Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. 2. minni hl. menntmn. (Sólveig Pétursdóttir) : Hæstv. forseti. Nú hefur hæstv. menntmrh. viðurkennt að honum hafi orðið á mistök við birtingu þeirra auglýsinga í Morgunblaðinu og Pressunni sem birtust í síðustu viku og ég gerði að umræðuefni í ræðu minni hér í gær. Er það fagnaðarefni að ráðherrann skuli viðurkenna þannig þessi mistök sín. Það er raunar íhugunarefni hvort engar reglur gildi um útgjöld ráðuneytanna. Þannig virðast þau vera nokkuð frjáls að því að fjármagna ýmsa kostnaðarliði svo sem eins og þá er ég gerði að umtalsefni hér í gær. Ég vil líka taka undir orð hv. þm. Geirs Haarde þess efnis að hæstv. menntmrh. ætti einnig að viðurkenna þá yfirlýsingu sína í Morgunblaðinu sl. sunnudag sem mistök, að Sjálfstfl. væri á móti uppbyggingu grunnskóla, enda sú yfirlýsing með öllu óskiljanleg. Í þessu sambandi langar mig til þess að vitna í þá umfjöllun sem grunnskólafrv. fær í þeirri grein er birtist í Morgunblaðinu sl. sunnudag þar sem vitnað er í ýmsar umsagnir. Þar segir m.a., með leyfi virðulegs forseta: ,,En sitt sýnist hverjum um ágæti nýjunga. Frv. hefur verið sent hinum ýmsu hagsmunaaðilum til umsagnar á síðustu vikum og mánuðum og fram hafa komið skiptar skoðanir. Samband ísl. sveitarfélaga og skólamálaráð Reykjavíkurborgar hafa hvort um sig mælt gegn samþykkt frv.`` --- Síðan er það ítarlega rakið, m.a. segir um samskiptaleiðir í umsögn frá skólamálaráði Reykjavíkurborgar: ,,Einnig er rétt að benda á að samskipti íbúa á hverjum stað eru mun greiðari við sveitarstjórn en ríkisstjórn. Líklegt er að þjónusta og uppbygging skólastarfs í sveitarfélögum verði fremur í samræmi við áherslur íbúanna ef yfirstjórn grunnskólanna væri í þeirra höndum, í stað þess að hafa allt undir hatti ríkisins.`` Skólamálaráð segir að margt annað í frv. veki efasemdir: ,,Með tilliti til gildis þess að hver skóli móti sína eigin skólanámsskrá leggur grunnskólafrv. stein í götu skólanna til að ná því marki. Það er enn á valdi námsgagnastjórnar að taka ákvörðun um hvaða námsgögn standi nemendum skólanna til boða. Skólamálaráð ítrekar að það geti ekki verið á valdi einnar stofnunar að hafa nægilega fjölbreytni í framboði námsefnis. Þar að auki kemur fram tvískinnungur um námsgögnin þar sem orðið skyldunám er ekki skilgreint. Frv. viðurkennir valgreinar ekki sem órjúfanlegan hluta viðmiðunarstundaskrár.`` Enn fremur er talað um verðlagseftirlit: ,,Í frv. kemur fram að skólagjöld í einkaskólum skuli háð samþykki menntmrn.`` --- og vek ég sérstaka athygli á þessari umsögn vegnar þeirrar brtt. sem hv. þm. Geir Haarde hefur lagt hér fram. --- ,,Skólamálaráð telur það í hæsta máta óeðlilegt að ráðuneyti hafi með höndum verðlagseftirlit á þeirri þjónustu sem einkaskólar bjóða upp á. Ráðuneytisins sé fyrst og fremst að meta og hafa eftirlit með því skólastarfi sem þar fer fram sem og í öðrum skólum. Verkefni menntmrn. eigi fyrst og fremst að tengjast heildarstefnumótun og eftirlitshlutverki. Það eigi að setja kröfur um aðstöðu og menntun grunnskólanema og stuðla að skólaþróun.`` Síðan er rakin hér nokkuð ítarlega umsögn stjórnar Sambands ísl. sveitarfélaga sem leggur mjög mikla áherslu á sjálfstæði sveitarfélaga. Í þeirri umsögn segir m.a. um ákvæði 50. gr. frv. að sú grein, um skyldur ríkisins til að sjá nemendum í skyldunámi fyrir ókeypis námsgögnum, sé ekki nógu ítarleg en gert sé ráð fyrir að ráðuneytið setji nánari ákvæði í reglugerð. Það er álit Sambands ísl. sveitarfélaga að tryggja þurfi að samtök þeirra verði samráðsaðili að setningu slíkrar reglugerðar þar sem þau eigi hér verulegra hagsmuna að gæta. Það er enn fremur rætt um sérkennslu og sérstakur kafli er um skólasöfn. Þar segir m.a. í umsögn frá Sambandi ísl. sveitarfélaga: ,,Sambandið telur að sameining almenningsbókasafns og skólasafns hljóti að verða ákveðin af sveitarstjórnum sem greiða allan stofn- og rekstrarkostnað beggja. Ekki sé minnst einu orði á sveitarstjórn í greininni heldur er aðeins gerð krafa um samþykkt menntmrn. sem engan kostnað greiðir. Þá telur Samband ísl. sveitarfélaga ákvæði frv. um heilsuvernd allt of óljós og óhjákvæmilegt sé að setja mun ákveðnari ákvæði um stjórn, rekstur og kostnað við heilsugæslu í grunnskólum en gert er í frv.`` Það kemur enn fremur fram í þessari grein að flestir fræðslustjórar úti á landsbyggðinni lýsa sig andvíga ákvæðum frv. um fræðsluráð, bæði hvað varðar skipan þess og verksvið, sér í lagi eftir breytta verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Fræðsluráðin eiga að þeirra mati að vera vettvangur fyrir samstarf og samráð sveitarfélaga um skipulag fræðslumála í umdæminu og fjalla á heildstæðan hátt um framkvæmdir í skólamálum, skipulag skólahverfa, sameiginlega þjónustu og heildarstefnumörkun sveitarfélaga í þessum málaflokki. Því sé eðlilegt að fræðsluráðin séu starfrækt á vegum sveitarfélaganna og verði þannig samstarfsaðili fræðslustjóra með fullu sjálfstæði gagnvart honum en hann verði ekki settur í þá stöðu eins og frv. gerir ráð fyrir, að eiga sem formaður að bera ábyrgð á starfi nefndar sem vegna samsetningar er mjög undirorpin þeirri hættu að lítið tillit sé tekið til vilja hennar og samþykkta. Þær athugasemdir, sem fram komu í þessum umsögnum og raktar eru í þessari Morgunblaðsgrein, reyndar í miklu lengra og ítarlegra máli, renna enn frekar stoðum undir þann málflutning er ég hef haft hér uppi í þessu máli. En í þessu sambandi langar mig til þess að vitna í nýja ályktun um skóla- og fræðslumál frá 29. landsfundi Sjálfstfl. sem fram fór um síðustu helgi, með leyfi virðulegs forseta: ,,Það er stefna Sjálfstfl. að hið opinbera tryggi að allir eigi kost á menntun við sitt hæfi og hafi jafnan rétt til menntunar án tillits til efnahags, búsetu eða fötlunar. Fræðsluskylda hins opinbera skal framkvæmd með þeim hætti að skólar þess og einkaskólar geti starfað hlið við hlið. Markmið menntakerfisins er öðru fremur að uppfylla kröfur fólks um menntun og koma þannig til móts við fjölbreytilegar þarfir nemenda og foreldra í þeim efnum svo að nemendum gefist kostur á að búa sig sem best undir líf og starf í lýðræðisþjóðfélagi sem er í sífelldri þróun. Starfshættir innan menntakerfisins byggja á menningararfleifð okkar og skuli því mótast af umburðarlyndi, kristinni trú og siðgæði og lýðræðislegu samstarfi. Leggja ber áherslu á að boðið sé upp á menntun til sérhvers starfs. Menntakerfið þarf að taka mið af þörfum atvinnulífsins. Nauðsynlegt er að efla starfsmenntun og að hægt sé að velja um hagnýtt starfsnám eða fræðilegt nám. Nauðsynlegt er að hafa í huga alþjóðlegar kröfur og staðla þegar íslenskt menntakerfi er endurskoðað. Skapa þarf menntakerfinu þau skilyrði að skólarnir eigi sem auðveldast að ná markmiðum sínum. Í því sambandi er rétt að hafa í huga að frumkvæði einstaklinga skiptir miklu í skólastarfi, ekki síður en í öðrum störfum. Því er höfuðnauðsyn að minnka þá miðstýringu sem nú viðgengst í skólakerfinu. Það er raunar forsenda þess að hugmyndir og starfskraftar einstakra skólastjórnenda og kennara nýtist sem skyldi. Skólastjórnendur og kennarar hafa í flestum tilvikum besta þekkingu á því hvaða leiðir ber að fara í skólastarfi. Því ber að draga úr miðstýringu menntakerfisins hvað varðar rekstur, fjármagn, stjórnun, hugmyndir, námsskrá, kennsluefni og kennsluaðferðir. Yfirstjórn menntamála ber hins vegar að meta skólastarf og gagnrýna á jákvæðan hátt. Meginhlutverk menntmrn. á að vera að leggja stjórnendum og kennurum til upplýsingar og viðeigandi markmið en ekki að stjórna störfum þeirra. Til þess að það fé sem fyrir hendi er nýtist sem best þurfa skólar að fá fjárhagslegt sjálfstæði og fjárhagslega ábyrgð á eigin stjórn. Með því fá stjórnendur skóla hvatningu til að sýna frumkvæði. Jafnframt því má búast við að þetta stuðli að betri nýtingu skólatímans og þar með fjölbreyttara námsframboði. Sjálfstfl. telur rétt að stíga það skref til fulls sem markað var með lögum nr. 87/1989, um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga, og fela sveitarstjórnum alfarið málefni grunnskólans, enda má ætla að með þeim hætti verði kröfum samtímans um einsetinn grunnskóla, samfelldan skóladag og lengingu skólatíma yngstu nemendanna best sinnt. Félagsleg þjónusta við grunnskóla, svo sem ráðgjafar- og sálfræðiþjónusta er mikilvægur þáttur í skólastarfi. Til þess að tryggja markvissan árangur þessarar þjónustu telur Sjálfstfl. nauðsynlegt að veita sveitarfélögum aukið svigrúm til þessa.`` Virðulegi forseti. Ég taldi rétt að gera grein fyrir hluta af ályktun um skóla- og fræðslumál frá landsfundi Sjálfstfl. núna um síðustu helgi þar sem menntmrh. hefur verið að varpa fram hugmyndum í fjölmiðlum og víðar vafalaust, sem eru afar villandi, þess efnis að Sjálfstfl. sé á móti uppbyggingu grunnskóla og því taldi ég rétt að vekja athygli á þessari ályktun. Mig langar til þess að ræða aðeins nokkur ákvæði í þessu frv. Ég hef þegar gert grein fyrir mörgum þeirra en langar til þess að bæta hér aðeins við og minnast þá á 3. gr. frv. aftur, þar sem segir í 2. mgr.: ,,Stefnt skal að því að hver grunnskóli sé heildstæður og einsetinn.`` Ég hef áður bent á að það eru engar rannsóknir sem sýna fram á það að menntun sé eitthvað betri frá heildstæðum grunnskólum heldur en þar sem fleiri tegundir grunnskóla eru leyfðar. Það er álit þeirra skólamanna er ég hef rætt þetta við að þetta eigi alls ekki að vera stefnan. Telja þeir raunar að það sé margt neikvætt við heildstæða skóla, það sé hætta á því að tími skólastjóra og skólastjórnenda fari allur í efstu stigin, þar sé um að ræða agamál og fleira, og þá sé hætta á því jafnframt að yngra stigið verði afskiptalaust og það geti verið erfitt að hafa góða yfirsýn yfir allt námsefni og annað sem að grunnskólanum lýtur ef skólinn sé heildstæður. Ég hef áður nefnt það varðandi 18. gr. frv., um skólanefndir, að ég tel það rétt að skólanefndir eigi einnig að hafa afskipti af innra starfi skólanna, tel það mjög brýnt, en ekki aðeins fræðsluskrifstofur. Varðandi 20. gr., þar sem talað er um skólastjóra og ábyrgð hans í starfi, þarf samkvæmt frv. að hafa allt of oft samráð við kennara og þetta kemur einnig fram t.d. við val á umsjónarkennara og árganga- og fagstjóra, sbr. 38. gr. frv. Þá má einnig velta fyrir sér ákvæði 30. gr. frv., þar sem talað er um ráðningu skólastjóra, og þá er spurning hvort það sé til bóta að kennararáð komi með umsögn í því efni. Í 45. gr. er rætt um vikulegan kennslutíma nemenda og hef ég áður gert athugasemdir við það. Samkvæmt núgildandi lögum er þessi kennslustími 1440 -- 1480 mínútur í 8. -- 10. bekk og því er um að ræða lækkun í 1400 mínútur í þessu nýja frv. Reyndar hafa skólamenn bent á það að vikulegur viðverutími nemenda í grunnskóla hafi í reynd lækkað á undanförnum árum og hafa í því sambandi m.a. bent á þann niðurskurð er fram fór á árinu 1989. Hæstv. menntmrh. beitti þá niðurskurði um 4%, en sá niðurskurður þýddi í raun fækkun um tvær kennslustundir á grunnskólanema á viku. Ég hef áður bent á að ég tel það brýnt að lengja skólatíma, ekki aðeins yngstu barnanna þó það sé mælt fyrir því hér í þessu frv., ég tel það mjög jákvætt, en ég held að það þurfi að ganga enn lengra, lengja skólatímann enn þá meira til þess að þetta markmið um einsetinn skóla verði nógu haldgott og nefni þá sérstaklega til 9 -- 11 ára nemendur, það ætti þá að koma röðin að þeim næst. Í 58. gr. frv. er rætt um ráðgjafar- og sálfræðiþjónustu. Það er að sjálfsögðu mjög mikilvægt að þessi þjónusta sé fyrir hendi og reyndar segir í 2. mgr. að menntmrn. sé heimilt að fela fræðsluskrifstofu að annast sálfræðiþjónustu á öðrum skólastigum, enda sé veitt til þess fé í fjárlögum. Fyrri mgr. 64. gr. hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,Menntmrn. leggur grunnskólum til samræmd próf eða könnunarpróf. Skal einkum við það miðað að þessi próf veiti glögga vitneskju um árangur skólastarfsins.`` Ég held að þetta ákvæði eigi hér fullt erindi þar sem það er mikið vandamál að skólarnir semja sjálfir sín próf. Í þessu sambandi hefur m.a. verið bent á að það þætti rétt að fá þarna ákveðinn samanburð á milli skóla þannig að skólastjórnendur gætu borið saman færni og hæfni sinna nemenda. Því það hefur komið í ljós, einkanlega varðandi stafsetningarkunnáttu, að hún er mismunandi eftir skólum og reyndar ekki í nógu góðu ásigkomulagi þannig að svona fyrirkomulag, samræmd próf eða könnunarpróf, geta orðið hér að miklu gagni og væntanlega þá ýtt undir kennara líka til þess að vanda enn betur til kennslunnar og gera meiri kröfur. Í 74. gr. frv. er rætt um fjölda nemenda og segir þar, með leyfi virðulegs forseta: ,,Að jafnaði skal við það miðað að nemendur í hverri bekkjardeild í grunnskóla séu ekki fleiri en 24 eftir að frá hafa verið taldir sérbekkir fyrir nemendur sem ekki stunda nám í almennum bekkjum grunnskóla. Við ákvörðun fjölda kennslustunda, sem ríkissjóður greiðir í hverjum grunnskóla, skal miða við að í 1. -- 3. bekk séu nemendur í einstökum bekkjardeildum ekki fleiri en 22 og í 4. -- 10. bekk ekki fleiri en 28.`` Það voru nokkrar athugasemdir í umsögnum um þetta ákvæði og álit sumra að vafasamt væri e.t.v. að setja svona ákvæði í lög, en síðan aftur bent á það að hér væri e.t.v. um of mikinn fjölda barna að ræða og m.a. bent á það að í leikskólum væru þrjár fóstrur með 22 börn. Síðan kæmu þessi börn í grunnskólann eftir sumarfrí og þá ætti einn kennari að vera með þennan hóp. Þess vegna væri spurning hvort það þyrfti ekki að fækka í þessum aldurshópi enn frekar, þó sérstaklega með yngstu börnin. Enn fremur er rétt að vekja athygli á því að varðandi kennslustundafjöldann sem fram kemur í þessu frv. er talað um lágmarksákvæði um kennslu, þ.e. það segir í 1. mgr. 45. gr.: ,,Vikulegur kennslutími á hvern nemanda í grunnskóla skal að lágmarki vera þessi.`` En í núgildandi lögum er notað orðatiltækið ,,sem næst``. Þetta ákvæði ,,að lágmarki`` getur valdið nokkrum erfiðleikum því það væri hugsanlegt fyrir skólastjórnendur í skóla sem væri með yngstu nemendurna að ákveða sjálfir að fækka enn fremur nemendum í yngstu bekkjum en yrðu kannski á móti, vegna þess að þeir yrðu að fjölga bekkjum, að minnka eitthvað kennslustundafjölda. Það er náttúrlega atriði sem væri sjálfsagt að skólastjórnendur hefðu möguleika á að skoða í samráði við foreldra. Það hefur enn fremur komið fram að skólamenn hafa nokkrar áhyggjur af því að það atriði að bjóða eigi upp á máltíðir í skólum geti verið nokkuð erfitt í framkvæmd. Bæði er það náttúrlega mjög mikill kostnaður, þ.e. bæði í húsnæði og hráefni, þannig að það er skoðun margra og jafnframt skoðun foreldra einnig sem ég hef heyrt til að það sé í lagi í sjálfu sér að nemendur hafi með sér nesti en sé boðið upp á annað í skóla svo sem drykki og ýmislegt fleira, og gætu þá neytt þess í stofunum undir umsjón kennara. Ég hef hins vegar áður lýst því yfir að sjálfstæðismenn væru tilbúnir til þess að skoða þann möguleika hvort ekki væri rétt að grunnskólinn hefði þá aðstöðu að geta boðið nemendum upp á máltíðir og tel ekki rétt að loka fyrir neitt í þeim efnum. Hæstv. forseti. Ég hef haldið hér nokkrar ræður um þetta mál. Vafalaust væri hægt að koma að miklu fleiri athugasemdum. Þetta er mjög áhugavert mál og mikilvægt, snertir flest heimili í landinu. En ég ítreka það enn og aftur að það er skoðun okkar hv. þm. Ragnhildar Helgadóttur að þetta frv. til nýrra grunnskólalaga sé því miður ekki nógu vel unnið og það þurfi því að endurskoða.

Geir H. Haarde : Herra forseti. Umræður um þetta mál hafa dregist nokkuð á langinn og má segja að ekki sé síst við sjálfan ráðherrann að sakast sem hefur með upphlaupum í blöðum gefið ærin tilefni til að ræða vítt og breitt um þennan málaflokk við þessa umræðu. Ég tel að það standi einkum tvennt upp úr umræðunni nú þegar sígur á seinni hluta hennar. Annars vegar að leitt hefur verið í ljós að þrátt fyrir fögur fyrirheit um aukið sjálfræði og sjálfstæði sveitarfélaganna í þessum málaflokki gengur þetta frv. í mörgum veigamiklum þáttum í gagnstæða átt. Því miður. Í öðru lagi er líka leitt í ljós að fjárhagsgrundvöllur frv. er á brauðfótum og það hefur ekki verið sýnt fram á hvernig þeir aðilar sem skipta með sér greiðslu kostnaðar af framkvæmd þessara laga eigi að ráða við hin nýju verkefni sem í frv. felast og ekki fullnægjandi áætlanir eða skýringar á þeim veigamikla þætti málsins að mínum dómi. Ég hafði hugsað mér að inna hæstv. ráðherra nokkuð eftir afstöðu hans til þeirra brtt. sem ég hef flutt á þskj. 812. Það eru einu brtt. sem fram hafa komið hér í þessari deild enn sem komið er og eru hvorki efnismiklar í raun né torskildar. En ástæðan fyrir því að ekki eru fluttar ítarlegri brtt. hér af hálfu Sjálfstfl. er auðvitað sú að við teljum að vísa hefði átt þessu máli á nýjan leik til ríkisstjórnarinnar til nánari úrvinnslu. En mér heyrðist við 2. umr. málsins sem hæstv. ráðherra tæki undir nokkur af þeim atriðum sem ég gerði þar að umtalsefni og hef síðan lagt hér fram í formi brtt. þannig að mér þætti vænt um að fá svör hans við því hvernig hann hyggst beita sér í þeirri atkvæðagreiðslu sem væntanlega mun fara hér fram í dag eða á morgun um þessar brtt. Þarna eru nokkur atriði sem skipta töluverðu máli, ekki síst fyrir sveitarfélögin eins og t.d. það að sveitarstjórnum í fjölmennari sveitarfélögum skuli sjálfum heimilt að skipta þeim í skólahverfi, eins og það að skólanefnd skuli ákveða nafn á skóla og tilkynna ráðuneytinu, eins og það að sveitarfélög geti án leyfis menntmrn. hafið framkvæmdir við skólamannvirki og eins og það að skólagjöld í einkaskólum skuli ekki háð samþykki menntmrn. Svo er þarna eitt skipulagsatriði um skipan grunnskólaráðs sem er kannski ekki stærsta brtt. en aftur á móti er hér eitt skólapólitískt stórmál að mínum dómi og það er afstaða löggjafarvalds til svokallaðra afburðanemenda og hvort Alþingi treystir sér til þess í lögum að kveða á um rétt slíkra barna til þess að fá þá aðstoð og hvatningu sem þroski þeirra og kraftar gefa tilefni til. Þetta er nú það sem ég hafði hugsað mér að segja hér í þessari annarri ræðu minni við þessa umræðu. Ég hef engan hug á því að standa hér í allan dag, virðulegi forseti, þó að hv. 2. þm. Vestf. hafi nú verið að gefa eitthvað í þá áttina í skyn með frammíkalli sínu hér.

Góð tíðindi.

Já, ég vænti þess að þingmanninum þyki það. En ég óska eftir því að ráðherra greini okkur frá því hvort hann hafi mótað afstöðu til þeirra tillagna sem hér liggja fyrir, þær eru ekki margar, og ættu að vera hæg heimatök að fá upplýsingar um það mál.

Menntamálaráðherra (Svavar Gestsson) : Herra forseti. Þær brtt. sem hv. 14. þm. Reykv. hefur flutt og spurt um eru af margvíslegu tagi. Sumar þeirra eru nú með þeim hætti að það gefur ekki sérstakt tilefni til þess miðað við það sem á undan er gengið að menn fari að breyta fyrri afstöðu deildarinnar í málinu að mínu mati. Ég tel að sumt af því sem hann benti á sé efni sem á að vera verkefni skólaþróunar og aðalnámsskrár, eins og það hvernig staðið er að menntun barna sem eiga auðveldara með að fara í gegnum námsefnið en kannski önnur á einhvern hátt, þannig að ég tel að það sé nú ekki lagaefni. Og ég tel satt að segja að miðað við stöðu málsins þá sé eðlilegast að deildin haldi sér við fyrri afstöðu sína eins og hún hefur birst, þar sem tillögu um að vísa málinu frá hefur verið hafnað en nokkrar aðrar brtt. frá hv. menntmn. hafa verið samþykktar.

Geir H. Haarde : Virðulegi forseti. Hér í þessari deild eru miklir valddreifingarpostular að því er varðar málefni sveitarfélaganna. En þeir virðast ekki hafa gert sér grein fyrir því að í þessu frv. um grunnskólamálefni eru tekin af sveitarfélögunum völd í stóru sem smáu. Þessi litla brtt. gerir ráð fyrir því að sveitarfélögin sjálf geti skipt sér upp í skólahverfi án þess að afla til þess samþykkis menntmrn. Menn eru hér í óðaönn að fella þá brtt. og lýsa þar með hinum raunverulega hug sínum til valddreifingar að því er varðar málefni sveitarfélaganna. Ég segi að sjálfsögðu já.

Geir H. Haarde : Virðulegi forseti. Þessi brtt. er náskyld þeirri sem ég mælti hér fyrir áðan en hún er tvíþætt. Fyrri liðurinn gengur út á það að skólanefndir í einstökum sveitarfélögum geti ákveðið framkvæmdir, að einstök sveitarfélög geti ákveðið framkvæmdir við skólamannvirki sem þau borga sjálf, án þess að leita samþykkis menntmrn. Og hin tillagan gengur nú hvorki meira né minna en út á það að skólanefndir megi náðarsamlegast sjálfar fá að ákveða nöfn á skólum í umdæmi sínu en þurfi hvorki að leita samþykkis menntmrn. né örnefnanefndar. 

Ólafur Þ. Þórðarson : Herra forseti. Við höfum nokkur dæmi á Íslandi þar sem farið hefur verið af stað með skólabyggingar af mjög miklu óraunsæi og hefði betur verið ógert látið. Ég tel þess vegna eðlilegt að hafa greinina eins og hún er og segi nei.

Sólveig Pétursdóttir : Hæstv. forseti. Við hv. þm. Ragnhildur Helgadóttir höfum í hv. menntmn. lýst furðu okkar á vinnubrögðum þar, og það álit kemur einnig fram í nál., þar sem að okkar mati var eftir mikil efnisleg vinna við frv. því að hér er um mjög yfirgripsmikið mál að ræða og afar mikilvægt á þjóðfélagslega vísu. Með því að málsmeðferðin er með þessum hætti gerir ríkisstjórnin greinilega ekki ráð fyrir samráði við ákveðna stjórnmálaflokka. Slíkt hlýtur að renna stoðum undir þann grun að ríkisstjórnin og þó einkum menntmrh. hafi takmarkaðan áhuga á raunverulegum framgangi þessa máls en markmiðið sé öllu fremur að koma frv. til endanlegrar afgreiðslu fyrir þinglok sem nú eru mjög skammt undan, enda alþingiskosningar á næsta leiti. Fyrir utan þær miklu athugasemdir sem gerðar hafa verið við frv. af hálfu sjálfstæðismanna, m.a. varðandi valddreifingu , þá er ljóst að taka þarf miklu skýrar á öllu samráði við sveitarfélögin því að án samráðs við þau er hæpið að nokkuð verði úr þeim framkvæmdum sem fyrirliggjandi frv. gerir ráð fyrir. Löggjafarvaldið hlýtur að verða að taka mið af því hvort lagasetning eins og sú sem hér er gert ráð fyrir hafi í raun áhrif til breyttrar og bættrar réttarstöðu. Ég tel að hér vanti mikið á til þess að réttarstaða grunnskólabarna sé raunverulega bætt og mun því ekki greiða atkvæði.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) : Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til laga um gjaldþrotaskipti o.fl. á þskj. 869. ,,Nefndin hefur fjallað um frv. Fékk hún Markús Sigurbjörnsson prófessor og Guðbjörn Jónsson frá G-samtökunum á sinn fund. Auk þess kannaði nefndin umsagnir sem lágu fyrir allshn. efri deildar. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem gerðar voru í meðförum efri deildar.`` Undir nál. rita Jón Kristjánsson, Ólafur G. Einarsson, Guðni Ágústsson, Ingi Björn Albertsson, Rannveig Guðmundsdóttir, Friðjón Þórðarson og Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) : Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til laga um meðferð opinberra mála á þskj. 870. ,,Nefndin hefur fjallað um frv. og fékk Markús Sigurbjörnsson prófessor á sinn fund. Nefndinni barst umsögn sakadóms Reykjavíkur, auk þess sem þær umsagnir sem lágu fyrir allshn. efri deildar voru kannaðar. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem gerðar voru í meðförum efri deildar.`` Undir nál. rita Jón Kristjánsson, Ólafur G. Einarsson, Guðni Ágústsson, Ingi Björn Albertsson, Rannveig Guðmundsdóttir, Friðjón Þórðarson og Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir.

Frsm. allshn. (Jón Kristjánsson) : Herra forseti. Ég mæli fyrir áliti allshn. um frv. til laga um skipti á dánarbúum o.fl. Nál. er á þskj. 871. ,,Nefndin hefur fjallað um frv. og fékk Markús Sigurbjörnsson prófessor á sinn fund. Nefndinni barst umsögn Jóns Ísbergs sýslumanns, auk þess sem þær umsagnir sem lágu fyrir allshn. efri deildar voru kannaðar. Nefndin leggur til að frv. verði samþykkt með þeim breytingum sem gerðar voru í meðförum efri deildar.`` Undir nál. rita Jón Kristjánsson, Ólafur G. Einarsson, Guðni Ágústsson, Ingi Björn Albertsson, Rannveig Guðmundsdóttir, Friðjón Þórðarson og Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir.

Frsm. meiri hl. heilbr.- og trn. (Geir H. Haarde) : Herra forseti. Ég mæli hér fyrir áliti meiri hl. heilbr.- og trn. um frv. til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, nr. 96 frá 1990. Nefndin hefur fjallað um þetta frv. og fengið á sinn fund fulltrúa bæði Alþýðusambands Íslands og vinnuveitendasamtakanna. Einnig barst nefndinni umsögn frá Félagi viðskipta- og hagfræðinga, reyndar var það óumbeðin umsögn en í henni er eindreginn stuðningur fólginn við það frv. sem hér er til meðferðar. Aðilar vinnumarkaðarins skiptast hins vegar nokkuð í afstöðu sinni til þessa máls en benda má á að af hálfu Vinnuveitendasambands Íslands og Vinnumálasambands samvinnufélaganna er því haldið fram að breyting eins og þetta frv. gerir ráð fyrir á lögum um atvinnuleysistryggingar sé óhjákvæmileg afleiðing af því að upp var tekið tryggingagjald hér fyrir jólin og önnur launatengd gjöld þar með felld niður. Málið snýst um það að eftir að tryggingagjald var upp tekið og í einhverjum mæli áður hefur verið innheimtur skattur í Atvinnuleysistryggingasjóð af öllum launþegum, af öllum launum. Hins vegar hafa ekki allir haft jafnan rétt í þessum sjóði þrátt fyrir að hafa greitt í hann. Þetta frv. gengur út á það að afnema þessa mismunun þannig að allir launþegar eigi rétt á bótum úr Atvinnuleysistryggingasjóði ef þeir verða fyrir þeirri ógæfu að missa vinnu sína en ekki aðeins þeir sem félagsbundnir eru í stéttarfélögum. Ég flutti ítarlega ræðu um þetta mál við 1. umr. málsins og skal ekki endurtaka hana, virðulegi forseti. Nefndin klofnaði í afstöðu sinni og meiri hl., sem leggur til að frv. verði samþykkt, mynda auk mín hv. þm. Anna Ólafsdóttir Björnsson, Ragnhildur Helgadóttir og Guðmundur G. Þórarinsson. Við leggjum til að þetta frv. verði samþykkt eins og það var lagt fram í deildinni.

Frsm. minni hl. heilbr.- og trn. (Jón Sæmundur Sigurjónsson) : Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að hafa fengið orðið. Ég mæli hér fyrir áliti minni hl. heilbr.- og trn. um frv. til laga um atvinnuleysistryggingar. Nefndin fékk á sinn fund fulltrúa VSÍ, Vinnumálasambands samvinnufélaganna og ASÍ, eins og nánar er gerð grein fyrir í áliti meiri hl. nefndarinnar. Fulltrúar Alþýðusambands Íslands lögðu áherslu á að þörf væri á að skoða löggjöf um atvinnuleysistryggingar heildstætt, og þá í samráði og í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins, enda hafa málefni atvinnuleysistrygginga löngum tilheyrt efnisþáttum kjarasamninga. Fulltrúar ASÍ töldu því eðlilegast að öll mál varðandi atvinnuleysistryggingar verði tekin til meðferðar í einu. Minni hl. leggur eindregið til að orðið verði við tilmælum ASÍ, sérstaklega með tilliti til þess að í dag er 75 ára afmælisdagur Alþýðusambands Íslands. Ríkisstjórnin hefur heitið því að tekið verði á þessum málum í sambandi við upptöku tryggingagjalds, svo sem formælandi meiri hl. nefndarinnar minntist á, þar sem allir launþegar greiða sinn hluta til atvinnuleysistrygginga og ættu þar af leiðandi að fá rétt til þeirra. Í meðferð ríkisstjórnarinnar á máli þessu ætti einnig að taka sérstakt tillit til stöðu einyrkja atvinnurekenda þannig að þeir fengju rétt til atvinnuleysistrygginga enda greiði þeir sinn hlut til þeirra. Með tilliti til þessa leggur minni hl. nefndarinnar til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Undir þetta minnihlutaálit skrifa Jón Sæmundur Sigurjónsson og Geir Gunnarsson. Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir var fjarstödd afgreiðslu málsins en er sammála þessu áliti.

Anna Ólafsdóttir Björnsson : Virðulegi forseti. Ég held að það blandist ekki nokkrum manni hugur um að þörf er á þeirri heildstæðu athugun á málefnum Atvinnuleysistryggingasjóðs sem hv. 5. þm. Norðurl. v. boðaði. Þar er hins vegar um mjög viðamikið verkefni að ræða og ég tel ekki nokkuð mæla með því að sú leiðrétting, sem meiri hl. nefndarinnar leggur til að verði gerð, nái fram að ganga áður en það verður. Allt réttlæti mælir með því. Það dregur ekki úr því að þörf sé á að stokka þessi mál upp á nýtt og undir það munu allir taka. Eins og fram kom, ekki síst hjá fulltrúum ASÍ, á fundum nefndarinnar, þá er þar um mjög viðamikið og flókið mál að ræða, einkum vegna þess hve vinnumarkaðurinn er nú að breytast og hve margir eru nú með óljósan rétt og óljósar skyldur á vinnumarkaði. Vil ég enn og aftur minna á það að við kvennalistakonur höfum flutt mál sem varðar þetta sérstaklega og hefur því verið vísað til ríkisstjórnarinnar með fyrirheitum um að einhverjar úrbætur verði. Ég vona að til þess komi.

Geir H. Haarde : Herra forseti. Hér er um að ræða sjálfsagt réttlætismál sem gengur út á það að allir þeir sem greiða af launum sínum skatt í Atvinnuleysistryggingasjóð eigi jafnframt rétt á bótum úr sjóðnum. Það er alveg ástæðulaust að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar. Ég segi nei við þeirri tillögu.

Heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra (Guðmundur Bjarnason) : Herra forseti. Það er nú verið að skipa nefnd til þess að endurskoða í heild lög um Atvinnuleysistryggingasjóðinn þar sem aðild eiga að fulltrúar Alþýðusambandsins og Vinnuveitendasambandsins en auk þess munu að þeirri endurskoðun koma fleiri aðilar vegna þess að með þeim breytingum sem gerðar voru á lögum í vetur og fjalla um tryggingagjald kann að vera eðlilegt að fleiri eigi aðild að Atvinnuleysistryggingasjóði með einum hætti eða öðrum. Ég tel því eðlilegt að frv. sé vísað til ríkisstjórnarinnar og málið í heild fái athugun í þessari nefndarvinnu og segi því já.

Jón Sæmundur Sigurjónsson : Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið hefur ríkisstjórnin heitið því að taka á þessu máli í sambandi við upptöku tryggingagjalds og þegar er búið að stofna til nefndar til að vinna að þessu máli. Fulltrúar ASÍ sem komu inn í nefndina og töluðu um þetta mál lögðu eindregið til að aðilar vinnumarkaðarins kæmu að þessu máli og hefðu þar hönd í bagga. Á 75 ára afmælisdegi samtaka verkafólks á Íslandi, ASÍ, getum við ekki neitað þeim um þessa beiðni. Ég segi því já.

Friðrik Sophusson : Virðulegi forseti. Þegar frv. um tryggingagjald var til umræðu í hv. fjh.- og viðskn. var skýrt tekið fram af hálfu þeirra sem þar mættu fyrir hönd hinna nýju greiðenda, sem eru einyrkjar, þar á meðal bændur, að þeir teldu að breyta þyrfti þessum lögum eins og kemur fram í því frv. sem nú er verið að leggja til að vísa til hæstv. ríkisstjórnar. Á þeim fundi var fulltrúi Alþýðusambands Íslands og mátti honum þá þegar vera kunnugt um að þessi beiðni kæmi fram, enda er hún afar eðlileg. Ég vísa því þess vegna á bug að hér skuli menn ræða um að það sé einhver ósvinna að samþykkja þessi lög á afmælisdegi Alþýðusambandsins. Ég tel þetta réttlætismál og eðlilegt að það sé samþykkt hér og nú og segi nei við þessari frávísunartillögu.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Virðulegi forseti. Ég lýsi ánægju minni yfir því tækifæri sem mér gefst til að mæla fyrir þessu frv. sem markar tímamót í náttúrurannsóknum á Íslandi. Þegar þetta frv. hefur vonandi einhvern tímann, þó það verði kannski ekki á þessu þingi, sem nú er óðum að ljúka, en vonandi á næsta þingi þar á eftir, fengið endanlega afgreiðslu má búast við því að náttúrurannsóknum á Íslandi verði búinn betri grundvöllur og rennt verði styrkari stoðum undir rannsóknir á náttúru Íslands sem er mjög í samræmi við þá strauma sem nú eru uppi í umhverfisverndarmálum og náttúruverndarmálum. Fljótlega eftir að verkefni umhvrn. höfðu verið ákveðin með lögum sl. vor skilaði menntmrn. til umhvrn. ýmsum þeim verkefnum sem þangað áttu að flytjast frá menntmrn. M.a. var frv. til laga um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur sem menntmrn. hafði haft til meðferðar. Það frv. var samið af nefnd sem Svavar Gestsson menntmrn. hafði skipað þann 13. júní 1989 til að fjalla um byggingu náttúrufræðihúss og um endurskoðun laga nr. 48/1965, um almennar náttúrurannsóknir og Náttúrufræðistofnun Íslands. Formaður þeirrar nefndar var Hjörleifur Guttormsson alþingismaður, en aðrir í nefndinni voru Eyþór Einarsson grasafræðingur, tilnefndur af Náttúrufræðistofnun Íslands, Jóhann Pálsson grasafræðingur, tilnefndur af Reykjavíkurborg, Sveinbjörn Björnsson prófessor, tilnefndur af Háskóla Íslands, Kristín Einarsdóttir alþingismaður, Þóra Ellen Þórhallsdóttir prófessor, formaður Hins íslenska náttúrufræðifélags og Þórunn J. Hafstein, deildarstjóri í menntmrn. Með nefndinni störfuðu Hrafnkell Thorlacius arkitekt og Kristín A. Árnadóttir fulltrúi. Í skipunarbréfi nefndarinnar voru verkefni hennar skilgreind á eftirfarandi hátt: 1. að semja drög að frv. til nýrra laga um náttúrurannsóknir og Náttúrufræðistofnun Íslands með hliðsjón af tilhögun frá fyrri árum, 2. að kanna möguleika á samkomulagi um byggingu náttúrufræðihúss á höfuðborgarsvæðinu með aðild Náttúrufræðistofnunar, Háskóla Íslands, Reykjavíkurborgar og hugsanlega fleiri aðila, 3. aðrir þættir sem tengjast þessum málum og nefndin vildi koma á framfæri. Í tengslum við starf sitt var nefndinni gert að athuga stöðu náttúrugripasafna í öðrum landshlutum með tilliti til rannsókna og samstarfs við Náttúrufræðistofnun Íslands. Í því sambandi var nefndinni m.a. falið að fara sérstaklega yfir fyrirliggjandi hugmyndir um byggingu náttúrufræðihúss á Akureyri. Nefndin valdi sér heitið NNN-nefnd þar eð allmargar stjórnskipaðar nefndir hafa glímt við svipað verkefni á undanförnum árum á undan þeirri nefnd sem hér um ræðir. Var þetta því gert til þess að aðgreina hana frá fyrri nefndum sem höfðu starfað að þessu sama máli. Aðstæður í náttúrufræðirannsóknum á Íslandi hafa breyst mjög frá því lög um Náttúrufræðistofnun Íslands voru sett árið 1965. Rannsóknastofnanir atvinnuveganna hafa eflst til muna, þar á meðal Hafrannsóknastofnun, Orkustofnun og Rannsóknastofnun landbúnaðarins. Þá hafa náttúrugripasöfn verið stofnuð á nokkrum stöðum á landinu og við sum þeirra eru stundaðar allvíðtækar rannsóknir. Við Háskóla Íslands hefur nú verið tekin upp kennsla í líffræði og jarðfræði og þar vinna margir prófessorar og sérfræðingar í rannsóknum. Síðan hefur verið stofnaður háskóli á Akureyri, norræn eldfjallastöð er komin á fót hérlendis, og við hana fara fram margþættar jarðfræðirannsóknir, lög um rannsóknaráð ríkisins hafa verið endurskoðuð og komið hefur verið á fót sérstöku vísindaráði sem hefur m.a. það verkefni að gera tillögur um stefnumörkun fyrir vísindastarfsemi í landinu og fylgjast með skipulagi og starfi vísindastofnana. Því tók NNN-nefndin tillit til þessara breyttu aðstæðna við samningu frv. og þeirra ábendinga sem komu fram hjá hinum fjölmörgu aðilum sem nefndin fékk til umsagnar og til ráðgjafar. Helstu atriðin í áliti NNN-nefndarinnar, sem hún skilaði 22. mars árið 1990, voru eftirfarandi: Í fyrsta lagi var sérstök tillaga um byggingu náttúruhúss í Reykjavík. Í greinargerð með frv. er fjallað sérstaklega um það verkefni, þó það tengist ekki beint þessum lögum nema að litlu leyti. Síðan var svo frv. til laga um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur. Helstu atriði þess frv. eru sem hér segir: Náttúrufræðistofnun er skilgreind sem landsstofnun og getur hún verið með aðsetur á allt að sex stöðum á landinu. Samkvæmt ákvæðum til bráðabirgða var þó í frv. aðeins gert ráð fyrir einu slíku setri utan Reykjavíkur á næstu fimm árum. Var ætlað að stofnuninni skyldi sett sérstök stjórn sem skipuð yrði af ráðherra. Þá er í frv. upphaflega gert ráð fyrir að veita náttúrustofum í kjördæmunum tiltekinn fjárhagsstuðning frá ríkinu, enda mundu þær þá falla undir ákvæði laganna, þ.e. hvað varðar verkefni og stjórn. Í ákvæðum til bráðabirgða var kveðið á um að heimild skyldi veitt fyrir tveimur slíkum náttúrustofum innan fimm ára frá gildistöku laganna. Þá er gert ráð fyrir að uppbygging og rekstur náttúrusýningasafna skuli aðskilin frá rannsóknunum og verða verkefni sérstakra félaga sem hugsanlega gætu starfað sem sjálfseignarstofnanir. Rannsóknir er tengjast umhverfismálum geta verið meðal verkefna Náttúrufræðistofnunar og náttúrustofa en samkvæmt núgildandi lögum fer umhvrh. með þau málefni sem frv. tekur til. Síðan er kveðið á um tengsl Náttúrufræðistofnunar við aðrar rannsóknastofnanir og samstarf hennar og náttúrustofa. Þá eru sett ný og fyllri ákvæði um menntunarkröfur deildarstjóra og sérfræðinga Náttúrufræðistofnunar. Það má því segja að með því frv. sem nefndin samdi hafi verið settur starfsrammi um náttúrufræðirannsóknir á Íslandi í samræmi við þá strauma sem eru í þjóðfélaginu og í heiminum almennt í tengslum við rannsóknir á náttúru og umhverfismálum. Umhvrn. taldi rétt að kanna betur nokkur atriði í frv. áður en það yrði lagt fyrir Alþingi, einkum þau atriði sem lutu að stjórn og skipulagi Náttúrufræðistofnunar. Við þá endurskoðun á vegum ráðuneytisins störfuðu Jón Gunnar Ottósson, deildarsérfræðingur í umhvrn., og Davíð Þór Björgvinsson, dósent við lögfræðideild Háskóla Íslands. Áttu þeir m.a. viðræður við starfsfólk Náttúrufræðistofnunar Íslands og unnu breytingartillögur sínar í nánu samráði við fulltrúa Náttúrufræðistofnunar. Voru gerðar nokkrar breytingar á frv. í framhaldi af þessari vinnu og eru þær sem hér segir: Heimild til að Náttúrufræðistofnun hafi aðsetur utan Reykjavíkur er rýmkuð. Þannig gætu setur stofnunarinnar alls orðið sex að setrinu í Reykjavík meðtöldu. Miðað er við að í framtíðinni verði eitt slíkt setur á Norðurlandi, eitt á Austurlandi, eitt á Suðurlandi, eitt á Vesturlandi, eitt á Vestfjörðum og síðan eitt setur í Reykjavík. Þá var gerð breyting á ákvæðum upphaflegs frv. um skipun stjórnar og verkefni hennar afmarkað á skýrari hátt en áður. Kveðið er á um að ráðherra skipi forstöðumenn setra og að forstöðumaður seturs í Reykjavík verði jafnframt forstjóri stofnunarinnar í heild. Þá er gert ráð fyrir að ráðherra setji í reglugerð nánari fyrirmæli um hlutverk forstjóra, forstöðumanna og stjórnar. Þessar breytingar miða að því að gera stjórnunarþáttinn einfaldari og skilvirkari án þess þó að draga úr sjálfstæði einstakra setra. Ákvæði um skipun dómnefnda til að fjalla um hæfni manna til að gegna stöðum hjá stofnuninni voru felld niður úr upphaflegu frv. ásamt nokkrum ákvæðum um innra skipulag stofnunarinnar. Er frekar gert ráð fyrir því að nánari ákvæði um þessi atriði og önnur er lúta að stjórn og starfsemi stofnunarinnar verði sett í reglugerð eins og talað er um í 16. gr. frv. Varðandi sjálft frv. og hinar einstöku lagagreinar þá er í I. kafla fjallað um Náttúrufræðistofnun Íslands og þau setur sem til greina getur komið að koma upp. Gert er ráð fyrir að ráðherra skipi stjórn Náttúrufræðistofnunar, eins og greint er frá henni í 4. gr. frv., til fjögurra ára í senn. Fastráðnir starfsmenn náttúruseturs í Reykjavík tilnefni einn mann í stjórn, fastráðnir starfsmenn annarra setra og náttúrustofa með ríkisaðild í kjördæmum tilnefni einn sameiginlega og Hið íslenska náttúrufræðifélag tilnefni einn. Ráðherra skipi síðan tvo án tilnefningar og verði annar þeirra formaður og hinn varaformaður. Ráðherra skipar enn fremur forstöðumann hvers seturs til sex ára í senn að fengnum tillögum stjórnar Náttúrufræðistofnunar en forstöðumaður náttúruseturs í Reykjavík er jafnframt forstjóri Náttúrufræðistofnunar Íslands. Í II. kafla er fjallað um náttúrustofur. Þar er kveðið á um að ráðherra sé heimilt að leyfa starfrækslu einnar náttúrustofu með ríkisaðild í hverju kjördæmi. Slíkar náttúrustofur skulu starfa í samvinnu við Náttúrufræðistofnun Íslands. Getur starfsemi náttúrustofu verið á fleiri en einum stað í hverju kjördæmi eftir skipulagi sem rekstraraðilar koma sér saman um. Heimilt er kjördæmum að sameinast um eina náttúrustofu ef það þykir henta. Ég tel ekki nauðsynlegt að fara nákvæmlega yfir hverja einstaka lagagrein fyrir sig. Þær eru mjög skýrar og segja í raun og veru allt sem segja þarf. Ég vildi rétt aðeins hér að lokum geta um ákvæði til bráðabirgða en þar er talað um setur Náttúrufræðistofnunar Íslands á Akureyri og gert ráð fyrir því að það sé óháð ákvæðum 3. gr. þessara laga þar sem segir: ,,Auk seturs Náttúrufræðistofnunar Íslands í Reykjavík getur umhvrh. heimilað að stofnuð verði önnur setur utan Reykjavíkur að fengnum tillögum frá stjórn Náttúrufræðistofnunar og eftir því fé sem veitt er til slíks á fjárlögum.`` Segja má að setrið á Akureyri sé nánast þegar komið upp og er einungis hér um að ræða að koma því inn í þennan lagaramma sem hér er verið að fjalla um. Það var því talin ástæða til þess að undanskilja það frá ákvæðum 3. gr. frv. Þá er jafnframt í ákvæði til bráðabirgða fjallað um að það skuli unnið að því í samvinnu við heimamenn á Austurlandi að koma þar á fót náttúrustofu eigi síðar en í ársbyrjun 1993 og á Suðurlandi eigi síðar en í ársbyrjun 1994. Þetta var um sjálft frv. Eins og ég gat um í upphafi máls míns var það hluti af verkefni NNN-nefndarinnar að gera tillögur um byggingu náttúruhúss í Reykjavík sem yrði bæði rammi utan um starfsemi seturs Náttúrufræðistofnunar Íslands í Reykjavík og jafnframt rammi utan um náttúrugripasafn. Það verkefni hefur orðið að samstarfsverkefni milli umhvrn. og menntmrn. svo og Háskóla Íslands og Reykjavíkurborgar. Þegar hefur verið skipaður samstarfshópur til að undirbúa byggingu þessa húss, sem er áætlað að rísi á háskólalóð. Þar hefur því verið valinn staður í fögru umhverfi í námunda við friðlýst svæði rétt hjá Norræna húsinu sem er mjög við hæfi. Umhverfið þar mundi hæfa náttúruhúsi og náttúrugripasafni mjög vel. Kristinn Helgason, skrifstofustjóri í umhvrn., er formaður þessa starfshóps en aðrir í starfshópnum eru Sveinbjörn Björnsson prófessor, Háskóla Íslands, Örn Helgason prófessor, Háskóla Íslands, Álfheiður Ingadóttir líffræðingur, Sveinn Jakobsson Náttúrufræðistofnun, Hjörleifur Kvaran frá Reykjavíkurborg og Þórður Þorbjarnarson borgarverkfræðingur, Reykjavíkurborg. Nefndin hefur þegar hafið störf sín og hefur þegar skilað stuttri greinargerð um náttúrufræði - og vísindasöfn á Norðurlöndum, en Hrafnkell Thorlacius arkitekt hefur unnið með starfshópnum. Það má því segja að kominn sé góður skriður á undirbúning þessa mikilvæga máls. Ég tel þetta eitt af merkari málum sem við höfum hér til meðferðar, a.m.k. á vegum umhvrn., að leggja því lið að sem allra fyrst megi byggja myndarlegt hús um starfsemi Náttúrufræðistofnunar Íslands og utan um náttúrugripasafn, en það hefur að segja má verið á hrakhólum undanfarna áratugi og er núna í lélegu húsnæði að Laugavegi 105 við Hlemmtorg. Þó að þar sé búið að gera allt sem hægt er að gera miðað við þær aðstæður sem þar ríkja, og er reyndar til fyrirmyndar hvernig safnið lítur út í dag, þá er það á engan hátt fullnægjandi húsnæði og menningarþjóð eins og við teljum okkur vera hlýtur að vilja koma upp fullkomnu húsi utan um náttúrufræðirannsóknir og náttúrugripasafn, enda erum við öll sammála um það vonandi að náttúra Íslands sé það athyglisverð og merkileg að við teljum að Náttúrufræðistofnun Íslands hljóti að eiga verða búinn góður starfsvettvangur og góð starfsskilyrði. Að lokum má svo geta þess að það var leitað til fjmrn. og beðið um kostnaðarumsögn um frv., hvað þetta mundi þýða í beinum fjárútlátum fyrir íslenska ríkið. Í umsögn fjmrn. kemur fram að ef öll þau auknu verkefni Náttúrufræðistofnunar Íslands á landsbyggðinni ná fram að ganga sem frv. gerir ráð fyrir hefði það í för með sér um 16 -- 17 millj. kr. árlegan kostnaðarauka fyrir ríkissjóð þegar öllum ákvæðum frv. hefur verið framfylgt. Ráðgert er að stofna nýtt setur Náttúrufræðistofnunar á Akureyri í ársbyrjun 1992, það er varla hægt að tala um 1991 eins og kemur fram í bréfinu. Áætlaður kostnaðarauki ríkissjóðs vegna yfirtöku á starfsemi Náttúrufræðistofnunar Norðurlands yrði um 7,5 millj. á ári samkvæmt fyrirliggjandi gögnum Náttúrufræðistofnunar Norðurlands. Vegna aukinna umsvifa á Akureyri væri þörf á fjölgun stöðugilda og stækkun húsnæðis og er kostnaðarauki vegna þess metinn á 4 -- 5 millj. kr. á ári. Þá er samkvæmt ákvæðum til bráðabirgða í frv. gert ráð fyrir, eins og áður greindi, kostnaðarþátttöku ríkissjóðs við rekstur Náttúrufræðistofu Austurlands í fyrsta skipti á árinu 1992 og á Suðurlandi í fyrsta skipti á árinu 1993. Má gera ráð fyrir að þörf sé fyrir fjárveitingu að upphæð 2,3 millj. kr. á ári vegna hvorrar náttúrufræðistofu auk einhvers stofnkostnaðar samkvæmt fjárveitingu á fjárlögum hverju sinni. Virðulegi forseti. Ég hef nú í stuttu máli gert grein fyrir þessu frv. og aðdraganda þess. Ég legg svo til að að lokinni umræðu verði málinu vísað til allshn. og 2. umr.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið í máli hæstv. ráðherra er þetta frv. samið af nefnd sem ég átti hlut að og sem skilaði áliti í mars á árinu 1990 og samdi frv. til laga um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúruskoðun en gerði einnig tillögur um náttúruhús í Reykjavík, byggingu þess, starfsemi og aðstandendur. Starf þessarar nefndar sem byrjaði sumarið 1989 tók þannig til allmargra þátta sem snerta náttúrurannsóknir í landinu og miðlun upplýsinga og fræðslu um náttúru Íslands. Ég vil geta þess hér að það var afar ánægjulegt að vinna að þessu verkefni sem er brýnt fyrir margra hluta sakir. Þau efni sem frv. fjallar um og bygging myndarlegs húss hér á höfuðborgarsvæðinu, sýningarhúsnæðis, er löngu tímabært verkefni sem hefur dregist allt of lengi. Nefndin leitaði víða fanga og ræddi við fjölmarga aðila sem mál þessi varða. Ég ætla ekki að dvelja lengi við þetta mál og þá fyrst og fremst að ræða þetta frv. en ekki hinn þátt í tillögum nefndarinnar sem er að ég vona kominn á góðan rekspöl, þ.e. frekari undirbúningur að byggingu náttúruhúss hér í Reykjavík. Hæstv. menntmrh. sem fékk tillögur nefndarinnar leitaði eftir því á síðasta þingi að flytja frv. um málið eins og nefndin hafði gert tillögu um en um það tókst ekki fullt samkomulag í ríkisstjórn fyrir þinglok 1990 þannig að af því varð ekki. Málið gekk síðan til umhvrn. sl. sumar sem hefur haft málið til athugunar síðan og leggur það nú fram undir lok þessa þings með nokkrum breytingum. Ég fagna því að málið skuli vera komið fram hér á Alþingi og tel það vera til bóta að hafa fengið það hér til sýnis inn í þingið því það í senn greiðir væntanlega götu málsins áfram og veitir auk þess kynningu á málinu sem alltaf er æskilegt í sambandi við einstök frv. að almenningur eigi þess kost að fylgjast með framgangi þeirra og umræðum um þau. Ég vil hins vegar nefna það að ég hefði talið að önnur málsmeðferð hefði verið æskilegri til að fá málið til efnislegrar meðferðar í þinginu og þá í því formi að ráðuneytið hefði lagt málið fyrir með þeim hætti sem nefndin gerði tillögu um og breytingar hefðu átt sér stað hér í þinginu að bestu manna yfirsýn, eins og að jafnaði er gert og að fengnum ábendingum og óskum frá hæstv. ráðherra. Þetta segi ég ekki vegna þess að mér séu þessar tillögur sérstaklega heilagar sem aðstandandi að þessari nefnd, heldur tel ég að þegar stjórnskipaðar nefndir vinna mál af þessum toga sé það skynsamlegt vinnulag að Alþingi fái tillögur slíkra nefnda eins og þær eru unnar, a.m.k. að það sé sem skýrast af framlagningu málsins um hvað gerðar eru tillögur af viðkomandi nefnd og hvað eru breytingar frá ráðuneyti. Nú má segja að þær breytingar sem hér hafa verið gerðar af hæstv. umhvrh. á þessu máli frá því sem var í tillögum nefndarinnar séu dregnar saman með það skilmerkilegum hætti að menn geti áttað sig á því eins og það liggur fyrir í greinargerð á bls. 6, en þó verður ekki ráðið með skýrum hætti af greinargerðinni að öðru leyti hvað er ráðuneytis og hvað er komið frá viðkomandi nefnd eins og menn geta áttað sig á þar sem segir á bls. 6, með leyfi hæstv. forseta: ,,Greinargerð þessi er að miklu leyti samhljóða þeirri sem NNN-nefndin samdi, að öðru leyti en því að tekið hefur verið tillit til allra breytinga sem gerðar voru á frv. á vegum umhvrn.`` Þetta er ekki stórt atriði í málinu, en það eru vissir veikleikar í þessari málafylgju af hálfu ráðuneytis sem ég vil vekja athygli á. Okkur var ljóst sem að þessu máli unnum að það var á marga lund býsna margslungið og tengist nokkuð viðkvæmum þáttum og viðkvæmum sjónarmiðum þeirra sem kannski telja sig eiga mest undir í þessum efnum. Af þeim sökum lagði nefndin sig í líma að ná samkomulagi á milli aðila þannig að þeir mættu við una og líkur væru á því að góð pólitísk samstaða tækist um málið. Þetta á m.a. við um þá aðila utan Reykjavíkur sem vinna að náttúrurannsóknum og vísindarannsóknum eða starfsemi sem tengist þessum málum, þar á meðal sýningarstarfsemi á sviði náttúrufræða. Við þessa aðila átti nefndin verulegt samstarf, þar á meðal við sérstaka viðræðunefnd Akureyrarbæjar sem skipuð var ég held sumarið 1988 og hafði átt í viðræðum við menntmrh. fyrri ríkisstjórnar, þ.e. hæstv. þáv. menntmrh. Birgi Ísl. Gunnarsson, um málið og tengdist síðan þeim sem við tók og þessari stjórnskipuðu nefnd. Það kemur fram í greinargerðinni að breytingar hafi verið gerðar að því er varðar stöðu seturs Náttúrufræðistofnunar Íslands í Reykjavík gagnvart setrum úti um land. Og ég vil kannski áður en ég vík frekar að því nefna það, virðulegur forseti, að þessi hugmynd, þessi tilhögun sem hér er gert ráð fyrir, er nýmæli í sambandi við uppbyggingu á starfsemi í landinu, þ.e. að koma upp stofnunum undir sameiginlegri stjórn á nokkrum stöðum á landinu sem hafa sömu stöðu og eru ekki byggðar upp sem útibú út frá móðurstofnun heldur sem sjálfstæðar einingar í stofnun sem lýtur sameiginlegri stjórn sem ætlað er að samræma störf hennar. Við þessu hefur ekki verið hróflað í grundvallaratriðum af hæstv. umhvrh. nema að því leyti að settur er forstjóri yfir Náttúrufræðistofnun í heild sem starfar við eða tengist setrinu í Reykjavík. Þegar við áttum viðræður um þetta mál, ég og hæstv. ráðherra sem leitaði til mín um hugmyndir varðandi breytingar, þá réði ég honum frá því að taka upp breytingu af þessum toga vegna þess að það raskaði þeim hugmyndalega grunni sem nefndin hafði staðið að og sem við töldum að væri mikilsverður þáttur í því væntanlega samstarfi rannsókna á vegum Náttúrufræðistofnunar Íslands með setrum á nokkrum stöðum á landinu sem til var stofnað. Það kemur einnig fram í greinargerðinni, neðst á bls. 5, að umhvrn. hafi m.a. átt viðræður við starfsfólk Náttúrufræðistofnunar Íslands og þá er átt við núverandi stofnun hér í Reykjavík væntanlega. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra að því hvort einnig hafi farið fram viðræður við aðila utan Reykjavíkur sem ætlað er að tengjast Náttúrufræðistofnun Íslands í breyttu formi því að ég tel að það hefðu verið sjálfsögð málstök að gefa þeim einnig kost á að segja álit sitt og þannig hefði hæstv. ráðherra væntanlega fengið tilfinningu fyrir viðhorfum frá þessum aðilum. Það er þetta atriði sem ég tel að varði mestu en einnig hafa verið gerðar breytingar varðandi skipun stjórnunar. Ég tel nauðsynlegt að á þessi mál verði litið sérstaklega af þeirri þingnefnd sem fær þetta mál til meðferðar, hvort sem það er sú nefnd sem nú er ætlað að taka við málinu eða við endurflutning málsins í einhverju formi, að þess sé gætt að líta á málið út frá þeim hugmyndalega grunni og þeirri samstöðu sem nefndinni sem vann að málinu tókst að skapa. Ég tel óeðlilegt að eingöngu þeir aðilar sem fyrir eru í þessu starfi fái að komast að með sín sjónarmið, sem auðvitað er sjálfsagt að hlýða á og svo sannarlega var gert, enda átti Náttúrufræðistofnun Íslands fulltrúa í þeirri nefnd sem hér gerði tillögur og sá var aðili að þessu og rækilegar viðræður fóru fram við starfsfólk Náttúrufræðistofnunar Íslands varðandi málið og við töldum að við hefðum náð þar ásættanlegu samkomulagi einnig við þá aðila. Í tillögunum og frv. er gert ráð fyrir náttúrufræðistofum með ríkisaðild til viðbótar við setur Náttúrufræðistofnunar Íslands. Þessi tilhögun, að koma upp slíkum stofum á nokkrum stöðum á landinu, er m.a. til að koma til móts við þróunarmöguleika á þessu sviði á svæðum þar sem ekki kæmi til setur. M.a. af þeim sökum taldi nefndin sig geta takmarkað sig í tillögum sínum við fimm setur hið mesta utan Reykjavíkur þar eð á öðrum svæðum í öðrum kjördæmum kæmu til náttúrustofur með gildisaðild með skilgreindum verkefnum. Virðulegur forseti. Þetta eru þær helstu ábendingar sem ég vildi gera varðandi mál þetta. Ég fagna því sem kom fram í máli hæstv. ráðherra varðandi þessi verkefni, þann skilning sem fram kom hjá honum á þýðingu málsins og ég tek það fram aftur að ég tel það betra en ekki að málið skuli þó koma fram hér á þinginu heldur en það rykfélli í skúffum ráðuneyta. Ég tel að sú skipan mála sem hér er lögð til í aðalatriðum geti orðið til verulegs framdráttar fyrir náttúrurannsóknir í landinu, svo og náttúruvernd í landinu en báðum þessum einingum, Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofum, er ætlaður verulegur hlutur í þeim efnum að stuðla að bættri meðferð landsins og auðlinda þess, og að tengjast öðrum aðilum sem fjalla um náttúrurannsóknir í víðara samhengi. Það var haft samráð við Vísindaráð m.a. sem er lögum samkvæmt sá aðili sem á að taka yfir sviðið í heild og tókst skilningur á grundvelli viðræðna milli þessara aðila og það er auðvitað afar nauðsynlegt í málum af þessum toga að þar leggist menn saman á árar. Ég hef stundum orðað það svo að þeir sem hafa unnið að náttúrurannsóknum í landinu og ætla sér þar hlut, hafa ekki efni á því að deila kröftunum, þeir þurfa að leggjast saman á árar því að fjármagn er takmarkað og skilningur því miður hefur verið það einnig allt of lengi.

Kristín Einarsdóttir : Virðulegur forseti. Ég vildi einungis koma hér til að fagna því að sjá þetta frv. á borðum þingmanna þó nokkuð seint sé þar sem nokkur tími er nú liðinn frá því að nefndin sem samdi frv. skilaði af sér. Ég varð þeirrar ánægju aðnjótandi að vera í þeirri nefnd eins og fram kemur í greinargerð með frv. og kom einnig fram í máli hæstv. umhvrh. Eru fáar nefndir sem ég hef starfað í sem hefur verið eins ánægjulegt og skemmtilegt að starfa í og þessari. Það gleður mig einnig að heyra hjá hæstv. ráðherra hversu mikinn skilning hann sýnir þessu máli og hversu ánægður hann er með störf nefndarinnar sem þetta frv., sem hér er sett fram, er árangur af. Það er mjög mikilvægt að mínu mati að taka heildstætt á málum Náttúrufræðistofnunar og tryggja framtíð hennar. Eins og fram kemur í 5. gr. þessa frv. hefur hún mikilvægum verkefnum að sinna. Vona ég að þær raddir sem stundum heyrast um að hún skuli leggjast niður muni þagna hið fyrsta. En ég verð þó að koma með örfáar athugasemdir og get ég tekið undir þær athugasemdir sem komu fram í máli hv. 2. þm. Austurl. varðandi stjórn stofnunarinnar. Ég er ekki ánægð með þær breytingar sem gerðar hafa verið á frv. frá því að nefndin skilaði af sér. Ég tel ekki að sá andi sem við vorum að reyna að fá fram í nefndarstarfinu hafi komið fram. Við lögðum mikla áherslu á það að hvert setur væri jafnrétthátt, öll þau fimm sem við gerðum ráð fyrir að væru þarna þannig að setrið í Reykjavík væri ekki sett hinum ofar. Með 4. gr. frv., eins og hún lítur út núna, er gert ráð fyrir að setrið í Reykjavík sé sett ofar hinum. Fastráðnir starfsmenn í Reykjavík tilnefna einn mann í stjórn en fastráðnir starfsmenn annarra setra og náttúrufræðistofa tilnefna einn sameiginlega. Þetta þykja mér vera mjög slæmar breytingar frá því sem áður var vegna þess að ég tel það mjög mikilvægt að öll setrin séu jafnrétthá til að skipa í stjórnina. Það sama gildir um forstöðumann. Ég tel það ekki ganga að forstöðumaður eins setursins, sem er náttúrufræðistofnun í Reykjavík, verði jafnframt forstjóri Náttúrufræðistofnunar Íslands. Fram kemur í athugasemdum að þetta hafi verið m.a. gert eftir viðræður við starfsfólk Náttúrufræðistofnunar Íslands hér í Reykjavík. Langar mig til að ítreka þá spurningu sem hér var borin fram af hálfu hv. 2. þm. Austurl., hvort haft hefði verið samráð við aðra aðila og vil ég sérstaklega inna eftir hvort haft hefði verið samráð við Náttúrufræðistofnun Norðurlands á Akureyri. Eins og fram kemur í ákvæði til bráðabirgða er gert ráð fyrir að setrið á Akureyri verði stofnað mjög fljótlega þannig að það er mjög mikilvægt að þeir sem þar eru séu sáttir við þá niðurstöðu sem hér er fengin. Ég óttast að ekki muni verða sátt um þessa niðurstöðu, sérstaklega ekki af hálfu þeirra sem eru utan Reykjavíkur. Ég átta mig alls ekki á breytingu að því er varðar skipun dómnefndar á bls. 6 þar sem talað er um að ákvæði um skipun dómnefndar til að fjalla um hæfni manna til að gegna störfum hjá stofnuninni hafi verið felld niður. Ég átta mig ekki á hvers vegna þessi leið hefur verið valin og langar mig til að inna hæstv. umhvrh. eftir því af hvaða ástæðum þetta var gert. Þetta ákvæði er tekið nánast upp úr háskólalögum þar sem gert er ráð fyrir að skipaðar séu dómnefndir þegar sérfræðingar og fastir starfsmenn eru ráðnir. Ég tel að það eigi sama að gilda um þessa stofnun og um Háskóla Íslands. Þætti mér fróðlegt að vita hvers vegna hefur verið fallið frá ákvæði um skipun dómnefndar. Ég held að ég hafi ekki fleiri orð um þessi atriði hér en vil ítreka ánægju mína með það að hæstv. umhvrh. skuli hafa lagt þetta frv. fram og hans orð, hið jákvæða viðhorf sem fram kom í máli hans þegar hann mælti fyrir frv.

Umhverfisráðherra (Júlíus Sólnes) : Virðulegi forseti. Ég vil fyrir mitt leyti þakka fyrir þær undirtektir sem þetta frv. hefur fengið hjá hv. þm. sem báðir áttu sæti í þeirri nefnd sem undirbjó frumtillögur þær sem frv. byggir að verulegu leyti á. Vildi ég í leiðinni nota tækifærið og þakka þessum tveimur hv. þm. fyrir þeirra störf sem þeir lögðu fram til þess að þetta mál mætti ná fram að ganga. Ég get tekið undir það með hv. þm. að ég hef sjálfur orðið fyrir nokkrum vonbrigðum með að það skyldi tefjast svo sem raun ber vitni að koma þessu máli inn í þingið. Þar er lítið annað hægt að segja en að það hefur að verulegu leyti háð starfsemi ráðuneytisins að við höfum verið frekar fáliðuð og það var ekki fyrr en eftir áramót að við fengum starfsmann sem gat farið í það verkefni að fara yfir upphaflegt frv. og meta það út frá sjónarhóli ráðuneytisins. Síðan má einnig segja að það hafi farið mikill tími í alls konar skipulagningu á starfsemi ráðuneytisins, m.a. við grundvallarhluti eins og að koma upp viðunandi starfsaðstöðu, skrifstofuhúsnæði fyrir ráðuneytið, og það hefur mjög tafið öll þau verkefni sem ég hefði viljað leggja meiri áherslu á. Þess vegna hef ég orðið að hlíta því, því miður, að mörg þau verkefni sem við höfum verið að vinna að og eru sum hver mjög mikilvæg mál koma nú inn í þingið á allra síðustu dögum og ná vart að fá afgreiðslu áður en þingi lýkur í vor. En betra er seint en aldrei. Það er, eins og kom fram í máli hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar, betra að sýna málið og hefja undirbúning að því að það hljóti fullnaðarafgreiðslu frá Alþingi á næsta þingi þegar málið verður vonandi lagt fyrir á nýjan leik. Varðandi þær spurningar sem hv. þm. hafa beint til mín þá er það rétt að við gerðum fyrst og fremst breytingar á stjórn Náttúrufræðistofnunar Íslands. Við töldum að það væri ekki hægt að ganga fram hjá því að aðalsetur stofnunarinnar verður hér í Reykjavík. Þar verður Náttúrugripasafnið og það er ekki fyrirsjáanlegt að neitt annað slíkt safn rísi á landinu. Það hlýtur því, eðlis síns vegna, ævinlega að verða svo að setrið í Reykjavík verður langstærst og mikilvægast og því er ekki talið óeðlilegt að það verði leiðandi í starfsemi þessarar stofnunar. Við töldum að athuguðu máli og að höfðu samráði við hina ýmsu sérfræðinga sem þekkja til þessara mála að það væri skynsamlegt að það væri einn forstöðumaður Náttúrufræðistofnunar Íslands sem væri um leið forstöðumaður setursins í Reykjavík þar sem það yrði langöflugasta stofnunin. Það var haft samráð við aðila utan Reykjavíkur og m.a. við fulltrúa Náttúrufræðistofnunar Norðurlands á Akureyri, Tómas Inga Olrich menntaskólakennara. Eftir því sem ég fæ best skilið lagði hann blessun sína yfir þær breytingar sem hér hafa verið lagðar til og gat fallist á þær fyrir sitt leyti og taldi þær, ef eitthvað, til bóta. Varðandi dómnefndir var það mat okkar að það væri óeðlilegt að stofnun eins og þessi réði starfsmenn sína á þann veg að skipaðar skyldu dómnefndir í hverju og einu tilviki. Það er rétt að það er gert hjá Háskóla Íslands. En mönnum þykir nú oft hjákátlegt hjá Háskóla Íslands þegar verið er að skipa dómnefndir til að meta hæfi umsækjenda sem síðan eru ráðnir á launakjörum sem eru með þeim lægri í þjóðfélaginu og væri nær að skipa dómnefndir og meta hæfi umsækjenda um bankastjórastöður og ýmsar aðrar æðri stöður í þjóðfélaginu. Manni finnst það stundum skjóta nokkuð skökku við þegar verið er að eyða miklu púðri í að meta hæfi umsækjenda um stöður sem veita laun sem eru með því lægra sem gerist í þjóðfélaginu. Þetta eru kannski ekki mikil rök og að sjálfsögðu þarf að gæta þess að starfsmenn við Náttúrufræðistofnun Íslands, eins og reyndar er um að ræða hjá Háskóla Íslands, þurfa að geta sannað hæfni og sýnt fram á starfsreynslu og menntun sem er við hæfi til þess að þeir geti sinnt þeim störfum sem þar þarf að vinna. Hins vegar hefur það ekki tíðkast við sjálfstæðar vísindastofnanir á Íslandi að það þurfi að grípa til þess að skipa dómnefndir til að athuga hæfi þeirra umsækjenda sem kunna að sækja um hinar ýmsu stöður sem eru til ráðstöfunar. Því töldum við eðlilegt að það væri svo með Náttúrufræðistofnun Íslands að hún lyti sömu lögmálum í þessu tilliti og aðrar stofnanir. Virðulegi forseti. Ég vil svo að lokum ítreka þakkir fyrir undirtektir við þetta mál og vona að það fái skjóta afgreiðslu.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Mér fannst fara svona heldur í verra í síðari ræðu hæstv. ráðherra. Þá opinberaðist að mér þótti, og komu fram sjónarmið sem ég get ekki tekið undir. Ég held að það sé alveg ljóst að það hefur orðið verulegur misskilningur, svo maður reyni nú að túlka það með jákvæðum hætti, hjá ráðuneytinu við mat á þessu máli og stöðu þess. Það er í rauninni samkvæmt því sem hér kom fram í máli hæstv. ráðherra verið að hrófla við málum miklu meira en lesa má út úr textabreytingum frv. frá þeim tillögum sem nefndin gerði til ráðuneytis á sínum tíma. Hér endurspeglast sú hugsun sem er búin að ríða þessu húsi allt of lengi í sambandi við starfsemi í landinu á vegum ríkisins og í tengslum við ríkið, rannsóknastarfsemi, það sjónarmið að það hljóti að vera hér í höfuðstað landsins, hér í Reykjavík og ekki annars staðar, sem fullburðug rannsóknastarfsemi og vísindastarfsemi geti farið fram. Þannig eigi þetta að vera. Ég tel að þetta sé rangt sjónarmið. Í öllu falli stangast það á við þær hugmyndir sem heyrast í orði frá stjórnmálamönnum öðru hvoru, m.a. frá ráðherrum í núv. ríkisstjórn á stundum, að það eigi að reyna að snúa við þeirri öfugþróun í byggðamálum sem átt hefur sér stað um allt of langan tíma og m.a. og ekki síst á rætur að rekja til þess að ríkisvaldið hleður undir starfsemi hér, sérfræðistarfsemi, rannsóknastarfsemi, vísindastarfsemi, en hefur ekki sýn til þess að hún fái að rísa og dafna utan þessa aðalþéttbýlissvæðis landsins. Þetta er mjög alvarlegt sjónarmið og rangsnúið. Hæstv. ráðherra bar það hér fram að það hefðu fengist undirtektir frá talsmanni viðræðunefndar Akureyrarbæjar, Tómasi Inga Olrich, við þær breytingar sem lagðar eru til af ráðuneytinu í þessu frv. frá tillögum viðkomandi nefndar. Ég leyfi mér að draga mjög í efa að þessi fullyrðing hæstv. ráðherra sé rétt. Ég hef átt viðræður við sama mann um sama efni og heyrt allt annað hljóð sem reyndar kom mér ekki á óvart. Og ég vona að þeir hér á Alþingi, nú eða síðar, sem fá mál þetta til meðferðar og undirbúnings, leggi sig fram um það að skilja þörfina á að ná saman um þessi efni á þann hátt að um þetta geti tekist pólitísk breið samstaða um þá þróun rannsóknastarfsemi sem hér er lögð til og að þau setur sem ætlað er að sinna þessum rannsóknum verði ekki sett skör lægra þó þau séu utan Reykjavíkur en sú starfsemi fullgild og ágæt sem hér fer fram og þarf auðvitað að hafa aðstöðu til að þróast. Ég gat ekki, virðulegur forseti, á mér setið að koma þessum ábendingum á framfæri. Ég get tekið undir það sem hv. 6. þm. Reykv. sagði varðandi mat á starfsmönnum sem ráðnir eru til þessarar stofnunar. Mér finnst óeðlilegt að gera þar ekki hliðstæðar kröfur og til Háskólans, starfsmanna þar, og bendi á að samkvæmt fyrirliggjandi tillögum er einmitt gert ráð fyrir því að samstarf geti orðið meira og betra milli Háskóla Íslands og seturs hér í Reykjavík og væntanlega muni sama gerast varðandi Háskóla á Akureyri og þess seturs sem þar er um að ræða. Það er mikil ástæða til þess að leggja svipaðan mælikvarða á þá sem fást við vísinda- og rannsóknastarfsemi í þessari stofnun eins og hjá háskólum landsins. Þar eru launamálin allt annar handleggur, allt annar hlutur, sem hæstv. ráðherra fór að blanda í þetta mál. Það á ekki að rugla því saman hvort menn telja að menn séu ekki bærilega haldnir í launum eða fái ekki nóg fyrir sinn snúð annars vegar og hins vegar hæfniskröfum, það er að blanda saman óskyldum hlutum og raunar síst til þess fallið að bæta veg þeirra sem við vísindarannsóknir starfa að ætla að draga úr kröfum sem til þeirra eru gerðar sem eiga að sinna verkunum. Það held ég að verði ekki til þess að bæta stöðu þeirra launalega séð til lengri tíma litið.

Ólafur G. Einarsson : Herra forseti. Aðeins örfá orð því ég ætla ekki að tefja á nokkurn hátt afgreiðslu þessa máls. Ég þurfti að víkja af fundi þegar málið var til 2. umr. fyrr í dag. Við fulltrúar sjálfstæðismanna í allshn. höfum skrifað undir nál. og studdum afgreiðslu allshn. á þessu máli, frv. til laga um gjaldþrotaskipti, svo og næstu tveimur málum hér á dagskránni, meðferð opinberra mála og skipti á dánarbúum. Við styðjum þessi frv. en ég vil aðeins vekja athygli á því að þau vinnubrögð sem við verðum hér að hafa eru náttúrlega ekki sæmandi fyrir Alþingi eða fyrir Nd. Þessi mál eru öll komin frá Ed. og við efumst ekki um að þau hafi fengið þar ítarlega og góða meðferð. En hér í hv. Nd. gefst ekki sá tími sem raunverulega þarf til þess að afgreiða svo viðamikla lagabálka sem hér er um að ræða. Okkur er ljóst, eða því er a.m.k. haldið að okkur, að hér sé um verulegar réttarbætur að ræða og í sjálfu sér er engin ástæða til að draga það í efa. Þessi frv. þarf að samþykkja, ekki kannski endilega nú, en alla vega á haustþingi vegna þeirra breytinga sem verið er að gera á dómstólakerfinu, að skilja að framkvæmdarvald og dómsvald í héraði. Lögð hefur verið mikil áhersla á að afgreiða þessa lagabálka af þeim sem eiga að búa við þetta kerfi og þess vegna er það sem við féllumst á að stuðla að því að þessi lagafrv. næðu fram að ganga. En ég ítreka það að þessi vinnubrögð eru auðvitað ekki sæmandi. Við sáum það í atkvæðagreiðslu í dag þegar greidd voru atkvæði um 1. gr. frv. og síðan frá 2. gr. og allt upp í 198. og enginn tími gefst til þess að ræða málin á nokkurn hátt. Ég tek það fram að ég er ekki að gagnrýna hvernig hv. formaður allshn. Nd. hefur haldið á þessu máli. Hann hefur gengist fyrir allmörgum fundum í nefndinni um afgreiðslu málsins en engu að síður gafst ekki tími til þess að lesa frv. yfir og við sjáum svo hvernig meðferðin er hér í hv. þingdeild að það treystir sér enginn til að taka til máls.

Forseti (Árni Gunnarsson) : Vegna þessara orða hv. 2. þm. Reykn. vill forseti taka það skýrt fram að hann gerði enga tilraun til að þvinga þessi mál fram í deildinni. Hann var fús til að veita allan þann tíma sem menn hefðu viljað til þess að ræða málið við 2. umr. Hins vegar kvaddi sér enginn hljóðs eins og hv. þm. hefur sagt og atkvæðagreiðslan sem slík var ekki óeðlileg enda sá háttur oft hafður á að taka fyrir fjölmargar greinar eins og forseti gerði í þetta skipti. 

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson) : Herra forseti. Á þskj. 851 er álit meiri hl. fjh.- og viðskn. sem hefur fjallað um þetta frv. og fékk umsagnir frá ýmsum aðilum: Sól hf., Búnaðarfélagi Íslands, útvarpsráði, Vegagerð ríkisins, Þjóðhagsstofnun, Íslandsbanka, Sambandi íslenskra viðskiptabanka, Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, Landssambandi iðnaðarmanna, Landsbanka Íslands, Félagi íslenskra ferðaskrifstofa, Bandalagi háskólamenntaðra ríkisstarfsmanna, Náttúruverndarráði, Félagi íslenskra iðnrekenda, Sambandi íslenskra tryggingafélaga, Seðlabanka Íslands, Verslunarráði Íslands og Sölusamtökum lagmetis. Eftir að hafa farið yfir þessar mörgu umsagnir leggur meiri hl. nefndarinnar til að frv. verði samþykkt en einstakir nefndarmenn áskilja sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. er fram kunna að koma. Að þessu nál. standa Guðmundur G. Þórarinsson, Ragnar Arnalds, Jón Sæmundur Sigurjónsson og Páll Pétursson. Minni hl. flytur hins vegar brtt. við frv. sem talsmaður minni hl. gerir vafalaust grein fyrir hér á eftir. Minni hlutarnir eru reyndar tveir og það er um þær brtt. að segja sem 2. minni hl. flytur að þær ganga flestar eða allar talsvert lengra en frv. í að opna hér fyrir útlendingum. Á það gat meiri hl. ekki fallist og ég legg til að við höldum okkur við það álit sem meiri hl. hafði, að afgreiða frv. eins og það er prentað á þingskjali.

Frsm. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. (Guðný Guðbjörnsdóttir) : Virðulegi forseti. Ég vil hér gera stutta grein fyrir nál. 1. minni hl. fjh.- og viðskn. um frv. til laga um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri sem liggur hér frammi á þskj. 883. Í upphafi máls míns vil ég mótmæla því sem formaður nefndarinnar sagði að brtt. minni hl. gengju lengra heldur en frv. Allar þær brtt. sem Kvennalistinn leggur fram eru í þá átt að minnka hér þá opnun sem til stendur. Margoft hefur verið bent á nauðsyn þess að samræma lög og reglur um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri á Íslandi þar sem gildandi ákvæði eru bæði ósamstæð og óljós. Straumur fjárfestinga landa á milli fer vaxandi og nauðsynlegt er að hafa stjórn á hvernig hann fer fram og að reglur um hann séu fastmótaðar. Samvinna við erlenda aðila í atvinnurekstri hér á landi getur haft ýmsa kosti í för með sér, svo sem aðgang að tækniþekkingu, markaði og viðskiptasamböndum, auk þess sem erlent áhættufé getur komið í staðinn fyrir erlent lánsfé við fjármögnun atvinnufyrirtækja hér á landi. Því má segja að þetta frv. sé tímabært og í samræmi við þá þróun sem á sér stað í alþjóðlegu efnahagslífi. Samkvæmt frv. og fylgifrv. á að útiloka að erlendir aðilar geti átt eignarhlut í fiskiskipum sem stunda veiðar í íslenskri landhelgi. Þessu er 1. minni hl. samþykkur. Ákvæði frv. um fiskvinnslu eru hins vegar ekki eins afdráttarlaus og opna fyrir erlenda eignaraðild að vissu marki. Kvennalistakonur vilja vara við slíkri hlutdeild útlendinga í aðalútflutningsiðnaði landsmanna og telja að hið sama skuli gilda um fiskveiðar og fiskvinnslu. Því flytur 1. minni hl. brtt. við 2. tölul. 4. gr. Eftirliti með fjárfestingum erlendra aðila hér á landi hefur verið mjög ábótavant og erfitt hefur verið að hafa yfirsýn yfir þessar fjárfestingar. Þetta atriði er ekki tryggt með þessu frv. Ekki verður séð hvernig unnt á að vera að meta heildarfjárfestingu í hverri atvinnugrein eins og gert er ráð fyrir skv. 7. tölul. 4. gr. Þessi ákvæði eru því haldlítil. Í umsögnum um frv. hafa fjölmargir aðilar bent á þetta atriði. Oft þykir óljóst við hvað er átt með ,,atvinnugrein`` í 7. tölul. 4. gr. Heildarfjárfesting erlendra aðila í hverri atvinnugrein fyrir sig má ekki vera yfir 25% nema til komi ,,leyfi viðskiptaráðherra``. Einnig er óljóst af hvaða stofni 25% eiga að reiknast, hvort takmörkun miðist við árlega fjárfestingu eða heildarfjárhæð erlends fjármagns af eigin fé hverrar atvinnugreinar alls. Vegna þessara annmarka er hér lögð fram sú brtt. á sérstöku þskj. og mælt með að heildarfjárfesting erlendra aðila í hverju atvinnufyrirtæki verði aldrei yfir 49%. Fyrsti minni hl. leggur áherslu á að Íslendingar missi ekki úr höndum sér stjórn á nýtingu landsins til ferðaþjónustu. Ekki er lögð til ákveðin brtt. hér, þar sem gert er ráð fyrir að ákvæði 24. gr. frv. um ferðaþjónustu muni gilda verði það frv. að lögum. Það sama á við um útvarp, sjónvarp og fjölmiðlun almennt. Því er hér lögð til sú breyting við fylgifrv. um breytingu á lagaákvæðum er varða fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri að 20. gr. þess verði felld brott. Íslenska hagkerfið er mjög viðkvæmt vegna þess hve einsleitt atvinnulífið er og byggist að meginhluta til á einni auðlind, fiskinum í sjónum. 1. minni hl. þykir því eðlilegt að taka nokkru smærri skref en frv. gerir ráð fyrir til að tækifæri gefist til að skoða afleiðingarnar. Leiðin til baka er mjög erfið. Fjölmargar þjóðir hafa kosið að fara varlega í þessum efnum og er fyllsta ástæða fyrir Íslendinga að gera það einnig. Því þykir 1. minni hl. rétt að sú regla gildi að þeir geti ekki átt meiri hluta hlutafjár í atvinnu - eða þjónustufyrirtækjum á Íslandi. Að lokum er ítrekað það álit 1. minni hl. að þess verði ávallt gætt að erlendum aðilum beri skilyrðislaust að fara eftir lögum, reglum og hefðum íslensks vinnumarkaðar, kjarasamningar íslenskra stéttarfélaga verði eftir sem áður í gildi, svo og allar reglur um aðbúnað, hollustuhætti og vinnuvernd. Þá þykir ljóst að stórátak verður að gera í að herða öll lög og reglur er varða umhverfisvernd og mengunarvarnir.

Frsm. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. (Friðrik Sophusson) : Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nál. 2. minni hl. hv. fjh. - og viðskn. en það er að finna á þskj. 888. Auk þess mun ég mæla fyrir brtt. sem eru á þskj. 889, fimm talsins. Það frv. sem hér er til 2. umr. um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri er að meginstefnu það sama og lagt var fram á 110. löggjafarþingi 1987 -- 1988 af ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar, en það frv. var samið af nefnd sem hann skipaði haustið 1987. Hv. þm. Matthías Bjarnason hafði á sinni tíð sem viðskrh. látið semja ítarlega skýrslu um erlenda fjárfestingu og var sú skýrsla lögð fyrir Alþingi á sínum tíma. Það er því ljóst að það hafa fyrst og fremst verið sjálfstæðismenn sem hafa haft frumkvæði að því að breyta úreltum og reyndar sundurleitum lagaákvæðum um erlenda fjárfestingu og færa til samræmis við það víðtæka frelsi sem helstu viðskiptaþjóðir okkar hafa tekið upp á þessu sviði. Það er augljóst eins og reyndar kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni að samstarf við erlenda aðila getur verið heppilegt og nauðsynlegt. Íslendingar hafa í gegnum tíðina tekið mikið að láni erlendis og orðið að borga erlendir skuldir sem oft hafa verið með bankaábyrgðum eða ríkisábyrgðum. Með því að eiga samstarf eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. verður um áhættufjármagn að ræða, þ.e. að erlendir aðilar, fyrirtæki og einstaklingar, geta tekið þátt í atvinnulífi hér á landi með hlutafé og fjármunum sem eru lagðir í atvinnureksturinn og njóta þá arðs í samræmi við afkomu fyrirtækjanna en taka um leið þá áhættu að ef fyrirtækið gengur illa, þá missi þeir það fjármagn sem þeir hafa lagt í viðkomandi rekstur. Það skiptir miklu máli að átta sig á að tækniþekking og markaðsþekking er orðin stór þáttur í verðmæti fyrirtækja og með auknu samstarfi við erlenda aðila má búast við því að til landsins berist slík tækniþekking og markaðsþekking. Það er æskilegt enn fremur að lög og reglur um fjárfestingar erlendra aðila séu einfaldar, skiljanlegar og skýrar og að vald stjórnvalda sé lítið og skýrt þannig að þeim sem hugsanlega vildu fjárfesta hér á landi sé ljóst hver þeirra réttur er og hverjar eru skyldurnar. Samningar um Evrópskt efnahagssvæði standa yfir um þessar mundir og senn má búast við því að þeim ljúki. Í þeim samningum er gert ráð fyrir víðtæku frelsi til fjármagnsflutninga og fjárfestinga yfir landamæri þeirra ríkja sem taka þátt í slíkum samningum, en það eru annars vegar ríkin í Evrópubandalaginu og hins vegar EFTA - ríkin og Lichtenstein. Án þess að enn sé vitað hvert kemur til með að verða efnisinnihald þeirra samninga, þá er ljóst að þetta frv. sem hér er til umræðu gengur ekki eins langt og hugmyndin er að samkomulagið um Evrópska efnahagssvæðið gangi út á. Þá er ekki verið að tala um sjávarútveginn í þessu sambandi því að enn er óljóst hvað verður um hann og hvernig hann verður meðhöndlaður og fjárfestingar í sjávarútveginum í þeim samningum sem fara fram um Evrópska efnahagssvæðið. Flestir þeir umsagnaraðilar sem sendu umsagnir til hv. nefndar lögðu til að heimildir erlendra aðila yrðu opnaðar meira en frv. gerir ráð fyrir. Eins og ég sagði í upphafi þá flytur 2. minni hl. fjh. - og viðskn., en hann skipar auk mín hv. þm. Matthías Bjarnason, brtt. á þskj. 889. Breytingarnar bera þess merki að frv. kom seint fram á þinginu þannig að ekki hefur gefist tími eða tækifæri til að fara vandlega ofan í frv. en þó teljum við að með þessum tillögum náum við til flestra þeirra atriða sem umsagnaraðilar telja heppilegt og eðlilegt að breytt verði við meðferð málsins hér á hinu háa Alþingi. Mig langar nú í stuttu máli til að gera grein fyrir þessum brtt. en þær eru fimm. Í fyrsta lagi gerir frv. ráð fyrir ákveðnum reglum um fjárfestingar erlendra aðila í fiskvinnslu. Þessar reglur er að finna í 4. gr. frv. sem er takmarkandi grein en segja má að 3. gr. sé aðalgrein frv. Í 2. tölul. 4. gr. er rætt um fiskvinnslu og er töluliðurinn nokkuð flókinn að gerð. Þess vegna leggjum við til að breytingar verði gerðar á 2. tölul. og teljum skynsamlegt að fá erlent áhættufé í meiri mæli inn í fiskvinnsluna. Við teljum að sundurgreining sú sem frv. gerir ráð fyrir milli frumvinnslu annars vegar og fullvinnslu hins vegar sé nánast óframkvæmanleg. Við bendum á að reyking, súrsun, niðurlagning og niðursuða er ótvíræður iðnaður, enda eru þessar greinar flokkaðar með matvælaiðnaði en ekki fiskvinnslu í opinberri flokkun. Nú er það svo að niðursoðnar og niðurlagðar sjávarafurðir eru með því fyrsta sem fram kom innan íslensks matvælaiðnaðar á sviði fullvinnslu. Lagmeti, en það er samheiti þessara afurða, er í allflestum tilfellum pakkað í neytendaumbúðir til dreifingar í verslanir. Starfsemi af þessu tagi er ekki hægt að flokka með frumvinnslu sjávarafurða og þá verður að telja mjög óheppilegt að reyking, mjölvinnsla og bræðsla séu hér undanskilin. Þess vegna er lagt til að súrsun, niðurlagning og niðursuða ásamt reykingu, bræðsla og mjölvinnsla falli ekki undir takmarkanir frv. og að fjárfestingar erlendra aðila í þessum greinum verði með sama hætti og í öðrum iðnaði. Ég vil taka það fram að þessi brtt. hróflar í engu 1. tölul. 4. gr. þar sem fjallað er um eignaraðild að fyrirtækjum sem veiða í íslenskri landhelgi. Þá er í 2. brtt. 2. minni hl. lagt til að fellt verði niður ákvæði sem takmarkar erlenda fjárfestingu í flugrekstri við 49%, enda hafa engar röksemdir komið fram um það, hvorki í máli hæstv. ráðherra sem um þetta mál fjölluðu né heldur í nefndinni, sem benda til þess að það sé skynsamlegt að þessi takmörk séu í flugrekstrinum. Í 3. brtt. er lagt til að í stað þess að takmarka eignarhald erlendra aðila í íslenskum viðskiptabönkum við 25% verði þeim veitt ótakmörkuð heimild í áföngum. Ekki verður séð að nauðsyn beri til að taka upp strangar reglur í þessum efnum varðandi hlutafélagabanka sem ganga stórum lengra en almennar reglur sem gilda eiga um fyrirtæki á sviði fjármagnsþjónustu í víðasta skilningi þess orðs, t.d. verðbréfafyrirtæki, vátryggingarfélög o.s.frv. Þess vegna er lagt til að sömu reglur skuli gilda um hlutafélagabanka og önnur fyrirtæki. Þetta gerist þó í áföngum samkvæmt þeirri brtt. sem við flytjum á þskj. 889 og er 3. brtt. á því þingskjali. Þá gerum við ráð fyrir því að takmörkun sú sem frv. gerir ráð fyrir á heildarfjárfestingu erlends aðila á ári verði rýmkuð úr 250 millj. kr. í 1000 millj. kr., einn milljarð. Einnig er lagt til að þau ákvæði sem lúta að takmörkun við fjórðung af hverri atvinnugrein samkvæmt mati Þjóðhagsstofnunar verði felld í burtu í heilu lagi. Við teljum óframkvæmanlegt að meta þessa hluti eða draga skýrar markalínur milli atvinnugreina. Þá er enn fremur ótækt að löggjafinn framselji vald í hendur Þjóðhagsstofnunar með þeim hætti sem ráð er fyrir gert í frv. Það skal tekið fram að samkvæmt lagagreininni nú er vitnað til Þjóðhagsstofnunar í þessu sambandi og í niðurlagsorðum 7. tölul. 4. gr. segir að miða eigi við mat Þjóðhagsstofnunar. Verði þessu ekki breytt ræður það úrslitum um þetta atriði hvað Þjóðhagsstofnun gerir frá einum tíma til annars. Síðasta tillagan sem flutt er á þskj. 889 felur það í sér að sú pólitíska eftirlitsnefnd sem ætlunin er að Alþingi kjósi verði felld niður. Ég vil geta þess, virðulegi forseti, að í fyrsta frv. sem flutt var af ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar og lagt fram á þingi á sínum tíma var gert ráð fyrir fagnefnd sem átti að vera skipuð af hinum mismunandi ráðuneytum. Af einhverjum ástæðum virðast núverandi stjórnarflokkar ekki hafa fallist á þá skipan en komið sér saman um það að Alþingi kjósi slíka nefnd. Við teljum að slík nefndarskipan um jafnviðkvæmt og mikilvægt málefni eins og hér er verið að fjalla um geti ekki valdið nema vandræðum. Sé nefndin skipuð út frá pólitískum sjónarmiðum getur það leitt til þess að framkvæmd laganna verði breytileg frá einum tíma til annars eftir því hvernig pólitískir vindar blása. Slíkt er auðvitað afar óæskilegt því að þeir sem vilja fjárfesta óttast mest af öllu óstöðugleika, þeir vilja skýrar og staðfastar reglur. Þá má benda á að ætlast er til þess að nefndin hafi til hliðsjónar afskaplega loðin og teygjanleg hugtök til að meta eftir. Og ég spyr, hæstv. forseti, hvort það sé ekki harla kynlegt þegar pólitískt kjörin nefnd á að fara að gefa hæstv. viðskrh. mat á því hvenær fjárfesting ógnar öryggi landsins og einnig hvað séu óæskileg áhrif. Slíkt mat býður upp á hreinar geðþóttaákvarðanir og þess vegna leggur 2. minni hl. til að 10. gr. frv. falli brott. Við verðum að hafa það í huga að viðskrh. á hverjum tíma er í ríkisstjórn sem nýtur meirihlutafylgis á Alþingi. Ef slíkur ráðherra fer út fyrir eðlileg valdmörk sín í sínu starfi er hægt að flytja vantrauststillögu á hann eða ef samstarfsmenn í viðkomandi ríkisstjórn vilja ekki una slíku geta þeir auðvitað sagt slíku samstarfi lausu. Við teljum að það sé nægileg sú pólitíska ábyrgð sem viðskrh. á hverjum tíma ber og ekki þurfi að kjósa pólitíska nefnd til þess að veita honum ráð og allra síst á slíkum grundvelli sem nefndur er til sögunnar í viðkomandi lagagrein. Ég hef nú, virðulegi forseti, lýst þeim fimm brtt. sem 2. minni hl. flytur og gert grein fyrir meginsjónarmiðum 2. minni hl. Við teljum að þetta frv. sé skref í rétta átt og styðjum það en undirstrikum mjög rækilega að ef og þegar Ísland gerist aðili að Evrópska efnahagssvæðinu verður að taka öll þessi mál og miklu fleiri til endurskoðunar. Sú vinna sem nú á sér stað með því að ræða þetta frv. hér sparar í raun og veru ekkert þegar við höfum í huga hvað gera þarf vegna hugsanlegrar aðildar okkar að Evrópska efnahagssvæðinu. Það eru tvö atriði í þessu frv. sem mig langar til þess að benda á til viðbótar og ég tel að menn ættu að velta fyrir sér hvort ekki hefði verið ástæða til að breyta og ég geri það þrátt fyrir að það hafi orðið að ráði hjá 2. minni hl. að flytja ekki brtt. um þau efni. Annað atriðið er að finna í lok 3. gr. frv. Þar er gert ráð fyrir svokallaðri gagnkvæmnisreglu. Þetta ákvæði var í upphafi að finna í 4. gr. þar sem fjallað var um viðskiptabanka en að kröfu ýmissa aðila, þar á meðal samtaka tryggingafélaga, var þessi gagnkvæmnisregla gerð að almennri reglu í frv. Það er auðskiljanlegt hvers vegna þetta er gert. Þetta er gert til þess að útlendingar fái ekki betri rétt hér á landi en við njótum í þeirra heimalöndum. Gallinn er hins vegar sá að mörg erlend fyrirtæki eru fjölþjóðleg og það kann að reynast afar erfitt að kanna hvort öll löndin, ef um marga eigendur frá mörgum löndum er að ræða, hafi reglur með þeim hætti að um fulla gagnkvæmni geti verið að ræða. Ég tel þess vegna að það sé ákaflega vandmeðfarið fyrir þann sem fylgja þarf þessum lögum eftir í reynd að fylgja þessu ákvæði 3. gr. laganna. Á þetta vil ég benda því að ég hygg að það komi brátt að því að þessu þurfi að breyta þótt ekki sé gerð tillaga um það hér og nú. Reyndar væri ástæða til þess, virðulegi forseti, að fjalla hér um fjölmörg atriði frv. en seinna atriðið sem ég kýs að nefna sérstaklega er að finna í 2. mgr. 5. gr. frv. þar sem segir að Seðlabanki Íslands skuli fyrri hluta hvers árs birta opinberlega upplýsingar um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri hérlendis næsta ár á undan. Ég tel eðlilegt og nauðsynlegt að Seðlabankinn skrái og fylgist gaumgæfilega með því hvaða erlendir aðilar fjárfesta í íslenskum fyrirtækjum en ég skil ekki hvers vegna nauðsynlegt er að birta slíkt opinberlega á hverju ári. Slíkar upplýsingar ætti að vera hægt að fá hjá Seðlabankanum en að skylda Seðlabankann til þess að birta þessar upplýsingar getur aðeins orðið til þess að erlendir fjárfestar verði feimnir við að fjárfesta hér á landi vegna þess að af ýmsum ástæðum getur það verið svo að fyrirtæki kæri sig ekkert um að það sé auglýst opinberlega hvar þau fjárfesta, m.a. vegna viðskiptalegra sjónarmiða. Þessi tvö atriði kýs ég að nefna þótt af fleiru sé að taka, en þar sem ég vil heldur gera hér örstutta grein fyrir nokkrum atriðum sem komu fram í umsögn umsagnaraðila, þá ætla ég ekki að spjalla hér frekar um önnur atriði frv. nema þau sem sérstaklega verður vikið að í þeim völdu umsögnum sem ég mun nú aðeins fjalla um. Vil ég þá byrja á því að nefna að í umsögn frá Sól hf. kemur fram að ekki gætir samræmis á milli lagatextans og textans í greinargerð vegna 2. mgr. 8. gr. fylgifrv. Auðvitað gildir lagatextinn en ekki greinargerðartextinn en þetta sýnir að í þeirri miklu samningalotu sem átt hefur sér stað á milli stjórnarflokkanna hefur þess ekki í öllum tilvikum verið gætt að breyta textanum í greinargerðinni til samræmis við þær breytingar sem gerðar voru á frumvarpstextanum sjálfum. Vissulega er ég þeirrar skoðunar að greinargerðartextinn sé betri en tel ekki ástæðu til að flytja hér brtt. þar að lútandi. Það kann að vera athygli vert að vitna hér til umsagnar Þjóðhagsstofnunar en þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Reikna má með að ef af stofnun Evrópska efnahagssvæðisins verður þurfi að endurskoða ýmis ákvæði frv. eða laganna, eins og reyndar er tekið fram í greinargerð með frv. Jafnframt má reikna með að heimildir um erlenda fjárfestingu þarfnist frekari skoðunar á næstu missirum í ljósi örrar þróunar í nálægum löndum í þá átt að draga úr viðskiptahindrunum á þessu sviði.`` Hér lýkur tilvitnun í umsögn Þjóðhagsstofnunar og eins og heyra má benda þeir á að hér sé fullhægt af stað farið. Eins og fram kom hjá hv. frsm. 1. minni hl. leggur 1. minni hl. til að breytt verði ákvæðum frv. sem snúa að útvarpsrekstri og vitnað er til meirihlutaálits útvarpsráðs í því sambandi. Ég vil leyfa mér að benda á að minni hluti útvarpsráðs, þrír af sjö fulltrúum í útvarpsráði, mig minnir að þeir séu sjö, eru annarrar skoðunar. Leyfi ég mér að vitna til álits minni hl. þar sem ég á ekki von á því að aðrir muni gera það hér í þessari umræðu. Þar segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Í fylgifrv. með frv. til laga um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri er að finna breytingar á ýmsum lögum sem snerta fjárfestingu erlendra aðila. Um útvarpsrekstur gilda sérstök lög, þ.e. útvarpslög nr. 68/1985. Þar er fjallað um eignaraðild útlendinga með eftirfarandi hætti: ,,Óheimilt er að veita erlendum aðila leyfi til útvarpsrekstrar né félagi eða stofnun þar sem eignarhlutdeild erlendra aðila er meiri en 10%.`` Síðan segir í áliti minni hlutans: ,,Nú er gert ráð fyrir að 2. tölul. 2. mgr. orðist eins og segir í frv.`` Síðan segir orðrétt, með leyfi forseta: ,,Í 3. gr. útvarpslaga er fjallað um þau skilyrði sem aðilar verði að uppfylla til að fá leyfi til reksturs útvarps. Þar kemur m.a. fram að stuðla skuli að almennri menningarþróun og efla íslenska tungu, halda í heiðri lýðræðisreglur, virða tjáningarfrelsi o.s.frv. Með slíkum almennum skilyrðum á að vera hægt að tryggja þann ramma sem löggjafinn telur æskilegt að starfað sé eftir. Við undirrituð teljum eðlilegt að almennar reglur gildi um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, þar með töldum útvarpsrekstri, og að grundvallarskilyrði varðandi útvarpsrekstur verði tryggð í útvarpslögum.`` Undir þetta rita Inga Jóna Þórðardóttir, Magnús Erlendsson og Rúnar S. Birgisson. Það sem fram kemur í þessu minnihlutaáliti er það að minni hluti útvarpsráðs telur að hin almennu atriði dugi og það skipti mestu máli að útvarpslögin gildi og að því sé fylgt að þeir sem reki útvarp hér á landi stuðli að almennri menningarþróun, efli íslenska tungu o.s.frv. Sé þessu atriði fylgt eftir skipti minna máli hvort útlendingar eigi lítinn eða stóran hlut í útvarpsrekstrinum. Menn gætu haldið að það væri eitthvað nýtt að útlendingar gæfu út rit hér á landi eða héldu úti útvarpsrekstri. Auðvitað vitum við að hver sá sem skilur útlensku, og reyndar hinir líka, getur hvenær sem er opnað fyrir útvarpið hjá sér og hlustað á erlendar útvarpsstöðvar. Armur stjórnvalda nær ekki til þeirra til þess að banna þeim slíkt. Ég veit meira að segja að margir hv. alþm. hafa hlustað á erlendar útvarpsstöðvar, BBC, norska útvarpið, sem flytur fréttir á stuttbylgju sem heyrast hingað, o.s.frv. o.s.frv. Ég minni enn fremur á að íslensk tímarit hafa verið gefin út af útlendum aðilum. Þar á meðal hélt Novolti, sovéska fréttastofan, úti tímariti hér á landi en því tímariti var alfarið ritstýrt af sovéskum aðilum. Enginn amaðist við því að þeir gæfu út hér á landi slíkt bréf þótt ýmsum þættu efnisatriðin í því ekki vera þess eðlis að heppilegt væri að Íslendingar læsu of mikið af þeim boðskap sem þar var að finna. Þær breytingar sem hér er verið að gera eru því í raun og veru ekki mjög miklar né mikilsverðar. Þetta þýðir það, virðulegi forseti, að 2. minni hl. er ekki sömu skoðunar og 1. minni hl. hvað varðar þessi atriði sem ég hef hér verið að fjalla um. Ég bendi á að í umsögn Sölusamtaka lagmetis er farið fram á að gerð sé sú breyting sem við höfum gert tillögu um og er 1. brtt. á þskj. 889. Sú brtt. sem við flytjum þar og varðar lagmeti, þ.e. niðursuðu og niðurlagningu, er í fullu samræmi við óskir úr greininni sjálfri. Samband íslenskra viðskiptabanka sendi inn umsögn. Þar segir m.a. að Samband íslenskra viðskiptabanka telji misráðið að takmarka eignaraðild erlendra aðila í íslenskum viðskiptabönkum við 25% hlutafjár. Þeir telja og segja að svo virðist sem slík takmörkun geti skert samkeppnisstöðu íslenskra banka gagnvart erlendum bankaútibúum. Samband íslenskra viðskiptabanka vekur einnig sérstaka athygli á því sem kom fram í fyrri umsögn viðskiptabankanna en þar var lögð áhersla á nauðsyn þess að innlendir aðilar geti innan vissra marka boðið fasteignir sem veð gagnvart erlendum lánardrottnum. Loks minnir Samband íslenskra viðskiptabanka á næstsíðustu málsgrein fyrrgreindrar umsagnar sem þeir vitna til, en þar segir að ekki virðist vera gert ráð fyrir að afnumdar séu verulegar takmarkanir á erlendri fjárfestingu á sviði loftferða og kaupskipaútgerðar. Með öðrum orðum, sú brtt. sem flutt er um viðskiptabankana af hálfu 2. minni hl. er í takt við óskir bankanna sjálfra. Ég legg áherslu á að viðskiptabankarnir hér á landi telja að það geti komið sér vel fyrir þá í þeirra samkeppnisstöðu að þeir fái tækifæri til að eiga samstarf við erlenda aðila um bankastarfsemi hér á landi til þess að hafa í fullu tré við erlendu bankaútibúin sem ætlunin er að fái leyfi til þess að hefja rekstur hér á landi innan tíðar. Verslunarráðið sendi inn langa umsögn sem því miður er ekki hægt að gera skil nema að litlu leyti í þessari ræðu.

Vitlaus?

Nei, hún er ekki vitlaus, eins og hv. frammíkallandi orðaði það, heldur vegna þess að hún er ítarleg og löng og gæti tafið það nokkuð að hv. þm. kæmist að með sína ræðu, þó að mér sé kunnugt um það að hann ætli að sitja hér a.m.k. út þennan mánuð og eitthvað fram í þann næsta. Það er fyrst og fremst af þeim ástæðum . . .

Ég er nú að hugsa um að sitja hérna næsta vetur líka.

Já, en ég vona þó að hv. þm. taki sér smá sumarleyfi, þó ekki væri nema í kringum kosningarnar. Ef hv. þm. óskar hins vegar eftir því að ég lesi nokkuð úr þessu þá skal ég verða við því og hefst nú lesturinn, með leyfi forseta: ,,Frv. ber þess merki`` og hér er vitnað til umsagnar Verslunarráðs Íslands að ósk frammíkallanda, hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar, og skal nú lesinn nokkur kafli: ,,Frv. ber þess merki að vera barn þess tíma sem er að hverfa. Andinn í frv. er nokkuð íhaldssamur og tæpast í takt við tíðarandann nú. Vantraust á þá erlendu aðila sem kæmu til með að fjárfesta hér á landi er rauður þráður í gegnum frv. Frjálslynd löggjöf sem leyfir erlendar fjárfestingar eftir almennum reglum hlýtur að vera einn af meginþáttunum í að opna íslenskt efnahagslíf. Jafnframt er mikilvægt að festa ríki í stjórnarframkvæmdum um allt er viðvíkur löggjöf um erlendar fjárfestingar. Íslensk fyrirtæki og einstaklingar munu á næstu árum verða að stórauka samskipti sín og viðskipti við erlenda aðila. Útflutningur verður að stóraukast og með aukinni velsæld mun þjóðin hafa efni á meiri innflutningi. Í framtíðinni verður atvinnulífið að hafa möguleika á mun nánara samstarfi við erlenda aðila en nú er hægt og greiðar leiðir til fjárfestinga íslenskra aðila erlendis og erlendra aðila að íslenskum fyrirtækjum er undirstaða þess að unnt sé að hagnýta þau tækifæri sem bjóðast. Íslenskt atvinnulíf verður að hafa greiðan aðgang að erlendu áhættufé til þess að standast erlendum keppinautum snúning.`` Fleira í þessum dúr er að finna í umsögninni og ég verð að segja að fáar umsagnir eru skýrari og betri og meira og betur í takt við tímann en þessi umsögn sem ég hef hér vitnað til. Ég vonast þess vegna, virðulegi forseti, til þess að hv. þm. átti sig á því að í þessari umsögn er ýmis gullkorn að finna sem ég hygg að holl séu aflestrar þeim sem enn hafa ekki áttað sig á því hvernig góðum lífskjörum verður náð í framtíðinni, um samvinnu á milli þjóða, samvinnu um það sem máli skiptir og það er að hér á landi geti menn haldið í við lífskjör annarra landa og að hér á landi verði notaðar vestrænar leikaðferðir í efnahagsmálum, svo ég vitni í frægt orðalag sem á sínum tíma var notað af hæstv. forsrh. til að gefa það í skyn að núv. hæstv. ríkisstjórn ætlaði ekki að fara að slíkum leikaðferðum. Niðurstaðan hefur orðið sú að sá hinn sami hæstv. forsrh. hefur á þessu stutta stjórnartímabili vitkast svo að hann stendur nú að því að færa þetta frv. inn á hið háa Alþingi en var á sínum tíma á móti því að slíkt frv. yrði afgreitt í tíð ríkisstjórnar Þorsteins Pálssonar. Svona getur tíminn, svona getur framtíðin, þegar menn opna augun og sjá fram í framtíðina, orðið til þess að hinir íhaldssömustu vitkist. Ég fagna því að sjálfsögðu að hæstv. forsrh. skuli hafa flutt þetta frv. inn á þingið og vænti þess að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson geti tekið undir þær óskir mínar Íslandi til handa að hæstv. forsrh., a.m.k. það sem eftir lifir kjörtímabilsins, fari fram með sama hætti og hann hefur sýnt í þessu tiltekna máli. En af því að hv. frammíkallandi óskaði eftir lestri úr umsögn Verslunarráðsins skal ég leyfa honum og öðrum hv. þm. að heyra niðurstöðukaflann. Hann er þannig, með leyfi hæstv. forseta: ,,Frjálslynd löggjöf um fjárfestingar erlendra aðila hér á landi er undirstöðuatriði í opnun íslensks efnahagslífs gagnvart útlöndum. Frv. til laga um fjárfestingar erlendra aðila á Íslandi hafa verið í umfjöllun síðustu þrjú árin og er meginhugsunin sú sama, að lögfesta almenna heimild til fjárfestinga erlendra aðila en skilgreina undantekningar. Þessi meginhugsun er rétt og eðlileg. Þær undantekningar sem verið hafa uppi á borðinu eru hins vegar allt of víðtækar. Þær koma í veg fyrir að íslenskir og erlendir aðilar geti átt samstarf um arðbæra kosti í uppbyggingu atvinnulífsins. Takmarkanir á fjárfestingum erlendra aðila í sjávarútvegi bitna fyrst og fremst á honum sjálfum eins og þær eru settar fram nú. Ekki verður séð að þörf sé á lagaákvæðum um takmarkanir á fjárfestingum í orkufyrirtækjum þar sem ríkið hefur í raun helgað sér þau réttindi sem skipta einhverju máli. Takmarkanir á fjárfestingum í bönkum eru of stífar. Erlendir aðilar verða að hafa miklu rýmri heimildir til að eignast fasteignir hér á landi þannig að íslensk fyrirtæki geti orðið veðhæf gagnvart erlendum bönkum og íslenskum bankaútibúum í eigu erlendra aðila.`` --- Ég skýt því hér inn að þetta eru samsvarandi sjónarmið og koma fram hjá Sambandi íslenskra viðskiptabanka um þetta tiltekna atriði. Og loks les ég áfram, með leyfi virðulegs forseta: ,,Mikilvægt er að opna heimildir til fjárfestinga erlendra aðila sem allra fyrst þannig að Íslendingar eigi betri möguleika til þess að efla atvinnulífið, byggja upp samkeppnisfær fyrirtæki sem geta selt á erlenda markaði í síharðnandi samkeppni og þannig bætt lífskjörin.`` Og lýkur hér lestrinum og vænti ég þess að hv. þm. sé þá nokkru nær um það sem er í þessu ágæta plaggi. Það skal tekið fram í tilefni dagsins, en í dag er afmælisdagur Alþýðusambands Íslands, að ASÍ segir í sinni umsögn að það geti verið skynsamlegt að erlent áhættufé geti í ríkari mæli komið í stað erlends lánsfjár til fjárfestinga í atvinnurekstri hér á landi. Jafnframt bendir Alþýðusambandið á, en undir bréf þess ritar Ari Skúlason, að reglur um fjárfestingu erlendra aðila á Evrópska efnahagssvæðinu ef af verður kunni að víkja í einhverju leyti frá þeim lögum sem nú er verið að fjalla um. Um það mál hlýtur að verða fjallað sérstaklega þegar samningur um Evrópska efnahagssvæðið liggur fyrir, segir í þessari umsögn og tekur Alþýðusambandið þannig undir það sem ég hef verið að segja í minni ræðu. Landssamband iðnaðarmanna gerir ýmsar athugasemdir við frv., leggur til að frv. verði breytt í hátt við það sem 2. minni hl. hefur lagt til á sérstöku þingskjali. Til þess að vitna örstutt í það álit vil ég lesa stuttan kafla, með leyfi forseta. ,,Í ljósi framanritaðs`` --- en það er nokkuð langur kafli --- ,,telur Landssamband iðnaðarmanna að í stað þess að banna skilyrðislaust alla erlenda fjárfestingu á sviði sjávarútvegs og orkuiðnaðar væri mun skynsamlegra að lög um þetta efni gerðu almennt ráð fyrir frelsi á þessu sviði sem öðrum en skilgreindu þess í stað vandlega þau skilyrði sem erlend ríki þyrftu að uppfylla, þar á meðal um tollfrjálsan aðgang okkar að markaði þeirra fyrir sjávarfurðir, afnám ríkisstyrkja og fleira til þess að þegnum eða fyrirtækjum þeirra verði heimilt að fjárfesta í sjávarútvegi eða orkuiðnaði hér á landi. Þessi aðferð kallar að sjálfsögðu á það að við leysum okkar eigin vandamál varðandi stjórnun fiskveiða og eignarrétt og nýtingarrétt á náttúruauðlindum, en lausn á þeim vanda er hvort sem er orðin mjög tímabær af ýmsum öðrum orsökum.`` Í þessu felst ný hugsun sem vissulega er athygli verð og kann að koma sér vel þegar þessi mál verða skoðuð frekar í framtíðinni, en 2. minni hl. taldi ekki tímabært að taka frv. til slíkrar gagngerrar endurskoðunar að hægt væri að koma þessum sjónarmiðum til skila. Þá vil ég geta þess, ekki síst vegna þess að hér í salnum er staddur hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sem ef ég man rétt hélt eina 76 fundi í nefnd sem fjallaði um ferðamál, að Félag íslenskra ferðaskrifstofa sendi inn umsögn og stakk upp á því í lok umsagnar sinnar að orðalag 24. gr. í frv. til laga um ferðaþjónustu, sem nú er til 2. umr. í Nd. Alþingis, verði tekið upp í það frv. sem hér um ræðir og gert að lögum á yfirstandandi þingi. Þetta frv. er reyndar komið til Ed. og það er athygli vert að ríkisstjórnin er annars vegar að flytja þetta frv. og hins vegar að flytja annað frv. um ferðaþjónustu og ákvæði frumvarpanna stangast gersamlega á. Þetta vil ég að hér komi fram þannig að þeir sem bera ábyrgð á þingstörfunum, þingforsetar og hæstv. ríkisstjórn, átti sig á því að það þarf stundum að samræma lagagreinar til þess að eitthvert vit sé í málunum. Vonast ég til þess að fulltrúi hæstv. ríkisstjórnar, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, komi þessum sjónarmiðum til skila. Virðulegi forseti. Seðlabanki Íslands sendi inn umsögn um frv. Í örstuttu máli má segja að Seðlabankinn taki undir meginstefnu frv. en bendir á að innan tíðar þurfi að opna lögin meira og endurskoða þau aftur ef og þegar við gerumst aðilar að Evrópska efnahagssvæðinu. Sömu rök koma fram hjá Félagi ísl. iðnrekenda. Full ástæða væri reyndar til þess að kynna þingmönnum það sem þar kemur fram en ég kýs aðeins að vitna til örstuttra kafla í umsögninni þar sem talsvert er liðið á tíma þessa fundar. Þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Félag ísl. iðnrekenda er og hefur verið þeirrar skoðunar að skynsamlegt sé að draga verulega úr þeim hömlum sem lagðar hafa verið á fjárfestingar erlendra aðila hér á landi, hvort sem um er að ræða fjárfestingar þeirra í starfandi fyrirtækjum hér á landi eða rekstur þeirra á eigin atvinnufyrirtækjum. Með því að erlendir aðilar taki meiri þátt í íslenskri atvinnustarfsemi, þá geta þeir flutt hingað markaðs - og tækniþekkingu og auðveldað íslenskum fyrirtækjum aðgang að erlendum mörkuðum. Að sjálfsögðu er nauðsynlegt að gæta þess að erlend fyrirtæki hér á landi búi í aðalatriðum við sömu lífsskilyrði og innlend fyrirtæki. Það er mat félagsins að aukin þátttaka erlendra aðila í iðnrekstri hér á landi muni hafa jákvæð áhrif á iðnað á Íslandi og verða til þess að auka hagvöxt og atvinnustarfsemi og þar með bæta lífskjör.`` Það er athygli vert, virðulegi forseti, að Félag ísl. iðnrekenda, eins og flest samtök atvinnulífsins, telur að aukin samskipti, aukið samstarf við erlenda aðila komi til með að bæta lífskjörin og styrkja íslenskt atvinnulíf. Reyndar koma í lok umsagnarinnar fram nokkur varnaðarorð sem ég hygg að eðlilegt sé að bæta hér við. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Langtímajafnvægisleysi í íslenskum þjóðarbúskap hefur leitt til mjög sveiflukenndra niðurstaðna hjá íslensku atvinnulífi. Þótt sumar af þessum sveiflum stafi af breytingum í ríki náttúrunnar, þá er miklu stærri hluti vandans til kominn vegna mannlegra ákvarðana, bæði innan atvinnulífsins og hjá opinberum aðilum, svo og vegna þess hversu einhliða íslenskur atvinnurekstur er. Ef Íslendingar ætla sér að viðhalda og auka þau lífskjör sem þeir hafa búið við á undanförnum árum, þá er nauðsynlegt að íslensku atvinnulífi verði tryggt betra starfsumhverfi og unnið verði að því að gera það fjölbreyttara heldur en það er nú. Á síðustu árum hefur verið hafist handa við ýmsa undirbúningsvinnu tengda nýjum atvinnugreinum. Engar verulegar breytingar á samsetningu íslensks atvinnulífs eru þó sjáanlegar. Á þessu þarf að verða breyting.`` Mér er kunnugt um það, virðulegi forseti, að umsagnir nokkurra aðila eru enn á leiðinni og hafa ekki borist nefndarmönnum. Ég verð enn fremur að segja það að sumar umsagnirnar sem ég hef vitnað til voru ekki komnar til nefndarinnar þegar hún lauk störfum og málið var tekið út úr nefndinni. Ástæðan fyrir þessu er sú að nefndarformaður og meiri hl. nefndarinnar gáfu umsagnaraðilum svo stuttan tíma að margir þeirra hafa verið að senda umsagnir allt til þessa dags þótt fresturinn hafi liðið hinn 5. mars sl. Virðulegi forseti. Ég hef nú í stuttu máli greint frá nokkrum atriðum sem komið hafa fram í umsögnum fjölmargra aðila. Ég hef rætt um tvö atriði frv. sem ég tel að erfitt sé að framkvæma. Ég hef lýst brtt. og gert grein fyrir nál. 2. minni hl. hv. fjh. - og viðskn. Í ræðu minni hefur glöggt komið fram að 2. minni hl. getur ekki tekið undir sjónarmið fulltrúa Kvennalistans sem myndar 1. minni hl. og mun greiða atkvæði gegn tillögum Kvennalistans. Við leggjum að sjálfsögðu áherslu á að frv. taki þeim breytingum sem við höfum hér lagt til að gerðar verði á því. En jafnvel þótt þær nái ekki fram að ganga sjáum við ekki ástæðu til að tefja framgang frv. Þvert á móti teljum við frv. vera skref í rétta átt og munum styðja framgang þess á þinginu.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ég hefði kosið að hv. 12. þm. Reykv. hlýddi á mál mitt a.m.k. stundarkorn, þ.e. talsmaður 1. minni hl. fjh. - og viðskn., en hér er frsm. 2. minni hl. viðstaddur og einnig er hér ekki langt undan hæstv. forsrh., sem er sá ráðherra sem leggur þetta mál fram fyrir hönd ríkisstjórnar. Ég ætla aðeins að nefna atriði sem tengist málinu almennt og túlkun hæstv. forsrh. á þessu þingmáli. Ég hefði talið æskilegt að við umræðu af þessum toga væri talsmaður meiri hl. fjh. - og viðskn. einnig viðstaddur og vildi biðja virðulegan forseta að gera honum aðvart því að mér finnst það góður siður að talsmenn nefnda séu viðstaddir þegar rædd eru nefndarálit við 2. umr. Ég skal hins vegar ekki gera neina kröfu til þess að hv. þm. og hæstv. ráðherrar sitji hér undir öllu mínu máli, sem verður ekki mjög langt vænti ég, og skal því koma ábendingum hér á framfæri sem snerta þeirra efni tiltölulega fljótlega í mínu máli þó að gjarnan vilji ég hafa þeirra návist sem lengst í umræðunni. Það er þá fyrst varðandi frv. í heild og tengsl þessa frv. við samningaviðræður um Evrópskt efnahagssvæði. Það hefur komið fram af hálfu hæstv. forsrh. bæði þegar þetta mál var hér til 1. umr. og einnig mjög skýrt í fjölmiðlum, þar sem rætt hefur verið um samningaviðræður um Evrópska efnahagssvæðið og tengslin við Evrópu sérstaklega, að hæstv. forsrh. telur að með þessu frv. sé mörkuð stefna sem skipti einhverju verulegu máli vegna yfirstandandi samningaviðræðna á vegum EFTA við Evrópubandalagið. Ég tel alveg nauðsynlegt að hæstv. forsrh. skýri þetta viðhorf sitt nánar hér við umræðuna vegna þess að í mínum huga eru þessi tengsl lítil ef nokkur í raun ef gengið verður til samninga um þetta efnahagssvæði og það mál kemur til kasta Alþingis, væntanlega þá næsta þings. Það liggur fyrir og kemur raunar fram í greinargerð með þessu frv. að þeir sem það sömdu tóku ekki til neinnar sérstakrar meðferðar yfirstandandi samningaviðræður um Evrópska efnahagssvæðið. Og það er jafnljóst og tvisvar sinnum tveir eru fjórir að þeir samningar sem þar kunna að verða gerðir kalla á það að Ísland breyti löggjöf af þeim toga sem hér er, þar sem þau ákvæði sem stangast á við lög Evrópubandalagsins, sem hugmyndin er að innbyrða í íslenska löggjöf verði af þessum samningum, verða að víkja í öllum atriðum. Sé hæstv. forsrh. á annarri skoðun þá er nauðsynlegt að við heyrum það á hans máli hér í umræðunni vegna þess að þetta er auðvitað hið mikilsverðasta atriði að virðulegir þingmenn átti sig á. Ég hef leitast við að koma þessum sjónarmiðum á framfæri í mínum þingflokki þar sem ég hef gert mjög alvarlegar athugasemdir við þetta mál og ég vænti að hv. talsmaður meiri hl. fjh. - og viðskn. staðfesti þennan skilning hér í umræðunni vegna þess að þingnefndin hlýtur að hafa gert sér glögga grein fyrir því að komi samningar um Evrópskt efnahagssvæði til með að rekast á ákvæði þessa frv., ef af lögum verður, þá hljóta ákvæði þessarar löggjafar að víkja eins og fis, fjúka út í vindinn. Að því leyti veitir þessi löggjöf enga stoð verði af þeim samningum sem munu ganga lengra í ýmsum greinum en hér er gert ráð fyrir í þessu frv. Og er þó ekki fullséð hvernig lyktirnar verða varðandi þann þátt sem Íslendingar hafa nú mest horft til. Einnig þeir, sem vilja keyra Ísland inn í sameiginlegan markað Vestur - Evrópu og opna allt upp á gátt fyrir fjármagnsstreymi og fjárfestingar á því svæði, hafa gert er ljóst og hafa reynt að setja fyrirvara og slá varnagla varðandi sjávarútveginn að vissu marki, fiskveiðarnar og fiskvinnsluna að nokkru leyti. En það mál er engan veginn útkljáð í samningaviðræðum þó að 98% væntanlegra samninga séu ljósir að hverju þeir stefna, eins og hæstv. utanrrh. hefur nokkuð réttilega orðað það. Það er alveg ljóst hvað felst í hinum innri markaði Evrópubandalagsins, hvað felst í hinum 1400 lagaatriðum eða samþykktum Evrópubandalagsins sem hugmyndin er að innbyrða í íslenska löggjöf. En það er ekki fullljóst varðandi sjávarútvegssviðið vegna þess að sjávarútvegurinn er ekki hluti af innri markaði Evrópubandalagsins. En Evrópubandalagið og samningamenn þess halda því enn þá opnu að gera þær kröfur að komast inn í íslenska efnahagslögsögu, inn í íslenskt atvinnulíf. Það mál er engan veginn frá gengið ef til samninga verður gengið hvaða skilmálar og kröfur verða þar uppi af Evrópubandalaginu. En meginatriðið er að þessi löggjöf hér veitir enga stoð sem slík gagnvart væntanlegum samningum ef af verður við Evrópska efnahagssvæðið, ekki nokkra að mínum skilningi. Ég skora hér á hv. þm., þar á meðal hæstv. forsrh. og hv. talsmann meiri hl. fjh. - og viðskn., að gera skýra grein fyrir sínum skilningi í því efni og læt ég nóg um rætt þennan þátt málsins. Ég gerði grein fyrir almennum sjónarmiðum mínum til þessa frv. við 1. umr. málsins, lýsti þar andstöðu minni við veigamikil atriði í frv. og sú afstaða mun koma fram við atkvæðagreiðslu um málið. Ég tel að ríkisstjórnin hafi hér að tilefnislausu gengið allt of langt í að opna íslenskt efnahagslíf fyrir fjárfestingum. Undir íslenskt efnahagslíf falla þjónustufyrirtæki á sviði fjármagns og fjármagnsflutninga, bankastarfsemin í landinu m.a. Ég tel viðfangsefnið hins vegar af hinu góða, að leitast við að skapa samstæða löggjöf um þessi efni, að í senn að samræma atriði og gera þau skýr í einu frv. um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri í landinu í staðinn fyrir að hafa það á dreif í sérlögum og sums staðar óljós ákvæði eða engin ákvæði þar að lútandi. Að því leyti var ég stuðningsmaður þess að það yrði lagt til atlögu við þetta verkefni og þótti það skynsamlegt. Það er skynsamlegt sem slíkt þó að ég sé ósáttur við niðurstöðuna eins og hún birtist hér af hálfu meiri hl. fjh. - og viðskn. og upphaflega eins og fyrir var lagt af ríkisstjórninni. Ég ætla ekki að fara út í mörg atriði sem snerta þetta mál. En ég vil vekja alveg sérstaka athygli á því, og það er kannski einn meginágreiningur minn við meiri hl. í þessu máli, að það er verið að opna 100% algerlega fyrir ítök og fjárfestingar útlendinga í almennum iðnaði í landinu og í þjónustustarfsemi í landinu, þeim atvinnugreinum sem undir þjónustu falla og undir bankarekstur, með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir skv. 4. gr. frv. Ég tel að hér sé farið út á mjög hála braut og að tilefnislausu. Þeir ávinningar, sem menn eru að gera skóna að fáist af því að gera þessar breytingar, eru sýnd veiði, hæstv. forsrh., en ekki gefin. Talsmaður 2. minni hl. fjh. - og viðskn., hv. 1. þm. Reykv., vitnaði til vestrænna stjórnunaraðferða og án þess að ég ætli að fara langt út í þá sálma væri þó full ástæða til að ræða við hv. þm. um það til hvers þessar vestrænu stjórnunaraðferðir hafa leitt víða um heim þar sem þær hafa verið innleiddar í samskiptum þjóða. Við getum litið t.d. til ríkja Mið - og Suður - Ameríku þar sem einmitt hefur verið opnað upp á gátt fyrir umsvif alþjóðlegs fjármagns og alþjóðlegra auðhringa með þeim hörmulegu afleiðingum sem við blasa í þeim ríkjum. Í Vesturheimi, í bakgarði Bandaríkjanna, þar sem hið bandaríska fjármagn og félög deila og drottna og láta auðvitað ekkert staðar numið við atvinnustarfsemina og efnahagsstarfsemina heldur hlutast til um pólitíska starfsemi og pólitískt líf í þessum löndum eins og birtist okkur nánast ár hvert í beinum íhlutunum og sumpart í hernaðaríhlutunum ef ekki vill betur og hinar óbeinar stjórnunaraðgerðir skila ekki árangri. Ég er ekki með þessum orðum að gera því skóna að menn eigi að taka upp miðstýrðar aðferðir í sambandi við efnahagsstarfsemi. Ég er talsmaður blandaðs hagkerfis í efnahagslífi og hef verið það síðan ég kom inn á Alþingi. Ég er ekki talsmaður miðstýringar eða ríkiseinokunar sem einhverrar leiðarstjörnu í efnahagsstarfsemi. En ég vara við þeirri einföldun að halda að það sé eitthvert algilt þjóðráð fyrir land eins og Ísland að opna upp á gátt fyrir erlent fjármagn og opna jafnframt fyrir aðgang að íslenskum náttúruauðlindum eins og verið er að gera ráð fyrir hér í sambandi við þjónustustarfsemi í landinu. Hv. 1. þm. Reykv. vék að ferðaþjónustunni sem er einn þáttur þessa máls og ég vara mjög eindregið við því að menn séu að stíga slíkt skref að tilefnislausu og það í sambandi við tiltölulega nýja og veika vaxtarsprota í íslenskri atvinnustarfsemi. Ég sé að hv. 12. þm. Reykv. hefur brugðið sér frá á nýjan leik en ég ætlaði einmitt að nefna hér það atriði sem ég vildi koma á framfæri við hana sem talsmann Kvennalistans í umræðunni vegna nefndarálits hennar. Þar hef ég örlitla athugasemd að gera.

Þú berð nú ekki ábyrgð á því.

Hv. talsmaður 2. minni hl., það er hárrétt. Ég ber ekki ábyrgð á nefndarálitum annarra. En mér þykir hlýða að láta fram koma sjónarmið af minni hálfu sem snerta málið vegna þess líka að ég get tekið undir mjög margt af því sem fram kemur í nál. 1. minni hl. nefndarinnar og í brtt. 1. minni hl. sem ég geri ráð fyrir að greiða atkvæði mitt þegar þær tillögur, a.m.k. sumar hverjar, koma til atkvæða þar sem ég tel þær ganga í rétta átt til breytinga á frv. En mér finnst koma fram í þessu nál. 1. minni hl., þó hér í fyrri hl. nál., ábendingar sem eru af þeim toga sem ég var að gagnrýna meirihlutaálitið fyrir og ég tala nú ekki um talsmann 2. minni hl., þ.e. þessi trú á að það sé tímabært að opna fyrir erlent fjármagn með þeim hætti sem hér er verið að leggja til. Það stendur hér í nál. 1. minni hl. fjh. - og viðskn., svo að orðrétt sé vitnað til: ,,Samvinna við erlenda aðila í atvinnurekstri hér á landi getur haft ýmsa kosti í för með sér, svo sem aðgang að tækniþekkingu, markaði og viðskiptasamböndum, auk þess sem erlent áhættufé getur komið í staðinn fyrir erlent lánsfé við fjármögnun atvinnufyrirtækja hér á landi. Því má segja að þetta frv. sé tímabært og í samræmi við þá þróun sem á sér stað í alþjóðlegu efnahagslífi.`` Það er þessi almenna áhersla sem mér finnst stangast á við þær veigamiklu brtt. sem 1. minni hl. er að bera fram, að telja frv. eins og það liggur hér fyrir tímabært. Og það er angi af því smiti sem berst hér inn í orðum stjórnmálamanna, ættað frá hagfræðingum sem hafa oftrú á að veita hinu alþjóðlega fjármagni frjálsa óhefta braut inn í atvinnulíf þjóða. Ég vil koma að sjávarútvegsmálunum í þessu sambandi vegna þess að þó að það megi taka undir nokkuð af því sem fram kemur í 4. gr. frv. 2. tölul. að því er snertir fiskveiðar og fiskvinnslu svo langt sem það nær, auðvitað er æskilegt að halda útlendingum utan við þennan meginatvinnuveg þjóðarinnar, þá spyr ég: Hvernig ætla menn í reynd að vinna það verk með þeirri opnun sem hér er almennt gerð fyrir innkomu erlends fjármagns í þjónustustarfsemi í landinu, í starfsemi banka og fjármögnunarfyrirtækja? Hvernig ætla menn í reynd að koma í veg fyrir það að útlendingar nái tökum á þessari meginauðsuppsprettu á Íslandi, undirstöðu undir okkar efnahagslega sjálfstæði. Það er hluturinn sem ég er ekki búinn að sjá að menn klári. Ég tala nú ekki um þegar menn væru komnir inn í hið evrópska efnahagssvæði, jafnvel þó að þeir fengju þar fyrirvara varðandi fjárfestingu í fiskveiðunum og frumvinnslu, eins og áhersla hefur verið lögð á. Jafnvel þótt það tækist, þá fullyrði ég að menn vinna það verk ekki ef menn opna fyrir með öðrum hætti í atvinnustarfsemi í landinu og í fjármálastarfsemi, hjá fjármálafyrirtækjum, eins og gert er ráð fyrir í ákvæðum þessa frv. Við það er ég ósáttur og tel að þarna rekist hvað á annars horn og menn séu í rauninni að vekja einhverjar tálvonir um það að geta haldið meginatvinnuvegi þjóðarinnar utan við seilingu erlendra áhrifa, ég tala nú ekki um mikilsverðum vaxtarsprotum í atvinnulífi að öðru leyti eins og t.d. í ferðaþjónustu. Virðulegur forseti. Ég tek eindregið undir það viðhorf, sem kemur fram hjá 1. minni hl. fjh. - og viðskn. og fram kemur í 2. tölul. brtt., að heildarfjárfesting erlendra aðila í hverri atvinnugrein fyrir sig fari ekki yfir 25% og heildarfjárfesting erlendra aðila í einstökum fyrirtækjum ekki yfir 49%, en það er síðari þátturinn sem er annar heldur en fram kemur hjá meiri hl. Það ætti að vera meginregla í sambandi við atvinnustarfsemi í landinu að heimila ekki meirihlutaeign útlendinga, eins og verið er að opna fyrir með frv. og 2. minni hl. fjh. - og viðskn. leggur til að gengið verði mun lengra heldur en lagt er til með þessu frv. Það er leitt til þess að vita að hér á Íslandi skuli menn ganga með þá glýju í augum sem gætir hjá mjög mörgum, m.a. hjá þeim sem bera fram þetta frv., að takmarkalítil opnun fyrir erlent fjármagn og fjármagnshreyfingar til og frá landinu sé það sem muni leysa vanda íslensks atvinnulífs. Ég hef verið fylgjandi því að við heimiluðum samstarf, einnig eignarhald útlendinga að takmörkuðu leyti sem minnihlutaaðila í íslensku atvinnulífi vegna þess að vissulega geta því fylgt ýmsir kostir að hafa möguleika á slíku samstarfi og við það hef ég ekki að athuga, en ég vil ekki afhenda þennan grunnþátt í forræði yfir fyrirtækjum í landinu, að heimila hér meirihlutaeign í þeim mæli sem er gert ráð fyrir samkvæmt þessu frv. Þetta, virðulegur forseti, voru þau meginatriði og meginsjónarmið sem ég vildi koma til skila við þessa umræðu og sé ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta frekar. Ég vænti þess að heyra viðhorf frá talsmönnum meiri hl. fjh. - og viðskn. og hæstv. forsrh. varðandi þær athugasemdir sem ég hef fram borið.

Stefán Valgeirsson : Herra forseti. Þegar þetta frv. var til 1. umr. lagði ég áherslu á að það frávik frá reglunni 25% í atvinnugrein yrði a.m.k. breytt því að þar segir að það megi rýmka með leyfi viðskrh. Ég hefði náttúrlega viljað að það færi alveg út að nokkur gæti leyft slíkt öðruvísi en það færi fyrir Alþingi. En í það minnsta að öll ríkisstjórnin yrði þá að gefa slíkt leyfi. Ég held að hv. þm. hafi reynslu af því hvernig hefur verið staðið að samningum um álverksmiðjuna. Sú reynsla sem við höfum af þeirri umfjöllun, yfirlýsingum og samningagerð er ekki traustvekjandi. Mér finnst því full ástæða til þess að setja ekki í hendur eins manns, hver sem hann er, að gefa slíkt leyfi. Og þessu frv., eins og það er úr garði gert, get ég ekki fylgt. Ég get alveg tekið undir það með hv. síðasta ræðumanni að ég vil ekki loka fyrir þann möguleika að fá erlent fjármagn að einhverjum litlum hluta inn í suman okkar atvinnurekstur. En að opna þetta, eins og t.d. hv. 1. þm. Reykv., sem er nýkrýndur varaformaður Sjálfstfl. og endurreistur, kom með tillögur um, er ég algerlega á móti. Mér fannst það svolítið athyglisvert þar sem hann ræddi um og það var auðheyrt að hann stefndi að því að við gerðum samninga við EB eða hið Evrópska efnahagssvæði. Ég veit að hv. þm. er nú glöggur maður og lögfræðingur í þokkabót og ég hélt að hann væri búinn að kynna sér þessi mál nógu vel til að vita að það getur ekki verið eftirsóknarvert fyrir dvergríki eins og okkur að tengjast því á nokkurn hátt. Ég lít svo á að ef við gerum það með þeim hætti, sem ég er eiginlega ekki farinn að trúa og ég er ekki farinn að sjá og allt bendir til þess að það verði ekki ef menn á annað borð halda vöku sinni og vita hvað þeir eru að gera, þá sé verið að stíga tvö skref af þremur inn í EB og verði tæpast aftur snúið. Ég held að hv. þm. ættu að athuga sinn gang nokkuð betur. Og ég held að það sé athygli vert fyrir hinn almenna kjósanda að kynna sér ræðu hv. 5. þm. Reykv., sem er hér í málstofunni sem talsmaður Sjálfstfl., hvert stefnir þessi flokkur í þessum málum. Enda þótt óleyfilegt sé að erlendir menn séu inni í fiskveiðum, þá er a.m.k. fullyrt við mig að þeir séu þegar komnir inn í slíka starfsemi, hvað þá ef erlendum aðilum verða opnaðar dyrnar á þann veg sem hér er lagt til. Ég sé að hv. þm. Páll Pétursson er ekki hér í salnum. 

Það er fjarstæða.

Ef það er fjarstæða þá þarf ég að fá skýringu á því hvers vegna hv. þm. hefur tekið þeim sinnaskiptum, bæði í sambandi við álverksmiðjur og annað, því að hann var einn af þeim vökulu mönnum á þeim tíma sem ég þekkti hann best í sambandi við það að reyna að hafa vit fyrir ráðamönnum í þessum efnum. En nú gengur hann samhliða þeim virðist vera, enda er hann í Landsvirkjun og ætti að hafa möguleika á því að fylgjast með því sem þar gerist og ætti að vita að í þeim samningum sem er verið að ræða um, um orkusölu til álverksmiðjunnar, er verið að stefna að því að borga í raun og veru útflutningsbætur á sölu orkunnar úr landi. Hér er verið að tala um að hagvöxtur mundi aukast. Já, þau eru mörg öfugmælin sem maður heyrir hér á hv. Alþingi. Ég sé nú ekki betur en þetta frv. sé þannig úr garði gert allt saman að það væri bættur skaðinn þó því verði ekki lokið á þessu þingi og þurfi ekki að vera að halda fundi jafnvel nótt og dag þess vegna. Ég sé ekki betur en það séu mörg atriði sem þurfi að athuga frá því sjónarmiði að við erum dvergríki. Það er ekki hægt að gera neinn samanburð á okkur og hinum stærri þjóðum gagnvart þessu eða öðru. Við erum í raun og veru ekki þróuð þjóð í atvinnurekstri. Við lifum að mestu leyti á sjávarafla. Þar af leiðir að við verðum að vera vel á verði til að missa ekki tökin á því að neinu leyti. Ég ætla ekki að ræða þetta í lengra máli. Ég sagði það við 1. umr., eins og ég sagði áðan, að ég gæti ekki staðið að þessu frv. miðað við 4. gr. eins og hún er sérstaklega. Þær tillögur sem Sjálfstfl. flytur hér um að rýmka þetta frá því sem er eru alveg fráleitar. Ég sé ekki betur en að frelsisstefna hans sé að setja þjóðina í fjötra, það sé nú frelsið. En ég mun nú tala betur um það við annað tækifæri.

Þetta er ágætis tækifæri núna.

Ég veit að hv. 1. þm. Reykv. liggur ekkert á að mál haldi hér áfram. En það gengur ekki miðað við þá reynslu sem við höfum að það sé einn maður sem getur ráðið úrslitum um þann atvinnurekstur eða undanþágur frá þeirri meginreglu sem er í 4. gr.

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) : Herra forseti. Ég sé ekki hv. þm. Hjörleif Guttormsson.  Í frv. er vitanlega mikilvægt að tryggja betur en verið hefur fjárfestingu í fiskveiðum og það er gert miklu betur. Í lögum eins og þau eru núna er þetta í raun og veru allt saman meira og minna opið. Það er t.d. heimild nú fyrir erlenda aðila að stofna hér fjárfestingarfélög, kaupleigufélög og þeir hafa gert það. Það eru til kaupleigufélög hér sem menn vita að eru að meiri hluta í eigu erlendra aðila sem eiga báta, sem þeir hafa eignast í gegnum kaupleigur o.s.frv., og engin krafa gerð um það að þeir þurfi að selja þá báta aftur. Nú eru reglurnar þannig að það er nóg að fyrirtæki hafi verið stofnað hér og teljist íslenskur aðili til þess að það geti eignast útgerðarfélög. Í reglunum núna geta erlendir aðilar átt helming í útgerðarfélagi ef það er hlutafélag. Fyrir þetta er allt saman girt í frv. Vitanlega er það stærsta atriðið, ef við ætlum að verja eignarhald okkar í þessum lífshagsmunum íslensku þjóðarinnar, að koma þessu á hreint og það er gert í frv. Ég held að varla verði um það deilt. Sömuleiðis eru í frv. lagðar línur í sambandi við heimildir til virkjana. Það hefur verið staðfest hér að þar þarf að ganga betur frá í sambandi við eignarhald hins opinbera á jarðvarma fyrir neðan ákveðið dýpi til að öruggt sé að það haldi. Fyrir þessu gerði ég einnig grein í framsöguræðu minni um þetta mál. Í þessu frv. er eingöngu heimild til að veita fyrirtæki sem hér starfar eignarhald á landi sem nauðsynlegt er vegna reksturs þess fyrirtækis. Það er eingöngu heimild til þess. Vitanlega er það eitt af stærstu atriðunum líka að koma í veg fyrir að erlendir aðilar geti eignast hér stóra hluta af landinu. Þarna er því um afar veigamikil atriði að ræða, auk hins að unnt er að leggja fram reglur sem að mínu mati eiga að vera vel aðgengilegar fyrir samningsaðila okkar um Evrópskt efnahagssvæði, þótt ég hafi sjálfur viðurkennt í framsögu hér að það kann að vera að eftir þá samninga þurfi að breyta einhverjum ákvæðum í þessum lögum. En það var --- ég endurtek það --- og er algerlega útilokað að leggja fram þær reglur sem núna gilda. Það botnar enginn maður í þeim í raun. Meira að segja eru reglurnar í mörgum atriðum óljósar og viðurkennt af þeim lögfræðingum sem um þær fjalla að þær eru óljósar núna. Þetta endurtek ég raunar frá því sem ég sagði í framsögu og tel afar mikilvægt að þessar reglur liggi fyrir þegar lokafundir um Evrópskt efnahagssvæði fara fram. Það er full samstaða um það í þessari ríkisstjórn að leggja fram slíkar reglur sem ósk okkar Íslendinga um þau ákvæði sem gildi hér um erlenda fjárfestingu. Nefndinni sem falið var í upphafi, eins og ég sagði 1984 -- 1985, að endurskoða hefur að sjálfsögðu ekki verið falið það verkefni. Það eru því tvær meginástæður fyrir því að þetta frv. þarf sem fyrst að verða að lögum. Í fyrsta lagi til að greiða úr þeirri flækju sem nú er, þeim frumskógi sem nú er. Og í öðru lagi að hafa línurnar skýrar þegar kemur að lokasamningum um Evrópskt efnahagssvæði og svo í þriðja lagi að sjálfsögðu að tryggja, sem hvergi er tryggt núna, alls ekki er tryggt núna, að við höldum yfirráðum okkar yfir fiskveiðunum. Ég skil það svo vel að það er ágreiningur um það hve langt menn vilja ganga. Ég sagði í minni framsögu að þetta væri málamiðlunarfrv. sem búið er að vinna að af mönnum úr öllum stjórnarflokkunum og búið að leita umsagna vítt og breitt. Hér er dregin upp meðallína sem ég tek fram að mér líkar vel. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að heimila meiri erlenda fjárfestingu í iðnaði og þjónustu í landinu en við höfum gert, m.a. vegna þess að við erum allskuldsett þjóð. Erlendar skuldir þjóðarinnar eru núna um það bil 50% af þjóðartekjum. Það hefur að vísu tekist að halda þeim á þessu róli og þær fara aðeins minnkandi að mati Þjóðhagsstofnunar nú, en þetta eru of miklar skuldir. Vaxtabyrði af þessum skuldum og greiðslubyrði er of há og veldur því að við erum með neikvæðan viðskiptajöfnuð. Þess vegna er m.a. afar æskilegt að fá annað en erlent lánsfé, fá sem sagt áhættufé inn í ýmsar þær atvinnugreinar í iðnaði og þjónustu sem við viljum byggja hér upp. Ég tek það fram að ég er ósammála þeim sem hér hafa talað og talið að erlend þátttaka í slíkum atvinnugreinum stofni fullveldinu jafnvel í hættu. Ég tel að með því að halda grundvallaratriðum í eigin hendi sé það tryggt. Eins og ég sagði áðan, þá er það vitanlega málefnalegur ágreiningur sem ég ætla ekki að rekja nánar hér. Ég hlýt hins vegar að taka það fram að ég er andsnúinn breytingartillögum 2. minni hl., tel þar of langt gengið að opna fyrir erlenda fjárfestingu. Ég tel a.m.k. að í frv. sé stoppað við á nokkuð góðum stað og verði að reyna vandlega á það hvort það sé ekki sá staður sem hentar okkur Íslendingum, þessu litla þjóðfélagi. Ég er sömuleiðis andsnúinn tillögum 1. minni hl. sem vill ganga skemur að ýmsu leyti en gert er ráð fyrir í frv. Ég skal ekki hafa mörg orð um orð hv. þm. Stefáns Valgeirssonar. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. að Framsfl. hefur sem betur fer breyst á tíu árum, enda hefur heimurinn allur breyst, þjóðfélagið allt breyst og allt sem ég þekki hefur breyst nema hv. þm. Stefán Valgeirsson.

Hjörleifur Guttormsson : Virðulegur forseti. Ágreiningur minn við hæstv. forsrh. varðandi það mál sem hér er flutt af okkur liggur í mati, fyrir utan efnisatriði frv. sem ég hef gert grein fyrir, á stöðu þessa frv. gagnvart hugsanlegum samningum um Evrópskt efnahagssvæði. Ég tek að vísu eftir því að hæstv. forsrh. er heldur að draga í land í sínum málflutningi frá þeim fullyrðingum sem hann hefur haft uppi um þetta efni, sem voru að mínu mati fjarstæða, en enn er hann að reyna að hanga í því að lögfesting þessa frv. skipti einhverju verulegu máli gagnvart lokasamningunum, lokahrinu samninganna, um Evrópskt efnahagssvæði. Spurningin er þessi: Munu ákvæði þessa frv. verða ráðandi gagnvart þeim ákvæðum sem við semjum um um hið Evrópska efnahagssvæði? Erum við að segja við okkar samningsaðila: Hér er þetta frv. Það hefur ýmsar takmarkanir miðað við opnunina innan sameiginlega markaðarins, innri markaðarins, og við ætlum að halda þessum takmörkunum. Nú er þetta mál allt orðið þrautrætt, afstaða Íslands til innri markaðar Evrópubandalagsins, allt saman þrautrætt, nema það er ekki alveg ljóst hversu langt Íslendingar bakka að endingu frá þeim aumu fyrirvörum sem gerðir hafa verið að þessu leyti. Þar eru menn ekki komnir í neina endastöð. En að halda því fram að það komi eitthvað til með að reyna á ákvæði þessa frv. sem slík --- ég leyfi mér að spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann ætli að fara með ákvæði frv. eftir að það yrði að lögum á Alþingi og segja: Nú er staðan breytt frá því sem við höfum verið að túlka, og draga fram í hinum einstöku hópum og í meginviðræðunefndinni, þetta er afstaða Íslands. Fyrst þyrfti hann væntanlega að taka það upp gagnvart EFTA - hópnum, sem ætlar að tala einni röddu, og síðan leggja það fyrir sem nýja kröfu af Íslands hálfu. Ég held að hæstv. forsrh. hafi annaðhvort fest sig í þessu fullyrðinganeti sínu eða hann hefur ekki áttað sig á því hvað felst í frv. sem hér er verið að bera fram. Það er auðvitað mjög alvarlegt mál og það er kannski sérstaklega alvarlegt mál vegna samninganna um Evrópska efnahagssvæðið ef hæstv. forsrh. veður í þeirri villu að ákvæði þessa frv. verði eitthvert innlegg inn í þá samninga og að við þurfum ekki að láta ákvæði þess víkja gagnvart öllum þessum 1400 samþykktum sem raunar er þegar búið að skrifa upp á varðandi innri markaðinn. Þar eru menn komnir í varnaglaákvæðin ein sér sem líklegt er að haldi ekki einu sinni ef kemur til dóma hins yfirþjóðlega dómstóls sem verið er að undirbúa varðandi efnahagssvæðið. En það er gott að hér er hæstv. utanrrh. líka þannig að hann getur þá svarað þessum athugasemdum fyrir sitt leyti þar sem hann fer með þessa samninga. Forsrh. virðist þurfa að lesa þetta betur. Ég tek undir það atriði sem kom fram hjá hæstv. forsrh., og gerði það í fyrra máli mínu, að ég tel viss atriði frv. til bóta, ekki aðeins vegna samræmingar heldur vegna þess að þar er lengra gengið í átt að loka fyrir aðkomu útlendinga, þ.e. í fiskveiðunum, eins og hæstv. forsrh. réttilega nefndi. Ágreiningurinn er hins vegar um túlkunina á stöðu þessa frv. varðandi samningana um hið Evrópska efnahagssvæði og þar held ég að hæstv. forsrh. þurfi að lesa betur í málinu.

Frsm. meiri hl. fjh.- og viðskn. (Páll Pétursson) : Herra forseti. Ég vil byrja á því að bera það skilmerkilega til baka að ég sé hættur búskap eins og hv. þm. Stefán Valgeirsson lét að liggja hér.

Ég sagði það ekki.

Ég á hlut minn í búi að Höllustöðum. Það er að vísu rétt að mér gefst lítill tími til að vinna að búinu, en nóg um það. Ég hef heldur ekki skipt um skoðun í neinum grundvallaratriðum. Ég lít svo á að Ísland sé okkar land og við eigum að nýta auðlindir þess sjálfir og af fyrirhyggju, bæði auðlindir til lands og sjávar. Varðandi álmálið þá var það ákvörðunin um virkjun Blöndu á sínum tíma og að virkjunin yrði fullbúin 1991 sem gerði það óhjákvæmilegt að leita samninga við stórnotendur því að annars var ekkert við þessa virkjun að gera og hún yrði ekki fullnýtt til almenns markaðar fyrr en á næstu öld. Þar af leiðir að með byggingu hennar var sköpuð offjárfesting í raforkukerfinu og þýðir ekkert að berja höfðinu í steininn með það. Það er ekkert við þessa virkjun að gera fyrr en síðast á þessum áratug nema takist að selja rafmagn til einhverra stórnotenda. Nú skal ég ekkert um það segja hvort samningar takast um byggingu álvers, enda er það mál ekki til umræðu undir þessum dagskrárlið. Ég tel að hér sé um að ræða að mörgu leyti skynsamlega löggjöf sem eðlilegt sé að setja. Hér er frv. til meðferðar um takmarkanir á fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri. Hér hefur ríkt afar mikið skipulagsleysi í þessum efnum og raunverulega veit enginn eða hefur enginn yfirsýn yfir hversu mikið útlendingar eiga í atvinnurekstri á Íslandi. Ég held að það sé skynsamlegt að setja lög um þetta efni, samræmd lög og ég held að það sé líka skynsamlegt að gera það áður en lýkur samningum um Evrópskt efnahagssvæði. Það gæti orðið torveldara að brydda upp á nýmælum síðar. Samningunum um Evrópska efnahagssvæðið er ekki lokið. Þegar við stöndum frammi fyrir niðurstöðu úr þeim samningum ber okkur að sjálfsögðu að meta það hvort það þjóni hagsmunum Íslands að gerast aðilar að samningunum. Ég geri ráð fyrir því að þeir sem annast þá samninga fyrir okkar hönd fari svo langt sem þeir geta til að varðveita hagsmuni okkar. Við verðum að meta þá niðurstöðu þegar hún liggur fyrir hvort það henti okkur að gerast aðilar ellegar hvort við verðum að taka upp tvíhliða viðræður um viðskiptasamning við Evrópubandalagið. Fari svo að við þyrftum að kaupa niðurstöður of dýru verði, fari svo að við þyrftum að umturna íslenskri löggjöf í mjög veigamiklum atriðum, þá hlýtur það að liggja í augum uppi að afstaða okkar til Evrópsks efnahagssvæðis mótast af því hverra kosta við eigum völ. Og ég er alls ekki að hvetja til þess að menn sæti neinum afarkostum. Við getum að sjálfsögðu ekki með þessari löggjöf tryggt okkur fyrir ágangi annarra um alla framtíð, en ég held að það sé skynsamlegt spor sem rétt sé að stíga á þessum tímapunkti. Ég vil vekja athygli hv. 2. þm. Austurl. á því að þetta frv. er samið af nefnd og m.a. sat í þeirri nefnd, prýðilega ánægður með frv., einn af foringjum Alþb., Ragnar Arnalds, og hann er aðili að því nál. sem ég mælti hér fyrir í dag og í því nál. fólst að við lögðum til að samþykkja þetta frv. Ég vil mótmæla harðlega fullyrðingu hæstv. forsrh. um að hv. þm. Stefán Valgeirsson hafi ekkert breyst á tíu árum. Honum hefur farið mikið aftur, hann er tíu árum eldri og svo er hann farinn úr Framsfl.

Frsm. 2. minni hl. fjh.- og viðskn. (Friðrik Sophusson) : Virðulegi forseti. Ég mun ekki verða langorður þannig að það er ljóst að matarhlé getur orðið þess vegna. Það eru örfá atriði sem mig langar til að nefna hér. Ég vil byrja á því að taka undir það sem kom fram hjá hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, 2. þm. Austurl., að það er full ástæða til þess að hæstv. utanrrh. taki til máls í þessari umræðu og geri okkur grein fyrir því hvernig það frv. sem hér er til umræðu fellur að þeim viðræðum sem þar eiga sér stað. Ég hygg að það sem menn eru að ræða þar sé allt annað og meira, miklu meiri opnun en menn eru að tala hér um í þessu samræmingar - og einföldunarfrv. Ástæðan fyrir því að æskilegt er að hæstv. ráðherra taki til máls er sú að hann fer með umboð Alþb., Alþfl., Framsfl. og Borgfl., þeirra flokka sem standa að núv. ríkisstjórn í þessum viðræðum sem nú eiga sér stað. Ég þykist vita eins og fleiri hv. alþm. og hef reyndar lesið það, ekki síst í því sem kemur frá Evrópubandalaginu, að fallið hafi verið frá ýmsum fyrirvörum sem hæstv. forsrh. gumaði mest af í upphafi. Og ég verð auðvitað að segja það eins og aðrir sem hér hafa talað að það er fullkomlega eðlilegt að hæstv. ríkisstjórn segi hv. Alþingi frá því hvernig það mál stendur og hvernig þetta frv. fellur að þeim viðræðum sem þar fara fram. Staðreyndin er nefnilega sú að þetta frv. er þess eðlis að þótt það verði að lögum, þá verður auðvitað ekki, og ég undirstrika ekki, farið með þetta frv. til viðræðna við Evrópubandalagið og sagt: Þetta er það sem við Íslendingar ætlum að biðja um að gert verði í viðræðunum um EES. Við vitum að vísu að ekkert verður gert varðandi fiskveiðarnar og sjávarútvegsmálin, væntanlega, ef ekki nást nokkrir samningar um það mál. Náist hins vegar samningar um það að fella niður tolla af íslenskum sjávarafurðum, þá kemur auðvitað til kasta okkar hvað við eigum að gera í þeim efnum. Þess vegna vil ég taka undir það sem hv. þm. sagði að það er ekkert óeðlilegt við það að hæstv. utanrrh., ekki síst fyrst hann er nú hér, geri í örstuttu máli grein fyrir því hvort þetta frv. hérna hafi eitthvað með viðræður um Evrópska efnahagssvæðið að gera. Hins vegar vil ég einnig taka fram að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson verður að átta sig á því að þetta frv. sem hér er til umræðu er flutt með fulltingi hans flokks. Flokksbróðir hans, hv. þm. Ragnar Arnalds, tók þátt í nefndarstarfinu, ber fulla ábyrgð á þeim tillögum sem hér liggja fyrir. Hann á einnig sæti í hv. fjh. - og viðskn. og þrátt fyrir þær umsagnir sem þangað bárust sér hann ekki ástæðu til þess að flytja eina einustu brtt. Og hvers vegna skyldi það vera? Það er vegna þess að stjórnarflokkarnir komu sér saman um að flytja þetta frv. og ganga hvorki lengra né skemmra. Ég þykist t.d. viss um það að fulltrúum Alþfl. þyki að þeir hafi ekki komist nægilega langt a.m.k. miðað við það sem þeir hafa verið að segja í sínum ræðum að undanförnu. Það er rétt sem kom fram frá hæstv. forsrh. að sumt í þessu frv., og ekki síst í fylgifrv., er til bóta og til þess að skýra betur íslenskan rétt. Þar á meðal er ákvæðið um 1. tölul. 4. gr. um eignaraðild í íslenskum fiskiskipum. Ég get nefnt það hér að Landssamband ísl. útvegsmanna sendi umsögn og sagði þar m.a., með leyfi forseta: ,,Fagna samtökin því að allur vafi sé tekinn af því frá því sem nú er, sbr. lög nr. 33/1922, um rétt til fiskveiða í landhelgi, hverjir mega stunda fiskveiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, þ.e. eingöngu Íslendingar, og jafnframt að eignaraðild útlendinga í fiskiskipum sé óheimil með öllu.`` Það er sem sagt rétt hjá hæstv. forsrh. að það er verið að þrengja rétt útlendinga hvað þetta snertir. Ég skal viðurkenna það að í mínum huga eru ákveðnar efasemdir um það mál og þá tala ég ekki fyrir hönd míns flokks. Ég tel að okkur beri að leggja eyrun við áliti ýmissa sem hafa bent á að það er hugsanlegt að fara aðra leið. En það er stefna míns flokks að fara þessa leið og sá flokkur vill að þessi réttur sé takmarkaður og það komi ekki til greina að útlendingar geti eignast hluta í íslenskum fiskiskipum. En það er eitt mál sem ég tel fulla ástæðu til að benda hér á vegna þess að það sýnir í raun vinnubrögðin sem viðhöfð eru hjá stjórnarflokkunum. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson er formaður nefndar sem útbýr lagafrv. um ferðamál, þ.e. frv. til laga um ferðaþjónustu. Í 24. gr. þess frv. er sagt í mjög skýru máli hverjir geti fengið leyfi til starfsemi á sviði ferðamiðlunar, en í 21. gr. fylgifrv. um erlendar fjárfestingar er farin allt önnur leið. Alþingi er því með tvö lagafrumvörp í gangi, tvö stjfrv., annað segir þetta og hitt segir hitt. Í umsögn Félags íslenskra ferðaskrifstofa er beðið um að þetta sé leiðrétt, en hæstv. ríkisstjórn og stjórnarflokkarnir aðhafast ekki neitt. Hvers vegna? Sjálfsagt vegna þess að þeir eiga ekkert von á því að þessi frv. verði að lögum. Ég held að það sé helsta ástæðan fyrir þessu því að ef það væri einhver áhugi á því að gera þessi frv. að lögum, þá mundi auðvitað hæstv. ríkisstjórn, viðkomandi hæstv. ráðherrar og viðkomandi meiri hlutar í þingnefndum, sjá til þess að samræma stjfrv. að þessu leyti. Á þetta vil ég benda ef ske kynni að meiri hl. hefði einhvern áhuga á því að samræma það sem hann er að gera hér á hinu háa Alþingi.

Stefán Valgeirsson : Herra forseti. Það eru nú bara nokkur orð. Mér fannst ákaflega athyglivert það sem hv. þm. Páll Pétursson sagði hér áðan og vil vekja athygli á því að ástæðan fyrir því að hann hefði --- ja, það lá í orðunum að hann hefði breytt sinni skoðun gagnvart álverksmiðju, væru mistökin að byggja Blönduvirkjun þar sem við hefðum ekkert með orkuna að gera. En nú er beiðni um það að halda áfram að leggja í kostnað við undirbúning virkjana í nokkrum mæli þrátt fyrir að það liggi alls ekki fyrir hvort orkan nýtist á næstunni. Það er mjög athyglivert að þetta skuli koma hér fram. Ég vil segja það við hæstv. forsrh. að ég hef ekki breyst neitt, það er rétt, á þessu tímabili að því leyti til að ég met manngildið meira en auðgildið, en það virðist vera að hann hafi breyst í þá átt.