Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Jónatansson Jeg ætla ekki að vekja umræður um þetta frv. í þetta sinn. Það mundi líka vera óþarft og árangurslaust, þar sem háttv. deildarmenn munu þegar vera með ráðnum hug um það, hvernig þeir greiði atkv. um þetta frumvarp. Aðeins vildi jeg gera grein fyrir breytingartillögunni (þskj. 136), sem jeg og 1. þm. Húnvetninga höfum komið fram með. Það hefur komið fram áður í umræðunum um þetta mál og verið talið til ógildis hinum lögboðna þingtíma, að bændum væri af tveim ástæðum óhent að koma svo seint heim (frá þingi) að vorinu. Fyrri ástæðan var sú, að bagalegt væri það bændum að vera að heiman, ef heyleysi eða heyskort bæri að höndum; væri þeim þá mikil nauðsyn heima að vera, því erfitt mundi þeim að fá nokkurn í sinn stað, er treysta mætti til að ráða fram úr slíkum vandræðum. Jeg fyrir mitt leyti get nú ekki lagt mikla áherzlu á þessa ástæðu, þar sem jeg tel líklegt, að flestir þeir bændur, er á þingi mundu sitja, yrðu fremur úr þeirra hóp, er hafa fyrirhyggju til þess að komast hjá heyþroti. Hin ástæðan, sem komið hefur fram, var sú, að bændur kæmu of seint heim vegna voryrkjustarfanna, og finst mjer, að sú ástæða hafi við nokkuð að styðjast, þar sem telja má víst, að fjarvera bóndans geti orðið honum bagalegust, einmitt um þann tíma árs. Til þess að bæta úr þeim agnúa, sem hinn lögboðni tími á að hafa í för með sjer, hefði ekki þurft að færa þingtímann til sumars, því ráða mætti bót á þessu á annan hátt. Þess vegna höfum við komið með breytingartillöguna, sem ætlast til, að þingið komi saman 15. janúar, þar sem telja má, að hún mundi geta orðið fullnægjandi þeim, er ekki hafa aðra ástæðu fyrir því, að nauðsynlegt sje að flytja til þingtímann, en þá, að tíminn sje bændum óhentugur. Jeg held, að það sje ekki hægt að færa rök fyrir því, að 15. janúar sje ver til kjörinn þingsetningardagur en 15. febrúar, enda þótt það kunni að vera ýmsum álitamál. Því ferðalögin eru hin sömu, um hvorn tímann sem er að ræða. Það er alt komið undir veðráttunni, og oft jafnvel betra að ferðast í janúar, enda þótt dagurinn sje þá lítið eitt styttri en í febrúar. Annars hefur því verið haldið fram í umræðunum, að þessi ferðatími á þing um hávetur sje hættulegur. Hvað það snertir, verð jeg að líta svo á, að þingmönnum sje ekki meiri hætta búin en öðrum mönnum, er þurfa að takast ferð á hendur um þann tíma árs. En væri svo að þessi ferðalög - og þá mest megnis um sjó - hefðu hættu í för með sjer, þá virðist hættan stafa ekki sízt af því, að skipin eru lítil og óhentug, - já tæpast boðleg - en til ferða hjer um þetta leyti árs þyrfti stærri og öruggari skip. Það liggur fyrir, að innan skams verði leitað nýrra samninga um þessar skipaferðir, og ætti þá að leita fyrir sjer um betri skip. Því úr því verið er að veita fje til millilandaferða, ætti að miðast við það, að það fengjust betri skip, að leggja meiri áherzlu á, en gert hefur verið að undanförnu, á stærð og öryggi skipanna. Jeg skal svo ekki fara lengra út í þetta, en taka það aftur fram, að jeg get ekki lagt mikið upp úr því, að ferðalög um vetur sjeu svo hættuleg, sem orð hefur verið á gert, og sízt, að þessi ferðalög yrðu hættulegri, þó þingsetningin væri flutt frá 15. febrúar til 15. janúar. Hvað þingstörfin snertir, virðist það litlu skifta, hvor tíminn yrði valinn, og hvað kostnaðinn snertir, má einu gilda, hvort þingið byrjar 1 mánuði fyr eða síðar, því ljós og hita þarf altaf um vetrartímann. Þessi breytingartillaga okkar, sem hjer liggur fyrir, bætir að vísu ekki úr sumum þeim annmörkum, sem taldir hafa verið við vetrarþingin, t. d. þeim, að kennarastjettin væri útilokuð, þar sem kennurum væri það lítt mögulegt, að sitja á þingi um veturinn En þeirri ástæðu hefur áður verið svarað hjer í deildinni, og það hefur verið bent á það, hvað reynslan hefur sýnt í þeim efnum, þar sem kennarar hafa nú hin síðustu árin setið á þingi, jafnvel fleiri en áður, meðan þing var háð á sumrum. Að lokum skal jeg aðeins taka það fram að ef bæta á úr þeim agnúa, er svo mikið hefur verið talað um með tilliti til bænda, hvað hinn lögboðna þingtíma snertir, þá mundi breytingartillagan á þskj. 136 geta gjört það til fulls, ef hún yrði samþykt, og þessvegna vænti jeg þess, að þeir, sem af þessari ástæðu hafa verið með þessu þingfærslufrumvarpi, geti greitt atkvæði með breytingartillögunni.

Steingrímur Jónsson Háttv. þingm. Vestmannaeyinga bar frv. þetta fram í Nd., og er það borið fram sjerstaklega til þess að reyna að hefta ólöglegar vínveitingar hjer í höfuðstaðnum. Tilgangur þessa frumv. er því mjög góður, og má vera, að frumv. hafi verið gott, eins og það var borið fram, en eins og það er nú, er það verulega athugavert í ýmsum greinum, og ýms ákvæði þess er beinlínis hættulegt að samþykkja. Jeg skal t. d. benda á, að í frumvarpi þessu er sagt, að áfengisdrykkja skuli vera bönnuð, nema með leyfi lögreglustjóra. En bannlögin, er margir telja full ströng gagnvart athafnafrelsi manna, ganga ekki svipað því svo langt, heldur banna að eins áfengisdrykkju, þegar áfengið er sterkara en 21/4% Ennfremur er skilyrðalaust bannað, að hafa áfengi um hönd í nokkru fjelagi, og er þar gengið mikið lengra en bannlögin gera. Svo er þetta að eins kallað breyting á lögum, nr. 26., frá 11. nóv. 1899, um verzlun og veitingar áfengra drykkja á Íslandi, en það er rangt, að hnýta slíku við góð lög. Ef menn vilja endilega lögleiða þessu lík ákvæði, er sínu nær að hafa það sjálfstæðan lagabálk. Jeg skal bæta hjer við enn einu, sem er af sama sauðahúsi. Eftir frumv. má lögreglustjóri leyfa víndrykkju í samsætum einstakra manna, og án slíks leyfis má þar ekki víns neyta. Ef nú einhver hefur birgt sig vel upp af víni, og vill veita sjer og vinum sínum glaða kveldstund, þá verður hann fýrst að senda, máske langa leið, til lögreglustjóra, til þess að fá leyfi til kveldglaðningsins. Eins og sjá má af þessu, er frumv. verulega athugavert, en efni þess er hinsvegar svo þarft, að jeg vil ekki ráða til, að það sje felt, heldur legg jeg til, að því verði vísað til 3 manna nefndar, að umræðu lokinni.

Steingrímur Jónsson Nefndin í málinu: frumv. til laga um árgjald af verzlun og viðskiftum við útlönd hefur falið mjer framsögu frumv. þessa. Eins og kunnugt er, lagði stjórnin fyrir alþing frumvarp sama efnis og frumvarp það, er hjer liggur fyrir. Þetta frumv. var lagt fyrir háttv. neðri deild, og kom þar fram í þingbyrjun áskorun frá einum þingmanni um, að frumvarpið yrði samþykt og staðfest fyrir 21. júlí, því um þær mundir byrja einmitt síldveiðar á Norðurlandi, En það varð ekki; var frumv. vísað til nefndarinnar í málinu: frumv. til laga um einkasölu steinolíu, og hefur setið þar síðan. Líklega er meiri hluti nefndarinnar á móti frumvarpinu, en hinsvegar eru öll líkindi til, að meiri hluti háttv. þingmanna í neðri deild vilji samþykkja það. Vjer nefndarmenn erum sammála um, að það er illa farið, að frumv þetta strandi í þinginu, og höfum þess vegna viljað flýta fyrir málinu, með því að bera fram frumvarp um sama efni. Hann er þeim mun verri, drátturinn á frumv. í háttv. neðri deild, sem það var fyrirsjáanlegt, að frumv. það, er stjórnin lagði fyrir, þurfti talsverðra breytinga við. Gjaldataxti stjórnarinnar er als ekki viðunandi, að því er suma gjaldliði snertir. Efni frumv. þessa er að leggja gjald á síldarafurðir, og er hjer ekki um neitt nýmæli að ræða, því með lögum nr. 11 frá 31 júlí 1907 er lagt 50 aura gjald á hverja síldartunnu, en það er líklega fast að 10% af verði síldarinnar. Nú hefir atvinnan breytzt. Síldin er ekki lengur eingöngu söltuð, heldur er nú mikið af henni brætt og búin til úr henni olía, og svo úr úrganginum fóðurmjöl, fóðurkökur og áburður. Var byrjað á þessu í fyrra við Eyjafjörð og Siglufjörð, en mistókst þá alveg, og hafa þeir, er byrjuðu á því, líklega tapað, alt að ½ milj kr. En þó svo tækist illa til, hafa þeir, er með síldina fara, eigi álitið það hættulegra en svo, að líklega starfa hjer á landi á þennan hátt 4-5 fjelög. Jeg veit með vissu um 3 fjelög, og er nú verið að reisa byggingar þeirra á Siglufirði og við Eyjafjörð, og byrja þau í ár. Það mun láta nærri, að síðan 1907 hafi síldargjaldið numið nálægt 100000 kr. á ári hverju, og munar landssjóð mikið um gjald þetta, ekki sízt nú, er hagur hans er svo slæmur. En nú er gjald þetta að hverfa að miklu leyti. Saltaða - tollaða - síldin hverfur, en í stað hennar kemur aftur síldarolía, fóðurkökur o. s. frv., en það er ótollað. Líklega má segja, að hægt sje að tolla síldarolíuna eins og lýsi samkvæmt lögum 4. nóv. 1881 um útflutningsgjald af fiski, lýsi o. fl., og er það þá 30 au. gjald af tunnu hverri. Jeg býst jafnvel við, að stjórnarráðsúrskurður verði kveðinn upp um þetta efni, eða hafi jafnvel verið kveðinn upp nú þegar. En þó slíkur úrskurður hafi verið kveðinn upp eða verði það, þá er frumv. þetta jafn nauðsynlegt fyrir það, því bæði er það, að úrskurður stjórnarráðsins er ekki lög, og hitt, að gjaldið er of lágt, því í hverja tunnu af síldarolíu munu fara um 12-14 tunnur af síld. Það má því ætla, að þetta skifti talsverðu fyrir landssjóð, auk þess sem hinir hlutar síldarinnar yrðu ekki skattskyldir. Með frumv. þessu mælir því ekki eingöngu hin knýjandi þörf landssjóðs, heldur er það einnig í fullu samræmi við löggjöf vora. Þá er á það að líta, hvort gjaldið muni vera ranglátt eða ekki. Nefndin hefur leitað sjer upplýsinga um það efni, og hefur hún fengið upplýsingar frá einum kaupmanni á Akureyri, en á auk þess von á upplýsingum síðar frá öðrum. Kaupmaður þessi hyggur, að meðalverð á tunnu af síldarolíu muni vera um 16 kr. nettó, og verður þá gjaldið um 31/8% eða að minsta kosti helmingi lægra en nú er gjaldið af síldinni. Fóðurmjölið telur hann 11 au. kílógr., og yrði skatturinn þar sem næst 32/3% fóðurkökurnar 4-5 kr., skattur um 6%, og af öðrum efnum telur hann um 20 kr. fyrir tonnið, og yrði skatturinn því um 10%. Það má vel vera, að tveir síðustu liðirnir sjeu of háir, og þeir voru að minsta kosti alt of hátt taldir í frumvarpi stjórnarinnar, en nefndin mun rannsaka það efni frekar til 2. umræðu og afla sjer nánari og meiri upplýsingar. Var þá gengið til atkv., og var frumv. vísað til 2. umr. í einu hljóði. 2. umr. í Nd. á 18. fundi, 7. ágúst (120, 155).

Frams.m. (Björn Kristjánsson: Eins og háttv. deild man var dálítill ágreiningur við síðustu umr. þessa máls um það, hvort það væri formlega lagt fyrir þingið, og voru sumir þingmenn deigir að greiða því atkvæði fyrir þá sök, að það væri ekki undirbúið eins og venja er til um slík mál, hefði ekki gengið í gegn um hreinsunareld stjórnarinnar. Eg hélt því fram um daginn. að þetta mál hefði verið borið undir landritara. En eg hefi síðan fengið upplýsingar um að þetta er ekki rétt, heldur var það borið undir þáverandi ráðherra sjálfan. Prófastur bar málið undir ráðherra, en hann vísaði til kirkjustjórnarinnar, áleit hana kunnugri málavöxtum og réttara að hún undirbyggi málið. Eg verð því að álíta, að þeir, sem hér eiga hlut að máli, hafi farið laukrétt að. Þeir snúa sér til ráðherra; hann vísar til kirkjustjórnar; hún segir sitt álit og síðan er farið með málið til þingsins. Fyrverandi ráðherra er hér í deildinni og mun hann leiðrétta ef eg skýri ekki rétt frá. Eg sé svo ekki ástæðu til að tala mikið meira um þetta mál. Það hefir verið rækilega upplýst fyrir nefndinni og við fyrri umr. hér í deildinni hvað selt er. Aðeins skal eg geta þess að það sem Hafnarfjarðarkaupstaður á af landi, er jörðin Akurgerði sem nær frá Fiskakletti suður undir lækinn, og sem er megnið af kaupstaðarstæðinu. Sunnarlega í þessari skák eru býli, sem hafa töluvert af fénaði og beita þessa tungu upp að Grindaskörðum. Garðakirkja hefir því engin not af þessu landi og er það því bundið fé fyrir henni að sitja með það. Eg tel óþarft að mæla frekar með þessari sölu en gert hefir verið, en vona að deildin samþykki frv.

Flutn.m. (Jón Ólafsson): Herra forseti! Það hefir engin athugasemd komið fram hér í deildinni við þetta frv., svo að eg finn ekki ástæðu til að tala neitt frekar um það.

Flutn.m. (Skúli Thoroddsen): Eg skal geta þess, hvað mál þetta snertir, að samskonar mál lá fyrir þinginu síðast 1911, og var því þá að því leyti vel tekið, að aðstoðarlækninum á Ísafirði var gert að skyldu, að sitja í Bolungarvík, gegn því að hann fengi að minsta kosti 600 kr. annarsstaðar frá. Þingið vonaði, að þetta mundi nægja, en því miður, hefir sú reyndin á orðið, að aðstoðarlæknirinn á Ísafirði hefir reynst ófáanlegur, til þess, að setjast að í Bolungarvík, og hefir ákvæði núgildandi fjárlaga því orðið alveg þýðingarlaust, og því liggur nú fyrir þinginu ný beiðni frá Bolvíkingum, þar sem farið er fram á, að Hólshreppur, ásamt Bolungarvíkurverzlunarstað, sé gert að sérstöku læknishéraði. Eg skal geta þess, að fastir íbúar þess læknishéraðs mundu verða um 1.100 manns, en auk þess er þess að gæta að frá því um nýár, og til vorvertíðarloka (þ. e. seint í júní) eru þar og menn úr ýmsum sýslum, er sjóróðra stunda, bæði úr Ísafjarðarkaupstað, úr ýmsum hreppum Norður-Ísafjarðar- og Vestur-Ísafjarðarsýslu, sem og norðan úr Húnavatns- og jafn vel Skagafjarðarsýslu, auk þess er menn úr Barðastrandar-, Stranda- og Dalasýslum sækja þangað að mun. Með því að verða við þessum tilmælum Bolvíkinga, þá er því í raun og veru eigi aðeins verið að fullnægja þörf einna 1.100 manna, þ. e. þeirra sem í hinu tilvonandi læknishéraði búa, heldur er og jafnframt verið að sinna þörf manna úr öllum þeim kjördæmum, sem eg nefndi, og vona eg þess vegna, að háttv.þm. úr þeim kjördæmum vilji styðja mál þetta. Eg skal enn fremur geta þess, að því er til kostnaðarins kemur, að í áskorunarskjalinu til alþingis, sem liggur á lestrarsalnum, þá er talið, að ferð til að vitja læknis til Ísafjarðar - sé hann þá er til kemur fáanlegur - kosti að jafnaði 25 kr.; en nú kemur það þrásinnis fyrir, að ekki gefur á sjó, og þá er erfitt að ná til læknis, þar sem landferðin er mjög örðug, sérstaklega að vetrinum. Eg vona því, að háttv. deild taki málinu vel, og að því verði að lokinni umr. vísað til nefndarinnar, er skipuð hefir verið hér í deildinni, til þess að fjalla um samskonar málefni. 0983 Pétur Jónsson: Eg skal ekki tala langt mál, en mér þykir það undarlegt, að öll þessi mál um fjölgun læknahéraða, og þau eru orðin mörg, skuli hafa verið látin ganga gegn um 1. umr. án þess að menn athugi nokkuð hvað verið er að gera. Það getur orðið skilið svo, að þessi þögn sé samþykki, en svo hefir hún ekki verið fyrir mér og tæplega öðrum. Eg býst við að mönnum hafi sýnst bezt, að safna sem flestum þess konar málum í eina skúffu, og slátra svo öllu í einu, því að eg get ekki meint að nokkrum þm. detti í hug að fara að fjölga læknahéruðum um öll þessi, sem hér er farið fram á. Það getur verið að frv. séu mismunandi, meiri þörfin á einum stað en öðrum, en landlæknir hefir þó eigi álitið þörf fyrir frekari fjölgun að sinni en orðin er, og honum fanst að þau læknishéruð sem beðið var um 1909 væru umfram það sem heppilegt er. Eg segi þetta ekki nú af því, að eg vilji fyrir mitt leyti leggja neinn dóm á það, hvort minni ástæða sé til þess að stofna þetta læknishérað, en önnur sem um er beðið. Að eins vil eg benda á það, að ef allir fjórðungar landsins ættu að fá eins marga lækna að tiltölu og Vestfirðir fengju, ef þetta næði fram að ganga þá yrðu að vera 60-70 læknar á öllu landinu. Eg hefi heyrt lækna kvarta yfir því, að héruðin væru að verða óviðunanlega smá, svo að þeir hafi alt of lítið að gera, og þetta versnar eftir því sem þeim er meira fjölgað. - Eg segi þetta ekki af því, að eg vilji ekki að þetta frv. fari til nefndarinnar, eins og hin, heldur ætlast eg til að þau annað hvort fari ekki lengra, eða verði feld.

Jón Ólafsson Herra forseti! Af því að eg er einn í þeirri nefnd, sem ætlast er til að máli þessu verði vísað til, hefir mér hugkvæmst að beina einni fyrirspurn til til hæstv. ráðherra (H. H.) og vona eg svo góðs af honum, að hann svari, ef hann má vera að taka eftir henni. - Svo er mál með vexti, að á síðasta þingi voru samþykt lög, og síðan staðfest, um að stofna læknisumdæmi í Norðfirði, en stjórnin hefir til þessa svæft framkvæmd þeirra laga, með því að auglýsa ekki þetta embætti. Nú er mér spurn hvort það er meiningin, að halda áfram þeirri stefnu fyrv. stjórnar að „slá“ ekki „upp“ héruðum þeim, sem stofnuð eru með lögum, því að það getur haft þýðingu um slík mál framvegis að fá að vita hvort stjórnin getur þannig þegjandi myrt lög, sem alþingi hefir samþykt. Og eg veit að eg hermi hér rétt, og hitt líka, að það eru nógir menn sem mundu vilja þetta hérað, því að það er fremur útgengilegt.

Ráðherrann (H. H.)t Mér er alveg ókunnugt um að til sé nokkur ur „stefna“ í þá átt að slá ekki upp embættum, sem þingið hefir stofnað, og eg veit ekki hvaða rök háttv.þm. hefir fyrir sér til að slá slíku fram; en ég skal rannsaka málið, og þá svara því síðar.

Kristján Jónsson Það er alveg rétt, að Norðfjarðarhérað var stofnað með lögum í fyrra, og eins að það hefir ekki verið auglýst enn þá, til veitingar, en orsökin til þess er sú, að ekki þótti rétt að gera það fyrri en fenginn væri læknir í eldra héraðið, Fljótsdælahérað, þar sem jafnframt er sjúkraskýlið. Finn eg svo ekki ástæðu til að svara þessu frekar. Það var gert eftir till landlæknis, að dregið var að auglýsa héraðið til veitingar.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg er þakklátur fyrir svarið frá hv.þm. Borgf. (Kr. J.), en það er ekki rétt, að landlæknir hafi það vald, að hann fái ónýtt lög, sem þingið hefir samþykt, eða frestað framkvæmd þeirra. Í Norðfjarðarhérað mætti fá góða menn, sem ekki vildu Fljótsdalshérað. Hér er beinlínis gengið inn á svið löggjafarvaldsins.

Pétur Jónsson Mér datt í hug út af því sem nú hefir verið skýrt frá af 2. þm. S.-Múl. (J. Ól.), að landlæknir hefir ekki viljað láta slá Norðfjarðarhéraði upp, meðan ekki var búið að fá lækni í gott hérað þar í nánd þar sem líka er sjúkraskýli og fastur læknisbústaður, þá sé þetta ljósasti votturinn um að hér er verið að fara í gönur með því að biðja um þessi nýju héruð, meðan landlæknir vitanlega er að stritast við að fá hin eldri skipuð, og gengur svo bágt þar sem bæði er læknissetur og sjúkraskýli.

Lárus H. Bjarnason An þess, að eg vilji blanda mér í þetta mál, þá vil eg spyrja háttv.þm. Borgf. (Kr. J.) hvers vegna ekki er búið að slá Norðfjarðarhéraði upp nú, þar sem nú er þó fenginn læknir í Fljótsdalshérað og hefir verið þar síðan á útmánuðum. Þrír mánuðir hefðu þó átt að vera nógur timi til þessa.

Kristján Jónsson Læknir var ekki fenginn í Fljótsdalshérað fyr en eg var farinn til Hafnar í vor, og þess vegna mun þetta ekki hafa verið gert. Annars skal eg bæta því við, að eg hygg að Norðfjarðarhéraði hafi hingað til verið full vel þjónað af nágrannalæknunum á Seyðisfirði og Eskifirði. Að minsta kosti hafa engar kvartanir borist hingað út. af þjónustunni.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg skal aðeins geta þess stuttlega, að eg spurðist fyrir um þetta af því, að þér hafði verið falið það af íbúum þessa héraðs, að vekja máls á þessu. Og eg vil líka benda á það, hvaða áhrif það gæti haft, ef landlæknir fengi oftar að fara þannig að. Það gæti orðið til þess, að beztu héruð yrðu að bíða læknislaus, bara af því að til eru héruð, sem enginn vill. Það yrði líkt að sínu leyti eins og ef biskup réði því, að slá ekki upp lausum neinum brauðum meðan Grímsey er laus, eins og einhvern tíma var.

Flutn.m. (Stefán Stefánsson): Eg get ímyndað mér að sumum hv.þm. þyki undarlegt að eg skuli flytja þetta frv., sem fer fram á það, að seldar þjóðjarðir verði aftur keyptar af landinu, þar sem eg hefi áður verið meðmæltur þjóðjarðasölu. En það er nú samt einmitt af því að eg er henni meðmæltur, að eg kem með þetta frv. Eg álít það sem sé illa farið, þegar seldar þjóðjarðir komast úr höndum þeirra, sem þær hafa keypt, af einhverjum ástæðum, þannig, að þeir eiga ekki annars úrkost, en að selja þær hinum eða þessum, sem hvorki þarf eður hugsar sér að nota jörðina til ábúðar; með því getur verið fyrir það girt í næstu framtíð, og ef til vill um langa tíð, að þær jarðir komist aftur í sjálfsábúð. Hér er nú farið fram á það, að landssjóður fái forkaupsrétt að slíkum jörðum, svo framarlega sem ábúandi eða sveitarfélagið kæra sig ekki um þær, eingöngu til þess að sjá um eftir því sem löggjafarvaldinu frekast er unt, að jarðir haldist í sjálfsábúð. Það getur verið, að þessi réttur landssjóðs yrði sjaldan notaður, en eg hygg að hann mundi þó oft og einatt koma að góðu liði og það þegar mest á riði. Það er þegar orðin mikil eftirspurn af hálfu útlendinga eftir jörðum og það aðallega þeim jarðeignum, sem allra bagalegast er að selja, og um leið og þær eru úr sjálfsábúð, er tvöfalt meiri hætta á því, að útlendingar nái jörðunum. Til þess að sporna sem mest við því, að jarðeignir gangi til þessara manna, virðist mér vænlegasta og jafnvel eina ráðið, þegar hvorki ábúandi eða sveitarsjóður notar sinn forkaupsrétt, þá sé það landið sjálft, eða með öðrum orðum landssjóður, sem eigi kauparéttinn. Það mætti nú máske segja, að það væri öllu réttara að láta ákvæði þessa frv. ekki einungis ná til þeirra jarða, sem hafa verið þjóðjarðir, heldur og til þeirra, sem verið hafa kirkjujarðir eða jafnvel einstakra manna eign, en til þess að athuga það og fleira, vil eg leggja til að kosin verði 5 manna nefnd í málið, þegar þessari umr. er lokið, því að eg vona að hv. deild virði það þó svo mikils, að lofa því að fara til 2. umr.

Skúli Thoroddsen Eg stend upp til þess að mæla á móti þessu frv., og leggja til að það verði felt. Eins og kunnugt er, samþykti Alþingi 1905 lög um forkaupsrétt leiguliða, þar sem ákveðið er, að vilji einhver selja jörð, sem er í byggingu annars manns, skuli hann fyrst bjóða leiguliðanum hana til kaups, en síðan sveitarfélaginu, hafni leiguliðinn boðinu. Nú er hér enn farið fram á það, að ef jörðin hefir áður verið þjóðjörð, þá skuli landssjóður hafa forkaupsréttinn, ef hvorki ábúandinn né sveitarfélagið vill kaupa. Eg hefði verið þingmanninum þakklátur hefði hann borið fram frv. þess efnis, að nema lögin um forkaupsrétt leiguliða og sveitarfélaga úr gildi, til þess að spara jarðeigendum vafningana, sem því eru samfara, enda tæpast hætt við því, að hann fengi eigi að sitja fyrir kaupunum, hvort sem væri, ef hann vildi eða væri þess megnugur, enda ættu og eigendur fasteigna - ekki síður en eigendur hvers munar sem er -að vera frjálsir að því, hverjum þeir vilja helzt selja eign sína. Annars á eg bágt með að ímynda mér, að landssjóður fari nú alt í einu að ágirnast fasteignir, þar sein það hefir einmitt verið ríkjandi stefnan, að losa hann sem fyrst við jarðirnar, sem hann á. Þetta frv. mundi og ef það yrði að lögum, leiða til þess, að maður, sem selja vill jörð sína, er í annara ábúð er, þyrfti, í viðbót við þá örðugleika sem nú eru á sölunni, ennfremur að bæta því á sig, að bíða ef til vill alt að 2 mánuðum eftir svari stjórnarráðsins, og allir sjá hve hentugt þetta er. eða hitt heldur, ef einhverjum liggur á peningum, auk ómaksins sem það bakar, sem einnig er peninga virði og er óþarft að fella jörðina á þennan hátt í verði. Eg vil því leggja það til, að frumv. sé felt.

Flutningsm. (Stefán Stefánsson) Eg skil ekki hvað hv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) meinar með þeirri mótbáru sinni, að þetta muni fella jarðirnar í verði, þegar það er tekið fram, að landssjóður verði að ganga að því verði, sem annars býðst fyrir þær, og þar með loku skotið fyrir það, að eigandi tapi nokkru af því verði, sem honum býðst annars staðar. - Að þetta baki seljanda svo mikla vafninga, held eg ekki sé ástæða til að ætla. Hv. þingm. er það vitanlegt, að hverjum sem selja vill jarðeign sína, er skylt að grenslast um það hvort leiguliðinn - búi eigandinn ekki á jörðinni - eða það sveitafélag, sem jörðin liggur í, vilja nota sinn rétt til kaupanna eða ekki. Og þótt hann þyrfti að biða tvo mánuði eftir svari frá stjórnarráðinu, þá er það ekki langur tími, þegar það er sá allra lengsti tími sem hann þarf að bíða eftir svari, enda yrði það að öllum líkindum mikið skemmri tími jafnaðarlega. Eg get hugsað að margur þakkaði fyrir að eiga vissan kaupanda að jörð sinni, þótt ekki væri fyr en þetta. Og ef þetta fæst, þá eru líkur til þess að jörðin komist aftur innan skamms í sjálfsábúð, því að komi ábúandi, sem bæði vildi og gæti keypt jörðina aftur af landssjóði, þá fengi hann venjulegast jörðina. Eg sé, sem sagt, ekkert í þessum mótbárum, sem ástæða er fyrir mig að svara fleiri orðum en eg þegar hefi gert.

Tryggvi Bjarnason Meiningin með þessu frv. er sú að koma í veg fyrir að jarðeignir í landinu safnist á einstakra manna hendur. En eg er hræddur um að frv. nái ekki þessum tilgangi. Eg vil geta þess, að mér finst það óviðfeldið að uppi sé jafnhliða tvær stefnur í þjóðjarðasölumálinu. Samkvæmt núgildandi lögum hefir ábúandi rétt til að kaupa þá jörð er hann býr á gegn matsverði, eða því verði sem stjórnarráðið ákveður, en verði þetta frv. samþykt, þá hefir landsjóður endurkaupsrétt að frágengnu sveitarfélagi, að jörðum sem hann hefir einu sinni átt. Þetta er því verzlun; landssjóður bæði selur og kaupir jarðir. Mér virðist að ef frv. þetta ætti að ná tilgangi sínum að koma í veg fyrir að jarðir safnist á einstakra manna hendur, þá ætti það að fara lengra en að ná eingöngu til þeirra jarða sem landssjóður hefir einu sinni átt, því að þegar maður er búinn að borga jörð að fullu og landssjóður búinn að afsala sér öllum eignarétti að henni, þá er engu frekar ástæða til að landssjóður hafi forkaupsrétt að henni heldur en að öðrum jörðum sem einstakir menn eiga og landssjóður á eða hefir átt. Enda er það minni hlutinn af jörðum í landinu sem landssjóður á eða hefir átt. Aðrar jarðir gætu alveg eins safnast á einstakra manna hendur, þó þetta frv. yrði að lögum. Eg held að sú leið sem stungið er upp á í frv. til að koma í veg fyrir að jarðir safnist of mjög á einstakra manna hendur, nái ekki eins vel þeim tilgangi, eins og ef sú stefna væri tekin upp að skylda eiganda til að byggja jörðina til ákveðins tíma, ef til vill helst æfilangt. Þetta að skylda mann sem kaupir jörð. til að byggja hana um svo og svo langan tíma, ef hann ekki tekur hana sjálfur til ábúðar, mundi verða til þess að útlendingar og aðrir sem kaupa jarðir aðeins til að „spekulera“ með, mundu síður leggja út í að kaupa. Mönnum finst þetta ef til vill nokkuð hart, en það er full ástæða til að athuga hvort það sé ekki tiltækileg leið til að koma í veg fyrir það sem eg býst við hv. flutn.m. frv. vilji hnekkja með því.

Flutn.m. (Stefán Stefánsson): Mér virtist á ræðu háttv. 2. þm. Hún. (Tr. B.) að hann væri ekki sérlega mótfallinn frv, og þar af leiðandi ekki mótfallinn sjálfsábúð, því að eg álít að frv. stuðli að sjálfábúð. Frv. leggur ekkert óeðlilegt haft á menn, en það mundi aftur verða óeðlilegt haft ef hver sá sem kaupir jörð væri skyldur að byggja hana til lífstíðar. Það mundi vafalaust verða til að fella jarðir í verði. Því að fáir mundu þá vilja eiga jarðir nema eftirspurn eftir þeim væri svo mikil að hægt væri að fá hærri leigu eftir þær en sem nemur peningavöxtum. Eg tel því ráð hans mjög fjarri lagi. Það er alls ekki rétt að hér komi fram tvær ólíkar stefnur þó landssjóður selji jarðir til þess að einstakir menn, sem á jörðunum sitja, og vilja, geti eignast þær, en landssjóður kaupi þær svo aftur í sama tilgangi, nefnilega þeim, að gefa næsta ábúanda kost á að verða sjálfseignarbóndi. Eg hygg að með þessu móti sé fengið ráð til þess að landsstjórn geti stuðlað að því sjálfsábúðin aukist. Ef til vill væri hyggilegra að allar jarðir væru teknar með í frv., en það ætla eg nefndinni að íhuga, eins og eg gat um í fyrri ræðu minni.

Bjarni Jónsson Eg vil leyfa mér að mæla með því að málið verði sett í nefnd. Eg held að réttast væri að lög væru sett um það að landið hefði forkaupsrétt að öllum jörðum. Þá hygg eg að á hverju fjárhagstímabili yrði veitt nokkuð fé til jarðakaupa, svo að landssjóður innan skamms ætti allar jarðir í landinu - landið ætti sig sjálft. Eg vona að eg geti komið að þessu aftur síðar, en skal ekki tala frekar að sinni.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg er hlyntur frv., en eg er enn hlyntari því með þeim breytingum sem háttv. 2. þm. Hún. (Tr. B.) lagði til, og vil eg því styðja tillögu um að skipa nefnd í málið. En úr því eg stóð upp vil eg geta þess að mig furðar á því, að þetta frv. skuli koma frá háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) sem barðist fyrir því á næst síðasta þingi að höfð væru að engu lögin um forkaupsrétt sveitafélaga.  (Stefán Stefánsson: Þetta er hreinn misskilningur)  . Eg veit ekki hvort háttv.þm. man eftir jörð sem heitir Kjarni! Mér finst kenna hér ósamkvæmni hjá honum. (Stefán Stefánsson. Þar barðist eg fyrir forkaupsrétti sveitarfélaga).

Tryggvi Bjarnason Eg vildi að eins leiðrétta misskilning, háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. 01), á orðum mínum. Hann sagðist vera meðmæltur frv., en líkaði það betur eins og eg legði til að það væri. Eg sagði aldrei að eg væri meðmæltur þeirri stefnu, að forkaupsréttur landssjóðs næði til allra jarða í landinu eða að samin væru lög um það nú þegar, heldur einungis að, ef frv. ætti að ná tilgangi sínum, þá yrði það að ná til allra jarða á landinu, en ekki einungis þeirra sem landssjóður hefir einu sinni átt.

Jón Ólafsson Herra forseti! Eg bið háttv. 1. þm. Eyf. (St. St.) forláts. Eg hefi haft hann fyrir rangri sök. Eg man nú að hann var einmitt meðmæltur því að hreppurinn fengi Kjarna en þingið sjálft gerði sér það þá til skammar að brjóta sín eigin lög.

Ráðherrann (H. H.) Það vorum einmitt við þm. Eyf. sem héldum því fram hér í deildinni, að Kjarni yrði seldur Hrafnagilshreppi, en aðrir börðu hitt fram, að Akureyrarkaupstaður fékk jörðina.

Frams.m. (Stefán Stefánsson): Eg gat þess við 1. umræðu að þó frumvarpið næði ekki til annara jarða en seldra þjóðjarða, þá væri eg þó ekki á móti því, að það yrði gert víðtækara. Nú hefir nefndin um það fjallað og komist að þeirri niðurstöðu að rétt sé að það nái líka til seldra kirkjujarða. Eg skýrði svo glögt við 1. umr. hvað eg teldi frv. til gildis, að eg þarf ekki að fara mörgum orðum um það nú. Tilgangur þess er að auka sjálfsábúð í landinu, og geti það orðið til þess að landsstjórn nái tökum á, að koma í veg fyrir, að seldar þjóðjarðir og kirkjujarðir gangi úr sjálfsábúð um lengri tíma, þá er mikið unnið og tilgangi frv. náð í aðalatriðinu. Í öðru lagi er til þess ætlast með frv. að reisa skorður við því að einstakar jarðir, sem hafa verulega eða sérstaka kosti, svo sem ef málmar eru í jörðu eða annað slíkt verðmæti, gangi til útlendinga og verði ruplaðar og rúnar. Þetta frumvarp er því í samræmi við fossasölulögin, sem samþykt voru fyrir nokkrum árum. Þá gerir frv. ennfremur óbeinlinis ráðstafanir til þess að jarðir safnist ekki of mikið á einstakra manna hendur sem getur orðið skaðlegt í ýmsum tilfellum. Eg skal geta þess að nefndin hefir viljað setja það ákvæði inn í 2. gr, að ef landssjóður vildi sinna kaupi á jörð, þá kosti hann matið. Auðvitað er þetta sjálfsagt, en nefndinni þótti þó ljósara að taka það fram.

Ráðherrann (H. H.) Mér finst vanta inn í þetta frv. alla heimild fyrir landsstjórnina til þess að kaupa þessar jarðir, sem henni er hér gefinn forkaupsréttur á, og á að skylda menn til að bjóða henni. Eins og frv. liggur fyrir yrði stjórnin ætíð, ef hún vill sinna kaupi, að fá frest fram yfir næsta alþingi á eftir, til þess að fá fjárveiting. og heimild til að kaupa. Eg vildi skjóta þessu til háttv. flutningsmanna til þess að þeir geti lagfært þetta, ella gæti af þessu stafað óþægindi og töf fyrir hlutaðeigandi jarðeigendur, ef þeir eru skyldir að bjóða jörðina landssjóði og bíða von úr viti eftir svörunum.

Ólafur Briem Eg hefi skrifað undir nefndarálitið með fyrirvara, með því að eg er ekki alskostar samþykkur frv. Mér finst með því, vera lögð kvöð á jarðir að þurfa að bjóða þær stjórnarráðinu til kaups, þegar eigandi vill selja. Fresturinn getur orðið æði langur og gæti komið nýtt tilboð um kaup á jörðinni á meðan stjórnarráðið er að hugsa sig um og yrði eigandi þá að gera nýja fyrirspurn til stjórnarráðsins hvort það vildi sæta þessu hærra boði. Þessi kvöð gæti haft þær afleiðingar að jarðir féllu í verði, og verð jarða er ekki svo hátt nú að ástæður séu til að stuðla að því að lækka þær. Auk þess finst mér að þessi forkaupsréttur ætti að ná til allra jarða ef á annað borð á að gera slík lög, því þegar búið er að selja þjóðjörð eða kirkjujörð, þá er hún orðin eins og hver önnur einstakra manna eign, sem ekki á að leggja kvaðir á frekar öðrum eignum. í þriðja lagi álít eg litla von um að landssjóður noti þessa heimild þó frv. yrði að lögum. Það er fyrirhöfn fyrir landsstjórnina að standa í slíkum kaupum og iðulega vandamál að skera úr því hvort rétt sé að kaupa fyrir það verð sem í boði er. Af framangreindum ástæðum get eg ekki greitt atkvæði með frv. eins og það er nú úr garði gert.

Framsögum. (Stefán Stefánsson); Viðvíkjandi því, sem hæstvirtur ráðh. (H. H.) sagði, að engin ráðstöfun hefði gerð verið til að veita fé til jarðarkaupa, þá býst eg ekki við að mörg tilboð um jarðarkaup kæmu fram til næsta þings; eg vildi því leyfa mér um leið að spyrja hæstv. ráðherra hvort að viðlagasjóður þá ekki mundi geta hjálpað upp á í þessu efni, ef til kemur og væri ekkert móti því, ef nauðsynlegt þætti, að setja ákvæði um það inn í frumv. Hv. 1. þm. Skagf. (Ó. Br.) nefndi eineinstök atriði, er hann áleit fremur sem annmarka á frv., en raunar virðist mér ekki mikið úr því gerandi er hann var að benda á, t. d. því, að ef lögkvöð lægi á jörðunum, þá mundi það fella þær í verði. Þetta sé eg ekki að sé rétt, af því að ef maður t. d. vill selja slíka jörð sem hér ræðir um, þá getur hann símað til stjórnarinnar og fengið að vita um hæl, hvort stjórnarráðið vill sinna boðinu eða ekki, og ef svo væri, þá mundi stjórnin kveðja matsmann til að virða jörðina og ætti þá salan að geta farið fram venjulegast á nefndum 2 mán. tíma. En bjóðist seljanda hærra verð en stjórnin býður, þá gerir frv. svo ráð fyrir, að hann geti sint því boði. Ákvæðið gildir að eins um að stjórninni sé heimilt að kaupa jarðirnar að jöfnu boði, vilji hvorki ábúandi eða sveitarfél. nota sinn forkaupsrétt. Sami hv.þm. hélt því fram, að þetta ákvæði ætti þá að ná til allra jarða, en þar sem fremur má búast við, að litið verði að þessu gert fyrst um sinn - og það álit kom skýrt fram í nefndinni - þá er það því undarlegra að setja það fyrir sig, þó forkaupsrétturinn nái ekki nema til seldra þjóðjarða og kirkjujarða, enda mætti síðar gera þetta viðtækara ef nauðsynlegt þætti. Að þetta sé of mikil fyrirhöfn fyrir stjórnina geri eg ekki mikið úr, og verði tilgangi frv. náð, þá er það altof mikil hlífð við hana að vorkenna henni framkvæmdir að þessu leyti, enda er það þá hennar að benda á slíkt, en síður annara.

Ráðherrann (H. H.) Í þetta frv. vantar ekki að eins heimildina fyrir landstjórnina til þess að kaupa heldur einnig öll ákvæði um það, af hvaða sjóði kaupverðið á að takast, ef þjóðjörð er keypt inn aftur. Það er engan veginn sjálfsagt, að andvirðið greiðist af landssjóði. Andvirði seldra þjóðjarða rennur í ræktunarsjóð, og andvirði seldra kirkjujarða í kirkjujarðasjóð Séu þessar jarðir keyptar aftur fyrir landið, virðist jafnvel miklu réttara að andvirðið greiðist úr þeim sjóðum, sem notið hafa söluverðsins, þegar þær voru seldar frá landssjóði, eða þá að þessir sjóðir kaupi jarðirnar, en ekki viðlagasjóðurinn.

Pétur Jónsson Eg er samþykkur hæstv. ráðherra (H. H.) um það, að í frumvarpið vanti heimild til að taka fé til kaupanna. Einnig er það sanngjarnt, að féð sé tekið úr ræktunar- og kirkjujarðasjóði. Árlega kemur inn í þessa sjóði fé fyrir seldar jarðir, og ætti þá ekki að vera erfitt að leysa inn jarðir er til sölu verða, enda býst eg ekki við að hér sé um mikið fé að ræða. Það var mikil áherzla lögð á það fyrir nokkrum árum að koma sem flestum jörðum í sjálfsábúð og mun þar hafa verið farið eftir dæmi Dana. En þegar jarðirnar ganga úr sjálfsábúð og í eigu einstaklinga, þá er öll trygging úti um það, að þær komi í sjálfsábúð á ný. Ef þar á móti hið opinbera kaupir þessar jarðir jafnótt og þær ganga úr sjálfsábúð, getur það stuðlað til að þær komist í sjálfsábúð á ný. Þannig er þetta frv. í anda þjóðjarðasölulaganna. Frumvarpið ætti eiginlega að ganga lengra og ákvæðin ættu að ná til allra jarða á landinu, en til þess þyrfti mikið fé og mikinn undirbúning. Það væri þá máske heppilegast að mynda sjóð til þess. Eg er frumv. meðmæltur sakir þeirrar hugsunar sem í því er, fremur en fyrir mikla trú á framkvæmdunum, og vona að hv. deild samþykki það.

Sigurður Sigurðsson Eg hefi skrifað undir frumv. með fyrirvara og gildir sá fyrirvari um þessi orð: „og eigandi óskar að selja jörðina“, - sem eg vil fella burt. Eg er samþykkur hugsuninni í frumvarpinu að veita landssjóði forgangsrétt að jörð þegar hún losnar, hvort sem eigandi vill selja eða ekki. Ef á annað borð á að fylgja þeirri stefnu, að landið eigi allar jarðir, þá vil eg láta stíga sporið í þá átt óhikað. Vil eg veita landssjóði forgangsrétt til að kaupa allar jarðir og að eigendur þeirra séu skyldir að seljalandssjóði jarðirnar þegar er þær losna úr sjálfsábúð. Það var óheillavænlegt spor sem stígið var, þegar þjóðjarðasalan var látin laus; það var ekki rétt. Þjóðjarðasalan kom losi á jarðeignir hér og ýtti undir „speculationir“ með fasteignasölu hér á landi. Þjóðjarðasalan tryggir heldur ekki sjálfsábúðina í landinu, og sízt þá, er tímar líða fram, og teldi eg því þjóðinni langhollast, að hún yrði hér eftir sem mest takmörkuð. Fyrir mér vakir, að ef góðar jarðir losna, þá hafi landssjóður heimild til að kaupa þær og með því koma í veg fyrir að þær lendi í hendur útlendinga. Ef gengið væri inn á þessa braut, að landssjóður kaupi allar jarðir er ganga kaupum og sölum, þá mundi að vísu skorta fé í bráðina. En nefndin leit svo á, að á næstu fjárlögum yrði veitt það fé sem til þessa þyrfti. Eg vil benda á, að þar sem frumv. gengur ekki lengra en þetta, og aðeins er að ræða um þjóðjarðir og kirkjujarðir, þá munu fjárútlátin ekki verða svo mikil fyrst um sinn. Eg ætla að leyfa mér, við þriðju umræðu, að koma fram með breyt.till. um að þessi orð í 1. gr., er eg áður nefndi falli burt, því að annars nær frumv. ekki tilgangi sínum, og lögin verða fánýtt pappírsgagn.

Ráðherrann (H. H.) Eg hugsa að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) hafi ekki athugað nógu vel þá tillögu sína, að hver jarðeigandi skuli vera skyldur að selja jörð sina ef hún losnar úr sjálfsábúð. Hygg eg að honum muni þykja höggvið nokkuð nærri frelsi sínu, ef þessu væri beitt við hann sjálfan. Eg skal taka lítið dæmi: Setjum svo, að háttv.þm. sæti í fyrirmyndarbúi á ágætri óðalsjörð sinni langt upp til sveita og væri svo einn góðan veðurdag hér á þingi kvaddur til einhvers starfa, sem gerði honum óhjákvæmilegt að flytja heimili sitt - segjum að hann væri kvaddur til þess að taka við ráðherra embættinu. - Þá ætti hann eftir tillögunni að vera skyldur til að selja eign sína og óðul, og ætti ekki afturkvæmt að búi sínu þar eftir, ef svo atvikaðist, að hann yrði ekki mosavaxinn í embættinu. Eg er hræddur um að háttv.þm. þætti þetta súrt í broti og færi þá að iðrast eftir breytingartillögu sinni, sem hann nú er að halda fram.

Fram.sm. (Stefán Stefánsson): Mér finst þetta ákvæði um söluskylduna, sem hv. 1. þm. Árn. (S. S.) hélt fram, fjarstætt og gengið nokkuð óvægilega á eignarétt manna með slíku, eða getur hann ímyndað sér að því yrði vel tekið, að hver sá sem yrði að hætta ábúð á eignarjörð sinni, máske einhverra sérstakra orsaka vegna, um eitt eða tvö ár, væri neyddur til þess að selja landssjóði þegar í stað jörðina. Nei, þetta er svo ómögulegt, að eg ætla ekkert um það að fjölyrða. Annars skal eg ekki deila við háttv.þm. um þjóðjarðasölu og sjálfsábúð, þar greinir okkur svo verulega á, og er þýðingarlaust að þrátta frekar um það. Eg álít að sala þjóðjarða til leiguliða sé stórt framfaraspor. Hv. þm. ætti að fara um Norðurland og sjá þar sjálfsábúðar- og leiguábúðarjarðir og bera þær umbætur saman svona yfirleitt, hann mundi fljótt sannfærast um að sjálfsábúðarjarðir eru mun betur setnar og áhugi ábúenda meiri og framfarir stórstígari en á leiguábúðarjörðum, eg gæti ætlað að þetta væri svo um land alt. Eg ætla svo ekki að fjölyrða um þetta frekar en legg eindregið til að breyt.till. verði ekki samþykt, en nái hún samþykt deildanna, þá greiði eg atkvæði móti frumvarpinu.

Sigurður Sigurðsson Út af dæmi því, sem hæstv. ráðherra (H. H.) tók, ef tillaga mín yrði samþykt, að þá gæti t. d. bóndi ekki tekið við jörð sinni aftur ef hann t. d. yrði ráðherra um 2 eða 3 ára skeið, þá er því þar til að svara, að annaðhvort á bóndinn ekki að taka við starfinu eða þá, ef hann langar til að verða ráðherra, að láta þá halda áfram búskap á jörð sinni undir sínu nafni, þangað til hann fengi lausn. Gæti hann þá auðveldlega tekið jörðina aftur til ábúðar. Viðvíkjandi því, sem háttv. framsm. (St. St.) sagði um að margar sjálfsábúðarjarðir væru vel setnar í Norðurlandi, þá ber eg ekki brigður á það; en þó get ég nefnt honum dæmi, undir fjögur augu, úr Eyjafjarðarsýslu, þar sem sjálfsábúðarjarðir eru mjög illa setnar. En aftur á móti eru mýmörg dæmi þess, að þjóðjarðir og kirkjujarðir eru vel setnar, skal eg nefna t. d. Klömbrur í Þingeyjarsýslu. Þar hefir leiguliði búið á jörðinni yfir 30 ár, og hafa leiguskilmálarnir verið vondir og þó hafa fáir bætt jarðir sínar betur en þessi bóndi. Sama má segja um aðra jörð, sem hefir til skammas tíma verið þjóðareign. Það er Brenniás á Fljótsdalsheiði. Þar hafa verið gerðar miklar jarðabætur og jörðin mjög vel setin. Menn hafa oft og tíðum ráðist í að kaupa ábúðarjarðir sínar án þess að geta og að eins að nafninu til. Og eg get bætt því við, að slík jarðakaup hafa margsinnis staðið mönnum fyrir efnalegum þrifum, og hamlað þeim frá að geta bætt jarðir sínar.

Ráðherrann (H. H.) Það má vel vera, að dæmið, sem eg tók, sé ekki „sláandi“. En hugsum oss annað dæmi. Sjálfseignarbóndi verður veikur og þarf eftir læknisráði að yfirgefa ábýlisjörð sína til að leita sér lækninga með dvöl erlendis. Dvöl hans lengist, og efni hans leyfa ekki að hann haldi búinu áfram. Hann neyðist til að bregða búi. Eftir tillögu háttv þm. má hann þá ekki byggja jörðina öðrum og geyma sér rétt til að hverfa að henni aftur, þegar honum er batnað, heldur verður hann að selja hana og afsala algerlega, þannig að hann á þangað ekki afturkvæmt. Þetta finst mér ekkert réttlæti. En annars er naumast tilefni til, að ræða þessa breytingartillögu frekar. Hún er alt of stórstíg.

Bjarni Jónsson Eg ætla að eg gæti þess við 1. umr. þessa máls, að eg vildi gjarna að þessi forkaupsréttur næði til allra jarða á landinu. Eg hallast eindregið að þeirri skoðun, sem hefir komið fram hjá háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) og háttv.þm. S.-Þing. (P. J.) að landið eigi að eiga sig sjálft. Eg get reyndar ekki fylgst með h. 1. þm. Árn. (S.S.) að öllu leyti. Eg vil að landssjóður eigi forkaupsrétt á öllum jörðum, sem ganga kaupum og sölu í landinu, en ef hann notar ekki rétt sinn, þá sveitafélög eða ábúendur. Eg stóð upp aðallega til þess að láta nefndina vita, að eg muna tala mig saman við menn, sem vilja vera með mér að flytja brt. í þessa átt til 3. umr. Eg skal benda á, að það er málvilla hér í 1. gr. Þar stendur „hvorki - eða“, á vitanlega að vera „hvorki - né“. En eg vona að þetta megi skoða sem prentvillu, er verði leiðrétt við endurskoðun, og að það sé óþarft að koma með sérstaka brt. þar að lútandi. Í samræmi við það sem nú hefi eg sagt, mun verða farið fram á það í brt. minni, að höfð séu endaskifti á því, hverjum fyrst sé boðið, sem sé landinu fyrst. Ef nefndin vill taka upp þessa breytingu, skal eg vera henni þakklátur, en annars geri eg það sjálfur.

Tryggvi Bjarnason Eg hefi skrifað undir nefndarálitið fyrirvaralaust og raun eg því fylgja frv., ef ekki verða gerðar á því meiri breytingar. Eg vakti máls á því í nefndinni, hvort ekki reyndi vera tiltækilegt að láta kauparétt landssjóðs ná til allra jarðeigenda. En þegar eg fór að hugsa betur um það, hvarf eg frá því. Eg lít svo á, að það væri hagkvæmt fyrir þjóðina í heild sinni, að hún ætti landið sameiginlega. Eg býst nú við því, að þó nú að þetta frv. yrði að lögum, að það nái ekki tilgangi sínum, að koma í veg fyrir að jarðeignir safnist á eina hönd og útlendingar nái í þær. Eg býst við, að ef einstakir menn leggja mikið kapp á að eignast jarðir, þá yrðu reyndar ýmsar krókaleiðir til þess, reynt að fara kringum lögin. En hins vegar sé eg að frv. er tilraun til að sporna við þessu, og vildi eg sízt leggja neina hindrun í veginn fyrir það, að reynt verði að ná því takmarki, sem ætlast er til að náð verði með þessu frumv, ef það verður að lögum. Eg tók það fram, að eg væri horfinn frá því aftur að kauparétturinn nái til allra jarða á landinu. Með því væri lagt haft á jarðir einstakra manna og það myndi koma sér dálítið bagalega og sérstaklega koma þjóðinni mjög á óvart. Það er ekki rétt að setja það ákvæði í lög fyrr en hafin er sú stefna að sameina landið í eitt og þjóðin í heild sinni ætti landið. Þá finst mér að þyrfti um leið að nema úr lögum, lög um sölu þjóðjarða og kirkjujarða. En þetta er svo stórt og þýðingarmikið mál, að ógerningur er að hefja þá stefnu og vinna að því með löggjöf, að þjóðin sameiginlega eignist landið, fyr en það mál hefir verið hugsað og rætt rækilega og þjóðin, eða mikill hluti hennar er kominn á þá skoðun, að þetta sé rétt og hagkvæmt Háttv. þm. S-Þing. (P. J.) tók það fram, að lítið fé væri fyrir hendi til að kaupa jarðir fyrir, hvort heldur í landssjóði eða ræktunarsjóði. En að landssjóður fari að taka lán til að kaupa jarðirnar fyrir, tel eg ekki heppilegt. Sú stefna er alment álitin varhugaverð og er óvinsæl hjá þjóðinni. - Flestir líta svo á, að heppilegast sé að hver einstaklingur eigi sína ábýlisjörð, og hefir það við mikil rök að styðjast, þó það sé nokkurs konar sjálfsábúð líka að þjóðin eigi jarðirnar sameiginlega.

Valtýr Guðmundsson Eg stend upp að eins til að láta í ljósi gleði mína yfir því að þetta frumv. er framkomið, þó ófullkomið sé að mínu áliti. Á undanförnum þingum hefi eg barist á móti þjóðjarðasölu. Eg hefi haldið því fram, að ef almennileg stjórn sæti að völdum, væri landssjóður bezti landsdrottinn. Mótbárurnar sem eg hefi haft á móti þjóðjarðasölu, hafa sannast. Það hefir vakað fyrir mér, að svo framarlega sem þjóðin ætti nokkra framtíð fyrir höndum, hlytu jarðirnar að stíga í verði án þess að eigendurnir ættu nokkurn þátt í því. Það myndi leiða af almennum framförum þjóðfélagsins, bættum samgöngum, vegagerðum, símalagningu og fleiru. Þegar jarðirnar stíga í verði, álít eg það bezt farið að þjóðfélagið njóti þess hagnaðar, sem af því verður. Það gleður mig að menn eru nú farnir að glöggva sig á þessu, og eg verð að taka undir með háttv.þm. Dal. (B. J.) og þeim öðrum, sem í þann strenginn hafa tekið, að bezt sé, að landssjóður eignist allar jarðeignir í landinu.  (Lárus H. Bjarnason: Og kaupstaðarlóðir og hús líka?)  Eg býst ekki við að það hafi vakað fyrir flytjendum þessa máls. Hæstv. ráðherra benti á, að heppilegast myndi að taka það fé, sem komið hefir inn fyrir sölu þjóðjarða og verja því svo lengi sem það hrekkur, til að kaupa jarðirnar fyrir aftur. Þetta mál, að landssjóður eignist þjóðjarðirnar, getur haft svo mikla hagfræðilega þýðingu fyrir landið. Ef landssjóður þarf að taka lán, þá eykst lánstraust hans, ef hann hefir allar jarðeignir landsins að baki sér. Það er margt, sem þyrfti að lagfæra í frumvarpinu, en sem ekki er nein von til að verði gert til 3. umr., á þessum stutta þingtíma sem eftir er. Eg vil þess vegna ekki, að þetta verði að lögum á þessu þingi. Það þarf betri og meiri undirbúning, og væri réttast að stjórnin tæki það að sér. Það er betra að láta málið bíða betri undirbúnings, svo ekki þurfi að taka það fyrir aftur á næsta þingi. Eg segi þetta ekki af því, að eg sé málinu mótfallinn. Þvert á móti, eg ann því af alhug og er þakklátur fyrir að því hefir verið hreyft.

Þá var dagskrá lokið og ákvað forseti fund daginn eftir og dagskrá til hans, og gat þess í sambandi við hana, að fram væri komin krafa frá 13. þingm. um að taka þá upp á dagskrá frumv. til laga um viðauka við lög um útflutningsgjald af fiski, lýsi o. fl. frá 4. nóv. 1881 og kvað þá skyldi koma undir atkvæði deildarinnar í fundarbyrjun hvort taka skyldi það á dagskrá.

Guðlaugur Guðmundsson Viðvíkjandi þessari athugasemd út af þingsköpunum, skal eg taka það fram, að öll deildin hlýtur að hafa meira vald yfir málunum en nokkur einstök nefnd.  (L. H. Bjarnason: Það er gersamlega rakalaust, sbr. niðurlag 17. gr. þingsk.)  . Nei, það segir sig sjálft, að nefnd á ekki að geta ónýtt mál ef deildin vill annað. Þá sagði forseti fundi slitið.

Lárus H. Bjarnason Eg vildi bara leyfa mér að gera þá fyrirspurn út af þingsköpunum til hæstv. forseta, með hverjum ráðum hann ætlar að sameina það við þingsköpin, að mál, sem er fyrir nefnd, sé hrifsað frá henni og tekið að ræða um það í deildinni, án þess að nefndin hafi látið í ljós álit sitt um það. Það getur verið að hæstv. ráðh. (H. H.) eða aðrir, þykist geta fóðrað þetta eins og svo margt annað. Eg sé engan veg til þess.