Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Fyrir þessum fundi liggur mikil dagskrá. Þar er þó hvergi að sjá að ætlunin sé að halda áfram umræðum um skýrslu forsrh. um Byggðastofnun. Nú hefur umræðan um Byggðastofnun ekki verið svo lítil í fjölmiðlum að undanförnu að eðlilegt má telja að því verði hraðað að taka þetta mál á dagskrá og þeirri umræðu fram haldið sem hér var stöðvuð á sínum tíma. Ég óska eftir því að forseti þingsins geri grein fyrir því hvenær ætlunin er að þetta mál verði tekið á dagskrá og umræðunni fram haldið.

Það er rétt sem hv. 2. þm. Vestf. gat um að ólokið er umræðu um byggðamálin sem var frestað á sínum tíma eins og menn vita. Það verða að sjálfsögðu gerðar ráðstafanir til þess að það mál verði tekið á dagskrá svo fljótt sem verða má, en það er ekki á dagskrá í dag.

Borist hafa þrjú bréf. Hið fyrsta er svohljóðandi, dags. 11. nóv. 1991: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að 1. varamaður Alþfl. í Vestf., Pétur Sigurðsson, formaður Alþýðusambands Vestfjarða, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegi forseti. Sighvatur Björgvinsson, 4. þm. Vestf.`` Annað bréfið hljóðar svo og er dags. 11. nóv. 1991: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í einkaerindum og get því ekki sótt þingfundi næstu tvær vikur leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska eftir því að 1. varamaður Framsfl. í Vesturl., Sigurður Þórólfsson bóndi, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Þetta er yður hér með tilkynnt, virðulegur forseti. Ingibjörg Pálmadóttir, 2. þm. Vesturl.`` Þriðja bréfið er svohljóðandi, dags. 9. nóv. 1991: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindisgerðum óska ég eftir að Svanhildur Árnadóttir Öldugötu 1, Dalvík, taki sæti mitt á Alþingi. Halldór Blöndal, 2. þm. Norðurl. e.`` Kjörbréf Péturs Sigurðssonar, varamanns Alþfl. í Vestf., Sigurðar Þórólfssonar, varamanns Framsfl. í Vesturl., og Svanhildar Árnadóttur, 1. varamanns Sjálfstfl. í Norðurl. e., hafa verið rannsökuð og samþykkt. Sigurður Þórólfsson hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til þingstarfa. Pétur Sigurðsson og Svanhildur Árnadóttir hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því nú skv. 2. gr. þingskapa að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Pétur Sigurðsson og Svanhildur Árnadóttir hafa undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um breyting á ýmsum lögum vegna aðskilnaðar dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Frv. er samið að tilhlutan dómsmrn. og er ásamt frv. til laga um nauðungarsölu og frv. til laga um einkamál í héraði, sem einnig hafa verið lögð fram á þessu þingi, lokaþátturinn í heildarendurskoðun á íslenskri réttarfarslöggjöf sem gerð hefur verið á undanförnum tveimur árum. Frv. tengist því þeirri nýskipan réttarfars og framkvæmdarvalds ríkisins í héraði sem grunnurinn var lagður að með lögum um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, nr. 90/1989. Þau lög öðlast gildi 1. júlí 1992, en sama dag taka einnig gildi eftirfarandi lög á sviði réttarfars, lög um breytingar á þinglýsingarlögum, lög um aðför, lög um kyrrsetningu og lögbann, lög um meðferð opinberra mála, lög um skipti á dánarbúum og lög um gjaldþrotaskipti. Ákvæði þessara laga og frumvarpa taka til grundvallaratriða um skipan ríkisvaldsins í héraði, jafnt til stjórnsýslu ríkisins og dómstóla og leiða til umtalsverðrar breytingar á þeirri skipan sem nú er við lýði. Löggjöfin leysir af hólmi fjölda laga og lagaákvæða á sviði réttarfars sem sum hver eru meira en aldargömul. Víða í lögum er enn að finna tilvísanir í hugtök sem leggjast af og tiltekin ákvæði réttarfarslaga sem falla úr gildi þann 1. júlí 1992. Óhjákvæmilegt er að samræma slík fyrirmæli laga við hina nýju skipan. Sú samræming er reyndar vel á veg komin því að með áðurnefndum lögum sem samþykkt hafa verið í kjölfar aðskilnaðarlaga hafa verið felld úr gildi og gerðar breytingar á ákvæðum tæplega 170 annarra laga. Því til viðbótar verða væntanlega lagðar til breytingar á ákvæðum tæplega 80 laga í áðurnefndum frumvörpum um nauðungarsölu og til laga um meðferð einkamála. Tekist hefur með þessum hætti að gera fjölmargar nauðsynlegar breytingar á ákvæðum annarra laga. Engu að síður stendur eftir talsverður fjöldi lagaákvæða sem þarfnast einnig breytinga en ekki hefur verið tilefni til að taka til endurskoðunar fram að þessu. Markmið þessa frv. er að reyna að ljúka því verki þótt ósennilegt sé að tekist hafi að ná fullkominni yfirsýn yfir öll þau lagaákvæði sem hefði þurft að fella úr gildi eða breyta í þessu skyni. Það stafar m.a. af því að veruleg lagahreinsun hefur átt sér stað síðustu ár án þess að nýtt lagasafn hafi verið gefið út og var þannig bundið vandkvæðum að afla fanga um ákvæði allra gildandi laga við gerð frv. Lagðar eru til breytingar á ákvæðum 107 laga í þessu frv. Í mörgum tilvikum er um fleiri en eina breytingu að ræða á viðkomandi lögum. Frv. er byggt upp með þeim hætti að lögum sem því er ætlað að breyta er raðað í aldursröð og er mælt fyrir um eina eða fleiri breytingar á hverjum lögum í einni grein. Skýringar eru við hverja grein þar sem lýst er í stuttu máli tilefni og inntaki breytinganna hverju sinni. Oft eru þó sömu ástæður fyrir breytingum í fleiri en einni grein. Til glöggvunar mun ég geta helstu atriða sem liggja til grundvallar breytingum margra lagaákvæða, en þau eru þessi: Hugtökin bæjarþing, sakadómur, fógetaréttur, skiptaréttur og uppboðsréttur eru nefnd víða í lögum, enda eru þetta heiti héraðsdómstóla samkvæmt núgildandi lögum um skipan dómsvalds í héraði nr. 74/1972. Með I. kafla aðskilnaðarlaganna nr. 92/1989 eru þessi sérheiti héraðsdómstóla sem ráðast að viðfangsefnum þeirra afnumin, en þess í stað munu dómstólarnir heita héraðsdómar og verða kenndir við umdæmi sín. Dómstólarnir munu því alltaf bera sama heiti hvort sem þeir fást við einkamál eða refsimál svo að dæmi sé tekið. Mörg ákvæði frv. miða að því að fella niður þessi eldri heiti, en setja í stað þeirra hið nýja almenna heiti héraðsdómstóla. Frv. miðar að því að embættisheitin bæjarfógeti og borgarfógeti falli alveg niður. Þetta er í samræmi við þá stefnu sem mörkuð er í II. kafla aðskilnaðarlaga, nr. 92/1989, um að allir þeir embættismenn sem fara með framkvæmdarvald ríkisins í héraði utan Reykjavíkur beri embættisheiti sýslumanna en teljast þó um leið lögreglustjórar og tollstjórar í sínum umdæmum. Hins vegar munu þessi störf í Reykjavík skiptast á milli sýslumanns, lögreglustjóra og tollstjóra en embættisheitin borgardómari og sakadómari falla einnig niður en í stað þeirra verður notað almennt samheiti um héraðsdómara. Í allmörgum ákvæðum frv. er verið að leggja til breytingu á lögum þar sem þessi brottföllnu embættisheiti koma fram. Víða í lögum er að finna ákvæði með hugtökum öðrum en þeim sem áður voru nefnd sem verða ekki lengur notuð eftir gildistöku nýrra réttarfarslaga. Sem dæmi má nefna fógetagerðir sem verða ekki nefndar því heiti eftir gildistöku aðfaralaga nr. 90/1989, heldur aðfarargerðir. Nokkur ákvæði í frv. lúta að því að breyta slíkum úreltum hugtökum í öðrum lögum og taka upp hugtök sem samrýmast nýrri réttarfarslöggjöf. Til samræmis við stefnumörkun í athugasemdum sem fylgdu frv. til laga um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, sem varð að lögum 1989, er í nokkrum ákvæðum þessa frv. gerðar tillögur um tilfærslu verkefna frá dómsmrh. til sýslumanna. Sem dæmi um slíkt má nefna að sýslumenn munu annast ýmis viðfangsefni á sviði sifjamála og lögráðendamála sem heyra samkvæmt núgildandi lögum undir dómsmrn. Í frv. eru allmörg ákvæði sem stefna að því að fella á brott tilvísanir til eldri réttarfarslega sem falla niður 1. júlí 1992 eða eru jafnvel löngu fallin niður. Slík tilvísan er í mörgum tilvikum algerlega óþörf og hefur enga lagalega þýðingu. Í nokkrum greinum frv. eru lagðar til breytingar á lagaákvæðum þar sem dómara eru lögð í hendur tiltekin verkefni sem geta ekki fallið að viðfangsefnum dómstóla samkvæmt nýrri dómstólaskipan og réttarfarslöggjöf. Frú forseti. Ég hef í þessum fáu orðum farið yfir helstu efnisatriði þeirra fjölmörgu lagabreytinga sem lagt er til að gerðar verði vegna aðskilnaðar dómsvalds og umboðsvalds. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til laga um nauðungarsölu en það frv. er eins og hið fyrra samið að tilhlutan dómsmrn. Við samningu þess var unnið í samráði við réttarfarsnefnd en jafnframt voru drög að því kynnt stjórnum Dómarafélags Íslands, Lögmannafélags Íslands, Sýslumannafélags Íslands og var leitað tillagna þeirra og ábendinga. Frv. er aðallega ætlað að leysa af hólmi lög um nauðungaruppboð nr. 57/1949, lög um viðauka við þau lög nr. 20/1966, sem geyma ýmsar sérreglur um nauðungaruppboð á loftförum, og reglur um sölu lögveða án undangengins lögtaks nr. 49/1951. Undanfarin tvö ár hefur heildarendurskoðun farið fram á löggjöf um dómstólaskipan, réttarfar og meðferð framkvæmdarvalds ríkisins í héraði. Frv. er samið sem þáttur í þeirri endurskoðun og sniðið að þeirri skipan sem kveðið er á um í lögum nr. 92/1989 um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Núgildandi lög um nauðungaruppboð taka mið af eldri réttarfarsskipan og byggja þannig á því að framkvæmd nauðungaruppboðs sé dómsathöfn. Sú tilhögun er ekki í samræmi við nýja skipan dómsvalds og framkvæmdarvalds eftir ákvæðum aðskilnaðarlaganna sem taka gildi 1. júlí 1992 og verður af þeirri ástæðu ekki komist hjá því að endurskoða löggjöf á þessu sviði. Í samræmi við hina nýju skipan er í frv. ráðgerð sú grundvallarbreyting á framkvæmd nauðungarsölu að hún verði stjórnsýsluathöfn sem sýslumenn hafa með höndum í stað þess að héraðsdómarar annist hana sem dómsathöfn eins og leiðir af núgildandi lögum. Þetta er í samræmi við löggjöf um breytta verkaskiptingu milli sýslumanna og héraðsdómstóla sem þegar hefur verið fylgt eftir með setningu nýrra laga um aðför nr. 90/1989, laga um kyrrsetningu og lögbann, laga um skipti á dánarbúum og laga um gjaldþrotaskipti. Á þessum vettvangi stendur nú aðeins eftir að ný lög verði sett sem leiði til sams konar breytinga á framkvæmd nauðungarsölu. Að auki eru ýmis atriði í núgildandi lögum úrelt og önnur leiða til þarflausra þyngsla á framkvæmd. Heildarendurskoðun laganna hefði orðið óhjákvæmileg þótt ekki hefði komið til breyttrar skipunar dómstóla og framkvæmdarvalds í héraði með setningu aðskilnaðarlaganna. Í frv. eru því gerðar tillögur um breytingar sem eiga ekki beinlínis rætur að rekja til breyttrar dómstólaskipunar en ýmsar ástæður eru þar að baki og þessar helstar: Við gerð frv. hefur í fyrsta lagi verið hugað sérstaklega að því að leita leiða til að stuðla að því að sem hæst verð fáist fyrir eignir við nauðungarsölu. Þeirri skoðun hefur stundum verið haldið fram í almennri umræðu að lágt verð fáist fyrir eignir við nauðungarsölu þótt hún stangist reyndar á við skoðanir margra þeirra sem koma nærri framkvæmd á þessu sviði. Ætla má að nánast ógerlegt sé að staðreyna hvort eða að hvaða marki fullyrðingar um lágt söluverð eigna geti átt við rök að styðjast, enda er söluverð eignar við nauðungarsölu ekki að öllu leyti hæft til samanburðar við gangverð eignar í frjálsum viðskiptum. Þótt varasamt sé að draga almennar ályktanir um söluverð eigna á nauðungaruppboðum sé stórum lægra en sannvirði eigna nemur verður því engan veginn neitað að þess finnast vissulega dæmi. Það er keppikefli að fyrirbyggja að slík tilvik komi upp en ekki skiptir síður máli að um leið verði reynt að stuðla að því almennt að söluverð geti orðið hærra en núverandi reglur gefa viðunandi kost á. Sambærileg markmið bjuggu að baki breytingum sem voru gerðar á ákvæðum danskra og sænskra laga um nauðungarsölu fyrir rúmum áratug og hefur verið höfð hliðsjón af þeim við gerð þessa frv. Í því eru ýmis ákvæði sem byggja á þessum markmiðum og þau helstu eru eftirfarandi: Í 23. og 62. gr. er mælt fyrir um heimildir til þess að ákveða að nauðungarsala eignar fari fram á almennum markaði í stað þess að hún verði seld á uppboði. Til samræmis við þennan nýja valkost er heiti frv. til laga um nauðungarsölu en ekki til laga um nauðungaruppboð eins og heiti núgildandi laga er. Í reglum um framkvæmd nauðungarsölu á almennum markaði Í VI. kafla frv. er m.a. byggt á því að leitað verði tilboða í eignina með hliðstæðum hætti og við sölu í frjálsum viðskiptum, t.d. fyrir atbeina fasteignasala þegar um fasteign er að ræða. Heimildir til þessa úrræðis eru ekki fyrir hendi í núgildandi lögum en í framkvæmd hefur tíðkast nokkuð að samkomulag takist milli veðhafa og eigenda eignar um að fresta nauðungaruppboði til þess að reyna að koma henni í verð við frjálsa sölu. Með reglum frv. er stefnt að því að færa aðgerðir af þessum toga í fastari farveg, m.a. með því að sýslumaður stjórni þeim og taki eftir þörfum ákvarðanir um þær auk þess að úrræði eru veitt til að koma sölu á frjálsum markaði fram þótt andstaða sé gegn því af hendi einstakra veðhafa. Í 28. gr. frv. er stefnt að því að færa skilmála við uppboðssölu um ýmis önnur atriði en greiðslu kaupverðs nær venjulegum skilmálum við kaup í frjálsum viðskiptum. Er þetta gert í því skyni að hvetja til þess að aðrir en veðhafar komi á uppboð og geri boð í eign sem getur leitt til hækkaðs söluverðs. Í 28., 29. og 65. gr. er gert ráð fyrir meiri sveigjanleika til að ákveða greiðslu skilmála við uppboðssölu en nú tíðkast. Þetta getur leitt til hækkaðs uppboðsverðs, ekki síst þegar aðrir en veðhafar sýna eign áhuga. Í 37. gr. er síðan gert ráð fyrir undantekningarheimild handa sýslumanni til að ákveða eftir kröfu eða ótilkvaddur að endurtaka uppboð á eign ef hann telur boð sem komu fram á því fara fjarri líklegu markaðsverði eignar. Þetta ákvæði felur í sér vissa tryggingu fyrir því að ekki verði unað við að eign verði seld gegn óeðlilega lágu verði. Í öðru lagi má rekja ýmsar breytingar sem lagðar eru til í frv. til þess að framkvæmd hefur færst í vissum atriðum frá því sem er boðið í núgildandi lögum eftir hljóðan þeirra og má jafnvel telja álitaefni hvort sumum ákvæðanna hefur nokkru sinni í reynd verið fullfylgt í framkvæmd. Þetta á t.d. við um sum ákvæði laganna um undirbúning uppboða á fasteignum, svo sem verklagsreglur um gerð uppboðsskilmála og um ákvæði 14. gr. laganna þar sem er afmarkað hver telst vera uppboðsbeiðandi á eign hverju sinni. Ákvæði frv., sem er ætlað að leysa reglur af þessum toga af hólmi, stefna almennt að því að lögfesta reglur til samræmis við ríkjandi framkvæmd. Í þriðja lagi er stefnt að því með ýmsum ákvæðum frv. að setja nánari fyrirmæli um atriði sem hafa valdið óvissu eða misræmi í framkvæmd. Þessa gætir t.d. í ákvæðum V. og VIII. kafla frv. þar sem talsvert ítarlegri reglur koma fram en í núgildandi lögum um hvernig kaupandi standi skil á söluverði eignar við uppboð og hvaða rétthöfum yfir seldri eign beri hverjum um sig að fá í sinn hlut. Í fjórða lagi er í frv. leitast við að draga úr þyngslum og óþörfum formsatriðum við framkvæmd nauðungarsölu sem gætir óneitanlega í reglum núgildandi laga. Loks má í fimmta lagi geta þess að við gerð frv. var sérstaklega hugað að því hvort og þá hvernig væri hægt að draga úr fjölda beiðna um nauðungarsölu. Eins og áður kom fram eru beiðnir um fasteignauppboð á þriðja tug þúsunda árlega í Reykjavík einni. Slík tíðni uppboðsbeiðna á sér varla hliðstæðu meðal annarra þjóða sem búa þó við sambærilega löggjöf um nauðungarsölu. Af þeim fjölda uppboðsbeiðna sem afturkallaðar eru vegna greiðslu skömmu eftir að þær koma fram virðist mega álykta að nokkuð skorti á að skuldheimtumenn reyni nægjanlega að innheimta kröfur sínar á annan hátt áður en þeir leggja beiðnir sínar fram. Ekki síður virðist sem skuldarar geri sér fyrst grein fyrir alvöru vanskila þegar þeim er tilkynnt um að beiðni um nauðungarsölu á eignum þeirra hafi komið fram og leitast þá jafnvel fyrst við að ná samningum um uppgjör eða greiði. Þetta á sérstaklega við í tilvikum þar sem krafist er nauðungarsölu vegna lágra skulda. Þótt ljóst sé að þessari aðstöðu verði varla breytt í einni svipan með lagasetningu er í frv. lagt til að meira aðhaldi verði í senn beitt að skuldheimtumönnum og skuldum. Lagt er til að það verði í flestum tilvikum skilyrði fyrir því að beiðni verði komið fram um nauðungarsölu að skuldheimtumaður hafi áður sent skuldara formlega greiðsluáskorun eftir reglum 9. gr. frv. Áþekk almenn regla er ekki fyrir hendi í núgildandi lögum. Frv. er síðan skipt niður í fimm þætti en hverjum þætti um sig er síðan deilt í tvo eða fleiri kafla sem halda þó samfelldri númeraröð til enda. Í fyrsta þætti frv., sem inniheldur fyrstu þrjá kafla þess, er að finna almennar reglur um nauðungarsölu sem taka jöfnum höndum til allra afbrigða hennar. Í I. kafla eru almenn ákvæði um gildissvið frv. auk skilgreininga á hugtökum. II. kafli fjallar um heimildir til nauðungarsölu og í III. kafla eru fyrirmæli um form og efni nauðungarsölunnar, hvert henni skal beint og meðferð sýslumanns á henni á fyrstu stigum. Annar þáttur er lengsti þáttur frv. Í honum eru IV.--IX. kafli þess. Þar koma fram sérreglur um nauðungarsölu á fasteignum og öðrum eignum eða réttindum sem verður ráðstafað með sama hætti og fasteign. Í IV. kafla er m.a. afmarkað hvers konar eignir falla undir þessar reglur og í hvaða umdæmi eigi að krefjast nauðungarsölu. Einnig er þar vikið að fyrstu aðgerðum sýslumanns við nauðungarsölu, m.a. auglýsingu um hana, meðferð ágreinings fyrir sýslumanni og heimildir til að krefjast nauðungarsölu á almennum markaði. Í V. kafla eru reglur um uppboð á fasteignum og öðrum eignum sem ákvæði annars þáttar taka til. VI. kafli frv. hefur að geyma reglur um nauðungarsölu á almennum markaði. Þar er því m.a. lýst hvernig tilboða verður leitað í eign á almennum markaði, hvernig afstaða verði tekin til tilboða sem koma fram og hvaða atriði geta leitt til þess að hætt verði við sölu með þessum hætti. VII. kafli fjallar síðan um hvernig standa skal að varðveislu og innheimtu söluverðs og viðbrögð við vanefndum kaupanda eða kröfum sem hann hefur uppi vegna vanefnda. VIII. kafli geymir reglur um úthlutun sýslumanns á söluverði til veðhafa og annarra rétthafa. Lokaákvæði 2. þáttar eru í IX. kafla frv. Þar er mælt fyrir um rétt kaupenda til að taka við umráðum eignar, afsal til kaupenda og hvernig fer um ófullnægðar eftirstöðvar, veðkröfu og kaupanda. Þriðji þáttur frv. með X., XI. og XII. kafla fjallar um nauðungarsölu á öðrum eignum og réttindum en þeim sem ákvæði annars þáttar taka til. Ákvæði í þessum þætti varða því fyrst og fremst ráðstöfun lausafjármuna. Í fjórða þætti frv. er að finna XIII. og XIV. kafla þess. Í þeim koma fram reglur um meðferð ágreiningsmála fyrir dómstólum. Fyrri kaflinn fjallar um meðferð ágreiningsmála sem rísa um afmörkuð atriði varðandi nauðungarsöluna að því leyti sem þau verða borin undir dóm. Í þeim síðari eru reglur um meðferð mála þar sem leyst verður úr um gildi nauðungarsölunnar eftir að söluaðgerðum er lokið. Í báðum köflunum eru reglur um málsmeðferð fyrir héraðsdómi og Hæstarétti og eru þær sambærilegar við almennar reglur um meðferð einkamála að því leyti sem þar er ekki mælt á annan veg. Fimmti og síðasti þáttur frv. skiptist í þrjá kafla. XV. kafli geymir reglur um skaðabótaskyldu vegna nauðungarsölu. Í XVI. kafla er að finna gildistökuákvæði og ákvæði um brottfall og breytingu á ýmsum lagaákvæðum og að endingu er ákvæði til bráðabirgða í XVII. kafla frv. sem varðar tengsl eldri laga og yngri. Í frv. er lagt til að það taki gildi sem lög þann 1. júlí 1992 ef það verður samþykkt. Þar er miðað við sama gildistökutíma og í lögum nr. 92/1989, um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði, og réttarfarslöggjöf þeirri sem fylgt hefur verið í kjölfarið. Ég tel að svo stöddu ekki ástæðu til að gera frekari grein fyrir einstökum efnisákvæðum frv., en vísa til athugasemda með því. Ég vil þó leggja áherslu á nokkur atriði sem reifuð voru stuttlega hér að framan og eru verulega til bóta ef frv. verður að lögum. Þar vil ég í fyrsta lagi ítreka þá viðleitni sem kemur fram í ákvæðum frv. til að stuðla að því að hærra verð fáist almennt fyrir eignir á nauðungarsölu m.a. með því að veita þann valkost að hægt sé að selja eign á almennum markaði. Með þessu er hægt að komast hjá eiginlegri uppboðsmeðferð sem kann að virðast harkalegri í augum þess sem á annað borð þarf að þola nauðungarsölu á eignum sínum. Auk þess þarf vart að fjölyrða um að það er hagur allra aðila að hærra verð fáist fyrir eign ef sala á frjálsum markaði leiðir raunverulega til þess. Loks vil ég árétta hagræðingu og vinnusparnað sem frv. hefur í för með sér fyrir þá sem munu starfa við framkvæmd nauðungarsölu og sem hlýtur jafnframt að draga úr útgjöldum ríkisins. Aflagðar eru þunglamalegar formreglur m.a. um fresti á uppboðum sem hafa í framkvæmd núgildandi laga tafið mál en jafnframt aukið mjög kostnað sem endanlega lendir á uppboðsþola. Frú forseti. Ég legg svo til að málinu verði að lokinni umræðunni vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir breyting á lögum um eignarétt og afnotarétt fasteigna nr. 19/1966, með síðari breytingum. Þessi lagabreyting hefur enga efnislega breytingu á réttindum í för með sér. Samkvæmt lögum um eignarétt og afnotarétt fasteigna hafa þeir erlendu ríkisborgarar sem átt hafa lögheimili á Íslandi samfleytt í a.m.k. fimm ár haft heimild til að eignast fasteignir eða afnotarétt yfir þeim hér á landi á sama hátt og íslenskir ríkisborgarar. Einnig eru þeim heimiluð sömu réttindi sem hér hafa rétt til að stunda atvinnurekstur og vilja öðlast eignarrétt eða afnotarétt yfir fasteign til eigin nota og/eða til notkunar í atvinnustarfsemi sinni. Hins vegar er þessum aðilum samkvæmt þeirri grein sem hér er lagt til að falli brott lögð sú skylda á herðar að leggja heimildarskjöl vegna slíkra samninga til dómsmrn. og öðlast þeir ekki gildi fyrr en ráðuneytið hefur staðfest þá með áritun sinni. Þessi regla eykur aðeins á skrifræði því að ekki verður séð að ráðuneytið geti synjað um áritun á þá samninga sem heimilir eru eftir lögunum. Auk þess má benda á að öll fasteignakaupaskjöl ber að senda til fasteignaskrár ríkisins og á því að vera hægt að fylgjast með því þar í hverjum mæli samningar eru gerðir eftir þessum lagaheimildum. Hér er um mjög einfalda lagabreytingu að ræða sem fyrst og fremst felur það í sér að minnka skrifræði en breytir á engan hátt efnisreglum um kaupsamning af þessu tagi og breytir á engan hátt möguleikum manna til að fylgjast með samningum sem gerðir eru þar að lútandi. Frú forseti. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og allshn.

Hæstv. forseti. Ég vænti þess að frv. verði þegar að lokinni umræðunni vísað til allshn. þar sem ég á sæti og mun ég fá tækifæri til að fjalla um það þar. En frv. er gjörólíkt hinum tveimur fyrri frv. sem hæstv. dómsmrh. mælti hér fyrir áðan. Þar var um að ræða mál sem ég hygg að sé algjör samstaða um á Alþingi að þurfi að ná fram að ganga. Annars vegar er þar um að ræða breytingar sem eru búnar að vera lengi í athugun, eins og kom fram hjá hæstv. dómsmrh., lagfæringar og einföldun á framkvæmd málefna sem snerta mjög marga í þjóðfélaginu og hins vegar vegna þeirrar breyttu skipanar á dómstólum sem ákveðin hefur verið hér að undanförnu á síðustu þingum. En þetta frv. fjallar um breytingu á lögum sem samþykkt voru á síðasta þingi um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri. Mér finnst athyglisvert að sú fyrsta breyting sem núv. ríkisstjórn gerir á þeim lögum fjallar um að draga úr eftirliti með framkvæmd þeirra, þ.e. fella niður skyldu dómsmrn. að fylgjast þar með. Það getur vel verið að á öðrum stöðum verði svo nákvæmt eftirlit með framkvæmd laganna að allshn. komist að niðurstöðu um að þetta megi burtu falla. Ég vil þó hafa fullan fyrirvara um það atriði á meðan ég hef ekki skoðað það betur. En það sem ég vildi sérstaklega víkja að er að spyrja hæstv. sjútvrh. hvort ekki séu í undirbúningi breytingar á þessum lögum. Í umræðum um skýrslu hæstv. utanrrh. um Evrópska efnahagssvæðið beindi ég til hans spurningu um eitt atriði sem mér sýnist að muni fljótlega reyna á. Það er vegna hugsanlegs samruna fyrirtækja sem við hæstv. sjútvrh. könnumst við. Annað fyrirtækið sem þar um ræðir var a.m.k. og ég hygg er enn að einhverjum hluta í eigu hlutafélags sem er að nokkru leyti í eigu útlends aðila. Samkvæmt þeim lögum sem samþykkt voru á sl. vetri má slíkur aðili eiga áfram eignarhluta sinn í slíkum fyrirtækjum. En hvað ef stofnað verður nýtt fyrirtæki þar sem hinn erlendi aðili er bakeigandi að einhverjum hluta? Má þá ekki gera út nýja fyrirtækið að óbreyttu eignarhaldi? Mér sýnist að hér þurfi að huga betur að. Jafnvel þó að ekki verði af samningum um Evrópska efnahagssvæðið held ég að þetta sé atriði sem hlýtur að reyna á í framkvæmdinni. Sem sagt ef fyrirtækið sem erlendur aðili á eignaraðild að stofnar nýtt fyrirtæki með öðrum, hvernig verður þá um heimildir þess nýja fyrirtækis til þess að stunda fiskvinnslu og útgerð? Ég vildi nefna þetta sem dæmi til að fylgja eftir þeirri spurningu til hæstv. dómsmrh. hvort nýju lögin séu ekki í heildarendurskoðun með tilliti til þeirra samninga sem gerðir hafa verið og væntanlega verða lagðir fyrir Alþingi á næstu mánuðum þar sem tvímælalaust mun reyna miklu meira á þessi lög.

Frú forseti. Ég ítreka að sú litla breyting sem hér er verið að gera felur ekki í sér neinar efnisbreytingar heldur það eitt að draga úr tvöfaldri skriffinnsku sem ég tel að sé óþörf og hefur hvorki áhrif á efnislegar niðurstöður né möguleika til eftirlits. Að því er varðar þessi lög og samninga okkar við Evrópubandalagið um aðild að Evrópska efnahagssvæðinu þá fela þeir samningar einmitt í sér viðurkenningu á því að því er varðar fjárfestingu útlendinga í sjávarútvegi að þau lög sem við höfum sett um þau efni gilda áfram. Þær girðingar sem reistar hafa verið í íslenskri löggjöf um fjárfestingu útlendinga í sjávarútvegi standast þá nýju samninga sem gerðir hafa verið. Og um þau efni eru lögin býsna skýr enda nýlega sett af Alþingi og í ljósi þeirra breytinga sem orðið hafa. Um framkvæmd þeirra lagaákvæða vísa ég hins vegar til þeirra stjórnvalda sem með þá framkvæmd fara lögum samkvæmt.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um meðferð einkamála. Við gerð þess hefur m.a. verið leitað ábendinga og tillagna frá stjórnum Dómarafélags Íslands, Lögmannafélags Íslands, Sýslumannafélags Íslands svo og dómurum við borgardómaraembættið í Reykjavík. Frv. þetta er, ásamt frv. til laga um nauðungarsölu og til laga um breytinga á ýmsum lögum vegna aðskilnaðar dómsvalds og umboðsvalds í héraði, lokaþáttur í heildarendurskoðun sem hefur farið fram á réttarfarslöggjöfinni. Frv. er einkum ætlað að leysa af hólmi lög um meðferð einkamála í héraði nr. 85/1936. Talsverðar breytingar hafa orðið á þeim lögum á undanförnum áratugum og skortir mjög á að þau hafi heildstæðan svip eftir það. Heilir kaflar hafa t.d. verið felldir úr þeim án þess að upphaflegum númerum annarra greina hafi verið breytt. Að auki eru ýmis ákvæði laganna orðin úrelt. Sú leið var talin ákjósanlegri að gera frv. til nýrra heildarlaga um meðferð einkamála í stað þess að breyta enn einu sinni áðurnefndum lögum um meðferð einkamála í héraði sem mundi auka mjög á ósamræmt yfirbragð þeirra. Einnig er frv. ætlað að leysa af hólmi ákvæði í lögum um Hæstarétt Íslands nr. 75/1973, þar sem það kveður á um málskot einkamála til Hæstaréttar og að nokkru um meðferð mála fyrir réttinum. Lög nr. 85/1936 bera eins og áður segir heitið lög um meðferð einkamála í héraði. Frv. þetta er hins vegar til laga um meðferð einkamála og er þannig gert ráð fyrir breyttu heiti laga ef frv. nær fram að ganga. Þetta er lagt til í ljósi þess að ákvæði frv. ná ekki aðeins til málsmeðferðar fyrir héraðsdómi heldur einnig til meðferðar kærumála í heild fyrir Hæstarétti. Að auki samræmist heiti frv. betur heitinu á lögunum frá 1991, sem er um meðferð opinberra mála. Ég mun nú í stórum dráttum gera grein fyrir því í hverju helstu nýmæli felast miðað við núgildandi löggjöf en það er einkum í eftirfarandi atriðum: Ein veigamesta breytingin sem lögð er til í frv. snýr að því hvernig verði farið með svokölluð útivistarmál þar sem stefndi mætir ekki fyrir dóm við þingfestingu eða þingsókn hans fellur niður síðar. Liðlega níu af hverjum tíu einkamálum í dag eru útivistarmál. Stefndi getur áfrýjað máli til Hæstaréttar en afstaða verður þá aðeins tekin til varna hans á einu dómstigi. Hæstiréttur endurskoðar þá ekki úrlausn héraðsdómara á sömu forsendum og hann hefði gert ef stefndi hefði tekið til varna í héraðsdómi. Lagt er til að í stað þess að útivistarmálum verði skotið til Hæstaréttar þá eigi stefndi kost á því að koma fram endurupptöku útivistarmáls fyrir héraðsdómi. Þessar reglur um endurupptöku útivistarmála fyrir héraðsdómi eiga sér hliðstæðu í lögum um meðferð opinberra mála og má ætla að þær leiði til greiðari málsmeðferðar í framkvæmd, auk þess sem þær draga án efa úr álagi á Hæstarétt. Önnur veigamikil breyting sem varðar útivistarmál sem frv. ráðgerir er að í útivistarmálum verði almennt lokið með áritun dómara um aðfararhæfi. Samkvæmt núgildandi reglum verður aðeins svokölluðum áskorunarmálum lokið með áritun dómara á áskorunarstefnu. Í frv. er hins vegar gert ráð fyrir að sérreglur um áskorunarmál verði afnumdar og hægt verði að ljúka öllum útivistarmálum með slíkri áritun. Þessi tilhögun hefur vafalaust verulegan verksparnað í för með sér fyrir dómara. Flýtimeðferð einkamála er nýmæli sem kemur fram í XIX. kafla frv. Tilgangur reglna um flýtimeðferð er að opna leið til skjótari málsmeðferðar en ella á málum sem varða ákvörðun eða athöfn stjórnvalds eða atriði í tengslum við vinnudeilur ef dómari fellst á að brýn þörf sé á skjótri úrlausn og að mál hafi almenna þýðingu eða varði stórfellda hagsmuni. Þeir málaflokkar sem eru sérstaklega tilgreindir í 123. gr. frv. eru valdir með tilliti til þess að málsaðili getur almennt ekki leitað verndar á hagsmunum sínum í þessum tilvikum með lögbanni. Tafir á því að fá úrlausn um hagsmunina gætu hins vegar leitt til þess að þeir glötuðust. Reglur um málflutningshæfi og fyrirsvar í einkamálum er að finna í 17. gr. frv. en sambærilegar reglur er ekki að finna í núgildandi lögum um meðferð einkamála í héraði. Jafnframt eru settar fram ítarlegri reglur í frv. um aðild að einkamálum en finnast í núgildandi lögum, þar á meðal um samaðild, varaaðild og stöðu réttargæsluaðila í einkamálum. Í 3. mgr. 25. gr. frv. er kveðið á um heimild félaga og samtaka til að höfða mál í eigin nafni til að leita dóms um viðurkenningu á réttindum félagsmanna sinna. Eftir núgildandi lögum hefur sú leið verið útilokuð en viðbrögð við því hafa oft verið þau að stéttarfélög eða hagsmunasamtök hafa þá fengið einhvern félagsmanna sinna til þess að höfða mál um sína eigin hagsmuni. Félögin eða samtökin hafa þá staðið undir kostnaði af rekstri máls til þess að fá fordæmi í dómsúrlausn um réttindi annarra félagsmanna. Sú leið sem lögð er til hér þykir ólíkt einfaldari og eðlilegri. En í erlendum rétti má finna ýmis afbrigði af heimildum sem þessum. Ýmsar breytingar eru ráðgerðar í V. kafla frv. um varnarþing. Þar má helst nefna að í 32. og 33. gr. er leitast við að setja fram mun skýrari reglur um heimilisvarnarþing en koma fram í núgildandi lögum. Ýmsar breytingar eru gerðar á reglum um fasteignavarnarþing í 34. gr. frv. og nýmæli er að finna í 37. gr. þess um svokallaða neytendavarnarþing. Í XIII. kafla frv. er gert ráð fyrir talsverðum breytingum frá þeim reglum sem nú gilda um birtingar á stefnum. Miðað er við að lögbókandi geti eftir sem áður birt stefnu og að birta megi stefnu í Lögbirtingarblaði við sömu aðstæður og nú er heimilað í lögum. Um birtingu stefnuvotts er sú breyting hins vegar ráðgerð í 83. gr. að einn stefnuvottur leysi verkið af hendi í stað tveggja eins og nú þarf. Þá er í 83. gr. að finna fyrirmæli um fleiri kosti um birtingu stefnu en nú eru leyfðir. Þannig er annars vegar mælt fyrir um heimild til að birta stefnu með því að senda hana í ábyrgðarbréfi sem borinn er út til viðtakanda. Sérstakar reglur eru í XIII. kafla frv. um hvernig staðið verður nánar að slíkri birtingu og gerð vottorðs um hana. Hins vegar er þarna að finna þau nýmæli að stefnubirting megi fara fram á þann hátt að stefndi riti sjálfur undir yfirlýsingu á stefnuna um að hún hafi verið birt sér eða lögmaður gerir það fyrir hans hönd. Loks má leiða af fyrirmælum 93. gr. að eftir sem áður er gert ráð fyrir þeim kosti að stefndi geti mætt fyrir dóm án undangenginnar stefnubirtingar til þingfestingar máls. Reglur um sáttir í einkamálum er að finna í XV. kafla frv. en ráðgert er að þær geti komið til með tvennum hætti. Mælt er fyrir um sáttaumleitanir dómara og gerð dómsáttar með nánast óbreyttum hætti frá ákvæðum I. kafla laga nr. 85/1936, eins og þeim var breytt með lögum nr. 28/1981. Þau nýmæli er síðan að finna í 107. gr. frv. að aðilar geti óskað eftir því að mál þeirra verði lagt fyrir sýslumann til sáttaumleitana fyrir milligöngu dómara eða að þeir nýti eftir atvikum fresti í máli til þess að beina því sjálfir til sýslumanns í þessu skyni. Tilgangur þessarar heimildar er fyrst og fremst sá að aðilar geti átt kost á því að beina máli sínu til óháðs embættismanns sem gæti tjáð sig opinskátt við þá um álit á ágreiningsefni þeirra. Slíkt getur dómari ekki gert við sáttaumleitan án þess að hæfi hans til að fara með mál í ágreiningsefninu verði teflt í tvísýnu. Fyrirmæli um gjafsókn eru í XX. kafla frv. Þar er að ýmsu leyti byggt á tillögum um breytta skipan hennar sem komu fram í V. kafla frv. til laga um opinbera réttaraðstoð, en það var lagt fram á 113. löggjafarþingi án þess að það væri útrætt. Frv. þetta geymir að nokkru leyti ákvæði um málskot til Hæstaréttar, en reglur í þeim efnum varðandi einkamál eru nú í lögum um Hæstarétt Íslands. Þessi skipan er lögð til hér til samræmis við efni laga um meðferð opinberra mála sem geyma reglur um málskot á þeim vettvangi. Einnig má benda á að málskotsreglur koma fram í lögum um skipti á dánarbúum og lögum um gjaldþrotaskipti, auk þess sem gert er ráð fyrir slíkum reglum í frv. til laga um nauðungarsölu. Með þessu er horfið að mestu frá þeirri stefnu laga nr. 75/1973 að reglur um málskotsheimildir komi þar fram ásamt heildarfyrirmælum um meðferð mála fyrir Hæstarétti. Af einstökum atriðum í XXIV. og XXV. kafla frv. má í fyrsta lagi geta þess að nokkrar breytingar er að finna í 143. gr. á heimildum til að beita kæru til Hæstaréttar í einkamálum. Sérstakar takmarkanir á kæruheimildum eru ráðgerðar samkvæmt frv. eftir að aðalmeðferð máls er byrjuð fyrir héraðsdómi. Í öðru lagi má benda á að í XXV. kafla er gert ráð fyrir strangari skilyrðum fyrir áfrýjun máls til Hæstaréttar en í núgildandi lögum, bæði varðandi þá lágmarkshagsmuni sem þurfa að vera í húfi í máli og fresti til áfrýjunar. Þá má nefna að í 154. gr. er mælt fyrir um að Hæstiréttur veitir áfrýjunarleyfi, hvort sem þess yrði þörf vegna þess að áfrýjunarfjárhæð væri ekki náð eða að almennir frestir til áfrýjunar væru liðnir, en eftir núgildandi lögum um þessi efni hefur dómsmrh. þessar leyfisveitingar með höndum. Áðurnefndar breytingar á reglum um áfrýjun til Hæstaréttar eru sambærilegar við þær sem voru lagðar til í frv. til laga um breytingu á lögum nr. 75/1973 sem var lagt fram á 113. löggjafarþingi en var þá ekki útrætt. Að endingu má nefna nýmæli í XXVI. kafla frv. sem inniheldur sérreglur um heimildir til að taka upp mál sem hafa verið dæmd fyrir héraðsdómi og ekki sætt áfrýjun til Hæstaréttar eftir að áfrýjunarfrestir eru liðnir. Sambærilegar reglur eru ekki fyrir hendi í núgildandi lögum. Við gerð frv. hefur verið leitast nokkuð við að gæta samræmis við ákvæði laga um meðferð opinberra mála að því leyti sem það getur átt við. Þá er rétt að geta þess að frv. til nýrra heildarlaga um meðferð einkamála í héraði var flutt á 75. löggjafarþingi árið 1955 og endurflutt á 82. löggjafarþingi 1961, en varð ekki útrætt. Hefur sérstaklega verið litið til þessa frv. og sóttar þangað fyrirmyndir í ýmsum efnum. Einnig var sérstaklega hugað að danskri og norskri löggjöf til samanburðar þegar frv. var samið. Frú forseti. Ég hef í aðalatriðum gert grein fyrir þeim breytingum sem þetta nýja frv. til laga um meðferð einkamála felur í sér og legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Virðulegi forseti. Ég tala hér fyrir frv. til laga um breytingu á lögum nr. 39/1990, um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins, sem er á þskj. 10. Flm. að frv. ásamt mér eru Steingrímur Hermannsson, Jóhannes Geir Sigurgeirsson, Jón Kristjánsson, Ólafur Þ. Þórðarson, Guðni Ágústsson, Ingibjörg Pálmadóttir og Finnur Ingólfsson. Í frv. segir svo: ,,Við 4. gr. laganna bætist ný málsgrein er orðast svo: Fyrirtækjum, sem greiða Verðjöfnunarsjóði, er heimilt að inna þá greiðslu af hendi til síns viðskiptabanka eða innlánsstofnunar þar sem fjármagnið verði ávaxtað enda sé fullnægt almennum reglum sem sjóðstjórn setur, m.a. um ávöxtun fjárins, sbr. 11. gr. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.`` Í grg. segir svo: ,,Þann 5. maí 1990 samþykkti Alþingi lög um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins sem tóku gildi 1. júní 1990. Hlutverk sjóðsins er, eins og segir í lögunum, að draga úr áhrifum verðsveiflna á sjávarafurðum á þjóðarbúskapinn. Þrátt fyrir það sem segir í 7. gr. laganna, að innstæður á verðjöfnunarreikningum sjóðsins teljist eign hans, er ekkert sem mælir gegn því að það fjármagn, sem hin ýmsu fyrirtæki sjávarútvegsins greiða til sjóðsins, sé ávaxtað í viðskiptabönkum fyrirtækjanna, enda segir í 4. gr. laganna að greiðslur skuli renna inn á verðjöfnunarreikning á nafni viðkomandi framleiðanda. Staða á reikningum Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins er nú um 2,6 milljarðar kr. Af því má sjá að hér er um verulegt fé að ræða sem tekið er úr rekstri fyrirtækjanna til hugsanlegrar verðjöfnunar. Markmið þessa frv. er að gefa þeim sem gert er að greiða hluta af afrakstri atvinnustarfsemi sinnar til Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins rétt til að ávaxta það fjármagn þar sem framleiðslan og verðmætasköpunin hefur orðið.`` Í lögunum um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins segir að greitt skuli í sjóðinn þegar markaðsverð afurða í hverri deild er að meðaltali 3--5% hærra en staðvirt meðalverð (grundvallarverð) síðustu fimm árin og skal innborgunin vera 50% af því sem umfram er. Virðulegi forseti. Ég ætla mér ekki að hefja almenna umræðu um Verðjöfnunarsjóðinn og verkefni hans. Ég stóð að samþykkt þeirra laga sem segja það hlutverk sjóðsins að draga úr áhrifum verðsveiflna á sjávarafurðum á þjóðarbúskapinn. Í ræðu hæstv. sjútvrh. í umræðum um sjávarútvegsmál fyrir stuttu kom fram það sjónarmið að Verðjöfnunarsjóðurinn gegndi einnig mikilsverðu hlutverki vegna þeirra kjarasamninga sem gerðir voru og kenndir eru við þjóðarsátt. Því bæri að fara varlega í allar breytingar á sjóðnum. Meginmarkmiðið með flutningi þessa frv. er að kveða skýrt og ákveðið á um það atriði að það fjármagn, sem hin ýmsu sjávarútvegsfyrirtæki lögum samkvæmt greiða til Verðjöfnunarsjóðsins til hugsanlegrar sveiflujöfnunar, verði heimilt að ávaxta í viðskiptabönkum fyrirtækjanna og þá í þeim byggðarlögum þar sem framleiðslan er. Hér er hreyft miklu ,,prinsippmáli``, ef ég má nota það orð. Það hefur því miður viðgengist í allt of ríkum mæli að fjármagn sem tekið er af atvinnurekstrinum vegna ýmiss konar uppsöfnunar sé flutt frá þeim stöðum þar sem framleiðslan verður til til vörslu á einum ákveðnum stað. Í því tilviki sem hér um ræðir er óeðlilegt að svo sé, enda ekkert í lögum Verðjöfnunarsjóðs sem kveður á um að þessir milljarðar skuli fluttir frá hinum ýmsu framleiðslubyggðarlögum til uppsöfnunar á einum stað. Í 6. gr. laga sjóðsins segir m.a.: ,,Lánastofnanir skulu innheimta greiðslur til sjóðsins.`` Og í 11. gr. segir: ,,Stjórn Verðjöfnunarsjóðs hefur yfirumsjón með starfsemi sjóðsins. Hún ræður starfsfólk til að annast daglegan rekstur hans eða semur um það við fjármálastofnanir eftir því sem hagkvæmt þykir.`` Það frv. sem hér er flutt miðar að því, eins og fyrr segir, að taka af öll tvímæli um að heimild sé til þess að ávaxta inngreiðslur Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins í viðskiptabönkum viðkomandi fyrirtækja, enda fullnægi þeir almennum reglum sem sjóðurinn setur um ávöxtun fjárins. Ég vék fyrr að ræðu hæstv. sjútvrh. í umræðunni um sjávarútvegsmálin þar sem fram kom að tap í vinnslu í sjávarútveginum væri nú um 7--8% og, sem verra er, að á næsta ári er spáð enn meira tapi, eða um 9--10% og um 5--6% tapi í sjávarútveginum í heild sinni. 18--20% skerðing á aflaheimildum vegur hér vissulega þungt. Hér eru því válegar fréttir og ástæða fyrir þá sem í brúnni standa að huga vel að veðurkortum og kompásnum sérstaklega þannig að forðast megi þau dufl sem ævintýramenn hafa verið að leggja á hefðbundnum miðum þjóðarskútunnar. Ég beini því orðum mínum og eindreginni áskorun til hæstv. sjútvrh. að hann hafi frumkvæði að því að ákvæðum 10. gr. laga um Verðjöfnunarsjóðinn verði þegar í stað beitt. En þar segir: ,,Stjórn sjóðsins er heimilt að fella niður inngreiðslur í Verðjöfnunarsjóð verði verulegur aflabrestur.`` Fulltrúar veiða og vinnslu í stjórn sjóðsins hafa flutt um það tillögur að inngreiðslum í sjóðinn verði hætt en það ekki náðst fram vegna andstöðu fulltrúa ríkisvaldsins. Öll rök hljóta að hníga að því að við núverandi aðstæður séu engar forsendur fyrir því að beita innborgunarskyldu fyrirtækjanna í Verðjöfnunarsjóð miðað við þá miklu aflaskerðingu sem ákveðin er og það gífurlega tekjutap sem sjávarútvegurinn má þola m.a. af þeim sökum. Ef 20% aflaskerðing er ekki mælanleg sem verulegur aflabrestur fyrir ásjónum fulltrúa ríkisvaldsins í stjórn Verðjöfnunarsjóðs og þeir meta ekki 10. gr. laga sjóðsins á þann veg að heimildir séu fyrir hendi þegar svo stendur á sem nú að fella niður inngreiðslur í Verðjöfnunarsjóðinn verður að flytja um það sérstakt þingmál sem tekur af allan vafa hvað þetta varðar og tryggir betur rétt þeirra sem til sjóðsins greiða. Sú aflaskerðing sem hér er talað um nemur hvorki meira né minna en um 50 þús. tonnum fisks og er nálægt því að vera meðaltalsvinnsla um átta fiskvinnslufyrirtækja. Ekki er fjarri lagi að ímynda sér að aflaverðmæti þessa fisks sé um 3 milljarðar kr. upp úr sjó. Ég efast um að menn hafi almennt gert sér grein fyrir því hversu gífurlega tekjuskerðingu hér er um að ræða. Það sem verra er er að ríkisstjórnin lætur ekki staðar numið hér. Hún hefur einnig ákveðið að breyta starfsemi Hagræðingarsjóðs sjávarútvegsins frá því tvíþætta hlutverki sínu að stuðla að aukinni hagkvæmni í útgerð og aðstoða byggðarlög er standa höllum fæti vegna breytinga á útgerðarháttum. Ríkisstjórnin hefur tekið ákvörðun um að taka 12.000 þorskígildistonn sem féllu frá útgerðinni til Hagræðingarsjóðs og fénýta þau til annarrar starfsemi. Á sama tíma og þessar aðgerðir voru í smíðum sátu menn í samgrn. við sömu iðju og upphugsuðu nýjar leiðir til skattlagningar á sjávarútveginn. Þetta er síðan staðfest í frv. til fjárlaga sem nú liggur fyrir. Þar segir m.a.: ,,Samgrh. hefur skipað nefnd sem hefur það verkefni að draga úr kostnaðarhlutdeild ríkisins til hafna jafnframt því að auka framkvæmdafé og treysta rekstrargrundvöll þeirra.`` Í fjárlögunum er einnig látið að því liggja að breyta eigi til um þær greiðslur til sjómanna sem nefndar hafa verið sjómannaafsláttur. Fjmrh. hefur reyndar sagt að óeðlilegt sé að þessir hlutir falli á ríkissjóð. Hér sé um kjaramál að tefla og því sé eðlilegt að útgerðin greiði þetta eins og önnur laun. Hér er um nýja skattlagningu á sjávarútveginn að ræða sem nemur hvorki meira né minna en 1,5 milljarði kr. Á venjulegu máli er hér verið að tala um stóraukna skattheimtu til þessa málaflokks og augljóst að sjávarútveginum er ætlað að bera stóran hluta þessarar nýju skattheimtu. Hér er stórlega þrengt að heilbrigðum atvinnurekstri. Ég trúi því ekki að hér séu ekki nægilega margir þingmenn sem vilji stöðva þessa siglingu. Þetta er hættuleg sigling og brotsjóar munu ríða yfir ef ekki verður sveigt af leið. Það er grundvallarmál fyrir íslenskan sjávarútveg að ná fram verulegri aukningu og arðsemi í rekstri. Verk hverrar ríkisstjórnar eiga að hvetja til slíks. Þau skilyrði verður að skapa að innlendar vinnslustöðvar geti greitt hærra fiskverð og bætt launakjör þeirra er í fiskvinnslu starfa. Ef þetta næst ekki fram munum við óðfluga stefna að því að verða aðeins veiðiþjóð í landi okkar og láta öðrum þjóðum eftir að njóta margfeldisáhrifa vinnslunnar. Ríkisstjórnin verður að hverfa frá þessari stefnu hóflausrar skattheimtu. Það var mikið ólánsverk hjá núv. ríkisstjórn að láta það verða eitt af sínum fyrstu verkum að hækka vexti og íþyngja þessari atvinnugrein jafnmikið og þá var gert og enn eru uppi áform um stórauknar álögur á sjávarútveginn. Menn heimfæra ekki erlendar hagfræðikenningar á íslenska atvinnustarfsemi sem byggir afkomu sína að svo stórum hluta á einni atvinnugrein. Það verður aldrei friður um þessi mál ef svo heldur fram. Það er von mín að hæstv. sjútvrh. geti hér gefið fyrirheit um að hann beiti áhrifum sínum á þann veg að fallið verði frá inngreiðslum í Verðjöfnunarsjóð meðan atvinnugreinin má búa við svo erfið rekstrarskilyrði, m.a. vegna stórkostlegrar aflaskerðingar. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að það frv. sem ég hef mælt fyrir og kveður á um heimild til þeirra fyrirtækja sem greiða til Verðjöfnunarsjóðs sjávarútvegsins að ávaxta inngreiðslur sínar í viðskiptabanka fyrirtækisins fái góðan hljómgrunn og jákvæða afgreiðslu hv. þm. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. og sjútvn.

Virðulegi forseti. Ég mun að ráði hv. 1. flm. þessa frv. ekki fara út í mikla almenna umræðu um það, enda mun mér gefast kostur á að spyrja þeirra spurninga sem mér liggja á hjarta í sjútvn. Mig langar hins vegar til að fram komi í þessari umræðu að nú þegar blasa við ýmsar spurningar varðandi Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins. Hugsunin að baki þessa sjóðs er að sjálfsögðu mjög góð --- að eiga eitthvað í sjóði til mögru áranna --- en því er ekki að neita að þær spurningar hafa komið upp hversu vel þetta fé nýtist þeim sem leggja fyrir. Einn anga þeirrar umræðu má sjá í því frv. sem hér liggur fyrir. Það skiptir máli hvar fjármunir eru ávaxtaðir. Því er heldur ekki að neita að ýmsir telja að með því að greiða í Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins hafi þeir e.t.v. glatað fé. Ekki síst á þetta við ef fyrirtæki lendir í greiðsluerfiðleikum eða stendur frammi fyrir gjaldþroti. Því væri forvitnilegt ef sjútvn. mundi líta örlítið ofan í þau mál. Ég veit ekki hvort hún mun telja þau á sínu verksviði, en mig langaði til að það kæmi fram í þessari umræðu að ég mun spyrja þessarar spurningar. Mér þætti jafnframt, eins og hv. 1. flm. þessa máls, vænt um að heyra skoðun hæstv. sjútvrh., þar sem hann er staddur hér, á því máli sem hér liggur fyrir og ekki væri lakara ef hægt væri að fá upplýsingar um þær spurningar sem ég boðaði hér að ég mundi leggja fram í sjútvn. til umræðu. En þar sem ég mun virða það að fara ekki út í almenna umræðu um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins ætla ég ekki að hafa fleiri orð um þetta og þakka hv. flm. fyrir að hreyfa þessu máli.

Virðulegi forseti. Ég mun ekki lengja þessa umræðu. Ég fæ tækifæri til að fjalla um málið í sjútvn. Mig langar þó að segja að ég vil hafa um það fullan fyrirvara að styðja almennt við mál af þessu tagi einfaldlega vegna þess að ég tel ekki að skyldusparnaður, eins og um er að ræða með þessum sjóði, eigi að vera viðtekin regla í þjóðfélaginu. Mér finnst að ríkið eigi að tryggja stöðugleika með öðrum hætti en þeim að gera einhverjum fyrirtækjum að safna fyrningum og senda það síðan út þegar ríkinu lystir. Það er reyndar þegar komið í ljós að þetta fé hefur ekki legið á lausu handa þeim fyrirtækjum sem hafa þó riðað á barmi gjaldþrots og þess vegna held ég að það sé full ástæða til þess að setja spurningarmerki við þennan sjóð. Núna þegar þessi aflaskerðing hefur riðið yfir og menn sjá fram á áframhaldandi taprekstur hjá mörgum sjávarútvegsfyrirtækjum hafa margir forráðamenn þeirra látið a.m.k. mig heyra að þeim finnist undarlegt að eiga inni í sjóðum á sama tíma og þeir geta ekki staðið í skilum annars staðar. Það er umhugsunarvert hvort ekki eigi að bregðast snarlega við og breyta þannig að menn geti nýtt sér þetta fé. Ég ætla ekki, eins og ég sagði áðan, að lengja umræðuna hér. Við fáum tækifæri til að fjalla um þetta áfram. Ég tel reyndar að góðra gjalda vert sé að reyna að hafa áhrif á að fé, sem tekið er hvar sem er á landinu, sé ávaxtað á þeim stað þar sem það verður til og það er út af fyrir sig góð hugsun í þessu frv. að mínu viti.

Herra forseti. Ég vil fyrst og fremst geta þess í tilefni af því að þetta frv. hefur verið flutt og fyrir því mælt að fyrir skömmu var skipuð nefnd til að fara yfir lög um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins með tilliti til allra aðstæðna og þeirra tillagna sem fram hafa komið frá hagsmunaaðilum í sjávarútvegi um breytingar á sjóðnum. Það er ráðgert að þessi nefnd, sem starfar undir forustu Hallgríms Snorrasonar hagstofustjóra, skili niðurstöðum sínum um miðjan desembermánuð. Það er fjölmargt sem rekur til þess að slík endurskoðun fari fram. Það er eðlilegt að það verði skoðað í ljósi þeirra miklu breytinga sem nú eiga sér stað með auknu frelsi í flutningum fjármagns og með því frelsi sem er að komast á í verðmyndun sjávarfangs hvort verðjöfnun af þessu tagi getur staðist til lengri tíma. Hér hefur einnig verið minnt á ýmis álitaefni sem hljóta að þarfnast skoðunar, ætli menn sér að halda verðjöfnun af þessu tagi áfram um einhver ár. Þar á ég m.a. við það efnisatriði sem kemur fram í þessu frv. Þar á ég einnig við það álitaefni hvort þessi sparnaður getur verið eign þeirra fyrirtækja sem greiða í sjóðinn og komi til útborgunar til að mynda við gjaldþrotaskipti og fleiri álitaefni af því tagi. Það er svo sérstakt álitaefni sem hv. flm. vék hér að hvort beita eigi heimild í núgildandi lögum til að stöðva inngreiðslur í sjóðinn vegna aflasamdráttar. Það er alveg tvímælalaus heimild samkvæmt núgildandi lögum að stöðva inngreiðslur ef um er að ræða verulegan aflasamdrátt. Ég hef talið það nauðsynlegt áður en ákvörðun yrði tekin hér að lútandi að meta málið í heild sinni. Við horfum til þess að ekki eru miklar líkur á því að heildarafli aukist á næstu árum miðað við þær upplýsingar sem við höfum í höndum og ákvörðun um þetta efni gæti því í raun og veru þýtt að það væri verið að taka sjóðinn úr sambandi eða að leggja hann niður til margra ára. Þess vegna hef ég talið mjög mikilvægt að þessi heildarúttekt færi fram áður en slík ákvörðun yrði tekin. En vitaskuld hlýtur hver einasti maður að sjá að þegar sjávarútvegurinn verður fyrir því áfalli sem hann hefur orðið fyrir með þessum mikla aflasamdrætti komast menn ekki hjá því að líta til þessa atriðis. Á hinn bóginn verða menn að hafa í huga að þessi sjóður er verðjöfnunarsjóður. Honum er ætlað að jafna verðsveiflur á erlendum mörkuðum. Hann er ekki samkvæmt efni sínu og lagaákvæðunum afkomujöfnunarsjóður. Það er mjög skýrt en það kemur hins vegar á daginn, ekki í fyrsta skipti nú heldur hefur það oft gerst áður, að þegar á reynir og afkoman versnar af öðrum ástæðum en þeim að verðið sé að lækka á erlendum mörkuðum sýnist mönnum sem sjóðurinn eigi að virka sem afkomujöfnunarsjóður og vilja taka afstöðu til hans út frá þeim bæjardyrum. Þetta sýnir okkur að það er mjög erfitt í framkvæmd að viðhalda með árangri jöfnunarsjóði af þessu tagi. Þeim skoðunum hefur verið haldið fram að eðlilegast væri að verðjöfnun færi fram innan fyrirtækjanna sjálfra, á þeirra ábyrgð, og þá yrði greitt fyrir því með sérstökum skattareglum að fyrirtæki gætu safnað í sjóði til þess að mæta verðsveiflum. Þá væri ábyrgðin hjá stjórnendum hvers einstaks fyrirtækis hvort safnað væri til mögru áranna og yrðu þá hinir, sem ekki hefðu þá fyrirhyggju, að bíta í það súra epli þegar á móti blési. Mörg rök mæla með því að opna leiðir eftir skattalögum til verðjöfnunar af þessu tagi. Þar koma hins vegar upp álitaefni um það hvort mismuna eigi milli atvinnugreina, hvort slíkar skattareglur geti gilt fyrir eina atvinnugrein en ekki aðra þannig að það mál er engan veginn auðleyst. Ég held án þess að ástæða sé til þess að lengja þessar umræður að ljóst sé að hér eru fjölmörg álitaefni og ýmis þeirra snúin og ekki auðveld viðureignar. En við fáum ugglaust tækifæri til þess síðar að ræða frekar um bæði þennan þátt í málefnum sjávarútvegs eins og aðra. En kjarni málsins, að því er þetta frv. varðar, er sá að endurskoðun stendur nú yfir á lögunum í heild sinni og þeim álitaefnum sem uppi eru og ætlunin er að ljúka þeirri endurskoðun fyrir miðjan næsta mánuð. Ég vil svo aðeins vegna ummæla hv. flm. þess efnis að nú sé verið að leggja nýja skatta á sjávarútveginn leiðrétta nokkuð þann misskilning sem þar kemur fram. Aflaheimildir Hagræðingarsjóðs fela ekki í sér nýjar álögur á sjávarútveginn. Þær álögur höfðu verið ákveðnar áður þegar lögin um Hagræðingarsjóð voru sett. Þá var mælt fyrir um það að taka þessar aflaheimildir frá og nýta þær með ákveðnum hætti. Það er á hinn bóginn verið að breyta um verkefni, nota þær tekjur sem þessar aflaheimildir gefa í þágu hafrannsókna. Ég geri ráð fyrir að við getum rætt um þetta atriði þegar það mál kemur hér á dagskrá og ég ætla ekki að stofna til umræðna um það nú en aðeins leiðrétta að hér er ekki um að ræða nýjan skatt á sjávarútveginn, hann hafði verið lagður á áður. Hins vegar kemur fram í fjárlagafrv. að það er ný skattheimta þegar kveðið er á um að sjávarútvegurinn skuli nú borga veiðieftirlitið að fullu sem hann greiddi af hálfu áður. Þar er um viðbótarálögur að ræða. En það er ekki um viðbótarálögur að ræða að því er varðar Hagræðingarsjóðinn og Hafrannsóknastofnun.

Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en sagt hér fáein orð vegna orða hæstv. sjútvrh. Þessi ákvörðun um að selja veiðiheimildir Hagræðingarsjóðs er mikil ákvörðun að mínu viti og er ákvörðun um að ríkið ætli í fyrsta skipti að selja veiðiheimildir á fullu verði. Það er ákvörðun sem er stefnumarkandi og ég tel að full ástæða sé til að kalla hana skattlagningu einfaldlega vegna þess að hún vísar veginn fram á við. Dettur mönnum í hug að eftir að ríkið er einu sinni farið að selja á fullu verði aðgang að fiskimiðunum verði ekki haldið áfram að gera það? Verða menn ekki komnir með hærri tölu til að selja á næsta ári til þess að ná sér í tekjur til sjávarútvegsins? Ég tel að þetta sé stefnumarkandi ákvörðun um að taka upp veiðileyfagjald og ég mun mótmæla því á öllum stigum.

Herra forseti. Vegna þessara ummæla hv. þm. vil ég aðeins minna á að ákvæðin um hvernig aflaheimildum Hagræðingarsjóðs verður ráðstafað eru óbreytt. Sú skipan mála sem kveðið er á um í því frv. sem er flutt verður af hálfu núv. ríkisstjórnar, um sölu veiðiheimildanna, er orðrétt eins og í núgildandi lögum um Hagræðingarsjóð, þ.e. að aflaheimildirnar verði boðnar á gangverði með forkaupsrétti til þeirra sem hafa aflaheimildir fyrir og leitað verði tilboða í þær sem ekki seljast með þeim hætti. Fyrrv. ríkisstjórn og stjórnarmeirihluti, þar á meðal allir þingmenn Alþb. á því kjörtímabili, samþykktu þessa skipan sem farveg til að koma þessum aflaheimildum í verð og það er byggt á óbreyttri skipan í því frv. Þess vegna stendur enn eftir að hér er einungis verið að breyta um verkefni og frá því að taka á ákveðnum byggðaverkefnum yfir í það að standa straum af hafrannsóknum.

Virðulegi forseti. Hæstv. sjútvrh. er að reyna að bera af sér grundvallarbreytingar í fiskveiðistjórnun. Ef áform hans ná fram að ganga verður hann fyrsti ráðherrann sem leggur til að aflaheimildir verði seldar einungis í því skyni að fénýta þær sem skattstofn fyrir ríkisstofnun. Af því sem lagt hefur verið fram um þessar fyrirhuguðu breytingar má ráða að út úr núgildandi lögum, svo gölluð sem þau nú eru að mínu mati, enda stóð ég ekki að þeim hæstv. ráðherra, verður tekið það ákvæði að grípa inn í málin í einstökum byggðarlögum þegar þau verða fyrir skakkaföllum af því tagi að missa frá sér verulegar aflaheimildir. Þessi þáttur verður tekinn út úr núgildandi lögum og í staðinn verða heimildirnar seldar með einhverjum hætti. Hér er í fyrsta lagi um að ræða verulega breytingu frá núgildandi lögum og í öðru lagi er ráðherrann að hrinda í framkvæmd grundvallarbreytingu á sjávarútvegsstefnunni þrátt fyrir hans fyrri yfirlýsingar um að hann sé andvígur veiðileyfagjaldi. Með þessu móti væri verið að stíga það skref sem ég óttast að menn mundu ekki ná að stíga til baka heldur muni festast í veiðileyfasölukerfinu, svo gæfulegt sem það nú er fyrir landsbyggðina. Ég vil líka minna hæstv. sjútvrh. á, vegna áforma um breytingar á núgildandi lögum um Hagræðingarsjóð, að nú þegar eru vandamál í ýmsum byggðarlögum þar sem menn eru að glíma við hvernig þeir geta haldið fiskveiðiheimildunum sem þeir hafa nú. Það er ekkert lítið vandamál sem verið er að glíma við því að þar er m.a. um að ræða tölur af stærðargráðunni um það bil 1 milljarður kr. Og það er ekki lítill skattur, hæstv. ráðherra, á lítið byggðarlag ef menn neyðast til þess að kaupa lífsafkomu sína á fullu verði og það munu menn auðvitað gera fremur en að missa hana. Það má líka minna á að þær aflaheimildir sem eru til reiðu í Hagræðingarsjóði eru heimildir sem voru teknar frá öðrum, heimildir sem hefðu annars runnið til útgerðarmanna samkvæmt þeim reglum sem um það gilda. Þetta er raunverulega af þeim tekið og þeim síðan boðið að kaupa það aftur. Auðvitað er þetta ekkert annað en skattlagning. Það er alveg furðulegt hlutverk Sjálfstfl. í stjórn landsins að leggjast á það af meiri þunga en nokkur annar flokkur að skattleggja landsbyggðina og að standa gegn því að breyta núgildandi lögum um fiskveiðistjórn Íslands þannig að mönnum sé gert kleift að bjarga sér sjálfir. Það ætti öllum að vera ljóst að miðað við núgildandi lög er það í raun ógerlegt að framfylgja þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar að sjávarútvegsfyrirtæki eigi að fara á hausinn ef þau geta ekki bjargað sér sjálf því ef slík fyrirtæki fara á hausinn þýðir það uppnám í viðkomandi byggðarlagi vegna aflaheimildanna. Og hvort tveggja geta menn ekki gert í senn, að vera að selja mönnum þessar heimildir en halda óbreyttri skipan í fiskveiðistjórnun.

Herra forseti Ég get að sjálfsögðu ekki gert þá kröfu að hv. þm. skilji það sem hér er sagt, en mér finnast réttmætt að gera þá kröfu að hann skilji hvaða efnisbreytingar hans eigin flokkur hefur gert á lögum um þessi málefni. Ég skal taka það skýrt og skorinort fram að ég greiddi atkvæði á móti lögunum um Hagræðingarsjóð á sínum tíma. En í þeim lögum sem Alþb. stóð að og greiddi atkvæði á þingi er kveðið á um að taka þessar aflaheimildir frá og það er alveg rétt að í því felst gjaldtaka. Það hefur aldrei neitt annað verið sagt af minni hálfu. En Alþb. stóð að þeim ákvörðunum á þinginu ásamt tveimur öðrum flokkum. Og Alþb. stóð að því að koma þessum aflaheimildum í verð með því að kveða á um að þær skyldu boðnar með forkaupsrétti á gangverði og í það sem ekki seldist þannig skyldi leitað tilboða. Þetta voru miklar breytingar og fólu í sér gjaldtöku. Það er alveg rétt að þetta voru grundvallarbreytingar, en þær voru gerðar af fyrrv. ríkisstjórn og þar á meðal af Alþb. Það eina sem ég hef beitt mér fyrir er að nota peningana með öðrum hætti. Í stað þess að nota þá til ákveðinna byggðaverkefna, sem ég held að séu illframkvæmanleg eftir núgildandi lögum, þá verði peningarnir notaðir í þágu hafrannsókna. Þetta er þess vegna ekki ný gjaldtaka á sjávarútveginn. Hún var ákveðin á sínum tíma og er gjaldtaka en þetta er ekki ný gjaldtaka. Og ég vona að ég þurfi ekki í þriðja sinn að flytja þessar einföldu staðreyndir af því að mér finnst að þær eigi að vera öllum skiljanlegar.

Herra forseti. Þessi umræða um áformaða veiðileyfasölu hæstv. ríkisstjórnar er kannski ekki alveg á réttum stað. Hér er til umræðu sakleysislegt frv. frá nokkrum framsóknarmönnum um Verðjöfnunarsjóð sjávarútvegsins en umræðan hefur nú aðallega borist inn á nýmæli fjárlagafrv. Ég verð að segja að ekki finnst mér leggjast mikið fyrir kappann, hæstv. sjútvrh., að ætla að komast hjá því að tala hér eins og maður með sjálfstæða hugsun og afstöðu og skjóta sér algerlega á bak við að þetta eða hitt hafi verið ákveðið af fyrri ríkisstjórn og hann hafi jafnvel verið á móti því, en samt sé hann að ráðstafa þessu svona og hinseginn. Úr því að hæstv. sjútvrh. hafði nokkuð meinleg ummæli um hv. 5. þm. Vestf. og taldi að hann skildi ekki mælt mál í þingsalnum, þá geri ég þá kröfu á móti á hæstv. sjútvrh. að hann fari rétt með. Það gerði hæstv. sjútvrh. ekki áðan. Hann verður að lesa upp á nýtt lagaákvæðin um Hagræðingarsjóð því ef ég man rétt var í fyrsta lagi gert ráð fyrir því að stór hluti þeirra verðmæta sem kynnu að koma vegna ráðstöfunar á veiðiheimildum sjóðsins kæmi sjávarútveginum til góða vegna hagræðingaraðgerða í þeirri grein. Þar með eru þau verðmæti auðvitað ekki tekin út úr sjávarútveginum og þar með er það ekki sú skattlagning sem ríkisstjórnin ætlar núna að beita sér fyrir. Í öðru lagi, ef ég man þessi ákvæði rétt og ég verð þá leiðréttur ef svo er ekki, var líka gert ráð fyrir því að í vissum tilvikum gætu slíkar veiðiheimildir runnið ókeypis til byggðarlaga sem lent höfðu í erfiðleikum. Það sem hæstv. sjútvrh. er þess vegna að reyna að skjóta sér á bak við er ekki rétt með farið nema að mjög litlu leyti. Það er alveg sama hvernig hæstv. sjútvrh. rembist eins og rjúpan við staurinn, af því að rjúpnaveiðitíminn er nú í gangi þá leyfi ég mér að taka þessa líkingu, hæstv. forseti, hann kemst ekki fram hjá þeirri staðreynd að samkvæmt fjárlagafrv. á að taka 525 millj. kr. út úr rekstrarveltu sjávarútvegsins og nýta með öðrum hætti. Það er sú staðreynd sem hæstv. sjútvrh. mun ekki komast fram hjá þrátt fyrir þúsund ræður.

Herra forseti. Það sem hv. þm. var að segja felur nákvæmlega í sér að aflaheimildirnar átti að nýta með ákveðnum hætti. Hann ber ekki á móti því að það hafi verið í tíð fyrri ríkisstjórnar sem ákveðið var með hvaða hætti ætti að koma þeim í verð. Það var deiluefni okkar í millum. Hann ber engan veginn á móti því og ég lít svo á að hann hafi þar með staðfest mína túlkun í því efni. Það er alveg kórrétt hjá hv. þm. að það átti að nota þetta andvirði með ákveðnum hætti í þágu sjávarútvegsins. Það sem ég hef sagt og segi hér enn og aftur: Það er verið að breyta um verkefni. Í stað þess að nota það með þessum hætti, eins og ákveðið hefur verið í lögunum, í þágu sjávarútvegsins verður það notað í þágu sjávarútvegsins með því að standa undir kostnaði við Hafrannsóknastofnun og reyndar stórauka og efla þá starfsemi. Hún er líka í þágu sjávarútvegsins. Þá segja menn sem svo: Hefur það fjármagn ekki komið úr ríkissjóði? Það er alveg kórrétt. En fjármagn til þess að úrelda fiskiskip og standa straum af byggðamálum? Þar hafa komið til fjármunir úr ríkissjóði og ef ekki hefði verið sérstakur sjóður sem útgerðin hefði fjármagnað til úreldingarverkefna, þá þyrfti að standa straum af því úr ríkissjóði. Þau rök eiga því við hvor verkefnin sem menn eru að tala um. Allur málflutningur hv. þm. fellur því um sjálfan sig.

Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur að nokkru snúist um Hagræðingarsjóðinn. Það er rétt að hér eru vissulega stigin merkileg skref af núv. ríkisstjórn, að nota aflaheimildir Hagræðingarsjóðs á þann hátt sem hún hefur nú ákveðið að gera. Ég er nokkurn veginn sannfærður um að sú hugsun að fara með Hagræðingarsjóðinn á þennan hátt kemur ekki frá hæstv. núv. sjútvrh. Þessi hugsun hefur örugglega orðið til í heiðursmannasamkomulaginu úti í Viðey vegna þess að hér eru draumar Alþfl. að rætast og frjálshyggjulið Sjálfstfl. hefur gert það mögulegt að brjóta hér í blað og taka upp veiðileyfasölu í fyrsta skipti á Íslandi. Það er það sem hér er að gerast. Við skulum bara tala á því máli sem fólk skilur. Það hefur verið tekin ákvörðun um að fara að selja veiðiheimildir Hagræðingarsjóðsins. Þann sjóð átti fyrst og fremst að nota til þess að bregðast við vanda byggðarlaga sem yrðu illa úti m.a. vegna aflabrests. Þennan sjóð átti einnig að nota til þess að ná fram aukinni hagræðingu í greininni sjálfri. Það stígur aldrei nokkur maður svo upp í þetta ræðupúlt og talar um sjávarútvegsmál öðruvísi en að leggja áherslu á að það verði að ná fram hagræðingu. Ég sagði áðan að aflaskerðingin ein sem nú kemur fram jafngildi lokun átta frystihúsa á Íslandi. Halda menn virkilega að það þurfi ekki fjármagn til að geta hagrætt í þessum efnum ef ekki á að hljótast af verulegt og alvarlegt slys? Nei, auðvitað er þetta hreinn og klár auðlindaskattur sem hér er tekinn upp. Ég segi ekkert annað en það að ég hélt satt að segja að það væru nógu margir þannig þenkjandi menn í þingflokki Sjálfstfl. að þeir létu þetta aldrei yfir sig ganga. Satt að segja hélt ég það og það kom mér þess vegna á óvart hvað hér hafði gerst. Við sem hlustuðum á umræður manna á nýafstöðnu þingi Landssambands útvegsmanna urðum varir við það hver hugur þeirra manna er til ríkisstjórnarinnar og þeirra gerða sem hér eru kynntar. Annars vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir það sem hann sagði um málið sem er til umræðu. Ég skil hæstv. sjútvrh. svo að 20% aflaskerðingin sem nú hefur verið tekin ákvörðun um gefi heimildir til þess að falla frá inngreiðslum til Verðjöfnunarsjóðsins. Þess vegna hvet ég hæstv. sjútvrh. enn og aftur til að beita áhrifum sínum í þá átt að fulltrúar ríkisvaldsins taki undir með fulltrúum hagsmunaaðila í stjórn Hagræðingarsjóðsins og hverfi frá innborgunarskyldu í Hagræðingarsjóð nú vegna þess hversu illa stendur á í þessari atvinnugrein.

Virðulegi forseti. Það var reyndar við ræðu hæstv. sjútvrh. áðan sem ég ætlaði að veita andsvar.

Það er óheimilt að gefa andsvar við andsvari.

Ég ætla að endurtaka það að ég vara menn við því að fara að taka veiðileyfagjald með þeim hætti sem menn hafa verið að láta í ljósi í fjárlagafrv. af hendi ríkisstjórnarinnar. Ég er ekki svo fastur í fortíðinni að ég þurfi að ræða neitt sérstaklega hvernig menn komu þessu fyrir í þeim lögum sem eru í gildi núna. Mér finnst aftur á móti að hæstv. forsrh. sé býsna fastur í fortíðinni að þurfa endilega að nota þau til að koma á veiðileyfagjaldi. Ég veit ekki betur en yfirlýsingar sem ég hef hlustað á allan tímann frá því að þessi lög tóku gildi hafi verið um það að menn ætluðu sér að nota þetta til hagræðingar í sjávarútveginum og til þess að koma til móts við byggðir sem lentu í erfiðleikum. Það held ég að hafi verið það hlutverk sem allir hafi hugsað sér að sjóðurinn rækti. Þess vegna vísa ég þessu öllu saman til föðurhúsanna og ég ætla satt að segja að vona að það myndist nægileg andstaða í stjórnarflokkunum til þess að menn byrji ekki þennan leik því að hann stefnir ekki að öðru en því að menn komi á veiðileyfasölunni.

Ég óskaði eftir því að gefa andsvar fyrr í umræðunni og taldi mig hafa fengið leyfi til þess. Eftir það talaði hv. málshefjandi og að loknu hans máli veitir forseti öðrum þingmanni rétt til þess að gefa andsvar við ræðu sem ég hafði flutt fyrr á fundinum. Ég held að það fari ekki á milli mála að hér er gengið þvert á reglur þingskapa um andsvör.

Ég vil að gefnu tilefni upplýsa hæstv. sjútvrh. um það að hann hefur tvisvar fengið tækifæri til þess að gefa andsvör í þessari umræðu. Ég gaf hv. 3. þm. Vesturl. tækifæri til að gefa andsvar á nákvæmlega sömu forsendum og ég hef gefið hæstv. sjútvrh. hingað til.

Virðulegi forseti. Vegna orða hæstv. sjútvrh. vil ég að það komi skýrt fram að ég var búinn að biðja um orðið löngu áður en menn fóru að þrasa um andsvör.

Virðulegi forseti. Hæstv. sjútvrh. kaus að fara með rangt mál áðan og lýsa fyrir þinginu lögunum um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins á þann veg að sú lýsing er ekki á neinn hátt í samræmi við veruleikann. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gerði athugasemd við þennan málflutning hæstv. ráðherra sem kom þá upp hér aftur og endurtók fyrri fullyrðingar. Nú sé ég að hæstv. ráðherra er búinn að fá í hendur lögin um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins og er óskandi að hann lesi þau vandlega. Lögin eru alveg skýr. Við sem að þeim stóðum höfðum í huga tvíþætt markmið. Annars vegar að gera sjávarútveginn á Íslandi hagkvæmari með því að úrelda skip. Hins vegar að aðstoða byggðarlög sem höfðu misst aflaheimildir vegna tímabundinna erfiðleika. Þetta var hinn tvíþætti tilgangur laganna um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins. Hæstv. sjútvrh. hefur hins vegar ákveðið í fjárlagavanda ríkisstjórnarinnar að gera Hagræðingarsjóð og sölu aflaheimilda að almennri skattheimtu til þess að fjmrh. geti strikað rekstrarkostnaðinn við nokkrar stofnanir í sjávarútveginum út úr gjaldahlið fjárlagafrv. Þessum mönnum væri nær að játa það hreinlega heldur en vera með einhverjar hundakúnstir í trausti þess að hvorki við né þjóðin sjáum í gegnum þær. Auðvitað liggur það alveg ljóst fyrir að til þess að koma fjárlagafrv. saman ákvað núv. hæstv. ríkisstjórn að leggja sérstakan skatt á sjávarútveginn, venjulegan skatt til að standa undir venjulegum rekstrarkostnaði ríkisstofnana. Í 1. gr. laganna um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins stendur, með leyfi hæstv. forseta, að sjóðurinn hafi tvíþætt hlutverk: ,,að stuðla að aukinni hagkvæmni í útgerð og koma til aðstoðar byggðarlögum er standa höllum fæti vegna breytinga á útgerðarháttum.`` Síðan segir: ,,Sjóðurinn skal stuðla að aukinni hagkvæmni með því að laga stærð og afkastagetu fiskiskipastólsins að afrakstursgetu nytjastofna sjávar. Í þessu skyni skal sjóðurinn kaupa fiskiskip sem kunna að vera til sölu á hverjum tíma og selja þau úr landi eða eyða þeim og ráðstafa veiðiheimildum sem honum eru framseldar eða úthlutað er til hans. Þá er sjóðnum heimilt að veita styrki til úreldingar skipa enda sé tryggt að í stað hinna úreltu skipa komi ekki ný skip í fiskiskipaflotann eða afkastageta flotans aukist með öðrum hætti. Sjóðurinn skal koma til aðstoðar einstökum byggðarlögum með því að efla vinnslu sjávarfangs á þeim stöðum þar sem straumhvörf hafa orðið í atvinnulífi vegna sölu fiskiskipa. Í þessu skyni getur sjóðurinn framselt tímabundið veiðiheimildir enda verði aflanum landað til vinnslu í viðkomandi byggðarlagi.`` Þetta er alveg skýrt. Þetta er annars vegar sjóður sem á að auka hagkvæmni í sjávarútvegi með því að minnka stærð fiskiskipastólsins og hins vegar sjóður sem á að aðstoða byggðarlög sem hafa misst aflaheimildir. Þetta er ekki sjóður til þess að standa undir gjaldahlið fjárlagafrv. Það var aldrei hugsunin, datt ekki nokkrum manni í hug. Þess vegna bið ég hæstv. sjútvrh. að vera ekki að endurtaka þá vitleysu oftar hér í stólnum. Í 9. gr. laganna segir, með leyfi hæstv. forseta: ,,Sjóðurinn veitir aðstoð sína til eflingar vinnslu sjávarfangs í byggðarlögum, er höllum fæti standa, með því að framselja veiðiheimildir sem honum hafa verið úthlutaðar í því skyni skv. 5. gr. Aflaheimildirnar skulu framseldir gegn því skilyrði að aflanum verði landað til vinnslu í því byggðarlagi sem aðstoð hefur verið samþykkt við. Skal sveitarstjórn í viðkomandi byggðarlagi eiga ráðstöfunarrétt að veiðiheimildum þessum gegn endurgjaldi skv. 1. mgr. 8. gr. Neyti sveitarstjórn ekki ráðstöfunarréttar síns skulu veiðiheimildir framseldar til skipa og gilda ákvæði 1. og 2. mgr. 8. gr. þá um endurgjald fyrir veiðiheimildir þessar eftir því sem við á. Fáist ekki skip til veiðanna með þeim skilmálum getur stjórn sjóðsins, að fengnu samþykki ráðherra, ákveðið lægra endurgjald eða fallið frá endurgjaldi standi sérstaklega á.`` Það er þess vegna alveg ljóst að sú hugsun er í þessu frv. að tryggja atvinnulíf byggðarlaganna og ef það gerist ekki nema með þeim hætti að veiðiheimildum sé úthlutað án endurgjalds, þá eru heimildir í lögunum til þess. Virðulegi forseti. Það þarf ekki að segja mikið meira um þetta atriði. Þetta er alveg skýrt og ljóst og ég óska eftir því við virðulegan sjútvrh. sem hefur almennt verið að geta sér gott orð upp á síðkastið að hann fari nú ekki að skemma þann góða orðstír með því að fara í stjórnarandstöðubuxurnar sem hann notaði á síðustu þremur árum.

Herra forseti. Þær umræður um málið sem er á dagskrá hafa þróast nokkuð á annan veg en til stóð og snúist að miklu leyti um Hagræðingarsjóð sjávarútvegsins. Þetta er kannski dauft bergmál af því sem koma skal þegar stjórnarfrumvarp sem væntanlega fjallar hann um kemur á dagskrá og mun þá auðvitað verða farið rækilega yfir þessi mál. Málið er að vísu nokkuð einfalt, þ.e. meginlínur þess. Hagræðingarsjóður er það öryggisnet fyrir byggðarlögin í landinu og tæki til hagræðingar í sjávarútvegi sem aldrei er meiri þörf fyrir en nú af þeim ástæðum að veiðiheimildir hafa verið skornar niður um allt að 25%. Ég lái hæstv. sjútvrh. það ekki þó hann hafi gert það, er sammála því að það er skynsamlegt að fara varlega í þeim efnum og taka ekki of mikla áhættu. Þess vegna hefur aldrei verið meiri þörf fyrir þennan sjóð en nú. Ég er sammála hv. 4. þm. Norðurl. v., ég held að þessi ákvörðun sé ekki runnin undan rifjum sjútvrh. Ég hygg að hann hafi verið að leysa þar innanhússmál í ríkisstjórninni og verið að fá frið um tíma í baráttunni um að leggja auðlindaskatt á sjávarútveginn. Hann hefur lýst sig andvígan því og ég er sammála honum um þau efni. Ég ætla ekki að hafa þessi orð fleiri að sinni og en vil þó ljúka máli mínu með því að minna á að það er eitt verkefni í viðbót sem Hagræðingarsjóður sjávarútvegsins hefur komið inn í og það er að leysa vandamál loðnuskipa. Það er allt í óvissu um loðnuvertíð og við getum staðið frammi fyrir gífurlegum vandamálum á því sviði áður en vetri lýkur. Vonandi verður það ekki, en þó vildi ég minna á þennan vanda í lokin.

Herra forseti. Það frv. sem hér liggur fyrir um breytingu á Verðlagsráði sjávarútvegsins gerir ráð fyrir því að í áföngum verði frjálst fiskverð að meginreglu. Um langt árabil hefur sá háttur verið hafður á varðandi verðlagningu sjávarfangs að Verðlagsráð sjávarútvegsins hefur tekið ákvarðanir þar um, ýmist ráðið sjálft eða yfirnefnd þess. Á undanförnum missirum hafa átt sér stað breytingar í þessu efni. Verðmyndunin hefur verið að færast í frjálsræðisátt, ýmist með því að hún hefur farið fram í samningum beint milli fiskseljenda og fiskkaupenda eða á uppboðsmörkuðum. Það má fastlega gera ráð fyrir því að fiskmarkaðir muni gegna veigameira hlutverki í verðmyndun hér á landi á næstu árum. Það hafa verið mismunandi sjónarmið uppi innan atvinnugreinarinnar hvort eðlilegt væri að hverfa frá hinu fyrra fyrirkomulagi og að sumu leyti hversu hratt það skuli gerast. Það var eitt af fyrstu verkum mínum í ráðuneytinu að hefja viðræður við þá aðila sem skipa fulltrúa í verðlagsráð í þeim tilgangi að ná fram samræmdum sjónarmiðum um það hvernig hægt væri að gera breytingar á lögum um Verðlagsráð sjávarútvegsins þannig að þær gætu fallið að þeirri skýru þróun sem átt hefur sér stað. Niðurstaðan varð sú að frjáls verðmyndun mundi að fullu taka gildi í ársbyrjun 1993 en fram að þeim tíma frá gildistöku þessara laga gæti verðlagsráð með meirihlutaákvörðun ákveðið frjálst fiskverð. En eins og hv. þm. er kunnugt hefur þurft samhljóða ákvörðun í verðlagsráði til þess að ákveða frjálst fiskverð. Á aðlögunartímanum verður meiri hlutanum heimilt að taka slíka ákvörðun. Að þeim tíma liðnum verður frjálst fiskverð meginregla og því aðeins gripið til verðlagningar að meiri hlutinn komi sér saman um slíkt. Um þessa skipan mála hefur tekist full samstaða með útvegsmönnum, sjómönnum og yfirmönnum á farskipum annars vegar, þ.e. seljendum, og hins vegar fiskkaupendum sem aðild eiga að verðlagsráði. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að samstaða skuli hafa tekist með þeim aðilum sem eiga að búa við þessa verðmyndun og að með þessari nýju skipan, sem hér er gert ráð fyrir, sé vörðuð með lagaumgjörð markviss þróun að frjálsri verðmyndun með sjávarfang sem ég tel vera í fullu samræmi við nútímaaðstæður. Ég tel ekki, frú forseti, ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta frv. en legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé samdóma álit margra sem fylgst hafa með þróun mála innan sjávarútvegsins á undanförnum árum og undanförnum missirum má segja að ýmiss konar misvægi, misgengi og tekjuskiptingarvandi sé uppi milli einstakra greina sjávarútvegsins, milli verkunaraðferða útgerðar og fiskvinnslu og jafnvel milli fyrirtækja. Þessi þróun hefur m.a. gert það að verkum að fastbinding fiskverðs hefur að undaförnu þjónað æ minni tilgangi í raun þar sem veruleikinn hefur ósköp einfaldlega tekið fram í fyrir reglunum og fiskverðið smátt og smátt mótast í æ ríkari mæli af markaðsaðstæðum í viðskiptum viðkomandi aðila. Ég hygg þess vegna að flestir geti verið sammála hæstv. sjútvrh. um að ekki sé annað að gera en viðurkenna staðreyndirnar og ekki óskynsamlegt að taka áfanga í átt til frjálsara fyrirkomulags verðlagningar á þessu sviði eins og hér er gert. Út af fyrir sig vil ég hafa fyrirvara á um að skoða bæði þann tíma til aðlögunar sem lagður er til og eins þá aðferð að frá og með áramótum 1992--1993 verði eingöngu heimild til ákvörðunar lágmarksverðs en það sem gerst hefur að undanförnu er að fast fiskverð hefur í raun breyst í lágmarksverð. Mér er ekki kunnugt um að menn hafi nokkurs staðar á landinu greitt lægra verð en það sem ákvarðað hefur verið en að sjálfsögðu vita menn að hið gagnstæða hefur víða átt við, að í reynd er verðið hærra. Ég segi það því, hæstv. forseti, sem mín fyrstu viðbrögð við þessu frv. sem ég hef að líkindum aðstöðu til að skoða síðan nánar í sjútvn. að ég tel ekki óeðlilegt að skoðaðar séu breytingar í þessa veru. Ég saknaði þess hins vegar og hef reyndar gert oftar í umræðum um sambærileg málefni sjávarútvegsins að þar eru gerðar litlar tilraunir til að setja einstakar breytingar eða einstakar ákvarðanir af þessu tagi í samhengi við þróun mála innan greinarinnar í heild. Ég hefði talið æskilegt að hæstv. sjútvrh. hefði við þessar umræður eða aðrar sambærilegar, því að hér er talsvert af dagskrármálum sem varða sjávarútveginn, talið sér kleift að reifa viðhorf sín hvað snertir þróun mála í sjávarútvegi, fiskveiðum og fiskvinnslu í almennara samhengi. Ég mundi t.d. gjarnan vilja heyra hvað hæstv. sjútvrh. hugsar sér í málefnum fiskmarkaðanna. Það er ljóst að sú breyting sem hér er lögð til getur haft áhrif í þá veru að gera þýðingu þeirra meiri þar sem fiskverð mundi þá í vaxandi mæli ráðast af markaðsaðstæðum hér innan lands. Spurningin er hvort ekki sé að vænta frá hæstv. sjútvrh. skýrari reglna um starfsemi fiskmarkaðanna en þau fátæklegu ákvæði sem í gildi eru og eru líklega frá árinu 1989 að stofni til. Það er stundum rætt um nauðsyn þess, bæði á vettvangi hagsmunasamtaka í sjávarútvegi og víðar, að marka hér heildstæða sjávarútvegsstefnu. Þetta er falleg fyrirsögn sem menn geta örugglega flestir tekið undir. Ég óttast pínulítið að þær breytingar sem verið er að leggja til einangrað eins og þessi hér og eins og sú sem varð tilefni umræðna áðan og varðar breytt hlutverk Hagræðingarsjóðs, Verðjöfnunarsjóðs eða annað slíkt, séu í raun og veru í engu samhengi við neina tilburði til heildstæðrar stefnumörkunar. Hér var t.d. ekkert komið inn á skipulagsmálefni sjávarútvegsins, markaðsaðstæður, samkeppnisstöðu gagnvart vinnslu erlendis eða aðra þvíumlíka hluti sem þó væri eðlilegt að ræða þegar til umfjöllunar er að taka skref í átt til frjálsrar verðlagningar og jafnvel að hún verði fullkomlega frjáls á hráefni til fiskvinnslu innan lands eða til útflutnings óunnið á markaði. Mér fannst vanta að hæstv. sjútvrh. reyndi að setja þessar tillögur í eitthvert slíkt samhengi og lýsi eftir því hér. Ég vil minna á þáltill. í þessu sambandi sem er flutt af mér ásamt hv. 3. þm. Vesturl. Þar er lagt til að tekið sé á málefnum fiskmarkaðanna, settar reglur um meðferð aflans og reynt að tryggja stöðu innlendu fiskvinnslunnar með því að allur afli, sem ekki fer beint til vinnslu, komi til sölu eða sé gerður aðgengilegur innlendum vinnsluaðilum með einhverjum fullnægjandi hætti. Þar er jafnframt lagt til að tekið sé á gæðamálefnum þegar ferskur fiskur á í hlut, hvort heldur er hráefni til vinnslu innan lands eða útflutnings. Og kannski getur hæstv. sjútvrh. eitthvað úttalað sig um samhengi þessara hluta hér á eftir. Þegar menn ræða um nauðsyn þess að marka heildstæða sjávarútvegsstefnu hef ég gjarnan lagt í það þann skilning að menn ætli sér að taka heildstætt á málunum með þjóðhagslega hagkvæmustu ráðstöfun sjávarfangsins að leiðarljósi. Það er að sjálfsögðu það keppikefli sem við hljótum í öllum umræðum um þessi mál að leita eftir, að við náum að skapa sem mest verðmæti úr því hráefni sem við höfum hér af Íslandsmiðum til ráðstöfunar og þá á ég ekki við í þágu einstakra aðila málsins heldur þjóðarbúsins í heild sinni. Kannski liggja hættulegustu skekkjurnar og hættulegasta misvægið í stöðu mála í dag einmitt í því að það sem er hagkvæmasta ráðstöfunin fyrir ýmsa einstaka málsaðila er það ekki endilega fyrir þjóðarbúið í heild þegar litið er til heildarverðmætasköpunar, atvinnuhagsmuna og fleiri slíkra hluta. Hæstv. sjútvrh. fór í sinni ákaflega stuttu framsöguræðu lítið inn á þessa hluti. Hæstv. ráðherranum þykir þetta mál e.t.v. ekki svo stórt í sniðum að það sé ástæða til að taka upp umræður um sjávarútvegsmálin í víðara eða almennara samhengi af þessu tilefni. Ég er þar ekki alveg sama sinnis. Mér finnst að forminu til sé hér býsna stórt skref stigið, þ.e. að hverfa frá fastri verðlagningu hráefnisins þótt út af fyrir sig sé þarna á ferðinni minni breyting en formið gefur tilefni til að ætla, þar sem eins og ég hef áður sagt fiskverðið hefur meira og minna verið að mótast í viðskiptum einstakra aðila og ýmiss konar uppbætur og álagsgreiðslur m.a. tengdar samningum við sjómenn hafa tíðkast. Það væri einnig fróðlegt að fá fljótlega tækifæri til, virðulegi forseti, umræðna um hinn nýja eða áformaða samning um Evrópskt efnahagssvæði og áhrif hans á þróun veiða og þá sérstaklega vinnslu hér innan lands. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að Alþingi við tækifæri taki sér sérstakan tíma í að ræða þau mál. Því ekki að gera það að einhverju leyti í tengslum við tillögu sem gerir ráð fyrir því að gefa fiskverð frjálst innan lands? Í hendur mínar og sjálfsagt fleiri hv. alþm. kom fyrir nokkrum dögum fréttabréf samtaka atvinnurekenda í sjávarútvegi. Þar er gerð fyrsta tilraun til þess einmitt að meta líkleg áhrif þessa samnings ef af verður á sjávarútveginn og vinnsluna innan lands. Það vakti nokkra athygli mína með hversu hógværum hætti höfundar fréttabréfsins taka til orða þegar þeir reifa líkleg áhrif og líklega hagsmuni fiskvinnslunar í þessu sambandi. Ég held að ég muni það nokkurn veginn orðrétt að á einum stað í fréttabréfinu segi þeir að það sé ekki ólíklegt að innlend fiskvinnsla nái til sín eitthvað auknum hlut hvað úrvinnslu sjávaraflans snertir. Fastar er nú ekki kveðið að orði. Þetta er eitt af því sem kannski skiptir hvað mestu máli í hugum margra þegar gerðir eru upp ávinningar af þessum líklegu samningum. Hvað snertir þróun mála og áhrif á sjávarútveginn hér innan lands, fiskvinnsluna, atvinnu sem þar gæti skapast eða tapast eftir því hvernig tiltekst. Það hefði einnig verið ástæða til þegar ræddur er hlutur vinnslunnar og þetta mikilvæga atriði sem er verðlagning í innbyrðis viðskiptum veiða og vinnslu, sem hér er til umræðu, að ræða það að skipulagsaðstæður og samkeppnisstaða einstakra vinnslu- eða veiðagreina hafa auðvitað mikil áhrif á alla þessa þróun. Því hefur heyrst fleygt að hæstv. sjútvrh. hyggist setja reglur sem muni hafa allnokkur áhrif á sjófrystingu eða rekstur þeirra skipa sem stunda frystingu á sjó og sömuleiðis munu atriði eins og kvótaskerðing á útfluttan óunnin fisk og önnur slík atriði skipta miklu máli um það hvernig frjálst fiskverð kemur til með að ganga í raun og veru og hvaða áhrif það mun hafa á innbyrðis viðskipti í sjávarútveginum. Ég hefði ekki talið óeðlilegt að hæstv. sjútvrh. hefði hér við 1. umr. þessa máls reifað viðhorf sín til þessara hluta m.a. þannig að það lægi eitthvað fyrir þó ekki væri nema eitthvað pínulítið fyrir um afstöðu hæstv. sjútvrh. sjálfs og ríkisstjórnarinnar í þessum efnum ef hún skyldi hafa tekið þetta fyrir. Mér hefur fundist, hæstv. forseti, sem reyndar kann að hafa komið fram áður, fara óþarflega mikið fyrir því hjá þessari hæstv. ríkisstjórn að hún sé upptekin af því að ræða frammistöðu eða viðskilnað annarra en segi fátt lítið um stefnu sjálfrar sín. Ég held að a.m.k. þegar frá líður komi þingheimur og þjóðin fyrst og fremst til með að hafa áhuga á því sem þessi ríkisstjórn vill, því sem hún ætlar að gera, en sé sjálf fær um það að taka afstöðu til þess sem aðrir hafa gert og gerðu fyrr á öldinni. Þó það hafi kannski ekki verið af þessum sökum sem hæstv. sjútvrh. var fáorður þegar hann mælti fyrir þessu frv. heldur einhverjum öðrum lýsi ég eftir sem áður eftir afstöðu hans til þessara hluta. Og umræður um fortíðarvandann í þessu samhengi eða öðru skilar okkur lítið fram á við hvað framtíðina snertir. Það mætti kannski leyfa sér að nefna það, sem reyndar var talsvert tekið til umræðu áðan um síðasta dagskrármálið, í þessu samhengi af því að það hefur vissulega áhrif og spilar hér inn í eins og fleira þar sem er Hagræðingarsjóðurinn og ráðstöfun veiðiheimildanna þar.

Forseti vill aðeins spyrja hv. þm. hvort hann eigi langt mál eftir af sinni ræðu. Það var fyrirhugað að láta fara fram atkvæðagreiðslur nú í lok fundarins og koma málum til nefnda. Ef hann á langt mál eftir væri kannski rétt að fresta ræðunni og þessari umræðu til næsta fundar.

Ég hygg nú, hæstv. forseti, að ég ætti að geta lokið máli mínu á svona 5--10 mínútur ef það slyppi, en ég er tilbúinn til að fresta máli mínu og ljúka því síðar ef forseti óskar þess.