Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Samið hefur verið um lok 1. umr. um frumvarpið. Umræðan stendur í rúmar tvær klukkustundir og verður í tveimur umferðum. Í fyrri umferð hefur Sjálfstæðisflokkur 26 mínútur, Samfylking 18 mínútur, Vinstri hreyfingin – grænt framboð 9 mínútur, Framsóknarflokkurinn 7 mínútur, Frjálslyndi flokkurinn 4 mínútur og þingmaður utan flokka 2 mínútur. Í seinni umferð hefur Sjálfstæðisflokkur 26 mínútur, Samfylking 18 mínútur, Vinstri hreyfingin – grænt framboð 9 mínútur og Framsóknarflokkurinn 7 mínútur.

Hæstv. forseti. Nú er að hefjast sú umræða um stjórnarskipunarlögin sem samkomulag náðist um að yrði hér í dag og þá bregður svo við að enginn af flutningsmönnum frumvarpsins er til staðar í húsinu, 

Boðum hefur verið komið til hæstv. forsætisráðherra og er þess vænst að hún komi til umræðna innan skamms eða von bráðar.

Herra forseti. Ég var á umræddum fundi í gær og varð ekki var við að hv. þingmaður gerði beinlínis kröfu um að flutningsmennirnir tækju þátt í þeirri umræðu sem hér færi fram í dag.  Vegna síendurtekinna ummæla þingmanna Sjálfstæðisflokksins um okkur flutningsmenn að þessu frumvarpi vil ég að fram komi að ég hef verið við alla umræðuna og finnst erfitt að sitja undir því þegar menn láta að því liggja að ég hafi ekki verið viðstaddur. Ég hef hlustað á hverja einustu ræðu og verið hér í húsinu og vildi bara að það kæmi fram í umræðunni, því að við framsóknarmenn leggjum mikla áherslu á að þetta mál nái fram að ganga og ætlum að fylgja því eftir hér á vettvangi þingsins.

Hæstv. forseti. Það er fagnaðarefni að hv. þm. Birkir Jón Jónsson, einn af flutningsmönnum, sé viðstaddur umræðuna og það skal staðfest að hann tók þátt í henni í gær af miklum myndarskap. Það sama á hins vegar ekki við um aðra flutningsmenn þessa mikilvæga frumvarps, sem fjallar um stjórnarskrá íslenska lýðveldisins. Það er skýrt í mínum huga - hvað sem hv. þm. Birkir Jón Jónsson segir um samkomulagið sem var gert hér í gær - að ég gerði að sjálfsögðu ráð fyrir því vegna fjarvista forsætisráðherra í gær að forsætisráðherra yrði við umræðuna þegar henni lyki hér á tveimur tímum. Það á því ekki að koma neinum á óvart og ég vænti þess að hv. þm. Birkir Jón Jónsson sé mér sammála um að mikils virði sé að hæstv. forsætisráðherra hafi frumkvæði að því með þátttöku í umræðunni 

Virðulegur forseti. Við vorum hér mörg í gær og tókum þátt í umræðu um breytingu á stjórnarskránni. Sú umræða var ítarleg af hálfu okkar sjálfstæðismanna en verulega skorti á að þingmenn annarra flokka tækju þátt í henni og sýndu stjórnarskránni þá virðingu sem henni ber. Undir miðnætti í gær var komist að samkomulagi um að fresta umræðunni og taka hana aftur upp í dag með þeim hætti sem skipulagt var fyrir fram, þ.e. tveggja tíma umræða sem fulltrúar allar flokka kæmu að og að umræðunni lyki í dagsbirtu, eins og vera ber, og væri sýnd næg virðing. Við hljótum að fara fram á það að 1. flutningsmaður, hæstv. forsætisráðherra, verði við umræðuna og sitji yfir henni. Hún gerði það ekki í gær og við hljótum að gera þá kröfu að hún hlusti á þá umræðu sem hér fer fram í dag og taki þátt í henni. Þetta er stórt mál, þetta er mikilvægt mál og ekki má kasta til höndunum eins og manni fannst stjórnarliðar gera 

Hæstv. forseti. Mér kemur svolítið á óvart eftir það samkomulag sem gert var í gær að Sjálfstæðisflokkurinn skuli ætla að ráða ræðumönnum þegar búið er að binda umræðuna þannig að andsvör verða ekki heimil og umræðan byggist á fjölda þingmanna, Sjálfstæðisflokkurinn fær 26 mínútur í hvorri umferð og aðrir flokkar í hlutfalli við þingmannafjölda. Venjan er sú að hver þingflokkur fyrir sig skipar mönnum í umræðu og það miðast auðvitað við hverjir hafa tekið þátt í umræðunni áður. Margir af flutningsmönnunum tóku þátt í umræðunni í gær, m.a. hæstv. forsætisráðherra sem hóf hana og tók ítarlega þátt í henni og sat raunar í allt gærkvöld ásamt utanríkisráðherra. Mér kemur því á óvart og það er ekki í samræmi við það sem rætt var á fundinum í gær að kallað sé eftir eða gerð krafa um að umræðu sé frestað þar til forsætisráðherra kemur í salinn.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna en fyrst hv. þm. Guðbjartur Hannesson, forseti Alþingis, tekur þátt í henni finnst mér rétt að spyrja hann hvort honum sem forseta Alþingis finnist fara vel á því að stjórnarskrárbreytingar séu ræddar án þess að nokkur ráðherra úr ríkisstjórninni sé viðstaddur, án þess að tveir fyrstu flutningsmenn málsins, hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, séu viðstaddir og hvort hann telji að með þeim hætti sé rétt að umræður standi um stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.

Herra forseti. Hér er auðvitað á ferðinni mjög alvarleg sýndarmennska af hálfu sjálfstæðismanna, talandi um að menn séu ekki í þinginu og vanti hér ráðherra. Ég ætla hvorki vera málsvari hæstv. forsætisráðherra né hæstv. fjármálaráðherra, en ég hef oft og tíðum flutt mál í þinginu, sérstaklega mál sem tilheyra sjávarútvegi  Í guðanna bænum hættum þessum fíflagangi og reynum að taka okkur saman í andlitinu og láta þingið fúnkera.

Herra forseti. Ég held að þessi krafa okkar sjálfstæðismanna sé mjög eðlileg. Í ljósi orða hv. þm. Grétars Mars Jónssonar, sem er orðinn talsmaður ríkisstjórnarinnar, má segja fullkominn varðhundur fyrir hana, er þetta eðlileg krafa. Við ræðum hér á eftir um grundvallarplagg og samkomulag flokkanna í gær var að tveir tímar yrðu teknir - 

Virðulegi forseti. Ágæt umræða fór fram um þetta í gær og stóð fram eftir og var gert hlé til að halda henni áfram í dag. Hæstv. forsætisráðherra hefur fengið boð um ósk hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins um að vera við umræðuna og ég er sannfærður um að hún mun reyna að bregðast við þeirri beiðni eins hratt og hún getur. Ég veit hins vegar að hún er á mikilvægum fundum en mun koma um leið og færi gefst. Ég held að meginatriðið sé að hefja umræðuna og fá að hlýða á sjónarmiðin. Ef sjálfstæðismenn setja alveg glæný sjónarmið inn í umræðuna sem enginn hefur orðið var við -  
             Virðulegi forseti, ég held að það sé um að gera að hefja umræðuna og hlýða á þær framúrskarandi ræður sem hér eiga eftir að verða fluttar. Ég held að það sé þinginu til miklu meiri sóma 

Herra forseti. Ég hlýt að nota tækifærið til að staðfesta að á fundi þingflokksformanna í gær var ekki óskað sérstaklega eftir því að hæstv. forsætisráðherra væri viðstödd. Nú hafa boð verið borin hæstv. forsætisráðherra, eins og hér hefur verið upplýst, og mun hún reyna að verða við þeirri ósk. Ég er satt best að segja alveg undrandi á því ef sjálfstæðismenn ætla að hefja tafir á því að þessi umsamda umræða geti hafist. Það var skýr ósk frá Sjálfstæðisflokknum í gær að hér yrði rætt í björtu, eins og sagt var, um þessi mál og þá sérstaklega í tilefni einhverra orða hæstv. utanríkisráðherra á bloggsíðum, sem síðan voru rædd hér í gærkvöldi og eru væntanlega úr sögunni. Ég vil bara hvetja til þess að menn snúi sér nú að þeirri umræðu sem þeir sömdu um en haldi ekki áfram að tefja þingstörfin.

Forseti vill taka fram að hann telur eðlilegt að menn óski eftir nærveru 1. flutningsmanns í svo þýðingarmiklu máli. Forseti telur jafnframt eðlilegt að þingmenn sýni skilning á önnum forsætisráðherra á hverjum tíma og það hafa þingmenn gert. Forseti hefur fengið þær upplýsingar að hæstv. forsætisráðherra sé á leið til hússins og komi hér á hverri stundu og spyr hvort menn geti fallist á að umræðan hefjist í því ljósi. Ef svo er mun umræðan hefjast. 
             Forseti verður við þeirri ósk og gerir hlé á fundinum um 5 mínútur og er fundi frestað til 5 mínútur yfir tvö.

Herra forseti. Ég vænti þess að hæstv. forsætisráðherra, 1. flutningsmaður þessa máls, gangi von bráðar í salinn því að ég vildi eiga nokkur orðaskipti við hæstv. forsætisráðherra um þetta mál. Eins og rakið var í umræðum í gær er margt afbrigðilegt og óeðlilegt við það hvernig þetta mál ber hér að hinu háa Alþingi. Það er ástæðulaust að endurtaka mikið af því en ég vil þó segja að það ber að harma það og fordæma að ekki skuli í alvöru hafa verið reynt að ná samstöðu allra þingflokka um þær breytingar sem talið er nauðsynlegt að gera á stjórnarskránni núna. Má reyndar deila um hverjar þær ættu að vera. Ég vil þó ekki útiloka að eitthvert slíkt samkomulag kunni að nást ef reynt verður að leita samkomulags milli þingflokka hér, en eins og þetta er núna fram lagt, reitt fram af hálfu fjögurra flokka hér án þess að leita samráðs við þann fimmta í nokkurri alvöru, eru það ekki boðleg vinnubrögð. Það er reyndar búið að rekja mjög ítarlega í umræðunum hvernig einstakar greinar frumvarpsins eru býsna gallaðar, ég hyggst ekki endurtaka það. Ég vil rifja aðeins upp fyrst hæstv. forsætisráðherra er gengin í salinn hvernig að málum var staðið í aðdraganda stjórnarskrárbreytinganna veturinn 1994–1995. Eins og ég sagði frá í gær var ákveðið á sérstökum hátíðarfundi á Þingvöllum þar sem núverandi forsætisráðherra sat á ráðherrabekk - þó að hún hafi sagt af sér viku síðar - að hefja endurskoðun á mannréttindakafla stjórnarskrárinnar, VII. kaflanum. Ég er búinn að rekja hérna hvernig það mál gekk fyrir sig, en ég vil bæta því við að í þeirri vinnslu veturinn 1994–1995 starfaði hér stjórnarskrárnefnd undir minni forustu allan veturinn. Eitt af því sem við gerðum í þeirri nefnd til að hleypa almenningi að málinu var að auglýsa í dagblöðum eftir athugasemdum, viðbrögðum, hugmyndum, breytingartillögum. Ég man ekki hvort hæstv. núverandi forsætisráðherra var í þeirri nefnd en hitt man ég að hæstv. núverandi dómsmálaráðherra var ritari nefndarinnar og getur eflaust gefið góð ráð um vinnubrögð af þessu tagi ef hæstv. núverandi ríkisstjórn skyldi detta í hug að viðhafa lýðræðisleg vinnubrögð af því tagi að þessu sinni. Það var gefinn nokkurra vikna frestur til að skila tillögum eða hugmyndum eða ábendingum og síðan fóru vikur og mánuðir í að vinna úr þeim og reyna að ná öllu saman. Það er tíminn sem þarf til að geta unnið svona mál almennilega og fyrir opnum tjöldum þar sem nefndarmenn, sérstaklega nefndarformaðurinn fór á marga fundi hjá hinum ýmsu samtökum úti í bæ til að ræða þetta mál og tók þátt í fjölmörgum umræðuþáttum í útvarpi og sjónvarpi. Þetta var rökrætt á vettvangi lögmanna og annarra eins og margir hér inni muna, hvort sem þeir sátu þá á Alþingi eða ekki. Vinnubrögðin núna í samanburði við þetta eru fyrir neðan allar hellur vegna þess að það er ætlunin að knýja fram niðurstöðu án þess að gefa hópunum úti í þjóðfélaginu tækifæri til að tjá sig að því er virðist og án þess að efna til almennilegrar umfjöllunar hér í þingnefnd enda hefur manni skilist að forsætisráðherra hyggist rjúfa Alþingi, á morgun jafnvel eða einhvern tíma mjög fljótlega. Þá er hugmyndin að afgreiða breytingar á sjálfri stjórnarskránni eftir að búið er að rjúfa þingið. Þætti það eflaust nokkurt nýmæli þeim sem kynnt hafa sér stjórnarfarsreglur hér á Íslandi, hvað þá að flytja ný þingmál eftir að búið er að rjúfa þingið ef það skyldi vera meiningin. Þetta vildi ég láta koma fram, virðulegi forseti, til að draga fram samanburðinn á vinnubrögðum, annars vegar hvernig á að vinna svona mál eins og það var gert í góðu samfloti og góðu samstarfi þennan vetur, 1994–1995 í aðdraganda kosninga, og svo núna. Auðvitað var málið ekki ágreiningslaust þann vetur, það voru miklar deilur um þetta mál eins og við munum, miklar deilur um mörg atriði sem vörðuðu mannréttindaþættina. Fremstur í flokki fór þar kunnur lögmaður hér í bæ sem hafði sig mjög í frammi en á endanum náðist um þetta mál samkomulag og ég held að reynslan af þessum ákvæðum sé býsna góð eins og um þau hefur verið fjallað, m.a. af dómstólunum. Ég taldi nauðsynlegt að draga þetta fram, virðulegi forseti. Ég vil svo ræða aðeins stjórnlagaþingshugmyndina sem er hér í eftirdragi í þessu frumvarpi sem bráðabirgðaákvæði. Hæstv. forsætisráðherra lét sig hafa það að segja í gær að sá sem hér stendur væri á móti því að þjóðin fengi að ráða stjórnarskránni vegna þess að mér litist ekki á hugmyndina um stjórnlagaþing. Er það ekki samt hugmyndin að þetta stjórnlagaþing sé fulltrúaþing og þjóðin kjósi fulltrúa til að annast þetta mál með svipuðum hætti og þjóðin kýs alþingismenn? Ekki er ætlunin að halda einn allsherjarþjóðfund með öllum Íslendingum til að afgreiða þetta mál? Það á að kjósa á fulltrúaþing samkvæmt tillögunni hér. Hvernig ná menn kjöri á fulltrúaþingi? Væntanlega með því að kynna einhverjar hugmyndir um það hvernig þeir vilja breyta stjórnarskránni og hafa hana. Þeir leggja kannski fram eitthvert prógramm um það, einhverja stefnuskrá, og aðrir menn einhverja aðra stefnuskrá og jafnvel taka menn sig saman og bindast samtökum um að kynna einhverjar hugmyndir um það hvernig þeir vilja hafa stjórnarskrána. Það mundi ég halda að væri líkleg atburðarás og eðlileg. Þar með er verið að kjósa á fulltrúaþingið út frá einhverjum forsendum, út frá einhverju því sem menn vilja gera á fulltrúaþinginu. Gæti jafnvel hugsast að þar kæmu við sögu einhver pólitísk sjónarmið viðkomandi manna um það hvernig stjórnarskrá landsins ætti að líta út þó að það væri ekki kannski nákvæmlega eftir einhverjum flokkspólitískum línum? Jú, mér þætti líklegt að það yrði þannig. Með öðrum orðum verða fulltrúar á stjórnlagaþingi kosnir samkvæmt einhverri stefnuskrá sem þeir leggja væntanlega fram. Síðan þurfa menn að leita málamiðlana á þinginu til að koma sér saman um það, það má búast við því að menn séu með mismunandi áherslur, einhverjir vilja leggja áherslu á að aðskilja framkvæmdarvald og löggjafarvald og afnema þingræðið, aðrir vilja gera breytingar á mannréttindakafla, enn aðrir vilja eiga eitthvað við trúfrelsisákvæðin, kjördæmaskipunina, ákvæðin um þjóðhöfðingjann o.s.frv. Kannski hafa ekki allir menn sömu áherslurnar sem verða kosnir á þetta stjórnlagaþing ef af því verður, en það er ekki hægt að halda því fram að þetta sé með einhverjum öðrum hætti beinna lýðræði frekar en það að Alþingi láti þetta mál til sinna kasta koma, enda er eitt mikilvægasta og merkilegasta verkefni Alþingis að fjalla nákvæmlega um þetta. Þess vegna er Alþingi stjórnarskrárgjafinn hér á Íslandi. Mér finnst leggjast lítið fyrir þá sem vilja í aðra röndina auka veg og hlut Alþingis en á hinn bóginn taka frá þinginu þetta mikilvægasta hlutverk þess. Þetta fer ekki saman, þetta er það sem kallað er mótsögn, alveg eins og það er náttúrlega hlægileg mótsögn að ætla að senda alla stjórnarskrána til meðferðar og viðgerðar á stjórnlagaþingi en vera síðan búinn að fikta í þremur eða fjórum greinum fyrir fram ef stjórnlagaþingið væri kannski svo vitlaust að vera með einhverjar aðrar hugmyndir en þar koma fram. Það er ekki hægt að skilja þetta öðruvísi - nema hugmyndin sé, virðulegi forseti, að koma t.d. þessum þremur greinum í gegn en láta síðan stjórnlagaþingið detta í meðförum þingsins. Gæti það verið einhver hugmynd hér á sveimi meðal flokksmanna í stjórnarflokkunum? Stjórnlagaþingið er fyrst og fremst áhugamál framsóknarmanna og þá er kannski hægt að reyna að stóla á að það komi þannig hér út úr þingmeðferðinni að þessar greinar nái fram að ganga en stjórnlagaþingið kannski síður. Fyrir Framsóknarflokknum vakir að koma stjórnlagaþingshugmyndinni áfram en þeim er kannski ekki jafnmikið í mun að hinar greinarnar nái fram að ganga á þessu stigi, enda eiga þær að koma til umfjöllunar á stjórnlagaþinginu. Þannig hafa þessir þrír flokkar, eða fjórir, sem að þessu standa náð saman um svona bastarðstillögu á sínum ólíku forsendum og hafa ólík markmið fyrir framan sig þegar kemur að þingmeðferðinni. Þetta er allt hið ólánlegasta, virðulegi forseti, það er ekki hægt að segja annað og það er eiginlega fyrir neðan allar hellur að leggja slíkt mál fram ef þetta er það sem fólk hefur í huga. Síðan er annað mál, virðulegi forseti, að ef stjórnlagaþing kæmist að niðurstöðu og byggi til pakka, byggi til heila stjórnarskrá, eitt stykki stjórnarskrá, yrði þingið annaðhvort að samþykkja það í heilu lagi eða ekki, það eru engar breytingartillögur, það er ekki hægt að taka sumt og sleppa öðru. Þannig er það ef þingið er sjálft við málið, þá getur það sjálft tekið hverja einustu grein fyrir og fjallað um hana eins og alsiða er hér með öll önnur frumvörp. Ég vildi koma þessu á framfæri, virðulegi forseti. Ég tel að uppsetningin á málinu eins og það er sýni að það er ekki lagt fram af fullum heilindum af hálfu flutningsflokkanna. Það eru þarna einhver undirmál á ferðinni og ekki er það gæfulegra en það hvernig staðið hefur verið að undirbúningnum gagnvart Sjálfstæðisflokknum sem fékk ekki einu sinni að gera tillögur, ekki einu sinni að tilnefna mann í undirbúningsnefndina, og aldrei hefur þeirri spurningu verið svarað hvers vegna Sjálfstæðisflokknum einum flokka var haldið fyrir utan það mál. Af hverju? Var talið að Sjálfstæðisflokkurinn hefði engum slíkum sérfræðingum á að skipa, það væri tilgangslaust að leita eftir samstarfi eða fá sérfræðiaðstoð frá stærsta þingflokknum hér? Ekki kann ég svarið við því, herra forseti. Síðan liggur náttúrlega fyrir að þetta þing mun kosta stórfé, við höfum áður rætt það. Það hefur verið talað um það, 41 þingmaður á fullu kaupi, sama kaupi og hinir 63, 104 þingmenn á sparnaðartímum plús 20 í einhverri ráðgjafanefnd plús allt starfsliðið plús aðstaðan plús sérfræðistóðið sem þessu fylgir o.s.frv. Eru þetta þau útgjöld sem mest liggur á að leggja í? Hvar á að taka þessa peninga þegar það er 150 milljarða halli á ríkissjóði og allt verið að gera, að því er manni skilst, til að draga úr útgjöldum? Það er allt verið að gera til að draga úr útgjöldum og það er vel í sjálfu sér. Við þekkjum það sem samstarfsfólk í síðustu ríkisstjórn að það er nauðsynlegt, en það er ekki nauðsynlegt að stofna til óþarfra nýrra útgjalda. Ég óttast að það sé það sem verið er að gera hérna og það sem verra er, þetta er fullkomlega að ástæðulausu, það eru engar nauðir sem rekur til þess að ráðast í þetta mál eins og nú standa sakir, efna til ágreinings, illinda og óþarfakostnaðar eins og nú háttar til í þjóðfélaginu.

Herra forseti. Ég vil taka undir það sem kom fram í máli hv. þm. Geirs H. Haarde. Við höfum rætt mikið um lýðræðisskipulagið í samfélaginu á þessum vetri og það er eðlilegt. Við sjálfstæðismenn teljum að fara eigi yfir ákveðna þætti stjórnarskrárinnar og við erum meira en reiðubúin til að fara yfir ákveðna þætti til að breyta þeim. Við erum hins vegar á móti því að stjórnarskráin sé eins og eitthvert plagg sem breyta megi korteri fyrir kosningar, plagg sem er algjörlega órætt. Það sem við erum að ræða hefur ekki verið rætt á milli stjórnmálaflokkanna og það er ekki síður órætt úti í samfélaginu. Það er verið að breyta vinnubrögðunum. Margt er hægt að segja um vinnubrögð síðustu vikna og missira. Það er hægt að gagnrýna þau. Þó má segja að þau vinnubrögð sem viðhöfð hafa verið varðandi breytingu á stjórnarskránni í gegnum tíðina, síðustu breytingar 1991, 1995 og 1999 - sátt og samkomulag á milli stjórnarflokka sýnir fram á að hægt er að ná fram raunhæfum samkomulagsbreytingum á stjórnarskrá. Væri það ekki mun gæfulegra í dag á þessum óvissutímum að allir stjórnmálaflokkarnir hefðu tekið sig saman og lagt fram sameiginlegt frumvarp sem varðar stjórnarskipunarlögin? Ég hefði kosið að sjá það, og ekki síður þegar fyrir liggur, m.a. af hálfu eins nefndarmanns í stjórnarskipunarnefnd, að ekki hefði tekið nema nokkra mánuði til viðbótar við þá vinnu sem nú þegar hefur verið unnin að klára slíkar breytingar. Af hverju var ekki vandað betur til verksins? Af hverju þetta óðagot? Eða er þetta eitthvert kosningaplagg? Plagg sem þarf að fylla upp í korteri fyrir kosningar hjá Samfylkingu og Vinstri grænum? Það er eftirtektarvert, herra forseti, að hér við umræðuna hefur enginn þingmanna Vinstri grænna haldið ræðu eða komið upp í andsvörum, enginn haft skoðanir á frumvarpinu. Tveir þingmenn Samfylkingarinnar hafa komið hingað upp og tjáð sig í þessu grundvallarmáli, máli sem þarf að þrýsta í gegnum þingið sama hvað tautar og raular. Hvers konar vinnubrögð eru þetta, herra forseti? Og þetta eru sömu flokkarnir og hafa í áraraðir talað um mikilvægi stjórnarskrárinnar, þ.e. að vanda verði til verka. Svo allt í einu hafa menn ekki skoðanir á því þegar við erum að ræða stjórnarskrána. Hvað hefur hlaupið í fólk sem alla jafna hefur miklar skoðanir á hlutum? Hér fyrr í dag var athyglisverð umræða, m.a. um ESB. Þar kom fram af hálfu ýmissa þingmanna, og ég fagna því, að menn vilji ná sátt á milli flokkanna um það eftir hvaða leiðum við eigum að nálgast umræðuna um aðild að Evrópusambandinu, að sátt náist á milli flokkanna um að ná hugsanlegri aðild að Evrópusambandinu, og því fögnuðu menn hér. Gefum okkur að allir stjórnmálaflokkar á þingi nái samkomulagi um að sækja um aðild að Evrópusambandinu gegn ákveðnum skilyrðum. Þá er með þeim tillögum sem hér er verið að boða verið að koma í veg fyrir að slíkt samkomulag nái fram að ganga. Auðlindaákvæðið eins og það liggur fyrir - og það sjónarmið hefur líka komið fram í stjórnarskipunarnefndinni - mun koma í veg fyrir að þingið geti ákveðið að sækja um aðild að ESB. Samfylkingin er með þessu ákvæði, eins og það er sett fram, að koma í veg fyrir að sótt verði um aðild að ESB þó að stjórnmálaflokkarnir komi sér saman um það, sem menn fögnuðu hér fyrr í dag. Það er ekki bara það að þessi óvissa birtist í frumvarpinu heldur er það líka, svo að vægt sé til orða tekið, mjög loðið. Af hverju segi ég að auðlindaákvæði stjórnarskrárinnar sé loðið? Þegar hlustað var á ræðu hæstv. forsætisráðherra í gær, sem er flutningsmaður að frumvarpinu, og síðan annarra flutningsmanna, eins og hv. þingmanna Guðjóns Arnars Kristjánssonar og Helga Hjörvars, þá voru skiptar skoðanir um það hvað þetta þýddi. Hæstv. forsætisráðherra sagði: Þetta mun engar breytingar hafa á fiskveiðistjórnarkerfinu. Svo kemur hv. þm. Helgi Hjörvar hingað upp og segir að þetta sé grundvallaratriði í því að breyta fiskveiðistjórnarkerfinu og það sama segir formaður Frjálslynda flokksins. Ég bið um að óvissu sé eytt, ekki að aukið sé á óvissu með því að leggja fram svona frumvarp um stjórnarskipunarlögin. Það er mikil réttaróvissa og það kemur fram í máli flutningsmanna. Ég vil að þetta sé skýrt. Mun þetta breyta fiskveiðistjórnarfyrirkomulaginu eða ekki? Vill 1. flutningsmaður útskýra það og vill 4. flutningsmaður frumvarpsins vinsamlegast útskýra það fyrir mér og þingheimi. Stjórnlagaþingið hefur verið margrætt. Lýðræði kostar sitt, sagði forsætisráðherra hér í gær. Lýðræði kostar sitt, það er rétt. Ég hefði að sjálfsögðu viljað sjá það lýðræði í verki með aukinni samstöðu, samráði og samvinnu stjórnmálaflokkanna hér á þingi. Það var ekki virt en gott og vel, við tökum öll undir það að lýðræði kostar sitt. Við ætlum að standa vörð um það að lýðræðið fái áfram framgang í okkar góða samfélagi. En þetta lýðræðisframtak stjórnarflokkanna, stjórnlagaþingið, kostar sitt, það kostar einn og hálfan milljarð. Ekki á að hækka skatta, það hefur komið fram, og ekki á að taka erlend lán, það hefur líka komið fram, en engin önnur svör. Við skulum setja þetta í samhengi við þann bitra veruleika sem við stöndum frammi fyrir varðandi ríkisfjármálin. Við þurfum að hagræða og svona forgangsraðar ríkisstjórnin. Hvað þýðir einn þingmaður á stjórnlagaþinginu? Einn þingmaður á stjórnlagaþinginu kostar það sama og einn læknir á Landspítalanum. Við erum að tala um 41 lækni, 41 þingmaður á stjórnlagaþinginu þýðir 41 störf á Landspítala fyrir okkar velmenntuðu lækna. Aðstoðarmenn þingmanna 41 stykki, 41 hjúkrunarfræðingur á Landspítala. Sjá menn ekki samhengið í hlutunum hér? Við þurfum að forgangsraða, fyrir utan alla ritara og fleira. Við þurfum að setja þetta í samhengi sem við þau mál sem við þurfum að taka á í dag. Ég segi: Forgangsröðum í þágu atvinnumála, forgangsröðum í þágu efnahagsmála og náum sátt og samkomulagi um breytingar á stjórnarskránni.  Hv. þm. Bjarni Benediktsson hefur sett það fram að við sjálfstæðismenn erum reiðubúin til að samþykkja það sem lá fyrir varðandi það hvernig við breytum stjórnarskránni. Förum í það. Takið í okkar útréttu sáttarhönd þannig að þingið geti haldið áfram að fjalla um þau mál sem vega þungt sem eru efnahags- og atvinnumálin. Ég spyr líka, þó að skiptar skoðanir séu um það: Af hverju bætum við ekki inn öðru ákvæði, sem Framsóknarflokkurinn og Samfylkingin gætu eflaust sammælst um? Ég veit ekki um skoðanir Vinstri grænna því að þeir hafa ekki tjáð sig í þessu máli. Ég get vel hugsað mér að inn komi ákvæði í stjórnarskrána sem snertir fullveldið. Ef samningur sem snertir fullveldi okkar, eins og EES-samningurinn á sínum tíma, 

Frú forseti. Ég gleðst yfir því að við ræðum núna í björtu um frumvarp til breytinga á stjórnarskránni. En ég sakna þess enn þá að stór hluti hv. þingmanna á Alþingi, sem að jafnframt er stjórnlagaþing, skuli ekki láta sig varða breytingar á stjórnarskránni og taka ekki til máls. Í gærkvöldi sátum við í tómum sal um nótt að ræða stjórnarskrána og þar var stjórnlagaþing að störfum. Mér skilst að aðeins einn þingmaður Vinstri grænna hafi tekið til máls í þeirri umræðu og það var í andsvörum, tvisvar. Annars hafa þeir ekkert til málsins lagt, ekkert. Eru þeir þó manna ákafastir í að fylgja kröfu hópanna á Austurvelli um að koma á stjórnlagaþingi. Þeir sitja sjálfir á stjórnlagaþingi hér á Alþingi og láta sig það engu varða. Ég ætla að tala um 4. gr. í frumvarpi til stjórnarskipunarlaga þar sem talað er um í fyrsta lagi að það væri tryggt að setja eigi lög og endurskoða stjórnarskrána. Hún eigi að vera byggð á lýðræðisskipan, réttarríki og vernd mannréttinda. Ég vil hafa þetta í annarri röð. Ég vil hafa það þannig að það verði byggt á vernd mannréttinda, réttarríki og lýðræðisskipan. Ég skora á hv. nefnd sem fær málið til umræðu að breyta þessu. Þá stendur hér, með leyfi forseta: „Stjórnlagaþing skal skipað 41 þjóðkjörnum fulltrúa og jafnmörgum til vara. Um kjörgengi og kosningu fulltrúa á þingið og skipulag þingsins skal mælt fyrir í sérstökum lögum sem sett verði að loknum alþingiskosningum vorið 2009.“ Þetta er mjög athyglisvert, frú forseti. Núverandi Alþingi leggur kvaðir á næsta Alþingi að setja lög. Ég veit ekki hvort það er hægt. En við skulum gefa okkur að hið nýja Alþingi setji lög. Hvernig líta þau þá út? Hvernig verður kosið til stjórnlagaþings? Ég hef grun um að það séu ansi víðtækar og mismunandi skoðanir á því hvernig það skuli fara fram. Ég hugsa að margir vilji t.d. geta kosið ákveðinn mann eða konu sem bjóða sig fram ein og sér til stjórnlagaþings. En hvað gerist ef sá maður eða sú kona fengi meginhlutann af atkvæðunum og einhver listi sem borinn er fram t.d. af Framsóknarflokknum fengi miklu færri atkvæði en fleiri menn?  Ég hugsa að þegar upp verður staðið, þegar menn leggja af stað í kosningu til stjórnlagaþings, muni það verða eintómir stjórnmálaflokkar sem bjóða fram og að þeir muni bjóða fram lista. Og vegna þess að núverandi stjórnmálaflokkar eru þau samtök og öfl í þjóðfélaginu sem best eru skipulögð munu þeir væntanlega bjóða fram lista flokkanna nákvæmlega eins og til alþingiskosninga. Menn ná því ekki því markmiði sem þeir þykjast ætla að ná, að geta útilokað flokkana frá stjórnlagaþinginu. Ég vil undirstrika það sem ég ræddi í gærkvöldi - ég náði ekki að ræða allt - sem er að það þarf bara að breyta 79. gr. Meiru á ekki að breyta vegna þess að við erum að setja stjórnlagaþing í gang sem á að breyta stjórnarskránni. 
            

Frú forseti. Eins og ég hef áður bent á í umræðum síðustu daga varð ekki aðeins hrun á bönkum og allri fjármálastarfsemi og efnahagslífi hér á landi, heldur hrundi stjórnkerfið allt. Ég held að þjóðin hafi vaknað til vitundar um að það eru veikleikar í kerfinu sem hafa þróast, kannski óafvitandi, og haft sín áhrif á stjórnsýsluna og störf Alþingis, hægt og bítandi. Við höfum horft upp á aukið vald ráðherra, framkvæmdarvalds, meiri áhrif sérhagsmuna á flokksræði, vaxandi flokksræði sem náð hefur inn í sali Alþingis. Hér liggur fyrir frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem að mínu mati er afsprengi þess ástands sem Íslendingar hafa upplifað og látið yfir sig ganga. Frumvarpið skiptist í fjóra liði: Í fyrsta lagi er tekið á því viðfangsefni sem lengi hefur verið bitbein milli flokka og fólks, þ.e. þjóðareign á náttúruauðlindum. Í öðru lagi er verið að gera tillögur um breytingar á stjórnarskránni sjálfri. Í þriðja lagi eru gerðar tillögur um breytingar á tilhögun þjóðaratkvæðagreiðslu. Svo er hér tillaga um stjórnlagaþing og reyndar er líka drepið á breytingum varðandi kirkjuskipan en ég geri það ekki að sérstöku umræðuefni. Ég held að tillögur þær sem felast í frumvarpinu séu allra góðra gjalda verðar. Þarna er verið að gera tilraun til að nálgast kröfu úr þjóðfélaginu um að gerðar verði breytingar á stjórnarskránni sem koma meira til móts við sjónarmið hins almenna borgara og þátttöku hans. Breytingar á þjóðaratkvæðagreiðslu og stjórnlagaþingi eru liður í þeirri viðleitni. Ég hef litið á breytinguna sem snýr að náttúruauðlindum og þjóðareign sem mjög mikilvægt skref um staðfestingu á því að náttúruauðlindir þær sem upp eru taldar og við öll þekkjum, séu þjóðareign. Um það hefur verið tekist í langan tíma. Það vantaði herslumuninn upp á að það tækist að ná samkomulagi um það fyrir síðustu kosningar. Nú er gerð enn ein tilraun til þess að staðfesta eign þjóðarinnar á þessum auðlindum og er það í þágu okkar allra að það takist og náist niðurstaða í því viðkvæma máli. Ég held að það sé sér í lagi mikilvægt í ljósi þess ef og þegar Íslendingar ganga til viðræðna um aðild að Evrópusambandinu. Það fer ekkert á milli mála að Sjálfstæðisflokkurinn og þingmenn hans hafa haldið uppi mikilli gagnrýni á frumvarpið. Þeir hafa jafnvel lýst vandlætingu sinni yfir því að ekki skyldi haft samráð við þann ágæta flokk. Ég get að vísu ekki skilið málflutning þeirra á annan hátt en að þeir séu efnislega meira og minna algerlega ósammála því sem fram kemur í þessu frumvarpi. Ég átta mig ekki á því hvernig hægt hefði verið að leggja fram frumvarp í þessa átt í samráði við Sjálfstæðisflokkinn ef hann var á móti meginatriðum þess frá upphafi. Þá hefði ekkert gerst. Ágreiningurinn hefði legið fyrir og ekkert frumvarp verið lagt fram. Hér bregðast stjórnarflokkarnir ásamt Framsóknarflokki og Frjálslynda flokknum við eðlilegum kröfum þjóðfélagsins og leggja fram frumvarp sem kemur til móts við það sjónarmið að hinn almenni borgari geti verið með milliliðalaust og tekið þátt í ákvörðunum sem skipta máli fyrir þjóðina alla með vísan til stjórnarskrár. Vegna ummæla hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur áðan vil ég taka fram að ég er þeirrar skoðunar hvað varðar frumvarp um náttúruauðlindirnar, að það gefi ekki sérstakt tilefni til breytinga á fiskveiðistjórnarkerfinu. Það staðfestir hins vegar að þjóðin á fiskinn í sjónum varanlega og er kominn tími til að það sé sett inn í stjórnarskrána. Einkaeignarréttur er varinn svo langt sem hann nær, eftir því hvernig hann er útskýrður. Verður væntanlega tekið tillit til afnotaréttar og þess háttar þegar menn útfæra staðfestinguna sem hér er lögð til, að ekki fari á milli mála að þjóðin eigi náttúruauðlindirnar varanlega og hafi ekki heimild til þess að afsala sér þeim auðlindum. Frú forseti. Það hefur verið dapurlegt að fylgjast með störfum þingsins undanfarna daga og mér finnst að málflutningur og málþóf sem haldið er uppi af hálfu Sjálfstæðisflokksins sé þeim flokki ekki til sóma. Mér, sem óbreyttum alþingismanni, hefur liðið illa undir þessari umræðu sem hefur tafið fyrir mjög brýnum málum, afgreiðslu þeirra og umræðunni um þau. Þetta er mjög skrýtið ástand og er engu okkar sæmandi að taka þátt í því. Tíminn rennur frá okkur á hverjum degi. Við þurfum að horfast í augu við hin brýnustu mál, upp á líf og dauða jafnvel. Ég held að Alþingi Íslendinga eigi að horfast í augu við þann veruleika og reyna að komast að einhverri skynsamlegri niðurstöðu um vinnubrögð í þinginu. Ég geri mér grein fyrir því að að lokinni þessari umræðu fer það mál sem hér er á dagskrá til nefndar og áfram verður karpað um það í nefndinni. Það er spurning hvað það tekur langan tíma og hvort tekst að afgreiða slíkt mál úr nefnd á ekki lengri tíma. Það mun væntanlega tefja fyrir öðrum málum áfram og vera í biðstöðu þar sem menn munu ýmist reyna að tefja fyrir málinu eða reyna að koma því í gegn. Ég held, hreinskilnislega sagt, að forustumenn þingflokkanna í þessu húsi þurfi að setjast niður og komast að einhverri niðurstöðu um hvað við gerum næstu daga. Þetta getur ekki gengið svona lengur. Ef Sjálfstæðisflokkurinn með alla sína þingmenn ætlar að beita sér af svona miklu afli gegn þessu máli og halda uppi þeim málflutningi sem þeir hafa haldið uppi að undanförnu tekst honum sjálfsagt að stöðva þetta mál. En honum tekst því miður líka að bregða fæti fyrir mörg önnur mál sem hér eru á dagskrá og þurfa afgreiðslu á næstu sólarhringum. Við erum að falla á tíma, hv. þingmenn. Ég mælist eindregið til þess að menn setjist niður og finni lausn á þessu. Annaðhvort verða stjórnarflokkarnir að játa sig sigraða gagnvart því að koma málinu í gegn eða þá að Sjálfstæðisflokkurinn gerir það, ef málinu verður haldið til streitu. En menn verða þá bara að horfast í augu við að það getur enginn kúgað keppinauta sína eða andstæðinga til þess að samþykkja eða hafna þessu máli öðruvísi en að við reynum að finna skynsamlegustu niðurstöðuna. Við vinnum í þágu þjóðarinnar, okkur ber skylda til þess að taka á þeim málum sem snúa að heimilum, fyrirtækjum og þjóðinni allri. Ég geri ekki lítið úr þessu frumvarpi. Ég held að það sé liður í endurreisn þjóðfélagsins og hins nýja Íslands. Lýðræðið skiptir máli og hvernig á því er haldið og almenningur vill taka meiri þátt í ákvarðanatöku á æðstu stigum. En þetta liggur allt undir og það er verkefni okkar á Alþingi að í staðinn fyrir að karpa fram og til baka og bera sakir hver á annan, setjist menn niður og reyni að taka í útréttar hendur, í hvora áttina sem er.

Frú forseti. Ein afleiðing efnahagshrunsins á Íslandi hefur birst mjög skýrt á undanförnum vikum og mánuðum, krafan um lýðræði. Ég held að það sé vegna þess að á sinn hátt upplifir almenningur í landinu að lýðræðið hafi brugðist eða a.m.k. ekki virkað eins og skyldi á undanförnum árum. Ráðandi öfl í stjórnmálum, valdaflokkar og forustumenn hafa brugðist þjóðinni. Eftirlits- og stjórnsýslustofnanir brugðust þjóðinni. Forustumenn í bankamálum og margir forustumenn í viðskiptalífi brugðust þjóðinni. Fjölmiðlar brugðust þjóðinni, sinntu ekki aðhalds-, eftirlits- og gagnrýnishlutverki sínu. Þjóðin er grátt leikin. Hér er á ferðinni hluti af þeim lýðræðisumbótum sem eru tilraun til að ná aftur sáttum í íslensku samfélagi. Það er frumvarp um það að kjósendur í kosningum til Alþingis geti haft meiri áhrif, beinni áhrif á þá einstaklinga sem þar veljast til trúnaðarstarfa um leið og þeir kjósa stefnur flokka. Þetta frumvarp um breytingar á stjórnarskipun gengur í sömu átt. Kosningar nú ber brátt að. Þær eru liður í því að gera málin upp og leggja grunn að nýrri endurreisn og uppbyggingu í landinu, ekki síst með því að styrkja lýðræðið í sessi. Sjálfstæðisflokkurinn talar hér eins og hann hafi ekki búið á Íslandi undanfarin ár, hann talar eins og hann lifi í öðrum heimi, eins og hann viti ekki hvernig hann skilur þjóðfélagið eftir, menn hafi hér allan heimsins tíma og það séu hér algjörlega venjulegar aðstæður til að takast á við hlutina. Það er ekki þannig. Atriðin sem er að finna í þessu frumvarpi eru skýr. Þetta eru skýrar, fáar efnisbreytingar, þrjár efnisbreytingar á núverandi ákvæðum stjórnarskrárinnar og eitt nýmæli. Þau þrjú atriði sem hér er lagt til að breyta í stjórnarskránni eru öll þaulrædd og gamalkunnug, þau voru meira og minna öll fullunnin í stjórnarskrárnefnd sem starfaði á síðasta kjörtímabili þannig að það er ekki eins og að menn séu að koma að þessu algjörlega nýju. Það á ekki heldur við um Sjálfstæðisflokkinn. Þegar þáverandi stjórnarskrárnefnd, undir traustri forustu Jóns Kristjánssonar, lauk störfum bauðst hún til að halda áfram. Það var eindreginn vilji og ásetningur þeirra manna sem þar störfuðu að þráðurinn slitnaði ekki vegna þess að nefndin var búin að vinna mikið og metnaðarfullt starf með sérfræðinganefnd á bak við sig og menn skynjuðu að menn voru mjög nálægt því að ná landi í heild sinni með endurskoðun á grundvallarköflum stjórnarskrárinnar og ýmsum þarflegum nýmælum inn í hana. Þess vegna var það sem ég spurði fyrrverandi forsætisráðherra strax í byrjun þess kjörtímabils, haustið 2007 ef minni mitt svíkur ekki, hvort þáverandi hæstv. forsætisráðherra Geir H. Haarde hygðist ekki tryggja að þetta starf héldi órofið áfram. Hverju svaraði þá hæstv. þáverandi forsætisráðherra? Nei, hann sagði að menn væru yfirleitt ekki að breyta stjórnarskránni fyrr en undir lok kjörtímabils, þess vegna lægi ekki mikið á, og hann hygðist með tíð og tíma kannski skipa nýja stjórnarskrárnefnd sem gæti haft eitthvað tilbúið þegar drægi að alþingiskosningum 2011. Er þetta ekki rétt með farið? Ég hygg það. Hvernig stóð formaður Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Geir H. Haarde, að lokum stjórnarskrárstarfsins í lok kjörtímabilsins 2007? Þá var sérstaklega tekist á um eitt atriði, sameign á þjóðarauðlindum, og það var gríðarlegur þrýstingur á að fá það þá inn í stjórnarskrána. Sjálfstæðisflokkurinn þvældist fyrir því ákvæði eins og hann gerir nú. Hvernig endaði það? Það endaði þannig í því mikla samráði að formenn þáverandi stjórnarflokka fluttu frumvarpið einir, hv. þm. Geir H. Haarde og hæstv. þáverandi iðnaðarráðherra og maður utan þings, Jón Sigurðsson. Þetta held ég að sé svona. Ég verð að segja að hv. þm. Geir H. Haarde hittir svolítið sjálfan sig fyrir þegar hann fer hér hörðum orðum um og gagnrýnir allt mögulegt í tengslum við þetta frumvarp en lítur ekki í eigin barm. Að sjálfsögðu er alltaf æskilegt að menn nái sem víðtækastri samstöðu um grundvallarmál af þessu tagi og að sjálfsögðu er gott að hafa til þess meiri tíma en minni, en svona hefur þetta mjög oft gerst, þegar dregur að reglubundnum alþingiskosningum eða þegar þær koma óvænt upp á skora menn færin til þess að fara samhliða þeim kosningum í gegn með þær breytingar á stjórnarskrá sem áhugi er á að gera. Þetta er sagan. Hver eru svo ákvæðin hér? Þau eru í 1. gr. um sameign á náttúruauðlindum. Efast einhver um að þjóðin vilji það? Eigum við að gera skoðanakönnun um það hvort þjóðin vill ekki ákvæði inn í stjórnarskrá um sameign á náttúruauðlindum sem slær það í gadda án þess að raska að öðru leyti þeirri réttarskipan sem er í landinu? Halda menn ekki að þjóðin telji að það eigi að taka upp meginreglur umhverfisréttarins um sjálfbæra þróun og annað það sem hér er? Jú, ég held það. Í 2. gr. er löngu tímabært ákvæði um það að þjóðin taki afstöðu til stjórnarskrárbreytinga í sjálfstæðri kosningu á sjálfstæðum atkvæðaseðli en að við notum ekki þetta fráleita fyrirkomulag sem við höfum setið uppi með að það eigi að heita svo að stjórnarskrárbreyting sé afgreidd með því að kjósa flokka í alþingiskosningum. Það er fráleitt fyrirkomulag. Þá er aldrei kosið hreint já eða nei um stjórnarskrárbreytinguna sjálfa. Um þetta var samstaða í síðustu stjórnarskrárnefnd og það stóð lengi til að flytja þetta ákvæði sjálfstætt og gera það að lögum í síðustu kosningum. Í þriðja lagi er krafa hér um beint lýðræði, að innleiddir verði möguleikar þjóðarinnar sjálfrar til að taka til sín stór og mikilvæg mál. Er ástæða til að ætla annað en að þjóðin vilji það? Eigum við að fá sjálfstæða skoðanakönnun á því hvort þjóðin telji það ekki framfaraspor að hún eigi þann möguleika að kalla sjálf til sín stór og afdrifarík mál eða knýja fram kosningar um þau? Ég hef ekki áhyggjur af því. Þá er eftir 4. efnisgreinin, um stjórnlagaþingið. Það er vissulega nýmæli. Sá mikli áhugi á því helgast af þeim aðstæðum sem við Íslendingar höfum lent í, þeim ósköpum sem yfir okkur hafa gengið. Ég er ekki í neinum vafa um að þjóðinni sjálfri finnst mjög spennandi kostur að hún taki það í sínar hendur með þessum hætti að setja sér nýja stjórnarskrá. Þetta er vissulega fyrirbæri sem aðallega er þekkt frá fyrri öldum þegar menn lögðu í framhaldi af einhverjum miklum þjóðfélagssviptingum nýjan grunn að nýrri framtíð, t.d. með því að menn höfðu hrundið af sér einvaldskonungum eða stofnað ný lýðræði eins og í Bandaríkjunum eða losnað við kynþáttaaðskilnaðarstefnu eins og í Suður-Afríku eða eitthvað af þeim toga. Má ekki segja að íslenska þjóðin sé að mörgu leyti á þeim tímamótum að hún verði sjálf að axla ábyrgð á nýju upphafi sínu? Þeir sem áttu að fara fyrir henni, hv. þm. Sturla Böðvarsson, brugðust henni, og enginn einn aðili hefur brugðist þessari þjóð meira en Sjálfstæðisflokkurinn á síðustu 18 árum. Treysta menn ekki þjóðinni? Telja menn ekki að þetta vald eigi að vera hjá henni? Ja, spurt er. 

Virðulegi forseti. Stefna Sjálfstæðisflokksins hefur leitt íslensku þjóðina fram á brún efnahagslegs hengiflugs. Það stefnir í fjöldagjaldþrot fyrirtækja og heimila. En afleiðing þessa hruns er ekki aðeins efnahagsleg. Með hruninu hefur myndast gjá á milli þings og þjóðar, gjá sem ekki verður brúuð nema með breytingu á stjórnarskipulagi landsins. Þjóðin treystir ekki lengur Alþingi og án gagnkvæms trausts verða allar okkar aðgerðir og allar okkar áætlanir um uppbyggingu landsins einskis verðar. Þetta sáum við framsóknarmenn snemma og við brugðumst við. Framsóknarmenn felldu fyrri ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar og studdu minnihlutastjórn Samfylkingar og Vinstri grænna til valda að uppfylltum þremur skilyrðum. Þessi þrjú skilyrði eru grundvöllur þess að endurheimta traust þjóðarinnar og gera okkur kleift að byggja til framtíðar. Þessi skilyrði voru m.a. raunhæfar tillögur til varnar heimilum og fyrirtækjum, og þar höfum við framsóknarmenn aftur tekið forustuna með metnaðarfullum tillögum að fjölþættum aðgerðum sem munu skjóta stoðum undir atvinnulífið og gefa heimilum og fyrirtækjum tíma til að endurskipuleggja fjárhag sinn og fleyta sér yfir erfiðasta hjallann í því ástandi sem nú ríkir. Þá kröfðumst við kosninga í vor. Frá síðustu kosningum hefur íslenskt samfélag umturnast og allar forsendur eru breyttar. Því teljum við mikilvægt að Alþingi fái endurnýjað umboð frá þjóðinni til að takast á við það mikla verkefni sem endurreisn samfélagsins er. Og síðast en ekki síst gerðum við kröfu um stjórnlagaþing. Ein orsaka hins efnahagslega hruns er að óhófleg völd söfnuðust á hendur fárra. Örfáir fjárglæframenn höfðu í krafti auðs í fullu tré við ríkisvaldið og nýttu sér til hins ýtrasta blinda trú Sjálfstæðisflokksins á sjálfsstjórn markaðarins. Þannig voru eftirlitsstofnanir kæfðar og beinu og óbeinu valdi beitt til að tryggja hlutleysi þeirra í óheftri frjálshyggjunni. Til að tryggja valddreifingu, treysta völd Alþingis og mótvægi þess við ráðherraræði og vald fjármagnsins þurfum við að gera upp við þessa fortíð okkar. Sú sátt sem við verðum að ná verður að horfa til framtíðar. Til þess þurfum við nýtt þjóðskipulag og því náum við aðeins fram með stjórnlagaþingi. Reynslan sýnir okkur að Alþingi er ekki fært um að fara í grundvallarbreytingar á stjórnarskipan okkar, enda væri hreinlega í hæsta máta óeðlilegt að þingmenn settust niður til að véla um eigin völd og áhrif. Við sáum hvert það leiddi okkur í eftirlaunafarsanum öllum. Í 65 ár hefur nefnilega staðið til að endurskoða stjórnarskrána, sérstaklega þá þætti sem varða stjórnarskipun landsins - og hver hefur árangurinn orðið? Enginn. Þegar ákveðið var að slíta sambandinu við Danmörku var skipuð sérstök stjórnarskrárnefnd. Hún lagði til að núverandi stjórnarskrá yrði að stórum hluta samhljóða stjórnarskránni frá 1920, fyrir utan að felld voru út ákvæði um konung og sett í staðinn inn ákvæði um forseta. Einnig voru gerðar minni háttar breytingar hér og þar, m.a. breytingar sem sneru að takmörkun á synjunarvaldi forseta. Mikilvæg forsenda þeirrar samstöðu sem við sáum við afgreiðslu stjórnarskrárinnar árið 1944 var að hún náði aðeins til þessara afmörkuðu þátta. Eftir að stjórnarskráin var samþykkt starfaði stjórnarskrárnefndin áfram að endurskoðun hennar og þegar starfsemin lognaðist út af árið 1947 var ný nefnd skipuð. Sú nefnd skilaði heldur ekki neinu áliti. Í gegnum tíðina hafa þingmenn borið upp bæði þingsályktunartillögur og frumvörp með einstaka breytingum og heildarendurskoðun á stjórnarskránni en innan við 10% þeirra hafa orðið að veruleika. Einkum var þar um að ræða breytingar á kafla um þingkosningar og störf Alþingis, sem virðist vera sérstakt áhugamál okkar þingmanna, auk þess sem breytingar hafa verið gerðar á mannréttindakaflanum en um þær breytingar var almenn sátt. Eini kaflinn sem hefur verið látinn ósnertur er I. kafli um stjórnarskipun. Það hefur nefnilega einfaldlega aldrei náðst sátt á Alþingi Íslendinga um að fara í þá viðamiklu vinnu sem snertir breytingu á stjórnarskipun landsins og því teljum við nauðsynlegt að taka þetta úr höndum Alþingis og færa í hendur þjóðarinnar. Virðulegi forseti. Þau þrjú skilyrði sem við framsóknarmenn settum fyrir stuðningi við núverandi stjórn eru lykillinn að því að hægt verði að reisa íslenskt þjóðlíf úr rústum í fullri sátt. Þessi þrjú atriði þurfa að fara saman svo aftur komist á traust milli þings og þjóðar og hægt verði að horfa til framtíðar. Þjóðin þarf að koma að þessu ferli og það gerir hún aðeins með kosningum og stjórnlagaþingi. Það er því sorglegt að hafa þurft að horfa upp á Morfís-æfingar sjálfstæðismanna síðustu daga. Þeir náðu nýjum lægðum í lágkúrunni í gærkvöldi þegar þeir fóru hver á fætur öðrum í andsvör við eigin flokksmenn til að reyna að koma í veg fyrir að þjóðin gæti komið að mótun hins nýja Íslands með kosningum og stjórnlagaþingi. Um leið eru þeir að draga lappirnar í mikilvægum málum sem snerta efnahag heimilanna í landinu. Við framsóknarmenn erum að vísu ekki fullkomlega sáttir við það frumvarp sem nú liggur fyrir um breytingar á stjórnarskránni. Við töldum óþarfa að fara í frekari breytingar á stjórnarskránni á þessu þingi en þær einar sem snúa að stjórnlagaþingi. Það er einmitt hlutverk þess þings að endurskoða stjórnarskrána í heild. Við mátum það hins vegar þannig að mikilvægara væri að ná sátt um að koma málinu í gegn á þessu þingi en að skattyrðast um formsatriði við stjórnarflokkana. Þannig er gert ráð fyrir ákvæði um að sameiginlegar auðlindir verði ávallt í þjóðareign. Nú, þegar íslenska þjóðin er bundin á klafa erlendra fjármagnseigenda sem ganga hart fram í óraunhæfum kröfum um að þjóðin taki á sig skuldbindingar nokkurra veruleikafirrtra einstaklinga, er mikilvægara en nokkru sinni fyrr að tryggja að auðlindir okkar sem munu standa undir framtíð okkar og afkomenda okkar falli ekki í þeirra hendur. Það er í raun með ólíkindum að valdhroki sjálfstæðismanna skuli vera slíkur að þeir þori ekki að fela þjóðinni það vald að móta sína eigin framtíð. Það er ekki nóg með að blind trú þeirra á frjálshyggjuna hafi lagt íslenskt samfélag í rúst heldur ætla þeir líka að koma í veg fyrir að hægt verði að þrífa upp eftir þá.

Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til stjórnarskipunarlaga, um breytingar á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Í 1. gr. er mjög góð viðbót og les ég hana hér, með leyfi forseta: „Við lögin bætist ný grein, 79. gr., svohljóðandi: Náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti eru þjóðareign. Ríkið fer með forsjá þeirra, vörslu og ráðstöfunarrétt og hefur eftirlit með nýtingu þeirra í umboði þjóðarinnar eftir því sem nánar er ákveðið í lögum. Allar náttúruauðlindir ber að nýta á sem hagkvæmastan hátt á grundvelli sjálfbærrar þróunar til hagsældar fyrir þjóðina og komandi kynslóðir. Náttúruauðlindir í þjóðareign má ekki selja eða láta varanlega af hendi.“ Þetta er mjög gott og raunverulega þarft innlegg í stjórnarskrána. Í 3. gr. er atriði sem ég er mjög sáttur við og tel mjög til bóta, í lýðræðisátt og til þess fallið að verja þjóðina fyrir misvitrum stjórnmálamönnum sem hafa oft komist til valda á Íslandi og kannski ráðið ferðinni allt of lengi oft og tíðum. Í 3. gr. stendur, með leyfi forseta: „80. gr. laganna orðast svo: Alþingi skal láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekin lög eða málefni sem varðar almannahag ef 15 af hundraði kjósenda krefjast þess. Atkvæðagreiðslan skal fara fram innan þriggja mánaða frá því að staðfest krafa um þjóðaratkvæðagreiðslu liggur fyrir.“ Þetta er mjög þarft og við gætum leyst ýmis vandamál sem við búum við í dag ef þetta væri þegar í stjórnarskránni og við værum að nota það. Sama á við um stjórnlagaþing að því leyti að í 4. gr. í frumvarpinu segir svo: „Við stjórnarskrána bætist nýtt ákvæði um stundarsakir, svohljóðandi: Forseti Íslands skal boða til stjórnlagaþings til að endurskoða stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33 17. júní 1944, þar sem byggt verði áfram á lýðræðisskipan, réttarríki og vernd mannréttinda.“ Ég held að stjórnlagaþing sé mjög gott og þarft fyrir okkur, íslensku þjóðina, á þeim tímapunkti sem við stöndum frammi fyrir núna. Við eigum að nýta okkur það að stokka upp hlutina og koma meira lýðræði inn í stjórnarskrá okkar og samfélag. Við höfum horft upp á það síðustu daga að hér hefur verið mikið málþóf en það eru ekki bara sjálfstæðismenn sem hafa haldið uppi málþófi, það hafa líka aðrir gert þegar þeir eru í minni hluta. Fjórflokkurinn hefur verið með málþóf ef hann er ekki í ríkisstjórn. Það hefur Frjálslyndi flokkurinn aftur á móti ekki gert og ekki tekið þátt í þannig stjórnarandstöðu. Kjósendur á Íslandi eiga að brjóta upp fjórflokkakerfið með því að styðja Frjálslynda flokkinn. 

Virðulegi forseti. Það var þjóðin sjálf sem setti stjórnarskrána á sínum tíma, 1944, og í henni var ákveðið að breytingar á stjórnarskránni þaðan í frá yrðu eftir því sem þar um segir. Í raun er stjórnmálaflokkunum og Alþingi falið það vald að gera breytingar á stjórnarskránni aðeins með óbeinni aðkomu þjóðarinnar í alþingiskosningum á milli. Flokkarnir hafa ákveðið að fara þannig með það vald að gera ekki breytingar á stjórnarskránni nema í góðu samkomulagi og það hefur verið skynsamlegt ráð að vinna þannig að málunum. Þegar ágreiningur hefur risið um efnisatriði hefur gengið illa að ná fram breytingum eins og við sáum fyrir síðustu alþingiskosningar. Ég tel að meðan það fyrirkomulag er viðhaft eigi stjórnmálaflokkarnir ekki að efna til harðra deilna um efnisatriði um breytingar á stjórnarskránni. Þær deilur og þann ágreining á að útkljá í atkvæðagreiðslu hjá þjóðinni sjálfri. Þess vegna tel ég að eina breytingin sem skynsamlegt sé að gera núna á stjórnarskránni sé sú að ákveða að breytingar á henni verði framvegis bornar undir þjóðina þannig að þar ráðist úrslitin en ekki í samkomulagi eða samningaviðræðum milli stjórnmálaflokkanna. Þá er líka allt annað upp á teningnum og eðlilegt að ágreiningur komi fram og menn tali hver fyrir sínu sjónarmiði því að það er svo lagt í dóm þjóðarinnar að taka afstöðu til málsins. Ég held, virðulegur forseti, að frekari breytingar en þessi, þar með talið að gera efnislegar breytingar núna, verði ekki farsælar og menn eigi að láta duga að breyta forminu, aðferðinni við að breyta stjórnarskránni héðan í frá. Ef það tekst hafa menn 

Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. síðasta ræðumanni, ég tel að það sem er brýnast og ætti að einbeita sér að í þessum umræðum sé 2. gr. þessa frumvarps, þ.e. að breyta 79. gr. stjórnarskrárinnar á þann veg að það verði borið undir þjóðaratkvæði þegar Alþingi hefur tekið ákvarðanir um og samþykkt að stjórnarskránni skuli breytt. Ég tel að þetta ákvæði sé í raun grundvallarákvæði í þeim breytingum sem hér eru til umræðu. Ég átta mig ekki almennilega á því, virðulegi forseti, hvernig á því stendur að þessi 2. gr. er flutt í frumvarpi þar sem síðan er bráðabirgðaákvæði um sérstakt stjórnlagaþing þar sem valdið til þess að breyta stjórnarskránni er tekið af Alþingi. Í greinargerð með 2. gr. frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Í greininni er gengið út frá því að frumkvæði að breytingu eða viðauka á stjórnarskránni verði að meginstefnu áfram hjá Alþingi. Samkvæmt 55. gr. stjskr. verður einhver alþingismanna eða ráðherra að flytja frumvarp til breytinga eða viðauka á stjórnarskránni sem lagt er til að verði framvegis nefnt frumvarp til stjórnskipunarlaga, en það er þjálla heiti en það sem notað hefur verið. Þá verður slíkt frumvarp einnig flutt sem stjórnarfrumvarp skv. 25. gr. stjskr. Gert er ráð fyrir að það verði eftir sem áður skilyrði fyrir framgangi frumvarps til stjórnskipunarlaga að það verði samþykkt á Alþingi eftir því sem nánar er kveðið á um í 1. mgr.“ Þetta stendur í greinargerð með 2. gr. þessa frumvarps en síðan er öllu málinu kippt til baka með þessu bráðabirgðaákvæði. Þetta frumvarp er ótrúlega illa unnið og ótrúlega sérkennilegt þegar litið er til þess að verið er að fjalla um breytingu á stjórnarskránni. Ef þingmenn eru þeirrar skoðunar og sömu skoðunar og ég að það eigi að leita álits þjóðarinnar í ríkari mæli en gert hefur verið liggur beinast við að samþykkja þessa grein í frumvarpinu, 2. gr., og láta hitt bíða, fá hana og láta þjóðina ákveða hvort hún hafi áhuga á því að þessi breyting nái fram að ganga og að á það muni reyna, væntanlega þá eftir að nýtt þing kemur saman. Núna þarf að breyta stjórnarskránni með því að hafa kosningar á milli og nýtt þing þarf að samþykkja hana. Það tekur sinn tíma. En hér er talað fyrir mjög sérkennilegu tvöföldu kerfi sem gengur ekki upp þegar nánar er skoðað og þess vegna held ég að það sé rétt sem fram hefur komið í umræðunum að þetta bráðabirgðaákvæði er flutt til þess að tryggja að framsóknarmenn verji þessa ríkisstjórn vantrausti, það sé í raun ekkert meint með þessu ákvæði annað en að fá framsóknarmenn til að verja þessa ríkisstjórn vantrausti og þetta bráðabirgðaákvæði verði það fyrsta sem menn kasti á brott þegar farið verður að fjalla um þetta nánar eftir að umræðunni hér lýkur. Ég er líka alveg sammála því sem kom fram í máli hv. þm. Ellerts B. Schrams og tek undir með honum, að sjálfsögðu þarf að komast að samkomulagi um það hér í þinginu hvernig mál eru til lykta leidd. Það er óviðunandi, jafnt fyrir stjórnarandstöðu og stjórnina, hvernig ástand hefur verið myndað hér í þinginu. Það er ekki verk stjórnarandstöðunnar að þetta ástand hefur skapast, heldur þeirra sem leggja tillögur fyrir þingið, þessa tillögu, tillögu um breytingar á kosningalögunum og aðrar tillögur sem hér hafa komið fram sem eru algerlega ónauðsynlegar í ljósi þess ástands sem ríkir í þjóðfélaginu og þeirra verkefna sem þingsins bíður ef það á að takast á við þau. Ég er ósammála hv. þm. Ellerti B. Schram um að með þeim hugmyndum sem hér eru lagðar til og við erum að ræða sé verið að bregðast við einhverju ástandi í þjóðfélaginu. Svo er ekki. Það er verið að takast á við ástand í bakherbergjum stjórnmálamannanna og stjórnmálaflokkanna til að ná meiri hluta með stuðningi Framsóknarflokksins. Það er ekkert flóknara en það. Það er ekki verið að bregðast við neinu ástandi í þjóðfélaginu með þessu, þetta er hreint útspil í því skyni að halda lífi í þessari ríkisstjórn. Ég held að maður verði að gæta sín þegar verið er að leiða þetta mál inn í víðtæka þjóðfélagsumræðu og láta eins og málið snúist um hana. Það snýst ekki um hana, það snýst um að tryggja að Framsóknarflokkurinn verji þessa stjórn vantrausti og síðan verður náttúrlega fyrst kastað á brott þessu ákvæði um stjórnlagaþingið, það liggur alveg ljóst fyrir, enda gengur frumvarpið út á það í raun og veru. Meginkjarni frumvarpsins er um að frumkvæðið eigi að vera í þinginu. Árum saman hefur verið kvartað um það að þingið hafi verið látið lúta í lægra haldi fyrir framkvæmdarvaldinu og þeir þingmenn sem mest hafa talað um það koma svo hingað og leggja til að þingið afsali sér stjórnarskrárvaldi og kasti því frá sér. Er það vegurinn til að auka virðingu Alþingis og treysta stöðu þess gagnvart framkvæmdarvaldinu eða almennt í þjóðfélaginu að flytja slíka tillögu? Algjör þverstæða og gengur ekki upp. Eins og þegar talað er um að þetta frumvarp auðveldi á einhvern hátt aðild að Evrópusambandinu. Hvernig í ósköpunum geta menn fundið það út? Og einhverjar skýringar á 1. gr. - ef það er svo að þetta frumvarp auðveldi aðild að Evrópusambandinu, er það þá með samþykki vinstri grænna? 

Hæstv. forseti. Við erum að koma að lokum 1. umr. um þetta frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem borið er fram að frumkvæði ríkisstjórnarinnar, 1. flutningsmaður er hæstv. forsætisráðherra, 2. flutningsmaður er hæstv. fjármálaráðherra og svo fylgja með á blaðinu fylgiflokkar ríkisstjórnarinnar; Framsóknarflokkurinn og Frjálslyndi flokkurinn. Þetta frumvarp, eins og hefur ítarlega komið fram í umræðunum, gengur á svig við öll meginsjónarmið sem höfð hafa verið uppi við breytingar á stjórnarskrá. Við breytingar á stjórnarskrá - og þannig hefur það verið varðandi allar þær stjórnarskrárbreytingar sem samþykktar hafa verið frá 1959 að þær hafa byggst á sátt milli flokka.

Það var nú samt … 1959 …

Í annan stað hefur alveg frá 1959, í 50 ár hefur verið leitað eftir sátt milli flokka, hv. þm. Valgerður,  Nú er ljóst að ríkisstjórnin byggir þennan málflutning sinn og aðferð við að koma þessu inn í þingið á þveröfugum sjónarmiðum. Það er farið með þetta mál fram í ósætti, undirbúningstíminn er stuttur, málið er unnið í þröngum ráðgjafarhópi en ekki af pólitískum fulltrúum og tíminn sem gefinn er í þinginu til þess að fjalla um málin er afar knappur svo ekki sé sterkar til orða tekið. Allt er þetta með ólíkindum, sérstaklega þegar horft er til þess að alls staðar, ekki bara á Íslandi, heldur alls staðar í vestrænum lýðræðisríkjum er byggt á því að stjórnarskrárbreytingar eigi að fara fram með vandaðri og ítarlegri umræðum og málefnalegri hætti en nokkrar aðrar lagabreytingar. Það er alls staðar gert ráð fyrir því að stjórnarskrárbreytingar þurfi betri undirbúning og betri málsmeðferð en aðrar lagabreytingar. Þetta eru grundvallarlög ríkisins, þau lög sem önnur lög byggja á. Þess vegna hljóta menn að nálgast þessi mál af meiri varfærni, með meiri sátt í huga og af meiri vandvirkni en önnur frumvörp sem koma fram. Ríkisstjórnin hirðir ekkert um það. Ég vék töluvert að einstökum ákvæðum frumvarpsins í fyrri ræðu minni við 1. umr. Ég ætla bara að nefna þrennt. Varðandi það ákvæði sem snýr að sameign þjóðarinnar eða þjóðareign á auðlindum hefur það mál mikið verið rætt, en öllum sem hafa komið að því máli er ljóst að þar er enn uppi ágreiningur, þar eru skiptar skoðanir og sá ágreiningur hefur ekki verið til lykta leiddur. Það er bæði pólitískur ágreiningur en það er líka ágreiningur milli fræðimanna um hvernig beri að túlka ákvæði af þessu tagi. Þetta er óleyst mál. Í annan stað er fjallað um þjóðaratkvæðagreiðslur. Það er víðtæk pólitísk samstaða um að þjóðaratkvæðagreiðslum verði gefið meira vægi í stjórnskipan okkar en verið hefur, en um útfærsluna hefur ekki náðst nein pólitísk niðurstaða, ekki nein pólitísk sátt. Í þriðja lagi er í frumvarpinu fjallað um aðferðina við að breyta stjórnarskrám. Þar lá fyrir ákveðin sáttaleið árið 2007 sem fulltrúar allra flokka í stjórnarskrárnefnd skrifuðu undir, það var málamiðlun sem allir skrifuðu undir. Hún byggði á þremur efnisþáttum. Í þessu frumvarpi er einn þátturinn tekinn út úr, slitinn úr samhengi við hina og settur fram í frumvarpsformi. Um það hefur ekki verið reynt að ná neinni sátt. Í fjórða lagi felur þetta frumvarp í sér að stofnað verði til stjórnlagaþings. Það er nýstárleg hugmynd eins og margir ræðumenn hafa minnst á. Reyndar eru, eins og kemur fram í greinargerð, til tillögur frá eldri tímum þar sem vikið hefur verið að þessari hugmynd en þetta er hins vegar atriði sem hefur ekki komið inn í þjóðfélagsumræðuna fyrr en á allra síðustu vikum. Fyrir hálfu ári, einu ári, tveimur árum, ég tala nú ekki í síðustu kosningum, var enginn að tala um stjórnlagaþing,  Ég velti líka fyrir mér fleiri atriðum, kannski ekki síst í ljósi orða hv. þm. Eyglóar Harðardóttur áðan, sem minnti á að miklir atburðir hefðu orðið hér í haust og þar með hefðu þingmenn, þetta þing misst umboð sitt. Þess vegna væri nauðsynlegt að kjósa til nýs Alþingis, kjósa upp á nýtt. Svipuð ummæli heyrðust af hálfu margra þingmanna Samfylkingarinnar, m.a. hv. þm. Ellerts B. Schrams, hv. þáverandi ráðherra Björgvins G. Sigurðssonar og Þórunnar Sveinbjarnardóttur og þingmannanna Katrínar Júlíusdóttur o.fl. Hálfur þingflokkur Samfylkingarinnar talaði um það hérna vikum saman fyrir jólin að þetta þing sem nú situr væri orðið umboðslaust, það væri bara algjörlega umboðslaust og þess vegna yrði að kjósa upp á nýtt. Það yrði að kjósa nýtt þing sem hefði umboð þjóðarinnar til þess að taka stórar ákvarðanir. Ég veit að hv. þingmenn muna eftir þessari umræðu. Nú koma þessir sömu menn og lýstu sjálfa sig umboðslausa fyrir fáeinum vikum, svo umboðslausa að það þyrfti að efna til nýrra alþingiskosninga, og ætla ekki bara að grípa til nauðsynlegra aðgerða til þess að bjarga heimilum og fyrirtækjum, það er ekkert forgangsatriði hjá þessum mönnum, það er ekki það sem þeir eru að gera, ekki bráðaaðgerðir. Þetta umboðslausa fólk, fólk sem hefur lýst sjálft sig umboðslaust - það eru ekki mín orð, það eru orð þess sjálfs - telur sig þess umkomið að breyta stjórnarskránni, það telur sig þess umkomið að breyta kosningalögum, og ef spurt er hvers vegna því liggi á er komið með einhverjar óskilgreindar yfirlýsingar eins og: Það er krafa fólksins. Hvernig mælum við kröfu fólksins? Við mælum hana að sjálfsögðu í kosningum. Þeir sem vilja breyta stjórnarskránni og þeir sem vilja breyta kosningalögum eiga auðvitað að fara með þau mál inn í kosningar, bera þau sjónarmið undir kjósendur og fá þá skýrt umboð til þess að koma slíkum breytingum í gegn. Það á ekki að keyra þær í gegn örstuttu fyrir kosningar með þeim hætti sem þessi ríkisstjórn ætlar að standa að.

Virðulegi forseti. Ég ætla í síðari ræðu minni að víkja aðeins nánar að hugmyndinni um stjórnlagaþing sem er að finna í 4. gr. frumvarpsins og hnykkja á þeim atriðum sem er að finna í fyrri þremur greinunum. Ég hef áður tekið til máls um stjórnlagaþingshugmyndina. Það var þegar við höfðum til umfjöllunar þingmál Framsóknarflokksins um hið sama. Þá varð manni ljóst af fréttatilkynningum frá ríkisstjórninni að hún var á þeim tíma sem Framsóknarflokkurinn var með sitt mál til umfjöllunar, að vinna að sínu eigin stjórnlagaþingsmáli. Í þessu frumvarpi er komin fram töluvert breytt hugmynd að stjórnlagaþingi. Við hljótum að gera við það athugasemdir að ekki skuli vera gerð nein tilraun í þingmálinu til að slá á hugsanlegan kostnað við að hrinda hugmyndinni í framkvæmd. Ég tel að það hljóti að vera eitt meginverkefni nefndarinnar sem fær málið til umfjöllunar að kalla eftir upplýsingum um þann kostnað sem fyrirséður er við stjórnlagaþingið. Hugmyndin gengur út á það að stjórnlagaþing verði að störfum í tvö ár með 41 þingmanni. Ég tek mark á þeim áætlunum sem menn hafa teflt fram í þessu efni og hafa m.a. komið fram hjá hv. þm. Geir H. Haarde um að augljóst sé að kostnaðurinn mun ekki verða undir 1 milljarði kr. til að sinna þessu hlutverki sem við getum og höfum ávallt gert í gegnum tíðina. Ég vil líka vekja athygli á því að engin sérstök ástæða er til að láta störf stjórnarskrárnefndarinnar renna út í sandinn og nýta ekki þá miklu vinnu sem þar hefur verið unnin. Grunnur að tillögum er kominn fram. Í skýrslu nefndarinnar, eins konar áfangaskýrslu sem kom út á árinu 2007, er að finna sjónarmið úr öllum þjóðfélagshópum. Þar er að mínu áliti að finna grunn að áframhaldandi starfi til að gera tillögur að breytingum á stjórnarskránni og þá þeim veigameiri breytingum sem ég held að við séum öll að horfa til en ekki endilega þeim sem hér er teflt fram. En um stjórnlagaþingið aðeins nánar. Það eru tiltölulega einfaldar athugasemdir sem við sjálfstæðismenn erum flestir að koma á framfæri. Í fyrsta lagi: Það er innbyrðis mótsögn fólgin í því að tefla fram hugmyndinni með þeim skýringum að það sé svo brýn nauðsyn að aðrir komi að stjórnlagagerðinni en Alþingi en á sama tíma tefla fram hugmyndum um breytingar á stjórnarskránni. Hver sér ekki þversögnina í slíkum málflutningi? Í öðru lagi hlýtur maður að gera athugasemdir við að hugmyndinni sé teflt fram eins og ég vék að áðan án þess að kostnaðurinn sé tekinn saman en hann verður augljóslega mjög mikill. Í þriðja lagi vil ég nefna að mér finnst við vera að upplifa tíma núna þar sem sótt er mjög að þinginu. Mikið vantraust hefur grafið um sig í samfélaginu, ekki bara gagnvart þinginu og stjórnmálalífinu almennt heldur fjölmörgum öðrum stofnunum hins opinbera. Ef menn halda að þeir séu að reyna með þessu að treysta stoðir þingsins til þeirra starfa sem hér eru unnin, að menn séu með einhverjum hætti með stjórnlagaþingshugmyndinni að auka á virðingu þingsins, þá eru menn á fullkomnum villigötum. Vegna þess að í mínum huga grefur hugmyndin einmitt undan trausti þjóðarinnar á þeim störfum sem hér eru unnin. Hún gefur til kynna að þingið sé ekki því starfi vaxið að sinna stjórnlagagerðinni. Mér finnst það mjög alvarlegt, af því að það er skýrt í stjórnarskrá okkar í dag að þingið er valdamesta stofnunin og hlýtur að vera til þess bært að taka þetta verkefni að sér. Hver eru annars rökin fyrir því að þeir sem verða kosnir fulltrúakosningu, hugmyndin er að 41 einstaklingur verði kjörinn til þess, séu betur til þess fallnir en þeir 63 sem hér eru og sinna löggjöfinni að öðru leyti? Það eru engin rök fyrir því. Einu haldbæru rökin, eða svona sýnilegu rökin ætti ég kannski frekar að segja, eru þau að mönnum þykir sem starfið, þ.e. endurskoðun á stjórnarskránni, hafi farið ofan í einhverjar pólitískar skotgrafir og að fyrirkomulagið við breytingar á stjórnarskránni sé orðið úrelt eða of þunglamalegt. Þá skulum við bara ræða þann vanda sérstaklega. Við skulum þá spyrja okkur að því hvort eitthvað sé til í þessu. Við skulum þá fara beint í 79. gr. og velta fyrir okkur hvort við ættum ef til vill að láta duga að breyta henni. Eins og hv. þm. Birgir Ármannsson vék að áðan í ræðu sinni voru einmitt komnar fram hugmyndir frá stjórnarskrárnefndinni um þetta. Hvers vegna? Jú, vegna þess að við vorum að nálgast kosningar þegar stjórnarskrárnefndin tefldi hugmyndinni fram og þeir sem þar sátu vissu að ef þessu atriði yrði ekki breytt yrði stjórnarskránni ekki breytt fyrr en eftir um það bil fjögur ár. Þannig sáum við þetta í stjórnarskrárnefndinni árið 2007. En svo gerast þeir óvæntu atburðir að við boðum til kosninga á þessu kjörtímabili. Hvað gerist þá einmitt í aðdraganda kosninganna? Jú, skýtur ekki upp kollinum stjórnarskrárfrumvarp. Af hverju? Af nákvæmlega sömu ástæðu og við tefldum fram þessari breytingartillögu í stjórnarskrárnefndinni, af þeirri ástæðu að menn óttast að verði breytingar ekki gerðar núna muni ekki vera hægt að ræða málið að nýju fyrr en eftir um það bil fjögur ár. Þetta eru því nákvæmlega sambærilegar aðstæður og þær kalla á sambærileg viðbrögð. Flokkarnir voru þá sammála um að breyta bara 79. gr. og við eigum ekki að láta okkur detta það í hug að fara út í jafnveigamiklar breytingar á öðrum greinum stjórnarskrárinnar eins og lagt er upp með í þessu máli. Stjórnlagaþingshugmyndin er því slæm fyrir margra hluta sakir. Ég held að sýnu alvarlegast sé hvernig hugmyndin grefur undan stöðu og virðingu Alþingis. Það er mín skoðun. Ég vil jafnframt taka fram svo það sé alveg skýrt að ég er að sjálfsögðu þeirrar skoðunar að endurskoða þurfi stjórnarskrána. Við sjálfstæðismenn erum ekki í umræðum um frumvarpið að gera því skóna að verið sé að ræða um breytingar að óþörfu. Nei. Þvert á móti. Við tókum þátt í vinnu stjórnarskrárnefndarinnar á þeirri forsendu að ráðast þyrfti í umfangsmikla endurskoðun stjórnarskrárinnar, skýra einstaka kafla og laga innbyrðis samhengi. Sérstaklega þarf að ræða um stöðu forsetans og ég tek eftir því að á þinginu virðist vera að myndast sátt meðal allra flokka um að það þurfi og nokkuð brýnt sé að skilgreina nánar stöðu og hlutverk forsetans. Það er því alveg skýrt af okkar hálfu að verkið er fast. En það á ekki að hverfa frá því verklagi að unnið sé í góðri sátt milli flokkanna. Við eigum heldur ekki að skjóta málinu frá þinginu inn á einhvern nýjan vettvang heldur þvert á móti leggja áherslu á að við getum gert þetta og eigum að gera þetta. Við erum hérna til þess að gera þetta. Við erum hérna til þess að laga stjórnarskrána og betrumbæta hana þegar þörf krefur. Við höfum margoft gert það, mun oftar hefur þótt vera þörf fyrir endurskoðun á stjórnarskránni en í Danmörku. Við höfum náð fram miklu oftar breytingum á stjórnarskránni en Danir hafa verið að gera undanfarna áratugi. Ég sé að ræðutími minn er að renna út. Ég tel mig í mínum tveimur ræðum í umræðunni hafa komið að flestum sjónarmiðum. Þetta mál þarf að 

Frú forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna þess að sérstaklega var eftir því óskað af hálfu ýmissa ræðumanna í gær að ég kæmi og léti í ljós álit mitt á því frumvarpi sem liggur fyrir. Ég get gert það í fáum orðum. Ég er sammála öllu því sem kemur fram í frumvarpinu og styð það heils hugar. Satt að segja hélt ég líka að í því væri að finna ákvæði sem hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins gætu líka stutt heils hugar. Hv. þm. Bjarni Benediktsson ræddi frumvarpið nokkuð í gær. Ég lýsti þá þeirri skoðun minni að ég teldi það undarlegt miðað við hið ágæta samstarf sem ég hef átt með þeim ágæta þingmanni að stjórnarskrárbreytingum í stjórnarskrárnefnd forsætisráðherra sem starfaði um tveggja ára skeið. Ég veit ekki betur en að ég og hv. þingmaður höfum þá verið sammála um ýmsar meginbreytingar sem einmitt er að sjá stað í því frumvarpi sem fyrir liggur.

Það er búið að hrekja þetta.

Hv. þm. Sturla Böðvarsson segir að búið sé að hrekja það. Ég hef ekki heyrt þann hrakning. Miklu frekar hef ég heyrt að hv. þingmaður sem reyndi að gera grein fyrir afstöðu sinni í því máli hafi hrakist undan, og það er sjálfsagt að fara yfir það mál, frú forseti. Það er einfaldlega staðreynd að Sjálfstæðisflokkurinn hefur lýst með einum eða öðrum hætti fylgi við ýmis af þeim ákvæðum sem koma fram í frumvarpinu. Í 1. gr. frumvarpsins er einmitt fjallað um það að náttúruauðlindir sem ekki eru í einkaeigu skuli vera þjóðareign. Hvaðan skyldi það hugtak vera komið? Það er komið frá einum þeim manni sem hefur verið mestur hugsuður Sjálfstæðisflokksins á síðustu áratugum. Þetta hugtak varð til í starfsemi auðlindanefndar sem ef ég man rétt skilaði af sér í kringum árið 2000 og var undir forustu Styrmis Gunnarssonar ritstjóra. Þar var með mjög sterkum rökum skýrð út nauðsyn þess að færa þetta hugtak inn í stjórnarskrána.  Á sínum tíma var þetta töluvert rætt í stjórnarskrárnefnd þar sem ég sat ásamt þremur fulltrúum Sjálfstæðisflokksins, núverandi ritstjóra Fréttablaðsins, fyrrverandi forsætisráðherra og formanni Sjálfstæðisflokksins, og þeim hv. þm. Birgi Ármannssyni og Bjarna Benediktssyni. Ég var í stjórnarandstöðu þá. Sjálfstæðisflokkurinn var eins og hann var um 18 ára skeið í forustuhlutverki í ríkisstjórninni. Það er sennilega bara þess vegna sem hv. þm. Bjarna Benediktssyni var falið forustuhlutverk við að ræða þetta sérstaklega, þ.e. ákvæði sem lutu að þjóðareign á auðlindum. Það var sérstakur starfshópur sem í sjálfu sér hafði enga formlega stöðu fremur en þeir aðrir tveir eða þrír starfshópar sem settir voru til verka undir stjórnarskrárnefndinni, en hv. þm. Bjarni Benediktsson leiddi einn þann hóp. Sá hópur fjallaði einmitt um þetta mál. Skemmst er frá því að segja að við nutum einmitt sérfræðilegrar verkkunnáttu Bjargar Thorarensen prófessors sem var starfsmaður starfshópsins. Hún ritaði fundargerðir. Hún dró sömuleiðis saman niðurstöður sem sendar voru öllum þeim sem í starfshópnum störfuðu. Þar voru fyrir utan mig og hv. þm. Bjarna Benediktsson m.a. sá ágæti maður sem einna mest hefur talað um sjávarútvegsmál í sölum Alþingis, hv. þm. Guðjón Arnar Kristjánsson. Það kunna að vera tíðindi en þessir þrír einstaklingar urðu sammála. Þeir voru sammála um að setja ætti inn í stjórnarskrána ákvæði um þjóðareign á auðlindum. Þar ræddu menn sérstaklega um auðlindir sjávar. Hv. þm. Bjarni Benediktsson, sem hefur flækst undan í flæmingi þegar frá þessu hefur verið greint og hefur núna uppi einhverja allt aðra skoðun, var einfaldlega sammála þessu. Það er til skriflegt að hv. þingmaður gerði engar athugasemdir við niðurstöðurnar né heldur þær þrjár eða fjórar fundargerðir sem teknar voru saman um þetta. Hins vegar er alveg hárrétt sem kom fram í máli hv. þm. Birgis Ármannssonar að þessi hugmynd var lögð inn í stjórnarskrárnefnd og þar vildu menn gera á því ákveðna úttekt, hagfræðilega og stjórnsýslulega úttekt með hvaða hætti útfærsla á ákvæðinu kynni að hafa áhrif á ýmsar atvinnugreinar. Það er alveg hárrétt og ég vil ekki halda nokkru öðru fram. Það breytir ekki hinu að leiðtogaefni Sjálfstæðisflokksins komst að efnislegri niðurstöðu sem var hin sama og er að finna í 1. gr. þessa frumvarps. Frá því getur Sjálfstæðisflokkurinn ekki hlaupið. Það setur honum í sjálfu sér engar sérstakar skyldur á herðar með að samþykkja endilega þetta tiltekna frumvarp. En hann getur ekki komið hingað og haldið því fram að ekki hafi verið haft samráð við fulltrúa Sjálfstæðisflokksins. Herra trúr. Það var haft svo mikið samráð að niðurstaðan varð nánast til undir forustu hv. þm. Bjarna Benediktssonar. Þetta skiptir máli. Fram hefur komið hvað eftir annað af hálfu hv. þingmanna Sjálfstæðisflokksins að það sem þeir hafa helst gegn frumvarpinu er að ekki hafi verið haft samráð við Sjálfstæðisflokkinn. Ég undirstrika hins vegar að fyrir utan það ákvæði sem lýtur að stjórnlagaþingi liggja fyrir yfirlýsingar þingmanna Sjálfstæðisflokksins sem meira og minna falla í sama farveg og hinar greinarnar þrjár sem er að finna í frumvarpinu, fyrir utan þetta ákvæði um þjóðareign á auðlindum sem er margrætt í þessum sölum og margrætt var af hálfu fulltrúa Sjálfstæðisflokksins í stjórnarskrárnefndinni, þá er hér um að ræða ákvæði sem gerir ráð fyrir því að tiltekinn fjöldi Íslendinga geti krafist þess að sett verði í þjóðaratkvæðagreiðslu tiltekið lagafrumvarp eða tiltekið málefni. Er þetta nýtt fyrir Sjálfstæðisflokknum? Er hann að koma að umræðu um þetta í fyrsta skipti? Ó-ekkí. Í stjórnarskrárnefndinni voru dregnir saman bunkar af gögnum sem einmitt vörðuðu þetta. Í stjórnarskrárnefndinni fóru fulltrúar Sjálfstæðisflokksins yfir þetta mál fram og til baka. En það sem mestu skiptir er að Sjálfstæðisflokkurinn lagði þessa hugmynd inn í stjórnmálaumræðu á Íslandi. Nefni ég þá aftur til þann forustumann, a.m.k. hugmyndafræðilegan í Sjálfstæðisflokknum um áratugaskeið, Styrmi Gunnarsson ritstjóra, sem bókstaflega tók þetta ásamt þjóðareign á auðlindum upp á sína arma og hamraði það inn í vitund íslensku þjóðarinnar. Það var t.d. Morgunblaðið, aukablað þess sem kom út árið 1997 sem var þýðing á sérstöku aukablaði tímaritsins Economist þar sem fjallað var um þjóðaratkvæði og beint lýðræði, sem varð þess valdandi að ég t.d. fór að hugsa um þessi mál og komst að sömu niðurstöðu og langflestir forustumenn Sjálfstæðisflokksins sem hafa tjáð sig um þetta mál. Ég rifja það upp að það er ekki mánuður síðan varaformaður Sjálfstæðisflokksins lýsti stuðningi við það að stjórnarskrá yrði breytt með þeim hætti að þar yrði gert ráð fyrir ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég gæti talið upp fjölda forustumanna í Sjálfstæðisflokknum, frá Hönnu Birnu, núverandi borgarstjóra í Reykjavík, til ýmissa fyrrverandi ráðherra Sjálfstæðisflokksins, til formanna Sjálfstæðisflokksins, sem hafa með einhverjum hætti lýst fylgi við þetta. Er þá hægt að segja að það komi Sjálfstæðisflokknum eitthvað á óvart að inni í þessu frumvarpi um breytingar á stjórnarskrá skuli vera að finna ákvæði um að þjóðin eigi að geta greitt atkvæði um ýmis mál? Að sjálfsögðu ekki. Sjálfstæðisflokkurinn er frumkvöðull, þátttakandi og nánast gerandi í umræðum sem hafa leitt til þess að við erum komin með málið þetta langt. Í þriðja lagi er síðan verið að ræða um það með hvaða hætti eigi að vera hægt að breyta stjórnarskránni í framtíðinni. Er það svo, frú forseti, að Sjálfstæðisflokkurinn hafi aldrei komið að umræðu um það? Það voru fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í stjórnarskrárnefnd sem höfðu frumkvæði að því, ég held að þeir hafi meira að segja skrifað það sjálfir, að stjórnarskrárnefnd sameinaðist um tiltekna breytingu sem einmitt laut að því, ekki hinnar sömu og þessi en það felur hins vegar í sér að það hefur verið haft samráð við Sjálfstæðisflokkinn, hann kallaði beinlínis á það sjálfur í gegnum fulltrúa sína í stjórnarskrárnefndinni að farið væri í vinnu af þessu tagi. Það má því segja alveg skýrt að ríkisstjórnin er með þessum þremur efnisbreytingum sem lagðar eru til á stjórnarskránni í reynd að koma til móts við það sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur sjálfur á ýmsum stigum kallað eftir opinberlega hér á Alþingi, í ræðu og riti og í stjórnarskrárnefndinni. Nauðsynlegt er að árétta það að hér eru einungis valin atriði og þættir sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur á einhverju stigi málsins lýst stuðningi við. Það er ekki verið að koma inn með ákvæði eða einhverjar nýjar breytingar sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur lýst andstöðu við, síður en svo. Hér er um að ræða þætti sem hafa verið ræddir á landsfundum flokksins, sumir þeirra eins og þjóðaratkvæði beinlínis fólgnir í samþykktum landsfunda Sjálfstæðisflokksins. Hvernig í ósköpunum er þá hægt að koma hingað og halda því fram að þetta sé mál sem Sjálfstæðisflokknum sé með einhverjum hætti ókunnugt? Það er tóm vitleysa að tala svoleiðis og í sjálfu sér hnígur það að þeirri ályktun minni að andstaða Sjálfstæðisflokksins við þetta mál er ekki skortur á samráði og ekki heldur þau þrjú efnislegu atriði sem ég hef hér rætt. Sjálfstæðisflokkurinn er á móti stjórnlagaþinginu. Sjálfstæðisflokkurinn hefur aldrei viljað flytja vald í hendur fólksins, hann hefur alltaf viljað safna völdum í sínar eigin hendur og ráða sem mestu. Það er það sem veldur því líka núna eftir þennan róstusama vetur þar sem fólkið í landinu hefur sett fram ákveðnar lýðræðislegar kröfur og þeim er svarað hér, þá kemur Sjálfstæðisflokkurinn eins og öldubrjóturinn kargi og segir nei. Þeir hv. þingmenn sem sitja hér í skúmaskoti handan við salinn, allir búnir að tala, hafa allir lýst andstöðu við þetta. Eins og hv. þm. Bjarni Benediktsson sagði áðan: Hvers vegna eigum við að fela þetta í hendur fólksins? Rýrir það ekki virðingu Alþingis? Niðurstaða hans var að það að flytja vald út til fólksins rýrði virðingu og traust á Alþingi. Í þessu felast svo augljósar þverstæður að hv. þingmaður og leiðtogaefni Sjálfstæðisflokksins verður aðeins að taka hugsanatengsl til endurskoðunar ef hann ætlar að leiða sinn mikla flokk til mikilla sigra í framtíðinni. Það er ekki hægt að koma hér síðan eins og hv. þm. Björn Bjarnason, sem virðist vera þeirrar skoðunar að það eigi ekki að samþykkja nokkur frumvörp sem varða þessi mál nema hann leggi þau fram sjálfur, og halda því fram að ríkisstjórnin sé með þessu að kaupa sér stuðning Framsóknarflokksins. Hvað hefur hv. þm. Björn Bjarnason verið lengi í þessum sölum? Jafnlengi og ég. Hann er einna gerhugulastur þeirra þingmanna sem hér sitja og hann veit vel hvað hefur farið fram á Alþingi Íslendinga þessi ár. Hann veit það t.d. að sá hv. þingmaður sem nú er hæstv. forsætisráðherra og er stödd við þessa umræðu hefur margsinnis lagt fram frumvarp af þessum toga. Hvernig í ósköpunum er þá hægt að halda því fram að þetta sé gert til þess að kaupa sálu Framsóknarflokksins? Ég lýsti því yfir þegar hv. þm. Siv Friðleifsdóttir mælti hér sköruglega í langri og ítarlegri ræðu fyrir frumvarpi Sjálfstæðisflokksins  Þegar við ræddum þetta mál í stjórnarskrárnefndinni á sínum tíma, hvað braust þá upp eins og eldgos hjá Sjálfstæðisflokknum? Jú, það var sú flokkslega tilskipun sem þá réði ríkjum á sínum tíma að það þyrfti auðvitað að skrúfa niður með einhverjum hætti embætti forseta Íslands. Það var það eina sem þeir höfðu áhuga á, og það þurfti alla stjórnarandstöðuna til að neita því að taka þátt í störfum stjórnarskrárnefndar til að knýja það fram að taka mætti önnur atriði líka til umræðu. Þannig hefur staðan verið og þannig hefur hún verið svo oft áður. Þær nefndir sem hafa verið settar niður í gegnum áratugina hafa ekki náð að skila niðurstöðu. Af þeim sökum dreg ég þá ályktun að það væri farsælt að vísa þessu máli til þess aðila sem í sjálfu sér er sá sem gefa á stjórnarskrána, þ.e. þjóðarinnar, stjórnarskrárgjafans. Það er þess vegna sem ég styð heils hugar þá hugmynd sem Framsóknarflokkurinn bar núna inn á Alþingi Íslendinga inn í þessa umræðu. Ég tel að það skipti mjög miklu máli að þetta vald verði með þessum hætti framselt til fólksins. Ég tel að út úr því muni koma gjörbreytt stjórnarskrá. Ég tel að ýmsar þær hugmyndir sem hafa verið á kreiki í umræðu finni þar farveg sem þær eiga litla möguleika á að finna sér í gegnum stjórnarskrárnefndir eins og þær hafa starfað á síðustu árum. Ég tala af reynslu, ég var í stjórnarskrárnefndinni sem tók við fullt af hugmyndum, hélt fundi, opnar ráðstefnur og fékk fullt af hugmyndum. Það var bara ekki vilji til að skoða þær ítarlega í þeirri nefnd. Þess vegna segi ég: Frumvarpið sem hér liggur fyrir er að öllu leyti gott. Ég er mjög ánægður með að þarna skuli vera að finna ákvæði um að þær náttúruauðlindir sem ekki eru háðar einkaeignarrétti verði lýstar þjóðareign. Menn geta síðan reynt að túlka það tiltekna atriði á ýmsa vegu. Sumir túlka það svo að það þýði að núverandi kvótakerfi verði haggað og það jafnvel fellt. Aðrir eru allt annarrar skoðunar. Ég tel að þetta skipti máli vegna þess að með þessu nýja stjórnarskrárákvæði verður það staðfest að útgerðarmenn eða aðrir sem njóta slíkrar heimildar munu aldrei öðlast beinan eða varanlegan eignarrétt að fiskveiðiauðlindinni. Sömuleiðis girðir ákvæðið algjörlega fyrir það að varanlegt afsal þjóðareignarinnar geti átt sér stað. Það slær líka að mínu viti alveg í gadda að þeir sem eru handhafar veiðiheimilda verði að sæta því að hlutlægar og almennar takmarkanir verði gerðar með lögum, að sjálfsögðu frá Alþingi Íslendinga, á þeim afnotarétti á auðlindinni sem þeir njóta nú, eftir atvikum í þrepum. Ég orða það svona vegna þess að í skýrslu auðlindanefndar á sínum tíma var birt álit tveggja fræðimanna, Þorgeirs Örlygssonar og Sigurðar Líndals, þar sem sagt var svart á hvítu að heimild löggjafans lægi fyrir til þess að innkalla veiðiheimildir ef það væri gert á nægilega löngum tíma og í nægilega smáum áföngum. Ég talaði einu sinni um 20 ár en ég held að hv. þm. Kristinn H. Gunnarsson hafi farið upp í 40 ár. En hvað sögðu þeir? Það er nægilegt ef það er gert yfir sjö ára fyrningartíma. Ég tel að þetta ákvæði hér, 

Frú forseti. Ég fagna þessu frumvarpi til stjórnarskipunarlaga. Það tekur á afar mikilsverðum mannréttindum og er til styrktar lýðræðinu. Það er til styrktar því að þjóðin eigi aðkomu að ákvörðunum í þjóðfélaginu. Ég vil líka segja hvað efnisatriði frumvarpsins varðar, eins og skýrt kom fram í ræðu hæstv. iðnaðarráðherra Össurar Skarphéðinssonar, að sjálfstæðismenn eru að meginstefnu til sammála þeim efnisatriðum sem þar koma fram, nema ef vera skyldi stjórnlagaþingið, þannig að í einlægri, heiðarlegri og faglegri nefndarvinnu er unnt að ná sátt um þær breytingar. Ég skora á sjálfstæðismenn að fara í málið á þeim grundvelli en ekki á grundvelli þess að tefja framgang mikilsverðra mála fyrir heimilin og atvinnulífið í landinu.  
             Þið hafið talað svo mikið í þessum þingsal nú nýverið 

Forseti minnir á að hv. þingmaður hefur orðið.

Þetta eru mikilvæg efnisatriði sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur að mestu leyti samþykkt. Það er alveg sjálfsagt að náttúruauðlindirnar séu þjóðareign, þær sem ekki eru háðar einkaeignarrétti, þó að ríkið fari með forsjá þeirra. Í 2. mgr. er afar mikilvæg regla um að nýta eigi náttúruauðlindir á sem hagkvæmastan hátt á grundvelli sjálfbærrar þróunar og ég fagna því gríðarlega. Sjálfbær þróun gæti eiginlega verið pólitísk stefnumótun Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, að við vinnum ekki óafturkræf náttúruspjöll á umhverfi okkar. Í 3. mgr. er sagt að allir eigi rétt til umhverfis sem stuðlar að heilbrigði. Þetta er alþjóðleg þróun í umhverfisrétti, bæði pólitísk og lögfræðileg. Ég minni á að þessi þróun gengur út á það að tryggja rétt einstaklingsins, sem Sjálfstæðisflokkurinn ber mikið fyrir brjósti, þ.e. að virkja einstaklinginn til umhverfisverndar. Ég minni sérstaklega á Ríó-yfirlýsinguna frá 3.–14. júní 1992. Ég get líka minnt á lög um Evrópska efnahagssvæðið þar sem frumtilgangur varðandi umhverfisvernd er að tryggja aðkomu og rétt einstaklingsins að ákvarðanatöku. Þetta stjórnarskrárfrumvarp mælir fyrir um það. Með leyfi frú forseta, vildi ég lesa úr Árósasamningnum grundvöll þess að þetta er komið inn í stjórnarskrána, sjálfbær þróun og heilbrigt umhverfi. Tilvísunin er svona: „Árósasamningurinn er ný tegund samnings um umhverfismál. Hann tengir saman umhverfisrétt og mannréttindi. Hann viðurkennir að menn hafi skyldum að gegna gagnvart komandi kynslóðum. Samningurinn staðfestir að sjálfbærri þróun verður ekki náð án aðildar allra hagsmunaaðila og tengir saman ábyrgð stjórnvalda og umhverfisvernd. Hann beinir athyglinni að gagnverkandi áhrifum almennings og stjórnvalda í lýðræðislegu samhengi og kveður á um ný ferli varðandi þátttöku almennings í viðræðum um alþjóðlega samninga og framkvæmd þeirra.“ Síðan segir: „Í formála samningsins eru umhverfisvernd og mannréttindi tengd saman og réttindum í umhverfismálum veitt sama staða og öðrum mannréttindum.“ Um hvað tala menn hér í grunninn? Friðhelgi einkalífsins, réttinn til lífsins, réttinn til heilsusamlegs umhverfis og að vernda einstaklinginn. Þar er líka talað um það sem fram kemur í 3. mgr. 1. gr. Ég vil aðeins gera 2. gr. að umtalsefni. Ég tel hana afar mikilvæga og gæti séð hana verða að lögum. Hv. þm. Björn Bjarnason spurði mig, eða okkur í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði, hvort þetta auðveldaði eða hefti ESB-aðild. Ég lít eindregið svo á að þetta færi þjóðinni það vald að taka ákvörðun um hvort við göngum í ESB eða ekki.  Það heitir líka að vera sammála um að vera ósammála. Við getum verið sammála um að vera ósammála en færa þjóðinni það vald að ákvarða hvort við göngum í ESB eða ekki. Ég treysti henni fullkomlega til að taka ákvörðun um það. Varðandi 3. gr. frumvarpsins var upphaflega í danska ákvæðinu reglan um að 1/3 þingmanna á danska þinginu gæti samþykkt þjóðaratkvæðagreiðslu. Hér er farin sú leið að 15% kjósenda þurfa að krefjast þess, það munu vera held ég um 30 þúsund kjósendur. Mér finnst sú regla þröng og er sjálfur hlynntari dönsku leiðinni og reynsla Dana af henni hefur verið góð. Þingmenn eru ábyrgðarfullir og fara ekki með mál í þjóðaratkvæðagreiðslu nema nauðsyn beri til. Ég treysti þingmönnum hér á Alþingi til að taka ákvarðanir faglega og leiða ekki inn í þjóðaratkvæðagreiðslur mál sem eru ekki svo mikilvæg að þjóðaratkvæðagreiðslu þurfi til. Ég treysti þingmönnum og þjóðinni til þess. Annað sem ég ætla að gera að umtalsefni á þeim stutta tíma sem ég á eftir og verður að skoða vandlega og gagnrýni hefur komið fram um, sem ég get tekið undir, er kostnaðurinn. Þá horfi ég fyrst og fremst á tímalengd þessa nýja þings, frá 1. desember 2009 til 17. júní 2011. Ég hygg að þetta megi leysa frá 1. desember 2009 til 17. júní 2010, það þurfi ekki nema sex mánuði ef menn vanda sig. Ég get líka séð að þingið starfi hér á Alþingi á meðan Alþingi situr ekki í desember og janúar, skipti sér svo niður í nefndir og starfshópa og komi saman aftur þegar þingi lýkur í maí og klári þessi verk, vegna þess að við höfum nokkuð mótaðar hugmyndir um hvernig við viljum hafa þessi mál. 

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp til stjórnarskipunarlaga. Þetta frumvarp er ekki flókið, það eru fimm greinar þar sem síðasta greinin er gildistökugrein og má segja að fyrstu þrjár greinarnar séu mál sem hafa verið rædd frekar mikið og kannski sérstaklega 1. og 2. gr. Síðan er það 4. gr. sem fjallar um stjórnlagaþingið, sem er þá nýmæli, og mér heyrist að Sjálfstæðisflokkurinn sé kannski helst að gagnrýna stjórnlagaþingið og það kemur mér satt best að segja svolítið á óvart að hann skuli ekki lesa samfélagið betur en svo að ráðast að stjórnlagaþinginu. Í 1. gr. er fjallað um náttúruauðlindirnar, við viljum að náttúruauðlindirnar séu í þjóðareign og ekki megi selja eða láta þær varanlega af hendi. Þetta er margrætt mál, eins og hér hefur komið fram, og við framsóknarmenn höfum lagt sérstaka áherslu á það og náðum fram að ákvæði um að náttúruauðlindirnar ættu að vera í þjóðareigu færi í stjórnarskrána. Við náðum því fram í stjórnarsáttmála með Sjálfstæðisflokknum á sínum tíma þannig að enginn ætti að fara í grafgötur um að við styðjum það. Sjálfstæðisflokkurinn dró hins vegar fæturna í því máli og það kom ekki fram fyrr en allt of seint fyrir síðustu kosningar og náðist þess vegna ekki í gegn, því miður. Sjálfstæðisflokkurinn hefur því ekki reynt að liðka fyrir því máli, þó að það sé mikið rætt. Ég vil líka benda á að Guðni Ágústsson, fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins, lagði þetta mál fram í byrjun þings síðasta haust, og reyndar allir þingmenn Framsóknarflokksins, nákvæmlega sama mál og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir mælti fyrir í þessum sal ekki fyrir löngu síðan, sem er á þeim nótum að náttúruauðlindirnar eigi að vera í þjóðareigu. Alrangt er að segja að með samþykkt þessa ákvæðis sé verið að breyta fyrirkomulaginu í stjórn fiskveiða. Það er önnur sjálfstæð ákvörðun. Hér er einungis verið að tryggja það að ekki megi framselja kvótann varanlega, hann verði ekki einkaeign og maður veit að þjóðin styður það, þetta hefur verið rætt svo oft. Það kemur því á óvart að sjálfstæðismenn leggjast gegn þessu máli í heild sinni, síendurtekið virðast þeir ekki vilja taka þetta skref. Varðandi ákvæðið í 2. gr. léttir sú grein undir með því að geta breytt stjórnarskránni. Ekki þarf ekki að fara í gegnum alþingiskosningar og tvö þing þurfa ekki að samþykkja breytingar á stjórnarskrá heldur getur Alþingi með ákveðnu fyrirkomulagi samþykkt frumvarp og svo fer það beint í þjóðaratkvæðagreiðslu en ekki almennar þingkosningar, hvorki fyrir né eftir. Þetta mundi létta mjög mikið aðferðafræðina við að breyta stjórnarskránni og hlýtur að vera jákvætt. Um þetta voru menn orðnir sammála á sínum tíma en náðist ekki fram heldur. Þriðja ákvæðið er um að þjóðin geti sjálf ákveðið að mál fari í þjóðaratkvæðagreiðslu ef 15% af kjósendum krefjast þess. Það er sjálfsprottið vald sem við færum þjóðinni verði þetta samþykkt og má kalla þetta ákvæði beint lýðræði. Síðan er það 4. gr. sem er um stjórnlagaþingið. Ég ætla ekki að fara náið yfir þá grein en hún gengur í megindráttum út á það að 41 þjóðkjörinn fulltrúi verði valinn inn á stjórnlagaþing sem fær það hlutverk að endurskoða stjórnarskrána. Síðan, þegar búið er að komast að samkomulagi um drög að nýrri stjórnarskrá, fari hún í þjóðaratkvæðagreiðslu þannig að þjóðin samþykki þá nýja, heildstæða stjórnarskrá. Við framsóknarmenn fluttum hér frumvarp um stjórnlagaþing, ítarlegt frumvarp, fyrir stuttu síðan og ég sé að þessi grein byggir í megindráttum á því frumvarpi. Hugmyndafræðin skilar sér því algjörlega í 4. gr. í frumvarpinu, eins og við framsóknarmenn hugsuðum stjórnlagaþingið. Það verður bara að viðurkennast, virðulegur forseti, að Alþingi Íslendinga hefur ekki verið fært um að breyta stjórnarskránni, það hefur breytt nokkrum ákvæðum en ekki farið í heildarendurskoðun. Í 135 ár höfum við búið við stjórnarskrá sem hefur breyst allt of lítið þannig að hún er orðin algjörlega úrelt. Því er ekkert annað að gera, virðulegur forseti, en að koma þessu valdi, breytingum á stjórnarskránni og undirbúningi þeirra, í hendurnar á stjórnlagaþingi sem svo getur lagt það fyrir þjóðina til samþykktar eða synjunar. Það kemur mér mjög á óvart hvað Sjálfstæðisflokkurinn tefur hér mál og beitir sér mikið gegn stjórnarskrárbreytingum, það kemur mér mjög á óvart. Það að hlusta á hv. þm. Geir H. Haarde reyna að etja flokkunum saman er kostulegt. Þau orð voru notuð að hér væru undirmál á ferðinni og sagt: Já, ætli það sé ekki þannig að Vinstri grænir og Samfylkingin hafi sjálfsagt engan áhuga á þessu stjórnlagaþingi og eru bara að gera þetta fyrir grey framsóknarmennina, eitthvað svoleiðis. Síðan var sagt: Ætli framsóknarmenn hafi nokkurn áhuga á öðru en stjórnlagaþinginu, þeir láta sig svo sem hafa það, kannski upp á einhverja sýndarmennsku, að vera með á þessu máli. Þetta er bara fráleitur málflutningur. Við viljum gjarnan ná sem flestu í gegn en ég segi að hvert einasta skref er í rétta átt. Ein grein hér í gegn er skref í rétta átt. Auðvitað vill maður helst ná þessu öllu í gegn og til þess er leikurinn gerður. Ég hef fulla trú á að bæði Samfylkingin og Vinstri grænir starfi af miklum heilindum að því að ná þessum málum í gegn. Við skulum því bara sjá til hvernig þetta mál fer og vonandi sjá sjálfstæðismenn að sér áður en yfir lýkur og koma inn á þetta mál með okkur hinum flokkunum, af því að Sjálfstæðisflokkurinn er eini flokkurinn sem les samfélagið rangt og leggst gegn því að koma á betri og 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar. Frumvarp þetta er byggt á tillögum samráðshóps félags- og tryggingamálaráðuneytis, Alþýðusambands Íslands, Bandalags háskólamanna, Bandalags starfsmanna ríkis og bæja og Samtaka atvinnulífsins. Hlutverk þessa hóps var m.a. að fara yfir reynsluna af framkvæmd laganna um atvinnuleysistryggingar síðustu mánuði og þá sérstaklega bráðabirgðaákvæði laganna sem samþykkt voru á Alþingi í nóvember sl. Lítið reyndi á atvinnuleysistryggingakerfið frá þeim tíma er því var breytt sumarið 2006 fram til haustsins 2008 enda var skráð atvinnuleysi mjög lítið hér á landi á því tímabili. Hins vegar hefur reynt afar mikið á kerfið síðan í nóvember 2008 þegar atvinnuleysi fór að aukast hröðum skrefum. Skráð atvinnuleysi mældist 1,3% í september 2008 en var komið í 6,6% í lok janúar og var 8,2% að meðaltali nú í febrúar. Í lok dagsins í gær voru um 16.600 manns á skrá hjá Vinnumálastofnun og má gera ráð fyrir að um 20%, rúmlega 3.000 manns, séu enn í hlutastörfum. Í frumvarpinu er lagt til að gildistími bráðabirgðaákvæðis laganna um heimildir til að greiða hlutfallslegar atvinnuleysisbætur á móti skertu starfshlutfalli launamanna verði framlengdur til 31. desember 2009. Þykir þessi heimild hafa sannað ágæti sitt sem mjög gott vinnumarkaðsúrræði þar sem starfsmenn eru áfram virkir á vinnumarkaði í a.m.k. 50% starfshlutfalli í stað þess e.t.v. að missa vinnuna að fullu. Í lok janúar fengu 1.279 manns greiddar atvinnuleysisbætur á grundvelli þessarar heimildar en af þeim voru um 38% í hálfu starfi. Fleiri konur en karlar voru í hálfu starf, 46% kvenna á móti 32% karla. Fleiri karlar voru í 75–80% starfshlutfalli, 35% karla og 22% kvenna. Meðalstarfshlutfall þeirra sem fengu greiddar hlutfallslegar atvinnuleysisbætur samhliða skertu starfshlutfalli var 66%. Enn fremur eru ekki lagðar til breytingar á skilyrðum sem sett voru í nóvember fyrir rétti til hlutabóta að öðru leyti en því að lagt er til að starf hlutaðeigandi þurfi að skerðast að lágmarki um 10% til að hann geti átt rétt á hlutabótum á grundvelli ákvæðisins. Ástæðan er sú að ekki þykir unnt að meta það svo að viðkomandi hafi minni skyldu til viðveru á vinnustað svo nokkru nemi ef skerðing starfshlutfalls er minni en 10%. Í frumvarpinu er lagt til að telji Vinnumálastofnun ástæðu til geti stofnunin óskað eftir nánari rökstuðningi hjá vinnuveitanda fyrir samdrætti í rekstri hans sem leiðir til þess að minnka þarf starfshlutfall starfsmanna. Er þá jafnframt miðað við að trúnaðarmaður eða fulltrúi starfsmanna þegar trúnaðarmaður er ekki fyrir hendi staðfesti þær upplýsingar eða gögn sem vinnuveitandi lætur Vinnumálastofnun í té. Í því skyni að auðvelda Vinnumálastofnun framkvæmd laganna er lagt til að skólum innan hins almenna menntakerfis og skólum á háskólastigi verði gert skylt að veita Vinnumálastofnun nauðsynlegar upplýsingar með sama hætti og öðrum þeim aðilum sem þegar eru taldir upp í lögunum. Jafnframt er lagt til að skýrt verði kveðið á um skyldu þeirra sem fá greiddar atvinnuleysisbætur til að upplýsa Vinnumálastofnun um breytingar sem kunna að verða á högum þeirra og annað það sem kann að hafa áhrif á rétt þeirra til bóta. Virðulegi forseti. Í ljósi reynslunnar þótti ástæða til að skoða sérstaklega réttindi sjálfstætt starfandi einstaklinga innan kerfisins. Í framhaldi af þeirri yfirferð er í frumvarpinu lagt til að í skilningi laganna teljist þeir einir sjálfstætt starfandi einstaklingar sem starfa við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi. Aftur á móti verði litið á aðra þá sem starfa hjá eigin einkahlutafélögum, sameignarfélögum eða hlutafélögum sem launafólk. Er þetta einkum gert til einföldunar á kerfinu og til betra samræmis við þær upplýsingar sem liggja fyrir um skattskil þessara aðila hjá skattyfirvöldum. Sjálfstætt starfandi einstaklingar hafa ávallt talist að fullu tryggðir innan atvinnuleysistryggingakerfisins hafi þeir greitt staðgreiðslu af reiknuðu endurgjaldi og tryggingagjald mánaðarlega samfellt í 12 mánuði áður en þeir sækja um atvinnuleysisbætur. Það hefur sætt nokkurri gagnrýni að slíkt hafi verið raunin án tillits til þeirra fjárhæða sem þeir hafa greitt til skattyfirvalda og þar með í Atvinnuleysistryggingasjóð. Jafnframt hefur verið gagnrýnt að sjálfstætt starfandi einstaklingar sem greiða staðgreiðslu af reiknuðu endurgjaldi og tryggingagjald einu sinni á ári til skattyfirvalda hafi ekki talist tryggðir innan kerfisins. Þá hafa komið fram athugasemdir um að sjálfstætt starfandi einstaklingar hafa ekki átt kost á að geyma áunninn rétt sinn til atvinnuleysistrygginga. Hefur slíkt leitt til þess að sumir sjálfstætt starfandi einstaklingar geta átt mjög skertan rétt til atvinnuleysisbóta og jafnframt ekki talist tryggðir innan kerfisins. Þetta á við hafi þeir verið tekjulausir í einhvern tíma áður en þeir sækja um atvinnuleysisbætur enda þótt þeir hafi haft tekjur af rekstrinum í mörg ár þar á undan. Með hliðsjón af framangreindu er því í frumvarpinu lagt til að réttur sjálfstætt starfandi einstaklinga verði færður til betra samræmis við rétt launafólks innan atvinnuleysistryggingakerfisins þótt taka verði áfram tillit til þess að nokkur eðlismunur er talinn vera á starfstengdum aðstæðum þessara hópa. Er því um leið leitast við að mæta þeirri gagnrýni sem kerfið hefur sætt að þessu leyti. Þannig er gert ráð fyrir að sjálfstætt starfandi einstaklingar kunni, á sama hátt og launamenn, að vera hlutfallslega tryggðir innan atvinnuleysistryggingakerfisins og er þá miðað við viðmiðunarfjárhæðir fyrir reiknað endurgjald sem fjármálaráðherra gefur út árlega fyrir hverja starfsgrein á grundvelli laga um tekjuskatt. Jafnframt er gert ráð fyrir að þeir sem greiða til skattyfirvalda staðgreiðslu af reiknuðu endurgjaldi og tryggingagjald einu sinni á ári kunni að teljast tryggðir innan atvinnuleysistryggingakerfisins að öðrum skilyrðum laganna uppfylltum. Þá er einnig gert ráð fyrir að áunninn réttur sjálfstætt starfandi einstaklinga geti geymst í allt að 24 mánuði í tilvikum er þeir greiða staðgreiðsluskatt af lægra endurgjaldi en þeir höfðu gert áður en reksturinn fór að dragast saman. Er þá haft í huga að samdráttur í rekstri er oft undanfari atvinnumissis sjálfstætt starfandi einstaklinga. Lagt er til að gildistími bráðabirgðaákvæðis er gildir um réttindi sjálfstætt starfandi einstaklinga verði framlengdur til 31. desember 2009 líkt og gildistími bráðabirgðaákvæðis um hlutabæturnar sem ég minntist á áðan, enda þykir mikilvægt að sjálfstætt starfandi einstaklingar eigi þess kost að halda áfram að vera virkir á vinnumarkaði í einhverjum mæli þrátt fyrir verulegan samdrátt í starfsemi þeirra. Þó er lagt til að skýrar verði kveðið á um hvernig endurgjaldið fyrir tilfallandi verkefni kemur til frádráttar atvinnuleysisbótunum í ljósi þess að sjálfstætt starfandi einstaklingar kunna að fá mjög óreglulega greitt fyrir störf sín. Þannig er gert ráð fyrir að sé endurgjald fyrir tilfallandi verkefni greitt óreglulega eða jafnvel bara einu sinni skuli dreifa tekjunum yfir allt tímabilið sem verkefnið stóð yfir. Enn fremur er lagt til að komið verði meiri festu á framkvæmdina þannig að tekin verði af öll tvímæli um hlutverk Vinnumálastofnunar við mat á því hvað geti talist til tilfallandi verkefna í skilningi ákvæðisins sem og hvort raunverulega sé um verulegan samdrátt að ræða í starfsemi hlutaðeigandi. Virðulegi forseti. Við stöndum nú frammi fyrir mikilli aukningu atvinnuleysis og okkur ber skylda til að sporna við þeirri þróun með öllum tiltækum ráðum. Líkt og ég vék að í upphafi hafa þær breytingar á lögunum um atvinnuleysistryggingar sem gerðar voru í nóvember sl. í tengslum við rétt einstaklinga til hlutabóta samfara minnkandi vinnu sannað gildi sitt svo um munar í þessum efnum. Einhverjar raddir hafa þó heyrst þar sem fullyrt er að auðvelt sé að misnota þetta kerfi. Ég verð að taka fram hér að mér þykir mjög miður ef misnotkun hefur verið raunin, auðvitað verður að fyrirbyggja misnotkun eins og mögulegt er. Mestu skiptir þó að kerfið þjóni vel heildinni og þeim markmiðum sem stefnt var að í upphafi. Við verðum fyrst og fremst að líta til tilgangs ákvæðisins sem er að auka möguleika á því að sem flestir séu virkir á vinnumarkaði í einhverjum mæli í stað þess að hætta allri þátttöku. Tel ég að vel hafi tekist til hvað það varðar. Í frumvarpinu er því lagt til að við fetum áfram þessa braut, a.m.k. til næstu áramóta þótt í frumvarpinu sé enn fremur gert ráð fyrir ákveðnum breytingum sem sumum hverjum er ætlað að sporna við hugsanlegri misnotkun. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til 2. umr. og hv. félags- og tryggingamálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breyting á lögum nr. 135/2008, um embætti sérstaks saksóknara. Með frumvarpinu er lagt til að heimildir embættisins til að kalla eftir upplýsingum og gögnum verði gerðar skýrar og ótvíræðar. Er breytingunum ætlað að efla og styrkja embættið og gera því enn frekar kleift að upplýsa, rannsaka og eftir atvikum gefa út ákærur í málum sem falla undir lög um embætti sérstaks saksóknara. Með frumvarpinu er lagt til að afmarkaðar verði með skýrum hætti í lögum þær heimildir sem hinn sérstaki saksóknari hefur til öflunar upplýsinga og gagna gagnvart þeim stofnunum og aðilum sem vísað er til í ákvæðinu, þ.e. Fjármálaeftirlitinu, Samkeppniseftirlitinu, skattrannsóknarstjóra ríkisins og öðrum eftirlits- og réttarvörslustofnunum, skilanefndum og öðrum sem vinna að greiðslustöðvun, nauðasamningi eða gjaldþrotaskiptum fjármálafyrirtækja, sbr. a-lið 1. gr. frumvarpsins. Er þetta nauðsynlegt í ljósi þeirra miklu hagsmuna sem í húfi eru og þeirrar staðreyndar að afar mikilvægt er að brugðist verði eins skjótt og hægt er við rannsókn þessara mála. Með gögnum er t.d. átt við skýrslur, skrár, minnisblöð, bókanir og samninga og gæti því fleira fallið þar undir en það sem beinlínis er talið upp í ákvæðinu. Virðulegi forseti. Með frumvarpinu er ekki gert ráð fyrir að breyting verði á verksviði hins sérstaka saksóknara. Því munu t.d. mál vegna brota á lögum um fjármálafyrirtæki áfram verða rannsökuð hjá Fjármálaeftirlitinu og verða ekki rannsökuð af sérstökum saksóknara nema Fjármálaeftirlitið hafi vísað máli þangað. Hins vegar mun það geta flýtt fyrir rannsókn þeirra mála sem undir sérstakan saksóknara heyra ef hann fær sem fyrst aðgang að öllum þeim skýrslum og gögnum sem til staðar eru og varða það ástand á fjármálamarkaði sem skapaðist í kjölfar þeirra atburða er leiddu til setningar neyðarlaganna svokölluðu. Þá er jafnframt lagt til að hinn sérstaki saksóknari geti einnig krafið þau fjármálafyrirtæki sem stofnuð voru um hluta af rekstri gömlu bankanna á grundvelli neyðarlaganna um upplýsingar og gögn. Með ákvæðinu eru tekin af tvímæli um skyldu nýju bankanna þriggja sem stofnaðir voru um hluta af rekstri Glitnis hf., Kaupþings hf. og Landsbankans hf. til að afhenda hinum sérstaka saksóknara gögn. Er slíkt nauðsynlegt í ljósi þess að gera má ráð fyrir því að nauðsynlegar upplýsingar eða gögn sem hinn sérstaki saksóknari telur að geti nýst embættinu í starfi sínu séu vistuð hjá þessum stofnunum. Skylt er fyrrgreindum aðilum að verða við kröfu hins sérstaka saksóknara um að láta í té upplýsingar eða gögn þótt þau séu háð þagnarskyldu, t.d. samkvæmt reglum um starfsemi fjármálafyrirtækja, sbr. a-lið 1. gr. frumvarpsins. Verður að telja að lög um embætti sérstaks saksóknara nái ekki þeim tilgangi sínum að rannsaka grun um refsiverða háttsemi í tengslum við hið svokallaða bankahrun ef reglur um þagnarskyldu standa því í vegi að hann fái aðgang að upplýsingum eða gögnum sem hann telur geta gagnast embættinu við störf sín. Þá er að lokum mælt fyrir um að fái skilanefnd, aðstoðarmaður við greiðslustöðvun, umsjónarmaður með nauðasamningi eða skiptastjóri fjármálafyrirtækis vitneskju í starfi sínu um atvik sem talið er að geti gefið tilefni til rökstudds gruns um að fjármálafyrirtæki eða aðrir kunni að hafa gerst sekir um refsivert athæfi skal hann beina tilkynningu um slíkt til hins sérstaka saksóknara. Byggir þessi skylda á sambærilegu ákvæði í 84. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég fagna framlagningu þessa frumvarps og vil lýsa því að þegar unnið var að því að semja frumvarpið um hinn sérstaka saksóknara var í upphaflegum tillögum mínum um það gert ráð fyrir því að hann hefði víðtækari heimildir til að leita upplýsinga og gagna en niðurstaðan varð. Niðurstaða frumvarpsins sem ég flutti og varð síðan að lögum hér á Alþingi byggðist á andstöðu viðskiptaráðuneytisins og þáverandi hæstv. viðskiptaráðherra Björgvins G. Sigurðssonar við það að heimildirnar yrðu jafnvíðtækar og upphaflegar tillögur mínar gerðu ráð fyrir. Ég taldi alltaf nauðsynlegt að hinn sérstaki saksóknari hefði víðtækari heimildir en venjulegt er fyrir saksóknara og einmitt þess vegna lagði ég áherslu á það frá upphafi að flutt yrði sérstakt frumvarp og sérstök lög sett um þann saksóknara sem tæki að sér að rannsaka þau mál sem undir þetta embætti heyra. Það frumvarp sem hér er flutt staðfestir aðeins að mínu mati nauðsyn þess að það hafi verið gengið til verks á þann veg sem gert hefur verið, að koma þessu embætti á laggirnar til að rannsaka þau mál sem undir það falla. Ég undrast að heyra að hv. þingmaður og fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra, núverandi enn formaður Samfylkingarinnar, skuli hafa lýst því yfir í sjónvarpsviðtali að hún teldi að stofnun þessa embættis hefði verið óþörf. Það kemur mér mjög á óvart að það viðhorf komi fram nú þegar þetta embætti er að hefja göngu sína. En þetta dregur svo sem dám af þeirri staðreynd að þegar málið var til meðferðar í fyrrverandi ríkisstjórn og til afgreiðslu þar var tafið fyrir því að það næði fram að ganga af samstarfsflokki okkar sjálfstæðismanna og þá látið að því liggja að það væri vegna þess að það þyrfti að eiga einhverja samleið með frumvarpi sem hér var til umræðu um sérstaka rannsóknarnefnd á vegum Alþingis sem síðan tafðist vegna afstöðu Vinstri grænna til þess máls á sínum tíma, eins og frægt er og var rætt hér fyrir jólin. Þetta er allt að komast í þann búning sem þarf til þess að embættið hafi þær heimildir sem nauðsynlegar eru svo það geti skilað því sem að var stefnt. Einnig er ljóst að það þarf að auka mannafla hjá embættinu. Við lögðum af stað með heimildir í fjárlögum upp á 50 milljónir og ég heyri nú að hæstv. dóms- og kirkjumálaráðherra er með hugmyndir um að efla embættið. Það væri fróðlegt hér í þessum umræðum að fá greinargerð hæstv. ráðherra um það hvernig hún sér það fyrir sér. Einnig væri mjög gagnlegt fyrir þingið í þessum umræðum, þegar verið er að ræða þetta embætti og auknar heimildir þess, að fá upplýsingar hjá hæstv. dóms- og kirkjumálaráðherra um það hvernig hún sér fyrir sér ráðgjöf þess saksóknara sem hefur verið hér á landi, Evu Joly, sem hefur komið hér fram og m.a. rætt um að hún telji að það sé allt of lítill mannskapur og að það þurfi allt að 20 manns til að starfa við þetta embætti svo það nái þeim árangri sem að er stefnt og heyra ráðherra ræða þær hugmyndir og hvaða hlutverki hinn franski/norski saksóknari eigi að gegna hér við ráðgjöf sína. Er það bundið við hinn sérstaka saksóknara eða er það víðtækara á vegum ríkisstjórnarinnar sem á að nýta krafta hennar? Þegar fjallað er um mannafla hjá þessu embætti vil ég líka láta þess getið að þegar ég lagði fram tillögurnar um að því yrði komið á laggirnar var ákveðin tortryggni, líka hjá samstarfsflokki mínum þá í ríkisstjórninni, um það hvaða fjárveitingar skyldu renna til embættisins. Þá var það sérstaklega núverandi hæstv. forsætisráðherra sem taldi að það yrði að fara mjög varlega í öll útgjöld vegna þessa embættis og yrði að halda því innan strangra fjárhagslegra marka. Ég fagna því ef það viðhorf hefur nú breyst og það sé meiri vilji í ríkisstjórninni til að veitt sé fé til þess að þetta embætti geti skilað þeim árangri sem að hefur verið stefnt, allt frá því að hugmyndir um það komu fram. Um það að koma embættinu á laggirnar var mikil samstaða hér í þinginu að lokum við afgreiðslu málsins, eins og menn vita. Ég styð heils hugar þetta frumvarp og vona að það fái skjótan framgang í þinginu þannig að það sé ekki vafi um þetta. Ég hef alla tíð frá því að þessi mál komu hér á dagskrá hvatt til þess að menn héldu ekki í skjóli bankaleyndar til baka upplýsingum sem eru nauðsynlegar til að upplýsa mál sem best. Ég er þeirrar skoðunar að hugtakið bankaleynd eigi ekki við um atburði sem eru hluti af því gjaldþrotaferli og því ferli öllu sem nú er verið að gera upp. Mig undrar að Fjármálaeftirlitið skuli ekki hafa afhent embætti hins sérstaka saksóknara endurskoðunarskýrslur sem það hefur látið vinna og veitt honum og embættinu aðgang að þeim skýrslum. Það er full ástæða til að árétta nauðsyn þess að menn opni hirslur sínar og gagnasöfn fyrir þessu embætti til að það geti náð þeim árangri sem að er stefnt. Hugtakið bankaleynd um einhverja atburði sem heyra sögunni til og eru í raun ekki annað en upplýsandi um það hvað hér hefur gerst á ekki lengur við, að mínu mati, þegar um þau mál er rætt. Ég ítreka að ég styð þetta mál heils hugar og hefði raunar sjálfur gjarnan viljað flytja frumvarp af þessum toga um heimildir fyrir saksóknarann en það komst ekki í gegnum þingflokk Samfylkingarinnar og samstarfsráðherra mína í Samfylkingunni á þeim tíma sem þetta embætti varð til.

Frú forseti. Það er ósköp leitt að heyra hvað allir hafa verið vondir við Sjálfstæðisflokkinn meðan hann réði þessum málum. Ég vil engu að síður taka undir orð síðasta ræðumanns um mikilvægi þess frumvarps sem hér er lagt fram og er til þess fallið að ryðja greinilega burt einhverjum þröskuldum sem hafa orðið á vegi hins sérstaka saksóknara frá því að embættið tók til starfa. Samt er ekki ýkja langt síðan, það var 1. febrúar sl. Talsvert hefur verið beðið eftir rannsókn á aðdraganda og því sem gerðist við og eftir bankahrunið í byrjun október sl., eiginlegri rannsókn á lögmæti atburða, aðgerða og aðferða í viðskiptalífinu sem menn hafa vissulega rökstuddan grun um að hafi ekki alltaf verið eftir hinum löglegustu leiðum. Menn hafa í rauninni beðið eftir því að þessi rannsókn færi af stað og þegar maður sér þetta frumvarp virðist manni að eitt af því sem hafi kannski komið í veg fyrir að hinn sérstaki saksóknari hafi getað hafist handa af fullum krafti séu þeir þröskuldar sem ég nefndi, að það hafi verið ónógur aðgangur að gögnum eða óvilji aðila til að afhenda gögn og menn hafi þá greinilega getað borið fyrir sig þagnarskyldu eða bankaleynd. Ég tek undir það sem síðasti ræðumaður, hv. þm. Björn Bjarnason, sagði varðandi bankaleyndina. Hún er auðvitað einskis virði um atburði sem heyra sögunni til, um fyrirtæki sem þegar eru komin í ríkiseigu, um fyrirtæki sem þegar eru komin til gjaldþrotaskipta og eru komin í eigu almennings. Ég ætla ekki að fjölyrða mikið um þetta frumvarp. Ég treysti því að það fái mjög skjóta afgreiðslu í hv. allsherjarnefnd og verði fljótlega að lögum frá Alþingi. Ég vil nota þetta tækifæri til að fagna sérstaklega þeirri ákvörðun ríkisstjórnarinnar að ráða Evu Joly og þeirri ákvörðun Evu Joly að gerast ráðgjafi ríkisstjórnarinnar við rannsókn á sakhæfum atvikum í kringum þetta bankahrun. Ég held að það skipti verulega miklu máli. Maður hefur orðið var við að fregnir að aðkomu hennar að þessu máli hafa vakið athygli í Evrópu. Við skulum vona að hennar góða orðspor, hennar góði orðstír, verði til þess að auka traust á Íslandi í augum umheimsins. Þar mun ekki veita af. Vonandi skynja menn að hún leggur hér í rauninni orðstír sinn að veði með aðkomu að þessum málum þó að ekki sé nema sem ráðgefandi aðili fyrir ríkisstjórnina. Ég mundi einnig fagna því sem óskað var eftir áðan ef hæstv. dómsmálaráðherra gæti gefið okkur frekari upplýsingar um aðkomu hennar að málinu. Ég átti þess kost að hlýða á fyrirlestur hjá henni í gær í Háskólanum í Reykjavík. Það var margt mjög athyglisvert sem þar kom fram, auðvitað var erindið ekki um þær séríslensku aðstæður sem við erum að fjalla um í þessu frumvarpi en mannlegt eðli er samt hvar sem menn eru að braska á jarðarkringlunni. Það er greinilegt. Það vekur athygli mína í viðtali við Evu Joly í Morgunblaðinu í dag að í orðum hennar virðist liggja að hið nýja embætti sérstaks saksóknara sé ekki algerlega óháð, það sé ekki algerlega sjálfstætt að því leyti að hinn sérstaki saksóknari þurfi að bera það undir ríkissaksóknara hvort hann geti höfðað mál eða gefið út ákæru. Þetta kemur mér verulega á óvart og mig langar að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort þetta sé virkilega svo.

Virðulegur forseti. Ég get sagt fyrir hönd framsóknarmanna að við erum jákvæð gagnvart því frumvarpi sem hér er verið að færa fram. Það er verið að gefa sérstökum saksóknara betri heimildir til að rannsaka bankahrunið og saknæmt athæfi í kringum það. Það þarf ekkert að fara djúpt ofan í hvert ákvæði í því sambandi, það mun allsherjarnefnd gera þegar hún fær þetta mál til umfjöllunar. Ég tek undir að það er ekki gott að bera fyrir sig bankaleynd í þessu máli. Ég held að menn hljóti að sjá að það er mjög mikilvægt fyrir embætti sérstaks saksóknara að hafa mjög ríkar heimildir til þess að rannsaka gögn og þagnarskyldan víkur að því leytinu. Það eru algerlega tekin af öll tvímæli um að það sé skylda nýju bankanna þriggja sem voru stofnaðir að hluta um rekstur Glitnis, Kaupþings og Landsbankans að afhenda hinum nýja sérstaka saksóknara gögn. Varðandi embættið í heild sinni studdi sú er hér stendur að það yrði sett á stofn sérstakt embætti saksóknara, það yrði alveg sérstakt embætti en ekki fellt undir efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra. Við studdum það á grunni þess að hér er um svo stórt og mikið mál að ræða að rétt væri að hafa sérstakt embætti um það. Það voru líka sjónarmið að ekki væri gott ef kæmu upp áhöld um vanhæfi á fyrstu stigum mála varðandi ríkislögreglustjóraembættið. Það væri betra að koma sér fram hjá þeim hugsanlega möguleika strax með því að hafa þetta sjálfstætt embætti sérstaks saksóknara. Fyrir stuttu var viðtal í Morgunblaðinu við hinn sérstaka saksóknara. Ég verð að segja að ég var svolítið hissa á því Morgunblaðsviðtali. Ég fékk á tilfinninguna þegar ég las það að það væri lítið að gera hjá embættinu og ótrúlega fá mál komin til þess. Á forsíðu Morgunblaðsins voru myndir þar sem hinn sérstaki saksóknari sat með flennistórar langar tómar hillur á bak við sig. Vonandi verður sú heimild sem við munum líklega gefa hér, eftir umfjöllun þessa máls, til þess að málin fari að koma þar inn og fari í góða rannsókn. Mér fannst athyglisvert að hlusta á ræðu hv. þm. Björns Bjarnasonar. Hann upplýsti að þær heimildir sem hér er verið að tala um að veita hafi ekki komist í gegnum þingflokk Samfylkingarinnar. Hér er staddur í salnum hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson sem getur kannski skýrt hvort þetta sé svona. Það hefði verið ágætt að heyra þau sjónarmið af hverju ekki hafi verið talið rétt að fara með svona heimildir inn í nýja embættið, sérstaklega í ljósi þess að hæstv. fyrrverandi dómsmálaráðherra Björn Bjarnason sóttist eftir því til þess að gefa embættinu eðlilega vigt. Ég tek undir það sem komið hefur fram, og það kom fram í ræðu minni þegar þetta frumvarp var til umfjöllunar á sínum tíma, að þetta embætti mun kosta peninga. Það á kosta peninga því að það er dýrt að rannsaka þessi mál. Það þarf að ráða fleira fólk og alveg ljóst að þegar upp verður staðið verður reikningurinn kannski hærri en maður áætlar í fyrstu. Ég held að við eigum að gera allt sem við getum til að styðja við bakið á þessu embætti. Ég fagna því líka sem hefur komið fram opinberlega að Joly ætli að vera ráðgjafi ríkisstjórnarinnar varðandi bankahrunið. Það er mjög mikilvægt að fá erlenda aðila að þessum málum. Í þessu litla samfélagi okkar er því miður allt of mikið um hagsmunatengsl og vinatengsl og hópa sem hafa mikið umleikis og gætu farið að varna því að menn rannsaki þessi mál ofan í kjölinn. Ég fagna því að fá starfskrafta hennar að þessu og það eru alveg sömu sjónarmið og gilda um nýjan seðlabankastjóra, ég fagna því að hann kemur hingað um stundarsakir til að aðstoða okkur við að endurreisa fjármálakerfið.

Frú forseti. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir spurði mig beinlínis út í það sem hv. þm. Björn Bjarnason sagði hér áðan um það að þingflokkur Samfylkingarinnar hefði ekki viljað fallast á þær heimildir sem er að finna í þessu frumvarpi. Hv. þingmaður getur velt því fyrir sér hvort það sé rökrétt að þingflokkurinn hafi á þeim tíma lagst gegn heimildum sem hann hefur nýlega samþykkt.

Hann segir það sjálfur.

Hv. þm. Björn Bjarnason sagði það. Ég hef ekki neinn áhuga á að elta ólar við málflutnings hans í þessum efnum, hvorki sem hann segir hér eða skrifar á sína heimasíðu. Hann má segja það sem hann vill og skrifa það sem hann vill fyrir mér. Það er í sjálfu sér ekki mitt hlutverk að elta það uppi og benda á hvað er rétt eða rangt í því. Það er hins vegar hárrétt sem hv. þingmaður sagði hér áðan, Björn Bjarnason, að á sínum tíma óskaði Samfylkingin og ég fyrir hennar hönd eftir því persónulega við þáverandi dómsmálaráðherra að þessi frumvörp fylgdust að. Þáverandi dómsmálaráðherra varð mjög góðfúslega við því. Ég gæti sagt hér sögur af því úr ríkisstjórn, eins og hv. þingmaður gerði áðan, hvernig það gekk t.d. að fá fram í ríkisstjórninni samþykki við því að rannsóknarnefndin yrði sett á laggir en ég hef engan sérstakan áhuga á því að vera með þeim hætti fastur í fortíðinni og fyrrverandi dómsmálaráðherra má túlka hana með nákvæmlega þeim hætti sem hann kýs en ég kannast ekki við þetta sem hann var að segja.

Virðulegur forseti. Ég taldi sérstaka ástæðu til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson að þessu af því að það er óvenjulegt eftir að ríkisstjórnarsamstarfi er slitið að þá fari menn að upplýsa hver vildi þetta hvenær og hver ekki. En hv. þm. Björn Bjarnason kaus að koma því hér sérstaklega á framfæri að þingflokkur Samfylkingarinnar hefði ekki viljað hleypa þeim heimildum sem við nú fjöllum um í gegnum þingflokkinn. Ég vil ítreka spurningu mína til hæstv. utanríkisráðherra Össurar Skarphéðinssonar: Er þetta rétt? Vegna þess að ef þetta er rétt hjá hv. þm. Birni Bjarnasyni þá eru einhver sjónarmið þar að baki sem Samfylkingin hefur haft gagnvart því að stöðva þessar heimildir í þingflokknum sem við ætlum núna að veita. Ég tók eftir því, virðulegi forseti, að hæstv. utanríkisráðherra lagði smálykkju á leið sína til að koma hér höggi líka á Sjálfstæðisflokkinn og gaf í skyn að Sjálfstæðisflokkurinn hefði í upphafi ekki viljað skipa rannsóknarnefnd yfirleitt. Ég vil spyrja hæstv. utanríkisráðherra að því hvort þetta sé réttur skilningur hjá mér. Ég gat ekki skilið andsvar hæstv. utanríkisráðherra öðruvísi en að þar væru einhverjar meiningar á bak við um að Sjálfstæðisflokkurinn hefði á fyrstu stigum málsins ekki viljað hafa nokkra rannsóknarnefnd yfirleitt.

Frú forseti. Það er ekki réttur skilningur hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki viljað það. Ég segi það bara sem mína skoðun, vegna þess að það var ég sem að lokum samdi um það við Sjálfstæðisflokkinn, að það hefði getað gengið hraðar fyrir sig. Að því er varðar málflutning fyrrverandi dómsmálaráðherra þá gaf hann, eins og ég skildi ræðu hans, tvær skýringar í einni og sömu ræðunni á því sem hann kallaði tafir Samfylkingarinnar. Í fyrri parti ræðu sinnar talaði hv. þm. Björn Bjarnason um að það hefði verið fyrrverandi viðskiptaráðherra sem hefði ekki viljað veita þær. Í seinni parti ræðu sinnar talaði hann um að það hefði verið þingflokkur Samfylkingarinnar sem ekki vildi það. Ég kannast bara ekki við þetta. Hv. þingmaður gæti vafalaust staðfest það, ef eftir því væri óskað, að a.m.k. sá sem hér stendur studdi þetta frumvarp í ríkisstjórninni. Ég minnist þess t.d. að út í frá tjáðu einstakir ráðherrar Samfylkingarinnar sig um það. Ég minnist þess t.d. að fyrrverandi umhverfisráðherra tjáði sig mjög sterklega með þessu frumvarpi. Ég er sem sagt að segja það að ég þekki ekki þetta sem hv. þm. Björn Bjarnason segir, en hann hefur náttúrlega fullt frelsi til að koma hingað og skýra þetta hér á eftir í eins löngu og djúpu og ítarlegu máli og hann vill. Það er það sem ég hef um málið að segja. Hv. þm. Björn Bjarnason spurði mig ekki eins eða neins um þetta en ég svara spurningu hv. þingmanns af því að henni var til mín beint.

Virðulegur forseti. Það er alveg nauðsynlegt að spyrja út í þetta af því að hv. þm. Björn Bjarnason lagði sérstaka lykkju á leið sína við að koma þessu sérstaklega á framfæri hér sem er óvenjulegt eftir að ríkisstjórnarsamstarfi lýkur, þá er óvenjulegt að upplýsa um afstöðu þingflokka til mála. Það er líka mjög óvenjulegt, sem maður hefur séð svolítið upp á síðkastið, að fyrrum samstarfsflokkar eru að upplýsa um afstöðu einstakra ráðherra í ríkisstjórn. Það er mjög óvenjulegt. Yfirleitt er það þannig að eftir að samstarfi lýkur eru menn ekkert að rifja hér upp, hægri eða vinstri, hvað gerðist á einhverjum tíma í fortíðinni. 
             Þetta er mjög óvenjulegt að hv. þm. Björn Bjarnason skuli upplýsa hér að Samfylkingin hafi ekki hleypt í gegn þessum ákvæðum um auknar heimildir til embættis sérstaks saksóknara, þessar heimildir sem okkur þykir svo sjálfsagt núna að veita Mér finnst það eiginlega stórfrétt og þess vegna hef ég spurt hæstv. utanríkisráðherra að þessu. En ég heyri að hæstv. utanríkisráðherra vill ekki svara því beint, sem hér hefur komið fram hjá hv. þm. Birni Bjarnasyni, hvort þingflokkur Samfylkingarinnar hafi stöðvað þessar heimildir eða ekki. En ég heyrði mjög vel að hæstv. utanríkisráðherra sagði að það hefði gengið of hægt að fá Sjálfstæðisflokkinn til að fallast á það að setja rannsóknarnefnd á laggirnar yfirleitt, þannig að það er greinilegt að hæstv. utanríkisráðherra kýs að koma því hér á framfæri að Sjálfstæðisflokkurinn var mjög tregur í taumi gagnvart því máli. Það er mjög sérstakt að hlusta hér á fyrrum samstarfsmenn í ríkisstjórn takast á með þessum hætti í ræðustól Alþingis í stóru máli.

Frú forseti. Ég styð þetta frumvarp heils hugar, þetta er sjálfsagt og eðlilegt mál. Ég verð að vekja athygli á því að veitt er heimild til að afla gagna frá skilanefndum og fleirum og það er líka mælt fyrir um tilkynningaskyldu. Þetta er auðvitað sjálfsagt og eðlilegt mál. Hér er verið að sækja gögn sem kunna að vera bundin einhverjum trúnaði og verða það auðvitað í meðförum hins sérstaka saksóknara. Hann er bundinn trúnaði um þessi gögn nema fram komi vísbendingar um refsiverða háttsemi, þá víkur auðvitað þessi svokallaða bankaleynd, sem má auðvitað efast um að gildi um hina gjaldþrota banka og víkur fyrir almannaheill. Almannaheill gengur mun framar. Hér er bara verið að mæla fyrir um svipaðar heimildir og skattyfirvöld hafa og hafa sótt. Og það er ekki svo að skattyfirvöld, Samkeppniseftirlitið eða Fjármálaeftirlitið séu svo að dæla út þessum gögnum. Þetta eru trúnaðarbundin gögn. Þetta er sjálfsagt og eðlilegt. Ég verð líka, frú forseti, að vekja athygli á því að þegar frumvarpið um sérstakan saksóknara var í meðförum allsherjarnefndar á sínum tíma taldi ég rétt að hinn sérstaki saksóknari færi með allar rannsóknir og hefði þær heimildir sem Fjármálaeftirlitið hefði. Ég lagði til að þannig yrði því breytt, þ.e. að mál sem sneru að aðdraganda bankahrunsins og hugsanlegum eftirmálum þess vikurnar og mánuðina á eftir væru algjörlega á valdsviði hins sérstaka saksóknara.  Áríðandi er að hinn sérstaki saksóknari fái alla þá umgjörð sem þörf krefur og ég hygg að vilji löggjafans hafi staðið til þess þegar lögin voru sett á sínum tíma. Það komu fram ummæli um það að ekki yrði nein fyrirstaða hjá fyrri ríkisstjórn um að leggja þessu verkefni fé sem nauðsyn krefði svo því sé haldið til haga. Og ágiskun um 50 millj. kr. í verkefnið, það var svo sem skot út í bláinn á sínum tíma. Hv. þm. Björn Bjarnason hélt því svo fram í ræðu sinni, án þess að rökstyðja það frekar, að hin sérstaka rannsóknarnefnd hefði tafist vegna afstöðu þingmanna Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Ég átta mig ekki á því hvað hv. þingmaður er að fara vegna þess að innan allsherjarnefndar var unnið hratt, örugglega og faglega að þessu frumvarpi í nánu samstarfi þeirra sem þar sátu og þar átti ég m.a. gott og náið samstarf við hv. formann nefndarinnar, Birgi Ármannsson. Við gerðum ýmsar breytingar á frumvarpinu sem voru til bóta og leiddu til þess að hv. þm. Sturla Böðvarsson, þá hæstv. forseti Alþingis, sá sérstaka ástæðu í lokaræðu sinni um málið að þakka nefndarmönnum í allsherjarnefnd, þar með töldum þeim sem hér stendur, fyrir vel unnin störf. Þær breytingar sem voru gerðar var samdóma álit um að væru til bóta og málið fékk á sínum tíma forgang hjá allsherjarnefnd.

Virðulegi forseti. Ég þakka undirtektir þingmanna sem hér hafa tekið til máls við að þetta frumvarp verði að lögum. Ég ætla að koma inn á nokkur atriði og spurningar sem var beint til mín. Í fyrsta lagi hvaða hlutverk Eva Joly hefur með höndum sem ráðgjafi ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Það er þannig að rannsóknin fer fram á nokkrum stöðum. Hún fer fram hjá hinu sérstaka saksóknara. Hún fer fram í Fjármálaeftirlitinu og fleiri stofnunum. Eva hefur bent á að rannsóknin komi til með að verða alþjóðleg og hún býr yfir miklum samböndum og reynslu á þeim vettvangi. Mundi hún geta nýst til að benda þeim yfirvöldum sem með rannsóknina fara bæði á þær leiðir sem unnt er að fara og einnig að koma þeim í sambönd við saksóknara og aðra sem eru í tengslaneti hennar. Hún er ekki ráðgjafi sérstaks saksóknara einungis enda ræður hann sjálfur til sín sitt starfslið. Hvað varðar skoðanir hennar á fjölda starfsmanna í embættinu. Lagt var upp með það að í byrjun starfaði við embættið tiltekinn fjöldi manna sem ekki er mikill. Samt sem áður er það þannig að þegar lög um embættið voru samþykkt lá ekkert fyrir um hver málafjöldinn yrði eða hvert umfang þess embættis yrði. Því var ákveðið að leggja upp með það að þar byrjaði tiltekinn fjöldi starfsmanna og sem síðan yrði fjölgað þegar fram liðu stundir. Hugmyndir Evu Joly haldast í hendur við þær fyrirætlanir, enda hefur hún sjálf bent á að einhvern veginn verði allar rannsóknir að hefjast og hún hafi sjálf byrjað sína stóru rannsókn ein sitjandi við borð. Hvernig þetta verður fjármagnað verður að koma í ljós. Ég bendi á í því sambandi að töluverður fjöldi fólks vinnur þegar að rannsókninni eins og ég sagði á ýmsum stöðum Ég get vel ímyndað mér að hægt sé að koma því svo fyrir að safna megi einhverju af þessu starfsfólki saman á einn stað og stuðla þannig að fjölmennri rannsókn sem tekur á öllum þáttum málsins þegar í byrjun þannig að hægt verði að greina hvaða mál fari í hvaða farveg. Ég held að það verði að skoða þetta mjög vandlega og þannig geti samlegðaráhrif skapast. Það er vissulega galli í því sambandi að löggjafinn hefur búið svo um hnútana að það eru mjög skýr mörk á milli stofnana sem eru einmitt tilefni þessa frumvarps að einhverju leyti. Til dæmis er það þannig að Fjármálaeftirlitið sér alfarið um rannsókn mála sem þar eru þangað til þau eru kærð til lögreglu og vissulega hefði mátt sjá fyrir sér að saksóknarinn hefði heimildir til að fara inn í þær rannsóknir. En þetta varð niðurstaðan eftir mikla nefndarvinnu sem hafði það að markmiði að koma í veg fyrir tvíverknað sem er líka mjög mikilvægt markmið. Hvað varðar áhyggjur eða ábendingar Evu Joly um að embættið sé ekki nægilega óháð og sé undir ríkissaksóknara komið og að það þurfi að vera sjálfstæðara, þá bendi ég á að hinn sérstaki saksóknari hefur stöðu héraðssaksóknara samkvæmt lögum um meðferð sakamála. Hann höfðar sakamál, hann tekur sjálfur ákvörðun um það að höfða sakamál. Að vísu er þess getið í lögunum um embætti sérstaks saksóknara að honum sé skylt að hlíta fyrirmælum ríkissaksóknara, samkvæmt 3. mgr. 21. gr. laga um meðferð sakamála, og þar segir, með leyfi forseta: „Ríkissaksóknari getur gefið öðrum ákærendum fyrirmæli um einstök mál sem þeim er skylt að hlíta. Hann getur kveðið á um rannsókn máls, mælt fyrir um framkvæmd hennar og fylgst með henni.“ Skoða þarf sérstaklega hvort þetta ákvæði geri það að verkum að hinn sérstaki saksóknari teljist ekki nægilega sjálfstæður. En ég tel, virðulegi forseti, að það sé búið svo um hnútana að hinn sérstaki saksóknari sé sjálfstæður í sínum störfum. Um er að ræða tvö stjórnsýslustig, hinn sérstaka saksóknara og ríkissaksóknara, og að sjálfsögðu er það svo að ef ríkissaksóknari er vanhæfur í einstökum málum þá víkur hann sæti.

Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir þessi svör og skýringar. Ég vil þó aðeins ítreka spurningu mína, fá skýrari svör. Skylt að hlíta niðurstöðum ríkissaksóknara, m.a. um rannsókn og framkvæmd rannsóknar og hafa ráðslag við ríkissaksóknara - en ef ágreiningur rís milli þessara tveggja embætta, hver hefur þá ákvörðunarvaldið? Er það ríkissaksóknari eða sérstakur saksóknari?

Virðulegi forseti. Það er skýrt af lögum um meðferð sakamála að ríkissaksóknari er æðsti handhafi ákæruvaldsins. Það er jafnframt skýrt að héraðssaksóknari sem stjórnsýslustig undir ríkissaksóknara höfðar sakamál og tekur ákvörðun um það og héraðssaksóknari ber ábyrgð á þeirri ákvörðun sem við embætti hans er tekin í þeim efnum. Það eru hins vegar, eins og ég kom inn á áðan, þarna heimildir fyrir ríkissaksóknara til að gefa fyrirmæli um einstök mál sem þeim er skylt að hlíta og ég get bara ítrekað það að skoða þarf hvort þetta ógni sjálfstæði hins sérstaka saksóknara.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. dómsmálaráðherra þessi svör og þær upplýsingar sem hér hafa komið fram, sem ég tel að skýri málið. Ég tel einnig, í tilefni af þeim orðaskiptum sem urðu um réttarstöðu hins sérstaka saksóknara, og hvernig hann kemur að ríkissaksóknara, að um það sé að ræða að auka réttaröryggið með því að hafa þetta tvö stjórnsýslustig. Þeir sem telja að eitthvað sé að stjórnsýslu héraðssaksóknara eða hins sérstaka saksóknara geta kært þann þátt sérstaklega til ríkissaksóknarans en ríkissaksóknarinn sé ekki að hlutast um þær ákvarðanir sem teknar eru efnislega af saksóknara. Það er mjög mikilvægt atriði að hafa í huga. Einnig er það svo að þegar um þetta er rætt er nauðsynlegt að líta til þess að þarna gilda hæfisreglur og ef einhverjum málum er skotið sérstaklega til ríkissaksóknara, af lægra stjórnsýslustigi upp á hærra stjórnsýslustig innan stjórnsýslurammans, er ríkissaksóknari að sjálfsögðu vanhæfur að fjalla um þau mál ef svo ber undir og snerta hann sérstaklega. Þarna er því ekki um neitt alhæft afskiptavald að ræða. Það lýtur að einstökum atriðum, stjórnsýslulegum atriðum, en efnislega lít ég þannig á að hinn sérstaki saksóknari eigi að taka endanlegar ákvarðanir um það hvort ákæra eigi í málum eða slíkt ef það er það sem hér hefur verið til umræðu. Varðandi hinn þáttinn, sem ég vék að, þá vil ég koma því að við þessar umræður að ég var þeirrar skoðunar í upphafi að hafa ætti þessar víðtæku heimildir í lögunum. Ég bar það undir viðskiptaráðuneytið og viðskiptaráðherra og neikvætt svar kom til baka og það var það sem ég var að vísa til. Ég taldi víst að hæstv. viðskiptaráðherra hefði á þeim tíma tekið þetta upp á pólitískum vettvangi í þingflokki sínum eða annars staðar en hér hefur verið upplýst af hæstv. utanríkisráðherra að svo virðist ekki hafa verið. Þetta virðist ekki hafa verið rætt sérstaklega í þingflokki Samfylkingarinnar og það hefur þá skýrst í þessum umræðum. En það liggur fyrir, og er hægt að bréfa það og skoða ef menn vilja, hvaða álitaefni það voru sem bar á milli dóms- og kirkjumálaráðuneytisins og viðskiptaráðuneytisins, á milli mín sem dóms- og kirkjumálaráðherra og viðskiptaráðherra, og hvað það var sem ég gaf eftir til að málið næði fram að ganga og sameiginleg sátt yrði. Ég taldi nauðsynlegt að þetta kæmi fram í þessum umræðum vegna þess að ég hef alla tíð litið þannig á að þessar heimildir ættu að vera svona víðtækar. Að vísu held ég þetta séu núna - og reynslan hafi sýnt að þær þurfa að vera víðtækari en við gerðum ráð fyrir þegar við vorum að leggja upp með þetta, en þær heimildir sem við mæltum fyrir um og vildum ná fram hefðu auðveldað hinum sérstaka saksóknara að hefja sín störf. Hvað rannsóknarnefndina varðar þá er ég feginn að hæstv. fjármálaráðherra er ekki í salnum þegar við ræðum þetta. Þegar ég tók þetta upp þá fékk ég slík ónot í mig og ógnandi stöðu fyrir framan ræðupúltið og síðan fylgdi handlagning hæstv. núverandi fjármálaráðherra yfir þáverandi hæstv. forsætisráðherra. Ég vona að slík atvik endurtaki sig ekki hér en það var það sem ég var að vísa til en ekki meðferðar málsins í hv. allsherjarnefnd - ég var að vísa til þeirrar uppákomu sem varð hér þegar ég leyfði mér að segja þá skoðun mína, sem ég hafði rök fyrir, að málið hefði tafist vegna afstöðu Vinstri grænna.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga sem hefur verið nokkuð lengi á dagskrá þingsins og er loksins komið til umræðu. Það fjallar um um heimild til að semja um álver í Helguvík. Í frumvarpinu er lagt til að iðnaðarráðherra verði heimilað að ganga til samninga fyrir hönd ríkisstjórnarinnar við Century Aluminum Company og Norðurál Helguvík ehf. vegna byggingar og reksturs álvers í Helguvík. Um er að ræða heimild sem kveður á um frávik frá lögum sem eru í öllum aðalatriðum sambærileg við þau sem heimiluð voru í samningum sem þegar hafa verið gerðir vegna álveranna á Grundartanga og Reyðarfirði. Í frumvarpinu er gengið út frá því að starfsemi félagsins skuli að öðru leyti vera í samræmi við íslensk lög og stjórnvaldsfyrirmæli. Kveðið er á um að uppbygging, túlkun og framkvæmd þess samnings sem gerður verði innan ramma laganna skuli lúta lögsögu íslenskra laga. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt um er áformað að byggja álverið í fjórum 90.000 tonna áföngum og þegar álverið verður fullbyggt verði ársframleiðsla þess allt að 360.000 tonn. Áætlað er að álverið taki til starfa á seinni hluta árs 2011 og þá verði fjöldi starfsmanna 210. Áformað er hins vegar að í fullbyggðu álveri starfi 540 manns. Þessi áform munu að sjálfsögðu ráðast af ýmsum öðrum þáttum en fjárfestingarsamningi einum við ríkið. Fjármögnun mun þar sennilega ráða hvað mestu og einnig það hvernig tekst að afla raforku til verksins. Þá er rétt að halda því alveg tryggilega til haga að ekki liggja fyrir öll lögboðin leyfi fyrir álveri af þessari stærðargráðu. Fjárfestingarsamningurinn sem áformað er að gera á grundvelli þeirra laga sem þetta frumvarp miðar að fjallar ekki á nokkurn hátt um fjármögnun verkefnisins, raforkusölu eða það umhverfismat og starfsleyfi sem þurfa að liggja fyrir. Nú þegar liggur fyrir mat Skipulagsstofnunar á umhverfisáhrifum vegna 250.000 tonna álvers í Helguvík. Eins og þingheimi er kunnugt var helsta niðurstaða Skipulagsstofnunar sú að fyrirhugað álver í Helguvík muni ekki valda verulega neikvæðum og óafturkræfum áhrifum á umhverfi eða samfélag. Sú niðurstaða er þó sett fram með þeim fyrirvara að umhverfisáhrif tengdra framkvæmda liggi ekki fyrir. Sömuleiðis er alveg klárt að fyrir liggur að Umhverfisstofnun hefur gefið út starfsleyfi vegna álvers af þeirri stærð. Þá hafa sveitarfélögin Reykjanesbær og Garður bæði gefið út byggingarleyfi vegna fyrsta áfanga álversins. Það hefur komið fram í þessum sölum og sömuleiðis í opinberri umræðu að ekki eru allir á eitt sáttir við það að fjárfestingarsamningur af þessu tagi skuli vera gerður. Ég tel hins vegar nauðsynlegt að gera hann til að tryggja að sú fjármögnun fimm banka sem hyggjast lána til verkefnisins liggi fyrir. Hann er forsenda þess að samningur af þessu tagi sem ég er nú að leita heimildar til að gera liggi fyrir. Auðvitað horfi ég til þeirrar staðreyndar að Íslendingar eru núna staddir í verulegum efnahagslegum erfiðleikum og hér horfum við í gapandi augu atvinnuleysis upp á 10% sem er fáheyrt í okkar samfélagi. Það skiptir vitaskuld máli að störfin sem verða til við framkvæmdina sjálfa, við línulagnir, öflun orku, eftirlit og annað, munu að verulegu leyti verða til á þeim tíma þegar atvinnuleysi verður hér mest og efnahagslægðin dýpst. Ég hika ekki við að segja að það skipti máli fyrir ákvörðun mína í þessu Áætlað er að ársverk við byggingu álversins verði um 4.300. Fjöldi starfa nær hámarki á árinu 2011 og verða þá 1.200–1.500 manns við störf þegar mest er en að jafnaði um 950 manns sem þar verða beinlínis við störf. Sömuleiðis er mikilvægt að gera sér grein því að fjöldi starfa við tengd orkuverkefni sé svipaður en þó aðeins meiri en við byggingu álversins sjálfs. Þegar allt er talið má áætla að 8–9 þús. ársverk verði til vegna þess að lagt er í þessa framkvæmd. Ég undirstrika aftur það sem ég hef þegar sagt, þessi samningur er forsenda þess að það takist að fá þá fjármögnun frá fimm alþjóðlegum bönkum sem ég gat um áðan. Það er líka áformað að innlent vinnuafl verði langstærsti hluti starfsmanna við bygginguna, fast að 90%. Þau sem álverið hyggjast reisa hafa lýst því ákaflega vel með hvaða hætti þau hyggist reyna að treysta það að sem flest störf falli til innan lands. Þannig verða ákveðnir partar af álverinu sem endranær hafa verið fluttir inn fullgerðir samsettir hið minnsta hér á landi sem skapar í sjálfu sér nokkur störf til viðbótar og það skiptir máli. Ef ég legg í þá sjóferð, frú forseti, að gera grein fyrir efni frumvarpsins sjálfs er fyrst til að taka það að þau frávik sem lagt er til að verði heimiluð frá lögum í fjárfestingarsamningnum varða langflest skattlagningu. Nokkur varða þó líka önnur atriði. Þannig er t.d. lagt til að veitt verði undanþága frá ákvæðum laga nr. 48/1994, um brunatryggingar, og sömuleiðis frá lögum nr. 55/1992, um Viðlagatryggingu Íslands, enda mun félagið sjálft viðhalda fullnægjandi bruna- og viðlagatryggingu á þann hátt sem við skoðun okkar í ráðuneytinu kemur í ljós að telst venjuleg í álframleiðslu. Ég verð sömuleiðis að segja að ég tel að þessi frávik hljóti að teljast hvoru tveggja til hagsbóta, bæði ríki og hugsanlega félaginu sjálfu. Hvað skattlagningu varðar, sem hefur líkast til verið það atriði sem einkum hefur verið gagnrýnt af þeim sem hafa tekið opinberlega til máls um þetta mál, má nefna það helst að lagt er til að heimilað verði að semja svo um að tekjuskattshlutfall félagsins verði ekki hærra en 15% á samningstímabilinu. Verði hlutfallið hins vegar lægra en 15% skuli það gilda fyrir félagið. Rétt er að vekja eftirtekt þeirra sem hugsanlega kunna að vilja skoða þetta rækilega að þetta felur það í sér að ef ríkisstjórn tekur ákvörðun um að hækka tekjuskattshlutfallið umfram 15% gildir það ekki um þetta félag. Það kann ýmsum að þykja ósanngirni í því gagnvart íslenska ríkinu en það verður hins vegar að leggja það á mælistiku þeirrar þarfar sem ég lýsti áðan fyrir að búa til mörg störf við þær aðstæður sem við búum við núna. Þá eru heimiluð frávik hvað varðar frádrátt rekstrartaps frá skattskyldum tekjum en hins vegar er rétt að taka það alveg skýrt fram að bæði þessi frávik leiða ekki til ívilnunar miðað við núgildandi skattalög. Til upplýsingar og samanburðar má geta þess að hámark tekjuskattshlutfalls vegna álveranna á Grundartanga og Reyðarfirði er 18% og sú ákvörðun var tekin miðað við þágildandi skattalög. Sömuleiðis er lagt til að þetta félag verði undanþegið iðnaðarmálagjaldi sem rennur til Samtaka iðnaðarins og sömuleiðis markaðsgjaldi sem rennur til Útflutningsráðs. Það er líka lagt til að það verði heimilar sérreglur varðandi útreikning stimpilgjalda og sömuleiðis að félagið skuli undanþegið rafmagnseftirlitsgjaldi sem er innheimt samkvæmt lögum nr. 146/1996 sem fjalla um öryggi raforkuvirkjana, neysluveitna og raffanga. Frú forseti. Þessar undanþágur eru hinar sömu og að því er varðar t.d. stimpilgjöldin og er að finna í samningum vegna álvers á Grundartanga og Reyðaráls. Stimpilgjaldið á samkvæmt því sem fram kemur í þessu frumvarpi að vera 0,15% af öllum stimpilgjaldsskyldum skjölum, en öll skjöl sem lúta að endurfjármögnun og hlutabréf í félaginu eru undanþegin stimpilgjaldi. Sömuleiðis er lagt til að heimilt verði að semja um fyrirkomulag við greiðslu fasteignaskatts, skipulagsgjalds og byggingarleyfisgjalds og líka er lagt til að í samningnum verði heimilt að kveða á um að ekki verði lagðir nýir skattar á félagið sem tengjast t.d. raforkunotkun eða útblæstri gróðurhúsalofttegunda nema því aðeins að slíkir skattar verði lagðir á önnur fyrirtæki í landinu, með öðrum orðum er með þessum samningi verið að leggja þetta félag á sama grunn og önnur. Sömuleiðis er lagt til að lögfest verði heimild til að fella niður tolla, vörugjöld vegna innflutnings á byggingarefnum og vörum til reksturs álversins. Ég vek hins vegar eftirtekt hæstv. forseta á því að slík heimild er raunar þegar fyrir hendi samkvæmt reglugerð nr. 630/2008 sem fjallar um ýmis tollfríðindi. Í stuttu máli, frú forseti, má segja að þær undanþágur frá lögum sem er lagt til að verði heimilaðar samkvæmt þessu frumvarpi eigi það sameiginlegt að vera nákvæmlega þær sömu og hefur áður verið samið um vegna álvers á Grundartanga og Reyðarfirði. Þær heimildir sem er lagt til að verði lögfestar með þessu frumvarpi eru þó færri en samkvæmt þeim heimildarlögum sem gilda um þau tvö álver sem ég gat um áðan og það stafar m.a. af því að vegna breyttra skattalaga er ekki lengur nauðsynlegt að semja um sum þeirra frávika sem giltu fyrir önnur álver og þar munar náttúrlega mest um það að eignarskattur hefur verið felldur niður. Það má líka nefna að aðkoma ríkisins að samningum vegna álvers í Helguvík er mun minni en vegna álvera á Grundartanga og Reyðarfirði. Þannig er ekki gert ráð fyrir því að ríkið verði aðili að hafnarsamningi vegna álvers í Helguvík og ekki er heldur gert ráð fyrir því að ríkið ábyrgist neinar efndir sveitarfélaga líkt og var í fyrri samningum. Menn hafa svo velt því fyrir sér hvað megi meta þær ívilnanir sem hér er að finna til hárra upphæða. Við í iðnaðarráðuneytinu fengum óháðan aðila til að meta það. Það var Páll Jensson, prófessor í verkfræði við Háskóla Íslands, og hann reiknaði út það sem kalla mætti ríkisstyrk sem hugsanlega mundi felast í fjárfestingarsamningi sem gerður yrði ef frumvarpið verður að lögum. Í þeim útreikningum er metið hverjar skattgreiðslur félagsins yrðu miðað við annars vegar almennar reglur og hins vegar þær reglur sem mundu þó gilda samkvæmt fjárfestingarsamningnum. Miðað við núvirðisútreikninga yfir 20 ára tímabil telst ívilnunin vera 16,2 millj. bandaríkjadala vegna álvers í Helguvík. Heildarfjárfestingin fyrir fullbúið álver með 360.000 tonna ársframleiðslugetu er áætluð 1.800 millj. bandaríkjadala þannig að samkvæmt einföldum reikningi nemur ívilnunin að tiltölu 0,9% af áætluðum stofnkostnaði. Til samanburðar taldist ívilnun miðað við sama árafjölda fyrir álver Alcoa, Fjarðaál, á Reyðarfirði sem er með 322.000 tonna framleiðslugetu á ári vera 20,9 millj. bandaríkjadala. Áætluð heildarfjárfesting miðað við verðlag ársins 2003 var 1.143 millj. bandaríkjadala þannig að ívilnunin í því verkefni nam um 1,83% af stofnkostnaði þannig að að tiltölu er ívilnunin vegna Helguvíkur í reynd ekki nema hálfdrættingur á við það sem varð vegna Fjarðaáls á Reyðarfirði. Það ætti að vera alveg ljóst, frú forseti, að miðað við útreikninga þessa prófessors sem ég nefndi áðan mun sú ríkisaðstoð sem felst í fjárfestingarsamningi vegna álvers í Helguvík verða mun minni en var upphaflega áætlað vegna álveranna á Grundartanga og Reyðarfirði. Þar munar sennilega mest um að það var reiknað með minni ívilnun vegna Grundartanga og það hefur líka áhrif á útreikningana núna vegna álvers í Helguvík að eignarskattur er fallinn brott en öll álfyrirtækin njóta auðvitað góðs af því eins og önnur fyrirtæki í landinu. Þennan fyrirvara vil ég gera við þessa útreikninga hjá hinum ágæta prófessor. Ég vil líka árétta að í þessum útreikningum er að sjálfsögðu ekki tekið tillit til þeirra tekna sem munu renna í ríkissjóð vegna skattgreiðslna starfsmanna álversins og kaupa fyrirtækisins á vörum og þjónustu. Þetta ber að skilgreina sem ríkisaðstoð og í samræmi við viðeigandi grein EES-samningsins, 61. gr., verður Eftirlitsstofnun EFTA tilkynnt um þá ríkisaðstoð sem telja má að felist í fjárfestingarsamningnum með nákvæmlega sama hætti og þáverandi ríkisstjórn gerði vegna álveranna á Grundartanga og Reyðarfirði Frú forseti. Að þessu sögðu leyfi ég mér að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. iðnaðarnefndar.

Frú forseti. Ég fagna því að þetta mál skuli vera komið fram og við þingmenn þingflokks Sjálfstæðisflokksins, ég tala nú ekki um þingmenn Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, fögnum því alveg sérstaklega og styðjum þetta mál heils hugar. Reyndar hefði þetta mál mátt koma á dagskrá þingsins fyrr að mínu mati, enda miklum mun meira knýjandi en það mál sem ríkisstjórnin hefur lagt mesta áherslu á síðasta sólarhringinn eða svo. Ég tel þetta reyndar eitt mikilvægasta málið sem verið hefur á dagskrá þingsins það sem af er þessu vorþingi. Þetta er reyndar mál frá tíð fyrri ríkisstjórnar. Þennan samning áritaði hæstv. viðskiptaráðherra milli jóla og nýárs á síðasta ári eftir að það hafði verið samþykkt í ríkisstjórn.

Á gamlársdag.

Á gamlársdag, rétt, rétt skal vera rétt. Var það vel og um það hafði verið gott samstarf og samráð innan ríkisstjórnarinnar áður en til þessa kom, sérstaklega við hæstv. iðnaðarráðherra. Það er hins vegar nokkuð sérstakt að þetta skuli vera stjórnarfrumvarp þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr, stjórnarfrumvarp sem lagt er fram í andstöðu við annan stjórnarflokkinn og hann hefur opinberlega lýst yfir andstöðu við málið. Ég minnist þess ekki að slíkt hafi gerst áður en það getur vel verið að það hafi gerst þótt ég muni það ekki. Í öllu falli er mjög sérstök staða sem upp er komin hvað málið varðar. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur farið mjög ítarlega yfir þennan samning. Hann er að mörgu leyti líkur samningum um svipuð verkefni sem áður hafa verið gerðir. Reyndar hefur verið minna um slíkt upp síðkastið en vegna þeirra breytinga sem orðið hafa bæði alþjóðlega og innan lands var nauðsynlegt að bregða á það ráð að nýju að gera sérstaka samninga um þessi verkefni. Þetta verkefni er reyndar það eina af sinni gerð og sinni stærð sem mögulegt er að komi til framkvæmda á næstunni, jafnvel þótt önnur geti síðan hugsanlega komið síðar. Þetta verkefni er ólíkt öðrum verkefnum af sama tagi sem ráðist hefur verið í að undanförnu. Það spannar lengri tíma, er í fleiri áföngum og þess vegna ætti að vera auðveldara fyrir aðra hluta hagkerfisins að bregðast við og aðlagast því að svo stór framkvæmd sé í gangi hér á landi. Það sem gerir samninginn mikilvægan fyrir utan verkefnið sjálft er það að hann er nauðsynlegur vegna fjármögnunar og því hefði verið betra að við hefðum verið búin að taka hann á dagskrá fyrr en auðvitað geta verið eðlilegar skýringar á því, eða óeðlilegar eftir atvikum, frú forseti, sem skýrist kannski af því að þetta er stjórnarfrumvarp sem flutt er í andstöðu við annan stjórnarflokkinn. Eins og ég sagði áðan fagna ég því að það er komið fram.  Frú forseti. Ég fagna því að málið er komið fram. Ég lýsi yfir stuðningi okkar sjálfstæðismanna, þingflokksins, og sérstaklega okkar sjálfstæðismanna í Suðurkjördæmi við að það komist hratt og vel í gegnum þingið. Eins og ég sagði áðan er þetta afrakstur góðs samstarfs við hæstv. iðnaðarráðherra í tíð síðustu ríkisstjórnar og væri vel að núverandi hæstv. ríkisstjórn stæði að fleiri málum af þessu tagi.

Frú forseti. Ég vil spyrja hv. þm. Árna M. Mathiesen, sem er 1. þm. Suðurk., hver viðbrögð hans eru við þeirri afstöðu sveitarfélagsins Ölfuss, sem fram hefur komið í tengslum við þetta Helguvíkurverkefni, að leggjast eindregið gegn fyrirhuguðum línulögnum frá Hellisheiði út á Reykjanes. En þeirri línulögn er m.a. ætlað að fæða þetta hugarfóstur, tilvonandi fyrirhugað álver í Helguvík. Þetta kemur fram í umsögn til Skipulagsstofnunar í tilefni af áformum Landsnets um að leggja suðvesturlínu út á Reykjanesskagann. Í blaðaviðtölum hefur verið haft eftir sveitarstjóra Ölfuss, Ólafi Áka Ragnarssyni, að þessi línulögn - þ.e. að sjúga upp allt rafmagn af Suðurlandi og Hellisheiði og flytja út á Reykjanesið til Helguvíkur - muni verða hvorki meira né minna en banabiti iðnaðar- og atvinnuuppbyggingar á svæðinu í kringum Þorlákshöfn eða í sveitarfélaginu Ölfusi. Ég vil spyrja hv. 1. þm. Suðurk. hver viðbrögð hans við þessu eru.

Frú forseti. Viðbrögð mín eru þau að ef hæstv. ríkisstjórn stendur eðlilega og af heilindum að uppbyggingu á orkufrekum iðnaði í Þorlákshöfn og þeim virkjunum sem til þarf til að svo geti orðið mun örugglega ekki standa á þeim í Þorlákshöfn að heimila línulagnir um landsvæði sitt til að koma raforku á Suðurnesin. Það er alveg örugglega ekki ætlunin hjá þeim að koma í veg fyrir uppbyggingu þar svo fremi sem eðlilega sé staðið að þeim möguleikum sem þar er að finna. Þannig að hv. þingmaður sem kom fram með þessa spurningu, og er stjórnarþingmaður, hefur þess vegna alla möguleika á að taka þátt í því að Þorlákshöfn og sveitarfélagið Ölfus heimili raforkuflutninga frá Hellisheiðarvirkjun til Suðurnesja.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessi svör. Í þeim felst það mat hv. þingmanns að yfirlýsingar sveitarfélagsins Ölfuss séu fyrirsláttur eða sveitarfélagið sé að setja skilyrði fyrir samþykki sínu við línulögnum innan þess. Setja það sem skilyrði að heimilaðar verði frekari virkjanaframkvæmdir og þá væntanlega í neðri hluta Þjórsár til að fæða álver í kringum eða við Þorlákshöfn. Þannig skil ég þetta svar hv. þingmanns og finnst ekki leggjast mikið fyrir hann að meta afstöðu sveitarfélagsins eða sveitarstjórans með þeim hætti.

Frú forseti. Ég held að ekkert sérstakt mat þurfi af minni hálfu á ummælum sveitarstjórans. Það kemur berlega fram í þeim að hann hugsar um þá uppbyggingu á orkufrekum iðnaði sem möguleg er í sveitarfélagi hans og að orka sé tiltæk til þess. Ef hún væri tiltæk hefði hann ekkert á móti því að hún færi til Suðurnesja. Það kemur fram í ummælum hans. 

Virðulegi forseti. Í haust, 1. september, hóf ég störf hjá Avinnuþróunarfélagi Suðurlands sem verkefnastjóri. Meðal þeirra verkefna sem ég vann að var uppbygging orkufreks iðnaðar í Þorlákshöfn í Ölfusinu. Mjög áhugavert og spennandi verkefni sem kallast Þjórsársveitir með sveitarfélögum í kringum Þjórsá. Framtíðin virtist mjög björt. Það leit út fyrir að gagnaver kæmi í Skeiða- og Gnúpverjahrepp. Mjög bjartar vonir voru um að eitt eða tvö stórfyrirtæki hefðu áhuga á að staðsetja sig í Þorlákshöfn. Orkufyrirtæki virtust ekki hafa miklar áhyggjur af því að þeim tækist ekki að fjármagna virkjanir á Hellisheiði og í Þjórsá. Svo hrundu bankarnir og við stöndum frammi fyrir því að eina stóra verkefnið sem virðist vera í bígerð á Íslandi er álverið í Helguvík. Sem dæmi um þetta er að í september sagði Orkuveitan að hún væri með langan lista, ég held að 20–30 fyrirtæki hafi verið búin að leita til hennar og óska eftir því að fara í viðræður um að staðsetja sig á Íslandi og kaupa rafmagn af fyrirtækinu. Eftir hrunið, þegar forráðamenn Orkuveitunnar fóru í að ræða við þessi fyrirtæki og athuga hversu mikil alvara væri á bak við fyrirætlanirnar, má segja að hún hafi staðið eftir með eitt fyrirtæki sem hafði áhuga á að kaupa rafmagn og það var Norðurál. Gengið var til samninga um að Orkuveitan mundi selja Norðuráli rafmagn til álversins í Helguvík og ef það gengi ekki eftir væri hugsanlegt að nýta það rafmagn í álverinu hjá þeim í stækkun á Grundartanga. Ein grundvallarforsenda þess að hægt verði að fara í álver í Helguvík, sem ítrekað hefur komið fram hjá Norðuráli, er að gengið verði frá þessum samningi sem við ræðum í kvöld. Strax 17. apríl 2007 impraði Norðurál á því að þeir hefðu áhuga á að gera sambærilegan fjárfestingarsamning og gerður var við þá á Grundartanga og líka á Reyðarfirði. Þeir ítrekuðu síðan beiðnina 8. október 2008 og hlýtur það að vera eitt af því fáa jákvæða sem kom á borð iðnaðarráðuneytisins á þeim tíma, að einhver hefði enn áhuga á því að fjárfesta á Íslandi. Við í iðnaðarnefnd höfum fengið kynningu á því hvert innihald þessa samnings er og í þeirri kynningu kom mjög skýrt fram að hann væri mjög sambærilegur og fyrri tveir samningar, eins og komið hefur fram hjá bæði hæstv. iðnaðarráðherra og öðrum þingmönnum sem hafa talað hér, og að frávik væru jafnvel minni en lögfest voru í fyrri samningum. Í þessum samningi er verið að tryggja að tekjuskattshlutfallið verði ekki hærra en 15%. Það eru ákveðnar sérreglur varðandi niðurfellingu á gjöldum. Verið er að gefa fyrirtækinu undanþágu frá iðnaðarmálagjaldi og markaðsgjaldi og ákveðnar sérreglur eru varðandi stimpilgjöld, einnig varðandi útreikninga á fasteignaskatti, byggingarleyfisgjaldi og skipulagsgjaldi. Svo er undanþága frá rafmagnsöryggisgjaldi og síðan ýmis öryggisákvæði hvað varðar upptöku nýrra skatta. Í samningnum kemur líka mjög skýrt fram að hann er gerður með fyrirvara um samþykki ESA, Eftirlitsstofnunar EFTA. Miðað við það að um er að ræða fyrirtæki sem ætlaði að staðsetja sig samkvæmt byggðakortinu sem var lagt fram hjá Evrópska efnahagssvæðinu á Íslandi - að í lagi væri að veita sérstaka ívilnun til fyrirtækja sem staðsett eru samkvæmt þessu byggðakorti - trúi ég því að ESA muni líta mjög jákvætt á þetta. Það er líka mjög jákvætt að heyra - af því að álverin hafa verið umdeild, bæði þau sem hafa verið reist á Grundartanga og á Reyðarfirði - að menn telja að fyrirhugað álver í Helguvík muni ekki valda verulegum neikvæðum óafturkræfum áhrifum á umhverfi eða samfélag. Ég tel þetta hafa mjög jákvæð áhrif á samfélögin, hvort sem við lítum til Suðurnesjanna eða Suðurlands. Í dag eru 1.800 manns atvinnulausir á Suðurnesjum og mér skilst að atvinnuleysi sé hvergi hærra en þar. Ef við horfum til Suðurlandsins er talað um að 1.000 manns séu atvinnulausir þar. Ástæðan fyrir því að ég nefni sérstaklega þessa hluta af Suðurkjördæmi er að fyrir tveimur dögum, að mig minnir, var sagt frá því í fréttum að forstjóri Hitaveitu Suðurnesja kallaði eftir því að Norðuráli yrði gert kleift að kaupa rafmagn frá Landsvirkjun. Þegar ég var að vinna að þessum verkefnum sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar vorum við mjög bjartsýn því að við sáum fram á að verið væri að fara í Búðarhálsvirkjun og að jafnvel yrði möguleiki á því að hluti af rafmagninu frá virkjununum sem fyrirhugaðar eru í Þjórsá mundu nýtast á svæðinu. Ég veit að Landsvirkjun hefur áhuga á því en þá hlýtur lykilatriðið að vera að farið verði í þessar virkjanir. Við notum náttúrlega ekki rafmagn nema það sé framleitt. Álverið í Straumsvík virðist eitthvað vera að hiksta á þeirri stækkun sem fyrirhuguð er þar þannig að ég tel að við hljótum að skoða hvort mögulegt sé að Landsvirkjun selji Norðuráli rafmagn til að tryggja að hægt sé að fara í gegnum þessa áfanga sem þeir eru að tala um - þeir eru að tala um að byggja álverið upp í fjórum áföngum upp í 360 þús. tonn. Forstjóri Hitaveitunnar sagði að innan þessa tímaramma, eins og fyrirtæki leggja bygginguna upp, væri hann ekki fullviss um að Hitaveita Suðurnesja eða Orkuveitan geti tryggt rafmagn. Það væri hins vegar hægt ef Landsvirkjun væri tilbúin til að selja fyrirtækinu rafmagn. Það mundi þá líka þýða að verið væri að fara í umfangsmiklar framkvæmdir á Suðurlandi og þeir 1.000 einstaklingar sem eru nú atvinnulausir á Suðurlandi fengju þá hugsanlega vinnu. Í greinargerðinni kemur líka fram að áætlað er að á tímabilinu 2009–2016 muni landsframleiðsla aukast um 750 milljarða kr. að nafnvirði komi til framkvæmdanna. Í þeirri upphæð er að vísu gert ráð fyrir að einnig verði farið í framkvæmdina í Straumsvík sem eitthvert hikst virðist vera á. Einnig er talað um að framkvæmdirnar muni auka hagvöxt um rúm 2 prósentustig, sem mun sannarlega ekki veita af, eins og staðan er núna, og að auki er talað um að draga muni úr atvinnuleysi um rúm 0,5 prósentustig. Þegar horft er til þessa skiptir þetta verkefni geysilega miklu máli. Á árunum 2010–2015 er áætlað að 800–1.200 manns verði að störfum við byggingu álversins og fjöldinn muni síðan ná hámarki á árinu 2011 þegar 1.200–1.500 manns verði við störf þannig að allt að 2.500–3.000 manns verði við störf í verkefnum tengdum byggingu álversins í Helguvík. Það hefur oft komið fram í orðum þeirra sem hafa verið mjög gagnrýnir á álversframkvæmdir að það hljóti að vera möguleiki á því að gera eitthvað annað. Þá mundi ég gjarnan vilja benda á það að í tilviki þeirra sveitarfélaga sem eru á Suðurnesjunum er hægt að segja að sveitarstjórnarmenn þar og íbúarnir hafi svo sannarlega verið að reyna að gera eitthvað annað og þeir hafa komið að fjöldamörgum öðrum verkefnum. Þeir hafa verið að reyna að byggja upp háskólasamfélag á Keflavíkurflugvelli. Þeir eru með hugmyndir í sambandi við heilsufélag, þeir hafa lagt mikla vinnu í að byggja upp ferðaþjónustu og brugðust á mjög kjarkmikinn og bjartsýnan hátt við mjög miklu áfalli þegar varnarliðið fór. Það er tvímælalaust hægt að segja að þeir hafi verið að reyna að gera eitthvað annað en þeir hafa samhliða því horft til uppbyggingar á stóriðju í Helguvík og hafa lagt mikla fjármuni í það. Það má líka benda á að Norðurál hefur þegar lagt umtalsverða fjármuni í verkefnið. Mér skilst að þegar sé búið að leggja á annan tug milljarða í Helguvíkurverkefnið. Það er því mjög mikil alvara á bak við það hjá þessu fyrirtæki að fara í þessa framkvæmd. Þeir horfa líka til þess að brýnt er að skipta þessu verkefni upp í þá fjóra áfanga sem ég nefndi og hæstv. iðnaðarráðherra líka. Þetta verða þá minni bitar og fjármögnun er einfaldari. En til þess að hægt sé að ganga frá fjármögnun þá er þessi fjárfestingarsamningur algert lykilatriði og ekki bara fyrir fyrirtækið sjálft heldur líka lykilatriði fyrir orkufyrirtækin því að þau eiga sum eftir að tryggja sér fjármögnun til að fara í nauðsynlegar framkvæmdir hjá sér. Ég er mjög ánægð yfir að þessi samningur skuli vera kominn inn í þingið. Ég tek undir orð hv. þm. Árna Mathiesens. Ég hefði viljað sjá samninginn koma inn enn fyrr og ég var mjög hissa þegar ég sá í fjölmiðlum að hæstv. umhverfisráðherra, Kolbrún Halldórsdóttir, lýsti því yfir að hún styðji ekki frumvarp ríkisstjórnarinnar um byggingu og rekstur álvers í Helguvík, enda hefur hún væntanlega hugsað sér að það fólk sem er atvinnulaust á Suðurnesjunum og Suðurlandinu geri eitthvað annað. Ég fagna því að frumvarpið skuli vera komið fram. Ég hlakka til að vinna með málið í iðnaðarnefnd. Ég er fullviss um að við munum vinna þetta hratt og vel.

Herra forseti. Ég vil strax í upphafi máls míns taka fram að ég styð ekki það frumvarp sem lagt er fram til laga um heimild til samninga um álver í Helguvík, sem byggt er á fjárfestingarsamningi við Century Aluminum, Norðurál. Þetta þarf engum að koma á óvart enda er afstaða Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs til framkvæmda af þessu tagi þekkt. Vegna orða sem hafa fallið um að þetta væri ríkisstjórnarfrumvarp og undarlegt að þeir flokkar sem standa saman að þessari minnihlutastjórn hér í þinginu gangi ekki í takt í þessum efnum, vil ég leyfa mér að minna þingheim á að þetta frumvarp er arfur frá fyrri ríkisstjórn. Þetta er arfur frá ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar en á tíma hennar skrifaði hæstv. iðnaðarráðherra, þáverandi og núverandi, Össur Skarphéðinsson undir fjárfestingarsamninginn og með þeirri undirskrift var áskilið að hann legði samninginn hér inn í þingið. Vinstri hreyfingin – grænt framboð tekur ekki ábyrgð á verkum fyrri ríkisstjórnar. Af því tilefni var í þingflokki Vinstri grænna 4. mars gerð svofelld yfirlýsing vegna málsins. Ég vil leyfa mér að lesa hana, með leyfi forseta: „Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs staðfestir að iðnaðarráðherra, Össur Skarphéðinsson, hefur heimild til að leggja fram á Alþingi frumvarp til fullnustu skuldbindinga frá tíð fyrrverandi ríkisstjórnar við Norðurál Century Aluminum um skattaleg atriði vegna áforma um álver í Helguvík. Iðnaðarráðherra er kunnug andstaða þingmanna Vinstri grænna við málið og að þeir hafa ekki heitið stuðningi við það á Alþingi.“ Undir þetta bréf ritar fyrir hönd þingflokks Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs Jón Bjarnason, sem er formaður þingflokks okkar. Ég vil segja almennt um þetta mál að hér er um venjulegt gæluverkefni fortíðar að ræða. Verið er að tala um ríkisstyrki til stóriðju, til álversframkvæmda, upp á 3 til 4 milljarða króna, eftir því hvernig menn reikna. Menn ætla að sækja heimildir til þess til Evrópusambandsins, til ESA, á þeim grundvelli að fyrir örfáum mánuðum hafi þáverandi ríkisstjórn látið breyta stöðu landsvæðisins sem hér um ræðir, þ.e. Suðurnesja og Helguvíkur, á svokölluðu byggðakorti Evrópusambandsins þar sem svæðið í kringum Helguvík er skilgreint sem byggðasvæði sem heimilt er veita ríkisstyrki til. Hér er enn verið að hygla ál- og orkuiðnaðinum, m.a. með beinum skattaívilnunum, sem ég ætla að koma sérstaklega að. Á bls. 7 í greinargerðinni sem hér liggur frammi er sagt að samningurinn sé að mestu leyti sambærilegur og á bls. 8 að ívilnanirnar séu þó minni en í þeim fordæmum tveimur sem gefin eru, þ.e. frá Grundartanga 1997 og Reyðarfirði 2003. Tíundað er að í þessum samningi séu ekki sambærileg frávik, m.a. vegna gatnagerðargjalda og tekjuskatts á arð sem hafi verið í hinum samningunum, og heldur ekki vegna eignarskatts sem hefur verið afnuminn og er það væntanlega skýringin. Í þessum samningi, herra forseti, er hins vegar tekið skýrt fram að tekjuskattur sem lagður skal á þetta fyrirtæki til allt að 20 ára skal aldrei vera hærri en 15% en í hinum samningunum sem hér um ræðir, um álverksmiðjurnar á Grundartanga og í Reyðarfirði, er hámark tekjuskatts 18% en það er sú skattprósenta sem var við lýði á iðnaðinn þegar samningarnir voru gerðir 1997 og 2003. Menn hafa rætt um að þetta málefni sé mjög mikilvægt í því árferði og atvinnuleysi sem við búum við og þeim mikla skuldabagga sem ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins í 18 ár hefur bundið á herðar þjóðinni, en með þessum samningi er verulega verið að takmarka möguleika íslenskra stjórnvalda til að afla tekna af þeim iðnaði sem hér er gælt við. Það er sem sagt heimilað samkvæmt hinum samningunum tveimur að hækka tekjuskattsprósentuna í 18% ef hún yrði hækkuð almennt en það er ekki heimilt samkvæmt þessum samningi. Þetta fyrirtæki, álverksmiðjan í Helguvík, mun út samningstímann vera bundið við hámark 15%, hvað svo sem ella yrði gert í landinu. Þetta, herra forseti, er óskiljanlegt við þær aðstæður sem við búum nú við. Við vitum að nauðsynlegt er að hækka skatta hér á komandi árum og með þessu frumvarpi er í reynd verið að lýsa því yfir að þá skatta verði að sækja annað en til fyrirtækisins sem hér er gælt við. Það er verið að veita þessu fyrirtæki sérstaka tryggingu gegn skattahækkunum í framtíðinni, umfram önnur álfyrirtæki sem hér starfa og gerðir hafa verið sambærilegir samningar um. Ég vil átelja hæstv. iðnaðarráðherra fyrir að hleypa því ákvæði í gegn án tillits til þess sem gildir um hin fyrirtækin og án tillits til þess mikla vanda sem blasir við í fjármálum ríkissjóðs. Ég vil líka nefna að í þessum samningi er tekið fyrir heimildir til að skattleggja vaxtatekjur á samningstímanum. Þar er í raun verið að girða fyrir það að Íslendingar geti gripið til sömu aðgerða og þjóðirnar í kringum okkur hafa til að leggja skatt á vaxtatekjur. Þetta, herra forseti, finnst mér gjörsamlega óverjandi og óska eftir því að frumvarpið fái sérstaka umfjöllun í efnahags- og skattanefnd vegna þeirra atriða sem ég hef talið og nákvæmlega verði reiknað út hverju menn afsala ríkissjóði í framtíðinni með þessum tveimur ákvæðum. Herra forseti. Ég dreg ekki dul á andstöðu Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs við stóriðjuna og sérstaklega verkefnið sem hér er á ferð. En ég hlýt að benda á að ótrúlegt ábyrgðarleysi kemur fram í orðum hæstv. ráðherra og þeirra tveggja þingmanna Suðurkjördæmis sem hér hafa talað þegar þeir vekja falsvonir, sem ég vil kalla, um að þetta verkefni muni bjarga atvinnuástandi á Suðurlandi og Suðurnesjum og skila allt að 8 til 9 þús. ársverkum á næstu árum, eins og hæstv. iðnaðarráðherra sagði. Að 950 manns muni að jafnaði á ári hverju starfa við byggingu álversins og annar eins fjöldi við byggingu orkuveranna sem eiga að fæða það. Hvers vegna segi ég þetta, herra forseti? Í fyrsta lagi er þetta verkefni í bullandi óvissu. Ekkert er í raun handfast við það. Ef litið er á það sem talað er um og hvaða áhrif það hefur á þjóðarhag, kemur í ljós að þar stenst ekki neitt. Orkuöflunin er ekki í hendi. Hún er langt frá því. Í umhverfismati er heimild fyrir að reisa þarna 250.000 tonna álver en ekki þau 360.000 tonn sem allir arðsemisútreikningar byggja á. Það var erfitt og niðurstaðan í haust varð að fresta yrði fjármögnun verkefnisins um eitt ár. Eftir það hafa ársreikningar Century Aluminum verið lagðir fram sem sýna bullandi tap. Ekki nokkur maður þarf að ætla að í því árferði sem nú ríkir í heiminum verði auðveldara að afla lánsfjár til að byggja þetta álver eða orkuverin eða leggja línurnar sem hér þarf til en var í haust. Þannig að störfin sem hæstv. iðnaðarráðherra lofar við byggingu orkuveranna, við byggingu álversins og við línulagnirnar eru langt frá því að vera í hendi, einfaldlega vegna þess að fjármögnunarleiðir á þessum markaði eru litlar sem engar. Hvað varðar orkuflutninginn er ljóst, eins og ég rakti áðan, að sveitarfélagið Ölfus hefur eindregið lagst gegn því að hleypa línunum í gegnum sveitarfélag sitt út til Helguvíkur. Síðast en ekki síst, herra forseti, er ljóst að orkuöflunin í þetta, eins og ég sagði áðan, mun ekki duga. Verið er að binda alla orku sem Orkuveita Reykjavíkur sér fram á að geta framleitt á Hellisheiði í þetta eina verkefni en það er langt frá því að duga til. Hvað er þá næst, herra forseti? Það er þá væntanlega Þjórsá ef ekki gamli Norðlingaöldudraugurinn. Ætla menn að vekja hann upp til að koma þessu álveri á koppinn? Ég hef, herra forseti, nokkuð staldrað við ástandið innan lands, sem auðvitað skiptir verulegu máli, og fjármálakreppuna í heiminum og þau áhrif sem hún hefur á lánsfjármöguleika eða öflun fyrirtækisins. En sala afurðarinnar, þ.e. álsins, er einnig í bullandi uppnámi. Ljóst er að álver um allan heim eru að tapa verulegum fjárhæðum, eins og Century Aluminum á síðasta ári. Álverð hefur verið í frjálsu falli allt frá því á miðju síðasta ári þegar það komst hæst í 3.300 dollara tonnið en í byrjun mars, 3. mars fyrir tæpum 10 dögum, var það í 1.300 dollurum tonnið. Þetta er auðvitað merki um minnkandi eftirspurn vegna bankahrunsins. Ég sé, herra forseti, að tími minn er nú að renna út. Þetta er stórt mál og við fáum væntanlega tækifæri til að ræða það ítarlega, bæði í nefndum þingsins og hér aftur, en ég vil aðeins hlaupa á nokkrum atriðum til viðbótar. Það fyrsta varðar orkuverðið. Nauðsynlegt er að aflétta leyndinni sem hvílir á orkuverði til stóriðjufyrirtækjanna og ég skora á hæstv. iðnaðarráðherra að beita sér fyrir því. Þetta gengur ekki lengur, sérstaklega ekki gagnvart garðyrkjunni, gagnvart gróðurhúsabændum. Hvað borga þeir og hvað fá þeir? Það er ekkert leyndarmál hvað þeir borga og það er töluvert mikið meira en hér um ræðir. Ég vil ítreka að hér er um gríðarlega orkusugu að ræða sem ætlað er að þurrki upp nánast alla orku sem hægt er að framleiða með góðu móti hér á suðvesturhorninu og girði þar með fyrir möguleika á annarri uppbyggingu en álversuppbyggingu. Ég vil líka minna á að álversuppbygging á síðasta áratug hefur skilað miklu minna í þjóðarbúið heldur en forkólfar og talsmenn stóriðjustefnunnar hafa haldið fram. Það hefur verið sýnt fram á að arðurinn af álverum fer ekki inn í íslenskt samfélag í þeim mæli sem ætla mætti af umfangi þessa iðnaðar og ekki síður með tilliti til þeirra ríkisstyrkja sem hann fær nú og hér er gerð tillaga um að auka verulega við.

Herra forseti. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir skoraði á mig að beita mér fyrir því að leynd á orkuverði til stóriðjuvera verði aflétt. Það eina sem ég get gert fyrir hv. þingmann er að bera þau boð til hæstv. fjármálaráðherra sem fer með bréfið í orkufyrirtækin og getur hugsanlega komið þessu til leiðar. Skemmsta leiðin væri auðvitað sú að hv. þingmaður, sem er í flokki með hæstv. fjármálaráðherra, talaði bara við hann sjálf, milliliðalaust. Það gengur alltaf best. Það er ekki oft, herra forseti, sem ég vitna í sjálfan mig og ræður mínar. Það ætla ég þó að gera núna, með leyfi hæstv. forseta. Háttvirtur þingmaður sagði að ég og þingmenn sem hér hafa talað í kvöld værum að búa til falskar væntingar með því að lofa Suðurnesjabúum að þessi fjárfestingarsamningur mundi ráða bót á atvinnuleysinu á Suðurnesjum. Það hef ég aldrei sagt og af því tilefni, herra forseti, ætla ég að vitna í ræðuna sem ég flutti hér áðan. Með leyfi forseta, þá sagði ég: „Þessi áform munu að sjálfsögðu ráðast af ýmsum öðrum þáttum en fjárfestingarsamningi einum við ríkið. Fjármögnun mun þar sennilega ráða hvað mestu og einnig það hvernig tekst að afla raforku til verksins.“ Það liggur alveg ljóst fyrir að ég hef aldrei sagt að þessi fjárfestingarsamningur muni gera það að verkum að álverið rísi. Ég hef hins vegar sagt að hann sé forsenda þess að fimm bankar gangi til viðræðna um fjármögnun verksins. Ég hef aldrei lofað því, hvorki Suðurnesjamönnum né öðrum, að þetta eitt sem við hugsanlega samþykkjum hér á næstu dögum, muni leiða til þess að álverið rísi. Ég hef slegið tvenns konar varnagla, þ.e. fjármögnun og 

Herra forseti. Ég tel mjög mikilvægt að leynd verði afnumin af raforkuverðinu til stóriðjunnar. Hæstv. fjármálaráðherra sem hér var nefndur, Steingrímur J. Sigfússon, sem fer væntanlega með hlutabréfið í orkufyrirtækjunum - skil ég á hæstv. utanríkisráðherra - hefur flutt frumvarp í þinginu um að svo verði gert. Ég vil hins vegar minna á að samningsumboðið í þessu tilfelli er í höndum iðnaðarráðherra og það er í þeim samningum sem þessi leynd var innskrifuð, ekki í fyrsta samningnum sem var gerður við Alusuisse um byggingu álversins í Straumsvík. Þar var allt uppi á borðum, þar var raforkuverðið opið, þar vissu allir hvað borgað var fyrir rafmagnið. Það var ekki fyrr en búið var að upplýsa um svikin gagnvart íslenska ríkinu, skattskilum til íslenska ríkisins, sem kennd eru við hækkun í hafi, að gerður var annar samningur við þetta fyrirtæki, eðlilega til þess að stöðva þau skattundanskot. Þá var bundin í nýja samningnum leynd yfir raforkuverðinu og til þess hafa hæstv. iðnaðarráðherrar síðan vísað. Það er ekkert sem segir að þetta þurfi að vera svona. Það er mjög önugt, ég tala þá af reynslu eftir að hafa verið stjórnarmaður í Landsvirkjun, að eiga að taka við einhverjum trúnaðarupplýsingum um slíkt sem kjörinn fulltrúi og sem fulltrúi Reykjavíkurborgar, eins og ég var, en mega hvorki segja umbjóðendum mínum né öðrum hvað þar er á ferð. Ég vil því ítreka áskorun mína til hæstv. iðnaðarráðherra að þessu leyti og síðan vonast ég til þess að geta í síðara andsvari rætt frekar um atvinnumálin.

Herra forseti. Það er ekki lengur iðnaðarráðherra sem skipar stjórn Landsvirkjunar, það er hæstv. fjármálaráðherra sem það gerir. Það eru því ákaflega hæg heimatök hjá hv. þingmanni að tala við formann í sínum flokki og fá hann til þess að rifja upp þá gömlu tillögu sem hann flutti hér. Nú þarf hann ekki einu sinni að flytja hana aftur, hann getur bara tekið ákvörðun um þetta sjálfur, nánast, ef vilji er fyrir því í fjármálaráðuneytinu og í ríkisstjórninni. Ég hef sjálfur sagt að ég tel að það sé sjálfsagt að aflétta þessari leynd. Ég sagði það í svari við fyrirspurn frá hv. þingmanni í umræðu í fyrra eða hittiðfyrra þannig að það liggur alveg ljóst fyrir. Það er hins vegar fyrirtækisins sjálfs að taka þá ákvörðun og yfir því er stjórn. Svo einfalt er það. Hv. þingmaður sagði í fyrri ræðu sinni að það væri alveg ljóst að þarna væri á ferðinni mikil orkusuga sem mundi sjúga alla orku á Suðurnesjum og þar að auki mundi það ekki duga heldur mundi þurfa að fara í sjálfa neðri Þjórsá … 

Herra forseti. Það veldur mér nokkrum vonbrigðum að hæstv. ráðherra skuli ekki í andsvari sínu hafa fjallað um það sem ég talaði um varðandi skattfríðindin sem fyrirtækinu eru tryggð umfram önnur álver og umfram annan iðnað á landinu. Við höfum mikið talað um útrás og útrásarvíkinga en ég vil leyfa mér að kalla þetta fyrirtæki hér innrásarvíkinga í skattaparadísina Ísland sem verið er að búa til fyrir þetta fyrirtæki. Ég hlýt að vonast til þess að hæstv. ráðherra komi síðar í kvöld aðeins nánar inn á það sem og um þá tillögu mína að þetta mál eigi líka erindi í efnahags- og skattanefnd. Varðandi atvinnumálin sagði ég að ég teldi ábyrgðarlaust að vekja falsvonir vegna þess hversu mikil óvissa ríkir í rauninni um framtíð þessa verkefnis. Ég viðurkenni að hæstv. iðnaðarráðherra tók sérstaklega fram að það gæti ráðist af öðrum þáttum en þessum samningi framtíð verkefnisins. Hann tíundaði engu að síður fjölda þeirra starfa sem þarna væru í húfi og það eru þær röksemdir sem maður hefur helst heyrt hér á undanförnum vikum varðandi þennan samning, að hann sé lífsins nauðsynlegur núna til þess að bjarga atvinnuástandinu á Suðurnesjum og jafnvel á Suðurlandi. Til þess var ég að vísa, herra forseti, og stend við þau orð mín.

Hæstv. forseti. Hér fer fram afar mikilvæg umræða um atvinnumál. Það bregður svo við að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hefur mikla tangarsókn gegn hæstv. iðnaðarráðherra, sakar hann um ábyrgðarleysi, að búa til falskar vonir og væntingar og finnur þeim samningi sem hér er til meðferðar allt til foráttu. Því hlýt ég að spyrja hv. þm. Álfheiði Ingadóttur: Er ræða hennar inngangur að vantrauststillögu á hæstv. iðnaðarráðherra? Ég minnist þess ekki í annan tíma að við hér í þinginu höfum þurft að hlusta á aðrar eins ávirðingar á ráðherra sitjandi í ríkisstjórn af einum úr stjórnarliðinu eins og hér fór fram. Að saka hæstv. ráðherra um ábyrgðarleysi og skapa falskar vonir og væntingar á sama tíma og viðkomandi umræddur ráðherra, ásamt ríkisstjórninni, kynnir fyrir þjóðinni tillögur um 4.000 störf sem eigi að leitast við að skapa hér á Íslandi á næstu missirum. Sá samningur og sú uppbygging iðnaðar sem verið er að ræða um í Helguvík hlýtur að vera hluti af þeim áformum um að skapa svo mörg störf. Ef það eru ábyrgðarleysi og falskar væntingar sem þarna eru á ferðinni hljótum við að kalla eftir frekari upplýsingum um það frá hæstv. ráðherra en ekki síst frá þeim hv. þingmanni sem hér talaði.

Herra forseti. Hvað er hér á ferðinni? spyr hv. þm. Sturla Böðvarsson. Það er einfalt mál. Það er erfðagóss frá fyrri ríkisstjórn, það er arfleifð gamalla tíma. Það er skýringin á því að þetta er ekki mál þeirrar ríkisstjórnar sem hér situr, það má öllum vera ljóst og það ætti að vera hv. þingmanni fullljóst.  Herra forseti. Þessi hv. þingmaður sem truflar mig í andsvörum var ekki í salnum þegar ég las upp þann fyrirvara sem þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs hefur við þetta mál.  Þær ávirðingar sem hv. þingmaður telur mig vera að bera hér á hæstv. iðnaðarráðherra eru fólgnar í því sem ég sagði og stend við. Það á ekki eingöngu við um hæstv. iðnaðarráðherra, það á líka við um þá tvo þingmenn Suðurkjördæmis sem hér hafa talað og aðra þá sem mælt hafa þessu verkefni bót. Menn leggja fyrst og fremst áherslu á að þetta sé atvinnuuppbygging, enda sagði hv. þingmaður áðan: Það eru 4.000 störf í húfi. Ég vil leyfa mér að endurtaka það sem ég sagði, að svo mikil óvissa ríkir um þetta verkefni vegna umhverfismats, vegna orkuöflunar, vegna orkuflutninga, vegna fjármögnunar og ekki síst vegna samdráttar í álframleiðslu og minnkandi eftirspurnar eftir áli í heiminum, að það er fullkomlega ábyrgðarlaust að halda því fram að þetta verkefni verði komið á koppinn - og það viðurkenndi hæstv. iðnaðarráðherra reyndar 

Hæstv. forseti. Þingmaðurinn hv., Álfheiður Ingadóttir, talar um að hún sitji uppi með erfðagóss og frumvarpið sem hér er verið að fjalla um og snýst um uppbyggingu atvinnutækifæra í kringum álver í Helguvík, sé mikið vandræðaerfðagóss. Er þá ekki viðfangsefnið „ríkisstjórn á Íslandi“ eitt allsherjarvandræðaerfðagóss sem hv. þingmenn Vinstri grænna vilja helst ekki taka þátt í að sinna? Verður að líta svo á í ljósi orða hv. þingmanns að tilkynning ríkisstjórnarinnar, sem sett var í gegnum fjölmiðla frá Þjóðmenningarhúsinu fyrir stuttu af hálfu forsætisráðherra og fjármálaráðherra, samflokksmanni þingmannsins, hafi verið ábyrgðarleysi og ómarktækt? Það sé ekki hægt að gera ráð fyrir uppbyggingu í Helguvík og þess vegna sé ekki hægt að gera ráð fyrir því að þau atvinnutækifæri sem forsætisráðherra og fjármálaráðherra kynntu að gætu orðið til á næstu missirum, verði ekki að veruleika? Á að líta svo á að þingmaðurinn muni koma í veg fyrir þetta og að stjórnarflokkurinn Vinstri grænir hafi dregið þau áform til baka? Það er afar mikilvægt að það komi skýrt fram í þessari umræðu: Hvað ætla Vinstri grænir sér með þetta? Á að snúa við? Á að tilkynna á morgun að hætt sé við að skapa þau störf sem tengjast uppbyggingu álvers í Helguvík?

Herra forseti. Ég hlýt að endurtaka það sem ég sagði áðan og kemur fram í yfirlýsingu þingflokks Vinstri grænna: Iðnaðarráðherra er kunnug andstaða þingmanna Vinstri grænna við málið og að þeir hafi ekki heitið stuðningi við það á Alþingi. Það er alveg kýrskýrt, enda þarf þessi afstaða ekki að koma nokkrum manni á óvart. Það þarf engum hugsandi manni sem fylgst hefur með í stjórnmálum undanfarin ár að koma það á óvart að Vinstri hreyfingin – grænt framboð eða þingmenn hennar á Alþingi styðji ekki samning eins og þann sem hér liggur frammi. Við höfum rætt í andsvörum nokkuð um það sem ég kalla falsvonir sem verið er að vekja fólki um skjóta lausn í atvinnumálum með byggingu þessa álvers en minna hefur farið fyrir áhyggjum manna af þeirri staðreynd sem ég dró upp í ræðu minni áðan hvaða skorður er verið að setja við skatttekjur ríkissjóðs á komandi árum. Í 20 ár verður, samkvæmt þessum samningi, ekki hægt að hækka tekjuskattshlutfallið á það fyrirtæki sem hér um ræðir enda þótt það verði gert á allan annan iðnað á Íslandi og á þau álver önnur og stóriðjufyrirtæki sem hér starfa. Eins er með þessum samningi komið í veg fyrir að lagður verði skattur á vaxtatekjur. Þetta eru stóralvarleg atriði sem ég vil leyfa mér að ítreka gagnrýni mína á og það að hér er um erfðagóss að ræða. Þetta er mál frá tíð fyrri ríkisstjórnar sem þáverandi og núverandi hæstv. iðnaðarráðherra skrifaði undir og skuldbatt sig um leið að leggja það fyrir Alþingi. Þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs kemur að sjálfsögðu ekki í veg fyrir það, að sjálfsögðu ekki. Það þýðir því ekki að 

Hæstv. forseti. Fjárfestingarsamningurinn sem við ræðum er auðvitað mjög þarfur og nauðsynlegur til þess að liðka fyrir og hjálpa til við að byggt verði álver í Helguvík. Það sem ég hef áhyggjur af varðandi álversuppbyggingu í Helguvík er raforkan sem þarf að fást til Helguvíkur. Það er full ástæða til þess í þeirri kreppu sem við búum við núna og það er ótti sem ekki er ástæðulaus. Orkufyrirtækin, hvort sem um er að ræða Landsvirkjun, Orkuveitu Reykjavíkur, Hitaveitu Suðurnesja eða Landsnet, eiga ekki eða hafa ekki aðgang að miklu fjármagni í dag til að sinna því sem þyrfti að gera, leggja línur og virkja þar sem til stendur að virkja. Peningana vantar. Það sama má segja um fyrirtækið Norðurál. Fallandi álverð hefur verið í heiminum og það hefur bitnað á Norðuráli eins og öðrum fyrirtækjum en sem betur fer eru eigendur Norðuráls og þeir sem þar ráða ferð ekki af baki dottnir og trúa því og treysta að á einhverjum tímapunkti munum við horfa bjartari augum til framtíðar heldur en við höfum gert upp á síðkastið og kreppan verði ekki endalaus. En kreppan er kannski mesta áhyggjuefnið í dag fyrir okkur sem erum miklir stuðningsmenn framkvæmdanna við Helguvík og viljum að farið verði í þær. Það er engin spurning að jafnvel á annað þúsund manns mundu hafa atvinnu af því að byggja þetta upp og ef okkur vantar ekki atvinnu núna þá skil ég nú bara ekki upp eða niður í þessu. Ég hefði talið að það væri mikils virði bæði fyrir Suðurnesin og landið allt að fá inn fjármagn til þess að fara í svona framkvæmdir og aldrei meira en nú. Það gleðilega við þetta mannvirki, álver og væntanlega þær virkjanir sem fara í gang, er að bróðurparturinn af því fólki sem mun vinna við þetta er íslenskt vinnuafl, jafnvel yfir 90%. Verkfræðingar og aðrir sem koma að hönnunarvinnu munu fá atvinnu. Þegar álverið er farið að vinna ál að fullu sköpum við 600 manns atvinnu eða jafnvel meira og öflum gjaldeyristekna. Ekki ætti að þurfa að fara í gegnum það núna hvers virði það er að hafa atvinnu og gjaldeyristekjur. Hæstv. iðnaðarráðherra verður ekki mikið mærður hér og nú en samt aðeins. Það er alveg sjálfsagt að stuðla að tollafríðindum að einhverju leyti. En þegar verið er að tala um ríkisstyrk þá veit ég ekki betur en að í íslensku atvinnulífi sé ríkisstyrkur. Við erum með búvörusamninga þar sem við greiðum niður framleiðslu bænda, reyndar lítils háttar, ætli það séu ekki um 8 milljarðar í ár, sem okkur finnst sjálfsagt og er sjálfsagður hlutur að gera allra hluta vegna. Síðast en ekki síst erum við með gjafafiskveiðistjórnarkerfi þar sem mönnum hefur verið afhent auðlind í því formi. Það er ekkert annað en ríkisstyrkur þegar menn fá gefins fisk í sjónum sem þeir geta leigt, selt eða veðsett. Það er ekkert annað en ríkisstyrkur. Skatttekjur, útsvarstekjur, virðisaukaskattstekjur fyrir ríkið - ríkið fær nú reyndar ekki útsvarstekjurnar, sveitarfélögin fá þær. Að fá hafnargjöld er mjög gott mál fyrir bæ eins og Reykjanesbæ og hjálpar því bæjarfélagi verulega. En í allri þessari umræðu verður maður stundum dálítið hissa og af því að ég er nú sjómaður dettur manni stundum í hug þegar vinstri grænir tala um þessi mál að þeir séu áttavilltir, að kompásinn sé vitlaus eða eitthvað þess háttar. Þeir minnast ekkert á hvað eigi að gera og hvernig heldur tala í hringi eins og vitlausir áttavitar oft og tíðum. Við horfum upp á samninginn um Icesave-reikningana. Þeir töluðu í haust fyrir því að þeir yrðu ekki borgaðir og þeir töluðu fyrir því í haust að ekki yrði farið í samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Mér sýnist þeir vera jafnilla stemmdir varðandi álver og atvinnuuppbyggingu. Þeir hika ekki við að setja 14–20 milljarða í tónlistarhús í Reykjavík, væntanlega hefði sama upphæð dugað fyrir línulögnum af Hellisheiði til Helguvíkur. Það er allt í lagi en það mun engum tekjum skila. Íslenska þjóðin mun bara hafa af því rekstrarkostnað þegar það verður komið í gang. Þegar við ákveðum hvernig við ætlum að skipta þeim tekjum sem við fáum og þeim peningum sem við höfum úr að moða skiptir máli hvort við setjum þá í einhver tilgangslaus verkefni, sem engu munu skila nema kostnaði, eða stuðlum að atvinnuuppbyggingu sem skapar gjaldeyristekjur og atvinnu fyrir fólk. Eftir að hafa hlustað á umræður vinstri grænna finnst mér satt best að segja áttaviti þeirra vera vitlaus eða a.m.k. veruleg skekkja á honum. Hvað varðar neðri hluta Þjórsár er auðvitað sjálfsagt að nýta þá orku sem þar er. Þar eru ódýrustu virkjanaframkvæmdirnar sem við getum farið í í dag. Við eigum hiklaust að gera það og okkur veitir ekki af því að reyna að nota þá orku sem hægt er að fá í þeim þremur virkjunum sem fyrirhugaðar eru í neðri hluta Þjórsár og nýta hana til atvinnuuppbyggingar og -sköpunar og gjaldeyristekna. Þorlákshafnarbúar þurfa engu að kvíða. Á Hellisheiði og víðar er mikið af ónýttum auðlindum. Það ætti því að vera til nóg rafmagn finni þeir einhvern iðnað, hvort sem það er álver eða annars konar iðnaður, sem þarf mikla raforku.

En Hvítá?

Það má vel virkja Hvítá. Ekki er óhugsandi að nýta þann möguleika eins og annað.

En Jökulsá á Fjöllum?

Hv. þingmaður telur upp öll fljót sem hann man eftir. Það er sjálfsagt að nýta öll fallvötn til að skapa atvinnu og tekjur fyrir fólkið í landinu. Það er mín skoðun, fyrir svo utan, fyrst hv. þm. Mörður Árnason minnist á þetta, föllin í hafinu kringum Ísland. Ekki er langt í það að hægt verði að virkja þar verulega til raforkuframleiðslu.

Af hverju byrjum við ekki á því?

Það er hægt að gera án efa á mörgum stöðum með miklum árangri. Hér er vindur líka sem má virkja með vindmyllum eins og gert er víða í Evrópu. Þetta eru allt möguleikar sem hægt er að fara í ef menn vilja til að búa til og nýta þá orku sem er í kringum okkur og við eigum að gera það til að skapa fólki atvinnu og búa til gjaldeyristekjur. Þetta er það sem við þurfum að gera til að geta lifað í landinu, að nýta þau tækifæri sem gefast. Það er rétt að frumvarp þetta hefði mátt koma fyrr fram. En betra er seint en aldrei.  Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir minntist á það að álver í Helguvík væri gæluverkefni. Ef það er gæluverkefni að standa að slíkri atvinnuuppbyggingu sem skapar tekjur og er til þess að skapa stöðugra atvinnulíf, þá skilur maður náttúrlega ekkert og kannski er ekki hægt að rökræða um svoleiðis þætti. Ef afsal ríkissjóðs í peningum er hugsanlega 1% af framkvæmd eða uppbyggingu, þá finnst manni það lítið miðað við það sem ég sagði áðan um tónlistarhús í Reykjavík eða annað. Aðeins um orkuverð og leynd á orkuverði. Það má til sanns vegar færa að kannski sé rétt að gefa upp á hvaða verði orkan er seld. Það er nú svo að menn hafa nokkurn veginn vitað á hvaða verði orkan er seld til álvera, m.a. kom það fram fyrir tveim, þrem árum hvað verðið var í Brasilíu og á Íslandi. Það var gefið upp af einhverju dótturfyrirtæki í Brasilíu. Það er tvennt ólíkt að tala um orkuverð til garðyrkjubænda, sem á að vera hægt að kippa í liðinn með öðrum hætti, þó ekki sé verið að blanda því við orkuverð til stóriðju. Þegar verið er að tala um ríkisstyrki er ekki hægt að sleppa því að ræða búvörusamninga og gjafakvótakerfi sem vinstri grænir ætla sér ekki að leiðrétta þrátt fyrir ýmis mannréttindabrot og annað sem því fylgir. Þeir ættu kannski að líta sér nær og hætta við að setja peninga í tónlistarhúsið og nota þá til þess að búa til gjaldeyristekjur og atvinnu. Það er nú einu sinni fjármálaráðherra sem getur ákveðið það hvort hann gefur upp orkuverð. Hann fer með hlut ríkisins í því. Ég vil segja að lokum að framtíðin er björt í orkuiðnaði. Það á að vera hægt að virkja fleiri fallvötn og orku í iðrum jarðar. Á Suðurnesjum nýtum við aðeins 200 megavött af því sem mætti nýta. Menn tala um að hugsanlega sé á svæðinu yfir 2000 megavött sem megi nýta. Ég sé því ekki annað en að við eigum möguleika í framtíðinni. En við þurfum að hafa vilja, þor og kjark til að fara í það að nýta okkur auðlindirnar, bæði til sjávar og lands. Ég legg til að frumvarpið verði samþykkt. Við getum þá horft björtum augum á að farið verði á fulla ferð í að byggja upp álver í Helguvík.

Forseti. Þar er fyrst til máls að taka að ég hef ákveðið að styðja ekki stjórnarfrumvarp um heimild til samninga um álver í Helguvík sem við ræðum hér og hef gert grein fyrir því í þingflokki Samfylkingarinnar þar sem frumvarpið var að sjálfsögðu tekið fyrir en ég sit þar nú sem varamaður. Þessi afstaða mín er rökrétt framhald af fyrri afstöðu til þessa frumvarps eða til tilkynningar um það. Ég hef einnig, ásamt félögum mínum, gert miklar athugasemdir við áætlanir um þetta álver og um orkuöflun til þess. Stjórnarskráin býður okkur þingmönnum að fylgja sannfæringu okkar. Það gerum við kannski ekki nógu oft en það koma þau mál að sú sannfæring kallar og þá er að hlýða henni. Að loknum þessum inngangi vil ég fyrst geta þess að hér er um að ræða eitt fyrirtæki og ekki eru almennar reglur um ívilnun við fjárfestingar, hvorki erlendra manna né innlendra, sem kalla mætti eðlilegar en í slíkum almennum reglum mætti vel hugsa sér að skilyrða ívilnun eða ríkisaðstoð, eða hvað menn vilja kalla þetta - ég hygg að þetta yrði kallaður byggðastyrkur í Evrópu - við ýmsa þætti í starfsemi fyrirtækjanna, svo sem þátt þeirra í mengun, orkuverð sem fyrirtækin geta greitt, laun, væntanlegan skatthagnað af fyrirtækjunum, hvort þessi fyrirtæki eða atvinnugreinar auki fjölbreytni í atvinnulífinu o.s.frv. Hæstv. iðnaðarráðherra hefur hins vegar ekki kosið að búa þetta út heldur fylgir í far hinna fyrri iðnaðarráðherra, einn þeirra situr í salnum, og flytur frumvarp um eitt fyrirtæki og aldrei þessu vant, svo að það sé nú sagt, er það fyrirtæki sem ætlar sér að hefja álbræðslu í landinu en önnur fyrirtæki hygg ég að hafi ekki notið ívilnunar af þessu tagi. Ég segi þetta vegna þess að það getur auðvitað verið eðlilegt að fyrirtæki sem eiga að endast áratugi, og stundum er talað eins og þau eigi að endast í aldir, njóti ákveðinnar fyrirgreiðslu og öryggis en ég tel að það verði að gilda um alla. Menn verða að geta gert sér grein fyrir því áður en þeir koma, forsvarsmenn slíkra fyrirtækja eða innlendir forsvarsmenn, hvaða reglur gilda hér. Slíkt regluverk þarf að vera röklegt og gagnsætt þannig að einu fyrirtæki sé ekki hyglað í dag en öðru stillt upp fyrir öðrum samningskostum á morgun. Í öðru lagi er það svo, og leiðir af því sem ég áður sagði, að þegar við eigum að veita um 3 milljarða ríkisstyrk til álversins í Helguvík, miðað við u.þ.b. aldarþriðjung - ríkisaðstoðin nemur 3 milljörðum - þá erum við um leið að mismuna öðrum fyrirtækjum, smærri fyrirtækjum og þeim fyrirtækjum sem kynnu að koma ella, með ákaflega fáum rökum öðrum en að þetta megi. Það eru einu rökin sem færð eru fram í þessu frumvarpi fyrir þessari ívilnun: Þetta má, Evrópusambandið leyfir okkur þetta. Það er að vísu ekki alveg ljóst að Evrópusambandið leyfi okkur þetta en það er kannski annað mál og það ræðst síðar ef meintur meiri hluti þingsins hefur fram vilja sinn. Það ræðst hjá ESA sem tekur þetta mál fyrir og dæmir um það hvort það passar við þeirra reglur. En það eru engin önnur rök fyrir þessu en þau að þetta megi og svo að vísu þau líka að slíkur styrkur frá Íslendingum, ríkisaðstoðin, sem þingið á að veita, sé forsenda þess að bandalag fimm banka fáist til að lána Norðuráli fé til að byggja þetta ver. Um leið og þetta er sagt í greinargerð með frumvarpinu kemur það fram að ívilnun fyrstu 20 áranna nemi aðeins 0,9% af stofnkostnaði, sem er ekki hátt hlutfall. Ef ég væri bankastjóri í bandalagi hinna fimm banka mundi ég ekki telja að ég hefði grætt mikið á því að fara og tala við íslensku ríkisstjórnina því að hagurinn er hverfandi og hlýtur að hafa ákaflega lítil áhrif á ákvörðun bankanna að lokum. Ákvörðun þessara banka er alls ekki ljós og frumvarpið er flutt í lausu lofti vegna þess að enginn veit hvað þessir bankar ætla að gera og enginn veit hvort þetta fyrirtæki verður yfir höfuð til þegar frumvarpið hefur verið samþykkt. Ég kem að því síðar í ræðunni. Ef meiningin væri að fá þetta bandalag fimm banka til að koma hér þá held ég að það mundi kannski skipta meira máli að bjóða þessum herramönnum hingað í laxveiði, sýna þeim landið og vera kammó við þá, sem hæstv. iðnaðarráðherra kann að vera, bæði við innlenda menn og útlenda, með sína hlýju nærveru, frekar en að bjóða þeim þetta smotterí sem þessir peningar og þessi stofnkostnaður  Það er rétt að önnur álver hafa áður fengið sams konar ívilnun og það er fært hér til og hæstv. iðnaðarráðherra hefur tekið það fram í röksemdafærslu sinni á fjölmiðlavettvangi fyrir þessum samningi, og reyndar flest meiri í krónum eða dollurum. Mér er ekki ljóst af hverju það er en hæstv. iðnaðarráðherra sagði í ræðu sinni að það stafaði auðvitað af breytingum í skattkerfinu. Sumir af þeim sköttum hafa verið lagðir niður núna sem hin fyrri fyrirtæki fengu ívilnun frá. Mín niðurstaða - ég skal taka við leiðréttingum á henni - er líka sú að þetta sé lægra vegna þess að stjórnvöld telji sig nú ekki geta náð hærri styrk í gegnum eftirlitskerfi Evrópska efnahagssvæðisins því að þrátt fyrir að nú sé búið að setja Suðurkjördæmi gervallt sem vanþróað byggðasvæði inn á sérstakt byggðastyrkjakort í EES, öll hin svokölluðu landsbyggðarkjördæmi eru þar inni sem vanþróuð svæði, er óvíst að hægt sé að brjótast í gegnum þessar reglur með þá staðhæfingu að Útnes séu allt annað landshorn en Innes, að Útnes sé vanþróuð byggð en Innes sé hið þróaða höfuðborgarsvæði. Ekki er víst að ESA kaupi þá röksemd og þess vegna er ívilnunin sennilega lægri hér en önnur álfyrirtæki hafa fengið. Ég sagði að þetta næmi 3 milljörðum og ég vil aðeins skýra þá tölu vegna þess að fundið hefur verið að fyrri staðhæfingum mínum um upphæð þessa styrks og það með réttu því að þá lágu ekki fyrir þær upplýsingar sem eru forsenda þess að reikna þetta, en 3 milljarða fæ ég einfaldlega út frá því svari sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir, þáverandi iðnaðarráðherra, gaf við fyrirspurn 26. apríl 2006 þar sem hún mat stuðning til Fjarðaáls 34,3 milljónir dala til ótilgreinds tíma og ef maður miðar við sama ótilgreindan tíma, sem mér sýnist vera þriðjungur aldar, þá fást 3 milljarðar út úr þeim tölum sem núverandi hæstv. iðnaðarráðherra gefur upp. Ég tel að núverandi iðnaðarráðherra verði að tala við sína menn í iðnaðarráðuneytinu, þá sem ráðleggja ráðherrum þar, hvernig þeir eiga að svara fyrirspurnum og útbúa greinargerðir, um að reyna að hafa samræmi í þeim tölum sem gefnar eru upp til þess að umræða geti farið fram nokkurn veginn á vitlegum grunni. Í þessu máli skiptir ekki mestu það sem ég hef hér talið heldur hreinlega það að ég dreg í efa að álver í Helguvík sé heppilegur kostur fyrir okkur Íslendinga, hvorki á þeim erfiðu tímum sem nú eru né fyrr og síðar. Það eru fjölmargar almennar ástæður fyrir því að efast um stóriðjustefnu og álversuppbyggingu síðustu áratuga og ég hef ekki tíma til að fara í þær núna. Það er hins vegar rétt að minna á að við Helguvíkurver er margt óklárað og óljóst sem er með þeim hætti að eðlilegt hefði verið að bíða með þennan fjárfestingarsamning jafnvel fyrir þá sem fylgja þessari uppbyggingu. Umhverfismat sem til er miðast bara við 250 þús. tonna ver en nú er verið að ræða um 360 þús. tonna ver. Getur einhver fullyrt fyrir fram að það umhverfismat sem 360 þús. tonna ver fær sé þannig að verið verði að veruleika? Nei, það er ekki hægt. Menn geta rætt um það fram og aftur en það er ekki þannig. Það umhverfismat hefur ekki farið fram vegna þess að það varð hækkun í hugum forstöðumanna úr 250 þús. tonnum í 360 þús. tonn. Enn eru ófrágengnar raflínur á svæði sem er ákaflega viðkvæmt fyrir slíkum framkvæmdum, Reykjanesskaginn sjálfur, sem er auðvitað allur saman mikil náttúruperla, og sveitarfélögin þar deila um þessa raflínu. Í þriðja lagi, sem skiptir enn þá meira máli, er auðvitað það að ekki er líklegt að Helguvíkurverið, og nú skulum við ekki flækja málið á þeim örstutta tíma sem ég á eftir, fari fram úr Kyoto-ákvæðunum en það er ljóst að eftir að Helguvíkurverið er komið, 250 þús. tonn eða 360 þús. tonn, verður enginn losunarkvóti eftir fyrir nokkra aðra losunariðju hér á landi, hvorki á Kyoto-tímanum né eftir að hann rennur út vegna þess að þegar maður lítur yfir það samningaferli þá er alveg ljóst að við fáum engan aukinn kvóta í því dæmi. Með því að samþykkja Helguvíkurverið erum við að taka áhættu á því að öll önnur losunariðja sé frá. Ég er að vísu kannski ekkert óánægður með það í sjálfu sér, en eru þeir sammála mér, félagar okkar, sem við þekkjum ágætlega á þingi, á Húsavík, þeir sem hafa lagt mikla áherslu á álverið á Bakka í Þingeyjarþingi? Ég held ekki. Það er alveg ljóst, og hefur lengi verið, að ef menn velja Helguvík þá er Bakki út úr myndinni og hættan er í fjórða lagi sú að ef menn velja Helguvík þá sé öll önnur stóriðja líka út úr myndinni, stóriðjan sem menn hafa að gamni sínu kallað sætu stóriðjuna, gagnaverin, kísilflöguverksmiðjurnar, hér á svæðinu kringum höfuðborgina á þessu orkusvæði sem nær frá Reykjanestánni og í raun austur um, nema menn fari, eins og Grétar Mar Jónsson, síðasti ræðumaður, reyndar vildi og krafðist, að virkja ár aftur á Íslandi með öllum þeim látum sem það kostar og taki t.d. neðri hluta Þjórsár. Hv. þingmaður, sem hér talaði áðan, sagði já við Hvítá og hann sagði reyndar líka já við Jökulsá á Fjöllum og sagði já við hverri þeirri á sem nefnd var vegna þess að hann vill ósköp einfaldlega láta virkja allt það sem rennur. Þetta þýðir auðvitað að ef menn ætla að gera meira en Helguvík verða menn væntanlega fyrst að virkja Neðri-Þjórsá og þá er rétt að menn segi það opið og heiðarlega hér að það séu þeir orkukostir sem verið er að etja öðrum út í ef hér á að vera meira. Í seinni ræðu minni í kvöld ætla ég að fjalla nokkuð um starfarökin sem fram koma. Það er auðvitað gild röksemd að það vanti störf. Einu rökin sem menn hafa fyrir Helguvíkurverunum núna eru í raun og veru þau að það vanti störf og þau rök eru oft sett fram. Ég ætla ekki að deila um þær tölur sem nefndar eru þó að í þær sé hlaupin mikil bólga sem eykst með hverjum ræðumanni en ég vil minna á það, sem hægt væri að flytja langar ræður um, að störf í álverum eru einhver þau óhagkvæmustu miðað við einingu af orku. Nánast öll önnur iðjuver, öll önnur atvinnustarfsemi sem hægt er að skapa með hinum ágætu orkulindum okkar, bjóða okkur upp á fleiri störf og að ýmsu leyti betri störf og a.m.k. grænni störf í samræmi við þá atvinnustefnu sem við þurfum nú að móta á hinu nýja Íslandi.

Hæstv. forseti. Ég kem upp til að segja nokkur orð um það stóra mál sem hér er til umfjöllunar og kannski ekki síst til þess að vekja máls á því hvað þetta er hófstillt umræða og hve mikið hefur breyst á örfáum árum hvað varðar viðhorf hv. þingmanna til framkvæmdar sem þessarar og væntanlega viðhorf Íslendinga til slíkrar framkvæmdar, að þetta skuli vera nánast hallelúja-umræða, að mínu mati, miðað við það sem sú sem hér stendur hefur upplifað fyrr á árum. Ég vil segja í upphafi, hæstv. forseti, í framhaldi af því sem kom fram hjá síðasta ræðumanni sem er þingmaður Samfylkingarinnar.

Hann er varaþingmaður.

Hann er varaþingmaður, hann er flokksbróðir hæstv. ráðherra, en hann lét hér falla orð í lok ræðu sinnar sem ég held að ég verði að biðja hæstv. ráðherra að segja skoðun sína á. Það skiptir mjög miklu máli fyrir mig og örugglega fleiri þingmenn Framsóknarflokksins hvort þessi hv. þingmaður fór með rétt mál. Hann fullyrti að ef af þessu yrði, þessu verkefni sem hér er til umfjöllunar, væri ekkert um það að ræða að reist yrði álver á Bakka. Hann sagði: Við fáum engan viðbótarkvóta, það er enginn losunarkvóti eftir og það þýðir að það verður ekkert álver á Bakka ef af þessum framkvæmdum verður. Þetta eru stór orð sem þarna voru látin falla og ég hlýt að biðja hæstv. ráðherra að segja skoðun sína á þessu, hvort hv. þingmaður fari þarna með rétt mál. Ég tel að hann geri það ekki en ég þarf að heyra hvað hæstv. ráðherra hefur um það að segja. Einu sinni var sagt úr þessum ræðustóli, ég held að það sé einhver stysta ræða sem haldin hefur verið á Íslandi, á Alþingi Íslendinga, en ræðan var svona, með leyfi forseta: „Virðulegi forseti. Álverið rísi.“ Það voru bara tvö orð og þá var verið að tala um allt annað álver, að sjálfsögðu, og það var líka þingmaður stjórnmálaflokks sem er ekki lengur til sem þessi orð mælti. Það var þingmaður Borgaraflokksins, Ásgeir Hannes Eiríksson. Mér er þetta minnisstætt. Þetta var að kvöldlagi, alveg eins og við erum nú að tala um þessi stóru mál að kvöldlagi. Þetta var kannski útúrdúr. Það kom fram áðan að hæstv. ráðherra væri kannski sporgöngumaður þegar hann flytur þetta mál hér vegna þess að þetta er mál sem er svolítið líkt því og kannski mjög líkt því sem áður hefur verið flutt og kannast ég vel við það. Ég vil almennt séð lýsa stuðningi við framkvæmdir sem þessar en geri mér alveg grein fyrir því að okkur eru takmörk sett á Íslandi. Það verður ekki þannig að það verði endalaust byggð ný álver, einhver takmörk eru okkur sett í þeim efnum. Þar að auki vil ég vera það sanngjörn að ég vil segja þegar verið er að ræða svona stórar framkvæmdir að það er ekkert óeðlilegt við það að fólk geti efast en mér finnst hins vegar ekki rétt og ég er ekki sammála síðasta ræðumanni sem sagði að það væri eðlilegt að bíða af því að margt væri óljóst í sambandi við þetta verkefni. Með því að bíða erum við bara að lengja þann tíma þar sem margt er óljóst en með því að samþykkja þetta frumvarp og að Alþingi heimili þessa samninga sem þurfa að fara fram erum við að aðstoða aðila sem vinna að málinu og ekki síst hvað varðar það að fjármagna þetta mikla verkefni. Ég get alveg tekið undir að það er ýmislegt óljóst, t.d. hvað varðar orkuöflun og raflínur og eins að það er ekki búið að fá umhverfismat fyrir stærð álvers sem hér um ræðir. Sérstaklega tel ég að það sé óvissa í orkuöfluninni. Í sambandi við orkuöflun vil ég nefna eitt sem ekki hefur verið nefnt í þessari umræðu og óhætt er að binda vonir við þó að það sé ekki alveg á næstu grösum sem svör fást við því. Ég tel að náist árangur í sambandi við djúpboranir séum við að tala um miklu meiri orku en við höfum reiknað með hingað til að við Íslendingar búum yfir. Í því ástandi sem nú er á Íslandi, því atvinnuleysi sem við búum við, er eðlilegt að verkefni sem þetta fái meiri stuðning en ella. Ég geri mér grein fyrir því og það er einn þáttur sem hefur áhrif á það að þessi umræða núna er með jákvæðari hætti en oft hefur verið áður. Þess vegna tel ég mjög mikilvægt að þetta frumvarp fái afgreiðslu í þinginu á sem skemmstum tíma og það var gott að heyra að hv. iðnaðarnefnd hefur nú þegar fengið upplýsingar og yfirferð í nefndinni á því hvað hér um ræðir. Það var sagt áðan að þetta væru óhagkvæm störf og látið að því liggja að þau væru þjóðarbúi okkar ekki mikilvæg. Í því sambandi vil ég nefna tölur sem koma fram í svari hæstv. iðnaðarráðherra til þeirrar sem hér stendur, sem gefið var á 135. löggjafarþingi. Þar kemur m.a. fram, með leyfi forseta: „Verðmæti útflutningsafurða í stóriðju 2006 var 62.908 millj. kr. Langstærstur hluti þess, eða 57.101 millj. kr., myndaðist í áliðnaði.“ Þetta eru engir smáfjármunir og eftir þau ósköp sem yfir hafa gengið á Íslandi gera menn sér almennt betur grein fyrir því en áður hversu mikilvægt það er að afla gjaldeyris. Til viðbótar þessu get ég sagt að árið 2008 er áætlað að útflutningur áls aukist um 70% að fjármagni, hér er fyrst og fremst verið að tala um tölur frá 2007, og að hlutfall útflutningstekna af álframleiðslu nemi rúmlega 30% af heildarútflutningstekjum. Sem sagt, 30% af heildarútflutningstekjum en ef við tölum bara um vöruútflutning er ál 44,6%. Við erum að tala um gríðarlega mikilvæga atvinnugrein sem menn verða að bera svolitla virðingu fyrir, að mínu mati. Það þarf að skapa verðmæti á Íslandi. Peningarnir vaxa ekki á trjánum og hafa aldrei gert. Ég vil nefna í lokin, hæstv. forseti, að í sambandi við virkjanaframkvæmdir sem alltaf eru dálítið viðkvæm mál í umræðu heyrði ég hæstv. umhverfisráðherra í útvarpsviðtali í dag tala um að rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma hefði ekki verið neitt forgangsmál hjá hvorki fyrrverandi ríkisstjórn né þeirri ríkisstjórn sem starfaði þar á undan. Vinna við þessa rammaáætlun hófst í ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks og undir forustu framsóknarmanna þar sem framsóknarmenn fóru þá bæði með iðnaðarráðuneytið og umhverfisráðuneytið. Hér er um að ræða gríðarlega merkilega vinnu sem hefur vakið athygli á heimsmælikvarða og er grundvöllur þess að við getum áttað okkur á því hvar skynsamlegt og heppilegt er að virkja og hvar ekki. Mér finnst að ekki hafi gengið alveg nógu hratt á síðustu mánuðum með þessa vinnu vegna þess hversu mikilvæg hún er og ég veit ekki hvort hæstv. iðnaðarráðherra getur frætt okkur um það ef hann talar hér á eftir, hvort það sé ekki rétt hjá mér að það hafi dregist eitthvað að ljúka við rammaáætlun. Í upphafi Þingvallastjórnarinnar svokölluðu voru höfð mörg fögur orð um það hversu mikið sú ríkisstjórn ætlaði að hraða þessari vinnu, miðað við þá ríkisstjórn sem áður starfaði. Þetta fór á einhvern allt annan veg, sem var nú heldur verra. Svo vil ég leiðrétta eitt í lokin, bara svo öllu sé til haga haldið, hæstv. forseti, að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir talaði um að skuldabaggar væru miklir vegna stjórnartíðar Sjálfstæðisflokksins í 18 ár.  Hæstv. forseti. Ég vonast til þess að hæstv. ráðherra hafi heyrt þegar ég spurði hann hvort hann væri sammála flokksbróður sínum um að það væri ekkert um Bakka að ræða ef samningar næðust vegna álvers í Helguvík. Það er gríðarlega mikilvægt mál og getur haft áhrif á það hvernig ég greiði atkvæði í þessu máli.

Forseti. Ég hef áhuga á því að vita hvaða álit hv. þingmaður, sem hefur svo sannarlega reynslu í þessum efnum, hefur á því hvort orðið gæti af álverinu á Bakka miðað við þær forsendur sem við höfum um framtíðina ef Helguvíkurálverið verður að veruleika. Ég tel að þingmaðurinn geti svarað þessu sjálf. Ég vil svo segja þetta: Ég hef örugglega ekki komið þessu skýrt frá mér en hv. þingmaður taldi að ég hefði talað um óhagkvæm störf í álverum almennt. Ég sagði það ekki, um það má að sjálfsögðu deila. Það sem ég sagði var það að álver byggju til fá störf á orkueiningu sem til staðar væri á Íslandi. Við það get ég svo sannarlega staðið. Það var það sem ég meinti og ekki það að störfin væru óhagkvæm. Það er önnur umræða hvort störfin eru óhagkvæm, hvort álver eru yfir höfuð hagkvæm fyrir þjóðarbúið. Fjöldi hagfræðinga efast mjög um að svo sé. Enn hefur sú deila ekki verið að mínu viti leyst. Ég gerði þó smátilraun til að upplýsa einn þátt hennar, akkúrat út af þeirri fyrirspurn sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir vitnaði í þar sem hún spurði núverandi hæstv. iðnaðarráðherra um útflutningstekjur af áli. Það er þannig í hagfræðinni eftir allt saman að það sem skiptir þjóðhaginn mestu máli er hvað fer inn og hvað fer út. Og það er mismunurinn á því sem fer inn og fer út, alveg eins og var í merkantílismanum og í hagfræði alveg þangað til delluhagfræðin tók við, sem skiptir mestu máli. Það er líka þannig um álið. Þegar spurt er um það sem ég gerði hér í vetur kemur í ljós - ég bað um viðmið í ferðaþjónustu - að ferðaþjónustan, hinn fátæklegi atvinnuvegur ferðaþjónusta, færir okkur miklu meira af innlendum þáttatekjum, 16% að meðaltali á síðustu 10 árum, en álverin sem eru 8%. Ef maður tekur bara rekstur 

Hæstv. forseti. Hvað varðar þetta sem hv. þingmaður kemur inn á, að það skipti máli hvað fer inn og hvað fer út, er hárrétt. Í sambandi við áliðnaðinn kaupum við inn til landsins hráefnið til að bræða og svo er álið flutt út. Að því leyti til eru aðrar atvinnugreinar mikilvægari en engu að síður erum við að skapa gríðarlegan gjaldeyri með áliðnaðinum og við erum að skapa vel launuð störf og þegar mál eru þannig vaxin að allir hafa ávinning af hlýtur það að skipta mestu máli. Ef orkufyrirtækin hafa ávinning af að selja orkuna, álfyrirtækið hagnast á því að bræða ál og starfsfólkið fær góðar tekjur, er í vel launuðum störfum, get ég ekki séð annað en að það skipti mestu máli. Svo geri ég mér grein fyrir því að til þess að við getum reist álver hér á landi þurfum við að virkja fallvötn eða jarðvarma og það getur verið viðkvæmt mál og hefur verið það fram til þessa. Þegar hv. þingmaður miðar við ferðaþjónustu, sem er líka mjög mikilvæg grein og gjaldeyrisaflandi, verður líka að hafa það í huga að því miður eru mjög mörg ferðaþjónustufyrirtæki í mjög erfiðum rekstri. Þetta er búið að vera mjög mikið baks hjá mjög mörgum aðilum, a.m.k. sem ég þekki til á landsbyggðinni, sem reka slík fyrirtæki. Ég dáist að þolinmæðinni og dugnaðinum að halda því áfram við þær aðstæður sem oft eru mjög erfiðar. Auðvitað þurfum við að horfa til allra átta, hv. þingmaður.

Forseti. Það er alveg rétt að ferðaþjónustufyrirtækin hafa verið í erfiðum rekstri. Það er því undarlegt að áhugamenn um atvinnumál, og einkum áhugamenn um atvinnumál á hinni svokölluðu landsbyggð, skuli ekki veita þeim þætti atvinnulífsins meiri athygli og áhuga en raun ber vitni. Margir forustumenn sem verið hafa í stjórnmálum á landsbyggðinni hafa fyrst og fremst einblínt á stóra samninga við álver sem knúin eru áfram með orku sem þarf að vera svo mikil að eyðileggja þarf heil landsvæði til að afla hennar. Það þarf ekki að gera við ferðaþjónustuna og það sem meira er, orkuöflun af því tagi kemur einmitt niður á möguleikum ferðaþjónustugreina. Þegar menn skoða svar sama iðnaðarráðherrans og svaraði fyrirspurn hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur sjá menn hvernig þetta er. Auðvitað er hagur af fjárfestingum ekki sambærilegur, það getur hver maður sagt sér sjálfur, en reksturinn er þannig að ferðaþjónustufyrirtækin, mér kom þetta á óvart - þar er talað um 17% af því sem kallað er innlendar þáttatekjur, hlutur ferðaþjónustunnar í verðmætasköpuninni á Íslandi er 17% 2007 en í áliðnaði hver? Af rekstrinum 5%. Það er munurinn. Þrefalt meira kemur frá ferðamennsku. Það er þetta sem við erum að tala um. Ég er annars vegar að tala um það að miðað við orkuiðnað skapa álverin fá störf - og ég legg á það áherslu - og hægt er að sýna það með ýmsum tölum og með ýmsum hætti. Ég er hins vegar að tala um það að jafnvel ferðaþjónustan, hin vanrækta grein ferðaþjónustan, skilar inn til þjóðarbúsins í rekstri þrisvar sinnum meira en áliðnaðurinn.

Hæstv. forseti. Nú vill svo til að sami ráðherrann - sem ekki hlustar á mig - og fer með iðnaðar- og orkumál, og flytur það mál sem hér er til umfjöllunar, fer líka með ferðamál í dag. Þegar hv. þingmaður er að tala um að ferðaþjónustan sé vanrækt atvinnugrein hlýtur hann að taka það til sín og fyrrverandi ferðamálaráðherra er þarna líka og hann hefur þá kannski ekki staðið sig nógu vel. En ég er sammála því að ég held að ferðaþjónustan hafi orðið svolítið út undan í almennri umræðu um atvinnumál á Íslandi, hún á einhvern veginn að bjarga sér sjálf. En okkur eru líka settar skorður með atvinnugrein eins og ferðaþjónustu ef við erum að hugsa um styrki. Eins og hv. þingmaður veit þá er samkeppnisrekstur ekki styrktur af hálfu Evrópusambandsins og ekki heimilað, nema þá í einhverjum litlum mæli, að styrkja slíka starfsemi af því að hún telst vera í samkeppni. Þetta er oft ekki alveg einfalt. Ég vil líka segja, af því að ég svaraði því ekki áðan - hv. þingmaður bað mig að svara því hvernig ég liti á þessi mál hvað varðar Bakka, hvort verið væri að útiloka Bakka með því að þessi framkvæmd kæmist á - að búið var að reikna þetta út á sínum tíma þegar ég var í iðnaðarráðuneytinu og þá sáum við það fyrir okkur að fram til 2012 væri ekki nein hætta á því að við færum fram fyrir heimildir okkar en síðan vitum við ekki á þessari stundu hvað tekur við og af því hef ég áhyggjur.

Frú forseti. Við stöndum frammi fyrir því, íslensk þjóð, að bera mikla skuldaklafa sem ég fullyrði og endurtek að eru afleiðingar af 18 ára stjórn Sjálfstæðisflokksins.  Ég skal ekki gera lítið úr því að á þessum tíma, eins og hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir nefndi, var mikið greitt niður af skuldum ríkissjóðs og staðreyndin er að nú kemur það okkur vissulega til góða í þeim miklu erfiðleikum sem íslensk þjóð stendur frammi fyrir. Greitt var niður af þessum skuldum, m.a. með sölu eigna. Bankarnir voru einkavæddir og Síminn og þar með var tekið fé í eitt skipti fyrir öll til að greiða niður þessar skuldir. Árið eftir að búið var að selja þessar eignir fóru þær að mala nýjum eigendum sínum gull og meðan hæstv. ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins í 18 ár einhenti sér í að greiða niður skuld ríkissjóðs gætti hún ekki að heildarmyndinni. Það sem gerðist var að heildarskuldir þjóðarbúsins jukust uns þær fóru tífalt fram úr þjóðarframleiðslu vegna þess að menn settu kíkinn fyrir blinda augað og vildu ekki að haft væri eftirlit með viðskiptalífinu hér á landi.

Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að mikið var selt af eignum á þessum tíma, m.a. bankar og Síminn og ýmsar verksmiðjur sem ég stóð að að selja sem iðnaðarráðherra, og tel að það hafi allt verið skynsamlegt. En í sambandi við sölu bankanna heyrði ég formann Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs segja fyrir tveimur dögum, hæstv. fjármálaráðherra, að að sjálfsögðu mundu bankarnir ekki verða í ríkiseigu til framtíðar. Hann sér það líka þannig fyrir sér að bankarnir verði seldir þannig að þeir verða seldir aftur, mér sýnist ekki nokkur spurning um það. En það getur verið að fyrrverandi ríkisstjórn hafi verið óheppin með kaupendur, ég ætla ekki að fullyrða að þeir hafi verið af besta tagi miðað við það sem komið hefur ljós. Þegar hv. þingmaður segir að síðan hafi þessar eignir farið að mala gull þegar þær voru komnar í hendurnar á einkaaðilum þá er nokkuð til í því. Ég er þeirrar skoðunar að bankarnir hafi, á meðan þeir voru í rekstri einkaaðila, skapað gríðarlegar tekjur fyrir íslensku þjóðina, mörg vel launuð störf. Þó að svo hrikalega hafi farið að þetta skyldi allt saman fara um koll verður að halda því til haga. Ef ríkið hefði átt þessa banka áfram hefði ríkinu aldrei tekist að gera úr þeim mikil og öflug fyrirtæki. En það er svolítið erfitt að tala um þetta af því að maður er svo eyðilagður yfir því hvernig þetta fór allt saman, það er erfitt að segja eitthvað jákvætt um sölu bankanna miðað við niðurstöðuna sem varð. Svo vil ég mótmæla því að það hafi ekki mátt vera eftirlit, auðvitað var eftirlit.

Herra forseti. Ekki gefst tími til þess í stuttu andsvari að fara yfir aðdraganda þeirrar djúpu efnahagskreppu og þeirrar skuldasúpu sem við sitjum í. En þau eru athyglisverð, orð hv. þingmanns um að e.t.v. hafi ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks verið óheppin með kaupendur að bönkunum. Einkavæðing, sögðu sumir, einkavinavæðing, sögðu aðrir. Það er alveg ljóst að þarna var helmingaskiptaregla viðhöfð milli stjórnarflokkanna og verðið, andvirðið sem greitt var fyrir þessa banka, var í engu samræmi við það sem eðlilegt hefði verið. Eitt er víst að ef ríkissjóður hefði áfram átt þessa banka er ekki víst að þeir hefðu vaxið svona, ég tek alveg undir það með hv. þingmanni. Ég vil bæta því við að ég er sannfærð um að ef ríkissjóður hefði áfram átt þessa banka, eða eitthvað í þeim, hefði þeim ekki tekist að setja okkur svona rosalega á hausinn eins og við nú erum. Ég nefndi í ræðu minni í kvöld að með þeim samningi sem hér er um að ræða væri verið að girða fyrir tekjuöflun ríkissjóðs til frambúðar. Það er augljóst að við þurfum að hækka skatta en það mál sem hér liggur fyrir - í því er innibyggt að ekki verður hægt að hækka tekjuskatt á þetta eina fyrirtæki jafnvel þó að tekjuskattsprósenta yrði hækkuð í 18% á öllum öðrum fyrirtækjum í landinu, þar á meðal á þeim tveimur álverum sem hér hafa verið umræðu á Reyðarfirði og Grundartanga. Ég vil spyrja hv. þingmann, fyrrverandi hæstv. ráðherra, hver hennar viðbrögð við því atriði eru.

Hæstv. forseti. Mér finnst ekki hægt að horfa á þetta með þeim hætti sem hv. þingmaður gerir, að við séum að girða fyrir tekjuöflun til framtíðar  Svo er það að þetta með einkavæðinguna og einkavinavæðinguna, þetta er eitthvað sem fólk hamrar á, hv. þingmenn hamra á þessu en rökstyðja aldrei sitt mál. Þetta er bara einhver klisja sem gengur og mjög vinsæl af hálfu þeirra sem vilja koma höggi á einkavæðinguna. Ég vil halda því til haga að auglýst var eftir áhugasömum kaupendum að þessum bönkum og fimm aðilar gáfu sig fram.

Hvað sagði formaður einkavæðingarnefndar?

Þrír voru taldir hæfir til að kaupa banka og farið var í viðræður við þá og þeim viðræðum lauk með því að sala átti sér stað og ég ætla ekki að telja upp hverjir það voru sem keypti. Síðan segir hv. þingmaður: Og verðið í engu samræmi við það sem eðlilegt hefði verið. Þetta er líka ósköp ódýrt að setja fram með þessum hætti en sannleikurinn er bara annar. Verðið var í samræmi við það sem eðlilegt var. Ef ríkið hefði átt eitthvað í bönkunum hefði þetta þá farið á annan veg? Ég lít ekki þannig á að þó að ríkið hefði haft einn fulltrúa í þessum bankastjórnum, ætli hann hefði ekki verið jafnblindur á hlutina og aðrir voru? Allir „kóuðu með“ nema kannski hv. þingmaður sem talaði hér á undan mér.

Forseti. Ég lauk ræðu minni áðan á því að tala um störf og vil ljúka þeirri umræðu, hún getur ekki orðið löng af ástæðum sem birtast á klukkunni fyrir framan mig. Þegar umræða hefst um störfin eru aldrei settir fram kostir. Það hefur verið venjan í umræðum um stóriðjuuppbyggingu að segja: Þetta eða ekkert. Eða: Þetta eða eitthvað annað. Þetta „eitthvað annað“, það eru andstæðingarnir sem eiga að koma með þetta „eitthvað annað.“ Það er aldrei sagt: Hvort viljið þið heldur þetta álver hér eða gagnaver og kísiliðjur? Það er heldur ekki sagt um þær miklu framkvæmdir sem eiga að bjarga atvinnuleysinu á Suðurnesjum og víðar: Þetta eru bara mannfrekar framkvæmdir, því að það sem eftir verður eru vissulega 500 störf en þó ekki nema 500 störf. Þá er ekki sagt: Viljið þið þessar mannfreku framkvæmdir eða viljið þið einhverjar aðrar mannfrekar framkvæmdir? Nú ætla ég ekki að tala hér um lánamál en það er sem sé ekki þetta sem menn spekúlera í: Viljið þið störf í byggingariðnaði eða viljið þið störf í sprotafyrirtækjum? Það er ekki það sem menn tala um heldur er keyrður fram þessi eini samningur. Það hefur verið gert með miðstöð í Keflavík annars vegar og hins vegar í fjármálaráðuneytinu í tíð síðustu ríkisstjórnar með þeim hætti að ekki er hægt að kalla það annað en enska orðinu „blackmail“, vegna þess að íslenska orðið „fjárkúgun“ er of gagnsætt fyrir þessa tegund af röksemdum, skulum við kalla það. Ef þú hefur athugasemdir við eitthvað ertu á móti störfunum og ef þú hefur athugasemdir við það ertu með fátækt. Þá ertu með atvinnuleysi og þá ertu með upplausn fjölskyldunnar, þá viltu börn á vergang, þú vilt alkóhólisma, þú vilt almenna niðurlægingu mannskepnunnar fyrst þú vilt ekki þetta álver. Þetta eru umræðukostirnir sem heilbrigt, viti borið fólk setur fram hér í samfélaginu. Ef maður svarar þessu með sama hætti, mætti með svolitlum ýkjustíl segja: Ja, mundi það ekki skapa fyrir okkur störf ef við byðumst til að geyma geislavirkan úrgang í Loðmundarfirði? Það mundi örugglega skapa mörg störf og verða feikilega vinsælt atvinnufyrirtæki annars staðar en á Íslandi. Mundi það ekki skapa ofsalega mörg störf í þessari stöðu ef við byðumst nú til þess að bjarga Barack Obama, forseta Bandaríkjanna, og taka að okkur Guantanamo-fangelsið og setja það niður í Hnífsdal? Það mundi skapa alveg feikilega mörg og vel launuð og örugglega hámenntuð störf, því að menn þurfa að vera sérstakir rafmagnstæknifræðingar til þess að vera fangaverðir í Guantanamo. Eigum við ekki að taka það, eru það ekki fín störf? Svona mætti halda áfram. 
             Starfaröksemdin ein og sér gildir ekki, hún er bara of heimskuleg. Spurningin er um atvinnuuppbyggingu, almennt um heildarstefnuna sem við tökum í þessu efni, en ekki um að eitthvað skapi svona mörg störf og þeir sem hafi athugasemdir við þá tegund af fyrirtæki eða þá tegund af orkuöflun séu með atvinnuleysi, fátækt, alkóhólisma og börnum á vergangi. Ég hef ákveðið, vegna vinsemdar minnar við hæstv. iðnaðarráðherra og velvilja í garð þeirrar ríkisstjórnar sem þetta mál flytur, að trufla ekki gang þess til iðnaðarnefndar sem ég hef þó rétt til samkvæmt þingsköpum. Ég geri það í trausti þess að í iðnaðarnefnd verði farið í gegnum þær röksemdir sem hér hafa komið fram, m.a. í máli mínu og annarra sem hafa rætt um frumvarpið - þá hlýt ég að nefna hv. þm. Álfheiði Ingadóttur - og í trausti þess að iðnaðarnefnd ræði almennt um þjóðhagslega hagkvæmni af álverinu. Þar þarf iðnaðarnefnd m.a. að hafa í huga umræður hagfræðinga um þetta mál, t.d. prýðilega grein Sigurðar Jóhannessonar í bókinni Uppbrot hugmyndakerfis sem kom út í fyrra. Iðnaðarnefnd þarf að fara rækilega í gegnum svar iðnaðarráðherra við fyrirspurn minni í fyrra og þá þarf nefndin einnig að fara í gegnum grein Indriða H. Þorlákssonar, núverandi ráðuneytisstjóra í fjármálaráðuneytinu, sem segir m.a., með leyfi forseta: „Í heild má segja að efnahagslegur ávinningur Íslands af starfsemi stóriðjuvera sé lítill og hafi farið minnkandi á síðustu árum.“ Þar þarf iðnaðarnefnd og þingheimur allur að fara í gegnum ögrandi og ágæta grein Ágústs Þórhallssonar á vefsíðunni AMX, sem heitir þessu nafni hér í spurnarformi: „Munu lánardrottnar Century Aluminum taka yfir Norðurálsverkefnið?“ Þar setur Ágúst fram þá spurningu hvort Norðurál eða fyrirtækið Century Aluminum verði yfir höfuð til eftir nokkrar vikur vegna þess að gengi hlutabréfa í félaginu hefur lækkað nánast niður í ekki neitt á undanförnum dögum. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Merði Árnasyni fyrir þær góðu ábendingar sem hann kom með til hv. iðnaðarnefndar, sem á eftir að fara vandlega yfir frumvarpið. Þarna lagði þingmaðurinn inn margháttuð gögn sem nefndin mun að sjálfsögðu fara mjög ítarlega yfir og skoða, fái ég nokkru um það ráðið. Ég vil líka vekja athygli á því, og til þess er för mín í þennan ræðustól ætluð, að ég hef óskað eftir því og mun óska eftir því í hv. iðnaðarnefnd að hv. efnahags- og skattanefnd fái málið einnig til umfjöllunar vegna þess að ég tel, eins og ég hef margoft komið að hér áður, að þessi samningur sé mjög alvarleg atlaga að ríkissjóði næstu 20 árin vegna þess að við vitum að við þurfum að hækka hér skatta á komandi árum. Með þessum samningi er verið að girða fyrir að hægt sé að hækka skatta á einmitt þetta fyrirtæki eða þennan iðnað. Það er því alveg augljóst að það á eftir að skoða málið mjög vandlega í þessum tveimur nefndum, að mínu viti.

Forseti. Þetta andsvar stóð alveg sjálft út af fyrir sig. Ég vil þó aðeins bæta því við sem ég gleymdi í ræðunni áðan, fyrst ég hef tækifæri til þess, að ég tel líka ástæðu til þess að umhverfisnefnd fái þetta mál til meðhöndlunar, bæði vegna þess að það skortir umhverfismat á álverið eins og það lítur út núna en ekki síður vegna þess að allt er óljóst um losunarkvótana til þessa fyrirhugaða álvers. Mér sýnist að ef þetta álver verður að veruleika, þó að það sé ekki innan Kyoto-tímabilsins, muni það gleypa allan þann losunarkvóta sem nú er ónýttur, í mörg ár áfram og hugsanlega koma í veg fyrir að við getum hlýðnast samkomulagi um að draga úr losun.

Forseti. Ég hef fengið það ánægjulega hlutverk að vera framsögumaður menntamálanefndar í þessu máli. Það er vegna þeirrar tilviljunar að formaður nefndarinnar, Einar Már Sigurðarson, og varaformaðurinn, Þuríður Backman, eru bæði veðurteppt fyrir austan í dag. Ég var því fenginn til að hlaupa í skarðið og geri það sæll og glaður. Í áliti nefndarinnar segir þetta, með leyfi forseta: „Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Baldur Hafstað, Ingibjörgu B. Frímannsdóttur og Sigurð Konráðsson frá Rannsóknarstofu í íslenskum fræðum og íslenskukennslu á menntavísindasviði Háskóla Íslands, Úlfar Bragason frá alþjóðasviði Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Þórarin Eldjárn frá Íslenskri málnefnd, Guðrúnu Kvaran frá Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum og Íslenskri málnefnd, Guðjón Bragason og Svandísi Ingimundardóttur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Önnu Kristínu Sigurðardóttur og Önnu S. Þráinsdóttur frá menntavísindasviði Háskóla Íslands. Umsagnir bárust nefndinni frá stjórn Rannsóknarstofu í íslenskum fræðum og íslenskukennslu á menntavísindasviði Háskóla Íslands, stjórn Íslenskrar málnefndar, Háskólanum á Akureyri, alþjóðasviði Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Orðanefnd Skýrslutæknifélags Íslands, Bandalagi sjálfstæðra leikhúsa, Bandalagi atvinnuleikhópa, Orðanefnd rafmagnsverkfræðinga, málræktarsviði Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Ríkisútvarpinu, menntavísindasviði Háskóla Íslands, fagráði í íslensku, og Blaðamannafélagi Íslands, auk minnisblaða frá Önnu Kristínu Sigurðardóttur og Önnu S. Þráinsdóttur. Með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að tillögur Íslenskrar málnefndar að íslenskri málstefnu verði samþykktar sem opinber stefna í málefnum íslenskrar tungu. Þá er lagt til að Alþingi lýsi yfir stuðningi við það meginmarkmið tillagna Íslenskrar málnefndar að íslenska verði notuð á öllum sviðum íslensks samfélags. Það er álit nefndarinnar að nauðsynlegt sé að setja markmið og móta aðgerðir til þess að hlúa að íslenskri tungu, styrkja hana og efla þannig að íslenska verði nothæf á öllum sviðum íslensks samfélags. Mikilvægt er að styrkja stöðu tungunnar og tryggja að hún glatist ekki á þeim sviðum þar sem erlent mál er ríkjandi. Nefndin vekur athygli á því að íslensk málstefna hlýtur að vera í stöðugri þróun og mótun og áréttar að hér er um að ræða heildarstefnu en ekki ígildi laga með bindandi áhrif. Fram undan er því vinnuferli, sem eðlilegt er að menntamálaráðherra hafi forgöngu um, við verkáætlanir og samræmingu viðhorfa á einstökum sviðum. Þar þarf m.a. að taka tillit til athugasemda sem nefndinni bárust um atriði sem varða íslenskukunnáttu starfsmanna á öllum stigum skólakerfisins, um íslenskumenntun kennara og um sjálfstæði háskóla við skipulag náms. Við umfjöllun um málið í nefndinni var mjög rætt um leiðir til að styrkja lagalega stöðu íslenskrar tungu. Nefndin telur að það þurfi að koma skýrt fram í lögum að íslenska sé hið opinbera tungumál lýðveldisins Íslands og að nauðsynlegt sé að stjórnarskrárbinda stöðu og rétt íslenskrar tungu við næstu endurskoðun á stjórnarskránni. Nefndin leggur til að tillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Fyrri málsgrein tillögugreinarinnar orðist svo: „Alþingi ályktar að samþykkja tillögur Íslenskrar málnefndar að íslenskri málstefnu sem opinbera stefnu í málefnum íslenskrar tungu.“ Síðan segir, forseti, í niðurlagi að Einar K. Guðfinnsson og Jón Magnússon hafi verið fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir þetta rita Einar Már Sigurðarson formaður, Þuríður Backman, Mörður Árnason, Katrín Júlíusdóttir, Höskuldur Þórhallsson, Björk Guðjónsdóttir og Ragnheiður Ríkharðsdóttir. Það er ánægjulegt að þetta mál fái einróma afgreiðslu í menntamálanefnd og ég vonast, ásamt nefndinni, til að sú verði einnig raunin hér á þinginu. Að baki liggur mikil vinna hjá Íslenskri málnefnd sem útbjó það plagg sem hér er lýst stuðningi við og þetta er mjög merkilegt þingmál því að þetta er í fyrsta sinn sem Íslendingar móta sér formlega og opinbera málstefnu. Þótt íslensk tunga hafi verið og sé einn helsti grundvöllur þjóðernis okkar og sjálfstæðrar tilveru sem ríkis, höfum við ekki sinnt henni með þessum hætti. Hefur hún þó verið mjög gildur liður í sjálfstæðisbaráttu þjóðarinnar sem fór reyndar að hluta til fram með endurreisn tungunnar með hreintungustefnunni, sem er orð sem menn vilja misskilja núna. Hreintungustefnan fólst ekki aðeins í því að leiðrétta málvillur eða því um líkt heldur fólst hún að vissu leyti í því að taka það mál sem þá var til, á 19. öld, og endurgera það með áhrifum frá fornmálinu. En ekki síst með því að skapa nýyrði fyrir þau orð sem viðgengust í erlendu samtímamáli og þjálfa tunguna að nútímanum sem sjálfstæðisbaráttumenn, Fjölnismenn og margir aðrir, tóku að sér að gera á 19. öld og eiga þakkir okkar skildar ævinlega. Mikil áhersla hefur verið á íslenska tungu allt fram á okkar daga og þó að hún hafi að einhverju leyti látið undan síga hin síðari ár sýnist mér að á þeim nýju tímum sem nú eru runnir upp muni enn verða lögð áhersla á að efla og varðveita íslenska tungu. Nefndin leggur áherslu á að málstefnan sem samþykkt verður með þessari þingsályktunartillögu er ekki plagg sem á að rita gullnum stöfum á veggi eða höggva í stein heldur er hún verkefni sem á að vera í stöðugri þróun og mótun sem stjórnvöld, þjóð og menningarstofnanir eiga að hafa aðild að og hafa áhrif á á hverjum tíma. Ef ég má koma að persónulegu áliti, þykir mér skorta að nokkru í málstefnuna umfjöllun um önnur mál á Íslandi en íslensku, um alþjóðamál, svo sem ensku, frönsku og þýsku, um Norðurlandamálin og um tungumál innflytjenda eða nýbúa, hver eigi að vera staða þessara mála og hvernig íslenskan geti samrýmst þeim. Það er staðreynd sem við gleymum að á Íslandi hafa alltaf verið töluð önnur mál en íslenska þótt íslenska sé okkar mál, eins og þar stendur og sungið er. Menn muna að íslenskan verður til sem blendingsmál norrænna manna frá ýmsum svæðum á fyrstu öld Íslandssögunnar hefur íslenskan lifað hér samhliða keltnesku. Við þekkjum hin miklu áhrif latínu, bæði fyrir siðaskipti sem mál kaþólsku kirkjunnar og eftir þau sem mál menntamanna. Við vitum að norsk áhrif voru hér mikil og þýsk með Hansakaupmönnum. Við vitum að við Englendinga er kennd sérstök öld í Íslandssögunni og hér hafa Englendingar og Íslendingar talað saman á einhverju máli. Síðan eru auðvitað hin sterku áhrif dönsku og svo enskunnar aftur núna. Á síðustu árum hafa svo komið ný mál sem við vissum lítið um, pólska, víetnamska, filippseyska og önnur mál innflytjenda. Það er auðvitað verkefni framtíðarinnar eins og önnur verkefni sem þarf að móta á grundvelli þessarar stefnu. Eins og segir í nefndarálitinu telur nefndin að menntamálaráðherra hljóti að hafa forgöngu um þetta verkefni sem kynni að koma aftur til kasta þingsins þegar fram líða stundir. Nefndin gengur þess ekki dulin að í framtíðinni verður nokkur kostnaður af því að móta íslenska málstefnu og framfylgja henni og þeim verkefnum sem henni tengjast. Þau eru ekki rakin hér en með því að samþykkja þessa opinberu málstefnu skuldbindur þingið sig til þess að íhuga gaumgæfilega þær tillögur sem því berast um fé til þessara efna. Það þarf ekki að vera mikið miðað við þær upphæðir sem hér er talað um á hverjum degi, hvort sem það er í tekjulið eða skuldalið, en hjá því kemst ekki sjálfstæð þjóð sem vill varðveita tungu sína og menningu að kosta þar nokkru til. Að lokum þetta: Virðing Alþingis og orðstír hefur á undanförnum mánuðum beðið nokkurn hnekki. Þetta mætti kannski orða á nútímamáli þannig að ímynd Alþingis sé eiginlega í graut, að ég segi ekki í djúpum skít, og bið forseta um leið fyrirgefningar á því orðbragði, og að „PR“ af hálfu Alþingis sé eiginlega alveg „fatalt“. Ég held að samstaða alþingismanna um íslenska opinbera málstefnu og stuðning við íslenska tungu, það heit sem Alþingi vinnur að því að íslenska sé notuð á öllum sviðum íslensks samfélags, kunni að verða til þess að endurreisa þá virðingu og orðstír í einhverju. Ég tel að þingið geti verið stolt af því, það þing sem nú situr, að samþykkja þingsályktunartillöguna. Ég vil svo skýra þá breytingartillögu sem nefndin leggur fram með því að hún er lögð fram til þess að færa orðalagið á tillögugreininni til betri vegar en í henni felast engar efnislegar breytingar.