Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Það hefir orðið að samkomulagi meiri hl. fjvn., allra nema eins. hv.þm. Ísaf., að leggja til, að fjárlögin verði samþ. óbreytt að þessu sinni. Að vísu sé ég, að einn nm., hv. 3. þm. Reykv., hefir borið fram brtt., en ég get sagt það eftir viðtali við hann, að ef ekki verður búið að samþ. neina brtt., sem fyrir liggur, áður en kemur að hans till., mun hann taka hana aftur og standa með nm. um að breyta fjárl. ekki. Þó að þetta hafi nú orðið að samkomulagi í n., lýsi ég yfir því, að það er alls ekki af því að hún áliti, að Ed. hafi meiri rétt til þess að ráða síðustu niðurstöðu fjárl., og ekki heldur af því, að n. vilji viðurkenna, að allar þær breytingar, sem hafa orðið í Ed., séu réttmætar, heldur af því, að mikill hugur er kominn í menn að flýta þinginu og það hefði mikinn drátt í för með sér, ef farið yrði að raska fjárl. á annað borð. Breytingarnar, sem n. hefði viljað gera, eru ekki það stórvægilegar, að hún telji borga sig að stofna til þeirrar tímatafar, sem það hefði í för með sér að koma þeim í gegn. Þá skal ég minnast á nokkur atriði fjárlagafrv. frá sjónarmiði fjvn., sem hún er ekki ánægð með, þó hún sjái sér ekki fært að leggja til, að þeim sé breytt. Í 12. gr. er veittur sérstakur styrkur til Hróarstungulæknishéraðs, til byggingar læknisbústaðar með sjúkrastofu. Eins og kunnugt er, hefir mörg undanfarin ár verið veittur styrkur til sjúkraskýla og læknisbústaða, og er það orðinn fastur liður í fjárl. Hefir honum verið úthlutað eftir föstum reglum, og hefir þetta hérað fengið styrk til sjúkraskýlis eins og önnur. Það er því brot á þeirri reglu, sem fylgt hefir verið í þessu efni, að veita Hróarstungulæknishéraði nú sérstakan styrk. Þetta verður n. að átelja. Sést ekki, að nein sérstök ástæða sé til að veita þennan styrk með tilliti til annara héraða, enda hefir það ekki einu sinni verið borið undir landlækninn. Þá vil ég, fyrir hönd nokkurs hluta af n., minnast á nokkra liði, sem felldir voru niður í hv.Ed. Er það styrkur til Lúðvígs Guðmundssonar, styrkur til Hallgrímskirkju af 14. gr., rekstrarstyrkur til Mjallar í Borgarfirði af 16. gr. og styrkur til byggingar á Húsafelli af 13. gr. Með því að fella niður þessa 4 liði, hafa svo að segja allar fjárveitingar, sem ætlaðar hafa verið Mýra- og Borgarfjarðarsýslum, verið þurrkaðar út. Hefir hv.fjvn.Ed. því gert vel hreint fyrir dyrum að því er þessar sýslur snertir. Virðist mér kenna nokkurrar hreppapólitíkur, nokkurs norðlenzks og austræns anda, í meðferð fjárl. í hv.Ed., þó hvergi hafi verið gengið eins langt í að ráðast á eitt hérað og þarna. Veit ég ekki til, að við hv.þm. Borgf. höfum neitt unnið til þess að fá slíkt kjaftshögg frá hv.Ed. Þá hefir verið samþ.brtt. viðvíkjandi rannsóknarstofu háskólans, sem Níels Dungal veitir forstöðu. Er fjárveitingin til hennar aðeins færð á annan lið og ekki veitt á ákveðið nafn. Í nál. er skýrt frá, að ef til vill standi fyrir dyrum að fela sama manni forstöðu rannsóknarstofu ríkisins og rannsóknarstofu háskólans. Út frá því getur n. fallizt á, að þessi breyting sé réttmæt. En hún vill taka það fram, að hún telur Níels Dungal hafa sýnt það í meðferð sinni og rannsókn á alidýrasjúkdómum, að hann hefir mikið til brunns að bera á þessu sviði, og er starf hans þegar farið að bera nokkurn árangur. Leggur því n. áherzlu á, að hann verði látinn halda áfram starfi sínu á þessu sviði, a. m. k. meðan ekki er séð fyrir öðrum betri starfskröftum. Hér í hv.Nd. var samþ. að veita til laxastiga í Lagarfossi 1/3 kostnaðar, eins og oft hefir áður verið veitt til samskonar framkvæmda. Nú hefir hv.Ed. fært þennan styrk upp í 2/5 kostnaðar. Svipað er að segja um laxastiga í Blöndu; fyrst var tekinn upp í fjárlfrv. 1/3 kostn. við það verk, en síðan var það einnig fært upp í 2/5 hluta. Þarna hefir hv.Ed. aftur virt að vettugi óskráð lög, sem fylgt hefir verið við fjárveitingar undanfarið. Er það illa farið, því í því moldviðri af styrkbeiðnum, sem fyrir Alþ. er lagt árlega, er ekki vanþörf á að hafa eitthvað af föstum reglum við að styðjast, ef nokkurt samræmi á að vera í fjárveitingunum og réttlæti milli þeirra aðila, sem eins stendur á um. Þá hefir hv.Ed. tekið upp í 22. gr. heimild fyrir ríkisstj. til að láta reisa hressingar- og vinnuhæli fyrir berklasjúklinga á Reykjum í Ölfusi, og að taka til þess allt að 50 þús. kr. lán. N. er ekki kunnugt um, að neinn undirbúningur hafi farið fram, eða að þetta mál hafi verið nokkuð verulega athugað, og geta því ekki sumir af hv.nm. falizt á, að réttmætt sé að taka þessa lánsheimild upp í fjárl. nú. Þá hefir hv.Ed. fellt niður talsvert af persónulegum fjárveitingum. Það er að vísu nokkur sparnaður, en hún hefir þá komið ýmsum öðrum svipuðum styrkjum inn í staðinn. Virðist þar hafa ráðið meiru um ýmiskonar hrossakaup en réttlætistilfinning. Hv. þm. í Ed. hafa þannig notað aðstöðu sína til að koma inn í fjárl. styrkjum til sinna skjólstæðinga, á kostnað þeirra, sem hv.þm. þessarar d. hafa borið fyrir brjósti. Verður n. að átelja það harðlega. Þá reyndi hv.Ed. að jafna tekjuhalla fjárlagafrv. með því að hækka tekjuáætlunina. Er ekki hægt að telja það annað en hálfgerða hrossalækningu. Enda fer vel á því, að þar sem hrossakaup tíðkast, séu einnig viðhafðar hrossalækningar.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég þakka hv.fjvn. fyrir það, að hún hefir lagt til, að fjárlagafrv. sé nú samþ. óbreytt. Hv. frsm. kvað n. þó ekki ánægða með afgreiðslu hv.Ed. á frv., og er þau eðlilegt, því seint mun hægt að ganga svo frá fjárl., að allir séu fullkomlega ánægðir. Sumar aðfinnslur hv.frsm. finnst mér vera réttmætar, en í sumum atriðum fannst mér hann ganga of langt í að hallmæla hv.Ed. T. d. finnst mér ekki ástæða til að bera hv.Ed. á brýn hrossakaup, því ég er hræddur um, að e. t. v. mætti þá finna eitthvað svipað í hv.Nd. Annars þýðir ekki að vera að metast um þetta. En af því hér er ekki annar til andsvara úr hv.Ed., vildi ég geta. þess, að mér virtist hún sýna sæmilega gætni í till. um útgjaldahækkanir. Vildi ég nú óska, að þessi hv. d. féllist á þá till.hv. meiri hl. fjvn. að samþ. nú fjárlagafrv. eins og það liggur fyrir. Ég ætla ekki að fara að andmæla neinum einstökum brtt., sem fyrir liggja. Flestar eru þær kunnugar hv. dm. frá fyrri meðferð fjárlagafrv. Ég býst við, að menn séu yfirleitt ráðnir í, hvernig þeir ætla að greiða atkv., og þýðir því ekki að lengja umr. Ég vil aðeins benda á það, að þó ekki væri samþ. nema ein brtt., eru allar líkur til, auk þess sem það mundi auka tekjuhallann, að það leiddi til þess, að þingið lengdist um eina 10 daga hér frá. Ég vona því, að hv. dm. sýni þá sjálfsafneitun að fella allar brtt. og afgreiða frv. eins og það er nú.

Haraldur Guðmundsson Það kemur víst ekkert af þökkum hæstv. fjmrh í minn hlut, því að ég hefi enn sem fyrr borið hér fram nokkrar brtt. við fjárlagafrv. Ég hefi talsverða tilhneigingu til þess að benda hv. d. á það í stórum dráttum, með hvaða sniði fjárlagafrv. er nú, eins og hv.Ed. hefir gengið frá því. Mér finnst aðalatriðin hafa gleymzt til þessa í karpinu um smáatriðin. Þá vil ég fyrst vekja athygli á því, að búið er að ákveða útgjöld á árinu 1931, sem ekki hafa verið tekin upp í fjárlagafrv., er nema a. m. k. 4–500 þús. kr. Ég tel þetta ósæmilega afgreiðslu fjárl., þó það sé að vísu ekkert nýtt, að ekki séu tekin upp í fjárl. gjöld, sem ákveðin eru með sérstökum lögum á sama þinginu. En það þarf þá a. m. k. að gera ráð fyrir einhverjum tekjum til að mæta þeim útgjöldum. Útgjöldin er viss. Eins og venja er til, er mestur hluti af gjaldaliðum fjárl. lögbundin gjöld. Af útgjaldaáætlun ársins 1931 má telja, að talsvert meira en helmingurinn sé lögbundin gjöld. Af ólögbundnu gjöldunum er langmestur hluti til verklegra framkvæmda. Ég skal nú manna sízt hafa á móti því, að mikið sé lagt til þeirra. Ég viðurkenni fullkomlega, að það fé; sem varið er til verklegra framkvæmda, er lagt í nokkurskonar sparisjóð, að með því er verið að tryggja framtíð þjóðarinnar. En ég efast um, að allir hv.þm. hafi gert sér ljósa grein fyrir, hvað hér er um stórar upphæðir að ræða. Fjárveitingar, sem telja má að ætlaðar séu til verklegra framkvæmda, eru sem hér segir: Samkv. 12. gr. 20 þús. kr. Samkv. 13. gr. B. 950 - - Samkv. 13. gr. D. ............... 240 - - Samkv. 13. gr. F. 400 - - Samkv. 14. gr. A. 20 - - Samkv. 14. gr. B. 170 - - Samtals á þessum greinum til verklegra framkvæmda .. 1.800 - - Þar við bætist um 600 þús. kr. framlag frá einstökum héruðum, sem sett er að skilyrði fyrir mörgum þessum greiðslum, svo það eru eiginlega 2.400 þús. kr., sem vinna á fyrir af opinberu fé. Enn er þó ótalin 16. gr., sem er langstærst. Nema öll gjöld í henni fast að 1.700 þús. kr.; þar af má telja beinlínis til verklegra framkvæmda 1.450 þús. kr. og í 17. gr. eru 10 þús. kr. ætlaðar til verklegra framkvæmda. Eru því alls ætlaðar á þessu eina ári til verklegra framkvæmda 3.260 þús. kr., auk allra framlaga frá þeim héruðum, sem framkvæmdanna eiga að njóta, og auk sérstakra laga. Ef litið er yfir 16. gr., þar sem mest er talið af fjárveitingum til verklegra framkvæmda, sést það, að þingflokkurinn, sem kennir sig við bændur sérstaklega, notar allfreklega aðstöðu sína til þess að beina fjárstraumnum til sveitanna. Svo mikið er þar veitt til framkvæmda í sveitum og til lánsstofnana handa bændum, að ekki er nema sem svarar 10% af þeirri upphæð. sem ætlað er til samskonar þarfa þeirra, sem í kaupstöðum og sjávarþorpum búa. Mér finnst rétt að benda á þetta, því að ef ég man rétt, sagði hæstv.forsrh. hérna um daginn, að ekki væri búið að stíga nema fyrsta sporið í þá átt að hlúa að sveitunum, og að Framsóknarflokkurinn væri ekki búinn að koma í framkvæmd nema einum tíunda hluta af áhugamálum sínum í þá átt. Þetta er því ekki nema inngangurinn, þar sem hæstv. stj. og flokkur hennar á eftir að koma fram 90% af hagsmunamálum landbúnaðarins. Þó margt og mikið megi að útgjaldahlið þessa fjárlagafrv. finna, þá er þó tekjuhliðin að mínu áliti enn aðfinnsluverðari. Tekju- og eignarskattur nemur ekki nema tæplega 10% af þeim álögum, sem ríkið leggur á þegnana. Og aðflutningstollurinn einn er hér um bil fimmfalt hærri en beinu skattarnir, svo ég ekki tali um skólagjöld og gróðann af fylliríi landsmanna. Þegar litið er á heildarsvip fjárlagafrv. hygg ég því, að engan þurfi að undra, þó að ég flytji hér nokkrar brtt. En ég veit, að það er gagnslaust að reyna að lagfæra þetta, sem ég hefi bent á. Brtt. mínar hníga að öðrum og smærri atriðum. Sú þeirra, er mestu máli skiptir, er um það, að ríkið ábyrgist fyrir Siglufjarðarkaupstað lán til rafvirkjunar. Þessi ábyrgð var samþ. hér í hv Nd., en felld í Ed., af mér óskiljanlegum ástæðum. Það hefir mikið verið rætt hér um rafmagnsmál á þessu þingi og hinu síðasta. Meira þó um raforkuveitur í sveitum heldur en í kaupstöðum. Þau er talið fullvíst, að ekki sé hægt að sjá sveitunum fyrir rafmagni með því verði, að það komi að notum, nema með stórmiklum styrk úr ríkissjóði. Það getur vel verið gerlegt fyrir því. En þeir kaupstaðir, sem þegar eru búnir að koma sér upp rafveitum, hafa ekki fengið til þess annan stuðning en ábyrgð ríkisins. Og það verður að teljast vítavert afturhald og sinnuleysi að neita Siglufirði um samskonar ábyrgð, þar sem engar líkur eru til, að það kosti ríkið einn eyri. Ég skil vel, þó hæstv. stj. vilji ekki flana út í að samþ. lög um raforkuveitu í sveit, að lítt athuguðu máli, og gefa með því bindandi fordæmi um það, eftir hvaða hlutfalli á að styrkja slíkar framkvæmdir í framtíðinni. En ég skil ekki hvers vegna hún vill ekki veita Siglfirðingum þá hjálp, sem allar líkur eru til að baki ríkissjóði aldrei neinn kostnað. Því sú hefir orðið reynsla annara kaupstaða, að rafveitur þeirra hafa borið sig vel. Fjármálunum er nú svo háttað hér, að varla er nokkur von til þess, að kaupstaðir geti fengið stór lán án ríkisábyrgðar. Innanlands er varla um að ræða að fá svo stórt lán sem þetta, og utanlands er Siglufjarðarkaupstaður vitanlega lítið þekktur, eins og aðrir kaupstaðir hér. Þá flyt ég till. um að veita 70 þús. kr. til raftauga. Hv. 3. landsk, flutti nærri samhljóða till. í Ed., sem fór fram á 75 þús. kr. fjárveitingu, og var hún felld. Hér í hv.Nd. bar hv. 1. þm. Skagf. fram till. um að veita allt að 75 þús. kr. til að greiða ákveðinn hluta kostnaðar við rafveitu um Skagafjörð. Ég greiddi ekki atkv. með þeirri till., því mér þótti hæpið að ákveða nú þegar eftir hvaða hlutföllum ríkið skuli styrkja slíkar framkvæmdir. Verð ég að ráða það af ummælum hæstv.ríkisstj., að hún láti hið fyrsta rannsaka þessi mál. Það er nauðsynlegt að fá glöggt heildaryfirlit yfir það, hvar á landinu eru bezt skilyrði fyrir stórar rafveitur, og hinsvegar hvar ekki er útlit fyrir, að slíkar rafveitur geti borið sig; þar sem svo er ástatt er full ástæða til að hvetja menn til smærri virkjana. Annarsstaðar ekki. Eftir þeim upplýsingum, sem stj. gaf, má ætla, að 1931 verði þessum málum komið það áleiðis, að stj. hafi gert sér hugmynd um heildarskiptingu landsins í orkusvæði og ennfremur um kostnað við þessar framkvæmdir og hluttöku ríkissjóðs í honum. Ef veitt er nokkurt fé nú í fjárl. í þessu skyni, er hægt að tryggja framkvæmdir þegar á næsta ári. Ella verða þær að bíða a. m. k. eitt ár, en slíkt verður væntanlega ákveðið með lögum innan skamms. Till. er hvorki bundin við ákveðið hérað eða ákveðið hlutfall. Þá flyt ég brtt. um, að Finnur Jónsson fyrrv. póstmeistari á Ísafirði fái endurgreidd iðgjöld sín úr lífeyrissjóði. Slíkar heimildir hafa verið veittar á undanförnum þingum og ein síðast á þessu þingi, um Steinþór Guðmundsson. Má segja, að þingið hafi með þessu viðurkennt, að þeir, sem hætta störfum í þágu hins opinbera, fái endurgreidd iðgjöld sín.

Það fer nú eftir því, hvaða ástæður eru til þess, að þeir láta af embætti

. Ekki ættu þeir síður að njóta þess, sem fara með sæmd og heiðri, en hinir, sem eru reknir. Lífeyrissjóður hefir fengið vexti af iðgjöldunum, svo að hann græðir eigi alllítið, þótt sjálf iðgjaldaupphæðin sé endurgreidd. Finnur Jónsson sagði starfa sínum lausum 1. marz síðastl., eftir 15 ára ágæta þjónustu, og réðst til annars. Upphæðin er 7.950 kr. Þessu fé tapar hann, ef Alþingi samþ. ekki þessa till.

Gunnar Sigurðsson Ég verð að taka undir það með hv.frsm.fjvn., að það er alveg ótækt að gera það að reglu að taka við fjárl. eins og hv.Ed. gengur frá þeim, og þótt samtök séu um að gera slíkt nú, þá má slíkt ekki, koma fyrir aftur. En mér finnst höggva nærri því, að hv.frsm.fjvn. gangi á móti sannfæringu sinni er hann leggur til, að fjárl. verði samþ. óbreytt. Ég vildi beina hér nokkrum orðum til hæstv.forsrh., ef hann er við. Það má vera, að ekki eigi við að ræða um það atriði í sambandi við fjárl., en ég nota tækifærið af því að nú eru síðustu forvöð. Ég ætlaði að minnast á járnbrautarmálið. Ég er neyddur til að tala um þetta, af því að stj. hafði lofað að vegamálastjóri útvegaði skýrslu um málið, sem lögð yrði fyrir samgmn. En þótt ég sem form. samgmn. hafi þráfaldlega rukkað um skýrslu þessa, hefir hún ekki lengizt. Ég sá mér ekki fært að gefa út nál. einn. En ég treysti því, að þó að hæstv. stj. hafi ekkert látið í ljósi um það enn, hvort hún sé hlynnt járnbrautarmálinu eða ekki, þá komi það fram á næsta þingi.  Ég hefi flutt hér brtt. um lítinn ritstyrk til Odds Oddssonar. Þessi maður hefir sýnt ágæta rithöfundarhæfileika og hefir verndað margt merkilegt frá gleymsku úr menningarsögu þjóðarinnar, svo sem um fiskveiðar, ferðalög, kolagerð o. fl. Þessar greinar hans hafa sýnt afburða fræðimanns- og höfundarhæfileika, og vona ég, að þó að þessi brtt. kunni að falla nú, þá verði hún samþ. á næsta þingi. Ég mun láta hv. 3. þm. Reykv. um að mæla með till., er við flytjum saman um styrk til Kvenfélagasambands Íslands. Er mikil nauðsyn á, að þingið veiti þessu sambandi einhvern styrk, því að ekki eru svo margir, sem skipta sér af högum húsmæðra hér á landi. Þyrfti þó að veita þeim ýmsa fræðslu og leiðbeiningar, m. a. í garðrækt og matartilbúningi, eins og að vísu þegar hefir verið gert í smáum stíl.

Héðinn Valdimarsson Það hefir verið rætt í fjhn., hvort greiða skyldi Páli Torfasyni kröfu hans fyrir milligöngu hans við enska lánið. Það varð að samkomulagi, að þótt krafan væri ekki viðurkennd, þá fengi hann nokkur þúsund krónur, sem ættu að flytjast í fjárl. En þegar heyrðist, að fjárl. yrðu ekki opnuð hér, var samþ. áskorun til fjmrh. um að greiða P. T. þetta fé. Ég var einn þeirra, sem skrifuðu undir þá áskorun, og vil ég ekki láta málið fara svo út úr d., að ég segi ekki frá því í aðaldráttum. Það liggur fyrir skýrsla frá P. T., og kemur þar margt misjafnt á daginn. Sést þar, að íslenzk stjórnarvöld hafa hagað sér á ýmsan annan hátt en skyldi í sambandi við lántökuna. Þessi skýrsla ber það líka með sér, að Páll Torfason hefir ekki fengið nema nokkurn hluta þess, er honum bar. 22 þús. kr. af hans hlut hafa gengið til Jóns Sveinbjörnssonar konungsritara, og er látið svo heita, að Páll Torfason hefi greitt honum þetta upp í skuld, en upplýst er, að P. T. skuldaði honum ekkert. Auk þessa er líklegt, að um 4.000 kr. hafi gengið til konungsritarans. Ég verð að láta í ljósi, að ég tel mjög óviðeigandi, að maður, sem er ritari konungs Íslands, fáist við slíkt mál, og sízt á þennan hátt: Ástæðan til þess, að ég vil að Páll Torfason fái þessa uppbót, er sú, að sýnt er, að hann hefir verið féflettur af félögum sínum.

Jón Auðunn Jónsson Ég flyt hér 3 brtt. einn, og eina ásamt öðrum, og mun ég gera nokkra grein fyrir þeim. II. brtt. á þskj 562 er í þá átt að hækka liðinn til nýrra símalagninga úr 100 þús. kr. upp í 110 þús. Þetta er gert með það fyrir augum, að hækkunin gangi til að bæta úr hinu hörmulega ástandi, er leiðir af símaleysinu í Norður-Ísafjarðarsýslu. Þó hefir nú verið lagður sími í einn af þrem hreppum á þessum slóðum. En úr því svo er komið, er stutt að leggja símann yfir í næsta hrepp, Grunnavíkurhrepp, sem þarf svo mjög á síma að halda, að stundum hafa hlotizt slys af að ekki hefir náðst til læknis sökum símaleysis. Landssímastjóri gerði ráð fyrir, að sími þessi myndi kosta 12 þús. kr., en eftir nýjum upplýsingum um, að ekki muni þurfa að leggja jarðsima, mun hann ekki kosta nema 10 þús. kr. Þá hefi ég flutt ásamt öðrum till. um að veita Þórði Kristleifssyni styrk til söngfræði- og söngkennslunáms. Eins og hv.þdm. mun kunnugt, var samþ. 1.200 kr. styrkur handa þessum manni hér í Nd., en Ed. felldi hann niður með 8:6 atkv.Till., sem kom fram við 3. umr., um að taka hann upp aftur, féll með 7:7 atkv. Það er því auðsætt, að mikill meiri hl. þingsins er því fylgjandi að veita þennan styrk, enda hefir okkar bezti og kunnasti listamaður á þessu sviði, Páll Ísólfsson, mælt mjög sterklega með honum. Þá flyt ég á þskj. 562 till. um, að ríkið ábyrgist 4/5 hluta kostnaðar við byggingu raforkustöðvar í Súðavíkurhreppi, allt að 60 þús. kr. Gert er ráð fyrir, að hreppsbúar leggi fram 1/5, sem þeir hafa tryggt sér án þess að taka lán. Áður hefir jafnan verið farið fram á ábyrgð á allri upphæðinni. Ef til vill er það af þeim ástæðum, að Ed. hefir fellt þennan lið niður. Annari ástæðu er ekki til að dreifa. byrgðin er algerlega áhættulaus, þar sem Norður-Ísafjarðarsýsla tekur endurábyrgð á láninu. Þá flyt ég eina brtt. enn, um að veita manni á Vesturlandi 2.000 kr. upp í tap, sem hann hefir liðið vegna viðskiptabanns, sem afleiðing sóttvarna. Skyldi ég fara allrækilega út í það mál, ef ég hefði von um, að nokkur brtt. næði fram að ganga að þessu sinni. Maður þessi var álitinn taugaveikissmitberi, og var honum því bannað að selja mjólk frá heimili sínu. Hann hefir verið rannsakaður hér í Reykjavík og enginn vottur af taugaveiki hefir fundizt í honum. En þrátt fyrir þetta hefir bannið ekki fengizt upphafið. Skal ég ekki hér fara út í þær ástæður, sem ætla má að valdi. Þetta viðskiptabann hefir vitanlega valdið manni þessum miklu eignatapi. Hann hefir orðið að leggja niður kúabú sitt og setja upp sauðfjárrækt í staðinn, sem borgar sig langtum verr vegna þess, hve innistöðutími er langur. Hann hefir farið fram á 3.500 kr. skaðabætur. Hér liggja fyrir umsagnir héraðslæknis á Ísafirði og landlæknis um þetta. Landlæknir leggur til, að hann fái 2.000 kr. og þá upphæð hefi ég borið fram í till. minni, enda þótt ég telji víst, að tap hans sé nær 12.000 kr. Þessi maður hefir efalaust aldrei smitberi verið, svo að hér hefir í ógáti verið framið hið herfilegast ranglæti.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það voru aðeins örfá orð til hv. 2. þm. Rang. Hann sagði, að stj. hefði lofað samgmn. skýrslu um járnbrautarmálið fyrir þinglok. Þetta er rétt, og hefir verið lagt fyrir vegamálastjóra. Ég innti eftir því síðar við hann, hvort skýrslan væri til, en nú hefir farið svo, að skýrslan er enn ekki fullbúin. Ég er sammála samgmn. um það, að ekki er rétt að afgreiða þetta mál fyrr en skýrslan kemur, og mun ég þá gera upp við mig, hvora leiðina ég telji að eigi að fara.

Magnús Jónsson Í sjálfu sér hefi ég ekki ástæðu til að fjölyrða mikið um þessar tvær brtt., sem ég á hér. Önnur er á þskj. 572, og fer fram á hækkun á styrknum til Elliheimilisins á Grund. Hv. Ed. hefir tekið upp 10 þús. kr. fjárveitingu til þess, og er ég henni þakklátur fyrir það, en hinsvegar er ég ekki ánægður með þá upphæð, sökum þess að hún er auðvitað allt of lág, þegar tekið er tillit til kostnaðarins við verkið, sem mun nema hálfri millj. króna. Þess vegna vildi ég fá þennan styrk hækkaðan nokkuð, en vil geta þess, að í brtt. stendur 25 þús. í stað 20 þús., og mun það orsakast af því, að ég skrifaði hana í svo miklu flaustri í gærkvöldi, en áður var búið að fella 25 þús. kr. framlag í þessari hv. d. Um hina brtt. er það að segja, að hún fer fram á, að tekinn verði aftur upp í fjárl. styrkurinn til Þórðar Kristleifssonar, eins og Nd. hafði áður samþ. Annars langaði mig til að segja nokkur orð í sambandi við afgreiðslu fjárl. á þessu þingi, því að hún virðist ólík því, sem hún ætti að vera samkv. þingvenju og því valdi, sem Nd. er gefið í því efni. Nú í seinni tíð eru menn farnir að taka upp á því að afgreiða lögin eins og þau koma frá Ed., og þótt ég vilji ekki segja, að það sé í sjálfu sér ósæmilegt, verð ég þó að álíta, að það sé miður heppilegt. Það er að vísu illt að láta fjárl. þvælast mikið í milli deilda, því að reynslan hefir sýnt, að við það hækka útgjöldin mikið, en ég verð að segja, að ef á að taka upp þessa reglu, þá verður hv.Ed. að sýna meiri sanngirni við afgreiðsluna heldur en hún hefir nú gert, enda geta þm. ekki unað því að réttmæt fjárframlög, sem búið er að samþ. í Nd., séu drepin í Ed., og ef svo á að halda áfram, hygg ég, að boginn verði svo hátt spenntur, að hann brotni. Þótt starf hv.Ed. kunni að vera gott, má þó búast við því, að það beri ekki af störfum þessarar hv. d., einkum þar sem hér er lengri undirbúningstími til afgreiðslunnar. Við því mætti líka búast, að þessi d. væri stolt af því, að hún er aðaldeildin og sætti sig ekki við, að gerðir hennar séu einskis metnar. Ég verð því eindregið að ráðleggja hv.Ed. að fara framvegis vel með vald sitt, þannig að fjárl. þurfi ekki að ganga í gegnum fleiri umr. en þörf er á. Það er ein till., sem komst inn í fjárl. í Ed., sem er mjög athugaverð. Það er heimild fyrir stj. að reisa berklaskýli í Ölfusi, og ég verð að segja það, að mér finnst það nokkuð hart, ef hv.Ed. á að komast upp með það að afgreiða slík mál, sem ættu að vera sérstök og fá sérstakan undirbúning hér í þinginu, enda er það mjög vafasamt, hvort slíkt er ekki brot á þeim almennu reglum, sem hingað til hafa gilt hér í þinginu. Þetta er því athugaverðara sem þetta er ekkert einsdæmi í hv.Ed. að bæta slíkum heimildum inn í lögin, og er þá skemmst að minnast, að í fyrra fékk hæstv.dómsmrh. því til vegar komið, að ríkisprentsmiðja skyldi keypt, með sömu aðferð og nú: Sami hæstv. ráðh. hefir sýnt, að hann vill koma fram í Ed. ýmsum sínum áhugamálum, þannig að þau verði samþ. nefndarlaust og óathuguð, og án þess að Nd. fái tækifæri til að gagnrýna þessi mál. Ef það er meining hæstv. ráðh. að koma þarna upp einhverju hafsauga fyrir fé landsins, þar sem hann keypti þarna í fyrra jarðir fyrir 100 þús. kr., og vill nú fá 50 þús. kr., þá álít ég ekki heppilegt að gefa of lausan tauminn. Sagan um Laugarvatn getur endurtekið sig þarna, og alltaf verður heimtað meira og meira fé, en hv.Ed. má því vita, að við í þessari hv. d. sættum okkur ekki við slíka ósanngirni frá hennar hálfu.

Benedikt Sveinsson Ég er fyllilega sammála þeim hv. ræðumönnum, sem hafa látið í ljós óánægju sína yfir framkomu hv.Ed., og vil segja, að það sé alrangt, að þannig sé gengið framhjá þessari hv. d. um úrslit fjárlaga. Það er vitanlegt, að hún er höfuðdeild þingsins og á samkv. stjórnarskránni að hafa aðalvald yfir fjárl., og þótt ekki sé beint hægt að segja, að þetta háttalag hv.Ed. sé brot á þingsköpum, þá stappar það þó nærri, því að þessi upptekni háttur er ofríki, ókurteisi og ranglæti gagnvart Nd. Mér liggur við að segja, að það sé hrein óhæfa að láta Ed. vaða svona uppi. Mun þó varla verða rönd við reist að þessu sinni, því að svo rammlega mun um hnútana búið og hrossakaupin svo staðfastlega gerð bak við tjöldin. En mér koma í hug orð ættjarðarkvæðisins Íslendingabrags, sem Jón Ólafsson kvað hér á árunum: „En þótt lútum vér lyddnanna valdi, lútum aðeins nauðugir samt“. Má svo lengi brýna deigt járn, að það bíti, og mundi því tími til kominn að Nd. hristi þetta ok af sér, áður en hún kiknar frekara undir því, og virðist það vesalmennska, ef vér látum rótfestast þær óvenjur, er draga lögskipað og réttmætt vald úr höndum deildarinnar. Þegar ég lít á frv. sjálft, þá verð ég að segja, að það hafi tekið litlum bótum, eins og hv.frsm. komst svo hnyttilega að orði, því að inn í það hefir verið bætt allháum útgjaldaliðum og tekjuáætlunin hækkuð upp úr öllu valdi til að jafna hallann. Virðist lítil fjármálaspeki í þessari aðferð hv.Ed., því að það hefði verið leikur einn fyrir hvern þm. að bera fram háar brtt. og hækka áætlunina jafnframt, svo að ekki bæri á tekjuhalla á pappírnum. Mér þykir leitt, að enginn hæstv. ráðh. er við, því að mig langaði til að beina orðum mínum að þeim, og þá helzt að hæstv. fjmrh. Þar sem hæstv. fjmrh. kemur í þessu í deildina, vil ég taka það upp, að ég var að minnast á, að mér hefði ekki þótt frv. taka miklum breyt. til bóta í hv.Ed., og ég liti svo á, að með öllu þessu atferli með afgreiðslu fjárl. sé þessari hv. deild lítill sómi sýndur, og ekki rétt að láta slíkt viðgangast. Eins og hv.frsm. minntist á, hafa verið þurrkuð út heil héruð, og að þeim breytingum og ráðabruggi munu einnig einhverjir hv.þm. úr Nd. standa. Hinsvegar lít ég svo á, að það sé ekki rétt, að Suður- og Vesturland hafi orðið þyngst úti, því að t. d. Norður-Þingeyjarsýsla hefir engan styrk fengið í þessum fjárl., eins og frá þeim er gengið í Ed. Um persónustyrkina er það að segja, að hv.Ed. hefir skorið þá alveg niður og breytt þar í anda hæstv. fjmrh., en mér virðist það óviðunandi og röng aðferð, sem þar er beitt, að setja þá alla á sama bekk, í stað þess að taka, hvern einstakan til athugunar. Því er nú svo farið, að þetta fátæka land á ekki marga styrktarsjóði til að hjálpa þeim, sem maklegir eru stuðnings, en margt af efnilegum mönnum, sem mikils má af vænta, ef eitthvað er fyrir þá gert. Hæstv. fjmrh. hefir þó ekki verið svo þingríkur í Ed., að hann gæti með öllu útrýmt þessum styrkjum, því að svo má segja, að nýtt höfuð hafi vaxið á hvern þann strjúpa, sem eitt var af höggið, og vafasamt, hversu mjög slíkt mælir með samþykkt frv. óbreytts. Það er nú svo með þessa persónustyrki, að dæma verður hvern einstakan þeirra, til að ganga úr skugga um, hvort þeir muni koma landinu að gagni eða ekki. Hvað t. d. sjúkrastyrkjum viðvíkur, þá er það að segja, að í ýmsum tilfellum eru þeir beint nytsamlegir, ef þeir geta leitt til bata, því að landinu er þyngri baggi bundinn með því að sjá fyrir sjúkum mönnum til æfiloka þeirra heldur en ef þeir mættu ná fullri heilsu fyrir lítilsháttar styrk í eitt skipti fyrir öll. Það er þýðingarlaust að hóta hv.þdm. með því, að ef þeir breyti frv., muni það lengja þingið um 10 daga, enda virðist ástæðulaust að óttast það, þar sem þessu máli skyldi flýtt svo mjög í gærkvöldi, að þá skyldu afbrigði veitt. Mætti hraða málinu gegnum þingið á þann hátt. Hinsvegar fæ ég ekki skilið, að þessari hv. d. beri að gleypa fjárl. óköruð, þótt hv.Ed. hafi farið um þau höndum, enda er ég mjög trauður að taka aftur þær brtt., sem ég hefi fram borið, og mun greiða jákvæði með því, að frv. verði breytt. Þá vil ég víkja að einstökum brtt., sem ég hefi tekið hér upp að þessu sinni. Till. þessar höfðu allar mikið fylgi í þessari hv. d., og bar ég eina þeirra fram sjálfur, en aðrar ekki, þótt ég stæði að vísu að sumum þeirra. 1. brtt. mín er við 12. gr. 5 og er þess efnis, að Jóni Kristjánssyni nuddlækni skuli veittur 1.000 kr. styrkur, til að halda uppi nuddlækningum fyrir fátækt fólk ekki sjaldnar en 4 sinnum í mánuði hverjum, og gefi síðan skýrslu um þær lækningar. Þessi till., svo sem hún er orðuð, gefur nú raunar ekki nógu ljósa hugmynd um þær kvaðir, sem á lækninum hvíla, ef hann fær þennan styrk, en nú er því svo farið, eins og fjvn. er kunnugt, að J. Kr. hefir kennt læknaefnum ókeypis nuddlækningar 4 sinnum í mánuði og veitt fátækum mönnum ókeypis lækningu, alveg eins og sérfræðingar í t. d. háls-, nef- eða eyrnasjúkdómum gera. Munurinn er hinsvegar sá, að J. Kr. hefir eigi laun fyrir þessa kennslu, sem læknaefnum er nauðsynleg og á hinn bóginn kemur fátæku fólki vel. En það virðist fullkomlega réttmætt, að þessi læknir fái einhverja þóknun eða viðurkenningu fyrir þetta starf, eins og aðrir læknar, enda hefir hv.Nd. fallizt á það. Sé ég eigi, hverja ástæðu hv.Ed. hefir til þess að níðast á þessum manni öðrum fremur. Menn hafa talað um, að Alþ. hafi þegar gert vel til hans, en ég vil þá beina athygli þeirra að því, að þessi læknir hefir aðeins fengið lán til að setja upp lækningastofu sína, en er ekki heimtufrekari en það, að hann fer fram á að mega láta þennan styrk ganga upp í greiðslu af láninu. Hv. þdm. verða einnig að athuga það, að fjöldi manna á við þrautir að búa sökum meiðsla eða gigtar, en þá má lækna með nuddi, svo að þessu fé væri ekki á glæ kastað, þar sem þar með er greitt fyrir lækning þeirra. En hitt er misskilningur, sem komið hefir fram, að farið sé fram á styrkinn til þess að veita ókeypis lækning fjórum sinnum á mánuði. Styrkveitingin á einmitt að vera þóknun fyrir kennslu læknisefna, þótt sjúklingar njóti og góðs af. Vil ég benda þeim ágætu mönnum, er misskilið hafa till., á það, að þeir, sem marizt hafa eða beinbrotnað á togurum, og fjöldi gamalla, gigtveikra manna ganga ekki aðeins til læknisins þessa 4 daga í hverjum mánuði, heldur hvern einasta dag, og ýmsir þeirra fá ókeypis lækningu hjá honum sakir göfugmennsku hans og góðvildar. Ég vil því vona, að Alþ. níðist ekki á þessum manni eða sé svo starblint fyrir því, sem vel er unnið, að það sýni ekki lit á viðurkenning sinni fyrir hönd þjóðarinnar, og ég áfellist hv.Ed. þunglega fyrir lélega framkomu í þessu máli. Þá hefir Ed. lagt til, að styrkurinn til Unnar Vilhjálmsdóttur verði felldur niður, en ég vil fastlega mælast til, að svo verði ekki gert. Þessi kennslukona hefir getið sér ágætan orðstír við kennslustörf um mörg ár, en missti heilsuna og sigldi til að leita sér heilsubótar. Heilsuna fékk hún aftur, en er heim kom og hún tók til starfa, veiktist hún af landfarsótt og varð fyrir áfalli, svo að hún hefir ekki náð sér, en hefir vonir um að ná fullum bata, ef hún fær að njóta hvíldar sumarlangt. Ég er ekki vanur að hlutast mikið til um styrkbeiðnir hv.þm., en þó get ég lýst yfir því, að ég mun greiða atkv. með styrknum til Odds Oddssonar, sem er ritsnillingur mikill og margfróður. Þá hefir Ed. felldan niður styrkinn til Benedikts Björnssonar, og þar verð ég að segja, að hv.Ed. hefir farizt ærið ómaklega. Þessi maður hefir nú um langt skeið haldið uppi skóla í Húsavík og kennt þar fjölda manns, sem látið hafa mjög af hæfileikum hans. Auk þess hefir hann gefið út kennslubækur, því að hann er bæði fjölfróður og að öllu einkar sýnt um að skýra efnið ljóst og skipulega. Þessi maður varð fyrir því óhappi í æsku, að hann missti annað augað, en nú er hinu hætta búin, vegna langrar og mikillar áreynslu við lestur og skriftir. Ég býst við því, að hv.þdm. vilji launa honum vel unnið starf í þágu þjóðarinnar og veita honum styrk þennan, enda er það í fullu samræmi við það, sem þessi d. hefir áður gert. Þá á ég brtt. um fjárframlag til Kópaskersbrautar, og er hún tekin hér upp vegna þess, að vegur þessi er ekki kominn enn í þjóðvegatölu, þótt hann eigi að vera það, svo sem ég hefi margsinnis sannað og hv. d. hefir einnig fallizt á. En nú virðist full tvísýna á, að vegalögin nái að komast í gegnum Ed., því að þar mun allt ganga hrossakaupum og braski. Hinsvegar hefði fé til þessa vegar átt að vera veitt fyrir löngu, en þar hefir staðið á réttmætum lagfæringum vegalaganna, sem allir vita, hversu eytt hefir verið þing eftir þing. Till. mín er því sett til varúðar, svo að eitthvað verði gert við þennan nauðsynlega veg, sem enginn neitar, að rétt sé og sanngjarnt. Nú á að halda styttra þing en dæmi eru til á síðari árum, og verður því margt nytjamála í útideyð. Tek ég því þetta ráð upp til vara. Í þetta hérað munu nú komnar 7–8 bifreiðar, og eins og mönnum er kunnugt, breyta þær mjög búnaðarháttum til batnaðar. Vegurinn er í sjálfu sér góður frá náttúrunnar hendi í þurrviðrum, en ef hann blotnar, verður þar ótræði ófært bifreiðum. Nú heyri ég í þessu, að frv. muni gengið í gegnum Ed., og mun það valda mikilli gleði í Ísrael, þ. e. a. s. meðal hinnar íslenzku þjóðar, að þurfa ekki að standa lengur á þessari veglausu eyðimörk. Þess vegna getur það verið, að ég vísi þessari brtt. til stj., auðvitað í fullu trausti þess, að vegamálastjórnin láti ekki úr hömlu dragast að leggja fram nægilegt fé til þessarar vegagerðar, sem svo lengi hefir setið á hakanum. Það hefir verið minnzt hér á kröfur þær, sem Páll Torfason færði fram í fyrra, og þá var flutt till. um greiðslu eftirstöðvanna af 24 flm. úr báðum deildum. Tillöguna dagaði uppi, en meiri hl. þm. úr báðum deildum ritaði undir áskorun til hv. fjmrh. sama efnis. Honum þótti þó bresta heimild til þessarar greiðslu, meðfram vegna þess, að ekki var nefnd föst fjárhæð, en það höfðu flm. ætlazt til, að ráðherrann mundi rannsaka. Nú var málið enn borið fram öndvert þing, og fjallaði fjhn. um það. Lagði hún til, að P. T. yrðu greiddar 10 þús. króna. Þessu til stuðnings hafa 27 þm. úr báðum deildum, 19 úr Nd. og 8 úr Ed., ritað undir áskorun um þessa greiðslu. Þótti það, úr því sem ráða var, handhægra heldur en að þæfa málið hér á þingi. Hefði annars kostar orðið að prenta fjölda fylgiskjala, sem kynni að þykja „viðkvæmt mál“ í sumum stöðum. Vænti ég nú, að hæstv. fjmrh. verði vel við, þar sem hann hefir svo mikið og aukið fylgi til framkvæmdar málinu og fjárhæðin er ákveðin, Mun hann láta þess við getið, ef honum þykir á bresta lengur. Páll Torfason á mikla skuld ógreidda úr ríkissjóði og hefir þar á ofan verið mjög grátt leikinn af félögum sínum í Khöfn um skipti þóknunar þeirrar, er greidd hefir verið fyrir töku enska lánsins. Ég leyfi mér svo að afhenda hæstv. fjmrh. þetta skjal, sem ég skal þó, með leyfi hæstv. forseta, lesa fyrst í heyranda hljóði, þar sem ég veit, að hæstv. ráðh. er kærara, að það komist orðrétt í þingtíðindin með undirskriftum öllum. Það hljóðar svo: „Undirritaðir alþingismenn skora á hæstv. fjármálaráðherra að greiða hr. Páli Torfasyni 10.000 - tíu þúsundir - króna fyrir næstu mánaðamót. Alþingi, 14. apríl 1930. Benedikt Sveinsson, Ólafur Thors, Jóh. Þ. Jósefsson, Jón Ólafsson, Jörundur Brynjólfsson, Einar Jónsson, Hákon Kristófersson, Ásg. Ásgeirsson, Sveinn Ólafsson, Sig Eggerz, Jón A. Jónsson, Lárus Helgason, Bjarni Ásgeirsson, Bernh. Stefánsson, Magnús Jónsson, Þorleifur Jónsson, Magnús Torfason, Björn Kristjánsson, H. Steinsson, Ingibjörg. H. Bjarnason, Gunnar Sigurðsson, Jónas Kristjánsson, Héðinn Valdimarsson, enda sé þetta síðasta greiðsla úr ríkissjóði til hans, og legg ég eingöngu með þessu vegna þess, hvernig með hann hefir verið farið af félögum hans við lántökuna, sérstaklega J. Svbj. Ingvar Pálmason, Jóh. Jóhannesson, Jón Baldvinsson, með sömu aths. og og H. V. Erlingur Friðjónsson, með sömu aths. og H. V. og Jón Baldvs. Þá verð ég að víkja nokkrum orðum að máli, sem minnzt var á við 3. umr. fjárlaganna hér í hv.Nd. um daginn, en ég hafði ekki tækifæri til að svara þá máli, sem að nokkru leyti var beint að mér, a. m. k. eftir því, sem skýrt er frá ræðu hv.þm.N.-Ísf. í Morgunbl. 1. þ. m. Við 3. umr. fjárl. fór hv. 2. þm. Árn. nokkrum orðum um sambandslögin frá 1918 og viðskipti Dana og Íslendinga síðan í sambandi við þann samning, er í þeim lögum er fólginn. Kom það fram í máli hans, að honum þótti lítil eða engin hætta standa lengur af jafnréttisákvæðum 6. gr., og í annan stað virtist brydda þar á þeirri nýstárlegu skoðun, að Íslendingar hefðu ekki staðið við samningana við Dani með skipulagi því, sem sett var um kosningarrétt á Íslandi með stjskr. 1920. Því næst tók til máls hv.þm.N.-Ísf. og drap á helztu atriði ræðu hv. 2. þm. Árn. Hefði hann byrjað á að lýsa yfir því, að hann hefði verið andvígur sambandslögunum 1918 vegna jafnréttisákvæðisins og því hefði hann ásamt núverandi forseta þessarar deildar greitt atkv. gegn þeim. En svo hefði þessi þm. snúið við blaðinu og nú reynt að sannfæra deildina um það, að jafnréttisákvæðin væru ekki hættuleg. Danir hefðu ekkert gert síðan til þess að reyna að „vinna“ landið; sé því hættulaust, þó að Danir hafi þennan rétt áfram. Í sambandi við þessi ummæli vék hv.þm.N.-Ísf. máli sínu til hæstv.forsrh. og mín og mælti á þessa leið: „Ég vona, að þessi orð hv.þm. standi fyrir hans eiginn reikning, en séu ekki töluð fyrir munn hæstv. ríkisstjórnar. Ég vænti þess, að hæstv. forseti geti gefið þá yfirlýsingu, að þetta sé ekki mælt að hans vilja“. Þar sem hér er fram komin áskorun til mín að láta í ljós afstöðu mína um þetta efni, þá vil ég ekki láta úr hömlu dragast að birta mína skoðun, svo að enginn þurfi að efast um hana. og skal því leyfa mér að skýra málið að nokkru. Það er öllum kunnugt, að það voru aðeins tveir þm., sem greiddu atkv. gegn sambandslögunum 1918. Var það hv. 2. þm. Árn., sem þá var þm. Ísaf., og svo þm.N.-Þ., sem hér stendur. Hv. 2. þm. Árn. tók það fram um daginn, að hann hefði einkum óttazt jafnréttisákvæði 6. gr. og talið þau hættuleg sjálfstæði landsins. En nú var að heyra, að hann teldi, að Danir hefðu komið svo fram síðan, að alls engin hætta stafaði af jafnréttisákvæðinu. Hann gat þess einnig, að nokkrir danskir stjórnmálamenn hefðu nýlega látið í ljós við sig, að þeir hefðu þótzt sviknir og táldregnir af Íslendingum í framkvæmd sambandssamningsins, með fyrirkomulagi því á kosningarrétti, er sett var í stjórnarskránni árið eftir (1919) og náði fullnaðarsamþykki Alþingis og staðfesting konungs 1920. Virtist hann sjálfur fallast á þessa undarlegu skoðun, þótt hann léti annars í ljós, svo sem vænta mátti, að hann vildi fylgja fram kröfum þjóðarinnar, þegar um það mál væri að ræða, þótt ekki féllist hann á aðferð núverandi sjálfstæðismanna. Hv. þm.N.-Ísf. virtist ekki hafa allskostar fulla vissu um skoðun mína á þessu máli, og því mun hann hafa beint þessu til mín, enda vissi hann, að ég var andvígur sambandslögunum 1918. Skal ég nú fullvissa hann um það, að ég var að engu leyti hikandi í þessu máli 1918 og hefi aldrei verið síðan. Skal ég og taka það fram afdráttarlaust, að ég var ekki einungis vegna þess andvígur sambandslögunum, hve alóhæf eru jafnréttisákvæði 6. gr., heldur og af mörgum öðrum missmíðum og herfilegum ákvæðum laganna, svo sem berlega kom fram í brtt. mínum við frv. 1918 og í umr. við meðferð málsins á sambandslagaþinginu þá um haustið. Skírskota ég um þetta til Alþ. 1918 og sérprentanar þeirrar, er nefnist: „Sambandslögin. Þingskjöl málsins og meðferð þess á Alþingi“, og út kom sama haust. Það er síður en svo, að mér þyki hin minnsta ástæða til að líta nú mildari augum á sambandslögin heldur en 1918. Gallar þeirra verða því augljósari, sem þau eru betur athuguð. Þetta kemur og berlega fram af því, hversu fylgi þeirra er gersamlega upprætt í landinu á einum áratug. Danir vissu vel, hvað þeir voru að fara með jafnréttisákvæðum 6. gr. Í þeim tryggðu þeir sér svo fullkominn rétt á Íslandi, sem framast var unnt. Þeir lögðu og afarríkt á um það í aths. við 6. gr., að jafnréttisákvæðunum verði að fylgja út í yztu æsar, án allra undantekninga. Nefndu þeir, að afnema þyrfti „mismun þann á kosningarrétti, sem fram kemur í 10. gr. stjórnskipunarlaga Íslands frá 19. júní 1915“. Skilyrði þau fyrir kosningarrétti á Íslandi, sem hér er vísað til, voru þau, að annaðhvort þurfti maðurinn að vera fæddur á Íslandi, eða hafa verið hér búsettur síðustu 5 árin áður kosning færi fram. Þeir, sem hér voru fæddir, en fluttust úr landi, öðluðust því kosningarrétt í landinu aftur eftir eins ár dvöl, en þeir eftir 5 ára dvöl, sem erlendis voru fæddir. Þessu vildu fulltrúar Dana fá breytt, svo að þessi mismunur væri afnuminn og var eigi nánara til tekið, hversu þessu skyldi hagað. Vér andstæðingar sambandslaganna létum í ljós þann ótta þá þegar, að „mismunurinn“ mundi verða afnuminn með þeim hætti, að búsetuskilyrðið eitt yrði látið nægja og þá fært niður í eitt ár, en af því gæti stafað hin mesta hætta. En fylgismenn sambandslaganna á Alþingi lýstu því þá þegar yfir í ræðu og riti, að ekki þyrfti svo til að haga, haldur mætti láta eitt ganga yfir alla og láta 5 ára búsetuskilyrðið standa í stjskr. Næði það þá jafnt til allra, hvort sem þeir væru fæddir á Íslandi eða ekki, og nægði að fella niður eins ár búsetu forréttindi þeirra, er í landinu væru fæddir. Ef þeir flyttu héðan, svo að þeir misstu kosningarréttar síns, yrðu þeir sem aðrir að vinna sér réttinn með 5 ára búsetu. Því til sönnunar, að þetta sé ekki gripið úr lausu lofti, skal ég, með leyfi hæstv. forseta, leyfa mér að lesa upp úr aths. sambandslaganefndar Alþingis við 6. gr. laganná frá árinu 1918. Þar segir svo: „Danir verða að fullnægja sömu skilyrðum og sæta sömu takmörkunum, sem sett eru eða sett verða um réttindanautn íslenzkra þegna í hverri grein.*) Til þess að njóta kjörgengis og kosningarréttar þarf maður samkv. löggjöf beggja ríkja að vera búsettur í landinu, og getur hvort ríkið um sig sett þau skilyrði, að hver sá þegn, er sleppt hefir heimilisfangi í ríkinu eða hefir aldrei haft það, skuli ennfremur hafa verið þar heimilfastur óslitið ákveðinn tíma, áður hann megi neyta téðra réttinda, t. d. að hver maður verði að hafa átt fast heimili 5 ár í Danmörku til að njóta þar kosningarréttar og kjörgengis, hvort sem hann væri danskur þegn eða eigi. Mundi íslenzkur þegn verða að sæta því, að hann fengi sama rétt í þessu efni, að uppfylltum sömu skilyrðum sem danskir þegnar. Öldungis samsvarandi gildir um hitt ríkið“. Undir þessa yfirlýsing hefir öll sambandslaganefnd Alþingis 1918 ritað athugasemdalaust, nema einn maður. Hvað er hægt að fá skýlausara um það, hvern skilning Alþingi lagði fyrirfram í ákvæðin um ráðstöfun kosningarréttarins samkv. 6. gr.? Auk þessa skal ég taka fram, að annar helzti flm. sambandslaganna hét því þá þegar hér í hv. deild, að með þessum hætti skyldi „mismunurinn“ af numinn, en ekki með eins árs búsetuskilyrði fyrir alla, og þetta efndi hann árið eftir. Það var því beint með þessu skilyrði - 5 ára búsetuskilyrði fyrir kosningarrétti til Alþingis - sem þjóðin var talin á, og meiri hluti hennar lét teljast á, að samþykkja sambandslögin haustið 1918! Nú kom til þess árið eftir að breyta stjskr. Jón heitinn Magnússon hafði samið frv. til hinnar nýju stjskr. En þótt hann væri maður vitur, þá kynni að mega segja um hann líkt og Jón Arason sagði um Þorlák prest Hallgrímsson á Staðarbakka, föður Guðbrands biskups: „Aldrei var hann í orustu frægr, ýtum þótti ráðaslægr; sótt hefir jafnan sína vild í svörunum hægr“. Hann tók nú þann kostinn, þar sem tveir voru, er hann hugði Dönum geðþekkari, og setti búsetuskilyrði fyrir kosningarrétti eitt ár. Mun honum hafa þótt þeir hliðra nokkuð til áður fyrir hans tillögur. Sigurður Eggerz var þá í stjórn, en var að engu við samning stjskrfrv. riðinn og vissi ekkert um þessa breyting fyrr en hún var fram komin, svo sem hann hefir lýst yfir áður og vitað er og viðurkennt, enda vann hann gegn þessu ákvæði, er til Alþingis kom, og vildi láta standa við það, sem heitið var á þingi og þjóðinni boðað áður hún samþykkti sambandslögin haustið áður. Vildi því láta 5 ára búsetuskilyrðið standa, því að með þeim skilningi og skilmálum höfðu Íslendingar fallizt á samninginn, eins og áður var sagt. Annars var þessu augljósa efni öllu snúið öfugt í blöðum stjórnarinnar og barið blákalt fram, að þeir, sem vildu standa láta 5 ára búsetuskilyrðið, væru að fitja upp á „nýju ákvæði“, sem ekki hefði þekkzt áður, og þau töldu ekkert fylgi hafa meðal þjóðarinnar. Eru það firn mikil, þegar menn leyfa sér jafnvel að ljúga til um það, sem stendur í stjórnarskránni, sem þó er í gildi, en svona var málið sótt þá. Nefndir voru kosnar í báðum deildum Alþingis til þess að fjalla um stjskr.frv. 1919; unnu nefndirnar saman og gáfu út sameiginlegt álit. Við hv. núverandi 2. þm. Árn. vorum í n. og kom okkur þar að öllu leyti vel saman um það atriði, sem hér um ræðir, enda báðir verið sammála um það árið áður, þegar deilt var um 6. gr. sambandslaganna. Kom nú upp deila meðal nefndarmanna og fór svo, að nefndin klofnaði um búsetuskilyrðin. Vil ég um þetta merkilega mál vísa til álits n. og umr. í Alþingi 1919. Er nóg að rifja það upp hér, að allur þorri nm. vildi eindregið halda 5 ára búsetu stjskipunarlaga frá 1915, þar sem áherzla hefði verið lögð á það atriði við samþykkt og meðferð sambandsmálsins, enda alveg nauðsynlegt til öryggis þjóðinni, en á hinn bóginn óhæfa að bregðast þeim heitum, er henni voru bundin, ef hún samþykkti sambandslögin. Örfáir nm. fylgdu þó fram afnámi 5 ára búsetu, víst af þægð við forsætisráðherra. En þótt þeir teldu mega hlíta við eins árs búsetu til kosningarréttar, tóku þeir það skýrt og afdráttarlaust fram, að það væri engin lagaskylda og kæmi 5 ára skilyrðið ekki í bága við 6. gr. sambandslaganna. Segja þeir svo í sínum hluta fyrrnefnds álits (Alþt. 1919, þskj. 514), - með leyfi hæstv. forseta: „Minni hl. n. er meiri hl. fyllilega samdóma um það, að vér höfum lagalegan rétt til þess að setja svo langt búsetuskilyrði, sem oss sýnist, í stjórnarskrána fyrir kosningarrétti og kjörgengi til Alþingis, og eins hitt, að bryggja beri Íslendingum rétt og vald yfir málum sínum“. Ég hefi hvergi heyrt því haldið fram meðan á þessum málum stóð, að Íslendingar hafi brotið lög né gengið á samninga við Dani með núgildandi skipan kosningarréttarins. Ekki heyrðist orð um það 1919, né 1920, þegar stjskrfrv var borið undir þjóðina við nýjar kosningar og á ný undir samþykki Alþingis, að nokkur maður héldi þessu fram. Það er nú fyrst, fyrir örskömmum tíma, mig minnir síðastl. haust, að kvis fer að koma á það, að einhverjir Stórdanir telji sig hafa verið svikna eða brögðum beitta í þessu máli. En það er hégómi einn og skrök, og hefi ég nú með rökum hrundið þeim brigzlum af Alþingi og Íslendingum. Um jafnréttisákvæði 6. gr. sambl. er nú fyrir löngu orðið svo augljóst, hversu stórhættuleg þau eru Íslendingum, að óþarft virðist að fara að þrefa um það efni að þessu sinni. Margir menn í Danmörku, sem bera gott skyn á það mál, hafa verið svo hreinlyndir að kannast við þetta orðskviðalaust. T. d. hefir dr. Knud Berlin margsinnis kannazt við það hreinlega. Hefir hann bæði fyrr og síðar rökstutt það mjög áþreifanlega, að jafnvel þótt Íslendingar hafi fengið viðurkennt fullveldi sitt af Dönum, þá hafi Íslendingar þó gert mjög viðsjárverðan og hættulegan samning, þar sem þeir hafi samþ. ákvæði 6. gr. Hann sagði í einni ritgerðinni, að einu sinni hefði komið til mála milli Norðurlandaþjóða, að þær hefðu sameiginlegan borgararétt, en hann taldi það mjög varúðarvert; sagði hann, að jafnframt sameiginlegum borgararétti þessara þjóða, mundi ekki komizt hjá að hlaða ýmsa múra til öryggis hverri þjóðinni fyrir sig, til þess að afstýra hættu og óþægindum. Gæti þá vel komið til mála, að vel mætti svo fara, að nauðsynlegt þætti að tryggja hverja þjóð með löngum búsetuskilyrðum fyrir kosningarrétti, t. d. 5, 10, 15 eða jafnvel upp í 25 ár! Hann vék að þessu aftur nú á síðastl. hausti og benti á það, að ekki myndi Dönum þykja mjög hyggilegt að gera þegnasamband við þjóð, sem væri álíka fjölmenn gagnvart Dönum eins og Danir eru gagnvart Íslendingum, og stæðu Danir þó betur að vígi en vér, þar sem þeir væru ríkari miklu og ættu fullræktað land. - Jafnframt hefir dr. Kn. B. bent á það, að Dönum mundi ekki þykja mjög fýsilegt að gera fullt þegnajafnrétti milli Þýzkalands og Danmerkur, og standa þau lönd þó á líku stigi um atvinnuvegi og að öðru leyti líkt setin. Þótt bent sé á, hversu óhæfileg og háskasamleg jafnréttisákvæðin séu, þá er ég þó ekki þar með að halda því fram, að Danir hafi sýnt oss ágang í skjóli þeirra þessi síðustu 12 ár, að neinu ráði. Þó hafa þeir augljóslega haft meiri hag af jafnréttisákvæðunum en vér, og þarf ekki annað en nefna fiskveiðarnar. En hér er ekki að miða við augnablikið eitt, heldur það fyrirkomulag, sem er fyrir hendi meðan ákvæðin standa. Vér erum berskjalda gagnvart miklu ríkari og fjölmennari þjóð, hvenær sem henni sýnist. Verður því ekki í móti mælt, að slík tilhögun sem þessi á sér hvergi stað í víðri veröld milli fullvalda ríkja, og jafnvel ekki meðal nýlendna innan sama þjóðríkis. - Það vildi svo einkennilega til, að í ágústmánuði 1918, sama sumarið, sem fjallað var um sambandslögin, var haldin brezk ríkisráðsstefna í Lundúnum með fulltrúum frá öllum nýlendum Breta. Skýrir Times Weekly frá samningnum, er nýlendurnar gerðu með sér á fundi þessum, og eru þar gerólík ákvæði þeim, er í sambandslögunum standa, og eitthvað öruggari og tryggilegri. - Vildi ég, með leyfi hæstv. forseta, mega lesa ályktun þá, er þar var gerð: Ályktun hinnar brezku ríkisráðsstefnu í Lundúnum (Imperial Conference). (Times Weekly, 2. ágúst 1918): „Það heyrir tvímælalaust undir valdssvið stjórnar hvers einstaks lands innan brezka ríkisins að ákveða ein, hverjir séu íbúar í landinu með hömlum á innflutningi frá hinum löndunum. Brezkum borgurum, sem búsettir eru innan einhvers lands í brezka ríkinu, skal heimilt að koma til annara landa brezka ríkisins í heimsókn sér til skemmtunar eða í verzlunarerindum, svo og að setjast þar að til bráðabirgða í því skyni að leita sér menntunar, en réttur þessi nær ekki til heimsóknar eða bráðabirgðaaðseturs í því skyni að leita sér atvinnu né til að taka sér bólfestu“. Dr. Knud Berlin hefir einnig bent á þá fjarstæðu, sem leitt gæti af jafnréttisákvæðinu, þar sem þeir þegnar, sem kynnu að setjast hér að og fá hér kosningarrétt, héldu áfram að vera borgarar annars ríkis. Það er alveg rangt að líta svo á, að Íslendingar séu að amast við því, að einstakir danskir þegnar komi hingað og setjist hér að. Margir þeirra, er hingað hafa komið á síðari tímum, hafa. verið nytsemdarmenn og komið sér vel í alla staði. En með 6. gr. sambandslaganna er heilli þjóð veittur réttur til þess að vaða inn í annað land, geta sezt þar að löglega og ráðið þar lögum og lofum að vild sinni. Þótt hinum gömlu, tryggu leifum Heimastjórnarmanna þætti nógar skorðúr við slíkri hættu reistar með eins árs búsetuskilyrði fyrir kosningarrétti til Alþingis, þá er þó auðsætt, að með slíkri skipan gat önnur þjóð verið orðin drottnandi í landinu eftir tvö ár, án nokkurs hernaðar eða ofbeldis gegn lögum. Með 5 ára búsetuskilyrði er dálítið meira viðnám sett í bráð. Og án þess að taka til greina þá hættu, sem ég minntist nú á, þá sýnist það í alla staði réttmætt og sjálfsagt, að þeir menn, sem fara með kosningavald í landinu og ráða þar með lögum og lofum, séu svo kunnugir landi og lýð, lögum og landsháttum, að þeir megi bera gott skyn á það, hvað landi og þjóð er fyrir beztu. En slíka þekking öðlast menn varla á skemmri tíma en 5 árum, og væri þessi ástæða ærin ein til þess að hafa búsetuskilyrði sízt skemmri. Með ákvæðinu er engu jafnrétti hallað, því að búsetuskilyrðið kemur eins niður á Íslendingum sjálfum, þeim er úr landi flytja til langdvala, svo að þeir missi hér heimilisfangs. Það kemur því í einn stað niður, hversu sem menn velkja fyrir sér þetta mál, að engin rök eru til þess að áfellast Alþingi fyrir skilyrði þau, er það hefir sett fyrir kosningarrétti. Það hefir hvorki brotið loforð né jafnréttisákvæði. Og skilyrðin fyrir kosningarrétti eru sízt of ströng, né heldur fulltrygg til öryggis þjóðinni fyrr en svo skammt er eftir samningstímans, að nemi 5 árum. Allt þangað til má svo að orði kveða, að „oss hangi hjörr yfir höfuðsvörðum“. En þótt hann hangi í veikum þræði, þá er að vísu ekki þar með sagt, að hann falli á háls vorn þessi ár, sem eftir eru samningstímans. Annars vita nú allir, að sambandslögin hafa aldrei hrifið Íslendinga, þótt einstakir menn hefðu um þau mikinn fagurgala í fyrstu. Þeir hinir sömu urðu að viðurkenna, að þeim hefði verið tekið fálega. Og ekki er því að gleyma, að nokkuð hart viðnám fengu þau þegar í upphafi, þótt ekki yrði nema þúsund manna, sem atkv. greiddi þá gegn þeim. En minna vil ég á hinn harða og rökstudda dóm, sem skarpvitur lögfræðingur, hr. Magnús Arnbjarnarson, kvað þá yfir þessum lögum. Síðan eru nú senn liðin 12 ár og hefir skilningur alþjóðar á lögum þessum hneigzt mjög í eina átt síðan. Berlega kom þetta fram á Alþingi 1928 og þá ekki síður þegar laganna var minnzt víðsvegar um land í blöðum og á málfundum 1. desember sama árið. Ég ætla aðeins að lesa hér, hvað lögfræðilegur ráðunautur núv. hæstv. landsstjórnar, Ólafur prófessor Lárusson, segir um samninginn á 10 ára afmæli hans. Orð prófessorsins eru prentuð í Stúdentablaðinu 1. des. 1928 og hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: „Íslenzku þjóðinni hefir aldrei boðizt jafngott tækifæri til þess að fá fyllstu sjálfstæðiskröfum sínum framgengt eins og árið 1918, og þess getur orðið langt að bíða, að annað eins tækifæri bjóðist. Sjálfsákvörðunarréttur þjóðanna var þá á hvers manns vörum, og vér gátum verið fyrstir allra til að reyna, hver alvara fylgdi því máli. Afstöðu vorri til stórþjóðanna var svo varið, að engin þeirra gat haft ástæðu til að traðka þessum rétti vorum, og enn voru þá eigi þau úrslit orðin á styrjöldinni, að sigurvegararnir gætu gengið í berhögg við þessa hugsjón, er þeir þóttust bera svo mjög fyrir brjósti. Danir urðu allt til að vinna að fá Suðurjótland. Og síðast en ekki sízt: Samband Íslands og Danmerkur var í rauninni ekki nema nafnið eitt síðustu ófriðarárin. Ég var á þeirri skoðun, að vér hefðum ekki notað þetta tækifæri eins og skyldi, og greiddi því atkvæði á móti sambandslögunum við þjóðaratkvæðagreiðsluna. Ég er enn þeirrar sömu skoðunar. Að vísu vannst oss mikið á við sambandslögin. Vér fengum ótvíræða viðurkenningu Dana á fullveldi voru. En á hinn bóginn bera sambandslögin þess víða vott, hve gjarnt oss er að meta formið meira en efnið. Ég nefni aðeins tvö ákvæði til, jafnréttisákvæðið og uppsagnarákvæðið: Jafnréttisákvæðið mun vera algert einsdæmi í þjóðaréttinum, og í raun og veru jafn ósamboðið báðum þjóðunum, eins og sumir Danir hafa viðurkennt. En hættulegt er það nærri eingöngu fyrir annan aðiljann, oss Íslendinga, þrjátíu sinnum mannfærri og margfalt fátækari en hin sambandsþjóðin. Hvers virði er það fullrétti í raun og veru, sem slíkur böggull fylgir? Uppsagnarákvæðið er svo úr garði gert, að mjög er tvísýnt, að nokkru sinni náist löglegur meiri hluti fyrir samningsslitum. Að minnsta kosti þarf til þess meiri einingu en oss er gefin hversdagslega . . . . “. 
             . Satt er það að vísu, en þó er gott að vita, þótt síð sé, álit slíks manns. Próf. Ó. L. tekur það réttilega fram hversu hatramlega er frá uppsagnarákvæðum sambandslaganna gengið. En stundum kemur það fyrir, að oss Íslendingum er gefinn meiri kraftur og eining en hversdagslega. Svo vona ég að fari um þetta mál, enda er þess brýna nauðsyn. Mér finnst stundum hafa verið beinzt ómaklega að þeim flokki, sem ég er talinn til, og hæstv. stj., fyrir deiga framkomu í sjálfstæðismálinu. Hafa verið gerðar á hana árásir fyrir að segja það eitt úti í Danmörku, að vér myndum heimta endurskoðun sambandssamningsins á sínum tíma. En það er aðeins munur á orðalagi, hvort vér segjumst ætla að heimta endurskoðun eða uppsögn. Það er vitanlega formlega rétt, að vér byrjum á kröfu um „endurskoðun“. þ. e. samningsumleitunum við Dani um það, hvort nokkur leið sé að halda í eitthvað af sambandinu. Þetta er sú eina leið og aðferð, sem lögin sjálf mæla fyrir um, og framhjá henni verður ekki komizt. En verði þeir samningar ekki eins og vér Íslendingar óskum og allir flokkar hafa látið í ljós, að þeir vilji, þá hlýtur niðurstaðan frá vorri hálfu að verða uppsögn. 

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég var staddur inni í hv.Ed. þegar mér bárust boð um það, að hv.þm.N.-Þ. óskaði, að ég hlustaði á mál hans. Varð ég með ánægju við þeim tilmælum, því að hann er ræðumaður góður og kann að fara með móðurmálið, svo að aðrir gera ekki betur. Hitt er annað mál, að svo virðist sem hann geti farið með næsta fáránlegar hugmyndir. Á ég þar einkum við þær skoðanir, er hann hafði á því, hvern rétt hv.Ed. hefði um meðferð fjárl. Virtist hv.þm. helzt líta svo á, að um þau ætti hv.Nd. ein öllu að ráða. Svo var að heyra, sem honum þætti það höggva nærri því að vera stjórnarskrárbrot, að hv.Ed. breytir fjárlagafrv. frá því, sem einstakir þm. í þessari d. vilja helzt vera láta. Þetta nær auðvitað ekki nokkurri átt, enda hefir Ed. enga tilraun gert til að kúga Nd. í þessu efni, og hefir alls enga aðstöðu til þess. Af þessum ástæðum er því ekkert á móti því, að þessi d. gangi nú að frv. eins og það er samþ. í Ed., einkum þegar þess er gætt, hve litlar breytingar hún gerði á því. Ég sé enga ástæðu til að hefja stríð á milli þingdeildanna út af því, hvort einhver, sem fær bitling, heitir Pétur eða Páll, eða einhverju öðru nafni. En um þessháttar smámuni sýnast helzt vera skiptar skoðanir milli Ed. og Nd. Annars sé ég ekki ástæðu til að dvelja lengi við þetta atriði. Meiri hl. hv.Nd. ræður auðvitað til fulls, hvað hann gerir við fjárlagafrv. Út af öðru atriði í ræðu hv.þm.N.-Þ. vildi ég og segja nokkur orð. Hv. þm. hefir lesið hér upp áskorun um að greiða til Páls Torfasonar 10 þús. kr., og hafa undir þessa áskorun skrifað margir hv.þm., ég hygg meiri hluti þings. - Í þessari áskorun er að vísu ekkert um það sagt, hvers vegna Páll Torfason á að fá þessa upphæð greidda, en ég býst við, að til þess sé ætlazt, að þetta sé greiðsla upp í það, sem hann telur sér vangoldið fyrir milligöngu við útvegun enska lánsins 1921. Ég geng út frá því, að þessi sé tilætlunin, þótt það komi hvergi fram skýrum orðum. Hv. þm. vildi fá svar frá mér um það, hvernig ég mundi verða við þessari áskorun. Ég vil þá fyrst geta þess, að í þinglok í fyrra fékk ég svipaða áskorun frá 24 þm. Mun þar hafa verið talað um að greiða hr. P. T. það, sem athugun sýndi, að honum væri vangoldið. Ég hefi lýst yfir því hér í hv. d. fyrir nokkru, að ég hefi ekki talið mér fært að greiða neitt eftir þeirri áskorun, því að það hefir reynzt öldungis óvíst, hversu mikið ætti að greiða, eða hvort yfirleitt væri skylt að greiða nokkuð. En samkv. áskorun þeirri, sem nú liggur fyrir, mun ég telja mér fært að greiða þær 10 þús. kr., sem þar er farið fram á. En þó mun ég setja skilyrði nokkur fyrir því. Aðalskilyrðið er það, að nú verði ekki gerðar frekari kröfur á ríkissjóð út af þessu máli. Ef ekki fæst loforð um það, er a. m. k. mikill vafi á því, að ég sjái mér fært að greiða nokkuð. Ég heimta ekki, að neitt loforð um þetta komi fram í þingdeildinni, en læt mér nægja, ef það kemur frá þeim, sem peningarnir renna til. Ennfremur má vera, að ég setji að auk einhver smærri skilyrði. Þykir mér vænt um, að hér var lesin upp áskorunin sjálf með nöfnum þeirra, sem undir hana hafa ritað, því að ég hafði hugsað mér að hafa það eitt skilyrðanna, að nöfnin kæmu fram í Alþt.

Benedikt Sveinsson Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. fjmrh., að hann hefir tekið í mál Páls Torfasonar á þann hátt, sem hv.þdm. hafa nú heyrt. Er það í fullu samræmi við það, sem hæstv. fjmrh. hefir áður sagt um þetta mál. Páll Torfason hefir orðið að sæta miklum hrakningum um að fá rétting mála sinna. Er varla of sterkt að orði kveðið, þótt sagt sé, að hann hafi orðið fyrir einskonar fjárkúgun eða „pengeafpresning“, er hann fékk síðustu 10 þús. kr. greiddar. Vil ég því mega vænta þess, að hæstv. ráðh. sem drenglundaður maður setji eigi frekari skilyrði um greiðslu fjárins en þessi maður getur sætt sig við. En ef hæstv. ráðh. er einhver þökk í þeirri yfirlýsingu, get ég vel fallizt á að flytja eigi frekari till. um þetta mál.

Gunnar Sigurðsson Ég kemst ekki hjá því að svara hæstv.atvmrh. nokkrum orðum út af máli, sem ég var neyddur til að innleiða hér í þessar umr., járnbrautarmálinu, af því að það komst ekki út úr d. af þeim ástæðum, að ekki kom skýrsla frá vegamálastjóra, sem ríkisstj. hafði fullyrt að mundi koma. Hæstv. ráðh. talaði um framhaldandi rannsókn í þessu máli. Við Sunnlendingar erum orðnir dálítið þreyttir á og langeygðir eftir þessari rannsókn, því að við álítum það fyllilega rannsakað af Sven Möller. En svo lítur út á síðustu tímum, að það sé hugsun stj. að gera þetta samgöngumál Sunnlendinga að nokkurskonar eilífðarmáli. Það kemur til af því óláni, hve Sunnlendingar standa lítt saman, að þetta sjálfsagða samgöngumál er ekki komið fram. Mér hættir ekki til að rasa að stórmálum; ég hugsa um þau áður, en það er ég sannfærður um, að ekkert annað en járnbraut leysir samgönguvandræðin yfir heiðina. Enda er enginn sérfróður maður, sem heldur öðru fram, nema þá undir pólitískum áhrifum. Hæstv. atvmrh. sagði í þessu sambandi, að hann treysti því, að gerðar yrðu samgöngur, sem væru nokkurnveginn ábyggilegar. En það er ómögulegt að byggja framtíð Suðurlands á öðru en því að fá járnbraut, því að hún er tryggasta samgöngutæki, sem hægt er að fá. Eigi að byggja bílveg, sem dugir eins vel, sem hann aldrei mundi gera, yrði kostnaðurinn jafnmikill eða meiri. Ég skal ekki tefja tímann lengur á þessu máli, en ég ætla að minnast á annað stórmál, sem ég vona að verði ekki gert að eilífðarmáli, og það eru vatnamálin, sem eru annað stærsta samgöngumál Rangæinga, og Skaftfellinga reyndar líka. Ég held því fast fram, að það verði að taka föstum tökum á því máli og byrja strax á næsta ári. Þá vildi ég minnast lauslega á eitt mál enn. Ég bar fram þáltill. í fyrra út af útflutningi á hrossum, bæði um að lækka taxtana, sem stj. gekk í, og fekk hún 5 kr. lækkun á flutningsgjöldum á hrossum, en það var líka um að fá afnuminn þýzkan toll, sem hægt var að fá afnuminn, en í því hefir lítið verið gert. Ég hefi hugsað mér að fara utan að afloknu þingi til að semja um hrossakaup í Danmörku og Englandi, og eins til að hrinda þessu áleiðis. Vænti ég stuðnings stj. í því efni. Ég get þess, að hæstv. stj. hefir boðið mér að styrkja för mína, en vegna þess að ég býst við, að andstæðingablöðin komi strax með bitlinginn, skora ég á þá, sem eitthvað hafa við þetta að athuga, að láta til sín heyra strax. Því að ég óska ekki eftir bitlingum frá stj. og hefi aldrei gert það. En ég hefi svo að segja einn staðið í því að koma þessari vöru bænda í verð, og þótt aðallega hafi þetta snert Suðurland, hafa þó tvö síðustu ár verið rekin hross í stórum stíl frá Norðurlandi hingað suður. Þetta vildi ég taka fram til þess að vernda mig fyrir ámæli um þennan bitling, og telji einhver þetta eftir, mun ég snúa mér til fjvn. og ég er viss um, að ég get fengið meiri hl. hennar til þess að styrkja þessa för mína.

Halldór Stefánsson Hv. frsm.fjvn. lét í ljós mikla óánægju yfir einstöku breytingum, sem hv.Ed. hefði gert á frv. Virðist slíkt hafa litla þýðing, og má skoðast aðeins sem nöldur, þar sem þegar mun ákveðið að taka við frv. óbreyttu frá hv.Ed. En þar sem hv.frsm. minntist á einstök atriði, sem hann átaldi hv.Ed. fyrir, voru tvö, er hann talaði um af fullum ókunnugleik. Hv. frsm. átaldi, að fjárveitingin til laxastiga í Lagarfljóti hefði verið hækkuð og jafnframt hlutfallið við framlag héraðsbúa. Þetta er að vísu rétt, en engin ástæða til að vera óánægður eða átelja þetta, því að hér stendur alveg sérstaklega á. Hér er að ræða um stór fellda tilraun, sem getur orðið heilu héraði til mikils gagns, ef vel tekst, en engin vissa er um árangur. Má vera fyrir þessu Pálma rektor Hannesson, sem fenginn var til þess að rannsaka málið og gaf um það skriflegt álit, sem lá fyrir Alþingi í fyrra. Hitt atriðið voru átölur hv.frsm. vegna viðbótarstyrks til sjúkraskýlisins á Hjaltastað. Hér voru einnig sérstakar ástæður. Nokkur hluti læknishéraðsins, allt að þriðjungur, hafði skorazt undan að taka þátt í byggingu sjúkraskýlisins, og engin lög í landi, er gætu neytt þá til þess að taka þátt í kostnaðinum. Þennan viðbótarstyrk er þá að skoða sem svarandi til þess, sem þessi hluti hefði átt að leggja fram. En að greina ástæður til þess, að þessi hluti læknishéraðsins skoraðist undan að leggja fé til sjúkraskýlisins, mundi langt mál, en það var ágreiningur um það; hvar læknisbústaður skyldi vera, og að hann hafði verið fluttur. Þá skal ég víkja að ummælum hv.þm.N.-Þ. út af þáltill. um fullnaðarskil við Pál Torfason vegna afskipta hans af enska láninu 1921. Hv. þm. gat þess ásökunarlaust að vísu, að till. hefði ekki verið afgr. frá fjhn. Ég vil þó geta um ástæðurnar til þess, að till. var ekki afgr. í n. En ástæðan til þess var sú, að till. var þannig úr garði gerð, að gagnslaust var að samþ. hana. Hún fól í sér þann fyrirvara, að tilgangslaust var að. samþ. hana, enda gat hæstv. fjmrh. þess í umr. um hana, að óvíst væri að hann greiddi herra Páli Torfasyni nokkuð, þó till. yrði samþ. Og þar sem málið var engu betur upplýst fyrir n. heldur en í fyrra, þegar það lá fyrir 2 n. öðrum og stj., var ekki við því að búast, að fjhn. gæti komizt að ákveðnari niðurstöðu en aðrir. Hv. þm. (BSv) tók svo til orða, að enn væri ógreitt herra Páli Torfasyni meiri hl. af ómakslaunum hans. Ég skal ekki véfengja, að þetta sé hans álit, en í skjölum málsins eru ekki skýlaus gögn fyrir því, að svo sé, enda ágreiningur um það, og fyrirvarinn í till. bendir á, að ekki sé þetta ágreiningslaust. Ég hygg, að eins vel mætti leiða rök að því, að herra Páli Torfasyni hefði verið að fullu greitt, eða ef til vill ofgreitt. En ættu menn að fá fulla vissu í þessu efni, þyrfti að reka þetta sem dómstólamál, með réttarprófum yfir öllum þeim, sem við málið hafa verið riðnir. En þess vil ég geta, að komi skýlaus gögn fyrir því, að herra Páll Torfasyni hafi verið vangreitt, hygg ég,að enginn muni hika við að greiða því atkv., að hann fengi sitt að fullu. Nú virðist komin viðunandi lausn - a. m. k. í bráðina - á þetta mál, með áskorun þeirri til hæstv. fjmrh. um að greiða herra Páli Torfasyni ákveðna upphæð, sem meiri hl. þm. hefir ritað undir. Skal ég því ekki rekja málarvexti frekar, enda er þeim svo varið, að það er ekki þægilegt.

Hákon Kristófersson Það vill svo til, að ég á 2 brtt. við fjárlagafrv., sem er hér til umr., en því er þannig háttað, að tilgangslaust virðist að mæla fyrir þeim, því að hv.fjvn., að undanteknum hv.þm. Ísaf., og meiri hl. þessarar hv. d. virðist ætla að taka höndum saman um það að láta enga brtt. ná fram að ganga, hversu réttmæt sem hún væri. Hitt orkar tvímælis, hversu rétt þetta er, einkum þegar litið er til þess yfirlits, sem hv.frsm. gaf um meðferð hv.Ed. á málinu. Ég veit, að það muni vera á tilfinningu flestra hv. dm., að viðskilnaður hv.Ed. við frv. sé á þann veg, að ekki sé sæmilega viðunandi. Ég skil ekki, þegar hv.frsm. og aðrir kvarta um óheppilega meðferð Ed. á málinu, en vilja þó ekki lagfæra það, sem þeim þykir miður Þetta er svo undarlegt, að menn hlýtur að stórfurða á. Það er engin vörn, að menn búist við, að svo verði ekki framvegis. Þetta hefir heyrzt á undanförnum þingum, að slíkt ætti sér vonandi ekki framar stað.

Ekki í fyrra

. Í fyrra vildi meiri hl. ekki láta kúgast af minni hl. En nú ætlar þessi hv. d. að láta í minni pokann.

Sá vægir, sem vitið hefir meira

. Það kom ekki fram hjá hv.frsm., sem vitanlega er skarpvitur maður, að þessi aðstaða d. kæmi til af því, að hún fyndi til vitsmunamunar gagnvart hv.Ed. En honum er þó auðvitað vorkunn, og þeim hv.þm. öðrum, er svo líta á. Ég verð að segja, að ég tel þessa aðferð mjög óviðunandi og að meiri hl. þessarar hv. d. geti tæplega sætt sig við að kasta þungum steini að hv.Ed., en vilja þó ekki lagfæra þær misfellur, sem hann telur á frv., og koma þannig í veg fyrir, að brtt. nái fram að ganga, hversu réttmætar sem þær eru. Og í því er ekki til að dreifa vitsmunaskorti hv.Ed., sem hv.frsm. vill nú vera láta. Hæstv. fjmrh. kvað það muna 10 dögum, ef fjárl. væru opnuð nú. Ég sé ekki, að sá útreikningur geti átt sér stað. Það væru þá mjög óeðlilegar tafir, og aðrar en gætu stafað af meðferð fjárl., ef munað gæti 10 dögum. Hitt kann að vera, að hæstv. fjmrh. óttist einhverjar misþyrmingar á fjárl. frekari en orðið er, ef þau verða opnuð. En ég verð að segja, að ég tel miður, að þessi aðferð skuli viðhöfð, sem nú er beitt. Það var minnzt í dag, og núna rétt áðan af hv. 1. þm.N.-M., á afstöðu Alþingis gagnvart kröfu herra Páls Torfasonar um greiðslu á fé, er hann telur vangoldið vegna afskipta hans af hinu svonefnda enska láni. Ég kom dálítið við þetta mál á síðastliðnu ári, og nú á þessu þingi að því leyti, að ég hefi með fleiri hv.þm. skrifað undir áskorun til hæstv. stj. um að bæta það, er vangreitt kann að vera. Ég hefi litið svo á, að svo fremi hlutur herra Páls Torfasonar hefir verið fyrir borð borinn, þá sé brýn skylda að lagfæra það. Því var slegið fram af hæstv. fjmrh., að hann hafi ekki viljað greiða herra Páli Torfasyni neitt síðastliðið ár, af því að síðasta þing hafi ekki ákveðið neina upphæð. Frá mínu sjónarmiði er það svo, að ég hafði enga hugmynd um, hver upphæðin skyldi vera, heldur vildi ég, að honum væri goldið það, sem honum bæri réttilega, því að réttan hlut hvers manns vildi ég ekki vita fyrir borð borinn. En ef það er satt, sem hv. 2. þm. Reykv. leyfði sér að sjá fram hér í dag í sambandi við þetta atriði; þá er það raunalegt og nærri því óhæfilegt, að maður í jafnvirðulegri stöðu sem konungsritari skuli leyfa sér að hafa annað eins í frammi. Og ef rétt reyndist, væri það ekki ófyrirsynju að skora á hæstv. stj., að sjá um, að konungur hefði ekki slíkan mann, - hvorki sér til hægri né vinstri hliðar. Ég skal ekki lengja umr. um skör fram, og þó að ég hefði tilhneiging til þess, þarf ég ekki velvirðingar á því að biðja, meðan ég fer ekki út fyrir þá heimild, sem þm. hafa til þess að ræða málin. Ég gat ekki verið viðstaddur hinar löngu eldhúsdagsumr. og er því nokkuð ókunnugur því, sem þar bar á góma. Ég vildi því beina lítilli fyrirspurn til hæstv. fjmrh., ef svo kynni að vera, að á það atriði hafi ekki áður verið minnzt. Ég hefi orðið þess vitandi, að árið 1929 hefir nokkru fé verið varið úr ríkissjóði til framkvæmda í búskap í Breiðuvík í Barðastrandarsýslu, samtals um 4.600 kr. Án þess að koma til hugar, að nokkur vafi sé á nauðsyn þessarar greiðslu, vildi ég leyfa mér að spyrja, til hvers þessu fé hafi verið varið, eða hvort búskapurinn í Breiðuvík hafi ekki betur staðizt en svo, að þetta hafi þurft að leggja með. Þá væri ekki furðuefni, þó að mörgum bóndanum gangi miður vel sinn búskapur. Þá verður og minna, er getur komið til greiðslu skuldar Einars Jónassonar fyrrv. sýslumanns við ríkissjóð, ef búi hans verður að halda við með svo mikilli greiðslu úr ríkissjóði. Af því að hæstv. fjmrh. er ekki nú sem stendur staddur hér í hv. d., er ef til vill ekki von um upplýsingar í þessu efni. Það verður þá svo að vera. Ég hefi ekki getað fullnægt forvitni minni á annan hátt en að spyrja. Verði ég ekki virtur svars, er ekki annað fyrir en að taka það sem hverja aðra óvirðing. Ég álít, að stj. sé skylt að gera sem mest úr eignum herra Einars Jónassonar, í fyrsta lagi til þess að ríkissjóður fái sitt, og í annan stað til þess að eigandinn njóti, ef afgangur gæti orðið. En eftir því, sem mér er kunnugt, er síður en svo, að gætt hafi verið að koma eignum hans í það verð, sem mætti. Sumar eignir hans í Barðastrandarsýslu hafa verið seldar fyrir miklu lægra verð en hægt var að fá fyrir þær og ég hefði treyst mér til að selja þær fyrir, ef mér hefði verið falið það. Það er síður en svo, að þetta sé sagt til þess að kasta steini að hæstv. stj., en þetta stafar af því, að hún hefir treyst þeim mönnum, sem hún hefir falið að ráðstafa eignunum. Viðkomandi meðgjöf með búinu í Breiðuvík skal ég geta þess, að herra Einar Jónasson notfærði sér ekki afurðir búsins síðastliðið ár, nema ef til vill ullina: um það er mér ekki kunnugt og vil því ekki fjölyrða um það til né frá. Þætti mér fróðlegt að vita nöfn þeirra manna í Barðastrandarsýslu, sem svo eru færir til ráðsmennsku, að þeir þurfa 4.600 kr. meðgjöf með búi í Breiðuvík. Til þess að forðast misskilning, skal ég geta þess, að ég hefi vitneskjuna um þessa greiðslu frá ríkissfjárhirzlunni. Ég skal geta þess í sambandi við þetta, að málaflutningsmaður einn hér í bæ, sem hefir þessar eignir með höndum, góður maður og gegn, bað mig um að koma til viðtals við sig, til þess að ræða við sig um ráðstafanir á Flateyjareignum herra Einars Jónassonar. Kvaðst hann vilja fá fyrir eignirnar 26 þús. kr., en spyr mig, hve mikið ég mundi vilja gefa fyrir þær. - „20 þús. kr.“, segi ég. „Vilduð þér selja eignirnar fyrir það verð?“ spyr hann. Ég kvað nei við, sagðist ekki mundu vilja láta þær undir því verði, sem hann hafði nefnt. Og eftir að hafa lagt þetta niður fyrir okkur, kom okkur saman um, að eignirnar væru að minnsta kosti 26 þús. kr. virði. Sagði hann, að eignirnar mundu settar á uppboð og boðið í þær fyrir ríkissjóðs hönd - ef þyrfti, og síðan seldar undir hendinni, á þann hátt, að aldrei fengist minna fyrir þær en 26 þús. kr. Nú er maður sendur vestur, og lokaþátturinn í meðferðinni á þessum eignum herra Einars Jónassonar er á þá leið, að umboðsmaður ríkissjóðs býður í þær og fær sér slegnar fyrir 21 þús. kr. Svo er makkað um þetta að uppboðinu loknu. Ég skal taka það fram, að ég er ekki að áfellast meðferð hæstv. stj. að öðru leyti en því, að henni varð ekki úr vegi að spyrja þm. Barðstrendinga, hvort þetta verð væri í hófi; því hafði hún ekki fyrir. - Og hverjir fleyta svo rjómann? Þessu er þannig ráðstafað, að kaupfélagið og Flateyjarhreppur eru látin ganga inn í kaupin. Það má segja, að hver silkihúfan sé upp af annari. Jörð, sem Einar Jónasson kaupir fyrir 3.000 kr., er seld fyrir 2.000 kr.

Hvers virði var jörðin?

. Ég veit, að ég hefði ekki látið hana fyrir minna en 3.500 kr. Þó verð ég að segja, að í þetta sinn kom salan maklega niður, vegna þess, hver hreppti jörðina.

Var það framsóknarmaður?

. Því má nú nærri geta. En það var sami maðurinn og áður hafði selt Einari Jónassyni jörðina, en Einar var ekki farinn að borga hana. Ég verð að segja það, að ríkissjóður hefir tapað meiru á þessari ráðsmennsku en sem nemur ýmsum smástyrkjum til námsmanna og sjúklinga, sem Ed. skar niður. Held ég, að því fé, sem þarna hefir tapazt, hefði verið betur varið þannig. Það er að vísu allrar virðingarvert, að hæstv. fjmrh. skuli vilja spara, en þá verður hann að vera sjálfum sér samkvæmur í sparnaðinum og sjá um, að eignum ríkissjóðs sé haldið í hæfilegu verði. En það, sem fram hefir farið þarna vestra, er í senn til tjóns fyrir ríkissjóðinn og mann þann, er hér á hlut að máli, Einar Jónasson. Þó að ég þykist sjá, að fjvn. ætli að beita hér ofríki til að koma í veg fyrir, að mínar. till. nái fram að ganga, þá vil ég þó geta þess um VIII. brtt. á þskj. 557, að þá till. hefi ég ekki átt kost á að koma fram með fyrr. Því er það, að ég ber nú þessa lítilfjörlegu till. fram. Um hinar brtt. hefi ég talað áður, og mun ég láta það nægja, þar sem útlit er fyrir, að öllum brtt. sé búin sama gröfin. Ég vona, að hæstv. fjmrh. virði fyrirspurnir mínar svars. Einkum þætti mér vænt um, að fá upplýsingar um búsmeðgjöfina, sem ég drap á áður. Þegar ég kem heim í mitt kjördæmi, veit ég að ég verð spurður, hvaða svör ég hafi fengið um það efni.

Einar Jóansson Ég vil taka það fram, að þó að ég standi hér upp, ætla ég ekki að halda hér aðra eins rokna ræðu og hv.þm. Barð. Um breytingar Ed. á fjárl. er það að segja, að ég kann yfirleitt ekki sem verst við þær, enda hefir hún ekki gengið inn á þá braut að lækka framlög til verklegra framkvæmda, nema ef telja skyldi styrkinn til Fiskifélagsins. D. hefir fellt nokkra persónulega styrki niður og bætt öðrum við, og yfirleitt skipta breytingar hennar ekki miklu. Þó vil ég minnast á eina breytingu, sem Ed. hefir gert, sem ég felli mig ekki við, og það er að hækka styrkinn til stórstúkunnar úr 8.000 þús. kr. upp í 10.000 kr. Það er ekki svo, að ég sé að mæla ofdrykkju eða óreglu bót, en það eru hlutir, sem stórstúkan ræður ekki við, og til þess að standa í pólitískum „agitationum“ á hún ekki að fá opinberan fjárstyrk. Þegar á það er litið, að tekið er gjald af hverjum félaga, virðist þessi félagsskapur eiga að geta borið sig án svo stórfellds styrks úr ríkissjóði, nema þá að þetta fé fari til einstakra manna, eða sé varið til starfsemi, sem öðrum er til óþurftar (þefarastarfsemi). Ed. hefir hækkað þennan styrk um 2.000 kr. Nú flyt ég brtt. um að færa hann aftur í sama horf og hann var í, er fjárl. fóru frá Nd. Væri þessu fé varið til að venja mig eða aðra á reglusemi, væri ekkert við því að segja, en þar sem það er annaðhvort ekki gert eða ekki hægt, þá mun ég halda strangt á þessari till.

Magnús Guðmundsson Það eru nú þrír dagar síðan þm. vissu, að slíta átti þingi fyrir páska. Og þegar svo er, undrar það mig stórum, hvernig deginum í gær var varið, því að hann fór í umr. um mál, sem engar líkur er á að gangi fram. Þetta er óforsvaranleg aðferð hjá hæstv. stj. og get ég ekki skilið hana öðruvísi en átt hafi að koma í veg fyrir að mál, sem henni er illa við, nái fram að ganga. Ég vil taka í sama streng og hv. 1. þm. Reykv. um það, að sú aðferð, sem hæstv.dómsmrh. notar, að koma inn við 3. umr. í Ed. heimild handa stj. til stórfelldra framkvæmda, sem í sjálfu sér eru ekki einungis fjárhagsatriði, er alveg óhæf. Hann lék þennan leik í fyrra og hann leikur hann enn í ár. Þessu vil ég mótmæla algerlega. Mér þótti það undarlegt, hve hv.frsm.fjvn. fann mjög að gerðum Ed., þar sem hann vildi þó láta samþ. fjárl. óbreytt. Þótti mér forsendur og niðurstöður rekast þar nokkuð á. Það er auðsætt, að vextir og afborganir af lánum ríkissjóðs eru áætlaðir allt of lágt í fjárlfrv. þessu. Engir vextir eru áætlaðir handa Útvegsbankanum, og vita þó allir, að engin líkindi eru til, að bankinn geti greitt vexti 1931. Líklegt er og, að vexti vanti af fleiri upphæðum. Ég geri ráð fyrir, að stj. taki þau lán, sem hún hefir heimild til að taka, því að ég býst ekki við, að hún sé að fá lánsheimildir til að leika sér að þeim. Hv. þm. Ísaf. var að hnýta nokkuð í stj., með sínum veikasta málrómi að vísu. Það er eins og hann sé farinn að fá einhverja hugmynd um, að nú þurfi að fara að skipta liði undir landskjörið, en ég efast um, að hann heimti alla sína sauði aftur, eftir að þeir hafa staðið við framsóknarjötuna í 3 ár. Nú er þessi hv.þm. búinn að fá svo mikinn áhuga fyrir raforkutaugakerfum í sveitum, að hann flytur brtt. um 70 þús. kr. í þessu skyni. En þó gat hann ekki greitt atkv. með samskonar till. meðan hún var bundin við nafn Skagfirðinga. Það gleður mig samt, að hann hefir nú séð sig um hönd, og ég býð hann velkominn í hóp þeirra manna, sem vilja vinna að þessu þjóðþrifamáli.

Hann svíkur þetta allt eftir landskjörið

. Við sjáum til, en ég get ekki gert að því, að mér dettur í hug, að hv.þm. flytji þessa till. af því, að hann veit nokkurnveginn með vissu, að frv. verður samþ. óbreytt til að tefja ekki þingið. Það er því ekki laust við, að ég gruni þm. um græsku. Mér þótti það óviðkunnanlegt, hvernig Jóni Sveinbjörnssyni konungsritara hefir verið blandað inn í umr. hér. Ég skal ekki fella dóm um, hvað rétt er í þessu máli, en hitt veit ég, að það er rangt að fella dóm án þess að hafa fengið skýrslu beggja aðilja. Hefði það verið gert, býst ég við, að málsatriðin litu nokkuð öðruvísi út og niðurstaðan önnur. Hv. 2. þm. Rang. er ekki hér í d., en ég get samt ekki stillt mig um að segja honum, að mér þykir undarlegt, að hann hefir ekki komið með minni hl. álít um járnbrautarmálið. Þetta var honum þó innan handar, þar sem hann er form. þeirrar n., sem hafði málið til meðferðar. Hefði mátt búast við því, svo mikinn áhuga sem hann telur sig hafa á þessu máli, að hann hefði ekki látið stj. draga sig allt þingið á eyrunum með loforðum um skjöl og skilríki, sem svo vitanlega aldrei koma.

Jóhann Jósefsson Það hafa nú verið sögð hér mörg orð í garð Ed. og sum þung, en þó er útlit fyrir, að svo fari sem áður, að látið verði við það sitja að kreppa hnefana í buxnavösunum. Mér fellur það illa, að styrkurinn til Fiskifélagsins skuli hafa verið lækkaður í Ed., og held, að rökstuðningur fjvn. í Ed. fyrir því hafi ekki verið á sanngirni byggður. Því er borið við, að Fiskifélagið fari inn á valdsvið Alþingis með ýmsum smástyrkveitingum við sjávarsíðuna. Ég sé nú ekki ástæðu til að refsa Fiskifélaginu fyrir það, þó að það bæti úr brýnni nauðsyn, þar sem Alþingi var búið að neita um alla aðstoð áður. Ég veit, að það er ekkert stórfé, sem félagið getur veitt á þennan hátt, en þó hefir oft orðið að því allgóður stuðningur. Og ef til vill er þessu fé allt eins vel varið þannig, eins og þó að það væri látið ganga til ráðunauta, sendiferða og skrifstofukostnaðar. Ef hér er tekið til samanburðar Búnaðarfél. Íslands, sem hefir 250 þús. kr. styrk, þá ætti að svipta það styrk fyrir það, að það hefir lagt fé til fyrirhleðslna.  Þarna er mikið misræmi milli Fiskifélagsins og Búnaðarfélagsins. Það styrkir til verklegra framkvæmda. Ég hygg, að hv.frsm.fjvn. þurfi ekki að neita því. En fjvn.hv.Ed. finnst ástæða til að lækka styrk Fiskifélagsins, vegna þess að það styrkir ýms bráðnauðsynleg fyrirtæki. Þeirri stofnun, sem styrkir mesta bjargræðisatvinnuveg þjóðarinnar, er refsað fyrir það. Þeir, sem þekkja að einhverju leyti starfsemi Fiskifélagsins og hafa fylgzt með gerðum fiskiþingsins á undanförnum árum, - og það er öllum þm. hægt, því að skýrsla félagsins hefir verið lögð hér fram á hverju þingi, - þeir vita, að það eru svo mörg nauðsynjamál, sem fulltrúar Fiskifélagsins koma hér saman til að ræða um og taka til álits, að félagið á erfitt með að sinna nema þeim alla brýnustu. Og verksvið þess er alltaf að færast út. Og ég tel það beinlínis óhæfu, að deildin, sem hefir minna leyfi til að breyta fjárl., höggvi svo stórt skarð í tekjur þeirrar stofnunar eins og Ed. leyfir sér nú að gera. Ef litið er á gengi ýmissa sjávarútvegsmála á þingi hér og hinsvegar á þær till., sem gerðar hafa verið á fiskiþingi og síðan reistur á Alþingi, þá sýnast þær hníga í sömu átt og fiskiþingið leggur til. Þetta sýnir, hvers trausts till. þess hafa notið, enda sitja þar nokkurskonar sérfræðingar í þessum málum. Það eru því ósæmilega þröng skilyrði, sem nú á að fara að setja fyrir starfsemi þessarar stofnunar, og enn síður réttmæt, þegar þess er gætt, hve ríflega landbúnaður og Búnaðarfélagið hafa verið styrkt, án þess að nokkur sjávarútvegsmaður hafi reynt að heimta slík skilyrði fyrir þeim fjárveitingum. Ég rak mig á það í nál.hv.fjvn.Ed., að hún segist helzt skipta sér af persónustyrkjum. Styrkur Fiskifélagsins er þó ekki persónustyrkur. Hinsvegar eru felldir niður nokkrir persónustyrkir eða lækkaðir. Ekki er samt leitað á kjöltubörn hæstv. stj. En n. hefir ráðizt á áttrætt gamalmenni, Þórodd Bjarnason póstmann, sem búinn er að slíta sér út í þjónustu bæjarins og hins opinbera, og lækkað eftirlaun hans um helming frá því, sem þessi hv. d. var búin að samþykkja, úr 1.200 kr. í 600 kr. Ég veit ekki, hvað þeir hv.þm., sem talað hafa hér í kvöld, ætla sér að gera, þegar kemur að atkvgr. um fjárl. En mér þykir óviðeigandi að taka við aðgerðum hv.Ed. án þess að sýna lit á því, að í raun og veru er það Nd., sem á að ráða meiru um afgreiðslu fjárlaganna. Ég vil mótmæla því algerlega sem sjávarútvegsmaður, að klipið sé af fjárveitingu til aðalstuðningsstofnunar þeirrar atvinnugreinar. Og ég mótmæli enn þeirri ósanngirni, sem sýnist eiga sterkar rætur í heilum stjórnmálaflokki, að hvenær sem eitthvað er gert fyrir sjávarútveginn, þá megi aðeins gera það þannig, að atvinnuvegurinn sé skattlagður um leið með nýjum aukaskatti.

Bernharð Stefánsson Hv. þm. Ísaf. hefir flutt eina brtt. á þskj. 557, sem er sama till. og ég flutti hér í hv. d. við 3. umr. fjárl. og var þá samþ., en hv.Ed. þóknaðist að fella niður. Till. er um ábyrgð til handa Siglufjarðarkaupstað, til raforkuveitu. Jafnframt því, sem ég þakka hv.þm. fyrir að taka upp þessa brtt. mína, vildi ég geta þess, að ástæðan til þess að ég flutti hana ekki sjálfur nú, var, að mér hefir skilizt bæði á hv.fjvn. og ýmsum hv.þdm., að algerlega væri vonlaust um, að fjárl. yrði breytt nú í þessari hv. d. Náttúrlega er ég enn á sömu skoðun og ég hafði um þessa till. við 3. umr. hér. Ég færði þá rök fyrir málinu, og hv.flm. hefir í dag bætt við þessi rök, svo að ég sé því minni ástæðu til að endurtaka þau. Vil aðeins mæla hið bezta með till., enda er ég þess fullviss, að svo framarlega að nokkur brtt. nær fram að ganga nú, þá verður þessi till.samþ. En sennilega fer svo, að þessi hv. d. beygir sig fyrir hv.Ed. og gengur að fjárlagafrv. óbreyttu, eins og virðist vera að verða venja, og þá er auðvitað ekki um framgang þessa máls að ræða að sinni.

Haraldur Guðmundsson Hv. 1. þm. Skagf. veik til mín nokkrum orðum af tilefni brtt., sem ég hefi flutt við fjárl. um framlög til taugakerfa í raforkuveitum til almenningsþarfa í sveitum. Mér virtust orð hans dálítið tvíræð og ekki trútt um góðgirnina til mín, sem nú reyni að bjarga þessu áhugamáli hans, að því er hann hefir látið, frá því að daga uppi. Annars er ekki langt síðan hann sagði sjálfur, að þeir, sem væru samflm. till., ættu ekki að leggja í vana sinn að flækjast hver fyrir öðrum í umr.

Ég var bara að bjóða hv.þm. velkominn í flokkinn

. Óþarfi, ég geng aldrei í Íhaldsfl. Till. mín bindur ekki þessa fjárveitingu við einn stað eða hérað, eins og till.hv. Í. þm. Skagf. Hlutfallið er heldur ekki ákveðið. Það verður að ákveðast í einu lagi fyrir héruðin.

En það var boðið að endurborga, ef það reyndist óþarflega mikið

. Hv. 1. þm. Skagf. hefir ekkert vald til að gefa slík loforð.

Það er skrítið

. Til viðbótar því, sem ég sagði í fyrri ræðu minni, get ég nú minnzt á þær upplýsingar, sem finna má á þskj. 558. Þar liggur fyrir bráðabirgðaskýrsla um rannsóknir á raforkuveitum utan kaupstaða. Þessi skýrsla er samin af n. kunnáttumanna, sem stj. skipaði til þess að gera undirbúningsrannsóknir. Það eru verkfræðingarnir Geir G. Zoëga, Steingr. Jónsson og Jakob Gíslason. Þessir menn komust að þeirri niðurstöðu, sem hér segir : „Vér álítum ekki enn fengna þá rannsókn og athugun þessara mála, sem grundvallarlöggjöf megi byggja á. Fyrir því teljum vér ekki ákjósanlegt, að afgreidd verði lög um þessi atriði nú á þessu þingi, en væntum, að fyrir næsta þing verði þau skilyrði fyrir hendi, að unnt yrði að gera ákveðnar tillögur um raforkulöggjöf. En svo bæta þeir við: „Ef áhugi er fyrir því, að til byrjunarframkvæmda komi um slíkar raforkuveitur þegar á næstu árum, væri æskilegt, að Alþingi nú þegar tæki upp í fjárlög árlega fjárveitingu í þessu augnamiði“. Væri þetta fé nú veitt í þessum fjárl., yrði það fyrir hendi, ef þingið 1931 setur lög um þetta efni. Annars get ég vísað til þskj. 558 um nánari grg. Mér heyrðist hv. 1. þm. Skagf. vera að bjóða mig velkominn í Íhaldsflokkinn áðan.  Það er ekki hægt að banna mér að nefna nafnið Íhaldsflokkur, þá að stj., sem sá flokkur: hélt einu sinni., við í valdasessi, stjórnaði sér til ófremdar. Það er ekki hægt við því að gera, þó að minningin sé svo raunaleg, að íhaldsmennina sviði undan sínu gamla flokksnafni og skammist sín fyrir það. Annars vildi ég, áður en ég lýk máli mínu, beina tveim fyrirspurnum til hæstv. fjmrh. Hann hefir á þessum síðustu og verstu dögum þingsins verið líkt og fló á skinni, svo að ég hefi ekki getað náð einu sinni kallfæri af honum. Vildi ekki hæstv. forseti reyna að finna hann?  Fyrst vildi ég spyrja enn einu sinni, hvort bankaeftirlitsmaðurinn, sem verið hefir og enn er, eigi að sitja framvegis í þeirri stöðu. Það er skýlaus skylda hæstv. fjmrh. að svara þessu af eða á. Hitt, sem hæstv.forsrh. getur ef til vill svarað, er, hvort satt sé það, sem menn segja, að hrossakaup séu komin á með ríkisstj. og flokki hennar annarsvegar og Íhaldsflokknum hinsvegar, um það að berja fjárl. fram óbreytt til að þóknast stj., og þóknast svo Íhaldsflokknum með því að svæfa í Ed. frv. um tóbakseinkasölu, sem það er komið til 2. umr. og gæti því auðveldlega gengið fram tímans vegna. Ég vona, að hæstv. stj. svari þessu skýlaust og afdráttarlaust.

En benzínskatturinn?

. Benzínskatturinn er nú úr sögunni, sem betur fer. Það var annað að heyra á þeim snjöllu ræðum, sem fluttar hafa verið hér í kvöld, en að þessi hv. d. gæti unað við, að hv.Ed. ráði nú í þriðja sinn mestu um afgreiðslu fjárl. Hví þá að láta hana ráða þessu? Hv. frsm.fjvn. eyddi 3/7 hlutum ræðu sinnar til að sýna, að ekkert vit væri að taka við fjárl. eins og þau líta nú út; þau hefðu spillzt svo í hv.Ed. Ætlar hann nú að éta þetta allt ofan í sig með því að greiða atkv. með fjárl. óbreyttum, en móti öllum brtt.?

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Fyrirspurn hv.þm. Ísaf. um núverandi bankaeftirlitsmann, Jakob Möller, mun ég afhenda hæstv. fjmrh. Hann er ennþá bundinn við umr. í Ed. Hina spurninguna skoða ég borna fram í spaugi. Hér er oft um hrossakaup talað, enda eiga þau sér oft stað. En það, hvort Framsóknarflokkurinn er búinn að binda sig við að samþ. fjárl. óbreytt, sést bezt á því, að sjö af þm. hans hér í d. flytja nú brtt. við þau.

Sigurður Eggerz Áður en ég vík að aðalræðuefni mínu, vildi ég leyfa mér að bera fram eina fyrirspurn til hv.þm. Ísaf. Það hefir heyrzt hér síðustu dagana, að jafnaðarmenn hafa gerzt allharðorðir í garð stj., og ef nokkuð má marka umr., skyldi maður ætla, að hin þinglega aðstaða stj. væri mjög að veikjast. Ég vil nú spyrja hv.þm. Ísaf., hvort hann og flokksmenn hans mundu greiða atkv. með vantraustsyfirlýsing á stj., ef við sjálfstæðismenn kæmum fram með slíka yfirlýsing. Mér heyrðist á jafnaðarmönnum, að þeir beri engan góðvildarhug til stj., svo að ef þeim er alvara, ættu þeir að styrkja okkur til að fá samþ. vantraust. Ég veit af manni, sem er reiðubúinn til að bera það fram, ef hann fær styrk. Ég get tekið í líkan streng og aðrir með það, að þar sem svo er ákveðið, að fjárl. skuli lögð fyrir þessa d., þýðir það, að þungamiðja fjármálanna skuli vera hér, en nú er ekki hægt að neita því, að þær venjur, sem skapazt hafa, sýna, að þungamiðjan hefir færzt til hv.Ed.Hv. frsm. sagði, að þetta ætti ekki að vera svo, en í þetta sinn vildi fjvn. verða við því að láta Ed. ráða. En við vitum svo sem af hverju valdið á að vera hjá Ed. Menn er farið að langa heim. Það er þess vegna hætt við því, að þetta endurtaki sig á hverju þingi. Ef það á að verða niðurstaðan að fella allar till., sem hér eru til umr., skal ég játa, að undarlegt er að vera að halda uppi löngum umr. til að mæla með till., sem er fyrirfram vitað, að ekki verða samþ. En ég get ekki séð með vissu fyrr en við atkvgr., hvort tilætlunin er að láta Ed. í hendur valdið í þessum efnum. Ég flyt hér eina brtt. á þskj. 570, þess efnis, að Stefáni frá Hvítadal verði veittar 2.000 kr. Í 3 ár hefi ég borið samskonar till. fram, og hv.Nd. á heiður skilið fyrir að hafa jafnan samþ. þær með miklum þorra atkv., en Ed. hefir varið örðugri viðfangs og lækkað upphæðina niður í 1.000 krónur. Þó hefir hún nú getað fallizt á 1.200 kr. Mér þykir illa farið, að hv.Ed. skuli ekki geta fallizt á till. mína. Davíð Stefánsson segir einhversstaðar, að „fáir njóta eldanna, sem fyrstir kveikja þá“, en því verður ekki neitað, að það eru skáldin og listamennirnir, sem kveikja þá andlegu elda, og af þeim eldum leggur birtu og yl, sem hefir miklu meiri þýðingu fyrir þjóðirnar en menn gera sér grein fyrir. Og vissulega ann okkar þjóð sínum skáldum og listamönnum og finnur ylinn, sem leggur frá starfi þeirra. Þegar minnzt er látinna listamanna, viðurkenna allir, hve illa hafi verið farið með þá. Samt er eins og menn gleymi því, að sýna þessum mönnum þann sóma, sem þeim ber, í lifanda lífi. Og það er sannarlega svo með Stefán frá Hvítadal, sem er eitt af okkar ágætustu skáldum, að hann hefir fundið lítið til þeirrar hlýju, sem samúðin og skilningurinn veitir. Hann hefir orðið að sitja í kulda fátæktarinnar alla tíð. Ég vona því fastlega, að hv.Nd. sýni sama skilninginn nú og áður og samþ. þessa brtt. Þá ætla ég að víkja örfáum orðum að ræðu hv.þm.N.-Þ. Hv. þm. sagði réttilega, að ég hefði verið því fylgjandi að setja 5 ára ákvæðið í stjórnarskrána. Þá talaði hv.þm. um sambandslögin og lagði áherzlu á sína gömlu aðstöðu til þeirra. Hann var á sínum tíma á móti sambandslögunum, vegna galla á 6. og 7. gr. þeirra. En allir þessir gallar, sem hv.þm.N.-Þ. og hv. 2. þm. Árn. sáu, voru líka séðir af öðrum þm., sem samt samþ. lögin, af því að hinn mikli kostur var í 18. gr. þeirra, nefnilega ákvæðið um uppsögn laganna. Þar er þjóðinni gefinn kostur að losa sig við öll bönd. Þó að mér væru ljósir gallarnir á 6. og 7. gr. og legði áherzlu á, hversu miklir þeir væru, er ég sannfærður um, að rétt var að taka sambandslögunum á sínum tíma vegna uppsagnarákvæðisins. Þar var okkur gefinn lykillinn að fullkomnu sjálfstæði. Ég held því, að ef sambandslögin hefðu ekki verið samþ., værum við styttra komnir áleiðis ert við erum nú. Út af því, sem hv.þm.N.-Þ. sagði um að hægt hefði verið að ná meiru 1918 en náð var, - hv.þm. bar fyrir sig Ólaf prófessor Lárusson, - vil ég draga það mjög í vafa og fullyrða, að ég hafði meiri tök á að vita hverju hægt var að ná þá en Ólafur Lárusson, af því að ég var í stj. og átti oft tal við dönsku samningamennina. Ég minnist þess t. d., að einn dag kom formaðurinn, Hage til mín og lýsti kvíða sínum yfir því, að allt þeirra starf yrði til einskis, af því að svo langt væri gengið af Íslendinga hálfu, að Danir myndu alls ekki geta við það unað. Hitt er líka vitanlegt, að miklar tilraunir voru gerðar til að fá frestinn styttan, og þykist ég hafa átt fullan þátt í þeim tilraunum. Mér skildist hv.þm. ekki vilja gera neinn mun á endurskoðun sambandslaganna og uppsögn. Þar er þó mikill munur á. Það þarf að biðja um endurskoðun til þess að uppsögn geti farið fram 3 mánuðum á eftir. En endurskoðun þarf ekki að leiða til uppsagnar. Þess vegna var það, þegar í Tímanum birtust greinar um, að fram hefði komið vilji um endurskoðun, en ekki uppsögn, og erlend blöð höfðu þetta eftir hæstv.forsrh., að ég spurði hæstv. ráðh., hverju þetta sætti, en hann svaraði, að blöðin hefðu haft rangt eftir sér. Að öðru leyti vona ég, að við þurfum ekki að deila um sjálfstæðismálið, en ég verð að játa, að ég tók mér nærri, að þessi aths. skyldi falla frá hv.þm. um endurskoðunina. Þó að ég hafi sagt, að ég áliti rétt, að sambandslögin voru samþ., má hv.þm.N.-Þ. ekki skoða það svo, að ég sé að halda eldhúsdagsræðu yfir honum fyrir að vera á móti þeim. Það var til að undirstrika gallana á lögunum, að hann og hv. 2. þm. Árn. voru á móti þeim. Og þeir litir verða ekki málaðir of svartir, til þess að þjóðinni skiljist hver er hennar skylda, og greiði atkv. samkv. því á sínum tíma. Að lokum vil ég enn einu sinni taka það fram, að ég vona, að hv.þm.N.-Þ. og ég getum jafnan staðið saman um niðurstöðuna í þessu máli.

Magnús Torfason Því miður hafði ég, sakir annara þingerinda, ekki tækifæri til að heyra hina snjöllu ræðu hv.þm.N.-Þ. um sjálfstæðismálið. Ég kom ekki inn fyrr en hann var að enda mál sitt, en ég hafði mikla ánægju af því, sem ég heyrði. Hv. þm. drap lítið eitt á aðstöðu okkar beggja, þegar sambandslögin voru samin og lýsti henni alveg rétt. Ég vil samt benda á eitt atriði til skýringar. Það var að heyra á hv.þm., að mínar till. í málinu hefðu verið linari en hans till. Ég vissi ekki, hvað hann hafði sagt um þetta áður, en við vorum á sínum tíma alveg sammála í þessu efni, og ég hygg, að hv.þm. hafi að mestu samþ. það nál., sem ég bjó til í Ed. En að mínar till. í Ed. fóru nokkuð skemmra en hans till. í Nd., var af því, að ekki hlýddi að fara í sama farið. Ég leit svo á, að ástæða væri til að koma fram með þær till., er sem flestir gætu fallizt á. Og jafnmerkur sjálfstæðismaður og séra Kristinn Daníelsson gaf líka till. mínum þann vitnisburð, að mér þætti mjög fyrir því að þurfa að fella þær. Þá vildi hv.þm.N.-Þ. halda því fram, að 6. gr. sambandsl. væri hættuleg fyrir okkur nú. Ég lýsti yfir því um daginn og vil endurtaka það nú, að ég álít minni hættu stafa af 6. gr. nú en 1918, sérstaklega eftir að till. 1928 var samþ. Ég skal þó fullkomlega játa að, að það er fræðilegur möguleiki þess, að Danir geti komið hingað og sezt hér að, en það er heldur ekki meira. Nú eru liðin 12 ár af tíma þeim, sem sambandsl. gilda um, og því minni hl. tímabilsins eftir, og ég er sannfærður um það, að Danir gera enga tilraun til að þyrpast hingað héðan af, af ástæðum, sem ég tók fram á eldhúsdaginn og þykist því ekki þurfa að endurtaka nú. Það er nefnilega sá mikli munur á aðstæðum nú og 1918, að við höfðum þá enga tryggingu fyrir því, að við mundum halda saman í sambandsmálinu, en eftir að till. 1928 var samþ., á að vera fullkomin trygging þess. Þess er líka að gæta, að með ákvæðum stjskr. um fimm ára búsetutíma er mjög girt fyrir þennan leka. Hv. þm. Dal. lýsti yfir því, að hann liti enn svo á, að rétt hefði verið að samþ. sambandslögin 1918, vegna þess að ekki hefði verið á betra völ. Get ég verið honum samþ. í þessu að nokkru leyti, en alls ekki að öðru leyti. Ég játa, að sjálfstæðism. í landinu þá voru ekki nógu sterkir, eins og þingið var skipað, og má því til sanns vegar færast, að ekki hafi verið hægt að komast lengra 1918. En veilan lá hjá okkur, og er ég ekki í minnsta vafa um það, að ef ekki hefði vantað kjark og þor og samtök með okkur Ísl. 1918, hefðum við getað fengið mun betri kosti en raun varð á. Við stóðum þá vel að vígi, eins og hv.þm. Dal. líka játaði, og hv.þm.N.-Þ. drap á í sinni ræðu. Þá voru uppi í heiminum háværar raddir um rétt smáþjóðanna. Danir voru eins og milli tveggja elda. Þeir gátu ekki sem smáþjóð sótt rétt sinn í hendur Þjóðverja samtímis því, sem þeir neituðu okkur um okkar rétt. Þeir fengu skika af Suður-Jótlandi með öllum gögnum og gæðum, án nokkurra skuldbindinga og hins sama áttum við kost, ef rétt hefði verið á haldið, ekki sízt þar sem Danir gengu í gildruna og aðalflokkurinn þar í landi sendi sína beztu menn hingað með J. C. Christensen í fararbroddi, sem þá var voldugastur í danskri pólitík. Ef við hefðum verið nógu fastir fyrir; hefðum, við getað fengið meiru framgengt, því að þessir menn vildu ekki fara erindisleysu og máttu það heldur ekki. Fékk ég staðfestan í sumar þennan grun minn um að við hefðum getað fengið mun betri kosti, ef við hefðum kunnað að halda á okkar málum.

Hv. þm. hefir þá ekki siglt til einskis!

. Ég varð margs vísari í utanför minni, og þótt ég telji ekki rétt að skýra frá því nú, má vel vera, að nokkur vitneskja fáist um það á sínum tíma. Hv. þm. Dal. hneykslaðist á því, að hæstv.dómsmrh. skyldi tala um endurskoðun sambandslaganna, þegar hann var ytra í sumar. Ég var dálítið kunnugur því, sem fram fór, og get því fullvissað hv.þm. Dal. um það, að það lá ekkert í orðum hæstv.dómsmrh., sem gæti skilizt sem merki þess, að við ætluðum að slaka á klónni. Auk þess mælti hæstv.dómsmrh. ekki sem utanríkismálaráðh., eða fyrir stj. yfir höfuð, heldur lýsti hann aðeins yfir sinni eigin skoðun og hafði sambandsl. fyrir sér og notaði orð þeirra. Var slíkt viturlega gert, því að með þessu móti gat hann verið viss um að segja hvorki of né van, þar sem hann hélt sér við orð sjálfra l. En það ætti öllum að vera ljóst, að endurskoðunin verður að fara fram, áður en til uppsagnar kemur. Við hv.þm. N-Þ. getum verið ánægðir með það, hvernig menn hér á landi hafa snúizt í þessu máli, því að ég lít svo á, að með yfirlýsingunni 1928 höfum við lagt þingið undir okkur. Mér heyrðist á hv.þm. Dal., að hann vildi láta sem hann stæði mun, framar í sjálfstæðisbaráttunni en hv.þm.N.-Þ., en ég hefi ekki getað fundið þetta enn í neinum hans till., enda er ég viss um, að hann gengur aldrei fetinu framar en hv.þm.N.-Þ., og má þakka fyrir, ef hann gengur jafnhliða honum í fylkingu. Ég skal enda með því, að ég held, að það sé ekki til góðs fyrir þetta mál að vera að rífast um smámuni og einstök orð, sem kunna að hafa verið viðhöfð. Það er réttara að leggja áherzluna á það, hvað þingflokkarnir og Íslendingar yfirleitt standa fast saman í þessu máli, og gera allt, sem unnt er, til þess að erlendar þjóðir, og þá sérstaklega Danir, sjái, að við erum virkilega sammála og látum engan smákrit hafa áhrif á þá afstöðu, sem tekin hefir verið í sjálfstæðismálinu 1928 og er þjóð og þingi til hins mesta sóma, og verður bezta fararnestið, er við hittumst á Þingvelli í sumar.

Haraldur Guðmundsson Ég vil lýsa yfir því, að ég mun svara fyrirspurn hv.þm. Dal. á þann eina þinglega hátt: með atkvgr., þegar hann ber fram vantraustsyfirlýsingu á stj. En mjög smækkar nú manndómur þessarar fornu sjálfstæðishetju, sem jafnan eyðir löngum tíma af hverri ræðu í það að minna á sín fyrri afrek í sjálfstæðismálinu, þegar hann hefir ekki kjark til þess að bera fram vantraust, fyrr en hann hefir tryggt sér fylgi okkar jafnaðarmanna. Þorir hann ekki að bera fram vantraust og prófa vilja hv. d.?

Gunnar Sigurðsson Út af þeim ummælum hv. 1. þm. Skagf., að ég hefði átt að koma með sérstakt nál. í járnbrautarmálinu, vil ég lýsa yfir því, að ég gerði það ekki, af því að ég lít svo á, að það hefði getað orðið til þess að skaða málið. Það var alltaf búizt við skýrslu í málinu frá vegamálastjóra, og beðið eftir, að hún kæmi, því að meðnefndarmenn mínir voru ófúsir til að taka afstöðu í málinu, fyrr en þeir hefðu séð þessa skýrslu. En það skal ekki standa á mér að koma með nál. á næsta þingi, þó svo að ég standi einn uppi.

Ólafur Thors Ég hefi ekki borið fram neina brtt. við þessa umr. fjárl., af því að ég veit, að það hefði ekki haft neina þýðingu. Eins og fleiri þm. er mér þetta nauðugt, sérstaklega vegna þess, að það er að komast sú venja á, að hv.Ed. ráði fjárl., og er þó hvorttveggja, að hún er minni d. og misbeitir þessu valdi sínu. Hún ræðst á ekkjur og munaðarleysingja til þess að troða í sínar bitlingaskjóður. Lækkar styrkinn til Slysavarnafélagsins niður í 14 þús. kr., strikar út ekknasjóðinn og lækkar við gamla og farlama menn - allt saman til þess að geta troðið í sína vini. En það þýðir lítið að vera að fárast um þetta eða vera að halda hrókaræður út af því, en Nd. verður að sýna, hver það er sem ræður, enda gæti það vel orðið til þess, að hv.Ed. misbeitti ekki valdi sínu svo hrapallega. Að öðru leyti skal ég ekki fara mörgum orðum um afgreiðslu fjárl. að þessu sinni. En það er hneykslanlegt, að stórmál skuli vera afgr. í sérstöku lagi við 1. umr. Á ég þar við berklahælið á Reykjum í Ölfusi. Skilji þó enginn orð mín svo, að ég viðurkenni ekki, að þetta mál sé gott og nauðsynlegt í sjálfu sér, en aðferðin er óverjandi með öllu, jafnvel þó að margir góðir menn hafi staðið að þessari samþykkt. Hv. þm. Ísaf. skýrði frá því í ræðu, sem hann hélt hér fyrr í dag, að hann hefði beint tveim fyrirspurnum til hæstv. fjmrh., en ráðh. hvorugri svarað. Þótti hv.þm. Ísaf. þetta firn mikil. Ég hefi tvívegis beint þeirri fyrirspurn til þessa hv.þm., hvort hann mundi styðja vantraust á ríkisstj., ef fram kæmi. Hann hefir engu svarað. Og ekki heldur nú, þegar hv.þm. Dal. spurði hann þessa sama. Hv. þm. Ísaf. sagði í þessari sömu ræðu, er ég vitnaði til, að sig undraði það stórlega, að hv.þm. Mýr. o. fl. létu dólgslega um það, hversu Ed. hefði misbeitt valdi sínu, en vildi þó hinsvegar samþ. fjárl. eins og Ed. hefði gengið frá þeim. Hann sagði, að það ætti að vera samræmi milli orða og gerða. Annað væri bjánaskapur. Nú hefir hv.þm. Ísaf. ráðizt allóþyrmilega á hæstv. stj. á þessum síðustu og beztu dögum. Afleiðingin ætti því að verða sú, að hann annaðhvort bæri fram vantraust sjálfur, eða þá að minnsta kosti styddi vantraust, ef aðrir bæru það fram. En hv.þm. Ísaf. fæst ekki einu sinni til að svara því, hvort hann mundi styðja vantraust, ef fram kæmi, svo að það situr sannarlega illa á hv.þm. Ísaf. að bregða öðrum um það, að ósamræmi sé á milli orða þeirra og gerða. Hv. þm. Ísaf. sagði um hv.þm. Dal., að það smækkaði nú mjög manndómur þess árar sjálfstæðishetju, þar sem hann þyrði ekki að bera fram vantraustsyfirlýsingu, án þess að hafa tryggt henni fylgi fyrirfram. Það er nú svo. En hvað er að segja um manndóm hv.þm. Ísaf sjálfs? Hann ræðst grimmilega og með dólgsskap á stj., en þorir svo ekki þríspurður að svara því, hvað hann mundi gera, ef til vantrausts kæmi. Haninn hefir galað í þriðja sinn. Þríspurður hefir hv.þm. Ísaf. engu svarað. Nú spyr ég hann í fjórða sinn, hvort hann muni greiða atkv. með vantrausti eða ekki, og ef hann enn, fjórspurður, svarar engu, ætti hann sem minnst að tala um smækkaðan manndóm annarra manna. Það eru fáir, sem ekki þora að segja af eða á, margspurðir, eftir að hafa látið eins dólgslega og hv.þm. Ísaf. hefir gert. Þetta er líklega í síðasta skiptið, sem ég fæ tækifæri til að tala á þessu þingi, og harma ég það því, að mér skuli ekki gefast kostur á að segja þingsins mesta syndasel, - og sennilega heimsins líka, - til syndanna, þar sem hæstv.dómsmrh. er ekki viðstaddur. En þó að hæstv.dómsmrh. hafi sjaldan sézt í stól sínum hér í vetur, hugga ég mig við það, að hann verði í kjöri í sumar, og þá mun mér gefast tækifæri til að lesa honum dálítið af þeirri Jónsbók, sem ég á ólesið hér.

Frsm. (Bjarni Ásseirsson) Það er nú svo komið, að ég held, að ég verði að fara að bera blak af hv.Ed. Mun ég þó ekkert aftur taka af því, sem ég sagði í morgun. Sumir hv.þm. virðast líta svo á, að Ed. eigi sem minnstu að ráða og helzt engu, en ég lít svo á, að deildirnar séu báðar jafnréttháar, þar sem þm. beggja deildanna eru rétt komnir að því umboði sem þeir fara með fyrir kjósendur í landinu. Hinsvegar er að sjálfsögðu rétt að vita það, sem Ed. rangt gerir, jafnt og víta ber mistök þessarar deildar. Það er ekki rétt, að Ed. hafi ráðið öllu um fjárl., því að vitanlega var það þessi d., sem mótaði þau. Og ég vil benda á það, út af ýmsum þeim ummælum, sem fallið hafa, að það er fjarri sanni, að þetta sé í þriðja sinni, sem Ed. hefir síðasta orðið um fjárl. Í fyrra voru samþ. allmargar brtt. við þessa umr. hér í d., og var það því þessi d., sem þá lagði síðustu hönd á fjárl. Hv. 2. þm. G.-K. tók að nokkru leyti svari mínu gegn ásökunum hv.þm. Ísaf., og get ég því látið mér nægja að vísa til þess, sem ég sagði í morgun, þegar ég gerði grein fyrir því, af hverju ég vildi samþ. fjárlagafrv. óbreytt, þó að ég hinsvegar telji afgreiðslu Ed. á fjárl. mjög aðfinnsluverða. Brtt. þær, sem hér liggja nú fyrir, hækka útgjöldin um 130–140 þús. kr. og minnstur hluti þeirra er þess eðlis, að ég geti mælt með þeim. Aftur á móti hefir Ed. lækkað ýmsa liði, sem ég álít, að rétt hafi verið að lækka, og þó að mér líki fjárl. ekki, finnast mér ekki hér svo miklar bætur í boði á fjárl., að það svari tíma og kostnaði að fá þær fram. Mér láðist að drepa á styrkinn til Elliheimilisins Grundar í framsöguræðu minni. Mér hefir skilizt það svo á fjvn.Ed., að styrkurinn væri veittur í eitt skipti fyrir öll, og bæri því alls ekki að skoða hann sem rekstrarstyrk, er endurtæki sig frá ári til árs. Vildi ég fyrir hönd n. undirstrika þetta, því að það hefir komið fram hjá sumum þm., að hér mundi vera um rekstrarstyrk að ræða. Ég kemst ekki hjá því að svara hv. 1. þm.N.-M, nokkrum orðum. Hann færði það fram sem sönnun þess, að rétt hefði verið að hækka styrkinn til að gera laxastiga í Lagarfoss, að þetta væri svo tvísýnt fyrirtæki, að réttmætt væri að hafa styrkinn hærri af þeim ástæðum. Ég fæ ómögulega viðurkennt þessa röksemdaleiðslu hv.þm. Ef þetta fyrirtæki er svo tvísýnt, sem hv.þm. lætur, tel ég það þvert á móti mjög vafasamt, hvort rétt er að veita styrk til þess yfirhöfuð. Hv. þm. vildi réttlæta styrkinn til að reisa læknisbústað í Hróarstungulæknishéraði með því, að þriðjungur héraðsbúa hefði ekki viljað vera með og leggja fram fé í þessu skyni. Væri því ríkisins að hlaupa undir bagga með þeim, sem fé hefðu lagt fram. Þetta get ég heldur ekki gengið inn á hjá hv.þm. Mér sýnist sem hér sé verið að verðlauna menn fyrir að þrjóskast, og þannig verið að gefa þeim, sem það vildu gera eftirleiðis, undir fótinn með að fá aukastyrk á þennan hátt. Þá vildi ég víkja nokkrum orðum að hv.þm. Vestm. fyrir ummæli hans um lækkun Ed. á styrknum til Fiskifélagsins. Hann veittist mjög að Framsóknarflokknum í Ed. fyrir lækkunina. Mér er hinsvegar kunnugt um, að flokkurinn sem slíkur stóð ekki fyrir þessari lækkun, svo að ávítur hv.þm. í flokksins garð út af þessu höfðu ekki við rök að styðjast. Ég álít fyrir mitt leyti, að ekki hafi verið rétt að lækka styrkinn. En það, sem því olli, að fjvn.Ed. lagði slíkt til, mun hafa verið það, að henni þótti sem ekki kæmu öll kurl til grafar á tekjuáætlun félagsins, t. d. vextir af sjóði þess.

Forseti félagsins segir, að þetta sé alger misskilningur

. Getur verið. En þetta mun hafa vakað fyrir nm. Þá fannst þeim og, að gengið væri inn á verksvið ríkissjóðs með ýmsum fjárveitingum félagsins. Verð ég að viðurkenna, að þetta sé réttmæt aðfinnsla. Og ég get ekki séð, að lækkunin sé í raun og veru svo gífurlega ranglát þegar litið er á, að félagið hefir safnað 90–100 þús. kr. í sjóð. Get ég svo lokið máli mínu. N. leggur á móti öllum brtt., því að hún telur hæpið, að nokkuð yrði unnið við að fjárl. væru opnuð í þetta sinn.

Hákon Kristófersson Ég bar hér fram tvær réttlátar og hógværar fyrirspurnir til hæstv. fjmrh., sem hann hefir þó ekki látið svo lítið að svara. Þessa óvirðingu get ég ekki átalið á annan hátt en að láta í ljósi megnustu vanþóknun mína á slíku framferði.

Jón Baldvinsson Ég kalla það undarlegt, að hæstv. forseti skuli á örfáum sekúndum vera búinn að taka öll aðalmálin út af dagskrá og setja nýjan fund. Ég tók eftir því, þegar hæstv. forseti lýsti dagskrá, að það mál, sem nú átti að byrja á, tóbakseinkasalan, er sett aftur fyrir og er nú 2. mál á þessari nýju dagskrá. Ég tel þetta ekki rétt. Ég vil halda óbreyttri röð á dagskrá.

Forseti (GÓ): Eins og hv. 3. landsk. (JÞ) er búinn að segja, þarf að hraða þessu máli, sem nú er fyrst á dagskrá, til þess að hægt sé að prenta frv., ef á þarf að halda, og láta Nd. fá það í kvöld.

Jón Baldvinsson Ég vil leyfa mér að mælast til þess við hæstv. forseta, að hann nú þegar að afloknum þessum fundi setji annan fund til þess að afgreiða hafnarmálin og önnur mál, t. d. tóbakseinkasölumálið. Ég treysti því, að hv. framsóknarmenn neiti ekki um afbrigði fyrir þessi nauðsynjamál.

Forseti (GÓ): Ég mun að sjálfsögðu verða við tilmælum hv.þm. og halda næsta fund þegar eftir þennan fund og taka þessi 4 mál fyrir.

Haraldur Guðmundsson Áður en dagskrá næsta fundar er lýst, vildi ég gjarnan minna hæstv. forseta á það, sem við höfum talað um, að mín mál yrðu tekin á dagskrá fyrst.

Forseti (BSv): Það eru tvö önnur mál, sem sérstaklega er óskað eftir, að tekin verði til meðferðar nú.

Haraldur Guðmundsson Þetta fer senn að þreyta mig, og ég verð að kvarta undan þeim brögðum, sem ég er beittur hér á þinginu hvað eftir annað, þótt ég hljóti náttúrlega að beygja mig fyrir ofbeldinu.

Forseti (BSv): Það er fyrir tilstilli hæstv. stj., að þessi tvö mál verða tekin hér fyrst fyrir. Kemur það allt af því, að þinginu er hraðað svo mjög.

Héðinn Valdimarsson Ég veit ekki betur en að forseti ráði algerlega yfir dagskránni, en það lítur út fyrir, að stj. semji dagskrárnar og sendi honum þær. Ég vil mótmæla þessu, því að eftir þingsköpum er það forseti, sem á að ráða dagskrá. Það er nú einu sinni svo, að hér í landi er þingræði, en ekki ætlazt til, að stj. ráði öllu.

Forseti (BSv): Ég býst við, að engar umr. verði um þessi tvö mál.

Haraldur Guðmundsson Hæstv. forseti veit ekkert um, hvort umr. verða um málin. En það eru brigðmæli við mig, ef hann tekur þessi mál, sem ég er flm. að, ekki fyrst á dagskrá. Enda er það sjálfsagt kunnugt mörgum þm., að forseti og stj. hafa lofað, að næsta mál á dagskrá á eftir fjárl. skuli verða þáltill. um berklavarnirnar. Það er hæstv.dómsmrh., sem hefir lofað þessu.

Forseti (BSv): Ef það er rétt, sem hv.þm. Ísaf. hefir frá skýrt, og hæstv.dómsmrh. mun hér staddur til þess að svara fyrirspurnum hans, þá skulu þessi mál hv.þm. sett efst á dagskrá næsta fundar, ef þau verða ekki afgr. nú þegar í hv. deild.

Erlingur Friðjónsson Aðeins örfá orð. Ég drap á þessa hugmynd um flugvélanotkun í sambandi við síldarútveginn. Ég geri ráð fyrir, að flugvélar verði aðallega notaðar til síldarleitar. En hitt er líka vel hugsanlegt, að flugvélar geti jafnframt komið að nokkru liði við strandgæzlu. Síðasta sumar mun síldarútvegurinn hafa lagt fram 40 þús. kr. til síldarleitar með flugvél. En eftir þessu frv. má gera ráð fyrir, að tekjurnar frá síldveiðunum verði um 50 þús. kr., ef það verður samþ. óbreytt. Og ástæðan til þess, að minnzt hefir verið á, að síldarútvegurinn annaðist sjálfur síldarleitina, er einmitt sú, að það þykir orka nokkuð tvímælis, að hann þurfi að verja jafnvel 40 þús. kr. til þeirra hluta á hverju sumri, hvað þá 50 þús. Sá kostnaður gæti máske orðið til muna minni, ef sérstök, lítil og hentug flugvél væri fengin í þessum eina tilgangi. Þessum ummælum mínum beini ég til hæstv. ráðh. og þeirrar n., sem í er málið til meðferðar.

Frsm. 1. minni hl. (Halldór Steinsson) Ég veit ekki, hvort það hefir nokkra þýðingu að taka nú til máls um þetta mál. Mér sýnist forlög frv. ákveðin, svo að langar umr. verða varla til annars en að tefja tímann. Ég lít svipuðum augum á öll þessi mál, sem hér liggja fyrir, um hafnargerð á Sauðárkróki. hafnargerð í Dalvík og hafnargerð á Akranesi, og get því látið mér nægja eina ræðu um þau öll. Þessi hafnarmál komu fram snemma á þinginu og hafa verið athuguð vendilega í n. í Nd. og síðan samþ. þar með allmiklum meiri hl. Hingað til Ed. bárust þau þegar nokkuð var áliðið þings. Ég hygg, að það hafi verið í kringum 8. þ. m., sem þessum málum var vísað til sjútvn., svo að því verður ekki neitað, að n. hefir haft lítinn tíma til að afgreiða málin. Ég verð að segja það, að ef það hefði verið jafn áhugi allra nm. að afgreiða þau frá n., hefði afgreiðsla þeirra getað orðið liðlegri. Ég hygg, að þegar þau komu fyrir n., hafi a. m. k. einn nm. verið þá þegar ráðinn í því að ljá þeim ekki fylgi sitt úr deildinni. Annar minni hl., hv.þm. Ak., var að vísu tregur í fyrstu að láta þessi mál halda áfram, en þó varð það úr, að hann skrifaði undir sérstakt nál., þar sem hann leggur til, að frv. verði samþ. með nokkrum breyt. Ég verð að líta svo á, að það standi mjög líkt á með allar þessar þrjár hafnargerðir, sem hér liggja fyrir. Í Nd. voru færð fram mörg rök fyrir öllum þessum þremur málum, svo skýr og sterk, að þeim verður ekki mótmælt, og álít ég óþarft að fara að telja þau öll upp hér. Á öllum þessum stöðum eru hafnir mjög slæmar og því mikil þörf á því, að bætt sé um. Í hafnalögunum var svo ákveðið, þó að ef til vill hafi eitthvað verið breytt í því efni á síðari þingum, að ríkissjóður skyldi leggja fram 1/3 hluta og ábyrgjast 2/3 hluta. M. ö. o., það hefir alltaf viðgengizt sú regla, að ríkissjóður ábyrgðist það, sem hann hefir ekki beinlínis lagt fram. Þetta er líka skiljanlegt. Fátækir hreppar gætu ekki lagt út í svona mannvirki, sem kostuðu hundruð þúsunda, án ábyrgðar ríkissjóðs. Þeir gætu alls ekki fengið lán nema með svona sterkri ábyrgð, og að neita þeim um hana væri sama og að neita þeim um höfnina. Af þessum ástæðum legg ég á móti brtt. 2. minni hl. Það er ekki af því, að ég álíti ósanngjarnt, að hrepparnir leggi mikið fram án ábyrgðar ríkissjóðs, en þeim er það algerlega um megn. Ég vona því, að þessi brtt. verði felld, ef hv.flm. hennar vill ekki taka hana aftur, sem væri það eðlilegasta, og ennfremur af þeim ástæðum, að svo lítil líkindi sem eru til þess, að frv. verði samþ. óbreytt, þá eru engin líkindi til, að frv. nái fram að ganga, ef breyt. verða á þeim. Ég vona ennfremur, að þótt brtt.hv.þm. Ak. falli, þá verði það ekki til þess, að hann fari að spyrna fótum við framgangi þessara mála hér í d., heldur veiti þeim sitt fylgi, að þau nái fram að ganga.

Frsm. 2. minni hl. (Erlingur Friðjónsson) Þegar athuguð eru þau þrjú frv., sem hér eru á dagskrá, þá sést, að í einu frv. er hreppsfélagið skyldað til að leggja fram aðeins 1/5 hluta af kostnaði við hafnargerðina. Í öðru frv. er þetta ekki beinlínis tekið fram, en þó má skilja það svo, sem gert sé ráð fyrir um hafnargerð á Akranesi, að hlutaðeigandi hreppsfélag leggi fram allt að 1/5 hluta kostnaðar. Aftur er það svo um frv. það, sem hér liggur fyrir, hafnargerð á Sauðárkróki, að þar er ekki gert ráð fyrir, að þetta sé lagt fram undir eins við byggingu hafnarinnar, eins og þó er gert ráð fyrir í frv. um hafnargerð í Dalvík. Þegar þessi mál voru til umr. í Nd., lýstu samflokksmenn mínir þar því yfir, að þeim þætti rétt að hafa samræmi í lögunum hvað þetta snerti. Þeir höfðu orð á því, að hægt væri að gera þessar breyt. í Ed. og svo gæti Nd. gengið að þeim breyt. Ég hefi ekki getað athugað þessi hafnarfrv. mikið, en ég hefi þó þá skoðun, sem mér finnst í raun og veru sjálfsögð, að það eigi að leitast við að hafa þar svo mikið samræmi sem auðið er. Um framlag ríkissjóðs til hafnargerða hafa gilt aðrar reglur en gert er ráð fyrir í þessum frv., þangað til samþ. var frv. í fyrra um hafnargerð á Skagaströnd. Það var sú regla, að ríkissjóður legði fram 1/3 hluta kostnaðar, en í lögunum um hafnargerð á Skagaströnd var tekin upp sú regla, að ríkið legði fram 2/5 hluta kostnaðar. Í þessu frv. er einnig gert ráð fyrir, að ríkissjóður leggi fram 2/5 hluta. Það er svo, að þegar einu sinni er búið að taka þá stefnu í hafnarmálunum, þá má segja, að það sé búið að fá festu sem regla, sem rétt sé að fylgja eftirleiðis. En sú regla á þá að gilda um allar hafnir, þar sem líkt stendur á. Þess vegna legg ég mikið upp úr því, að samræmi sé látið vera í öllum frv. Sé þess ekki kostur nú, álít ég betra, að þau verði ekki útrædd. Þegar ég skrifaði mitt nál. og brtt., gerði ég mér von um, að frv. mundi ná fram að ganga á þessu þingi. Hv. þm. hefðu með sameinuðum vilja vel getað afgr. þessi mál með líkum afbrigðum og svo mörg önnur mál, sem afgr. hafa verið nú síðustu daga. Það sýnist liggja mjög beint við að afgreiða öll þessi frv. nú án breyt., en ég vil heldur, að það dragist einu árinu lengur og verði að lokum gengið svo frá þessum málum, að við megum vel við una í framtíðinni. Það er miklu betra en að láta það fara eins og verkast vill, hvernig þau hafnarlög eru, sem eru afgr. í hvert sinn, og svo er ekki samræmi í neinu. Þessi litla breyt., sem ég fer fram á að gerð sé, er í 2. gr. í frv. um hafnargerð á Sauðárkróki. Þar er svo ákveðið, að ríkissjóður skuli ábyrgjast allt að 370 þús. kr., en brtt. ákveður, að ríkissjóður ábyrgist 2/3 hluta, allt að 250 þús. kr. Þá er eftir 1/5 hluti kostnaðar við höfnina, og ætlast ég svo til, að hlutaðeigandi kaupstaður leggi það fé fram um leið og byrjað er á verkinu, eins og gert er ráð fyrir í frv. um hafnargerð í Dalvík. Ég endurtek það, sem ég sagði áðan, að ég álít nauðsynlegt að hafa samræmi í þessum lögum, þannig að ríkissjóður leggi fyrst fram 2/5 og í annan stað ábyrgist 2/5, en hlutaðeigandi kaupstaður leggi fram 1/5, þegar verkið er hafið. Það má náttúrlega segja með gildum rökum, að þar sem á að byggja svona hafnir, séu menn oft mjög fátækir og geti því ekki lagt fram svona mikið fé, en þeim er þó vitanlega ætlað að greiða 3/5 hluta kostnaðarins í framtíðinni. En ég held, að ef þeir geta ekki á einhvern hátt útvegað 1/5 hluta af því, sem þarf til hafnargerðarinnar, án hjálpar ríkissjóðs, annaðhvort tekið það hjá sjálfum sér eða fengið lán hjálparlaust, þá sé ekki rétt fyrir þau héruð að leggja út í eins dýr mannvirki og þessar hafnargerðir eru. Ég er hræddur um, að þau héruð geti ekki risið undir þeim kostnaði. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta. Þessi framsöguræða getur gilt sem framsaga fyrir öll þessi 3 hafnarmál, sem eru hér á dagskrá. Hv. þm. hefir lýst andstöðu sinni gegn þeim brtt., sem ég hefi flutt við frv. En ég man ekki betur en að þegar ég minntist á þessar brtt. á nefndarfundi, að hv.þm. segði þá, að hann væri ekki ráðinn í því, hvort hann greiddi þeim atkv. sitt eða ekki.

Nei, þetta er ekki rétt

. En hv.þm. er fullráðinn í að vera á móti þeim nú; ég geri ráð fyrir, að það hafi kannske að nokkru leyti hert hans aðstöðu gegn þessum brtt., að líkurnar eru nú mun minni til þess að frv. nái fram að ganga á þessu þingi en þegar n. talaði um þessi mál, og ég hefi mjög svo vel skilið, að hv.þm. telji sér meiri ástæðu til að vera á móti þessum brtt., fyrst aðstaðan hefir dálítið breytzt hvað þetta snertir. En þar sem hv.þm. var að minnast á Vestmannaeyjar sem dæmi þess, hve höfnin þar hefði lyft útveginum mikið, þá geri ég ráð fyrir, að þetta sé mjög rétt hjá hv.þm., en ég hygg, að útvegur Vestmannaeyja hafi þó verið allmjög vaxinn, þegar þeir byrjuðu á sinni hafnargerð. Ég tel það víst, að áður en hún kom að nokkrum verulegum notum, hafi útvegur þeirra verið allstór, og ef þeir eru færir um að leggja fram um 200 þús. kr. í hafnarsjóð sinn, sem ég hygg, að þeir leggi nú fram árlega til endurbóta á hafnargerðum sínum, þá tel ég, að þeir hafi verið færir um að leggja nokkuð til áður en höfnin var gerð þar, og það tel ég um staði, þar sem hafnir eru gerðar, að möguleikar séu til að vera annaðhvort búnir að safna nokkru fé, ellegar að skyndilega sé hægt að safna nokkru fé. En það vill almennt reynast svo, að það er léttast að ná fjársöfnun til eins og annars, áður en hafið er verk, sem almennur áhugi er fyrir; áhuginn vill frekar dofna eftir að verkið er hafið, svo að ég held, að það sé ekki óbyggilegur búskapur hjá ríkinu, sem á að leggja fram mikið fé og miklar ábyrgðir, að ríkissjóður eða Alþingi fyrir hans hönd geri nokkrar kröfur um það, að til sé eitthvað hjá þessum þorpum, áður en lagt er í verkið. Nú vill svo vel til hjá tveimur af þeim stöðum, sem hér er verið að ræða um, að á öðrum staðnum, Akranesi, mun vera búið að safna nokkru fé, og í frv. um hafnargerð í Dalvík er gert ráð fyrir fimmtungsframlagi frá Svarfaðardalshreppi. Þetta ákvæði ætti því ekki að standa neitt í vegi fyrir því, að hafnargerð á Akranesi yrði framkvæmd strax, þó að sett væri inn í hafnarl. þar slíkt ákvæði og er í hafnarlögunum um Dalvík. Það má kannske segja, að það sé ósanngjarnt að gera þá kröfu til Sauðárkróks, sem gerð er til Dalvíkur, en samræmisins vegna held ég, að Alþingi geti ekki gert einum stað hærri kröfu en öðrum. Ég hygg því, að með engum rökum verði mælt á móti því, að það sé rétt að láta eitt og sama ganga yfir þessa staði alla, sem hér hefir verið rætt um.

Jón Baldvinsson * Þegar þessi mál voru til umr. í hv.Nd., þá studdu Alþýðuflokksþingm. þau út úr d., en bæði í sjútvn. Nd. og eins undir umr. lýstu þeir því, að þeir myndu vilja gera á frv. nokkrar breyt. En það varð þó ekkert úr, að þessar breyt. kæmu fram sem till., annað heldur en það, sem kom fram í n. sjálfri. Það var þá um það rætt okkar á milli, að þessar till. myndu geta komið fram í Ed., og þó að það væri ekki nákvæmlega eins og um var talað í Nd., eru þær þó að mestu leyti shlj. þeim brtt., sem hv.þm. Ak. flytur nú við frv. Bæði hv.þm. Ak. og ég myndum sjálfsagt hafa verið fúsir til í einfeldni okkar að taka þessar till. aftur eða falla frá þeim, ef við hefðum haldið, að svo mikil alvara lægi á bak við flutning þessara mála hjá þeim mönnum, sem þau hafa flutt í þinginu, ef á því hefði staðið að geta komið þessum málum þannig í gegn. Þetta veit ég er sameiginleg skoðun okkar hv.þm. Ak., og ég hafði sannast að segja í kvöld, þegar þessar brtt. voru bornar fram, verið hálft í hvoru ráðinn í að greiða atkv. gegn þeim, þó ég í rauninni áliti, að þetta sé rétt stefna í hafnarmálunum, að þessar till. komist að, til þess eingöngu að koma ekki í veg fyrir það, að þessi mál komist fram. Ég tel, að þörfin sé mest hjá Akurnesingum og svo hjá Sauðkræklingum; en þegar ég fæ vitneskju um það, að flm. allra þessara frv., hv.þm. Borgf., hv. 1. og 2. þm. Skagf., hv. 2. þm. Eyf. og svo höfuð þess flokks, sem þrír hinir fyrstnefndu þm. teljast til, hv. 3. landsk., hafa gert samkomulag við stj. um það að slíta þingi áður en þessi mál ganga fram, þá álít ég, að ekki sé vert að draga aftur þær till., sem við fyrir löngu síðan höfðum boðað í Nd. og sem nú liggja hér fyrir fullskapaðar í því formi, sem hv.þm. Ak. hefir gefið þeim. En þetta er ekki af því, að ekki sé nægur tími til að afgreiða málin. Hv. þm. Borgf. þarf ekki annað en að sjá um það í sínum flokki, að fjárl. verði ekki afgr. fyrr en þessi mál eru komin í gegn. Ég fullyrði, að það er nægilegt atkvæðamagn til að koma þeim í gegn, ef það er nægilegur áhugi hjá báðum þm. Skagf. til að koma málinu í gegn fyrir Sauðárkrók, þá er nægilegt atkvæðamagn til þess, svo framarlega sem þeir ekki binda sig við það samkomulag við stj., sem segir, að eigi að slíta deildarfundum í kvöld. En ef það samkomulag er, sem ég hefi heyrt, þá þýðir ekkert, þótt frv. verði samþ. óbreytt, þegar enginn fundur verður settur á eftir. Þeir hv.þm., sem hafa flutt þessi mál inn í þingið og ætla svo að skella skuldinni á aðra fyrir það að þau lúkast ekki, þeir verða engir hvítir englar, þegar þeir koma heim til kjósendanna, eftir að hafa komið í veg fyrir, að þessi áhugamál þeirri verði afgr., með því að semja við stj., sem alltaf er fús til að senda þingið heim. Ég segi fyrir mig, og ég tala þar einnig fyrir hönd jafnaðarmanna, að við erum reiðubúnir til að veita þessum málum stuðning með atkv. okkar áfram í þinginu við 3. umr., ef þau verða samþ. hér við 2. umr., hvort sem brtt. verða samþ. eða ekki. Við erum fúsir til að veita afbrigði; við ráðum því að vísu ekki einir, en við erum ásamt aðstandendum þessara hafnarlaga nógu sterkir til þess að geta komið málunum þinglega fram, svo framarlega sem það samkomulag, sem verið er að tala um nú, er ekki svo sterkum böndum bundið, að ekki verði rofið. En þá lýsi ég líka vígum þessara mála á hendur þeim hv.þm. Borgf., hv. 1. og 2. þm. Skagf. og hv. 3. landsk., því að þeir eiga þá sökina á því, að þessi mál verða ekki útrædd á þessu þingi; það er þeirra ágætu samvinnu að þakka við þá stj., sem þeir eru svo afskaplega mikið á móti, eins og kunnugt er. Þetta var það, sem ég vildi láta koma fram við umr., því að það er rétt að láta það koma fram, rétt, að skömmin skelli á þeim hv.þm., sem hafa búið þessum hafnarmálum banaráð, þótt þeir ætli að dyljast svo vandlega, að ekki verði séð í gegnum. En það skal vera dregið fram í ljósið hér í Ed., að þeir geta ráðið því sjálfir, hvort þau verða samþ. eða ekki, að það er alveg undir þeim sjálfum komið, eftir því hvort þeir hafa áhuga og styrk fyrir þessum málum.

Jónas Kristjánsson * Ég get ekki stillt mig um að segja nokkur orð í þessum málum, og þá helzt um það, sem mér er næst, en það er hafnargerðin á Sauðárkróki. Hv. 2. þm. S.-M. gat ekki fallizt á þessi frv. af því, að ef byrjað væri að samþykkja þau, þá væri hvergi numið staðar. En það er um þessi mál að segja, að það eru nauðsynjamál, sem ekki verður stanzað við fyrr en þeim er lokið á þeim stöðum, þar sem þeirra er mest þörf. Það er svipað með þau eins og vegina, ef ekki hefði mátt byrja á þeim af því að fleiri kæmu á eftir og gerðu samskonar kröfur. Nei, það verður að byrja þar, sem þörfin er mest, og halda svo áfram; það á alls ekki að nema staðar í þessu máli, heldur byrja á því og halda svo áfram eins og geta leyfir. Hv. þm. vildi líka halda því fram, að mótþróinn gegn þessu máli stafaði ekki af neinni óvild. Getur verið, en heldur þykjumst við Skagfirðingar hafa orðið fyrir kulda hjá Framsóknarflokknum, sem hefir drepið hvert áhugamál okkar Skagfirðinga á fætur öðru. Þegar borið var fram frv. um rafveituna við Sauðá, þá var því reyndar borið við, að það væri okkur ofurefli, en það varð ekki sannað, að ekki yrði við það ráðið hvað efnahaginn snertir. Framsóknarflokkurinn sá sér fært að samþykkja hafnargerð á Skagaströnd; var þó ekki eins eindreginn áhugi um það mál þar í héraðinu eins og hjá okkur í Skagafirði; það var meira að segja mjög misjafn áhugi um málið þar, af því að það var mikil byggð á Blönduósi, sem þá hlaut að leggjast niður. En í Skagafirði er ekki nema einn vilji um það, að nauðsynlegt sé að koma upp höfn á Sauðárkróki, fyrst og fremst vegna þess, að fjörðurinn er allur hafnlaus, en vaxandi útgerð á Sauðárkróki, en höfnin slæm. Ennfremur er komið upp frystihús þar, til að geta flutt út nýtt kjöt, en hvað lítið sem á bjátar, þá geta skipin tafizt þar. Oft er fjörðurinn fullur af síld, svo að skipin geta fyllt sig á fáum klukkustundum, og fara svo með allan feng sinn til Siglufjarðar. En ef höfn væri á Sauðárkróki, myndi það ekki aðeins verða þeim stað einum til hagsbóta, heldur öllum Skagafirði. Hv. þm. Ak. fann það til, að ekki hefði þegar verið safnað fé til þessarar hafnargerðar. Það getur satt verið, en það eru fyrst möguleikar til þess, þegar maður veit, að höfnin muni komast upp, þá skapast möguleikar og tekjustofnar til að safna fé. Nei, ef áhuginn hefði verið hinn sami eins og t. d. á að koma upp tóbakseinkasölunni, þá er ég viss um, að þetta hefði gengið í gegn. En þegar sá galli er á, að áhuginn er minni fyrir þessu máli, af því að það stendur nær hugum andstæðinga Framsóknarflokksins heldur en tóbakseinkasalan, þá verður það að stranda; er það þó sýnt, að það frv. muni heldur verða til þess að rýra tekjurnar af þeirri sölu. Annars er ekki vert að lengja ræður um þetta mál úr hófi, þar sem svo er áliðið og ekki sennilegt, að frv. verði komið lengra á þessu þingi. Mun því lítið þýða að ræða það frekar en orðið er.

Ingvar Pálmason Ég skal ekki vera langorður að þessu sinni. - Hv. þm. Snæf. vildi ekki kannast við það, að þetta mál væri illa upplýst. Ég man nú svo langt, að þegar við höfðum til meðferðar frv. um hafnargerð á Skagaströnd, sem var hér á tveim þingum, hvoru eftir annað, þá þurfti sjútvn. Nd. að hafa það í tvo mánuði á fyrra þinginu, en í fullan mánuð á hinu, og ég verð að segja það, að þá voru ólík vinnubrögð við það frv. ellegar þau, sem nú hafa verið við þessi mál; veit ég þó ekki betur en að þeir, sem nú standa fastast með þessum málum, væru á móti því. Hv. þm. sagði, að það væri enginn skaði skeður, þó að þessi frv. væru samþ., því að það yrði ekkert fé veitt í fjárl. til þessara mannvirkja. Ég veit það, en er þá mikill skaði skeður, þótt okkur þm., sem ekki er vel kunnugt um þessi mál, gefist kostur á að safna upplýsingum, því að þótt ýmsir hv.þm. komi hér með stuttar lýsingar og fullyrðingar, þá nægir mér það ekki sem fullgildar upplýsingar. Hv. þm. sagði líka, að það væri engin þörf á því, að allar þessar hafnir yrðu byggðar í einu; það gæti komið að góðu liði, þótt það yrði ekki fyrr en smátt og smátt. Ég skal ekkert dæma um það; ég sagði einmitt, að það, sem ég segði, væri byggt á litlum upplýsingum. Það getur vel verið, að ég kæmist að annari niðurstöðu, ef mér gæfist kostur á að rannsaka málið. Þá virtist mér hv. 5. landsk. vilja beina að mér svipuðu og kom fram í báðum ræðum hv.þm. Snæf., að ég sýndi þessum málum óvild. Ég veit ekki, hvað um það skal segja, en af því að hv. 5. landsk. minntist á frv. um hafnargerð á Skagaströnd, sem ég hefi lýst yfir um, að hefði verið betur upplýst, þá vil ég spyrja um, hvort það hafi verið af óvild gagnvart því máli, sem þeir þá greiddu atkv. á móti því. Það er á sama hátt um þetta, að það er talið af óvild gegn málinu, að ég geng ekki hispurslaust með því. Þá sagði hv.þm., að ef ég hefði haft eins mikinn áhuga fyrir framgangi þessa máls eins og tóbakseinkasölunni, þá hefði málið horft öðruvísi við. Já, það má vel vera, en þar er nú svo mikill munur á; ég hefi fyrir löngu gert mér það fyllilega ljóst, en þegar ég þykist viss um, að hér sé verið að starfa til eins mikilla hagsbóta fyrir ríkissjóð og almenning eins og þar, þá fylgi ég þessu máli. En úr því að við minnumst á tóbakseinkasöluna, þá vildi ég beina því til hv. 5. landsk., hvort hann vildi nú ekki ganga að tóbakseinkasölunni með mér, því að þá gæti vel verið, að hann fengi um 200 þús. kr. í ríkissjóð til þess að verja til hafnargerðar á Sauðárkróki. Ég verð að segja það um þessi hafnarmál, að ég býst ekki við að geta fylgt þeim á þessu þingi, því að ég hygg, að þingið verði varla teygt það lengi héðan af, að málin verði nægilega upplýst, en hitt er ég fús til að ganga inn á, ef það gæti orðið samkomulagsatriði að koma á tóbakseinkasölunni, að verja þá fyrsta ágóðanum af henni til þessarar hafnargerðar.

Jón Þorláksson Ég stend aðeins upp til þess að andmæla orðum hv. 4. landsk. um samkomulag á milli flm. þessa hafnarlagafrv. og mín annarsvegar, en hæstv. landsstj. hinsvegar um það, hvenær þingi skuli slitið. Það vita allir, að nú er komið að páskum, og við höfum ekki sýnt annað en liðlegheit við að veita afbrigði til að koma fram málum, sem við vissum, að þingmeirihlutinn hefði á sínu valdi að koma fram. Við sáum ekki, að það væri neinn vinningur fyrir okkur að teygja þingið með því að synja um afbrigði, og mér finnst, að hv. 4. landsk. hafi verið með okkur í þessu öllu saman. En ég skil annað. Hv. þm. er nú hættur að hugsa um þingstörfin og er nú farinn að hugsa um þær kosningar, sem fram undan eru; hv.þm. gengur með vonda samvizku, og hans vonda samvizka knýr hann nú til að finna upp á þessu, til að víkja ábyrgðinni frá sér. En sannleikurinn er sá, að í Nd. báru þm. Alþýðuflokksins fram brtt. í eitthvað svipaða átt og hv.þm. Ak. Þessar brtt. voru felldar, og flokksmenn hv. 4. landsk. greiddu allir atkv. á móti frv. En við 3. umr. höfðu eitthvað tveir af þeim tekið sinnaskiptum og greitt atkv. með þessum frv. Nú er það svo, að ef Alþýðuflokksmenn í Ed. hefðu veitt þessum málum fylgi sitt, þá er það alveg á valdi þeirra hv. 4. landsk. og hv.þm. Ak. að fá þessi lagafrv. afgr. frá þinginu, en það næst varla úr því, sem komið er, ef farið er að gera breytingar á frv. Það er náttúrlega ekki nema rétt, sem hv. 4. landsk. sagði, að bezt er, að skömmin skelli þar, sem hún á heima. Ef skömm er að því, að þetta frv. dagi uppi, þá skellur hún fyrst og fremst á þeim hv. 4. landsk. og flokksbróður hans, hv.þm. Ak, nema þeir hafi sinnaskipti í málinu nú þegar, en það er ég heldur vondaufur um, að þeir geri aftur. En ef þeir snúast á sveif með okkur sjálfstæðismönnum í þessu, geta hafnargerðafrv. vel orðið að l. í kvöld.

Jón Baldvinsson Það er undarleg tilhneiging hjá hv. 3. landsk. að þurfa nú endilega að vera að andmæla því samkomulagi, sem allir vita, að orðið er milli hæstv. stj. annarsvegar og hans og hans flokksmanna hinsvegar, um að fresta a. m. k. deildafundum í kvöld. Vegna þessa samkomulags má það vel vera, að nú standi yfir seinustu fundirnir í báðum deildum. Þeir voru ekki að hugsa um hafnarmálin þá, hv. íhaldsmenn, þegar þeir féllust á þessa samninga um þingfrestun. Hvað kemur það eiginlega málinu við, sem hv. 3. landsk. talaði um í þessu sambandi, að komið er fram að páskum? Má ekki samþykkja hvaða frv. sem er eins fyrir því? Við skulum hugsa okkur, að Framsóknarflokkurinn neitaði um öll afbrigði frá þingsköpum, sem þurft gæti til að koma hafnargerðafrv. áleiðis. Þau þyrftu þá að bíða þangað til á þriðjudaginn kemur, það væri allt. Sé ég ekki betur en að þeir 3–4 dagar, sem þingið lengdist við þetta, væru stór sparnaður móts við það að þurfa að taka málið allt upp aftur á næsta þingi. - Þessu samkomulagi, sem ég var að tala um, vil ég undanskilja hv.þm. Snæf., sem hefir, það ég veit, sýnt fullan áhuga á að koma fram hafnargerðamálunum. En hv. 3. landsk. hefir tekið þátt í samkomulaginu og engin skilyrði sett um þessi mál. Það er því hann, en ekki ég, sem nú á að hafa vonda samvizku út af því að sálga frv. Ég er alveg sannfærður um, að hv. framsóknarmenn neita algerlega um afbrigði fyrir frv. í kvöld, þótt engar brtt. yrðu samþ. við þessa umr. Frv. verða því ekki að lögum í kvöld, og þá ekki á þessu þingi. Þetta vissu þeir fyrir hv. 3. landsk., hv.þm. Skagf. (MG. og JS), hv. 2. þm. Eyf. (BSt) og hv.þm. Borgf. (PO), sem allir játast vera mjög áfram um að fá hafnargerðafrv. afgr. En hefði þeim verið nokkur alvara, þá hefðu þeir aldrei gengið að því, að láta síðustu deildafundina vera í kvöld. - Reynslan mun nú skera úr, hvor okkar hv. 3. landsk. hefir rétt fyrir sér um þetta. Ég vildi feginn óska, að ég hefði rangt fyrir mér og að þingi yrði ekki slitið fyrr en hafnargerðafrv. eru orðin að lögum. En ég hefi ekki mikla von um, að svo fari.

Jónas Kristjánsson Hv. 2. þm. S.-M. kvartar æ undan því, að upplýsingar vanti í málinu. Þær eru þó allmiklar í grg. frv., og ef áhugi hefði verið fyrir að afla frekari upplýsinga, hefði hv.þm. verið innan handar að fá þær hjá kunnugum mönnum. En ég er hræddur um, að það hafi vantað áhugann. Hv. þm. var í þessu sambandi að tala um tóbakseinkasölu. Ég vil út af því segja, að ég sé ekki nema einn kost við að taka upp það fyrirkomulag, þann kost, að tóbaksneyzlan verður minni, sökum stirðari afgreiðslu og fleiri annmarka á verzluninni. Hinsvegar hefir þetta í för með sér nokkra áhættu fyrir ríkissjóð og bindur mikið fé, og eru það hvorttveggja stórir ókostir. Ég er sannfærður um, að þeir verða vonsviknir, sem halda, að tóbakseinkasalan verði til að auka tekjur ríkissjóðs. En það er eitt girnilegt við að koma henni upp frá sjónarmiði vissra manna, að hæstv. stj. fær þarna fjöldamargar nýjar stöður til að úthluta gæðingum sínum

Frsm. 1. minni hl. (Halldór Steinsson) Það má segja um framkomu hv. 4. landsk. í þessu máli, að svo bregðast krosstré sem önnur tré. Allt fram á þennan fund taldi ég hv.þm. einn öruggasta fylgismann málsins, en nú vill hann allt í einu bregða fæti fyrir það. Því að það veit hv.þm. vel, að verði farið að samþ.brtt., er það sama og að fella frv. alveg. Jafnvel þótt málið kæmist svo langt fyrir þessu, að það yrði tekið fyrir aftur í hv.Nd., er það vitað, að meiri hl. þeirrar deildar er á móti því ákveðna atriði, sem brtt. fjalla um. Ef hv.þm. er málinu hlynntur, eins og hann segist vera, hví vill hann þá ekki gera það, sem unnt er, til að koma því fram? Nú er 2. umr. hér í hv. deild. Efast ég ekki um, að hæstv. forseti muni sýna þá sanngirni að taka málið til 3. umr. á nýjum fundi, að þessum loknum, ef hann fær áskorun um það frá meiri hluta deildarinnar. - Eftir snúning hv. 4. landsk. í málinu verður hann að fyrirgefa mér, þótt ég haldi, að honum hafi aldrei verið full alvara að fylgja því. Þótt eitthvað væri til í samkomulagi því, sem hv.þm. talaði um, get ég ekki séð, hvað það kemur þessu máli við. Frv. gæti alveg eins orðið að lögum í kvöld, þrátt fyrir það samkomulag.

Jón Þorláksson Mér er það kunnugt, að flm. þessa frv. telja brtt. þá, sem fyrir liggur, svo mikla skemmd á frv., að þeir vildu alls ekki fallast á það svo breytt. Samskonar brtt. var felld í hv.Nd. af stuðningsmönnum frv. þar. Það er algerð vonleysa að ætla að koma málinu fram með þessari breyt. Ef hv.þm. Ak. vill málinu vel, á hann því að taka brtt. sína aftur og freista að fá frv. samþ. óbreytt. Ef málið fæst ekki tekið hér fyrir aftur, er nægur tími til að ónotast um ástæðurnar fyrir því, að það gengur ekki fram.

Jón Baldvinsson Það þykir mér undarleg kenning hjá hv.þm. Snæf., að samkomulagið um fundafrestun komi ekki þessu máli við. Þegar við í mínum flokki höfum unnið að því að koma málinu inn á þann grundvöll, að hægt sé að koma frv. fram, þá kemur það upp úr kafinu, að sjálfir flm. frv. hafa gengið að samkomulagi, sem gerir afgreiðslu málsins óhugsanlega á þessu þingi. Ég hefi ekki gert mig sekan um nein óheilindi í þessu máli, en þegar ég sé öll óheilindin hjá aðalforvígismönnunum, sem látast vera, þá getur hv.þm. Snæf. ekki búizt við, að ég og flokksmenn mínir teygjum okkur lengra til samkomulags heldur en gert er í brtt.hv.þm. Ak. Því að það verður að hafa í huga, hversu mikið fé líklegt er, að ríkissjóður geti lagt fram til hafnargerða á næstu árum. Í fyrra var samþ. frv. um hafnargerð á Skagaströnd, hér liggja fyrir 3 frv., um hafnargerðir á Sauðárkróki, Akranesi og Dalvík, og vitanlega eru margir aðrir staðir hér á landi, sem hafa sömu þörf og sama rétt til hafna. Og það er ekki nóg að samþykkja lög um hafnargerðir; á sínum tíma þarf að veita féð til þeirra í fjárl. Á næstu árum munu kröfurnar um framlög koma yfir Alþingi eins og skriða. Þegar sú skriða kemur, verða menn að hafa gert sér ljóst, hver á að vera hluti ríkissjóðs. Það, sem nú yrði samþ. í því efni, hlyti að verða til fordæmis. Fyrir þá sök viljum við jafnaðarmann nú gera þessa tilraun til samkomulags, sem hægt verði að byggja á framvegis. - Hv. þm. Snæf. segir, að ég vilji enga tilraun gera til að koma málinu fram, heldur varpar allri sinni áhyggju upp á mig. Hann virðist segja sem svo: Flm. frv. eru búnir að búa því gröf, og nú skora ég á 4. landsk. að bjarga því. - Ef hv.þm. Snæf. og flokksbræður hans kæra sig nokkuð um að koma málinu fram, geta þeir hæglega fengið það samþ. með þeim breyt., sem hv.þm. Ak. leggur til. Ef málið yrði þannig afgr. frá þessari hv. deild í kvöld, mætti vel taka það fyrir í hv.Nd. á laugardag og afgreiða það þaðan sem lög. Ég marka ekkert, þótt hv. 3. landsk. segi, að flm. frv. vilji ekki ganga að brtt.  Það er ekki rétt, sem hér hefir verið sagt, að jafnaðarmenn í Nd. hafi verið andvígir þessu máli. Þeir tveir flokksmenn, sem í þd. voru staddir, greiddu frv. atkv. bæði við 2. og 3. umr., og veittu því þannig fullkominn stuðning. Það er óréttmæt ásökun, að þeir hafi viljað bregða fæti fyrir málið, þótt þeir væru ekki sammála þeim grundvelli, sem í frv. var lagður fyrir framlögum úr ríkissjóði. Nú erum við jafnaðarmenn reiðubúnir til að veita öll þau afbrigði frá þingsköpum, sem í okkar valdi stendur, til þess að frv. geti náð fram að ganga fyrir þingfrestun. Og við erum einnig reiðubúnir til að sitja hér enn nokkra daga, til að geta látið frv. verða að lögum, ef ekki fást afbrigði. Þetta er málinu nægur stuðningur, ef hv.þm. Skagf. hafa ekki látið trossa sig saman við hæstv. stj. um að hætta nú þingstörfum. Ég vil loks bæta því við, að þegar við jafnaðarmenn sáum, að farið var að draga saman með stóru flokkunum um að hroða af þinginu, þá gerði okkar flokksmaður í sjútvn. allt, sem hann gat, til að hraða málinu í n., svo að frv. gæti gengið fram, enda þótt það hefði skamma stund verið fyrir hv.Ed. Lýsi ég því allri sök á hendur flm. og „stuðningsmönnum“ málsins, ef það dagar nú uppi.

Frsm. 1. minni hl. (Halldór Steinsson) Hv. 4. landsk. hefir hvorki getað sannfært mig né aðra, né þvegið sjálfan sig með þessari síðustu ræðu. Hv. þm. sagði áður, að þeir hv.þm. Ak. mundu greiða frv. atkv., þó að brtt. væru felldar. En nú skein það í gegn, að þeir mundu ekki fylgja frv., nema þeir fengju þessar brtt. fram.

Jú, jú!

. Hvers vegna vill hv.þm. þá vera að hrekja frv. aftur til hv.Nd.? Hv. þm. hefir lagt á einhvern flótta í þessu máli, hvað sem veldur. Ef þeir jafnaðarmenn vilja málinu vel, er það einfaldasta leiðin fyrir þá að taka brtt. sínar nú aftur þegar í stað og biðja hæstv. forseta að taka málið til 3. umr. síðar í kvöld. Ef hv. framsóknarmenn eru ráðnir í því að láta málið ekki ganga fram, þá synja þeir um afbrigði frá þingsköpum. En ég hefi enga ástæðu til að halda, að þeir muni gera það. Aðeins einn þeirra hefir talað, og að vísu heldur á móti málinu, en það er engin sönnun þess, að þeir muni beita svo harðneskjulegum ráðum sem þeim, að neita að veita afbrigði um mál, sem meiri hl. d. fylgir. Ég læt nú útrætt um þetta mál, og mun þetta vera síðasta aths. mín við þessa umr. Þó verð ég að lokum að leiðrétta þá meinloku hjá hv.þm. Ak., að framþróun kauptúnanna standi ekki í sambandi við hafnarmannvirki, sem þar eru gerð. Hv. þm. nefndi Vestmannaeyjar, og eru þær einmitt ágætt dæmi. Áður en höfnin kom, árið 1914, var fluttur út fiskur þaðan fyrir 585 þús. kr., en 1927 var útflutningurinn 4½ millj kr. Af þessum tölum má nokkuð marka mismun þann á aðstöðu, sem hafnirnar skapa.

Frsm. 2. minni hl. (Erlingur Friðjónsson) Það er rétt, að ég svari fyrst síðasta slagorði hv.þm. Snæf., að það sé eingöngu höfninni að þakka, að fiskútflutningur frá Vestmannaeyjum hefir áttfaldast á síðustu 15 árum eða svo. Þó að þetta megi þakka höfninni að nokkru leyti, getur hv.þm. ekki haldið því fram, að þetta sé eingöngu af hennar völdum. Vélbátaútvegurinn var ekki kominn á nærri eins hátt stig 1914 eins og nú, og aflaaukningin í Vestmannaeyjum er mest framförum hans að þakka. Hv. sessunautur minn bendir mér á, að einnig var allt annað verðlag 1914 en nú er, og gerir það mikinn mismun. Út af fyrirspurn, sem hv.þm. Snæf. beindi til mín um það, hvort ég mundi greiða atkv. með frv. þegar brtt. mínar væru fallnar, þá vil ég taka fram, að ég mun gera það. Eins og ég hefi þegar skýrt frá, er ég hafnargerðum þessum fylgjandi og mun að sjálfsögðu beygja mig undir vilja hv. d., ef hún telur réttara að afgr. frv. án brtt. minna.

Ingvar Pálmason Eins og sést á nál.hv.þm. Ak., er afstaða mín nokkuð á annan veg en hv. meðnm. minna í sjútvn. Eins og þessi hafnarmál lágu fyrir gat ég ekki lagt til, að þau næðu fram að ganga á þessu þingi, vegna þess að fyrir sjútvn. lágu ekki nægar upplýsingar og heldur ekki nein þau rök komið fram enn, sem mæli með því, að svo stór spor verði stigin í hafnarmálunum, eins og gert er ráð fyrir með frv. þeim, sem hér eru á dagskrá. Þessa skoðun lét ég uppi á 1. fundi n., og má því finna þeim orðum stað í nál., þar sem sagt er, að ég vildi ekki, að málin gengju fram, þ. e. a. s. á þessu þingi. Þessi mál skipta ekki alllitlu fyrir ríkissjóð, eins og bent hefir verið á. Og þegar um er að ræða að leggja á ríkissjóð kvaðir, sem nema um 900 þús. kr., og á viðkomandi héruð rúma 1 millj. króna, þá óska ég fyrir mitt leyti meiri upplýsinga og sterkari gagna en nú er kostur á að fá. Því að ef haldið er áfram á þessari braut, þá getur þingið ekki stanzað og verður að sinna slíkum beiðnum sem þessum, þegar þær koma fram. Ég vil taka strax fram, að mér virðist ekki standa eins á í öllum þessum tilfellum, ef athugað er í fljótu bragði. Hv. þm. Snæf. vildi halda fram, að öll þessi mál væru svipuð eða ættu öll jafnmikinn rétt á sér. Má vel vera, að það reynist rétt við nánari athugun, en ég er ekki nægilega kunnugur til þess að fella dóm um það að þessu sinni, og það af þeim ástæðum, sem ég hefi tekið fram, að engin fullnægjandi gögn eru fyrir hendi, sem byggt verði á. Þó getur mér ekki dulizt, að eftir öllum staðháttum á þessum stöðum, sem um er að ræða, verður að telja, að hafnargerð á Sauðárkróki sé frekast réttlætanlegust, eftir þeim litlu upplýsingum, sem fyrir liggja. Ég veit, að þar er um hafnleysi að ræða, og allt í kringum Skagafjörð hafnlaust svo að segja. En það verður ekki sagt um Dalvík, því þó að komið geti fyrir, að erfitt sé þar um lendingu, þá er þó skammt að leita góðra hafna, bæði innar í firðinum og á Akureyri, auk þess sem um skamman veg er að ræða að ná til Siglufjarðar. - Á Akranesi eru ekki heldur allar bjargir bannaðar, eins og sést á því, að Akurnesingar, sem eru mestu dugnaðarmenn, hafa komið sér upp stórum útvegi og rekið hann frá öðrum höfnum. Það er rétt hjá hv.þm. Snæf., að málinu var vísað til sjútvn. þessarar hv. d. 8. apríl. En næstu dagana á undan hafði fjórum málum verið vísað til n., sem afgreiða þurfti á undan, svo það varð ekki fyrr en 11. apríl, að hægt var að sinna þessum hafnarmálum. Nú getur vel verið, þó að ég viti það ekki, að eitthvert þessara sveitarfélaga, sem hér um ræðir, hafi safnað fé eða útvegað til þessara hafnargerða. En það er óupplýst með öllu og því ósaknæmt með öllu, eða engu spillt, þó að málin verði látin bíða til næsta þings, í von um, að aflað verði frekari upplýsinga. En ef þetta er samþ. nú og með því ákveðna framlagi úr ríkissjóði, sem frv. fara fram á, má ganga út frá því sem vissu, að fleiri kröfur koma á eftir, og þær alveg eins réttmætar og þær, sem hér eru gerðar. Það má nú kannske segja, að hjá mér kenni nokkurs ósamræmis, er ég legg á móti frv. þessu nú, en er þó tilbúinn að greiða atkv. með að leggja stórfé í Vestmannaeyjahöfn. En þar er búið að leggja svo mikið fram úr ríkissjóði, að ekki er hægt að kippa að sér hendinni, svo að ekki hljótist tjón af. Vestmannaeyjahöfn ætti að geta kennt okkur það, að ekki er nóg að setja lög á pappírinn um hafnargerðir. Þegar sett voru lög um hafnargerð í Vestmannaeyjum, var ekki búizt við öllum þeim fjárhæðum, sem ríkissjóður hefir síðan orðið við að bæta, og þó er margt þar óunnið enn af nauðsynlegum mannvirkjum og sem gleypa mun mikið fé enn. Ég verð því að líta svo á, að það sé ekki á neinum rökum byggt, sem kom fram hjá hv.þm. Snæf., að það væri unnið af óvild á móti þessum málum. Hvað mig snertir neita ég því algerlega. En fyrir mér vakir, að það sé ekki ráðlegt að leggja út á þessa braut, því að lögin verða ekki annað en pappírsplagg. Það er ekki hægt á þessum stöðum að byggja smátt og smátt. Hverja höfn fyrir sig verður að byggja í einu, svo að þær komi að gagni. Þó má vera, að svo hagi til á Akranesi, að komið geti til mála að byggja höfnina þar smátt og smátt, en annarsstaðar ekki. Brtt. hv.þm. Ak. eru spor í rétta átt, því að þær eru aðhald fyrir héruðin að krefjast ekki framlags úr ríkissjóði nema þau séu búin að tryggja sér að geta lagt fé á móti. Þess vegna mun ég greiða atkv. með þessum brtt. En þó verð ég að taka fram, að eins og málin liggja fyrir get ég þó ekki greitt þeim atkvæði út úr deildinni. Ég hefi talað um öll þessi frv. í einu og gert það til verksparnaðar, til þess að þurfa ekki að svara aftur, enda gildir það sama um þau öll. Eins og þau liggja fyrir verður því ekki neitað, að þau eru óupplýst með öllu og ekki forsvaranlegt að láta þau ná fram að ganga að þessu sinni.

Frsm. 1. minni hl. (Halldór Steinsson) Hv. þm. Ak. vildi halda því fram, að óhyggilegt væri að leggja í þau mannvirki, sem hér er um að ræða, af því að viðkomandi héruð hefðu ekki fé í sjóði til að byrja með, og því væri rétt að samþ.brtt. þær, sem hann hefði borið fram. En allflestar hafnir, sem risið hafa upp á síðari árum, hafa ekkert fé átt í sjóði nema Hafnarfjörður; hann mun vera eina undantekningin. Við skulum t. d. hugsa okkur Vestmannaeyjar og hvernig farið hefði um byggingu hafnarinnar þar, ef átt hefði að bíða þangað til svo og svo mikið fé væri til í sjóði. En einmitt vegna þess, að ráðizt var í að byggja höfnina í Vestmannaeyjum, hefir útvegur þar blómgazt svo hin síðari árin, að hann mun þar einna mestur orðinn á vertíðinni. Löggjafarvaldið verður að ganga á undan og hjálpa héruðunum til þess að koma upp þeim mannvirkjum, sem auka velmegun manna og þjóðarinnar yfir höfuð. Þess vegna er það ekki rétt hjá hv.þm. Ak. að heimta af héruðunum, að þau eigi digra sjóði áður en byrjað er á jafnnauðsynlegum mannvirkjum og hafnargerðir eru. Héruðin eru þess alls ekki megnug. Mér þótti leitt, að hv.þm. Ak. skyldi ekki sjá sér fært að taka aftur brtt., en hitt gladdi mig þó jafnframt, að hann lofaði að fylgja frv. út úr hv. d., þó að brtt. hans yrðu felldar. Hv. 2. þm. S.-M. get ég svarað með fáum orðum, enda voru rök hans heldur léttvæg, er hann færði gegn frv. Hann hélt því fram, að mismunandi rík þörf væri fyrir hafnargerð á þessum stöðum, og rökin voru þau, að frá Akranesi og Dalvík væri víða hægt að leita lands, þegar ólendandi væri á báðum þessum stöðum. En með hafnargerð er ekki eingöngu verið að hugsa um lendingu skipa, heldur eru þær byggðar með það fyrir augum aðallega að auka framleiðsluna og glæða athafnalíf manna á þeim stöðum. Þó að sjómenn frá Dalvík geti leitað næstu hafna við Eyjafjörð og Akurnesingar náð til hafnarinnar í Reykjavík, þegar í nauðirnar rekur, þá verður það ekki til að hjálpa viðkomandi kauptúnum til þess að efla atvinnu sína, fjölga fólki o. m. fl., sem slíkum mannvirkjum er samfara. Ég vona því, að hv. 2. þm. S.-M. sjái og kannist við, að þetta eru engin rök í málinu. Hann sagði líka, að mál þessi væru illa upplýst og ekki verið hirt um að afla þeirra upplýsinga sem skyldi. Ég kannast alls ekki við, að svo sé. Það hefir verið leitað upplýsinga vitamálastjóra, eins og venja er um þessi mál. - Hv. 2. þm. S.-M. sagði líka, að það væri ekki langur tími, sem þessari hv. d. væri ætlaður til að afgreiða þessi mál. Þetta er að vísu rétt, en þó er þessi tími svo langur, að ef áhugi hv.þm. væri jafnmikill fyrir þessum málum eins og tóbakseinkasölunni, er við vorum nú að afgreiða til 3. umr., þá væri ekkert auðveldara en að afgreiða málin í dag. Þá kvartaði hann um, að ekkert fé væri veitt til þessara mannvirkja í fjárl. og engu safnað af viðkomandi héruðum, og þess vegna væri ekki rétt að samþ. frv. nú. En eins og ég hefi sýnt fram á áður, mundi dragast óþarflega lengi að byrja á þessum mannvirkjum, ef bíða ætti eftir því. En ef lög eru sett um þetta, má búast við, að því fyrr verði veitt fjárframlög þangað. Og á meðan ríkið ekki hjálpar, verður ekkert hægt að gera. Hv. 2. þm. S.-M. sagði, að ef þessi frv. yrðu samþ. nú, mundi ekki verða hjá því komizt að sinna samskonar beiðnum annarsstaðar frá. Ég sé ekkert á móti því; það er vaknaður - sem betur fer - almennur áhugi fyrir því á síðari árum að fjölga höfnum, og tel ég ekki líklegt, að hlaupið verði í gönur um þær framkvæmdir, því að alltaf þarf að áætla um kostnaðinn í hvert sinn í fjárl. Hann vildi líka fullyrða, að svo hagaði til á öllum þessum stöðum, að byggja þyrfti hverja höfn í einu. En ég held, að þetta sé ekki rétt og að hafnargerðin geti komið að gagni, þó að byggt væri smátt og smátt. A. m. k. hefi ég fyrir satt, að bæði á Sauðárkróki og Akranesi gæti hafnargerð komið að gagni, þó að ekki sé allt byggt í einu.  Hv. 2. þm. S.-M. hefir engin rök borið fram í máli þessu, og verð ég því að ætla, að það sé af óvild sprottið til þessara staða, og engu öðru, að hann vill koma frv. þessum fyrir kattarnef.

Frsm. 2. minni hl. (Erlingur Friðjónsson) Ég vil undirstrika það, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði, að þegar þessum hafnarfrv. var vísað til sjútvn., þá lágu 4 mál fyrir n., sem öll þurfti að afgreiða á undan. Og ég man ekki eftir, að neinn sérstakur áhugi kæmi fram hjá hv.þm. Snæf. fyrir því að taka hafnarmálin fyrr en þessum 4 málum væri lokið. Við þessi hafnarmál var haft svo mikið, að þau voru tekin til meðferðar í sjútvn. þegar ég var bundinn á fundi í annari nefnd. Eflir þann fund skilaði hv.þm. Snæf. áliti sínu, og ég mínu nál. daginn eftir. Finnst mér því óþarft af honum að vera að gefa í skyn, að við meðnm. hans höfum lagt hömlur á, að þessi mál fái skjóta afgreiðslu. Út af ummælum, sem nokkrir hv. dm. hafa haft um brtt. mínar við þessi frv., sem hér eru á dagskrá, að búið væri að fella í hv.Nd. samskonar brtt. við frv., skal það tekið fram, að engar slíkar brtt. hafa komið fram í Nd., og þá eðlilega ekki verið felldar þar. Þær brtt., sem meiri hl. sjútvn. flutti við þessi atriði í Nd., sem ég nú flyt brtt. um við þetta frv., voru þannig, að framlag ríkissjóðs yrði 1/3 alls kostnaðar, ábyrgð ríkissjóðs fyrir 1/3, og hlutaðeigandi hafnarsjóður eða kaupstaður eða sjávarþorp leggi strax fram 1/3 hluta kostnaðar. Mín brtt. er þannig, að það standi óbreytt aðalatriðið, sem samþ. var í hv.Nd., að ríkið leggi fram 2/5 hluta kostnaðar, en aftur á móti ábyrgist ríkið 2/5 hluta, en hlutaðeigendur leggi fram 1/5. Þetta er nákvæmlega sama og búið er að samþ. í Nd. í hafnarlögum fyrir Dalvík. Þessar brtt. eiga því í raun og veru ekki við annað en hafnargerð á Akranesi og Sauðárkróki. Að hverju leyti er það óeðlilegt, vil ég spyrja, að sömu ákvæði séu í hafnarlögum fyrir Sauðárkrók og Akranes, sem þetta þing er búið að samþykkja fyrir hafnargerð í Dalvík? Ég tel í rauninni sjálfsagðan hlut, að öll þessi hafnarlög séu samræmd. Menn hafa verið að deila um afgreiðslu þessara mála í sjútvn. Í raun og veru er það hinn allra skemmsti tími, sem sjútvn. hefir getað varið þessum frv. til athugunar, til þess að geta með nokkrum rökum mælt með þeim eða móti. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir, að hægt sé að rannsaka þessi mál á skemmri tíma en sem svarar tveimur nefndarfundum hvert þeirra, og hefði þá þurft þrjár vikur til að afgreiða öll málin frá n., en n. varð að afgreiða þau öll á einum hálftíma fundi. Og ef á að ávíta n. fyrir það, að hafa ekki lagt eins mikinn áhuga í að koma þeim fram eins og frekast var mögulegt, þá er það algerlega óréttmætt. Væri miklu fremur hægt að áfellast n. fyrir það, að hafa íhugað þessi mál of lítið. Og það er vitanlegt, að sjútvn. hefir í raun og veru treyst því, að hv.Nd. hafi athugað þessi hafnarmál svo vel, að n. í hv.Ed. gæti réttlætt það að láta þau koma fram án þess eiginlega að athuga þau nokkuð. Því að það þarf ekki að stafa af langri athugun á málinu, þótt ég fyndi, að atriði í 2. gr. væri þannig lagað, að sjálfsagt væri að breyta, ekki sízt þegar búið er að afgreiða hafnarlög með nákvæmlega samhljóða ákvæðum og ég fer fram á að setja í þessi lög. Að þessi mál þurfi fremur að daga uppi í þinginu, þó að þessi breyt. sé gerð á þeim, það get ég ekki skilið. Það liggja ekki fyrir þessum málum meiri erfiðleikar en það, eftir að þessi hv. d. hefir afgr. þau, að vera tekin til einnar umr. í Nd.; sennilega er hægt að afgreiða þau þar á 5 til 10 mínútum. Hér í Ed. þarf sama tíma til að afgreiða þau óbreytt eins og þó þessar breyt. yrðu á þeim gerðar.

Jón Baldvinsson Hv. þm. Snæf. þóttist hafa skilið á mínum orðum, að ég gerði það að skilyrði til fylgis við þetta frv., að brtt. verði samþ. Ég held ég hafi hvorki látið skína í þetta í minni ræðu né sagt það, því að ég kom ekki að þessu í minni ræðu. En hv.frsm. 2. minni hl., þm. Ak., hefir gert um þetta yfirlýsingu, sem ég er sammála, sem sé að greiða atkv. með frv. óbreyttum, ef till. eru felldar. Ég veit ekki, hvort ég á að gera hv.þm. Snæf. þann óleik að taka upp ummæli hans um það, að við værum að vísa málinu í opinn dauðann með því að samþ. þessa till. og senda það til Nd. Þetta, að varpa málinu í faðm flm. þess, kallar hv.þm. Snæf. að vísa því í opinn dauðann. Þá velvild hv. flutningsmanna get ég ekki skilið.

Frsm. 2. minni hl. (Erlingur Friðjónsson) Ég ætla ekki að tefja tímann, en læt nægja að vísa til þeirra umr., sem hafa orðið frá minni hendi um frv. til laga um hafnargerð á Sauðárkróki og brtt. við það. Breytingin er sú sama við þetta frv. og gilda sömu rök fyrir henni eins og ég hefi fært í hinu málinu.

Frsm. 2. minni hl. (Erlingur Friðjónsson) Ég verð að vísa til þeirra umr., sem hafa farið fram um 1. hafnarfrv., sem er á dagskrá, frv. um hafnargerð á Sauðárkróki. Það er ein brtt. við þetta frv. sama efnis og brtt. við hafnargerð á Sauðárkróki. Legg ég til, að frv. verði samþ. ásamt brtt. með sama skilningi og umr. hafa leitt í ljós viðvíkjandi brtt. á því frv.

Jón Þorláksson Ég vil geta þess, áður en gengið er til dagskrár, að máli þessu var vísað til fjhn., en fundur hefir ekki verið haldinn í n. síðan.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Út af orðum hv. 3. landsk. vil ég geta þess, að ekki er rétt, að eigi hafi verið haldinn fundur í n. um málið, en hitt er rétt, að hvorki hann né hv. 6. landsk. voru á þeim fundi. Hefði sjálfsagt verið rétt að kveðja þá á fundinn, en haldið var, að þeir væru þá bundnir við annað. En hvort nál. það, sem hér liggur fyrir, er nál. meiri eða minni hl., skal ég ekki dæma um.

Björn Kristjánsson Ég vil geta þess, að ég var alls ekki boðaður á fundinn, og var ég þó staddur hér, er hann var haldinn.

Forseti (GÓ): Mér var kunnugt um þessa deilu, og tel ég miður, að hún skyldi koma upp hér í hv. deild, þar sem annars er svo gott samkomulag. Vil ég nú spyrja, hvort 2. umr. geti ekki farið fram um málið nú og 3. umr. eftir nokkurn tíma.

Jón Þorláksson Ég hefði kunnað betur við, að málið hefði verið tekið fyrir á fundi í n., þar sem allir hefðu verið viðstaddir. Hinsvegar skal ég ekki hafa á móti því, að önnur umr. fari fram nú, ef svo er litið á, að málið sé ekki endanlega afgr. frá n.

Forseti (GÓ): Verður þá gengið til dagskrár, og tekur hv.frsm. meiri hl. til máls.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Ég óska ekki eftir að koma hér fram með neinum framsögumannsrétti. En allir vita, að hér er aðeins um ágreining um stefnur að ræða, og því geta nefndarfundir ekki haft mikið að segja í slíku máli. Frv. þetta er samið að tilhlutun mþn. í skattamálum og flutt í Nd. af formanni fjhn. þar, sem jafnframt er í mþn. Það liggur eigi fyrir í tölum, hve miklu innflutningur á tóbaki hefir numið tvö síðustu árin. En álitið er, að tekjur af heildsölu með þessa vöru nemi um 200 þús. kr. á ári. Að vísu er erfitt að sýna fram á þetta í tölum. En þegar litið er á tollana, verður að ætla, að innkaupsverðið sé allmikið. Held ég því, að eigi sé óvarlegt að áætla, að tóbakseinkasalan myndi gefa 180–200 þús. í ríkissjóð. Nú sem stendur veitir erfiðlega að uppfylla þarfir ríkissjóðs. Og þess er vert að geta, að þessi aðferð hefir verið notuð áður í tekjuaukaskyni, og þá reyndist hún svo vel, að upphafsmaður hennar, hv. 1. þm. Skagf., lét svo um mælt, að hún hefði uppfyllt allar kröfur, sem til hennar voru gerðar. Þetta stendur í Alþt. frá þeim tíma. Þetta er nægileg sönnun þess, að hér er um fastan og góðan tekjustofn að ræða. Annars er ekki ástæða til að vera að fjölyrða um málið, þar sem það hefir verið rætt af þjóð og þingi í mörg ár. Hér liggur fyrir að fá því fullsvarað, hvort Alþingi vill fara þá leið, að ríkið taki þennan tekjustofn í sína þjónustu. Að deila um stefnur hefir enga þýðingu. Ef Ed. er ósammála Nd. um þetta mál, þá fellir hún það, og við því er ekkert að segja. Hér eru engin atriði, sem þarf að lagfæra. Baráttan er um stefnur. Læt ég því þessi orð nægja til að fylgja málinu úr hlaði.

Jón Þorláksson Þótt fjhn. sé ekki búin að fjalla um þetta mál, þykir mér þó - úr því að annar nm., sem fylgir því, hefir þegar stutt það - rétt að gera grein fyrir því, hvers vegna ég get ekki fallizt á frv. Sú tilhögun, sem þar er farið fram á, var reynd hér árin 1922–25. Í ársbyrjun 1926 var einkasalan lögð niður og tekjur ríkisins teknar með tolli eingöngu. Þegar einkasalan var lögð niður, var tollurinn hækkaður nokkuð til að slaga upp í verzlunarhagnaðinn, en þó ekki svo mikið sem útreikningar sýndu, að þyrfti að vera til þess að jafnast á við eldri toll að viðbættum nettóágóða, heldur var slakað til um toll á neftóbaki og munntóbaki. Hefði nú mátt búast við, að tekjur ríkisins af tóbakinu hefðu rýrnað, en nú liggja fyrir tölur um tekjur ríkisins af þessari vöru í landsreikningum frá 1926–27–28, og hefi ég borið saman síðustu þrjú árin, sem verzlunin hefir verið frjáls, og síðustu þrjú ár einkasölunnar og tekið meðaltal af tekjum ríkissjóðs þessi ár. Fyrsta árið, sem einkasalan starfaði, brugðust tekjur af tóbaki tilfinnanlega, vegna óeðlilega lítils innflutnings. Ég sleppi þess vegna því ári, til að halla ekki á einkasöluna. Tölurnar sýna, að meðaltekjur af einkasölunni í þrjú ár, ásamt tolli, hafa verið 873 þús. kr. En hin þrjú árin, eftir breytinguna, verður meðaltalið 1042 þús. kr. Munar því að meðaltali á ári 169 þús. kr. á því, hve frjálsa fyrirkomulagið gefur ríkissjóði meiri tekjur en einkasalan, þrátt fyrir það, þótt tollur væri ekki hækkaður sem svaraði verzlunarágóða, þegar breyt. var gerð. Og þrátt fyrir þetta hefir verðið á tóbakinu lækkað. Þessi tekjuaukning stafar af því, að tóbaksnotkun hefir orðið meiri með frjálsa fyrirkomulaginu en með einkasölunni. Þeir, sem vilja venja menn af tóbaki, geta því fundið kosti hjá einkasölunni. En það er staðreynd, að frjálsa verzlunin hefir gefið ríkissjóði 169 þús. kr. meira í tekjur að meðaltali en einkasalan, og þó er tóbakið ódýrara. Mér finnst rétt að fara nokkrum orðum um gang málsins að þessu sinni. Frv. þetta er borið fram af þeim hv.þm. Ísaf. og hv. 1. þm.N.-M., sem báðir áttu sæti í mþn. í skattamálum. Málið var til meðferðar í þeirri nefnd, og 12. nóv. síðastl. klofnaði n. í málinu. Flm. þessa frv. vildu leggja til einkasölu á tóbaki á næsta þingi, á líkum grundvelli og borið var fram í frv. því á þinginu 1929, sem hv. 2. þm. Reykv. flutti þá. Þessi meiri hl. í mþn. sendi svo málið með bréfi til ráðuneytisins og lagði til, að þessi tilhögun yrði lögleidd og gerði ráð fyrir 200 þús. kr. tekjuauka af henni á ári. „þegar frá líður“. En engin grg. eða rökstuðningur fylgdi þessu. Þeir óskuðu svars sem fyrst frá stj. um það, hvort hún vildi flytja frv. um málið á þingi, og kváðust flytja það sjálfir, ef stj. gerði það ekki. Í grg. frv., sem flutt er í febrúar, segja þeir, að fjmrh. hafi tjáð þeim, að frv. yrði ekki lagt fyrir þingið. M. ö. o., fjmrh. vill ekki leggja þetta frv. fyrir þingið, og ég skil afstöðu hans vel. Fjmrh. var einnig mótfallinn einkasölufrv. því, sem hér var á ferðinni í fyrra. Þetta er eðlileg afstaða hjá honum, því að ljóst er, að af þessari breyt. stafar tekjurýrnun, einkum fyrsta árið. Í grg. frv. er vitnað í frv., sem hv. 2. þm. Reykv. flutti í fyrra, um líkur fyrir þessum 200 þús. kr. ágóða. Ég hefi gert leit í þskj. frá 1929 um þetta mál, og sé þar þá staðhæfingu, að tóbakseinkasalan muni gefa af sér 200–300 þús. kr. á ári. En hvergi er sýnt, hvernig þetta megi verða. Það er heldur ekkert undarlegt, þó að flm. hafi viljað leiða hjá sér útreikning um þetta, því að þetta getur ekki átt sér stað, nema hækka tollana eða verðið á tóbaki í einkasölunni. Þá er eigi alllítill munur á ákvæðunum um álagningu á tóbakið í frv. 1929 og þessu frv. Í frv. frá 1929 er gert ráð fyrir 10–35% álagningu, miðað við verð vörunnar með tolli. Í frv. því, sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir 10–70% álagningu, miðað við verð vörunnar hér á landi án tolls. Er ekki gott að segja, hve mikil áhrif þessi framfærsla hefir á tóbaksverðið. Fjhn. hefir leitt þessa rannsókn hjá sér. En rekstrarkostnaður tóbakseinkasölunnar sálugu nam 100 þús. kr. á ári. Ég held, að óhætt sé að halda því fram að órannsökuðu máli, að mikill hluti af þessari framfærslu í frv. gangi til greiðslu á rekstrarkostnaði. Þá væri og ástæða til að rannsaka, hvort framfærslan leiddi til hækkunar á verðinu. Þess ber að gæta, að um leið og ríkið tekur tóbaksverzlunina í sínar hendur, missir ríkissjóður nokkrar tekjur, en það eru skattar og gjöld af heildsöluálagningu tóbaksverzlananna. Eftir að einkasalan var lögð niður, hafa sem sé risið hér upp sérstakar tóbaksheildverzlanir - áður fengust smásalar mest við tóbaksverzlun og gerðu sin innkaup sjálfir. Ríkið hefir nú tekjur af þessum atvinnurekstri. Hinsvegar eru ríkisstofnanir bæði undanþegnar útsvari og tekjuskatti. Afstaða málsins er þá sú: að frjáls verzlun hefir gefið 169 þús. kr. meira af sér að meðaltali í þrjú ár en einkasalan í önnur þrjú, og er tekjuaukningin því meiri en vænta má eftir fólksfjölgun; að fjmrh. hefir ekki viljað leggja frv. fyrir þingið; að forvígismönnum málsins ber ekki betur saman um tekjur af einkasölunni en svo, að hv. 2. þm. Reykv. gerir ráð fyrir 200–300 þús. kr. tekjum, en hv. 2. þm. S.-M. gerir nú ráð fyrir 180–200 þús. kr. tekjum, og að báðar tölurnar eru, að því er séð verður, byggðar algerlega á ágizkun, ekki sjáanlegt, að nokkrir útreikningar hafi verið gerðir til þess að byggja þessar tölur á, eða að unnt sé að rökstyðja þær með neinum slíkum útreikningi. Niðurstaðan af athugun á þessu hlaut líka að verða sú, að ekki væri ómaks vert fyrir ríkissjóð að fara inn á þessa braut. Hv. 2. þm. S.-M. sagði, að hér væri ágreiningur um stefnu. Það er rétt að nokkru leyti og að nokkru leyti ekki. Það má segja, að milli Sjálfstæðisflokksins og Alþýðuflokksins sé ágreiningur um stefnu. Við sjálfstæðismenn stöndum vandlega á verði um hina frjálsu verzlun, því að okkur er ljóst, hver óhagur það er fyrir almenning, ef bundin eru viðskipti hans. Alþýðuflokksmenn hafa öfluga trú á forsjón kjörinna fulltrúa í öllum greinum og vilja leggja sem mest vald í hendur þeirra, og ekki sízt ráðin yfir því, hvar einstaklingarnir megi kaupa sér bita og sopa og með hvaða verði. Fyrir Framsóknarflokknum hefir mér skilizt, að þetta væri ekki stefnumál. Ég hefi tekið eftir yfirlýsingum frá leiðtogum hans á undanförnum árum, og þeir hafa yfirleitt talið sig fylgjandi frjálsri verzlun, en gætu þó hugsað sér að víkja frá henni, ef sérstakar ástæður mæltu með, svo sem tekjuöflun fyrir ríkissjóð. Þegar svo stendur á, skil ég ekki, hvernig einn hv.þm. Framsóknarflokksins getur risið upp og sagt, að ekki þýði að deila um þetta mál nú, af því að algerður stefnumunur sé milli flokks síns og Sjálfstæðisflokksins. Mér finnst flokkurinn skyldugur að gera sér grein fyrir, hvort nú séu fyrir hendi þær sérstöku ástæður, sem hann telur, að einar geti knúið sig til fylgis við einkasölu. Ég hefi sýnt fram á, að ekki sé í nokkru af þeim skjölum, sem fyrir liggja, gerð tilraun til að sýna, að ríkissjóður fái meiri tekjur en hann hefir nú af tóbaki, nema þá með því, að verð þess væri hækkað stórkostlega. Og væri það ráð tekið, gætu þó tolltekjurnar minnkað, af því að kaupgeta þyrri og verzlunarmagnið rýrnaði, sérstaklega ef illt væri árferði. Ég held þess vegna, að frá sjónarmiði Framsóknarflokksins hefði verið sérstök ástæða til að gefa málinu athygli í nefnd. Satt að segja varð ég alveg hissa, þegar form. fjhn., hv. 2. þm. S.-M., greip til þess að skjóta út svokölluðu meirihlutanál., vélrituðu, á laugardagskvöldið var, um það leyfi, sem verið var að ljúka 3. umr. fjárl. hér í d. Ég fór að leita í gerðabók n. til þess að sjá, hvernig á þessu stæði. Þar stóð bókað, að nokkru áður þetta sama kvöld, kl. 9½, meðan umr. stóðu sem hæst, hafi nefndin komið saman hér í hliðarherbergi. Hv. 1. þm. G.-K. hafi vantað, en n. hafi samþ. að afgreiða þetta tveggja lína nál., sem aðeins eru meðmæli með frv., en gerir enga grein fyrir efni þess. Búið var þá að bæta tveimur mönnum í fjhn., en þeim var ekki boðaður fundurinn, það var viðurkennt af öllum, og fimmti nefndarmaðurinn kveður sér ekki boðað heldur. Mér sýnist þetta bera vott um ógnarlegt óðagot í þessu máli, sem að vísu væri skiljanlegt, ef það væri sérstakt stefnumál Framsóknarflokksins, eins og hv. 2. þm. S.-M. virtist halda. En það er misminni hans, og ef hann vissi betur, þá væri framkoma hans óskiljanleg. Ég vil láta í ljós þá ósk, að hv. 2. þm. S.-M. sem form. fjhn. gangist fyrir því, hvort sem það verður áður en þessari umr. er lokið eða á eftir, að hv.fjhn. taki það til rannsóknar, hvort líkur séu til þess, að ríkissjóður geti fengið nokkrar auknar tekjur af þessu, án þess að verð vörunnar hækki.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Ég hefi ekkert að athuga við skýrslu hv. 3. landsk.þm. í þessu máli og tilheyrandi. Ég býst við, að hún sé rétt í aðalatriðunum, það sem hún nær. Framsögu minni og því, sem hann sagði, bar þar ekkert á milli. Þau andmæli, sem hann bar gegn frv., voru, að hann staðhæfði, að einkasala mundi ekki gefa neinn tekjuauka fram yfir þær tolltekjur, sem nú renna í ríkissjóð, án þess að verð tóbaks hækkaði, og í öðru lagi taldi hann, að frv. gengi í öfuga átt, þar sem það vildi svipta ríkið tekjum, sem það hefði af tóbaksheildsölum sem skattþegnum. Almennt skoðað get ég ekki skilið, að það stafi þá af öðru en að tóbaksheildsalar leggi ekkert á þá vöru, svo að ekki sé um verzlunarhagnað af henni að ræða, hvorki fyrir kaupmenn né þótt einkasala væri, en þessir heildsalar greiði af einhverjum öðrum tekjum skatta sína og gjöld. En tilfellið er, að óhætt má gera ráð fyrir, að þeir hafi hagnað af tóbaksverzluninni. Og þá er víst, að hann færist yfir til einkasölunnar, ef hún verður sett upp. Nema þá að reksturinn yrði miklu dýrari hjá henni en þeim. En það virðast ekki miklar líkur til þess, því að reynslan sýnir, að reksturinn er ódýrari í einu lagi heldur en ef honum er skipt í marga staði. Þó að heildverzlun með þessar vörur sé að talsvert miklu leyti á einni hendi, líklega allt að helmingi, þá er þó hinn hlutinn dreifður meðal margra. Þennan mismun á rekstrarkostnaði hefði hv. 3. landsk.þm. átt að taka til greina í samanburði sínum. Því verður ekki neitað, að tekjur af tóbakinu hafa yfirleitt farið hækkandi, síðan tóbakseinkasalan var afnumin. En þá verður að gera meiri samanburð um það, hvort innflutningur hafi vaxið. Þar er mjög erfitt að komast að fastri niðurstöðu, en eftir því, sem ég veit bezt, hefir hann aukizt mikið, og af því mun þessi hækkun stafa, a. m. k. að nokkru leyti. Við getum endalaust haldið áfram að deila um þetta aftur og fram, meðan ekki fást næg gögn til fullra sannana og nákvæmra útreikninga eftir skýrslum. Til þess þyrfti að kanna, auk innflutnings, þær birgðir, sem liggja fyrir frá ári til árs. Það gagnar því lítið, þó að fjhn. eða einhver þdm. settist niður nú að reikna. Ég held, að öllu athuguðu, að það eina rétta sé að ganga úr skugga um, hvort hv.Ed. lítur svipað á málið og hv.Nd., að þessi vara sé þess eðlis, að hún sé hentug til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð. Reynsla er nokkur frá árunum 1922 til 1925 og bendir ótvírætt í þá átt, að svo sé. Hv. 3. landsk.þm. hneykslaðist á því, að ég talaði um stefnur og um Sjálfstæðisflokkinn og Alþýðuflokkinn. Þó viðurkenndi hann, að foringjar Framsóknarflokksins hefðu hvað eftir annað lýst yfir því á þingi og annarsstaðar, að þeir viðurkenndu, að einkasölustefna ætti rétt á sér með vissar vörutegundir.  Hitt get ég látið mér í léttu rúmi liggja, þó að hv. 3. landsk.þm. segi, að ég og aðrir menn, sem um málið hafa fjallað, hafi ekkert fram að færa annað en órökstuddar staðhæfingar. Þá má segja, að líkt standi á hjá báðum hliðum. Þó getum við, sem mælum með frv., vitnað í reynsluna frá árunum, þegar einkasalan stóð. Sjálfur flm. þessarar hugmyndar, hv. 1. þm. Skagf., sagði árið 1925, að tóbakseinkasalan hefði í engu brugðizt þeim vonum, sem menn upphaflega gerðu sér um hana.  Ég hefi ekkert á móti því, að málið sé tekið fyrir í fjhn. að nýju, eins og hv. 3. landsk.þm. vill. Hitt er annað mál, hvort hann hefir von um samkomulag þar. Ég vildi fá yfirlýsingu hans um það, hvort hann vill reyna að ná samkomulagi við þann vilja, sem komið hefir fram til þess að leysa málið. Fáist hann og flokksbræður hans ekki til að ganga inn á einhverja leið til samkomulags, sé ég ekki annað en að bezt sé að láta atkv. skera úr sem fyrst.

Björn Kristjánsson Ég vildi staðfesta með fáum orðum það, sem hv. 3. landsk.þm. skýrði frá, að við þrír úr fjhn., hv. 3. landsk., hv. 6. landsk. og ég, vorum ekki boðaðir á fund, þegar málið var tekið fyrir í fjhn. Ég skoða því svo, að málið hafi alls ekki verið rætt enn í n. á lögmætan hátt og sé því eftir að gera það. Málið er það umfangsmikið, að sjálfsagt var, að það væri rætt af öllum í n., alveg jafnt hvort sem allir voru sammála eða ekki. Hv. 2. þm. S.-M. sagði, að ef allir væru sammála, þá mætti ræða frv. Það er ekki venjulegt að setja nefndarmönnum slík skilyrði. Það er vitanlegt, að málið þarfnast afarmikillar athugunar, því að reynslan er búin að sýna ávexti einkasölustefnunnar, og einmitt þessi starfsemi, ríkiseinokun á tóbaki, hefir staðið hér nógu lengi til þess, að sýnilegt var, að hún gefur ríkissjóði engar tekjur umfram það, sem tollurinn veitir. Hún var sett á stofn og reynd, og Alþingi komst að þeirri niðurstöðu, að rétt væri að leggja hana niður. Þá fæ ég ekki skilið, að nokkrum hv.þm. skuli geta verið kappsmál að reisa hana við aftur, þegar áreiðanlegt er, að hún yrði aftur afnumin eftir ein 2–3 ár. Reynslan, sem fengin er, ætti að vera nóg, þegar ekki er einu sinni hægt að benda á nokkrar einustu líkur til þess, að einkasalan mundi reynast betur í annað sinn og gefa ríkissjóði meiri tekjur en tollinum nemur. Hér getur því ekki verið um neina tekjuaukning að ræða, heldur á aðeins að greiða atkv. um, hvort hjálpa eigi sócíalistum til þess að koma stefnumálum sínum fram. Framsóknarflokkurinn á því um það eitt að velja, hvort hann vill taka upp sócíalistastefnu hreina og ómengaða; um það eitt hlýtur atkvgr. að snúast. Ég ætlaði ekki að segja nema fá orð. Ég er ekki fær um það að halda langar ræður, er ekki nógu sterkur til þess.

Jón Þorláksson Ég hefi ekki miklu að bæta við það, sem ég hefi áður sagt út af ummælum hv. 2. þm. S.-M. Hann sagði, að það væri gefinn hlutur, að skattatekjur af heildverzlun á tóbaki yfirfærðust til einkasölunnar, en það er alls ekki svo víst. Það er margt fleira í svona máli heldur en það, sem kemur fram á yfirborðinu. Sérstaklega er það nú svo, að ef ýmist er verið að setja á fót einkasölu eða afnema hana, þá má vita það, að þau erlendu verzlunarhús og þær erlendu tóbaksverksmiðjur, sem hingað selja vörur að nokkrum mun, munu hafa sína umboðsmenn hér og greiða þeim hundraðshluta af vörunni þau tímabil, sem einkasalan er notuð alveg eins og þegar verzlunin var frjáls. Einkasalan mun ekki njóta þessa hluta af verzlunararði heildsöluhúsanna, sem fólgið er í umboðslaunum frá þeirri aðaltóbaksverzlun, sem þeir skipta við. Hitt geri ég ráð fyrir að sé rétt að einhverju leyti, að aukning á tóbakstekjum síðustu ár stafi af auknum innflutningi, því að til þess að um tekjuaukningu sé að ræða með óbreyttum tolli verður innflutningurinn að vaxa. Hitt held ég sé alveg rétt, sem ég sagði, að ef á að draga úr notkun tóbaks, þá sé einkasalan ein af þeim leiðum, sem færar eru til þess, en rýrir þá um leið tekjur ríkissjóðs. Um nefndarstörfin sagði hv.þm., að hann vildi vinna að þeim, ef við hinir vildum ná samkomulagi við sig, ég og hv. 4. landsk., annars væri það bara tímaeyðsla. En það þarf alltaf tvo aðilja til þess að ná samkomulagi, og hv.þm. hefði alveg eins getað snúið því við og sagzt vilja fara í nefndarstörfin, ef hann gæti náð samkomulagi við okkur hina. Málið er algerlega óupplýst, og þó að hv.þm. hafi nokkuð bundið hendur sínar með því að hleypa út þessu svokallaða meirihlutaáliti á þskj. 516, þá ætti hann eftir afstöðu síns flokks að geta litið á málið með sanngirni og horfið frá því að innleiða þessa einkasölu, ef rannsókn leiðir í ljós, að það hafi engin veruleg áhrif á tekjur fyrir ríkissjóð, nema því aðeins, að tóbaksverð hækki. En vilji menn auka tekjur ríkissjóðs með hækkuðu tóbaksverði, þá er miklu brotaminna að gera það með því að hækka tollinn.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Ég á víst ekki eftir nema stutta aths. við þessa umr., og ég get líka látið mér það nægja, því að ef málið kemur til 3. umr., gefst tækifæri til að ræða það betur, en komi það ekki til 3. umr., má láta hér staðar numið. Ég vil aðeins segja nokkur orð út af því, sem ég skaut til hv. 3. landsk., hvort vænta mætti nokkurrar samvinnu í n. frá hans hendi, ef það kæmi til n. aftur. Hann svaraði ekki öðru en því, að ég gæti spurt sjálfan mig, hvort ég vildi nokkra samvinnu. En það eitt kalla ég samvinnu, að málinu verði framgengt. Það er engin samvinna, ef ég krefst þess, að hv. 3. landsk. gangi algerlega inn á mitt mál, eða ef hann krefst þess, að ég fallist á hans mál, en hitt stend ég við, að ef hann vill vinna að framgangi málsins með mér, þá er ég við því búinn. Hann var eitthvað að tala um það, að ég væri óþarflega búinn að binda hendur mínar gagnvart mínum flokki með útgáfu nál. Ég hefi þar í öllu farið eftir minni sannfæringu og ekki spurt flokkinn um það að neinu leyti. Hitt verður að skeika að sköpuðu, hvort það er í samræmi við flokkinn eða ekki. Ég get svo látið útrætt um þetta mál að sinni. Ég vona, að málið komi til 3. umr. og þá fáum við tækifæri til að ræða betur um það, hv. 3. landsk. og ég.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) Það var haldinn fundur í landbn. í morgun til þess að athuga þetta frv., en einungis meiri hl. n. var mættur. Við höfum samt athugað frv. eftir föngum og borið okkur saman við bankastjóra Búnaðarbankans, sem það er upphaflega komið frá. Skal ég nú í stórum dráttum gera nokkra grein fyrir þeim breyt., sem frv. gerir á núgildandi lögum. Fyrsta aðalbreyt., sem í frv. felst, er að 4. gr. laganna falli burt. Með því er það alveg lagt á vald bankastj. Búnaðarbankans, hvort lán skuli veitt til að endurreisa gamla bæi, eða til þess að reisa nýbýli á óræktuðu landi. Eftir 4. gr. gildandi laga ganga gamlir bæir fyrir í þessum efnum og nýbýli á ræktuðu landi, en með þessari breyt. eru nýbýli á óræktuðu landi gerð jafnrétthá. Önnur breyt. er við 5. gr., og er aðeins smábreyt. Er mælt svo fyrir, að lán til nýbýla á óræktuðu landi skuli standa afborgana- og vaxtalaus fyrstu fimm árin, en síðan endurgreiðast á 50 árum. Loks er 3. gr. frv., sem gerir allmikla breyt. á 9. gr. gildandi laga. Hnígur hún í þá átt, að tryggja betur rétt eigenda en samkv. gildandi lögum. Nú má eftirgjald af uppbyggðri jörð ekki fara fram úr 4% landverðs að viðbættum2% húsaverðs, en samkv. þessu frv. má það nema allt að 5% landverðs og 4% húsaverðs. Þetta er töluverð réttarbót fyrir eigendur jarðanna. Ennfremur er hætt nýrri málsgr. við 9. gr. laganna, sem gengur út á það, að ef lán er greitt áður en það er fallið í umsaminn gjalddaga, þá sé lánþega að jafnaði skylt að endurgreiða til sjóðsins þann vaxtamun, sem hann hefir notið við að fá féð úr sjóðnum. Ennfremur er stj. sjóðsins heimilt að lána til fjögurra fyrirmyndarbúa, eins í hverjum landsfjórðungi, enda sé í því farið eftir till. Búnaðarfélagsins. Meiri hl. virðist þetta réttmætt og fellst á þessa breyt. Þá má enn geta þess, að skilyrðin til nýbýla í sveitum skal hér eftir ákveða í reglugerð, en ekki bindast af lögum. Nefndin er eftir atvikum samþykk öllum þessum breyt. Ég gleymdi að geta þess í sambandi við 5. gr., að samkv. Búnaðarbankalögunum getur ekki lengur átt við að fela stj. Ræktunarsjóðsins umsjá sjóðsins. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að tala lengra mál fyrir þessu, nema andmæli komi fram.

Jón Þorláksson Ég á brtt. á þskj. 568, við 4. gr: þessa frv., um að hún orðist á þann veg, að 9. gr. laganna falli burt. Ég benti rækilega á það, þegar lögin um Byggingar- og landnámssjóð lágu fyrir þinginu 1928, að í 9. gr. þeirra væru alveg óhæfileg ákvæði, sem mæltu svo fyrir, að ekki mætti leigja fasteignir, sem skuld hvíldi á við sjóðinn, hærra en sem næmi 4% af landverði og 2% af húsaverði, miðað við síðasta fasteignamat. Ég sýndi greinilega fram á það, að slíkt ákvæði gerði landeigendum með öllu ókleift að leggja fé í húsabætur, nema með stóru tapi. Þetta hefir og komið á daginn, og þess vegna hefir nú komið fram till. um að hækka leiguna upp í 5% af landverði og 4% af húsaverði. Þetta er að vísu tilraun til þess að bæta úr mestu misfellunum hvað leigujarðir snertir, en óneitanlega virðist það undarleg uppástunga um umbætur, að leyfa meira eftirgjald af landinu en af húsunum. Þetta sýnir glögglega, að mönnum er ekki ljóst, hversu mikil nauðsyn og hversu miklir erfiðleikar eru á því, að húsa slíkar jarðir, sem ekki eru í sjálfsábúð. Ákvæði gr. eru aðvörun til landeigenda um að leggja ekki í húsabætur á jörðum, sem þeir þurfa að leigja út. Finnst mér þetta undarleg ákvæði, þar sem það er alkunnugt, að fátt er nauðsynlegra að gangi fram en húsabætur á sveitabýlum. Tilgangur þessara laga er að greiða fyrir húsabótum í sveitum, og má það vel vera um sjálfseignarjarðir, en um leigujarðir er þetta ákvæði til stórrar fyrirstöðu hvað húsabætur snertir. Þá er stungið upp á því í þessu frv., að aftan við 9. gr. bætist mjög undarlegt og óvenjulegt ákvæði um það, að leggja skuli refsigjald á skuldunauta sjóðsins, ef þeir vilji greiða upp skuldir sínar við sjóðinn innan hins umsamda gjalddaga. Þetta er svo furðulegt ákvæði, að varla er hægt að taka það alvarlega. Hvers á nú sá aumingja maður að gjalda, sem kýs heldur að eiga eign sína skuldlausa, ef hann má því við koma? Eða er nokkur hætta á því, að sjóðurinn geti ekki komið þessu fé aftur á vöxtu með eins góðum kjörum? Eða er þetta fé tapað? Ég get tæplega skilið, að sjóðurinn verði nokkru sinni í vandræðum með að koma fé sínu út með slíkum kostakjörum, sem þar eru. En ef það er nú ekki til óhagræðis fyrir sjóðinn, að landeigandi greiði upp skuld sína, hvað meinar þá löggjafarvaldið með því að leggja refsigjöld á þessa menn? Mig vantar æðimikið skýringar á þessu. Helzt dettur mér í hug sú skýring, að undanfarin ákvæði þessarar gr. séu svo óeðlileg og á móti réttri hugsun, að menn leiðist beinlínis lengra út í slíkar fjarstæður af þeim orsökum. Þessi 9. gr. leggur kvaðir á fasteignir, sem lán hvíla á úr sjóðnum, kvaðir, sem aldrei hafa áður þekkzt um fasteignir einstakra manna. Greinin gerir þá beinlínis ófjárráða um eignir sínar; enginn samningur, er snertir þessar fasteignir, er gildur nema með árituðu samþykki sjóðsstj., og ekki má söluverð þessara eigna fara fram úr síðasta fasteignamati. Nú er það svo um fasteignamat, að það er að jafnaði gætilegt, og verður að vera það. En af því leiðir aftur það, að sannvirði fasteignar er að jafnaði fyrir ofan fasteignamatið. Þetta er mjög eðlilegt, enda er þetta svo í reyndinni. Þess vegna virðist það ærið hart, að neyða menn til þess að selja eignir sínar undir sannvirði, en slíkt er svo sem í samræmi við annað í þessari gr. - Öll gr. er tilraun til þess að nota þessi fríðindi, sem ríkissjóður leggur fram til þess að hressa upp á býlin í landinu, til að gera bændur ófrjálsa að umráðum yfir fasteignum sínum. Þetta eru hugsjónir jafnaðarstefnunnar, og þetta er hið eina, sem eflir er af hinu upphaflega frv. hæstv.dómsmrh., annað en fyrirsögnin. Það mun koma fram, að það reynist ómögulegt að hafa þessa gr.; hún hlýtur að verða felld burt áður en langt um líður, því að þegar búið verður að veita svo mörg lán úr sjóðnum, að lánþegar fara að fá pólitíska þýðingu, þá munu þeir heimta, að gr. sé afnumin. Annars er það nánast sagt af hlífð við hæstv. núv. dómsmrh., að þessari gr. var leyft að vera eftir, til þess að hann ætti þó eitthvað í frv. Það væri því betri vottur um skynsemi og dómgreind hv.þm. á 1000 ára afmæli þessarar stofnunar, að þeir tækju þessa gr. til athugunar og fyndu, að hún er að öllu leyti óhæf, og létu skynsemi sína leiða til þess, að hún verði nú þegar felld burt, heldur en að bíða þess, að svo margir finni til ranglætis hennar, að burtfellingu hennar verði hrundið fram af þeim. Ég ætla nú að svo stöddu ekki að segja meira um þessar brtt. mínar. Ég ætla aðeins að leiða athygli hv.þdm. að öðru atriði, viðvíkjandi framkvæmd þessara laga, sem ég hefi rekið mig á og sýnir, hvað það er varhugavert að vera að búa til og lögfesta óeðlilegar og mismunandi reglur um lánveitingu slíkra sjóða. Eins og þeim mönnum er kunnugt, sem hafa veitt eftirtekt ákvæðum núgildandi laga um vaxta- og afborganakjör, þá eru þessi kjör hagstæðari fyrir þá, sem reisa nýbýli, heldur en þá, sem taka lán til þess að endurreisa íbúðarhús á sveitaheimilum. Og þó að breyt. sé gerð á þessu ákvæði í frv. því, sem hér liggur fyrir, þá helzt þó þessi mismunur, þannig að sá, sem tekur lán til þess að reisa nýbýli, á aðeins að greiða 3½% í árgjald í 50 ár, en af öðrum lánum - þar með lánum til byggingar íbúðarhúsa - 5% í 42 ár. M. ö. o., ef maður tekur 10 þús. kr. lán, á hann að greiða 350 kr. á ári, ef því er varið til nýbýla, en 500 kr. á ári, ef það fer til þess að reisa við og byggja upp gömlu býlin. Menn voru fljótir að finna það út, hvernig ætti að nota sér þetta. Ég varð var við það á ferðalögum mínum síðastl. vor, að til voru menn, sem voru að sækja um lán úr sjóðnum til þess að reisa nýbýli, á þann hátt, að skilja dálítinn part frá jörðinni. Þessi partur náði heim undir bæinn. Á þessum parti átti svo að gera nýbýli og var sótt um lán til þess. Nýbýlið stóð þá rétt við hliðina á gömlu bæjarhúsunum og kom að öllu leyti í stað þeirra. Það er aðeins þetta form, sem þarf að vera, þ. e. að taka hæfilegan skika af jörðinni og stofna þar nýbýli, og svo verður höfuðbólið nytjað fyrir nýbýlið. Eða hví skyldu menn ekki leggja það á sig að skrifa og borga þinglýsingagjöld til þess að sleppa við að borga 150 kr. af hverjum 10 þús. kr., sem teknar eru að láni? Ég held þess vegna, að þessi mismunur sé, eins og ennþá stendur, ákaflega óheppilegur. og þar að auki held ég, að enn sem komið er sé miklu brýnni og meira aðkallandi þörf að bæta þau býli, sem fyrir eru og reynast ónóg til þess að framfleyta einni fjölskyldu viðunanlega, heldur en að stofna nýbýli, sem fyrst um sinn verða ennþá erfiðari viðfangs en gömlu býlin að því er snertir möguleikana til að veita fjölskyldu sæmilega framfærslu. Því það er nú svo, að afkoman í sveitum er svo bágborin sem hún nú er fyrst og fremst af því, að allar jarðirnar framfleyta ekki nógu stóru búi til þess að afurðir þess geti veitt einni fjölskyldu sæmilega framfærslu með þeim lífsþægindum, sem fólk yfirleitt gerir kröfu til nú á tímum. Mér finnst því réttast að snúa sér fyrst að því að bæta þær meinsemdir, sem fyrst og fremst kreppa að, heldur en að dreifa kröftunum og gera tilraun til þess að leiða ofurlítið fleiri landsmenn út í þá sömu erfiðleika, sem svo margir hafa kiknað undir. Þegar búið er að bæta býlin í landinu svo, að þau geti veitt fólkinu sæmilega afkomu og það hefir sýnt sig, að fólkið, sem þau nytjar, unir hag sínum vel í sveitunum, þá er fyrst kominn tími til að reyna að fjölga býlunum og ná fleira fólki í sveitirnar. Þar með vil ég þó ekki segja, að ekki geti á einstaka stað staðið þannig á, að góð skilyrði séu fyrir því að koma nýbýlum upp nú þegar, en ég efa, að slíkar undantekningar séu fyrir hendi nema þá í sjávarþorpum eða hverfum, þar sem fólkið getur stundað aðra atvinnu jafnframt.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég þarf ekki að svara hv. 3. landsk. neinu verulegu, af því þessi hugmynd hans um 9. gr. er nú orðin nokkuð gömul og þekkt og hefir, að hans eigin skoðun; aldrei haft mikið fylgi með þjóðinni, og hefir það ekki farið vaxandi. Það, sem vakir fyrir hv. 3. landsk. og vissum hluta manna, er, að ríkissjóður leggi fram fé í framkvæmdir hjá einstaklingunum, þannig, að eignin vaxi í verði. Fyrsti eigandi fær þá reist myndarlegt hús af styrk úr ríkissjóði, en ef eigendaskipti verða, er eignin svo dýr, að ekki er hægt að nota hana. Þessi styrkur, sem á bæði að vera einstaklingunum og þjóðfélaginu til gagns, kemur þá aðeins einstaka manni að notum. Ég vil minna hv.þm. á, að á þinginu 1925, þegar hann beitti sér fyrst gegn þessu máli hér í þessari hv. deild, lagði hann áherzlu á það, að þessi hjálp myndi hafa spillandi áhrif á siðferðislíf þeirra, sem styrksins nytu. Þeir myndu þá skoða sig sem betlara fyrir bragðið. Hv. þm. lagði þá áherzlu á að fresta málinu hér í deildinni, því það væri óheppilegt, að menn fengju slík vildarkjör úr ríkissjóði til húsabygginga. Nú hefir hv.þm. horfið frá þessari skoðun sinni, því að í fyrra bar hann hér fram frv. um raforkuveitur utan kaupstaða, sem byggðist á sömu hugsun, nema hvað fjárframlög úr ríkissjóði voru þar enn meiri. Hv. þm. hlýtur því að sjá, að hann er ekki lengur á móti 9. gr., heldur á móti sinni fyrri skoðun. Hv. þm. hefði ekki dottið í hug að gefa bændum millj. kr. í rafmagn, ef hann hefði verið eins viss um það árið 1929 eins og hann var árið 1925, að slík framlög hefðu siðspillandi áhrif á þann, sem við tæki. Það er því skoðanabreyt. á bak við þetta hjá hv.þm. Hann hefir nú snúið frá sinni fyrri skoðun og á skoðun mína, sem kom fram í frv. 1925. Ég get sagt hv.þm., að fyrsta árið eftir þetta voru margir bændur hér á landi, sem lögðu trúnað á þessa skoðun hv. 3. landsk. og héldu, að það væri óheppilegt að hafa svo niðursetta vexti til bygginga. En svo hvarf þessi mótstaða og allur sá gauragangur, sem þyrlaðist upp út af 9. gr., datt niður. Ég skoða þetta sem forngrip, sem fundinn var einu sinni upp til þess að tefja framgang góðs máls. Þá kom hv. 3. landsk. með sína gömlu firru, að vilja fella 9. gr. niður. Ég ætla því lauslega að útskýra, hvað vakir fyrir bankastjórunum með þessari viðbót við 9. gr., sem hv. 3. landsk. er svo mikið á móti. Það, sem átti að fyrirbyggja með 9. gr., var það, að þegar ríkissjóður er búinn að leggja fram stórfé í byggingu fyrir einstakan mann, geti hann selt eignina svo háu verði, að næsti eigandi sé engu betur farinn en áður, en fyrsti eigandi þurfi aldrei að greiða nema nokkurn hlut af húsverðinu. Menn vita það vel, að það eru í raun og veru ekki reiknaðir neinir verulegir vextir af húseignum í sveit. Dugnaðarbóndinn Ágúst Helgason í Birtingaholti hefir t. d. mikið gert fyrir þá jörð. Ég má segja, að landeignin væri metin á 9000 kr., en húsin á 16000 kr. Ég man eftir því, að hann sagði við mig fyrir nokkrum árum - það var áður en 9. gr. kom til sögunnar -, að þegar hann hætti, væri ómögulegt fyrir son sinn, sem viðtæki, að borga bankavexti af fasteignamatinu, en það væri nær 30 þús. kr. Hann yrði því að leggja húsaverðið með jörðinni, til þess að hægt væri að búa á henni. Ég tek þetta dæmi um þennan þekkta mann og þessa þekktu jörð, af því að það er svo áberandi, en sömu tilfellin eru um allt land, þar sem bændur hafa lagt mikið í sínar jarðir, t. d. girt eða sléttað. Það er því stærsta vandamál ábúandans, hvernig hægt sé að hindra það, að jörðin, eða sérstaklega húsin, verði of dýr þeirri kynslóð, sem við tekur. Sú djarfa hugmynd, sem hv.þm. Ísaf. (HG) og hans flokksmenn hafa haldið fram bæði á fundum og hér á Alþingi, að ríkið kaupi allar jarðirnar, er líka alveg fjarstæða. Því það, sem bændur langar til, er að vera sjálfseignarbændur og láta börn sín svo taka við. En það er þó svo, að á fundaferðum mínum út um land hefi ég orðið var við, að þessari kenningu er samt sem áður að vaxa fylgi, af því að ungir bændur sjá engin sköpuð ráð til að taka við jörðunum af feðrum sínum, ef þeir eiga að borga fulla vexti af öllu. Og það er ekki eingöngu fasteignamat, sem þarf að borga af. Það er enn hærra verð, eins og hv. 3. landsk. tók réttilega fram. Ég tek það sem dæmi, hvernig þessi stefna er að vinna sér fylgi, af því að nú er skórinn að kreppa að í þessu efni. 3. leiðin, sem hv. 3. landsk. benti á og mest mun vera dáð innan hans flokks, er „spekúlation“ í lóðum. Sú stefna hefir nú fullt svigrúm til að njóta sín, nema hvað 9. gr. takmarkar þetta. Aftur er það stefna Alþýðuflokksins, að ríkið kaupi jarðirnar og leigi þær síðan út aftur. Þessi stefna hefir hingað til haft lítið fylgi í sveitum, en er nú eitthvað að vinna á, af því að stefna hv. 3. landsk. er farin að gefast svo illa. Framsóknarflokkurinn er milliflokkur í landinu. Það er stefna hans, sem táknuð er í 9. gr., að styðja að því, að „spekúlantar“ nái ekki í jarðirnar til þess að gera þær svo dýrar, að það sé drápsbyrði fyrir hverja kynslóð að greiða vexti til þeirra, sem einhverntíma áður hafa átt þær. Ég held því, að það sé alveg vonlaust fyrir hv. 3. landsk. að vera að halda. því fram, að stefnan í 9. gr. sé dauð. Nei, það er stefna, sem er í vexti. Hv. þm. virðist ekki skilja viðbótina við 9. gr., sem er 4. gr. frv. á þskj. 509. Þar er talað um það, að ef einhver lánþegi greiðir upp fyrir umsaminn tíma lán, sem hvílir á jörð, þá geti stj. bankans látið hann greiða nokkra uppbót á lánið. Það, sem liggur þessu til grundvallar, er það, að það er undir sumum kringumstæðum rétt, að lán sé ekki endurborgað, t. d. þegar eljusamur maður hefir ráð á því að endurborga eða selur barni sínu jörðina við lögleg ábúendaskipti. Ég álít, að núv. stj. Búnaðarbankans hafi fullan skilning á þessu máli og láti þá ekki greiða neina viðbót. En ef t. d. lánið er búið að standa í 35 ár, hefir ríkið borgað allmikinn part af vöxtunum, og er því farið að eiga part af eigninni, og finnst mér þá rétt, að bankanum sé borgað það, sem hann hefir létt undir með framleiðslu á jörðinni, ef seljandi ætlar að fá „spekulations“-gróða af sölu á jörðinni. Það er að vísu erfitt fyrir stj. að hafa eftirlit með þessu, en þetta er gert til þess, að ríkið fái sitt aftur frá þeim, sem vilja fara með jarðirnar úr framleiðslunni og út í „spekulationina“. Og þetta er sá skoðanamunur, sem alltaf helzt milli mín og hv. 3. landsk. og hans flokks. Ég vil styðja framleiðsluna, en þeir vilja styðja „spekulationina“.

Frsm. meiri hl. (Jón Jónsson) * Hæstv. dómsmrh. hefir að miklu leyti svarað hv. 3. landsk., en ég ætla að bæta dálitlu við. Mér skildist hv. 3. landsk. hafa eitthvað að athuga við fyrstu breyt. um að heimila lán til nýbýla. En ég held, að það ákvæði sé nauðsynlegt. Ég álít, að það sé alls ekki rétt að taka ekki fullt tillit til þeirrar hreyfingar, sem gerir vart við sig alstaðar á landinu, að skipta stórum jörðum í margar smærri, vegna þeirra breyt., sem orðið hafa á atvinnuháttunum. Nú er ekki lengur hægt, eins og í gamla daga, að reka búskap á stórum, lítt ræktuðum jörðum. Til þess þarf miklu fleira vinnufólk en nú er hægt að hafa. Einnig er mjög óheppilegt að játa þessar stóru jarðir liggja ónotaðar. Enda er reynslan sú, að menn vilja skipta stórum jörðum á milli barna sinna, og þá er mjög eðlilegt, að í einstökum tilfellum, þegar öruggt er, að um heilbrigt fyrirtæki sé að ræða, sé heimilt að veita lán. Búnaðarbankinn vill þess vegna fá slíka heimild, en bankastj. mun ekki nota hana, nema þegar sérstaklega stendur á. Undir góðri bankastj. þurfum við alls ekki að óttast, að þetta verði misnotað. Aðalmótbárur hv. 3. landsk. snúast um 9. gr., en þó getur hann ekki haft neitt á móti þessum breyt. á 9. gr., því að þær miða að því að gera gr. aðgengilegri fyrir hann og þá, sem eru sömu skoðunar og hann. Hv. 3. landsk. hélt því fram, að ekki væri hægt að byggja upp á leigujörð, nema skaðast á því. Ég býst við, að það hafi verið satt, - maður fær ekki lán nema með 4% vöxtum, en leigði hinsvegar fyrir 3%. Nú er það hækkað upp í 4%, svo að menn ættu að vera skaðlausir. Það er ekki tilætlunin - og má ekki vera - að hjálpa mönnum til að græða á því að byggja yfir aðra. Tilætlunin er sú, að sem flestir geti fengið boðleg hús með þolanlegum kjörum, og hlunnindin eiga að koma ábúandanum sjálfum til gagns. Hv. 3. landsk. var mjög óánægður með viðbótina við 9. gr. Ég skal játa, að hún er ekki í svo föstu sambandi við það, sem á undan er komið, sem æskilegt væri, ef ekki fylgdi skýring bankastj. Það er ekki rétt að hegna þeim manni, sem vill greiða sínar skuldir. Ef bóndinn getur borgað lánið án þess að lenda í braski, á hann að eiga þess kost, og ekki sæta hegning fyrir. Búnaðarbankastj. vill bara hafa heimild til að fá endurgreiddan mismun á vöxtum, ef sá bóndi, sem um er að ræða, lendir í einhverju braski. Mér finnst fyllilega réttmætt að setja þetta skilyrði. En það hefði verið skýrara frá þessu gengið, ef ekki hefði verið þetta flaustur á öllu nú síðustu dagana. Og eins og ég hefi áður tekið fram, eiga aths. hv.þm. við lögin eins og þau eru, en ekki brtt. Hv. 3. landsk. sagði, að hæstv.dómsmrh. ætti orðið lítið í þessum lögum. Þetta skiptir nú ekki miklu máli, en ég verð samt að mótmæla fullyrðing hv.þm., því hæstv.dómsmrh. á alveg ómótmælanlega hugmyndina að þessum lögum. Það var hann, sem fyrstur flutti hugmyndina inn í þingið. Síðan hefir svo þessi hugmynd þroskazt og skýrzt, eins og alvanalegt er. Ég skal ekki neita því, að það má að vísu deila um það, hvort heppilegt hefði verið að hafa sérstakan gróðaskatt, eins og hæstv.dómsmrh. hugsaði sér í öndverðu, eða ekki, en aðalhugsun frv. hefir haldið sér, að öðru leyti en því, að gróðaskatturinn hefir verið felldur niður. Hæstv. dómsmrh. á mikinn heiður og fulla þökk skilið fyrir að eiga frumkvæðið að þessum lögum, en hreint ekkert ámæli.

Ingvar Pálmason Þar sem frsm.n. er ekki við, þá get ég fyrir n. hönd getið þess, að enda þótt n. kunni að vera eitthvað ósammála um einstaka liði, þá leggur hún þó til, að frv. sé látið ganga óbreytt fram.

Jón Þorláksson Ég hefi þá sérstöðu í n., að mér þykir dálítið einkennilegt, að þegar stj. biður um samþykki á fjáraukalögum fyrir 1.800 þús. kr., þá vill hv.Nd. ekki leyfa henni að fá samþykki fyrir nema 1.200 þús. kr., eða rétta 2/3 hluta þess, er hún biður um. Ég fyrir mitt leyti sá enga ástæðu til þess að neita stj. um það, sem hún fór fram á í frv. sínu.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Fjhn. hefir haft nauman tíma til þess að athuga þetta frv. að þessu sinni, en fjhn.Nd. hafði aftur á móti sæmilegan tíma til þess og lét frá sér allítarlegt nál. Þó að tíminn sé stuttur, sem n. hefir haft til umráða til athugunar á þessu frv., þá taldi n. ekki neitt sérstakt liggja fyrir, sem gerði það að verkum, að ástæða væri til annars en leggja til, að frv. verði samþ., sérstaklega með skírskotun til þess, sem tekið er fram í nál.fjhn.Nd. Tel ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða um málið.

Frsm. (Jón Jónsson) Ég mun, þar sem liðið er af miðnætti, ekki halda langa framsöguræðu. N. hefir tekið fram á þskj. 548 það, sem þurfa þykir. En ég vil þó taka það fram, að n. hafði lítinn tíma til starfa, enda ber nál. það að nokkru leyti með sér. Í því er nefnil. einn misgáningur, sem ekki hefði átt að vera. Þar er sagt, að hv.Nd. hafi setið á þessu frv. nærri allt þingið. En þetta er skylt að leiðrétta, því frv. var ekki lagt fram þar fyrr en seint í marz. En frv. er ótölusett og því illt að átta sig á því, hvenær það var lagt fram. Hinsvegar vissi n., að fjáraukalagafrv. var lagt fram í Nd. snemma þings, en það var fyrir árið 1928. Þetta villti. En það er þá stj., sem hefir verið seint tilbúin með það. N. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt. Hyggur hún, að þær greiðslur, er það getur um, séu hvorki verr né betur rökstuddar en gerzt hefir á undanförnum þingum um fjáraukalög. En sú almenna röksemd fylgir frá n., að æskilegast sé, að sem allra minnst sé gert að því að greiða upphæðir utan fjárlaga. Skal ég svo ekki þreyta hv. deild með lengri ræðu, en vil fyrir n. hönd leyfa mér að leggja til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Jón Þorláksson Það er ómögulegt annað að segja um það vegalagafrv., sem hér liggur fyrir, en að það er óvenjulega óvönduð lagasmið, jafnvel í samanburði við það, sem tíðkast nú á þessum síðustu þingum. Eru mjög leiðinlegar misfellur á lýsingum þeirra vegakafla, sem teknir eru upp í frv., og vegamálastjóri hefir bent á, að þyrfti að laga með einföldum orðabreyt., án þess að raska efni. Auk þessa eru þeir vegakaflar, sem teknir eru í þjóðvegatölu samkv. frv., valdir af óvenjumiklu handahófi. Er það auðsætt hverjum þeim, sem kunnugur er úti um land, að margir vegakaflar eru skildir eftir, sem rétthærri eru en þeir rétthæstu í frv. Svo er t. d. um Snæfellsnesveginn vestur að Búðum, eins og vegamálastjóri hefir bent á. Er mjög illt, að ekki skuli fást samkomulag um að leiðrétta þessar sem aðrar misfellur, er á frv. eru. Þá fór vegamálastjóri fram á það í erindi sínu til samgmn. hv.Nd., að bætt yrði við 2. efnisgr. vegal. ýmsum vegum, sem hann tiltekur í þessu erindi sínu, en það er prentað sem fylgiskjal við nál. samgmn. Nd. Er þessi gr. vegal. þess efnis, að ég get ekki ímyndað mér, að nokkur maður hafi gildar ástæður til þess að vera á móti þessum till. vegamálastjóra. En nú er öllum málum flaustrað af, svo að varla kemst annað að en það, sem beinlínis er kjördæmahagsmunamál einstakra þm. Að því, sem hefir almennara gildi, eins og er um þessar till. vegamálastjóra, er ekki hægt að beina athygli hv.þm., svo að því verði sinnt. Ég viðurkenni það, að talsvert mælir með því, að sumir þessara vegakafla séu teknir í þjóðvegatölu, en aftur hafa aðrir engan rétt á sér þar. Og ég býst við, að sumum héruðum sé lítill greiði gerður með þessu. Vil ég í því sambandi benda á það, að hér er víða um hálfgerða akvegi að ræða, sem unnið er að með jöfnum framlögum úr sýslusjóði og landssjóði. Er það bráðnauðsynlegt, að haldið sé áfram með þessa vegi, en strax og þeir eru teknir í tölu þjóðvega, hættir öll vinna við þá á þessum grundvelli. En fást þá framlög til þessara vega í ár og næsta ár, þar sem ekki er gert ráð fyrir slíku á fjárl. þessara ára? Ég býst ekki við því, að stj. eða vegamálastjóri sjái sér fært að taka fé til þessara vega frá öðrum vegum, né heldur í heimildarleysi úr ríkissjóði. Ef þetta verður því til þess, að þessar vegagerðir stöðvist, sýnist mér viðkomandi héruðum sé lítill greiði gerður. Einn þeirra vegakafla, sem þannig er ástatt um, er Vesturhópsvegurinn, og vil ég því leyfa mér að beina þeirri ósk til hæstv. stj., að hún lúti þetta ekki verða til þess, að þessi vegagerð stöðvist, heldur verði haldið áfram með hana af ríkinu með sama krafti og gert hefir verið undanfarin ár af hálfu þeirra aðilja, sem áttu að annast þessa vegagerð. Annars var mér skemmt við að sjá þennan veg tekinn nú í þjóðvegatölu, því að það er gömul till. frá mér. Þá féllst Alþingi ekki á að taka nema vestasta hlutann af veginum til greina, heldur var þjóðveginum haldið áfram á öðrum stað.

Frsm. (Páll Hermannsson) Ég býst ekki við, að almennar umr. um frv. á þessu stigi málsins hafi mikla þýðingu. Og ég geri líka ráð fyrir, að á því kunni að vera einhverjir annmarkar, sökum of lítils undirbúnings. Alstaðar er nóg vegaþörf fyrir það fé, sem ríkissjóður getur látið af mörkum, þó að þetta sé ekki gert í ár eða að ári. Þó að ekki sé lagt í nýja vegi frekar en er, má gera ráð fyrir, að ríkissjóður hafi nóg með að annast viðhald sinna vega, þó að sýsluvegunum sé haldið þar fyrir utan.

Jón Þorláksson Ég átti alls ekki við, að sýslusjóðirnir væru í vandræðum með að sjá um sína vegi. En það, sem ég átti við, var það, að þegar tekinn er einn kafli og svo annar af sýsluvegi og báðir fullgerðir, þá getur farið svo, að sýsluvegurinn flytjist fram fyrir þann kafla þjóðvegarins, sem einn er ólagður. Það er þetta, sem ég vildi láta koma í ljós og leggja áherzlu á, að ríkissjóður héldi áfram vegalagningu með sama fjárframlagi og aðrir hlutaðeigendur.

Jón Jónsson Hv. 3. landsk. hefir nú bent á ýmsa galla á þessari lagasmíð, og það gerði ég líka í gær. En þó get ég ekki fallizt á það með honum, að vegurinn til Búða sé rétthærri en aðrir þeir, sem teknir eru upp í frv. Vegamálastjóri hefir ekki verið því meðmæltur, að vegur þessi væri tekinn upp í lögin, og eins er um ýmsa aðra vegi, sem hv.Nd.samþ. að taka upp. Vegamálastjóri bendir aðeins á í bréfi til samgmn. Ed., að Búðavegurinn geti komið til greina hliðstætt þeim vegum, sem teknir hafa verið upp í frv., þvert á móti till. hans. Það er sjáanlegt, að með þeim breyt., sem nú hafa verið gerðar á vegalögunum, er gengið inn á allt annað „plan“ en tíðkazt hefir áður um vegalagningu ríkisins, þar sem nú eru teknir upp í lögin ýmsir innanhéraðsvegir. En augljós afleiðing af því verður sú, að óumflýjanlegt er fyrir þingið að skaffa ríkissjóði nýja tekjustofna, eins og t. d. benzínskattinn, sem nú liggur fyrir þinginu, til þess að vega upp á móti þessum aukna kostnaði. Og það er von mín, að samþykkt þessa frv. reki á eftir þinginu að finna slíka tekjustofna sem allra fyrst. Það, sem fær mig til að greiða atkv. með frv. út úr hv. d., þótt ég sé óánægður með það að mörgu leyti, er það, að ég skal játa, að sumir þessir vegir eiga tilverurétt og eru nauðsynlegir. Þess vegna sé ég mér ekki fært að hindra framgang frv. - En sem sagt, ég fylgi frv. í þeirri von, að ríkissjóði verði séð fyrir nýjum tekjustofnum til þess að standast kostnaðinn við þessar auknu vegagerðir. En hinu verður ekki mótmælt, að það er hneyksli að taka ekki tillit til þess, sem vegamálastjóri leggur til í þessum málum.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það er vitanlega eitt af okkar mikilsverðustu málum að ganga vel og tryggilega frá símasambandinu við útlönd. En ég álít samt, að sá hluti af því máli, sem hér er um að ræða, nefnilega hvort við eigum að segja upp þeim samningi, sem nú gildir, sé svo sjálfsagt mál, að við getum án mikilla umr. ákveðið að segja samningnum upp. Þegar samningur var gerður síðast, munu allir, sem við hann voru riðnir, hafa litið svo á, að þegar heimild væri til þess, væri sjálfsagt að nota tækifærið og segja samningnum upp. Ég vil segja það sem mína skoðun, út frá viðtali við Gísla Ólafson landssímastjóra, að það er engin áhætta fyrir okkur að segja samningnum upp og að okkar aðstaða til samningsgerðar út á við er sterkari nú en síðast, svo að allar horfur eru á, að við getum fengið betri samning. Það má líka minna á, að sæsímasambandið er að verða ótryggara en áður, og það ýtir líka undir nýjan samning. Þess vega finnst mér, að hvort sem við snúum okkur aftur að Stóra norræna eða reynum að semja við Marconifélagið, gefur uppsögn gamla samningsins okkur betri aðstöðu til samningsgerðar. Tilefnið til, að þetta mál er borið fram nú, er það, að frá landssímastjóra hefir borizt erindi þessa efnis. Auk þess hefir stj. leitað álits annara símamanna, og allir ljúka upp einum munni um það, að sjálfsagt sé að segja samningnum upp. Þeir lögðu til, að farið yrði til þingsins til að fá heimild til uppsagnar, og ég áleit, að mér sem atvmrh. bæri skylda til þess. Ég vænti þess fastlega, að það orki ekki tvímælis hér frekar en innan landssímans, að stj. fái þessa heimild, og mun hún þá fela landssímastjóra og ráðunautum hans allan frekari undirbúning málsins, með tilmælum um, að öll gögn séu lögð fyrir næsta þing og ekkert spor stigið nema með fullri heimild frá Alþingi. Ég vil segja að lokum, að ég lít ekki eingöngu á þetta mál sem viðskiptamál, heldur líka sem sjálfstæðismál. Alveg eins og við viljum taka utanríkismálin að öllu leyti í okkar hendur, er sjálfsagt að taka þetta.

Magnús Guðmundsson Ég stend ekki upp til að mæla á móti þáltill. Mér finnst sanngjarnt, að við notum þann rétt, sem við höfum samkv. samningnum við Mikla norræna ritsímafél., til að segja honum upp. Það er ekki hægt að neita því, að sæsíminn er farinn að slitna, svo að á honum er ekki gott að byggja til langframa. Ég get fullyrt það - því að ég var við samninginn riðinn -, að það kemur engum á óvart, þó að við segjum honum upp. Það var mikið deilt um, hvort þetta ákvæði skyldi vera í samningnum eða ekki, og engar dulur dregnar á, að til þess væri það sett í samninginn, að við notuðum það, þegar þörf krefði. Í till. er talað um að heimila atvmrh. að útvega konungsúrskurð. Ég er ekki viss um, að nauðsynlegt sé að fá konungsúrskurð. Ég held, að ekki standi neitt um það í samningnum. Og ef það er óþarfi, ættum við ekki að vera að því. Hinsvegar verður að ganga út frá, að samningnum verði ekki sagt upp nema alveg tryggt samband komi í staðinn.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég vil geta þess, að ég bað skrifstofustjórann í atvinnumálaráðuneytinu að athuga, hvernig formlegast væri að bera þetta mál fram, og hann áleit, að ætti að gera það með þeim hætti, sem hér er gert.

Fjm. (Benedikt Sveinsson) Það er í samráði við hæstv.forsrh., sem ég hefi tekizt á hendur að flytja þetta mál. Einnig hefi ég talað við Pál Eggert Ólason prófessor, sem hefir kynnt sér málið rækilega, og mun ég hlíta leiðsögu hans um það. Það er oss öllum kunnugt, að Íslendingar hafa jafnan verið mikil bókmennta- og fræðiþjóð. Frá því að Íslendingar lærðu að skrifa letur á 11. öld, hafa þeir verið sískrifandi allskonar fræði, sem jafnan hafa verið mikils metin bæði af Íslendingum sjálfum og öðrum þjóðum. Þegar á 13. öld fóru íslenzkir höfðingjar að gefa erlendum höfðingjum söguhandrit eða afskriftir þeirra, en engu að síður voru fornritin vel varðveitt í landinu sjálfu fram eftir öldum. Þegar komið var fram á 17. öld, fóru Svíar og Danir að vakna til meðvitundar um það, að hér væri um auðugan garð að gresja, að því er snerti sögu þessara þjóða, og kepptust nú um að ná sem flestum handritum til að stæra sig af. Snemma á 17. öld fóru biskupar vorir og aðrir hérlendir fræðimenn að halda þeim til haga, og þá var farið að afrita þau á ný, einkum undir handleiðslu Brynjólfs biskups. Menn höfðu yfir höfuð geymt handritin vel; sum þeirra voru 400 ára gömul eða meir þegar þau voru endurrituð hér á 17. öld. Danakonungur fór að líta hornauga til bókanna. Það var mjög erfitt að gefa þær út hér; Brynjólfur biskup ætlaði að fá sér prentsmiðju, en einhverra hluta vegna var sundurþykkja á milli hans og Þorláks biskups á Hólum, sem þó var sjálfur fræðimaður, svo að ekki varð úr því, að Brynjólfur fengi prentsmiðju. Á elliárum sínum sendi hann Danakonungi mörg afardýrmæt handrit, í því trausti, að þau yrðu gefin út, enda hafði konungur sent hingað erindreka til að ná í þau og einmitt látið svo, sem til væri ætlazt að koma þeim á prent. Flateyjarbók komst um þetta leyti í hendur Danakonungs og ennfremur Konungsbók, Sæmundaredda, Snorraedda og hin stórmerku handrit þjóðveldislaga vorra, auk margs annars. Þessar bækur voru allar gefnar konungi og margar fleiri, sem ég þarf ekki upp að telja, því að ég ætla ekki að gefa stj. neina sundurliðaða skrá yfir þær bækur, sem heimta skuli, en nefni aðeins einstök dæmi. Meðal þeirra manna, sem þótti nóg um þennan bókaflutning úr landi, má nefna Jón biskup Árnason í Skálholti og síðar Steingrím biskup Jónsson, sem vildi gera alvarlega ráðstöfun til að heimta bækur, sem ranglega voru komnar í safn Árna Magnússonar, en tilheyrðu biskupsstólunum og brýna skyldu bar til að skila. Þessar bækur vantaði tilfinnanlega við biskupsstólana. Merkust handritasöfn voru fyrrum við biskupsstólana og klaustrin, sem sanna má af fornum ritum og ýmsum órækum skilríkjum. Vafalaust hafa verið við öll klaustrin meira eða minna stórmerkileg bókasöfn, og ekki síður við biskupsstólana, bæði ýmsar fornsögur og önnur fornrit og fjöldi af allskonar bréfum, og svo gerðabækur, bréfabækur biskupa, máldagabækur og ýmislegt þesskonar. Við þetta bættust síðar jarðabækur, dómabækur, alþingisbækur og ýmsar opinberar bækur, sem tilheyra ísl. stofnunum. Auk þessa var fjöldi af bókum, sem höfðingjar létu skrifa sér til handa og ýmsir áttu. Það er kunnugt, að sumar ættir lögðu mjög mikla stund á ritstörf. Má þar til nefna að fornu Oddverja, Haukdæli, Sturlunga og ennfremur Skarðverja, sem urðu kynsælastir þeirra ætta gegnum margar aldir. En á seinni tímum var Svalbarðsætt einna merkilegust fyrir þá rækt, er hún lagði við bókmenntir vorar, einkum sá afspringur hennar, er staðfestist á Vestfjörðum. Létu þeir frændur, afkomendur Magnúsar prúða, rita margar bækur og merkilegar. En mestu af þessu öllu saman hefir verið sópað burt. Dr. Páll Eggert hefir gert grein fyrir því, að bækur hafi flutzt úr landi einkanlega á þrennan veg: með sölu, gjöfum og lánum. Öll stund var lögð á að fá bækur fyrir lítið verð eða ekkert; en hitt var verra, að menn seldu bækur, sem þeir áttu ekki, bækur, sem voru fengnar frá almennum þjóðstofnunum að láni. Gripdeildamenn og vanskilamenn seldu á báðar hendur bækur, sem þeir áttu alls engin umráð yfir; það köllum vér kaupfox að fornum lögum, og mega slík kaup ekki haldast. Um gjafir er annað mál. Það verður ekki endurheimt, sem gefið er af réttum eiganda einstökum mönnum. En gjafir, sem gefnar eru konungi, eru allt annars eðlis. Konungur neytti valds síns, sem æðsti valdsmaður Íslands, til þess að láta senda til sín fornrit, með því fororði, sem sannanlegt er, að ritin yrðu gefin út. Fyrir þessar fortölur létu ágætir varðveizlumenn fornrita, svo sem Brynjólfur biskup, til leiðast að senda konungi dýrmæt handrit í fullu trausti þess, að þau yrðu prentuð. En á því urðu engar efndir. Þar sem íslenzkir menn sendu konungi sínum þessi rit, þá var eðlilegt, að hann geymdi þau í söfnum sínum í Khöfn, eftir því sem allir staðhættir voru í þá daga. En nú horfir allt annan veg við. Nú er greiðfærara milli landanna, og má kalla, að konungur vor sé hér með annan fótinn. Er því viðeigandi, þegar frá því sjónarmiði, að konungur geymi nú íslenzka dýrgripi, sem tilheyra honum sem konungi hins íslenzka ríkis, og því heyra til hinni íslenzku þjóð, í bókhlöðu á Íslandi, - og teljum vér þetta eitt rétt, eðlilegt og sjálfsagt. Það var Friðrik konungur III, er mest kapp lagði á að safna bókum héðan, og sendi hann erindreka sína hingað í þessu skyni. En þótt hann hlyti þá að geyma ritin í Danmörku, eins og áður var sagt, þá er nú annað uppi á teningnum, því að nú eiga Íslendingar sjálfir háskóla, sem beint þarfnast ritanna, og einnig eru hér góðar bókhlöður til þess að geyma þau. Það hefir verið svo um ýmislegt annað, sem konungi hefir verið fengið í hendur, t. d. réttindi þau, sem hann tók af þegnum sínum í Danmörku, Íslandi og hertogadæmunum á tímabili einveldisins. Konungur lét þau réttindi hverfa aftur í hendur hvers þjóðlands, sem hafði látið þau í hendur honum. Alveg eins er um eignir, sem konungur hefir hlotið frá hverju þjóðlandi, að þær eiga þar heima, sem hann hefir hlotnazt þær, en eitt ríkið getur alls eigi eignazt það, sem hinu ríkinu ber, nema löglegir samningar séu um það gerðir, en svo hefir ekki verið um þessi efni. Hér er því fram borin fullkomlega réttmæt krafa. Vér viljum ekki á neinn hátt ásælast það, sem aðrir eiga, en krefjumst einungis þess, sem Ísland á tilkall til. En það kalla ég, að Ísland eigi tilkall til þeirra bóka, sem eru hugsaðar og samdar af hérlendum mönnum, skrifaðar á Íslandi og varðveittar á Íslandi lengur eða skemur. Íslenzkur er uppruni þeirra að öllu leyti. Kristján 5. sendi hingað árið 1681 nokkurskonar konunglegan fornfræðing, Hannes Þorleifsson, son Þorleifs lögmanns Kortssonar. Safnaði hann handritum og hefir vafalaust orðið vel ágengt. Því að á ofanverðri 17. öld höfðu Íslendingar gert glöggar og greiðar afskriftir af mörgum hinum torlesnu skinnbókum, og hirtu þá ekki svo vel um skinnbækurnar sem skyldi, a. m. k. ekki alþýða manna. Var því greiðara fyrir handritasafnendur konungs og aðra að fá þær afhentar. Hannes hefir því vafalaust náð miklu, því að hann dvaldist hér svo árum skipti og fór víða. En svo illa tókst til, að hann fórst á útleið með allar bækurnar. Veit enginn, hve mikið safn það var. En vissa er fyrir, að ýmsar merkar bækur voru til í landinu um miðja 17. öld, sem aldrei hafa komið fram síðan. Er ekkert líkara en margar þær bækur og fjöldi annara en nú fara sögur af, hafi farizt í þessum leiðangrum, sem stofnað var til af konungi. Voru bækur sem annað fluttar á misjöfnum farkostum landa milli og sættu því oft skemmdum eða fullkominni tortíming. Dr. Páll Eggert tekur fram, að menn hafi orðið fúsari að láta bækurnar af hendi eftir að konungur hafði gefið það konunglega loforð að láta prenta þær. En þar sem það var ekki efnt og vanhöld hafa orðið á bókunum, þá er því meiri siðferðislegur réttur Íslands að fá þær leifar, sem varðveitzt hafa og geymdar eru í dönskum söfnum. Þá hefir margt handrita farið út úr landinu í lánum. Hér var stórtækastur hinn frægi vísindamaður Árni Magnússon. Hann var kominn langfeðgum að telja af Guðmundi ríka á Reykjahólum, sem uppi var á öndverðri 15. öld og var auðmaður svo mikill, að hann átti mestan hluta Vestfjarða, sem kunnugt er. Var Árni ósvikinn Íslendingur bæði að ætt og eðli. Hann var skarpvitur maður á öll forn fræði, las allra manna bezt handrit og kunni manna bezt að fara með bækur. Lagði hann feikna mikla stund á að safna hverskonar handritum, prentuðum og óprentuðum. Sópaði hann t. d. alþingisbókum héðan svo vendilega, öllum eintökum, er hann náði til, að nú eru eyður í safn þetta síðan, því að hans ágæta safna brann, sem kunnugt er, 1728. Ég sagði, að Árni hefði verið mjög ákafur að safna bókum. Og hann hafði ágæta aðstöðu til þess, þar sem hann var á ferð um allt Ísland í 12 sumur við jarðabókarstarfið. Hann spurði hvarvetna uppi handrit og bækur og fékk ógrynni af þeim léðar, einnig mikinn fjölda af bréfum, einkum frá stólunum í Skálholti og á Hólum og einnig frá fógetunum á Bersastöðum. Hann skrifaði „sk“ (þ. e. „skilist“) á sumt það, sem hann fékk léð og ætlaði að skila aftur. En það er svo um menn, sem eru bókelskir, að þeir eru stundum seinir að láta af hendi bækur, sem þeim eru léðar. Og Árni var ekki eins mikill framkvæmdaskörungur að skila bókunum sem að afla þeirra. Urðu þær því margar innliggsa hjá honum. Um þetta hefir dr. Jón Þorkelsson þjóðbókavörður gefið glögga skýrslu í riti, sem hann gaf út að tilhlutan stjórnarinnar vegna þáltill., sem Hannes Þorsteinsson bar fram á þingi 1907 um endurheimt íslenzkra skjala. Krafa sú var ánýjuð með þáltill. 1924, er hæstv. núverandi forsrh. flutti þá ásamt þm.N.Þ. Nú er margt af þessum skjölum komið hingað til Íslands, og má þakkir gjalda fyrir það, að þau hafa verið leyst úr læðingi. Það voru ýmisleg bréf, mest forn eign Hólastóls, og eitthvað af embættisbókum, en þó er mestur hluti þesskonar bóka ennþá óheimtur úr safni Árna. Nú er enginn vafi á því, að Íslendingar eiga fullan rétt til að fá allar bækur, sem Árni fékk léðar héðan. En svo er einnig á það að líta, að þótt Árni væri búsettur í Kaupmannahöfn, þá skiptir það ekki svo miklu máli frá því sjónarmiði, að bækurnar geti verið íslenzk eign fyrir því. Ég held því fast fram, að safn Árna Magnússonar sé íslenzk stofnun, þó að það hafi verið og sé geymt í Kaupmannahöfn. Árni Magnússon var alíslenzkur maður; handritasafn hans mestallt er frá Íslandi, ritað af Íslendingum, safnað af Íslendingum, og það eru Íslendingar, sem að mestu hafa varðveitt það og notað í Kaupmannahöfn. Að vísu er sagt, að Árni hafi á dánardægri sínu gefið þetta safn háskólanum danska, með gjafabréfi, sem reyndar er talið nokkuð tortryggilegt, en ég skal ekki segja margt um það. Dr. Páll Eggert segir, að erfðaskrá hans á deyjanda degi sé marklítil í þessu efni. Sama segir dr. Jón Þorkelsson. Manni dettur í hug þjóðsagan um prestinn, sem laut niður að dánarbeði gömlu konunnar og sagði: „Gaf hún enn, guðsbarnið, - Haukadalinn með öllum hjáleigunum, og skrifaðu, djákni!“. En hvað sem þessu líður, og hversu mikill safnari sem Árni var, þá hefir hjá engum öðrum manni farizt meira en hjá. honum af íslenzkum handritum. Víst verður Arna ekki gefin bein sök á þessu, því að hann var hinn mesti hirðumaður um bækur og hinn þjóðlegasti maður. Og ekki var það af lítilsvirðingu fyrir hinni íslenzku þjóð, að Árni flutti bækurnar til Danmerkur, heldur af því, að hann átti þar heima. Jarðabækur hans bera glögglega með sér, hvernig hann leit á Bersastaðavaldið, og sömuleiðis minnisgreinir hans ýmsar, sem enn eru til. Um bókaskaða Árna segir dr. Páll Eggert, með leyfi hæstv. forseta: „Vér vitum, hversu Árna varð við tjónið í safni hans. Það er ekki líklegt, að tjónið eitt hafi sturlað hann og stytt ævidaga hans. Það er ekki fjarri lagi að ætla um jafnviðkvæman mann og samvizkusaman, að hvarflað kunni að hafa í huga hans, að samfara frægðarorði um dæmafáa söfnunarhæfileika myndi loða við nafn sitt nokkurt ógæfuorð, er jafndýrmæt eign var dregin frá fósturjörðu hans til eldsneytis í öðru landi, þó að enginn verði beint um sakaður“. Það er tekið hér fram, að ekki sé hægt að fá neina fullnaðarskýrslu um það, hve mikið hafi farizt. En það vill svo til, að geymzt hafa vitnisburðir tveggja samtímamanna Árna, Finns Jónssonar biskups í Skálholti og Jóns Grunnvíkings Ólafssonar. Voru þeir báðir viðstaddir brunann og hjálpuðu Árna að bjarga, þangað til ekki var lengur vært fyrir eldi og reyk. Og biskupinn segir hátíðlega; að vart hafi einum þriðjungi safnsins verið bjargað. Líklega hefir hann átt við prentaðar bækur, því að Grunnavíkur-Jón segir, að af handritum hafi ekki bjargazt yfir helmingur. Af þessu má marka, hvílíkt feikna tjón Íslendingar hafa beðið við það skarð, sem brennt var í bókmenntaforða landsins í safni Árna Magnússonar. Ég hefi áður bent á, hve stórmikið hafi glatazt við flutning íslenzkra fornrita til Danmerkur. Og þetta verður nú ekki bætt með öðru móti en því, að allt Árnasafn, sem eftir er, verði flutt heim til Íslands og geymt hér, og ennfremur, að allar íslenzkar bókagersemar konungs verði geymdar hér á landi sem eign íslenzka konungsins og íslenzku þjóðarinnar. Það hafa sumir viljað bera í bætifláka fyrir brottflutning íslenzkra rita til útlanda með því, að Íslendingar hafi ekki hirt sín rit sjálfir. En þetta er ekki veigamikil ástæða. Að vísu er það svo, að margt hefir farizt af bókum hér á landi, sumt af trassaskap, en sumt af slæmum húsakynnum eða af slysum. En eins og ég tók fram, þá finnst mér þeir hafi mestan réttinn til þessara eigna, sem hugsuðu, rituðu, endurrituðu og geymdu ritin í föðurlandi sínu og á sínu eigin máli, enda þótt konungur hafi hrifsað þær með einhverjum tökum og flutt til útlendrar þjóðar, sem ekki skilur nokkurt orð í þessum bókmenntum, nema með hjálp Íslendinga sjálfra. Og ég vil benda á það sem merki þess, hvort Íslendingar hafi verið svo miklir amlóðar um varðveizlu bóka sinna, að elzta handrit, sem enn er til á íslenzka tungu, er geymt óskemmt og vel varðveitt hér í íslenzku þjóðbókasafni, en það er Reykjaholtsmáldagi, sem er frá því um 1180. Hann var fyrst lengi geymdur í Reykjaholti og síðar í Skálholti. Sýnir þetta, að Íslendingar voru nokkuð geymnir á bækur og handrit. Ég skal nefna rétt sem dæmi, að eftir síðustu aldamót fékk Jón Þorkelsson eitt skinnblað úr Ólafs sögu Haraldssonar austan úr Vopnafirði. Þar var á hin nafnkunna landvarnarræða Einars Þveræings. Mætti ef til vill segja, að „hulinn verndarkraftur“ hefði hlíft þessu blaði, eins og skáldið segir um Gunnarshólma; en slíkt sem þetta sýnir, að Íslendingar voru ekki svo mjög hirðulausir. Og annað vil ég segja: Margar bækur, sem tekin voru pappírshandrit af hér á landi á 17. öld, voru þá orðnar æfa gamlar. Það er t. d. líklegt, að handritið, sem Jón prestur Erlendsson í Villingaholti afritaði fyrir Brynjólf biskup af Íslendingabók Ara fróða, hafi verið afargamalt þá, sennilega frá því um 1200, og því varðveitzt hér hátt á 5. hundrað ára. Mörg handrit eru enn til frá 13. öld, og hafa slík handrit verið geymd hér á landi kringum 400 ár. Þær bækur, sem fórust hjá Árna, voru ekki svo mjög fornsögur. Þó brann þar brot af Heiðarvígasögu, sem var léð frá Svíþjóð á 12 blöðum, en Jón Grunnvíkingur skrifaði eftir minni, því að hann hafði tekið afskrift að blöðunum fyrir Árna, en hvorttveggja brann, afskriftin og skinnblöðin. Annars varð mestur skaðinn í bókum síðari alda, sem brunnu hjá Árna. Það voru dómabækur, bréfabækur, máldagar, skjalabækur og ógrynni fágætra bóka á prenti, sem síðan eru hvergi til sumar. Um það er nú að ræða, hvernig helzt megi bæta Íslandi þann skaða, er þarna varð. Hið eina úrræði er það, að Íslendingar fái heim allar íslenzkar bækur Árna. Því að það, sem hann átti sjálfur, er ekki meira en til þess að greiða upp í það, sem tapaðist hjá Árna af opinberum bókum, sem hann hafði fengið léðar og bar skylda til að skila. Með þessari kröfu er ekki verið að ásælast neitt, sem annari þjóð ber réttur til eða samið er af öðrum en Íslendingum, og því ekki verið að ganga á annara rétt. Íslendingar hafa léð Dönum þessara bóka í 200–300 ár. Þeir hafa haft ærinn frama af þeirri geymslu. Á það verður jafnframt að líta, að Árni ætlaðist til, að tveir Íslendingar yrðu fastir starfsmenn við safnið, og hafði gert svo ráð fyrir. Nú trúi ég sé þar einn. Þetta telur dr. Halldór Hermannsson vanefndir á fyrimælum Árna. Hefir dr. Halldór ritað merkilega ritgerð í Skírni síðastl. ár, sem ég vildi biðja hv.þm. að kynna sér. Það eru Íslendingar, sem í raun og veru hafa varðveitt safnið að mestu leyti síðan Árni féll frá. Þeir hafa að mestu leyti rannsakað safnið og skrásett og verið starfsmenn að fornritaútgáfunum, þótt stundum hafi öðrum verið eignað. Af dönskum vísindamönnum koma varla aðrir til greina í þessu efni heldur en þeir Rask og Rafn á fyrra hlut 19. aldar, og á síðustu áratugum var þar ágætur bókavörður, dr. Kr. Kaalund. Gaf hann út merkilega handritaskrá yfir safn Árna, sem er tvö þykk bindi í stóru broti, og ennfr. samskonar skrá yfir ísl. bækur og norrænar, sem eru í konungsbókhlöðunni og öðrum söfnum í Khöfn. En megin allra upplýsinga um bækurnar mun tekið úr handritum Jóns Sigurðssonar, því að hann hafði áður samið skilmerkilega skrá yfir Árnasafn, sem má sjá af fyrsta bindi æfisögu hans, er dr. Páll Eggert hefir ritað. Það er því svo, að Íslendingar hafa lagt grundvöll að öllum fornritaútgáfum og séð um þær meira eða minna. Mikilvirkastur manna á síðustu áratugum er dr. Finnur Jónsson, enda liggur eftir hann geysimikið starf. Íslendingar hafa yfirleitt lesið handritin og búið þau í hendur annara þjóða mönnum, og þess vegna hafa þeir heiðurinn af því, að þessar bókmenntir hafa komið að notum. Það sýnist því, að ef Íslendingar hefðu ekki lagt hönd á þetta verk, þá hefði bókasafnið orðið rusladyngja, sem hefði fúnað niður. Nú eru nýjar röksemdir og nýjar ástæður fram komnar fyrir því að heimta handrit vor heim aftur, þar sem stofnaður hefir verið háskóli í landinu. Þarf hann að eflast sem mest, því að Háskóli Íslands hefir stærra og meira hlutverk að inna af hendi en að sjá embættismannaefnum fyrir fræðslu. Honum er fyrst og fremst ætlað það hlutverk að varðveita hinn dýrmæta arf forfeðranna, þar sem er tunga vor, bókmenntir og mannvit. Verður það hvergi betur gert en hér, þar sem tungan hefir haldizt óslitin fram á þennan dag, því að íslenzkar bókmenntir verða hvorki réttilega skildar né skýrðar, nema í ljósi íslenzkrar náttúru og íslenzks þjóðlífs. Nú á síðari árum er hin enska þjóð mjög farin að virða íslenzk fræði. Hefir verið stofnaður kennarastóll í þeim vísindum við enskan háskóla. Og eins og kunnugt er hafa Þjóðverjar lagt stund á þessi fræði allra erlendra þjóða mest. Þykjast þeir þar finna grundvöll til skilnings á sögu sinni og þjóðareinkennum. En í vegi þeirra erlendra þjóða, sem stund vilja leggja á íslenzk fræði, er einn þröskuldur - fallandaforað, ef svo má segja. Íslenzk fornrit eru gefin út í Kaupmannahöfn, með dönskum formála og dönskum skýringum. Verða því þeir útlendingar, utan Norðurlanda, sem skilja vilja íslenzkuna, fyrst að læra dönsku. Mega menn skilja það, að Englendingum og Þjóðverjum muni þykja alltorsótt að þurfa fyrst að læra dönsku, til þess síðar að geta skilið íslenzk fornrit. Sjá menn, hvílíkur hagur þeim væri að fá þetta milliliðalaust á málinu sjálfu, en slíkt verður hvergi gert til hlítar, nema á Íslandi. Er það því lífsnauðsyn háskóla vorum að hafa þessi hin þjóðlegu gögn við höndina, svo að hann megi verða undirstaðan að norrænum vísindum í heiminum. Yrði þeim menningarþjóðum, sem leggja stund á germönsk fræði, því hinn mesti greiði ger, ef íslenzkum handritum væri komið hingað, þar sem umhverfið er íslenzkt eins og þau sjálf eru. Er erlendum þjóðum það eðlilega þyrnir í augum að þurfa á millitungu að halda til þess að mega stunda fræði vor. Ég held, að ég hafi þá gert næga grein fyrir því, hvað fyrir oss vakir, hinum mörgu flm. þessarar till. Vér eru 15 saman - og hefði sjálfsagt verið hægt að fá 42, ef í það hefði farið. Þessi framsaga mín átti heldur ekki að vera vísindalegur fyrirlestur, enda er ég ekki til slíks fær, heldur vildi ég aðeins drepa á höfuðatriðin og marka þá stefnu, sem ég vil, að fram verði haldið í þessu máli. Hæstv. forsrh. lagði áherzlu á það 1924, að íslenzk fornrit væru að því leyti verr geymd í Kaupmannahöfn en hér heima, þar sem meiri er ófriðarhætta þar en hér. Dýrmæt söfn eru þar í stórhættu á ófriðartímum. Er þetta mjög takandi til greina. Af þessum ástæðum, sem ég nú hefi dregið fram, þykir mér ekki of langt farið, heldur mátulega, ef öllu er til skila haldið, því sem hér er farið fram á. En ekki viljum vér ásælast andlega fjársjóðu, sem aðrir hafa framleitt og eiga geymda í sínum vörzlum. Teljum sjálfsagt, að hver þjóð varðveiti fyrst og fremst sín handrit, enda koma þau þar bezt að notum. Dr. Páll Eggert getur þess í áðurnefndum bæklingi sínum, að hann hafi séð það haft eftir dönskum þm., að Dönum myndi hið mesta heillaráð að fresta að skila aftur handritum vorum, þar til eftir 1940, því að þá myndi hægara að semja um stjórnmálin við oss Íslendinga. Þetta mál kemur að sjálfsögðu stjórnmálum ekkert við, en það mættu Danir vita, að heldur vildum vér eiga fornrit vor áfram ytra en að selja landsréttindi vor. Í fullu trausti til hæstv.forsrh., sem hefir hinar mestu mætur á íslenzkum fræðum, beini ég þessari till. til hans, í þeirri von, að með hans góða vilja og atfylgi mætti vel ágengt verða í þessu máli.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það var rétt, sem hv. 1. flm. þessarar till. sagði í upphafi ræðu sinnar, að þessi till. er flutt í samráði við mig. Hefir hann nú í skörulegri og myndarlegri ræðu gert grein fyrir till. og rakið þau sögulegu rök, sem fyrir þessari kröfu eru. Hefi ég þar engu við að bæta, né heldur vil ég neitt niður fella af því, sem hv.flm. sagði, heldur gera öll orð hans að mínum orðum. Geri ég ráð fyrir, að á bak við þessa till. standi eindregnar óskir, ekki einungis okkar, sem hér eigum sæti á Alþingi sem fulltrúar þjóðarinnar, heldur og þjóðarinnar sjálfrar. Mér hafa ýms erindi falin verið um æfina, en fátt eða ekkert, sem mér er kærara fram að bera en þetta. Er fátt á meira rétti og sanngirni byggt en þessi krafa, þó að ekki sé við því að dyljast, að óvíst er um árangurinn eins og sakir standa. Ég tel víst, að allir Íslendingar finni, hvað það er réttmætt, að við fáum fornrit vor hingað heim aftur. Þeir, sem komið hafa til Kaupmannahafnar og á þá staði, þar sem þessir dýrgripir eru geymdir, skilja það og finna, að það hvílir sorg yfir landinu, á meðan þeir eru ekki geymdir hér. Fleiri orðum skal ég svo ekki fara um þetta, en vil beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann láti fara fram nafnakall um till., svo að það megi sjást, að Alþingi stendur einróma á bak við þessa tillögu.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég skal ekki fara langt út í forsögu þessa máls eða rekja aðdragandann að því, að lánið var tekið. Það kemur ekki beint við efni þessarar till., og hefir auk þess verið gert oft áður. Ég skal ekki heldur minnast á eftirspil þessa máls, þar sem er krafa Páls Torfasonar um vangoldna þóknun fyrir milligöngu við lánið, en aðeins stikla á stærstu atriðunum, sem till. snerta, og leiða rök að því, að samþ. eigi till. og framkvæma hana. Eins og kunnugt er, var hið nafntogaða enska lán tekið 27. ágúst 1921 með samningum milli ríkisstj. annarsvegar og tveggja enskra peningafirma hinsvegar. Undirskrifaði Sveinn Björnsson samninginn fyrir hönd þáverandi fjmrh., hv. 1. þm. Skagf. Enska lánið hljóðaði upp á £500000 og skyldi greitt út með 15% afföllum. Auk þessa nam lántökukostnaðurinn um 1%, þannig að hin raunverulega greiðsla var 84% af sjálfri upphæðinni. Vextir lánsins eru 7% af nafnverði þess. Þessu láni var skipt í þrjá staði. Fékk ríkissjóður £130249–15–9, Landsbankinn £88819–9–3 og Íslandsbanki £280930–15–0. Eftirstöðvar lánsins eru sem hér segir: Hjá ríkinu £117341–18–7, hjá Landsbankanum £81545–10–2 og hjá Íslandsbanka £253090–5–2. Svo sem kunnugt er, var með l. um stofnun Útvegsbankans samþ., að ríkið tæki á sig 3 millj. af skuldum Íslandsbanka, þannig að meiri hlutinn af þessu láni bankans færist yfir á ríkið, sem ber meginbyrðarnar, auk þess sem segja má, að þjóðin í heild sinni bæri allt saman, hvort heldur sem bankinn eða ríkið gerðu það formlega. Við flm. þessarar till. höfum fengið sérfræðing til þess að reikna út hina effektivu vexti enska lánsins, miðað við afföllin. Komst hann að þeirri niðurstöðu, að vextinir væru 9%, ef lánið stæði allan lánstímann, eða til ársins 1951. Ef við hinsvegar notum þá heimild, sem í samningnum felst, um að greiða lánið upp fyrr en lánstíminn er á enda runninn, en það er í fyrsta lagi 1. sept. 1932, nema hinir effektivu vextir 9,88%, sem orsakast af því, að ef lánið er greitt upp áður en það fellur í gjalddaga, ber að greiða það með £103 fyrir hver £100 í skuldabréfum, eða 3% yfir nafnverði. Verður lánið því ríkinu í raun og veru dýrara, ef það er greitt upp fyrr en 1951. En þrátt fyrir það, þó að það leggi auknar byrðar á ríkið að greiða lánið upp fyrir tilsettan tíma, getur það samt borgað sig, ef hægt er að fá lán með það góðum kjörum, að vaxtamunurinn nemi því, sem hleðst á lánið við að greiða það út. Hefir sami maður reiknað út, hvað dýrt slíkt lán mætti vera, og komst hann að þeirri niðurstöðu, að effektivir vextir þess mættu nema 6,7%. Eftir því, sem peningamarkaðinum í heiminum er nú háttað, eru líkur til þess, að takast mætti að fá lán með þessum vöxtum, og ef til vill lægri, svo að það myndi borga sig fjárhagslega að greiða þetta lán upp við fyrsta tækifæri. En jafnvel þótt ekki fengist svo ódýrt lán, að þetta borgaði sig fjárhagslega, eru aðrar orsakir til þess, að nauðsynlegt er að greiða þetta lán sem fyrst upp, eins og ég skal nú víkja að. Þegar enska lánið var tekið, var töluvert um það deilt, hvort tolltekjurnar væru veðsettar fyrir því. Minnist ég þess úr þeim deilum, að þáv. fjmrh., hv. 1, þm. Skagf., neitaði, að svo væri. Hafa menn sennilega treyst því, að þessi fullyrðing væri sönn, því að þessar deilur féllu niður um stund. En á tveim síðustu árum, eftir að Alþingi hafði gefið ríkisstj. heimild til lántöku erlendis, fór að koma annað upp úr kafi. Þeir menn, sem ríkisstj. fól að annast þessa lántöku, ráku sig á þann skilning hjá erlendum fjármálamönnum, að tolltekjurnar væru veðsettar fyrir enska láninu. Komu þeir allir með sömu kröfuna, og þó að þeir féllu frá henni aftur, hafði þetta þau áhrif, að heimtaðir voru hærri vextir en ella. Í fræðibók einni, þar sem birt er skýrsla yfir öll opinber ríkislán, smá sem stór, er það tekið fram um Ísland, að tolltekjur þess séu veðsettar fyrir enska láninu. En það þarf ekki að sækja vitnin svo langt. Hér er eitt af þeim skuldabréfum, sem gefin voru út fyrir láninu og ganga kaupum og sölum í Englandi og viðar. Er það undirskrifað af Sveini Björnssyni sendiherra. 14. gr. þessa skuldabréfs hljóðar svo: „Lánið er bæði um höfuðstól og vexti bein skuldbinding konungsríkisins Íslands, og til frekari trygg, fyrir greiðslu þess, sem þarf til að standa straum af láninu nákvæmlega á réttum gjalddögum, tiltekur ríkisstj. hér með óafturkallanlega og bindur sérstaklega til hagsmuna fyrir handhafa, alla jafnt, að skuldabréfum láns þessa tolltekjur Íslands, þangað til innleystur hefir verið að fullu höfuðstóll lánsins og greiddir hafa verið allir vextir af láninu; því er hér með lýst yfir, að tolltekjur þessar eru óbundnar nú. Ef tolltekjurnar eitthvert ár fullnægja ekki til að standa straum af láninu, þá mun stj. útvega nægilega upphæð af almennum tekjum konungsríkisins og greiða bönkunum hana fyrirfram“. Þetta stendur nú í skuldabréfinu sjálfu. Um þýðinguna skal ég ekki deila, því að ég geng út frá því, að þýðandinn hafi vitað, hvað hann setti á pappírinn. Þessu til viðbótar vil ég lesa upp 7. lið samningsins sjálfs. Er þýðing samningsins gerð af löggiltum skjalaþýðara og yfirfarin af lögfræðingi, sem er mjög vanur fjármálum. Þessi liður hljóðar svo: „Umrætt lán, bæði að því er snertir höfuðstól og vexti, skal vera bein skuldbinding íslenzka konungsríkisins, og skal ennfremur vera tryggt með sérstakri kvöð á tolltekjunum, sem ríkisstj. lýsir yfir, að séu við dagsetningu þessa samnings engri kvöð bundnar. Meðan nokkur skuldabréf þessa láns eru útistandandi, má enga þá kvöð leggja á tolltekjurnar, sem annaðhvort gangi fyrir þessari kvöð eða sé henni hliðstæð“. Nú mun það vera svo, að það viðgengst ekki nema meðal þjóða á lægsta stigi efna og menningar, að þær gangi inn á að veðsetja tolltekjur sínar, er þær taka lán. Það er því ekki hægt annað að segja en að með enska láninu hafi verið settur skrælingjastimpill á okkur Íslendinga, auk þeirra lánstraustsspjalla, sem af þessu leiðir. Við flm. þessarar till. leggjum því ríka áherzlu á það, að hæstv. stj. geri allt, sem í hennar valdi stendur, til þess að greiða þetta lán sem fyrst, en það getur fyrst orðið samkv. samningnum 1. sept. 1932. Leggjum við áherzlu á þetta, í fyrsta lagi vegna þess, að hugsanlegt er, að hægt verði að fá lán með lægri vöxtum, þannig að beinn fjárhagslegur hagnaður verði af því að greiða lánið sem fyrst, en þó sérstaklega vegna þeirrar niðurlægingar, sem það er fyrir okkur Íslendinga, að þetta lán skuli vera auglýst út um allan hinn menntaða heim. Er þess að vænta, að hæstv. stj. geri gangskör að því að losa okkur við þetta lán, bæði vegna skaðans og þó sérstaklega vegna skammarinnar. Ef þetta lán verður borgað upp 1. sept. 1932, þarf að segja því upp með sex mánaða fyrirvara, eða fyrir 1. maí 1932 í síðasta lagi. Það er því ekki langur tími til stefnu um að fara að leita fyrir sér um lántöku í þessu skyni.

Magnús Guðmundsson Það er nú orðið nokkurnveginn bert af orðum hv. aðalflm. þáltill., hvers vegna hún er borin fram. Það skein í gegnum alla framsöguræðu hans, að till. er eingöngu fram komin í pólitískum tilgangi og til þess að reyna að sverta andstæðing í augum þings og þjóðar. Þetta er að vísu ekki annað né meira en það, sem við er að búast úr þeirri átt. En hv. aðalflm. hefir hér ekki sagt nema hálfa sögu og hálfan sannleika, en sleppir allri forsögu málsins og notar svo hinn hálfa sannleika til þess að hefja árás á mig fyrir þau afskipti, sem ég hafði af lántökunni. En hefði hann sagt alla söguna, hefði það ekki orðið til þess að styrkja hans málsstað. Ég ætla því að leyfa mér að minna á, að ég ætlaði ekki að taka neitt lán og stóð lengi á móti því, að nokkurt lán væri tekið. En vegna þess að Alþ. samþ. þá að kaupa hluti í Íslandsbanka, þá sá ég, að lántakan var óumflýjanleg. Þó gekk ég fyrst inn á að taka lánið, þegar mikill þingmeirihluti hafði samþ. að gera það, til þess að á þann hátt væri hægt að bjarga Íslandsbanka úr þeirri kreppu, sem hann var þá kominn í. Þetta er forsaga málsins. En um hitt, hvort lán þetta hafi verið með betri eða verri kjörum en önnur lán, sem tekin voru á sama tíma, er rétt að ræða nokkuð. Ég lagði fram á þingi 1922 bréf um þetta mál, og er það að finna í B.-deild Alþt. í 43.–44. dálki. Og af því að langt er liðið síðan og eflaust farið að fyrnast yfir bréfið, enda látið í veðri vaka, að stj. hafi engan umboðsmann haft um lántökuna, þá vil ég leyfa mér að lesa upp þetta bréf, ef hæstv. forseti hefir ekkert á móti því. Bréfið er til Kaabers bankastjóra Landsbankans og hljóðar á þessa leið: „London, 23. ág. 1921. Herra konsúll Kaaber, Hótel Cecil, London. Um leið og ég staðfesti símskeytaskipti okkar, vil ég bæta því við, að ég hefi átt í samningum við aðalbankana og fjármálafélög hér, sem vér höfum gott samband við, meðal annars Lloyds Bank Ltd, Imperial & Foreign Corporation Ltd, British, Foreign & Colonial Corporation, Lazard Bros, Seligan Bros, og reynt að stofna félag til að taka að sér lán hins íslenzka ríkis, en ætíð kom það í ljós, að hér í London þekktu menn lítið til ástandsins á Íslandi, sérstaklega vegna þess, að Ísland hefir ekki áður tekið lán í Englandi. Með því að ég hefi nú fengið að vita, að til mála hefir komið að taka lán þetta í Skotlandi með aðstoð hins nafnkunna firma Helbert, Wagg & Co. Ltd., þannig að Ísland fái 84 af hundraði hverju með 7% vöxtum til 30 ára og uppsegjanlegt eftir 13 ár, hlýt ég í samráði við beztu sérfræðinga okkar að ráða yður til að taka þessum skilmálum, með tilliti til hinna erfiðu ástæðna, sem nú eru alstaðar, og að athuguðum öllum kringumstæðum. Þess má geta, að Noregur fékk aðeins 83 af hundraði af 6% láni, er hann tók hér nýlega, og þó hefir það land ætíð verið meðal þeirra lántakenda hér, sem bezt kjör hafa fengið. Eigi má heldur gleyma því, að ef íslenzka lánið ætti að bjóða út opinberlega, yrði útboðið vegna hins mikla kostnaðar, sem því er samfara, til stimpilgjalds o. fl., að hljóða um ca. 90 af hundraði og með 7% vöxtum, þolir slíkt lán samanburð við lán, sem hin bezt stæðu ensku félög hafa tekið nú í seinni tíð, og þess vegna er það sannfæring mín, að Ísland eigi að taka því tilboði, sem það nú hefir, einkum þar sem það er mikilsvert fyrir Ísland að ráða sem fyrst nokkra bót á hinum erfiðu viðskiptum við önnur lönd. A. Kjær“. Bréfritarinn er bankastjóri við British & North European Bank í Lundúnum. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, að umboðsmenn okkar við þessa lántöku voru þeir Kaaber bankastjóri og Sveinn Björnsson sendiherra. Og ég skal gjarnan bæta því við, að ég hefi ekki trú á, að hæfari menn hefðu þá fengizt til þessa starfs. Þegar Kaaber bankastjóri fór héðan til þess að annast um lántökuna, þá þótti honum kjörin óaðgengileg og slæm, og gerði sér jafnvel vonir um að komast að betri kjörum þegar til London kæmi. En þær vonir brugðust, enda rak hann sig fljótt á það, að betri kjör var ekki hægt að fá eins og þá stóðu sakir. Ég segi þetta af því, að mér er kunnugt um, að þegar enska lánið var tekið, var ekki hægt að fá betri kjör, en ekki vegna þess, að ég vilji ekki láta greiða lánið upp samstundis og hægt er að fá annað lán til þess með betri kjörum, og tel ég hverri stj. skylt að gera það. Það hefir tíðkazt meðal fjölda þjóða að greiða með nýjum lánum þau lán, sem tekin voru á þessum óhagstæða tíma, og er þetta bein sönnun þess, að margir aðrir en við urðum að bíta í hið súra eplið að taka dýr lán. Ákvæðið um greiðslu áður en samningstíminn er á enda er sett einmitt með það fyrir augum, að þeir tímar geti komið, að hagstætt sé fyrir lántakanda að greiða lánið. Ég mun þess vegna fyrir mitt leyti greiða atkv. með þessari þáltill., því að mér þykir líklegt, að hægt verði að fá lán með betri kjörum en 1921, enda vita það allir, sem nokkuð til þekkja um lántökur yfirleitt, að nú er auðvelt að fá betri kjör, en í því liggur engin sönnun fyrir, að betri kjör hafi verið hægt að fá 1921. Hv. aðalflm. segist hafa reiknað vexti þessa láns og væru þeir 9% eða 9,88%, eftir því hvenær lánið yrði borgað. En ég vil spyrja hann, hvort hann hafi tekið tillit til þess gengisgróða, sem orðinn er á láninu.

Nei

. Ég átti von á þessu, en slík aðferð er alveg röng. Ef tillit er tekið til gengishagnaðarins, þá mun það sýna sig, að gengisgróðinn einn nægir til þess að borga afföllin. Og úr því að hv. aðalflm. hefir ekki gert þetta, sem þó var skylda hans, þá mun ég reikna dæmið á þann hátt og reyna að sjá um, að sá útreikningur komist til almennings. Hv. aðalflm. ætti að sjá það og viðurkenna, að þegar hann fer að reikna út, hvað lánið kostar okkur, en tekur ekki tillit til, að við höfum grætt sem næst 4 krónur á hverju £, sem við höfum fengið, að þá er hann ekki lengur óhlutdrægur í þessu máli, þá fer hann með rangar skýrslur. Þá er nú komið að aðalrúsínunni í ræðu hv. aðalflm., sem sé veðsetningu tollteknanna. Hann las upp kafla úr lánssamningnum og skuldabréfi máli sínu til sönnunar. En það merkilega við þennan upplestur var það, að í hinum upplesnu köflum var hvergi talað um veðsetningu. Hinsvegar er það sagt, að tolltekjurnar séu bundnar þannig, að þær séu til tryggingar láninu. Þetta er ekki veðsetning, heldur í raun og veru loforð um, að þær verði ekki veðsettar öðrum, meðan lánið sé ógreitt. Það höfum við heldur aldrei ætlað að gera, svo að ummæli hv.þm. um niðurlægingu okkar utanlands eru gripin úr lausu lofti. Árið 1921 vorum við Íslendingar algerlega óþekktir á enskum peningamarkaði. Þess vegna sögðu enskir fjármálamenn sem svo, að það væri ekki hægt að veita okkur lán nema við lofuðum því að láta ekki aðra fá tolltekjur landsins að veði. Hv. aðalflm. sagði, að sá skilningur erlendra fjármálamanna á því, að tolltekjurnar væru veðsettar, hefði einatt reynzt óþægilegur þrándur í götu, er leitað hefði verið fyrir sér um lántökur erlendis hin síðari árin. Ekki veit ég, hvaðan hann hefir þetta. En mér er kunnugt um, að tekin hafa verið lán 1924, 1926 og 1927 og aldrei heyrt fyrr en nú, að þetta hafi orðið lántökum okkar að fótakefii. Ég geri því ráð fyrir, að hér sé ekki um annað en skröksögu að ræða, enda hlýtur svo að vera, þar sem endurtekin reynsla okkar mælir þessu í gegn. Ég sé svo ekki ástæðu til, þar sem mál þetta hefir verið hér til umr. áður í vetur, að fara lengra út í það. Þó er ég reiðubúinn að ræða það áfram við hv. aðalflm., og það ítarlega, ef hann vill það endilega síðustu daga þingsins. Hvað standa kunni um þetta lán í fræðibókum, skal ég ekkert um segja; ég hefi ekki séð það. Skuldabréfin hefi ég heldur ekki séð, svo ég muni, því að Sveinn Björnsson undirskrifaði þau, en hann skýrði mér upphaflega frá, að að því leyti, er tolltekjurnar snerti, væri um kvöð að ræða, en ekki veðsetningu. M. ö. o., að við mættum ekki veðsetja tolltekjurnar öðrum. Þó að ég hafi ekki fleiri orð um þetta mál að sinni, þá er ég samt, eins og ég tók fram áðan, reiðubúinn að ræða það ítarlega við hv. aðalflm., hvort sem heldur það á að verða nú eða síðar. En þar sem sagt er, að komið sé að þinglokum, ætla ég ekki að tefja umr. lengur að þessu sinni.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Ég þykist ekki hafa gefið ástæðu til langra umr. um þetta mál. Ég hefi ekki sagt annað en það, sem er skjallega sannanlegt, og þarf því ekki mörgu að svara hv. 1. þm. Skagf., sem eins og gefur að skilja er þetta viðkvæmt mál. Hann sagði, að till. þessi væri fram komin í pólitískum tilgangi, en svo er vitanlega um mörg mál hjá okkur, að þau eru pólitísk; ef hann á við með þessu, að till. sé fram borin út frá flokkspólitísku sjónarmiði, þá vil ég leyfa mér að spyrja hann, hvort hann hafi komið með þáltill., sem hann flytur á þskj. 440, í pólitískum tilgangi. Annars ætla ég ekki út í forsögu þessa máls. Ég get fúslega viðurkennt, að það var erfiðleikum bundið að taka lán 1921, en hinu er ég ekki svo kunnugur, að ég geti fullyrt, að það hafi verið nauðsynlegt að gera það og valda með því þeim álitshnekki, sem þjóðin hefir orðið fyrir út á við. Það er víst alveg rétt, að hv. 1. þm. Skagf. stóð lengi á móti því, að lán þetta yrði tekið, og hann óx af því á meðan hann gerði það, en grunur minn er sá, að hann hefði jafnframt vaxið meira, ef hann hefði ekki látið til leiðast að taka lánið. Þá sagði hv. 1. þm. Skagf., að ég hefði farið með blekkingar í útreikningum mínum, er ég minntist ekki á þær gengisbreyt., sem orðið hafa síðan lánið var tekið. En það kemur ekkert þessu máli við. Það, sem aðallega lá fyrir að athuga, var, hvað vextir lánsins væru raunverulega háir og hvort borga mundi sig að taka lán nú til þess að greiða upp enska lánið. Annars verð ég að segja, að þegar við erum að ræða þetta mál, þá kemur gengisgróðinn sem slíkur ekki til greina, þar sem vitanlegt er, að þjóðin tapaði á gengishækkun annarsstaðar. Það er því ekki hægt að reikna þjóðinni í heild hagnað af þessu. Og hv. 1. þm. Skagf. var það líka ljóst áður, þegar hann tók lánið, að gengisbreytingar áttu ekki að koma til greina. Því vildi ég með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr ræðu, sem hv. 1. þm. Skagf. hélt á Alþ. 1921, þar sem hann er að verja sig fyrir því að hafa ekki tekið lán í von um að £ lækkaði móti krónu okkar. Þar segir svo: „Um „spekúlations“lánin verð ég aftur á móti að fara nokkrum orðum, því að svo undarlega hefir nú við brugðið, að ýmsar raddir hafa komið fram um það, að stjórnin hefði átt að taka þannig lagað lán í landi með háu gengi (Englandi eða Ameríku) og borga það svo aftur, er gengið félli. Það hefir verið reiknað út, að á þennan hátt hefðum vér getað grætt milljónir. Það hefir verið hrópað hátt um þá afskaplegu heimsku, sem ég hafi gert mig sekan í, að taka ekki þannig lagað lán. Ég er talinn óhæfur í stöðu minni fyrir það, að ég vildi ekki „spekúlera“ með fé ríkissjóðs. En ég tek mér þetta létt, því að ég veit, að ef ég hefði gert þetta, hefði ég drýgt höfuðsynd, dauðasynd. Ég veit það, að engin stjórn í nokkru landi hefir heimild til undir nokkrum kringumstæðum að „spekúlera“ með fé ríkisins. Og það hefir aldrei verið gert hér og ég vona, að það verði aldrei gert. Að minnsta kosti get ég sagt það um núverandi stjórn, að hún mun aldrei gera það. Ég er líka alveg sannfærður um, að það eru ekki margir menn í þessum sal, sem álíta, að ríkið eigi að fást við nokkurskonar kauphallarbrask“. M. ö. o. að gengisgróðann, sem hv. 1. þm. Skagf. skýtur sér nú á bak við, fordæmir hann niður fyrir allar hellur 1921. Þó álít ég, að hann hafi staðið á réttara máli þá en nú, því vitanlega var þetta allt undir heppni komið; það gat alveg eins farið svo, að gengissveiflurnar yrðu okkur í óhag og £ orðið dýrara en nú. Að endingu vona ég að Sjálfstæðisflokkurinn fái ekki heilahristing, þó að minnzt sé á veðsetning tollteknanna í sambandi við þetta mál. Það, sem ég las upp um þetta atriði, sýnir bezt, hvernig í pottinn var búið um þessa lántöku. Annars ætla ég ekki að deila við hv. 1. þm. Skagf. um þetta, en ef hér er ekki um veðsetning tollteknanna að ræða, þá skil ég ekki mælt mál. Hv. þm. þóttist aldrei hafa heyrt, að þessi veðsetning hefði staðið í vegi fyrir lántökum erlendis hin síðari ár. En ef hann vill ekki trúa mér, ætti hann að spyrja hæstv. fjmrh., sem ég vona, að sé hér nærri, og heyra hvað hann hefir að segja.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég hefi það eitt að segja um þáltill. þessa, að stj. tekur henni vel og telur vel farið, að hún er fram komin. Það er nauðsynlegt að leitast fyrir um, hvort ekki sé hægt að fá lán með betri kjörum, svo að hagnaður geti orðið af því að greiða sem fyrst upp enska lánið. Í sjálfu sér þarf ég litlu við að bæta frekar um þessa þáltill., en út af orðum, sem fallið hafa á milli hv. aðalflm. og hv. 1. þm. Skagf., þá vildi ég upplýsa það, að núverandi stjórn hefir orðið þess vör, að það hefir valdið allmiklum erfiðleikum um lántökur erlendis, hvernig gengið var frá enska láninu á sínum tíma. Hv. 1. þm. Skagf. heldur því fram, að tolltekjurnar séu ekki veðsettar, en stj. hefir fleiri skeyti í höndum frá erlendum fjármálamönnum, sem líta svo á, að tolltekjurnar séu veðsettar Englendingum. Í síðastl. aprílmánuði spurðist stj. fyrir um lán í Ameríku. En lánskjör voru þar ekki aðgengileg, og var enska lánið þar þrándur í götu. Það var talið óhagstætt og að erfitt myndi fyrir Ísland að komast að góðum lánskjörum meðan það stæði. Þetta er því frekar athugavert, að ég veit ekki betur en það liggi fyrir opinberlega sú skoðun þess firma, sem lánið veitti, að það hefði loforð fyrir því að sitja fyrir þeim lánum, sem ríkissjóður síðar tæki, ef þetta firma byði sömu kjör og aðrir. Ég ætla ekki að fara í neina deilu út af þessu láni. Ég ætla aðeins að segja það, sem hægt er að sanna með símskeytum, sem geymd eru viðvíkjandi þessu máli.

Magnús Guðmundsson Hv. aðalflm. vildi ekki viðurkenna, að það væri af flokkapólitík, að þetta mál er flutt hér, en skaut því samt til mín, hvort ég hefði ekki flutt till. í pólitísku skyni, till. um jarðræktarstyrkinn. Ég ætla að geyma að skýra frá ástæðunni fyrir þeirri till. minni, þangað til hún verður hér til umr. En um þessa till.hv.þm. Mýr. er það að segja, að ekki er vafi á, hver tilgangur hv.þm. er með því að flytja hana. Hv. þm. sagði, að ég hefði ekki átt að taka enska lánið.

Ég sagði það ekki

. Ég gat ekki skilið orð hans öðruvísi. Hvað var það þá, sem hv.þm. sagði? Var þetta ekki meiningin?

Ég sagði, að ég ætlaði ekki að blanda mér inn í þetta mál. En mér heyrðist á hv.þm., að hann hefði ekki verið sjálfur sannfærður um, að taka ætti lánið, heldur hefði hann verið knúður til þess af öðrum

. Af öðrum! Það er þá enn verra en ég hélt, að hv.þm. hefði meint. Ég hélt, að hann hefði meint, að ég hefði látið undan af sannfæringu, en ekki af kúgun. Ég skal segja hv.þm.; að ástandið var þannig sumarið 1921, að það var ekki um annað að gera en að taka lán. (GunnS: Rétt! . Það var fyrsta drengskaparorðið, sem ég hefi heyrt af hálfu andstæðinga um þetta lán, er hv. 2. þm. Rang. sagði hér fyrir nokkrum dögum í sambandi við vaxtatill. sína, að það væri ódrengskapur að brigzla um lántökuna 1921. Það er hægt að segja það nú, að það hefði ekki átt að taka lánið, en eins og kringumstæðurnar voru1921, var ekki um annað að gera. Það er þó undarlegast af öllu undarlegu, þegar hv.flm. heldur því fram, að gengisgróðinn komi þessu máli ekki við. En ég vil spyrja: Hvernig er unnt að ganga framhjá gengisgróðanum, þegar reikna á, hve dýrt enska lánið er? Gengisgróðinn dregst frá því, sem við þurfum að greiða. Útreikningur, sem ekki tekur tillit til gengisgróðans, verður því gersamlega rangur. Hv. flm. tók upp orð mín frá 1921 um, að ríkissjóður ætti ekki að „spekúlera“ í gengi, og taldi undarlegt, að nú vildi ég taka tillit til gengisgróða. Það er dálítið erfitt að fást við svona röksemdafærslu. Er það ekki annað að taka lán til þess að „spekúlera“ í gengi, eða að taka tillit til gengisgróða, þegar gert er upp eftir á, hve dýrt lán hafi verið tekið? Það er alveg merkilegt, ef hv.flm. blandar þessu tvennu saman. Ég álít þetta ekkert annað en vandræðarök, þegar ekkert er annað fyrir sig að bera, því allir menn hljóta að sjá, að þegar gert er upp, hvað lánið kosti, þá á ekki að sleppa svo stórum tekjulið sem í þessu sambandi er um að ræða. Hv. flm. sagðist ekki ætla að segja meira um veðsetninguna. Hann taldi það mál svo vel skýrt. Ég verð þó að segja hv.flm., að ég þykist vera eins vel inni í því, hvað veðsetning er, eins og hann. Og ég veit vel, að það er ómögulegt, að hér sé um veðsetningu að ræða. Við getum farið með tolltekjurnar eins og við viljum og breytt þeim eins og okkur sýnist, enda höfum við oft gert það síðan 1921. Væru þær veðsettar, gætum við þetta ekki. Veðsetning tolltekna mun og hvergi vera til nema þannig, að lánveitandinn hafi á hendi innheimtu tollanna. Veðsetning á lausafé er líka ómöguleg nema með vissri formsaðferð, sem ekki hefir verið viðhöfð hér. Það er náttúrlega hægt, eftir 9 ár, að níða þá, sem stóðu að enska láninu, en allir, sem fylgzt hafa með sögu þessa máls, vita það, að peningaástandið í heiminum var þá þannig, að það hefir sjaldan verra verið. Og ég þykist hafa fært rök fyrir því, að á þessum tíma var ekki hægt að fá betra lán en þetta, og ég get fært frekari rök fyrir því, að ekki var hægt að komast hjá að taka lán 1921. En ef hv.flm. vill fara út í það, hvort rétt hafi verið að hjálpa Íslandsbanka 1921, þá er ég reiðubúinn til þess, og mun þá jafnframt minna á, að núv. stjórn hefir lagt það til á þessu þingi að leggja fram 4½ milljón kr. til viðreisnar bankanum. Hæstv. fjmrh. þarf ég litlu að svara. Ég hefi deilt um þetta mál við hann áður hér á Alþingi, og sé ekki ástæðu til þess að taka það upp aftur. Hæstv. ráðh. taldi enska lánið óhagstætt. Ég hefi aldrei neitað því, en það var ekki hægt að fá betra lán. Ég tel sjálfsagt að borga lánið, ef hægt er að fá betra lán til að greiða það með. Það er merkilegt, ef stj. lætur það viðgangast mótmælalaust, að neitað sé um lán vegna veðsetningar tollteknanna. Því mótmælir hún þessu ekki? Það hlýtur að vera af því, að hún metur meira flokkapólitíkina en lánstraust landsins, enda hefir það komið fram áður.

Jón Þorláksson Mér hefir þótt þessi þáltill. hljóða ákaflega undarlega. Það er almennt viðurkennt, að það er sjálfsögð skylda hverrar fjármálastjórnar að hafa vakandi auga á því, ef hægt er að ná vinning fyrir landið með því að borga eldri óhagstæð lán með nýjum lánum. Það eina, sem kemur til kasta Alþingis í þessu efni, er að veita stj. heimild til nýrrar lántöku, ef stj. tekst að finna leið til þess að fá svo ódýrt lán, að það borgi sig að greiða eldri lán. Slík heimild verður ekki veitt með þál., heldur einungis með sérstökum lögum. Þál. er því markleysa, en sýnir, að sumir flokksmenn stjórnarinnar treysta henni ekki til þess að hafa gát á því, sem annarsstaðar er talið með stjórnarstörfum, nema hún fái áminningu frá þinginu. Ég skildi hvar fiskur lá undir steini, þegar hv.flm. las hér upp útreikningana um það, hve dýrt þetta lán hefði orðið. Hv. þm. komst að þeirri niðurstöðu, að „effektivir“ vextir hefðu orðið 9–10%, eftir því, hvernig reiknað væri. Áheyrendurnir hefðu því mátt álíta, að hér væri fundin snjallráð leið til hjálpar með þessari þál. og stj. væri heimilað að taka lán með hagstæðum vaxtakjörum til þess að greiða þetta eldra lán. En þetta tal hv.þm. sýnir, að hann hefir enga hugmynd um það, sem hann er að tala um. Ef ég man rétt, eru vextirnir 7% og réttur er til þess að borga það upp árið 1931 með 3% ofanálagsgj. Það eru þessir vextir, sem miða þarf við, og ekkert annað, ef skera á úr um það, hvort það borgi sig að endurgreiða þetta lán með nýju láni. Þetta lán er því með 7% ársvöxtum og má greiða með 103 kr. hverjar 100 kr. nafnverðs. Þetta tal um „effektiva“ vexti um 9–10% eru því útreikningar, sem svífa í lausu lofti og eru rangir eins og hann setti þá fram. Það er náttúrlega hægt að gera grein fyrir „effektivum“ vöxtum, ef afborgunum er haldið áfram allan tímann. En þá verður líka að taka tillit til gengisgróðans við það að breyta láninu á sínum tíma í íslenzkar kr., og þá verður önnur útkoma en hv.þm. fékk. Það er annars spaugilegt að fara að reikna út „effektiva“ vexti af láni, sem borgað verður 1931, því það kann að fara eftir því, hvað þeir peningar kosta, sem lánið er greitt með, ef talað er um „effektiva“ vexti af allri upphæðinni. En ef maður talar um „effektiva“ vexti af þeim hluta, sem búið er að borga 1931, þá er það einungis mjög lítill hluti allrar skuldarinnar. Það getur því verið, að útkoman sé ekki mjög óhagstæð, þótt háir vextir séu af þeim hluta, sem búið verður að greiða 1931, ef „effektivir“ vextir af því, sem eftir stendur, eru nokkurn veginn hagstæðir. Ég get skilið það, að þessi till. er hér fram komin til þess að geta núið einhverju á þá stjórn, sem framkvæmdi þá ákvörðun Alþingis, að lán skyldi tekið. Ég get ekki þagað um þetta; þegar talað er um þessa háu vexti, þótt fyrst og fremst sé sjálfsagt að taka öll gengishlutföll og reikna þau með, eins og hv. 1. þm. Skagf. benti á. Það er þó smáræði samanborið við það, að lántakan bjargaði atvinnuvegum landsins frá hruni eftir verðfallsárið 1920. Ástandið var þá þannig, að ekki var nema um tvennt að velja, annaðhvort að selja atvinnutækin úr landinu upp í skuldir eða taka lán til þess að halda rekstrinum áfram. Allir voru lánþurfar: Landsbankinn, Íslandsbanki og ríkissjóður. Það er auðvelt fyrir þá landsmenn, sem nú geta haldið áfram blómgum atvinnuvegum eftir að þeim var bjargað með framkvæmd stj., að koma nú og ráðast á þá stjórn, sem varð að ráða fram úr þessu vandamáli, og fara nú að þyrla upp ryki með röngum útreikningum um það, hvílík óhæfa það hafi verið að samþ. þau lánskjör, sem boðin voru. Það sýnir þó lítinn drengskap, að koma nú, áratug seinna, með þessar ásakanir, þegar erfiðleikarnir eru gleymdir, af því að þetta lán fékkst, þar sem það hefir borið atvinnuvegina uppi og blómgað þá. Það var líka skýlaust, að þeir, sem sátu á því minnisstæða þingi 1921 og samþ. lög um hlutafjárauka Íslandsbanka, voru fyllilega sammála um, að óhjákvæmilegt væri að taka erlent lán til þess að bjarga atvinnuvegum landsins, og sú stjórn, sem hefði brugðizt kalli sínu, hefði verið fljót að fara yfir um. Atvinnurekendur hefðu þá orðið að selja Landsbankanum og Íslandsbanka atvinnutæki sín, bankarnir hefðu aftur orðið að selja til útlanda upp í skuldir sínar þau af tækjunum, sem seljanleg voru erlendis, fyrst og fremst fiskiflotann, og ríkissjóður sjálfur hefði lent í vandræðum. Hæstv. fjmrh. gat þess, að það væru nokkrir erfiðleikar því samfara, að tolltekjurnar væru nefndar í þessum samningi. Ég skal ekki rengja þetta með öllu, en á meðan ég var fjmrh., varð ég ekki var við þetta. Þó kom þetta þá ekki svo mjög til, því að ekkert stórt erlent lán var tekið á þeim tíma. En þegar gera á upp um það, hvernig lánstraust landsins er í heild sinni nú, þá eru lánskjörin haustið 1921 ekki nema eitt atriði, og það í raun og veru ekki stórt atriði. Það er svo margt annað, sem að er spurt. - Það er ákaflega auðvelt að spilla lánstrausti þjóðar, sem svo er sett sem íslenzka þjóðin, en það er erfiðara að vinna lánstraustið upp. Það hafa gerzt margir viðburðir og sumir á þessu þingi, sem sýna ljóslega, að núv. stj. er ekki ljóst, hvað gera þarf til þess að halda lánstraustinu í góðu horfi. Hér er ýmislegt samþ. og ákveðið að nauðsynjalausu, sem verður til þess að spilla fyrir lánstrausti landsins, og ég er ákaflega hræddur um það, að nú á næstu árum verði mikið um það rætt erlendis, ef leitazt verður eftir lánum, hvernig skilizt var við málefni Íslandsbanka. Það er þá fyrst, að atvinnuvegir landsins hafa notið þess fjár, sem hluthafarnir hafa lagt í þann banka. Þetta fé hefir tapazt hér á Íslandi, og er það þjóðinni til álitshnekkis. En svo glymja hér raddir Alþýðuflokksins og Framsóknarflokksins um, að ekkert geri til, þótt þetta fé tapist, því það sé eign útlendinga. Af þessu mun íslenzka þjóðin fá það ámæli að almannadómi í útlöndum, að hún verðskuldi ekki traust í fjármálum. Og í útvegsbankalögunum er nú ákvæði um það, að gamla hlutaféð skuli strikað út og skoðað sem einskis virði án þess að lögfullar sannanir hafi verið færðar fyrir því. Það er sama, hve sterkar líkur eru fyrir því, að þetta hlutafé sé orðið einskis virði. Út á við skoðast það sem ábyrgðarleysi og að þjóðin láti sér á sama standa um, hvernig fer um þetta hlutafé, fyrst útlendingar eiga það. Með einni lagagr. er réttur hluthafanna úr gildi felldur. Það var þó alveg óþarft að fara svo að, því svo sem venja er með siðuðum þjóðum, er það ákveðið með löglegu mati, hvort eignir séu nokkurs virði eða ekki. Á útibúum bankans hefir farið fram mat eins manns, og væri það hvergi gilt tekið, hvað sem álitið yrði um matið á aðalbankanum. Þá hefir heldur enginn umboðsmaður frá hluthöfum komið fram við þetta mat, svo sem tilskilið er með lögunum um framkvæmd eignarnáms. Þetta er ekki vel til þess fallið að auka lánstraust landsins út á við. Ég ætla því að bera hér fram rökstudda dagskrá, þar sem ég lýsi afstöðu minni til þessa máls. Ég vona, að þeir hv.þm. geti aðhyllzt hana, sem vilja líta á þessa till. öðruvísi en sem áreitni við núverandi stjórnarandstæðinga. Ég mun nú leyfa mér að afhenda hæstv. forseta þessa dagskrártill. mína, og hijóðar hún svo - með leyfi hæstv. forseta: „Þar sem það verður að teljast sjálfsögð skylda stjórnarinnar að hafa vakandi auga á því, hvort unnt sé að breyta eldri lánum ríkissjóðs í hagkvæmari ný lán, þykir Alþingi óþarft að samþykkja ályktun um þetta og tekur fyrir næsta mál á dagskrá“.

Flm. (Bjarni Ásgeirsson) Mér fannst það óþarfa gassi, sem hljóp í hv. 3. landsk. út af orðum mínum, og ég viðurkenni ekki, að ég hafi gefið tilefni til þeirrar löngu ræðu. Ég fór ekkert út í það ástand, sem var, þegar lánið var tekið. Ég sagði, að ég væri ókunnugur þeim málavöxtum og lagði engan dóm á það. Þess vegna hittir það mig alls ekki, sem hv.þm. sagði í þessu sambandi. Viðvíkjandi því, að þessi þáltill. sé markleysa, þar sem sé verið að fara fram á það, sem alstaðar sé talið sjálfsagt, þá veit ég ekki betur en að bornar séu fram þáltill. um margt, sem má telja sjálfsagt, en sem þingið vill leggja áherzlu á. Og það er ekkert annað, sem verið er að gera með þessari till. Hv. þm. sagði, að alltaf væri sjálfsagt, að hver stjórn skipti um lán, þannig að fáist hagstæð lán fyrir óhagstæð. En ég legg áherzlu á, að þótt þetta nýja lán yrði ekki hagstæðara að vöxtum, þá er samt ástæða til að reyna að losna við það óorð, sem orðið hefir vart við hjá erlendum fjármálamönnum vegna þessa láns. Ég skal ekki ætla mér þá dul að fara út í vaxtareikning við hv. 3. landsk. En þótt hann sé skýr maður, gat hann ekki sannfært mig um, að það eina, sem hér væri um að ræða, væri 7% vextir, en afföllin kæmu ekki til greina. Ég veit ekki betur en að alltaf, þegar á að reikna út raunverulega. vexti, eigi að taka tillit til affallanna og tímalengdarinnar. Því að vitanlega koma afföllin þyngra niður á láninu, því styttri sem lánstíminn er.

Afföllin eru þegar greidd öll með gengisgróða!

. Ég ætla ekki að fara að þræta um þetta við hv. 1. þm. Skagf., og hv.þm. sannfærir mig ekki um sínar „teoríur“. Annars treysti ég þeim manni, sem reiknaði þetta út fyrir mig, alveg eins vel og hv. 3. landsk.

Jón Auðunn Jónsson Ég vildi aðeins benda hv.þm. Mýr. á það dæmi, að hann hafi tekið veðdeildarlán með 5% vöxtum og 10% afföllum. Mundi hann, þegar hann væri búinn að borga afföllin og þótt raunverulegir vextir á 20 ára láni væru 6%, taka lán eftir 5 ár með 5½% til þess að borga upp lánið? Ef hv.þm. skilur ekki þetta, þá ætti hann að láta vera með að segja, hvaða vaxtakjör þurfi að vera á láni til þess að rétt sé að borga það upp.

Halldór Steinsson Ég legg til, að þessu máli verði vísað til n., þar sem það fer fram á útgjöld úr ríkissjóði. Hitt læt ég mér í léttu rúmi liggja, hvort því verður vísað til fjhn. eða landbn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Ég get litlu svarað þessari fyrirspurn, af skiljanlegum ástæðum, þar sem svo mikil þörf er á því, að ríkið byggi, og svo mikið hefir verið byggt undanfarin ár. Þetta er ekki óeðlilegt, þar sem svo má kalla, að núlifandi kynslóð tæki við ónumdu landi í þessu efni. Því er ógerningur að byggja allt í einu, sem þörf er á. Ég er samdóma hv. fyrirspyrjanda, að þörf er á listasafnsbyggingu, og verður að hugsa fyrir henni. En ég fæ ekki séð, að röðin sé komin svo nálægt listasafnshúsi og húsi yfir náttúrugripasafnið, meðan ekki er til hér í Reykjavík gagnfræðaskóli og háskóli, og að sama skapi skortur á skólahúsum og öðru úti um landið. Ég hefi litið þannig á, að þetta væri að vísu rétt mál, en ekki sanngjarnt að búast við, að Alþingi geti á næstu missirum lagt verulegt fram í þessu efni. Svo sem hv. 2. landsk. tók fram, verður þetta að vera vandað stórhýsi; er því betra að láta það bíða síns tíma heldur en að koma fljótlega upp einhverri ómynd, sem bráðlega yrði of lítið. Ég álít, að hv. 2. landsk. hafi nokkuð blandað saman orsök og afleiðingum í sambandi við listaverkin. Það er rétt, að nokkur árangur hefir orðið af lögunum um Menningarsjóð frá 1928. Með þeim var að litlu leyti bætt úr mjög mikilli þörf, sem erfitt var að uppfylla áður. Síðan munu hafa verið keypt listaverk fyrir 12000–14000 kr. árlega. Þetta hefir þá þýðing, að þeir mörgu og að miklu leyti markaðslausu listamenn hafa fengið, að vísu lítinn markað, en þó þann bezta, sem þeir hafa aðgang að. Á þennan hátt eignast þjóðin dálítið af listaverkum, styður listamenn og safnar varanlegri eign í þessu. Þó að þau séu enn geymd hér og lokuð inni, þá er samt sú bót í máli, að þau eru eign þjóðarinnar og koma einhverntíma fram, bíða aðeins eftir húsinu. Og því lengur sem safnað er, því meiri verður nauðsynin að byggja yfir safnið. En ég hygg, að hv. 2. landsk. hljóti að verða mér sammála í því, að þótt keypt hafi verið fyrir 12–14000 kr. í 2 ár, þá sé það ástæðulaust, að til þess að geyma 25000 kr. virði af listaverkum verði nú þegar að reisa byggingu fyrir ½ millj. kr., meðan annað nauðsynl. bíður. Listaverkum ríkisins hefir verið skipt á milli Alþingishússins, ráðherrahússins og sendiherrabústaðarins í Kaupmannahöfn. Ég lét ennfremur nokkur málverk í ríkisskólana: 3 í menntaskólann, 3 í kennaraskólann, eitt í Akureyrarskóla, eitt í hvern héraðsskólanna, eitt í Blönduósskóla og eitt í húsmæðradeildina að Laugum. Ég hefi heyrt, að eitt hefði verið sent kvennaskólanum.

Ekki

. Ég heyrði ráðgert að senda þangað mynd af sr. Eiríki Briem, sem var þar heilan mannsaldur í skólanefnd, en af því hefir þá ekki orðið. Ennfremur er eitt málverk í skrifstofu konungsritara í Amalienborg. Það kann að vera, að þessi upptalning sé ekki tæmandi, en listaverkin eru í stuttu máli á opinberum stöðum hér á landi og á 2 stöðum erlendis. Ég veit ekki til, að nein listaverk séu annarsstaðar; sé svo, hefir því verið þannig ráðstafað af öðrum en mér. - Þetta er það, sem ég hefi um málið að segja. Býst ég ekki við að þurfa að eyða meiri tíma í það, með því annríki, sem hér er í hv. deild.

Halldór Steinsson Úr því að rætt er um listaverk, vil ég leyfa mér að beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann hlutist til um, að skrípamyndir þær, sem hanga í hliðarherbergi þessarar deildar, og jafnvel fleiri myndir, sem húsið er talið prýtt með, verði teknar niður fyrir hátíðahöldin í sumar, því að þær mundu gefa útlendingum miður góða hugmynd um listasmekk Íslendinga.