Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Þegar núv. ríkisstjórn hóf feril sinn, gaf hún út stefnuyfirlýsingu og í henni segir, með leyfi forseta: ,,Stefnt verður að því að flytja almenna húsnæðislánakerfið frá Húsnæðisstofnun yfir í bankakerfið.`` Í framhaldi af þessu skipaði ráðherra sérstaka nefnd. Hún skilaði af sér í janúar 1996 og lagði til að strax yrði hafist handa við að færa afgreiðslu og alla þjónustu vegna húsbréfakerfisins yfir til viðskiptabanka, sparisjóða og verðbréfafyrirtækja með sérstökum þjónustusamningi. Framkvæmdastjóri Húsnæðisstofnunar, sem sat í nefndinni, skilaði hins vegar séráliti og sagði að hann treysti sér ekki til þess að mæla með þessum flutningi nema athugun sýndi ótvírætt að það væri skynsamlegt og hagkvæmt. Þá má einnig geta þess, herra forseti, að starfsmenn húsnæðismálastjórnar samþykktu áskorun í janúar 1997 til húsnæðismálastjórnar. Þar skoruðu þeir á hana að láta fara fram sérstaka athugun á því hvort einhver ávinningur væri af þessu fyrir viðskiptamenn stofnunarinnar og almenning í landinu. Eins má geta þess, herra forseti, að í stjórnsýsluúttekt sem gerð var á Húsnæðisstofnun að ósk félmrh. var þessi möguleiki reifaður í niðurstöðunum. Þar sagði, með leyfi forseta: ,,Grundvallarforsenda þess frá rekstrarlegu sjónarmiði hlýtur þó ávallt að vera sú að fjármálastofnanir geti sinnt þessu verkefni með hagkvæmari hætti en Húsnæðisstofnun.`` Svo vill til að hæstv. félmrh. er sammála þessu. Hann sagði í morgunþætti Rásar 2, hinn 30. janúar 1997, þar sem rætt var um húsbréfakerfið, með leyfi forseta: ,,Við hreyfum okkur ekki nema það sé verið að finna ódýrara form á þjónustunni og öruggara.`` Í lok viðtalsins sagði hæstv. ráðherra: ,,Ég vona að það skýrist núna á útmánuðum hvort hægt er að gera þetta með ódýrari hætti heldur en verið hefur, þ.e. með því að færa þetta út í bankana. Það hefur ýmsa kosti ef Húsnæðisstofnun getur út af fyrir sig annast þetta verkefni áfram þannig að þessi þjónusta er ekki kaupandi af bönkunum ef hún er dýrari og óhentugri heldur en við fáum hana í dag.`` Hæstv. félmrh. tók í sama streng í RÚV, í sunnudagsþætti hjá Kristjáni Þorvaldssyni um miðjan febrúar í fyrra, en þar sagði hæstv. ráðherra, með leyfi forseta: ,,Við förum ekki í að færa þetta til bankanna nema það verði leyst með ódýrari hætti fyrir fólkið í landinu, heldur en Húsnæðisstofnun gerir.`` Herra forseti. Niðurstaðan liggur fyrir í úttekt VSÓ á kostum og göllum þess að færa afgreiðslu og þjónustu húsbréfadeildar til annarra fjármálafyrirtækja. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Ekki verður séð að mikilvægur árangur náist með því einu að flytja afgreiðslu og þjónustu húsbréfadeildar til viðskiptabanka og sparisjóða. Slík breyting nær skammt í frekari framþróun húsnæðislána og er helsti veikleiki hennar að hún er ekki til þess fallin að lækka kostnað við rekstur húsbréfakerfisins. Þvert á móti mun kostnaður geta aukist.`` Því spyr ég, herra forseti: Hefur ráðherra fallið frá því sem stendur í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar að flytja húsbréfadeild Húsnæðisstofnunar yfir til bankakerfisins?

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vitna til ágætra ummæla minna í fjölmiðlum, sem hann gerði réttilega. Ég hef ekki skipt um skoðun síðan ég sagði það sem hann vitnaði til. Í byrjun síðasta árs skipaði ég nefnd til að vinna að endurskipulagningu á rekstri og skipulagi Húsnæðisstofnunar. Í nefndinni eiga sæti Árni Gunnarsson, aðstoðarmaður minn, Einar K. Guðfinnsson alþingismaður, Halldór Árnason úr fjmrn., Hákon Hákonarson, stjórnarformaður húsnæðismálastjórnar, Sigurður E. Guðmundsson, forstjóri Húsnæðisstofnunar, og Sigríður Lillý Baldursdóttir, skrifstofustjóri í félmrn. Starfsmaður nefndarinnar er Ingi Valur Jóhannsson, deildarstjóri í félmrn., og Sigurður Kr. Friðriksson viðskiptafræðingur sem starfaði með nefndinni um tíma. Hlutverk nefndarinnar var að gera víðtækar tillögur um framtíðarskipan húsnæðislánakerfisins. Hún hefur enn ekki skilað af sér endanlegum tillögum en starf hennar er á lokastigi. Eitt af verkefnunum er að gera tillögur um framtíð húsbréfakerfisins. Nefndinni um endurskipulagningu Húsnæðisstofnunar var m.a. ætlað að styðjast við niðurstöður stjórnsýsluúttektar Ríkisendurskoðunar og niðurstöður annarrar nefndar sem skipuð var í ársbyrjun 1996 og starfaði undir forsæti Magnúsar Stefánssonar alþm. Þeirri nefnd var falið að kanna möguleika á að draga úr ríkisábyrgð í húsbréfakerfinu og færa starfsemi húsbréfadeildar frá Húsnæðisstofnun ríkisins til lánastofnana. Nefndin um endurskipulagningu Húsnæðisstofnunar ræddi sl. vor við fulltrúa viðskiptabanka og sparisjóða um yfirtöku og afgreiðslu húsbréfa. Bankar og sparisjóðir annast nú þegar framkvæmd greiðslumats vegna umsókna viðskiptamanna sinna um húsbréfalán. Þær hugmyndir sem ræddar hafa verið eru að bankar og sparisjóðir taki yfir alla forvinnslu umsókna um húsbréfalán. Þetta yrði gert með þjónustusamningi milli Húsnæðisstofnunar og banka og sparisjóða þannig að ekki yrði um neina viðbótargjaldtöku af hálfu banka og sparisjóða að ræða. Forsenda ráðuneytisins fyrir því að teknar verði upp viðræður um að öll þjónusta og afgreiðsla húsbréfakerfisins verði færð frá húsbréfadeild til viðskiptabanka og sparisjóða er að með því náist fram aukin hagkvæmni við afgreiðslu húsbréfa, bætt þjónusta við neytendur og öryggi og jafnrétti til þess að lán raskist ekki. Viðskiptabankar og sparisjóðir telja að til þess að geta tekið á sig aukna ábyrgð við afgreiðslu og umsýslu húsbréfa þurfi að koma til bætt aðgengi lánveitenda að upplýsingum um fjárhagsstöðu einstaklinga. Þeir telja jafnframt að nýjar reglur þurfi að koma um gerð greiðslumats húsbréfaumsækjenda. Í samvinnu við viðskrh. skipaði ég nefnd 4. apríl sl. til þess að kanna hvernig bæta megi aðgengi lánveitenda að upplýsingum um fjárhagsstöðu lántakenda. Í nefndinni áttu sæti, auk fulltrúa ráðuneytanna, fulltrúar Neytendasamtakanna, tölvunefndar, húsnæðismálastjórnar, viðskiptabanka og sparisjóða. Starfshópurinn hefur skilað af sér skýrslu með niðurstöðum og tillögum, en þar er lögð rík áhersla á að bætt aðgengi að upplýsingum um fjárhagsstöðu einstaklinga fari ekki gegn markmiðum laga um persónuvernd og verði ekki veittar nema með heimild viðkomandi viðskiptamanns. Samkomulag um notkun sjálfskuldarábyrgða milli þessara aðila var undirritað 27. janúar sl. Vinna starfshóps um greiðslumat er á lokastigi og er gert ráð fyrir að á næstunni liggi fyrir tillögur um nýtt greiðslumat þar sem m.a. verði tekið tillit til neyslustaðla, fjölskyldustærðar og barnafjölda. Frumvarpsgerð um endurskoðun húsnæðismálalöggjafarinnar er enn fremur á lokastigi og þau frumvörp koma væntanlega til meðferðar á Alþingi innan skamms. Ég tel rétt að bíða með að semja við bankana um aukna þjónustu þar til nýtt skipulag húsnæðismála hefur tekið gildi. En ég endurtek að forsendan fyrir þessum breytingum er að mínu mati að þjónustan við viðskiptamennina batni, öryggi aukist, jafnrétti til húsbréfalána raskist ekki og nýtt skipulag verði neytendum ekki dýrara en það sem við höfum búið við.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn og ráðherra fyrir svörin. Ég tel að við breytingar á húsnæðislánakerfinu beri að hafa í huga að það raski ekki hag núverandi lántakenda og allir flutningar og breytingar á kerfinu verði að miðast við það. Einnig þurfa breytingarnar að færa kerfið í betra horf. Það þarf að bæta hag væntanlegra lántakenda. Aðgengi lántakenda að kerfinu þarf að aukast og þjónustan við þá að batna. Þegar ég tala um aðgengi lántakenda að kerfinu á ég við að ef það verður flutt til bankanna, þá batnar auðvitað aðgengi lántakenda úti á landsbyggðinni. Þegar um svo sérhæfða og tiltölulega örugga lánastarfsemi eins og er í húsnæðiskerfinu, á að vera hægt að reka þetta á ódýrar en almenna bankakerfið. Þetta er hagkvæm lánastarfsemi.

Herra forseti. Ræða hæstv. félmrh. var fróðlegt yfirlit yfir allar þær nefndir sem hæstv. ráðherra er að kaffæra þetta mál í. Ég verð þó að segja það hæstv. ráðherra til hróss að ræða hans var skýr í lokin. Hann sagði afdráttarlaust að hann hefði ekki skipt um skoðun. Hann segir að forsenda þess að flytja þessa þjónustu yfir til banka og lánastofnana sé að þjónustan við þá sem eiga að njóta hennar batni. Nú vill svo til, herra forseti, að ég hef hér í höndunum svar viðskrh. við fyrirspurn minni um þjónustugjöld fjármálastofnana. Þar kemur fram að almenna reglan er sú að lántökugjöld hjá bönkum og sparisjóðum eru 100% hærri en það lántökugjald sem Byggingarsjóður ríkisins tekur af fasteignaveðbréfum sem húsbréfadeild kaupir. Það er því ljóst að þjónustan yrði dýrari. Hið sama er ljóst samkvæmt ráðgjafarstofu sem hæstv. ríkisstjórn hefur notað og tekið mikið mark á, til að mynda varðandi sjúkrahúsakerfið. Hér á ég við ráðgjafarstofu VSÓ. Það er alveg sama hvað hæstv. félmrh. segir í dag eða aðrir ágætir stjórnarmenn í Húsnæðisstofnun. Samkvæmt mati hlutlausrar ráðgjafarstofu kemur það skýrt fram að líklegt er að kostnaður muni aukast við að flytja þjónustu deildarinnar yfir til bankanna. Þess vegna segi ég: Annaðhvort verður hæstv. ráðherra að koma hingað og segja að hann hafi skipt um skoðun eða segja það hreint út að hann, og þar með ríkisstjórnin, hafi enga trú á ráðgjafarstofu þeirri sem þeir hafa þó prísað og lofað í öðrum verkefnum. Ræða ráðherrans verður að vera skýr og hann á að segja það hreint út hvort hann ætlar sér að fylgja því sem hann hefur sagt eða hvort ráðgjafarstofa VSÓ er bara punt.

Herra forseti. Ég held að það sé ekki efni til þess að alhæfa neitt í þessu máli og fullyrða að þjónustan sé dýrari hjá bönkunum. Ég lít svo á að það yrði gert samkvæmt verktakasamningi og hann hefur ekki verið gerður. Hitt er alveg hárrétt hjá hv. þm. að meining mín er ekki að skapa neytendum kostnað eða óhagræði. Ég færi ekkert út í þetta nema með því að hafa trú á því og fullvissu um að neytendur muni hafa hag af breytingunni. Hv. 5. þm. Austurl. talaði um að breytingar mættu ekki raska hag neytenda. Ég mundi vilja orða það þannig að ekki megi gera hag neytenda lakari en verið hefur.

Herra forseti. Fram hefur komið í fjölmiðlum að launamunur verkakvenna og verkakarla hafi aukist mikið allt frá árinu 1989. Árið 1980 voru dagvinnulaun verkakvenna 96% af launum verkakarla. Sá munur hélst óbreyttur til 1988 en 1989 jókst hann. Árið 1990 voru dagvinnulaun verkakvenna 93% af launum verkakarla og árið 1997 var hlutfallið komið niður í 87% af launum verkakarla. Hér er, herra forseti, á ferðinni mjög alvarleg þróun sem leita þarf skýringa á og leiðrétta. Í fyrsta lagi þarf að skoða hvort þessi launamunur sé innan sömu starfsgreina verkakarla og verkakvenna en þá verður að ætla að um sé að ræða brot á jafnréttislögum. Í annan stað þarf að skoða hvort um verulegan mun sé að ræða milli ólíkra starfsgreina verkafólks. Hvort tveggja er mjög alvarlegt sem kallar á að málið sé tekið föstum tökum. Við erum að tala um þann hóp launafólks sem veikast stendur á vinnumarkaðnum og sem iðulega vinnur erfiðisvinnu fyrir laun sem eru smánarblettur á þjóðfélaginu og ekkert hægt að segja annað um en að séu undir fátæktarmörkum. Er það virkilega svo að þetta fólk hafi orðið eftir á vinnumarkaðnum og ekki notið góðs af góðærinu í þjóðfélaginu? Er það virkilega svo að þetta fólk hafi setið eftir á vinnumarkaðnum með þeim alvarlegu afleiðingum sem við sjáum birtast í launamun verkakvenna og verkakarla? Hér er m.a. um að ræða fólk í fiskvinnslu, við ræstingar, í verksmiðjum og við umönnunarstörf. Stöndum við frammi fyrir því að hagræðing í fiskvinnslunni hafi fyrst og fremst bitnað á konum og að niðurskurðurinn í heilbrigðiskerfinu og breytt form í ræstingu hafi fyrst og fremst bitnað á kvennastörfum? Er það svo að í allri hagræðingunni hjá atvinnulífinu á undanförnum árum hafi þetta fólk fyrst og fremst lent undir niðurskurðarhnífnum? Er það svo að fyrirtækin hafi hagrætt eingöngu á kostnað fólksins á gólfinu en ekki í yfirbyggingunni? Í blaðinu Vinnan, sem gefið er út af ASÍ, er ítarlega farið yfir þetta og bent á að á undanförnum árum hafi stór hópur verkakvenna sem stóð veikast fyrir á vinnumarkaðnum orðið sérstaklega hart fyrir barðinu á margvíslegri hagræðingu og niðurskurði. Einnig er bent á að vöxtur og þensla er nú í hefðbundnum karlastéttum en hinar hefðbundnu kvennastéttir nærast ekki á góðærinu. Og síðan er bent á og sagt orðrétt: ,,Ef til vill stöndum við frammi fyrir sömu þróun og verkalýðshreyfingin í Evrópu. Þar er vaxandi fjöldi starfa hlutastörf, tímabundin störf, störf sem leigð eru atvinnurekendum og verktakavinna.`` Síðan er sagt að fórnarlömb þessarar þróunar séu fyrst og fremst konur. Ég hef því borið fram fsp. til hæstv. félmrh. í tilefni af þessari alvarlegu þróun sem orðið hefur hjá konum því að þeirri þróun þarf að snúa við. Fyrirspurnin er svohljóðandi, með leyfi forseta: Telur ráðherra jafnréttismála ástæðu til að ætla að ákvæði jafnréttislaga hafi verið brotin þegar upplýst er um verulegan mun á dagvinnulaunum verkakvenna og verkakarla? Mun ráðherra með vísan til jafnréttislaga beita sér fyrir því að munur á dagvinnulaunum verkakvenna og verkakarla verði leiðréttur? Með síðari spurningunni er ég að leita eftir hvort hæstv. ráðherra muni hafa frumkvæði að því að kalla til aðila vinnumarkaðarins til að leita skýringa á því hvað hér er á ferðinni og hvort þessir aðilar ásamt ríkisvaldinu þurfi ekki að grípa til sérstakra aðgerða til að leiðrétta þennan launamun og fara í markvissar aðgerðir eins og aukna starfsmenntun og starfsþjálfun fyrir þetta fólk til að styrkja stöðu þess á vinnumarkaðnum.

Herra forseti. Fyrsta spurningin hljóðaði svo: Telur ráðherra jafnréttismála ástæðu til að ætla að ákvæði jafnréttislaga hafi verið brotin þegar upplýst er um verulegan mun á dagvinnulaunum verkakvenna og verkakarla? Lögum samkvæmt er bannað að mismuna kynjum í launum. Það er samið um sömu launataxta fyrir bæði kyn. Fyrirtækja- og vinnustaðasamningar hljóta að vera undir sömu sök seldir, að það sé óheimilt að greiða mismunandi dagvinnulaun eftir kynjum. Hvað varðar aukagreiðslur, svo sem einstaklingsbónus þar sem mælt er vinnuframlag og afköst er tæplega unnt að tryggja með lögum að einstaklingar, hvað þá kynin, beri nákvæmlega jafnt úr býtum. Ég treysti mér ekki hér og nú til að fullyrða að jafnréttislög séu brotin eða hafi verið brotin. Slíkt þarf vandaðri athugun en ég hef haft aðstöðu til þess að gera. En það verður tvímælalaust að greiða báðum kynjum sömu dagvinnulaun fyrir sömu vinnu. Meðaltímakaup gefur ekki fullnægjandi mynd þar sem karlar vinna fremur eftirvinnu en konur og eftirvinnutímarnir eru hærra borgaðir en dagvinnan. Kjararannsóknarnefnd hefur skilgreint þetta og ég vil, með leyfi forseta, lesa þá skilgreiningu: ,,Meðaltímakaup er skilgreint sem útborguð laun, þ.e. allar tekjur á tímabilinu, deilt með fjölda unninna stunda. Greidd dagvinnulaun á mánuði eru reiknuð sem margfeldi dagvinnutíma á mánuði og meðaltals greidds tímakaups. Hreint tímakaup er skilgreint sem laun án orlofs fyrir dagvinnu, að viðbættum hvers kyns aukagreiðslum svo sem yfirborgunum, fæðis-, ferða-, fata- og verkfærapeningum, deilt með dagvinnutímanum. Greitt tímakaup er skilgreint sem hreint tímakaup að viðbættu bónusálagi.`` Hér er um nokkuð flókinn útreikning að ræða. Það má hugsa sér að karlar fremur en konur fái t.d. verkfærapeninga og e.t.v. eru fleiri atriði sem erfitt er að bera saman. Seinni spurningin er: Mun ráðherra með vísan til jafnréttislaga beita sér fyrir því að munur á dagvinnulaunum verkakvenna og verkakarla verði leiðréttur? Ég hef ritað ASÍ og VSÍ bréf sem ég vil lesa, með leyfi forseta: ,,Félmrh. hefur ákveðið að skipa þriggja manna nefnd er fái það hlutverk að kanna launamun verkakvenna og verkakarla. Nefndin verði skipuð fulltrúum frá Alþýðusambandi Íslands og Vinnuveitendasambandi Íslands en formaður verður skipaður af félmrh. Hér með er óskað eftir tilnefningu Alþýðusambands Íslands á einum fulltrúa í nefndina. Ráðuneytið vekur athygli yðar á 12. gr. laga nr. 28/1991, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna karla, sem segir: ,,Í nefndum, stjórnum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka skulu, þar sem því verður við komið, sitja sem næst jafnmargar konur og karlar og skal ávallt á það minnt þegar óskað er tilnefningar í hlutaðeigandi stjórnir, nefndir og ráð.`` Jafnframt skal minnt á að tilnefna ber varamann samanber skýr ákvæði stjórnsýslulaga.`` Sé það tilfellið að slík nefnd komist að því að jafnréttislög hafi verið brotin og launamunur, sem ekki verði skýrður nema með kynferði, viðgangist þá ber mér hiklaust að bregðast við og leita leiða til úrbóta. Ég hef óskað samstarfs við aðila vinnumarkaðarins um þetta mál. Ég er ekki með því að rengja með nokkrum hætti niðurstöður kjararannsóknarnefndar og niðurstöður kjararannsóknarnefndar hljóta að verða mjög mikilvægt málsgagn í vinnu nefndarinnar, en ég tel ástæðu til að fara yfir málið og reyna að finna ef um misbrest er að ræða. Ef launamunur er sem ekki verður skýrður nema með kynferði verðum við að grípa til aðgerða.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa fyrirspurn sem vissulega er ástæða til að flytja hér í kjölfar þeirra frétta að nú séu ekki einu sinni verkakonur jafnokar karla í launum, en hjá verkafólki hefur verið minnsti munurinn á launum kvenna og karla, samanber bók Hagstofunnar, Konur og karlar '97, þar sem þessi þróun kemur mjög skýrt fram. Það er ánægjulegt að heyra að hæstv. ráðherra óskar samstarfs við verkalýðshreyfinguna en í þessu máli hefur verkalýðsforustan haft skýringar, nefnilega þær að verkakonur hafi orðið fyrir pólitískum aðgerðum sem m.a. felist í útboðum á skúringum og öðru slíku og þess vegna lendi þær í verktakavinnu sem lækki laun þeirra. Mér virðist ljóst, og um það deili ég við verkalýðshreyfinguna, að þarna gætu lögbundin lágmarkslaun tryggt að þetta gerist ekki þrátt fyrir verktakavinnu. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvort hann geti hugsað sér að taka með einhverjum hætti á þessu máli skúringakvenna og fleiri.

Hæstv. forseti. Aðeins í tilefni þeirra orða sem hér voru sögð síðast að bágan hlut verkakvenna mætti að hluta til rekja til útboða á vegum ríkisins, skúringa t.d., og að heyra hæstv. ráðherra svara spurningunni um lágmarkslaun, þá vildi ég fá að vita hvort hæstv. ráðherra ætli að beita sér fyrir því að ríkið láti af útboðum á skúringum t.d. í skólum og öðrum opinberum stofnunum.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og þau viðbrögð sem hann hefur sýnt við þessari fyrirspurn. Ég tel að ráðherrann bregðist rétt við í þessari stöðu, að kalla til aðila vinnumarkaðarins og skipa nefnd sem fari ofan í þetta mál. Við stöndum frammi fyrir mjög alvarlegri og skuggalegri þróun varðandi kjör verkakvenna en sú þróun hefur verið að eiga sér stað á undanförnum árum. Og auðvitað þarf að fara ofan í þær skýringar sem nefndar eru til. Er það t.d. svo að aðgerðir ríkisvaldsins hafi bitnað sérstaklega á ófaglærðu fólki og verkafólki? Er það svo að við stöndum okkur ekki í starfsmenntun og starfsþjálfun fyrir ófaglært fólk sem hefur bitnað á því með þessum hætti? Og er það svo að hagræðing í atvinnulífi hafi fyrst og fremst bitnað á verkafólki? Auðvitað hlýtur nefndin að skoða alla þessa þætti og það sem t.d. kemur fram í Vinnunni um að ákveðinn hópur á vinnumarkaði hafi ekki notið sömu launaþróunar og aðrir í samfélaginu og þetta eigi sérstaklega við um hinn stóra hóp verkakvenna og þessarar þróunar megi e.t.v. leita í þeim skýringum sem ég nefndi áðan. Þetta er auðvitað mjög alvarleg staða. Þess vegna tel ég að viðbrögð hæstv. ráðherra séu rétt. Ég fagna þeim og að ráðherrann hafi brugðist við þessari fsp. með því að skipa nefnd. Og ég treysti því að eitthvað komi út úr þeirri vinnu. Í fyrsta lagi það að leiðréttur verði þessi launamunur, og ég heyri á orðum ráðherrans að hann muni beita sér fyrir því, ef það kemur fram sú skýring að hér sé um að ræða brot á jafnréttislögum. Í annan stað að almennt verði staða þessa hóps bætt á vinnumarkaðnum. Þar er ég sérstaklega að tala um starfsmenntun og starfsþjálfun. Þar hefur ríkisstjórnin ekki staðið sig sem skyldi vegna þess að á tímum góðæris hefur fjármagn til starfsmenntunar í atvinnulífinu ekkert verið aukið. Ég ítreka þakklæti mitt til ráðherra fyrir þessi svör og hvernig hann ætlar að bregðast við þeirri stöðu sem upp er komin.

Herra forseti. Ég er ekki einungis að bregðast við fyrirspurninni þó ég sé þakklátur að hafa fengið hana. Nokkru áður en hún var lögð fram setti skrifstofustjórinn í félmrn., Sigríður Lillý Baldursdóttir, sig í samband við fulltrúa frá ASÍ til að ræða þetta mál. Þetta er niðurstaðan af þeim samtölum sem við í félmrn. höfum átt við aðila vinnumarkaðarins. Ég hef jafnframt óskað eftir samstarfi við Sókn um að greina aðstæður og leita ráða til úrbóta vegna atvinnuleysis Sóknarkvenna. Sömuleiðis hef ég leitað eftir samstarfi við VR og ég veit að báðir þessir aðilar eru tilbúnir að leggja vinnu í að leita þarna leiða. Ég er ekki tilbúinn að fordæma útboð. Þegar útboð voru tekin upp t.d. í Vegagerðinni var ég mjög tortrygginn á þá ráðstöfun en ég hef sannfærst um að þau eiga rétt á sér. Ég er hins vegar tilbúinn að fordæma gerviverktöku og ég hef margítrekað leitað eftir samstarfi við aðila vinnumarkaðarins til að reyna að ...

Hvað með útboð á skúringum?

Ég vil ekki undanskilja skúringar. Ég tel að útboð geti komið þar til greina, en gerviverktaka er orðin meinsemd á íslenskum vinnumarkaði og ég vil vinna gegn henni. Ég vil bíða eftir athugun nefndarinnar og í framhaldi af því taka ákvarðanir um hvað helst er til ráða.

Herra forseti. Nokkur umræða hefur orðið á sl. einu til tveimur árum um starfskjör bankastjóra og stjórnenda ríkisbankanna og Seðlabanka. Í framhaldi af fyrirspurnum á Alþingi hefur gagnrýnin beinst að því hve launakjör stjórnenda bankanna virðast hafa hækkað langt umfram almenna launaþróun í landinu auk þess sem gagnrýnd hafa verið mikil lífeyrisréttindi bankastjóranna. Einnig hefur gagnrýnin beinst að því að stjórnendur bankanna sitja í nefndum og stjórnum hjá fyrirtækjum tengdum bönkunum og þiggja fyrir það háar tekjur umfram bankastjóralaunin. Sömuleiðis hafa tíðar ferðir bankastjóranna og háar dagpeningagreiðslur ásamt því að ferðakostnaður og dagpeningar hafa einnig verið greiddir mökum bankastjóranna orðið tilefni til þess að hávær krafa hefur komið fram um breytingar á þessu ferðahvetjandi fyrirkomulagi og einnig hitt að enginn virðist bera ábyrgð á því fyrirkomulagi sem gilt hefur í þessu efni. Krafa hefur því komið fram um breytingar á öllum starfskjörum stjórnendanna og að opnar og sýnilegar starfsreglur verið settar um ferðir og ferðakostnað stjórnendanna svo að hætt verði að greiða ferðakostnað og dagpeninga maka bankastjóra. Hæstv. viðskrh. hefur í kjölfar þeirra umræðna á sl. ári látið að því liggja að breytingar yrðu á launa- og starfskjörum bankastjóranna. Því beini ég eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. viðskrh.: Hvaða reglur munu gilda um starfskjör stjórnenda hlutafélagabankanna um næstu áramót, þar með taldar aukagreiðslur fyrir setu í nefndum, stjórnum, ráðum og fyrirtækjum tengdum bönkunum og risnu- og bifreiðahlunnindi? Hver verða heildarstarfskjör stjórnenda hlutafélagabankanna með nýjum starfsreglum? Verða settar almennar starfsreglur um risnu- og ferðakostnað fyrir bankana? Ef svo er, hverjar eru þær reglur og hver mun leggja mat á nauðsyn utanlandsferða á vegum bankanna eftir breytinguna? Mun áfram verða greiddur ferðakostnaður maka, þar með taldir dagpeningar? Mun ráðherra beita sér fyrir því að nýjar starfsreglur um risnu- og ferðakostnað og starfskjör stjórnenda bankanna verði einnig teknar upp í Seðlabankanum?

Herra forseti. Á þskj. 484 spyr hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir um nýjar starfsreglur fyrir viðskiptabankana. Í fyrirspurn hv. þm. er spurt um hvaða reglur muni gilda um starfskjör stjórnenda hlutafélagabankanna þegar þeir hafa tekið til starfa, þar með taldar aukagreiðslur fyrir setu í stjórnum, nefndum og ráðum og fyrirtækjum tengdum bönkunum og risnu- og bifreiðahlunnindi. Sú breyting sem gerð var á launafyrirkomulagi aðalbankastjóra og bankastjóra Landsbanka Íslands hf. og Búnaðarbanka Íslands hf. þegar þeir tóku til starfa um síðustu áramót byggir á tillögum þeirrar nefndar sem stóð að undirbúningi að stofnun hlutafélaganna og þeim áherslum sem ég lagði fyrir stjórn hlutafélaganna á stofnfundi þeirra 10. september sl. Þar var lögð áhersla á að heildarlaun bankastjóra yrðu ákveðin í ráðningarsamningi. Þannig kæmu launatengdar greiðslur fram sem heildarlaun. Í heildarlaunum væri gert ráð fyrir störfum bankastjóranna sem tengdust setu þeirra í nefndum, ráðum og stjórnum á vegum bankanna. Bankastjórar fengju þannig ekki sérstaklega greitt fyrir setu í stjórnum, nefndum og ráðum og gert var ráð fyrir að ef til slíkra greiðslna kæmi rynnu þær beint til bankanna. Einnig var lögð áhersla á að risnugreiðslur yrðu ekki þáttur í launasamningum bankastjóranna eins og áður var en gert er ráð fyrir að bankastjórarnir geti haft afnot af bifreið í vinnu sinni. Í öðru lagi spyr hv. þm.: Hver verða heildarstarfskjör stjórnenda hlutafélagabankanna með nýjum starfsreglum? Með ráðningu bankastjóra hlutafélagabankanna var gengið út frá því að launatengdar greiðslur yrðu í formi fastra heildarlauna eins og áður sagði. Um önnur starfskjör vísa ég til þess sem fram kom í svari mínu. Ég lít svo á að með spurningu þessari sé ekki leitað eftir upplýsingum um upphæðir, enda hef ég þegar svarað fyrirspurn um það atriði og vísa þar til fyrirspurnar Ástu R. Jóhannesdóttur á þskj. 402 sem svarað var fyrr í vetur. Í þriðja lagi er spurt hvort settar hafi verið almennar starfsreglur um risnu- og ferðakostnað fyrir bankana og þá hverjar þær reglur séu og hver muni leggja mat á nauðsyn utanlandsferða á vegum bankanna. Sérstakar reglur hafa verið settar um heimildir til að stofna til kostnaðar vegna risnu. Reglurnar byggja á því að risnukostnaður verði aðeins greiddur til að afla nýrra viðskiptasambanda, viðhalda þeim eða styrkja viðskiptatengsl. Risna verður aðeins greidd samkvæmt reikningi að uppfylltum skilyrðum um staðfest frumgögn, tilefni og fleira. Gert er ráð fyrir að bankaráðsformaður fylgist með umfangi risnukostnaðar. Einnig hafa verið settar reglur um greiðslu kostnaðar vegna ferðalaga bankastjóra hvors hlutafélagabanka. Ferðakostnaður er greiddur af bönkunum, þ.e. fargjöld og gisting með morgunmat og að bankastjórar fá dagpeninga til að standa undir öðrum ferðakostnaði. Samkvæmt reglunum er lögð áhersla á aðhald og ber að áætla árlegan ferðakostnað og gera bankaráðsformanni grein fyrir ferðakostnaði og ferðatilefnum. Þá er spurt sérstaklega hvort greiddur verði ferðakostnaður maka, þar með taldir dagpeningar. Heimilt er að greiða fargjöld og gistingu vegna maka ef tilefni ferðanna er þannig vaxið að talið er nauðsynlegt að maki viðkomandi bankastjóra fari með í ferðina. Óheimilt er hins vegar að greiða mökum dagpeninga. Að síðustu er spurt hvort ráðherra muni beita sér fyrir því að nýjar starfsreglur um risnu- og ferðakostnað og starfskjör stjórnenda bankanna verði einnig teknar upp í Seðlabankanum. Bankaráð Seðlabankans ákveður laun og ráðningarkjör bankastjóra. Það er því á ábyrgð hins þingkjörna bankaráðs hvernig reglum um ferðakostnað, risnukostnað og starfskjör bankastjóranna er háttað.

Herra forseti. Allt er þetta nú í áttina og ljóst að aðhald og eftirlit þingsins með bönkunum og gagnrýni á starfskjör og fríðindi bankastjóra eru smám saman að skila árangri þó vissulega finnist mér ekki hafa verið settar nægilega skýrar reglur eða að nægilega hafi verið dregið úr þeim miklu starfs- og launakjörum sem bankastjórar hafa. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hafa heildarlaun bankastjóranna, þegar ekki er greitt sérstaklega fyrir setu í stjórnum og ráðum og þær greiðslur falla inn í launakjörin, staðið í stað við þá breytingu, hafa þau lækkað eða hækkað? Ég er ekki að spyrja neinna persónulegra spurninga varðandi einstaka bankastjóra þó að þessari spurningu sé svarað og bið um svör. Ég fagna því vissulega að risnugreiðslur eru ekki lengur þáttur í launum bankastjóranna sem er með öllu óeðlilegt og settar eru ákveðnar reglur varðandi risnuna. En ég get ekki heyrt að verið sé að breyta dagpeningafyrirkomulagi til bankastjóranna. Ég gat ekki skilið það af orðum ráðherrans þannig að ég bið hann um að skýra það nánar hvort verið sé að breyta fyrirkomulaginu, t.d. þannig að dagpeningagreiðslur og ferðakostnaður hjá stjórnendum bankanna verði eins og er hjá opinberum starfsmönnum. Síðan ber að fagna því að ekki skuli lengur greiddir dagpeningar til maka bankastjóranna sem var með öllu óeðlilegt. Samt er enn þá opnað fyrir það að makar bankastjóranna geti, ef nauðsyn beri til, farið í slíkar ferðir með bankastjórunum. Ég leyfi mér að draga í efa, herra forseti, að þarna sé kórrétt að öllu staðið og hafði vonast til að hinar nýju starfsreglur yrðu öðruvísi en hér er lýst. En ég spyr ráðherrann að því sérstaklega varðandi dagpeningana að skýra það aðeins betur, og hvort heildarlaunakjör bankastjóranna hafi breyst með nýjum starfsreglum.

Herra forseti. Með þeim reglum sem ég hef þegar lýst held ég að fullyrða megi að um grundvallarbreytingu á launakjörum bankastjóranna verði að ræða eins og þau voru við ríkisviðskiptabankanna og eins og þau verða og eru núna í hlutafélagabönkunum. Hún felst m.a. í því að áður fyrr gátu bankastjórar ríkisviðskiptabankanna hækkað mjög mikið í launum eftir því hversu mörgum stjórnum, nefndum og ráðum þeir sátu í. Nú er það ekki fyrir hendi vegna þess að samið hefur verið um eina heildarlaunagreiðsu fyrir þau störf sem þeir eiga að sinna. Á þessu stigi, og það hefur reyndar komið fram í svari mínu áður við skriflegri fyrirspurn frá hv. þm. Ástu R. Jóhannesdóttur, er ég ekki tilbúinn að svara heildarlaunatölum í þessum efnum. Þær upplýsingar munu birtast í ársreikningum viðkomandi fyrirtækja að loknu þeirra fyrsta starfsári. Þar af leiðandi er ekki hægt að segja til á þessari stundu hvaða áhrif þessir samningar munu hafa á bein launakjör til hækkunar eða lækkunar fyrir viðkomandi starfsmenn þessara félaga. Breytingar verða líka nokkrar á dagpeningagreiðslum án þess að ég vilji þó nákvæmlega á þessu stigi tiltaka hverjar þær eru. Ég átti kannski ekki von á því að hv. þm. væri alls kostar ánægður með reglurnar en ég held að þær séu býsna góðar fyrst hv. þm. lýsir því yfir að þær séu nú heldur í rétta átt.

Virðulegi forseti. Í hinum meitlaða texta stjórnarsáttmálans segir m.a.: ,,Unnið verður að lækkun húshitunarkostnaðar.`` Það er ekki að ástæðulausu að þetta er sett inn í textann vegna þess að eins og menn vita þá hefur það víða verið svo á landsbyggðinni að menn hafa búið við sligandi kostnað af þessum sökum og enginn vafi er á því að þetta hefur haft veruleg áhrif á búsetuþróunina á undanförnum árum. Það kemur t.d. í ljós í ákaflega fróðlegri skýrslu, sem unnin hefur verið fyrir Byggðastofnun um rannsókn á orsökum búferlaflutninga af Félagsvísindastofnun háskólans undir forustu Stefáns Ólafssonar, að m.a. á þeim stöðum þar sem búseturöskunin hefur orðið hvað mest er óánægjan mest með húshitunarkostnaðinn. Í þessu sambandi eru nefndir staðir eins og Ísafjörður, Höfn í Hornafirði, Neskaupstaður, Reyðarfjörður, Eskifjörður og Vestmannaeyjar auk Akureyrar og Akraness. Við sjáum á þessu að hér er um að ræða mjög stórt mál sem þarf nauðsynlega að takast á við. Það er með öðrum orðum ljóst að ein af forsendum fyrir að hægt sé að snúa við hinni óæskilegu búsetuþróun sem hefur orðið í landinu á undanförnum árum er að okkur takist að lækka húshitunarkostnaðinn þar sem hann hefur verið hæstur og er hæstur núna. Það verður að segjast eins og er að í þessum efnum hafa menn haft mismikinn vilja en reynt þó og reynslan er sú, ef við skoðum þetta yfir lengra tímabil, að okkur hefur miðað ótrúlega illa. Að vísu hefur þetta þróast misjafnlega á milli staða. Til dæmis er alveg ljóst að Orkubú Vestfjarða hefur staðið sig einna best í þessum efnum. Hjá Orkubúi Vestfjarða var kostnaðurinn 1. desember 1989 2,89 kr. á kwst. en var 15. október 1996 2,30 kr. Til samanburðar tek ég Rafmagnsveitur ríkisins þar sem þróunin hefur verið sú að frá sama tíma, 1. desember 1989, var kostnaðurinn á kwst. 2,89 kr., þ.e. sá sami og hjá Orkubúinu, en var 15. október 1996 2,60 kr. Þetta kemur fram í svari við fyrirspurn sem ég lagði fram á 121. löggjafarþingi og hæstv. iðnrh. svaraði þá og leiðir í ljós að þrátt fyrir að heldur hafi miðað í rétta átt er enn svo að ekki hafa orðið neinar stökkbreytingar, engar grundvallarbreytingar, og enn þá er þetta mjög sligandi og verulegur þáttur í útgjöldum heimilanna á þessum stöðum. Mér er kunnugt um að hæstv. iðnrh. skipaði nefnd til að vinna að því markmiði stjórnarsáttmálans, sem ég nefndi hér, og því hef ég leyft mér að spyrja hæstv. iðnrh. á þskj. 747: Í fyrsta lagi. Hvað líður störfum nefndar er ráðherra skipaði 23. nóvember 1995 til þess að vinna að því markmiði stjórnarsáttmálans að lækka húshitunarkostnað í landinu? Í öðru lagi. Hvert er markmiðið með störfum nefndarinnar og er að því stefnt að tillögur hennar feli í sér tiltekna lækkun orkukostnaðar á ári? Í þriðja lagi. Eru á döfinni frekari aðgerðir til þess að vinna að því að lækka húshitunarkostnað á þeim svæðum þar sem hann er mestur nú?

Herra forseti. Á þskj. 747 spyr hv. þm., Einar K. Guðfinnsson, um húshitunarkostnað. Í fyrsta lagi spyr hv. þm.: Hvað líður störfum nefndar er ráðherra skipaði 23. nóvember 1995 til þess að vinna að því markmiði stjórnarsáttmálans að lækka húshitunarkostnað í landinu? Ljóst er að verulegur munur getur verið á kostnaði við hitun íbúðarhúsnæðis, annars vegar vegna mismunandi gjaldskráa og hins vegar vegna þess að orkunotkun á rúmmáls- eða flatarmálseiningu er breytileg. Mörg dæmi eru um að hitun einnar húseignar kosti tvö- til þrefalt meira en annarrar þó þær séu á sama gjaldskrársvæði og sambærilegar að öllu leyti. Ljóst er að niðurgreiðslur og afsláttur á raforku til húshitunar jafna ekki slíkan mun. Því þarf að grípa til annarra aðgerða og hlutverk umrædds starfshóps er m.a. að setja fram tillögur þar um. Hópurinn hóf störf í lok árs 1995 og fljótlega var ljóst að kostnaður við þau verkefni sem nauðsynleg þóttu yrði töluverður. Þess vegna urðu tafir á störfum hópsins en í árslok 1996 samþykkti Alþingi breytingar á orkulögum þar sem hlutverk Orkusjóðs var útvíkkað. Með lagabreytingunni var Orkusjóði m.a. gert kleift að taka þátt í að fjármagna væntanlegar tillögur nefndarinnar. Að undanförnu hefur verið unnið að tillögum um aðgerðir á vegum starfshópsins og þess má geta að formaður Samtaka sveitarfélaga á köldum svæðum á sæti í nefndinni. Í byrjun þessarar viku samþykkti hópurinn tillögu um átaksverkefni sem hefst í vor og byrjun sumars á svæðum þar sem rafmagn er notað til húshitunar. Gert er ráð fyrir að verkefninu verði stýrt af verkefnisstjórn. Í henni eiga sæti fulltrúar Rariks, Orkubús Vestfjarða, Samtaka ísl. sveitarfélaga, Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins og Orkustofnunar. Í öðru lagi spyr hv. þm.: Hvert er markmiðið með störfum nefndarinnar og er að því stefnt að tillögur hennar feli í sér tiltekna lækkun orkukostnaðar á ári? Verkefni hópsins eru eins og segir í skipunarbréfi hópsins: Í fyrsta lagi að stuðla að aukinni þekkingu almennings á leiðum til að draga úr notkun orku til hitunar íbúðarhúsnæðis. Í öðru lagi að stuðla að því að neytendur hafi greiðan aðgang að upplýsingum um húshitunarþörf og hitunarbúnað. Í þriðja lagi að sjá til þess að þeir sem nota meiri orku en eðlilegt getur talist til að hita híbýli sín eigi kost á ráðgjöf og leiðum til að draga úr orkunotkun. Það er m.a. hægt að gera með betri einangrun og stillingu hitunarkerfa. Í fjórða lagi er nefndinni ætlað að stuðla að því að húseigendur hafi aðgang að lánum til orkusparandi aðgerða. Þriðja spurning hv. þm. er: Eru á döfinni frekari aðgerðir til þess að vinna að lækkun húshitunarkostnaðar á þeim svæðum þar sem hann er mestur nú? Heildsölugjaldskrá fyrir rafmagn hækkaði eins og kunnugt er um síðustu áramót. Sú hækkun hefði að óbreyttu leitt til 2--3% hækkunar á rafhitunarkostnaði íbúðarhúsnæðis. Til að koma í veg fyrir að þessi hækkun yki rafhitunarkostnað íbúðarhúsnæðis var ákveðið að auka niðurgreiðslur til rafhitunar. Nú nema niðurgreiðslur, afsláttur orkufyrirtækja og endurgreiðsla á virðisaukaskatti, samtals um 73 þús. kr. á ári fyrir notendur með 30 þús. kílóvatta notkun á ári. Það eru um um 48% notenda á orkuveitusvæði Rafmagnsveitna ríkisins. Eins og áður segir hafa verið gerðar breytingar á ákvæðum orkulaga til að gera Orkusjóði kleift að taka þátt í ýmsum verkefnum. Þar er m.a. um að ræða jarðhitaleit og heildarúttekt á möguleikum til að auka húshitun með jarðvarma á svæðum þar sem hús eru nú hituð upp með rafmagni. Að þessu verkefni veit ég að orkuráð, Orkustofnun og orkufyrirtækin Rarik og Orkubú Vestfjarða vilja vinna. Enn fremur var sjóðnum heimilað að styrkja fyrirtæki og einstaklinga við þróun og frumsmíði búnaðar sem ætlað er að draga úr óhagkvæmri orkunotkun, einkum olíunotkun og stuðla þannig að minni losun gróðurhúsalofttegunda. Orkustofnun hefur gert tillögur um skipulagða leit að heitu vatni á svæðum sem til þessa hafa verið skilgreind köld. Eins og alþjóð veit hefur að undanförnu verið að finnast heitt vatn á slíkum svæðum, svo sem undir Eyjafjöllum og í nágrenni Stykkishólms. Sem dæmi um þetta starf Orkustofnunar má nefna að fyrir frumkvæði Orkubús Vestfjarða hefur farið fram jarðhitaleit á Ísafirði þar sem vatn er hitað með raforku áður en það fer um dreifikerfi hitaveitunnar. Allt heitt vatn sem fengist úr jörðu mundi nýtast hitaveitunni án mikils tilkostnaðar. Ekki þarf að fjölyrða um hvílík búbót það yrði fyrir mörg sveitarfélög á landinu að finna heitt vatn í jörðu sem nýtanlegt væri fyrir hagkvæmt verð. Öll skilyrði til búsetu geta með slíkum fundi tekið stakkaskiptum og er því um gríðarlegt hagsmunamál byggðarlaganna að ræða.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Einari K. Guðfinnssyni fyrir að hreyfa þessu máli og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þetta mál er nauðsynlegt að leiða til lykta. Það hefur verið til umræðu áratugum saman. Það er brýn nauðsyn að lækka hitunarkostnað víða á landinu. Fyrst og fremst er nauðsynlegt að jafna hitunarkostnað milli Íslendinga. Það getur ekki gengið að upphitun húsnæðis sé allt að fjórfalt dýrari í Búðardal og Bolungarvík á móti sambærilegu húsnæði á Reykjavíkursvæðinu eða þar sem hitunarkostnaðurinn er lægstur. Ég er að sjálfsögðu að tala um að lækka kostnaðinn á dýru svæðunum en ekki hækka hann á þeim ódýru. Þetta ástand hefur leitt til búseturöskunar. Þetta er eins og svo margt annað. Víða er svo dýrt að nálgast nauðsynjar úti á landi að fólkið hrökklast af svæðunum. Það leiðir síðan til verðlækkunar á eignum þess.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég held að verðlagning Landsvirkjunar til almenningsveitnanna sé veigamikið atriði í þessu sambandi. Ég er með tölur um það að Rarik skili Landsvirkjun árlega um 700 millj. kr. umfram langtímajaðarkostnað. Það segir sig sjálft að auðvitað kemur það fram í orkuverði Rariks þegar orkuöflunin er svo dýr. Á þjónustusvæði Rariks eru um 24% landsmanna en þeir skapa 42% af tekjum Landsvirkjunar til almenningsveitna. Þessar tölur segja einnig að íbúar á þjónustusvæði Rariks standa undir afborgunum, vöxtum og ekki síst arðgreiðslum til Reykvíkinga og Akureyringa, í meira mæli en aðrir landsmenn. Við gætum svo sem spurt okkur um réttlæti þess.

Herra forseti. Hv. 1. þm. Vestf. sér sig knúinn til þess, þegar hartnær þrjú ár eru liðin af kjörtímabili núv. ríkisstjórnar, að inna hæstv. iðnrh. eftir því hvernig gengið hafi að lækka orkuverð um landið allt. Hann getur þess réttilega að ein af veigameiri forsendum fyrir því að snúa við óheillaþróuninni í byggðamálum væri að lækka orkuverð. Ég er sammála honum í því. Hann segir enn fremur að ,,okkur``, og á þá við ríkisstjórnarflokkana, hafi miðað ótrúlega illa og ég er alveg sammála þingmanninum í því. Stjórnarflokkunum hefur miðað alveg ótrúlega illa við þetta. Skýringin kom fram í svari hæstv. iðnrh. Iðnrh. er andvígur því að jafna orkuverð um landið. Vífilengjurnar og undanslátturinn í svari hans leyndist engum sem á hlýddi og flestir sáu að ráðherrann hyggst ekkert gera til þess að lækka hið háa orkuverð á landsbyggðinni. Hann býður mönnum lán og ráðgjöf en hækkaði orkuverðið frá Landsvirkjun um síðustu áramót. Það eru ráð hæstv. iðnrh. þessarar ríkisstjórnar.

Herra forseti. Jöfnun húshitunarkostnaðar hefur oft og lengi verið rædd á Alþingi og leiða leitað til að lækka hitunarkostnaðinn þar sem hann er hæstur. Kostnaður við hitun íbúðarhúsnæðis á Íslandi er um 5,5 milljarðar kr. á ári. Um 34% þjóðarinnar búa við dýra eða meðaldýra kyndingu. Því er augljóst að í hvert skipti sem tekst að lækka kyndingarkostnaðinn um eitt prósent, þá skiptir það þessi 34% þjóðarinnar miklu. Talið er að kostnaður við kyndingu sé um það bil tvöfalt dýrari hjá dýrum hitaveitum en ódýrum og um 25--30% dýrari hjá meðaldýrum veitum en ódýrum. Ég er þeirrar skoðunar að auk framlaga ríkisins til niðurgreiðslu vegna rafhitunar sem hér hefur kannski mest verið rætt, þá þurfi að huga að leiðum hvað varðar dýrustu hitaveiturnar. Slíkt var gert var hjá Hitaveitu Akraness og Borgarfjarðar þar sem afborganabyrði veitunnar var lækkuð m.a. með skuldbreytingum, niðurgreiðslu lána og eftirliti með þróun erlendra gjaldmiðla. Auk þess var svo Hitaveitan á Akranesi sameinuð rafveitu, vatnsveitu og áhaldahúsi bæjarins. Ríkið aðstoðaði nokkuð við þessa miklu endurskipulagningu sem skilaði verulegum árangri. Þessi fyrirtæki eru í dag mun rekstrarhæfari en þau voru áður og hafa jafnframt lækkað verð á heitu vatni verulega. Mér sýnist að það mætti skoða svipaðar aðgerðir varðandi aðrar dýrar hitaveitur.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. iðnrh. fyrir svör hans við fyrirspurn minni. Ég vil láta það koma hér fram að ég er heldur óánægður með þau fyrirheit sem ég fann í máli hæstv. ráðherra. Ef maður skoðar það sem hæstv. ráðherra sagði, þá var hann að benda á það, sem er auðvitað út af fyrir sig athyglisvert, að innan gjaldskrársvæðanna er kostnaður einstakra húseigenda mismunandi. Auðvitað er sjálfsagt mál að reyna að ráða bót á því. Við höfum áður séð að menn gera átak á því sviði með bættri einangrun og auknum fróðleik um það hvernig fólk geti lækkað húshitunarkostnað sinn með eigin aðgerðum og það hefur skilað árangri. En ef við skoðum hins vegar kostnað á kílóvattstund sem er hinn raunhæfi samanburður sem við getum beitt, þá eru þær upplýsingar sem ég hef frá 15. október 1996. Ég hef ekki handbærar nýrri upplýsingar þó þær séu að sjálfsögðu til. Þar kemur það fram að kostnaðurinn hjá Hitaveitu Reykjavíkur er 1,52 kr., hjá Orkubúi Vestfjarða 2,30 kr. og Rafmagnsveitum ríkisins 2,60 kr. Auðvitað eru það þessar tölur, virðulegi forseti, sem segja okkur til um hinn raunverulega mismun á kostnaði við að kynda hús á Vestfjörðum, á Rarik-svæðinu og hjá Hitaveitu Reykjavíkur. Og það er þessi kostnaðarmunur sem stingur í augun svo svíður. Út af fyrir sig er alveg rétt að það sé mikilvægt að nýta jarðhitann eftir því sem hægt er. Menn hafa reynt þetta, t.d. í mínu kjördæmi á Drangsnesi. Eins hafa verið skoðaðir möguleikar bæði í Bolungarvík og Ísafirði en við erum ekki enn farin að sjá hvernig það fer. Ég held, hvað sem líður öllum þessum athugunum, að til þess að við getum lækkað orkukostnaðinn úti á landi, þá verði allt að koma til í senn. Landsvirkjun verður að auka afslátt sinn á orkusölu til húshitunar á næstu árum og ríkið verður að setja meira fé í að greiða kostnaðinn niður. Til viðbótar því að skipulagsbreytingar verði gerðar á orkusölumálunum, þá tel ég að með þessum hætti getum við ráðist að þessum vanda sem er alvarlegur víða um landið.

Herra forseti. Þessi umræða er orðin allgömul á Alþingi Íslendinga. Raunar hefur þróunin ávallt verið sú að ódýrustu hitaveiturnar hafa náð að lækka sig það verulega að þó hinar dýrari næðu einnig að lækka verð sitt, þá hefur mismunurinn eftir sem áður verið mjög mikill. En það þýðir ekki að horfa fram hjá því að einstök sveitarfélög verða að gera það upp við sig hvort þau vilji komast í þá aðstöðu að geta samið um raforkuverð eða ekki. Lykillinn að því væru t.d. kyndistöðvar þar sem aðstaða væri til að kynda með kolum, enda er það langódýrasti orkugjafinn. Þegar Landsvirkjun sér fram á að engin viðskipti verði, nema á eðlilegu verði, þá lækka þeir sig. Það hefur ávallt verið gert, annaðhvort með því að hækka framlög ríkisins til niðurgreiðslna eða þá að þeir hafi lækkað raforkurverðið. Miðað við þær hengingarólar sem menn eru búnir að setja á sig um að menga minna, yrðu sennilega greiddir háir styrkir fyrir að hætta með kolin og leiðrétta þetta á nýjan leik. Það er því grundvallaratriði að sveitarfélögin velti því fyrir sér að taka upp mengunarvaldandi kyndingu á þessum stöðum svo hægt sé að ná kostnaðinum niður.

Herra forseti. Hv. þm. Gísli Einarsson kom inn á að mikilvægast væri að lækka og jafna orkukostnaðinn, ég tek alveg undir það. Hins vegar kom mér á óvart og ég hafði ekki veitt því næga athygli áður að við greiðum niður stórkostlegan hluta af þessum kostnaði. Niðurgreiðslurnar, afsláttur orkufyrirtækjanna og endurgreiðsla á virðisaukaskatti nema samtals, eins og ég sagði áðan, 73 þús. kr. á ári fyrir notendur með 30.000 kílóvatta notkun á ári. Með öðrum orðum erum við í dag að greiða kostnaðinn niður um 48%, hvorki meira né minna. Hitt stendur svo eftir að þrátt fyrir þetta munar miklu á þessum kostnaði eftir einstökum landsvæðum. Ég held að þessi kostnaður verði aldrei jafnaður með áframhaldandi niðurgreiðslum. Leita þarf nýrra leiða og ég benti á það að nú væru tækifæri til þess af hálfu Orkusjóðs og Orkustofnunar að leita að nýjum orkugjöfum á köldu svæðunum, m.a. með jarðhitaleitinni. Það sannar sig að orkukostnaðurinn er lægstur þar sem ódýru hitaveiturnar eru og nægur jarðhiti er til staðar. Menn horfa sem betur fer fram á breytta tíma í þessum efnum. Eigendur Landsvirkjunar hafa komist að samkomulagi, sem var mikið til umfjöllunar hér fyrir réttu ári síðan, um að marka fyrirtækinu ákveðna gjaldskrárstefnu sem byggist á því að viðhalda gjaldskránni að raunvirði fram til ársins 2000 en að lækka gjaldskrána um 2--3% á ári frá árinu 2000 til ársins 2010. Það er um 20--30% lækkun að raunvirði. Þá held ég að menn fari fyrst að sjá árangurinn af raunverulegri lækkun. 

Virðulegi forseti. Í nóvember og desember sl. var gerð úttekt á húsnæði öldunardeildar Sjúkrahúss Suðurlands að Ljósheimum á Selfossi. Greinargerðum var skilað frá Heilbrigðiseftirliti Suðurlands, frá Vinnueftirliti ríkisins og byggingarfulltrúa Selfoss. Of langt mál væri að fara yfir allar þær athugasemdir sem þessir aðilar gera við húsnæði og aðstöðu hinna öldruðu sem þarna dvelja og aðstöðu starfsmanna. Í 3. umr. um fjárlög fór ég rækilega yfir þessar niðurstöður og er skemmst frá því að segja að húsnæðið sem hýsir öldrunardeild Sjúkrahúss Suðurlands er talið með öllu ónothæft fyrir núverandi starfsemi. Það er raunar talið beinlínis hættulegt. Þetta er ekki ný vitneskja. Þegar upphaflega var ákveðið að reka þessa öldrunardeild átti það aðeins að vera til bráðabirgða. Margir mótmæltu reyndar þeirri ráðstöfun á sínum tíma, m.a. á þeim forsendum að nær óverjandi væri að vera með rúmfasta einstaklinga að Ljósheimum. Ógerlegt væri að tryggja öryggi fólksins, t.d. ef upp á kæmi eldsvoði eða jarðskjálfti. Öll vinnuaðstaða að Ljósheimum er jafnframt fyrir neðan allar hellur. Aðstaða aðstandenda þeirra sem dvelja að Ljósheimum er slæm, vilji þeir vera nálægt sínu fólki. Á Ljósheimum eru aldraðir langlegusjúklingar sem þurfa gífurlega mikla umönnun. Aðstaðan sem þessum öldruðu sjúklingum, aðstandendum þeirra og starfsfólki Ljósheima er boðið upp á, er til háborinnar skammar. Nú liggur fyrir, frá þeim aðilum sem ég taldi upp áðan, samdóma niðurstaða þess efnis að húsnæðið sé í óviðunandi ástandi, hvort sem um er að ræða aðstöðu sjúklinga eða starfsfólks. Hið alvarlegasta er að öryggi sjúklinga og starfsfólks er í engu tryggt. Í niðurstöðu frá Heilbrigiðiseftirlitinu segir m.a., með leyfi forseta: ,,Húsnæðið er óhæft til notkunar sem hjúkrunarheimili í núverandi ástandi. Gagngerar endurbætur þurfa að fara fram á húsnæðinu hið fyrsta og skal þeim lokið eigi síðar en 1. júní 1998. Í þeim felast m.a. endurnýjun á þaki yfir miðhluta hússins og að hindra allan leka og rakamyndun í húsinu. Að öðru leyti er húsið óhentugt til notkunar sem sjúkradeild vegna þrengsla og vanbúnaðar.`` Þetta eru aðeins örfáar línur úr niðurstöðunni. Of langt mál væri að fara yfir greinargerðina að öðru leyti. Af þessum ástæðum hef ég lagt fram fsp. til hæstv. heilbr.- og trmrh. um öldrunardeildina og hún er svo: ,,Hvernig hyggst ráðherra bregðast við niðurstöðum sem birtust í skýrslum frá Heilbrigðiseftirliti Suðurlands, Vinnueftirliti ríkisins og byggingarfulltrúa Selfossbæjar varðandi húsnæði og allar aðstæður sjúklinga og starfsfólks öldrunardeildarinnar Ljósheima á Selfossi?``

Virðulegi forseti. Hv. þm. Margrét Frímannsdóttir spyr hvernig ráðherra hyggist bregðast við niðurstöðum í skýrslum frá Heilbrigðiseftirliti Suðurlands, Vinnueftirliti ríkisins og byggingarfulltrúa Selfossbæjar, varðandi húsnæði og aðstæður sjúklinga og starfsfólks öldrunardeildar Ljósheima á Selfossi. Skýrslur þær sem hv. þm. vitnar til eru ritaðar í lok síðasta árs. Þar koma fram alvarlegar athugasemdir við aðbúnað sjúklinga og starfsfólks á Ljósheimum. Húsnæðið sem hér um ræðir hýsti áður Sjúkrahús Suðurlands og var byggt árið 1945, með viðbyggingu árið 1955, 1959 og aftur árið 1966. Húsið er því komið til ára sinna. Miklar endurbætur voru gerðar á húsnæðinu árið 1984 og fram til ársins 1987 veitti Framkvæmdasjóður aldraðra samtals um 17 millj. kr. til endurbóta í húsnæðinu. Auk þess hafa ýmis félagasamtök og áhugamenn lagt fram verulega fjármuni og vinnu til að endurbæta og lagfæra húsnæðið til þess að unnt yrði að taka það í notkun sem öldrunar- og hjúkrunarheimili. Ég veit að þingmanninum er fullkunnugt um það átak sem heimamenn stóðu fyrir af miklum myndarskap til þess að endurbæta og lagfæra húsnæðið sem öldrunar- og hjúkrunarheimili. Þetta hús er þó að mörgu leyti barn síns tíma enda var, stuttu eftir að þessar síðustu meiri háttar viðgerðir og endurbætur voru gerðar á húsnæðinu, ljóst að það gæti ekki nýst sem hjúkrunarheimili til frambúðar þar sem sífellt eldri og sjúkari einstaklingar vistuðust þar. Ýmis öryggismál og aðbúnaður hafa því smátt og smátt nálgast að vera ófullnægjandi eftir því sem sjúklingar hafa þurft meiri þjónustu. Fyrir rösku ári síðan skipaði ég nefnd er kanna skyldi húsnæðisþörf heilbrigðisstofnana á Suðurlandi. Ég vænti þess að fá álit hennar og tillögur innan skamms. Í drögum að skýrslu nefndarinnar er lagt til að á þessu ári hefjist undirbúningur að nýrri byggingu eða flutningi vistmanna Ljósheima í annað húsnæði. Ljóst er að byggja þarf nýtt húsnæði fyrir þá vistmenn sem nú eru á Ljósheimum enda er undirbúningur þess þegar hafinn í ráðuneytinu. Hins vegar mun ég bíða tillagna frá nefndinni varðandi fyrirkomulag, stærð og fleiri atriði. Ég vil taka það fram að nú er unnið að nýbyggingu á hjúkrunarheimili fyrir aldraða í Hveragerði, þ.e. á dvalarheimilinu Ási. Ásbyrgi fjármagnar bygginguna en ríkið mun að sjálfsögðu reka hjúkrunarheimilið. Það heimili verður tekið í notkun annaðhvort í lok þessa árs eða byrjun næsta árs. Þrátt fyrir þessar miklu framkvæmdir í Hveragerði er ljóst að þörf mun á nýju húsnæði á Selfossi til að búa núverandi vistmönnum á Ljósheimum góðar aðstæður og starfsfólki eðlilega vinnaðstöðu.

Hæstv. forseti. Ég hef verið baráttumaður þess að Ljósheimar á Selfossi verði endurbyggðir. Á liðnu hausti átti ég ásamt Þorsteini Pálssyni, 1. þm. Suðurl. og hæstv. ráðherra, fund sem við höfðum óskað eftir með ráðamönnum Sjúkrahúss Suðurlands. Þar gerðum við áætlun um úttekt á ástandi Ljósheima. Húsnæðið stenst ekki kröfur um öryggi og vinnuaðstöðu. Ég þakka hæstv. heilbrrh. og starfsfólki heilbrrn. gott samstarf að þessu máli. Ég vil jafnframt þakka þann farveg sem hæstv. heilbrrh. hefur fundið málinu. Nú sýnist mér að langþráður draumur Sunnlendinga um nýja öldrunardeild við Sjúkrahús Suðurlands verði að veruleika. Um Ljósheima vil ég jafnframt segja, þótt húsið standist ekki þær kröfur sem gerðar eru, að þar virðist mér öldruðu fólki hafa liðið afskaplega vel. Ég hef aldrei heyrt kvartað yfir þeim stað. Ég held að þar hafi öldruðum liðið vel, þar hafi verið góður starfsandi og gott starfsfólk. Ég vildi láta þetta koma fram við þessa umræðu.

Hæstv. forseti. Ég efa ekki að á hjúkrunarheimilinu Ljósheimum hafi verið góður starfsandi og gott starfsfólk. En mér blöskruðu upplýsingarnar í úttekt þeirri er gerð var á aðstæðum sjúkraheimilisins og lesin var upp í fjárlagaumræðunni fyrir jólin. Þetta húsnæði er á mesta jarðskjálftasvæði landsins. Það eru innan við 100 ár síðan þarna urðu mannskæðir jarðskjálftar. Þvílíkar lýsingar á húsnæði þar sem sjúklingar eru rúmliggjandi, ófærir um að bjarga sér sjálfir. Þetta vakti með mér óhug og úr þessu verður að bæta. Þó að hægt verði að gera við húsið, þó það verði gert nokkurn veginn vatnshelt með umtalsverðum viðgerðum, þá verður auðvitað að gera ráð fyrir annars konar úrræðum fyrir rúmliggjandi sjúklinga. Það segir sig sjálft.

Herra forseti. Ég ætlaði ekki að blanda mér í þetta Ljósheimamál en ég þekki af nokkurri reynslu að fólki hefur liðið ágætlega í því húsi. Þar var borið í heiminn býsna efnilegt fólk fyrr á öldinni. En það var ekki það sem ég ætlaði að tala um heldur hitt að hæstv. ráðherra hefur komið sér upp ákveðnu kerfi. Það er alveg sama hvar nefndur er vandi aldraðra, alltaf er sama stofnunin nefnd. Ef nefndur er vandi aldraðra í Reykjavík, er elliheimilið nefnt sem verið er að byggja í Hveragerði, og ef vandi aldraðra er nefndur á Suðurlandi er Hveragerði líka nefnt. Þetta tæki heitir í gömlum bókum fjölmúlavíl og er t.d. oft hjá Halldóri Laxness. Þetta tæki er notað í sambandi við hvað sem mönnum dettur í hug og er það mjög athyglisverð nýjung sem hæstv. ráðherra ætlar að beita sér fyrir í sambandi við þetta öldrunarheimili í Hveragerði, að það á að leysa úr vanda aldraðra í öllum kjördæmum landsins. Hún hefur þegar nefnt tvö.

Virðulegi forseti. Ég get ekki orða bundist við ræðu hv. þm. Guðna Ágústssonar. Það er enginn sem efast um góðan starfsvilja og þekkingu starfsfólks á heilbrigðisstofnunum, Ljósheimum sem öðrum stofnunum, en það er lágmark að öryggissjónarmið séu í heiðri höfð þannig að starfsfólk sé ekki sett í þær aðstæður að geta ekki bjargað fólki út ef eitthvað kæmi upp á.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þá ræðu sem hún flutti þó kannski væri í sjálfu sér óþarfi að fara yfir lýsingu á húsnæðinu, sögu byggingarinnar og endurbætur þessa húss. Við þekkjum það. Við vitum líka að stór hópur starfsfólks Ljósheima og Sjúkrahúss Suðurlands mótmælti því á sínum tíma þegar ákveðið var að hafa öldrunardeildina í þessu húsnæði. Það er rétt að þarna höfum við haft mjög gott starfsfólk. En starfsfólkið hefur ítrekað kvartað undan vinnuaðstæðum og ekki síður kvartað undan þeim aðstæðum sem sjúklingunum er boðið upp á og aðstandendum þeirra sem vilja gjarnan dvelja með sínum þegar mikil veikindi steðja að, þá er það útilokað. En það sem er auðvitað alvarlegast í þessu máli eru öryggisaðstæðurnar, hvað öryggi er lítið á staðnum. Það kemur beinlínis fram í skýrslum og í samtölum við starfsfólk þessa sjúkrahúss, að mjög erfitt geti verið að bjarga einstaklingum þarna út ef einhverjir alvarlegir atburðir eiga sér stað, t.d. eldsvoði eða jarðskjálfti, vegna þess að öryggisaðstæður eru ekki í lagi. En ég fagna sérstaklega þeirri yfirlýsingu ráðherra að strax á þessu ári verði farið í hönnun eða tekin ákvörðun um að leysa þessi húsnæðismál. Hins vegar vek ég athygli á því að í skýrslu sem Heilbrigðiseftirlitið og byggingarfulltrúinn skilaði frá sér er fresturinn gefinn til 1. júní. Eftir 1. júní má leggja á dagsektir og hver á að borga þær? Það er mjög erfitt fyrir okkur eftir að hafa séð þessar skýrslur og þær niðurstöður liggja fyrir að una því að þarna verði sjúklingar áfram á þessu ári nema gripið verði til verulegra úrbóta á húsnæðinu meðan beðið er eftir öðru. Fresturinn er til 1. júní.

Virðulegi forseti. Mér er vel kunnugt um aðstæður allar á Ljósheimum. Ég fór þangað í heimsókn fyrir nokkru. Eftir það skipaði ég nefnd, eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, sem á að gera úttekt á þörfinni og hversu stórt húsnæði þyrfti til framtíðar fyrir langlegusjúklinga á Suðurlandi. Vegna þess að hv. þm. vitnaði í Halldór Kiljan Laxness varðandi þá byggingu sem verið er að reisa í Hveragerði, en þar er einnig verið að byggja hjúkrunarheimili og aðeins 10 mínútna akstur á milli Selfoss og Hveragerðis, þá fannst mér rétt að minna á að þar er mikil uppbygging í gangi fyrir eldri borgara en ég sagði það jafnframt í ræðu minni að það muni ekki uppfylla þá þörf sem er á Suðurlandi. Og það er þess vegna sem undirbúningur er þegar hafinn í heilbrrn. varðandi nýframkvæmdir við hjúkrunarheimili á Selfossi.

Hæstv. forseti. Hæstv. heilbrrh. hefur lýst því opinberlega yfir að unnið sé að gerð þjónustusamninga innan heilbrigðisþjónustunnar og jafnframt að stefnumótun um framtíð hennar. Nú segir það sig sjálft að mjög mikilvægt er að vel sé að þessu staðið og um niðurstöðurnar ríki sem víðtækust sátt. Innan heilbrigðisþjónustunnar er verkaskipting þannig að tvær heilbrigðisstéttir, læknar og hjúkrunarfræðingar, sinna mikilvægu hlutverki í stjórnsýslunni jafnframt faglegum skyldum sínum, og hafa þannig mikil áhrif á gang mála umfram aðrar starfsstéttir innan þessa geira. Þegar hugað er að stefnumótun er fólk úr stjórnsýslunni yfirleitt kallað að borði öðrum fremur en fyrir bragðið er sú hætta fyrir hendi í umræðu af þessu tagi og þá væntanlega einnig í stefnumótun að slagsíða skapist. Stefnumótun innan heilbrigðisþjónustunnar hér á landi mun hugsanlega kalla á endurmat á verkaskiptingu innan heilbrigðisþjónustunnar og þar af leiðandi starfssviði heilbrigðisstétta. Að sjálfsögðu þarf að taka tillit til sjónarmiða einstakra starfsstétta og hópa en lokaniðurstöður þurfa að vera samfélaginu öllu, þeim sem þjónustunnar njóta og skattborgurunum til hagsbóta. Til þess að tryggja slíkar niðurstöður þarf þessi vinna að hvíla á breiðum grunni og allar starfsstéttir að koma að máli, sjúkraliðar og Sóknarfólk, ekki síður en læknar og hjúkrunarfræðingar. Mikilvægt er að vita hvaða starfsnefndir eru að hefja vinnu á vegum hæstv. heilbrrh. um stefnumótun og hvert sé verksvið þeirra og hvernig þær verði skipaðar en skriflega fyrirspurn mínar til ráðherra orðaði ég á þessa leið, með leyfi forseta: Á hvern hátt hyggst ráðherra tryggja aðgang starfsstétta innan heilbrigðisþjónustunnar að umræðum og ákvörðunum um svokallaða þjónustusamninga og framtíðarskipan heilbrigðiskerfisins?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson spyr: Á hvern hátt hyggst ráðherra tryggja starfsstéttir innan heilbrigðisþjónustunnar að umræðum og ákvörðunum um svokallaða þjónustusamninga og framtíðarskipan heilbrigðiskerfisins? Þegar ákvarðanir eru teknar varðandi framtíðarskipan heilbrigðiskerfisins er unnið að stefnumótandi lagafrumvörpum eða endurskoðun á heilbrigðislögum. Eru þá venjulega skipaðar sérstakar nefndir eða vinnuhópar til að vinna að tillögum í viðkomandi máli. Í umræddum nefndum eða vinnuhópum eiga venjulega sæti embættismenn, sérfræðingar, fulltrúar fag- og hagsmunafélaga og síðar meir fulltrúar neytenda. Erfitt er hins vegar að koma því svo við að allar heilbrigðisstéttir eigi fulltrúa í öllum þeim nefndum sem skipaðar eru þar sem þær eru alls 26 talsins. Flestar hinna þýðingarmeiri tillögur eru hins vegar sendar fagfélögum heilbrigðisstétta til umsagna áður en mál eru lögð fyrir þingið eða stefnumótandi ákvarðanir eru teknar. Þannig gefst starfsstéttum innan heilbrigðisþjónustunnar iðulega tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri í þeim málum er þær varða með einum eða öðrum hætti. Á vegum heilbr.- og trmrn. fer fram margþætt starf er lýtur að framtíðarskipan heilbrigðisþjónustunnar. Má þar nefna forgangsröðunarnefnd, nefnd um endurskoðun heilbrigðisáætlunar og framtíðarsýn heilbrigðisþjónustunnar og nefnd um stefnumótun í málefnum geðsjúkra. Í þessum nefndum eiga sæti fulltrúar heilbrigðisstétta, neytenda, frjálsra félagasamtaka og fleiri aðila eftir því sem við á í hverju tilviki. Ráðuneytið leggur sig líka ætíð eftir því að eiga sem víðtækast samstarf við fag- og hagsmunaaðila um málefni sem snerta hagsmuni þeirra og framtíðarskipan heilbrigðisþjónustunnar. Þjónustusamningar snúast einkum um kaup hins opinbera á þjónustu viðkomandi heilbrigðisstofnunar, á hvaða verði hún er keypt og ýmis skilyrði um magn og gæði þjónustunnar. Þessir samningar eru gerðir á milli ráðuneytisins og yfirstjórnar viðkomandi stofnunar. Starfsmenn stofnunarinnar eiga samkvæmt lögum aðild að stjórnum heilbrigðisstofnana og fá þar væntanlega tækifæri til að fylgjast með undirbúningi samninga, taka þátt í umræðum um þá og svo endanlega að taka afstöðu til þeirra. Jafnframt verður að gera ráð fyrir að stjórnendur heilbrigðisstofnana leiti álits heilbrigðisstétta á faglegum hliðum slíkra samninga. Ég vona að þetta svari þeirri fyrirspurn sem hv. þm. lagði fyrir.

Virðulegi forseti. Hér er verið að spyrja um hvernig væri hægt að tryggja aðgang allra starfsstétta sem vinna innan heilbrigðisþjónustunnar að úrræðum og ákvörðunum um skipan mála þar. Ég þekki heilbrigðisstofnanir býsna vel og veit að þar starfa a.m.k. 15--20 ólíkir starfshópar. Það gæti því orðið flókið að koma öllum þeim hópum og þar með þeirra sjónarmiðum að við skipan mála. Ákveðnar stéttir bera lögum samkvæmt ábyrgð á þjónustu, bæði faglega og fjárhagslega þannig að það hefur auðvitað skipast svo að oft er leitað til þeirra með tilnefningu í nefndir. Ég vil minna á að leita mætti t.d. til starfsmannaráða sem gætu þá tilnefnt í starfshópa fyrir heildina á stofnunum. Auk þess má, eins og ég veit að hefur verið gert t.d. á Landspítala, við framtíðarskipan og stefnumörkun mynda innanhússkipaða þverfaglega hópa að þá er leitað til allra starfsstétta þar sem fólk getur komið sjónarmiðum sínum á framfæri sem vonandi rata alltaf inn í þann farveg þar sem ákvarðanir eru teknar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Spurningin var mjög almenns eðlis og svarið er almennt eftir því. Við því er ekkert að gera, ekki var við öðru að búast. Þar kom fram að leitað yrði álits faghópa og er það hið besta mál að leitað sé sem víðast fanga í upplýsingaöflun og um alla ráðgjöf. En það sem ég er kannski fyrst og fremst að vekja athygli á er að þegar nefndir eru skipaðar, þá er leitað fyrst og fremst inn í stjórnsýsluna sjálfa og þar eru tveir hópar, tvær stéttir, sem gegna stærra hlutverki en aðrar. Það eru læknar og hjúkrunarfræðingar. Alþingismenn fengu nýlega í hendur gögn um úttekt sem gerð var á heilbrigðisþjónustunni í Noregi. Þar kemur fram að nýta megi mannafla á mun markvissari hátt en gert hefur verið til þessa. Ráða má af þessari skýrslu að stjórnsýslustéttirnar hafi ráðið miklu um alla stefnumótun sem síðan hafi leitt út á hálan ís. Ég vara við þessu og kalla eftir sem breiðastri samvinnu þegar kemur að því að endurmeta ýmsa þætti í stjórnsýslu heilbrigðiskerfisins, þ.e. að leitað verði sem víðast fanga hjá sem flestum starfshópum og sem flestum sjónarmiðum hleypt að þeirri vinnu.

Virðulegi forseti. Ég tel að þetta hafi verið ágætis ábending hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni enda las ég fsp. hans áðan tvisvar upp. Það er rétt sem hv. þm. sagði, þetta er mjög almenns eðlis, en reglan er sú að þegar um þýðingarmikil mál er að ræða þá fá félagasamtök heilbrigðisstétta málið til umsagnar og það er að mínu mati hin rétta leið. Eins og kom fram áðan er útilokað að allar 26 starfsstéttirnar fjalli um öll mál því þá mundum við aldrei taka neina ákvörðun.

Herra forseti. Ég hef beint tveimur spurningum til hæstv. heilbr.- og trmrh.: 1. Hvernig skilgreinir heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti greiðslur á fæðingarstyrk og dagpeningum til mæðra í fæðingarorlofi? Eru greiðslurnar skilgreindar sem laun, tekjutrygging eða bætur? 2. Hvar er að finna stoð í lögum eða reglugerð fyrir ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins að greiða foreldrum langveikra eða fatlaðra barna ekki umönnunarbætur á meðan móðir er í fæðingarorlofi? Í svari fjmrh. hæstv. á þskj. 311 við fsp. hv. þm. Kristins H. Gunnarssonar um réttindi og greiðslur í fæðingarorlofi kom fram að konur í þjónustu ríkisins njóta launa í barnsburðarleyfi í samræmi við reglugerð frá 1989 um barnsburðarleyfi. Þegar kona nýtur launagreiðslu í barnsburðarleyfi er litið svo á að hún sé enn áfram í starfi og ávinni hún sér þar af leiðandi rétt til orlofs og annarra starfsaldurstengdra réttinda. Greitt er í lífeyrissjóð af laununum í barnsburðarleyfinu. Þess ber að geta að kærunefnd jafnréttislaga telur líka að laun í fæðingarorlofi falli undir hugtakið ,,kjör`` í skilningi jafnréttislaga. Í lögum um félagslega aðstoð er heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna sem dveljast heima eða á sjúkrahúsi. Greiðslum þessum er ætlað að koma til móts við tilfinnanleg útgjöld og sérstaka umönnun eða gæslu og má greiða þær frá þriggja mánaða aldri barnsins. Umönnunarbætur eru augljóslega grundvallaðar á allt öðrum forsendum en greiðslur í fæðingarorlofi. Nýlegur úrskurður tryggingaráðs um samspil fæðingarorlofs og umönnunarbóta, sem segir í raun að líta beri á fæðingarorlofsgreiðslur sem bætur og því megi ekki greiða umönnunarbætur samtímis, sýnir að ráðuneytin túlka lögin um fæðingarorlof ekki með sama hætti. Í reglugerð heilbrrn. er miðað við að umönnunarbætur taki við af fæðingarorlofsgreiðslum þó heimilt sé að greiða bæturnar á fæðingarorlofstímabilinu. Þetta ákvæði hefur ráðuneytið túlkað á þann veg að ef barn fæðist alvarlega fatlað eða með lífshættulegan sjúkdóm getur móðir fengið umönnunarbætur gegn því að hún afsali sér fæðingarorlofsgreiðslum. Rétt er að taka það fram að launuð vinna móður á öðrum tímum skerðir ekki réttinn til umönnunarbóta. Ef túlkun fjmrh. hæstv. og túlkun Jafnréttisráðs er höfð í huga, um að um laun sé að ræða, verður ekki annað séð en að úrskurður tryggingaráðs hafi verið á þá leið að verið sé að mismuna fjölskyldum alvarlega, fjölskyldum fatlaðra og langveikra barna.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ásta B. Þorsteinsdóttir hefur beint til mín fyrirspurn um hvar sé að finna stoð í lögum eða reglugerð fyrir þeirri ákvörðun Tryggingastofnunar ríkisins að greiða foreldrum langveikra og fatlaðra barna ekki umönnunarbætur á meðan móðir er í fæðingarorlofi og fær greiddan fæðingarstyrk og dagpeninga. Umönnunargreiðslur byggjast á 4. gr. laga um félagslega aðstoð, en samkvæmt henni er Tryggingastofnun heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna, og á reglugerð 504/1997 um fjárhagslega aðstoð við framfærendur fatlaðra og langveikra barna. Greiðslur í fæðingarorlofi byggjast hins vegar á 15. og 16. gr. almannatryggingalaga frá 1993. Hvað varðar fyrri hluta fyrirspurnar hv. þm., þ.e. hvernig heilbr.- og trmrn. skilgreini greiðslur fæðingarstyrks og dagpeninga til mæðra í fæðingarorlofi bendi ég á að það sem skiptir máli í þessu sambandi er hvort fæðingarstyrkur, fæðingardagpeningar og umönnunargreiðslur falli undir hugtakið ,,bætur`` í skilningi 43. gr. laga um almannatryggingar. Samkvæmt 43. gr. laga um almannatryggingar frá 1993 getur enginn samtímis notið nema einnar tegundar greiddra bóta samkvæmt lögum. Bætur eru í 1. mgr. 43. gr. skilgreindar sem bætur greiddar í peningum og hjálp til sjúkra og slasaðara sem veitt er á annan hátt. Allar greiðslur samkvæmt lögum eru því bætur í skilningi 43. gr., þar með talið fæðingarstyrkur og fæðingardagpeningar. Samkvæmt 13. gr. laga um félagslega aðstoð gilda ákvæði almannatryggingalaganna um bætur félagslegrar aðstoðar eftir því sem við á. Í 1. gr. laganna eru taldar upp bætur félagslegrar aðstoðar og eru umönnunargreiðslur m.a. taldar þar. Hugtakið bætur er því notað í mjög víðtækri merkingu í almannatryggingalögum og lögum um félagslega aðstoð og tekur það m.a. til fæðingarstyrks, fæðingardagpeninga og umönnunargreiðslna. Samkvæmt 3. og 4. gr. reglugerðar um umönnunargreiðslur er tímabil umönnunargreiðslna frá lokum greiðslna í fæðingarorlofi til 16 ára aldurs. Þegar réttur skapast til framlengingar á greiðslum í fæðingarorlofi er foreldri hins vegar heimilt að velja þær greiðslur sem hærri eru. Hér er í raun aðeins verið að árétta það sem felst í lögunum að fæðingarorlofsgreiðslur og umönnunarorlofsgreiðslur skuli ekki greiddar á sama tíma. Hins vegar getur foreldri valið þær greiðslur sem hærri eru. Móðir sem á t.d. aðeins rétt á fæðingarstyrk getur því valið umönnunargreiðslur í staðinn og þess eru nokkur dæmi. Loks bendi ég á að bætur félagslegrar aðstoðar, þar með taldar umönnunargreiðslur, eru heimildargreiðslur sbr. 4. gr. laga um félagslega aðstoð en þar segir: ,,Tryggingastofnun er heimilt að inna af hendi umönnunargreiðslur til framfærenda fatlaðra og langveikra barna.`` Þetta kemur einnig fram í 1. gr. reglugerður um umönnunargreiðslur en þar segir: ,,Heimilt er að veita framfærendum fatlaðra og langveikra barna aðstoð frá Tryggingastofnun ríkisins.` Ég tel því að framkvæmd Tryggingastofnunar ríkisins, að greiða foreldrum fatlaðra og langveikra barna ekki umönnunarbætur á meðan móðir er í fæðingarorlofi og fær greiddan fæðingarstyrk og dagpeninga, eigi stoð í lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð og reglugerð um umönnunargreiðslur. Virðulegi forseti. Ég vil að lokum benda á að tilgangur fæðingarorlofsgreiðslna er að gera foreldri fært að vera heima og annast barn sitt. Tilgangur umönnunargreiðslna er sá sami og því þykir ekki eðlilegt að greiða tvöfalt. Mér er þó ljóst að nauðsynlegt er að koma betur til móts við foreldra í sérstökum tilvikum, t.d. vegna barna utan af landi sem þurfa að dveljast langdvölum í Reykjavík vegna læknismeðferðar. Flóknar aðgerðir, sem áður voru gerðar erlendis, eru að flytjast meira og meira inn í landið, of það er að sjálfsögðu jákvætt fyrir alla aðila. Þegar aðgerðir eru gerðar erlendis er hins vegar greiddur dvalarkostnaður en það sama á ekki við þegar foreldrar utan af landi þurfa að dveljast í Reykjavík.  Nefnd á vegum Tryggingastofnunar er að vinna að tillögum til úrbóta, m.a. varðandi dvalar- og ferðakostnað og er von á áfangaskýrslu nefndarinnar innan skamms.

Hæstv. forseti. Hér hefur verið vakið máls á atriði sem var til umræðu á tryggingaráðsfundi nýlega og ber að þakka hv. þm. Ástu B. Þorsteinsdóttur fyrir að víkja að þessu. Ég held að hér sé um reginmisskilning að ræða af hálfu ráðuneytisins. Fæðingarstyrkur og fæðingardagpeningar eru auðvitað ígildi launa vegna þess að í flestum tilfellum missir konan vinnu við barneignina og auk þess er þetta hjálp við að fæða nýjan einstakling. Í upphafi 43. gr. almannatryggingalaga segir, með leyfi forseta: ,,Bætur samkvæmt lögum þessum teljast bætur greiddar í peningum og hjálp til sjúkra og slasaðra sem veitt er á annan hátt.`` Ég held að fæðingarorlof og fæðingardagpeningar og fæðingarstyrkur geti ekki talist bætur vegna sjúkdóma né slysa, þó það sé það nú stundum, að þá held ég að það eigi ekki við hér.  Hvernig fer með konu sem er á atvinnuleysisbótum? Ef hún skyldi eignast barna sem þarfnast sérstakrar umönnunar verður hún að velja á milli atvinnuleysisbóta og umönnunar barnsins síns?

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra hefur rakið lagatexta og túlkun ráðuneytisins á lagatexta. Ástæðan fyrir fyrirspurn minni er auðvitað sú að ég tel að skoða þurfi túlkun heilbrrn. og Tryggingastofnunar á þessu máli og skoða það á nýjan leik í ljósi ákvarðana sem tryggingaráð hefur tekið. Ég tel að þarna sé verið að blanda saman tveimur ólíkum þáttum. Greiðslur í fæðingarorlofi hafa hingað til haft þá túlkun að þetta séu laun, þetta séu greiðslur vegna þess að foreldri gefur upp atvinnuþátttöku meðan á barnsburðarleyfi stendur. Það er ósköp skýrt, held ég, og ef ég má vitna aftur í svar hæstv. fjmrh. við fyrirspurninni fyrr í vetur kemur þar mjög glögglega í ljós að alltaf er verið að tala um laun og launaígildi enda fá konur sem taka barnsburðarleyfi allar uppbætur á laun sem þær hafa náð í gegnum samninga sína. Umönnunarbætur til foreldra fatlaðra og langveikra barna eru allt annars eðlis. Það er verið að mæta tilfinnanlegum kostnaði sem hlýst af veikindum eða fötlun barnsins og mun meiri umönnun en er almennt lagt á foreldra ófatlaðra barna. Þarna er ekki sambærilegur hlutur á ferðinni og ég skora á hæstv. heilbrrh. að láta fara fram endurskoðun á túlkun ráðuneytisins á greiðslum umönnunarbóta og samspili þess við fæðingarorlof. Ég tel brýnt að þarna verði skorið úr og ekki verði áfram mismunun í gangi eins og mér virðist vera reyndin í dag, þ.e. að foreldrum fatlaðra og langveikra barna er gert ófært að afla sér tekna á sama grundvelli og aðrar fjölskyldur hafa.

Virðulegi forseti. Texti 43. gr. laganna um almannatryggingar er alveg skýr að okkar mati eins og fram kom í fyrri ræðu minni. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir spurði hvort atvinnuleysisbætur féllu niður hjá konu á atvinnuleysisbótum sem fengi fæðingarorlof. Þær falla niður þannig ...

Ég spurði hvort kona á atvinnuleysisbótum fengi jafnframt umönnunarbætur.

Ég þori ekki að fara nákvæmlega með það. Það er ekki á mínu borði í mínu ráðuneyti, heldur á borði félmrn. en ég skal kynna mér það og kynna síðan þinginu því mikilvægt er að ljóst sé hvernig þeim málum er háttað. En það er skýrt að sá sem er á atvinnuleysisbótum missir þær um leið og fæðingarorlofið kemur til og það er á mínu borði. Eins og kom fram í fyrri ræðu minni eru nokkrir þættir í endurskoðun þar sem viss skörun er og Tryggingastofnun er að vinna að tillögum til heilbrrn. þar að lútandi, en ég endurtek að samkvæmt 43. gr. laganna er textinn skýr.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. um bifreiðakaupastyrki frá Tryggingastofnun ríkisins sem greiddir eru mikið hreyfihömluðu fólki. Styrkirnir eru greiddir samkvæmt reglugerð frá 1987 en tvær breytingar hafa verið gerðar á reglugerðinni síðan. Minnisstæð er breytingin frá því fyrir þremur árum þegar með bandormi við fjárlagagerðina var tekin sú ákvörðun að fækka styrkjum. Styrkir þessir eru tvenns konar, hærri styrkir, 50 styrkir sem eru 700 þús. kr. og lægri styrkir 235 þús. kr. sem voru 600 styrkir en var fækkað niður í 335 styrki. Einnig voru reglurnar þrengdar þannig að lægri styrkirnir voru greiddir til fimm ára í staðinn fyrir fjögurra og einnig var aldurstakmark lækkað þannig að menn fengu ekki styrkinn ef þeir voru komnir yfir sjötugt. Ég orðið vör við það og fengið margar athugasemdir frá mikið hreyfihömluðum einstaklingum, sem hafa sótt um þessa styrki, að þeim hefur verið synjað, annars vegar vegna þess að svo margir hafi sótt um styrkina og hins vegar vegna þess að þeir uppfylla ekki skilyrðin, m.a. aldurstakmörkin eða jafnvel að tekjutenging er borin fyrir um synjun. Eftir að hafa skoðað þessi mál nokkuð tel ég að þær reglur sem gilda um bifreiðastyrkina séu ekki í takt við tímann. Það að synja hreyfihömluðum manni, fötluðum einstaklingi um styrk af því að hann er orðinn sjötugur og er fullfær um að komast leiðar sinnar en er algerlega háður því að hafa bíl, að synja honum um styrkinn er auðvitað ekki í takt við lög í landinu. Þar vil ég nefna stjórnsýslulögin, en ein af meginreglum þeirra er jafnræðisreglan, sem segir að allir skulu jafnir fyrir lögum og borgurunum skuli ekki mismunað við afgreiðslu frá stjórnvöldum. Sams konar mál skuli fá sömu afgreiðslu o.s.frv. Ég tel að skoða þurfi þessar reglur verulega en vil gjarnan fá upplýsingar og spyr þess vegna hæstv. ráðherra: Hversu mörgum hefur verið synjað um styrk til bifreiðakaupa frá því að styrkjunum var fækkað 1996? Og hversu margir hreyfihamlaðir sem bundnir eru við hjólastól --- en það er skilyrði fyrir að fá hærri styrkinn --- eða með gervilimi, sem hafa uppfyllt skilyrðin fyrir hærri styrknum, hafa fengið synjun eða jafnvel lægri styrkinn vegna þess hve fáir hærri styrkirnir eru? Ég vil gjarnan fá upplýsingar um þetta hjá hæstv. ráðherra því að ég tel að endurskoða þurfi þessar reglur.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir spyr hve mörgum umsækjendum um styrk til bifreiðakaupa hafi verið synjað um styrkinn á árunum 1996, 1997 og 1998. Að meðaltali hafa farið um 130 millj. kr. á þessu árabili til styrkja. Um 400 styrkir hafa verið veittir að meðaltali. Samkvæmt upplýsingum Tryggingastofnunar var 659 einstaklingum synjað árið 1996, 294 einstaklingum synjað árið 1997 og 358 einstaklingum synjað árið 1998. Nokkrir af þeim sem var synjað var vegna þess að þeir voru að sækja um að kaupa bifreið innan þeirra fimm ára sem reglurnar segja til um að verði að líða milli þess að einstaklingar skipta um bíl. En varðandi hærri styrkina gildir þessi regla í þrjú ár eins og hv. þm. eflaust kannast við. Í öðru lagi spyr hv. þm. hvort margir hreyfihamlaðir bundnir hjólastól eða með gervilimi, sem uppfylltu skilyrði fyrir hærri styrknum, hafi fengið synjun eða lægri styrkinn vegna þess hve fáir hærri styrkirnir eru. Ástæður synjunar fyrir styrkveitingum eru ekki sérgreindar hjá Tryggingastofnun en úthlutunarnefnd fer yfir allar umsóknir og þeir einstaklingar sem verst eru haldnir líkamlega og fjárhagslega ganga fyrir styrkveitingu. Þannig byggir nefndin á læknisfræðilegu mati við úrvinnslu umsókna. Samkvæmt upplýsingum Tryggingastofnunar liggur fyrir að einhverjir einstaklingar sem læknisfræðilega geta uppfyllt skilyrði fyrir hærri styrknum hafi fengið úthlutað lægri styrknum þar sem fjöldi hærri styrkjanna er takmarkaður, eða um 50, og hefur fjöldi þeirra verið óbreyttur frá upphafi eða frá árinu 1987. Ekki liggur fyrir um hve marga einstaklinga er að ræða og slíkar upplýsingar yrðu handavinna úr umsóknum á læknisfræðilegum forsendum. Starfsmenn Tryggingastofnunar telja að ekki sé um nema mjög fáa einstaklinga að ræða en treysta sér ekki til að áætla fjöldann nákvæmlega án þess að fara yfir allar umsóknir. Vert er að benda á til frekari skýringar að árlega hafa fjórir til sjö einstaklingar af þeim 50 sem fá úthlutað hærri styrkjum fengið styrk sem nemur 40% af kostnaði þar sem þeim sé óhjákvæmilega nauðsyn að hafa yfir sérútbúinni bifreið að ráða til að sækja vinnu. Er þar í öllum tilvikum um að ræða einstaklinga sem bundnir eru hjólastól, þurfa á sérútbúnaði að halda og eru í fastri vinnu. Ég hef áður útskýrt í svari við fyrirspurn hv. þm. Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur hvernig og hvenær upphæðir, réttindi og reglur um styrki til bifreiðakaupa hafa breyst á undanförnum fimm árum. Í því svari kemur fram að hærri styrkirnir eru óbreyttir, veittir til þriggja ára en lægri styrkirnir veittir til fimm ára. Þá kemur einnig fram að mun fleiri af styrkþegum hafa getað notfært sér styrkinn nú síðustu ár en áður var eða 94% nú í stað 78% áður. Í lokin vil ég benda á, virðulegi forseti, að í síðasta mánuði gaf ég út reglugerð sem heimilar styrkþegum að kaupa notaða bifreið. Þannig var afnumið það skilyrði styrkveitingar að keypt sé ný bifreið. Þetta tel ég vera í fullu samræmi við lengri endingu bifreiða þar sem þær eru betri en áður og vegir hafa batnað mikið sem dregur úr sliti þeirra. Ekki hafa verið teknar ákvarðanir um frekari breytingar á reglum sem varða bifreiðamál en ég mun í næstu viku fá í hendur álit sérstakrar nefndar sem fór yfir þessi mál og samtök hagsmunaaðila áttu sæti í. Ég mun fara yfir þær tillögur áður en ákvarðanir verða teknar um frekari breytingar á reglum þessum.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Ég hef eina stutta spurningu til hæstv. ráðherra og hún er á þessa leið: Telur ráðherra það vera í samræmi við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar að binda akstur hreyfihamlaðra við 70 ára aldur á meðan ófötluðum er heimilt að aka bifreið allt þar til læknir metur þá óhæfa sökum heilsubrests?

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin sem voru fleiri en spurningarnar, meira að segja kom svar við fyrirspurn sem ég hafði lagt fyrir ráðherrann fyrir þó nokkru síðan og þegar fengið svör við. En það sakar svo sem ekki að svara nógu oft. Aftur á móti var ekki hægt að svara fyllilega þeirri spurningu sem ég beindi til ráðherrans. Engu að síður kemur fram í svari hæstv. ráðherra að árið 1996 voru synjanir tvöfalt fleiri en úthlutanir bifreiðastyrkja hreyfihamlaðra. Helmingi fleirum var synjað um styrkinn en fengu hann. Árið 1997 var nánast jafnmörgum sem fengu styrk synjað um styrkinn og sama er í ár. Þá er 385 styrkjum úthlutað en 348 synjað um styrkinn. Það segir okkur auðvitað að þessir styrkir eru of fáir. Hæstv. ráðherra treysti sér ekki til að svara síðari fyrirspurn minni um hversu margir sem sóttu og hefðu átt rétt á hærri styrknum fengu lægri styrkinn vegna þess hvernig málum er háttað í Tryggingastofnun ríkisins og ég virði það svar. En ég veit að það eru þó nokkuð margir mikið fatlaðir einstaklingar sem hefðu átt rétt á hærri styrknum og hefðu fengið hann ef styrkirnir hefðu verið nógu margir, en fengu einungis lægri styrkinn. Ég held að það sé rétt metið að ekki stenst lög að mismuna fólki eftir aldri eins og kom fram í fyrri ræðu minni og hjá hv. þm. Ástu B. Þorsteinsdóttur. Það stangast á við stjórnsýslulögin og jafnræðisregluna í stjórnarskránni. Ég tel því að hæstv. ráðherra verði að taka upp þessar reglur og gera þær réttlátari því að ég get ekki ímyndað mér að það sé hagur nokkurs og alls ekki ríkisins að vera að þrengja að þeim einstaklingum sem þurfa að leita aðstoðar, eins og þeirrar að fá bifreiðastyrki frá Tryggingastofnun vegna hreyfihömlunar. Það þarf að breyta þessum reglum þannig að þær verði sanngjarnar og að hægt verði að koma til móts við þá sem þurfa sannanlega slíkan stuðning.

Hæstv. forseti. Þetta mál er eins og annað þegar kemur að því sem verið er að gera varðandi bætur almannatrygginga. Það er hvorki haus né sporður á neinu sem gert er í þeim málaflokki. Til þess að menn tali íslensku og segi sannleikann, þá er eftirfarandi að gerast í bifreiðamálefnum öryrkja og ellilífeyrisþega: Það er verið að reyna að losna við þetta úr Tryggingastofnun. Hvert fer það? Það fer auðvitað í tryggingafélögin. Það er verið að ýta þessu öllu þangað þó að margoft hafi komið fram að skil á lánum, þegar um lán hefur verið að ræða, hafa verið svo til 100%. Til að bæta við, hæstv. forseti, sögum af misrétti skal ég segja eina. Manni, sem sótti nýlega um bifreiðastyrk og er kominn yfir sjötugt, var synjað af því að hann hafði ekki verið öryrki fyrir. Einungis þeir sem hafa verið öryrkjar fyrir 67 ára aldur fá þessa fyrirgreiðslu. Ef þetta er jafnrétti, þá veit ég ekki hvað jafnrétti er.

Virðulegi forseti. Hér var rætt um að fyllstu sanngirni yrði að gæta í þessum málum. Það er gert með læknisfræðilegu mati og fjárhagsleg geta einstaklingsins metin. Þannig ganga þeir fyrir sem mest þurfa á þessum styrkjum að halda, bæði læknisfræðilega og fjárhagslega. Eflaust má metast um það hvort styrkirnir séu nógu margir en það ætla ég ekki að gera. Varðandi það að hv. þm. spurði áðan hvort fólki væri ekki mismunað verulega með því að það fái ekki greidda styrki eftir sjötíu ára aldur, þá er það mikið umhugsunaratriði. Eins og einnig kom fram hjá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur áðan þá er þyrftu flestir á því að halda upp úr sjötugu, eftir 70--75 ára aldur. Þá er spurningin þessi: Eiga allir aldraðir sem eiga erfitt með hreyfingar að fá þessa styrki? Þetta er spurning sem við þurfum öll að spyrja okkur.  Ég held að hv. þm. Guðrún Helgadóttir hafi áðan verið að tala um að menn vilji ýta þessu öllu út úr Tryggingastofnun. Það er ekki rétt. Menn vilja ekki að styrkirnir fari út úr Tryggingastofnun. En það er rétt hjá hv. þm., varðandi lánin, að mikill áhugi hefur verið fyrir því að lánin fari út úr Tryggingastofnun. Ég er hins vegar á móti því og hef staðið gegn því hingað til.

Herra forseti. Ég beini fyrirspurn til umhvrh. um brunavarnir í Hvalfjarðargöngum. Tilefni hennar er að Brunamálastofnun hefur gert alvarlegar athugasemdir um brunavarnir í Hvalfjarðargöngum. Þar vitna ég til bréfs brunamálastjóra til verkefnastjóra Spalar hf. frá því í september sl. en þar kemur fram, með leyfi forseta: ,,Brunamálastofnun hefur unnið að athugun og úttekt á þeim upplýsingum og vinnu sem unnin hefur verið á sviði brunavarna Hvalfjarðarganga og er niðurstaða þeirrar athugunar sú að mikið vanti á að þær ráðstafanir sem fyrirhugaðar eru séu fullnægjandi. Legið hefur fyrir hjá Vegagerð ríkisins allt frá 1990 krafa undirritaðs og Brunamálastofnunar um að veggöng séu brunahönnuð af til þess hæfum aðila. Brunamálastofnun setti fram kröfu um brunahönnun Hvalfjarðaganga í bréfi til Spalar hf. þann 20. 2. 1996. Eini opinberi aðilinn eða eftirlitsaðili hér á landi sem getur um það dæmt hvort slík hönnun sé viðunandi er Brunamálastofnun. Meðfylgjandi skýrsla Brunamálastofnunar sýnir að enn hefur ekki verið tekist á við brunahönnun Hvalfjarðaganga og skýrsla sú er breska verkfræðifyrirtækið Atkins vann fyrir Spöl hf. er alls ófullnægjandi.`` Í skýrslu þeirri sem brunamálastjóri vísar í hér, kemur fram samandregin niðurstaða Brunamálastofnunar þar sem hún gerir alvarlegar athugasemdir við brunaöryggi í Hvalfjarðargöngum í 13 liðum. Eftir því sem ég best veit, hefur verið farið eftir sumum ábendingum Brunamálastofnunar en ekki öðrum. Nú hefur yfirstjórn brunamála verið flutt til umhvrn. og ég tel mikilvægt að öll tvímæli séu tekin af um að lög um brunavarnir og brunamál nái til Hvalfjarðaganga þrátt fyrir ákvæði í 3. gr. samnings við Spöl hf. Þar er gert ráð fyrir að ákvörðun um gerð og búnað ganga skuli miðuð við að fullnægja norskum stöðlum um tilsvarandi jarðgöng, hvað varðar þægindi, öryggi umferðar og rekstraröryggi. Af þessum ástæðum er eftirfarandi fyrirspurn sett fram: 1. Telur ráðherra að lög um brunavarnir og brunamál nái til brunavarna í Hvalfjarðargöngum og að Brunamálastofnun ríkisins eigi þar með að hafa eftirlitsskyldu með öryggi brunavarna í göngunum? 2. Mun ráðherra beita sér fyrir því að farið verði eftir athugasemdum og ábendingum Brunamálastofnunar um brunavarnir í Hvalfjarðargöngum, en stofnunin hefur bent á að mikið vanti á að öryggisráðstafanir vegna brunavarna í göngunum séu fullnægjandi?

Hæstv. forseti. Eins og hv. fyrirspyrjandi benti á var þessi málaflokkur, um brunavarnir, brunamál og málefni Brunamálastofnunar, fluttur til umhvrn. um síðustu áramót. Því hefur okkur ekki gefist langur tími til að fjalla um málefni er varða þennan málaflokk. En mál það sem hv. þm. hreyfir hefur verið í umræðu og athugun á undanförnum mánuðum. Meðal annars var fjallað um það í félmrn. á sl. ári. Varðandi fyrri lið fyrirspurnar hv. fyrirspyrjanda, um viðhorf ráðherrans, er ég ótvírætt þeirrar skoðunar að lög um brunavarnir og brunamál, nr. 41/1992, sbr. lög nr. 83/1997, um breytingu á þeim lögum, nái til brunavarna í Hvalfjarðargöngum og samkvæmt því fari Brunamálastofnun ríkisins með eftirlit með brunavörnum í því mannvirki. Hv. þm. minnir síðan á að skiptar skoðanir hafi verið um það hvort farið sé að þeim reglum sem Brunamálastofnun telur rétt að framfylgja. Síðari liður fyrirspurnarinnar er um það. Auðvitað er nauðsynlegt að þar sé farið að tillögum Brunamálastofnunar. Við höfum hins vegar átt viðræður við málsaðila á seinustu dögum. Ráðuneytið var upplýst um að hlutaðeigandi aðilar hafi átt í viðræðum um lausn málsins, þ.e. Brunamálastofnun Íslands, Vegagerðin og Spölur hf. Samkvæmt upplýsingum frá þessum aðilum hefur þokast verulega í rétta átt og allt útlit fyrir að það sem kann að hafa borið á milli verði leyst með samkomulagi. Hv. þm. rifjaði upp að samkvæmt bréfi eða greinargerð frá því í september sl. hafi verið tekið tillit til sumra þátta en ekki allra. Þetta eru upplýsingar þær sem ég hef. Ég geri mér vonir um að þetta mál leysist farsællega og ekki þurfi að koma til afskipta ráðuneytisins. Ef þörf krefur mun ég að sjálfsögðu beita mér fyrir því að farið verði eftir ábendingum Brunamálastofnunar um brunavarnir í Hvalfjarðargöngunum og vísa þá til svars míns við fyrri lið fyrirspurnar hv. þm.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. fyrir svörin. Ég tel hann hafa svarað að fullu og öllu því sem ég spurði um. Greinilegt er að áhöld hafa verið um þetta þar sem Brunamálastofnun telur ástæðu til að óska eftir úrskurði félmrn. um það hvort brunavarnir í Hvalfjarðargöngum heyrðu undir lög um brunavarnir og brunamál. Eins hefur sjálf stofnunin leitað lögfræðilegs álits í þessu efni. Ég vildi því fá alveg afdráttarlaust, eftir að umhvrh. hefur tekið við þessum málaflokki, hvort afstaða hans væri sú hin sama. Auðvitað er mikið í húfi með að hafa fullkomnar bruna- og öryggisvarnir í Hvalfjarðargöngum. Ekki er hægt að láta sem vind um eyrun þjóta þegar upplýst er um alvarlegar athugasemdir Brunamálastofnunar varðandi öryggi brunavarna þar. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra segir, að hann muni beita sér fyrir því að farið verði eftir athugasemdum og ábendingum Brunamálastofnunar. Hann getur þess jafnframt að hann telji að sá ágreiningur sem þarna hefur verið, verði leystur með samkomulagi. Ég skildi ráðherra líka svo, ég bið hann að andmæla ef ég hef ekki skilið hann rétt, að ef málið leysist ekki með samkomulagi og Brunamálastofnun telur vanta á öryggi brunavarna, þá hefði Brunamálastofnun lokaorðið í því. Ráðherra lýsti því áðan yfir að hann mundi beita sér fyrir því að eftir athugasemdum og ábendingum Brunamálastofnunar yrði farið. Ég fagna því.

Hæstv. forseti. Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum í það sem áður kom fram í svari mínu. Ég árétta þó að félmrn. fjallaði um málið áður í þessu ferli og komst að þessari niðurstöðu. Á þeim viðhorfum er engin breyting. Lög um brunavarnir og brunamál hljóta að gilda um brunavarnir í Hvalfjarðargöngunum. Ég árétta einnig að samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum nýjastar frá brunamálastjóra séu allar líkur á að fullkomin samstaða náist og auðvitað er það besta úrlausnin. Mikilvægt er að eins vel og tryggilega sé unnið að brunavörnum í þessu mannvirki og öðrum. Ef farið verður að settum reglum mun ekki þörf fyrir neinar stjórnvaldsaðgerðir. Varðandi hið fyrra svar, hlýtur það að vera ljóst að umhvrh. mun þurfa að hafa afskipti af málunum ef samkomulag næst ekki.

Herra forseti. 7. maí á síðasta ári samþykkti Alþingi þál. um könnun á hagkvæmni kalkþörungavinnslu. Ályktunin er svohljóðandi, með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að fela sjávarútvegsráðherra að láta kanna hagkvæmni mögulegrar kalkþörungavinnslu á helstu útbreiðslusvæðum þeirra, svo sem í Húnaflóa og Arnarfirði.`` Þegar till. var til umfjöllunar á Alþingi sl. vetur fylgdi henni ítarleg greinargerð. Þar kemur fram að Frakkar taki árlega um 300.000 lestir af kalkþörungaseti af hafsbotni við Bretagne-skaga. Úr kalkþörungum vinna þeir kalkáburð til notkunar í landbúnaði auk þess að því hefur verið blandað í skepnufóður og notað til síunar á súru neysluvatni. Um árabil hafa menn vitað að í Húnaflóa og Arnarfirði er að finna auðug mið kalkþörunga. Sýni úr Arnarfirði voru tekin árið 1969 og þar voru einnig stundaðar rannsóknir árið 1975. Flatarmál kalkþörungamiðanna við Langanes í Arnarfirði reyndist vera um 2,4 km 2 og á því svæði ætti því samkvæmt mælingum á rúmþyngd kalkþörunga að vera um 2 millj. tonna af ferskum kalkþörungum í eins metra þykku lagi. Þykkt lagsins er hins vegar ókönnuð. Ef miðað er við að vöxtur þörunganna sé 1 sm á ári, má búast við að framleiðslan gæti verið um 20 þús. tonn af kalkþörungum á Langanessvæðinu einu saman. Árið 1979 var gerð könnun á Húnaflóa og tilgangur þeirrar ferðar að finna skeljasand sem nýta mætti til áburðar á ræktað land. Niðurstaðan sýndi að í Húnaflóanum, þ.e. á Miðfirði, Hrútafirði og utanverðum Bitrufirði, eru víðáttumiklar breiður af kalkþörungaseti. Í framhaldi af ályktun Alþingis hef ég því leyft mér að bera fram á þskj. 730 svohljóðandi fyrirspurn til sjútvrh. um könnun á hagkvæmni kalkþörungavinnslu: ,,Hver var niðurstaða könnunar þeirrar á hagkvæmni mögulegrar kalkþörungavinnslu á helstu útbreiðslusvæðum kalkþörunga, svo sem í Húnaflóa og Arnarfirði, sem samþykkt var á Alþingi 7. maí 1997 að fela sjávarútvegsráðherra að láta gera?``

Herra forseti. Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins hefur haft þetta mál til skoðunar og þar hafa verið uppi hugmyndir um möguleika á samvinnu við franska aðila. Verðáætlun fyrir slíka rannsókn, sem mundi beinast að almennri úttekt á framleiðslu kalkþörunga, hljóðar upp á 1,5--2 millj. kr. Jafnframt hefur Hafrannsóknastofnun haft málið til athugunar. Það liggja fyrir rannsóknir sem gerðar voru á árunum 1975--1979 en það er könnun á útbreiðslu kalkþörungs. Útbreiðslan var þá könnuð en ekki magn þörunga eða árleg framleiðsla þeirra. Einnig er til efnagreining á samsetningu mjöls úr kalkþörungum. Heildarkostnaður við þær rannsóknir sem þyrfti að fara í á kalkþörungaseti í Arnarfirði og Húnaflóa er áætlaður að muni liggja á bilinu 23--25 millj. kr. Þeim kostnaði er unnt að áfangaskipta niður í nokkra verkhluta. Samkvæmt mati Hafrannsóknastofnunar yrði heppilegast að mælingar sem þessar færu fram að sumarlagi í tvö sumur og fyrra sumarið yrði notað til þykktarmælinga en það seinna til borana og þá væntanlega einnig til vaxtarmælinga. Það hefur ekki enn verið ákveðið hvenær unnt er að hefja þessar rannsóknir þar sem þær falla ekki inn í kostnaðarramma Hafrannsóknastofnunar en það mál er enn til athugunar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. sjútvrh. fyrir svörin. Margt nýtt kom fram í þeim sem er áhugavert og lýsir því ferli sem er fram undan til að framfylgja ályktun Alþingis. Þó er ljóst að verkið er ekki hafið af þeim ástæðum að ekki er fjármagn fyrir hendi. Ég minni á að Alþingi fól ráðherra að gera þessa athugun og því hefði átt að koma frá ráðherranum ef þörf var á ósk um fjárveitingu til verksins við gerð síðustu fjárlaga. Ég minnist þess ekki að það hafi komið fram í þeim gögnum sem fyrir lágu að erindi væri frá ráðuneytinu eða stofnunum á vegum þess um fjárveitingu til þessa verkefnis. Ég hvet því hæstv. fjmrh. til þess að beita sér fyrir því að afla fjár til þess að unnt verði að hefja framkvæmdir þegar á þessu sumri og undirbúa síðan tryggari fjármögnun rannsóknarinnar í heild við gerð fjárlaga fyrir næsta ár.

Herra forseti. Ég minni aðeins á í þessu sambandi að það er ekki svo að sjútvrh. flytji tillögur á Alþingi um fjármögnun einstakra rannsóknarverkefna á vegum Hafrannsóknastofnunar. Hafrannsóknastofnun fær á fjárlögum heildarfjárveitingu og þarf síðan að skipta henni niður á fjölmörg verkefni. Auðvitað þarf oft að hagræða verkefnum, koma inn nýjum verkefnum með því að láta önnur sitja á hakanum eða víkja. Allt fer það eftir því hvernig á stendur í verkefnaáætlunum og vinnu. Í ályktun Alþingis fólst ekki nein krafa um að öðrum verkefnum yrði vikið til hliðar fyrir þetta. Ég minni svo á að flutningsmenn málsins hafa heldur ekki flutt tillögur um það við afgreiðslu fjárlaga að fjármunir yrðu sérstaklega veittir til þessa verkefnis.

Herra forseti. Ekki er hægt að segja annað en að tilraunaveiðar Japana á túnfiski í íslenskri landhelgi síðustu tvö ár hafi gefið góða raun og veiðin meiri á síðasta ári en nokkur þorði að vona. Á meðan á tilraunaveiðinni hefur staðið hafa íslenskir útgerðarmenn beðið á hliðarlínunni og fylgst með japönskum sjómönnum róta upp túnfiskinum. Að mínu áliti er komið að lokum þessara tilraunaveiða og tímabært að gera íslenskum útgerðarmönnum kleift að taka þátt í þessum dansi jafnt og ríkinu. Að mínu áliti gerist það vart á annan hátt en þann að íslenskir útgerðarmenn og sjómenn geti aflað sér nauðsynlegrar þekkingar til að geta stundað túnfiskveiðar með bestu tækni til að ná árangri við veiðarnar og vinna aflann fyrir öflugustu markaðina, og þá m.a. með leigu á erlendum skipum. Auðvitað geta Íslendingar gert þetta einir og gera, en árangurinn er aðeins einn fjórði af veiði Japananna með þeirri þekkingu og útbúnaði sem þeir ráða yfir. Því getur samstarf hjálpað okkur og flýtt þróuninni á þessu sviði hér á landi. Fyrir íslensk stjórnvöld er einnig mjög mikilvægt að floti á vegum Íslendinga nái að afla sér veiðireynslu í lögsögunni áður en sótt verður um inngöngu í ICAT, Alþjóðatúnfiskráðið. ICAT telur sig reyndar geta stjórnað túnfiskveiðinni um allan heim, innan og utan landhelgi. Ríki sem eru að byrja túnfiskveiðar hafa þó ákveðna aðlögun áður en kemur að afskiptum ráðsins og því er betra að rasa ekki um ráð fram um inngöngu í ráðið en nýta tímann á meðan við getum verið utan þess og aflað okkur veiðireynslu. Til að ná upp veiðireynslu á stuttum tíma þarf öflugan flota og tæknivæddan en sá floti er til staðar ef lög heimila nýtingu hans innan fiskveiðilögsögunnar. Þá nýtingu hugsa ég mér sem leigu íslenskra aðila á erlendum túnfiskveiðiskipum sem frysta aflann um borð. Ekki er heimilt að nýta þennan flota í landhelginni samkvæmt núgildandi lögum og þarf því lagabreyting að koma til sem heimilar erlendum túnfiskveiðiskipum veiðar innan íslensku fiskveiðilögsögunnar með ákveðnum skilyrðum. Frændur okkar Færeyingar hafa fetað í fótspor okkar í fyrsta sinn í fyrra með rannsóknarsamningi við japönsk túnveiðiskip. Veiðin var mjög góð hjá þeim og áhugi fyrir túnfiskveiðum í Færeyjum mjög mikill. Túnfiskurinn gengur inn í fiskveiðilögsögu beggja landanna og heyrst hefur um áhuga Færeyinga á samstarfi við okkur Íslendinga á þessu sviði. Mikilvægt er að mínu áliti að slík samvinna gæti orðið m.a. með gagnkvæmum veiðiheimildum á túnfiski innan fiskveiðilögsögu landanna. Ef af þessu á að verða þarf einnig lagabreytingu til þess. Í framhaldi af þessum formála hef ég, hæstv. forseti, borið fram eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. sjútvrh.: 1. Er ástæða til frekari tilraunaveiða á túnfiski innan íslensku fiskveiðilögsögunnar? Ef svo er, hvers vegna? 2. Ef ekki verður um frekari tilraunaveiðar að ræða mun ráðherra þá beita sér fyrir nauðsynlegum lagabreytingum svo að hægt verði að heimila erlendum túnfiskveiðiskipum veiði innan landhelginnar? 3. Er samstarf við Færeyinga um gagnkvæmar veiðiheimildir á túnfiski innan fiskveiðilög sögu landanna til athugunar?

Herra forseti. Í upphafi vil ég taka fram að settur hefur verið á fót starfshópur eða vinnuhópur til þess að móta tillögur um það hvernig nýting túnfiskstofnsins geti skapað okkur hámarksarð í framtíðinni. Er hópnum m.a. ætlað að fjalla um þörf á áframhaldandi rannsóknum um túnfisk hér við land, hvernig standa eigi að samvinnu á alþjóðavettvangi varðandi stjórnun á túnfiskveiðum og hvernig stjórnun þeirra veiða íslenskra skipa eigi að vera. Er að því stefnt að vinnuhópurinn skili skýrslu um málið fyrir lok aprílmánaðar. Eins og ég hef þegar tekið fram á vinnuhópurinn m.a. að athuga þörf á frekari rannsóknum. Hins vegar má benda á að síðustu tvö ár hafa farið fram tilraunaveiðar á túnfiski innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi á vegum Hafrannsóknastofnunar. Fyrra árið var árangur fremur dræmur en hið síðara mjög góður. Hefur verið gerð grein fyrir niðurstöðum þessara rannsókna hér á Alþingi. Meðal annars vegna þess hversu mikið fannst af túnfiski í rannsóknunum virðist ástæða til að afla frekari vitneskju um göngur hans hingað og hvað ráði þeim. Slík vitneskja gæti bæði fengist með tilraunaveiðum sem færu fram á vegum Hafrannsóknastofnunar og eins veiðum íslenskra skipa. Þegar hefur komið fram að íslenskum fiskiskipum, sem leyfi hafa til veiða í atvinnuskyni innan íslenskrar lögsögu, er að sjálfsögðu heimilt að stunda túnfiskveiðar þar. Fram hefur komið að íslenskir aðilar hyggjast halda til þessara veiða næsta sumar, en komi ekki til þess eða ef talið verður að afla þurfi enn frekari upplýsinga getur til þess komið að Hafrannsóknastofnun beiti sér fyrir tilraunaveiðum og þá e.t.v. með svipuðum eða sama hætti og undanfarin tvö ár. Ekki hefur staðið til að leggja fram frv. að lögum sem heimili erlendum skipum veiðar í íslenskri lögsögu. Raunar er meginatriðið í þessu sambandi, verði túnfiskveiðar taldar arðbærar í lögsögunni, að veiðar íslenskra skipa hefjist úr þessum stofni enda styrkir slíkt stöðu okkar best varðandi nýtingu þessa stofns í framtíðinni. Varðandi samvinnu okkar við Færeyinga er rétt að taka fram að á fundi sjávarútvegsráðherra Íslands og Færeyja í desember sl. var rætt um þessi málefni og um mögulega samvinnu Íslendinga og Færeyinga, fyrst og fremst um upplýsingagjöf á milli landanna hvernig að málum væri staðið. En um formlegar viðræður varðandi gagnkvæmar veiðiheimildir er það að segja að engar slíkar viðræður hafa enn farið fram. Þróist mál á þann veg að það verði talinn fýsilegur kostur erum við að sjálfsögðu reiðubúnir til þess að skoða þau málefni.

Herra forseti. Ég get út af fyrir sig verið ánægður með að búið sé að stofna vinnuhóp til að skoða hvernig þróunin eigi að vera á næstu árum og hlýtur að vera vandað til verka þar. Eftir því sem hæstv. ráðherra segir á sá hópur að vera búinn að ljúka sínu starfi fyrir lok apríl. Að sjálfsögðu er mjög skammur tími til þingloka ef það verður ekki búið að slíta þingi þegar þessi hópur verður búinn að skila áliti sínu. Ef við hyggjumst nýta okkur möguleika erlendra skipa til að veiða í landhelginni undir stjórn íslenskra útvegsmanna og sjómanna er að sjálfsögðu enginn tími til þess að setja lög til þess að ná þeim markmiðum. Ég lýsi því vonbrigðum mínum með að þessi hópur skuli þurfa allan þennan tíma. Búið er að stunda þessar tilraunaveiðar í tvö ár. Það er alveg ljóst hvernig þróunin hefur verið. Ekki er verið að fiska túnfisk í fyrsta skipti við Íslandsstrendur, það hefur verið gert í áraraðir. Því hefði ég gjarnan viljað sjá þessa vinnu ganga hraðar fyrir sig. Ég fagna því að einhverjar viðræður hafa farið fram við Færeyinga um samstarf þjóðanna í þessum efnum en ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir okkur upp á framtíðina að slíkt samstarf geti orðið sem nánast. Að lokum beini ég einungis þeim tilmælum til hæstv. ráðherra að hann reyni að flýta störfum vinnuhópsins sem allra mest. Ég held að við megum ekki sofna á verðinum því að ég er hræddur um að við komum ekki þessum málum á þann grunn að við séum farnir að veiða að einhverju marki innan skamms tíma frjósum við inni í samningum okkar við ICAT sem við verðum að vinna með og erum þá reynslulausir í túnfiskveiðum framtíðarinnar.

Herra forseti. Rétt er að ítreka að öllum íslenskum fiskiskipum sem hafa leyfi til veiða í landhelginni er að sjálfsögðu heimilt að hefja túnfiskveiðar og við höfum verið mjög hvetjandi til þess að íslenskir útvegsmenn gerðu tilraunir til að stunda þessar veiðar og vonumst til þess að þeir geri það. Þar eru engar takmarkanir og engar hindranir í vegi sem þarf að ryðja í burtu. Varðandi þann rétt sem við sköpum okkur á alþjóðavettvangi vegna þess að veiðum úr þessum stofni er stjórnað af alþjóðastofnun er líka rétt að minna á að veiðireynsla erlendra skipa kemur okkur Íslendingum ekki að góðu. Ég tel þess vegna að erfitt sé að færa fram fyrir því rök að það eigi að opna landhelgi Íslands fyrir erlendum skipum til að styrkja veiðireynslu þeirra á þessu sviði. Við eigum fyrst og fremst að huga að því að styrkja veiðireynslu okkar sjálfra til að tryggja framtíðarhagsmuni Íslands í þessum veiðum.

Hæstv. Sjálfsagt mun okkur öllum í fersku minni þeir atburðir er ollu á sínum tíma hingaðkomu Hanes-hjónanna en þó eflaust öllu fremur þau eftirmál sem urðu vegna þess hversu tekið var á máli þeirra hér á landi. Hér er hvorki staður né stund né heldur ástæða til að ræða þann harmleik sem olli því að umrædd hjón sáu sér þann kost vænstan að flýja land sitt. Þegar Bandaríkjamenn reistu svo kröfu um framsal barns þess sem málið snerti brást dómsmálaráðuneytið undraskjótt við. Varð það niðurstaða Hæstaréttar að brotið hefði verið á lögvörðum réttindum hjónanna af ráðuneytinu. Framsalskröfu Bandaríkjamanna á hjónunum var hafnað af Hæstarétti á þeim forsendum að meðalhófsreglu hefði ekki verið fylgt gagnvart þeim og að auki væri meðferð fanga í Arisona með þeim hætti að Íslendingum væri ekki stætt á því að selja fólk undir slíka meðferð vegna alþjóðlegra skuldbindinga. Undir þetta sjónarmið hefur bandaríska alríkisstjórnin raunar tekið með því að höfða mál á hendur umrædds fangelsisstjóra fyrir ómannúðlega meðferð á föngum. Hanes-hjónin hafa ítrekað boðist til að mæta fyrir rétti í Arizona ef tryggt verði að þau þurfi ekki að sitja í fangelsi við ómannúðlegar aðstæður meðan á málarekstri stendur eða þola niðurlægjandi fangaflutninga innan lands í Bandaríkjunum. Bandaríkin hafa ekki látið svo lítið að svara þeirri málaleitan. Þar sem þau hjónin geta ekki vegabréfalaus fengið neina vinnu að gagni eru þau með þessu sett í óþolandi aðstöðu bjargarleysis. Það virðist svo sem Bandaríkjamenn ætli sér að þreyta þau til uppgjafar með þeim einfalda hætti að virða þau ekki svars. Í ljósi þessa hefur eftirfarandi fyrirspurn verið lögð fram á hinu háa Alþingi. Samkvæmt fréttum er von á fulltrúum frá bandaríska dómsmálaráðuneytinu viðvíkjandi máli Hanes-hjónanna og ég hef frétt að sá fundur fari fram á morgun. 1. Getur ráðherra upplýst hvert er erindi þeirra fulltrúa sem samkvæmt fréttum er von á frá bandaríska dómsmálaráðuneytinu viðvíkjandi máli Hanes-hjónanna og á hvern hátt það tengist þeim? 2. Geta íslensk stjórnvöld á einhvern hátt stuðlað að því að hjónin fái aftur vegabréf sín í ljósi þess að þau hafa ítrekað boðist til að mæta fyrir rétti í Bandaríkjunum án þess að fá nokkrar undirtektir? 3. Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að þeim verði veitt landvist hér á landi til frambúðar af mannúðarástæðum jafnvel þótt þau hafi verið svipt vegabréfum sínum?

Herra forseti. Á síðasta ári óskuðu bandarísk stjórnvöld eftir framsali á bandarískum ríkisborgurum, Connie Jean Hanes og Donald Hanes til Bandaríkjanna þar sem þau voru grunuð um að hafa með ólögmætum hætti numið á brott dótturdóttur konunnar. Í samræmi við lög um framsal sakamanna frá árinu 1984 tóku íslenskir dómstólar það til skoðunar hvort lagaskilyrði fyrir framsali væru fyrir hendi. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu 17. október sl. að ekki væru lagaskilyrði nema að tilteknum skilyrðum uppfylltum fyrir framsali þeirra til Bandaríkjanna. Bandarískum stjórnvöldum var tilkynnt um þá niðurstöðu og framsalskröfu þeirra formlega hafnað af dómsmrn. Í framhaldi af því komu fram óskir frá bandarískum stjórnvöldum um viðræður við fulltrúa íslenskra stjórnvalda vegna þessa máls svo og um almennar viðræður um samskipti landanna á þessu sviði. Féllst dómsmrn. á slíkar viðræður og von er á fulltrúum frá bandaríska dómsmálaráðuneytinu hingað til þessa lands og það er rétt hjá hv. fyrirspyrjanda að þau samtöl munu fara fram á morgun. Varðandi aðra spurninguna er það að segja að ekki eru forsendur til þess fyrir íslensk stjórnvöld að beita sér fyrir því að bandarísk stjórnvöld falli frá ógildingu vegabréfa eða krefjist þess að ný vegabréf séu gefin út til bandarískra ríkisborgara. Varðandi þriðju spurninguna er það að segja að útlendingaeftirlitið fjallar á fyrri stigum um umsókn um landvist af mannúðarástæðum eða öðrum sérstökum ástæðum en ákvörðun útlendingaeftirlitsins er unnt að skjóta til dómsmrn. Það er því ekki eðlilegt að æðra stjórnvald láti í ljós skoðun sína á tilgreindu máli áður en það hefur komið til afgreiðslu hjá lægra settu stjórnvaldi.

Hæstv. forseti. Bæði á Alþingi og í dómsorði sjálfs Hæstaréttar hefur komið fram að Hanes-hjónin hafi verið beitt órétti hér á landi. Brotið var á lögvörðum réttindum þeirra þegar þau voru svipt ættleiddu barni sínu. Nú er spurningin þessi: Á að beita þetta fólk enn meira ranglæti? Hanes-hjónin höfðu verið sökuð um brot á umgengnisrétti í Bandaríkjunum og þessum ásökunum vilja þau svara fyrir rétti þar í landi. Þangað vilja þau mæta sem frjálst fólk og verja rétt sinn sem frjálst fólk. Bandaríkjamenn neita þessu og vilja skilyrðislaust framsal. Hæstiréttur Íslands segir ekki skilyrði fyrir slíku og hæstv. dómsmrh. Íslands stendur nú frammi fyrir þessu. 

Hæstv. forseti. Hanes-hjónin frömdu ekki glæp, hvorki í Bandaríkjunum né hér á landi. Umhyggja fyrir litlu barni er ekki glæpur. Óvissa sú sem þau búa við og sonur þeirra er óbærileg og ómannúðleg. Mér er ljóst að málið er ekki einfalt. Ég spyr: Gæti Alþingi hoggið á þennan hnút með því að veita þeim íslenskan ríkisborgararétt og íslenskt vegabréf sem fyrst, nú? Slíkt hefur verið gert hafi menn verið nýtilegir í boltaleiki af öllu tagi. Ég skora á hæstv. dómsmrh. að meta umhyggju fyrir litlu barni til jafns við hæfileika til að sparka eða kasta bolta.

Hæstv. forseti. Hér er um afar sérstakt mál að ræða og eins og við þekkjum úr dómskerfi okkar og samskiptum við aðrar þjóðir þar sem átök um börn eiga í hlut verða slík mál afar erfið. Mér fannst hæstv. dómsmrh. koma sér hjá því að svara þriðju spurningunni. Hann vísar til lægra stjórnvalds en hér er auðvitað um mannúðarmál að ræða og mikil þörf á því að binda endi á það mikla óöryggi sem Hanes-hjónin búa við. Réttarvitund Bandaríkjamanna og meðferð þeirra á föngum er allt önnur en við þekkjum og Hæstiréttur hefur kveðið upp úr um að þarna beri að fara að með gát. Ég skora á hæstv. dómsmrh. að skoða málið með mjög jákvæðum hætti og að við sýnum og sönnum að við virðum mannréttindi og að við viljum aðstoða fólk í jafnerfiðum málum og um er að ræða. 

Virðulegi forseti. Í frétt sem birtist í DV fyrir nokkrum dögum þar sem er m.a. fjallað um umsókn Hanes-hjónanna um hæli hér kemur fram að þau hafi óskað eftir því að eiga aðild að þeim viðræðum sem eiga að hefjast á morgun samkvæmt því sem hæstv. dómsmrh. sagði, og koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Þetta er haft eftir lögfræðingi þeirra hjóna. Ég beini þeirri fyrirspurn til hæstv. dómsmrh. hvort afstaða hafi verið tekin til þess að þeim verði gert kleift að koma sjónarmiðum sínum á framfæri við þá fulltrúa sem eru væntanlegir hingað.

Herra forseti. Ég var stoltur af Hæstarétti Íslands þegar hann staðfesti að Hanes-hjónunum skyldi ekki vísað úr landi af mannúðarástæðum. Ég var ekki stoltur af dómsmrn. þegar það kom í veg fyrir að hjónin fengju að njóta lögvarins réttar síns þegar barnið var tekið af þeim og sent úr landi. Mér finnst að Íslendingar eigi þessu fólki skuld að gjalda. Ég tek af heilu hjarta undir hugmynd hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur. Hér á Alþingi kost á að grípa inn í málið og leysa það í eitt skipti fyrir öll. Ég tel að hæstv. dómsmrh. hefði verið maður að meiri ef hann hefði viljað segja það hreint út að ef málið kæmi til kasta hans mundi hann beita sér fyrir því að þetta fólk fengi hér landvistarleyfi af mannúðarástæðum vegna þess að gild rök liggja fyrir því að slíkt leyfi verði veitt. Við skuldum þessu fólki það.

Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda, hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur fyrir að taka málið upp. Mér líka ekki tilburðir Bandaríkjamanna í þessu máli, bæði þeir sem eru þegar fram komnir og eiga e.t.v. eftir að koma fram í formi sendinefndar þeirra hingað til þess að hlutast í reynd til um innlend mál. Sama mætti reyndar segja t.d. um þá ótrúlegu frekju og afskiptasemi bandaríska sendiráðsins vegna frétta um hugsanlegan innflutning á hvalspiki frá Noregi þó það sé annað mál. Hvað halda þessir menn að þeir séu? Er það algerlega gleymt í Bandaríkjum Norður-Ameríku að Ísland sé þó þrátt fyrir allt sjálfstætt ríki? Það sem ég tel skipta mestu máli er að menn nálgist þetta viðkvæma mál út frá réttum forsendum, þ.e. á mannúðargrundvelli. Þetta snýst um það og málið sé skoðað sem slíkt ótruflað af utanaðkomandi þrýstingi. Það er skoðun mín að ekki sé unnt að tryggja þessu fólki að leita réttar síns í Bandaríkjunum eins og það óskar sjálft án þess að vera þar meðhöndlað fyrir fram sem sakamenn eigi að sjálfsögðu að veita þeim hæli hér, landvist og ef með þarf ríkisborgararétt.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin og hv. alþingismönnum, sem hafa lagt orð í belg, sérstaklega fyrir að hafa komið og lagt þessu máli lið. Ég held að þetta sé mjög brýnt mál. Ég vil í fyrsta lagi taka fram og ítreka að von er á sendinefnd frá Bandaríkjunum á morgun til að ræða framsalsreglur milli landa með sérstöku tilliti til þessa máls. Ég verð að segja að mér finnst þetta vera yfirleikur hjá Bandaríkjamönnum og ekki mjög góður bragur á þessu. Við erum sjálfstæð þjóð og það er Hæstiréttur Íslands sem tók þessa ákvörðun og hún er fyllilega lögleg. Það kom fram hjá hæstv. dómsmrh. að hann telur sig ekki eiga að hafa skoðun á því hvort Hanes-hjónunum verði veitt landvist vegna þess að þarna eigi að koma ákvörðun frá lægra settu stjórnvaldi, þ.e. útlendingaeftirlitinu. Það hefur komið fram í umræðum undanfarna daga að skoðun ráðherra hefur heilmikið að segja varðandi það hvaða ákvarðanir eru teknar af lægra settu stjórnvaldi svo ég held að það væri allt í lagi að hæstv. ráðherra hefði heilbrigða skoðun á málinu og léti hana í ljós. Að síðustu tek ég heils hugar undir þau orð hv. þm. Guðrúnar Helgadóttur að Alþingi afgreiði málið með því að veita þessu fólki landvist ef ekki verður hægt að afgreiða það öðruvísi.

Herra forseti. Vegna þeirrar fyrirspurnar sem borin var fram af hálfu hv. 17. þm. Reykv. vil ég ítreka það sem ég hef áður sagt og reyndar hefur komið fram um leið og dómsmrn. afgreiddi erindi bandarískra stjórnvalda þar að lútandi. Dómsmrn. hafnaði kröfu bandarískra stjórnvalda um framsal vegna þess að bandarísk stjórnvöld gátu ekki uppfyllt eða vildu ekki uppfylla þau skilyrði sem Íslendingar setja fyrir framsalinu og Hæstiréttur hefur staðfest. Ég held að þau skilyrði séu algerlega ágreiningslaus, eðlileg og sjálfsögð í máli sem þessu og verður að sjálfsögðu ekki hvikað frá þeim. Ég veit ekki til þess að nokkrum manni hafi komið það í hug. Bandarískum stjórnvöldum hefur verið gerð mjög glögg grein fyrir því hver aðstaðan er í því efni. Fyrst og fremst vildi ég koma og skýra þetta atriði svo ekki leiki nokkur vafi á því. Að öðru leyti liggja svör mín í upphafi fyrir og ég hef engu við þau að bæta.

Hæstv. forseti. Vorið 1997 lagði hæstv. dómsmrh. fram merka skýrslu um heimilisofbeldi hér á landi og var hún rædd ítarlega á hinu háa Alþingi. Í kjölfarið setti hæstv. dómsmrh. á laggir þrjár nefndir. Verkefni þeirra er svo lýst í Voginni, fréttabréfi Jafnréttisráðs frá því í nóvember 1997: ,,Ein nefndin mun huga að stöðu málsins hjá lögreglu, önnur að dómskerfinu og sú þriðja mun skoða almennt hvað unnt sé að gera til að draga úr og á endanum útrýma ofbeldi gegn konum.`` Í sama fréttabréfi er einnig sagt frá aðgerðaáætlun nefndar sem Evrópuráðið skipaði á sínum tíma og skilaði áliti á síðasta ári. Þar er m.a. greint frá því að sú nefnd leggi til að ríkisstjórnir Evrópuráðsins leggi til grundvallar í vinnu sinni gegn heimilisofbeldi að allt ofbeldi sé glæpur og ólíðandi. Í öðru lagi er lagt til að ríkisstjórnir setji sér þriggja ára áætlanir þar sem fram komi ákveðin markmið sem verði metin og endurskoðuð árlega. Þá er einnig lagt til af þessari nefnd að lögregla, dómarar og lögfræðingar fái sérstaka fræðslu varðandi eðli og einkenni ofbeldis gegn konum og börnum. Í framhaldi af þessu vil ég beina tveimur spurningum til hæstv. dómsmrh.: Í fyrsta lagi. Hvað líður störfum þeirra þriggja nefnda sem skipaðar voru í kjölfar skýrslu dómsmrh. um heimilisofbeldi vorið 1997? Hvenær má vænta niðurstaðna af starfi þeirra? Í öðru lagi. Hvernig hyggst ráðherra fylgja eftir niðurstöðum nefndar Evrópuráðsins um heimilisofbeldi sem birtar voru á síðasta ári, þannig að tillögur hennar nýtist og komist í framkvæmd hér á landi?

Herra forseti. Eins og fram hefur komið mælti ég á Alþingi í marsmánuði 1997 fyrir skýrslu um orsakir, umfang og afleiðingar heimilisofbeldis og annars ofbeldis gegn konum og börnum. Í framhaldi af því ákvað ég að skipa þrjár nefndir til að huga að úrbótum á þessu sviði. Hlutverk fyrstu nefndarinnar er að huga að meðferð heimilisofbeldismála hjá lögreglu á rannsóknarstigi og gera tillögur um nauðsynlegar úrbætur í því efni, þar á meðal um breytingar á refsi- og réttarfarslöggjöf. Önnur nefndin á að huga að meðferð heimilisofbeldismála í dómkerfinu og gera tillögur um nauðsynlegar úrbætur í því efni, þar á meðal um breytingar á refsi- og réttarfarslöggjöf. Þriðju nefndinni er ætlað að það hlutverk að huga að nauðsynlegum breytingum og löggjöf til að sporna við heimilisofbeldi, huga að því hvernig unnt sé að efla starf félagasamtaka er sinna forvörnum og veita hjálp á því sviði, gera tillögur um forvarnaaðgerðir, um hjálparúrræði fyrir þolendur heimilisofbeldis og um meðferðarúrræði fyrir gerendur. Vinna framangreindra nefnda hefur að undanförnu verið í fullum gangi en þeim er ætlað að ljúka störfum fyrir 1. apríl nk. Nefndirnar hafa aflað upplýsinga um stöðu mála hér heima og erlendis og fundað með fjölmörgum aðilum sem að þessum málum koma. Er starf þeirra vel á veg komið. Nefna má sem dæmi að þriðja nefndin hefur þegar hafið gerð lokaskýrslu sinnar en í þeirri skýrslu verður að finna auk upplýsinga um stöðu mála í dag tillögu nefndarinnar um forvarnir, kynningu, fræðslu og úrræði fyrir brotaþola og úrræði fyrir gerendur. Varðandi síðari spurninguna er það að segja að niðurstöður nefndar Evrópuráðsins um heimilisofbeldi eru til skoðunar og athugunar í framangreindum nefndum sem hafa munu tillögur hennar til hliðsjónar við gerð lokaskýrslna sinna.

Herra forseti. Fyrir nokkrum árum flutti ég ásamt hv. þáv. þm. Ingibjörgu Sólrúnu Gísladóttur tillögur um kannanir á orsökum, ástæðum og afleiðingum heimilisofbeldis hér á landi og í framhaldi af því var samin skýrsla og rædd á hv. Alþingi. Mér finnst nauðsynlegt upp á samhengi málsins að nefna það hér að þannig stendur þetta verk og ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að koma þessu máli á dagskrá. Ég vil einnig nefna það í framhaldi af svari hæstv. ráðherra hvort ekki sé ástæða til að ræða vinnu þessara nefnda í þeim nefndadrögum sem kunna að liggja fyrir áður en þessu þingi lýkur vegna þess að ég held að þetta mál liggi þannig að eðlilegt sé að ræða á þessum vettvangi fjöldamarga þætti varðandi heimilisofbeldi almennt. Sú umræða sem við áttum um þessi mál á síðasta þingi var góð. Það voru allir sammála um það, en ég held að það sé skynsamlegt samhengisins vegna að einhver umræða náist um málið á þessu þingi auk þessa mikilvæga fyrirspurnatíma.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir þessi svör. Á honum var að skilja að þessari vinnu miðaði mjög vel og miðað væri við að nefndirnar skili sínu verki fyrir 1. apríl. Auðvitað getur það raskast eitthvað, það tekur oft langan tíma að ganga frá skýrslum á lokastigi. Ég reikna með að eitthvað af því sem lagt verður til af þessum nefndum eigi eftir að koma til Alþingis sem lagafrv. ef lagt verður til að gerðar verði breytingar á lögum. Ég tek undir þá hugmynd hv. þm. Svavars Gestssonar að ég held að það væri af hinu góða að ræða þessi mál hér hvernig sem það verður gert, hvort sem hægt verður að fá skýrslurnar ræddar í allshn. eða eitthvað slíkt því það koma auðvitað oft nýjar hugmyndir og merkar athugasemdir þegar farið er yfir þessi mál. En ég fagna því að þetta góður gangur skuli vera í þeirri vinnu því að það er afar brýnt að komið verði á umbótum hér á landi og þeim aðilum sem koma að ofbeldismálum verði gert auðveldara fyrir að taka á þeim.

Herra forseti. Ég flyt litla fyrirspurn til dómsmrh. um löggæslu í austurhluta Reykjavíkur, einkum í Árbæ. Fyrirspurnin er svohljóðandi, með leyfi forseta: Hver er stefna ráðherra varðandi löggæslu í svokölluðum úthverfum Reykjavíkur, þ.e. einkum í austurhluta borgarinnar, í Grafarvogi, Árbæ og Breiðholti? Hyggst ráðherra beita sér fyrir því sérstaklega að komið verði til móts við óskir íbúa í Árbæ um betri löggæslu? Tilefni fyrirspurnarinnar eru ítrekaðar kvartanir íbúa í Árbæjarhverfi yfir ófullnægjandi löggæslu. Þann 12. janúar sl. skrifuðu forráðamenn flestallra félaga í Árbæjarhverfi til allra þingmanna Reykvíkinga og til dómsmrh. út af þessu máli. Undir það rituðu fulltrúar frá Foreldrafélagi Árbæjarskóla, Foreldrafélagi Selásskóla, Foreldrafélagi Ártúnsskóla, skólastjóri Árbæjarskóla, skólastjóri Selásskóla, skólastjóri Ártúnsskóla, formaður Íþróttafélagsins Fylkis, formaður Framfarafélags Árbæjar og aðstoðarforstöðumaður Ársels. Allir þessir aðilar lýstu verulegum áhyggjum vegna ástandsins í hverfinu. Þetta er 9 þús. manna hverfi og þar er engin regluleg löggæsla eins og var. Það var löggæsla í þessu hverfi og gekk mjög vel hjá henni að vinna að sínum verkum. Hverfalögreglan í Árbæ var gjarnan nefnd sem dæmi um vinsæla hverfalögreglu. Hverfalögreglan í Árbæjarhverfi átti mjög gott samstarf við íbúana, íbúasamtökin, við unga fólkið, við skólana en nú er svo komið að eftir að hverfalögreglan í Árbæ hefur verið lögð niður að ýmsir aðilar eins og t.d. skólastjórar Árbæjarskóla, Ártúnsskóla og Selásskóla, telja að alls konar vandamál hafi farið stórvaxandi í hverfinu. M.a. sagði skólastjóri Árbæjarskóla mér frá því á dögunum að um eina helgi voru rúðubrot í þeim skóla fyrir 500 þús. kr., aðeins eina helgi. Ég er út af fyrir sig ekki að segja að lögregla leysi allan vanda í þessum efnum en ég er að segja að mér finnst að þetta 9 þús. manna hverfi, sem er í raun tiltölulega lokað af sem íbúaheild, eigi rétt á því að fá svipaða þjónustu og önnur hverfi. Þannig er sæmileg þjónusta í Breiðholtshverfi en þó ekki nægilega góð að mínu mati og það hefur verið góð þjónusta að mörgu leyti í Grafarvogshverfi og fer batnandi. Þar hefur lögreglumönnum verið fjölgað úr þremur í fimm. Og af þessum ástæðum öllum, herra forseti, beini ég þessum spurningum til hæstv. ráðherra, bæði varðandi löggæsluna í svokölluðum úthverfum Reykjavíkur, Grafarvogi, Árbæ og Breiðholti og sérstaklega Árbæjarhverfi.

Herra forseti. Um fyrstu spurningu hv. þm. er það að segja að á vegum lögreglustjóraembættisins í Reykjavík eru starfandi fimm hverfastöðvar; á Seltjarnarnesi, í miðborginni, Mosfellsbæ, Grafarvogi og Breiðholti. Lögreglumönnum sem starfa við þessar hverfastöðvar hefur verið fjölgað að undanförnu og starfa þar nú samtals 46 lögreglumenn sem sinna sérstaklega þeim verkefnum sem upp koma í hverju hverfi fyrir sig. Starf þessara stöðva felst einkum í eftirliti með viðkomandi hverfum og rannsóknum mála er upp koma í hverfunum. Unnið er að hugmyndum hjá lögreglustjóraembættinu í Reykjavík um enn frekari eflingu hverfalöggæslu og er stefnt að því að kynna endanlegar hugmyndir um það efni fljótlega. Þess ber að geta að þegar er farið að hrinda hugmyndum þessum að hluta til í framkvæmd, m.a. með því að settir hafa verið aðalvarðstjórar yfir allar úthverfastöðvarnar til að styrkja stjórn þeirra og efla sjálfstæði þeirra. Ný tilhögun var tekin upp í haust innan forvarna- og fræðsludeildar lögreglunnar í Reykjavík. Hófu þá störf svokallaðir hverfalögreglumenn sem ætlað er að hafa samskipti við íbúa og skóla hver í sínu hverfi borgarinnar auk þess að sjá um málefni er varða börn og ungmenni í hverfinu. Þessir lögreglumenn hafa aðsetur í hverfastöðvum lögreglunnar og bætast við þá lögreglumenn sem þar eru fyrir. Auk þessa eru skráðar eftirlitsbifreiðar í hverfin eftir nánara samkomulagi og er fjölda þeirra skipað eftir tíma dags og álagi verkefna. Þessu til viðbótar sinnir umferðardeild lögreglunnar eftirliti í hverfum borgarinnar. Stefnt er að því hjá lögreglunni í Reykjavík að halda áfram að móta það kerfi sem nú er við lýði og þróa það áfram þannig að hægt sé að laga löggæslu í borginni að þörfum einstakra hverfa borgarinnar og borgarinnar í heild. Þá spyr hv. þm. hvort ráðherra hyggist beita sér fyrir því sérstaklega að komið verði til móts við óskir íbúa í Árbæ um betri löggæslu. Um þetta er það að segja að nýtt skipulag löggæslu fyrir austurhluta Reykjavíkur var tekið upp fyrir rúmu hálfu ári. Eftirliti lögreglu í Árbæjarhverfi er nú einkum sinnt af lögreglumönnum sem starfa í Breiðholtsstöð en einnig sinna þar eftirliti lögreglumenn frá umferðardeild auk almenns eftirlits frá aðalstöð lögreglunnar. Rannsóknarlögreglumenn í Breiðholtsstöðinni rannsaka þau mál sem tengjast Árbæjarhverfi. Þá hefur verið starfandi sérstakur hverfalögreglumaður í Breiðholti og Árbæ sem ætlað er að vinna sérstaklega að málefnum barna og unglinga og skapa tengsl við íbúa. Eftir að nokkrir fulltrúar íbúa í Árbæjarhverfi gengu á minn fund ræddi ég þetta mál sérstaklega við lögreglustjórann í Reykjavík og í framhaldi af því hefur hann ákveðið að þessi sérstaki hverfalögreglumaður muni framvegis alfarið sinna Árbæjarhverfinu. Með þessum breytingum hefur lögreglumönnum er þessu hverfi sinna verið fjölgað frá því sem áður var og þeim falin skýrari verkefni.

Herra forseti. Ég deili áhyggjum mínum með hv. fyrirspyrjanda Svavari Gestssyni varðandi þetta mál. Í bréfi frá Árbæingum segir m.a., með leyfi forseta: ,,Við höfum undanfarna mánuði fundið fyrir vaxandi óróa og öryggisleysi meðal íbúa. Vímuefnaneysla ungmenna, svo og endurtekin atvik þar sem ofbeldi er beitt og spjöll unnin á einka- og almannaeignum eru orðin það áberandi að við svo búið má ekki láta standa.`` Herra forseti. Ég hjó eftir því að í máli hæstv. dómsmrh. að málið væri að hluta til leyst með því að hafa einn lögregluþjón til staðar í Árbæjarhverfi. Ég tel að þarna hafi ekki verið stigið verulega heillavænlegt skref fyrir íbúa í Árbæ. Ég tel nauðsynlegt að þarna verði sett upp stöð, sambærileg þeirri sem er í Breiðholti. Sú stöð var lögð niður fyrir skömmu en síðan tekin í notkun aftur. Lögreglumenn á lögreglustöðinni í Breiðholti unnu mjög gott verk og mörgum kom mjög á óvart að sú stöð skyldi lögð af um tíma. Ég treysti því að Árbæingar fái betri löggæslu og óskir þeirra verði að mestu uppfylltar.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli í þingsölum. Ég held að það sé ljóst að ástandið er ekki nógu gott í austurhluta borgarinnar. Það á ekki eingöngu við um Árbæinn heldur má benda á hið gríðarlega stóra og vaxandi hverfi í Grafarvoginum. Þarna er sívaxandi byggð og óviðunandi að löggæsla skuli ekki vera meiri og betri en hún er. Það gefur auga leið að lögreglustöð hefur ákveðin varnaðaráhrif. Menn eru fljótari á vettvang og það eykur öryggi borgaranna. Ég hvet hæstv. dómsmrh. til að flýta úrbótum í þessum efnum þannig að ástandið komist í betra horf. Þó þarf vissulega meira til að draga verulega úr skemmdarfýsn og glæpum sem því miður eru of margir.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin og ég þakka hv. þingmönnum Guðmundi Hallvarðssyni og Kristínu Ástgeirsdóttur fyrir undirtektirnar við það erindi sem hér er borið fram. Ljóst er að löggæsla í austurhluta borgarinnar verður áfram ófullnægjandi, því miður, þrátt fyrir þær umbætur sem nú er talað um. Löggæslan er orðinn mikilvægur þáttur í félagskerfi borga. Staða löggæslunnar og lögreglumanna er að mörgu leyti allt önnur en hún var fyrir 20, 30, ég tala nú ekki um 50 árum eða svo. Nú er löggæslan gríðarlega mikilvægur þáttur í að eðlilegt félagskerfi borga geti gengið svo viðunandi sé og verið öruggt fyrir íbúa. Það þarf auðvitað að vera þannig að börn, unglingar og fullorðið fólk geti farið út á kvöldin án þess að vera hrætt. Veruleikinn er því miður sá að þetta fólk fer oft og tíðum ekki út á götur á kvöldin af því að það er hrætt við ástandið. Í raun og veru er það engum sérstökum um að kenna. Hins vegar er margsannað að með virkri og góðri löggæslu er hægt að draga úr hættunni og vandanum. Ég óttast því að úrbæturnar séu ófullnægjandi en ég þakka engu að síður fyrir þær og svör hæstv. ráðherra. Ef hæstv. ráðherra kemur hér aftur, vildi ég spyrja hann: Ef það á nú að fjölga löggæslumönnum örlítið á sumum svæðum, eins og t.d. í Grafarvogi nýlega, úr þremur í fimm ef ég man rétt, hvar er þá verið að fækka? Er ekki veruleikinn sá að um er að ræða niðurskurð á raunframlögum til löggæslu á þessu svæði og stöndum við ekki frammi fyrir því að þurfa að breyta þar um stefnu? Ég held að í óefni stefni ef við tökum ekki af alvöru á þessum málum og sinnum málefnum lögreglunnar eins og hverjum öðrum mikilvægum þætti í að rekstri þessa samfélags.

Herra forseti. Lögreglan hefur, eins og fram hefur komið, lagt mjög ríka áherslu á að auka starf sitt í hverfunum. Stefna dómsmrn. og lögreglunnar í Reykjavík hefur verið að að auka hverfalöggæslu. Það hefur verið gert með auknum mannafla, bættri aðstöðu og ákvörðun um að áfram verði hverfalöggæslumaður í fullu starfi í Árbæjarhverfinu. Jafnframt er verið að vinna að endurskoðun á heildarskipulagi lögreglunnar í Reykjavík sem ég tel að hafi að mörgu leyti mótast á grundvelli gamalla hugmynda og aðstæðna. Nú eru aðstæður aðrar en áður voru og því verður að horfa til þess að við þessar breytingar kunni að þurfa að hnika einhverju sem lengi hefur verið í föstu formi. Það kann að vera nauðsynlegt til að geta tekið með skilvirkari og markvissari hætti á nýjum verkefnum. Því miður er oft skortur á skilningi á því að þegar nýr tími og ný verkefni kalla, þá þarf gjarnan að endurskoða eitthvað sem verið hefur í föstu fari um langan tíma og miðast við gamlar aðstæður. Ég vonast til að þessar umræður geti þá a.m.k. aukið skilning á því hér á hinu háa Alþingi að slíkar breytingar eru óhjákvæmilegar þegar lögreglan þarf að mæta nýjum aðstæðum.