Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Framsóknarflokksins um að Sigurður Ingi Jóhannsson, 2. þm. Suðurk., verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista flokksins í kjördæminu, Halldóra Fríða Þorvaldsdóttir. Hún hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.

Herra forseti. Í fyrsta skipti sem mál sem varðaði brot ráðherra á siðareglum fór fyrir forsætisnefnd þá blasti auðvitað við að það var ákveðinn prófsteinn fyrir Alþingi. Það skiptir máli að aðhald siðareglna sé virkt og það skiptir máli að það gildi fyrir alla þingmenn, líka þá þingmenn sem eru ráðherrar. Frá fyrsta fundi blasti við að það þvældist fyrir að um ráðherra var að ræða. Siðanefnd fékk síðan ekki að leggja mat á málið heldur var því vísað frá forsætisnefnd heilum fimm mánuðum eftir að kvörtun barst. Þingmenn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks komu í veg fyrir að málið fengi umfjöllun í siðanefnd. Það fer gegn þeim tilgangi siðareglna að efla traust almennings á Alþingi. Ég vil nefna að vinnubrögðin voru svo fráleit að það var ekki einu sinni einhugur innan ríkisstjórnarflokkanna um þessa afgreiðslu og ég vil hrósa þingmanni Vinstri grænna fyrir hennar vinnubrögð í málinu. Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur sýndi þinginu og sýndu almenningi að það skiptir máli hver á í hlut við afgreiðslu þessara mála og með því hafa þeir valdið miklum skaða.

Forseti. Fyrsta grein siðareglna ráðherra segir: „Ráðherra sinnir starfi sínu af alúð, trúmennsku og heiðarleika“. Siðareglur þingmanna segja enn fremur að þau eigi að „rækja störf sín af ábyrgð, heilindum og heiðarleika“. Hérna er heiðarleiki í hávegum hafður, en samt gerist það í þessu máli að ráðherra, sem er einnig þingmaður, neitar bókstaflega að greina frá atvikum máls. Nú fylgdi ég þessu máli á meðan ég sat í forsætisnefnd þar sem málinu var sífellt slegið á frest með því að fá annað yfirlit eða sögulegt samhengi í fimm mánuði. Málið er ekki flóknara en svo að það er sett í hendurnar á ráðgefandi siðanefnd sem í raun spyr ráðherra bara: Voru þetta ummælin? Já eða nei? Ef já, væri niðurstaðan væntanlega sú að farið hefði verið á svig við siðareglur. Ef nei, hvað er þá málið? Ef ráðherra neitar hins vegar að svara þá ætti það að vera siðareglubrot út af fyrir sig, bæði brot á siðareglum ráðherra og þingmanna, brot á þeim heiðarleika sem við búumst við að ráðherrar og þingmenn starfi samkvæmt.

Herra forseti. Ég er nýliði í forsætisnefnd þannig að ég sat minn fyrsta fund í nefndinni þegar fulltrúar tveggja stjórnmálaflokka ákváðu að vísa kæru vegna meints siðareglubrots Sigurðar Inga Jóhannssonar frá. Mikið rosalega lá á. Klukkan tíu kvöldið áður fengum við í nefndinni drög að niðurstöðunni. Það er svona á mörkunum að þetta standist þá starfshætti sem við viljum viðhafa. Gott ef það stendur ekki í reglum um starfshætti forsætisnefndar að gögn funda skuli liggja fyrir einum til þremur sólarhringum fyrir fund, eftir því hversu viðamikil þau eru. Þarna þurfti að klára málið bara kviss bang búmm. Þrátt fyrir það væri beðið um að fresta málinu á fundinum þá þurfti að ganga til atkvæða þá og klára það. Með því að sópa málinu svona undir teppið og koma í veg fyrir faglega umfjöllun ráðgefandi siðanefndar hafa fulltrúar Sjálfstæðisflokks og Framsóknar unnið gegn trausti Alþingis.

Virðulegur forseti. Ég ætla bara að segja það hreint út að ég held að siðareglur alþingismanna og eftirlit með framkvæmd þeirra hafi snúist upp í einhvers konar skrípaleik þar sem þingmenn ýmist hvítþvo hver annan eftir pólitískum flokkslínum eða ná sér niður á hver öðrum eftir pólitískum flokkslínum. Þessi tilviljanakennda meðhöndlun á siðareglumálum er bara að verða að sjálfstæðu vandamáli sem kastar rýrð á Alþingi og ímynd þess. Við getum ekki haft þetta svona. Við verðum að koma okkur upp fyrirkomulagi þar sem meint brot á siðareglum fá faglega umfjöllun, þar sem málsmeðferðin er í einhverju lágmarksamræmi við réttlætisvitund fólksins í landinu.  
            

Virðulegur forseti. Ég velti fyrir mér fyrirkomulaginu í sambandi við þessar siðareglur. Tilgangur þeirra er að efla tiltrú og traust almennings á Alþingi og þarna erum við í rauninni að fjalla um hvert annað og mér finnst það ekki vera gott. Svo set ég stórt spurningarmerki við þann langa tíma sem afgreiðsla þessa máls tók. Það gengur ekki að mál komi inn og séu að velkjast í forsætisnefnd í fimm mánuði eins og í þessu tilfelli. Það er eitthvað sem bara gengur alls ekki upp. Ég held að það þurfi að breyta fyrirkomulaginu á þessu og vinna þetta á einhvern annan hátt og a.m.k. þarf afgreiðsla mála að vera miklu fljótvirkari en þetta.

Virðulegur forseti. Ég vil bara taka undir með þeim sem á undan hafa talað. Siðareglur eru settar til að hafa reglu á hlutunum og við verðum að senda skýr skilaboð út í samfélagið. Ef við teljum að einhverjar reglur hafi verið brotnar, siðferðislega, þá á að taka á því strax og við eigum að sjá til þess að það séum ekki við sjálf sem við erum að taka á því heldur á að vísa málunum í þann farveg að tekið sé á þeim og það sé gert einn, tveir og þrír. Oft eru þetta viðkvæm mál sem þarf að taka á strax en ekki að sópa undir teppið og geyma í nokkra mánuði og afgreiða svo í flýti, bara einhvern veginn.

Herra forseti. Afgreiðsla forsætisnefndar eins og hún atvikaðist í máli hæstv. innviðaráðherra vekur auðvitað athygli. Það sem mér finnst skipta máli í þessu er að það sem raunverulega hefur gerst er að siðareglufyrirkomulagið, eins og það hefur verið viðhaft hér í þinginu, er með þessu ónýtt. Það bara blasir við þegar þetta er orðið einhvers lags barefli meirihlutaflokkanna gagnvart þeim stjórnarandstæðingum sem verður á í messunni en að sama skapi sé leitað allra leiða til að komast undan því að sama regluverk eigi við þingmenn stjórnarflokka, hvað þá ráðherra. Vegferðin sem farið var í í þessu máli er þannig að á köflum vissi maður ekki hvort maður ætti að hlæja eða gráta út af þeim rökum sem fram voru færð. Ef það er markmið stjórnarflokkanna að eyðileggja siðaregluformatið þá sýnist mér það hafa tekist fullkomlega.

Herra forseti. Ég held nefnilega að þetta sé ákveðinn kjarni máls sem kom fram rétt í þessu, að það þarf að skoða niðurstöður og lyktir mála út frá því hvaða reglur er verið að setja. Hér var verið að setja þá reglu að það gildir annað um ráðherra en þingmenn. Regluverkið er ónýtt, ef ekki verulega hnjaskað, og það útskýrir það kannski að fréttin af afgreiðslu málsins rataði í fjölmiðla eftir hádegi á föstudegi, heiðarleg PR-mennska um það hvenær best er að fara út með ruslið. Það útskýrir það kannski líka að þetta rataði í fjölmiðla á föstudegi þegar fyrir lá að það væri ekki þingfundur á mánudegi, allt til að kæla umfjöllunina, sem það var kannski líka að leyfa einföldu máli að malla inni í forsætisnefnd í fimm mánuði sem síðan, þegar til þess kom, tók enga stund að afgreiða. Og eftir stöndum við með ónýtt regluverk.

Til svara eru: Forsætisráðherra, matvælaráðherra, utanríkisráðherra, félags- og vinnumarkaðsráðherra, dómsmálaráðherra og menningar- og viðskiptaráðherra.

Herra forseti. Nýlegir atburðir hafa minnti okkur á mikilvægi lögreglunnar fyrir öryggi landsmanna. Nú langar mig að draga fram nokkrar staðreyndir um starfsumhverfi lögreglunnar. Það eru umtalsvert færri lögreglumenn starfandi nú árið 2022 en voru að störfum árið 2007. Og hvað hefur gerst í millitíðinni? Landsmönnum hefur fjölgað töluvert. Þá hafa bæst við tvær milljónir ferðamanna og með styttingu vinnuvikunnar hurfu 70 stöðugildi. Samkvæmt fjárlögum á að fella niður tímabundin framlög sem komu til móts við aukinn kostnað vegna þessa. Þá hefur starfsemi skipulagðra glæpahópa aukist hér á landi samkvæmt skýrslu ríkislögreglustjóra og nú hefur bæst við grunur um áform um hryðjuverk. Ráðherra hefur verið mikið í viðtölum og kynnt stór áform um hvernig bregðast skuli við. En ætti hæstv. ráðherra kannski líka að ræða fjárlagafrumvarpið örlítið við fjölmiðla? Lögreglan horfir nefnilega á tvöfalda aðhaldskröfu næsta ár, úr 1% í 2%, eftir mjög erfitt aðhald síðustu ára. Ef lögreglan fengi sömu aðhaldskröfu og heilbrigðisþjónustan myndi svigrúmið aukast um 400 millj. kr., sem er ígildi 25–30 stöðugilda. En það er beinlínis verið að draga úr framlögum til lögreglunnar sem hefur varla önnur úrræði en að segja fólki upp. Herra forseti. Þrátt fyrir allar nýjar hættur sem að okkur steðja, og við eigum sannarlega að taka alvarlega, þá er öryggi landsmanna líklega best tryggt með fleiri almennum lögreglumönnum og frekari úrlausn mála sem upplýsast hratt og vel. Í hvoru tveggja felst aukinn fælingarmáttur gagnvart glæpum. Ég spyr ráðherra: Ætti ekki helsta hlutverk hans 

Virðulegur forseti. Það er að mestu leyti allt satt og rétt sem hv. þingmaður kemur hér inn á og ekki síst mikilvægi þess meginmáls að efla starfsemi lögreglu. Ég fagna þeim stuðningi sem liggur í orðum hans við það. Aðeins til að nefna það þá er þessi stytting vinnuviku fullfjármögnuð. Það er rétt að þingið veitti 120 milljónir til eflingar löggæslu á landsbyggðinni við fjárlagagerð síðasta árs fyrir þetta ár en það er enginn fyrirsjáanleiki í því. Við höfum samt ráðið bæði til embættisins á Akureyri og á Reykjanesi á grundvelli þess fjármagns og notað það til að styrkja starfsemi lögreglu á landsbyggðinni. Það kom líka góð viðbót inn, bæði í fjáraukalögum á síðasta ári og í fjárlögum þessa árs, sem hefur gert okkur kleift að auka verulega í bæði ráðningum lögreglumanna og saksóknara þegar kemur að kynferðisafbrotamálum. Þar er staðan að verða nokkuð ásættanleg hér á höfuðborgarsvæðinu þar sem málin eru flest, þegar þær ráðningar verða komnar til framkvæmda, þær eru í gangi núna. Það er alveg rétt, fjárlagafrumvarpið ber merki aðhalds og ég mun gera mínar tillögur og ég kom inn á það í ræðu minni. Ég forðast ekkert að ræða fjárlagafrumvarpið, gerði það m.a. hér í þingræðu um fjárlagafrumvarpið. Það hefur mikil vinna verið í gangi sem ég setti í gang strax í byrjun árs um það hvernig við getum nýtt sem best þennan rúma 21 milljarð sem fer í löggæsluna á ári, 21,4 milljarða, og hvernig við getum staðið að innri breytingum hjá lögregluembættunum með því markmiði að styrkja lögregluembættin úti á landi, láta fleiri verkefni fylgja þangað frá stærri embættunum. Ég hef núna tillögur á borðinu frá lögreglustjórum og vinnuhópi sem var að starfa í þessu og hyggst hrinda þeim í framkvæmd. En það er alveg ljóst, þegar maður hefur þessar forsendur allar fyrir framan sig, sem m.a. koma fram í þessari úttekt, að við munum þurfa að leita til þingsins og fjármálaráðuneytisins um aukin fjárframlög til lögreglunnar á næsta ári. Það er mjög brýnt og meira en brýnt.

Herra forseti. Þegar maður skoðar þennan málaflokk þá sýnist manni hann vera sama marki brenndur og fleiri málaflokkar, að fjárlagafrumvarp sem mælt er fyrir verði bara einhvers konar plat og síðan eigi að koma inn á seinni stigum og auka fjármagn. Ég skal sannarlega lofa hæstv. ráðherra því að ég mun styðja það að lögreglan fái meira fjármagn til að sinna almennri löggæslu í landinu til að hún geti rannsakað mál hratt og vel og upplýst þau frekar en að grípa til aðgerða sem orka tvímælis. En mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aftur, vegna þess að hér kom hann upp og talaði lengi og vel um alla þá sókn sem er að hans mati í málefnum lögreglunnar: Hvernig endurspeglar fjárlagafrumvarpið það, vegna þess að það er beinlínis niðurskurður til lögreglunnar?

Virðulegur forseti. Það er alveg rétt, fjárlagafrumvarpið endurspeglar það ekki að öllu leyti. Það er það sem ég er að ávarpa hér. Það verður auðvitað að skoða þetta mál í ljósi þess að þessi ríkisstjórn tók við í lok síðasta árs og ég tel mjög mikilvægt að þegar ráðherrar koma til fjárveitingavaldsins, til þingsins, og til fjármálaráðuneytisins sem kemur með tillögur til þingsins, þá þurfi það að vera grundvallað á þeim upplýsingum sem maður hefur látið vinna. Ég tel að eftir þá vinnu sem við höfum farið í þá getum við nýtt betur þann mannskap sem er til staðar í lögreglunni. Við getum með skipulagsbreytingum styrkt verulega lögregluembættin úti á landi sem eru víða allt of veik og það er markmið okkar. Við munum þurfa að leita til þingsins á grundvelli þeirra upplýsinga sem nú liggja fyrir og hafa nýverið komið á mitt borð og þá höfum við grundvöll til að koma með rökstuddar tillögur um það í hvað fjármagnið mun fara, það viðbótarfjármagn sem við munum leita eftir. 

Virðulegur forseti. Áfram um málefni lögreglunnar. Hæstv. ráðherra hefur farið mikinn í fjölmiðlum að lýsa þeirri ósk sinni að auka við eftirlitsheimildir lögreglu, gera henni m.a. kleift að elta fólk á götum úti og fylgjast með netnotkun fólks án þess að það sé einu sinni grunað um að vera að undirbúa glæp, bara ef það berast einhverjar ábendingar. Hann talar um það í fjölmiðlum að við séum miklir eftirbátar nágrannaþjóða okkar á Norðurlöndunum í njósnaheimildum lögreglu. En við erum raunverulegir eftirbátar nágrannaþjóða okkar þegar kemur að sjálfstæðu eftirliti með störfum lögreglu. Hér er ekki raunverulegt sjálfstætt eftirlit með störfum lögreglu. Nefnd um eftirlit með störfum lögreglu hefur ekki rannsóknarvald, hefur ekki ákæruvald eins og t.d. í Danmörku þar sem er sjálfstæð stofnun sem hefur báða þessa þætti hjá sér þegar kemur að rannsókn á ætluðum glæpum lögreglumanna eða misnotkun þeirra á valdi sínu. Nefnd um eftirlit með störfum lögreglu þarf í raun að ganga á eftir lögreglunni svo vikum og mánuðum skiptir til að fá afhent þau gögn sem hún þarf til að geta sinnt því litla eftirliti sem nefndin þó má sinna. Það sama gildir um ríkissaksóknara sem á að hafa eftirlit með þeim miklu heimildum sem lögreglan fær til að hlera borgara þessa lands, hann fær engin svör frá lögreglunni. Hann getur ekki sinnt eftirlitshlutverki sínu vegna þess að lögreglan gegnir ekki því litla eftirliti sem þó er haft með lögreglunni á Íslandi. Hún svarar ríkissaksóknara ekki einu sinni svo árum skiptir. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra sem fer mikinn um að veita eigi lögreglunni auknar heimildir til að hafa eftirlit með borgurum þessa lands: Þarf lögreglan ekki fyrst að sæta einhverju eftirliti sjálf?

Virðulegur forseti. Þetta er svo sem ekki í fyrsta skipti sem hv. þingmaður snýr hlutunum algjörlega á hvolf þegar kemur að þessari umræðu og virðist hafa það eitt að markmiði að rýra traust almennings, borgaranna í þessu landi, á lögreglu, traust sem er reyndar mjög mikið og vel áunnið. Ég hlustaði á hv. þingmann í spjallþáttum helgarinnar í sjónvarpsstöðvum og útvarpsstöðvum og síðan í fréttatíma þar sem farið var mjög frjálslega með allar staðreyndir í þessu máli. Það er alvarlegt þegar þingmenn taka til máls og hafa ekki kynnt sér málið betur en raun ber vitni eða eru vísvitandi að tala í þessa átt. Það er verið að leggja hér grunn að breytingum sem fyrst og fremst taka til skipulagðrar brotastarfsemi og hryðjuverkaógnar. Þetta er frumvarp sem er búið að vera lengi í smíðum. Það fór í samráðsgátt í mars, ef ég man rétt, og er svona á lokastigi í vinnslu í ráðuneytinu. Alþjóðleg glæpastarfsemi er vaxandi í okkar samfélagi eins og fram hefur komið. Hún virðir engin landamæri. Þetta byggist á nánu samstarfi við lögregluyfirvöld í öðrum löndum, vinaþjóðum okkar, frændþjóðum okkar, sérstaklega á Norðurlöndum og víðar um Evrópu. Það er ekki verið að tala um að ganga neitt lengra en þessar þjóðir heldur miklu skemur, en það er verið að tryggja það, með þeim breytingum sem við erum að leggja grunn að, að okkar lögreglulið geti spilað svona nokkurn veginn á sama velli, geti tekið við upplýsingum, unnið með þær áfram og veitt þessum lögregluyfirvöldum upplýsingar á sama grunni og við fáum þær til okkar. 

Virðulegur forseti. Það var nú ekki mikið um svör hjá hæstv. ráðherra en meira um rakalausar dylgjur í minn garð án þess þó að hæstv. ráðherra kæmi að nokkru leyti inn á hvað það er sem ég á að hafa verið að halda fram sem ekki er rétt. Ég heyrði ekki eina staðhæfingu þess efnis. Ég heyrði töluvert af staðhæfingum um að ég væri óheiðarleg en fékk ekkert að frétta um hvað. Hæstv. ráðherra segir að við göngum skemur með því frumvarpi sem hann vísar í, sem er í samráðsgátt, og ég hef kynnt mér í þaula, en nágrannaþjóðir okkar. Nú fyrst erum við að tala um óheiðarleika. Í fyrsta lagi er það þannig í nágrannalöndum okkar að þar er mjög skýrt og miklu afmarkaðra regluverk en ráðherrar leggja hér til utan um heimildir sem þessar. Þær gilda t.d. ekki um skipulagða brotastarfsemi. Það er sérstök eftirlitsnefnd sem hefur eftirlit með njósnastarfsemi í Danmörku í rauntíma. Það stendur ekki til að gera með frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra. Raunar á bara að láta vita eftir á að lögreglan hafi verið að elta fólk á götum úti, taka upp myndbönd, fylgja þeim eftir á almannafæri o.fl. Ég held að ráðherrann þurfi aðeins að líta í eigin barm þegar kemur að heiðarleika.

Virðulegur forseti. Svo vitnað sé beint í hv. þingmann: Fylgist með netnotkun almennings. Myndavélar verði á öllum hornum, eins og sagt var í þáttum helgarinnar, þar sé verið að fylgjast með og hlera fólk á veitingahúsum borgarinnar. Þetta eru auðvitað allt saman dylgjur og á ekki við rök að styðjast, það stenst ekkert af þessu. 

Herra forseti. Á forsíðu Morgunblaðsins í gær var frétt um ástand sem bæjarstjórar í Hafnarfirði og Garðabæ voru að lýsa varðandi móttöku flóttafólks. Þar segir, með leyfi forseta: „Rósa Guðbjartsdóttir, bæjarstjóri í Hafnarfirði, segir að til þess að geta sinnt flóttafólki vel eins og vilji er til þurfi að vera skýr stefna ríkisins í málefnum flóttafólks „en ekki að bregðast við eftir á þegar allt er komið yfir þolmörk“. Hún segir að í Hafnarfirði hafi verið gerður samningur um samræmda móttöku flóttamanna sem gerði ráð fyrir tveimur starfsmönnum í félagslega kerfinu til að sinna flóttamannamálum. Á liðnum misserum hafi þurft að fjölga þeim og eru þeir nú orðnir 16 talsins.“ - Sem sagt áttfaldur sá fjöldi sem gert var ráð fyrir að þyrfti til verksins. Í blaðinu er áfram fjallað um þetta og lýsingarnar eru með þeim hætti hjá téðum bæjarstjórum að það blasir við að þetta er allt saman sprungið og það fyrir löngu. Það kemur hér fram í greininni að ekki hafi náðst í Guðmund Inga Guðbrandsson, félags- og vinnumarkaðsráðherra, þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir en mig langaði til að gefa hæstv. ráðherra tækifæri til þess að fara hér stuttlega yfir það hvernig hann sjái þetta fyrir sér til næstu missera. Lýsingar bæjarstjóranna eru þannig að ekki er annað hægt en að hafa áhyggjur af. Það blasir við að stoðkerfi sveitarfélaganna ræður ekki við það verkefni sem þeim hefur verið falið og er að því er virðist allt öðruvísi vaxið en um var samið, því eins og kemur fram í fréttunum hefur verið gerður sérstakur samningur um samræmda móttöku flóttamanna, t.d. við Hafnarfjarðarbæ, en málið hefur síðan vaxið þannig að það eru átta sinnum fleiri starfsmenn til verksins heldur en sveitarfélagið gerði ráð fyrir þegar samningurinn var gerður. Ég skil þetta eftir sem tiltölulega opna spurningu til hæstv. ráðherra í ljósi þess að hann hafði ekki tækifæri til að bregðast við fréttinni þegar hún var í vinnslu.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er alveg ljóst að aukinn fjöldi flóttafólks hingað til lands setur aukið álag á kerfin okkar. Kerfið sem við höfum unnið eftir við móttöku flóttafólks felst í fyrsta lagi í því að þegar fólk kemur til landsins þá fer það í húsnæði á vegum Útlendingastofnunar sem áður var, en er nú Vinnumálastofnun, eða með samningum við ákveðin sveitarfélög. Þegar fólk er síðan komið með stöðu eða er komið með alþjóðlega vernd þá er það á ábyrgð sveitarfélaganna að útvega því fólki húsnæði, félagsþjónustu og aðstoða það við að fá atvinnu, þó svo að fleiri aðilar komi vissulega þar að eins og Vinnumálastofnun. Til að auðvelda sveitarfélögunum í landinu þetta verkefni, og að ríkið taki þátt í því að auðvelda aðlögun og inngildingu flóttafólks inn í íslenskt samfélag, vorum við með tilraunaverkefni um samræmda móttöku sem lauk í mars síðastliðnum. Síðan tókum við að semja upp á nýtt við sveitarfélögin um samræmda móttöku. Sá samningur liggur fyrir og við erum að ganga í það að skrifa undir þann samning með sveitarfélögunum. Með þessum samningi erum við að stíga stórt skref í átt að því að mæta sveitarfélögunum enn þá meira til að sinna félagsþjónustu, til að sinna því að finna húsnæði fyrir fólk og til að sinna því að fólk geti fengið atvinnu í samstarfi við Vinnumálastofnun. Ég vil því meina að ýmislegt hafi gerst á undanförnum misserum. Ég hef átt samtal við báða þessa umræddu bæjarstjóra og það stendur ekki á ríkinu þegar ríkið er tilbúið með samning fyrir sveitarfélögin til að ganga að. Ég minni á að ábyrgðin er sveitarfélaganna eftir að fólk hefur fengið vernd hér.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Með leyfi forseta, hér af forsíðu Morgunblaðsins í gær þar sem vitnað er í Rósu Guðbjartsdóttur, bæjarstjóra í Hafnarfirði. „Vinnumálastofnun leigði hótel og gistiheimili til lengri tíma þannig að fólk flytur hingað áfram.“ - Þetta er sem sagt eftir að bæjarstjórinn hefur lýst því að sveitarfélagið ráði ekki við verkefnið. - „En við þurfum að fá aðstoð við þetta og það verður að leita annarra úrræða því þetta var gert án samráðs við okkur og þetta gengur ekki upp svona.“ Þarna er bæjarstjórinn að lýsa allt öðru samráði en hæstv. ráðherra gerði hér rétt áðan. Enn og aftur ber allt að sama brunni. Málaflokkurinn virðist einhvern veginn vera vaxinn mönnum yfir höfuð og ástandið að einhverju marki orðið óviðráðanlegt eða stjórnlaust, eins og aðstoðarmaður dómsmálaráðherra lýsti því í ágætu viðtali á Útvarpi Sögu fyrir nokkrum dögum. 

Hæstv. forseti. Mér er ekki kunnugt um að Vinnumálastofnun hafi gert samninga í Hafnarfirði án þess að tala við Hafnarfjarðarbæ. En hins vegar var samningur við Útlendingastofnun á fyrri hluta ársins og það kann að vera að þarna sé verið að rugla saman tveimur stofnunum. Ábyrgðin á þessum hluta málaflokksins er eftir sem áður í mínu ráðuneyti. Ég hef rætt þetta við téðan bæjarstjóra. Ég hef sagt við téðan bæjarstjóra að við séum að vinna í því að reyna að aðstoða þau við að létta álaginu í Hafnarfirði og í Reykjanesbæ, sérstaklega vegna þess að þar hefur flest fólkið komið inn. Það er líklegra að fólk haldi áfram að búa í því sveitarfélagi sem það kemur inn í. Ég mótmæli því að hér sé ekki um að ræða samráð við sveitarfélögin í landinu. Á borðinu liggur samningur sem er mjög hagfelldur fyrir sveitarfélögin í landinu.

Virðulegi forseti. Ég var minntur á það í morgun af Katrínu Jakobsdóttur, dóttur minni, að nýliðin helgi hefði markað ár frá því að gengið var til alþingiskosninga sem leiddi til þess að enn og aftur var mynduð ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur forsætisráðherra. Þetta er tilefni til speglunar og ígrundunar og því beini ég máli mínu til hæstv. forsætisráðherra. Við landsmenn vorum í góðri trú allt til haustsins 2008 um að framsýnir og eldskarpir menn stæðu í stafni þjóðarskútunnar og myndu vara okkur við bráðum hættum sem kynnu að blasa við, sem síðan léku okkur svo grátt sem raun ber vitni. Því fylgir mikil ábyrgð að takast á herðar að standa vörð um þjóðarhag, þar með talið þær miklu og verðmætu auðlindir sem okkur Íslendingum hefur verið falið að varðveita, nýta og ávaxta. Klókir auðmenn og fjárfestingaröfl hinna ýmsu þjóðlanda eru tekin að líta gjafir okkar girndaraugum. Nú hafa hlýnun jarðar og margháttaðir landkostir einnig leitt til aukinnar eftirspurnar útlendinga eftir fasteignum, jörðum, ám og fossum og þar með hinni eftirsóttu og dýrmætu grænu orku okkar. Hér þarf að standa vaktina og spurt er: Hver ber ábyrgð á slíkri vöktun? Hver er staðan á slíku eftirliti? Megum við eiga von á samantekt sem gerir okkur grein fyrir stöðunni, þar með talið þeim takmörkunum sem ákvæði EES-samningsins kynnu að setja okkur varðandi eigin ákvörðunarrétt um ráðstöfun eigna okkar og auðlinda? Að lokum: Þyrfti e.t.v. að skerpa á auðlindastefnu Íslands svo að taka megi af öll tvímæli um eignarhald og ráðstöfunarrétt landsmanna sjálfra?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og þakka honum liðið ár sem hefur verið viðburðaríkt en líka fyrir þessa fyrirspurn. Þetta er stórmál sem hv. þingmaður setur á dagskrá. Við höfum tekið ákveðin skref á undanförnum árum og nærtækast er að rifja upp það frumvarp sem ég lagði fram um takmarkanir á samþjöppun á eignarhaldi á landi til að koma í veg fyrir að tilteknir aðilar, hvort sem um væri að ræða innlenda eða erlenda aðila, gætu sölsað undir sig land út í hið óendanlega. Þetta mál mætti nú töluverðri andstöðu hér í þinginu, m.a. vegna þess að það var talið stangast á við reglur fjórfrelsisins og EES, en eigi að síður hlaut það brautargengi meiri hlutans og enn hefur ekki verið látið reyna á þetta fyrir dómstólum. Ég gæti þó átt von á því. Það vakti athygli mína þegar stórtækur landeigandi tilkynnti að hann myndi ekki ráðast í frekari landakaup og ekki láta á þetta reyna fyrir dómstólum, sem mér þóttu góð tíðindi því það er algjört lykilatriði fyrir fullveldi þessarar þjóðar að auðlindirnar séu undir innlendri stjórn. Ég gerði það að umtalsefni í stefnuræðu hversu mikilvægt það er að eitt helsta orkufyrirtækið sem og flutningsfyrirtækið sé í eigu almennings, að það verði ekki selt. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að fá auðlindaákvæði í stjórnarskrá. Meðan ekki næst samstaða á Alþingi um að festa sameign þjóðarinnar á auðlindum þurfum við hins vegar að hafa þau sjónarmið að leiðarljósi þegar við erum að ræða mál sem eru mjög mikilvæg eins og t.d. framtíð vindorku á Íslandi. Hvernig ætlum við að standa að þeim málum? Er allt landið undir? Ég segi nei. Skiptir ekki máli að þau sem ætla sér að hagnast á slíku greiði af því eðlilegt gjald? Ég segi já við því. Við þurfum, ég get tekið undir það með hv. þingmanni, að marka okkur stefnu. Þetta eru mikilvægustu málin sem við stöndum frammi fyrir á þessari öld, þ.e. auðlindamálin og hvernig við ætlum að halda á þeim. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svörin. Ég vil halda áfram. Senn er að baki metsumar í ferðaþjónustu og enn fjölgar ferðafólki. Ódýr orka fallvatna og jarðvarma er ein styrkasta stoð atvinnulífsins og mun að óbreyttu eflast enn um ókomna tíð. Gnótt hreins drykkjarvatns felur í sér ómæld tækifæri. Hér eru hagfelldar forsendur fyrir fiskeldi sem fer ört vaxandi og svo hugvitið, sköpunarkrafturinn, menningin og hugverkarétturinn sem nálgast nú senn 20% af árlegum útflutningstekjum okkar. Eins og fram hefur komið blasir við okkur Íslendingum mikil auðlegð, við búum að flestu því sem aðrar þjóðir sækjast hvað mest eftir nú um stundir, eins og fram kom. Það sem þó helst varpar skugga á þær allsnægtir okkar er sú dapurlega staðreynd að um tíund landsmanna, á fjórða tug þúsunda Íslendinga á öllum aldri, hokrar hér við fátæktarmörk sem er auðvitað allsendis óviðunandi. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra hvort hún sé mér sammála um það að stærsta áskorun okkar 

Herra forseti. Ég hefði getað haldið áfram að ræða mikilvægi þess að við rýnum erlenda fjárfestingu, en ég mun gera það síðar þar sem hv. þingmaður fór inn á aðrar brautir í seinni fyrirspurn. Nú er það svo að um margt stendur Ísland mjög framarlega. Ný rannsókn sem birt var í gær eða í dag, ég man það ekki, þar sem mældar eru félagslegar framfarir, sýnir Ísland skipa sér í fimmta sæti í samfélagi þjóðanna þegar kemur að félagslegri stöðu. En það er ekki allt fullkomið, og ég horfi á samþingmann okkar núna af því að við ræðum gjarnan stöðu þeirra hópa sem höllustum fæti standa, örorkulífeyrisþega. Ég vil ítreka það sem ég hef áður sagt hér að endurskoðun á kjörum þeirra er löngu tímabær. Ég vil líka ítreka það sem ég hef áður sagt, þ.e. að það sem við höfum gert, hvort sem það er efling barnabótakerfisins, þrepaskipting tekjuskattskerfisins eða hvað það er, er allt til þess fallið að stuðla að auknum jöfnuði og bæta þar með kjör þeirra sem höllustum fæti standa. Við getum ekki sagt að því verkefni sé lokið en ég trúi því að vegna okkar góðu stöðu sé það gerlegt.

Virðulegur forseti. Embætti ríkislögreglustjóra gaf út fréttatilkynningu þann 16. september síðastliðinn um að embættið hefði hækkað viðbúnaðarstig á landamærum á hættustig vegna yfirálags til þess að tryggja örugga móttöku á þeim mikla fjölda fólks sem sækir um alþjóðlega vernd á Íslandi. Þar segir enn fremur: „Embættið reiknar með að umsækjendum um alþjóðlega vernd muni fjölga hlutfallslega meira á síðustu mánuðum ársins en á sama tíma eru búsetuúrræði þegar nánast fullnýtt. Hækkun á viðbúnaðarstigi er liður í að bregðast við þessari stöðu. […] Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum frá Vinnumálastofnun þá eru búsetuúrræði sem nýtt eru sem skammtímaúrræði að nálgast fulla nýtingu. Langtímaúrræði sem rekin eru af Fjölmenningarsetri og sveitarfélögum eru jafnframt nánast fullnýtt. Þennan dag, þegar lýst var yfir hættuástandi á landamærum, var staðan þannig að 2.718 einstaklingar höfðu leitað eftir að fá stöðu flóttamanns hér á landi. Þar af voru 1.646 einstaklingar frá Úkraínu. En á þeim tíu dögum sem eru liðnir frá því að þessu hættuástandi var lýst yfir hefur flóttamönnum sem hingað hafa leitað fjölgað talsvert og eru nú 2.879 og hefur þeim því fjölgað um 161 einstakling á þessum tíu dögum. Ég vil því spyrja hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra um stöðuna: Hvernig hefur verið brugðist við henni? Hvað hefur verið gert eftir að búið var að lýsa yfir hættuástandi? Hafa viðræður við sveitarfélög, um að þau taki á sig aukna ábyrgð í þessum málaflokki, skilað einhverjum árangri?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða fyrirspurn. Ég vil kannski byrja á því að minna þingheim á að í febrúar eða mars var tekin sú pólitíska ákvörðun að opna landið fyrir stríðshrjáðu fólki frá Úkraínu. Ég hef ekki heyrt neina pólitíska hreyfingu mæla gegn þeirri ákvörðun. Ég held að það sé mikilvægt að við munum það þegar við horfum til þeirra áskorana sem við stöndum frammi fyrir núna. Stærsta áskorunin sem við stöndum frammi fyrir, þegar kemur að móttöku flóttafólks, er húsnæði. Það þarf ekki að koma neinum á óvart. Það er í hverju einasta sveitarfélagi hér á Íslandi, held ég að óhætt sé að fullyrða, sem við erum að takast á við þau mál og við værum að því þó svo að ekki væri um að ræða þann aukna fjölda sem hingað er að koma. Frá því að hættustigi var lýst yfir á landamærunum, og ekki bara frá því þá heldur fyrir þann tíma líka, höfum við að sjálfsögðu verið að vinna í því að fjölga herbergjum og íbúðum og húsnæði til að geta tekið á móti þessum aukna fjölda fólks. Það má kannski skipta þessu í tvennt. Það er í fyrsta lagi þegar fólk kemur hingað til landsins og þarf á húsnæði að halda þangað til það fær vernd og síðan eftir að það fær vernd og það er orðið á ábyrgð sveitarfélaganna, líkt og ég ræddi í andsvari mínu við hv. þm. Bergþór Ólason. Staðan er í stuttu máli sú að við getum enn komið fólki fyrir án þess að þurfa að grípa til aðgerða eins og að opna fjöldahjálparstöð eða eitthvað slíkt, sem vissulega er eitthvað sem við verðum að vera viðbúin að geta gert ef allt húsnæði er á þrotum.

Herra forseti. Ég er ágætlega meðvitaður um að við vorum sammála um að taka á móti öllum þeim sem leita hingað til lands frá Úkraínu en ég vil á sama tíma ekki gleyma þeim sem koma frá öðrum löndum og þurfa á aðstoð að halda. Við eigum að taka vel á móti fólki sem er í neyð. En hv. þingmaður nefndi hér áðan grein í Morgunblaðinu þar sem tvö sveitarfélög voru að býsnast yfir erfiðri stöðu. Ég veit ekki til þess að annað þessara sveitarfélaga hafi nokkuð tekið þátt í að sinna þessum málaflokki svo nokkru nemi. Mig langar bara að fá fram aðeins nánar frá hæstv. ráðherra: Hvernig standa málin á Ásbrú þegar kemur að því að vista þar fólk án þjónustusamnings? Ég hef fregnir af því að það hefur verið óskað eftir skólavist í Háaleitisskóla vegna barns sem dvelur á Garðvangi í Garði og ég get ekki séð annað en að það sé ætlunin að flytja fleiri uppi á Ásbrú þar sem nú þegar dvelja, held ég, a.m.k. á fimmta hundrað einstaklingar utan samnings.

Hæstv. forseti. Ég held kannski að eftir þessa umræðu hér í dag hafi komið ágætlega fram að sveitarfélögin í landinu eru að vissu leyti, vegna þess aukna álags sem um er að ræða, farin að benda hvert á annað, sem ég skil mjög vel, og ég skil sérstaklega þau sveitarfélög sem hafa staðið fremst í brúnni, þ.e. Reykjavík, Reykjanesbæ og Hafnarfjörð, þar sem staðan er langerfiðust. Ég hef fundað með öllum þessum sveitarfélögum til að reyna að finna lausnir og það má ekki gleyma því að á borðinu liggur samningur um samræmda móttöku fyrir sveitarfélögin í landinu sem við erum að fá fleiri sveitarfélög til að taka þátt í, til að létta á álaginu þannig að við heyrum vonandi færri sögur eins og þær sem hv. þingmenn hafa komið inn á hér í dag. Ég legg gríðarlega mikla áherslu á að sveitarfélögin í landinu, og ekki bara þau sveitarfélög sem hingað til hafa tekið þátt í 

Virðulegi forseti. Áskoranir hafa alla tíð fylgt sambúð með náttúruöflunum á Íslandi og um nýliðna helgi glímdu landsmenn sannarlega við þau þegar óhemju hvassviðri gekk yfir, á köflum samfara mikilli úrkomu og hárri sjávarstöðu. Þetta leiddi til margs konar tjóns, m.a. vegna skriðufalla á Vestfjörðum, flóða á Akureyri og gríðarlegs foktjóns þar sem Austfirðir urðu verst úti enda náði vindstyrkur þar ótrúlega víða viðmiðum fárviðris. Þar að auki varð rafmagnslaust á nálægt helmingi landsins með tilheyrandi óöryggi, beinu og óbeinu tjóni. Veðurspár, viðvaranir, lokanir vega, viðbrögð almennings og ekki síst vinna viðbragðsaðilar komu þó í veg fyrir að enn meira tjón hlytist af. Á síðustu árum hefur verið farið í margvíslegar aðgerðir til að verjast og draga úr tjóni af svona atburðum og náttúruhamförum og koma á samtryggingu vegna slíkra tjóna; vöktun og varnir, náttúruhamfaratryggingar, verkefni ofanflóðasjóðs og Bjargráðasjóðs ásamt þróun verklags stjórnvalda í viðbrögðum og úrvinnslu afleiðinga svona atburða. Þá spila lögboðnar og valfrjálsar tryggingar sem keyptar eru af tryggingafélögum inn í tryggingavernd. Ég álít mikilvægt og tímabært að gera heildarúttekt á öllum þessum aðgerðum og hef í því ljósi tvisvar lagt fram þingsályktunartillögu um að farið verði í slíka úttekt. Meðflutningsmenn koma úr mörgum þingflokknum og á síðasta þingi bárust tíu umsagnir sem styðja tillöguna og draga fram að í kjölfarið þarf umbætur sem flýtt geta úrvinnslu eftir tjón, stuðlað að jafnræði og sanngirni, tryggt betri heildarsýn og fækkað gráu svæðunum. Í því ljósi spyr ég hæstv. forsætisráðherra hvort þörf sé á úttekt á reynslunni af viðbrögðum opinberra aðila og tryggingavernd í kjölfar náttúruhamfara 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Nú er það svo, eins og hv. þingmaður kom inn á, að við búum á landi þar sem við erum ekki aðeins vön eldsumbrotum og jarðhræringum, sem fylgja því að búa hér, heldur erum líka farin að finna fyrir áhrifum loftslagsbreytinga í auknum öfgum í veðurfari. Mér er sagt af fólki fyrir austan, og hv. þingmaður þekkir það auðvitað miklu betur, að annað eins hafi ekki sést þegar kemur að óveðrinu sem þar var í vikunni. Skriðuföllin á Seyðisfirði eru annað nærtækt dæmi og við getum haldið áfram. Raunar má segja að undanfarin ár hafi einkennst af mjög miklum hamförum. Hv. þingmaður spyr hér um viðbrögð stjórnvalda: Hvað er rétt að gera næst? Hvernig ætlum við að læra af þessari reynslu? Ég vil byrja á því að nefna að þegar óveðrið mikla skall á 2019, í desember, var ráðist í mikla vinnu við að meta áfallaþol samfélagsins alls, ráðist í uppbyggingu á innviðum, gerð tíu ára áætlun sem hefur verið fylgt eftir árlega. Næsta eftirfylgniskýrsla mun koma í lok þessa árs. Það er hægt að skoða þetta allt á heimasíðunni sem enn er aðgengileg, þar sem farið er yfir innviðina. Ég held að þetta hafi verið gríðarlega mikilvæg vinna til að byggja upp þetta heildaráfallaþol. Það breytir því ekki að við þurfum alltaf að takast á við einhver mál. Hv. þingmaður nefnir hér möguleikann á því að fara í einhvers konar heildarúttekt, væntanlega til að horfa á einhverjar breytingar á stjórnskipulagi. Við erum með náttúruhamfaratryggingu, við erum með ofanflóðasjóð, við erum með Bjargráðasjóð og einhvern tímann var skilað skýrslu um svokallaðan hamfarasjóð sem átti að vera einhvers konar sameiginlegur sjóður. Ég held að áður en ákveðið verður að ráðast í einhverja mikla heildarúttekt væri ráð, af því að við höfum auðvitað verið með nokkuð skýrt vinnulag, 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svörin og fagna hennar sýn á það að við þurfum að nýta reynsluna til frekari framfara. Nú er það svo að verkefni tengd náttúruhamförum falla undir starfssvið margra ráðuneyta, svo sem umhverfisráðuneytis, fjármála- og efnahagsráðuneytis, dómsmálaráðuneytisins, innviðaráðuneytisins og stundum fleiri og þá er spurning: Hvernig samhæfum við viðbrögð milli ráðherra ráðuneyta, tryggjum yfirsýn og höldum utan um lærdóminn af hverjum atburði? Hvar liggur ábyrgð á samhæfingu verkefna sem tengjast náttúruvá? Það er bent á það í þessum tíu umsögnum sem bárust um málið sem lagt var fram að það eru ýmis grá svæði og vandamál sem hafa verið að koma upp. Því spyr ég að lokum: Mun ráðherra beita sér fyrir því að taka til skoðunar samræmd viðbrögð við náttúruvá og að möguleg göt í kerfinu verði lagfærð?

Herra forseti. Tvímælalaust þarf - og ég tel að við séum í raun og veru að læra í hvert skipti sem eitthvað kemur upp á. Það er alveg ljóst að náttúruhamfaratrygging tryggir ekki allt tjón. Sumt tjón er tryggt hjá sjálfstæðum tryggingafélögum. Er fólk nægjanlega vel upplýst um það? er ein spurning sem má spyrja sig og þá hverjum beri að upplýsa. Við erum með þá stöðu, eins og ég nefndi hér áðan, að loftslagsbreytingar eiga eftir að hafa frekari áhrif á náttúruvá á Íslandi. Það er unnið að aðlögunarstefnu, sem er líka mikilvægur þáttur í þessu. Ég held að skynsamlegt væri, í ljósi þess þess verklags sem við höfum haft. Náttúruhamfaratrygging Íslands kemur að málum, sendir stjórnvöldum alltaf skýrslu eftir hvert skipti, ef svo má að orði komast. Málin eru sett í farveg hjá ráðuneytisstjórum sem vinna úr því sem út af stendur. Það getur verið alveg gríðarlega fjölbreytt. Stundum eru menningarminjar undir, stundum atvinnuhúsnæði, stundum er þetta eitthvert annað tjón. Við ættum að fara dálítið yfir þessa atburði sem hafa orðið og reynum að meta hvar þessi göt eru sem hv. þingmaður kemur hér inn á og ég tek undir með henni um mikilvægi þess.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til nýrra laga um leigubifreiðaakstur sem staðgengill hæstv. innviðaráðherra. Hér í upphafi máls vil ég taka fram að ég er ekki mikill sérfræðingur í þessu máli en mun gera mitt besta til að skýra málið út og svara þeim fyrirspurnum sem að því snúa. Frumvarpið var lagt fram á 150. og 151. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Það var lagt fram að nýju á 152. löggjafarþingi og gekk þá til umhverfis- og samgöngunefndar sem skilaði nefndaráliti ásamt breytingartillögu. Nú er mælt fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um leigubifreiðaakstur í fjórða sinn og hafa verið gerðar breytingar á frumvarpinu sem eru í fullu samræmi við tillögur umhverfis- og samgöngunefndar frá síðustu umfjöllun um málið. Þær helstu breytingar sem um ræðir eru að lagt er til að rekstrarleyfi veiti rétt til reksturs einnar eða fleiri leigubifreiða í stað þess að leyfi takmarkist við rekstur einnar bifreiðar. Rekstrarleyfi má veita hvort heldur lögaðilum eða einstaklingum í stað þess að aðeins megi veita það einstaklingum. Almennri stöðvarskyldu er komið á í stað þess að leigubifreiðar á ákveðnum svæðum skuli hafa afgreiðslu á leigubifreiðastöð. Loks er rekstrarleyfishafa heimilað að reka leigubifreiðastöð þar sem ein leigubifreið í hans eigu eða umráðum hefur afgreiðslu. Heildarendurskoðun laga um leigubifreiðar hófst á sínum tíma með skipun starfshóps um endurskoðun á þeim reglum sem gilda um leigubifreiðaakstur á Íslandi í október árið 2017. Starfshópurinn skilaði tillögum sínum í skýrslu til ráðuneytisins í mars 2018. Í skýrslunni kom fram það mat hópsins að breytingar á íslensku regluverki um leigubifreiðar væru óhjákvæmilegar, m.a. vegna þess að núgildandi lög samrýmist að öllum líkindum ekki ákvæðum EES-samningsins. Frumvarp þetta byggir að nokkru leyti á tillögum þeim sem starfshópurinn lagði til í skýrslu sinni auk þess sem umsagnir sem bárust í samráðsferli hafa verið hafðar til hliðsjónar. Þó hefur verið vikið frá tillögum starfshópsins í nokkrum atriðum sem nánar er gerð grein fyrir í greinargerð sem fylgir frumvarpinu. Þá hefur við mótun frumvarpsins verði horft til þróunar löggjafar í nágrannaríkjum okkar. Tildrög frumvarpsins má rekja til þess að í janúar 2017 hóf Eftirlitsstofnun EFTA frumkvæðisathugun á leigubifreiðamarkaðinum á Íslandi og mögulegum hindrunum að aðgengi að honum. Það kom afar skýrt fram í samskiptum við stofnunina að hún teldi líkur á að íslensk löggjöf um leigubifreiðar fæli í sér aðgangshindranir sem samræmdust ekki alþjóðlegum skuldbindingum ríkisins. Eftirlitsstofnunin hafði þá þegar gefið út rökstutt álit um leigubifreiðalöggjöf í Noregi en þágildandi löggjöf þar í landi svipaði um margt til þeirrar íslensku. Í álitinu komst Eftirlitsstofnun að þeirri niðurstöðu að norska ríkið bryti gegn skyldum sínum samkvæmt EES-samningnum að því er varðar stofnsetningarrétt ríkisborgara EES-ríkjanna til að hefja og stunda sjálfstæða atvinnustarfsemi og til að stofna og reka fyrirtæki með þeim skilyrðum sem gilda að landslögum um ríkisborgara þess ríkis þar sem stofnsetning fer fram. Í nóvember síðastliðnum barst íslenska ríkinu svo rökstutt álit ESA þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að ríkið brjóti gegn skyldum sínum samkvæmt EES-samningnum en rökstutt álit er undanfari dómsmáls fyrir EFTA-dómstólnum. Er því líklegt að verði ekki gerðar breytingar á regluverki því er snýr að leigubifreiðum hér á landi muni íslenska ríkið þurfa að svara fyrir það fyrir EFTA-dómstólnum. Áður en frumvarpið var lagt fram á 150. löggjafarþingi fór fram víðtækt samráð við almenning og hagsmunaaðila. Í kjölfar samráðsins voru gerðar talsverðar breytingar á frumvarpinu í samræmi við ábendingar umsagnaraðila. Þegar frumvarpið var til meðferðar á 150. og 151. löggjafarþingi fór fram víðtækt samráð við hagsmunaaðila á vegum umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis. Í ráðuneytinu var farið yfir umsagnirnar og gerðar efnislegar breytingar á fáeinum ákvæðum þess í samræmi við ábendingar sem bárust nefndinni. Líkt og áður hefur komið fram hafa svo verið gerðar breytingar á frumvarpinu í samræmi við tillögur umhverfis- og samgöngunefndar frá 152. löggjafarþingi. Markmiðið með frumvarpinu, sem hér er mælt fyrir, er fyrst og fremst að tryggja gott aðgengi að hagkvæmri, skilvirkri og öruggri leigubifreiðaþjónustu fyrir almenning á Íslandi. Þá er frumvarpinu ætlað að færa lög og reglur um leigubifreiðar til nútímalegra horfs þar sem öruggar og tryggar samgöngur eru hafðar að leiðarljósi auk þess að tryggja að íslenska ríkið uppfylli þjóðréttarlegar skuldbindingar sínar. Verði frumvarpið að lögum mun það auka frelsi þeirra sem reka leigubifreiðaþjónustu til að haga rekstri sínum með þeim hætti sem best hentar hverjum og einum. Afnám reglna um hámarksnýtingu leyfis ætti að veita kynjum jafnara aðgengi að stéttinni og auka atvinnutækifæri fjölbreyttari hópa. Karlar eru mun fleiri en konur í stéttinni í dag en almennt eru konur taldar líklegri til að starfa í hlutastörfum en karlar. Er afnám reglna sem kveða á um að umsækjandi um leyfi hafi starfað fyrir leyfishafa í ákveðinn dagafjölda til að eiga möguleika á að fá útgefið leyfi til þess fallið að veita þeim sem hafa engin persónuleg tengsl við stéttina jafnari tækifæri á við aðra til að fá útgefið starfsleyfi. Nokkuð hefur farið fyrir umræðu um að rétt sé að opna á þjónustu farveitna hér á landi til viðbótar við þjónustu hefðbundinna leigubifreiða. Frumvarp þetta gerir engan greinarmun á farveitum og hefðbundnum leigubifreiðastöðvum. Því munu farveitur þurfa að uppfylla sömu skilyrði og hefðbundnar leigubifreiðastöðvar til að fá útgefið leyfi. Þannig er gætt að sjónarmiðum um jöfn samkeppnisskilyrði og gert er ráð fyrir því að kjósi bílstjórar að starfa fyrir farveitur sem nýta snjalltækni við milligöngu um þjónustu þurfi þeir að uppfylla öll sömu skilyrði og þeir sem hyggjast starfa sem leigubifreiðastjórar í hefðbundnari skilningi. Nú verður gerð grein fyrir helstu nýmælum og breytingum sem felast í frumvarpi þessu. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að þrjár tegundir leyfa verði í umferð. Fyrst ber að nefna atvinnuleyfi sem veitir fólki rétt til að starfa sem leigubifreiðastjórar. Þá er í frumvarpinu gert ráð fyrir rekstrarleyfi sem veiti rétt til að reka leigubifreiðar auk þess að starfa sem leigubifreiðastjóri. Loks ber að nefna starfsleyfi fyrir leigubifreiðastöðvar. Atvinnuleyfi, samkvæmt frumvarpinu, veitir fólki rétt til að starfa við leigubifreiðaakstur án þess að reka eigin leigubifreið. Leyfið er ekki háð skilyrðum um lágmarksnýtingu og veitir því rétt til að starfa við leigubifreiðaakstur hvort heldur sem er að aðalstarfi, í hlutastarfi eða í afleysingum. Rekstrarleyfið, samkvæmt frumvarpinu, veitir fólki rétt til að starfa sem leigubifreiðastjóri og til að reka eigin leigubifreið eða leigubifreiðar. Þannig þurfa rekstrarleyfishafar ekki að hafa atvinnuleyfi að auki. Rekstrarleyfi er ekki frekar en atvinnuleyfi háð skilyrði um lágmarksnýtingu og veita má bæði einstaklingum og lögaðilum slíkt leyfi. Gerðar eru talsverðar breytingar á ákvæðum um leigubifreiðastöðvar og starfsleyfi þeirra. Þannig er í frumvarpinu gert ráð fyrir að öllum leigubifreiðastjórum sé skylt að hafa afgreiðslu á leigubifreiðastöð en samkvæmt gildandi lögum er slík skylda aðeins taka til staðar á takmörkuðum svæðum. Gert er ráð fyrir því að fjöldatakmarkanir á útgefnum leyfum til að stunda leigubifreiðaakstur verði afnumdar og munu takmörkunarsvæði því heyra sögunni til. Heimildir Samgöngustofu til eftirlits með starfseminni eru skýrðar og auknar frá því sem verið hefur. Samkvæmt gildandi lögum er gert ráð fyrir að Samgöngustofu verði heimilt að krefjast upplýsinga úr hendi leyfishafa og annarra sem kunna að miðla leigubifreiðaþjónustu sem nauðsynlegar eru til eftirlits. Heimildir stofnunarinnar til að svipta leyfishafa leyfi eru einnig gerðar skýrari og áhrifaríkari en verið hefur. Gerðar eru breytingar á þeim skilyrðum sem umsækjendur þurfa að uppfylla til að geta fengið útgefið leyfi til að stunda leigubifreiðaakstur, m.a. eru ákvæði um brotaferil umsækjanda gerð skýrari. Áfram verða því gerðar ríkar kröfur til þeirra sem hyggjast sinna þessu mikilvæga starfi og að sumu leyti verða gerðar meiri kröfur til þeirra en samkvæmt gildandi lögum. Virðulegur forseti. Nú hef ég farið yfir helstu nýmæli þessa frumvarps. Ekki gefst tími til að greina frá öllum þeim breytingum sem felast í því en ítarlega er gerð grein fyrir þeim í almennri greinargerð sem fylgir. Það er mikilvægt að vel takist til við endurskoðun laga og regluverks um leigubifreiðar. Um er að ræða lagabálk sem snýr að þjónustu sem gegnir mikilvægu hlutverki í samgöngukerfi landsins og flestir ef ekki allir borgarar nýta sér á einum eða öðrum tímapunkti. Það er mat þeirra sem til þekkja betur en sá sem hér stendur að með samþykkt þessa frumvarps muni íslensk löggjöf um leigubifreiðaakstur verða til þess að þjóðréttarlegar skuldbindingar í þessum efnum verði uppfylltar ásamt því að stuðla að auknu öryggi farþega og leigubifreiðastjóra. Frumvarpið stuðlar að heilbrigðri samkeppni og nýsköpun í greininni og gerir skilyrði betri til að framboð þjónustu svari eftirspurn án óhóflegra afskipta ríkisvaldsins. Virðulegi forseti. Að lokum legg ég til að eftir 1. umr. þessa máls verði málinu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra framsöguna og kannski byrja á að þakka heiðarleikann í upphafi framsögunnar, að viðurkenna að hann væri ekki sérfræðingur í þessu máli. Ég hefði nú, að hæstv. ráðherra ólöstuðum, kannski frekar kosið að sérfræðingurinn í þessu máli væri að mæla fyrir því svo að við gætum átt orðastað við ráðherra málaflokksins. En þetta er ákvörðun forseta að setja málið á dagskrá á meðan innviðaráðherra er fjarverandi og við það þurfum við að búa. Fyrst langar mig kannski að leiðrétta það sem kemur fram í greinargerðinni og í máli hæstv. ráðherra, að frumvarpinu hafi verið breytt í samræmi við tillögur umhverfis- og samgöngunefndar frá 152. þingi. Ég sat nefnilega í umhverfis- og samgöngunefnd á 152. þingi og þær tillögur sem hér er vísað til eru tillögur meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar sem voru dregnar út gegn mótatkvæðum allra í minni hlutanum rétt undir lok síðasta þingvetrar án þess að málið hefði hlotið viðhlítandi umfjöllun. Það var ekki búið að taka inn alla gesti sem þurfti að taka inn. Þar langar mig sérstaklega að nefna Öryrkjabandalag Íslands og Blindrafélagið. Hæstv. ráðherra var, að mig minnir, einhvern tímann ráðherra málefna fatlaðs fólks. Þykir honum ásættanlegt, í landi þar sem við eigum að hafa náið samráð við hagsmunasamtök fatlaðs fólks þegar verið er að breyta lögum sem ná yfir þann hóp - hvernig líður ráðherranum með að mæla hér fyrir frumvarpi sem byggir á breytingartillögum þar sem þessi hagsmunasamtök voru hunsuð? Og veit hann til þess að eitthvað hafi verið bætt úr því í ráðuneytinu í millitíðinni, að þau hafi verið kölluð á fund þótt ekki væri meira?

Hæstv. forseti. Eins og ég sagði í upphafi máls míns, og hv. þingmaður kom inn á, er sá sem hér stendur ekki mikill sérfræðingur í þessu máli þó að það hafi komið alloft hingað til Alþingis, eins og rakið var í framsöguræðu. Það er rétt hjá hv. þingmanni að vitnað var til þess í ræðu minni að þetta væri í samræmi við tillögur umhverfis- og samgöngunefndar og það er hárrétt leiðrétting hjá hv. þingmanni að það var í samræmi við tillögur meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar og meirihlutaálit sem breytingar voru gerðar. Varðandi aðrar athugasemdir sem hv. þingmaður kemur inn á, um það við hverja samráð hefur verið haft í þessu máli, þá er þetta mál sem hefur komið alloft hingað inn til þingsins, bæði á þessu kjörtímabili og á fyrra kjörtímabili. Nú gefst tækifæri til þess að taka enn dýpri og meiri umræðu um þetta mál í nefndinni og kalla til þá gesti eða hagaðila sem vilja betrumbæta málið eða koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Þar undir eru að sjálfsögðu þau samtök, Öryrkjabandalagið og Blindrafélagið, sem hv. þingmaður nefnir og ég treysti því að við umfjöllun nefndarinnar muni öll þau sjónarmið koma fram. Það er síðan nefndarinnar að skoða hvort tekið verður tillit til þeirra eða ekki.

Herra forseti. Það er þetta með að mál hafi komið alloft til þingsins en þannig er látið af stjórnarliðum að það sé til að einfalda vinnuna hér í þriðju eða fjórðu, eða hvað það er, framlagningu. Málið með frumvarpið er hins vegar að það hafa engar úrbætur orðið á þessu máli á grundvelli eðlilegrar þinglegrar meðferðar. Eins og ég nefndi var málið rifið úr nefnd með atkvæðum stjórnarliða án þess að búið væri að fullkanna málið í nefndinni. Það er því ekkert hægt að láta eins og sú vinna sé eitthvað sem eigi að einfalda okkur lífið í dag. En það sem stendur eftir, og það sem ráðherrann svaraði ekki, er hvað ráðuneytið hafi gert til að ná utan um sjónarmið Blindrafélagsins og Öryrkjabandalagsins og að auki Neytendasamtakanna sem skiluðu inn umsögn og fengu ekki áheyrn hjá umhverfis- og samgöngunefnd. Voru einhverjir af þessum aðilum kallaðir á fund ráðuneytisins? Var eitthvert samráð í ráðuneytinu, annað en að taka bara meirihlutaálit síðasta árs og klastra því saman við frumvarpið eins og það var þá og láta eins og þar með væri búið að vinna einhvern stórsigur í samráði? Var eitthvað talað við Neytendasamtökin, Blindrafélagið eða Öryrkjabandalag Íslands?

Virðulegur forseti. Þetta mál fór í hefðbundið samráðsferli stjórnvalda í samráðsgátt þar sem öllum gefst tækifæri til að veita samráð. Ég er ekki sammála hv. þingmanni. Þegar löggjafarvaldið og meiri hluti þess setur fram ákveðnar breytingartillögur uppfærir framkvæmdarvaldið þingmálið í samræmi við þær breytingartillögur. Það er auðvitað löggjafarvaldið sem setur lögin og samspil framkvæmdarvalds og löggjafarvalds getur verið mjög jákvætt. Ég er mjög ósammála þingmanninum í því að mál þroskist ekki oft og tíðum og lagist með því að koma jafnvel einu sinni til tvisvar inn til þingsins. Ég hef sjálfur reynslu af því, bæði sem ráðherra og þingmaður, að mál hafa oft tekið breytingum með því að fá að fara í þinglega umræðu og þingmenn, sem oft hafa aðrar tengingar en einstaklingar sem starfa hjá framkvæmdavaldinu, gera bara góð mál betri. Þetta mál fór í gegnum samráðsgátt stjórnvalda og nú er það komið hingað inn til þingsins, ekki í fyrsta sinn, ekki í annað sinn og ekki í þriðja sinn. Þá gefst tækifæri til að taka enn einn góðan snúning á málinu í nefndinni þar sem nefndin sendir það væntanlega út til umsagnar og um það geta þá borist umsagnir frá þeim aðilum sem hafa skoðun á því. Síðan tekur nefndin málið og vinnur það áfram og metur í hvaða formi hún skilar því til þingsins. Það kann að vera að samstaða sé um það. Það getur líka farið svo að það sé meiri hluti og minni hluti og þannig virkar lýðræðið, það er ekki alltaf 63:0 hér á töflunum. Það verður bara að koma í ljós þegar málið vinnst í nefndinni.

Herra forseti. Ég get ekki annað en tekið undir orð hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar áðan um að það sé varla boðlegt að hér mæti ráðherra sem gegnir fyrir annan og byrji ræðu sína á því að tilkynna að hann viti lítið um málið. Þó að vissulega séu sérfræðingar honum til handa hér í hliðarsal þá er enginn bragur á þessu, sérstaklega af því að málið er og hefur verið umdeilt. Þess vegna hefur það svo oft komið inn í þennan þingsal. Það sem hefur gerst nú á milli framlagninga er að töluvert miklar breytingar eru gerðar á málinu. Þótt hér sé vísað í nefndarálit með breytingartillögu sem kom fram í blálok síðasta þings, en sú tillaga var í besta falli sáralítið rædd, ég kann ekki við að segja að hún hafi ekkert verið rædd en það var því sem næst - að það sé grundvöllur þessara breytinga. Málið fór til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda í júlí síðastliðnum og sjö umsagnir bárust en fljótt á litið sé ég ekki viðbrögð við þeim sjónarmiðum sem þar komu fram. Hæstv. ráðherra leiðréttir mig ef svo er í ljósi þess að hann hefur sérfræðinga sér til halds og trausts í hliðarsal. Fyrst ekki er mögulegt að spyrja hæstv. innviðaráðherra um þau atriði sem ætlunin var langar mig að spyrja hæstv. ráðherra sem mælir fyrir málinu hvaða áhrif hann telji að afnám svæðaskiptingarinnar hafi mögulega á framboð leigubifreiða í Kragasveitarfélögunum sem stundum eru kölluð, á Akranesi, í Borgarnesi, á Selfossi, í Hveragerði og í Reykjanesbæ, þegar ljóst er og allir vita að eftirspurn eftir þjónustunni er langmest á höfuðborgarsvæðinu sjálfu t.d. um helgar og á helstu álagstímum.

Virðulegi forseti. Þingmaðurinn segir að það sé ekki boðlegt að staðgengill mæli fyrir máli hæstv. innviðaráðherra. Það er alvanalegt og getur komið fyrir, þegar menn hafa mörgum verkum að sinna, að ráðherrar hlaupi í skarðið og ég tala nú ekki um í máli sem hefur komið alloft hingað inn til þingsins. En um leið held ég að það hljóti bara að vera heiðarlegt að segja að sá sem hér stendur er enginn sérstakur sérfræðingur í þessu máli enda hef ég ekki haldið á þessu máli undanfarin ár. Það er vissulega flokksfélagi minn og formaður flokksins sem hefur gert það og ég held að hann hafi gert það prýðisvel. Varðandi það sem hv. þingmaður nefnir, um að tillögurnar sem komu hér hafi farið í samráðsgátt og ekki sé tekið tillit til þeirra athugasemda sem þar komu fram, þá held ég að margar þeirra athugasemda, ef ég skil það rétt, snúi einmitt að því sem meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar benti á varðandi svæðaskiptinguna. Þá eru greiningar manna þær að það muni ekki hafa áhrif með þeim hætti sem hv. þingmaður lýsti. Skoðanir geta verið skiptar um það, þannig virka stjórnmálin. Þetta mál er að koma hingað inn, ekki í fyrsta, ekki í annað og ekki í þriðja sinn. Í ljósi þess að ákveðnir þingmenn, sem hafa veitt andsvör, telja að málið hafi þurft lengri tíma í meðförum þingsins á vordögum hlýtur það að vera jákvætt að það sé komið hér inn snemma hausts fyrir fyrsta vetrardag og allur veturinn fram undan til að fjalla um málið í nefndinni. Það er þá hægt að gefa tíma til umsagna, kalla til þá gesti sem menn vilja og halda áfram að þroska og bæta málið. Það er því ekki eins og málið sé að koma fram 1. mars. Það er að koma fram fyrir 1. október og allur veturinn 

Herra forseti. Það er margt í mörgu. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Mig langar í seinna andsvari að spyrja hæstv. ráðherra hvort þær breytingar sem gerðar eru á málinu frá síðustu framlagningu muni hafa áhrif til þess að liðka fyrir, þrengja að eða halda stöðunni óbreyttri hvað farveitur varðar, sem í daglegu tali eru kallaðar Uber og Lift og aðrar sambærilegar. Eru breytingarnar á milli framlagninga til þess fallnar að liðka fyrir slíkum fyrirtækjum, þrengja að þeim eða að halda stöðunni óbreyttri? Sömuleiðis vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvernig hann skýrir það að meginþungi rökstuðnings fyrir því að málið komi fram yfir höfuð séu athugasemdir ESA, árið 2017 ef ég man rétt. Frá þeim tíma hefur mér sýnst á fréttum að allmargar nágrannaþjóðir okkar hafi þrengt verulega að eða gengið til baka með hluta þeirra breytinga sem gerðar voru á regluverki í kringum leigubíla í hverju landi fyrir sig. Hvernig skýrir hæstv. ráðherra að þrýstingurinn vegna athugasemda ESA sé jafn knýjandi nú og fyrir fimm árum þegar athugasemdir komu fyrst fram í ljósi þess að ýmsar aðrar þjóðir hafa stigið skref til baka?

Forseti. Varðandi farveitur þá er verið að gera sömu kröfur til þeirra og allra sem starfa sem leigubílstjórar. Ég held því að það sé kannski ekki hægt að segja að verið sé að gera einhverjar breytingar varðandi frekari opnun eða lokun hvað það snertir. Varðandi ESA þá er það þannig að þær upplýsingar sem fyrir liggja hjá stjórnvöldum eru þær að það sé knýjandi, m.a. vegna þjóðréttarlegra skuldbindinga, að ljúka þessu máli. En ef þingmaðurinn er með einhverjar glænýjar upplýsingar, sem Stjórnarráðið hefur ekki, frá kollegum sínum á Norðurlöndunum, þá er það gott, eins og ég sagði áðan, að við erum að byrja þingveturinn. Það er þá hægt að nota allan veturinn í að afla þeirra upplýsinga. Ég þykist vita að hv. þingmaður hafi það sterkar skoðanir á þessu máli að hann muni ekki liggja á þeim í hv. umhverfis- og samgöngunefnd þangað sem málið fer. Ég hvet hv. þingmann til dáða, til að kalla ráðuneytið á fund og kalla hagaðila á fund vegna þess að um það snýst hin þinglega meðferð á málinu. Það verður svo að koma í ljós að þeirri meðferð lokinni hvort meiri hluti er fyrir málinu í nefndinni eða hvort öll nefndin er á því. Það kemur væntanlega hingað inn til þingsins þar sem við getum síðan greitt atkvæði um það. Þannig virkar lýðræðið. Ég held að þetta mál hafi fengið mjög góða umfjöllun, eins og ég segi, og það hefur farið ítrekað til nefndar til umsagnar. Málin þroskast þannig og þau batna og ég sé ekki annað en að þetta mál sé akkúrat þannig að það hafi tekið breytingum líkt og mál sem hafa farið í gegnum þingið. Þannig á samspil og samvinna framkvæmdarvalds og löggjafarvalds að vera.

Virðulegur forseti. Verðbólga hefur að undanförnu mælst hærri en nokkru sinni á síðustu 13 árum og meginvextir Seðlabanka Íslands hafa hækkað um 633% frá því í maí á síðasta ári. Þetta hefur leitt til gríðarlegra hækkana á verðtryggðum skuldbindingum heimilanna sem og greiðslubyrði óverðtryggðra lána með breytilegum vöxtum. Ég tel því ástæðu til að eiga orðastað við ráðherra um viðbrögð stjórnvalda við þessu ástandi og aðgerðir til að verja heimilin. Verðbólga er slæm og það er hagur okkar allra að sigrast á henni en á sama tíma þarf að vera skýrt til hvers er barist og hverja er verið að verja fyrir verðbólgunni. Eins og baráttunni gegn verðbólgunni hefur verið háttað eru aðgerðir gegn henni mun verri en verðbólgan sjálf og bitna einkum á heimilum og fyrirtækjum landsins. Ég ætla hér ekki að ræða orsakir verðbólgunnar en það er vægast sagt ekki verið að ráðast að rótum hennar með grófum og gegndarlausum vaxtahækkunum sem gera lítið annað en að auka á byrðar fólksins í landinu, byrðum sem eru svo miklar að hæpið er að heimili í neðri hluta tekjustigans muni standa undir þeim. Þar má ekki gleyma leigjendum. Leigusamningar eru flestir vísitölutryggður og hækka því í takti við verðbólguna. Þannig er vaxtahækkunum einnig velt út í leiguverð enda hefur leiga hækkað um tugi þúsunda á skömmum tíma. Þeir sem eru með verðtryggð lán munu súpa seyðið af verðbólgunni um langa framtíð og það er þyngra en tárum taki að aðgerðir Seðlabankans og ríkisstjórnarinnar skuli reka fólk í hrönnum til baka í þann eiturkokteil sem verðtryggð lán eru. Fólk í nauðvörn til að halda heimilum sínum er þannig neytt til að skuldbreyta yfir í verðtryggð lán til að lækka afborganir, en það er aðeins gálgafrestur. Þetta er ekki lausn heldur gildra og það er algerlega á ábyrgð stjórnvalda að etja fólki út í verðtryggð lán að óþörfu því eignaupptakan er gríðarleg. Verðtryggt lán upp á 40 milljónir til 25 ára sem tekið er í dag muni hækka um 870.000 kr. um næstu áramót. Höfuðstóllinn hækkar sem sagt um 290.000 kr. á mánuði. Í lok árs 2023 verður höfuðstóllinn kominn í 43,8 milljónir og hefur þá hækkað um 3,8 milljónir á rúmu ári. Þetta er hrein og klár eignaupptaka sem ég vil kalla opinbera glæpastarfsemi. Afborganir óverðtryggðra lána á breytilegum vöxtum, sem almennt eru hagstæðasta lánsformið, hafa hækkað gríðarlega þannig að margir hafa annaðhvort neyðst til að ganga á sparifé sitt eða skuldbreyta yfir í verðtryggt lán til að lækka afborganir lána til að kaupa sér tímabundið andrými dýrum dómum. Á meðan hagnast bankarnir og fitna eins og púkinn á fjósbitanum, enda er fjármunum heimila og fyrirtækja beint til þeirra í stríðum straumum með þeim víðtæku og gagnslitlu aðgerðum sem gripið hefur verið til. Á sama tíma má ekki minnast á að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni og leyfa þjóðinni að njóta þess að án hans væri verðbólga á Íslandi með minnsta móti í Evrópu og staðan sem blasir við heimilunum allt önnur og miklu betri. Það er eitthvað verulega skakkt við þetta. Ég vil því spyrja ráðherra eftirfarandi spurninga. Helstu aðgerðir gegn verðbólgunni virðast felast í vaxtahækkunum Seðlabanka Íslands. Styður ríkisstjórnin þær aðgerðir og til hvaða aðgerða hefur ríkisstjórnin sjálf gripið til gegn verðbólgunni? Hvað hefur verið dregið mikið úr peningamagni í umferð frá því að ársverðbólga fór af stað í mars 2021 og hvernig? Og ef ekki, hvers vegna? Telur ráðherra koma til greina að takmarka þann fjölda íbúða sem efnafólk og fjárfestar geta sankað að sér til að draga úr eftirspurn eftir íbúðarhúsnæði og kæla þannig markaðinn ásamt því að auka framboð íbúða fyrir fólk sem þarf húsnæði til eigin nota? Ef ekki, hvers vegna? Hvernig getur það dregið úr verðbólgu af völdum hækkandi húsnæðiskostnaðar að auka þann kostnað enn meira með því að hækka vexti og kynda þannig undir enn meiri verðbólgu af völdum húsnæðisliðar vísitölu neysluverðs? Samkvæmt útreikningum ASÍ og Íslandsbanka í júní síðastliðnum höfðu mánaðarleg útgjöld fjögurra manna fjölskyldu hækkað um 82.000 kr. á einu ári. Af því voru 15.000 kr. vegna hækkunar á matvælum og eldsneyti á meðan mánaðarlegar vaxtagreiðslur af 40 millj. kr. óverðtryggðu láni höfðu hækkað um 67.000 kr.. Telur ráðherra réttlætanlegt að leggja slíkar byrðar á fjölskyldur landsins með aðgerðum gegn verðbólgu sem valda þeim næstum fimmfalt meiri skaða en verðbólgan sjálf? Tekið skal fram að vextir hafa hækkað um 1,75 prósentustig í viðbót síðan þá og mánaðarlegar vaxtagreiðslur því hækkað um 125.000 kr. á hverjum mánuði. Hvað telur ráðherra mörg heimili sem myndu ráða við verðbólguna en ráða ekki við margfaldan kostnað ofan á hana sem ásættanlegan fórnarkostnað í baráttunni við verðbólguna? Og fyrir hvern er þá barist ef heimilin falla eitt af öðru vegna aðgerða stjórnvalda? Er ráðherra tilbúinn að liðka fyrir kjaraviðræðum haustsins með því t.d. að beita sér fyrir því að vaxtahækkanir undanfarinna mánaða verði dregnar til baka, afnema eða a.m.k. setja tímabundið þak á verðtryggingu lána eða leigu eða ráðast í markvissar aðgerðir til að draga úr peningamagni í umferð? Ef ekkert af fyrrnefndu kemur til greina er ráðherra tilbúinn til að verja heimilin og lýsa því yfir að enginn muni missa heimili sín vegna afleiðinga verðbólgunnar eða viðbragða stjórnvalda við henni?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir tækifærið til að taka þessa umræðu hér í þingsal og verð að byrja á því að segja að það er kannski eðli málsins samkvæmt erfitt að fara nákvæmlega yfir svo margar spurningar í stuttri ræðu, en ég ætla að reyna að snerta á því sem mér finnst skipta mestu. Ég vil byrja á því að segja að í ágúst urðu þau kaflaskil að verðbólga tók að lækka á ný og greiningaraðilar virðast telja nú að hún muni halda áfram að lækka. Auðvitað er mjög mikil óvissa í sjálfu sér í spilunum. En þetta er að gerast hraðar en áður var talið og er mjög jákvætt. Ég tel að þetta sé skýr árangur af baráttu Seðlabankans og stjórnvalda við verðbólguna og með því hafa þessir aðilar verið að sýna ábyrgð og við erum að auka aðhald til að ná þessum árangri. Það er í mínum huga enginn vafi á því að hækkun stýrivaxta á þátt í að koma böndum á verðbólguna. Enginn vafi á því. Ég get ekki tekið undir þau sjónarmið að það séu röng viðbrögð við verðbólgu að hækka vexti Seðlabankans. Mér finnst reyndar að það gæti stundum misskilnings um samspil stýrivaxta og verðbólgu. Hækkun stýrivaxta hækkar ekki verðtryggðar skuldir heimilanna eða húsnæðislið vísitölu neysluverðs. Þvert á móti hefur tekist með þessum aðgerðum að ná auknu jafnvægi í hagkerfinu sem hefur hægt verulega á hækkun íbúðaverðs. Þetta er algjört grundvallaratriði. Ég hef verið að rekja í tengslum við fjárlagafrumvarpið hvaðan við erum í raun og veru að koma. Við höfum þessar tölur um 60.000 kr. aukinn kaupmátt frá árinu 2016, kaupmáttur heimilanna aldrei verið meiri og kaupmáttur þeirra með lægri laun hefur aukist meira en hærra launaðra á þessu kjarasamningstímabili, hvort sem er í hlutfallstölu eða krónutölu. Samkvæmt lífskjararannsókn Hagstofunnar hefur staðan ekki verið betri, aldrei færri heimili átt erfitt með að ná endum saman en í lok síðasta árs. Sú umræða er alveg tilefni í lengri ræður hér en ég ætla bara að vísa til þess sem segir þar. Það aftur endurspeglast síðan í því að vanskil heimilanna hafa aldrei verið minni og þannig er nú það að vanskilin hafa meira að segja haldið áfram að minnka samhliða hækkandi vöxtum á þessu ári. Takið eftir þessu: Vanskil heimilanna hafa haldið áfram að minnka samhliða hækkandi vöxtum. Ég vil nefna hérna fjölgun valkosta á lánamarkaði. Ég tel að heimilin séu vegna þess í betri stöðu til að verja sig gagnvart vaxtaáhættu og maður verður aðeins að spyrja sig, einmitt við þær aðstæður sem núna ríkja þar sem vextir hafa hækkað, að það eru gjarnan þeir sem tala fyrir afnámi verðtryggingar eða banni verðtryggingar sem vekja athygli á því hversu mikið greiðslubyrðin hækkar á óverðtryggðu lánunum við þær aðstæður sem nú hafa skapast. Er þá ekki ástæða til að staldra við og spyrja sig hvort verðtryggð lánaúrræði geti ekki einmitt komið þessum viðkvæmustu hópum í skjól við þessar aðstæður? Greiðslubyrðin sem var rakin hér í upphafsræðunni er minni á verðtryggðu láni. Væri þá ekki hægt að draga fram kosti verðtryggðu lánanna við þær aðstæður sem nú hafa skapast? Við sjáum það a.m.k. á markaðnum að fólk er að flytja sig í auknum mæli yfir í verðtryggð lán. Þetta segi ég þrátt fyrir að hafa flutt hér á þinginu frumvörp um að þrengja að þessum lengstu Íslandslánum, þ.e. löngu 40 ára jafngreiðslulánunum, sem ég tel að hafi ákveðna ókosti sem hafa birst í umræðunni um verðtrygginguna. Með þessum orðum vil ég bara undirstrika það að ekki hefur þótt tilefni hér á þinginu að hefta frelsi fólks meira en orðið er að taka verðtryggð lán og við skulum bara hafa það alveg á hreinu að það er Seðlabankinn, ekki ríkisstjórnin, sem tekur ákvarðanir um stýrivextina. Aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa snúist um að styðja við aðhaldssama stefnu í peningamálum, m.a. með því að ráðast í aðhaldsaðgerðir og lækka útgjöld. Við höfum kynnt um 30 milljarða aðgerðir í því samhengi og því til viðbótar höfum við verið að verja viðkvæm heimili sérstaklega með miklum hækkunum bóta almannatrygginga, hækkun húsnæðisbóta og sérstökum barnabótaauka en almannatryggingabætur hækka nú um 9% frá einu ári til þess næsta. Útgjöld til félags-, húsnæðis- og tryggingamála hækka meira milli ára en í nokkrum öðrum málaflokki þannig að við höfum verið að horfa til viðkvæmu hópanna 

Virðulegur forseti. Ég vil bara segja það í upphafi að mér litist alls ekki á það ef hæstv. fjármálaráðherra eða aðrir stjórnmálamenn færu að handstýra vöxtum í landinu eða hlutast til um vaxtaákvarðanir með beinum hætti. Ég held að það sé afspyrnuvond hugmynd og að ákvörðunum um vexti sé ágætlega fyrir komið hjá sjálfstæðri og faglegri peningastefnunefnd sem er bundin af skýrum markmiðum og ramma sem löggjafinn setur. Við verðum hins vegar að krefjast þess af hæstv. fjármálaráðherra að hann beiti tækjum ríkisfjármálanna, bæði til að sporna gegn þenslu og til að styðja við þá hópa sem verða harðast úti. Þetta útilokar ekki hvort annað eins og Philip Lane, aðalhagfræðingur Evrópska seðlabankans, kemur inn á í viðtali í dag. Hann stingur upp á því að skattar verði hækkaðir á þá tekjuhæstu og eignamestu og ofurhagnað fyrirtækja og þannig verði skapað svigrúm í hagkerfunum í Evrópu til að styðja við tekjulægri heimili. Þetta er nákvæmlega það sem við í Samfylkingunni höfum trekk í trekk verið að kalla eftir undanfarna mánuði fyrir daufum eyrum ríkisstjórnarflokkanna. Hvar eru aðgerðirnar, virðulegur forseti, fyrir þau heimili sem hér er rætt um, sem bera hitann og þungann af snörpum vaxtabreytingum, t.d. unga fólkið sem skreið gegnum greiðslumat í heimsfaraldri og glímir núna við alveg ævintýralega þunga greiðslubyrði af húsnæðislánum? Áður hefði vaxtabótakerfið gripið þetta fólk en Sjálfstæðisflokkurinn og hans fylgitungl í ríkisstjórn hafa brotið það kerfi niður nánast umræðulaust og í staðinn beint húsnæðisstuðningi m.a. til tekjuhæstu heimilanna í formi skattfríðinda. Þannig er ríkisfjármálapólitíkin hér og við verðum að snúa þessari þróun við. 

Frú forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir sitt innlegg og góð svör. Það er auðvitað þannig að hér hefur ýmislegt gengið á eins og um allan heim á síðustu árum. Við höfum farið í gegnum alheimsfaraldur og nú stríð í Evrópu og það hefur áhrif. Þetta hefur haft áhrif á heimilin í landinu og þetta hefur haft áhrif á almenning. Við vitum að með hækkun stýrivaxta er Seðlabankinn að reyna að hafa áhrif á heildareftirspurn í hagkerfinu og að lokum auðvitað verðbólguna. En með öruggri stjórn ríkisfjármála er ríkissjóður, eins og komið hefur fram, betur í stakk búinn til að takast á við þetta efnahagslega högg. Hann veldur manni vissulega einhverjum áhyggjum, eins og hefur reyndar komið fram í máli annarra þingmanna, þessi hópur sem nýtti sér lágvaxtaumhverfið sem við gengum nýlega í gegnum en vonandi horfum við aftur á þá fyrri stöðu. Það fólk horfist nú í augu við mun hærri greiðslubyrði en það gerði fyrir örfáum mánuðum. Það er staðan sem við stöndum frammi fyrir. En eins og hæstv. ráðherra kom reyndar inn á í svari sínu er önnur tegund lána, sem eru verðtryggð lán, með lægri greiðslubyrði og geta þau að einhverju leyti gripið inn í þróun mála hjá þessum hópi. Það væri áhugavert að vita hvort búið sé að greina þann hóp sem er að lenda í greiðsluvanda, eða á mögulega á hættu að lenda í því, og jafnframt hversu stór hópur tók óverðtryggð húsnæðislán á árunum 2019–2021.

Forseti. Þegar ég skoða fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar þá sé ég ekki hvernig aðgerðir ríkisstjórnarinnar gegn verðbólgu eiga að virka. Það er sagt að það séu einhverjar aðgerðir og vísað í einhverjar ákvarðanir eins og varanlega lækkun ferðakostnaðar ríkisins, frestun á útgjaldamálum, lækkun framlaga til stjórnmálaflokka, endurskoðun fjárfestingaráforma, aðhald í ríkisútgjöldum og frestun á hluta af nýju útgjaldasvigrúmi. Rosalega fallegt. Einnig er vísað í ákvörðun frá því í maí um bætur almannatrygginga, húsnæðisbætur og sérstakan barnabótaauka. Allar ákvarðanirnar frá því í maí auka peningamagn í umferð og auka þar af leiðandi verðbólgu. Þær beinast vissulega að hópum sem verða fyrir mestum áhrifum af verðbólgu þannig að þær eru tvímælalaust jöfnunaraðgerðir en greitt er fyrir þær með meiri verðbólgu í heild sinni eða að hluta til með hinum aðgerðunum, þ.e. frestun útgjaldamála, aðhaldi í ríkisútgjöldum og þess háttar. Þær aðgerðir nema samtals um 30 milljörðum. En hvað eru 30 milljarðar í þessu samhengi? Miðað við 7,5% ársverðbólgu fyrir árið 2022 erum við að tala um allt að 250 milljarða kostnað af verðbólgunni miðað við verga landsframleiðslu. Ríkisstjórnin leggur á móti til 30 milljarða kr. mótvægisaðgerð. Höfum í huga að án verðhækkana á húsnæðismarkaði væri verðbólgan um 2% lægri. Það eitt og sér eru nær 70 milljarðar af vergri landsframleiðslu. Sá aukni kostnaður kemur að miklu leyti til af völdum aðgerða ríkisstjórnar í húsnæðismálum. Einungis örsmár hluti mótvægisaðgerða kemur til móts við þann kostnað sem hefur orðið af stefnu stjórnvalda. Þetta er aukakostnaður fyrir fólk upp á tugi milljarða vegna ákvarðana þessarar ríkisstjórnar án viðeigandi mótvægisaðgerða.

Virðulegur forseti. Heimilin í landinu eru ekki á vonarvöl. Heilt yfir er staða þeirra góð þrátt fyrir vaxtahækkanir, þrátt fyrir verðbólgu og verðhækkanir á ýmsum nauðsynjum, sem betur fer. En það breytir því ekki að það er gott að staldra við og spyrja hvernig við háttum aðgerðum í þágu samfélagsins og hvernig beita megi ríkissjóði í þágu þeirra sem höllum fæti standa. Sannarlega voru stýrivextir lækkaðir heilmikið samhliða efnahagsaðgerðum stjórnvalda í kjölfar faraldursins og margir sem stukku á vagninn og keyptu sér húsnæði og komust þar með úr óöruggu leiguhúsnæði. Því skulum við ekki gleyma. Við sjáum líka að þetta er ekki ósvipað, það sem hér er verið að gera og þær aðgerðir sem samanburðarlönd okkar hafa farið í enda erum við að kljást við vandamál á heimsvísu, að takast á við aukna verðbólgu, og það er engin patentlausn við því. Nú í júní kynnti ríkisstjórnin mótvægisaðgerðir sem miðuðu að því að draga úr áhrifum verðbólgunnar á viðkvæma hópa. Þær breytingar fólust m.a. í því að hækka bætur á almannatryggingar og framfærsluviðmið örorku- og endurhæfingarlífeyris. Þá var grunnfjárhæð húsnæðisbóta fyrir leigjendur hækkuð og samþykkt að greiða út sérstakan barnabótaauka og þetta endurspeglast áfram í nýframlögðu fjárlagafrumvarpi. Við Vinstri græn teljum að eins og staðan er í dag sé meginmarkmiðið að treysta þá velmegun sem byggð hefur verið upp á síðustu árum á sama tíma og við verjum þau sem lakar standa. Tekjur ríkissjóðs aukast á milli ára sem skýrist ekki síst af þessari jákvæðu efnahagsþróun, minna atvinnuleysi og því að ferðaþjónustan er komin á flug aftur. Allt hefur þetta áhrif og ekki síður fyrirhugaðar aðgerðir ríkisstjórnarinnar til að draga úr þenslu og verðbólgu. En þrátt fyrir það megum við ekki gleyma því að við erum að stíga fyrstu skrefin upp úr gríðarlega erfiðri efnahagslægð og mikilvægt að byggja ríkissjóð upp aftur til að takast á við næstu áföll, sem alltaf verða.

Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að óska eftir þessari umræðu sem er mikilvæg á þessum tímapunkti. Við erum hér að ræða vexti og verðbólgu og stöðu heimilanna í því ástandi sem nú hefur ríkt, ekki bara í síðasta mánuði heldur í ansi langan tíma. Heimilin eru að koma út úr þessu Covid-ástandi sem hefur farið mjög illa með mörg þeirra. Margir þurftu að lifa á strípuðum atvinnuleysisbótum í langan tíma og síðan þarf fólk að upplifa þetta nýja hagvaxtarskeið sem er komið og margir dásama, en hefur auðvitað veruleg áhrif á stöðu margra. Við fengum að heyra það í aðdraganda síðustu kosninga að hér væri skollið á lágvaxtaskeið og ákveðinn flokkur keyrði það áfram að það væri nú þeim að þakka að mestu leyti. En við upplifum ekki það lágvaxtaskeið lengur og sjáum nú hávaxtaskeið. Menn eru ekkert að tala um að það sé þeim að kenna og ætli ekki að bera neina ábyrgð á því. En mörg heimili eru að fara mjög illa út úr þessu, heimili sem tóku óverðtryggð lán og eru að súpa seyðið af því, þurfa að borga margfalda vexti frá því sem áður var þegar þau ákváðu að stökkva inn og kaupa sér húsnæði og höfðu til þess getu miðað við þau vaxtakjör sem þá voru en gilda svo sannarlega ekki í dag. Í dag eru afborgun af 30 millj. kr. láni 160.000 kr. en var 120.000 kr. á árinu 2020. Þetta hefur hækkað um 40.000 kr. og 

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þá umræðu sem hér á sér stað. Mig langar að fara í mjög afmarkaðan þátt í verðbólguumræðunni allri sem snýr að þeim áhrifum sem hluti fjárlagafrumvarps sem hæstv. fjármálaráðherra hefur lagt fram hefur, en það eru svokallaðar krónutöluhækkanir gjalda. Yfir línuna er meira og minna 7,7% hækkun lögð til á þessum gjöldum. Mig langar til að velta því upp, í ljósi þess að þessi ákvörðun ríkisstjórnarinnar eins og hún liggur fyrir ýtir augljóslega undir verðbólguáhrif, hvort ekki hefði verið skynsamlegt að skoða það að fara aðrar leiðir, a.m.k. að hluta ef ekki öllu leyti. Ég vísa þá í hugmyndir Ragnars Árnasonar hagfræðiprófessors sem lagði til mun skilvirkari leið að hans mati í því að ná fram verðbólgulækkun heldur en að nota eingöngu vaxtatæki Seðlabankans og það væri skuldabréfaútgáfa ríkissjóðs. Þannig væri hægt, með skilvirkari hætti en með vaxtahækkunum, að slá á verðbólguna. Ef hæstv. fjármálaráðherra hefur tíma til í seinni ræðu sinni við þessa umræðu væri áhugavert að heyra hvort þessar hugmyndir og þessi nálgun hafi verið skoðuð að einhverju marki í ráðuneyti hæstv. ráðherra eða eftir atvikum annars staðar í aðdraganda þeirrar fjárlagavinnu sem átti sér stað og hvort það væri möguleg sjálfstæð ákvörðun að ríkið færi af stað með sérstaka skuldabréfaútgáfu til að minnka peningamagn í umferð og þar með slá á verðbólgu með öðru vopni en vaxtatæki Seðlabankans.

Virðulegur forseti. Við erum að ræða verðbólgu. 20. mars 2020 var verðbólga 2,1% og ég fer í fyrirspurn við hæstv. fjármálaráðherra. Hæstv. fjármálaráðherra, svaraði orðrétt, með leyfi forseta: „Ég hef bara þau svör núna að við sjáum ekki fram á það á þessari stundu að okkur standi mikil ógn af verðbólgunni.“ 23. mars svarar hæstv. fjármálaráðherra fyrirspurn orðrétt: „Enn sem komið er er ekki hægt að lesa út úr viðbrögðum markaðsaðila annað en að markaðurinn geri ekki ráð fyrir miklu verðbólguskoti.“ 30. apríl 2020, í 2,2% verðbólgu, spyr ég hæstv. fjármálaráðherra og ég vil að tímabundið verði sett þak á verðtrygginguna, 2,5% eins og Seðlabankinn er með, stoppa hana tímabundið. Hæstv. fjármálaráðherra svarar orðrétt: „Það fælist í því gríðarlegt vantraust á Seðlabankann og það væri yfirlýsing um að hér væri verðbólga væntanleg. Þess vegna er ég andvígur slíkri hugmynd …“ 7. maí 2020 er 2,6% verðbólga og hæstv. fjármálaráðherra segir orðrétt: „Það er út af fyrir sig rétt hjá hv. þingmanni að það er hægt að miða við vísitölu án húsnæðisliðar. Það er eitt af því sem við lýstum yfir í tengslum við gerð lífskjarasamninganna að við myndum koma fram með frumvarp þess efnis.“ Ekkert skeður. Við höfum svona dæmi alveg fram til 11. mars 2021. Þá segir hæstv. fjármálaráðherra: „Ég get bara staðið við það sem ég hef áður sagt að það hefur ekki raungerst mikil verðbólga á Íslandi yfir þennan tíma sem hann vísar til.“ Hann sagði 9% hækkun fyrir almannatryggingaþega, 9%, en hann hækkar ekki frítekjumörk um krónu. Af hverju hækkar hann þau ekki um 7,7% eins og allt annað? Nei. Það er til þess að auka skerðingarnar. 125.000 kr. er fólk að borga, ungt fólk, eða meira í dag. Haldið þið að þetta fólk sem er að borga 125.000 kr. meira í dag heldur en áður fengi greiðslumat í dag? Hversu margir myndu standast greiðslumat í dag? Þetta eru bara svik.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér vexti, verðbólgu og stöðu heimilanna. Aldrei þessu vant er verðbólgan nú ekki séríslenskt vandamál. Úti um víða veröld hefur verðbólgan ekki mælst hærri í áratugi. Skortur á húsnæði hefur ýtt undir hækkun fasteignaverðs hér á landi, áhrif Covid-aðgerða hafa verið mikil og við bætast afleiðingar stríðsátaka í Úkraínu. Þetta þekkjum við öll. En lítum á stöðuna eins og hún er hér á landi. Atvinnuleysi er með minnsta móti. Það vantar fólk til starfa í allar atvinnugreinar. Hagvöxtur hefur líklega sjaldan verið meiri. Eignastaða er góð. Skuldastaða er góð. Staða fyrirtækja er almennt góð. Kaupmáttur hefur farið vaxandi. Spennandi nýsköpunarfyrirtæki eru að koma upp þannig að nýjar stoðir atvinnusköpunar eru farnar að skila umtalsverðum útflutningstekjum. Í nýliðinni niðursveiflu gekk vel að nýta hagstjórnartækin. Ríkisstjórnin studdi við heimilin og fyrirtækin í landinu með margvíslegum stuðningi, m.a. með stuðningi við nýsköpun sem byggir undir hagvöxt framtíðarinnar. Staðan var varin og byggt til framtíðar um leið. Fjármálaráðherra er með skýra áætlun um að ná niður verðbólgu. Ef við náum ekki sátt um að varðveita kaupmáttinn gætu verðbólgan og háir vextir orðið langvarandi og fest sig í sessi. Ef litið er til efnahagssögu Norðurlandanna er ljóst að þar var fólk að glíma við sambærileg vandamál í hagstjórn og við höfum verið að glíma við í áratugi eins og verðbólgu, óstöðugleika og sundrungu á vinnumarkaði. Eini munurinn er að á Norðurlöndunum tókst að ná sameiginlegum skilningi um að vinna sig út úr þeim vandamálum og fylgja þeim leikreglum sem settar voru. Það er löngu tímabært að við förum að gera slíkt hið sama hér á landi.

Virðulegur forseti. Ábyrgð ríkisstjórnarinnar í núverandi verðbólguástandi er margþætt. Fyrir það fyrsta kynti ríkisstjórnin undir verðbólgu á eignamörkuðum á tímum heimsfaraldurs með því að forðast hraðar og markvissar aðgerðir í ríkisfjármálum og útvista björgunaraðgerðum til Seðlabankans. Dogmatísk ríkisfjármálapólitík kom okkur í þessa klemmu. Í öðru lagi báru tveir af æðstu ráðamönnum þjóðarinnar í fjármálum, Seðlabankastjóri og hæstv. fjármálaráðherra, út þann boðskap að Ísland væri að stíga inn í langvarandi lágvaxtatímabil. Hæstv. fjármálaráðherra rak sína kosningabaráttu haustið 2021 á þeim skilaboðum að hagstjórn hans hefði leitt af sér lágt vaxtastig, ekki af því að um tímabundna kreppuvexti væri að ræða. Núverandi staða er því alger forsendubrestur fyrir fólk í viðkvæmri stöðu sem skuldsetti sig mikið fyrir dýrri eign í boði eignabólu ríkisstjórnarinnar á forsendum lágra vaxta sem ráðamenn eignuðu sér í aðdraganda kosninga. Í þriðja lagi hafa ytri aðstæður í heimsmálum skapað sigurvegara og tapara og varpa skýru ljósi á undirliggjandi vandamál í íslensku samfélagi. Stórútgerðin hagnast nú hratt vegna snarhækkandi verðs á sjávarafurðum, orkukrísan og hækkandi álverð hafa einnig skilað Landsvirkjun mikilli arðsemi en þar fær þjóðin auðlindarentuna óskerta, ólíkt því sem við sjáum í sjávarútvegi. Á sama tíma horfa heimili víða upp á rýrnandi kaupmátt og hækkandi húsnæðisgreiðslubyrði. Virðulegur forseti. Seðlabankinn vill dempa eignabóluna með vaxtatólinu en sú aðgerð gerir ekki greinarmun á stöðu fólks. Alþingi hefur vald, sem Seðlabankinn hefur ekki, til að dreifa byrðunum af vaxtahækkunum með sanngjörnum hætti. Hæstv. ríkisstjórn ber beinlínis skylda til þess, eftir aðkomu hennar að eignabólu, eftir óábyrgar hagstjórnaryfirlýsingar og vegna sögulegs viljaleysis, til að breyta samfélagsgerð sem skapar sigurvegara og tapara. Fókusinn á að vera á þessa skyldu hér í þingsal, ekki aðgerðir ókjörinna embættismanna í Seðlabankanum.

Virðulegur forseti. Undanfarin ár höfum við séð stjarnfræðilegar hækkanir á húsnæðisverði sem hefur m.a. veruleg áhrif á vísitölu neysluverðs. Vísitala neysluverðs hefur hvað mest áhrif á verðbólgu en þar fær hver vöruflokkur mismikið vægi eftir því hversu stór hluti hann er af útgjöldum heimilanna. Húsnæðisliðurinn mælir öll húsnæðisútgjöld heimilanna en hann er um þriðjungur vísitölunnar. Þar er innifalið leiguverð húsnæðis og verð á viðhaldi þess sem og orkukostnaður vegna rafmagns, hita og einnig kostnaður sem fylgir að einhverju leyti fasteignaverði. Nokkrum sinnum síðustu áratugi höfum við séð atvik á fasteignamarkaði sem hefur farið úr algjöru frosti yfir í hálfgerðan snjóbolta sem hefur reynst erfitt að stöðva. Þetta endurtekur sig iðulega á einhverra ára fresti. Fasteignaverðið hefur haft töluverð áhrif á efnahagshorfur í gegnum tíðina, sér í lagi ef verðhækkanir eru eins og við höfum séð þær. Hreyfingar á fasteignamarkaði munu hafa meiri áhrif en við gerðum okkur endilega grein fyrir og hvernig markaðurinn stjórnast, m.a. af því hvaða ákvarðanir við tökum í þessum sal, það hefur gífurleg áhrif. Fjárlög næsta árs endurspegla ákveðið aðhald sem kallað hefur verið eftir til að stilla af ákveðna þenslu sem er komin upp í samfélaginu. En það byrjar ekki og endar þar heldur þurfum við líka að fá bankakerfið og fjármálastofnanir í lið með okkur til að mæta ungu og tekjulægra fólki með því t.d. að fullnýta ekki vaxtahækkunarrammann. En ég bind miklar vonir við að við sjáum samninga innviðaráðherra við sveitarfélögin auka framboð húsnæðis um allt land en þó mest í höfuðborginni sem er stór þáttur í því að við náum jafnvægi á fasteignamarkaði og mun hafa töluverð áhrif á það hvernig verðbólguhorfur og efnahagskerfið okkar þróast á næstunni.

Forseti. Hverjir verða fyrir verðbólguáhrifum? Með leyfi forseta: „helsta ástæða þess að ráðstöfunartekjur jukust svo mikið á síðasta ári er að fjármagnstekjur náðu methæðum“, segir í frétt Kjarnans frá því í gær um að kaupmáttur hafi rýrnað um 4,2% á þessu ári og hefur ekki verið minni síðan 2020. En þar er vandinn með meðaltöl. Fjármálaráðherra hefur hrósað sér ítrekað af kaupmáttaraukningu en þar eru nokkur atriði sem þarf að huga sérstaklega að. Okkur á í rauninni að vera skítsama um þau sem eru í efstu tekjutíundunum. Þau eiga nóg hvort eð er. Við eigum að vera að spyrja okkur sérstaklega hvernig kaupmáttur þeirra í næstu sex tekjutíundunum er að breytast, þar skipta krónur nefnilega oft meira máli en hlutföll. Tökum dæmi: Ef laun hækka um 10% hjá einhverjum sem er með 500.000 kr. í laun þá er það frábært, hann græðir þarna 50.000 kr. Æðislegt. En það er ekki svo frábært ef leigan hækkar sömuleiðis um 50.000 kr., það virkar ekki þannig. Það er nákvæmlega engin breyting og réttara sagt kaupmáttarrýrnun á heildina litið þar sem allt annað hækkar líka um þessi 10%. Hins vegar þolir einhver sem er með milljón á mánuði alveg 50.000 kr. hækkun á leigu. Þegar við erum að tala um hlutföll og meðaltal þá þurfum við að skoða gögnin. Er hægt að útskýra hækkunina með því að þau í efstu tekjutíundunum séu að hækka extra mikið miðað við gögnin? Já, það er málið. Hvernig líta niðurstöðurnar út ef við skoðum bara neðri helminginn? Hvernig breytist þetta ef við hættum að skoða hlutföll og skoðum krónur, bæði í kaupmætti og kostnaði? Ég hef óskað eftir betri gögnum um þetta í fjárlaganefnd og finnst enn eitt árið illa gert í framsetningu þessara gagna í fjárlagafrumvarpinu. Þar er verið að monta sig af því að koma til móts við viðkvæma hópa en hvergi sýnt að til sé nokkur greining á því hverjir þessir hópar eru og hvernig mótvægisaðgerðirnar koma til móts við þá hópa.

Virðulegur forseti. Nú í kjölfar heimsfaraldursins dregur ríkissjóður að sumu leyti saman seglin. Eðlilega er aðhaldsþörf í ríkisútgjöldum vegna þeirra skuldbindinga sem ríkissjóður tók á sig vegna heimsfaraldursins en er um leið þáttur í að kæla kerfið. Hins vegar er engin aðhaldskrafa gerð á mikilvæga félagslega innviði, bótakerfi almannatrygginga eða atvinnuleysistrygginga eða heilbrigðis- og öldrunarstofnanir. Þvert á móti er útgjaldaaukning mest til þessara málaflokka. Allt þetta og það sem ég fór yfir í minni fyrri ræðu hjálpar til í baráttunni við verðbólguna en það er alltaf hægt að gera betur. Okkar hlutverk er að ganga í takt við peningamálastefnu Seðlabankans og um leið að nýta öll tæki til að sporna við aukinni verðbólgu og afleiðingum hennar. Verðbólgan hefur lækkað hraðar en við gerðum ráð fyrir og spár gera áfram ráð fyrir lækkandi verðbólgu á næsta ári en um leið minni hagvexti þannig að það er mjög mikilvægt að við höldum vel á spöðunum. Ég held að við séum flest sammála um að við þurfum að fylgjast vel með stöðu heimilanna, þeirra sem keyptu sér húsnæði og tóku lán á sögulega lágum vöxtum og standa nú frammi fyrir höggi sem margir eiga erfitt með að kljúfa. Við höfum kallað eftir því í fjárlaganefnd frá Seðlabankanum að fá einmitt sundurliðun, sem hér var nefnd áðan, á stöðu þessara hópa. En við þurfum ekki síður að gæta þeirra hópa í samfélaginu sem eru viðkvæmir eins og þeim sem eru á leigumarkaði. Eins og við vitum eru uppi mikil áform um byggingar til að mæta aukinni þörf á ódýrara húsnæði sem er mikilvægt, ekki síst í því árferði sem við erum í núna. Virðulegur forseti. Ég get ekki sagt annað en að það sé skýr stefna og vilji stjórnvalda að styðja við bakið á þeim sem verðbólgan hefur mest áhrif á. Árið og árin fram undan munu markast af aðgerðum til að skapa stöðugt vaxtaumhverfi, draga úr verðbólgu og fylgja eftir hinum ýmsu tillögum sem unnið hefur verið að og unnið er að til að styðja við þá vegferð sem fram undan er.

Virðulegur forseti. Hæstv. fjármálaráðherra segir hér að heimilin hafi aldrei haft það eins gott og í dag. Ég nefndi 40.000 kr. hækkun á láni sem var bara 30 milljónir, hvað þá á 50 milljóna láni. Þá var ég ekki búinn að nefna hækkun á eldsneytisverðinu. Ég var ekki búinn að nefna hækkun á matarverði og alls ekki þá vísitölubindingu krónutölubreytinga sem fjármálaráðherra hefur boðað í nýju fjárlagafrumvarpi. Því liggur það algerlega fyrir að þrátt fyrir þessar staðhæfingar ráðherra er kaupmáttarrýrnun að eiga sér stað á Íslandi. Hér er sagt að verðbólga sé ekki íslenskt fyrirbæri. Jú, hún er það. Evrópa öll er að glíma við afleiðingar stríðsins í Úkraínu og þann orkuskort sem hefur myndast út af því. Við erum ekki að glíma við það. Það eru þjóðirnar í Evrópu sem eru að glíma við það. Við erum að glíma við verðbólgu sem við höfum búið til sjálf hér innan lands. Mig langar bara að lýsa því hér yfir að ég er ekki sammála hv. þingmanni þegar hún lýsir skoðun sinni á verðtryggingu og ég spyr: Hvort er sökudólgurinn verðtryggingin eða krónan? Þegar efnahagslægð er á Íslandi þá eykst verðbólga. Þegar allt er í góðæri og hagvöxtur er að aukast þá eykst verðbólga sömuleiðis. Þannig förum við hring eftir hring eftir hring, alltaf. Því spyr ég: Hver er sökudólgurinn? Þurfum við ekki að fara að skoða þann óstöðugleika sem myndast vegna þess gjaldmiðils sem við erum búin að fóstra hér og veldur okkur engu nema skaða?

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. fjármálaráðherra og hv. alþingismönnum fyrir þessa góðu umræðu. Það sem stendur upp úr er að heimilin eru leiksoppar afla sem virða hagsmuni þeirra einskis og Seðlabankinn einblínir bara á hlutverk sitt sem er að verjast verðbólgunni án tillits til afleiðinga þeirra aðgerða fyrir þau sem hann segist vera að verja. Ég er ekkert viss um það að þegar lög voru sett um sjálfstæði Seðlabankans hafi það sem við sjáum nú verið hugmyndin og myndi a.m.k. vilja sjá einhverja umræðu, svo ég tali nú ekki um andstöðu, um þær öfgakenndu aðgerðir sem hann hefur gripið til. En svo er ekki og heimilin blæða en bankarnir græða. Og hver mun bera pólitíska ábyrgð á því? Ég hef líkt óhóflegum vaxtahækkunum Seðlabankans við það að taka handlegginn af við öxl til að lækna puttabrot sem myndi gróa ef það fengi tíma til þess. En Seðlabankinn og peningastefnunefnd eru svo óháð að hvergi er hægt að ræða þessar aðgerðir og krefja þessa embættismenn svara. En ábyrgðin á aðgerðum þessara ókjörnu embættismanna hlýtur að falla á ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Það er staðreynd að ört hækkandi húsnæðiskostnaður, sem er bein afleiðing vaxtahækkana sem á okkur hafa dunið, kostar heimilin um sjöfalt meira en verðbólgan sjálf. Svo er okkur sagt að þetta sé okkur til góðs eins og foreldri sem flengir barnið sitt af því að það þolir meiri barsmíðar og segist gera það af ást. Heimilin þurfa að fá að anda og lifa í gegnum þetta, líka þau sem eru í neðri tekjutíundum. Fjölskyldur verða að geta haldið heimilum sínum án þess að þurfa að endurfjármagna og sitja uppi með mun óhagstæðari verðtryggð lán um langa framtíð ef sú aðgerð dugar til. Svo er það fólkið sem er á leigumarkaði sem hefur þegar tekið á sig þunga skelli. Ríkisstjórnin getur ekki leyft sér að standa á hliðarlínunni og leyfa þessu að gerast. Hún verður að fá Seðlabankann til að horfa á aðgerðir sínar í víðara samhengi og þessir aðilar verða að vinna saman. Annars er hætt við að eftirmælin verði: Aðgerðin tókst vel en sjúklingurinn dó.

Virðulegi forseti. Mér finnst stundum, þegar við ræðum um stöðu heimilanna og efnahagsmál í víðara samhengi, að við séum að horfa á alla röngu mælikvarðana. Ég hef hér verið að rekja hvernig kaupmáttur heimilanna hefur verið að þróast á undanförnum árum og eignastaða heimilanna. Þegar við horfum á rannsóknir sem hafa verið gerðar á nákvæmlega þessu þá skella menn við skollaeyrum og segja að það skipti engu máli þó að Hagstofan segi að þetta sé svona. Menn segja að ríkisstjórnin hafi skapað það ástand sem hér hefur verið og ég segi: Við erum stolt af því hvernig við höfum séð kaupmátt heimilanna vaxa í öllum tekjutíundum ár eftir ár, líka í heimsfaraldrinum. Og menn segja að þar hafi ekki verið nóg að gert, of lítið og of seint. En staðreyndin er sú að kaupmáttur allra tekjutíunda fór vaxandi í gegnum heimsfaraldur tvö ár í röð. Sumir hafa verið talsmenn þess hér í þessum þingsal að við tækjum upp aðra mynt, að það væri lausn allra vandamála. Hver er staðan í evrulöndunum í dag? Eru vextir húsnæðislána til lengri tíma svona ofboðslega lágir? Eru þeir ekki að hækka? Er þar hægt að finna sama skjólið og menn hafa verið að láta skína í? Er ekki staðan sú að þar er lítill hagvöxtur, mikil verðbólga og mjög þrengt að heimilunum? Er staðan t.d. ekki sú í Bretlandi um þessar mundir að kaupmáttur heimilanna er að hrynja? Opnið augun, þið sem sjáið ekki hvað við erum með góða stöðu þrátt fyrir áskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Auðvitað erum við að berjast við verðbólgu í augnablikinu. Við sjáum það öll. En hún er tekin að lækka. Aðgerðir Seðlabankans eru byrjaðar að virka og við erum að leggja lóð á vogarskálarnar með ríkisfjármálunum. Ég hef ávallt talað fyrir ábyrgri ríkisfjármálastefnu. Ég hef talað fyrir fjármálareglum, lágri skuldastöðu ríkissjóðs. Það kom sér vel í Covid að skuldastaðan var lág og hún er enn lág þrátt fyrir að við höfum verið með mikinn hallarekstur. Nú erum við með áætlanir um að ná tökum á hallarekstri ríkissjóðs inn í framtíðina. Við höfum öll færi til þess að standa 

Hæstv. forseti. Það er mikilvægt að ný löggjöf um leigubifreiðar feli í sér skýra umhverfisvæna hvata og stuðli að hraðari orkuskiptum. Gera verður ríkari öryggis- og hæfniskröfur til starfseminnar, ekki síst í ljósi þess að oft er verið að ferja fólk í viðkvæmum hópum. Á þessi atriði hefur þingflokkur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs lagt áherslu. Sömuleiðis hafa verið reifaðar efasemdir um að eðlilegt sé að fellt sé niður skilyrði um starfsstöð hér á landi sem geti skekkt samkeppnisstöðu íslenskra stöðva þar sem endurgjaldið er greitt inn á erlenda reikninga og einungis hluta þess skilað aftur til Íslands sem verktakagreiðslum til viðkomandi bílstjóra. Slíkt fyrirkomulag skapar ósanngjarna samkeppnisstöðu og leggur takmarkað til íslensks samfélags. Þá vil ég nefna, í ljósi þess að frumvarpið hefur verið lagt fram á nokkrum þingum, að það hefði verið hægt að nota tímann betur í fagráðuneytinu til að hnykkja betur á metnaði fyrir umhverfisvænum hvötum í frumvarpsdrögunum og er það enn hægt í meðförum Alþingis á þessum þingvetri. Ástæða er til að huga að því hvað afnám gjaldmælaskyldu getur haft í för með sér og tryggja með farsælum hætti að sannanlegt sé að komist hafi á samningar um gjald. Gæta þarf að hagsmunum þeirra sem eru að ávinna sér réttindi til leigubílaaksturs með útgáfu fleiri leyfa árlega og auðvelda þeim að hefja störf sem sjálfstæðir leigubílstjórar. Að betur athuguðu máli virðist vart skynsamlegt, eins og nú er í frumvarpsdrögum, að einstaklingar og lögaðilar geti rekið marga leigubíla. Það er nóg af öðrum bílum sem hægt er að nota til fjarskyldari verkefna eins og þeir sem styðjast við ferðaþjónustuleyfi og eðalvagnar sem þurfa ekki búnað í bílinn. Það er umhugsunarefni ef löggjöfin býr þannig um hnútana að jafnvel stærri hópferðafyrirtæki geti farið að safna á sínar hendur fjölda leyfa til leigubílaaksturs. Það er ástæða til að huga alvarlega að því að takmörk verði á því hvað einstaklingar megi eiga margar leigubifreiðar og það er margt sem mælir gegn því að lögaðilar komi þar nærri. Ekki er hægt að láta hjá líða að nefna að ástæða er til að íslensk stjórnvöld hafi varann á sér gagnvart alþjóðlegum auðhringjum eins og farveitunni Uber í íslenskri lagasetningu, umgjörð hennar og eftirfylgni. Nýlegur gagnaleki frá farveitunni Uber afhjúpaði þá víðtæku aðstoð sem fyrirtækið fékk hjá pólitískum leiðtogum innan Evrópusambandsins og hvernig Uber beitti sér í samskiptum við háttsetta stjórnmálamenn innan sambandsins. Vísað hefur verið til þingstyrks einmitt þaðan fyrir sumu því sem nú stendur til að innleiða í íslenska löggjöf. Ástæða væri til að kalla eftir frekari upplýsingum um hvað þar hefur átt sér stað. Að lokum skal það sagt að ástæða er til að huga að því þennan þingveturinn að ljúka þessari lagasetningu en einsýnt er að enn er lag að koma við enn frekari umbótum á málinu í meðförum Alþingis.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni ræðuna. Það kom fram á nokkrum stöðum í máli þingmannsins að það væru ákveðin atriði í frumvarpinu sem hann og þingflokkur Vinstri grænna væru kannski ekki alls kostar sátt við. Bara svona upp á skýrleika í vinnslu þingsins myndi ég vilja spyrja þingmanninn hvort þingflokkur Vinstri grænna hafi í heild sinni eða að hluta gert fyrirvara við framlagningu þessa máls og þá hvaða atriði það hafi verið, bara svo að við höfum það hér fyrir opnum tjöldum og getum hagað vinnu okkar í samræmi við það.

Hæstv. forseti. Ég kom kannski aðeins að þessum atriðum sem við leggjum mikla áherslu á og að einhverju leyti er tekið á þeim nú þegar í frumvarpinu. Á sumu má hnykkja enn betur, atriðum sem við þurfum kannski líka að draga fram, og á það hefur þingflokkurinn lagt áherslu. Að sama skapi höfum við lagt áherslu á að það sé að verða tímabært að klára þessa hluti og ljúka þessari lagasetningu og gera það þá með mjög vönduðum og farsælum hætti af því að þarna eru töluverðar breytingar sem eiga kannski eftir að vinna inn í framtíðina. Það getur skipt miklu máli að við vöndum okkur vel. Það eru atriði sem ég nefndi sem hægt er að sýna enn meiri metnað í eins og varðandi umhverfisvænni hvata, að fylgja því aðeins betur eftir. Síðan eru bara fleiri atriði sem við þurfum að fara mjög vel ofan í, velta því fyrir okkur hvað þau geti þýtt og hvaða afleiðingar gætu orðið. Við viljum sannarlega að þetta verði til farsældar fyrir neytendur, fólkið sem þarf á bílunum að halda, og fyrir leigubílstjórana sjálfa. Ég ítreka að við erum með viðkvæma hópa sem verið er að sinna og þjónusta og það er að mörgu að huga. Samfélagið þarf líka allt að njóta sem best af þessu. Við frekari yfirferð yfir málið og samtöl finnst mér að einnig sé ástæða til að huga að því að þetta sé meira bundið við einstaklinga heldur en að við getum horft upp á einstök félög fara að sanka að sér leyfum og annað slíkt. Þetta eru atriði sem við kannski hugsuðum ekki nægilega mikið um í vor en maður veltir meira fyrir sér núna. Í upphafi þyrfti alla vega að fara yfir almenn atriði sem Vinstri græn, þingflokkurinn, hafa lagt áherslu á og svo er ég kannski líka að bæta í með mínum eigin áherslum. Vissulega erum við með svona almenna fyrirvara um þetta en leggjum áherslu á að ljúka málinu.

Frú forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir að koma þessu á hreint. Undir nefndarálit sem var afgreitt úr umhverfis- og samgöngunefnd á síðasta þingi skrifuðu allir stjórnarliðar í nefndinni án fyrirvara. Það er því gott að vita hvernig flokkurinn stendur gagnvart málinu í dag. Af því að hv. þingmaður nefndi sérstaklega fólkið sem starfar í greininni en líka neytendur og fólkið sem þarf á leigubifreiðum að halda þá er það náttúrlega eitthvað sem við þurfum að ná miklu betur utan um í umfjöllun nefndarinnar en gert var á síðasta þingi þar sem fulltrúar Blindrafélagsins, Neytendasamtakanna og Öryrkjabandalags Íslands fengu ekki áheyrn á fundi. Málið var afgreitt úr nefnd með atkvæðum meiri hlutans án þess að þessir aðilar hefðu fengið að mæta fyrir nefndina. Það eru mjög ólík atriði sem fólk lagði áherslu á. Blindrafélagið var einmitt með þennan punkt sinn um að tryggja þurfi þjónustuna fyrir fólkið sem þarf á henni að halda. Öryrkjabandalagið benti hins vegar á möguleika til atvinnuþátttöku fyrir öryrkja, að það þyrfti að koma þeim málum betur fyrir. Í gildandi lögum er framkvæmdin á þessu þannig að það er reglugerð sem ráðherra hefur sett sem heimilar að vikið sé frá ákveðnum skilyrðum varðandi leyfisveitingu í tilviki öryrkja og Öryrkjabandalagið vill losna undan því að vera umsagnaraðili í því ferli, vill færa þetta inn í skýrari stjórnsýsluferil hjá Samgöngustofu. Við þessu hefur ekkert verið brugðist uppi í ráðuneyti og mér þykir það mjög miður á sama tíma og ríkisstjórnin talar gjarnan um það að vilja auka möguleika fólks með skerta starfsgetu úti á vinnumarkaðinum. Hér er frumvarp þar sem hægt hefði verið að sýna þann vilja í verki.

Hæstv. forseti. Ég held að við höfum einmitt tækifæri til þess nú í meðförum þingsins og nefndarinnar að kalla þetta fólk fyrir okkur sem við náðum ekki í í vor, fá fram sjónarmið þeirra og taka þá eftir atvikum tillit til þeirra í endanlegri útgáfu af þessu. Þetta er mjög flókið mál og það eru alls konar svona atriði sem koma upp, en þetta er ótrúlega stór hópur af notendum sem þarna er verið að tala um; viðkvæmir hópar sem við áttum okkur kannski ekki vel á. En alla daga er bara gríðarleg þjónusta í gangi akkúrat við þetta fólk og það skiptir máli hvernig að því er staðið. En líka, eins og nefnt var, þarf eftir atvikum að gefa fólki tækifæri til að taka þátt í þessu og það er búið að nefna möguleikann á hlutastörfum og fleira í þeim dúr. Ég hef fulla trú á að við getum þróað þetta áfram og gert málið betra og vonandi klárað það á þessu þingi.

Forseti. Það er alveg viðeigandi að ræða þessar spurningar sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom með til hv. þm. Bjarna Jónssonar. Það gerist iðulega að ríkisstjórnarmál koma hingað inn í þingið og minni hlutinn horfir upp á meirihlutaþingflokkana rífast sín á milli um það hvernig málin eigi að enda og oft endar það bara þannig að málin komast ekkert út úr nefnd út af rifrildi milli meirihlutaflokkanna. Það gerir ekkert annað en að eyða tíma þingsins. Það er því mjög viðeigandi að spyrja einmitt ríkisstjórnarflokkana, t.d. í þessu máli sem er endurtekið að koma hingað inn til þingsins, hvort ríkisstjórnin sé ekki að eyða tíma þingsins með því að koma með þetta mál hingað inn eða þingflokkarnir að hleypa því inn án þess að gera athugasemdir um það sem þeir geta ekki sætt sig við fyrir fram. Annars lendum við bara í þessu rifrildi aftur og aftur í nefndunum sem gerir ekkert annað en að eyða tíma þingsins. Ég var í umhverfis- og samgöngunefnd í stuttan tíma á síðasta kjörtímabili þar sem þetta mál datt einmitt inn. Það eru nokkur atriði sem ég myndi vilja koma með athugasemdir um. Það er í fyrsta lagi varðandi leyfisveitingarnar. Þar er fjallað um og borið saman við hin Norðurlöndin, hvernig leyfisveitingarnar líta út, hvort gefið sé út rekstrarleyfi á hverja bifreið eða fyrir ákveðinn rekstraraðila sem er þá með marga leigubíla undir einu rekstrarleyfi. Útfærslan hér er sú að það eru atvinnuleyfi og rekstrarleyfi, þ.e. að bílstjóri þarf að hafa atvinnuleyfi og það getur verið ýmiss konar, í forföllum eða afleysingum eða hlutastarfi eða aðalvinnu. Svo er einhver sem er með rekstrarleyfi sem má eiga eina eða margar leigubifreiðar og þar komum við inn á fjöldatakmörkunina sem oft er talað um í þessari umræðu og þessu máli sem er á pínulitlum villigötum með tilliti til þeirra ábendinga sem hafa komið frá OECD varðandi EES-samninginn og ýmislegt svoleiðis, þ.e. að við verðum einhvern veginn að gefa þetta frjálst og megum ekki takmarka fjölda leyfa. Það er rangt, það má vera takmarkaður fjöldi leyfa, það er einfaldlega mjög skýrt. Það verður hins vegar að vera mjög jafnt aðgengi að því hvernig þú sækir um að komast inn í þennan hóp takmarkaðra leyfa. Það verður að vera jafnt aðgengi óháð stöðu innan EES. Þarna er misskilningurinn. Það er ekki krafa, með tilliti til EES-samningsins, að afnema fjöldatakmarkanir heldur, eins og með allt annað, verða að vera jöfn tækifæri. Ég sé ekki alveg hvernig sú ábending hefur komið fram hér í fyrri umræðum. Mig langar einnig að fara aðeins yfir samráðskaflann, það sem hefur gerst síðan þá. Hér hafa, eins og reifað var í flutningi málsins, tilteknar breytingar verið gerðar á frumvarpinu eftir seinna samráð, í síðustu framlagningu. Í nýjustu birtingu á samráðsvef stjórnvalda er sagt að umsagnir sem hafi borist hafi ekki verið taldar gefa tilefni til breytinga á frumvarpinu. Það er nokkuð áhugavert. Í fyrsta lagi er talið til að níu umsagnir hafi birst í samráðsferlinu frá tíu aðilum, þ.e. frá: Alþýðusambandi Íslands; Bandalagi íslenskra leigubifreiðastjóra og Bifreiðastjórafélaginu Frama, það kom í einni umsögn; Blindrafélaginu; Hreyfli; Samtökum atvinnulífsins; umhverfis- og skipulagsráði Reykjavíkurborgar; Viðskiptaráði Íslands og að auki eru tveir einstaklingar taldir til. Umhverfis- og skipulagssvið Reykjavíkurborgar benti t.d. á að þarna væri í raun um fagbílstjóra að ræða sem ætti að gera auknar kröfur til með tilliti til umferðarlaga. Það er ekki verið að taka tillit til þeirra athugasemda sem dæmi. En það sem mér fannst vera enn athyglisverðara er að hér er sagt að níu umsagnir hafi borist en þegar ég skoða samráðsgáttina þá eru þar sjö umsagnir, ekki níu. Þá klóra ég mér í hausnum og skil ekki neitt og fer að bera umsagnirnar þar saman við umsagnalistann hér og ég strika yfir: Alþýðusamband Íslands, já; Bandalag íslenskra leigubílstjóra og Frami, já, það er þarna; Blindrafélagið, já; Hreyfill, já; umhverfis- og skipulagssvið Reykjavíkurborgar, já; tveir einstaklingar, já; Samtök atvinnulífsins, nei; Viðskiptaráð Íslands, nei; þær umsagnir eru ekki á samráðsgáttinni og ég skil ekki af hverju. Ef samráðsgáttin á að vera þetta opna og gagnsæja ferli, af hverju eru umsagnir þessara tveggja aðila ekki birtar þar? Er það vegna þess að þeir sendu þær ekki sérstaklega inn í gegnum samráðsgáttina, með því að skrá sig inn á island.is, eins og allir aðrir þurfa að gera - það kemur bara sjálfkrafa inn í tölvukerfið þannig - heldur senda bara beint á ráðuneytið? Ef svo er, af hverju eru þá þær umsagnir ekki settar inn á samráðsvettvanginn þannig að allir aðrir geti séð hvað Viðskiptaráð og Samtök atvinnulífsins eru að segja við ráðuneytið? Af hverju fáum við ekki að sjá það? Mér finnst það bara mjög alvarlegt, mér finnst það bara mjög léleg vinnubrögð, sérstaklega ef það á síðan ekki einu sinni að taka tillit til athugasemdanna. Þriðji kaflinn sem mig langar til að gera athugasemdir við er mat á áhrifum. Nú er það vissulega svo, eins og sagt er hér, að ekki sé áætlað að neinn aukinn kostnaður hljótist fyrir ríkissjóð af samþykkt frumvarpsins. En mat á áhrifum á að vera miklu viðameira en þetta. Þarna er verið að breyta ákveðnum forsendum á leigubílamarkaði og það mun koma til með að hafa áhrif. Hvaða áhrif - um það ætti þessi kafli að einhverju leyti að fjalla, a.m.k. hvað varðar alvarlegustu athugasemdirnar. Eins og leigubílstjórar segja: Það er ekki hægt að hafa það að atvinnu, að hafa það að fullu starfi, að vera leigubílstjóri nema þú hafir næturvaktirnar um helgar. Það er einfaldlega það sem þeir segja, það er ekkert flókið. Einhver greining, eitthvert mat á því hvernig það passar, eða hvort það breytist, væri að mínu mati mjög viðeigandi hvað varðar mat á samfélagslegum áhrifum en ekki bara á þennan þrönga hátt á ríkissjóð. Ríkissjóður er miklu meira. Þetta er sameiginlegur sjóður okkar allra og hefur stefnumótandi áhrif á hagkerfið í heild sinni, á starfsstéttir fólks. Ég hef ekkert sérstaklega miklar áhyggjur af því, ef þessar breytingar verða gerðar, að þjónustan verði ekki veitt, hún verður tvímælalaust veitt. En hvernig er búist við að leigubílamarkaðurinn verði í kjölfarið? Verður eitthvað af leigubílstjórum í fullu starfi? Hvernig virkar það inni í þessu nýja kerfi? Það vantar algjörlega greiningu á því. Mér finnst persónulega að leigubílstjórar sem eru í fullu starfi þurfi ekki nauðsynlega að vinna næturvaktir um helgar til að hafa ofan í sig og á, hafa fullar atvinnutekjur. Það er bara þessi 9–5 vinna sem ætti að duga til að ná fullum atvinnutekjum. Ef eitthvað er þá er núverandi kerfi dálítið skekkt af því að leigubílstjórar þurfa að útvega sér þessar aukavaktir og þar kemur takmörkunin inn. Þar kemur harkið inn, sem er að fara fram hjá þessum takmörkunum. Þetta eru dæmi um það þegar hið opinbera fer í þá vegferð að breyta einhvers konar markaði starfsstéttar í grundvallaratriðum og útskýrir ekki fyrir okkur hvernig möguleg niðurstaða verður eftir breytingar. Ef það er ekki gert getum við heldur ekki vitað hvort þessar lagabreytingar nái settum markmiðum eða ekki. Það væri t.d. útskýrt að búist væri við því að ákveðið margir leigubílstjórar geti verið í fullu starfi bara á dagvinnutíma - mjög eðlileg krafa, myndi maður segja. En ef það er ekki sagt og ekki er búist við því þá getum við heldur ekki skoðað eftir eitt til tvö ár hvort það hafi raungerst eða ekki og sagt að lagasetningin hafi heppnast eða misheppnast, á einhverju bili þar á milli. Það er það sem mér finnst alltaf skorta í þennan kafla um mat á áhrifum, sérstaklega í svona viðamiklum málum. Þetta er rétt blaðsíða, ein blaðsíða um mat á áhrifum af grundvallarbreytingum á starfsaðstöðu heillar starfsstéttar. Mér finnst það bara verulega snubbótt. Ég er ekki alveg sáttur við að svona sé farið með lög um opinber fjármál og þessa starfsstétt sem er varpað út í óvissuna. Fólk sem er að vinna þarna getur ekki mátað sig inn í hverjar væntar breytingar eru eða hvernig þetta mun líta út að loknum þessum breytingum og verður bara að giska og haga starfi sínu á einhvern hátt og vonast til þess að aðrir geri það líka og þetta riðlist svona fram og til baka. Ég efast ekki um að þetta nær ákveðnu jafnvægi að lokum. En hvaða jafnvægi? Það er spurningin og það er að mínu mati spurning sem stjórnvöld eiga að svara í kaflanum um mat á áhrifum, sem er ekki gert. Það er alveg spurning hversu mikla vinnu umhverfis- og samgöngunefnd mun leggja í að fá slíkar greiningar. Það hefur ekki verið gert hingað til í öllum þeim framlagningum sem þetta mál hefur farið í gegnum. Það er iðulega verið að reyna að spóla, eins og ég sagði í byrjun ræðu minnar, í lok þingsins um afgreiðslu málsins þegar ekki er búið að fá nærri alla gestina, af því að meirihlutaflokkarnir eru einfaldlega ekki búnir að semja sín á milli um það hvernig ljúka eigi ákveðnum atriðum málsins. Það er einmitt vísbending um lélega málsmeðferð þegar meirihlutaflokkarnir þurfa einhvern veginn að hópa sig saman og ná einhverri málamiðlun án þess að einhverjar greiningar liggi í raun þar á bak við sem geta útskýrt það af hverju þessu er sleppt en ekki hinu, af hverju þessi flokkur vill að þessu sé bætt við eða tekið út eða hvað annað sem er. Það eru einfaldlega bara persónulegar eða hugmyndafræðilegar skoðanir sem ráða þar för frekar en greining þar sem áhrifin af því að breyta starfsaðstöðu heillar starfsstéttar eru útskýrð. Það eru, finnst mér, lágmarkskröfur að stjórnvöld segi okkur hvernig þessi markaður mun líta út eftir breytingar. Einungis með því getum við verið að ræða hvort þetta sé góð hugmynd eða ekki. Það er ekkert flóknara en það.

Virðulegi forseti. Við erum að fjalla um frumvarp til laga um leigubifreiðaakstur sem er að koma hingað inn í þriðja skipti. Mér hlotnaðist sá heiður á fyrra þingi að vera framsögumaður á málinu sem hafði þá verið til umfjöllunar á fyrra kjörtímabili. Þegar við vorum að fjalla um málið skýrðist það nokkuð enda var í nefndinni fólk sem hafði áður verið í nefndinni og hafði fjallað mikið um málið. Eins var mikil umfjöllun úti í samfélaginu hvað þetta varðar. Engum blöðum er um það að fletta að við erum í svolítið gömlu kerfi hvað þetta varðar. Við erum ekki endilega að tala um að það hafi verið svo virkilega slæmt að ekki hafi verið hægt að nota það, við höfum öll nýtt okkur leigubíla síðustu áratugina. En það var bankað í öxlina á okkur frá Evrópusambandinu og Eftirlitsstofnun EFTA gerði, eftir frumkvæðisathugun, athugasemd við að það væru svo miklar hindranir inn á leigubílamarkaðinn á Íslandi, að aðgengi að honum væri erfitt þannig að það uppfyllti ekki þann sáttmála sem við hefðum skrifað undir. Eitthvað verðum við að gera í því og ég held að við getum öll verið sammála um að það kerfi sem hefur verið við lýði frá 1950 sé barn síns tíma og endurspegli það samfélag sem var þá. En hvernig við getum mögulega komið þessu sem best fyrir? Ég hjó eftir því í ræðu hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar, sem talaði hér á undan mér, að við þyrftum að setja það upp fyrir okkur hvernig þetta myndi virka. Vissulega er það kannski aldrei hægt nema að fenginni reynslu en við erum komin með þokkalega mynd af því sem ég tel að eigi að virka hjá okkur eins og annars staðar á Norðurlöndum. Lög og reglur um leigubílaakstur annars staðar á Norðurlöndum hafa undanfarin ár verið að þróast í þessa veru, í átt til meira frjálsræðis og fjöldatakmarkanir á leyfum til leigubílaaksturs hafa ýmist verið afnumdar eða þá að slíkt er í farvatninu. Stundum hefur verið talað um norska kerfið, að Norðmenn séu að hugsa um að fara til baka. En eftir því sem mér skilst, bæði í umfjöllun nefndarinnar í fyrra og eins hef ég heyrt það núna, eru þeir að horfa til þeirra breytinga sem við gerðum á frumvarpinu í fyrra, sem liggja fyrir í þessu frumvarpi. Eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson kom inn á áðan fjallaði Öryrkjabandalagið um takmarkanir þeirra til að komast að leigubílamarkaðnum sem atvinnumarkaði. En eins og stendur í frumvarpinu, um mat á áhrifum, þá er frumvarpið til þess fallið að auka atvinnutækifæri fjölbreyttari hópa. Hér er reyndar sérstaklega rætt um konur og hlutastörf og það er akkúrat það sem öryrkjar eru að kalla eftir, breytingum í þá veru að einstaklingar hafi meiri möguleika á að starfa við leigubílaakstur í hlutastarfi og eins líka að það sé meira svigrúm. Öryrkjar eru kannski ekki að kalla eftir því að vera í fullu starfi sem leigubílstjórar, þetta er hópur sem hefur kannski ekki fulla starfsgetu. Ég held að þetta sé svarið við því. Eins var Blindrafélagið að tala um stöðvaskylduna og að um viðkvæma hópa væri að ræða. Ég tek undir það, það er mjög mikilvægt að umgjörðin sé tryggð um þessa þjónustu sem er mjög persónuleg, eins og leigubílaakstur með þessa hópa, enda setjum við þeim sem vinna við þetta ýmis skilyrði. Atvinnubílstjórar þurfa almennt, hvort sem þeir keyra rútu eða aðra bíla, að gangast undir námskeið og annað sem skiptir mjög miklu máli. Ég vil nefna sérstaklega hópa eins og blinda eða sjónskerta og heyrnleysingja, hvernig þjónum við þeim? Um þetta var talað í fyrra, að við gætum sett það inn í skilyrði fyrir námskeiðum að þetta sé tekið fyrir og mér finnst það skipta gríðarlega miklu máli. Þetta er akkúrat hópurinn sem verður að vera tryggt að hægt sé að þjónusta. Við breyttum þessu líka í fyrra eins og með stöðvaskylduna og annað. Það er bara á þremur stöðum á landinu sem starfsstöðvar skulu vera skilyrtar. Umfram það er kannski einn leigubíll á fámennum stöðum og það er ekki víst að hann fái undanþágu eins og verið hefur. Talandi um samráð þá hefur málið verið unnið í nokkuð miklu samráði. Í byrjun var starfshópur settur af stað. Ég veit að það hefur verið samráð við stjórnvöld annars staðar á Norðurlöndum um þetta mál og ég held að okkur sé alveg treystandi í hv. umhverfis- og samgöngunefnd til að fjalla vel um þetta. Það gafst ekki mikill tími til þess í vor en ég held að við höfum gengið nokkuð vel frá málinu. Enda sé ég, og ég er stolt af því sem framsögumaður, að frumvarpið sem er lagt fram núna er í samhljómi við þær breytingar sem við lögðum til í nefndinni í fyrra. En við getum örugglega gert betur. Ég treysti okkur alveg til að fá málið inn til okkar aftur, skoða það, fá umsagnir og hafa kannski betri tíma til að kalla fleiri fyrir. Það er ekki verra, það er bara betra. Vonandi gengur það sem allra best.

Forseti. Hv. þingmaður talar um að það verði fyrst að fá reynslu til að hægt sé að sjá hvernig þessi lagabreyting virkar. Það er einmitt það sem ég er að gagnrýna. Ég er að segja að við verðum að vita við hverju megi búast áður en við förum að búa til kerfi sem á að virka fyrir þá hugsun. Þannig er það bara í allri hönnun. Við viljum vita hvað við erum að búa til til að við getum hannað lagaumhverfi eða starfsumhverfi til að sinna nákvæmlega því markmiði. Við viljum vita hvað við erum að búa til, ekki bara gera einhverjar breytingar í blindni fram og til baka og vonast til að eitthvað gerist sem við vitum ekki hvað er. Það er hentistefna í því sem ég átta mig ekki á og held að við getum í alvörunni ekki boðið fólki upp á, hvorki fólki hér á þingi né leigubílstjórum. Það er ekkert í hönnun sem virkar á þann hátt að maður taki bara upp pensil og byrji að teikna og út komi hús - nei, þetta varð bíll, alveg á óvart, mér bara leið þannig. Þetta er svo öfug forgangsröð. Við verðum að fá að vita hvernig menn sjá fyrir sér að starfsaðstæður leigubílstjóra verði og hvernig frumvarpið styður við þær starfsaðstæður, þann starfsvettvang. Það er grunnforsenda þess að við getum rætt þetta, hvort rekstrarleyfi fyrir einn aðila, sem getur þá rekið marga bíla, sé góð lausn frekar en rekstrarleyfi á hvern bíl, hvort það ætti samt að vera takmörkun á heildarfjölda leyfa eða ekki. Við erum með lítinn markað og hann getur breyst á þann hátt að sá sem 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Er það nefnilega ekki akkúrat þannig? Hv. þingmaður talar um að það sé verið að teikna hús og út komi bíll. Við erum stundum með eitthvað fyrir framan okkur og við sjáum margar myndir í því sem birtist. Ég held nefnilega að það hafi akkúrat verið mikið samráð og við erum ekkert að teikna upp eitthvað sem ekki á við hér, eitthvað sem á ekki við annars staðar. Við erum að horfa sérstaklega til Norðurlandanna, þar sem þetta hefur virkað vel. Við erum með mjög ólíka starfsemi hér á landi. Við erum að tala um höfuðborgarsvæðið þar sem framboð á leigubílum hefur verið mjög takmarkandi, sem hefur komið niður á viðkvæmum hópum. Við getum horft á þessa mynd annars staðar á landinu hvað það varðar að þetta sé mikilvæg þjónusta. Ég sé ekki í fljótu bragði að við sjáum ekki út hvernig þetta getur verið. Hv. þingmaður talar bara um leigubílstjórana, hvað með þá sem eru að kaupa sér þessa þjónustu? Verðum við ekki líka að horfa til þeirra? Við viljum meina, við sem erum fylgjandi þessu frumvarpi, að við séum akkúrat að horfa á þennan hóp án þess að skerða atvinnuréttindi eða afkomu þess fólks sem starfar við leigubílaakstur.

Virðulegi forseti. Við sjáum margar myndir, segir hv. þingmaður. Það er það sem ég er að biðja um: Segið okkur hvaða mynd það er, af þessum mörgu myndum, sem nær markmiðunum með þessum lagabreytingum. Ég myndi segja að það væri grunnkrafan til að við getum metið það eftir á hvort lagasetningin hafi heppnast eða ekki. Hv. þingmaður segir líka að horft sé til annarra Norðurlanda þar sem þetta hafi virkað vel. Var ekki líka fjallað um það í ræðu hv. þingmanns hvernig Noregur væri að horfa til þeirra breytingartillagna sem lægju hér fyrir af því að þetta hefði ekki virkað alveg svo vel hjá þeim? Að horfa til þeirra sem kaupa - það er einmitt ekkert um það í frumvarpinu, í mati á áhrifunum, hvaða áhrif þetta kemur til með að hafa. Ef við berum saman við önnur Norðurlönd þá hækkaði verð í nokkrum af þeim löndum, er það möguleiki í tilfærslum við þessa útgáfu? Finnska útgáfan var, minnir mig, svipuð eins og þetta með marga bíla á einu rekstrarleyfi. Þar hækkaði verð, að mig minnir, það er dálítið síðan ég var að vinna í þessu. 

Virðulegi forseti. Ég er ekki neinn listráðgjafi en sú mynd sem ég sé í þessu frumvarpi er sú að við séum að opna þennan markað að atvinnuleyfum í leigubílaakstri. Við erum að gera hann frjálslegri. Við erum að opna möguleika, að fleiri hópar geti komið inn í leigubílaakstur sem mikil þörf er á. Við gætum mögulega séð betri þjónustu, aukna samkeppni og betra verð. Þó að ekki sé hægt að fullyrða neitt í þessu sambandi höfum við ekki orðið vör við það, hvorki í nágrannalöndum okkar né þegar við vorum að fara yfir þetta, að þetta kalli yfir okkur einhvern óskapnað hvað þessa atvinnustarfsemi eða þjónustu varðar.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir ræðuna. Hv. þingmaður var framsögumaður málsins í fyrra og á gamansaman máta kom hv. þingmaður inn á það að lítill tími hefði verið til vinnslu málsins undir lok síðasta þings. Nefndarálit meiri hluta kom fram 14. júní, þingi var slitið, ef ég man rétt, 15. júní. Það voru mjög litlar gestakomur í málinu þannig að málið var ekki rætt á síðasta þingi, það var bara þannig. Við skulum tala um þá hluti eins og þeir eru. Mig langar til að spyrja hv. þingmann út í orð hans hér áðan varðandi það að nú væri verið að leggja frumvarpið fram, eins og hv. þingmaður sagði, án þess að skerða atvinnuréttindi eða afkomu leigubílstjóra, að það væri haft í huga. Það blasir við af öllum umsögnum sem hafa borist frá þeim sem stunda þessa starfsemi að það eru verulegar áhyggjur, svo vægt sé til orða tekið, sem leigubílstjórar hafa af rekstrargrundvelli starfsemi sinnar, að þessu máli innleiddu eins og það liggur fyrir. Sýnist manni af umsögnunum sjö, sem ekkert tillit var tekið til, í samráðsgátt stjórnvalda síðastliðið sumar að leigubílstjórar meti þetta mál enn verra en í fyrri skiptin sem það var lagt fram. Mig langar bara til að biðja hv. þingmann um að útskýra aðeins með hvaða hætti hún telur þetta ekki hafa nein áhrif á atvinnuréttindi og afkomu leigubílstjóra og hvort þingmaðurinn væri tilbúinn til að styðja það í hv. umhverfis- og samgöngunefnd að fram fari greiningar á mögulegum áhrifum málsins, sambærilegar við það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fór yfir í andsvari hér á undan.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég sagði að við hefðum ekki haft mikinn tíma en við fjölluðum þó nokkuð mikið um þetta mál og við gerðum fjórar breytingar sem ég held að hafi skipt máli. Þær hafa skilað sér inn í núverandi frumvarp þannig að þær hafa ekki verið alvitlausar. Hv. þingmaður spyr hvort ég vilji fara frekar út í mat á áhrifum. Við erum búin að vinna með þetta mál núna í nokkur ár og það hefur verið unnið í nokkru samráði. Nefnd frá leigubílstjórum og öðrum aðilum kom að málinu. Við höfum lagt það niður fyrir okkur, kannski ekki nákvæmlega lið fyrir lið, en alla vega teljum við að þetta mál sé það vel unnið, og mat á áhrifum hafi verið greint, að við þurfum kannski ekki endilega að fara út í frekari greiningu á því, enda væri það bara til að tefja málið. Ég held að við séum öll sammála um að við viljum málið áfram.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þau eru ekki öll til bóta ríkisstjórnarmálin þessi misserin. Það er eiginlega ekki boðlegt, þykir mér, að vísað sé til samráðsnefndar frá árinu 2016 eða 2017 en allir þeir sem starfa í greininni sverja af sér eða biðjast undan þeirri niðurstöðu sem þar varð hvað þessi mál varðar. Það blasir við að þeir aðilar sem starfa í þessu umhverfi hafa miklar áhyggjur af málinu eins og það liggur fyrir. Ef markmiðið er að leggja af stétt leigubílstjóra er miklu heiðarlegra að stjórnvöld segi það bara. Mig langar til að spyrja hv. þingmann að því, í því ljósi að þingmaðurinn var framsögumaður málsins á liðnu þingi, hvaða athugasemdir leigubílstjóra það eru sem hv. þingmaður hefur mestar áhyggjur af að ekki sé tekið tillit til í málinu eins og það liggur fyrir núna.

Virðulegur forseti. Ég er ekki með allar þær athugasemdir á hreinu sem komu frá leigubílstjórum. En ég tel að tekið hafi verið tillit til þeirra að nokkru marki. Ég nefni t.d. gjaldmælana. Hv. þingmaður talar um að við séum að reyna að leggja af eina starfsstétt sem eru leigubílstjórar. Það hefur ekki verið reyndin. Þetta hefur verið gert á Norðurlöndunum þar sem leigubílstjórar lifa bara ágætu lífi, að ég held, á starfsemi sinni. Ég vona bara að svo verði áfram og við vinnum þetta í þeim anda að við getum tryggt hag leigubílstjóra og að þeir sem njóta þjónustu þeirra geti gert það áfram.

Frú forseti. Hv. þingmaður ræddi hér aðeins umfjöllun umhverfis- og samgöngunefndar um þetta mál á síðasta þingi og sagði að í raun hefði verið komið til móts við umsagnir þeirra aðila sem ekki voru kallaðir á fund nefndarinnar. Það kom fram í máli þingmannsins að í mati á áhrifum frumvarpsins væri bent á að það væri til þess fallið að auka atvinnutækifæri fjölbreyttra hópa. Það mat nær reyndar sérstaklega til kvenna en ekki öryrkja. En þetta sagði þingmaðurinn að væri einmitt það sem öryrkjar hefðu kallað eftir. Vandinn við að við séum að teikna upp úr skriflegum umsögnum er að við höfum ekki bara móralska skyldu til að eiga samráð við hagsmunasamtök öryrkja heldur þjóðréttarlega skuldbindingu og lagalega. Hér er búið að fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks og hann kveður á um að við innleiðingu löggjafar skuli hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess. Það var ekki gert á vettvangi umhverfis- og samgöngunefndar á síðasta þingi þannig að ég bið einfaldlega um að það verði ekki látið eins og þessi meðhöndlun á umsögnum Blindrafélagsins og Öryrkjabandalagsins, sem er í trássi við skuldbindingar okkar í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sé boðleg.

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni, við eigum að hafa mikið samráð við þá aðila sem senda okkur umsagnir, þó það sé ekki alltaf reyndin í öllum nefndum að allir umsagnaraðilar séu kallaðir til. En ég held að það sé mjög mikilvægt að samráð sé haft og tek bara undir það, enda fólst engin spurning í þessu hjá Andrési heldur ábending sem mér finnst fullgild. Ég held að við eigum alltaf að hafa í heiðri að þessir hópar séu kallaðir til. En það sem ég nefndi, akkúrat það sem Öryrkjabandalagið benti á, er að verið er að koma til móts við það í frumvarpinu að fleiri geti farið inn í umrædda starfsstétt og akkúrat þessir hópar sem hafa ekki, af ýmsum ástæðum, fulla starfsgetu. En ég tek bara undir það með hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að við eigum öllu jafnan og alltaf að vera í fullu samráði við þessa hópa og ég vona bara að tími og tækifæri gefist til þess að þessu sinni.

Frú forseti. Það var bent á þetta á síðasta þingi. Það var meðal annars vegna þessa samráðsleysis sem við í minni hlutanum lögðumst gegn því að afgreiða málið úr nefnd. Það kannski kristallast í máli þingmannsins hvers vegna það skiptir máli. Hún talar hér um að frumvarpið sé til þess fallið að fleiri geti farið inn í stéttina, en vandinn er að það er ekki það sem Öryrkjabandalagið er að biðja um. Í umsögn Öryrkjabandalagsins er kallað eftir því að Samgöngustofa eða önnur opinber stofnun taki yfir stjórnsýsluna við undanþágur fyrir öryrkja til að geta farið inn í þessar starfsstéttir. Það kristallast eiginlega bara í misskilningi þeirra sem flytja þetta mál á því sem stendur í umsögn Öryrkjabandalagsins hvers vegna við eigum að eiga virkt samráð við 

Hv. þingmenn eru beðnir um að virða tímamörk.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og bera af mér þær sakir að ég hafni samráði við þessa hópa, sem ég held að sé mjög mikilvægt og tók undir í fyrra svari mínu. Ég er ekki að taka fyrir það að það hafi ekki verið samráð við þessa hópa á fyrri stigum, við gerð frumvarpsins á fyrri stigum eða fyrri árum, ég veit það ekki. En ég held að við séum algerlega sammála um það, ég og hv. þingmaður, að það sé mjög mikilvægt að hafa akkúrat þessa hópa í samráði vegna þess að þetta er mikilvægasti hópurinn sem leigubílstjórar þjónusta.

Frú forseti. Hér er komin enn ein tilraun ríkisstjórnarinnar til að leggja niður starfsstétt leigubílstjóra. Það sem kemur á óvart er að þau sjónarmið sem sett voru fram í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar, þann 14. júní 2022, skuli skila sér svo til ómenguð inn til breytinga á þessu frumvarpi þegar við höfum það í huga með hvaða hætti nefndin fjallaði um málið á liðnu þingi. Þingi var slitið, ef ég man rétt, 15. júní síðastliðinn. Þann 11. júní, á laugardegi, tókum við á handahlaupum einhverja gesti og ráðuneytið kom þann 13. júní, að kvöldi til, og sáralítil umfjöllun fylgdi í öllu þessu samhengi. Síðan leggur meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar fram fimm síðna plagg, nefndarálit, þar sem meira og minna öll þau atriði sem helst var varað við að framkvæma án ítarlegrar greiningar á áhrifum eru lögð til. Þessi atriði skila sér síðan inn í frumvarpið eins og það liggur fyrir núna. Undir þetta skrifuðu þann 14. júní 2022 Vilhjálmur Árnason og Njáll Trausti Friðbertsson, þingmenn Sjálfstæðisflokksins, Halla Signý Kristjánsdóttir og Ingibjörg Isaksen, þingmenn Framsóknarflokksins, og Bjarni Jónsson og Orri Páll Jóhannsson, þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Þetta nefndarálit fékk mjög litla athygli á síðasta þingi. Þetta virtist sett fram til málamynda til að friða einhverja hluta ríkisstjórnarflokkanna en ég held að engum hafi dottið í hug að þetta yrði forskrift að breytingum sem gerðar yrðu milli þinga á málinu, a.m.k. engum sem höfðu efasemdir um málið eins og það lá fyrir í fyrra og hittiðfyrra eða árið þar á undan. En þetta er staðan sem við finnum okkur í núna. Það er galli að enginn þingmaður Sjálfstæðisflokksins hafi komið hér upp í umræðunni því að það væri auðvitað nauðsynlegt að spyrja þingmenn flokksins, einhverja þeirra, hvort einhverjir fyrirvarar hafi verið gerðir við málið, við afgreiðslu þess út úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Það var kannski ekki mjög skýrt svar sem kom frá hv. þm. Bjarna Jónssyni hvað þetta varðar um afstöðu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, en ég skildi það þannig að almennir fyrirvarar kæmu m.a. fram í ræðu hv. þingmanns en ekki formlegir fyrirvarar, ef ég skildi málið rétt. Hv. þingmaður leiðréttir mig ef svo er ekki. Við höfum auðvitað séð á undanförnum árum að þetta mál hefur að hluta til dáið í innri samskiptum ríkisstjórnarflokkanna. Að mínu mati hefur verið kastað til höndum við vinnu þess og það er ástæðan fyrir því að það hefur dáið hér ár eftir ár. Síðan eru hlutir sem ekki er hægt annað en að nefna hér. Það er þetta meinta samráð sem á sér stað. Málið fór í samráðsgátt stjórnvalda í sumar. Það komu inn sjö ítarlegar umsagnir. Mér sýnist á öllu að í engu hafi verið tekið tillit til neinnar þeirrar. Ég treysti mér ekki til að fullyrða um það að órannsökuðu máli en mig minnir að mjög hóflega hafi verið tekið tillit til athugasemda í fyrri skiptin sem málið hefur komið inn í samráðsgátt. Enn og aftur er þessi samráðsgátt stjórnvalda til þess ætluð að lempa hópana sem vilja koma sjónarmiðum fram og haka í boxið. Það liggur alla vega fyrir að engir fundir hafa átt sér stað. Ég veit að engir fundir hafa átt sér stað með fulltrúum leigubílstjóra. Innviðaráðherra eða fulltrúar hans hafa ekki átt fundi með þeirri starfsstétt sem er kannski helst undirorpin þeim breytingum sem hér eru lagðar til þannig að þetta er nú athugasemd almenns eðlis varðandi það með hvaða hætti við notum samráðsgátt eða notum hana ekki. Það er atriði sem mér finnst nauðsynlegt að koma inn á í tengslum við þetta mál. Það snýr að atvinnuréttindum og þeirri fjárfestingu sem liggur að baki hjá hverjum og einum sem starfar sem leigubílstjóri í dag. Það eru námskeið, það er fjárfesting í bíl, það er kostnaður sem tengist stöðvaskyldu og fleira slíkt sem mér finnst algjörlega hafa vantað í umræðuna hingað til, að menn spyrji sig: Og hvað svo, að þessu máli samþykktu eins og það liggur fyrir núna? Og hvað svo fyrir þessa 600 leyfishafa eða þar um bil sem sjá að eigin mati starfsumhverfi sínu gjörbylt með frumvarpinu sem hér liggur fyrir? Það verður væntanlega töluverð umræða hér síðar í dag um þingmál Viðreisnar sem snýr að takmörkun á gildistíma úthlutunar aflaheimilda. Stór hluti af þeirri umræðu verður alveg örugglega tengdur atvinnuréttindum þeirra sem í þeim geira starfa. Þessi hluti umræðunnar finnst mér algerlega hafa fallið milli skips og bryggju, þ.e. hvaða áhrif þetta hafi á þau hundruð einstaklinga sem starfa í greininni í dag og sjá tekjumöguleika sína og starfsöryggi rýrna verulega, að mér sýnist að býsna vel rökstuddu mati. Er það orðin staðan að t.d. þingflokkur Sjálfstæðisflokksins hefur engar áhyggjur af akkúrat þessu, að eitthvert hald sé í þeirri fjárfestingu sem fólk leggur í til að hefja atvinnustarfsemi? Það er þá bara ágætt að það liggi fyrir, ef það þykir ekki lengur skipta máli í þeim ágæta hópi. Ég hef ekki alveg skilið nálgun þingflokks Framsóknarflokksins í málinu en mér hefur þótt nálgun þingflokks Vinstri grænna á löngum köflum vera nálgun hófsemdar. Hv. þingmaður Bjarni Jónsson, af því að ég nefndi hann hér áðan, hefur haft efasemdir um frumvarpið og slegið varnagla. En það er auðvitað þannig að í stjórnarsamstarfi, og sérstaklega í stjórnarsamstarfi sem er jafn undarlega samsett og það sem við búum nú við, æfast menn í því að kyngja ælunni eins og einn fyrrverandi hv. þingmaður og núverandi varaþingmaður orðaði það svo ágætlega. En ég vona að menn standist þá freistingu í þetta skiptið að gera akkúrat það, við sjáum til hvernig verður þegar á reynir. Mér finnst nauðsynlegt að hv. umhverfis- og samgöngunefnd fari ítarlega í gegnum það hvernig þróunin hefur verið í nágrannalöndum okkar, með hvaða hætti reglubreytingar hafa átt sér stað og hvar hluti þeirra hefur gengið til baka, eða hvar áform eru uppi um slíkt og þá hvers vegna. Þó að við virðumst á löngum köflum ekki vera mikið fyrir að læra af reynslunni og alls ekki af reynslu annarra þá held ég að það væri kostur - núna er þetta mál að koma fram og það er nú ekki lítið lagt undir. Hæstv. innviðaráðherra er fjarverandi þessa vikuna og það er fenginn hér staðgengill til að mæla fyrir málinu, staðgengill sem hefur það sem sína fyrstu setningu í framsögunni að segja að hann viti ekkert um málið, svo mikið lá á að koma málinu til nefndar. Það er nægur tími. Við skulum taka okkur allan þann tíma sem þörf er á í vinnu nefndarinnar til að gera það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kallaði eftir áðan, að teikna upp sviðsmyndir, áhrif af innleiðingu þessa máls. Ef niðurstaðan af því verður, eins og hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir nefndi áðan, að þetta yrði lagt fram með það í huga að það væri gert „án þess að skerða atvinnuréttindi eða afkomu leigubílstjóra“ munu allir róast mjög hratt, held ég, ef það yrði niðurstaða þeirrar úttektar. En þá úttekt þarf að vinna. En þá eru það nágrannalöndin, Þýskaland og víðar, frá London hafa verið fluttar endalausar fréttir af breytingum á regluverki leigubifreiðaaksturs þannig að ég held að við þurfum að taka okkur góðan tíma í að greina þetta, vinna málið miklu betur og meira en gert var á síðasta þingi og skoða sérstaklega þær breytingar sem gerðar eru á milli framlagninga frá síðasta þingi til þess plaggs sem nú liggur fyrir. Í fyrri ræðum hafa komið fram athugasemdir eins og hv. þm. Bjarni Jónsson kom inn á og vangaveltur sem sneru að því að setja inn umhverfisvæna græna hvata til þess væntanlega að flýta því ferli að hækka hlutfall nýorkubíla á leigubílamarkaði. Þó að slík markmið séu góð og gild held ég að við ættum að fara varlega í að þvinga aðila á þessum markaði til að fjárfesta í atvinnutækjum sem þeir telja mögulega að gagnist sínum rekstri ekki best. Það verður að vera í forgrunni að menn geti rekið fyrirtæki sín eins og best er háttað hverju sinni. Ég var farþegi í leigubíl fyrir nokkrum dögum þar sem mér var tjáð að einhverjir þeirra sem hefðu farið yfir í 100% rafmagn væru að horfa til þess að stíga til baka í ljósi áhrifa á tekjuöflun og fleira, að þurfa reglulega að hlaða sín tæki. Við skulum því fara varlega í öllum íþyngjandi ákvörðunum í þessum efnum. Það er sjálfsagt að skoða það en ég held að fremst í röðinni hljóti að vera að við áttum okkur á hvaða áhrif frumvarpið hefur á þá sem starfa í greininni í dag, á þá sem kaupa þjónustuna, aðgengi að þjónustu, verð og þar fram eftir götunum. Þetta hefur ekki verið gert með neinum forsvaranlegum hætti í öll þau skipti sem málið hefur verið lagt fram og það verðum við að laga. Ég ætla að láta þetta duga í bili og hlakka til ígrundaðrar meðferðar umhverfis- og samgöngunefndar um málið. Ég vona að sú ákvörðun verði tekin þar innan dyra að framkvæma þær greiningar sem nauðsynlegar eru til þess að við þingmenn hér inni getum tekið upplýsta ákvörðun um málið og það liggi fyrir hvaða áhrif þetta breytta rekstrarumhverfi leigubílstjóra og leigubifreiðaaksturs hefur.

Frú forseti. Ég var nú búinn að velta því fyrir mér eins og hv. þingmaður hvernig á því stæði að einn stjórnarflokkurinn væri ekkert að taka þátt í þessari umræðu, í máli sem hefur verið að velkjast á milli flokkanna árum saman. Þá bar vel í veiði og formaður Sjálfstæðisflokksins gekk í salinn. Það er spurning hvort við fáum hann til að lýsa þeim mögulegu fyrirvörum sem sá flokkur hefur til málsins hér í umræðunni. Það rifjaðist einmitt upp fyrir mér vandræðagangurinn við þetta mál þegar hv. þingmaður var að fara yfir forsöguna, þ.e. það var ekki mælt fyrir þessu einu sinni á síðasta þingi heldur tvisvar. Þetta er sennilega það stjórnarmál sem ráðherra hefur sjálfur verið í hvað mestu málþófi gegn á síðustu árum þar sem hann afturkallaði það eftir að það var gengið til nefndar til að geta lagt það fram að nýju og mælt aftur fyrir því á sama þingi. Þess vegna m.a. skapaðist þessi tímapressa sem var algjör óþarfi. Það töpuðust tveir mánuðir í þinglegri meðferð við þennan aukasnúning ráðherrans. Mig langar aðeins að reyna að ættbókarfæra breytingartillögurnar. Líkt og kom fram hjá hv. þingmanni var málið afgreitt úr umhverfis- og samgöngunefnd 14. júní, daginn fyrir þinglok. Þeim fundi lauk klukkan 10:47. Tuttugu mínútum seinna fengum við vinnuskjal ráðuneytis frá ritara umhverfis- og samgöngunefndar sem var bara með öllum breytingartillögunum. Þá hafði framsögumaður málsins fengið ráðuneytið til að semja breytingartillögur út frá því sem ráðuneytið taldi umsagnaraðila segja. Það eru tillögurnar sem meiri hlutinn lagði fram. 

Þingmenn er aftur áminntir um að virða tímamörk.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það sló mig þannig undir miðjan júní síðasta sumar að þetta nefndarálit væri eitthvert mikið furðuverk. Þessi tölvupóstur sem barst nefndarmönnum þarna seint og um síðir undirstrikar það að þarna var ráðherrann sennilega að gefa sjálfum sér stoðsendingu, eins og yrði sagt í körfubolta. Þarna virðist ráðherrann hafa fengið embættismenn í ráðuneytinu til að rigga upp þessum breytingum sem hann ætlaði sér síðan að nota sem rökstuðning fyrir sínum eigin breytingum á frumvarpinu í næstu framlagningu. Tímapressan og tíminn frá því að þingmenn fengu þetta nefndarálit til skoðunar þar til það var afgreitt er auðvitað þeirrar gerðar að breytingartillögur eins og hér eru settar fram á hátt í fimm síðum fá ekkert mat, enga greiningu. Mér finnst þetta allt, eins og ég segi, benda til þess að ráðherrann hafi þarna verið að gefa sjálfum sér stoðsendingu í gegnum nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Það sem kom mér kannski mest á óvart var það að þingmenn Sjálfstæðisflokksins, hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason og Njáll Trausti Friðbertsson, skrifuðu undir þetta og sömuleiðis þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, hv. þingmenn Bjarni Jónsson og Orri Páll Jóhannsson. Mér hafði þótt málflutningur a.m.k. sumra þeirra benda til annars en að þeir væru þeirrar skoðunar að þetta væri til bóta eins og málið liggur fyrir núna.

Frú forseti. Já, stoðsending ráðherra til sjálfs síns, ég held að það sé akkúrat rétta lýsingin á þessu. Þarna var búið að semja um þinglok, það var búið að semja um að þetta mál myndi ekki klárast. Stjórnarliðar vildu bara koma því sem hægt væri að dubba upp sem afstöðu þingsins í prenthæft form til að það lægi fyrir svo að hægt væri að taka það upp sem stoðsendingu á næsta þingi. En vegna tímafrestsins gafst stjórnarandstöðunni ekki færi á að vinna neinar gagntillögur. Þingi var bara frestað daginn eftir, veturinn bara búinn. Ég held að hægt sé að draga ýmsa lærdóma af meðferð meiri hlutans á þessu máli á síðasta ári og vonandi að við berum gæfu til að gera betur í þetta skipti.

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Það var náttúrlega augljóst að þingmenn stjórnarandstöðu áttu engan möguleika á að glöggva sig á þessu en mig grunar að hluti þingmanna stjórnarflokkanna í umhverfis- og samgöngunefnd hafi átt erfitt með það sömuleiðis. En úr því fáum við kannski aldrei skorið endanlega enda skiptir það ekki öllu máli í dag. En ég bara ítreka það hversu hissa ég var að sjá nöfn sex þingmanna undir þessu nefndaráliti eins og það birtist þarna og undir þeim tillögum sem þar voru gerðar og nú notaðar sem eigin stoðsending ráðherra á sjálfan sig við breytingu á málinu milli þinga.

Frú forseti. Ég vildi þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er sammála því sem fram hefur komið í umræðum hér í dag, annars vegar um vinnubrögð í nefndinni á síðasta þingi og svo því að það hefði verið ákjósanlegt og umræðunni í hag ef sá ráðherra sem í reynd fer með málið væri í þessu samtali. Ég hef aðeins staldrað við það. Ég trúi því að þetta sé mál sem í sjálfu sér ætti að vera tiltölulega einfalt að afgreiða. Þá kemst ég alltaf að þeirri niðurstöðu að það hljóti að hafa töluvert með vinnubrögðin að gera hvernig málið stendur, að það hafi ekki komist lengra áleiðis á síðasta þingi en raun bar vitni. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann, af því að hann nefnir réttilega sjónarmiðin um atvinnuréttindin sem eru undir, og svo eru það auðvitað líka sjónarmið neytandans, hver hin ákjósanlega leið væri á þessum markaði sem myndi ná að samþætta þessi sjónarmið bæði tvö, hvaða leið það væri í hans huga.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Fyrst aðeins varðandi vinnubrögðin - þótt það hafi ekki verið spurningin -þá held ég að það sé hárrétt mat hjá hv. þingmanni hvað það varðar að tilfinning þeirra sem hafa áhyggjur af áhrifum breytts regluverks hlýtur að versna eftir því sem minna tillit er tekið til sjónarmiða, ekki teknir fundir og þar fram eftir götunum. Ég held því að að einhverju marki sé um sjálfskaparvíti að ræða hvað það varðar að ráðherra sigli í strand með málið trekk í trekk. En varðandi atvinnuréttindin þá er það atriði sem mér hefur þótt alltof lítið rætt í þessum fjórum framlagningum málsins hingað til, ég held þær séu fjórar. Vissulega er eitthvert jafnvægi þarna á milli atvinnuréttinda þeirra sem starfa í bransanum og frelsissjónarmiðanna sem snúa að því að fleiri geti veitt þjónustuna. Hér erum við ekki að tala um það, eins og hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra í sínu máli, þar sem lagt er til að leggja niður löggildingu starfsstéttar sem hefur ekki fengið nýjan félagsmann í sínar raðir áratugum saman. Hér eru einfaldlega, ef ég man rétt, á sjötta hundrað leyfishafar sem hafa verulegar áhyggjur af breyttum starfsskilyrðum og tekjumöguleikum sínum. Ég held að við verðum að taka okkur tíma í að greina það í stað þess að ráðherrann ætli enn eitt skiptið að fara með málið áfram á hnefanum. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Svo að við höldum okkur aðeins við vinnubrögðin, af því að ég held að það sé sjálfstætt vandamál í þessu máli og svo mörgum öðrum, þá held ég að við gætum verið að spara okkur ótal margar klukkustundir með bættum vinnubrögðum, glataðar vinnustundir sem fara í að vinna mál sem ekki fá framgang, einfaldlega vegna þess að það hefur vantað samráð, það hefur vantað undirbúning o.s.frv. Ég viðurkenni það fúslega að ég er í hópi þeirra sem eru hlynnt því að það verði meira frelsi á markaði. Þar er ég með neytendasjónarmið í huga, að frelsið sé líklegt til að færa fólki betra aðgengi að þjónustu, það er verðlagningin, öryggissjónarmiðin o.fl. Ég hafði því áhuga á að heyra þessi sjónarmið þingmannsins um samspil þessara tveggja þátta sem í mínum huga vegast þarna á. En það má ekki víkja sjónarmiðum eða hagsmunum neytenda til hliðar.

Frú forseti. Það er sama á hvaða svið við horfum, við verðum að hafa hagsmuni neytenda út frá svo mörgum þáttum í huga, þ.e. verð, aðgengi, þjónustu, öryggi og fleira slíkt. Þetta er einmitt atriði sem í svo litlu hefur verið sinnt að skoða í þau skipti sem málið hefur komið til nefndarinnar. Nú höfum við nógan tíma. Málið kemur fram jafn snemma og raunin er. Ég held að það sé ekkert því til fyrirstöðu að fara í gegnum almennilega greiningu á því hvar þessi skurðpunktur liggur, aukið frelsi annars vegar á móti mögulegum sjónarmiðum sem snúa að neytendum og vegast á við atvinnuréttindi leigubílstjóra. Punkturinn er bara sá að það er ekkert sem bendir til þess að það sé vilji hjá stjórnarflokkunum að gera það. Það er það sem kemur mér á óvart. 

Forseti. Nú hefur það verið á síðustu þingum, þar sem þetta mál hefur einmitt verið lagt fram, að þingmenn Miðflokksins hafa verið harkalega á móti því að klára það, sem er gott og blessað miðað við aðstæður og útlit málsins á vissan hátt. En mig langaði til að fræðast aðeins um skoðanir þingmannsins á vandanum sem er verið að reyna að leysa. Það er alveg tvímælalaust að það er vandi varðandi t.d. harkið um helgar o.s.frv., sem leigubílaleyfin ná ekki að dekka. Eftirspurnin er miklu meiri en framboðið og vandi neytenda sem slíkra, sem nýta sér harkið, er alveg tvímælalaust til staðar tryggingalega séð og ýmislegt svoleiðis, ef það verða slys og þess háttar. Og svo kannski í tengslum við bráðabirgðaákvörðun ráðherra um að fjölga leyfum - er það að leysa hlutina, er það einfalda lausnin á þessu, að viðhalda bara núverandi kerfi en fjölga leyfunum, og kannski stilla aðgang að leyfunum aðeins betur þannig að þau uppfylli jafnræðiskröfur EES-samningsins? Vandinn er til staðar að mati hv. þingmanns - það er það sem ég er að spyrja um. Væri hægt að nota svipað fyrirkomulag og er núna nema uppfylla gæðakröfur hvað varðar jafnrétti og jafnræði milli þeirra aðila til að passa upp á að það sé ekki ákveðin einokun sem er alltaf slæm fyrir alla.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni prýðisgóða spurningu. Staðan er auðvitað mjög sérstök akkúrat núna, þegar við erum að koma út úr tveggja ára tímabili heimsfaraldurs. Þá heltist hluti leigubílstjóra úr lestinni, það var bara það sem gerðist, og ég held að á þessari stundu séu ekki öll leyfi í notkun. Ég er ekki með tölurnar á hreinu en ég held að töluverðum fjölda leyfa sé í raun óúthlutað í dag. Aðgengi að stéttinni hefur sennilega aldrei verið þægilegra en akkúrat núna og mögulega er það það sem veldur því að ekki hefur fjölgað í hópnum jafn hratt og verið hefur á fyrri stigum. Eru það mögulega að einhverju marki starfskjörin sem leigubílstjórar vinna við í dag - þetta eru því miður ekki hálaunastörf og vinnutíminn er langur og óreglulegur og það er erfitt að halda utan um þennan rekstur þannig að bærilegt sé við núverandi rekstrarforsendur. Ég er þeirrar skoðunar, dálítið svipað eins og með aflamarkskerfi í sjávarútvegi, að við séum með kerfi sem sé í meginatriðum ágætt. Það þarf að mati stjórnvalda að gera einhverjar lagfæringar til að auka sátt í samfélaginu og þar fram eftir götunum og ég held að það sama eigi við um þetta kerfi. Ég held að það sé ágætt í grunninn og ég held að hægt sé að ná þeim sjónarmiðum sem snúa að aðgengi að markaði, sem eru athugasemdirnar sem ESA gerir, fram með allt öðrum og minna íþyngjandi hætti en lagt er til í frumvarpinu. Það voru fleiri spurningar og ég kem að þeim í seinna andsvari ef hv. þingmaður bætir ekki mörgum við.

Forseti. Ég ætlaði bara að bæta við einni sprengju í lokin. Ég ætla að varpa þeirri framtíðarsýn fram að leigubílstjórastarfið sé einfaldlega ekki langt frá því að úreldast. Með tækni og sjálfkeyrandi bifreiðum og þess háttar sé þetta starf einfaldlega að líða undir lok, þ.e. í höndum lífvera. Ég velti þá fyrir mér tilgangi þess að gera gagngera endurskoðun á starfsaðstöðu leigubílstjóra í staðinn fyrir að viðhalda líftíma þess fyrirkomulags sem nú er og uppfæra það eftir þeim þörfum sem þarf til að viðhalda jafnvæginu hvað aðgengið varðar. Kannski þarf að huga frekar að því hvernig við höfum aðstöðu til slíks skutls, sem menn sjá ekki um heldur bara bílar.

Frú forseti. Þetta verður ekki mínútusvar. Hv. þingmaður gerir mér ákveðinn óleik því að nú langar mig til að ræða borgarlínuna; sömu sjónarmið ættu við varðandi það að fresta innleiðingu þess brjálæðisverkefnis. Ég ætla ekki að fara í þá áttina en ég held að þetta sé áhugaverð hugmynd og nálgun á þann hluta málsins sem hægt er að kalla vanda, ef vanda skyldi kalla, þ.e. að okkur liggi ekki á. Mögulega eru að verða einhverjar breytingar, eins og hv. þingmaður segir, sem gera það að verkum að millileikur verður til trafala og veldur bara óþægindum og óöryggi hjá þeim sem veita þessa þjónustu í dag. Ég treysti mér ekki til að leggja mat á tímalínuna eða hversu raunhæf þessi sýn er, en minni bara á að þessi rök gætu átt við fleiri mál sem við fjöllum um hér, eins og borgarlínuna sem er mér svo hugleikin.

Frú forseti. Ég ætla bara örstutt að kveðja mér hljóðs til að fjalla aðeins um forsögu málsins á síðasta þingi þar sem ekki gafst færi til þess áður en því lauk, sérstaklega vegna þess að það eru nokkur atriði sem er skautað fram hjá eða hreinlega rangt greint frá í greinargerð með þessu frumvarpi. Þetta hefur margt komið fram í andsvörum hér fyrr í dag en ég taldi rétt að kveðja mér hljóðs í sjálfstæðri ræðu til að halda þessu til haga. Í fyrsta lagi er rétt að rifja upp að þetta mál var ekki lagt fram einu sinni heldur tvisvar á síðasta löggjafarþingi. Það var mælt fyrir því 1. mars og þá ræddum við það hér í sal í um tvo klukkutíma. Svo nokkrum dögum síðar fengum við að vita að ráðherra hygðist afturkalla málið vegna einhverra leiðréttinga sem þyrfti að gera á greinargerð þess. Það leið og beið og það var ekki fyrr en 17. maí sem náðist að mæla fyrir málinu aftur í efnislega óbreyttri mynd en með greinargerð sem hafði verið lítillega breytt. Þessi tveggja mánaða töf skiptir náttúrlega töluverðu máli um afgreiðslu málsins. Þarna hefði verið hægt að kalla til þá gesti sem ekki voru kallaðir til. Þarna hefði verið hægt að vinna þær greiningar sem ekki eru fyrir hendi. Þarna hefði verið hægt að vinna hina þinglegu meðferð sem ekki var gerð. Í öðru lagi þá kemur fram í greinargerð frumvarpsins að það sé lagt fram í örlítið breyttri mynd frá síðasta þingi þar sem m.a. sé tekið mið af nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis frá 152. löggjafarþingi. Hér þurfum við að taka mjög skýrt fram að um ranga staðhæfingu er að ræða. Það var meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar sem stóð að þeim breytingartillögum sem hér hefur verið tekið tillit til. Við hin í nefndinni verðum að þvo hendur okkar af þeirri afgreiðslu, þeim tillögum, og það er vægast sagt bagalegt að ráðuneytið setji þetta svona fram af því að ég hef haldið að þar innan borðs þekkti fólk muninn á nefnd í heild sinni og hlutum hennar. Það var nefnilega þannig, eins og fram hefur komið í umræðunni í dag, að umfjöllun í umhverfis- og samgöngunefnd var lítil. Reyndar var einhver sem sagði hér áðan að það hefði verið fjallað mikið um þetta mál í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég fletti því upp. Það var mælt fyrir málinu 17. maí. 19. maí var málið tekið á dagskrá nefndarinnar til að samþykkja umsagnarbeiðnir. 20. maí var það tekið á dagskrá til að samþykkja hvaða þingmaður ætti að gegna framsögu í málinu. 31. maí kom ráðuneytið á fund nefndarinnar til að gera grein fyrir efni málsins. Síðan kemur fyrsti fundurinn þar sem er raunveruleg umfjöllun um málið, sem var 11. júní. Það var laugardagur. Það lá svo mikið á að klára þetta mál, sem þó var búið að semja um að ekki ætti að klára, að gestir voru boðaðir á laugardegi til að gera grein fyrir umsögnum sínum. Það var reyndar dálítið skrýtinn fundur af því að á sama fund fengum við gesti vegna frumvarps um áhafnir skipa. Þeir gerðu grein fyrir miklum áhyggjum sem þeir höfðu af því máli, stéttarfélög sjómanna sem síðan var ekkert hlustað á. Þarna voru kallaðir til talsmenn leigubílstjóra sem var nú ekki mikið hlustað á heldur. Þetta var ekki mjög gæfulegur laugardagur sem fólkið var boðið til Alþingis. Þetta var fyrsti fundurinn þar sem var fjallað um málið. Síðan kom annar fundur þar sem var fjallað efnislega um málið og hann var á mánudegi eftir þetta, kvöldfundur þar sem ráðuneytið var boðað til fundar. Þá var meiri hlutinn búinn að semja breytingartillögur sín á milli þannig að það var ekkert að ræða. Þetta, frú forseti, heitir ekki umfjöllun um mál þar sem hluti umsagnaraðila er boðaður á fund og nánast strax og þeim fundi er lokið er meiri hlutinn tilbúinn með breytingartillögur sem minni hlutinn getur annaðhvort verið með á eða bara setið úti. Þetta heitir að kreista mál í gegnum nefnd. Við í minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar lögðumst gegn þessari afgreiðslu, ekki bara vegna þess að okkur þótti ótækt eins og vill stundum verða að ekki væri tekið tillit til allra umsagnaraðila, ekki væru allir boðaðir á fund. Það er svo sem ekkert náttúrulögmál að við bjóðum öllum sem senda inn umsögn á fund nefndar að gera grein fyrir umsögninni. Stundum eru umsagnir einfaldlega bara það skýrar að þær standa fyrir sjálfri sér. Stundum eru margar umsagnir samhljóða og þá er kannski hægt að velja bara einn úr þeim hópi til að gera grein fyrir meginsjónarmiði. Það geta verið alls konar ástæður fyrir þessu. Engin slík ástæða var fyrir því að Neytendasamtökin, Blindrafélagið eða Öryrkjabandalagið fengu ekki boð á fund nefndarinnar. Sök sér með Neytendasamtökin sem er svona almenn kurteisi að eiga gott samráð við, en hvað varðar Blindrafélagið og Öryrkjabandalagið þá hvílir þar sérstök samráðsskylda á yfirvöldum. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks segir að við þróun og innleiðingu löggjafar skuli aðildarríki hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess. Þetta á ekki bara við um samráðsgátt ríkisstjórnarinnar. Þetta á við um allt ferlið þannig að þó að ráðuneytið segist hafa átt í þessu samráði þá undanskilur það ekki þingið að eiga í nánu samráði og tryggja virka þátttöku hagsmunasamtaka fatlaðs fólks. Það var ekki gert. Það að leyfa þessum félögum að skila inn skriflegri umsögn og bjóða þeim ekki á fund til að gera grein fyrir henni er ekki það nána samráð sem við erum skyldubundin til að viðhafa. Á þetta var bent innan umhverfis- og samgöngunefndar þegar meiri hlutinn ákvað að afgreiða málið út úr nefnd. Þetta hefur ekkert skánað. Tillögurnar sem meiri hlutinn náði út úr nefnd á þessum tímapunkti eru grundvöllur þeirra breytingar sem ráðuneytið hefur gert á málinu milli þinga án samráðs, að mér sýnist en er ekki 100% öruggt af því að ráðherra málaflokksins er ekki tiltækur. Sá ráðherra sem mælti fyrir málinu sagði að þetta hefði farið í hefðbundið samráðsferli. Það er einmitt málið. Hefðbundið samráðsferli, að setja mál í samráðsgáttina - þegar kemur að þessari sérstöku samráðsskyldu gagnvart hagsmunasamtökum fatlaðs fólks þá dugar hefðbundið samráðsferli ekki. Það þarf að vera náið samráð og virk þátttaka. Af því að það er alltaf þrýst á þetta mál á þeim forsendum að ef við samþykkjum ekki þetta frumvarp og gerum að lögum séum við að brjóta þjóðréttarlegar skuldbindingar okkar samkvæmt EES-samningnum, þá er rétt að minna á að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er líka þjóðréttarleg skuldbinding. Ástæðan fyrir að þetta skiptir máli er líka sú að það sem fólk tekur upp úr skriflegum umsögnum getur verið misvísandi. Við heyrðum hér á máli Höllu Signýjar Kristjánsdóttur, hv. framsögumanns málsins á síðasta þingi, að þetta væri akkúrat það sem öryrkjar eru að kalla eftir, breytingar í þá veru að einstaklingar hafi meiri möguleika á að starfa við leigubílaakstur í hlutastarfi. Og jú, ég held að þetta geti vel verið eitt af þeim markmiðum sem Öryrkjabandalagið sér við þetta frumvarp, það lagaumhverfi sem gildir um leigubílaakstur, en það er samt ekki það sem þeir eru að leggja áherslu á í umsögn sinni. Staðan er nefnilega sú að í gildandi lögum þá eru heimildir fyrir undanþágu fyrir fólk með skerta starfsgetu að fá starfsleyfi sem leigubílstjórar án þess endilega að uppfylla öll skilyrði. Í reglugerð sem fjallar um það er Öryrkjabandalagi Íslands falið það hlutverk að fjalla um undanþágubeiðnirnar. Í umsögn sinni leggur Öryrkjabandalagið til að það stjórnsýsluhlutverk verði tekið af þeim sem frjálsum félagasamtökum úti í bæ og fært til Samgöngustofu eða annarrar opinberrar stofnunar. Það sé stjórnsýslustofnunar að skrifa meðmæli með því að öryrkjar geti fengið starfsleyfi sem leigubílstjórar. Útlegging þeirra sem mæla fyrir þessu máli á umsögn Öryrkjabandalagsins stenst ekki texta þeirrar umsagnar. Það er nákvæmlega út af þessu, frú forseti, sem við verðum að eiga raunverulegt samráð við sem flesta umsagnaraðila en sér í lagi hagsmunasamtök fatlaðs fólks þar sem þessi sérstaka samráðsskylda hvílir á okkur. Þetta sýnist mér vera um það bil það sem mig langaði að koma á framfæri og ég ætlast til þess að umhverfis- og samgöngunefnd geri betur á þessu þingi en því síðasta og eigi það samráð sem ekki var haft á síðasta þingi.

Frú forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir að rifja upp með hvaða hætti umfjöllun var háttað í hv. umhverfis- og samgöngunefnd í aðdraganda þess að umrætt nefndarálit meiri hlutans var lagt fram og afgreitt út úr nefnd. Minnið var ekki alveg nógu gott hvað síðasta þing varðar en ég man ágætlega hvernig málið var unnið á þingunum þar á undan, hafandi verið formaður umhverfis- og samgöngunefndar á þeim tíma. Hér er því haldið fram að málið hafi verið unnið svo mikið, að mikil hafi vinna átt sér stað og þar fram eftir götunum. Þegar málið kemur fyrst fram á 150. löggjafarþingi er mælt fyrir því 4. desember. Þá er málið rætt og síðan er það í vinnslu í nefndinni þar sem það er tekið fyrir, umfjöllun var tæknilegs eðlis í ein tvö skipti, efnislega á fjórum fundum. En svo, þann 26. febrúar 2020, deyr málið inni í nefndinni af því að það var enginn vilji til þess að afgreiða það eins og það lá fyrir. Það var ekki tímahrak, þarna voru eftir þrír til fjórir mánuðir af þingstörfum. Á 151. löggjafarþingi er málið tekið fyrir á tveimur fundum, bæði tilefnin tæknilegs eðlis, að tilnefna framsögumann og samþykkja umsagnaraðila. Þetta er á þeim tíma sem ég var formaður nefndarinnar þannig að ég mundi nú að efnislega umfjöllunin var hverfandi, satt best að segja. Síðan kemur þessi furðuafgreiðsla síðasta þings. Öll umræða um að þetta hafi  Ég vil beina spurningu til hv. þingmanns: 

Frú forseti. Munurinn núna er að við höfum tímann fyrir okkur. Það er ekki langt liðið á þingveturinn. Að því gefnu að ráðherrann afturkalli málið ekki aftur, tefji það þannig, ættum við að geta sinnt þessu þannig að sómi sé að. Þetta mál kristallar einmitt vandann sem felst í því þegar stjórnarliðar, sem er orðin hálfgerð lenska hér, eru alltaf að vísa í umfjöllun fyrri þinga eins og hún sé til þess að styrkja málið í dag en láta ekki alltaf fylgja sögunni að sú umfjöllun hafi kannski verið slæm, óvönduð. Nú erum við búnir að rifja hér upp í sameiningu tvö löggjafarþing hér á undan þar sem farið var á hundavaði í gegnum málið og einhverjar tillögur fengnar ofan úr ráðuneyti að breytingum sem meiri hlutinn gerir að sínum. Það segir ekkert um vilja þingsins. Það segir ekkert um einhverja ígrundaða afstöðu til þeirra umsagna sem hafa borist. Þetta er bara einhver niðurstaða úr pólitísku samtali milli stjórnarflokkanna. Það er kannski það sem við þyrftum frekar að hafa í huga á þeim vetri sem er fram undan af því að þetta mál hefði aldrei drepist á þingi nema vegna þess að stjórnarflokkarnir hafa viljað það feigt, alla vega einhverjir þeirra. Það dagar uppi það langt aftur á veturinn að það næst ekki að klára það. Ég held að öllum spurningum um það hvort málið muni klárast eða ekki ætti helst að beina til stjórnarliða, hvort þeir treysti sér til að ljúka þessu máli núna þó að það hafi ekki tekist á hinum þingunum.

Frú forseti. Ég hélt aðeins áfram að grafa í gömlum fundargerðum á meðan hv. þm. Andrés Ingi Jónsson svaraði andsvari mínu. Það er auðvitað þannig að vísan í gestakomur á síðasta kjörtímabili - það er eiginlega hálfgert ævintýri að stuðningsmenn þessa máls þori í þá vegferð. Mér sýnist nefnilega meiri hluti nefndarinnar vera breyttur. Þeir sem sátu þessa fundi í byrjun árs 2020, fyrir hátt í þremur árum, eru að meiri hluta til horfnir á braut, annaðhvort af þingi eða úr nefndinni. Málið er því á algerum byrjunarreit og vinnsla í nefndinni hefur verið í algerri mýflugumynd frá því í byrjun árs 2020, þegar málið fjarar út í febrúar eins og ég lýsti áðan, þegar síðasti fundur, þar sem málið er á dagskrá í umhverfis- og samgöngunefnd, 45. fundur þess þings, er haldinn 26. febrúar 2020. Þá var nægur tími til að klára málið ef einhver málefnalegur grundvöllur hefði verið til staðar. Ég er ekki með neina sérstaka spurningu til hv. þingmanns en það er mikilvægt að rifja upp hversu lítil raunveruleg efnisleg umfjöllun hefur átt sér stað um málið á liðnum árum í umhverfis- og samgöngunefnd og í sjálfu sér nokkurn veginn engin á liðnu þingi þegar hæstv. innviðaráðherra sendir þessa stoðsendingu á sjálfan sig 14. júní sl.

Frú forseti. Þetta er einmitt vandinn við að vera alltaf að vísa í umfjöllun fyrri þinga, þ.e. að fólkið sem kemur að þeirri umfjöllun er horfið á braut, er farið af þingi eða í aðrar nefndir. Tíminn líður og aðstæður breytast. Afstaða gesta til mála breytist t.d. eftir því sem rekstrarumhverfi leigubifreiða breytist. Er það það sama í dag og var fyrir þremur árum? Vandinn við þennan málflutning stjórnarliða, sem líta á það sem rosalegt gæðamerki að geta vísað til fyrri umsagna, að það þurfi nánast ekki að tala við það fólk af því að það liggi fyrir hvar hugur þess liggur, er að mál lifa ekki á milli þinga, og alls ekki milli kjörtímabila. Þetta er eitthvað sem væri alveg athugandi að breyta, eitthvað sem fólk hefur oft talað fyrir. En meðan mál lifa ekki á milli þinga er ekki hægt að velja af hentugleika einhverja þætti þeirra sem lifa á milli þinga, láta eins og við séum að taka upp þráðinn frá síðasta vori, getum nánast farið á handahlaupum í gegn. Það hefur svo sem enginn stungið upp á því enda ekki verið mikið offramboð af stjórnarliðum að tala í þessu máli. Ég held það skipti máli að við nálgumst frumvarpið eins og það sé að koma nýtt til okkar. Það voru gerðar miklar breytingar á milli þinga. Það hefur lítið verið fjallað um það efnislega á síðustu tveimur löggjafarþingum. Við höfum ekki forsendur til annars en að ráðast í þær gestakomur og greiningar sem nauðsynlegar eru til þess að fylla inn í myndina sem við þurfum til að geta lokið rannsókn máls og afgreitt það úr nefnd. Það eru engin handahlaup í boði þennan veturinn enda góður tími til stefnu.

Virðulegur forseti. Það er gaman að fá að ræða heilan málaflokk, sem leigubifreiðaakstur er. Í dag hefur umræðan svolítið mikið verið um vinnubrögðin og umgjörðina í kringum málið frekar en um málið efnislega, þó að einhver hafi hún verið. Ég fagna því að þetta frumvarp komi snemma til þings. Það gefur okkur í hv. umhverfis- og samgöngunefnd gott færi á að ræða málið og kalla til okkar gesti sem við viljum fá á okkar fund. Við munum að sjálfsögðu taka helstu hagaðila og þá sem við eiga fyrir nefndina en líka gefa okkur tíma til umræðna. Ég held að hér sé dæmi um mál sem hefur fengið ágætisferil í gegnum þingið. Það hefur verið lagt nokkrum sinnum fram. Komið hafa umsagnir og einhver málsmeðferð hefur verið í gegnum tíðina og málið hefur alltaf tekið einhverjum breytingum milli framlagninga. Málið hefur því fengið að þroskast. Samhliða því hefur líka verið fundað með ESA, Eftirlitsstofnun Evrópusambandsins með EES-samningnum, þannig að ýmiss konar samspil hefur átt sér stað í þessu. Ég kvíði því ekki fyrir hönd hv. umhverfis- og samgöngunefndar að takast á við þetta mál, henni hefur tekist ágætlega að takast á við önnur stór og mikilvæg mál. Um hvað snýst þetta mál? Við erum hér að fjalla um vissa þjónustu, akstursþjónustu. Eins og ég fór yfir í ræðu minni um þetta mál síðast þegar það kom fram þá er þessi flóra akstursþjónustu orðin ansi víðtæk. Það eru mismunandi reglur eftir því hvernig þú þjónustar fólk með ökutæki. Ég held að aðstæður séu orðnar mjög mismunandi eftir því hvaða leið er valin, fyrir þá sem vilja veita góða og hagkvæma þjónustu fyrir borgara með því að nota ökutæki. Það má segja að það séu komnar margar tegundir af leigubílum, í gegnum akandi ferðaþjónustu, leiðsögumenn, minni ökutæki, lúxusbíla, stóra bíla og hvað það allt saman er. Svo er tæknin að breytast og lífsmynstrið. Það er hægt að panta á netinu og kalla eftir heimsendingu og annað slíkt. Svo breyttist það enn í heimsfaraldrinum. Þá rákust akstursþjónusta og sendibílaþjónusta á. Fyrirtæki sem vildu nýta sér þjónustu leigubíla sem höfðu enga gesti gátu það ekki og þurftu að kaupa sína eigin bíla. Það var ekki gott fyrir hringrásarhagkerfið og ekki gott fyrir leigubílstjóra að geta ekki þjónustað þá sem vantaði aðstoð einhvers á bifreið, bara ekki við að flytja fólk. Þetta á sér marga anga. Ég held að það sé mikilvægt að við sem löggjafarþing horfum á þetta mál út frá því hvernig við gerum umhverfi þessarar atvinnugreinar sem best úr garði þannig að sem flestir vilji veita þjónustuna og geti gert það á hagkvæman hátt þannig að þeir þjónusti borgarana og atvinnulífið sem best, svo að við þurfum ekki að bíða lengi eftir leigubíl og getum kallað eftir þeirri þjónustu sem hentar aðstæðum okkar best. Hér hefur verið talað um fjölbreytta hópa fólks sem hefðu átt að veita umsögn eða eru að nýta sér þessa þjónustu og teljast hagaðilar. Þarfirnar eru bara mismunandi. Sumum finnst betra að panta á netinu en öðrum finnst betra að hringja. Sumir þurfa íslenskumælandi bílstjóra og aðrir myndu kannski velja einhvern sem kynni fleiri tungumál. Sumir hafa skerta hreyfigetu og þurfa þá þjónustu miðað við það. Sumir þurfa þjónustu á nóttunni og aðrir á daginn. Þjónustan sem verið er að kalla eftir er mjög fjölbreytileg og því verður starfsumhverfið að vera þannig að þeir sem vilja leggja krafta sína í að veita þessa þjónustu geti gert það með nýjustu tækni og þeirri þróun sem er. Þetta eru fyrirtæki, þetta eru einstaklingar af mismunandi kynslóðum sem nýta þessa þjónustu. Allt þarf þetta að fylgja þeim grunnreglum sem við höfum gert um samkeppnislegt umhverfi. Svo er náttúrlega mikilvægt að öryggi sé tryggt og að skilyrði séu uppfyllt, að skattar og önnur gjöld sem þessu fylgja séu greidd og annað slíkt. Ýmsar útfærslur í öðrum löndum og annað slíkt hafa sagt okkur að það er að ýmsu að huga í þessu. Ég held að það sé tímabært að ný löggjöf um leigubifreiðaakstur sé að koma fram. Gildandi löggjöf var búin til við aðrar aðstæður og aðrar forsendur. Ég held að það sé rétt að endurskoða það. Margt hefur þróast. Stafvæðingin hefur komið til og notendahópurinn er orðinn fjölbreyttari og önnur akstursþjónusta líka komin til sem var kannski ekki í jafnmiklum mæli hér áður og lengi mætti telja. Það er verðugt verkefni fyrir nefndina að fara yfir þetta og hafa þau grunnmarkmið að leiðarljósi sem ég fór hér yfir, að það sé þá einhver löggjöf sem tryggir góðan rekstrargrundvöll en um leið að tryggja að hægt sé að veita góða og hagkvæma þjónustu fyrir notendur hennar. Ég hlakka til að fá að sjá þær umsagnir sem berast um þetta mál og vinna það með hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Ég tel að við eigum að geta gengið frekar greitt til verksins þar sem við þekkjum málið að einhverju leyti og það er komið snemma til þingsins sem ég fagna. Það er ekki alltaf hægt að segja það um stjórnarmál, því miður. Við göngum glöð til verks í þessu.

Forseti. Vandinn sem við erum að glíma við og kemur að þessu máli sem slíku er skortur á fjölda leigubíla, sérstaklega um helgar, og ákveðið hark sem er þar í gangi, ólögleg starfsemi með flutninga á fólki sem er tryggingarlegt vandamál ef upp koma slys og þess háttar. Sem lausn á því erum við að fá þetta mál og við það bætast athugasemdir vegna þess að þetta þarf að passa við EES-samninginn og þess háttar. Þannig að þetta er tvöfalt vandamál, annars vegar er það framboð og eftirspurn og hins vegar athugasemdir vegna EES-samningsins. En þetta frumvarp er þó miklu meira en bara lausn á þessu tvennu. Hv. þingmaður segir að hann sé ánægður með það, það muni tryggja rekstrarumhverfi og rekstur þeirra fyrirtækja sem munu sinna leigubílaþjónustu í kjölfarið. Ég átta mig ekki á því hvernig hv. þingmaður getur fullyrt það. Við höfum talað um það fyrr í umræðunni að við vitum ekkert hvernig leigubílamarkaðurinn verður þegar hann hefur aðlagast þessum nýju lögum og reglum. Við höfum ekki hugmynd um það. Við höfum ekki hugmynd um hversu margir leigubílstjórar verða í fullu starfi og hvað fullt starf þýðir þá launalega séð, hvort verðskrá muni þurfa að hækka til að geta séð fyrir þeim sem vinna bara dagvinnu eins og allt venjulegt vinnandi fólk, þannig að það sé fullt starf. Hvernig leysir þetta frumvarp í fyrsta lagi eftirspurnar- og harkvandann og hins vegar þær ábendingar sem EES gerir 

Virðulegur forseti. Ég vil nú byrja á að segja að ég fullyrti ekki að þetta frumvarp myndi tryggja góðan rekstrargrundvöll leigubifreiðafyrirtækja heldur sagði ég að það væri eitt af þeim markmiðum sem við ættum að hafa þegar við værum að vinna málið, það væri markmiðið sem við viljum ná fram, að áður en við klárum þetta mál hér á Alþingi séum við nokkuð fullviss um það að við séum að búa til gott rekstrarumhverfi fyrir fyrirtæki sem starfa í akstursþjónustu eða leigubifreiðaakstri. Ég held að við getum ekki haft það umhverfi bara út frá einu tilteknu rekstrarformi. Eins og ég kom inn á hefur markaðurinn stækkað töluvert, hann er orðinn fjölbreyttari og áskoranirnar eru orðnar aðrar heldur en sá lagabálkur sem er grunnurinn að því kerfi sem er í dag. Því held ég að við þurfum að huga að því hvernig við getum haft löggjöfina þannig að hún leyfi fleiri rekstrarform en þó þannig að eitt rekstrarformið yfirgnæfi ekki annað. Það er, held ég, verkefni sem við þurfum að vega og meta núna. Eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á býr skortur á þessari þjónustu til svartan markað eða harkara eða skutl eða hvað við viljum kalla það, sem skilar ekki opinberum gjöldum til hins opinbera og hefur ekki tryggingar og er ekki rekjanlegt og allt það og er ekki inni í þeirri reglusetningu sem við viljum hafa þó um þetta til að tryggja fagmennsku og öryggi. Þá verðum að leyfa þau rekstrarform sem hafa lausnir og geta fyllt upp í þau göt sem eru í dag. Ég held að ef við höfum bara þetta eina rekstrarform, sem er svona kannski þröngt á litið ríkjandi í dag, þá verða einhverjar holur áfram.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta svar. Þetta útskýrir aðeins betur og afmarkar vinnu nefndarinnar fyrir þetta mál á ágætan hátt. Ég held að ég hlakki til að sjá hvernig þessu verður svarað í nefndaráliti meiri hlutans. Annað sem mig langar til að bæta við eru þessar ábendingar vegna EES-samningsins. Er nauðsynlegt að gefa í rauninni fjölda leyfa frjálsan samkvæmt ábendingum sem hafa komið um fyrirkomulagið eins og það er hér á landi eða getur verið takmörkun á fjölda leyfa? Þetta er grundvallarspurning. Í fyrri umræðum um þetta mál var þetta tiltölulega mikið rætt og ábendingar um að það gætu alveg verið takmarkanir á fjölda leyfa ef þær eru málefnalegar og ef það er jafnræði í því að fá leyfi, það sé gagnsætt ferli og aðgengilegt fyrir alla sem vilja komast að o.s.frv., ekki geðþóttaákvörðun eins og það er kannski nær því að vera núna. Um það snúast einmitt ábendingarnar sem við erum að fá. Það stríðir augljóslega gegn skilmálum um viðskiptafrelsi í EES-samningnum. Hvernig er tekið tillit til þess í þessu frumvarpi? Ég myndi ekkert endilega vilja takmarka markaðinn sem slíkan heldur myndi ég vilja passa upp á jafnvægið á honum. Eins og hv. þingmaður nefnir eru þarna fleiri rekstrarform og það þarf að passa upp á að gagnvart þeim sé ekki ójafnvægi. 

Virðulegur forseti. Ég held nefnilega einmitt að með takmörkun á leyfum séum við að draga úr jafnræðinu og þá erum við líka að stuðla að aukinni einsleitni, það verður erfiðara að praktísera fjölbreytt rekstrarform með takmörkun leyfa. Varðandi málefnalegar ástæður þá upplifi ég þetta þannig í dag að þar sem er takmarkaður fjöldi leyfa, þar er skortur. Það er bið eftir leigubifreiðum í dag. En þar sem er ekki takmörkun á fjölda leyfa eru engir leigubílar þannig að þetta er eitthvað öfugsnúið. Þá hugsar maður um þessa þröngu umgjörð sem er í dag: Er skortur á leigubílum af því að það er svo erfitt fyrir ný rekstrarform að komast að sem vilja bjóða fjölbreyttari lausnir sem núverandi leigubifreiðaþjónusta er ekki að veita? Kannski fáum við fleiri sem vilja eingöngu sinna þjónustu á nóttunni eða vilja eingöngu sinna þeim sem eru með skerta hreyfigetu, sérhæfa sig í ákveðinni þjónustu innan markaðarins. Er þá raunhæfara að fylla upp í holur og annað slíkt? Ég held að það sé hægt með því að leyfa fjölbreyttari rekstur. Ég held að það sé aukið flækjustig ef við ætlum að fara að takmarka leyfin. Hvernig ætlar þú að fara að skipta því á milli? Ef einhver er með sérhæfingu, hvaða fjölda leyfa á hann að fá o.s.frv? Ég sé bara ekki neinn hag af því að hafa takmarkaðan fjölda leyfa.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir ræðuna. Það eru hér tvær spurningar til að byrja með sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um: Gerði þingflokkur Sjálfstæðisflokksins einhverja fyrirvara við málið við afgreiðslu þess úr þingflokki? Þetta var önnur spurningin. Hin spurningin snýr að þessu margumtalaða nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar sem lagt var fram 14. júní síðastliðinn. Hv. þingmaður skrifar undir það ásamt öllum fulltrúum meirihlutaflokkanna, sex talsins, sex af níu fulltrúum í nefndinni. Ég sé ekki betur en að frumvarpið hafi í öllum atriðum tekið tillit til þessa nefndarálits í þeim breytingum sem gerðar eru á milli þinga. Ég velti því fyrir mér hvort það megi ekki gera ráð fyrir því að hv. þingmanni hugnist málið eins og það liggur fyrir núna. Er ekki búið, eins og ég segi, að taka tillit til þeirra athugasemda sem komu fram hjá meiri hluta nefndarinnar um miðjan júní, 14. júní, og þar með megi draga þá ályktun að hv. þingmaður sé sáttur við málið eins og það liggur fyrir núna? Að öðrum kosti hefðu væntanlega verið gerðar frekari tillögur í nefndarálitinu í júní.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Er málið alveg eins og ég myndi kjósa að hafa það? Nei, það er kannski ekki alveg þannig. Ég er þó ekki búinn að fastmóta einhverjar sterkar skoðanir á því né vil ég gera neinar grundvallarbreytingar á því. En eins og ég hef sagt þá hefur málið komið hér ítrekað til þingsins og ég var sáttur við það nefndarálit sem ég skrifaði undir af því að ég held að það hafi verið farsæll millivegur sem var farinn þar. Ég held að það sé ágætisskref til að stíga, bara til að uppfæra þá löggjöf sem er í gildi núna og á sér langa sögu. Ég myndi alveg geta staðið áfram við það nefndarálit. Ég verð að upplýsa hv. þingmann um að ég var erlendis á vegum þingsins við önnur þingstörf þegar þetta mál var afgreitt út úr þingflokki Sjálfstæðisflokksins en eftir því sem best er vitað var gerður almennur fyrirvari við málið, það er ekki ákveðinn eða skriflegur fyrirvari sem við erum með um þetta mál. Ég get í öllu falli vel við unað hvað þetta mál varðar með fyrirvara um þær athugasemdir sem hagaðilar munu gera við það núna, sem eru viðbrögð við því nefndaráliti sem við lögðum fram í vor. Ég áskil mér allan rétt til að taka mark á þeim umsögnum.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Eru þessar umsagnir ekki allar löngu komnar fram sem sýna áhyggjur rekstraraðila á þessum markaði? Nú kom hv. þingmaður sérstaklega inn á sjónarmið er varða rekstrarstöðu þeirra aðila sem stunda þessa þjónustu. En af því leiðir kannski seinni spurning mín til hv. þingmanns sem snýr að atvinnuréttindum. Nú eru á sjötta hundrað, ef ég man rétt, aðilar sem hafa útgefið leyfi í dag, leyfakvótinn er ekki fullnýttur og einhverjir eru með tímabundna innlögn o.fl. og heimsfaraldurinn skýrir það að hluta. En mig langar til að heyra sjónarmið hv. þingmanns og hvernig þetta horfir við honum. Nú eru auðvitað þessir leigubílstjórar sem starfa í dag búnir að kosta miklu til í tíma og fjármunum, fjárfesta í dýru atvinnutæki sem er bíllinn, þeir sækja námskeið og það er ýmis kostnaður við kerfið sem þeir hafa undirgengist. Lítur hv. þingmaður þannig á að það þurfi að taka upp eitthvert sérstakt tillit til atvinnuréttinda þessa hóps ef rekstrarumhverfinu er gjörbylt eða verður bara hver og einn að taka þá áhættu sem af því kann að leiða að rekstrarforsendur gjörbreytist?

Virðulegur forseti. Þegar við tölum um atvinnuréttindi megum við ekki heldur gleyma því að eitt af okkar grundvallarréttindum er atvinnufrelsi. Þetta þarf að vega saman. Jú, það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að flestar þessar athugasemdir eru komnar fram og því held ég að við séum að verða komin með nokkuð gott mál í hendurnar, þetta er búið að þróast eins og ég sagði áðan. En ég heyrði ekki betur en að leigubílstjórar sem tóku þátt í undirbúningi og gerð þessa frumvarps, áttu sæti við borðið í þeim starfshópi sem var skipaður 2017 og sú vinna er grunnur að þessu frumvarpi - þeir höfðu kannski mestu áhyggjurnar af þessum ákvæðum sem viðhafa stöðvaskyldu en þeir hafa tekið þátt í þessu og eru sáttir við margar aðrar breytingar og einhverjar breytingar sem þeir átta sig á að eru nauðsynlegar þó að þeir hefðu viljað hafa það aðeins öðruvísi. Hagur leigubílstjóra er ekkert sá besti í dag þannig að það væri vel til fundið ef við getum gert það þannig að hann væri tryggður. En talandi um þau námskeið og þær fjárfestingar og annað og þau réttindi sem leigubílstjórar hafa áunnið sér þá vil ég bara benda á að það er ekkert verið að kollvarpa því í þessu frumvarpi. Hér eru enn þá gerðar strangar og meira að segja strangari öryggiskröfur, t.d. að standast bakgrunnsskoðun, sakaskrá og annað slíkt þannig að það eru gerðar skýrar hæfniskröfur og annað slíkt áfram. Það þarf að hafa viss réttindi og fara á ákveðin námskeið þannig að það eru vissar kröfur enn þá og ekki verið að kippa því öllu undan stéttinni, langt í frá.

Frú forseti. Mig langaði til að leggja orð í belg um þetta mál. Við erum búin að ræða töluvert um sögu þess, vinnslu þess, vinnubrögð og hvað okkur finnst hafa verið gott og ekki. En mig langaði líka til að tala aðeins um prinsippin að baki þessu máli. Ég nefndi það í andsvörum fyrr í dag að ég er talsmaður þess að það eigi að ríkja sem mest frelsi á þessum markaði og minni á það að hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson lagði fram, held ég í fyrsta sinn, árið 2018 þingsályktunartillögu þess efnis. Við erum sem þingflokkur auðvitað hrifin af því að hér sé verið að stíga skref í þá átt. Ég held að það eigi að horfa til þess í umræðu um almenningssamgöngur - nú ætla ég að nota orðið almenningssamgöngur til þess að það fari ekki um einstaka þingmenn hérna í salnum - að til þess að leigubílar geti gegnt sínu hlutverki í því kerfi þá þurfi þjónustan að vera aðgengileg og hún þurfi að vera á viðráðanlegu verði og tíðni ferða að vera þannig að þetta sé góður kostur. Heilbrigð samkeppni er yfirleitt alltaf svarið að þessum markmiðum. Kjósi fólk að leggja einkabílnum þá ætti það að geta nýtt almenningssamgöngur, strætisvagna en líka leigubíla í bland, til að sinna erindum sínum með minna álagi á vegakerfið okkar, svo eitthvað sé nefnt. Og núna þegar við erum að ræða umhverfismál og loftslagsmál af auknum þunga í þessum sal þá held ég að við eigum að horfa á þetta þingmál líka með þeim gleraugum. Við þekkjum söguna af kerfinu, að leyfishafar hafa þurft að hafa haft leigubílaakstur að meginatvinnu o.s.frv. Ég viðurkenni það að ég er bara rétt búin að skauta yfir frumvarpið eins og það lítur út núna, en ég er þeirrar skoðunar að það sé tímabært að auka frelsi leigubílstjóra og sé vel að því staðið þá muni það ekki aðeins þjóna hagsmunum almennings, notenda og neytenda heldur líka leigubílstjóranna sjálfra. Ég tel að opnun markaðarins eigi ekki að koma í veg fyrir að þeir sem veita þjónustuna séu í þeirri stöðu á íslenskum markaði eins og aðrir að standa skil á launatengdum gjöldum og öðrum opinberum gjöldum í takt við lög og reglur. Það er þá bara frekar spurning um það regluverk sem við erum þegar með og er til staðar og að við höfum eftirlit með því. Frelsi með ábyrgð. Ég er í grunninn hlynnt þessu máli, ég sé þetta sem ágætisbyrjun. Ég sé ekki ástæðu til að hræðast breytingar í þessum efnum og held að við þurfum að horfa á þetta út frá stóru myndinni, þ.e. út frá hagsmunum neytenda, og að umgjörð í kringum þessa þjónustu sé þannig að þjónustan verði hagkvæm, góð og örugg. Þannig þjónum við hagsmunum almennings. Síðan er það auðvitað staðreynd að þetta frumvarp er til komið til að mæta athugasemdum þannig að regluverkið sé í samræmi við skuldbindingar okkar vegna EES og þar er rauði þráðurinn í gagnrýninni og leiðarstefið, hefur mér sýnst, að aðgangshindranir á markaði séu leyfilegar þá og því aðeins að þær þjóni hagsmunum almennings. Að þessu sögðu þá held ég að markmiðið í áframhaldandi vinnu nefndarinnar hljóti að vera það að ná fram breytingum í frelsisátt á þessum markaði í sátt við þá sem starfa í greininni. En við þurfum að hafa það í huga að það er ekki að ástæðulausu að farið er af stað með þetta mál. Það er annars vegar þessi gagnrýni sem við sætum og hins vegar hin eðlilegu lögmál markaðarins um að opinn og frjáls markaður er yfirleitt og jafnan betur til þess fallinn að ná fram hagsmunum neytenda.

Virðulegur forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um greiðslureikninga. Frumvarpið var áður flutt á 152. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga og er nú endurflutt að mestu óbreytt. Með frumvarpinu er kveðið á um ný heildarlög um greiðslureikninga sem innleiða tilskipun Evrópusambandsins 2014/92 um samanburð gjalda vegna greiðslureikninga, skipti á greiðslureikningum og aðgengi að greiðslureikningum með grunneiginleikum. Að auki kveður frumvarpið á um breytingar á lögum um greiðsluþjónustu. Helstu efnisatriðum má skipta í þrennt. Í fyrsta lagi verður greiðsluþjónustuveitendum gert skylt að láta neytendur fá gjaldskrá. Þar skal koma fram hvernig helstu hugtök eru skilgreind yfir algengustu tegundir þjónustu sem tengjast greiðslureikningi og tilsvarandi gjalds fyrir hverja þjónustu sem greiðsluþjónustuveitandi býður. Jafnframt skulu greiðsluþjónustuveitendur, a.m.k. einu sinni á ári og án endurgjalds, láta neytanda í té yfirlit yfir öll gjöld sem stofnað hefur verið til á tímabilinu vegna greiðslureiknings, svokallað gjaldayfirlit. Til að gera neytendum kleift að meta á einum stað kostnað við mismunandi greiðslureikninga hér á landi verður komið á samanburðarvefsetri fyrir greiðslureikninga og verður fyrirkomulag þess nánar útfært í reglugerð ráðherra. Í öðru lagi verður greiðsluþjónustuveitendum gert að veita svokallaða skiptiþjónustu. Í henni felst að neytandi á rétt á aðstoð greiðsluþjónustuveitanda við að skipta um greiðslureikning. Vilji neytandi opna greiðslureikning í öðru aðildarríki innan Evrópska efnahagssvæðisins ber greiðsluþjónustuveitanda hans hér á landi einnig að aðstoða neytanda þá fyrst og fremst með því að veita neytanda upplýsingar um gildandi reglulegar millifærslur fjármuna og beingreiðslur síðastliðna 13 mánuði, millifæra innistæðu og loka greiðslureikningi neytanda óski hann þess. Sú þjónusta er því ekki eins umfangsmikil og skiptiþjónustan. Gjaldtaka vegna skiptiþjónustu skal vera sanngjörn og í samræmi við raunverulegan kostnað greiðsluþjónustuveitanda. Í þriðja lagi skulu lánastofnanir veita aðgengi að almennum greiðslureikningi og er þeim óheimilt að mismuna neytendum að því leyti. Í frumvarpinu er fjallað um eiginleika slíkra reikninga og kveðið á um að lánastofnanir skuli bjóða þá þjónustu án endurgjalds eða á sanngjörnu verði. Frumvarpið kveður jafnframt á um breytingar á tveimur ákvæðum í lögum um greiðsluþjónustu, nr. 114/2021, sem fela í sér að skerpt er á orðalagi ákvæðanna. Fjármálaeftirliti Seðlabanka Íslands er falið eftirlit með framkvæmd laga um greiðslureikninga. Gert er ráð fyrir að ný verkefni vegna áformaðrar lagasetningar rúmist innan núgildandi rekstraráætlunar fyrir Fjármálaeftirlitið, svo fremi sem rekstri samanburðarvefseturs verði ekki komið fyrir þar. Eins og áður segir er ráðherra falið að setja reglugerð um samanburðarvefsetur og á þessari stundu liggur ekki fyrir hvort einhver kostnaður fellur á ríkissjóð vegna þess. Að öðru leyti er ekki fyrirséð að önnur fjárhagsáhrif verði fyrir ríkissjóð. Lagt er til að lögin taki gildi frá og með næstu áramótum og að Seðlabanki Íslands setji nánari reglur til útfærslu á lögunum sem innleiða afleiddar gerðir ESB sem byggja á greiðslureikningatilskipuninni. Virðulegi forseti. Með lögfestingu frumvarpsins á að vera tryggt að allir sem dvelja löglega á Íslandi hafi aðgang að almennum greiðslureikningi. Þá verður neytendum auðveldað að skipta um greiðslureikning og aðgengi almennings að upplýsingum um gjaldtöku vegna greiðslureikninga bætt, m.a. með gjaldskrá, gjaldayfirliti og samanburðarvefsetri um gjöld sem tengjast greiðslureikningum. Ný lög um greiðslureikninga munu fela í sér auknar kröfur til hérlendra lánastofnana um að tryggja aðgengi að greiðslureikningum, gagnsæi gjalda fyrir neytendur og að koma á skiptiþjónustu fyrir neytendur. Ekki er talið að fjöldi fyrirtækja á markaði takmarkist eða frumkvæði fyrirtækja til að stunda samkeppni skerðist vegna laganna. Að lokum tel ég rétt að minnast á það að greiðslureikningatilskipunin var tekin upp í EES-samninginn þann 11. júní 2021 og mun hún taka gildi á Evrópska efnahagssvæðinu á næstu mánuðum. Virðulegur forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar að aflokinni þessari umræðu og svo til 2. umr. hér í þinginu.

Frú forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir að flytja þetta frumvarp aftur en við ræddum þetta frumvarp í nokkuð miklum smáatriðum fyrir ári síðan. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra að einu. Það virtust hafa komið umsagnir frá Samtökum fjármálafyrirtækja og einhverjar þeirra umsagna voru teknar í þessum drögum, t.d. þær sem snerust um að framlengja tímann. Við vorum reyndar líka með einhverjar spurningar varðandi flóttamenn. Mig langaði bara að vita hvort það hefði verið skoðað nánar að fara í önnur atriði þarna eða hvort ráðuneytið teldi að þetta væru ekki svo stórar breytingar. Eins langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Af hverju ýttum við þessu ekki í gegn á síðasta ári? Þetta var komið ansi langt. Ég hefði viljað sjá okkur segja já mjög hratt, enda um mikla réttarbót að ræða.

Virðulegur forseti. Ég held að eins og venja er þegar umsagnir berast þá eru þær iðulega matsatriði. Að nokkru hefur verið tekið tillit til ábendinga sem hafa komið fram í því ferli sem er afstaðið, bæði í áformaskjali og hér í þinglegri meðferð. En svo stendur alltaf eitthvað út af og nú gefst umsagnaraðilum aftur tækifæri til að bregðast við málinu í þeim búningi sem það nú er. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta er framfaramál og við erum að sjá birtast í frumvarpi ákveðið skref í átt að nýrri framtíð um viðskipti milli viðskiptabankanna og neytenda og það sem hefur verið hefðbundið í þeim heimi hefur svo sem verið að breytast töluvert. Kannski var síðasta stóra breytingin í því sú þegar við fengum snjallforrit í símana okkar til að stunda bankaviðskipti og smám saman eru þessi plastkort að hverfa. Einhvern veginn er það nú þannig að manni finnst ekki langt síðan mikið af viðskiptum fór fram með tékkheftum þar sem voru handskrifaðir tékkar. Sú tíð er löngu liðin og hér erum við að horfa inn í enn frekari framtíð um greiðslureikninga þar sem millifærslur verða gerðar með öðrum hætti en við höfum þekkt til þessa. Réttindi neytenda eru í forgrunni og verið er að lágmarka kostnað fyrir neytendur, auka gegnsæi og, að sjálfsögðu, auka öryggi. Í þessu frumvarpi er verið að innleiða samevrópskar reglur þannig að þetta mun gilda á öllu Evrópska efnahagssvæðinu.

Frú forseti. Í Bandaríkjunum er enn verið að skrifa tékka eða ávísanir, ef hæstv. ráðherra saknar þess að skrifa þær. En mig langaði líka að nefna að greiðslureikningar eru mjög algengir í Afríku. Allt frá því um 2007 hafa þeir nota símana til að greiða og millifæra peningana, nokkuð sem við lærðum bara á síðustu árum. Því er gaman að segja frá því að þarna eru þróunarlöndin mörgum árum á undan því sem kallaði sig þróaðasta land heims, Bandaríkjunum.

Virðulegur forseti. Þetta eru athyglisverð dæmi sem hv. þingmaður rekur hérna og rifjar það upp þegar farsímabyltingin varð t.d. í Kína þar sem víða hafði ekki enn verið komið á talsambandi við umheiminn með lagningu símastrengja. Menn gátu bara sleppt því skrefi, farið beint í farsímana og þannig skotið öðrum svæðum ref fyrir rass sem voru enn í uppbyggingu á fastlínum. Þetta er bara gott dæmi hjá hv. þingmanni um að stórstígar framfarir verða stundum þar sem tæknin er kannski skemmst á veg komin og annars staðar þar sem menn hafa verið í fararbroddi dragast þeir skjótt aftur úr ef þeir fylgjast ekki með. Hér erum við að reyna að tryggja að við séum í fremstu röð með lagaumhverfi til að nýta okkur þessa nýjustu tækni. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði að við hefðum átt að klára þetta mál fyrr á þessu ári en vonandi lukkast það núna.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um sjúklingatryggingu, nr. 111/2000, vegna bótaréttar í tengslum við apabólubóluefni. Samkvæmt gildandi ákvæðum laga um sjúklingatryggingu eru ekki greiddar bætur ef rekja má tjón til eiginleika lyfs. Í frumvarpinu er því lagt til að lögfest verði bráðabirgðaákvæði í lögum um sjúklingatryggingu, nr. 111/2000, þess efnis að gildissvið þeirra sé rýmkað með það að markmiði að treysta skaðabótaréttarlega stöðu þeirra sem kunna að verða fyrir líkamstjóni við eða í kjölfar bólusetningar hér á landi gegn apabólu. Í frumvarpinu er lagt til að bætur greiðist vegna tjóns sem hlýst af eiginleikum bóluefnis gegn apabólu eða rangri meðhöndlunar þess, þar með talið við flutning þess, geymslu, dreifingu eða bólusetningu af hálfu heilbrigðisstarfsmanns. Þá er gildissviðsákvæði frumvarpsins ekki eingöngu bundið við eiginleika bóluefnis gegn apabólu heldur er nauðsynlegt að sjúklingatrygging taki einnig til tilvika þar sem bóluefni hefur tekið breytingum vegna rangrar eða ófullnægjandi meðhöndlunar, hvort heldur hjá framleiðanda, flutningsaðila, dreifingaraðila eða þeim sem annast bólusetningu. Bótaábyrgðin takmarkast við það bóluefni sem íslensk heilbrigðisyfirvöld leggja til á árunum 2022–2023 og að aukaverkunin sé sjaldgæf og alvarleg. Virðulegi forseti. Stöðva getur þurft útbreiðslu smitsjúkdóma til að vernda einstaklinginn og samfélagið sem heild. Af ýmsum ástæðum getur raunin verið sú að ekki séu fáanleg bóluefni sem hafa markaðsleyfi hér á landi eða innan Evrópska efnahagssvæðisins. Því getur komið upp sú staða að stjórnvöld þurfi að leggja til og mæla með notkun á bóluefnum sem eru annaðhvort alveg ný, eins og reyndin var í Covid-19, eða eingöngu með markaðsleyfi utan EES-svæðisins, líkt og nú á við um bóluefnið gegn apabólu sem frumvarpið fjallar um. Samkvæmt ráðleggingum frá sóttvarnalækni í júní síðastliðnum var apabóla skilgreind sem tilkynningarskyldur sjúkdómur í reglugerð og um mánuði síðar lýsti Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin yfir neyðarástandi á heimsvísu vegna útbreiðslu á apabólu og skilgreindi þá apabólu sem alþjóðlega heilsuvá. Í þeim tilgangi að bregðast við útbreiðslu apabólu hér á landi og til að vernda þá hópa sem líklegastir þóttu til að smitast af henni tryggði íslenska ríkið sér bóluefni gegn apabólu í gegnum verkefni Evrópusambandsins, Evrópusambandið fyrir heilsu eða, með leyfi forseta, EU for Health, sem Ísland er aðili að. Bóluefnið heitir Jynneos og er hvorki með markaðsleyfi á Íslandi né annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu. Það hefur hins vegar markaðsleyfi í Bandaríkjunum og fékk það samþykki til notkunar gegn apabólu í september 2019 en áður hafði það eingöngu verið notað gegn bólusótt. Íslensk heilbrigðisyfirvöld hafa nú fengið til landsins 1.400 skammta af bóluefninu. Það er lágmarksfjöldi þeirra skammta sem dreift var til aðildarríkjanna. Þegar um er að ræða bóluefni sem ekki hefur markaðsleyfi innan Evrópska efnahagssvæðisins, eins og á við um bóluefnið gegn apabólu, er brýnt að almenningur sé öruggur um réttarstöðu sína við eða í kjölfar bólusetningar, sérstaklega í þeim tilvikum þegar sóttvarnayfirvöld hvetja til að einstaklingur þiggi umrædda bólusetningu vegna almannahagsmuna. Af þeim ástæðum er frumvarp þetta lagt fram í þeim tilgangi að styrkja skaðabótarétt þeirra sem þiggja bólusetningu gegn apabólu. Við gerð frumvarpsins var horft sérstaklega til þess að þeir sem gangast undir bólusetningu gera það í þeim tilgangi að vernda sig en ekki síður allt samfélagið. Auðveldara aðgengi að bótum ef tjón verður af völdum bóluefnis getur stuðlað að aukinni þátttöku í bólusetningu. Þetta frumvarp, virðulegur forseti, var ekki birt í samráðsgátt stjórnvalda þar sem bregðast þurfti hratt við nýjum smitsjúkdómi en haft var samráð við Sjúkratryggingar Íslands við gerð frumvarpsins og kostnaðarmat þess. Þá var frumvarpið sent Lyfjastofnun, sóttvarnalækni og embætti landlæknis til umsagnar og samráðs og tekið tillit til þeirra athugasemda í því samráði sem þar komu fram. En það liggur fyrir kostnaðarmat vegna þess frumvarps sem hér um ræðir og er ljóst af því að kostnaður verður mjög líklega óverulegur í samhengi við samfélagslega hagsmuni eða um 10 millj. kr. og byggist það á líkindamati frá Sóttvarnastofnun Bandaríkjanna. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins en ég ætla að leyfa mér að segja að þar sem frumvarpið fór ekki í samráðsgátt af þeirri ástæðu sem ég fór hér yfir er mikilvægt að það fái eins og alltaf tilhlýðilega umsögn og umræðu og umfjöllun í hv. velferðarnefnd og legg ég til að að lokinni þessari umræðu verði því vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir framsöguna. Mig langaði að forvitnast hjá hæstv. ráðherra hvort það sé ekki einfaldlega kominn tími til að hafa einhverja fljótlegri leið fyrir ráðherra að búa til svona bótarétt. Fyrir rúmu ári síðan var það Covid og bólusetningarnar, sem við þurftum svipuð lög fyrir. Nú er það apabóla. Við vitum ekkert hvað kemur á næsta ári. Væri ekki lag að hafa þetta þannig að það þyrfti t.d. ekki að setja jafnvel bráðabirgðalög ef þingið er ekki komið saman, vera með eitthvert form sem gerir þetta auðveldara? Gætum t.d. verið með reglugerð yfir hvaða bóluefni falla undir þetta.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni fyrir þessa spurningu. Mér finnst þetta ekki bara vera mjög réttmæt spurning heldur mjög góð spurning. Það eru ýmis rök sem mæla með því að samhliða sjúklingatryggingu verði stofnað til lyfjatjónstryggingar hér á landi á sambærilegan hátt og í nágrannalöndum. Það hefur verið skoðað og var rætt, man ég, í tengslum við það bráðabirgðaákvæði sem var sett með viðlíka hætti varðandi Covid-19 til að tryggja skaðabótaréttarlega stöðu. Það hefur jafnframt núna verið sett af stað vinna við að endurskoða heildarlöggjöfina og taka samanburð við aðrar þjóðir, hvernig þær hafa brugðist við. Það er með aðeins ólíkum hætti. Ég held að það þurfi að koma þessu einmitt í þannig farveg að við séum alltaf undir þetta búin. Svo má auðvitað bæta við þá spurningu sem hv. þingmaður ber upp hér, sem er auðvitað stóra spurningin, hvort við hugum ekki að því að láta þetta gilda um bara allar bólusetningar almennt.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögreglulögum, um lögmæt fyrirmæli lögreglu. Þetta er hvorki stórt né viðamikið frumvarp en það gegnir mikilvægu hlutverki að mati okkar í Pírötum. Við leggjum til að á undan orðinu „fyrirmælum“ í 19. gr. lögreglulaga komi orðið „lögmætum“. Þetta er gert til að árétta lögin í landinu og tryggja að ávallt fari fram mat á því hvort þau fyrirmæli sem lögreglan gefur borgurunum hverju sinni séu lögmæt, hvort sem það er af hálfu lögreglu eða dómstóla. 19. gr. lögreglulaga felur nefnilega í sér víðtæka valdbeitingarheimild lögreglu en hún segir fyrir um að almenningi sé skylt að hlýða fyrirmælum sem lögreglan gefur, svo sem vegna umferðarstjórnar eða til að halda uppi lögum og reglum á almannafæri. Það sem við leggjum til að gera er að bæta við að almenningi sé skylt að fylgja lögmætum fyrirmælum lögreglu. Þetta er gert til að árétta að fyrirmæli lögreglu um að viðkomandi einstaklingur sem verður fyrir þeim skuli víkja af ákveðnum stað eða gera eitthvað annað sem lögreglan telur viðkomandi borgara þurfa að gera séu byggð á lögmætum grunni og séu í samræmi við stjórnarskrárbundin réttindi borgaranna. Það hefur nefnilega borið á því að lögreglan hafi gefið mótmælendum fyrirmæli um að fara af þeim stað þar sem þau eru að mótmæla og í raun hætta þannig sínum mótmælum. Þetta skerðir auðvitað rétt fólks til að mótmæla og til að koma saman í friðsamlegum mótmælum. Eins og kemur fram í greinargerð með frumvarpinu hefur lögreglan veigamiklu hlutverki að gegna í íslensku samfélagi. Í lögreglulögunum er þess m.a. getið að embættið hafi víðtækar valdheimildir og umboð til þess að halda uppi lögum og reglu. Það er þannig í verkahring lögreglu að sporna við og rannsaka hvers kyns afbrot, stuðla að almanna- og réttaröryggi landsmanna, aðstoða borgarana og yfirvöld eftir því sem við á o.fl. Til þess að lögreglan geti sinnt þessum skyldum sínum þarf hún að njóta trausts í samfélaginu, sem af fræðimönnum er talin lykilforsenda fyrir því að almenningur reiði sig á og treysti þjónustu lögreglunnar. Meðal þess sem talið er auka tiltrú almennings á embættinu er að fólk upplifi að lögreglan beiti ekki meira valdi en þörf krefur. Verði misbrestur þar á er það talið geta grafið undan trausti til lögreglunnar, enda verði þau sem þurfa að fylgja fyrirmælum embættisins að upplifa lögregluna sem réttláta og lögmæta. Þetta frumvarp miðar að því að tryggja að fyrirmæli lögreglunnar, sem getið er í 19. gr., byggist alltaf á lögmætum forsendum. Það er mat flutningsmanna að frumvarpið muni ekki einungis auka traust í garð lögreglunnar heldur jafnframt stuðla að aukinni réttarvernd almennra borgara. Við þurfum að tryggja að lagaregla sé fyrir hendi sem tryggir að það séu ávallt lagalegar forsendur fyrir fyrirmælum lögreglu. Ein helstu fordæmi fyrir beitingu 19. gr. lögreglulaga gegn mótmælendum, eins og ég vísaði í hér áðan, má sjá í dómum Héraðsdóms Reykjavíkur í málum nr. S-349/2010 og S-16/2011, en í þeim var sami einstaklingur tvisvar sakfelldur fyrir brot gegn 19. gr. lögreglulaga. Í báðum tilvikum hafði hann haft í frammi mótmæli fyrir framan sendiráð Bandaríkjanna við Laufásveg í Reykjavík. Mótmælin fólust í því að hann stóð fyrir utan sendiráðið, nálægt inngangi þess en þó ekki þannig að af honum væri nein sérstök truflun. Raunar tóku starfsmenn sendiráðsins og lögreglan fram að þeim stafaði engin ógn af honum. Þegar hann neitaði að láta af mótmælunum og færa sig frá sendiráðinu var hann handtekinn og síðar sakfelldur fyrir brot gegn 19. gr. lögreglulaga. Í þessum málum mátti sjá að mótmælandinn truflaði ekki eða hafði áhrif á starfsemi sendiráðsins að neinu leyti en var sakfelldur þrátt fyrir það. Það verður að teljast skýr skerðing á réttinum til að mótmæla. Virðulegi forseti. Það er í raun þetta sem við erum að koma til móts við með þessu frumvarpi, þ.e. að það fari alltaf fram þetta mat: Eru fyrirmæli lögreglu nauðsynleg? Eru þau í samræmi við meðalhófsregluna? Stafar einhver ógn af aðgerðum viðkomandi aðila eða ætti lögreglan mögulega bara að láta viðkomandi mótmælanda í friði í þetta sinn? Í raun felur þetta frumvarp ekki í sér efnislega breytingu á því lagaumhverfi sem á að vera til staðar, en það á að árétta það mat sem á ávallt að fara fram og sem ekki hefur alltaf farið fram, hvort sem það er af hálfu lögreglu eða dómstóla, þ.e. að þegar til stendur að skerða mannréttindi borgaranna þá fari alltaf fram mat á því hvort sú skerðing eigi sér stoð í lögum, hvort sú skerðing sé minnsta mögulega inngrip í viðkomandi réttindi og völ er á og hvort sú skerðing sé nauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi. Þetta eru skuldbindingar sem við höfum gagnvart mannréttindasáttmála Evrópu, sem hefur verið lögfestur hér á landi, en sömuleiðis höfum við auðvitað félagafrelsi og annað í stjórnarskránni. Í raun erum við bara árétta stjórnarskrárvarin réttindi borgaranna og þau réttindi sem við höfum samkvæmt mannréttindasáttmála Evrópu til friðsamlegra mótmæla án afskipta lögreglu nema einhver sérstök brot séu yfirvofandi eða eitthvað annað slíkt sem þá aftur verður að lögmætum fyrirmælum lögreglu. Þetta þýðir að áfram þarf að hlýða fyrirmælum lögreglu en það verður alltaf að leggja sérstakt mat á það hvort fyrirmæli lögreglu hafi verið lögmæt. Þetta tel ég að geti verið hvetjandi, bæði fyrir lögregluna og fyrir dómstóla, að standa betur vörð um stjórnarskrárvarin réttindi borgaranna.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu Viðreisnar um tímabindingu veiðiheimilda til 20 ára. Fyrsti flutningsmaður þessarar tillögu er hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, þingflokksformaður Viðreisnar, og ég mæli fyrir tillögunni fyrir hennar hönd hér í kvöld. Í þessum þingsal hefur fólk ekki verið einnar skoðunar um fiskveiðikerfið okkar. Það er þó sitthvað býsna mikilvægt sem sameinar okkur. Við viljum að sjávarútvegurinn sé arðbær atvinnugrein sem skili þjóðarbúinu og samfélögum um land allt tekjum. Við viljum standa vörð um auðlindina með því að nýta hana með sjálfbærum hætti og við viljum held ég öll að sátt ríki um þann lagaramma sem greinin starfar eftir. Ég vil að síðustu nefna að við berum sem þjóð sterkar taugar til þessarar atvinnugreinar vegna þess að hún er einfaldlega samofin sögu okkar og menningu. Um aðra þætti er meira tekist á þó að ég telji nú að það geti verið meiri hluti hér á þinginu fyrir þeim, a.m.k. nokkrum, t.d. að gjaldið sem greitt er fyrir aðgang að auðlindinni sé í samræmi við arðsemina að aðganginum, að rétturinn til að nýta auðlindina sé tímabundinn en ekki varanlegur, að einstaklingar og fyrirtæki geti ekki slegið eign sinni á það sem réttur skal teljast og er sameign þjóðarinnar. Árin 2000, 2010 og 2017 störfuðu þverpólitískar nefndir við að finna umgjörð utan um fiskveiðistjórnarkerfið sem almenn og víðtæk sátt gæti ríkt um. Niðurstöður tveggja fyrri nefndanna voru á svipaðan veg en þriðja nefndin, árið 2017, lauk ekki störfum. Að sögn nefndarmanna var þó í henni mikill meiri hluti fyrir því sama og hinar tvær nefndirnar höfðu skilað frá sér, sem er að nýtingarréttur yfir auðlindum hafsins skyldi ekki verða varanlegur. Með þessari tillögu sem ég mæli fyrir hér leitumst við í þingflokki Viðreisnar enn eina ferðina við að ná fram þeim breytingum sem þverpólitískt samstarf og meiri hluti þjóðarinnar hefur kallað eftir og sem meiri hluti þingsins getur vonandi stutt. Þá að inntaki tillögunnar. Með þessari tillögu er hæstv. matvælaráðherra, sem fer með málefni sjávarútvegsins, falið að festa í lög árlegt uppboð á hluta aflaheimilda og tímabindingu veiðiheimilda til 20 ára. Hvað þýðir það? Það má segja að tillagan sé í reynd þríþætt. Í fyrsta lagi snýst hún um það að úthlutun aflaheimilda verði breytt þannig að rétturinn til veiða á 5% heildarafla verði boðinn upp á hverju ári. Kvótahafar fengju því 95% þess kvóta sem þeir hafa fyrir, úthlutað á hverju ári endurgjaldslaust en hinn hlutinn boðinn til 20 ára í senn. Með þessu móti ræðst afgjald ríkisins af aðstæðum á markaði; þegar vel árar bjóða menn hærra og þegar aðstæður eru erfiðari bjóða þeir lægra og allir fylgja sömu reglum. Þessi leið sameinar ýmsa kosti sem nauðsynlegt er að uppfylla. Markaðurinn leysir úr því að greitt sé eðlilegt gjald fyrir aðgang að auðlindinni, allir eru jafnir fyrir kerfinu og öllum er heimill aðgangur að uppboðinu, öllum þeim sem uppfylla á annað borð þau skilyrði að geta gert út á Íslandsmiðum, sem er auðvitað lykilbreyta. Í öðru lagi felur hún í sér tengt þessu að lög um veiðigjöld verði felld burt. Með tilkomu uppboðsmarkaðar með aflahlutdeild hverfur þörfin fyrir sérstaka gjaldtöku á sjávarútveginn, gjaldtöku sem byggir í dag á mjög ógegnsæjum útreikningum og er háð því hvernig vindar stjórnmálanna blása hverju sinni. Það eru stjórnmálin sem ráða því eða meta það hvert verðmætið er en ekki markaðurinn. Með öðrum orðum þá yrði greinin laus undan því að stjórnvöld ákveði einn daginn að hækka veiðigjöld verulega og þjóðin yrði laus undan því að stjórnmálamenn ákveði einn dag að lækka þau. Afgjald sem miðast við bókhaldslegan hagnað fyrirtækja er í eðli sínu ógagnsæ leið. Í þriðja lagi gerir þessi tillaga ráð fyrir því að ráðherra setji á fót sérstakan uppbyggingarsjóð, innviðasjóð, myndi ég vilja kalla hann, sem hluti af tekjum ríkissjóðs af uppboði kvótans rennur í. Þessi sjóður hefur það hlutverk að efla byggð utan höfuðborgarsvæðisins og það er stórt atriði og þýðingarmikið fyrir samfélagslega hagsmuni, þ.e. að þessi sjóður fái það hlutverk að efla byggðirnar þar sem verðmætin verða til. Þannig er hægt að ná því markmiði að byggðir landsins sem standa að baki verðmætasköpun sjávarútvegsins og íbúar þeirra fái sjálfir að njóta ágóðans af verðmætasköpuninni. Sveitarfélög og byggðir hefðu aðkomu að því að stýra því hvernig fjármunum er forgangsraðað í fjárfestingu í innviðum þeirra. Með þessu fengist aukið fjármagn til uppbyggingar, t.d. í vegakerfinu, í fjarskiptakerfum, og hægt væri að vinna markvisst að því markmiði að styrkja, stækka og efla atvinnusvæðin á landsbyggðinni. Þetta eru þau þrjú markmið sem felast í tillögunni: Það er í fyrsta lagi uppboðið, í öðru lagi afnám veiðigjaldanna og í þriðja lagi hvernig ráðstafa á tekjum ríkisins af þessu nýja fyrirkomulagi með því að fjárfesta í byggðum landsins. Hvers vegna er þessi tillaga að okkar mati svona mikilvæg? Það er vegna þess að nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar. Í lögum um stjórn fiskveiða er þetta orðað með eins skýrum hætti og hægt er. Þar segir einfaldlega að úthlutun veiðiheimilda myndi hvorki eignarrétt né óafturkallanlegt forræði yfir veiðiheimildum. Löggjafinn gæti í sjálfu sér ekki verið skýrari um það til hvers var ætlast. En veruleikinn í dag er annar, afnotin af veiðiheimildunum eru í raun ótímabundin og þróunin er orðin sú að örfáar fjölskyldur fara með hana og munu fara með hana sem sína eigin. Sameign þjóðarinnar verður að sameign nokkurra fjölskyldna. Ef gefa á orðinu þjóðareign raunverulega merkingu þá skiptir máli að nýtingin sé gerð með tímabundnum samningum og auðvitað að greitt sé eðlilegt gjald fyrir afnotin. Þannig myndi upphafsorð laga um stjórn fiskveiða loksins öðlast þá merkingu og þá niðurstöðu sem til var ætlast. Ég vek athygli á því að tímabinding réttinda er gegnumgangandi í íslenskri lagasetningu um auðlindir sem stjórnvöld úthluta nýtingarrétti á, þessum auðlindum sem eru í þjóðareign. Við sjáum dæmin í orkulögum. Við sjáum dæmin í lögum um fiskeldi. Við sjáum dæmin í lögum um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu. Við sáum dæmi í frumvarpi ríkisstjórnarinnar um hálendisþjóðgarð. Þar var líka talað um tímabundna samninga. Þá þarf að spyrja og þá þarf að svara: Hvers vegna þarf að gilda sérstök regla, sérregla fyrir sjávarútveginn? En aftur að inntaki tillögunnar. Það hefur auðvitað mikið að segja um ástæður þess að tillagan er hér lögð fram að það ríkir óvissa, eða það fylgir óvissa núverandi kerfi, pólitísk og lagaleg. Þessi óvissa er til þess fallin að draga úr virði aflahlutdeildar og framleiðni í greininni og á sama tíma er hún til þess fallin að stefna framtíðar eignarrétti þjóðarinnar yfir auðlindinni í hættu. Mér finnst það vera sjálfstæð breyta í þessu að þessi óvissa er stór hluti þess að sárið í samfélagi okkar grær ekki. Lagalega óvissan snýst, eins og við þekkjum flest, um eignarréttarlega stöðu veiðiheimildanna: Hvað þýðir það að mega nýta rétt með þeim hætti sem kerfið býður upp á í dag? Um þetta hafa verið skrifaðar lærðar greinar, ekki allar skemmtilegar en margar. Það virðist vera algeng túlkun að með kvótakerfinu hafi verið komið á rétti sem er einhvers konar blanda beinna eignarréttinda, afnotaréttinda og atvinnuréttinda sem njóti þá verndar laga. Þannig að á þeim grundvelli er ekki hægt að afnema kvótakerfið nema fullar bætur kæmu til þrátt fyrir ákvæði 1. gr. laga um stjórn fiskveiða þar sem rækilega er tekið fram, eins og ég nefndi hér áðan, að nytjastofnarnir á Íslandsmiðum séu sameign íslensku þjóðarinnar og að úthlutunin myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði yfir veiðiheimildum. Það er mikilvægt að lagaumgjörðin, bæði í orði og í praxís, sé skýr og þannig eyðum við pólitísku óvissunni líka. Fátt er mikilvægara en að gjaldtaka endurspegli verðmæti sjávarútvegsins án þess þó að draga verulega úr arðseminni. Þrátt fyrir óvissuna er arðsemi sjávarútvegsfyrirtækja töluvert meiri en almennt gerist í atvinnulífinu og uppboð er til þess fallið að tryggja sem mest samræmi milli arðseminnar og ábata íslensku þjóðarinnar af henni. Almennir markaðir blómstra þar sem verðmyndun ræðst af lögmálunum um framboð og eftirspurn. Það sama gildir ekki þegar verðið er ákveðið af nefnd embættismanna eða með lagasetningu. Slíkar ráðstafanir takmarka verðmætasköpun og hygla yfirleitt fáum á kostnað heildarinnar. Stefið um sérhagsmuni á kostnað almannahagsmunanna. Hvers vegna ætti aðgangur að fiskveiðiauðlindinni að vera verðlagður með þeim hætti? Hvers vegna ætti þjóðin ekki að njóta ágóða af auðlind sinni eftir lögmálum framboðs og eftirspurnar? Og síðan getur fólk kannski spurt: Hvers vegna er verið að tala um tímabindingu til 20 ára? Mörgum finnst þetta vera of stutt, útgerðin sé jú dýr og fyrirtækin þurfi fyrirsjáanleika, öðrum finnst þetta of langt. Svarið er kannski það að fyrirkomulag til tveggja áratuga veitir langtum meiri fyrirvara á fyrirsjáanleika en núverandi kerfi gerir. Varðandi þau sjónarmið að hér sé um langan tíma að ræða þá mætti segja að útgerðin er vissulega kostnaðarsöm og fyrirtækin þurfa fyrirsjáanleika og stöðugleika í fjárfestingum sínum. Tímabinding til 20 ára veitir mikilvægan fyrirsjáanleika fyrir langtímafjárfestingu en tryggir um leið að nýtingarréttur og auðlindir þjóðarinnar séu ekki framseld varanlega. Eftir að sambærileg tillaga var flutt í október 2020 var hún færð til frekari meðferðar hjá atvinnuveganefnd. Þar bárust umsagnir sem voru að mestu leyti mjög jákvæðar í garð tillögunnar, m.a. var fjallað um þá þróun sem orðið hefur í uppboðsfræðum á grundvelli rannsókna sem er til marks um aukið mikilvægi þessarar aðferðar við úthlutun takmarkaðra gæða. Að sama skapi er mikilvægt að uppboðin, komi til þeirra, séu rétt hönnuð og rétt uppbyggð til að hámarka arðsemi þeirra, til að komast hjá leikfléttum á borð við tilboðssamtök og tryggja að leikreglurnar séu jafnar og sanngjarnar fyrir stóra aðila sem smáa. Frú forseti. Mig langar að vísa sérstaklega til umsagnar Bolla Héðinssonar hagfræðings sem sagði, með leyfi forseta: „Með útboðum myndu Íslendingar ryðja brautina í fiskveiðistjórnunarmálum líkt og þeir gerðu áður með innleiðingu kvótakerfisins.“ Staðreyndin er nefnilega sú að núna, rétt eins og þegar kvótakerfið var sett á, erum við í þeirri stöðu að geta orðið leiðandi á heimsvísu á sviði arðbæra og sjálfbærra veiða. Frú forseti. Við viljum styðja við áframhaldandi arðsemi greinarinnar og uppbyggingu hennar og við viljum vernda greinina fyrir ofveiði. Þetta hefur tekist mjög vel með kvótakerfinu og í þetta þarf að halda. Við erum hins vegar að leita leiða til að bæta það sem ekki hefur tekist vel með kvótakerfinu; að skapa sátt og stöðugleika sem kallað hefur verið eftir í áratugi. Þetta er breyta sem ekki má virða að vettugi í umræðunni. Þetta er í mínum huga stór réttlætisspurning, ein stærsta réttlætisspurning íslenskra stjórnmála. Árum og áratugum saman hlustum við á ákall þjóðarinnar í þessa átt. Það er í hag útgerðarinnar sjálfrar að reglurnar séu þannig að það framkalli stolt meðal þjóðarinnar en ekki sár. Þannig hámörkum við arð þjóðarinnar af auðlindinni, þannig vinnu við heildstætt og í sátt að framförum sjávarútvegsins og sameign þjóðarinnar yfir fiskinum í sjónum. Ég ætla að ljúka máli mínu með því að óska eftir að málinu verði vísað til þinglegrar meðferðar í atvinnuveganefnd og ég býst við og þykist vita að þar muni fara fram góð umfjöllun um þetta mál þar sem aðilar fá tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og ég bind vonir við að það verði gert. Ég segi að lokum að ég hlakka til að fá málið aftur til umræðu og afgreiðslu í þingsal eftir umfjöllun nefndarinnar.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu okkar í þingflokki Miðflokksins um stóreflingu innlendrar matvælaframleiðslu og öruggt og fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi landbúnaðar. Fyrsti flutningsmaður er formaður Miðflokksins, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, sem er erlendis í dag á vegum Alþingis og ég flyt því framsögu vegna málsins fyrir hans Frú forseti. Landbúnaður er undirstöðuatvinnugrein búsetu á íslandi og hefur verið frá landnámi. Þessi mikilvæga atvinnugrein berst nú fyrir tilveru sinni. Hér hefur komið fram ótal sinnum undanfarin þing hversu snúin staða margra greina landbúnaðarins er og sífellt virðast stjórnvöld draga lappirnar, hvort sem það varðar að bæta regluumhverfi, draga úr kostnaði, einfalda rekstur eða styðja við þær greinar landbúnaðarins sem þurfa á beinum stuðningi að halda með þeim hætti sem nauðsynlegt er. Ég hef haft orð á því að það væri heiðarlegra að mörgu leyti af stjórnvöldum að tosa ekki bændur í hinum ýmsu greinum á asnaeyrunum heldur segja þeim að það sé ekki vilji stjórnvalda að viðhalda þeim búrekstri landið um kring sem viðhafður hefur verið um árhundruð. Það er sótt að greininni úr mörgum áttum. Það er ekki bara þetta sinnuleysi á köflum og aðgerðaleysi stjórnvalda heldur líka afleiddir þættir eins og áhrif tollasamningsins sem var gerður hér 17. september 2015 við Evrópusambandið. Það er 7. liður þingsályktunartillögunnar þar sem segir, með leyfi forseta: „Tollasamningi landbúnaðarráðherra frá 17. september 2015 við Evrópusambandið verði sagt upp nú þegar eða óskað endurskoðunar á honum, m.a. með tilliti til útgöngu Breta úr Evrópusambandinu.“ Það eru svona aðgerðir sem munu styðja við íslenskan landbúnað til framtíðar og gera okkur kleift að fara úr þessari langtímavörn í öfluga sókn hvað innlenda matvælaframleiðslu varðar. Það eru fleiri aðgerðir stjórnvalda sem hafa komið illa við landbúnaðinn undanfarið. Ef við horfum bara á aðgerðir sem núverandi ríkisstjórnarflokkar hafa komið að þá má nefna t.d. ákvörðun um að heimila að flytja inn hráar og ógerilsneyddar matvörur sem er hreinlega ótrúleg aðgerð þegar við horfum á þá sérstöðu sem íslensk landbúnaðarframleiðsla hefur með tilliti til lítillar notkunar sýklalyfja og þeirrar einangrunar sem hefur tryggt hreinleika íslenskra matvæla alla tíð í raun. Þessir þættir verða að koma til skoðunar. Kostnaður búa hefur aukist alveg gríðarlega og það eru ekki bara áhrif af heimsfaraldrinum og síðan stríðinu í Úkraínu heldur eru það ýmsar reglur sem eru smíðaðar utan um stór verksmiðjubú í Evrópu sem eru innleiddar hér og eru hinum íslensku fjölskyldubúum í raun ofviða. Í allt of litlum mæli er tekið tillit til þess kostnaðar og þeirra takmarkana og neikvæðu áhrifa sem slík reglusetning og innleiðing án aðlögunar að raunheimum hér á Íslandi hefur á búrekstur. Sú þingsályktunartillaga sem ég mæli hér fyrir er í 24 sérstökum liðum. Þetta er heildstætt plan sem gengur út á það að forma leiðina, hvernig við komumst úr þessari vörn í sókn fyrir innlenda matvælaframleiðslu. Ég ætla að nefna hér af handahófi nokkur atriði sem fjallað er um í þessum 24 liðum en það gefst ekki tími til að fara í hvert og eitt þeirra í stuttri ræðu við þetta tilefni. 1. liður, með leyfi forseta, hljóðar svo: „Stuðningur við landbúnað verði stóraukinn og rekstrarafkoma matvælaframleiðenda styrkt. Fjárframlög til greinarinnar verði aukin og stefnt að lækkun rekstrarkostnaðar og betri lánskjörum.“ Ég reyni að gera það sem sjaldnast að ýta undir og auka útgjöld ríkissjóðs í þeim störfum sem ég sinni hér á Alþingi en miðað við það hvernig stuðningi við bændur hefur verið háttað núna um nokkuð langa hríð þá erum við komin í stórkostlegar skuld við þann hóp sem sinnir þeim mikilvægu verkefnum að sinna matvælaframleiðslu hér heima. Þessi tillaga er algjört lykilatriði í því að landbúnaður, innlend matvælaframleiðsla, fái þá viðspyrnu sem nauðsynleg er landi og þjóð til heilla. 5. liður: „Gerð verði áætlun um hvernig stórefla megi nám tengt landbúnaði á öllum námsstigum.“ Þetta held ég að verði til mikilla bóta fyrir innlenda matvælaframleiðslu og gerir okkur kleift að nýta þau óendanlegu tækifæri sem í henni felast. Sjöunda atriðið nefndi ég áðan, að tollasamningi landbúnaðarráðherra frá 17. september 2015 við Evrópusambandið verði sagt upp nú þegar eða óskað endurskoðunar á honum, m.a. með tilliti til útgöngu Breta úr Evrópusambandinu. Áfram heldur í 8. lið: „Innflutningur á ófrosnu kjöti, eggjum og ógerilsneyddum matvælum verði stöðvaður vegna sérstöðu landsins og mikilvægis matvæla- og fæðuöryggis.“ Þetta er nú mál sem við þingmenn Miðflokksins tókum töluverðan slag um á síðasta kjörtímabili en urðum undir þar, því miður. Það er ekki of seint að snúa við af þessari vondu leið sem þar var vörðuð og við þingmenn verðum að standa í lappirnar og verja svona augljósa innlenda hagsmuni eins og hreinleiki íslenskrar matvælaframleiðslu er. 9. liður: „Eftirlitskerfi með matvælaframleiðslu verði einfaldað og kostnaði við eftirlitið létt af greininni.“ Þetta er af sama meiði og svo margt sem við höndlum með hér inni á þingi. Það koma á færibandi reglur að miklu leyti frá Evrópusambandinu sem við innleiðum án þess að nýta þær heimildir sem við höfum til aðlögunar og til að draga úr kostnaðarlegum þunga reglugerða sem koma á færibandinu frá Brussel. Við þekkjum öll þá umræðu að hér séum við iðulega kaþólskari en páfinn. Sambærilegar reglur, sama innleiðing á sömu gerð er skoðuð í einhverju Evrópusambandslandinu og hún er miklu mildari en hér hefur verið gert. Við verðum að hætta þessu rugli því sá kostnaður sem þetta fellir á innlenda matvælaframleiðslu getur ekki haft nein önnur áhrif en að hækka verð eða orsaka það að framleiðendur heltast úr lestinni vegna þess að rekstrarforsendur brestur. 12. liður: „Veittir verði styrkir til rannsókna og framleiðslu á innlendu eldsneyti fyrir landbúnaðartæki, m.a. til að auka sjálfbærni.“ Þetta er sjálfsagt í allri þeirri umræðu sem við eigum nú um orkuskipti, að styðja við þetta verði skoðað og sjá hvaða hagkvæmu lausnir eru færar. En í þessu samhengi verðum við alltaf að hafa í huga að orkuskiptin þurfa að eiga sér stað á hagrænum forsendum. Það er vit í því fyrir okkur Íslendinga að framleiða okkar eigin orku. Áhrifin á loftslagsmálin í hnattrænum skilningi eru sáralítil þegar á heildina er litið en það getur haft umtalsverð áhrif fyrir okkur hér heima ef okkur tekst að færa kerfið til þess vegar að við nýtum innlenda orku í meira mæli en nú er og við eigum að gera það á þeim forsendum. Þannig komumst við áfram með þetta. Við eigum að gera þetta vegna þess að það er skynsamlegt efnahagslega fyrir okkur Íslendinga. 13. liður: „Kostnaður við flutning allra aðfanga og afurða sem tengjast matvælaframleiðslukeðjunni verði að fullu jafnaður án þess að hann bitni á greininni og þar með verðlagningu framleiðslunnar.“ Við þekkjum ýmis dæmi sambærileg úr öðrum geirum og teljum að þetta sé nauðsynlegt atriði til að vinna áfram. Af handahófi tek ég hér 18. lið: „Stutt verði við hrossarækt og hún efld til að nýta þau tækifæri sem þar liggja, m.a. til aukins útflutnings á lifandi hrossum.“ 20. liður: „Gerðir verði langtímasamningar við bændur þar sem tekið verði tillit til þjóðhagslegs mikilvægis atvinnugreinarinnar, starfskjara matvælaframleiðenda og framboðs á heilnæmum afurðum.“ 21. liður: „Skóg- og skjólbeltarækt verði stóraukin svo að nýta megi tækifærin sem liggja í skógrækt.“ 22. liður: „Afhendingaröryggi raforku verði tryggt svo að hætta á röskun í framleiðslu matvæla um land allt verði sem minnst.“ Við þurfum ekki annað en að fara nokkra daga aftur, þá var hálft landið rafmagnslaust í tvo tíma, staða sem maður hefði hreinlega ekki trúað að gæti komið upp eftir aðventuóveðrið í lok árs 2019 og allar þær aðgerðir sem hefur verið flaggað og hefur verið gengið til síðan þá. En þetta er engu að síður staðan og veldur ekki bara tjóni í matvælaframleiðslu, þetta veldur auðvitað tjóni í öllum öðrum geirum sem reiða sig á trygga raforku. Punkturinn með að nefna hér nokkur atriði úr þingsályktunartillögunni af handahófi er að draga fram að þetta er heildstæð stefna þar sem hvert atriði styður við annað. Að þessum 24 atriðum innleiddum þá eigi innlend matvælaframleiðsla að vera á allt öðrum stað heldur en hún hefur verið undanfarin misseri og ár og í stakk búin til að fara í meiri háttar sókn með það sem ég tel vera besta hráefni í heimi, hvort sem við horfum til íslenskra kjötframleiðenda, grænmetisframleiðenda, íslenska fisksins, hvaðeina. Alls staðar erum við með besta mögulega hráefni og við eigum að búa til öll þau verðmæti sem við getum úr því. Við sjáum nú bara afleidda þætti sem tengjast öflugri matvælaframleiðslu og nýtingu auðlinda, afleidd áhrif, eins og tæknifyrirtækin, ég nefni t.d. Kerecis á Ísafirði. Allt er þetta af því að við höfum lag á að sækja og nýta þær auðlindir sem eru fyrir framan okkur, hvort sem er á láði eða legi, og við eigum að halda því áfram. En við verðum að forma starfsumhverfi þessara greina þannig að þær geti spyrnt við fótum. Við þurfum ekki annað en að horfa til innlendrar kjötframleiðslu þar sem við erum nú með matvælaráðherra sem kemur sér undan því að svara þeirri spurningu hvort hún í störfum sínum vilji styðja við aukna kjötframleiðslu á Íslandi. Það að ráðherra komi sér undan slíkri skýrri spurningu getur ekki þýtt neitt annað en að ráðherra ætli ekki að styðja við aukna kjötframleiðslu hér heima. Hvert er markmiðið með því sem ætlað er að ná fram? Það er einhver sýndarmennska í einhverju grænu bókhaldi, hvar sem það kann að liggja. Auðvitað mun þetta ekki hafa nein megináhrif á neyslu. Það verður bara flutt meira inn. Það er það eina sem mun gerast. Verð mun hækka, það verður flutt meira inn og rekstrarskilyrði þeirra sem stunda þessa heilnæmu framleiðslu verða verri en annars væri. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar er sótt að innlendri matvælaframleiðslu úr mörgum áttum og við verðum að hrinda þeim árásum, hvort sem þær felast í regluverki sem kemur á færibandinu í Brussel eða gjörðum ráðamanna hér heima, sem er alveg ótrúlegt. Ég trúi því ekki til að mynda að íslensk kjötframleiðsla hafi nokkurn tímann fundið sig í þeirri stöðu að yfir málaflokknum sé ráðherra sem styður ekki við innlenda kjötframleiðslu. Þetta hefði verið óhugsandi fyrir stuttu síðan. Þessir þrír flokkar sem hafa talið sig í gegnum tíðina vera stuðningsmenn öflugrar landsbyggðar, Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn og Vinstrihreyfingin – grænt framboð - það er alveg makalaust að íslenskir bændur geti ekki treyst þessu samansafni flokka. En það er staðan eins og hún er núna. Það sem við viljum gera með þessari þingsályktunartillögu er að formfesta og koma í gegnum þingið þingsályktun sem færir íslenska matvælaframleiðslu, sérstaklega landbúnaðinn, úr þeirri vörn sem landbúnaðurinn hefur verið í undanfarin ár yfir í öfluga sókn því að í því felast gríðarleg verðmæti fyrir land og þjóð.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um framkvæmdaleyfi fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2. Þetta er í þriðja skipti sem ég legg fram þetta mál. Ég ætla ekki að fara að lesa greinargerðina sem er mjög löng og ítarleg en ég verð þó aðeins að koma inn á örfáa punkta. Í greinargerðinni stendur m.a. að með frumvarpi þessu sé lagt til að löggjafinn veiti heimild með lögum til framkvæmda við hin nauðsynlegu flutningsvirki sem kveðið er á um í 1. gr. frumvarpsins, á grunni lögbundins undirbúningsferlis, í stað viðkomandi sveitarstjórna, að því leyti sem viðkomandi sveitarstjórnir hafa ekki þegar veitt framkvæmdaleyfi. Verði frumvarpið að lögum er um að ræða sérlög er ganga framar almennum lögum er kunna að varða útgáfu framkvæmdaleyfa og málsmeðferð þeirra innan stjórnsýslunnar. Markmið framkvæmdarinnar við Suðurnesjalínu 2, sem frumvarp þetta nær til, er þríþætt: að bæta afhendingaröryggi raforku á Suðurnesjum, að auka flutningsgetu milli höfuðborgarsvæðisins og Suðurnesja til að styðja við afhendingaröryggi á höfuðborgarsvæðinu, og að styrkja flutningskerfi raforku á suðvesturhorni landsins. Forsendur framkvæmdaleyfis eru í samræmi við álit Skipulagsstofnunar. Niðurstaða Landsnets var að sækja um framkvæmdaleyfi fyrir Suðurnesjalínu 2 í samræmi við valkost C í áliti Skipulagsstofnunar frá 22. apríl 2020, um mat á umhverfisáhrifum. Sú niðurstaða byggist á ítarlegri undirbúningsvinnu sem felur í sér valkostagreiningu, mat á umhverfisáhrifum, sérfræðiskýrslur, kostnaðargreiningu, samræmi við lög og reglur, stefnu stjórnvalda og samráð við hagaðila og landeigendur. Valkosturinn er einnig í samræmi við svæðisskipulag og skipulagsáætlanir allra sveitarfélaga á línuleiðinni. Kostur C er loftlína sem fer um Hrauntungur og frá sveitarfélagamörkum Hafnarfjarðar og Sveitarfélagsins Voga liggur hún samhliða Suðurnesjalínu 1. Frá Njarðvíkurheiði að Rauðamel liggur línan samhliða Fitjalínu 1. Jarðstrengur er í báðum endum, þ.e. 1,4 km í Hafnarfirði en 0,2 km við Rauðamel. Lengd línu er alls um 33,9 km. Frumvarpið er í samræmi við stefnu stjórnvalda. Orkustofnun samþykkir kerfisáætlun Landsnets, sbr. 9. gr. a í raforkulögum og reglugerð um kerfisáætlun fyrir uppbyggingu flutningskerfis raforku. Í framkvæmdaáætlun kerfisáætlunar er fjallað um fjárfestingar sem þarf að ráðast í á næstu þremur árum og tímaáætlun þeirra en samkvæmt 2. mgr. 9. gr. raforkulaga ber að tilkynna Orkustofnun um ný flutningsvirki áður en þau eru tekin í notkun og skal Orkustofnun hafa eftirlit með að slík framkvæmd sé í samræmi við framkvæmdaáætlun flutningsfyrirtækisins. Suðurnesjalína 2 er á samþykktri þriggja ára framkvæmdaáætlun í kerfisáætlun 2018– 2027. Leyfi Orkustofnunar fyrir Suðurnesjalínu 2 liggur því fyrir og um leið fyrir þeim fjármunum sem Landsneti er heimilt að nota í verkefnið. Fyrirhuguð Suðurnesjalína 2 liggur að langmestu leyti utan svæða sem stefna stjórnvalda um lagningu raflína kveður á um að meta skuli bæði jarðstreng og loftlínu. Eina svæðið sem fellur undir framangreinda stefnu er innan þéttbýlismarka í Hafnarfirði. Eitt af markmiðum landsskipulagsstefnu fyrir árin 2015–2026 er að tryggja örugga afhendingu raforku um leið og tekið er tillit til náttúru og landslags. Suðurnesjalína 2 fellur að stefnu svæðisskipulags Suðurnesja fyrir árin 2008–2024 sem gildir í sveitarfélögunum Vogum, Grindavíkurbæ og Reykjanesbæ. Meginstefna svæðisskipulagsins er að nýta núverandi flutningsleiðir raforku og eru þær skilgreindar sem meginlagnabelti á Suðurnesjum, þ.e. Suðurnesjalínur, Reykjaneslínur og Svartsengislínur og gert ráð fyrir að fleiri línur geti byggst upp innan þeirra. Fyrirhuguð framkvæmd um Suðurnesjalínu 2, valkostur C, er í samræmi við aðalskipulag Sveitarfélagsins Voga fyrir árin 2008–2028. Ég ætla að láta þetta nægja úr greinargerð frumvarpsins. Ég ætla ekki að taka mjög mikinn tíma frá þinginu, hann er dýrmætur, en í stuttu máli þá var það svört skýrsla sem fram kom á aðalfundi Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum fyrir u.þ.b. tíu dögum. Í henni fjallar fyrirtækið Reykjavík Economics um efnahagsleg áhrif Suðurnesjalínu 2. Víkurfréttir og fleiri fjölmiðlar hafa fjallað um þessa skýrslu. Ég verð að segja að þrátt fyrir að maður telji sig þekkja nokkuð vel til á þessu svæði þá koma slíkar upplýsingar manni alltaf á óvart þegar dregin er upp sú mynd sem er að teiknast upp á Suðurnesjum ef þessi lína verður ekki að veruleika fljótlega. Í skýrslunni kemur fram að náttúruleg fjölgun íbúa kallar á töluvert aukið orkuöryggi línunnar á svæðinu. Bara að teknu tilliti til íbúðarhúsnæðis, atvinnuhúsnæðis og orkuskipta þarf töluvert mikið rafmagn og viðbót á næstu árum. Vöxtur og viðgangur samfélagsins á Suðurnesjum er algerlega háður öryggi flutningskerfis raforku til Suðurnesja og tækifæri unga fólksins á Suðurnesjum inn í framtíðina verða tengd raforku í heimabyggð. Fjöldi verkefna á Suðurnesjum þarf á aukinni orku að halda inn á svæðið. Það er magnað að meira að segja í því sveitarfélagi sem er að koma í veg fyrir það að þessi lína verði lögð er fyrirtækjum sem þangað eru að reyna að sækja tilkynnt að þau geta ekki fengið örugga orku, sem þýðir með öðrum orðum að þetta stingur þá mest sjálfa, þetta er að koma í veg fyrir atvinnuuppbyggingu á þessu svæði þar sem, eins og kemur fram í skýrslunni, er lökust afkoma sveitarfélags og hefur það minnst eftir upp í afborganir og skuldir af sveitarfélögunum öllum. Þannig að það vantar víða peninga og tækifæri fyrir unga fólkið og fyrir fyrirtæki til að skapa atvinnu á Suðurnesjum. Það kemur fram í skýrslunni að forsvarsmenn atvinnulífsins á Suðurnesjum lýsa yfir miklum áhyggjum í viðtölum sem tekin voru við gerð skýrslunnar. Tafir á Suðurnesjalínu 2 setji vexti svæðisins skorður til framtíðar og fjárhagsleg velferð íbúa svæðisins til lengri tíma sé í mikilli hættu. Orkuþörf Suðurnesja í dag eru 140 MW en gangi áætlanir eftir mun orkuþörf stórnotenda og svæðisins alls vera orðin 230–300 MW árið 2030 eða eftir átta ár. Þar er ekki tekið tillit til metnaðarfullra áforma á Suðurnesjum um framleiðslu vetnis til útflutnings. Vegna óvissu um Suðurnesjalínu 2 hafa nokkrir aðilar ráðist í að byggja upp varaaflsstöðvar sem brenna dísilolíu. Það er sem sagt að gerast í dag á okkar vakt að fyrirtæki á Suðurnesjum eru að byggja upp varaafl í dísilstöðvum til að grípa inn í þegar orkan gefur sig eða berst ekki inn á svæðið, sem því miður hefur komið fyrir og allar líkur á því að það muni halda áfram að koma fyrir, verði ekkert að gert. Þannig eru bæði Isavia og Verne Global að byggja upp varaafl með dísilstöðvum sem kostar þessi fyrirtæki og stofnanir tugi eða hundruð milljóna, fyrir utan að þetta er í algerri andstöðu við allt það sem hér er sagt í þessu húsi og við öll stefnum að; að minnka notkun jarðefnaeldsneytis í þessu landi. En það er enn að gerast að fyrirtæki þurfi að bjarga sér með því að byggja upp dísilrafstöðvar vegna þess að þingið ætlar ekki hafa dug í sér til að koma þessari framkvæmd af stað. Það er mjög mikilvægt að við klárum það mál sem fyrst. Skýrsluhöfundar draga upp dökka mynd af minnkandi fólksfjölgun og fækkun fyrirtækja, jafnvel eru fyrirtæki sem vilja flytja hluta af starfseminni burt af svæðinu og jafnvel til útlanda eins og gagnaverin sem sjá tækifæri í Finnlandi og á öðrum norðlægum slóðum, þar sé ekki síður gott að vera og hafa þá raforkuöryggi, sem er náttúrlega lykillinn að gagnaverum. Ég upplifði það, þegar var verið að fara yfir þessa hluti á þingi Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum, að Suðurnesin væru að verða eins og byggðirnar allt í kringum landið þar sem kvótinn hefur verið tekinn í burtu og það er ekkert við að vera. Hjá okkur suður frá er verið að ræna okkur orkuöryggi og tækifærum til framtíðar til að vinna og búa til tækifæri fyrir unga fólkið með aukinni orku með því að koma í veg fyrir það að Suðurnesjalína 2 verði sett upp. Það er hrikalegt að hugsa til þess að unga fólkið á Suðurnesjum þurfi kannski í náinni framtíð að fara að huga að því að búa annars staðar vegna þess að atvinnutækifærin verða ekki þar, vegna þess að við komum í veg fyrir það með því að byggja ekki Suðurnesjalínu 2. Það er alvarleikinn við þetta mál og það er ekki hægt, núna eftir að menn hafa staðið í 17 ár að ræða þessi mál, að segja það núna að það þurfi bara að setjast niður og tala saman. Það er allt samtal löngu búið. Það er allt löngu búið. Það er engin þolinmæði fyrir löngum fundum lengur. Nú þarf að fara að vinna og efna loforðið um raforkuöryggi og aukna orku inn á svæðið á Suðurnesjum. Þingmenn verða að standa í lappirnar í þessu máli. Þeir verða að hafa þor til þess að taka á erfiðum málum. Það er ekki bara að mæta í kokteilboðin og hafa gaman af lífinu. Það er líka að taka á móti alvörunni þegar lífið er erfitt og standa í lappirnar. Þá reynir á úr hverju fólk sé gert og það hlaupi ekki út í horn og ætli ekki að vera með. Það eru 30.000 manns eða 95% af íbúum á Suðurnesjum sem bíða eftir þessari orku en innan við 5% koma í veg fyrir það. Ég er sannfærður um að flestir af þeim eru ekki sammála því að það eigi ekki að koma orka inn á svæðið. Það er ekkert auðvelt fyrir gamlan bæjarstjóra á Suðurnesjum að fara þessa leið, að taka valdið af sveitarfélaginu, skipulagsvald í einu máli. Það er ekkert grín, það er mjög erfitt. En það er bara til marks um það í hvaða farveg þetta mál er komið að við getum ekki annað. Við höfum enga aðra leið ef við ætlum ekki að halda áfram að byggja upp dísilrafstöðvar á Suðurnesjum til þess að halda lífinu þar gangandi. Landsnet hefur farið að öllum lögum. Veiting framkvæmdaleyfis Suðurnesjalínu 2 eru í höndum bæjarstjórnar Sveitarfélagsins Voga og samkvæmt þeim niðurstöðum sem Skipulagsstofnun og Umhverfisstofnun og allir þeir aðilar sem hafa vélað um þetta mál hafa komist að, er aðeins eitt atriði eftir. Það er bara eitt mál eftir sem Sveitarfélagið Vogar á ekki að komast undan að framkvæma og það er að gefa út framkvæmdaleyfið en lopinn er teygður. Virðulegur forseti. Skýrsla Reykjavík Economics er svört skýrsla um stöðuna á Suðurnesjum og það má ekki verða frekari dráttur á lagningu línunnar. Við getum ekki horft upp á þessa stöðu að við á Suðurnesjum lendum í þeirri ógæfu að missa atvinnutækifæri vegna þess að við fáum ekki raforku. Alþingi verður að grípa inn í og sýna af sér manndóm svo að hagsmunir Reyknesinga og Suðurnesjabúa víki ekki fyrir einstrengingslegri afstöðu 5% íbúanna. Við verðum að skera það fólk niður úr snörunni.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir þrautseigjuna og fyrir að halda áfram með þetta mikilvæga mál. Það er eiginlega alveg ótrúlegt að það hafi ekki komist til meðferðar eða komist lengra í þau fyrri skipti sem það hefur verið lagt fram. Þegar maður les umsagnir frá fyrri þingum um málið þá sést mikilvægi þess - hér frá HS Veitum vorið 2021, með leyfi forseta: „HS Veitur leggja mikla áherslu á að Suðurnesjalína 2 verði lögð sem allra fyrst. Afhendingaröryggi er mjög ábótavant og eins og staðan er í dag er ekki unnt að bæta við neinni notkun á svæðinu og hafa HS Veitur þurft að hafna tengingu á nokkrum millistórum notendum (10–30 MW) þar sem ekki er unnt að fá flutning á orkunni. Núverandi ástand er með öllu óviðunandi og þarf að laga sem allra fyrst.“ Sami tónn er sleginn í fleiri umsögnum, frá Kadeco, Landsneti, Orkustofnun, Samorku og fleirum. Það er alveg ótrúlegt að við séum föst í þessu hjólfari með þessa mikilvægu framkvæmd en það er þó ákveðin von í því að þetta er þingmál nr. 16, sem þýðir auðvitað að málið kemur snemma inn og maður skyldi ætla að þetta væri skilgreint sem eitt af forgangsmálum Sjálfstæðisflokksins í þetta skiptið þannig að ég vona að það komist til atkvæðagreiðslu hér í sal, en það gæti orðið erfitt að ræða við einhverja samstarfsaðila í ríkisstjórninni. Mig langar að spyrja hv. þm. Ásmund Friðriksson hvað hann telji að hafi raunverulega orsakað það að málið, jafn gott og skynsamlegt og það er, hafi ekki komist í gegnum þingið við fyrri framlagningar. Ég held að það sé algerlega nauðsynlegt að við finnum leið til að klára það á þessu þingi og í þeim efnum mun ekki standa á þingflokki Miðflokksins.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir andsvarið. Já, þetta eru staðreyndir sem komu fram í umsögnum sem blasa við og hafa því miður blasað við allt of lengi. Lengi framan af var töluvert meiri andstaða við þessa línulögn. En nú situr aðeins eitt sveitarfélag eftir og við höfum verið að gera okkur vonir um að hægt verði að berja í brestina og við náum saman um þetta, það skiptir miklu máli. Ég hef sagt við alla hlutaðeigandi í þessu máli að ef sátt næst við Sveitarfélagið Voga í þessu máli - það hefur verið reynt að ná sáttum og ég veit að það er í farvatninu að reyna að ná sáttum - þá verður það ekki neitt einasta vandamál fyrir mig að stíga til hliðar með þetta mál til að opna fyrir samkomulagi sem gert er við sveitarfélagið sem myndi tryggja að framkvæmdaleyfi verði gefið út. Það er ég búinn að segja ráðherrum og það hef ég sagt þingflokki Sjálfstæðisflokksins. Ég held að ýmsar ástæður séu fyrir því að við náðum þessu ekki í vor. Það voru mikil vonbrigði fyrir mig að málið kláraðist ekki í vor og það fór ekki fram hjá neinum að ég var afar ósáttur við það. Nú er komið haust og eins og hv. þingmaður nefndi þá er þetta 16. mál okkar á dagskránni og ég ætla bara rétt að vona að það verði til þess að við náum að klára það. En kannski náum við samkomulagi áður og málið verður óþarft, sem er auðvitað það besta sem myndi gerast í þeirri stöðu sem uppi er.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Auðvitað vonar maður að samkomulag náist en í ljósi sögunnar er maður hóflega bjartsýnn, svo maður orði það nú þannig. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvar hann telji mestu fyrirstöðuna verða við að málið hljóti snögga og góða afgreiðslu hér á þinginu, bara svo að við finnum okkur ekki í þeirri stöðu að þingmenn sem styðja við þetta mál séu teymdir á asnaeyrunum fram á vor og þá deyi þetta góða mál í þinglokasamningum án þess að nokkur efnisleg rök komi inn í þá umræðu. Við þekkjum hvernig það getur átt sér stað. Ef hv. þingmaður færi svona í stuttu máli yfir hvar helstu fyrirstöðuna sé að finna þannig að við þingmenn sem erum áhugasamir um að þetta mál klárist getum varið orkunni í að reyna að leysa þá hnúta í stað þess að sigla í strand við þinglok.

Virðulegur forseti. Þetta var ágætisspurning. Eins og hv. þingmaður veit og við þekkjum þá eru skiptar skoðanir um þessi mál í þinginu. Það er eðlilegt. Ég ber mjög mikla virðingu fyrir þeim skoðunum, að fólki vilji fara varlega með náttúruna og ganga vel um hana. Það hef ég sagt hér í mörgum ræðum. Það hefur komið fram, m.a. hjá Landvernd ef ég man rétt, sem hefur mótmælt þessu og vill að jarðstrengur verði lagður í gegnum hraunið í vegöxl Reykjanesbrautar. Fólk talar um að það sé ekkert mál að plægja streng í öxlina á Reykjanesbraut en það er því miður ekki þannig. Þetta er gríðarlegt mannvirki sem þarf að leggja þarna og þess vegna er loftlína skásti kosturinn af þeim öllum sem bent er á og leið C er skásta leiðin. Ég segi það við þetta ágæta fólk sem hefur líka það prinsipp að vilja ekki taka valdið af sveitarfélaginu - það er líka mjög stórt mál að þingið standi frammi fyrir því að taka lögin af sveitarfélaginu eins og ég kom aðeins inn á í ræðu minni, það er náttúrulega mjög alvarlegt að þurfa að gera það - að í ljósi þeirrar stöðu sem er uppi á Suðurnesjum, og í rauninni þessari litlu andstöðu í landmiklu sveitarfélagi, þá er það auðvitað ekki hægt að við í þinginu búum við þannig lög að hér geti örfáir aðilar, kannski bara fimm landeigendur, stoppað það að komið verði í veg fyrir að allt atvinnulíf, alþjóðlegur flugvöllur, höfn fyrir úthafsskip, verði orkuskorti að bráð. Það getur auðvitað aldrei gengið upp.

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir flutning á sínu máli. Ég telst sjálfsagt til hóps þeirra þingmanna hér í húsi sem hafa áhyggjur af þessu máli, þ.e. að sett séu sérlög sem hefðu það í rauninni í för með sér að við tækjum skipulagsvaldið af sveitarfélögunum. En ég greini líka, og ég held að ég sé að greina það rétt, í máli þingmannsins að hann skilur alveg þær áhyggjur og hefur þær að einhverju leyti sjálfur. Mig langar þess vegna að spyrja hann í því samhengi í fyrsta lagi hverju hann svari þeim Suðurnesjabúum sem hafa þessar sömu áhyggjur og hvort hann viti til þess að lýðræðislega kjörnir einstaklingar í sveitarstjórnum á Suðurnesjum deili þeirri sýn, sem hann kallar hér að þingmenn verði að standa í lappirnar, þ.e. að afgreiða sérlög sem hefðu það í för með sér að taka skipulagsvaldið af sveitarfélögunum með þessum hætti.

Ég þakka hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni fyrir þessa fyrirspurn. Auðvitað er fullt af fólki á Suðurnesjum sem hefur þá skoðun að þetta sé nokkuð harkaleg aðgerð en ég upplifi að þrátt fyrir það finnist fólki að sá tími sem þetta hefur verið svona sé orðinn allt of langur. Ætli það séu ekki svona tvö ár síðan að bæjarstjórn Reykjanesbæjar hætti að styðja Voga í þessu máli vegna þess að þeir sáu að ekki var hægt að bíða lengur með þessa framkvæmd og hanga á þessu máli hjá einu sveitarfélagi. Auðvitað eru sveitarfélögin alltaf að ræða það sín á milli hvernig það má vera að eitt býli í sveitinni eða einn bóndi eða tveir landeigendur geti komið í veg fyrir vegalagnir, línulagnir eða mikilvæga innviði. Það er auðvitað okkar hlutverk hér að koma í veg fyrir að við þurfum að standa í svona málum á þingi og í landinu. Mikilvægir innviðir þurfa að vera á forræði ríkisins og ríkið á að geta lagt vegi, línur og flugvelli eins og best verður fyrir komið í sátt við sveitarfélögin en að þau geti ekki stöðvað þá hluti. Ég held að fyrirspurnin hjá hv. þingmanni hafi verið hvort fólk hafi ekki áhyggjur. Jú, fólk hefur áhyggjur en ég held að menn séu svolítið að gefast upp á því að sýna rósemi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég hjó líka eftir því hér áðan að hv. þingmaður bindur vonir við að samkomulag náist á grundvelli samtals og það held ég sjálfur að sé alltaf vænlegasti kosturinn þegar kemur að svona málum. Upp að ákveðnu marki deili ég þeirri sýn að það verði að vera hægt að leggja í þjóðhagslega mikilvægar framkvæmdir. Að sama skapi erum við ekkert endilega alltaf sammála um hverjar þær eru. Þá hef ég sjálfur stoppað við það að við þurfum að horfa til þess að geta byggt ákvörðunina, eins og hv. þingmaður segir réttilega, á góðu samtali og samvinnu. Því langar mig að spyrja hv. þingmann í seinna andsvari: Nú liggur fyrir þinginu, eða er öllu heldur komið til umræðu í umhverfis- og samgöngunefnd, frumvarp um breytingu á skipulagslögum, sem lýtur akkúrat að svokallaðri raflínunefnd og raflínuskipulagi og gæti tekið á þessu máli sérstaklega. Ef ekki næðist samkomulag og samtal, sér þá hv. þingmaður á grundvelli samtals eins og fyrir dyrum liggur, í því tækifæri, nái þetta ákveðna frumvarp ekki fram að ganga, að horfa til þess sem verið er að reyna að ná fram með tillögum að breytingum á skipulagslögum um raflínuskipulag?

Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið hjá hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni. Ég hef bundið miklar vonir við þetta frumvarp og að ósekju hefði það mátt vera komið fram fyrir löngu síðan. Við erum alltaf að stíga skref inn í framtíðina og taka góðar ákvarðanir í þinginu - flestar alla vega, held ég. Þetta yrði mjög góða ákvörðun. Ég hef sagt að ég er tilbúinn að bakka með þetta mál ef það verður samstarfsvilji. Ég reyndi og það er búið að reyna að fá ráðherrann til að mæta á fundi og það hafa verið þreifingar um það. Það hefur ekki tekist. Ég vildi ekki missa tækifæri til að flytja frumvarpið svona snemma því að annars hefði það allt dottið upp fyrir. Ég hef sagt að myndist svigrúm til að ná sátt er ég auðvitað maður að meiri að taka málið til baka. En ég er svo hræddur við að ef ég hefði bara beðið þá værum við kannski enn og aftur að bæta við einu ári, tveimur árum. Það mun taka tíma að koma svona frumvarpi í gegnum þingið. Verði ekki mælt fyrir slíku frumvarpi á næsta ári mun það ekki verða tilbúið fyrir en 2024 eða jafnvel 2025. Tíminn er ótrúlega fljótur að fljúga hjá okkur í þinginu og erfiðu málin taka mjög langan tíma. Ég segi því: Förum bara rækilega yfir þetta mál núna og vonum að þetta sé síðasta málið sem við þurfum að taka svona, ef við þurfum að taka það. Við getum ekki misst lengri tíma á Suðurnesjum. Við getum bara ekki misst lengri tíma. Hann er svo dýrmætur fyrir framtíðina, hann er svo dýrmætur fyrir atvinnulífið, hann er svo dýrmætur fyrir flugvöllinn og alla ferðamannauppbygginguna. Það er varla hægt að hlaða bíla á Reykjanesi og á Keflavíkurflugvelli eru orkuskipti leigubíla óhugsandi eins og staðan er.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir að koma fram með þetta mál og vekja máls á þeirri alvarlegu stöðu sem er komin upp varðandi raforkuöryggi og flutningskerfi raforku á Suðurnesjum. Ég vildi koma hingað upp og leggja áherslu á af hverju ég væri einn af meðflutningsmönnum á þessu máli og hvernig það horfir við mér. Það er alltaf talað um þetta eins og að við séum að taka skipulagsvald af Sveitarfélaginu Vogum, þetta snúist um skipulagsvald sveitarfélaga. Nú kom þetta mál hér fyrir ári síðan til þingsins og þá var ég líka meðflutningsmaður og það kom inn í hv. umhverfis- og samgöngunefnd sem fjallaði um málið. Við fengum til okkar gesti og fórum yfir málið og ef maður les líka það sem er kannski aðalgagnið í þessu máli, úrskurð úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála frá því 4. október 2021, þá kemur alveg skýrt fram að gagnvart Vogum snýst þetta ekki um skipulagsvald heldur stjórnsýslu. Í svæðisskipulagi Suðurnesja er Suðurnesjalína 2 eins og hún er lögð til af Landsneti. Í aðalskipulagi Sveitarfélagsins Voga er Suðurnesjalína 2 eins og Landsnet óskar eftir framkvæmdaleyfi fyrir. Árið 2009 gaf Sveitarfélagið Vogar út framkvæmdaleyfi fyrir Suðurnesjalínu 2 þannig að þetta sveitarfélag, sem hér er verið að tala um að við séum að leggja til að taka skipulagsvaldið af er búið að setja Suðurnesjalínu 2 í allar sínar skipulagsáætlanir og veita framkvæmdaleyfi. Framkvæmdaleyfið var hins vegar kært af því að ekki hafði verið gerð umhverfismatsskýrsla um muninn á loftstreng og jarðstreng. Sú umhverfismatsskýrsla hefur verið gerð nú. Það er búið að fá leyfi hjá Orkustofnun, þetta er inni í öllum skipulagsáætlunum og þetta er búið að fara í gegnum úrskurðarnefndina aftur, sem segir að búið sé að undirbúa alla vinnuna. Þann 4. október 2021, það er ár síðan, felldi úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála ákvörðun Sveitarfélagsins Voga um að hafna framkvæmdaleyfi vegna skorts á rökum. Það voru engin rök fyrir því að neita Landsneti um framkvæmdaleyfi fyrir Suðurnesjalínu 2. Það er staðan í málinu í dag. Það er ár síðan Sveitarfélagið Vogar fékk það verkefni að fjalla aftur um umsókn Landsnets um framkvæmdaleyfi eftir að úrskurðarnefndin felldi fyrri ákvörðun sveitarfélagsins úr gildi. Það er staða málsins í dag. En er einhver skipulagsvaldsvinkill á þessu? Já, það eru nefnilega önnur sveitarfélög á Suðurnesjum og á Reykjanesskaganum sem eru með skipulagsvaldið hjá sér. Það eru sveitarfélögin Hafnarfjörður, Grindavíkurbær og Reykjanesbær. Það eru miklir almannahagsmunir að aðalskipulag og svæðisskipulag þessara sveitarfélaga nái fram að ganga en eins og staðan er í dag, liðið ár frá því að úrskurðarnefndin felldi ákvörðunina um framkvæmdaleyfið úr gildi, hefur skipulag þessara þriggja sveitarfélaga sem ég taldi upp ekki náð fram að ganga. Sú atvinnuuppbygging og þróun byggðar sem gert er ráð fyrir í svæðisskipulagi Suðurnesja og í aðalskipulagi fyrrnefndra sveitarfélaga gerir ráð fyrir að rafmagn komi inn á svæðið. Þetta nær ekki fram að ganga. Þetta er meginástæðan fyrir því að ég tel það mál sem við fjöllum um hér nauðsynlegt, algerlega nauðsynlegt. Hver er munurinn í þetta sinn, úr því að málið kláraðist ekki í vor, mun það klárast núna? Ég tel mikilvægt að fara aðeins yfir það. Við fjölluðum um málið síðastliðið vor en þá var ekki liðið eitt ár frá því að ákvörðunin var felld úr gildi með úrskurðinum, það var stutt til sveitarstjórnarkosninga og Landsnet, sem er stærsti hagsmunaaðilinn í þessu, mælti gegn því að frumvarpið næði fram að ganga af því að þeir vildu ekki skapa þetta fordæmi vegna annarra verkefna og það vildi gefa sveitarfélaginu ráðrúm til þess að endurskoða höfnun sína á framkvæmdaleyfinu og vildu leysa málið í þessum farvegi þar sem Landsnet var nokkuð sátt við úrskurð úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála þar sem þessu var vísað aftur til sveitarfélagsins. Landsnet treysti á að sveitarfélagið myndi viðhafa góða og vandaða stjórnsýslu og afgreiða erindið innan eðlilegra tímamarka. Síðan eru liðnir nokkrir mánuðir, komin ný sveitarstjórn og enn er ekki búið að taka ákvörðun um að veita framkvæmdaleyfið eða koma með ítarlegri rök fyrir því að hafna því. Það hefur ekki komið fram og tíminn líður og satt best að segja er ekkert sem bendir til þess enn að framkvæmdaleyfið sé á leiðinni. Því finnst mér vera kominn annar grundvöllur fyrir því að afgreiða málið núna en var þegar Landsnet lagðist gegn því. Það finnst mér vera svolítið augljóst. Ég tek undir með öðrum hv. þingmönnum að vonandi leysist málið áður en Alþingi þurfi að stíga inn í, en að sjálfsögðu á Alþingi að sýna að það sé tilbúið að stíga inn í sé það nauðsynlegt. Svo skulum við fara aðeins yfir þennan feril, um hvað verið er að tala hér og af hverju það er ekki bara einfalt að breyta þessu og fara með strenginn í jörð. Af hverju hlustum við ekki á þessa eðlilegu kröfu Sveitarfélagsins Voga um að setja hann í jörð? Það hefur margoft komið skýrt fram undanfarna mánuði að það eru vissar jarðfræðilegar ástæður fyrir því að það er ekki hægt, þ.e. að á meðan tilfærsla í jarðlögum sé yfir 10 sentímetrar geti jarðstrengur ekki legið þar. Á því svæði sem hinn fyrirhugaði jarðstrengur átti að liggja í vegstæði Reykjanesbrautar eða þar fyrir ofan er þessi tilfærsla meiri. Það getur vel verið að hægt sé að fara niður fyrir Reykjanesbrautina og leggja strenginn þar í jörð og fá þá ekki þessa tilfærslu. En þá þurfum við að hefja hinn 20 ára feril upp á nýtt, fá leyfi hjá Orkustofnun um að setja strenginn í jörð og þá þarf Orkustofnun að meta það hvað það kostar fyrir flutningskerfi raforku á landsvísu, hvaða orkuöryggi er í því og hvort náttúruvá er líka þar. Þetta er allt kæranlegt. Þá þurfa öll fjögur sveitarfélögin að breyta sínum skipulagsáætlunum, það er allt kæranlegt og tekur tíma. Áður en þessi ferill nær fram að ganga eru Suðurnesin orðin rafmagnslaus af því að þau eru rafmagnslaus í dag. Þau eru rafmagnslaus í dag. Þarna er bara augljóst að það er ekki annar valkostur. Það er líka annað sem þarf að skoða við að setja þetta upp, það eru aðrir tæknilegir annmarkar upp á dreifikerfið í heild sinni þannig að allar þær ákvarðanir sem við tökum þarna, bæði um verð og orkuöryggi og orkunýtni, hafa áhrif á allt flutningskerfið, ekki bara á Suðurnes, svo að það sé sagt. Öll gögn í þessu máli sýna að Landsnet hefur farið hagkvæmustu, öruggustu og skynsamlegustu leiðina og umhverfismatsskýrslur og álit Náttúrufræðistofnunar og Umhverfisstofnunar sýna að þetta sé líka best fyrir náttúruna og annað slíkt. Ég hef aðeins heyrt í umræðunni og ég hef heyrt ákall frá heimamönnum í Vogum sem mér finnst vert að hlusta á að þarna séum við að tala um grunninnviði, þ.e. rafmagn, en þeir hafi ekki aðgengi að grunninnviðum sem er heitt vatn. Ég tel ekki ástæðu til að tengja þetta tvennt saman en ég lýsi mig algerlega reiðubúinn til að aðstoða við að lagt verði heitt vatn á Vatnsleysuströnd. Það eru vissir ferlar til hjá stjórnvöldum til að styðja við slíka uppbyggingu og við eigum bara að horfa sjálfstætt á það mál, að það sé vilji okkar að sem flestir hafa aðgengi að hitaveitu ef það er hægt. En það á ekki að tengja þetta stóra mál við það. Ég vil bara ítreka að skipulagsvald og skipulagsáætlanir sveitarfélaganna Hafnarfjarðar, Grindavíkurbæjar og Reykjanesbæjar ná ekki fram að ganga út af því að eitt sveitarfélag veitir ekki framkvæmdaleyfi en er með þetta allt inni á sínum skipulagsáætlunum. Ég sé enga aðra lausn en að veitt sé framkvæmdaleyfi fyrir Suðurnesjalínu 2 eins og hún er. Annað tekur of langan tíma og það er bara jarðfræðilega ómögulegt að fara aðra leið út af náttúruvá, út af misgengi, út af röskun á hraunmyndunum og líka öðrum tæknilegum þáttum. Því er ég stuðningsmaður þessa máls og vona að lausn fáist sem fyrst í þetta mál og lausnin finnist hraðar en þingleg meðferð málsins tekur.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um framkvæmdaleyfi fyrir lagningu Suðurnesjalínu 2. Ég er á þessu máli ásamt fleiri ágætum hv. þingmönnum. Málið er mikilvægt og það hefur dregist allt of mikið. Samflokksmenn mínir úr Sjálfstæðisflokknum hafa farið ágætlega yfir þetta mál, flutningsmaður málsins, hv. þm. Ásmundur Friðriksson, og hv. þm. Vilhjálmur Árnason. Málið er þríþætt og snýst kannski fyrst og fremst um afhendingaröryggi á raforku á Suðurnesjum og aukna flutningsgetu inn á svæðið. Þetta er ein lína í dag og raforku- og afhendingaröryggi er mjög takmarkað á Suðurnesjum eins og við þekkjum. Eitt besta dæmið var kannski þegar járnplata fauk af þaki á Suðurnesjalínu 1 fyrir einhverjum árum og sló út rafmagni á Reykjanesi í fimm klukkustundir og þar með á Keflavíkurflugvelli líka. Þetta var mjög sérstakt og það að það skyldi gerast sýndi reyndar hvað það er ótrúlega dapurt hvernig kerfið er byggt upp í dag. Þetta snýst um afhendingaröryggi á Suðurnesjum og þetta snýst um flutningsgetu, bæði frá höfuðborgarsvæðinu til Suðurnesja og síðan aftur frá Suðurnesjum inn á höfuðborgarsvæðið. Það myndi þá líka styrkja flutningskerfið á höfuðborgarsvæðinu. Í dag eru þar, að mig minnir, fjórar línur í háspennta kerfinu sem flytja raforku inn á svæðið og þær eru orðnar þunglestaðar af raforku. Það er því brýnt líka að auka afhendingaröryggi raforku inn á höfuðborgarsvæðið. Það er aðeins komið inn á það í landsskipulagsstefnunni hvaða markmið menn hafi sett sér í orkumálunum. Það er því komið fram í þessu ágæta máli. En grunnmálið finnst mér vera að þetta er þjóðaröryggismál. Það snýst um afhendingaröryggi raforku sem er gríðarlega mikilvægt, eins og við þekkjum og upplifðum í þessari viku þegar hálft landið datt út, að mig minnir frá Hvammstanga að Höfn í Hornafirði, norður um allt og austur, í tvær klukkustundir fyrr í þessari viku. Þá var það einmitt háspennta kerfið eða byggðalínan sem fór út, sem þó er hafin uppbygging á. Kröflulína 3 var tekin í notkun fyrir einu ári, eða spennusett frá Fljótsdalsstöð og upp í Kröflu, og hún bjargaði raunverulega töluverðu í vikunni þegar það gerðist að það brotnuðu, að mig minnir, fimm staurasamstæður í gömlu Kröflulínunni, frá Kröflu í Fljótsdalsstöð. Það er í fyrsta skipti sem slík tjón hafa komið fram á þeirri línu. Það er ótrúlega heppilegt að það skyldi akkúrat hafa gerst eftir að nýja línan var tekin í notkun fyrir ári síðan. Það að tryggja innviðina á Suðurnesjum er bara hluti af því stóra markmiði að ná að tengja raforkukerfi landsins, háspennta kerfið, alveg frá Reykjanestá og austur í Fljótsdalsstöð á næstu árum, sem allra fyrst. Eins og kerfisáætlun Landsnets er í dag er talað um að það eigi að nást 2032 ef allt gengur eftir og nú er náttúrlega að tryggja að það gangi eftir. Þetta hefur, eins og við þekkjum, gengið mjög erfiðlega víða á síðustu árum. Flutningsmaður þessa máls, hv. þm. Ásmundur Friðriksson, talaði um að þetta væri orðinn 17 ára ferill. Við þekkjum þessi mál á Norðurlandi og Austurlandi. Þar er eitthvað svipað í gangi, 20–25 ára ferill þar sem er búið að bíða eftir að þetta klárist. Þetta er líka mjög stór hluti af orkuskiptunum sem við erum að tala um. Ef markmiðin eiga að nást um kolefnishlutlaust Ísland árið 2040 þá þurfa þessar framkvæmdir að fara fram sem fyrst, ef byggja á upp þann möguleika yfirleitt að þessi markmið náist. Eins og hv. flutningsmaður málsins fór ágætlega í gegnum eru, eins og staðan er í dag, engir möguleikar á því á Suðurnesjum. Maður horfir líka til atvinnuuppbyggingar. Talað er um að fara í mikið fiskeldi á landi. Það er gríðarlega orkufrekt. Uppbygging Keflavíkurflugvallar er gríðarlega orkufrek framkvæmd ef allar stækkanir og allt gengur eftir þar og þau umsvif sem er stefnt á að fara í á næstu árum og áratugum. Það er gríðarleg orka sem þarf líka í það. Þetta er bara hluti af markmiðum okkar í stóru myndinni. Ef við tölum um stærri myndina sem ég er kannski helst að reyna að fara yfir hér - ef þau markmið eiga að nást í loftslagsmálum þá verðum við að fara í þessa uppbyggingu hratt og vel og tryggja hana fljótt og vel. Ég er þeirrar skoðunar að 2032 sé of seint að byggja upp þegar ég tala um Reykjanestá alveg austur í Fljótsdalsstöð. Það á að fara allar þær leiðir sem hægt er að fara og fjárfesta hratt og vel og tryggja að hægt sé að fara í þetta sem allra fyrst. Ef okkur er einhver alvara í þessum málum hér á Alþingi, í loftslagsmarkmiðum og loftslagsmálum, þá er þetta kjarninn, hryggjarstykkið í því að þau markmið náist á næstu árum. Það er alveg furðulegt hversu lítið hefur verið rætt um það. Við getum virkjað og virkjað en ef við höfum ekki það öfluga flutningskerfi sem við höfum til að nýta okkar grænu orku, sem er í sjálfu sér farið illa með í dag - við gætum nýtt hana miklu betur með öflugu flutningskerfi og látið orkukerfin okkar spila saman, á suðurhluta landsins og fyrir norðan. Nú er talað um vindorku sem fellur algjörlega að þeirri mynd. Það er lykilatriði fyrir áætlun um orkuframleiðslu með vindorku að vera með öflugt flutningskerfi. Það er raunverulega bara forsenda þess að hægt sé að gera það með góðum og almennilegum hætti. Fyrir þau markmið sem við sjáum fyrir okkur þurfum við öflugt flutningskerfi og þetta er bara einn hluti af því. Hér hefur kannski verið talað meira um Suðurnesin sem slík en ef við ætlum að ná þeim risamarkmiðum sem við ætlum okkur að ná - og manni finnst þau risastór en það er nú þannig að 80% af orkunni sem við framleiðum og nýtum á Íslandi í dag er græn orka. Þá er oft bent á að í Evrópusambandinu er þetta hlutfall 15% og þar ætla menn að ná sömu markmiðum og við. Okkur þykir þetta stórt og þá getur maður rétt ímyndað sér hvernig það er fyrir Evrópusambandslöndin að fara úr 20% í 100% á kannski 20–30 árum. Ef við ráðum ekki við þetta verkefni, að leggja háspennta kerfið og byggðalínuna, gera það af einhverju viti og tryggja hratt og vel að þau skipulagsmarkmið náist og markmið þjóðarinnar og þessa þings hér sem hafa verið sett um þessi loftslagsmarkmið og grænorkuframtíð, ef við komumst ekki yfir þennan hjalla, þá erum við aldrei að fara að ná þessum markmiðum. Þannig að í stóra samhenginu finnst mér þetta - það er búið að fara í gegnum forsendurnar, ég skil alveg umræðu um strengi og annað, svo að því sé haldið til haga. Svo hefur líka verið bent á tæknimálin, að á jarðskjálftasvæðum sé ekki heppilegt að reisa línur eða að leggja strengi í jörð þegar ákveðin gliðnun er á veginum og hreyfing. Þetta mál er þjóðarnauðsyn og það á að tala um loftslagsmarkmiðin og þjóðaröryggi og hafa það að leiðarljósi. Ef það næst ekki lausn á þessu máli fljótt og vel þá þykir mér ekki annað hægt en að við hér á Alþingi klárum þetta mál og sköpum þær forsendur að hægt sé að fara í framkvæmdir hratt og vel, eins og langstærstur hluti, eins og komið hefur fram hér, sveitarfélaga og íbúa á Suðurnesjum vill að gert sé.