Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Jeg get látið mjer nægja, að vísa til nefndarálitsins. Því hefir verið hýst yfir þar, að við höfum getað fallist á, að færa kosningardagana. Það getur verið þægilegt, einkum vegna sjómannanna.

Sveinn Björnsson Jeg verð að segja nokkur orð af því að jeg á eina brtt. við þetta frv. Hún er svo stutt, að allir geta áttað sig á henni þegar í stað. Hún fer í þá átt, að landssjóður leggi eitthvað af mörkum til þeirra, sem harðast verða úti í dýrtíðinni. Fyrir mjer horfir þetta mál þannig við, að verði þessi brtt. mín ekki samþykt, þá álít jeg, að frumv. komi að engu gagni. Jeg gjöri ráð fyrir því, að hægt sje, að hafa saman án heimildar alt það fje, sem með þarf, nema það sem landssjóður á að leggja til. Ef brtt. mín yrði samþykt, þá kæmi það fram, sem jeg óska, að þingið láti koma fram, að það vilji, að landssjóður sýni samúð með þeim, sem harðast verða úti, vegna dýrtíðarinnar. Þetta gjald, sem ætlast er til að landssjóður leggi fram, er svo lítið, að hann getur ekkert um það munað. Annars liggur málið svo ljóst fyrir, að óþarfi er að fara um það fleiri orðum.

Framsögum meiri hl. (Þórarinn Benediktsson) Meiri hluti nefndarinnar hefir komið fram með eina brtt. við þetta frumv., og þarf hún ekki útskýringar við. Hún er að eins leiðrjetting á því, sem fjell burtu við 2. umræðu málsins, úr hinu upphaflega frumvarpi. Gat jeg þess við 2. umr., að nefndin mundi leiðrjetta þetta við þessa umræðu málsins. Nefndinni er ekkert kappsmál um þessa breytingu, en telur þó rjett, að hún komist að. Þá hefir einnig komið fram brtt. frá háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.). Hún kom fyrst fram við 2. umr. þessa máls, en var þá tekin aftur, því að ekki var búist við, að hún fengi mikinn byr. Nú er þessi brtt. komin fram enn í ofurlítið breyttri mynd, en kjarninn er sá sami, nefnilega sá, að landssjóður leggi fram l/2 kostnaðarins, og þó ekki meira en 2 kr. á hvern íbúa. Við nefndarmenn viljum ekki ganga inn á þessa breytingu á frumv., af hvaða ástæðum vita allir, sem lesið hafa nefndarálitið, því að þar er stefna okkar skýrt tekin fram. Sú stefna, að ekki eigi að nota fje landssjóðs til annars en þess, að afla landinu birgða, eftir getu hans og þörfum landsbúa, en að hann eigi að fá fult endurgjald þess, sem hann leggur fram, nema að því leyti, sem orsakast kynni tap af verðfalli eða vörurýrnun. Þetta hefir í stuttu máli verið stefna þingsins í dýrtíðarmálinu, sjerstaklega Nd. Ef brtt.háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) yrði samþykt, myndi hún hafa mikil útgjöld í för með sjer, ef heimildin til að gjöra dýrtíðarráðstafanir samkv. frumv. á þgskj. 954 yrði alment notuð. Hefir mjer reiknast svo til, að kostnaðurinn mundi verða 170–200 þús. kr. á ári fyrir landssjóðinn. Þetta þykir mjet alt of mikil upphæð, auk þess, sem jeg er sannfærður um, að styrkurinn mundi koma misjafnlega niður og ranglátlega. Ákvæði það, sem felst í tillögunni, er því mjög athugavert og mjög hætt við því, að það yrði misbrúkað stórkostlega. Mjer finst, að það liggi ekki fjarri að ætla, að hreppsnefndir og bæjarstjórnir geti gjört dýrtíðarráðstafanir, að eins til þess, að ná í tillagið úr landssjóði. Jeg skal svo ekki fjölyrða meir um málið, en vænti þess, að deildin haldi fast við þá stefnu, sem hún hefir haft í dýrtíðarmálinu, og get lýst yfir því, fyrir hönd meiri hluta nefndarinnar, að hann er eindregið á móti tillögu háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.).

Jóhann Eyjólfsson Jeg get ekki látið vera að gjöra grein fyrir afstöðu minni til þessa máls. Jeg er eindregið á móti því, að þetta frumvarp verði samþykt, og læt jeg ráðast, hvort jeg verð kallaður ónærgætinn og harðúðgur fyrir það, gagnvart fátækum mönnum. Jeg álít, að hjer sje verið að stíga algjörlega skakt spor, með því að vera að lögskipa gjafir handa fátækum mönnum. Ef einhver á svo erfitt, að hann getur ekki bjargað sjer sjálfur stuðningslaust, þá hefir hann þrjár leiðir að fara, þó engin sje góð. Í fyrsta lagi, að reyna að fá lán, og í öðru lagi að segja sig til sveitar, og þriðja leiðin er að lifa á gjöfum, þ. e. að betla og sníkja sjer til bjargar, og þessi síðast taldi atvinnuvegur hefir aldrei verið talinn góður eða glæsilegur. Jeg hefi helst hugsað mjer, að menn ættu ekki að fara nema tvær af þessum leiðum, þegar í kröggurnar væri komið. Í fyrsta lagi að taka lán, og getur maður sagt, að undir mörgum kringumstæðum sje ekki mikið að því, en þegar svo er komið, að maðurinn hvorki getur fengið lán eða bjargað sjer sjálfur á einn eða annan hátt, þá finst mjer eigi um annað ráð að tala, en hann fari á sveitina. Mjer hefir oft dottið það í hug, að jeg mundi ekki geta bjargað mjer sjálfur, að þeir dagar kæmu, að jeg yrði að vera alvarlega upp á aðra kominn, og þá hefir mjer æfinlega fundist, og finst enn, að geti jeg ómögulega fengið lánshjálp, þá vilji jeg heldur fara á sveitina en að fá framfærsluhjálp, líkt og gjört er ráð fyrir í frumvarpi þessu. En aftur á móti er það, að veita hallærislán til bráðabirgða, þegar sjerstaklega stendur á og brýn þörf virðist fyrir hendi, ekki nema rjett og sjálfsagt, enda hefir Alþingi gripið til þess ráðs nokkrum sinnum, þegar þörfin hefir heimtað það. Að lögskipa gjafir á þann hátt, sem hjer verið að gjöra, álít jeg vera ilt verk, og svo alvarlegt atriði fyrir framtíðina, að þingmenn ættu að hugsa sig tvisvar um, áður en þeir gjörðu það, því hjer yrði þá skapað svo afar vont og hættulegt fordæmi, að við getum nú ekki gjört okkur nægilega ljóst, hverjar afleiðingar það hefði. Menn verða annars að gá vel að því, að með þessu frumvarpi er glætt það, sem lítilsigldast er og ógöfugast hjá manninum, sem sje það, að kenna honum að lifa á annarra sveita, að kenna honum að verða betlari og sníkjudýr, en venur hann af, að treysta á sjálfs sín stuðning, venur hann af að trúa á mátt sinn og megin. Það er satt, að það er hart fyrir menn að þurfa að fara á sveit, enda berjast líka flestir á móti því, svo lengi sem þeir geta, og það má ekki draga kjark úr mönnum í þeirri baráttu. Við eigum ekki hvað síst að glæða það hjá mönnum, að vera stórir upp á sig, og svo stórir þurfa menn að vera upp á sig, að þeir vilji alls ekki lifa á gjöfum og betli. Jeg óska og vona, að svona spor, sem þetta, verði ekki stigið nú hjer á þessu þingi.

Sigurður Sigurðsson Jeg get lýst strax yfir því, að jeg er hlyntur því frumvarpi, sem hjer liggur fyrir, um að veita bæjarstjórnum og hreppsnefndum heimild til að jafna niður dýrtíðargjaldi einu sinni á ári, og mun greiða því atkvæði. Jeg lít svo á, að frumv. þetta fari í rjetta átt, en óttast hins vegar ekki, að heimild sú, sem í því er gefin, verði vanbrúkuð. En svo hefir komið fram brtt. frá háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) á þgskj. 959, sem fer í þá átt, að þær bæjarstjórnir, sem noti heimildina, eigi rjett á að fá greiddan úr landssjóði 1/3 hluta af þeirri upphæð, sem kann að koma inn samkvæmt frv., þó aldrei hærri fjárhæð en sem svarar 2 krónum á hvern íbúa bæjarfjelagsins eða hreppsfjelagsins. Þessari tillögu er jeg ekki á neinn hátt fylgjandi, því að jeg álít, að hún fari alveg í öfuga átt. Hjer á að fara að nota fje landssjóðs til fátækraframfæris, alment, og get jeg ekki ljeð því fylgi mitt. Jeg skal í þessu sambandi minna á, að þegar sveitirnar urðu fyrir hnekki í fyrra, svo sem mönnum er kunnugt, þá var rætt um það á þingi, hvort ekki væri hægt að gjöra neitt, til að ráða fram úr vandræðunum. Þá varð niðurstaðan sú, að samþykt var þingsályktunartillaga um, að heimila stjórninni að veita þeim sveitum, sem verst verða úti, harðærislán með sæmilegum kjörum. Stökkið þá varð nú aldrei hærra en 50,000 kr., og það var ekki svo vel, að sveitirnar fengju þessi lán í peningum, heldur að mestu leyti í matvöru. Þetta var ólíkt heppilegri og viðkunnanlegri aðferð, að heimila lán, heldur en að fara fram á gjafir af því fje, sem verið er að knýja út með álögum á framleiðendur þessa lands. Það er harla einkennilegt, að rauði þráðurinn í öllu því dýrtíðarmoldviðri, sem nú hefir verið þeytt upp, virðist vera sá, að hjálpa þurfi bæjarfjelögunum, og þó sjerstaklega Reykjavík. Allur vaðallinn snýst um það, að veita Reykjavík hjálp. Þetta hefir hleypt illu blóði í mig og marga fleiri. Þó jeg á hinn bóginn viðurkenni, að sumir hjer í bæ verði hart úti, þá er ekki ástæða til þess barlóms, sem hefir gengið fjöllunum hærra. Alt þetta dýrtíðarhjal miðar ekki til annars en að ala upp í mönnum þá hugsun, að ekki sje um annað að gjöra en að leita landssjóðs, ef eitthvað er að. Þetta tel jeg afarilla farið og blátt áfram skaðlegt. Brtt., sem hjer liggur fyrir, styður þennan hugsunarhátt og miðar að því, að draga kjark og dug úr mönnum. Hluturinn er sá, að nú um langt áraskeið hefir aldrei verið meiri atvinna en einmitt nú, og aldrei hærra kaup goldið, hvorki til lands nje sjávar. Það hefir komið fyrir áður, að sjávarpláss hafa orðið illa úti, vegna fiskileysis, og hefir þá stundum verið farin sú leið, að leita samskota þeim til hjálpar, og hefir gefist vel. Jeg skal játa, að mjer finst þetta ekki viðkunnanleg aðferð, en af tvennu illu þá er það þó næstum því skárra, heldur en að gefa heimild til að nota landssjóðinn til fátækra framfæris. Af þessum ástæðum og fleirum mun jeg greiða atkvæði á móti brtt. á þgskj. 959, og verði hún samþykt, þá mun jeg greiða atkvæði á móti frumvarpinu, þó mjer þyki það leitt.

Framsm. minni hl. (Eggert Pálsson) Jeg mintist á það við 2. umræðu þessa máls, að það kæmi ekki ljóst fram í frumvarpinu, hvort ætlast væri til, að hjálpin skyldi ná til manna, sem þiggja af sveit, eða ekki. Jeg ljet í ljós, að ef fátæklingar hefðu þörf fyrir hjálp, þá ætti sú hjálp, mannúðarinnar vegna, einnig að ná til þeirra, sem þiggja af sveit. Það er ekki rjett, að reikna þeim til syndar þeginn sveitarstyrk, sem einungis stafaði af hinni svo nefndu dýrtíð, ef verið væri á annað borð að útbýta gjöfum til annarra fátæklinga. Nú sje jeg, að brtt. meiri hlutans tekur algjörlega gagnstætt í málið. Hann vill láta það koma skýrt fram í frumv., að slík hjálp nái ekki til þeirra, sem þegið hafa sveitarstyrk. Með öðrum orðum, meiri hlutinn ætlast til, að þessir menn sjeu algjörlega undan skildir styrk þeim, sem hjer um ræðir. Þeir einir allra fátæklinga skulu settir hjá allri svo nefndri dýrtíðarhjálp. Þetta er hvorki mannúðlega nje rjett hugsað. Jeg mun því greiða atkvæði á móti brtt., eins og líka öllu frumv. í heild sinni. Jeg álít, að alt þetta dýrtíðarhjal sje orðum aukið og eigi ekki við nein rök að styðjast, eins og háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) tók fram. Þó að dýrtíð sje í Reykjavík, þá á ekki að gefa út lög til að bæta úr henni, sem gilda fyrir alt landið. Það á að hjálpa Reykjavík, ef hún er illa stödd, á líkan hátt og sveitum og einstökum öðrum hjeruðum hefir verið hjálpað í erfiðum kringumstæðum að undanförnu, ef hún skyldi verða hjálpar þurfi, sem jeg tel enn alls ekki sýnt eða sannað. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) tók í sama strenginn og jeg, að því er þetta frumv. snertir, þrátt fyrir það, þó að hann hafi talað einna mest um dýrtíðina. Hann áleit, að það mundi að engu gagni koma, nema breytingartillaga hans yrði samþ. En mjer hefir heyrst, að háttv. meiri hluti geti ekki felt sig við þá brtt., sem ekki er heldur að búast við, og vonandi er, að ekki fái samþykki deildarinnar. Ef sú tillaga verður samþykt, virðist mjer hún geta orðið næsta hættuleg fyrir landssjóðinn. Það er sem sje innan handar fyrir hverja hreppsnefnd, að samþykkja dýrtíðarráðstafanir hjá sjer, eingöngu í því skyni, að fá þennan landssjóðsstyrk. Það er ekkert hægra en að láta fara fram málamynda niðurjöfnun í því skyni, að fá landssjóðsstyrkinn útborgaðan. Væri jeg í hreppsnefnd, mundi jeg telja hægt að koma þessari niðurjöfnun, er hjer um ræðir, svo fyrir, að hún yrði aldrei nema á pappírnum og gjaldið aldrei krafið inn, en landssjóðstillagið yrði samt sem áður að greiða hlutaðeigandi hreppi. Þetta vildi jeg biðja menn að athuga vel, áður en til atkvæða er gengið um brtt.háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.).

Bjarni Jónsson Jeg skil ekki, að þetta frumv. sje nauðsynlegt, nema það sem sje rjett, sem þeir þingmenn sögðu, sem samþyktu verðhækkunarfrumv., að það væri að eins gjört til að jafna úr tekjuhallanum á fjárlögunum. En þetta er ekki meining annara en þeirra, sem þurfa að bera af sjer ámæli um stefnuskifti. Nú vil jeg beina þeirri spurningu til hæstv. stjórnar og Velferðarnefndar, hvort hún ætli ekki að nota tekjur þær, sem fást kunna með verðhækkunartolli, til þess að afstýra hallæri í landinu. Því ef svo er, þá hefir bæði stjórnin og Velferðarnefndin nægilegt fje, til að hjálpa þeim, sem hjálpa ber. Og hver þörf er þá á því, að gefa út sjerstök heimildarlög til hreppsnefnda og bæjarstjórna til dýrtíðarráðstafana með sjerstökum hætti? Þau eru þarfleysa, sem engum getur komið að haldi, nema ef menn vilja ná sjer fje úr landssjóði, eins og háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) sagði. Annars vil jeg ekki taka undir getsakir hans til hreppsnefnda og bæjarstjórna. Jeg veit, að í hreppsnefndum og bæjarstjórnum eiga góðir menn sæti, alveg eins og hjer á Alþingi. Sama máli er að gegna um getsakir háttv.þm. Mýr. (J. E.). Þeir menn eru lítil góðmenni, sem vilja meina fátækum mönnum að njóta þess happs, að styrkurinn er ekki sveitarstyrkur. Jeg er sannfærður um, að fátæklingar munu ekki leita hjálpar að óþörfu, þó að enginn rjettindamissir fylgi styrknum. Það er ekki rjett hjá háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að alt snúist um að taka tillit til Reykjavíkur. Vildi hann auðsjáanlega gjöra tillögu háttv. 1. þingm. Rvk. (S. B.) óvinsæla í augum þingm. Þar er ekki verið að taka tillit til Reykjavíkur einnar, heldur til alls landsins, til allra þeirra, sem verst verða úti í dýrtíðinni. Það er ekki til neins að nota nafn Reykjavíkur til að gjöra málið óvinsælt, því menn vita, hve mikill hluti af þjóðinni hefst við í Reykjavík. Það er ekki lengur hægt að tala um hana eins og eitthvert kaupstaðarhorn, því hjer er 1/–1/6 hluti allra landsmanna saman kominn. Það er auðvitað, að alt tal manna, um tillag til þeirra manna, sem eru verr settir en aðrir, vegna dýrtíðarinnar, byggist á því, hvort ástæða sje til að ætla, að harðæri verði, og ef ástæða er til að ætla það, er eins gott að vera við öllu búinn. Þess vegna spyr jeg enn þá stjórnina og Velferðarnefndina, hvort hún ætli sjer ekki að nota fje það, sem inn fæst með auknum sköttum eða tollum, til þess afla vörubirgða og nauðsynja handa landinu, svo að ekki þurfi að óttast hungurdauða, þó samgöngur milli Íslands og annara landa stöðvist. Ef þeirri spurningu er svarað játandi, þá er auðsætt, að þetta frv. er öldungis óþarft. Og jeg veit ekki í hvað skyni það er borið fram, og veit það þó, en ætla ekki að fara að karpa um það. Jeg stóð að eins upp til þess að gjöra þessa fyrirspurn, því jeg gleymdi því, þegar verðhækkunartollsfrumv. var til 2. umr. hjer í deildinni.

Ráðherra: Háttv. þm. Dal. (B. J.) gjörði fyrirspurn til stjórnarinnar og Velferðarnefndarinnar um það, hvort tilætlunin væri ekki sú, að nota það fje, er landssjóður ætti, þegar frumv. yrði að lögum, til þess að afla sjer útlendra nauðsynja. Jeg vil taka það fram, að mitt svar er eingögu fyrir sjálfan mig; væntanlega svarar nefndin fyrir sig. Að vísu hefir Alþingi gefið heimild til þess að taka lán, til að kaupa erlendar vörur fyrir, en vitanlega er þó heppilegast að skulda sem minst, og gæti því verið ráðlegt, að nota þenna tekjuauka (verðh.tollinn) í þessu skyni. Sjerstaklega getur það hugsast, að landið tapi reikningslega á þessum vörukaupum. Vörurnar geta hækkað talsvert í verði á 3–6 mánuðum, og þá gæti hugsast, að þessi tekjuauki yrði notaður til þess að bæta þetta tap upp. Líka getur það hugsast, að vandræði yrði í sveitum, vegna misæris, og býst jeg þá við, að til þessa fjár mætti grípa. Háttv. þingmaður talaði líka um halla á fjárlögunum. Jeg sje ekkert á móti því, að til þessa fjár yrði gripið, til þess að fylla einhvern veginn upp í hann. Annars vil jeg benda háttv. þingmanni á það, að tekjuhallinn verður talsvert meiri en hann lítur út í fjárlögunum. Þau fóru hjeðan seinast með 356 þús. kr. tekjuhalla. En við það verður að bæta 20 þús. kr. árlega til landhelgissjóðs, og 100 þús. kr. árlega til Landsbankans. Svo má og gjöra ráð fyrir óhjákvæmilegum umframgreiðslum. Þær urðu núna seinast, eins og fjáraukalögin 1914–1915 bera með sjer, 160–170 þús. kr. Og enn hefir Alþingi nú samþykt ýms lög, sem hafa útgjaldaauka í för með sjer. í raun og vera verður útgjaldaliðurinn því 700–800 þús. kr. hærri en tekjuliðurinn. Það getur verið, að tekjurnar verði talsvert hærri en áætlað er, en það getur líka farið á hina leiðina, og þá er betra að nota þenna tollauka, til þess að jafna hallann en að láta hann standa í skuld.

Guðmundur Hannesson Mjer er það ekki ljóst, að verðhækkunarskatturinn standi í beinu sambandi við hjálp til fátækra. Á það er hvergi minst í frumv. Annað mál er það, að að fyrir löngu eru samþykt af þinginu lög, er heimila stjórninni að nota fje úr landssjóði, og taka 1 miljón króna lán, til þess að kaupa fyrir nauðsynjavöru, ráðstafa henni og selja. Þessi lög eru mjög víðtæk, og vitanlega má nota þau til þess, að verja þessu fje til dýrtíðarhjálpar, ef nauðsyn krefur. En verðhækkunarskatturinn rennur í landssjóð, og kemur dýrtíðarhjálp ekki neitt við, fremur en aðrar tekjur, sem þangað renna, að öðru leyti en því, að landssjóður verður að greiða þau gjöld, er þarf að borga vegna dýrtíðarinnar. Hvað frv. það, er hjer liggur fyrir, snertir, get jeg ekki fallist á þau orð háttv.þm. Dal. (B. J.), að það sjeu að eins látalæti. Jeg get ekki skoðað það sem látalæti, ef bærinn leggur á okkur háttv.þm. Dal. (B. J.), eitthvert gjald, til þess að styrkja fátæklinga, og þann styrk á ekki að skoða sem sveitarstyrk. Mjer finst frumv. vera til bóta og mun greiða atkvæði með því.

Benedikt Sveinsson Það er undarlegt að heyra, hve mjög þeir hv.þm. Mýr. (J. E.) og þm. Dal. (B. J.) beita sjer gegn þessu frumv. Jeg kannast við, að það er rjett hermt af háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), að alt of mikið hefir verið gjört úr hallæri nú í sumar. Blöðin hafa stöðugt alið á gasprinu, til þess að afla sjer frekara fylgis hjer í bænum, og þm. Rvk. (S. B. og J. M.) hafa neyðst til þess, að taka undir það, vegna kjósenda sinna. Að vísu verður því ekki neitað, að einstakir menn halla orðið allhart úti, vegna dýrari nauðsynja, en þá er það einmitt frumv. eins og þetta, sem helst þarf við. Vitanlega hafa menn orðið harðast úti í kauptúnunum, og þá einkum í Reykjavík. En þá ber þess jafnframt að gæta, að margir hjer hafa grætt stórum á kaupverslun og útgjörð, og væri þeim ekki ofætlun að miðla þeim, sem verr eru settir. Það er því ástæðulaust, að Reykvíkingar fari að hlaupa í landssjóðinn í þessu skyni. En þar sem það er rangt, að þeim mönnum, sem hjálpa á á þenna hátt, sje reiknað það til sveitarstyrks, þá er auðvitað alveg rjett að samþykkja frumv. eins og þetta, sem útilokar það, en setur sjerstakar reglur um það, hvernig hjálpinni skuli jafnað niður á þá menn, sem aflögufærari eru. Háttv. þm. Mýr. (J. E.) talaði um að nauðsynlegt væri að stuðla að því, að hver maður bjargaði sjer upp á eigin spítur, en lendi ekki á sveitinni. Það er einmitt þetta, sem vakað hefir fyrir flutningsmönnum frumvarpsins, því að það er segin saga, að að þeir menn, sem einu sinni hafa tapað rjettindum, vegna þess, að þeir hafa þegið sveitarstyrk, þeir hinir sömu leita aftur á sveitina. En með þessu frumv. er komið í veg fyrir það, að menn fari á sveitina, og sjálfstæðishug manna haldið við. Það er undarlegt, að háttv.þm. Dal. (B. J.) skuli vera á móti þessu frumv., því að það er mjög skylt frumv., er hann bar fram hjer á dögunum um tekjuskatt á þeim mönnum, sem mestan gróða hefðu. Hvorttveggja frumv. leggur gjöldin á þá, sem eru aflögufærastir. Munurinn er að eins sá, að þessi aðferðin er umsvifaminni, og eins er frekari trygging fyrir, að hún komi að tilætluðum notum, því að sveitarstjórnirnar vita miklu betur, hvar það er, sem skórinn kreppir í einstökum hjeruðum, heldur en landsstjórnin eða nefnd manna í Reykjavík, sem mundi hafa verið ætlað það, að skifta fje því, er inn í landssjóðinn sargaðist með tekjuskattinum. Hvað getur stjórnin, sem situr hjer í Rvík t. d. vitað um skort manna austur í Hornafirði eða norður á Ströndum? Þetta frumv. er líka sannsýnilegra að því leyti, að hjer er að eins ætlast til heimildarlaga, og vitanlega verður ekki gripið til þessara ráðstafana, nema þar, sem það er bráðnauðsynlegt.  (Bjarni Jónsson: Hvað gagnar frumv. þar, sem enginn bjargálnamaður er í sveitinni?)  Það væri gaman að vita, hvar á landinu svo væri ástatt.  (Bjarni Jónsson: Hjá vísindamönnunum í Gufudalssveitinni, eftir sögn þeirra eigin þm.)  -  Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar, en með því að jeg tel þetta besta frumv., sem fram hefir komið á þinginu í þessum árbótarmálum, þá vona jeg, að það gangi greiðlega fram.

Sveinn Björnsson Jeg neyðist til þess, út af ummælum þeim, er fallið hafa, að leggja brtt. minni við þetta frumv. nokkurt liðsyrði. Því miður hefi jeg ekki átt kost á að hlýða á allar umræðurnar, því að jeg var kallaður frá, einmitt þegar mesti ræðuskörungurinn, háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) var að tala. Jeg býst við því, að þeim mönnum, er greiddu atkvæði með verðhækkunartollsfrumv., hafi gengið nokkuð misjafnt til. En mjer gekk það til, að vera með því, að jeg bjóst við því, ef það yrði að lögum, að landssjóður mundi þá sjá sjer fært að hlaupa eitthvað undir bagga, á líkan hátt og jeg hefi nú stungið upp á, með þeim mönnum, sem við erfiðust kjör eiga að búa. Það var talsverður hiti í mönnum, þegar það frumv. var rætt, en nú hjelt jeg, að hann væri farinn að rjena og hjer væri gott tækifæri fyrir þingmenn, til þess að sýna sig ekki eins harðbrjósta við þá menn, er erfiðast eiga, og leggja einhvern lítinn skerf af mörkum, til þess að styrkja þá, þar sem landssjóði bætast svo miklar tekjur.  Jeg vil undirstrika það, að nú er tækifærið fyrir háttv.þm. til þess að sýna samúð með þeim, sem bágt eiga. Vegna þess, hve alvörulaust og ómilt menn hafa tekið þessum uppástungum, þá get jeg ekki stilt mig um að skýra frá því, hvernig þessum málum er hagað í öðrum löndum. Jeg skal nefna t. d. Svíþjóð. Þar er bannaður útflutningur á öllu kjöti, nema svínakjöti, og er þó sá útflutningur takmarkaður. Þar er ákvarðað »maximal«-verð á mjólk og öðrum vörum, er menn þurfa að brúka í landinu, til þess að hægt sje að kaupa þær sæmilegu verði, og þar er ekki dregið dár að þeim mönnum, er eitthvað vilja í þessu efni. Viðvíkjandi frumvarpinu sjálfu er það að segja, að það er ósköp meinlaust, en jafnframt gagnslítið. Það eru ótal ráð fyrir sveitarstjórnir til þess að koma svona málum fram án slíkra laga. Í gildandi lögum er þeim heimilað að jafna niður á hreppsbúa með aukaútsvörum öllum nauðsynlegum gjöldum hreppsins. En þau eru svo margvísleg og hægt að skapa þau á ýmsan hátt. Meðal annars geta þau orðið til við það, að keypt sje nauðsynjavara og seld mönnum svo lágu verði, að hreppurinn skaðist reikningslega á kaupunum. Það leikur enginn vafi á því, að þessu tjóni er hægt að jafna niður á menn með aukaútsvörum. Að lokum vil jeg endurtaka það, að það gjörir hvorki til nje frá, þótt frv. verði samþykt, en það kemur ekki að neinu gagni, nema brtt. mín verði jafnframt samþykt.

Þorleifur Jónsson Þetta þing byrjaði á dýrtíðarumræðum, og það lítur svo út, sem það ætli að enda á þeim líka. Það má því með rjettu nefnast í sögunni dýrtíðarþingið. Jeg ætlaði að minnast örfáum orðum á brtt.háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.). Hún hefir það gott við sig, að enginn þarf að villast á henni. Hún er skýr og skilmerkileg. Þetta er síðasta hálmstráið, sem aðstandendur tillögunnar eru að reyna að grípa í, til þess að gjöra landssjóð að fátækrasjóði. Jeg er hræddur um, ef brtt. yrði samþykt, að talsvert skarð yrði höggvið í tekjurnar, er ráðgjört var, að landssjóður fengi af verðhækkunartollinum, ef ætti að fara að úthluta flestum bæjarfjelögum og ef til vill hreppsfjelögum á landinu dýrtíðarhjálp af því fje. Við það gæti lagst á landssjóð 170 þús. kr. skattur á ári, eftir þeim ákvæðum, er í tillögunni standa, og þá er jeg hræddur um, að færi að »saxast á limina hans Björns míns«. Þær færu þá að minka, tekjurnar af verðhækkunartollinum. Það hefir heldur aldrei vakað fyrir þeim mönnum, er greiddu atkvæði með því frumv., að nota fjeð, er við það aflaðist, til sjerstakrar dýrtíðarhjálpar. Þetta er því einhver ný fluga hjá háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.). Fyrir mjer vakti það, að fjeð ætti að nota til þess, að afla landinu yfirleitt erlendrar nauðsynjavöru, en ekki að búta það niður í beinan fátækrastyrk handa Reykvíkingum og öðrum kaupstaðarbúum. Sannleikurinn er líka sá, að það hefir verið gjört miklu meira orð á vandræðunum hjer en þau eru í raun og veru. Blöðin hafa blásíðu að kolunum og æst menn upp á móti vissum flokki eða vissri stjett í þinginu, og háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) hefir neyðst til að dansa eftir þeirra pípu. Ýmsir vitrir menn hjer í borg kannast ekki við, að vandræðin hjer sjeu eins mikil, eins og blöðin láta í veðri vaka. Jeg átti nýlega tal við einn gamlan borgara og bæjarfulltrúa hjer í Reykjavík. Hann kvað sjaldan hafa verið meira góðæri hjer í bæ en einmitt nú. Mokafli og ágætis atvinna fyrir alla, sem vetlingi valda. Það er orðið dálítið þreytandi alt þetta dýrtíðarhjal, einkanlega fyrir þá, sem verið hafa í nefndum um þessi mál, eins og jeg hefi verið. Það klingir ætíð við, að hjer í borginni muni verða voðaleg vandræði, en, sem betur fer, held jeg, að sá ótti sje ástæðulaus, þótt ef til vill einstaka heimili verði bjargarlítil, en þá er þetta frumv. þeim til hjálpar. Jeg tel ekki efnamennina, og hjer eru mestu stóreignamenn landsins, of góða til þess, að hlaupa þá undir bagga, sjerstaklega kaupmennina, því að enginn skattur var á þá lagður með verðhækkunarfrumv. því, sem samþykt var hjer á dögunum. Þess vegna er frumv. ekki látalæti, eins og sumir háttv.þm. hafa sagt. Jeg álít yfirleitt, að frumv. sje til góðs, en vil vara háttv. þingdeild við brtt.háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.).

Framsm. meiri hl. (Þórarinn Benediktsson) Jeg vona, að þetta verði síðasta dýrtíðarræðan, sem haldin verður hjer í deildinni, enda munu nú víst flestir hafa fengið nóg af slíku. Jeg þarf ekki að tala langt fyrir hönd nefndarinnar, því að háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) og háttv.þm.N.-Þing. (B. S.) hafa þar tekið af mjer ómakið og mótmælt mestu af andmælum þeim, sem fram hafa komið gegn frumv. Það eru að eins tvær athugasemdir eða svo, sem jeg skal leyfa mjer að gjöra. Háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) lagði út af því, að frumv. hefði í för með sjer misrjetti milli þeirra, sem sveitarstyrk þiggja, og annara fátækra manna. Jeg held, að hann fari hjer nokkuð langt. Jeg sýndi fram á það við 2. umr., að þetta er ekki rjett álitið. Læt jeg mjer nægja að skírskota til þess, sem jeg sagði þá um þetta efni. Tilgangurinn er sá fyrst og fremst, að sjá fátækum mönnum fyrir atvinnu, og þá alveg eins sveitarstyrkþegum og öðrum. Fá þeir þannig þá hjálp, sem þeim mundi verða notadrýgst. Háttv. þm. Dal. (B. J.) beindi þeirri fyrirspurn til stjórnarinnar, hvort hún liti ekki svo á, að útflutningsgjaldið, sem samþykt var á dögunum til bráðabirgða, væri sjerstaklega ætlað til dýrtíðarráðstafana. Jeg var ekki alls kostar ánægður með svar hæstv. ráðherra. Mjer þótti það ekki nógu skýrt. Og jeg verð að segja það, að engin stjórn eða velferðarnefnd þarf að ganga gruflandi að því, hver sje vilji þingsins í þessu efni; hann hefir svo oft komið fram, að stjórnin þarf ekki að vera í neinum vafa þar um. Hann má finna ótvíræðan í öllum hinum löngu umræðum og nefndarálitum um dýrtíðarmálin svo nefndu, auk þess, sem sjest af atkvæðagreiðslum þingsins um þessi mál. Nú síðast lýsir þessi vilji sjer í nefndarálitinu á þgskj. 925, og er þar skýrt tekið fram, hver stefnan eigi að vera í dýrtíðarmálunum, og vil jeg slá því föstu, að eftir því, sem fram hefir farið eigi stjórn og Velferðarnefnd að fara við ráðstafanir sínar. Um brtt.háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) skal jeg ekki fjölyrða, með því að enginn þeirra mörgu, sem talað hafa, hefir lagt henni liðsyrði; má þar af draga þá ályktun, að hún hafi eigi mikinn byr. Jeg vil mælast til þess, að haft verði nafnakall um þá tillögu.

Framsögum. (Pjetur Jónsson) Sú grein er gjörð fyrir þessari tillögu í nefndaráliti fjárlaganefndarinnar, að jeg get látið mjer nægja, að skírskota til þess. Tillagan felur í sjer að eins áskorun til stjórnarinnar um að gjöra þær ráðstafanir, sem þurfa til undirbúnings undir kolanámuvinslu. Fjárlaganefndin vildi ekki mæla með fjárveitingu til rannsóknanna, út í bláinn. Það lá engin áætlun fyrir um það, hvað slík rækileg rannsókn mundi kosta, en nefndin telur hins vegar nauðsynlegt, að málið sje rannsakað, og vill því fela stjórninni eftirgrenslan á því, hvað rækileg námurannsókn kosti.

Bjarni Jónsson Jeg stend að eins upp til þess, að geta þess, að kolarannsóknir eru með öllu óþarfar hjer á landi. Menn vita það til fullnustu, að hjer á landi eru engin kol til, nema surtarbrandskol, og má vel vera, að vel borgi sig að vinna þau, en til þess hefir: nú verið veitt lánsheimild, sem jeg tel alveg rjett. En rannsókn á kolum er alsendis óþörf, eins og öllum jarðfræðingum ber saman um. En ef menn trúa því ekki, getur þingið látið dr. Helga Pjeturss ferðast um landið og senda þinginu skýrslu. En jeg tel ekki þinginu samboðið, að samþykkja þessa tillögu.

Ráðherra: Eins og kunnugt er, var hjer í deildinni á dögunum lagt til að veita tilteknum manni 12 þús. króna lán úr viðlagasjóði, til að vinna kol. Nú liggur hjer fyrir tillaga um að rannsaka kolanámur. Mjer þykir þetta horfa skringilega við. Jeg vil nú spyrja: Ætlar þingið að láta rannsaka þær námur, sem ætlast er til, að veitt verði lán til að vinna? Ef svo er, þá er hjer að ræða um contra dictio. Í öðru lagi: Hver getur verið tilgangur deildarinnar, er hún fyrst neitar um fje til námurannsókna, en skömmu síðar ber fram þingsályktunartillögu um námu rannsóknir? Ætlast þingið til þess, að stjórnin gjöri þessa rannsókn með tvær hendur tómar? Það má geta því nærri, að námufræðingur fæst ekki fyrir ekki neitt. Þetta er einhver sá skrítnasti krabbagangur, sem jeg veit dæmi til, að þingið hafi tekið. Jeg tel, að miklu skynsamlegra hefði verið, að samþykkja fjárveitingu í fjárlögunum til kolarannsókna. Annars er orðið svo mikið af þingsályktunartillögum og rökstuddum dagskrám, að það væri að bera í bakkafullan lækinn, að bæta nú enn við, og tæplega hægt að búast við því, að stjórnin, þótt öll væri af vilja gjörð, geti sinnt þeim öllum á að eins tveggja ára tíma. Í fróðleiks skyni skal jeg telja upp þær rökstuddar dagskrár, sem samþyktar hafa verið nú á þinginu og skora á stjórnina: 1. Að endurbæta peningamál landsins, sjerstaklega Landsbankans. 2. Leita álits sóknarnefnda um legkaup. 3. Afla söluboðs á Þorlákshöfn. 4. Að athuga stimpilgjald. 5. Hvorki meira nje minna en gjöra tillögur um öll skatta- og tollamál landsins. Af þingsályktunartillögum frá þessu þingi morar. Þessar hafa verið samþyktar, og ætlast hefir verið til að stjórnin ynni ákveðin verk: 1. Um verkmannamálið. 2. Um húsmannamálið. 3. Um eignarrjett útlendinga á fasteignum. 4. Um rannsókn hafnarstaða á landinu. 5. Um Flóaáveituna. 6. - endurskoðun vegalaganna. 7. - þegnskylduvinnuna. 8. - Sauðárkrókshöfn. 9. - strandferðir, 10. Um mæli og vog, er líklegt að verði samþykt í háttv.Ed., þar sem hún er á döfinni. 11. Um forðagætslu, að leita álits sýslunefnda og hreppsnefnda þar um, og væntanlega að semja ný lög um þau efni. Ýmislegt er og eftir af dagskrám og þingsályktunartillögum frá þinginu 1914, sem ekki hefir enn verið sint, svo sem 1. Um bjargráðasjóðinn. 2. Um fækkun sýslumannsembætta, sem þó að nokkru mun heyra undir launanefndina. 3. Um að semja lög um hlutafjelög, og að endurskoða einn örðugasta kaflann í hegningarlögunum, um fjársvik. 4. Um grasbýli. 5. Um opinber reikningsskil og gjaldheimtu, sem nú er að nokkru leyti fullnægt, þótt enn sje það erfiðasta eftir, þ. e. tolleftirlitið. Hjer á ofan bætist nú enn þessi tillaga. Þingið ætlast víst til þess, að stjórnin geti gjört alt þetta, ella mundi það tæplega hafa samþykt tillögurnar. Jeg skal taka það fram, að jeg hefi ekki neitt sjerstakt á móti þessari þingsáltill., en jeg tel ósanngjarnt, áð fella niður fjárveitingu um rannsóknirnar, en koma síðan með þingsályktunartillögu um þær. Jeg skal og geta þess, að útlit er til þess, að fjelag, sem nýstofnað er, taki að sjer þetta hlutverk, rannsóknirnar. Það mun vera rjett hjá háttv. þingm. Dal. (B. J.), að allir jarðfræðingar eru sammála um það, að hjer finnist ekki kol, önnur en surtarbrandskol. Og þegar svo er, þá er óþarft að veita fje til rannsókna, heldur ætti þá að veita fje til að vinna námurnar, en það getur ekki verið verk stjórnarinnar.

Sveinn Björnsson Háttv. þm. Dal. (B. J.) gat þess, að jarðfræðingar væru sammála um, að hjer fyndust ekki steinkol. Þetta mun vera rjett hjá hv. þingmanni, að vísindamenn hafa látið uppi þetta álit sitt, og bygt það aðallega á kenningum sínum um aldur landsins, sem þá greinir þó á um suma. En hvað sem því líður, þá er öllum það vitanlegt, að hjer eru til brúnkol eða surtarbrandskol, og nýlega hafa verið sýnd hjer sjerstaklega góð sýnishorn, sem reynst hafa vel til eldsneytis, þótt ekki væru steinkol. Þess vegna væri gott að rannsaka, hvort hjer er um heila námu að ræða, því að ef svo væri, þá væri mikið unnið, þótt að eins nægði til eldsneytis á heimilum. Enn fremur má benda á það, að leirblandinn surtarbrandur hefir fundist víðar í heiminum, t. d. í Svíþjóð, og var þar fyrst reynt að vinna hann til eldsneytis, en ekki gafst það vel. Aftur á móti komust menn upp á aðferð til þess að brenna úr leirinn með sjálfum kolunum, sem í eru, og hafa með því náð að framleiða afar ódýran tígulstein. Þetta er mál, sem út af fyrir sig en mjög merkilegt, eins og ef steinkol fyndust. Jeg skal engan dóm leggja á það, hvort steinkol geta fundist hjer á landi, en þau kol, sem þegar hafa fundist, eru góð brúnkol, og sömu kol og fundist hafa í Svíþjóð. Jeg tel þetta mál svo mikilsvert, að jeg vil láta landið rannsaka það, hvernig hægt sje að notfæra sjer þau. En sjálfsagt er að halda málinu vakandi. Háttv. neðri deild vildi ekki fallast á till. mína í málinu, en efri deild samþykti hana. Jeg játa það fúslega, að mikið er búið að hlaða á stjórnina af rökstuddum dagskrám, en þingið hefir lítinn undirbúningstíma og veitist örðugt að koma öllum áhugamálum sínum í framkvæmd. Það neyðist því til að beina sumum þeirra til stjórnarinnar í því trausti, að hún gjöri sitt besta til að greiða götu þeirra. Um þetta mál er það að segja, að ekki er ætlast til að stjórnin gjöri mikið í því. Ekki er um annað að ræða en að stjórnin leiti sjer upplýsinga um, hve mikið mundi kosta, að hafa námuverkfræðing lítinn tíma, og hversu mikið mundu kosta þau verkfæri, er þarf til námugraftar. Þó ekki sje tillagan stór, þá miðar hún þó í rjetta átt.

Framsm. (Pjetur Jónsson) Hv. 1. þm. Rvk. (S. B.) hefir tekið af mjer ómakið að mestu í þessari umræðu. Það er ekki svo undarlegt, þó að hæstv. ráðherra sje orðinn óþolinmóður yfir öllum þessum áskorunum á stjórnina, en hart er það, að það skyldi einmitt lenda á þessari tillögu, að þolinmæðin brast. Ástæður fjárlaganefndarinnar til þess, að bera fram þessa tillögu, er í stuttu máli þessi, eins og áður hefir raunar verið tekið fram, að fjárlaganefndin gat ekki fallist á, að veita fje til rækilegrar námurannsóknar á meðan engin vitneskja var um það, hvað fullkomin rannsókn kostaði. En hún var málinu hlynnt, og þess vegna vill hún fela stjórninni, að útvega þessa vitneskju. Hæstv. ráðherra hefir ekki gætt þess, þegar hann talaði, að þessi tillaga er framlögð af fjárlaganefndinni áður 3. umr. fjárl. í þessari deild fór fram, og í engu ósamræmi við tillögu nefndarinnar. Hún var á móti því, að veita Guðm. E. Guðmundssyni lán til kolagraftar,og er það enn. En þótt nú þingið veiti lánsheimildina til Guðm. E. Guðmundssonar, þarf það ekki að teljast í ósamræmi við þessa tillögu í rauninni. Þótt krukkað verði í eitt fjall, veitir víst ekki af því, að ítarleg rannsókn komist á yfir höfuð fyrir því, ef hún kostar ekki því meira, og eftir því á stjórnin að komast. Skil jeg ekki í öðru en að námufjelagið muni hjálpa stjórninni til að koma þessari eftirgrenslan í verk.

Benedikt Sveinsson Hæstv. ráðherra fanst mikið ósamræmi í því, að veita fyrst fje til námugraftar, svo að fella tillöguna um námurannsókn, og heimta svo af sjer, að sjá um að rannsaka hversu mikið kunni að vera af kolum í jörðu hjer á landi. Þess ber að gæta, að vísindalega rannsóknin var ekki miðuð við þá kolanámu, sem fje var lánað til að reka, heldur átti að rannsaka aðrar kolanámur fyrir þá peninga, og eru þessi tvö atriði því óskyld. Það, sem olli því, að tillagan var feld, var það, hve fjárhæðin var mikil, 25000 krónur, án þess menn þó vissu hve mikið slík rannsókn myndi kosta. Þar sem fjárlaganefnd beinir þessu máli nú til stjórnarinnar, án fjárveitingar, þá er hjer auðvitað höfð í huga alt önnur rannsókn heldur en fyrst var í ráði. Það er einungis ætlast til, að stjórnin kynni sjer, hvað kosta mundi að fá erlendan námufræðing, t. d. eitt sumar, og hve mikil og dýr áhöld hann mundi þurfa til rannsóknarinnar. Þetta ætti að vera hægt að gjöra með litlum tilkostnaði. Eins og hæstv. ráðherra benti á, er nú einnig stofnað fjelag, sem ætlar að rannsaka námur hjer á landi, og gæti það ef til vill tekið ómakið af stjórninni og landssjóði. En með því að hæstv. ráðherra virðist standa ógn nokkur af tillögunni, þá ætla jeg nú að gjöra honum greiða og leyfi mjer því að bera fram svofelda rökstudda dagskrá: Í trausti þess, að stjórnin leiti upplýsinga um það, ef unt er, hvað kosta muni ítarleg rannsókn á surtarbrandsnámum hjer á landi, og leggi þær fyrir næsta reglulegt Alþingi, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá. (Sigurður Sigurðsson: Dagskráin talar um surtarbrand en ekki kol)  . Jeg get ekki verið að breyta nafninu, og sje enga ástæðu til að kalla surtarbrandinn »brúnkol« eða öðrum þýskum eða erlendum nöfnum. Þessi kolategund heitir surtarbrandur á vora tungu. Það er gamalt og gott íslenskt orð frá heiðni, og vafalaust til orðið af því, að mönnum hefir þótt kynlegt, að finna þessa svörtu eldibranda niðri í jörðinni og ætlað, að þeir væri leifar eftir Surtarloga.

Bjarni Jónsson Jeg vildi að eins segja örfá orð, ef ljettasóttin kynni að batna háttv. 1. Rvk. (S. B.). Hann reyndi að vjefengja þá skoðun, sem jeg ljet í ljós viðvíkjandi kolunum, en það er nú ekki annað en málaflutningsbragur. Jarðfræðingum kemur raunar ekki saman um aldur landsins og Helgi Pjeturss hefir sýnt fram á, að það væri gamlar íshrannir, sem aðrir kalla eldfjallaösku, en hann segir alveg það sama um kolin sem hinir. Það hefir aldrei verið talað um annað en surtarbrand í þessu landi. Og þó að þm. (S.B.) tali um einhvern leirkendan surtabrand, þá finst mjer það of lítilfjörlegt, til að setja jafn stórt bákn á stað og landsstjórnin er, til að rannsaka það. Jeg held, að það sje alveg nóg, að hann er sjálfur fullur áhuga á því.  (Sveinn Björnsson: Mig vantar aura)  . Ojæja, það er ekki svo dýrt að láta Ásgeir Torfason rannsaka einn fjórðung af grjóti. Það getur hver maður kostað. En að láta stjórnina fara að rannsaka, svona út í bláinn, jafn smávægilegt sem það, hvað námutæki kosta, finst mjer mesta fjarstæða. Það var ekki annað sem jeg vildi segja.

Forseti: Með því að nú er liðinn tími sá, er þingið var framlengt um, en það hefir enn eigi lokið störfum sínum, vil jeg mælast til þess við hæstv. ráðherra, að hann framlengi þingið enn um tvo daga, til næsta miðvikudags, að þeim degi meðtöldum.

Ráðherra: Út af tilmælum hæstv. forseta. skal jeg hjer með lýsa yfir því, að þingið er framlengt til miðvikudags 15. þ. m.