Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hjörleifur Guttormsson (frh.): Herra forseti. Ég átti eftir að gera grein fyrir brtt., sem ég flyt við frv. til sveitarstjórnarlaga, á þskj. 545, en fyrr í máli mínu dró ég saman ýmis atriði sem varða þróun byggðamála að undanförnu og hversu afar skuggalega horfir þar á mörgum sviðum eins og ég nefndi um mörg skýr dæmi. Ég tel því að við meðferð þessa máls sé mjög brýnt að leitað verði nýrra leiða í sambandi við stjórnskipun í landinu til þess að treysta stöðu landsbyggðarinnar. Brtt. mín lýtur að þessu markmiði og mun ég nú víkja að henni. Ég geri till. um að við 6. gr. frv. í stað 1. málsgr. komi tvær nýjar málsgr. sem orðist svo: "Sett skal á fót nýtt stjórnsýslustig, héruð, milli ríkis og sveitarfélaga til að treysta byggð í landinu, koma á virku lýðræði og dreifa valdi frá ríki til landshluta. Verkefni, sem sýslunefndum hafa verið falin með lögum, skulu falla til héraða nema sveitarfélög komi sér saman um annað." Í öðru lagi flyt ég um það till. að IX. kafli frv., væntanlegra laga, orðist svo: "Um héruð. 97. gr. Landinu skal skip í héruð svo sem hér segir: 1. Suðurnes. Nær yfir Gullbringusýslu, Grindavíkur-, Keflavíkur- og Njarðvíkurkaupstað. 2. Kjalarnes. Nær yfir Kjósarsýslu, Reykjavík, Hafnarfjarðar-, Seltjarnarnes-, Kópavogs- og Garðakaupstað. 3. Vesturland. Nær yfir Vesturlandskjördæmi. 4. Vestfirðir. Nær yfir Vestfjarðakjördæmi. 5. Norðurland vestra. Nær yfir Norðurlandskjördæmi vestra. 6. Norðurland eystra. Nær yfir Norðurlandskjördæmi eystra. 7. Austurland. Nær yfir Austurlandskjördæmi. 8. Suðurland. Nær yfir Suðurlandskjördæmi." Ég vil víkja aðeins nánar að efni þessarar greinar. Hér er það lagt til að landinu verði skipt upp í átta héruð. Varðandi sex þeirra verði fylgt núverandi kjördæmismörkum, en um tvö þeirra, þ.e. suðvesturhornið, suðvesturhlutann, Reykjavíkur- og Reykjaneskjördæmi, verði breytt til um mörk þannig að Suðurnes verði sér en Stór-Reykjavíkursvæðið verði sameinað í einu héraði. Ég viðurkenni vissulega að skipting af þessu tagi er alltaf álitamál og ég tel það út af fyrir sig ekki meginmál í þessu samhengi hvar slík mörk eru dregin og væri reiðubúinn til þess að skoða aðrar hugmyndir. Eins og menn muna og vita er í IX. kafla frv. gert ráð fyrir myndun héraða með öðrum hætti en hér er gerð till. um. Meiri hl. félmn. leggur til að sá kafli í heild falli brott. Þar var gert ráð fyrir tvöfalt fleiri héruðum að mig minnir og skiptingu sem fylgdi nokkurn veginn sýslumörkum, þó ekki alls staðar að mig minnir, en í meginatriðum fylgt sýslumörkum. Það eru átján héruð sem þar er lagt til að stofnuð yrðu, eða héraðsnefndir eins og það er kallað, en hér er gert ráð fyrir mun stærri svæðum eða átta og að fylgt verði kjördæmismörkum sem meginreglu með fráviki hér suðvestanlands. Í máli hv. 5. þm. Vestf. Ólafs Þ. Þórðarsonar í gær kom það fram að hann mælti mjög eindregið með því að stofnað yrði þriðja stjórnsýslustig, en taldi að þar ættu menn að endurreisa hina fornu fjórðunga og hafa þetta enn stærri svæði en ég er að leggja til. Ég tel ekki vera nein skýr rök fyrir slíkri skipan mála í rauninni og tel vafasamt að farið sé út í slíka skiptingu, tel að þau svæði sem þar er um að ræða séu í rauninni of stór miðað við þau markmið sem æskilegt er að ná fram með slíku nýju stjórnsýslustigi. En ég trúi því ekki að þetta sé meginásteytingsefni og að það sé ekki hægt að ná saman milli þeirra sem eru í reynd þeirrar skoðunar að stofna beri slíkt stjórnsýslustig. Það kom fram hjá hv. þm. þegar hann var um það spurður að fjórðungamörkin eru ekki alveg skýr og klár, a.m.k. reyndust þau ekki vera það hjá honum, og ég hygg að það hafi gerst breytingar á þjóðveldisöld í sambandi við þau efni. Heyrt hef ég það að mörk Austurlands- gagnvart Suðurlandsfjórðungi hafi verið um Fúlalæk eitt sinn eða Jökulsá á Sólheimasandi og báðar Skaftafellssýslur hafi fylgt Austfirðingafjórðungi hinum forna, að minnsta kosti um skeið. Um þetta vil ég ekki neitt fullyrða, ég hef ekki kannað þetta sérstaklega, en nefni þetta hér vegna þess sem fram kom í máli hv. þm. Ég eyði ekki frekar orðum að þessari tillögu um svæðaskiptinguna, um skiptingu landsins í héruð, en brtt. mín við 98. gr. er þannig, með leyfi forseta: "Héruð taka við svæðisbundnum verkefnum frá ríkinu eftir því sem fjármagn og tekjustofnar leyfa og Alþingi og viðkomandi héraðsþing samþykkja. Einnig geta sveitarfélög innan héraða falið þeim stjórn eða umsjá sameiginlegra mála að fengnu samþykki héraðsþinga. Færa skal frá ríki til héraða hið fyrsta m.a. eftirtalda málaflokka að því er varðar svæðisbundin verkefni: húsnæðismál, almannatryggingar, skipulagsmál, byggðamál, menntamál, þjóðminjavernd, heilbrigðismál, vegamál, orkumál, opinbert eftirlit (með rafmagni, heilbrigði, öryggi og annarri hliðstæðri starfsemi), ráðgjöf í atvinnumálum. Samhliða slíkri tilfærslu verkefna til héraða skal dregið úr umsvifum stjórnarráðsins og ríkisstofnana á höfuðborgarsvæðinu." Með þessari till., herra forseti, er alveg ljóst að fyrst og fremst er um að ræða að flytja verkefni frá ríkinu út til héraðanna, en síðan er það hreint samkomulagsatriði við sveitarstjórnir á viðkomandi svæði hvort og í hve miklum mæli héruðin yfirtaka verkefni frá sveitarfélögunum. Gert er ráð fyrir því að sveitarfélögin hafi ekki rétt til að skylda héruðin til þess heldur þurfi héraðsþingin að samþykkja slíka yfirtöku verkefna ef óskað er eftir og samkomulag er um. Þetta bið ég menn að hafa í huga. Þetta er alveg skýrt eins og það er lagt fyrir. Hér er það fyrst og fremst tilfærsla á verkefnum frá ríkinu, frá hinu miðstýrða valdi sem safnast hefur upp í höfuðstað landsins, í stjórnarráði og stofnunum, sem gert er ráð fyrir að færa út í landshlutana. Upptalningin er ekki tæmandi. Auðvitað koma margir fleiri málaflokkar til álita og vissulega getur tekið tíma að ná slíkri tilfærslu fram. Aðalatriðið er að ganga í verkið og styrkja héruðin og styrkja landsbyggðina alveg sérstaklega með þeirri tilfærslu sem þarna er um að ræða þó að héraðaskipanin varði einnig höfuðborgarsvæðið og falli mjög vel að því samstarfi og nauðsynlega samráði sem þarf að verða á þessu svæði og samstöðu um margháttaða þjónustuþætti sem ríkið nú veitir og sveitarfélögin gætu lagt til ef þeim sýnist til Kjalarness. Varðandi nafngiftina Kjalarnes tek ég það fram að hún er ekki frá mér komin. Ég tók hana upp úr frv. sjálfu þar sem gert var ráð fyrir Kjalarneshéraði með sömu mörkum og þarna er gert ráð fyrir. Ég hefði alveg getað hugsað mér Kjós eða eitthvert annað heiti á þetta hérað og eftirlæt mönnum út af fyrir sig að spreyta sig á slíkri nafngift. Í 99. gr., herra forseti, er vikið að tekjustofnum héraða og þar gert ráð fyrir að til þeirra renni framlög frá ríkinu skv. fjárlögum og þá skipt svæðisbundið á málaflokka sem héruðin yfirtaka frá ríkinu. Ég geri sem sagt ráð fyrir því að það verði ráðstafað við gerð fjárlaga óskiptu fjármagni til einstakra málaflokka yfir til héraðanna og það væri verkefni héraðsþinganna að skipta því niður. Alþm. losni við það verkefni, ég skal ekki segja hversu kært það er mönnum, að vera að skipta aurunum, sem ráðstafað er í þessa málaflokka við fjárlagaafgreiðslu, niður á einstaka þætti. Ég tel miklu farsælla að fela heimamönnum að glíma við það verkefni og ég er alveg viss um að þó það geti valdið mönnum höfuðverk á þeim vettvangi ekki síður en hér á Alþingi leiði það fyrr en varir til skynsamlegri deilingar og samvinnu um verkefni innan héraða í þeim málum sem um er að ræða og þá fyrr en varir til betri nýtingar fjármagns og betri verkaskiptingar og ákvarðana um einstaka þætti. Ég er alveg sannfærður um að ef við berum gæfu til að lögfesta þessa skipan, sem hér er gert ráð fyrir, verður það fyrr en varir til þess að heimaaðilar ná fyrr saman um verkefni og hagfellda skipan stórra mála en nú er. Í öðru lagi er gert ráð fyrir því að meðal tekjustofna héraða verði hluti af heildartekjum ríkissjóðs af söluskatti samkvæmt nánari ákvörðun af hálfu Alþingis. Hversu stór hluti það yrði er ekki gert upp hér. Því er vísað til nefndar, sem gert er ráð fyrir í ákvæði til bráðabirgða, en það gæti orðið umtalsverður hluti og síðan skipt á héruðin í samræmi við íbúatölu. Þarna er um að ræða aukið fjármagn. Þarna yrði um að ræða fjármagnstilfærslu af þessum gildasta tekjustofni ríkisins sem nú er ráðstafað að meginhluta eða verulegu leyti hér á þéttbýlissvæðinu við Faxaflóa. Þannig mundi vera um að ræða tekjutilfærslu til landsbyggðarinnar umfram það sem gerist við núverandi skiptingu, t.d. í fjárlögum. Þá er gert ráð fyrir því að aðstöðugjald eða hluti af aðstöðugjaldi fyrirtækja og stofnana í ríkiseigu eða sem ríkið á hlut að renni til héraða, svo og gjald frá aðilum sem fá stóran hluta tekna sinna af viðskiptum víða um land. Það eru nefnd tryggingafélög, skipafélög, innflutningsfyrirtæki - sem eru jú ekki fá hér í Reykjavík fyrst og fremst - bankar og hliðstæð fyrirtæki. Gert er ráð fyrir ákvörðun í sérlögum um skiptingu á þessu gjaldi. Síðan sem 4. atriði í d-lið, að sveitarfélögin leggi til héraða fjármagn í samræmi við þau verkefni sem þau kjósa að ráðstafa til héraða. Þetta er um tekjustofnana og vissulega getur sitthvað fleira komið þarna til greina, en það skiptir auðvitað ekki öllu máli að þarna fylgi með fjármagn til ráðstöfunar, eins og hér er gerð till. um, og saman fari yfirtaka verkefna og nauðsynlegt fjármagn - og aukið fjármagn - út til landsbyggðarinnar í þessi verkefni. Í 100. gr. er fjallað um héraðsþingin og segir þar, með leyfi forseta: "Héraðsþing fara með málefni héraða, þar á meðal skiptingu fjármagns til framkvæmda og rekstrar í málaflokkum sem héruð taka að sér, sbr. 98. gr. Til héraðsþinga skal kosið í almennum hlutfallskosningum fjórða hvert ár, um leið og kosið er til sveitarstjórna, samkvæmt nánari reglum í kosningalögum. Fjöldi fulltrúa á þingi hvers héraðs skal vera fimmföld tala alþm. sem kjörnir eru í viðkomandi kjördæmi þar sem saman fara mörk héraðs og kjördæmis. Í Suðurnesjahéraði skal kjósa 30 fulltrúa á héraðsþing og í Kjalarneshéraði 60 fulltrúa. Kjósa skal jafnmarga varamenn á héraðsþing af hverjum lista og aðalmenn eru. Alþm. viðkomandi kjördæma eiga rétt til setu á héraðsþingi með málfrelsi og tillögurétti, svo og varamenn þeirra. Einnig eiga rétt til setu á héraðsþingi með málfrelsi og tillögurétti fulltrúar frá sveitarstjórnum í héraðinu, einn frá hverjum lista sem fengið hefur kjörinn fulltrúa í sveitarstjórn, svo og sveitarstjórar. Sveitarstjórn, sem kosin hefur verið óhlutbundinni kosningu, hefur á sama hátt heimild til að senda einn fulltrúa á héraðsþing. Kostnað af setu alþm. á héraðsþingum greiðir Alþingi samkvæmt nánari reglum. Kostnað af þátttöku fulltrúa sveitarstjórna á héraðsþingum greiða viðkomandi sveitarfélög." Í 101. gr. er fjallað um tilhögun á starfi héraðsþinga svofellt: "Héraðsþing skulu koma saman eigi sjaldnar en tvisvar á ári, í janúar- og septembermánuði og er hinn síðari fundur aðalfundur. Í janúar skal skipt fjármagni til einstakra verkefna, m.a. á grundvelli fjárlagaafgreiðslu. Héraðsþing kýs árlega héraðsstjórn með hlutfallskosningu og skulu stjórnarmenn eigi vera færri en sjö. Héraðsstjórn fer með málefni héraðsins milli héraðsþinga og í umboði þeirra og ræður framkvæmdastjóra fyrir héraðið, undirbýr mál fyrir héraðsþing og hefur umsjón með viðfangsefnum í samvinnu við hlutaðeigandi." Þetta eru þær greinar sem fjalla um héraðsþingin, hvernig til þeirra er kjörið, hverjir hafa þar seturétt fyrir utan kjörna fulltrúa og um lágmarksfundahald á vegum héraðsþinganna. Eins og hér kemur fram, herra forseti, er það tillaga mín að kosið verði með beinum hætti í hlutbundinni kosningu fjórða hvert ár til héraðsþinga. Um tölu fulltrúa á héraðsþingum er gert ráð fyrir tölu sem er nálægt 30 varðandi minnstu kjördæmin, heldur meira varðandi kjördæmi sem fjölmennari eru og sérreglu varðandi Suðurnesja- og Kjalarneshérað. Auðvitað er ákvörðun um fjölda fulltrúa á héraðsþingi álitamál og sú viðmiðun, sem hér er sett fram, er mér engan veginn heilög. Það kann að vera að eitthvað fleiri eða eitthvað færri væri skynsamleg skipan mála. Þetta er álitamál og ég er mjög sáttur við að það verði athugað nánar ef áhugi er á því að ná saman um þessa tillögu. Ég tel æskilegt að tengja alþm. við störf héraðsþinga með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir, þó þannig að þeir séu þar ekki með atkvæðisrétti. Menn benda eflaust á að þeir þurfi að deila sér upp á tvö héraðsþing í Kjalarneshéraði og Suðurnesjahéraði. Ég tel þeim það enga ofætlan að skjótast á milli á þessu landsvæði þar sem samgöngur eru greiðar og vegalengdir stuttar og unnt sé að haga þinghaldi þannig að þm. Reykjaneskjördæmis, sem hér ættu í hlut, gætu farið á milli og fylgst með störfum þessara héraðsþinga. Einnig er hér að mínu mati gert ráð fyrir eðlilegri aðild sveitarstjórnarmanna að héraðsþingum, sem auðvitað er nauðsynlegt að geti fylgst með störfum þeirra og haft þar eftir atvikum áhrif á afgreiðslu mála. Ég sé ekki ástæðu, herra forseti, að lengja ræðu mína með því að fara yfir þær greinar sem ótaldar eru, 102.-105. gr. sérstaklega, þar sem er meira um að ræða fyrirkomulagsatriði og tæknileg atriði varðandi starfsemi héraðsþinga, fundasköp, kostnað af störfum þeirra og gerð fjárhagsáætlunar. 105. gr. er samhljóða till. í frv. því sem hér er til umræðu en síðan er ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi, með leyfi herra forseta: "Vegna ákvæða laga þessara um héruð sem þriðja stjórnsýslustig skal sett á fót nefnd á vegum félmrn. með aðild eins fulltrúa frá hverjum þingflokki og fulltrúa frá Sambandi ísl. sveitarfélaga. Nefnd þessi skal gera nánari tillögur um tekjustofna héraða, sbr. 99. gr., og tilfærslu verkefna frá ríki til héraða, sbr. 98. gr. Nefndin skal einnig fjalla um önnur álitaefni vegna tilkomu héraða sem nýs stjórnsýslustigs og skila tillögum sínum fyrir 1. okt. 1986." Þetta er tillaga mín um ákvæði til bráðabirgða. Síðan er gert ráð fyrir að fyrirsögn verði: "Frumvarp til laga um sveitarstjórnir og héruð", þetta verði lög um sveitarstjórnir og héruð til þess að eðlileg áhersla komi fram í heiti frv. þar sem gert er ráð fyrir lögfestingu á nýju stjórnsýslustigi. Ég tek eftir því, herra forseti, að hér eru margir þm. sem tala fyrir lagasetningu eða ákvörðun um nýtt stjórnsýslustig ekki ósvipað og hér er gerð till. um þó að þeir geri ekki um það markaðar tillögur eins og,ég hef leyft mér hér að leggja fyrir hv. þingdeild. Ég heyrði það í máli hv. 7. landsk. þm., talsmanns Kvennalistans, að þar er að finna eindreginn stuðning við stofnun þriðja stjórnsýslustigsins. Ég heyrði það á hv. 5. þm. Vestf. að hann er eindreginn talsmaður slíkrar skipunar mála. Ég geri mér hins vegar ekki grein fyrir hversu víðtækan stuðning slík skipan á í þingflokki hv. 5. þm. Vestf. og væri vissulega æskilegt að fá um það nánari vitneskju. Hv. þm. Ólafur Þ. Þórðarson er fulltrúi Framsfl. í byggðanefnd þingflokkanna og mun á þeim vettvangi hafa verið talsmaður þriðja stjórnsýslustigsins. En ef marka má frv. og brtt. hv. félmn. virðist ekki vera eindreginn stuðningur við þessa skipan mála í þingflokki Framsfl. En kannske víkur hæstv. félmrh. að þessu atriði hér síðar í umræðunni því að vissulega væri æskilegt að fá um það fyllri vitneskju en hér liggur fyrir. Sama gildir um Sjálfstfl. Hann virðist ekki hafa markað sér stefnu í þessum efnum. Ég hef ekki orðið var við eindregna talsmenn úr röðum þeirra sjálfstæðismanna fyrir þriðja stjórnsýslustigi. En það væri æskilegt að frsm. félmn., hv. 2. þm. Reykv., gæti upplýst um viðhorf síns flokks í þessum efnum. Ég tel skylt að geta þess hér að í þingflokki Alþb. er ekki fullur stuðningur við þá skipan mála sem ég mæli hér fyrir. Sú er ástæðan fyrir því að ég flyt þessa till. í eigin nafni en hún er ekki flutt af talsmanni 2. minni hl. félmn. þó að hann sé stuðningsmaður þriðja stjórnsýslustigsins, enda flm. ásamt mér að 3. máli yfirstandandi þings, till. til þál. um nýja byggðastefnu og valddreifingu til héraða og sveitarfélaga, en sú till. gerir einmitt ráð fyrir því að Alþingi álykti um þetta efni og lýsi vilja sínum um stofnun nýs stjórnsýslustigs. Það hefur líka komið fram hjá fulltrúa Alþb. í byggðanefnd þingflokkanna að meiri hluti þingflokks Alþb. styður slíka skipan mála. Það var innt eftir því í erindi í febrúarmánuði í fyrra af hálfu byggðanefndar þingflokkanna hvert væri viðhorf þingflokkanna til þessa efnis. Það kom fram í erindi frá byggðanefndinni að innan hennar væri vilji fyrir slíkri skipan mála og fulltrúi Alþb. í nefndinni, hv. þm. Helgi Seljan, flutti þau boð frá þingflokki Alþb. að þingflokkurinn væri að meiri hluta til meðmæltur því að leitað yrði samstöðu um tillögur varðandi þriðja stjórnsýslustigið. BJ hefur lýst sínum vilja í þessu efni. Hv. 4. landsk. þm. hefur oft mælt hér úr þessum ræðustóli með þriðja stjórnsýslustiginu og fyrir liggur þáltill. um skipan nefndar til að gera breytingar á stjórnarskránni í þessa veru. Það er hins vegar ekki nauðsynlegt þó að það geti vissulega komið til greina að fella slík ákvæði inn í stjórnarskrá, en unnt er að skipa slíkum málum með lögum. Það er ekkert sem stangast á við stjórnarskrá okkar sem gerir það ekki kleift að lögfesta þessa skipan. Ég tel satt að segja ekki sérstaklega vænlegt að vísa þessu máli að svo komnu yfir til stjórnarskrárnefndar eða ætla að bíða þess að menn nái saman á slíkum vettvangi um þetta. Ég tel málið í rauninni miklu brýnna en svo að við getum beðið eftir slíku. Það eru mörg mál sem varða endurskoðun stjórnarskrárinnar og mörg brýn verkefni, ég dreg ekkert úr því. En ég tel þetta mál svo brýnt að það sé nauðsynlegt fyrir Alþingi að taka á því hið allra fyrsta og reyna að ná hér saman í þinginu um stofnun slíks þriðja stjórnsýslustigs. En það er sem sagt stuðningslið ríkisstj., Framsfl. og Sjálfstfl., sem ekki hafa svarað jákvætt í þessum efnum. Byggðanefnd þingflokkanna spurði um þetta efni formlega fyrir ári síðan. Þessir þingflokkar hafa ekki svarað þessu máli jákvætt að meiri hluta til og engin svör í rauninni gefið önnur en þau að fella hér niður IX. kafla sem vissulega er vísir að stofnun þriðja stjórnsýslustigs, stofnun héraðsnefnda með þeirri skipan sem þar er lagt til þó að ég geti ekki undir þá tillögu tekið, ekki síst vegna þess að þar var gert ráð fyrir því að eingöngu sveitarstjórnarmenn væru kjörgengir til héraðsnefnda en ekki kosið til þeirra með beinum hætti eins og hér er gerð tillaga um. Herra forseti. Ég er sannfærður um að úti í þjóðfélaginu og alveg sérstaklega á landsbyggðinni, í þeim sex kjördæmum sem gert er ráð fyrir að verði svæði fyrir héruð sem þriðja stjórnsýslustig, er mjög ríkur vilji hjá mörgum fyrir því að slík skipan mála nái fram að ganga. Við höfum orðið varir við það á mörgum vettvangi, alþm. og fleiri, og það hefur komið fram í ályktunum m.a. áhugasamtaka um jafnrétti milli landshluta. Það hefur einnig komið fram í umsögnum um þá þáltill., sem ég er 1. flm. að, um valddreifingu til héraða og sveitarfélaga. Stjórn Sambands ísl. sveitarfélaga hefur t.d. mælt með samþykkt þeirrar till. og ýmsir fleiri aðilar, þar á meðal stjórnir ýmissa landshlutasamtaka sveitarfélaga, hafa mælt með samþykkt þeirrar till., þó í eitthvað breyttu formi að sumra áliti. Ég vænti þess, herra forseti, að menn beri gæfu til þess að taka á þessum málum fyrr en seinna. Ég geri mér því miður ekki vonir um að þessi brtt. mín eigi meirihlutastuðning hér í hv. þingdeild enn sem komið er. En ég vona að það dragist ekki lengi að meiri hluti hv. þm. nái saman um skipan mála í líkingu við það sem till. mín gerir ráð fyrir. Ég vænti þess að flutningur hennar hér og málflutningur minn í sambandi við þetta efni verði til þess að gera mönnum ljósari hugmyndir í þessa átt, hugmyndir sem ég hef reifað í þáltill. og menn eigi auðveldara með að ræða þessi mál í ljósi þessarar brtt. sem ég er flm. að. Ég vil svo, herra forseti, undir lok máls mín nefna tvö atriði í sambandi við frv. og brtt. við það, í fyrsta lagi þær tillögur sem eru um takmörkun á fjölda íbúa í sveitarfélögum og þar með á stærð sveitarfélaga miðað við íbúafjölda. Ég geri ekki mikið með þær tillögur sem þar hafa komið fram en get út af fyrir sig stutt það að 50 manna íbúafjöldi sé lágmark fyrir sveitarfélag. Ég hef látið það koma fram í mínum þingflokki að ég sjái ekki að það breyti neinu í reynd þótt menn fari að færa lágmarkstölu varðandi íbúafjölda sveitarfélaga upp í 100, hvað þá upp í hærri tölu. Ég er ekki reiðubúinn að standa að lögfestingu sem slíkri og mun því sitja hjá við afgreiðslu á þeim brtt. Ég tel þær út af fyrir sig ekki stórskaðlegar en ég tel að menn nái í raun ekki neinu því fram sem máli skiptir með því að fara að lögbjóða hærri tölu en þarna er gert ráð fyrir. Ég tel að leiðin liggi í gegnum þriðja stjórnsýslustigið og þá valddreifingu og fjármagnsdreifingu sem á að nást fram í krafti þess. Þetta er í sambandi við íbúafjölda í sveitarfélögum. Þá eru það aðeins nokkur orð í sambandi við tillögur meiri hl. félmn. um héraðsnefndir og niðurlagningu, afnám sýslufélaganna. Ég verð að segja að ég hef ekki séð öllu kynlegri tillöguflutning en þann sem þarna er á ferðinni. Ég held að þeir verði margir út um landið - og ekki bara sýslunefndarmenn og þeir sem hafa staðið að verkum á vegum sýslufélaga - sem reka upp stór augu þegar þeim verður ljóst hvað hér er á ferðinni, hvers konar afmánartillaga þarna er á ferðinni af hálfu meiri hl. félmn. Ég segi: Þegar þeim verður það ljóst, því að ég er alveg sannfærður um að þrátt fyrir þá fulltrúa fjölmiðla sem sitja hér og fylgjast með störfum Alþingis hefur þessum boðum frá meiri hl. félmn. ekki verið komið til skila út til almennings í landinu. Ég er alveg sannfærður um að menn gera sér ekki ljóst að þarna sé verið að gera tillögu um afnám sýslunefndanna og sýsluskipanarinnar í landinu og það amöbuform - ég veit ekki hvort menn kannast við það litla dýr, amöbuna - sem verið er að gera till. um að eigi að taka við starfsemi sýslufélaganna, því að það er sannarlega engin leið að átta sig á hvers konar skipan eigi þar að verða niðurstaðan. Það er opnað fyrir það að einstök sveitarfélög geti tekið sig út úr héraðsnefndunum, sveitarfélög innan svæðismarka núverandi sýslufélaga, fá eða mörg eftir atvikum, og standi ekki að héraðsnefndunum. Ég sé ekki að það sé neitt sem skyldi sveitarfélög til að standa að héraðsnefndum. Síðan er ákvæði um það að héraðsnefndir geti sameinast að hluta til eða í heild. Þetta er ekta amaba á eilífri ferð og flugi. Ég held að hv..2. þm. Reykv. ætti að líta í smásjá og skoða tiltektir amöbunnar áður en hann fylgir þessu máli hér fastar fram.  Það eru mín lokaorð, herra forseti, í sambandi við þetta mál nú að ég bíð meiri hlutann hér á Alþingi að skoða sinn gang áður en menn fara að knýja fram lögfestingu á þessum vanskapnaði, sem hér er til umræðu, í mörgum greinum. Það er fyrst og fremst eitt sem rekur á eftir lagasetningu varðandi sveitarstjórnarmálin, kosningaaldurinn, kjördagur. Það er flest sem mælir með því að menn doki við og bíði t.d. eftir frv. um tekjustofna sveitarfélaga og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga sem hæstv. félmrh. hefur boðað að sjái dagsins ljós væntanlega hér í hv. þingdeild eftir nokkra daga. Það væri meira en lítið slys ef við færum að senda þetta mál frá okkur án þess að hafa séð þær tillögur. En við stjórnarandstæðingar höfum þetta mál ekki í hendi okkar. Það er meiri hlutinn, ríkisstjórnarliðið hér á Alþingi, sem verður að ná áttum í þessu efni. Ég vænti þess svo að gæfa þingsins verði sú að taka á nýskipan stjórnsýslunnar í landinu fyrr en seinna, þannig að með nýskipan á því sviði náist einhver viðspyrna gegn þeirri óheillaþróun sem er í fullum gangi varðandi byggðamál í landinu. Við þurfum á því að halda og við þurfum á því að halda að sameinast um þau efni og það ætti að vera nærtækt fyrir okkur þm. landsbyggðarinnar hér á Alþingi að vinna að því að ná slíkri skipan mála fram.



Herra forseti. Frv. til sveitarstjórnarlaga var lagt fram á haustþingi. Það hefur undanfarna mánuði verið til meðferðar í félmn. Nú hefur hv. nefnd skilað áliti, þríklofin, að einum nm. fjarstöddum og lagt fram nokkuð marga tugi af brtt. Það er því ekki úr vegi að líta á frv. þetta í þeirri mynd sem það kemur nú fram á sjónarsviðið og fara um það nokkrum orðum. Hér er svo sannarlega um mikilvæg og margþætt málefni að ræða sem snerta hvern einasta þegn þjóðfélagsins á einn eða annan veg. Ekkert er því eðlilegra en að skoðanir manna séu skiptar og sitt sýnist hverjum um ýmsa þætti málsins. Það er alkunna að skv. 76. gr. stjórnarskrárinnar skal ríkisstjórnin hafa umsjón með stjórnsýslu sveitarfélaga eða, eins og greinin segir efnislega, rétti sveitarfélaganna til að ráða sjálf málefnum sínum með umsjón stjórnarinnar skal skipað með lögum. Gildandi sveitarstjórnarlög eru aldarfjórðungsgömul, nr. 58/1961. Sum ákvæði þeirra eru eldri að stofni til eins og gerist og gengur og nokkur þeirra má jafnvel rekja til tilskipunar um sveitarstjórn á Íslandi frá 4. maí 1872. Segja má því að full þörf sé á að endurskoða ýmis ákvæði þeirra, eins og margir sveitarstjórnarmenn hafa bent á og haldið fram og mikið rætt um. Ekki af því að gömul lagaákvæði séu verri en ný. Þvert á móti má telja að gömul ákvæði, sem staðist hafa tímans tönn, séu búin að sanna gildi sitt. Á hinn bóginn verður að sjálfsögðu að breyta lögum með breyttum tímum, sérstaklega á byltinga- og breytingaskeiðum í lífi þjóðanna því að rétturinn ber eins og annað "keim og eim síns aldarfars", eins og komist hefur verið að orði og nú er nýr aldarháttur sleginn á ýmsum sviðum. Í nál. frá meiri hl. félmn. á þskj. 525 segir m.a. að meiri hluti nefndarinnar leggi til að gerð verði sú meginbreyting að IX. kafli frv., um lögbundið samstarf sveitarfélaga, verði felldur niður. Það er hverju orði sannara hjá meiri hl. félmn. Hér er um meginbreytingu að ræða sem gengur út á það að afnema með einu pennastriki eða svo allt lögbundið samstarf sveitarfélaga á sýslu- eða héraðagrundvelli sem hefur gilt um aldir á Íslandi og gefist, það fullyrði ég, mjög vel á margan hátt. Til þess að glöggva sig lítið eitt á þessum málum er nauðsynlegt að horfa um öxl og athuga nokkuð hvað sagan segir okkur um þessi efni. Frá fornu fari hefur löndum og ríkjum verið skipt niður í héraðsstjórnarumdæmi. Menn, sem búa í sömu sveit eða héraði, eiga alla jafna margvíslegra sameiginlegra hagsmuna að gæta. Alkunna er að hreppaskiptingin hér á landi er mjög forn. Hún hefur verið við lýði allt frá landnámsöld, lítt breytt fram á þennan dag, þó að menn séu ekki alveg á eitt sáttir um uppruna hennar af því að greinilegar heimildir skortir. En það er talið að elsta varðveitta eða skráða heimildin um þessi efni, sem mjög varðar héraðaskipan og héraðsstjórnarmálefni, sé tíundarlögin sem sett voru á Alþingi árið 1096. Af setningu þeirra og þeim umræðum, sem þá fóru fram, sést að þá þegar hefur hreppaskiptingin verið komin á á Íslandi og sennilega þegar á landnámsöld. Á síðari árum hafa margir haft áhyggjur af því hvað hrepparnir eru orðnir fámennir margir hverjir. Talið hefur verið mjög æskilegt að sameina fámenna hreppa. Sáralítið hefur miðað í þá átt þó að í gildi séu góð lög um þetta efni, nr. 70/1970. En þar segir efnislega í 1. gr. að félmrn. skuli í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga stuðla að eflingu sveitarfélaganna með því að koma á sameiningu tveggja eða fleiri sveitarfélaga í eitt sveitarfélag samkvæmt því sem fyrir er mælt í lögum þessum, stendur þar. Ekki hafa menn hingað til treyst sér til þess að lögbjóða sameiningu sveitarfélaga þó að víða væri æskilegt að af henni gæti orðið - með frjálsu samkomulagi viðkomandi aðila. Sýslurnar eiga á sama hátt og hrepparnir mjög fornar rætur í íslensku þjóðlífi. Þær má rekja til skiptingar landsins í vorþingsumdæmi. T.d. kemur nafnið Þórsnesþing sem heiti á ákveðnu umdæmi fyrst fyrir í lögbókinni Járnsíðu frá 1271. Það var þá talið ná yfir landsvæðið allt frá Hítará vestur í Gilsfjarðarbotn, en þetta umdæmi skiptist síðar í fleiri sýslur. Orðið "sýslumaður" kom hingað með Jónsbók árið 1281. Samkvæmt ákvæðum þeirrar lögbókar er landinu deilt í sýslur, að vísu í þágu umboðsstjórnar eða framkvæmdavalds. Ekki var haggað við hreppaskipuninni með þeirri lögbók, en með tilskipuninni frá 1872 voru sýslur gerðar að héraðsstjórnarumdæmum og ákveðið að sýslunefnd færi með héraðsstjórn í sýslu. Gildandi ákvæði um sýslufélög eru nú í IV. kafla sveitarstjórnarlaga nr. 58 frá 1961, 92.-109. gr. Sýslufélögin eru hin einu lögbundnu samtök sveitarfélaga í landinu. Í 92. gr. sveitarstjórnarlaga er fjallað um hlutverk sýslufélaga í tíu stafliðum og það er ekki neitt lítið sem þeim er ætlað að fást við. Má minnast á það örfáum orðum. Það segir þar m.a. að hlutverk sýslufélaga sé að annast: a. eftirlit með öllum fjárreiðum allra hreppa innan sýslufélagsins, endurskoðun og úrskurðun ársreikninga þeirra svo og allra fyrirtækja sem rekin eru á vegum hreppanna, b. umsjón með því að hreppsnefndirnar starfi yfirleitt í sveitarstjórnarmálum skv. gildandi lögum og reglugerðum, c. setningu reglugerða um notkun afrétta, fjallskil, fjárheimtur og smalanir heimalanda á haustum til fjallskila og á vorum til rúnings, svo og að prenta eigi sjaldnar en tíunda hvert ár skrár yfir fjármörk og einnig hestamörk þar sem þess þykir þörf, d. umsjón og stjórn vegamála skv. vegalögum..., e. afskipti af forðagæslu ... eftirlit skv. lögum um hundahald og varnir gegn sullaveiki ... og úrskurðun og greiðslu reikninga skv. lögum nr. 52 frá 1957, um eyðingu refa og minka, f. setningu byggingarsamþykkta fyrir sýsluna..., g. álitsgerðir um mál er varða einstaka hreppa eða sýsluna, enda skal engu slíku máli til lykta ráðið fyrr en álitsgerðar sýslunefndar hefur verið leitað, h. tilnefningu þriggja hreppstjóraefna þegar skipa skal hreppstjóra. Eru þeir tilnefndir sem flest atkvæði fá, enda sé hlutfallskosning heimil. Sýslumaður skipar síðan einn hinna tilnefndu manna sem hreppstjóra." Þá er í umsjá sýslunefndar stjórn allra sveitarstjórnarmála er varða sýsluna í heild svo og tillögur um hvað eina sem verða má sýslunni til gagns eða til að afstýra bjargarskorti eða hallæri. Og loks önnur þau störf er lög og reglugerðir mæla fyrir um. Þetta ákvæði, sem segir að sýslunefnd skuli annast stjórn allra sveitarstjórnarmála er varða sýsluna í heild svo og tillögur um hvað eina sem verða má sýslunni til gagns, sýnir hvað hlutverk sýslunefnda er víðtækt. Á fskj. sem prentað hefur verið með nál. um frv. til sveitarstjórnarlaga eru talin upp lagaákvæði um sýslunefndir. Þessa skýrslu samdi Steingrímur Gautur Kristjánsson og er ekki efi á því að hún er vandlega unnin. En ef menn renna augum yfir þessi ákvæði sjá þeir náttúrlega fljótlega í hendi sér að það tekur sinn tíma að afnema orðin "sýslunefnd" eða "sýslufélag" úr lagasafninu, Stjórnartíðindum og öðrum heimildum þar sem þetta orð ber á góma. Ég vil segja að menn geri ekki annað á meðan. Það eitt út af fyrir sig hlýtur að taka nokkuð mörg ár. Auk þess er ákvæði í lögum um að sýslumenn séu oddvitar sýslunefnda, en þeir hafa að sjálfsögðu. fjölmörg önnur störf með höndum. Síðast liðinn aldarfjórðungur hefur verið tími mikilla breytinga hér á landi. Byggðaröskun hefur orðið mikil og búseta landsmanna með öðrum hætti en áður var. Sveitarfélögin eru mjög misstór. Annars vegar fámennir hreppar, en hins vegar allfjölmenn kauptún. Annars vegar dreifbýli landsins, hins vegar hið mikla þéttbýli á höfuðborgarsvæðinu. Þetta allt veldur auknum vanda þegar leitað er að einföldu og skilvirku kerfi sem er aðgengilegt og hentugt fyrir allan almenning og atvinnulífið í landinu. Sú nefnd sem vann að endurskoðun laganna hefur unnið mikið starf, eða þær nefndir því að ég held að þær séu fleiri en ein. En sú nefnd sem síðast vann að endurskoðun laganna hefur unnið ágætt starf að vissu leyti. Hún kveðst m.a. hafa haft það að leiðarljósi í fyrsta lagi að sjálfsstjórn sveitarfélaga beri að auka, í öðru lagi að réttarstaða allra sveitarfélaga verði sem líkust, í þriðja lagi að stuðla beri að vald- og verkefnadreifingu. Allt eru þetta góð og gild og lofsverð áform. En auk þess hafði sú nefnd að markmiði að leggja niður sýslufélög og sýslunefndir. Kemur það m.a. glöggt fram í athugasemdum við lagafrv. þar sem fjallað er um IX. kafla, en þar segir m.a. efst á bls. 42, með leyfi forseta: "Af þessum ástæðum er lagt til að sýslufélögin, sem nú hafa þjónað um 100 ára skeið, verði lögð niður með öllu þar sem þau hafa ekki á síðari árum verið sá samnefnari og framkvæmdaaðili sem sveitarfélögunum var nauðsynlegur." Það má vel vera að sýslunefndir séu misjafnlega starfsamar og sýslumenn misjafnlega áhugasamir um héraðsmál, en ég held þó að a.m.k. þær sýslunefndir sem ég þekki nokkuð til hafi stuðlað að eflingu sveitarfélaganna hver á sínu svæði og reynt að stuðla á allan veg að þeirra framgangi, hvergi brugðið fæti fyrir þau sveitarfélög þar sem fólkinu fjölgaði, þar sem þorp mynduðust, heldur reynt á allan máta að styðja þau og efla í framfarasókn þeirra. Þetta fullyrði ég. En endurskoðunarnefndin gerði þá tillögu að héraðsnefndir kæmu í stað sýslunefnda og viðurkenndi þar með að eðlilegt mætti telja að nágrannasveitarfélög hefðu einhvern vettvang til að ræðast við og starfa saman í heimahéraði. Þessi IX. kafli frv., um lögbundið samstarf sveitarfélaga, er að vísu meingallaður. En þó er sú hugsun rétt að mínum dómi, sem að baki honum býr, að æskilegt og nánast óhjákvæmilegt sé að sveitarfélög haldi uppi ákveðnu samstarfi heima fyrir þó að þau séu misstór og sum jafnvel búin að fá kaupstaðarréttindi. Slík héraðskennd manna er víða ákaflega rík á Íslandi. Héraðsbúar eru vanir að vinna saman og breyta ekki um hug né hjartalag þó að byggð þeirra breytist úr hreppi í kaupstað. Þeir vilja halda áfram að starfa saman að héraðsmálum og hafa til þess einhvern vettvang. Ólafsvíkurkaupstaður er yngsti kaupstaður landsins. Ólafsvík hlaut kaupstaðarréttindi vorið 1983 og naut til þess fulls stuðnings af minni hendi og margra annarra hv. alþm. Þáv. sýslunefndarmaður Ólafsvíkur, Ólafur Kristjánsson, kjörinn árið 1982, var boðinn velkominn á næsta aðalfund sýslunefndar Snæfellinga einum rómi eftir að Ólafsvík fékk kaupstaðarréttindi. Hann hefur sótt alla sýslufundi, bæði auka- og aðalfundi, sem haldnir hafa verið á Snæfellsnesi frá 1983 og til þessa dags. Hann var boðinn velkominn í sýslunefndina með sérstakri samþykkt sem sýslunefndin gerði um að hann hefði þar fullt málfrelsi og tillögurétt og hann hefur tekið virkan þátt í störfum sýslunefndarinnar þessi ár hvað sem síðar verður. Þetta er gott dæmi um að héraðskenndin býr áfram í brjósti manna þó að skipan mála þróist á misjafnan veg í sveitarfélögum innan sama sýslufélags í sama héraði. En nú hefur meiri hl. hv. félmn. skorið upp herör og ákveðið að lögbundið samstarf sveitarfélaga skuli niður falla, eins og ég áðan sagði. Að vísu geta sveitarfélögin unnið saman ef þau endilega vilja það í svonefndum byggðasamlögum sem frv. gerir nokkra grein fyrir. Fyrir nokkrum árum var mikið reynt til þess að löggilda hin svonefndu landshlutasamtök hér á hv. Alþingi eins og margir muna. Urðu um þetta langar og strangar umræður. Ekki náðu lagafrv. um þau efni fram að ganga. Það fór ekki milli mála að ætlunin var að láta landshlutasamtökin leysa sýslufélögin af hólmi. Nú er ekki nema allt gott um þessi samtök að segja. Þar er um að ræða samstarf sveitarfélaga innan sama kjördæmis. Þau hafa stuðlað að aukinni kynningu sveitarstjórnarmanna. Þar hafa verið rædd og reifuð ýmis harla mikilvæg mál og mörgu góðu komið til leiðar. En þar er um að ræða frjálst og ólögbundið samstarf sveitarfélaganna sem vel hefur gefist en hefur ekki náð fótfestu í löggjöf landsins né hlotið náð fyrir augum hv. alþm. Um skiptingu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga, tekjuskiptingu og umdæmaskiptingu landsins, hefur mikið verið rætt og ritað á undanförnum árum. Mörgum finnst að allt of hægt hafi miðað í þeim málum. Eigi að síður hefur þróun byggða víða verið ör og tekið stakkaskiptum til hins betra. Annars staðar hefur minna áunnist. En ég fæ ekki séð að sýslunefndir verði sóttar til saka í þeim efnum. Þvert á móti hafa þær margt stórvel gert ef saga þeirra væri athuguð til þessa dags. Að vísu eru þær, eins og ég sagði áðan, áreiðanlega misjafnlega starfsamar og oddvitar, sýslumenn, misjafnlega áhugasamir um félagsmál. En ég hygg að þær hafi hvergi lagt stein í götu eðlilegrar framþróunar nema síður sé. Þar verður að finna einhvern annan sökudólg. Og allra síst tel ég að þær verðskuldi að vera kvaddar af löggjafanum sem gjaldþrotamenn eða nátttröll, sbr. það sem segir í áliti margnefnds meiri hl., að kosið skuli einu sinni enn til sýslunefndar að vísu og hafa skuli þær umboð þar til sveitarfélög eða byggðasamlög geti tekið við verkefnum þeirra, þó ekki lengur en til ársloka 1987. "Má því segja að sýslunefndir séu í reynd einungis kjörnar til þess að vera skilanefndir", stendur þar. Já, miklir menn erum við, Hrólfur minn. Öllu skal þó skilað í hendur "réttra" aðila. Af þessu, sem nú hefur verið sagt, má ljóst vera að ég tek ekki þátt í þeirri aðför sem hér er gerð að sýslufélögum og sýslunefndum og hefur verið margreynd á undanförnum árum en borið harla lítinn árangur hvað sem nú verður. En þá má spyrja: Er þessi ræðumaður, sem nú talar, algert nátttröll sjálfur? Vill hann ekki neinu breyta í þessum efnum? Er hann algerlega gróinn í gamla farinu, e.t.v. sem gamall sýslumaður sem engu vill breyta en starir aðeins á þau ákvæði sem gilt hafa hingað til? Nei, það er nú eitthvað annað. Ég er fús til að ræða margar breytingar á þessu sviði. Ég get vel fallist á að sýslunefndir beri allt að því að leggja niður í núverandi mynd, þ.e. sem yfirstofnanir hreppsnefnda, en ég tel að það sé jafnfráleitt að leggja sýslunefndir niður sem sveitarstjórnarumdæmi. Þvert á móti eigi að efla þær og breyta þeim á nútímavísu. En ef samþykkt verður, og sú stefna virðist ríkjandi í frv. og hjá nefnd, að sveitarfélögin snúi sér beint til félmrn. með sín vandamál og verkefni, þá má spyrja: Er það valddreifing eða miðstýring? Það skal enginn geta á mig borið að ég taki undir þessar sífelldu árásir á ríkið og ríkisvaldið. Þegar menn taka svo til orða að ríkissjóður eigi engan að er nokkuð til í því. Ég vil að við höfum nokkuð sterkt og traust ríkisvald. Til þess að um sjálfstætt þjóðríki sé að ræða þarf land, fólk og lögbundið skipulag. Það sem við erum að bjástra við á löggjafarsamkomunni er að dytta að þessu lögbundna skipulagi, reyna að sjá svo til að ríki okkar geti borið það nafn meðal annarra þjóðríkja í veröldinni og staðið á sínu. En ég bið menn, sem hafa valddreifinguna mikið á tungu og tala sýknt og heilagt um að valdinu eigi að dreifa út um gjörvallar byggðir landsins, að velta því fyrir sér hvort í þessu tiltekna atriði, sem ég nú nefndi, felst valddreifing eða miðstýring. Ég tel að sýslunefndir eigi að vera samstarfsvettvangur allra sveitarfélaga innan sinna vébanda, bæði hreppa og kaupstaða, innan landfræðilegra marka sýslufélagsins, enda skuli réttarstaða allra sveitarfélaga vera hin sama. Auðvitað má fara mörgum orðum um það að víða í sýslum hafa sameiginleg stærri verkefni á héraðsvísu verið leyst með samstarfi hreppa innan sýslufélagsins. Það má líka nefna mörg dæmi um að sýslufélögin hafa tekið sig saman og hrundið stórverkefnum í framkvæmd. En þá kemur að því að ég tel jafnframt að breyta mætti til um tekjustofna sýslufélaga. Slíkt umdæmi sem ég nú ræði um ætti að hafa ákveðna tekjustofna, annaðhvort hluta söluskatts gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga eða aðra markaða tekjustofna, til að annast rekstur sinna mála. Nú er það svo í gildandi löggjöf að sýslunefndir verða að taka allt fé heima fyrir til sinna þarfa. Þær sækja ekki fé til framkvæmda í ríkissjóð. Um það segir í 101. gr. sveitarstjórnarlaga svo, með leyfi forseta: "Sýslunefnd skal á aðalfundi semja áætlun um tekjur og gjöld sýslusjóðs fyrir yfirstandandi ár. Því sem á vantar að tekjur sýslusjóðs hrökkvi fyrir útgjöldum hans skal jafnað niður á hreppana, að þriðjungi eftir samanlögðu skattmati fasteigna, að þriðjungi eftir íbúatölu og að þriðjungi eftir samanlagðri fjárhæð skuldlausrar eignar og nettótekna skv. gjaldskrá, allt í hverjum hreppi fyrir sig. Gjald það er þannig kemur í hlut hvers hrepps að greiða skal greitt sýslumanni úr sveitarsjóði á næsta manntalsþingi." Á þessu sjáið þið, ef þið hlustið á þessa grein eða þekkið hana, að segja má að sýslunefnd hafi þarna ótakmarkaða heimild til að leggja gjöld á héraðsbúa. En ég fullyrði að þessu valdi hefur verið beitt af mikilli hófsemi af hálfu sýslunefnda á undanförnum árum, ekki síst vegna þess að þær skilja gerst að það er ekki hægt að leggja ótakmarkaðar byrðar á héraðsbúa í sköttum, hvorki til sýslufélagsins né annarra aðila. Þó er það svo að sérstaklega hin stærri sveitarfélög hafa fundið allnokkuð fyrir að greiða þessa fjárhæð til sýslufélagsins og áreiðanlega hefur þetta verið undirrót þess meðal margra annarra atriða að hin stærri sveitarfélög innan sýslumarka hafa óskað eftir kaupstaðarréttindum. Það er bæði þetta, sýslusjóðsgjaldið og einnig sýsluvegasjóðsgjaldið, sem óneitanlega hefur verið töluverður baggi á hreppsfélögunum, sérstaklega nokkuð þungur á fjölmennum sveitarfélögum þar sem tekjur hafa verið nokkuð miklar og eignir. Þess vegna tel ég að þetta sé eitt af þeim ákvæðum sem rétt sé að hyggja að breytingum á. Með þessum atriðum, sem ég nú hef nefnt, mætti auka sjálfsstjórn sveitarfélaganna, stuðla að raunhæfri dreifingu valds og verkefna í þjóðfélaginu gagnstætt þeirri miðstýringu út frá ráðuneytum og stofnunum í höfuðborginni sem nú er og hefur lengi verið með alkunnum afleiðingum fyrir þróun hinnar dreifðu byggðar í landinu. Ég minntist á það hér áðan að IX. kafli þessa frv., um lögbundið samstarf sveitarfélaga, fjallaði um hinar svonefndu héraðsnefndir. Það hefur nú komið fram að það líst mörgum heldur illa á þann kafla, þykir hann nokkuð fljótvirknislega saminn. En þegar hann er lesinn yfir í hraðlestri verður ekki komið auga á það, a.m.k. við fyrsta yfirlestur, hvað vakað hefur fyrir höfundum frv. að þurfa þarna endilega að breyta orðinu "sýslunefnd" í "héraðsnefnd". Það er nánast ekkert annað en fyrirhöfnin ein því að umdæmi í stjórnarfarslegu tilliti heitir sýsla og hefur svo heitið um aldaraðir hér á landi og æðsta stjórn þess sýslunefnd, og það er alveg óháð því hvort viðkomandi sýslumaður situr þar í forsæti eða ekki. Ein af þeim breytingum sem ég vildi mjög gjarnan taka til athugunar er hvort sýslumenn ættu endilega að vera oddvitar sýslunefnda. Það má breyta því ákvæði fyrir mér og það er mjög til athugunar ef það skyldi eitthvað hjálpa til að leysa málin. Svo vil ég líka benda á að þar sem segir að héraðsnefnd eigi að taka við eignum og skuldum sýslufélaga við gildistöku laganna nema sveitarfélög, sem aðild áttu að sýslufélagi, óski að yfirtaka þær, hefur þetta dæmi alls ekki verið hugsað til enda. Sýslufélög eru lögaðilar með réttindi og skyldur. Mörg sýslufélög eiga stóreignir, ýmist ein sér eða með öðrum, og auk þess margar sameiginlegar menningarstofnanir sem taka til alls héraðsins. Ef ætlunin er að leggja þessar stofnanir niður verða að fara fram formleg slit, uppgjör eigna og skulda, mat á eignum og ráðstöfunum, allt eftir ákveðnum lagafyrirmælum. Og menn gera ekki annað á meðan. En svo að ég víki aftur að sýslunefndunum leyfi ég mér að ítreka að ég legg til að sýslufélögin starfi áfram sem sameiginlegur aðili um þau héraðsmál er eigi verða á viðunandi hátt falin öðrum. Þannig fari sýslufélögin með þau málefni sem nú eru ýmist leyst á þeirra vegum með samstarfi hreppa innan sýslufélagsins eða af ríkisvaldinu en öll varða íbúa héraðsins. En þar sem svo stendur á að tvö sýslufélög eru innan sama lögsagnarumdæmis finnst mér að það ætti að sameina þau í eitt þannig að ávallt fari saman landfræðileg mörk lögsagnarumdæmis og sýslufélags. Sama gildir um ýmsar opinberar stofnanir og embætti sem í framtíðinni gætu miðast við lögsagnarumdæmi og sýslunefnd hefur með að gera. Mér finnst t.d. rétt, ef heimamenn ná um það samkomulagi, að sameina Mýra- og Borgarfjarðarsýslu í eitt sýslufélag, Austur- og Vestur-Barðastrandarsýslu í eitt sýslufélag og Vestur- og Austur-Húnavatnssýslu svo að dæmi séu nefnd. Það standa margir í þeirri meiningu að Snæfellsnes- og Hnappadalssýsla séu tvö sýslufélög. Heitið gæti bent til þess. En þá sem það halda ætla ég að upplýsa um að hún er eitt sýslufélag og hefur svo verið að mig minnir frá árinu 1871. Þá gæti ég út af fyrir sig vel fallist á að kjör til sýslunefnda í núverandi mynd breyttist. Ég mundi að vísu sjá eftir því kjöri því að það er held ég það lýðræðislegasta kjör sem ég þekki nú á dögum. Þar kjósa hreppsbúar einn mann úr sínum hópi til að taka sæti í sýslunefnd. Ég hef oft fylgst með slíkum kosningum og ég hef haft mikla ánægju af því hvað slíkar kosningar hafa oft gengið þvert á stjórnmálaskoðanir íbúa hreppsins og gæti ég nefnt mörg dæmi um það. Það virðist benda til þess að hreppsbúar hafi þrátt fyrir allt eitthvert vit á því að velja góðan og skynsaman mann í sýslunefnd og treysta honum til að fara þar með sín málefni jafnvel áratugum saman án þess svo mikið sem að spyrja hvar hann sé í flokki. En ég veit að á seinni tíma hafa menn ýtt undir það að gera þessar kosningar pólitískar, stilla upp listum og annað slíkt. Ég mæli ekki með því, a.m.k. ekki í fámennum sveitarfélögum. Og sannleikurinn er nú sá af langri reynslu minni af störfum í sýslunefnd að þar ber pólitík sárasjaldan á góma. Það er rétt í einstaka tilvikum. Miklu fremur sameinast þessir menn, sem til þess eru kjörnir frá sveitarfélögunum, í einingu andans og bandi friðarins í því að vinna vel að héraðsmálum sínum. Ég get m.a.s. fallist á það út af fyrir sig að sýslunefndin væri saman sett af öllum oddvitum sveitarfélaganna. Þá væri hún þó komin nálægt hreppsfélögunum, skilst mér, og gæti fylgst með því sem þar gerðist. Ég gæti vel hugsað mér að sýslunefndin væri samansett af oddvitum sveitarfélaganna innan sýslufélagsins. Um þetta má náttúrlega fjöldamargt segja og vonandi tekst þessi breyting, sem hér er fyrirhuguð, vel þegar hún kemst í kring að lokum. Það hefur stundum verið fundið sýslunefndunum til foráttu, þegar kosið er til þeirra á þann veg sem nú er, að þar sitji eintómir gamlir menn. Sennilega mundi einhver lýsa þeim svo að þeir væru hálfmeðvitundarlausir. En þessu leyfi ég mér að mótmæla harðlega og benda á að oft er það gott sem gamlir kveða. Og margir hafa á háum aldri byrjað að skipta sér af stjórnmálum og vegur þeirra orðið mikill. Hvað var Adenauer gamall þegar hann varð kanslari Vestur-Þýskalands? Eitt veit ég, ég man ekki hvað hann var gamall, en hann var a.m.k. fyrir löngu kominn langt yfir öll aldurshámörk embættismanna og stóð sig þó mjög vel eftir atvikum. Ég get vel fallist á að breyta mörgu sem sýslunefndir varðar, bæði um kjör og annað, sérstaklega og ekki síst því að sýslumenn hætti að vera sjálfkjörnir oddvitar sýslufélaganna. Þó er að því vikið hér í frv. að rétt sé að fela þeim framkvæmdastjórn á vissum sviðum. Eitthvað liggur þar á bak við. Er þeim kannske betur eða eins vel treystandi og öðrum til þess að fara með það vald? Hvað sem um það má segja getur farið vel á því vegna þess að sýsluskrifstofurnar eru, hvað sem hver segir, á vissan hátt miðstöðvar í hverju héraði með fjölbreytileg verkefni og þjónustu fyrir íbúana og það er yfirleitt ódýr og góður valkostur. Að því er snertir það atriði að hreppsbúar og kjörnar hreppsnefndir geti ekki fylgst með störfum sýslunefnda, þá segir í 108. gr. sveitarstjórnarlaganna að strax að afloknum aðalfundi sýslunefndar skuli fundargerð ásamt ársreikningum sýslusjóðs, sýsluvegasjóðs og annarra sjóða í umsjón sýslunnar gefin út á prenti eða í fjölritum sem síðar skuli send oddvitum hreppanna, svo fljótt sem kostur er á, í hæfilega mörgum eintökum fyrir íbúa hreppanna. Einnig ber að senda sýslufundargerðina til félmrn. Ef þessum ákvæðum er framfylgt, sem ég hygg að sé gert víðast hvar, þá á ekki að vera ofraun fyrir nokkurn mann að fylgjast með því sem fram fer á sýslufundum. Þvert á móti geta þeir fylgst mjög vel með því sem þar gerist og látið sér það að kenningu verða. Hér fóru fram í gær allfróðlegar og skemmtilegar umræður um þetta mál. Ég get ekki stillt mig um að víkja örlítið að máli þeirra ræðumanna sem ég hlustaði á. Hv. 5. þm. Vestf. flutti snjalla ræðu að vanda og kom víða við. M.a. ræddi hann um forn fjórðungaskipti.  Ég var að segja að hv. 5. þm. Vestf. hefði flutt snjalla ræðu að vanda og það meina ég því að maðurinn fer vel með íslenskt mál. En undir lok rismikillar ræðu fannst mér hann þó draga nokkuð í land og minna svolítið á lítinn smaladreng þegar hann var að tala um að sitja hjá við lokaafgreiðslu þessa máls sem var svo stórt í hans augum. Þá flutti hv. 1. þm. Norðurl. v. einnig snjalla ræðu. Ég ætla aðeins að víkja að einu atriði í máli hans af því að það er óvenjulegt hér í þingsölum. Hann vék þar að málfarinu á frv., ræddi um málfar og nýyrði og hnaut m. a. um orðið "byggðasamlag" og fór um það nokkrum fögrum orðum. Það er rétt, hér er margs að gæta og ég álít að við nútímamenn séum eftirbátar forfeðra okkar að langfeðgatali hvað nafngiftir varðar og málsnilld í mörgum greinum. Nú veit ég að þessi hv. þm. ekur oft Norðurárdalinn til Holtavörðuheiðar í átt til síns heima og kjördæmis. Ef við nú af handahófi nemum staðar þar sem vegur liggur til vinstri, Vestfjarðavegurinn beygir vestur yfir Bröttubrekku og nemum staðar á þeim krossgötum, þá eru þar þrjú býli í nánd. Það er Dalsmynni, bær í mynni Bjarnardals - þið takið eftir hvernig nafnið er valið. Lítt ofar í landinu er Klettstía á grænum bala umgirt klettastöllum, inn milli klettanna, ekki er það nafn illa valið. Fyrir handan ána eru Skarðshamrar, býli undir löngu hamrabelti, en fyrir ofan túnið er skarð í hamrana. Í öllum þessum tilvikum held ég að sá, sem nafn gaf þessum býlum, hafi hitt naglann á höfuðið. En hér tala menn um "byggðasamlag". Maður hefur heyrt talað um smjörsamlag og mjólkursamlag og það á ágætlega við á sínum stöðum og svo auðvitað sjúkrasamlag. En ég álít að um þetta orð megi eitt og annað segja og það væri ekki úr vegi að menn fengju sér - án þess að ég sé að drótta nokkru að nokkrum manni - Íslenska samheitaorðabók, sem er nýkomin út og ég held að þyki góð bók, og litu í hana. Þá er það hv. 5. þm. Austurl. Hann benti réttilega á - og þar er ég honum sammála - að það eru fyrst og fremst ákvæði um kosningar og slíkir þættir sem reka á eftir þessu máli, kjördagar og annað slíkt. Einnig finnst mér gallað að hafa tvo kjördaga, þó ekki sé langt á milli. Það er tvímælalaust gallað form sem getur haft áhrif til hins verra. En það fór ekki milli mála að ýmsir - kannske hv. alþm. og ýmsir aðrir-höfðu komið þeirri flugu í munn hv. 5. þm. Austurl. að sýslunefndir skuli aflagðar.

Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar.

Það getur vel verið að þetta sé þá bara heimatilbúin skoðun. En hvað um það. Hann hélt þeirri skoðun fram, en vék um leið að byggðamálunum. Og það er ekki úr vegi að minnast á byggðamálin í sambandi við þetta stórmál. Ég er honum alveg sammála um það. Hv. 5. þm. Austurl. spurðist fyrir um byggðanefnd þingsins sem ekki hefur verið kvödd saman í langan tíma, enda sést það á fsp. sem lögð var fram hér í dag frá hv. 3. þm. Vestf. þar sem spurst er fyrir um byggðanefndina. Það var einu sinni auglýst eftir þm. Reykvíkinga, minnir mig, en nú er auglýst eftir byggðanefnd þingflokkanna, hvar hún haldi sig, hvað hún sé að gera, hver árangur sé orðinn af störfum hennar. Ég get ekki svarað því. En um brtt. hv. 5. þm. Austurl. á þskj. 545 er það að segja að sjálfsagt liggur þar skýr og góð hugsun að baki, en í stórum dráttum sýnist mér hún ekki vera annað en tillagan gamla um að löggilda landshlutasamtökin. Hún er a.m.k. mjög keimlík henni. Við vitum hvernig fór fyrir þeim till. sem bornar voru fram hvað eftir annað fyrir nokkrum árum. Hvort þessi till. nýtur meira fylgis eða álits í þingsölum skal ég ósagt látið. Ég vék að því hér áðan í máli mínu að mörgum þætti hægt ganga í þessum efnum, væru orðnir óþolinmóðir. Við þurfum ekki að kippa okkur upp við það, alþm., að mörg endurskoðun laga tekur langan tíma. Þegar ég kom fyrst inn á þing fyrir þrjátíu árum var eitt af aðalmálunum að endurskoða stjórnarskrána, það var árið 1956. Þá átti að drífa sig í það að endurskoða stjórnarskrána. Þá voru nefndir sendar til annarra landa, til Sviss og fleiri landa, til að kynna sér stjórnskipan og út um allan heim. Síðan hafa starfað ég veit ekki hvað margar stjórnarskrárnefndir, sumar skilað áliti, aðrar ekki. Síðasta stjórnarskrárnefndin er þeirra frægust og hún var búin að leggja óhemju vinnu í það verk að endurskoða stjórnarskrána. - Þó að við teljum stjórnarskrá okkar vera frá 1944 er hún í raun og veru að stofni til frá 1874, og náttúrlega mun eldri að sumu leyti, þegar þáverandi Íslandskóngur kom með "frelsisskrá í föðurhendi", eins og eitt þjóðskáld okkar kvað um á þeirri tíð. - Þarna átti sem sagt að vinda bráðan bug að því að endurskoða stjórnarskrána. Íslendingar urðu að fá nýja stjórnarskrá. En þegar þessu verki var loksins svo langt komið að það átti að fara að ræða það í þingsölum þótti allmörgum hv. alþm. nóg komið. Stjórnarskránni lá ekkert á gegnum sali Alþingis. Á þetta atriði minntist hv. 5. þm. Vestf. í gær, að mig minnir, og fer ég ekki fleiri orðum um það. Ég leyfi mér að halda því fram að stjórnarskráin sé að meginstofni til frá 1874 og þó eldri í raun og veru, eins og hv. 2. þm. Reykv. skaut hér fram. Tilskipunin um héraðsstjórnarmálefni, sem við erum nú að ræða, er næstum jafngömul - það munar ekki nema tveim árum - hún er frá 4. maí 1872. Skyldi vera meiri ástæða til að flýta þessu máli en sjálfri stjórnarskránni? Það kann að vera. En það má vel, hvað aldur snertir, nefna þessi tvö tilvik í sömu andrá. Þá get ég ekki stillt mig um að nefna það að á undanförnum árum hefur nefnd eftir nefnd starfað að því að athuga verkefnaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, tekjuskiptingu, umdæmaskiptingu. Ég var einu sinni í einni slíkri nefnd, ég held á árunum 1976-1977, og þar hafa margir ágætir menn lagt hönd að verki. Einu sinni man ég eftir því - þessi saga var mér sögð - að það var búið að vera mikið þjark um þessi málefni uppi í stjórnarráði og sýndist sitt hverjum. Þó var sú nefnd, sem þá starfaði, búin að semja töluvert langa álitsgerð. En ekki náðist samkomulag. Þá stóð einn af virðulegustu og bestu embættismönnum landsins á þeirri tíð upp úr sæti sínu og sagði: Ef ekki getur á þessu stigi orðið neitt samkomulag um þessi mál þá nenni ég ekki að vera að þessu lengur. Og hann gekk að ruslakörfu, sem var í horninu á skrifstofunni í ráðuneytinu, og reif álitið niður blað fyrir blað. Það sögðu þeir sem á horfðu að þetta hefði verið áhrifarík sjón. Eigi að síður hélt málið áfram og það heldur vissulega áfram enn í dag. En að öllu þessu athuguðu tel ég að betra sé að flýta sér hægt í þessum efnum. Ég álít og ég sé að þrátt fyrir langan tíma er margt hrátt í þessu frv. Ég tel að það þurfi, um stundarsakir, að stinga því inn í ofninn aftur og baka það betur. Þeir sem að því hafa unnið þurfa ekkert frekar að skammast sín fyrir það þó að á þessum málum verði nokkur töf en þeir sem árum saman unnu að því að breyta stjórnarskránni og fleiri málefnum í þágu lands og þjóðar. Við verðum að muna að í þessu efni ætlum við ekki að tjalda til einnar nætur. Við ætlum að nota þetta tækifæri til að efla áhrifavald byggðanna, auka vald héraðanna, treysta samstöðu héraðsbúa og reyna að byggja og móta fyrir framtíðina og heill íslenskra byggða. Umr. frestað.