Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir svohljóðandi þáltill.: Alþingi ályktar að tekinn verði upp sérstakur skattafsláttur handa börnum. Afslátturinn fylgir hverju barni til 16 ára aldurs. Foreldrar eða forráðamenn barna nýta skattafsláttinn með frádrætti frá sköttum eða endurgreiðslu við álagningu líkt og um persónuafslátt væri að ræða. Fjmrh. er falið að skoða nánari útfærslu slíks afsláttar og hvort afslátturinn skuli fara stighækkandi eftir fjölda barna. Fjmrh. skal við upphaf haustþings 2004 leggja tillögur sínar fyrir Alþingi í frumvarpsformi. Skal að því stefnt að lög um skattafslátt handa börnum taki gildi í upphafi árs 2005. Kröfur í nútímaþjóðfélagi um menntun, íþróttir og félagsstarf barna hafa kallað á aukin útgjöld foreldra vegna barna sinna. Slík útgjöld teljast nú nauðsynleg til að sinna sjálfsögðum þörfum barna svo þau fái notið viðbótarmenntunar, t.d. í tónlist, þjálfun í íþróttum og öðru félagsstarfi. Ekki fer á milli mála að með virkri þátttöku barna í áðurnefndu menntunar- og íþróttastarfi sem barninu býðst er jafnframt verið að efla mannkosti barnsins og verja það fyrir óæskilegum áhrifum t.d. af völdum vímuefna. Þessi nýi kostnaður sem foreldar sjá nú í heimilishagkerfinu er sá kostnaður sem tengist alls kyns íþrótta- og tómstundaiðkun barna okkar. Kostnaður samfara þessu er umtalsverður. Fyrir utan æfingar og námskeiðagjöldin er allur búnaður sem íþrótta- og tómstundastarfi fylgir dýr. Þetta eru háar upphæðir þegar allt er tekið saman og verður til þess að margir foreldrar veigra sér við að senda börn sín á námskeið vegna kostnaðar. Tekið er gjald fyrir skólamáltíðir og ræðst það að nokkru af fjárhag foreldra hvort þeir hafi efni á að greiða fyrir slíkt. Útkoman í þessu hefur orðið til þess að ekki fá öll börn heitan mat í hádeginu þrátt fyrir að skólinn eigi að kallast einsetinn heilsdagsskóli. Flest börn eru í skólanum frá átta til tvö eða um 34 kennslustundir á viku að meðaltali. Jafnframt þarf að greiða fyrir gæslu eða vistun eftir skóla ef foreldrar geta ekki sinnt þeim vegna vinnu. Oft er í boði einhvers konar námskeið í gæslunni og í flestum tilfellum þarf að greiða fyrir þau námskeið líka að viðbættu vistunargjaldi. Með þessu öllu er grunnskólinn sem á í raun að vera gjaldfrír orðinn stór kostnaðarliður í bókhaldi heimilanna. Foreldrar vita frá fæðingu barna sinna að börnin eru það dýrmætasta sem þeir eiga. Þeir gera sitt besta til að hlúa að þeim og fræða þau um lífið og tilveruna því þau vita að þau koma til með að erfa landið. Við verðum því að leggja kapp okkar á að búa í haginn fyrir börnin. Þau eru framtíðin. Við verðum að leyfa þeim að taka þátt í hvers kyns heilbrigðu íþrótta- og tómstundastarfi og þar eiga öll börn að njóta jafnræðis og enginn á að verða út undan af fjárhagsástæðum. Við leggjum kapp á að gera þetta þó kostnaður sé mikill. Sjálfsagt og eðlilegt verður að teljast að foreldrar og forráðamenn barna í íþrótta- og tómstundastarfi eigi skilið að fá umbun. Unnt er að veita þá umbun í skattalegu formi. Skattafslátturinn er góð umbun sem foreldrar og forráðamenn barnanna ættu skilið að fá fyrir það eitt að leyfa börnum sínum að taka þátt í heilbrigðu íþrótta- og tómstundastarfi. Þetta yrði fjárfesting til framtíðar sem mundi án efa margborga sig að koma í framkvæmd. Börn og unglingar, foreldrar, forráðamenn, íþrótta- og tómstundafélög og þjóðarbúið sjálft hafa mikinn hag af þeirri skattalegu lausn. Þegar hagur þjóðarbúsins er tíundaður sem skattaleg lausn kemur í ljós að hæfir einstaklingar koma til með að byggja upp landið enn frekar og það kemur okkur öllum til góða. Það er líka löngu sannað að ef börnum og unglingum er haldið uppteknum við heilbrigða íþrótta- og tómstundaiðkun falla þau síður í gryfju reykinga, áfengis og eiturlyfja. Þannig er þetta ekki síður forvörn því að í dag eru okkur sagðar sögur af sölumönnum dauðans á skólalóðum grunnskólanna. Einnig ganga sögur um að auðveldara sé fyrir ungling að kaupa hass en bjór og að eiturlyf megi kaupa í heimsendingu sem eru afgreidd með skjótari hætti en pitsa í heimsendingu. Eðlilega hrýs fólki hugur við sögum af þessu tagi og vill með ýmsum ráðum vernda börn sín fyrir því böli sem getur fylgt reykingum, áfengi eða eiturlyfjaneyslu. Frjálslyndi flokkurinn leggur mikið upp úr því að stuðningurinn við foreldra og forráðamenn barna í skattalegu formi verði efldur enn frekar. Þessi þáltill. er ein af þeim raunhæfu lausnum sem Frjálslyndi flokkurinn leggur til svo foreldrar geti betur eflt forvarnastarf innan fjölskyldu sinnar.

Virðulegi forseti. Sigurlín Margrét Sigurðardóttir hreyfir hér mjög mikilvægu máli sem er aðbúnaður barnafjölskyldna í landinu og hún kemur hér með athyglisverða tillögu um með hvaða hætti væri unnt að koma til móts við þær. Ég tek fram í upphafi máls míns að ég kem ekki í ræðustól til að lýsa yfir stuðningi Samfylkingarinnar við þessa leið. Við höfum farið fremur varlega í að fara með mismunandi skatta fram gagnvart ólíkum hópum en það á að skoða allt í þeirri stöðu sem orðin er í þessum málum í samfélaginu. Hingað til hafa það verið barnabætur og persónuafsláttur kannski fyrst og fremst sem notað hefur verið til að jafna gagnvart barnafjölskyldunum. Skattkort hafa verið boðuð og á tímabili skoðuðum við í mínum flokki möguleika á fjölskylduskattkorti sem ég er enn þá nokkuð hrifin af. Þá væru tekjur allrar fjölskyldunnar skoðaðar og reynt að meta þær saman þó að tekið væri tillit til sérsköttunarinnar. En þetta er ekki einfalt mál. Þegar við erum á ferð í fyrirtækjum og úti á meðal fólks þá benda t.d. einstæðir foreldrar mjög oft á þörfina fyrir að hafa leyfi til að nýta skattkort barna sinna sem eru komin yfir 16 ára aldur og hafa bent á það sem Sigurlín Margrét nefnir í tillögunni, þ.e. hin miklu útgjöld fjölskyldunnar og aldrei verða þau þyngri fyrir heimilið en þegar er einn framfærandi. Þess vegna er svo mikilvægt að við á Alþingi grípum þau tækifæri sem gefast til þess að ræða málefni barnafjölskyldunnar og að við horfum hispurslaust framan í þá staðreynd að að henni er ekki vel búið í samfélagi okkar. Við eigum að ræða hvers konar samfélag við viljum og hvaða hlutverk við ætlum fjölskyldunni í íslensku samfélagi. Ég ræddi um matvælaverð á dögunum og ég vísaði til upplýsinga frá skattstofunni en hún gerir úttektir fyrir meðalfjölskylduna. Ég fékk upplýsingar um að matarútgjöld fyrir fjölskyldu sem mælist 2,82, þ.e. nokkuð liðlega undir þriggja manna fjölskyldu, væru um 40 þús. kr. Sú mælieining, 2,82, segir okkur mikið um hvaða þróun hefur orðið í samfélagi okkar og við eigum að spyrja: Viljum við að slík þróun haldi áfram? Börnum fækkar í öllum löndum Evrópu og sögur eru sagðar af því að foreldrar á framabraut kjósi að vera barnlaus vegna þess að stuðningur við barnafjölskyldur og tækifæri fyrir foreldra í erfiðum störfum til að vera bæði foreldrar og sinna starfi eru ekki mikil og að þetta er erfið staða. Erfið staða, já fyrir foreldrana sem vilja vera foreldrar, sinna erfiðum störfum og eiga börn en það eru börnin sem við eigum að einblína á. Staða barnanna í samfélaginu, umönnun barnanna, möguleikar foreldra til að vera með börnunum í veikindum, taka þátt í því sem er að gerast hjá þeim, t.d. í skólanum, og vera foreldri upp á það sem foreldrahlutverkið þýðir. Við töluðum líka hér á dögunum um leikskólann og Samfylkingin hefur farið fram með það í kosningabaráttu að byrja að taka leikskólann undir grunnskólaskylduna, þ.e. elstu og efstu árgangar og elstu börn í leikskóla séu í skóla og í upphafi verði fjórir tímar gjaldfrjálsir af því að það væri skólatími barnsins. Vinstri grænir gengu lengra í tillögum sínum sem ræddar voru í síðustu viku og vilja að nefnd sé boðuð þar sem ríki og sveitarfélög skoði það saman að leikskólinn verði frír. Af hverju erum við að ræða málið frá svona ólíkum sjónarhóli? Hvort leikskóli eigi að vera frír því að hvert leikskólapláss er svo þungur baggi fyrir hvert foreldri. Við ræðum matarverðið af því að maturinn fyrir þriggja manna fjölskyldu, ég tala ekki um fjögurra manna, er allt of þungur póstur miðað við launakjör í landinu og við höfum verið að ræða um hvernig hægt sé að koma til móts við barnafjölskyldur. Við ræðum þetta vegna þess að úrræði ríkisstjórnarinnar hafa verið slök. Um margra ára bil hefur verið dregið úr barnabótunum. Í barnalandinu, hjá barnaþjóðinni hefur núv. ríkisstjórn valið það þegar hún er að ná sér í peninga og spara að draga úr barnabótum og rýra þær að verðgildi. Nú er búið að lofa og boða að aftur verði farið að auka barnabæturnar, en þá er dregið úr vaxtabótunum sem er einn pósturinn enn sem ég hef ekki nefnt og er mjög þung útgjöld fyrir barnafjölskyldur, fólk sem er að koma jafnvel úr námi eða fólk sem hefur verið alla tíð á lágum launum, er að koma sér upp heimili, vill koma sér örugglega undir þak og eignast sitt eigið heimili. Þetta er ekki efnilegt og sú mynd er ekki fögur sem ég dreg upp. En ég kem hér til að segja við hv. þm. Sigurlín Margréti Sigurðardóttur sem hefur komið inn á Alþingi Íslendinga og brotið enn eitt glerþakið sem við erum oft að fást við í samfélagi okkar og hefur oft komið í hlut kvenna að brjóta, að koma hér og berjast, ekki bara sem einstaklingur á Alþingi fyrir bættum hlut þeirra sem hún ætlar að bera fyrir brjósti heldur líka sýna það að fólk með hömlur eins og hún er með stendur fyrir sínu. Ég er feykilega hreykin af því að kynsystir mín hefur tekið að sér þetta hlutverk. Þess vegna kem ég hér og segi við hana: Þó að ég geti ekki lofað stuðningi við nákvæmlega þá útfærslu sem hún leggur til, þá heiti ég henni stuðningi við þær hugmyndir sem hún er að setja hér fram um að taka á málum barnafjölskyldnanna, að bæta eigi hag barnafjölskyldna og að miklu sé ábótavant. Við eigum að taka höndum saman um að laga það.

Virðulegi forseti. Þessi till. til þál. sem hér hefur verið mælt fyrir af hv. þm. Sigurlín Margréti Sigurðardóttur um sérstakan skattafslátt vegna barna, er einn vegvísirinn enn í þeirri umræðu að styrkja og bæta kjör barnafólks og koma á auknu jafnrétti milli þeirra sem eiga og ala upp börn í samfélaginu. Það er alveg hárrétt sem hér er komið inn á að við beitum skattkerfinu til jöfnunar, þ.e. eitt hlutverk í beitingu skattkerfisins er annars vegar að jafna byrðar, taka skatta af þeim sem við teljum að geti staðið undir því að greiða skatta og síðan að veita stuðning af hálfu ríkisins með einum eða öðrum hætti til þeirra sem við teljum að þurfi helst á því að halda. Þannig beitum við skattkerfinu beint til jöfnuðar. Það er því í hæsta máta eðlilegt að hér sé borin hér fram tillaga sem miðar að því að horfa á sérstakan skattafslátt vegna barna. Það er svo að börnin eru þau sem landið erfa, börnin eru það dýrmætasta sem hver og ein kynslóð leggur fram til næstu kynslóðar og því skiptir miklu máli í allri þeirri vegferð að hver kynslóð skili af sér börnum til næstu kynslóðar sem taki betur á hlutunum en sú fyrri gerði. Það hlýtur að vera hið eilíflega og ævinlega hlutverk okkar sem viljum berjast fyrir bættum heimi til framtíðar og geta þar stöðugt stigið skref. Það er alveg hárrétt og ég get í hæsta máta tekið undir það sem stendur í greinargerð með þessari tillögu, með leyfi forseta: ,,Kröfur í nútímaþjóðfélagi um menntun, íþróttir og félagsstarf barna hafa kallað á aukin útgjöld foreldra. Þessi útgjöld teljast nú nauðsynleg til að sinna sjálfsögðum þörfum barna, svo að þau fái notið íþrótta- og tómstundastarfs sem og viðbótarmenntunar, t.d. í tónlist. Virk þátttaka barna í félags- og íþróttastarfsemi er til þess fallin að efla mannkosti barns og verja það fyrir óæskilegum áhrifum, t.d. af völdum vímuefna. Kostnaður vegna þessa er umtalsverður og oft meiri en margir foreldrar geta staðið undir.`` Ég held að við þekkjum þetta öll í raun. Við getum nefnt mörg dæmi sem staðfæra þetta. Öll mismunun á möguleikum barna til þess að njóta menntunar og þroska í samfélaginu er stórhættuleg. Því meiri mismunun, því meiri ójöfnuður, því meira bil fáum við á milli þjóðfélagshópa ef hver einstaklingur, sem er dýrmætur í sínu samfélagi, fær ekki að þroskast innan samfélagsins á eðlilegan hátt eða búa sig sig undir að takast á við þau verkefni sem honum verða síðan falin. Það er því afar brýnt að sem mestur jöfnuður ríki í möguleikum barna alveg frá fæðingu og til fullorðinsára þegar þau fara sjálf að hasla sér völl í lífinu. Þetta frv. er því einn góður vegvísir á þeirri leið. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði höfum flutt hér þáltill., eins og hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir minntist réttilega á, um gjaldfrjálsan leikskóla í áföngum þannig að foreldrar geti sent börn sín á leikskóla, bæði til að njóta þeirrar menntunar sem þar er í boði, enda er leikskólinn orðinn hluti af hinu almenna mennta- og skólakerfi, og einnig til þess að koma til móts við foreldra að þeim séu ekki íþyngt með óhóflegum greiðslum til að geta sent börn sín á leikskóla eða notið þeirrar þjónustu sem leikskólinn er fyrir fjölskyldur í landinu. Því höfum við lagt hér fram frv. um gjaldfrjálsan leikskóla í áföngum, sem er einn liður að sama marki og þessi tillaga hér miðar að. Það er líka vert að gera sér grein fyrir því að í gegnum skattkerfið er núna þegar beitt ákveðinni mismunun. Það eru allar þær tekjutengingar sem fólk má búa við. Tökum t.d. ungt fólk sem er að koma úr námi eða stofna fjölskyldu, koma sér upp húsi og heimili, þetta er gríðarleg fjárfesting sem þarf þarna að stofna til og það sem þetta unga fólk hefur til að afla sér fjármuna til þess eru hugur og hönd, þ.e. með vinnu sinni. Þá er nú þannig í pottinn búið að einmitt þetta launafólk, fólk sem vinnur og vinnur og reynir að ná inn auknum fjármunum í gegnum laun vinnu sinnar, er hundelt með tekjutengingum, barnabætur tekjutengdar, afborganir af námslánum tekjutengdar, húsaleigubætur eða vaxtabætur, tekjutengingarnar eru alls staðar. Lífeyririnn er tekjutengdur. Þannig að ungu fólki sem er að koma upp börnum og heimili er á vissan hátt refsað í gegnum skattkerfið og gert erfiðara fyrir að koma sér upp heimili. Sú tillaga sem hér er flutt er einmitt liður í því að skoða þá hlið málsins að veita sérstakan skattafslátt vegna barna. Ég tel að þetta sé kannski ekki beinasta leiðin til þess. Við eigum að taka á öðrum leiðum í þessum málum frekar. En engu að síður er þessi tillaga mjög sterkt innlegg inn í þá umræðu og það er athyglisvert, og ég held að þingið ætti að taka mið af því í vinnu sinni og þeim lagabreytingum sem hér gætu verið unnar, taka tillit til þess að hvert málið á fætur öðru kemur hér inn á þing sem miðar að því að styrkja stöðu barnafjölskyldna, jafna kjör og styrkja stöðu barnafjölskyldna og stöðu barna í samfélaginu. Þetta eru ein skýrustu skilaboðin, finnst mér, sem hafa komið inn á þing nú í upphafi og væri vel ef Alþingi tæki nú virkilega heildstætt á þessum málum og þannig að verkin töluðu en ekki bara orðin ein, að það væru verkin sem sýndu merkin. Þessi tillaga hv. þm. Sigurlínar Margrétar Sigurðardóttur er góður vegvísir inn í þá heildarumræðu.

Herra forseti. Við ræðum hér till. til þál. um sérstakan skattafslátt vegna barna. Þegar tillaga þessi er lesin í hörgul sést fljótt að þetta eru í rauninni barnabætur, ótekjutengdar barnabætur, og það er meira að segja gert ráð fyrir að þær verði háðar fjölda barna í fjölskyldu en verði algjörlega ótekjutengdar. Það eru rök fyrir því, herra forseti. Í fyrsta lagi þau rök að jafna aðstöðu foreldra sem eru með sambærilegar tekjur og önnur hjón sem eiga engin börn. Það er verið að jafna aðstöðu þeirra, bæði með svipaðar tekjur. Það sem mælir á móti því er að þessi tillaga gerir ráð fyrir því að fólk með mjög háar tekjur, jafnvel með milljón á mánuði, fái barnabætur óskertar. Og þær eru að sjálfsögðu greiddar með sköttum allra, líka þeirra sem eru með lágar tekjur. Það kemur þannig út að það er þá verið að skattleggja foreldra með lágar tekjur í gegnum virðisaukaskatt, í gegnum skatta almennt til þess að greiða barnabætur til foreldra með mjög háar tekjur. Á sínum tíma þegar barnabætur voru hækkaðar mikið í vandræðunum miklu 1993, 1994 og 1995, þá var að tillögu Alþýðuflokksins sáluga tekin upp mikil tekjutenging þessara stórhækkuðu barnabóta. Þannig að það var litið til félagslegrar stöðu fjölskyldunnar. Síðan þá hafa menn verið að vinna í því að afnema þessar tekjutengingar, milda þær og minnka og það er markmið núverandi ríkisstjórnar að vinna áfram í því að minnka tekjutenginguna. Þannig að við erum að stefna á það sem þetta frv. gerir ráð fyrir. En þá kemur spurningin hvort það sé eðlilegt að vera að borga fólki með mjög háar tekjur bætur sem eru greiddar með sköttum allra, líka þeirra sem eru með lágar tekjur. Og frv. tekur meira að segja að vissu leyti tillit til félagslegrar stöðu, vegna þess að það stendur í tillögunni að barnabætur fari stighækkandi eftir fjölda barna, þ.e. það er ekki sagt að hvert barn fái sínar barnabætur, heldur að það fari stighækkandi, og ég reikna náttúrlega með því að t.d. þrjú börn fái eitthvað hærri bætur eða skattafslátt en eitt barn, en ekki endilega þrefalt. Þannig að tekið sé tillit til þess að það er ódýrara að ala upp þrjú börn í einu heldur en þrisvar sinnum eitt barn. Í Evrópu hefur orðið mikil umræða um aðstoð við barnafólk vegna þess að fæðingum hefur fækkað mjög mikið og það horfir til vandræða vegna þess að börn nútímans standa undir velferðarkerfi framtíðarinnar á grundvelli kynslóðasamningsins. Þess vegna er mjög mikilvægt að það fæðist börn og það þarf að stuðla að því með öllum ráðum að það gerist. Hér á landi er þessi vandi ekki til staðar í sama mæli. Íslendingar hafa verið mjög duglegir að eiga börn og íslenskt þjóðfélag er mjög barnvænt, afstaða fólks til barna er mjög jákvæð, andstætt því sem víða er í Evrópu. Og þess vegna er ekki eins mikil þörf á því að styðja börn sérstaklega og alveg sérstaklega er ekki þörf á því að styðja barneignir tekjuhás fólks, fólks sem er kannski með milljón á mánuði. Þannig að ég hef dálitlar efasemdir um þetta frv. vegna þess arna, að það eigi að vera algerlega óháð tekjum. Og það er bara af félagslegri ástæðu að mér finnst óeðlilegt að skattleggja fólk með lágar tekjur og sem á börn og hefur kannski erfiða framfærslu, mikla ómegð, skattleggja það til þess að borga óskertar barnabætur í sama mæli til fólks með háar tekjur.

Virðulegi forseti. Það er hárrétt sem hv. þm. Pétur Blöndal sagði. Við leggjum til að þær bætur sem kunna að verða útfærðar eftir þessari tillögu verði ekki tengdar tekjum. Hv. þm. veltir fyrir sér hvort það sé ekki of mikið í lagt að barnabætur gangi til fólks með háar tekjur. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því að eins og við höfum kynnt okkar stefnu í Frjálsl. varðandi skattalagabreytingar þá höfum við lagt til að hátekjuskatturinn yrði ekki afnuminn. Það er auðvitað í samræmi við þá skoðun okkar að þeir sem hafa hæstu tekjurnar í þessu þjóðfélagi geti borgað meira. Vissulega höfum við tekið undir það að sú viðmiðunartala sem þar er núna, 350 þús. kr. hjá einstaklingi, mætti vera hærri. Hins vegar erum við andvíg því sem ríkisstjórnin leggur til, að afnema hátekjuskattinn. Við teljum að áherslurnar eigi að snúa að barnafólkinu. Það telur reyndar stjórnarandstaðan öll. Stjórnarandstaðan hefur öll flutt mál sem snúa að hag fjölskyldunnar. Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir vék að því áðan varðandi matarverðið. Vinstri grænir hafa flutt tillögu um að afnema gjöld á leikskólum. Allar vísa þessar hugmyndir í sömu átt, í átt að því að efla stöðu barnafjölskyldunnar. Ég heyri það á hv. þm. að hann er út af fyrir sig ekki andvígur því en veltir fyrir sér hvort það sé of mikið í lagt að hafa barnabætur ótekjutengdar og þær renni einnig til þeirra sem hafa háar tekjur. Við teljum að það eigi að vera en að hátekjuskatturinn eigi hins vegar að vera til staðar.

Herra forseti. Hv. þm. sagði að mörkin fyrir hátekjuskattinn, 350 þúsund, mættu vera hærri. En þá gefur hann bara engar tekjur í ríkissjóð. Tekjur fara mjög hratt lækkandi, þessi stofn, ef mörkin eru hækkuð. Það eru nefnilega svo sárafáir framteljendur með mjög háar tekjur. Sumir hafa kallað þetta öfundarskatt af því að hann gefur sáralítið en dregur úr frumkvæði og dugnaði þeirra sem eru með háar tekjur. Hann gefur sem sagt mjög lítið. Það sem þetta frv. gengur út á er að taka fyrst hátekjuskattinn af fólki, þeim sem hafa háar tekjur, og greiða þeim síðan óskertar barnabætur til baka. Ég sé nú ekki tilganginn í því.

Virðulegi forseti. Var ekki einhver misskilningur í þessu síðasta andsvari, alla vega í lokin? Við í Frjálsl. höfum ekki lagt til að taka af hátekjuskattinn. Við höfum sagt að við teldum að það ætti að halda hátekjuskattinum, byrja frekar á að bæta hag barnafjölskyldunnar í landinu og efla stöðu hennar. Það er misskilningur að við höfum lagt til að afnema hátekjuskattinn. Ég hef hins vegar sagt að mér fyndist mega skoða hvort að hækka ætti mörk hátekjuskattsins upp frá þessum 350 þús. kr. eins og þau eru í dag. Það er misskilningur ef hv. þm. hefur talið að með því væri ég að leggja til að hátekjuskatturinn yrði lagður af. Svo er ekki. Ég tel brýnt að horfa til þess að barnafjölskyldurnar í þessu landi þurfa sérstakrar aðhlynningar við. Við getum veitt slíka aðstoð með mörgum aðferðum. Við getum gert það með því að breyta gjaldtöku, með því að hækka barnabætur eða í gegnum skattkerfið, eins og við leggjum til hér, með því að láta barnafjölskyldur njóta skattafsláttar. Það væri hægt að gera þetta í gegnum matarverðið. Barnmargar fjölskyldur fara með meira til matarinnkaupa en þær sem fámennari eru o.s.frv. Því verður ekki á móti mælt að ríkisstjórnin hefur ekki lagt fram tillögur í þessa veru. Hún hefur lagt til að afnema hátekjuskattinn í áföngum. Hún hefur lagt til að auka álögur á barnafjölskyldur, m.a. með því í að breyta vaxtabótum. Stefna ríkisstjórnarinnar er öfug við hugmyndir okkar í þessari tillögu. Við leggjum til að þessi leið verði skoðuð og menn velti fyrir sér hvort hér sé komin leið sem geti bætt hag barnafjölskyldunnar.

Herra forseti. Ég hélt því ekki fram að flutningsmenn þessarar tillögu ætluðu að afnema hátekjuskattinn. Ég sagði einmitt að þeir ætluðu að halda honum við og taka háa skatta, t.d. af barnafjölskyldum sem hafa háar tekjur, og borga þeim síðan ótekjutengdar barnabætur í staðinn, þ.e. taka fyrst af þeim peningana og borga þá svo til baka. Það er dálítill munur á því hvort um er að ræða barnabætur eða skattafsláttur. Hann er ekki mikill en hann felst í því að barnabætur eru eign barnsins en skattafslátturinn eign framfæranda. Þar getur verið munur á aðstæðum barna, t.d. ef barn býr ekki hjá foreldri, í skilnuðum og slíku. Það eru þekkt dæmi um að foreldrarnir stingi barnabótum í vasann en hinn raunverulegi framfærandi, kannski afi og amma, fái ekki barnabæturnar. Þá er dálítill munur á þessum tveimur leiðum, að fara í skattafslátt eða fara í barnabætur. Ég vildi svona rétt koma því að.

Herra forseti. Það er full ástæða til að fagna því að hér er lögð fram tillaga til að styrkja og styðja barnafjölskyldur í landinu. Ég vil þakka hv. þm. Sigurlín Margréti Sigurðardóttur og hennar meðflutningsmönnum fyrir framlagningu á þessu máli. Nú er það ekki svo að ég muni hér og nú lýsa yfir stuðningi við þá leið sem hér er lagt til að farin verði. Ég er fyrst og fremst að lýsa stuðningi við að styrkja og styðja barnafjölskyldur betur en gert hefur verið. Ég vil samt, herra forseti, segja að ég tel ekki miklar vonir til að á þessu kjörtímabili verði hagur barnafjölskyldna bættur. Það er full ástæða til að rifja upp og verður aldrei of oft gert að á síðasta kjörtímabili skerti ríkisstjórnin verulega barnabætur og þar með kjör barnafjölskyldna. Staðan er einfaldlega sú að minna er varið til barnabóta á árinu 2003 en var á árinu 1995 þegar þessi ríkisstjórn tók við. Það vantar verulega upp á það, sennilega einar 1.500 millj. kr. Skerðing á barnabótum í tíð þessarar ríkisstjórnar er sennilega um 10 milljarðar kr. Ég og minn flokkur höfum viljað fara þá leið að hafa barnabætur ótekjutengdar og greiða með öllum börnum að 18 ára aldri. Ísland er eitt fárra ríkja í Evrópu sem tekjutengir barnabætur. Á barnabætur er yfirleitt litið sem rétt barnsins sem ekki eigi að vera tengdur tekjum foreldra. Á árinu 1995 var ótekjutengdur hluti barnabóta greiddur með öllum börnum að 16 ára aldri. Nú er hann einungis greiddur með börnum að sjö ára aldri. Ég sé að hv. þm. miðar við að afslátturinn, þ.e. sérstakur ótekjutengdur skattafslátt handa foreldrum eða forráðamönnum sem hafa börn á framfæri sínu, nemi tiltekinni upphæð fyrir hvert barn til 16 ára aldurs. Því væri fróðlegt, við þessa umræðu, að heyra sjónarmið hv. þm. um hvers vegna miðað er við 16 ára aldur en ekki 18 ára aldur. Ég vil halda því til haga að auðvitað eru til margar leiðir til að bæta hag barnafjölskyldna gegnum skattkerfið, eins og hv. þm. leggur til. Ég vil rifja upp að ég hef á mörgum undangengnum þingum flutt tillögu um að foreldrar geti nýtt sér ónýttan persónuafslátt barna. Ónýttur persónuasláttur barna er verulegur. Á bak við það er svipuð hugsun og hér er og var ég þá sérstaklega að hugsa um einstæða foreldra þó að vissulega þurfi að skoða það líka í ljósi þess að tekjulágar barnmargar fjölskyldur þyrftu líka á slíkri aðstoð að halda í skattkerfinu. Ég vil taka fram, herra forseti, að ég tek undir þau rök sem hv. þm. flytur fyrir tillögu sinni, ekki síst fyrir þeim kafla sem fjallar um þær kröfur sem eru í nútímaþjóðfélagi um menntun, íþróttir, félags- og tómstundastarf barna. Því miður stöndum við hér frammi fyrir stéttskiptu þjóðfélagi þar sem stéttskipting er frekar að aukast. Það hefur komið fram í ýmsum könnunum að börn tekjulágra fjölskyldna eða einstæðra foreldra með litlar tekjur hafa ekki sömu möguleika og börn efnameiri foreldra til að stunda íþróttir og ýmiss konar félagsstarf. Þetta kostar einfaldlega miklu meira en það gerði áður og ýmis starfsemi sem fram fer í skólunum, íþróttastarfinu o.fl., er kostnaðarsöm, ekki síst fyrir tekjulágar fjölskyldur. Reyndar hafa sveitarfélögin séð ástæðu til þess, séð sig knúin til að veita sérstaka fjárhagsaðstoð handa tekjulágum fjölskyldum til að börn þeirra geti stundað ýmiss konar tómstundastarf, íþróttir, félagastarf o.fl. sem önnur börn geta tekið þátt í. Rökin sem hér eru sett fram eru sannarlega rétt. Þó að ýmsir telji að kostnaðurinn við að ala upp börn sé mestur á fyrstu árum ævi barnanna þá er hann jafnvel enn meiri þegar börnin vaxa úr grasi, ekki síst þegar börn eru komin kannski á 12--16 ára aldurinn. Herra forseti. Ég tek heils hugar undir þá hugsun sem hér kemur fram. Þessari tillögu mun væntanlega vísað til efh.- og viðskn. þar sem ég á sæti. Ég tel næsta öruggt að hún muni þar fá þá umfjöllun sem henni ber. Hv. formaður efh.- og viðskn. boðaði það á síðasta fundi að tillögur þingmanna mundu nú fá meira vægi í efh.- og viðskn. en áður hefur verið gert og teknar þar til efnislegrar umfjöllunar. Það hefur ekki verið gert áður, sem er náttúrlega ósiður og vanvirðing við minni hlutann á þinginu. Tillögur þingmanna fá yfirleitt umfjöllun á korteri eða hálftíma á lokadögum þingsins. Þær eru jú sendar til umsagnar en fá yfirleitt ekki efnislega umfjöllun í nefndum. Nú reynir á þetta. Ég efa ekki að hv. þm. Pétur Blöndal, formaður efh.- og viðskn., muni standa við það sem hann boðaði á síðasta fundi nefndarinnar. Ég vænti þess að tillagan fái góða umfjöllun og verðuga í efh.- og viðskn. eins og hún á skilið og þakka hv. þm. fyrir að flytja þessa tillögu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur fyrir hennar mál og afstöðu hennar til þessa máls. Ég skil vel að hún tjái ekki beinan stuðning flokks síns við nákvæmlega þessa útfærslu að svo komnu máli. Reyndar má segja að ekki sé gefin nákvæm forskrift að því hver útfærslan á að vera heldur séum við í raun að leggja inn til umfjöllunar í þinginu hvað gera megi til að bæta hag barnafjölskyldna í landinu. Hv. þm. spurði hvers vegna við gerðum ráð fyrir afslætti til til 16 ára aldurs. Það er vegna þess að fólk fær skattkort sín og persónuafslátt við 16 ára aldur og fer þá yfirleitt að nýta skattafslátt sinn sjálft. Við vildum ekki blanda því saman eða flækja með því að fara upp fyrir 16 árin þó að einhver rök kunni að vera fyrir því. Við greindum þar á milli í þessari tillögu okkar.

Herra forseti. Ég vildi bara láta það koma fram að ég tel þetta svar hv. 5. þm. Norðvest. fullnægjandi og rökrétt.

Virðulegi forseti. Ég þakka þær umræður sem hér hafa farið fram um tillögu okkar, þingmanna Frjálsl., sem við flytjum öll saman. Við viljum huga að því hvernig megi bæta hag barnafjölskyldna í landinu í gegnum breytingar á skattkerfinu, með því m.a. að velta því upp hvort það sé hugsanlega æskileg og góð leið að tekinn verði upp sérstakur skattafsláttur sem tilheyri börnum en sem fjölskyldan, foreldrar og forráðamenn, geti nýtt sér og sínum til framfæris og til betra lífs. Hv. þm. Sigurlín Margrét Sigurðardóttir fór nákvæmlega yfir efni þessarar þáltill. og þess vegna mun ég ekki endurtaka það hér. Ég vil aðeins segja það að við teljum í Frjálsl. að það sé afar mikil þörf á því að skoða hvernig megi lagfæra stöðu barnafjölskyldna í landinu og þetta sé einn af þeim raunverulegu kostum sem geti vissulega komið til greina. Við viljum einnig vekja athygli á því að í kosningabaráttunni á sl. vori ræddum við iðulega um tvennt varðandi skattamál, annars vegar stöðu barnafjölskyldna í landinu og hvernig mætti bæta hana og hins vegar stöðu láglaunafólks og horfðum þá sérstaklega til breytinga á persónuafslætti í því sambandi. Það er auðvitað alveg hárrétt sem komið hefur hér fram í tali hv. þingmanna að það eru margar leiðir til þess að bæta stöðu barnafjölskyldna í landinu. Sú tillaga sem þingflokkur Vinstri grænna hefur lagt hér fram, m.a. um að afnema gjöld á leikskólum í landinu, kemur auðvitað barnafjölskyldunum mjög til góða, alveg á sama hátt og sú tillaga sem við hér leggjum til mundi gera það. Það er hins vegar alveg ljóst að þær fjölmörgu hugmyndir sem stjórnarandstaðan hefur lagt til varðandi það hvernig efla mætti stöðu fjölskyldunnar í þessu landi --- Samf. hefur lagt sérstaklega til hugmynd um lækkun á matarskatti --- eru allt saman gegnar og góðar tillögur sem snúa allar í þá veru að bæta hag fjölskyldunnar, sérstaklega barnmargra fjölskyldna. Það er sláandi að stjórnarandstaðan öll sömul skuli hafa þessi atriði í skattkerfinu eða í afkomu barnafjölskyldunnar að sérstöku leiðarljósi við tillögugerð sína hér í þinginu. Þó að við höfum bent á þrjár mismunandi leiðir er alveg ljóst að stjórnarandstaðan í heilu lagi er tilbúin til þess að styðja tillögur sem bæta hag barnafjölskyldna í landinu. Ég vil leyfa mér að vonast til þess, virðulegi forseti, að það verði líka hlutskipti stjórnarflokkanna, að skoðuðu máli, að fara í útfærslur sem duga til þess að bæta hag barnafólks í landinu. Þjóðin eldist auðvitað þó að ekki gerist það með sama hraða kannski og í öðrum löndum þar sem barnsfæðingum fækkar mun meira en hér á landi en það mun einnig gerast hér á landi á næstu áratugum ef eftir gengur sama þróunin og í öðrum löndum. Þjóðin er vissulega að eldast, lífaldur lengist þannig að það verður hærra hlutfall af eldra fólki í landinu. Þar af leiðandi verða færri á vinnumarkaði til þess að bera uppi kostnað þjóðfélagsins. Það er að mörgu að hyggja í þessu máli og ég tel að við eigum að horfast í augu við það í tíma hvernig við getum eflt stöðu barnafjölskyldna í landinu. Sá hugsunargangur má ekki verða ráðandi hjá ungu fólki að það þurfi að velta því alveg sérstaklega fyrir sér hvort það eigi að fæða börn inn í þetta þjóðfélag vegna kostnaðar af því. Ég tel að við eigum að reyna að bæta hag barnafjölskyldna þannig að kostnaður vegna barnauppeldis minnki og að barnafjölskyldunum verði gert hærra undir höfði en öðrum skattgreiðendum, m.a. með jöfnunaraðgerðum eins og við leggjum hér til. Þess vegna teljum við í Frjálsl. að hér sé hreyft mjög þörfu máli sem ég vonast til að menn taki jákvætt undir við vinnu í hv. nefnd.

Virðulegi forseti. Ég vil fyrir það fyrsta þakka hv. þm. Sigurlín Margréti Sigurðardóttur fyrir að hreyfa þessu máli hér um leið og ég óska henni til hamingju með það að vera hér að flytja sitt fyrsta þingmál og ryðja áfram brautina sem hún hefur gert með jafnglæsilegum hætti og raun ber vitni. Það mál sem hér er flutt, eins og hefur komið fram hjá flokkssystrum mínum sem hér hafa talað, er ekki endilega þannig að við getum skrifað upp á það beint eins og það er hér, heldur getum við tekið heils hugar undir hugmyndina og þann hug sem liggur að baki og það er mikilvægt atriði. Ég hef reyndar lengi verið þeirrar skoðunar, frú forseti, að það eigi að nota skattkerfið til meiri jöfnunaraðgerða en gert er. Mig langar til að segja frá vinnu sem átti sér stað í svokallaðri byggðanefnd forsrh. á kjörtímabilinu 1995--1999 þar sem verið var að ræða um ýmsar aðgerðir í byggðamálum og þetta tengdist því og væntanlegri kjördæmabreytingu. Í þeirri ágætu nefnd var rætt töluvert mikið um námskostnað og hvernig við eigum að jafna aðstöðu unglinga og annars fólks til að sækja sér nám. Ég tók sem dæmi að ég mundi vilja gera þetta í gegnum skattkerfið og færði fyrir því þau rök að ef ég sem einstaklingur keypti mér á sama tíma hlutabréf í fyrirtæki sem skráð var á markað hér á Íslandi gæti ég merkt við það á skattframtali mínu og þá kæmi vottorð frá viðkomandi hlutafélagi um að ég hefði keypt þessi bréf og ég fékk skattafslátt 1. ágúst árið á eftir. Hugmynd mín var sú að við mundum nota þetta sama kerfi til að jafna aðstöðu fólks til að fara í framhaldsnám, með öðrum orðum ef ég fjárfesti í menntun barna minna ætti ég að geta talið það fram á skattskýrslu, þá kæmi vottorð frá viðkomandi skóla um að viðkomandi börn sæktu nám og í kjölfarið skattafsláttur í staðinn fyrir að greiða það út eins og gert er. Þetta fékk því miður ekki hljómgrunn. Ég vildi aðeins nefna þetta hér sem dæmi um það sem hægt er að gera í því kerfi sem við rekum, okkar ágæta skattkerfi sem er um margt langt á undan öðrum. Ég ætla ekki að eyða tíma í að ræða það hér en hvað varðar kerfið sjálft og tæknina væri auðvelt að gera þetta á þennan hátt og að því leytinu til væri það mjög auðvelt, frú forseti, að jafna aðstöðu fólks við barnauppeldi og koma til móts við barnmargar fjölskyldur í gegnum skattkerfið, hvort sem það er ótekjutengdur skattafsláttur eða tekjutengdur. Ég vil líka geta þess, virðulegi forseti, að þingmaður sem sat á Alþingi fyrir nokkuð mörgum árum fyrir Alþýðuflokkinn í Norðurl. v., Jón Sæmundur Sigurjónsson, flutti hér fyrir lifandis löngu tillögu um að foreldrar gætu nýtt ónýttan persónuafslátt nemenda í framhaldsskólum til þess að jafna þennan mun. Þetta þótti merkileg tillaga þó að hún hafi ekki náð fram að ganga. Enn fremur má minna á það sem hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir sagði áðan um flutning sinn á tillögum um ónýttan persónuafslátt barna. Herra forseti. Eins og kemur fram í ágætri grg. þáltill. aukast í sífellu kröfurnar um menntun, íþróttir og félagsstarf barna í nútímaþjóðfélagi. Þessar kröfur sem við erum að innleiða í þjóðfélag okkar valda mjög miklum mismun milli barna eftir því hvernig fjárhagsstaða eða atvinna foreldra er. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál hvernig við sjáum þennan mismun vera sífellt að aukast. Ég segi það alveg hiklaust og fullyrði að ansi oft er ég viss um að þetta er ein af ástæðunum fyrir einelti sem oft er rætt um í skólum og hefur mikið verið rætt um hér upp á síðkastið. Ég segi það alveg hiklaust sem gamall kennari og sem íþróttaþjálfari að oft og tíðum varð maður var við það að börn efnaminni foreldra gátu ekki sinnt áhugamáli sínu, hvort sem það var íþróttaiðkun eða annað, vegna þess að peningar voru einfaldlega ekki til. Þetta er náttúrlega eitt það versta sem við látum viðgangast í okkar þjóðfélagi, þessi mismunun er sífellt að aukast og þess vegna er það sá hugur sem kemur fram hér í umræddri þáltill. sem er svo sérstaklega góður. Við eigum örugglega samleið hvað það varðar, við þingmenn Samf. og þeir þingmenn Frjálsl. sem flytja þessa þáltill. Virðulegi forseti. Það hefur líka komið hér fram við þessa umræðu að það er erfiðara að vera með börn á framfæri í dag. Barnabætur hafa verið skertar eins og hér kom fram áðan. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir, sem ég efast ekki um að er með þessar tölur allar á hreinu, segir að í tíð núverandi ríkisstjórnarflokka hafi skerðing á barnabótum verið allt að tíu milljarðar í þau ár sem ríkisstjórnin hefur setið og það er auðvitað mjög alvarlegt mál. Nú á að halda áfram, ríkisstjórnin hefur fundið hin breiðu bök til að ná saman fjárlögum og nú á að ráðast á vaxtabæturnar sem auðvitað kemur líka illa við ungt fólk, fólk með börn, fólk sem er að koma sér þaki yfir höfuðið. Þetta, virðulegi forseti, vildi ég leggja inn í umræðuna um leið og ég endurtek það sem ég sagði áðan um það framtak sem hér er flutt og óska hv. þingmanni til hamingju með sitt fyrsta þingmál. Það er sérstaklega ánægjulegt og það sem kemur fram í því. Þó að ég viti að það hefur verið lenska hér að tillögur frá stjórnarandstæðingum fái ekki mikla umræðu eða að mikið sé hlustað á þær vænti ég þess að tillagan fái mikla og góða umræðu í þeirri nefnd sem henni verður vísað til. Ég trúi því og treysti að hv. formaður efh.- og viðskn., ef þessi þáltill. kemur þangað, muni taka málefnið til gaumgæfilegrar athugunar og umræðu, að þetta verði rætt þar vel og komi helst aftur til þings.

Virðulegi forseti. Ég vil færa hv. þingmanni árnaðaróskir í tilefni af því að hafa flutt sitt fyrsta þingmál sem er sögulegt hér í þingsölum. Ég hygg að þetta sé í fyrsta sinn sem heyrnarlaus þingmaður situr á þingi og flytur þingmál. Það er fyllsta ástæða til þess að óska þingmanninum til hamingju með þennan áfanga og vona ég að henni farnist vel í starfi á þessum vettvangi. Efni tillögunnar fjallar um sérstakan skattafslátt vegna barna og lýtur að því að auka ráðstöfunartekjur fjölskyldufólks með tilteknum hætti eins og greint er frá í tillögunni. Rökstuðningurinn fyrir því er tvíþættur, annars vegar almenns eðlis, sem sé að almenn þjóðfélagsleg rök séu fyrir því að efla stuðning við barnafjölskyldur, að það sé þjóðfélagslega nauðsynlegt að barnafjölskyldum vegni vel þannig að fólk kjósi að eignast börn sem síðar koma til starfa í þjóðfélaginu með tíð og tíma. Í öðru lagi er rökstuðningurinn sértæks eðlis, þ.e. vísað er til þess að því að kostnaður fylgi því að eiga börn og rétt sé að auka ráðstöfunarfé foreldranna til þess að mæta þeim kostnaði. Ég get tekið undir þessi rök í öllum meginatriðum. Það er ljóst ef við skoðum stefnu stjórnmálaflokkanna á Íslandi að það er gegnum gangandi í ályktunum þeirra að ályktað er á þann veg að styðja við barnafjölskyldur vegna þess að menn telja það æskilegt markmið að fólk eigi börn og fremur fleiri en færri og hafi efnahagslega afkomu til að geta alið þau vel upp. Í samþykktum flokksþings Framsóknarflokksins er að finna þennan rauða þráð sem ég var að rekja sem almenna stefnu og við sjáum tillögur um það mjög víða í okkar samþykktum. En við leggjum fyrst og fremst áherslu á almennar aðgerðir til þess að styðja við bakið á barnafjölskyldum og öðrum landsmönnum með því að reka efnahagsstefnu og atvinnustefnu sem tryggir hátt atvinnustig og sem tryggir vaxandi kaupmátt ár frá ári. Segja má að undanfarin átta ár hafi verið eitt mesta framfaraskeið fyrir þjóðina í efnahagslegu tilliti. Kaupmáttur ráðstöfunartekna hefur vaxið ár frá ári í átta ár samfleytt og vaxandi efnahagur fólks er auðvitað stuðningur við barnafjölskyldur, alveg eins og kemur fram í ályktunartillögunni þar sem gert er ráð fyrir að hækka ráðstöfunartekjur barnafjölskyldna með sérstökum skattafslætti. Það sem menn hafa unnið að í efnahags- og atvinnumálum hefur því haft þau áhrif sem hér er lýst og sóst er eftir að ná fram. Í þriðja lagi leggjum við áherslu á sem almenna aðgerð að hækka persónuafslátt --- það var ein af samþykktum okkar á síðasta flokksþingi --- og hækka lán til íbúðakaupa upp í 90% með þeim rökum að ef við gerum það í gegnum Íbúðalánasjóð þá séum við að lækka útgjöld heimilanna til íbúðakaupa og þar með að hækka ráðstöfunartekjur fjölskyldnanna. Í fimmta lagi vil ég nefna sem sérstakt áhersluatriði af okkar hálfu sem hefur þessi sömu áhrif og tillagan stefnir að, að á grundvelli þessa framfaraskeiðs í efnahagsmálum sem hefur skilað fólki vaxandi kaupmætti, hefur skilað ríkissjóði vaxandi tekjum, þá hefur verið varið til heilbrigðis- og menntamála gríðarlegum peningum umfram það sem var fyrir átta árum. Hækkunin á hverju ári nemur mörgum milljörðum króna sem renna til þessarar þjónustu og til þeirra sem njóta bóta almannatrygginga. Efnahags- og atvinnustefnan hlýtur alltaf að vera undirstaðan í hverju þjóðfélagi og hinar almennu aðgerðir hljóta alltaf að draga vagninn í þessum efnum. En sértækar aðgerðir eru líka réttlætanlegar og það er líka skoðun okkar framsóknarmanna eins og sjá má á samþykktum okkar á síðasta flokksþingi. Ég vil nefna nokkrar sem hafa sömu áhrif eða svipuð og þessari tillögu er ætlað að hafa. Í fyrsta lagi er í samþykktum okkar ályktað um að foreldrarnir geti nýtt ónýttan persónuafslátt 16--18 ára barna. Þessi tillaga gengur að mörgu leyti í sömu átt og tillaga flutningsmanna þó hún eigi ekki við um sama aldurshóp. En hún er sama eðlis að því leyti að réttur barnsins getur nýst eða ónýttur réttur barnsins getur nýst til að auka ráðstöfunartekjur foreldra. Í öðru lagi var ályktað um að hækka frítekjumark barnabóta og að stærri hluti barnabótanna verði ótekjutengdur en áður var. Ég vil geta þess að á undanförnum þremur árum hefur fjármagn til barnabóta verið aukið um 2 milljarða kr. Í fjórða lagi var ályktað um það í okkar samþykktum að leikskólagjöld barna verði frádráttarbær frá skattstofni foreldra. Þessi tillaga er með alveg sömu rökum og koma fram í rökstuðningi flutningsmanna, þ.e. að rétt sé að mæta tilteknum útgjöldum barnafjölskyldna. Flutningsmenn leggja til að það verði gert með sérstökum skattafslætti. Við erum með aðra útfærslu eins og að leikskólagjöld geti verið frádráttarbær og að foreldrar geti nýtt sér ónýttan persónuafslátt barna 16--18 ára. Ég vil að lokum, virðulegi forseti, geta tillagna um að lækka endurgreiðslu lána lánasjóðsins þannig að ungt fólk sem er að ljúka sínu námi er auðvelduð framfærslan með framkvæmd þessara tillagna þegar þeim verður hrint í framkvæmd, en þær miða að sama marki og tillagan sem hér er flutt.

Frú forseti. Hv. síðasti ræðumaður las upp úr stefnuskrá Framsóknarflokksins ýmsar tillögur og áherslur sem framsóknarmenn leggja að því er varðar það að bæta hag fjölskyldunnar. Ýmsum af þessum tillögum sem hann setur hér fram er ég hjartanlega sammála og ég er viss um að ekki mun standa á okkur þingmönnum Samfylkingarinnar að styðja hv. þm. í að koma þeim til framkvæmda. En það sem veldur mér áhyggjum, frú forseti, er að á síðasta kjörtímabili lofuðu framsóknarmenn í stefnuskrá sinni þá svokölluðu barnakorti. Það átti að veita öllum börnum ótekjutengdar barnabætur að 16 ára aldri. En þegar kjörtímabilinu lauk voru ótekjutengdar barnabætur einungis greiddar börnum að sjö ára aldri og miklu lægri en framsóknarmenn höfðu lofað. Á liðnu kjörtímabili voru barnabætur, eins og fram kom í máli mínu áðan, skertar um 10 milljarða kr. og enn vantar töluvert á að sama fjármagn sé veitt til barnabóta og á árinu 1995. Hvers mega kjósendur vænta að því er varðar það og að þær tillögur sem hér var lýst komist til framkvæmda þegar horft er til fortíðar Framsóknarflokksins í Stjórnarráðinu?

Virðulegi forseti. Ég held að ef fortíðin er gerð upp í þessum efnum, og við skulum miða þá við síðustu átta ár, þá sé hún nú býsna góð þannig að segja má að efndir á fyrirheitum af hálfu Framsfl. hafi nú verið nokkuð miklar. Við verðum auðvitað að hafa það í huga að þegar stjórnmálaflokkur ályktar á flokksþingi sínu og mótar sér stefnu þá getur hann ekki bundið aðra en sjálfan sig í þeim efnum. Stjórnmál á Íslandi eru samsteypustjórnarstjórnmál eins og hv. þm. kannast við frá fyrri tíð sinni á Alþingi. Menn koma því ekki alltaf öllu fram sem þeir ætla sér og kannski ekki öllu jafnhratt og menn vilja. Ég held að engin ástæða sé til að gera hlut okkar framsóknarmanna slæman í þessum efnum. Mér fannst hv. þm. tala eins og hann væri að því. Ég er algjörlega ósammála því. Ég tel að það hafi náðst fram sem menn stefndu að með barnakortin. Þau fengu að vísu ekki að heita barnakort. Um það náðist ekki samkomulag. En það er alveg ljóst að við lögðum það til. Það sem skiptir aðalmáli er auðvitað innihaldið en ekki nafnið eins og hv. þm. veit mætavel. Við höldum ótrauðir áfram að ná fram til fulls því markmiði sem við settum okkur með barnakortin. Ég get ekki annað séð en að málið sé á býsna góðum rekspöl.

Frú forseti. Það er að vísu rétt sem fram kom hjá hv. þm. að Framsóknarflokkurinn getur ekki bundið aðra en sig sjálfan að stefnuskrá sinni. Hv. þm. er væntanlega að vísa til þess að hann þarf að semja við samstarfsaðila eins og Sjálfstæðisflokkinn til þess að ná fram stefnumálum sínum. Ég vil spyrja hv. þingmenn: Var reynslan svo góð á síðasta kjörtímabili af því að ná fram stefnumiðum Framsóknarflokksins í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn að ástæða hafi verið til þess að framlengja það samstarf? Getur hv. þm. ekki verið sammála mér um að miklu vænlegra hefði verið til árangurs við að ná fram stefnumálum Framsóknarflokksins með því að ganga til liðs við aðra en Sjálfstæðisflokkinn? Hv. þm. getur ekki neitað því að mörg stefnumál Framsóknarflokksins sem snúa að fjölskyldunni, t.d. fjölskyldan í fyrirrúmi, náðu ekki fram að ganga á liðnu kjörtímabili, ekki einu sinni aðalkosningamál þeirra um að bæta hag barnafjölskyldna með því að greiða ótekjutengdar barnabætur að 16 ára aldri. Framsóknarmenn náðu því aðeins fram að ótekjutengdar barnabætur eru greiddar að sjö ára aldri. Öll þau ár sem ég hef verið á þingi man ég ekki eftir öðrum eins mótmælum og voru á liðnu kjörtímabili frá öryrkjum og öldruðum sem stóðu hér af og til fyrir utan Alþingishúsið að mótmæla skertum kjörum sínum, þar sem kjör þeirra voru svo mjög rýr samanborið við aðra í þjóðfélaginu. Mér finnst þetta ekki mikið til að státa sig af í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn. Ég held að framsóknarmenn hefðu verið miklu betur settir ef þeir hefðu snúið sér að öðrum en Sjálfstæðisflokknum að því er varðar kjörtímabilið sem nú er að hefjast. Ég spái því að framsóknarmenn muni í lok þessa kjörtímabils sitja eftir með sárt ennið að því er varðar framkvæmd stefnu sinnar líkt og þeir gerðu á síðasta kjörtímabili. 
            

Herra forseti. Margt má segja um stjórnarsamstarfið og þá ákvörðun flokksins að efna til samstarfs við Sjálfstæðisflokkinn svona lengi. En ég vil fyrst segja að það sem hefur verið árangursríkast í því stjórnarsamstarfi er árangurinn í efnahags- og atvinnumálum. Hann hefur náðst í samstarfi þessara tveggja flokka og ómótmælanlegt er að það er merkasti árangur síðari ára í stjórnmálum sem hefur skilað öllum bættum hag.

Ekki atvinnulausum.

Hann er núna að skila bæði öryrkjum og öldruðum vaxandi kaupmætti í gegnum tímamótasamkomulag sem gert var við þessa hópa fyrir síðustu kosningar og það er verið að hrinda því í framkvæmd. Það er verið að setja 1 milljarð kr. í hækkun bóta til öryrkja eins og hv. þingmenn þekkja. Auðvitað er alveg rétt að þegar menn hafa ekki hreinan meiri hluta þá þurfa þeir að semja við aðra flokka um framgang mála sinna. Sjálfstæðismenn þurfa líka að semja við framsóknarmenn um framgang sinna mála. Hv. þingmenn muna það kannski að formaður Sjálfstæðisflokksins lýsti því yfir að hátekjuskatturinn rynni út um komandi áramót, að menn þyrftu ekki að hafa meiri áhyggjur af honum. Þegar ríkisstjórnin kynnti fjárlagafrumvarpið fyrir þingmönnum þá var ekki gert ráð fyrir hátekjuskattinum. Hann er í frv. núna og gert er ráð fyrir því að hann verði áfram. Það er vegna þess að semja þarf um hlutina. Við höfum áhrif í þeim samningum alveg eins og sjálfstæðismenn hafa áhrif í þeim samningum. Niðurstaðan er auðvitað þannig að hvorugur flokkurinn fær allt sitt fram. Ég held því að ekki sé hægt að segja að þetta hafi verið slæmt stjórnarsamstarf, a.m.k. ekki hvað varðar aðalatriði málsins sem eru efnahags- og atvinnumál. Hitt er svo annað mál að það er mín skoðun að ekki sé hollt fyrir Framsóknarflokkinn að vera mjög lengi í samstarfi við Sjálfstæðisflokkinn.  
            

Virðulegi forseti. Ég er gríðarlega þakklát fyrir það að mál mitt hefur fengið mjög góða umfjöllun á þingi og sé að hinir flokkarnir eru mikið að velta fyrir sér sama málefni og við. Öll viljum við að sjálfsögðu gera vel við barnafjölskyldur og er þetta ein lausn, ein leið, af fjöldamörgum öðrum sem við getum farið. Ég vona það sannarlega, eins og hv. þm. nefndi áðan, að þegar þetta mál fer til efh.- og viðskn. fái það réttláta og góða umfjöllun. Vegna þess, eins og hv. þm. benti á áðan, að þó Framsóknarflokkurinn hafi gert marga góða hluti og margt gott sé á þeirra stefnuskrá, hafa öryrkjar og barnafjölskyldur ekki fengið það sem þau eiga skilið og eru langt á eftir í því sem réttlátt er. Og þetta verður að laga. Það er alveg greinilegt að í þessu samfélagi eru ótal margir hópar, stórir hópar, sem missa mjög mikið og margir þurfa að fá leiðréttingu á sínum kjörum. Við getum notað skattkerfið og veitt þeim skattafslátt og afnumið tekjutenginguna. Alveg eins og hv. þm. Pétur Blöndal hjá Sjálfstæðisflokknum benti réttilega á áðan, þegar verið var að ræða um það að foreldrar ættu að geta fengið styrki til þess að börnin gætu stundað tómstunda- og íþróttastarf, verðum við líka að líta á það að barnmargar fjölskyldur og barnafjölskyldur í landinu skulda gríðarlega mikið. Skuldabaggi þeirra er hár. Ég vona að mitt mál fái góða og réttláta umfjöllun og að það nái fram að ganga. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna í þingheimi í dag.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um breytingu á lögum til kosninga til Alþingis. Tillagan hljóðar svo: ,,Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra að skipa fulltrúa allra þingflokka, er sæti eiga á Alþingi, í nefnd sem endurskoði kjördæmaskipan og tilhögun kosninga til Alþingis. Nefndin skal hafa að markmiði að jafna atkvæðisrétt landsmanna þar sem landið verði allt eitt kjördæmi.`` Meðflutningsmenn þessarar tillögu, ásamt mér, eru hv. þm. Magnús Þór Hafsteinsson, hv. þm. Sigurjón Þórðarson og hv. þm. Sigurlín Margrét Sigurðardóttir. Svofelld greinargerð fylgir þessu máli, virðulegur forseti: ,,Áður fyrr þótti mönnum sem rök lægju til þess að fólk í strjálum byggðum ætti meira afl í atkvæði sínu en þéttbýlisfólk og þó einkum íbúar höfuðborgarinnar. Þetta reyndust falsrök ein, enda verður í engu séð að misvægi atkvæða hafi nokkurs manns hagsmuni varið né heldur byggðarlaga. Þvert á móti, þar sem fulltrúar þéttbýlisins hafa hrifsað til sín að kalla allt framkvæmdarvaldið með beinni vísan til þess að með því móti væri verið að jafna völd og áhrif á móti atkvæðisréttinum sem taldist landsbyggðinni mjög hagstæður. Árið 2000 var samþykkt á Alþingi Íslendinga tillaga um að misvægi atkvæða skyldi vera allt að einn á móti tveimur. Atkvæðisrétturinn, helgur undirstöðuréttur þegna í lýðræðisríki, var þar með áfram misjafn sem uppfyllir ekki jafnræðisreglu. Og örþjóðinni, sem er ekki fjölmennari en meðalborg í nágrannalöndunum, var skipt upp í kjördæmi, með það eitt að leiðarljósi að innan þeirra byggi sem jafnastur fjöldi fólks. Það leiddi til þess að höfuðborgarsvæðinu þurfti að skipta þvers og kruss og hagræða kjördæmamörkum þar eftir stærð fjölbýlishúsa og fjölda íbúa þeirra. Það má líka heita með ólíkindum ákvæðið, sem kveður svo á, að skilyrði til að fá úthlutað jöfnunarþingsæti sé að framboð fái á landsvísu 5% atkvæða, eða um 9.160 atkvæði miðað við alþingiskosningar á sl. vori, og enda þótt slíkt framboð hafi fengið kjördæmakjörinn mann. Samkvæmt þingsköpum Alþingis teljast tveir þingmenn þingflokkur og eðlilegt væri að nái flokkur tveimur mönnum, þ.e. fái u.þ.b. 5.500 gild atkvæði eða meira, þá fáist uppbótarþingmenn. Það er misræmi í því að 5.500 kjósendum sé meinað að fá kjörinn þingmann þegar besta nýting atkvæða á bak við þingmann er aðeins 2.707 atkvæði, en meðaltalið á bak við alla þingmenn nú er 2.907,5 atkvæði. Frjálslyndi flokkurinn telur brýnt að landið verði allt eitt kjördæmi og hinn dýrmæti lýðræðislegi frumburðarréttur einstaklinganna, atkvæðisrétturinn, verði þar með jafn og óskertur. Þar með bæru allir þingmenn jafna ábyrgð gagnvart kjósendum hvar sem búseta þeirra væri. Enginn þingmaður gæti því vísað frá sér málum vegna þess að þingmenn úr viðkomandi kjördæmi ættu að gæta hagsmuna annarra landsvæða og íbúa. Það er augljóst mál að ekki verður búið við hina nýju kjördæmaskipan. Þess vegna er rétt að breyta sem fyrst skipan þessa undirstöðumáls lýðræðisins og sleppa sem fyrst frá því millistigi sem nú er við lýði með þrjú mjög stór landsbyggðarkjördæmi og uppskipta höfuðborg. Frjálslyndi flokkurinn átti enga aðild að samþykkt tillögunnar árið 2000 þar sem landinu var skipt upp í 6 kjördæmi og lagði á 127. löggjafarþingi fram tillögu um breytta kosningaskipan, líkt og nú er gert.`` Virðulegi forseti. Það er rétt að minna einnig á það, þegar verið er að ræða um kosningar til Alþingis og kjördæmaskipan, að þingflokkur vinstri grænna og þingflokkur Frjálslynda flokksins hafa lagt fram beiðni á Alþingi um skýrslu varðandi framkvæmd alþingiskosninganna sl. vor. Sú skýrslubeiðni var samþykkt fyrir stuttu síðan. Það kom fjölmargt í ljós við framkvæmd kosninganna sl. vor, m.a. var framkvæmd utankjörfundaratkvæðagreiðslu og úrskurður atkvæða með ýmsum hætti. Og við stöndum uppi með það að Alþingi sjálft hefur, að tillögu meiri hluta kjörbréfanefndar, samþykkt að atkvæði greidd í sumum kjördæmum landsins sem merkt voru V teljist gild, en í öðrum kjördæmum ógild. Það er að vísu alveg sérstakt að þessi staða skyldi koma upp, að mínu viti, virðulegi forseti. En þetta mál snýst sérstaklega um það með hvaða hætti við viljum hafa fyrirkomulag kosninga og kjörgengis og kjördæmaskipan hér á landi. Í tillögunni erum við sem sagt að leggja það til að landið verði eitt kjördæmi. Það er svo, virðulegi forseti, að eins og uppbótarkerfið okkar er um úthlutun jöfnunarsæta, er mjög misjafnt vægi á milli þeirra atkvæða sem hvíla á bak við jöfnunarmanninn. Ég get tekið sem dæmi að síðasti uppbótarmaður Frjálslynda flokksins hefur á bakvið sig 3.381 atkvæði, en síðasti uppbótarmaður Framsóknarflokksins hefur á bakvið sig 2.707 atkvæði. Þar munar langt á sjöunda hundrað atkvæða. Það er því að mörgu að hyggja þegar farið er að skoða kosningalögin og kjördæmaskipan, virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa lengra mál um þessa tillögu. Við höfum mælt fyrir þessu áður í hv. Alþingi og ég hygg að það sé meira en tímabært að hefja umræðuna um það að gera landið allt að einu kjördæmi í stað þess að hafa það eins og nú er, sex kjördæmi þar sem þrjú landsbyggðarkjördæmi eru mjög stór, eins og áður sagði. Síðan er Reykjavík skipt í tvö kjördæmi ásamt þriðja kjördæminu sem er kallaður kraginn, eða Suðvesturkjördæmið, sem liggur allt umhverfis Reykjavíkurborg. Virðulegur forseti. Ég hef lokið máli mínu.

Virðulegi forseti. Þessi þáltill. snýst um lýðræðið og er einföld í sjálfu sér: einn maður --- eitt atkvæði. Við í Frjálslynda flokknum berum mikla virðingu fyrir lýðræðinu og teljum að framganga þessa máls muni tryggja lýðræðið í landinu. Ég er sannfærður um að það muni vera til mikilla hagsbóta að gera landið að einu kjördæmi, ekki síst fyrir landsbyggðina sem og alla þjóðina. Eins og framsögumaður rakti, hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson, mun það leiða til að allir þingmenn beri jafna ábyrgð gagnvart landsbyggðinni, hvar sem þeir búa á landinu. Enginn þingmaður gæti því vísað frá sér vandamálum á landsbyggðinni á þeim forsendum að þau séu einhver einkamál viðkomandi þingmanna í því kjördæmi. Á síðasta kjörtímabili sáum við oft að þegar komu upp vandamál t.d. á Vestfjörðum var oft litið á að það væri eingöngu þingmenn í því kjördæmi sem ættu að leysa þau mál og þau væru nánast óviðkomandi hinum 58. Vandamál helstu atvinnuvega landsbyggðarinnar, m.a. sjávarútvegsins, voru að mestu tilkomin vegna lamandi stjórnvaldsaðgerða. Þannig að það má öllum vera ljóst að það skiptir máli að allir þingmenn séu vel upplýstir um þennan vanda sem var tilkominn vegna stjórnvaldsaðgerða. Ég er sannfærður um að það hefði verið til mikilla bóta fyrir hinar dreifðu byggðir ef allir þingmenn fyndu til jafnrar ábyrgðar gagnvart landsbyggðinni, og því að fólk væri svipt lífsafkomunni og að réttur til vinnu væri gerður að söluvöru. Ég er algerlega andvígur þeirri nálgun sem stundum hefur verið farin í þessu máli að ein af aðalástæðunum fyrir því að við ættum að gera landið að einu kjördæmi væri til þess að koma í veg fyrir kjördæmapot. Allar framkvæmdir á landsbyggðinni hafa oft á tíðum verið tíundaðar sem eitthvert landsbyggðarpot og kjördæmapot, hvort sem það eru framkvæmdir vegna vegagerða, jafnvel heilsugæslu, skóla, atvinnuþróunarverkefna, alltaf eru einhverjir tilbúnir að hrópa upp að hér sé eitthvert kjördæmapot á ferðinni. Ég er sannfærður um að ef landið væri eitt kjördæmi væri meiri skilningur á mikilvægi þess að byggja og nýta allt landið. Það er reyndar mjög óskynsamlegt að hætta að nýta staðbundin fiskimið hringinn í kringum landið. Ég efast reyndar um að landsmenn geri sér almennt grein fyrir mikilvægi smárra staða eins og t.d. Bakkafjarðar þar sem búa einungis um 140 manns. En árið 2001 voru unnin 2.400 tonn af þorski þar. Ekki er ólíklegt að það gefi heilar 600 milljónir í útflutningstekjur. Aflinn fæst af miðum sem er staðbundinn þorskur og ef byggð legðist af á Bakkafirði væri óvíst að landsmenn nytu þessara náttúruauðæfa. Virðulegi forseti. Við verðum að standa vörð um lýðræðið og vera vakandi yfir öllu sem stofnar lýðræðinu í hættu. Misvægi atkvæða skiptir verulega máli. Annað atriði, sem skiptir ekki síður máli, og verður að taka á, er fjármál stjórnmálaflokkanna. Það má telja með ólíkindum að stjórnmálaflokkar sem telja sig vera lýðræðisflokka skuli vilja leyna bókhaldi sínu. En það býður, eins og allir sjá, upp á spillingu. Ekki er ólíklegt að kvótaflokkarnir, Sjálfstfl. og Framsfl., hafi fengið digrar summur frá kvótaeigendum sem vilja viðhalda óréttlátu kvótakerfi sem kemur landsbyggðinni mjög illa. Ég tel að ef við ætlum að bæta lýðræði í þessu landi, og einhver meining er á bak við það, verði að opna bókhald stjórnmálaflokkanna sem og að gera landið að einu kjördæmi. En það að gera landið að einu kjördæmi tryggir einnig atkvæðarétt þegnanna. Þá getur ekki talist eðlilegt að atkvæði sumra kjósenda, eins og staðan er nú, vegi helmingi meira en annarra sem búa í þéttbýli. Eins og ég hef sagt er lýðræðið best tryggt með því að hver maður hafi eitt atkvæði.

Virðulegur forseti. Hér er áhugavert mál á ferðinni þó það láti kannski ekki mikið yfir sér, er aðeins þrjár línur. En það felur í sér, ef þessi ályktun næði fram að ganga, að ákveðið yrði að Alþingi skipaði eða fæli forsrh. að skipa fulltrúa allra þingflokka í nefnd til að endurskoða kjördæmaskipan og tilhugan kosninga til Alþingis. Nefndin á að hafa það markmið að jafna atkvæðisrétt landsmanna þar sem landið verði allt eitt kjördæmi. Undir þetta geta þingmenn Samf. tekið, enda hefur Samf. haft það á stefnuskrá sinni líklega allt frá stofnun, og ég held ég fari með rétt mál, virðulegur forseti, þegar ég held því fram að gerð hafi verið um þetta sérstök samþykkt á stofnfundi Samf. árið 2000, að gera ætti breytingar á kjördæmaskipaninni í þá átt að gera landið allt að einu kjördæmi. Það var raunar lengi stefna a.m.k. Alþýðuflokksins á sínum tíma og þótti nú ýmsum að þar væri á ferðinni allt að því landráðastefna við landsbyggðina eins og margir litu á þegar talað var fyrir því á sínum tíma. Að baki kjördæmaskipan, því að skipta landinu í kjördæmi, liggur sú hugsun að kjördæmin séu landfræðileg heild, að þau geti verið eðlileg landfræðileg heild og í því felst líka að kjördæmin eru þá mörg. Það eru engin rök á bak við þá kjördæmaskipan sem núna er, engin eðlileg rök, engin málefnaleg rök á bak við hana. Kjördæmin eru þannig að þeir sem kjörnir eru, sérstaklega úr Norðaustur- og Norðvesturkjördæminu, eiga fullt í fangi með að sinna þeim kjördæmum svo vel sé, þannig að hugsunin sem upphaflega er á bak við það að skipta landinu í mörg kjördæmi er löngu farin miðað við þá skipan sem núna er. Fullyrða má að ekkert kjördæmi sé lengur eðlileg landfræðileg heild. Ekkert landsbyggðarkjördæmi, ekki Reykjavíkurkjördæmin og ekki kraginn svokallaði heldur. Auðvitað eru engin rök bak við það að skipta Reykjavík upp í tvö kjördæmi eftir Miklubraut og Vesturlandsvegi. Það er bara talnaleikur sem býr þar að baki en engin efnisleg eða málefnaleg rök. Og auðvitað eru engin rök fyrir því að Seltjarnarnes sem tengist beint Reykjavík skuli tilheyra Suðvesturkjördæminu. Ef við erum yfirleitt með kjördæmaskipan ætti það að fylgja Reykjavík en ekki kraganum svokallaða. Ég hélt lengi vel að andstaðan við að gera landið að einu kjördæmi væri fyrst og fremst á landsbyggðinni. En ég komst að því í vor að svo er alls ekki. Ég komst t.d. að því að á Vestfjörðum er mikið fylgi við þá hugmynd að gera landið allt að einu kjördæmi, einmitt með þeim rökum sem sett eru fram í grg. með þessari þáltill. að þar með bæru allir þingmenn jafna ábyrgð gagnvart kjósendum sínum hvar sem búseta þeirra væri. Ég held að mikilvægt sé að við lítum svo á að allir þingmenn hafi jafnar skyldur og jafna ábyrgð gagnvart landsmönnum öllum hvar sem þeir eru búsettir. Það búa ekki nema 280.000 manns í landinu og óþarfi að skipta þeim upp í einhver hólf og velja þingmenn með tilliti til þess hvar þeir hafa búsetu eða hafa haft á landinu. Ég held líka að ef þetta næði fram að ganga væri það hagstæðara fyrir konur en sú kjördæmaskipan sem núna er, því við vitum að því færri sem kjörnir eru á þing úr tilteknum kjördæmum, þeim mun erfiðara er fyrir konur að komast inn. Ef þingmenn eru kjörnir úr einu kjördæmi þá held ég að möguleikar kvenna til þess að ná kjöri verði meiri en þeir eru núna og ég tala nú ekki um eins og áður þegar kjördæmi voru kannski með örfáa þingmenn. Ég held að þetta væri til bóta og vil lýsa því yfir að ég er efnislega sammála því að sú nefnd hafi þetta að markmiði, að jafna atkvæðisréttinn og gera landið allt að einu kjördæmi.

Herra forseti. Ekki þarf að koma á óvart að hv. þm. Samf. styðji heils hugar efni þeirrar tillögu sem hér er flutt. Má til þess vitna að á þessu þingi hafa allir þingmenn Samf. flutt till. til þál. um breytingu á stjórnarskrá í tilefni aldarafmælis heimastjórnar og einn liður í þeirri þáltill. er að gera tillögur um að landið verði allt að einu kjördæmi. Einnig hafa þingmenn Samf. flutt t.d. á 128. löggjafarþingi frv. til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands þar sem beinlínis er kveðið á um í því frv. að landið verði eitt kjördæmi. Rökin fyrir því hafa komið hér fram og ég tek heils hugar undir öll rök sem fram komu hjá hv. síðasta ræðumanni. Ljóst er að það fæst fullkominn jöfnuður milli kjósenda og misvægi atkvæða er ekki lengur til staðar. Stjórnmálaflokkar fá þann þingmannafjölda sem atkvæði þeim greidd segja til um og þingmenn hafa heildarhagsmuni að leiðarljósi í störfum sínum en ekki þröng kjördæmasjónarmið. Það held ég að sé ákaflega mikilvægt. Kosningakerfið verður líka gert einfalt og auðskilið. Ég vil þó vekja athygli á þeim tillögum sem ég get ekki fellt mig við en fram kemur í tillögugreininni að fela eigi forsrh. að skipa fulltrúa allra þingflokka er eiga sæti á Alþingi í nefnd sem endurskoði kjördæmaskipan og tilhögun kosninga til Alþingis. Ég sé ekki af hverju og ég spyr hv. flm. af hverju forsrh. á að hafa slíka nefndaskipan með höndum. Ég vitna til þess að í þeirri tillögu sem flutt er af þingmönnum Samf. nú undir forustu Össurar Skarphéðinssonar er lagt til að Alþingi álykti að kjósa níu manna nefnd með fulltrúum allra þingflokka til að endurskoða stjórnarskrána þar sem eitt markmiðið er að gera tillögur um að landið allt verði eitt kjördæmi. Mér finnst því fráleitt að það eigi að vera á hendi forsrh. að skipa slíka nefnd og hafa verkstjórn með henni. Ég held að ef þingmenn eiga á annað borð að endurskoða stjórnarskrána að því er varðar kjördæmaskipanina, þá eigi það að vera þingið sjálft sem hafi það með höndum og Alþingi skipi slíka nefnd. Ég vil þó nefna við þessa umræðu að ég hef verið andsnúin því að þingmenn væru sjálfir í því að endurskoða kjördæmaskipanina og rifja það upp af því tilefni að ég flutti á árinu 1995 tillögu um frv. til stjórnarskipunarlaga um það að efna skuli til sérstaks stjórnlagaþings til að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Samhliða því var flutt annað frv. um stjórnlagaþing og hvernig það yrði skipað. Í þeim frv. um stjórnlagaþing sem hefði það hlutverk að endurskoða stjórnarskrána, ekki bara kjördæmaskipanina, heldur stjórnarskrána í heild sinni, var lagt til að þingið, stjórnlagaþingið, væri skipað þjóðkjörnum fulltrúum sem væru kjörgengir samkvæmt lögum um kosningar til Alþingis, öðrum en alþingismönnum. Með slíku þingi væri komið í veg fyrir að alþingismenn fjölluðu um mál sem vörðuðu þá sjálfa, t.d. ákvæði stjórnarskrárinnar um kosningaskipan og ráðherraábyrgð. En tillaga mín á þeim tíma var að hlutverk slíks stjórnlagaþings yrði að endurskoða stjórnarskrána í heild sinni og skoða sérstaklega kosningareglur og mannréttindaákvæði hennar og síðan átti að fela því stjórnlagaþingi að skoða æskilegar breytingar á stjórnkerfinu, svo sem skýrari skil milli framkvæmdar- og löggjafarvalds og eins hvort ráðherrar ættu jafnframt að vera þingmenn. Og þingrofsheimildina átti einnig að skoða, svo og ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég held að sú tillaga eigi í sjálfu sér fullan rétt á sér enn þann dag í dag. Ég sé ekki af hverju það ætti að vera í hlutverki þingmannanna sjálfra sem hagsmuna hafa að gæta að því hvernig kjördæmaskipanin er, að þeir eigi að hafa sjálfir með höndum slíka endurskoðun. Við tölum stundum um hagsmunaárekstra hér í þinginu. Þetta er auðvitað ekkert annað en hagsmunaárekstrar að þingmennirnir sjálfir séu að endurskoða kjördæmaskipanina. Þeir og flokkar þeirra geta haft hugmyndir og tillögur um hvernig það á að gera en þeir eiga ekki sjálfir að koma að því verki. Það er skoðun mín. Við sem höfum kannski setið um langan tíma í þessum þingsölum munum hvernig það hefur verið þegar kjördæmaskipan hefur verið breytt og gerðar tillögur þar að lútandi, þá hafa reiknimeistarar verið fengnir í það verk að gera breytingar með tilliti til einstakra þingmanna hvort þeir væru inni eða úti miðað við þessa eða hina breytingu á kjördæmaskipaninni. Það finnst mér ekki rétt leið. Ég vil halda því til haga að það er enn í fullu gildi að sérstakt stjórnlagaþing væri sem hefði þetta verkefni með höndum. Ég styð efni þessarar tillögu að landið verði gert að einu kjördæmi, en ekki að hæstv. forsrh. verði falið þetta verkefni. Ég vil í lokin segja, herra forseti, að þó vissulega hafi verið stigið rétt skref í ákveðna átt með síðustu kjördæmabreytingu, þá var það skref stigið í þá átt að við færðum okkur nær því sem hér er til umfjöllunar, þ.e. að landið verði gert að einu kjördæmi og mín spá er sú að ekki líði mörg kjörtímabil áður en við förum alveg yfir í það sem hér er verið að fjalla um, að gera landið að einu kjördæmi.

Frú forseti. Við ræðum till. til þál. um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis með það að markmiði að landið verði allt eitt kjördæmi. Þegar núverandi kjördæmaskipan var tekin upp stóðu menn frammi fyrir tveim ,,extrem`` valkostum, annars vegar einmenningskjördæmum og hins vegar að landið allt yrði eitt kjördæmi. Ef við erum með einmenningskjördæmi getur komið upp sú staða að einn flokkur sem fær 51% í öllum kjördæmum fær alla þingmenn og annar flokkur sem er með 49% fær engan. Það er mjög ólýðræðislegt. Þá gerist það líka að einstaklingarnir sem eru í kjöri skipta meginmáli, stefnurnar eða flokkarnir skipta minna máli. Þetta er ókostur við það kerfi. Ef við erum með landið allt sem eitt kjördæmi skipta einstaklingarnir mjög litlu máli en flokkarnir, þ.e. stefnurnar, skipta öllu máli. Og þyki mönnum mikið til um flokksræðið í dag geta menn ímyndað sér hvað gerist þegar flokkurinn ákveður lista fyrir allt landið. Þá er það flokkurinn sem ræður alls staðar. Sem milliveg á milli þessara tveggja öfga völdu menn að hafa sex nokkurn veginn jafnstór kjördæmi til þess að hafa kosti einstaklingsins, þ.e. 10--11 þingmenn í hverju kjördæmi, og kosti stefnunnar, þ.e. að hafa marga flokka í hverju kjördæmi. Þetta var sem sagt mjög meðvituð stefna og þess vegna klufu menn Reykjavík, sem er náttúrlega eðli sínu samkvæmt eitt kjördæmi, í tvennt. Af þessari ástæðu. Þetta var ekki alveg óhugsað. Svo var það málamiðlun að misvægi atkvæða skyldi verða tvöfalt. Það var miklu meira áður. Auðvitað er maður ekki sáttur við það. Auðvitað er maður ekki sáttur við að sumir þingmenn hafi tvöfalt fleiri kjósendur á bak við sig en aðrir. En þetta var málamiðlun til breytingar í þá átt að minnka þetta misvægi. Það er alltaf misvægi jafnvel þó að landið yrði allt eitt kjördæmi. Næsti maður á eftir síðasta þingmanni sem kemst inn er með 1 á móti 64 í atkvæðavægi eða eitthvað þar um bil sem er 1,6% og þau hafa engin áhrif. Þau vantar alveg. Það er alltaf mismunun. En hún er náttúrlega miklu minni heldur en þegar það er tvöfalt. Það sem mér finnst að menn ættu að skoða ef þeir vilja endilega breyta þessu, og það er sjálfsagt að hafa umræðuna stöðugt í gangi, væri að taka upp kerfi sem er notað í Þýskalandi. Þar kjósa menn annars vegar flokk og hins vegar einstakling, óháð hvort öðru. Það væri t.d. hægt að kjósa Samf. sem flokk og síðan einhvern þingmann af lista Sjálfstfl.  En þá er líka fjöldi þingmanna breytilegur. Fjöldi þingmanna á þýska þinginu getur verið breytilegur að mér skilst um hartnær 100 þingmenn. Það eru eitthvað um 600 þingmenn að meðaltali og fjöldinn er breytilegur sem gæti skapað ákveðið vandamál varðandi stólafjölda í þingsal.

Virðulegi forseti. Þetta mál hefur fengið hér nokkra umfjöllun og nú liggur náttúrlega ljóst fyrir að þingmenn Samf. taka undir það enda hefur, eins og komið hefur fram í máli þeirra hv. þm., það verið eitt af stefnumálum Samf. og reyndar kannski Alþýðuflokksins þar á undan að rétt væri að huga að því að gera landið að einu kjördæmi. Ég held að síðustu breytingar sem urðu á kjördæmaskipan hér, þær sem við kusum eftir á sl. vori, hafi örugglega sannfært marga um að við ættum að stíga þetta skref til fulls og gera landið að einu kjördæmi. Ég held að mjög margir líti svo á að kjördæmaskipanin sem við höfum núna sé millistig sem ekki muni vara lengi og menn muni fara fljótlega í að gera landið að einu kjördæmi. Við í Frjálsl. höfum myndað okkur skoðun á þessu máli og hún birtist í þessari þáltill. Við höfum reyndar flutt þetta mál áður í hv. Alþingi. Við teljum að úr því sem komið er eigi menn að fara alla leið og gera landið að einu kjördæmi. Það er rétt sem kom fram í máli hv. þm. Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur áðan að það er þó nokkurt verk að sinna hinum stóru landsbyggðarkjördæmum. Þó að menn hafi mjög gaman af mannlegum samskiptum, og sá sem hér stendur hefur það, og telji ekki eftir sér ferðalög er samt mikið verk að ferðast um hin nýju stóru kjördæmi. Ég hygg að þingmenn annarra landshluta eins og Norðaust. og Suðurk. hafi einnig orðið þess áskynja að það er mikil vinna í þessum ferðalögum eins og þau þurfa að vera ef menn vilja halda því sem þeir gerðu áður, að hafa sérstök samskipti við kjósendur í kjördæmum sínum. Ef menn mundu breyta landinu í eitt kjördæmi yrðu flokkarnir auðvitað að reyna að skipta á milli sín með einhverju lagi samskiptum þingmanna við kjósendur sína. Það mundi dæmast á flokkana að útfæra það og reyna að sinna kjósendunum. Ég hygg að það séu orðin það mikil rök fyrir þessari breytingu sem við leggjum til í þáltill. að það verði að skoða hana í fullri alvöru. Ef menn fara að skoða kosningar til Alþingis og kjördæmaskipan þarf auðvitað að velta ýmsu upp og hv. þm. Pétur Blöndal vék áðan að ákveðnum annmörkum sem gætu fylgt þessum breytingum. Hann nefndi m.a. hugmynd sem við höfum iðulega bent á í Frjálsl., hvort samhliða því að gera landið að einu kjördæmi væri ekki eðlilegt að taka upp tvenns konar kosningar, þ.e. kosið af landslista annars vegar og flokkslista hins vegar. Annars vegar væri kosinn ákveðinn fjöldi nafna og hins vegar væri flokkslisti. Það er auðvitað hægt að hugsa sér að útfæra það þannig. Við höfum m.a. áður bent á það í Frjálsl. þegar við höfum flutt þetta mál hér í rökræðu að það væri fyllilega þess virði að skoða þannig uppsetningu að helmingur þingmanna væri kosinn persónukosningu af einum lista, þ.e. hver flokkur byggi til sinn nafnalista. Ef við værum að tala um 63 þingmenn væru t.d. 32 á öðrum listanum og 31 þingmaður á hinum listanum og kjósendur gætu þá valið. Ef það væri nafnamerking á öðrum listanum gætu þeir valið einhverja 32 þingmenn, svo dæmi sé tekið, án þess að þeir væru allir úr sama flokki. Þar mundu menn merkja við nöfn og gætu þar af leiðandi verið með fyrir framan sig nafnalista þar sem þeir merktu við þann fjölda nafna úr ýmsum flokkum sem þeir teldu hæfasta til að komast inn á þing og að hinu leytinu til væri krossað við flokkslistann sem viðkomandi flokkur raðaði upp á. Þar mundu menn bara merkja við einn listabókstaf. Þetta er leið sem ég held að menn eigi að skoða vandlega ef farið verður í að skoða kjördæmaskipanina. Ég treysti því auðvitað að þegar menn setjast yfir svona mál verði það gert af fyllstu samviskusemi og að öllum möguleikum verði velt upp. Hitt er alveg ljóst að eins og þáltill. er orðuð, þó að stutt sé, segir alveg ákveðið um verksviðið, nefndin ,,skal hafa að markmiði að jafna atkvæðisrétt landsmanna þar sem landið verði allt eitt kjördæmi``. Það er náttúrlega alveg skýrt og þar af leiðandi hygg ég að vangaveltur hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur hérna áðan um það að menn hefðu á fyrri stigum, þegar verið var að láta þingmenn fjalla um framtíðarskipulag kjördæmanna, verið að láta reikna sig inn og út eftir hinum og þessum aðferðum séu óþarfar. Ég sé ekki alveg fyrir mér hvernig það mundi gerast þegar landið yrði orðið eitt kjördæmi. Þegar einn maður er eitt atkvæði held ég að það sé alveg skýrt. Það yrði a.m.k. að benda mér á það hvaða aðferð menn mundu nota til þess að láta reikna sig inn og út, ég átta mig ekki alveg á því. Ég tel það m.a. einn af kostum þess að gera landið að einu kjördæmi að það eru ekki þessar vangaveltur um það. Ég hygg t.d. að þegar menn voru að skoða kjördæmaskipanina sem nú gildir hafi þeir einmitt verið í þeim kúnstum að skoða stærð kjördæmanna, velta fyrir sér fjölda manna í þeim, uppbótarmönnum o.s.frv. ásamt því að velta fyrir sér hvernig menn kæmu út úr þessari breytingu. Hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir vék að því hvers vegna við teldum að forsrh. ætti að skipa fulltrúa allra þingflokka í svona nefnd en ekki þingið sjálft. Ég get svo sem ekki sagt að fyrir því liggi nein sérstök veigamikil rök, þingið gæti vissulega klárað þetta mál, en það er nú einu sinni svoleiðis að forsrh. ræður ansi miklu í þessu landi og er auðvitað ráðandi núna fyrir þessari ríkisstjórn. Við töldum það svo sem ekkert verra þó að forsrh. væri falið að skipa fulltrúa allra þingflokka í nefndina enda, eins og ég sagði áðan, hefur nefndin mjög skýrt veganesti. Hún skal hafa það að markmiði að jafna atkvæðisrétt landsmanna og að landið verði allt eitt kjördæmi. Undan þeim meginsjónarmiðum yrði varla vikist þegar nefndin færi að starfa. Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi ekki mikið meira að segja um þetta mál. Ég tel að umræðan hér í hv. þingi í dag um þessa þáltill. okkar í Frjálsl. um að gera landið allt að einu kjördæmi hafi verið málefnaleg og ég þakka hana. Svo vona ég að málið fái góða og efnislega umfjöllun í nefnd og að lokaniðurstaðan verði sú að við efnum til þess að setja af stað starf til að skoða hvernig við gerum landið að einu kjördæmi.

Hæstv. forseti. Ég leyfi mér að flytja hér till. til þál. sem ég mæli nú fyrir um stofnun stjórnsýsluskóla en flutningsmenn ásamt mér eru hv. þm. Bryndís Hlöðversdóttir og hv. þm. Jóhann Ársælsson. Efni þessarar tillögu má rekja til þess að Alþingi samþykkti í júní árið 1998 þáltill. um könnun á starfsskilyrðum stjórnvalda, eftirlit með starfsemi þeirra og viðurlögum við réttarbrotum í stjórnsýslunni, sem þingmenn Samfylkingarinnar fluttu. Nefndin sem fjallaði um þetta viðfangsefni var undir forustu Páls Hreinssonar og verkefnið var hjá forsrn. og forsrh. skilaði skýrslu um málið árið 1999. Í þessari skýrslu komu fram margar markverðar tillögur sem snerta bætt skilyrði í stjórnsýslunni og til þess að tryggja frekar réttaröryggi borgaranna. Má þar nefna: Ráðherraábyrgð og rétt þingmanna til upplýsinga. Meinbugi sem eru á íslenskri löggjöf. Starfrækslu sérstakrar lagaskrifstofu. Framtíðarstefnu um þróun stjórnsýslukerfisins. Endurskoðun á ákvæðum almennra hegningarlaga um brot í opinberu starfi. Réttaröryggi borgaranna. Siðareglur opinberra starfsmanna. Starfrækslu stjórnsýsluskóla fyrir starfsmenn stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Ég tel afar brýnt að Alþingi fylgi eftir tillögum sem fram koma í skýrslunni um starfsskilyrði stjórnvalda, þannig að þær komist til framkvæmda. Ekki bólar á því, hæstv. forseti, að hæstv. forsrh. eða ríkisstjórnin sé að fylgja eftir framkvæmd þeirra mörgu gagnmerku tillagna sem komu fram í skýrslu Páls Hreinssonar. Þessa tillögur munu allt í senn tryggja betur réttaröryggi borgaranna, herða allt eftirlit með framkvæmd stjórnsýslunnar og skýra betur hvar ábyrgðin liggur, auk þess sem viðurlög við réttarbrotum í stjórnsýslunni verða virk, ekki síst þegar um er að ræða að framkvæmdarvaldið tekur ákvarðanir sem byggjast á matskenndum lagaheimildum og stjórnvaldsákvörðunum. Þingmenn Samfylkingarinnar hafa gert sér far um að fylgja þessum tillögum eftir með margvíslegum hætti, bæði með því að það yrði starfrækt sérstök lagaskrifstofa, með tillögum um siðareglur opinberra starfsmanna, svo dæmi séu nefnd. Við, þingmenn Samfylkingarinnar, munum leitast við á komandi árum að leggja okkar af mörkum til þess að þetta verði framkvæmt. Tillaga þessi felur sem sagt í sér að hér verði starfræktur stjórnsýsluskóli fyrir starfsmenn stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga eins og gerist reyndar víða í nágrannalöndum okkar. En í skýrslu forsrh. um starfsskilyrði stjórnvalda kemur m.a. fram að óhjákvæmilega hljóti að rísa vandamál þegar opinberir starfsmenn með aðra menntun en lögfræði komi að töku ákvarðana og beitingu almennra efnisreglna stjórnsýsluréttar hafi þeir ekki hlotið grunnmenntun á þessu sviði. Einnig kemur fram að almennar efnisreglur stjórnsýsluréttarins séu flóknar og ákveðinnar lágmarksþekkingar í lögfræði sé þörf svo unnt sé að beita þeim. Í mörgum nágrannalöndum okkar eru starfandi stjórnsýsluskólar fyrir starfsmenn stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga. Slíkur skóli er ekki starfræktur hér á landi. En það er athyglisvert, og kom fram í skýrslu Páls Hreinssonar, að ríkið ver árlega á bilinu 300--500 millj. kr. í endurmenntun starfsmanna sinna. Í þeirri skýrslu er sett fram sú spurning hvort því sé stjórnað nógu markvisst að þessi fjármunir séu nýttir á sem árangursríkastan hátt til þess að mæta þörfum stjórnsýslunnar. Ég vil vekja athygli á því að þessi tillaga, þó að um sé að ræða stofnun stjórnsýsluskóla, þarf því ekki endilega að þýða aukin fjárútlát hjá ríkinu heldur fyrst og fremst að skipulag og hagræðing sé betri á allri endurmenntun í stjórnsýslunni, en tillagan gerir einmitt ráð fyrir því, með leyfi forseta, eins og hér er sagt: ,,... að fela ríkisstjórninni að undirbúa stofnun stjórnsýsluskóla. Í því skyni verði skipuð nefnd sem móti markvissa endurmenntunarstefnu hjá ríki og sveitarfélögum um endurmenntun þeirra starfsmanna og nefndarmanna sem fara með opinbert vald til þess að taka ákvarðanir um rétt eða skyldu borgaranna. Í nefndinni verði fulltrúi fjármálaráðuneytisins, Sambands íslenskra sveitarfélaga, Stofnunar stjórnsýslufræða og stjórnmála, Endurmenntunar Háskóla Íslands og heildarsamtaka opinberra starfsmanna. Niðurstöður verði lagðar fyrir Alþingi eigi síðar en í upphafi haustþings 2004.`` Frú forseti. Það er mín skoðun að eftir að stjórnsýslulög og upplýsingalög tóku gildi sé mjög brýnt að boðið sé upp á námskeið fyrir starfsmenn stjórnsýslunnar um þau lög. Endurmenntun starfsmanna ríkis og sveitarfélaga er ekki skipuleg og markviss á sviði stjórnsýsluréttar. Það er ekki í gildi markviss endurmenntunarstefna sem felur í sér að nýir starfsmenn sem fá það hlutverk að taka ákvarðanir um rétt og skyldu borgaranna séu sendir á grunnnámskeið til að læra almennar reglur stjórnsýsluréttarins. Má vísa til þess að starfs- og endurmenntun er á vegum ýmissa stéttarfélaga, fræðslu forstöðumanna ríkisstofnana, Endurmenntunar Háskóla Íslands og Stofnunar stjórnsýslufræða, en það er fyrst og fremst undir forstöðumönnum stofnana í stjórnsýslunni komið hvort starfsmenn þeirra eða ráðuneytanna sæki slík námskeið, það er sem sagt ekki skylda. Það er ástæða til þess að benda á það að umboðsmaður Alþingis hefur séð ástæðu til að fjalla um nauðsyn þess að auka fræðslu og þekkingu opinberra starfsmanna á stjórnsýslunni. Í ársskýrslu sinni til Alþingis árið 1998 kemur eftirfarandi fram, með leyfi forseta: ,,Á þessum vettvangi er því ástæða til að vekja máls á því hvort ekki sé fullt tilefni til þess að starfsfólk stjórnsýslunnar eigi í meira mæli en nú er kost á skipulegri fræðslu og endurmenntun um þær lagareglur sem stjórnsýslan starfar eftir. Þannig verður að telja að aukin fræðsla um réttarreglur stjórnsýsluréttarins, þá einkum málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga, sé best til þess fallin að bæta almennt úr þeim atriðum sem hafa orðið tilefni athugasemda af hálfu umboðsmanns Alþingis.`` Í ársskýrslu umboðsmanns Alþingis árið 2000 er þetta enn ítrekað en þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Ég ítreka því þau sjónarmið sem ég hef áður sett fram um mikilvægi þess að auka fræðslu fyrir starfsfólk stjórnsýslunnar um þær réttarreglur sem gilda um starfshætti hennar. Ég bendi í því sambandi á að það þykir sjálfsagt að bjóða nýjum starfsmönnum hins opinbera upp á tölvunámskeið af margvíslegum toga og eigi viðkomandi að sinna bókhaldsstörfum eru slík sérhæfð námskeið í boði. Mér er ekki kunnugt um að boðið sé t.d. upp á námskeið fyrir nýja starfsmenn innan stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga um stjórnsýslulögin og aðrar réttarreglur stjórnsýsluréttarins en reglur þessar eru þó almennur grundvöllur þess hvernig standa ber að afgreiðslu mála innan stjórnsýslunnar. Ég tek líka fram að þarna er um að ræða fræðslu sem ekki á bara erindi til löglærðra starfsmanna heldur einnig annarra starfsmanna, og í vissum tilvikum nefndarmanna, sem koma að ákvarðanatöku í málum einstaklinga af hálfu stjórnvalda.`` Það er ljóst, herra forseti, að þessar ábendingar umboðsmanns Alþingis styðja mjög þá tillögu sem hér er flutt. Virðulegur forseti. Ég sé út af fyrir sig ekki ástæðu til þess að mæla frekar fyrir þessari tillögu. Það er mikilvægt, verði þessi tillaga samþykkt, að þeir aðilar sem best þekkja til komi að mótun endurmenntunarstefnu opinberra starfsmanna. Í þessari tillögu er talað um Stofnun stjórnsýslufræða og stjórnmála en meginmarkmiðið með Stofnun stjórnsýslufræða við Háskóla Íslands er að efla kennslu og rannsóknir í opinberri stjórnsýslu og standa fyrir umræðu um opinbera stefnumörkun og stjórnmál. Því er lagt til að auk fulltrúa fjmrn. komi að verkinu fulltrúi Stofnunar stjórnsýslufræða og stjórnmála, Endurmenntunar Háskóla Íslands, Sambands íslenskra sveitarfélaga og heildarsamtaka opinberra starfsmanna. Ég tel auðvitað sjálfsagt, og á það er bent í grg. með þessari tillögu, að þessi nefnd leiti ráðgjafar hjá umboðsmanni Alþingis og Ríkisendurskoðun. Hæstv. forseti. Ég tel að það færi vel á því í tilefni af 10 ára afmæli stjórnsýslulaganna 1. janúar 2004 að Alþingi samþykki tillögu um mótun markvissrar endurmenntunarstefnu bæði hjá ríki og sveitarfélögum og undirbúin yrði stofnun stjórnsýsluskóla sem byggði starf sitt á þeirri stefnumótun. Frú forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til 2. umr. Ég hef ekki mótað mér beint skoðun á því í hvaða nefnd þessi tillaga eigi að fara en vil áskilja mér rétt til þess að koma þeirri ábendingu minni á framfæri til hæstv. forseta eftir að ég hef hugsað málið.

Hæstv. forseti. Fáein orð um þessa tillögu. Ég er einn af flutningsmönnum og tel að það sé full ástæða til þess að gefa gaum að þessu máli og koma í framkvæmd sem fyrst. Ég held að við þurfum ekki annað en að renna huganum fáein ár aftur í tímann og velta fyrir okkur hlutum sem hafa gerst sem sýna okkur að það er langt frá því að við höfum komið upp stjórnsýslu í þessu landi sem stenst þær kröfur sem við eigum að gera til hennar. Borgararnir hafa þurft að sækja rétt sinn jafnvel til útlanda vegna þess að það hefur verið brotið á þeim hér, um það eru fleiri dæmi. Við höfum doðranta frá umboðsmanni Alþingis um hluti sem hafa gerst þar sem embættismenn ríkisins, bæjarfélaganna, stjórnsýslunnar allrar í raun og veru, hafa ekki sýnt borgurunum þá virðingu sem eðlilegt er. Ég held að skóli af þessu tagi sé mjög nauðsynlegur. Í honum færi fram menntun á þessu sviði og umræða um þróun siðareglna í stjórnsýslu sem ég held að sé á allan hátt ákaflega nauðsynlegt. Fyrsta veturinn sem slíkur skóli yrði starfræktur þyrfti helst að hafa í einum bekk alla þá sem ráða í þessu þjóðfélagi núna, ríkisstjórnina og ráðherrana alla, vegna þess að það hefur verið hlutskipti umboðsmanns Alþingis og borgaranna á undanförnum árum að horfa upp á það að ráðherrar ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnin í heilu lagi virðast alls ekki bera virðingu fyrir eðlilegum siðareglum í stjórnsýslu. Fjölmargar og ítrekaðar ábendingar umboðsmanns Alþingis t.d. til sjútvrh. eru gott dæmi um þetta og lagasetningar ríkisstjórnarinnar, sumar hverjar, sem hún hefur gengist fyrir og Alþingi hefur samþykkt, hafa verið síðan framkvæmdar. Sum þessara laga hefur kannski alls ekki verið mögulegt að framkvæma með eðlilegri stjórnsýslu vegna þess að það hefur verið ætlast til þess að hlutir gerðust sem eru í raun og veru óréttlátir, mismuna borgurunum. Ég held að umræðan um stjórnsýsluskóla og það námsefni sem yrði þar til staðar gæti hjálpað okkur dálítið áfram í þessum hlutum. Vegna þess að umboðsmaður Alþingis, sem er ekki vafamál að var stórt framfaraskref að það embætti skyldi vera stofnað, er til umræðu þá er ljóst að verkefni hans yrðu ákaflega mikið til umfjöllunar þegar menn velta fyrir sér siðareglum í stjórnsýslunni. Ég ætla ekki að hafa þessi orð mikið fleiri en ég hvet til þess að sú nefnd sem fær þetta mál að lokum til umfjöllunar í þinginu taki á því af fullri alvöru og sýni vilja til þess að koma því til framkvæmda. Í framhaldi af því að mikilvæg embætti, eins og t.d. umboðsmaður Alþingis, eru komin á laggirnar þurfum við á þessu að halda. Við þurfum held ég ekki fleiri ábendingar eða meiri rökstuðning fyrir því að hrinda þessu í framkvæmd en liggur fyrir. Eitt af því sem stjórnvöld, sem hafa farið með völdin a.m.k. síðustu árin, hefur skort átakanlega er að hlusta á rök, taka mark á góðum rökstuðningi fyrir því að einhverjir hlutir séu gerðir og taka mark á andrökum, t.d. fyrir því að eitthvað af því sem stjórnvöld hafa hugsað sér að gera sé kannski ekki alveg nákvæmlega það rétta. Menn hefur skort þann pólitíska styrk og þá pólitísku stærð sem þarf til þess að standa uppréttir gagnvart lýðræðinu, sem er auðvitað líka fólgið í því að fallast á rök andstæðinganna þegar þau eru góð og sterk. Hér eru færð fram góð rök fyrir því að það væri hægt með stofnun þessa stjórnsýsluskóla að þroska betur stjórnsýsluna og þjóna borgurunum með meiri virðingu en hefur verið gert fram að þessu. Ég vona sannarlega að það verði tekið á þessu máli.

Herra forseti. Ég flyt hér till. til þál. um tannvernd barna og unglinga. Þáltill. er á þskj. 25 og er 25. mál þingsins. Meðflutningsmaður er hv. þm. Ögmundur Jónasson. Tillagan er svohljóðandi: ,,Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að sjá til þess að tannvernd barna og unglinga til 18 ára aldurs verði efld. Sérstök tannvernd verði hluti ungbarnaverndar og skólaheilsugæslu og nái til allra barna og unglinga á aldrinum þriggja, sex, níu, tólf og fimmtán ára. Þessir árgangar fái skoðun og forvarnir hjá tannlækni án greiðslu og 90% endurgreiðsluhlutfall frá Tryggingastofnun ríkisins vegna almennra tannlækninga. Greiðsluþátttaka Tryggingastofnunar til annarra aldurshópa verði 90% í skoðun, forvörnum og í almennum tannlækningum.`` Herra forseti. Ljóst er að þrátt fyrir að við höfum ekki mjög nýlega rannsókn á tannskemmdum barna og unglinga þá ber flestum tannlæknum saman um það að tannheilsu barna og unglinga sé að hraka. Það megi ekki dragast úr hömlu að grípa til aðgerða til þess að endurheimta fyrra tannheilbrigði og að finna þurfi ráð til þess að sem flest börn og unglingar njóti þeirrar tannlæknaþjónustu sem þekktist á árum áður og að forvörnum sé komið við á sem flestum sviðum. Nú er verið að undirbúa rannsókn á þessu sviði. Heilbrigði munnholsins er öllum mönnum mikilvægt til að halda góðri heilsu. Grunnurinn að góðri tannheilsu er lagður strax í æsku með góðri tannhirðu, hollu mataræði og reglulegu eftirliti tannlæknis allt fram á fullorðinsár. Eitt af forgangsverkefnum heilbrigðisáætlunar til ársins 2010 er að lækka tíðni tannskemmda 12 ára barna. Árið 1985 voru skemmdar, tapaðar eða viðgerðar tennur hjá 12 ára börnum að meðaltali 6,6, þeim fækkaði í 3,4 árið 1991 og voru komnar niður í 1,5 árið 1996. Helstu ástæður þessa árangurs eru taldar vera bætt efnahagsleg staða fólks, góð tannlæknaþjónusta, notkun flúortannkrems, flúormeðferð, bætt munnhirða og hugarfarsbreyting almennings í tannheilsumálum. Herra forseti. Nú er ekki hægt að segja að efnahagslegri stöðu fólks hafi almennt hrakað og að það sé ástæða þess að börn og unglingar fari ekki til tannlæknis en það er ýmislegt annað sem hefur breyst. Árið 1986 var hlutfall 12 ára barna án tannskemmda 3,6%, árið 1996 hafði þetta hlutfall hækkað í 47,5%, en margt bendir til þess að tannheilsu barna og unglinga hafi hrakað undanfarin ár eða frá því að síðasta landskönnun var gerð árið 1996, eins og ég nefndi fyrr, og það er mjög alvarleg þróun. Ástæður þessa eru óljósar en dregið hefur úr markvissum forvarnaraðgerðum heilbrigðisyfirvalda auk þess sem það er staðreynd að greiðsluþátttaka Tryggingastofnunar ríkisins í tannvernd og tannviðgerðum barna og unglinga hefur ekki fylgt verðlagsþróun. Ósamræmi gætir milli ráðherragjaldskrár og raunkostnaðar við tannlækningar en endurgreiðsluhlutfall vegna tannlækninga er nú við u.þ.b. 50% í stað 75% eins og reglugerð kveður á um. Kostnaður við tannlækningar er orðinn of hár fyrir margar fjölskyldur og líklegt er að það sé ein af ástæðunum fyrir því að 35,9% barna 0--18 ára fóru ekki til tannlæknis á 18 mánaða tímabili frá 1. janúar 2001 til 30. júní 2002. Til forvarna teljast nokkrir þættir. Það er reglulegt eftirlit, röntgenmyndataka, almenn fræðsla um tannvernd, hreinsun tanna, skorufyllur og flúormeðferð þeirra sem eiga á hættu að fá tannskemmdir. Endurgreiðsluhlutfall Tryggingastofnunar ríkisins miðast við samningsbundna gjaldskrá heilbrigðisráðuneytis og tannlækna, en hún féll úr gildi 1. október sl. Það er ekki til þess að bæta það ástand sem ríkt hefur auk þess sem reglurnar eru þannig að börn fá ekki endurgreiðslu nema einu sinni á ári, það má ekki líða skemmri tími á milli til að fá endurgreiðslu frá TR. En allar leiðbeiningar sem tannlæknar vinna eftir og byggja á rannsóknum sem gerðar hafa verið og til þess að ná sem bestum árangri er mælt með því að börn frá tveggja til þriggja ára aldri og fram að 15 ára aldri fari a.m.k. á hálfs árs fresti í þessa forvarnaraðgerð, þ.e. að láta hreinsa og fara yfir tennurnar og flúorbursta til þess að ná þeim árangri sem við vorum búin að ná upp úr 1985 þegar mjög kröftuglega var tekið á þessum málum og á þeim tíma þegar endurgreiðsla Tryggingastofnunar ríkisins var 100% fyrir þessar aðgerðir, en er komin niður í 50% af raunverulegum kostnaði og eingöngu fyrir aðgerðir einu sinni á ári. Þannig að þeir foreldrar sem vilja fylgja bestu ráðleggingum og fara með börn sín á hálfs árs fresti eins og mælt er með til þess að halda góðri tannheilsu, til þess að forðast tannskemmdir, fá ekki aðra vitjun endurgreidda. Auk þess hefur gjaldskrá Tryggingastofnunar og þess samnings sem verið hefur í gildi fram að þessu dregist svo aftur úr eða ekki fylgt launaþróun eða gjaldskrá tannlækna og ekki verðlagshækkunum þá er auðvitað ljóst að tannlæknakostnaður er farinn úr böndunum. Ég tel að með því að binda tannlæknaskoðanir við ákveðna aldurshópa, þ.e. þá aldurshópa sem mönnum ber saman um að séu mikilvægir í tannþroska --- um þriggja ára aldur er mjög mikilvægt að börn byrji að fara til tannlæknis og að farið sé yfir tennurnar --- og með því að velja síðan þá aldurshópa sem fá sérstaka skólaheilsugæslu, ætti að vera hægur vandi að vísa þessum árgöngum til tannlæknis. Skólaheilsugæslan ber nokkra ábyrgð á að þessum börnum sé vísað til tannlæknis. Finna þarf eðlilegan farveg þarna á milli eða tilvísunarkerfi, hér er ekki verið að tala um fasta skólatannlækna eins og voru áður fyrr, heldur að tryggja það að börn fari til tannlæknis. Því miður er það svo að það eru líka til fjölskyldur sem ekki sinna þessum þætti. Með þessu væri hægt að halda nokkuð utan um það að þau börn sem ættu rétt á gjaldfrjálsri vitjun til tannlæknis í forvarnaskyni sæktu þá þjónustu. Gerð hefur verið könnun á því hvernig börn skila sér til tannlæknis, hægt er að skoða það með greiðsluþátttöku Tryggingastofnunar ríkisins, og komið hefur í ljós að það er mjög misjafnt eftir landshlutum og sveitarfélögum hvernig börn skila sér til tannlæknis. Þegar við horfum á þessi svæði er ekki hægt að setja samasemmerki á milli tekna fjölskyldna á viðkomandi svæðum og því hvernig börn skila sér til tannlæknis heldur fer þetta eftir einhverju öðru. Það að á höfuðborgarsvæðinu eða í Reykjavík skuli vera hæsta hlutfallið sem ekki skilar sér til tannlæknis, en þar voru það yfir 20% barna frá 4--18 ára sem ekki skiluðu sér á þessu eins og hálfs árs tímabili, segir ekki eingöngu til um efnahag foreldra heldur líka að þarna vantar einhvern hvata til þess að foreldrarnir sjái til þess að börnin fari til tannlæknis. Þetta getur ekki eingöngu tengst efnahag. Þar sem heilsugæslan er öflug og þar sem tannlæknar eru til staðar er þetta í þokkalegu lagi en þá verður hvort tveggja að vera til staðar. Þannig að þeir sem hafa komið að þessum málum finna að víða þarf úrbóta við og það finna foreldrar líka sem eiga börn á þessum aldri. Þetta er ein leið og ég vænti þess að hæstv. heilbr.- og trn. sem fær þetta mál til meðferðar, skoði það með mjög jákvæðum huga og finni leiðir til þess að ná aftur þeirri tannvernd og þjónustu við börn og unglinga sem var hér áður og að hægt verði að koma á reglubundinni þjónustu eins og mælt er með, á hálfs árs fresti, án þess að foreldrarnir borgi alfarið aðra vitjunina. Hér mætti fara í miklu fleiri þætti en þetta á við hina almennu tannheilsuvernd. Það er mjög alvarlegt ástand hjá mörgum foreldrum sem eiga börn sem af einhverjum ástæðum hafa lélegar tennur eða þar sem einhverjir sjúkdómar eru meira en í tönnunum og fara verður því reglulega með börnin á allt að þriggja mánaða fresti til tannlæknis til þess að börnin haldi tönnum sínum til einhvers tíma. Þetta er kostnaður sem fer meira og minna yfir á fjölskylduna, þ.e. ef ekki er viðurkennd alvarleg sjúkdómsgreining hjá barni þannig að það fái fulla endurgreiðslu eins og börn með klofinn góm eða alvarlega meðfædda fæðingargalla. Ef tannheilsan er það léleg að sinna þurfi börnum miklu oftar en þetta þá fer kostnaðurinn alfarið yfir á fjölskylduna. Þetta verðum við auðvitað að skoða og finna betri lausnir. Semja þarf við tannlækna og koma á nýjum samningi. Það er brýnt. Það þarf að endurskoða gjaldskrána og hafa forvarnir og fræðslu aftur í forgrunni, og hafa börnin aftur í forgrunni eins við höfðum miklu sterkar fyrir nokkrum árum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni fyrir að flytja þetta mál inn í þingsali. Það er virkilega verðugt verkefni að taka til umræðu í þinginu hvernig hægt er að efla forvarnir og eftirlit með tannheilsu barna og stuðla að því að börn fái reglulegt eftirlit með tannheilsu sinni. Í greinargerð er bent á að tannheilsu barna og unglinga hafi hrakað. Ég dreg það ekki í efa. Ég tengi það líka beint efnahag margra fjölskyldna. Það er alveg örugglega oft látið sitja á hakanum, þegar fólk á erfitt með að láta enda ná saman, að fara reglulega með börnin til tannlæknis. Ég vil spyrja hv. flutningsmann tillögunnar hvort hún hafi gert tilraun til að láta skoða kostnaðinn við að fara þá leið sem hún leggur til. Hér er verið að tala um að greiða að fullu kostnað við eftirlit og forvarnir hjá ákveðnum hópi barna. Síðan er gert ráð fyrir 90% endurgreiðsluhlutfalli frá Tryggingastofnun ríkisins vegna almennra tannlækninga. Þá er gert ráð fyrir að greiðsluþátttaka Tryggingastofnunar til annarra aldurshópa verði 90% í skoðun, forvörnum og almennum tannlækningum. Það er ljóst að tillagan felur í sér töluverð útgjöld. Það er náttúrlega mikilvægt að Alþingi, þegar það fjallar um þessa tillögu, geri sér grein fyrir því. Ég tel mikilvægast að við finnum leiðir til að efla með einhverjum hætti forvarnir og eftirlit. Það yrði kannski að taka þetta í áföngum og sleppa því að hafa almennu tannlækningarnar inn í þar sem ég tel litlar líkur til að almenn samstaða náist um þær á þinginu. Ég tek undir efni þessarar tillögu og vildi mjög gjarnan vita hvað hv. þm. hefur gert í að skoða kostnaðinn við þessa framkvæmd.

Frú forseti. Nei, ég hef ekki fengið reiknað út hvað þetta mundi kosta fyrir Tryggingastofnun ríkisins eða ríkissjóð. Það er ljóst að fyrir meira en 20 árum fékkst full endurgreiðsla fyrir tannviðgerðir barna. Ég dreg í efa að það hafi verið misnotað á einhvern hátt. En það skilaði sér sannarlega í betri tannheilsu. Það virðist samasemmerki milli þess þegar dregur úr þátttöku Tryggingastofnunar ríkisins við endurgreiðslu og þess að tannskemmdum fjölgar og hvernig börn hafa skilað sér til tannlæknis. Ætlunin er að fara í stóra könnun á tannheilsu barnanna en í fljótu bragði sýnist mér ekki þurfa mikla skoðun til að sjá fylgni þarna á milli. Við höfðum efni á þessu áður fyrr. Við stærum okkur af því að þjóðin sé að verða ríkari, efnahagurinn betri og ríkissjóður styrkur. Ég tel að við eigum að láta börnin ganga fyrir og að þetta sé eitt af mörgum málum sem við eigum að taka til alvarlegrar endurskoðunar og ekki láta fara á verri veg.

Frú forseti. Hv. þm. nefndi að fyrir 20 árum hafi verið full endurgreiðsla vegna tannheilsu barna. Það er alveg rétt. Þetta er auðvitað í samræmi við aðra þróun. Það er verið að auka kostnaðarþátttöku sjúklinga og þeirra sem þurfa á þjónustunni að halda. Það er auðvitað mjög slæmt, sérstaklega í þessu tilviki sem hv. þm. er að tala um, varðandi tannheilsu barna. Ef ríkið stuðlar að forvörnum og eftirliti með því að greiða það að fullu þá verður það auðvitað til þess að foreldrar sæki sér þá þjónustu og komi þar með í veg fyrir að allt fari í óefni og tannlækningar vegna barna þeirra verði dýrari. Ég styð því heils hugar að menn skoði málið af fullri alvöru, sérstaklega að því er varðar forvarnir og eftirlit, að ríkið greiði það að fullu vegna barna. Ég vil árétta að með spurningu minni til hv. þm. var ég ekki að draga úr þessu. Ég hvet aðeins til að fundið verði út hvað þetta mundi kosta. Ég minnist þess að ég flutti fyrir nokkrum árum tillögu um að heimila skattafslátt vegna tannviðgerða. Ég held að það hefði skilað sér margfalt, bæði í að bæta tannheilsu þjóðarinnar og eins kæmu full skil af slíkri greiðslu inn í ríkissjóð af því sem tannlæknar hafa í tekjur. Eins flutti ég tillögu um 25% endurgreiðslu í öllum almennum tannlækningum. Það átti sér stuðning hér á þinginu. En þær hugmyndir hafa ávallt strandað á kostnaði fyrir ríkissjóð og þess vegna bar ég fram þessa spurningu til hv. þm.

Frú forseti. Ég þakka hv. 2. þm. Reykv. s., Jóhönnu Sigurðardóttur, fyrir stuðninginn við þetta mál. Ég tók orð hennar ekki sem gagnrýni á þáltill. En það er rétt að þetta kostar mikið. Ég vona að þáltill. fái góðan hljómgrunn og menn átti sig á að það er dýrt fyrir þjóðarbúið að fara ekki í aðgerðir nú þegar og reyna að snúa við þeirri þróun sem komin er á skrið. Þetta mun hafa í för með sér fjárútlát fyrir Tryggingastofnun ríkisins eða ríkissjóð í byrjun. En það mun líka skila sér þegar til lengri tíma er litið. Ég hef heyrt í tannlæknum sem finnst ástandið þegar orðið það slæmt að þeir líkja því við fyrri tímabil í sögu okkar þar sem ekki þótti óeðlilegt að fá falskar um fermingu. En þá þurfum við auðvitað að fara 40--50 ár aftur í tímann. Þá þótti ekkert tiltökumál að börn fengju falskar um fermingu. Þetta voru börn sem höfðu ekki aðgang að tannlæknaþjónustu og þá var ráðið þetta, að rífa tennurnar úr og fá falskar um fermingu. Það er okkur til skammar ef við látum stéttaskiptingu í landinu koma fram í mismunandi tannheilsu barna og unglinga, þ.e. eftir því hvort foreldrar hafa efni á því að senda börnin til tannlæknis eða ekki. Það að horfa upp á að tannheilsu sé að hraka kemur bara niður á okkur síðar, hvort sem það verður ríkissjóður eða einstaklingar sem greiða.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frv. til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands. Áður en ég kem að efnisinntaki frv. langar mig að nota hluta af ræðutíma mínum til að fjalla örlítið um reynslu mína af því að sitja í þingsölum nú í fjóra daga. Ég kvaddi Alþingi fyrir níu árum og fannst þá, það var reynsla mín þá, að þingmenn sætu almennt ekki mjög vel þingfundi, ég tala ekki um þingmenn ríkisstjórnarinnar. Ástandið var vont þá en það er snöggtum verra núna. Mér finnst raunar með ólíkindum að sitja dag eftir dag í hálftómum þingsal. Hér sjást varla þingmenn úr stjórnarliðinu. Ég hygg að í dag væri hægt að telja á fingum annarrar handar þá sem hafa heiðrað þetta háa Alþingi með nærveru sinni. Ráðherrar eru sjaldséðir hvítir hrafnar á þessari samkundu. Það er kannski ekkert við því að segja. Ég veit að þeir mæðast í mörgu og hafa kannski ekki alltaf tíma til að vera viðstaddir þegar þingmenn mæla fyrir málum sínum. Kannski er ekki hægt að gera kröfu til þess. Það eru þó tveir ráðherrar sem kannski hafa skorið sig úr í þessari viku hvað það varðar að koma þó og hlusta á þingmenn flytja mál sín. Það eru hæstv. viðskrh. og hæstv. félmrh. Aðrir hafa komið hér rétt til þess að flytja mál sín og eru síðan roknir á dyr. En látum það vera. Alþingi hlýtur sjálft að þurfa að gæta að virðingu sinni. Þegar stjórnarþingmenn, sem sitja í nefndum Alþingis, formenn nefnda Alþingis, bera varla við að mæta í þingsal til að hlusta á þingmenn mæla fyrir málum sem eiga eftir að koma til kasta þessara nefnda þá finnst mér fokið í flest skjól. Mér finnst það áleitin spurning, sem ég varpa hér í hálftóman þingsalinn að vanda, hvort forsn. þingsins ætti ekki að velta fyrir sér að gera það að skyldu nefndarformanna að hlýða á þegar mælt er fyrir málum sem eiga eftir að koma til kasta viðkomandi nefnda. Hér kemur oft ýmislegt fram í umræðunni sem ágætt væri fyrir þá að vita þegar þeir fjalla um málið í nefndinni. Menn eru hér að tala til Alþingis. Menn eru að mæla fyrir málum hér á Alþingi og sannfæra aðra þingmenn um ágæti þess sem þeir hafa fram að færa. Þá og því aðeins er hægt að sannfæra einhvern að einhver hlusti. Ég verð að segja, virðulegur forseti, að mér finnst Alþingi hafa sett ofan og mér finnst mjög miður að sjá það, nú þegar Alþingi hefur aðeins starfað í þrjár vikur, að þetta yfirbragð er orðið á þinginu. Það væri hugsanlega hægt að skilja það ef komið væri fram að þinglokum en aðeins þrjár vikur eru liðnar af þingtímanum og þingmenn er strax þrotið örendið. Ég veit ekki hvernig það verður þegar líða tekur á þetta fyrsta þing eftir kosningar. Þetta er fyrsta þingið eftir kosningar, þrjár vikur liðnar af því og þetta er það sem við okkur blasir. Það er engum um að kenna nema þingmönnum sjálfum. Ég veit að þetta hefur eitthvað komið til umræðu í þinginu, í síðustu viku líklega, og einhver þingmaður hafði á orði að það væri bara popúlismi af versta tagi að tala um þetta. Það er það ekki. Það er enginn popúlismi að tala um þetta. Þetta er mál sem þingmenn verða að gaumgæfa og huga að. Ef nýir þingmenn mæta til þings og venjast því og læra það að hér þurfi enginn að vera, hér þurfi menn ekki að hlusta hver á annan, mun þessari stofnun bara hnigna, virðulegur forseti. Þetta ætla ég að segja áður en ég mæli fyrir þessu máli mínu. Ég er búin að vera hér meira og minna frá kl. 10.30 í morgun og, eins og ég segi, það er hægt að telja á fingrum annarrar handar stjórnarþingmennina sem hér hafa mætt til leiks. Virðulegur forseti. Málið sem ég tala hér fyrir er um breytingu á lögum um Seðlabanka og það er í rauninni sáraeinfalt. Þetta frv. felur það í sér að gerð verði breyting á 23. gr. laga um Seðlabankann, eiginlega tvíþætt breyting. Annars vegar lýtur hún að því að auglýsa skuli opinberlega eftir umsóknum um stöðu bankastjóra og hins vegar að bankastjórar skuli hafa reynslu og víðtæka þekkingu á peningamálum og öðrum efnahagsmálum. Sem sagt, þetta embætti skuli vera opið til umsóknar eins og önnur og að það verði gerðar ákveðnar hæfniskröfur til þeirra sem ráðnir eru til þessa embættis en svo er ekki í núgildandi lögum. Forsaga þessa máls er sú að árið 2001 voru sett ný lög um Seðlabanka Íslands en meginmarkmið þeirra var að auka sjálfstæði Seðlabankans og gera honum kleift að vinna markvisst og faglega að stjórnun peningamála. Þegar frv. var til umfjöllunar á Alþingi lögðu þingmenn Samf. fram tillögu um að bankastjóri yrði einn en ekki þrír og að ákvarðanir um beitingu stjórntækja bankans í peningamálum yrðu teknar af peningastefnunefnd eins og víða tíðkast, t.d. í Svíþjóð, Bretlandi og Bandaríkjunum. Þetta náði ekki fram að ganga á því þingi og þó að hér sé ekki gerð tillaga um að bankastjórum verði fækkað úr þremur í einn er það eftir sem áður stefna Samf. Það sem mér gengur til með þessu frv. er hins vegar að gera umbætur á núgildandi lögum eins og þau eru, umbætur sem ég tel mjög brýnar og þess vegna er þetta ekki nein endurskoðun á lögunum í heild sinni, heldur einungis á einu ákvæði þessara laga. Þrátt fyrir að þingmenn Samf. hafi flutt frv. sem hafði í för með sér ákveðnar breytignar hvað varðar bankastjóra og ákvarðanir í peningamálum studdu þeir frv. og þeir studdu hin nýju lög um Seðlabankann, enda var stuðningurinn við þau hér á Alþingi víðtækur. Hér var ekkert mótatkvæði greitt þegar lögin voru samþykkt, enda var það talið þeim helst til tekna að nú væru gerðar hliðstæðar kröfur til Seðlabanka Íslands og annarra seðlabanka um gagnsæi, fagleg vinnubrögð og sjálfstæði. Bankinn stefnir nú að ákveðnu verðbólgumarkmiði og gengi krónunnar ákvarðast á markaði. Ákvarðanir í peningamálum eru því að verulegu leyti orðnar faglegt viðfangsefni sem krefst sérfræðiþekkingar í þjóðhags- og peningahagfræði. Þetta sjónarmið er viðurkennt af seðlabönkum um allan heim og kemur gleggst fram í því að af 35 seðlabankastjórum víðs vegar um heiminn eru 33 menntaðir hagfræðingar. Það er auðvitað engin tilviljun vegna þess að í þeirri menntun --- margir þeirra eru með doktorsmenntun og að lágmarki mastersmenntun í hagfræði --- felst að þeir hafa tileinkað sér ákveðna faglega nálgun í þessum málum. Auðvitað geta ýmsir kynnt sér hagfræði og kunna sitthvað fyrir sér í henni en þeir hafa samt ekki þann faglega grunn að standa á sem fylgir óneitanlega slíkri menntun. Við getum líka mörg hver tileinkað okkur ýmislegt í lögum og getum bara orðið býsna góð í því að lesa og skilja og túlka lög en við erum samt ekki talin til þess hæf að fara með þau tæki sem dómstólum eru falin að lögum. Ákvörðunarvaldið í peningamálum er í höndum stjórnar Seðlabankans en þar sitja þrír bankastjórar, skipaðir samkvæmt ákvörðun forsrh. Ábyrgð og völd bankastjórnarinnar eru mikil og því nauðsynlegt að hún hafi tiltrú og njóti trausts sem fagleg og sjálfstæð stofnun. Það er ljóst að talsvert skortir þar á. BS-ritgerð var skrifuð við Háskólann í Reykjavík nýverið þar sem inntakið var viðtalskönnun meðal 22 innlendra sérfræðinga sem starfa á vegum fjármálastofnana og hagsmunasamtaka sem eru auðvitað þeir sem þurfa að hafa tiltrú á Seðlabankanum og ákvörðunum hans. Þar kemur fram að aðeins fjórir af þessum 22 töldu núverandi fyrirkomulag í peningamálum tryggja nægjanlegt sjálfstæði Seðlabankans við stjórn peningamála þó svo að 17 þeirra hafi verið sammála því að breyta um peningastefnu með nýjum lögum um Seðlabankann. Þeir voru sem sagt sammála því að gengið skyldi ráðast á markaði og vextirnir skyldu verða aðalstjórntæki Seðlabankans og hann skyldi hafa verðbólgumarkmið. Þeir töldu ekki, þrátt fyrir þetta, að bankinn hefði traust og trúverðugleika sem fagleg og sjálfstæð stofnun. Af þeim 15 sem töldu sjálfstæðið ekki nægjanlegt nefndu 14 að fagleg sjónarmið fremur en pólitísk ættu að ráða við ráðningu bankastjóra. Þann 15. ágúst sl. skipaði forsrh. í embætti seðlabankastjóra og var það í fyrsta sinn eftir að hin nýju lög tóku gildi. Ljóst er að það skipti verulegu máli fyrir trúverðugleika og ímynd bankans hvernig að þeirri skipan væri staðið þegar fyrst reyndi á lögin. Engum blandaðist hugur um að sá sem skipaður var í embætti væri ekki aðeins hæfur til að gegna því, heldur mætti færa rök fyrir því að hann væri sá hæfasti sem völ væri á. Til að kalla eftir þeim rökum sem lágu að baki ráðningunni ákváðu fulltrúar Samf. í bankaráði Seðlabankans að senda fyrirspurn í þremur liðum til forsrh. Fyrirspurnin var: 1. Með hvaða hætti var gengið úr skugga um að sá sem skipaður var í embættið væri sá hæfasti sem völ var á? 2. Með hvaða hætti er jafnræðisreglunnar, sem er grundvallarregla í stjórnsýslu, gætt við skipan í embætti seðlabankastjóra nú þegar ekki er lengur skylt að auglýsa embættið? 3. Hvaða hæfniskröfur voru lagðar til grundvallar við nýlega ráðningu í embætti seðlabankastjóra? Ég vil taka það fram vegna þessara spurninga og vegna frv. að þetta mál er af minni hálfu prinsippmál og hefur ekkert með þann einstakling að gera sem til starfans var ráðinn. Það skiptir máli að greina þar á milli. Þann 22. september 2003 barst svohljóðandi bréf frá forsrh., með leyfi forseta: ,,Með vísan til erindis yðar, dags. 16. þessa mánaðar, um skipun Jóns Sigurðssonar í embætti bankastjóra í Seðlabanka Íslands, skal tekið fram, að ákvörðun þessi var tekin á grundvelli 23. gr. laga nr. 36/2001, um Seðlabanka Íslands,`` --- af sjálfu leiðir að það er verið að fara að seðlabankalögunum þegar skipað er í embættið. Það þarf varla að taka það sérstaklega fram í því svari. Ég gaf mér það nú, að forsrh. færi að lögum --- ,,að aðgættum almennum starfsgengisskilyrðum skv. 6. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.`` Til upplýsinga er rétt að geta þess að ég hygg að í þeim lögum og þeirri grein sem þarna er vísað til sé í rauninni bara fjallað um það að til þess að fá ráðningu hjá ríkinu skuli menn vera orðnir 18 ára, þeir skuli vera heilir á geði og þeir skuli vera fjár síns ráðandi. Það eru þessi grundvallaratriði sem bara yfirleitt þarf til þess að fá starf en segja ekkert um hæfi manna. Það hefur sem sagt verið farið að þessum almennu starfsgengisskilyrðum ,,og að teknu tilliti til þeirrar menntunar og fyrri starfa, sem tilgreind voru í hjálagðri fréttatilkynningu um skipun í embættið, dags. 15. fyrra mánaðar.`` Það fylgdi síðan með. Ljóst er af bréfi þessu frá forsrh. að í því er ekki að finna svör við þeim þremur einföldu spurningum sem beint var til hans og sem gætu varpað ljósi á hvort núverandi stjórnvöld hafa raunverulegan áhuga á að auka tiltrú á Seðlabankanum sem stofnun sem lúti sjálfstæðri og faglegri forustu en ekki pólitískri forustu Sjálfstfl. og Framsfl. Bréfið varpar líka ljósi á að í þessu máli fer forsrh. með ákvörðunarvald sem ekki lýtur aðhaldi frá einstaklingum, stofnunum eða almannavaldi, þar sem ekki þarf að auglýsa starfið, ekki eru gerðar til þess sérstakar kröfur, ekkert mat fer fram á þeim sem ætlað er að gegna starfinu og ekki þarf að rökstyðja ráðningu. Með öðrum orðum, það er ekki hægt að koma við neinu aðhaldi varðandi beitingu þessa valds sem í mínum huga stangast algjörlega á við alla réttarvitund og siðferðiskennd. Í samfélagi okkar á ekkert vald að vera til sem ekki er hægt að beita aðhaldi og eftirliti. Formlegir aðilar að þessu máli, um ráðningu í starf seðlabankastjóra, eru aðeins tveir, forsrh. og sá sem ráðinn er til starfans. Að mínu viti er þetta afleitt fyrirkomulag þegar um æðstu stöður í samfélaginu er að ræða. Það verður að vera hægt að beita aðhaldi og fá umræðu um þær forsendur sem að baki lágu við ráðningu. Þá má eiginlega segja að að ýmsu leyti eigi það sama við um ýmsar aðrar stöður og sú spurning vaknar hvort rétt sé að skipunarvaldið í svona stöður eins og seðlabankastjóra eða hæstaréttardómara, svo það sé nú tekið, sé hjá ráðherra. Hér er um mjög mikilsverðar stöður að ræða í samfélaginu, æðstu stöður sem mikilvægt er að allir hafi tiltrú á og það er nauðsynlegt að mönnum blandist ekkert hugur um að fagleg sjónarmið ráði. Það má aldrei líta svo á að þeir sem þessum stöðum gegna séu taldir pólitískir fulltrúar ákveðinna sjónarmiða þótt þeir séu pólitískt skipaðir til starfa. Það frv. til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands sem hér er flutt hefur það að markmiði að tryggja eins og kostur er að fagleg sjónarmið ráði við skipan í embætti seðlabankastjóra og að ráðherra geti ekki komið sér undan því að rökstyðja ráðninguna eins og nú er. Þess vegna er gerð tillaga um að starf seðlabankastjóra verði auglýst þrátt fyrir að víðtæk sátt hafi verið um það þegar núgildandi lög voru sett að undanskilja þetta embætti auglýsingaskyldu. Að vísu komu ekki fram nein sérstök rök fyrir því af hverju það skyldi undanskilið auglýsingaskyldu önnur en þau --- þau komu fram í máli forsrh. á þeim tíma --- að það væri bara skrípaleikur og það væri verið að plata menn með því að auglýsa þetta embætti. Til dæmis tók hann að heill bekkur í Menntaskólanum við Hamrahlíð hefði sótt um seðlabankastöðuna þegar Finnur Ingólfsson, þáv. viðskrh., var ráðinn til að gegna starfi seðlabankastjóra. En af hverju sótti heill bekkur í Hamrahlíðinni um embættið? Jú, auðvitað til þess að sýna fram á fáránleikann í því að ekki væru gerðar neinar hæfniskröfur til þessa mikilvæga embættis. Þeir gátu auðvitað alveg sótt um, allir þessir krakkar, því ekki var gerð nein krafa um að menn uppfylltu eitthvert hæfi. Þau voru í rauninni að sýna fram á þennan fáránleika með því að sækja um og þá voru viðbrögðin ekki þau að setja inn hæfnisskilyrði. Nei, nei. Viðbrögðin eru þau að hætta að auglýsa af því að þetta sé skrípaleikur og það sé verið að plata. En ef starf er auglýst og ef einhver mjög hæfur einstaklingur sem sækir um af fullri alvöru fær það ekki á hann auðvitað rétt lögum samkvæmt til þess að láta reyna á þær reglur sem gilda í stjórnsýslulögum sem kveða m.a. á um jafnræðisregluna og að sá hæfasti skuli valinn. Sáttin sem þó varð um það að auglýsa ekki byggðist m.a. á því að margir þingmenn vildu láta á það reyna hvort sú grundvallarbreyting sem gerð var á Seðlabankanum mundi ekki endurspeglast í breyttum viðhorfum ráðherra til embættis seðlabankastjóra. En sú virðist ekki raunin og segja má að forsrh. falli á fyrsta prófinu. Það er enn litið svo á að Framsfl. og Sjálfstfl. fari með pólitískt eignarhald á embættunum og eftir höfðinu dansa limirnir því að í opinberri umræðu í samfélaginu er litið svo á að nýleg skipun í embætti seðlabankastjóra hafi verið á forræði Framsfl. og næst verði skipunin á forræði Sjálfstfl. Það er opinskátt talað um það í samfélaginu að þegar Birgir Ísleifur Gunnarsson, sem er nú formaður bankaráðs, hætti sem slíkur eigi Sjálfstfl. það embætti. Menn hafa m.a. velt vöngum yfir því hvort núv. forsrh. sé á leiðinni í þann stól þegar hann yfirgefur ríkisstjórnina á næsta hausti. Og það er eins og það sé sjálfsagt og sjálfgefið að Sjálfstfl. hafi þetta sæti til ráðstöfunar. Ef vilji Alþingis stendur til þess að bankastjórastöðum í Seðlabankanum verði skipt á milli stjórnmálaflokka, sem getur verið hugmynd ef út í það er farið, verður að gera það á grundvelli einhverra gegnsærra meginreglna um það hvernig þeim skuli skipt þannig að það sé þá uppi á borðinu og engum blandist hugur um það eða þá að skipt verði um bankastjóra með nýrri ríkisstjórn. Þá fari bara seðlabankastjórinn út í hvert skipti sem ný ríkisstjórn kemur inn og hún komi með sína seðlabankastjóra. Það er bara þetta tvennt sem kemur til álita, annaðhvort að reglurnar séu gegnsæjar um það hvernig hin pólitíska ráðning skuli vera eða þá að bankastjórarnir fari út með nýrri ríkisstjórn. Flutningsmenn þessa frv. telja hins vegar rangt að fara inn á þá braut og algjörlega í ósamræmi við það sem tíðkast í þeim löndum sem við viljum helst bera okkur saman við. Þess vegna gerum við þessa breytingu sem liggur fyrir á þessu þskj., virðulegur forseti. Að lokum vil ég nefna það að sú breyting sem hér er gerð tillaga um er efnislega samhljóða ákvæði sem var í 39. gr. frv. til laga um Seðlabanka Íslands sem flutt var á 116. löggjafarþingi af þáv. viðskrh., Jóni Sigurðssyni, og er því ekki nýtt af nálinni í sölum Alþingis. Ég legg að lokum til, virðulegur forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og til meðferðar í efh.- og viðskn. á milli umræðna.

Hæstv. forseti. Ég þakka 1. flm. fyrir að hafa forgöngu um þetta brýna mál og flytja frv. um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands. Ég á aðild að flutningi þess og á einnig sæti í efh.- og viðskn. sem fær frv. til umfjöllunar þannig að ég þarf út af fyrir sig ekki að hafa mörg orð um málið. Eins og hv. 1. flm. málsins nefndi er frv. mikilvægur þáttur í því sem ég held að flestir vilji sjá sem er gegnsæi, gegnsæ og opin stjórnsýsla og á auðvitað að fylgja eftir þeirri þróun sem verið hefur á umliðnum árum með upplýsingalögunum og stjórnsýslulögunum, að við sjáum það í æ meira mæli að stjórnsýslan sé opin og gegnsæ. En með þetta mál, eins og að auglýsa opinberlega eftir umsóknum um stöðu bankastjóra í Seðlabankanum og að sett séu hæfisskilyrði, það er eins og ekki megi breyta því. Það eigi að tilheyra fortíðinni, tilheyra þeim vinnubrögðum sem tíðkast hafa gegnum áratugina að eignarhald flokka eigi að vera skilyrðislaust hvað sem öllu öðru líður í stjórnsýslunni, það eigi að vera eignarhald flokka á bankastjórastöðu í Seðlabankanum sem er auðvitað allt annað en gerist í öðrum löndum eins og 1. flm. kom inn á. Sá listi er mjög athyglisverður sem fylgir með tillögunni sem fskj. um seðlabankastjóra í öðrum löndum og hvaða hæfisskilyrði og menntun þeir hafa. Það er eins og staða selabankastjóra sé eins konar pólitískt hæli fyrir stjórnmálamenn þegar þeir hætta störfum og það er auðvitað erfitt að þurfa að búa við slíka tímaskekkju í stjórnkerfinu. Þegar þetta mál um Seðlabanka Íslands kom til umræðu í þingsölum á árinu 2001 hafði náðst um það samkomulag í nefnd fulltrúa allra flokka um hvaða breytingar skyldu gerðar á lögum um Seðlabanka Íslands sem voru í þá veru að auka sjálfstæði bankans og markviss og fagleg sjónarmið yrðu höfð að leiðarljósi við stjórn peningamála. Engu að síður kom það atriði sem er á dagskrá í þessu frv. til umræðu og ég minnist þess að ég gagnrýndi það í máli mínu að þetta embætti skyldi ekki auglýst laust til umsóknar. Rökin fyrir því eins og kom fram í máli 1. flm. voru að halda átti áfram að skipa í þetta starf þannig að stjórnmálamenn settust fyrst og fremst í þennan stól og þá væri auðvitað sýndarmennska að auglýsa stöðuna. Var haft í flimtingum það sem hv. þm. nefndi um skólakrakkana sem sóttu tugum saman um stöðu bankastjóra í Seðlabankanum. En nú höfum við reynsluna eins og hv. þm. sagði. Það er skipað í stöðuna pólitískt. Komið var að Framsfl. þannig að hann gat ráðið því hver yrði bankastjóri og næst verður það hlutur sjálfstæðismanna. Tillögur okkar þingmanna Samf. þegar þessu var breytt var að einn bankastjóri yrði við bankann sem bæri ábyrgð ásamt varabankastjórum og við hlið hans væri síðan skipuð sérstök peningamálastefnunefnd. En eins og ég sagði, nú höfum við reynsluna af þessu og þess vegna er tímabært að flytja þetta mál inn í þingsali. Ég á sæti í efh.- og viðskn. og mun þá gera mitt til þess að frv. fái þar efnislega og góða umfjöllun og það er brýnt að málið nái fram að ganga og verði að lögum áður en næst kemur að því að skipa bankastjóra í Seðlabankanum. Við getum ekki verið með svona fortíðardraug í farteskinu. Við viljum sjá gegnsæja og opna stjórnsýslu en það er eins og flokkarnir vilji hafa þetta fyrir sig. Ég vil líka segja, frú forseti, um það bréf sem var skrifað til hæstv. forsrh. af hv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur sem á einnig sæti í stjórn bankans, að það er með ólíkindum hvernig hæstv. forsrh. leyfir sér að svara slíku bréfi og sýnir ljóslega, frú forseti, hroka hæstv. forsrh. að svara erindi sem til hans er sent með þessum hætti.

Ég bið hv. þm. að gæta orða sinna þegar hann ræðir um hæstv. forsrh.

Ég var bara að segja það sem mér býr í brjósti. Mér finnst það hroki þegar menn svara ekki bréfum sem til þeirra er beint nema með þeim hætti sem hér hefur verið gert. Ég vil, frú forseti, rifja upp um hvað var spurt. Spurt var um það af bankaráðsmanni á hvern hátt gengið var úr skugga um að sá sem skipaður var í embætti væri sá hæfasti sem völ væri á. Er þetta ekki eðlileg spurning, frú forseti? Það er spurt um hvernig jafnræðisreglunnar, sem er grundvallarregla í stjórnsýslunni, er gætt við skipan í embætti seðlabankastjóra nú þegar ekki er lengur skylt að auglýsa embættið. Er þetta ekki eðlileg spurning, frú forseti? Og einnig er spurt um hvaða hæfiskröfur eru lagðar til grundvallar við nýlega ráðningu í embætti seðlabankastjóra. Þetta er mjög eðlileg spurning, frú forseti. En svarið er óeðlilegt sem hæstv. forsrh. sendir sem svar við þessum spurningum. Þar er einungis sagt, með leyfi forseta: ,,Með vísan til erindis yðar, dags. 16. þessa mánaðar, um skipun Jóns Sigurðssonar í embætti banka stjóra í Seðlabanka Íslands, skal tekið fram, að ákvörðun þessi var tekin á grundvelli 23. gr. laga nr. 36/2001, um Seðlabanka Íslands, að aðgættum almennum starfsgengisskilyrðum skv. 6. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, og að teknu tilliti til þeirrar menntunar og fyrri starfa, sem tilgreind voru í hjálagðri fréttatilkynningu um skipun í embættið, dags. 15. fyrra mánaðar.`` Frú forseti. Mér finnst þetta vera svar sem ekki er samboðið forsrh. að senda frá sér þegar málefnalega er spurt um rökin að baki tiltekinni embættisveitingu í stöðu seðlabankastjóra sem mjög er gagnrýnd í þjóðfélaginu. Mér finnst, frú forseti, að hæstv. forsrh. geti ekki leyft sér að svara á þann veg sem hann gerði. Við höfum aðeins eitt svar við þessu, frú forseti. Það er að sett skuli í lögin hæfisskilyrði sem skuli fylgja og þar með rökstutt hvernig viðkomandi fær embættið, hvers vegna hann er ráðinn umfram aðra sem sækja um stöðuna. Það er sú leið sem hér hefur verið valin, þ.e. að setja það í fyrsta lagi í lögin að bankastjórastaða skuli auglýst og að síðan séu tiltekin hæfisskilyrði sem skuli fylgja við þá ráðningu. Við sem erum inni í þessum sal getum vel ímyndað okkur að við Seðlabankann hafi gegnum árin verið starfandi embættismenn sem unnið hafa mjög faglega og vel gegnum tíðina, unnið þar í mörg ár og sýnt og sannað með störfum sínum í bankanum að þeir séu hæfir til þess að gegna stöðu bankastjóra. En vegna þeirrar hefðar og venju að pólitískir flokkar geti slegið eignarhaldi sínu á slíkar stöður þá er það yfirleitt svo að þessir ágætu starfsmenn Seðlabankans eru úr myndinni og hafa ekki möguleika á að keppa við aðra á jafnréttisgrundvelli um þær stöður, hafi ekki möguleika á að njóta hæfileika sinna, þekkingar og getu til þess að hreppa þá stöðu. Og það er að vera í fortíðinni, frú forseti. Þess vegna fagna ég því að hv. þm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir skuli hafa forgöngu um að flytja þetta mál inn í þingsali og ég mun leggja mitt af mörkum og við þingmenn Samf. um að þetta fái góða umfjöllun í nefndinni og fari til umsagnar og að málið komi inn í þingsali aftur þannig að þingmenn fái að greiða atkvæði um það að við flytjum stjórnarhættina við ráðningu á stöðu seðlabankastjórans inn í nútímann.

Virðulegi forseti. Í dag tók ég til máls í umræðu um þingmál sem hv. þm. úr öðrum flokki var að flytja. Ég lýsti því þar að ég væri ekki tilbúin til að lýsa yfir afdráttarlausum stuðningi við málið eins og það lægi fyrir en hér væri hreyft mikilvægu máli sem varðaði fjölskyldur, barnafjölskyldur, foreldra með ung börn og þess vegna væri mikilvægt að fá rökræðu um málið á Alþingi. Og það varð rökræða um málið á Alþingi og það var góð umræða sem varpaði ljósi á stöðu ungs barnafólks. Inn í umræðuna voru dregnar aðstæðurnar eins og þær eru í dag, hvað hefur verið að breytast, hvað við þurfum að lagfæra þó að ef til vill greindi á um leiðir til að lagfæra. Meira að segja bar svo við að stjórnarþingmenn brugðu sér inn í þessa umræðu og tóku þátt í rökræðunni og mér fannst það gott. Hér er hreyft mjög stóru máli sem varðar þá stofnun sem við eigum að setja hæst á lista yfir stofnanir í okkar samfélagi, stofnun sem menn hafa verið sammála um að mikilvægt væri að hefði meira sjálfstæði en nokkrar aðrar stofnanir til að fara með og meta efnahagsmál og taka sjálfstæðar ákvarðanir og koma með ábendingar um hvað þurfi að gerast miðað við þróun efnahagsmála. Við erum öll sammála um matið á þessari stofnun, Seðlabanka Íslands. Svo kemur hv. þm. sem hefur mikla þekkingu á starfi í þessari stofnun og sýnir okkur fram á afskaplega vafasöm vinnubrögð, eins og lýst er í þessu þingmáli og grg., við ráðningu þeirra sem mest eiga um að véla og halda utan um í þessari æðstu stofnun, eins og ég leyfi mér að lýsa henni. Vinnubrögð þar sem engar hæfniskröfur eru gerðar, vinnubrögð sem sýna að helmingaskiptaregla Framsfl. og Sjálfstfl. er í fullu gildi og rýrnar ekki og menn halda ótrauðir áfram á sömu braut og ávallt fyrr og vinnubrögð sem sýna fram á að vald þess sem úthlutar slíkri stöðu er óhemjulegt. Nægir að vísa til einnar setningar efst á bls. 3 í grg.: ,,Formlegir aðilar að málinu eru bara tveir --- forsætisráðherra og sá sem ráðinn er til starfans.`` Þessi setning lýsir á afdráttarlausan hátt því sem er að gerast hjá okkur, virðingarleysinu fyrir eigin valdi og hversu sjálfsagt það þykir að úthluta því ,,bara milli okkar tveggja``. Það sem veldur mér áhyggjum er viðhorfið til valdsins hjá þessari þjóð. Ég hef fullan skilning á því en það veldur mér áhyggjum. Fólk er búið að venjast því að ekkert breytist. Það eru sett ný lög, framsækin lög, það eru boðaðar breytingar, það er boðað að í framtíðinni skuli menn fara öðruvísi með en hingað til. Það er borið saman við stjórnsýslu annarra landa, það eru sett lög um opna stjórnsýslu eins og í öðrum löndum, það er farið að alþjóðasamningum, af því að menn ætla að hafa hlutina eins og í öðrum löndum, og menn tala um vald sitt með virðingu en framkvæma eins og engin virðing sé fyrir því borin. Fólk er þess vegna að venjast því að ekkert breytist og fólk er að sætta sig við að ríkisvaldið fari fram af geðþótta. Það sem mér finnst verst í þessu máli, eins og það blasir við mér, og ég vil sérstaklega hrósa flutningsmanni fyrir hve greinargerðin dregur á einfaldan hátt fram stöðu þessa máls og fylgirit með þessari grg. í einfaldleika sínum, þegar fylgiskjölin eru skoðuð um seðlabankastjóra í löndum með verðbólgumarkmið og seðlabankastjóra víðs vegar um heiminn og peningamálaráð nokkurra Seðlabanka og þær upplýsingar sem að sjálfsögðu eru veittar á heimasíðum virtra stofnana úti í heimi, að það sem veldur enn meiri áhyggjum en viðhorfið til valdsins er kæruleysið í meðferð og umgengni við þá sem óska eftir því að farið sé vel með. Á bls. 2 eru okkur sýndar þrjár spurningar sem eru bornar fram til þess sem fer með valdið: ,,Með hvaða hætti var gengið úr skugga um að sá sem skipaður var í embættið væri sá hæfasti sem völ var á?`` Ég tek undir orð flm., hér erum við ekki að tala um þann sem var ráðinn, við erum að tala um vinnubrögð. ,,Með hvaða hætti er jafnræðisreglunnar, sem er grundvallarregla í stjórnsýslu, gætt við skipan í embætti seðlabankastjóra nú þegar ekki er lengur skylt að auglýsa embættið?`` Og: ,,Hvaða hæfniskröfur voru lagðar til grundvallar við nýlega ráðningu í embætti seðlabankastjóra?`` Þá er svarið þetta að ,,það var gætt að almennum starfsgengisskilyrðum skv. lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins``, sem eru svo einfaldar að maður þarf að hafa náð 18 ára aldri, vera við eðlilega geðheilsu og vera sjálfráða, almennar reglur til allra starfa, líka til þess að vera ráðinn á kassa í búð. Þegar við erum að ræða þessi vinnubrögð og hvað við viljum hafa öðruvísi við val á hæfasta umsækjandanum til að sitja við störf í æðstu stofnuninni þá ber svo við að það er engin rökræða. Þess vegna tek ég undir með flutningsmanni og gagnrýni hennar á hvað hefur verið að gerast á síðustu árum í vinnubrögðum þessa þings, vegna þess að ég átti sæti á þessu þingi þegar hv. flm. Ingibjörg Sólrún Gísladóttir sat á Alþingi. Ég minnist þess að þá þegar var gagnrýni höfð uppi á ýmislegt í meðförum þingsins. Ég minnist þess líka að hafa verið formaður í nefnd sem vann með þau stjórnarmál sem komu frá ráðherra. Þegar þau komu út úr nefnd sat formaður og þeir sem þá voru formenn nefnda í sal og tóku af prúðmennsku gagnrýni ef þeir brugðu sér frá í mat ef umræðan teygðist. Af því þeir settu sér þær skyldur á herðar að hafa tekist á hendur ábyrgð á þessum málaflokki, vinnslu málaflokks í nefnd, og með hvaða hætti því er skilað inn til þingsins til ákvarðanatöku. Þess vegna er gagnrýnin sem kemur fram í upphafi flutnings þessa máls eðlileg og sjálfsögð og við ættum að taka hana til eftirbreytni og til umhugsunar og afgreiðslu og gera bragarbót á. Það er óásættanlegt að ræða hér frv. til laga um breytingu á lögum um Seðlabanka Íslands þar sem meginefnið er tvennt, að ,,forsætisráðherra skipar formann bankastjórnar Seðlabankans og aðra bankastjóra til sjö ára í senn. Auglýst skal opinberlega eftir umsóknum um stöðu bankastjóra og þar skal tekið fram hvort um sé að ræða stöðu formanns bankastjórnar. Bankastjórar skulu hafa reynslu og víðtæka þekkingu á peningamálum og öðrum efnahagsmálum.`` Þetta eru meginatriði þess sem hér er rætt. Og þegar málið kemur á dagskrá þingsins þarf enga rökræðu. Hér mætir enginn til rökræðunnar. Við erum hér ein, þingmenn Samfylkingarinnar, að reyna að bera það fram hversu þýðingarmikið það sé að hafa vönduð vinnubrögð í stjórnsýslunni, að það sé hafið yfir gagnrýni hvernig er með farið og sérstaklega að það sé hafið yfir gagnrýni þegar ráðið er í æðstu stöður þessarar stofnunar. Af því að hv. þm. Sigurjón Þórðarson hefur beðið um orðið tek ég það fram að þegar ég tek svo til orða, að við erum hér ein að ræða málið, þá er það að þeir sem hafa verið á mælendaskrá hingað til í þessu máli hafa verið þingmenn Samfylkingarinnar. Þetta er fullkomlega óásættanlegt, virðulegi forseti. Forsn. hlýtur að þurfa að taka það upp hvort ekki eigi að gilda einhverjar reglur um viðveru í þingsal, hvort ekki á að fylgja því einhver ábyrgð að þingmanni sé falið að veita nefnd formennsku og hvort það megi ekki reikna með því að þegar borið er inn í þingið efnismikið --- þó að það láti lítið yfir sér --- mál sem þarf á umræðu og rökræðu að halda megi treysta því að sú rökræða fáist. Svona vinnubrögð eru jafnvond og þau sem við erum að gagnrýna í málinu sem hér er til umræðu. Ég hvet til þess að þetta verði tekið upp, virðulegi forseti, og gagnrýni harkalega hvort tveggja, það sem er tilgreint í þessu þingmáli og vinnubrögðin hér í þinginu sem endurspeglast á þessum eftirmiðdegi.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með Samfylkingunni og lýsa yfir furðu á því að enginn stjórnarliði skuli vilja ræða þetta mál. Mér, sem nýliða á þinginu, hefði fundist fróðlegt að heyra sjónarmið stjórnarflokkanna, því að það er verið að ræða, eins og fram hefur komið, eina æðstu stofnun í peningamálum þjóðarinnar. Ég verð að segja það að ég hef orðið fyrir mjög miklum vonbrigðum að heyra ekki sjónarmið, mér finnst það skorta. Við í Frjálsl. höfum tekið undir þau sjónarmið að við erum komin hingað til að ræða málin og taka þátt í orðræðu, bæði um stjórnarfrumvörp og stjórnarandstöðufrumvörp. Ég sakna þess að sjá ekki meira af stjórnarliðum í þinginu og spyr: Hvað á þetta að ganga lengi? En ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég hef orðið margs vísari um Seðlabankann og er sannfærður um að margir stjórnarliðar hefðu örugglega getað lært ýmislegt af að fylgjast með umræðum um Seðlabankann hér.

Frú forseti. Það fer ekki á milli mála að hér er afar mikilvægt mál á ferðinni, þ.e. þegar maður skoðar frumvarpið og grg. sem því fylgir. Hins vegar mætti ætla, þegar maður horfir yfir þingsalinn, að hér væri um eitthvert lítils háttar mál að ræða. Ég vil nýta þetta tækifæri til að taka undir með þeim hv. þm. sem hér hafa talað og gagnrýnt fjarveru þingmanna við umræður á Alþingi og sérstaklega það að formenn nefnda og í rauninni allir viðeigandi nefndarmenn skuli ekki --- ég vil leyfa mér að segja --- sjá sóma sinn í því að vera viðstaddir þegar mál er tekið til 1. umr. Ég tek undir það sem hér hefur komið fram hjá öðrum hv. þm. að tilgangur umræðunnar hlýtur að vera að fá fram mismunandi sjónarmið. Þau geta reyndar komið fram hjá öðrum en einungis þeim hv. þm. sem sitja í viðkomandi nefndum, þannig að það væri æskilegt að fá sem flesta til umræðunnar í málum almennt. En ég hvet til þess að orð hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur verði tekin til skoðunar hjá forsn. þingsins, þ.e. að forsn. kanni það hvernig megi koma viðunandi skikkan á þetta mál í þinginu. Það getur ekki verið, frú forseti, að það teljist eðlilegt að einungis þingmenn viðkomandi flutningsflokks og hugsanlega einn til tveir úr öðrum flokkum sitji við umræðuna hverju sinni.

Frú forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem farið hefur fram í þingsalnum í dag þó að í henni hafi Samfylkingin fyrst og fremst tekið þátt auk þingmanns frjálslyndra. Ég vil segja að ég tel að umræða, 1. umr. um mál í þingsalnum, geti varpað nokkru ljósi á sjónarmið sem hér eru til staðar og að eðlilegt sé að mál séu rædd aðeins við 1. umr. þannig að það auðveldi meðferð þeirra í nefndum þingsins þegar þau koma þangað og menn séu þá nokkuð kunnugir sjónarmiðum hvers annars. Það er alltaf álitamál hvaða mál eru merkileg og hvaða mál eru ekki merkileg. Ég geri ráð fyrir að flutningsmönnum frumvarpa og mála þyki alltaf sín mál merkileg út af fyrir sig og þau eiga öll rétt á þinglegri meðferð og því að þau séu skoðuð af gaumgæfni. Kannski er einmitt eitt grundvallaratriði lýðræðisins að menn hlusti hverjir á aðra. Það verður að segja þá sögu eins og hún er að lýðræðinu á Íslandi hefur hrakað mjög mikið á undanförnum árum vegna þess að menn eru löngu hættir að hlusta. Það ber Alþingi órækan vott um. Menn telja sig ekkert þurfa að hlusta hverjir á aðra og þeir telja sig ekkert þurfa að færa rök fyrir skoðunum sínum eða gjörðum. Það kemur skýrt fram í svari hæstv. forsrh. við spurningum okkar sem sitjum í bankaráði Seðlabankans, að hann telur sig ekkert þurfa að rökstyðja þær ákvarðanir. Hann ræður og hann ætlar að hafa þetta svona og það kemur bara engum við af hverju hann hefur það svona en ekki einhvern veginn öðruvísi. Það eru skilaboðin sem okkur eru send. Svo eru það skilaboðin sem þjóðinni og þingmönnum eru send úr þingsölum. Þau eru þau sömu. ,,Við þurfum ekkert að hlusta á ykkur í stjórnarandstöðunni. Við ráðum. Þið getið setið hér og hlustað á hvert annað. Við ráðum og við ætlum bara að hafa þetta eins og okkur hentar.`` Það eru skilaboðin sem verið er að senda úr þingsölum á hverjum degi. Það er verið að ala upp nýja kynslóð þingmanna í þessum viðhorfum. Það er hættulegt virðingu Alþingis og það er hættulegt lýðræðinu, virðulegur forseti.