Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Þórarinn Þórarinsson) : Herra forseti. Þessi till., sem hér er til umr., er raunar gamall kunningi á Alþingi. Þetta er í fimmta sinn, sem ég er flm. að henni ásamt öðrum, og þar áður eða fyrir 6 árum hafði hún verið samþykkt hér á þingi nokkurn veginn shlj. því og hún liggur fyrir á þskj. 14. En efni þessarar till. er það, að Seðlabankinn endurkaupi framleiðslu- og hráefnavíxla iðnfyrirtækja eftir ákveðnum reglum, er settar verði með svipuðu sniði og reglur þær, er gilda um endurkaup framleiðsluvíxla sjávarútvegs og landbúnaðar. Þó að þannig sé nú ástatt, eins og ég hef þegar sagt frá, að svipuð till. hafi verið samþ. hér á Alþingi fyrir 6 árum og síðan hafi verið minnt á hana, mörgum sinnum, hér á Alþingi, hefur hún enn ekki verið látin koma til framkvæmda. Mér finnst ekki úr vegi í sambandi við þessa umr. að athuga það nokkuð, hvað því geti valdið, að þessi till. hefur ekki verið látin koma til framkvæmda og til þess að gera það ekki í allt of löngu máli, finnst mér rétt að bera þetta fram í spurningaformi og svara þeim síðan lítils háttar á eftir. Það fyrsta, sem mér finnst rétt, að komi til athugunar í þessu sambandi er það, hvort þessi dráttur geti stafað af því, að iðnaðurinn eigi ekki að njóta jafnréttis við landbúnað og sjávarútveg, hvort hann sé ekki atvinnuvegur, sem eigi að vera jafnrétthár hinum tveimur. Ég veit það, að allir þm. eru sammála um, að það á að efla landbúnað og sjávarútveg svo sem frekast er kostur. En ég hygg, að öllum sé það einnig ljóst, að þó að þessir atvinnuvegir séu auknir, nægir það ekki til þess að sjá þeirri fólksfjölgun, sem verður í landinu, fyrir meiri atvinnu. Og þess vegna þarf að byggja upp aðra atvinnuvegi og þar að sjálfsögðu kemur iðnaðurinn fyrst og fremst til greina. Þjóðin hefur þess vegna engu minni þörf fyrir það, að iðnaðurinn sé efldur, heldur en hinir tveir fornu atvinnuvegir þjóðarinnar, landbúnaður og sjávarútvegur, enda er það staðreynd, sem ekki verður sniðgengin, að engin nútíma menningarþjóð getur verið án vaxandi og blómlegs iðnaðar. Þess vegna liggur það í augum uppi, að það er sjálfsagt, að iðnaðurinn njóti sama réttar og landbúnaður og sjávarútvegur í þessum efnum sem öðrum. Þá kemur annað til athugunar, sem kynni að geta valdið því, að þessi till. hefur ekki verið látin koma til framkvæmda og það er sú spurning, hvort iðnaðurinn þurfi á þessari fyrirgreiðslu að halda, sem hér er rætt um. Ég hygg, að allir þeir, sem eitthvað þekkja til iðnaðar, geri sér það fullljóst, að iðnaðurinn hefur fyllstu þörf fyrir sömu aðstoð eða fyrirgreiðslu í þessum efnum og landbúnaður og sjávarútvegur. Það hefur verið og er mikill lánsfjárskortur hjá íslenzkum iðnaðarfyrirtækjum, enda staðreynd, að í þeim efnum býr iðnaðurinn íslenzki við miklu lakari aðstöðu, en iðnaður annarra landa. Ég vil aðeins geta þess í þessu sambandi að í því blaði, sem gefið er út af Félagi ísl. iðnrekenda, Íslenzkum iðnaði, hefur hvað eftir annað verið vikið að því á þessu ári, að iðnaðurinn búi við mikinn og vaxandi lánsfjárskort og það hái iðnaðinum alveg stórkostlega. Ég minni t.d. á það, þm. fá þetta blað. að í þessu blaði, sem kom út í maímánuði s.l., fjallar aðalgreinin á forsíðu blaðsins um þetta mál undir fyrirsögninni .„Mikill lánsfjárskortur iðnfyrirtækja“ og í því blaði af Íslenzkum iðnaði, sem seinast hefur komið út, septemberblaðinu, er það mjög skilmerkilega rakið, hvernig lánsfjárskorturinn þrengi nú að vélaiðnaðinum og geri honum eiginlega ómögulegt að keppa við erlenda aðila á þessu sviði. Samkeppnisaðstaða flestra íslenzkra iðnfyrirtækja byggist nú allt of mikið annaðhvort á tollvernd eða lágu eða ódýru vinnuafli. Tollvernd er hér miklu meiri, en í flestum öðrum löndum og vinnuafl er hér ódýrara, en í nágrannalöndum okkar og þetta tvennt er allt of mikið aðalstoðir margra íslenzkra iðnaðarfyrirtækja í dag. Þetta þarf að breytast. Við þurfum að vinna að því að koma málum okkar í það horf og þróunin í heiminum mun gera það einnig nauðsynlegt, að tollverndin sé heldur minnkuð og það er líka óhjákvæmilegt að stuðla að því, að íslenzkir iðnaðarmenn eða iðnverkamenn njóti nokkurn veginn svipaðra lífskjara og stéttarbræður þeirra í nálægum löndum, þ.e. að launakjörin verði ekki lakari hér en þar. Þess vegna má ekki treysta á það, að iðnaðurinn geti til frambúðar byggt eins mikið á þessum tveimur stoðum, mikilli tollvernd og ódýru vinnuafli. Og þetta verður að sjálfsögðu að gera með því að laga fyrir honum á annan hátt eða með öðru móti og þá ekki sízt með því að sjá svo um, að hann hafi aðgang að nægu lánsfé eins og erlend iðnaðarfyrirtæki og auk þess séu lánskjörin ekki lakari, en erlendur iðnaður á við að búa. Og eitt stærsta atriðið í þessu er að sjálfsögðu það, sem þessi till. fjallar um, að hann njóti svipaðrar fyrirgreiðslu og landbúnaður og sjávarútvegur hvað snertir kaup á framleiðsluvíxlum. Það atriði hefur svo að sjálfsögðu meginþýðingu í þessum efnum, að það sé unnið að því að efla framleiðni iðnaðarins á allan hátt, en á því sviði erum við áreiðanlega mjög á eftir og þar þurfa að verða stærstar umbætur, en eitt hið mikilvægasta til þess að gera iðnaðinum mögulegt að auka framleiðni sína er einmitt það að tryggja honum aðgang að nægilegu lánsfé, því að það er náttúrlega útilokað fyrir iðnfyrirtæki að ætla að bæta framleiðni sína, nema það fái lánsfé til þess að rísa undir þeim framkvæmdum, sem eru nauðsynlegar í því skyni, að framleiðnin verði aukin. Það er líka víst, að það, sem hefur staðið því hvað mest fyrir þrifum á undanförnum árum, að framleiðni íslenzkra iðnaðarfyrirtækja hafi aukizt til jafns við það, sem hefur átt sér stað víða erlendis, ein meginástæðan til þess er einmitt sá lánsfjárskortur, sem iðnfyrirtækin hafa þurft við að búa á undanförnum árum. Ég sé ekki ástæðu til þess að ræða það frekar að sinni, hvort iðnaðurinn hafi þörf fyrir þá fyrirgreiðslu, sem hér um ræðir, því að það, sem ég hef aðeins nefnt hér stuttlega, sýnir alveg augljóslega, að hann hefur ekki minni þörf fyrir þá fyrirgreiðslu í þessum efnum, sem hér um ræðir, heldur en landbúnaður og sjávarútvegur. Og þá kem ég að þriðju spurningunni, sem ég tel að sé ástæða að velta fyrir sér í þessu sambandi, þegar menn vilja gera sér grein fyrir því, vegna hvers hæstv. ríkisstj. hefur ekki framkvæmt þessa till. eða framfylgt þessari till. og sú spurning er á þá leið, hvort það hafi verið möguleikar af fjárhagslegum ástæðum til þess að láta þessa till. koma til framkvæmda eða með öðrum orðum sagt, hvort fjármagn hafi verið fyrir hendi til að fullnægja þessum þörfum iðnaðarins. En ég hygg, að þeirri spurningu megi svara í ákaflega stuttu máli og nægir alveg að benda á þá miklu frystingu sparifjár, sem hér hefur átt sér stað á undanförnum árum. Nú eru í Seðlabankanum, - ég má segja, að það séu um 1.000 millj. kr. af sparifé, sem eru frystar þar og það þyrfti ekki að sjálfsögðu nema nokkurn hluta þeirrar upphæðar til þess að fullnægja þeirri þörf iðnaðarins, sem hér er um að ræða. Hæstv. ríkisstj. hefur þess vegna haft fulla aðstöðu til þess að framkvæma þessa till., ef nægur vilji hefði verið fyrir hendi í þeim efnum, með því aðeins að draga nokkuð úr frystingu sparifjárins og nota það fjármagn til þess að veita iðnaðarfyrirtækjunum þá fyrirgreiðslu, sem hér um ræðir. Það sýnir svo ásamt öðru því, sem ég hef minnzt á, hver þörfin er í þessum efnum, að ég held, að það hafi naumast verið haldinn svo fundur iðnrekenda eða iðnaðarmanna á undanförnum missirum, að það hafi ekki verið lögð sérstök áherzla á það, að iðnaðurinn fengi þá fyrirgreiðslu til jafns við landbúnað og sjávarútveg, sem þessi till. fjallar um. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri að sinni. Ég vil vænta þess, að hæstv. ríkisstj. taki upp aðra stefnu í þessum málum, en hún hefur fylgt að undanförnu, þannig að hún fallist á, að ályktun Alþingis frá 1958 komi loks til framkvæmda. En vegna þeirrar slæmu reynslu, sem á hefur orðið í þessum efnum, þá hygg ég, að það sé ekki vanþörf á því, að Alþingi láti í ljós vilja sinn í annað sinn. Ég leyfi mér svo að leggja til við hæstv. forseta, að þessari umr. verði frestað og málinu vísað til fjvn.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég vildi segja um þetta mál á þessu stigi málsins. Hv. 1. flm. er duglegur við að flytja till. og ekki aðeins þær, sem hann sjálfur býr til og á frumkvæði að, heldur einnig till. annarra, sem Alþingi hefur samþ. og er það heldur óvenjulegt. En ekkert hef ég við því að segja, þótt hann flytji till., sem sjálfstæðismenn hafa áður flutt á þinginu og fái þær endursamþykktar. Ríkisstj. mun hafa haft þetta mál til athugunar í samráði við Seðlabankann, og áður en sú breyting varð á ríkisstj., að ég tók við embætti iðnmrh. Hvað ætla má, að geti orðið úr framkvæmd á endurkaupum Seðlabankans á víxlum iðnaðarins, skal ég ekki segja neitt á þessu stigi málsins. Það verður haldið áfram að athuga það og kannske liggja fyrir nánari upplýsingar undir meðferð þessa máls um það, meðan það er fyrir þinginu. Hitt er alveg ljóst, að það er gerólíku saman að jafna, endurkaupum á afurðavíxlum landbúnaðar og sjávarútvegs eða iðnaðar. Það er í raun og veru svo ólíkt, að það mun vera aðalorsökin fyrir því, að ekki hefur verið hægt að framkvæma einmitt þann vilja, sem fram kom hjá Alþingi í þessu sambandi og af því tilefni hefur einmitt verið leitað annarra leiða og hugsuð önnur úrræði. Það er ekki aðeins, að í heild sé aðstaðan allt öðruvísi og ósambærileg varðandi iðnaðinn og sjávarútveginn og landbúnaðinn hins vegar, heldur er svo mikill mismunur innbyrðis í iðnrekstrinum og iðnaðarframleiðslunni, að það er naumast fljótt á litið líklegt, að með góðu móti verði þetta framkvæmt, enda þótt að því yrði hnigið, öðruvísi en þannig, að iðnaðinum sjálfum eða iðnfyrirtækjunum og einstökum greinum iðnaðarins mundi sýnast mjög misgert innbyrðis sín á milli, sem þó mundi ekki verða gert til þess að mismuna þeim, heldur ef til vill aðeins að það yrði ekki hægt að komast hjá því vegna eðlis málsins. Þetta skal ég ekki hafa fleiri orð um að sinni. Hitt finnst mér ástæðulaust, sem hér hefur verið til umr. og er nú gert töluvert úr og líka vitnað til í málgögnum iðnaðarmanna, að það sé eitthvað sérstaklega farið verr með iðnaðinn í sambandi við lánastarfsemi, en aðrar iðngreinar og að iðnaðurinn eigi við vaxandi lánsfjárskort að búa. Þetta fær alls ekki staðizt, hvorki hjá hv. flm. né heldur í málgögnum iðnrekenda, ef það er rétt haft eftir. Ég veit ekki, hvernig það mætti einnig heimfærast, að þessi atvinnugrein ætti við versnandi eða vaxandi lánsfjárskort að búa eftir það, að á skömmu tímabili hefur verið komið upp með löggjöf hér frá Alþingi, sérstökum banka fyrir iðnaðinn, Iðnaðarbankanum, eftir að iðnlánasjóður hefur verið efldur svo stórkostlega sem raun ber vitni um núna á 2 síðustu árum, eftir að Framkvæmdabankinn hefur stóraukið lánveitingar til iðnaðarins á einmitt 2 síðustu árum frá því, sem áður hefur verið og eftir að Alþingi á síðasta þingi afgreiddi lög um að breyta lausaskuldum iðnaðarins í föst lán, en að því máli er nú unnið af hálfu ríkisstj. í samvinnu við Seðlabankann og í samvinnu við aðra viðskiptabanka, að það mál geti orðið verulega til framdráttar iðnaðinum, en getur þó ekki orðið svo vegna þess, hvernig löggjöfin er, fyrr en búið er að setja ýtarlega og mótaða reglugerð um það mál, sem ég hef ekki getað gert sem iðnmrh. fram til þessa og mun ekki gera, fyrr en tekizt hefur ákveðin samvinna um það við aðra banka, fyrst og fremst undir forustu Seðlabankans og annarra viðskiptabanka, Iðnlánasjóð og Iðnaðarbankann, svo að, að virkilegu haldi komi. Það hefur verulega verið gert til eflingar lánamálum iðnaðarins á undanförnum árum, og hef ég þó enn gleymt því, að ríkisstj. hefur á undanförnum síðustu árum hlutazt til um, að iðnaðurinn hefur fengið lán af hinum erlendu amerísku lánum, PL-480 lánum, samtals 50 millj. og 500 þús. kr. nú á síðustu árum í þrennu dagi. Ég veit ósköp vel, að iðnaðurinn á í vök að verjast um lánsfé eins og allir aðrir og aðrar atvinnugreinar, en það er ástæðulaust að segja hvítt svart og svart hvítt og tala um vaxandi lánsfjárskort, þegar þó er sí og æ verið að bæta úr þessum erfiðleikum. Iðnlánasjóður lánaði frá 1935, þegar hann var stofnaður og til 1960, ef ég man rétt, samtals á þessum árum eitthvað 14 millj. kr. Fyrst í stað voru þetta 25 þús. kr. á ári, hækkaði um nokkra tugi þús. upp í nokkur hundruð þús., smám saman upp í hæst, sem hann komst fyrir 1960, 2 millj. kr. Síðan iðnlánasjóðslögin voru endurskoðuð og um það leyti, hefur verið fast framlag til Iðnlánasjóðs, 2 millj. kr. á fjárl., eins og hv. þm. er kunnugt um, en síðan var tekið upp iðnlánasjóðsgjaldið, sem rennur til iðnlánasjóðs og iðnaðurinn borgar sjálfur og ekki hefur orðið vart við annað en iðnaðarmenn og iðnrekendur greiði af fúsum vilja. Þetta gjald mun nema nú kannske eitthvað um 10–12 millj. kr. árlega og það er auðvitað gífurlega mikill styrkur fyrir Iðnlánasjóð. En samtímis þessu hefur svo Iðnlánasjóður fengið af PL-480 lánunum, eins og ég sagði, samtals rúmar 50 millj. kr., eða 50 millj. og 500 þús. og fyrst í stað var það fyrir 3 árum, 21 millj., ef ég man rétt, síðan 14.5 millj. á s.l. ári og á þessu yfirstandandi ári 15 millj. kr., eða sem sagt samtals 50.5 millj., og þetta hefur allt saman orðið til þess, að Iðnlánasjóður hafði til ráðstöfunar og lánaði ráðstöfunarfé á s.l. ári tæpar 40 millj. kr. og það standa vonir til þess, að hann hafi til ráðstöfunar á þessu yfirstandandi ári nærri 60 millj. kr., eða að meðaltali 1963 og 1984 50 millj. kr. Auðvitað veit ég. að það er þörf fyrir miklu meira fé þarna, en þetta er þó mikill munur frá því, sem áður var, fyrir nokkrum árum, fyrir örfáum árum, 4–5 árum, þegar iðnlánasjóður hafði 2 millj. kr. og þaðan af minna til ráðstöfunar á ári. Það ber ekki að ganga alveg fram hjá þessu eða líta fram hjá staðreyndum, eins og hér er um að ræða. Ég vil nefna Framkvæmdabankann, ég vék að honum áðan. Hann mun hafa lánað á s.l. ári til iðnfyrirtækja milli 40 og 50 millj. kr. og er það langhæst, sem er veitt til iðnaðar og miklu fleiri lán til iðnaðar en nokkru sinni áður. Ég held, að hann í heild hafi lánað 130–140 lán til iðnaðar, frá því að hann hóf göngu sína eða starfsemi á, árinu 1953, en á s.l. ári voru veitt 54 lán af þessum 133 einmitt til iðafyrirtækja. Og vegna lánsfjárskortsins hjá iðnaðinum, sem að mörgu leyti hv. síðasti ræðumaður vék réttilega að, hefur verið hneigzt að því að auka öðru fremur lánveitingar til iðnaðarins af fjárfestingarlánum Iðnaðarbankans til þess að létta þarna undir. Og í þeim fjárskorti, sem Iðnlánasjóður býr við núna í bili, er nú til athugunar, að Framkvæmdabankinn hlaupi eitthvað undir bagga með honum fram að áramótum,og geri ég mér vonir um, að það geti orðið til þess, eins og ég sagði áðan, að í heild muni Iðnlánasjóður hafa til ráðstöfunar á þessu ári um 80 millj. kr. Hv. 5. þm. Reykv. vék réttilega að því, að vélaiðnaðurinn ætti hér í vök að verjast og íslenzki vélaiðnaðurinn á það ekki skilið að vera útundan eða hornreka í þjóðfélaginu, því að hann hefur byggt sig upp með framúrskarandi dugnaði á undanförnum árum og er þeim kostum búinn, að hann hefur algerlega verið samkeppnisfær við erlendan vélaiðnað. Það á sérataklega við frystivélaframleiðsluna hér á landi og ýmsar tegundir af vélum í síldarverksmiðjurnar. En það er rétt, að menn hafa á undanförnum 2 árum a.m.k. getað fengið og þó lengur, en það hefur borið aðallega á því á þessum síðustu árum, þá hafa menn getað fengið keyptar slíkar vélar erlendis frá með gjaldfresti, með lánum, sem hafa verið frá 3–5 ára og þetta hefur í okkar litla þjóðfélagi orðið til þess, að menn hafa í æ ríkara mæli fest kaup á þessum vélum erlendis frá, enda þótt þeir vildu í sjálfu sér alveg eins kaupa hinar íslenzku vélar vegna gæða og vegna verðs og alveg sérstaklega vegna þess, að þeir eiga í langflestum tilfellum miklu öruggari þjónustustarfsemi í sambandi við íslenzku vélarnar. En íslenzku fyrirtækin hafa ekki getað veitt þessa gjaldfresti og framleiðslufyrirtækin hafa ekki haft aðgang að lánastofnunum. Nú er að leysast úr þessum málum líka og ég tel, að það sé í raun og veru hægt að reikna með því, að þetta mál verði þannig leyst, alveg á sama hátt og Norðmenn leystu tilsvarandi vandræði hjá sér, að íslenzka vélaiðnaðinum verði búin sú aðstaða, að hann standi alveg jafnfætis í samkeppni sinni við erlendan vélaiðnað, að því er snertir lánsmöguleika til vélaframleiðslunnar. En það er rétt, að þetta hefur háð vélaiðnaðinum að undanförnu og orðið til þess að draga mjög mikið niður afköst hans. En sem betur fer, er nú úr þessu máli að rætast. Þetta hefur stjórnin haft til meðferðar frá því á s.l. sumri. Það hefði náttúrlega verið æskilegra að vera búinn að leysa úr því fyrr, nokkrum mánuðum fyrr. Það var fyrst og fremst kvartað um þetta við mig sem iðnmrh. á miðju sumri, að þessir erfiðleikar, held ég, að ég megi segja, að séu nú um það bil að verða yfirstignir. Ég vil ekki gera nánar grein fyrir því hér, vegna þess að formlega er ekki búið að ganga frá þessum málum, en það ætti að verða alveg þessa dagana. Fleira hef ég ekki um þetta mál að segja, en vildi láta þessar aths. fram koma á þessa stigi málsins.

Flm. (Þórarinn Þórarinsson) : Herra forseti. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að till. svipaðs efnis hefur áður verið samþ. á Alþingi, en samt er ég búinn að flytja hana nokkuð oft, en það stafar einfaldlega af því, að hæstv. ríkisstj. hefur ekki látið samþykkt Alþingis koma til framkvæmda og ég hef talið nauðsynlegt, meðan það var ekki gert, að minna hæstv. ríkisstj. á, að þetta þyrfti og ætti að framkvæmast. Hæstv. ráðh. hélt því fram nú, að það væri alls ekki hægt að bera iðnaðinn saman við landbúnað og sjávarútveg, hvað þessi lán snerti, aðstaða þessara atvinnuvega væri alveg ósambærileg. Hæstv. ráðh. hefur ekki litið þannig á 1958, þegar hann samþykkti þessa till. og ég held, að hann hafi litið alveg rétt á málin þá, vegna þess að hér er um alveg sambærilega aðstöðu að ræða. Það stendur þannig á, bæði hjá sjávarútveginum og landbúnaðinum, að þessir atvinnuvegir þurfa að fá viss lán, meðan þeir eiga sínar framleiðsluvörur óseldar, svokölluð afurðalán og það gildir alveg hið sama um iðnaðinn, að hann þarf að fá viss lán, meðan hann á sínar framleiðsluvörur óseldar, svo að aðstaðan er nákvæmlega hin sama í þessum efnum hjá þessum atvinnuvegum, aðstaða þeirra er sú, að þeir þurfa á vissu fjármagni að halda, frá því að þeir hafa framleitt sínar vörur og þangað til þeir geta selt þær. Þess vegna er ekki hægt að halda því fram með neinum rétti, að aðstaða iðnaðarins sé einhver önnur í þessum efnum, en landbúnaðar og sjávarútvegs. Hér eru vandamálin hin sömu hjá þessum atvinnuvegum og þeir eiga að vera jafnréttháir, á að leysa þau á sama eða svipaðan hátt. Um það atriði, sem kom fram hjá hæstv. ráðh., að það væri erfitt að framkvæma þetta, vegna þess að það væri mismunandi aðstaða hjá ýmsum iðngreinum, þá held ég, að þetta sé ekki rétt hjá honum, því að einmitt þeir menn, sem hér eiga bezt að þekkja til, sem eru iðnrekendur sjálfir og iðnaðarmenn, hafa hvað eftir annað lagt áherzlu á, að þetta mál næði fram að ganga og að sjálfsögðu hefði það ekki gert það, ef þeir hefðu ekki talið, að þetta væri framkvæmanlegt. En þá vildi hæstv. ráðh. gera lítið úr lánsfjárskortinum hjá iðnaðinum. Ég held, að það sé óþarft fyrir okkur að vera að þræta um þetta hér á Alþingi. Þeir menn, sem eru miklu dómbærari um þetta, en bæði ég og hæstv. ráðh., hafa kveðið upp úr um þetta og sagt, að lánsfjárskorturinn væri mikill og það eru iðnaðarmennirnir sjálfir, þeir, sem bezt þekkja til, hvernig ástatt er í þessum efnum. Það er alveg rétt hjá hæstv. ráðh., að lán til iðnaðarins hafa heldur aukizt tölulega á undanförnum árum, en þörfin fyrir lánsfé virðist þó hafa aukizt enn meira, sem er ekkert óeðlilegt, eins og fjármálaþróunin hefur verið hjá okkur að undanförnu. Hin mikla verðbólga, sem hefur verið í landinu á undanförnum árum, hefur gert það að verkum, að þörfin fyrir lánsfé hjá atvinnuvegunum, hefur stórkostlega aukizt og það ekki síður hjá iðnaðinum, en öðrum atvinnuvegum. Þannig að þótt það fjármagn, sem atvinnuvegirnir hafa fengið til umráða, hafi heldur aukizt, hefur það hvergi nærri nægt til þess að vega á móti hinni vaxandi þörf, sem skapazt hefur í þessum efnum. Hæstv. ráðh. skýrði frá því í ræðu sinni áðan, að það mundu verða gerðar ráðstafanir til þess að bæta aðstöðu vélaiðnaðarins, þannig að hann gæti verið samkeppnisfær við erlenda keppinauta hvað snerti þau lán, sem hann veitir sínum viðskiptamönnum. Ég er ánægður yfir því, að hæstv. ríkisstj. hefur hér leyst úr nauðsyn þessarar iðngreinar. En það er að sjálfsögðu ekki nema um takmarkaða lausn að ræða, því að það eru fleiri iðngreinar, sem búa við svipaða erfiðleika í þessum efnum og vélaiðnaðurinn, t.d. skipasmíðastöðvarnar hafa átt við svipaða erfiðleika að stríða í þeesum efnum og vélaiðnaðurinn, þannig að erlendir keppinautar hafa getað boðið miklu betri lánskjör. Ég vildi þess vegna spyrja að því í þessu sambandi. Hvort það hefði þá ekki verið tryggt í leiðinni, að skipasmíðarnar nytu svipaðrar fyrirgreiðslu og vélaiðnaðurinn? Ég sé svo ekki ástæðu til að þessu sinni að karpa öllu meira við hæstv. ráðh. um þessi mál. Það sem mestu máli skiptir er, að þráðurinn frá 1958 verði tekinn upp aftur og iðnaðurinn fái þá fyrirgreiðslu, sem þessi till. fjallar um og hann á fullkominn rétt á, ef hann á að njóta sama réttar og aðrir atvinnuvegir landsins.

Dómsmrh. (Jóhann Hafstein) : Herra forseti. Það er ekki rétt hjá hv. 5. þm. Reykv. að koma hér á eftir mér upp í ræðustólinn og segja, að ég hafi gert lítið úr lánsfjárskorti iðnaðarins. Ég held, að það sé alls ekkert í minni ræðu, sem túlka megi þannig, að ég hafi gert lítið úr lánsfjárskorti iðnaðarins. En ég vakti athygli á því, að það er ekki rétt að horfa fram hjá því, þegar menn eru að tala um lánamál einnar atvinnugreinar hér, að á fjölmörgum sviðum hefur á undanförnum árum verið stórlega bætt úr lánsfjáraðstöðu iðnaðarins og það er ekki vaxandi lánsfjárskortur hjá atvinnugrein, sem hefur þó fengið það miklar úrbætur í sambandi við þessi mál eins og raun ber vitni. Það var náttúrlega oft og tíðum þröngt fyrir dyrum hjá iðnaðinum um lánsfjármál og það var á þeim tímum, sem flokkur hv. þm. hafði mest ráð í þessu landi. Það var bara látið talað um, að það þyrfti að efla iðnaðinn þá eða veita honum meiri lán og þetta er eitthvað ný tilkomið, þessi mikli áhugi hér hjá þessum hv. þm. fyrir iðnaðinum. Sannast að segja er mér alveg ljóst, að iðnaðurinn hefur átt og á í vök að verjast. Ég held, að ég hafi bæði innan þings og utan stuðlað að einhverju leyti, eftir því sem mér hefur verið fært, að öllum þeim málum, sem hafa miðað að eflingu eða betri lánsfjáraðstöðu þessarar atvinnugreinar, bæði í sambandi við setningu Iðnaðarbankans hér á þingi, þegar löggjöf var um það sett, með eflingu Iðnlánasjóðs með löggjöf hér á þingi, með lánveitingum í Framkvæmdabankanum sem einn aðili, sem þar á hlut að máli, og í sambandi við lausaskuldir iðnaðarins bæði með stuðningi við frv. og breyt. á því á s.l. þingi og einnig hef ég verið að vinna að því máli nokkuð sleitulaust síðan að reyna að koma því í framkvæmd. Hitt er svo alveg rétt, að ég hef talað miklu minna um þessi mál hér á þingi og hvað ég bæri iðnaðinn mikið fyrir brjósti, heldur en hv. 5. þm. Reykv. núna upp á síðkastið. Það var hins vegar dauðaþögn hjá þessum hv. þm. áður fyrr um hagsmuni iðnaðarins. Það er misskilningur hjá hv. 5. þm. Reykv., að ég hafi sagt eða ætlað að segja, - kann þá að vera að einhverju leyti mín sök, - að aðstaða atvinnugreinanna varðandi lánsfjárþörf þeirra væri allt önnur og ekki sambærileg, landbúnaðar, sjávarútvegs og iðnaðar. Hafi menn skilið mig þannig, þá er ástæða til þess að leiðrétta það. Það, sem ég vildi hafa sagt og taldi, að ég hefði sagt með minni fyrri ræðu, var þetta, að það væru ákaflega ósambærilegir möguleikarnir til þess að framkvæma þessi endurkaup á afurðavíxlum, sem hér er um að ræða, ekki fyrir það, að iðnaðurinn í heild ætti ekki að njóta jafnréttis við aðrar atvinnugreinar á þessu sviði eins og öðrum. Þetta sjá menn og skilja náttúrlega ósköp vel, þegar málið er hugleitt. Landbúnaðurinn framleiðir sína landbúnaðarvöru, allir bændur sömu tegundar, sjávarútvegurinn sína framleiðslu, að langmestu leyti vöru sömu tegundar. Þetta er í stórum birgðum frá vertíð til vertíðar hjá útveginum og afurðir landbúnaðarins falla til einnig á ákveðnum árstíðum. Hér er þess vegna í framkvæmdinni tiltölulega hægt um vik að koma við sambærilegri lánastarfsemi. Hins vegar er iðnaðurinn í fjölþættum framleiðslugreinum mjög mismunandi tegundar og að mjög mismunandi magni frá einni iðngrein til annarrar, frá einu iðnfyrirtæki til annars og það var þetta, sem ég vakti athygli á eða vildi hafa vakið athygli á og í því sambandi sagði ég, að hefði m.a. verið þrándur í götu þess, að fram til þessa hefði tekizt að koma þessari hugsun í framkvæmd, að iðnaðurinn hefði einhverja svipaða aðstöðu og landbúnaður og sjávarútvegur með því að fá, afurðavíxla sína endurkeypta í Seðlabankanum. En til þess að Seðlabankinn endurkaupi framleiðslu- og hráefnavíxla eða afurðavíxla, eins og kallað hefur verið, hjá iðnaðinum, þarf þessi iðngrein fyrst að hafa afurðavíxla og hráefnavíxla, eins og útvegurinn hefur haft og eins og landbúnaðurinn hefur haft, þegar viðskiptabankarnir lána fyrst út á afurðirnar og síðan endurkaupir Seðlabankinn af bönkunum þessa víxla. En viðskipti iðnaðarins við viðskiptabankana eru bara með allt öðrum hætti. Þau eru í umsömdum lánum, ýmist föstum lánum með veðum í fasteignum, hlaupareikningsviðskiptum eða stuttum og tímabundnum víxlum, án þess að þeir séu eða hafi verið fram til þessa bundnir nokkuð tiltekið við tiltekna framleiðslu iðnaðarins. Það kann að vera, að það sé hægt að ráða bót á þessu og ég er ekki í nokkrum vafa um, að það mætti að verulegu leyti endurkaupa eitthvað af víxlum, sem lánað væri til iðnaðarins út á framleiðsluvöru, sem iðnaðurinn liggur með á lager. Það yrði þá langsamlega og í ríkustum mæli hjá nokkrum, örfáum langstærstu iðnfyrirtækjunum, sem þannig stendur á um. Þær framleiða - við skulum segja eins og í vélaiðnaðinum - svo og svo mikið af vélum og tækjum til síldarverksmiðja og frystiiðnaðarins o.s.frv. Við vitum líka t.d. um eitt fyrirtæki eins og Hampiðjuna, veiðarfæraframleiðslu hennar. Hún hefur oft legið með stóra lagera. Út af fyrir sig er þarna lítill vandi, ef viðskiptabankarnir hefðu beinlínis lánað út á þessa lagera og með veð í þessum lagerum, sem þeir hafa yfirleitt ekki gert og Seðlabankinn endurkeypti þessa víxla og viðkomandi aðilar fengju svo þar af leiðandi frekari lán hjá sínum viðskiptabönkum. En það er mikið af fyrirtækjum, sem liggur með þessa stóru lagera, sem nokkru um munaði eða lánað hefur verið út á í því formi, að til endurkaupa kæmi. Það þyrfti þá fyrst í stað að breyta fyrirkomulagi því, sem venjan hefur skapað um lánin hjá viðskiptabönkunum til iðnfyrirtækjanna, áður en til endurkaupa kæmi og þá mundu menn fljótt reka sig á það, að þarna er aðstaðan afskaplega ólík. Við skulum þess vegna hafa út úr heiminum allan misskilning okkar á milli, hv. 5. þm. Reykv. og ég, að við séum ekki sama sinnis um það, að iðnaðurinn eigi að njóta jafnréttis á þessu sviði sem öðrum við aðrar atvinnugreinar, en aðeins hitt, að ég er að vekja hér athygli á því, að þegar til framkvæmdanna kemur, er allt önnur aðstaða og það hefur því miður dregið úr möguleikunum að létta iðnaðinum lánsfjárerfiðleikana í þessu formi. En einmitt vegna þess hefur m.a. í ýmsu öðru formi verið reynt að létta lánsmöguleika iðnaðarins og bæta úr lánsfjárþörfinni og því er að sjálfsögðu rétt að halda áfram, og að mínum dómi er einnig rétt að halda áfram að kanna, að hve miklu leyti, í hve ríkum mæli og með hverjum hætti t.d. væri hægt að styðja iðnaðinn af hálfu Seðlabankans, sem þá, ef hann að einhverju leyti tæki við lánum frá viðskiptabönkunum, mundi létta á þeim og bæta þeim aðstöðu sína til þess á annan hátt að veita iðnaðinum bæði meiri rekstrarlán og stofnlán, heldur en þeir hafa gert fram til þessa.



Herra forseti. Þegar till. um það mál, sem hér er nú til umr., hafa verið ræddar hér stundum áður á Alþingi, þ.e.a.s. um að taka upp þann hátt að veita innlenda iðnaðinum sams konar rétt til afurðalána frá Seðlabankanum og vissar greinar sjávarútvegsins og landbúnaðarins hafa notið að undanförnu, þá hef ég stundum gert hér aths. við þann málflutning, sem hafður hefur verið uppi í sambandi við flutning á þessum till. og mér þykir ástæða til þess að gera hliðstæða aths. hér enn einu sinni. Þeir, sem standa að flutningi þeirrar till., sem hér liggur fyrir, virðast leggja á það höfuðáherzlu í málflutningi sínum, að íslenzkur iðnaður sé sérstök hornreka í sambandi við lánveitingar og hann fái ekki að njóta sömu réttinda og sjávarútvegur og landbúnaður. Og þessu halda þessir menn fram hér ár eftir ár, þó að þeir hafi verið leiðréttir í þessum efnum og ég fullyrði nú orðið, að þeir halda þessu fram gegn betri vitund. Það hefur aldrei verið um það að ræða, t.d. gagnvart sjávarútveginum, að sjávarútvegurinn sem heild geti fengið endurkaupalán, þ.e.a.s. þessi lán, með sérstökum vöxtum, sem Seðlabankinn leysir út, því að stórar greinar sjávarútvegsins geta ekki fengið þessi lán. Þessi lán eru miðuð við alveg tiltekna framleiðslu. Á löngu tímabili var það svo, að okkar togaraútgerð var um það bil helmingurinn af allri okkar útgerð. Þá var ekki um nein afurðalán út á allan togarareksturinn að ræða og er ekki enn. Þó að togararnir framleiddu fyrir mörg hundruð millj. kr., var ekki um það að ræða samkv. þeim reglum, sem í gildi voru, að hægt væri að fá þessi svonefndu afurðalán eða Seðlabankinn veitti lán til þeirrar sjávarútvegsframleiðslu. Um það er ekki að ræða. Þannig mætti vitanlega taka fleiri greinar hjá sjávarútveginum, þar sem þessi lán koma ekki til greina. En það, sem um hefur hins vegar verið að ræða, er það, að þær reglur hafa gilt, að Seðlabankinn hefur skuldbundið sig til þess að lána tiltekinn hluta út á þær afurðir til útflutnings, sem eru framleiddar og er orðið öruggt um sölu á. Seðlabankinn er því að veita tiltekið lán út á raunveruleg gjaldeyrisverðmæti, sem bíða þess að breytast í harðan pening. Það er það, sem um er að ræða. Þetta kemur t.d. alveg glögglega fram hjá okkur á hverju ári svo að segja í sambandi við síldarsöltun. Á þeirri stundu, sem tilkynning kemur frá síldarútvegsnefnd um það, að nú sé búið að salta upp í gerða samninga, sú síld sem eftir tiltekinn dag er látin í tunnurnar, sé ekki fyrir fram seld og það sé í óvissu um það, hvernig fari um sölu á þessari síld, þá tilkynnir Seðlabankinn: Við lánum ekki út á þessa síld, þótt hún sé framleidd. Um endurkaupalán er þar ekki að ræða. Það er því alveg augljóst mál. að gagnvart sjávar útveginum hefur verið um það að ræða að veita þessi afurðalán, þessi endurkaupalán, með nokkuð sérstökum kjörum og með lægri vöxtum út á framleidda útflutningsvöru. Og iðnaðurinn hefur notið hins sama. Það er þá a.m.k. nýlega, ef breyting hefur orðið á í þeim efnum. Ég veit, að þann tíma, sem ég var í ríkisstj., giltu nákvæmlega sömu reglurnar og endurkaupalán voru veitt úr Seðlabankanum með sams konar vaxtakjörum út á þær iðnaðarvörur, sem framleiddar voru til útflutnings og vitað var um söluverð á og ég fyrir mitt leyti segi það enn, að það væri hreint óvit að setja upp slíkar reglur að neita íslenzkum iðnaði um sams konar fyrirgreiðslulán frá Seðlabankanum í sambandi við vöru, sem iðnaðurinn framleiðir til sölu á erlendum markaði. Þeir, sem eru í raun og veru að kvarta undan því, að íslenzkur iðnaður eigi í lánsfjárerfiðleikum, eiga því að reka mál sitt á allt öðrum grundvelli, en þeir gera. Þeir eru raunverulega með þessum málflutningi - og það er mjög farið að bera á því hér í framkvæmd líka, - þeir eru að grafa undan þeim sjálfsagða stuðningi, sem þarna á sér stað til hinna atvinnuveganna, sem fullkomin rök eru fyrir að veita. Það hefur einmitt borið á því í umr. hér á Alþingi nú síðustu árin, að það er farið af vissum aðilum að reyna að halda því fram, að Seðlabankinn geti ekki með góðu móti frá peningalegu sjónarmiði séð, veitt þessi afurðalán út á framleiddar útflutningsvörur. Einmitt út frá þessari villukenningu, að það sé verið að mismuna eitthvað nú milli sjávarútvegs og iðnaðar í þessum efnum. En það er rangt. Ég skil það mætavel að íslenzkur iðnaður á nú við lánsfjárskort að stríða, það er rétt. Í mörgum greinum skortir iðnaðinn lánsfé og það er mál út af fyrir sig, hvernig á að leysa það. En það er heldur ekkert vit í því að taka allan íslenzkan iðnað þar í eitt númer og ætlast til þess, að nákvæmlega sömu reglurnar gildi til aukinna lánveitinga til allra greina iðnaðarins. Þeir, sem reka þetta mál á þeim grundvelli, vinna íslenzkum iðnaði ekkert gagn. Það er vitanlega engin ástæða til þess að setja hér upp reglur, sem fyrirskipa Seðlabankanum að lána jafnmikið út á framleiðslu súkkulaðiverksmiðju og annarrar verksmiðju, sem framleiðir miklu nytsamari varning, en súkkulaðið er. En sá málflutningur, sem hér hefur verið hafður í frammi, m.a. af flm. þessarar till., bendir alveg í þá átt, að það eigi að setja reglur um það að skylda Seðlabankann til þess að lána öllum íslenzkum iðnaði út á hvaða framleiðslu sem er eftir sömu reglum. Nei, það á vitanlega að gera sér grein fyrir því, að ákveðnar framleiðslugreinar innlenda iðnaðarins eru þurfandi fyrir aukið fé og það á að reyna að leysa fjárhagsmálefni þeirra greina og það er mikil þörf á því í ýmsum greinum. En það á ekki að vinna að því að leysa það mál á þann hátt að stagast á þeim ósannindum, að það sé verið að mismuna almennt íslenzkum iðnaði og íslenzkum sjávarútvegi í sambandi við þessi lán. Við erum ekki einir þjóða með reglur um það að hafa nokkuð sérstök lánskjör fyrir þá framleiðslu, sem miðuð er við útflutning. Það er einmitt það, sem hér hefur nú komið fram í þessum umr. og við erum að verða svo áberandi varir við, þegar við kaupum t.d. frystivélar og þurfum á þeim að halda hér, þegar við kaupum þær erlendis frá, þá getum við fengið þessar frystivélar keyptar með þeim kjörum, að svo sem ¾ af verðinu fást lánaðir til 4–5 ára. En þegar við þurfum að kaupa þessar frystivélar af innlendri framleiðslu hér, segir sú framleiðsla, að hún geti ekki veitt lán á þessu til neins tíma, hún verði að fá þetta borgað strax. Hvað er það, sem þarna er að gerast? Það er það, að erlendar þjóðir hafa sett upp þær reglur hjá sér, að þær eru að greiða fyrir þeirri iðnaðarframleiðslu sinni, sem er seld út úr landinu. Þar geta framleiðslufyrirtæki þau, sem eru að framleiða fyrir erlendan markað, fengið lán til þeirrar framleiðslu með sérstökum vaxtakjörum og sérstakri fyrirgreiðslu ríkisins. En þessi sömu fyrirtæki erlendis fá ekki sams konar fyrirgreiðslu þar, eins og þau fá til þess að standa undir svonefndum export-credit lánum, þau fá það ekki til þeirrar framleiðslu, þó að sömu tegundar sé, sem er ætluð fyrir heimamarkað. Það er sem sagt enginn vafi á því, að það eru bæði peningaleg rök fyrir því og frá beinu bankalegu sjónarmiði er það hægt og frá þjóðhagslegu sjónarmiði er það rétt og nauðsynlegt að hafa ákveðnar reglur, ekki ósvipaðar þeim, sem við höfum nú í sambandi við framleiddar útflutningsvörur sjávarútvegsins, til þess að gera útflutning kleifan, til þess að stuðla að útflutningsframleiðslu og það er meira að segja meiri þörf á því hér hjá okkur, en mörgum öðrum þjóðum, vegna þess að viðskiptin fara fram á þann hátt hér hjá okkur, að það er lengra bil á milli framleiðslunnar sjálfrar og sölunnar, en hjá flestum öðrum þjóðum. Það er ástæða til þess að halda uppi lánum slíkum sem þessum. Og það eru rök fyrir því líka frá peningalegu sjónarmiði. En hitt er allt annað mál, að það er ekki hægt að þenja þessa reglu út í það að ætla að lána hvaða aðila sem er á sambærilegum grundvelli út á þá framleiðslu, sem fer á innanlandsmarkaðinn. Um það verða að gilda allt aðrar reglur. Ég vil svo í tilefni af þessu, sem ég hef hér sagt, undirstrika það, af því að maður þekkir nú svo vel að það er svo auðvelt að snúa út úr því, sem maður segir, sérstaklega ef maður gerir einhverjar aths. á svipaðan hátt og ég hef gert hér, að með þessum aths. mínum er ég ekki á nokkurn hátt að draga úr því, að reynt verði að liðka til um rekstrarfé handa íslenzkum iðnaði. Ég er þvert á móti þeirrar skoðunar um ýmsar greinar iðnaðarins, að þær þurfi á verulega auknu rekstrarfé að halda. En sú leið, sem stungið er sérstaklega upp á í þessari till., ég álít, að hún sé ekki framkvæmanleg, hún eigi ekki rök fyrir sér heldur. Og ég vara við því að ætla að sækja þetta mál fyrir íslenzkan iðnað á þeim grundvelli sérstaklega að tefla fram rökum, sem gætu orðið til þess, að niður kynnu að verða felld þau lán, sem nú standa að svo miklu leyti eins og raun ber vitni um, undir okkar sjávarvöruframleiðslu og útflutningsframleiðslu. Í þessu efni ætla ég ekki að fara neitt inn á lánveitingar til landbúnaðarins. Það er talsvert mikið annað að segja um þau lán frá almennu, peningalegu sjónarmiði, heldur en um útflutningsvöru sjávarútvegsins, enda hafa verið gerðar alveg sérstakar ráðstafanir til þess að hafa peninga þar á móti í bankakerfinu, svo að hægt væri að standa undir þeim lánum.

Flm. (Þórarinn Þórarinsson) : Ég skal reyna að verða fáorður, herra forseti, enda get ég komizt af með stutt mál. Í sambandi við ræðu hv. síðasta ræðumanns vil ég segja það, að ég held, að hún hafi verið byggð á mjög miklum misskilningi. Hv. þm. virðist líta þannig á, að ekki sé neitt annað gjaldeyrisverðmæti en vörur, sem hægt er að flytja út. En að sjálfsögðu eru þær vörur, sem eru framleiddar í landinu sjálfu og spara innflutning, líka gjaldeyrisverðmæti og verka alveg á sama hátt. Og það er að sjálfsögðu ekkert minna nauðsynlegt að efla þær atvinnugreinar, sem spara okkur innflutning, heldur en þær, sem stuðla að útflutningi. Báðar þessar atvinnugreinar eru jafnnauðsynlegar og við þurfum að leggja kapp á að efla þær báðar. Þess vegna er það, hreinn misskilningur hjá hv. þm., að það eigi ekki að veita þeim iðnaði, sem framleiðir fyrir innlendan markað, svipaða fyrirgreiðslu og þeim atvinnuvegum, sem framleiða fyrir útlendan markað, svo framarlega sem við á annað borð álítum, að hér sé um nauðsynlega framleiðslugrein að ræða. Það er líka mesti misskilningur hjá hv. þm., þegar hann er að tala um, að þessi till. mundi verða til þess að grafa grunninn undan þeirri aðstöðu, sem aðrir atvinnuvegir, þ.e.a.s. landbúnaður og sjávarútvegur, hafa notið hingað til. Hér er ekki farið fram á annað, en iðnaðurinn njóti sömu aðstöðu og þessir atvinnuvegir hafa haft, en ekki, að það sé verið að taka neitt frá þeim. Og hv. þm. veit mætavel, að það eru ekki nein vandkvæði á að framfylgja þessu af hálfu Seðlabankans. Hann veit það ekki síður en ég, að það eru mörg hundruð millj. kr. af frystu sparifé í Seðlabankanum, sem ætti að nota til þess að veita iðnaðinum þessa fyrirgreiðslu. Og það þarf ekki að taka neitt frá neinum með því að láta iðnaðinn búa við sömu aðstöðu og aðrar atvinnugreinar hvað þetta snertir. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að segja, meira um það, sem hv. síðasti ræðumaður sagði. Ég held, að þegar hann athugar þessi mál betur og með dálítið meiri yfirsýn, komist hann að þeirri niðurstöðu, að hans ummæli flest hér hafi verið byggð á þeim misskilningi, að það sé eitthvað ónauðsynlegra að framleiða verðmæti og vörur, sem spara innflutning, heldur en þær, sem hægt er að flytja út. Í tilefni af því, sem hæstv. ráðh. sagði, þarf ég ekki heldur að segja margt. Hann mótmælti því, að hann hefði gert lítið úr lánsfjárskorti iðnaðarfyrirtækja. En ég held, að hæstv. ráðherra hafi orðað þetta þannig, að bæði ég og málgögn iðnaðarins hefðu gert of mikið úr lánsfjárskortinum, svo að ég hygg, að það hafi ekki verið fjarri lagi, sem ég hafði eftir honum. Þá held ég, að það gildi um hæstv. ráðh., að hann geri allt of mikið úr þeim teknísku framkvæmda örðugleikum, sem eru á því, að hægt sé að veita iðnaðinum hliðstæð lán og landbúnaði og sjávarútvegi, hvað þetta snertir. Hér þarf vitanlega, á sama hátt eins og óseld framleiðsla sjávarútvegs og landbúnaðar er metin nú, að finna reglur til þess að meta óselda framleiðslu og þær birgðir, sem iðnaðurinn liggur með, á sama hátt og veita lán út á það. Og ég held, að það sé ekki neinn erfiðleiki að finna reglur fyrir þessu, ef það mál er tekið til einhverrar athugunar. Enda er það áreiðanlegt, að það er ekki vegna þessa atriðis, sem það hefur strandað, að till. Alþingis frá 1858 kæmi til framkvæmda, heldur hitt, að það hefur verið stefna stjórnarvaldanna að stuðla að vissum lánsfjárskorti í landinu og af þeim ástæðum hefur m.a. verið haldið í þessi lán. En íslenzkur iðnaður er þannig staddur í dag, að hann þolir ekki, að það sé búið að honum á þennan hátt. Hann þolir það ekki, að hann búi við meiri lánsfjárskort, en erlendir keppinautar og önnur vaxtakjör. Í erlendum iðnaði gerist það nú í risaskrefum, að framleiðnin eykst og við þurfum að vinna að því, ekki síður hér á landi en annars staðar, að auka framleiðnina. En að sjálfsögðu er það einn mesti þrándur í götu hennar, þegar ekki fæst lánsfé til að gera þær framkvæmdir, sem nauðsynlegar eru til að auka framleiðnina. En það gengur vitanlega út yfir framleiðnina, þegar iðnfyrirtækin þurfa að nota það fé, sem þau gætu notað í þeim tilgangi, sem rekstrarfé og eru samt í skorti með starfsemina. Þess vegna út frá því sjónarmiði einu, að við þurfum að auka framleiðni íslenzka iðnaðarins stórkostlega frá því, sem nú er, þá þarf að létta af honum þeim lánsfjárhöftum, sem á honum hvíla í þessum efnum og þess vegna vænti ég þess, að þessi till. fái góðar undirtektir hjá hv. alþm. nú og einnig hjá hæstv. ríkisstj.

Fyrirspyrjandi (Gils Guðmundsson) : Herra forseti. Skömmu fyrir þingslit s.l. vor lögðum við hv. 4. þm. Norðurl. e. og ég fram fsp. í nokkrum liðum varðandi áburðarverksmiðjuna í Gufunesi. Sakir þess, hve skammt var eftir af þingtíma og annríki mikið við afgreiðslu mála, gafst ekki tóm til að taka þessa fsp. á dagskrá og fá svar við henni að því sinni. En þar sem ég tel, að hér sé um mikilvægt mál að ræða, sem snertir mjög eina stærstu framleiðslustétt landsins, bændastéttina, hef ég leyft mér að flytja fsp. þessa á ný, að mestu leyti óbreytta. Þar sem umr. í fsp.-tíma eru takmarkaðar, hef ég að vísu sleppt úr einum lið hinnar fyrri fsp. að þessu sinni. Sá liður fjallaði um eignayfirráð yfir verksmiðjunni. Væntanlega gefst kostur á að ræða það mál nánar við annað tækifæri. Ég vil fara örfáum orðum um fsp., eins og hún liggur nú fyrir. Það er alkunna, að allt frá upphafi og fram á þennan dag hefur ríkt töluverð óánægja meðal bænda og mikil óánægja, vil ég segja, með áburðinn frá Gufunesi að því leyti, hve smákornóttur hann hefur þótt. Þetta hefur verið svo bagalegt, að það hefur ekki linnt kvörtunum af þeim sökum. Stjórnendum verksmiðjunnar hafa lengi verið þessi vandkvæði ljós og þeir munu hafa gert ítrekaðar og vafalaust kostnaðarsamar tilraunir til að bæta hér um. Hins vegar fer mjög tvennum sögum af því, hver árangurinn hefur orðið eða hvers árangurs sé að vænta af þessum tilraunum. Því er um þetta atriði spurt, fyrst og fremst um árangurinn. Fróðlegt væri þó einnig að heyra eitthvað um þann kostnað, sem við þessar tilraunir hefur orðið. Þá hefur því verið haldið fram af mörgum, að kjarnaáburðurinn íslenzki sé allt of einhæfur til að nota hann svo mjög sem gert hefur verið, hann sé snauður af ýmsum efnum, sem jarðvegurinn þarfnist. Sérstaklega hefur í því sambandi verið talað um kalkskort. Að þessum atriðum beinast 2. og 3. liður fsp. minnar. Í fjórða lagi er að því spurt, hvort uppi séu ráðagerðir um stækkun áburðarverksmiðjunnar og sé svo, þá hverjar? Á ég þá einkum við, hve mikil stækkun kunni að hafa verið ráðgerð, hve mikið sé áætlað að slík stækkun kosti, hvenær hún verði framkvæmd, og síðast, en ekki sízt, hvaða áburðartegund eða áburðartegundir hugmyndin sé að framleiða þá. Fimmta og síðasta atriðið, sem ég spyr um, snertir mál, sem var mjög umdeilt á sínum tíma og er reyndar nokkuð umdeilt enn í dag. Það er, hvort hagræði eða sparnaður hafi orðið af þeirri ráðstöfun að fela áburðarverksmiðjunni rekstur Áburðarsölu ríkisins. Ég hef að vísu séð því haldið fram í grg. af hálfu verksmiðjustjórnar, að þetta hafi verið hagfelld ráðstöfun. Hins vegar veit ég, að ýmsir, þ. á m. margir bændur, hafa fyrir satt, að þessi ráðstöfun hafi hvorki leitt til hagræðis né sparnaðar, heldur jafnvel þvert á móti. Þess vegna er um þetta atriði spurt einnig.

Landbrh. (Ingólfur Jónsson) : Herra forseti. Mér er ljúft að verða við því að svara þeim fsp., sem hér eru fram settar. Það er rétt, sem hv. fyrirspyrjandi sagði hér áðan, að það vannst ekki tími til þess á s.l. vori vegna þess, hversu fsp. kom seint fram. Ég hef snúið mér til framkvæmdastjóra og verkfræðinga áburðarverksmiðjunnar með þessar fsp. og óskað eftir því, að þeir aðstoðuðu við það að svara þessum fsp., og vil ég styðjast að mestu við það, sem þeir hafa sagt í þessu efni. Það er þá fyrsta fsp.: „Hafa tilraunir til að auka kornastærð kjarnaáburðar borið árangur?“ Því er til að svara, að það hefur ekki tekizt enn sem komið er að fá kornunina í lag, enda þótt verkfræðingar hafi á s.l. vetri fullyrt, að þetta mundi takast og ítrekaðar tilraunir hafi verið gerðar í þá átt. Það var 1960, sem fenginn var amerískur verkfræðingur frá þekktu vélafirma í Ameríku til þess að gera till. um, hvernig ætti að leysa þennan vanda. Og verkfræðingur þessi eða verkfræðingar, sem að þessu máli unnu, töldu að þetta mætti gerast, og haustið 1961 var samið við amerískt vélaframleiðslufyrirtæki, verkfræðifirma, að það teiknaði fyrir áburðarverksmiðjuna kerfi til að korna ammoníumnítrat-kristalla og jafnframt, að sama fyrirtæki seldi vélar þær, sem til þess þyrfti. Í þessu kerfi átti einnig að vera aðstaða til þess að blanda saman við ammoníum-nítratið öðrum efnum, svo sem kalsíumkarbónati, skeljasandi, til þess að fá köfnunarefnisáburð, er innihéldi kalaíum eða þrífosfat og kalsíumsölt, til þess að fá þrígildan áburð. Teikningu kerfisins var lokið í des. 1961 og uppsetningu véla samkv. þeim teikningum í marz 1962. Hófst þá fyrsti reynslurekstur. En fljótlega kom þó í ljós, að ýmissa breytinga var þörf, miðað við fengna reynslu. Þrátt fyrir þær breytingar, sem hið ameríska fyrirtæki hafði gert á kerfinu, hefur enn ekki fengizt af því slík reynsla, að viðunandi verði talið og munu fyrirtækinu settir tveir kostir: að bæta úr ágöllum, svo að kerfið reynist nothæft, eða að öðrum kosti að bæta tjónið. M. ö. o.: þetta er ekki komið í lag og er það vitanlega mjög slæmt. Ég hef ekki kynnt mér það nákvæmlega, hvaða kostnað þessar tilraunir hafa haft í för með sér, enda var ekki um það spurt, en að sjálfögðu er það ekkert leyndarmál og því getur framkvæmdastjóri verksmiðjunnar svarað, hvenær sem er, býst ég við. Ég hef ekki spurt að því nýlega og hef ekki þær tölur með mér. En þetta ameríska verkfræðifirma vill ekki gefast upp við þessar tilraunir, enda talið, að hér sé um einhverja óheppni að ræða, sem megi vinna bug á. En það er enginn vafi á því, að stjórn áburðarverksmiðjunnar mun ganga eftir því annað tveggja, að kornunin komist í lag og þá helzt það, ef það er mögulegt, eða þá að öðrum kasti, að tjónið verði bætt eða sá kostnaður, sem í þetta er kominn. En þá er spurningin þessi: Ef það er útilokað að korna áburðinn og ef hann á áfram að verða svona fínn eins og hveiti, eins og hann hefur verið, hvað er þá til ráða? Bændur hafa kvartað undan því, hvað áburðurinn er smár, það er alveg rétt. Eigi að síður hefur áburðurinn reynzt vel, það hefur sprottið vel undan kjarnaáburði, þegar hann er notaður á réttan hátt og innihald áburðarins breytst vitanlega ekki við það, að hann verði kornaður. En eigi að síður er það mjög æskilegt, að það tækist og ef það er útilokað, þá er náttúrlega sá möguleiki fyrir hendi að framleiða blandaðan áburð og koma áburðinum þannig í annars konar form. - Þetta er fyrsti liður spurningarinnar. Þá er 2. liður: „Hafa rannsóknir leitt í ljós, að kjaraáburður sé of kalksnauður fyrir íslenzkan jarðveg?“ Því er til að svara, að það er ekkert kalkinnihald í kjarnaáburði og það er vitað, að það þarf kalk í jarðveginn. En það er vitanlega ekki útilokað að koma kalki í jörðina, þótt kjarninn innihaldi ekki kalk. Ég hef snúið mér til atvinnudeildar háskólans með þessa fsp. og óskað eftir umsögn þaðan og hefur Bjarni Helgason jarðvegsfræðingur góðfúslega orðið við því að skrifa mér um þetta. Hann segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Kjarni er, eins og flestir vita, ammoníumnítrat og inniheldur því ekki kalk. Um áhrif kjarna er það vitað úr innlendum tilraunum, að rangri notkun fylgir lélegt fóður og kalið tún. Þetta gildir að sjálfsögðu líka um allar aðrar tegundir áburðar. Flestar innlendar tilraunir með vaxandi magn köfnunarefnisáburðar sýna, að langvarandi notkun kjarna hefur í för með sér minnkandi kalkinnihald uppskerunnar og er sú lækkun allbreytileg eftir því, hvar er. Aðrar tilraunir sýna, eins og vænta má, að uppskeran eftir kalksaltpétur er allmiklu kalkríkari en uppskera eftir kjarna. Endurteknar rannsóknir á jarðvegssýnishornum og tilraunum tilraunastöðvanna benda ekki til verulegrar lækkunar á sýrustigi af völdum kjarna. Það útilokar þó ekki, að til eru jarðvegstegundir, þar sem sýrustig gæti lækkað tiltölulega ört við mikla notkun hans. Þetta er tekið fram vegna hinnar almennu skoðunar, að kjarni sýri jörðina. Einnig í því sambandi er rétt að vekja athygli á, að mun óljósara samband virðist vera milli sýrustigs og kalkforða í jarðvegi hér á landi, en algengt er í flestum nágrannalöndum okkar. Það er því ekki útilokað, að hin óhóflega notkun kjarnans, sem sums staðar á sér stað, kunni að hafa haft einhver neikvæð áhrif á jarðveginn í heild, án þess að hafa beinlínis áhrif á sýrustig jarðvegsins. Rannsóknum varðandi hugsanlega kalk- eða ekki kalkþörf jarðvegsins hér á landi er hvergi nærri lokið, og má í rauninni segja, að þær séu aðeins á byrjunarstigi. Enginn vafi er á, að kalkforði jarðvegsins er sums staðar of lítill til að gefa gott og heilsusamlegt gras. Tilraunir okkar benda til, að sumstaðar megi vænta einhvers uppskeruauka með notkun kalks, en kannske ekki mikils og ekki heldur alls staðar. Allar okkar tilraunir sýna samt, að uppskeran verður til muna kalkríkari, þegar kalk er notað, en annars mundi vera. Tilraunirnar sýna líka, að íslenzka kalkið frá Sementsverksmiðjunni á Akranesi stendur innfluttu kalki í engu að baki. Það skal skýrt tekið fram, að ekki er með nokkru skynsamlegu móti hægt að mæla með almennri notkun kalks á sama hátt og gert er með tilbúinn áburð. Það er ekki ráðlegt að nota kalk nema að undangenginni rannsókn á kalkþörf vegna þess, hve hin hugsanlega kalkþörf jarðvegsins gæti verið mjög breytileg frá einum stað til annars. Jarðvegsrannsóknir, sem styðjast við vandaðar og víðtækar rannsóknir, hafa hvergi reynzt betur en einmitt í sambandi við leiðbeiningar um kalknotkun. Ef menn hins vegar telja, að um kalkskort kunni að vera að ræða, á meðan aðferðir til að segja fyrir um hugsanlega kalk- eða ekki kalkþörf eru óákveðnar og eins og málum er háttað hér á landi í dag, er sjálfsagt og eðlilegt, að kalksaltpétur eða kalkammonsaltpétur sé hafður á boðstólum fyrir þá, sem þess æskja. Á þann hátt fæst að nokkru bráðabirgðalausn á hugsanlegum vanda varðandi kalk í íslenzkum jarðvegi.“ Áburðarverksmiðjan þarf nú að flytja inn mikið af köfnunarefnisáburði og hefur oft haft á boðatólum kalkammonsaltpétur og er þetta rétt til getið hjá Bjarna Helgasyni, að það er eðlilegt, úr því að flytja þarf inn köfnunarefnisáburð, að það sé þá, meðan á þessum tilraunum stendur, flutt inn kalkammon. Hina vegar liggur það ljóst fyrir, að kalkið, skeljasandurinn frá Sementsverksmiðjunni á Akranesi stendur ekki að baki innfluttu kalki og skeljasandurinn hefur einnig verið hafður á boðstólum hjá Áburðarverksmiðjunni í Gufunesi. Þriðja spurning er á þessa leið: „Eru á því tæknilegir erfiðleikar að auka kalkinnihald áburðarins, sé það talið æskilegt?“ Hér hefur verkfræðingur áburðarverksmiðjunnar gefið stutt svar: „Eins og nú stendur, er ekki talin ástæða til að blanda íslenzku kalki, skeljasandi saman við kjarna. Auk þess er talið nauðsynlegt, að viðhöfð verði ýtarleg hreinsun á skeljasandinum, áður en blöndun færi fram.“ Mér fannst þetta svar heldur stutt og laggott og ég spurði frekar út í það, og það kom þá fram, eins og reyndar var lesið upp hér áðan, að það var gert ráð fyrir því, að um leið og kornunin kæmist í lag í verkamiðjunni með þeim tækjum, sem verið er að setja þar upp núna og reyna, þá mætti blanda kalki saman við. Og það fer saman, að ef það kæmist í lag með þessi tæki, þá er hægt fyrirstöðulaust að blanda kalki saman við. Fjórða spurning: „Eru uppi ráðagerðir um stækkun Áburðarverksmiðjunnar og þá hverjar?“ Það eru uppi ráðagerðir um það og stjórn Áburðarverkamiðjunnar hefur látið fara fram víðtæka athugun á því, hvernig heppilegast væri að vinna að því máli. Og það er hægt að upplýsa það, að það er nýlokið athugunum á vegum verksmiðjunnar um aukningu áburðarframleiðslu í landinu. Frá því að Áburðarverksmiðjan tók til starfa árið 1964 og til ársloka 1936 hefur flatarmál ræktaðs lands aukizt á 10 árum úr ca. 54 þús. ha. upp í 88 þús. ha., eða sennilega nær að segja 90 þús. ha. og hefur ræktaða landið aukizt þannig yfir 60% á þessu tímabili. Notkun köfnunarefnisáburðar hefur á sama tíma vaxið úr 4.230 smálestum af hreinu köfnunarefni upp í 9.618 smálestir, eða um 127%. Notkun köfnunarefnis á hvern ha. hefur vaxið að meðaltali úr 78.1 kg af hreinu köfnunarefni upp í 111.1 kg á sama tíma eða um ca. 42%. Með sömu árlegri aukningu ræktaðs lands á næstu 5 árum má ætla, að ræktað land verði orðið 110 þús. ha., sennilega þó meira, árið 1970 og köfnunarefnisþörf landsins þá, orðin 12–13 þús. smál. af hreinu köfnunarefni, með óbreyttri notkun á hvern ha. Aukist notkun köfnunarefnisáburðar á afrétti eða annað óræktað land, mundi þörfin 1970 hækka tilsvarandi. Af 9.818 smál. notkun köfnunarefnis 1963 nam seld framleiðsla Áburðarverksmiðjunnar aðeins 8.673 smál., eða 88.35 af heildarnotkuninni. Ef næg raforka hefði verið fyrir hendi og afkastageta verksmiðjunnar, þ.e. 8 þús. smál. af hreinu köfnunarefni á ári, fullnýtt, hefði hún samsvarað 83% af köfnunarefnisnotkun landsins árið 1963. Notkun köfnunarefnis árið 1970 er því áætluð um eða yfir 50% meiri, en full afkastageta núverandi verksmiðju, en þar sem álíta verður, að áætlun fyrir þörf aðeins 8 ár fram í tímann nái of skammt,og þar sem aukning afkastagetu verksmiðjunnar um aðeins 50% er hlutfallslega mun kostnaðarsamari en 100% aukning, hafa hinar verkfræðilegu athuganir miðazt við tvöföldun núverandi afkastagetu, eða aukningu framleiðslu um 8 þús. smál. af hreinu köfnunarefni á ári. Athugun sú, sem gerð hefur verið, leiðir í ljós, að til greina gæti komið að stækka verksmiðjuna í áföngum og yrði þá framleiðsluaukning eftir fyrsta áfangann byggð á innflutningi ammoníaka sem hráefnis, þar til síðari áfanga yrði lokið. Sá köfnunarefnisáburður, sem framleiddur væri við aukna afkastagetu, yrði ódýrari á hverja einingu köfnunarefnis, en nú er fáanlegur innfluttur. Þetta er um stækkun verksmiðjunnar. Það var spurt að því hér áðan, hvað þessi stækkun mundi kosta mikið. Og það er gert ráð fyrir því, að það mundi kosta um 95 millj. kr. fyrri áfanginn með því að flytja inn ammoníak sem hráefni. Og mig minnir, að það sé hátt á annað hundrað millj. kr. full stækkun. Þessar tölur hef ég ekki hér, vegna þess að það var ekki spurt um það upphaflega, en það mun vera nálægt þessum tölum samt. En miðað við það, hvað ræktunin eykst og áburðarnotkunin með hverju ári, þá er vitanlega brýn nauðsyn að stækka verksmiðjuna. Og þó að það hafi ekki heppnazt enn að fá stækkuð kornin í verksmiðjunni og þó að bændur hafi að því leyti til verið óánægðir með áburðinn, þá er ekkert um það að efast, að áburðarverksmiðjan hefur gert þjóðinni mikið gagn, ekki aðeins landbúnaðinum, heldur líka þjóðinni allri, því að bændur hafa flest árin fengið ódýrari áburð frá Áburðarverkamiðjunni heldur en hann hefði kostað, ef hann hefði verið innfluttur. Og auk þess hefur Áburðarverksmiðjan sparað allmikinn gjaldeyri á þessum tíma. Og þó að ég hafi varpað þeirri spurningu fram áðan, hvað mundi gerast, ef það tækist alls ekki að korna áburðinn eða breyta formi hans, þá er enginn vafi á því, að með blöndun mun verða komizt yfir þennan erfiðleika, sem er og hefur verið höfuðverkur stjórnar verksmiðjunnar og áhyggjuefni um langa tíð. Og ég held, að stjórn áburðarverkamiðjunnar verði ekki sökuð um það, að hún hafi ekki gert það, sem í hennar valdi hefur staðið, til þess að koma þessu í lag. Þá er það fimmta spurning: „Hefur það leitt til sparnaðar að fela Áburðarverksmiðjunni h/f rekstur Áburðarsölu ríkisins?“ Það er rétt, sem hv. fyrirspyrjandi sagði hér áðan, að það hafa ýmsir efazt um, að það hafi leitt til sparnaðar, þótt stjórn Áburðarverksmiðjunnar hafi gefið skýrslu um það, sem vitanlega er byggð á reikningum Áburðarverksmiðjunnar og nákvæmri athugun endurskoðenda verksmiðjunnar og löggiltum endurskoðanda, Svavari Pálssyni, sem hefur farið ýtarlega í þessi atriði til að sannfærast um það, hvort hér hafi verið um sparnað að ræða. En þrátt fyrir það, þótt það liggi tölulega fyrir, er efazt um, að hér hafi verið um sparnað að ræða eða hér hafi verið stefnt að réttu marki. Og má það með ólíkindum teljast, að menn skuli efast um það, að menn skuli geta efazt um, að það geti verið sparnaður í því að leggja niður skrifstofu hér í Reykjavík og flytja skrifstofustörfin upp í Gufunes, þar sem húsrými og mannskapur var fyrir, að menn skuli efast um það, að það sé sparnaður í því að hætta að leigja vörugeymslu í Reykjavík, þegar vörugeymsla er til í Gufunesi hvort sem er. Þetta er undrunarefni. En það eru tölurnar og reikningarnir, sem tala sínu máli, sem hafa verið yfirfarnir af hinum færustu mönnum og þá verður náttúrlega ekki lengur efazt um, hvað rétt er í þessu. En ég vil leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hér útdrátt, sem framkvæmdastjóri verksmiðjunnar gaf mér, þar sem byggt er á þeim tölum, sem fyrir liggja: „Til þess að áhrif þeirrar ráðstöfunar að fela Áburðarverksmiðjunni h/f rekstur Áburðarsölu ríkisins mættu liggja sem ljósast fyrir, hefur áburðarverksmiðjan framkvæmt verðútreikning innflutts áburðar á sama hátt og gert var áður af áburðarsölunni. Áburðarsalan hefur síðan lækkað hið útreiknaða verð um þá upphæð, sem breyttir innkaupa- og innflutningshættir hafa veitt möguleika á.“ Ég tek það fram, að það er löggiltur endurskoðandi, Svavar Pálsson, sem hefur farið yfir þetta. „Fyrsta árið, sem áburðarverksmiðjan annaðist rekstur áburðarsölunnar, varð verðlækkun á þrífosfati 188 kr., verðlækkun frá því, sem verið hefði, ef áburðareinkasalan hefði haft með þetta að gera, 128 kr. á kalí á tonn og blönduðum garðáburði 100 kr. á hverja smálest, miðað við verðreikningsaðferð Áburðarsölu ríkisins, eða samtals 2 millj. 240 þús. kr., sem fram komu í lækkuðu áburðarverði til bænda þetta árið, lækkuðu áburðarverði miðað við það, að áburðareinkasalan hefði haft þetta.“ Og mér finnst þetta ekkert þakkarvert. Áburðarverksmiðjan í Gufunesi hefur skrifstofufólk, hún hefur skrifstofuhús, hún hefur vörugeymslur, hún hefur tæki, og aðstaðan í Gufunesi nýtist betur með því að flytja áburðinn þangað og afgreiða hann þaðan, heldur en vera með þetta í tvennu lagi. Það væri eitthvað skrýtið, ef ekki væri sparnaður í þessu. Það eru 2 millj. 240 þús. kr. þetta fyrsta ár. Auk þess skilaði rekstur ársins 1962 600 þús. kr., sem notaðar voru til niðurgreiðslu á innfluttum köfnunarefnisáburði, sem er dýrari en kjarni, og nutu bændur góðs af þessu, þannig að raunverulegur hagnaður fyrsta árið varð 2 millj. 840 þús. kr. af þessu. Hagkvæmni af þessari ráðstöfun árið 1962 nam því samtals 2 millj. 840 þús., eða 470 kr. á hvert býli í landinu, miðað við, að býlin séu 6.000. Árangur þessarar ráðstöfunar er slíkur árið 1963, að lækkun verðlags á áburði á því ári nam 2 millj. 520 þús. kr. eða að meðaltali 420 kr. á hvert býli, en auk þess var rekstrarafgangur 1.8 millj. kr., sem ráðstafað hefur verið til lækkunar á söluverði áburðar á þessu ári, 1964. Árangur þessarar ráðstöfunar árið 1963 er því samtals 4 millj. 320 þús. kr., eða 720 kr. á hvert býli í landinu að meðaltali. Rekstur Áburðarsölu ríkisins í höndum áburðarverksmiðjunnar, sem farið hefur nýjar leiðir í þessum málum, hefur því á tveim árum, 1962 og 1963, gefið hagstæða raun, sem nemur 7 millj, og 200 þús. kr., eða 1.200 kr. á hvert býli í landinu að meðaltali, miðað við þessi tvö ár og miðað við það, að áburðarsalan hefði haft með þetta að gera við þær óhægu aðstæður, sem áburðareinkasalan hafði hér í Reykjavík. Ég vil taka það fram, að það felst ekki nokkur ádeila á áburðareinkasölu ríkisins, þótt þetta komi fram. Áburðareinkasala ríkisins starfaði hér í Reykjavík við óhæga aðstöðu, varð að leigja hér húsnæði, bæði vörugeymslu og skrifstofu. Og ég hygg, að rekstur áburðareinkasölunnar, miðað við þær aðstæður, sem hún hafði, hefði ekki getað verið ódýrari. En miðað við það að nota þá aðstöðu, sem er í Gufunesi, hafa sparazt á þessum tveimur árum 7.2 millj. kr. Og ég segi það, að það er ekkert undarlegt út af fyrir sig, þótt menn hafi haft nokkuð skiptar skoðanir í fyrstu um það, hvort hér væri rétt stefnt. Það er alltaf eðlilegt, að mönnum sýnist sitt hvað, á meðan reynslan er ekki komin fram. En eftir að reynslan er komin fram, þá hljótum við að vera á einu máli um þetta. Við hljótum hér eftir að vera sammála um, að það hafi verið rétt að gera þetta. Og þeim, sem trúa því ekki, þrátt fyrir tölurnar og staðreyndirnar, þeim verður náttúrlega ekki við bjargandi, en ég reikna alls ekki með því, að nokkur hv. alþingismaður sé þannig. Þá hef ég svarað þessum spurningum og ég vona, að hv. fyrirspyrjandi telji það fullnægjandi, en ef svo er ekki, þá mun ég að sjálfsögðu gera tilraun til að bæta úr því, eftir því sem tími er til.

Fyrirspyrjandi (Gils Guðmundsson) : Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans. Í þeim fólust ýmsar upplýsingar, sem ég tel að full ástæða hafi verið til að kæmu fram. Ég hef ekki aðstöðu til þess að ræða nokkuð að ráði þá, skýrslu, sem hæstv. ráðh. gaf mér í sambandi við það, sem um var spurt, en skal aðeins minnast á tvö eða þrjú atriði stuttlega. Það er mjög illt til þess að vita, að ekki skuli hafa tekizt að bæta um áburðinn, að fá kornastærðina í lag. Hæstv. ráðh. hafði það eftir sérfræðingum, að enn væri að vísu ekki alveg vonlaust um, að þetta kæmist í lag og færi betur að svo yrði, því að allir, sem nota þennan áburð, eru sammála um, að það mundi skipta geysilega miklu máli í sambandi við hagkvæmni alla við notkun hans, ef þetta mætti takast. Það er sjálfsagt ekki við verksmiðjustjórn eða framkvæmdastjórn að sakast um það, þó að það hafi ekki tekizt að bæta þarna um, en þá virðist aftur á móti, að ekki hafi í upphafi gætt nægrar fyrirhyggju um þetta efni, vandræðin stafi af óheppilegu vali í upphafi á framleiðsluvélum eða framleiðsluaðferð. Er vitanlega illt til þess að vita, þó að nú sé ekki um annað að gera, en að reyna að bæta þar um, eftir því sem mögulegt er. Skýrsla sú, sem hæstv. ráðh. las hér eftir sérfræðing í jarðvegsfræðum, sýnir ljóslega, að það er rétt, sem margir hafa haldið fram, að kjarnaáburðurinn er tiltölulega mjög einhæfur áburður. Þetta eru að vísu ekki ný sannindi, en ég geri ráð fyrir, að mönnum hafi þó ekki almennt verið gert það nægilega ljóst, ekki nægilega snemma, að áburðurinn er með þessu marki brenndu, og því er ég smeykur um, að það sé rétt, sem mjög margir bændur halda fram, að of einhæf notkun þessarar áburðartegundar hafi valdið ýmsum skakkaföllum í sambandi við ræktunarmál. Að því er varðar síðasta lið fsp., um það, hvort orðið hafi sparnaður eða ekki af þeirri ráðstöfun að leggja Áburðarsölu ríkisins undir Áburðarverksmiðjuna í Gufunesi, um það atriði skal ég ekki ræða að þessu sinni. Ég hef ekki plögg í höndunum um það og raunar ekki annað við að styðjast, en annars vegar skýrslu verksmiðjustjórnar og þá grg., sem hæstv. ráðh. las hér og sýnir tölulega allverulegan hagnað af þessari ráðstöfun. Hins vegar hef ég fyrir því orð ýmissa glöggra manna, m.a. úr bændastétt, að eitt og annað sé við þessa útreikninga að athuga, þannig að þar komi ekki öll kurl til grafar. En sem sagt, um þetta efni hef ég ekki þau gögn í höndum, að ég geti um það rætt frekar. Ég endurtek þakklæti mitt til hæstv. ráðh. og tel vel farið, að þessi mál hafi nú skýrzt nokkuð við þá grg., sem hann flutti.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. heldur því fram, að það hafi orðið mikill fjárhagslegur ávinningur við það að leggja niður áburðareinkasölu ríkisins og fela áburðarverksmiðjunni verzlun með áburðinn. Og hann var með tölulestur mikinn í því sambandi og komst upp í nokkrar millj., sem hann sagði að þessi hagnaður hefði orðið. Ég verð að segja það, að mér finnst þetta allt nokkuð vafasamt og ástæða til að efast um, að þetta sé í raun og veru eins og fram kemur í tölum hæstv. ráðh., því að hann tók það fram, að allt væri þetta miðað við það, hvað kostnaður við reksturinn væri núna í höndum áburðarverksmiðju ríkisins og hvað hann hefði orðið, ef áburðareinkasalan hefði starfað áfram. Nú skilst mér, að það liggi ekkert fyrir um það, hvað hefði orðið með óbreyttu fyrirkomulagi. Það getur enginn okkar sagt um það, hvað kostnaður hefði orðið við rekstur áburðareinkasölunnar, ef hún hefði starfað áfram. En það var nú ekki síður annað, sem kom mér til þess að biðja um orðið. Í ríkisreikningum er einn liðurinn að sjálfsögðu áburðarsalan, Áburðarsala ríkisins. Hún er hér talin með öðrum ríkisstofnunum og mér sýnist síðasti ríkisreikningur, sem við fengum nýlega í hendur, reikningurinn fyrir næstliðið ár, 1963, benda til þess, að þetta sé orðin gróðalind fyrir ríkið, salan á áburði. Árið 1962 segir í ríkisreikningi, að brúttóhagnaður af vörusölu áburðarsölunnar hafi orðið 1 millj. 347 þús. og nokkrar krónur að auki. Og þá er rekstrarhagnaður áburðarsölunnar 325 þús. kr. En svo færast menn mjög í aukana, því að samkv. reikningnum 1963 er brúttóhagnaður af vörusölunni kominn upp í 3 millj. 992 þús. kr. Hann er sem sagt nærri þrisvar sinnum hærri en 1962, þ.e.a.s. álagningin á þessa vöru, verzlunarálagningin á þessa vöru. Nú hefur vörusalan orðið eitthvað töluvert meiri síðara árið en hið fyrra. Ég hef nú ekki gögn, sem sýna það, en það er samt af þessu ljóst, að álagningin hefur verið hækkuð alveg stórkostlega. Enda sýnir rekstrarútkoman það samkv. ríkisreikningnum síðasta. Rekstrarhagnaður af áburðarsölunni árið 1963 hefur orðið 2 millj. 136 þús. kr. Það er 6–7 sinnum meira en árið áður. Og þessi hagnaður er talinn hér á ríkisreikningi með öðrum tekjum af rekstri ríkisstofnana. Þar er náttúrlega áfengis- og tóbaksverzlun langsamlega hæst, því að hún skilar í ríkissjóð 357 millj. á því ári. En svo kemur áburðarsalan þar næst á eftir. Hún skilar rúmlega 4 sinnum meiri rekstrarhagnaði í ríkissjóð en Innkaupastofnun ríkisins. Það er á 3. millj., sem ríkið tekur þarna af áburðarsölunni. Ég held, að það hafi aldrei verið til þess ætlazt, að þetta yrði gróðavegur fyrir ríkið, að útvega bændum áburð, en það er orðið það. Mér finnst ástæða til að gera athugasemd við þetta. Og hér þarf áreiðanlega að verða breyting á. Áburðarverksmiðjan og áburðarsalan á að vera þjónusta við landbúnaðinn, en ekki gróðalind fyrir ríkissjóð að annast þennan rekstur.

Landbrh. (Ingólfur Jónsson) : Herra forseti. Það er nú einhver misskilningur hjá hv. 1. þm. Norðurl. v., að áburðareinkasalan sé gróðalind fyrir ríkissjóð. Þótt hann hafi lesið þarna upp úr ríkisreikningunum, þá er þar um hreinan misskilning að ræða. Hitt er svo annað mál, að út af fyrir sig er eðlilegt, að það komi fram á reikningum áburðareinkasölunnar, því að hún er enn þá til samkv. lögum, hún hefur ekki verið lögð niður. Og á meðan er hún ríkisstofnun og þegar reksturinn gengur vel, þá hlýtur að koma fram hagnaður. Og þegar sparaðar eru 7.2 millj. kr. á tveimur árum, þá er eðlilegt, að komi hagnaður. Það er rökrétt að ætla, að ef ekki hefði verið þannig haldið á málum að spara þessar 7.2 millj., þá hefði orðið nokkurra millj. kr. tap eða þá að áburðinn hefði orðið að selja þeim mun hærra verði til bænda, ef ekki átti að verða tap. Ég gerði ekki ráð fyrir því, að nokkur hv. þm. efaðist lengur um, að það hefði verið sparnaður að því að breyta þessu fyrirkomulag. En það virðist nú svo, að hv. 1. þm. Norðurl. v. efist enn um, að rétt sé farið með, þegar rætt sé um sparnað, sem orðið hefur við það að fela áburðarverksmiðjunni rekstur áburðareinkasölunnar. Hann segir: Hver veit, hver kostnaðurinn hefði orðið hjá áburðareinkasölunni ef hún hefði starfað? - Ég geri nú ráð fyrir því, að eins reikningsglöggur maður og hv. 1. þm. Norðurl. v. er, væri ekki í vandræðum að gera sér grein fyrir því. Það er alveg vitað, hvað áburðareinkasalan hefði orðið að greiða í húsaleigu, bæði í vörugeymslunum og skrifstofunum. Það er alveg vitað, hvað hún hefði orðið að borga í kaup. Og eins og löggiltur endurskoðandi, Svavar Pálsson og sennilega endurskoðendur áburðarverkamiðjunnar hafa fundið þetta út, svo er ég sannfærður um, að hv. 1. þm. Norðurl. v. hefði ekki verið í nokkrum vandraæðum með það, ef hann hefði sett sig inn í það. Og það er ekki nokkur vafi á því, að þessi hv. þm. getur fengið að sjá alla reikninga í þessu sambandi og sannfærast, því að ég teldi það nokkurs virði, að hann gæti áttað sig á því, hvað hér er um að ræða. Og þá mundi hann einnig sannfærast um það, að áburðarverzlunin í landinu er ekki rekin með það fyrir augum að útvega ríkissjóði tekjur, heldur eingöngu með það fyrir augum að láta bændur fá sem ódýrastan áburð.



Herra forseti. Ég ætla ekkert að deila við hæstv. ráðh. um þessar 7.2 millj., sem hann telur, að þarna hafi græðzt við þessa breytingu á fyrirkomulagi áburðarsölunnar, því að ég hef bent á, að það er svo ákaflega ótraustur grundvöllur undir þessum útreikningum hans, jafnvel þó að hann beri fyrir sig einhvern löggiltan endurskoðanda. Ég mundi aldrei treysta mér til að segja það, hver kostnaður hefði orðið við áframhaldandi rekstur stofnunar, sem var lögð niður fyrir nokkrum árum, ef hún startaði enn í dag og ég geri ekki ráð fyrir, að hæstv. ráðh. hafi neinn mann, sem getur sagt um það með nokkurri vissu, svo að þetta er ákaflega ótraust allt saman. En hafi einhver hagnaður af þessu orðið, sem ég skal ekkert um segja, átti hann þá ekki að koma fram í lækkuðu áburðarverði til bænda? Ég hefði haldið það. En í stað þess er tekið á 3. millj. kr. árið sem leið af áburðarsölunni beint inn í ríkiasjóð, 6–7 sinnum hærri upphæð en var þó árið áður. Það er þetta, sem ég geri aths. við og tel að hér þurfi að verða breyting á. Það á ekki að verða gróðafyrirtæki fyrir ríkið, hvorki framleiðsla né sala tilbúins áburðar.

Fyrirspyrjandi (Halldór E. Sigurðsson) : Herra forseti. Á þskj. 24 hef ég ásamt tveimur öðrum hv. þm., Halldóri Ásgrímssyni og Ingvari Gíslasyni, leyft mér að bera fram fsp. til hæstv. ríkisstj., sem er svo hljóðandi: „Hefur ríkisstj. notað heimild í 6. gr. l. nr. 1 1964, um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins o.fl. og frestað verklegum framkvæmdum, sem fé var veitt til á fjárl. 1964. Ef svo er, þá hverjum?“ Eins og um getur í fsp. þessari, var það ákvæði í 8. gr. l. nr. 1 frá 1964, um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, að ríkisstj, hefði heimild til þess að fresta verklegum framkvæmdum, sem fé var veitt til á fjárl. 1964. Nú er það kunnara, en frá þurfi að segja hv. alþm., að þær verklegar framkvæmdir, sem ákveðnar eru á fjárl. hverju sinni, eru mestu nauðsynjar og ekki er gengið lengra í því en brýna nauðsyn ber til. Nú er mér því forvitni á að vita, hvort hæstv. ríkisstj. hefur notað þessa heimild og á hvern hátt hún hefur verið notuð, ef til framkvæmda hefur komið.



Herra forseti. Þessari heimild hefur ekki verið beitt.



Herra forseti. Ég þarf ekki að eyða löngu máli í að þakka hæstv. forsrh. fyrir svar hana. Það gleður mig stórum, að hæstv. ríkisstj. skyldi ekki nota þessa heimild, því að það hefði ekki verið hyggilegt, ef svo hefði verið að farið. Ég þakka svarið.

Forseti (BF) : Ég vil í sambandi við síðustu fsp. benda hv. flm. á að 1. og 2. liður fsp. í heild heyrir undir menntmrh., en ekki heilbrmrh.