að meiri hluta. Og það nægir í þessu sambandi að vitna til þess, að það hefur áreiðanlega enginn bóndi á landinu óskað eftir því, að þessar 3 millj. kr., eða hvað sem það hefur verið, færu til kjötverzlananna. Þess hefur áreiðanlega enginn bóndi óskað - já, ég skal ekki segja,, hvort slíkir bændur finnast innan búnaðarráðs - en áreiðanlega hafa ekki utan þess fundizt bændur, sem óskað hafa sérstaklega eftir því, að álagning verzlananna á kjöti hækkaði um 77% á sama tíma og verðið til bændanna er sett miklu lægra en þeim ber að fá fyrir vöruna. Mér dettur nú í hug, að ég hafi e. t. v. ofmælt. Ég sé nú hér einn bónda, hv. þm. A.-Húnv. Ég veit ekki um það, hvernig hann kann að líta á þetta mál.



Herra forseti. Hv. 3. þm. Reykv. taldi, að smásöluálagning kaupmanna á kjötið mundi vera töluvert minni en hér hefði komið fram, því að smásalan á kjötinu væri að miklu leyti í höndum bænda sjálfra. Það mun vera um 87% af kjöti, sem til fellur á hverju hausti, sem selt er í heildsölu af samvinnufélögum. Meiri hluta af því kjöti selur Samband íslenzkra samvinnufélaga, sem ekki hefur nein.3 smásölu. Þess vegna sér hv. þm. í hendi sér, að þetta er ekki rétt, sem hann sagði um smásöluna á kjötinu. Meiri hluti - mikill meiri hluti - af kjöti, sem selt er í landinu, er selt í Reykjavík. Hér í Reykjavík eru um 50 kjötbúðir, og eru 3 þeirra reknar af félagsskap bænda, hinar allar af smákaupmönnum.

Við tölum um kjötmagnið

. Ég sagði, að 87% af kjöti, sem til félli, væri selt af samvinnufélögum og langmestur hluti þess af Sambandi íslenzkra samvinnufélaga, sem enga smásölu hefur. En meiri hluti af kjötmagninu fer í gegnum hendur kjötkaupmanna og fá þeir 18–19 kr. á meðaldilkskrokk fyrir söluna. Til gamans fyrir hæstv. landbrh. vil ég svo að lokum segja það, ef hann væri hér staddur í hv. þd., að á hverju einasta hausti, þegar ég var form. kjötverðlagsn., heimtuðu kjötkaupmenn hækkaðan hundraðshluta þann, er þeir fengu fyrir að selja kjötið. En ævinlega féllu þeir frá því, eftir að búið var að sýna þeim fram á, eftir þeirra eigin skattframtölum, að þeir hefðu eins miklar tekjur fyrir að selja kjöt og aðrir kaupmenn fyrir að selja aðrar vörur. Þá hættu þeir alveg við það. Og vafalaust hefðu þeir gert eins í haust, hefði það ekki verið sérstök kaupmannastjórn, sem hafði völdin og stjórnaði verðlagsnefndinni.



Ég á hér brtt. við frv., sem lýst var við 2. umr., og bjóst ég við, að hún gæti legið fyrir prentuð, en svo er ekki, því að málið var tekið strax fyrir aftur með afbrigðum. Ég vænti, að þm. sé ljóst, um hvað brtt. mín fjallar, en vil þó lýsa henni nánar. Hún er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkissjóður greiðir verðuppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir á tímabilinu 15. sept. 1945 til 15. sept. 1946, eftir því sem með þarf, til þess að framleiðendur fái það verð fyrir þær, sem reiknað er með í landbúnaðarvísitölu 1945. Ef vörur, sem framleiddar eru á framangreindu tímabili, eru eigi fluttar út á því ári, enda þótt þær séu tilbúnar til útflutnings, skulu þær verðbættar, þegar út eru fluttar, eins og gert mundi hafa verið á því ári, er þær voru framleiddar. Verðuppbæturnar greiðist útflytjendum um leið og kaupendur borga vörurnar. Hagstofan skal árlega reikna út landbúnaðarvísitölu, samkvæmt reglum landbúnaðarvísitölunefndar frá 1943.“ Hér er um að ræða eins árs framleiðslu af gærum og ull. Enn hefur lítið verið flutt út af kjöti frá 1945, en þó munu hafa verið fluttar út um 200 smálestir og verður jafnvel meira. Mér sýnist, að það geti ekki verið um stóra upphæð að ræða, sem þetta kostar ríkissjóð. En það er ljóst, að þær kvaðir, sem ríkissjóður tekur á sig með frv. eins og það nú er, geta kostað hann stórfé, og því er með öllu ótækt, að landbúnaðinum verði neitað um þessa aðstoð, samtímis sem sjávarútveginum er veitt slík aðstoð.



Ég flutti brtt. við 2. umr., sem er svo hljóðandi: „Ríkisstjórninni er heimilt fyrir hönd ríkissjóðs að kaupa til útflutnings eða ábyrgjast fyrir bátaútveginn sölu á því fiskmagni, sem saltað er til útflutnings á tímabilinu frá 1. jan. til 31. okt. 1946, fyrir það verð, að kr. 1.70 fáist fyrir hvert kílógramm af fullsöltuðum og fullstöðnum stórfiski I. flokks og tilsvarandi verð fyrir annan fisk að dómi ríkisstjórnarinnar.“ Ég flutti þetta, því að ég skildi það sem svo, að ekki væri heimilt að kaupa neitt nema stórfisk. Þetta getur orkað tvímælis, en 2. gr. er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta : „Ríkisstjórninni er heimilt fyrir hönd ríkissjóðs að kaupa til útflutnings eða ábyrgjast sölu á allt að 5000 tonnum af saltfiski fyrir bátaútveginn, er miðist við kr. 1.70 hvert kílógramm af fullsöltuðum og fullstöðnum stórfiski (þorski) I. flokks.“ Ég vil benda á, að heimilt er að kaupa allan saltaðan fisk, en grundvöllurinn er kr. 1.70 á kg af stórfiski. Það sjá allir, að nauðsynlegt er, að þessi heimild sé ekki einskorðuð við stórfisk, og væri því rétt að setja tilsvarandi verð á aðrar tegundir. En ef ríkisstj. hefur þennan skilning á þessu, þá er till. mín ekki nauðsynleg. - Er það meining ríkisstj. að þegja um þetta? Ég mun þá flytja skrifi. brtt. um, að aftan við 2. gr. bætist: og tilsvarandi verð fyrir annan fisk, að dómi ríkisstjórnarinnar.



Ég vil segja fáein orð út af því, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði. - Ég hef litið á þetta verðtakmark, kr. 1.70 á kg af stórfiski, sem verðgrundvöll. - Svo er annað örlítið atriði. Það slæddist nokkur ónákvæmni inn, og er skýrara að segja: fiskframleiðenda. - Þar eð hæstv. ráðh. er vikinn burt og ég vissi, að hann ætlaði að bera fram brtt., legg ég fram skriflega brtt. við 1. gr., þess efnis, að í stað „fiskeigenda“ komi: fiskframleiðenda.

Forseti (BG) : Hv. þdm. hafa heyrt till. Hún þarf afbrigða með, og mun ég leita þeirra, en fyrst tekur hæstv. forsrh. til máls.



Ég heyri, að hv. 2. þm. S.-M. óskar eftir, að einhver úr stj. gefi yfirlýsingu um, hvort skilningur hans sé réttur að því er varðar verðið, kr. 1.70 hvert kg, og hitt, að það nái ekki aðeins til I. flokks stórfisks, heldur og til annarra fisktegunda. Sá skilningur hans er réttur, að hér falli annar saltfiskur undir lögin. - Skilningur hv. þm. er því hárréttur. Ég vil taka það fram um leið, úr því að ég fór á annað borð að taka til máls, að þetta hefur frá öndverðu verið rætt af okkur ráðh., og eru till. stj. hér fram komnar. Allar brtt. ráðh. eru till. stj. Ég hef haft það hlutverk að semja fyrir hönd stj. við eigendur hraðfrystihúsanna, og hafa þeir aðhyllzt þá skipun málanna, sem hér er ráðgert, að höfð verði. Aðalatriðið er, að ríkisstj. leitar heimildar Alþ. til þess að taka ábyrgð á, að eigendur fisksins fái hann greiddan, þótt seldur sé erlendis gegn gjaldfresti. Gegn þessu gengu frystihúseigendur inn á, að skattur yrði lagður á fiskinn. Næmi hann 2½ eyri, og væri þá miðað við, að meðalverðið skyldi vera kr. 1.10 pr. enskt pund. Ég rek málið ekki að öðru leyti. Læt ég þess að endingu getið, að ríkisstj. stendur einhuga að öllum aðgerðum í málinu, bæði till. hæstv. atvmrh. og annarra.



Ég vildi bara segja, að vegna þess að yfirlýsing er komin frá hæstv. forsrh., hverf ég frá brtt. þeirri, sem ég ráðgerði að flytja.



Eitt atriði er í þessu frv., sem ég vildi vekja athygli á, en það eru ákvæði þau, er samþ. voru hér við 2. umr. málsins í viðbót við 1. gr. frv. að tilmælum hæstv. atvmrh. Í fyrsta lagi: álagning skatta á hraðfrystihúsin. Í öðru lagi: ef söluverðið fer yfir ákveðið mark, þá skilst mér, að greiða eigi fiskframleiðendunum mismuninn. Ég held, að þetta ákvæði sé algert nýmæli. Eigendur hraðfrystihúsanna hafa keypt fiskinn fyrir ákveðið verð, sem hæstv. ríkisstj. hefur skipað þeim að greiða. Er þetta vitað mái. En síðan á að setja lagafyrirmæli um, að þeir skuli, ef salan gangi svona eða svona, greiða hluta af söluverðinu til annarra manna. - Ég bendi og á, að langt er frá, að ríkið verndi hraðfrystihúsaeigendurna fyrir tapi. Nú gæti vel svo farið um söluna, að 5 aura greiðsla á kg nægi eigi til að gera þá skaðlausa. Ég held, að hér sé verið að fara út á nýja braut í löggjafarstarfi. Ég vek athygli manna á því. Minnist ég þess ekki að hafa rekizt á hliðstæð ákvæði í lögum, en erfitt er að átta sig á þessu „í flughasti“.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Það er áreiðanlega tilgangur frv., að „hraðfrystihúsaeigenda“ komi í stað „fiskeigenda“, og vænti ég þess, að brtt. verði samþ. - Varðandi ummæli hv. þm. V. Húnv., að hér væri lagt út á sérstaka braut, vildi ég segja, að ég hefði ekki léð þessu máli fylgi, ef eigi hefði legið fyrir frjálst samkomulag. Meginefnið er, að hraðfrystihúsaeigendur hafa komið auga á hag sinn í því að aðhyllast till. stj., en hún og þeir gera þau kaup með sér, að eigendur húsanna fallast á, að 2½ eyrir pr. enskt pund sé lagður í ríkissjóð, gegn því hins vegar, að ríkisstj. ábyrgist, að verðið sé greitt, þótt fiskurinn verði seldur gegn gjaldfresti á erlendum markaði. Á bak við þetta felst svo, að hæpnar horfur eru á því, að takast megi að selja hraðfrysta fiskinn. Allverulegar líkur benda til, að ná megi nú góðu verði. Vonir standa til, að ná megi allmiklu hærra verði, ef ríkið tekur a. m. k. málamyndaábyrgð á sölu fisksins. Ef leggja á þjóðarfé í hættu til að ná góðu verði, þá má þess vera von, að fleiri njóti góðs af, og var rætt um þetta við útvegsmenn. Spurningu var varpað fram um það, hvort menn ættu eigi að njóta góðs af fyrir utan þennan 2½ eyri. Hraðfrystihúsaeigendur töldu sér það sanngjarnt. Engum hafði til hugar komið, þegar ákvörðunin um blautfiskinn var tekin, að fáanlegt yrði verð það, sem nú standa vonir til, að ná megi. Þegar hafa verið seld 5000 tonn af hraðfrystum fiski til Frakklands með kr. 1.20 pr. enskt pund. Svo standa yfir samningar um sölu á 500–1000 tonnum af fiski til Ítalíu, og á einnig að selja til annarra landa. En sumir samningar eru háðir því, að svo verði sem í frv. greinir. Á hinn bóginn mun undir ýmsum kringumstæðum stranda á því, að ríkið geti haft afskrift. Ákvæðum frv. er þannig háttað, að hvorki koma til greina skattgreiðslur né deiling, nema hærra verð fáist en kr. 1.10 pr. enskt pund. Með þessu háa verði er ætlazt til, að frystihúsin verði ekki fyrir neinu tapi. Ég hafði gert ráð fyrir, að skýringar þessar kæmu fram í umræðunum. Hér er um frjálst samkomulag að ræða í aðalatriðum, og vildi ég umfram allt, að það lægi fyrir.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Ég vil láta það koma fram, að ástæðan til þess, að ég fellst á frv. þetta, er sú ein, að ríkissjóði eru hér ekki bundnir baggar. - Um saltfiskinn er það að segja, að líkur eru á, að hann seljist fyrir gott verð. Meiri vafi er á því en vonir, að meðalverðið verði svo hátt, að ríkissjóður þurfi eigi að verða fyrir áföllum af þeim sökum. Ég vildi ekki fallast á þetta, nema hraðfrystihúsin gengju inn á að bera skakkaföllin með. Hins vegar munu hv. þm. sammála um, að ekki sé hægt að binda ríkissjóð.

Skúli Guðmundsson Hæstv. forsrh. gaf upplýsingar um, að gerðir hefðu verið samningar við hraðfrystihúsaeigendurna. En ekki var þess getið, hvort samið hefði verið við alla. Hæstv. ráðh. hefði átt að gefa nánari upplýsingar. Ef um frjálsa samninga er að ræða, þá er mér spurn, hvort til þess beri nauðsyn að setja ákvæði þau í l., sem hæstv. forsrh. kom inn á. Ég held því engan veginn fram, að verðjöfnunin sé óeðlileg. En mátti ekki framkvæma hana með samningum? Mér er spurn. Ég ætla, að hér sé um mjög nýstárlega aðferð að ræða. Það mun nýtt, að menn séu bundnir til þess með l. að úthluta eignum sínum til annarra. En svo er hér. Mér kemur í hug, hvort þetta höggvi eigi of nærri stjskr. okkar. Spurningin er, hvort ekki sé unnt á grundvelli hinna frjálsu samninga að ná settu marki. - Svo eru og önnur varhugaverð ákvæði í þessu frv., þ. e. um leigu skipanna, en það er ekki hægt að taka skip á leigu, nema lagaheimild sé fyrir hendi.

Forsrh. (Ólafur Thors) : Út af ummælum hv. þm. V.-Húnv. vil ég segja, að rétt mun vera, að ekki hafi gefizt kostur til að semja við alla. En samið var við Sölumiðstöð hraðfrystihúsanna, en innan hennar munu, að því er ég hygg, vera um 90% allra hraðfrystihúsaeigenda á landinu. Þeim var boðið þetta af ríkisstj. gegn því hins vegar, að þeir gengju inn á skattinn, og þeir hafa tjáð sig fúsa til þess. - Ég hefði aldrei verið á máli því, er hér er fram borið, ef svona væri ekki ástatt, enda hefði það verið nýstárlegt að staðfesta þá þetta lagafrv.



Í frv. er ekkert samband á milli gr. um verðjöfnuð og síðari gr. um heimild hæstv. ríkisstj. til að bera ábyrgð á greiðslu útflutts fisks.



Þetta er ekki tengt saman í frv. Vakir fyrir stj., að lögfest séu bæði ákvæðin.



Herra forseti. Ég átti að hafa framsögu í þessu máli, en ég var ekki við, en hæstv. fjmrh. tók af mér ómakið ásamt 2. þm. N.-M. Frv. er flutt af sjútvn. eftir tilmælum hæstv. fjmrh., og skýrði hann frá tilgangi frv. og svaraði aths., er fram komu frá hv. 2. þm. N.-M., en hann spurði, hvað við væri átt í 1. gr. með „önnur skip“, en hún telur upp fyrirtæki þau, sem njóti hlunninda þeirra, sem frv. fjallar um. Þar eru taldar 4 tegundir skipa og þar með önnur veiðiskip, og er þar átt við hval- og selveiðiskip. Sjútvn. vildi breyta frv., en frv. varð að fara í prentun áður en hún gat gengið frá því. Brtt. mín er varðandi það að taka með inn í 1. gr. frv. þau fyrirtæki, sem vinna að landbúnaðarafurðum. Ég les hana ekki hér, því að ég mun ekki leggja hana fram fyrr en við 2. umr., en ég vildi lýsa henni.



Herra forseti. Þetta frv. er þannig til orðið, að hæstv. fjmrh. óskaði, að sjútvn. flytti málið, en það er um afskriftir í skattframtölum, og er ég hissa á því, að hæstv. ráðh. lagði þetta ekki fyrir fjhn. Það kom fljótt fram, að sanngjarnt væri, að þetta gilti einnig varðandi tæki við landbúnað, eins og hv. 7. þm. Reykv. gat um, og mun koma fram við 2. umræðu og mun verða vel tekið. Ég ætla ekki að orðlengja um það, það er enginn vafi á því, að tækifæri er að afskrifa tækin, ef hagnaður verður af þeim. Ég kvaddi mér hljóðs út af tveim atriðum í málinu, en ég gleymdi þeim í sjútvn. Ég hef gert ráð fyrir afskriftum af nýjum tækjum og ekki er hægt að láta þetta ná til gamalla tækja. En ef gamalt tæki er endurbætt og gert sem nýtt, þá er slæmt að hafa þessa löggjöf og að ekki sé hægt að taka tillit til þess. Ef t. d. bátar væru stækkaðir og bættir, kæmu þeir undir þetta atriði. Mér finnst, að það ætti að setja þetta í frv., og er athugandi að setja ákvæði í þessa átt. Ég endurtek þetta, þar sem ég sé, að hæstv. fjmrh. er kominn. Ég sagði, að mér fyndist eðlilegt að bæta inn í frv. ákvæði um báta, sem stækkaðir væru og gerðir sem nýir, þannig að slík fyrtæki fái sömu afskriftarákvæði og ný framleiðslutæki. Ég á ekki við að semja brtt. í nótt og mér er ljóst, að þetta er nokkurt vandamál. Ég man ekki ákvæði skattalaganna í þessu skyni, og er víst ekki svigrúm þar. Annað atriði er það, hvar eigi að stöðva sig í svona sérákvæðum. Annað atriði varðandi þetta, sem ég beini til hæstv. fjmrh., er um flutningaskipin. Menn hafa verið hvattir til þess að festa kaup á flutningaskipum, en þau eru dýr og menn eru mjög hikandi að ráðast í þetta, vegna þess að óhagstætt er að reka slík skip með góðum árangri vegna hins háa kaups sjómanna, en fraktir eru háar, og er því eðlilegt að áætla ágóða á slíkum rekstri. Ég vil skjóta því til hæstv. ríkisstj., hvort ekki mætti taka hér inn þessi skip einnig. Mér finnst þetta hliðstætt því, sem áður er komið. Ég sé ekki annað í fljótu bragði og sé ekki, að þetta mál færi úr böndum, þótt þessu væri kippt hér inn.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Herra forseti. Þessar aths. hv. 2. þm. S.-M. eru eðlilegar. Hvað viðkemur fyrsta atriðinu, um skip, sem byggð eru upp, þá hefur það heldur litla praktíska þýðingu, því að viðgerðarkostnaður allur afskrifast samkv., núgildandi skattalöggjöf og kemur til gjaldaliðar á rekstrarreikningi. Ef hins vegar gömul skip væru tekin inn í frv., er erfitt að nema staðar, og vænti ég að hv. þdm. verði mér sammála um það. Ég verð að játa, að ég er veikur fyrir því, sem hv. þm. kom inn á í ræðu sinni, að eins og sakir standa, er erfitt að reka flutningaskip hér þannig, að hagnaður sé af, og er spurning, hvort örva eigi menn til kaupa á slíkum skipum. Ég vil nú ekki trúa því, að Íslendingar geti ekki flutt á sínum eigin skipum í framtíðinni. Væri því meðmæli að taka flutningaskip inn í frv., en ég vil ekki eiga á hættu, að það yrði frv. að falli. Það er ekki hægt annað en að koma upp stórum tönkum fyrir olíu, ef hinir 39 togarar verða með olíubrennslu. Það er staðreynd, er minnzt er á önnur fyrirtæki í sambandi við þetta mál. Ég sé, að komið hafa fram óskir um það, að þessi tæki fái leyfi til svipaðra afskrifta og fiskiskipin sjálf, en um þetta hefur ekki orðið samkomulag, þó að ég sé því fylgjandi. Ég hafði ekki hugsað, að það gæti orkað tvímælis, hvað átt væri við með orðalaginu „fiskiskip og önnur veiðiskip.“ Það er að sjálfsögðu átt við vélbátana fyrst og fremst, en það geta einnig önnur veiðiskip komið þar undir.



Herra forseti. Ég vil benda þeim á það, sem í kvöld fluttu ræður um þetta mál, að ég tel það ekki eins einfalt og hæstv. ráðh. vill vera láta að hafa afskriftir af hverju og einu, sem upp er talið í 1. gr., í einu lagi og skal ég útskýra í hverju það liggur. Það er algengt, að menn selja hluta úr skipum, hraðfrystihúsum o. s. frv., og þá þarf að liggja fyrir reikningur fyrirtækisins, hvað mikið búið er að afskrifa þann hluta o. s. frv. Ef hann er seldur dýrari en fyrir það verð, sem hann stendur í þá, eru það tekjur fyrir viðkomandi fyrirtæki. Ef reikningshaldið væri látið vera í einu lagi fyrir allt, þá sést ekki, hvað þessi partur, sem svona er seldur, stendur í miklu, úr því að hvergi á að reikna skatt af því hjá viðkomandi fyrirtæki. Þess vegna hefði ég haldið, að það væri betra en að hafa 20% yfir allt að hækka eitthvað ákveðið fyrningarprósentuna; sem nú er. T. d. ef maður tekur skip, þá er nú 20% fyrning á mótorvélum, en engin hækkun á þeim eftir frv. Svo kemur „spil“ með annarri fyrningarprósentu, skipið sjálft með enn annarri o. s. frv. Þess vegna þykir mér rétt að hækka fyrninguna alla um ákveðinn hundraðshluta. Þá langar mig til þess viðvíkjandi 3. gr. að fá útskýringu, sem verði til leiðbeiningar, þegar síðar meir verður farið að athuga, hvernig Alþ. hefur litið á þetta mál. Þar stendur, með leyfi hæstv. forseta : „Ef lán hefur verið tekið úr Stofnlánadeild sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands til kaupa á eign, sem afskrifuð er samkvæmt lögum þessum, er afskriftin því skilyrði bundin, að öll afskriftarupphæðin gangi til afborgunar á láninu, enda hafi hlutaðeigandi tekjuafgang sem afskriftinni nemur.“ En ef hann hefði ekki tekjuafgang, má hann þá ekki afskrifa? Það mundi verða mjög um það deilt eftir þessu orðalagi. Eða ef hann hefði einhvern tekjuafgang, en ekki nógan fyrir afskriftum, má hann þá afskrifa sem tekjuafganginum nemur og ekki meira? Nú má færa skuldir milli ára. Má þá ekki fyrningarafskriftin færast hjá honum sem skuld? Hitt er svo það, að þarna eru sumir með fleiri járn í eldinum. Það eru fáir dagar síðan ég var að gera út um skattaskýrslu frá manni, sem hafði stórverzlun, hraðfrystihús, útgerð, báta og skip o. fl. Þessi fyrirtæki sýndu ákaflega misjafna afkomu. Sum höfðu góða afkomu, önnur enga o. s. frv. Nú skulum við hugsa okkur, að hann hefði átt skip, sem hann hefði keypt og átt að fá afskriftir af, og sjávarútvegurinn hefði verið rekinn með halla, en hann hefði haft eftir 200–300 þús. kr. í tekjur af hinum fyrirtækjum sínum. Mátti hann þá fyrna skipið, sem var með halla, og borga í Landsbankann af tekjum hinna fyrirtækjanna, sem hann hafði undir hendi, eða mátti hann það ekki? Og mátti hann taka lán til að borga inn í Stofnlánadeildina? Mér finnst þetta ekki nógu ljóst orðalag, dæmin eru svo margbreytileg. Og þegar afskrift er heimiluð af skipi, sem kostar 1 millj., þá vilja menn ná í hana, og þá þarf þetta að vera þannig orðað, að það liggi skýrt fyrir, hvort menn eiga hana eða ekki. Mér finnst mikið vafamál, hvort eðlilegt er að setja það sem skilyrði fyrir því, að maður fái þessa fyrningu, að skipa svo fyrir, að hann eigi að borga sem því nemur í lán í Stofnlánadeildina. En ég get ekki skilið 3. gr. öðruvísi en svo, að skilyrði fyrir því, að maður fái fyrningu, sé, að hann borgi af láni inn á Stofnlánadeildina. - Hækkunin á fyrningu, sem hér um ræðir, er sýnilega ekki eins mikil og menn kannske halda. Menn gá ekki að því, að í ráðherratíð Björns Ólafssonar tvöfaldaði hann fyrningu á mörgum af þessum fyrirtækjum. Þess vegna vil ég mælast til þess, að hv. sjútvn., fyrst hún tekur málið aftur fyrir, athugi, hvort hún vill ekki hafa fyrninguna þannig, að hver hlutur hafi sína fyrningu, það verði fyrning út af fyrir sig á fyrirtækjum, svo sem skipum, fasteignum o. s. frv., sem hafa misjafna endingu og hafa verið fyrnd misjafnt, en hækka heldur hundraðshluta fyrningarinnar, sem fyrir er.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Það er misskilningur hjá hv. 2. þm. N.-M., að það gerði málið einfaldara í framkvæmd, ef fyrningunni yrði skipt niður. Ég skil ekki, hvernig hægt er að koma þessu fyrir á einfaldari hátt en ráðgert er í frv., að hafa afskriftirnar í einu lagi. Hann sagði, að þetta gæti valdið ruglingi, ef menn seldu hluti úr þessu og þessu fyrirtæki. En í sannleika sagt held ég, að ekki séu miklar líkur til þess, að þessir hlutir verði seldir frá fyrirtækjunum fyrstu 3 árin, nema ef skip stranda. En jafnvel þó að gert væri ráð fyrir því, þá finnst mér það hljóti að vera einfaldara mál, að sá hlutur, sem seldur er, dragist frá heildarfjárhæðinni, sem reikna á og hefði þar af leiðandi þær einu afleiðingar, að sú fjárhæð, sem fyrningin er miðuð við, lækkaði sem söluverðinu nemur. Ég get ekki betur séð en þetta sé einfaldari aðferð og valdi minni ruglingi. Viðvíkjandi því, sem hv. þm. spurðist fyrir um í sambandi við 3.–4. gr., vil ég segja það, að mér sýnast þessar gr. vera svo ljósar, að það sé ekki mikið hægt að misskilja. Það er augljóst mál, að gert er ráð fyrir þeim möguleika í 1. mgr. 4. gr., að afskrift fari fram, þó að tekjuafgangur sé ekki fyrir hendi. Afskrift getur valdið tapi á rekstrarreikningi, sem gr. svo heimilar að flytja milli ára og draga frá skatti á tekjum. - Viðvíkjandi sambandi á milli afskriftanna og Stofnlánadeildarinnar sýnist mér einnig ljóst, að þær afskriftir, sem tekjuafgangur er fyrir, eigi að ganga til afborgunar á stofnlánum, þar sem þær hvíla á fyrirtækjum. Það er sett sem skilyrði fyrir afskrift, að sá hluti hennar, sem í tekjuafgang fer, gangi upp í lánið. Það væri óeðlilegt að heimila svona háar afskriftir, sem hlutaðeigendur gætu farið með eins og þeim sýnist, þrátt fyrir það að svo há lán sem Stofnlánadeildin gerir ráð fyrir hvíli á fyrirtækjunum. Hins vegar segir í gr., að þetta sé þó því aðeins skylda, að hlutaðeigendur hafi tekjuafgang, sem afskriftinni nemur. Afskriftarheimildin er tvímælalaus, en skyldan til þess að greiða afborganir af lánum veltur á tekjuafganginum. Þá er þriðja atriðið, hvernig fara ætti með það, ef sami maður ræki eitthvert af þeim fyrirtækjum, sem afskriftarfyrirkomulagið gerir ráð fyrir, og hefði auk þess annan atvinnurekstur. Ef hann rekur þetta sem eitt fyrirtæki, þá orkar það ekki tvímælis, að eftir frv. er heimilt að nota tekjuafganginn, sem hann hefur af heildarrekstrinum, til afskrifta. Ef hins vegar atvinnurekstrinum er skipt niður í sérstök félög, eins og víðast er þar sem um stóratvinnurekstur er að ræða, þá getur maðurinn ekki notað annað en tekjuafgang þess fyrirtækis, sem um er að ræða, til afskrifta hjá því. Þetta veltur sem sagt á því, hvort reksturinn er sameiginlegur eða ekki. Hv. þm. endaði mál sitt á því að vekja athygli á því, að þessar afskriftir, sem hér eru ráðgerðar, væru í rauninni ekki eins mikil hækkun frá því, sem nú er eins og flestir virtust halda. Ég skal ekki um það segja, hverja skoðun menn hafa á því, en það er mjög veruleg aukning á afskriftarheimildinni, þó að það sé rétt, að t. d. vélar, sem má afskrifa allt upp í 20%, eru ekki nema lítill, hluti af kostnaðinum. T. d. kostar vél í skip minna en allt annað, sem í skipinu er, og þegar meðaltal er tekið, er um verulega aukningu að, ræða t. d., á skipum, og hið sama gildir um frystihús og önnur tæki, sem hér um ræðir. Ég skal játa, að þessi aukning er nokkuð mismikil eftir því, hver atvinnutækin eru, en eftir því sem málið horfir við, og eftir tilganginum, sem vakir fyrir með þessu frv. þótti ekki fært að skipta niður, heldur taka þetta í einni heild og heimila þennan stutta tíma sömu afskriftir af öllum tækjum, en það er augljóst, að þær verða dálítið misskiptar.



Það eru aðeins tvö atriði, sem ég vildi minnast á. Annað er það, sem hæstv. fjmrh., var nú að enda við að tala um, það er á hvern hátt þessar afskriftir geta orðið einfaldastar og brotaminnstar. - Hv. 2. þm. N. M. vísaði á þá breyt., sem gerð var á fyrningum í tíð Björns Ólafssonar. Ég flutti það mál hér í þinginu og er það nokkuð minnisstætt. Og þegar ég bar það fram, var það einmitt í nákvæmlega sama formi eins og till. þessa frv. og flutt í þeim tilgangi að hvetja menn til nýbygginga með því að gefa þeim kost á að afskrifa fyrirtæki, og þær till. miðuðust við það, að afskriftin yrði sú sama á hverju fyrirtæki, bæði vélum og öðru, en aðeins til skamms tíma og að vissu marki og gilti aðeins fyrir nýbyggingar. Nú fór þáv. fjmrh. fram á, að þetta yrði aðeins heimilað í þetta sinn. Málið mætti mikilli mótstöðu í þinginu. Það var í tillöguformi og flutt í sameinuðu þingi og n., sem fjallaði um það, sýndi því mjög mikla andúð og breytti orðalagi till. Hæstv. fjmrh. fékk mig til að ganga inn á, að málið væri í heimildarformi, og afleiðingin af því varð, að framkvæmd í málinu, sem var reglugerðarbreyt., varð sú, að það var alls ekki miðað við nýbyggingar, heldur almenna hækkun á fyrningum og mjög mismunandi mælikvarða eftir tegund hlutanna. Ég er enn á þeirri skoðun, að aukin afskrift bæði þá og nú hefði átt að vera fyrst og fremst í þeim tilgangi að örva menn á þessum verðlagsháu tímum til þess að byggja og koma upp atvinnurekstrarfyrirtækjum, til þess að mönnum auðnist að skrifa niður, enda verður að byggja á því, sem síðar kann að verða ríkjandi verðlag, sem maður vonar, að verði eitthvað lægra en nú er. Ég held þess vegna, að það sé einfaldast að hafa þetta eins og það er í frv. Ég hef að sönnu ekki hugsað það sérstaklega nú en ég gerði það, þegar ég var með brtt. um auknar afskriftir hér fyrir þrem árum. Það er rétt, sem hv. 2. þm. N.-M. sagði, að þetta er ekki mjög mikil breyt. Ég man ekki glöggt, hvernig reglugerðin er nú, en þó minnir mig, að fyrning sé allt niður í 6%, t. d. á byggingum úr steinsteypu, en t. d. á verksmiðjum mjög mikil hækkun, en á öðru engin hækkun, t. d. á vélum. En þetta verður þó í heild töluverð hækkun, þegar byggingin sjálf er tekin með, t. d. skipsskrokkur. En það var annað, sem ég vildi minnast á, og það var till. eða umr. hv. 2. þm. S.-M. um afskriftir af skipum, sem eru að verulegu leyti byggð upp aftur. Það var og er litið svo á, þegar menn taka gamla skipsskrokka, t. d. í strandi, og gera á þeim svo miklar umbætur, að það nálgast nýbyggingu, að þá hafi ekki veitt af að örva menn á einhvern hátt til slíkra aðgerða, því að meðan mjög var örðugt að fá nokkrar nýbyggingar sökum efnisleysis og sambandsleysis við önnur lönd, þá komu þessar stórviðgerðir í staðinn fyrir nýbyggingar. Nú komst það í kring fyrir nokkrum árum, að veittur var nokkur styrkur til nýbygginga, og síðar urðu þetta nokkurs konar aðstoðarlaun. Þegar farið var að úthluta þessum styrkjum, komu ýmsir, sem höfðu tekið gömul skip og gert þau sem ný, og fóru fram á, að þessar umbyggingar teldist sem nýbyggingar og nytu þessara styrkja: Þær stj. eða n., sem fóru með þessi mál, lentu þarna í allmiklum vanda. Þeim datt í hug að neita þessu, en þó var það í reglunum, að ef þessar umbyggingar eða endurbætur hefðu náð vissum hundraðshluta af verðmæti skipsins, þá teldist þetta vera nýbygging. Mælikvarðinn var sá, að ¾ af verðmæti skipsins skyldi vera nýbygging til þess að það nyti þessa styrks. Mér finnst, að svipaðan mælikvarða sé hægt að hafa enn þá að því er snertir þessar fyrningar. Ég hafði ekki hugsað þetta mál mjög mikið, en þar sem hv. 2. þm. S-M. minntist á þetta mál nú á þessum fundi, finnst mér í fljótu bragði, að það sé umhugsunarmál, hvort ekki mundi vera hægt að hafa svipaðan hátt á þessu og var með styrkinn til svokallaðra meiri háttár aðgerða, að ef það, sem nýtt er gert, nemur t. d. ¾ af verðmæti skipsins, þá teljist það til nýbyggingar og yrði hæft til þessara auknu afskrifta.

Eysteinn Jónsson Hæstv. fjmrh. sagði, að það hefði ekki svo mikla þýðingu, hvort aukaafskrift væri heimiluð af endurnýjun tækja, því að endurnýjunin mundi talin til rekstrarkostnaðar. En þegar endurnýjun tækja er komin yfir visst takmark, leyfa skattayfirvöldin ekki, að það sé reiknað til frádráttar, en annars skal ég ekki fullyrða, hvernig reglan er. En það getur valdið deilum, hvað telst sem rekstrarkostnaður og hvað sem eignarverð bátsins. Sums staðar telja skattayfirvöldin sér skylt að ganga hart fram í þessu, en annars staðar eru þau frjálslyndari. Þetta þarf að athuga. En þetta leiðir hugann að öðru. Ég las 1. gr. betur en ég hafði gert, og þar segir svo: „Þær eftirtaldar eignir, sem teknar eru í fyrstu notkun á árunum 1944–1948 incl., má í stað venjulegra fyrningarafskrifta afskrifa um 20% á ári í 3 ár frá því er þær eru teknar í notkun, þó ekki fyrr en frá 1. janúar 1946 að telja: fiskiskip og önnur veiðiskip, fiskvinnslustöðvar, síldarverksmiðjur og dráttarbrautir.“ Það er ekki tekið fortakslaust fram, að tækin eigi að vera ný, og gæti þetta verið gert af ráðnum huga, t. d. með báta, sem ekki eru alveg nýir eins og þeir, sem fluttir hafa verið inn frá Svíþjóð, og munu þeir koma undir þetta. Ef einhver dubbaði upp skip, mundi það þá ekki heyra undir þetta, því að það stendur ekki, að þau eigi að vera ný, heldur tekin í fyrstu notkun á árunum 1944–'48. Það er spurning, hvort Svíþjóðarbátarnir koma ekki undir þetta, og þyrfti að setja inn í frv. ákvæði, sem skýrir þetta ljóslega: Ég ætla ekki að bera fram brtt. um þetta, en vil skora á ráðherra að bera sig saman við skattalöggjöfina og vita, hvort þeir finna ekki lausn á þessu. Mér sýnist, að það mundi valda misrétti, ef þetta ákvæði er stílað eins og það er nú. Ég vildi bara spyrja, hvernig þetta yrði með notuðu Svíþjóðarbátana og ef fluttir eru inn gamlir bátar og dubbaðir upp. Þá eru það flutningaskipin. Hæstv. ráðh. sagði, að erfitt væri að fóta sig á þessu, og það er rétt. En nú vil ég skora á hæstv. ráðh. að ræða betur um þetta í ríkisstj. og vita, hvort ekki er hægt að komast að samkomulagi. Menn þurfa að vita, við hverju þeir mega búast. Og hitt er á að líta, að ef þessi hlunnindi verða ekki veitt þeim, þá er ákaflega ólíklegt, að nokkur hefði lagt í slík tæki. Ég held því, að þetta þurfi að athugast betur. Hæstv. ráðh. benti á, að þarna væri hægt að koma inn fleiru og fleiru, t. d. olíugeymum fyrir togara. Ég held, að það verði að koma upp innlendum olíugeymum, því að það verður ekki þolað, að erlend félög eigi hér olíugeyma, og væri eðlilegast, að olíugeymum fyrir togarana yrði komið upp af umráðamönnum togaranna. Það ætti ekki að verða svo dýrt, að það yrði þeim ofvaxið. En þetta liggur nær með flutningaskipin, og er ekki heldur svo stórkostlegt, að gera þurfi sérstakar ráðstafanir þess vegna. Ég skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en skora á hæstv. ráðh. að athuga þetta.

Fjmrh. (Pétur Magnússon) : Ef samkomulag næðist í fjhn. um flutningaskipin, þá skal ég ekki hafa á móti því, og verður þetta tekið til athugunar. Um olíugeymana er það að segja, að þetta getur verið framkvæmanlegt, ef allir útgerðarmenn væru samtaka um að koma upp olíugeymum, en það hlýtur þó alltaf að hlaupa á milljónum, og þarf stöðugt meira, eftir því sem skipunum fjölgar. Ég er á annarri skoðun en hv. þm. um 1. gr. Ég held, að ekki sé hægt að taka gömul skip, en ef frystihús hefði verið byggt fyrir áramót 1943 og 1944, en ekki verið tekið í notkun fyrr en í febrúar 1944, þá á það að heyra undir þetta ákvæði. En það, sem tekið hefur verið í notkun fyrir áramót 1944, hygg ég, að geti ekki komið til greina. En skip, sem hefur strandað og síðan gert upp, svo að það geti talizt nýtt, gæti komið undir þetta ákvæði. Annars játa ég, að ég er ekki svo vel að mér í því, hvaða reglum hefur verið fylgt í þessu, að ég treysti mér til að ræða það frekar. Er ég talaði um, að erfitt mundi að fóta sig á þessu, þá átti ég við gömul skip. Ástæðan fyrir því, að afskriftirnar eru miðaðar við ný tæki, er sú, að það er ekki rétt að miða við kaup á gömlum skipum. Það er ekki ástæða til að örva menn til að kaupa gömul tæki, því að reynslan sýnir, að þótt nýju tækin séu dýrari, gefa þau betri raun og því hæpið að auka innflutning á gömlum skipum og það þegar við höfum fjármagn til að kaupa ný.



Ég ætla bara að segja örfá orð út af skýringu hæstv. ráðh. við 1. gr. Það má túlka hana eins og hann gerir, en það má líka leggja í hana annan skilning. En hæstv. ráðh. hefur lýst því yfir sem sínum skilningi, að notuð skip, sem hafa komið í notkun fyrir áramót 1944, kæmu ekki undir þetta ákvæði. En hvernig verður þá um hina margumtöluðu Svíþjóðarbáta? Hér er um svo stór hlunnindi að ræða, 20%, og því athugandi, hvort þessir bátar koma þarna með. Það er rétt, að það má ekki örva menn til að kaupa gömul tæki, en ég á við það, þegar menn endurbæta stórkostlega tæki, sem menn hafa átt. En ég ætla, að mönnum gefist tóm til að athuga þetta.

Gunnar Thoroddsen Hv. frsm. n. er ekki viðstaddur. Alllangt er nú síðan frv. þetta var til 2. umr. hér í hv. d., en síðan hafa borist margar umsóknir. N. hefur tekið upp menn til viðbótar og flytur brtt. á þskj. 826 um alls 27 menn, sem sækja um ríkisborgararétt.