Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Nefndin hefur haft til meðferðar tvö mál nú um hálfs mánaðar skeið, mál varamanns fyrir Harald Guðmundsson, hv. 4. þm. Reykv., en Haraldur sendi bréf, dags. 22. jan. 1957, til Alþingis um það, að hann mundi víkja sæti, og óskaði eftir, að varamaður yrði settur í hans stað Eggert Þorsteinsson, - og svo bréf Finnboga R. Valdimarssonar um það, að varamaður verði látinn taka sæti í hans stað. Út af varamannssæti Eggerts Þorsteinssonar er það að segja, að yfirkjörstjórnin í Reykjavík hefur ekki gefið út formlegt kjörbréf, en hún hefur í bréfi, dags. 23. jan. 1957, til Alþingis gert grein fyrir þessu máli, lýst kosningu hvað snertir A-listann í Reykjavík og atkvæðatölu hvers einstaks manns, sem á þeim lista var. Hún skýrði enn fremur frá því, að þann 9. júlí eða áður en kjörstjórn sneri sér að því að ganga frá kjörbréfum til varamanna af ]istanum í Reykjavík, hafi frk. Rannveig Þorsteinsdóttir, sem var 3. manneskja á A-listanum í Reykjavík, sent svo hljóðandi bréf, með leyfi hæstv. forseta: „Ég undirrituð afsala mér hér með sæti sem varaþingmaður Reykvíkinga af A-listanum og fer fram á, að næsta manni þess lista við nýafstaðnar alþingiskosningar verði í minn stað veitt kjörbréf sem varaþingmanni Reykvíkinga.“ Enn fremur hafði 10. s.m. Alþfl. sent yfirkjörstjórninni í Reykjavík svo hljóðandi bréf: „Þar sem frk. Rannveig Þorsteinsdóttir hefur afsalað sér varaþingmannssæti A-listans í Reykjavík, óskar Alþýðuflokkurinn þess, að næsta manni listans, Eggert Þorsteinssyni, verði afhent kjörbréf sem varaþingmanni flokksins í Reykjavík.“ Eftir miklar bollaleggingar í kjörstjórn mun það hafa orðið niðurstaða, að þeir vildu ekki gefa út kjörbréf með venjulegum hætti a.m.k., og segja svo í niðurlagi bréfs síns, með leyfi hæstv. forseta: „Yfirkjörstjórnin taldi ekki fært, með hliðsjón af 31. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 117. gr. kosningalaganna, að gefa út formlegt kjörbréf til Eggerts G. Þorsteinssonar, og tilkynnti hún þá flokksforustu Alþýðuflokksins þessa niðurstöðu. En þar sem kjörinn þingmaður flokksins hér í Reykjavík, Haraldur Guðmundsson, er í þann veginn að hverfa af landi burt, en enginn varamaður fyrir hann, þá telur yfirkjörstjórnin rétt, svo sem mál þetta horfir nú við og með hliðsjón af 46. gr. stjórnarskrárinnar, að senda málið til hins háa Alþingis, að það taki ákvarðanir um það, hvort Eggert G. Þorsteinsson geti talizt löglega kosinn varaþingmaður fyrir Alþýðuflokkinn fyrir yfirstandandi kjörtímabil.“ Þannig sem sagt afgreiðir kjörstjórnin það. Hún hvorki samþykkir að gefa út kjörbréf né heldur neitar að gefa út kjörbréf, en hún telur vafasama heimildina til þess og leggur málið fullafgreitt frá sinni hendi í hendur Alþingis og vísar til þeirrar gr. stjórnarskrárinnar, sem fjallar um úrslitavald Alþingis um kosningar þm. Það er vísað í þessu bréfi til 31. gr. stjórnarskrárinnar og 117. gr. kosningalaganna. 31. gr. stjórnarskrárinnar segir um kosningar í Reykjavík: Það skulu kosnir 8 þm. í Reykjavík. „Kosning þeirra er hlutbundin. Jafnmargir varamenn skulu kosnir samtímis og á sama hátt.“ Mér skilst, að það sé þetta orðalag, sem yfirkjörstjórnin telur gera það vafasamt, að hægt sé að veita Eggert G. Þorsteinssyni varamannskjörbréf á lista Alþfl., með því að þeir telja, að þegar kosning hafi farið fram, hafi frk. Rannveig Þorsteinsdóttir verið í þriðja sæti, en ekki Eggert Þorsteinsson. Þetta finnst mér ákaflega hæpinn orðhengilsháttur, að leggja svo stífan skilning í þetta orðalag, enda kemur í ljós, að kjörstjórnin þorir ekki að fullyrða þetta og vísar því til Alþingis til úrskurðar. Það er nú svo bæði með stjórnarskrá og lög, að hversu nákvæm sem þau lög eru, verður lífið alltaf miklu fjölbreyttara, og hvað nákvæmlega sem talin eru upp ýmis tilvik, sem fyrir geta komið í lögum, verður lífið þó alltaf fjölbreyttara og kemur með ný tilvik, sem ekki hefur verið reiknað með áður. Og þannig stendur það í þessu máli, að þriðji maður listans, frk. Rannveig Þorsteinsdóttir, segir sig af listanum, afsalar sér varaþingmannssætinu, áður en búið er að úrskurða um varaþingmennina og gefa þeim kjörbréf, og tel ég, að það hefði verið eðlilegt og sjálfsagt, að þá hefði verið tekinn listinn eins og hann var, þegar kjörstjórnin snýr sér að því að úrskurða um varamennina og gefa þeim kjörbréf. Eggert Þorsteinsson er, eins og vitað er, fjórði maðurinn á listanum. Að svo miklu leyti sem það yrði talið, að þarna væri verið að blekkja kjósendur, hefur Eggert á sinn hátt haft áhrif á kosningu, að svo miklu leyti sem yfirleitt menn á listum hafa áhrif á það, hverjir kjósa listana, og er í fjórða sæti við kosningarnar. Og þegar slík forföll koma eins og þau, að frk. Rannveig Þorsteinsdóttir segir sig af listanum, þá er eðlilegt að taka tillit til þess, þegar úthlutað er, hvernig listinn er þá. Þetta hefur hins vegar kjörbréfanefnd þingsins ekki getað orðið sammála um. Við Gísli Guðmundsson, hv. þm. N-Þ., erum á þeirri skoðun, að það beri að taka kosningu Eggerts Þorsteinssonar gilda. Hv. 1. þm. Reykv. (BBen) og hv. 11. landsk. þm. (FÞ) voru á móti því og töldu það ekki geta samræmzt og gera vafalaust grein fyrir sinni skoðun, en hv. 1. landsk. þm. (AG) greiddi ekkí atkvæði í n. og gerir sennilega grein fyrir sinni afstöðu hér við umr. Eins og ég hef áður lýst, liggur ekki fyrir hér kjörbréf í þess orðs merkingu eða a.m.k. ekki venjulegt kjörbréf fyrir Eggert Þorsteinsson. En það segir sig sjálft, þegar athuguð eru ákvæði 46. gr. stjórnarskrárinnar, en hún segir svo: „Alþingi sker sjálft úr, hvort þingmenn þess séu löglega kosnir, svo og úr því, hvort þingmenn hafi misst kjörgengi.“ Þegar þetta ákvæði er athugað, er auðséð, að það atriði, hvort kjörstjórn hefur gefið út kjörbréf, getur ekki á neinn hátt skert þennan stjórnskipulega rétt Alþingis til þess að hafa úrslitavald. Það getur verið af ýmsum ástæðum, að kjörbréf eru ekki gefin út, mismunandi skilningur á lögum o.s.frv., eins og hér á sér stað. Og það væri vitanlega fásinna að telja, að það, að kjörstjórn gefur ekki út kjörbréf, útiloki það, að Alþingi geti hagnýtt sér sinn stjórnskipulega rétt til þess að hafa úrslitavald um kosningu þingmanna. Þá væri kjörstjórnin í raun og veru komin þar með aðstöðu, sem væri hærra sett og hefði meira vald í vissum skilningi en sjálft þingið. Einmitt á þessu ákvæði byggjum við það, að Alþingi beri ekki að binda sig við það, þó að kjörstjórn Reykjavíkur hafi ekki séð sér fært að láta Eggert Þorsteinssyni í té löglegt kjörbréf. Ég vil benda á það, að í stjórnarskránni eru engin þau ákvæði, sem banna þá lausn þessa máls, sem við hv. þm. N-Þ. leggjum til. Það eru engin ákvæði í stjórnarskránni, sem beinlínis banna það, heldur eru þessar efasemdir, sem koma fram í bréfi kjörstjórnarinnar, dregnar óbeinlínis eða beinlínis að nokkru leyti út frá þessu orðalagi, sem ég las áðan, um það, að jafnmargir varamenn skuli kosnir samtímis og á sama hátt. Það er náttúrlega augljóst mál, að ef svo hefði verið, að það hefðu verið skýlaus fyrirmæli um, að það gætu engir komið til mála sem varamenn aðrir en þeir, sem hefðu haft rétt til þess á kjördegi, eins og listinn var skipaður á kjördegi, - ef slíkt skýlaust ákvæði hefði verið, þá hefði ekki þessi deila orðið til. En engin slík ákvæði eru til í stjórnarskránni, sem banna þetta. Það virðist hins vegar eðli málsins samkvæmt eðlilegra í alla staði, að málið sé tekið með þeim hætti, sem við hv. þm. N-Þ. höfum talið. Þegar svo atvikast, að atvikin í lífinu verða fjölbreyttari en löggjöfin gerir beinlínis ráð fyrir, þá verður á svipaðan hátt hér eins og þegar dómari hefur slík mál til úrslita að taka tillit til þess, hvað löggjafinn hafi ætlazt til og hvað sé eðlilegast í lausn hvers máls, án þess þó að halla nokkru þeim hætti, sem fyrir er. Og ef öll þessi atvik eru tekin til athugunar, býst ég við því, að það renni nýjum stoðum undir skoðun okkar í þessu máli. Við teljum rétt að þetta mál eigi að leysast einmitt á þann hátt, sem er eðlilegastur, og það er, að listi Alþfl. í Reykjavík hafi varamann eins og aðrir listar hér í Reykjavík. Hann fékk kosinn löglega einn mann, og það hefur aldrei orkað tvímælis, að Alþfl. hefði undir öllum kringumstæðum getað fengið kosinn mann í Reykjavík og átti þá rétt á varamanni fyrir hann. Þess vegna er í alla staði eðlilegast, að hann fái að halda þeim rétti, þegar líka tillit er tekið til þess, að þetta raskar á engan hátt samsetningu Alþ., þetta veldur ekki misrétti gagnvart nokkrum aðila. Það er enginn aðili í landinu, hvorki flokkar né einstaklingar, sem geta kvartað yfir því, að á rétt þeirra sé gengið eða á einhvern hátt sé sniðgenginn vilji kjósenda. Þegar allt þetta er tekið til athugunar, tel ég það vera alveg vafalaust rétt af þinginu og ég tel raunar hrein glöp af þinginu, ef það ekki tekur kjör Eggerts Þorsteinssonar gilt sem varamanns af lista Alþfl. í Reykjavík. Ég vil benda á það atriði fyrir þá menn, sem vilja byggja á orðanna hljóðan, að ef svo færi, að Alþ. liti svo á, að ekki sé réttmætt, að Eggert Þorsteinsson verði talinn varamaður af lista Alþfl. í Reykjavík, þá er, þegar hv. 4. þm. Reykv. tekur við því starfi, sem vitað er að hann mun taka við, eitt af átta þingsætum Reykjavikur autt. Þá eru þm. Reykjavíkur ekki nema sjö, og náttúrlega hefur það tilsvarandi áhrif á styrkleikahlutföll flokkanna í þinginu. Nú segja menn sumir, að þetta sé löglegt. Og hvað á þá að gera, ef það eru aðeins sjö þm. í Reykjavík? Stjórnarskráin gerir ráð fyrir því, að á Alþ. eigi sæti allt að 52 þjóðkjörnir menn, og eins og kosningatölur komu út við síðustu kosningar, var úthlutað öllum uppbótarsætunum, ellefu að tölu. Þess vegna eiga nú samkvæmt stjórnarskránni að sitja 52 þm. á þingi. Það eru skýlaus fyrirmæli í stjórnarskránni. Þeir eru þá ekki orðnir nema 51, þegar Alþfl. hefur misst sinn varamann og misst sæti hér í þinginu. Þá mundu kannske sumir segja: Ja, það á að kjósa upp í Reykjavík. - Ef við tökum nú á sama hátt fullkominn orðhengilshátt, þá stendur hér í 31. gr. stjórnarskrárinnar eitt ákvæði um endurkosningar, og það er svona: „Deyi þm. kosinn í einmenningskjördæmi eða fari frá á kjörtímanum, skal kjósa þm. í hans stað fyrir það, sem eftir er af kjörtímanum.“ Það eru engin ákvæði um uppkosningu í Reykjavík. Það eru engin ákvæði um uppkosningu nema í einmenningskjördæmunum. Það þarf þá að brjóta stjórnarskrána til þess að láta kjósa upp í Reykjavík. Ef maður ætlar að taka hlutina svona algerlega sem orðhengilshátt, en ekki taka þetta á þann sama hátt og hver einasti dómstóll verður að gera, að hann verður vitanlega að láta skynsemi ráða og taka tillit til allra aðstæðna og gera sér fyllilega ljóst, í hvaða skyni þessi löggjöf og stjórnarskrá er sett, þá erum við komnir sem sagt í algera sjálfheldu í þessu efni. Ég vil aðeins benda á þetta til frekari skýringar á því, hvað það er hæpið að taka málin svo einstrengingslega. Ég vil svo með tilliti til þess, sem ég hef hér sagt, bera fram þá till. af hálfu okkar hv. þm. N-Þ.: Sameinað Alþ. samþykkir að taka Eggert G. Þorsteinsson gildan sem réttkjörinn varamann af lista Alþfl. í Reykjavík. Ég leyfi mér að leggja þessa till. fyrir hæstv. forseta. Þá er það kjörbréf varamanns í staðinn fyrir hv. 4. landsk. þm., Finnboga R. Valdimarsson. Nefndin fjallaði um það kjörbréf. Það hefur verið lagt hér fram kjörbréf frá landskjörstjórninni til handa Geir Gunnarssyni framkvæmdastjóra í Hafnarfirði, og með því að 1. landsk. varaþm. af hálfu Alþb., Jónas Árnason í Neskaupstað, hefur með símskeyti tilkynnt, að hann geti vegna samgönguörðugleika og annarra forfalla ekki mætt til þingsins, taldi nefndin eðlilegt venju samkvæmt að taka þetta bréf til athugunar og hafði ekkert við það að athuga og leggur einróma til, að það verði samþykkt.



Herra forseti. Ég tel, að eins og þetta mál var afgreitt í kjörbréfanefnd, hefði verið eðlilegra að afgreiða fyrst og sérstaklega kjörbréf Geirs Gunnarssonar. Öll nefndin var sammála um það, það mál var tekið í n. fyrir á undan hinu málinu og hv. þm. Siglf. var kosinn frsm. allrar n. fyrir því máli, en aðeins eins nefndarhluta fyrir máli Eggerts Þorsteinssonar, sem var afgreitt í n. á eftir og er þar mjög umdeilt, svo að ég tel málið hér ranglega lagt fyrir af nefndarinnar hálfu að þessu leyti. En úr því að forseti lætur ræða bæði málin samtímis, þá er rétt, að ég lýsi afstöðu minni til kjörbréfs Eggerts Þorsteinssonar og áskil mér þó rétt til þess að gera gleggri grein fyrir því í nál., sem mér hefur ekki enn þá unnizt tími til að semja vegna þess, hve bráðan ber nú að um fyrirtekt málsins hér. Skal ég ekki hafa á móti því, að það sé afgreitt í dag, svo lengi sem það hefur frestazt, því að það var mánud. 28. jan. s.l., að haldinn var fundur í kjörbréfanefnd, og er hér bókað um þann fund. „Fundarefni: Haraldur Guðmundsson óskar þess bréflega, að Eggert Þorsteinsson taki sæti hans á Alþ. í fjarveru hans. Lagt fram afrit af bréfi Haralds. Enn fremur lagt fram eftirrit af bréfi yfirkjörstjórnar, þar sem hún vísar málinu varðandi kosningu Eggerts Þorsteinssonar til Alþingis. Tillaga frá Áka Jakobssyni: Nefndin samþykkir að leggja fyrir þingið, að Eggert Þorsteinsson verði tekinn gildur sem rétt kjörinn varaþingmaður af lista Alþýðuflokksins. A. G. leggur til, að ofangreindri tillögu verði frestað til næsta fundar. Formaður fellst á frestun málsins og heitir að kalla saman fund hið fyrsta. Fundi slitið. Gísli Guðmundsson. Alfreð Gíslason.“ Hér vantar raunar í, að bæði ég og hv. 11. landsk. lýstum okkur reiðubúna til að taka afstöðu til þessa máls þegar í stað á fundinum 28. jan. En þrátt fyrir það taldi form. rétt að fresta fundinum, og þrátt fyrir loforð um að kalla n. saman hið fyrsta hefur honum ekki unnizt tími til þess fyrr en í morgun, hinn 7. febr., og veit ég þó ekki til þess, að þingmenn hafi verið mjög störfum hlaðnir þann tíma, sem síðan er liðinn. En það var fyrir sérstakan atbeina hæstv. forseta, að málið var nú tekið fyrir á fundinum í morgun. Og var þá bókað um þetta: „Tekið fyrir mál frá síðasta fundi: Um varamann 4. þm. Reykv. Formaður skýrði frá, að forsrh. hafi tjáð sér, að ríkisstjórnin mundi leggja fyrir Alþingi, sennilega í dag, frv. um breytingu á lögum um kosningar til Alþingis, sem m.a. snerti þetta mál, og mundi, að því er formanni skildist, ef að lögum verður, fela í sér úrskurð Alþingis um það. A. G. leggur fram svo hljóðandi tillögu: Kjörbréfanefnd telur það utan verksviðs síns (sbr. 4. gr. þingskapa) að fjalla um þetta mál, eins og það er fyrir hana lagt, og skilar því ekki áliti á þessu stigi. Þessi tillaga var borin upp og felld með 2 atkvæðum gegn 1. Tveir greiða ekki atkvæði. Bjarni Benediktsson óskar bókað: Hann hefur óskað upplýst, hvort fordæmi væru fyrir því, að þingið tæki til meðferðar þingsetu kjörbréfalauss þingmanns, og þar eð hann hefði ekki fengið þær upplýsingar enn, sæti hann hjá við ofangreinda atkvæðagreiðslu. Tillaga Áka Jakobssonar frá síðasta fundi var borin upp. Tveir greiða henni atkvæði (Gísli Guðmundsson og Áki Jakobsson). Tveir á móti (Bjarni Benediktsson og Friðjón Þórðarson). Einn greiðir ekki atkvæði (Alfreð Gíslason) og gerir grein fyrir því með tilvísun til tillögu sinnar. Fleira var ekki tekið fyrir. Fundi slitið.“ Þetta er það, sem bókað hefur verið af því, sem gerðist í kjörbréfanefnd, og hefur þar raunar ýmislegt fleira á góma borið, sem ég skal ekki rekja hér. Ég vil fyrst taka fram út af því, sem hv. nefndarformaður, þm. N-Þ., hefur eltir hæstv. forsrh., að það eigi í dag að leggja fram frv. um breytingar á lögum um kosningar til Alþ., sem m.a. snerti þetta mál, og mundi, að því er formanni skildist, ef að lögum verður, fela í sér úrskurð Alþ. um það, að ég óskaði eftir því í morgun, að n. fengi að sjá þetta frv., en þeirri beiðni var ekki sinnt. Ég játa hins vegar, að ég gekk ekki mjög ríkt eftir því, vegna þess að það er mikil nýlunda og fáheyrt, ef lagafrumvarp sett nú ætti að geta skorið úr um það, hver var löglega kosinn til Alþ. við kosningar, sem fóru fram í júní s.l. Þá fer sannast sagt skörin að færast upp í bekkinn, ef Alþ. 1957 ætlar að fara að setja lög um það, hverjir eru rétt kjörnir við kosningar, sem fóru fram fyrir nær ári. Og er þetta þó, svo fjarlægt sem það er, lítið óskynsamlegra en að halda, að það geti komið til greina eða álita, að kjörstjórn hafi heimild til þess að taka til álita eða afskipta breytingar á listum, sem gerðar eru eftir kjördag. Vitanlega eru það kjósendur, sem skera úr um það, hver er kosinn til Alþingis. Það, sem yfirkjörstjórn á að gera, er einungis að staðreyna dóm kjósendanna, eins og hann var felldur á kjördegi. Og þá verður að miða við frambjóðendur og lista, eins og þeir voru á kjördegi, en ekki neinar breytingar, sem gerðar eru á listunum eftir kjördag, enda gefur það auga leið og þarf ekki um það að ræða, að það verður auðvitað til þess að breyta mjög útliti listans í Reykjavík og þar með væntanlegri afstöðu fjölda kjósenda, ef ungfrú Rannveig Þorsteinsdóttir hefði ekki átt sæti á listanum. Ég þori að fullyrða, að slíkt hefur aldrei fyrr komið til álita, að það geti skipt máli, þó að eitthvað hafi gerzt í þessu eftir á, enda sjáum við nú þegar af þeirri tilkynningu, sem hv. þm. N-Þ. las upp fyrir hönd forsrh. í morgun, í hvílíkar öfgar og ógöngur menn komast, ef þessi háttur er á hafður, að nú er ætlunin, að með löggjöf, sem í fyrsta lagi er sett í febr. 1957, eigi að fara að skera úr um það, hverjir séu löglega kosnir á þing 1956. Ég skal ekki blanda öðrum málum inn í þetta. En er ekki alveg óþarft héðan í frá að vera að hafa alþingiskosningar? Getur ekki þingið úrskurðað, að allt aðrir menn séu kosnir en aumingja kjósendurnir voru að burðast við, úrskurðað hvern þann kosinn, sem því lízt; ef það þorir ekki að gera það eftir lögunum, eins og þau voru, þegar menn gengu til kosninga, þá bara breyta lögunum einu eða tveimur árum síðar og segja: En það átti allt annar maður að vera kosinn eftir þeim nýju lögum heldur en kosinn var, - við rekum þann fyrri heim og tökum þann nýja inn? Ýmislegt geta menn nú gert, en í svona fjarstæður hélt ég sannast sagt að menn í lýðræðisþjóðfélagi mundu aldrei leggja. Og ég segi þessum hv. þingmönnum og hæstv. ríkisstjórn, sem slíkt hefur í huga, að þeir herrar eru nú þegar búnir að níðast nóg á réttlæti og sanngirni til þess, að þeir ættu að hugsa sig vandlega um, áður en þeir gengju lengra á þá braut en þeir eru búnir að gera. En ósárt er mér um það, að þeir opinberi enn betur en orðið er rangsleitni sína og fullkomna valdhyggju. Ákvæðin í núgildandi stjórnarskrá um varamenn fyrir suma þingmenn, en ekki alla, eiga rætur sínar að rekja til stjórnskipunarlaga nr. 12 19. júní 1915. Í 8. gr. þeirra sagði: „Óhlutbundnum kosningum í sérstökum kjördæmum skulu kosnir 34 alþingismenn, en sex hlutbundnum kosningum um landið allt í einu lagi.“ Og í síðustu mgr. 9. gr. þessara stjórnskipunarlaga sagði: „Deyi þingmaður kosinn óhlutbundinni kosningu, meðan á kjörtímanum stendur, eða fari frá, þá skal kjósa þingmann í stað hans fyrir það, sem eftir er kjörtímans. Verði á sama hátt autt sæti þingmanns, kosins hlutbundinni kosningu, tekur sæti hans varamaður sá, er í hlut á, en varamenn skulu vera jafnmargir og þingmenn, kosnir hlutbundnum kosningum, enda kosnir á sama hátt og samtímis.“ Með stjórnarskránni nr. 9 18. maí 1920 verður á þessu sú meginbreyting, að heimilað er, að með lögum megi ákveða, að þingmenn Reykjavíkur skuli kosnir hlutbundnum kosningum, og segir um þetta í 3. og 4. mgr. 26. gr. stjórnarskrárinnar frá 1920 svo: „Óhlutbundnum kosningum í sérstökum kjördæmum skulu kosnir 34 þingmenn, en 6 hlutbundnum kosningum um land allt í einu lagi. Með lögum má ákveða, að þingmenn Reykjavíkurkaupstaðar skuli kosnir hlutbundnum kosningum, og gilda þá um kjörgengi og kosningarrétt sömu reglur sem við óhlutbundnar kosningar.“ Í 28. gr. sömu stjórnarskrár segir því næst: „Deyi þingmaður, kosinn í sérstöku kjördæmi, á kjörtímanum, eða fari frá, þá skal kjósa þingmann í hans stað fyrir það, sem eftir er kjörtímans. Verði á sama hátt autt sæti þingmanns, kosins hlutbundinni kosningu um land allt, tekur sæti hans varamaður sá, er í hlut á, en varamenn skulu kosnir jafnmargir og þingmenn, kosnir hlutbundnum kosningum um land allt, enda kosnir á sama hátt og samtímis. Sama er og, ef þingmaður, kosinn hlutbundinni kosningu um land allt, forfallast svo, að bann getur ekki setið á einhverju þingi, hvort er reglulegt þing eða aukaþing, eða það sem eftir er af því þingi.“ Þessi ákvæði giltu svo til 1934. Þá voru sett stjórnskipunarlög nr. 22 24. marz, og þau gera í 3. gr. þá meginbreytingu, að 28. gr. stjórnarskrárinnar er alveg felld niður og þau ákvæði hennar, sem þörf þótti á að væru í sjálfri stjórnarskránni, felld inn í 26. gr. hennar. Samkv. 1. gr. stjórnskipunarlaga 1934 skal 26. gr. stjórnarskrárinnar hljóða svo: „Á Alþingi eiga sæti allt að 49 þjóðkjörnir þingmenn, kosnir leynilegum kosningum, þar af a) 32 í einmennings- og tvímenningskjördæmum þeim, sem nú eru. Kosning þeirra er óhlutbundin. Skipta má tvímenningskjördæmum með lögum. Deyi þingmaður, kosinn í þessum kjördæmum, á kjörtímanum, eða fari frá, þá skal kjósa þingmann í hans stað fyrir það, sem eftir er kjörtímans. b) 6 í Reykjavík. Kosning þeirra er hlutbundin. Jafnmargir varamenn skulu kosnir samtímis og á sama hátt. e) Allt að 11 þingmenn til jöfnunar milli þingflokka“ svo sleppi ég úr ákvæðum, sem ekki skipta máli, en segir að lokum: „Jafnmargir varamenn skulu kosnir jöfnunarþingsætum, samtímis og á sama hátt.“ Síðasta setningin skiptir ekki máli, að kjörtímabilið skuli vera fjögur ár. Þessu er svo enn breytt með stjórnskipunarlögum nr. 78 1. sept. 1942, en þar segir í 1. gr.: „26. gr. stjórnarskrárinnar hljóði þannig“ - og þau ákvæði eru enn þá orðrétt í gildi: „Á Alþingi eiga sæti allt að 52 þjóðkjörnir þingmenn, kosnir leynilegum kosningum, þar af a) 8 þingmenn í Reykjavík. Kosning þeirra er hlutbundin. Jafnmargir varamenn skulu kosnir samtímis og á sama hátt. b) 6 þingmenn í þessum kaupstöðum, einn fyrir hvern kaupstað: Hafnarfirði, Ísafirði, Siglufirði, Akureyri, Seyðisfirði og Vestmannaeyjum. e) 27 þingmenn í þeim einmennings- og tvímenningskjördæmum, sem nú eru, öðrum en kaupstöðum. Skal kosning vera hlutbundin í tvímenningskjördæmum og jafnmargir varamenn kosnir samtímis og á sama hátt. Deyi þingmaður, kosinn í einmenningskjördæmi, eða fari frá á kjörtímanum, þá skal kjósa þingmann í hans stað fyrir það, sem eftir er kjörtímans. d) Allt að 11 þingmenn til jöfnunar milli þingflokka“ - og svo felli ég úr atriði, sem ekki skipta máli. - „Jafnmargir varamenn skulu kosnir jöfnunarþingsætum, samtímis og á sama hátt.“ - Felli einnig úr ákvæði varðandi fjögurra ára kjörtímabil. Eins og ég sagði, eru þessi ákvæði tekin orðrétt upp í lýðveldisstjórnarskrána frá 1944 og eru þess vegna enn í gildi. Af þessu yfirliti er ótvírætt, að ákvæðin um tölu varamanna eru alveg ótvíræð. Þeir hafa frá upphafi átt að vera jafnmargir og aðalmenn. Þegar af þeirri ástæðu skiptir engu máli að rekja reglur kosningalaganna um þessi efni, því að alviðurkennt er, að kosningalög geta ekki breytt ótvíræðum ákvæðum stjórnarskrárinnar. Hitt er svo annað mál, að það er ekkert ósamræmi á milli kosningalaganna og stjórnarskrárinnar, einungis hitt, að það er óþarfi að rekja það, vegna þess að stjórnarskráin sker skýrt úr, og þá verður hennar ákvæði að standa. En það er sérstaklega athyglisvert í þessu sambandi, að þó að Reykjavík fengi þm. kosna hlutbundnum kosningum strax 1921 samkv. heimildinni, sem gefin var í stjórnarskránni frá 1920, var það ekki fyrr en með stjórnarskrárbreytingunni 1934, að hún fengi varamenn, og þess vegna þurfti a.m.k. tvisvar að kjósa upp, svo að ég muni. 1926, þegar tveir þm. Reykv., Jón Þorláksson og Jón Baldvinsson, voru kosnir landskjöri, þurfti að kjósa upp í Rvík um haustið, og voru þá kosnir þeir Jón Ólafsson og Héðinn Valdimarsson. Og eins var kosið upp 1932, þegar Einar Arnórsson gerðist hæstaréttardómari, og var þá í fyrsta skipti kosinn þm. Reykv. Pétur heitinn Halldórsson. Engir varamenn voru hér fyrir hendi, og það datt engum í hug, að leyfilegt væri að fara neðar á listana og taka þá, sem þar stóðu. Vel var hugsanlegt, t.d. við kosningarnar 1926, að hlutföll í Reykjavík yrðu slík, að t.d. Íhaldsflokkurinn, sem þá var, fengi báða mennina kosna, en skylda var til þess að kjósa, og það fór á þann veg, að það var kosinn sinn frá hvorum höfuðflokki. Eins var 1932. Það var enginn, sem gat sagt fyrir, að frambjóðandi Sjálfstfl. yrði kosinn. Það hefði mátt segja, að eftir sanngirni hefði frambjóðandi Sjálfstfl. átt af sjálfu sér að koma inn í staðinn fyrir Einar Arnórsson og ekki hætta á það, að kosið yrði. Slíkt datt engum í hug. Varamenn voru ekki til fyrir Rvík, og þá varð að kjósa upp. En við höfum fordæmi, sem er enn þá skýrara í þessu efni, og það er einnig frá 1926. Þá stóð þannig á, að landskjörinn þm. einn var Jón Magnússon, þáv. forsrh., og hafði verið kosinn á lista við framboð 1922. Hann var kosinn sem aðalmaður. Varamaður hans var Sigurður heitinn Sigurðsson búfræðingur, fyrrv. þm. Árn. Jón er aðalmaðurinn, Sigurður varamaður. Þriðji maður á listanum var Sveinn Benediktsson hreppstjóri á Fáskrúðsfirði, hygg ég vera. Jón Magnússon verður bráðkvaddur um mitt sumar 1926. Sigurður Sigurðsson er dáinn nokkrum mánuðum áður. Íhaldið fór með völd, og um svipað leyti fóru fram almennar kosningar til landskjörs, þar sem ég hygg að ég muni það rétt, að andstöðuflokkar Íhaldsflokksins höfðu samanlagt meira fylgi en Íhaldsflokkurinn. Það var því viss áhætta fyrir Íhaldsflokkinn að leggja út í kosningar og hefði getað verið viss freisting að segja: Ja, við tökum bara þriðja manninn á listanum inn, Svein Benediktsson; hann er lifandi og á að koma þarna inn af sjálfu sér. - Slíkt datt engum í hug. Það stóð í lögum: „Varamenn þingmanna eru jafnmargir aðalþingmönnum.“ Og það var boðað til kosninga, og þær fóru fram um haustið. Að vísu enduðu þær, eins og menn muna, eldri menn, á þann veg, að Jónas Kristjánsson læknir var kosinn, en samfylking Alþýðuflokks og Framsfl. fékk færri atkv. Nú mætti segja: Hvað líður þá lögskýringu þeirri, sem hv. þm. Siglf. var með hér áðan, að vegna þess að það segir einungis um þá þm., sem engan varaþingmann hafa, að það eigi að kjósa, ef þeir deyja eða fara frá, var þá heimilt að fara þannig að, eins og gert var 1926? En ákvæðin varðandi þetta atriði eru nákvæmlega eins í dag og þau voru þá. Engum kom annað til hugar en úr því að þessi eini varamaður var einnig dáinn, úr sögunni, þá yrði að viðhafa þá aðferð að kjósa upp aftur. Og kom engum til hugar sú mjög frumlega lögskýring, að af þeim sökum yrði að hafa þann hátt á að láta engan þm. koma inn. Um þetta liggur fyrir alveg ótvírætt fordæmi, sem ómögulegt er að komast fram hjá. Og ég segi það til afsökunar þeim þm., sem nú hafa verið með ráðagerðir um annað, að ég er sannfærður um, að þeir hafa ekki athugað nógu vel þau lagaákvæði, sem hér eru fyrir hendi, né þau fordæmi, enda kom það glögglega fram á kjörbréfanefndarfundinum í morgun, að þeir höfðu ekki gert það. Og þrátt fyrir mjög takmarkað traust til þeirra margra, ber ég samt það traust til þeirra, að þeir eftir skoðun málsins verði hikandi í að taka þessa ákvörðun, og ég spyr: Er nokkrum gert rangt með því að fara svona að? Í fyrsta lagi hefur Haraldur Guðmundsson enn þá ekki sagt af sér, þannig að Alþfl. er ekki sviptur neinum þm., þó að Haraldur Guðmundsson verði af þessum sökum að halda áfram þeirri þingmennsku, sem hann var kosinn til á s.l. sumri og sannarlega átti ekki lítinn þátt í því, að fylgi Alþfl. varð þó ekki minna en það reyndist hér í bænum, þannig að Haraldur Guðmundsson og Alþfl. hafa það í hendi sér að halda þessum að mörgu leyti mjög prýðilega manni áfram sem þingmanni. En ef þeir kjósa ekki þann kost, sem þeir kjósa, þá geta þeir engum öðrum en sjálfum sér um kennt. Ég trúi því ekki, að afsögn ungfrú Rannveigar Þorsteinsdóttur hafi komið þeim á óvart eða verið gerð án þeirra samþykkis. Og þeim bar vitanlega skylda til þess að kynna sér afleiðingar þeirrar afsagnar að réttum lögum, áður en þeir gerðust hvatamenn eða samþykkjendur hennar. Hafi hún gert það aftur á móti gegn þeirra vilja og óskum, þá er þeim mátulegt, - ég vil ekki segja ljótt orð, - þá kemur þeim rétt í koll að kjósa svo lítið traustverðuga fulltrúa til þingsins. En ég er ekki með þessu að færa að þessum fyrrv. varaþm. Reykv., vegna þess að ég er sannfærður um það, að hér hafi verið um samantekin ráð að ræða. Látum vera, að ekkert af þessu verði, þá höfum við eitt fyrirtaks ráð enn þá, og það er: Nú var fellt hér í gær að láta fara fram þingrof og almennar kosningar á næsta sumri þrátt fyrir það, þótt stjórnarliðið segði: Ja, við munum stórlega vinna á og í haldið stórkostlega tapa fylgi, - og hæstv. fjmrh. sagði: Ja, íhaldinu væri það mátulegt að láta nú kjósa, vegna þess að þá fengi það þá réttu útreið. En við gætum ekki tekið þátt í þeim skrípaleik að fara að láta rjúfa allt þingið. - Nú skulum við bara láta taka eitt dæmi, fara eftir réttum lögum og láta kjósa einn þm. hér í Rvík og sjá, hvernig reynist um dóm Reykvíkinga, höfuðstaðarbúanna, um hina hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Ég vildi í fyrsta lagi leyfa mér að bera fram þau tilmæli til hæstv. forseta í sambandi við þennan dagskrárlið, þar sem þar eru tvö mál óskyld, að það mál, sem snertir rannsókn kjörbréfs, sem kjörbréfanefnd öll hefur skilað samróma áliti um og lagt til, að kjörbréf Geirs Gunnarssonar verði tekið gilt, að það mál verði afgreitt nú við atkvgr. í þinginu. Um hitt málið, sem auðsjáanlega er ekki í neinu sambandi við þetta og kjörbréfanefnd er margklofin í og líklegt er að muni verða nokkurt deilumál hér í þinginu og jafnvel langt, sé umr. síðan annaðhvort haldið áfram eða frestað, eftir því sem hæstv. forseta eða þingheimi finnst rétt, en það mál, sem snertir rannsókn kjörbréfs, sé nú borið upp á eftir, þar sem ekki er að neinu leyti verið að ræða það og allir hv. kjörbréfanefndarmenn sammála um till. sína í því efni. Svo er það mál, sem hér liggur fyrir og tveir hv. þm. úr kjörbréfanefnd þegar hafa gert till. um, þeir þm. Siglf. og N-Þ. Það er alveg rétt fyrir okkur, þegar við ræðum þessi mál, að gera okkur ljóst, að það er ekkert undarlegt, þó að oft sé nokkur vandi á ferðum í sambandi við þessi mál. Stjórnarskráin og kosningalögin hafa verið að taka stórfelldum breytingum á þessum síðustu áratugum, án þess að þess hafi alltaf verið gætt, að fullt samræmi væri á milli annars vegar anda og bókstafs stjórnarskrárinnar og ákvæða kosningalaganna. Við höfum rekið okkur á það, og við erum að reka okkur á það núna, og við eigum vafalaust eftir að reka okkur á það, að þarna komi fram vandræðamál, sem við verðum að reyna að útkljá í hvert skipti, eftir því sem okkur finnst vera í réttustu samræmi við stjórnarskrána og hennar tilgang, og gæta þess þó ætið um leið að brjóta ekki lög. Tilefni til þess, að það mál, sem hér er um rætt viðvíkjandi varaþingmennsku í Reykjavík, er komið hér fyrir, er bréf yfirkjörstjórnar í Reykjavík, sem þegar hefur verið lesið, þar sem farið er fram á, að bið háa Alþ. taki ákvarðanir um það, hvort Eggert G. Þorsteinsson geti talizt löglega kosinn varaþingmaður fyrir Alþfl. fyrir yfirstandandi kjörtímabil. Ég álít, að ákvarðanir um, hvort einn þm. sé löglega kosinn, þegar ekki er um að ræða mann, sem hefur kjörbréf frá yfirkjörstjórn, geti Alþ. aðeins tekið með lögum, svo fremi sem slík lög séu í samræmi við anda og tilgang stjórnarskrár. Það er engum efa bundið, að það mundi stangast við kosningalög að gefa út kjörbréf til manns, sem ekki er varaþingmaður, eins og yfirkjörstjórn þá lítur á. Og hún getur ekki gefið út kjörbréf til manns, nema því aðeins að hún styðjist þar við lög. Og það er Alþingis að setja lög um öll slík efni. Nú skulum við hins vegar aðgæta, hvernig fyrirmæli stjórnarskrárinnar eru í þessum efnum. Það er skýrt ákveðið í stjórnarskránni, að flokkar skuli hafa varamenn jafnmarga og þeir hafa þingmenn. Ég álít fyrir mitt leyti, að lög, sem svipta flokk rétti til þess að hafa jafnmarga varamenn og þingmenn, séu í mótsetningu við anda og bókstaf stjórnarskrárinnar, sem fyrirskipa, að flokkarnir skuli hafa jafnmarga þingmenn; hins vegar séu ákvæði, sem nú eru í kosningalögunum um þetta, eftir a.m.k. þeirri túlkun, sem er til á þeim, í andstöðu við bókstaf stjórnarskrárinnar og anda. Hv. 1. þm. Reykv. rakti hér mjög ýtarlega þau dæmi, sem hafa verið viðvíkjandi uppkosningum, og nefndi allmörg dæmi frá því fyrir 1934. Ég dreg sízt í efa, að það sé alveg rétt skilið, það sem hann þar flutti fram, sem sé um uppkosningu í því kjördæmi og í landskjörinu, sem hann þar nefndi. En í þessu sambandi er eitt, sem verður að athuga. Hann nefnir öll sín dæmi frá því fyrir 1934. Þó að margt í orðalagi stjórnarskrárinnar í einstökum atriðum sé svipað, gerist ein höfuðbreyting við stjórnarskrárbreytinguna 1934. Það er sú breyting, að flokkum er veittur miklu meiri réttur en þeir áður höfðu í stjórnarskránni, þannig að það verður víss meginbreyting á stjórnarskránni í sambandi við stjórnarskrána, sem sett er 1934. Flokkum er gert hærra undir höfði en áður var, a.m.k. í vissum kjördæmum, þar sem kosið er hlutfallskosningum, eða í sambandi við landskjör. Þeim er gert hærra undir höfði. Það er dregið úr þeirri meginreglu, sem upphaflega var fyrst og fremst byggt á, um einmenningskjördæmi. Í 31. gr. stjórnarskrárinnar segir: „Deyi þm., kosinn í einmenningskjördæmi, eða fari frá á kjörtímanum, þá skal kjósa þingmann í hans stað fyrir það, sem eftir er kjörtímans.“ Það er ekki annað ákvæði um þetta, hvernig fara skuli, þegar þm. deyr eða fer frá, ekki önnur ákvörðun í stjórnarskránni en viðvíkjandi einmenningskjördæmunum. Í kosningalögunum, í 135. gr., er gert ráð fyrir þrenns konar möguleikum til uppkosninga: Í fyrsta lagi þeim möguleika, að frambjóðandi í einmennings- eða tvímenningskjördæmi deyi innan viku fyrir kjördag. Í öðru lagi, að uppkosning verði nauðsynleg fyrir það, að kosning er úrskurðuð ógild. Eða í þriðja lagi, að þingmannssæti verður af öðrum ástæðum autt, áður en kjörtímabilið er á enda. Þetta þriðja ákvæði í 135. gr. sýnist mér þannig, að það megi skilja það á tvennan hátt; það megi annars vegar túlka það, - og það skilst mér hv. 1. þm. Reykv. miða við, - það megi túlka það þannig, að þingmannssæti, einnig í hlutfallskosningakjördæmi, ef autt verður, þannig að einn þingmaður og einn varamaður falli frá, þá beri að kjósa upp um það eina sæti. En þetta þriðja atriði í 135. gr. sýnist mér líka mega túlka á þann hátt í sambandi við stjórnarskrána, 31. gr., að kjósa skuli í einmenningskjördæmum og ekki talað um annað en þetta skuli aðeins gilda í einmenningskjördæmunum. M.ö.o.: hér stöndum við frammi fyrir lagagrein, sem ég geng út frá að lögspekingar þingsins geti tvímælalaust túlkað mismunandi og haft mismunandi skoðanir á eftir því, að hve miklu leyti þeir álita að höfuðregla stjórnarskrárinnar hafi breytzt og hennar andi við stjórnarskrársetninguna 1934. Úr þessu, þegar slíkur ágreiningur getur verið um tilgang stjórnarskrár og um kosningalög, álít ég einvörðungu hægt að skera með einu móti, og það er með lagasetningu Alþingis, svo fremi slík lagasetning brjóti ekki í bága við stjórnarskrána. Í stjórnarskránni segir, í 31. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Að öðru leyti fer um skipun jöfnunarþingsæta eftir kosningalögum.“ Og enn fremur segir í 33. gr.: „Kosningalög setja að öðru leyti nánari reglur um alþingiskosningar.“ Meira að segja í sjálfri stjórnarskránni er vísað til þess við ákveðin fyrirmæli, að kjördæmi skuli vera eins og nú eru í kosningalögum. Mér sýnist því ótvírætt, að það sé Alþingis undir slíkum kringumstæðum að útkljá með kosningalögum, ef þau brjóta ekki í bága við stjórnarskrá og menn greinir á um, hvernig skilja beri. Ég álít það alveg gersamlega óhugsandi að ætla t.d. að útkljá eitthvað þess háttar með einhverri yfirlýsingu á Alþingi. Ég vil taka dæmi. Þetta mál er ekki spursmál endilega aðeins í sambandi við það sérstaka mál, sem hér liggur fyrir, heldur almennt spursmál. Við skulum taka það sem dæmi: Við höfðum t.d. flokk á síðasta þingi, eins og Þjóðvarnarflokkinn, þar sem var einn kjördæmakjörinn þingmaður, einn varamaður hans, einn landskjörinn þm. flokksins, og - eftir þeim skilningi, sem hingað til hefur ríkt á lögunum - einn varamaður hans. Nú skulum við bara segja, sem alltaf gæti komið fyrir í einhverjum tilfellum, að jafnvel fjórir menn forfallist, þrír til fjórir menn. Mundi það vera í samræmi við anda stjórnarskrár, að slíkur flokkur þá raunverulega félli út úr þinginu, hafandi verið kosinn í almennum kosningum og fengið sinn rétt samkv. því? Mundi það vera í samræmi við tilgang stjórnarskrárinnar, eins og hún hefur verið frá 1934, með þeim breytingum, sem síðan hafa verið gerðar? Ég álít ekki. Og ég álít, að þegar við ræðum þessi mál, verðum við að ræða þetta almennt, hvað rétt sé, vegna þess að það, sem við viljum gera í svona máli hér á Alþ., er ekki spurning um eitt einstakt atriði og hvernig það skuli afgreiða, heldur um, hvað skuli vera lög í landinn. Þá er viðvíkjandi yfirkjörstjórn og hennar ábyrgð og hennar sjálfstæði og hennar valdi. Yfirkjörstjórn og kjörstjórnir, eins og landskjörstjórnin líka, hafa mjög mikið vald eftir kosningalögunum. Og það er þeirra verkefni að gefa út kjörbréf. Kjörstjórnir einar geta gefið út kjörbréf. Það hefur aldrei komið fyrir, að Alþingi hafi svo að segja ákveðið að gefa út kjörbréf eða taka mann inn á Alþingi, án þess að hann hafi kjörbréf. Ég álít, að Alþingi geti ekki gert slíkt, megi ekki gera slíkt og geti alls ekki fyrirskipað neinni kjörstjórn, yfirkjörstjórn né landskjörstjórn, hvað hún skuli gera í slíkum efnum. Slíkt væri að mínu áliti alger valdbeiting af hálfu Alþingis. Ég álit þess vegna algerlega óhugsandi og algert brot að ætla að samþ. till. eins og þá, sem þeir hv. þm. Siglf. og hv. þm. N-Þ. hafa flutt hér. Það, sem Alþingi ber að gera í sambandi við, hvort þm. séu löglega kosnir, stendur í 46. gr. Þar segir, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi sker sjálft úr, hvort þingmenn þess séu löglega kosnir, svo og úr því, hvort þingmaður hefur misst kjörgengi.“ Það er þetta tvennt, sem heyrir undir okkar úrskurð, og það er hvorugt af því, sem hér liggur fyrir. Ef Alþingi vill sinna þeim tilmælum, sem yfirkjörstjórn Rvíkur hefur til þess beint, álít ég, að það sé aðeins ein leið til þess og það er lagasetning, svo fremi Alþingi álíti hana ekki brjóta í bága við stjórnarskrá. Og þegar slík lög eru samþykkt, getur auðvitað hver kjörstjórn og í þessu tilfelli yfirkjörstjórn Rvíkur gefið út kjörbréf samkv. lögum í landinu. Ef lög eru óskýr, getur Alþingi sett skýr lög. Ef það er gat í lög, getur Alþingi bætt úr því. Það er löggjafinn, sem ekki þarf að halda á neinum einstökum skýringum í einstökum atriðum. Það verður aðeins að gæta að því, að þess lög séu ekki í andstöðu við stjórnarskrána. Stjórnarskráin tekur það mjög greinilega fram, að það skuli ákveðast nánar um þetta í kosningalögum, en ekki með neinum yfirlýsingum, einstökum samþykktum eða neinu öðru slíku. Viðvíkjandi því sérstaka tilfelli, sem hér liggur fyrir, verð ég að segja, að mér finnst þetta tilfelli bera allundarlega og leiðinlega að. Hér hefur - þess hefur verið minnzt nú nýlega í sambandi við 50 ára afmæli Kvenréttindafélags Íslands - verið mikill áhugi fyrir því af hálfu kvenna að fá fulltrúa á Alþingi, og sá varaþm. Alþfl., sem hér afsalar sér þingmennsku og áður hefur setið hér á þingi, hefur staðið framarlega í þeirri baráttu. Og ég á satt að segja ákaflega bágt með að skilja það gagnvart kvenþjóðinni, hvernig á því stendur, að hún skuli afsala sér þingmennsku. Hins vegar má kannske segja, að þetta sé mál, sem ekki kemur okkur við. En það verð ég að segja, að hálfilla kann ég við það orðalag, sem haft er á því bréfi, sem frk. Rannveig Þorsteinsdóttir skrifaði yfirkjörstjórn Rvíkur. Hún segist afsala sér sæti sem varaþingmaður Reykv. Þegar þm. segja af sér, þá segja þeir af sér þingmennsku. Þegar varaþingmenn segja af sér, þá segja þeir af sér varaþingmennsku. Mér finnst þetta: að „afsala sér sæti“ - minna nokkuð mikið á fasteignasölu í sambandi við þetta og engu líkara en það ætti að vera eins konar þinglýsing á slíku, sem hér færi fram, og í slíku vil ég ekki taka þátt. Og mér finnst það undarlegt þekkingarleysi á lögum og praksís, sem þarna hefur legið fyrir, þegar þetta hefur verið gert. Ég verð þess vegna að segja, að ef hér á að reyna að tryggja þann rétt, sem mér virðist eftir anda stjórnarskrárinnar að flokkum sé veittur í svo miklu ríkara mæli eftir 1934 en áður, þá sé hægt að gera það með lögum, svo fremi sem þau ekki álitist brjóta í bága við stjórnarskrá, en ekki með öðru móti. Ég vil taka það fram, að ég er leikmaður í þessum efnum, og mín skoðun á þessu byggist á því, hvernig ég hef skilið stjórnarskrána og hennar anda og þær breytingar, sem á henni hafa verið gerðar. Ég álít þess vegna algerlega ómögulegt fyrir Alþingi að samþ. þá till., sem hér liggur fyrir frá þeim hv. þm. Siglf. og N-Þ., og væri alveg óþolandi fordæmi, ef slíkt væri gefið; sé hægt að leysa þetta mál, verði það ekki leyst nema með lögum, sem séu í samræmi við anda og tilgang stjórnarskrárinnar. Það er á valdi Alþingis að setja slík lög. Ég vil svo endurtaka tilmæli mín til hæstv. forseta, að afgr. sé nú till. kjörbréfanefndar, samróma till. hennar um kjörbréf Geirs Gunnarssonar, og síðan haldið áfram umr. um þetta mál, sem auðséð er að getur orðið nokkurt deiluatriði.

Forseti (EmJ): Frá minni hluta kjörbréfanefndar liggur fyrir till., sem er svo hljóðandi: „Sameinað Alþingi samþykkir að taka Eggert Þorsteinsson gildan sem réttkjörinn varamann af lista Alþýðuflokksins í Reykjavík.“ Það er óskað nafnakalls um till., og verður það viðhaft.



Eins og till. þessi er orðuð, er gert ráð fyrir því, að Alþingi samþ. að taka gilda kosningu Eggerts Þorsteinssonar. Ég tel, að hér sé mjög óvenjulega að farið, það sé ekki hægt fyrir Alþingi að samþ. á þann hátt að taka gilda kosningu alþm., án þess að fyrir liggi kjörbréf. Hins vegar er ég á þeirri skoðun, að kjörstjórninni í Reykjavík beri skylda til að gefa út kjörbréf, og ég tel, eins og mál þetta ber að, að það sé eðlilegt, að gildandi lögum sé fullnægt á þann hátt, að Alþfl. fái varamann, og að það sé eðlilegt í þessu tilfelli að gefa út kjörbréf handa fjórða manni á lista flokksins, Eggert Þorsteinssyni. Mín afstaða mundi miðast þannig við kjörbréfið, þegar það lægi hér fyrir, en ég segi nei við þessari till., eins og hún liggur hér fyrir.



Með því að ég ætla, að það sé fordæmi fyrir því úr þingsögunni, að tekinn hafi verið gildur maður, sem ekki hafði kjörbréf, þá segi ég já.



Herra forseti. Ég tel Alþingi ekki geta samþ. till. um að taka gilda kosningu ákveðins manns, án þess að kjörbréf hans liggi fyrir til afgreiðslu hér í þinginu, en er hins vegar þeirrar skoðunar, að Alþingi mundi hafa getað látið í ljós vilja sinn um rétt flokka almennt undir sams konar kringumstæðum og hér liggja fyrir, og segi nei um till.



Herra forseti. Ég vil í fáum orðum gera grein fyrir afstöðu minni á fundi kjörbréfanefndar í morgun. Ég bar þar fram dagskrártillögu, svo hljóðandi: „Kjörbréfanefnd telur það utan verksviðs síns, sbr. 4. gr. þingskapa, að fjalla um þetta mál, eins og það er fyrir hana lagt, og skilar því ekkí áliti á þessu stigi.“ Í 4. gr. þingskapa Alþingis er tiltekið, hvert sé hlutverk kjörbréfanefndar. Samkv. þeirri gr. er hlutverk nefndarinnar þríþætt. Í fyrsta lagi á hún að prófa kjörbréf, er síðar koma fram en svo, að þau verði prófuð eftir 1. gr., þ.e.a.s. í þingbyrjun. Í öðru lagi á hún að rannsaka kosningar og kjörgengi, er þingið hefur frestað að taka gilt. Og í þriðja lagi á hún að rannsaka kærur yfir kosningum eða kjörgengi, er þegar eru teknar gildar. Undir ekkert af þessu kemst þetta mál, sem lagt var þó fyrir kjörbréfanefnd, og af þeim sökum fannst mér mjög vafasamt, að málið kæmi fyrir n. á því stigi, sem það var á. Í samræmi við þessa afstöðu mína á nefndarfundinum sat ég hjá við atkvgr., sem fól í sér afgreiðslu á málinu, og af þeim sökum einum sat ég hjá, er till., sem þar var samþykkt, var afgreidd. Ég vil taka það fram skýrt, að með þessari afstöðu á fundinum lýsi ég ekki afstöðu minni til málsins sjálfs og áskil ég mér þar með allan rétt til að greiða atkv. í því eftir því, sem ég tel sannast og réttast, þegar þar að kemur.