Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Önnur umræða í efri deild 27. apríl (620, n. 727, 728, 738, 744, 750, 751, 752, 755, 756, 758, 768, 769, 770, 771, 772, 773, 774, 775, 776, 777, 778, 779, 780). Forseti gat þess, að hann skifti umræðunum í 3 kafla og hann tæki fyrst fyrir tekjukaflann 1.-6. gr. incl., þar næst 7- 14, gr. incl. og síðan 15.-22. gr.

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Eg get verið stuttorður um þennan kafla, því að nefndin hefir ekki gert tillögur um breytingar á honum. Það eru að eins nokkrar almennar athugasemdir, sem ég vil gera, sérstaklega um starfsemi nefndarinnar. Nefndin fékk frumvarpið til meðferðar 11. apríl síðdegis. Hún hafði lokið störfum sínum 21. apríl um miðjan dag. Nefndarálitið var búið til prentunar að morgni 24 apríl. Eg tek þetta fram til þess, að menn sjái, hvaða tíma nefndin hefir haft til starfa, af því að mér hefir heyrst á sumum þingmönnum, sem þeim þætti henni ganga verk sitt nokkuð seint. Starfstími nefndarinnar var bæði stuttur og sérstaklega óhentugur, því að mikill hluti hans féll í páskavikunni. Í öðru lagi er þess að gæta, að sömu mennirnir, sem í fjárlaganefndinni sátu, höfðu til meðferðar annað eins stórmál og stjórnarskrármálið. Þá vil ég og taka annað fram, og það er það, að alstaðar er í nefndarálitinu talað eins og nefndin væri ein, nema á tveim stöðum. Það er að eins þar, að getið er um sérstöðu nokkurra nefndarmanna. En það vóru auk þess ýmsar smáatkvæðagreiðslur í nefndinni, þar sem alt var ekki samþykt í einu hljóði. Sumt var samþykt með 4 atkvæðum, sumt með 3. Yfirleitt þykist ég mega segja, að samvinna í nefndinni hafi verið góð. Menn kostuðu kapps um að verða á eitt sáttir. Fjárlaganefndin hefir sem sagt ekki komið fram með neinar breytingartillögur við þennan kafla. Eg tel samt rétt að benda á nokkur atriði. Eg ætla að benda á, hvernig tekjurnar nú koma heim við tekjur undanfarandi ára. Nú eru þær áætlaðar 2,887,400 kr. 1906-1907 vóru tekjurnar áætlaðar 2,040,410, en reyndust 3,000,404,57. 1908- 1909 vóru þær áætlaðar 2,322,530 (að frádregnu láninu), en urðu í reyndinni 3,141,571,21; 1910 - 1911 vóru þær áætlaðar 2,930,530, en það er auðvitað enn eigi hægt að segja um, hvernig sú áætlun reynist. Nú eru þær, sem sagt, áætlaðar 2,887,400 kr. eða 40- 50 þús. kr. lægri en fjárhagstímabilið næsta á undan. Tekjur landsins hafa því aukist stórkostlega á seinni árum, en nú álíta menn líka, að komið sé að hámarkinu. Þó að nefndin eigi hér engar breytingartillögur við tekjudálkinn, skal eg þó leyfa mér að bæta hér við dálítilli athugasemd. Eg og nefndin teljum tekjuáætlanir frumvarpsins yfirleitt sennilegar og nærri réttu lagi. Það er þó einn tekjuliður frumvarpsins, sem sumir okkar álíta að sé of hár, og það er áfengistollurinn. Hann er árið 1912 áætlaður 300 þús. kr. Það er með öðrum orðum tollur af áfengi, sem er í tollgæzlu, þegar bannlögin ganga í gildi. Eg álít ekki rétt að áætla hann hærri en um 200 þús. kr. það allra hæsta. Seinna árið er gert ráð fyrir, að hann verði 30 þús. kr. Það er tollur af óáfengu öli, sem þar er átt við, og það finst mér engri átt geta náð. Við höfum dálitla reynslu að byggja á þar. Árið 1909 var allur öltollurinn rúmar 29 þús. kr., en árið 1910 ca. 27,500 kr. Það er, eftir þeirri reynslu, sem vér höfum hér, ekkert vit í að áætla hann svo háan, og sama er að segja um áfengistollinn 1912. Hann er nú ekki meira en 180 þús. kr. En þó að tekjurnar yrðu um 100 þús kr. lægri en áætlað er, er samt enginn voði á ferðum, því að í öðrum liðum er áætlunin ekki of há og á þessu þingi hafa verið samþykt lög, sem gefa 60-70 þúsund kr. tekjuauka, og önnur lög eru á ferðinni, sem gefa um 120 þús. kr. tekjuviðbót á fjárhagstímabilinu, sem sé lög um hækkun á tolli af kaffi og sykri, 1 eyri af sykri og 2 aura af kaffipundinu. Eg hygg því að áætla megi tekjur landsins um 2 milj. og 900 þús. kr. - Eg skal geta þess, að eg kem ef til vill fram með breytingartillögu við 3. umr. um að áætlunin um tekjur af áfengistolli verði færð niður. Það er að eins ein breytingartillaga komin fram við þennan kafla, frá háttv.þm. V.-Ísf. (Kr. D.) á þgsk. 776 og er það orðabreyting, sem ég hygg, að nefndin geti fallist á.

Kristinn Daníelsson Mér þótti þessi orð: „er eiga að hafast upp úr“ óviðfeldin og bera nokkuð hversdagslegan keim og vildi að eins reyna að koma betra orðfæri á þetta.

Framsögumaður (Steingrímur Jónsson) Eins og menn sjá á nefndarálitinu og á breytingartillögum nefndarinnar á þingskjölunum 727-728, hefir nefndin ráðið háttv. deild til að gera allmiklar breytingar á þessum kafla; það eru þó ekki stórvægilegar breytingar í fjárhagslegu tilliti. Það er ekki farið fram á meiri gjaldaauka, af því að nefndinni þótti fjárhagurinn nokkuð þröngur, og af þessu leiddi, að nefndin getur því miður ekki tekið til greina ýmsar fjárbænir, er henni bárust, því að það er sannast að segja, að allmikill búnki af réttmætum bænum liggur í skjalasafni þingsins, sem alls ekki hefir verið sint. Gjöldin eru í frumvarpinu áætluð 3,168,523 kr. 34 aurar. Ef breytingartillögur nefndarinnar verða samþyktar, hækka þau um 30 þúsund kr. og verða þá alls um 3 miljónir og 200 þús. kr.; þar er með öðrum orðum kominn yfir 300 þús. kr. tekjuhalli, og því miður verður hann víst meiri, ekki sízt ef það er rétt að tekjur af áfengi séu settar 110 þús. kr. of hátt. Það verður því meiri en lítill tekjuhalli á fjárhagstímabilinu. Eg gaf áðan yfirlit yfir tekjur landsins á seinustu árum, en þessar tekjur eru dálítið breytilegar, þannig að það er misjafnt, hvaða tekjugreinir hækka. Áður vóru það tollarnir, sem hækkuðu, en þetta hefir breyzt. Tollar voru 1906-1907 áætlaðir 1,216,800 kr., en reyndust 1,569,039 kr. 1908-1909 1,293,000 kr., en reyndust 1,494,874 kr. 1910-1911 vóru þeir áætlaðir 1,670,000 kr. 1912- 1913 1,450,000 kr. Tollar eru því ekki gerðir eins háir næsta fjárhagstímabil og hið fyrirfarandi, af því að menn þykjast hafa séð fyrir, að þeir hækki ekki eins mikið og áður. Í öðrum tekjugreinum er aftur „tendens“ til hækkunar, einkum fer útflutningsgjaldið hækkandi. 1906-1907 var það áætlað 130,000 kr., en varð 324.606 kr. 32 aur, 1908-1909 var það áætlað 200 þús. kr., en reyndist 398 þús. 643 hundr. kr. og 24 aurar. 1910-1911 var það áætlað 240 þús kr. og 1912-1913 300 þús. kr. Af öðrum tekjuliðum hafa símatekjur og tekjur af póstferðum oft reynst hærri en áætlað hefir verið, t. d. voru símatekjur á fjárhagstímabilinu 1906-7 áætlaðar kr. 22,500,00, en reyndust kr. 55,092,43. Á tímabilinu 1908-9 áætlaðar kr. 100,000,00, en reyndust 151,529,14, og pósttekjur voru á tímabilinu 1906-7 áætlaðar kr. 80,000,00, en reyndust kr. 197,346,43. Á tímabilinu 1908-9 áætlaðar kr. 120,000,00, en reyndust kr. 201,187,89. Eg hefi bent á þetta til þess að sýna, að við getum ekki búist við að tekjuhallinn verði teljandi minni í reyndinni en hann er áætlaður, þar sem aðaltekjulindirnar eru komnar að hámarkinu. Það má gera ráð fyrir að tekjuhallinn verði um 420 þús. kr. Upp í það er ekki annað en ca. 65 þúsund kr. tekjur af frumvörpunum um erfðaskatt, aukatekjur og vitagjald, og ef til vill má gera ráð fyrir ca. 130 þús. kr. tekjum af tolllagafrv., ef það verður samþykt á þinginu. Mismunurinn verður þá um 225 þús. kr., fyrir utan fjárveitingarnar á fjáraukalögum. Við verðum að vera við því búnir, að fjárlögin sýni þetta, þegar þau fara héðan úr deildinni, falli atkvæðin svipað því sem nefndin leggur til. Þá álít eg rétt að minnast á það, hvernig þessum útgjöldum, ca. 3,200,00 kr., er skift niður. Það eru aðallega 5 greinar fjárlaganna, sem eiga að geta sýnt, hvernig stefna þingsins í fjármálum er, nfl. 12. 13., 14., 15. og 16. gr. Að vísu eru einnig háar upphæðir í öðrum greinum, en það eru mest lögákveðin gjöld. Eg skal fyrst benda á, að öll útgjöldin á fjárlögunum voru: 1906-07 kr. 2,250,999,64 1908-09 - 2,848,642,67 1910-11 - 2,994,440,33 en verða 1912-13 ca. kr.3,200,000,00 Ef við gætum að, hvernig þessi hækkun útgjaldanna á síðastliðnum 6 árum og næsta fjárhagstímabili skiftist niður á einstakar greinar fjárlaganna, þá verður það á þessa leið: 12. gr. hækkar á þessum 4 fjárhagstímabilum úr kr. 240,000 í kr. 334 þús. með öðrum orðum hefir hækkað um tæp 50% og hefir hækkunin farið jafnt og þétt. 13. gr. var 1906-7 kr. 806,000. En þar er þess að gæta, að þá var greitt 300 þús. kr. tillag til byggingar landsímans. 1908-9 voru gjöld 13. gr. kr. 1,208,301, 1910-11 kr. 987,227, en á þessum fjárlögum, eftir því sem nefndin leggur til, kr. 1,034,300. Þessi grein fjárlaganna hefir hækkað stórum ár frá ári fram til fjárhagstímabilsins 1906-7, en síðan ekki teljandi, og jafnvel farið lækkandi nú upp á síðkastið. Þetta er athugavert, því að í þessari grein eru fjárv. til þýðingarmestu framfarafyrirtækja landsins, og ef dregið er úr útgjöldum þessarar greinar um stund, þá koma fyr eða síðar kröfur frá þjóðinni, sem ekki verður staðið á móti. Þess vegna álít eg það óheppilega fjármálastefnu, að draga úr útgjöldum þessarar greinar, því fremur sem þetta eru fyrirtæki, sem gefa töluverðar tekjur aftur, t.d. símar, vitar, póstgöngur o. fl. Eg býst við að eftirfarandi þing verði að hækka útgjöld 13. gr. til muna. En í þetta sinn hefir neðri deild ekki séð sér fært að fara hærra en þetta, rúmlega 1 miljón kr. Þá er 14. gr.; hún hefir hækkað stórum stigum: 1906-07 kr. 307,126 1908-09 - 365,950 1910-11 - 502,004 Þar var mikil hækkun alt í einu, eftir gildandi fjárlögum, og hækkunin virðist ætla að halda áfram, því að í þessu fjárl.frv. verða gjöld 14. gr., eftir till. nefndarinnar, 577,000 kr., þegar frv. fer héðan úr deildinni. Þetta er hækkun, sem ekki virðist auðvelt að stemma stigu fyrir, þar sem hún heldur áfram, án tillits til flokkaskiftingar á þingi. Sama er að segja um 15. gr. Þar voru útgjöldin: 1906-07 kr. 99,060 1908-09 - 157,140 1910-11 - 145,320 og 1912-13 má gera ráð fyrir - 163.340 Þá er 16. gr.: 1906-07 kr. 340,020 1908-09 - 336,920 1910-11 - 439,520 og 1912-13 nálægt...... - 440,000 Þar hafa því gjöldin stöðugt hækkað og má búast við, að því haldi áfram, þó að á þessu þingi hafi komið fram sú stefna að draga úr útgj. þessarar greinar. Með þessu yfirliti vildi eg sýna hv. deild, að það virðist ómótstæðilegt lögmál, að gjöldin fari stöðugt hækkandi. Þó að dregið sé úr útgjöldum einnar gr. í eitt skifti, þá hækkar þeim mun meira annarstaðar, svo sparnaðarins gætir ekki, þegar alt er lagt saman. Við þessu er ekkert að gera, enda eru engin vandræði á ferðum fyrir því. En eitt er víst, að það verður fyrst og fremst að hafa það hugfast, að tekjurnar haldist í hendur við gjöldin. Þær hafa gert það hingað til og gera það ef til vill líka þetta yfirstandandi fjárhagstímabil. En það er áreiðanlega engin von um að þær hrökkvi til á næsta fjárhagstímabili, nema þá að einhver verulegur tekjuauki fáist. Þá skal eg minnast á breytingartillögu nefndarinnar á þskj. 727. Fyrst eru tvær breytt. við 8. gr. frv. Nefndinni þótti betur fara á að nefna dagsetningu lánanna. Fyrra lánið mun hafa verið tekið 18. desember 1908, eða að minsta kosti er stimpilgjaldið borgað þann dag. Hitt lánið er tekið 26. júlí 1909, en talið frá 1. s. m. Nefndin gerir ráð fyrir, að hv. deild fallist á þessar br.t. Þá er 3. breytt. á þskj. 727 við 9. gr. frv., að í staðinn fyrir 5000-5000-10000 komi 4000-4000-8000 til Landsbankans fyrir að gegna landfógeta störfum. En þessa tillögu tekur nefndin aftur. Ástæðan er sú, að eftir að nefndin hafði gert þessa. br.t., átti gjaldk. landssjóðs tal við nefndina og sýndi henni fram á að þessi upphæð, 4000 kr. á ári, væri of lítil; þess vegna réð nefndin af að taka till. aftur. Þá er 4. br.t. á sama þskj. Þar leggur nefndin til, að hækka laun yfirskoðunarmanna landsreikninganna. Þau hafa verið 400 kr. alt frá 1875; en það eru alt of lág laun, því að verkið er vitanlega mikið og fer alt af vaxandi. Auk þess vil eg benda á, að ef launin eru of lág, þá er hætt við að endurskoðunin verði ekki eins vandvirknislega af hendi leyst og þarf að vera, og verður ef til vill töluendurskoðun. Enn fremur má benda á, að það stefnir nú alt í þá átt, að láta yfirskoðunarmenn landsreikninganna endurskoða fleira en reikninga sjálfs landsjóðs, að láta þá einnig endurskoða ýmsar aukadeildir landssjóðsins, t. d. reikninga ræktunarsjóðsins, fiskiveiðasjóðs, byggingarsjóðs, o. fl. Enda er það fyllilega rétt, því að reikningar þessara sjóða varða landið ekki minna en aðalreikningar landssjóðs. En ef störfin eru aukin til muna, þá verður líka að auka launin 5. br.t. á sama þskj. er að eins orðabreyting. Orðalagið virðist ekki rétt á liðnum eins og hann er, þar stendur: „til aðstoðar löggæzlu .... og tolleftirlits“. Tollheimtan liggur undir sýslumann í Eyjafjarðarsýslu og hann hefir tolltekjurnar. Því þykir nefndinni betra að orða liðinn á þessa leið: til lögreglueftirlits um síldveiðitímann. Auðvitað nær lögreglueftirlit einnig til eftirlits á því, að tollsvik eigi sér ekki stað. Þá er 6. brt., við 12. gr. 3., að sá liður falli burt. Nd. hefir sþ. 400 kr. styrk til hreppsnefndarinnar í Hólshreppi í Norður- Ísafj s., til þess að útvega lækni til að setjast að í Bolungavík, þó með því skilyrði, að lækninum verði greiddar 800 kr. á ári annarstaðar frá. Nefndin getur ekki fallist á þetta. Ísafjarðarlæknishérað var mjög stórt hérað áður, og þessvegna var skipaður aðstoðarlæknir á Ísafirði. Á síðasta þingi voru ennfr. teknir 4 hreppar af héraðinu og myndað nýtt hérað, Nauteyrarlæknishérað. En nefndinni sýnist alt of langt farið, ef nú á að setja 4. lækninn í þetta hérað. Nefndin vill því taka aðstoðarlækninn burt frá Ísafirði og setja hann í Bolungavík, en þó því að eins að hann fái 400 kr. þóknun á ári annarstaðar að, og býst nefndin við að héraðsbúar verði fúsir á að leggja til þá upphæð. Það er enginn vafi á því, að aðstoðarlæknirinn ætti fremur að sitja í Bolungavík en á Ísafirði við hlið héraðslæknisins. - Í sambandi við þessa tillögu nefndarinnar er 7. brt. að 3. liður 12. gr. frv. falli burt. Þá er 8. brtill. við 12. gr. 6. Þar er það gert að skilyrði fyrir styrk til augnlæknis að hann hafi ókeypis klínik handa fátækum mönnum einu sinni í viku. Hinir sérfræði-læknarnir, sem styrks njóta, eiga aftur á móti að hafa ókeypis klínik að eins tvisvar í mánuði. Nefndin vill láta eitt yfir þá alla ganga, og því leggur hún til að orðin „hinn fyrstnefndi . . . síðarnefndur“ falli burt úr athugasemdinni. Aftur vill nefndin að allir þessir læknar hafi ókeypis klínik 3 sinnum á mánuði, og út á það gengur 9. br.till. Það má ekki hafa þessa klínikdaga of fáa, því að gætandi er að þeir eru jafnframt aðallærdómsdagar nemenda á læknaskólanum, í þessum lækningagreinum. Þá er 10. br.till., að bæta við nýjum lið: styrk til að koma upp sjúkraskýlum. Þessi liður er á gildandi fjárlögum, en hefir einhverra hluta vegna fallið burt í frv. stjórnarinnar. En nefndin vill setja liðinn inn aftur. Tilgangurinn er sá, að landsjóður styðji að því, að sjúkraskýli komist smátt og smátt upp sem allra víðast. Og með því að veita 3000 kr. á ári með þessum skilyrðum, sem sett eru, má gera ráð fyrir að 2-3 sjúkraskýli verði bygð á hverju fjárhagstímabili, og gætu þá flestir læknar haft sjúkraskýli eftir svo sem 10-20 ár. En til þess að styrkurinn verði notaður, og með þeim skilyrðum, sem sett eru, má hann ómögulega vera lægri en þetta, nfl. ? af byggingarkostnaðinum. Hann var minni áður, en þá þótti naumast tilvinnandi að sækja um hann. Landlæknir skýrir frá, að það liggi fyrir 3 eða 4 beiðnir um styrk á næstu árum, og því verður ekki neitað, að bygging sjúkraskýla á læknasetrum er hið mesta nauðsynjamál og víða einasti vegurinn til þess að geta fengið almennilega lækna, og haldið þeim, því þeir vilja ógjarnan setjast að utan kauptúnanna nema þeir hafi sjúkraskýli. Þá vil eg enn minnast á eitt atriði í 12. gr. frv.: heilsuhælið á Vífilsstöðum. Það kom beiðni til nefndarinnar, frá stjórn Heilsuhælisfélagsins, um að hækka ársstyrkinn upp í 25 þús. kr. En nefndin getur ekki fallist á að hækka þennan styrk frá því sem nd. hefir ákveðið. En svo kom ennfremur beiðni um að landsjóður ábyrgist 120 þús. kr. lán fyrir hælið. Félagið hefir hugsað sér að fá þetta lán í sparisjóðnum Bikuben, og hefir fengið ádrátt um að fá það, með ábyrgð landsjóðs, til 50 ára og með 4% vöxtum. Þetta eru góð kjör og nauðsynlegt fyrir hælið að geta notað sér það. Nefndin áleit þó ekki fært að taka þessa málaleitun til greina hér í deildinni. Það er of mikið í ráðist fyrir efri deild án þess að bera sig saman við neðri deild. En eg hygg, að nefndin mundi ekki setja sig á móti þessu, ef nd. verður því samþykk. Það er svo ástatt, að það má heita óhjákvæmilegt að gera eitthvað í þessu máli. Landsjóður hefir lánað hælinu 75 þús. kr. bráðabirgðalán. Þetta á því hælið að greiða aftur, en getur það ekki nema með því að fá lán, og getur ekki fengið lán með aðgengilegum kjörum, nema gegn ábyrgð landsjóðs Þingið er því bundið í báða skó. Þessi aðferð stjórnarinnar, að lána heimildarlaust 75 þús. kr. úr landsjóði, er aðfinningarverð; en auðvitað hefði hitt líka verið ilt, að láta byggingu hælisins stansa í miðju kafi vegna fjárskorts. - Eg hefi fengið í hendur efnahagsreikning félagsins og skal leyfa mér að lesa upp nokkra liði úr honum. Tillög og gjafir hafa numið kr. 60,800 Vextir af peningum .... - 3,862. Þetta er til samans 64½ þús. kr. Auk þess hefir félagið fengið að gjöf 10 þús. kr. í einu lagi, sem ekki má snerta við, nema vöxtunum til ákveðins augnamiðs. - Annað fé til hælisins hefir verið tekið að láni, samtals kr. 248,747. Þar af 148,747 kr. í Bikuben og 100 þúsund hér, nfl. 75 þús. úr landsjóði og 25 þús. í íslenzkum bönkum. Þessu fé hefir verið þannig varið: Byggingarkostnaður . . . kr. 283,000. Vextir - 8,290. Reksturskostnaður til nýárs - 8,450. Ýmisleg útgjöld .... - 7,792. Alt til samans rúml. 307 þúsund kr. Þá kem eg að brtill. við 13. gr. 1. br.till. frá nefndinni við þessa gr. fer fram á að hækka laun aðstoðarverkfræðingsins upp í 2700 kr. Landsverkfræðingurinn álítur að í þá stöðu muni vera torvelt að fá mann, með fullkominni verkfræðingsmentun, ef launin eru lægri, og því leggur nefndin eindregið með því að þessi brtill. verði samþykt. Maður sá er nú gegnir starfa þessum hefir lofað að vera áfram, ef hann fær 2700 kr., annars ekki. Nefndin sér sér ekki fært að hækka útgjöld til vega mikið á þessu þingi, en þó verður hún að leggja til að veittar verði 20 þúsund krónur til Borgarfjarðar-brautarinnar; sérstaklega af því, að verkfræðingur landsins hefir skýrt frá, að ef þessi upphæð sé veitt, muni ekki vanta nema 10-15000 kr. til að fullgera brautina. En til þess að fá þetta fé, hefir nefndin meðal annars lagt það til, að ekki verði byrjað á Skagafjarðarbautinni fyr en síðara ár fjárhagstímabilsins, enda er vegurinn upp frá Sauðárkróki góður og hestahaldið mjög ódýrt í Skagafirði. Þá vil eg minnast á Reykjadalsbrautina. Hún er nú komin því sem næst miðja vega. Og má vafalaust sýna fram á, að hún verði töluvert ódýrari en áætlað er, líklega að hún kosti ekki yfir 85 þúsund krónur. En til hennar verður búið að verja 50 þús kr. í árslokin 1911, og vill nefndin veita til hennar 15,000 kr. fyrra árið, en 5,000 kr. síðara árið. Verði brautin ekki dýrari en 80-85 þús. kr., vantar ekki til að fullgera hana nema 10 - 15 þús. kr. og má ef til vill veita það fé á fjáraukalögum fyrir árið 1913, svo verkinu verði þá lokið og mundi það verða Suður-þingeyingum hið mesta gleðiefni. Enda er braut þessi mikið nauðsynjamál, og hygg eg að varla hafi nokkur akvegarkafli verið eins mikið notaður þegar í byrjun og þessi brautarstúfur. Enn fremur vill nefndin veita fé til brúargerðar á Öxará við Þingvöll, og hækkar því fjárveitinguna til viðhalds akbrauta um 1500 kr. fyrra árið, en steinsteypubrú á ána kostar 1500 kr. Aftur á móti vill nefndin lækka fjárveitinguna til brúargerðar á Haffjarðará um 2000 kr., því landsverkfræðingurinn hefir upplýst, að brú á ána muni ekki kosta yfir 10000 kr. Þá leggur nefndin til, að fella burt fjárveitingarnar til þjóðvega í Austur-Skaftafellssýslu og milli Hjarðarholts og Ljárskóga. Lítum vér svo á, að engin ástæða sé til að taka þessa vegakafla fram yfir aðra þjóðvegi á landinu. Þá kem eg að framlögum úr landssjóði til sýsluvega. Síðasta þing veitti til Hvammstangavegarins 5000 kr., gegn jafnmiklu tillagi frá sýslunni. Til þess að koma veg þessum í samband við þjóðveginn vantar 2,300 kr. En nefndin álítur rangt að veita fé til sýsluvega, nema því að eins, að sýslurnar leggi á móti. Og þess vegna vill nefndin ekki veita meira en 1000 kr. og á sú upphæð að nægja, ef sýslan leggur jafnmikið fé fram, því af fjárveitingu síðasta þings eru óeyddar 3-400. Næsta brtill. er um Keflavíkurveginn, að færa fjárveitinguna til hans niður, úr 7500 kr. í 5000 kr. hvort árið. Vegagerð þessari er nú svo komið, að búið er að leggja rúmar 26 rastir, en eftir eru 14 rastir. Af fjárveitingunni fyrir yfirstandandi fjárhagstímabil er óunnið fyrir 15000 kr. Verði nú veittar 15000 kr., er það sama sem að til þessara 14 rasta verði veittar samtals 45,000 kr. eða fullar 3,200 kr. fyrir hverja röst. Er það óþarflega mikið og eru akbrautirnar varla svo dýrar, og þessi vegur þó 1 alin mjórri 20 þús. kr. fjárveiting hlýtur að nægja til að lúka við veginn alla leið til Keflavíkur. Þá er brtill. um að í staðinn fyrir til gufuskipafél „Thore“ komi til gufuskipaferða. Eins og kunnugt er, eru skiftar skoðanir um það, hvort „Thore“-samningurinn sé gildur eða ekki, en hvað sem því líður, þá telur nefndin heppilegast að fjárveitingin sé ekki bundin við nafn. Það gefur stjórn landsins frjálsari hendur, enda er auðsætt, að hugsast getur að einhverjir þeir atburðir komi fyrir, að samningurinn hætti að gilda og á stjórnin þá að hafa heimild til að semja við einhvern annan um ferðirnar. Þá leggur nefndin til, að hækkaður sé styrkur Faxaflóabótsins úr 12 upp í 14 þúsund. Nefndin hefir haft reikning félagsins með höndum og sýnir hann, að útgjöldin hafa orðið 39 þúsundir, en tekjurnar, fyrir utan landssjóðsstyrkinn, að eins 28 þúsund, og er því augljóst, að félagið hlýtur að vera í kröggum, því innborgað hlutafé er 28,000 kr., en skuldirnar um 48 þús. Hinsvegar er báturinn bráðnauðsynlegur fyrir póstflutningana, og spara póstsjóði ekki alllítið fé árlega. Þá leggur nefndin til, að fjárveitingin til starfrækslu loftskeytasambands til Vestmannaeyja falli niður, og er það sjálfsögð afleiðing af meðferð háttvirtrar deildar á tilsverandi lið í frumvarpi til fjáraukalaga fyrir árin 1910 og 1911. Laun vitavarðarins við Elliðaeyjavitann leggur nefndin til að lækka niður í 400 kr., eins og þau voru í frv. stjórnarinnar. Hann hefir haft 200 kr. og virðist þessi hækkun nægileg. Fyrir lækkuninni á launum vitavarðarins á Siglunesi var gerð grein við umræðumar um fjáraukalögin, og er því óþarft að tala um það hér. En aðalbrt. nefndarinnar við þennan kafla 13. gr., er að fella burt vitann á Bjargtöngum, en veita í þess stað fé til að reisa vita í Flatey á Skjálfanda. Bjargtangavitinn er algerlega óundirbúinn og allsendis óvíst að umsjónarmaður vitanna álíti þörf á að hafa þar stóran vita, þegar hann rannsakar það mál. Eins líklegt, að þar sé nóg að hafa litla lukt eins og t. d. á Langanesi. Um Flateyjarvitann hefir verið gerð áætlun og var það eini vitinn, sem stjórnin tók upp í frumvarpið, en svo feldi nd. hann í burtu. Með þessum vita mælir það sérstaklega, að hann er innsiglingarviti á Eyjafjörð og að með honum og vitunum á Skaga og Kálfshamri er fengið sæmilega fullkomið vitakerfi fyrir siglingar fyrir öllu Norðurlandi, frá Langanesi vestur undir Horn. Þá kemur 14. gr. Nefndin ræður hinni háttvirtu deild til að fella athugasemdina við A b 2, um húsaleigustyrk til presta í kauptúnum. Það er algerlega gagnstætt tilgangi prestlaunalaganna, að veita þennan húsaleigustyrk. Lögin ætlast til að laun þau, sem þar eru ákveðin, séu sæmilega há, en þetta gæti dregið slæman dilk á eftir sér, ef samþykt væri. Þá leggur nefndin til, að athugasemdin við A b 4 falli einnig burtu, en hún er um prestmötu á Grund í Eyjafirði, er greiðist nú prestinum í Grundarþingum og Akureyrarpresti, en með athugasemdinni er hún lögð til Grundarkirkju. Það virðist óviðeigandi að gera hér undantekningu, og það þó kirkja þessi sé hin veglegasta. Þá kem eg að aðalbreytingartillögunni við þessa grein og það er viðvíkjandi háskólanum. Meiri hluti nefndarinnar leggur til, að fjárframlag til háskólans sé veitt hér í samræmi við fjáraukalögin, þar sem ákveðið er að skólinn skuli verða settur á stofn 17. júní í ár og taka til starfa 1. október. Af þessu leiðir hækkun um 30,620 krónur á fjárhagstímabilinu og er aðalhækkunin fólgin í því, að laun til kennaranna hækka frá því sem nú er greitt til hinna þriggja hærri skóla um 13800 kr. á ári, eða 27600 kr. á fjárhagstímabilinu. Er það sumpart launahækkun, en sumpart laun hinna nýju kennara. Þá er lagt til að námsstyrkur og húsaleigustyrkur sé hækkaður um 1280 kr. á ári eða um 2560 kr. á fjárhagstímabilinu. Enn fremur er lagt til, að styrkur til útgáfu kenslubóka sé hækkaður um 2000 krónur á fjárhagstímabilinu, eða um 1000 krónur á ári. Svo er ætlast til að styrkur til bókakaupa og ýmislegs hækki upp í 2009 krónur á ári, og er þá hækkunin alls 33,860 kr. Aftur sparast 3240 krónur í húsaleigu o. fl. við það að skólarnir færast saman, og verður þá aukinn kostnaður að öllu samantöldu 30,620 kr Þess skal getið, að nefndin er öll sammála um það, að hækka beri námsstyrkinn og styrk til bókaútgáfu. Aftur á móti er nefndin ekki sammála, hvort háskólinn skuli taka til starfa þegar næsta haust, en það atriði verður væntanlega nánar skýrt undir umræðum málsins. Í athugasemdinni við þennan lið er það tekið fram, að húsaleigustyrk og námsstyrk megi að eins veita reglusömum og efnilegum nemendum, og fari húsaleigustyrkurinn ekki fram úr 80 kr. og mesti námsstyrkur sé 280 kr. Getur enginn nemandi þannig fengið meira en 360 kr. styrk alls, eða 40 kr. fyrir hvern námsmánuð. Þá er breytingartillaga við B IV, að nokkur orð athugasemdarinnar falli burt. Þetta er að eins orðabreyting, sem leiðir af því sem að framan er sett. Þá eru 35. og 36. breytingartillögurnar, þar sem farið er fram á að hækka liðinn B V a um 400 krónur hvort árið, og er sú hækkun ætluð til persónulegrar launaviðbótar handa 3. kennara Akureyrarskóla. Laun hans eru lág og maðurinn er roskinn og þessarar launahækkunar maklegur. Breytingartillaga 27. er að eins orðabreyting. Þá er 38. breytingartillagan um kvennaskólann í Reykjavík. Nefndin viðurkennir að kvennaskólann í Reykjavík beri að styrkja, þar sem hann er í blóma og til mikils gagns fyrir Reykjavík og jafnvel alt landið. En þar sem þetta er privatskóli, virðist nefndinni rétt, að krafist sé fjárframlags annarstaðar að, til móts við landssjóðstyrkinn, og væri ekki illa viðeigandi, að skólagjalds væri krafist af námsmeyjunum, einkum hinum efnaðri. En þó ekki verði gerð svo mikil breyting, þá telur nefndin, að ekki sé farandi fram á minna tillag en 1500 kr. annarstaðar frá. Þá er Blönduóss skólinn. Nefndin leggur til að liðurinn B VIII a 3 falli niður og er það í samræmi við, að ekki var veitt til byggingar þessa skóla. Að öðru leyti hefir nefndin enga afstöðu tekið til þessa máls. Þá hefir nefndin orðið að gera redaktionsbreytingu á 14. gr. B. VIII, þar sem svo illa hefir verið gengið frá þessum lið, að hann í er lítt skiljanlegur. Breytingin er í því fólgin, að koma betra skipulagi á niðurröðun undirliðanna. Nefndin hefir orðið ásátt um að veita til unglingaskóla Ásgríms Magnússonar í Reykjavík alt að 500 kr. hvort árið, þar sem hún hefir fengið upplýsingar um, að hann sé vel útbúinn, og til þess, að hann njóti jafnréttis við slíka skóla, er einstakir menn stofna utan kaupstaðanna. Þá er 46. breytingartillaga, þar sem nefndin fer fram á, að lækkað sé tillag til Flensborgarskólans úr 7000 krónum í 6000. Nefndin lítur svo á, að þetta sé ríflegt tillag til þess skóla, sem ekki er landsskóli. Sá styrkur hefir verið altof hár í samanburði við styrk til annara skóla. Eftir síðasta reikningi þessa skóla hafa rúmar 5000 krónur gengið til kenslu og ýmsra útgjalda við skólahaldið, en 2000 krónur hafa gengið til vaxta og afborgana af skuldum skólans. Skólinn ætti því vel að geta komist af með 6000 króna styrk. Ef Flensborgarskólinn er borinn saman við aðra skóla, sem honum eru líkastir, svo sem kvennaskólana og unglingaskóla, þá er þar farið öllu ósparara með fé, og laun við hann eru tiltölulega há. Þessi skóli er líka að verða meir og meir skóli fyrir Hafnarfjörð og nærliggjandi sveitir, og því ætti að koma styrkur frá þeim sveitum, til móts við landssjóðsstyrkinn, enda er skólinn upphaflega gefinn því héraði. Ef 6000 krónur eru veittar til þessa skóla, þá má telja það mjög ríflegan styrk. Mér hefir verið næst skapi að gera það að skilyrði, að skólinn væri styrktur annarstaðar að. En að sjálfsögðu verða Hafnfirðingar og nærsveitirnar að hlaupa undir bagga hér, ef skólanum nægja ekki þessar 6000 krónur. Fram að 1909 hafði þessi skóli ekki meira tillag frá alþingi en 4000-4500 krónur, og komst af með það. Þá hefir nefndin fallist á, að færa upp styrkinn til sundkenslu utan Reykjavíkur um 200 krónur á ári og felst hin háttvirta deild væntanlega á þá breytingu. Loks er styrkur til leikfimisnáms handa sveitastúlkum, og leggur nefndin til, að sá styrkur sé bundinn við nafn ungfrú Ingibjargar Guðbrandsdóttur. Verði breytingartillögur nefndarinnar við þessa grein samþyktar, þá aukast gjöldin um 21,800 krónur. Eg hefi þá farið nokkrum orðum um helztu breytingartillögur nefndarinnar, og vil þá með örfáum orðum athuga þær breytingartillögur, sem einstakir menn hafa borið fram, og er þá fyrst breytingartillagan á þingskjali 771 við 12. grein um 700 kr. launaviðbót til héraðslæknisins á Hólmavík, til þess að ferðast um sitt eigið hérað. Nefndin álítur, að ekki geti komið til mála að veita honum launaviðbót þá, sem hér er farið fram á. Annað mál væri að veita lítinn lækningastyrk í fjárlögunum til fjarlægustu hreppanna, svo sem Öræfingum var veitt. Eg vildi þá gera að skilyrði fyrir slíkri fjárveitingu, að hið nýstofnaða Reykjarfjarðarhérað yrði lagt niður, og mundi þá með ánægju gefa styrknum atkvæði mitt. Þá er breytingartill. á þingskjali 775, um að styrkurinn til Önnu Magnúsdóttur verði hækkaður um 500 krónur. Nefndin hefir fallist á, að láta þennan styrk halda sér óbreyttum, en vill á hinn bóginn ekki hækka hann. Telur annars varhugavert, að styrkja sjúklinga á erlendum sjúkrahúsum, þegar þeir eru sendir af einstökum mönnum, og eru í nefndarálitinu tekin fram skilyrði fyrir þessari fjárveitingu. Þá er breytingartill. á þingskjali 780, frá háttvirtum þingmanni Akureyrarkaupstaðar. Þessa breytingartillögu getur nefndin ekki fallist á. Hún kemur í beina mótsögn við það, sem nefndin hefir haldið fram, sem sé, að nefna ekki Thorefélagssamninginn í þessum lið. Enda lítur meiri hluti nefndarinnar svo á, að Thorefélagið eigi ekki að fá sérstaka borgun fyrir flutning á pósti. Breytingartillögunni á þingskjali 770, frá háttv. þingmanni Strandamanna, er nefndin algerlega mótfallin, og sér enga ástæðu til, að nú sé verið að leggja sérstaklega fé til þjóðvegar þess, sem þar er um að ræða. Á fjárlögunum 1908-1909 var veitt fé til þessa vegar, 3000 kr. fyrra árið. Annars væri heldur þörf á, að hækka tillag til þjóðvega alment, og gæti þá stjórnarráðið varið því, þar sem mest væri þörfin. Á þingskjali 774 er breytingartillaga frá háttvirtum þingmanni Vestur-Ísfirðinga og er þar farið fram á, að veitt sé til talsíma frá Ísafirði að Suðureyri í Súgandafirði 80% af öllum kostnaði við hann, í stað 66%, er farið var fram á, er þetta var til umræðu við meðferð fjáraukalaganna. Síðan hafa tveir atburðir orðið, sem áhrif hafa á þetta mál. Fyrst er það, að búið er að fella Vestmannaeyjasímann, sem á að ganga á undan þessum síma, og er miklu arðvænlegri, og í öðru lagi liggur fyrir þinginu frumvarp til laga um lagningu síma. Það er nú í neðri deild, en vænta má, að það fái góðan byr gegnum þingið. Nefndin leggur því á móti þessari breytingartillögu. Breytingartillaga á þingskjali 756, frá háttvirtum þingmanni Skagfirðinga, fer fram á, að eftir tölulið A b 5 komi nýr liður: Til greiðslu álags á Viðvíkurkirkju fyrra árið 400 kr. Nefndina vantar allar upplýsingar um þetta mál, og er því ekkert hægt um það að segja að svo komnu. Þá er breytingartillaga á þingskjali 772, frá háttvirtum þingmanni Vestur-Ísfirðingar þess efnis að lækkað sé tillag til unglingaskóla utan kaupstaða úr 8000 krónum í 7000 krónur, en veita svo unglingaskólanum á Núpi í Dýrafirði 1200 hvort árið, á nýjum lið B VIII b 7. Nefndin getur alls ekki fallist á þessar breytingar, og vill aðvara deildina um að taka hér einn unglingaskóla fram fyrir annan. Hér hefir í einu lagi verið veitt til allra unglingaskóla, og er sjálfsagt að þeir keppi um þann styrk. Núpsskóli á engin sérréttindi að fá fram yfir aðra skóla, og væri mjög óréttlátt, að taka hann út úr. Enda hefir þessi skóli svo ötulan og góðan forstöðumann, að telja má víst, að hann fái allríflegan styrk af þessum 8000 krónum, sem veittar eru til unglingaskóla. Loks er á þingskjali 779 breytingartillaga, um ferðastyrk handa Birni Jakobssyni leikfimiskennara, til þess að sækja alþjóðamót um líkamsuppeldi, 300 krónur fyrra árið. Þessari málaleitun fylgja beztu meðmæli forstöðumanns fræðslumálanna. Maður þessi er kennari við kennaraskólann hér og álitinn mjög efnilegur. Leggur nefndin með að þessi breytingartillaga verði samþykt. Eg skal svo ekki segja meira að sinni er enda orðinn nokkuð langorður.

Gunnar Ólafsson Eg á enga breytingartillögu við þennan kafla, en það er þó ýmislegt, sem mér finst athugavert litið við breytingartillögur nefndarinnar, þó eg vilji ekki álasa nefndinni fyrir það, sem mér finst miður fara. Það er svo hér sem oftar, að sitt sýnist hverjum. Maður verður að virða viðleitni nefndarinnar til þess að leiðrétta misfellur þær, sem voru á fjárlögunum frá háttvirtri neðri deild og með tilliti til þess að fjárhagurinn er ekki góður hefir hún sjálfsagt haft huga á því að spara útgjöldin. Mér hefir þó fundist háttvirt nefnd helzt til sparsöm að sumu leyti, og kannske full ríf að öðru; um þetta má raunar þrátta, en eitt atriði vildi eg þó benda á, sem miður viðeigandi, það er 17. breytingartillaga nefndarinnar við 13 gr. B. III. 4, að feldur sé niður þjóðvegurinn í Austurskafta-fellssýslu, svo og þjóðvegurinn milli Hjarðarholts og Ljárskóga. Háttvirtur framsögumaður tók það fram, að nefndin hefði þá skoðun að flutningabrautir ættu að sitja í fyrrirrúmi fyrir þjóðvegum, og því yrðu þeir að bíða fyrst um sinn, og bar hann þar fyrir sig álit verkfræðingsins. Það er rétt að verkfræðingurinn hefir þessa stefnu og skal ég ekki deila um það, en þótt flutningabrautir sé sjálfsagt og réttmætt að styðja, þá er það engu síður um þjóðvegi, að minsta kosti að nokkru leyti. Það er óviðfeldið, sem nefndin leggur til um þjóðvegi, er hún vill ekki sinna þeim, því þó að hún vildi leggja mesta áherzluna á flutningabrautirnar, þá eiga þó þjóðvegirnir einhvern rétt á sér. Austur Skaftafellssýsla hefir ekki hingað til verið kröfuhörð, enda ekki hlotið mikið úr landsjóði, svo ég viti, og því fremur virðist sanngjarnt að þetta fái að standa, eins og háttvirt neðri deild hefir gengið frá því. Þessi vegur er mjög nauðsynlegur að sögn kunnugra manna, og er sjálfsagt að hlynt sé að öllum héruðum landsins og bætt úr, þar sem þörfin er mest. Eg vildi því leyfa mér að leggja það til, að þessi uppástunga nefndarinnar nái ekki fram að ganga, sérstaklega að því er kemur til Austur Skaftafellssýslu. Eins og ég tók fram í upphafi, hefi ég ekki komið fram með neina breytingartillögu við þennan kafla og mun því ekki verða langorður, en vil aðeins benda lítillega á fá atriði. Eg felli mig vel við athugasemd nefndarinnar um gufubátsferðir og mótorbáta. Að eins vil eg skjóta því til hinnar háttvirtu nefndar, hvort hún vilji ekki bæta aftan við athugasemd sína að ferðaáætlanirnar verði samdar í samráði við sýslunefndirnar, sem hlut eiga að máli. Sýslunefndirnar eru kunnugri, hvernig til hagar og geta betur ákveðið, hvernig ferðum skuli haga, en stjórnarráðið, og tel eg því réttmætt, að þær hefðu að nokkru frumkvæði um ferðirnar. Þar sem nefndin leggur til að liðurinn um starfrækslu loftskeytasambands milli Reykjavíkur og Vestmannaeyja falli niður, þá er það í samræmi við það að fjárveitingin til loftskeytasambands félli niður í fjáraukalögunum. Eg mæli með að þessi liður sé þó látinn standa enn, þar sem ekki er óhugsandi, að til loftskeyta verði veitt. Frumvarpið er einmitt nú til umræðu í háttvirtri neðri deild. Þó að það mál komi lítið við mig, þá kann eg illa við þetta skilyrði fyrir fjárveitingu til kvennaskólans í Rvík, að 1500 kr. komi annarstaðar frá. Eg veit ekki, hvaðan það fé ætti að koma. Og að hinu leytinu álít eg ekki sanngjarnt að heimta fé til skólans á þennan hátt, því það er í rauninni sjálfsagt, að landið leggi fram fé til mentunar kvenna, engu síður en karla; það horfir engu síður til þjóðþrifa. Sömuleiðis vil eg geta þess, að eg felli mig ekki við, að styrkurinn til Blönduósskóla verði feldur niður. Mér finst það hálf óviðkunnanlegt, að enginn slíkur skóli sé til á Norðurlandi, og þessi skóli hefir verið til mikils gagns og hefir verið rekinn með miklum dugnaði og kostnaði af hálfu sýslunnar. Eg held, að það sé rétt að veita þennan styrk til að halda áfram skólanum, því að sýslubúar munu vera einráðnir í því að byggja hann upp aftur. Eg vildi að eins taka þetta fram, að eg álít heppilegra að komast að annari niðurstöðu í þessum efnum.

Kristinn Daníelsson Eg ætla að eins að minnast á nokkrar breytingartillögur, sem eg hefi komið með, og skal vera eins stuttorður eins og eg get. Þá er fyrsta brtill. á þingskjali 775, að hækka styrk til Önnu Magnúsdóttur úr 1000 upp í 1500 kr. Eg er nákunnugur gangi þessa máls frá upphafi. Fósturföður stúlkunnar þótti upphæðin, sem neðri deild vildi veita, mjög svo skorin við nögl, og hefir hann beðið mig að reyna að koma fram leiðréttingu á þessu máli. Kostnaðurinn við veru stúlkunnar á ljóslækningastofnuninni í Khöfn var yfir 3000 kr., og hefi fósturfaðir stúlkunnar borgað þann kostnað einn. En því var svo varið, að hann hafði gjört sér von um að fá nokkuð af kostnaðinum endurgreitt úr landssjóði samkv. 77. og 78. gr. fátækralaganna frá 1905. Fyrst þegar barnið fór, var álitið að það þyrfti ekki að vera nema stuttan tíma, 2 til 3 mánuði. En það reyndist svo, að tíminn varð miklu lengri. Eg skal enn fremur geta þess, að tveir sýslumenn í Hafnarfirði hafa hvor á eftir öðrum lýst því yfir afdráttarlaust, að viðkomandi fósturfaðir og sveitarfélag mundu ekki þurfa að borga nema þessar tilteknu 200 kr., en afgangurinn mundi verða greiddur úr landsjóði. Og í því trausti var barnið látið vera svona lengi á lækingastofnuninni. Eg veit til þess, að fleiri lögfræðingar hafa látið í ljósi þá skoðun, að endurborgun mundi fást úr landsjóði með því að fara í mál. En maðurinn er fátækur og treystist ekki til þess að bera kostnað af máli þessu. Eg hefi ekki getað borið mig saman við nefndina um þetta, og eg skal geta þess, að eg var ekki búinn að lesa nefndarálitið, þegar eg kom fram með tillöguna. Neðri deild hefir veitt 1000 kr. og fjárlaganefnd efri deildar hefir sett það að skilyrði, að fénu væri að eins varið til áfallandi lækningakostnaðar, en ekki til greiðslu þess kostnaðar, sem þegar er áfallinn. Svo að viðkomandi fósturfaðir á ekki að fá neinar bætur upp í tilkostnað sinn, þrátt fyrir það, að hann er kominn í sökkvandi skuldir einmitt fyrir það, hve miklu hann hefir orðið til að kosta til lækningar barninu. Sjúklingurinn var búinn að vera 2 1/2 ár á stofnuninni, og kom þá hingað til þess að dvelja hér um tíma, því að lækningunum er svo hagað, að sjúklingarnir þurfa að hafa nokkra hvíld á milli. Það var ætlast til að barnið yrði hér fram yfir nýjár, en þá skrifaði læknirinn við ljóslækningastofnunina beint eftir því, með því að ekki mætti dragast að byrja á lækningunum aftur. Þá var stúlkan aftur látin sigla í því trausti, að nokkur styrkur mundi fást úr landssjóði. Eg hefi komið með þessa tillögu eftir tilmælum fósturföður barnsins og vil mæla sem bezt með því að styrkurinn sé rífkaður nokkuð. En verði það ekki gjört, þá finst mér þó að að allra sízt megi setja þetta skilyrði, að fósturfaðir barnsins megi ekki njóta afgangsins, ef þessar 1000 kr. skyldu gera betur en að hrökkva fyrir áfallandi kostnaði Þá er næst brtill. mín á þingskjali 774 við 13. gr. D. II. um talsíma frá Ísafirði til Suðureyrar í Súgandafirði. Eg þarf ekki að fjölyrða um þetta nú, því að eg talaði um það þegar fjáraukalögin voru til umræðu. Eg skal að eins minnast á það atriði að í tillögunni er gert er ráð fyrir 20% kostnaðarins frá héraðsbúum. Til þessa liggju þau drög, að þegar Ísafjarðar - Patreksfjarðar síminn var lagður, þá var samkomulag milli landsímastjóra og héraðsins, að héraðsbúar legðu til 20% af kostnaðinum, en allur kostnaðurinn er áætlaður 100,000 kr., svo að héraðsbúar áttu að leggja til 20,000 kr. En svo reyndist áætlunin svo rífleg, að kostnaðurinn við símalagninguna varð ekki nema 75,000 kr. Eigi að síður voru héraðsbúar látnir leggja til jafn-mikið, eins og gjört var ráð fyrir í fyrstu eða 20,000 kr., það er að segja miklu meira en 20%. Nú höfðu sýslubúar falið mér að reyna að að fá uppgjöf á þessu. Það fer eg samt ekki fram á, en hitt þykir mér sanngjarnt, að þeir fái í þess stað að sleppa með 20% af kostnaðinum við Súgandafjarðarsímann. Eg hefi talað um þetta við landsímastjórann og hann var þessari tillögu meðmæltur. Eg skal þá ekki fara fleiri orðum um þetta. Mér skildist svo, að fjárlaganefndin væri því meðmælt um daginn að taka þessa fjárveitingu upp í fjárlögin, þó að hún vildi ekki setja hana inn á fjáraukalögin, og í því trausti kem eg nú með þessa tillögu. Þá er breytingartill. um fjárveitingu til skólans á Núpi. Háttv. framsögumaður sagði, að þessi unglingaskóli hefði ekkert fram yfir aðra slíka skóla, en það er ekki rétt. Það hefir verið lagt meira til hans en alment gerist. Bygt gott hús og gjörð fleiri mannvirki, meðal annars er þar gróðrarreitur, sem er notaður við kensluna. Og forstöðumaður skólans er nýtur maður og þjóðkunnur og hefir sýnt mikinn dugnað og ósérplægni í því að koma skólanum í gott horf. Því held eg, að það sé góð trygging fyrir því, að styrk til þessa skóla sé ekki á glæ kastað. Enda hygg eg að nefndin óttist það ekki, heldur mun henni miklu fremur ganga til sparnaður á landsfé, sem auðvitað er nauðsynlegur innan hæfilegra takmarka. Þetta eru þá þær breytingartillögur, sem eg hefi komið með. En eg get ekki látið vera að minnast á nokkur önnur atriði, sérstaklega það sem nefndin leggur til um Keflavíkurveginn. Nefndin vill lækka tillagið til hans úr 7500 kr. niður í 5000 hvort árið og hyggur að meira muni ekki þurfa. Eg skal taka það fram, að eg hygg að það hafi verið þegjandi samkomulag, eftir að héraðið bauðst til að leggja fram helming af kostnaði við þennan veg, að þingið ætlaði sér ekki að sleppa hendi af honum, fyr en hann væri fullgerður en þess áætlun nefndarinnar um kostnaðinn tel ég alveg óvísa. Og þó að ekki þyrfti alla upphæðina, þá næði það ekki lengra og væri ekki eytt því sem umfram væri. Framsögum. sagði, að eftir væru að eins 14 kílómetrar og kann vera að það sé rétt, mér er það ekki fyllilega kunnugt; en hitt get ég sagt með vissu, að það er áreiðnalega engin furða þó hann sé dýr. Og einmitt þetta, að héraðsbúar hafa umyrðalaust viljað leggja á sig helming kostnaðarins þó vegurinn væri svona dýr, það sýnir bezt, hver þörf hefir verið á þessum vegi. Því það mun hafa verið álit flestra, að þetta væri vegur, sem landsjóður ætti að leggja einn. Það horfði svo við, þegar vegaplanið var gjört, að þá var ein einasta sýsla á landinu , sem ekki var nefnd, Gullbringusýsla. En þetta hérað átti auðvitað að fá sinn hlut af landsjóðsvegum eins og aðrir. En sem sagt, héraðsbúar álitu þennan veg svo ómissandi að þeir vildu vinna til að leggja á sig helming kostnaðarins. Nefndin vill nú að vísu veita næga upphæð til þess að ljúka við veginn, en álítur að þessi upphæð, sem hún stingur upp á, sé nóg. En eg vil benda á, að það væri illa farið, ef fjárveitingin skyldi svo ekki hrökkva til. Hitt gerði lítið til, þó hún væri óþarflega rífleg. Og undir engum kringumstæðum ætti að veita að eins 5000 kr. hvort árið. Ef upphæðin ætti öll að vera 10,000 kr., þá vildi ég heldur kjósa 7000 kr. fyrra árið og 3000 kr. seinna árið. Eg skal játa, að þar sem landsjóður hefir lagt til þessa vegar, þá hefði verið réttara að endurskoða vinnureikninga betur fyrir landsjóðs hönd. Eg hefi endurskoðað þessa reikninga, en með því að mig brestur þekkingu í þessum efnum, þá hefir það verið mestmegnis að eins tölu endurskoðun. En þar sem sá maður, sem hefir staðið fyrir verkinu, er duglegur maður og ráðvandur, þá er eg sannfærður um að vegurinn hefir orðið svona dýr eingöngu vegna þess, hve erfitt hefir verið að gera hann. Vegurinn liggur yfir hraunstorku og hefir því orðið að flytja ofaníburð í veginn langar leiðir að. Því er ekki hægt að bera þennan veg saman við aðra vegi, að því er dýrleika snertir. Eg hefi víða farið um landið og hefi aldrei farið um eins slæman veg og þarna var áður. Eg var í fyrstu alveg hissa að svona vegur skyldi vera til. Eg vona, að þessi fjárveiting verði látin standa, eins og hún er nú í fjárlagafrumvarpinu. Það er ekki neitt í húfi, þótt hún reynist of há, og það mun ekki vera tilætlun þingsins að sleppa hendinni af þessu verki fyrri en það er búið. Háttv. framsögum. sagði, að það hafi óvíða verið eins mikil gleði yfir vegagjörðum eins og yfir vegi, sem hann nefndi í Þingeyjarsýslu, en eg get sagt það sama hér, því menn hafa víst óvíða verið eins glaðir yfir nýjum vegi eins og héraðsbúar voru yfir vegi þeim sem hér er um að ræða. Þá skal eg minnast á br.till. nefndarinnar 46. lið á þingskj. 127, þar sem nefndin vill lækka styrk til Flensborgarskólans úr 7000 kr. í 6000. Framsögumaður taldi það vera sanngjarnt, að sveitarfélagið legði nokkurn styrk til þess skóla, því að skólinn væri aðallega fyrir Hafnarfjörð; þetta er ekki rétt; nemendur í skólanum eru víðsvegar af landinu og svo mikil aðsókn að honum, að umsóknunum verður tæpl. fullnægt. Framsögumaður fann einnig að því, að kennurunum væri borgað óþarflega hátt kaup. Það hefir frá upphafi verið vandað vel til kennara við þennan skóla, og þá verður ekki komist hjá því að borga sómasamlega. Og borgunin er sannarlega ekki ofmikil. Til dæmis hefir 2. kennari ekki haft nema 700 kr. og er það algerlega óboðleg upphæð til að lifa af, enda mun nú nýlega vera búið að hækka laun hans upp í 850 kr. á ári og er það sízt of mikið. Hvað það snertir að sveitarfélagið eða sýslusjóður ætti að leggja eitthvað til skólans, þá mundi eg manna fyrstur vilja styðja að því, því að eg álít skólann gera hið mesta gagn. Eg mundi með ánægju leggja það til, að skólinn fengi styrk úr sýslusjóði, ef það væri hægt. En eg tel sýslusjóðinn alls ekki færan um það að bæta á sig útgjöldum, því að hann er allt af hlaðinn af öðrum skuldum. Enda er skólinn til þess fallinn, að njóta styrks af landssjóði, og vona eg að háttvirt efri deild fari ekki að draga úr þeirri upphæð, sem neðri deild hefir ánafnað honum. Eg skal ekki þreyta háttv. deildarmenn með lengri ræðu; eg skal játa, að allar tillögur mínar ganga í þá átt að hækka útgjöldin og fellur mér það illa. Eg tek undir, að það er nauðsynlegt að tekjur og gjöld á fjárlögunum standist nokkurnveginn á. En hins vegar skal eg benda á, að það er ekkert undarlegt, þótt útaf því kunni að bregða, þegar eins stendur á eins og nú, að veruleg breyting á skattalögum landsins stendur fyrir dyrum. Það er ekki furða, þótt erfitt sé um fjárhaginn, meðan svo stendur á, og í sjálfu sér ekkert hættulegt. Í því trausti vil eg mæla sem bezt með tillögum mínum að háttv. deild leyfi þeim framgang að öllu leyti eða svo miklu leyti sem hún sér sér fært.

Jósef Björnsson Eg hefi leyft mér að koma með lítilfjörlega brtill. á þingskj.756 um að tekið sé upp í 14. gr. fjárlaganna greiðsla álags á Viðvíkurkirkju. Háttv. framsögum. gat þess, að nefndin hefði ekki viljað taka afstöðu til þessarar tillögu af því, að hún hefði ekki sett sig inn í ástæðurnar fyrir henni. Eg vildi því með fáum orðum lýsa afstöðu þessa máls. Eg gæti að vísu látið mér nægja að vitna til þess sem eg sagði á þinginu 1909 og sem stendur í Alþt. 1909, 122-123, en með því, að mér skildist að háttv. framsögum. ekki muna vel til þessa, vil eg leyfa mér að taka upp aftur aðalatriði málsins. Þetta álag er svo til komið, að þegar Hofstaðaþing voru lögð niður árið 1861, þá voru makaskifti höfð á Hjaltastöðum og Viðvík og Viðvík gerð að prestsetri. Ári síðar, 1862, var kirkjan í Viðvík tekin út, og á hana lagt 200 ríkisdala álag. Þessa álags hefir verið krafist aftur og aftur af hlutaðeigendum, fyrst við Helga biskup Thordersen, síðan við Pétur biskup Pétursson og enn fremur við Hallgrím biskup Sveinsson, sem allir virðast hafa verið málinu hlyntir, en ekki getað komið því fram. Þegar nú fyrir nokkru, er söfnurinn tók við kirkjunni, var enn á ný gerð tilraun til að fá álagið greitt. Urðu um þetta talsverðar bréfaskriftir í gegnum prófastinn í Skagafjarðarprófastsdæmi til Hallgríms biskups Sveinssonar, og núverandi biskups. Af þeim málaleitunum varð þó ekki annar árangur en sá, að Þórhallur biskup Bjarnarson mælti með því, að þetta tillag yrði veitt, bæði sökum þess að þetta væri sanngirniskrafa og að kirkjan væri orðin hrörleg og fátæk. Mál þetta var tekið til athugunar í fjárlaganefnd háttv. neðri deildar á þinginu 1909, og eg hefi ástæðu til að ætla, að það hafi fengið samþykki nefndarinnar, því svo hefir einn nefndarmanna skýrt mér frá, en fyrir gleymsku komst tillagan ekki í brtill. nefndarinnar. Fyrir þá sök flutti eg brtill. 1909 hér í þessari háttv. deild um að álagið yrði greitt, en hún náði þá ekki samþykki, sökum þess, að fjárlaganefndin taldi réttast að stjórnin tæki greiðsluna á fjárlagafrumvarp sitt. En þetta hefir fráfarin stjórn ekki gert. Eg hefi þess vegna leyft mér að bera hana fram hér, enn á ný, þótt bezt hefði verið að hún hefði komið frá stjórninni. Nú hafa verið bréfaviðskifti um þetta mál síðan á þingi 1909. Þannig hefi eg 2 bréf í höndum frá biskupi til stjórnarráðsins, dags. 23. Apríl 1910 og 22. Sept. s. á., þar sem biskup mælir eindregið með því, að þetta álag verði greitt og að stjórnin taki það í fjárlagafrumvarp sitt. Í bréfi sínu 22. Sept 1910 farast biskupi þannig orð, að ætla má að hann telji kröfu safnaðarins fullkomlega réttmæta, og skal eg með leyfi forseta lesa lítinn part úr því bréfi: „Úttektin frá 30. Júní 1862, sem löglega skuldbatt afhendanda til álagsgreiðslunnar, er nú í Landskjalasafni í bréfum og úttektum Hegranesþings 1851-1869“. Góð og gild skjöl eru því til fyrir þessari kröfu sóknarmanna, og biskup telur þá eiga rétt til greiðslunnar. Eg skal ekkert um það dæma, hvort þeir eigi fullan lagalegan rétt til álagsins, en eg verð að taka það fram, og legg áherzlu á það, að þeir eiga að minsta kosti sanngirnisrétt til þess. Og eg tel engan vafa á því, að sóknarmenn muni leitast við að ná því með dómi, fáist ekki á annan hátt. Mér virðist að háttv. deild geti litið á þetta sem sanngirnismál, hvað sem líður lagahlið þess. Um leið og eg læt þetta nægja um þessa brtill., þá vildi eg minnast á eitt atriði í tillögum fjárlaganefndarinnar, þá tillögu hennar að fella niður fjárveitinguna til brautarlagningar í Skagafirði. Háttv. framsögum. sagði, að það sem aðallega hefði vakað fyrir nefndinni væri það, að vegir þar væru góðir. Eg vil nú leyfa mér að upplýsa, að sá vegur, vegurinn frá Sauðárkrók inn Skagafjörð, er víða alt annað en góður. Og það er ekki nema eðlilegt, að vegir í Skagafirði séu ekki góðir. Póstvegurinn liggur um sýsluna þvera, svo hans verður lítil not. Sýslufélagið hefir því orðið að kosta vegi um langar leiðir, og þótt landslag sé þar sumstaðar gott til vegalagninga, þá er líka allvíða mjög erfitt að leggja vegi og halda þeim við, og vegurinn frá Sauðárkróki inn að Víðimýri er mjög slæmur víða, það get eg um borið, engu síður en háttv. framsm. Þessi ástæða er því ekki nægileg til að fella niður fjárveitinguna. Svo er annað, að þar sem þessi braut er samkv. 3. gr. vegalaganna 13. Apríl 1894 sett svo snemma á listann yfir flutningabrautir landsins, að hún er á undan 3 brautum, Eyjafjarðarbrautinni, Reykjadalsbrautinni og Fagradalsbrautinni, sem nú er lokið, eða þær vel á veg komnar, þá væri í mesta máta ranglátt að setja hana enn hjá með því að strika út fjárveitingu þá, sem háttv. neðri deild hefir lagt til hennar. Þetta hefir gefið mér ástæðu til að líta á, hver fjárframlög Skagafjarðarsýsla hefir fengið á fjárlögum síðustu ára. Eg hefi gengið í gegnum fjárlög síðustu 20 ár til að athuga þetta, og skal eg leyfa mér að skýra frá því sem eg hefi komist að. Það er þá fyrst, að á fjárlögunum 1891, fyrir fjárhagstímabilið 1892-1893, eru veittar 2400 kr. til að koma á svifferjum á Héraðsvötnum. Eg skal þó geta þess, að önnur svifferjan féll síðar til landssjóðs, með því hún var flutt á aðalpóstferð. Á fjárlögunum eru það ár veittar 72,400 kr. til vegabóta. Á næstu fjárlögum, 1893, fyrir tímabilið 1894-95, er veittur styrkur til brúargerðar á Héraðsvötnum 5000 kr. Sú brú kostaði miklu meira en tvöfalt meira. En það fé, sem á vantaði, var lagt til af sýslusjóði og gefið allmikið fé af einstökum mönnum. Í þessu sambandi skal eg geta þess, að það hefir ekki gert svo lítið til fyrir sýsluna, að þar hafa allar ár, sem nokkuð kveður að, verið brúaðar styrklaust á sýslunnar kostnað, að þessum eina litla styrk undanskildum. En það hefir eðlilega dregið úr gjaldþoli sýslubúa til annara samgöngubóta. Þetta ár voru veittar til vegabóta alls 141 þús. kr. Árið 1895, fyrir fjárhagstímabilið 1896-97, fær sýslan ekki neitt af 151 þús. kr., sem veittar eru til vegabóta. Á fjárlögunum 1897, fyrir árin 1898-99 fær hún heldur ekkert af 185.250 kr. sem veittar voru til vegabóta. Árið 1899, fyrir tímabilið 1900-01, fær sýslan ekkert af 166,600 kr. veittum til vegabóta. Á fjárlögum 1901, fyrir árið 1902-03, fær hún 600 kr. til dragferjuhalds af 175,100 kr., er gengu til vegabóta. Árið 1903, fyrir árin 1904-05, fær sýslan enn 600 kr. til dragferjuhalds og 1000 kr. til vegar frá Hofsós að Ökrum, gegn jafnmiklu tillagi úr sýslusjóði. Það ár voru veittar 272,200 kr. til vegabóta. Á fjárlögunum 1905, fyrir árin 1906-07, fær sýslan ekkert nema þessar 600 kr. til dragferjuhalds af 183,000 kr., sem það ár voru veittar til vegabóta. Árið 1907, á fjárlögunum fyrir 1908-09, fær sýslan enn 600 kr. til dragferjuviðhalds, af 307,100 kr., sem veittar voru til vegabóta. Á fjárlögunum 1909, fyrir fjárhagstímabilið 1910-1911, fær hún enn þessar 600 kr. af 246,300 kr., sem veittar voru til vegabóta. Með öðrum orðum, þá hefir Skagafjarðarsýsla fengið alls á þessum 20 árum 11,400 kr. til vegabóta af 1,898,950 kr., sem til þeirra hafa verið veittar á því tímabili. Hún hefir fengið til vega að jafnaði 570 kr. á ári af þeim 95 þús. kr., sem veittar hafa verið til hins sama að meðaltali hvert ár. Þegar við athugum, hve mikill hluti þetta er af vegafénu, þá sést að það er ekki nema 1/166 partur af því. En Skagafjarðarsýsla er að tölunni til rúmlega hluti þjóðarinnar. Samkvæmt síðasta manntali voru þar 4,365 manns. Hvað Skagafjarðarsýslubúar leggi til landssjóðs, skal eg ekki telja hér, en mér er óhætt að fullyrða að þeir leggi til sinn skerf fullan eftir mannfjölda. Eg sé því ekki annað, en að hér sé fullsæmilega að verið, þó að ekki sé enn dregið að byrjað sé á þessu mannvirki, sem Skagfirðingar ættu að hafa fengið fyrir löngu. Eg vil ekki ámæla nefndinni fyrir það, þó hún hafi lagt til að fella þessa fjárveitingu niður. Eg vil að eins benda háttv. þingdeildarmönnum á sanngirnina í þessu máli.

Augúst Flygenring Eg stend að eins upp til að andmæla þeim ástæðum, sem háttv. framsögumaður færði fyrir því, að nefndin hefði lækkað styrkinn til Flensborgarskólans um 1000 kr. Hann tók það fram, að ekki mundi nauðsynlegt að hafa hann hærri, því reikningurinn sýndi, að hann væri rekinn fyrir um 5000 kr. Það er að vísu að vissu leyti rétt, ef ekki er tekið tillit til þess, að skólinn skuldar. Hann er samkvæmt samningi skuldbundinn til að greiða í vexti og afborganir á næsta ári 1600-1700 kr. Það eru óhjákvæmileg gjöld, og verða ekki greidd nema úr skólasjóði. Þegar þess er gætt, hvernig varið er þeim styrk, sem skólinn nýtur úr landssjóði, þá munu menn sjá að fénu er ekki illa varið. Samkvæmt reikningi þeim sem hér liggur fyrir hafa um 4000 kr. verið notaðar til launa handa kennurunum. Skólastjóri hefir 1700 kr. laun, 1. kennari 1200 kr., 2. kennari 800 kr. Þess utan er borgað fyrir söngkenslu og tímakenslu 200-300 kr. Þegar svo við bætast vextir og afborganir 1700 kr., sem greiða þarf, þá eru ekki eftir af þessum 7000 kr. nema 1300 fyrir eldiviði, ljósi, viðhaldi á húsum og heimavist. Það er ekki stór upphæð, og sjá allir, að sparlega þarf á að halda, ef alt á að standast á endum. Eg þykist nú hafa hrakið það, sem háttv. framsm. sagði, að óþarft væri að ætla skólanum meira en það sem nefndin fer fram á. Skólinn hefir lán, sem ekki er hægt að breyta, svo hann getur ekki búist við neinni lækkun, hvorki í afborgunum eða vöxtum. Stjórnarnefnd skólans hefir reynt það sem hún hefir getað til að fá láninu breytt, en ekki tekist það. Önnur ástæða nefndarinnar fyrir lækkuninni var sú, að þessi skóli væri héraðsskóli en ekki landsskóli. Þessu verð eg að mótmæla. Það er öllum kunnugt, að eftir stofnskrá skólans var stiftsyfirvöldununi falin umsjón með honum. Þau áttu að skipa stjórnarnefnd hans og til þeirra átti að senda skýrslur um skólann. Hann var þá undir eins og lagður undir umsjón landsstjórnarinnar. Þegar stiftsyfirvöldin voru lögð niður, kom stjórnarráðið í þeirra stað. Það hefir sömu skyldur og stiftsyfirvöldin höfðu áður. Eg skal leyfa mér að taka það fram, að stjórnarnefnd skólans hefir aldrei gengið fram hjá stjórnarráðinu. Áður en skólastjórnin réð það af að taka lán til að byggja skólann upp, leitaði hún fyrst ráða hjá stjórnarráðinu. Það vildi að lánið yrði tekið, heldur en að skólinn legðist niður, án þess þó, að það gæti ábyrgst, hvernig fjárveitingarvaldið tæki í það að afborga kostnaðinn. Skólastjórnin tók svo lánið í því trausti, að þessi elzti og fyrsti vísir til ungmennafræðslu hér fengi að njóta styrks úr landssjóði.

(St. J.: Hvað eru skuldirnar?)

Steingr. Jónsson: Eg ætla að eins að svara nokkrum atriðum í ræðum háttvirtra deildarmanna. Viðvíkjandi ræðu háttvirts þingmanns Vestur-Skaftfellinga skal eg lýsa því yfir, að nefndin mun taka til yfirvegunar að bæta við athugasemd um að sýslunefndir skuli eiga hlut að samningi ferðaáætlana fyrir gufubáta og mótorbáta. Og mun nefndin koma með breytingartill. við 3. umræðu um það, ef henni sýnist svo. Viðvíkjandi þjóðveginum, sem hann gat um í Austur-Skaftafellssýslu, þá sé eg enga ástæðu til þess, að taka þann veg fram fyrir aðra þjóðvegi, sem þingið hefir ekki séð sér fært að veita fé til að þessu sinni. Þá spurði sami háttv. þingm., hvaðan kvennaskólinn í Rvík ætti að fá 1500 kr. annarsstaðar að en úr landssjóði. Því er fljótsvarað. Skólinn mun eiga sjóð, sem gefur 900 kr. í vexti, og það sem ávantar getur skólinn vel tekið sem skólagjald af námsmeyjum. Eg skal taka það fram, að eg álít sjálfsagt, að taka lítilsháttar skólagjald af efnuðum stúlkum úr bænum, ef bærinn leggur ekki neitt til skólans. Háttv. þingmaður Vestur-Ísfirðinga var óánægður með að lækka styrkinn til lupussjúklingsins Önnu Magnúsdóttur, og sérstaklega var hann óánægður með athugasemd fjárlaganefndar um þá fjárveitingu. Nefndin skildi umsóknina svo, að það ætti að nota fjárveitinguna eingöngu til framhaldslækningar stúlkunni. Ef nefndin hefði ekki skilið þetta svona, þá mundi hún hafa lagt til, að fella fjárveitinguna burt. Það er meiningarlaust að fara að endurgreiða úr landssjóði þann kostnað, sem einstakir menn hafa ráðist í, í slíkum tilfellum. Hitt er alt annað mál, að styrkja hlutaðeigendur svo, að lækningunum verði haldið áfram og geti komið að gagni. Það getur verið ástæða til að veita slíkan styrk, þegar svona stendur á, að hlutaðeigendur eru sjálfir búnir að leggja á sig mikinn kostnað og hafa ekki efni á meiri fjárframlögum. Því settum við þessa athugasemd í nefndarálitið. Ef svo er, að fósturfaðir stúlkunnar á heimting á endurgreiðslu úr landssjóði samkvæmt lögum, þá er ástæða fyrir hann að fara í mál. Þá er skólinn á Núpi. Það getur vel verið, að þeir sem standa fyrir þessum skóla, hafi lagt á sig mikinn kostnað, og meira en alment gerist; en það hafa ekki legið fyrir nefndinni neinar skýrslur um þetta. Ef alþingi veitti styrk til þessa skóla, þá væri engin ástæða til þess, að neita um styrk til skólans í Hjarðarholti. Þar er búið að byggja hús fyrir 5000 krónur og skýrslur skólans liggja fyrir þinginu, og er alt í bezta lagi, að því leyti til. Það má ekki fara að taka neinn af unglingaskólunum út úr og styrkja hann fram yfir aðra. Slíkt væri alveg rangt, nema þá helzt eftir tillögum fræðslumálastjóra, því að þingið vantar allan kunnugleika til að geta gert upp á milli skólanna. Um Keflavíkurveginn hafði háttv. þingm. enga ástæðu til að skilja nefndina svo, að hún vildi kippa að sér hendinni og hætta að leggja til vegarins, áður en hann er fullgerður. Það er bjargföst sannfæring nefndarinnar, að 10.000 kr. muni nægja til þess að fullgera þessa 14 kilometra, sem eftir eru. Og þar sem háttv. þingmaður talaði um, að hann vildi heldur að veittar yrðu 7000 kr. fyrra árið og 3000 kr. seinna árið, þá er það alveg óþarft. Ef verkstjóri álítur það hentugra að færa til upphæðimar, þá er altaf vani að gera það. Spursmálið er að eins, hvort 10,000 kr. muni nægja, og eg þykist hafa fært rök fyrir því, að svo muni verða. Það var að eins þetta sem vakti fyrir nefndinni, en það er langt frá því, að eg eða nefndin hafi nokkuð á móti því, að landssjóður leggi fram helming kostnaðarins móti sýslubúum, þangað til vegurinn er fullgerður. Þá er ennfremur eitt, sem háttv. þingm. Vestur-Ísfirðinga og háttv. 3. konungkjörinn mintust á, styrkurinn til Flensborgarskólans. Eg álít að þingið geri vel, þó að það veiti ekki nema 6000 kr. til þessa skóla. Eg gat þess áðan í framsögu minni, að rekstur skólans kostaði 5000 kr. Nánar tiltekið er þetta svo, að kensla, ræsting, eldiviður og fleira kostar 4522,27 kr. á ári. Þar við bætist brunabótagjald kr. 222,25 og bæjargjald, þar með talið ljós og vatn, kr. 213,50. Þetta gerir alt til samans um 5000 kr. Á síðustu fjárlögum eru skólanum veittar 7000 kr. hvort árið og var styrkurinn hækkaður svo mikið, uppúr 4000 kr., vegna þess að skólinn þurfti að greiða afborganir af byggingarskuld, en alls ekki að það væri ætlast til, að skólinn hefði svona háan styrk framvegis. Af þessu er augljóst, að skólinn hefir 2000 kr. af landssjóðsstyrknum til þess að borga vexti með og afborganir af skuldum. Og ef skólinn fær nú 6000 kr., þá getur hann notað 1000 kr. til vaxta og afborgana, og ætti það að vera nægilegt. Það má geta þess, að skólahúsið sjálft var upphaflega gefið Garðahreppi, svo að skólinn hefir ekki átt erfitt uppdráttar, enda eru skuldirnar ekki nema um 11000 krónur. Það er alt og sumt. Skólinn ætti því sannarlega að geta komist af með þessa upphæð. En geti hann það ekki, þá ætti héraðið, sem hefir tekið við skólanum að gjöf, að leggja til það sem vantar, því að eg sé ekki betur, en að það sé nærri því til smánar héraðinu, að það skuli ekki leggja neitt af mörkum til síns eigin skóla. Og svo er annað: ef skólinn getur ekki komist af á þennan hátt, því þá ekki að taka skólagjald. Þetta verðum við fyrir norðan að gera við okkar unglingaskóla, og þessi skóli er ekkert annað en unglingaskóli. Eg gat þess áðan, án þess að eg væri að finna að því, að það væri ekki farið eins sparlega með fé við þennan skóla, eins og við aðra unglingaskóla, og átti eg þar við laun kennaranna. Þetta er 6 mánaða skóli og forstöðumaður skólans hefir 1700 kr. laun, fyrir utan hlunnindi af jörð og frítt húsnæði. Og 1. kennari hefir 200 kr. á mánuði. Þetta eru miklu hærri laun en venjulegt er við unglingaskóla. Eg er ekki að segja, að þeir vinni ekki fyrir þessu kaupi, en sem sagt, það er ekki farið eins sparlega með fé, að þessu leyti, eins og gerist annarstaðar. Eg skaut því fram, að skólinn væri aðallega fyrir Hafnarfjörð og skal eg nú færa orðum mínum betri stað. Það er satt, að skólinn var sóttur víða að, á meðan engin gagnfræðakensla var í Rvík. En þetta er að breytast. Veturinn 1909 -1910 voru 80 nemendur í skólanum, þar af 36 úr Hafnarfirði, 13 úr Gullbr. og Kjósarsýslu og 31 annarstaðar að. En hvernig taka þessar tölur sig út, ef litið er á einstakar deildir skólans. Í elztu deild, sem byrjaði 1907, voru 4 úr Hafnarfirði, 1 úr Gullbr. og Kjósarsýslu og 19 annarstaðar að. Í annari deild, sem kom í skólann 1908, voru 14 úr Hafnarfirði, 4 úr Gullbr. og Kjósarsýslu og 12 annarstaðar að. Og í 3. deild voru 18 úr Hafnarfirði, 4 úr Gullbr. og Kjósarsýslu og enginn annarstaðar að. Af þessu má sjá, að skólinn er að verða eingöngu skóli fyrir Hafnarfjörð og héraðið í kring, enda er það eðlilegt. Þetta vildi eg benda á, til leiðbeiningar háttvirtum deildarmönnum, er þeir fara að greiða atkv., það er ekki landsskóli, heldur sérstakur skóli fyrir þetta hérað og prívatskóli að því leyti, sem hann stendur að eins óbeinlínis undir umsjón landsstjómarinnar. Þá talaði háttv. þingm. Skagfirðinga um álag á Viðvíkur kirkju. Ef kirkjan á rétt á þessu, þá er sjálfsagt að ganga laganna veg og fá dóm í málinu. Hitt er ekki rétt, að þingið fari að skera úr því vafamáli, með því að veita fé af frjálsum vilja. Og eg skal í því sambandi benda á það, að ef þessari kirkju er veitt álag, þá dregur það líklega dilk á eftir sér, því þá kemur hver kirkjan af annari og biður um sama. Sami háttv. þingmaður talaði um Skagafjarðar akbrautina. En eg held að ræða hans hafi sýnt það, að það væri ekki stórbagalegt, þótt því máli væri frestað. Hann sagði, að vegurinn að Víðimýri væri ekki góður. Það má vel vera, en suður fyrir Reynistað er ágætur vegur, og það er einmitt sá kaflinn, sem verður lagður fyrst. Það er engin ástæða til að taka þessa braut fyrir á undan öðrum, sem er miklu meiri þörf á, til dæmis Borgarfjarðarbraut og Reykjadalsbraut. Það er betra að gera sem sem mest að hverri braut í einu, eða á sem styztum tíma, heldur en að leggja spotta og spotta hér og hvar, og láta svo líða langan tíma þangað til brautin er fullgerð. Hér stendur svo á, að brautin yrði lögð eftir sléttum grundum suður frá Sauðárkróki, en hitt látið bíða, þar sem vegurinn er miklu verri. Háttv. þingmaður taldi upp það sem Skagafjarðarsýsla hefði fengið úr landssjóði til samgöngubóta, á síðustu 20 árum. En hann gætti ekki að því, sem Skagafjarðarsýsla hefir fengið til þjóðvega. Á síðustu 20 árum hefir verið lagður vegur þvert yfir Skagafjörð, og hefir því landssjóður gert skyldu sína þar í fylsta máta. Eg gæti, ef eg vildi, nefnt Suður-Þingeyjarsýslu til samanburðar. Hún hefir ekki fengið einn einasta eyri á sama tíma, nema til þjóðvega og svo nú til akbrautarinnar. Ekkert til sýsluvega, og þar eru þó vegir mjög erfiðir. Viðvíkjandi breytingartillögu háttv. þingmanns Strandamanna, á þingskjali 770, get eg verið stuttorður. Eg gat þess áðan og stend við það enn, að vegurinn úr Gilsfjarðarbotni í Hrútafjarðarbotn hefir ekki verið tekinn í tölu þjóðvega, fyrri en með vegalögunum frá 1907. Fjárveitingin til þessa vegar á þingi 1909 var als ekki veitt í þeirri meiningu, að það ætti að halda veginum áfram ár eftir ár. Við megum ekki taka einstaka þjóðvegakafla fram yfir alla aðra. Hversvegna á t. d. að taka þennan veg fram yfir veginn yfir Ljósavatnsskarð, eða veginn vestur frá Akureyri. Þar er búið að leggja góðan veg vestur að Moldhaugnahálsi, en þar taka við hálfgerðar ófærur. Eg veit ekki, hvort það er nokkur ástæða til þess, að taka þennan veg úr Gilsfjarðarbotni fram yfir aðra. En ef það sýnist nauðsynlegt, þá ætti helzt að hækka tillagið til þjóðvega alment, og láta svo stjórnina og landsverkfræðing skera úr því, hvar þörfin er mest. Þá talaði sami þingm. um launaviðbót læknisins í Strandasýslu, fyrir að ferðast um Reykjarfjarðarlæknishérað. Eg vil minna á, að stofnun þessa læknishéraðs flaut í gegn á þinginu í fyrra, eingöngu með hliðsjón af því, að héraðið átti ekki að skoðast sem sérstakt læknishérað, fyrri en að læknir fengist í það. En nú á að fara bæta við laun læknisins í Hólmavík, til þess að þjóna þessum hluta héraðs síns. Eg gæti verið með því, að veita Árneshreppingum í Strandasýslu styrk til þess að leita sér læknishjálpar, á sama hátt eins Öræfingum, en því að eins, að þetta hérað verði felt burt úr tölu sérstakra læknishéraða. Íbúar héraðsins voru ekki nema ca. 400. Háttv. þingmaður vildi halda því fram, að þangað mundi safnast fjöldi manna og stunda síldarútveg, en það efast eg um. Ef Norðmenn flýja frá Siglufirði, þá munu þeir heldur setjast að á hentugri stöðum, t. d. Raufarhöfn. Þar er bæði meiri síld og staðurinn liggur betur við en Reykjarfjörður. Þá er tillaga háttvirts þingmanns Akureyrar á þingskjali 780. Eg þarf ekki að bæta miklu við það, sem eg sagði um þessa tillögu í framsögu minni. Ef skilningur hans er réttur, getur vel verið stjórnin verði að semja við Thorefélagið um póstflutning. Eg held nú, að það sé ekki rétt. Eg álít að Thorfélagið sé skylt að flytja póstflutning í öllum ferðum sínum. Eg mintist einnig á þann mögulegleika, að samningurinn verði álitinn ógildur. Mintist að eins á þetta af því, að það eru sumir, sem líta svo á. Að félagið færi um koll, getur auðvitað komið fyrir þetta félag eins og önnur. Það þarf ekki annað en að það missi nokkur skip. Það var eins og háttv. þingmanni væri viðkvæm ummæli mín Thorefélagsins vegna, en eg get lýst því yfir, að þau voru ekki þannig meint frá minni hálfu. Eg hefi enga sérstaka ástæðu til að efast um „Soliditet“ Thore.

Jósef Björnsson Eg ætla að leiða hjá mér að fara að deila við hv.frsm. um álagið til Viðvíkurkirkju, þótti mér hann fara helzti hörðum orðum um það mál. En eins og biskup landsins hefir tekið fram, er fullur réttur til þess, að kirkjan fái þetta álag greitt. Þá tók hann ekki mýkri móðurhöndum á orðum þeim, er eg sagði um Skagafjarðarbrautina, og hann gat þess til, að þau orð mín mundu ekki hafa sannfært marga. - Eg skal nú ekki um það segja, en vel má vera að þau hafi gefið einhverjum deildarmanni efni til athugunar, þótt þau að vísu hafi ekki sannfært hv.frsm. Eg vil geta þess, að vegurinn frá Sauðárkróki er hvergi nærri eins góður og hann vildi halda fram. Hann talaði og mikið um, hvað miklu fé hafi verið varið til vegagerðar um Skagafjörð. Já, sér er nú hvað. Vitanlega hefir verið gert dálítið við veginn af Vatnsskarði og fram Blönduhlíð, - rutt nokkrum steinum úr götunni o. s. frv. Þó liggja enn margir steinar víða í götunni, og vegur sá er enginn gæðavegur á ýmsum pörtum. Þá mintist hann á, að eg hefði gleymt brúnni á Norðurá; það er að vísu satt að eg mintist hennar ekki; en sú brú heyrir eiginlega ekki frekar til Skagafjarðarsýslu en Eyjafjarðarsýslu, því hún er á Öxnadalsheiðarveginum - póstleiðinni - fyrir framan alla bygð. Sú brú er auk þess mjög lítilfjörleg, en ekkert stórvirki, svo að þótt hennar hefði verið getið, þá raskaði það sáralitlu fjárhæð þeirri, sem eg sýndi, að Skagfirðingar hefðu fengið til vega. Og þetta er aðalástæða háttv.frsm. gegn brautinni. O, jæja! „Litlu verður Vöggur feginn.“ Ekki eru röksemdirnar gegn því að leggja brautina sterkar.

Kristinn Daníelsson Mér þótti ekki nema eðlilegt, þótt hv.frsm. hefði á móti sumum þeim breytingum, sem eg nefndi. Það var eðlilegt frá hans sjónarmiði. En mér þótti það ekki eðlilegt, sem hann sagði um sjúklinginn Önnu Magnúsdóttur. Mig stórfurðar á því, að hann skuli vera mótfallinn þeirri litlu, en jafnframt sjálfsögðu fjárveitingu til hennar. Mér þykir nokkuð hart, ef þingið segir t. d. svo við sjúkling: „Komdu ef þú þorir og eigðu lög við mig.“ Mér finst að í þessu máli ætti að geta verið sátt og samkomulag. Eg skal ekki fjölyrða um önnur atriði mikið nú við þessa umr.Hv. frsm. vildi segja, að til þess að taka unglingaskólann á Núpi út úr, þyrfti hann að hafa eitthvað sérstakt við sig. Eg held eg þori að fullyrða, að sá skóli standi ekki að baki öðrum samskonar skólum, nema síður sé. Um Keflavíkurveginn skal eg ekki fjölyrða - ummæli hv. frsm um hann þóttu mér nokkuð í lausu lofti í þetta sinn, eins og áður hefir verið, er um veg þenna hefir verið að ræða hér í deildinni. Þá þarf eg ekki að fjölyrða um Flensborgarskólann ; hv. 3. kgk. skýrði það mál svo nákvæmlega. En benda vil eg á, að af nemendum skólans eru 29 menn úr Hafnarfirði og úr Kjósar- og Gullbringu sýslu, en 37 annarstaðar af landinu. Og það er orðið þjóðkunnugt, að skóli þessi hefir unnið mikið gagn og verðskuldar fyllilega fjárstyrk þann er hér um ræðir. Og því má ekki gleyma, að skólinn er gjöf frá stórmerkum heiðursmanni, og það væri ranglátt, ekki hvað sízt þessvegna, að láta hann lognast útaf. Skal eg svo ekki segja fleira að þessu sinni.

Framsögumaður Steingr. Jónsson: Þá er nú komið að 15. greininni og eru við hana breytingartillögur frá nefndinni, sem hækka hana um 8100 krónur. Skal eg þá fara nokkrum orðum um hverja breytingartillögu, og er þá fyrst breyting á 15. gr. 2 b að fyrir „til“ komi: laun, það er til aðstoðarskjalavarðar. Þá er við 3 c að fyrir 1000-1000 komi 1500-1500. Nefndinni virðist alt of lítið lagt til forngripasafnsins og vill hækka styrkinn upp í 1500 kr. hvort árið, eins og stjórnin hafði lagt til upphaflega. Nú fellur meira til af forngripum, þar sem bannað er að flytja þá út úr landinu, og þarf þá að vera fé fyrir hendi til að kaupa þá. Nefndinni finst nauðsyn á, að gerður sé katalog yfir safnið og vill, að veitt sé fé til þess alt að 500 krónum. Þetta yrði til mikils hagræðis fyrir notendur safnsins og léttis við umsjón þess. Katalog þessi verður jafnframt að vera á útlendum málum, svo sem ensku og þýzku, til leiðbeiningar fyrir útlendinga þá, sem safnið skoða. Þá er styrkurinn til Náttúrufræðisfélagsins. Tillag til þess hefir verið 800 krónur undanfarin ár, og hafa þar af gengið 200 kr. til umsjónar, en nefndin leggur til, að þessi styrkur verði hækkaður upp í 1000 kr., enda hefir komið beiðni frá stjórn félagsins um 1200 kr. styrk. Þetta er gert til þess að meira verði hægt að kaupa af gripum og að safnið geti orðið oftar opið til sýnis. Safnið er nú, að skynbærra manna dómi, orðið mjög gott og í sumum greinum ágætt og salurinn, sem það hefir nú, er góður og skemtilegur. Þá er 54. breytingartillagan. Það er orðabreyting, sem nefndinni þykir betur fara, og svo er um næstu breytingartillögu um að orðið „heiðursþóknan“ falli burt. Virðist nefndinni það óviðkunnanlegt. Þá fer nefndin fram á, að styrkur til Jóns Ófeigssonar til þess að gefa út þýzk-íslenzka orðabók sé lækkaður úr 1500-1500 í 1000-1000. En nú hafa komið fram málaleitanir frá mönnum, sem eru hlyntir þessum styrk, að þessi tillaga sé tekin aftur og hefi eg ekkert á móti því fyrir mitt leyti, ef meðnefndarmenn mínir eru því samþykkir. Þá hefir meiri hluti nefndarinnar orðið ásáttur um þær breytingar á styrk til skáldanna, að hækka styrkinn til Guðm. Magnússonar um 200 krónur á ári, en lækka styrk til Þorsteins Erlingssonar að sama skapi. Þá hefir meiri hluti nefndarinnar komið sér saman um að hækka styrk til Leikfélagsins í Reykjavík, en með því skilyrði að helmingur fáist annarstaðar frá, það fái að minsta kosti jafnmikinn styrk og það nú hefir frá Reykjavíkurbæ. Leikfélagið telur sér ekki fært að halda áfram nema það fái aukinn styrk. Þá hefir nefndinni borist erindi frá Hannesi Þorsteinssyni forseta neðri deildar, þar sem hann fer fram á að fá styrk til þess að semja og gefa út æfisögur allra lærðra manna á 15., 16. og 17. öld og fram að þeim síðustu, er tóku próf frá Bessastaðaskóla. Telur hann, að svo megi gefa út eitt bindi um þá merka menn. sem ekki eru taldir lærðir, og væri hér þá fengið nokkurnveginn sæmandi rit um merka Íslendinga á þessum þremur öldum. Allar mentaþjóðir hafa slík rit og eru þau nauðsynleg undirstaða undir staðgóða þekkingu á sögu þjóðarinnar. Nefndin hyggur, að manni þessum sé vel treystandi til þess að semja slíkar æfisögur, svo að þær séu áreiðanlegar og styrkurinn verður að vera svo hár, að hann geti varið öllum sínum starfskröftum til þessa verks. Þá er næst tillaga um að færa styrk til dr. Helga Péturssonar niður úr 2000 - 2000 í 1500 - 1500. Ástæðan til þess er sú, að ekkert lá fyrir nefndinni, er sýndi að ástæða væri til að hækka styrkinn til þessa manns upp úr því sem hann er á gildandi fjárlögum. Þá hefir nefndin lagt til að aftan við síðasta lið greinarinnar komi nýr liður, 600 - 600 til Sigurðar Guðmundssonar cand. mag. til undirbúnings bókmentasögu Íslands. Nefndinni blandast ekki hugur um, að það er þarft verk og nauðsynlegt, að rannsaka og skrifa um hinar nýrri bókmentir vorar, sem svo lítið hefir verið um ritað. Umsækjandinn er ungur og nýlega búinn að taka próf, en hann hefir hin beztu meðmæli frá kennurum sínum í Kaupmannahöfn, þeim prófessor Finni Jónssyni og Vilh. Andersen. Þá er 16. greinin, og er þar fyrst að nefna, að nefndin leggur til að veitt sé til að byggja leikfimishús á Hólum úr steinsteypu alt að 6000 kr. fyrra árið. Beiðni barst til nefndarinnar um þetta og fylgdi þar áætlun, sem gerði ráð fyrir að húsið mundi kosta 7600 kr. Aftur hafði fjárlaganefndin í neðri deild gert ráð fyrir á fjáraukalagafrumvarpinu að sæmilegt leikfimishús yrði bygt á Hvanneyri fyrir 4000 krónur. Fjárlaganefndin lítur svo á, að úr því að bygt er leikfimishús á Hvanneyri, þá eigi að gera hið sama á Hólum. En binda vill hún fjárveitinguna því skilyrði, að bygt sé úr steinsteypu og að kostnaðurinn fari ekki fram úr 6000 krónum. Nefndin lítur svo á, að ef ekki verði unt að koma húsinu upp fyrir þessa upphæð, þá sé stjórninni ekki heimilt að byggja húsið. En hún hyggur að komast megi vel af með þessa upphæð, eða jafnvel minna. Þá eru eftir laun Torfa skólastj. Bjarnasonar. Nefndin vill að þessi gamli heiðursmaður fái að halda launum þeim, er hann hefir haft undanfarin ár, þó hann nú hætti kenslustörfum. Þá er 65. breytingartillaga tekin aftur. 66. breytingartillaga er orðabreyting. Nefndinni fanst óviðkunnanlegt að hnýta þessum orðum aftan við fjárveitinguna. Áleit að hér sé nægilega tryggilega orðað, þó þessu sé slept. Þá leggur nefndin til að ungmennafélag gagnfræðaskólans á Akureyri séu veittar 400 krónur fyrra árið, til þess að koma upp leikvelli. Akureyrarbær leggur til lóð ókeypis og að öðru leyti er félagið einnig styrkt til þessa. Þá leggur nefndin til að styrkur sé veittur tveim mönnum til þess að stunda dýralækninganám. Nefndin lítur svo á, að alveg nauðsynlegt sé að fjölga dýralæknum úr því sem er. Hefur hún tengt við fjárveitinguna athugasemd, sem væntanlega tryggir það nokkurnveginn að styrkurinn komi að tilætluðum notum. Áður vildi verða mikill misbrestur á því og yfirgáfu nemendurnir námið þegar á fyrstu árum. Þá er tillaga um að veita Kvenfélaginu Ósk á Ísafirði styrk til matreiðsluskólahalds. Jónínu Sigurðardóttur hafa á gildandi fjárlögum verið veittar 1000 kr. hvort árið til matreiðsluskólahalds á Akureyri og nú hefir þetta félag farið fram á styrk líka. Nefndin álítur, að þessi kensla sé gagnleg og vill ráða deildinni til að samþykkja þessa fjárveitingu, og þá því fremur, sem yfirlýsingar liggja fyrir frá bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar og sýslunefnd Norður-Ísafjarðarsýslu um að þær styrki fyrirtækið. Þá koma smá-orðabreytingar, að í staðinn fyrir: „Til þess að reka iðnaðarmannaskóla þar“ komi: Til kvöldskólahalds. Þá leggur nefndin til, að iðnaðarmannafélagið á Ísafirði fái jafnháan styrk og iðnaðarmannafélagið á Akureyri. Nefndin leggur enn fremur til að skilyrðunum fyrir styrkveitingum til allra þessara skóla, og þar með verzlunarmannaskóla Reykjavíkur, sé breytt þannig, að þeir að eins þurfi að leggja fram ¼ á móts við landssjóðsstyrkinn. Mér líkar illa að þurfa að draga úr skilyrðum þeim er nd. setti. En mér hefir verið sýnt fram á, að félögin gætu ekki lagt af mörkum það fé, sem þarf til að halda skólunum uppi. Eg mun því ekki greiða atkvæði á móti, að svo vöxnu máli, að dregið verði úr skilyrðinu. Þá leggur nefndin til, að á eftir 24. lið komi nýr liður: Styrkur til Páls Jónssonar frá Djúpavogi til þess að fullgera atkvæðavél, 600 kr. fyrra árið. Þingmenn hafa átt kost á að sjá þessa vél. Nefndarmönnunum hefir virzt að vélin væri haglega gerð og að minsta kosti þess verð að henni væri komið á framfæri og manninum gert fært að ná sér í einkaleyfi bæði hér og víðar, til dæmis í Danmörku. Auk þess þarf ef til vill að endurbæta hana. Eg vil eindregið mæla með þessum styrk og virðist mér mikið hugvit í vélinni. Þá er 76. breytingartillaga nefndarinnar um viðskiftaráðunauta. Nefndin hefir ekki, að svo vöxnu máli, séð ástæðu til að fara fram á, að þessi fjárveiting sé feld úr fjárlögunum, þó eg fyrir mitt leyti hallist að þeirri stefnu, eins og fjárhagurinn nú horfir við, eftir að bannlagafrestunin var feld í neðri deild og þannig að nokkru leyti girt fyrir að nauðsynlegar tekjur fáist í landsjóð. En nefndin álítur að alls ekki beri að binda þá fjárveitingu við nafn þess manns, sem síðast hafði þessa stöðu, né við nokkurt annað nafn. Stjórn sú sem nú situr að völdum á engu síður en hin fráfarna stjórn að ráða því, hverjum hún felur þetta starf, þar sem hún ber ábyrgð á gjörðum hans. Því síður getur verið nokkur ástæða til að nefna erindisbréfið hér. Nefndin var ekki öll sammála í þessu máli, en meiri hlutinn leggur til að báðar athugasemdirnar séu feldar niður. Þá leggur nefndin til að á eftir þessum lið komi nýr liður: Heiðursgjöf til professors C. O. Jensen við landbúnaðarháskólann í Kaupmannahöfn 2,000 krónur fyrra árið. Þessu máli er þannig varið, að professor Jensen byrjaði fyrir 15-20 árum að leita eftir meðali gegn bráðapestinni. Hann. hefir starfað með mikilli elju að þessu alt fram á þennan dag. Hann hefir verið óþreytandi að gera tilraunir með bóluefni, og hefir loksins hepnast að finna örugt meðal. Með þessu bóluefni, sem nú er notað, er algjör sigur unninn á þessari fjársýki. Alt bóluefni hefir verið gefið, þar til í fyrra enda var þá tilraununum lokið, og er meðalið nú öruggt. Þessi maður hefir gert landinu svo mikið gagn, að hann á sannarlega skilið viðurkenningu. Heyrst hefir, að fyrverandi ráðherra hafi farið fram á að hann fengi heiðursmerki, en að honum hafi verið svarað, að það væri ekki siður, að konungur veitti embættismönnum í Danmörku heiðursmerki, nema eftir tillögum danskra ráðherra. Það er tillaga nefndarinnar, að þessi heiðursgjöf verði send honum sem þakklætisvottur frá þingi og þjóð, og leyfi eg mér að mælast til að tillagan verði samþykt á sínum tíma í einu hljóði. Þá leggur nefndin til, að 44. töluliður, uppgjöf á gjaldi Landsbankans til landsjóðs, falli niður. Nefndin fær eigi séð að ástæða sé til að gefa bankanum þetta upp. Hann er ekki svo illa staddur, að þess sé þörf. Þá er Iðunn. Ástæðan til þeirrar breytingartillögu er sú, að hlutafélagið hefir farið fram á viðbótarlán úr Viðlagasjóði við þau 35 þúsund, sem það nú hefir að láni. Félagið varð fyrir geysilegu tapi, er verksmiðjan brann. Það tap var metið 40 þúsundir króna. Nefndin vill heldur veita styrk, svo sem til að lúka vöxtum af lánum félagsins, meðan verið var að endurreisa verksmiðjuna, en að veita nýtt lán. Ullarverksmiðjunni á Akureyri hafa verið gefnir eftir vextir af Viðlagasjóðsláni, er nema 6000 kr., og er þetta þá til að gera ekki upp á milli þessara verksmiðja. Þá leggur nefndin til að hækkuð séu eftirlaun Matthíasar skálds Jochumssonar. Ástæðan er sú, að honum hefir reynst fullervitt að komast af með það, sem hann nú hefir. Hann telur líka, að hann hafi aldrei gefið eftir eftirlaun þau, sem honum bar að fá sem presti, sem hefðu orðið eitthvað nálægt þessu. Eins og menn muna, gaf konsull Jón Vídalin landinu mjög dýrmæta gjöf eftir sig, en hann hafði ekki séð svo vel fyrir móður sinni, sem hún þurfti. Hún er nú orðin fjörgömul, og leggur meiri hluti nefndarinnar til að eftirlaun hennar séu nú hækkuð um 200 krónur á ári sem viðurkenning fyrir gjöfina. Þá skal eg fara örfáum orðum um br.till. einstakra þingdeildarmanna. Verður þá fyrst fyrir mér br.till. frá hv. 1. kgk. þm. um 500 kr. styrk til Hjartar Snorrasonar fyrv. skólastjóra. Þeirri till. er nefndin meðmælt. Aftur á móti getur nefndin ekki fallist á br.till. hv.þm.V.-Skaftf. á þskj. 750 um styrk til Karls Sveinssonar til rafmagnsnáms. Sami hv.þm. á br.till. á þskj. 751, þess efnis að stjórninni veitist heimild til að veita Halldóri Gunnlaugssyni lækni í Vestmannaeyjum alt að 6000 kr. lán til að koma sér upp embættisbústað. Nefndin er því mótfallin að taka þessa lánsheimild upp í 22. gr., fyrst og fremst vegna þess að það er þýðingarlaust; það er ekkert fé til, sem hægt er að lána. En auk þess lítum vér svo á, að leyfilegt sé að veita þetta lán, án þess að lánsheimild fyrir því sé samþykt í fjárlögunum. Sú venja hefir ráðið, að stjórnin hefir án samþykkis þingsins getað veitt lán út á íbúðarhús embættismanna í kaupstöðum, og auk þess lækna, utan kaupstaða, ef sýslunefndir hafa ábyrgst. Í nd. segir svo í athugsemdum við 22. gr.: „Nefndin getur ekki mælt með beinum styrk til læknisbústaðar, en þar á móti með því, að það haldist áfram, sem átt hefir sér stað nokkrum sinnum, að stjórnin veiti lán til læknisbústaðar á ábyrgð sýslunefndar, án þess sérstök heimild hafi um það staðið í fjárlögunum.“ - Vér erum þessu sammála, og álítum tilgangslaust að samþykkja slíka till., og ráðum hv.þm. til að taka hana aftur. - Þá er br.till. frá hv.þm. Skagf. á þskj. 752, er fer fram á fjárveitingu til Hólaskóla, til áhaldakaupa. Þessa br.till. getur nefndin ekki stutt. Þess verður að gæta, að þetta þing hefir þegar samþykt æði háar fjárveitingar til skólans. Á fjáraukalögunum voru veittar 3000 kr. til aðgerðar á skólahúsinu; og nú í dag hefir þessi deild samþykt 6000 kr. fjárveitingu til leikfimishússbyggingar á Hólum. Þetta virðist okkur ætti að vera nægilegt í bráð. Þá er önnur br.till. frá sama hv.þm. á þskj. 755, um uppgjöf á lánseftirstöðvum séra Arnórs Árnasonar í Hvammi. Nefndin felst ekki á þessa br.till. af þeirri ástæðu, að ef einu sinni er byrjað að veita uppgjöf á slíkum lánum, þá verða þeir margir, sem þykjast eiga kröfu til þess sama. - Þá er brtill. frá hv.þm. V.-Skaftaf. á þskj. 758, um styrk til Guðjóns Samúelssonar, til að lúka námi í húsabyggingarfræði. Nefndin getur ekki mælt með þessari till. Henni er ókunnugt um manninn og verðleika hans, en enda þótt svo væri ekki, höfum við orðið að vísa svo mörgum líkum styrkbeiðnum á bug, að óréttlátt væri að taka hann einan út úr og gera honum hærra undir höfði en öllum hinum. - Meiri hluti nefndarinnar getur heldur ekki mælt með styrk til söngmannsins Péturs Jónssonar, sem hv.þm. Strand. fer fram á, á þskj. 768, enda er mér sagt, að hann sé ráðinn fyrir allhátt kaup á sönghús á Þýzkalandi, og virðist þá lítil ástæða til að styrkja hann. Sami hv.þm. leggur til á þskj. 769, að styrkurinn til Guðmundar skálds Guðmundsonar verði hækkaður úr 400 kr. á ári uppí 600 kr. Meiri hluti nefndarinnar getur ekki ráðið hv. deild til að samþykkja till.; henni virðist upphæð sú sem árlega er veitt til skáldastyrkja vera orðin helzti há, og að rétt sé að bæta sem minstu við. - Þá fer hv.þm. V.-Ísf. á þskj. 773 fram á að styrkurinn til Sighvatar Grímssonar sé hækkaður um 100 kr., úr 200 kr. uppí 300 kr. Nefndin hefir ekki látið í ljós álit sitt um þessa br.till., en eg get búist við að hún verði fremur móti heldur en með henni, ekki sízt þar sem mér hefir verið gefin sú upplýsing, að Sighvatur hafi fengið fyrir handrit sín 350 kr. lífrentu frá Landsbókasafninu. - Hæstv. ráðherra hefir borið fram br.till. á þskj. 777, þess efnis að Akraneshreppi veitist 1000 kr. styrkur fyrra árið til að standast kostnað við viðgerð á bryggju þar. Þessa till. vill meiri hluti nefndarinnar ekki taka til greina. - Þá eru loks tvær br.till. á þskj. 778 frá 2 hv.þm., 6. kgk. og þm. Ak. Fyrri tillögunni, um 800 kr. styrk hvort árið til Jóns Espólín, er meirihluti nefndarinnar mótfallinn. Um síðari till., er fer fram á 500 kr. styrk hvort árið til Kristínar Jónsdóttur, til að nema dráttlist, voru skiftar skoðanir í nefndinni, og eg get ekki sagt með vissu, hvort meirihluti hennar var með tillögunni eða móti. Eg hefi þá sagt frá undirtektum nefndarinnar undir br.till. hv. deildarmanna. Hinsvegar gefur það að skilja að nefndin getur ekki svona í flughasti áttað sig sem skyldi á öllum þeim till., sem fram koma, og sízt áður en hún hefir fengið nokkrar upplýsingar um, á hverju þær eru bygðar.

Ráðherra (Kr. J.) Eg hefi leyft mér að biðja um orðið, til að mæla með mjög lítilli br.till., sem eg hefi komið fram með. Eg get sagt það mér til hróss, að það er í fyrsta sinn á æfi minni, sem eg kem með br.till. til hækkunar á fjárlögunum, þó eg hafi oft fengist við þau í þessari deild. Það stendur svo á þessu máli, að hreppsnefndin í Ytri-Akranesshreppi fór þess á leit við mig, að eg færi fram á nokkurn styrk fyrir hreppinn, til aðgerðar á bryggjunni í Krossavík á Akranesi. Hv. fjárlaganefnd þessarar deildar hefir haft skjölin til athugunar. Þau komu eigi til mín, fyr en nefndin í nd. hafði lokið starfi sínu, og því kaus eg að snúa mér til nefndarinnar hér. Nú hefir nefndin ekki séð sér fært að taka þessa beiðni Akurnesinga til greina og því hefi eg borið fram þessa br.till. á þskj. 717, er fer fram á 1000 kr. fjárveiting fyrra árið til þessarar bryggjuaðgerðar. En svo hefi eg bætt við því ákvæði, að styrkurinn veitist með því skilyrði að hreppurinn hafi ábyrgð á því, að bryggjan verði til almenningsnota og annist viðhald hennar. - Þessi bryggja var bygð árið 1908, og kostaði rúmar 7 þús. kr., en hreppurinn fékk úr landsjóði 2000 kr. styrk til verksins, auk þess sem laun verkfræðingsins, 380 kr., voru einnig greidd úr landsjóði. Afganginn, c. 4800 kr., hefir þessi litli hreppur lagt til, að undanskildum 700 kr., er sýslusjóður lét af hendi rakna. Eg hygg, að sumir hv. deildarmanna hafi séð þessa bryggju. Hún er aðal- eða eina bryggja á Akranesi, og notuð þar af póstbátnum og við alla uppskipun. Nú er það komið í ljós, að hún hefir skemst svo mjög á síðastliðnu hausti, að hún þarf talsverðrar aðgerðar við. Landsverkfræðingur Þorvaldur Krabbe hefir skoðað skemdirnar og lýst þeim í bréfi, sem nefndin hefir haft handa í milli. Þar segir hann svo: „Brúin er þannig löguð, að á steinsteyptum stöplum hvíla járnbitar og bera þeir þverbita af timbri, en yfir þeim eru þilplankar lagðir eftir endilangri bryggju. Það sem skeð er, er að sjórinn hefir mætt svo á stöplunum, þar sem járnbitarnir voru steyptir fastir, að þeir eru nú alveg lausir á 5 neðstu stöplunum. Ennfremur hafa þverbitarnir smátt og smátt skorist niður yfir járnbitana, og sjórinn hefir loks slegið nokkra þilplanka úr.“ - Þannig er lýsing verkfræðingsins á skemdunum. Eigi þetta mannvirki ekki að verða ónýtt, þá verður að vinda bráðan bug að aðgerðinni. Eg býst líka við að hreppurinn ráðist í það, en hann er ekki ríkur, og á því afar örðugt með það. Hann er sömuleiðis talsvert skuldugur, og stafar það meðal annars af því, að hann hefir tekið að sér kirkju, sem hefir orðið honum æði dýr. Ennfremur hefir hann bygt dýrt skólahús, sem þó er oflítið samkvæmt nýju skólalögunum. Af þessum ástæðum treystir hreppurinn sér ekki til að standast kostnaðinn við bryggjuaðgerðina, og því er þessi br.till. fram komin. Þessar 1000 kr., sem farið er fram á, er hin lægsta upphæð, sem landsverkfræðingurinn álítur að komast megi af með, ef aðgerðin á að vera sæmileg. En svo á hreppurinn að hafa allan veg og vanda af bryggjunni á eftir. Eg gat þess áðan, að póstbáturinn notaði þessa bryggju, og ef svo fer, sem ýmsir telja líklegt, að innsiglingin á Borgarfjörð reynist svo slæm til lengdar að farið verði að setja póstinn á land á Akranesi, þá verður hún enn nauðsynlegri. Hitt get eg líka um, að þetta er einasta lendingar- og uppskipunarbryggjan á Akranesi, sem nú er orðinn æði stór verzlunarstaður. Eg vona að hv. deild líti náðugum augum á þetta mál; ef frekari upplýsingar óskast, skal eg fúslega láta þær í té.

Gunnar Ólafsson Eg hefi, eins og fleiri, komið með br.till. við þennan kafla fjárlaganna, þær eru þrjár talsins, og eru á þgskj. 750, 751 og 758. Engin þeirra er stór, en þó vill svo illa til, að nefndin leggur á móti þeim öllum. Um till. á þgskj. 750 skal þess getið, að maðurinn, sem farið er fram á styrk til, Karl Sveinsson, er sonur Sveins bónda í Hvammi í Mýrdal. Hann sigldi fyrir fjórum árum til Hafnar, og stundaði þar rafmagnsnám í þrjú ár. Síðan fór hann til Mittweida á Þýzkalandi og hefir verið á þeim skóla á annað ár. Hann sótti til þingsins um 1000 kr. styrk hvort árið, og í rauninni getur hann ekki haft full not af minni upphæð. En þar sem þingið hefir í svo mörg horn að líta og svo margar styrkbeiðnir hafa komið fram, þá hefi eg að eins farið fram á 600 kr. hvort árið. Þessi maður er mjög efnilegur, og hefir gengið framúrskarandi vel, eins og hin ágætu meðmæli hans, er hann hefir sent til þingsins, bera með sér. En nú er svo ástatt fyrir föður hans, að hann getur ekki kostað hann lengur. Hann seldi eignarjörð sína, til að geta kostað hann utanlands, og hefir nú bara bú eins og hver annar rétt sjálfbjarga bóndi og getur því ekki látið neitt verulegt af hendi rakna. Þegar þess er ennfremur gætt, að margir hafa áður fengið samskonar styrk, sem ekki hafa haft jafngóða hæfileika og þessi maður, þá sé eg ekki, að það geti kallast ósanngjarnt að fara fram á þessa litlu fjárveitingu til hans. Auk þess eru hér á landi, eins og kunnugt er, fáir menn, sem hafa sérþekkingu á rafmagnsfræði, en á hinn bóginn verða verkefnin fyrir slíka sérfræðinga stöðugt fleiri og meiri, svo að landið hefir sjálft mestan gróða af að styrkja menn til þessa náms. Eg vona því, að hv. deild lofi þessari till. fram að ganga, þó að nefndin hafi ekki getað fallist á hana. - Þá hefi eg á þgskj. 758 farið fram á 600 kr. styrk hvort árið til Guðjóns Samúelssonar frá Reykjavík til þess að fullkomna sig í húsbyggingafræði í Khöfn. Eg játa, að eg er þessum manni ekki persónulega kunnugur, en á hinn bóginn hefi eg sannfrétt, að hann er framúrskarandi góðum hæfileikum búinn, enda hefir hann ágæt meðmæli, sem hv. nefnd eru kunn, því hún hefir haft þau handa á milli. Eg verð því að álíta það fullkomlega réttmætt, að styrkja þennan efnilega unga mann til náms, ekki sízt þegar þess er gætt, að við eigum mjög fáa sérfræðinga í þessari grein, en þörfin fyrir þá vex með ári hverju. Guðjón hefir gengið í þrjú ár á skóla í þessum fræðum í Höfn, og hefir þaðan ágætan vitnisburð. En faðir hans hefir ekki efni á að kosta hann þar lengur, og því hefir hann leitað til þingsins. Eg vona, að hv. deild taki þessari beiðni vel. - Þá er þriðja br.till., á þskj. 751, við 22. gr. fjárlaganna. Hún fer fram á það, að stjórninni veitist heimild til að lána lækninum í Vestmannaeyjum, Halldóri Gunnlaugssyni, alt að 6000 kr., til að standast byggingarkostnað við embættisbústað, sem hann hefir ráðist í. Hv. framsögumaður gat þess, að þesskonar beiðni hefði verið vísað frá í nd., af þeirri ástæðu, að nd. leit svo á, að stjórnin gæti lánað embættismönnum fé til að koma sér upp embættisbústað, án þess heimild þyrfti til þess í fjárlögunum. Sama álit lét hæstv. ráðherra í ljós, að ekkert væri því til fyrirstöðu, að læknirinn geti fengið þetta lán, þó heimild til þess væri ekki samþykt á þinginu, ef á annað borð væri fé fyrir hendi til þess. Að vísu þætti mér bezt, að þessi lánsheimild væri samþykt, eins og till. fer fram á, en þar sem þetta er upplýst, og hv. nefnd er á móti henni, þá getur verið að eg taki hana aftur síðar. Eg get ekki stilt mig um að minnast á eina br.till. nefndarinnar við 16. gr., sem sé þá, að gefa H/f Iðunn 6000 kr. Háttv. framsm tók það reyndar fram, að félag þetta hefði sótt um lán úr Viðlagasjóði, en þar sem ekkert fé væri fyrir hendi að lána, þá hefði nefndin tekið þetta ráð, að gefa félaginu 6000 kr. Eg get ekki betur séð, en að nefndinni hafi verið hér mjög mislagðar hendur. Hún verður að neita fjölda fjárbóna, sem mesta nauðsyn væri á að veita, en svo hleypur hún til og fer að gefa hlutafélagi stórfé. Og það er því síður ástæða til að gjöra þetta, sem félagið mun gefa rentur, eða að minsta kosti ekki bera sig mjög illa. Háttv. framsm. sagði, að félagið hefði nýlega orðið fyrir tjóni, þar sem hús þess hefðu brunnið. En eg held, að það sé einsdæmi, ef þingið fer að gefa fjárupphæðir, þótt félög eða einstakir menn verði fyrir tjóni af eldsvoða, eða öðrum ástæðum. Eg vil taka það fram, að eg álít þetta ekki rétta meðferð á fé landsins, og þar að auki er það hættulegt, ef þingið byrjar á slíku. Því ef þessu félagi er veitt fé, þá eru mörg önnur félög í landinu og einstakir menn, sem eiga sanngirniskröfu á hinu sama. Hér er því gengið út á stórhættulega braut fyrir þingið, að fara að gefa á þennan hátt, og það því fremur, sem þetta félag getur vel haldið áfram, þótt það fái ekki þessa peninga. Margir af hluthöfunum eru menn góðum efnum búnir. Þá er enn eitt, sem eg vildi minnast á. Háttv. nefnd hefir lagt það til, að lækka styrkinn til Helga Péturssonar. Eg skal ekkert dæma um það, hve vel eða illa hann hefir unnið að sínu starfi, en eg vildi að eins benda nefndinni á, að það hittist illa á, að hún skuli leggja þetta til nú, þar sem það er kunnugt, að maðurinn misti heilsuna svo að hann gat ekki sótt um styrk úr Carlsbergsjóðnum, og að hann hefir engan annan styrk en þennan. Mér finst því sanngjarnt eftir ástæðum að láta styrkinn halda sér eins og hann er. Þá vildi eg minnast á að eg get ekki felt mig við, að lækkuð sé upphæð sú, sem háttv. neðri deild vildi veita til Þorsteins skálds Erlingssonar, eins og fjárlaganefndin vill gjöra. Mér finst styrkurinn svo lítill, að það taki því ekki að minka hann frá því sem áður var. Eg ætla, að menn skilji það, að úr því að skáldin hafa fengið skáldalaun, þá sé það leiðinlegt að taka það af þeim eða minka þau, þegar þau fara að eldast. Mér finst, að þingið megi ekki kippa að sér hendinni í þessu efni, og þar sem þetta er svo lítið, en hefir þó talsverða þýðingu fyrir skáldið, þá tekur ekki að breyta því. Mér finst þessi lækkun líka eiga sérstaklega illa við af því, að nefndin vill hækka styrk við annað skáld, Matthías Jochumsson, sem að vísu er eldri og meira liggur eftir, en það er samt ekki samræmi í því. Eg held, að réttara hefði verið að láta sama styrk standa og verið hefir handa báðum þessum mönnum, og eg vona að fleiri verði til þess að fylgja þessari skoðun, fremur en tillögu háttv. nefndar. Þá leggur nefndin til, að fjárveitingin til viðskiftaráðunautsins sé ekki bundin við nafn, hún vill fella það burtu. Eg sé ekkert á móti því að þessi fjárveiting sé bundin við nafn, eins og margar aðrar fjárveitingar. Sá maður, sem hefir haft það starf á hendi undanfarið, hefir gegnt því vel, svo vel, að eg efast um að aðrir hefðu gert það betur. Það er reyndar vitanlegt, að allir hafa ekki litið svo á, en það ber að taka til greina, að á móti manninum hafa verið miklar æsingar, oft litaðar af pólitískri óvild; eg segi ekki að tillaga nefndarinnar stafi af því. Þetta var það helzta, sem eg ætlaði að benda á, og eg sé ekki ástæðu til að lengja umræðurnar meira.

Jósef Björnsson Eg hefi komið fram með 2 brtill. við 16. gr. Sú fyrri er á þingsk. 752 og er um, að veita fé til að kaupa áhöld til þess að hægt sé að veita nemendum Hólaskóla tilsögn í smíðum. Í reglugerð fyrir bændaskólann á Hólum 6. ág. 1908, 15. gr., er ákveðið að í skólanum skuli fara fram kensla í smíðum. Samkvæmt þessu skrifaði skólastjóri stjórnarráðinu og fór fram á að fá fjárupphæð veitta, svo þessari kröfu reglugerðarinnar yrði fullnægt. Að því er áætlunina snertir þá er gert ráð fyrir 1000 kr. til að kaupa járnsmíðaáhöld. Skólastjóri áleit það að vísu miklu betra, ef hægt væri að fá til þess 2000 kr., því skólinn hefir fengið tilboð frá Sigurði járnsmið Sigurðssyni á Akureyri um að hann vildi selja járnsmíðaáhöld þau sem hann hefir haft, og sem eru svo góð, að með þeim má smíða jarðyrkjuverkfæri. Sömuleiðis hefir hann boðist til að taka að sér að kenna smíðar. En til þess að fullnægja ákvæðum reglugerðarinnar um að gera menn búhaga, þá mætti duga minni upphæð og við það hefi eg miðað brtill. mína. Að því er trésmíðaáhöldin snertir, þá hefir skólastjóri látið fylgja lista yfir þau verkfæri, sem nauðsynleg eru, og verð á þeim, og er sú upphæð alls 800 kr. Sökum þess, að því verður ekki neitað, að það er mikilsvert að menn á heimilum úti um landið séu búhagir, og að það er nauðsynlegt að bændaskólarnir geti kent piltunum þetta, og svo af hinu, að það er vaknaður talsverður áhugi meðal bænda úti um landið, að skólinn geti fullnægt þessari ákvörðun, þá segi eg að það væri mjög leitt, ef það yrði lengur dregið að fullnægja þessu ákvæði reglugerðarinnar. Þótt eg hafi leyft mér að fara fram á að veitt yrði fé til hvorstveggja, járn- og trésmíðaáhalda, hefi eg þó ekki viljað vera varbúinn við því versta, að, eins og líka háttv. framsm. gaf í skyn, mótblástur yrði hér gegn því að þessi kensla komist á, þá gæti þó skeð að mótspyrnan næði ekki til hvorratveggja áhaldakaupanna, og hefi eg þess vegna til vara lagt það til, að veittar væru 800 kr. til að kaupa áhöld fyrir til trésmíðakenslu. Húsrúmið er til, svo hægt er að láta nemendurna njóta kenslu í þessari grein smíðanna, ef áhöldin fást. Eg vona því, að þó að háttv. deild vilji ekki samþykkja aðaltillöguna um að leggja fram fé til að kaupa bæði járn- og trésmíðaáhöld, þá sjái hún sér þó fært að ganga að smærri upphæðinni, svo hægt sé að feta í áttina til að fullnægja ákvæðum reglugerðar þeirrar sem stjórnarráðið hefir sett. Eg skal svo ekki þreyta menn á meiri meðmælum með þessari tillögu, en vil að eins bæta því við, að þetta er almennar óskir bænda úti um landið. Þegar bændanámsskeið var haldið á Hólum nú í ár í lok marzmán. og byrjun aprílmán., komu þessar óskir fram. Þar voru þá margir bændur af Norðurlandi - eitthvað milli 30 og 40, og síðustu dagana miklu fleiri. Síðasta daginn var haldinn almennur fundur og á þeim fundi samþykt áskorun til skólastjóra um að gera sitt ítrasta til að kenslu yrði komið á í þeim greinum, sem kenna ætti í skólanum samkvæmt reglugerð hans. Eg vona að háttv. deild taki tillit til svona almennra óska. Á þskj. 755 á eg br.till., þar sem farið er fram á að séra Arnór Árnason í Hvammi fái uppgjöf á eftirstöðvum af húsbyggingarláni 174 kr. fyrra árið. Eg skal taka það fram, að þótt eg hafi gerst flutningsmaður þessarar tillögu, er það fyrir mínum sjónum leiðinlegt að flytja fyrir þingið bænir um uppgjöf á lánum. En með því að sérstaklega stendur á og með því að upp hæðin er lítil, get eg eftir atvikum mælt með því, að þessi uppgjöf sé veitt, og eg vona. að hin háttv. deild verði mér sammála um, að ekkert sé í móti að verða við þessari bæn. Lán það, sem hér ræðir um, er húsbyggingarlán og tekið 1893. Það var upphaflega 1 þúsund kr. að upphæð og var tekið í tvennu lagi, og er nú borgað að fullu nema 174 kr. Þegar ræða er um þetta, kemur það fyrst til greina, að bygging sú, sem láninu var varið til að reisa, er orðin mjög hrörleg. Eftir því sem biskup skýrir frá og hann kemst að raun um á vísitazíuferðinni seinastliðið sumar, er það óhjákvæmilegt að húsa bæinn upp að nýju. En til þess þarf prestur að fá lán að upphæð alt að 3000 kr., sem biskup segist ekki treystast að mæla með að hann fái, fyr en lánið er greitt að fullu, það sem enn er ógoldið af því. Presturinn í Hvammi er fátækur maður, og á prestssetrinu hvíla eftirstöðvar af jarðabótaláni 360 kr. Hann hefir farið fram á það við biskup, að hann mælti með því, að hann fengi það gefið eftir, en eg hefi ekki treyst mér til að gerast flytjandi þess máls. Með því nú að þörf er á að húsa bæinn og með því að loku er skotið fyrir, að presturinn í Hvammi geti húsað hann fyr en umrætt lán er greitt að fullu og öllu, þar sem hann er svo fátækur, að hann getur ekki bygt, nema hann fái nýtt lán til þess, þá vona eg að hin háttv. deild, jafnvel þótt hún sjái að hér sé farin hættuleg leið, verði á því máli, að ástæða sé til þess, að sú uppgjöf sé veitt, sem hér er farið fram á.

Sigurður Stefánsson Eg skal ekki þreyta háttv. deild á langri ræðu. Eg ætla að fara nokkrum orðum um 3: br.till. á þskj. 738, smbr. atkv skr. 106, þar sem farið er fram á, að sett sé í lánadálkinn, að það megi veita niðursuðuverksmiðjunni „Íslandi“ á Ísafirði alt að 50 þús. kr. lán úr viðlagasjóði. Eg skal strax taka það fram, að eftir því sem fjárhagurinn er nú, væri eg fúsastur á, að strika burt allar lánveitingar. En þær eru nú til vor komnar frá háttv. neðri deild, en sú tillaga fékk engan byr að strika þær út. En úr því að þessi lán eru veitt, og vegna þess, hvernig hér stendur á, þá fann eg mér skylt að gerast flutningsmaður þessa máls, og það því fremur, sem hér er um fyrirtæki að ræða, sem eg hygg, að einna mesta framtíð hafi fyrir sér hér á landi. Það var fátækur maður, er setti þessa verksmiðju á stofn árið 1907. Hann átti í byrjun við mikla erfiðleika að stríða. Hann fékk fyrst ekki að koma inn í neina í verksmiðju í Svíþjóð né Noregi til þess að læra þessa iðn, svo vendilega gæta Svíar og Norðmenn þess að skapa sér ekki keppinauta. En loks komst kona hans, sem er dönsk, að í norskri verksmiðju, verksmiðju Bjellands í Stavangri, og gat lært niðursuðu þar, en henni var vísað þaðan, er sá kvittur kom upp, að maður hennar ætlaði sér að stofna niðursuðuverksmiðju á Íslandi. Í erindi sínu til þingsins fer stofnandi verksmiðjunnar fram á það, að sér verði veittur 20 þús. kr. styrkur og 40 þúsund kr. lán, en slíkt hefi eg ekki viljað leggja til. Hann fer því að eins fram á það, að geta fengið þetta lán ef mögulegt væri að veita það, og telur sér enda hagræði að þessari lánsheimild stjórnarinnar, þótt lánið ekki fáist, sem ganga má að hér um bil sem vísu. Í fyrstu varð hann fyrir stórtjóni í þessum atvinnurekstri, hefir látið aleigu sína í þetta fyrirtæki, sem kostar nú um 100 þús. kr. Varan var ekki svo góð, sem hún þurfti að vera, og hann varð þannig fyrir 30 þús. kr. skaða. En síðan hefir honum tekist að bæta hana svo, að hún hefir nú fengið 3 gullmedalíur og 3 heiðursmerki. Honum hefir tekist svo vel rekstur verksmiðjunnar, að það er á stuttum tíma orðin mjög svo mikil eftirspurn eftir vörum, er hún framleiðir. Af þessu mundi nú margur draga þá ályktun að hann gæti þá vel haldið áfram, úr því að það gengur svona vel og varan er mikið keypt. En svo stendur á, að hann vantar tilfinnanlega rekstursfé. Hann þarf 50 þús. kr. höfuðstól til þess, að hann geti sint öllum þeim pöntunum, sem drífa að, á hverjum tíma sem er. Ef þeim er ekki sint fljótt og greiðlega, verður afleiðingin sú, að viðskiftavinirnir snúa við honum bakinu. Nýlega hefir honum borist pöntun frá New-York, þar sem hann er beðinn um ½ miljón dósa af síld í „tómötum“, og hefði þurft 2230 tunnur til þeirrar sendingar einnar. Eg þarf naumast að taka það fram, að í fáum löndum eru jafngóð skilyrði fyrir, að slík fyrirtæki geti þrifist sem hér. Honum hafa víðsvegar að borist fyrirspurnir um, hvort hann geti útvegað lax, silung, síld og krækling. En hann vantar fé, og hann getur ekki sint öllum þessum miklu vörupöntunum. Hann hefir, eins og eg gat um, lagt alt sitt fé í fyrirtækið, og það stendur og fellur með því, hvort hann hefir nægilegt fé til reksturs þess. Og fjárskorturinn er mest að kenna því, að illa gekk í fyrstu, og skaða þeim, er hann þá beið. Eg hefi heyrt því haldið fram að alþingi ætti ekki að skifta sér af þesskonar fyrirtækjum, er væru eign einstakra manna. En alþingi á ekki að líta á það, hver á þau, heldur hitt, hve mikil líkindi eru á að landinu verði hagnaður af fyrirtækjum sem þessum. Það er minna um vert, hvort félög eða einstakir menn stofna til slíkra fyrirtækja, á hitt ber að líta, hvort um nytsemdarfyrirtæki er að ræða, sem mikla þýðingu hafa fyrir atvinnuvegi landsins. Að mínu áliti ber að meta fult eins mikið framtakssemi og atorku einstakra manna, eins og þó að fáeinir menn með mismunandi þekkingu og dugnaði hlaupi saman í miður hyggilega stofnaðan félagsskap, og komi einhverju á stofn. Eg skal geta þess, að meðan fjárhagurinn var betri en hann er nú, vílaði landið ekki fyrir sér að veita einstökum mönnum lán í því skyni að hjálpa þeim að koma þarflegum fyrirtækjum á stofn. Hafa slíkar lánsheimildir oft staðið í fjárlögunum og enginn fundið að, þegar duglegir og nýtir menn áttu í hlut. Líka hefir J. P. Thorsteinsson, Augúst Flygenring og J. P. T. Bryde verið veitt lán.

(Augúst Flygenring: Það var aldrei brúkað). Eg tel það alls ekki óviturlegt af þinginu að styðja einstaka menn, sem hafa sýnt, að þeir geta komið einhverju áfram. Eg tek þetta fram til að sýna, að það hefir verið talið eins rétt að styðja fyrirtæki, er einstakir menn eiga og stofna, og þar sem margir vóru saman í félagsskap, og er það alls ekki rangt, er nægilegt fé er fyrir hendi. Þessi verksmiðja á Ísafirði hefir að undanförnu haft 40-50 manns í þjónustu sinni. Eg held að enginn geti efast um það, að svo framarlega sem nokkur iðnaður á framtíð fyrir sér á þessu landi, þá sé það slíkur iðnaður. Þessi iðnaður er ekki eldri en 15 - 20 ára í Noregi. Stórþingið norska hefir veitt slíkum verksmiðjum mikið fé, og nú er þetta orðinn stóriðnaður þar í landi. Til sönnunar því, að vörur umræddrar verksmiðju á Ísafirði séu góðar og vandaðar, skal eg taka það fram, að þær hafa verið sendar til Johnson & Kaaber og þeir hafa gefið vottorð um, að varan sé góð, og eftirspurn eftir henni sé mikil, og að salan fari vaxandi. Eg vildi með þessum fáu orðum skýra þetta mál fyrir hinni háttv. þingdeild. Og ef aðrar lánsheimildir fá að standa, þá vænti eg þess, að þessi lánsheimild verði samþykt. Verksmiðjan og verkfærin eru vátrygð fyrir 96 þúsund krónum. Nokkur hluti hennar er eigi vátrygður enn. Útbú Íslandsbanka á Ísafirði hefir gefið vottorð um að verksmiðjan hafi skilvíslega goldið afborganir af lánum, og að alt gangi nú vel.

Júlíus Havsteen Eg hefi hér ekki nema eina fjárbeiðslu að bera fram, og eg vona, að það verði líka tekið tillit til hennar. Það er breytingartillagan á þgsk. 744, þar sem farið er fram á, að Hjörtur Snorrason, fyrverandi skólastjóri á Hvanneyri, fái 500 kr. á ári sem einskonar eftirlaun. Hann sótti um það til Stjórnaráðsins, að sér yrði veitt 600 kr. eftirlaun, en bænarskráin barst því svo seint, að það gat ekki sint henni. Síðan var hún send fjárlaganefnd neðri deildar, sem tók hana ekki til greina. Þaðan gekk hún til fjárlaganefndarinnar hér í deildinni, sem hefir ekki heldur sint henni. Á hinn bóginn hefir hann gert sér góðar vonir um, að þetta næði fram að ganga. Hann hefir verið bændaskólakennari 3 ár og skólastjóri um 13 ár. Það er vanheilsa, sem veldur því, að hann neyðist nú til að sækja um eftirlaun. Eg skal með leyfi hæstv. forseta lesa upp kafla úr bréfi Stjórnarráðs Íslands til fjárlaganefndar neðri deildar um þessa málaleitun. „Hjörtur tók í fardögum við forstjórn þáverandi búnaðarskóla á Hvanneyri og við forstöðu skólabúsins, og hafði þetta hvorttveggja á hendi þangað til búnaðarskólinn var lagður niður í fardögum 1907, og virðist amtsráð Suðuramtsins, sem hafði á hendi yfirstjórn búnaðarskólans, hafa verið mjög vel ánægt með stjórn hans á nefndri stofnun, þar sem það í fundargerðum sínum 1906, 24. atr. (Stjórnartíðindi B. 1906, bls. 192) lýsir „ágætri frammistöðu hans á Hvanneyri, sem hann með mesta sóma hafi staðið fyrir frá því í fardögum 1894, og gert að einhverju reisulegasta býli landsins upp úr mikilli niðurlægingu.“ „Þegar bændaskólinn á Hvanneyri var settur á stofn í fardögum 1907, var Hjörtur skipaður kennari við skólann með 1200 kr. launum samkvæmt lögum nr. 48 10. nóv. 1905.“ Hjörtur kom um sama leyti að skólanum, sem eg varð amtmaður yfir Suður- og Vesturamtinu. Þegar hann tók við honum og búinu, var jörðin í hinni mestu niðurníðslu. Öll hús vóru slæm og jörðin sjálf í mestu órækt á allan hátt. En nú er Hvanneyri, sökum dugnaðar hans, orðin mikil eign. Sérstaklega eru öll fjárhús og búpeningshús í ágætu lagi. Eg skal geta þess, að danskur maður kom þangað og dáðist mjög að öllu á Hvanneyri. Það var Feilberg. Hann lauk miklu lofsorði á allar byggingar þar, bæði fyrir hvað vel væri frá þeim gengið, og líka fyrir það, hve ódýrt þær væru bygðar. Þegar bændaskólinn á Hvanneyri var settur á stofn í fardögum 1907, stóð honum til boða að gerast forstöðumaður hans, en gat ekki tekið það að sér sökum vanheilsu. Eg get búist við því, að menn segi sem svo, að þessi maður hafi verið í þjónustu amtsins, en ekki landsins, og þetta er að nokkru leyti rétt. En aðgætandi er þó, að skólastofnunin er að nokkru leyti eign alls landsins. Sá varð endirinn á, er búnaðarskólinn var lagður niður, að Hvanneyri og alt, sem henni fylgdi, varð eign landsjóðs. Skuldlausar eignir vóru yfir 64 þús. kr., og það er ekki lítið fé, sem þannig rennur í landsjóð. Nú eru amtsráðin lögð niður og það er því ekki í annað hús að venda en til landsjóðs. Eg tek að að síðustu fram, að Hjörtur er maður mjög samvizkusamur og duglegur, og eg vildi óska, að allir embættismenn landsins stæðu eins samvizkusamlega í stöðu sinni og hann, og ræktu hana eins vel og hann gerði, þegar hann stjórnaði búi og skóla á Hvanneyri.

Kristinn Daníelsson Eg hefi að eins komið með eina brtill. við þennan kafla fjárlaganna. Hún er á þskj. 773 og fer fram á að Sighvati Grímssyni séu veittar 300 kr. árlega í stað 200 kr. Hv. deildarmönnum mun vera það kunnugt, að þessi fræðimaður hefir getið sér góðan orðstír fyrir starf sitt. Síðasta þing veitti honum 200 kr. styrk, og færði hann sér hann með afbrigðum vel í nyt. Hann var hér í Reykjavík meðan peningarnir hrukku til, tvo mánuði, og notaði á þessum tíma yfir 400 bindi á handritasafni og landsskjalasafni landsins. Nú langar hann til að halda starfi sínu áfram, en getur það ekki styrklaust fyrir fátæktar sakir. Það er lítið sem beðið er um, og vona eg að hv. deild unni honum þess. Úr því eg stóð upp, þá vil eg minnast lítið eitt á nokkuð af hinum svokölluðu bitlingum. Sérstaklega finst mér Guðm. Guðmundsson vera æði lágt settur. Hann er áreiðanlega eitt af okkar beztu skáldum. Það var sagt áðan, að Þorsteinn Erlingsson mundi vera okkar bezti „Lyriker“, en eg hygg að Guðm. Guðmundsson standi honum alls ekki að baki, að Þorsteini alveg ólöstuðum. Sömuleiðis get eg ekki fallist á að lækka styrkinn til Helga Péturssonar. Það er kunnugt, að hann er mjög efnilegur vísindamaður, og væri það ekki rétt að láta hann gjalda þess að hann misti heilsu sína um stund. Sömuleiðis vil eg mæla með styrknum til söngvarans Péturs Jónssonar. Það hefir verið sagt, að hann hafi fengið góða stöðu á Þýzkalandi, en mér er kunnugt, að hann þarf enn þá að kosta miklu upp á framhaldsnám í grein sinni. Það fer fjarri því að námstími hans sé á enda, þó hann hafi nú fengið launaða stöðu, því að enginn getur orðið fullnuma í sönglist, nema á afarlöngum tíma. Að endingu vil eg benda á það, að í 18. gr. í 4. 1. að neðan er eitt nafn rangprentað, það er nafn móður minnar, og vona eg að skrifstofan megi leiðrétta það sem prentvillu.

Stefán Stefánsson (6. kgk. þm.): Eg á tvær brtill. á þingskjali 718. Fyrri tillagan fer fram á það, að Jóni Sigtryggssyni sé veittur 800 kr. styrkur hvort árið til þess að nema vélafræði í Mittweida á Þýzkalandi. Þessi maður er kornungur, en hefir þó í allmörg ár fengist við vélafræði. Fyrstu tilsögn sína fékk hann í gagnfræðaskólanum á Akureyri; síðan sigldi hann til Hafnar, og hefir verið þar síðan. Árið 1908 gekk hann á „Mekanisk Fagskole“, og af honum fór hann árið eftir, og réðist sem nemandi á verksmiðju þá í Danmörku, sem býr til Dan-mótora, og býst eg við að flestir muni kannast við það nafn. Árið eftir varð hann sveinn, og hefir síðan unnið á verksmiðjunni. Hann hefir beztu meðmæli þaðan. Eg er manninum kunnugur vegna þess, að hann var lærisveinn minn um nokkurt skeið, og er uppalinn á Akureyri. Frá barnsaldri hneigðist hugur hans að uppfundningum, og því sem á dönsku er kallað „Mekanik“. Hann hefir fundið upp ýmislegt smávegis, sem sýnir að hann hefir hæfileika í þá átt. Nú langar hann til að fullkomna sig í vélfræði á þessum skóla. Nú er enginn maður hér á landi, sem er fullfær í þessari grein, eða hefir próf í henni. En vitanlega fjölgar vélum hér árlega, einkanlega hreyfivélum (mótorum“) og er því ekki vanþörf á manni, sem getur gert við slíkar vélar og jafnvel hefir verkstæði til að smíða þær. Eg vil því mæla hið bezta með þessari tillögu. 
             Nei, hann er ekki efnaður. Faðir hans var upphaflega efnaður, en efni hans hafa gengið mjög til þurðar upp á síðkastið, svo hann treystir sér ekki til að kosta hann nú algerlega á þessum skóla. Skólaveran á Mittweida kostar 1600 kr. á ári. Faðir hans getur ekki lagt honum meira til árlega en helming þessarar upphæðar. Þingið hefir alt af litið svo á, að rétt sé að styðja hæfa menn til að leita sér fræðslu erlendis í þeim greinum, sem ekki er hægt að nema hér. Við erum að berjast fyrir því að koma upp fræðslustofnunum í landinu, í sem allra flestum greinum, en það líður vafalaust á löngu áður en við getum stofnað til innlendrar fræðslu í greinum eins og þessari, þar sem þörf er að eins á fáum mönnum. Þess vegna verður að styrkja menn til að fara utan og afla sér fræðslu þar; enda hefir þeirri reglu verið fylgt um langt skeið, að veita nærri á hverju þingi fleiri en einum manni slíkan styrk. Að þörf sé á slíkum sérfræðingi hér, er engum vafa undirorpið; og dýrt er að leita ávalt til útlanda til að fá aðgerð á vélum, enda lítið sjálfstæðisbragð að slíku. Allar þjóðir keppa eftir því, að hafa sem mest í landinu sjálfu, og þurfa sem minst og sjaldnast til annara að sækja. Eg skal bæta því við, að þenna tíma, sem Jón var í Höfn, gekk hann, auk þess sem hann var á þessari verksmiðju, stöðugt á kvöldin á „Det tekniske Selskabs Skole“, til að nema ýmislegt, sem að grein hans lýtur, svo sem teikning, stærðfræði o. fl.- Hin tillagan, sem eg á, fer fram á það, að Kristínu Jónsdóttur verði veittur 500 kr. styrkur hvort árið til að fullkomna sig utanlands í dráttlist. Þessi unga kona fékk fyrstu mentun sína hér í Reykjavík, að mig minnir hjá Stefáni Eiríkssyni. Síðan sigldi hún til Hafnar og gekk þar á „Tegne- og Kunst-Industri Skole for Kvinder“. Þaðan hefir hún beztu meðmæli. Forstöðukonan segir um hana, að hún sé hneigð fyrir dráttlist og hafi ágæta hæfileika í þá átt. Eg hefi sjálfur séð ýmislegt eftir hana og ber það alt vott um að hún sé langt komin með námið. Nú langar hana til að fá frekari fræðslu í þessari grein, og þá helzt að ganga á „Kunst-Akademiet“ næsta ár. Ástæðan til þess, að eg sting upp á þessari fjárveitingu, er einkum sú, að eg finn og veit að mikill skortur er á kennurum í dráttlist hér á landi, en kona þessi ætlar einmitt að verða teiknikennari. Mér er ekki kunnugt, að þeir séu margir hér á landi, sem hafa fengið góða æfingu og kenslu í þessari grein; þeir eru ef til vill nokkrir hér í bænum, en úti um land eru þeir ekki til. Á Akureyri er að eins einn maður, er sé vel fær um að kenna dráttlist. En dráttlist tel eg vera eina allra nauðsynlegustu kenslugrein í hverjum skóla, ekkert síðri en skrift. Eg hefi oft fundið mjög til þess, að eg naut engrar tilsagnar í dráttlist á unga aldri og oft bagað mér. Sama munu fleiri geta sagt. Eg tel það eina hina mestu framför í skólalöggjöf vorri, þegar svo var skipað fyrir, að kenna skyldi dráttlist í skólum hér og það að miklum mun, og ætti, að mínu áliti, að leggja vaxandi áherzlu á dráttlistarkensluna. En fyrsta skilyrðið fyrir því er að völ sé á góðum kennurum. Eg álít því að sjálfsagt sé að styðja þessa konu, sem hefir góða hæfileika og er vel á veg komin til þess, að hún geti orðið vel fær um að kenna þessa grein síðar meir. Eg hefi fylgt nefndinni í öllum tillögum þess að eg er meðmæltur styrkhækkuninni hennar hingað til, en hún hefir komið með tvær tillögur til breytingar á þessum kafla fjárlaganna, sem eg get ekki fallist á. Önnur er sú, að færa niður styrkinn til Helga Péturssonar. Í því atriði er eg sammála hv.þm. V.-Ísf. og V.Skaftf. Eg veit að Helgi er einn af allra efnilegustu vísindamönnum, sem við eigum. Hann hefir þegar með ritum sínum gert okkur mikið til sæmdar, og margar athuganir hans eru stór gróði fyrir alheimsvísindin. Önnur ástæða hefir ekki verið tilfærð fyrir þessari lækkun, en að hann sé nú ekki alveg vinnufær. En mér er kunnugt, að hann býst sjálfur við að geta tekið upp aftur vinnu sína með „vaxanda vori“. Hins vegar veit eg það líka að ferðalög hans eru mjög dýr, því að mikinn útbúnað þarf til þeirra, þau eru miklu dýrari en t. d. ferðalög grasafræðinga og dýrafræðinga. Eg vil einlæglega leggja á móti því að tillaga nefndarinnar um þessa 500 kr. lækkun á styrknum verði samþykt, en með því að Helgi haldi þeim styrk, sem hv. nd. hefir samþykt. Fái hann ekki þann styrk, getur lítið orðið úr þeim rannsóknum, sem styrkurinn veitist til, því að 1500 kr. á ári hrökkva hvergi nærri til, og vilji þingið á annað borð styrkja menn til einhverra starfa, þá er vitanlega rangt að veita svo lítið fé, að það komi ekki að tilætluðum notum. Hin till. nefndarinnar, sem eg get ekki fallist á, er að lækka styrkinn til Þorsteins Erlingssonar. Eg skal ekki fara að fjölyrða um verðleika hans, þeir eru öllum kunnir. Það hefir verið sagt, að hann hafi ekki látið mikið til sín heyra á síðustu tímum. Eg veit þó, að hann er nú að vinna, þó af veikum mætti sé, því maðurinn er bláfátækur og veill heilsu. Eg sé ekki að nokkur sanngirni mæli með því, að fara að klípa þessar 200 kr. á ári af styrknum til hans, til að gera honum enn örðugri hina örðugu lífsbaráttu hans. - Þá skal eg geta þess að eg er meðmæltur styrkhækkuninni til Sighvat Grímssonar, og sömuleiðis fjárveitingunni til Hjartar Snorrasonar og Karls Sveinssonar. Það stendur líkt á fyrir Karli og Jóni Espólín; hann vill fullnuma sig á skólanum í Mittweida og teldi eg illa farið ef hann fengi ekki þennan litla styrk til þess. - Þá á eg líka bágt með að greiða atkvæði móti styrkhækkuninni til Guðm. Guðmundssonar, því ekki verður því neitað að maðurinn „yrkir eins og páfin“. En verði hann hækkaður, þá býst eg við, að eg komi með brtill. til 3. umr. um hækkan á styrknum til hins Guðmundarins, sem er við hliðina á honum á fjárlögunum, hann er engu síðri, og vil eg helzt hafa þá jafna.

Eg lít öðruvísi á eftirlaunahækkunina til séra Matthíasar Jochumssonar. Það er maður, sem við fylgjum bráðum til grafar (Stef. Stefánsson: Nei, nei.) Hann á langa skáldaæfi að baki sér og auk þess er hann gamall og reyndur embættismaður landsins. Þá skal eg víkja að ræðu háttv. 2, þm. Skagfirðinga. Eg efa ekki að það væri gott, ef hægt væri, að koma upp smíðaverkstæði á Hólum. En eg í minni einfeldni hafði nú reyndar haldið, að það þyrfti ekki 1800 kr. verkfæri til að gera menn búhaga. Eg hélt að Hólabú, svo stórt bú, hefði sjálft nóg tæki til þess. Ef menn skoða skjal Sigurðar járnsmiðs Sigurðssonar á Akureyri, þar sem hann býður Hólaskóla að selja honum verkfæri sín, og taka að sér kenslu í járnsmíði, þá sést, að það hefir átt að gera menn meira en búhaga. Að kaupa þau verkfæri væri sama og að stofna verkstæði, þar sem smíða mætti allskonar jarðyrkjuverkfæri, kerrur, plóga, o. s. frv. Væri sá kostur tekinn, mundi það draga þann dilk á eftir sér að veita þyrfti fé til kenslu í smíðum. Þetta hefir gefið mér tilefni til að athuga, hvað gert hefir verið fyrir Hólaskóla síðustu árin, og það er ekki svo lítið. Á þinginu 1909 er fé veitt á fjárlögunum til byggingar skólahúss. Sú varð niðurstaðan, að bygt var steinsteypuhús, sem kostaði 30 þús. kr. Eg lasta ekki fráfarandi stjórn fyrir að hún breytti til og lét byggja steinsteypuhús, eg álít að það hafi verið rétt gert, þótt það kostaði meira. Á fjáraukalögunum 1910-11 er veitt fé til aðgerðar á gamla skólahúsinu og loks á fjárlögunum 1912-13 6000 kr. fjárveiting til að byggja leikfimishús. Ef þetta er alt lagt saman, býst eg við að einhverjir kynnu að segja: Þeir eru býsna dýrir þarna á Hólum. Eg get ekki skilið að svona mikið fé þurfi til að fullnægja ákvæðum skólareglugerðarinnar. Ekki vantar mig löngun til að veita uppgjöf á þessum 174 kr. til prestsins í Hvammi, en mér þykir óviðfeldið að fara að gefa eftir lán úr viðlagasjóði. Það er auðvitað ekki stór upphæð, eins og háttv. 2. þm. Skagfirðinga sagði, en það er einmitt af því, hve lítil hún er, að eg er á móti tillögunni. Hún er stór að því leyti til, að ef hún væri samþykt, þá væri eins og tekinn tappinn úr um eftirgjafir lána úr viðlagasjóði. Þá eru tvær br.til. háttv. 6 kgkj. (St. Stef.) Sú fyrri áð veita Jóni Sigtryggssyni Espólín 800 kr. hvort árið, til vélfræðináms. Með henni get eg ekki verið. Eg hefi neitað alt of mörgum samskonar beiðnum til þess að geta fallist á þessa. Annað mál er með hina tillöguna, styrkinn til ungfrú. Kristínar Jónsdóttur. Háttv. flutningsmaður benti á að þar yrði völ á góðum teiknikennara, og eg skal játa, að á þeim er sár þörf til þess að kenslu í þeirri grein verði komið í það horf, sem vera á, það sem sé, að teiknikensla komist á í öllum skólum landsins. Eg hygg nú, að eg hafi svarað öllum athugasemdum, sem gerðar hafa verið, og skal láta þetta nægja um einstakar br.till. Að eins vildi eg bæta við örfáum orðum almenns eðlis. Eg hefi minst á það áður, að fjárhagurinn, eins og hann nú er, væri mjög athugaverður. Það má gera ráð fyrir því, að tekjuhallinn verði 225 þús. kr. þó að tillit sé tekið til þeirra tolla og skattalaga, sem afgreidd hafa verið, eða líklegt er að afgreidd verði. Fjáraukalögin munu rýra tekjurnar um 140 -160 þús. kr. Önnur lög ekki stórum, þótt eitthvað sé. Þetta álít eg allathugavert og eg get ímyndað mér, að ef einhverjir háttv. þingmenn kæmu með uppástungur til að breyta þessu ástandi, þá mundi eg geta orðið þess styðjandi í allverulegum atriðum. Eg get ímyndað mér að mörgum þyki sumir liðir fjárlaganna ekki svo nauðsynlegir, að það gilti ekki einu þótt þeir væru feldir burtu. Eg vil í þessu efni benda á eitt ráð, að fella allar lánagreinarnar. Ekki einungis af því, að ekkert fé er til að lána, heldur einnig af því að búið er að binda of mikið fé viðlagasjóðs, þessar 1600-1700 þús. kr. Allir sjá, hvert stefnir með því lagi. Það stefnir í ógöngur. Eg hefi ekki haft tækifæri til sem skyldi að athuga, hverja liði mætti fella niður. En eg álít, að sleppa mætti þeim fjárveitingum, sem landssjóður innir af hendi án allrar lagaskyldu, svo sem er t. d. um alla styrki til sýsluvega, þótt þeir góðir séu í sjálfu sér. Enn get eg bent á, að þótt nefndin hafi ekki viljað fella niður fjárveitinguna til viðskiftaráðun., þá er þar upphæð, sem einna fyrst mætti draga inn, ef í hart færi. Enn er eitt atriði, sem eg vildi minnast á, en það er styrkurinn til Good-Templarreglunnar, og getur vel verið að eg komi með brtill. síðar um að fella hann burt. Eftir að bannlögin voru samþykt, álít eg að tilveruréttur þessa styrks sé fallinn. Good-Templarfélaginu hefir hingað til verið veittur þessi styrkur til að útbreiða bindindi í landinu, en sé hann veittur hér eftir, er hann að eins til agitationa fyrir bannlögin. Í raun og veru hefði Stórstúkan átt að missa þennan styrk undir eins um daginn, fyrir bréfið, sem hún sendi oss þingmönnum; fyrir þá ósvinnu forstöðunefndarinnar, að senda ógnunarbréf inn í þingsalinn, því hreint og beint ógnunarbréf var það. Loks er eitt mál, sem eg vildi að eins drepa á. Það eru botnvörpusektirnar. Háttv. neðri deild hefir felt niður að nokkur hluti þeirra renni í ríkissjóð Danmerkur. Þetta hefir hún gert móti vilja fráfarandi stjórnar og stjórnar þeirrar sem nú er, og álít eg að deildin hafi með þessu stofnað máli þessu í hinar mestu ógöngur.

Jósef Björnsson Mér fanst anda kalt frá háttv. framsm. í garð Hólaskólans. Hann sagði, að menn mundu fara að segja, að þeir væru dýrir þar á Hólum. Hann taldi upp útgjöldin við skólann, þennan skóla, sem landið á og sem það hefir sett reglur fyrir og er skylt að halda uppi, og fanst mér þá undarlegt að vilja ekki láta þennan skóla njóta jafnréttis við hinn bændaskólann. En úr því að hann fór að telja útgjöldin saman, þá er bezt að eg geri það líka. Hann sagði, að skólahúsið hefði kostað 30 þús. kr. Þetta er helzt til mikið. Eftir því sem smiðirnir hafa sagt mér, mun það ekki koma til að kosta nema 27 þús. kr. Auk þess er nú veitt á fjáraukalögunum til viðgerðar á gamla skólahúsinu 3000 kr. og svo nú 6000 kr. til. að byggja leikfimishús. Þetta verður samtals 36 þús. kr. Nú hefi eg farið fram á að veitt sé fé, 1800 kr., til að koma á lögskipaðri kenslu í smíðum, svo sem ákveðið er í reglugerð skólans. Skólastjóri hefir farið fram á að fá hærri upphæð - 2000 kr. - til þess að hægt væri að koma á stofn fullkomnu smíðaverkstæði, þar sem hægt væri að smíða jarðyrkjuverkfæri. Ef það væri gert, þá er eg ósamdóma því, að af því mundi leiða nokkur kostnaður fyrir landsjóðinn, því skólinn mundi fá fé í aðra hönd fyrir það, sem smíðað yrði, svo eg held það borgaði sig vel. Eg hefi nú lagt minni áherzlu á þetta, og með tilliti til þess hefi eg borið fram varatillöguna um kaup á áhöldum í trésmíðakenslu. Þegar þetta er borið saman við það sem veitt hefir verið til Hvanneyrarskólans og athugað er, hvað þangað hefir verið lagt, þykir mér líklegt, að háttv. framsm. muni segja, að þeir séu dýrir þar á Hvanneyri. Þar hefir verið bygt skólahús fyrir 46 þús. kr. og nú á að reisa þar leikfimishús fyrir 4000 kr. Það verður samtals 50 þús. kr. Og 50 þús. kr. eru þó alt af meira en 36 þús kr. Einhver kynni því að segja: Þeir eru dýrir á Hvanneyri, en ekki á Hólum.

Steingr. Jónsson: Eg vildi að eins taka það fram, að eg hefi aldrei sagt, að þeir væru ódýrir á Hvanneyri. Annars hefi eg ekki séð nema 2000 kr. til leikfimishússins þar, efri deild hefir að minsta kosti ekki haft um annað að fjalla. Það er langt frá því, að eg sjái nokkuð eftir því, að Hólaskóli fái það sem hann þarf. En það er hægt að veita svo mikið að mönnum þyki það rangt.

Ari Jónsson Eg ætla að leyfa mér að minnast nokkurum orðum á 2 breytingartillögur, sem eg hefi komið fram með við þennan kafla fjárlaganna. Fyrri breytingartillagan er á þingskjali 770; þar er farið fram á, að veittar séu til viðgerðar og framhalds þjóðveginum úr Hrútafjarðarbotni í Gilsfjarðarbotn 3 þúsund krónur hvort árið. Á fjárlögunum nú er ekkert veitt til þessa vegar, en á undanförnum fjárlögum hefir verið veitt fé til hans. Það er mjög óheppilegt og hreint og beint óhæfilegt að kippa svo að sér hendinni alt í einu og taka þvert fyrir vegagerð, sem búið er að veita fé til áður, og viðurkent er að brýn þörf sé á framhaldi. Það er og mjög í ósamræmi við undanfarandi þing, einkum hið síðasta. Þá var tillag veitt til þessa vegar að eins annað árið, 3 þús. kr. með þeim ummælum að næsta þing mundi að sjálfsögðu veita ríflegra styrk, og var það tekið skýrt fram í umræðunum þá. Það mun kunnugt þingdeildarmönnum, að mikil þörf og nauðsyn er á vegagerð þessari. Það er mikil umferð um þennan veg og hann er póstvegur. Héraðsbúum er það mikið áhugamál, að fé verði veitt úr landsjóði til hans. Eg leyfi mér nú að fara fram á, að veittar verði 3 þús. kr. til þessa vegar hvort árið og treysti háttv. deild til að samþykkja þessa tillögu, og vona að hún vilji að þingið sé í samræmi við fyrirfarandi þing. Ef þessi tillaga verður ekki samþykt, mun eg bera upp aðra tillögu um þetta efni við 3. umræðu. Þá á eg hér aðra breytingartillögu á þgsk. 771; þar er farið fram á það, að Magnúsi Péturssyni, héraðslækni í Hólmavík, séu greiddar 700 kr. hvort árið fyrir að ferðast 4 sinnum á ári um Reykjarfjarðarlæknishérað og dvelja þar nokkra daga í hvert skifti til að veita mönnum þar læknishjálp. Það er tekið fram, að þessi launaviðbót falli niður, þegar héraðið verður veitt einhverjum, er um það hefir sótt. Eins og háttv. þingdeildarmenn muna, var hérað þetta stofnað á seinasta þingi, en það hefir farið um það eins og sum önnur héruð, að engir hafa fengist til að sækja um það. Aðalástæðan til stofnunar þessa héraðs var fjarlægðin frá lækni, hve langt norðurhluti Strandasýslu átti að sækja til læknis. Reykvíkingum mundi þykja hart að þurfa að sækja lækni norður í Húnavatnssýslu; en jafnlangt þyrftu ibúar nyrzta hluta Árneshrepps að sækja lækni sinn landveg, ef hann væri staddur syðst í læknishéraði sínu, Hólmavíkurhéraði, þegar þyrfti að ná í hann. En þetta var ekki eina ástæðan. Héraðið (Árneshreppur sérstaklega), er nálega afgirt á vetrum. Því annaðtveggja er að fara, yfir heiðar, sem oft eru nálega ófærar, eða sjóveg fyrir Bala, sem er hættuferð á vetrum, nema í bezta veðri. Það er því oft ómögulegt fyrir íbúa Árneshrepps að ná í lækni á vetrum sunnan úr sýslunni. Þar að auki er það svo kostnaðarsamt, þótt það sé hægt, að vart geta aðrir en efnuðustu mennirnir kostað ferð eftir lækni. Það mælti ennfremur mikið með stofnun þessa héraðs, að líkur eru talsverðar til aukinnar atvinnu í Reykjarfirði, svipað og á Siglufirði (síldarveiði). Og ef þess konar atvinna skyldi byrja þar, mundi fólk þyrpast þangað skyndilega. Þessar ástæður, er eg hefi tekið fram, og tekið var tillit til við stofnun Reykjarfjarðarlæknishéraðs á síðasta þingi, styðja nú sterklega að því, að sjá héraðinu fyrir einhverri læknishjálp. Því að vera án læknishjálpar, eins og það nálega er nú á vetrum, er óviðunanlegt fyrir héraðið, þar til einhver gerist til þess að sækja um það. Héraðsbúar hafa átt fund með sér til að ræða þetta nauðsynjamál. Og hefi eg hér símskeyti í höndum mér, sem skýrir frá því, að þeir fari fram á, að þessi styrkur sé veittur til læknishjálpar og að þeir óski þess, að hann sé bundinn við þennan lækni. Líka hefi eg fengið bréf frá lækninum á Hólmavík, þar sem hann skýrir mér frá óskum héraðsbúa um styrk til læknishjálpar, og ástæðunum fyrir styrkbeiðninni, sem fara í sömu átt og eg hefi skýrt frá. Sem dæmi um örðugleika þá, sem eru fyrir lækninn í Hólmavíkurhéraði að gegna læknisstörfum í Reykjarfjarðarhéraði, getur Magnús læknir Pétursson um það í nefndu bréfi, að hann um Jonsmessuleytið í fyrra hafi í kafófærð orðið að vaða snjóinn yfir 20 klukkutíma samfleytt yfir heiðarnar. Það er fjarri því, að styrkur sá, er farið er fram á hér, sé of hár, þar sem ætlast er til, að læknirinn fari fjórar ferðir á ári um héraðið. Styrkurinn er ekki helmingur af læknislaunum Reykjarfjarðarlæknishéraðs og er þó sú venja, að héraðslæknar, þegar þeir þjóna öðru héraði líka, fái hálf laun læknishéraðs þess, án þess þó að takast á hendur sérstaka ferðaskyldu. Eg treysti því að háttvirt deild taki þessa styrkbeiðni til greina, enda mælir svo mikil sanngirni með því, að vart nokkurt hérað hér á landi hefir meiri ástæðu til að fara fram á styrkbeiðni til læknishjálpar.

Ari Jónsson Eg ætla fyrst að minnast á brtill. frá mér á þingsk. 769, sem fer fram á að breyta svo styrk þeim, sem á fjárlögunum er heimilaður Guðmundi Guðmundssyni skáldi, að fyrir 400 krónur hvort árið komi 600 kr. hvort árið eða með öðrum orðum, að styrkurinn sé hækkaður um 200 kr. á ári. Mér hefir fundist það óréttlátt í hlutfalli við styrkveitingar til ýmsra annara skálda, að Guðmundur Guðmundsson skuli vera svona lágt settur. Þessi hækkun, sem eg fer fram á, munar ekki miklu fyrir landsjóðinn, en þörfin mun ekki síðri hjá þessu skáldi en hjá hinum. Hvað réttmæti þessarar hækkunar að öðru leyti snertir, þá hefir þetta sísyngjandi skáld kveðið svo fagurlega, að hann ætti hana margfaldlega skilið og þótt meira væri. Hann hefir nýlega gefið út nýjan ljóðabálk, sem að flestra dómi er snildarlega kveðinn, hverja skoðun sem menn annars hafa í trúarefnum. Enda hefir það eigi verið sjaldan, að skáld þetta hefir sýnt mikla ljóðsnild. Eg vona að háttv. deildarmenn kunni svo vel að meta ljóðsnilli, að þeir sýni skáldinu þann sóma, að hækka styrkinn um þessa litlu upphæð. Þá á eg aðra brtill. á þingsk. 768, tilmæli um, að 800 kr. styrkur sé veittur Pétri Jónssyni stúdent í Kaupmannahöfn til fullkomnunar í sönglist. Pétur Jónsson hefir þegar fengið mikla viðurkenningu sem söngmaður. Hann hefir ekki eingöngu hlotið lof yfirleitt alstaðar, þar sem hann hefir sungið fyrir fólk, heldur hefir hann og hlotið álit fyrir það, að þegar margir tugir karlmanna síðastliðið vor sóttu um inngöngu í operuskóla konunglega leikhússins í Kaupmannahöfn, þá skaraði þessi Íslendingur langt fram úr öllum og var einn tekinn. Hann vakti þá strax eftirtekt leikhússtjórans, Dr. Mantziusar og Rung söngstjóra, og fylgja styrkbeiðni hans beztu meðmæli frá þeim. Þörfin á styrk er hér mikil; hann á fátæka foreldra hér í bænum, sem ekki geta styrkt hann, og sjálfur er hann ekki einfær til þess að komast vel áfram. Að vísu er hann ráðinn til Þýzkalands með allgóðu kaupi, en ef hann ætlar að gera sönglistina að lífsstarfi sínu, þá þarf hann fé til að geta aflað sér fullkominnar kenslu, svo þó að hann geti unnið fyrir sér nú, þá vantar hann fé til að geta stundað námið. Sú kensla er afardýr, eins og allir vita, og því hefir hann snúið sér til alþingis. Eg er viss um, að Pétur Jónsson muni verða landinu til sóma í þessari list, geti hann fullnumað sig í henni. Að síðustu vildi eg víkja fáeinum orðum, í viðbót við það sem háttv. síðasti ræðumæður sagði, að einni breytingartillögu nefndarinnar, brtill. um að lækka styrkinn til Þorsteins skálds Erlingssonar. Mér finst furðu einkennilegt, að slík breytingartillaga skuli hafa komið fram. Mér finst vegur okkar þingmanna að minni, ef við færum nú að sneiða af þessari óstóru upphæð, sem hann hefir haft. Þörfin til styrksins er sú sama hjá honum og að leggjast hér á móti sjúkum manni finst mér ærið óaðgengilegt. En það er þó ekki aðalatriðið, heldur hitt, að þessi maður er einn sá mesti og „popúlerasti“ Lyriker sem nú er uppi hér á landi. Hann hefir sýnt svo mikla snild í ljóðum sínum, að sumir söngvarnir hans mega teljast meðal fegurstu gimsteinanna í ljóðasafni vor Íslendinga. Enda er margur Íslendingurinn svo hugfanginn af ljóðum Þorsteins, að það mundi verða talin ósæmd hin mesta, að leggja tálmanir í veginn fyrir framhald á ljóðagerð hans. Eg veit, að þjóðin mundi misvirða við okkur, ef við förum illa með hann nú, færum að sneiða af styrknum til hans. Hann hefir fengið svo fast álit hjá þjóðinni, að það er gagnslaust að vera að hnjóða í hann, þótt einhverja óvini hans langi til þess; þeir ná ekki tilgangi sínum með því. Háttv. framsm. fann að því, að það hefði ekki komið mikið fram eftir hann í seinni tíð. En þar til er því að svara, að maðurinn er ákaflega vandvirkur, hann yrkir svo vel, að hann lætur ekki frá sér fara nema það sem snild er að. Þetta veit eg, að menn viðurkenna. Enn fremur er svo komið, að hann hefir lokið kvæðabálk og hefir undirbúið mikið af bókinni, sem mun koma út bráðlega. Það eru margar arkir af henni hreinskrifaðar til sýnis. Það er því von á nýrri bók, sem ekki mun síðri en Þyrnar. Mér finst það óhæfilegt að lækka styrkinn til hans, þegar að því er komið að gefa bókina út; mér finst það væri eins og að reyta af söngfuglinum fjaðrirnar, þegar hann ætlar að fara að syngja vornæturkvæðið sitt í annað sinn.

Forseti: Áður en umræðan hefst, vil eg geta þess, að hér liggja fyrir tvær tillögur, á þgskj. 670 og 737 sem eru mjög einkennilegs eðlis og óvenjulegar. Þær fara fram á, að fella burtu fjárveitingar, sem báðar deildir hafa samþykt. Eg hefi áður látið þá skoðun í ljós, að samkvæmt anda þingskapanna gætu slíkar till. ekki komist að. Þessari skoðun var þá ekki mótmælt, enda hygg eg það óyggjandi, að hún sé rétt. En síðan hefi eg komist að raun um, að ýmsir eru sárgramir yfir því, að ekki megi bera slíkar till. undir atkv. og telja það gerræði. Eg hygg, að slíkur skilningur á þingsköpunum stafi að miklu leyti af flokksfylgi og get eg því ekki talið hann ábyggilegan, enda hefi eg altaf haft þá skoðun, að í slíkum málum eigi ekki að taka tillit til þess, sem annar flokkurinn vill vera láta, heldur til vilja deildarinnar í heild sinni; flokksforseti hefi eg aldrei ætlað mér að vera. Það liggur alls ekki undir úrskurð deildarinnar, hvort skilningur minn er réttur - enda tel eg það hafið yfir allan efa að svo sé - en hins vegar getur forseti látið hjá líða að beita lögum, ef þess er alment óskað. Eg skoða það því sama sem afbrigði frá þingsköpum, að þessum tillögum sé hleypt að og þurfa því 3/4 deildarmanna, er atkvæði greiða að samþykkja það auk ráðherrans. Á þennan hátt get eg leyft, að tillögur þessar komi til atkvæða. Var því næst samþykt með 16 samhljóða atkv., að tillögurnar mættu berast undir atkvæði, og ráðherrann leyfði það fyrir sitt leyti.

Framsögumaður (Björn Þorláksson) Fjáraukalögin hafa komið með talsverðum breytingum frá Ed. Eg skal leyfa mér að fara yfir helztu breyt. Í 4. gr. hefir 129 kr. verið bætt við skrifstofukostnað vegaverkfræðingsins; þetta hefir verið gert samkvæmt áskorun frá ráðherra. Í sömu grein er lækkuð fjárveitingin til brúargerðar á Hölkná í Þistilfirði; fjárlaganefnd þessarar deildar hafði lagt til, að veittar yrðu 3500 kr. gegn því að ? kæmi annars staðar að, en hin háttv. deild færði fjárveitinguna upp í 4500 kr. Nú hefir efri deild fært hana niður í 3500 kr. og sett það skilyrði, að héraðið greiði það sem á vantar. Þá hefir verið bætt við 1000 kr. til nýrrar brúar á Víðidalsá og sett hin sömu skilyrði fyrir þeirri fjárveitingu. Ennfremur er það skilyrði sett fyrir fjárveitingum til beggja brúanna, að þær verði úr járni. Ennfremur hefir efri deild lækkað fjárveitinguna til húsabyggingar handa vitaverðinum á Siglunesi úr 3000 kr. niður í 2500 kr. og fært launaviðbót hans niður úr 300 kr. í 150 kr. Stærsta breytingin, sem efri deild hefir gert er þó sú, að fella niður fjárveitinguna til loftskeyta milli Vestm.eyja og Reykjavíkur. Ákvæði 5. gr. um háskóla Íslands hefir efri deild breytt þannig, að þar sem ákvæðið fór héðan með engri fjárveitingu ákveðinni, þá hefir Ed. sett upp 3450 kr. fjárveitingu. Í 6. gr. hefir efri deild bætt við 500 kr. styrk til þess að gefa út bréf Jóns Sigurðssonar; bókmentafélagið hefir ekki séð sér fært að koma öllum bréfunum út í ár nema það fengi slíkan styrk. Bréfin hafa reynst meiri að vöxtum en áætlað var. Þá er ný fjárveiting í 7. gr., alt að 3000 kr. til þess að gera við skólahúsið á Hólum og loks eru 500 kr. til þess að reisa Jóni Sigurðssyni minnisvarða á Rafnseyri. Fjárlaganefndin hefir nú athugað alt þetta og komist að þeirri niðurstöðu, að ekki sé ástæða til þess að amast við þessum breytingum efri deildar, að einni undantekinni. Nefndin vill sem sé halda fast fram fjárveitingunni til loftskeytasambands milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur, með því að hún telur það samband betra og ódýrara en ritsímasamband. Eg ætla mér ekki að fara mörgum orðum um þetta mál, en vil aðeins taka það fram, að í þessu máli verður að taka tillit til fleiri héraða en Vestmannaeyja einna, því að ef öflug loftskeytastöð væri reist hér, þá gæti Reykjavík bæði haft samband við skip og ef til vill líka við Grænland eða Vesturheim, ef stöðin væri nógu sterk; og ennfremur væri þá betur séð fyrir hag sumra héraðanna hér á suðurströnd landsins, þar sem ókleift er að koma símasambandi á. En með 3 ódýrum stöðvum er hægt að koma þeim í loftskeytasamband, eins og h. þm. A.-Sk. (Þ. J.) fer fram á í brtill., þar sem hann leggur til, að veittar verði alt að 20 þús. krónum til stöðva í Hornafirði, Vík og undir Eyjafjöllum. Þannig gætu þá þessi héruð fengið allgott hraðskeytasamband og verður á það að líta, er þessu máli á að ráða til lykta. Skal eg svo láta útrætt um þetta að sinni. Eg vil geta þess, að nefndin hefir gert þá athugasemd við hækkunina á skrifstofufé vegaverkfræðingsins, að þó hún láti svo búið standa að þessu sinni, þá óskar hún, að slíkt komi ekki fyrir oftar. Þá vil eg minnast á breyt.till. mína á þgskj. 670 viðvíkjandi háskólanum; hún er frá mér persónulega en ekki frá nefndinni. Eg skal fyrst geta þess, að eg hefi frá öndverðu verið á móti stofnun háskólans og hefi því greitt atkvæði bæði móti lögunum um stofnum háskóla og um laun háskólakennara. Eg er því ekki í ósamræmi við sjálfan mig, þótt eg nú vilji fella burtu fjárveitinguna til hans. Að vísu get eg kannast við, að ef háskóli væri vel undirbúinn, mundi hann gera oss gagn og sæmd, en bæði vantar oss fé til þess að gera hann svo úr garði sem æskilegt væri og þar að auki er tilfinnanlegur skortur á nógu góðum kenslukröftum við hann. Eg skal játa, að eg hefi ekki mikið vit á þessu máli, en eg hefi heyrt skynbæra menn segja, að enn vantaði allan undirbúning til þess, að vér gætum komið oss upp sæmilegri háskólastofnun. En mín skoðun er það, að sá háskóli, sem ómyndarlega er efnt til, hljóti að verða oss til lítillar sæmdar. Þegar þetta mál var rætt hér, var stofnun háskólans sett í samband við 100 ára afmæli Jóns Sigurðssonar, en það get eg ekki séð að sé rétt, því að hann hafði aldrei neinn sérstakan áhuga á þessu máli. Þessi fyrirhugaði háskóli mundi ekkert hafa fram yfir embættismannaskólana nema nafnið eitt, - og fleirri kennara og hærri laun. Þótt hinir yngri mentamenn vorir haldi þessu máli allákaft fram, þá vil eg benda á, að þjóðin hefir ennþá ekki, svo að eg til viti, tekið nokkursstaðar í sama streng. Utan Reykjavíkur hefi eg enga rödd heyrt, er fari í sömu átt. Eg vil því fastlega mæla fram með þessari till., en annars ætla eg mér ekki að taka meiri þátt í þeirri burtreið, sem væntanlega verður um hana háð. Þá er breyt.till. frá háttv.þm.N.-Þing. (B. Sv.) um fjárveitingu til brúargerðar á Hölkná í Þistilfirði. Tel eg víst að nefndin sé henni mótfallin. Að því er snertir breytingartillöguna viðvíkjandi styrkveitingu til kvennaskólans á Blönduósi, hefir nefndin ekki haft hana til meðferðar. En eg fyrir mitt leyti mun greiða tillögunni atkv.

Björn Kristjánsson Eg vildi að eins leyfa mér að geta þess að eg á breyt.till. á þgskj. 699, sem fer fram á að ekki sé veitt fé til háskólans nema á fjárlögunum. Vona eg að háttv. deild samþykki tillöguna.

Björn Sigfússon Eg hefi leyft mér að koma fram með breyt.till. á þgskj. 684 um að setja inn í fjáraukalögin 6000 kr. byggingarstyrk til kvennaskólans á Blönduósi. Eg þarf ekki að fjölyrða um þessa styrkveitingu, því að það hefir rækilega verið rætt um hana áður. Eg vil því að eins leyfa mér að æskja þess að hún verði samþykt. Og þótt háttv. efri deild hafi felt burtu styrkveitinguna, hygg eg eftir því sem eg hefi komist næst, að hún geri þetta ekki að kappsmáli. Vona eg því, að tillagan nái fram að ganga.

Jón Magnússon Eg sé að komin er fram tillaga um að setja inn á fjáraukalögin fjárveitingu til loftskeytasambands milli Rvíkur og Vestm.eyja. Eg heyrði ekki, að háttv. framsögumaður fjárlaganna (B. Þ.) mintist á það, að hér á lestrarsalnum liggja frammi mótmæli frá Vestmanneyingum gegn loftskeytasambandi og beiðni um að vera heldur laus við alt hraðskeytasamband, en eiga að eins að una við loftskeytasamband. Mér þykir harla kynlegt, að hann skuli hafa gengið fram hjá þessu, þar sem hann læst vera svo mikill sparnaðarmaður. Vestmanneyingar vilja heldur ekkert samband en loftskeytasamband. Samband við skip getur eins vel verið frá einni stöð sem tveimur. Eg býst ekki við að skip, sem hafa loftskeytaáhöld, hafi þau svo veik, að þau geti ekki sent skeyti frá Ingólfshöfða til Reykjavíkur. Það er því óþarft að hafa fleiri en eina stöð vegna skipa. Það er ekki þörf á að setja upp loftskeytastöð í Vestm.eyjum vegna Skaftafellssýslna, þær gætu og haft loftskeytasamband við Reykjavík, ef til vildi með millistöð undir Fjöllunum. Það er auk þess mjög óvíst, að þær kæri sig um loftskeytasamband. Eg hefi heyrt að Vestur-Skaftfellinga langi ekki til slíks og muni lítt þakka það. Úr því að Vestmanneyingar vilja vera lausir við loftskeytasamband, því á þá að neyða því upp á þá, einkum þegar altaf er verið að kvarta um fjárþröng landssjóðs? Því hefir verið mótmælt af 109 kjósendum þar af alls 150. Það eru einir 3-8 kjósendur, sem eru að einhverju leyti sinnandi loftskeytasambandi. Eg skal ennfremur geta þess, að áður en langt um líður mun koma beiðni til þingsins frá Vestmanneyingum um leyfi til þess að mega sjálfir láta leggja síma á eigin kostnað. Eg skil því ekki, að þingið skuli vilja nú neyða þessum loftskeytum upp á eyjabúa. Hér er að eins að ræða um að lofa þeim að vera lausum við þetta, en ekki að veita fé til þráðskeytasambands. Ef menn kynnu að segja að eyjabúar geti ekki lagt síma upp á eigin spítur, væri slíkt einungis fyrirsláttur. Þeir geta það mjög vel; jafnvel einn maður þar gæti gert það. Það ætti ekki að þurfa að taka það fram enn, að loftskeytasamband væri þeim ónógt. Eg hef ekki orðið var við, að hvorki Austur- eða Vestur-Skaftfellingar hafi óskað eftir loftskeytasambandi. En hitt álít eg óhæfu að neyða upp á þá loftskeytum.

Bjarni Jónsson Eg veit ekki, hvernig þessar yfirlýsingar frá Vestmanneyingum eru komnar fram. Eg get vel trúað því, að kapp hafi verið lagt á að fá þær. Eg hefi heyrt einn merkan mann þar segja, að eins hefði verið hægt að safna þar undirskriftum í mótsetta átt. Eg er því hlyntur að loftskeytastöð verði sett í Vestmannaeyjum því að þá er hægt að fá ódýrt samband við Skaftafellssýslur. Það er ekki hægt að leggja síma lengra en til Víkur. Það er afarmikill sparnaður að hafa loftskeytastöðvar í Skaftafellssýslum í staðinn fyrir að leggja síma um þær, þótt slíkt væri hægt. Háttv. þm. Vest. (J. M.) sagði, að ekki hefði komið fram ósk frá sýslubúum um þetta. Það er að vísu rétt, að ekki hefir komið fram ósk frá þingmálafundum þar í sýslum um þetta, þar eð þeir hafa ekki búist við slíku. En háttv.þm. sýslnanna hafa tjáð mér að þessu muni vera þar vel tekið. Það er ekki rétt að loftskeytasamband sé ónógt fyrir Vestmanneyjar. Það er hollara fyrir viðskiftin að rita en tala. Það sparar fólki útgjöld, því það talar of mikið í símann eins og annarstaðar. Það er réttilega tekið fram af háttv.þm. Vest. (J. M.) að skip geta eins haft samband við 1 stöð og 2 stöðvar. En skip ná fljótara sambandi við Vestmannaeyjar en Reykjavík. Auk þess að ódýrara er að hafa loftskeytastöð í Vestmannaeyjum, sem fyr var sagt, þá má og geta þess, að oft ber það við að skip stranda við suðurströnd landsins og væri þá hægra að ná í björgunarskipið, ef stöð væri í Vestmannaeyjum, því að það mundi þá oftast vera þar. Eg trúi því ekki, að Vestmanneyingar vilji heldur ekkert samband en loftskeytasamband. En ef þeir vilja sjálfir leggja síma á eigin kostnað, mun víst enginn banna þeim það. Þá vildi eg minnast á tillöguna um að fella burtu fjárveitinguna til háskólans. - Þetta er illa ráðið og vona eg að tillagan verði tekin aftur. Meðal þeirra mörgu ástæða, sem eru fyrir henni er meðal annars sú, að í haust er 100 ára afmæli norska háskólans. Það mundi vekja eftirtekt á hinni íslenzku þjóð, ef einhver af kennurum háskólans væri sendur þá til Noregs til þess að samgleðjast Norðmönnum. Einnig verður bráðum haldin hátíð mikil á Frakklandi í minningu þess að 1000 ár eru liðin síðan að ríki Göngu-Hrólfs var stofnað þar. Það mundi vekja athygli, ef þeir menn, sem fara þangað, gæti borið kveðju frá háskóla vorum. Menn gætu, ef til vill, kallað þetta tildur og prjál. En það er ekki svo, því okkur vantar einmitt að aðrar þjóðir þekki okkur. Embættin við háskólann mætti veita með samkepni og mætti fá útlenda háskólakennara til þess að dæma á milli umsækjendanna. Eg hygg, að stjórnin mundi ekki hafa neitt á móti þessu, ef hún sæi að það væri alvara þingsins að haga því svo. Tel eg þetta heppilegast. En hins vegar held eg ekki, að þessi tillaga muni hafa byr hjá háttv. deild. Vona eg svo, að tillagan um að fella burtu fjárveitingu til háskólans verði feld.

Þorleifur Jónsson Eg hefi leyft mér að koma fram með breyttill. á þgskj. 781 um, að loftskeytastöðvar verði settar í Skaftafellssýslum, því að eg álít rétt, að þessar sýslur fái loftskeytasamband um leið og slíkt samband er sett á milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur. Það er í samráði við háttv.þm. V -Sk. að lagt er til að sett sé loftskeytastöð á Seljalandi eða í grend. Sjálfur er eg ekki svo kunnugur á þessum slóðum, að eg geti sagt með vissu um, hvar þessi Eyjafjallastöð væri bezt sett, en býst við, að þetta sé ekki fjarri sanni, þar sem þaulkunnugur maður hefir verið í ráðum um þetta. Þá hefi eg farið fram á það í breyt.till. minni, að 1 stöð verði sett í Vík í Mýrdal og ein í Hornafirði, og eru þeir staðir sjálfsagðir til slíkra stöðva. Eg þykist ekki þurfa að fjölyrða mikið um kostnaðinn við þetta. Hann verður að sögn kunnugs manns, er skyn bera á þetta mál, um 20 þús. kr. Sagði hann, að hver stöð kostaði um 6-7 þús. kr. Og er full ástæða til að byggja á þessari áætlun hans. Eg hefi að eins farið fram á að Skaftafellssýslur fái 2 stöðvar, aðra í Vík en hina í Hornafirði. Eg hefi ekki farið fram á meira. Þetta væri mikil bót í bráð, en síðar ætti að bæta við fleiri stöðvum, t. d. 1 í Öræfum og 1 á Síðunni. En við Skaftfellingar verðum að gera oss ánægða með þetta til þess að byrja með. Það er ákaflega bagalegt, að Skaftafellssýslurnar geti eigi sem fyrst komist í hraðskeytasamband. En ef svona samband kæmist á, myndu menn fljótt finna muninn. Auk annars væri ekki lítill hægðarauki fyrir A.-Skaftfellinga að geta komist í samband beinleiðis við sýslumann sinn, sem nú situr í Vík. Það sjá allir, að ef að annars á að setja loftskeytasamband milli Vestmannaeyja og Reykjavíkur, að þá er lang kostnaðarminst að koma Skaftafellssýslunum í slíkt samband um leið. Með því móti eru öll héruð landsins komin í hraðskeytasamband með tiltölulega litlum kostnaði, og vænti eg því, að breyt till. minni verði tekið vel. Hún gerir þetta loftskeytamál í raun og veru miklu aðgengilegra. Það getur nú verið, að þetta samband þyki ekki sem fullkomnast, þar sem ekki er hægt enn sem komið er að nota loftskeytin til viðtals. En eg held að þau héruð, sem ella myndi verða að fara á mis við símann máske fleiri áratugi, muni mjög hrósa happi að geta átt kost á loftskeytasambandi nú strax, heldur en að bíða von úr viti eftir síma. Og svo framarlega sem þingið ætlar sér að koma á loftskeytum, þá ætti að taka Skaftafellssýslurnar með í það samband. Ekki var það meining mín með þessari tillögu, að fara neitt að glæða það deiluefni, sem hér hefir verið um loftskeyti og ritsíma, heldur hitt, að sem bezt og víðtækust not gæti orðið af loftskeytunum, ef þau komast í gegn hvort sem er. Reyndar er sagt, að Vestur-Skaftfellingar séu heldur mótfallnir loftskeytum, en þó hefir þingmaður þeirra verið í samráði við mig um þessa tillögu, og býst eg því við, að ekki sé öllum óljúft þar að komast í hraðskeytasamband sem fyrst. Og eg hygg, að Austur-Skaftfellingar myndu mjög hrósa happi, ef þeir mættu nú í sumar eiga kost á að komast í hraðskeytasamband, þótt ekki sé nema um loftskeyti að ræða.

Pétur Jónsson Þó að við höfum allir skrifað undir nefndarálit þetta, þá kemur það ekki til af því, að við séum allir sammála um alla liði. Eg skal t. d. nefna skrifstofufé vegaverkfræðingsins. Nefndin var ekki sammála um þá yfirlýsingu, og eg hygg að það komi af því, að nefndarm. hafi ekki kynt sér nógu vel, hvernig því er varið með þessa fjárveitingu. Þetta skrifstofufé er alveg nauðsynlegt, og eftir reynslunni ekki nógu hátt tiltekið í frumv., samkv. þeim upplýsingum, sem eg hefi fengið. Það er að vísu ekkert nýtt, að ýmsir embættismenn þurfi að taka af sínum eigin launum til skrifstofukostnaðar, en það gæti svo farið, að ef þessi verkfræðingur, sem við höfum nú, þyrfti að gera það, að þá vildi hann ekki hafa þann starfa lengur, og það væri skaði. Þá eru nú loftskeytin til Vestm.eyja. Því er nú svo varið, að ekki einu sinni meirihl. fjárlagan. samþykti þá fjárveitingu. Svo stóð á þegar um þetta var rætt, að einn nefndarm. var ekki staddur hér í Rvík, einn greiddi ekki atkv. og tveir voru á móti þessum lið brtill. Þeir voru því ekki nema þrír, sem samþyktu hann, og er þetta ónákvæmni í nefndarálitinu. Annars ætla eg nú ekki að vera að þræta um þetta mál lengur; eg veit, að sá flokkur, sem ræður hér í neðri deild, getur ráðið því að settar séu upp loftskeytastöðvar þar og þar, ef peningarnir eru að eins fyrir hendi, og er ekki til neins að stappa út af því. Eg sé líka að hann ætlar að gera það, hvort sem Vestm.eyingum líkar betur eða ver. En eg vil að eins mælast til þess, að þetta verði ekki sett inn í fjáraukalögin, heldur frekar fjárlögin, úr því að Vestm.eyingar vilja það ekki, því að hvað liggur á því? Ekki liggur á því vegna eyjaskeggja, sem ekki vilja sjá það, og ekki heldur vegna skipa, því að engin íslenzk skip hafa loftskeytatæki, og jafnvel ekki útlend heldur, nema ef til vill einstöku »trollarar« útlendir. En með því að draga þetta og setja það t. d. inn á fjárlögin síðara árið, er það unnið, að þá fær málið undirbúning. Hér liggur nú fyrir eitt ítarlegt tilboð, sem maður er sendur hingað með frá Marconi-félaginu. Í öðru lagi er komið annað tilboð frá frönsku félagi, en þar vantar aðila að semja við um breytingar o. s. frv, og eru þó líkur til, að það tilboð yrði jafnvel ódýrara en tilboð Marconis. Þá væri og ekki óhugsandi að semja við Poulsens félagið í Danmörku, og hygg eg að ekki væri óráð að komast í kynni við það, því að eftir því sem mér skilst, hefir Poulsen fundið upp afbrigði í loftskeytaaðferðinni, sem eru þó nokkurs virði. Stjórnin þyrfti því að fá tíma til þess að átta sig og rannsaka þetta mál, og loks að fá dóm óvilhallra »fagmanna« um það, hvað ráðlegast sé. Nú sem stendur höfum vér engan við hendina, nema þennan eina mann, og án þess að væna hann annars en góðs, verðum vér þó að játa, að hann er ekki annað en »agent« fyrir tilboð það, er hann flytur, og alþingi getur því ekki bygt dóm sinn á því, hverju hann heldur fram, því að sem umboðsmaður þessa félags hefir hann ekki leyfi til þess, að dæma öðrum en því í hag, og getur því eigi dæmt um annara tilboð sem óhlutdrægur maður. Þetta ætti nú að nægja, en enn á eg eftir eina ástæðu fyrir því, að fresta þessu, og hún er sú, að landssjóður er óneitanlega í peningakröggum. Það getur verið, að þetta skáni á næsta fjárhagstímabili, en eins og nú stendur er féð bundið í viðlagasj. og eins og kunnugt er koma flestöll útgjöld landssjóðs til útborgunar löngu áður en tekjurnar koma inn. Hann verður því annaðhvort að hafa peningaforða að grípa til, eða þá að skulda stórfé einlægt á hlaupareikningi við ríkissjóðinn danska, eða í bönkunum hér, og taka þannig fé frá annari starfsemi, og skil eg ekki í Sjálfstæðismönnum, að þeir skuli vilja hleypa landssjóði í skuldir við ríkissjóð Dana að óþörfu. Eg sé að hér er komin fram till. um að fella burt fjárveitingu, sem samþykt var fyrir skemstu hér í deildinni með 19 atkv., en það er fjárveitingin til háskólans. Eg þykist vita, að það sé fjárhagsástandið eitt, sem þessu veldur, því að þegar fjárlögin komu til skjalanna brá svo við, að sumir, sem áður höfðu verið ákafastir, urðu nú svo ragir við þennan kostnað, að þeir tíma ekki, eða sjá sér ekki fært annað en fresta honum, sjálfsagt af því, að þeir sjá ekki fram á, að landssjóður hafi ráð á því í bráðina að leggja fram féð. En þetta yrði nú samt aldrei nema örstuttur frestur, úr því að háskólinn er kominn í lög. Ef vér nú spöruðum loftskeytaféð í 2 ár, þá væri það nóg til þess, að vér gætum komið upp háskólanum á afmæli Jóns Sigurðssonar. Eg veit að þetta væri enginn sparnaður nema rétt í bili, en sama má segja um féð til háskólans. Hvort heldur sem felt er, þá er það sparnaður - í bili, og þá vil eg heldur leggja til að fella loftskeytin, sem enginn vill, en taka háskólann, sem allir vilja.

Jón Þorkelsson Eg finn ástæðu til þess að gera einmitt nú nokkra grein fyrir afstöðu minni til þessa máls, einkum af því, að eg þóttist skilja að til mín væri stefnt sumu af því, sem sá háttv.þm., er nú settist niður, sagði um háskólann. Það er misskilningur hans, að eg hafi svo mjög sett fyrir mig fjárhag landssjóðs, sem nú sé í kröggum. En það sem mér þótti mest að, var það, að hér er flasað alt of mikið að miklu máli og vandmeðförnu. Það sem á vinst með fjárveitingum þeim, sem hér er farið fram á, eru mest launabætur handa fremur vel launuðum kennurum, en lítið annað. Reyndar heyri eg að háttv.Ed. hafi bætt einhverju við námsstyrk, en meira þó við laun handa kennurunum eða með öðrum orðum handa sjálfum sér, sumir þeirra. Annað er það, að eg vil ekki að neitt sé veitt til þessa máls á fjáraukalögum. Að vísu þykir mér vænt um að sjá áhuga manna á þessu máli, sem mér hefir lengi verið ant um, en löngum hefir átt örðugt uppdráttar. Fyrir 10- 20 árum vorum við álitnir loftkastalasmiðir, sem þá vorum að berjast fyrir því. Nú eru þeir menn, er þá voru mest á móti háskólanum, hvað óðastir að koma nafninu á hann, því að annað er ekki verið að gera hér. Þeir vilja einungis hækka laun kennaranna, og svo ætlast þeir ennfremur til þess að komið verði á laggirnar nýrri deild, og að þar geti byrjað fyrirlestrar 1. október í haust. Það getur þó varla verið meining neins, sem vit hefir á, að þetta geti átt sér stað svona gersamlega undirbúningslaust. Allir vita þó að Lárus H. Bjarnason lagaskólastjóri og Einar Arnórsson lagaskólakennari þurftu undirbúning, áður þeir tæki þau störf að sér, enda var öll von til þess, því að þarna var óplægður íslenzkur akur að minsta kosti. Eg man nú ekki, hve mikinn styrk þeir fengu til þessa, en held þó að herra skólastjórinn hafi fengið 2500 kr. en hinn hálft annað þúsund til þess að lesa fræðin. Nú er það svo um þessa fyrirhuguðu deild háskólans, og merkustu sem á að verða, að þar er ekki síður óplægður akur, en í lögfræðinni. Að vísu hefir allmargt verið skrifað um þau efni, en það er mest um fornöldina, en of fátt að gagni frá síðari tímum, og það sem til er, er ekki í samhengi, eða þannig lagað, að það geti lagst til grundvallar fyrir fyrirlestra heild. Eg hygg nú að flestum, sem vit hafa á, muni vera það lítt skiljanlegt, að hér finnist nokkur sá maður, er geti byrjað að halda viðsæmandi fyrirlestra um þessi efni 1. okt. í haust, og þess vegna virðist mér eftir næga athugun, sem þessi till. hafi komið helsti hvatskeytlega frá vini minum, h. þm. Dal., (B. J.) sem - að honum annars ólöstuðum - er miklu meiri hugsjóna- en hyggindamaður. Hann hefir látið sér ant um að þetta mál næði fram að ganga fyrir 17. júní n. k. og mundi eg sízt amast við því, ef undirbúningur hefði verið nægur og eg skal geta þess í sambandi við þetta, að á síðasta þingi þegar málið lá hér fyrir, vildi eg fá fjárveitingu, einmitt í því skyni að þessu yrði komið í kring fyrir þann dag, og nefndi það við þá menn, sem nú fara hvað geystastir, en fékk það svar, að ekkert lægi á. Þetta má lesa í aths. við stjórnarfrv. frá 1909, enda hefir víst 17. júní staðið fastur í höfðum ýmsra manna síðan. Því merkilegra er það, að menn skuli ekki hafa haft manndáð í sér til þess að gera neitt þessu til undirbúnings. En að hrófla upp háskóla svona undirbúningslaust nú þegar á öndverðu sumri, það yrði ekki til annars en þess, að 17. júní gæti orðið okkur til minni sæmdar en æskilegt væri. Það má vera að við megnum ekki mikið, en við erum skyldugir til að gera annað eins og þetta eins vel og við getum. Mér virðist því eigi annað að gera hér, en að veita mönnum fé til þess að búa sig undir hinar nýju stöður. Eg hefi ekkert á móti því, ef laun hinna núverandi kennara eru of lág, að úr því sé bætt til bráðabirgða, en að fara að setja upp háskóla einungis til þess að veita mönnum launahækkun, þykir mér ekki ráðlegt. Eg skil ekki, að úr því geti orðið nein þjóðhátíð á afmælisdag Jóns Sigurðssonar. Það kom fram hjá háttv.þm. Dal. (B. J.), að einn lagaskólakennarinn hefði »ósæmilega« lág laun, 1600 kr. Það mætti vel hækka þetta til bráðabirgða, og eins ef líkt væri ástatt með fleiri. Sami háttv.þm. hugsaði sér, að embætti við þessa nýju deild yrðu skipuð á þann veg, að tilvaldir menn frá útlöndum yrðu látnir dæma um umsækjendurna. Eg veit ekki, hvort hann hefir gáð að því, hvers konar embætti hér er um að ræða. Það eru þær greinar, sem vér Íslendingar erum bezt að oss í, saga vor, mál og bókmentir. Þessir menn mundu nú verða frá nágrannalöndunum, t. d. Noregi og Svíþjóð, og er nú strax það aðgætandi, að sumarið mundi verða flestum nokkuð stuttur frestur, enda mundi þá þurfa einhvern póst á fjárlögunum til þess að kosta þetta, því að menn fá eigi lærða prófessora fyrir ekkert til þess að ferðast hingað og sitja hér á dæmistóli langa hríð. En svo hefi eg og í öðru lagi enga trú á því, að þetta gagni neitt. Eg þekki engan þann mann erlendan, sem geti verið dómari yfir oss í íslenzkum fræðum, heldur erum vér þar réttmætir dómarar yfir þeim, og eg hefi aldrei þekt neinn útlendan mann, sem hafi getað það, og hefi eg þó þekt allmarga af þeim, sem taldir voru bezt að sér í þeim fræðum. Flestir þeirra vita ekkert nema þurra grammatík, og eru í einhverju gaufi aftur í fornöldinni. Hún liggur líka nú fyrir öllum eins og opin bók, að heita má, en hinar aldirnar þekkja útlendingar ekki til nokkurs gagns, og geta ekki þekt, fyr en við höfum kent þeim það. Í sögu vorri vita fæstir útlendingar neitt. Þessi samkeppnis- og prófdómskenning þm. er því álíka hugsjónaborin og hitt, að heimta að háskólinn sé settur á stofn 17. júní í ár, og fyrirlestrar byrji 1. okt. Hinu mundi eg vilja fylgja, að fyrra ár fjárhagstímabilsins væri mönnum veitt fé til undirbúnings og seinna árið fé til skólans sjálfs, og hann þá stofnaður. Ef menn vilja endilega binda sig við »humbug«, þá geta þeir alt eins vel bundið sig við annan fæðingardag en Jóns Sigurðssonar. Sá maður hafði hvort sem var aldrei önnur afskifti af háskólamálinu en þau, að hann kom hingað á þing 1845 með áskorun um stofnun þjóðskóla í vasanum frá stúdentum í Khöfn, og kom prestaskólinn út af því 1847. Fyrir því gekkst Helgi biskup, en læknaskólinn komst á fyrir dugnað og fylgi Jóns landlæknis Hjaltalíns. Að því er tekur til lagaskólans, þá man eg þar betur eftir öðrum nöfnum en Jóns Sigurðssonar, t. d. Arnlj. Ólafssonar, Benedikts Sveinssonar, Péturs biskups, síra Eiríks Kúlds, H. Kr. Friðrikssonar o. fl. En ef setja ætti háskólann á stofn einhvern vissan dag, nokkrum sérstökum manni til heiðurs, þá væri enginn maklegri þess en Benedikt Sveinsson, sem allir kannast við. Og þá færi vel á, að hann yrði settur á stofn um miðjan vetur 1913, 20. jan. á fæðingardag Benedikts. Eg legg nú auðvitað enga áherzlu á þetta, hvort háskólinn skuli vígður vera á einhverjum sérstökum minningardegi, heldur hitt, að til hans sé stofnað með einhverju viti, svo að stofnun hans verði oss til sem mestrar sæmdar. Áhugi ungra manna á þessu máli er allrar sæmdar verður, en það eru tvær hliðar á því máli. Eg kannast við, að það er skiljanlegt, þegar í ráði er að reisa hér háskóla, að stúdentar láti sig þá það mál miklu skifta á fjörugum fundum, við gott glas og gamanyrði. En þeir mega ekki þjóta mjög upp til handa og fóta, þótt þeim líki ekki eitthvað, og þó að við eldri mennirnir tökum ekki allar ályktanir þeirra alvarlega, þegar svo stendur á, enda man eg ekki til að stúdentar - þá voru að vísu sumt af því aðrir menn en nú - tæki því máli svo vel fyrrum, þegar það þurfti þó helzt stuðnings við. Þeir, sem nú láta sér óðast um framkvæmdir þessa máls, ætla eg, að rituðu þá róg - jafnvel erlendum mönnum - um þá menn, sem börðust fyrir því máli hér á landi. Eg hygg, að mönnum megi nú vera ljós afstaða mín í þessu máli, hún er hin sama og verið hefir. Eg vil að málið gangi fram, en eg vil því sé fylgt með forsjálni og fyrirhyggju. Lýsi eg því ósönn ummæli 1. þm. Eyf. (H. H.) og þm. S.-Þing. (P. J.), að eg hafi breytt stefnu í málinu. Það situr ekki mjög á þessum þingmönnum að tala alt of digurt í þessu máli. Hvorugur þeirra studdi það, þegar því lá mest á. Þó skal því ekki gleymt, að 1. þm. Eyf. (H. H.) hefir haft góð afskifti af því að síðustu. 1907 skipaði þingið stjórninni með þingsályktunartill. að leggja fyrir næsta þing frumvarp um stofnun háskóla hér á landi, og stjórnin (ráðherra H. H.) hlýddi því, en hvað þm. S.-Þing. (P. J.) hefir gert málinu til gagns, þekki eg ekki.

Skúli Thoroddsen Mig furðaði á því, hve mikið háttv.þm. Vestm. (J.M.) vildi gera úr þessum undirskriftum, sem borist hafa frá Vestmanneyingum, þegar á það er litið, hvaða þekkingu þeir munu yfirleitt hafa á loftskeytum. En auk þess verður að líta á það, að það eru ekki Vestmanneyingar einir, sem not eiga að hafa af þessu sambandi, heldur einnig þeir, sem ætla að komast í samband við Vestmannaeyjar. Þeir eiga því alveg eins mikla heimtingu á að ráða málinu, það er enginn vafi á því. Það er svo margsannað með skýrum tölum, að loftskeytasambandið verður miklum mun ódýrara en símasamband. Annars er það kynlegt, að það er búið að gera loftskeytin að einhverri grýlu, og situr það illa á okkur, þar sem fyrsta sambandið, sem við höfðum við umheiminn var einmitt loftskeytasamband. Einnig vitum við það, að loftskeytastöðvum um allan heim fer altaf fjölgandi og virðist það ekki bera vott um, að aðrar þjóðir hafi sömu vantrú á þessu sambandi og háttv. heimastjórnarflokkur. Líka er það mikilsvert atriði, hver stuðningur það væri fyrir skip að hafa loftskeytastöð í Vestmannaeyjum, og þá mundu þau ná fyr sambandi við land, en ef stöðin væri í Reykjavík. Háttv. þm. S.-Þing. (P. J.) benti á það, að fjárhagur landsins væri nú svo bágborinn, að það sæti illa á okkur að vera að kasta þessum peningum út. Getur verið að svo sé eins og stendur, en eftir tillögu frá peningamálanefndinni, þá má taka 200 þús. kr. lán, ef okkur ber upp á sker og mun okkur þá full-borgið. Þá vil eg minnast lítið eitt á háskólamálið. Eg var einn af þeim þm., sem greiddi tillögu háttv.þm. Dal. (B. J.) atkvæði við fyrri umræðu, en eftir nánari íhugun gat eg ekki neitað því, að hér vantar bæði hús og kenslukrafta, svo að óráðlegt muni að leggja út í þetta að svo stöddu. Mun eg því ekki greiða málinu atkvæði á þessu þingi. Að þeir kennarar, sem nú eru við skólana taki sprett og verði færari þó þeir séu nefndir prófessorar, það get eg ekki skilið. Það er eftirtektarvert, að þeir menn, sem hafa mestan hag af þessu, hafa fylgt því fastast fram. Formaður lagaskólans kom víst fyrstur fram með það á þessu þingi. Að fara að heiðra minningu Jóns Sigurðssonar á þann veg að hækka laun embættismanna í hans minningu, býst eg ekki við, að honum mundi svo ljúft. Það er að mínu áliti betra að bíða með þessa stofnun til næsta þings, því að heiðra má minningu Jóns Sigurðssonar full sómasamlega á margan annan veg, en þennan.

Hannes Hafstein Mig furðar á ummælum háttv.þm. Dal. (B. J.) og háttv.þm. N.-Ísf. (Sk. Th.) um áskorun þá, sem alþingi hefir borist frá þorra allra kjósenda í Vestmannaeyjum. Báðir hafa þeir gert minna en lítið úr áskoruninni og farið um hana óvirðulegum orðum. Áskorunin er þess efnis, að þingið veiti hvorki fé til sæsíma til eyjanna né til þráðlauss sambands heldur láti málið bíða í þetta sinn, og er álitið, að þeir sjálfir muni ætla sér að sækja um »koncession« til þess að leggja fram þann kostnað, sem þarf til þess að komast í samband við umheiminn. Áskorunin er undirskrifuð af 109 kjósendum af 150 alls, og það er upplýst af háttv.þm. Vestm. (J. M.), að fleiri menn mundu hafa skrifað undir, ef þeir hefðu ekki verið til sjós. Þetta segja háttv.þm., að sé ekkert að marka, því að sömu mennirnir mundu fást til þess að skrifa undir áskorun, sem færi í þveröfuga átt. Það er eins og þetta sé bygt á einhverri sérstakri reynslu. Eg skal rifja upp fyrir háttv.þm. dálitla sögu, sem gerðist fyrir nokkrum árum. Þá var reynt að safna undirskriftum um alt land til þess að skora á stjórnina að biðja konung að synja staðfestingar á lögum, sem alþingi hafði samþykt. Þá heyrðust stór orð um það, að þeir menn væru úalandi og úferjandi, sem ekki vildu fara að »vilja þjóðarinnar«, í þessu efni, en nú, þegar alþingi alls enga ákvörðun hefir tekið, á það að vera fjarstæða og óhæfa, að taka nokkurt tillit til eindregins vilja mikils meiri hluta þeirra kjósenda, sem hlut eiga að máli. Væri hér að ræða um sérstaka hagsmuni fyrir landssjóð, eða almenningsheill, þá væri ekkert á móti því að segja, að þingið metti það meira en hagsmuni og óskir Vestmanneyinga í þessu efni. Löggjafarvaldið á fyrst og fremst af öllu að hugsa um hag landsins í heild sinni. Væri það því ábatavænlegra fyrir landssjóð, og hentugra fyrir almenn viðskifti lands og eyja, að hafa loftskeytastöð heldur en talsíma, skyldi eg ekki hafa á móti þessu hinu mikla kappi, sem lagt er á það, að binda fjárveitinguna til hraðskeytasambands við loftskeytastöðvar. En því fer fjarri að slíku sé að heilsa. Álit þeirra, sem vit hafa á þessum efnum, gengur í mótsetta átt. Byggingarkostnaðurinn er meiri við loftskeytastöðvar í Vestmanneyjum og Reykjavík heldur en sæsíma, svo miklu meiri, að reisa má fyrir mismuninn eina loftskeytastöð á hentugum stað til sambands við skip á sjó, eins og sýnt hefir verið með rökum. Reksturskostnaðurinn við loftskeytastöðvarnar í Vestmanneyjum og Reykjavík er svo mikill, að tekjuafgangur landssjóðs mundi verða harla rýr. Hann mundi verða örlítill í samanburði við hreinar tekjur af þráðsambandi milli lands og eyja. Reynslan hér í landinu sýnir glöggt, að það er talsíminn, sem gefur tekjurnar en ekki ritsíminn. Og það liggur í augum uppi, að loftskeytasamband getur ekki gefið meiri tekjur en ritsímasamband. Hér er því ekki um það að ræða, að fjárhagslegir hagsmunir landssjóðs gefi tilefni til að beita þeirri aðferð gegn Vestmanneyingum, að láta þá fá loftskeytasamband, þvert ofan í ósk þeirra og vilja. Eins fjarstætt er það, að nauðsynlegt sé að setja loftskeytastöð í Vestmannaeyjum vegna sambands við skip á sjó, því að stöð til þeirra nota getur alveg eins verið annarstaðar. Sú röksemd háttv.þm. Dal. (B. J.) að þörf sé að setja loftskeytastöð í Vestmannaeyjum til þess að hægt sé að hafa veikari og þar af leiðandi ódýrari stöðvar í Skaftafellssýslum til þess að ná sambandi við stöðina hér í Reykjavík, gildir ekki neitt, því það þarf alls ekki að að setja slíka stöð í Reykjavík, heldur væri hægt að setja hana í Rangárvallasýslu, sem síminn endar og þyrfti því slík stöð ekki að vera sterkari en stöð í Vestmannaeyjum, sem með þessu móti alveg mætti komast hjá að setja. Það er yfirleitt vafasamt, hversu ánægðir menn yrðu með loftskeytastöðvar einar í Skaftafellssýslum. Háttv. þm. A.-Sk. (Þ. J.) hefir komið með tillögu um, að settar verði 3 loftskeytastöðvar fyrir suð-austurlandið og gerir hann ráð fyrir því, að 1 stöð verði sett einhversstaðar undir Eyjafjöllum. En þar sem auðvelt er að leggja talsíma þangað skil eg ekki hvað þá er að gera með loftskeytastöð í Reykjavík. Þá þyrfti heldur ekki loftskeytastöð í Vestmannaeyjum vegna sambandsins við Skaftafellssýslur, heldur gengju skeyti frá Skaftafellssýslustöðvunum þá beina leið frá Eyjafjallastöðinni gegnum síma til Reykjavíkur. Fyrir þessu mætti því unna Vestmannaeyjum talsímasambands. Eg álít, að tillaga háttv. A.-Sk. (Þ. J.) sé ekki nægilega hugsuð og eigi alls ekki að standa í því sambandi við Vestmannaeyjaspursmálið, sem hann vill setja tilöguna í. Það veitir ekki af að athuga betur, hvað Skaftfellingum er fyrir beztu, að því er hraðskeytasamband snertir, og ekki úrhættis til næsta þings. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) vék nokkrum orðum til mín, þá er hann talaði um háskólamálið. Hann sagði, að eg hefði borið honum á brýn, að hann hefði »kúvent« í þessu máli. Þetta er ekki rétt, því að eg hefi ekki tekið fyr til máls en nú. En annars er það ekki nema dagsatt, að hann hefir »kúvent« í þessu máli. Allir muna hans hjartnæmu og stórorðu ræðu um háskólann á síðasta þingi, sem nýlega er búið að rifja upp fyrir honum í stúdentafélaginu. En annars veit eg raunar ekki til, að hann hafi áður verið neinn sérstakur frömuður þessa máls, eða að baráttan fyrir því sé honum að þakka, þótt hann einhverntíma hafi eitthvað um það skrifað eins og fleiri. Eg tek mér ekki nærri, þótt háttv.þm. segi, að eg hafi ekki gert annað í þessu máli en »hlýðnast skipun þingsins.« Það getur vel verið að svo sé. Eg hefi aldrei hrósað mér af því, að eg hafi fundið það upp, né yfir höfuð eignað mér neinn heiður af því. Hinsvegar hefi eg þó ekki látið það afskiftalaust með öllu, og þegar eg lagði háskólafrumvörpin fyrir alþingi 1909, samkvæmt þingsályktun Nd. 1907, var sú skipun á orðin, að þetta mál, sem stöðugt undanfarið hefir verið skoðað sem ófáanleg ósk, er í Danmörku mundi verða barist á móti sem fráleitasta »separatismus«, var orðið fyrir fram samþykt af konunginum, og lagt fyrir alþingi í nafni hans og umboði. Að fá konungsstaðfestingu eftir á, eftir að alþingi hafði samþykt stjórnarfrumvarpið var þá ekkert sérlegt pólitískt þrekvirki sem heiðraður svonefndur sjálfstæðisflokkur geti sér eignað. Eg þarf ekki að færa nein rök fyrir því sem sagt hefir verið um «kúvendingu« háttv.þm. í þessu máli, því að háttv.þm. Dal. (B. J.) hefir gert það. Háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) þekti á síðasta þingi, eins vel og nú allar þær ástæður, er hann nú hefir á móti því, að háskólinn taki til starfa. Að eins eina ástæðu þekkti hann ekki þá. En þessi eina ástæða er sú, að hann vissi ekki á síðasta þingi um breytingu þá, sem nú er orðin á því er snertir valdið til þess að veita hin nýju prófessorsembætti við háskólann. En það getur líka haft þýðingu fyrir suma.

Eggert Pálsson Umræðurnar hafa nú aðallega snúist um þetta tvent, háskólamálið og loftskeytamálið. Það er kunnugt, að háskólamálið var afgreitt hér frá háttv. deild með miklum meirihluta atkvæða, og það meira að segja með nafnakalli, þá er fjáraukalögin voru hér síðast til umræðu. Vona eg að eins verði nú, því að síðan er ekkert það komið fram, er geti réttlætt það, að háttv.þm. greiði öðruvísi atkvæði en þeir gerðu þá. Að því er snertir loftskeytamálið, býst eg við að það standi svipað á með það hér í deildinni og áður og háttv.þm. hafi ekki breytt um skoðanir á því. Nefndarálitið í máli þessu ásamt breytingartillögu þeirri, er fram hefir komið í því, gefur mér þó tilefni til að fara nokkrum orðum um það. Eg skal geta þess, að sakir fjærveru var eg ekki með á síðasta fundi fjárlaganefndar. Og þegar eg kom heim var nefndarálitið til undirskriftar, og skrifaði eg undir það fyrirvaralaust, með því að eg taldi sjálfsagt að það væri í alla staði sannleikanum samkvæmt, enda í fullu samræmi við það sem áður hafði komið fram í nefndinni. En síðar hefi eg komist að raun um, að það mun ekki í alla staði rétt, sem stendur í nefndarálitinu, að meirhluti í nefndinni sé því fylgjandi, að loftskeytasamband verði ákveðið í þessum aukafjárlögum milli Rvíkur og Vestmannaeyja. Þessa vildi eg láta getið. Í sambandi við þetta skal eg svo lítillega minnast á breyt.till. á þgskj. 781, þar sem ráð er gert fyrir, að loftskeytastöð verði sett á Seljalandi. Það mætti nú ef til vill gera ráð fyrir, að þetta mundi milda mig og kjósendur mína nokkuð í þessu máli. En eg skal nú þegar taka það fram, að það gerir það alls ekki hvað sjálfan mig snertir, og þykist hafa ástæðu til að ætla að það geri það alls ekki heldur hvað kjósendur mína snertir. Þeir eru með öllu mótfallnir loftskeytasambandi. Það hefir komið fram áskorun frá kjósendum í Vestmannaeyjasýslu til þingsins um að fá þráðskeytasamband en ekki loftskeytasamband, sem þeir og hafa algerlega mótmælt. Og vilja þeir heldur ekkert samband, ef þeir eiga að eins kost á að fá loftskeytasamband. Eg veit með vissu, að kjósendur mínir eru einnig á sama máli. Mér er það vel kunnugt, því eg hefi nýskeð verið á ferð þar eystra og hefi átt tal við ýmsa þeirra um þetta mál, og eru þeir algerlega mótfallnir loftskeytasambandi, hverjum pólitískum flokki sem þeir hafa fylgt eða fylgja. Þeim finst, sem von er, að þeir séu beittir ranglæti, ef þeir fá að eins slíkt samband, þar sem aðrir landshlutar hafa hlotið það hnoss að fá þráðskeytasamband. Vilja þeir því eins og Vestmanneyingar heldur ekkert samband fá að þessu sinni heldur en loftskeytasamband. Ástæðan fyrir því er sú, sem öllum ætti að vera ljós, að þetta samband er með öllu ófullnægjandi og að ýmsu leyti óhentugt, og þeir vona, að þingið muni seinna líta með sanngirni á hinar réttmætu kröfur þeirra um þráðskeytasamband, þótt það vilji eigi gera það nú að þessu sinni. Eg veit að vísu, að loftskeytasamband mundi verða að einhverjum notum, en hvergi nærri slíkum sem þráðskeytasamband. Það þarf ekki neina sérlega skarpskygni til þess að sjá það, að hentugra er að tala í síma um málefni en að senda loftskeyti þeim viðvíkjandi. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði að mönnum væri hentara og betra að senda skeyti, þegar um viðskifti væri að ræða en að tala. Þetta getur ef til vill átt sér stað um vana »forretningsmenn« en alls ekki um alþýðuna yfirleitt, henni er ekki og getur ekki verið létt um að binda hugsun sína í stuttorðum skeytum. Hann talaði einnig um, að það væri stór munur á því að hafa loftskeytastöðvar á þessum slóðum, þá er um bjargráð er að ræða þar. En þetta er alls ekki rétt athugað. Það á sér oft stað, að menn róa út frá Landeyjasandi, þá er um fisk er að ræða. Ef nú brim skyldi brátt bera að höndum, svo að ómögulegt væri að lenda, væri miklu þægilegra og fljótlegra að geta talað út í Vestmannaeyjar frá stöð í Landeyjum á sjálfum sjávarbakkanum um að senda björgunarskip frá eyjunum, en að senda mann með skeyti, sem oft væri ekki auðhlaupið að, til Seljalands til þess að fá það sent af stað þaðan. Eg hygg að slíkt mundi oft og einatt taka svo langan tíma, að það kæmi ekki að neinum notum. Það er alkunnugt, að þarna hafa oft fjöldi manns druknað í einu. Nú hefir háttv. deild samþykt að byggja brú yfir Jökulsá á Sólheimasandi, sem kostar um 70 þúsund kr., vegna þess, að í ánni hafa nokkrir menn druknað og hefi eg sízt á móti því. En hvað mætti ekki bjarga mörgum mannslífum með því að verja hálfri þessari fjárhæð til þráðskeytasambands milli Vestm.eyja og meginlandsins. Þegar um þráðarsamband og loftskeytasamband er að ræða, má líkja þeim við brú og ferju yfir vatnsfall. Þráðarsambandinu má líkja við brúna, en loftskeytasambandinu við ferjuna. Sé ekki um annað að ræða en ferju, fara menn að sjálfsögðu yfir um á henni heldur en tefla lífi sínu í hættu, en sé um brú og ferju að velja, velja menn umsvifalaust brúna. Það er annars harla einkennilegt, að svona mikið kapp skuli vera lagt á að fleygja út fé til slíkra loftskeytastöðva, þar sem svo mikil fjárþröng er fyrir hendi. Það er þvert ofan í ósk og vilja þeirra, sem þær eiga helzt að nota. Eigi þetta að vera endanleg niðurstaða á sambandinu milli Vestmanneyja og meginlands, þá verður það ekki úr skafið, að hlutaðeigendur eru stakasta ranglæti beittir gagnvart öðrum landsbúum. En vilji forsprakkar þessa máls skoða það aðeins sem bráðabirgðaráðstöfun, þá virðist svo, sem sú bráðabirgðarráðstöfun sé nokkuð dýr og ekki sem bezt viðeigandi að gera slíkt »experiment« eftir því sem fjárhagur landsins horfir nú við.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.) Eg vildi leyfa mér að segja nokkur orð um háskólann. Það hefir víst þótt kynlegt, að ýmsir þeirra háttv.þm., sem greiddu atkvæði með fjárveitingu til háskólans á fjáraukalögum, skyldu greiða atkvæði á móti henni á fjárlögunum. En eg skal skýra frá því, hver var ástæðan. Eins og menn vita, hefir mál þetta verið rætt af kappi hér í bænum, og var það álit ýmsra, að hægt væri að nota þinghúsið fyrir háskólahús, þótt um þingtímann væri. En er þetta kom til umræðu og atkvæða í fjárlögunum, hafði eg sannfærst um, að háskóla er ekki hægt að hafa í þinghúsinu um þingtímann. Auk þess var ekki hugsað um að tryggja rétt þeirra, sem leystu af hendi próf við háskólann. Þeir þurfa að fá sama rétt og þeir sem leysa af hendi próf við Kaupmannahafnarháskóla. Nú hefir þessu verið kipt í lag að ýmsu leyti. Háttv. Ed. hefir samþ. tillögu um flutning á þingtímanum, svo að hægt verður að nota þinghúsið til háskólahalds, og býst eg við að þessi tillaga nái fram að ganga. Hér er því aðalmótbáran á móti háskólanum fallin burtu. Eg hefði þó vel getað fallist á að skjóta þessu máli á frest vegna kostnaðarins um næsta fjárhagstímabil. En af því að eg hefi heyrt á sumum þingmönnum, að þeir vilji garnan veita fé til háskólans í fjárlögunum síðara árið, þá finst mér óviðfeldið að ganga móti málinu nú, þar sem um svo lítinn frest er að ræða. Og þar sem auðsætt er, að háskóli hér í Reykjavík mun efla stórkostlega menningu og sjálfstæði þjóðarinnar, verð eg að greiða málinu atkvæði nú af ástæðum þeim, sem eg hefi nefnt.

Hannes Hafstein Eg heyrði að háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.) bað um orðið. Vill hann ekki tala fyrst? Það er velkomið!  (Jón Þorkelsson: Nei!)  Ég mundi ekki eftir því fyr en eg hafði beðið um orðið, að eg á ef til vill von á svari frá honum, en hann verður þá að forláta, þó að eg svari ekki aftur, því nú verð eg »dauður«, þegar hann fær orðið. Annars ætlaði eg að eins að svara háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) upp á það, hverjar ástæður væru fyrir áskorun kjósenda í Vestmannaeyjum um að losast við loftskeytin. Þm. sagði, að þeir hefðu ekki haft hugmynd um, að þeir ættu að komast í beint samband við landið, ekki nema við Reykjavík eina, og að þeir mundu hafa brugðist öðruvísi við, ef þeir hefðu vitað um till.háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.), þar sem gert sé ráð fyrir sambandi við 3 stöðvar, þá mundi þeim aldrei hafa dottið í hug að hafa á móti þessu, því að þá hefðu þeir fengið allar sínar óskir uppfyltar. En þetta er helber miskilningur frá upphafi til enda. Þeir vilja fá talsímasamband við landið í heild sinni, og beint í land. Þessi loftskeytastöð undir Eyjafjöllum er þeim ekkert mætari heldur en loftskeytastöð einhversstaðar annarstaðar, er stæði í þráðarsambandi við suðurhluta Rangárvallasýslu. Eyjafjallastöðin yrði þeim ekki að neinum frekari notum, en stöð í Reykjavík í sambandi við símann. Aðalatriðið er það, að í hvorugu tilfellinu er hægt að tala saman, enda skilst mér svo, að þetta sé ekki gert Vestmannaeyja vegna, heldur vegna Skaftafellssýslu. Það bætir ekkert úr skák, þótt þessi litla stöð sé þarna í Landeyjunum, eða undir Eyjafjöllum, þegar alt þarf að fara fram skriflega hvort sem er. Þetta er því alt saman sagt út í loftið. Eyjaskeggjar óska allir hins sama, og till.háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) er alveg fyrir utan það sem hér um ræðir. Svo er hitt atriðið, að þetta dýra samband, sem Skaftfellingum er ætlað fyrir 20 þús. kr., og með afarmiklum reksturskostnaði á ári hverju, er ekki eftirsóknarvert, því síður fullnægjandi og stendur ekki lengi. Stöðvarnar eru sem sé áætlaðar svo veikar, að þær ná ekki að senda skeytin alla leið til Rvíkur, heldur þyrfti alltaf að senda þau fyrst til stöðvarinnar undir Eyjafjöllum og svo aftur þaðan til Reykjavíkur. Allir sjá að þetta er kák, og er mér sama, hvað agent Marconifélagsins segir hér um, það er öldungis víst, að kostnaðurinn mundi verð tiltölulega miklu miklu meiri en gagnið. Þá ætla eg að eins að drepa á eina breyt.till. frá háttv. 1. þm. G.-K. (B. Kr.) viðvíkjandi háskólanum. Hún er þgskj. 699, og fer fram á það, að falli aðaltill. á þgskj. 670, þá bætist aftan við athugasemd um, að fjárveitingin til háskólans í fjáraukal. falli burtu, ef ekki verði veitt fé til reksturs hans í fjárlögunum fyrir 1912 og 1913. Það er óviðkunnanlegt, að lög sé látin upphefja sjálf sig, enda er þetta alveg óþarfi hér, því að ef háttv. meiri hluti fellir ekki háskólann, þá má nærri geta, að þeir hinir sömu menn, sem láta hann lifa nú, muni veita honum það fé, sem þarf á fjárlögum. Eg hefi ekki ætlað mér að styggja háttv.þm. með þessu, en eg vil skjóta því til hans, hvort hann muni ekki vilja taka þessa till., sína aftur.

Jón Magnússon Eg get skrifað undir hvert orð af því, sem háttv. 1. þm.N.-M. (J. J.) sagði. Það var neyðarúrræði fyrir suma okkar, sem í nefndinni vorum og sem vorum sömu skoðunar og háttv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.) að ganga að sumum breytingum hennar. En við vildum heldur samkomulag en eiga það á hættu, að frumv. félli og á sama máli var landlæknir. Við teljum frumv., jafnvel með breytingunum, svo mikla lagabót, að okkur þótti vissara að koma okkur saman við hina, sem í rauninni engar breytingar vildu gera á því, sem er. Aðalkostur og tilgangur frv. er, að koma því svo fyrir, að allir læknar séu háðir eftirliti og að hægt sé að hindra þá frá að gefa sig við lækningum, sem sýna það, að þeir eru skaðræðisgripir; auk þess er það tilgangur frumvarpsins að leggja þá skyldu á alla lækna að gefa skýrslur um sjúkdóma, og hefir það meiri þýðingu en margur heldur. Að öðru leyti skal eg ekki orðlengja um þetta.

Framsögum. (Jón Þorkelsson) Það er syndastraff, sem á mig hefir verið lagt, að eg skuli vera framsögumaður þessa máls. Það er ekki svo, að eg beri ekki alla tilhlýðilega virðingu fyrir hinum lærðu læknum, en eg met skottulæknana engu að síður nokkurs virði. Það hafa komið hér fram um þá harðir dómar bæði fyr og nú, og það frá þeim, sem sízt skyldi, t. d. hv. 1. þm.N.-Múl. (J. J.), því að eg veit ekki betur en að hann sé bæði skottulæknir, smáskamtalæknir og jafnvel geldingamaður. Hv. 1. þm. Rang. (E. P.) tók það réttilega fram, að þessir ólærðu læknar hefðu mjög oft reynst almenningi vel og eg get tekið undir það með honum; þótt eg sjálfur sé maður ekki kvellisjúkur og hafi ekki meiri trú á læknum en guði mínum, þá hefir mér þó einusinni batnað svo mig dró um, að eg ætla, fyrir tilstyrk eins smáskamtalæknis eða skottulæknis. Það hefir mikið verið talað yfirhöfuð um lærdóm og reynslu og gert gys að trú manna á læknum og andlegum lækningum. Þetta er ekki nærgætið, að minni hyggju, því að án efa er mikið undir því komið, að sjúklingurinn beri gott traust til læknis síns, og það getur haft stórmikil áhrif, að gott sé lesið yfir honum, hann huggaður o. s. frv. Hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) sagði, að dæmi væru til þess, að smáskamtalæknar hafi drepið sjúklinga sína í meðferðinni. Þetta kann mikið satt að vera, en það eru líka dæmi til þess, að hinir lærðu stórskamtalæknar hafa drepið menn, og það í stærri stýl en menn vita. Þeir hafa líka gert margan manninn að örkumlamanni, og það er nærri því verra en þó þeir hefðu hreinlega drepið hann. Það er gömul saga um manninn, sem var blindur á öðru auga og fór til læknis með það. Læknirinn tók skurðarhnífinn sinn og fór í betra augað. Þegar verkinu var lokið og maðurinn leit upp og var spurður, hvernig hann sæi nú, þá var hann steinblindur á báðum augum. »Á, var það skárri glyrnan, sem eg tók, garmurinn minn?« sagði læknirinn. Það er líka alkunnug saga um merkan mann, sem er nýlega dáinn, að hann var spurður, hver af tveim stórskamtalæknum þar í héraðinu mundi betri vera. Hann svaraði því svo, að annar þeirra, sem hann nefndi, mundi í við ómannskæðari en hinn. Annars held eg að bezt sé að tala sem fæst um læknana. Þar er margt undir heppninni komið. Vitið er auðvitað gott, en það er þó ekki einhlítt. Það er svo margt, sem hér kemur til greina. Þótt eg í flestu sé sammála háttv. 1. þm. Rang. (E. P.), þá er eg honum ekki samdóma um það, að smáskamtalæknunum beri að sleppa eftirlitslausum út í mannfólkið. Þeir eiga eins og aðrir læknar að vera háðir eftirliti landlæknis, og ef þeir gera sig seka í miklum skemdum og skaðræði, þá á að svifta þá lækningaleyfinu. Þá kemur og enn eitt til mála, að læknar þykja orðnir svo óhæfilega dýrir, að það er ógerningur að sækja þá, og ef því heldur áfram að fara fram, þá virðast þeir vera á góðum vegi með að verða heldur óþægileg landplága. Það er og alt af verið að fjölga læknum og læknishéruðum og ágerist það mjög, þótt alt af sé hins vegar verið að æpa um það, að ekki megi fjölga embættismönnum. En alt um þetta er það enn víða svo í strjálbygðum héruðum, að ómögulegt er að ná til læknis. Mér sýnist því, að þeir, sem mannfólkinu vilja vel, ættu að vera nefndinni þakklátir fyrir tillögur sínar, að leyfa smáskamtalæknum að fást við að hjálpa sjúkum mönnum, þar sem ekki næst í aðra lækna. Eg tók það fram áðan, að í raun og veru væri í lækningunum það oft allmikið trúarsetning, hvort mönnum batnaði ekki. Það er hver sæll fyrir sína trú, og eg get ekki séð, að það sé neitt betra, þó menn deyi lögum samkvæmt, heldur en þeir haldi heilsu ólögmælt eða jafnvel deyi drotni sínum samkvæmt engum lagafyrirmælum. En reynslan hefir sýnt það, að afskifti ólærðra manna í lækningum hafa oft verið heppileg, manna, sem af guði hafa þegið náttúrufar og nærfærni í þessu efni. Þeir hafa oft bjargað sjúklingum í þeim tilfellum, þar sem riðið hefir á lífi þeirra. Í sambandi við þetta skal eg taka það fram, að það er eins með lækna og aðra menn, að margir kenna þau fræði, sem alls ekki eiga að fást við það. Ef þeir eru heimskir, ónáttúraðir eða ólægnir, þá er sama hvað miklu í þá er troðið, þeir verða alt af hálfgerðir ónytjungar, eins og stendur í vísunni: Kálfur sigldi, kom út naut, kusi lifði' og dó hann. Það er betra að leita til manna, sem náttúraðir eru fyrir lækningar, en til þeirra, sem vantar náttúrufarið, þó að þeir hafi gutlað eitthvað við lærdóm utangarnar. Bæði eg og fleiri höfum tekið eftir því með smiði, sem að eðlisfari eru klaufar, að þeir verða það alt af, hvað mikið sem þeir læra. Háttv. þm. Dal. (B. J.) sagði margt, sem eg hefði eiginlega þurft að svara, ef hann væri ekki hér, eins og hugsjónamönnum er lagið nokkuð langt fyrir ofan efnið, og okkur, sem höldum okkur við jörðina. Eg get þó í þessu sambandi mint á það, að þessi hv.þm. sótti á seinasta þingi um heiðurslaun til handa geldingamanni vestur í Dölum, sem hvergi hafði lært geldingar, nema hjá sjálfum sér. Því heimtum við ekki eins lærða dýralækna til þessa starfa eins og mannalæknarnir verða að vera sprenglærðir af háskóla eða læknaskóla. Mér finst það hljóti að vera óforsvaranlegt að gera það ekki frá sjónarmiði háttv.þm. Dal. (B. J.). En þessa umsókn, er nú nefndi eg, verð eg annars að skoða sem viðurkenningu frá háttv.þm. þess, að margir ólærðir læknar geti verið mikils verðir og ekki sé rétt að slá stryki yfir öll þeirra verk. Framar finn eg ekki sérstaka ástæðu til þess að svara miklu meira af því, sem fram er komið í þessu máli. Það er þess eðlis, að það getur ekki hrakið reynslu fjölda manna. Að lokum skal eg kannast við það, að mér hefir verið svo sagt, flutt og fortalið, að ýmsir ólærðir læknar hafi verið svo óprúttnir að lækna menn með skinnalit, beinbrot með inntökum o. s. frv., en eg hefi þó ekki sannreynd fyrir því. Hitt veit eg, að margir ólærðir læknar hafa hjálpað mörgum manninum, og meira að segja yfirsetukonur. Eg hefi sjálfur verið sjónarvottur að því, að yfirsetukona hefir verið sótt til veiks karlmanns.

Ólafur Briem Viðaukatillaga frá mér á þgskj. 740 fer fram á að veita fé til brúargerðar á Héraðsvötn í Skagafirði. Eins og kunnugt er, eru þau eitt hið mesta vatnsfall á landinu. Framan til í firðinum eru að vísu vöð á þeim, en þau eru ill og breyta sér iðulega, svo að þar sem vað er í einn tíma, er vaðleysa í hinn, auk þess sem þau eru straumhörð. Utan til eru þau nálega ófær vegna dýpis og sandbleytu. Til skamms tíma hafa þau verið ærið mannskæð og nálega árlega orðið einhverjum að fjörtjóni, en úr mannhættunni hefir þó dregið, síðan dragferjurnar komu, þótt ekki séu þær fullnægjandi. Dragferjur eru 2 og koma þær að góðu haldi þá tíma, sem hægt er að nota þær. En í leysingum á vorin og þegar byrjar að leggja á haustin verða þær ekki notaðar. Það er að eins á sumrum, sem þeim verður við komið. Þetta mál er ekki nýtt. Samgöngumálanefndin á þinginu 1903 fjallaði um málið og komst að þeirri niðurstöðu, að þessi brú ætti að verða með hinum fyrstu. Á þingi 1905 var 3 manna nefnd í brúarmálum, og taldi hún þessa brú sjálfsagða næst á eftir Fnjóská og Rangá. Á því þingi var brúin samþykt með 21 shlj.atkv. í Nd., en dagaði uppi í Ed. Það, að eg hefi ekki komið með sérstakt frumv. um brúna, stafar af fjárhagsástandi landsins. Eg veit, að ekki er hægt að leggja fram fé til hennar á þessu þingi. En úr því að brúannál eru tekin fyrir á þessu þingi, er sjálfsagt að þessi verði með, hvenær sem í þetta verður ráðist. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) hneykslaðist á breyttill. Mér þykja þær eðlilegar, því að þegar ein á er tekin, er rétt að raða niður, hverjar skuli koma næst og í hvaða röð. Það er ekki heldur óhugsanlegt, eins og fram kom í umræðum á þingi 1905, að ódýrara sé að hafa fleiri brýr undir í senn heldur en eina. Það gæti máske sparast fé við það. Eg vona af framangreindum ástæðum, að málið fái góðar undirtektir.

Jón Jónsson (1. þm.N.-Múl.): Þegar eg sá þetta frumv. um brúargerð á Jökulsá, leyfði eg mér að koma fram með viðaukatill. við það. Eg get ekki viðurkent, að það sé nein óhæfa að sameina þetta í einu frumv., heldur finst mér það einmitt »praktiskt«. Það kemur seinna til þess, að ákveða það, hvernig verkið skuli verða framkvæmt, hvað skuli sitja fyrir og hvað á hakanum. Eg mun því ekki taka till. mína aftur, nema aðrir þm. taki sínar brtill. aftur. Annað mál væri, ef þeir gerðu það, þá mun þessi líka verða tekin aftur. Annars virðist mér þessi till. mín meinlaus, því að hér er að eins um heimild að ræða, sem ekki kemur til framkvæmda, fyr en þinginu þykir tími til. Eg verð að geta þess, að hér er um þá á að ræða, sem er eitt af verstu bergvötnum þessa lands. Hún er alllöng og kemur úr einum hinum versta fjallgarði, Smjörvatnsheiði, og er oftast nær ófær alt vorið og það því lengur, af því að Smjörvatnsheiði er hár fjallgarður og bráðnar seint snjór úr henni. Hún er jafnvel oft ófær á sumrin og haustin, því að þar er mjög rigningasamt og margar ár, sem í hana renna. Einkum er það ilt á haustin, þegar fé kemur úr réttum, að Vopnfirðingar skuli vera neyddir til að sundleggja það í hana, og oft hefir það jafnvel komið fyrir, að fé hefir farist þar, þegar hún hefir verið í vexti. Það má nú ef til vill segja, að hér standi sérstaklega á, af því að þetta er á sýsluvegi, en þingið hefir áður veitt þannig lagaðan styrk bæði í Þistilfirði og víðar. Hér er líka aukapóstleið og þeir þurfa að komast áfram, eins og aðrir, og umferðin er mikil, bæði milli héraða og til kaupstaðarins í Vopnafirði. Auðvitað er þetta sérstaklega gert fyrir Vopnfirðinga, en Vopnafjörður er líka eitt af blómlegustu héruðum þessa lands og hefir ekki fengið eins eyris styrk úr landssjóði nú, svo eg viti til. Þetta er því fyrsta bón, og upphæðin ekki svo gífurlega há, 24000,00 (tuttugu og fjögur þús. kr.). Býst eg því við, að deildin taki þessu vel, og finst mér engin ástæða til að taka neina af þessum fjárbeiðslum sérstaklega út úr, því að sjálfsagt væri að verða við þeim öllum, ef landið hefði kraft til þess. Það getur verið, að það væri rétt að samþykkja þessa rökstuddu dagskrá, sem fram er komin, því að það gerir hvorki til né frá, hvort hún er samþykt eða frumvarpið; alt veltur á hentugleikunum, sem eru á því að koma þessu í framkvæmd.

Jón Þorkelsson Af því að eg er einn af þeim, sem áttu sæti í þessari nefnd, vildi eg segja nokkur orð. Það er ekki nýtt, þegar einhver biður um eitthvað þessu líkt, að þá losni hreppapólitíkin og festi ótal hala aftan í mál það, er fyrir liggur. Hér eru nú halarnir orðnir hvorki fleiri né færri en fjórir (4), og kosta mikið á annað hundrað þúsund krónur. Eg er nú ekki kunnugur öllum þeim ám, sem hér er um að ræða, en þær af þeim, sem eg þekki, eru varla annað en meinlausir lækir í samanburði við Jökulsá á Sólheimasandi. Eyjafjarðará er tiltölulega meinlaust vatnsfall og Hofsá í Vopnafirði er ekki nema á sýslu- eða hreppavegi. Þá er Hvítá. Á henni eru nú brýr og mér er tjáð, að hér sé ekki nema um sýsluveg að ræða. Þar að auki má geta þess, að hún er skipgeng langar leiðir upp eftir, svo að samgöngurnar eru þar ekki svo bágar. Fjórða brtill. fer fram á 50,000 kr. til þess að brúa Héraðsvötn. Eg skal nú geta þess, að þar hefir í mörg ár verið dragferja, sem landssjóður hefir styrkt, en kannast skal eg við það, að næst á eftir Jökulsá á Sólheimasandi ætti fyrst að brúa það vatnsfall. Það rennur í miðju fjölbygðu héraði og hefir það komið til orða áður hér í þinginu að nauðsyn væri á brú þar. Það er engin nýjung, að heimila með lögum væntanlegar fjárveitingar til þess að brúa vond vötn, svo að menn þurfa ekki að verða neitt hvumsa, þótt slíkt komi hér fram. Þannig var það fyrir löngu síðan með Jökulsá í Öxarfirði, og leið þá ekki á löngu, þar til hún var brúuð, enda lagði hlutaðeigandi þm. alt kapp á það mál þá, og skal það sagt honum til sóma. Munar þó býsna miklu á þeim ám, ef saman er borið, þar sem Jökulsá í Öxarfirði rennur um öræfi og fáment hérað, en Jökulsá á Sólheimasandi um fjölment hérað, sem jafnvel eru líkur til að verði enn fjölmennara síðar. Og svo er það réttilega tekið fram í nefndarálitinu að þetta áarforað er í miðju læknishéraði, og situr læknirinn einmitt þeim meginn, sem fámennara er. Þess utan er það merkjanda, hve margir eiga kaupstaðarleið yfir á þessa og það úr fjölbygðum héruðum Út af áfergju þeirri, sem hljóp í ýmsa háttv.þm., þegar þeir sáu, að það átti að ljá máls á þessu, eru nú komnar fram ýmsar tillögur. Einn vill, að málið sé tekið út af dagskrá, en annar vill eyða því með rökstuddri dagskrá. Eg álít, að hvorttveggja hafi sömu þýðingu og hvorugt sé sæmandi, því það að vísa málinu til nefndarinnar aftur, er sama sem að svæfa það. Ef nú á að fara að bollaleggja um það, hvenær og hvernig eigi að brúa öll vötn á þessu landi í framtíðinni, þá verður það ekki til neins annars, en að tefja fyrir framgangi þessa máls, og mæli eg því móti báðum þessum tillögum. Önnur á, sem er á næstu grösum við þessa, er nú komin á fjárlögin og hefir verið mikið karpað um brúargerð á henni undanfarið. Það er Rangá ytri. Þar er að vísu umferð mikil, en sá er munurinn, að Rangá er alveg meinlaust vatnsfall í samanburði við Fúlalæk. Hefði því átt að brúa þá ána, sem nauðsynlegast var, þá hefði Jökulsá án efa átt að ganga fyrir. Mér heyrðist einhver taka það fram áðan, eg held háttv. 2. þm. Árn. (S. S.) að þetta mál væri lítt undirbúið. Eg er nú ekki verkfróður, en hitt veit eg, að fyrir nefndinni lá uppdráttur og álit frá landsverkfræðingnum um það, hvar brúin ætti að vera og hvað hún mundi kosta. Eg verð að leggja hina mestu áherzlu á það, að þetta mál nái fram að ganga, því að mín skoðun er sú, að það sé ranglátt, að nokkur önnur brúargerð á þessu landi sé látin ganga fyrir þessari. Mönnum mætti vera það minnisstætt, að nýlega birtist skýrsla um það frá þeim, sem gagnkunnugir eru, hvern skaða þessi á hefir gert í tíð þeirra manna, sem lengst muna. Hygg eg, að varla geti annað eins manndrápsvatn á þessu landi og vil eg skjóta því til deildarinnar, hve lengi það á að þolast, að hafa á þessa brúarlausa. Eg vildi nærri því óska, að þeir þm., sem eru þessu mótfallnir, ættu leið yfir þessa á, þegar hún er í vandséðara lagi, en þó talin fær, og farin af kunnugum. Það mundi sannfæra þá í þessu máli.

Sigurður Gunnarsson Hér liggja fyrir nokkrar breytingartillögur við þetta fjáraukalagafrumvarp. Eg vil fyrst leiða athygli að breytingartill. á þskj. 684. Er eg henni meðmæltur, það er styrkur til Blönduósskólans, því mér finst það hérað, sem hefir haldið þennan skóla, ætti betra skilið, en að þessum litla styrk væri kipt burtu. Sýslan hefir sýnt hinn mesta dugnað í sínu kvennaskólamáli, og flestar sýslur landsins notið góðs af, þar sem skólinn hefir verið sóttur víðast af landinu. Einnig er eg meðmæltur tillögunni á þgskj. 781, er gerir ráð fyrir tillagi til loftskeyta milli lands og Vestmannaeyja og jafnframt stöðva í Skaftafellssýslum, án þess eg vilji fara að deila um loftskeyti og síma, eða samanburð á þeim tveimur samgöngutækjum. Þá er breyt.till. sem lýtur að því, að koma háskólalögunum í framkvæmd seint á þessu ári, en stofnun hans þó bundin við aldarafmæli Jóns Sigurðssonar og vildi eg eyða nokkrum frekari orðum um þessa tillögu. Eg hefi verið með háskólamálinu frá því er mér veittist fyrst sá heiður að taka þátt í meðferð málsins hér á þingi 1893. Ekki get eg að vísu hrósað mér af því, að eg hafi lagt mikið starf í málsmeðferðina öðru vísi en með meðmælum mínum á mannfundum og á þingi, og með atkvæði mínu þar. En eg þykist geta hrósað mér af því, að eg hafi skilið málið, skilið þýðingu þess fyrir fósturjörð mína, frægð hennar og sjálfstæði. Og þó er þetta ekki mjög hrósvert af mér sérstaklega, því eg er viss um, að allir þingmenn og allir hugsandi menn þjóðarinnar skilja það eins vel og eg. Það er ekki þetta sem ber á milli, heldur hitt, að sumir halda því fram, að undirbúningurinn sé ekki nógu góður. Enn fremur fjárhagur slæmur. Sumir gera og lítið úr því, að binda byrjun hans við aldarafmæli Jóns Sigurðssonar, af þeirri ástæðu, að Jón hafi lítið eða ekkert skift sér af því máli. Þessi síðasttalda ástæða virðist mér lítils virði, og hinar aðrar líka, þar sem um slíkt mál sem þetta er að ræða. Undirbúning sé eg ekki að þurfi svo mikinn. Þrjár háskóladeildir eru til fyrir dugnað og sjálfstæðisþrá landsmanna (prestaskóli, læknaskóli og lagaskóli) ; að eins hinni 4. deildinni þarf að bæta við, og það þeirri deildinni, sem íslenzkust er í eðli sínu, kenslu í alíslenzku máli og alíslenzkum fræðum. Um fjárhaginn er það að segja, að eg sé ekki betur, en að þingið sé einmitt nú að koma honum í viðunanlegt horft, og þó játa megi, að nokkuð sé þröngt um fjárhaginn, má ekki slíkt stórmál gjalda þess. Eg vil minna á, hve stórkostlega mikið Norðmenn, frændur vorir, lögðu á sig, er þeir fyrir 100 árum voru að koma upp sínum háskóla. Allur heimurinn dáðist að þeirri sjálfsafneitun, er kom fram hjá þeim í því máli. Nú höfum vér samþykt háskólalög fyrir 2 árum, og óviðfeldið er það, einkum út á við, ef það dregst öllu lengur, að orð verði þar að athöfn. Og ekki sé eg betur en að næga lærða menn eigum vér til að skipa í kennarasætin, þar sem þess er þörf. Eg vil bæta því við, að til allrar guðs lukku, er þetta mál ekki flokksmál, það er of stórt, mér liggur við að segja: það er of heilagt mál til þess. Og ekki get eg leitt mér í hug, að nokkur ráðherra, hvað sem hann héti, Pétur eða Páll, og hverjum flokki sem hann heyrði, mundi dirfast - þótt hann langaði til, sem eg geri alls ekki ráð fyrir - að hann mundi dirfast, segi eg, að kjósa aðra menn til að leggja fyrsta grundvöll að vísindalegum heiðri lands vors, en þá menn, er að almanna dómi eru til þess færastir, hverjum pólitískum. flokki, sem þeir heyra. Háttv. 1. þ. m. Rvk. (J. Þ.) lét svo um mælt, að, að því er kæmi til íslenzku deildarinnar, væri alt sem óyrktur akur, engu síður en fyrir mörgum árum. Nú vil eg spyrja, ef þetta er rétt, sem eg neita: sá ekki háttv.þm. þetta árið 1909? Og ef honum var þetta svo ljóst þá, hví lagði hann þá svo mikið kapp á að fá háskólalög vor samþykt á því þingi? Nei. Þetta er viðbára ein. Það mætti ef til vill færa ýms rök fyrir því, að allir þeir góðir Íslendingar, sem unnið hafa að því að kenna oss að skoða oss sem sjálfstæða þjóð, hafi reist þjóðinni hurðarás um öxl. Vera má að einhver gerist til að halda því fram, að vér þolum ekki fámennis og fátæktar vegna að vera sérstök þjóð. Frá vissu sjónarmiði, þó ógöfugt sé, skil eg þá rökfærslu. Það kostar auðvitað minna - í bráð - að vera Færeyingar. En samt er það nú svo, að enginn málsmetandi Íslendingur hefir borið það í munn sér enn í dag, síðan vér vöknuðum, að það væri ekki helg skylda hvers góðs Íslendings, að vinna að því sýknt og heilagt, að Íslendingar yrðu sjálfstæðir, ekki sízt sem vísindaþjóð, ekki að eins í orði, heldur og á borði.

Framsm. (Ólafur Briem) Þessi tillaga, sem hér er um að ræða er upphaflega frá tolllaganefndinni, en síðan hafa margar breytingartillögur komið fram við hana. Upphaflega voru tillögurnar tvær. Fór önnur þeirra fram á að skipa nefnd til þess að rannsaka, hvort tiltækilegt mundi að auka tekjur landssjóðs með einkarétti á aðfluttum vörum, svo sem kolum, steinolíu, tóbaki o. fl., og er sú tillaga nefndarinnar á þgskj. 631. Hin tillagan var frá bankanefndinni um nefndarskipun til að íhuga peninga- og bankamál landsins. Til þess að koma samræmi á þetta mál, hefir tolllaganefndin leyft sér að bera fram nýjar tillögur, og eru þær á þgskj. 706 og verða þær tillögur nefndarinnar, sem þar eru, að skoðast sem grundvöllur málsins. Það hafa komið fram 4 breytingartillögur við þessa tillögu á þgskj. 706. Nefndin hefir athugað þær og leggur til, að tillögurnar á þgskj. 723 og 731 verði samþyktar, en aftur er meiri hluti nefndarinnar á móti tillögunum á þgskj. 739 og 741. Þessar tvær síðastnefndu tillögur ganga nokkuð í sömu átt, og snerta fyrirkomulagið á skipun nefndarinnar. Nefndin vill, að 4 af nefndarmönnum séu kosnir af sameinuðu þingi með hlutfallskosningu, en sá 5. sé tilnefndur af stjórninni. Tillagan á þgskj. 741, frá háttv. 1. þm. Rvk. (J. Þ.), fer fram á víðtækastar breytingar. Þar er farið fram á, að tillagan sé að eins frá neðri deild og séu allir nefndarmennirnir kosnir með hlutfallskosningu í sameinuðu þingi. Tillagan á þgskj. 739, frá h. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) fer að því leyti skemra, að þar er að eins hreyft við skipun nefndarmanna, á þann hátt, að þeir séu allir kosnir af þinginu. Það, sem aðallega vakir fyrir nefndinni, er hún heldur því eindregið fram, að nefndarskipunin sé borin upp í báðum deildum þingsins og formaður nefndarinnar tilnefndur af landsstjórninni, er það, að með þessu fyrirkomulagi sé fengin bezt trygging fyrir góðri samvinnu milli stjórnarinnar og nefndarinnar. En þetta er einmitt afarþýðingarmikið atriði, þar sem nefndinni er ætlað að búa málin í hendur stjórnarinnar, en stjórnin aftur að leggja þau fyrir þingið. Aðalverkefni hinnar fyrirhuguðu milliþinganefndar er að benda á ráð til þess að útvega landssjóði auknar tekjur og í sambandi við það að rannsaka, hvort haganlegt muni vera, að landið taki einokun á einstökum vörutegundum. Kosturinn við það að afla landssjóði tekna með þessu móti er sá, að með því þarf landsmönnum ekki að vera íþyngt frá því sem áður hefir verið, þar sem á hinn bóginn tollar eru ávalt viðbót við vöruverðið og svo er það ekki óhugsandi, að með því að spara ýmsan kostnað og útgjöld, er leiða af samkepni og sundurgreining starfrækslu milli fleiri smá-atvinnurekenda, sé hægt að láta landsmenn fá þessar vörur með lægra verði en nú, jafnframt því, að landssjóður njóti nokkurs gróða. Þetta er vitaskuld órannsakað mál. Landsmenn hafa árið 1908 borgað um 520 þúsund kr. fyrir alskonar tóbak, þar af er tollur 160 þús. kr., en afgangurinn 360 þús. kr. er sumpart innkaupsverð vörunnar og sumpart gróði seljanda. Hvernig þetta verði, ef landssjóður tekur að sér tilbúning, innflutning og útsölu á öllu tóbaki, er auðvitað ekki hægt að segja með fullri vissu, en ekki er ólíklegt, að landsjóður fengi alt að ? af þessari upphæð, eða þeirri upphæð, sem selt væri fyrir að tollinum frádregnum, enda væri enginn vafi á því, að stórsalar í útlöndum mundu gefa mikinn afslátt, þegar svo mikið væri keypt í einu, en um þetta þarf milliþinganefnd með aðstoð stjórnarinnar að afla sér upplýsinga og gefa áreiðanlega skýrslu um. Af steinolíu var sama ár innflutt um 18000 tunnur, er seldar voru á 28 kr. hver til jafnaðar, sem sé hér í Reykjavík á 27 kr., en nokkru hærra verð á ýmsum stöðum út um landið. Nú ber þess að gæta, að innflutningur á steinolíu hefir mikið aukist á síðustu árum til mótora og iðnaðar. Ef nú gert er ráð fyrir 4 kr. hag af hverri tunnu, þá ætti það að geta orðið, ef innflutningur fer vaxandi, alt að 100,000 króna, sem landssjóður fengi í tekjur af sölunni, og þegar þess er gætt, að nú má heita einokun á þessari vöru, þá virðist eins vel viðeigandi, að landið hafi hana, eins og prívatmenn. Af 3. vörutegundinni, kolum, fluttist inn 1908, 58 þús. tonn fyrir 1,400, 000 kr. Sá innflutningur fer vaxandi, og ef gróði á hverju tonni er áætlaður 2 kr., mætti gera ráð fyrir meira en 100 þús. króna tekjuauka fyrir landssjóð. Þá er breyt.till á þgskj. 731, um niðurröðun efnisins, þannig, að 2. liður verði 1. liður og er sú meining með því, að ætlast er til, að rannsókn einkaréttar-fyrirkomulagsins verði fyrsta verk nefndarinnar og að tillögur hennar þar að lútandi verði lagðar fyrir aukaþingið næsta ár. Svo er tillaga á þgskj. 723, um, að bæta því verkefni við nefndina, að íhuga verzlunar- og atvinnumál landsins einkum í sambandi við stofnun, starfsemi og reikningsskil hlutafélaga og samvinnufélaga. Þetta stendur að vísu ekki í eins föstu sambandi við fjárhag landsins, en hins vegar vitanlegt, að stórfyrirtæki komast ekki í framkvæmd, nema menn sameini krafta sína. En nauðsyn er, að allrar varúðar sé gætt við stofnun slíkra félaga, sem og að allir reikningar þeirra séu glöggir og áreiðanlegir og blekki ekki menn hvorki inn á við né út á við - en eins og nú er, er mikill misbrestur á þessu - og get eg því til dæmis nefnt kaupfélögin, sem mörg hver standa á veikum fótum sökum vantandi fyrirhyggju við stofnun þeirra og ófullnægjandi fyrirkomulags að ýmsu leyti.

Forseti: Eg leyfi mér að stinga upp á einni umræðu.

Lárus H. Bjarnason Með því að tillögurnar eru að þessu sinni óvenju efnisríkar og að sumu leyti athugaverðar, vildi eg mælast til að sett verði í málið þriggja manna nefnd að umræðunni lokinni.

Framsögum. (Ólafur Briem) Þessi tillaga er frá tolllaganefndinni. Þau ákvæði, sem nú gilda um lyfjaverzlun eru orðin gömul. Það er fyrst tilskipun 4. des. 1672 um lyfsala og lyfjabúðir. Konungsbréf 17. jan. 1783. Kansellibréf 16. sept. 1797 og erindisbréf héraðslækna og landlæknis 25. febrúar 1824. Auk þess sem þetta eru orðin allgömul ákvæði, eru þau nokkuð á víð og dreif og nefndin hefir því ekki komið með neitt óþarfa nýmæli hér. Enda kom J. Jónassen landlæknir með frv. á þinginu 1903, um þetta sama efni. Frv. þetta var samþykt í efri deild, en féll í neðri deild með jöfnum atkvæðum. Menn voru þá sammála um, að frv. væri nauðsynlegt, en þótti það fara of skamt, með því það var að eins um lyfjaverzlun héraðslækna, en ekki um lyfsala. Einkaleyfi til lyfjaverzlunar er hér í Reykjavík bundið við staðinn og helzt óhaggað, þótt eigendaskipti verði að lyfjabúðinni. Einkarétturinn gengur kaupum og sölum, án þess landssjóður hafi haft neinn hag af því, þótt þessi réttur hafi hækkað í verði. Við sölu á lyfjabúðinni hér í Reykjavík, sem hefir farið fram á seinni árum mun verðhækkunin aðallega hafa stafað af því, að fólkið hefir fjölgað hér. Við síðustu eigendaskipti var lyfjabúðin seld fyrir 200,000 kr., þar áður fyrir 120,000 kr. og næst þar á undan fyrir 80,000 kr. Það er að vísu ekki hægt að taka réttinn af núverandi eiganda, en það gæti verið spurning um, hvort ekki væri heppilegt að breyta þessu þannig, að sett væri upp önnur lyfjabúð hér við hliðina á þessari, sem er, - því til þess er full heimild - og veita henni leyfið með góðum kjörum og landssjóður hefði einhvern hluta af ágóðanum, eða þá með því, að lyfjaverðið væri lægra. Í sambandi við þetta skal eg geta þess, að til skamms tíma var það venja, þegar maður hafði fengið lyfseðil hjá lækni, þá gat hann framvegis fengið sama lyfið út á sama seðilinn, en fyrir nokkrum árum var þessari venju hnekt og mönnum var gert að skyldu, að fá nýjan seðil í hvert skifti, sem þurfti að fá lyfið; auk þess, sem þetta er fyrirhöfn fyrir þann, sem lyfið þarf að nota, þá hefir það aukin útgjöld í för með sér fyrir almenning. Auðvitað hefir þetta verið tekjuauki fyrir hlutaðeigandi lækni, en þó ekki ávalt því sú venja mun vera hér allvíða í bænum, að menn hafi fastan heimilislækni og borgi honum vist gjald árlega og þar sem þessi venja hefir verið, hefir þessi nýbreytni að vísu ekki haft bein, aukin útgjöld í för með sér, en þá hefir það ekki verið annað en aukin fyrirhöfn fyrir lækni. Það er heldur ekki víst, að læknar láti sér ant um að halda þessu. Þetta atriði ætti meðal annars að athugast, þegar lögin eru endurskoðuð, og vonar nefndin, að þessu verði vel tekið.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg býst við, að það sé árangurslaust að bera fram brtill. við till. á þgskj. 706, þar sem fjölmenn nefnd hefir stungið upp á að skipa skuli 5 manna nefnd í þessi 2 mál, sem þó eru alveg óskyld. Eg vildi því skora á nefndina að taka tillögu sína aftur. Það liggur í augum uppi, að erfitt verður að fá hæfa menn í þessa nefnd, og mín skoðun er sú, að betra væri að kjósa tvær þriggja manna nefndir, held að þær muni vinna betur en þessi eina, sem nefndin ætlast til að kosin verði.

Jón Þorkelsson Eg er sammála hv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.) um að heppilegra mundi vera að skipa 3 manna nefndir í þessi mál, heldur en 5 manna eins og lagt hefir verið til.

Frsm. (Ólafur Briem) Út af því, sem háttv. 2. þm. S.-Múl. (J.Ól.) tók fram, skal eg fyrir mitt leyti ekki vera á móti því, að ef til vill væri heppilegra að hafa tvær nefndir, sem skipaðar væru færri mönnum. En nú er málið komið í það horf, að tveim nefndum hefir komið saman um, að þetta væri heppilegra, enda ber þess að gæta, að 5 manna nefnd hefir þann kost, að því fleiri sem nefndarmennirnir eru, þess hægra ætti að vera að velja þá með tilliti til þess starfa, sem þeim er ætlað að vinna í nefndunum.