Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Þetta mál var tekið út af dagskrá í gær vegna skriflegrar brtt., sem kom fram frá mjer undir umr. og er á þskj. 445. Hæstv. fjrh. óskaði eftir því, að umr. yrði frestað þar til hann hefði haft tækifæri til þess að kynna sjer till. og láta álit sitt í ljós um hana. Þessi till. er varatill. við brtt. mína á þskj. 444, og fer jeg fram á það, að falli það ákvæði, að lögin skuli aðeins gilda til 1. maí 1927, skuli varatill. koma til atkv., að lögin falli úr gildi 1. maí 1928. Jeg bar fram þessa till. í gær af því, að einn maður úr hv.fjhn. ljet í ljós, að hann hefði getað aðhyllst brtt. mína, ef jeg hefði sett 1928 í staðinn fyrir 1927. Þótt jeg geri það ekki með glöðu geði að framlengja þetta svona lengi, þá er það þó betra en að slá því algert föstu, að það sje ætlun Alþingis að láta þennan toll standa um aldur og æfi. Tel jeg þetta því betra en ekki neitt. Og þótt seinni till. verði samþ., verður næsta þing eða þingið 1928 að taka þetta mál til meðferðar, og má vera, að það finni þá ástæðu til þess að fella burt að einhverju leyti tolla og skatta, eða a. m. k. að draga eitthvað úr þeim, þar sem þeir liggja á nauðsynjum. Jeg þykist vita, að varatill. verði samþykt, því að jeg geri ekki ráð fyrir því, að hv.þm. sjeu svo einráðnir í því að láta þennan toll verða að föstum tekjustofni fyrir ríkissjóð, og svo var til hans stofnað, að ólíklegt er, að þingið vilji festa hann.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg held, að engin ástæða sje til þess að samþykkja varatill. hv. 2. þm. Reykv. á þskj. 445, af því að jeg held, að hv. deild verði að gera sjer það ljóst, að í þessum tollmálum er komið inn á þá braut, með breytingum þeim, sem gerðar voru á vörutollslögunum við 2. umr. nýlega, að óhugsandi er, að verðtollurinn megi falla niður 1. maí 1928. Svo að það er aðeins til þess að gera þingstörfin erfiðari og auka vafstur við endurnýjun verðtollslaganna að vera að koma með þetta ákvæði. Þegar vörutollurinn var lækkaður, áleit jeg, að þingið hefði í raun og veru valið á milli hans og verðtollsins, og þar sem það var framkvæmt í gær að lækka vörutollinn, þá álít jeg, að hv.þm. verði að taka fult tillit til þess við afgreiðslu verðtollsins hjer í þessari hv. deild.

Jakob Möller Jeg hefi í raun og veru ekkert um þetta atriði að segja af hálfu nefndarinnar. Jeg er hvorki frsm. nefndarinnar nje hún enn tekið afstöðu til þessarar brtt., því að hún hefir ekki komið saman síðan þessi brtt. kom fram. Mjer finst það ekki skifta miklu máli, hvort brtt. á þskj. 445, frá hv.samþ. mínum, 2. þm. Reykv. (JBald), verður samþykt eða ekki. Í henni er svo ákveðið, að lögin skuli gilda til 1. maí 1928, en á tímabilinu þangað til koma ný þing saman, og geta þau þá tekið afstöðu til þessa atriðis. En þar sem hv. samþm. minn talaði um það, að það væru svik við þjóðina að fella ekki þennan toll niður, þá vil jeg geta þess, að það kom fram í umr. 1924, að hvað sem þessum tolli liði, myndi í framtíðinni verða tekinn upp verðtollur á einhverjum vörum, og þótt þetta tímatakmark hafi verið sett, þá verður þó aldrei horfið frá verðtolli í einhverri mynd. Enda hafa lengi verið uppi raddir um það, að verðtollurinn sje miklu sanngjarnari en þungatollurinn; en það hefir fælt menn langmest frá verðtollinum, hve erfitt var álitið að framkvæma hann. En nú hefir hann verið reyndur og nú hygg jeg, að það fæli enga frá, hve hann sje erfiður í meðförum. Ef til vill væri rjett að fara hjer einhverja sanngjarnari leið, hafa báða þessa tolla jöfnum höndum og miða bæði við þunga og verð. Út af brtt. minni á þskj. 442, þar sem jeg legg til, að aftan við 1. gr. B. bætist „þvottaefni“, vil jeg taka það fram, þar sem hæstv. fjrh. lagði á móti henni, að mjer er hún ekkert mikið kappsmál. Þvottaefni er komið niður í 5%, og eftir því sem það var flokkað í fyrra., þá er sanngjarnt, að það fjelli alveg niður núna. Það var sett í 10% flokk þá, þó að eftir væru aðrar hreinlætisvörur í hærri flokknum, svo sem handsápa. Hvað nafnið á þessu þvottaefni snertir, þá skal jeg játa, að það er óákveðið, en það er þó hið sama og í fyrra.

Jón Baldvinsson Þess var að vænta, að hæstv. fjrh. legði á móti till. minni. Og þar sem hann lætur þess getið í aths. sínum við stjfrv., að hann vilji festa þennan toll til frambúðar, þá er það ekkert undarlegt, þótt hann mæli á móti þessari till. minni. Allir verða að játa, að það er komin mikil ringulreið á þessa tolllöggjöf. Það var settur gengisviðauki og verðtollunr 1924. Nú er búið að búta þetta alt og dreifa því af handahófi á ýmsar vörutegundir. Svo er altaf verið að krukka í vörutollinn. Þess vegna er full ástæða til þess að koma þessum tollum í fast kerfi, sem eiga að standa til frambúðar, og sú uppástunga, sem jeg kom fram með í gær, að skipa milliþinganefnd í þessi mál, er ekkert óheppileg til lausnar á þeim. Það hafa farið fram handahófsbreytingar á þessum lögum. Annars ætla jeg ekki að fara að ræða hjer um vörutollinn. Jeg býst við að taka til máls um hann, þegar hann kemur til umr. Út af því, sem hv. 3. þm. Reykv. (JakM) sagði, að það væri ekkert aðalatriði í þessu máli, hvort lögin fjellu úr gildi 1. maí 1927 eða '28, þá vil jeg taka það fram, að ef aðaltill. mín finnur ekki náð fyrir augum hv. deildar, þá kemur varatill. til greina. En jeg kom með hana af því að einn maður úr fjhn. óskaði eftir því. Vænti jeg þess, að hún verði samþykt, því að jeg tel óhjákvæmilegt að taka málið til meðferðar á næsta þingi, ef nokkurt samræmi á að verða í þessari löggjöf. Hv. þm. sagði, að það væru ekki svik við þjóðina að halda áfram með þennan verðtoll. Hann fann þeim orðum engan stað, en sagði, að það mætti finna í umr. á þingi 1924, að ætlunin væri, að verðtollur ætti að haldast framvegis. Það þarf nú ekki annað en að vitna í nafnið, „bráðabirgðaverðtollur“, til þess að sýna, að hann átti ekki að vera til frambúðar. Jeg álít það eitt nægilegt. Hinsvegar gátu einhver loðin ummæli hafa fallið um þetta, en það stendur samt óhrakið, að tollurinn var aðeins settur til bráðabirgða. Verkefnið með þessari skattlagningu var fyrst og fremst það, að rjetta við tekjuhallann á fjárlögunum og í öðru lagi að greiða lausu skuldirnar. Þessu hvorutveggja hefir nú verið náð. Síðastliðið ár var meiri tekjuafgangur á fjárl. en nokkru sinni áður, og líklega meiri en nokkurt land í heimi hefir nokkru sinni haft í hlutfalli við fólksfjölda. Þetta kemur til af því, að þessir skattar hafa verið lagðir á, og svo hefir góðærið hjálpað til. En nú syrtir að, og þá er spurningin sú, hvort ríkið á ekki að láta niður falla þessa skatta, sem halda við dýrtíð í landinu og lama atvinnuvegina. En verði þeir ekki feldir niður, má ekki minna vera en að öll þessi löggjöf verði tekin til athugunar. Jeg álít, að næsta þing ætti að taka hana til gagngerðrar yfirvegunar. Samviska hv.þm. verður væntanlega betur vakandi þá en nú, því að það er næsta þing fyrir nýjar kosningar. Ef varatill. yrði samþykt, kæmi þessi löggjöf til athugunar 1928 og yrði til umræðu í kosningahríðinni. Hefi jeg svo ekki meira að segja um þetta að sinni, en mælist til þess, að varatill. verði samþ., ef hin fellur.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg var fyr í umr. búinn að færa ástæður fyrir því, hvers vegna jeg væri á móti aðaltill. hv. 2. þm. Reykv. á þskj. 444, og þarf jeg því ekki að endurtaka það. En viðvíkjandi hinni till. vil jeg bæta því við, að jeg hygg, að það sje misskilningur hjá þm. 2. og 3. þm. Reykv. (JBald og JakM), að ef þessi till. verði samþykt, þurfi ekki að taka upp þetta mál fyr en 1928. Því eftir varatill. verður að taka málið upp þegar á næsta þingi, þar sem þá á að setja fjárlögin fyrir árið 1928, og er alls ekki hægt að ganga frá því með alveg óvissa tekjustofna. Jeg álít, að engin ástæða sje til að fara að neyða næsta þing til þess að taka upp umr. um tollstofna þessa. En það er öldungis víst, að án þeirra má ekki vera. Þó ekki liggi nú fyrir það, sem hv.þm. sagði um að skipuð yrði milliþinganefnd til þess að rannsaka og undirbúa nýja tolllöggjöf fyrir næsta þing, þá verð jeg að segja, að ef slík uppástunga kæmi nú fram, væri hún algerlega ótímabær. Því að meðan gildi peninganna er á reiki, er ekki hægt að festa tolllöggjöfina. Má búast við, að altaf þurfi að gera meiri og minni breytingar á henni, eftir því, hvernig fjárhagsástæður eru. Er það þá aðeins fyrir gíg, þó að milliþinganefnd sæti á rökstólum um tollalöggjöf. Það verður því að byggja á breytilegri útgjaldaþörf ríkissjóðs, meðan ekki er hægt að vita um verð krónunnar, sem útgjöldin eiga að greiðast í.

Frsm. (Björn Líndal) „Credo ego vos judices mirari -“, sagði Cicero endur fyrir löngu, þegar hann mjög ungur byrjaði sína fyrstu ræðu fyrir rjetti í Róm. Hann bjóst við því, að dómararnir mundu undrast það, að hann jafnungur maður og óreyndur skyldi hafa tekist þann vanda á hendur að flytja slíkt stórmál. Jeg get búist við því, að sumir hv.þm. undrist það, að jeg skuli gerast flm. slíks frv., sem hjer liggur fyrir, ekki fyrir sakir æsku minnar, sem því miður er liðin, heldur vegna þess, að jeg er orðinn talsvert þektur að því að vera fylgismaður frjálsrar verslunar. Sumum kann nú að virðast svo, sem jeg hafi skift um skoðun í þessu efni, en svo er þó í raun og veru ekki. Það út af fyrir sig, að skifta um skoðun, tel jeg hinsvegar engan glæp. Þegar skoðanaskiftin byggjast á aukinni þekkingu og reynslu og samviskusamlegri yfirvegun, eru þau engum manni til vansæmdar, heldur þvert á móti. Í þessu máli verður mjer þó hvorki talið til sæmdar nje vansæmdar að hafa skift um, ef satt er sagt og rjettilega er dæmt. Jeg álít eins og áður, að frjáls verslun eigi að vera aðalregla í öllu viðskiftalífi og að ekki beri að víkja frá henni, nema alveg sjerstakar ástæður sjeu fyrir hendi. Það er svo með þetta eins og annað, að engin regla er án undantekningar. Jeg lít svo á, að rjett sje og sjálfsagt að reyna undantekningarleiðir þegar aðalvegirnir reynast ófærir. Sannur friðarvinur getur stundum ekki komist hjá ófriði, hvað feginn sem hann vill. Það væri alveg jafnfráleitt að telja það á móti lögmáli frjálsrar verslunar, þó að vikið sje frá henni þegar svo sjerstaklega stendur á, að hinir almennu kostir hennar fá ekki að njóta sín, en göllunum stendur aftur á móti byr undir báða vængi, - eins og að kalla þann mann óróasegg, illindamann og friðarspilli, sem neyðist til að verja líf sitt eða hús sitt og heimili í bardagavísu. - Sem sagt, jeg álít, að nauðsyn geti brotið lög í þessu efni eins og öðrum. Það er líka ólíku saman að jafna, þeirri hugmynd, sem hjer liggur fyrir, og þeim einkasölum, sem við höfum átt við að búa. Hjer er aðeins um það að ræða að mynda fjelag til þess að vinna að betri sölu á síld, en þetta fjelag er ekki hægt að mynda nema með hjálp löggjafarvaldsins. Undrunin yfir því, að jeg skyldi flytja þetta frv., hefir, að því er mjer virðist, orðið minni en jeg bjóst við, og jeg tek það sem vott þess, að hv.þm. skilji, hve mikið nauðsynjamál þetta er. - Mjer er óhætt að fullyrða, að við flm., eða að minsta kosti 3 af okkur, sem erum eindregnir fylgismenn frjálsrar verslunar, höfum mikið um málið hugsað og gert okkur það ljóst, hve mikilvægt spor við stígum, ef þetta frv. verður samþ. Það væri gott, í sambandi við þetta, að geta gefið þó ekki væri nema stutt yfirlit yfir sögu síldveiðanna hjer við land frá byrjun, en það yrði langt mál, og jeg hefi því miður ekki nauðsynleg gögn við hendina til þess að geta sagt þá sögu til nokkurrar hlítar. Það mun ekki hafa verið fyrri en um 1870, að farið var að veiða síld til útflutnings hjer við land. Norðmenn byrjuðu þá lítilsháttar á Austfjörðum, en veiðin var stopul og fáir sem hana stunduðu. Árið 1884 tóku fleiri Norðmenn að stunda þessa veiði, og þá var hið mesta aflaár og eins árið eftir. Mjer er ekki vel kunnugt um, hvernig veiðin gekk þar árlega fram að aldamótum, en það vill svo vel til, að einn af flm., hv. 1. þm. S.-M., er fróðari um þetta en jeg og getur gefið betri upplýsingar. Þá var einkum stunduð landnótaveiði, og hafði sú aðferð þann stóra kost, að geyma mátti síldina lifandi í nótinni þangað til úr henni var gengin öll áta. En það er einn höfuðkostur síldar, að hún sje átulaus, þegar hún er söltuð, því að þá er henni miklu síður hætt við skemdum. Hinsvegar var sá ljóður á þessu, að ekki var hægt að fiska með þessum tækjum nema uppi í landsteinum. Þessi síld þótti góð vara og ruddi sjer til rúms á erlendum markaði, einkum sænskum, svo að segja fyrirhafnarlaust. Jeg hygg, að það hafi ekki verið fyr en eftir 1902 eða 1903, sem farið var að nota það veiðarfæri, sem nú tíðkast mest og hlotið hefir íslenska nafnið herpinót. Voru það einnig Norðmenn, sem fyrstir reyndu þessa veiðiaðferð hjer og kendu hana. Þetta var mjög stórfeld breyting og gerði það að verkum, að nú var hægt að elta síldina út um allan sjó. En það kom brátt í ljós, að það var vandfarnara með þessa síld en gömlu nótasíldina. Þessi síld var oft full af átu, verkaðist oft illa og fjekk óorð á sig. Smám saman byrjuðu fleiri þjóðir að fást við síldveiðar hjer, auk Norðmanna, bæði Englendingar, Þjóðverjar og Svíar í stórum stíl. Auðvitað höfðu þeir aðeins rjett til þess að fiska fyrir utan landhelgina, en hvort sem þeir hafa nákvæmlega haldið þau landslög eða ekki, fluttu þeir síldina í land og söltuðu þar í eigin tunnur eins og innlendir menn, og fluttu svo út. Þessu hjelt áfram í nokkur ár. Mönnum tókst misjafnlega að vanda nógu vel verkun síldarinnar og hún kom oft skemd á markaðinn. Enda biðu sumir menn mikið tap á síldinni, þegar mikið veiddist, eins og 1907 og 1908, bæði vegna þess að hún var ekki nógu vel verkuð og vegna of mikils vaxtar í framleiðslunni. Eftir að þessi reynsla var fengin komu fram raddir um að fá mat á síldinni, og var það gert með lögum nr. 26, 11. júlí 1911. Eins og kunnugt er, komu þessi lög að góðu gagni fyrst og fram á fyrstu ófriðarárin, en úr því breyttist þetta svo, að þau hafa síðan komið að litlu gagni. Þegar selt var til Englands á ófriðarárunum, var lítið eða ekkert spurt um gæði síldarinnar. Vöndust menn þessi árin af því að vanda þessa vöru eins og þurfti að vera. Síðustu árin hefir þetta aftur breyst í rjetta átt. En nú er þó svo komið, að ómögulegt má telja að selja síld til útlanda með íslenskum matsvottorðum sem trygging fyrir gæðunum. Þetta liggur að mjög miklu leyti í því, að kaupendur síldarinnar gera mjög misjafnar kröfur til gæða hennar, eftir því, hvort mikið eða lítið framboð er á markaðnum. Ef síld vantar, er alt þegið og ekki eins vendilega spurt um gæðin, en ef mikið fiskast og þess vegna er úr nógu að velja, þá er ekki hægt að selja nema bestu síld, og er það þá talin annars flokks vara, sem talin mundi vera fyrsta flokks þegar eftirspurnin er meiri en framboðið. Eins og jeg hefi áður tekið fram, voru herpinótaveiðarnar aðallega í höndum útlendinga, einkum Norðmanna, en Svíar komu einnig fljótt til sögunnar. Eins og jeg gat um áðan, komu þeir með þeim fyrstu hingað og fiskuðu hjer á eigin skipum, en keyptu líka af íslenskum skipum. Þeim lærðist brátt, að þetta var tryggara, því að afli er oft stopull utan landhelginnar og meir háður veðráttufari en afli í fjörðum inni. Það er vitanlega nokkur áhætta að leggja fje í það að kaupa tunnur og salt og ráða fólk, því altaf má búast við, að afli geti brugðist, einkum utan landhelginnar. Þetta var byrjunin til þess, sem verða vildi. Sænskir síldarkaupmenn byrjuðu snemma á því að fá sjer umboðsmenn hjer, einkum danska, og ljetu þá kaupa síldina fyrir sig nýja og salta hana fyrir sinn reikning. Á þennan hátt náðu þessir kaupmenn tökum á tiltölulega mjög mikilli síld fyrir lægsta framleiðsluverð. Það er ekki hægt að segja, að þetta sje beinlínis á móti lögum. Það er hægur vandi að gera slíka samninga þannig úr garði, að við þá sje ekkert að athuga frá laganna sjónarmiði. Íslensk löggjöf bannar auðvitað ekki að kaupa tunnur og salt með þeim skilyrðum, að þetta eigi að borga í vertíðarlok með saltaðri síld í sömu tunnum. En afleiðingin af þessu er sú, að þessi framleiðsla er nú að mestu í höndum útlendinga, jafnskjótt og búið er að salta hana í tunnurnar. Sjerstaklega hafa mikil brögð orðið að þessu eftir að okkar núgildandi fiskiveiðalöggjöf gekk í gildi. Það má vera, að önnur ástæða liggi þar að baki, og skal jeg ekki fara út í það nú. Ef tilefni gefst til, skal jeg víkja að því síðar. - Þetta fyrirkomulag á síldarversluninni, sem nú er, gerir það að verkum, að þessir útlendingar, sem kaupa síldina, eru alveg einráðir yfir síldarversluninni, að minsta kosti fram eftir sumri, og hafa dregið hana úr höndum Íslendinga. Þeir geta selt fyrstu framleiðslu með góðum hagnaði, og birgt sig upp til bráðabirgða með þessari fyrirfram keyptu síld, og jafnframt geta þeir bægt frá markaðinum þeim Íslendingum, sem reyna að salta fyrir eiginn reikning. Á síðustu árum hefir vanalega fengist hátt verð fyrir allra fyrstu framleiðslu, og vonin um þetta góða verð hefir gert það að verkum, að allir hafa kepst við að koma síld sem fyrst á markaðinn. Hefir þá stundum borist of mikið að af síld, sem illa þolir geymslu, en það er einkum sú síld, er fyrst fiskast, og hefir hún oft stórskemst í sumarhitanum á hinum erlenda markaði og stundum orðið ónýt með öllu. Eru dæmi til þess, að söluverð hennar hefir ekki einu sinni hrokkið fyrir áföllnum kostnaði á erlendum markaði. Samkv. lögum hinnar frjálsu samkepni myndi það vera erfitt fyrir útlenda síldarkaupmenn að halda uppi verði á sinni síld, þegar nóg síld önnur er á markaðnum. Auðvitað er þetta líka nokkuð erfitt stundum, og þegar til lengdar lætur getur ekki svarað kostnaði að reyna það. En þetta er tiltölulega ljett að gera hvað snertir fyrstu síldina, því að þeir kaupmenn, sem best hafa samböndin í Svíþjóð geta venjulega selt sína síld jafnóðum og hún kemur þangað og án þess að kaupendurnir viti, að ódýrari síld standi til boða. En þeir kunna líka ýmisleg ráð til þess að komast hjá óþægilegri samkepni. Þeir eru sjálfir matsmenn og meta síldina eftir eigin geðþótta. Þeir geta ráðið, hvort varan er talin „príma“ eða „secunda“ . Ef hún fær 2. flokks stimpil, er þar með spilt fyrir sölu á henni. Það er óhætt að fullyrða það, að hagnaðurinn af síldarversluninni rennur nær eingöngu í vasa sænskra stórkaupmanna. Og það er ekkert til þessa að segja frá löglegu verslunarsjónarmiði. Þeir eru kaupmenn og hugsa eðlilega mest um það að skara eld að sinni köku eftir mætti. Þeir standa best að vígi, koma sinni síld fyrst á markaðinn og vita altaf, hvernig sakir standa þar. Þannig gengur þetta þangað til útsjeð er um veiðina. Ef mikið veiðist, þá lækkar verðið og getur endað með því, að sumt af síldinni verði óseljanlegt. En ef lítið veiðist, þá getur verðið hækkað stórkostlega á skömmum tíma. Þá sjá sænskir stórkaupmenn sjer hag í að kaupa upp allar síldarbirgðir og setja þá verðið hátt gagnvart neytendunum. - Stórkaupmennirnir geta vitanlega ekki haldið háu verði þegar mikið fiskast, þeir græða tiltölulega mest þegar lítið fiskast. Þessir menn hugsa auðvitað mest um sjálfa sig þar næst um sína eigin þjóð og minst um okkar hag. Það er þeim í hag, að ekki sje saltað meira árlega en góðu hófi gegnir, og það er þess vegna ekki nema eðlilegt, að þeir geri sitt til að draga úr því, að veiðin verði mikil. Þetta geta þeir líka með ýmsu móti, t. d. með því að láta okkur Íslendinga gefast upp á því að salta fyrir eiginn reikning. Til þess þurfa þeir ekki annað en að setja verð á söltunarsíld svo lágt, að betur borgi sig að selja síldarverksmiðjunum nýju síldina til bræðslu, og setja verð á saltaðri síld svo lágt, að það borgi sig ekki fyrir okkur Íslendinga að salta hana fyrir eiginn reikning. Verksmiðjurnar lækka þá líka verðið, og afleiðingin verður sú, að útgerðin ber sig ekki. Þessi ráð hafa þeir í hendi sjer og þeim er að takast þetta. - Það verður að segja það eins og það er, og það er ekkert launungarmál, að það hefir þótt keppikefli að vera umboðsmaður fyrir þessa menn. Það hefir verið alltryggur atvinnuvegur, og eins og annarsstaðar þar, sem einhvern feitan gölt er að flá, hafa margir viljað vera nærstaddir. - Nú er komið svo, að umboðsmennirnir undirbjóða hver annan, þangað til jafnvel þeir geta engan hagnað af þessum viðskiftum haft. Síðustu árin hafa Danir aukið síldarútveg sinn hjer við land, en þó einkum Færeyingar að miklum mun og þeir hafa fengið mikinn áhuga á þessari veiði. Þeir fiska hjer fyrir innan landhelgislínuna í fullum lagarjetti, og kemur mjer síst í hug að amast við því. En þeim hefir tæplega skilist það enn þá eins vel og vera þyrfti, að við höfum hjer sameiginlegra hagsmuna að gæta og að það er ekki síður skylda þeirra en okkar að reyna að bæta markaðinn fyrir þessa sameiginlegu framleiðslu, og þá fyrst og fremst með því, að þeir reyni að auka hann í sínu eigin landi. Færeyingar hafa lag á því að reka ódýra útgerð og geta því selt síldina ódýrara en Íslendingar, og kaupa því sænskir umboðsmenn fremur af þeim. Þetta er auðvitað alt löglegt, en það hjálpar til að koma þessu máli í það horf að gera Íslendinga að hásetum á útgerðum útlendinga hjer við land hvað þessa veiði snertir. Það er ilt til þess að vita, að svo slysalega fari um þessa atvinnugrein, því að það er mín sannfæring, að við Íslendingar eigum enga auðsuppsprettu meiri, að minsta kosti enga, þar sem auðurinn er jafnfljótfenginn og á síldarmiðunum fyrir Norðurlandi - ef rjettilega er á haldið. Í sambandi við þetta mál má aldrei gleyma frændum okkar Norðmönnum. Þeir hafa kent okkur allar síldveiðar, sem nokkuð hefir kveðið að, og hafa allra manna mesta reynslu við þessa veiði. Þeir eru nægjusamari en við og sparsamari og mjög lægnir fiskimenn. Þangað til núgildandi fiskiveiðalöggjöf gekk í gildi voru þeir vanir því að fá að stunda þessa atvinnu hjer eins og innlendir menn, að öðru leyti en því, að þeir máttu ekki fiska í landhelgi. Á þessu varð mikil breyting með fiskiveiðalögunum frá 1922 og eiga Norðmenn vitanlega síðan miklu verri aðstöðu til þess að stunda þessa veiði hjer við land, þótt þessum lögum hafi aldrei verið stranglega framfylgt gagnvart þeim. En þeim hefir þó einkum verið linlega framfylgt síðan hinn svonefndi kjötollssamningur var gerður við Norðmenn. Þetta hefir ljett þeim mjög samkepnina við okkur og þeir eru enn þann dag í dag okkar langskæðustu keppinautar. Það er oft tiltölulega ljett að fara kringum lögin, og ekki síður fiskiveiðalög en önnur lög. Jeg fullyrði ekki, að Norðmenn geri þetta, því að jeg hefi engar sannanir í höndunum fyrir því. En jeg vil leyfa mjer að benda á eina aðferð til þessa, sem tiltölulega er ljett að nota. Þegar Norðmenn koma hingað til þess að fiska utan landhelgi, geta þeir flutt með sjer meira að tunnum og salti en þeir geta haft í skipunum meðan þeir eru að fiska, því að rúm þarf að vera á þilfari til þess að unt sje að verka síldina og koma henni fyrir í lestinni. Það getur því komið sjer mjög vel að geta selt 500–600 tunnur íslenskum manni í landi, selt þessum sama manni seinna síld í þessar sömu tunnur, og keypt svo af honum þessa sömu síld í þessum sömu tunnum, þegar þeir leggja af stað heimleiðis. Þetta getur alt verið löglegt, en hjer getur líka verið um leppmensku að ræða af versta tægi, án þess að ljett sje að sanna það. Þannig geta Norðmenn komið þessu fyrir og siglt síðan með fullfermi beina leið til Svíþjóðar og selt síldina þar sjer að skaðlausu ódýrara en við getum. Eitt er það, sem jeg vil leyfa mjer að benda á í þessu sambandi og sjerstaklega biðja hæstv. stjórn að athuga vel og vandlega, og það er það, hvort Norðmönnum sje leyfilegt samkvæmt alþjóðaverslunarlöggjöf og venjum að bjóða þá síld, sem fiskuð er utan landhelgi og ekki er verkuð samkvæmt íslenskri löggjöf, á útlendum markaði sem fyrsta flokks íslenska síld. Þetta viljum við banna, ef hægt er að lögum. Vitanlega standa Norðmenn mun betur að vígi að ýmsu leyti en við. Þeir sleppa við útflutningsgjald, tunnutoll og útsvörin sem eru vægast sagt hóflítil. Enginn má skilja orð mín svo, að jeg vilji setja þránd í götu frænda vorra, svo að þeir njóti ekki fullra laga hjer, en okkur verður ekki láð, þótt við viljum vernda rjett okkar sem lög frekast leyfa. Við getum ekki viðurkent, að þeir hafi rjett til þess að bjóða sem íslenska síld á útlendum markaði síld, sem fiskuð er utan landhelgi og ekki er söltuð samkvæmt íslenskum lögum. Við viljum hindra, að þeir geti farið í kringum íslenska löggjöf okkur til tjóns. Við myndum vitanlega geta litið þetta mildari augum, ef ekki stæði svo á, að markaðurinn er svo lítill, að það má tæplega muna 20–30 þús. tunnum til þess að markaðurinn yfirfyllist ekki og allir, sem við síldarútveg fást, tapi meira eða minna. Það er okkur því lífsnauðsyn að hindra þetta, og það ættu Norðmenn sjálfir að skilja. Jeg skal játa, að Norðmenn hafa gert töluvert að því að reyna að auka markaði fyrir íslenska síld. Þeir hafa boðið hana á nýjum mörkuðum, en það lakasta er, að það hefir stundum orðið til þess að koma óorði á síldina utan Danmerkur og Svíþjóðar, vegna þess, að oftast hefir verið reynt að koma þar út lökustu síldinni, sem ekki hefir verið unt að selja á Norðurlöndum. Þess ber að gæta, að íslenska síldin hefir á mjög skömmum tíma rutt burt allri annari síld úr Svíþjóð, enda er þar í landi eini markaðurinn fyrir íslenska síld, að heita má. En Svíar eru sú þjóð, sem lengst hefir komist í því að neyta síldar og hefir því best skilyrði til þess að meta gæði hennar. En þegar þeir hafa slíkar mætur á íslensku síldinni, þá er ilt til þess að vita, að hún skuli hafa ilt orð á sjer í nágrannalöndunum, af því að sölunni er svo óhyggilega háttað. Ástandið er þannig nú, að það má ekki veiðast nema tiltölulega lítið til þess að ekki verði tap á síldinni. Jeg sje nú ekki aðra leið út úr þessum ógöngum en öflug samtök þeirra manna, sem hjer eiga rjettmætra hagsmuna að gæta. En slík samtök eru útilokuð nema með lagavernd, því að hjer ráða miklu menn, sem eiga annara hagsmuna að gæta en hagsmuna hinnar íslensku þjóðar. Þetta frv. er samið og flutt í þeirri trú, að það sje eina líklega leiðin út úr þessu öngþveiti. Tilgangur þess er fyrst og fremst sá, að koma betra skipulagi á söluna í neyslulöndunum. Ennfremur að vanda vöruna, koma henni í álit á erlendum markaði, sjá um, að ekki verði annað en góð vara á boðstólum. Það er ekki meiningin, að hjer eigi að vera neinn okurhringur á ferðinni; þvert á móti. Með þessu er reynt að miðla hagnaðinum af þessari uppgripaveiði rjettlátlega milli framleiðenda og neytenda. Nú er hagurinn eingöngu hjá neytendunum. En neytendurnir verða að skilja það, að við getum ekki til lengdar selt þeim síldina fyrir lægra verð en framleiðslan kostar. Jeg hygg, að það muni auðvelt að sannfæra jafnvitra þjóð og Svía um slíkt. Og líklega mundi meðaltalsverðið verða aðgengilegra fyrir neytendurna, ef hægt væri á þennan hátt að hafa hönd í bagga með sölunni. Með þessu fyrirkomulagi yrði fyrir það girt, að síldin væri flutt úr landi svo tugum þúsunda tunna skifti og ónýttist þar. Það yrði ekki meira flutt út en von er um, að seljist með sæmilegu verði, þannig að framleiðslukostnaður fáist borgaður. Þá er eitt, sem altaf veltur mikið á í þessu máli, en það er að gera vöruna þannig úr garði, að hún sje að skapi neytenda. Þó að Svíum líki best sú verkunaraðferð, sem hjer er höfð á síldinni, og vilji ekki hafa hana öðruvísi, þá er ekki svo um aðrar þjóðir. Þær vilja sumar hafa aðra meðferð, því að sinn er siður í landi hverju. Það mundi því verða eitt aðalhlutverk fjelagsins að útvega nýja markaði og jafnframt að kynna sjer, hvernig neytendurnir vilja hafa meðferð vörunnar. Hjer má ekki flana að neinu og enginn má búast við, að slíkt geti tekist á skömmum tíma. Jeg býst við því, að það þurfi að höggva í sama farið ár eftir ár, því að sjaldan fellur trje við fyrsta högg. Fjöldi þjóða neytir mikið síldar, svo sem Þjóðverjar, Tjekkoslovakar, Pólverjar og Rússar. Þeir, sem best vita, segja, að síld sje mjög mikið borðuð í Rúmeníu. Það er nú næsta ólíklegt, að ekki sje hægt að koma síldinni á markaðinn í þessum löndum, þar sem Svíar, sem hafa mest og best skilyrði til þess að meta síldina, telja hana ágæta vöru. Jeg er sannfærður um, að þetta er hægt, ef rjett er að farið. En ef við gætum útvegað markað fyrir 600 þús. tunnur, þá býst jeg við, að vandræðin væru leyst fyrstu 20–30 árin. Það er ekki nema tæplega helmingur þessa, sem hægt er að fá sæmilegt verð fyrir nú. Mjer er óhætt að hafa það eftir merkum kaupsýslumanni, sem er nýkominn frá útlöndum, að tvö stór verslunarhús í Hamborg fullyrtu við hann, að hægt væri að selja alla íslensku síldina á þýskum markaði, ef hún væri verkuð eins og Þjóðverjar vilja vera láta. Neyslan í Þýskalandi er vitanlega margföld á við framleiðslu okkar. Jeg gat þess áðan, að okkur flm. væri það fullljóst, að hjer getur verið um hættulegt spor að ræða. Jeg held, að í raun og veru verði aldrei vikið hættulaust frá grundvelli frjálsrar verslunar. En maður verður oft að leggja á tæpt vað og hættulegt til þess að reyna að bjarga sjer frá stærri voða. Hjer er hættan fólgin í því, að ekki verði rjettilega haldið á þeim trompum, sem væntanlegum stjórnendum þessa fjelagsskapar eru fengin í hendur með þessu. Það er vandi að framkvæma þetta, og er enginn öfundsverður af því verki. En jeg vænti þess, að misfellurnar verði ekki stærri en það, að reynslan sýni, að miklu meira vinnist en tapist við þetta örþrifaráð. Jeg skal taka það fram, að jeg lít á þetta fyrirkomulag hjer sem bráðabirgðafyrirkomulag En upp af þessum fjelagsskap myndi innan skams rísa upp stórt og sterkt íslenskt fjelag, sem myndi ná sterkum tökum á síldarversluninni og aldrei sleppa henni aftur úr íslenskum höndum. Jeg skal ekki fara mikið út í einstök atriði frv. Jeg vil aðeins benda á tvent. Í 1. gr. frv. er ekki ákveðin tala þeirra manna, er stofnað geti slíkt fjelag sem þetta. Í fljótu bragði kann þetta að virðast mikill galli, en orsökin til þess er sú, að ekki er ljett að vita fyrirfram, hve marga er hægt að fá til þess að stofna þennan fjelagsskap af þeim mönnum, er hjer hafa aðeins íslenskra hagsmuna að gæta. Einnig virðist heppilegra að láta ríkisstjórnina skipa stjórn fjelagsins í byrjun, til þess að reyna að komast sem mest hjá útlendum áhrifum. Jeg sje svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta. Jeg skal að síðustu taka það fram, að í mínum augum er þetta svo mikið nauðsynjamál, að jeg vil fórna dálitlu af persónulegu frelsi innanlands um stundarsakir, í fullu trausti þess, að við verðum frjálsari út á við eftir en áður.

Jón Baldvinsson Batnandi manni er best að lifa. Mjer þykir tilhlýðilegt að byrja með spakmæli, eins og hv.þm. Ak. (BL), þótt ekki sje það á latínu. Jeg viðurkenni fullkomlega þá tilraun, sem kemur fram í frv. þessu og ræðu hv.þm. Ak., um að koma skipulagsbundinni sölu á síldina. En jeg fæ ekki sjeð, að það sje ákaflega mikill munur á fyrirkomulagi því, sem stungið er upp á í þessu frv., og fyrirkomulagi því, sem jeg sting upp á í frv. því, sem er næst á dagskránni. Háttv. þm. Ak. hefir nú lýst ástæðunum, sem hafa orðið til þess, að meiri hl. sjútvn. ber fram þetta frv., og sömu ástæður hafa vakað fyrir mjer. Það er sem sje skipulagsleysið á sölu síldarinnar, mistökin, sem þar af leiðandi verða á henni, og þau stórtöp alls þorra þeirra manna, er útgerðina stunda. Munurinn milli mín og meiri hl. sjútvn. er sá að meiri hl. sjútvn. vill, að fjelag annist síldarsöluna, en jeg tel heppilegra, að ríkið hafi hana á hendi. Jeg vænti þess, að hæstv. forseti taki ekki hart á mjer, þótt jeg minnist ofurlítið á næsta mál á dagskránni. Það verður til þess, að minni umræður verða um það. Jeg skal þá segja hv.þm. Ak., hvers vegna jeg álít heppilegra, að ríkið taki að sjer söluna en fjelag einstakra manna. Það er af því, að jeg hygg, að ríkið standi styrkara gegn þeim mönnum, sem kaupa, heldur en slíkt fjelag, sem frv. hans vill stofna. Jeg get hugsað mjer, að upp rísi óánægja í þeim löndum, sem kaupa síldina, svo og í Noregi, vegna samkepninnar, og hygg jeg, að ríkið sje öruggara gegn slíkri óánægju og ef til vill tortryggni heldur en lögþvingaður hringur. Þetta hefir gert það að verkum, að jeg hefi ekki getað fylgt meiri hluta sjútvn., en tel rjettara að halda mínu frv. Höfuðkostur þessa frv. er sameiginleg sala, en það er líka í mínu frv. Annars þarf jeg ekki að tala langt mál nú, því að við erum sammála um margt í þessu máli, hv.þm. Ak. og jeg, og hefi jeg því engu að svara. Öll rök hans lutu að því að ástandið væri óþolandi eins og er, og er jeg honum sammála um það. Jeg skal aðeins víkja að því, að jeg var honum ekki sammála um það, að hjer sje um nokkuð tæpt vað að ræða. Jeg álít einmitt, að hjer sje hin rjetta leið farin, aðeins ekki gengið nógu langt. Ekki get jeg heldur fallist á, að þetta eigi að vera bráðabirgðaskipulag; heldur vil jeg hafa það framtíðarskipulag. Annars skal jeg ekki fara neitt út í einstök atriði við þessa umr. Ef það er vilji hv. deildar, að þetta frv. verði samþykt, þá býst jeg við því, að mitt frv. nái ekki fram að ganga. Áskil jeg mjer því rjett til að taka mitt frv. aftur, ef jeg sje, að þetta fer í gegn. En ef þetta frv. verður ekki samþykt, þá held jeg, að ekki sje rjett að fella mitt frv. Það hefir glatt mig, að menn hafa álitið einkasölu tryggilegustu aðferð til þess að útvega sannvirði fyrir vörur. Þetta tel jeg stefnubreytingu í rjetta átt hjá Alþingi frá öllum þeim hamagangi síðasta Alþingis gegn einkasölum. Þetta er tilraun til þess að bæta fyrir það, sem áður er misgert.

Pjetur Ottesen Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) þykir þetta frv. vera heldur en ekki vatn á sinni myllu. Jeg skal nú ekki fara neitt út í það, en lofa þeim hv.flm. (BL) og honum að eigast við um það sín á milli. Hv. frsm. (BL) mintist á sögu síldveiðanna hjer á landi. Fyrst eru það útlendingar eingöngu, sem sleikja rjómann af síldveiðunum, og nota til þess innlendan vinnukraft. Og þó ekki sjeu metin öll þau spjöll, sem orðið hafa á hugsunarhætti fólksins í þessu sambandi fyrir áhrif útlendrar ómenningar, þá verður ekki með sanni sagt, að síldveiðarnar hafi reynst þessu landi nein fjeþúfa nje markað nein heillaspor á framfarabraut þjóðarinnar. Þær hafa að vísu á stundum gefið allmiklar tekjur til verkafólksins og mjólkað landssjóði drjúgum. En oft hafa líka útgerðarmenn og síldarsölumenn borið skarðan hlut frá borði, og verkafólkið stundum komið aftur með tóma pyngju, og auk heldur með ærna skuldabyrði á baki, og hafi það ekki getað int þær skuldir af hendi, þá hefir það þó orðið einhverra tap. En ríkissjóður hefir oft borið drjúgan skilding úr býtum. Því er ekki að neita. En það er annað atriði í þessu sambandi, sem taka verður einnig til greina, þegar alt er gert upp, og ekki er lítilsvert, en það er sú röskun á atvinnulífi landsmanna, sem síldveiðarnar lafa leitt yfir landið, Þær eru sem sje reknar á þeim tíma, sem mest þörf er fyrir vinnukraft í sveitum, um heyannatímann. Og því verður ekki neitað, að það, sem mest stendur í vegi fyrir framförum landbúnaðar og framfarahug þjóðarinnar á því sviði, er einmitt það, að vinnukraftinn vantar, þegar hans er mest þörf, það er um hey annatímann. Það hefir lamað landbúnaðinn mjög, hversu síldveiðarnar hafa rekist óþyrmilega á hann. Landbúnaðurinn, þessi gamli og tryggi atvinnurekstur, hefir orðið að lúta í lægra haldi fyrir þessum ótrygga atvinnuvegi í samkepninni um að ná í vinnukraftinn. Þó er önnur afleiðing þessa atvinnurekstrar, sem ef til vill hefir litlu minna tjóni valdið. Það er sú breyting á hugsunarhætti þjóðarinnar, sem frá honum stafar. Síldarútgerðinni er þannig háttað, eins og hv.frsm. tók fram, að líkja má henni við teningskast, og þess vegna hefir sá hugsunarháttur vaxið og þróast, að hjer sje annaðhvort alt að vinna eða öllu að tapa, og hinsvegar fyrnst yfir hina gömlu og góðu setningu: að sígandi lukka sje best. En þótt nú þessi atvinnuvegur hafi gengið æðiskrykkjótt yfirleitt, þá er nú samt svo komið, að mjög mikið fje er í honum bundið, og skil jeg þetta frv. þannig, að það sje tilraun til þess að bjarga því, sem bjargað verður, af því mikla fje, sem því miður er búið að binda á þennan hátt. Þó það fje hefði verið betur komið annarsstaðar, þá verður að taka það eins og það er og þýðir ekkert að sakast um orðinn hlut. Frv. er fram komið til þess að tryggja landsmönnum betri not af þessum atvinnurekstri. Eftir því, sem mjer hefir verið tjáð, þá er það einn mesti agnúinn á málinu, hve markaðurinn fyrir saltsíldina hefir reynst misbrestasamur. Þegar vel veiðist fellur verðið vegna þess, hve markaðurinn er þröngur. Þetta er versti gallinn. En jeg sje ekki nein ákvæði í frv., sem tryggja þetta. Mjer hefir skilist, að ráðið væri það, að takmarka það, hve mikið væri saltað af síld, en það er hægt að vita svona hjerumbil, hvað markaðurinn þolir af saltaðri síld árlega. Enda hefir það sýnt sig, að þegar framleiðslan er í samræmi við markaðinn, þá er verðið gott. Að vísu er talað um það í frv., að ekki megi byrja á því að salta fyr en 25. júlí, og byggist það á því, að þá er síldin farin að verða feitari en í byrjun veiðitímans og minni áta í henni og hún því betri vara. Þetta sagði hv.frsm., að væri óbein trygging fyrir útflutninginn. En mjer virðist framleiðsla þessi betur trygð, ef það væri ákveðið að salta alls ekki meira en markaðurinn þolir. Því það er tjón að verða að taka eitthvað af síldinni upp úr tunnunum og setja í bræðslu. Það liggur sem sje mikið fje bæði í tunnum og salti og svo vinnunni við þetta. Því er hin leiðin nær en þessi. Svo er annað; það er talað um að útiloka með þessu frv. leppmenskuna, sem vissulega er þjóðarsmán. Mjer skilst samt, að það leiki á tveim tungum, hvort það sje víst, að það náist með þessu frv. eins og það liggur fyrir. Hvað greiðsluna snertir, þá er það ekki nema einstöku maður, sem getur haft innlent rekstrarfje til þess að reka útgerðina með. Nú er hún oft rekin á þann hátt, að menn selja síldina fyrirfram fyrir ákveðið verð og fá tunnur og salt hjá kaupanda, og eins fje til þess að hefja með starfræksluna. Munurinn á þessum mönnum og leppunum er þá sá, að þeir reka sölu og útgerð fyrir eiginn reikning og á eigin ábyrgð, en hafa hinsvegar tryggingu fyrir sölunni. En lepparnir starfa fyrir reikning erlendra síldarkaupmanna. Nú tekur þetta frv. fyrir það, að menn geti selt nokkuð af framleiðslunni fyrirfram, og girðir þannig fyrir, að menn geti aflað sjer rekstrarfjár á þann hátt. Það er því ekki óttalaust, að niðurstaðan af þessu geti orðið sú, að auka leppmenskuna, í stað þess að draga úr henni. Þetta verður að athuga vel. Menn verða með þessu fyrirkomulagi að geta bygt á því, að hægt sje að fá innanlands nægilegt fje til þess að reka útgerðina mestan hluta útgerðartímans, þar sem greiðsla fyrir síldina kemur ekki fyr en seint og síðar meir. Það á vitanlega ekki við að tala hjer um einstakar greinar frv. En jeg geri ráð fyrir, þar sem frv. kemur frá nefnd, þá verði því ekki vísað til nefndar, og vænti því, að ekki verði hart á því tekið, þótt minst sje á einstakar greinar frv. nú v ið 1. umr. Í 1. gr. er svo ákveðið, að ef einhverjir þeirra manna, sem á síðastl. ári fengust við söltun eða útflutning síldar, vilja slá sjer saman um að mynda fjelag til þess að hafa með höndum síldarverslunina, þá sje þeim það heimilt. Þó ekki sjeu nema tveir menn, sem að þessu vilja hverfa, þá geta þeir ákveðið, að slíkur fjelagsskapur skuli tekinn upp. Hv. frsm. (BL) sagði, að það þyrfti ef til vill einhver nánari ákvæði um þetta. Jeg er æðihræddur um, að þetta sje ekki fullhugsað. Þá er það, að eingöngu þeir menn, sem fluttu út síld á síðasta ári, skuli hafa þennan rjett. Jeg skil ekki, hvernig á því stendur, að menn, sem geta sýnt það ljóslega, að þeir ætla að salta eða flytja út síld nú í sumar, skuli ekki fá að vera með í þessari fjelagsmyndun eða ráða um það, hvort fjelag skuli stofnað eða ekki. Það er þó þeirra framleiðsla, sem á að koma undir þetta fjelag. Hitt nær engri átt, að menn, sem að vísu fengust við síldarsölu í fyrra, en ætla nú ekkert við hana að fást, að þeir geti rokið til og myndað slíkan fjelagsskap og gert ráðstafanir um tilhögun á sölu þeirrar síldar, sem þeir eiga ekkert í og hafa ekkert með að gera. Það er sjálfsagt miklu hyggilegra, að það sje bundið því skilyrði, að það sjeu allmargir menn, sem koma sjer saman um að mynda þennan fjelagsskap, svo að skuldbindandi sje fyrir hina að vera þar með. Einnig að það sjeu eingöngu þeir einir, sem ætla að salta eða flytja út síld í sumar, sem þar komi til greina, að viðbættu því, að þeir, sem gera út á síld, þó þeir salti ekki eða flytji síldina út, mættu einnig vera þar á meðal. Jeg verð að biðja háttv. meiri hl. sjútvn. að athuga þetta betur. Þá virðist, mjer vera ósamræmi milli 3. og 4. gr. frv. Í 3. gr. er gert ráð fyrir, að þeir sjeu allir fjelagsmenn, sem fjelagið selur fyrir, en í 4. gr. er talað um bæði fjelagsmenn og aðra. Þetta er ósamræmi og verður að lagfæra það. Fleira er hjer að athuga. Í 13. gr. er sagt, að atkvæði fjelagsmanna skuli fara eftir því, hvað mikið vörumagnið er. Það getur verið, að það sje rjett. En mjer skilst, að þessi fjelagsskapur sje eingöngu gerður fyrir útflytjendur, því þeir menn, sem veiða og selja til verkunar, hafa engan íhlutunarrjett um þessi mál. Hv. frsm. gat um það, að ætlast væri til þess að skifta ágóðanum bróðurlega milli útgerðarmanna, og er það auðvitað fögur hugsun. En útgerðarmenn eiga hjer alt undir útflytjendum og geta því engu um þetta ráðið. Jeg vil nú skjóta því til hv.flm., hvort ekki muni rjett að tryggja rjett þeirra betur en gert er í frv. eins og það liggur nú fyrir. Jeg mun svo ekki gera frekari aths. um frv. í bráð og mun ekki taka endanlega afstöðu til þess að svo stöddu, eða fyr en jeg sje, hvernig flm. taka þessum aths. mínum. Jeg viðurkenni það, að síldarútgerðin er nú komin í öngþveiti. En úr hinu getur reynslan ein vitanlega skorið, hvort hagkvæmara er að skipulagsbinda söluna eða láta sitja við það, sem er, í trausti þess, að einstaklingarnir læri af reynslunni.

Tryggvi Þórhallsson Aðeins örfá orð. Jeg ætla mjer ekki að hætta mjer inn á að tala alment um það mál, sem hjer liggur fyrir. Jeg játa, að til þess er jeg ekki nógu kunnugur þessum atvinnurekstri. Mjer er það ljóst, að hjer er verið að taka upp nýja stefnu og mjög sveigt í einkasöluáttina, og það af mönnum, sem áður hafa mjög tjáð sig andvíga öllu slíku. Jeg segi þetta þessum mönnum til hróss, að þeir hafa látið sannfærast af reynslunni. Og eftir því, sem mjer virðist, þá er stefna frv. alveg rjett frá sjónarmiði íslenskra framleiðenda. En jeg vil ekki láta hjá líða að benda á það, að málið hefir aðra hlið, sem snýr út á við, og jeg vona, að hæstv. stjórn gæti þess, að við verðum ekki fyrir neinum óþægindum út á við sökum afgreiðslu þessa máls. Sú hlið snýr aðallega að þeim, sem síldina kaupa, en það eru Svíar. En Norðmenn, sem stunda þessa veiði allmikið, koma hjer líka til greina. Jeg hygg, að ekki geti hjer orðið um alvarlegan árekstur að ræða. En jeg vil beina því mjög alvarlega til háttvirtrar sjávarútvegsnefndar og hæstv. stjórnar, að það sje vel athugað, að við fáum ekki nein óþægindi vegna þessa máls, einkum frá Norðmönnum. Jeg vil leggja áherslu á það, að þetta komi ekki á neinn hátt í bág við þann samning, sem við höfum gert við þessa þjóð vegna aðalútflutningsvöru landbúnaðarins.

Frsm. meiri hl. (Árni Jónsson) Eins og menn sjá á nál., hefir allshn. ekki orðið á eitt sátt um þetta mál. Við erum þrír í meiri hl., sem leggur til, að frv. verði samþykt með lítilfjörlegum breytingum, en minni hl., háttv.þm. Mýra (PÞ) og þm. Borgf. (PO) leggja aftur á móti til, að það verði felt. Jeg hefi fátt eitt að bera fram af hálfu meiri hl. á þessu stigi málsins. Býst jeg við, að minni hl. og þeir þm., er bera hjer fram víðtæka brtt., tali sínu máli, og ætla jeg að geyma mjer þangað til að ganga nánar inn á það. Eins og getið er um í nál. meiri hl., eru tvær aðalbreytingarnar, sem felast í frv. Önnur er sú, að í stað þess, að lögin ná nú aðeins til kaupstaða, sem hafa yfir 1500 íbúa, koma þau, eftir frv. því, er hjer liggur fyrir, til að ná til allra þeirra kaupstaða og kauptúna, er hafa 500 íbúa og þar yfir. Hin breytingin er fólgin í því, að dansleikar innan fjelaga verði skattskyldir. Er hún komin fram vegna þess, að hjer hafa myndast fjelög, sem hafa ekkert annað markmið en dans, til þess að geta farið í kring um ákvæði laganna. Lögin um skemtanaskatt komu fyrst fram á þinginu 1918, og í því upphaflega formi náðu þau aðeins til myndasýninga, og voru stíluð gegn kvikmyndahúsunum. En við meðferð málsins breyttist þetta mikið. Víðtækar breytingar voru gerðar á frv., svo að það náði nú til dansskemtana, söngskemtana og leiksýninga. Það er auðsjeð á gangi málsins, að takmark laganna. - að fje þetta renni til ákveðinnar stofnunar, - vakir óljóst fyrir mönnum. Það er að vefjast fyrir þm., til hvers eigi að nota fjeð. Eins og Nd. gekk frá því, átti fje þetta að renna til almennra þarfa, en Ed. fanst rjett, að það gengi til lista og mannúðarstarfsemi. En hugmyndin verður ekki fyllilega skýr, fyr en á þinginu 1923, að hugmyndin um þjóðleikhúsið kemst upp. Þá fyrst var takmarkið orðið ljóst. Menn hjeldu, að bæjarfjelög þau, sem lögin ná til, myndu fljótt nota þenna skattstofn, en svo var ekki. Ekkert bæjarfjelag hagnýtti sjer ákvæði laganna fyr en seint á árinu 1921, eða 3 árum seinna. Og var það Reykjavík og Ísafjörður, sem riðu á vaðið. En síðan þessi skattur var látinn renna í ákveðinn sjóð, held jeg, að kaupstaðirnir hafi alls ekki borið sig illa undan honum. Þess vegna kom mjer á óvart till. sú, sem hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) ber nú fram, ásamt fleirum þm. þó skal jeg ekki ræða um það nú, og ekki fyr en jeg hefi heyrt rök háttv.flm.till. og minni hl.

Frsm. minni hl. (Pjetur Þórðarson) Eins og sjá má á þskj. 419, erum við tveir nefndarmenn, háttv.þm. Borgf. (PO) og jeg, mótfallnir því, að frv. þetta verði að lögum. Jeg skal kannast við það fyrir hönd okkar beggja, að í nál. er full-ákveðið til orða tekið, þar sem sagt er, að við sjeum að öllu leyti á móti frv. Ef 1. gr. verður feld, get jeg sagt það, að minsta kosti fyrir mig, að jeg sje þá ekki ástæðu til þess að greiða atkv. gegn málinu. Jeg býst líka við því, eftir greinargerð frv. og nál. meiri hl. að dæma, að það sje aðalatriðið fyrir flm. að 1. gr. verði samþykt. En ef gengið er út frá að svo verði, erum við á móti frv. Aðalástæðuna fyrir því, að við getum ekki fallist á frv., byggjum við á því, að í nál, meiri hl. er lögð áhersla á nauðsynina til þess að hefjast handa og skattleggja einstaklinga og sjerstök hjeruð, til þess að undirbúa byggingu þjóðleikhúss. Okkur virðist sem sje, vera fremur ástæða til þess að styðja að því að greiða fram úr mörgu öðru, sem er enn meira aðkallandi, en hefir þó ekki þótt fært að styrkja af opinberu fje, sökum fjárhagsörðugleika. Má kannske segja, að skatturinn sje lagður á, hvort sem er, og virðist þá rjett að láta hann ganga sjerstaklega til þjóðleikhúss. En þegar svo er ástatt, að það mundi draga frá öðrum þörfum stofnunum, finst mjer rjettara að styrkja heldur það, sem menningargildi hefir. En við erum algerlega mótfallnir því, að færa þenna skatt yfir á fleiri kauptún en nú er í lögunum. Skal jeg svo ekki þreyta deildina með því að fara lengra út í þetta mál.

Sigurjón Jónsson Á þingskj. 396 flyt jeg, ásamt 6 öðrum háttv. deildarmönnum, brtt. við frv. það, er hjer liggur fyrir. Í þessari brtt. er kveðið svo á um, að það sje Reykjavík ein, af kaupstöðum landsins, sem eftirleiðis greiði skemtanaskatt til þjóðleikhússins. Því að með því ákvæði, að kaupstaðirnir verði að hafa 4000 íbúa til þess að koma undir þessi lög, eru sem stendur allir aðrir kaupstaðir en Reykjavík teknir undan ákvæðum laganna. Það mætti nú ef til vill sýnast svo, að fyrir okkur öllum, flm. þessarar brtt., vaki alveg það mótsetta við það, sem fels í 1. gr. þessa frv., þar sem þar er gert ráð fyrir, að allir kaupstaðir landsins og kauptún með yfir 500 íbúa, falli undir ákvæði laganna frá 1923 um skemtanskatt og þjóðleikhús. En svo er þó í rauninni alls ekki, að því er mig snertir, og skal jeg skýra afstöðu mína ljóslega, til málsins. Jeg þori ekki að segja, að fyrir öllum meðflutningsmönnum vaki það sama og fyrir mjer, en þeir segja þá sjálfsagt til sín með það. Með lögunum frá 1923, um skemtanaskatt og þjóðleikhús, er svo ákveðið, að skemtanaskattur úr þeim kaupstöðum, sem hafa 1500 íbúa eða fleiri, skuli renna í sjóð til þess að koma upp þjóðleikhúsi í Reykjavík, og skal jeg undir eins viðurkenna, að tilgangur þessa sjóðs eða sjóðsstofnunar er í alla staði lofsverður, því að menning okkar krefst þess, að við eignumst hjer í höfuðstaðnum myndarlegt leikhús, svo fljótt sem efni okkar og ástæður annars leyfa. Enda er góð leiklist menningarvottur og lyftistöng menningar, en skilyrði þess, að leiklist geti þrifist og tekið framförum, er að eignast gott leikhús, en það eigum við nú ekki. Þótt jeg nú viðurkenni tilgang þessarar sjóðsstofnunar, þá vil jeg ekki viðurkenna, að tilgangurinn helgi meðalið í þessu nje öðru. Aðferðin, sem höfð hefir verið til þess að afla þessum sjóði tekna, hefir frá byrjun verið órjettlát. Það var algerlega rjettlátt, að Reykjavíkurbær væri að einhverju skattlagður til þess að koma upp þessu leikhúsi, því að þótt það ætti að heita þjóðleikhús og ætti að vera að mestu eða miklu leyti kostað af þjóðinni í heild, þá varð þó þetta hús jafnframt leikhús sjerstaklega fyrir Reykjavíkurbæ, og Reykvíkingar njóta þess framar öllum öðrum landsmönnum. En fyrir utan íbúa Reykjavíkur voru svo teknir hjer um bil 10 þúsund manna, og þeir skattlagðir til þessa sjóðs, en öllum öðrum landsmönnum slept við að gjalda nokkuð. Á þessi 10 þús. er skattur lagður, sem nú síðastliðið ár mun ekki vera langt frá að nema um kr. 1.50 á nef. Jeg get ekki álitið, að í löggjöf þessari hafi verið gætt þess jafnrjettis gagnvart borgurum ríkisins, sem nauðsynlegt er, að öll lög geri. Frá byrjun hefði jeg talið rjettlátt, að Reykjavík ein hefði greitt nokkurn sjerstakan skatt, - skemtanaskattinn, - en ríkið að öðru leyti hefði lagt fram fje til þessarar sjóðstofnunar úr sameiginlegum sjóði landsmanna allra, úr ríkissjóði. Jeg hefi þegar tekið fram, hversvegna jeg álít rjett, að Reykjavík greiði talsvert sjerstaklega í þenna sjóð, þar sem húsið verður fyrst og fremst fyrir Reykjavík, en að öðru leyti verður leikhúsið ekki neinum sjerstökum flokki landsmanna meira virði en öðrum; það ætti að geta orðið landsmönnum öllum til sóma, og til eflingar menningar landsmanna allra. Háttvirtir flutningsmenn hafa líka fundið til þess misrjettis, sem lögin frá 1923 gera þessum umræddu kaupstaðarbílum; kemur það bæði fram í greinargerð fyrir frumvarpinu og eins í nefndaráliti háttv. allsherjarnefndar, en þeir vilja gera órjettinn minni, með því að færa íbúatölu þeirra kaupstaða og kauptúna, er skattskyld verða, úr 1500 niður í 500 íbúa. Jeg skal viðurkenna hjá hv.flm., að við erum nær því rjetta, því almennara sem við innheimtum þenna skatt, og ef við ættum að fara þessa leiðina, þá hefði jeg viljað fara lengra, - taka öll kauptún með, sem t. d. hafa 200 íbúa. En hví ættum við þá ekki heldur að taka skrefið alveg, sýna fult rjettlæti og taka styrkinn úr sjóði landsmanna allra, en lofa einstökum kaupstöðum og kauptúnum að ráðstafa sínum skemtanskatti samkvæmt lögum frá 1918. Í þessu sambandi skal það af minni hálfu skýrt fram tekið, að jeg álít, að ekki geti komið til mála að svifta sjóð þjóðleikhússins tekjum, svipuðum tekjum og hann hefir nú haft að undanförnu. Þingið hefir einu sinni gengið inn á, að sjóðurinn fengi slíkan styrk til leikhúsbyggingarinnar, og þar sem langt er frá því, að takmarkinu sje náð, þá mundi jeg skoða það svo, að þingið brygðist sínum fyrri heitum, ef sjóðnum yrði ekki sjeð fyrir svipuðum tekjum áfram. Vil jeg því mega gera ráð fyrir, að þeir, sem greiða þessari till. á þskj. 396 atkvæði, þeir verði einnig með því, að á fjárlögunum fyrir 1927 verði leikhússjóðnum veittur styrkur, sem jeg geri ráð fyrir, að hæfilegur mundi vera um 20 þús. kr. Jeg býst við, að það sje ekki langt frá þeirri upphæð, sem sjóðurinn fær nú í skemtanaskatt utan Reykjavíkur. Og þótt það yrði einhverju meira, sem veitt væri úr ríkisjóði fyrsta árið, þá mun mega gera ráð fyrir að skemtanaskatturinn heldur yxi, ef sjóðurinn hjeldi honum áfram. Jeg hefi borið þessa tillögu fram, ekki af því, að jeg vilji, að leikhússjóðurinn sje sviftur svipaðri styrkupphæð og hann hefir haft, þar álít jeg, að þingið hafi bundið sjer þann bagga, sem það hvorki á nje má víkja sjer undan, heldur hefi jeg borið tillöguna fram af því, að jeg álít, að þingið hafi órjettlátlega aflað þessara tekna, með því að misskattleggja borgara landsins, og það sje ekki nema ein leið til þess að kippa því í lag, sem sje sú, að greiða upphæðina úr ríkissjóði. Verði þessi tillaga samþykt, þarf 8. gr. laganna frá 1923 að breytast í samræmi við hana, og sömuleiðis skal jeg benda hv. nefnd á, að af vangá hafa ekki verið teknar upp breytingar á þeirri grein í þetta frv., sem nauðsynlegt er að gerðar sjeu, verði sú breyting á lögunum, sem 1. gr. gerir ráð fyrir.

Jakob Möller Mjer virðist, að brtt. á þskj. 396 hljóti að vera bygð á talsverðum misskilningi. Mjer skilst, að hv. 1. flm. (SigurjJ) og meðflutningsmenn hans hafi bygt á því, að hjer hafi verið algerlega um nefskatt að ræða á íbúum þeirra kaupstaða, sem lögin ná til. Þessi skilningur er mjög hæpinn, þetta er ekki nefskattur, heldur skattur á skemtanir. Gjaldið kemur ekki niður á þeim, sem skemtanir sækja, heldur þeim, sem halda þær. Hv. þm. geta reitt sig á, að aðgöngumiðar að bíó t. d. og hljómleikum og yfirleitt öllum skemtunum, mundu seldir sama verði, hvort sem skattur væri eða ekki. Það, er siður að selja aðgöngumiða því fylsta verði, sem búist er við, að almenningur vilji fyrir þá gefa. Hjer er því að ræða um skatt, sem lagður er á þá, sem stofna til skemtana, en alls ekki nefskatt, þá kom hv. 1. flm.brtt. (SigurjJ) að þesari hugmynd, sem liggur á bak við og aldrei hefir verið hreyft mótmælum gegn, að nota ómerkari skemtanir til þess að lyfta undir leiklistina. Hann viðurkendi, að málið væri gott, og vildi bæta leikhússjóðnum tapið með því, að lagt væri fram fje úr ríkissjóði. Jeg gæti glaður gengið að þessum skiftum fyrir hönd leikhússjóðsins, ef jeg væri viss um, að slíkt framlag fengist, en jeg býst við, að ekkert kæmi ístaðinn, ef brtt. yrði samþykt. Jeg hefi enga trú á, að framlag fengist úr ríkissjóði, a. m. k. vildi jeg heyra undirtektir meðflutningsmanna till. Jeg efast ekki um hv. aðalflm. (SigurjJ). Jeg stóð anars aðallega upp til þess að skýra frá, að jeg mun koma með nýja brtt. við 3. umr., sem jeg býst við, að mörgum falli vel í geð, þess efnis, að flytja alla sjónleiki undir 10% skatt. Jeg geri ekki ráð fyrir, að það verði tap fyrir sjóðinn, því leikið mundi verða á ýmsum stöðum úti um land, sem annars legðu ekki út í það. Jeg vildi einnig benda flm.till. á þskj. 396 á, að hjer er um millileið að ræða, að þó að þeir gætu ekki fengið samþykta þessa brtt. sína, þá kynnu þeir að geta fengið felda 1. gr. frv. þá hefði frv. í raun og veru ekki aðra breytingu en þá, að skattur yrði lagður á alla dansleika. Skil jeg ekki, að nokkrir hafi ástæðu til að vernda þá frá skatti. Skal jeg svo ekki fleira segja, fyr en jeg hefi heyrt undirtektir hv. flutningsmanna brtt. á þskj. 396.

Jón Baldvinsson Jeg játa, að mjer fanst dálítið hart, þegar frv. frá 1923 tók af kaupstöðunum tekjurnar af skemtanskatti, sem þeir voru farnir að nota til ákveðinna framkvæmda hjá sjer. En af því jeg áleit mjög nauðsynlegt að koma upp þjóðleikhúsi, ljet jeg þetta afskiftalítið. Þá varð það ofan á, að skatturinn næði ekki til annara en nú segir í lögunum. Í þessu er dálítið ranglæti, sem frv. það, er nú liggur fyrir, á að bæta úr. Það getur vel verið, að þessi skattur nægi ekki til þess að leikhúsið komist upp á tilsettutn tíma, en þá verður að leita til ríkissjóðs. Það kemur þá á alla landsmenn Sameiginlega að greiða það, sem á vantar. Brtt. á þskj. 396, sem 7 hv. deildarmenn flytja, fer í þá átt að breyta núgildandi lögum svo, að Reykjavík ein greiði þennan skatt. þeir gátu alveg eins orðað brtt. svo, að í Reykjavík skyldi leggja skatt á o. s. frv., eins og að tala um kaupstaði sem hefðu 4000 íbúa, því það er öllum kunnugt, að enginn kaupstaður hjer, annar en Reykjavík, hefir svo marga íbúa. Hv. 1. flm.till. (SigurjJ) hefir bent á, að í stað þess að láta aðra kaupstaði landsins borga þennan skatt, megi eins láta ríkissjóð greiða fjeð. Jeg hefi bent á aðra leið til að bæta kaupstöðunum upp þann tekjumissi, er þeir verði fyrir. - Jeg bar fram þá brtt. við fjárlögin, að heimilað væri að greiða nokkra upphæð til kaupstaða og kauptúna, til þess að koma upp elli- og barna-heimilum. Jeg bjóst við, að unnendur þjóðleikhússins mundu ganga inn á þessa till., til þess að friða kaupstaðina, sem eru óánægðir yfir að þurfa að greiða skatt til leikhússins. Kaupstaðirnir hefðu mátt vel við una, ef þeir hefðu fengið þessa uppbót fyrir skemtanaskattinn. - Jeg mun greiða atkv. með frv. á þskj. 116, en móti till. á þskj. 396.

2465Sveinn Ólafsson: Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) mæltist til þess, að meðflutningsmennirnir að brtt, á þskj. 396 segðu til litar, ef þeir væru ekki sammála þeim formála, sem aðalflutningsmaður hafði fyrir till. Út af þessum ummælum hans vildi jeg gera grein fyrir, hvernig á því stendur, að jeg get ekki fylgt honum í öllu því, er hann sagði. Jeg er honum samdóma um það, að skattur þessi komi nokkuð handahófslega niður á gjaldþegnum. Hann er eftir gildandi lögum bundinn við fáa kaupstaði með ákveðinni íbúatölu, og aðeins einn þeirra nýtur allra fríðindanna. Ef viðurkent er, að rjettmætt sje að taka þennan skatt af landsmönnum, þá er rjettlæti nær sú till., að taka líka skatt af hinum fámennari kauptúnum. En fult rjettlæti næst þó engan veginn með því. Ef gera á þennan skatt að almennutn þjóðarskatti, og líta á byggingu þjóðleikhúss eins og nauðsynjamál, sem framkvæma verði, þá finst mjer aðgengilegust sú leið, að fjeð sje greitt árlega úr opinberum sjóði. Jeg gæti aðhylst þá leið, ef ekki stæði svo á, að hjer bíður fjöldi annara framkvæmda eftir því, að efni leyfi að hefjast handa. Jeg verð að líta á þetta mál fyrst og fremst sem bæjarmál Reykjavíkur. Leikhúsið verður fyrst og fremst fyrir Reykjavíkurbæ og nýtur væntanlega styrks af opinberu fje öllu frekar en leikhúsið nú gerir. Vitanlega hafa ýmsir aðrir landsmenn nokkur not af því; en ekki nema í litlum mæli, og fjöldi manna alls engin. Það, sem aftrar mjer frá að fylgja því fram, að nú sje sá upp tekinn að leggja fje úr ríkissjóði til þessa fyrirtækis, er, að jeg álít margt liggja ógert, sem ganga verður á undan. Þessvegna verður að sætta sig við, að svona fjársöfnun gangi seint, og að Reykjavík annist hana einsömul. Hjer eru manndrápsvötn óbrúuð, nær því í hverri sveit; hjer eru vegleysur, sem aftra öllum samgöngum á stórum svæðum; hjer eru símalaus stór hjeruð og sumstaðar læknislaust. Þetta á vissulega miklu meiri rjett á sjer en þjóðleikhús. Hjer eru mjög stopular og ónógar strandferðir. Þær eiga meiri rjett á sjer en leikhús. Hjer eru ótal verkefni fram undan, sem bíða eftir fje, svo að hægt sje að sinna þeim. Það á ekki við, að láta slíkt fyrirtæki sem þjóðleikhús ganga á undan þessu. Jeg lýsi því yfir, að þó að jeg sje meðflutningsmaður till. á þskj. 396, sem stefnir að því að binda skattinn til leikhússins við Reykjavík eina, þá er ekki ætlun mín að snúa blaðinu við á þann hátt að leggja því lið, að þetta þing veiti fje úr ríkissjóði til leikhússjóðsins, ef till. verður samþykt. Það er best, að hver komi til dyranna eins og hann er klæddur. Jeg þykist hafa gert það og með því orðið við ósk hv. 3. þm. Reykv. (JakM), sem mæltist til, að meðflutningsmenn till. segðu, hvað þeir mundu gera, þegar kæmi að spurningunni um, hvort veita skyldi fje úr ríkissjóði til leikhússjóðsins.

Pjetur Ottesen Þegar þetta mál var hjer til 1. umr., varð að samkomulagi að ræða það ekki þá. Jeg lít því svo á, að nú sje frekar leyfilegt að fara nokkrum orðum um málið alment, enda hefir hv.frsm. meiri hl. farið inn á þá braut. Jeg ætla aðeins að drepa á gang málsins á undanförnum þingum. Árið 1918 voru samþykt lög, sem heimiluðu hreppsnefndum og bæjarstjórnum, með reglugerð staðfestri af stjórnarráðinu, að leggja á skemtanaskatt til hrepps- eða bæjarþarfa, og höfðu hreppsnefndir og bæjarstjórnir óskoraðan rjett til að ráðstafa skattinum eftir eigin vild. Samkvæmt þessari heimild var þegar lagður á skemtanaskattur í Reykjavík og víðar. Þó varð það ekki strax, að skemtanaskattur væri tekinn upp utan Reykjavíkur, því menn þurftu nokkurn tíma til að átta sig á þessu nýmæli, en bráðlega rak þó að því, að hann var lagður á í nokkrum kaupstöðum, og nú er hann kominn á ekki óvíða á landinu. Á Alþingi 1923 kom fram frv. um breytingu á þessum lögum, sem náði samþykki þingsins, og varð að lögum á því ári. Samkvæmt þessum nýju lögum var nú skemtanskatturinn lögfestur í öllum kaupstöðum og kauptúnum á landinu, sem höfðu 1500 íbúa og þar yfir, í stað þess að í upphaflegu lögunum (frá 1918) var hann aðeins heimilaður í þeim kaupstöðum, sem höfðu 2000 íbúa eða fleiri. þá var og svo ákveðið í lögum þessum, að skatturinn skyldi renna í sjerstakan sjóð - þjóðleikhússjóð, - er notast skyldi á sínum tíma til að koma upp þjóðleikhúsi í Reykjavík. - Þessi breyting á lögunum frá 1918 mætti þegar allmikilli mótspyrnu víðsvegar að, og ekki hvað síst frá tveimur fulltrúum Reykjavíkurbæjar á Alþingi og núverandi hæstv. fjrh. (JÞ), (þá háttv. 3. þm. Reykv.), sem benti á mótmæli, sem fram höfðu komið í bæjarstjórn Reykjavíkur gegn þessari breytingu á lögunum. Mótmæli þessi ætla jeg, með leyfi hæstv. forseta, að lesa hjer upp, þau eru svohljóðandi: „Bæjarstjórn Reykjavíkur leyfir sjer að vekja athygli Alþingis á því, að ákveðið er með samþykt, staðfestri af ráðuneytinu, að nota skuli skemtanaskattinn í Reykjavík til að koma upp barnahæli og gamalmennahæli. Er slíkra hæla afar mikil þörf, en vansjeð, að unt sje í náinni framtíð að fá fje til framkvæmda, ef skatturinn verður tekinn til annars. - Skorar bæjarstjórnin því á Alþingi að láta heimildarlögin um skemtanaskatt standa óhögguð.“ Mótspyrna þessi var bæði sprottin af því, að menn vildu ekki láta lögbjóða skattinn alment, en aðallega var þó hitt, sem mætti mestri mótspyrnu nær alstaðar frá, þar sem skatturinn var kominn á, - ráðstöfun skattsins til þjóðleikhúss-byggingarinnar. Svo árjettaði núverandi hæstv. fjrh. (JÞ) þessi mótmæli bæjarstjórnar Reykjavíkur með allmiklum þunga, eins og siður þeirra manna er, sem ganga heilir og óskiftir að hverju máli. Í sama strenginn tók þá einnig háttv. 2. þm. Reykv. (JBald). Þegar fulltrúar Reykjavíkurbæjar rísa öndverðir gegn þessari breytingu, þar sem Reykjavíkurbúar eiga þó öllum öðrum landsmönnum fremur að hafa not af stofnun og starfrækslu þjóðleikhúss í Reykjavík, þá segi jeg, að það sje síst að undra, þó að íbúum annara kaupstaða og kauptúna á landinu þyki það allharkaleg meðferð á sjer af löggjafarvaldinu, að lögbjóða fyrst skemtanaskattinn og hrifsa hann svo af þeim, sem áður var búið að leyfa að nota hann eftir eigin vild; hrifsa hann af þeim, segi jeg, - ekki til almenningsþarfa; - því á það hefðu menn fremur getað fallist, - heldur aðeins handa einum kaupstað á landinu, og það því fremur sem skemtanaskattur í Reykjavík má vel skoðast sem landsskattur, því að þangað streymir fjöldi fólks hvaðanæva af landinu, til skemri eða lengri dvalar; og sækir skemtanir engu síður en Reykjavíkurbúar sjálfir. Og eimnitt frá sjónarmiði leiklistarinnar sjálfrar verður þetta fyrirkomulag ennþá óeðlilegra og ósanngjarnara, þegar litið er á það, að starfandi leikfjelag er einmitt í þeim kaupstöðum, sem skatturinn hefir verið lagður á, er þannig eiga að greiða skatt af starfsemi sinni til Reykjavíkur. Því var mjög haldið á lofti hjer í þinginu, að skemtanaskatturinn mundi draga úr aðsókn að leiksýningum yfirleitt, - að skatturinn mundi verða til að draga úr leiklistinni, og ef þetta skaðar hjer í Reykjavík, mun það ekki síður verða afleiðingin annarsstaðar í landinu. Enda hefir og reynslan sýnt, að þetta er þannig, því að með þessu er verið að níðast á leiklistinni í öðrum kaupstöðum landsins, til þess að upphefja leiklistina í Reykjavík. Þetta fyrirkomulag hefir því algerlega gagnstæðar afleiðingar við það, sem til var ætlast. Í stað þess að efla leiklistina, dregur það úr henni og hindrar alla framþróun í leiklist, algerlega utan Reykjavíkur, og í öllu landinu yfirleitt. Frá fjárhagslegu sjónarmiði er þetta einnig jafnósanngjarnt gagnvart kaupstöðum utan Reykjavíkur. Ósanngjarnt að því leyti, að vera að leggja á þá sjerstakan skatt og svifta þá svo öllum notum skattfjárins og rjettinum til að ráðstafa þessu fje. En þó kastar nú fyrst tólfunum, þegar á að fara að draga öll kauptún og hreppa á landinu, sem hafa 500 íbúa eða fleiri, undir þetta skatta-ok, og gera þá að sjerstökum skattlendum Reykjavíkurbæjar. Þó að þessi skatt-álagning, eins og henni er hagað, sje vitanlega mjög ranglát gagnvart kaupstöðunum, sem hún hvílir á, þá er þar þó sá munur á, að kaupstaðirnir eru flestir miðstöð í sínum landsfjórðungi, og verður skatturinn þar af leiðandi nokkru almennari en í hinum minni háttar kauptúnum; þar lendir hann nær eingöngu á þeim einum, sem þar búa. Þegar þessi heimildarlög voru samþykt 1918, og skemtanaskatturinn síðan lagður á samkvæmt þeim, var það gert með hinni brýnu þörf fyrir augum, að afla fjár handa viðkomandi bæjar- eða hreppsfjelagi. Heimildarlögin voru bygð á því, að verið var að leita að, og þarna var álitið, - sem og var, - að væri fundinn nýr og eigi óálitlegur tekjustofn handa bæjar- og hreppafjelögum; en bæjar- og sveitarstjórnir hefir ávalt mjög tilfinnanlega vantað tekjustofn, og þetta var tilraun til að hjálpa þeim til að auka tekjurnar í hlutfalli við útgjöldin. Þetta hefir víða reynst mjög erfitt og það jafnvel þó að ekki hafi verið tekin með í reikninginn önnur en þau útgjöld, sem hreppsfjelögin eru skyld að inna af hendi að landslögum. Eins og nú er ástatt, stynja hreppsfjelögin undir álögum og þungum útgjaldabyrðum, og flestir tekjustofnar þeirra eru svo mylktir í þarfir ríkissjóðs, að ekki er um auðugan garð að gresja eftir handa hreppsfjelögunum sjálfum, til eigin þarfa. Nú er því svo varið, að hreppa- og bæjarfjelög hafa, auk lögákveðinna útgjalda, og þrátt fyrir örðugan fjárhag og litla getu, ýms framfaramál og ýmsar bráðnauðsynlegar framkvæmdir með höndum, framkvæmdir, sem ýmist eru óhjákvæmilegar til að geta samrýmt atvinnureksturinn breyttum skilyrðum og kringumstæðum, eða framkvæmdir, sem nauðsynlegar eru til að auka og efla framleiðsluna á ýmsan hátt annan. þá hafa og bæði bæjar- og hreppsfjelög oft, auk lögfestra annara gjalda, sem atvinnuhættir og önnur skilyrði skapa þeim, ýms mannúðarfyrirtæki eða því skylda starfsemi með höndum, sem mjög þarf fje til að geta haldið í horfinu. Jeg verð að segja, að mjer finst það æði hart að gengið, að hrifsa inn þenna tekjustofn, skemtanaskattinn, af þeim hrepps- og sveitarfjelögum, sem hann hafa tekið upp samkvæmt heimildarlögum frá 1918, og leggja á nýjan, og lögbjóða, að hann skuli allur falla til Reykjavíkurbæjar eins saman, því vitanlega veikir þetta gjaldþol viðkomandi hreppa og hefir að sama skapi lamandi áhrif á nauðsynlegar framkvæmdir, sem að einhverju eða öllu leyti eru bygðar á skemtanaskattinum eða óskertu gjaldþoli gjaldþegna viðkomandi hrepps eða bæjarfjelaga. Þetta er næsta háskaleg aðferð, að ráðast þannig á framkvæmdir og framkvæmdamöguleika landsmanna, þeirra, sem búa á þeim stöðum, sem skatturinn á að ná til. Jeg sagði, að með þetta mál hefði verið farið inn á ranga braut á þinginu 1923, með því að gera þannig þá kaupstaði, sem höfðu 1500 íbúa eða fleiri, skattskylda til Reykjavíkurkaupstaðar, og nú er enn bætt gráu ofan á svart með því að færa ranglætið út, er skattskyldan er aukin og færð út til hinna smærri kauptúnanna, alt niður að 500 íbúum. Jeg segi, að það væri síður tiltökumál, þó teflt væri á fremsta hlunn með gjaldþol þjóðarinnar til að losa hana úr skuldum, en þegar farið er að auka álögur á almenningi í öðrum landshlutum aðeins til að hlaða undir og efla aðra einstaka landshluta, t. d. Reykjavík, þá verð jeg að segja, að löggjöfin er færð út fyrir þau takmörk, sem hún á að halda sjer innan. Aðalatriðið í allri löggjöf í skattamálum er og á að vera það, að löggjöfin sje fyrir alt landið í heild, en ekki aðeins fyrir einstaka hluta þess. Hjer er því farið inn á nýja braut og alveg óþekta hjer áður, með þessum lögum um skemtanaskattinn. Þetta er einna svipaðast því, sem átti sjer stað í Noregi í fornöld, er einstök hjeruð eða landshlutar voru skattskyldir öðrum hjeruðum, en þetta er al-óþekt hjer og er ætíð mjög óeðlilegt, þó að það kunni að hafa tíðkast einhversstaðar. Jeg hefi nú talað allmjög á víð og dreif um málið, vegna þess að 1. umr. var slitin sundur, og svo gaf hv.frsm. (ÁJ) mönnum eftirdæmi í þessu efni. Hv. 3. þm. Reykv. (JakM) kom fram með mikilli sanngirni í þessu máli. Hann benti á, að það gæti komið til mála að fella alveg burtu 1. gr. frv., og þá væru það aðeins dansleikirnir, sem frv. nú tæki til, og væri það þá eina breytingin á lögunum frá 1923. Það var einhver hv.þm., sem hafði það eitt að athuga við þetta, að þá væri of mjög þrengt að dansleikjunum; bæði í Reykjavík og annarsstaðar. Þessum líka prúðu dansleikjum! Jeg veit ekki, hvort þetta hefir átt að vera sáttaboð frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM), um að háttv.flm. tækju 1. gr. frv. aftur. Minni hl. allshn. mun fús til þessa samkomulags, og það því fremur, sem við minni hl. menn buðum upp á þetta í nefndinni. Hv. 2. þm. Reykv. (JBald) reyndi á ýmsan og mjög „útspekúleraðan“ hátt að verja framkomu sína í þessu máli. Jeg held jeg muni það rjett, að hann hafi átt sæti í bæjarstjórn Reykjavíkur þegar mótmælin bárust þinginu þaðan gegn því að svifta bæjarfjelagið yfirráðum og notarjetti skemtanaskattsins, enda studdi hann núverandi hæstv. fjrh. (JÞ) í mótstöðu hans gegn þeirri breytingu. Hv. 2. þm. Reykv. hefir alveg snúist í hring í þessu máli síðan 1923.

Frsm. meiri hl. (Árni Jónsson) Það vill svo vel til, að jeg hefi yfir höfuð litlu að svara hv.frsm. minni hl. (PÞ). Þeir skiftu með sjer verkum, hv.þm. Mýra. (PÞ) og hv.þm. Borgf. (PO), eins og þeir gerðu forðum bræðurnir Móses og Aron. Tók háttv.þm. Mýra. (PÞ) að sjer hlutverk Arons, og þótti mjer fara vel á því. Svo fór þó að lokum, að Móses fjekk líka málið og bar ekkert á tunguhaftinu. Hv. þm. Mýra. (PÞ) fann ekki ástæðu til að greiða úr þeim örðugleikum, sem væru við það að koma hjer upp þjóðleikhúsi; en hinsvegar taldi hann vera ýms önnur viðfangsefni óleyst, sem meira væri um vert. Jeg vil benda á, að þeir, sem standa gegn þessu frv., gera meira en það eitt, að tefja fyrir byggingu þjóðleikhússins, þeir draga úr og hindra eflingu leiklistarinnar alment, og með brtt. 396 fara þeir ennþá lengra, því að verði hún samþ., er mjög tvísýnt um, að þjóðleikhúsið komist hjer nokkurntíma upp. Þessi skattur er að mínu áliti í alla staði rjettmætur, eins og háttv. 3. þm. Reykv. (JakM) tók fram. Þessi aðferð er mjög aðgengileg, að skattleggja ljelegri skemtanir fyrir hinar, sem bestar eru taldar og göfugastar. Hv. þm. Ísaf. (SigurjJ) taldi þetta sjermál Reykjavíkur. En hann komst þó í raun og veru í mótsögn við sjálfan sig, vegna þess að hann vildi, að fyrirtækið yrði styrkt úr ríkissjóði, sem næmi því sem það misti við það, sem till. hans fer fram á, það er að segja styrkinn frá þeim fjórum kaupstöðum, sem skattlagðir eru eftir núgildandi lögum. Ef þetta frv. nær fram að ganga eins og við flm. ætlumst til, þá bætast við 15 nýir kaupstaðir og kauptún. Í þeim er samtals kringum 12 þús. íbúar, eða 11½ þús. í árslok 1924. Þess má vænta, að frá þessum stöðum muni koma álíka mikill skattur eins og frá þeim 4 stöðum utan Reykjavíkur, sem þegar eru skattaðir. Hv. þm. vitnaði í það, að í greinargerð frv. er um það talað, að þessi skattálagning komi ekki fyllilega rjettlátlega niður. Við flm. sjáum ekki ástæðuna fyrir því, hversvegna endilega á að skattleggja Akureyri með 3 þús. íbúa og Ísafjörð með rúmar 2 þús., en sleppa t. d. Siglufirði og Akranesi.

Akranes er ekki kaupstaður

. Kauptún að vísu, en með á 12. hundrað íbúa, 11 hundruð í árslok 1924. Merkilegt, að hv.þm. Borgf. (PO) vill ekki vera með að draga úr þessu órjettlæti. Jeg get sagt hv.þm. Ísaf. (SigurjJ) það, að það er engin von til þess, að hann fái meðflutningsmenn sína til að ganga inn á það, að framlag til þjóðleikhússins verði greitt úr ríkissjóði. Hv. l.þm. S.-M. (SvÓ) hefir lýst sinni skoðun á því, sem ekki hefir verið mótmælt. Hv. þm. Borgf. (PO) heyrði jeg ekki fara inn á þetta, en jeg þekki þá þann mann illa, ef hann vill fara að leggja ríkissjóðsfje í þjóðleikhús. Jeg held sem sagt, að það greini miklu meira milli flm.till., heldur en milli okkar aðalflm. Vil jeg þessvegna skjóta til hans í allri vinsemd, hvort hann vilji ekki taka þessa till, aftur. Þá er hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Hann taldi það rjettlætinu nær að samþ.till. okkar um að gera skattinn sem víðtækastan. En öll hans ræða hnje að því, að ekki væri rjett að styrkja þetta fyrirtæki, vegna þess að svo margt annað sæti fyrir. En jeg skil ekki, hversvegna nú á að fara að taka þennan skatt frá þjóðleikhúsinu, og hvað það kemur því við, hvort ár sjeu óbrúaðar, strandferðir ekki sem fullkomnastar o. s. frv. Skil ekki, að strandferðir batni við það, að svifta þjóðleikhúsið þeim tekjum, sem það hefir. Í rauninni er það ástæðulaust að vera að eltast mjög við þessar ræður. En jeg vil benda á það, eins og jeg gerði í upphafi þessa máls, að þótt lögin, eins og þau voru afgreidd 1918, geri ráð fyrir því, að þessum skemtanaskatti yrði varið til almennra hreppsþarfa, þá kom það þó fram í Ed., að rjett væri að taka þennan skatt í sjerstökum tilgangi og þá til þess að hlúa að listum og mannúðarstarfsemi. Það var hálfgerður barlómur í háttv.þm. Borgf. út af því, að verið væri að hrifsa skattinn frá ýmsri mannúðarstarfsemi, sem ætti að ganga fyrir þessu. En hann nefndi engin dæmi, að þessu væri sjerstaklega varið til þess neinsstaðar. Hv. þm. talaði um tíma eins og hann bæri sjerstaka umhyggju fyrir leiklist. Taldi, að vegna þess, hve mikið er lagt á leiksýningar út um landið, yrði það til að draga úr leiklistinni alment í kauptúnum landsins. En samkv. því, sem hann hefir sjálfur haldið fram, þá verður þessu sjálfsagt ekki varið til þess að efla leiklist í þessum kauptúnum. Hygg jeg hv.þm. mundi frekar vera meðmæltur því, að í hans hreppi yrði þessu varið til einhvers annars. Þessi leiklistaráhugi hans er líka fyrirsláttur einn. Jeg held, að hann standi mjög á öndverðum meið við þá menn, sem hafa áhuga á leiklist á þessu landi. Jeg held jeg fari rjett með það, að þegar lögin um skemtanaskattinn voru á ferð 1923, greiddi hv.þm. því atkv., - minnir að hann bæri fram till. um það, - að skatturinn næði til kauptúna, sem hafa 1500 manns. Jeg sje ekki ástæðu til að skattleggja fremur Akureyri, sem liggur svo afarfjarri þessum bæ, heldur en þá bæi, sem besta aðstöðu hafa til að njóta þjóðleikhússins. Ef gengið er út frá, að þeir, sem hjer búa næstir, hafi mest not af þjóðleikhúsinu fyrir utan Reykvíkinga, þá yrðu það Hafnfirðingar og Akurnesingar. Eftir hugsanagangi háttv.þm. sje jeg ekki ástæðu til að skattleggja Akureyri, sem hefir svo miklu verri aðstöðu til að nota leikhúsið í Reykjavík en Akranes, sem er klukkutíma ferð frá bænum. Jeg lít á þetta leikhús sem alþjóðarstofnun, og þessvegna beri Reykjavík ekki sjerstaklega að styrkja það fremur en aðrar alþjóðastofnanir, sem hjer eru, t. d. söfn, háskólann og annað þessháttar. Og verði till. þessi samþ., held jeg, að vel geti farið svo, að komi upp þær sömu raddir og voru á þinginu 1923, að Reykjavík telji sjer ekki sjerstaklega skylt að halda uppi þessari stofnun. Jeg held það sje ekki hægt að skylda bæinn til þess. Þessi till. er því bein fjörráð við þjóðleikhúsið, ekki einungis við frv., sem liggur fyrir, heldur við stofnunina sjálfa um mjög langan tíma. Og jeg trúi síst tillögumönnunum sjálfum, að undanteknum aðalflm. (SigurjJ), til þess að leggja fram fje úr ríkissjóði í þessu augnamiði. Erlendis er þetta þó gert. Það er viðurkent, að þjóðleikhús eru alþjóðarstofnanir. En hjer er snúið að því heillaráði, að láta hinar lakari skemtanir halda uppi hinni göfugustu skemtun. Leiklistin er talin göfugust skemtun allra; hún hefir tök á að flytja mönnum dýpstu og göfugustu hugsanir ýmissa mestu skálda og spekinga, sem uppi hafa verið á öllum tímum. Og hvað sem flm.till. segja, þá held jeg, að menn út um landið kunni þessari tilhögun vel. Í þingmálafundargerðum, þar sem altaf er verið að tala um að afnema skatta, man jeg ekki til að hafa sjeð, að nokkur amaðist við þessum skatti sjerstaklega. Menn virðast ekki vera að horfa í það, þegar þeir skemta sjer á annað borð, hvort það fari 1/10 af því, sem þeir eyða, til að styrkja jafn-gott fyrirtæki og þjóðleikhús. Jeg held, að metnaður kjósenda hv.flm. þessarar till. sje miklu meiri en þeirra sjálfra. Jeg held þeir geri kjósendum sínum rangt til með því að flytja þetta, með því að gera þennan órökstudda barlóm fyrir þeirra hönd.

Þeir eru ekki svo metnaðarfullir!

. Jeg veit ekki um Barðstrendinga, þekki þá manna minst. Má vera, að þeir sjeu metnaðarlitlir. En ekki kemur það fram í valinu á þingmanni þeirra. Þeir velja þennan ágæta þingmann ár eftir ár með miklum meiri hluta, og það virðist benda á, að þeir sjeu metnaðarmenn og drengir góðir. Jeg get ekki ímyndað mjer, að þessi till. verði samþ. Jeg hefi þá von og það fulla traust til hv. deildarmanna, að þeir felli hana. En ef svo færi, að hún yrði samþ., þá yrði það mjög góður mælikvarði á undirbúning hv.þm. sumra hverra undir þann mikla merkisdag í okkar sögu, dómsdaginn 1930. Það væri sjerstaklega góður mælikvarði, ef svo færi, að þingið afgreiddi ekkert annað í sambandi við þennan merkisdag en að drepa þessa stofnun, sem er ætlast til að verði eitt af glæsilegustu merkjum okkar menningar 1930. Skal svo óska hv.flm. til sjerstakrar hamingju með till., ef hún nær samþ. hjer.

Jón Baldvinsson Háttv. þm. Borgf. (PO) vjek til mín nokkrum orðum. Vildi væna mig um það, að jeg hefði verið tvíbentur í þessu máli. Jeg þykist hafa gert grein fyrir framkomu minni, og hún er algerlega hrein. Jeg var í vafa um, hvort jeg ætti að greiða atkv. á móti því, að skemtanaskatturinn færi til þjóðleikhúss, en gerði það ekki, því að jeg þóttist vita, að ekki yrði veitt á fjárlögum til þess að koma upp þessari stofnun. Það er satt, að mjer fanst órjettlátt að undanþiggja svo og svo mikinn hluta landsmanna frá þessum skemtanaskatti, eins og gert var 1923. Hv. þm. vitnaði í mótmæli bæjarstjórnar Reykjavíkur, sem lögð voru fyrir Alþingi 1923, og vildi ganga út frá, að jeg hefði verið með að samþykkja þau. Jeg kom ekki á þennan fund. Jeg sat á þingfundi og mundi geta fengið um það skýrslu, ef hv.þm. Borgf. (PO) vill. Jeg mótmæli, að jeg hafi sýnt neinn yfirdrepsskap í þessu máli. Hitt hneykslaði marga, sem kom fram á þinginu 1923, þegar 1. þm. S.-M., sem þá var, og hv.þm. Borgf. (PO) þinglýstu hrossakaupum sínum um þetta mál, þannig, að ef Akranes væri undanþegið, þá skyldi þm. Borgf. fylgja 1. þm. S.-M. að máli.

Pjetur Ottesen Það er ekki nema örlítið, sem jeg þarf að svara. Hv. frsm. þessa máls (ÁJ) andmælti nokkrum atriðum í ræðu minni, og þarf jeg lítið að fara inn á það. Andmæli hans voru svo veik, að þau hröktu ekki neitt af því, sem jeg hefi fram flutt mínu máli til stuðnings. En hv.þm. var eitthvað að koma því að, - sem kanske hefir komið því til leiðar, að það sprakk blaðran hjá hv. 2. þm. Reykv. (JBald), - að það hefði verið hreppapólitík í þessu máli. Hann kvað það undarlegt, að íbúatölutakmarkið skyldi vera 1500, og setti það í samband við kauptún í mínu kjördæmi. Jeg hugsa, að þarna sje ekki meira samband milli kauptúnsins í mínu kjördæmi heldur en ýmissa annara kauptúna. T. d. hefir Norðfjörður svipaða íbúatölu, og fleiri kauptún. En úr því að hv.þm. var að fara inn á hreppapólitík, þá vildi jeg benda á það, hvort það myndi vera alveg af tilviljun, að háttv. 2. þm.N.-M. (ÁÁ) hagar íbúatölutakmarkinu í sínu frv. þannig, að Norður-Múlasýsla á ekki að offra neinu á þessu altari. - Jeg vildi leiða athygli manna að því, hvort þetta er tilviljun eða hvort það á rót sína í einhverju öðru. Það er nefnilega venjan, að þeir, sem brigsla öðrum um hreppapólitík og hrossakaup, þeir eru mest haldnir af hinu sama sjálfir. Þetta er aðalreglan, þótt það kunni að vera til undantekningar. Hv. þm. talaði svo um metnað kjósenda, og að við myndum ekki sýna rjetta mynd af metnaði kjósenda okkar. það verð jeg að segja, að þá lítur hv.þm. undarlegum augum á metnað kjósenda, ef hann heldur það metnað þeirra á Akureyri og Ísafirði, sem, t. d. að taka, hafa lagt mikið af mörkum til að efla leiklistina hjá sjer, að leiklist þeirra sje skattlögð og dregin niður í saurinn, til þess að upphefja leiklistina hjer í Reykjavík. Nei, mjer fanst það koma greinilega fram hjá hv.frsm. (ÁJ) og reyndar í frv. yfirleitt, að þetta sje einn þátturinn í því að reyna að draga alt undir Reykjavík, - tilraun til að láta löggjafarvaldið leggja lóð á skálina, til þess að hlutur Reykjavíkur verði líka á þessu sviði meiri en annara. Mjer virðist þetta byggjast á því, - jeg veit ekki hvort á að kalla það höfuðstaðar-rembing eða eitthvað annað, - að það er eins og menn helst áliti, að eiginlega engri frumlegri hugsun eða sjálfstæðri geti skotið upp, og því síður þróast, utan Reykjavíkur, og alt slíkt í eðli manna verði að fá sitt lífsloft og næringu í Reykjavík. Og það styrkti mig í þeirri trú, að þetta væri á bak við, þegar hv.frsm. sagði, að meiningin væri að láta hinar óæðri skemtanir styðja aðrar göfugri. Það eru einmitt meðal annars leikskemtanirnar úti um landið, sem eiga að styðja leikskemtanirnar í Reykjavík. Háttv. þm. lítur þá þeim augum á leiklistina út um landið, að hún sje með hinum óæðri skemtunum, samanborið við þá hágöfugu leiklist í Reykjavík. Annað verður ekki dregið af orðum hans.

Frsm. meiri hl. (Árni Jónsson) Örfá orð. Jeg talaði ekki um hreppapólitík eða hrossakaup. En það var eins og hv.þm. Borgf. (PO) væri stunginn af einhverjum ummælum, líkt og hann vissi upp á sig einhverja skömm í þessu efni. Hv. þm. talaði um það, að jeg hefði gert of mikið úr metnaði manna út um landið í þessu efni, og vil jeg alls ekki lengja umræður með því að ræða um það. En jeg vil algerlega neita því, að jeg hafi verið að hlífa sjerstökum hreppum í mínu kjördæmi með þessu. Jeg gat þess við 1. umr. þessa máls, að jeg myndi vera með því, að þetta lágmark væri sett niður úr 500, ef tiltækilegt þætti. Jeg tel fullkomlega rjettlátt að taka skatt af öllum skemtunum, hvar sem er á landinu, en hinsvegar þótti ekki fært að færa lágmarkið neðar en í 500, vegna þess að ekki var talið framkvæmanlegt að innheimta skattinn, þar sem fámennast er. Ef hv.þm. hefði sýnt fram á, að það væri í raun og veru framkvæmanlegt, og komið með till. um það, þá skyldi jeg ekki hafa verið síðastur manna til að greiða henni atkv. Jeg hefi enga ástæðu til að halda, að mínir kjósendur í NorðurMúlasýslu myndu kvarta svo þunglega undan þessum skatti.

Jakob Möller Jeg ætla aðeins að segja örfá orð út af ræðu hv.þm. Borgf. (PO). Hann var eitthvað að tala um, að við vildum draga undir Reykjavík og teldum, að leiklist hjer væri eitthvað æðri en annarsstaðar á landinu. Þetta er algerlega tilefnislaust hjá hv.þm. (PO). Ef komið gæti til mála að setja á stofn þjóðleikhús á nokkrum öðrum stað á landinu en í Reykjavík, mundi sá möguleiki vera ræddur. En engum dettur slíkt í hug, ekki einu sinni hv.þm. Borgf. (PO). Leiklist í Reykjavík er alveg eins skattlögð til þjóðleikhúss og leiklist annarsstaðar á landinu eða aðrar skemtanir. Hv. þm. (PO) talaði um, að verið væri að gera öðrum landshlutum rangt til. En skilur ekki hv.þm. (PO), að hjer er um að ræða alþjóðarstofnun, og er ekkert einsdæmi hjer, að þá sje tekið af almannafje, enda er það gert í öllum menningarlöndum. Og það getur hv.þm. Borgf. (PO) reitt sig á, að vegur landsins í heild sinni vex við það, að þjóðleikhúsið kæmist upp. Þar koma til greina allir landshlutar, án tillits til þess, hvort þeir eru stutt eða langt frá Reykjavík. En ef þessi vísir, sem nú hefir myndast til sjóðs, er drepinn eða framkvæmdir tafðar að óþörfu, verður það alstaðar lagt okkur út til hinnar mestu smánar. Jeg skal geta þess, að einn merkur vísindamaður hefir nýlega dregið þá ályktun af leiklistarást Íslendinga, að þeir mundu vera með best mentuðu þjóðum heimsins.

Sigurjón Jónsson Jeg ætla aðeins að víkja nokkrum örðum til hv.frsm. meiri hl. (ÁJ). Hann taldi það rangt hjá mjer, þegar jeg líkti skemtanaskattinum, við nefskatt. Reyndar sagði jeg ekki, að hann væri nefskattur, heldur að hann líktist nefskatti. Jeg vil benda á það, að einstöku kauptún voru farin að innheimta slíkan skatt, áður en lögin um skemtanaskatt gengu í gildi. En þá voru kauptúnin svift þessum tekjustofni. Þá sagði hv.þm. (ÁJ), að kent hefði mótsagnar hjá mjer, þegar jeg sagði, að þjóðleikhúsið yrði fyrst og fremst leikhús fyrir Reykjavík, en vildi samt láta ríkissjóð styrkja það. Í þessu felst engin mótsögn, því að jeg sagði, að leikhúsið væri líka, í öðru lagi, fyrir alt landið. En mjer finst sanngjarnt, að Reykjavíkurbúar leggi aukaskatt á sjálfa sig, til þess að leikhúsið komist upp. Hv. þm. (ÁJ) sagði, að jeg hefði átt að verja það, að takmarkið fyrir íbúatölu í kauptúnum væri fært niður. Jeg lýsti því yfir, að ef þessi tillaga yrði ekki samþykt, mundi jeg vilja færa takmarkið niður, því að jeg álit meira rjettlæti í því, að innheimta þennan skatt af sem flestum borgurum landsins en litlum hluta þeirra, ef á annað borð á að fara út fyrir Reykjavík. Þá beindi hv.þm. (ÁJ) til mín að taka aftur tillöguna, af því að það væru svo mismunandi ástæður hjá okkur flm. til þess, að hún væri flutt. Það skal jeg játa, en jeg sje þó enga ástæðu til að taka hana aftur vegna þess. Jeg lít svo á, að verði tillagan samþykt, geti þingið ekki komist hjá að taka upp í fjárlögin styrk, sem svarar til þeirrar upphæðar, sem annars kæmi utan af landi. 1923 lýsti þingið því yfir, að það vildi efna til sjóðsstofnunar í þessu skyni, og jeg álít, að þingið geti ekki hlaupið frá því. Það er alls ekki þinginu samboðið að hlaupa frá þeim bagga, sem það hefir sjálft lagt á menn í þessu skyni. Jeg get því ómögulega verið sammála hv.frsm. (ÁJ) og hv. 3.þm.Reykv. (JakM) um, að það sje sama sem að eyðileggja sjóðsstofnunina, að samþykkja tillöguna á þskj. 396. Jeg lýsti því yfir í fyrra, í ræðu, sem jeg flutti þá hjer á þingi, að jeg áliti, að tekna sjóðsins væri illa aflað að því leyti, að mislagt væri á borgara ríkisins. Skal jeg svo ekki fjölyrða um þetta frekar. Vænti jeg þess, að málið fari ekki út úr þingi fyr en sjeð er fyrir endann á, að fjárveiting til þess verði tekin upp í fjárlögin. Jeg verð að segja, að jeg skil ekki þá menn, sem finst órjettlátt, að taka skatt af sem flestum kauptúnum, en geta sætt sig við, að hann sje tekinn af 4–5 kauptúnum. Er nokkurt rjettlæti í því, að taka skatt af Ísafjarðarkaupstað, en sleppa Siglufirði, þó að þar sjeu íbúar 100–120 færri.

Flm. (Jón Baldvinsson) Lög þau, sem nú gilda um iðnaðarnám, eru frá 1893, og hafa þá eflaust verið samin eða þýdd eftir dönskum lögum. En á þeim árum var dönsk löggjöf haldin af hinum rammasta afturhaldsanda. Eru í þeim lögum ýms ákvæði, sem nú eiga ekki lengur við, og er hin mesta nauðsyn, að þeim sje nú breytt og færð í það horf, sem betur fullnægir kröfum tímans. Það er aðallega tvent, sem á að tryggja með lögum um iðnaðarnám: að nemandinn verði vel að sjer í sinni grein, og að rjettur hans verði eigi fyrir borð borin. - Hið fyrra má telja, að sje sæmilega trygt í frv., m. a. með því að fyrirskipa kenslu í teikningu, sem hefir ekki verið lögskipuð áður. það hefir verið svo að undanförnu, að hjerlendir iðnaðarmenn hafa varla staðið jafnfætis útlendum að mentun, því þótt hjer hafi verið ýmsir „þjóðhagasmiðir“, þá mun þó engum blandast hugur um, að þeir hefðu náð miklu lengra með góðri mentun. - Hitt aðalatriðið, að láta ekki bera rjett iðnnemans fyrir borð, hefir verið reynt að tryggja í frv. þegar iðnsveinar gera samning við meistarana, standa þeir vitanlega miklu ver að vígi. Eru því í öllum lögum um iðnaðarnám ákaflega rík ákvæði, sem að þessu lúta. Þetta frv. er nú allseint fram komið, svo að jeg býst varla við, að það nái fram að ganga á þessu þingi. En jeg vona, að því verði hleypt til allshn., svo að það gæti þá orðið til þess, að ýta undir löggjöf um þetta á næsta ári. Jeg hefi eigi samið þetta frv. sjálfur, heldur er það samið að tilhlutan „Fjelags ungra kommúnista“ hjer í bæ, af tveim stúdentum. Er annar þeirra um leið iðnaðarmaður, hefir stundað trjesmíði um nokkurt skeið, og ætti það að vera nokkur trygging þess, að frv. sje sæmilega úr garði gert. Jeg get fallist á, að frv. sje breytt nokkuð, en aðaldrættirnir verða þó að halda sjer, því að þeir hygg jeg að gangi í rjetta átt. - Mun jeg svo ekki tefja þingtímann með því að tala meira um þetta mál við þessa umr. - Vona jeg, að hv. deild hleypi frv. til nefndar.

Atvinnumálaráðherra (MG): Eins og hv.flm. (JBald) viðurkennir, kemur frv. svo seint fram, að ekki kemur til mála, að það verði afgr. á þessu þingi. Er því óþarfi að tala mikið um það. En jeg get þó ekki stilt mig um að segja, að það er mjög svo einhliða samið, þar sem það hugsar aðeins um rjett iðnnema, og er í raun rjettri dæmi um það, hvernig frv. á ekki að vera. Slík frv. sem þetta eiga að sjálfsögðu að tryggja rjett beggja aðilja. Jeg skal geta þess, að formaður Iðnaðarmannafjelagsins hefir komið til mín og sagt mjer, að því fjelagi hafi alls eigi verið sýnt frv., og gat hann þess jafnframt, að í fjelaginu væri ekki einn einasti maður samþykkur frv. Hlýt jeg því að efast um, að það geti orðið nokkur grundvöllur undir löggjöf um þessi efni. - Jeg skal ekki hafa mikið á móti, að frv. fari til hv.allshn., því að jeg geri mjer engar vonir um, að það komi þaðan aftur. Jeg veit, að Iðnaðarmannafjelagið hefir á prjónunum frv. til löggjafar um þetta efni, þótt það hafi eigi verið fram borið ennþá. Enda hafa ýmsir álitið, að enn væri of snemt að breyta gildandi lögum um þetta efni. Skal jeg ekki fara út í fleira að sinni.

Flm. (Jón Baldvinsson) Mjer skilst, að í slíku frv. sem þessu hljóti ætíð að vera sterk ákvæði til að tryggja rjett þeirra, sem ætíð hljóta að vera minni máttar, sem sje iðnnemanna. Það þarf eigi löggjöf til að tryggja rjett þeirra, sem sjálfir geta gert það. Þessvegna hlýtur slík löggjöf ætíð að vera nokkuð einhliða. Hæstv. atvrh. sagði, að formaður Iðnaðarmannafjelagsins hafi komið til hans og mótmælti frv. Jeg veit, að sá fjelagsskapur hefir í 10 eða 20 ár verið að undirbúa almenn iðnlög, og eiga m. a. að vera í þeim ákvæði um iðnnám. En Jeg veit ekki til, að nokkurntíma hafi komið árangur af þeirri starfsemi. Þótt allir meistarar sjeu á móti þessu frv., tel jeg það enga ástæðu til að fella það. Það getur verin hin brýnasta þörf að setja lög um þetta, þótt allir meistarar sjeu á móti þeim. - það eina, sem hægt væri að hafa á móti þessu frv., er það, að erfitt kunni að reynast að framfylgja því sumstaðar. En megnið af iðnaðarmönnum landsins er hjer í Reykjavík, og hjer er fyrsti vísirinn til iðnfjelaga, bæði meðal sveina og meistara. Slík fjelög tryggja nokkuð, að í iðnirnar komi hæfir menn, en þó verða þeir að eiga kost á góðri kenslu.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer kom ekki til hugar að halda því fram, að ekki gæti verið ástæða til að samþykkja lög um þetta efni, þótt Iðnaðarmannafjelagið væri á móti þeim. En jeg held fast við það, sem jeg sagði, að undarlegt er að sýna því eigi þann sóma, að láta það sjá frv., áður en það er fram borið. En ástæðan er auðfundin, sú, að fyrirfram væri vitanlegt, að enginn í fjelaginu gæti sætt sig við frv.

Flm. (Jón Baldvinsson) Mjer þykir ekki ástæða til að afsaka, að Iðnaðarmannafjelaginu var eigi sýnt frv. Hæstv. ráðherra (MG) hefir játað, að í því sje mestmegnis meistarar.  (Atvrh. MG: Það hefir mjer aldrei dottið í hug að segja)  . Nú, en það er áreiðanlega svo. Jeg get ekki sjeð, að neitt meiri ástæða væri til að senda frv. til meistarafjelags en einhvers sveinafjelagsins. Hæstv. ráðherra (MG) sagði, að ekki væri víst, að nokkur iðnmeistari gæti sætt sig við þetta frv. En jeg er nú ekki viss um, að þeir sjeu svo sjerstaklega ánægðir með lögin frá 1893. Get jeg ekki sjeð, að það sje nein ástæða. - Vænti jeg þess, að frv. fái að fara til 2. umr.

Forseti (BSv): Frá 9 háttv.þdm. hefir mjer borist svolátandi krafa: „Með skírskotun til 43. gr. þingskapanna krefjast undirritaðir þingmenn þess, að frv. til laga um Landsbanka Íslands verði tekið á dagskrá neðri deildar á næsta fundi, eftir að atkv. hafa verið greidd um þessa kröfu vora.“ Ásgeir Ásgeirsson, Þorleifur Jónsson, Sveinn Ólafsson, Klemens Jónsson, Tryggvi Þórhallsson, Halldór Stefánsson, Bernharð Stefánsson, Pjetur Þórðarson, Ingólfur Bjarnarson.

Frsm. (Klemens Jónsson) Jeg gæti í rauninni látið mjer nægja að vísa til ræðu minnar við fyrri umræðu þessa máls og nál. á þskj. 390, en jeg býst við, að það þyki hlýða, að jeg geri nánari grein fyrir málinu og þá einkum viðaukatilllögunni. Hv. Ed. lagði til, að veittar yrðu 5 þús. krónur til bráðabirgðaráðstafana til varnar framrensli úr Þverá. Og hæstv. atvrh. (MG) mun hafa haft góð orð um að fara eitthvað fram úr þeirri upphæð, ef á þyrfti að halda. Hvort hann hefir tilnefnt nokkra ákveðna upphæð, hefi jeg ekki heyrt, en vafalaust mun hann hafa heimild til þess samkvæmt lögunum frá 1917. Mjer þykir líklegt, að tillaga þessi fái því betri byr hjer í þinginu, sem það hefir komið í ljós, að meðan á þinginu hefir staðið og meðan þetta mál var til meðferðar í nefnd hjer í deildinni, hefir Þverá brotið allmikið af jörðum í Fljótshlíðinni, einkum Múlakoti, sem nú er orðin nafnfræg fyrir trjárækt. Það er húsfreyjan þar, sem gert hefir garðinn frægan, og það svo mjög, að menn sækja þangað unnvörpum hjeðan úr höfuðstaðnum, til að dást að því, hvað gera má hjer á landi til þess að prýða landið, ef vilji, vit og smekkvísi fylgjast að, og mun í hv.Ed. í gær hafa verið samþykt tillaga um að veita henni heiðurslaun fyrir. Það er aðallega þessi jörð, sem Þverá hefir nú skemt að mun, og aðrar jarðir nokkuð. Ástæðan til þess, að svo snemma hefir hlaupið vöxtur í Þverá, er hin mikla árgæska, og má búast við, að þetta sama komi fyrir á hverju vori eða snemma sumars. Hjer þarf því bráðra og gagngaðgerða við, en ekki bráðabirgðaaðgerða. Samgmn. Nd. hefir ekki lagt á móti ályktun Ed. um þessa bráðabirgðaveitingu, en álítur hana hinsvegar, eins og til hagar þar eystra og eins og jeg lýsti við fyrri umr. málsins, mjög ófullnægjandi til frambúðar, og hefir vegamálastjóri staðfest það álit nefndarinnar. Er hann henni sammála um, að það, sem hægt er að gera fyrir þessa peninga, yrði kák eitt, og mætti telja þeim sama sem kastað í ána, án þess að þeir kæmu að nokkru verulegu gagni. Þó að eitthvað megi gera til þess að hindra skemdir af Þverá, án þess um leið að veita vatninu á aðra - því það er auðvitað aðalskilyrði fyrir því, að fjárveitingin verði notuð - telur nefndin ekki rjett að nota fje til þess á þessu ári, nema vegamálastj. beinlínis leggi það til. Rangæingar hafa í svo mörg ár orðið að bíða eftir framkvæmdum í þessu efni, að þeir geta vel beðið eitt árið enn, ef þeir geta þá búist við verulegum árangri. Það er því sameiginlegt álit nefndarinnar, að hjer dugi ekkert kák, og vill hún nú þegar á þessu ári láta framkvæma nákvæmar rannsóknir á því, hvernig megi sameina vötnin, sem helst er ráðgert við Stóra Dímon og brúa þau þar og að öðru leyti búa svo um, að ekki hljótist skemdir af völdum Álanna, Affallsins eða Þverár. Þetta þarf að gerast í sumar og áætla nákvæmlega kostnaðarhlið málsins, Þar sem sýslubúar eiga að leggja fram ¼ hluta kostnaðarins, samkvæmt lögum nr. 69, 14. nóvember 1917, finst mjer eðlilegt, að sýslunefnd Rangárvallasýslu fái tækifæri til þess að segja álit sitt þar um, að minsta kosti hvað ráðstafanir við varnir snertir og kostnaðinn við þær, því um hitt aðalatriðið, sem sje hvað brúunina snertir, skiftir ekki sýslufjelagið neinu, því að þann kostnað ber það að engu leyti. Nefndin hefir spurt vegamálastjóra, hvort rannsókn mundi geta orðið lokið fyrir næsta þing, og hann taldi svo vera. Það má því telja víst, að þetta verði hægt. Ef til vill þarf vegamálastjóri einhverja aukaaðstoð, og er þá sjálfsagt að láta honum hana í tje, og má taka kostnaðinn af þeirri aðstoð af því fje, sem veitt er í tillögunni. Sýslunefnd Rangárvallasýslu hefir nýlega setið á fundi, og átti jeg tal við oddvita nefndarinnar um málið. Sýslunefndin hafði málið til meðferðar í annari og víðari mynd en þingið hefir haft, en jeg bað oddvitann að taka álit samgmn. til sjerstaklegrar athugunar. Með leyfi hæstv. forseta ætla jeg að lesa upp þá ályktun, sem sýslunefndin hefir gert að því er þetta atriði snertir. Hún hljóðar svo: „Að öðru leyti er nefndin ekki á móti því, að einhver smátilraun verði gerð í ár, ef vegamálastjóri teldi, að í bili mætti með henni afstýra frekari skemdum en orðnar eru á jörðum í Fljótshlíð, og hann áliti ennfremur, að af henni geti ekki hlotist auknar skemdir fyrir aðrar jarðir, og loks ætlast nefndin til, að ríkissj. kosti að sjálfsögðu þessa tilraun að ¾ og beiðendurnir eða jarðir í Fljótshlíð beri ¼ kostnaðarins, sem afborgun á þeirra hluta af endanlegum fyrirhleðslukostnaði allra mannvirkjanna. - Samþykt með 7 samhljóða atkvæðum. 3 greiddu ekki atkvæði“. Eins og álitið ber með sjer, er auðsjeð, að sýslunefndin er á sama máli og hv. samgmn., að leggja alt kapp á ítarlega rannsókn, áður en miklu er farið að kosta til, svo að hið háa Alþingi geti tekið endanlega ákvörðun um, að hve miklu leyti skuli ráðist í framkvæmdir þar eystra. Vona jeg, að till. verði samþ. með þeim viðauka, er nefndin leggur til.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það er ekki nema sjálfsagt að bregðast vel við þessu máli og láta þessa rannsókn fara fram svo fljótt sem unt er. Hv. frsm. (KlJ) sagði, að vegamálastjóri hefði sagt, að hann gæti lokið öllum undirbúningi og rannsóknum fyrir næsta þing, en jeg sje mjer ekki fært fyrir mitt leyti að lofa þessu. En hann skal beðinn að ljúka því verki svo fljótt sem unt er. Það er ekki á valdi stjórnarinnar að fá umsögn sýslunefndar fyrir næsta þing. Til þess þarf að kalla saman aukasýslufund. En jeg hefi ekkert á móti því, að áætlunin sje send til sýslumanns, og getur hann þá ráðið því, hvort hann vill kalla saman aukafund. Mjer skildist á hv. nefnd, að hún legði ekki mikla áherslu á bráðabirgðaaðgerð í sumar, nema því aðeins, að hægt væri með því að koma í veg fyrir skemdir til langframa. En um þetta verður stjórnin að fara eftir till. vegamálastjóra.

Fjármálaráðherra (JÞ): Sem kunnugur maður þarna eystra frá fyrri tíð held jeg, að rjettast væri í byrjun að reyna með lítilli upphæð að breyta rensli vatnanna. Jeg held, að affarasælast muni verða að taka tillit til reynslunnar, áður en tekin er föst ákvörðun um að gera þarna þau mannvirki, sem eiga að verða til frambúðar. Og jeg álít viðurlitamikið að krefjast þess nú, að málið verði að öllu undirbúið fyrir næsta þing.

Frsm. (Klemens Jónsson) Jeg get verið ánægður með undirtektir hæstv. atvrh. Hann sagðist þó eigi geta lofað neinu ákveðnu, en vegamálastjóri sagði það skýrt við samgmn., að hann gæti lokið rannsókn og undirbúningi í sumar, og jeg vona, að hæstv. atvrh. (MG) ýti undir það. Það er rjett, að álit sýslunefndar getur ekki verið komið fyrir næsta þing, nema hún haldi aukafund. Og jeg tel það ekki eftir henni, þar sem um slíkt stórmál er að ræða. Samgmn. leggur þó ekki mikla áherslu á neinar framkvæmdir í sumar, nema trygging sje fyrir því, að þær komi að gagni. Það er sjálfsagt rjett, sem hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, því að hann ber betri kensl á þessi mál en jeg. En það er einmitt rannsóknin, sem á að fara fram fyrir næsta þing, sem ætti að geta leitt í ljós, hvaða leið skuli valin. Vona jeg svo, að till. verði samþ. með viðaukanum.