Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá félags- og vinnumarkaðsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 609, um fylgdarlaus börn, frá Evu Sjöfn Helgadóttur, á þskj. 742, um skipulag og stofnanir ráðuneytisins, frá Diljá Mist Einarsdóttur og á þskj. 793, um stöðu heimilislauss fólks, frá Lenyu Rún Taha Karim.

Eins og tilkynnt var á síðasta þingfundi hefur forseta borist dagskrártillaga, svohljóðandi: „Undirrituð gerir það að tillögu sinni, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. laga um þingsköp Alþingis, að á dagskrá næsta fundar verði þau dagskrármál sem forseti Alþingis leggur til, að því þó undanskildu að út af dagskrá fundarins verði tekið 382. mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um útlendinga, alþjóðlega vernd. Ég óska eftir því að þessi tillaga verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir bréf þetta ritar Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir. Fer nú fram atkvæðagreiðsla um tillöguna.

Forseti. Að loknum umræðum um störf þingsins og sérstökum umræðum er á dagskrá þingfundar frumvarp um breytingar á lögum um útlendinga sem hefur það helsta markmið að skerða réttindi fólks á flótta og eru uppi margvíslegar vísbendingar um að efni frumvarpsins brjóti gegn stjórnarskrá og alþjóðlegum mannréttindaskuldbindingum Íslands. Það skýtur afar skökku við, miðað við ástandið í þjóðfélaginu, að stjórnarmeirihlutinn hér á þingi vilji setja þetta mál í forgang. Neyðarástand ríkir í heilbrigðiskerfinu og fram undan er mikil dýrtíð vegna verðbólgu sem heimilin eru þegar farin að finna fyrir. Ég tek því undir tillögu hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur og legg til að Alþingi fresti þessu máli og taki fyrir brýnni mál sem þjóðin krefst þess af okkur að leysa.

Herra forseti. Það þarf enginn að velkjast í vafa um það að þingflokkur Samfylkingarinnar leggst eindregið gegn þessu frumvarpi og það mun koma fram í þeim ræðum sem við munum halda hér á meðan málið er á dagskrá. Það breytir því ekki að það skiptir líka máli þegar gert er samkomulag að maður virði slíkt. Fyrir jól var það hluti af þinghléssamkomulagi að þetta mál færi af dagskrá og yrði sett á dagskrá í upphafi vorþings eftir að allsherjar- og menntamálanefnd hefði fjallað um málið í nefndavikunni síðustu. Þess vegna munum við ekki greiða atkvæði um þessa tillögu.

Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem hefur í nokkur ár verið til umfjöllunar og hefur síðan í haust farið í gegnum gríðarlega vandaða vinnu af hálfu þingsins þar sem ýmsum sjónarmiðum hefur til að mynda verið mætt. Það er ekkert nýtt í því að minni hluti vilji gjarnan vera í meiri hluta, en það er ekki svo. Og mér þykir vont að sjá að þeir sem alla jafna hafa talað um gildi og mikilvægi lýðræðis vilji samt hafa það að engu þegar það hentar og vilji hér í staðinn trekk í trekk taka þingið og dagskrá þess í gíslingu bara af því að það hentar þeim í staðinn fyrir að málið fái að fara í sinn lýðræðislega farveg þar sem fólki gefst kostur á að segja skoðun sína á málinu og greiða atkvæði eftir sinni sannfæringu eins og reglur kveða á um. Ég mun því ekki samþykkja þessa tillögu. Mér þykir líka vont að sjá sýndarmennsku þess efnis þar sem allir hér inni vita að það er hægt að fjalla um mörg mikilvæg mál í einu hér á Alþingi.

Virðulegur forseti. Við í Viðreisn styðjum ekki þetta mál en ég vil segja eins og var sagt hér á undan: Við gerðum samkomulag fyrir áramót við stjórnarmeirihlutann og að sjálfsögðu viljum við standa við það samkomulag. Efnislegar umræður eru engu að síður eftir hér í þinginu. Varðandi hins vegar ákall um lýðræði þá vil ég líka benda á að hæstv. forsætisráðherra sagði áðan í fréttum að það ætti að kalla málið aftur inn eftir þessa 2. umr. Því er nú þegar komin fyrirskipun frá ríkisstjórninni um að málið verði kallað inn á milli 2. og 3. umr. Það segir auðvitað mikið um það hvernig þessu máli er háttað en að svo komnu munum við ekki greiða atkvæði með þessari tillögu Pírata.

Forseti. Mér finnst mikilvægt að það komi fram í þessari umræðu, þegar verið er að kalla þetta sýndarmennsku, að það sé skýrt að þegar verið er að skerða mannréttindi jaðarsettra hópa þá er það bókstaflega ástæðan fyrir því að Píratar eru til, þ.e. að standa í vegi fyrir svoleiðis mannréttindabrotum sem þetta mál stendur fyrir. Þannig að þetta er engin sýndarmennska. Við Píratar erum að gera allt sem við getum til að koma í veg fyrir að þetta mál klárist eins og það lítur út í dag. Við teljum okkur vera að gera það sem er rétt og ég vil bara að það komi fram í þessari umræðu. Þess vegna er þessi dagskrártillaga hér af því að það er vitað að þetta er umdeilt mál. Það er vitað að það kallar á mikla umræðu. Það er vitað að það er mikil andstaða við málið en samt er það sett í forgang. Málið er sett á dagskrá þrátt fyrir að vitað sé að það muni taka langan tíma að ræða það af því að það er ekki komin nein niðurstaða í þessu máli sem nær einhvern veginn að koma okkur saman um að klára það. Þannig að þetta er forgangsmál og það er mikilvægt að það sé algerlega öllum ljóst.

Virðulegi forseti. Það er dýrara að versla í matinn, dýrara að keyra og heilt yfir kostar miklu meira að vera til í dag en fyrir fáeinum mánuðum. Svo er auðvitað einstaklega blóðugt fyrir fjölskyldur að skoða stöðuna á húsnæðislánunum um hver mánaðamót. Verðtryggðu lánin hækka skarpt þrátt fyrir afborganir. Óverðtryggð lán með breytilegum vöxtum hafa hækkað um 100.000–150.000 kr. á mánuði og þúsundir heimila bíða þess nú með ótta að tímabil hinna föstu vaxta á húsnæðislánum renni út á þessu og næsta ári með tilheyrandi vaxtarothöggi. Mörg þessara heimila trúðu fagurgala og kosningaloforðum stærsta flokks landsins um að runnið væri upp á Íslandi sérstakt lágvaxtaskeið, að runninn væri upp einhver hliðarveruleiki krónuhagkerfisins þar sem óhætt væri að skuldsetja sig í trausti þess að vextir yrðu lágir um langa framtíð. En auðvitað var það faraldurinn sem olli þessu en ekki nein hagstjórnarsnilld. Lágvaxtaskeiðið, lægstu vextir í sögunni, eins og það var kallað, stóð yfir í heila fimm mánuði, sem er u.þ.b. jafn langt og meðgöngutími sauðfjár, svona til að setja það í samhengi. Verðbólgan núna er ekki séríslenskt fyrirbrigði. Þetta er veruleikinn víða um lönd. Hún er meira að segja ögn lægri, aldrei þessu vant, en í sumum nágrannalöndum en vextirnir eru auðvitað miklu hærri. Þetta er harður íslenskur veruleiki, jafn óumflýjanlegur og harðneskjulegur veturinn. Þessu íslenska samspili krónunnar, vaxta og verðbólgu fylgja svo óhjákvæmilega ýmis bjargráð eins og verðtrygging og óverðtryggðir fastir vextir sem vissulega lina þjáningarnar en draga um leið tennurnar úr vaxtahækkununum sem er ætlað að slá á verðbólguna, fresta verkjunum eins og verkjastillandi gerir. Hagstjórnin á Íslandi gengur nákvæmlega út á þetta, að gefa þjóðinni íbúfen gegn viðvarandi krónískum vaxtabólgum sem hrjá þjóðarlíkamann og hafa gert í áratugi. Ekkert er gert til að ráðast að rót vandans sem er íslenska örmyntin. Þess í stað er fólki talin trú um að þessar svæsnu krónubólgur séu eftirsóknarverður eiginleiki og til marks um sveigjanlegan efnahag. En er það boðlegur málflutningur þegar verkjalausu tímabilin eru ekki lengri en meðgöngutími húsdýranna okkar?

Virðulegur forseti. Stærstur hluti launafólks á almennum vinnumarkaði hefur nú gert skammtímasamninga. Stjórnvöld hafa lofað aðgerðum í húsnæðismálum, að bæta húsnæðisöryggi leigjenda, enn frekari uppbyggingu í almenna íbúðakerfinu og uppbyggingu í félagslegu húsnæði. Allt þetta er jákvætt og vonandi tekst sameiginlegt átak aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda á næstu mánuðum að bæta kjör almenns launafólks í landinu, sérstaklega lágtekjufólks og barnafjölskyldna. Verðbólgan er auðvitað orðin ansi há og er leiguverð á húsnæðismarkaði yfir öllum þolmörkum. Nú blasa við verkföll hjá Eflingu og að sjálfsögðu er það réttur launafólks að grípa til aðgerða þegar í nauðir rekur og er það alltaf neyðarúrræði hverju sinni. Það sem mér hefur þótt ómálefnalegt er þegar krafa er gerð um að réttlæta það að mismunun sé gerð í kjarasamningum eftir búsetu fólks. Það vita allir að búsetuskilyrði eru mjög mismunandi eftir því hvar fólk býr á landinu; í dreifbýli, sveit þorpum, bæjum eða í þéttbýli eins og hér á höfuðborgarsvæðinu. Það er endalaust hægt að draga fram mismunandi kostnað eftir búsetu og það á ekki að etja launafólki saman eftir búsetu. Það eiga að vera sömu grunnlaun fyrir sömu störf. Það er síðan stjórnvalda, sveitarfélaga og fleiri aðila að byggja upp þannig velferðarkerfi að búsetuskilyrði séu sambærilegust með félagslegum jöfnuði, jöfnunaraðgerðum og stuðningi. Láglaunafólk í Eflingu er á lágum launum sem ekki eru boðleg og eru langt frá því að vera í takt við nokkur framfærsluviðmið. Ég óska þeim góðs gengis í baráttu þeirra fyrir betri kjörum og óska þess að launafólk í landinu sýni samstöðu, forystumenn sem og launafólk sjálft.

Virðulegi forseti. Innviðaráðherra kynnti í gær, mánudag, tillögur til úrbóta í skýrslu starfshóps um lokun Reykjanesbrautar í desember síðastliðnum vegna aftakaveðursins. Þjóðin var um helgina aftur minnt hressilega á hversu lítils við erum megnug gagnvart auknum öfgum í veðurfari þegar öllum flugferðum var aflýst enn á ný þótt það hafi sem betur fer fljótt gengið yfir. Eftir stendur að Ísland mun nú þurfa að glíma við ímyndarvanda sem óeftirsóknarverður áfangastaður yfir vetrarmánuði vegna veðurofsa. Hæstv. innviðaráðherra hefur sagt að hann muni tryggja að jafn löng lokun og átti sér stað á Reykjanesbrautinni í desember gerist ekki aftur. Forseti. Ég leyfi mér að slá því föstu hér í dag að þessu er ekki hægt að lofa. Bílar og vegir, hversu vel búnir sem þeir eru, mega sín í lok dags lítils þegar kemur að auknum veðurofsa og snjóþunga sem honum fylgir. Að vetri fara allir ferðamenn, innlendir sem erlendir, á bílum á alþjóðaflugvöllinn okkar og það er og verður vandamál. Á öllu árinu 2021 féll ekki niður ein einasta ferð með flugvallarlest Gardermoen í Noregi, jafnvel á dögum þar sem það gerði alvöruveður, hvort sem það voru vindar, snjóþungi eða frosthörkur. Þótt talsvert færri komi við á alþjóðaflugvellinum okkar í dag var ráðist á sínum tíma í gerð norsku lestarinnar þegar mun færri ferðamenn fóru um Gardermoen. Ég vil ekki gera lítið úr þeim metnaðarfullu tillögum sem Vegagerðin og viðbragðsaðilar hafa gert grein fyrir í nýútkominni skýrslu heldur eigum við sannarlega að fagna þeim. En þegar kemur að veðurofsa og bílum þá getum við engu lofað. Herra forseti. Lok tvöföldunar Reykjanesbrautar eru handan við hornið og ef ég þekki fólk rétt fara bráðum að heyrast raddir þess efnis að nú sé kominn tími á að fara að huga að þreföldun. Þótt lest kosti er ávinningurinn fyrir Suðurnes og höfuðborgarsvæðið í heild slíkur að það er kominn tími til að vekja verkefnið af löngum dvala. Ein akbraut í viðbót lagar engan vanda því að, herra forseti, lest er best.

Virðulegi forseti. Það er allt að hækka, sagði kona við mig um daginn fyrir framan vöruhillurnar í búðinni heima í Hafnarfirði. Svo dæsti hún og sagði mér frá raunum dóttur sinnar, kennara sem tók óverðtryggt lán sem er búið að hækka núna á nokkrum mánuðum um 120.000 kr. á mánuði. Hún spurði: Linnir þessu aldrei? Svo fór hún að tala um þessa 20, 30 , 40 ára raunasögu, og á endanum var þetta kverkatak íslensku krónunnar. Á endanum er það alltaf þannig: Á meðan afneitunarskeiði gömlu flokkanna gagnvart kverkataki krónunnar stendur þá mun þessu ekki linna. Afneitunin virðist ætla að halda áfram. Þess vegna verðum við að ræða það sem skiptir heimilin mestu máli núna. Og auðvitað linnir þessu ekki þegar við erum inni í búðinni og við sjáum verðbólguna í þeim hæðum sem hún er. Ríkisstjórnin gekk á undan með vondu fordæmi og hækkaði öll sín gjöld um 7,5% þrátt fyrir að varað hafi verið við því, af því að með því var hún að veita m.a. sveitarfélögunum ákveðna leiðsögn en ekki síður verslununum og öðrum þeim sem hafa viljað hækka og hafa núna líka skjól í fordæmi ríkisstjórnarinnar. Það er ýmislegt sem ríkisstjórnin hefur haft í sínu vopnabúri til þess að lækka álögur á heimilin, ýmislegt til að létta aðeins undir með heimilum og litlum fyrirtækjum í landinu. En þau tækifæri hefur hún ekki nýtt. Ég vil benda á það sem við höfum ítrekað bent á, að eitt af því er m.a. að lækka matvælaverð hér á Íslandi með því að auka frelsi, bæði í innflutningi en líka frelsi hér innan lands, því að við sem trúum á samkeppni trúum því að það muni á endanum skila sér í buddu fólksins í landinu, heimilanna í landinu. Það sýnir reynslan og með því að sigta á frelsið, veðja svolítið á frelsið, þá sjáum við líka að heimilunum farnast betur. Heimilin í dag þurfa á þessu að halda, öllum aðgerðum til þess að lækka álögur á heimilin. Við eigum að nýta þær aðgerðir, nýta þau vopn. En það er ríkisstjórnin því miður ekki að gera.

Virðulegi forseti. Ég vil ræða um erfiðu konurnar sem við sem samfélag eigum svo margt að þakka. Orðræðan um erfiðu konuna er þekkt kúgunartæki; gamlar hugmyndir um mismunandi hlutverk og eðli kynjanna t.d. að tileinka skynsemi körlum en tilfinningasemi konum. Gagnrýni er karllæg og órökvísi er kvenlæg. Karlar eiga heima í atvinnulífinu og konur í þjónustustörfum. Sem betur fer erum við komin langt frá þessum skilgreiningum í nútímanum en betur má ef duga skal. Enn þá heyrum við í umræðunni að á bak við sjálfan forsætisráðherra sé raunverulega einhver karlkyns ráðherra við stjórnvölinn. Það er skömm af slíkum málflutningi. Nýlegt dæmi sýnir okkur að við megum aldrei sofna á verðinum þegar kemur að jafnrétti og kvenvirðingu. Þótt við höfum náð langt í því að segja feðraveldinu til syndanna er stutt í orðræðuna um erfiðu konuna. Ég leyfi mér að vitna í stuðningsyfirlýsingu Samtaka kvenna í kvikmynda- og sjónvarpsiðnaði á Íslandi, WIFT, með leyfi forseta: „Karlmenn sem gefa gera kröfur til samstarfsfólks eru leiðtogar. Konum er refsað fyrir sömu kröfur. Þær eru jafnvel flokkaðar sem erfiðar að vinna með.“ Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur ötullega stutt við íslenska kvikmyndagerð. Við verðum að gera þá kröfu að þessi stétt sé ekki undanskilin þegar kemur að jafnrétti kynjanna.

Virðulegi forseti og þið öllsömul. Gott að vera komin aftur í vinnuna hér í æðsta ræðustól landsins, gleðilegt nýtt ár. Ég ætla að nota þessa stuttu stund mína til að tala um störf þingsins, það mál sem er nú til umræðu sem er um breytingar á lögum um útlendinga. Ég velti því fyrir mér raunverulega hvert við erum að stefna. Ég velti því fyrir mér hvaða veruleikafirring er á ferðinni þegar við þóttumst fyrir örfáum árum geta haft innviði hér sem gætu tekið á móti 100–150 einstaklingum sem ættu bágt, væru að flýja virkilegar hörmungar og stríð, einstaklingum sem voru sérstaklega handvaldir af þáverandi stjórnvöldum og talið að það myndi ekki ganga frá innviðunum okkar. Við erum að taka núna á móti 50 sinnum fleiri einstaklingum og við erum að gera það vitandi það að innviðirnir okkar eru í molum, algerum molum. Tugir barna, sem við opnum faðminn fyrir og segjum: Komið allir til okkar, hafa ekki enn fengið skólavist. Ég ætla að benda ykkur á að hér er verið að koma fólkinu fyrir í mygluðu húsnæði. Það er verið að tala um tilraunaverkefni til Akureyrar fyrir 350 einstaklinga, 450 einstaklinga í tilraunaverkefni til Hafnarfjarðar og nú það nýjasta: Það er verið að koma þessum einstaklingum fyrir í húsnæði með virkum fíklum á svokölluðu áfangaheimili þar sem helmingurinn af húsnæðinu er fyrir fíkla sem eru í bullandi neyslu. Er það svona sem við þykjumst ætla að standa okkar plikt og virða mannréttindi? Er það með því að halda áfram að flytja inn fátækt og er það með því að ætla ekki að koma sómasamlega fram við þetta fólk? Flokkur fólksins segir nei og það er löngu orðið tímabært að koma með alvöruramma og -reglur utan um þennan viðkvæma málaflokk 

Virðulegi forseti. Það er margt í umhverfi okkar sem minnir okkur á mikilvægi grunninnviða og kannski er þar fyrst að nefna að það eru stríð í heiminum, það dregur athyglina að mikilvægi innviða í öryggismálum og þjóðaröryggismálum. Hér hafa verið mikil umskipti í veðrinu undanfarið sem hafa sett strik í hinar ýmsu samgöngur og annað slíkt og komið hafa upp bilanir í raforkukerfinu. Svo erum við hér líka mikið að fjalla um uppbyggingu atvinnulífsins og efnahagsmál og auðlindanýtingu okkar og hvernig við ætlum að takast á við mikilvæg verkefni í okkar samfélagi. Þar skiptir mestu máli að við náum að nýta auðlindir okkar á réttan hátt og náum að byggja upp öflugt atvinnulíf sem er kannski í mestri sókn núna í matvælaframleiðslu og ferðaþjónustu. Allt þarf þetta grunninnviði. Við nýtum raforkuna betur ef við náum að hafa betra flutningskerfi raforku og við tryggjum þá líka um leið raforkuöryggi byggðanna. Það er ekki langt síðan 30.000 manna byggð og alþjóðaflugvöllur misstu tengingu við landsnetið. Ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur að huga að þessum málum, hvernig við fjármögnum uppbyggingu þessara innviða, hvernig við tryggjum regluverk svo þessir innviðir fái að byggjast og hvernig við hugsum um þá þegar þeir eru loksins komnir, að þeir séu þjónustaðir og þeim viðhaldið þannig að þeir virki. Allt skiptir þetta máli ef við ætlum að hafa hér öryggismál í lagi, ef við ætlum að halda áfram að byggja upp öflugt efnahagslíf og atvinnu og byggð í landinu. Við verðum að taka þetta alvarlega og við höfum séð nokkur viðvörunarljós síðustu daga.

Virðulegur forseti. Í byrjun desember sl. barst mér svar við fyrirspurn minni til fjármála- og efnahagsráðherra um þróun iðgjalda tryggingafélaga á síðustu árum. Almenningur fylgist vel með og tekur eftir þeim hækkunum sem verða hvar sem er í samfélaginu. Fyrirspurnina sendi ég eftir að hafa fengið ábendingar um mikla hækkun frá fjölda fólks. Af þeim tölum sem ég hef fengið er alveg ljóst að iðgjöld tryggingafélaga eru farin að bíta allhressilega í bókhald heimilanna til viðbótar við aðrar hækkanir sem eru að verða í samfélaginu. Dæmi: Meðalfjölskylda sem rekur bifreið eða bifreiðar og er með eigna- og líftryggingu er að borga 550.000–700.000 kr. á ári. Þetta eru háar tölur, virðulegur forseti. Í ljós kemur í svari við fyrirspurn minni að tryggingafélög hafa hækkað iðgjöld sín umfram almennar verðlagshækkanir. Iðgjöld bílatrygginga heimilanna hækkuðu um 1.840 millj. kr. umfram verðlagshækkanir á fimm árum, eða árin 2016–2021, um 1.093 millj. kr. á lögboðnum tryggingum og 747 milljónir á frjálsum tryggingum. Þá er ég einnig hugsi yfir gjöldum vegna líf- og sjúkdómatrygginga en sé horft til þess sem fram kemur í svarinu sýnist mér að iðgjöld líf- og sjúkdómatrygginga hafi einnig hækkað umfram verðlagshækkanir. Sú staða má aldrei koma upp, ekki undir nokkrum kringumstæðum, að þurfi fólk að draga saman seglin, draga saman í heimilisbókhaldinu, horfi það til þess að segja upp tryggingum sem þessum. Fyrir mér er það alvarlegt mál ef samfélagið er að þróast í þá átt að aðeins þeir efnameiri hafa efni á líf- og sjúkdómatryggingum. Ég tel, út frá þessum gögnum og því svari sem ég hef undir höndum, þörf á að ráðast í úttekt á tryggingamarkaði á Íslandi þar sem farið yrði ofan í saumana á þessum málum og gerður nauðsynlegur samanburður hér á landi við markaðinn annars staðar á Norðurlöndum þegar kemur að gjaldtöku, rekstri félaganna og þeirri lagaumgjörð sem til staðar er og snertir með beinum hætti þá starfsemi sem hér um ræðir.

Forseti. Við höfum rætt í þessum sal félagafrelsið og þá það sem kallað er neikvætt félagafrelsi, þ.e. réttur til að standa utan félags, sem varið er í 74. gr. stjórnarskrár. Þessi réttur er mikilvægur og ég hef því lagt fram frumvarp sem ver börn gagnvart því að ríkið sjálfkrafa skrái þau í trúfélög án samþykkis þeirra sjálfra eða foreldra þeirra eingöngu eftir því í hvaða trúfélagi foreldrar þeirra eru, sem fellur illa að félagafrelsinu. Því er lagt til að skráning í trúfélag verði eingöngu gerð af foreldrum eða forráðamönnum sem fara með persónulega hagi þess samkvæmt lögræðislögum. Það er prinsippatriði að ríkisvaldið komi ekki að ákvörðun um félagsaðild barna, hvorki með sjálfkrafa skráningu né öðrum leiðum. Þá er í frumvarpi mínu einnig að finna breytingu á núgildandi lögum sem afnemur að við úrsögn úr skráðu trúfélagi skuli beina beiðni um úrsögn til forstöðumanns þess félags sem í hlut á. Sú framkvæmd er augljóslega vond þar sem í vissum tilvikum á úrsögn úr slíkum félögum rætur sínar að rekja til afstöðu þess sem vill yfirgefa félagið til forstöðumanns félagsins eða annarra sem að því standa. Það getur t.d. verið íþyngjandi fyrir einstakling sem hefur orðið fyrir ofbeldi af hálfu fólks innan þeirra félaga að þurfa að leita til sama fólks til þess að segja sig úr félaginu. Einnig er í frumvarpinu kveðið á um þá breytingu að 12 ára börnum er fengið frelsi með því að fá heimild til að ákveða félagsaðild sína í trúfélagi í staðinn fyrir 16 ára eins og kveðið er á um í dag, enda er gert ráð fyrir í núgildandi lögum að 12 ára gamalt barn hafi nægilegan þroska til að hafa skoðun á því í hvaða trú- eða lífsskoðunarfélag það er skráð og mikilvægt að sá réttur barns sé ekki þrengdur af tilefnislausu. Þetta eru allt lítil atriði en prinsippatriði, forseti, sem ég vona að þingheimur taki undir með mér að eigi að færa til betri vegar.

Virðulegi forseti. Á fundum velferðarnefndar í síðustu viku var m.a. farið yfir skýrslu viðbragðsteymis um bráðaþjónustu á Íslandi, núverandi stöðu og framtíðarsýn. Vinnan að skýrslunni hefur nú þegar skilað umbótum og í skýrslunni eru settar fram 39 tillögur að frekari umbótum í bráðaþjónustu á landsvísu. Í stuttu máli telur viðbragðsteymið margvísleg sóknarfæri til að efla og bæta bráðaþjónustu á landsvísu. Tillögurnar snúast um að efla og samræma bráðaþjónustu um allt land, auka samvinnu milli stofnana, skilgreina viðmið og viðbragðstíma, styðja við menntun og þjálfun og fleira. Ein umfangsmesta tillagan er að stofnuð verði bráðafjarheilbrigðismiðstöð þar sem áhersla verði á faglegan stuðning við alla þá viðbragðsaðila sem sinna bráðaþjónustu um allt land, m.a. við sjúkraflutninga og heilbrigðisstarfsfólk í dreifðari byggðum. Þarna eru líka einfaldari tillögur eins og að koma upp miðlægu Íslandskorti með upplýsingum um staðsetningu hjartastuðtækja. Umbótaverkefni sem komin eru í framkvæmd eru t.d. vinna við að fækka komum á bráðamóttöku. Tölur frá Landspítala sýna að það hafi tekist að beina hluta sjúklinga í önnur hentugri úrræði, t.d. með opnun göngudeildar lyflækninga og betri leiðbeiningum um síma þar sem nefnd er betri vegvísun. Þá er unnið að frekari umbótum í vegvísun í heilbrigðisþjónustu þar sem horft er til þess að samræma upplýsingagjöf, auka samvinnu og dreifa álagi á heilbrigðisstofnanir. Þá hefur hæstv. heilbrigðisráðherra þegar ráðstafað tæpum 330 millj. kr. til að bæta tækjabúnað vegna bráðaþjónustu á heilbrigðisstofnunum og heilsugæslustöðvum um allt land. Vinna viðbragðsteymisins er afskaplega mikilvægt innlegg í viðbrögð og þróun heilbrigðiskerfisins til lengri og skemmri tíma, ekki síst núna þegar heilbrigðiskerfi heimsins takast á við nýjan veruleika í kjölfar Covid með fordæmalausri tíðni bráðra öndunarfærasýkinga.

Virðulegi forseti. Ég hef í nokkur skipti notað þennan vettvang til að ræða hér nýjustu árás Rússlands á Úkraínu, árás sem hefur vakið sumar Evrópuþjóðir af værum svefni. Sumar sváfu að vísu enn fastar en aðrar. Ég veit að ég hef skammast áður yfir aðgerðum forystumanna í Evrópu sem eru ábyrgir fyrir þeirri stöðu að álfan varð háð Rússlandi um orku þannig að orkukreppa ríkir nú á meginlandinu og ég geri það aftur og áfram nú þegar böndin beinast að þeim. Þegar tæpt ár er liðið frá nýjustu innrásinni sem kostar Úkraínumenn fjölda mannslífa á hverjum degi hefur ákall þeirra enn aukist um að Þjóðverjar útvegi þeim nauðsynlegan búnað til að verjast. Þjóðverjar hafa verið tvístígandi og það þrátt fyrir að Bretar hafi sent þeim og öðrum skýr skilaboð með ákvörðun sinni um viðbótarstuðning í formi búnaðar. Viðbrögð forystumanna ESB, ekki síst Þýskalands, við innrásinni á Krímskaga og hátterni þeirra. bæði fyrir og eftir, eru forkastanleg og hafa tvímælalaust átt sinn þátt í því að Pútín afréð að láta til skarar skríða. Yfirlýsingar þeirra frá því árásin var gerð í fyrra gáfu góða von um að þeir hefðu lært af mistökum sínum en þeir verða bara dæmdir af verkum sínum. Virðulegi forseti. Ég tek undir með nágrannaþjóðum Úkraínumanna sem eru jú nær ógninni en við. Aðgerðaleysi mun ekki leiða til neins annars en frekari hörmunga og Þýskaland verður að bæta fyrir athafnir en ekki síst fyrir athafnaleysi sitt undanfarin ár. Annars er hætta á að Úkraína verði bara byrjunin á efndum Pútíns á langtímastefnu hans.

Herra forseti. Áform hæstv. forsætisráðherra um sérstaka aðgerðaáætlun gegn hatursorðræðu og það að senda okkur þingmenn og opinbera starfsmenn, helst alla, á sérstakt námskeið í þeim efnum hefur vakið nokkra athygli síðustu daga og viku. Sérstaklega er þetta orðið athyglisvert í því ljósi að formaður stærsta stjórnarflokksins hefur lýst því yfir að hann sjái nú lítið vit í þessum æfingum hæstv. forsætisráðherra. En ástæða þess að ég nefni þetta hér í dag er að inn í samráðsgátt stjórnvalda er búið að birta drög að tillögu til þingsályktunar um aðgerðaáætlun gegn hatursorðræðu fyrir árin 2023–2026, þannig að menn sem hafa þörf fyrir slíkt orðalag þurfa að halda í sér til ársins 2027 sem er einmitt sá sami tími og ríkissjóður á að verða hallalaus, þannig að það er langt í það. Mig langar að vekja athygli á þessari þingsályktunartillögu frá forsætisráðherra sem nú liggur inni í samráðsgátt þar sem lagt er til að sérstakur framkvæmdasjóður verði stofnaður vegna hatursorðræðu og í hann fari tugir milljóna króna á ári. Sérstök vitundarvakningarherferð verði fjármögnuð úr ríkissjóði. Þar á að setja 15 milljónir á ári. Það verða netnámskeið gegn hatursorðræðu og undir það fellur m.a. fræðsla gegn hatursorðræðu fyrir kjörna fulltrúa starfsfólks sveitarfélaga. Ég veit ekki hvað hin ágæta kona sem svarar símanum á skrifstofu Borgarbyggðar hefur sérstaklega að gera á námskeið sem þetta, ég held að hæstv. forsætisráðherra sé komin út í mýri hvað þetta mál varðar. Það heyrðist nú kannski best í viðtali við forsætisráðherra á Bylgjunni fyrir rétt um viku síðan þar sem virtist skína í gegn að ráðherrann teldi vanta allar skilgreiningar á hugtakinu og hann þyrfti sennilega sjálfur að fara á námskeið til að átta sig á hvað þar um ræddi. Ég vil hvetja ríkisstjórnina sameiginlega til að stíga nokkur skref til baka í þessum efnum og láta gott við sitja og draga til baka þessar vangaveltur um að 

Herra forseti. Í gær spurði ég hæstv. fjármálaráðherra um það mál sem hv. þm. Bergþór Ólason fór ágætlega yfir hérna áðan. Hæstv. ráðherra lýsti því nokkuð afdráttarlaust yfir að hann teldi mjög varhugaverð áform forsætisráðherrans í þessu efni. Hann galt við því varhug og skyldi engan undra hefði maður nú einhvern tímann haldið. Þingmenn verða að vera á varðbergi. Síðast í gær, í framhaldi af þessari fyrirspurn í þinginu, heyrði ég viðtal við hæstv. forsætisráðherra á Bylgjunni sem virtist eingöngu hafa haft forherst í afstöðu sinni til málsins og sagði að fjármálaráðherra þyrfti líklega að fara á hatursorðræðunámskeið. Sjálfur hafði forsætisráðherrann lýst því viku áður að ráðherra vissi ekki hvað fælist í því sem ætti að kenna, þyrfti sjálfur að fara á námskeið. Þetta hlýtur að vera okkur áhyggjuefni. Allir hljóta að vera á móti raunverulegri hatursorðræðu en við höfum séð ótal dæmi um það í öðrum löndum og í gegnum tíðina að þegar búið er að búa til verkfærin, tækin fyrir stjórnvöld til að hafa stjórn á umræðu í krafti þess að verið sé að koma í veg fyrir óæskilega umræðu af einhverjum ástæðum, þá er skilgreiningin jafnan víkkuð út. Nú blasir við sú hætta hér í þinginu að hæstv. forsætisráðherra keyri þetta mál í gegn og Sjálfstæðis- og Framsóknarflokkur feli sig einu sinni sem oftar og vonist bara til að þetta líði hjá, leyfi jafnvel einhverjum þingmönnum sínum að greiða atkvæði gegn málinu í trausti þess að þá komi stjórnarandstaðan og hjálpi til við að innleiða vitleysuna. Þess vegna hvet ég hv. stjórnarandstöðuþingmenn ekki síst til að hafa varann á hvað þetta mál varðar. Viðreisn sem oft kennir sig við frelsi hlýtur að láta það ná til fleiri þátta en óhefts innflutnings á hráu kjöti, hlýtur að vilja verja grundvallarmannréttindi eins og þau að stjórnvöld 

Hæstv. forseti. Ég kem hér upp til að ræða mál sem nokkuð hefur verið til umræðu í fjölmiðlum og annars staðar að undanförnu, en það er reglugerðarbreyting hæstv. dómsmálaráðherra sem leyfir lögreglumönnum að bera rafbyssur sem hann kallar rafvarnarvopn. Í réttarríki hafa þeir einir heimildir til valdbeitingar sem hafa það eftir lögum, iðulega er það lögregla eða her þar sem það á við. Ég er mjög hugsi yfir því að heimildin sé eins og hún er í reglugerð, auðvitað byggir hún á lögum en ég er mjög hugsi yfir því að það sé einfaldlega hægt að tilkynna í rauninni að það megi innleiða rafbyssunotkun hjá íslensku lögreglunni. Nú hefur hæstv. dómsmálaráðherra sagt í fjölmiðlum og á þingnefndarfundum að honum hafi fundist þetta mjög lengi og menn hafi bara mátt gera sér grein fyrir að þetta yrði gert. Það eru engin rök. Það eru engin rök í lýðræðisríki og það eru engin rök sem halda, enda hefur nú umboðsmaður Alþingis ritað hæstv. dómsmálaráðherra bréf þar sem m.a. er spurt hvaða mat hafi farið fram við þessa ákvörðun. Þar liggur hundurinn vísast grafinn. Svo má auðvitað líka nefna að samkvæmt 6. gr. laga nr. 115/2011, um Stjórnarráð Íslands, þá flokkast þessi ákvörðun alveg örugglega undir stjórnarmálefni sem eiga heima á ríkisstjórnarfundi, til umræðu þar og samráðs. Ég velti fyrir mér hvert þetta gæti leitt, af því að ef hægt er að leyfa rafbyssur með þessum hætti þá er hægur leikur að leyfa annan vopnaburð.

Virðulegi forseti. Fyrir nokkuð mörgum árum vann ég í grennd við Austurvöll. Á þeim tíma fékk ég mótmæli búsáhaldabyltingarinnar beint í æð. Í kjölfarið tók við ný ríkisstjórn og margar erfiðar aðgerðir til að bæta stöðu ríkissjóðs. Ein af þeim aðgerðum var að þrengja möguleika þolenda ofbeldisbrota til að sækja bætur úr ríkissjóði. Lögin fjalla um lágmark og hámark bóta sem fást greiddar úr ríkissjóði. Niðurskurðurinn fólst í því að lágmarkið var hækkað töluvert sem leiddi til þess að þeir þolendur ofbeldisbrota sem fengu dæmdar bætur undir lágmarkinu gátu ekki lengur sótt þær til ríkissjóðs. Nú þegar rúmlega áratugur er liðinn er búið að afnema allar aðgerðir til að bæta stöðu ríkissjóðs í kjölfar hrunsins nema þessa. Samkvæmt svari við nýlegri fyrirspurn er um helmingur umsókna til bótasjóðs af hálfu þolenda kynferðisofbeldis og heimilisofbeldis, sem óhætt er að segja að sé fólk í afar viðkvæmri stöðu. Það er þyngra en tárum taki að þessi viðkvæmi hópur sé sá eini sem enn er að taka á sig högg vegna bankahrunsins. Það er enn sorglegra í ljósi þess að um er að ræða lágar fjárhæðir og sparnaðurinn óverulegur fyrir ríkissjóð. Við ættum frekar að vera að taka utan um þennan hóp og styðja. Því hef ég lagt fram frumvarp sem lækkar þetta lágmark töluvert til að grípa fleiri þolendur ofbeldisbrota. Ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér frumvarpið og styðja það þegar það verður tekið fyrir í þingsal.

Herra forseti. Ég kem hérna upp vegna Hildar Sverrisdóttur, hv. þm. Sjálfstæðisflokks, þar sem hún sakar þingmenn um sýndarleik í sal Alþingis. Nú er það svo að við munum ræða hér útlendingamál hæstv. dómsmálaráðherra í allan dag og næstu daga. Engu að síður hefur hv. þm. Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, Jódís Skúladóttir, sem á sæti í allsherjar- og menntamálanefnd kallað málið inn milli 2. og 3. umr. Hæstv. forsætisráðherra boðar í hádegisfréttum breytingar á frumvarpinu en engu að síður eigum við að standa hér, þingmenn, og ræða þetta mál nótt og dag næstu daga með það hangandi yfir að mögulega verði kannski gerðar einhverjar breytingar sem Vinstri græn ætla þá ekki að ræða við okkur fyrr en einhvern tíma seinna. Maður veltir fyrir sér hvort það sé góð ráðstöfun á tíma þingheims að hafa þetta í þessari röð. Við vorum að klára viðbótarumræðu 

Herra forseti. Í ljósi þess sem kom fram hjá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur rétt í þessu langar mig bara til að hvetja forseta til að eiga samtal við hæstv. forsætisráðherra um að kannski verði okkur þingmönnum gert ljóst í hverju þær breytingar eru fólgnar ef einhverjar eru. Það gæti sparað einhverja daga í umræðunni ef umtalsverðar breytingar eru yfirvofandi. Við í þingflokki Miðflokksins höfum lýst því yfir á fyrri stigum að við teljum að þó að málið hafi verið þynnt mikið út frá fyrri framlagningu þá sé það enn til bóta. En ekki má mikið breytast í þeim efnum til að það þurfi alla vega að íhuga sérstaklega til hvers haldið er áfram ef mikið á að draga úr bitinu. Þannig að ég vil hvetja hæstv. forseta til að eiga samtal við forsætisráðherra þess efnis að þessar yfirvofandi breytingar komi sem fyrst fyrir augu okkar þingmanna.

Virðulegi forseti. Mig langar að taka undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Það er algerlega ekkert annað en tímaeyðsla ef þegar er búið að ákveða einhverjar breytingar án þess að við þingheimur séum látin vita af þeim. Þetta er eins og að koma með fjárlagafrumvarp að hausti og segja: Við ætlum að eyða peningum en þau fá að vita seinna hvernig. Mig langar að óska eftir því við hæstv. forseta að hann ræði við hæstv. forsætisráðherra um þetta og horfi á það hvort kannski þurfi að kalla málið aftur inn í nefndina í miðri umræðu.

Herra forseti. Þetta mál er auðvitað orðið að enn meiri farsa en það var þegar það var lagt fram. Það er búið að boða breytingar á málinu sem við höfum ekki séð, vitum ekki hverjar eru, vitum ekki hvert efni þeirra breytinga er. Það komu gestir fyrir allsherjar- og menntamálanefnd án þess að málið væri tekið aftur inn í nefndina þannig að það er ekki búið að taka á þeim athugasemdum sem þar komu fram í nefndarálitum og annað. Það er alveg ljóst að þetta mál er ekki tilbúið til 2. umr. hér í þingsal. Því tek ég undir beiðni, í rauninni bara mjög eðlilega kröfu, um að málið verði sent aftur til allsherjar- og menntamálanefndar svo það sé hægt að búa það undir þessa umræðu, svo það sé hægt að ræða þetta mál við þrjár umræður eins og okkar stjórnskipun gerir ráð fyrir.

Forseti vill geta þess að 2. umr. um þetta frumvarp er svo til nýhafin og þingmál geta tekið breytingum í meðförum þingsins allt til loka, allt til atkvæðagreiðslu að lokinni 3. umr. Ef forseti skilur það rétt þá getur verið að málið komi inn í hv. allsherjar- og menntamálanefnd milli 2. og 3. umr. og mun væntanlega taka tillit til þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað við 2. umr. En forseti telur ekki tilefni til þess að bíða með framhald 2. umr., svo það sé sagt.

Forseti. Já, sýndarmennska. Það er svo sem hægt að deila um hvernig fólk túlkar þetta orð, sýndarmennska, og hvað það þýðir. En hér inni í þessum sal er stjórnarandstaða og það eru flokkar sem brenna fyrir þessum málefnum og finnst mikilvægt að koma sínum sjónarmiðum á framfæri, taka þátt í lýðræðislegri umræðu hér og nýta þau verkfæri sem þeir hafa, sem eru ekkert rosalega mörg sem stjórnarandstaðan hefur til að hafa áhrif á gang mála á þessu þingi af því að það er meirihlutaræði. Meiri hlutinn ræður þessu bara. Það að við nýtum okkur þau verkfæri sem við höfum til þess að reyna að hafa áhrif á málsmeðferð stórra mála - eins og málsins sem við erum að fjalla um í dag, útlendingamálsins, sem við teljum að skerði mannréttindi hóps fólks sem er mjög jaðarsettur á Íslandi - er ekki sýndarmennska, forseti. 

Herra forseti. Ég vil gjarnan koma hingað upp, kannski í fyrsta lagi til að fá að leiðrétta í hvaða samhengi ég notaði orðið sýndarmennska sem var beint gegn orðum hv. þm. Gísla Rafns Ólafssonar þar sem hann sagði að það væri til að mynda verðbólga hér á landi og að mörg mál á Íslandi væru mikilvægari en þetta mál. Honum er frjálst að hafa þá skoðun en mér leiðist almennt smá þegar verið er að ýja að því gagnvart almenningi að þingið sé ekki þannig upp byggt að hægt sé að ræða mörg mikilvæg mál í einu. Þetta er iðulega notað t.d. gegn frelsismálunum. Alltaf þegar eitthvert frelsismál er sett á dagskrá þá heyrist iðulega einhvers staðar: Er þetta það mikilvægasta sem er gert á Alþingi - þegar við hér inni vitum öll að það er vel hægt að gera marga góða hluti í einu. Vegna orða hv. þm. Halldóru Mogensen vil ég gjarnan fá að segja aftur: Ég var ekki að nota orðið sýndarmennska í neinu öðru samhengi og finnst sjálfsagt að stjórnarandstaðan noti þau tæki sem hún vill og noti rödd sína í þessum mikilvæga punkti. En ég stend við þá skoðun mína að mér fellur ekki lýðræðisleg sjálftaka, sem felst í því að krefjast þess trekk í trekk að mál sem fólki hugnast ekki séu tekin af dagskrá.

Virðulegi forseti. Ég óskaði reyndar eftir því að bera af mér sakir þar sem hér er verið að kalla það sem ég segi sýndarmennsku. Ég sagði að forgangsröðin væri ekki rétt innan stjórnarflokkanna, að takast mætti á við neyðarástandið í heilbrigðiskerfinu, verðbólguna og margt annað áður en þetta frumvarp færi hér í gegn. Það er nákvæmlega stjórnarmeirihlutinn sem hefur það dagskrárvald að setja forgangsröðina. Og þegar kemur að sýndarmennsku þá spyr ég mig: Er það ekki sýndarmennska að láta umræður ganga áfram um mál þegar vitað er að gera á breytingar á því og að þær breytingar séu ekki kynntar þinginu þannig að við getum talað hreint út um hlutina en ekki sé 

Herra forseti. Mig langar örlítið að svara hv. þm. Hildi Sverrisdóttur varðandi það að hér sé verið að nota einhver tæki til að koma í veg fyrir að mál sem manni hugnast ekki séu á dagskrá eða að reyna að ná þeim af dagskrá. Ég get alveg játað það fyrir hv. þingmanni hér að í gegnum þetta þing fer fullt af málum sem mér hugnast ekki, sem mér hugnast bara alls ekki neitt. En samkvæmt okkar stjórnskipan þá ræð ég því ekki ein og þau fara í gegn. Það er bara þannig. Ástæðan fyrir því að við viljum þetta mál ekki á dagskrá er sú að það er ekki tilbúið. Það er illa unnið. Það hefur ekki verið farið fram mat á því hvort það standist stjórnarskrá. Nú er verið að tilkynna um einhverjar breytingar sem á að gera á því. Það er bara gríðarlegur klaufaskapur þarna á bak við. Það voru fengnir gestir hérna í síðustu viku, meira að segja að beiðni þingmanna meiri hlutans þrátt fyrir að búið væri að afgreiða málið úr nefnd. Þessi meðferð á þessu máli er bara alger farsi. Það þarf bara að taka þetta mál aftur inn í nefnd. Það snýst ekkert um að heimta að tekin verði af dagskrá mál sem okkur hugnast ekki. Það snýst bara ekkert um það. Þá gerðum við fátt annað hérna, held ég. 

Hæstv. forseti. 27. ráðstefna aðildarríkja loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna sem fram fór í Sharm El-Sheikh í lok síðasta árs skilaði litlum áþreifanlegum árangri, hvað þá aðgerðum, til að koma í veg fyrir hamfarahlýnun. Verði núverandi aukningu losunar gróðurhúsalofttegunda ekki stöðvuð og svo minnkuð hratt stefnir í að meðalhiti á jörðinni hækki um 2,8°C. Hann hefur nú þegar hækkað um rúmlega 1°C og afleiðingarnar láta ekki á sér standa. Fyrir sjö árum náðist í París samstaða um það mikilvæga markmið að halda hlýnuninni innan við 1,5°C. Það er okkur öllum lífsnauðsynlegt ef við viljum ekki festast í vítahring veðurfarsbreytinga sem leiða til óafturkræfra breytinga á lífsskilyrðum á jörðinni, svo vitnað sé beint í stöðumat loftslagsráðstefnu frá 8. desember sl. Þar kemur einnig fram að haldist losun gróðurhúsalofttegunda óbreytt muni meðalhitinn hækka um 1,5°C eftir einungis sjö ár. Forseti. Ekkert okkar vill búa í heimi þar sem meðalhitinn hefur hækkað um 3°C með tilheyrandi afleiðingum; hitabylgjum, þurrkum, uppskerubresti, vatnsskorti, gróðureldum, flóðum og hækkandi sjávarmáli, svo fátt eitt sé nefnt. Þetta er óskemmtileg upptalning en nauðsynleg áminning í þessari umræðu. Einu jákvæðu fréttirnar frá COP27 voru að ákveðið var að setja á fót sérstakan loftslagshamfarasjóð sem kenndur er við tjón og tap, til að fjármagna bráðnauðsynlegar aðgerðir í fátækum ríkjum vegna þeirra loftslagsbreytinga sem þegar eru orðnar. Það er umhugsunarefni hvaða olíu- og gasframleiðendur eru enn í sterkri stöðu á vettvangi loftslagssamningsins, svo sterkri að forseti næsta COP, sem haldið verður í Dubai, er forstjóri hins ríkisrekna olíufélags Sameinuðu arabísku furstadæmanna. Ég segi eins og maðurinn sagði: Það er ekki hægt að búa þetta til. En snúum okkur að verkefni Íslands. Sjálfstætt landsmarkmið um 55% samdrátt í losun fyrir 2030 er í hættu. Önnur losun sem samið hefur verið um er innan viðskiptakerfis ESB en engar upplýsingar liggja fyrir um hlutdeild Íslands í þeim samdrætti. Í stöðumati loftslagsráðs kemur fram að markmiðið um 55% samdrátt í losun sé orðið verulega tvísýnt eða eins og þar segir, með leyfi forseta: „Um bæði markmiðin gildir, að óútfært er af Íslands hálfu hvernig þeim skuli náð. Loftslagsráð hefur áður bent á að markmið Íslands um samdrátt í losun séu óljós. Þau eru enn óljós.“ Ofan á þetta bætist að nýbirt gögn Hagstofunnar sýna að heimilin greiða meiri hluta umhverfisskatta hér á landi eða 59%, eitt hæsta hlutfall í Evrópu. BSRB hefur nýlega vakið athygli á þessu. Árið 2020 greiddu íslensk heimili 32 milljarða kr. í umhverfisskatta, en atvinnulífið og erlendir aðilar 22 milljarða kr. Það er í engu samræmi við losunina því að atvinnulífið ber ábyrgð á tæplega 90% losunar hér á landi en heimilin tæplega 10%. Þessar staðreyndir sýna okkur svo ekki verður um villst að þörf er á því að gera kerfisbreytingar í atvinnulífinu og minnka áhersluna á baunatínsluna sem endurspeglast í skattlagningu almennings. Það væri í anda réttlátra umskipta. Hæstv. forseti. Við stöndum frammi fyrir risastóru verkefni. Það er flókið en það er gerlegt. Það sem til þarf er skýr pólitísk sýn ásamt aðgerðaáætlun sem er bæði mæld í tíma og aðgerðum og stenst og um það hvernig við náum þeim markmiðum sem sett hafa verið og við þurfum líka gegnheilan pólitískan vilja til að fjárfesta margfalt í lausnum og kerfum sem gera okkur óháð jarðefnaeldsneyti. Við erum í einstakri stöðu og okkur ber að nýta hana. Því spyr ég hæstv. umhverfis- orku- og loftslagsráðherra: Telur hann markmið Íslands í loftslagsmálum fullnægjandi? Hvernig hyggst ríkisstjórnin ná markmiðum um 55% samdrátt í losun fyrir 2030? Hyggst Ísland taka þátt í fjármögnun alþjóðlegs hamfarasjóðs sem samþykkt var að stofna á COP27 og hver verða samningsmarkmið og framlag Íslands til næstu loftslagsráðstefnu, COP sem er númer 28 og haldin verður í Dubai?

Virðulegi forseti. Loftslagsmálin eru ein stærsta áskorun okkar tíma og loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna er stærsti alþjóðlegi vettvangurinn þar sem þessi mál eru til umfjöllunar. Það er alltaf vel við hæfi að ræða loftslagsmál hér á Alþingi, eins og reyndar í samfélaginu öllu. Um leið og ég þakka málshefjanda hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir frumkvæðið að umræðunni vil ég taka fram að ég mun nálgast umræðuna með þeim hætti að ræða stuttlega heildarmyndina í þessum málum áður en ég sný mér að því að svara spurningum hv. þingmanns. Ég tel það hreinlega nauðsynlegt að ræða hvert við ætlum okkur og hvað hefur áunnist síðastliðið ár. Ísland er meðal þeirra ríkja sem hafa sett sér metnaðarfull markmið í loftslagsmálum. Við fylgjum þar Evrópusambandsþjóðunum og Noregi og eru markmiðin meðal þeirra metnaðarfyllstu sem sett hafa verið fram á alþjóðavettvangi og í samræmi við markmið Parísarsamningsins. Auk þessara alþjóðlegu skuldbindinga setti ríkisstjórnin sér enn metnaðarfyllri sjálfstæð markmið um kolefnishlutleysi 2040 og að við verðum fyrst þjóða óháð jarðefnaeldsneyti. Það er ekkert leyndarmál að ég hef lagt á það höfuðáherslu frá því að ég tók við þessum málaflokki að við beinum kröftum okkar að því að ná þeim markmiðum sem við höfum sett okkur fremur en að leggja áherslu á að setja ný markmið. Í því samhengi er gott að skoða síðasta sjálfstæða markmið ríkisstjórnarinnar, þ.e. sem er næst okkur í tíma. Við settum okkur markmið um 55% samdrátt í losun á beina ábyrgð Íslands fyrir 2030. Til að ná því markmiði þurfum við að draga saman losun um 1,3 milljónir tonna á næstu sjö árum. Það er ekkert smáræði. Meginþorri þessarar losunar er í samgöngum á landi. Við þurfum því að hlaupa ansi hratt í orkuskiptum til að ná þessu markmiði. Á síðasta ári stigum við gríðarlega mikilvægt skref þegar kemur að orkuskiptunum, við rufum níu ára kyrrstöðu með samþykkt 3. áfanga rammaáætlunar. Við kláruðum aflaukningarfrumvarpið sem heimilar stækkun á virkjunum í rekstri og einfölduðum styrkjaumhverfi til umhverfisvænnar húshitunar. Nú stendur yfir endurskipulagning umhverfisráðuneytisins og undirstofnana þess með það fyrir augum að vera betur í stakk búin að ná þessum gífurlega háleitu markmiðum. Markmiðið með þessum skipulagsbreytingum er að einfalda verkferla, færa störfin út á land nær verkefnunum og að skipulagið þjóni verkefnum sem eru fram undan. Síðast en ekki síst viljum við stytta og einfalda leyfisveitingaferlið í kringum græna orkuöflun. António Guterres, aðalritari Sameinuðu þjóðanna, skrifaði m.a. grein um þetta í íslensk blöð fyrir ekki löngu síðan, að ef heimsbyggðin ætli að ná grænum orkuskiptum þurfi þjóðir heimsins að leggja kapp á að einfalda leyfisveitingaferlið í grænni orkuframleiðslu. Síðastliðið haust setti ég á fót teymi sem vinnur nú náið með atvinnulífinu að skilgreiningu, undirbúningi og innleiðingu áfangaskiptra losunarmarkmiða fyrir hvern geira atvinnulífsins. Verkefnið nefnist Loftslagsvegvísir atvinnulífsins og vinnan felur í sér markmiðssetningu og tillögur að aðgerðum sem geta dregið úr losun frá hverri og einni atvinnugrein. Vinnan er unnin á forsendum atvinnugreinanna og af einstaklingum og sérfræðingum innan þeirra greina. Ég bind miklar vonir við þetta samvinnuverkefni stjórnvalda og atvinnulífsins enda er það augljóst að við munum ekki ná þeim árangri sem við ætlum okkur án þess að allir aðilar vinni saman. Vinnuáætlun ráðuneytisins gerir ráð fyrir að aðgerðaáætlun í loftslagsmálum verði uppfærð í kjölfar geirasamtalsins. Varðandi stofnun og þátttöku Íslands í alþjóðlega hamfarasjóðnum, sem ákveðið var að stofna á COP27, er vert að taka fram að enn á eftir að útfæra allt regluverk sjóðsins, þar með talið úthlutunarreglur og hvernig hann er fjármagnaður. Við munum taka ákvörðun um framlög til sjóðsins þegar reglur sjóðsins liggja fyrir og þá í samhengi við framlög okkar til alþjóðlegra loftslagsmála, svo sem aðlögunarsjóðsins og græna loftslagssjóðsins. Þegar kemur að framlagi okkar og samningsmarkmiðum fyrir næstu loftslagsráðstefnu, COP28 í Dubai í lok þessa árs, er í raun of snemmt að segja til um það nákvæmlega hvert verði samningsmarkmið Íslands á þeim fundi. Það er hins vegar ljóst að Ísland mun áfram halda á lofti markmiðum um að hitastig jarðar hækki ekki umfram 1,5°C og að horft verði til nýjustu vísinda við ákvarðanatöku. Jafnframt verður lögð áhersla á aðgerðir sem draga úr losun og að dregið verði úr notkun jarðefnaeldsneytis. Það er líka mikilvægt að horft verði til líffræðilegrar fjölbreytni við ákvarðanatöku um öll verkefni sem ráðist er í, en við getum valdið óafturkræfum skaða á líffræðilegri fjölbreytni ef ekki er litið til verndunar hennar. Virðulegi forseti. Ég hlakka til að hlusta á innlegg hv. þingmanna hér í þessari mikilvægu umræðu.

Virðulegur forseti. Þegar talað er um loftslagsmálin í heiminum er mikilvægt að skoða heildarmyndina og stöðu Íslands í samhengi hlutanna á heimsvísu. Bandaríkin losa 5 milljarða tonna af koltvísýringi á ári. Þar hefur náðst fram samdráttur en fyrir tæpum 20 árum var losunin 6 milljarðar. Þeirra hlutdeild í losun á heimsvísu er 13,5%. Kína losar 11 milljarða tonna á ári af koltvísýringi. Losun koltvísýrings í Kína vex í veldisvexti ár frá ári og er eina frávikið síðustu hálfa öldina þegar framleiðsla dróst saman vegna Covid-19. Þeirra hlutdeild í losun á heimsvísu er 30,9%. Samanlagt losa Bandaríkin og Kína 44,4% af koltvísýringi. Íslendingar losa hins vegar 3,5 milljónir tonna af koltvísýringi út í andrúmsloftið á ári. Hlutdeild okkar á heimsvísu er því 0,01%. Það þýðir að Ísland losar eitt af hverjum 10.000 tonnum sem mannkynið losar af koltvísýringi á ári. Af framangreindu má vera ljóst að innlend stefnumótun í loftslagsmálum hefur enga þýðingu hvað hlýnun jarðar varðar en það þýðir ekki að Ísland eigi ekki að standa við skuldbindingar sínar á alþjóðavettvangi. Við eigum að gera það og við eigum að fara í orkuskipti eins og við best getum með okkar innlendu orkugjafa, græna orkugjafa. Það er það sem skiptir máli. Við getum dyggðaskreytt okkur út í hið óendanlega en það mun ekki skipta neinu máli þegar öllu er á botninn hvolft. Það eru bandarísk stjórnvöld og kommúnistaflokkurinn í Kína sem hafa völdin í þessum efnum. Því má ekki gleyma að stór hluti innlendrar losunar á koltvísýringi er til kominn vegna reksturs álvera. Eftirspurnin eftir álinu myndar verðið og ef ál er ekki framleitt hér á landi með okkar grænu orku þá finna framleiðendur aðra staði fyrir álver. Eins og flestir vita er mun skárra að knýja álver með fallvatnsorku í stað kola, a.m.k. hvað varðar hlýnun jarðar. Við skulum einnig hafa í huga að við höfum náð árangri. Við höfum náð samdrætti í losun undanfarna áratugi ef litið er til landnýtingar og árleg losun gróðurhúsalofttegunda á hvern Íslending minnkaði úr 13 tonnum á ári árið 1990 í 8 tonn árið 2019.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessa umræðu um markmið Íslands í loftslagsmálum og niðurstöður loftslagsráðstefnunnar. Stjórnvöld hafa sett metnaðarfullt markmið í loftslagsmálum um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir 2030 og að Ísland verði kolefnishlutlaust 2040 og þá óháð notkun jarðefnaeldsneytis. Markmiðin eru skýr og við erum í einstakri aðstöðu til að ná þeim. Aðgerðaáætlun Íslands í loftslagsmálum er safn aðgerða sem unnið er að til að ná markmiðunum. Þær eru ólíkar, raunhæfar, nauðsynlegar og skipta máli en þurfa auðvitað að þróast. Árangurinn ræðst svo af því hvernig til tekst með samvinnu, eins og raunar á svo mörgum sviðum, samvinnu stjórnvalda og atvinnulífs, samvinnu ólíkra atvinnugreina, samvinnu stjórnvalda og háskóla um nýsköpun, samvinnu heimila og atvinnulífs og svo mætti lengi telja. Það er mikill metnaður hjá atvinnulífinu sem skilar okkur mjög langt í áttina að þessum markmiðum. Í minni heimabyggð hefur útgerðin t.d. náð miklum árangri í að draga úr útblæstri síðustu ár og það er liður í hagkvæmum rekstri að gera enn betur. Skógarbændur vinna að bindingu kolefnis og sjálfbærri nýtingu íslensks timburs. Með öðrum orðum, atvinnulífið er á tánum en stjórnvöld þurfa áfram að uppfæra aðgerðir, stefnumótun, upplýsingaöflun og miðlun upplýsinga til stuðnings atvinnulífinu. Þar koma inn aðgerðir eins og umbótavinna varðandi bókhald, loftslagsbókhald landnotkunar og hvernig umgjörð við ætlum að skapa rafeldsneytisframleiðslu á Íslandi. Hæstv. forseti. Við hljótum t.d. að stefna á að rafeldsneytisnotkun íslenskra skipa komi frá endurnýjanlegum orkugjöfum á Íslandi. Við þurfum fleiri vörður á leiðinni þangað.

Virðulegi forseti. Á COP27 ráðstefnunni í nóvember síðastliðnum var samþykkt að stofna nýjan tap- og tjónasjóð, eða eins og hann heitir á ensku, með leyfi forseta, „loss and damage fund“. Samþykktin markar sigur í langvinnri og erfiðri baráttu, sérstaklega hjá litlum og viðkvæmum ríkjum, og er mikilvægt skref í átt að réttlæti í loftslagsmálum. Engu að síður er mikilvægt að hafa í huga, eins og hæstv. ráðherra benti á, að þessi sjóður verður ekki starfhæfur fyrr en eftir mörg ár og hvað þá að hann verði fjármagnaður. Tap og tjón í sinni víðustu skilgreiningu nær yfir öll neikvæð áhrif loftslagsbreytinga, þar með talið veðurhamfarir eins og fellibylji og flóð en líka hægfara þróun eins og hækkandi hitastig og súrnun sjávar. Umfang taps og tjóns af völdum loftslagsbreytinga mun aukast og er sjóðnum því ætlað að breikka og innleiða nýstárleg fjármögnunartæki til að hjálpa þróunarlöndum að mæta kostnaði. Í kjölfar eldgossins í Vestmannaeyjum 1973 og snjóflóðanna í Neskaupstað árið 1974 komum við Íslendingar á fót kerfi viðlagatryggingar sem húseigendur greiða fyrir. Þótt tryggingar af þessu tagi séu fjármagnaðar að hluta til með iðgjöldum þurfa flest hamfaratryggingakerfi á einhvers konar ábyrgð eða stofnfjárframlagi frá hlutaðeigandi stjórnvöldum að halda. Svæðisbundnum hamfaratryggingakerfum hefur einnig verið komið á fót en þau dreifa áhættunni yfir nokkur lönd. Sum þeirra notast við blöndu af svokölluðum hamfaraskuldabréfum sem kallast á ensku, með leyfi forseta, „catastrophe bonds“, viðlagatryggingum og ábyrgðum sem ríkisstjórnir gefa út. Á þessu sviði gæti Ísland haslað sér völl, sér í lagi í samvinnu við önnur smáríki og eyjaþjóðir en þau gleymast oft í alþjóðaumhverfinu af því að það sem stóru þjóðirnar skilgreina sem lítið áfall eru oft stórhamfarir fyrir litlar og fámennar eyþjóðir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir að vekja máls á niðurstöðum COP27. Ég vil nýta tíma minn í dag til að ræða um það sem við getum kannski kallað afsprengi þeirrar leiðar sem við erum á í átt að grænu samfélagi en það er grænþvottur. Áform um vindmyllugarða allt í kringum landið hafa ekki farið fram hjá neinum og sjáum við fjölda aðila, opinbera og í öðrum geirum, bjóða sig hása í von um hlutdeild í þeirri rússnesku rúllettu sem samvist íslenskrar náttúru og erlends stórkapítals er. Undir eru lagðar auðlindir þjóðarinnar og víðerni án þess að hugað sé að framtíðinni. Hér þarf að beisla vindinn eins og vatnið og teyma náttúruöflin við hæl til að standa undir þeirri gríðarmiklu orkuþörf sem fjöldi fólks telur fámennt eyríki í Norður-Atlantshafi þurfa á að halda. En hvers vegna er ég að ræða um vindorku þegar verið er að ræða skuldbindingar Íslands og COP27? Jú, það er stóra samhengið. Umræðan um loftslagsvána verður að innibera og umbera náttúruna. Ég vitna til orða Auðar Önnu Magnúsdóttur, framkvæmdastjóra Landverndar, með leyfi forseta, en hún skrifaði um dag náttúrunnar á COP27: „Augljóslega gengur ekki að leysa eina krísu með annarri krísu. Ef loftslagskrísan er leyst með aðgerðum sem eyða náttúru og skaða vistkerfi verður mjög stutt í næstu krísu sem ógnar framtíð mannkyns.“ Það er því ekki að tilefnislausu að ég vek máls á þessu. Hér á landi þurfum við bætta nýtingu auðlinda, endurhugsa orkunotkun þungaiðnaðar en ekki hoppa á grænþveginn vindorkuvagninn.

Forseti. Í upphafi árs setjum við okkur gjarnan markmið og það er þess vegna viðeigandi að eiga umræður um markmið hér í þessum sal í janúarmánuði. Við sem höfum reynslu af fagurgala janúarmánaðar vitum þó líka að til að ná markmiðum fram þarf aðgerðir. Það er ókosturinn við áramótaheitin, þeim fylgir vinna, það þarf fókus, það þarf tímalínu og í einhverjum tilvikum þarf að forgangsraða fjármunum. Það þarf að hætta einhverju til að geta gert meira af einhverju öðru. Handahófskennt dæmi hér er að markmið um að léttast um 10 kíló næst ekki af sjálfu sér, jafnvel þó að frá þessu markmiði sé sagt, jafnvel opinberlega, og það getur sá þingmaður sem hér stendur staðfest. En svona eru markmið Íslands í loftslagsmálum. Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hefur margsinnis greint stoltur frá metnaðarfullum markmiðum ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum en staðreyndin er sú að aðgerðirnar, fókusinn, tímalínan og fjármögnunin fylgir einfaldlega ekki. Þessi markmið eru þess vegna jafn líkleg til að nást fram og hjá manneskju sem lýsir því yfir, jafnvel í votta viðurvist, að hún ætli sér að missa 10 kíló en breytir síðan í engu lifnaðarháttum, ekki mataræði eða hreyfingu. Ég styð markmið íslenskra stjórnvalda heils hugar en ég hef miklar áhyggjur af því hversu illa gengur að fá fram skýr svör um aðgerðir og reyndar líka um það hver markmiðin eru. Forsætisráðherra sagði í desember 2020 að hlutdeild Íslands í 55%-markmiði ESB gæti verið á bilinu 40–45% samdráttur. Síðan þá heyrum við ekki þessa tölu eða hver talan á að vera. Við heyrum talað um samflot við Evrópusambandið og Noreg. Norðmenn hafa lýst því yfir hvert markmiðið er af þeirra hálfu. Af hverju hefur ríkisstjórnin ekki gefið það upp skýrt hvert sjálfstætt markmið Íslands er í þessum efnum?

Herra forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta mál hér upp í þinginu. Ég var einn af þeim sem var í hópi þingsins sem fór á loftslagsráðstefnuna í Sharm El-Sheikh í Egyptalandi. Ég sagði þar í panel að þarna væru menn komnir saman í 27. lokatilraun til að bjarga heiminum og alltaf væri þessi heimsendir svona sex til átta ár fram undan okkur. En það sem mig langar að segja hér í þessari fyrri ræðu minni í umræðunni er að lýsa uppákomu sem ég varð vitni að og við þingmennirnir sem þar sátum í tengslum við fund Alþjóðaþingmannasambandsins, IPU, þar sem þingmenn úr öllum heimshornum koma saman, hópur sem ætti að vera kyndilberi lýðræðis og gegnsæis. Þar voru lögð fram drög að ályktun fyrir hópinn áður en fundinum kom. Síðan leið og beið, fundurinn hafði sinn gang og þegar styttist í lok hans kemur einhver kontóristi frá IPU og les töluvert miklar breytingar á ályktuninni sem voru þeirrar gerðar að það var alveg fráleitt að maður gæti einu sinni leyft sér að sitja hjá heldur var ætlun mín að taka umræðu um þetta og greiða atkvæði gegn ályktuninni eins og hún lá fyrir. Hvað gerðist svo? Kontóristinn labbaði niður og upp kom forseti IPU, sagði nokkur orð og sleit fundi og þar með var þessi ályktun Alþjóðaþingmannasambandsins, IPU, samþykkt. Ég hef aldrei orðið vitni að öðrum eins vinnubrögðum. Og það að verða vitni að þessu með slíkum hætti hjá Alþjóðaþingmannasambandinu fær mann til að velta fyrir sér með hvaða hætti eitt og annað á sér stað í pylsugerðinni, því að eins og Bismarck sagði forðum þá væru líkindin með lagasetningu og pylsugerð þau að það væri mönnum best að sjá sem minnst af framleiðslunni. Ég held því miður að ályktanir sem komu frá Sharm El-Sheikh í þessu tilfelli hafi að einhverju marki litast af þessum vinnubrögðum IPU, alla vega hvað sýn mína varðar á þessi mál.

Herra forseti. Það er stundum talað eins og allar harðar loftslagsaðgerðir séu ill nauðsyn til að koma í veg fyrir að eitthvað geti gerst í framtíðinni. En þá er okkur bara dálítið hollt að muna að nú þegar líða milljónir manna vegna loftslagshlýnunar. Ég sótti, ásamt hv. þm. Bergþóri Ólasyni, Alþjóðaþingmannasambandsfundinn í tengslum við COP27. Þar var rætt töluvert um tap- og tjónasjóðinn og þar flutti Sherry Rehman, loftslagsráðherra Pakistan, kannski áhrifamestu ræðuna. Hún sagði frá undangengnum hamfaraflóðum í landinu, flóðum sem vísindamenn telja nánast öruggt að stafi af loftslagshlýnun. Hún sagði að 2.000 manns hefðu látist, flóðin hafi haft áhrif á 33 milljónir manna, 2.200 skólar skemmst og auk þess séu hundruð heilbrigðisstofnana skemmdar eða ónýtar, 13.100 km af vegum, 431 brú ónýt og mikið af búfénaði drepist, á aðra milljón. Fólkið flykktist inn í borgirnar þar sem enginn matur er og ekkert húsaskjól að finna. Hún bendir á að loftslagsbreytingarnar séu ekki aðeins fræðilegur möguleiki heldur blákaldur og nöturlegur veruleiki, m.a. í Pakistan, og verði ekki brugðist hratt og af öryggi muni önnur lönd lenda í því sama. Fjarvera stóru iðnríkjanna frá þessu fundi var sláandi, rétt eins og þeim komi ekki þessar hörmungar við og þau beri engin ábyrgð. Þá er nærtækt að vitna til lokaorða pakistanska loftslagsráðherrans sagði með leyfi: Það sem gerðist í fyrra í Pakistan mun að óbreyttu ekki takmarkast við Pakistan.

Virðulegi forseti. Hér ættum við að skiptast á skoðunum um loftslagsmál sem oftast, enda taka þau orðið mikið pláss, ekki bara í nýjum stjórnarsáttmála heldur í huga og hjörtum Íslendinga og því yngri, þeim mun meira pláss. Málshefjandi, hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir, á því þakkir skildar fyrir framtakið og sömuleiðis hæstv. ráðherra fyrir hans yfirferð hér í upphafi umræðunnar. Við ræðum gjarnan um metnaðarfull markmið okkar Íslendinga í loftslagsmálum og þau eru mjög metnaðarfull og það þrátt fyrir þá staðreynd að ef allar þjóðir væru eins og við þegar kemur að loftslagsmálum þá værum við ekki að glíma við alheimsloftslagsvanda. En við ræðum kannski minna um raunhæfar leiðir til að ná þessum metnaðarfullu markmiðum og þar skipta orkuskiptin höfuðmáli. Þar þurfum við heldur betur að bretta upp ermarnar, framleiða meiri orku, einfalda regluverk og skipuleggja og bæta flutning. Hæstv. ráðherra hefur blessunarlega verið skýr þegar kemur að þessum málum. Orkuskiptin munu ekki stranda á honum. En aðgerðirnar, leiðirnar til að ná markmiðum okkar í loftslagsmálum eru fleiri. Við þurfum að auka loftslagstengda fjárfestingu, fjölga störfum með áherslu á græna nýsköpun, aukna framleiðni og virkjun hugvits til þess að stuðla að minni losun gróðurhúsalofttegunda, hringrásarhagkerfi og kolefnishlutleysi. Það er því sönn ánægja og áskorun að fá að gegna formennsku í Græna dreglinum, stýrihópi um loftslagstengd græn nýfjárfestingarverkefni. Virðulegi forseti. Eins og ég nefndi áðan er loftslagsvandinn alheimsvandi og verkefnið því sameiginlegt. Það gleymist stundum, t.d. þegar rætt er um að flytja framleiðslu milli landa til að fegra bókhald og ná landsmarkmiðum. Það yrði sannarlega skammgóður vermir enda veltur árangurinn á heimsvísu á samstarfi allra ríkja. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur aftur fyrir að hefja þessa umræðu og öðrum fyrir góð innlegg í þarfa umræðu.

Virðulegur forseti. Fjallað er um losunarbókhald gróðurhúsalofttegunda og bindingu kolefnis á Íslandi í árlegri skýrslu Umhverfisstofnunar til ESB og Sameinuðu þjóðanna vegna Kyoto-sáttmálans og Parísarsamkomulagsins. Kyoto-tímabilinu lauk 2020 og verður gert upp í ár, 2023. Tímabil Parísarsamkomulagsins hófst árið 2021 og er til ársins 2030. Á Íslandi jókst heildarlosun gróðurhúsalofttegunda um rúmlega 30% frá árinu 1990. Samkvæmt Kyoto-sáttmálanum lofuðu Íslendingar að draga úr losun um 20% árið 2020 miðað við 1990, en hún jókst um rúmlega 30% eins og hér segir. Engar líkur eru á að staðið verði við þau loforð um að draga úr losun um 20% samkvæmt Kyoto-samkomulaginu. Losun á ábyrgð stjórnvalda er sú sem ríkið og íbúar eru ábyrgir fyrir. Hún var óbreytt milli áranna 2017 og 2018. Langmest losun er frá orku og stórt hlutfall, um helmingur, er frá vegasamgöngum. Útilokað er að við stöndum við skuldbindingar okkar samkvæmt Parísarsamkomulaginu og við þurfum líklega að kaupa kolefnislosunarheimildir fyrir milljarða, ef ekki tugi milljarða. Þetta er staðan varðandi alþjóðlegar skuldbindingar Íslands í loftslagsmálum. Við erum ekki að standa við Kyoto-samkomulagið og ekki að standa við Parísarsamkomulagið. Ég tel því mikilvægt að hafa þetta í huga þegar farið er að athuga hvort við eigum að gangast undir nýjar alþjóðlegar skuldbindingar. Það er mjög mikilvægt að Ísland gangist undir alþjóðlegar skuldbindingar sem við getum staðið við. Þar liggur ábyrgð okkar Íslendinga. Í heildarsamhengi hlutanna á heimsvísu skiptir Ísland engu máli, sáralitlu, eins og ég kom inn á í fyrri ræðu. Við eigum hins vegar að gera það vel sem við tökumst á hendur. Við eigum að ganga í orkuskiptin og gera það vel.

Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á í minni fyrri ræðu er árangur í loftslagsmálum samvinnuverkefni. Því eru grænir hvatar til atvinnulífsins og til grænnar nýsköpunar sem ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á þýðingarmiklir en auðvitað ekki síður frumkvæði sem kemur frá fyrirtækjum um land allt. Það eru t.d. frábærar fréttir að stefnt sé að framleiðslu kolefnishlutlausrar steypu og að í þróun sé tækni sem mun valda stökkbreytingu varðandi losun kolefnis frá álverum, svokölluð óvirk rafskaut. Með notkun þeirra yrði kolefnislosun við rafgreiningu súráls úr sögunni og þannig mætti minnka losun koltvísýrings á Íslandi um allt að 30%. Þá er mikilvægt að horfa til þess að öll ræktun bindur kolefni í gróðri. Auk þess dregur ræktun gróðurlítils eða rofins lands úr losun kolefnis frá landi út í andrúmsloftið þannig að ef rétt er á haldið gætu íbúar í dreifbýli nýtt landið sem þeir hafa til umráða til kolefnisbindingar og þar með skotið viðbótarstoðum undir afkomumöguleika sína. Ásókn í land til kolefnisbindingar er samhliða þessu að aukast þannig að þetta gæti eins farið á þann veg að íbúar í dreifbýli geti ekki keppt um land og atvinnutækifæri. Einmitt þetta atriði kallar á skýra stefnu og betri þekkingu á bókhaldi landnotkunar en ég var einmitt að leggja fram fyrirspurnir til hæstv. ráðherra varðandi það málefni. Viðarnytjar þarf líka að þróa áfram hér á landi, þar er þegar verið að auka sjálfbærni einstakra byggða og styrkja hringrásarhagkerfið með kyndistöðvum og afurðavinnslu. Margt fleira væri hægt að nefna eins og kolefnisbindingu með Carbfix. Að lokum vil ég nefna að við Íslendingar þekkjum mikilvægi hamfarasjóða eins og ofanflóðasjóðs og náttúruhamfaratrygginga og eigum því ýmsu að miðla inn í alþjóðlegan hamfarasjóð og samstarf í kringum hann.

Virðulegi forseti. Eitt helsta framlag núverandi ríkisstjórnar til að takast á við loftslagsvandann hafa verið sérstakar ívilnanir til að styðja við kaup á fólksbílum sem eru að öllu leyti eða að hluta knúnir rafmagni. Þessar ívilnanir virðist hafa virkað afar vel, svo vel raunar að á síðasta ári voru 12.000 fólksbílar nýskráðir umfram afskrifaða. Samkvæmt tölfræði Umhverfisstofnunar voru fleiri nýir fólksbílar skráðir sem ganga fyrir bensíni eða dísil en allir bílar sem voru afskrifaðir. Samkvæmt Hagfræðistofnun Háskóla Íslands nýttust þessar ívilnanir einna helst fólki með meðaltekjur og yfir við kaup á bíl nr. 2 eða jafnvel 3 á heimili. Þannig er ljóst að allir rafmagns- og tengiltvinnbílarnir voru hrein viðbót og stemma því hvorki stigu við fjölgun bíla í vegakerfinu né stuðla að því að ná markmiðum ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Það skyldi engan undra þar sem ríkisstjórnin hefur skilað auðu þegar kemur að uppbyggingu almenningssamgangna á sama tíma og við ættum að vera í stórsókn en neyðumst til að skera niður og draga úr þjónustu. Þegar sáttmáli um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu var undirritaður var búist við að borgarlína yrði byrjuð að keyra í dag. Raunveruleikinn er sá að það virðist vera jafn langt í að byrjað verði að keyra núna og þegar sáttmálinn var undirritaður. Uppbygging innviða til rafhleðslu hefur heldur ekki verið næg og þörf er á margföldun ef styðja á með fullnægjandi hætti við núverandi fjölda rafbíla og tengiltvinnbíla. Á sama tíma og kaup vel stæðs fólks á nýjum bílum eru niðurgreidd af ríkinu líður kerfi almenningssamgangna fjársvelti. Loftslagsmarkmið ríkisstjórnarinnar kunna að vera háleit á blaði en raunveruleikinn er allt annar. Metnaðarleysið er algert. Til hvaða aðgerða ætlar ráðherra að grípa til að ekki skapist ófremdarástand vegna þessa?

Frú forseti. Ég vil byrja á að taka undir með þeim sem hafa sagt það að þetta sé mikilvæg umræða sem fer hér fram í dag. Ísland á að sjálfsögðu að vera forysturíki þegar kemur að loftslagsmálum og þó að við séum kannski ekki stór í samhengi milljóna- eða milljarðaþjóða þá skiptir það máli að vera með stefnu og að framfylgja henni og vera þannig trúverðug rödd þegar við erum að tala fyrir því að aðrar þjóðir eigi einnig að uppfylla markmið. Það er ógnvænlegt hvernig heimsbyggðinni er að því er virðist ekki að takast að halda hlýnun innan við 1,5°C en það er engu að síður markmið Íslands að þar viljum við vera og við eigum að halda því áfram og þangað eigum við að stefna og frá þessu má ekki hvika. Við þurfum að draga úr losun og við þurfum að halda áfram að uppfæra okkar aðgerðaáætlanir. Ég er sannarlega sammála hæstv. ráðherra í því að á sama tíma þurfum við auðvitað að halda áfram eins og við erum að gera, að fylgja því eftir að það sem við höfum ákveðið að gera raungerist og á þeirri leið erum við og þar eigum við að halda áfram. Að lokum: Alþjóðlegur hamfarasjóður er mikilvægur og að sjálfsögðu á Ísland að taka þátt í honum og mér finnst að við eigum að leggja á hann áherslu og það skiptir máli að búa til umgjörð um hann sem hraðast því að þetta þarf að komast í gagnið og það helst í gær.

Frú forseti. Mig langaði að segja hér í síðari ræðu nokkur orð um endurheimt votlendis sem kynnt var til sögunnar fyrir rúmum 20 árum. Eftir því sem mér skilst er um áratugur síðan endurheimt votlendis fékkst viðurkennd af Sameinuðu þjóðunum sem mótvægisaðgerð í loftslagsmálum. Ég nefni þetta því mér bárust í gær svör frá hæstv. matvælaráðherra við skriflegri fyrirspurn sem ég lagði fram um endurheimt votlendis á ríkisjörðum. Ég hvet þingmenn til að skoða þessa fyrirspurn. Samtals er þekja framræsts votlendis á jörðum í eigu ríkisins um 18.000 hektarar. Ég spurði hversu mikið af þessu votlendi ríkið hefði endurheimt og tölurnar finnst mér segja nokkra sögu, en af þessum 18.000 hekturum hafa 80 verið endurheimtir. Í svari ráðherra segir að áhugi og geta sé til staðar til að fara í frekari endurheimt votlendis á jörðum í eigu ríkisins og að Landgræðslan og Framkvæmdasýslan eigi í samtali um aðgang að fleiri jörðum í þessum tilgangi, og er það vissulega jákvætt. En hér þarf auðvitað líka að benda á að samhliða þessum tölum, þ.e. að árangurinn allur sé 80 hektarar, er staðreyndin jafnframt sú að enn er verið að grafa skurði til að ræsa fram votlendi. Í því sambandi held ég að þurfi að benda á að þetta sé enn staðan en jafnframt vekja athygli hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra á eftirlitsþættinum hvað þetta varðar. Ég myndi vilja sjá hæstv. umhverfisráðherra og matvælaráðherra taka saman höndum hvað þetta varðar. Eins og ég byrjaði á þá hvet ég hv. þingmenn til að skoða svör matvælaráðherra við þessari fyrirspurn því að þarna kemur sitthvað áhugavert fram.

Frú forseti. Ég vil í seinni ræðu minni koma örstutt inn á samhengi hlutanna og það hversu ómarkviss umræðan á heimsvísu virðist oft verða. Ég vil fagna því sérstaklega sem fram kom í svari hæstv. umhverfisráðherra hér við byrjun umræðunnar, að það yrði tekin afstaða til þátttöku í sjóðnum þegar regluverk hans lægi fyrir. Mig óaði við svörum hæstv. ráðherra fyrst eftir ráðstefnuna þar sem var hægt að lesa út úr þeim að Ísland tæki þátt í sjóðnum, sama hvernig samþykktir hans litu út. Það er ekki forsvaranleg meðferð á fjármunum hins opinbera að nálgast mál með þeim hætti þannig að nú er þó komin pressa á að menn sýni alla vega samþykktirnar áður en fjármunir renna þar inn. Í umræðunni í Egyptalandi gátu fulltrúar varla opnað munninn öðruvísi en að lýsa því sem svo að við værum algjörlega á síðasta snúningi, við værum að fara fram af bjargbrúninni, það yrði að ganga til aðgerða ekki seinna en á morgun. Svo var eiginlega niðurstaða þessa risafundar að stofna þennan tap- og tjónsjóð og hvenær verða samþykktirnar skrifaðar? Eftir nokkur ár. Þetta er af sama meiði og fjármálastofnun sem eyðir öllu sínu markaðsfé í að útskýra það hversu góð og vistvæn hún er og fylgi markmiðum í loftslagsmálum af því að annars sökkvi allt í sæ, en á sama tíma lánar hún 40 ára lán til kaupa á einbýlishúsum á sjávarjörðum. Það fer ekki saman einhvern veginn það sem fólk og fyrirtæki oft á tíðum eru að segja og það sem er verið að gera. Ég vil, eins og ég segi, fagna þessari afstöðubreytingu hæstv. ráðherra að það skuli í öllu falli bíða eftir að sjá með hvaða hætti þessi tap- og tjónsjóður verður formaður áður en íslensk stjórnvöld skuldbinda sig til framlagningar fjármuna í hann.

Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem hefur á köflum verið mjög upplýsandi. Ég verð samt að lýsa vonbrigðum mínum með svör ráðherrans þar sem ekki var hægt að lýsa því hvernig við ætluðum að ná 55% samdrætti fyrir 2030. Ég skil það þannig að afrakstur geiranálgunarinnar, loftslagsvegvísarnir, þurfi fyrst að koma fram og síðan verði aðgerðaáætlunin uppfærð í framhaldinu. Ég velti fyrir mér hversu langan tíma það megi taka að mati hæstv. ráðherra. Það er einnig ekki alveg víst hvort Ísland ætlar að taka þátt í fjármögnun hamfarasjóðsins. Ég geri mér grein fyrir því að það á eftir að skrifa úthlutunarreglurnar en það er mjög mikilvægt að gefa siðferðilegt, skýrt merki um það að við séum tilbúin til að axla ábyrgð þar eins og annars staðar í þessum málum. Það er auðvitað þannig, frú forseti, að smæð hagkerfisins hér, þær náttúruauðlindir sem við búum yfir og sveigjanleiki þess kerfis sem við búum við gefur okkur forskot. Það gefur okkur forskot í loftslagsmálum og það gefur okkur forskot til þess að sýna með góðu fordæmi hvað er hægt að gera. Það hefur siðferðilega þýðingu í samtalinu um það að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og koma í veg fyrir hamfarahlýnun og það skiptir máli að fullvalda ríki sem er aðili að loftslagssamningnum geri það eins og best verður á kosið, ég tala nú ekki um eitt ríkasta land í heimi. Ég vona að hæstv. ráðherra nái að svara spurningum mínum betur. Það er því miður þannig, eins og loftslagsráð hefur bent ítrekað á, að markmið okkar og útfærsla þeirra eru óljós og ég leyfi mér að lokum að gera orð stöðumats loftslagsráðs að mínum: Klukkan tifar.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna og ég vona að hún verði eins oft og mögulegt er hér í sölum þingsins. Mér finnst umræðan vera að þróast í rétta átt. Þá er ég að vísa í það að menn séu komnir á þann stað að átta sig á því að það verði að fara saman hljóð og mynd. Og af því að ég er hér hvattur til dáða þá hvet ég líka hv. þingmenn til dáða þegar kemur að loftslagsmálum. Það verður að fara saman hljóð og mynd. Svo ég taki nú jákvæða punktinn þá vil ég nota tækifærið og þakka öllum hv. þingmönnum sem greiddu atkvæði með rammanum. Þetta verkefni er gríðarstórt og sumir hv. þingmenn koma hér og eru búnir að gefast upp og segja að þetta sé hægt. Auðvitað er þetta hægt, en þetta er mjög erfitt. Þetta snýst um það að við erum að taka út jarðefnaeldsneyti og setja græna orku í staðinn. Í níu ár kláruðum við ekki það sem á að gera mjög reglulega, þ.e. rammaáætlun, sem er grunnurinn að því að framleiða græna orku. Sumir þingmenn treystu sér ekki til að gera það núna í vor og ég veit ekki hvernig staðan væri núna í þessu erfiða og stóra verkefni ef meiri hluti hv. þingmanna hefði ekki klárað það. Það er grunnurinn að því að við getum náð þessum árangri. Þannig að þegar hv. þingmenn koma hér, og ég hvet þá til að veita mér og ríkisstjórninni aðhald, menn mega skamma mig alveg eins og þeir vilja, það er ekkert vandamál, en það verður að fara saman hljóð og mynd. Það verður að fara saman hljóð og mynd því að við þurfum græna orku til að ná þessum háleitu markmiðum. En við þurfum ýmislegt meira. Það er áhugavert að hér kom hv. þingmaður fram og vakti athygli á því sem vel hefur gengið, því að við þurfum á öllu okkar hugviti á að halda og við þurfum samstöðu allra til þess að ná þessum háleitu markmiðum. Ég vonast til þess, virðulegi forseti, að það verði góð 

Forseti minnir ræðumenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Nú ræðum við enn og aftur litla útlendingafrumvarpið. Það er ekki lagt fram í fyrsta sinn, ekki í annað sinn, ekki þriðja sinn og ekki í fjórða sinn heldur í fimmta sinn; þetta ræksni, þetta útþynnta og örvilnaða frumvarp, þessi svokallaða málamiðlun milli skynsemishyggju og fullkominnar vitleysu, þetta sýnishorn yfirgefinna áforma umvafið afsökunum og kerfisflækjum, þessi uppgjöf. Við höfum rætt þetta ítarlega hér í þinginu og stefnir í ítarlega umræðu enn á ný. Þó gerir þetta mál eiginlega ekkert, a.m.k. mjög lítið, til að takast á við umfang þess vanda sem við er að eiga. Þetta er óskaplega aumt og meira að segja nú í fimmtu tilraun kemur á daginn að í vinnu nefndarinnar hefur málið enn verið þynnt út miðað við nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Hafði þó meginatriðið verið tekið út úr málinu á milli fjórðu og fimmtu framlagningar, væntanlega í von um að þá yrði auðveldara fyrir ríkisstjórnina að koma málinu í gegn, ríkisstjórn sem greinilega á erfitt með að koma málum í gegnum þingið, a.m.k. þegar þingflokkur Vinstri grænna gerir athugasemdir við þau. Önnur mál, mál frá Vinstri grænum, fljóta hér í gegn og hv. þingmenn Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks loka augunum og láta eins og þeir sjái ekki hvað er að gerast. Með þessu frumvarpi er þó leitast við, eða var a.m.k., að bæta úr þeim stórkostlegu vandræðum sem hælisleitendakerfið á Íslandi hefur verið að fást við þótt lítið sé orðið eftir af því, verður nú að segjast. Og þótt það segi hér í nefndarálitinu, sem ég mæli fyrir, að við leggjum til að málið verði samþykkt þá fór ég að hafa efasemdir eftir að hafa hlustað á og lesið nefndarálit meiri hlutans, efasemdir um hvort þetta væri yfir höfuð til bóta því að þarna er enn verið að auka á flækjurnar og gera kerfið á margan hátt jafnvel enn óskilvirkara en nú er. Aðstæður kalla á grundvallarendurskoðun útlendingalöggjafarinnar á Íslandi. Nú er ásókn í hæli á Íslandi líklega orðin sú mesta í Evrópu, er að líkindum orðin hlutfallslega tífalt meiri en til að mynda í Danmörku og Noregi og innviðirnir ráða ekki við þetta. Meira að segja ríkislögreglustjóri sá ástæðu til þess að vara við því að innviðir réðu ekki við þennan mikla straum. Og hvað kemur frá ríkisstjórninni til að takast á við þetta? Fimmta tilraun með þetta litla útþynnta útlendingafrumvarp. Í þeim breytingum sem nú birtast í nefndaráliti meiri hlutans er að finna eitt og annað sem þarf að huga verulega að og velta fyrir sér hvort sé til bóta eða ekki. Ég ætla að nefna dæmi. Þar er gert ráð fyrir ýmsum undantekningum, hvers konar undantekningum, allt til þess fallið að flækja málið, en það er sérstaklega fjallað um börn. Í ráðherratíð minni fór ég í heimsókn til Líbanon og Möltu til að kynna mér flóttamannavandann af eigin raun. Þar fékk maður að hitta fólk sem starfar við þetta alla daga og heyra álit þess beint, ekki það sem það segir í viðtölum eða opinberlega en bara raunveruleikann. Eitt af því sem við vorum sérstaklega vöruð við, Íslendingar, var að hafa sérstakar reglur um börn. Þetta kann að hljóma undarlega á einhvern hátt eða jafnvel kaldlynt en það var ekki merkingin. Þessir sérfræðingar sem vinna við þetta alla daga bentu á að Vesturlönd væru að setja börn víða um heim í verulega hættu með því að hafa sérstakar undanþágur og þar með sérstaka hvata til þess að börn séu send af stað í hættuför, stundum á eigin vegum, þó að ekkert ungt barn gangi frá Afganistan til Evrópu á eigin vegum, en allt of oft í fylgd með stórhættulegum glæpamönnum sem skila börnunum jafnvel ekki á áfangastað eða hneppa þau í einhvers konar ánauð eða þrælkun, fara a.m.k. með þau í mikla hættuför. Við fengum að heyra þessa viðvörun: Ekki vera að búa til þennan hvata, ekki hvetja til þess að börn séu send á undan sjálf eða í fylgd með einhverjum sem stundum eru mjög vafasamir menn. En það er með þetta eins og svo margt annað í þessum málaflokki og raunar í nefndaráliti meiri hlutans hér að það er ekki litið á heildarmyndina, það er ekki litið á raunveruleg áhrif. Þetta snýst um umbúðirnar. Menn nota mikið orð eins og mannúð. En er það mannúð að viðhalda kerfi hér á Íslandi sem gerir Ísland að söluvöru glæpagengja? Þetta er spurning sem ég er ekki að finna upp. Ég hef vísað í þetta áður. Þetta eru orð forsætisráðherra Danmerkur, sósíaldemókrata, sem hefur innleitt gjörbreytingu á stefnu Dana í þessum málaflokki og ekki hvað síst á þessum forsendum. Danmörk má ekki verða söluvara glæpagengja, sagði forsætisráðherrann. En með þeim breytingum sem hafa verið gerðar hér á Íslandi, með þeim skilaboðum sem hafa verið send út, hefur Ísland verið gert að söluvöru glæpagengja. Við erum aldeilis komin á kortið, líklega eftirsóttasti áfangastaður álfunnar hlutfallslega. Við þessar aðstæður verður maður að lýsa undrun á því að ríkisstjórn veigri sér, að því er virðist, yfir höfuð við að koma fram með mál sem þó er búið að leggja fram fjórum sinnum áður og var ætlað að taka á þessum vanda. Það eru engar lausnir. Framsögumaður nefndarálits meiri hlutans, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, sýndi okkur nýjar umbúðir eða umbúðir sem voru hannaðar á landsfundi Sjálfstæðisflokksins með ályktun um þennan málaflokk sem er nánast nákvæmlega eins og ályktun Samfylkingarinnar í málinu, umbúðamennska, engar raunverulegar lausnir, ekkert sem gefur til kynna að menn geri sér grein fyrir raunverulegu umfangi vandans. Þetta birtist svo í því hvernig þetta frumvarp hefur þróast. Fyrrnefndur hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi sérstaklega að það væri ekki einu sinni verið að taka út allar séríslenskar reglur sem hafa verið hvati, segull eins og hæstv. dómsmálaráðherra kallaði það, það væri ekki einu sinni verið að taka út alla seglana sem gera Ísland að áfangastað. Það átti á einhvern hátt að vera afsakandi fyrir þetta frumvarp, væntanlega beiðni um að þingið hleypti því þá í gegn fyrst það gengi ekki nógu langt. Það væri í raun ekki að taka á vandanum. Svo var talað um málamiðlun og að það væru ólíkir pólar í þessu máli og þetta ræksni sem þetta frumvarp er orðið væri einhvers konar tilraun til að miðla málum þar á milli. Með öðrum orðum fara milliveginn milli skynsemishyggju og fullkominnar vitleysu. Er það þannig sem þessi ríkisstjórn ætlar að fljóta áfram fremur en að taka forystu, sýna pólitíska stefnu og bregðast við einhverjum af stærstu viðfangsefnum samtímans með aðferðum sem virka? Hv. þm. Eyjólfur Ármannsson mælti fyrir nefndaráliti og benti m.a. á að ástandið í Venesúela væri ekki á ábyrgð íslenskra stjórnvalda eða Íslendinga yfir höfuð. Það er auðvitað rétt. Það er ekki á ábyrgð Íslendinga að það skuli vera hrein vinstri stjórn í Venesúela og þetta land, með öll þau tækifæri og þær auðlindir sem það hefur yfir að ráða, skuli búa við fátækt og óheillavænlegt stjórnarfar. Engu að síður, þrátt fyrir að þetta sé ekki á ábyrgð okkar, hafa talsmenn þessa frumvarps varið sérreglur um eitt tiltekið land á þeim forsendum að þar séu lífskjör og öryggi minna en á Íslandi, sem er sannarlega rétt. En hversu mörg lönd gætum við talið upp þar sem lífskjör og öryggi er miklu minna en á Íslandi, líklega flest lönd í heiminum, og hversu mörg lönd gætum við nefnt þar sem staðan er, hvað þetta varðar, sambærileg og í Venesúela? Hvað ef þessi úrskurðarnefnd í útlendingamálum, sem nú virðist hafa fengið hálfgert löggjafarvald - stjórnmálamennirnir hafa vísað valdinu frá sér til ókjörinna fulltrúa - ályktaði sem svo að til að mynda allir sem kæmu frá Pakistan, sem er á svipuðum stað hvað varðar lífskjör og öryggi og Venesúela, ættu rétt á hæli á Íslandi? Eða El Salvador eða Hondúras, Bangladess, Kongó - við gætum haldið lengi áfram? Lönd þar sem búa hundruð milljóna manna og nefnd úti í bæ gæti samkvæmt þessu ályktað sem svo að allir sem kæmu til Íslands frá þessum löndum ættu rétt á hæli. Þetta er kerfi, þetta er fyrirkomulag sem gengur ekki upp því að í því felst engin tilraun til að líta á heildarmyndina. Kostnaður við þennan málaflokk hefur stundum verið nefndur og það vakti athygli nú að hann væri allt í einu kominn upp í 10, líklega 15 milljarða, úr rúmlega hundrað eða nokkur hundruð milljónum fyrir fáeinum árum. En jafnvel þá, og sérstaklega núna, er raunverulegur kostnaður af þessu falinn því að leitast er við að telja einungis með þann kostnað sem fellur beint á þjónustu á þessu sviði. Aukinn kostnaður fyrir heilbrigðiskerfið, löggæslu, menntakerfið - þetta er allt falið. Þetta er falið að því er virðist með vilja vegna þess að menn forðast það að ræða innihald þessa málaflokks. Og hvað þýðir það? Það þýðir að við missum stjórn á honum. Ástandið er orðið stjórnlaust, eins og hæstv. dómsmálaráðherra ítrekaði í gær eða fyrradag þegar hann sagði hreint út: Ástandið er stjórnlaust. Einu viðbrögðin sem við sjáum er fimmta tilraun með útþynnta litla útlendingafrumvarpið. Það þýðir að ástandið verður enn stjórnlausara, heldur áfram að versna. Það þýðir líka, sem kannski skiptir mestu máli í þessu öllu, að jafnt og þétt verður enn erfiðara fyrir okkur Íslendinga, 360.000 manna þjóð, eða hvað við erum, eftir því hvernig er talið, að gera eins mikið gagn og við mögulega getum, gera sem mest gagn fyrir það fólk sem er í mestri neyð og þarf mest á hjálp að halda. Ónýtt kerfi hefur gert Ísland að söluvöru glæpagengja. Og enn og aftur eru engir tilburðir sýndir til að takast á við það. Og þetta gerist hratt. Þegar Íslendingar tóku fyrst við hópi flóttamanna, kvótaflóttamanna, frá Ungverjalandi eftir innrás Sovétríkjanna 1956, komu hingað einhverjir tugir Ungverja, um 30 manns, ef ég man rétt. En frá þeim tíma, frá 1956–1991, þegar síðasti hópur Víetnama kom hingað sem kvótaflóttamenn, á 35 árum, komu ekki fleiri en svo að á einum mánuði nú á síðasta ári mættu hér fleiri hælisleitendur sem nú eru lagðir að jöfnu við kvótaflóttamenn en á 35 árum; og ekki bara fleiri heldur mættu tvisvar og hálfu sinni fleiri til landsins á einum mánuði en á 35 árum þar áður. Eftir stofnun flóttamannaráðs árið 1995 var lagt í mikla vinnu við að tryggja að við Íslendingar tækjum vel á móti því fólki sem boðið væri hingað til landsins. Það varð nánast að reglu frekar en undantekningu að stjórnvöld byðu flóttamönnum að koma til Íslands. Á tímabilinu frá stofnun flóttamannaráðs 1995–2019 komu að meðaltali 24 á ári. Á síðasta ári komu líklega, þó að endanlegar tölur liggi ekki fyrir, 5.500. Stjórnvöld sem voru velviljuð og vildu gera vel og taka vel á móti fólki höfðu að meðaltali áratuginn á undan tekið á móti 24 á ári, á síðasta ári voru það 5.500. Enginn virðist vita hvernig eigi að leysa úr þessu eða hvar þetta muni enda, hvað þá hvernig stjórnvöld geti aftur náð tökum á málaflokknum til að nýta úrræði okkar sem best til að hjálpa þeim sem eru í mestum vanda og þessi þróun mun bara halda áfram. Ég nefndi hér í upphafi að fjöldinn hér væri líklega hlutfallslega orðinn tífaldur á við Danmörku og Noreg og sá mesti í Evrópu og skilaboðin sem berast frá íslenskum stjórnvöldum eru bara til þess fallin að auka enn á þennan mun og merkja Ísland enn frekar sem áfangastað. Það virðist enginn hafa hugmynd um hvar það endar, hvernig eigi að standa að þessu, hvernig eigi að sjá öllum fyrir þjónustu og húsnæði o.s.frv. þrátt fyrir að á síðasta þingi, við lok síðasta þings, hafi í þriðju tilraun, í því tilviki, verið samþykkt lög um svokallaða samræmda móttöku sem setti alla í sömu stöðu. Allir ættu rétt á hinu sama hvort sem þeir kæmu á eigin vegum eða einhverra sem skipuleggja ferðir - ef þeir fengju hér hæli eða landvistarleyfi ættu þeir rétt á sömu greiðslum, sömu þjónustu, sömu aðstoð á allan hátt og þeir kvótaflóttamenn sem við bjóðum til landsins. Þetta setti stóran rauðan hring utan um Ísland sem áfangastað. Ástæðan fyrir því að þetta er svona mikið áhyggjuefni er ekki bara sú að það reynist okkur erfitt að ráða við þennan straum. Ástæðan er líka sú að hér skortir allar tilraunir til að búa til eitthvert markmið eða takast á við fyrirsjáanlega þróun. Það er oft nefnt að 100 milljónir manna séu á flótta. Þrátt fyrir að heimurinn hafi almennt farið mjög batnandi á undanförnum árum og áratugum og sé að flestu leyti betri en nokkurn tímann áður - almennt hafa lífskjör um allan heim batnað og öryggi fólks og velmegun hefur aukist, þótt við horfum upp á hræðilegar undantekningar eins og til að mynda stríð í Úkraínu og Sýrlandi - hvers vegna eru flóttamenn þá fleiri en nokkru sinni fyrr? Það er vegna þess að ólíkt því sem sumir kannski halda þá eykst straumur hælisleitenda frá löndum með auknum lífskjörum upp að vissu marki, þeim mun betur stæð sem lönd verða og þeim mun meiri möguleikar sem gefast til að ferðast á milli landa, þeim mun meira eykst straumurinn. Það sem skiptir kannski alveg sérstöku máli í þessu er að samskiptatæknin breiðir upplýsingar út hraðar en nokkru sinni fyrr og ferðir til Evrópulanda, ekki hvað síst Íslands núna, eru auglýstar á Facebook. Þær eru auglýstar með dreifibréfum á götuhornum, t.d. í Lagos í Nígeríu. Og þegar lagt er af stað hafa flestir sem eru á ferðinni stöðugan aðgang að upplýsingum um hvert sé best að leita fanga. Ég hef einhvern tíma sagt þá sögu áður þegar finnskur ráðherra upplýsti mig um það að Finnar hefðu verið undrandi þegar skyndilega komu milli 50.000–60.000 hælisleitendur frá tilteknu landi til Finnlands. Hvernig gat þetta gerst? Til Finnland, hugsuðu þeir. Það var vegna þess að tiltölulega smávægileg breyting á löggjöf í Finnlandi varð til þess að þeir sem skipulögðu fólksflutningana beindu straumnum, sem áður lá til Belgíu, til Finnlands. Og nú er, eins og ég segi, Ísland rækilega komið á kortið. Stundum er talað um að eina raunverulega lausnin á þessum vanda sé að bæta lífskjör í þróunarlöndunum. Við eigum að sjálfsögðu að gera hvað sem við getum til að bæta lífskjör í fátækari löndum heims, öryggi fólksins, heilbrigðisþjónustu o.s.frv., en eins og ég kom inn á áðan þá mun það ekki draga úr straumi hælisleitenda, það mun auka hann. Upplýsingar um þetta liggja fyrir, m.a. hjá Alþjóðabankanum, og hefur verið töluvert rannsakað. Bandaríski þróunarhagfræðingurinn Michael Clemens hefur til að mynda sýnt fram á þetta á mjög skýran hátt, að þegar árstekjur, kaupmáttarjafnaðar árstekjur, fara yfir 600 bandaríkjadali, svipað og kannski í Eþíópíu núna, þá byrjar straumurinn frá landinu að aukast umtalsvert. Það byrjar ekki að draga úr aukningunni fyrr en árstekjurnar ná 7.500 dollurum eða svo. Það er líklega orðið meira núna miðað við verðbólguna. En það þýðir ekki að hann hætti, það bara dregur úr aukningunni, aukningin verður ekki eins hröð. Dæmi um þetta er Albanía þar sem árstekjurnar eru á við þessi mörk þar sem aukningin minnkar en straumurinn heldur áfram. Þegar þetta fer saman, auknar upplýsingar, auknir möguleikar á að fara á milli landa, tilraunir, oft stórhættulegra glæpamanna, til að selja fólki ferðir fyrir aleiguna eða skuld, hneppa það í ánauð, gera það skuldbundið sér þegar á áfangastað er komið, þá er ekki gott að Ísland skuli viðhalda og auka á kerfi sem ýtir undir þessar hættuferðir, ýtir undir starfsemi glæpamanna, gerir landið að söluvöru glæpagengja. Og hversu lengi mun þetta halda áfram án þess að við tökum á málum og stjórnvöld leitist við að búa til reglur sem eru til þess fallnar að nýta möguleika okkar sem best til að hjálpa þeim sem eru í mestri neyð? Hversu lengi ætlum við Íslendingar og önnur Evrópulönd að halda áfram að vanrækja flóttamannabúðir í Líbanon þar sem á aðra milljón manna er í flóttamannabúðum? Þar er fólk í alls konar flóttamannabúðum, sumum ágætum og öðrum hræðilegum, í gjaldþrota landi sem biðlar til Evrópulandanna um hjálp og bendir á að þeir gætu jafnvel hjálpað hundraðfalt fleirum, ef þeir fengju bara aðstoð við það, en nemur því sem hægt er að gera fyrir fólk í Evrópulöndunum. En líklega finnst bara allt of mörgum stjórnmálamönnum miklu betra og mikilvægara að sýna í heimalandinu hvað þeir eru að gera, hvað þeir eru góðir, með því að fá fólkið þangað. Kannski skortir hvata til að styðja við þau lönd sem eru að berjast við að hjálpa sem flestum og gera sem mest gagn. Og hvar endar þetta? Þetta endar hvergi því að ekki aðeins aukast lífsgæði í heiminum heldur fjölgar íbúum þróunarlandanna sérstaklega ákaflega hratt og mun gera áfram. Þeim mun meira sem hagur fátækustu landanna vænkast, þeim mun fleiri munu auk þess yfirgefa þau. Við skulum taka dæmi af Nígeríu í Afríku. Það er fjölmennt land, komið yfir 200 milljónir manna. Hagkerfið vex hratt en þjóðin ekki síður hratt. Árið 2045, eftir rúm 20 ár, verða Nígeríumenn orðnir fjölmennari en Bandaríkjamenn. Landsmenn verða orðnir um 450 milljónir árið 2050 samkvæmt Mannfjöldastofnun Sameinuðu þjóðanna og öðrum stofnunum sem spá fyrir um fólksfjölda. Árið 2008 var reyndar gert ráð fyrir að Nígeríumenn yrði 290 milljónir árið 2050, nú eru það 450 milljónir. Það er í raun sama til hvaða lands í Afríku er litið. Helmingur Úgandabúa er t.d. yngri en 15 ára og landsmenn eru orðnir 40 milljónir en þeir verða komnir yfir 100 milljónir eftir 30 ár. Við lok aldarinnar verða 14 af 25 fjölmennustu ríkjum í heimi í Afríku og ekkert Evrópuland kemst þá á lista yfir fjölmennustu ríkin. Flestir núlifandi Íslendingar munu upplifa það að ein borg í Nígeríu, Lagos, verði fjölmennari en Þýskaland allt, þetta er árið 2060. Telur þá einhver að hægt sé að leysa úr vanda þróunarlandanna með því að hafa opin landamæri, að lakari lífskjör eða lakara öryggi en hér kalli á opnun landamæranna? Og enn og aftur ítreka ég það að slík stefna ýtir ekki aðeins undir að fólk sé sett í hættu heldur gerir okkur líka erfiðara fyrir að hjálpa þeim sem eru mest hjálparþurfi. Til að undirstrika þetta með þróunina og að aukin velmegun muni enn ýta undir þennan straum má nefna land af hinum kantinum, ef svo má segja. Það er landið Níger, nágrannar Nígeríu í norðri. Það land er miðstöð fólksflutninga í Afríku á leiðinni að Miðjarðarhafinu og svo til Evrópu. En það fara ekkert margir íbúar Níger sem hælisleitendur til Evrópu. Af hverju er það? Þeir hafa ekki efni á því. Þótt miðstöð þessara fólksflutninga sé í landinu þeirra þá komast þeir ekki sjálfir. Verðum við ekki að huga að forgangsröðun þegar þessi er orðin raunin, huga að því að gera sem mest gagn fyrir þá sem eru í mestri neyð? Ella heldur stjórnleysið áfram og umfang viðfangsefnisins heldur áfram að aukast. Til að ýta undir eða undirstrika þetta samhengi ætla ég nefna borg sem fáir kannast líklega við. Hún heitir Blantyre og er í Malaví. Einhverjir þingmenn hafa þó hugsanlega komið til Malaví sem hefur verið í þróunarsamvinnu við Ísland. Við næstu aldamót, innan mannsaldurs, verða íbúar borgarinnar líklega orðnir 57 milljónir, sem er auðvitað margfalt fleira en í nokkurri evrópskri borg. Þó er Blantyre ekki stærsta borgin í Malaví. Höfuðborgin Lilongve verður orðin enn þá stærri. En þegar þar að kemur og við lítum til baka, eða þeir sem þá verða við stjórnvölinn, munu menn geta sagt að Íslendingar hafi gert sitt besta til að ná sem mestum árangri fyrir fátækt fólk og fólk í hættu? Eða, eins og maður óttast miðað við óbreytta stefnu, munu menn klóra sér í höfðinu yfir því hvernig hægt var að vera svona kærulaus, hvernig hægt var að forðast það algerlega að líta á heildarmyndina, velta því ekki einu sinni fyrir sér hver þróunin yrði eða hvernig lausnir myndu gera sem mest gagn? Þetta litla útlendingamál, lagt fram í fimmta sinn útþynnt, gerir í raun ekkert til að takast á við þetta stóra viðfangsefni. Eins og ég nefndi hér í upphafi er ég jafnvel farinn að hafa áhyggjur af því að það sé fyrst og fremst til þess fallið að auka enn á flækjurnar og gera okkur erfiðara að takast á við þetta. Engin merki birtast um að von sé á einhverju til viðbótar, heildarendurskoðun útlendingalaga eins og sannarlega er þörf fyrir. Það er áfram spólað í sama farinu með þetta mál án nokkurrar framtíðarsýnar og meira að segja án nokkurrar tilraunar til að ræða eðli og umfang þessa gríðarlega stóra vanda þar sem við Íslendingar ættum að geta gert svo miklu betur.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég verð að viðurkenna að mér finnst ávallt gaman að hlusta á hv. þingmann halda ræðu og tala um þennan málaflokk. Ég skal líka viðurkenna að það hefði verið gaman að heyra þessi sjónarmið í umræðum í nefndinni en ég átta mig á því að það er erfitt að vera tveggja manna þingflokkur á Alþingi og sinna öllu því nefndarstarfi sem undir það fellur. Ég var ánægð að sjá það, í nefndaráliti frá fulltrúa Miðflokksins, að lagt er til að frumvarpið verði samþykkt en hv. þingmaður fór annars almennt mjög neikvæðum orðum um frumvarpið sem slíkt. Ég ætla að leyfa mér að segja að það lýsi ekki síst þeirri pólaríseringu sem myndast hefur í kringum þessi mál. Ég ætla að leyfa mér að vera algerlega ósammála hv. þingmanni þegar hann telur að stefna Sjálfstæðisflokksins í málefnum útlendinga sé eingöngu einhvers konar umbúðir. Þar eru raunhæfar og skýrar lausnir sem byggja á mannúð, réttlæti, ábyrgð og raunsæi og þær ganga út á að slá skjaldborg utan um verndarkerfið og félagslega innviði á landinu á sama tíma og við viljum bjóða fólk velkomið að koma hingað til lands til að lifa og njóta. Ég held því að hér sé um mjög raunhæf markmið að ræða. Eins og það getur verið gaman að hlusta á hv. þingmann þá er þessi ræða um umbúðirnar eiginlega bara orðin umbúðirnar einar. Það sem heyrist frá hv. þingmanni og flokki hans er einmitt svolítið mikil umbúðastjórnmál, að setja flókinn málaflokk upp í mjög einfalda mynd þegar ég hygg að hv. þingmaður þekki málið býsna vel, þekki þá umræðu sem átt hefur sér stað hér á þinginu og þau verkefni sem við stöndum frammi fyrir og áskoranir í málaflokknum. Ég spyr hv. þingmann: Er hann ekki sammála því að það sé mikilvægt að afgreiða það frumvarp sem hér liggur undir á sama tíma og nauðsynlegt sé að hefja víðtækari umræðu um málefni innflytjenda og ákveðnu innflytjendastefnu fyrir Ísland?

Frú forseti. Þakkir fyrir hlý orð í upphafi andsvarsins. En svo var þetta nú svolítið „nei, þú“– ræða; þú ert með umbúðir um flókið mál. Ég verð að viðurkenna, frú forseti, að ég hafði nú helst áhyggjur af því, þegar ég flutti þessa hálftímaræðu, að ég væri að fara í of mikil smáatriði og of nákvæmlega í umfang þessa stóra máls. En hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar þótti þetta vera of einfalt. Ef svo er myndi ég vilja sjá það birtast í tillögum þingmanna Sjálfstæðisflokksins og nefndarinnar því að þessar tillögur og þessi stefna er ekki til þess fallin að taka á vandanum í raun. Hv. þingmaður sagði að stefna Sjálfstæðisflokksins væri ekki umbúðastefna heldur væri hún stefna um mannúð, réttlæti, ábyrgð og raunsæi - eru þetta ekki umbúðir? Hvað er á bak við þetta? Hvert er innihaldið þegar talað er um mannúð, réttlæti, ábyrgð og raunsæi? Hvaða mannúð er í því að gera Ísland að söluvöru glæpagengja og geta fyrir vikið ekki hjálpað þeim sem eru í mestri neyð sem best? Það er engin mannúð í því fólgin, en svo er einhverjum orðum kastað fram, mannúð, réttlæti, ábyrgð og raunsæi. Stefna Sjálfstæðisflokksins sem var samþykkt á landsfundinum, þrátt fyrir tilraunir nokkurra Sjálfstæðismanna til að koma smáviti í tillöguna með breytingartillögum, var Samfylkingartillaga. Ég hvet hv. þingmann til að lesa niðurstöðuna eins og hún varð hjá Sjálfstæðismönnum, eftir að tilraunir manna til að laga ályktunina höfðu verið kolfelldar, og í annarri umferð, það þurfti að kjósa aftur eins og hjá Evrópusambandinu, og bera saman við stefnu Samfylkingarinnar. Þetta er sama stefnan, sömu umbúðirnar. En hvert er innihaldið? Við vitum það ekki enn, við höfum bara þetta litla útlendingafrumvarp. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir umræðuna sem á sér stað hér á meðal okkar í andsvörum. Ég hvet hv. þingmann til að fara vel yfir stefnu Sjálfstæðisflokksins í þessum málaflokki því að hún er bæði raunsæ og það er svo sannarlega innihald í því og ekki síst hvað það varðar að við viljum bjóða fólk hingað velkomið. Við viljum opna fyrir atvinnuleyfi og dvalarleyfi fyrir fólk sem vill koma hingað og taka þátt í íslensku samfélagi vegna þess að við trúum því að það sé mikilvægt að fá hingað til landsins fólk sem vill búa hér og starfa með okkur. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Var hann í upphafi ræðu sinnar eitthvað að vísa í það að honum finnst, eins og fram hefur komið, frumvarpið vera orðið ansi lítið en telur að verið sé að draga enn frekar úr því með nefndaráliti og breytingartillögu meiri hluta? Skildi ég það rétt? Og er þá hv. þingmaður að vísa í það bráðabirgðaákvæði sem nefndin er að setja inn og snýr sérstaklega að börnum sem eru í þeirri stöðu að hafa verið hér á landinu og forráðamenn þeirra ekki 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Forseti. Hv. þingmaður, formaður allsherjar- og menntamálanefndar, kemur hér inn á atriði sem ég hafði ekki tíma til að nefna í ræðu minni en fæ kannski að fjalla um í næstu ræðu, sem eru þau viðbrögð sem maður sér oft hjá hægri mönnum, og núna líka hjá Samfylkingunni, um að það þurfi bara að nýta þá sem koma til landsins sem ódýrt vinnuafl,  En ég ætla að reyna að svara athugasemdum hv. þingmanns: Já, ég hafði orð á því að mér hefði þótt, í nefndaráliti meiri hlutans, heldur dregið úr vægi frumvarpsins til viðbótar við það sem fyrir var. Hvað börn varðar þá vísaði ég í reynslu og lærdóm þeirra sem vinna að þessum málum við Miðjarðarhaf og víðar og eindregna hvatningu þeirra til þess að búa ekki til sérreglur um börn sem gætu orðið til þess að börn yrðu send af stað sem undanfarar í hættuför.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir ræðuna. Mig langar til að spyrja hann út í ákvæði í frumvarpinu sem við ræðum hér. Við gætum sjálfsagt eytt löngum tíma í að ræða útlendingamál í prinsippinu þar sem við erum kannski ekki sérstaklega sammála. En mig langar til að ræða það mál sem liggur fyrir fundinum. Mig langar að byrja á því að spyrja hv. þingmann út í afstöðu hans gagnvart 6. gr. frumvarpsins sem varðar sviptingu þjónustu að 30 dögum liðnum. Nú hefur það verið nokkuð óskýrt - nú veit ég að þingmaðurinn sat ekki í allsherjar- og menntamálanefnd undir umræðum um afleiðingar þess að fólk missi þessa þjónustu í kjölfar synjunar, en það var mjög óskýrt hvað tekur við. Það var óskýrt í máli ráðuneytanna sem komu og sveitarfélaganna, það virðist enginn geta alveg sagt fyrir um það með vissu hvað tekur við. En það má segja að meiri hlutinn hér á þingi, sem ber ábyrgð á þessu frumvarpi, skiptist á að segja að fólk eigi bara að fara heim til sín og að það missi ekki þjónustu eftir 30 daga, að það fari bara yfir í annað kerfi. Þetta er oft svarið þegar gagnrýnt er að verið sé að henda fólki á götuna. Þetta er mjög óljóst, ég endurtek það, bæði hvað varðar rétt fólks til þess að fá einhvers konar skjól yfir höfuðið, hvort það eigi rétt að neyðarskýlum og annað, hvort það eigi rétt á aðstoð sem svokallaður útlendingur í neyð. Ég fæ ekki betur séð en að útlendingur í neyð, samkvæmt reglugerðum, eigi rétt á meiri þjónustu en er fólgin í þeirri þjónustu sem veitt er hælisleitendum. Mig langar að spyrja hv. þingmann, í ljósi þess og í ljósi allra þeirra undantekninga sem eru í ákvæðinu á því hverjir verða sviptir þjónustu í kjölfar 30 daganna, hvort hann telji að þetta lagaákvæði, verði það að lögum, muni raunverulega leiða til þess að einhverjir fleiri einstaklingar fari héðan að lokinni synjun?

Frú forseti. Það er alltaf áhugavert að ræða þennan málaflokk við hv. þingmann sem er vel að sér í honum þó að við séum ekki alltaf sammála um hvaða ályktanir eigi að draga. Hvað varðar afstöðu mína til 6. gr., um að svipta fólk þjónustu að 30 dögum liðnum, eftir að búið er að hafna umsókn endanlega, búið að fara í gegnum heilmikið ferli, allt of mikið ferli og langdregið, þá finnst mér eðlilegt að fólk geti ekki áfram notið sömu þjónustu verandi hér ólöglega, geti ekki notið sömu þjónustu ríkisins, skattgreiðenda, áfram. Það mætti velta því fyrir sér hvort það ættu að vera 30 dagar eða ekki en a.m.k. væri of langt gengið að hafa lengri tíma en það. En hv. þingmaður varpaði upp þeirri spurningu hvort meiri hlutinn viti í raun hver áhrifin af þessu verði. Nú get ég auðvitað bara getið mér til, ég hugsa að flestir þeirra viti það ekki, og annaðhvort viti þeir það ekki eða að menn séu viljandi að tala hver í sína áttina, kannski eftir ólíkum flokkum, eins og hv. þingmaður kom aðeins inn á. Hér var nefnt hugtakið útlendingur í neyð og hvaða áhrif það hefði þá í samanburði við þetta með 30 dagana. Nú verð ég bara að viðurkenna að hv. þingmaður er betur að sér hvað þetta atriði varðar, hugtakið útlendingur í neyð, ég veit ekki hvaða áhrif samspilið þarna á milli yrði. En vonandi getur hv. þingmaður útskýrt nánar fyrir okkur hvað felst í þessu með útlending í neyð.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég á það til að vaða úr einu í annað í þessum málaflokki þar sem ég hef svo margt að segja að ég veit stundum ekki alveg hvar ég á að byrja og hvar þá hvar ég á að enda. Spurning mín var því kannski ekki alveg nógu skýr. Það sem ég velti fyrir mér er að einu svörin sem við fáum frá ráðuneytinu, þegar við reynum að komast að því hverjar afleiðingarnar verða raunverulega ef fólk fer ekki í kjölfar þjónustusviptingarinnar. Eina svarið sem við fáum er: Þau eiga bara að fara. Ókei, en hvað gerist ef þau fara ekki? Þau eiga bara að fara. Í ljósi þess hve stór hluti umsækjenda, það eru börn, það er fólk með einhverja sjúkdóma í sérstaklega viðkvæmri stöðu og annað sem er undanþegið þessari þjónustusviptingu samkvæmt þessu ákvæði, börn og fjölskyldur þeirra í rauninni allir tengdir þeim, heimilismenn, eru undanþegnir, og í ljósi þess að einhverjar líkur eru á því að fólk eigi enn rétt á einhverri þjónustu, bara öðru kerfi. Telur þingmaðurinn að þetta ákvæði muni þrýsta á fólk að fara? Mun fólk eitthvað fara ef það fer ekki nú þegar? Þetta eru 8.000 kr. á viku og dregin úr þér tönn þegar þú færð tannpínu. Ef það fer ekki með þá þjónustu er það þá eitthvað að fara ef það verður svipt henni?

Forseti. Þetta er mjög góð spurning. Þó að við nálgumst þetta kannski aðeins hvort úr sinni áttinni þá held ég að það sé ískyggilega mikið til í þessu hjá hv. þingmanni. Fyrst aðeins varðandi undanþágurnar: Þar er, held ég, verið að búa til dálítið hættulega hvata í sumum tilvikum, og ég mun koma inn á það í seinni ræðu. Með þetta ákvæði, hvort það hafi áhrif, hvort það muni raunverulega hafa áhrif, þegar svarið er, eins og hv. þingmaður segir, að fólk eigi bara að fara, þá finnst mér ólíklegt að þetta hafi mjög veruleg áhrif og mér finnst í raun ólíklegt að þetta frumvarp í heild hafi mjög veruleg áhrif. Ég velti því jafnvel fyrir mér hvort það sé bara verið að auka enn á flækjurnar með þessu. Það er spurning hvort það er þess virði yfir höfuð að styðja þetta úr því sem komið er. En í þessu atriði og allt of mörgum öðrum þá óttast ég að þetta muni ekki hafa tilætluð áhrif.

Frú forseti. Eftir að hafa hlustað á orðræðu hv. þingmanns, sem vægast sagt er uppfull af alls konar vitleysum, langar mig að fara í gegnum nokkur atriði þar sem hv. þingmaður sagði einfaldlega ekki alla söguna. Hann byrjaði á því að tala um að við værum að taka á móti mestum fjölda flóttamanna miðað við höfðatölu. Já, við erum líka með allt of marga þingmenn miðað við höfðatölu og margt annað ef miðað er við höfðatölu. Höfðatala á ekki við þegar kemur að Íslandi. Hv. þingmaður talaði um að fólk væri söluvara glæpagengja. Tölfræðin sýnir að það er einungis lítill hópur. Já, það kom hingað fullt af fólki á síðasta ári. Af hverju? Úkraína - við buðum Úkraínubúum hingað en hv. þingmaður nefndi það aldrei á nafn. Það hefur líka verið upplausn í Afganistan og það er enn stríð í Sýrlandi. Fólk kom þaðan. Já, og frá Venesúela. Það að Venesúelabúar fái hér hæli er ekki bara ákveðið af einhverri nefnd úti í bæ. Sú ákvörðun að þar ríki ástand sem er ekki bara efnahagslegt kemur frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Frá Venesúela hafa 7,1 milljón flóttamanna farið og þar af 6 milljónir til Suður-Ameríkulanda. Það fólk er ekkert endilega að fara í betra efnahagslegt ástand þar. Hv. þingmanni varð tíðrætt um Nígeríu. 57 af 60 umsóknum frá Nígeríu var hafnað í fyrra. Það sýnir nú hversu auðvelt er fyrir Nígeríubúa að koma hingað. Hv. þingmaður talaði einnig um lífskjör í þróunarlöndunum og gleymdi að nefna að fólksfjölgun fer niður á við í öllum löndum, það hefur verið sýnt fram á það, vegna þess að tíðni fæðinga fer niður á við þegar lífskjör batna. Mig langar 

Forseti minnir hv. þingmenn aftur á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Hv. þingmaður sagðist ætla að leiðrétta eitt og annað en svo leiðrétti hann ekki neitt en sagði okkur sína skoðun á hinum ýmsu málum. Ég get hins vegar byrjað að svara skýrt síðustu spurningunni: Já, ég styð þróunarsamvinnu eindregið og tel að það mætti auka hana umtalsvert. En þá skiptir öllu máli hvernig hún nýtist, að hún nýtist sem flestum sem þurfa mest á aðstoð að halda. Þessi höfðatölurökleysa, sem ég hef heyrt frá nokkrum þingmönnum hér áður í þessu samhengi, er alveg kostuleg, að halda því fram að höfðatala gildi ekki þegar um Ísland er að ræða, þó að auðvitað hafi það bein áhrif á kerfið allt, umfang kerfisins, stærð samfélagsins o.s.frv. Þá er varpað fram einhverju eins og: Ættu þingmenn að vera 63 eða ættu þeir kannski bara að vera hálfur þingmaður miðað við fjölda þingmanna í Bandaríkjunum? Þetta er bara einhver útúrsnúningur og della. Svo er það tölfræðin, hverjir koma á eigin vegum eða jafnvel á vegum smyglara sem skipuleggja þessa fólksflutninga. Evrópusambandið sjálft og ég veit ekki alveg um afstöðu hv. þingmanns til þess, en það nýtur nú einhverrar hylli hér í salnum, segir að meiri hlutinn sem kemur til Evrópu sé á vegum slíkra aðila, enda er ekkert auðvelt að komast frá Afríku, sunnan Sahara, eða frá austanverðri Asíu til Evrópu á eigin vegum, ekki hvað síst vegna þess að þetta fólk fær ekki vegabréfsáritun. En það er allt önnur saga og setur þetta í alveg merkilegt samhengi að búið sé að búa til það kerfi hér að stuðla að hættuför fólks. Ef það kemst alla leið þá er því fagnað, tekið með kostum og kynjum, en fólkið fær ekki að fara í flugvél, þó að flugmiðinn kosti jafnvel miklu minna en það að borga smyglurum. Þetta sýnir tvískinnungsháttinn í málinu öllu. Úkraínu á ég eftir að fjalla um sérstaklega - tíminn er svo fljótur að líða, frú forseti, ég verð að halda áfram á eftir.

Frú forseti. Hv. þingmaður bendir á að hér sé fullt af fólki að koma frá Afríku, sunnan Sahara. Tölfræðin segir annað, meiri hluti þeirra sem er að koma hingað kemur frá Úkraínu, kemur frá Venesúela og þriðji stærsti hópurinn eru Palestínumenn. Ekkert af þessu fólki er sunnan Sahara. Og af hverju koma Venesúelabúar hingað? Jú, það er vegna þess að samkvæmt reglum þarf ekki vegabréfsáritun inn á Schengen ef þú kemur frá Venesúela og þar af leiðandi getur fólk flogið beint frá Suður-Ameríku til Spánar og beint til Íslands og sótt um hæli. Ef það væri einhver vilji hjá dómsmálaráðherra væri hann búinn að virkja 8. gr. Schengen-samkomulagsins til að óska eftir því að frá Venesúela væri krafist vegabréfsáritana. Þetta hef ég bent á hér áður. Úkraína, já það er langstærsti hlutinn og þau eru öll að koma á eigin vegum en ekki á vegum einhverra glæpasamtaka.

Frú forseti. Ég þekki þetta með Úkraínu og hef oft rætt það hér í þinginu, ég veit ekki hvort hv. þingmaður hefur misst af því. En um það gilda sérstakar reglur eins og hann ætti að þekkja. Við erum hér að tala um almennan vanda, 100 milljóna manna vanda, flóttamannavandann í heiminum, og verðum að leitast við að líta á heildarmyndina og hvernig tekist er á við vandann í heild. Ég hélt því ekki fram að flestir kæmu til Íslands frá Afríku. Ég setti mannfjöldaþróun og í sumum tilvikum aukna velmegun í Afríku í samhengi við flóttamannastrauminn á heimsvísu, og til Evrópu ekki hvað síst. Við verðum að líta á heildarmyndina ef við ætlum að koma með lausnir sem eitthvert gagn er að. Og það er rétt, sem hv. þingmaður segir, hingað koma margir frá Venesúela í gegnum Spán, í gegnum land sem tekur á móti fólki frá Venesúela þar sem töluð er sama tunga og menningin á að einhverju leyti sameiginlegar rætur, en það kýs engu að síður að halda ferð sinni áfram til Íslands. 

Frú forseti. Ég er mjög andsnúinn þessu máli sem við ræðum hér í dag og hef svo sem áður flutt ræður um það í þinginu. Það hefur ekkert við meðferð málsins innan allsherjar- og menntamálanefndar, þar sem ég sit, hvikað þeirri afstöðu minni eða hnikað henni til. Þvert á móti þá herðist maður í andstöðu sinni eftir því sem maður hlustar á fleiri koma fyrir nefndina að lýsa sjónarmiðum sínum. Ég er áheyrnarfulltrúi í nefndinni og tek þar af leiðandi undir nefndarálit annars þingmanns, hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, sem flutti hér ræðu í gær. Mig langar kannski aðeins í upphafi að gera það að umtalsefni að auðvitað er ákveðið verklag viðhaft hér á Alþingi. Partur af því er að kalla umsagnir og umsagnaraðila inn til nefndanna og oft eru skoðanir skiptar um einstaka hluti eða ákveðin mál í málsmeðferðinni í nefndunum. En það vill nú svo til í þessu máli að nánast hver einasti umsagnaraðili, hver einasta umsögn, hver einasti maður sem komið hefur fyrir nefndina, var mjög gagnrýninn á veigamestu atriði þessa frumvarps. Það eitt ætti að hringja nokkuð öflugum viðvörunarbjöllum hjá okkur öllum. En ég verð að játa að mér finnst það talsvert undrunarefni að þingmenn stjórnarmeirihlutans geti hlustað á þetta allt saman og í engu breytt í afstöðu sinni til málsins, það finnst mér ekki traustvekjandi. Ég tek undir það sem komið hefur fram í umræðunni um þetta mál núna að þetta er illa unnið. Það er ekki búið að hugsa hverjar afleiðingarnar eru, þetta er að búa til aukaflækjustig. Þetta mun ekki auka við skilvirkni, eins og ætlunin er, og svo sannarlega eru réttindi fólks ekki treyst eða tryggð með þeim útfærslum sem undir eru í málinu. Þetta er auðvitað að koma fram enn eina ferðina eins og við þekkjum. Hingað til hefur það verið þannig að samstarfsflokkar Sjálfstæðisflokksins, og kannski einkum og sér í lagi VG, hafa fundið einhverja ástæðu til að leggja stein í götu málsins að einhverju leyti sem síðan hefur tafið það og annað í þeim dúr. En nú eru stjórnarflokkarnir búnir að þétta raðirnar og því erum við hér væntanlega að fara að klára umfjöllun um þetta mál í þingsal og jafnvel greiða atkvæði um það eftir ekki mjög langan tíma. Þá allt í einu, í fréttum í dag, stígur hæstv. forsætisráðherra, Katrín Jakobsdóttir, fram og boðar að mögulega verði einhverjar frekari breytingar á málinu. Það þykir mér nú koma svolítið seint fram þótt ekki hafi verið farið ofan í það í þessu fréttaviðtali hvers konar breytingar það yrðu eða á hverju. Hæstv. forsætisráðherra var spurður, í framhaldi af þeirri staðreynd að ungliðar VG leggjast mjög gegn þessu frumvarpi, og þar af leiðandi finnst mér það skjóta svolítið skökku við að verið sé að boða einhverjar miklar breytingar af sjálfum forsætisráðherra þegar málið er svona langt komið hér í þinginu. En gott og vel. Vonandi yrðu það þá bara breytingar sem myndu laga málið frá því sem nú er. Það náðist ágæt sátt um þessi mál árið 2016 þegar flestir flokkar á þingi fóru af stað í vinnu til að reyna að auka sátt um málaflokkinn. Ég og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir erum einmitt að tala fyrir því í þessu nefndaráliti sem ég tek undir að nær væri að fara í slíka vinnu á nýjan leik frekar en að auka á pólaríseringuna sem tengist oft þessum málum og mun svo sannarlega ekki linna þegar þetta frumvarp verður orðið að lögum, ef þannig fer. Auðvitað er það þannig að það er búið að spila upp alls konar umræðu um að hér ríki algjört neyðarástand, að við verðum að grípa inn í því að hér flæði fólk óheft inn. Staðan er auðvitað þannig, eins og margoft er búið að benda á, að 80% allra þeirra sem hingað koma, í gegnum það kerfi sem hér er undir, koma frá tveimur löndum og það er ákvörðun íslenskra stjórnvalda, þetta eru Úkraína og Venesúela eins og mikið hefur verið rætt um. Þetta viðbragð - það er ekki hægt að hengja þetta frumvarp, þessa vinnu sem við erum í hér, á þann hóp. Þá eru eftir 20% og það liggur alveg fyrir að einhverjar breytingar á löggjöfinni munu ekki gerbreyta því álagi sem er á innviðina. Þess utan getum við ekki notað það sem einhvers konar skálkaskjól, þegar við erum að ræða um mál sem snúa m.a. að alþjóðlegum skuldbindingum okkar, sem snúa að almennum mannréttindum fólks, að innviðir hér séu svo lélegir að við getum ekki tekið á móti fólkinu. Þetta er auðvitað ekki einhvers konar kvótakerfi og þess utan eru það léleg rök hjá ríkisstjórn að búa þannig um hnútana að innviðir í samfélaginu séu ekki nægilega góðir til að taka á móti fólki. Lögum þá frekar innviðina og búum fólki sem hingað vill leita almennileg mannréttindi. Auðvitað er það þannig að hingað til Íslands kemur líka fullt af fólki, útlendingar, sem kemur ekki inn í gegnum þetta kerfi. Hingað geta komið u.þ.b. 500 milljónir á hverjum degi ef þannig verkast vill og við erum yfirleitt ekki að ræða mikið um það enda gerum við okkur grein fyrir því að þetta fólk er að leggja mikið til samfélagsins hér. Þótt það sé að sjálfsögðu ekki undir í margs konar þjónustu sem á við um verndarkerfið þá er það engu að síður þannig að þeir sem koma hingað í gegnum verndarkerfið vilja sinna hér vinnu, taka þátt í samfélaginu, vera skattgreiðendur og leggja sitt af mörkum. En þá aðeins efnislega að nokkrum atriðum. Það hefur náttúrlega komið mjög skilmerkilega fram að það leikur verulegur vafi á því hvort frumvarpið og ýmis ákvæði þess standist stjórnarskrá, hvort mannréttindi fólks séu einfaldlega tryggð. Ekki var gerð nein úttekt á þessu. Við höfum verið að tala fyrir því að slíkt yrði gert en mönnum finnst ekki mikið tilefni til þess einhverra hluta vegna þrátt fyrir að Mannréttindastofnun Háskóla Íslands hafi komið með ábendingar í þá veru sem full ástæða er til að taka alvarlega. Það hefur líka verið nefnt mjög mikið þetta sem snýr að því að þjónusta falli niður eftir 30 daga, auðvitað með ákveðnum undantekningum. Þá er verið að tala um börn og þungaðar konur og einstaklinga í sérstaklega viðkvæmri stöðu og þá sem eru samstarfsfúsir. En það er algerlega kórrétt, sem bæði hefur komið fram hjá ýmsum umsagnaraðilum og við umræðurnar hér í þingsal, að það er ótrúlega óljóst hvað tekur við. Menn hafa ekki verið sammála um að það hafi verið erfitt að skilgreina það. Það er veruleg hætta á því að ákveðnir hópar falli þarna einhvern veginn á milli skips og bryggju, sömuleiðis þegar við erum að tala um hvað það er að vera samstarfsfús. Það er auðvitað þannig að Útlendingastofnun og fleiri aðilar sem um véla hafa kannski lagt ýmsan skilning í það sem er á skjön við það sem fólkið sem kemur í gegnum kerfið er að reyna að benda á, að það getur ekki orðið sér úti um skilríki, kemur til landsins með ýmsum leiðum og þar fram eftir götunum. Í nefndaráliti, sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir talaði fyrir í gær, segir, með leyfi forseta: „Með því að nota þjónustusviptingu til að þrýsta á umsækjendur að yfirgefa landið er heimilisleysi, sár fátækt og skortur á heilbrigðisþjónustu notaður sem tæki til að takmarka straum flóttafólks til landsins og neyða fólk til að fara. Eru það beinlínis rök stjórnvalda fyrir þjónustusviptingunni.“ Síðan má auðvitað nefna það sem umsagnaraðilar sögðu um þetta, ASÍ, Samband íslenskra sveitarfélaga. Hvað verður um þetta fólk? Er það tryggt hvað tekur við? Þetta voru hlutir sem nefndir voru. Í umsögn sinni segir Rauði krossinn, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir nefndar undantekningar á meginreglunni um niðurfellingu þjónustu telur Rauði krossinn í ljósi framangreinds að leiða megi líkur að því að breytingin muni samt sem áður koma harðast niður á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu (s.s. fötluðu fólki, fórnarlömbum mansals, pyndinga og annars alvarlegs ofbeldis), enda hefur Útlendingastofnun túlkað skilgreininguna á einstaklingum í sérstaklega viðkvæmri stöðu verulega þröngt. Að sama skapi eru möguleikar þeirra til að yfirgefa landið innan 30 daga frá birtingu endanlegrar ákvörðunar mun minni en umsækjenda í sterkari stöðu.“ Hægt væri að hafa þessa tilvitnun lengri. Landlæknir og Læknafélagið benda á að það sé óásættanlegt og ætti ekki að líðast í velferðarsamfélagi að svipta fólk réttinum til heilbrigðisþjónustu, ef það þarf skyndilega á henni að halda. Ef það er bara einhver neyðarréttur sem þar á að gilda getur það orðið til þess að fólk neitar sér um þjónustu sem það þarf svo sannarlega á að halda þótt hún sé ekki lífsbjargandi. Það má nefna fleiri atriði í þessu. Talsvert hefur verið talað um það sem snýr að fyrsta griðlandi og öruggu þriðja ríki. Mig langar þá aðeins að fara yfir það sem nefnt er í nefndarálitinu hvað það varðar. Reglan lýtur að því að mögulegt verði að synja umsækjanda um efnismeðferð hafi hann slík tengsl við þriðja ríki að „sanngjarnt og eðlilegt“ geti talist að hann dvelji þar, og „sanngjarnt og eðlilegt“ er þá tilvitnun í breytinguna. „Athygli er vakin á því að hér er ekki átt við ríki sem eru aðilar að Dyflinnarreglugerðinni heldur ríki sem falla utan hennar. Ekki er gert ráð fyrir því að Ísland hafi gert sérstaka viðtökusamninga við þriðja ríki um móttöku á umsækjendum um alþjóðlega vernd og ekki er gert að skilyrði að umsækjandi hafi dvalið í ríkinu eða hafi þar heimild til dvalar. […] Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna gerði verulegar athugasemdir við umrætt ákvæði og telur 1. minni hluti ljóst að verði ákvæðið að lögum muni það leiða til aukins vanda í kerfinu með tilheyrandi kostnaði. Það hlýtur að vera grundvallarforsenda þess að synja einstaklingi um efnislega meðferð og senda hann til þriðja ríkis að viðkomandi hafi heimild til dvalar í ríkinu og að stjórnvöld í viðtökuríki hafi samþykkt að taka á móti umsækjanda, enda kom það fram á fundi nefndar með fulltrúum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna að slíkt væri eitt skilyrða fyrir því að beita ákvæðinu.“ Það er sem sagt verið að setja inn einhvers konar ákvæði um það að við getum sent fólk til annarra landa án þess að það séu neinir beinir samningar þar um eða þá að viðtökuríkið taki yfir höfuð á móti fólkinu. Við getum auðvitað snúið þessu við og sett okkur Íslendinga í þá stöðu. Ég held að það myndi nú heyrast eitthvað í fólki ef það yrði regla annars staðar, bara svo eitt dæmi sé nefnt um það. Síðan má líka nefna það sem umsagnaraðilar fyrir nefndinni sögðu um stöðu kvenna á flótta í umsögnum. Kvenréttindafélagið benti á að frumvarpið standist ekki einu sinni þær kröfur sem ríkisstjórnin gerir til sín í stjórnarsáttmálanum um jafnréttismat og það er örugglega ekkert sérstaklega þægilegt fyrir þingmenn VG að lesa það og heyra. Einnig er bent á þar að ekki sé tekið tillit til kvenna og sérstakra aðstæðna þeirra, svo að eitthvað sé upp talið. Einnig má nefna, sem mér fannst sérstaklega sláandi að hlusta á, það sem kom fram fyrir nefndinni frá UNICEF og Barnaheillum og Þroskahjálp. Ég ætla að fara aðeins yfir það á hundavaði. Ekkert samráð var haft við hagsmunahópa nema í gegnum samráðsgáttina. Það var talað um að það vanti sérfræðiþekkingu á þessum málaflokki inni í kerfinu sem bitni síðan á lagasetningu. Ekki er gerð grein fyrir afleiðingum frumvarpsins á börn út frá barnasáttmálanum, það er ekki farið yfir það. Það er verið að árétta að ef það er ekki barni fyrir bestu að vera vísað til baka þá eigi það sama að gilda um foreldra. Þetta á að vera algild regla sem ekki er, reynsla bæði af fötluðum og börnum er þvert á þetta. Þetta er ekki breyta sem skiptir máli í málsmeðferðinni, það kom mjög skýrt fram fyrir nefndinni. Það kom líka fram að við séum á engan hátt að sinna skyldum okkar gagnvart börnum og fötluðum, matið á þessu öllu er mjög grunnt. Þegar við erum að senda börn og fatlað fólk til annarra landa þá er oft enginn sem ber ábyrgð á móttökunni þar sem hugar að þeim bjargráðum sem þurfa að vera á hinum endanum. Við erum ekki að virða alþjóðasamninga að þessu leyti. Það kom fram að einstaklingsbundið mat á hagsmunum fatlaðra barna er í skötulíki og svo mætti lengi telja. Þá var það t.d. nefnt að þegar talsmannaþjónustan var hjá Rauða krossinum var flaggað ef einhver fatlaður kom eða reynt að gera grein fyrir því en það breyttist eftir að talsmannaþjónustan fór af. Þetta er bara dæmi um það hvernig kerfið okkar er í þessum málum og var auðvitað mjög sláandi að heyra. Mig langar líka að nefna það sem kemur mjög skýrt fram í nefndaráliti hv. þm. Arndísar Önnu Kristínardóttir Gunnarsdóttur, varðandi þetta með 12 mánaða regluna, þar sem var verið að nefna það hér í ræðu í gær að í raun og veru væri verið að lögfesta það sem Útlendingastofnun hefur verið gerð afturreka með hjá kærunefndinni og dómstólum, sem segir auðvitað margt um það hversu langt menn eru til í að ganga í þessu öllu. Um það sem snýr að henni þá er verið að bæta inn þar hvernig menn geta í raun og veru verðið gerðir ábyrgir fyrir töfum á málinu. Í frumvarpinu segir: „Þá skal einnig taka umsókn til efnismeðferðar hafi umsækjandi ekki fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 12 mánaða frá því að umsókn var lögð fram, enda hafi umsækjandi sjálfur, maki eða sambúðarmaki hans eða annar sem kemur fram gagnvart stjórnvöldum fyrir hans eða þeirra hönd ekki átt þátt í því að niðurstaða hafi ekki fengist innan tímamarka.“ Ég hvet þingheim til að lesa þetta nefndarálit þar sem hv. þingmaður fer mjög skilmerkilega yfir þetta. Þar má líka nefna það sem kemur fram hjá UNICEF og Barnaheillum um þetta, að það sé mikilvægt að það sé skýrt í lögum að tafir á meðferð mála sem megi rekja til aðstandenda barns skuli aldrei túlka barni í óhag við málsmeðferð umsóknar þess. Það á ekki að koma niður á rétti barns sé aðstandandi þess valdur að töfum, hvað þá heldur þegar lengra er gengið eins og gert er í breytingunni. Þetta er eiginlega orðið þannig að menn komast varla út í búð öðruvísi en að vera sakaðir um að vera að tefja málið. Auðvitað má nefna mjög margt annað í þessu en heildarniðurstaðan er sú að það er ekki nokkur einasta ástæða til þess að ætla að hlutir horfi til einhverra framfara við samþykkt þessa frumvarps, það er bara engan veginn þannig. Reyndar er það svolítið þannig, svo að ég tali nú almennt um þennan málaflokk, að hluti þessa kostnaðar - af því að það er oft verið að tala um kostnað í þessu kerfi okkar - fellur til einmitt vegna þess að kerfið er með þetta skilyrta viðbragð, virðist vera, að reyna að halda fólki úti í kuldanum frekar en að horfa til aðstæðna þess og reyna þá að byggja upp skilvirkt kerfi hér innan lands til að bjóða fólk velkomið og koma því almennilega út í samfélagið þar sem það vill svo sannarlega gera gagn. Það er eiginlega þetta sem við þurfum að breyta í hugsuninni í þessu. Þegar maður nefnir þetta þá er sagt: Hvað, vilja menn bara opna landamærin? Nei, að sjálfsögðu eru menn ekkert að tala um að opna landamærin. Þetta er allt ágætlega skilgreint í núgildandi lögum. Það sem við höfum hins vegar oft verið að vandræðast með hér í opinberri umræðu er framkvæmdin á lögunum. Það sáum við t.d. þegar stórum hópi fólks var, nú skömmu fyrir jól, vísað til baka. Þar var fatlaður einstaklingur í hjólastól eins og við þekkjum, þar voru tvær ungar stelpur sem voru í námi, önnur með þann draum að gerast læknir og hin tannlæknir, ef ég man þetta rétt. Ég fæ ég ekki skilið, þegar við horfum á þá framkvæmd, hvernig við sem þjóð getum litið svo á að við séum betur stödd sem samfélag með þessa tilteknu framkvæmd en ef við leyfðum þessu fólki að vera og aðstoðuðum það við að koma undir sig fótunum hér. Á Grikklandi bíður þessa fólks ekki neitt annað en að vera á götunni, svo ekki sé talað um ef það fer síðan alla leið aftur til heimalandsins. Þetta eru svona nokkur af þeim atriðum sem ég myndi vilja nefna. Mig langar líka í lokin að árétta það, sem ég hef áður talað um, að það eru ekki bara við Íslendingar sem erum að eiga við þessi mál á hverjum degi. Þetta er auðvitað í gangi um alla Evrópu. Það er löngu orðið tímabært að ríki álfunnar hugsi þessi mál svolítið upp á nýtt vegna þess að þessi vandi er ekkert að fara að minnka, hann er að aukast eftir því sem árin líða. Við komumst ekkert áfram ef viðbragð okkar er alltaf að reisa stærri girðingar og hærri múra. Það held ég að geti varla verið farsælt til lengdar. En síðan er það auðvitað líka þannig, svo við nefnum það nú aftur, að hér í umræðunni verður oft ótrúlegur hávaði þegar við erum að tala um fólk sem er að koma hingað í gegnum verndarkerfið þótt það séu tiltölulega fáir útlendingar á hverju ári miðað við þann fjölda sem kemur frá öðrum löndum og á rétt á að koma hingað á grundvelli fjórfrelsisins. Þetta er auðvitað umhugsunarefni vegna þess að það er ekkert sem segir okkur að flóttafólk eða hælisleitendur hafi einhver önnur áform eða aðra drauma en að vera virkir þátttakendur í samfélagi, rétt eins og þeir sem koma hingað, hvort sem það er tímabundið eða til lengri dvalar, til að vinna. Við erum svolítið föst í því að vera alltaf að hugsa um þennan málaflokk út frá því hvað stendur á fjárlögum hvers árs í staðinn fyrir að reyna að vega og meta verðmætin sem verða til með framlagi þessa fólks til lengri tíma. Þá á ég bæði við framlag þess í atvinnusköpun og í atvinnuþátttöku. Ef menn vilja hugsa um þetta fólk sem skattgreiðendur, framtíðarskattgreiðendur, þá geta menn gert það því að það er þannig að við Íslendingar þurfum ótrúlegan fjölda að utan til þess að standa undir framtíðarvelferð samfélagsins. Við gerum okkur grein fyrir því en við gerum okkur ekki nægilega grein fyrir því að hluti af því fólki getur auðvitað komið í gegnum hælisleitendakerfið þótt það sé ekki markmiðið með kerfinu. Að lokum langar mig að nefna hér, svona í blárestina, af því að vitnað var í landsfundarályktun Sjálfstæðisflokksins, af hv. formanni allsherjar- og menntamálanefndar, þar sem kemur fram að það eigi að slá skjaldborg um verndarkerfið, verndarkerfi sem markvisst er svolítið að reyna að halda fólki úti. Ég segi: Sláum frekar skjaldborg utan um fólkið sem þarf á verndarkerfinu að halda. Það væri miklu skynsamlegri nálgun.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég vil koma aðeins inn á það sem hann nefndi varðandi það að frumvarpið brjóti stjórnarskrá. Ég held að hv. þingmaður hafi aðeins misskilið þetta. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands beinir spjótum að breyttu mati á endursendingum, sérákvæðum um börn og rétti útlendinga til aðgangs að dómstólum. Frumvarpið mælir hins vegar ekki fyrir um þessi atriði. Það er meginþunginn í athugasemdum Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands að niðurfelling réttinda skv. 6. gr. frumvarpsins brjóti gegn stjórnarskrá. Því er til að svara að það getur ekki talist til mannréttinda, og ég hef sagt það áður í þessari umræðu, að vera í fríu fæði og á uppihaldi ríkisins þegar einstaklingur neitar að fara úr landi, hann er hér ólöglega, hann er í trássi við lögmæta ákvörðun stjórnvalda. Kannski telur hv. þingmaður það vera mannréttindabrot að geta ekki verið í landinu ólöglega og þiggja samt sem áður greiðslur frá ríkissjóði, uppihald og húsnæði sem er metið á u.þ.b. 300.000 kr. á mánuði. Það væri ágætt að hv. þingmaður svaraði því hér og nú hvort hann telji það vera mannréttindabrot. Sambærileg ákvæði má finna í flestum Evrópuríkjum. Bent er á að ákvæði frumvarpsins, um sjálfkrafa kæru til kærunefndar og styttri greinargerðarfrest, brjóti mögulega gegn réttinum til réttlátrar málsmeðferðar en sú athugasemd stenst ekki skoðun. Það væri gott að fá það fram hjá hv. þingmanni hvort hann telji sem svo að einstaklingur sem hefur fengið niðurstöðu í sínu máli hér, er kominn á endastöð í sínu máli og ber að fara úr landi - að það sé mannréttindabrot að hann fái 

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það liggur auðvitað fyrir í þessari umræðu að ég og hv. þingmaður erum ekki sammála um þá leið sem á að fara. Hann styður þetta frumvarp en ég geri það ekki og það snýr auðvitað að fjölmörgum þáttum þess. Nú er það þannig að það hafa býsna margir viðrað þá skoðun sína fyrir nefndinni að mögulega sé verið að brjóta mannréttindi með þessu frumvarpi, það sé verið að skerða rétt fólks ótæpilega mikið á tiltölulega mörgum sviðum. Varðandi þetta með 30 dagana þá er það auðvitað þannig, eins og við erum að tala um, að það liggur ekkert fyrir nákvæmlega, það er allt svo óljóst, hvað tekur við. Mín afstaða liggur líka fyrir í því að ef það er orðið þannig, og þetta hef ég sagt áður í umræðum, að það liggur alveg fyrir að viðkomandi á engan rétt á því að vera á landinu og það blasir ekkert við honum annað en að fara þá er öllum fyrir bestu að viðkomandi fari, ef svo er. En þegar ég var að tala um mannréttindin í þessu þá var ég líka bara að vísa almennt í það að almennileg úttekt á þessu hefur ekki verið gerð. Þetta var ekki gert og það kemur skýrt fram í greinargerðinni og um það snerust öll lætin hér fyrir fáeinum dögum, ég hygg að það hafi ekki farið fram hjá hv. þingmanni. Ég sakna þess að þessi úttekt hafi ekki verið gerð. Ég sakna þess að ekki hafi verið farið að þeirri einföldu, sanngjörnu og eðlilegu kröfu, miðað við það hvað þetta eru viðkvæm mál, að gerð verði almennileg úttekt á því hvort tiltekin ákvæði þessa frumvarps standist stjórnarskrá. Það leikur verulegur vafi á því og það kemur þá væntanlega til kasta dómstóla að skera úr um það í fyllingu tímans. En ég óttast að í sumum tilfellum verði dómurinn stjórnarmeirihlutanum ekkert sérstaklega hagfelldur.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég vil koma aðeins inn á það sem hann nefndi í ræðu sinni, að hann teldi að við gætum auðveldlega tekið á móti mun fleiri umsækjendum um alþjóðlega vernd. Þá langar mig að fara aðeins yfir tölfræði með honum. Það er nú einu sinni þannig að fjöldi umsókna um alþjóðlega vernd hefur margfaldast hér á mjög skömmum tíma og við sjáum að hlutfallslega erum við að taka á móti miklu fleiri umsækjendum um alþjóðlega vernd en Norðurlöndin og nágrannalöndin í kringum okkur. Á hverja 10.000 íbúa sóttu 23 um hæli á Íslandi árið 2021, þeir voru þrír í Noregi. Við horfum fram á það að hér sækja 500 manns um á mánuði og 4.500 á síðasta ári eða tæplega 5.000. Útlendingastofnun spáir að lágmarki 5.000 á þessu ári. Svo höfum við fjölskyldusameiningar sem geta þýtt það að við erum kannski að horfa á 10.000 manns eða 15.000 manns. Nú hafa sveitarfélögin, eins og Reykjanesbær, gefið út að þau ætli ekki að taka á móti fleiri flóttamönnum. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Þessi tölfræðileikfimi getur verið svolítið varasöm, við getum valið okkur viðmið eftir hentugleika. Auðvitað er það þannig, ef ég svara niðurlaginu í fyrirspurninni, að við í Viðreisn viljum byggja upp þannig samfélag að það geti tekið sómasamlega á móti þeim fjölda sem við eigum að taka á móti samkvæmt alþjóðlegum skuldbindingum og því öllu. Þetta er ekki kvótakerfi. Við getum ekki gefið það út fyrir fram að við ætlum bara að taka á móti 100 þetta árið eða ekki. Ég get líka spurt hv. þingmann, hann getur þá svarað því í umræðunni síðar: Hvað vill hann taka á móti fáum? Það er ekki hægt að hengja einhverja tölu á þetta. Megnið af fólkinu sem hingað er að koma er að koma frá Úkraínu eða Venesúela. Þetta eru ákvarðanir íslenskra stjórnvalda; annars vegar ákvörðun íslensku ríkisstjórnarinnar, sem ég hygg að allir hér í þessum sal standi á bak við, og hins vegar er það kærunefnd útlendingamála hvað varðar fólkið frá Venesúela. Það eru sjö milljónir á flótta frá Venesúela. Þetta fólk er líka að einhverju leyti að raða sér inn í önnur Evrópuríki. Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna er að mælast til þess að ríki Evrópu taki betur á móti þessu fólki og að við séum ekki að horfa á þetta sem einhverja efnahagsflóttamenn, því það er það svo sannarlega ekki. Við getum valið okkur alls konar umræðu um tölfræði og annað. 

Forseti vill minna hv. þingmenn á að ræðutíminn í síðara skiptið er ein mínúta, ekki ein og hálf.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og vil jafnframt nota tækifærið og þakka hv. þingmanni fyrir gott samstarf í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Ég átta mig á því að hv. þingmaður er ekki í þeirri stöðu að geta skilað inn nefndaráliti en ég verð að viðurkenna að ég átti von á einhverju öðru og meira frá þingflokki Viðreisnar en að taka bara undir með Samfylkingunni og verða þar af leiðandi einhvern veginn hluti af því sem þar segir. Mig langar að nefna það sem hv. þingmaður kom inn á og var aðeins til umræðu fyrr í dag þar sem fólk var farið að búa til einhverja umræðu um að forsætisráðherra sé að fara að leggja fram breytingartillögu í þessu máli. Ég ætla bara að upplýsa það að mér er ekki kunnugt um slíkt og hef nú hlustað á þær fréttir sem verið er að vísa í og ég get ekki séð að hægt sé að lesa slíkt út úr því sem hæstv. forsætisráðherra svaraði fréttamönnum fyrir utan ráðherrabústaðinn í morgun. Ég ætla bara að ítreka það sem kom fram í framsöguræðu minni að við höfum ákveðið að taka málið inn milli 2. og 3. umr. Það er ekkert leyndarmál, það var meira að segja ljóst í desember. Þetta er mál af þeim toga að við teljum ástæðu til þess, ekki síst líka til að bregðast við þeim umsögnum sem komu seint og þeim heimsóknum sem áttu sér stað t.d. í síðustu viku. Að því sögðu langar mig að spyrja hv. þingmann sérstaklega út í það sem hann talaði um áðan varðandi Evrópusambandið og þá stefnu sem hann telur ekki vera að virka í Evrópu með að reisa girðingar og ég get að mörgu leyti tekið undir hluta af þeirri stefnu. En það er nú samt kannski Evrópusambandið sem hv. þingmaður hefur gjarnan viljað að við göngum í og hv. þingmaður er fyrsti flutningsmaður á þingsályktunartillögu þess efnis að við eigum ekki að senda fólk aftur til Grikklands, Ungverjalands og Ítalíu, fólk sem er með vernd þar. Telur þingflokkur Viðreisnar að það sé eðlilegt að Ísland bjóði fólk sem þegar hefur hlotið vernd í þessum þremur ríkjum velkomið að koma hér inn í íslenska verndarkerfið? Er það það sem þingflokkur Viðreisnar er að leggja til með þessari þingsályktunartillögu?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og þakka sömuleiðis fyrir gott samstarf í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Það hefur verið mjög gott að mörgu leyti þótt við séum ekki sammála. En það eru nokkur atriði sem mig langaði að koma inn á, sérstaklega kannski til að byrja með, þ.e. að ég sé að taka undir álit hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur sem er þingmaður Samfylkingarinnar, að það komi eitthvað sérstaklega á óvart. Ég er áheyrnarfulltrúi og get ekki skilað inn eigin áliti. Ég get náttúrlega notað sömu rök og sagt að það komi alveg verulega á óvart að þingmenn VG í allsherjar- og menntamálanefnd skuli taka undir álit og vera samstofna og saman í áliti með hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins, Bryndísi Haraldsdóttur og Birgi Þórarinssyni. Það vekur ákveðna furðu, held ég að það sé óhætt að segja. Sama getum við sagt með Framsóknarflokkinn. Hann möndlar sig saman með þessum tveimur flokkum. Getum við nálgast umræðuna einhvern veginn svona? Auðvitað ekki. Ég tek undir það sem kemur fram í nefndaráliti hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Ég hef líka verið að taka undir ákveðin sjónarmið sem hv. þm. Arndís Anna Kristínardóttir Gunnarsdóttir hefur komið með. Ég get sagt það fullum fetum að það er fátt sem ég ætla að taka undir í meirihlutaálitinu. Það er mjög fátt sem ég ætla að taka undir í áliti því sem kemur frá Flokki fólksins og það er enn færra sem ég ætla að taka undir af því sem kemur fram í áliti Miðflokksins í þessu máli. Þannig er það bara. Ég er þeirrar skoðunar, og ég held að þingflokkur Viðreisnar sé þar með mér, að við Íslendingar eigum ekki og við megum ekki, finnst mér, senda fólk í aðstæður þar sem því er búin einhver ógn. Að senda þau í aðstæður þar sem maður getur lent á götunni, að senda þau í aðstæður þar sem það fær mögulega ekki heilbrigðisþjónustu, ekki endilega vegna þess að þar bíði þess einhver mannvonska heldur vegna þess að kerfi og innviðir viðkomandi landa geta ekki tryggt fólki öll þessi grundvallarmannréttindi. Það er hugsunin í öllu því sem við höfum verið að nefna, svo að ég vitni nú til þess sem þingmaðurinn vitnaði til hér í andsvarinu áðan.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Því er auðvitað til að svara að meirihlutaálitið er jú álit þeirra flokka sem mynda þessa ríkisstjórn og styðja hana, þetta er stefna hennar sem sést í þessu meirihlutaáliti. Aftur á móti er mjög gaman að fá loksins fram stefnu Viðreisnar í málaflokki útlendinga. Og bara svo að ég ítreki þessa spurningu mína: Flokkurinn er þá raunverulega að leggja til að þrjú Evrópusambandsríki, sem taka þátt í allri löggjöfinni sem virkar í Evrópusambandinu hvað þessa málaflokka varðar, sem veitt hafa fólki vernd - að allir sem fengið hafa vernd í þessum þremur Evrópusambandsríkjum geti komið til Íslands og fengið vernd. Ég get ekki skilið þessa þingsályktun og þessa umræðu öðruvísi og þá velti ég hreinlega fyrir mér: Er fólk búið að hugsa þetta til enda? Er fólk í alvöru búið að hugsa það til enda þegar aldrei fleiri hafa verið á flótta í heiminum öllum en akkúrat núna að litla Ísland ætli þá að segja: Heyrðu, við tökum á móti ykkur sem hafið þegar fengið vernd í þremur Evrópusambandsríkjum. Er það forgangsröðun þingflokks Viðreisnar?

Virðulegur forseti. Það er verið að knýja á um að ég svari fyrir einhver allt önnur þingmál en hér eru til umræðu í dag. En gott og vel, það er ekkert mál. Ég ætla bara að árétta það sem ég sagði hér fyrr að það er þannig að ef fólk kemur hingað frá ríkjum sem geta ekki tryggt mannréttindi fólks - nú er það þannig að þeir sem eru ekki komnir með vernd í þessum ríkjum eru betur staddir en þeir sem eru komnir með vernd, vegna þess að þeir sem eru komnir með vernd eiga að ganga inn í kerfi sem þarna eru fyrir sem eru yfirfull. Það er einmitt það sem ég er að gagnrýna við það sem ríki Evrópu eru að gera, það er verið að henda vandanum til ríkja sem eru ekki í stakk búin til að takast á við hann. Öll ríki álfunnar gera það en það eru hins vegar mörg ný ríki álfunnar sem taka stöðu með mannréttindum og benda nákvæmlega á þetta sem við erum að benda á, að við eigum ekki að fara með fólk í aðstæður þar sem því er búin einhver ógn eða það getur ekki verið öruggt um það að hlúð sé að réttindum þeirra og að því sé sýnd þá einhver lítilsvirðing innan kerfa, eins og stundum er, vegna þess að þessi ríki eru ekki í stakk búin til að taka á öllum þessum fjölda. Þetta er auðvitað margbúið að fara yfir hér í ræðum og umfjöllunum og það væri held ég bara ágætt 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu sem hann flutti hér áðan. Mig langar að spyrja hv. þingmann sem fór í ferð með allsherjar- og menntamálanefnd til Danmerkur annars vegar og Noregs hins vegar aðeins út í framkvæmdina á Norðurlöndum af því að það er mjög mikið vísað til þess að við eigum ekki að vera með öðruvísi reglur en á Norðurlöndum. Var það tilfinning hv. þingmanns að reglurnar og framkvæmdin væri nákvæmlega eins í Noregi og Danmörku? Varð hv. þingmaður þess áskynja að þessi lönd væru að svipta fólk þjónustu alfarið eftir ákveðinn tíma? Var eitthvað spurt út í það og hver voru svörin í þessum löndum við þeim fyrirspurnum? Svo vil ég líka aðeins tala um fjölskyldusameiningar, af því að því var haldið fram hér í pontu áðan að ef hingað kæmu 500 manns á mánuði þá þýddi það að við myndum sjá 15.000–20.000 manns á ári þegar fólk sækti um fjölskyldusameiningar. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið og sömuleiðis vildi ég nefna það hér af því að það var vísað til þess að við í allsherjar- og menntamálanefnd hefðum farið í ferð til Danmerkur og Noregs að það var mjög gagnleg ferð. Þar vorum við reyndar líka að skoða stöðu fjölmiðla. Mín upplifun af þessu var að það er gjörólík nálgun á þetta hjá þessum tveimur ríkjum að mörgu leyti á þetta. En það sem mér fannst eiginlega áhugaverðast var hvernig talað er um þessi mál af hálfu stjórnvalda og stjórnmálamanna í ríkjunum tveimur. Það auðvitað hríslast síðan inn í viðhorf fólks almennt til þessa fólks sem er á flótta og þar þekkjum við auðvitað mætavel að Danir standa sig talsvert verr en Norðmenn. Það sem ég tók út úr þessu varðandi Noreg var þessi mikla áhersla sem var lögð á að virkja sveitarfélögin til þátttöku og hvernig sveitarfélögin höfðu þá aðkomu að því hvernig það var skipulagt út frá fjármagni og hvernig fjármagn flæddi þar á milli og annað í þeim dúr. Þar var margt auðvitað til eftirbreytni, fannst mér. Varðandi þetta með fjölskyldusameiningarnar þá var, eins og hv. þingmaðurinn sagði, verið að beina til mín svona tiltölulega tæknilegum spurningum og ég ætla ekki að segjast vera með svarið við öllu í því. En mér fannst hálfpartinn eins og hv. þingmaður væri farinn að eiga orðastað við annan hv. þm. hér, Birgi Þórarinsson, í þessu öllu og það væri ágætt ef þau tvö tækju þetta samtal upp annars staðar þegar kemur að því að kryfja tölur eða statistík um þessa hluti.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég spurði líka hv. þingmann út í hvort það hefði verið til umræðu að svipta fólk sem er að óska eftir vernd allri þjónustu og hver viðbrögðin hefðu verið á Norðurlöndunum varðandi þetta, jafnvel í Danmörku líka sem rekur hvað hörðustu stefnuna á Norðurlöndunum. Einnig vil ég spyrja hv. þingmann út í umræðu í nefndinni í nefndaviku í síðustu viku varðandi þessa alheimsreglugerð sem er í rauninni verið að búa til, þessa heimasmíðuðu alheimsreglugerð varðandi það að senda fólk til þriðja ríkis, að senda fólk til ríkis sem Ísland hefur ekkert samstarf við þar sem fólk hefur ekkert öryggi fyrir því að vera með leyfi til dvalar eða leyfi til komu, hvernig þeir hagaðilar sem komu fyrir nefndina 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrirspurnina. Núna er það þannig að það er auðvitað ekki hægt að svipta fólk gjörsamlega allri þjónustu. Það var reyndar áhugavert að heyra af því í Danmörku að fólk gat fests þannig í kerfinu að það var inni í tilteknum búðum, sem voru ekki alveg lokaðar en að einhverju leyti, jafnvel árum saman og naut þar auðvitað þá a.m.k. einhverra grundvallarmannréttinda. Varðandi þetta að við Íslendingar ætlum að senda fólk til ríkja sem ekki hafa samþykkt að taka á móti fólki og engir viðtökusamningar eru um eða ekkert samkomulag á milli ríkjanna, þá gat ég ekki betur heyrt en að þeir sem fyrir nefndina komu væru nú frekar mikið að veita þeirri hugmynd nokkuð mikla falleinkunn, enda kannski mjög skiljanlega. Þetta er ein af þeim furðuhugmyndum í þessu frumvarpi sem menn hafa verið að gjalda varhuga við, kannski ekki síst vegna þess að þetta býr til aukið skrifræði, 

Frú forseti. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar hefur verið samstiga í því að vinna málið vel, hvað sem sagt hefur verið. Ég er ánægð að nefndin muni kalla málið aftur inn í nefnd á milli 2. og 3. umr. og lagði á það áherslu sjálf. Málaflokkurinn er gríðarlega umfangsmikill og enginn getur lengur horft fram hjá þeirri miklu neyð sem milljónir fólks á flótta standa frammi fyrir. Skotgrafapólitík er málaflokknum síst til framdráttar og lagar stöðuna í stóra samhenginu ekki neitt. Því miður er þessi mikilvægi málaflokkur kominn til að vera sem viðfangsefni okkar á Alþingi og í samfélaginu öllu. Þegar við skoðum tölfræðina sjáum við mikla aukningu í fjölda sem kemur hingað til lands í leit að betra lífi. Frá árinu 2016 hafa umsóknir um vernd aukist um 294%. Við viljum að hægt sé að taka mannúðlega á móti fólki á flótta sem og öðrum innflytjendum. Til þess að svo megi verða þarf samfélagið að vinna saman. Skólar, ráðuneyti, stofnanir og sveitarfélög þurfa að vera í stakk búin til þess. Vinstri græn hafa lagt áherslu á að aukin skilvirkni í málsmeðferð og að stytting málsmeðferðartíma megi ekki koma niður á mannúð. Ég minni á að mikil gagnrýni á málaflokkinn undanfarin ár hefur snúist að löngum málsmeðferðartíma, þannig að það að tala um skilvirkni er ekki vont og hræðilegt. Að sama skapi er eitt mikilvægasta skrefið til úrbóta í málaflokknum að málsmeðferðartíminn sé styttur og það sé meiri sanngirni í hvernig málum sé hagað þó að það orð sé erfitt að nota í þessum málaflokki, enda er enga sanngirni að finna þegar fólk þarf að flýja heimaland sitt. Þess vegna tel ég að 36. gr. laganna, eins og gerð er tillaga um að hún orðist í þessu frumvarpi, sé umtalsvert betri en hún hefur verið í áður framlögðum frumvörpum um þessi mál. Virðulegi forseti. Hvernig viljum við sjá þróun þessa málaflokks til næstu áratuga? Hér er oft vísað til Svíþjóðar eða Danmerkur en við höfum ekki viljað mótað okkar stefnu í samræmi við þeirra áherslur. Við eigum að geta mætt hinum aukna fjölda með rausnarlegri móttöku fólks á flótta líkt og öll önnur ríki heims. Þá erum við með takmörk fyrir því hversu mörgum við getum tekið á móti þannig að vel sé haldið utan um fólkið. Kerfið okkar er ekki stórt en það hefur vaxið gríðarlega á síðustu árum. Þau sem koma hingað með enga vernd og engin bjargráð í farteskinu eiga ekki að líða fyrir flækjustig kerfisins. Við skulum ekki gleyma því að nú þegar hafa verið gerðar margar mikilvægar breytingar í málaflokknum og þar má sjá áherslur VG mjög glögglega. Uppskipting málaflokksins milli ráðuneyta er mikilvæg breyting sem ég kem síðar inn á. Í frumvarpinu má sérstaklega nefna breytingar sem tryggja betur stöðu þeirra sem veikast standa og ég kom að áðan. Þær breytingar eru að ekki verður heimilt að fella niður réttindi barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir þótt Útlendingastofnun hafði synjað umsókn þeirra um alþjóðlega vernd. Virðulegi forseti. Barnaheill eru ein af þeim samtökum sem hafa sent umsagnir um málið og hefur frumvarpið tekið nokkrum breytingum til hagsbóta fyrir börn að þeirra mati. Sérstaklega taka þau fram að í frumvarpinu er lagt til að sett verði reglugerðarheimild um mat á hagsmunum barna og að ætlunin sé að gert sé ráð fyrir að undirbúningur reglugerðar um barnvænt hagsmunamat á umsóknum um alþjóðlega vernd verði samstarfsverkefni dómsmálaráðuneytis og mennta- og barnamálaráðuneytis. Slíka reglugerð þarf að setja. Í þessu samhengi bendi ég á Samantekt um stöðu barna í leit að alþjóðlegri vernd á Íslandi, tillögur til úrbóta frá árinu 2020. Samantektin var gerð að frumkvæði dómsmálaráðuneytisins og lýtur að lagaumhverfi og málsmeðferð stjórnvalda á umsóknum barna um alþjóðlega vernd, með leyfi forseta: „Markmið samantektarinnar var að rýna lagaumhverfi og meðferð þessara mála, taka saman helstu athugasemdir og gagnrýni sem fram hafa komið og leggja fram tillögur að mögulegum úrbótum til að tryggja enn frekar réttaröryggi og velferð barna sem sækja um alþjóðlega vernd hér á landi.“ Mikilvægt er að halda áfram á þeirri vegferð að leggja áherslu á að börn fái sjálfstæða málsmeðferð að því leyti að sértækt hagsmunamat fari fram gagnvart þeim, að þeirra hagsmunir séu metnir sérstaklega og ákvörðun um dvalarleyfi eða vernd tekin út frá forsendum hvers einstaklings fyrir sig, barns eða fullorðins. Þetta eigum við að taka alvarlega og þessu þarf að vinna að. Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála var málaflokknum skipt upp í afgreiðslu og þjónustu en nú er stór hluti kominn yfir í félags- og vinnumarkaðsráðuneytið. Það skiptir nefnilega líka svo miklu máli að taka vel á móti þeim sem koma. Það var mikið framfaraskref þegar móttökumiðstöð fyrir flóttafólk opnaði í Reykjavík í apríl á síðasta ári. Móttökumiðstöðin er ný þjónusta sem miðar fyrst og fremst að þörfum umsækjandans. Þar koma saman ólíkar stofnanir sem allar vinna saman með það að markmiði að taka sem best á móti því fólki sem hingað kemur á flótta og veita því skjól og skilvirka þjónustu við komuna. Það er samdóma álit þeirra sem koma að þessu samstarfi að þessi miðstöð hafi aukið skilvirkni í þjónustunni við flóttafólk til muna. Þetta skiptir máli og við þurfum að halda áfram á þessari braut. Móttökumiðstöð er kom til vegna áhrifa Vinstri grænna á málaflokkinn. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er kveðið á um að mótuð verði skýr og heildstæð stefna í málefnum útlendinga á Íslandi. Stefnunni er ætlað að tryggja að fólk sem sest hér að hafi tækifæri til að aðlagast og taka virkan þátt í samfélaginu, þar með talið á vinnumarkaði. Nú er þessi stefna í mótun, og undir forystu hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra, í fyrsta sinn. Nú þegar hefur Guðmundur Ingi Guðbrandsson, félags- og vinnumarkaðsráðherra, gert nokkra samninga um að styðja sérstaklega við þau sem veikast standa í þessu ferli, heyrnarlaust flóttafólk sem leitað hefur skjóls á Íslandi, fötluð börn af erlendum uppruna og hinsegin fólk, sem og mikilvægan samning við Rauða krossinn um fræðslu um menningarnæmi og fjölmenningu fyrir þjónustu- og viðbragðsaðila hér á landi sem sinna þolendum og gerendum ofbeldis af erlendum uppruna. Aðgerðahópur um atvinnuréttindi mun bráðlega leggja fram tillögur um leiðir til að rýmka útgáfu dvalarleyfa vegna atvinnu fyrir fólk utan EES. Ég bind vonir við að samhliða breytingunum í þessum lögum, sem við ræðum hér í dag, gerum við fleirum kleift að koma hingað og vinna og taka þátt í samfélaginu og auðga það. Þá skiptir máli að þau sem óska sér að koma frekar til Íslands, en eru með vernd annars staðar, eiga að geta komið hingað á þeim forsendum, sótt um atvinnuleyfi, stofnað heimili og verið gjaldgeng í íslensku samfélagi, sem svo sannarlega þarf á þeirra liðsstyrk að halda í atvinnulífinu, án þess að þau þurfi að fara í gegnum verndarkerfið þegar þau eru komin með vernd annars staðar. Eins og ég kom inn á í byrjun verður þetta viðvarandi verkefni okkar samfélags sem og annarra áfram á næstu árum og áratugum. Það er sannarlega mikið áhyggjuefni að í umsögnum um frumvarpið sé ítrekað bent á að stofnun sem á að þjónusta fólk sæti mikilli gagnrýni fyrir verklag og það við framkvæmd heildarlaga um útlendinga. Það þurfum við að taka alvarlega og það þarf stofnunin sjálf og dómsmálaráðuneytið að taka alvarlega og bæta úr. Virðulegi forseti. Líkt og fram kom í upphafi máls míns hef ég kallað eftir því að málið gangi aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. Eitt sem þarf að skoða betur er glæný skýrsla Rauða krossins um þær erfiðu aðstæður sem fólk býr við sem er í svokallaðri umborinni dvöl á Íslandi. Niðurstöður skýrslunnar eru sláandi og sýna m.a. að fólkið býr við mikla óvissu um hvort það geti lifað mannsæmandi lífi. Fólkið býr við réttaróvissu og hefur takmörkuð réttindi og aðgengi að þjónustu í ótilgreindan tíma. Það býr við mikla óvissu um framtíð sína og mikla vanlíðan. Að auki hefur nefndin, líkt og fram kom í máli framsögumanns meirihlutaálits, fengið til sín fjölmarga gesti á síðustu dögum og úr þeim fundum þarf að vinna. Ég ætla að fara inn í þetta nefndarstarf sem fram undan er með það fyrir augum að vanda til verka. Það er von mín að okkur í allsherjar- og menntamálanefnd takist að standa saman að góðum úrbótum á lögunum, verkferlum, samtali og þjónustu fyrir þau sem til okkar leita eftir griðastað til heilla fyrir okkur öll, með það að markmiði að á Íslandi verði fjölmenningarsamfélag þar sem grundvallarstefin eru jafnrétti, réttlæti og virðing fyrir manneskjunni.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hennar ræðu. Það er greinilega bullandi ágreiningur í þessu máli innan Vinstri grænna. Ég rak augun í færslu frá oddvita Vinstri grænna í Suðurkjördæmi í gær þar sem hún er að lýsa í raun og veru algjöru frati á þetta frumvarp. Hún segir m.a., með leyfi forseta: Finn þetta ekki Ég hef aldrei þurft að flýja heimili mitt og skilja allt eftir; eigur, fjölskyldu, atvinnu, vini og áhugamál. Ég bý við þann lúxus að geta valið hvort ég er eða fer. Hendum þessu laskaða og illa unna útlendingafrumvarpi og byrjum upp á nýtt með manngæsku að leiðarljósi. Komum fram við aðra eins og við viljum láta koma fram við okkur. Þetta segir oddviti Vinstri grænna í Suðurkjördæmi. Hvað ætla þingmenn Vinstri grænna gera til að róa þessa órólegu grasrót sína?

Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og upplesturinn af Facebook. Ég verð að segja að VG er stór, öflug og mjög fjölbreytt hreyfing. Hvað ætlar þingflokkur VG eða Jódís Skúladóttir að gera? Nákvæmlega það sem hún taldi upp áðan í ræðu sinni. Ég ætla að vinna áfram að því að gera frumvarpið betra. Hv. þingmaður vísaði hér í orð oddvita hreyfingarinnar og þá varð mér hugsað til þáttar í sjónvarpinu í gær hvar stór hópur Íslendinga varð um miðja nótt að flýja heimili sitt vegna eldgosa. Við þekkjum þetta alveg. Við vitum hvernig þetta er. Þetta snýst ekki um að við skiljum ekki eða viljum ekki. Við erum bara að reyna að koma hér á skilvirku kerfi þannig að við getum hjálpað sem flestum en að við raunverulega getum hjálpað þeim. Það er ekki mín skoðun að hér eigi að vera opin landamæri af því að það er hvorki samfélaginu né þeim sem hingað leita til hagsbóta.

Herra forseti. Það er ekki mín skoðun að hér eigi að vera opin landamæri en ég sé ekki að það sé einhver manngæska í þessu frumvarpi sem hér er verið að leggja til. Ég met hv. þingmann fyrir þann vilja að ætla sér að reyna að koma fram einhverjum breytingum á þessu frumvarpi en ég sé ekki og ég heyri ekki á orðum hv. framsögumanns í málinu, þingmanns Sjálfstæðisflokksins, að það standi nokkuð til að fara að gera einhverja breytingu á þessu, að þetta sé bara orðið svo gott að það þurfi ekki að gera neinar breytingar. Þetta, eins og það lítur út núna, sé málamiðlun á milli þeirra aðila sem sitja í ríkisstjórn og þess vegna þurfi ekki að gera neinar breytingar. En ég óska hv. þingmanni velfarnaðar í að gera breytingar og vona að hún komi þeim í gegn.

Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar og bara fyllist krafti fyrir hans hvatningu og mun auðvitað leggja mig fram. Af því að hann hefur litla trú á vinnunni fram undan þá vil ég árétta hér að það hefur verið ágætissátt innan meiri hlutans. Við erum ólíkir flokkar með mjög ólíka sýn á málaflokkinn en við höfum unnið vel saman og hver sem sjá það vill getur séð að frumvarpið hefur tekið miklum breytingum frá því að það var fyrst lagt fram þannig að ég ætla ekki að missa vonina.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir ræðuna. Það kemur mér á óvart, eins og mörgum öðrum hér, að Vinstri græn skuli styðja þetta frumvarp sem er gegnsýrt af andúð gegn fólki á flótta, fordómum  Mig langar að spyrja hv. þingmann fjögurra spurninga hvað þetta varðar. Í fyrsta lagi: Finnst þér þetta í lagi? Er þetta ákvæði sem þú ert reiðubúin að samþykkja með grænu atkvæði hér í þingsal? Í öðru lagi: Mun þetta standa í frumvarpinu? Í þriðja lagi: Yfirsást þér þetta við meðferð málsins í nefndinni? 

Forseti. Ég þakka hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur fyrir andsvarið og vil nota tækifærið til að þakka henni fyrir mjög ánægjulega samvinnu inni í nefndinni. Ég get sagt það hér að eitt af því mikilvæga og stóra fyrir mig, sem manneskju ekki síður en þingmann, eru alltaf réttindi barna. Því tel ég mjög mikilvægt í þeirri vinnu sem fram undan er í nefndinni að við skoðum þetta t.d. sérstaklega. Þetta voru margar spurningar og ég man þær ekki allar. Við erum að kalla málið aftur inn til frekari umræðu og frekari vinnu og þar held ég að við ættum sérstaklega að horfa til hagsmuna barna. En eins og kom fram í minni ræðu hefur frumvarpið tekið breytingum sem lúta sérstaklega að börnum og sú reglugerð sem stefnt er á að setja verður sérstaklega með hagsmuni barna að leiðarljósi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið þó að spurningunum hafi ekki verið svarað. Ég skal endurtaka þær: Finnst henni þetta í lagi? Munt þú leyfa þessu að standa? Yfirsást þér þetta við meðferð málsins í nefndinni? Af hverju er ekki minnst á þetta í nefndaráliti meiri hlutans sem hv. þingmaður skrifar undir? Hv. þingmaður nefndi hérna að það verði gerðar frekari breytingar á málinu og það sé þegar búið að ákveða að taka málið inn í nefnd á milli 2. og 3. umræðu. Mig langar að spyrja hv. þingmann, líka í ljósi þess að hv. þingmaður fór fram á tilteknar gestakomur þegar málið var rætt í allsherjar- og menntamálanefnd í síðustu viku án þess að það væri tekið þangað inn, telur þingmaðurinn ekki ástæðu til að taka málið aftur inn til allsherjar- og menntamálanefndar nú þegar? Það má vísa því inn í nefnd á hvaða tímapunkti sem er. Ég spyr hv. þingmann hvort það færi ekki best á því að klára málið almennilega fyrir 2. umr. í stað þess að láta þessa umræðu fara fram án þess að við höfum hugmynd um hvað við erum í rauninni að ræða, og fara síðan með það inn í nefnd.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Ég ítreka fyrra svar mitt um það að ég hef kallað málið aftur inn í nefndina og það held ég að sé hin rétta þinglega meðferð. Við erum að ræða það hér og fengum það inn til að mæta gestakomum og fá nánari útskýringar á ákveðnum hlutum. Auðvitað verður það kannski til þess að vekja upp aðrar spurningar og því held ég að rétta leiðin sé að kalla málið inn á milli 2. og 3. umr. og vinna þetta á þann hátt.

… hinum spurningunum?

Ég ætla ekki að svara þeim öðruvísi en að við erum að kalla málið inn til að vinna það. Ég hef sagt það hér að ég er að kalla málið inn. Það segir það sem segja þarf. Ég er ekki komin hér til að fara í afgreiðslu málsins af því að við ætlum að taka það inn aftur til að vinna það.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jódísi Skúladóttur fyrir ræðuna og samvinnuna í nefndinni. Ég tek undir að það er mikilvægt að skoða þessi mál heildstætt en ég vildi þess vegna spyrja: Hv. þingmaður kom inn á móttökustöðina sem komst á laggirnar núna í apríl á síðasta ári og hefur gefið góða raun. Er þetta ekki eitt dæmi um mikilvæg verkefni sem eru unnin þvert á ráðuneyti? Er þetta ekki eitthvað sem við eigum að horfa meira til? Eigum við ekki að vinna fleiri svona verkefni og er þetta ekki góður málaflokkur til þess?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttur fyrir spurninguna. Ég minntist á móttökustöðina og allsherjar- og menntamálanefnd var svo lánsöm að vera boðin í heimsókn til að skoða hana. Það var rosalega gagnlegt og þar fannst mér við fá að sjá hversu umfangsmikill málaflokkurinn er og hversu miklu máli það skiptir að við séum að vinna þetta saman, einmitt þvert á ráðuneyti. Það held ég að sé mjög góð leið. En mig langar líka að segja, þið munið að þegar Covid skall á þá gerðum við okkar besta og vissum ekki hvernig staðan yrði eftir þrjá mánuði, sex mánuði eða hvað. Við vorum bara að gera okkar besta. Við erum núna í þessari stöðu í þessum málaflokki. Þetta gerist gríðarlega hratt; innrásin í Úkraínu og loftslagsbreytingar í heiminum. Vandinn er kominn og stóri boltinn er í fanginu á okkur. Við verðum bara að reyna að vinna þetta vel og ég held t.d. 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og ítreka að það er gott að taka umræðuna hér í þingsal um það hver framtíðarsýn okkar er í þessum málum og hvernig við tökum á móti fólki sem hingað kemur. Ég tel einnig að nefndin eigi eftir að ræða ýmislegt og þykir því gott að hv. þingmaður hafi kallað eftir því að þetta komi aftur inn til nefndarinnar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður sagðist í ræðunni ætla að gera frumvarp það sem við fjöllum hér um betra, en hv. þingmaður er á nefndaráliti meiri hluta og studdi að það yrði tekið út úr nefnd. Þá gerði þingflokkur Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs engan fyrirvara við frumvarpið, né var nokkur fyrirvari á stuðningi hv. þingmanns við nefndarálitið. Maður veltir fyrir sér hvað hefur breyst. Það sem kemur fram í skýrslu Rauða krossins er ekkert nýtt. Þetta kom auðvitað fram í umfjöllun í nefndinni, varðandi fólk sem er í þessari stöðu að hafa verið synjað og komast hvergi. Það var líka fjallað um það á ferðum okkar erlendis og því átta ég mig ekki alveg á hvað hefur gerst síðan umfjöllun lauk öðru sinni í síðustu viku og þangað til við erum allt í einu stödd hér í dag. Það var ekkert rætt um að kalla málið inn í nefnd eða að það þyrfti frekari vinnu, þvert á móti var málið tekið út. Þá vil ég spyrja hv. þingmann: Hvers vegna hefur hæstv. félagsmálaráðherra og varaformaður Vinstri grænna ekki látið málið til sín taka? 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir andsvarið og samstarfið í nefndinni. Hvað hefur breyst? Auðvitað hefur ýmislegt breyst. Við fengum inn umsókn Flóttamannastofnunar og náðum ekki að funda með þeim fyrir jól. Við fengum heila nefndaviku þar sem voru gestakomur og ýmislegt kom fram sem ég óska eftir að fá betri útskýringar á. Það er svarið við þeirri spurningu. Það hefur breyst síðan nefndarálitið var gefið út. Hitt svarið er að dómsmálaráðherra leggur fram þetta frumvarp. Málið er nú til þinglegrar meðferðar og það hvort ráðherrar sitji hér undir okkar ræðum alla daga - ég held að ekki sé hefð fyrir því í þinglegri meðferð mála almennt. Svo hefur það líka komið fram að hann hefur verið staddur erlendis þegar kallað hefur verið eftir honum en ég held að það standi alls ekkert á ráðherra að svara þeim þáttum sem að honum snúa, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Fulltrúar Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna komu til viðtals við allsherjar- og menntamálanefnd áður en málið var tekið út. Þeir komu vissulega aftur en þingmaðurinn studdi eindregið að málið yrði tekið út og er á nefndarálitinu án fyrirvara og því átta ég mig ekki alveg á þessari breytingu. Mig langar kannski bara að spyrja hv. þingmann: Hvað er það nákvæmlega sem hún hyggst beita sér fyrir að verði breytt í frumvarpinu? Varðandi stöðu hæstv. félagsmálaráðherra þá er hluti frumvarpsins á hans málefnasviði. Þess vegna hefði maður mátt ætla að umræddur ráðherra hefði áhuga á því sem hér er fjallað um. Að lokum langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hún sé tilbúin að styðja tillögur okkar um að skipuð verði þverpólitísk nefnd eigi síðar en núna til að fara 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Ég er ekki tilbúin til að fara efnislega í það nákvæmlega hvaða breytingar ég telji að þurfi að eiga sér stað. Það er vinna okkar í allsherjar- og menntamálanefnd í meiri og minni hluta að vinna málið til enda. Ég kom inn á það áðan að sérstaklega er mér umhugað um börn og fólk í viðkvæmri stöðu, ég get sagt það. Ég hvet hv. þingmann til að fara í óundirbúnar fyrirspurnir þegar ráðherra er í húsi. Það er ekki áhugaleysi að vera staddur í starfi erlendis þegar mál er á dagskrá í þinginu. Það er ekki svo. Hann hefur fleiri hlutverkum að gegna heldur en að vaka yfir þessu máli. Hér munu gefast tækifæri og ég get staðfest að ráðherra er umhugað um málaflokkinn og algjörlega tilbúinn til að svara fyrir þann hluta sem hefur færst yfir í hans ráðuneyti.

Frú forseti. Nú erum við í 2. umr. um mjög umdeilt frumvarp sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur lagt ofuráherslu á að þvinga í gegnum þingið í fimmtu tilraun. Það hvernig hv. þingmenn í þeim flokki tala gefur okkur ákveðnar vísbendingar um það af hverju lögð er svona mikil áhersla á að keyra þetta frumvarp í gegn með valdi. Af hverju erum við Píratar svona mikið á móti þessu frumvarpi og forverum þess? Er það af því að við viljum bara fjarlægja öll landamæri og leyfa hverjum sem er að koma hingað til lands? Ef hlustað er á málflutning stjórnarþingmanna þá vilja þeir telja þjóðinni trú um að svo sé en sannleikurinn er sá að við stöndum gegn þessu frumvarpi af því að við teljum að það brjóti í bága við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála sem Ísland er aðili að. Já, við erum á móti þessu frumvarpi af því að það skerðir mannréttindi. Við höfum stjórnarskrá og mannréttindasáttmála sem segja að við eigum að veita þessu fólki mannréttindi. Þetta er grundvallaratriði sem við teljum að ekki megi hvika frá þegar sett eru lög á Íslandi, sér í lagi í lög sem snerta jaðarsetta hópa. Við báðum því um það inni í allsherjar- og menntamálanefnd að óskað yrði eftir áliti sérfræðinga á því hvort þetta frumvarp bryti í bága við stjórnarskrá og mannréttindasáttmála svo að við værum ekki bara að tala um einhverjar staðhæfingar frá okkur eða viðvörunarorð sem umsagnaraðilar skrifuðu. En nei, stjórnarmeirihlutinn valdi að hlusta ekki á þessar beiðnir okkar né það sem umsagnaraðilar höfðu að segja. Það mátti alls ekki biðja um slíkt álit frá óháðum aðila því að þá gæti það sýnt sig að við höfðum kannski rétt fyrir okkur og laga þyrfti frumvarpið enn og aftur. Slíkt er ofbeldið við að þrýsta þessu frumvarpi í gegn að hv. þingmenn stjórnarflokkanna eru tilbúnir að brjóta drengskapareið sinn og setja lög sem ganga gegn stjórnarskrá lýðveldisins, svo lítið gefa þessir hv. stjórnarþingmenn fyrir lýðræðið og borgaraleg réttindi. Talpunktar meiri hlutans ganga síðan út á að ef þetta frumvarp verði ekki samþykkt óbreytt muni koma hingað flóðbylgja af hælisleitendum sem við munum ekki ráða við. Sú hræðsla er síðan nýtt til þess að skapa óánægju úti í þjóðfélaginu, sér í lagi hjá þeim sem halda að við þurfum að velja á milli þess að halda uppi velferðarkerfi eða taka á móti fólki í neyð. Nú síðast sáum við dómsmálaráðherra vísvitandi fara með rangt mál í fjölmiðlum og telja fólki trú um að allir þeir sem vísað var úr landi til Grikklands fyrir jól væru komnir hingað aftur. Það er allt gert til að reyna að þrýsta þessu frumvarpi í gegn, jafnvel blákaldar lygar. Sé hins vegar lesið í gegnum frumvarpið sjálft kemur í ljós að það eru engin ákvæði í því sem vernda gegn þessari ímynduðu flóðbylgju hælisleitenda sem notuð er sem grýla gagnvart almenningi. Sannleikurinn er sá að ákvæði þessa frumvarps eru nær eingöngu lögð fram til þess að gefa Útlendingastofnun lagastoð fyrir ákvörðunum og framkvæmdum sem dómstólar hafa dæmt ólögmætar, dæmt sem brot á íslenskum lögum, brot á stjórnarskrá og brot á mannréttindasáttmálum sem við höfum skrifað undir. Með öðrum orðum: Þetta frumvarp hefur það eina markmið að gefa Útlendingastofnun lagagrundvöll til að brjóta á réttindum fólks. Það er nefnilega þannig að ef lýsa ætti þessu frumvarpi á sanngjarnan hátt er hér um að ræða tilraun framkvæmdarvaldsins til að réttlæta með lögum þau mannréttinda- og stjórnarskrárbrot sem þau hafa verið að reyna að framkvæma undanfarin ár en verið gerð hornreka með. Það er hægt að spyrja sig af hverju framkvæmdarvaldinu er svona umhugað um að mega brjóta á réttindum fólks á flótta. Hvatarnir geta verið margir og ef tími gefst til mun ég í þessari 2. umr. reyna að nefna nokkra þeirra og velta því upp hvort þessir hvatar samræmast þeim gildum sem við Íslendingar viljum standa fyrir. Snúum okkur aftur að þeim brotum gegn stjórnarskrá og mannréttindasáttmálum sem frumvarpið leggur til. Byrjum t.d. á því að skoða nokkrar greinar stjórnarskrár íslenska lýðveldisins. Byrjum á því sem stendur í 65. gr., með leyfi forseta: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.“ Já, þarna stendur „allir“ en stjórnvöld hafa ákveðið að mannréttindi og jafnræði fyrir lögum eigi ekki við um alla, bara ákveðna alla. Það minnir á fræga setningu úr sögu George Orwells þar sem sum dýr voru jafnari en önnur dýr. Förum svo í 70. gr., með leyfi forseta: „Öllum ber réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur eða um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli.“ Aftur sjáum við að talað er um að öllum beri réttur. Aftur er stjórnarskráin að tala um alla, ekki bara ákveðinn hóp eins og t.d. ríkisborgara. Þarna stendur að allir eigi að hafa rétt á að fá úrlausn á sínum málum en frumvarpið sem við erum að ræða hér dregur úr þessum rétti hjá þeim sem hingað koma í leit að alþjóðlegri vernd. Þeirra mál fá jafnvel ekki úrlausn því að við sendum þau úr landi áður en mál þeirra koma fyrir dóm og þá falla þau bara niður. Þrátt fyrir að 66. gr. segi að allir séu jafnir og 70. gr. segi að allir eigi að fá úrlausn þá eru það bara þeir sem eru útvaldir sem ríkisstjórnarflokkarnir vilja að njóti þeirra réttinda sem eru grundvöllur réttindakafla stjórnarskrárinnar. Skoðum næst 76. gr. Þar segir, með leyfi forseta: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Öllum skal tryggður í lögum réttur til almennrar menntunar og fræðslu við sitt hæfi. Börnum skal tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst.“ Þarna eru athyglisverð atriði sem vert er að skoða nánar með tilliti til þess frumvarps sem hér er verið að ræða. Byrjum á fyrstu málsgreininni. Í frumvarpi þessu er lagt til að 30 dögum eftir synjun um veitingu alþjóðlegrar verndar missi hælisleitendur aðgang að heilbrigðiskerfinu og missi þann stuðning sem þeim hefur verið veittur á þeim tíma sem það tók Útlendingastofnun að úrskurða í málunum. Enn og aftur, það stendur í stjórnarskránni að öllum skuli tryggður réttur til aðstoðar en í þessu tilfelli vilja hv. þingmenn stjórnarflokkanna ekki að allir þýði í raun allir, heldur gildir þetta nú bara um útvalda alla. Aðrir mega bara éta það sem úti frýs og deyja drottni sínum því að alls ekki viljum við hjálpa þeim. Í 3. mgr. er sérstaklega talað um börn og að þeim skuli vera tryggð sú vernd og umönnun sem þau krefjast. Flóttamannasamningur Sameinuðu þjóðanna og barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna taka báðir á því hvernig börn eigi að fá aukna viðurkenningu og stuðning þegar þau eru á flótta. Báða þessa samninga hefur Ísland skrifað undir og lögfest en hv. þingmenn stjórnarflokkanna virðast hunsa þá jafn mikið og stjórnarskrána. Þessir hv. þingmenn og ráðherrar þessara mála láta það líðast að Útlendingastofnun dragi viljandi mál fylgdarlausra barna á flótta og bíði eftir að þau nái 18 ára aldri til að vísa þeim úr landi sem fullorðnum einstaklingum. Þessi framkvæmd er skýlaust brot á stjórnarskrá, barnasáttmála, flóttamannasamningi og Mannréttindasáttmála Evrópu en með þessu frumvarpi er ekkert gert til að draga úr þessu ómannúðlega broti framkvæmdarvaldsins heldur frekar reynt að renna stoðum undir það eins og hefur verið farið í gegnum hér áður. Meiri hluti hv. allsherjar- og menntamálanefndar reynir að hvítþvo sig af þessum brotum á réttindum barna með því að bæta inn í frumvarpið bráðabirgðaákvæðum þar sem börnum sem hafa verð hér um langt skeið er veitt vernd. Það hljómar eins og góðmennskan hafi í nokkrar mínútur náð að skína í gegnum hatrið. Sannleikurinn er sá að það er þegar verið að vísa þessum börnum úr landi svo að mörg þeirra fara fyrir jól til Grikklands og því hefur verið haldið áfram. Þrátt fyrir að þetta ákvæði sé að koma inn í þingið hefur ekkert verið slegið af því að koma sem flestum þeirra úr landi áður en það tekur gildi. Já, sýndarmennskan er endalaus hér inni. Virðulegi forseti. Það er nefnilega þannig að hér er verið að ræða um skerðingu á mannréttindum fyrir jaðarsettan hóp fólks sem á sér engan málsvara. Presturinn Martin Niemöller orti ljóð í lok seinni heimsstyrjaldarinnar sem hljómaði í lauslegri íslenskri þýðingu á eftirfarandi veg, með leyfi forseta: Fyrst komu þeir og sóttu kommúnistana. Ég sagði ekkert því að ég var ekki kommúnisti. Síðan sóttu þeir gyðingana. Ég sagði ekkert af því að ég var ekki gyðingur. Þá komu þeir til að sækja verkamennina, félaga í stéttarfélögum. Ég var ekki stéttarfélagi. Þar á eftir sóttu þeir kaþólikkana. Ég sagði ekkert af því að ég var mótmælandi. Loks komu þeir til að sækja mig og enginn var eftir sem gat sagt neitt. Virðulegi forseti. Þegar gengið er á mannréttindi jaðarhópa er mikilvægt að það séu einhverjir sem standa vörð því að ef við gerum það ekki þá munu þessi réttindi verða tekin af jaðarhópunum, einum í einu. Virðulegi forseti. Það er hægt að rífast hér inni um það hvort við eigum að vera með mannúðlega stefnu í málefnum þeirra sem sækja um alþjóðlega vernd. Þar getum við haft ólíkar skoðanir. Sumir vilja banna öllum útlendingum að koma hingað til lands með öllum tiltækum ráðum á meðan aðrir vilja opna landamæri. Um það getum við eflaust rætt endalaust en ég minni hv. þingmenn á að þegar þeir settust hér á þing þá gerðu þeir, eins og við öll, það að skrifa undir drengskaparheit. Þar stendur, með leyfi forseta: „Ég undirskrifaður/uð, sem kosin(n) er þingmaður til Alþingis Íslendinga, heiti því, að viðlögðum drengskap mínum og heiðri, að halda stjórnarskrá landsins.“ Þetta þýðir mjög einfaldlega að þeir hv. þingmenn sem vilja setja lög sem ganga mögulega þvert á stjórnarskrá landsins eru að brjóta sinn drengskapareið og þar með að tapa sínum drengskap og heiðri. Því miður er þess ekki getið í lögum hvað gerist ef þingmenn vísvitandi, þrátt fyrir ítrekaðar athugasemdir, brjóta drengskap. Það er spurning hvort við þurfum að skoða a–c-lið 5. gr. siðareglna alþingismanna en aðeins tíminn mun leiða það í ljós. Það eru komnar fram ítrekaðar áhyggjur, ekki bara einhverjar frá Pírötum heldur frá umsagnaraðilum sem þekkja þessi mál mjög vel, þar sem bent er á að það séu miklar líkur á að verið sé að brjóta mannréttindi sem eru í stjórnarskránni, Mannréttindasáttmála eða barnasáttmála, og ítrekað sé ekki einu sinni spurt um óháð álit. Það bara hreinlega skil ég ekki. Er svona mikil hætta við það að fá óháð álit um það hvort þetta standist stjórnarskrá? Kannski stenst þetta bara stjórnarskrá og mannréttindi og þá hafið þið það í valdi ykkar að geta sagt: Píratar, þessi óháði aðili sagði að þið væruð bara vitleysingar. Nei, það þorðu hv. þingmenn ekki að gera í allsherjar- og menntamálanefnd heldur vilja þeir frekar þrýsta málinu í gegnum þingið og bíða svo eftir því að dómstólar dæmi þessi lög sem brot á stjórnarskrá. Og af hverju er það svona gott? Jú, vegna þess að þá getum við losnað við eitthvað af fólkinu á meðan með þessum ólöglegu lögum. Ég hreinlega skil ekki svona vinnubrögð. Ég hélt að við værum hérna inni til að vinna fagmannlega að því að breyta lögum hér á Íslandi.

Og málefnalega líka?

Ég veit ekki betur en að ég sé búinn að fara málefnalega í gegnum hvað ég tel vera brot á hlutum. Umræðan hér í þingsal, ég veit ekki hvernig það er inni í nefndinni en alla vega hér í þingsal, gengur öll út á það að slá fram einhverjum hræðsluáróðri í stað þess að ræða hlutina hreint og klárt. Hv. þm. Jódís Skúladóttir sagði: Við þurfum að breyta þessu. Og þegar við spyrjum: Hverju þurfum við að breyta í henni? þannig að við getum rætt það hérna inni í þingsal. Nei, það má ekki, það þarf að halda því leyndu þangað til það er komið í nefnd aftur. Þetta er ekki lýðræði, þetta er ekki það að fara í þinglega meðferð. Þingleg meðferð þýðir að við tökumst á um málin hérna inni. Ég er að segja ykkur hvað mér finnst að, hverju þurfi að breyta og af hverju, vegna þess að það er það sem okkar þingsköp segja til um að ég eigi að gera. Ég á ekki að halda mínum skoðunum leyndum þangað til frumvarpið er farið og búið og tala um það þá. Ég bara hreinlega skil þetta ekki. Ég spyr sjálfan mig stundum að því hvort hv. þingmenn stjórnarflokkanna séu virkilega tilbúnir að leggjast svona lágt, bara til þess að halda einum flokki eða jafnvel einum ráðherra ánægðum í ríkisstjórn. Er ekki mikilvægara að ná t.d. sátt um þessi mál? Það hefur aldrei verið reynt, aldrei, og ég spyr sjálfan mig: Af hverju ekki?

Virðulegur forseti. Ég get ekki annað en sagt það sem ég segi yfirleitt: Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. En virðulegur forseti, mér finnst sú orðræða sem hér var höfð við ekki vera við hæfi í þessum sal. Mér fannst þessi ræða líkjast meira einhverri Morfís-keppni framhaldsskólanna. Ég verð að viðurkenna það, hv. þingmaður, að ég hélt að þú værir vandari að virðingu þinni en að tala hér um einhverja ofbeldismeðferð þessa máls. Við hv. þingmaður höfum átt mjög góð samskipti hér í þingsal og oft góðar umræður, m.a. um ofbeldismál, en það að líkja meðferð okkar í meiri hlutanum í umfjöllun um þessi mál, þar sem við höfum orðið við öllum beiðnum um gestakomur, við eitthvert ofbeldi - fyrirgefið, hv. þingmaður, mér finnst ekki boðlegt að tala með þessum hætti. Að tala svo með þeim hætti, af vanvirðingu við okkur hér sem höfum talað fyrir þessu máli, að við séum með einhverja talpunkta, ég veit ekki betur en að ég hafi tekið virkan þátt í umræðu um útlendingamál og tjáð mig og mínar skoðanir í þeim efnum. Mér finnst það því bara virðingarleysi að tala með þessum hætti til þeirra sem skipa meiri hluta í þessari nefnd. Þá skal komið að því að hv. þingmaður talar hér mikið um stjórnarskrána og veltir því upp hvort þetta frumvarp standist stjórnarskrána. Það er hárrétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að það er frumskilyrði okkar sem sitjum hér í þessum sal að virða stjórnarskrá Íslands. Að sjálfsögðu er það líka frumskilyrði þeirra ráðherra sem vinna í okkar umboði, þeirra embættismanna sem starfa inni í ráðuneytunum, þeirra lögfræðinga sem við njótum 

Forseti vill minna þingmenn á að virða tímamörk. Ræðutíminn er tvær mínútur, ekki tvær og hálf.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er rétt, við erum ekki sammála um þessi mál. Við erum sammála um mörg önnur mál. Það sem ég er henni ekki sammála um og það sem ég er að kalla eftir er óháð álit á því hvort þetta standist stjórnarskrá. Það er ekki álit ofan úr ráðuneyti, þeir eru ekki óháður aðili, þeir eru þeir sem skrifuðu þessi lög. Það er rétt að hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar hefur, eftir því sem ég best veit, kallað inn alla þá aðila sem óskað hefur verið eftir en hv. formaður hefur ekki kallað eftir áliti um hvort þetta standist stjórnarskrá eða ekki frá óháðum aðila. Það er það sem ég var að setja út á. Það að þrýsta hlutum í gegn án þess að vera viss um hluti eins og þessa - ofbeldi er kannski of sterkt orð yfir það 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil minna á það að í 1. umr. um þetta mál tók ég sérstaklega utan um það að ég hefði mikinn áhuga á, ef hægt væri, að ná sátt í nefndinni. Ég held að mjög fljótlega í umræðu um þetta mál hafi verið ljóst að Píratar voru ekki að leita að neinni sátt um þetta mál. Þeir eru á móti frumvarpinu eins og það kemur fram núna og eins og það hefur komið fram í öll hin skiptin áður. Það hefur verið mjög skýrt og ég get alveg borið virðingu fyrir því. Við þurfum í þessum sal ekkert alltaf að vera sammála um allt, það er bara eðli stjórnmálanna, en mér finnst mikilvægt að við séum sanngjörn og málefnaleg í umfjöllun okkar um þau mál sem hér eru til umræðu. Þá vil ég benda á, eins og öllum má vera kunnugt um, að þetta frumvarp er að koma fram í fimmta skipti. Það hefur tekið töluverðum breytingum, einmitt í ljósi þeirra athugasemda sem hafa komið inn, þeirra ábendinga sem hafa komið frá umsagnaraðilum og áherslum frá stjórnarflokkum. Aftur á móti hefur umræðan um það hvort frumvarpið standist stjórnarskrá aldrei komið fram fyrr en núna, í fimmta skipti sem það kemur fram. Hv. þingmaður segi hér: Já, Píratar gerðu kröfu um að fá óháðan aðila til að fjalla um það hvort frumvarpið samræmdist stjórnarskránni. Það er alveg rétt að við í meiri hlutanum hyggjumst ekki óska eftir slíku og samþykkjum það ekki. Við teljum það vera tafaleik í þessu máli því að við teljum alveg ljóst að þetta frumvarp er í engri andstöðu við stjórnarskrá Íslands, enda værum við þá að rjúfa okkar eið og við værum þá að vantreysta öllum þeim ráðgjöfum og embættismönnum sem að þessu máli hafa komið. Ég vil líka bara minna á að við fengum sérstaklega Trausta Fannar Valsson til okkar inn í nefndina til að ræða þetta ákvæði og það er fjöldi lögfræðinga og fjöldi faglegra aðila sem hefur komið með umsagnir sínar um þetta mál. Umræðan um að þetta standist ekki stjórnarskrá kemur fram núna á síðustu metrunum og ég tek bara ekki undir þau sjónarmið.

Frú forseti. Mig langar að leiðrétta þann misskilning hjá hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur að við höfum bara byrjað að tala um stjórnarskrá og annað hér í lokin. Við höfum ítrekað sagt að við teljum að þetta frumvarp og forverar þess séu brot á mannréttindum fólks. Mannréttindakafli stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmálar sem við höfum skrifað undir fjalla um slíkt. Kannski höfum við ekki verið nógu skýr með það að tala langt og vel og segja: Brot á mannréttindum samkvæmt stjórnarskrá og …  Þetta er ekki tafaleikur hjá okkur, frú forseti, þetta er grundvöllurinn að því hvernig við Píratar urðum til, það er að standa vörð um mannréttindi fólks, sérstaklega mannréttindi jaðarhópa. Það hefur ekkert með tafir að gera heldur það eitt að hér séu mannréttindi tryggð og það sé ekki valtað yfir þau, allt af því að það þarf að gera einhverjum aðila til geðs.

Frú forseti. Hv. þingmaður fór mikinn í ræðu sinni og talaði um það að allir ættu að eiga réttindi á Íslandi samkvæmt stjórnarskránni. Mér finnst það ekki alveg hafa komið fram í þessari umræðu hver grundvallarsýn hv. þingmanns til málefna sem snúa að útlendingum er í grunninn. Telur hv. þingmaður að hér eigi ekki að vera nein landamæri og þess vegna gildi bara íslenska stjórnarskráin alltaf fyrir alla sem hingað koma? Það er alveg skoðun að vilja ekki hafa hér landamæri. En mér finnst erfitt að greina það út frá ræðu hv. þingmanns hvort hann telji svo vera eða hvar hann telji þá að mörkin eigi að vera í þessum efnum. Mín skoðun er sú að við eigum að taka við sem allra flestum hingað, gera eins vel og við getum og gera okkur gildandi þegar kemur að því að taka á móti fólki sem er að flýja hörmulegar aðstæður. Ég held hins vegar að við munum ekki geta tekið við öllum. Það er svolítið sárt að segja það en ég held að það sé bara hin blákalda staðreynd að ekki stærri þjóð en okkar geti það ekki. Hins vegar eigum við að taka vel á móti sem flestum og finnst mér mikilvægt að draga fram hjá hv. þingmanni hvernig hann sjái fyrir sér þessi mörk og hvernig þessu eigi að vera háttað.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég horfi á þessi mál út frá þeim lögum sem gilda í dag og ólíkt kannski því sem hv. þingmaður heldur þá er ég ekki talsmaður þess að það séu hér bara opin landamæri. Hins vegar er í lögum um útlendinga, en þar er fjallað um flóttamenn og alþjóðlega vernd, skilgreint vel í 37. gr. og 38. gr. hvað eru flóttamenn, bæði það sem við köllum hælisleitendur eða umsækjendur um alþjóðlega vernd og hverjir eru flóttamenn. Þessar skilgreiningar koma ekki bara frá okkur, þær koma úr flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna. Í 38. gr. er talað um hvað þurfi að uppfylla til að viðkomandi sé veitt aðstoð og þar er talað um ýmislegt eins og ofsóknir, pyndingar, dauðarefsingu eða átök. Ef við horfum á tölfræðina yfir hverja við erum að taka á móti og hverjum við erum að hafna þá koma þeir sem við tökum á móti frá stöðum þar sem eru átök eða eitthvað slíkt í gangi. Ef við horfum síðan á hverjum við erum að hafna þá eru það þeir sem uppfylla þetta ekki og við þurfum því miður að segja nei við marga. Við eigum að taka þá ákvörðun og gera það mat út frá þessum lögum og gera það á mannúðlegan og skilvirkan hátt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svar sitt við spurningunni hér. Mér finnst við vera að nálgast það að ræða efnislega hvaða sýn og hvaða nálgun við höfum í málinu en erum ekki bara með einhvers konar sleggjudóma eða breiðar línur sem mér finnst mála yfir „núansa“ í þessu máli. Mig langar þá að spyrja hv. þingmann, vegna þess að það kom einnig fram í máli hans að hann telji mikilvægt að ræða hlutina og leita sátta, hvort hann telji núgildandi lög, sem voru samþykkt hér í breiðri sátt en eru engu að síður þannig að það fá ekki allir vernd, hvort hann sé þá í raun ósáttur við þau lög. Ég tel að það sé verið, meira að segja með því frumvarpi sem við erum að ræða hérna, að líta til þess að það þurfi sérstaklega að horfa til fólks í viðkvæmri stöðu. Börn fá aukinn stuðning og aukin réttindi í því. En það er hins vegar líka þannig í núgildandi lögum að það eru ekki öll börn sem fá hæli og að dvelja hér. Þannig að mig langar að biðja hv. þingmann aðeins að fjalla nánar um það hvort hann telji í rauninni lögin sem eru núna í gildi ekki vera jafn góð og stundum er látið að liggja þó svo að þau hafi verið unnin í þessari breiðu sátt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Ég held að af tvennu illu séu núgildandi lög betri en þau lög sem yrðu til eftir samþykki þessa frumvarps. Það er tvennt sem þarf að laga varðandi núverandi löggjöf. Annars vegar það að það eru reglugerðarákvæði sem var breytt eftir að lögin voru sett sem eru sums staðar of þröngt skilgreind, sérstaklega það sem snýr að börnum og slíku. Það er eitt. Í öðru lagi þarf að vinna í skilvirkni og hún lagast ekki með því að setja enn fleiri og flóknari reglur eins og verið er að gera með þessu frumvarpi, heldur með því að ráðast á vandann. Vandinn er ekki sá að afgreiða fleiri umsóknir. Við sáum bara hvað allt í einu var hægt að afgreiða umsóknirnar frá Úkraínu hratt. Það var hægt að setja upp þjónustumiðstöð, það var hægt að gera hluti sem höfðu ekki verið gerðir áður. Við þurfum einfaldlega að vinna betur úr þessu. Kannski þurfum við að fjölga fólki hjá Útlendingastofnun, ég veit það ekki. Ég held að það sé frekar að ráðast á vandann þar sem hann er og að á meðan verið er að gera það þá sé, eins og spurt var um hér áðan, leitað breiðrar sáttar allra flokka eða sem flestra flokka um það hvað eigi að gera í þessum málum. Ég trúi því að það sé enn hægt ef viljinn væri fyrir hendi en stjórnarþingmenn eru í svo mikilli blindgötu að klára þetta, alveg sama hvort það er rétt, hvort það er lögbrot eða stjórnarskrárbrot. Það á bara að klára þetta. Það má ekki semja. Það má ekki finna leiðir út úr vandanum.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á að taka undir nefndarálit 1. minni hluta sem var flutt af hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur, en langar að bæta örlitlu við. Við erum að ræða fimmtu atlögu ríkisstjórnarinnar til að ná fram svipuðu frumvarpi, og þau hafa öll verið lögð fram af dómsmálaráðherrum Sjálfstæðisflokksins. Öll, með samþykkt, hefðu skemmt að hluta þær úrbætur sem voru gerðar í núverandi lögum í þverpólitískri sátt. Núverandi lög eru sannarlega ekki gallalaus en það sem helst hefur staðið í mörgum hefur þó fyrst og fremst verið framkvæmd laganna og skortur á skýrleika. Undir lok kjörtímabilsins 2017, um haustið, var mikill meiri hluti þingheims sammála um að yfirfara þyrfti lögin þannig að framkvæmd yrði meira í takt við vilja þingsins. Þar sem skammt var til kosninga var látið nægja að samþykkja lagabreytingu til að koma til móts við börn í viðkvæmri stöðu. Hún var með sólarlagsákvæði sem rann út skömmu eftir næstu kosningar sama ár, enda höfðu formenn allra stjórnmálaflokkanna sem áttu fulltrúa á þingi, nema formaður Sjálfstæðisflokksins, undirritað samkomulag þess efnis að forgangsverkefni nýs kjörtímabils væri endurskoðun útlendingalaganna í þverpólitískri sátt. Hafa skyldi sérstaklega í huga að bæta réttarstöðu fólks í viðkvæmri stöðu, ekki síst barna og kvenna. Nú sagði framsögumaður málsins áðan, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, að hún hefði lagt sig fram um að ná sem mestri sátt inni í nefndinni þegar málið kom þangað inn. En það hefði verið betra ef það samráð hefði hafist fyrr, í samræmi við þetta samkomulag. Það átti sem sagt að freista þess að vinna málið í sem mestri sátt líkt og tókst 2013–2016 undir stjórn þáverandi þingmanns, Óttars Proppés, og voru flestir sammála um að sú aðferðafræði hefði reynst vel þrátt fyrir allt. Það er skemmst frá því að segja að þetta samkomulag var fullkomlega hunsað og það var alveg ljóst frá fyrstu stundu að Sjálfstæðisflokkurinn ætlaði að stýra ferðinni einn á sínum forsendum án nokkurs samstarfs við aðra flokka, án samráðs við þá aðila sem mesta reynslu hafa þó af þjónustu við fólk á flótta. Nú get ég í sjálfu sér ekkert gert athugasemd við þetta verklag Sjálfstæðisflokksins, enda var hann ekki aðili að þessu samkomulagi. En ég varð mjög hissa og vonsvikinn yfir að samstarfsflokkarnir tveir, Framsókn og Vinstri græn, skyldu þverbrjóta loforðið og leyfa því að gerast og láta Sjálfstæðisflokkinn spila einleik í málinu lengi vel, ekki síst þar sem það hefur komið fram margoft á síðustu fjórum árum að margt af því sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur boðið upp á í fyrri tilraunum sínum hefur ekki hugnast samstarfsflokkunum. Svo einhverrar sanngirni sé gætt þá hafa Vinstri græn líka, lengst af, lagt þó nokkra steina í götu fyrri frumvarpa. Nú er hins vegar allt annað upp á teningnum og það bendir allt til þess að þetta frumvarp verði að lögum. Málið hefur verið afgreitt út úr stjórnarflokkunum án fyrirvara og út úr nefnd með stuðningi sömu flokka. En hvað veldur því að Vinstri græn styðja nú málið heils hugar - það veit ég ekki. Það væri gagnlegt ef þingmenn þeirra myndu treysta sér að koma hingað upp og gera grein fyrir afstöðu sinni til málsins því að þau geta ekki lengur skýlt sér á bak við Sjálfstæðisflokkinn eða hæstv. dómsmálaráðherra. Verði frumvarpið að lögum, eins og margt bendir til, þá bera þau bara nákvæmlega sömu ábyrgð á þeim og Sjálfstæðisflokkurinn. Samfylkingin er sammála því að hér þurfi að vera skýr lög um málefni útlendinga. En við getum ekki sætt okkur við að réttur flóttamanna sé skertur á þann hátt sem gert er í frumvarpinu og í bullandi ágreiningi hér inni í þinginu og án samráðs við marga þá aðila sem best þekkja til málaflokksins og starfa við að aðstoða það fólk sem hingað hefur leitað, fólk sem er í eins viðkvæmri stöðu og hægt er að hugsa sér. Það hefur neyðst til að yfirgefa heimili sitt, líf sitt, þjóð sína og samfélag, og slíku fólki verður einfaldlega að mæta af meiri mannúð og virðingu, ekki skapa úr aðstæðum þess ímyndaðar ógnir til að veifa í pólitísku skyni, eins og mér hefur þótt hæstv. dómsmálaráðherra ítrekað gera síðustu mánuði. Sérhver manneskja á einfaldlega rétt á mannúðlegri málsmeðferð og við eigum að láta það vera forgangsatriði við breytingar á frumvarpi af þessu tagi. Í þessu frumvarpi virðist hins vegar tilhneigingin vera að þrengja að fólki á flótta og draga úr réttindum þess. Samfylkingin vill virða það samkomulag sem var gert af formönnum stjórnmálaflokkanna haustið 2017 og vinna að breytingum á frumvarpi um útlendinga í þverpólitískri sátt og byggja á fyrra frumvarpi. Þar verði lögð áhersla á mannúð, ábyrgð og framtíðarsýn. Við þurfum innflytjendalöggjöf og löggjöf sem er í takti við stöðu heimsmála en endurspeglar líka þann veruleika sem við búum við í íslensku samfélagi til framtíðar. Til að það takist þurfum við að nýta bestu fáanlegu þekkingu og reynslu og hlusta líka á viðhorf innflytjenda sem hafa reynslu af kerfinu og þekkja best hvernig það er að setjast að í íslensku samfélagi, ekki semja þetta án samráðs við þessa hópa inni í lokuðu ráðuneyti eins og virðist hafa verið gert og senda svo til þingsins. Þessum bættu lögum þyrfti að fylgja skýr áætlun sem auðveldar innflytjendum, hvort sem er á flótta eða ekki, að fá tækifæri til að skapa sér farsælt líf í íslensku samfélagi. Frú forseti. Hver er svo almennt reynsla okkar af fólki sem hingað hefur flutt síðustu ár og áratugi? Jú, það hefur auðgað mannlífið en líka skipt sköpum á því hagvaxtarskeiði undanfarins áratugar, og rannsóknir sýna að íslenskur vinnumarkaður þarf aukinn fjölda fólks í ýmis störf á næstu árum og áratugum, þar með talin fjölmörg brýn störf við grunnþjónustu. Þjóðinni fjölgar, hún eldist og það kallar einfaldlega á fleiri vinnandi hendur. En þó að hin efnahagslega hlið skipti auðvitað mjög miklu máli í þessu samhengi þá er það fráleitt það eina sem skiptir máli. Við berum auk þess alþjóðlegar skyldur, svo ekki sé minnst á hinar siðferðilegu skyldur sem ríkt land í flóknum og brothættum heimi hefur. Þess vegna eiga ábyrgð, virðing og mannúð að vera meginþættir við mótun frumvarps af þessu tagi. En í stað þess að ríkisstjórnin hafi kjark og víðsýni til að takast á við þau tækifæri sem felast í endurskoðun útlendingalaga og stefnumótun í málefnum útlendinga, flóttafólki, innflytjendum og íslensku samfélagi til heilla, ber frumvarpið vott um hræðslu, afneitun og ábyrgðarleysi. Frú forseti. Því miður þá inniheldur frumvarpið sem hér um ræðir mörg ákvæði sem beinlínis skerða réttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd og veita þeim lakari rétt en þann lágmarksrétt sem tryggður er í stjórnsýslulögum. Þá er réttur flóttafólks til fjölskyldusameiningar í ákveðnum tilfellum felldur niður en hann er grundvallarréttur og jafnframt forsenda fyrir árangursríkri aðlögun. Meðal margra neikvæðra breytinga frá núverandi lögum vil ég þó sérstaklega staldra við 6. gr. frumvarpsins, eins og margir hafa raunar gert því að þar er lagt til að umsækjendur um alþjóðlega vernd verði sviptir þjónustu 30 dögum eftir að ákvörðun um synjun varð endanleg á stjórnsýslustigi. Hér erum við að tala um, herra forseti, sviptingu á húsnæði, framfærslu og heilbrigðisþjónustu. Svo ég vísi í nefndarálit 1. minni hluta frá hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur þá segir að það verði, með samþykktum slíks ákvæðis, kaflaskil í meðferð íslenskra stjórnvalda á fólki sem óskað hefur eftir vernd, og það er auðvitað bagalegt. Með því að nota þjónustusviptingu til að þrýsta á umsækjendur að yfirgefa landið eru heimilisleysi, sárafátækt og skortur á heilbrigðisþjónustu notuð sem tæki til að takmarka straum flóttafólks hingað til lands og neyða fólk til að fara. Á einfaldri íslensku má í sjálfu sér segja að það sé verið að svelta fólk í viðkvæmri stöðu til samstarfs. Fyrir utan hvað það er ótrúlega ómanneskjuleg nálgun að svipta fólk húsnæði, framfærslu og heilbrigðisþjónustu, þá er einfaldlega verið að færa til kostnað frá ríki yfir á herðar sveitarfélaga sem ber samkvæmt lögum skylda til að veita fólki í neyð þjónustu. Þá er líklegt að þetta muni líka hafa í för með sér kostnað fyrir heilbrigðiskerfið, því að það er augljóst að fólk sem svipt hefur verið rétti til heilbrigðisþjónustu leitar hennar ekkert fyrr en í nauðir rekur, þegar það er orðið fársjúkt. En þá ber sem betur fer að veita þeim þjónustu í samræmi við mannréttindasamninga. Á þetta bendir raunar Læknafélag Íslands í umsögn sinni. Þar er áréttað að heilbrigðisþjónusta sé grundvallarmannréttindi, eins og komið hefur fram í fjölmörgum mannréttindasamningum sem Ísland hefur staðfest, m.a. samkvæmt Helsinki-yfirlýsingunni sem kveður á um skyldu heilbrigðisstarfsfólks til að aðstoða fólk í neyð. Í umsögn embættis landlæknis segir einnig að það sé óásættanlegt að svipta fólk réttinum til heilbrigðisþjónustu. Embættið undirstrikar að heilbrigðisþjónusta sé grundvallarmannréttindi sem byggist á alþjóðasamningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Frú forseti. Fleiri sendu inn umsagnir. Ég held að um 20 umsagnir hafi borist og allir umsagnaraðilar, ef frá er skilið dómsmálaráðuneytið, gerðu margvíslegar og mjög alvarlegar athugasemdir við þær breytingar sem eru lagðar til nú. En það virðist eins og nefndin hafi a.m.k. að mjög litlu leyti séð ástæðu til að taka tillit til þeirra. Meðal þeirra fjölmörgu sem sendu inn umsagnir voru Mannréttindastofnun Íslands og Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna. Mannréttindastofnunin benti á hvað það væri óheppilegt að hvorki væri vísað til ákvæða stjórnarskrárinnar né mannréttindasáttmála Evrópu í athugasemdum við frumvarpið. Slíkt væri einkar óheppilegt þar sem efni frumvarpsins varðaði með augljósum hætti mannréttindi umsækjenda um alþjóðlega vernd. Nefndarmenn vöktu, skilst mér, athygli á þessu í allsherjar- og menntamálanefnd og lögðu til að málinu yrði vísað til ráðuneytisins þar sem það væri ótækt til áframhaldandi þinglegrar meðferðar í ljósi þessara athugasemda, en ekki var leitað eftir óháðum umsögnum utan úr bæ. Í umsögn Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna var vísað til fyrri umsagnar stofnunarinnar um eldri frumvörp, sem urðu reyndar ekki að lögum, og þar komu fram margvísleg tilmæli stofnunarinnar sem meiri hlutinn hefur ekki virt viðlits við frumvarp þetta, þrátt fyrir að í 3. mgr. 23. gr. laga um útlendinga, nr. 80/2016, sé kveðið á um skyldu íslenskra stjórnvalda til að eiga samvinnu við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna í samræmi við alþjóðasamninga um stöðu flóttamanna, m.a. um framkvæmd og túlkun þess samnings og laganna. Mér finnst það nöturlegt að Alþingi Íslendinga ætli að gera að engu ítarleg tilmæli stofnunarinnar um breytingar á frumvarpinu og maður hlýtur að spyrja sig hvaða kraftar séu að verki og hvaða hugsun búi að baki því að þvinga málið í gegn án þess að skoða betur þær fjölmörgu athugasemdir. Frú forseti. Fyrir utan þann skort á mannúð sem mér finnst gegnumsýra þetta frumvarp blasir við frekar heimóttarleg sýn stjórnvalda sem virðast ekki átta sig á í hvers konar veröld við lifum og á hvers lags tímum við lifum í augnablikinu. Við lifum í heimi sem hefur með aukinni tækni skroppið saman þannig að okkur berast daglega hversdagslegustu fréttir frá fólki úr fjarlægustu heimshlutum. Í hugum flestra hefur þetta opnað augun fyrir því að við tilheyrum öll hvert öðru, mannkynið. Við erum ein stór heimsfjölskylda. Sú tilfinning að við komum hvert öðru við minnkar ekkert þegar við lítum til þess að við munum aldrei ráða við stærstu áskoranir mannkyns í augnablikinu, ófrið, örbirgð, misskiptingu og loftslagsvána, nema mannkynið vinni miklu betur saman en það hefur gert hingað til. Að lokum, frú forseti, er líklegt að þetta frumvarp verði að lögum. Það er ekki annað að heyra hér í dag. Það verður þá samþykkt af stjórnmálafólki sem virðist algerlega búið að gleyma því að fyrir rétt rúmum 100 árum stóðu Íslendingar í svipuðum sporum og margir sem leita nú hingað eftir betra lífi. Þá flúðu um 15.000 Íslendingar örbirgð og barnadauða vestur um haf og á þeim tíma voru það um 20% af íslensku þjóðinni. Fáir hafa líklega lýst þeim aðstæðum betur en Halldór Laxness í upphafi sögunnar Brekkukotsannáll þar sem segir, með leyfi forseta: „Í það mund sem ég var að verða til, þá var þar í kotinu mikil örtröð af því fólki sem nú á dögum heitir flóttamenn; það er að flýa land; það leggur á stað með tárum úr heimkynnum sínum og ættbygð af því svo illa er að því búið heimafyrir að börn þess ná ekki þroska heldur deya.“

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Loga Einarssyni fyrir ræðu sína sem var um margt áhugaverð. Hann talaði m.a. um mikilvægi þess að lögin væru skýr og réttindi hælisleitenda virt, málsmeðferð væri mannúðleg og mikilvægt væri að draga ekki úr réttindum hælisleitenda. Allt orð sem ég tek algjörlega undir. Hann minntist einnig á að það þyrfti fleiri vinnandi hendur og það má líka sjá í nefndaráliti 1. minni hluta, sem Samfylkingin stendur á bak við, að íslenskur vinnumarkaður þarfnist aukins fjölda í hin ýmsu störf á næstu árum og áratugum. Hann ræddi einnig um heimóttarlega sýn stjórnvalda sem má að hluta til taka undir. Það er eitt sem ég get ekki annað en nefnt - ég þakka líka fyrir lokaorðin en tilvitnunin í Laxness var mjög skemmtileg - það er flóttinn frá Íslandi. Flóttinn frá Íslandi fyrir rúmum 100 árum, í kringum 1900, var efnahagslegur flótti. Fólk var að flýja örbirgð. Það hafði ekki ástæðuríkan ótta fyrir því að vera ofsótt á Íslandi vegna stjórnmálaskoðana sinna, þjóðernis, kynþáttar eða aðildar að þjóðfélagshópi eða vegna stjórnmálaskoðana. Það er umræðuefnið hér í dag. Við erum að fjalla um alþjóðlega vernd, umsóknir hælisleitenda um alþjóðlega vernd og ekkert annað. Mig langar að spyrja hv. þingmann - ég er ekki enn þá búinn að átta mig alveg á því - hver stefna Samfylkingarinnar sé í þessu máli, svo það liggi bara fyrir. Ég átta mig ekki á því hvort þeir séu eins og sænskir sósíaldemókratar eða danskir sósíaldemókratar. Eru þeir No borders? Vilja þeir bara ekki hafa nein landamæri? Vilja þeir ekki að umsóknarferlið standist alþjóðaskuldbindingar? Hver er stefna flokksins í þessum málum?

Frú forseti. Það er von að hv. þingmaður hafi ekki áttað sig á því vegna þess að hann kom inn í miðja ræðuna. Ég talaði um það í upphafi að við höfum talið núverandi lög að mörgu leyti vera góð. Það vantaði hins vegar á skýrleika og okkur hefur fundist, eins og meiri hluta þingheims á sínum tíma, að framkvæmd laganna væri ekki í takti við þann vilja sem þingmenn stóðu í meiningu um þegar þeir sömdu þessi lög. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ég talaði um efnahagslega flóttamenn þegar ég var að vitna í Halldór Laxness, en engu að síður var það fólk neytt vegna staðhátta til að flýja heimkynni sín, yfirgefa ættjörð sína yfir opið haf með lítil börn og ekki komust allir á leiðarenda. Þess þá heldur þurfum við nú að sýna þeim virðingu og mannúð sem koma bara vegna enn meiri lífsógnar heldur en þess seigdrepandi sultar sem hér ríkti. Við það að hlusta á ræður hér í dag og í gær hefur mér fundist að menn hafi á köflum gert lítið úr því að fólk hrökklist að heiman vegna efnahagslegra þátta. Ég er bara alls ekki sammála því. Ég held að það sé innbyggt í okkur flest að við viljum lifa betra lífi og búa börnunum okkar öryggi. Ég held að við eigum ekkert að greina þarna á milli. Við eigum hins vegar að hafa skýr lög og reglur en þau eiga að byggja á mannúð og sanngirni.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég vil taka fram að ég er framsögumaður 2. minni hluta. Við erum með breytingartillögu við þetta frumvarp sem við teljum til þess fallna að styrkja það, og við teljum það ekki ná markmiðum sínum um aukna skilvirkni sem ég tel mikilvægt að ná. Ég tel líka að fjöldi umsækjanda hér sé vegna ýmissa íslenskra sérreglna sem við eigum ekki að hafa. Þær virka eins og segull og það koma fleiri umsækjendur hingað. Ég get tekið dæmi: Frá janúar til nóvember á síðasta ári voru umsækjendur frá Venesúela 966. Bara í nóvember voru umsækjendur frá Venesúela 202, frá Úkraínu voru þeir færri. Það er stríð í Úkraínu og þeir voru einungis 166. Þetta byggir allt á úrskurði kærunefndar um efnahagslega flóttamenn, um að efnahagsástandið sé slæmt, það sé óhreint vatn þar, há glæpatíðni, há morðtíðni o.s.frv. Heildarfjöldinn af umsóknum í fyrra er hátt í 5.000 og vel yfir 4.000. Bara frá janúar til nóvember voru 3.936 umsóknir og af þeim voru tæplega 1.000 frá Venesúela. Sér hv. þingmaður fyrir sér og er hann sammála því að Ísland ætti kannski að taka við eins og 4.000 manns á ári, næstu tíu ár? Það eru 40.000 á næstu tíu árum og myndi gjörbreyta íslensku samfélagi. Ég er ósammála því. Ég tel að við eigum ekki að gera það. Svíþjóð tók á móti 170.000 manns flóttamannaárið mikla 2015. Það jafngildir 5.200 manns á Íslandi. New York Times sagði að það væri jafngildi 5,2 milljóna einstaklinga árið 2015 - 5,2 milljónir. Það samsvarar 5.200 manns. Ég tel að við eigum ekki að gera það. En telur hv. þingmaður að við eigum að gera það? 

Frú forseti. Ég ítreka það að við í Samfylkingunni viljum taka útgangspunkt í núverandi lögum, nálgast breytingar og skýra þau lög í þverpólitískri sátt. Annars leiðist mér óttalega mikið þessi áhersla á orðið skilvirkni. Það hljómar svona pínu eins og það sé verið að fara að framleiða vélarhluta eða bíla. Getum við notað virðingu og sanngirni í staðinn? Við gætum samt hugsanlega dottið niður á sömu niðurstöðu. Þar fyrir utan ætla ég ekki að elta ólar við þessar tölur um einstaklinga frá mismunandi löndum. Það er einfaldlega þannig að kærunefnd Útlendingastofnunar hefur úrskurðað að aðilar frá Venesúela hafi rétt á að koma hingað og byggja það á því að Flóttamannahjálp Sameinuðu þjóðanna hefur sagt að þetta fólk búi við þær aðstæður að það eigi ekki að vísa því til baka. Við erum að glíma við styrjöld hinum megin við Atlantshafið, austan megin. Þar er auðvitað erfitt að setja reglur þegar fólk þarf á nokkrum klukkustundum að flýja eldflaugaárásir, styrjöld, hernað og skotárásir. Þá höfum við Íslendingar brugðist eins við og við gerðum fyrir 50 árum þegar við buðum alla Eyjamenn velkomna upp á land og skutum yfir þá skjólshúsi. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar aðeins að víkja að framkvæmdinni á Norðurlöndum og sérstaklega reynslu Dana í málefnum hælisleitenda. Danskir jafnaðarmenn hafa lýst stefnu fyrri ára í hælisleitendamálum sem mistökum og segja evrópska hælisleitendakerfið hrunið. Danskir jafnaðarmenn segjast vilja hverfa frá stefnu sem reynst hafi mistök. Danir eru ekki einir á báti, norska ríkisstjórnin segist í stjórnarsáttmála vilja fylgja evrópskri viðleitni í þessa átt. Hvergi á Norðurlöndunum eru jafn margar umsóknir um alþjóðlega vernd og hér á landi sé miðað við höfðatölu eins og komið hefur fram í þessum umræðum. Þetta er til marks um að hér á landi er rekin stefna sem Norðurlöndin hafa horfið frá og danski forsætisráðherrann segir að hafi verið mistök. Í stefnuyfirlýsingu danskra jafnaðarmanna segir að margt af því fólki sem komið hafi til Danmerkur og Evrópu á síðustu árum sé ekki flóttamenn heldur farandfólk í leit að betra lífi. Verði samþykkt að slíkir fái vist í Danmörku muni margir leita þangað. Þetta ráði danskt samfélag ekki við, málið snúi að sjálfu samfélaginu, velferðarkerfinu og hlutskipti launafólks á dönskum vinnumarkaði, segja danskir jafnaðarmenn. Þetta kemur fram í ágætum greinum eftir Ólaf Ísleifsson, fyrrverandi alþingismann, og ég hvet þingmenn til að lesa þær. Íslendingar vilja leggja sitt af mörkum í flóttamannavanda samtímans en augljóst er að Ísland hefur ekki burði til að taka við margfalt fleiri umsækjendum um alþjóðlega vernd en aðrar Norðurlandaþjóðir gera. Hér verður að grípa til aðgerða áður en í óefni er komið og þetta frumvarp er skref í rétta átt. Hv. þingmaður talaði um ábyrgð Samfylkingarinnar og þá vil ég spyrja hann: Er það ekki ábyrgðarleysi af hálfu Samfylkingarinnar 

Frú forseti. Hér þýðir bara einfaldlega ekki að grauta saman Norðurlöndunum eins og þau séu eitt og hið sama og reki sömu stefnu. Samkvæmt skýrslum kemur nú fram að Norðmenn og Svíar hafi í rauninni tekið á móti miklu fleirum í gegnum tíðina, þegar við horfum 30–40 ár aftur í tímann, heldur en Danir. Það hefur held ég ekki verið neitt leyndarmál hér í þinginu að ég hef ekki verið neinn sérstakur aðdáandi danskra jafnaðarmanna þegar kemur að útlendingamálum. Þau hafa talað um að dönsk yfirvöld vilji hörðustu stefnu í Evrópu í flóttamannamálum. Við jafnaðarmenn á Íslandi viljum það alls ekki, við viljum feta hóflega leið. Ég held að það skipti ótrúlega miklu máli svo margt þegar kemur að móttöku flóttamanna. Ég bjó mörg ár í Ósló í Noregi. Þar t.d. voru flóttamennirnir, kannski metið af tilviljun að einhverju leyti, búsettir í miðborginni en ekki í úthverfunum. Þeir blönduðust hraðar og urðu svona eðlilegri hluti af mannlífinu. Ég held að það getum við gert hér á Íslandi. Við erum, held ég, flink ef við tökum okkur til í að laga fólk að aðstæðum og laga okkur að aðstæðum þess. Ég ítreka það sem ég hef sagt og sagði í tveimur síðustu andsvörum að við erum algerlega sannfærð um það í Samfylkingunni að við þurfum að hafa skýr lög og reglur um móttöku flóttamanna og fólks sem hingað leitar og vill búa hérna en við viljum gera það og byggja það á miklu meiri mannúð heldur en verið hefur.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann svaraði því ekki hér sem ég spurði hann að, hvort það væri ekki ábyrgðarleysi að horfa ekki til reynslu Norðurlanda þegar kemur að þessum málaflokki. Þau hafa langa og mikla reynslu af þessum málaflokki og hafa verið að læra af þeirri reynslu og hafa horfið frá þeirri stefnu sem var í gildi. Af því að hv. þingmaður minntist á Svíþjóð þá sagði fyrrverandi forsætisráðherra Svíþjóðar ekki fyrir svo löngu síðan að aukna afbrotatíðni í Svíþjóð mætti rekja til mistaka hinnar pólitísku stefnu í útlendingamálum. Ég held að það sé alveg ljóst að það er afar mikilvægt að horfa til reynslu Norðurlandanna. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Fyrst hann vill ekki horfa í þessa reynslu telur hann þá að við Íslendingar eigum að hafa hér annað regluverk en Norðurlöndin, annað regluverk en Evrópa? Við erum núna með sérreglur sem gera það að verkum að hingað sækja hlutfallslega mun fleiri flóttamenn en á Norðurlöndunum. Regluverkið hér er veikara en á Norðurlöndunum og í Evrópu. Er það stefna Samfylkingarinnar - það væri gott að fá það hér fram, bara já eða nei - að hér eigi að ríkja annað regluverk en á Norðurlöndum og í Evrópu?

Frú forseti. Mér þykir leiðinlegt að þurfa að tyggja það aftur ofan í hv. þingmann að það þýði ekkert að tala um Norðurlöndin eins og þau reki sams konar stefnu þegar kemur að þessum málum. Það þýðir heldur ekkert að líta þannig á að þau séu að glíma við sams konar aðstæður. Við erum og eigum að læra af hinum Norðurlöndunum. Við getum lært margt gott af því sem þau hafa gert gott en við eigum auðvitað líka að læra af mistökum þeirra. Ég held að það liggi bara í hlutarins eðli og ég held að við getum alveg fetað einhvern meðalveg í þeim efnum án þess kannski að taka hrátt upp ströngustu löggjöf þess Norðurlandanna sem vill ganga harðast fram. Ég held að ferð hv. allsherjar- og menntamálanefndar til Norðurlandanna hafi örugglega leitt í ljós mjög marga hluti sem við getum lært af. Það varðar ekki bara þetta regluverk, um hverjir fá að setjast hér að og hverjir ekki, heldur líka hvernig þú ætlar að aðstoða það fólk sem fær að setjast hér að við að aðlagast íslensku samfélagi og gera því kleift að vinna að styrkleikum sínum og auðga íslenskt samfélag. Og núna þegar við erum í miðjum þorra þá er það dæmi um þá gleði sem við höfum fengið frá öllum þeim útlendingum sem hafa flutt hingað síðustu árin hvað matarmenningin okkar hefur batnað mikið, hv. þingmaður. Ég held að við séum öll sammála um að við getum og eigum að byggja á skýrri löggjöf en hún á að byggjast á mannúð, virðingu og ábyrgð.

Virðulegi forseti. Ég verð að játa að ég er búinn að eiga í nokkrum erfiðleikum með að skilja þetta frumvarp. Ég á erfitt með að átta mig á hvaða vandamál því er ætlað að leysa. Hér hafa þó nokkrir hv. þingmenn talað um skilvirkni. Ég sé ekki þessa skilvirkni, sé ekki að meðferðartíminn styttist og sé ekki að kostnaðurinn minnki. Ég sé þvert á móti ekki betur en að meðferðartími muni lengjast með auknum kostnaði. Eina breytingin sem ég sé er að verið er að útiloka möguleika á endurupptöku mála. Útlendingastofnun hefur verið gerð afturreka með ótal ákvarðanir sem snúið var við í meðförum kærunefndar útlendingamála, mál þar sem réttindi fólks á flótta höfðu verið fótum troðin. Nú á að gera því ókleift að sækja rétt sinn til að fá slík mál leiðrétt. Það var ekki fyrr en í gær sem ég skildi þetta mál. Þar sem ég hef eingöngu innsýn leikmanns í málið gerði ég það með því að setja það í samhengi sem ég skil. Fyrir mér er þetta nokkurn veginn á þennan veg: Við erum með starfsmann ríkisstofnunar sem þarf að komast upp á hálendið. Að áfangastað liggur fullkomlega fær vegur og um legu vegarins er ágætissátt. Þessi starfsmaður hefur hins vegar brugðið á það ráð, mögulega vegna tímaskorts, að stytta sér leið með utanvegaakstri. Landvörður nokkur hefur orðið þess var og staðið þennan starfsmann að utanvegaakstri sem hefur kallað bæði á tiltal og sektir, en allt kemur fyrir ekki og starfsmaðurinn sem um ræðir bregður æ oftar á það ráð að aka utan vegar. Þrátt fyrir að utanvegaakstur hafi ekki þótt neitt sérstakt tiltökumál hér á árum áður höfum við sem betur fer orðið meðvitaðri um slæmar afleiðingar utanvegaaksturs. Hjólför í viðkvæmri náttúru eru lýti á landinu okkar og ekki síst getur því fylgt mikill orðsporshnekkir að taka utanvegaakstur ekki alvarlega, bæði innan lands og á alþjóðavísu. Það er auðvitað hægt að leysa þetta mál á marga vegu. Eðlilegasta leiðin að mínu mati er að veita starfsmanninum tiltal um að utanvegaakstur sé ekki eitthvað sem við viljum kenna okkur við, sérstaklega þegar við horfum til þess hversu skaðlegur hann er. Það er ekki það sem við ætlum að gera í þessu máli - ó, nei. Í þessu máli er nefnilega búið að finna aðra lausn. Við einfaldlega merkjum þá staði þar sem starfsmaðurinn er búinn að keyra utan vegar sem veg. Þá er enginn utanvegaakstur. Þannig getur starfsmaðurinn haldið áfram að stytta sér leið en ekki er lengur um að ræða utanvegaakstur heldur bara akstur. Í staðinn fyrir að lagfæra skaðann á landinu malbikum við bara yfir viðkvæma náttúru. Síðan, til að allt ferlið sé rosalega gagnsætt, fáum við landvörðinn sem stóð starfsmanninn að utanvegaakstrinum til að koma í hvert skipti sem ekki er ekið utan vegar til að staðfesta að ekki hafi verið ekið utan vegar. Við erum auðvitað ekki búin að leysa nokkurt einasta vandamál annað en að hvítþvo athæfi sem hefði aldrei átt að eiga sér stað. Fyrir mér varðar þetta mál nokkra þætti, þar með talið mannréttindi. Það er mér óskiljanlegt að ekki hafi verið gengið úr skugga um að þetta brjóti ekki mannréttindakafla stjórnarskrárinnar eða þær alþjóðlegu skuldbindingar sem íslenska ríkið er bundið af. Með leyfi forseta ætla ég að lesa upp 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands sem við öll hér inni lögðum drengskap okkar að veði til að vernda: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti.“ Það er nauðsynlegt að íslenskt mál geti brugðist við nýjum veruleika. Í því felst að við tökum inn ný orð, merking annarra þróist og breytist og þau jafnvel hverfi. Ég skil samt ekki hvernig hægt er að skilja orðið allir á þann veg að það undanskilji stóra hópa. Þar sem hér er um að ræða tilraun til að draga úr réttindum stórra hópa, hvaða aðstæður að mati stjórnarliða réttlæta það að svipta stóra hópa mannréttindum? Ég kalla jafnframt eftir því að það sé rökstutt sérstaklega hvernig þetta frumvarp brýtur ekki 65. gr. stjórnarskrárinnar eða eftir atvikum önnur ákvæði hennar. Finnst hv. þingmönnum réttlætanlegt að fara í þessar breytingar til að vernda framkvæmd stjórnkerfisins án þess að það sé fyrirséð að þær stytti meðferðartíma og án þess að búið sé að taka af öll tvímæli um að þær standist stjórnarskrá og alþjóðlegar mannréttindaskuldbindingar? Mér þykir sorglegt að í stað þess að vinna að auknum mannréttindum erum við að fórna réttindum fólks, sem með sanni má segja að sé búið að þola nóg, til að þurfa ekki að fara í þær breytingar sem þarf til að aðgerðir Útlendingastofnunar standist lög. Það er líka mikilvægt að árétta að það er engin andstaða við að gerðar séu breytingar í málaflokknum. Þvert á móti er brýnt að við förum í breytingar á þessum málaflokki. Það er hins vegar lykilatriði að þær breytingar séu gagnlegar og stuðli að skilvirkari framkvæmd sem standist síðast en ekki síst stjórnarskrána. Slíkum breytingum má best ná fram með því að taka mark á umsögnum og athugasemdum þeirra sérfræðinga sem að þessum málum starfa. Það er fólkið sem sér gallana og líka lausnirnar. Með leyfi forseta, les ég upp úr umsögn Íslandsdeildar Amnesty International: „Samkvæmt frumvarpinu er því einkum ætlað að stuðla að gagnsærri og stöðugri framkvæmd laganna, auka skilvirkni og stytta málsmeðferðartíma til hagsbóta fyrir verndarkerfið og umsækjendur um alþjóðlega vernd. Þrátt fyrir þessi yfirlýstu markmið eru gildar ástæður til að halda því fram að frumvarp þetta muni leiða til mun lakari stöðu umsækjenda um alþjóðlega vernd en nú þegar er við lýði gagnvart stjórnvöldum. Hröðun málsmeðferðartíma má ekki koma niður á grundvallarréttindum einstaklinga. Íslandsdeild Amnesty International hefur áhyggjur af fleiri ákvæðum frumvarpsins. Sem dæmi má nefna að frumvarpið gerir strangari kröfu m.a. um rétt einstaklinga til að fá mál sitt endurskoðað í samanburði við hin Norðurlöndin, þ.m.t. Svíþjóð. Þykir því ástæða til að hafa verulegar áhyggjur af þróun virðingar fyrir mannréttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd á Íslandi. Íslandsdeild Amnesty International minnir á þær ríku skyldur stjórnvalda að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar og mikilvægi þess að axla ábyrgð og skapa hér góð skilyrði fyrir fólk á flótta. Íslenskum stjórnvöldum ber að tryggja að lög séu í samræmi við alþjóðlega mannréttindasamninga, svo sem mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, samning Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg félagsleg og menningarleg réttindi, sem Ísland hefur fullgilt, auk barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og mannréttindasáttmála Evrópu sem báðir hafa verið lögfestir hér á landi. Ítrekað hefur verið bent á skort á samráði við gerð frumvarpsins auk þess að bent hefur verið á verulega vankanta á efni frumvarpsins. Deildin áréttar sérstaklega áskorun sína og 14 annarra samtaka til ríkisstjórnarinnar um að draga þetta frumvarp til baka og vinna það betur og í mun meira samráði við alla þá hagsmunaaðila sem að málaflokknum koma. Mikilvægt er að lagabreytingar sem þessar séu unnar í þverfaglegu samráði, til þess að skapa sátt um stefnu og lagaumhverfi í málefnum umsækjenda um alþjóðlega vernd með mannúð og mannréttindi að leiðarljósi.“ Þessi umsögn er ágætlega lýsandi fyrir þær umsagnir sem komið hafa fram frá öðrum aðilum og sýnir að andstaða Pírata er hvorki sýndarmennska né ómálefnaleg heldur staðfestir að frumvarpið er einfaldlega ekki nógu vel unnið og ekki í nægilegu samráði við hagsmunaaðila. Samráð er lausnin en samráði þarf að fylgja möguleiki til að hafa áhrif. Samráð sem ekki getur haft áhrif á ferlið er einfaldlega ekki samráð. Hér hafa margir hv. þingmenn lagt fram spurningar um hversu mörgum við getum tekið við. Mig langar að spyrja á móti: Hvað geta fæðingardeildir tekið á móti mörgum börnum? Hvað getum við slökkt marga elda? Hversu mörgum fótbrotum getum við sinnt? Þetta er einfaldlega ekki þannig vandamál og augljóslega er þörf á hugarfarsbreytingu. Við þurfum að nálgast þessi vandamál á allt annan hátt. Við sjáum það líka að við getum brugðist hratt við stórum hópi fólks. Við sjáum það á því hvernig við gátum brugðist við þegar hingað leitaði fjöldi fólks frá Úkraínu í leit að vernd. Við sjáum það líka á því að hingað leitar fullt af fólki frá Evrópu sem kemur hingað stórslysalaust, fyrir utan að hundruð milljónir Evrópubúa eiga fullan rétt á að koma hingað og setjast að. Það þykir ekki einu sinni fréttnæmt. Mig langar líka að ræða gagnsæi. Ég get ekki með nokkru móti skilið hvernig við ætlum að tryggja eðlilega málsmeðferð þegar svo mikið af matskenndum hlutum er að finna í frumvarpinu. Hvenær er umsækjandi samvinnufús? Hvenær er heilbrigðisþjónusta nauðsynleg? Hvaða ráðstafanir hafa verið gerðar til að tryggja gagnsæi? Í ljósi þeirrar atburðarásar sem átti sér stað nýlega, þar sem fjölmiðlum var gert ókleift að fylgjast með máli þar sem fólk var beitt valdi til að vísa því úr landi með því að nýta flóðljósabúnað til að koma í veg fyrir myndatökur, þá er ljóst að gagnsæi er ekki eitthvað sem framkvæmdaraðilar setja í forgang. Ein af höfuðáherslum okkar Pírata er einmitt gagnsæi og það veitir ekki af að auka gagnsæi í þessum málaflokki. Engin af þessum breytingum gerir það hins vegar. Þvert á móti eru margar þeirra til þess fallnar að draga úr því. Okkur sem búum í upplýstu og frjálsu samfélagi er það afar mikilvægt að geta veitt stjórnvöldum aðhald, og gagnsæi er þar lykilatriði. Án þess er svo til ómögulegt að veita stjórnvöldum aðhald. Hvað varðar aðhald hef ég persónulega reynslu af því að fylgja eftir málefnum vegna talningarklúðursins í Norðvesturkjördæmi. Það er gott dæmi um ábyrgðarleysi stjórnvalda sem ekki tóku mark á kærum og virðast hafa litið fram hjá ansi skýrum refsiákvæðum laga. Því er ekki að undra að traust almennings á stjórnvöldum sé takmarkað. Þetta takmarkaða traust mun ekki aukast með þessu frumvarpi. Almenningur hefur eðlilega brugðist ókvæða við harðneskjulegum aðförum að fólki og við höfum séð mörg dæmi um vantraust á Útlendingastofnun. Nýlegasta dæmið er skúrkurinn í jóladagatali RÚV. Eitt af því sem ég átti mjög erfitt með að skilja við þetta frumvarp var að ákvarðanir Útlendingastofnunar yrðu sjálfkrafa kærðar. Hver er tilgangur þess að embættið fjalli um mál ef ákvarðanir eru sjálfkrafa kærðar? Það rann upp fyrir mér hver tilgangurinn var: Nú fær kærunefndin, sem hefur verið að snúa við ákvörðunum, að staðfesta afgreiðslu Útlendingastofnunar þrátt fyrir ágallana sem hingað til hafa verið nýttir til að snúa við ákvörðunum. Þannig fæst ákveðinn hvítþvottur á fyrri ákvarðanir og kærunefndin lítur út fyrir að vera ósamkvæm sjálfri sér. Það er fyrir mér algjörlega tilgangslaust að embættið fjalli um þessar ákvarðanir ef það er síðan sjálfkrafa kært. Væri ekki miklu eðlilegra að þessi mál færu beint til kærunefndarinnar sem gæti þá tekið beina ábyrgð á sínum ákvörðunum, frekar en að vera sett í að samþykkja ákvarðanir annars stjórnvalds? Hér vísaði hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir í landsfundarsamþykkt Sjálfstæðisflokksins um að fólk sem kemur hingað með vinnu fái að vera. Þetta kann að hljóma ágætlega, en raunveruleikinn er sá að þetta er meira en að segja það. Þegar umhverfið er flókið er afar hæpið að fólk, sem annars væri alveg til í að setjast hér að, þurfi frá að hverfa vegna þess að það getur tekið margar vikur eða mánuði að klára ferlið. Á sama tíma starfa hér fyrirtæki sem bráðvantar að fá þetta fólk til starfa. Þetta eru vandamálin sem við eigum að leysa, ekki það hvernig við getum sem best vísað fólki í neyð frá landinu. Allar þessar hindranir sem um ræðir eru síðan mannanna verk og við getum vel, ef okkur sýnist, breytt því. Mér þykir afar sorglegt að horfa upp á tómlæti hv. þingmanna gagnvart því hvernig þetta frumvarp gengur þvert gegn þeim skyldum sem við höfum tekið á okkur með staðfestingu flóttamannasamnings og barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem og mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Nú hafa margir hv. þingmenn talað um hversu vönduð vinnan við frumvarpið hafi verið og skilja ekki andstöðu við það. Hvernig má þá skýra nýlegar yfirlýsingar hæstv. forsætisráðherra Katrínar Jakobsdóttur, um að til standi jafnvel að breyta frumvarpinu? Hvers vegna þarf að breyta þessu vel unna frumvarpi? Er til of mikils mælst að við fáum að heyra í hverju þær breytingar felast, eða er það ekki örugglega okkar hlutverk að ræða frumvarpið hér?

Frú forseti. Ég býð hv. þingmann velkominn hér á þingið. Það var áhugavert að hlusta á ræðu hv. þingmanns. Ég var ekki sammála mörgu en þó get ég tekið undir síðustu athugasemdina um hversu undarlegt það er að nú þegar málið er í 2. umr. birtist hæstv. forsætisráðherra einhvers staðar og tilkynni um það að málið muni taka einhverjum breytingum sem við vitum ekkert hverjar verða eða hvaða meðferð fái hér í þinginu. Það er vægast sagt óvenjulegt og undarlegt. Ekki var annað að heyra á hv. þingmanni en að hann hafi ekki áhyggjur af því að það sé eitthvert hámark á það hvað Ísland getur gert í þessum málaflokki, hversu mörgum við getum tekið á móti. Ég er auðvitað fullkomlega ósammála hv. þingmanni um það. Einnig þótti mér allsérstakt að vísað væri í jóladagatal Ríkisútvarpsins og þann áróður sem þar fór fram sem einhvers konar staðfestingu eða vísbendingu um að hann ætti rétt á sér. Framganga Ríkisútvarpsins í þessu máli var að mínu mati mjög óviðeigandi. Ástæðan fyrir því að ég bað um að veita hv. þingmanni andsvar var sú að hann ræddi um stjórnarskrána og þau réttindi sem hún tryggir. En telur hv. þingmaður að stjórnarskrá Íslands nái yfir alla íbúa heimsins, ekki bara íslenska ríkisborgara heldur að hún tryggi öllum átta milljörðunum, eða rúmlega það, á jörðinni þau réttindi sem þar er getið um?

Ég þakka þingmanninum fyrir góða spurningu og gott svar. Hvað varðar spurninguna um það hvort stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nái yfir alla jarðarbúa þá blasir við að svo er ekki en ég álít sem svo að stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nái í það minnsta yfir alla þá sem á landinu dvelja, hverrar þjóðar sem þeir eru, hvers kyns sem þeir eru, hverra skoðana sem þeir eru, að þetta sé það mikilvægt að það sé á hreinu að þetta nær yfir allt fólk sem hér dvelur. Hvað varðar jóladagatal RÚV þá er ekki mitt að dæma um ágæti framgöngu RÚV í því máli en við verðum að horfa á hvernig þjóðfélagsumræðan speglast okkur í því sem kemur fram. Hvort sem það er á RÚV eða í hvaða fjölmiðli svo sem það er eða hvar svo sem sú umræða fer fram er það ákveðinn spegill á það sem fer fram í landinu og það sem skiptir okkur og almenning máli. Mér þykir sjálfsagt að horfa til þess hvernig almenningur bregst við. Það er bara okkar hlutverk sem stjórnmálamanna í lýðræðisþjóðfélagi að horfa til almennings. Þaðan sækjum við valdið, ekki satt?

Frú forseti. Um þetta myndi ég segja: Ríkisútvarpið er ekki almenningur þótt sums staðar birtist það viðhorf þar að ríkið það sé ég, eða það sé það. Oft og tíðum fer sú stofnun sínar eigin leiðir sem geta verið allólíkar viðhorfum almennings en látum það liggja á milli hluta. Ég ætla ekki að vera aðgangsharður við hv. þingmann en biðja hann einfaldlega að velta því fyrir sér hvort hann telji ekki eðli máls samkvæmt að því hljóti að vera einhver takmörk sett við hve mörgum hælisleitendum og flóttamönnum Ísland getur tekið og hvort þessi risastóri málaflokkur, sem varðar líf og heilsu fólks, kalli ekki á einhvers konar forgangsröðun, að við veltum því fyrir okkur hvernig við komum að sem mestu gagni fyrir sem flesta þeirra sem eru í mestri neyð. Þessar tvær spurningar: Eru engin takmörk? Og í öðru lagi: Þurfum við ekki í ljósi stærðar vandans að forgangsraða til að möguleikar okkar nýtist sem flestum þeirra sem eru í mestri neyð?

Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir annað andsvarið. Hvaða takmörk eru fyrir því hverjum við getum tekið við? Ég spyr á móti eins og ég spurði í ræðunni: Hvað getum við slökkt marga elda? Hvenær erum við búin að sinna of mörgum fótbrotum? Mögulega eru einhver takmörk en það er ekki það sem málið á að snúast um. Málið á að snúast um hvernig við getum komið þessum hóp sem hingað leitar með sem skilvirkustum hætti inn í þjóðfélagið þannig að kerfið nýtist fleirum, þannig að við séum ekki, eins og kerfið er núna, að búa til ótal vandamál með því að fólk geti ekki sinnt vinnu, með því að fólk fái ekki þjónustu, með því að fólk bíði mánuðum og árum saman í óvissu um afdrif sín. Það blasir alveg við að það þarf að gera breytingar í málaflokknum. Það blasir við að við þurfum að leysa vandamál. Það frumvarp sem hér er til umræðu leysir engin vandamál, það bara býr þau til, það fjölgar þeim. Það er ekki það sem við eigum að gera hérna eða það tel ég ekki vera mitt hlutverk. Mitt hlutverk er að fækka vandamálunum. Ég vona að fleiri hv. þingmenn séu sama sinnis, að okkar hlutverk sé að fækka vandamálum, ekki fjölga þeim.

Frú forseti. Sú löggjöf sem við erum að vinna eftir í dag í málefnum útlendinga var samin á árunum 2014–2015. Lögin tóku síðan gildi árið 2016. Margt hefur breyst á þessum tíma og þessi málaflokkur er í raun síbreytilegur. Fjöldi umsókna um alþjóðlega vernd hefur margfaldast á þessum tíma og það hefur komið fram í þessari umræðu. Það sama má segja um kostnaðinn fyrir ríkissjóð, hann hefur margfaldast og á síðasta ári stefnir hann í að vera u.þ.b. 10 milljarðar kr. Þegar málaflokkar eru síbreytilegir verður löggjafinn að fylgja því eftir með því að uppfæra lögin. Það höfum við ekki gert í þessum málaflokki. Það er hluti af því að hingað eru að koma margfalt fleiri hlutfallslega og sækja hér um hæli, eða alþjóðlega vernd eins og sagt er, heldur en t.d. á Norðurlöndunum. Þessar tölur hef ég áður nefnt og gert grein fyrir. Það er rétt að nefna t.d. að árið 2021 sóttu hlutfallslega á hverja 10.000 íbúa 23 um hæli á Íslandi en þrír í Noregi. Við erum komin að þeim tímapunkti að hér sækja rúmlega 500 manns á mánuði um alþjóðlega vernd. Á síðasta ári voru um 4.500 sem sóttu um alþjóðlega vernd. Því er spáð að á þessu ári verði það að lágmarki 5.000. Síðan er rétturinn til fjölskyldusameiningar sem gerir það að verkum að þessar tölur geta hækkað þó nokkuð. Ég held að við hljótum að sjá að við erum að nálgast þolmörk í þessum málaflokki þegar við horfum t.d. bara til sveitarfélaganna sem stjórnvöld hafa verið að semja við um móttöku flóttafólks. Þau eru komin að þolmörkum. Reykjanesbær hefur t.d. gefið það út að hann taki ekki á móti fleiri flóttamönnum. Við getum ekki sinnt þessum málaflokki ef við eigum ekki gott samstarf við sveitarfélögin og sveitarfélögin hafa ekki bolmagn til að taka við þeim sem hingað koma. Hvað veldur því að Ísland er orðið svona vinsælt? Jú, það er að hluta til regluverkið sem okkur hefur ekki tekist að uppfæra. Regluverkið er veikara heldur en á Norðurlöndunum og í Evrópu. Síðan er almennt viðurkennt að Ísland veitir eina bestu þjónustuna í þessum málaflokki í Evrópu. Á Íslandi eru sérreglur sem hafa ákveðið aðdráttarafl. Það er beinlínis hvetjandi fyrir fólk að leita hingað. Hingað berast t.d. margar umsóknir þar sem aðilar hafa fengið vernd í öðru ríki. Önnur lönd vísa þessum umsóknum yfirleitt frá sér. Þetta er dæmi um það að fleiri koma hingað, hópar umsækjenda, til að reyna fyrir sér í íslenska kerfinu, burt séð frá því hvort þeir eigi í raun og veru rétt á alþjóðlegri vernd eða ekki. Á Íslandi eru t.d. ekki lokuð búsetuúrræði sem er skylda innan Schengen-samstarfsins, þ.e. að þeir sem hafa fengið neitun og bíða þess að vera fluttir úr landi þurfi að búa á ákveðnum stað þar til brottflutningur á sér stað. Hér á landi eru mörg dæmi um að fólk finnist ekki þegar á að flytja það á brott. Frú forseti. Það er orðið löngu tímabært að breyta lögunum en það hefur gengið erfiðlega pólitískt. Þetta frumvarp er skref í rétta átt. Það tekur ekki heildstætt á vandanum en það er skref í rétta átt. Ein veigamesta breytingin er að þegar einstaklingur hefur fengið endanlega neitun um hæli og stendur frammi fyrir brottvísun þá missir hann þjónustu ríkisins eftir 30 daga. Á því eru þó mikilvægar undantekningar sem lúta að barnafjölskyldum, fötluðu fólki, þeim sem hafa ekki ferðaskilríki og þeim sem eru samvinnuþýðir um brottför. Í dag er það þannig að ríkissjóður borgar fæði og húsnæði fyrir þá einstaklinga sem eru hér í landinu, hafa fengið endanlega niðurstöðu um að þeir eigi að yfirgefa landið en hafa ekki gert það. Engu að síður fá þeir þjónustu frá ríkinu sem nemur u.þ.b. 300.000 kr. á mánuði sem felst í framfærslu og húsnæði. Þessi veigamikla breyting felur það í sér að viðkomandi einstaklingur sem hefur fengið endanlega niðurstöðu í sínu máli hefur 30 daga til að yfirgefa landið. Talið er að það sé nægilega langur tími en þarna er undanþáguákvæði eins og ég nefndi. Síðan eru fleiri nauðsynlegar breytingar gerðar á frumvarpinu til að gera það skilvirkara, svo að ég noti það hugtak, og eyða óvissu. Það lýtur að tímafrestum, kæruleiðum, afhendingu heilbrigðisupplýsinga, endurteknum umsóknum, töfum á málum og fleiru. Frú forseti. Í heiminum eru hundruð milljóna fólks sem er til í að leggja mikið á sig til að öðlast búsetu í vestrænum velferðarríkjum eins og Íslandi. Á síðustu áratugum hafa tækifærin til þess aukist mjög og er það einkum vegna samgöngubóta, viðhorfsbreytinga, lagabreytinga og breyttrar framkvæmdar laga. En það er líka fólk sem er að leita sér að vernd, alþjóðlegri vernd, sem býr við ofsóknir og líf þess er jafnvel í hættu. Þetta er það sem verndarkerfið snýst um, að taka á móti því fólki sem er í sannanlegri neyð. Það er líka fólk sem er að leita sér að betri lífskjörum, eins og ég rakti hér áðan, en það er ekki lögmæt ástæða fyrir því að sækja um vernd. Því miður er það svo að milljónir manna frá fátækari hlutum heimsins hafa lagt á sig dýrt, erfitt og jafnvel hættulegt ferðalag þangað sem þeir telja að lífsskilyrði séu betri. Það eru líka einstaklingar sem leita hingað af efnahagslegum ástæðum. Höfum í huga að stríðið í Úkraínu hefur orsakað stærstu fólksflutninga í Evrópu síðan í síðari heimsstyrjöldinni. Hingað hefur komið töluverður fjöldi fólks frá Úkraínu eins og við þekkjum vel. Þetta fólk er í neyð. Ég hef séð það með eigin augum. Ég hef ferðast í tvígang til Úkraínu eftir að stríðið hófst og ég óska ekki neinum manni þess að búa við þær aðstæður sem Úkraínumenn búa við í þessu stríði. Ég tel reyndar að mikill meiri hluti Úkraínumanna muni snúa aftur heim að stríði loknu, sem við vonum að sjálfsögðu að verði sem allra fyrst. Miðað við þann mikla fjölda fólks sem vill gerast innflytjendur í vestrænum ríkjum er Ísland mjög mannfátt. Við erum lítil og smá þjóð. Það er enginn vafi á því að ef dyrnar væru hér nægilega opnar myndu hundruð þúsunda taka því fegins hendi að fá búseturétt á Íslandi. Lífsskilyrði og lífsgæði á Íslandi eru mjög góð. Að sjálfsögðu verðum við að horfa í þessar aðstæður. Við myndum aldrei ráða við slíkan fjölda. Eins og ég sagði hér áðan eru lög um útlendinga þetta verndarkerfi, neyðarkerfi fyrir fólk sem sætir ofsóknum í heimalandi sínu eða á þar á hættu dauðarefsingu, pyntingar eða ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð. Það er sjálfsagt að aðstoða það fólk eftir fremsta megni en við verðum líka að hafa skilvirkt regluverk sem virkar hratt og vel þannig að þeim sem falla ekki undir þetta kerfi sé strax vísað frá svo að við getum þjónustað þá sem virkilega þurfa á aðstoðinni að halda. Hér er regluverkið einfaldlega ekki nægilega öflugt til að sinna þessu, sem er mjög mikilvægt að gera. Frú forseti. Mig langar að svara ákveðnum spurningum sem hafa komið fram í þessari umræðu, t.d. þeirri spurningu hvort umsækjendur um vernd sem hafa fengið höfnun séu sviptir allri heilbrigðisþjónustu verði frumvarpið að lögum, eins og hefur verið haldið fram í þessari umræðu. Svarið við þeirri spurningu er nei. Ákvæði 6. gr. frumvarpsins heimilar ekki að fella niður réttindi tiltekinna einstaklinga, þ.e. barna, foreldra eða umsjónarmanna þeirra og annarra heimilismanna sem teljast til ættingja barna, barnshafandi kvenna, alvarlega veikra einstaklinga og fatlaðra einstaklinga með langvarandi stuðningsþarfir, svo að það komi hér skýrt fram. Þá gerir ákvæðið ráð fyrir að heimilt sé að fresta niðurfellingu réttinda ef það telst nauðsynlegt vegna sanngirnissjónarmiða, hafi viðkomandi sýnt samstarfsvilja við framkvæmd ákvörðunar um að hann skuli yfirgefa landið. Ákvæðið kemur því eingöngu til skoðunar í tilviki barnlausra, heilbrigðra, fullorðinna einstaklinga sem dvelja hér á landi í ólögmætri dvöl og neita samvinnu við stjórnvöld við framkvæmd ákvörðunar um að yfirgefa landið. Þá á útlendingur í ólögmætri dvöl rétt á neyðaraðstoð á vegum opinbera heilbrigðiskerfisins hér á landi. Engum verður neitað um bráðaheilbrigðisþjónustu. Það hefur alltaf verið þannig á Íslandi. Ferðamenn sem koma hingað og eru ekki sjúkratryggðir og lenda í slysi eða á þurfa bráðaheilbrigðisþjónustu að halda fá hana og það sama á við um þennan hóp. Síðan hefur verið sagt í þessari umræðu að verði frumvarpið samþykkt þá verði fólk látið sofa á götunni ef það fer ekki úr landi innan 30 daga. Ef við skoðum það nánar þá kemur umrætt ákvæði frumvarpsins eingöngu til skoðunar í tilviki barnlausra og heilbrigðra fullorðinna einstaklinga sem dvelja hér á landi í ólögmætri dvöl og neita samvinnu við stjórnvöld við framkvæmd ákvörðunar um að yfirgefa landið. Í því samhengi er rétt að árétta að einstaklingur í þessari stöðu á rétt á margvíslegri aðstoð frá stjórnvöldum við að fara af landi brott, svo sem greiðslu fargjalds, ferðastyrks og eftir atvikum enduraðlögunarstyrks sem getur numið allt að 450.000 kr. Hann hefur þessa 30 daga til að yfirgefa landið. Á fundi nefndarinnar kom fulltrúi Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna og ég vil þakka fyrir það innlegg inn í þessa umræðu sem er mikilvægt. Ég spurði hann sérstaklega hvort hann teldi að þetta væri nægilegur tími og hann taldi svo vera. Hann gagnrýndi ekki þennan tíma, þessa 30 daga. Hann sagði réttilega að tilgangurinn með þessu ákvæði væri náttúrlega líka sá að senda ákveðin skilaboð. Þegar þú kemur og þitt mál verður til skoðunar og þú sérð fram á að þú færð ekki alþjóðlega vernd hér, að þú fallir ekki inn í verndarkerfið og þurfir að yfirgefa landið, þá mun þessari þjónustu ljúka eftir 30 daga. Þannig að sá hvati sem hefur verið hingað til er með þessu afnuminn. Það verður að sjálfsögðu að teljast eðlileg krafa að einstaklingur hlíti lögmætum ákvörðunum stjórnvalda. Við búum í réttarríki og allir umræddir útlendingar hafa hlotið ítarlega meðferð mála sinna hjá stjórnvöldum og notið aðstoðar löglærðs talsmanns í því ferli, höfum það í huga, sem gætir hagsmuna og réttinda viðkomandi. Niðurstaða stjórnvalda hefur hins vegar verið sú að viðkomandi einstaklingur eigi ekki rétt til verndar hér á landi. Þar með teljast þeir ekki umsækjendur um vernd lengur með þeim réttindum sem 33. gr. kveður á um. Ég hef líka nefnt það hér fyrr í andsvari að áætlaður beinn kostnaður við þjónustu við einn umsækjanda sem hefur fengið endanlega synjun á umsókn sinni er að lágmarki 300.000 kr. á mánuði. Að þessu virtu skýtur það skökku við að útlendingur, sem fengið hefur endanlega synjun á umsókn um alþjóðlega vernd en neitar að hlýða þeirri ákvörðun stjórnvalda og með athöfnum eða athafnaleysi sínu kemur í veg fyrir að ákvörðunin komi til framkvæmda, njóti áfram þeirra réttinda sem lög um útlendinga kveða á um, þar á meðal heilbrigðisþjónustu. Þeir geta samt sem áður leitað í úrræði sem er til staðar samkvæmt reglum um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga og það eru til staðar öryggisventlar sem koma í veg fyrir að umræddir einstaklingar hafist við á götunni. Síðan hefur margsinnis komið hér fram í þessari umræðu, frú forseti, að frumvarpið brjóti mögulega gegn stjórnarskrá. Er það rétt? Nei, það er ekki rétt. Mannréttindastofnun Háskóla Íslands beinir spjótum að breyttu mati á endursendingum, sérákvæðum um börn og rétti útlendinga til aðgangs að dómstólum. Frumvarpið mælir hins vegar ekki fyrir um þessi atriði. Meginþunginn í athugasemdum Mannréttindastofnunar Háskóla Íslands er að niðurfelling réttinda, sbr. 6. gr. frumvarpsins, brjóti gegn stjórnarskrá. Því er til að svara að það getur ekki talist til mannréttinda að vera í fríu fæði og húsnæði og uppihaldi í ríkisins af því að einstaklingur neitar að fara úr landi í trássi við lögmæta ákvörðun stjórnvalda. Hann er í ólögmætri dvöl í landinu. Þess vegna á hann ekki einhverja kröfu á það að fá fæðispeninga og húsnæðispeninga frá ríkissjóði. Sambærileg ákvæði má finna í flestum Evrópuríkjum. Þá var bent á að ákvæði frumvarpsins um sjálfkrafa kæru til kærunefndar og styttri greinargerðarfresti brjóti mögulega gegn réttindum til réttlátrar málsmeðferðar. Sú athugasemd stenst enga skoðun. Frú forseti. Ég hef rakið í þessari ræðu minni nokkur álitaefni sem hafa komið fram og hrakið það sem hér hefur verið sagt, eins og t.d. að frumvarpið brjóti gegn stjórnarskrá og það brjóti mannréttindi o.s.frv. Ég verð bara að segja að lokum það sem hefur verið sagt í þessari umræðu, að þetta er stór og mikill málaflokkur. Við höfum svo sannarlega séð að hann er síbreytilegur. Þess vegna er afar mikilvægt að uppfæra lögin og það er verið að gera með þessu frumvarpi. Ég persónulega tel að það sé margt fleira sem vantar í þetta frumvarp sem bíður þá betri tíma eins og t.d. þetta með að afnema þessar íslensku sérreglur. Ég sé engan tilgang með því og ég skil ekki alveg þá sem tala fyrir því að Ísland þurfi að hafa einhverjar sérreglur, vægara regluverk heldur en er t.d. á Norðurlöndum og í Evrópusambandinu öllu. Að þessu sögðu þá er þetta frumvarp réttarbót 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er nokkuð hnuggin yfir því að hv. þingmaður heldur áfram að fara með rangfærslur þrátt fyrir að hafa verið leiðréttur fyrr í dag. Hv. þingmaður talar hér um 5.000 manns á ári sem sæki um vernd sem þýðir að við myndum sjá 15.000–20.000 manns á ári þegar fólk sækir um fjölskyldusameiningu. Þetta er langt frá því að vera rétt. Í fyrsta lagi fá ekki allir vernd sem hingað koma, það veit hv. þingmaður. Hluta þeirra er synjað og eiga þar með ekki rétt á fjölskyldusameiningu. Þá einskorðast réttur til fjölskyldusameiningar við maka og börn auk þess sem fylgdarlaus börn eiga rétt á að fá foreldra og systkini en mjög mörg af þeim sem hingað koma eru t.d. frá Venesúela, og það eru fjölskyldur. Þú getur ekki sótt einhverja fyrir utan þessa grunneiningu sem eru foreldrar og börn. Það er óheppilegt að hv. þingmaður skuli ítrekað fara með þessar rangfærslur. Á síðasta ári fengu tæplega 2.900 leyfi á Íslandi þar af 40 vegna fjölskyldusameiningar, vegna þess að í heildartölunni flokkast þeir sem fá vernd á Íslandi vegna fjölskyldusameiningar sem umsækjendur um vernd á grundvelli fjölskyldusameiningar og fá stundum leyfi til dvalar hér, fá vernd á grundvelli þessarar fjölskyldusameiningar. Þetta eru ekki margföldunaráhrif sem verða þarna og óska ég eftir því að hv. þingmaður kynni sér málin betur. Ég vil spyrja hv. þingmann í fyrra andsvari: Hvað vill hv. þingmaður taka á móti mörgum í leit að vernd? Getur hann upplýst okkur um þá tölu sem hann treystir sér til að nefna? Hvað vill hv. þingmaður þjónusta marga sjúka í heilbrigðiskerfinu? Getur hann upplýst okkur um það? Og aðeins varðandi heilbrigðisþjónustuna þá kemur fram í umsögn embættis landlæknis að heilbrigðisþjónustan sé grundvallarréttur sem læknar verði að veita 

Forseti minnir hv. þingmenn á að virða ræðutíma.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég hef rakið það hér að við og sveitarfélögin, sem við þurfum að hafa samstarf við við móttöku þeirra sem eru að leita eftir vernd, erum nú þegar komin að þolmörkum. Það er óumdeilt. Sveitarfélögin hafa ályktað í þessa veru. Félagslega kerfið í þessum sveitarfélögum og skólakerfið eru komin að þolmörkum og ég hef áður sagt það hér að sem dæmi hefur Reykjanesbær ákveðið að hann taki ekki á móti fleiri flóttamönnum. Af því að hv. þingmaður spyr hvað ég vilji taka á móti mörgum, þá er alveg ljóst að við getum ekki tekið á móti fleirum þegar við erum komin að þolmörkum. Það er bara þannig. Við höfum ekki húsnæði og sveitarfélögin, sem við erum algerlega háð í þessu samstarfi, eru einfaldlega búin að segja okkur að þau ráði ekki við þetta lengur. Þar verðum við náttúrlega að setja mörkin og þá getum við ekki tekið á móti fleirum. Þess vegna væri hægt að álykta sem svo að nú verðum við að fara yfir stöðuna og hvert við erum komin í þessum málaflokki. Ef við erum komin á þá endastöð að hér sé ekki hægt að veita þessu fólki þjónustu, jafnvel þótt það eigi rétt á vernd, þá er alveg ljóst að við getum ekki tekið á móti því. Það segir sig bara sjálft. Svo spyr hv. þingmaður um heilbrigðisþjónustuna. Að sjálfsögðu verður að veita þeim heilbrigðisþjónustu sem þurfa á henni að halda, hvort sem það eru Íslendingar, útlendingar eða ferðamenn sem koma til landsins. Við reynum að leitast við að veita öllum heilbrigðisþjónustu. Þá erum við komin að vandamáli heilbrigðiskerfisins sem felst m.a. í undirmönnun. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ítreka spurningar mínar: Hvað vill hv. þingmaður taka á móti mörgum í leit að vernd? Ég óska eftir að fá tölu, eins og hv. þingmaður hefur spurt þá sem hér stendur. Varðandi sveitarfélögin þá hefur bara verið samið við hluta sveitarfélaga og minni ég á að næststærsta sveitarfélag landsins, sem stýrt er af flokkssystur hv. þingmanns, neitar að taka þátt í þessu verkefni sem okkur ber þó lagaleg skylda að gera. Því velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður ætti ekki að beita sér fyrir því að það gríðarlega álag sem er í kjördæmi þingmannsins og nágrannasveitarfélögum bitni ekki bara á fólkinu og innviðum þar, heldur að þessu verði jafnar dreift á önnur kjördæmi landsins. Ég held að hv. þingmaður ætti að huga aðeins að því að minnka álagið í sínu eigin kjördæmi vegna þess að þetta er stórt verkefni og ósanngjarnt að næststærsta sveitarfélag landsins skili bara auðu, þ.e. Kópavogur og fleiri sem stýrt er af flokkssystkinum hv. þingmanns. Ég spyr aftur: 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og tek undir með honum að sveitarfélögin verða í fyrsta lagi að hafa bolmagn til að taka þátt í þessu samstarfi með okkur. Það eru sveitarfélög eins og Reykjanesbær sem hafa verið frumkvöðlar í þessu starfi og eiga hrós skilið fyrir hvað þau hafa staðið sig vel, en eru nú komin að þolmörkum. Á meðan hafa önnur sveitarfélög, Kópavogur, eins og hv. þingmaður nefndi réttilega, tekið á móti afar fáum. Ég er ekki þeirrar skoðunar að það eigi að skylda þessi sveitarfélög til að taka á móti flóttamönnum en það er alveg ljóst að fáein sveitarfélög, eins og Reykjanesbær og Hafnarfjörður, geta ekki borið allan þunga af þeim fjölda sem hingað kemur. Það er alveg ljóst. Af því að hv. þingmaður spurði um það hvað ég vildi taka á móti mörgum, 

Forseti sér ástæðu til að ítreka það við hv. þingmenn að það ber að virða ræðutímann.

Frú forseti. Hv. þingmaður vill ekki svara því hversu mörgum hann vilji taka á móti, þó svo hann spyrji okkur í stjórnarandstöðunni ítrekað þessarar spurningar. Hv. þingmaður vill heldur ekki ýta á flokkssystkini sín í Kópavogi, Garðabæ, Seltjarnarnesi og fleiri stöðum til að taka sinn hluta. En það er allt í lagi. Hv. þingmaður ræddi líka um að hér væri mikill fjöldi að koma. Hvaðan er þessi fjölda koma? Jú, stærsti hlutinn er að koma frá Úkraínu og við sem þjóð, öll sem eitt, sögðum hér inni þegar stríðið byrjaði: Við tökum á móti ykkur. Við eigum að vera stolt af því og ekki nýta okkur það til að reyna að sýna að það sé einhver brotalöm í kerfinu hjá okkur. Hv. þingmanni, eins og fyrrum samstarfsfélögum hans, er tíðrætt um einhverjar aðdráttaraflssérreglur sem Ísland er með en aldrei eru þessar sérreglur nefndar á nafn.

Ég var að segja það …

Nei, því er bara slegið út: Sérreglur, sérreglur, sérreglur. Það er aldrei sagt nákvæmlega hverjar þær eru.

Þú hlustaðir ekki á ræðuna.

Jú, ég hlustaði á hv. þingmann. Ég spyr líka hv. þingmann: Hverja vill hann fá hingað? Honum virðist vera umhugað um að stýra því hverjir koma hingað. Hingað hafa 60.000 manns komið frá því að við gengum í EES. Einn dag fyrir 50 árum og einum degi síðan tókum við á móti 5.000 manns á einni nóttu. Hvað getum við tekið við mörgum? Hér hefur verið bent á að það vanti þúsundir manna í störf á næstu árum. Má það fólk ekki koma utan Evrópu? Hvað er hv. þingmaður til í að taka á móti mörgum og hvaðan mega þeir koma?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég vil byrja á því að koma inn á það sem hv. þingmaður nefndi varðandi EES-borgara sem hingað hafa komið. Grundvallarforsendur EES-kerfisins eru allt aðrar en verndarkerfisins og það er ekki hægt að blanda því saman. Hv. þingmaður talaði um að við værum að bjóða hér Úkraínumenn sérstaklega velkomna og ég fagna því. En það er alveg ljóst að við getum ekki boðið Úkraínumenn velkomna ef við höfum ekki húsnæði, ef félagslega kerfið getur ekki staðið undir því og skólakerfið. Ef sveitarfélög eins og Reykjanesbær neita að taka á móti fleirum þá getum við ekki þvingað þau til þess vegna þess að þau hafa ekki innviði og aðstöðu til. Þetta gildir jafnt um Úkraínumenn sem og flóttamenn frá Venesúela. Við erum bara að nálgast þann tímapunkt og aðstæður að sveitarfélögin ráði ekki við málið. Þá segi ég bara: Við getum ekki tekið á móti fleirum og það er mitt svar. Ég get ekki nefnt einhverja ákveðna tölu, að við eigum bara að taka á móti 2.500. Það get ég ekki sagt en segi hér og nú að við getum ekki tekið á móti þeim sem við getum ekki veitt þessa þjónustu. Þess vegna erum við hér að koma fram með þetta frumvarp, sem er skref í rétta átt til þess að málsmeðferðin verði skilvirkari og óvissu verði eytt, þannig að þeir sem eiga ekki heima í verndarkerfinu séu þá ekki að tefja málsmeðferð og annað slíkt þegar þeir eiga ekki rétt á að vera í kerfinu, á sama tíma og hér eru einstaklingar sem þurfa á vernd að halda. Samfélagið okkar er komið að ákveðnum tímamótum hvað þennan málaflokk varðar vegna þess að við erum að fá fréttir af sveitarfélögunum sem segja okkur að þau geti ekki tekið á móti fleirum. 

Forseti. Hv. þingmaður gleymdi að svara því hverja hann vill fá hingað. Hv. þingmaður benti á að einhverjir væru að koma hingað af efnahagslegum ástæðum. Ef maður skoðar tölfræðina þá er það þannig að þeim er öllum vísað á brott. Þeir sem falla undir skilgreiningu um neyð hafa fengið hér inni. Hv. þingmaður nefndi líka að Mannréttindastofnun hefði ekki sagt hvort þetta frumvarp stæðist stjórnarskrá eða mannréttindasáttmála. Mér vitanlega var Mannréttindastofnun aldrei beðin formlega um úttekt á því hvort þetta mál stæðist stjórnarskrá eða mannréttindasáttmála. Þegar sú tillaga kom frá stjórnarandstöðunni að biðja um slíkt álit þá neitaði meiri hluti nefndarinnar henni um það. Mig langar að spyrja hv. þingmann: 

Herra forseti. Ég er búinn að fara yfir þetta í minni ræðu varðandi stjórnarskrárbrotið. Það lýtur að niðurfellingu þjónustu eftir 30 daga. Hvernig í ósköpunum má það vera brot á stjórnarskrá þegar viðkomandi er búinn að fá skýr skilaboð um að hann eigi ekki rétt á vernd í landinu? Hann er kominn á endastöð hvað það varðar. Hann hefur notið aðstoðar löglærðra einstaklinga í sínu máli; réttlát málsmeðferð heitir það. Hans bíður brottflutningur frá landinu og hefur 30 daga til að fara. Eftir það fellur þessi þjónusta niður. Hann fær ekki lengur framfærslupening og ekki húsnæði á vegum hins opinbera. Hvernig í ósköpunum má það vera stjórnarskrárbrot? Það segir sig bara sjálft, hv. þingmaður, að ef ég er ólöglega í einhverju landi, t.d. Bandaríkjunum - telur hv. þingmaður virkilega að ég eigi rétt á því að fá húsnæði í Bandaríkjunum og framfærslu? 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir að taka virkan þátt í þessari umræðu. Mig langar til að spyrja hv. þingmann út í ákvæði frumvarpsins er lýtur að sviptingu þjónustu að 30 dögum liðnum. Mig langar til að biðja hv. þingmann um að leggja gagnrýni er lýtur að mannréttindum aðeins til hliðar. Í framkvæmd í dag þá fer slatti af fólki í kjölfar lokasynjunar, ýmist sjálfviljugur eða í fylgd stoðdeildar ríkislögreglustjóra. Þó eru ákveðnir einstaklingar sem fara ekki þrátt fyrir að vera hérna án réttinda, í rauninni í því sem sumir vilja kalla ólöglegri dvöl sem er kannski ákveðið rangnefni. Þrátt fyrir mjög slæmar aðstæður hér, þrátt fyrir að sú „þjónusta“ sem þau fá séu heilar 8.000 kr. á viku til að sjá fyrir öllum nauðsynjum, þaki yfir höfuðið sé gjarnan herbergi sem deilt er með öðrum, algjöra lágmarksheilbrigðisþjónustu, ekkert atvinnuleyfi, engin réttindi, enga kennitölu - kennitala er oft fyrsta orðið sem fólk í þessari stöðu lærir á íslensku - þrátt fyrir að eiga jafnvel kost á aðstoð við heimför, líkt og hv. þingmaður talaði um hér, allt að 450.000 kr. til að koma undir sig fótunum í heimaríki, jafnvel loforð um að það verði engir stimplar settir í vegabréf og annað slíkt - þrátt fyrir allt þetta eru einstaklingar sem neita að fara. Ég ætla bara að leyfa mér að taka undir orðalag hv. þingmanns og tala um fólk sem neitar að fara. Telur hv. þingmaður að einstaklingar sem ekki fara þrátt fyrir allt þetta, muni fara þótt þessi „þjónusta“ verði takmörkuð enn frekar? Það er fyrri spurning mín til hv. þingmanns. Er eitthvað sem bendir til þess að þetta ákvæði muni þjóna meintum tilgangi sínum?  
             Svo langar mig til að spyrja hv. þingmann: Hefur hann engar áhyggjur af áhrifum þess á samfélagið að hér verði hópur fólks, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hv. þingmaður spurði sérstaklega að því hvort ég teldi að þessi breyting, sem er kannski helsta eða grundvallarbreytingin í þessu frumvarpi, muni gera það að verkum að þessir einstaklingar sem hv. þingmaður lýsti ágætlega fari af landi brott. Því get ég ekki svarað. En þetta ákvæði þjónar náttúrlega líka þeim tilgangi að senda út ákveðin skilaboð og felur í sér ákveðinn fælingarmátt, að þeir sem leiti hingað viti að fái þeir neitun eftir þetta lögmæta ferli sem ég er búinn að lýsa hér, réttláta málsmeðferð, þá hafi þeir 30 daga til að yfirgefa landið. Þetta veit þá einstaklingur sem hefur ákveðið að koma hingað og leita eftir aðstoð. Það er alveg ljóst að þegar einstaklingar vita að þeir geta verið áfram í landinu eftir að hafa fengið neitun, og fengið húsnæði og framfærslupening - þetta er metið á 300.000 kr. á mánuði, hv. þingmaður, það er nú bara töluverður peningur - þá hefur það ákveðið aðdráttarafl. Þetta ákvæði er ekki síst hugsað til að draga úr því, auk þess sem verið er að færa þetta nær regluverkinu í kringum okkur. Öll lönd í kringum okkur hafa stiglækkandi þjónustu með þessum hætti. Það er bara þannig, hv. þingmaður. Ég er talsmaður þess að við höfum sama regluverk hér og í öðrum löndum. Það eru engin rök fyrir því að við ættum að hafa eitthvert vægara regluverk en önnur lönd í kringum okkur.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mér leikur forvitni á að vita: Telur hv. þingmaður að það fólk sem leitar hingað, t.d. af götunni í Grikklandi, hafi raunverulega hugmynd um hvaða þjónusta bíður þess, hvaða fjárhæð það fær á viku, hvers lags húsnæði það fær og annað? Hvergi á hinum Norðurlöndunum, fyrst hv. þingmaður nefnir það - nú fórum við saman í vettvangsferð um Norðurlöndin og fengum að sjá hvernig hlutirnir eru gerðir þar - er þjónustan með öllu felld niður með þeim hætti sem ætlunin er með þessu frumvarpi, sem ég held reyndar að muni ekki takast. Hvergi er hún felld niður. Í Danmörku, þar sem ein harðasta stefnan er við lýði og var talsvert sláandi að hlusta á danska þingmenn tala um þennan hóp fólks, sögðu þau hreint út: Við viljum ekki vera með fólk búandi undir brúm hérna, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Já, ég tel að þeir sem koma hingað og leitast eftir alþjóðlegri vernd, t.d. frá Grikklandi eins og hv. þingmaður nefndi, viti hvaða þjónusta er hér í boði. Þegar kemur að þjónustu, regluverki og öðru slíku, þá spyrjast þessir hlutir mjög hratt út. Við þekkjum hér frá fyrri árum að þá kom mikill fjöldi frá ríkjum sem voru örugg. Ástæðan fyrir því var m.a. að ákveðnar upplýsingar bárust um að ríkisborgarar frá þessum löndum væru sérstaklega boðnir velkomnir hingað. Þetta spyrst því mjög hratt út, hv. þingmaður. Varðandi regluverkið í Danmörku þá er það alveg rétt hjá hv. þingmanni að það er strangt og ég hef lýst því hér í ræðu. 

Herra forseti. Það hefur verið átakanlegt að hlusta á málflutning minni hlutans í þessu máli. Þeir sem hafa látið sig útlendingamál varða og fylgst með málsmeðferð slíkra mála á hinum ýmsu stjórnsýslustigum, sem og framferði lögregluyfirvalda við úrlausn flókinna verkefna, vita vel að það þarf vissulega að gera breytingar á útlendingalögum sem og stjórnsýslunni við móttöku erlendra einstaklinga í neyð hér á landi. Hér hafa fulltrúar ríkisstjórnarinnar ítrekað rætt um sprungin kerfi og að það sé nauðsynlegt að hér ríki sama regluverk og á Norðurlöndum; þetta hefur verið mikið rætt hér í kvöld. Þá telur ríkisstjórnin að um gífurlega réttarbót sé að ræða, enda sé verið að færa réttarumhverfi okkar nær því norræna. Fyrir það fyrsta, eins og ágætlega hefur verið farið yfir hér, er það að því er virðist tilhæfulaus fullyrðing. Það hefur alla vega engum tekist hér í kvöld að færa konkret rök fyrir því hvernig ýmsum málaflokkum er fundinn staður að norrænni fyrirmynd. Það er t.d. hvergi á Norðurlöndum að finna beina heimild til að senda fólk út í sambærilega óvissu til tilviljunarkenndra landa á grundvelli huglægs mats á meintum tengslum umsækjenda við land eða fólkið í landinu, eins og lagt er til í frumvarpinu, þar sem fólk nýtur ekki dvalarleyfis og litlar sem engar líkur eru á því að fólk fái griðastað í því landi. Við vitum að það er þannig að helstu réttarbætur okkar koma gjarnan frá Norðurlöndunum, jafnaðarsamfélögum þeirra, eða Evrópu ef því er að skipta, og þetta er kannski ekki rétti vettvangurinn til þess að ræða það. En því miður er það hins vegar svo að það er einmitt í þessum málaflokki, útlendingamálum, þar sem íslenskur jafnaðarmaður eins og ég og sósíaldemókrati getur illa mátað sig við einhvern norrænan skóla því að Norðurlandaþjóðirnar fara bara ekkert eins að í þessum málaflokki. Mest íþyngjandi þjónustuskerðingar sem lagðar eru til með frumvarpinu eru réttlættar með almennum tilvísunum í norrænan rétt. Það er allt eins hægt að vitna bara í Wikipediu. En bíðum við: Er að finna í frumvarpinu umbætur á norræna skólanum? Einhverjar umbætur þar sem gengið er skref í átt að því að bæta úr aðstæðum flóttamanna? Nei, það á bara að skera niður réttindi einstaklinga að norrænni fyrirmynd en ekki bæta við þau. Við jafnaðarmenn getum eiginlega ekki látið óáreitt að vísað sé til norrænna réttarbóta í þessu tiltekna frumvarpi dómsmálaráðherra þegar það virðist ekki vera hálfur fótur fyrir slíkum fullyrðingum sem að því er virðist eru settar fram í veikri von um að almenningur trúi því að hér séu settar fram málefnalegar umbreytingar í formi lagafrumvarps sem byggi á reynslubanka velferðarsamfélaganna sem við lítum alla jafna til. Þó svo að gerðar séu einhverjar undantekningar á ákvæðum frumvarpsins um þjónustusviptingu þegar um börn er að ræða, barnshafandi konur, sérstaklega viðkvæma einstaklinga, sem og samstarfsfúsa einstaklinga við framkvæmd ákvörðunar um að viðkomandi skuli yfirgefa landið þá eru þetta alger kaflaskil í meðferð íslenskra stjórnvalda á fólki sem óskað hefur eftir vernd. Við gætum nefnilega verið að gera þetta svo miklu betur. Núgildandi löggjöf var meira að segja samin í þverpólitískri vinnu. Það var stofnuð nefnd um breytingar á útlendingalögum skipuð þingmönnum allra flokka og afurðin var núgildandi löggjöf sem hefur að mörgu leyti reynst ágætlega þótt gera megi athugasemdir við framfylgd og framkvæmd hennar. Haustið 2017, eins og fram hefur komið, náðist að leggja drög að þverpólitískri sátt allra stjórnmálaflokka nema Sjálfstæðisflokksins um að ráðast í nauðsynlegar breytingar á útlendingalögum í þeim tilgangi að tryggja betur vernd þeirra einstaklinga sem teljast vera í sérstaklega viðkvæmri stöðu og þá að Alþingi myndi taka sérstaklega afstöðu til þess hvernig megi styrkja stöðu barna sem umsækjenda um alþjóðlega vernd til frambúðar og að framkvæmd útlendingalaga fari fram í sem bestu samræmi við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Breytingin sem hér hefur verið gerð mun leiða til minni skilvirkni stjórnvalda við að afgreiða umsóknir innan tímafrests og til þess að sífellt fleiri börn sem dvalið hafa hér um langt skeið munu ekki öðlast neinn rétt á þeim grundvelli heldur dvelja hér áfram í óvissu án nokkurra réttinda. Ég hef fengið að heyra það hér að foreldrar eigi að bera ábyrgð á börnum sínum. Við vitum auðvitað að lífið er ekki alltaf svo einfalt. Og eitt skulum við hafa á hreinu, að börn koma ekkert alltaf hingað í fylgd foreldra sinna, þau eru send fylgdarlaus úr landi beint út á einhverja götu, hvort sem hún er íslensk eða ekki. Eins og frumvarpið lítur út verður horfið frá þeirri framkvæmd að láta tafir foreldra eða umsjónarmanna ekki bitna á rétti barna til efnislegrar meðferðar. Eins og réttilega hefur komið fram, í umsögn Rauða krossins á Íslandi við fyrirliggjandi frumvarpsdrög, er þá ekki verið að taka tilhlýðilegt tillit til þarfa barna og er það ekki í samræmi við meginreglur barnaréttar um að við ákvarðanatöku skuli hafa bestu hagsmuni barna að leiðarljósi. Breytingin gengur algerlega þvert á ákvæði 2. gr. barnasáttmálans þar sem segir að aðildarríki skuli gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima. Eins og segir í umsögn Rauða krossins, með leyfi forseta: „Ákvæðið beinist einkum gegn því að börn séu sett í þá aðstöðu að vera látin líða fyrir athafnir foreldra sinna eða ættingja, sem þau eiga engan þátt í né bera ábyrgð á, en eru samt látin gjalda fyrir vegna sérstaklega viðkvæmrar stöðu sinnar. Þá er tilefni til að taka fram að þau rúmlega sjö ár sem Rauði krossinn sinnti talsmannaþjónustu fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd hafa talsmenn félagsins ekki orðið þess áskynja að foreldrar hafi „þvingað fram efnislega málsmeðferð“ með því að viljandi tefja mál sín, líkt og fram kemur í frumvarpinu, og er umrædd staðhæfing því í engu samræmi við reynslu félagsins.“ Fyrir utan þessa umsögn Rauða krossins skal þess getið að næstum allar umsagnir sem hafa borist allsherjar- og menntamálanefnd vegna frumvarpsins hafa falið í sér þunga gagnrýni á frumvarpið og þær breytingar sem lagðar eru til. Það segir sitt. Herra forseti. Það er og verður algerlega óásættanlegt að horfið verði frá þeim réttarbótum sem hafa orðið á undanförnum misserum í þágu barna á flótta. Við verðum líka að fá að koma því á framfæri hér að við söknum þess sárlega að hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra sé ekki staddur í umræðunni með okkur þar sem við höfum allflest, ef ekki öll, mestar áhyggjur af þeim málefnum sem falla undir málefnasvið hans. Við myndum svo gjarnan vilja fá fram einhverja hughreystingu hæstv. ráðherra á þann veg að með nýju frumvarpi útlendingalaga verði hægt að veita sérstaklega viðkvæmum hópum aukna vernd, ef það á annað borð liggur fyrir. Við viljum öll fá fram réttarbætur í útlendingamálin og málefnum flóttafólks. Við eigum að leyfa þeim að stunda atvinnu og sömuleiðis ekki að leyfa okkur að horfa upp á vanrækslu barna í boði íslenskra stjórnvalda. Hér liggur fyrir frumvarp sem virðist hafa þann eina tilgang að gera Ísland að ófýsilegri stað fyrir flóttafólk og fólk í leit að vernd. Hingað mun fólk samt ekki hætta að koma í þessum tilgangi en ríkisstjórnin ætlar að hugga sig við það að framkoma stjórnenda sem nýlega hefur verið dæmd ólögmæt, líkt og þekkt er, verði ekki bara miskunnarlaus heldur líka lögleg. Virðulegur forseti. Það er hægt að móta flóttamannastefnu fyrir Ísland í þverpólitískri sátt. Þetta frumvarp er ekki dæmi um það. Þetta er dæmi um breytingar í þágu kerfis sem vill hafa frjálsari hendur til að senda fólk úr landi og svipta það þjónustu.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Þingmaðurinn snerti á því hvernig við tökum á móti börnum og sér í lagi fylgdarlausum börnum. Við sáum hér fyrr í vetur, fyrir áramót, dæmi um það að dreng sem kom hingað þegar hann var 16 ára gamall var vísað úr landi sem fullorðnum einstaklingi eftir að hann varð 18 ára gamall. Þetta er bara svo skýlaust brot á barnasáttmála, á flóttamannasáttmála og lögum hér á landi um hvernig við eigum að taka á móti börnum. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvað henni fyndist um svona verklag hjá ríkisstjórninni, að draga hreinlega málsmeðferð þangað til hægt er að senda viðkomandi úr landi. Er þetta bara hreint og klárt fyrirgefanlegt eða afsakanlegt, eða er þetta ekki bara skýlaust brot á öllum þeim sáttmálum og öðru sem við höfum séð?

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Að sjálfsögðu get ég svarað spurningu hans með þeim hætti að engin manneskja með snefil af sómakennd getur fellt sig við þau vinnubrögð að það sé verið að bíða eftir því að einhver nái 18 ára aldri, einstaklingur sem hefur verið hér í fjölda mánaða og missera að bíða eftir efnislegri málsmeðferð. Ég ætla ekki að fella neina dóma um það akkúrat hér og nú, mig skortir forsendur til að leggja mat á það hvort þetta sé hreinlega lögmætt eða verði það samkvæmt nýju frumvarpi, mig grunar að svo sé án þess að ég vilji neitt fullyrða um það. Nei, við ætlum ekki að samþykkja slíkar vendingar. Vegna þess að hér er oft talað um skilvirkni þá held ég að þessi löggjöf sé til þess fallin að auka á samfélagslega ósamstöðu, þ.e. fólk verður ósátt við það sem hér er lagt til, og það verður ekki gott fyrir neinn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Og snefill af sómakennd, mér fannst það vera orð sem eiga vel við, sérstaklega um þessi mál. Meiri hlutanum verður tíðrætt um að þetta frumvarp eigi að auka skilvirkni og eins og hv. þingmaður bendir á þá teljum við í minni hlutanum að þetta muni í raun minnka skilvirkni og flækja hlutina. Hér fyrr í dag hefur líka verið talað um að það hefði verið betra að reyna að ná breiðri sátt. Ég held að við viljum öll aukna skilvirkni í kerfið. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvað getum við gert með kerfið og lögin eins og þau eru í dag til að bæta þessa skilvirkni? Væntanlega ekki samþykkja einhver atriði í þessu frumvarpi sem gera skilvirknina minni heldur gera breytingar. Gætum við t.d. aukið mannafla Útlendingastofnunar? Gætum við nýtt fleiri sveitarfélög til að taka við flóttafólki o.s.frv.? Hvaða hugmyndir hefur hv. þingmaður um það hvernig við getum unnið að skilvirkninni og sáttinni?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Þegar stórt er spurt - ég ætla ekki einu sinni að þykjast hafa svörin við því hvernig best verði farið að því að útrýma kerfislægum vanda, kerfislægri andúð, leyfi ég mér hreinlega að fullyrða, ég held að ég megi það alveg án þess að ég sé með einhver stóryrði. En það er alveg ljóst að eftir höfðinu dansa limirnir. Við erum með pólitíska forystu sem hefur kannski ekki séð þann mannauð sem felst í nýjum Íslendingum með sama hætti og sumir stjórnmálaflokkar vilja gera. Ég kalla bara eftir auknu samráði því að það er alltaf best og það er ekki til staðar hér.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér um útlendingalöggjöf og finnst mér umræðan oft vera svolítið út og suður og kannski ekki alveg snúa að máli málanna. Þess vegna ætla ég að tala svolítið almennt í minni ræðu um þessi mál, næ vonandi að skýra það eitthvað og fara í kjarnann á því um hvað það snýst. Ég held að það megi kannski skipta útlendingamálaflokknum í þrjá liði. Til að byrja með er Ísland frekar opið land, sérstaklega fyrir þá sem eru á EES-svæðinu og vilja koma hingað, taka þátt í okkar samfélagi, fá sér atvinnu og búsetu og vinna. Það eru um 450 milljónir manns sem geta flutt hingað og starfað ef þeir vilja. Þegar þeir koma hingað, fá vinnu og starfa þá köllum við þá í daglegu tali innflytjendur. Þetta er mjög mikilvægur hópur fólks sem gerir okkar land fjölbreytt og tekur þátt í að reka okkar samfélag, lætur atvinnulíf okkar ganga upp og bætir mannlífið. Það skiptir okkur gríðarlega miklu máli að geta tekið vel á móti þessu fólki, hjálpað því að aðlagast okkar samfélagi og annað slíkt. Svo getum við rætt - það er bara ekki til umræðu í þessu frumvarpi - hvort við eigum að gefa enn fleirum en þeim 450 milljónum manns sem eru inni í EES-samningnum tækifæri til að koma hingað og sækja um atvinnu, þ.e. frá fleiri svokölluðum þriðju ríkjum. Við getum alveg rætt það og ég held að það geti verið skynsamlegt að einhverju leyti. Við þekkjum samfélög hér á landi þar sem yfir 27% íbúanna eru innflytjendur, eins og í Reykjanesbæ þar sem við höfum dæmi um grunnskóla þar sem eru 60 þjóðerni og 45 tungumál. Enginn er að tala um þetta í þessu máli. Svo erum við með annan stóran hóp sem ég held að við séum öll sammála um að sé mikilvægt að taka vel á móti og bjóða velkominn hingað. Það er sá hópur sem er að flýja stríð þar sem líf og limir eru í hættu, fólk eins og frá Úkraínu sem allir eru tilbúnir að taka á móti. Við erum með sérstakt kerfi til að taka á móti svoleiðis fólki og þurfum að gera allt sem við getum til að taka vel á móti fólki í svo viðkvæmri stöðu. Síðan er þriðji hópurinn fólk sem er að leita að betra lífi, vill jú komast að einhverju leyti í meira öryggi en er kannski ekki að flýja stríð. Aðstæður geta verið bágar, ég geri mér grein fyrir því, og fólk vill kannski koma hingað og fá vinnu og betra efnahagslegt liðsinni. Það getur ekki sótt um vinnu á grundvelli EES-samningsins um frjálsa för fólks en hefur heldur ekki réttindi inn í okkar hælisleitendakerfi, eða sem sagt að þetta sé veitt, en sækir samt um hæli. Um þennan hóp fólks erum við mest að ræða hér. Ég skil þennan hóp fólks mjög vel, að vilja koma, búa og starfa á Íslandi. Ég hef ekkert á móti þessu fólki, ekki neitt. En við verðum að vera mjög íhaldssöm og passíf um að þeir sem eiga ekki rétt og eiga ekki heima inni í hælisleitendakerfinu og verndarkerfinu okkar - þar verðum við að standa fast á bremsunni. Við höfum ekki bolmagn. Ef við gerum það ekki og missum tökin, þá höfum við fjölmörg dæmi í löndunum í kringum okkur í Evrópu, ekki síst á Norðurlöndunum, sem sýna að það getur orðið óheillaþróun ef menn passa ekki upp á að þetta kerfi sé rétt notað. Við þurfum ekki að halda að það verði eitthvað öðruvísi á Íslandi. Við hljótum að geta hlustað á nágrannaþjóðir okkar. Þá set ég það líka fram að þegar við viljum hafa hér öflugt kerfi til að taka á móti fólki í neyð, eins og frá Úkraínu, þá hlýtur að vera mikið erfiðara að taka á móti meira en 4.000 manns en bara 2.000. Ef það væri bara fólk frá Úkraínu að sækja hér um vernd þá værum við að veita þessa þjónustu; félagslega aðstoð, húsnæði, reyna að koma því í vinnu og inn í skólana og hjálpa fólkinu að aðlagast samfélaginu. Fyrir okkur sem lítið samfélag, með bresti í sumum okkar grunninnviðum, hlýtur að vera auðveldara að gera þetta fyrir 2.000 manns en 4.000 manns, þegar við erum vön að gera það fyrir 800 manns. Þetta skiptir því svo miklu máli. Við verðum líka að átta okkur á því að ef við erum með einhverja lina löggjöf, linari en í öðrum löndum, og fólk ákveður að koma frekar hingað en eitthvert annað þá stækkar þetta alltaf. Fiskisagan flýgur hratt í þessum málum. Við verðum því að hafa þetta á hreinu, bæði fyrir þá sem þurfa á verndarkerfinu að halda og okkur sem samfélag, til að við getum varið samfélagið miðað við þau varnaðarorð sem ég hef heyrt frá Norðurlöndunum. Árið 2012 voru umsóknir um vernd rúmlega 100. Árið 2021 held ég að þær hafi verið 800 og 2022 voru þær 4.400. Það sjá allir að þetta gengur ekki upp, við ráðum ekki við þetta. Við sjáum það líka núna í framkvæmdinni þar sem ég hef miklar áhyggjur af því - það er verið að leigja út húsnæði sem enginn hefur viljað nota til fleiri ára, mygla hefur verið að koma upp, lélegt viðhald og Vinnumálastofnun er hlaupandi eftir þessu, félagsþjónusta og skólar ekki tilbúin að taka á móti fólkinu sem hefur mikil áhrif - að þetta skapi vissa óvissu, sem er ekki góð fyrir fólkið. Því þurfa samfélögin að vera tilbúin til að taka á móti fólki og annað slíkt. Við verðum að hafa þetta allt mjög skýrt. Þessi löggjöf fjallar um það að auka skilvirknina og hafa lögin skýrari, og svo þarf framkvæmdin að fylgja með. Þetta snýst um löggjöfina og framkvæmdina. Það er ekki gott ef ríki og sveitarfélög og svo samfélögin sjálf eru farin að deila um þetta og takast á. Við þurfum að hafa þessa hluti í lagi. Ég held að það sé óumdeilt að löggjöfin hér sé linari en í öðrum Evrópuríkjum þótt hún og samanburðurinn sé hvergi nákvæmlega eins - almennt er þetta þannig. Þá skulum við líka átta okkur á því, sem er alveg þekkt, að skipulögð brotastarfsemi er því miður mjög algeng hvað varðar flutning á fólki. Skipulögð glæpasamtök eru að nýta sér neyð og þrá fólks sem leitar að betra lífi. Það er staðreynd og ég held að við Íslendingar viljum ekki vera farvegur fyrir skipulagða glæpastarfsemi, flytja fólk hingað í góðri trú sem er svo allt í einu orðið flækt í þetta. Það viljum við ekki. Því miður er staðan sú að fólk kaupir sér farseðil til Íslands, stundum fylgir með honum vegabréf, og svo þegar til Íslands er komið á að bíða vinna, húsnæði og framfærsla; síðan er bankað upp á mánaðarlega, framfærslan endurheimt og send út til skipulagðra glæpasamtaka. Þetta viljum við ekki bjóða upp á en þetta er því miður staðan sem við þurfum að takast á við og við berum ábyrgð á því sem þjóð að þetta sé ekki látið líðast. Hér erum við að fjalla um einn part af útlendingalöggjöfinni, sem er frumvarp sem á að færa okkur lítið skref í átt að samræmi við útlendingalöggjöfina í Evrópu. Það er nú allt það ómannúðlega sem talað hefur verið um hér. Ég spyr því: Hvernig myndu þeir þingmenn sem halda fram þessu ómannúðlega framferði íslenskra stjórnvalda lýsa framferðinu ef þeir væru í þinginu í Svíþjóð, Danmörku, Hollandi eða annars staðar í Evrópu? Hvaða lýsingarorð myndu þeir nota þá? Það þætti mér gaman að heyra. Er ESB eftirsóknarvert að öllu leyti nema þegar kemur að löggjöf varðandi umsækjendur um vernd? Eru flestöll ríki Evrópu með ómannúðlega útlendingalöggjöf? Mér finnst umræðan hér vera komin svolítið langt frá efninu og eiginlega bara út í skurð þegar notuð eru þessi sterku lýsingarorð um að hér séu allir svo ómannúðlegir, að við séum svona vond, að okkur vanti fleiri vinnandi hendur og ég veit ekki hvað og hvað. Það er ekki verið að fjalla um það sem er verið að gera hér í þessu máli. Ísland fær hlutfallslega fleiri umsækjendur um vernd en Norðurlöndin hafa fengið í mörg ár. Við hljótum að sjá að það er einhver ástæða fyrir því. Með þessu áframhaldi munum við lenda í sömu vandamálum og önnur Norðurlönd og sömu öfgavæðingu á umræðunni. Þangað viljum við ekki fara. Við viljum ekki öfgavæða umræðuna. Því skulum við bara vanda okkur við að hafa okkar löggjöf skýra og skilvirka. Hún þarf að vera íhaldssöm þegar kemur að verndarkerfinu, en við getum rætt hvort við viljum breyta einhverju varðandi innflytjendur sem koma hingað, sækja um vinnu, standa undir sér sjálfir og taka þátt í samfélaginu. Það er allt annar hlutur. Við verðum að líta til ábyrgðar okkar og við verðum líka að horfa á hvaða áhrif það hefur ef við erum að senda út skilaboð um að ef þú uppfyllir einhver skilyrði þá getur þú bara komið til Íslands og farið inn í verndarkerfið, sem er félagslegt kerfi. Ef það fjölgar alltaf þar þá verður erfiðara og erfiðara að veita þjónustuna, hvað þá fyrir þá sem þurfa á henni að halda, og innviðirnir sem öll þjóðin þarf á að halda, sem og þeir sem þurfa vernd, munu bresta. Þeir eru virkilega komnir að þolmörkum í dag. Við höfum undanfarin ár töluvert verið að auka skilvirkni í þessu og það hefur margt verið gert. Framkvæmdin skiptir miklu máli. Það er að einhverju leyti erfiðara, vegna legu landsins og annað, að stunda framkvæmdina, brottvísa fólki og annað slíkt. Varðandi brottvísanir þurfum við líka að hafa í huga að hér þarf að brottvísa fólki með flugvélum og það getur tekið lengri tíma og verið erfiðara. En af reynslu minni í lögreglunni og þessum málum að dæma, þá er það oftast þannig að þegar verið er að blása þessi mál upp í fjölmiðlum og fólk er búið að dvelja hér lengi, þá er það eiginlega í fæstum tilfellum, ef einhverjum, stjórnvöldum að kenna heldur hefur samstarfsvilji og vissar athafnir þeirra sem hafa fengið fullnaðarniðurstöðu í sínum málum tafið að brottvísun eigi sér stað. Þetta frumvarp snýst líka um að það hefur verið hvati til að hjálpa fólki að fara sjálft, fólk hefur fengið stuðning til þess þegar málsmeðferð er lokið. Við verðum að sýna þá ábyrgð að tala um þetta af yfirvegun og út frá staðreyndum. Við erum að auka skilvirkni varðandi það að hér séu ekki stórir hópar fólks, hvort sem það kemur sjálft eða á vegum skipulagðra glæpasamtaka, sem nýta sér verndarkerfi sem þeir eiga ekki réttindi inn á, veikja kerfið og misnota það að einhverju leyti - sumir, ekki allir. Við verðum að hafa dug til að stoppa í þessi göt. Það erum við að gera með því að færast nær löggjöf í Evrópu og það er ekkert nema ábyrgðarhlutur að gera það. Því vona ég að okkur farnist að horfa á þetta með skynsemisaugum, klára þetta frumvarp og halda svo áfram að bæta framkvæmdina. Það er öllum til hagsbóta - þeir sem sækja um vernd fá lausn sinna mála - að þetta sé skýrt og ekki þurfi að bíða lengi eftir þessu. Líka svo kerfið í heild sinni haldi og þeir sem eru inni í verndarkerfinu og eiga rétt á vernd fái þá þjónustu sem þeir þurfa og við getum veitt þeim aðstoð í þeirri viðkvæmu stöðu sem þeir eru. Ég treysti á það að við klárum þetta mál og færum umræðuna í aðeins skynsamlegri farveg.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að vekja athygli hv. þingmanns sem talaði um fólk sem kemur hingað að ástæðulausu og sækir um vernd. Samkvæmt svari frá hæstv. dómsmálaráðherra voru tilhæfulausar umsóknir á síðasta ári níu af 4.500. Það eru 0,02% af heildinni. Það er ekkert í þessu frumvarpi sem tekur á þessu, af því að við erum að tala um að auka skilvirkni. Það er ekki verið að breyta neinu hvað þetta varðar, þennan hóp. Þetta er alltaf ákveðinn hluti af hópnum en við þurfum ekki að hafa áhyggjur af því að þessar umsóknir muni sliga kerfið. Skipulögð brotastarfsemi er mjög alvarlegt mál. Það er hrikalegt að glæpahópar séu að nýta sér neyð fólks á flótta. Það er staðreynd. Því miður er ekkert í þessu frumvarpi eða öðrum störfum ríkisstjórnarinnar sem tekur á þessu og reynir að veita þessu fólki sérstaka vernd, ekki neitt. Við hittum hóp Evrópuráðsins er varðar mansal og þau lýstu áhyggjum sínum yfir því að það væru engar tölulegar upplýsingar á Íslandi um þennan hóp. Við höldum ekki utan um þetta, hverjir eru mögulega fórnarlömb mansals, og þess vegna er erfitt fyrir okkur að greina þann vanda. Hv. þingmaður spurði: Er ESB ákjósanlegt um allt nema þegar um er að ræða samræmda löggjöf um umsækjendur um vernd? Það er ekki til neitt sem heitir samræmd löggjöf í Evrópuríkjunum af því að þau taka ólíkt á þessum hlutum. Við auðvitað heimsóttum tvö ríki sem ekki eru í Evrópusambandinu en Danmörk og Svíþjóð eru að gera þetta ólíkt. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir að fá tækifæri til að koma inn á þessi svör. Fyrst varðandi tilhæfulausar umsóknir þá er það skilgreining á vissri tegund umsókna og það getur vel verið að þær séu bara níu. En það eru miklu fleiri sem er hafnað og eiga ekki heima í kerfinu. Það sem ég er að benda á er að það eru hlutfallslega margfalt fleiri umsóknir hér en í öðrum Evrópuríkjum, og sérstaklega á Norðurlöndunum, og það hlýtur að segja sína sögu um það að allar þessar umsóknir eiga ekki heima inni í hinu almenna evrópska verndarkerfi sem ég ætlaði að koma inn á næst. Ég sagði í ræðu minni að það væri ekki samræmd löggjöf um þetta. En ég er að segja að við erum með linari löggjöf en öll Evrópuríkin og öll Norðurlöndin. Þó að hvergi sé hægt að bera þetta saman þá er hún almennt séð linari hér og það sýnir sig í því að við erum með hlutfallslega fleiri umsóknir. Þessi tala, talan níu, á því ekkert heima í þessu samhengi. Varðandi skipulagða brotastarfsemi þá er hægt að taka á henni með því að hafa löggjöfina skýrari og skilvirkari þannig að það myndist ekki svona trend eða venja - virðulegur forseti, ég veit ekki hvort orðið trend er íslenska eða ekki - hvað það varðar að koma hingað til lands. Með því að hafa skýra löggjöf og skýra framkvæmd stoppum við þann feril. Þannig gerum við skipulagða glæpastarfsemi erfiðari. Þegar lögreglan hefur haft bolmagn og getu til að fara inn í slík mál hafa þessi „trend“ stoppað en þegar umsóknir eru komnar upp í meira en 4.000 er miklu erfiðara fyrir lögregluna að gera það. Við vorum því að bæta við fjármagni til lögreglunnar í fjárlögunum síðast sem mun vonandi hjálpa okkur í þessu.

Í stað orðsins „trend“ má nota orðið tilhneiging, svo dæmi sé tekið.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Til að tryggja skilvirkni þarf að tryggja réttarstöðu þeirra sem festast í kerfinu, samanber nýja skýrslu Rauða krossins Íslandi, og daga hér uppi án nokkurra réttinda. Það má tryggja að þau sem fá mannúðarleyfi fái sjálfkrafa atvinnuleyfi í staðinn fyrir að þurfa að fara í það langa ferli og tefja kerfið allt, þannig léttir það á verndarkerfinu. Um leið og þú ferð að starfa þá ertu á eigin framfæri, það má gera það þannig. Það þarf að auðvelda fólki sem er að bíða eftir vernd að fá hér bráðabirgðaatvinnuleyfi eins og áður var. Því miður hafa stjórnvöld þvælst fyrir í þessu og þess vegna er fólk áfram á framfærslu ríkisins í staðinn fyrir að geta framfleytt sér á meðan það bíður. Svo þarf að auðvelda fólki sem er EES-borgarar vegna verndar að leita starfa annars staðar, rétt eins og aðrir ESB-borgarar. Við leyfum fólki að vera hér í 90 daga í leit að vinnu án þess að vera upp á ríkið komið. Hér vantar vinnuafl og við gætum farið þessa leið til að auka skilvirkni í kerfinu. Því miður er ekkert í því frumvarpi sem við erum með hér sem mun auka skýrleika eða skilvirkni í kerfinu, ekki neitt. Það er ekkert verið að gera til að bæta skilvirkni nema síður sé. Það er verið að auka á flækjustigið með því að búa til fleiri rangala þar sem fólk þarf að leita réttar síns, fara og sækja heimildir vegna kæru o.s.frv. Því miður hefur stjórnarflokkunum mistekist hrapallega að reyna að auka skilvirkni í þessu kerfi. Að lokum minni ég á að rúmlega 80% þeirra sem hingað komu á síðasta ári komu frá tveimur ríkjum sem stjórnvöld hafa ákveðið að veita vernd, Venesúela og Úkraínu, og þegar Palestínu er bætt við verður hlutfallið enn hærra.

Virðulegi forseti. Það sem myndi helst bæta skilvirknina er að fækka umsóknum. Því fleiri sem eru í kerfinu þeim mun meira álag verður á kerfinu og óskilvirknin meiri. En með því að opna löggjöfina enn frekar - þú kemur og sækir um vernd á Íslandi, færð húsnæði og framfærslu á meðan þú ert að leita þér að vinnu - hvað haldið þið að það kæmu margir þá? Þetta er besti díll sem ég hef heyrt. Þessi skilaboð mættum við aldrei senda. Þá fyrst yrði óskilvirkni og hér myndi flæða inn fólk með tilhæfulausar umsóknir og það er engum til gagns. Ég vara mjög við því að fara þá leið. Ég segi: Ef það vantar vinnuafl þá þurfum við að skoða það þannig að fólk geti komið hingað á eigin vegum og sé ekki á framfærslu hins opinbera og sótt hér um vinnu. Það á ekki heima í verndarkerfinu og þessi breyting fjallar um breytingu á verndarkerfinu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni kærlega fyrir ræðuna. Hún varpar ljósi á misskilning sem mig grunar að sé útbreiddur og skýrir margt. Ég ætla því að leyfa mér að byrja á því að leiðrétta ákveðin grundvallaratriði sem komu fram í ræðu hv. þingmanns. Í fyrsta lagi er verndarkerfið ekki félagslegt kerfi. Það er ekki það sem það gengur út á. Þegar fólk kemur og sækir hér um alþjóðlega vernd þá er það að sækja um dvalarleyfi. Dvalarleyfi fyrir flóttamann er til fjögurra ára og því fylgir óbundið atvinnuleyfi. Ég vil byrja á að leiðrétta þetta. Þá langar mig til að hryggja hv. þingmann með því að segja honum að mig grunar að hann sé að éta hrátt ýmsa frasa sem eru í umræðunni og eru því miður einfaldlega rangir. Það er nefnilega þannig í íslenskum lögum og ekki er lögð til nein breyting á því í frumvarpinu sem við erum að ræða hér - ég ætla fá að lesa upp úr lögunum. Þetta er í 36. gr. laga nr. 80/2016. „Umsókn um alþjóðlega vernd skv. 37. gr. skal tekin til efnismeðferðar nema“ - og þá er í fyrsta lagi að umsækjandi hafi komið til landsins að eigin frumkvæði eftir að hafa hlotið virka alþjóðlega vernd eða annars konar vernd í öðru ríki. Í 2. mgr. þessarar greinar segir síðan í núgildandi lögum sem ekki er lagt til að breyta, með leyfi forseta: „…skal þó taka umsókn um alþjóðlega vernd til efnismeðferðar ef útlendingurinn hefur slík sérstök tengsl við landið að nærtækast sé að hann fái hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæla annars með því.“ Það er því ekki rétt sem hv. þingmaður hélt fram hér að einstaklingar sem t.d. hafa fengið vernd í öðru ríki, sem er sá hópur sem þetta frumvarp beinist ekki síst að, eigi ekki erindi í verndarkerfið eða eigi ekki erindi hingað til lands og eigi ekki erindi til að koma hingað og sækja um vernd. Þetta er hins vegar frasi sem hefur komið frá ráðuneytinu  Ég held áfram í seinna svari. Spurning mín 

Virðulegi forseti. Ég fer ekkert ofan af því að á meðan fólk kemur hingað og það eru vissulega ekki miklar líkur á að það uppfylli kröfu kerfisins um að fá hér vernd, af því að það er ekki að flýja vegna þess að líf eða limir eru í hættu, og er þá á framfærslu hins opinbera á meðan, þá kalla ég það félagslegt kerfi. Í það minnsta er þá umsóknarferlið félagslegt. Svo tekur við annað kerfi sem við höfum hér. Fái þau dvalarleyfi geta þau lent á framfærslu sveitarfélaganna fái þau ekki vinnu eða finni sér ekki húsnæði og annað slíkt. Þannig að jú, stór partur af hópnum er þá alltaf í félagslegu kerfi. Því er verið að reyna að auka skilvirknina í þessu með því að hvetja fólk til að fara sjálft til baka, sem ég tel vera mjög mannúðlegt. Ég bara legg áherslu á að við eigum að hafa útlendingalöggjöfina okkar hér, að mínu viti, þannig að við tökum á móti þeim sem eru í raunverulegri hættu og þurfa nauðsynlega á vernd að halda. Við mikið meira ráðum við bara ekki sem lítið land. Þeir sem vilja koma hér og sækja um vinnu á eigin vegum, standa á eigin fótum - við getum alveg hugsað okkur að skoða einhverjar opnanir þar.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hv. þingmanni má finnast hvað sem er um það hvernig kerfið eigi að vera hér á landi og hvernig lögin eigi að vera. Alþingi hefur samþykkt lög og þau eru með þessum hætti. Þessir einstaklingar eiga erindi í verndarkerfið, þau eiga rétt á vernd. Þetta er flóttafólk upp til hópa sem hefur gjarnan þegar fengið stöðu sína viðurkennda og í rauninni ætti að vera alger óþarfi að taka þau inn í þetta félagslega kerfi sem hv. þingmaður nefnir sem er málsmeðferðin þar til að stjórnvöld komast að þeirri niðurstöðu að viðkomandi fái að vera eða fái ekki að vera. Og ég er sammála hv. þingmanni þar, það ætti að stytta mun meira þann tíma sem fólk er í því kerfi - og í rauninni bara afnema það kerfi ef hann er að spyrja mig persónulega. Það sem er líka áhugavert við þetta svar þingmannsins er að Útlendingastofnun er sammála hv. þingmanni og finnst þetta fólk ekki eiga erindi í kerfið. Útlendingastofnun hefur þannig túlkað núgildandi lög og framkvæmt þau líkt og þetta ákvæði væri ekki þarna, líkt og lögin séu ekki svona,  Ég ætla að spyrja 

Virðulegi forseti. Andi laganna okkar er mjög skýr um að þetta sé verndarkerfi fyrir þá sem eru í raunverulegri neyð. Svo erum við aðilar að alls kyns reglum sem eru líka í löggjöfinni, eins og Dyflinnarreglugerðinni og fleiru. Því hef ég nú bara fulla trú á Útlendingastofnun og hef ekki séð neitt annað en að þau framfylgi lögum. Þau eru að fara eftir lögum og ég dreg störf þeirra ekki í efa á nokkurn hátt. Þau eru að fara eftir anda laganna og eftir þeim alþjóðaskuldbindingum sem við höfum undirgengist og annað slíkt. Það er enginn vafi á því. Það sem ég vil kannski draga fram hér er að að einhverju leyti er íslensk löggjöf, og ég hélt því fram í ræðu minni, linari en í öllum okkar nágrannaríkjum. Það verður til þess að það eru fleiri sem sækja hér hlutfallslega um vernd en annars staðar. Þetta er að einhverju leyti lagað í þessu frumvarpi með aukinni skilvirkni en ég held að það séu efni til þess að ganga lengra.

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Í upphafi ræðu sinnar nefndi þingmaðurinn að hingað gætu komið 450 milljónir manna, eða EES-borgarar, og unnið. Síðan lýsti hv. þingmaður því yfir að í næsta hópi þar á eftir væri fólk sem væri að flýja stríð og það væri fólk sem við ættum að taka á móti. Það er vert að benda hv. þingmanni á að yfir 90% af fólkinu sem kom í fyrra kom frá þremur löndum; Úkraínu, Venesúela og Palestínu. Í Úkraínu geisar stríð, það ætti ekki að hafa farið fram hjá neinum. Í Venesúela er óöld, það er reyndar kannski nær því að kalla það hálfgert borgarastríð, enda er skilgreining Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna sú að um sé að ræða fólk sem þarf að flýja aðstæður þar sem það þarf að óttast um líf sitt, það er nákvæmlega skilgreiningin á flóttamönnum í 37. gr. Í Palestínu hafa á undanförnu ári einmitt verið mikil átök milli Palestínumanna og Ísraela og eins og ég sagði þá voru 90% af þeim sem komu hingað í fyrra frá þessum þremur löndum. Þetta eru allt lönd sem þar sem er stríð. Hv. þingmaður sagði: Hvað ef allt þetta hitt fólk hefði ekki komið og við hefðum bara þurft að eiga við Úkraínu? Ég spyr þá á móti: Hvað ef við hefðum ekki þurft að díla við Úkraínu? Þá hefðum við kannski ekki verið með kerfið á þolmörkum? En ríkisstjórnin valdi að bjóða Úkraínumönnum hingað. Önnur tölfræði: 90% af Venesúelabúum sem hingað hafa komið og fengið hæli eru komin í vinnu. Þetta er fólk sem vill vinna. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Eru þessir hælisleitendur sem koma frá þessum stríðshrjáðu löndum eitthvað verra fólk en það fólk sem kemur frá Evrópska efnahagssvæðinu?

Virðulegi forseti. Ég er hugsi yfir því hvort ég eigi að þakka hv. þingmanni fyrir þessa útúrsnúninga. Ég vil bara byrja á að spyrja: Áttum við sem sagt ekki að bjóða fólki frá Úkraínu hingað? Þykir hv. þingmanni það eitthvað slæmt, áttum við ekki að gera það svo að að við hefðum getað tekið betur á móti hinum? Mér fannst hv. þingmaður fara mjög frjálslega með það að það ríki stríð í öðrum löndum þegar við erum með stríð eins og í Úkraínu í gangi. Önnur Evrópuríki taka ekki á móti eins mörgum frá þeim löndum sem hér eru nefnd og það eru til skýrslur og úttektir á ástandinu í umræddum löndum sem lýsa þessu fólki meira sem efnahagslegum flóttamönnum en að það sé að flýja stríð þar sem líf og limir eru í hættu. Okkar löggjöf útilokar það ekki að sumir frá þessum löndum séu að flýja af því að líf og limir séu í hættu, en þá á að taka fyrir einstaklinginn en ekki hópinn í heild sinni. Það þarf nú að vera algerlega á hreinu. Ég vil bara segja það að kerfið hér á landi var eiginlega komið að þolmörkum þegar við vorum með rúmlega 890 umsóknir og ég tel að þær séu nú komnar langt upp fyrir það. Það sýnir sig í mörgum árekstrum sem eru að verða núna, t.d. þegar verið er að bjóða hælisleitendum upp á það að fara inn í mjög lítil samfélög þar sem almenningssamgöngur eru ekki, heilbrigðisþjónusta er ekki, ekki mikið um verslun og samfélögin eru ekki tilbúin til að taka á móti hælisleitendum og veita þá þjónustu sem þeir þurfa. Þetta er ekki góð þróun og getur ekki verið gott fyrir neinn.

Forseti. Mig langar að benda hv. þingmanni á að ástandið í Venesúela hefur verið skilgreint af Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna sem ástand sem hefur ekkert með efnahag að gera heldur það að ráðist er á fólk sem er andvígt ríkisstjórninni. 7,1 milljón hefur flúið Venesúela, 6 milljónir hafa sest að í löndum Suður-Ameríku. Restin er í Evrópu. Bara svona smátölfræði fyrir hv. þingmann. Hv. þingmaður talaði um lítil sveitarfélög og hvað þau væru búin að taka á sig. Það er alveg rétt að á Suðurnesjum, þar sem við hv. þingmenn búum, hefur verið tekið á móti miklum fjölda og er það af hinu góða. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að sveitarfélög sem eru undir stjórn hans flokks, eins og Kópavogur, Garðabær og Seltjarnarnes, eigi að taka á móti fleirum hlutfallslega miðað við stærð og getu en lítil sveitarfélög á Suðurnesjum.

Virðulegi forseti. Það eru mikil áhöld um hvað hvort þetta sé nákvæmlega það sem er í yfirlýsingum Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Það er ekki hægt að alhæfa svona um alla þá sem frá þessum löndum koma. Við vitum að ekki eru allir sem koma frá Venesúela með vegabréf þaðan. Margir af þeim sem koma frá Venesúela og sækja um hæli hér hafa ekki búið þar í mjög langan tíma, þeir koma frá Spáni, Tyrklandi, Chile og fleiri löndum og hafa verið þar í mörg ár, þannig að neyðin er ekki alveg jafn stór og hér er lýst. Þetta eru bara staðreyndir sem við þurfum að hafa á hreinu. Og eins og ég sagði hér áðan þá held ég að það sé ekki gott fyrir samfélögin né gott fyrir hælisleitendur að þeir séu settir í þá stöðu að of margir verði í samfélögunum sem eru ekki tilbúin til að veita þá þjónustu sem þeir þurfa. Ég held því að við þurfum að fara varlega í það að þvinga sveitarfélögin til að taka við stórum verkefnum.

Virðulegi forseti. Það er vandasamt að ræða viðkvæm mál og enn snúnara ef umræðan er að einhverju leyti þokukennd. Staðreyndin er þó sú að umrætt frumvarp gengur skemur að mati sumra en of langt að mati annarra. Málið hefur þó margoft verið lagt fram á Alþingi, tekið breytingum í meðferð og vinnslu en frumvarpið hefur fengið mjög góða umfjöllun í allsherjar- og menntamálanefnd og er það vel. Áður fyrr var það svo að Ísland tók hlutfallslega á móti færri umsækjendum um alþjóðlega vernd en hin Norðurlöndin. Þessi tölfræði hefur tekið verulegum breytingum á síðustu árum og nú er staðan sú að Ísland er að taka á móti mun fleiri umsóknum um vernd en til að mynda Svíar sem hafa sögulega verið það land sem tekið hefur á móti flestum umsóknum. Ísland er einnig að fá mun fleiri verndarmál en önnur ríki í Evrópusambandinu um þessar mundir. Umfangið er orðið það mikið að kerfið okkar á erfitt með að hafa undan og því er nauðsynlegt að bæta skilvirkni kerfisins. Þannig getum við bætt og tekið utan um einstaklinga sem eru á flótta frá stríðshrjáðum löndum og eiga sannarlega heima í verndarkerfinu. Í stóra samhenginu erum við því hér með frumvarp sem mikilvægt er að klára. Hér er ekki um heildarlausn að ræða á öllum áskorunum í málaflokknum en að mínum dómi eru hér ákveðin skref í rétta átt. Eins og verða vill í umdeildum málum fara á flug staðhæfingar sem ekki eiga við rök að styðjast. Því langar mig að ávarpa hér nokkur atriði sem ég tel mikilvægt að komi fram og snúa þau m.a. að skerðingu á þjónustu 30 dögum eftir að endanleg ákvörðun á tveimur stjórnsýslustigum liggur fyrir hjá umsækjendum. Flestir sýna því skilning að ekki getur talist réttlætanlegt að veita einstaklingum áframhaldandi þjónustu þegar skýr niðurstaða liggur fyrir í máli þeirra að undangenginni réttlátri málsmeðferð. En þessi niðurfelling réttinda er ekki algild fyrir alla hópa í frumvarpinu. Um það snýst misskilningurinn. Er mikilvægt að staðreyndir málsins komi fram og að þeim sé haldið til haga. Þjónustan verður ekki skert hjá barnafjölskyldum, barnshafandi konum og ekki heldur hjá alvarlega veikum einstaklingum eða fötluðum, svo að það sé ítrekað. Þessir hópar fá áfram alla þá þjónustu sem þeir þurfa, jafnvel óháð því hvort þeir sýna samstarfsvilja eður ei. Með öðrum orðum, öll umræða um að svipta eigi fólk í viðkvæmri stöðu þjónustu á ekki við rök að styðjast. Þá vil ég einnig árétta að öll bráðaþjónusta verður áfram aðgengileg hér á landi enda hefur það verið stefna stjórnvalda á Íslandi og verður svo áfram. Markmiðið með niðurfellingu á þjónustu 30 dögum eftir synjun er að þeir sem hafa fengið neitun um vernd geti ekki búið hér áfram á kostnað íslenskra skattgreiðenda. Umrætt ákvæði frumvarpsins kemur því eingöngu til skoðunar í tilvikum barnlausra og heilbrigðra fullorðinna einstaklinga sem dvelja hér á landi í ólögmætri dvöl og neita samvinnu við stjórnvöld við framkvæmd ákvörðunar um að yfirgefa landið. Verndarkerfið er mikilvægt og við eigum að sýna mannúð og kærleika þeim sem undir það falla. Málaflokkurinn þróast hratt og er alveg ljóst í mínum huga að flóttamannavandinn mun síst minnka á komandi árum og áratugum. Því verður löggjafinn að geta brugðist við breyttum aðstæðum og aðlagað löggjöfina í samræmi við áskoranir. Virðulegi forseti. Mig langar einnig að ávarpa fleiri atriði sem koma fram í þessu frumvarpi en þar má nefna 9. gr. um mat á hagsmunum barns. Frumvarpið felur í sér innleiðingu barnvæns hagsmunamats við meðferð umsókna um alþjóðlega vernd. Gert er ráð fyrir að undirbúningur að reglugerð um barnvænt hagsmunamat á umsóknum um alþjóðlega vernd verði samstarfsverkefni dómsmálaráðuneytis og mennta- og barnamálaráðuneytis. Er þetta ákvæði í samræmi við stefnu Framsóknar en í henni segir, með leyfi forseta: „Þá vill Framsókn að mannréttindi barna á flótta séu tryggð og litið á þeirra hagsmuni fyrst og fremst við ákvarðanatöku um dvöl hér á landi og ákvæði barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna séu í hávegum höfð.“ Veruleikinn er sá, virðulegi forseti, að það er ekki rétt sem hér hefur komið fram í umræðunni að löggjöf um alþjóðlega vernd sé strangari hér en annars staðar. Flest ríki sem við berum okkur saman við eru til að mynda með lokuð búsetuúrræði fyrir þá aðila sem hafa fengið niðurstöðu í sínum málum. Í ferð allsherjar- og menntamálanefndar til Danmerkur kom til að mynda í ljós að börn dvelja í slíku úrræði og sitt sýnist hverjum varðandi þann ráðahag. Ég hef hins vegar verið mjög hlynntur því að auka skilvirkni í málaflokknum eftir fremsta megni enda ótækt að fólk bíði örlaga sinna lengur en þörf krefur. Sjálfkrafa kærur til kærunefndar útlendingamála eru því skref í rétta átt að mínu mati. Mér þykir ástæða til þess að minna á að almennt hljóta verndarmál hér á landi ítarlega skoðun, m.a. á grundvelli ákvæðis um að útlendingur sem hefur sérstök tengsl við landið hljóti hér vernd eða ef sérstakar ástæður mæla fyrir því. Þetta er séríslenskt ákvæði sem sannarlega gengur lengra en í öðrum samanburðarríkjum. Til eru þeir sem berjast hér fyrir opnum landamærum og telja að Ísland eigi að skera sig úr hvað varðar möguleika fólks til dvalarleyfis í gegnum kerfi alþjóðlegrar verndar. Ég ber virðingu fyrir þeim skoðunum þótt ég sé þeim ekki sammála. Mikilvægt er að við gleymum ekki tilgangi þess kerfis sem við fjöllum hér um og ábyrgð löggjafans, sem felst m.a. í því að lög taki mið af aðstæðum og breytingum í málaflokknum á hverjum tíma. Gríðarlega mikið álag hefur verið í málaflokknum á undanförnum árum og þekki ég það vel úr mínu nærumhverfi. Ég vil ítreka þá staðreynd að frumvarpið felur ekki í sér heildarlausn á þeim áskorunum sem við sem samfélag stöndum frammi fyrir í málaflokknum en er þó vissulega skref í rétta átt. Aldrei hafa fleiri verið á flótta í heiminum. Íslenskt samfélag hefur skotið skjólshúsi yfir fólk í neyð og er ákvörðun stjórnvalda gagnvart flóttafólki frá Úkraínu gott dæmi um það. Að lokum vil ég þakka nefndarmönnum fyrir góða samvinnu og þeim fjölda gesta sem fyrir nefndina hafa komið á undanförnum dögum. Ég þakka þeim kærlega fyrir.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og samstarfið í allsherjar- og menntamálanefnd, þótt það starf hafi því miður að mörgu leyti verið svolítið til málamynda að mínu mati. Ég ætla að beina sambærilegum spurningum til hv. þingmanns og ég beindi til hv. þm. Birgis Þórarinssonar hérna rétt áðan, þar sem mér fannst nálgun þeirra í ræðum sínum áþekk að mörgu leyti, en þær varða þjónustusviptinguna. Ákveðinn hópur og margir fara í kjölfar synjunar, ýmist með flutningi stoðdeildar eða sjálfviljugir - náttúrulega ekki sjálfviljugir, en sjálfir. Sumir gera það ekki, þrátt fyrir að vera réttindalausir, án kennitölu og atvinnuleyfis, búa við mjög þröngan kost og kvarta mjög mikið undan aðstæðum sínum og líða mjög illa - ég þekki nokkra einstaklinga í þeirri stöðu - þrátt fyrir að eiga jafnvel kost á því sem hv. þm. Birgir Þórarinsson nefndi, mörg hundruð þúsund kr. styrk til að fara aftur heim og annað. Þrátt fyrir allt þetta eru einstaklingar sem, eins og það er orðað í lögunum, hjá stjórnvöldum og hv. þingmönnum sem hafa tekið upp orðalagið, sýna ekki samstarfsvilja við stjórnvöld við að koma þeim til ríkja þar sem þeir telja sér ekki vært. Telur hv. þingmaður að einstaklingar sem ekki fara þrátt fyrir allt þetta muni fara ef þeir eru sviptir þessari algjöru lágmarksþjónustu? Gefum okkur að það séu einstaklingar sem muni ekki fara þrátt fyrir það. Hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af áhrifum þess á íslenskt samfélag að hér verði hópur - og ég vísa í orðalag sem hv. þingmaður notaði - barnlausra fullorðinna einstaklinga, karlmanna, sem er heimilislaus og örvæntingarfullur, búinn að bíða í mörg ár og á sér engan kost? Hefur hv. þingmaður ekki áhyggjur af áhrifum þessara aðstæðna á samfélagið, ef við leggjum mannréttindi þessara einstaklinga til hliðar? 

Frú forseti. Í einlægni segi ég að ég finn til með þessum hópi sem hv. þingmaður nefnir hér. Hún beinir til mín sömu spurningum og beint var til hv. þm. Birgis Þórarinssonar, og ég var honum sammála. Hér erum við væntanlega að tala um hóp sem vill ekki vera í samvinnu við stjórnvöld og er þar af leiðandi utan þjónustu eftir 30 daga. Ég vona að sjálfsögðu að þessir aðilar haldi áfram samvinnu sinni til að geta fengið skilríki eða úrlausn sinna mála. Það kemur fram í frumvarpinu að það má fresta niðurfellingu þjónustu ef viðkomandi aðili er samvinnufús. Ég geri ráð fyrir því að það væri besta leiðin fyrir umræddan hóp.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið en hann svaraði ekki spurningunni minni. Ég er ekki að spyrja hvað honum finnst um stöðu þessa fólks, mannréttindi þess og hvort hann hafi samúð með stöðu þess. Ég er að spyrja um okkur hin, sem búum í þessu samfélagi, og afleiðingar þess fyrir samfélagið að hér fjölgi fólki sem er á götunni, jafnvel örvæntingarfullt, og fær ekki t.d. geðheilbrigðisþjónustu sem það fær ekki fyrr en það telst vera neyðaraðstoð og þá er nú kannski orðið fullseint í rassinn gripið. Hefur hv. þingmaður ekki áhyggjur af þessu, af okkur hinum, af samfélaginu?

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Nei, ég hef það ekki. Í frumvarpinu kemur skýrt fram að heilbrigðisþjónusta fellur t.d. ekki niður hjá alvarlega veiku fólki. Það á heldur ekki við um bráðaþjónustu. Ég hef ekki áhyggjur af því. Ég held að hér sé einmitt verið að tala um niðurfellingu sem er að mörgu leyti mjög skiljanleg, enda hefur viðkomandi fengið endanlega niðurstöðu í sínu máli. Það er alveg skýrt í mínum huga. Ég hef ekki áhyggjur af því fyrir íslenskt samfélag. Ég held að þetta sé partur af þeirri skilvirkni sem við erum að reyna að ná fram með þessu frumvarpi.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er alveg ágætissamstaða um að það þarf að ná fram breytingum á þessu kerfi. Það er engin spurning. Við vitum að kerfið er ekki að virka eins og framkvæmdin er núna. Við vitum líka að ítrekað hefur Útlendingastofnun orðið afturreka með mál. Ekkert af því sem í þessu frumvarpi er leysir þau vandamál með öðrum hætti en að útiloka marga þá þætti sem hafa valdið því að mál falla niður frá því að vera ástæða endurupptöku. Það eru líka ótrúlega mörg dæmi í umsögnum þar sem hrópað er á samráð frá hagsmunaaðilum. Sér þingmaðurinn ástæðu til þess að skoða hvort ekki væri nær að taka upp samráð við hagsmunaaðila, við aðilana sem þekkja þessi mál, sem þekkja vandamálið? Það er ekki verið að segja þeim neitt nýtt með því að rekja fyrir Amnesty eða Rauða krossinum hver vandamálin eru. Þessir aðilar vita það alveg. Þessir aðilar þekkja líka mögulega hvaða lausnir eru fyrir hendi. Það er ekki eins og það sé eitthvert vandamál að hafa samráð, samráði geta fylgt mjög góðar og skilvirkar lausnir. Þannig gætu stjórnarliðar fengið þá skilvirkni sem er verið að óska eftir í frumvarpinu en skilvirknin má ekki vera á kostnað mannréttinda fólks í leit að vernd.

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ég er ekki á þeirri skoðun að þetta frumvarp brjóti á mannréttindum fólks. Það liggur alveg fyrir, bara svo að það sé sagt. Varðandi samráðið: Já, ég er nú samvinnumaður í eðli mínu, það liggur alveg fyrir. Þetta frumvarp hefur fengið gríðarlega góða umfjöllun innan allsherjar- og menntamálanefndar. Ég er svo sem ekki búinn að vera lengi á þingi en það er búið að ræða það fram og til baka sem ég tel og hef minnst á í minni ræðu að sé vel. Við höfum fengið alla þá aðila sem veitt hafa umsögn um málið til okkar, suma hverja oftar en einu sinni og ég held oftar en tvisvar. Það liggur alveg fyrir að málið er virkilega vel reifað. Það kom líka fram í ræðu minni að ég tel að hér sé ekki um einhvers konar heildstæða lausn á málaflokknum að ræða, alls ekki. Ég veit að við munum þurfa að ræða þennan málaflokk og án efa breyta lögum og reglum um hann á næstu misserum og árum. Ég held aftur á móti að búið sé að vinna málið mjög vel og ítarlega. Nú liggur fyrir að málið verður líka tekið inn í nefnd á milli 2. og 3. umr. sem ég held að sé vel. Það sýnir bara metnað að klára að fara yfir þau mál sem út af standa. Ég hlakka til þeirrar vinnu og vonandi verður hægt að klára frumvarpið í kjölfarið.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir seinna andsvar. Það að kalla til umsagnaraðila án þess að taka til greina neitt af því sem þeir leggja fram er fyrir mér svokallað sýndarsamráð. Það að koma að máli á forsendum samráðs án þess að hafa nokkra möguleika á að hafa áhrif á hvernig það fer fram er ekki samráð fyrir mér, það er bara einhvers konar áheyrn. Ég kalla eftir því að þegar við förum í svona mál þá stundum við samráð, raunverulegt samráð sem þýðir að hagsmunaaðilar fái að koma að málinu og fái að koma að því hvernig hlutirnir eru gerðir.

Frú forseti. Ég vil fá að leiðrétta ágætan þingmann hér. Að sjálfsögðu hafði ráðuneytið samráð varðandi það að semja frumvarpið. Það liggur alveg fyrir og kemur fram í greinargerð. Það er venjan hér á þingi að við köllum eftir umsögnum um mál og förum ítarlega yfir þær. Það er ekkert nýtt. 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég er sammála honum um að umræðan sé nokkuð þokukennd og því miður er mörgu haldið fram sem fær ekki alveg staðist. Sem dæmi má nefna það sem fram kom í ræðu hv. þingmanns, um að Ísland sé að taka á móti mun fleiri umsækjendum um vernd en nágrannalönd okkar, og tiltók þingmaður sérstaklega Svíþjóð en einnig önnur nágrannaríki. Það er rangt. Svíar tóku á móti rúmlega 50.000 flóttamönnum bara frá Úkraínu í mánuðunum janúar til nóvember. Jafnvel hlutfallslega er þetta bara á pari við það sem við erum að gera. 

Forseti biður hv. þingmann um að nota ræðupúltið til að tjá sig.

Svíar eru 25 sinnum fleiri en Íslendingar. Það vill svo skemmtilega til að umsóknir frá Úkraínu á Íslandi eru einmitt 25 sinnum færri en umsóknir Úkraínu í Svíþjóð. Þetta stenst næstum því upp á umsókn. Það er ótrúleg tilviljun. Ef við horfum t.d. á umsóknirnar í Póllandi þá eru þær 1,5 milljónir. Umsóknum frá öðrum ríkjum en þeim sem við höfum sérstaklega boðið hingað hefur ekki fjölgað á undanförnum árum, ekki neitt. Þá erum við ekki að tala um Covid-árin sem voru auðvitað öðruvísi, en ef við horfum bara á lengri tíma - ég ætla ekki að fara að bera saman færri umsóknir og segja að það sé eðlilegt heldur er þetta bara eins og það er - þá hefur umsóknum frá öðrum ríkjum en þessum tveimur sem við höfum boðið velkomin hingað ekki fjölgað. 

Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa tölfræðiyfirferð. Já, staðan er einfaldlega þannig að ef við horfum til að mynda til fjölda umsókna sem koma inn í hælisleitendakerfið frá fólki sem þegar hefur fengið vernd í öðru landi, þá eru þær umtalsvert fleiri. Það liggur bara fyrir, sem dæmi. Það er auðvitað hægt að velta fyrir sér tölfræðinni. Ég byggi og grundvalla upplýsingar í minni ræðu á þeim upplýsingum sem ég fæ frá yfirvöldum. Ef þær eru rangar þá er það eitthvað sem ég hef verulegar áhyggjur af, auk þess sem það þýðir auðvitað að fjöldinn allur af þingmönnum sé að fara með rangt mál í dag. Mér finnst það harla ólíklegt. En umræðan er þokukennd, ég get alveg tekið undir það, og það þarf að skýra hana. Ég hef verið að gera tilraun til þess. Svo kann auðvitað líka að vera að fólk hafi mismunandi skoðanir og skilning á einhverjum ákveðnum þáttum þessa frumvarps. Það er í eðli sínu kannski ekkert óvenjulegt og kannski partur af því hversu mikilvægt er að ræða það, bæði í nefnd og ekki síst hér í þingsal. Ég held að það sé til bóta og við eigum að stefna að því að reyna að tryggja að frumvarpið sé eins vel úr garði gert og mögulegt er. Þess vegna verður það m.a. tekið inn á milli 2. og 3. umr.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þær upplýsingar sem ég var að vísa til eru opinberar upplýsingar, þær fást annars vegar hjá Útlendingastofnun, íslenskum stjórnvöldum og sænskum stjórnvöldum. Ef maður fer og rýnir aðeins í þessar tölur þá eru þeir umsækjendur um vernd sem koma frá Úkraínu víða í löndum Evrópu ekki taldir með öðrum umsækjendum. Það getur verið að það sé ástæða þess að hv. þingmaður ruglaðist aðeins á tölunum. Ég er ekki að segja að þetta hafi verið með vilja gert en ég taldi mikilvægt að leiðrétta þennan misskilning hér. Tilhæfulausar umsóknir á Íslandi eru t.d. þær sem eru endurteknar eða þær sem metnar eru sem tilhæfulausar. Þær voru níu á síðasta ári samkvæmt svari frá íslenskum stjórnvöldum, frá hæstv. dómsmálaráðherra - níu af 4.500 umsóknum. 

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum kærlega fyrir. Það er vissulega rétt að partur af þessu frumvarpi reynir að taka á tilhæfulausum umsóknum, en líka á fjölmörgum öðrum þáttum. Veruleikinn er sá að við erum fyrst og fremst að reyna að tryggja skilvirkni í kerfinu. Við sjáum mikilvægi þess að reyna eftir fremsta megni að auðvelda fólki að komast í gegnum verndarkerfið á mannúðlegan hátt en ef það á ekki heima þar og hefur fengið neitun, þá liggur í hlutarins eðli að við verðum að tryggja að það fari úr landi, enda á það ekki rétt hér lengur. Það er sannarlega partur af þessu frumvarpi. Það er partur af því að hafa skilvirkt kerfi eins og þekkist í öðrum löndum í kringum okkur.

Virðulegur forseti. Það er ekki laust við að ég finni fyrir smá, með leyfi forseta, „déjà vu“. Ég kann ekkert betra hugtak en það yfir þessa upplifun, en þetta alþjóðlega hugtak. Síðast þegar ég var inni á þingi, í fyrra, var verið að ræða útlendingafrumvarpið. Núna er aftur verið að ræða útlendingafrumvarpið. Ég er reyndar viss um að aðalþingmenn upplifi svipað þar sem þetta útlendingafrumvarp er orðið að föstum lið hérna í þinginu ár eftir ár. Ég bara fæ þetta svona mikið beint í æð með því að taka stikkprufur, ef svo má segja, af því að fara beint frá því að ræða þetta mál og koma til baka og finnast eins og tíminn hafi staðið í stað. Það er ekki þar með sagt að nákvæmlega ekkert hafi breyst. Í fyrsta lagi erum við núna í 2. umr. en síðast tók ég þátt í 1. umr. 2. umr. þýðir auðvitað að frumvarpið er komið töluvert nær því að vera samþykkt. Þess vegna er þeim mun mikilvægara að þingmenn láti afstöðu sína í ljós, sem flest. Í öðru lagi er þessi útgáfa af frumvarpinu aðeins breytt frá því síðast. Þar munar mest um að fallið er frá því að veita heimild til að neyða fólk líkamlega í Covid-próf til að hægt sé að framkvæma brottvísun. Það var þó ekki gert vegna þess að einhver sá að sér heldur vegna þess að hugmyndin er hreinlega úrelt í ljósi þess að ríki eru almennt hætt að gera Covid-próf að skilyrði fyrir því að fólk fái að koma inn um landamæri. Hér erum við sem sé að tala um það fólk sem ílentist hérna á meðan faraldurinn gekk yfir vegna þess að það þótti vandasamt að brottvísa því. Það var vandasamt í framkvæmd. Saga þess hvernig kerfið hefur gengið fram gagnvart þessu fólki er vægast sagt brokkgeng. Hún er útötuð í óvissu um stöðu þessa fólks í úrskurðum kærunefndar og í héraðsdómi þar sem stjórnvöld voru gerð afturreka með neitanir um efnismeðferð umsóknar þessa fólks sem og í brottvísunum sem hafa verið framkvæmdar þrátt fyrir þennan dóm sem er sennilega fordæmisgefandi fyrir aðra umsækjendur í sömu stöðu. Allt þetta, allan þennan kostnað og þá óskilvirkni sem þetta hefur haft í för með sér á ýmsum stjórnsýslustigum, hefði mátt forðast með því að setja t.d. sérlög um að veita þessu fólki grið, ákveða að taka umsóknir þess til meðferðar í ljósi þess að það sé kannski ekkert sérstaklega sniðugt að vera að senda fólk milli landa í miðjum heimsfaraldri. Það hefði líka mátt forðast þetta með því hreinlega að leyfa 12 mánaða tímafresti að virkjast og láta þannig taka umsóknir þessa fólks til efnismeðferðar í stað þess að standa í stappi við það og vera gerð afturreka með tilraunir til að túlka erfiðleika við að fá þetta fólk í Covid-próf þannig að það hafi verið að tefja málin og eigi því ekki rétt á upptöku þrátt fyrir að tímafrestur hafi liðið. Þessar ítrekuðu viðleitnir til að standa í stappi við að brottvísa fólki má eiginlega einna helst lýsa sem hreinni þráhyggju. Þetta er í sjálfu sér gott dæmi um óskilvirkni í kerfinu, óvissa með réttindi fólks sem leiðir af því að setja sérviðmið í stað þess að hafa þau einföld og almenn. Einföld viðmið eru reyndar nákvæmlega sú leið sem meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar vill fara í breytingartillögu sinni. Þar eru þessar sérstöku aðstæður viðurkenndar, alla vega þegar börn eiga í hlut. Í tillögunni segir, með leyfi forseta: „Hafi barn sótt um alþjóðlega vernd hér á landi fyrir 1. ágúst 2021 og er enn á landinu skal Útlendingastofnun gefa út dvalarleyfi til handa forsjáraðila þess enda hafi slík umsókn borist fyrir 1. mars 2023. “ Hér er fallið að þessum skilyrðum um að ekki hafi verið um tafir af hálfu umsækjanda að ræða. Í nefndaráliti meiri hlutans er síðan vísað í aðstæður vegna Covid. Auðvitað mætti þetta gilda almennt, ekki bara fyrir börn og barnafjölskyldur, og hefði mátt koma fram miklu fyrr og af hálfu ríkisstjórnarinnar í stað þess að það þurfi að skjóta þessu inn til skaðaminnkunar á umdeildu frumvarpi sem snýr að öðru leyti að langmestu leyti að því að þrengja að réttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd. Þessi tillaga byggist þannig í raun á allt annarri hugsun en frumvarpið sjálft. Hún er eiginlega skaðaminnkun, tilraun til að koma til móts við önnur sjónarmið sem sjást í frumvarpinu, og er þannig ágæt í sjálfu sér. Það eru samt mun fleiri atriði í þessu frumvarpi sem hefði mátt stunda svona skaðaminnkun gagnvart. Eitt af þeim alvarlegustu snýst um tafir á málsmeðferð og viðleitni til að herða skrúfurnar þar. Í greinargerð með frumvarpinu er þetta áréttað sérstaklega, með leyfi forseta: „… í framkvæmd hafa komið upp tilvik þar sem óskýrt orðalag gildandi ákvæðis hefur skapað óvissu og möguleika til misnotkunar, sérstaklega þegar um fjölskyldur eða fólk í hjúskap og sambúð er að ræða. Hefur þannig t.d. almennt verið talið ótækt að láta tafir foreldra eða umsjónarmanna bitna á rétti barna til efnislegrar meðferðar sama hversu augljósar tafir eru á málinu eða hversu einbeittur vilji var til þess að valda þessum töfum. Gildandi lagaákvæði getur því leitt til þess að fjölskyldur með börn á framfæri eða fólk í hjúskap eða sambúð þvingi fram efnislega málsmeðferð einfaldlega með því að tefja mál sitt, svo sem með því að neita að fara í PCR-próf vegna flutnings eða dvelja á ókunnum stað á meðan frestir renna út. Rétt þykir því að skýrt verði kveðið á um í lögum að tafir maka eða sambúðarmaka umsækjanda eða þess sem kemur fram fyrir hans hönd, t.d. foreldra, umsjónarmanna og talsmanna, leiði ekki til þess að umsækjandi hljóti efnismeðferð á grundvelli tímafrestsins í 2. mgr. 36. gr. laganna.“ Hér er áréttað sérstaklega í greinargerð og skýrt kveðið um á að ein breyting í þessu frumvarpi á núverandi lögum snúist um að láta börn líða fyrir ákvarðanir foreldra sinna, svipta þau réttinum á efnismeðferð á sinni umsókn vegna þess hvað foreldrar þeirra gera eða gera ekki. Á þetta er bent m.a. í umsögn Barnaheilla en þar segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að mati Barnaheilla að það sé skýrt að tafir á meðferð máls sem rekja megi til aðstandenda barns skuli aldrei túlka barni í óhag við málsmeðferð umsóknar þess, það skyldi aldrei koma niðri á barni ef aðstandandi þess er valdur að töfum því barn getur ekki og á ekki að bera ábyrgð á þriðja aðila.“ Hvað gerir meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar með þetta atriði? Ekki neitt, ávarpar þetta ekki einu sinni í sínu nefndaráliti. Kannski er ástæða þess að þetta ákvæði hefur komist alla leið hingað til 2. umr. sú að það var fyrst sett inn í þá útgáfu frumvarpsins sem kom út í fyrra, og ég tók þá þátt í umræðu um, og fólk hafi þá bara ekki verið nógu vakandi fyrir þessu. Þingmenn mega því spyrja sig að því núna og svara því hvort þetta sé virkilega það sem við viljum; að refsa börnum fyrir það sem foreldrar þeirra gera, hvort þetta sé að okkar mati í samræmi við regluna um að hafa hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Athugum það að hér erum við að tala um 12 mánaða tímafrest, svo það sé áréttað og útskýrt og sett í samhengi. Barnið er þá búið að vera hér í a.m.k. heilt ár en réttur til að fá efnismeðferð sinnar umsóknar, skoðun á því hvort það megi vera hérna áfram, fellur niður af því að foreldrar þess voru ekki nógu liðlegir. Þá hlýtur maður að spyrja sig: Hvort er það barninu meira í hag að það fái efnismeðferð þar sem það er statt og hefur verið í a.m.k. ár eða að það sé rifið upp og sent eitthvað annað þar sem það þarf að fara í annað óvissuferli? Ástæður þess að það þykir mikilvægt að refsa barninu fyrir ákvarðanir foreldranna eða umsjónaraðila eru síðan mjög óljósar. Það gildir bara frekar almennt um mörg ákvæði í þessu frumvarpi. Talað er um að borið hafi á hinu og þessu og þess vegna þurfi að herða einhverjar skrúfur til að auðvelda hlutina. Þetta er, má segja, innkaupalisti af þægilegum tækjum til að einfalda lífið í krefjandi umhverfi. Þetta umhverfi er vissulega krefjandi og hefur orðið krefjandi að undanförnu eins og margrakið hefur verið í þingræðum. Allt er þetta hugsað út frá kerfinu sjálfu en ekki fólkinu sem er skjólstæðingar þess. Það eru alls konar óskýr viðmið þarna, líkt og hefur verið rakið í fyrri ræðum, og óljóst tilefnið til setningar ýmissa ákvæða þrátt fyrir að markmiðið með frumvarpinu eigi að vera að skýra og einfalda. Ákvæði koma inn og fara út eftir stemningu hverju sinni. Er ekki líklegt að svona óskýr viðmið leiði til aukinnar óskilvirkni, bæði í framkvæmd hjá þeim sem þurfa að túlka þau og líka í formi þess að ákvarðanirnar séu jafnvel úrskurðaðar ógildar á öðrum stjórnsýslustigum? Fyrir mitt leyti segi ég: Já, það er einmitt líklegt að þetta leiði til aukinnar óskilvirkni. Þegar úrskurðir í þessum málum og dómar eru skoðaðir, og hvað er verið að fara yfir þar og hvaða skilyrði er t.d. verið að reyna að setja um hvenær umsækjandi telst hafa tafið mál, þá er mjög auðvelt að sjá fyrir sér aukið flækjustig. Þarna er löng upptalning á atriðum sem geta leitt til þess að umsækjandi teljist hafa tafið sitt mál, alls konar hlutir sem geta komið til álita. Þetta þarf allt að skrásetja vandlega og væntanlega að fylgjast með, hafa á hreinu að fólk sé vel upplýst um allar þessar kvaðir af því að ef það hefur ekki verið upplýst nægilega vel þá getur kærunefnd eða jafnvel dómstóll komist að þeirri niðurstöðu að tafirnar séu ekki sannarlega á ábyrgð umsækjenda. Þetta eru náttúrlega hugrenningar en mér finnst þetta ekkert meiri hugrenningar í raun en frumvarpið sjálft byggist á. Af hverju er ekki hægt að fara í þessa átt og sjá fyrir sér flækjur rétt eins og aðrir sjá fyrir sér einföldun? Svo verður ekki hjá því komist að tala um hættuna á því að það verði hreinlega brotið á réttindum fólks. Það er í raun önnur leið til talað um óskilvirkni. Brot á réttindum leiðir til óskilvirkni. Fólki sem er umhugað um skilvirkni ætti því að sjálfsögðu líka að vera umhugað um að draga úr hættu á því að brotið sé á réttindum fólks. Við viljum hafa réttindin á hreinu. Allt sem dregur úr líkum á því að þau misskiljist eða að það sé hreinlega brotið á þeim leiðir að sjálfsögðu til skilvirkrar málsmeðferðar og dregur úr hættu á því að leita þurfi til annarra stjórnsýslustiga með tilheyrandi flækjustigi. Í þessu frumvarpi er verið að reyna að herða alls konar skrúfur og flækja í stað þess að taka annan umgang af því að skoða þetta heildstætt, líkt og gert var þegar núverandi lög voru sett. Ákall um þetta hefur heyrst víða og ítrekað, m.a. frá stjórnarandstöðuflokkunum hér á þingi, frá félagasamtökum og frá ungliðahreyfingum. Hér í salnum hefur svo heyrst áhugi á því að gera þetta með þessum hætti en bara eftir að búið er að samþykkja þetta frumvarp, afgreiða þennan pakka, stundum með óljósum loforðum um að það verði búið að fara almennilega yfir frumvarpið þegar það kemur til 3. umr., sem sé að þá hafi þá verði tekinn enn einn snúningur á skaðaminnkun. Þótt ég sé almennt mjög hrifinn af skaðaminnkun þá á hún síður við þegar hægt hefði verið að fara þá leið að hreinlega útrýma skaðanum alveg. Í þessu tilfelli er það hægt með því hreinlega að sleppa þessu frumvarpi og fara beint í heildstæða skoðun í meiri sátt. Það væri besta leiðin. Í því samhengi má auðvitað draga það fram enn og aftur, eins og hér hefur eðlilega verið margítrekað, að aðstæður hafa breyst mjög hratt á skömmum tíma. Inn hefur komið flóttamannakrísan frá Úkraínu. Fólk frá Venesúela er líka áskorun. Hvorug áskorunin var til staðar þegar þetta frumvarp var fyrst sett fram. Ég tel þetta enn ein mjög skýru rökin fyrir því að það ætti að vera nokkuð skaðlaust að byrja svolítið upp á nýtt. Að skoða heildstætt er náttúrlega margtuggið en það hefur náttúrlega ákveðna merkingu og hún er svolítið öfug við það sem þetta frumvarp gengur út á, þ.e. að skoða mjög þröngt. Ég ætla í lokin ætla að leyfa mér að velta því fyrir mér í alvörunni hvort þingmenn séu raunverulega í hjarta sínu sannfærðir um að besta leiðin sé bara að klára þetta frumvarp eða hvort sú afstaða snúist meira um skaðaminnkun og að friðþægja ráðherra sem vill ólmur koma þessu máli í gegn.

Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir býsna góða ræðu og yfirferð. Það sem einkenndi hans innlegg hér var kannski þessi mannkærleikur og mannúð sem stendur upp úr. Nú hefur hv. þingmaður getið sér gott orð fyrir hagsmunabaráttu í þágu þeirra sem glíma við geðrænar áskoranir og mig langar aðeins að vísa til orða sem eru í umsögn embættis landlæknis varðandi niðurfellingu heilbrigðisþjónustu, með leyfi forseta: „Af frumvarpinu verður ráðið að þrátt fyrir undanþáguákvæði geti komið upp sú staða að fólk verði svipt rétti til heilbrigðisþjónustu. Slíkt er óásættanlegt. Þeir sem undir þetta falla geta, rétt eins og aðrir og e.t.v. enn frekar en aðrir, glímt við sjúkdóma og heilsufarsvandamál sem nauðsynlegt er að bregðast við utan téðra tímamarka. Vart þarf að fjölyrða um alvarlegar afleiðingar sem stöðvun heilbrigðisþjónustu, hvort heldur er vegna langvinnra sjúkdóma eða bráðra, getur haft í för með sér, ef ekki er brugðist við því sem upp kemur. Embætti landlæknis telur að öll nauðsynleg heilbrigðisþjónusta eigi að vera undan skilin.“ Svo segir: „Fyrir utan að það er ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu getur það boðið heim hættu fyrir aðra ef t.d. einstaklingur er haldinn smitsjúkdómi eða geðröskun sem hugsanlega eru ekki metnir alvarlegir við fyrstu sýn.“ Ég velti fyrir mér, af því að það á að vera bara allra nauðsynlegasta heilbrigðisþjónusta sem liggur fyrir þegar veitt er undanþága, hvort hv. þingmaður geti tekið undir þessi varnaðarorð embættis landlæknis og kannski sérstaklega með tilliti til þeirrar stöðu sem umsækjendur um vernd eru í, hvernig þeir geti í rauninni tímabundið átt við geðrænar áskoranir þótt það sé ekki klínískt mat einhvers sem mögulega fær viðkomandi til sín til lengri meðferðar.

Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir góða spurningu. Af tímaástæðum er þetta eitt af fjölmörgum atriðum sem ég ákvað að ávarpa ekki sérstaklega í minni ræðu en þetta er auðvitað hárréttur punktur og mikilvægt atriði. Þarna er ýmiss konar þjónustuniðurfelling og eitt af því er heilbrigðisþjónusta sem af þessu öllu telst kannski til einnar mikilvægustu grunnþjónustunnar. Í málsgögnum og í ræðum hér er oft farið í að tala um að nauðsynleg þjónusta sé undanþegin og þess vegna verði þetta í raun aldrei vandamál eða alla vega ekki nægilegt vandamál til að hafa áhyggjur af því. Hins vegar, eins og þingmaðurinn bendir réttilega á, og er bent á í umsögn landlæknis, þá er þetta kannski ekki svona einfalt. Við þekkjum það sérstaklega í geðheilbrigðismálum að svokölluð fyrirbyggjandi þjónusta er mjög nauðsynleg og að geta farið t.d. í reglulegar skimanir og eftirlit, og þá geta kannski komið fram hlutir sem þarfnast nánari skoðunar en þetta telst auðvitað ekki til neyðarþjónustu. Í þessu samhengi finnst mér svolítið merkilegar allar þessar áréttingar um að þetta sé ekki vandamál og fólk eigi oft rétt á neyðarþjónustu en samt er líka í hina röndina talað um að þetta eigi að senda skilaboð og einhvern veginn að fá fólk til að breyta hegðun sinni og verða samvinnufúsara. Það er einhvern veginn verið að reyna bæði að halda og sleppa, að þvinga einstaklinginn til að gera ákveðna hluti en samt á að vera alveg tryggt að þetta hafi engin neikvæð áhrif á viðkomandi. Ég fatta ekki alveg hvernig það gengur upp.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég held að ég geti fyllilega tekið undir það sem kom fram í máli hv. þingmanns varðandi það að það virðist vera sem það verði ákveðin rökvilla einmitt þarna þar sem talað er um, og það er meira að segja megintilgangur frumvarpsins, að auka á skilvirkni, að fæla fólk frá því að ílengjast með því að fella niður þjónustuna, en svo er hin höndin að segja: Við fellum auðvitað ekki niður þjónustuna af því að hér lendir enginn á götunni. Ég held að það hafi einungis verið hv. þm. Birgir Þórarinsson sem viðurkenndi að aðrir lenda á götunni, sem ekki eru börn, barnafólk eða fólk með fötlun eða langvinna sjúkdóma. Það sama má segja um heilbrigðisþjónustuna. En Læknafélagið ályktaði líka og sagði að með því að veita ekki sjúkum móttöku, hvert sem leitað er, þá væri í raun verið að brjóta ákveðnar siðareglur lækna sem má finna í Helsinki-yfirlýsingunni. Maður veltir líka fyrir sér: Hvað ef aðstæður breytast og við höfum neitað einstaklingi um læknisþjónustu lengi, eða einhvers konar heilbrigðisþjónustu? Auðvitað erum við að fást við þetta fyrir þá íslensku ríkisborgara sem eru að kljást við ýmis mein og búa hér og hafa greitt sína skatta og skyldur allan tímann. En maður veltir fyrir sér, þegar tekin er ákvörðun um að binda þetta í lög, hvort slíkt geti hreinlega staðist stjórnarskrá, af því að það er jú svo að stjórnarskráin nær yfir þá sem eru hér, ekki bara þá sem hafa íslenskan ríkisborgararétt, eins og einhver þingmaðurinn hélt fram á dögunum.

Forseti. Já, ég ætla ekki að tjá mig um fylgni við stjórnarskrá að öðru leyti en að taka undir það sem hér hefur komið fram í ræðum margra þingmanna, að það hefði farið betur á því að fram fari heildstætt, óháð mat á samræmi við stjórnarskrá til að fólk geti verið öruggara í því hvað það er að samþykkja hérna. Ég sé ýmsar vísbendingar um að efnismeðferð almennt hefði getað verið betur ígrunduð. Það sem ég ákvað að eyða mestum tíma og púðri í í minni ræðu, varðandi hvernig á að refsa börnum fyrir ákvarðanir foreldranna, finnst mér skýrasta dæmið, þess vegna ákvað ég að eyða mestri orku í það. Hvernig þetta læðist í gegnum umsagnarferli - reyndar voru umsagnir, líkt og ég rakti, sem bentu á þetta, en þetta læðist svolítið í gegnum meiri hluta nefndarinnar sem ávarpar þetta ekki að nokkru leyti. Það skortir nægilega ítarlega skoðun á fylgni við stjórnarskrá fyrir minn smekk - það er að sjálfsögðu smekks- og matsatriði fyrir hvern og einn hvað fólk telur sér nægja í þeim efnum - og það finnst mér vera nægileg rök til að vilja ekki samþykkja þetta frumvarp.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna, sem hann flutti af mikilli yfirvegun, þó að ég sé ekki sammála ýmsu sem þar kom fram. Ég vil aðeins bregðast við því sem hv. þingmaður fór hér yfir varðandi tafir og börn. Það er þannig í gildandi útlendingalögum að þar eru alls kyns tímafrestir sem skiptir máli. Í framkvæmd hafa komið upp ýmis álitamál um hvað telst vera töf og hvað ekki. Gildandi lög eru óskýr um þetta atriði, því miður. Þessi óskýrleiki hefur m.a. leitt til þess allur vafi um hvað telst vera töf er túlkað umsækjandanum í hag, hafa ber það í huga, og það hefur m.a. leitt til þess að barn telst aldrei geta tafið mál sitt. Þetta hefur leitt til þess, því miður, að fjölskyldur hafa, og það eru þekkt dæmi þess, viljandi notað börn til að tefja málsmeðferð í því skyni að komast fram hjá framkvæmdum tímafrests og tryggja sér þannig vernd hér á landi. Það eru dæmi þess að börn eru falin skömmu fyrir brottvísun svo ekki sé hægt að framkvæma brottvísunina enda er ekki heimilt að senda foreldranna frá landinu ef börnin finnast ekki. Ef þetta leiðir til þess að umræddur tímafrestur klárast þá fær öll fjölskyldan vernd hér á landi. Frumvarpið tekur fyrir að börnum sé beitt með þessum hætti og breytir framkvæmdinni þannig að háttsemi af þessu tagi teljist vera töf. Það er óeðlilegt, frú forseti, að fjölskyldur með börn á framfæri geti þvingað fram niðurstöðu sér í hag einfaldlega með því að tefja mál sitt viljandi. 

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég fæ ekki séð að hér hafi nokkuð verið leiðrétt eða að einhver skoðanaágreiningur sé til staðar, hér eru einfaldlega deildar meiningar. Við þingmennirnir tveir röktum báðir út frá hverju ákvæðið er sett og hver tilgangur þess er. Við erum bara ósammála um nauðsyn þess og erum kannski að hugsa um mismunandi þætti þess og áhrif. Mér finnst það, svo ég endurtaki það, ótækt að börn séu látin líða fyrir ákvarðanir foreldra sinna, sem er önnur leið til að forðast þau áhrif sem þetta frumvarp mun hafa, getur haft og mun mjög líklega hafa. Foreldrar hafa kannski stundað það í einhverjum tilfellum að, eins og má orða það líka, beita börnunum fyrir sér. En af hverju ættu börnin líða fyrir það? Og af hverju er það svona rosalega íþyngjandi að þurfa að taka umsóknir þessara barna til efnismeðferðar, að það megi ekki bara einfaldlega miðað við þessa 12 mánuði? Svo ætla ég bara á móti að varpa fram þeirri spurningu sem ég velti upp í ræðu minni: Hvert er umfang þessa vanda? Er þingmanninum kunnugt um hversu mörg tilfelli þetta eru sem er verið að taka á með þessu ákvæði og hvort þetta hafi kannski eitthvað breyst, t.d. eftir að Covid-faraldurinn hætti þar sem þetta stapp í kringum brottvísanir vegna þess að framvísa þurfi Covid-skilríki er ekki lengur til staðar? Liggur það fyrir?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég þekki ekki nákvæmlega umfangið í þessum tilfellum en þau eru til staðar. Það er ekki að ástæðulausu sem þetta ákvæði er sett inn. Að tefja mál sitt er náttúrlega eitthvað sem þarf að koma í veg fyrir og það er eitt af því sem hefur bara gerst í þessum málaflokki að hann er síbreytilegur, það eru að koma upp ný tilvik og þess vegna er mjög mikilvægt að uppfæra lögin. Ég hef nefnt það hér fyrr í ræðu að lögin sem við erum að styðjast við í dag voru samin á árunum 2014–2015 og eins og við þekkjum þá tóku lögin gildi 2016. Þetta er málaflokkur sem er síbreytilegur og m.a. það sem hefur gerst í þessum málaflokki er að tafir hafa aukist. Við þekkjum það með þessa tímafresti að t.d. ef umsækjandi er með vernd í öðru landi, Evrópuríki, þá þarf að ljúka málsmeðferð innan 12 mánaða og 10 mánaða ef um barn er að ræða. Þessi tímafrestur gildir ekki ef umsækjandi hefur sjálfur valdið því að málsmeðferð hans hefur tafist. Í síðara tilvikinu telst málsmeðferðinni ekki lokið fyrr en brottvísun hefur verið framkvæmd. Þannig að það er bara að raungerast að það er verið að leita leiða til þess að tefja málin svo þau séu tekin til efnislegrar meðferðar. Þar á meðal hefur börnum verið beitt í því tilviki og þetta ákvæði frumvarpsins tekur fyrir, eins og ég nefndi áðan, að börnum sé beitt með þessum hætti.

Frú forseti. Við ræðum hér enn einu sinni tilraun núverandi ríkisstjórnar til þess að bæta að nokkru marki það regluverk sem við höfum sett um málefni útlendinga hér á landi. Þetta er í fimmta skiptið sem þessi tilraun er gerð til að gera þessa breytingu og mér sýnist að af allri sanngirni sé hægt að segja að jafnt og þétt hafi málið þynnst út eftir því sem tilraununum hefur fjölgað. Nú má segja að bitið sé orðið svo lítið að það sé á mörkunum að það sjáist mikill munur á þó að þetta fáist samþykkt. Hv. varaþingmaður, Halldór Auðar Svansson, kom inn á það hér áðan að þetta mál hefði verið til umræðu síðast þegar hann kom hér inn á þing og það er vissulega rétt að málið hefur verið rætt reglulega. En það má líka halda því til haga að þessum lögum hefur verið breytt 19 eða 20 sinnum síðan þau voru sett árið 2016 þannig að þau hafa með einum eða öðrum hætti verið til umræðu hér býsna oft. En alltaf strandar þessi tiltekna breyting, þegar á að reyna að koma einhverjum hömlum á þann gríðarlega kostnaðarauka sem hefur orðið við málaflokkinn á síðustu árum. Ég held að ég muni það rétt að það hafi verið árið 2015, gæti hafa verið 2014, sem heildarkostnaður við málaflokkinn var rúmar 700 millj. kr. Á síðasta ári var hann rúmar 10.000 milljónir, rúmir 10 milljarðar. Ég held að það sé enginn sem hafi á tilfinningunni að þeim fjármunum sé vel varið. Auðvitað greinir okkur hér inni svo á um það með hvaða hætti sú staða verður best færð til betri vegar. Ef ég leyfi mér að byrja á að ræða aðeins fjárhagslegu hlið þessa málaflokks: Þeir 10 milljarðar sem eru núna tilgreindir sem heildarkostnaður málaflokksins á liðnu ári eru bein útgjöld er varða ríkissjóð. Það eru að öllum líkindum enn hærri upphæðir sem eru útgjöld, mögulega bein annarra eða afleiddur kostnaður sem má segja að aldrei náist almennilega utan um. Þessi staða hefur auðvitað verið að þróast með þessum hætti jafnt og þétt. Það kom hér upp í umræðunni fyrr í dag að við ættum ekki að ræða þessi mál út frá hlutföllum. Hlutföll ættu ekki við hjá íslenskri þjóð, jafn fámennri og hún er. En staðreyndin er sú að við höfum ekki við neitt annað að styðjast þegar við reynum að setja mál í samhengi við það sem gerist í nágrannalöndum okkar eða hvar sem er í heiminum ef út í það er farið. Þó að sumum okkar hugnist ekki að notast við hlutföll og tölfræði í þessari umræðu þá verð ég bara að biðja þá sem hugnast það illa að láta sig hafa það vegna þess að við verðum að gera það. Annað höfum við ekki. Við höfum ekki úr öðru að spila til að fá einhvern eðlilegan grundvöll undir umræðuna. Þessi þróun mála sem hefur orðið hvað fjölgun umsókna varðar - þetta er ekki nýtilkomið, þetta kemur ekki til við upphaf stríðsins í Úkraínu. Þessi þróun var fyrir löngu komin af stað. Við horfðum á það, sennilega fyrir tæpum tveimur árum, áður en Covid brast á, að hlutföllin lágu þannig að umsóknir um alþjóðlega vernd á Íslandi voru átta sinnum fleiri en í Noregi og Danmörku. Ef ég man rétt fjórum sinnum fleiri en í Finnlandi og rétt um tvisvar sinnum fleiri en í Svíþjóð. Þetta er áður en Covid-faraldurinn og stríðið í Úkraínu brestur á. Það er fátt sem bendir til þess, ef við horfum á þróun mála hvað Úkraínu varðar, og setjum það svona kannski í sérbox ef svo má segja, að straumurinn sé ekki jafnt og þétt að vera stríðari. Það hefur komið fram í umræðunni á fyrri stigum að horfa verði á þá hópa sem koma frá Úkraínu og þá sem koma frá Venesúela með sambærilegum hætti og því verið haldið fram að það hafi verið ákvörðun stjórnvalda að móttaka þessara tveggja hópa væri með þeim hætti sem hún er. Það má auðvitað til sanns vegar færa. En staðreyndin er auðvitað sú að ákvörðun um móttöku þessara tveggja hópa, því að þeir hafa oft verið ræddir hér í dag, er tekin með gjörólíkum hætti. Ákvörðun sem varðar Úkraínumenn er tekin hér á Alþingi. Ákvörðun sem snýr að Venesúela, fólki þaðan, er tekin hjá kærunefnd úrskurðarmála. Það hefur verið talað um, í öðru máli í dag, að málið ætti að koma til umræðu í Alþingi, rétt eins og mér þætti að það ætti að koma til umræðu á Alþingi hvort Landsvirkjun ætti að selja aflátsbréf til útlanda, en það hefur verið lítil stemmning fyrir því. En mér þykir svo sannarlega að málefni er varða móttöku flóttamanna frá Venesúela ættu að koma til umræðu sem sjálfstætt mál í þinginu. Það getur ekki verið meiningin með úrskurðarnefnd eins og kærunefnd útlendingamála að framkvæmd sé gjörbylt eins og hefur gerst með úrskurðum þeirrar nefndar. Það er ekkert í þessu máli, sýnist mér, sem færir það til skynsamlegri vegar og ekkert mál, að því er ég best veit, sem er væntanlegt inn í þingið. Síðan koma sjónarmið, eins og hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson, minnir mig að hafi verið, benti á í dag, að mikill meiri hluti þeirra sem hafa komið frá Venesúela væri kominn til starfa, væri búinn að festa sér vinnu hér á Íslandi og það er auðvitað bara jákvætt. En enn og aftur þá undirstrikar það kannski hversu gjarnir menn eru á að grauta saman þessum málaflokkum, vinnumarkaðsþættinum annars vegar og verndarþættinum hins vegar. Á meðan okkur tekst ekki að kljúfa bærilega þarna á milli er ég hræddur um að við verðum föst í þessum hjólförum sem við höfum verið í núna um allnokkurt skeið. Ég held að það sé beinlínis mótdrægt hagsmunum þeirra sem raunverulega sækja hingað vernd vegna ótta um líf og limi að við hér heima séum að grauta málaflokkunum saman með þessum hætti. Þetta eru tvö aðskilin mál og ef það á að nota það sem rök fyrir sem opnustum landamærum, ég nota það orðalag bara til einföldunar, að hér vanti vinnandi hendur þá þurfum við að leysa það í gegnum vinnumarkaðsregluverkið, ekki í gegnum verndarkerfið. Það er vísasti vegurinn til að mylja stoðirnar undan verndarkerfinu. Ég held að það væri til mikilla bóta ef okkur tækist það. Aðeins að hlutföllunum aftur. Ég nefndi hér áðan hlutföllin sem voru áður en Covid brast á og töluvert áður en stríðið í Úkraínu brast á. Áttfaldur fjöldi umsókna á Íslandi miðað við Danmörku og Noreg, þrefaldur til fjórfaldur miðað við Finnland og rúmlega tvöfaldur miðað við Svíþjóð. Á árunum 2015–2016 var við lýði svokölluð, með leyfi forseta, „Open Door Policy“, sem sagt opin hurð, í Þýskalandi undir forystu Angelu Merkel. Þegar við skoðum hlutfallstölur þar erum við að taka við fleirum á liðnu ári en á þeim tíma í Þýskalandi þegar hurðin var opin, bara komi þeir sem koma vilja. Það sýnir kannski að þeir seglar, sem virðast vera viðvarandi og verða áfram að þessu frumvarpi samþykktu og að því óbreyttu, hafa auðvitað orsakað þessa þróun. Ég held að það sé að mörgu leyti ábyrgðarhluti okkar þingmanna að ræða ekki þau áhrif sem þessi séríslensku ákvæði hafa. Þó að það sé að einhverju marki sagt í gríni er þessi fjöldi ekki að koma hingað og sækja í veðrið, það er bara ekki þannig. Það eru önnur réttindi sem orsaka það að straumurinn er jafn stríður og raunin er. Okkur ber beinlínis skylda til að ræða þetta opinskátt og reyna að átta okkur á því hver þessara séríslensku segla er að hafa mestu áhrifin. Þegar umfangið verður meira en við ráðum við, þegar umfangið verður meira en stoðkerfin okkar ráða við, hvort sem það eru skólarnir, heilbrigðiskerfið, velferðarkerfin önnur, húsnæðismálin sem eru nú í jafn snúinni stöðu og við þekkjum og svo mætti áfram halda - þegar þessi innlendu kerfi okkar hætta að ráða við þann þunga sem á þeim lendir verður okkur erfiðara um vik að hjálpa þeim sem mestrar hjálpar eru þurfi og geta okkar þynnist út til að gera þeim sem mest þurfa á að halda mikið gagn. Ég held að það sé eitthvað sem enginn okkar vill raunverulega. Það eru alveg örugglega tillögur hér í salnum sem snúa að því að vinda ofan af þessari stöðu, mögulega með opnari leiðum og auknu svigrúmi fyrir fólk að koma hingað og starfa. En þá lendum við aftur á þessum sama stað, að við verðum að hætta að grauta saman vinnumarkaðsmálum og verndarkerfinu. Um leið og við komumst þangað held ég að við gætum farið að tala á einhverjum skynsamlegum forsendum um þær tillögur sem lúta að því að gera ákveðnum hópum auðveldara um vik að koma hingað og starfa. Það er einhvern veginn þannig að frá því að frumvarpið var fyrst lagt fram af þáverandi dómsmálaráðherra, Sigríði Andersen, hefur í hverri framlögn fyrir sig verið tálgað eitthvað af því biti sem ætlunin var að hafa í þessari uppfærðu löggjöf eða þessum breytingum sem átti að gera á lögum um útlendinga. Nú er svo komið, og það var í raun sérstök upplifun að hlusta á framsögu framsögumanns nefndarálits meiri hluta, hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, þegar samfellt í gegnum ræðuna var verið að slá í og úr, en aðallega úr; það var verið að draga fram varnagla sem voru til þess ætlaðir að draga úr áhrifum frumvarpsins og minnka þau áhrif sem frumvarpið gæti haft til að senda skilaboð. Það er nefnilega eitt sem við verðum sömuleiðis að ræða í þessum sal, að þetta umhverfi hverfist svo mikið um þau skilaboð sem þjóðir senda frá sér. Það kom fram fyrr í umræðunni að finnsk stjórnvöld hafa verið alveg rasandi yfir því þegar skyndilega fjölgaði umsóknum, ef ég man rétt, um 65.000 á stuttu tímabili. Tilefnið var einhver smávægileg breyting sem enginn hafði séð fyrir sér að hefði nein áhrif. 65.000 aukaumsóknir til Finnlands, í góða veðrið. Þessi skilaboð sem stjórnvöld senda frá sér - við sjáum bara hvaða áhrif það hefur haft. Ég t.d. tel fullvíst að dönsk stjórnvöld hafa ekki beitt öllum þeim úrræðum sem þau hafa fengið sér í tengslum við málefni útlendinga heldur draga skilaboðin sem eru send út á við úr vilja og löngun þeirra sem gera sér bágt ástand fólks að féþúfu til að standa í þeim slag að stýra straumum sínum á slíkan stað. Og hvert fer fólksfjöldinn þá í staðinn? Þangað sem við viðtökur kerfisins, réttindin, tímalengdirnar, kærufrestirnir, gefa mest svigrúm og í augnablikinu virðist það vera Ísland ef við horfum til þeirra landa sem næst okkur liggja. Af þessu hlýst gríðarlegur kostnaður, sem ég leyfi mér að fullyrða að mjög fáum hér inni líði sérstaklega vel með þó að forsendurnar geti verið mismunandi varðandi það hver lausnin eigi að vera á þeirri þróun. Við verðum, hvernig sem best er að orða það, að horfast í augu við það að skilaboðin sem stjórnvöld senda frá sér eru mögulega það mikilvægasta í öllu þessi máli til þess að þeim fækki sem hingað koma á forsendum þeirra sem hafa gert sér neyð viðkomandi að féþúfu og þeim fjölgi mögulega á móti, hlutfallslega og í tölum talið, sem koma hingað í gegnum hin hefðbundnu kerfi, t.d. kvótaflóttamannakerfi Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna. Ég held að það væri til mikils vinnandi að við breyttum þessum hlutföllum og það verulega. Síðan er það annað, bara svona til að loka þeim hluta ræðu minnar sem snýr að tölum: Hingað til lands komu 5.000 manns á liðnu ári. Ég bara gef mér, og ég held að flestir séu þeirrar skoðunar og sérstaklega Úkraínufólkið sjálft, að flestir vilji komast heim aftur þegar stríðinu er lokið. En það er engu að síður þannig, og ég ímynda mér að hlutföll annarra hópa umsækjenda séu kannski aðeins öðruvísi hvað það varðar en þeirra sem koma frá Úkraínu, að íslenskt samfélag, ef við horfum yfir lengri tíma, að þróunin hefur verið að gerast ógnarhratt hvað fjölgun umsókna um alþjóðlega vernd varðar og fjölgun þeirra sem fá vernd. Ef við horfum á þróunina með þessum hætti, og nú er ég ekki að segja að hún verði línuleg út í hið óendanlega, það eru litlar líkur til að það yrði í raunin, þá væru velferðarkerfin okkar fyrir löngu hrunin áður en að því kæmi yfir einhvern viðvarandi tíma og þar með færi sjarminn af því að senda hópa hingað. Ég held engu að síður, ef við horfum bara á þær tölur sem fyrir okkur hafa legið undanfarin tvö ár, sérstaklega í fyrra, og það sem við sjáum fyrir okkur í byrjun þessa árs, að þetta muni áfram reyna alveg gríðarlega á þau stoðkerfi sem við höfum byggt hér upp undanfarna áratugi, alveg gríðarlega. Það er þáttur sem við stjórnmálamennirnir verðum að leggja mat á, hver áhrif þess verða, til að mynda hvað varðar vilja fólks til þess að taka við þeim sem eru í mestri neyð. Ef staðan er sú, eins og við þekkjum nú ábyggilega flest sögur af hér á undanförnum vikum og mánuðum, hversu snúið það hefur verið fyrir hinn hefðbundna leigjanda á Íslandi að verða sér úti um leiguhúsnæði - það hefur orðið erfiðara á undanförnum mánuðum. Það væri alger barnaskapur að halda því fram að sá fjöldi sem hingað hefur komið til að flýja hörmungar eða leita sér betra lífs hafi ekki áhrif þar á. Það er auðvitað að hafa áhrif og það veruleg. Ég held því að við verðum líka að taka ábyrgð á því, a.m.k. gera það upp við okkur, að það sé meðvitað, að við sættum okkur við þau áhrif að við aukum á líkurnar á því að andstaða skjóti rótum vegna þeirra áhrifa sem fjöldi sem við ráðum ekki við hefur á kerfin okkar, velferðarkerfin, húsnæðismál og annað. Verði það raunin þá er engum greiði gerður með þeirri þróun sem hér hefur orðið, ef við horfum á þetta raunsætt. Ég ætla að láta þetta duga hér sem fyrstu ræðu mína í þessari 2. umr. Tíminn er við það að hlaupa frá mér. Ég bara ítreka það, í ljósi þess að því hefur þegar verið flaggað að málið verði kallað inn til nefndar milli 2. og 3. umr., að ég held að það væri ekki galið að greina þá þætti sem ég hef nefnt hér þannig að við séum í öllu falli með opin augun að taka ákvörðun um að gera hluti með þeim hætti sem nú liggur fyrir. Ég held að það væri að mörgu leyti til bóta að færa frumvarpið nær því fyrirkomulagi sem lagt var til þegar það var fyrst lagt fram hér á 149. þingi af þáverandi dómsmálaráðherra, Sigríði Ásthildi Andersen.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir ræðuna og fyrir að taka þátt í þessari umræðu. Við erum oft ósammála en þó er það nú þannig að við erum sammála um margt og ég er sammála því sem hv. þingmaður nefndi undir lok ræðu sinnar varðandi það að við þurfum að vinna gegn andstöðu við aðkomufólk sem getur komið upp vegna komu mikils fjölda fólks til landsins. Ég er hins vegar ósammála því að það sé fjöldinn einn sem veldur þeirri andstöðu og að lausnin við því sé að takmarka fjöldann. Mig langar til þess að taka þar dæmi, sem hv. þingmaður nefndi sjálfur í ræðu sinni, sem er Þýskaland Angelu Merkel. Hún sagði árið 2015 „flóttafólk, þið eruð velkomin“ og fékk mikla gagnrýni fyrir. Fyrir vikið kom talsvert stór hópur til Þýskalands, sannarlega. Ég held að það hafi verið ein milljón sem sótti um hæli í Þýskalandi það ár. Það sem kannski vekur athygli er hvernig Þýskaland hefur brugðist við því sem gerðist þarna. Þýskaland tekur af skarið og segir: Fólk er velkomið. Það hefði auðvitað verið farsælast ef aðrir þjóðarleiðtogar í Evrópu hefðu tekið undir þannig að Evrópa hefði öll staðið saman í því að taka á móti þessu fólki. Þá hefðum við ekki tekið eftir þessu vil ég meina. Hvað er Þýskaland að gera í dag? Þýsk stjórnvöld eru í dag að breyta útlendingalöggjöfinni með þeim hætti að auðvelda fólki, t.d. fólki sem hefur verið í því sem sumir kalla ólöglegri dvöl um árabil í landinu, að fá dvalarleyfi. Það er verið að auðvelda fólki aðgengi að ríkisborgararétti og það er verið að leggja mikla vinnu í inngildingu og það að fólk upplifi sig velkomið. Hver er tilgangurinn með þessu? Jú, tilgangurinn með þessu er að tryggja að fólk verði hluti af samfélaginu. Að fólk upplifi sig sem hluta af samfélaginu er lykillinn að því að  Það sem mig langar til að spyrja hv. þingmann um er hvaða leiðir hann vill nota til að takmarka 

Herra forseti. Fyrst nokkur orð varðandi Þýskaland. Það voru 1,2 milljónir sem komu til Þýskalands á árunum 2015 og 2016, ég man ekki alveg hvernig hlutfallið var á milli áranna, en þetta setti auðvitað þannig þrýsting á stoðkerfin þar að það var einmitt horfið frá, og það var auðvitað pólitísk ákvörðun, þessari stefnu um opnar dyr, „open door policy“, með leyfi forseta, árið 2017, mögulega 2018, ég man ekki hvorum megin hryggjar það lá. Ég held að þetta sé einmitt það sem Þjóðverjarnir eru að gera núna varðandi það að auðvelda og styðja við aðlögun að þýsku samfélagi. Það er það sem auðvitað verður að gerast alveg frá fyrsta degi. Það held ég að við ráðum illa við nema fjöldinn sem hingað kemur sé einhvern veginn með öðrum hætti og innan þeirra marka sem velferðarkerfin okkar, menntakerfið, heilbrigðis- og húsnæðismálin, ráða við. Ég held að við séum algjörlega sammála um að þetta sé að mörgu leyti mikilvægast hvað það varðar þegar fólk kemur hingað á flótta, að því sé auðveldað að aðlagast samfélaginu. Hv. þingmaður spurði mig hvaða leiðir ég teldi bestar til að fækka þeim sem hingað koma. Var það rétt skilið? Greip ég spurninguna ekki rétt, hv. þingmaður? Ég er þeirrar skoðunar að við ættum að skoða það alvarlega hvort við ættum til að mynda að ýta meginþunga þeirra umsókna sem hingað berast til nærsvæða þess fólks sem er á flótta, sem sagt fjær okkur, þannig að við værum að styðja við alveg frá því að fólk kemur til landsins, og raunar áður, hópa 

Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég gæti svo sem haldið lengi áfram á þeirri braut, enda held ég að við gætum rætt þessi mál út í hið óendanlega, enda höfum bæði áhuga á þeim þó að við séum kannski ekki alveg alltaf á sömu línu. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það sem hann sagði í ræðu sinni varðandi það að við þyrftum að fara að aðskilja vinnumarkaðsmál og verndarmál. Nú er ég ekki sammála því, ég er einmitt á öfugri línu. Ég er á þeirri línu að við eigum að hætta að tala um flóttafólk sem kemur hingað sem eitthvað annað en fólk sem vill einfaldlega koma hingað og búa hér og byggja sér upp líf. Ég held að það að aðskilja þessa hópa sé villandi fyrir umræðuna. Vissulega er þörf á því að styðja flóttafólk framan af dvöl þess, mögulega að einhverju leyti umfram aðra hópa, en það er bara hluti sem félagslega kerfið tekur við eins og öllum öðrum. Hins vegar er þorri þessa fólks vinnufær og vinnufús. Þar er ég ekki með nákvæmar tölur en ég hvet hv. þingmann til að fletta upp tölum um atvinnuþátttöku flóttafólks frá Venesúela sérstaklega. Hún er sérdeilis mikil. Hún er umfram atvinnuþátttöku innflytjenda almennt að meðaltali. Ég tel ástæðuna kannski ekki síst vera þá að þessi hópur komst mjög hratt í gegnum verndarkerfið hjá okkur, og með verndarkerfinu á ég við málsmeðferðartímann, vegna þess að þau sluppu við Dyflinnarreglugerðina sem okkur finnst svo svakalega gaman að beita til þess að lengja málsmeðferðina hjá fólki. Það var tekin ákvörðun í dómsmálaráðuneytinu, nota bene, ekki af kærunefnd útlendingamála, um að veita þessu fólki vernd. Þannig að þau koma hingað, þau fá strax leyfi, líkt og með fólkið frá Úkraínu, fá strax tækifæri, öryggi, tækifæri til að komast inn í samfélagið. Þetta er lykillinn að því að fólk geti orðið virkir samfélagsþegnar. Af því að ég er ekki sammála því 

Herra forseti. Það kemur mér aðeins á óvart að hv. þingmaður sé þeirrar skoðunar að við séum ekki að grauta saman þessum tveimur kerfum í dag. Við gætum þurft að ræða þetta hér frammi á gangi eftir að þessum andsvörum er lokið. Mér finnst það bara blasa svo við að það er verið að grauta þessu tvennu saman núna. Við sjáum það t.d. bara að einn lítill angi af því er regluverkið sem var samþykkt á síðasta þingi varðandi samræmda móttöku, og fleira mætti telja til. Núna er t.d. verið að leggja niður Fjölmenningarsetrið á Ísafirði eða, réttara sagt, það er verið að láta það renna inn í Vinnumálastofnun. Vinnumálastofnun er að taka yfir þjónustuhlutverk við hælisleitendur eins og við þekkjum hér inni. Ég lít svo á að þetta sé bara skýrasta dæmið um að verið sé að renna þessu tvennu saman. Ég held að það sé alger eiturpilla inn í það að við getum raunverulega gert vel fyrir þá sem í mestri þörf eru því að við þetta verður ákveðin, að ég tel, eðlisbreyting á því hvernig við nálgumst verndarkerfið. Ég held að til að mynda atvinnuþátttaka þeirra sem hingað hafa komið frá Venesúela sé mjög há, 86% er síðasta tala sem ég hef heyrt, ég heyrði 90 fleygt hér fyrr í dag en ég ætla að halda mig við 86% sem er virkilega hátt.  En bara til að klára Þýskalandsumræðuna þá var ég að glugga í skýrslu frá þýsku flóttamannastofnuninni, sem ég man ekki alveg hvað heitir í augnablikinu, en þar var úttekt á þeim sem komu til landsins 2015 og 2016. Þá var staðan sú árið 2021 

Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þingmanns að þingmaðurinn fjallaði um tvö lönd sem yfir 70% af hælisleitendum á síðasta ári komu frá. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni að þingið hefði tekið ákvörðun um að taka á móti Úkraínubúum heldur var það einhliða gert af ríkisstjórninni og var það ekki einu sinni tilkynnt inn í þingið fyrr en eftir að það gerðist. Það er líka mikilvægt að halda því til haga að ákvörðun kærunefndar um Venesúela byggir á ákvörðun Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna en þar segir, með leyfi forseta: „Atburðir undanfarinna ára hafi raskað allsherjarreglu í landinu og sé líf þeirra, öryggi og frelsi því í hættu.“ Ef við förum í útlendingalögin þá er þessu beint að sömu skilgreiningu flóttamanna og hælisleitenda og samkvæmt 37. og 38. gr. laganna. Hv. þingmaður talaði einnig um að við hefðum tekið á móti miklu hærra hlutfalli. Það var bent á það fyrr í kvöld að hlutfall t.d. Úkraínubúa sem hafa komið til Svíþjóðar er mun hærra en á Íslandi, jafnvel miðað við höfðatölu, og sama á við um Pólland. Hv. þingmaður sagði að við ættum að taka á móti þeim sem raunverulega eru hjálpar þurfi og því langar mig að spyrja hv. þingmann: Þeir eru í raunverulegri neyð - 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Fyrst varðandi hlutföllin þá er það auðvitað þannig að ef minnið svíkur mig ekki þá hefur hartnær þriðjungur þeirra sem flúið hefur Úkraínu flúið til Rússlands. Það eru ekki nema tveir þriðju sem hafa flúið til annarra landa. Ég held að ég muni þetta hlutfall og það skeikar í öllu falli ekki miklu. Þetta eru tölur frá Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna og ég skal bara finna þær til hér á eftir, ég held ég eigi þetta útprentað á skrifstofunni minni. Það er snúið að vinna með tölurnar sem snúa að þeim sem flýja Úkraínu þessa mánuðina og sé staðan sú, sem ég tel að sé raunin, að flestir ef ekki allir vilji snúa aftur til síns heima að stríðinu loknu, þá er auðvitað eðlilegt að fleiri komi sér fyrir nær heimalandi sínu, eins og t.d. í Póllandi, frekar en að ferðast langa vegu, eins og til að mynda þeir sem koma hingað til Íslands. En varðandi spurningu hv. þingmanns: Hvað eigum við að taka á móti mörgum? Þarna er spurt lykilspurningar sem við enn sem komið er eigum erfitt með að svara nema með því að setja puttann upp í loftið. Við getum auðvitað notað hlutfall varðandi umsóknir og komur fyrri ára en höfum ekki framkvæmt neina greiningu á því hvað kerfin okkar ráða við. Það hefur verið í flugumynd hjá stöku sveitarfélagi þegar samningar hafa verið gerðir, en það er nauðsynlegt í mínum huga að framkvæma greiningu á því á landsvísu hvað hin ýmsu velferðarkerfi okkar, skólakerfið, menntakerfið og heilbrigðiskerfið, ráða við; hver staðan er í húsnæðismálum og þar fram eftir götunum. 

Virðulegi forseti. Það er líka mikilvægt að muna að hingað hafa rúmlega 60.000 manns komið frá EES-svæðinu frá því það opnaði og hér búa í dag eitthvað um 50.000 manns sem hafa komið í gegnum það. Það setur sömuleiðis jafnvel meira álag á skólakerfið, heilbrigðiskerfið og annað, en okkur vantar líka fólk. Hv. þingmaður talaði um vinnumarkaðinn og að við þyrftum að passa að blanda þessu ekki öllu saman, en nú er það þannig að ef aðili utan Evrópska efnahagssvæðisins ætlar að sækja um vinnu hér á landi þá tekur það oft 6–12 mánuði. Þá er ég að tala um fólk sem er að koma frá Bandaríkjunum, ekki einhverjum fjarlægari löndum, öðrum menningarheimum eða neinu slíku. Það eru 6–12 mánuðir. Við þurfum greinilega líka að bæta skilvirknina þar. Svo langar mig að benda hv. þingmanni á það að frá Venesúela hefur 7,1 milljón manns flúið og rúmlega 6 milljónir af þeim hafa sest að í löndum nær Venesúela - 6 milljónir. Það þýðir að 1,1 milljón er einhvers staðar annars staðar. Flestir þeirra hafa komið til Evrópu eða reynt að fara til Bandaríkjanna eða annarra svæða. En það þýðir að fólkið sem kemur hingað er að koma lengra að, rétt eins og fólkið sem kemur frá Úkraínu. En hlutfallslega, miðað við hvað önnur lönd eins og Kólumbía, Perú, Ekvador, Brasilía hafa tekið á móti mörgum af svæðinu þá erum við langt undir þeim. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Áður en ég byrja, var spurning í andsvari þingmannsins? Ég held ekki en hv. þingmaður skýtur henni að mér ef hún var þarna falin inni á milli. Ég ætla aðeins að fá að halda áfram áður en ég kem að vinnumarkaðsmálunum og hversu langan tíma til að mynda tekur Bandaríkjamenn að komast hingað inn til að starfa. Ég held að það, eins og ég orðaði það áðan, að grauta saman vinnumarkaðsmálum og verndarkerfinu sé sérstaklega þeim til óþurftar sem hingað koma á forsendum verndarkerfisins. Varðandi atriðið sem hv. þingmaður nefnir, eins og t.d. hversu langan tíma getur tekið fyrir fólk að komast hingað inn sem kemur utan Evrópska efnahagssvæðisins þá skulum við setjast niður og sjá hvort ekki sé ástæða til að breyta einhverju þar. Við skulum ekki gera það í gegnum regluumhverfi verndarkerfisins. Það held ég að myndi raunverulega til lengri tíma skaða þá sem mest eiga undir því að verndarkerfið virki. Því er ég eiginlega alveg sannfærður um að við hv. þingmaður getum orðið sammála um að hægt sé að finna góðar lausnir þar á, sem eru frístandandi vinnumarkaðslausnir. Ég hef verulegar áhyggjur af því að ef þessu er grautað saman muni það veikja undirstöður verndarkerfisins, þess mikilvæga kerfis, til lengri tíma af margþættum orsökum, eins og ég kom inn á í ræðu minni.  
             Bæði af því að tíminn er liðinn og hv. þingmaður skaut ekki að mér spurningu þá ætla ég að láta þetta duga í bili. Hann nær mér í næsta hring.

Herra forseti. Ég fékk 30 mínútur til að flytja framsöguræðu mína hér í gær þar sem ég er framsögumaður nefndarálits 3. minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Mér dugðu ekki þessar 30 mínútur til að gera grein fyrir nefndaráliti mínu þannig að ég ætla bara að halda áfram þar sem ég stoppaði í ræðu minni í gær. Ég var komin að þeim þætti í nefndarálitinu þar sem ég var að fjalla um áhrif frumvarpsins sem við erum að ræða hér á skilvirkni í málsmeðferð og málshraða. Það er nefnilega svo að skilvirkni og aukinn málshraði eru meint markmið þessa frumvarps. Ég er hins vegar á þeirri skoðun að mörg ákvæði frumvarpsins vinni akkúrat í öfuga átt; muni minnka skilvirkni og lengja málsmeðferð í mörgum málum og alls ekki auka málshraða. Ákvæði 2. mgr. 36. gr. núgildandi laga, nr. 80/2016, var sett til að auka skilvirkni og tryggja málshraða. Breytingin var gerð í kjölfar fjölmargra mála þar sem fólk hafði dvalið hér á landi svo að árum skipti án þess að niðurstaða fengist um það hvort málið skyldi yfir höfuð tekið til efnismeðferðar hér á landi, þ.e. hvort umsókn viðkomandi um alþjóðlega vernd skyldi skoðuð eða henni vísað frá á grundvelli Dyflinnarreglugerðarinnar eða vegna þess að viðkomandi hefði þegar verið veitt vernd í öðru ríki. Þá höfðu þó nokkuð mörg mál vakið reiði í samfélaginu þar sem til stóð að flytja úr landi fólk, jafnvel börn, oft börn, sem skotið hafði rótum hér á landi eftir margra ára dvöl, vegna dráttar á málsmeðferð stjórnvalda. Það er rangt sem kom fram í ræðu áðan hjá hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni að það sé almennt vegna tafa af völdum umsækjenda sem mál tefjast umfram 12 mánuði. Það er alrangt öllu heldur. Það er mjög sjaldgæft að fallist sé á að einstaklingur hafi tafið mál sitt, enda er það svo að málsmeðferðartími í þessum málum hefur verið að lengjast á undanförnum árum. Reyndar voru fjölmörg mál sem fóru umfram þennan tíma vegna erfiðleika við að flytja fólk úr landi vegna heimsfaraldurs Covid-19, sem hafði að sjálfsögðu ekkert með umsækjendur að gera og er ekki við umsækjendur að sakast. Ákvæði 2. mgr. 36. gr. núgildandi laga fól í sér mikla réttarbót, líkt og fram kemur í umsögn Rauða krossins á Íslandi við frumvarp það sem varð að lögum nr. 80/2016, þar sem loku var skotið fyrir það að stjórnvöld tækju mörg ár í að komast að niðurstöðu um hvort umsókn skyldi yfir höfuð skoðuð hér á landi eða ekki. Því hefur verið haldið fram af hálfu dómsmálaráðuneytisins að með núgildandi ákvæðum sé fyrirkomulagið þannig að ef 12 mánuðir líða án þess að umsækjandi sé fluttur úr landi í kjölfar þess að umsókn hans er vísað frá eigi umsækjandi rétt á endurupptöku sem leiði til þess að málið fari annan hring í kerfinu. Með því að skerða rétt einstaklings til efnismeðferðar með þeim hætti sem lagt er til í frumvarpinu sé kerfið þannig einfaldað og skilvirkni aukin. Þetta er rangt. Mál sem tekið er til efnismeðferðar vegna dráttar á málsmeðferð fer ekki annan hring, heldur þýðir það einfaldlega að viðkomandi umsækjandi fær áheyrn hér á landi í stað þess að umsókninni sé vísað frá. Það er í öllum tilvikum umsækjanda í hag og eykur ekki flækjustig, líkt og látið hefur verið í veðri vaka. Það er því um verulega réttindaskerðingu að ræða fyrir fólk á flótta í því frumvarpi sem við erum að ræða hér. Í þessu samhengi hef ég mjög gaman af því að benda á ákvæði 47. gr. núgildandi laga um útlendinga sem heimilar stjórnvöldum að viðurkenna vernd sem annað ríki hefur veitt umsækjanda - tökum Grikkland sem dæmi - án nýrrar málsmeðferðar. Til að bæta skilvirkni væri stjórnvöldum þannig í lófa lagið að veita viðkomandi einfaldlega vernd eftir að ákveðið hefur verið að málið skuli tekið til efnismeðferðar, svo sem vegna þess að tafir umfram 12 mánuði hafi átt sér stað án frekari málsmeðferðar, þegar um er að ræða einstakling sem fengið hefur rétt sinn til alþjóðlegrar verndar viðurkenndan í öðru ríki. Engin þörf er á lagabreytingum til að bæta skilvirkni verulega með þessum hætti. Ég hef raunar reynt í mínum fyrri störfum sem lögmaður að fara fram á þetta fyrir kærunefnd útlendingamála sem hafnaði kröfunni með þeim orðum einfaldlega að þeim bæri ekki skylda til þess. Engin rök voru færð fyrir því hvers vegna þau teldu samt ekki ástæðu til að gera það fyrst það er svona hræðilegt að málið fari annan hring í kerfinu. Það kom eilítið á óvart. En ég held áfram að benda á þetta ákvæði í framkvæmd sem dæmi um það hvernig er hægt að bæta skilvirknina hérna til muna án þess að breyta lögum. Þá langar mig að víkja örstutt að sviptingu réttinda að 30 dögum liðnum sem er í b-lið 1. gr. og í 6. gr. frumvarpsins. Samkvæmt 33. gr. núgildandi laga um útlendinga skal umsækjanda um alþjóðlega vernd standa til boða húsnæði, framfærsla og nauðsynleg heilbrigðisþjónusta. Sérstakt tillit skal tekið til þeirra sem hafa sérþarfir eða þurfa sérstaka aðstoð. Fram hefur komið að framfærsla samkvæmt þessu ákvæði er almennt 8.000 kr. á viku fyrir fyrsta fjölskyldumeðlim og 5.000 kr. fyrir hvern þann sem kemur á eftir, húsnæði, sem er óskilgreint í lögunum en það er gjarnan húsnæði sem deilt er með öðrum og óskyldum aðilum, og einungis heilbrigðisþjónusta sem talin er nauðsynleg og ekki þola bið. Sá fyrirvari skal gerður hér að einhver munur er á veittri þjónustu eftir því hvaða aðili hefur umsjón með henni. Skv. 7. mgr. 33. gr. núgildandi laga skulu úrræði önnur en nauðsynleg heilbrigðisþjónusta að jafnaði ekki veitt ef viðkomandi umsækjandi hefur nægileg fjárráð til að bera kostnað af þeim sjálfur. Ef í ljós kemur að umsækjandi um alþjóðlega vernd hafi ekki haft þörf fyrir þá þjónustu sem veitt var getur það stjórnvald sem fer með þjónustuna krafið hann um endurgreiðslu kostnaðar að fullu eða nokkru leyti. Þetta er í núgildandi lögum. Með 6. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 33. gr. laganna þess efnis að fólk verði svipt þessari lágmarksaðstoð að 30 dögum liðnum eftir endanlega synjun á stjórnsýslustigi. Undanþegin þjónustuskerðingunni skulu vera börn, foreldrar eða umsjónarmenn þeirra og ættingjar, barnshafandi konur, alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar með langvarandi stuðningsþarfir. Af lestri greinargerðar og við umfjöllun um ákvæði þetta í allsherjar- og menntamálanefnd er augljóst að tilgangur ákvæðisins er sá að beita fólk þrýstingi til að það komi sér sjálft úr landi í kjölfar synjunar. Við spurningum nefndarmanna um mat á samfélagslegum áhrifum þess að fjölga heimilislausu fólk í örbirgð hér á landi var fátt um svör önnur en þau að þessir einstaklingar gætu sjálfir komið sér úr landi. Undir meðferð málsins í nefndinni var ítrekað reynt að fá skýr svör eða gögn um afleiðingar þjónustusviptingar samkvæmt tillögunni, án árangurs. Enn er í fyrsta lagi óljóst hvaða réttindi einstaklingar, sem sviptir verða þjónustu samkvæmt ákvæðinu, munu hafa, hvort í þjónustusviptingunni felist í reynd nokkur sparnaður fyrir ríkissjóð og hverjar afleiðingarnar verða að öðru leyti. Það virðist engin hugsun hvíla að baki tillögunni önnur en sú að fólk skuli koma sér af landi brott í kjölfar synjunar. Er ljóst að ákvæðið er bæði illa ígrundað, hroðvirknislega unnið og framkvæmdin með öllu óútfærð. Þá eru að mínu mati forsendurnar fyrir því að undanþáguákvæðinu verði beitt í hag þeirra sem sýna samstarfsvilja, svo sem lýst hefur verið yfir, afar hæpnar. Dæmi eru um að fólk dvelji hér á landi sem hefur um árabil reynt að sýna stjórnvöldum fram á að það geti ekki útvegað sér ferðaskilríki eða sé jafnvel ekki ríkisborgarar í því ríki sem íslensk stjórnvöld hafa ákveðið að senda viðkomandi til. Persónulega þekki ég fleiri en eitt dæmi um þetta. Með ákvæðinu er Útlendingastofnun í sjálfsvald sett að meta hvort einstaklingur hafi tök á að afla skilríkja eða ekki, án nokkurra takmarkana. Ásamt nýrri skilgreiningu á umsækjendum um alþjóðlega vernd í b-lið 1. gr. frumvarpsins, auk nýrrar heimilda Útlendingastofnunar til þess að vísa fólki þangað sem stofnuninni dettur í hug með ákvörðun, samanber b-lið 8. gr. frumvarpsins, má ljóst vera að breyting sú sem lögð er til með 6. gr. frumvarpsins myndi skapa mun fleiri vandamál en hún nokkurn tíma leysir fyrir stjórnvöld, fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd og íslenskt samfélag í heild. Að öllu framansögðu leggst ég alfarið gegn þessari óþörfu og illa ígrunduðu aðför að mannréttindum og mannvirðingu einstaklinga á flótta. Að lokum ætla ég að víkja að b-lið 8. gr. sem fjallar um öruggt þriðja ríki sem er hugtak í flóttamannarétti. Í umræðu um þetta ákvæði er gjarnan ranglega talað um fyrsta griðland en þetta ákvæði snýst ekki um fyrsta griðland. Fyrsta griðland er viðmið sem gengur út á það að fólk leiti verndar í fyrsta landinu sem það kemur til á sínum flótta. Þarna er ekkert verið að tala um það. Þarna getum við verið að tala um land sem viðkomandi einstaklingur hefur bara aldrei komið til og jafnvel er ekki með heimild til komu eða dvalar. Í þessum b-lið. 8. gr. frumvarpsins er lagt til að stjórnvöldum verði veitt ný heimild til að vísa frá umsókn um alþjóðlega vernd og vísa einstaklingi úr landi hafi viðkomandi slík tengsl við annað ríki að Útlendingastofnun þyki eðlilegt og sanngjarnt að hann dvelji þar, ferðist eða sé fluttur þangað. Svo sem staðfest var undir meðferð málsins í allsherjar- og menntamálanefnd af hálfu lögreglu og annarra aðila eru slíkar ákvarðanir iðulega óframkvæmanlegar þar eð stjórnvöld geta ekki flutt fólk nauðungarflutningum til annarra landa eftir geðþótta. Til að hægt sé að flytja fólk nauðugt á milli landa þarf viðkomandi einstaklingur annaðhvort að hafa gilda heimild til komu og dvalar í móttökuríkinu eða viðkomandi ríki þarf að samþykkja móttöku hans með öðrum hætti, svo sem með samningum milli ríkjanna eða samkomulagi. Það hefur líka komið fram í umræðum um þetta mál að við erum ekki með samninga við tiltekin ríki í Mið- og Suður-Ameríku sem Útlendingastofnun langar svakalega mikið að byrja að senda fólk til sem leitar hingað frá Venesúela af því að Útlendingastofnun finnst sanngjarnt og eðlilegt að þau fari þangað því að þau eiga ættingja þar eða maka eða maður veit svo sem ekki hvað. Þetta er ekki hægt samkvæmt núgildandi lögum en samkvæmt þessum breytingartillögum þá verður það hægt. Það verður hægt að taka ákvörðun um að þú eigir að fara til Chile frekar en að vera á Íslandi. Þetta er óháð því hvort þú hafir heimild til komu eða dvalar í Chile og það eru engir samningar til um að taka á móti fólki í þessari stöðu, þannig að hvað getum við gert? Jú, breyting þessi er lögð til í samfloti við breytinguna sem lögð er til í 6. gr. frumvarpsins um sviptingu þjónustu að liðnum 30 dögum frá endanlegri ákvörðun á stjórnsýslustigi. Eina leiðin til að framfylgja slíkri ákvörðun væri að viðkomandi umsækjandi tæki ákvörðun um að fara sjálfur úr landi. Þessar tillögur eru byggðar á þeim misskilningi að ástæða þess að einstaklingar fari ekki úr landi í kjölfar synjunar um alþjóðlega vernd sé að einhverju leyti sú þjónusta sem þeim er veitt hér á landi en reynslan sýnir að því fer fjarri. Þessi þjónusta er ekki mikil. Þetta er lágmarksaðstoð, þetta er ekki þjónusta. Þetta er ekki staða sem nein manneskju óskar sér að vera í til lengri tíma, réttindalaus í herbergi með ókunnugu fólki og að láta draga úr sér tönnina ef maður fær tannpínu. Nei, það er ekki þess vegna. Fólk sem fer ekki úr landi í kjölfar synjunar fer ekki úr landi vegna þess að það telur sér ekki vært í því ríki sem því er vísað til. Sú breyting sem lögð er til í þessum b-lið, 8. gr. frumvarpsins er að mínu mati enn eitt dæmið um hversu óvandað og illa ígrundað frumvarpið er. Að lokum, og ég næ ekki að klára en ég vona að þessi punktur komist alla vega til skila, segir í 6. kafla greinargerðar með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Að öðru leyti er ekki gert ráð fyrir að frumvarpið hafi teljandi áhrif á einstaklinga eftir kyni og muni því hvorki hafa áhrif á jafnrétti né stöðu kynjanna.“ Að mínu mati er með frumvarpinu farið á mis við margvísleg tækifæri til umbóta. Til að mynda má nefna að þrátt fyrir lögfestingu Istanbúl-samningsins á Íslandi árið 2018 hefur skort mjög á að samningnum sé fylgt í framkvæmd hér á landi. Istanbúl-samningurinn er alþjóðlegur samningur um forvarnir og baráttu gegn kynbundnu ofbeldi og heimilisofbeldi en í honum er sérstakt ákvæði um kynbundnar hælisumsóknir. Segir þar að aðildarríkjum samningsins beri að tryggja að kynbundið ofbeldi teljist til ofsókna í skilningi samnings um réttarstöðu flóttamanna og að kynjasjónarmiða sé gætt í móttöku og umsóknarferlum fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd. Samkvæmt niðurstöðum nýútkominnar meistararitgerðar í lögfræði virðist sem íslensk stjórnvöld líti ekki svo á að ákvæði Istanbúl-samningsins gildir um konur á flótta. Þá vil ég nefna 6. gr. frumvarpsins um þjónustusviptingu sem undanskilur ekki konur en það er alveg ljóst að konur eru í sérstaklega viðkvæmri stöðu 

Herra forseti. Þrátt fyrir áhugaverða yfirferð hv. þingmanns yfir hinar ýmsu greinar og undirgreinar þessa frumvarps ætla ég að víkja aðeins aftur að stóru myndinni í þessum málaflokki. Mér hefur heyrst á hv. þingmönnum Pírata að þeir telji nokkurn veginn að allir sem á annað borð sækja hér um hæli hljóti að eiga rétt á hæli vegna þess að þeir þarfnist þess. Fyrir því eru nefndar ýmsar skýringar en þó kannski einkum þær að enginn myndi sækja um hæli öðruvísi en að þurfa á því að halda. Ef nálgunin er sú og hún fer saman við það sem mér hefur líka heyrst margir hv. þingmenn Pírata halda hér fram, að það sé í rauninni ekkert hámark, það séu engin takmörk fyrir því hvað sé hægt ef það eigi að taka á móti mörgum, þá getur ástandið fljótlega orðið enn stjórnlausara en það er nú þegar. Svo hefur líka verið rætt í umræðunni um ákveðin sveitarfélög. Það hefur verið nefnt að Reykjanesbær ráði ekki við móttöku fleira fólks t.d. og hafi sagt: Hingað og ekki lengra. Þá er öðrum sveitarfélögum legið á hálsi fyrir að bjóðast þá ekki til að taka við þeim mun fleiri. Ef við getum verið sammála um að það séu takmörk fyrir því hvað eitt sveitarfélag, Reykjanesbær til að mynda, getur tekið á móti mörgum getum við þá ekki líka verið sammála um að það séu takmörk fyrir því hvað eitt lítið land getur tekið á móti mörgum? Íbúum heimsins fjölgar um sem nemur íbúatölu Íslands á u.þ.b. 39 klukkustundum. Verðum við þá ekki að gera ráð fyrir því, hvað sem líður allri hugmyndafræði, 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni fyrir andsvarið. Þetta er ein mín uppáhaldsspurning þó að ég fari að verða svolítið þreytt á henni því að það er búið að svara henni svo oft en áfram heldur fólk að spyrja, kannski í von um einhverja tölu eða eitthvað slíkt. Nú hef ég verið viðriðin þennan málaflokk frá því að umsækjendur um alþjóðlega vernd á ári voru undir einum tug. Þegar ég hóf að vinna við þetta í fullu starfi var spáin upp á 60 manns það árið. Á þeim tíma var þessi spurning líka mjög vinsæl: Hvað getum við eiginlega tekið á móti mörgum? Hvað ef það koma 100 manns, hvað gerum við þá? Innviðirnir okkar ráða ekki við þetta. Við ráðum ekkert við þetta. Núna, bara fyrir mjög stuttu síðan komu hingað þúsundir manna frá Úkraínu og öðrum ríkjum. Ég veit ekki betur en að allt þetta fólk sé komið í húsnæði. Við töldum okkur ekki geta ráðið við þetta en við réðum við þetta. Annað sem mér finnst skjóta skökku við, setja fókusinn á rangan stað í þessari umræðu, er þegar talað er um að taka á móti. Í þessu orðalagi finnst mér gjarnan felast sú trú að flóttafólk þurfi einhverja - að það þurfi að taka þau inn á sig og það þurfi einhvern veginn að hugsa um þau og sjá um þau. Flóttafólk er bara eins og annað fólk. Það sér um sig sjálft að mjög miklu leyti, langflest. Þau gera það eins og aðrir innflytjendur. Eins og ég nefndi áðan þá getur verið að það þurfi tiltekinn stuðning framan af sinni dvöl en það er eitthvað sem er ekki íþyngjandi fyrir þetta samfélag. Hingað flytja líka þúsundir Evrópubúa á ári hverju. Þau þurfa líka að búa einhvers staðar, þau þurfa líka að koma börnum sínum í skóla og vinnu. Það veit ég ekki betur en gangi bara vel. Ég hef einfaldlega engar áhyggjur af því 

Herra forseti. Ég er svo sem ekki að biðja um ákveðna tölu, ég er bara að biðja um viðurkenningu á því að það hljóti að vera einhverjum takmörkunum háð hversu mörgum og hversu hratt Ísland getur tekið á móti, 360.000 manna land. En af því að hv. þingmaður víkur að vinnumarkaðnum í svari sínu þá langar mig að spyrja aðeins nánar út í það. Maður heyrir stundum, m.a. í umræðu um þetta mál núna, og kannski ekki hvað síst frá tiltölulega hægri sinnuðum stjórnmálamönnum, að það þurfi einfaldlega að nýta þetta fólk sem vinnuafl, væntanlega þá í þeirri merkingu að okkur skorti ódýrt vinnuafl vegna þess að það séu ekki nógu margir landsmenn tilbúnir til að vinna hin ýmsu störf sem þarf að vinna fyrir þau laun sem eru greidd fyrir þau störf. Stundum reyndar ganga menn svo langt að tala um að við eigum sérstaklega að lokka til okkar eða ná af öðrum löndum fólki með verðmæta menntun, til að mynda hjúkrunarfræðinga og fólk í ýmsum undirstöðugreinum samfélagsins. Þá veltir maður fyrir sér siðferði slíks. Hvert er álit hv. þingmanns á því að við séum, eða önnur vestræn ríki, að reyna að ná til okkar fólki sem heimalandið er búið að fjárfesta í að mennta, þá iðulega og oft miklu fátækari lönd en við, ná því fólki sem er hvað mikilvægast fyrir uppbyggingu þeirra samfélaga? Annars vegar þetta og svo hitt að það eigi bara að láta fólk vinna almennt, láglaunastörf eða annað. Ef við lítum ekki til þess hversu ólíkar aðstæður á vinnumarkaði eru, tekjur hér og víða annars staðar í heiminum, mættum við þá ekki 

Herra forseti. Ég trúi vart mínum eigin eyrum. Þó að stundum séum við sammála, ég og hv. þingmenn Miðflokksins, um hitt og þetta þá er það gjarnan með ákveðnum útúrsnúningum en ég er bara hjartanlega sammála hv. þingmanni í þetta skipti að öllu leyti. Þetta er einmitt stefna margra Vesturlanda og þetta er klárlega stefna Sjálfstæðisflokksins og einmitt, eins og hv. þingmaður benti á, margra hægri manna, að við viljum bara fá hingað besta fólk í heiminum sem er bara rosalega menntað og getur komið hingað og auðgað okkar samfélag með sinni sérþekkingu, ekki bara með sinni mennsku og tilvist. Það er þessi stefna sem er að mínu mati alveg kolröng. Í þessu samhengi langar mig að benda á annað vandamál í okkar kerfi sem er t.d. það að nú fær flóttafólk frá Úkraínu ekki stöðu flóttamanns eins og það á rétt á samkvæmt alþjóðalögum, heldur fær það - vegna þessarar stefnu og vegna þeirrar stefnu að við viljum ekki hafa flóttafólk hérna, og helst bara tímabundið og það drífi sig heim sem allra fyrst, þá fær flóttafólk frá Úkraínu ekki dvalarleyfi fyrir flóttamann. Dvalarleyfi fyrir flóttamann fylgir óbundið atvinnuleyfi. Langflestir flóttamenn sem ég þekki á Íslandi hafa farið í sjálfstæðan rekstur. Það er mjög algengt að fólk, sérstaklega frá Miðausturlöndum, sé mjög upptekið af því að geta séð um sig sjálft, standa á eigin fótum. Fyrir þeim þýðir það gjarnan að vera ekki að vinna fyrir einhvern annan. Þetta fólk er mjög duglegt að opna hárgreiðslustofur, saumastofur, veitingahús. Þetta sjáum við hérna. Þetta fær fólk með stöðu flóttamanns. Með því sem kallað er dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða, mannúðarleyfi, sem hljómar ægilega vel, fylgir ekkert atvinnuleyf. Þar erum við að bjóða upp á misnotkun. Þar erum við að bjóða upp á það að fólki í viðkvæmri stöðu sé boðin einhver vinna á einhverjum launum sem standast ekki samninga  Þetta kerfi sem við höfum byggt upp og ég er bara hjartanlega sammála hv. þingmanni um að þetta er kolvitlaus átt. Við eigum ekki að vera að einbeita okkur að þessu. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Mér var létt að hv. þingmaður skyldi ná jafnréttiskaflanum inn í þessa ræðu sína, en frestaði honum ekki til næstu ræðu. Ég hafði lesið nefndarálit 3. minni hluta og var að velta fyrir mér því sem snýr að kaflanum sem heitir Mat á jafnréttisáhrifum, í samhengi við það sem segir á 6. bls. í kafla sem heitir Svipting réttinda að 30 dögum liðnum, en þar segir, með leyfi forseta: „Með 6. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 33. gr. laganna þess efnis að fólk verði svipt þessari lágmarksaðstoð að 30 dögum liðnum eftir endanlega synjun á stjórnsýslustigi.“ Síðan heldur áfram atriði sem ég ætlaði að tengja við jafnréttisáhrifin: „Undanþegin þjónustuskerðingunni skulu vera börn, foreldrar eða umsjónarmenn þeirra og ættingjar, barnshafandi konur, alvarlega veikir einstaklingar og fatlaðir einstaklingar með langvarandi stuðningsþarfir.“ Þýðir þetta ekki í raun að eini hópurinn sem það regluverk sem við ræðum hér hefur áhrif á eru heilbrigðir fullorðnir karlmenn? Er í raun öðrum til að dreifa? Minnið gæti aðeins verið að svíkja mig en mig minnir að ég hafi séð af tölfræðinni að það sé fátítt að konur komi hingað án fjölskyldu eða án barna, þannig að þær falla þá augljóslega undir þetta undanþáguákvæði. En eru jafnréttisáhrifin af þessu frumvarpi í raun ekki þau, lítil eða mikil sem þau kunna að vera, að þau lenda hér um bil eingöngu á heilbrigðum karlmönnum sem eru komnir af yngsta aldursskeiði?

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og spurninguna. Ég tel alveg ljóst að þessu ákvæði sé beint að þeim hópi, fullorðnum hraustum karlmönnum, að mati Útlendingastofnunar, hvernig sem það mat fer fram. Ekki það að síðan á lögreglan einhvern veginn að meta það líka þrátt fyrir að hafa engin gögn um ástand fólks eða annað. Það er allt mjög útpælt í þessu frumvarpi, eða hitt þó heldur. Konur eru ekki upptaldar sem sérstakur hópur í þessari upptalningu. Í þessari upptalningu er heldur ekki fólk í sérstaklega viðkvæmri stöðu eða annað opið til að fella þann hóp undir. Það er rétt hjá hv. þingmanni að það er ekki mjög algengt að hingað komi konur einar á ferð. Það gerist hins vegar og það er slatti þó að það séu kannski ekki tölfræðilega háar prósentur. Það sem er áhugavert í þessu samhengi er að þær einstæðu konur sem eru einar á ferð, sem t.d. ég hef haft afskipti af í minni vinnu, eru akkúrat konur sem eru að flýja kynbundið ofbeldi. Þær eru að flýja kynbundið ofbeldi, gjarnan frá ríkjum sem Ísland hefur sett á lista yfir örugg ríki. Þar er ég að tala um ríki á borð við Albaníu, Kósóvó, Makedóníu. Þessar konur fá synjun um vernd þrátt fyrir að það liggi fyrir að lögregla í þessum ríkjum aðstoðar þær ekki. Einhvers staðar á blaði er búið að setja á fót eitthvert kvennaathvarf eða eitthvað annað slíkt. Menningin í þessum löndum er gjarnan sú að þær eiga í engin hús að venda og hafa orðið fyrir miklu ofbeldi, t.d. af hálfu maka. Fjölskyldan þeirra segir þeim að fara heim aftur til makans. Lögreglan hlær upp í opið geðið á þeim og þær fá synjun um vernd hér á landi. Þessar konur sem hafa verið beittar kynbundnu ofbeldi, svo alvarlegu að þær hafa séð ástæðu til að flýja land, myndu missa þjónustu án nokkurs vafa í mínum huga samkvæmt þessari breytingu. Ég þakka hv. þingmanni því fyrir spurninguna.

Herra forseti. Mig langar aðeins að halda áfram á þessu róli. Þetta vakti athygli mína sem sérstaks áhugamanns um 6. gr. greinargerða frumvarpa ríkisstjórnarinnar sem lyktar oft af undanslætti, ég leyfi mér að orða það svo varlega. Mér þótti athyglisvert að frumvarpinu skoðuðu, og í ljósi þessara undanþáguákvæða sem eru tilgreind í því, þetta mat þess ráðherra sem leggur málið fram, með leyfi forseta: „Að öðru leyti er ekki gert ráð fyrir að frumvarpið hafi teljandi áhrif á einstaklinga eftir kyni og muni því hvorki hafa áhrif á jafnrétti né stöðu kynjanna.“ Að undanþáguhlutanum skoðuðum finnst mér blasa við að þetta sé bara ekki rétt. Þá er ég ekki að ræða það hvort æskilegt sé að hingað komi í miklu magni einhleypir karlmenn, það er bara önnur umræða. En eins og svo oft áður þá skautar 6. gr. greinargerða frumvarpa stjórnvalda, um mat á áhrifum, algjörlega fram hjá því sem þykir óþægilegt að tala um. Það er áhugavert ef í þessu tilviki þótti óþægilegt að draga það sérstaklega fram að þeir sem helst yrðu fyrir áhrifum af breyttri lagasetningu, þannig að horfa mætti á það með neikvæðum hætti eða út frá takmörkun réttinda, væru karlmenn en ekki konur. Man hv. þingmaður eftir viðlíka dæmum þar sem annað kynið fer heldur 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Nei, ég man ekki eftir öðrum dæmum um það. En ég þori að veðja á að ef slík dæmi fyrirfinnast er það í tengslum við einhverjar breytingar á lögum um útlendinga; það kæmi mér á óvart ef svo væri ekki. Það vekur einmitt upp miklar áhyggjur hversu oft kemur fram, í greinargerð með þessu frumvarpi, að ekki sé þörf á að skoða eitthvað sem augljóst er að þörf er á að skoða. Það er augljóst að þörf er á að skoða og meta áhrif þessara breytinga á kynin eftir mismunandi hætti þó ekki sé nema í ljósi þess dæmis sem ég tók hér rétt áðan. Vegna þess sem hv. þingmaður sagði í fyrri hluta seinna andsvars síns, þ.e. að við lestur ákvæðisins og greinargerðar telji hv. þingmaður líklegt að þessar konur myndu falla undir þessa undanþágu, vil ég nefna aðra breytingu sem kemur fram í breytingartillögu meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar við frumvarpið sem ég held að sé klaufaskapur, ég vona það. En það er eitt „og“ sem er tekið út úr frumvarpinu í ákveðinni upptalningu. Þetta „og“ er tekið út og það gerir það að verkum að einstaklingur sem kemur frá landi sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg ríki er sviptur þjónustu, alveg sama hvað, þó að hann sé í þessum undanþáguflokki. Það er vegna þess að þetta „og“ var áður, er í núgildandi lögum, milli hugtakanna „kemur frá ríki sem er á lista yfir örugg ríki“ og „umsóknin var metin bersýnilega tilhæfulaus“. Umsagnir þessara kvenna, sem ég var að nefna hér áðan, sem eru að flýja kynbundið ofbeldi, eru stundum ekki metnar bersýnilega tilhæfulausar en þeim er samt synjað af því að þær koma frá þessum frábærlega öruggu ríkjum. Með þessum breytingum, með því að taka þetta „og“ út, er verið að taka skilyrðið um að umsóknin hafi verið metin bersýnilega tilhæfulaus út. Bara það að þú hafir komið frá ríki sem er á lista Útlendingastofnunar yfir örugg ríki og umsóknin þín var ekki metin bersýnilega tilhæfulaus, þ.e. talið var að það væri eitthvað til í henni, þá dettur þú samt út. 

Virðulegi forseti. Það er auðvelt að segja um okkur, hv. þingmenn úr stjórnarandstöðunni sem hér stöndum, að við séum að röfla eitthvað um hluti sem við vitum ekkert um. Þá er kannski vert að hlusta á það sem þeir sem eru sérfræðingar í þessum málum sögðu í umsögnum sínum en ráðuneyti og meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar ákvað að hlusta ekki á. Byrjum á Kvenréttindafélagi Íslands. Kvenréttindafélag Íslands krefst þess að dómsmálaráðuneytið og stjórnvöld dragi þetta frumvarp til baka og vinni það upp á nýtt. Þau benda m.a. á að þetta frumvarp stangist á við sjónarmið stjórnarsáttmálans. Þá sé sérstaklega ámælisvert að hvergi sé minnst á konur í viðkvæmri stöðu, eins og við heyrðum hér á undan, og að frumvarpið hunsi því með öllu þá hættu sem steðji að konum sem lenda t.d. í mansali. Kvenréttindafélagið bendir á að frumvarpið brjóti gegn 1. gr. jafnréttislaga og að ekki sé tekið tillit til sérstakrar stöðu kvenna eða annarra hópa. Þegar ég les þessa umsögn, og það að ekkert var gert í henni, þá spyr ég mig hvort kannski sé ríkisstjórninni og stjórnarþingmönnum alveg sama um jafnrétti, sérstaka stöðu kvenna eða þolendur mansals. Förum í næstu umsögn. Íslandsdeild Amnesty international, þau skora á ríkisstjórnina að draga þetta frumvarp til baka en í umsögn sinni segja þau m.a. að þau telji að þetta frumvarp muni leiða til mun lakari stöðu umsækjenda um alþjóðlega vernd en nú þegar er við lýði gagnvart stjórnvöldum og að ástæða sé til að hafa verulegar áhyggjur af þróun virðingar fyrir mannréttindum umsækjenda um alþjóðlega vernd. Virðulegi forseti. Kannski telur ríkisstjórnin að mannréttindi séu eitthvað sem eigi bara við suma en ekki alla. Ég sagði í fyrri ræðu minni að George Orwell rithöfundur hefði orðað það svo vel, með leyfi forseta: Öll dýr eru jöfn en sum dýr eru jafnari en önnur. Förum í næstu umsögn, frá embætti landlæknis. Embætti landlæknis skorar á ríkisstjórnina að virða mannréttindi fólks til heilbrigðisþjónustu. Í sinni umsögn segja þau m.a. að það að njóta heilbrigðisþjónustu séu grundvallarmannréttindi, fyrir utan að það sé ómannúðlegt að neita einstaklingi um nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Þetta geti boðið heim hættu fyrir aðra, t.d. ef einstaklingar eru haldnir smitsjúkdómi eða geðröskun sem hugsanlega er ekki metin alvarleg við fyrstu sýn. Frú forseti. Grundvallarmannréttindi, er það eitthvað sem ríkisstjórn með Sjálfstæðismönnum innan borðs þarf að virða? Ég spyr mig. Rauði krossinn á Íslandi leggst alfarið gegn ómannúðlegum tillögum frumvarpsins og bendir á að þau telji að þar sem frumvarpið veiti lögreglu heimild til að afla heilbrigðisvottorða um andlegt og líkamlegt heilbrigði útlendings án samþykkis hans standist það ekki þau markmið sem stjórnarskrá og mannréttindasáttmáli Evrópu telja lögmæt. Rauði krossinn bendir á að ekki megi draga úr mikilvægi þess að fólk njóti grunnheilbrigðisþjónustu á meðan það dvelur hér á landi. Frú forseti. Ég spyr mig: Er þessi stjórnarskrá og þessi mannréttindasáttmáli ekki eitthvað sem ríkisstjórnin á að virða eða er hún vön að hunsa það fram í rauðan dauðann? Höldum áfram með þessar umsagnir. Mannréttinda- og lýðræðisskrifstofa Reykjavíkur, þau telja að meta eigi hverja umsókn fyrir sig og meta forsendur óháð upprunaríki umsækjenda. Þau benda á að í 6. gr. frumvarpsins sé fjallað um réttindi umsækjenda frá EES, EFTA-ríkjum eða af lista Útlendingastofnunar yfir örugg ríki og að þau falli niður þegar Útlendingastofnun hefur synjað umsókn um alþjóðlega vernd. Þau benda á að þrátt fyrir að ríki geti talist öruggt fyrir einn hóp fólks er ekki þar með sagt að það sé öruggt fyrir alla hópa eða alla einstaklinga. Þar með sé ljóst að þegar Útlendingastofnun sé að útbúa lista yfir örugg ríki þá sé t.d. ekki verið að taka mið af stöðu hinsegin fólks í landinu. Til að mynda má nefna að í löndum sem teljast örugg, svo sem í Georgíu og Ungverjalandi, nýtur hinsegin fólk nær engrar lagalegrar verndar. Við sáum það kannski bara best á gríninu í áramótaskaupinu að það er kannski þannig að Útlendingastofnun og ríkisstjórnin eru á því að allir þeir sem segjast vera hinsegin þegar þeir sækja um hæli séu í raun bara að ljúga til að fá hæli hér á landi. Maður spyr sig. Svo er það Mannréttindaskrifstofa Íslands. Mannréttindaskrifstofa Íslands telur það réttarskerðingu að endurtekinni umsókn sé vísað frá ef umsækjandi er ekki á landinu. Þau segja m.a. að það verði að teljast óásættanlegt að svipta fólk þjónustu, skilja það eftir heimilislaust, án framfærslu og viðunandi heilbrigðisþjónustu. Þetta bjóði bara upp á mansal, ofbeldi og að einhver hagnýti sér aðstæður viðkomandi. Að mati Mannréttindaskrifstofu Íslands hefði við gerð frumvarpsins átt að gæta að kynjasjónarmiðum hvað varðar frumvarpið í heild og meta hvaða áhrif fyrirhugaðar lagabreytingar geti haft á stöðu einstaklinga eftir kyni, kynhneigð, kyngervi, kynvitund og kyneinkennum. Jahá, það er ekkert minna sem þeir segja. Það er þannig, frú forseti, að á meðan dómsmálaráðherra segist vera að reyna að koma í veg fyrir mansal þá telur Mannréttindaskrifstofa Íslands, sem hefur aðeins meiri skilning á þessum vettvangi en ráðherra, að frumvarpið muni leiða til þess að mansal geti aukist. Þetta voru bara nokkur dæmi upp úr þeim umsögnum sem bárust sem ekkert var hlustað á, ekkert. Eins og bent var á í ræðu hér á undan er það samráð sem ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn hér á þingi hafa viðhaft algjört sýndarsamráð. Það er ekki hlustað á neitt sem er sagt, ekkert. Og þetta erum ekki bara við að röfla, 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langar að spyrja hv. þingmann, sem ekki situr í hv. allsherjar- og menntamálanefnd, hvort hann sé margs vísari eftir þá umræðu sem hefur átt sér stað hér í dag, hvort hann telji að umræðan sé mögulega á einhvern hátt þokukennd, eins og hefur verið bent á hér, hvort hann greini einhverja tilhneigingu til þess að sá kornum tortryggni í garð þeirra sem koma hingað í leit að vernd og hvort við séum kannski á svipuðum stað og við vorum hér fyrir nokkrum árum. Það er svolítið sérstakt með þessa umræðu að maður hefur það á tilfinningunni að hún hafi lítið þroskast hjá einhverjum hv. þingmönnum miðað við hvaða aðstæður við erum að fást við í dag. Það er verið að draga fram ræðu sem flutt var 2018 þegar aðstæður í heiminum voru bara allt aðrar en í dag og bera einhvern veginn saman stöðuna og þörf fyrir það að ríki standi saman og veiti fólki sem er að flýja stríð vernd, geri það með fullnægjandi hætti og leysi úr þeim verkefnum sem rata hingað að ströndum Íslands.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, mér finnst stundum eins og það skorti mikið upp á hlustun þegar við erum að ræða hlutina, hvort sem það er í nefndum eða hér inni í þingsal. Sömu frösunum er alltaf slegið fram aftur og aftur. Jafnvel þegar þeir eru leiðréttir þá er haldið áfram að nota þá. Nú sit ég ekki í hv. allsherjar- og menntamálanefnd en ef allir þeir umsagnaraðilar sem ég var að telja upp áðan voru að segja alla þessa hluti við nefndarfólk og ekkert af því rataði inn í nefndarálitið hjá meiri hlutanum þá bara spyr ég mig hvort meiri hlutinn hafi yfir höfuð verið að hlusta. Eða voru bara allir svona eins og krakkarnir í dag með heyrnartól á höfðinu að horfa á TikTok eða eitthvað? Ég bara spyr. Ég vona að vinnulagið sé ekki svona í hv. nefndum þingsins, ég hreinlega trúi því ekki. Það sem kemur hér fram, allar þessar umsagnir - ég hefði haldið að fólk hefði lesið þær og hugsað: Hvað getum við gert til að taka á þessu? Hvað getum við gert til að passa að við tryggjum rétt barnanna? Hvað getum við gert til að tryggja konur í erfiðri stöðu? Allir þessir hlutir. Hvað eigum við að gera til að tryggja að réttindi hinsegin fólks séu virt í þessu ferli? Það er það sem ég trúi þegar ég heyri forsætisráðherra tala 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Mig langar aðeins að fara til orða hv. þingmanns um sýndarmennsku og sýndarsamráð og vísa þá einmitt í þessa umræðu um að ekkert sé komið til móts við þann fjölda umsagna sem liggur fyrir frá helstu hagaðilum. Við erum að tala um Þroskahjálp, sem gætir hagsmuna fólks með fötlun, við erum að tala um Barnaheill, Rauða krossinn, Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, Mannréttindastofnun Íslands, Læknafélag Íslands, embætti landlæknis o.s.frv. Nú hefur þetta frumvarp verið í býsna mikilli vinnu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Við höfum haldið fjölda funda og ekki er hægt að kvarta yfir því að ekki hafi verið komið til móts við okkur varðandi gestakomur því að við höfum kallað alla umsagnaraðila inn. Það má halda því fram að umræðan hafi verið býsna góð, öfugt við það sem stundum hefur verið þegar frumvarpi af þessum toga er skutlað inn eftir lokafrest, þ.e. jafnvel í apríl eða maí, og ætlast til að það sé klárað fyrir lok vorþings. Þá veltir maður fyrir sér því sem átti sér stað við upphaf 2. umr. í gær þegar tilkynnt var að stjórnarþingmaður óskaði eftir að málið kæmi til nefndar milli 2. og 3. umr. til þess að einstaka atriði verði rannsökuð. Stjórnarþingmaðurinn gat ekki tilgreint hvaða atriði það væru, bara einhver atriði. Finnst hv. þingmanni þetta vera traustvekjandi, trúverðugt? Er þetta hluti af þessari sýndarmennsku sem hv. þingmaður var mögulega að tala um?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sitt seinna andsvar. Mig langar að byrja á því að segja að sýndarsamráð er ekki eitthvert hugtak sem ég fann upp, það er reyndar bara jafn gamalt og ég. Það var Sherry nokkur Arnstein sem kom með þetta sem hluta af hinum fræga samráðsstiga sínum sem hún bjó til í tengslum við skipulagsmál - svona fyrir ykkur sem viljið fræðast eitthvað meira um það. Þetta var eitt af lægri þrepunum í stiganum sem gekk einmitt út á það að láta alla halda að það væri samráð en hlusta í rauninni ekki á neitt. Ég treysti því að góð vinna sé unnin í allsherjar- og menntamálanefnd. Ég veit það bara úr mínu nefndarstarfi úr atvinnuveganefnd að við tókumst t.d. í vor á um erfið mál. Það var samt hlustað. Það er munurinn sem ég sé. Það komu inn athugasemdir frá umsagnaraðilum, það komu líka inn athugasemdir frá okkur í minni hlutanum og það var unnið inn í nefndarálitið. Þegar við vorum t.d. að tala um eftirlit Fiskistofu með brottkasti þá var mikið um persónuverndarmál og önnur atriði sem við komum með þar inn og þar unnum við virkilega góða vinnu saman í að búa til frumvarp sem við gátum öll staðið fyrir. Ég trúi því að það sé hægt en þá þarf að hlusta og þá þarf fólk að vera tilbúið til að taka umræðuna um hvernig við lögum þetta, ekki bara „svona á þetta að vera og við breytum engu“. Hv. þingmaður benti á að það eigi að laga eitthvað í þriðju umferð. Af hverju ekki að segja okkur það núna svo að við getum talað um það 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson varði töluverðum hluta ræðu sinnar í að fara í gegnum umsagnir þar sem var dregið fram að ekki væri gætt að réttindum flóttakvenna með fullnægjandi hætti og tíndi til stuðnings máli sínu umsagnir ýmissa aðila sem veittu umsögn um frumvarpið eins og það liggur fyrir. Mig langaði í þessu samhengi að spyrja hv. þingmann hvort í undanþáguhluta regluverksins sem nú liggur fyrir sé kannski að nokkru marki tekið alldrjúgt tillit til þeirra sjónarmiða er hann tæpti á áðan varðandi stöðu kvenna á flótta þegar horft er til ákvæðanna þar sem segir, með leyfi forseta: „Undanþegin þjónustuskerðingunni skulu vera börn, foreldrar eða umsjónarmenn þeirra og ættingjar, barnshafandi konur […]“ Mér sýnist svona, ef tölfræðin er skoðuð, að konur falli að mjög miklu leyti undir einhverja þessara skilgreininga eins og tölfræðin liggur fyrir. Eru það aðrir þættir en þeir sem snúa að þessum hluta regluverksins sem þingmaðurinn er að vísa til þegar hann lýsir áhyggjum af því, og tekur undir þær umsagnir sem hafa dregið fram þá skoðun, að hlutur kvenna á flótta væri fyrir sérstaklega fyrir borð borinn?

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir gott andsvar. Það er nú einu sinni þannig að það undantekningarákvæði sem er þarna inni í dag tengist eiginlega einungis mæðrum eða verðandi mæðrum; þú þarft annaðhvort að eiga barn eða eiga von á barni til að falla þar undir. Það er bara því miður of mikið um það að konur flýi mansal eða ofbeldi maka og fari þá jafnvel á milli landa til að flýja frá viðkomandi. Það er meira að segja þannig í Bandaríkjunum að þar er sérstakt dvalarleyfi, vegabréfsáritunarregla og annað fyrir konur sem hafa orðið fyrir slíku, og eru þeir nú ansi harðir þegar kemur að innflytjendamálum. Við getum spurt: Hvað er þetta stór hópur? Stærsti hluti þeirra sem komu hingað frá Úkraínu t.d. voru konur, langstærsti hlutinn. Af hverju? Af því að karlmennirnir urðu eftir í stríði. Jú, sumar þeirra voru mæður en einhverjar þeirra voru líka stakar. Kannski voru einhverjar þeirra að nýta tækifærið til þess að flýja mansal eða flýja ofbeldissamband til lands þar sem jafnrétti er til staðar og stuðningur við þolendur slíks er talinn vera sterkur og mikill, eða alla vega talar hæstv. forsætisráðherra opinberlega mikið um það á alþjóðavettvangi.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það má alveg örugglega til sanns vegar færa að í þeim hópi sem hefur komið frá Úkraínu sé hærra hlutfall kvenna sem eru einar á ferð en í þeim hópum sem koma frá öðrum löndum. Ég bara þekki ekki þá tölfræði. En ég hef skoðað tölfræði sem bendir til þess, og það kom fram í andsvörum mínum við hv. þm. Arndísi Önnu Kristínardóttur Gunnarsdóttur hér áðan, að það sé ekki fjölmennur hópur umsækjenda frá öðrum löndum en Úkraínu hið minnsta þar sem konur eru einar á ferð. Þekkir hv. þingmaður hver þau hlutföll og þær tölur eru í raun? Ég bara man að fjöldinn er lítill. Með þeim rökum vil ég segja: Er ekki í öllum meginatriðum verið að líta með mjög ákveðnum hætti til réttindastöðu kvenna sem hingað sækja miðað við að tölfræðin, þó ég hafi hana ekki með mér í pontu, bendir í meginatriðum til þess að flestar konur sem koma til landsins falli undir undanþáguákvæðið?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvarið. Því miður veit ég ekki tölfræðina en ég skal komast að henni og reyna að koma henni á framfæri við hv. þingmann. Það hefur hins vegar komið fram í umræðum fyrr í dag að ekki er haldið sérstaklega utan um hælisleitendur sem hafa komið hingað vegna mansals, sú tölfræði er því bara hreinlega ekki til. Það er náttúrlega af hinu slæma, við viljum geta tekið upplýstar ákvarðanir og þá viljum við náttúrlega að þessi tölfræði sé aðgengileg. Að sama skapi virðist, alla vega síðast þegar ég tékkaði, Útlendingastofnun ekki gefa út jafn ítarlega tölfræði fyrir síðasta ár og hún gerði fyrir árin þar á undan, en það gæti hafa breyst frá því að ég kíkti fyrir nokkrum dögum. Ég bendi bara á það sem Kvenréttindafélag Íslands benti á, að það teldi að 1. gr. jafnréttislaga væri ekki virt, að það væri ámælisvert að ekki væri minnst á konur í viðkvæmri stöðu, aðrar en ófrískar konur eða mæður, og að þetta myndi jafnvel auka hættu á að fólk lenti í mansali. Allt eru þetta hlutir sem hefði átt að taka tillit til eða átt að fara í gegnum sem hluta af því hefðbundna ferli sem frumvörp í dag fara sem betur fer í gegnum, þ.e. mat á jafnréttisáhrifum, mat á stjórnarskrá og annað. En hvað stendur í greinargerð með frumvarpinu? Ekki er talin þörf á því. Hvað er þetta annað en þörf? Það eru þau vinnubrögð sem ég er ekki sáttur við. Ég vil að lagt sé mat á þessa hluti vegna þess að það er ástæða fyrir því að það var sett inn í verklagsreglur okkar og þingsköp og annað.

Virðulegi forseti. Mig langar sérstaklega að þakka fyrir umræðuna sem hefur farið fram hér í dag, hún hefur verið mjög upplýsandi. Þeim stjórnarliðum sem hér hafa tekið til máls hefur sérstaklega verið annt um tvo hluti, að komast að því hversu mörgu fólki á flótta við getum tekið við og hversu mikilvægt það sé að kerfið sé skilvirkt. Mig langar svolítið að komast að því hvað stjórnarliðar telja skilvirkni. Er það skilvirkni að fara í gríðarlega kostnaðarsama framkvæmd til að vísa fólki úr landi með valdi? Ég segi nei. Er það skilvirkni að neita fólki um möguleika á að vinna og halda því á framfæri ríkisins? Ég segi nei. Stjórnarliðar hafa líka haft áhyggjur af getu sveitarfélaga til að taka við flóttafólki. Það hefur býsna lengi verið til vandræða að ríkið tryggi sveitarfélögunum fjármagn og einmitt með því að svipta fólk í leit að vernd og aðstoð er ábyrgðinni velt yfir á sveitarfélögin. Mér finnst eins og að það fari ekki alveg saman hljóð og mynd. Nú hef ég reynslu af því að starfa í sveitarstjórnum og það er verulegt vandamál þar að tryggja fjármagn í verkefni. Svo verður stjórnarliðum tíðrætt um samanburð við önnur lönd og telja okkar löggjöf einhvern veginn öðruvísi. Þó það nú væri að okkar löggjöf sé öðruvísi, löndin sem við berum okkur saman við eiga líka langflest landamæri að öðrum löndum. Þannig mun okkar löggjöf alltaf taka mið af því að Ísland er eyja. Það hefur stundum verið sagt að ef þú heldur að þú getir ekki eitthvað sé nánast öruggt að þú hafir rétt fyrir þér. Mér finnst það blasa við, þegar ég hlusta á ræður stjórnarliða, að þau treysta sér ekki í það verkefni sem móttaka fólks á flótta er öðruvísi en að það sé eitthvert vandamál sem þurfi að leysa með því að bæta við takmörkunum og herða reglur. Ég kalla eftir hugarfarsbreytingu. Við þurfum einfaldlega að horfa á þetta verkefni öðrum augum. Það er mjög gagnlegt að hafa góðan töflureikni við fjárlagagerð en í þessu verkefni getur það beinlínis verið skaðlegt. Ég ítreka ákallið um að hlustað sé á hagsmunaaðila í málaflokknum. Það fólk þekkir viðfangsefnin og getur leiðbeint um lausnirnar. Ég ítreka það sem ég sagði í andsvörum við hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson: Samráð sem ekki á möguleika á að hafa áhrif á ferlið er ekki samráð heldur í besta falli einhvers konar áheyrn. Mér þykir það því miður vera sóun á tíma allra að leita umsagna en nýta þær síðan ekki. Því var haldið fram hér áðan að það þýddi að taka yrði öll sjónarmið inn. Nei, það er ekki það sem það þýðir. Það sem þetta þýðir er að taka málefnalega afstöðu til þeirra athugasemda og ummæla sem koma fram. Umsagnaraðilar eiga ekki tilkall til að móta ferlið en ef allar umsagnir sem mótmæla efni frumvarpsins eru hunsaðar, ef allar umsagnir sem benda á mögulegt brot á stjórnarskrá og alþjóðlegum skuldbindingum eru hunsaðar, til hvers var þá verið að kalla eftir þeim? Þetta snýst um að umsagnaraðilar hafi möguleika á að hafa áhrif á ferlið. Ef hægt er að sitja og hlusta á tugi umsagnaraðila án þess að taka nokkurt tillit til þeirra áhyggjuefna sem fram koma þá kalla ég það sýndarsamráð. Mér þykir afar miður að hér eigi að horfa það vélrænt á málin að fórna eigi mannúð fyrir skilvirkni. Mig langar samt að fá skýringu á því í hverju sú skilvirkni felst. Felst hún í því að starfsmenn Útlendingastofnunar þurfi að eyða sem minnstum tíma í hvert mál? Ef svo er mun þetta frumvarp ekki ná því markmiði. Eða felst skilvirknin í því að við finnum eitthvert markmið um fjölda og höldum fjöldanum sem við tökum við innan við það, að búa til hærri girðingar og þrengri takmarkanir gagnvart því fólki sem leitar sér aðstoðar? Felst skilvirknin í því að hingað leiti ekki fleiri en einhver önnur ímynduð tala? Sé verið að leitast við að halda þeim fjölda sem við tökum við fyrir innan ákveðið takmark þykir mér það sorgleg nálgun. Þessi verkefni þarf að nálgast með allt öðrum hætti en þeim að við búum til eitthvert ímyndað takmark og gerum allt sem við getum til að hægja á komu fólks á flótta. Eins og ég rakti í ræðu minni áðan þá gerum við það ekki með eldsvoða, fótbrot eða barnsfæðingar. Það eigum við heldur ekki að gera við þessi mál. Þess fyrir utan átta ég mig ekki á því hvernig þetta frumvarp stuðlar að því að svo verði. Ef við erum að leitast við að hingað leiti færri vona ég innilega að ég sé að misskilja að það eigi að taka það harkalega á umsóknum þeirra sem hingað leita að fólk telji hag sínum betur borgið með því að leita annað. Ég skil ekki hvernig þetta frumvarp stuðlar að þessu takmarki og miðað við ræður stjórnarliða er ég ekki viss um að þau skilji það heldur. Ég átta mig hins vegar ekki á því hver af þessum valkostum er skilgreiningin á því hvað er skilvirkt. Ég kalla því eftir því að það verði skýrt í hverju þessi skilvirkni felst. Er það einhver þessara valkosta eða er markmiðið með þessum breytingum eitthvað allt annað? Vita stjórnarliðar yfir höfuð í hverju þessi skilvirkni felst? Ef ekki langar mig að benda á þá augljósu staðreynd að sá sem veit ekki hvert hann vill fara er mjög ólíklegur til að komast þangað. Mig langar líka að tala aðeins um hver væri mín óskastaða til að auka skilvirkni kerfisins. Það væri að við stefndum að því að gera sem mest úr því fjármagni sem nýtt er þannig að við myndum draga úr þörfinni fyrir fjármagn. Því má ná fram með því að draga úr takmörkunum á atvinnu, með því að gera kerfið einfaldara og fljótvirkara fyrir umsækjendur, með því að fækka skilyrðum og takmörkunum og með ýmsum öðrum leiðum, t.d. með því að gera fólki kleift að vinna og nýta það fé betur sem nýtt er í brottvísanir. Staðreyndin er sú að hér hefur gullnu tækifæri til að ná árangri verið sóað með því að horfa fram hjá umsögnum og nýta ekki þekkingu sérfræðinga sem hafa verið boðnir og búnir að veita aðstoð, það blasir við þegar við skoðum þær umsagnir sem fylgja frumvarpinu. Þetta frumvarp er ekki að búa til skilvirkni eða draga úr kostnaði, það einfaldlega getur það ekki. Auk þess ítreka ég ákall um að við fáum hér til 2. umr. þær breytingar sem nú stendur til að gera á frumvarpinu svo að við getum rætt þær málefnalega. Annars erum við bara að horfa upp á endurtekið efni um sýndarsamráð þar sem við fáum bara áheyrn en engan raunverulegan möguleika á því að hafa áhrif á umræðuna. Nei, ég geri ekki ákall um það, ég hreinlega krefst þess. Annars erum við að horfa upp á nákvæmlega sama ferlið. Við erum að horfa upp á það að ákvarðanir eru teknar án þess að taka til greina önnur sjónarmið en eingöngu þau sem handvalin hafa verið í upphafi, sem myndi þá sýna án nokkurs vafa að ekki er um samráð að ræða heldur einfaldlega áheyrn.