Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (JM): Jeg hygg, að það sje ofurskiljanlegt, að svona frumvarp kemur fram, og að það sje síst of snemma. Eftir hegningarlögunum mátti dæma í sektir frá 2–2000 kr. og einfalt fangelsi er þar ákveðið í hæsta lagi 2 ár. Nú hefir löggjöfin fyrir utan hegningarlögin breyst mikið, þannig, að sektir í samanburði við þetta geta orðið afarháar. Og er auðsjeð, að hegningarlögin eru orðin mikið á eftir tímanum; einkum á það sjer stað um ákvæði tilskipunarinnar frá 25. júní 1869 um afplánun sekta. Hygg jeg, að bæjarfógetinn hjer í Reykjavík hafi ekki orðið þess síst var, hve erfitt er að eiga við svo að segja fyrnd lög. Jeg skal ekki fara langt út í þetta. Aðeins benda á, að komið getur fyrir, að maður verði dæmdur í sjerlega háa sekt, t. d. fyrir að flytja bannvörur inn í landið. Vart er ætlandi, að sá maður sje sekari en annar, sem drýgt hefir mjög alvarlegan glæp, en sekt hins fyrnefnda getur verið svo há, að hann þyrfti að sitja í æfilöngu fangelsi til þess að afplána hana, þó hann væri mjög ungur, er hann byrjaði á því, en hinn máske aðeins fá ár. En svona eru ákvæði gömlu tilskipunarinnar. Hv. þm. Seyðf. (JóhJóh) hefir áður sýnt ljóslega fram á það hjer í þessari hv. deild, hversu óhafandi slík lög eru. Og þess vegna eru nú þessar breytingar bornar fram, og eru þær að miklu leyti gerðar í samráði við hann. Jeg vænti þess, að jeg þurfi ekki að mæla frekar með þessu frv. Hv. Nd. hefir samþykt það með einni örlítilli orðabreytingu, og vildi jeg óska, að það fengi jafngóða meðferð hjer. Enda mun mjer óhætt að segja, að þetta sje alveg sjálfsögð lagabreyting. Að umr. lokinni vil jeg mælast til þess, að frv. verði vísað til hv.allshn.

Forsætisráðherra (JM): Jeg býst við, að hv.þdm. hafi kynt sjer frv. og ástæður stjórnarinnar fyrir því, og jeg vona, að málið sæti sömu góðu meðferð hjer og það fjekk í hv.Nd. Þar hefir sú eina smábreyting verið gerð á því, að þar sem ekki var gert ráð fyrir neinni nefnd, sem kenslumálaráðherrann gæti leitað ráða hjá viðvíkjandi styrkveitingunni, þá hafa ákvæði þar að lútandi verið sett í hv.Nd. Jeg taldi þessa breytingu óþarfa, en mælti ekki móti henni. Aðalatriði frv. eru þessi: Í fyrsta lagi er stúdentunum með því trygður hinn veitti styrkur um hinn ákveðna tíma, og á hinn bóginn er beinlínis ákveðið, hvað marga skamta skuli veita til styrktar íslenskum stúdentum við erlenda háskóla. Ætla jeg, að stjórninni hafi heppnast að gæta hófs í máli þessu og una megi við að hafa skamtana ekki fleiri, eða í mesta lagi 16 árlega. Stúdentarnir vita og, að hverju þeir mega ganga. Hitt er og ekki lítils vert, að með þessum hætti má velja úr, þannig, að þeim má veita styrkinn, sem á þeim tíma, er um ræðir, virðast hans best maklegir og hafa mesta þörf fyrir hann. Jeg skal svo ekki hafa fleiri orð um þetta, en vænti þess, að málinu verði að lokinni þessari umr. vísað til hv. mentmn.

Forsætisráðherra (JM): Frv. þessu samhljóða hefir komið hjer fram á þingi áður og er nú lagt fram öðru sinni eftir áskorun frá heimspekideild háskólans, sem leggur mikla áherslu á, að kensla í íslenskri tungu fari fram við háskólann. Um nauðsyn þessa, að íslensk tunga sje kend í íslenskum háskóla, þykist jeg ekki þurfa að tala mikið. Jeg býst við, að menn viðurkenni, að það sje sjálfgefið, að menn eigi þar fyrst og fremst að geta notið fræðslu um íslenska tungu. Hygg jeg og, að það sje viðurkent, að svo mikið sem þjóðin á að þakka bókmentum íslenskum að öðru leyti, þá sje það þó íslensk tunga, sem hefir mest hjálpað til að halda við okkar þjóðerni. Það er ekki farið fram á meiri útgjöld en áður voru greidd í þessu skyni, því eins og kunnugt er, var fje veitt alt til síðustu ársloka til þessarar kenslu, og það jafnt og við slíkt embætti, sem farið er fram á að stofna. Því ber ekki að neita, að hjer er jafnframt hugsað um ákveðinn mann í þetta embætti, þann hinn sama, sem hefir haft þessa kenslu á hendi nú um nokkur ár við háskólann. Það er í mínum augum nokkuð svipað um þetta frv. eins og annað frv. á dagskrá í dag, um styrkveitingu til stúdenta erlendis. Það frv. var fram komið til þess að tryggja það, að stúdentar, sem hafa og munu treysta upp á styrk til náms erlendis, verði ekki sviftir styrknum. Svipað er um þetta frv. Eins og jeg hefi oft tekið fram áður, var bæði af fjvn., svo mikið sem auðið var, og af tveimur stjórnum búið að gefa mjög ákveðnar vonir um, að þetta yrði frambúðarstaða fyrir manninn, sem kendi, dr. Alexander Jóhannesson. Og það stappar nærri að bregða loforðum, ef á að hrekja þennan mann frá háskólanum. Þar að auki er það ekki minkunarlaust, að enginn sje til að kenna íslenska tungu við háskólann. Jeg býst ekki við, að um það þurfi að deila. Það er mjög leitt, ef hægt sje að segja, að löggjafarþingið, þó það hafi ekki bundið sig með beinum lögum, gangi á bak orða sinna og að nokkru leyti verði til þess, að stjórn ríkisins verði að gera undir það hið sama. Það mætti kannske eitthvað um þetta segja, ef maðurinn, sem starfið er ætlað fyrst um sinn, væri ekki til þess hæfur. En það er mjög fjarri því. Jeg hygg, að það sje viðurkent nú, að þessi maður sje reglulegur vísindamaður, sá eini eflaust hjer á landi, sem er fyllilega svo fær í ísl. tungu, að hann geti kent hana við háskólann. Mjer er sagt, að til þess þurfi maðurinn meðal annars að hafa lagt stund á gotnesku og ýms önnur skyld mál, sem hann hefir og gert. Þar að auki hefir hann sýnt með margvíslegum ritum sínum, að hjer er um sannan vísindamann að ræða. Þeir, sem á þessu hafa vit, hafa lokið mjög miklu lofsorði á starfsemi hans einmitt í þessari grein, og ritdómar um rit hans hafa allir verið mjög lofsamlegir. Jeg ætla ekki að tala frekar um þetta mál að sinni; vona, að hv. deild athugi málið með velvild. Tel jeg sjálfsagt, að málinu verði, að umr. lokinni, vísað til háttv. mentmn., sem jeg treysti, að geti gefið því meðmæli. Máske hefði verið hægt að halda kenslunni áfram með því einu að veita fje í fjárlögum, hefði ekki síðasta þing mjög svo ómaklega skorið fjárveitinguna niður. Nú verðum við að segja ákveðið, hvort við viljum hafa íslenskukenslu við háskóla vorn eða ekki.

Jónas Jónsson Jeg hefi ekki fyllilega sannfærst af rðu hæstv.forsrh. (JM) um nauðsyn þessa máls og vildi leyfa mjer að segja fáein orð, sem ef til vill geta orðið til þess, að frekari skýringar komi frá hæstv. stjórn um málið. Jeg verð að leyfa mjer að víkja lítið eitt að forsögu þessa embættis, sem verið er að stofna, og hverjar ástæður voru fyrir því í fyrra, að kenslustarfsemi þessi var lögð niður með einróma samþykki beggja deilda Alþingis. Jeg held mjer sje óhætt að fullyrða, að fyrst þegar sá maður, sem um er að ræða, kom að háskólanum, var hann kennari í þýsku, en ekki íslensku. Hann er sjerfræðingur í þýsku. Einnig held jeg óhætt að fullyrða, að það hafi á engan hátt verið eftir beiðni háskólans eða fyrir nokkra sjerstaka íslenska þörf, að þýskukensla var tekin upp í háskólanum, heldur verið líkt og gerist við háskóla, þegar ungir menn fá leyfi til að sýna sig við háskóla sem prívatdósentar, er kenna árum saman án launa til að koma á sig orði og til þess seinna að fá stöðu hjá háskóla og ríki. Það var nokkurn veginn auðsætt, að ekki gat komið til mála að kenna þýsku við háskólann. Jeg held mjer sje óhætt að staðhæfa, að það hafi verið hv.þm. Dala. (BJ), sem aðallega bar þetta fyrir brjósti og kom fjárveitingunni inn í þingið. Þetta verður dálítið skiljanlegra við það, að háttv.þm. Dala. mun hafa látið í ljós, að þróun háskólans gæti ekki verið okkur samboðin sem fullvalda þjóð, nema nýju embætti væri bætt við á hverju ári. Samkv. þessari hugsjón hv.þm. er það ofureðlilegt, að hann vildi fara að bæta við einhverju, og býst jeg við, að hann eigi sinn þátt í því, að þetta frv. er fram komið. Af því að þessi þýskukensla, sem ekkert var með að gera og þjóðin bað ekki um - en styrkur var veittur til fyrir tilstilli háttv. þingmanns Dala. (BJ) -, var lögð niður, þá hefir þessi maður og hans velunnarar fundið upp á, að nú þyrfti endilega að fara að kenna gotnesku við háskólann. Engum datt í hug meðan Björn Ólsen var annað en að kenslan við háskólann væri aðeins fyrir merka vísindamenn. Þegar háskólinn var stofnaður, var settur einn maður til að kenna íslensku, maður með mikilli vísindafrægð, og tók hann við starfi sínu eins og þingið hafði ætlast til, miklu frekar sem skrifandi maður en kennari. Á sinni tíð var það svo um grískudósentinn, að það embætti var ekki stofnað vegna þarfar háskólans, heldur vegna þarfar eins manns til að komast að háskólanum. Þannig er þetta hjer. Af því dr. Alexander getur kent gotnesku, gæti nú farið ofurvel á því að kenna hana í háskólanum. Þá á að verja styrknum, sem fyrst var veittur til þýskukenslu, til þessa, og reyna að stofna fast embætti og fullnægja kenningunni um að stofna eitt embætti við háskólann á hverju ári. Þegar Björn heitinn Ólsen fann endi sinna daga nálgast, rjeði hann því, að hinn álitlegasti maður, sem hann hafði mesta trú á, var fenginn til að taka við embætti hans. Sá maður hafði mjög gott próf og álit á sjer utanlands og innan, eins og sjest af því, að aðrar þjóðir hafa óskað eftir að fá hann til vísindastarfa þar. Þar sem nú svo stendur á, að þingið í fyrra hækkaði laun þessa manns, sýnist í sjálfu sjer ekkert því til fyrirstöðu, að hann taki að einhverju leyti á sig aukna kenslu. Jeg hefi að vísu ekki átt tal um þetta við hann, en þetta sýnist sanngjarnt, og jeg veit, að margir álíta, að þetta sje leiðin, sem á að fara í okkar embættismálum, að hafa fáa en færa embættismenn og launa þeim ekki svo lágt, að þeir neyðist út í aukavinnu. Jeg á hægt með að skilja það, að prófessorar í íslenskri sögu og bókmentasögu álíti ekki í sjálfu sjer rjett að mæla á móti, að embættið sje stofnað, og vilji heldur hlynna að því. Ofurskiljanlegt, að þeir vilji það eins vel og að bæta á sjálfa sig meiri kenslu. Það var þing og stjórn, sem stofnaði til þessa embættis upphaflega, en ekki háskólinn. Hann hafði ekki beðið um neitt nýtt embætti, og þó að hann sje því hlyntur nú, eftir að styrkur hefir staðið í mörg ár, getur það ekki ráðið neinum úrslitum. Hæstv. forsrh. var mjer samdóma um það í fyrra, að það gæti ekki ráðið úrslitum í hæstarjettarmálum, þó að dómendur sjálfir vildu hafa sjerstakan skrifara og 5 dómara, og hjer er alveg sama máli að gegna. Í fyrra tók við sparnaðarstjórn. Þá var það sjálfur formaður þess flokks, sem við stjórninni tók - þó ekki hepnaðist honum að verða forsætisráðherra -, sem vildi eyðileggja alveg heimspekideildina. Þá var sú stemning í Íhaldsflokknum, og að nokkru leyti í Framsóknarflokknum, að taka þetta að einhverju leyti til greina. Jeg gerði tilraun til að leggja niður eitt embættið í heimspekideild, en háttv. 1. þm. Rang. (EP) hjálpaði ásamt öðrum til að bjarga því embætti. Hann hefir þó ekki ennþá borið fram neitt sparnaðarfrv. til að bæta fyrir þetta. Þetta sparnaðarstríð endaði með því, að starf Alexanders Jóhannessonar var lagt niður í fjárlögum, og það var gert með „Fynd og Klem“. Einn hv. íhaldsþm fór í Nd. mjög hörðum orðum um þennan mann, og Nd. leit á málið líkt og þessi maður. Starfið var lagt niður með greinilegum þingvilja háttv.Nd. Hjer í deildinni vildi hæstv.forsrh. bjarga málinu, en hlutaðeigandi lýsti því yfir við fjárveitinganefnd Nd., að hann kærði sig ekki um starfið, og fjárveitinganefnd Ed. sá ekki ástæðu til að halda við starfi handa sjerstökum manni, sem ekki óskaði eftir því sjálfur. Forsrh. gaf persónulega skýringu um manninn og áð hann sjálfur sem ráðherra hefði átt þátt í að binda þessa fjárveitingu. En straumurinn í deildinni var á móti og var skírskotað til yfirlýsingar dr. A. J. sjálfs, og það voru sárfáir flokksmenn hæstv.forsrh., sem þá studdu hann. Jeg hjelt því, að hann mundi ekki fara að fitja upp á þessu máli aftur. Því hafði verið lýst yfir af Íhaldsflokknum fyrir kosningarnar, að þetta starf ætti að leggjast niður, og þingið vildi ekki hafa það. Þetta var eina sparnaðarlaufið í lárviðarsveig Íhaldsflokksins í fyrra, og nú vill hæstv.forsrh. fara að tína þetta lauf úr kransinum. Hvað hefir þá gerst síðan? Formaður Íhaldsflokksins setti á „prógram“ sitt í fyrra að eyðileggja heimspekideildina. Þetta embætti var þá eitt hið lausasta þar, og lá því næst að leggja það niður. Ekkert hefir breyst annað en það, að hlutaðeigandi maður, Alexander Jóhannesson, hefir sjeð sig um hönd og vill nú fá þetta embætti fast. Jeg get skilið um hæstv.forsrh., af því hann telur sig bundinn, að hann vilji vera með í þessu. En hann hlýtur þá að bera þetta fram sem þingmannafrv., því að það er óhugsandi, að stjórnin öll geti verið með því, þar sem 2/3 hennar voru móti því í fyrra. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir, að stjórninni snúist svo fljótt hugur. Og það er óhugsandi, að Íhaldsflokkurinn, sem var á móti þessu í fyrra, sje nú snúinn. Nei, ein ástæða hefir víst komið fram. Það er álitið, að landsstjórnin styðjist við 22 menn, og það er sá minsti stuðningur, sem hún kemst af með. Það er álitið, að síðasta atkvæði í stuðningsliðinu sje atkvæði Bjarna frá Vogi, og er hann þannig þrautavaralífakkeri stjórnarinnar. Þá verður skiljanlegt, að frv. kemur fram. Bjarni er stefnufastur maður og vill ekki láta á sig ganga, og hæstv.forsrh. gerir það fyrir þetta þrautavaraatkvæði sitt að flytja frv. Er það þá ekki svo, að gamla sparnaðarbandalagið sje nú að hnýta síðasta lárviðarsveiginn áð höfði Bjarna frá Vogi! Jeg get ekki sjeð aðra ástæðu fyrir þessum stórsnúningi en að líf sjálfrar stjórnarinnar hljóti að liggja við. Öll meðferð máls þessa frá byrjun hefir verið svo, að það væri ósæmilegt fyrir þingið og alveg óviðunandi að samþykkja frv., þar sem þingið hefir látið ákveðna skoðun í ljós og ekki hægt að gera ráð fyrir, að menn hafi snúist síðan. Vil jeg nú leyfa mjer að lesa upp rökstudda dagskrá, sem jeg óska að verði samþykt. Með því að fjárveiting til málfræðikenslu við háskólann var feld í fyrra með miklum atkvæðamun í báðum deildum, og þar sem ástæður eru óbreyttar, má telja víst, að frv. verði felt, þykir ekki ástæða til að eyða tíma þingsins í árangurslausa meðferð þess, og tekur deildin þess vegna fyrir næsta mál á dagskrá. Jeg hefi leitt rök að því, hvernig þetta embætti er orðið til fyrir skiljanlega þörf ungs manns og dugnað eins þingmanns, hv.þm. Dala. (BJ), hvernig þingið í fyrra snerist á móti þessu, og að sama skoðun hlýtur að gilda enn. Þó jeg sje venjulega með því, að mál fari til nefnda, er jeg á móti því um þetta mál, þar sem auðsjeð er, að það getur ekki gengið fram.

Sigurður Eggerz Jeg vil leyfa mjer að minna á, að þegar fjárlögin voru hjer til umræðu síðast, þá mintist jeg m. a. á meðferðina á dr. Alexander Jóhannessyni. Skaut jeg þá til hæstv.forsrh. þeirri ósk, að stjórnin leitaðist við að gera ráðstafanir til þess að leiðrjetta það ranglæti, sem sá maður hefði orðið fyrir. Með frv. þessu sýnir hæstv. stjórn, að hún hefir tekið ósk mína til greina; og þakka jeg henni hjer með fyrir það. Það eru tvær hliðar á þessu máli. Þessi maður hefir sýnt mikinn dugnað í vísindagrein sinni. Hann hefir unnið sjer traust og álit meðkennara sinna, og þeir telja hnekki fyrir háskólann að missa hann. Þessi maður hafði fulla ástæðu til að ætla, að hann fengi að halda þessari fjárveitingu og gæti helgað vísindunum starf sitt. Í fyrsta lagi er því með frv. þessu bætt úr ranglæti. En það er ekki aðalatriðið. Með því að stofna þetta embætti er verið að lyfta undir háskólann á því sviði, sem hann helst getur vakið á sjer eftirtekt út á við. Jeg vil leyfa mjer að benda á, að þegar Sigurður Nordal fjekk launaviðbót á síðasta þingi, þá var það af því að þingið áleit, að háskólinn mætti ekki við því að missa jafnágætan mann, heldur væri nauðsynlegt, að hann hjeldi áfram starfi sínu, m. a. til þess, að erlendir menn yrðu varir við, að þessi hlið háskólans væri rækt sem best. Með stofnun þessa embættis er það treyst enn betur, að ekki verði vanrækt kensla í íslenskri tungu, og mun jeg því fylgja málinu fast. Það væri blátt áfram móðgun við heilbrigða skynsemi að halda ekki uppi kenslu í tungunni. Eða hvað á sú þjóð að gera með háskóla, sem ekki hefir ráð á að láta kenna þar sína eigin tungu? Mjer finst, að allir ættu að geta verið sammála um þetta, hvaða flokki sem þeir tilheyra. Því verður ekki neitað, að síðasta þing lagðist á móti þessu máli, bæði í hv.Nd. og hjer. En hv. 5. landsk. (JJ) þarf ekki að furða sig á því. Jeg er þess fullviss, að ýms þau mál, sem menn úr Sjálfstæðisflokknum hafa haldið fram, eiga eftir að sigra. Þau hljóta að sigra. Hvað halda menn t. d., að langt verði þangað til einróma krafa kemur um það, að aftur verði skipaður sendiherra í Kaupmannahöfn? Þegar við verðum þess fullkomlega varir, að Danir eru farnir að líta niður á okkur fyrir að kippa til baka. þessu embætti, þá munu menn sjá sóma sinn í að kippa þessu í lag. Og fleira mætti nefna. Sparnaðurinn á hæstarjetti t. d. er ekki orðinn mikill ennþá. Þar sitja ennþá 5 menn, og þeir munu sitja þar næsta ár og væntanlega þangað til okkar stefna sigrar og lögunum verður breytt aftur. Sú krafa verður svo sterk, að ekki munu margir þora að mæla á móti. Jeg vil leyfa mjer að átelja háttv. 5. landsk. (JJ) fyrir það, hvernig hann talaði um háttv.þm. Dala. (BJ), að fylgi hans við stjórnina væri undir þessu máli komið. Jeg tel það mikið ranglæti gagnvart hv.þm. (BJ) að gera honum þær getsakir, að hann láti fylgi sitt við stjórnina vera komið undir þessu eina máli. Mjer finst ástæða til þess að taka þetta fram, af því að háttv.þm. Dala. er hjer ekki viðstaddur. Skal jeg svo ekki fara um þetta fleiri orðum, en mun veita frv. óbilugt fylgi mitt.

Eggert Pálsson Jeg verð að biðja afsökunar á því, að jeg tek til máls, jafnóáheyrilegt sem mál mitt hlýtur að verða. Jeg er allveikur af inflúensu eða kvefi, og á því erfitt um að tala. En úr því að hv. 5. landsk. blandaði mjer inn í þetta mál, verð jeg að tala nokkur orð, en skal ekki verða langorður. Hv. 5. landsk. fann ástæðu til að blanda inn í þessar umræður meðferð grískudósentsembættisins í fyrra, en það var nú algerður óþarfi. Við vorum búnir að tala nægilega saman um það mál áður, m. a. í blöðum. Jeg skal taka það fram, að jeg geri ekki mikið að því að unga út frv., sem auðsjeð er, að ekki muni komast fram. Á háttv. 5. landsk. meiri sök á því en jeg, eins og raun ber vitni um. Og þess vegna kemur mjer ekki til hugar að eyða tíma og fje í það að bera fram á þessu þingi frv. um afnám grískudósentsembættisins, þar sem það er fyrirfram augljóst, að slíkt hefði alls enga þýðingu. En til þess að gera háttv.þm. nokkur skil, skal jeg lofa honum stuðningi mínum, ef hann vill bera fram till. um að afnema hina ósanngjörnu launaviðbót til Sigurðar Nordals, sem samþykt var á síðasta þingi. Og því fremur mundi jeg ljá liðsinni mitt til þess, sem jeg er sannfærður um, að sú ótilhlýðilega launaviðbót hefir orðið til þess, að þessi maður, sem hjer á hlut að máli, var sviftur þeim styrk, sem hann hefir um mörg ár haft í fjárlögum til að kenna íslensku við háskólann. Hann var, eins og kunnugt er, strikaður út úr síðustu fjárlögum þessi styrkur, einungis eða aðallega í þeim tilgangi, að hægra væri að standa á móti hinni óforsvaranlegu launaviðbót til Nordals. En eins og menn muna, mistókst það, vegna þeirra föstu taka, sem hv. 5. landsk. hafði á flokksmönnum sínum. En hvernig sem um þetta frv. kann að fara að lokum, þá finst mjer þó hjer um svo þýðingarmikið mál að ræða, kenslu í íslenskri tungu, að jeg tel óforsvaranlegt að afgreiða það með rökstuddri dagskrá. Málið á heimtingu á að vera rannsakað í nefnd. Enginn veit, hvernig þar kann að skipast. Hv. 5. landsk. á sæti í nefndinni, og jeg efast ekki um, að hann muni leggja þar til það eitt, sem honum þykir sanngjarnast vera.

Jóhannes Jóhannesson Jeg vil leyfa mjer að minna á, að þegar fjvn. í fyrra lagði til, að styrkurinn til dr. Alexanders Jóhannessonar yrði feldur, þá lá við borð, að annað aðalembættið við heimspekideildina losnaði, og var þá búist við, að dr. A. J. mundi fá það, og halda þannig áfram að starfa við háskólann. Þetta gerði mjer, að jeg greiddi ekki atkv. með því að halda honum kyrrum í fjárlögunum. En svo snerist Nordal hugur, og tel jeg það vel farið, því að háskólanum verður jafnan sómi að því að hafa svo ágætan mann í kennarastöðu þar. En háskólinn má ekki heldur missa dr. Alexander, sem er eini sjerfræðingur í sögu íslenskrar tungu og málfræði við háskólann, og jeg held sá eini á þessu landi. Jeg mun því greiða atkv. óhikað með þessu frv. nú, þó að jeg greiddi ekki í fyrra atkv. með fjárlagaveitingu honum til handa, af því að útlit var fyrir, að hlutaðeigandi yrði samt kyr.

Jónas Jónsson Jeg vildi mæla fáein orð út af ræðu hv. 1. landsk. (SE). Jeg skal taka fram strax, að hann hefir ekki snúist í þessu máli. Hann hefir altaf verið stuðningsmaður þessa embættis, svo að það er ekkert athugavert við hans framkomu, og það má telja hann meiri mann fyrir það, að hann snýst ekki. En samkv. þeirri röksemdaleiðslu verða þeir þá að teljast minni menn, sem snúast um sjálfa sig. Að A. J. hafi orðið fyrir ranglæti, finst mjer dálítið slæm hugsunarfræði. Það hefir ekki verið reynt að hrekja mína sögulegu skýrslu, enda er það ekki hægt, því að hún er rjett. Það, sem verður uppi á teningnum, er þá þetta, að þingið hefir veitt manninum atvinnu í nokkur ár. Sá, sem er í þakklætisskuld, er A. J., en ekki brauðveitandinn. Það hlýtur hv. 1. landsk. að sjá. Alt málið frá byrjun sýnir ljóslega, að starfið er búið til fyrir manninn. Það er byrjað með þýsku, svo gotnesku og þá íslenskri málfræði. Svo kemur þetta vanalega. Það er talið, að landið sje orðið bundið fyrir hjálpina. Má í þessu sambandi minna á mál Árna Theódórs Pjeturssonar. Það lítur því út fyrir, að allir, sem skifta við ríkissjóðinn, fái kröfur á hendur honum. Þá sagði hv. 1. landsk. (SE) ennfremur, að undarlegt væri, að ekkert ætti að gera til þess að halda uppi kenslu í íslenskri tungu við háskólann. En jeg leyfi mjer að mótmæla þessu, því jeg veit ekki betur en þeir mætu menn dr. Sigurður Nordal og dr. Páll E. Ólason geri það. Er því með öllu óverðskuldað að gera lítið úr því starfi þeirra, þar sem líka þetta eru og mjög ágætir rithöfundar, sem á þann hátt verða líka almenningi að notum. Þá vil jeg beina því til hæstv.forsrh. (JM), hvort ekki væri hugsanleg leið, ef kenna þyrfti málfræði við háskólann fram yfir það, sem þessir tveir prófessorar geta komist yfir að kenna, að fá til þess vel hæfa menn í tímakenslu, og greiða þeim vel fyrir, t. d. 10 kr. um tímann. Er síst skortur slíkra manna hjer, sem vel væru hæfir til að taka þessa kenslu að sjer, og má þar til nefna t. d. Einar Jónsson o. fl. Ef háskólinn væri prívatstofnun, myndi hann heldur gera þetta en stofna með öllu óþarft embætti, eins og hjer er verið að fara fram á að gera. Þá kom allmikill vígamóður í háttv. 1. landsk. (SE), þegar hann mintist á Sendiherrann. Jeg get vel skilið, að háttv.þm. brosi gleiðu brosi, ef þingið næsta ár jetur jafngreiðlega ofan í sig allar gerðir sínar í því máli í fyrra eins og háttv.þm. Seyðf. (JóhJóh) virðist gera í þessu. Sendi það aftur sendiherra til Kaupmannahafnar, og jafnvel fleiri landa, er það á kostnað þeirra, sem snúast. Jeg frábið mjer slíkan heiður. Þá var háttv.þm. hróðugur yfir því, að ekkert væri ennþá farið að sparast við breytingu þá, sem gerð var á hæstarjettarlögunum í fyrra. En eftir hinu góða samkomulagi, sem var milli mín og hæstv.forsrh. (JM) í því máli, vænti jeg, að þess verði ekki langt að bíða, að hann framkvæmi þann sparnað, er þau lög fara fram á. Og eins og háttv. 1. landsk. mun standa ósnúinn í sendiherramálinu eftir daginn í dag, eins mun jeg standa óbreyttur við hlið hæstv.forsrh. meðan hann er að koma þeim breytingum á; og það þótt nokkur ár þurfi til þess. Þá var þessi sami háttv.þm. að taka upp fyrir háttv.þm. Dala. (BJ). En þess gerðist engin þörf, því að jeg talaði um þann háttv.þm. með hæfilegri virðingu. Og er það niðrun, þó jeg segði, að hann, til þess að koma áhugamáli sínu fram, hefði ef til vill lagt síðasta lóðið á vogarskálarnar með stjórnarstuðninginn og í staðinn fengið von um embætti þetta handa skjólstæðing sínum! Hvernig í ósköpunum er hægt að telja þetta meiðyrði?

Það er ekki venja að vera að tala í aðrar deildir

. Aðrar deildir eiga að þegja hjer. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að hv. 1. þm. Rang. (EP). En þar sem hann er veikur nú, mun jeg geyma til 2. umr. þessa máls sumt af því, sem jeg annars hefði drepið á. Háttv. þm. neitaði ekki, að hann hefði verið með í að fella sjálfsagt sparnaðarfrv. hjer í fyrra. En í stað þess að þiggja hjálp mína til þess að bera slíkt frv. fram nú, bauð hann fram hjálp sína til þess að svíkja ótvíræðan samning, sem þingið gerði við Sigurð Nordal í fyrra. Þetta er drengileg framkoma. Hæstv. forsrh. (JM) vil jeg spyrja þess, hvernig það verði samrýmt, að telja það svik við dr. Alexander Jóhannesson, að þingið í fyrra veitti ekki fje til þess, að hann kendi við háskólann, þegar hans var ekki lengur þörf, en kalla það ekki svik, sem jeg sje, að hæstv. stjórn hefir látið sjer sæma í fjárlagafrv. því, er hún hefir nú lagt fyrir þingið, en það er að lækka upphæð þá, sem þingið í fyrra ákvað Sigurði Nordal, sem beinlínis var miðuð við það, að hann yrði hjer kyr og afsalaði sjer góðri stöðu, er honum var boðin erlendis. Þessu er hæstv. stjórn til með að breyta og skoðar sig ekkert siðferðilega bundna að standa við þetta loforð þingsins, þó hjer væri beinlínis um lífstíðarákvörðun að ræða fyrir prófessor Nordal. Þá kem jeg að háttv.þm. Seyðf. (JóhJóh). Jeg sá með gleði, að sú kenning, sem jeg hefi haldið fram um tilorðning þessa frv., fjekk þar góðan stuðning; því að háttv.þm. skýrði þá stefnubreyting, sem hjá honum hefir orðið í þessu máli frá því í fyrra, á þann hátt, að hann hefði vonast eftir, að ef dr. Sigurður Nordal yrði flæmdur frá háskólanum, þá myndi dr. Alexander Jóhannesson fá embætti hans. En jeg býst nú við, að á því hefði getað orðið bið, því að ennþá hefir dr. A. J. ekki gert þau afrek í bókmentasögu, að vænta hefði mátt, að honum hefði verið veitt þetta embætti, eða hann verið þess maklegur. Það sýnir sig því, að háttv.þm. Seyðf. hefir skoðað þetta „business“ frá upphafi, því ef hann hefði ekki gert það, þá hefði fjárveitingin til íslenskukenslu við háskólann verið látin standa í von um að hægt yrði að fá mann í stað Nordals. Jeg er því þakklátur þessum hv.þm. fyrir hreinskilnina, því að hann hefir látið það uppskátt, sem aðrir hafa vakað fir og vonast eftir. Vænti jeg svo, að dagskrá mín verði samþykt.

Jóhannes Jóhannesson Það var misskilningur hjá háttv. 5. landsk. (JJ), að jeg áliti, að fá þyrfti annan mann til þess að kenna íslenska tungu og málfræði við háskólann, ef próf. Sigurður Nordal færi, því að jeg áleit, ef S. N. færi, stæði enginn nær að fá prófessorsembættið en dr. Alexander Jóhannesson. En þá hefði þurft að fá mann til að kenna bókmentasögu við háskólann í stað Nordals prófessors.

Forsætisráðherra (JM): Jeg ætla ekki að fara mikið út fyrir efni þessa frv. Hv. 5. landsk. (JJ) fór mjög á víð og dreif í ræðum sínum, eins og hann er vanur. Hv. þm. veit vel um nauðsyn þá, sem á því er að kenna íslenska tungu við háskólann, þó að hann vilji ekki viðurkenna hana nú.

Er kannske ekki kensla í íslensku við háskólann?

. Alls ekki. Og jeg veit, að hann hlýtur að gera aðrar kröfur til íslenskukenslu við háskólann en hann lætur uppi hjer, því að það sjá allir, að ekki nægir að taka einhvern óvalinn kennara frá öðrum skólum til þess að láta kenna þar, þar sem kenslan verður að vera vísindaleg. Og ef jeg hefði vitað það í upphafi, að þingið ætlaðist ekki til, að kensla væri í íslenskri tungu við háskólann, hefði jeg aldrei verið með stofnun hans. Jeg er að nokkru alinn upp hjá dr. Jóni Þorkelssyni rektor, sem var viðurkendur íslenskumaður, og það veit jeg, að hann hefði ekki talið kenslu þeirra prófessoranna P. E. Ó. og S. N., eins og hún er framkvæmd, kenslu í íslenskri tungu. Og svo lágar kröfur get jeg ekki gert til íslenskukenslu við háskólann, að taka Einar Jónsson, sem annars er ágætur kennari, til þess að kenna íslensku þar í stundakenslu. Hv. þm. getur nú alls ekki borið mjer það á brýn, að jeg hafi snúist í þessu máli frá upphafi. Það kemur ekkert þessu máli við, hvernig það atvikaðist, að dr. A. J. komst að háskólanum í upphafi. Heldur er hitt spurningin: þarf háskólinn mann, sem getur kent og rannsakað íslenska tungu vísindalega? Ef þeirri spurningu er ekki svarað neitandi, er nauðsyn á að hafa þennan mann kyrran, því að þótt hv. 5. landsk. (JJ) spyrði hina ágætu prófessora S. N. og P. E. Ó., hvort þeir gætu tekið slíka kenslu að sjer, myndu þeir verða svo hreinskilnir að svara því neitandi, því að þeir myndu ekki vilja setja sinn vísindalega heiður í þá hættu. Nei, þeir gera meiri kröfur til slíkrar kenslu, og háttv.þm. veit þetta vel, en af öðrum ástæðum vill hann ekki fallast á frv. þetta. Það er broslegt, þegar hv.þm. er að bera heimspekideild háskólans á brýn, að hún sje að biðja um þetta embætti svona hinsegin. Jeg hjelt, að háttv.þm. vissi, að prófessorar háskólans væru vandaðri að virðingu sinni en svo, að þeir væru að biðja um slíkt embætti, ef þeir teldu það óþarft. Þá gat þessi háttv.þm. þess, að einn mikilsmetinn maður úr Íhaldsflokknum hefði farið óvirðandi orðum um dr. A. J. í nefndaráliti í fyrra. Þetta er alls ekki rjett, og það mun háttv.þm. hafa lesið eins og sagt er, að viss persóna lesi biblíuna. Þarf jeg því engu að svara. Það er eflaust að nokkru leyti rjett, að dr. A. J. hafi átt sinn þátt í, að svona fór í fyrra. Hefir hann líklega í bræði sinni sagt, að hann kærði sig ekkert um, að verið væri að hugsa um styrk handa honum við háskólann, þegar hann var svo mjög talinn eftir. Þetta er ofurskiljanlegt, því að maður eins og dr. A. J. getur tæplega þolað slíka meðferð, sem höfð var á fjárveitingunni til hans í fyrra. Enda á hann sannarlega betra skilið. Og það er þessum hv.þm. (JJ) fyllilega kunnugt, að niðurstaðan í þessu máli í fyrra var hjer í deildinni alt önnur en margur hefði óskað. Að frv. þetta sje frekar þingmannafrv. en stjórnarfrv., nær engri átt. Og það mun sýna sig, hvernig stjórnin stendur að því sem heild. Annars var, þegar stjórnarskráin var samin, gert ráð fyrir, að hægt væri fyrir einn ráðherra að bera fram frv., þó hinir ráðherrarnir væru því ekki samþykkir. Jeg tek þetta aðeins fram til skýringar. Að frv. þetta sje borið fram fyrir þingmann Dalamanna, er hin mesta fjarstæða. Jeg hefi borið það fram af því að jeg taldi það skyldu mína, þar sem jeg leit á málið eins og jeg þegar hefi tekið fram. Að þeir sjeu minni menn, sem ekki greiða altaf eins atkvæði, er hin mesta fásinna, Jeg tel, að þeir sjeu mestu mennirnir, sem altaf greiða atkvæði eftir sannfæringu sinni, þó aldrei nema þeir hafi einhverntíma haft aðra skoðun áður. Annars er ekki um slíkt að tala hjer, því að þetta mál horfir alt öðruvísi við núna en í fyrra. Jeg hefi ekki talað nánara um það hingað til, hvers vegna jeg tel það sjerstaklega rangt við dr. Alexander að láta hann fara frá háskólanum. Orsökin er sú, að árin 1919 eða '20 átti hann kost á að fá stöðu, sem töluvert gaf í aðra hönd. Kom því sú spurning fyrir fjárveitinganefndir þingsins, hvort ekki mundi betra að fá hann að háskólanum en tapa honum í þessa stöðu. Varð það því úr, að honum var veittur styrkur með því skilyrði, að hann tæki ekki stöðu þá, er honum bauðst. Svona gekk það til. Og hafa allar stjórnir síðan bygt á þessum grundvelli og skoðað þetta sem fast dósentsembætti. Eftir að svo hafði verið fyrir lagt af báðum fjvn., án þess þó að full veiting væri tekin upp í fjárlögin, þá heimtaði jeg, að dr. Alexander segði af sjer starfa sínum í þýska konsúlatinu, sem seinna var breytt í veglegt embætti. Jeg gerði það beint að skilyrði, að hann tæki ekki að sjer þann starfa. Þetta á jeg við, er jeg tala um, að hann hafi verið gabbaður.

Jónas Jónsson Jeg vil, af því að jeg má aðeins tala stutt, enda á því síðasta. Ef fjvn. og fyrverandi stjórnir hafa lofað dr. Alexander einhverju, þá eru þeir menn persónulega skyldir til þess að standa við það, en ekki þingið. Ef þingið hefir ætlast til, að þetta yrði fast embætti, þá hefði það búið það til. Hæstv. forsrh. (JM) vildi halda því fram, að engin kensla yrði í málfræði, ef dr. Alexander færi, og mælti í því sambandi orð, sem erfitt verður fyrir hann að standa við, svo sem það, að dr. Sigurður Nordal kunni ekki málfræði. Jeg hygg, að honum muni reynast erfitt að standa við slíkar niðrandi aðdróttanir. Björn M. Ólsen var líka mikilsvirtur lærdómsmaður í íslenskum fræðum, en hann kendi enga málfræði þau árin, sem hann var við háskólann, heldur eingöngu bókmentafræði. Gekk það vel og virtist ekki ástæða til að breyta um. Jeg vil líka, úr því hæstv.forsrh. (JM) fór út í þetta, benda á ritgerð eina um fegurð kvenna, sem dr. Alexander hefir látið í tímaritið Eddu, og vildi jeg gjarnan, að hann fengi umsögn lærðra málfræðinga erlendis um hana. Greinin hefir blátt áfram gert manninn hlægilegan meðal erlendra vísindamanna. Hefði jeg hlífst við að minnast á þetta, ef hæstv.forsrh. (JM) hefði ekki farið ósæmilegum orðum um miklu hæfari mann. Það er hægt að telja ekkert íslensku nema málfræði, nje engan íslenskan málfræðing annan en dr. Alexander. Hvernig gekk það á 15., 16. og 17. öld? Þá voru engir lærðir málfræðingar, og lifðu bókmentirnar þó, enda eru þær líf og sál málsins.

Forsætisráðherra (JM): Það tekur því varla að mótmæla þessu. Þegar hv. 5. landsk. (JJ) talar um, að jeg niðri mikilhæfum vísindamönnum, svo sem dr. Sigurði Nordal og dr. Páli Eggert Ólasyni, þó að jeg segi, að þeir sjeu ekki sem stendur færir til að kenna ísl. tungu við háskólann, þá er þetta alls engin niðrun fyrir þá.

Sigurður Nordal hefir lagt fyrir sig íslensku vísindalega

. Það hafá fleiri gert; jeg hygg til dæmis, að Einar Jónsson sje vel að sjer í henni, en jeg ætla, að dr. Sigurður Nordal hafi snemma snúið sjer gersamlega að bókmentunum, og að hann myndi svara því sjálfur til aðspurður, að hann teldi sig ekki færan til að kenna íslenska tungu vísindalega við háskólann.

Það vottorð vantar

. Það vottorð er til, því að það er sannað með því, að maðurinn hefir í engu sýnt, að hann hafi sint þeirri grein sjerstaklega í mörg ár. Jeg neita því alls ekki á hinn bóginn, að dr. Sigurður Nordal sje mikilhæfur vísindamaður, en það er engin minkun manni, sem hefir lagt bókmentasögu aðallega fyrir sig, þó hann sje ekki fær um að kenna málfræðina vísindalega. Jeg vil bæta því við, að til eru margir ágætismenn, sem eru vel að sjer í íslenskum fræðum, en þeir eru ógn fáir, sem jeg þekki til, að sjeu vísindalega vel að sjer í íslensku. Kannske í mesta lagi 4–5 menn á seinni tíma. Er það rangt hjá hv.þm. (JJ), að jeg niðri öðrum, þó jeg segi þann sannleika. Munurinn á okkur háttv.þm. (JJ) er sá, að jeg geri kröfurnar miklu hærri að því er þetta snertir en hann segist gera, en jeg veit, að hann meinar í raun og veru annað en orð hans bera vott um.