Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti (Ásgeir Bjarnason) Hv. 5. þm. Norðurl. e. hefur kvatt sér hljóðs utan dagskrár. En þess vil ég geta, að umr. þessar utan dagskrár geta ekki tekið nema örskamman tíma vegna þess að það á að ræða fjárl. á eftir og það mun ekki verða leyft að aðrir hv. þm. taki til máls í umr. þessum en fyrirspyrjandi og hlutaðeigandi ráðh. sem svarar.



Herra forseti. Tilefni þess, að ég kveð mér nú hljóðs utan dagskrár, er viðtal sem útvarpað var í fréttatíma útvarpsins í gærkvöld við Gunnar Kristjánsson bónda á Dagverðareyri við Eyjafjörð og oddvita í Glæsibæjarhreppi og þar sem ummæli Gunnars bónda stangast berlega á við yfirlýsingu hæstv. iðnrh., Gunnars Thoroddsens, hér á Alþ. í fyrradag, er hann staðhæfði í svari við fsp. hv. alþm. Ingvars Gíslasonar og svari við ræðu minni varðandi fyrirhugað álver við Eyjafjörð að þetta mál væri á algeru könnunarstigi. Þetta ítrekaði ráðh. nokkrum sinnum í máli sínu og síðast með svofelldum orðum nákvæmlega, með leyfi forseta: „Hv 5. þm. Norðurl. e., Stefán Jónsson, komst svo að orði að hann hefði grun um að þetta mál um álver á Norðurlandi, við Eyjafjörð, væri komið lengra áleiðis en látið væri í veðri vaka. Hv. þm.,“ sagði hæstv. ráðh., „veit þá meir en ég veit. Ég veit ekki annað en málið sé á algeru könnunarstigi, eins og kom fram í svörum mínum, engar ákvarðanir verið teknar aðrar en þær, að sérstakir fulltrúar eigi að gera till. um hvernig haga skuli umhverfisrannsóknum ef til komi.“ Og svo síðast í máli sínu enn, með leyfi forseta: „Ég vil taka það fram að ég mun ekki mæla með byggingu verksmiðju til stóriðju nema með fullu samþykki heimamanna.“ Í fréttatíma útvarpsins í gærkvöld að kalla beint ofan í frétt útvarpsins með þessum fyrrgreindu ummælum hæstv. iðnrh., kemur síðan fyrrnefnt viðtal við Gunnar Kristjánsson bónda á Dagverðareyri við Eyjafjörð og oddvita í Glæsibæjarhreppi, þar sem ráðgert er að fyrr nefnd verksmiðja risi. Þetta viðtal leyfi ég mér nú - það er örstutt - að lesa með leyfi forseta. Fréttamaður, Kári Jónasson, spyr Gunnar oddvita sem segir: „Það hefur ekkert samband verið haft við okkur, en við höfum heyrt frá bæjarstjórn Akureyrar að það sé verið að athuga þetta, og hjá forseta bæjarstjórnar sá ég teikningar af fyrirhugaðri staðsetningu verksmiðjunnar.“ Og fréttamaður spyr: „Og hvar er gert ráð fyrir að verksmiðjan risi samkv. þessum tillögum eða hugmyndum?“ Gunnar oddviti svarar: „Það munu vera tvær till. Á annarri tillögunni snúa húsin frá norðri til suðurs og eru á milli bæjanna Dagverðareyrar og Gása. Á hinni er gert ráð fyrir að hún snúi austur og vestur og þá frá sjó, og hún kemur eins og á milli bæjanna Dagverðareyrar og Gása, en fer þá yfir bæinn Helluland sem er hérna norðvestan við. Höfnin er fyrirhuguð í báðum till. á sama stað, innan á svonefndri Dagverðareyri.“ Og fréttamaður spyr: „Hefur þú sem oddviti Glæsibæjarhrepps gert einhverjar ráðstafanir til þess að afla frekari upplýsinga um þetta mál?“ Og oddviti svarar: „Ég skrifaði suður í iðnrn. núna, bréfið er dagsett 5. okt., en ég hef ekki fengið neitt svar þaðan enn þá.“ „Og er þá beðið um upplýsingar?“ spyr fréttamaður. „Já,“ segir oddvitinn. „Það er beðið um upplýsingar og óskað eftir því að þessar teikningar, sem munu liggja fyrir, verði sendar til okkar, þessar teikningar sem munu liggja fyrir, og einnig er óskað eftir því, að við fáum að fylgjast með framvindu þessa máls.“ Og fréttamaður spyr: „Hvernig líst ykkur á þessar hugmyndir, bændum hér í kring?“ Og oddviti svarar: „Ja, okkur líst nú illa á það, því að við teljum að það sé þá búið með allan landbúnað hér á allstóru svæði a.m.k. Annars er ekki gott að átta síg á hvað er rétt og hvað er ekki rétt í því, sem sagt er um mengun og mengunarvarnir frá þessum verksmiðjum. En alla vega virðist það vera sýnt, að hér á allmiklu svæði muni ekki verða búið verði þessi verksmiðja reist.“ Og fréttamaður spyr: „Eru þá hafnar einhverjar rannsóknir hérna, svo að ykkur sé kunnugt um, mengunarrannsóknir?“ Bóndi svarar: „Já, það mun nú vera eitthvað í gangi. Annars virðist þetta fara svo leynt að maður veit ekki nema svona það sem maður fréttir hingað og þangað og óljóst.“ Fréttamaður spyr: „Finnst ykkur þá skrýtilega að þessu staðið, að ekki sé haft samband við ykkur landeigendur?“ Og bóndi svarar, og oddviti: „Já, okkur finnst það mjög einkennilegt, þessi leynd sem er yfir þessu, því að séu þetta bara athuganir og undirbúningsrannsóknir, þá veit ég ekki hverju er að leyna,“ segir oddviti Glæsibæjarhrepps. Þetta er sem sagt sá hluti viðtalsins, orðrétt, sem lýtur beint að álverinu við Eyjafjörð. Og nú vil ég spyrja hæstv. ráðh.: Vissi hann af þessum teikningum af verksmiðjunni þegar hann talaði við okkur í þessum æruverðuga sal í fyrradag? Vissi hann af þessum teikningum? Telur hæstv. iðnrh. að viðræðurnar um álver við Eyjafjörð séu á algeru könnunarstigi eftir að gerðar hafa verið teikningar af álverinu þar sem m.a. heilt sveitabýli hefur verið lagt í hugskoti þeirra, sem teikningarnar gerðu og áætlanirnar sömdu, undir harðan grunn þess álvers. Hvernig er varið hinum einlæga ásetningi um samráð við fólkið við Eyjafjörð yfirleitt þegar þetta mál hefur ekki verið rætt við eigendur landsins eða býlisins sem þarna er ráðgert að fari undir grunn verksmiðjunnar? Enn er spurning sem er mjög brýnt að fá svar við. Gunnar oddviti segist hafa séð teikningar af álverksmiðjunni hjá Val Arnþórssyni, forseta bæjarstjórnar á Akureyri. Hvers konar hlutverki gegnir Valur Arnþórsson, forseti bæjarstjórnar á Akureyri, í undirbúningi álverksmiðjumálsins? Hvernig stendur á því að hann er með þessar teikningar? Hvaða hlutverki hefur hann gegnt þarna? Vegna þess að fram kom hjá hv. þm. Steingrími Hermannssyni, sem á sæti í viðræðunefnd um orkufrekan iðnað og er sennilega varaformaður þeirrar n., að öll n. ynni í umboði iðnrn., þá vil ég spyrja: Hefur n. notið aðstoðar Vals Arnþórssonar í viðræðum sínum við Norsk Hydro, eða ber að líta á þetta sem eins konar þegnskyldustarf af hálfu Vals Arnþórssonar í þessu þýðingarmikla máli? Ég vil ekki undir neinum kringumstæðum ætla hæstv. iðnrh. óheilindi í þessu máli. Ég óska þess innilega að það muni nú koma í ljós í svari hans, að hann reynist bara þegar til kastanna kemur, eins og hann komst sjálfur að orði í fyrradag, vita minna um málið heldur en ég, að það komi í ljós í svari hans að hann hefði ekki vitað af þessum teikningum. Ég vænti þess að hann geri svo annaðhvort: með ljúfu geði og sinn alkunna góða skapi að viðurkenna þetta beinlínis og ganga svo í það af dugnaði og drengskap að afla sér upplýsinga, sem gera honum fært að segja hv. þm. satt og rétt frá þessu máli, er það næst ber hér á góma, eða að biðjast afsökunar að öðrum kosti.



Herra forseti. Það útvarpsviðtal, sem hv. 5. þm. Norðurl. e. notar sem tilefni til þess að hefja hér umr. um þetta mál, mun hafa verið tekið upp og átt sér stað fyrir norðan fyrir síðustu helgi. Þetta samtal mun hafa verið tekið upp sem sagt nokkrum dögum áður en skýrsla var gefin um málið á þriðjudaginn var hér á hv. Alþ. Samtalið ber þess nokkur merki að það er tekið áður en þessar upplýsingar voru lagðar fram, og í rauninni vekur það nokkra furðu að Ríkisútvarpið skuli sjá ástæðu til þess að birta samtal sem þannig byggir á forsendum, sem að sumu leyti hafa verið skýrðar og leiðréttar síðar. Þetta er nauðsynlegt að komi hér fram í fyrsta lagi. Ef samtalið hefði átt sér stað eftir þær umr. sem fóru fram á Alþ. og skýrt var frá í fjölmiðlum s.l. þriðjudag, þá ætla ég að samtalið hefði orðið að sumu leyti nokkuð á aðra lund. Ég held að það sé alger misskilningur hjá hv. fyrirspyrjanda að ummæli Gunnars Kristjánssonar oddvita stangist á við þær upplýsingar sem ég gaf hér. Ég hef ekki komið auga á neitt í því sem beinlínis stangast á. Varðandi það bréf, sem oddvitinn sagðist hafa sent iðnrn. 5. okt. s.l., þá var mér ókunnugt um það bréf þangað til ég heyrði þetta í útvarpinu í gær. Ástæðan mun hafa verið sú, að oddvitinn hefur stílað og sent bréfið - ekki til iðnrn. eða iðnrh., heldur til Árna Snævarr ráðuneytisstjóra, og svo stóð á að hann var í veikindafríi. Mun það vera skýring þess, að ég sá þetta bréf ekki fyrr en í morgun þegar ég spurðist fyrir nm það að gefnu þessu tilefni. Í þessu bréfi óskar Gunnar Kristjánsson oddviti þess fyrir hönd hreppsnefndar og eigenda jarðanna að fá að fylgjast með framvindu þessara mála og honum verði send ljósrit af uppdráttum og öðrum upplýsingum um málið. Honum var sent skeyti nú í dag að sjálfsögðu sem svar við þessu bréfi, sem ég hafði ekki vitað um fyrr, og gerðar ráðstafanir til þess að honum væru sendar upplýsingar sem fyrir hendi eru um þetta mál. Varðandi svo teikningar, sem hv. fyrirspyrjanda varð hér tíðrætt um og oddvitinn minntist á, þá er mál þannig vaxið að í skýrslu Norsk Hydro, sem ég gat um í frásögn minni, frá s.l. ári fylgdu lauslegir uppdrættir í sambandi við hugsanlega staðsetningu álvers. En í svari mínu við fsp. s.l. þriðjudag hér á Alþ. komst ég svo að orði, að veturinn 1973–1974 hafi Norsk Hydro með samþykki viðræðunefndar og iðnrn. kannað aðstæður til byggingar álvers norðanlands og austan, fyrirtækinu hafi sérstaklega verið bent á Eyjafjörð, Norðausturland og Austfirði. Síðan segir í þessari frásögn minni: „Í framhaldi af þessum athugunum sendi Norsk Hydro viðræðunefndinni snemma árs 1975 samanburð á staðsetningu álvers við Eyjafjörð, Húsavík og Reyðarfjörð, og fól sú grg. í sér það álit að aðstæður væru hagstæðastar við Eyjafjörð.“ Þessi grg. var send viðræðunefndinni og afhent öllum meðlimum hennar, m.a. fulltrúa Alþb. í n. sem er Ingi R. Helgason. Þessari grg. um staðsetningu á þessum stöðum fylgdu - hvort sem við eigum að kalla það teikningar eða lauslegt riss af þessari staðsetningu við Eyjafjörð og Reyðarfjörð. Þær virðast vera nokkuð lauslegar, en þó ern þar, að mér skilst, tvær útgáfur, þ.e.a.s. í stórum dráttum hvort hugsanlegt álver ætti að snúa frá suðri til norðurs eða austri til vesturs á þessum stað. Þetta hefur ekkert leyndarmál verið, það fylgdi skýrslunni sem allir nefndarmenn viðræðunefndarinnar fengu, og skýrslan mun vera dags. 5. febr. 1975. Ég gerði ráðstafanir til þess í morgun að oddvitanum yrði strax send þessi skýrsla og aðrar þær upplýsingar sem tiltækar eru. Ég held að það hafi verið ástæðulítið af hv. fyrirspyrjanda að fara nú að hefja umr. um þetta mál hér á Alþ. tveim dögum eftir að það var rætt ítarlega, og ég held að það sé alger misskilningur að nokkuð í ummælum mínum í fyrradag stangist á við það sem oddvitinn hefur haldið fram. En í ég vil undirstrika það, að strax og ég vissi um þetta bréf eða þessa beiðni oddvitans, voru ráðstafanir gerðar til að honum yrðu sendar allar upplýsingar, og ég vil ítreka það enn, að málið en á algeru könnunarstigi og eins og ég sagði í umr. í fyrradag, þá mun ég ekki mæla með byggingu álvers þar né annars staðar nema með fullu samþykki heimamanna.



Það var fram tekið í upphafi að aðrir fengju ekki að ræða þessa fsp. en fyrirspyrjandi og hæstv. ráðh. En þar sem margir hv. þm. hafa óskað eftir því að fá orðið, þá verður umr. um málið frestað, því að það er ekki hægt að ræða þetta mál nú vegna fjárlagaumr.



Herra forseti. Ég mun vegna tilmæla forseta hafa þetta mál mitt ákaflega stutt, en tek það fram, beint ofan í beiðni hv. þm. Ingvars Gíslasonar um að fá orðið, að ég tel þessum umr. ekki lokið og ber að líta á þessi fáu orð mín núna sem upphaf að lengri ræðu í því trausti að umr. verði aðeins frestað. Ég þakka hæstv. ráðh. fyrir svör hans við þessum fsp. Að vísu láðist honum, eflaust vegna tímaskorts, að gefa mér svar við því hver hlutur Vals Arnþórssonar, forseta bæjarstjórnar Akureyrar, væri í þessu máli, þar sem hann sýnir Gunnari Kristjánssyni bónda á Dagverðareyri og oddvita þeirra í Glæsibæjarhreppi hið lauslega riss Norsk Hydro af verksmiðju á landi hans og þeirra Glæsibæjarhreppsmanna, þar sem málið er þó komið á það stig að um það virðist vera að velja hvort verksmiðjan snúi austur og vestur eða suður og norður og að eitt af bestu býlum sveitarinnar fari undir verksmiðjugrunninn. Ég bað um skýringar á hlutdeild Vals Arnþórssonar í þessu máli, hvaða hlutverki hann gegndi í því. Ég efast ekki um að hæstv. ráðh. muni segja okkur nánar frá þessu þegar tími gefst til að ræða þetta mál til hlítar. Ég hét forseta því að hafa aths. mína mjög stutta, verð þó að eyða tíma í ítrekun á þeirri staðhæfingu minni, sem hæstv. ráðh. afgreiddi með sínum fágaða „elegans“ á þriðjudaginn var, þegar hann sagði að ég virtist vita meira um þetta mál heldur en hann. Ég ítreka það, að þetta álverksmiðjumál er lengra á veg komið en menn vilja þér vera láta.



Herra forseti. Eins og kom fram í grg. minni á þriðjudaginn, þá var ákveðið á s.l. ári að fulltrúar frá viðræðunefnd um orkufrekan iðnað ásamt fulltrúum frá Norsk Hydro skyldu kanna og gera till. um hvernig haga skyldi umhverfisathugunum ef til kæmi. Þessir fulltrúar voru á Akureyri nú seinni hluta sumars og höfðu þá samband við forseta bæjarstjórnar Akureyrar, Val Arnþórsson, og mun fulltrúi viðræðunefndar hafa afhent honum þá skýrslu og grg. með þeim lauslegu teikningum sem ég gat um og Norsk Hydro hafði sent 5. febr. 1975. Það er rétt að taka það fram, að vitanlega hefði verið rétt að fulltrúi viðræðunefndar léti oddvitann einnig fá þessa skýrslu. Af einhverjum ástæðum hefur það farist fyrir, en úr því hefur nú verið bætt. En varðandi þátt Vals Arnþórssonar, þá vil ég algerlega mótmæla ummælum hv. fyrirspyrjanda, því að ég sé ekki annað en hann hafi aðeins gengt skyldu sinni sem forsvarsmaður bæjarstjórnar Akureyrar og tekið við þeim upplýsingum sem þessir fulltrúar höfðu að gefa. Ég sé ekki að nokkur minnsta ástæða sé til þess að áfellast Val Arnþórsson fyrir eitt eða annað í þessu máli.



Herra forseti. Fyrst og fremst er það til þess að það komi mjög skýrt fram, að ég ætlaði mér ekki að sveigja að Val Arnþórssyni úr þessum ræðustól, þar sem hann er hvergi nærri og hefur ekki aðstöðu til þess að bera hönd fyrir höfuð sér. Við hann mun ég ræða þetta mál þar sem bann á slíks kost. Að honum var ekki sveigt. Ég spurði um hlutdeild Val Arnþórssonar í þeim könnunarviðræðum sem hafa átt sér stað við Norsk Hydro. Mér var ljóst að hann fékk þarna plögg í hendurnar sem forseti bæjarstjórnar Akureyrar. Mér er það einnig ljóst, að ákveðnir aðilar þar norður frá hafa átt beina aðild að þeim viðræðum sem farið hafa fram við Norsk Hydro, og vænti þess nú, var að fiska eftir því að fá þessar upplýsingar hérna, eiginlega uppásnúningalaust. En tími mun gefast til þess að ræða þessi mál nánar, eins og forseti hefur heitið okkur, við framhald þessarar umr. og ég þakka honum umburðarlyndið.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að veita mér þess kost að mæla hér örfá orð utan dagskrár þó fjárlagafrv. sé á dagskránni. En þess hef ég beiðst af ærnu tilefni. Þegar fréttir Ríkisútvarpsins voru lesnar í gærkvöld og kom að fréttunum af umr. á Alþ. hér í gær, þá var fjöldi hlustenda furðu lostinn. Útvarpshlustendum eru almennt kunnar þær grundvallarreglur sem gilda um fréttaflutning Ríkisútvarpsins, enda eru um þær mjög skýr ákvæði í lögum og reglum útvarpsins sem þaulræddar hafa verið á opinberum vettvangi. Það er grundvallaratriði varðandi fréttaflutning Ríkisútvarpsins, að greina skuli skýrt milli hlutlausrar frásagnar annars vegar og dóms eða mats á því, sem sagt er, hins vegar. Öllum þorra hlustenda, ekki aðeins alþm. sem auðvitað er um þetta fullkunnugt, heldur mun þorra hlustenda einnig vera um þetta fullkunnugt. Til umr. var í gær till. þm. Alþfl. í Nd. um skipun þn. til að rannsaka gang og meðferð dómsmála. Og hvað var í fréttum Ríkisútvarpsins m.a. um þessar umr. sagt? Þar var þetta sagt orðrétt: „Ólafur Jóhannesson dómsmrh. tók næstur til máls. Hann sagðist ekki vera andvígur slíkri nefndarskipun, ef Nd. sýndist rétt að skipa slíka n., en hann gerði ýmsar aths. við till., og má segja að lítið hafi staðið eftir af ágæti hennar að ræðu dómsmrh. lokinni.“ Svo mörg voru þau orð í fréttatíma íslenska Ríkisútvarpsins. Hér er um að ræða eitt grófasta hlutleysisbrot sem ég minnist síðan tekið var að flytja þingfréttir í venjulegum fréttatíma Ríkisútvarpsins. Hér er um að ræða mál sem snertir ekki aðeins flutningsmann till., sem hér er um að ræða, sem snertir ekki aðeins þingflokk hans. Hér er um að ræða mál sem snertir alla þm., hvern og einn þm., og alla flokka sem skipa Alþ. Það eru ekki nema 10–12 ár síðan tekið var að flytja fréttir af umr. á Alþ. í almennum fréttatíma Ríkisútvarpsins, og það var mikil framför á sínum tíma þegar sá háttur var tekinn upp. En þeim mun sjálfsagðara er að fyllstu ákvæða, sem gilda í lögum og reglum útvarpsins um óhlutdrægni í fréttaflutningi, sé gætt. En sér ekki hver heilvita maður, sér ekki hvert barn, að ummæli um það, að lítið hafi staðið eftir af ágæti tiltekinnar ræðu þegar henni hefur verið andmælt, þetta er ekki fréttaflutningur, þetta er mat á efni þeirrar ræðu sem um er að ræða, þetta er dómur um hana. Ég trúi því ekki að sá maður sé til, sem athugar málið rólega og af skynsemi, sem sér ekki að hér er um gróft og óþolandi brot á gildandi reglum um fréttir Ríkisútvarpsins að ræða. Vegna þess að ég fel þetta ekki vera neitt einkamál hv. 1. flm. till. frá því í gær og ekkert einkamál míns flokks, heldur mál sem snertir sóma Alþingis, mál sem snertir réttindi, kröfur hvers einasta þm. um það að fyllstu óhlutdrægni sé gætt, þá hef ég leyft mér að vekja athygli á þessu hér og skýra þingheimi frá bréfi sem þingflokkur Alþfl. hefur samþ. að senda útvarpsstjóra að gefnu þessu tilefni. Máli mínu lýk ég með því að lesa þetta bréf og kynna það þar með hv. þingheimi og þjóðinni um leið, sem ég veit að lætur sér það ekki litlu máli skipta að haldin sé í heiðri reglan um óhlutdrægni sjálfs Ríkisútvarpsins. En bréfið hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Í fréttatíma Ríkisútvarpsins í gærkvöld voru m. a, fréttir af umr. á Alþ. um till. þm. Alþfl. í Nd um skipun þingnefndar til að rannsaka gang og meðferð dómsmála. Í fréttunum var sagt frá ræðu 1. flm., Sighvats Björgvinssonar, og ræðu Ólafs Jóhannessonar dómsmrh. Í fréttinni sagði orðrétt: „Ólafur Jóhannesson dómsmrh. tók næstur til máls. Hann sagðist ekki vera andvigur slíkri nefndarskipun, ef Nd. sýndist rétt að skipa slíka n.. en hann gerði ýmsar aths. við till., og má segja að lítið hafi staðið eftir af ágæti hennar að ræðu dómsmrh. lokinni.“ Þingflokkur Alþfl. telur hér vera um að ræða tvímælalaust brot á 3. gr. útvarpslaga, sem segir fyrir um óhlutdrægni Ríkisútvarpsins, svo og á IV. kafla reglugerðar um útvarpið, er fjallar um fréttaflutning þess, og loks á reglum um fréttaflutning Ríkisútvarpsins, sem gefnar voru út 1. mars s.l. Í 2. gr. þessara reglna segir: „Fréttaskýringar ber að afmarka greinilega frá fréttum og skal ávallt kynnt nafn höfundar slíkra skýringa.“ Að gefnu tilefni fer þingflokkur Alþfl. þess hér með á leit við yður, hr. útvarpsstjóri, að tafarlausar ráðstafanir verði gerðar til þess að fréttaflutningur Ríkisútvarpsins frá umr. á Alþ. verði endurskoðaður og það vandlega tryggt, að hann verði í samræmi við gildandi reglur um óhlutdrægni.“

Fjmrh. (Matthías Á Mathiesen): Herra forseti. Eins og fram kemur í upphafi athugasemda við fjárlagafrv. er nú útlit fyrir að þau meginmarkmið, sem ríkisstj. hafði sett sér í efnahagsmálum, muni að verulegu leyti nást á þessu ári. Þessi markmið voru: Að draga úr viðskiptahallanum við útlönd, að hægja á hraða verðbólgunnar og tryggja fulla atvinnu. Stjórn fjármála ríkisins er ásamt stjórn peningamála og hóflegri stefnu í launamalum mikilvægasta tækið til að ná þessum markmiðum. Sá árangur, sem máðst hefur, byggist að miklu leyti á því, að á árinu 1978 er allt útlit fyrir að takist að eyða þeim mikla halla sem verið hefur á ríkisbúskapnum á árunum 1974 og 1975 og koma í veg fyrir að útgjöld ríkisins í hlutfalli við þjóðartekjur haldi áfram að hækka. Sá árangur, sem nú hefur náðst í efnahagsmálum, er þó aðeins áfangi á langri og erfiðri leið. Þótt horfur séu á að á árinu takist að koma viðskiptahallanum við útlönd niður í 4% af þjóðarframleiðslunni samanborið við tæplega 12% 1975, sem er betri árangur en við var búist fyrr á árinu, er hallinn enn mikill og verður að hverfa á næstu árum. Verðbólgan er enn mun örari en í nágrannalöndum okkar. Á meðan ekki hefur verið sigrast á viðskiptahalla og verðbólgu er atvinnuástandið heldur ekki tryggt. Það skiptir því meginmáli að áfram sé stefnt að þeim markmiðum, sem sett hafa verið, og stjórn fjármála og peningamála sé hagað á þann hátt að mark miðunum verði náð. Í því ljósi verður að skoða fjárlagafrv. fyrir árið 1977. Við íslendingar eigum ekki einir þjóða í erfiðri glímu við viðskiptahalla og verðbólgu. Þessi vandamál hafa verið meginviðfangsefni viðast hvar í heiminum á undanförnum árum, jafnvel í þeim löndum sem áður höfðu náð mestum stöðugleika og bestum árangri í stjórn efnahagsmála. Um skeið, á árinu 1974 og byrjun árs 1975, leit jafnvel út fyrir að framleiðslusamdrátturinn yrði annaðhvort að langri og alvarlegri kreppu eða lyktaði með nýju verðbólguskeiði sem gæti leitt til nýrrar efnahagskreppu. Sem betur fer hefur ekki tekist svo illa til. Flestum bjóðum heims hefur með erfiðum aðgerðum tekist að rétta við efnahag sinn, auka framleiðslu og atvinnu, en draga jafnframt úr verðbólgu og viðskiptahalla. Nú eru horfur á því, að þjóðarframleiðsla muni yfirleitt fara vaxandi á næstu árum og atvinnuástand batna, betra jafnvægi muni nást í viðskiptum landa á milli og verðbólga muni ekki aukast á nýjan leik. Í þessum efnum er þó vandrataður hinn gullni meðalvegur og víðast hvar ríkir veruleg verðbólga, auk þess sem erfið greiðslustaða margra landa er enn mikið áhyggjuefni, og enn eiga mörg lönd við alvarlegt atvinnuleysi að stríða. Þróun efnahagsmála á undanförnum árum hefur leitt í ljós mikilvægar staðreyndir sem þeir, er með stjórn efnahagsmála fara, verða að taka tillit til. Þessar staðreyndir skipta okkur íslendinga einnig miklu máli og við hljótum að taka mið af þeim í stjórn okkar eigin mála. Í fyrsta lagi virðist ekki unnt að ná helstu markmiðum í efnahagsmálum, svo eitthvað vari, nema takast megi að ná þeim öllum í senn að verulegu leyti. Það er ekki unnt að tryggja atvinnu til langframa ef ekki tekst að vinna bug á viðskiptahallanum og verðbólgunni. Á hinn bóginn stoðar lítið að halda verðbólgu í skefjum og eyða viðskiptahalla ef þessum markmiðum verður ekki náð nema með atvinnuleysi. Þess vegna verður að ná þeirri samræmingu í stjórn efnahagsmála og þeirri samstöðu á milli stétta og hagsmunahópa að komist verði sem næst öllum þeim efnahagslegu markmiðum sem stefnt er að. Í öðru lagi er áframhaldandi vöxtur framleiðslu mikilsvert markmið í efnahagsmálum og svo mun enn verða um langt skeið, Þótt mönnum séu nú ljósari en áður ýmsir fylgikvillar hagvaxtar og reynt sé að varast þá, verður margvíslegum þörfum manna og þjóða ekki sinnt nema með tilstyrk aukinnar framleiðslu. Þessar þarfir, sem enn er ekki sinnt sem skyldi, eru til staðar í ríkum mæli, jafnvel í þeim löndum sem lengst eru komin á framfarabraut. Enn meira máli skiptir þó, að úr fátæktinni í heiminum verður ekki dregið nema með meiri framleiðslu, ekki aðeins þar sem fátæktin er við lýði, heldur einnig í velmegunarlöndunum sem þá gætu í vaxandi mæli miðlað öðrum af auðlegð sinni. Eigi vaxandi framleiðsla hins vegar að vera meginmarkmið í efnahagsmálum eins og verið hefur, verður að halda við réttum skilyrðum til þeirrar aukningar. Þessi skilyrði eru ekki síst heilbrigt atvinnulíf þar sem vinnusemi og framtak fá að njóta sín og eðlileg arðsemi nýtur viðurkenningar. Í þriðja lagi verður að gæta hófs í útgjöldum ríkisins og í skattlagningu þegnanna. Ekki er unnt að líta svo á að leiðin til að leysa hvers konar vanda sé að einbeita ríkiskerfinu að þeim og auka útgjöld ríkisins í því skyni. Tilraunir í þessa átt viða um heim hafa sennilega átt drjúgan þátt í aukinni verðbólgu undanfarinna ára, án þess að sá árangur hafi náðst sem menn höfðu vænst. Það verður því að leita hagkvæmari og ódýrari leiða en sífelldrar eflingar ríkisvaldsins. Það er ekki heldur unnt að líta svo á að stöðugt megi jafna vaxandi ríkisútgjöld með hækkandi sköttum. Í sumum tilfellum má telja að í raun geti háir skattar verið uppspretta verðbólgu, auk þess sem þeir kunna að draga úr vilja manna til starfa og framtaks. Þegar svo er komið, eru skattamálin á villigötum. Það er skoðun mín að ekki verði hjá því komist að taka tillit til þeirra staðreynda, sem ég hef nú lýst, við mótun efnahagsstefnu hér á landi og þá ekki síst við mótun stefnunnar í fjármálum ríkisins. Það er á þeim grundvelli sem unnið hefur verið að undirbúningi þessa frv. Hér er þó enn aðeins um áfanga að ræða, eins og ég gat um áðan, og eigi varanlegur árangur að nást, er á næstu árum nauðsynlegt að stefna að víðtækari endurskoðun og umbótum jafnt ú útgjöldum sem í sköttum. Það er mikilvægt að unnið sé að þessu af fullri festu, að leitað sé nýrra og hagkvæmari leiða í þeim málaflokkum, sem ráða mestu um útgjöld ríkisins og stefnt sé að réttlátari og hóflegri skattheimtu. Á fyrstu níu mánuðum ársins hefur þegar komið fram verulegur bati á jöfnuði rekstrargjalda og rekstrarekna ríkissjóðs, og ég vík nánar að hér á eftir standa nú vonir til að fjárhagur ríkisins réttist verulega við, þannig að grynnt verði á skuldum við Seðlabankann. Þetta eru mikil umskipti frá síðustu tveimur árum sem hafa verið ríkissjóði erfið. Það leikur ekki vafi á því að ríkisfjármálin í ár hafa átt sinn þátt í því að miðað hefur verulega í jafnvægisátt í þjóðarbúskapnum. En betur má ef duga skal. Segja má að eins og nú árar sé traustur fjárhagur ríkisins enn brýnni en verið hefur, þar sem viðskiptaárferðið hefur nú snúist okkur í hag á ný. Er þjóðinni nú mikil nauðsyn að nota þessa hagsbót til þess að styrkja stöðu þjóðarbúsins út á við, en ekki til þess að auka útgjöld að sinni. Til þess að ná því marki að rétta stöðu þjóðarbúsins út á við enn á næsta ári, þannig að viðskiptahalli næsta árs verði hálfu minni en verður á þessu ári eða 2–21/2 % í stað 4% af þjóðarframleiðslu, verður áfram að treysta stöðu ríkissjóðs. Af þessum þjóðhagslegu ástæðum, en jafnframt af því að á ýmsum sviðum knýja brýnar útgjaldaþarfir fast á, og nægir hér að nefna dómsmál, löggæslu og landhelgisgæslu, er í þessu frumvarpi lagt til að 18% vörugjaldinu verði haldið allt næsta ár. Hér kemur einnig til að mæta þarf tekjumissi vegna lækkunar tolla skv. viðskiptasamningum okkar við önnur ríki, eins og ég vík að hér á eftir. Við ríkjandi aðstæður í efnahagsmálum tel ég ekki skilyrði til að lækka hið sérstaka vörugjald, og nú ríður á að halda því jafnvægi í ríkisbúskapnum sem ætla má að náist nú eftir tvö erfið ár Í þessu sambandi tel ég rétt að geta þess, að í mörgum nágrannaríkjum okkar hefur halli á ríkisbúskapnum verið alvarlegt vandamál að undanförnu, og greiðsluhalli á fjárlögum miðað við þjóðarframleiðslu varð jafnvel meiri en hér var á árunum 1974 og 1975. Með þessu er ekki dregið úr því að aðhald í ríkisfjármálunum er nauðsynlegur liður í baráttunni við verðbólgu og viðskiptahalla, en það sýnir glöggt að hægar er sagt en gert að halda hallalausum fjárlögum þegar þjóðartekjur minnka. Tekjur ríkissjóðs dragast að stofni saman, þegar kaup geta þjóðarinnar rýrnar, en ríkisútgjöldin minnka ekki sjálfkrafa að sama skapi og eiga e.t.v. ekki að gera það að fullu. Með þennan bakgrunn í huga er hins vegar þeim mun brýnna, þegar betur horfir um þjóðarhag, að treysta stöðu ríkissjóðs, og á þeirri meginskoðun er fjárlagafrv, reist. Traust stjórn á fjármálum ríkisins byggist m.a. á haldgóðum og tímabærum upplýsingum um ýmsa þætti ríkisfjármála, bæði hjá ríkissjóði sjálfum og einstökum stofnunum og ríkisfyrirtækjum. Sú nýskipan, sem upp var tekin í byrjun þessa árs, með gerð áætlana um greiðsluþarfir ríkisstofnana innan fjárlagaársins, samtímabókun og endurskoðun bókhaldsgagna, ásamt vikulegum samanburði við greiðslur úr ríkissjóði, hefur leitt til virkari heildarstjórnar ríkisfjármálanna. Sú mikla vinna, sem þessu varð samfara hjá ríkisbókhaldinu í upphafi þessa árs, varð þess valdandi að ekki tókst að ljúka gerð A-hluta ríkis reiknings fyrir þinglausnir. Liggur ríkisreikningurinn 1975 í heild frammi við 1. umr. fjárlagafrv. eins og áður hefur verið. Telja verður mjög brýnt að flýta uppgjöri ríkisreiknings, þannig að við gerð fjárlaga séu tiltækar upplýsingar um þróun útgjalda hjá öllum stofnunum og ríkisfyrirtækjum. Nú í októbermánuði sendi fjmrn. ráðuneytum og stofnunum ríkisins fyrirmæli um að viðkomandi aðilar gerðu skil á uppgjöri ársins 1976 eins fljótt og unnt er á árinu 1977, þar sem ákveðið hefur verið að A- og B-hlutar ríkisreiknings ársins 1976 skuli birtir eigi siðar en í fok aprílmánaðar n.k. Þá hef ég lagt til að í fjárlagafrv. fyrir árið 1978 skuli einnig birtar reikningstölur ársins 1976 og fjárlög 1977, þannig að alþm. geti séð á einum og sama stað þróun útgjalda hjá hinum einstöku stofnunum og ríkisfyrirtækjum yfir þriggja ára tímabil. Við mat á útgjöldum einstakra stofnana og ríkisfyrirtækja við undirbúning fjárlagagerðar var höfð hliðsjón af niðurstöðutölum ríkisreiknings 1975 og þegar heimiluðum útgjöldum 1976. Vegna þessara upplýsinga má ætla að útgjaldatölur, sem fram koma í frv., séu raunhæfari, enda er það algjör forsenda þess að hægt sé að nýta fjárlög sem stjórnunartæki, að heimiluð útgjöld hinna einstöku stofnana og ríkisfyrirtækja séu raunhæf og í samræmi við þá starfsemi sem ákveðin er á hverjum tíma. Fjvn. Alþingis mun að sjálfsögðu fá allar þessar upplýsingar til nota fyrir störf sín. Ég hef óskað eftir því að ríkisreikningsnefnd taki til athugunar hugmyndir um að breyta framsetningu fjárlaga og ríkisreiknings, sérstaklega með tilliti til gildis þeirra upplýsinga sem stjórnunar- og eftirlitstækis, og jafnframt hvort núverandi skipting útgjalda eftir tegundum komi að tilætluðum notum. Mun fjvn. Alþingis svo og kjörnum endurskoðendum ríkissjóðs gerð grein fyrir störfum nefndarinnar, þannig að við undirbúning verks þessa, sé unnt að taka tillit til óska þessara aðila. Ljóst er að veigamikill þáttur aukins aðhalds og eftirlits með útgjöldum ríkisins er það eftirlít sem ríkisendurskoðun annast. Sú nýskipun, sem tekin !hefur verið upp varðandi samtímaendurskoðun allra þeirra greiðslugagna, sem greiðast hjá ríkisféhirði, er mjög mikilvægt skref í átt til meira aðhalds í meðferð fjármuna ríkisins. Hins vegar er ljóst, að efla þarf til muna þetta eftirlit hjá þeim stofnunum ríkisins sem sjálfar annast fjárvörslu. Í þessu sambandi telur ríkisendurskoðandi að efla eigi innri endurskoðun hinna stærri stofnana ríkisins, en ríkisendurskoðun annist einkum skipulagningu og umsjón þeirrar endurskoðunar sem fram fer hjá hverri stofnun. Hér er um viðamikið verkefni að ræða sem þarfnast rækilegs undirbúnings. Ég tel afar nauðsynlegt að verkefni þessu sé hraðað eins og kostur er og stefnt sé að þessu marki á næstu tveimur til þremur árum. Ég hef áður lagt á það áherslu, að ekki má missa sjónar á því að allur kostnaður af starfsemi opinberra aðila er borinn sameiginlega af þegnunum, og því er það skylda þeirra, sem með stjórn fara á hverjum tíma, að gæta þess að þeim fjármunum sé varið á sem hagkvæmastan hátt. Sérstaklega er þetta atriði þýðingarmikið þar sem opinber rekstur nýtur ekki sama aðhalds og rekstur einstaklinga og félaga sem er háður samkeppni innanlands og utan. Eins og ég gat um í fjárlagaræðu minni fyrir árið 1976, taldi ég nauðsynlegt að athugun færi fram á hvort grundvöllur sé fyrir ýmissi atvinnu- og þjónustustarfsemi, sem hið opinbera hefur verið unnt að sinna þessu starfi sem skyldi almannahagsmunum að sú starfsemi skuli vera í höndum einstaklinga eða félaga þeirra. Ekki hefur verið unnt að sinna þessu starfi sem skyldi vegna annarra verkefna sem meiri áhersla hefur verið lögð á í starfsemi ráðuneytisins, en ábendingar hafa verið gerðar um að meta þyrfti að nýju hvort nauðsynlegt sé að reka á vegum ríkisins sérstaka skipaútgerð og ferðaskrifstofu sem ekki sinna öðrum verkefnum en einkaaðilar á sama sviði. Samhliða þessum athugunum tel ég raunar nauðsynlegt að gerð verði könnun á starfsemi og rekstri allra ríkisstofnananna. Kannað verði hver sé tilgangur með starfi hverrar stofnunar, og jafnframt verði skoðað á hvern hátt þeim tilgangi sé náð og hvernig fjármunum, sem löggjafinn ætlar til viðkomandi starfa, sé varið. Ekki er ástæða til að taka almenna ákvörðun um það í eitt skipti fyrir öll hver skuli vera hlutdeild ríkisins í atvinnurekstri landsmanna. Ég hef áður gert grein fyrir því og lýst þeirri skoðun minni og leyfi mér að ítreka hana þér, að ríkið eigi ekki aðild í neins konar atvinnustarfsemi í landinu í samkeppni við einstaklinga eða félög sem sinnt geta þeim störfum á fullnægjandi hátt, heldur láti þeim þau verkefni eftir. Ákvarðanir um þessi atriði ætti að taka á grundvelli könnunar þeirrar, sem ég gat um áðan, og aðstæðna á hverjum tíma. En meginstefnan á að vera skýr. Hér er um yfirgripsmikil verkefni að ræða sem krefjast samstarfs margra aðila innan ríkiskerfisins. Ljóst er að vinna verður að verkefni þessu í áföngum og nálgast markið með því að taka fyrir á hverju ári ákveðinn fjölda ríkisstofnana. Á næsta ári mun hafist handa við þetta verkefni, og mun ég fela fjárlaga- og hagsýslustofnun ásamt ríkisendurskoðun að hafa umsjón með verkefni þessu. Áformað var að starfsmannaskrá ríkisins kæmi út um leið og fjárlagafrv., eins og verið hefur, en af ýmsum ástæðum hefur það dregist nokkuð. Stafar sá dráttur fyrst og fremst af því, að skráin er nú unnin á allt annan og nákvæmari hátt en á síðasta ári og reyndist undirbúningsvinnan mun lengri en búist var við í upphafi. Skráin mun verða afhent þingmönnum eftir u.þ.b. vikutíma. Skráin er nú tölvuunnin, og þess má geta, að meðal nýmæla í skránni er að öllum stöðum innan ríkiskerfisins hefur verið gefið ákveðið númer. Ætti það að auðvelda að mun allt eftirlit með breytingum á starfsmannahaldi ríkisins og auk þess gæti skráin komið að notum á ýmsan hátt, eins og t.d. við ákvarðanatöku í samningamálum. Við þau ótryggu skilyrði, sem íslenskt efnahagslíf býr við, bæði heima fyrir og erlendis, og ekki verður ætið við ráðið, reynist jafnan erfitt að láta fjárhagsáætlanir standast í fjárhæðum. Á líðandi ári hafa komið til sérstök viðfangsefni á sviði landhelgisgæslu og fiskverndar sem krafist hafa aukinna útgjalda úr ríkissjóði og jafnframt aukinnar tekjuöflunar. Þá voru greiðsluáætlanir ríkissjóðs endurskoðaðar rækilega í byrjun árs. M.a. af þessum orsökum var lagt fram sérstakt efnahagsmálafrv. í maímánuði s.l. þar sem gerð var grein fyrir nýjum áætlunum um ríkisfjármál á árinu. Í þessum áætlunum var gert ráð fyrir að útgjöld ríkisins ykjust úr 58 857 millj. kr. skv. fjárlögum í 65 537 millj. kr., eða um 6 680 millj. kr., og tekjur úr 60 342 millj. kr. í 66 562 millj. kr., eða um 6 220 millj. kr. Þá var gert ráð fyrir tæplega 200 millj. kr. bata á lánahreyfingum, þannig að heildargreiðsluafkoman mundi rýrna um 260 millj. kr. frá áætlun fjárlaga, en verða þó hagstæð um röskar 100 millj. kr. Frá því að þessi áætlun var gerð í maímánuði hafa ríkisfjármálin verið endurmetin. Virðist nú mega ætla að útgjöldin aukist enn til áramóta um 2 400–2 500 millj. kr. og verði í heild nálægt 68000 millj. kr. Á sama hátt hafa tekjur verið áætlaðar að nýju, og hefur áætlunin frá maí hækkað um 2 300–2 400 millj. kr., en heildartekjur ársins eru nú áætlaðar um 68 900 millj. kr. Á lánahreyfingum má gera ráð fyrir óhagstæðum jöfnuði að fjárhæð um 900 millj. kr., sem er óbreytt áætlun frá maí s.l., og er því reiknað með að greiðsluafkoma ríkissjóðs verði í jöfnuði á árinu 1976. Mun ég nú gera nánari grein fyrir þróun gjalda og tekna frá því að fjárlög ársins voru afgreidd í desember s.l. Gjaldahlið. Af einstökum gjaldaflokkum hefur langmest hækkun orðið á framlögum til almannatrygginga, eða samtals 3120 millj. kr., og eru þá bæði lífeyris- og sjúkratryggingaframlög meðtalin. Hér er fyrst og fremst um að ræða afleiðingu lagaákvæða um hækkun bóta lífeyristrygginga til samræmis við launahækkanir, auk sérstakrar rýmkunar ákvæða um tekjutryggingu og ákvarðana um hækkun daggjalda á sjúkrahúsum sem einnig ræðst að verulegu leyti af launaþróuninni. Á árinu hafa eftirtaldar hækkanir orðið á bótum lífeyristrygginga: 1. janúar 5%, 1. apríl 10%, 1. ágúst 9% almennt, en 18% að því er varðar tekjutryggingu, og auk þess verður 9% hækkun 1. nóv. vegna launahækkunar. Daggjöld á sjúkrahúsum hafa hækkað sem hér segir: 1. apríl 8.7% að meðaltali, 1. júlí 9.1% og frá 1. okt. um 12.8%. Gert er ráð fyrir að laun hækki um 1 800 millj. kr. frá fjárlögum ársins vegna beinna kauptaxtahækkana, og eru þá ekki meðtaldar sérstakar ráðstafanir sem vikið verður að hér á eftir, þar sem skipting á tegundir gjalda er ekki fullljós fyrir fram. Eftirfarandi hækkanir hafa orðið á launatöxtum frá síðustu fjárlagaáætlun: Í des. 1975 var greidd 0.6% verðlagsuppbót á laun, en ekki áætlað fyrir henni í fjárlögum. Í mars varð 6% almenn launahækkun og auk þess komu þá til láglaunabætur sem metnar hafa verið rösklega 1% á launalið. Í júlí varð 8.83% launahækkun að meðtalinni verðlagsuppbót, og einnig urðu nokkrar flokkahækkanir skv. úrskurði Kjaranefndar, en þær koma þó fyrst að fullu til framkvæmda í byrjun næsta árs. Loks varð 6% launahækkun 1. okt. og 3.11% verðlagsuppbót kemur til 1. nóv. n.k. Eins og fram kom í greinargerð með efnahagsmálafrv., sem afgreitt var á Alþingi í maí s.l., var gert ráð fyrir 1000 millj. kr. í útgjaldaauka til eflingar landhelgisgæslu, fiskileitar og hafrannsókna, og er miðað við þessa tölu í áðurnefndri áætlun um heildargjöld ársins. Þá er ljóst að vaxtagreiðslur munu fara verulega fram úr áætlun, í fyrsta lagi vegna þess, að þótt jöfnuður verði í ríkisfjármálunum þegar litið er á árið í heild, eru árstíðasveiflur slíkar í ríkisfjármálum hér á landi, að á hluta ársins er að jafnaði um að ræða allverulegan halla. Yfirdráttarvextir höfðu ekki verið áætlaðir í fjárlögum 1976. Í öðru lagi hefur verðlagshækkun og gengissig leitt til aukinna greiðslna af verð- og gengistryggðum lánum ríkissjóðs. Og loks hafa komið til vaxtagreiðslur af ríkissjóðsvíxlum sem ákvörðun hafði ekki verið tekin um að selja við afgreiðslu fjárlaga. Má telja líklegt að af þessum sökum muni vaxtagreiðslur fara um 600 millj. kr. fram úr fjárlagaáætlun. Í efnahagsmálalögunum í maí s.l., sem ég gat um hér áðan, var og gert ráð fyrir 450 millj. kr. fjárþörf vegna vegagerðar, þegar tekið hafði verið tillit til nýrra áætlana um markaða tekjustofna, og var fjár til þessa annars vegar aflað með hækkun leyfisgjalds af bifreiðum, 150 millj. kr., og hins vegar með fjáröflun í formi skyldusparnaðar, 300 millj. kr. Í sömu lögum voru auk þess ákvæði um aukin útgjöld til hafnamála, landbúnaðarmála o.fl., samtals 420 millj. kr. Einnig var talið að breyttar forsendur um þróun verðlagsmála o.fl. hefðu þau áhrif á liðinn önnur rekstrargjöld, að vænta mætti um 530 millj. kr. útgjaldaauka vegna hækkunar á aðkeyptum rekstrarvörum og þjónustu sem óhjákvæmilega fylgir almennri verðlagshækkun, en auk þess yrði nokkur hækkun vegna ýmissa lögboðinna rekstrargjalda. Auk þeirra þátta, sem nú hafa verið raktir, má vænta nálægt 650 millj. kr. umframgreiðslna til ýmissa þarfa sem þegar hafa verið samþykktar eða hugsanlega gætu komið til greiðslu fyrir lok ársins. Má hér nefna Aflatryggingasjóð og enn fremur uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir. Loks nemur hækkun markaðra tekjustofna í útgjaldahlið 570 millj. kr. í samræmi við nýja tekjuáætlun fyrir árið í heild, sem ég mun nú víkja að. Tekjuhlið. Eins og áður er getið, er nú talið að heildartekjur ríkissjóðs á þessu ári muni nema 68.9 milljörðum króna, en það er 8.5 milljörðum króna meira en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Helstu ástæður þessa tekjuauka má annars vegar rekja til sérstakra ráðstafana í ríkisfjármálum, en hins vegar til tekju- og veltubreytinga í þjóðfélaginu umfram fjárlagaforsendur. Langveigamestu ráðstafanirnar, sem snert hafa tekjuhlið fjárlaganna, voru gerðar með löggjöfinni um efnahagsmál í maí, en þá voru tekjur hækkaðar um 1900 millj. kr., aðallega með hækkun vörugjalds, en um leið var leyfisgjald af jeppum hækkað til samræmis við fólksbíla. Bensíngjald, sem heimilt er að breyta skv. breytingu byggingarvísitölu, hefur verið hækkað tvívegis á árinu, en af öðrum gjaldahækkunum má nefna verðhækkun áfengis og tóbaks í mars. Af helstu breytingum einstakra tekjuliða frá fjárlögum má nefna að vegna meiri tekjuaukningar á árinu 1975 en áður var talið er tekjuskattur einstaklinga talinn verða 500 millj. kr. umfram fjárlög. Tekjuskattur félaga er talinn verða um 600 millj. kr, umfram fjárlagaáætlun, þar sem hagur fyrirtækja 1975 varð mun betri en reiknað hafði verið með við samþykkt fjárlaga. Gjöld af innflutningi eru áætluð verða um 2 000 millj. kr. meiri en reiknað var með í fjárlögum. Helmingur þessa stafar af almennum innflutningi umfram spá í desember s.l., en auk þess veldur bensínhækkunin um 200 millj. kr. tekjuauka og talsverð aukning bílainnflutnings hefur í för með sér um 400 millj. kr, tekjuauka af innflutningsgjaldi af bílum. Ég hef þegar minnst á hækkun vörugjaldsins í maí, en samtals er reiknað með að tekjur af því fari 1 700 millj. kr. fram úr fjárlagatölum. Vegna meiri veltubreytinga en gert var ráð fyrir í fjárlagaforsendum, einkum vegna launahækkana á árinu, er söluskattur talinn verða um 2400 millj, kr. meiri en í fjárlagaáæti un. Þá valda launahækkanir um 300 millj. kr. aukningu launaskatts, en auk þess má ætla að rekstrarhagnaður ÁTVR verði 300 millj, kr. meiri en í fjárlagaáætlun. Eins og áður sagði valda þessar breytingar ásamt öðrum smávægilegri um 8500 millj. kr. tekjuaukningu, en þar af nemur hækkun beinna skatta rúmlega 1 milljarði kr. Hlutfall beinna skatta af heildarskatttekjum ríkisins mun því enn fara lækkandi og verður ekki hærra en 16% heildartekna skv. þessum áætlun um. Afkoma ríkissjóðs á árinu 1975. Ríkisreikningur fyrir árið 1975 hefur verið afhentur hv. alþm. ásamt tölulegri greinargerð ríkisbókhaldsins um afkomu ríkissjóðs á því ári. Ríkisreikningurinn hefur jafnframt verið afhentur yfirskoðunarmönnum Alþingis til meðferðar. Er þess að vænta að reikningurinn með athugasemdum þeirra, ef einhverjar verða, svörum mínum og tillögum þeirra, verði lagður fyrir Alþingi síðar á þessu þingi. Ríkisreikningurinn skiptist eins og áður í A- og B-hluta, þar sem A-hlutinn nær yfir fjárreiður ríkissjóðs og ríkisstofnana og B-hlutinn yfir fjárreiður fyrirtækja og sjóða ríkisins. Greinargerð ríkisbókhaldsins um afkomu ríkissjóðs er eins og áður fyrst og fremst framsetning á helstu niðurstöðum ríkisfjármálanna skv. ríkisreikningi. Greinargerð sem þessa, sem afhent hefur verið hv. alþm. við 1. umr. fjárlagafrv. hefur ríkisbókhaldið tekið saman allt frá því að gerð var grein fyrir afkomu ársins 1970 við 1. umr. fjárlagafrv. fyrir árið 1972. Ég vil leyfa mér að vísa til ríkisreiknings og þessarar greinargerðar varðandi afkomu ársins 1975. Ég mun þó gera örstutta grein fyrir helstu niðurstöðum reikningsins. Áður en ég geri það þykir mér rétt að rifja upp það, sem fram kom um horfur í ríkisfjármálum 1975 í grg. fjárlagafrv. fyrir árið 1976 s.l. haust og í umr. um frv. Eins og þm. rekur minni til, var í grg. frv. reiknað með því að útgjöld ríkissjóðs árið 1975 yrðu 51 milljarður króna, en tekjurnar 49.7 milljarður króna, þ.e. reiknað var með 1 300 millj. kr. hærri gjöldum en tekjum, og var þá miðað við innheimtar tekjur og niðurskurð ríkisútgjalda um 2 milljarða kr., er reyndist 1 milljarður. Reyndin varð hins vegar sú, að útgreidd gjöld urðu 57.4 milljarðar króna, en innheimtar tekjur:19.3 milljarðar. Þannig er ljóst að sú útgjaldaáætlun stóðst illa. Hér ber ýmislegt til. Bæði er hér um að ræða áhrif verðbólgunnar á ýmsa liði og galla í upplýsingakerfinu - galla sem ég tel að nú hafi verið lagfærðir að verulegu leyti. Eins kom á daginn að undirstaða útgjaldaáætlunar fjárlagaársins með áorðnum breytingum gaf ekki í öllum greinum rétta mynd af raunverulegum aðstæðum. Strax um s.l. áramót var gefin út fréttatilkynning um greiðsluafkomu ríkissjóðs 1975 skv. bráðabirgðatölum. Jafnframt var hafist handa við að treysta undirstöðu nýrrar greiðsluáætlunar ríkissjóðs sem síðan var gerð grein fyrir þegar efnahagsmálafrv. var til meðferðar s.l. vor. Áætlun um greiðsluafkomu ríkissjóðs á þessu ári tel ég vera reista á miklu traustari grunni en var fyrir ári, og vísa ég í því sambandi til þess sem fram kom hér að framan um bætta upplýsingaöflun á þessu sviði, sem ekki verður nógsamlega undirstrikað, að er forsenda allrar fjármálastjórnar ef vel á að vera. Greiðsluafkoma ríkissjóðs á árinu 1975 skv. breytingu sjóðseignar, innstæðna og skulda á ávísana- og hlaupareikningum við Seðlabanka Íslands og innlánsstofnanir ásamt breytingu lánareikninga við Seðlabankann var óhagstæð á árinu 1975 um 4 928 millj, kr., og að viðbættu láni við Seðlabankann vegna ábyrgðar ríkissjóðs á verðtryggingu Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins að fjárhæð 846 millj. kr. varð greiðslan óhagstæð um 5 774 millj. kr. Að frátöldum lánareikningum við Seðlabankann og að víðbættum breytingum á ýmsum innstæðum (einkum óinnheimtum tekjum) og ýmsum lausaskuldum (einkum ógreiddum gjöldum og geymdu innheimtufé), varð greiðslujöfnuðurinn óhagstæður um 2311 millj. kr. Sú fjárhæð ásamt neikvæðum lánajöfnuði að fjárhæð 6507 millj. kr., að meðtöldum lánum við Seðlabankann, sýnir skuldaaukningu ríkissjóðs nettó, að fjárhæð 8818 millj. kr. Þessi skuldaaukning ríkissjóðs stafar annars vegar af óhagstæðum endurmatsjöfnuði að fjárhæð 1285 millj. kr., sem er nær eingöngu vegna bókfærðrar hækkunar skulda í erlendri mynt í árslok vegna gengismunar á árinu. Hins vegar kemur fjárhæðin fram í gjöldum umfram tekjum á rekstrarreikningi að fjárhæð 7533 millj. kr. Mun ég nú gera nánari grein fyrir þeirri fjárhæð, en hún er munur heildargjalda A-hluta ríkisreiknings að fjárhæð 58577 millj. króna og heildartekna að fjárhæð 51044 millj, kr. Þessar síðastnefndu fjárhæðir gjalda og tekna eru gerðar upp á rekstrargrunni, en ekki greiðslugrunni, þ.e. uppgjörið miðast við álagðar tekjur annars vegar og áfallnar greiðsluskuldbindingar hins vegar, en ekki innheimtar tekjur og útgreidd gjöld. Tekjur. Fjárlög gerðu ráð fyrir tekjum að fjárhæð 47 626 millj. kr. Innheimtar tekjur reyndust 49 343 millj. kr., en tekjufærsla varð 51 044 millj. kr. Innheimtar tekjur urðu því aðeins 1 717 millj. kr. umfram fjárlög eða 3.6%, þrátt fyrir þá miklu þenslu sem var í efnahagslífinu. Söluskattur var eins og áður aðaltekjustofn ríkissjóðs. Nam hann 17 885 millj. kr. eða 35% heildartekna. Á árinu 1974 var hliðstæður hundraðshluti 31.5% og á árunum 1973 og 1972 23%. Innheimtur söluskattur nam 289 millj. kr. umfram fjárlög eða aðeins 1.7%. Almenn aðflutningsgjöld voru annar stærsti líður í tekjum ríkissjóðs og námu 10118 millj. kr. eða 331 millj. kr. umfram fjárlög. Önnur gjöld af innflutningi námu 2 355 millj. kr. og þar af innflutningsgjald af bensíni og gúmmígjaldi 1701 millj. kr. og innflutningsgjald af bifreiðum 622 millj. kr. Þessir tveir síðastnefndu liðir skiluðu 144 millj. kr. lægri tekjum en fjárlög gerðu ráð fyrir og er þar um 6% lækkun. Innflutningstekjur námu 12 473 millj. kr. eða 24.4% heildartekna árið 1973, en námu 29.4% árið 1974. Vörugjald af innflutningi er ekki talið hér með. Þriðji stærsti tekjuliður ríkissjóðs var sem fyrr tekju- og eignarskattar. Námu þeir 6104 millj. kr. eða 12.0% heildartekna. Tekjufærsla tekjuskatts nam 5 572 millj. kr., en innheimtan 5199 millj. kr. og hefur þá verið dregið frá tekjuskattinum það sem greitt var á árinu í barnabætur og persónufrádrátt og eftirstöðvar af skattafslætti frá árinu 1974. Þessi útgreiðsla nam 2 686 millj. kr. Fjárlög ætluðu 625 millj. kr. í skattafslátt, en með lögum nr. 11/1975, um ráðstafanir í efnahags- og fjármálum, var gerð veruleg breyting á meðferð fjölskyldubóta og skattafsláttur og barnabætur og persónuafsláttur tekinn upp í þeirra stað. Þessar ráðstafanir voru til hagsbóta fyrir þá sem verst voru settir. Innheimtur tekjuskattur varð 1695 millj. kr. lægri af þessum sökum en áætlað var í fjárlögum. Fjórði stærsti teknaliður ríkissjóðs var hagnaður af rekstri Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins, er nam 4 736 millj. kr. eða 9.3% heildartekna. Innheimtan varð 589 millj. kr. umfram áætlun eða 14.2%, enda verðið hækkað tvisvar á árinu. Fimmti stærsti teknaliðurinn var launaskattur, er nam 2935 millj. kr. eða 5.7% heildartekna. Innheimta hans nam 2 701 millj. kr. eða 301 millj. kr. umfram fjárlög, og er það um 12.5%. Framangreindir fimm teknaliðir námu alls 44133 millj. kr. eða 86.5% heildartekna. Á árinu 1974 var hlutur þeirra 90.4%. Lækkunin er fyrst og fremst vegna lægri tekjuskatta, en einnig kemur til að á árinu voru lagðir á tveir nýir skattar. Annar var flugvallaskattur skv. fyrrnefndum lögum um ráðstafanir í efnahags- og fjármálum, er nam 204 millj. kr. og hinn var vörugjald skv. lögum nr. 65/1975. Nam það 1208 millj. kr. Fjárlög ársins 1975 gerðu ráð fyrir gjöldum að fjárhæð 47 226 millj, kr. Niðurstaða reiknings varð, eins og áður sagði, 58577 millj. kr. eða 11.351 millj. kr. umfram fjárlög eða 24%. Hluta þessarar hækkunar má rekja til áhrifa markaðra tekna og sérstakra lántöku- og gjaldaheimilda sem ekki voru með fjárhæðum fjárlaga. Sú hækkun er talin nema 2654 millj. kr. samkv. sérstöku yfirliti á bls. 187 í ríkisreikningi. Á móti kemur lækkun ríkisútgjalda um 1005 millj. kr. skv, heimild í lögum um ráðstafanir í efnahags- og fjármálum. Ef tekið er tillit til þessara líða urðu umframgjöldin 9702 millj. kr. Þá fjárhæð má síðan leiða að verulegu leyti af ýmsum almennum lagaákvæðum um fjárhagslegar skuldbindingar ríkissjóðs sem urðu hærri en gert var ráð fyrir í fjárlögum. Í stórum dráttum skiptast framangreindar fjárhæðir sem hér segir: Framlög til Tryggingastofnunar ríkisins urðu 16502 millj. kr. eða 2512 millj. kr. umfram fjárlög og þar af 329 millj. kr. vegna markaðra tekna. Niðurgreiðslur urðu 5 586 millj. kr. eða 1828 millj. kr. umfram fjárlög. Vextir og verðbætur af skuldum ríkissjóðs urðu 1 776 millj. kr. eða 1 064 millj. kr. umfram áætlun. Uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir urðu 1102 millj. kr. eða 386 millj. kr. umfram fjárlög, og jarðræktarframlög urðu 353 millj. kr. eða 117 millj, kr. umfram fjárlög. Gjöld Vegagerðar urðu 4 005 millj. kr. eða 462 millj. kr. umfram fjárlög, en 603 millj. kr. umfram ef tekið er tillit til lægri markaðra tekna að fjárhæð 141 millj. kr. hærri en fjárlög áætluðu. Framangreindir fimm gjaldaliðir námu samtals 29 324 millj. kr. eða um helmingi heildargjalda. Er sú fjárhæð 6369 millj. kr. umfram fjárlög af fyrrgreindum 11.4 milljörðum. Ef tekið er tillit til áhrifa markaðra tekna Tryggingastofnunar og Vegagerðar er fjárhæðin 6181 millj. kr. og í samanburði við heildarfjárhæðina 9 702 millj. kr., er það 64% eða tæplega 2/3 hlutar umframgjalda. Að öðru leyti vísa ég í ríkisreikning og greinargerð ríkisbókhalds, en minni þó á að með gjöldum eru taldar 846 millj. kr. vegna ábyrgðar ríkissjóðs á verðtryggingu Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins samkvæmt lögum nr. 45/1975. Skuldir ríkissjóðs á lánareikningum við Seðlabankann hækkuðu um 3 548 millj. kr. auk hækkunar gengisbundinna lána að fjárhæð 270 millj. kr. Skuldaaukningin skiptist þannig, að 1667 millj. kr. voru vegna breytinga á yfirdráttarskuld ríkissjóðs á aðalviðskiptareikningi, 931 millj. kr. vegna skulda Rafmagnsveitna ríkisins við ríkissjóð, 846 millj. kr. vegna Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins, 329 millj. kr. vegna skulda Vegagerðar við ríkissjóð í ársbyrjun og 200 millj. kr, vegna skulda hennar við ríkissjóð í árslok og 168 millj. kr. vegna hlutafjárframlags ríkissjóðs til Íslenska járnblendifélagsins. Samtals eru þessar fjárhæðir 4141 millj. kr. Afborganir til Seðlabankans af lánum ásamt ýmsum öðrum minni háttar lánahreyfingum námu 593 millj. kr. á árinu. Aðrar lánahreyfingar á teknum lánum fólu í sér skuldaaukningu að fjárhæð 2177 millj. kr. auk gengishækkunar að fjárhæð 1102 millj. kr. Þessi lántaka, nettó, var vegna landshafna 570 millj. kr., Vegagerðar 675 millj. kr., vegna hlutafjárframlags til Íslenska járnblendifélagsins 150 millj. kr. og vegna kaupa á togaranum Baldri fyrir Hafrannsóknastofnunina 322 millj. kr. Ríkissjóður tók á sig 130 millj. kr. lán til Rafmagnsveitna ríkisins og 70 millj. kr. til landshafna af spariskírteinafé. Ríkissjóður tók á sig 130 millj. kr. lán til Rafmagnsveitna ríkisins og 70 millj. kr. til landshafna af spariskírteinafé. Skyldusparnaður á árinu 1975 skv. lögum um ráðstafanir í efnahags- og fjármálum nam 239 millj. kr. og er sú fjárhæð tekin sem lán. Þessar fjárhæðir námu samtals 2156 millj. kr. Aðrar lántökur og útgreiðslur afborgana svarar til innstreymis að fjárhæð 21 millj. kr. Hlutafjáreign ríkissjóðs hækkaði um 456 millj. kr. á árinu og þar af voru 311 millj. kr. vegna hlutafjár í Íslenska járnblendifélaginu. Ég tel mig nú hafa gert nokkra grein fyrir afkomu ríkissjóðs á árinu 1975 og vænti þess að þau atriði, sem ég hef drepið á hér, skýri í aðalatriðum fjármál ríkissjóðs á árinu 1975. Þjóðhagsforsendur fjárlagafrv. eru reistar á frumdrögum þjóðhagsspár fyrir árið 1977, en samkvæmt þeim má búast við 1-2% aukningu þjóðarframleiðslu á næsta ári. Almenn þjóðarútgjöld, sem ráða miklu um innheimtu óbeinna skatta, gætu aukist um nálægt 2%. Á útgjaldahlið hefur megináherslan verið lögð á að umsvif í almennri opinberri starfsemi aukist alls ekki meira en sem nemur líklegri aukningu þjóðarframleiðslu á næsta ári og að nokkuð verði dregið úr opinberum framkvæmdum í heild á næsta ári þar sem nú er verið að ljúka stórum áföngum í orkuframkvæmdum. Felur þetta í sér að aðrar opinberar framkvæmdir verða svipaðar og í ár, þótt í heild dragi úr fjárfestingu. Sama stefna ræður ákvörðun um lánsútvegun til opinberra framkvæmda. Í tekju- og gjaldaáætlun frv. er reiknað með öllum samningsbundnum breytingum grunnkaups sem þekktar eru, þar með talin 4% hækkun á launum ríkisstarfsmanna 1, júlí 1977 samkvæmt kjarasamningi frá s.l. vori og kaupgreiðsluvísitölu eins og hún er við gerð fjárlagafrv., 102.67 stig. Á sama hátt er gert ráð fyrir hækkun bóta lífeyristrygginga til samræmis við launahækkanir, og á það einnig við launahluta sjúkratrygginga. við gerð fjárlagafrv. undanfarin ár hafa útgjaldahækkanir sjaldnast verið áætlaðar svo langt fram á fjárlagaárið sem um er fjallað. Almenn verðlagshækkun er áætluð um 33% frá því að síðasta fjárlagaáætlun var gerð, og hefur verið höfð hliðsjón af því við gerð þessa frv. til fjárlaga. Auk þess hafa nú legið fyrir tölur um raunveruleg útgjöld hinna ýmsu stofnana og fyrirtækja ríkisins á árinu 1975, og hefur verið tekið tillit til þeirra. Að mínum dómi styrkir þetta fjárlagagerðina til muna, auk þess sem verðlagsviðmiðun frv. ætti að verða nokkru nær raunverulegum tölum en verið hefur undanfarin ár. Ég mun nú víkja að helstu breytingum sem verða á einstökum tegundum útgjalda frá fjárlögum 1976 skv. frv. þessu. Hvað breytingar á fjárveitingum til einstakra ráðuneyta og málefnaflokka á þeirra vegum varðar vísast til athugasemda með fjárlagafrv. Heildarlaunakostnaður er áætlaður 17 449 millj. kr. árið 1977 vegna launa og er það 49.8% hækkun frá fjárlagatölu 1976. Þessari hækkun veldur fyrst og fremst sú launahækkun sem orðið hefur frá síðustu fjárlagaáætlun, bæði grunnlaun og verðlagsuppbætur, en þessar hækkanir hafa verið sem hér segir: Verðlagsuppbót í des. 1976 0.6%, grunnlaunahækkun í mars 6% og auk þess láglaunabætur á sama tíma sem metnar eru rösklega 1% á launalið. Í júlí varð 6% samningsbundin launahækkun auk 2 67% verðlagsuppbótar. Einnig koma til almennar flokkahækkanir samkv. úrskurði Kjaranefndar, en þær koma raunar aðallega til framkvæmda, eins og áður sagði, 1. jan. 1977. Loks eru þrír áfangar kjarasamninganna teknir með í fjárlagaáætlunina, þ.e. 1. okt. 6%, 1. febr. 5% og 1. júlí 4%. Hins vegar er eftir að taka tillit til 3.11% verðlagsuppbótar sem verður frá 1. nóv. n.k., en um þessa hækkun var ekki vitað þegar fjárlagafrv. var samið. Samtals nema þær taxtahækkanir, sem fjárlagaáætlunin miðast við, þannig 37.7% á móti 49.8% hækkun launaliðar í heild. Mismunurinn, 12.1 prósentustig, felst í sérstökum þáttum sem orðið hefur að taka tillit til við gerð þessa fjárlagafrv. Þessu veldur í fyrsta lagi breyting á þátttöku ríkisins í rekstri verslunarskóla o.fl., tilkoma nýrra skóla eða árganga í skólum. Í öðru lagi var við fjárlagagerðina lögð áhersla á að hafa áætlanir raunhæfari en fyrr hefur verið kostur þar sem nú lágu fyrir niðurstöður úr ríkisreikningi ársins 1975. Leiddi þetta til nokkurrar hækkunar á áætluðum launum við löggæslu og skylda starfsemi þar sem í ljós kom verulegt misræmi milli niðurstöðutalna ríkisreiknings 1975 og fjárlaga þess árs. Í þriðja lagi verða aukin umsvif í vissri starfsemi ríkisins frá því sem áætlað var í fjárlögum þessa árs, svo sem á sviði landhelgisgæslu og fiskverndarmála. Þá er ótalin veruleg hækkun á lífeyrisuppbótum vegna verðtryggingar þeirra greiðslna. Þegar tillit hefur verið tekið til þessara sérstöku tilvika, sem rakin eru nokkru nánar í athugasemdum með fjárlagafrv., kemur í ljós að hækkun launakostnaðar nemur sem næst almennum taxtahækkunum. Önnur rekstrargjöld eru áætluð samtals 5 846 millj. kr. og hækkun frá fjárlögum 1976 um 58.2%. Þessi hækkun er talsvert umfram meðalhækkun verðlags sem metin er um 33% milli áranna. Hér veldur mestu að um áætlanir vegna óvissra útgjalda og vegna nýrra laga eru hækkaðar um rösklega 600 millj. kr., en að þessu frátöldu nemur hækkunin um 42.2%. Helstu skýringar þessarar hækkunar umfram almenna verðlagshækkun eru að í fjárlögum 1976 eru rekstrargjöld við löggæslu vanmetin, eins og áður er að vikið, en einnig er talið að landhelgisgæslustörf og fiskverndaraðgerðir muni aukast verulega. Þá verður nokkur tilfærsla milli gjaldaliða og rekstrargjöld hækka sem leiðir til aukinna tekna og krefst því ekki í sama mæli aukinna fjárveitinga, og loks veldur gengissig óhjákvæmilega aukningu ákveðinna rekstrargjalda við utanríkisþjónustu. Vísast nánar til grg. frv. varðandi þessi atriði, en að öllu þessu frátöldu hækkar liðurinn önnur rekstrargjöld um 32.4%, sem er lítillega undir almennri verðlagshækkun. Viðhaldskostnaður er áætlaður í heild um 2184 millj. kr. og er það 56.6% hækkun frá fjárlögum 1976. Langveigamest er þar viðhald á vegum eða samtals 1 530 millj, kr., og hækkar það um 57.9%. Ýmsir þættir valda hækkun umfram verðlagshækkun, eru það m.a. embætti sýslumanna og bæjarfógeta, Landhelgisgæslan, Hafrannsóknastofnunin og sendiráðin. Að þessum liðum og nokkrum öðrum frátöldum nemur hækkun viðhalds 31.1%, eða nokkru undir verðlagshækkun. Vaxtagjöld eru áætluð 2145 millj. kr. eða 29.5% hærri en í fjárlögum 1976. Orsök þessarar hækkunar er einkum fólgin í því, að nú eru áætlaðar 300 millj. kr. vaxtagreiðslur vegna tímabundins yfirdráttar í Seðlabankanum. Reynslan sýnir hins vegar að jafnvel þótt árið í heild komi út án halla verður að gera ráð fyrir slíkri árstíðabundinni sveiflu. Aðrar orsakir hækkunar eru fólgnar í aukningu nettóskuldar ríkissjóðs á árinu 1976 og verðtryggingu lána. Framlög ríkissjóðs til almannatrygginga eru áætlað 24 578 millj. kr. eða 42.7% hærri en í fjárlögum 1976. Eru þá rekstrarútgjöld ríkisspítalanna talin með til að tölur verði sambærilegar, enda þótt ríkisspítalar séu í þessu frv. teknir út úr almannatryggingunum og taldir sérstakir fjárlagaliðir í A-hluta. Í athugasemd frv. kemur fram að ríkisstj. hyggst koma á breyttri skipan í fjármálum og skiptingu kostnaðar af sjúkratryggingum sem hefur það meginmarkmið að samhæfa betur stjórnaraðild og fjárhagslega ábyrgð á heilbrigðisþjónustunni í landinu. Í þessu frv. hefur verið stigið það skref að áætlaður kostnaður af ríkisspítölunum verði færður í A-hluta fjárlaga, og er þá reiknað með því að ríkið kosti stofnanir þessar að öllu leyti. Hins vegar hefur í B-hluta verið reiknað með því að sveitarfélögin greiði hluta sinn af heildarkostnaði sjúkratrygginga samkvæmt gildandi reglum og jafnframt verði 1 200 millj, kr, af kostnaðinum bornar af fjáröflun sem samsvari núverandi 1% sjúkratryggingaiðgjaldi af útsvarsstofni. Í frv. er ekki tekin afstaða til þess, hvort þessi fjáröflun verði á vegum ríkisins eða sveitarfélaga, enda hlýtur sú ákvörðun að bíða niðurstöðu viðræðna sem áformaðar eru um fjárhagslegt skipulag sjúkratrygginganna og skiptingu kostnaðar af þeim milli ríkis og sveitarfélaga. Þá virðist einnig brýnt í þessu sambandi að endurskoða reglur um þátttöku hins opinbera í kostnaði af hinum ýmsu þáttum heilbrigðisþjónustunnar. Áður en endanleg afgreiðsla fjárlagafrv. fer fram mun heilbr.- og trmrh. leggja fram tillögu um nauðsynlegar breytingar á tryggingalöggjöf sem tryggi fyrirhugaða nýskipan. Á sviði heilbrigðismála er verkaskipting milli ríkis og sveitarfélaga ekki jafnskýr og vera ætti. Þetta á reyndar við á fleiri sviðum. Mikilvægt er að hér finnist fjárhagslega heilbrigðar lausnir sem ætla sveitarstjórnum bæði áhrif og ábyrgð, enda er það í samræmi við yfirlýsta stefnu ríkisstj. í sveitarstjórnarmálum. Ég tel rétt að nefna í þessu sambandi, að þótt e.t.v. hafi ekki tekist sem skyldi á liðnu ári að koma á þeirri verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga sem að er stefnt, þá er enginn vafi á því, að sú breyting, sem komist hefur á fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga að undanförnu, mun á endanum leiða til einfaldari og betri stjórnarhátta. Í framangreindri áætlun um útgjöld til almannatrygginga er í fyrsta lagi tekið tillit til þeirra bótahækkana og daggjaldahækkana sem orðið hafa frá samþykkt síðustu fjárlaga, og í öðru lagi er tekið mið af þeim launahækkunum sem fyrirsjáanlegar eru samkvæmt kjarasamningum fram á mitt ár 1977, svo sem rakið er nánar í athugasemdum frv. Þó hefur hér ekki verið tekið tillit til þeirrar 3.11% verðlagsuppbótar á laun og lífeyris- og sjúkratryggingaútgjöld sem áður gat. Kostnaður við niðurgreiðslur er áætlaður 5102 millj. kr, að meðtöldu framlagi í Lífeyrissjóð bænda, eða 2.7% hærri en í fjárlögum 1976. Helsta skýring þessarar litlu hækkunar er fólgin í þeirri lækkun niðurgreiðslna, sem ákveðin var í aprílmánuði s.l. og boðuð var í fjárlagafrv., og auk þess fellur nú niður sérstök niðurgreiðsla á áburði. Útflutningsuppbætur eru áætlaðar 1800 millj. kr., sem er rösklega tvöföldun frá fjárlögum þessa árs. Við afgreiðslu fjárlaga í des. s.l. var ljóst, að sú fjárhæð mundi ekki nægja að óbreyttum lögum og reglum, og var að því stefnt að endurskoða útflutningsuppbótakerfið á árinu. Þessi endurskoðun hefur enn ekki farið fram, og því er óleystur vandi af þessum sökum á árinu 1976. Ef verðábyrgð ríkissjóðs væri fullnýtt á árinu 1977 má ætla að á grundvelli óbreyttra reglna væri útgjaldaþörfin um 2 200 millj. kr., þannig að fjárlagaáætlun 1977 miðast við rösklega 80% nýtingu verðábyrgðarinnar að öllu óbreyttu. Aðrir rekstrarliðir og rekstrartilfærslur. Þessi flokkur gjalda er áætlaður samtals 5 616 millj. kr. og er það 43.8% hækkun frá fjárlögum 1976. Við þennan samanburð ber þess þó að gæta, að hér er tekinn með sá hluti olíugjalds sem rennur til niðurgreiðslu á olíu til húshitunar og er áætlaður 600 millj. kr. á næsta ári, en olíustyrkurinn var ekki í fjárlögum ársins 1976. Raunhæfur samanburður leiðir því í ljós 28.5% hækkun þessa gjaldaflokks, og er það allverulega undir meðaltalshækkun verðlags. Framlög til framkvæmda, sem fram koma í A-hluta frv., eru áætluð samtals 19 754 millj. kr., sem er 39% hækkun frá fjárlögum 1976. Hér verður að taka tillit til þess, að nú er í fjárlagafrv. hluti Orkusjóðs af olíugjaldi sem nemur 1000 millj. kr., gangstætt því sem var í fjárlögum þessa árs. Án þessa gjalds nemur hækkun þessara framlaga um 32%. Kostnaður við verklegar framkvæmdir, að olíugjaldi undanskildu, er talinn hækka um 30.9%, fjárfestingarstyrkir um 19.1%, framlög til fjárfestingarlánasjóða um 38.7% og framlög til lánagreiðslna um 20.1%. Sérstaklega skal tekið fram, að hér er einungis átt við framkvæmdaframlög í A-hluta frv., en á 141. bls. frv. er að finna yfirlit er tekur til allra framkvæmdaframlaga ríkisins, bæði í A- og B-hluta. Heildarframlög til verklegra framkvæmda hækka þannig um 2.5% (án olíugjalds), sem felur í sér allverulega magnminnkun og skýrist af því, að á næsta ári verður að miklu leyti lokið við hinar miklu framkvæmdir á sviði orkumála. Á hinn bóginn aukast endurgreiðslukvaðir vegna lántaka til þessara framkvæmda að miklum mun, en í yfirlitinu kemur fram að framlög vegna endurgreiðslna á lánum endurlána aukast um 42.1%. Framlög til fjárfestingarlánasjóða hækka samkvæmt því um 38.7 % eins og í fyrra tilvikinu. Í þessu sambandi skal þess getið, að í næsta mánuði verður lagt fram frv. um breyting á vegalögum. Í kjölfar þess er nauðsynlegt, að fjvn, fái til athugunar vegáætlun næstu ára. Það er augljóst að ákvarðanir um framkvæmdir á vegamálum er eðlilegt að taka á sama tíma og aðrar ákvarðanir um fjárráðstafanir ríkisins á tilteknu tímabili. Að öðrum kosti er hætt við að menn missi sjónar af heildarsamhengi þessara mála og nauðsynlegu samræmi. Það er því brýnt að þinginu verði gert kleift að afgreiða vegáætlun samtímis fjárlögum. Þessar útgjaldatölur, sem ég hef nú gert grein fyrir, og vöxtur þeirra gefa tilefni til að víkja að þeirri sjálfvirkni sem ríkisútgjöldin eru háð. Í fjárlagaræðu minni í fyrra vék ég að því hversu mikið hin sívaxandi sjálfvirkni í útgjöldum ríkisins torveldaði alla fjármálastjórn. Þessi sjálfvirkni kemur annars vegar fram í því, að veigamiklir útgjaldaflokkar eru tengdir kaup- eða verðlagsvísitölu, og hins vegar í lagaákvæðum er mæla beint fyrir um, hversu há framlög skuli vera á fjárlögum til tiltekinna verkefna, eða óbeint með reglugerðarsetningu á grundvelli laga er haft getur í för með sér verulegar kostnaðarafleiðingar. Enda þótt slíka sjálfvirkni sé að finna á flestum sviðum ríkisútgjalda, tel ég þó ástæðu til að minnast hér sérstaklega á tiltekin svið þeirra. Menntamál eru einn af viðameiri útgjaldaflokkum hins opinbera og hefur vaxið mjög mikið á undanförnum árum. Fyrirsjáanlegt er að á næstu árum verður að horfast í augu við jafnvel enn örari vöxt þessa útgjaldaflokks ef ekki er að gert, ekki síst vegna rúmra ákvæða grunnskólalaganna og þess svigrúms til útgjaldaákvarðana sem lög þessi bjóða upp á með reglugerðarsetningu. Ég tel bráðnauðsynlegt, áður en lengra er komið framkvæmd þessara laga, að mál þetta verði tekið til endurskoðunar þar sem raunhæft mat verði lagt á möguleikana til að framkvæma þá stefnu sem í lögunum felst, í ljósi fjárhagslegrar getu þjóðarinnar. Farið hefur í vöxt á síðari árum að setja í sérlög ákvæði þess efnis, að auk sérstakra tekjustofna ýmissa atvinnuvegasjóða skuli koma mótframlög úr ríkissjóði. Þar sem tekjustafnar sjóðanna miðast gjarnan við framleiðsluverðmæti viðkomandi atvinnugreinar eða hliðstæð atriði er í raun og veru um að ræða verðtryggingu á þessum mótframlögum úr ríkissjóði. Í fjárlagafrv. nema mótframlög ríkissjóðs til sjóðanna samtals 7 milljörðum króna. Loks vildi ég víkja nokkrum orðum að sjálfkrafa útgjaldakerfi er felst í uppbótum á útfluttar landbúnaðarafurðir. Sem kunnugt er skal bæta með framlögum úr ríkissjóði þann balla sem bændur verða fyrir af útflutningi landbúnaðarafurða, allt að 10% af heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslu viðkomandi verðlagsár, miðað við það verð sem framleiðendur fá fyrir afurðir sínar. Við framkvæmd þessarar reglu hafa orðin „heildarverðmæti landbúnaðarframleiðslu“ verið látin ná til mjólkur og mjólkurafurða, annarra nautgripaafurða, allra sauðfjárafurða og auk þess til annarra afurða, svo sem afurða af hrossum, garðávöxtum, gróðurhúsaafurðum, afurðum af alifuglum og svínum og til hlunnindatekna. Þessi skilningur er á engan hátt sjálfsagður. Framleiðslu- og sölumál landbúnaðarins hafa á síðustu árum þróast þannig að útflutningsuppbætur á sauðfjárafurðir hafa orðið hlutfallslega miklu meiri en á mjólkurafurðir og gætu nú numið Fjárlög 1977. 304 meira en 20% af heildarverðmæti sauðfjárafurðaframleiðslunnar. Með tilliti til þess, að endanlegur tilgangur útflutningsuppbótanna hlýtur að vera sá að tryggja í senn tekjur bænda um allt land og nægilegt framleiðslumagn í báðum helstu afurðagreinunum, þannig að landið sé sjálfu sér nógt um sauðfjár- og nautgripaafurðir og þoli árferðissveiflur, virðist sá skilningur eðlilegur að 10% reglan nái eingöngu til þessara tveggja afurðagreina, enda er útflutningurinn allur frá þeim kominn. Einnig er eðlilegt að sú spurning vakni, hvort ekki beri að stefna að því að 10% reglan gildi sérstaklega fyrir hvora afurðagreinina um sig. Hins vegar er ljóst að breytinga af þessu tagi geta naumast orðið í einu vetfangi. En ég tel nauðsynlegt að þessi mál séu könnuð ofan í kjölinn og leitast sé við að koma á reglum er séu í samræmi við þær hugleiðingar sem ég hef nú rakið og jafnframt að slíkar reglur tryggi að í þeim felist hvatning til þess að selja afurðir til útflutnings jafnan á hæsta verði. Tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir árið 1977 er að venju reist annars vegar á endurskoðaðri áætlun um tekjur ríkissjóðs á líðandi ári, 1976, og hins vegar á ákveðnum þjóðhagsforsendum fyrir árið 1977, einkum þeirri, að almenn þjóðarútgjöld aukist um 2% á næsta ári eða um líkt hlutfall og þjóðarframleiðslan. Verðlagsforsendur tekjuáætlunar eru hinar sömu og gjaldaáætlunar. Innheimtar tekjur 1977 eru áætlaðar samtals 84 milljarðar króna samanborið við 68.9 milljarða í endurskoðaðri tekjuáætlun 1976 og 60.3 milljarðar í fjárlögum ársins 1976. Hækkun tekna frá 1976 til 1977 nemur þannig 15.1 milljarði króna eða 21.9%, en hækkun tekna frá fjárlögum ársins 1976 nemur 23.6 milljörðum eða 39.2%. Við þennan samanburð verður að taka tillit til þess, að 1% gjald á söluskattsstofn til þess að draga úr áhrifum verðhækkunar olíu á hitunarkostnað er nú fært í fjárlagafrv. en þetta gjald hefur ekki verið fært með ríkissjóðstekjum fram til þessa. Þessar tekjur eru áætlaðar 1600 millj. kr. á næsta ári, og sé sú fjárhæð dregin frá heildartekjum fjárlagafrv. verður hækkunin milli áranna 1976 og 1977 13.5 milljarðar króna eða 19.6% og hækkunin frá fjárlögum 1976 verður 22 milljarðar eða 36.5%. Gert er ráð fyrir óbeinum sköttum óbreyttum eins og nú gilda, þar með talið 18% sérstakt vörugjald, að öðru leyti en því að reiknað er með 600 millj. kr. lækkun tolltekna vegna samninga við EFTA og Efnahagabandalagið. Beinu skattarnir eru áætlaðir á grundvelli gildandi laga. Hins vegar verða fyrir afgreiðslu fjárlaga flutt frv. um breytingar á lögum um tekju- og eignarskatt, þar sem m.a. verða ný ákvæði um skattmeðferð tekna hjóna, einföldun á tekjuskatti einstaklinga almennt og breytta skattalega meðferð þeirra sem sjálfstæðan atvinnurekstur stunda. Einnig verða gerðar tillögur um nýja skattmeðferð söluhagnaðar af fyrnanlegum eignum í tengslum við breyttar fyrningarreglur til skatts. Eignarskattsstiginn verður samræmdur nýju fasteignamati. Í heild er ekki reiknað með verulegum breytingum á skattfjárhæðum, en hins vegar munu þessar breytingar væntanlega hafa áhrif til þess að deila skattbyrðinni á sanngjarnari hátt en gildandi reglur fela í sér. Mun ég víkja að því síðar. Þá er einnig ráðgert að taka ákvarðanir um lækkuð aðflutningsgjöld og söluskatt af vélum, tækjum og hráefni til samkeppnisiðnaðar sem munu væntanlega fela í sér einhvern tekjumissi fyrir ríkissjóð. Þetta mál verður þó ekki metið til fulls fyrr en við endanlega afgreiðslu fjárlaga og í tengslum við endurskoðun tollskrárlaga sem nú er unnið að, en frv. að nýjum tollskrárlögum, sem samið verður með sérstöku tilliti til samninganna við EFTA og EBE, mun verða lagt fram innan skamms. Um einstaka þætti í tekjuhlið frumvarpsins leyfi ég mér að vísa til grg. með frv., bls. 170–175. Hlutdeild markaðra tekna í heildartekjum ríkissjóðs var um 13.5% árið 1975, en minnkar sennilega í rúmlega 12% í ár og verður nær óbreytt á næsta ári, ef litið er fram hjá olíugjaldinu, en um 14% að því meðtöldu. Hlutdeild beinna skatta í tekjum ríkisins verður 16% 1976 í stað 16.5% í fjárlögum ársins, og hlutdeild óbeinna skatta hækkar úr 82.3% í 82.9%, en aðrar tekjur um 1%. Á árinu 1977 verður hlutdeild beinna skatta skv, frv. 16.7%, hlutdeild óbeinna skatta 82.2%, en aðrar tekjur eru áfram um 1%. Svo sem greint er frá í fjárlagafrv. er nú unnið að samningu lánsfjáráætlunar fyrir 1977, og er stefnt að því að unnt verði að gera Alþingi grein fyrir áætluninni um eða eftir miðjan nóvember. Að svo stöddu verður því ekki fjallað um efni þessarar áætlunar, heldur aðeins vikið að forsendum og vandamálum þeirrar áætlanagerðar. Á sama tíma og fjallað verður um lánsfjárhæðir og skiptingu þeirra tel ég eðlilegt að ákveðin verði lánskjör helstu lánveitenda í landinu, a.m.k. í megindráttum. Lánsfjáráætlunin 1976 var frumsmíð heildaráætlunar af þessu tagi, enda þótt fyrirmyndir hafi verið að einstökum þáttum hennar. Reynt var að vanda til þessarar frumgerðar svo sem föng voru á, og á líðandi ári hefur veríð kappkostað að halda svo fast við áætlunina í framkvæmd sem auðið má verða, enda þótt ekki verði hjá því komist á heilu ári að taka afstöðu til breyttra forsendna. Ég mun gera nánari grein fyrir þessum atriðum, þegar lánsfjáráætlun 1977 verður kynnt á Alþingi. Við samningu lánsfjáráætlunar nú fyrir árið 1977 er höfð náin hliðsjón af þeim meginmarkmiðum stefnunnar í efnahagsmálum að halda verðbólgunni í skefjum, komast sem næst jafnvægi í utanríkisviðskiptum og hamla svo sem verða má gegn frekari skuldasöfnun við útlönd. Í þessu skyni verður að beita hvers kyns fjármagnshreyfingar svo ströngu aðhaldi að fjárfestingu verði haldið innan marka þjóðhagsáætlunar og þannig tryggt að ekki verði vakin ný þensla sem stofna mundi í hættu þeim takmarkaða áfanga í stjórn efnahagsmála sem þegar hefur náðst. Þá verður einnig að gæta þess, að ekki verði svigrúm til frekari verðbólgu en þegar er til stofnað. Lánsfjáráætlunin mun að minni hyggju reynast veruleg framför í stjórn íslenskra efnahagsmála og mun vafalaust sanna gildi sitt eftir því sem reynsla af þessari vinnuaðferð verður meiri. Veigamikill þáttur lánsfjáráætlunar 1977 er raunar þegar kominn fram í lánahreyfingum fjárlagafrv., en svo sem þar kemur fram lækka þær úr 9 770 millj. kr. í 8 908 millj. kr., þ.e. um 862 millj. kr. eða 9%. Áætlað er að erlendur hluti fjáröflunar lækki um meira eða um 1252 millj, kr., sem nemur um 18% lækkun. Ríkið hefur afskipti af lánamálum á fleiri vegu en með lántökum og lánveitingum. Ríkisábyrgðir koma hér við sögu. Í 6. gr, fjárlagafrv. eru ekki gerðar tillögur um nýjar ríkisábyrgðir. Nokkrar beiðnir um ríkisábyrgð hafa þó borist fjmrn, og mun ég, eftir því sem mér þykir fært, koma þeim á framfæri við fjvn. Ástæða til þessara vinnubragða er sú, að ég hef talið rétt að staldrað yrði aðeins við og enn á ný reynt að gera sér grein fyrir eftir hvaða meginreglum veita skuli ríkisábyrgðir. Á fjárlögum fyrir árið 1976 voru veittar rúmar 777 millj. kr. til Ríkisábyrgðasjóðs, og í frv. því, sem hér er um fjallað, er gerð tillaga um 867 millj. kr, til Ríkisábyrgðasjóðs til þess að hann geti staðið við greiðslur. Hér er um mikið fé að ræða, ,jafnvel þótt í raun sé verið að verja helmingi þessarar upphæðar til langra lána vegna skuldbindinga ríkisins í sambandi við kaup togara. Á vegum fjmrn. og stjórnar Ríkisábyrgðasjóðs fer nú fram sérstök athugun á þeim margvíslegu lagaákvæðum er gilda um Ríkisábyrgðasjóð, þeim skuldbindingum sem á sjóðinn hafa verið lagðar og á þeim vanskilum sem orðið hefur að mæta. Jafnframt er á næstunni gert ráð fyrir tillögum um endurskipan þessara mála. Ég tel að alþingismenn ekki síður en ráðherra. sem heimildina fær, verði að meta hvort nægilegar forsendur séu í raun til þess að ríkissjóður gangist undir kvaðir sem felast í ríkisábyrgðum. Skoðun mín er sú, að jafnan ætti að gera svipaðar kröfur til þeirra, er ríkisábyrgða eiga að njóta, eins og gerðar yrðu til sömu aðila væri um lánveitingu að ræða. Því aðeins væri réttlætanlegt að gera frávík frá þessari reglu, ef sýnt væri að ríkisstj. gæti með afskiptum af verðlagningu þeirrar vöru og þjónustu, sem fyrirtækin láta í té, ráðið flestu um afkomu fyrirtækjanna. Hins vegar er það með engu móti sjálfsagt mál að á ríkissjóð sé lagt að gefa eftir aðflutningsgjöld og söluskatt til svokallaðra stóriðjufyrirtækja, veita ríkisábyrgðir í stórum stíl, leggja í umfangsmiklar opinberar framkvæmdir vegna slíkra fyrirtækja og þurfa síðan hvað eftir annað að leggja þeim til fé eða aðra fyrirgreiðslu til þess að þau falli ekki fram af gjaldþrotabarminum, eins og dæmin sanna. Hér er nauðsynlegt að setja strangar reglur, því oft og einatt er ekki aðeins lítið á ríkisábyrgð sem tryggingu fyrir lánsfé, heldur hefur stappað nærri að ýmsir aðilar hafi lítið á ábyrgð ríkissjóðs sem fjárveitingarígildi. Þetta er háskaleg braut sem ég tel að girða verði fyrir með öllu, því ekki verður fram hjá því lítið að ríkisábyrgðarveiting hefur efnahagsleg áhrif ekki síður en fjárveitingar og lántökur. Eins og kunnugt er hefur að undanförnu verið á vegum fjmrn, unnið að endurskoðun laganna um tekjuskatt og eignarskatt. Að því er stefnt að nýtt frv. til l. um tekjuskatt og eignarskatt verði lagt fyrir Alþingi nú á næstunni. Helstu nýmæli frv. eru eftirfarandi: Skattlagningu hjóna verður breytt á þann veg, að tekin verði upp tekjuhelmingaskipti milli hjóna og skattur lagður á hjónin hvort í sínu lagi. Sérstakur skattafsláttur verður veittur fyrir kostnað af útivinnu eiginkvenna, sem miðaður verður við unnar vinnuvikur utan heimilis. Afsláttur þessi, sem nefna mætti útivinnuafslátt, hemur annars vegar fram í barnabótaauka og hins vegar í auknum persónuafslætti óháð barnafjölda. Gjöld og tekjur vegna eigin íbúðar verða tekin út úr framtali bæði tekna- og gjaldamegin. Ýmsir frádráttarliðir verða felldir niður, en aðrir sameinaðir í fastan afslátt til einföldunar. Skattlagningu einstaklinga, sem stunda atvinnurekstur fyrir eigin reikning, verður breytt á þann veg að þeim skulu áætluð laun fyrir starf sitt að eigin atvinnurekstri er séu ekki lægri en launþegar í sömu starfsgrein bera úr býtum og þeim gert að greiða skatt af þessari áætlun. Hin áætluðu laun færast síðar sem kostnaður hjá atvinnurekstrinum, en jafnframt verði tryggt að atvinnurekstrartöp hafi ekki áhrif á skattlagningu annarra tekna sjálfstæðra atvinnurekenda. Reglum um söluhagnað og fyrningar verður breytt á þann veg, að engar verðbreytingar eru reiknaðar í fyrningar. Lausafé skal fyrnt af bókfærðu verði og söluverð eigna fært til lækkunar fyrningargrunni. Heimild verði til endurfjárfestingar, en að öðru leyti verði söluhagnaður skattskyldur. Um mannvirki og aðrar eignir gilda svipaðar reglur, þó er ekki gert ráð fyrir að skattlagning söluhagnaðar af íbúðarhúsnæði verði aukin né heldur að íbúðarhúsnæði verði fyrnanlegt. Söluhagnaður af landi og náttúruauðæfum, sem er umfram verðbólguvöxt, verði skattlagður að fullu, enda sé andvirðið ekki endurfjárfest í atvinnufyrirtækjum. Um staðgreiðslu opinberra gjalda eru ekki ákvæði í frv. Hins vegar er við það miðað að staðgreiðsla geti orðið tekin upp í náinni framtíð, og því ekki gerð tillaga í frv. um neinar meiri háttar breytingar á ákvæðum núgildandi laga um tekjuskatt og eignarskatt að því er varðar skattaframkvæmd. Hið nýja skattalagafrv. verður væntanlega eitt af helstu málum þessa Alþingis. Í því er að finna ýmsar tillögur til úrbóta í þeim efnum sem helst hafa sætt gagnrýni að undanförnu. Það er Alþingis að vega og meta þessar tillögur og taka síðan lokaákvörðun um einstök atriði þeirra. Meginmarkmiðið hlýtur að vera að skapa réttlátari skattalöggjöf. Starfshópur á vegum fjmrn. hefur kannað hvaða leiðir væru einkum heppilegar til að breyta núverandi formi almennra óbeinna skatta, einkum söluskatts, þannig að í senn sé stuðlað að öryggi í innheimtu, einfaldri framkvæmd og sneitt verði hjá óæskilegri mismunun milli atvinnugreina, auk þess sem skattaleg staða innlendra atvinnuvega verði tryggð. Starfshópurinn skilaði ítarlegri greinargerð um þetta efni, þar sem rakin voru megineinkenni virðisaukaskatts og lýst helstu kostum hans og göllum í samanburði við önnur söluskattskerfi. Virðisaukaskattur hefur verið tekinn upp víða í nágrannalöndum okkar og hefur reynslan verið misjöfn. Þannig virðist vei hafa tekist til í Danmörku og mun framkvæmd hans þar í góðu lagi að flestra dómi. Í Noregi hefur hins vegar borið á gagnrýni á skattinum. Um síðustu áramót var birt álit stjórnskipaðrar nefndar, svokallaðrar „Gjærvold“-nefndar, um framkvæmd virðisaukaskattsins í Noregi. Meiri hluti nefndarinnar (10 af 13) taldi að upptaka virðisaukaskatts í Noregi hefði ekki orðið til bóta, og lagði til að hann yrði felldur niður og aftur tekinn upp einstigs söluskattur með svipuðu sniði og þar var áður. Ástæðan fyrir þessu áliti meiri hluta nefndarinnar var einkum sú, að hún taldi meiri brögð að skattsvikum í virðisaukaskattskerfinu en söluskattskerfinu. Í ljósi þessarar gagnrýni hefur verið talið rétt að rannsaka þessi mál nánar hér og reyna að finna leiðir til að ná fram helstu kostum virðisaukaskatts án þess að gallarnir fylgi. Frv. til l. um tollskrá verður lagt fyrir Alþingi nú í haust og er þess að vænta að ný lög um tollskrá geti öðlast gildi 1. jan. n.k. Frv. er framhald þeirrar stefnu, er mörkuð er með tollskrárlögum frá 1970 og 1974. Frv. endurspeglar því samningsbundnar tollalækkanir vegna aðildar Íslands að EFTA og ákvæða fríverslunarsamnings Íslands við EBE. Í ársbyrjun 1974 voru tollar á vélum til samkeppnisiðnaðar felldir niður, en tollar á hráefnum lækkaðir um helming frá því sem þeir höfðu verið í árslok 1973, en síðari helmingur tollalækkana á hráefnum tók gildi 1. jan. 1976. Má því segja að frá byrjun þessa árs hafi íslenskur samkeppnisiðnaður yfirleitt búið við tollfrelsi á aðföngum til framleiðslu. Þessi regla hefur þó ekki verið án undantekninga, og er að því stefnt í tollskrárfrv. að leysa þau vandamál sem eftir voru skilin á þeim aðlögunartíma sem liðinn er frá 1970. Ber þar einkum að nefna lækkun tolla á timbri og ýmiss konar plötum til smíða og bygginga úr trjáviði, lækkun tolla á ýmsum rekstrarvörum og öðrum aðföngum til iðnaðar. Samkvæmt heimild í fjárlögum fyrir árið 1975 hefur fjmrn. nú um tveggja ára skeið fellt niður að hálfu eða endurgreitt að hálfu, eftir því sem við hefur átt, sölugjald at ýmsum vélum til iðnaðar. Í XV. lið 6. gr. frv. þess til fjárlaga, sem nú er fjallað um, er lagt til að samþykkt verði heimild til að fella niður að fullu eða endurgreiða sölugjald af vélum og tækjum, vélahlutum og varahlutum til samkeppnisiðnaðar (verndarvöruiðnaðar) og verður það gert frá og með 1. jan. 1977. Með þessari heimild svo og nýjum tollskrárlögum yrði stigið stórt skref að því marki að íslenskum samkeppnisiðnaði verði eigi íþyngt með aðflutningsgjöldum, svo og að sambærileg tollaákvæði gildi um samkeppnisiðnað og gilt hafa um hina svokölluðu stóriðju. Virðisaukaskatturinn er enn í mótun, og virðist fyllsta ástæða til þess að huga nánar að þeirri reynslu sem aðrar þjóðir hafa öðlast, eins og ég áður sagði, áður en endanleg ákvörðun verður tekin í þeim efnum. Hins vegar er ljóst, að ríkissjóði verður á einhvern hátt að bæta þá skerðingu tekna er af lækkun tolla og hugsanlegri niðurfellingu vörugjalds leiðir. Til þess að tryggja samræmi í skattlagningu hér og erlendis verður enn á ný að líta til skattinnheimtu nágrannaþjóða okkar, og hef ég í því sambandi óskað þess sérstaklega að kannað yrði hvort taka ætti upp hér á landi svokallaða „punktskatta“ sem beitt er í vaxandi mæli á Norðurlöndum. Hér er um að ræða gjöld í átt við vörugjald það sem við nú búum við, en af eðlilegum orsökum er mun meira vandað til allrar uppbyggingar þessara gjalda en vörugjaldsins, enda var vörugjaldið aldrei til annars ætlað en að vera skammtímalausn á ákveðnum efnahagsvanda. Á næstunni verður einnig unnið að tillögum um samræmingu innri og ytri tolla þar sem munur þeirra er óeðlilegur svo og jöfnun tolla milli skyldra vara sem eru í misháum tollflokki. Einnig er athugunarefni hvort unnt sé að lækka á næstu árum allra hæstu tollana sem í sumum tilfellum þyrfti ekki að þýða mikinn tekjumissi. Skattar af umferðinni. Að undanförnu hefur verið unnið að athugun á skattlagningu bifreiða og bifreiðanotkun og fjáröflun til vegagerðar. Hér er um mikilvægt svið skattamála að ræða, svið þar sem sjónarmið um gjald fyrir afnot í einhverri mynd á að minni hyggju fyllsta rétt á sér. Á núverandi skattkerfi eru í þessu efni nokkrir hnökrar, t.d. þannig, að sams konar eða svipaðar bifreiðar, sem um vegina fara, sæta ekki sömu skattlagningu. Þessu verður að breyta þannig að sanngjarnt afnotagjald komi fyrir allar bifreiðar sem í landinu eru að staðaldri og nota vegakerfið. Stefnan í skattamálum ræðst endanlega af ákvörðun um skiptingu þjóðarútgjaldanna milli hins opinbera og einkaaðila. Öll umræða um skattamál verður m.a. að byggjast á mati á fjárþörf ríkisins, ekki aðeins frá ári til árs, heldur til langframa. Í fjárlagaræðu minni í fyrra gat ég þess, að ríkisstj, hefði gert samþykkt um það, að á vegum fjárlaga- og hagsýslustofnunar yrði hafinn undirbúningur að gerð áætlana um þróun útgjalda og tekna ríkissjóðs á næstu árum. Þetta verkefni er nú hafið og hefur verið ráðinn maður til að annast það á grundvelli heimildar í fjárlögum. Sú undirbúningsvinna, sem framkvæmd hefur verið að undanförnu hefur aðallega beinst að því að kanna hvernig staðið hefur verið að langtímafjárlagagerð grannríkja okkar. Jafnframt þessu er unnið að athugun á hvaða form langtímafjárlaga hentar við íslenskar aðstæður og hvaða forsendur eru hér fyrir hendi til þess að slík verk megi vinna. Líklegt er, eðli málsins vegna, að nokkurn tíma taki að koma á fót áætlanagerð sem tekur til allra þátta ríkisfjármála. Fyrsti áfangi við gerð langtímafjárlaga er að langtímafjárlögum verði mörkuð umgjörð og jafnframt hugað að útgjaldaþróun einstakra málaflokka á næstu árum, þar sem byggt yrði á útgjaldaþróun liðinna ára, framkvæmda- og rekstraráætlunum, eftir því sem þær gefa tilefni til, og lagaákvæðum og reglum sem í gildi eru á hverjum tíma. Langtímaáætlanir fyrir ríkissjóð þjóna í fyrsta lagi því markmiði að lýsa væntanlegri þróun útgjalda og tekna ríkissjóðs á næstu árum miðað við gildandi lagaskuldbindingar og tekjuheimildir, Í öðru lagi er áætlunum þessum ætlað að auðvelda og vera umgjörð hinnar raunverulegu árlegu fjárlagagerðar. Á það ber að leggja ríka áherslu, að langtímafjárlögin, eins og þau eru gjarnan kölluð, eru að því leyti frábrugðin eins árs fjárlögum ríkisins, að þau eru ekki bindandi fyrirætlun ríkisins, heldur viðmiðun sem gerir ríkisstj., Afþingi og öðrum, sem við þessi efni Fást, auðveldara að meta stöðu ríkisins, tekjuþörf þess og útgjöld fram í tímann. Annað verkefni, sem unnið er að í fjárlaga- og hagsýslustofnun í þessu sambandi, er að skoða þau frv., sem ríkisstj. hyggst leggja fyrir Alþingi, með tilliti til þess kostnaðar sem slík frumvörp kunna að hafa í för með sér. Sama máli gegnir raunar einnig um önnur lagafrumvörp og þingsályktunartillögur. Verkefni þetta má raunar telja hluta áætlunargerðar til langs tíma á sviði ríkisfjármála. Í stefnuræðu sinni 25. okt. s.l. vék forsrh. að nauðsyn þess að metnar verði þjóðhagshorfur okkar ár fram í tímann svo unnt sé að skoða í lengra tímasamhengi efnahagsþróunina og stöðu efnahagsmála hverju sinni. Ríkisstj. hefur falið Þjóðhagsstofnun, eins og þar kom fram, að vinna að könnun á þjóðhagshorfum næstu 4 ár í samvinnu við aðrar opinberar stofnanir á sviði efnahagsmála. Hér er auðvitað um að ræða nauðsynlega forsendu þess að unnt sé að semja langtímafjárlög er eigi sér rökrétta samsvörun í hugmyndum manna um þróun efnahagsmálanna í heild á því tímabili er langtímafjárlögin ná yfir. Með gerð langtímafjárlaga er nm að ræða ótroðna braut í opinberri fjármálastjórn hér á landi. Það er engum vafa undirorpið, að hér er um að ræða tíma- og mannaflafrekt starf ef verkið á að leiða til raunverulegs árangurs í stjórn efnahagsmála. Það er því nauðsynlegt að ekki verði rasað um ráð fram, heldur verði gaumgæfilega athugað, áður en endanlegar ákvarðanir um þetta verkefni eru teknar, hvaða kostnaður felist í því að koma á þeirri gerð langtímafjárlaga er henti aðstæðum hér á landi. Launamál opinberra starfsmanna hafa verið mjög á döfinni á þessu ári. Nýir aðalkjarasamningar BSRB og BHM tóku gildi 1. júlí s.l. og náðist samkomulag við bæði bandalögin um efni þeirra, þ.e. um föst laun, fjölda launaflokka og önnur mikilvæg sameiginleg kjaramál opinberra starfsmanna. Samningar þessir fylgdu í öllum aðalatriðum samningum ASÍ og vinnuveitenda frá 28. febr. s.l. Í tengslum við aðalkjarasamning BSRB og samninganefndar ríkisins varð samkomulag um grundvöll að nýrri löggjöf um kjarasamninga sem varð að lögum s.l. vor, þar sem BSRB er veittur takmarkaður verkfallsréttur. Ekki náðist samkomulag við BHM að því sinni, en viðræðum fjmrn. og þess bandalags um nýja samningslöggjöf var þá frestað og verða væntanlega teknar upp að nýju nú á næstunni. Þrátt fyrir að samningar næðust við BSRB og BHM um aðalkjarasamninga, fór svo að verulegur ágreiningur varð í viðræðum samninganefndar ríkisins við einstök aðildarfélög bandalaganna um sérsamninga þeirra, þ.e. um röðun starfsmanna í launaflakka. Samningar náðust þó við 6 félög ríkisstarfsmanna, en öðrum málum var vísað til úrskurðar Kjaranefndar og Kjaradóms lögum samkvæmt. Í framhaldi af þeim úrskurðum varð vart við töluverða óánægju meðal einstakra hópa starfsmanna. Óánægjan beinist að því að ýmsir hópar opinberra starfsmanna telja sig hafa lægri launakjör en samsvarandi starfshópar á hinum almenna vinnumarkaði. Það er ekki nýtt af nálinni að slíkar óánægjuraddir heyrast úr röðum opinberra starfsmanna. Á síðari hluta síðasta áratugs kom fram sams konar gagnrýni. Þá varð að samkomulagi milli BSRB og fjmrh, að fram færi skipulegt mat á störfum opinberra starfsmanna með hliðsjón af kjörum launþega á almennum vinnumarkaði. Í lok ársins 1970 var síðan gerður kjarasamningur við bandalagið sem að verulegu leyti var byggður á starfsmati þessu. Nú er því enn á ný haldið fram, að opinberir starfsmenn beri skarðan hlut frá borði miðað við hinn almenna vinnumarkað. Nú sem jafnan fyrr orkar slíkur samanburður tvímælis, því að í þessum efnum er erfitt að fullyrða hvenær það sé saman borið sem saman á og hvenær ekki. Könnun á réttmæti þessarar gagnrýni er vandasamt verk, og veldur þar m.a. að launakerfi opinberra starfsmanna er mjög frábrugðið launakerfi annarra launþega. Þá eru starfskjör opinberra starfsmanna að öðru leyti en tekur til beinna launa einnig frábrugðin starfskjörum annarra launþega og samanburður því erfiður af þeim ástæðum. Þrátt fyrir þessa augljósu annmarka tel ég rétt að slík könnun verði gerð og að niðurstöður hennar liggi fyrir við gerð næstu samninga við opinbera starfsmenn. Ég mun fara þess á leit við Hagstofu Íslands eða aðra hlutlausa aðila að gerður verði samanburður á kjörum opinberra starfsmanna og kjörum annarra stétta þjóðfélagsins. Það er von mín að slík könnun muni auðvelda samningsgerð um kjör opinberra starfsmanna. Með hinni nýju löggjöf um kjarasamninga BSRB, sem samþykkt var á Alþingi í vor, og reyndar einnig með kjarasamningalögunum frá 1973, hefur viðsemjendum ríkisins fjölgað verulega frá því sem áður var og allt starf fjmrn. að gerð kjarasamninga vaxið gífurlega. Fram til ársins 1974 var Kjararáð BSRB eini viðsemjandi fjmrn. um kjör ríkisstarfsmanna, en nú eru viðsemjendurnir á milli 30 og 40 auk hinna tveggja bandalaga. Þrátt fyrir þetta hefur ekki verið fjölgað starfsliði í fjmrn, til að fást við samningagerð. Slík fjölgun er þó óhjákvæmileg þar sem hinum auknu verkefnum á þessu sviði verður að mæta með auknu starfsliði. Á undanförnum árum hefur staða formanns samninganefndar ríkisins í launamálum verið aukastarf ráðuneytisstjóra fjmrn. Frá og með næstu áramótum verður hér breyting á. Er hinn skipaði ráðuneytisstjóri kemur aftur til starfa um n.k. mánaðamót mun núverandi settum ráðuneytisstjóra verða falið að gegna áfram formennsku í samninganefnd ríkisins, og mun það verða aðalverkefni hans næstu mánuði. Ég tel að mikla áherslu beri að leggja á að hafa sem best samskipti við launþegasamtökin. Á næstu mánuðum mun reyna á hvort okkur tekst að móta raunsæja og hóflega stefnu í kjaramálum, sem er ein helsta forsenda árangurs í viðureign okkar við verðbólguna. Í þessu sambandi vildi ég leyfa mér, hæstv. forseti, að vitna til orða hæstv. forsrh. í stefnuræðu hans sem flutt var í upphafi þessarar viku, en þar sagði hann m.a. um kjaramálin: „Auðvitað hefur sitthvað raskast í launahlutföllum í umróti síðustu ára, og á næsta ári þarf enn að leita leiða til að ná sanngjörnum launahlutföllum og tekjuskiptingu í þjóðfélaginu. Beita þarf skatta- og tryggingakerfinu í sama skyni, en allt innan þess ákveðna ramma sem framleiðslugeta og jafnvægi í utanríkisverslun setur. Reyndar fela gildandi kjarasamningar þegar í sér nokkra kaupmáttaraukningu fyrir nokkrar stéttir þegar kemur fram á næsta ár, þannig að fyrir fram hefur verið ráðstafað nokkru af því svigrúmi sem fyrir hendi kann að vora. Aðalatriðið er að reyna að ná settu marki í kjaramálum með sem minnstum verðhækkunum.“ Þetta verður vitaskuld keppikefli í launamálum opinberra starfsmanna á næsta ári, og ég veit að víðsemjendur ríkisins vilja einnig vinna að þessu marki. Eins og kunnugt er, eru í samningi opinberra starfsmanna ákvæði um launabreytingar á næsta ári eftir að gildistíma núverandi samninga flestra verkalýðsfélaga sleppir. Um þessi ákvæði var samið í trausti þess að úr rættist um efnahag þjóðarinnar. Nú virðist von til þess að svo verði. En menn verða að gera sér ljóst að með þessum ákvæðum var í raun og veru tekið forskot á efnahagsbatann sem kemur ekki öðru sinni til skipta. Herra forseti. Við afgreiðslu fjárlaga líðandi árs var lögð á það rík áhersla að ríkisfjármálunum yrði markvisst beitt til þess að tryggja framgang efnahagsstefnu ríkisstj. Sú stefna hefur fyrst og fremst miðað að því að draga úr viðskiptahallanum við útlönd og minnka hraða verðbólgunnar, án þess að gripið væri til svo harkalegra aðgerða að atvinnuöryggi landsmanna væri teflt í hættu. Þessari stefnu aðlögunar í áföngum að breyttum ytri skilyrðum þjóðarbúsins hefur verið staðfastlega fylgt, en hún hefur óneitanlega kostað skuldasöfnun við útlönd. Verulega hefur miðað í jafnvægisátt í efnahagsmálum þjóðarinnar á þessu ári. Í því sambandi verður þó jafnframt að hafa í huga að hér er aðeins um að ræða einn áfanga á lengri leið þar sem stefnt er að því að minnka viðskiptahallann enn meira svo og að koma hraða verðbólgunnar niður á það stig sem algengast er í nálægum löndum. Traustur fjárhagur ríkisins er nú enn brýnni en fyrr þar sem verslunarárferði hefur nú snúist okkur í hag, og okkur er mikil nauðsyn að nota þetta tækifæri til þess að styrkja stöðu þjóðarbúsins út á við, en ekki eingöngu til þess að auka þjóðarútgjöldin. Þótt horfur fyrir næsta ár séu nú nokkru bjartari en verið hefur, ætti reynsla síðustu ára að hafa fært okkur heim sanninn um að skjótt skipast veður í lofti og að óvarlegt er að treysta á langvarandi framhald þeirrar hagstæðu þróunar sem við njótum nú um sinn. Nú skiptir afar miklu að menn meti stöðuna í efnanagsmálum af raunsæi. Þessu verður ekki breytt í einu vetfangi, heldur með hægðinni og ítrustu aðhaldssemi. Þessar aðstæður setja efnahagsstefnunni á næstunni ákveðnar skorður, og í ljósi þessara staðreynda er þetta frv. samið og flutt. Ég vænti þess að alþm. fjalli um það með sama hugarfari, það býður þjóðarhagur. Herra forseti: Ég leyfi mér svo að lokinni þessari umr. að leggja til að frv, verði vísað til 2. umr. og hv. fjvn.



Herra forseti. Það er að heyra á málgögnum stjórnarflokkanna þessa dagana, að þeir séu allánægðir með það sem þeir kalla árangur stjórnarstefnunnar í baráttu við verðbólguna og viðskiptahallann, og það var áðan að heyra á hæstv. fjmrh. að hann teldi þróunina mjög jákvæða og það væri ríkisstj. að þakka. Hver er nú raunverulegur árangur hæstv. ríkisstj. í því að kveða niður verðbólguna? Mat á því, hvort verðbólga á Íslandi er mikil eða lítil, hlýtur ávallt að markast af ytri aðstæðum, verðlagsbreytingum á innfluttum vörum og verðbólguþróun í viðskiptalöndum okkar. Árið 1974, sem mest hefur verið vitnað til í samanburði við stöðuna nú, var meðaltalshækkun framfærslukostnaðar um 48%. Á því ári hækkaði verð á innfluttum vörum um 35% í erlendri mynt, og verðbólguvöxturinn var að meðaltali í OECD-löndunum um 68%. Þetta breyttist árið 1975. Eftir að erlendar verðhækkanir höfðu verið áður 35% 1974, þá námu þær aðeins 5% 1975 og 67% á þessu ári, þ.e.a.s.: eftir gjörbreytt ástand í þessu efni nú í tvö ár er talið að hækkun framfærsluvísitölu nemi samt sem áður 25–30%. Sé þetta haft í huga, Ytri aðstæður metnar, þá mundu án efa margir telja að verðbólgan sé jafnvel hlutfallslega meiri nú en 1974. Hækkunin frá því í ágúst 1975 til ágúst 1976 er skv. alþjóðlegum skýrslum 31.8%. Þetta er nú allur árangurinn. Hann er í raun og sannleika heldur bágur og jafnvel ótrúlega lítill. Í skýrslu um hækkun neysluvöruverðlags í OECD-löndum kemur fram, að á 12 mánaða tímabilinu frá því í ágúst 1975 til ágúst 1976 hafi verðbólguvöxturinn að meðaltali í öllum þessum löndum minnkað um 40% frá því sem hann var 1974. Hér á Íslandi er hliðstæð tala aðeins 26%, úr 42.9% í 31.8%. Sé tekið mið af því hve stórlega hefur dregið úr verðhækkunum á innfluttum vörum og úr verðbólgu í viðskiptalöndum okkar, þá er ljóst að það er síður en svo að hæstv. ríkisstj. hafi staðið sig vel í þessum málum. Stefna hennar eða réttara sagt stjórnleysi hefur beinlínis komið í veg fyrir að dregið hafi úr verðbólguvextinum í þeim mæli sem ytri aðstæður, miklu minni hækkun á innflutningsverði og bætt viðskiptakjör, hafa beinlínis gefið tilefni til. Sama er að segja um batann á viðskiptajöfnuði. Hallinn var í fyrra um 20 milljarðar, en menn gera sér vonir um að hann geti orðið 8–10 milljörðum minni á þessu ári. Er það þá stefna ríkisstj. sem veldur þessu? Vissulega ekki. Hvernig ætti hún að geta það? Hún er stefna hömlulausrar notkunar gjaldeyris í hvers kyns neysluvörur sem auðvelt er að framleiða hér á landi, og til þessarar neyslu eru tekin stórlán erlendis. Hverjar eru þá orsakirnar? Í fyrsta lagi hafa viðskiptakjör batnað á þessu ári. Í öðru lagi má nefna þrjá þætti sem að mestu og út af fyrir sig skýra þennan mismun. Í júlílok hafði innflutningur skipa til landsins minnkað frá fyrra ári um 2400 millj. og innflutningur hráefnis til álverksmiðjunnar, sjálfsagt vegna þess að minna var framleitt þar í fyrra og nú er gengið á efnisbirgðir, - innflutningur hráefnis til álverksmiðjunnar hefur minnkað um 2874 millj. kr. Þetta eru samtals 5274 millj. Í fyrra var sölutregða á áli. Nú er flutt út af birgðum og útflutningur af áli og álmelmi hafði í júlílok aukist um 4149 millj. kr. Þessir þrír liðir, sem hafa allir áhrif í sömu átt, þ.e.a.s. að bæta víðskiptajöfnuðinn, gera 9423 millj. kr. eða nálega það sem búist er við að batinn á viðskiptajöfnuði verði í heild á árinu. Stefna ríkisstj. á hér engan þátt í, nema þá helst að takmarka innflutning á framleiðslutækjum. Almennar neysluvörur flæða óhindrað inn í landið í samkeppni við innlenda framleiðslu. Nei, það er sama hvort rætt er um verðbólguþróunina eða viðskiptajöfnuðinn. Hæstv. ríkisstj. hefur þar af engu að státa. Hagstæð þróun ytri aðstæðna hefði komið öllum almenningi að meira haldi ef ekki kæmi til ráðleysi hæstv. ríkisstj., gjaldeyrissóun og stjórnleysi á öllum sviðum. Þegar frv. til fjárlega fyrir 1976 var lagt fram í fyrrahaust, var í aths. með frv. gert ráð fyrir að útgjöld ríkissjóðs á árinu 1975 yrðu 770 millj. kr. umfram tekjur. Þessa upphæð mundi vanta upp á að sá árangur næðist sem að var stefnt með setningu brbl. í júlí 1975 um 12% vörugjald. Sú lagasetning gilti til ársloka 1975 og átti að tryggja hallalausan ríkisbúskap á því ári. Það fór nú svo að þann halla á ríkissjóði, sem hæstv. í fjmrh. sló föstum í aths. með fjárlagafrv. að yrði 770 millj. kr. 1975, taldi síðan í fjárlagaræðu 28. okt. að yrði 1270 millj. kr., í des. að yrði 3500 millj. kr., í jan. að yrði 5000 millj. kr., taldi hann loks í byrjun maí s.l. að yrði 6450 millj. Og nú kemur fram í grg., sem lögð var fram í dag, að rekstrarhalli ríkisins 1975 hafi orðið 7533 millj. Í aths. með fjárlagafrv. í fyrrahaust var boðað að fyrir afgreiðslu fjárlaga yrðu gerðar breytingar á lögum og reglum, sem tryggðu verulega útgjaldalækkun á árinu 1976 frá því sem ella hefði orðið og með því gert kleift, eins og sagði orðrétt í grg. með frv., með leyfi hæstv. forseta: „að framkvæma umtalsverða skattalækkun með niðurfellingu sérstaks vörugjalds“. Þannig leit dæmið út þegar fjárlagafrv. var lagt fram í fyrrahaust. Einungis 770 millj. kr. halli á ríkissjóði og fært átti að vera að tryggja mikla skattalækkun, m.a. með niðurfellingu vörugjalds. Að vísu var í því sambandi reiknað með að almenningur yrði að kaupa sig undan vörugjaldinu með því að viðlagasjóðsgjald, 2% á söluskattsstofn, sem ætlað hafði verið til að bæta skakkaföll af náttúruhamförum, yrði hér eftir notað til að bæta skakkaföll ríkissjóðs af stjórnleysi í ríkisfjármálum og viðlagasjóðsgjaldið rynni því beint í ríkissjóð. Það gerðist reyndar hvort tveggja, að ríkisstj. hirti söluskattsstigin tvö, sem voru færð til ríkissjóðs þegar í áætlunum fjárlagafrv., og að vörugjaldinu var við endanlega afgreiðslu fjárlagafrv. einnig haldið sem tekjustofni ríkissjóðs með þeim hætti, að það skyldi lækka úr 12% í 10% 1. jan. 1976 og gilda þar til 1. sept. í ár, en lækka þá enn í 6% og gilda til n.k. áramóta. Þessi ráðstöfun að framlengja vörugjaldið var m.a. réttlætt með því, að í fjárlagafrv. hafi tekjuhlið frv. verið miðuð við óbreytt magn innflutnings frá 1975, en nýrri upplýsingar taldar henda til þess að um veituminnkun yrði að ræða. Á þessum forsendum var það m.a. byggt, að ekki fékkst gert ráð fyrir auknum söluskattstekjum í kjölfar 2 200 millj. kr. álagningar vörugjalds sem ekki hafði verið gert ráð fyrir í fjárlagafrv. Þannig var fjárl. þessa árs komið saman, og niðurstöðutölur voru þær að gert var ráð fyrir nær 1500 millj. kr. tekjuafgangi hjá ríkissjóði, jafnframt því sem nokkuð hefði þá verið á árinu 1976 greitt af yfirdráttarskuld ríkissjóðs við Seðlahankann. Skattheimta ríkisins var við afgreiðslu fjárl. á þann veg ákvörðuð, að þetta tækist á þeim grundvelli að þjóðartekjur ykjust ekki frá árinu 1975 og neyslumagn stæði í stað eða minnkaði heldur. Þessi grundvöllur brast ekki, þvert á móti. Ytri aðstæður hafa verið að batna. Þrátt fyrir það var þó ekki langt liðið á árið þegar sýnt var að hæstv. fjmrh. ætlaði enn ekki að geta rekið ríkissjóð hallalaust þrátt fyrir betri rekstrargrundvöll en fjárl., sem áttu að skila greiðsluafgangi, höfðu verið miðuð við. 12% vörugjaldið, sem skv. fjárlagafrv. átti að falla niður í árslok 1975, en var við afgreiðslu fjárlaga ákveðið 10% til 1. sept. og 6% frá þeim tíma til áramóta, var í maí hækkað í 18% og skyldi sú hækkun vera í gildi til næstu áramóta. Í höndum hæstv. fjmrh. hafði vörugjaldið, sem hann sleppti lausu í júlí 1975, nú fengið eðli ófreskjunnar í þjóðsögunum. Sá haus, sem höggvinn var af í des., varð að tveimur í maí. 1000 millj. kr. af tekjuauka vegna hækkunar vörugjaldsins voru áætlaðar til aukinna umsvifa Landhelgisgæslu og Hafrannsóknastofnunar, en 600 millj, kr. tekjuauki af vörugjaldi og um 400 millj. kr. tekjur af söluskatti á vörugjaldshækkunina og verslunarálagningu á vörugjaldshækkunina skyldu fara til greiðslu á almennum rekstrarkostnaði umfram áætlanir fjárlaga. Þrátt fyrir allt þetta hefur ekki verið sýnt fram á á þessari stundu, að yfirdráttarskuld ríkissjóðs við Seðlabankann verði lækkuð um 1450 millj. kr., eins og gert var ráð fyrir við afgreiðslu fjárl. og skattheimtan miðaðist við. Frá síðustu áramótum og til loka ágústmánaðar hefur skuldin hækkað um 1945 millj., eða nokkru meira en á sama tímabili í fyrra, og nam í lok sept. 12 774 millj. kr. Vegna sífelldrar útþenslu rekstrarkostnaðar ríkisins hefur hæstv. ríkisstj. því enn orðið að herða skattheimtuna á þessu ári eftir setningu fjárl., þrátt fyrir að ytri aðstæður hafi verulega batnað, því að nú er gert ráð fyrir að þjóðartekjur aukist á árinu vegna batnandi viðskiptakjara. Áður afsakaði hæstv. ríkisstj. skattpíninguna, hallareksturinn og kjaraskerðinguna með versnandi ytri aðstæðum. En nú herðir hún á þessu ári enn skattheimtuna og kjararýrnunina þegar ytri aðstæður hafa verulega batnað. Það er fróðlegt fyrir launafólk, sem hefur búið við stórlega skert lífskjör á stjórnartíma hæstv. ríkisstj., að sjá hvernig hin stóraukna skattheimta ríkissjóðs birtist í samanburði nokkurra skattstofna annars vegar á fjárlögum ársins 1974 og hins vegar á fjárlögum ársins 1976. Innflutningsgjöld hafa á þessum tveim árum hækkað úr 8 500 í 15 500 millj. kr. eða um 7000 millj. kr. Söluskattur hefur hækkað úr 7 300 millj. í 23 300 millj. eða um 16 000 millj. kr. Tekjuskattur einstaklinga hefur hækkað úr 5 800 millj. í 7 200 millj. eða um 1400 millj. kr., en tekjuskattur félaga hefur hækkað úr 922 millj. í 1070 millj. eða um 148 millj. kr. Sé tekin saman hækkun innflutningsgjalds, söluskatts og tekjuskatts einstaklinga á fjárlögum þessara tveggja ára nemur hún samtals 24 400 millj., en hækkun á tekjuskatti félaga 148 millj. Þessar tölur segja nokkra sögu um skattastefnu hæstv. ríkisstj. Mjög verulegur þáttur í stórhækkuðu vöruverði síðustu ára og í því, hve launafólki veitist æ erfiðara að láta tekjurnar duga fyrir nauðsynjum, eru hinir stórauknu neysluskattar. Ofan á hverja vöruverðshækkun og þjónustugjaldahækkun bætist 20% í söluskatt til ríkissjóðs. Frá fjárlögum 1974 til fjárlagafrv. fyrir árið 1977 nemur hækkun söluskatts og hið nýja vörugjald 30 600 millj. kr. Hækkunin nemur um 700 þús. kr. á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu. Og enn hefur hæstv. fjmrh. lagt fram fjárlagafrv. Nú hafa ytri aðstæður batnað á þessu ári, og það er gert ráð fyrir að þær batni enn frekar á næsta ári, gert ráð fyrir að þjóðarútgjöld aukist um 2%. Þessi aukning gæti þýtt 1200–1300 millj. kr, í auknar tekjur fyrir ríkissjóð. Þessar bættu aðstæður eiga þó greinilega ekki að verða til þess að slakað verði á skattheimtunni. Hún er þvert á móti aukin. Í stað þess, að 10% vörugjald var í gildi ríflega þriðjung þessa árs, á nú að innheimta 18% vörugjald allt næsta ár. Sé miðað við fjárlög ársins 1976 var áætlað að 10% vörugjald í 8 mánuði og 6% gjald í 4 mánuði færði ríkissjóði 2 330 millj. kr. Það svarar til riflega 2 500 millj. árið 1977 vegna verðlagshækkana. Nú er áætlað að 18% vörugjaldið allt árið færi ríkissjóði 5250 millj. Þar munar nær 2 800 millj, kr., og auk þess má áætla að muni um 700 millj. kr. í auknum útgjöldum neytenda vegna söluskatts á gjaldið. Tolltekjur lækka hins vegar um 600 millj. Sé miðað við raunverulega innheimtu vörugjalds í ár, 10% gjald í 4 mánuði og 18% gjald í 8 mánuði, er hér um að ræða aukin útgjöld neytenda sem gætu numið 1200 millj. kr. með söluskatti sem leggst vörugjaldið og einnig á verslunarálagningu á vörugjaldið. Til þess að koma fjárlagafrv. saman gerir hæstv. ríkisstjórn enn fremur ráð fyrir að hækka um 370 millj. kr. það gjald sem sjúklingar greiða einir, þ.e. gjald vegna læknishjálpar og lyfjakaupa. Enn ein ráðstöfun til að berja saman fjárlagafrv. er að halda enn áfram á þeirri braut, sem hefur verið ein aðalstefna hæstv. ríkisstj. við fjárlagagerð, að skera niður að raungildi þær samfélagsframkvæmdir sem mestu varða almenning í landinu þegar rekstrarliðirnir hækka enn umfram almennar verðlagshækkanir. Framkvæmdir í raforkumálum eru nú á því stigi að framlag til þeirra minnkar verulega. Það verður þó ekki til þess að auka raungildi fjárframlaga til annarra framkvæmda sem mestu skipta um víðgang byggðarlaga, heldur minnka þau framlög enn að raungildi, framlög til flugvallagerðar t.d. um 10%, héraðsskóla um 23%, hafnarmannvirkja sveitarfélaga tæp 6% og framkvæmda við ríkisspítala um 20%. Og séu tekin saman framlög ríkisins til hafnarframkvæmda sveitarfélaga og til landshafna lækkar framlag til þeirra framkvæmda að raungildi um fjórðung. Framlag til landshafna lækkar úr 450 millj. í 100 millj. og er þó allt tekið að láni. Forsvarsmenn hafnarsjóða um allt land hafa án efa átt von á því að þegar lyki hinum sérstöku hafnarframkvæmdum í Þorlákshöfn og Grindavík, þá yrði tilsvarandi upphæð eða a.m.k. nokkrum hluta jafngildrar upphæðar varið til að auka fjárveitingu til almennra hafnarframkvæmda í landinu. Ég er ekki frá því að yfirvöld hafnamála hafi jafnvel látið sveitarstjórnarmenn, sem kvörtuðu yfir að of lítið væri veitt til almennra hafnarframkvæmda meðan á þessum sérstöku framkvæmdum stóð, standa í þeirri trú að til hinna almennu hafnarframkvæmda sveitarfélaga yrði beint auknu fjármagni þegar létti greiðslu til Þorlákshafnar og Grindavíkur. Nú er þess í stað enn rýrt framlag til sveitarfélagahafnanna, en 450 millj. kr. á að verja til hafnarframkvæmda við Grundartanga til viðbótar 50 millj. kr. á þessu ári. Upphæðin á fjárlagafrv. til Grundartanga er 53% af þeirri heildarupphæð sem varið er til allra annarra hafnarframkvæmda sveitarfélaga í landinu. Það er enn ein staðfestingin á því að hæstv. ríkisstj. tekur stóriðju í eigu eða með þátttöku útlendinga fram yfir þá framleiðslustarfsemi sem er að öllu leyti í höndum landsmanna sjálfra. Framlög til stofnkostnaðar menntaskóla, annarra en menntaskóla á Austurlandi, nema einungis um 50 millj. kr., og ekki ein einasta króna er veitt til stofnkostnaðar, þ. á m. tækjakaupa. til eins einasta fjölbrautaskóla í landinu. Er það í samræmi við það sinnuleysi sem hæstv. ríkisstj. hefur jafnan sýnt verknámi í landinu. Fleira mætti nefna af mikilvægum þáttum sem rýrna verulega að raungildi frá núgildandi fjárlögum. T.d. framlag til jöfnunar námskostnaðar og framlag til Lánasjóðs ísl. námsmanna, en ég mun ekki hafa frekari orð um þau mál fyrr en séð verður hvaða afgreiðslu þessi hagsmunamál nemenda fá í fjvn. Það er heldur ömurleg niðurstaða, að nú þegar ytri aðstæður hafa verulega batnað á þessu ári og í grg. fjárlagafrv, er spáð frekari bata á næsta ári, þá rýrna enn að raungildi fjárveitingar til mikilvægustu málaflokka. Þetta gerist í kjölfar mjög verulegs niðurskurðar á undanförnum stjórnarárum hæstv. ríkisstj. Ef miðað er við að framkvæmdakostnaður hafi hækkað um 150% frá haustinu 1973, þegar fjárlagafrv, vegna ársins 1974 var lagt fram, og til þessa dags og borið saman raungildi fjárfestinga við samþykkt fjárlaga fyrir árið 1974 og í fjárlagafrv. fyrir árið 1977, þá hefur framlag til hafnarmannvirkja sveitarfélaga rýrnað um 24%, samanlagt framlag til hafnarmannvirkja sveitarfélaga og til landshafna um 45%, framlag til grunnskóla um 22%, framlag til iðnskóla um 44%, framlag til byggingar menntaskóla um 52%, framlag til byggingar héraðsskóla um 31%. Framlag til sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva hækkar um 26%, en framlag til flugvallagerðar rýrnar um 30%. Þrátt fyrir þennan niðurskurð hafa fjárlög hækkað umfram almennar verðlagshækkanir vegna stórkostlegrar þenslu rekstrarliða, og hlutfall ríkisútgjalda af þjóðarframleiðslunni hefur að meðaltali verði 2.2 prósentustigum hærra í fjárlögum hæstv, núv. ríkisstj. og í fjárlagafrv. hennar nú en það var að meðaltali á stjórnarárum vinstri stjórnarinnar. Það er eftirtektarvert, að á sama tíma og sagt er í grg. fjárlagafrv. að meðaltekjur til skatts hækki á þessu ári um 26.5% þá hækka útgjöld ríkissjóðs samkv. fjárlagafrv, um 41.5%, en um 38.5% ef tekið er tillit til þess að ráðstöfun Olíusjóðs er nú meðtalin í útgjaldahlið fjárlagafrv. Þróunin, sem verið hefur í fjárlagagerð hæstv. ríkisstj., heldur enn markvisst áfram. Raungildi mikilvægustu framkvæmdaliða rýrnar, en þáttur almennra rekstrargjalda verður sífellt stærri. Vaxtagjöld í A- og B-hluta fjárlagafrv. fyrir næsta ár eru áætluð 8373 millj. kr. og hafa hækkað um 6711 millj. kr. frá fjárlögum ársins 1974. Vaxtagjöldin munu á næsta ári verða 3809 millj. kr. hærri en á þessu ári. Hækkun vaxtaútgjalda - hækkunin ein á næsta ári - nemur riflega öllu áætluðu framlagi úr ríkissjóði næsta ár til hafnarframkvæmda sveitarfélaga, grunnskólabygginga, sjúkrahúsabygginga sveitarfélaga, framkvæmda við ríkisspítala, heilsugæslustöðva og læknisbústaða og flugvallaframkvæmda. Einungis hækkun vaxtaútgjalda á einu ári nemur hærri upphæð en áætluð framlög ríkisins til allra þessara framkvæmda. Því hefur nokkuð verið haldið fram í málgögnum stjórnarflokkanna, að aðhalds hafi verið gætt varðandi rekstrarútgjöld ríkisins. Staðreyndirnar um útþenslu rekstrarliða í tíð núv. hæstv, ríkisstj. sýna að sjálfsögðu allt annað. Í grg. með fjárlagafrv. fyrir næsta ár er greint frá því að taxtahækkanir launa séu áætlaðar 37.7%, eðlilega nokkru hærri en áætluð hækkun meðaltekna á árinu, vegna þess að meðtaldar í taxtahækkununum eru umsamdar grunnkaupshækkanir á næsta ári. Launaliður í fjárlagafrv. hækkar hins vegar ekki í heild um 37.7%, heldur um 49.8% eða þriðjungi meira en taxtahækkanirnar einar gefa tilefni til. Að sjálfsögðu hlýtur jafnan að vera um einhverja eðlilega magnaukningu að ræða, t.d. í kennslumálum, en þessi mismunur er svo mikill að hann gæti í heild numið 1.5 milljarði kr. í fjárlagafrv. Það er látið koma fram í grg. fjárlagafrv., að talsverður þáttur í útgjaldaauka stafi af endurhótum í dómsmálakerfinu, Menn skyldu því ætla, miðað við umr. undanfarið, að þessar hækkanir kæmu fyrst og fremst fram í embættum í Reykjavík þar sem vandinn hefur legið. Þegar nánar er skoðað kemur hins vegar í ljós að útgjaldaaukningin, sem fellur á dómsmrn., er fyrst og fremst annars staðar en hjá þeim embættum - t.d. er hækkun launakostnaðar hjá lögreglunni í Reykjavík 41%, þ.e.a.s. lægri en heildarhækkun launaliðar sem er 49.8%. Hækkun annarra rekstrargjalda hjá sama embætti er 37%, en meðalhækkun þess liðar í fjárlagafrv. er 58.2%. Hækkun launakostnaðar hjá borgarfógetaembættinu er 44% og hækkun annarra rekstrargjalda 22%. Hjá borgardómaraembættinu hækka laun um 64%, en önnur rekstrargjöld um 37%. Þetta eru embættin í Reykjavík. Hins vegar er hækkun launakostnaðar hjá bæjarfógetanum á Akranesi 76.7% og annarra rekstrargjalda 83%, hækkun launa hjá sýslumanninum í Borgarnesi 45%, hækkun annarra rekstrargjalda 70.2%, hækkun launa hjá sýslumanninum í Stykkishólmi 88.8% og annarra rekstrargjalda 60%, - heildarkostnaður við löggæslu í Stykkishólmi hækkar um 168%, Grundarfirði 66%, Ólafsvík 70%, Hellissandi 84%, -- hækkun launakostnaðar hjá sýslumanninum á I'atreksfirði 84%, önnur rekstrargjöld hækka um 72.5%, hækkun launakostnaðar hjá bæjarfógetanum í Bolungarvík 63.3%, önnur rekstrargjöld hækka um 87.2%, heildarkostnaður við löggæslu í Bolungarvík hækkar um 97.3%, önnur rekstrargjöld hjá sýslumanninum í Hólmavík hækka um 91.2%, launakostnaður hjá sýslumanninum á Blönduósi um 67.1% og önnur rekstrargjöld hækka um 134.5%. Svona má lengi telja. Löggæslukostnaður á Ólafsfirði hækkar um 101%. Launakostnaður hjá sýslumanninum og bæjarfógetanum á Húsavík hækkar um 133.7%, önnur rekstrargjöld um 166.7% og yfirstjórn þess embættis hækkar um 117.7%, löggæslukostnaður á Húsavík um 151.5%. Raufarhöfn um 152.5%, löggæslukostnaður á Þórshöfn um 215.3%, Seyðisfirði 1155%, Vopnafirði 79.1%. Önnur rekstrargjöld hjá sýslumanninum í Höfn á Hornafirði hækka um 123.8%, launakostnaður hjá sýslumanninum í Höfn um 75.1%, löggæslukostnaður í Vík í Mýrdal um 241.2%, á Hvolsvelli um 150.4%, launakostnaður hjá bæjarfógetanum í Vestmannaeyjum um 104.7% og löggæslukostnaður í Eyjum um 104.4%. Allir kostnaðarliðir hjá embætti sýslumannsins á Selfossi eru hins vegar algjörlega óbreyttir að krónutölu frá fjárlögum í ár. Þar eiga útgjöld ekki að breytast um eina krónu Það er margt skrýtið í kýrhausnum. Önnur rekstrargjöld hjá bæjarfógetanum í Keflavík hækka um 146%, löggæslukostnaður í Keflavík og Njarðvík um 90.2%, Grindavík um 100.9%, Hafnarfirði um 98.4%. Aðhaldsemin, sem Morgunblaðið telur að stundum sé fyrir hendi í ríkisrekstrinum, er því fólgin í því að þeir aðilar, sem annast innheimtu fyrir ríkissjóð og hafa fé hans undir höndum, hafa eytt langt umfram fjárlög og nú er þessi umframeyðsla tekin góð og gild og útgjaldaliðir hækkaðir í fjárlagafrv. í beinu samræmi við eyðslu án heimildar, þeir aðilar hækkaðir mest sem mestu hafa eytt umfram heimildir fjárlaga. Það má geta þess um aðhald í sambandi við þessi mál, að óskir um fjölgun starfsliðs á skrifstofu bæjarfógetans í Hafnarfirði voru bornar undir fjvn. s.l. vor og samþ. að fjölga stöðum um sem svarar 11/2 stöðu skrifara, einnig um stöðu skrifstofustjóra, og enn fremur var samþ. að breyta 11/2 skrifarastöðu í eina stöðu fulltrúa. Þetta taldi n. vel að verið og þetta ætti að vera hámarksskammtur. Nú er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir því að til viðbótar þeirri fjölgun, sem fjvn. samþ. fyrir fáum mánuðum og leit á sem hámarksfjölgun, verði bætt 4 nýjum stöðum skrifstofumanna. Þær miklu hækkanir, sem varða dómsmrn. í fjárlagafrv., virðast ekki fyrst og fremst til þess gerðar að bæta úr seinlæti í dómsmálakerfinu, heldur er fyrst og fremst um að ræða till. um hærri fjárveitingar á fjárlögum til almenns rekstrarkostnaðar við embætti bæjarfógeta og sýslumanna þar sem hvað minnst hefur staðið á varðandi dómsmál. Það er auðvitað fráleitt þegar reynt er að láta líta svo út að með stórfelldum hækkunum á almennum rekstrarútgjöldum við embætti sýslumanna og bæjarfógeta, þ.e.a.s. með lögfestingu eyðslu umfram fyrri fjárlagaheimildir, sé verið að koma til móts við óskir almennings um fljótvirkari meðferð dómsmála. Þar þarf sjálfsagt eitthvað annað til. Á hliðstæðan hátt var svo látið líta út, að ein aðalástæðan fyrir hækkun vörugjaldsins s.l. vor væri stóraukin starfsemi Hafrannsóknastofnunar. Nú er með fjárlagafrv. ákveðið að láta innheimta 18% vörugjaldið allt næsta ár, og ætla mætti að í frv. kæmi fram að hluti af stórhækkun þess frá fjárlögum, sem samþ. voru í des. í fyrra, væri veruleg hækkun fjárveitinga til þessarar stofnunar vegna hafrannsókna, fiskleitar og tilrauna með nýtingu fiskstofna sem ekki hafa verið nýttir áður, eins og það var látið heita í efnahagsmálafrv. í vor þegar vörugjaldið var hækkað. Staðreyndin er sú, að fjárveitingar til Hafrannsóknastofnunarinnar hækka um 35.1% þegar fjárlög hækka um 42.1% Launakostnaður hjá stofnuninni hækkar frá fjárlögum, sem samþ. voru í fyrra, um 34.3% þegar laun hækka almennt í fjárlögum um 49.8%. Önnur rekstrargjöld hjá stofnuninni hækka um 55.1% þegar sá liður hækkar að jafnaði um 58.2% í fjárlagafrv. Þetta sýnir ásamt öðru að stórauknum tekjum ríkissjóðs af vörugjaldi er ekki varið til greiðslu á sérstökum nýjum verkefnum Hafrannsóknastofnunar. Fjárveiting til hennar er lægri að raungildi en á fjárlögum sem samb. voru í fyrrahaust úður en vörugjaldið var hækkað. Nú kynni einhver að segja, að að því er varðar það sem ég rakti áðan um hækkun á launakostnaði og liðnum öðrum rekstrargjöldum sé aðeins um að ræða embætti fógeta og sýslumanna sem nú séu raunhæfari áætlanir um, þar sem umframeyðsla sé nú lögfest sem grundvöllur og verðlagshækkunum bætt ofan á. En sé litið til launakostnaðar hjá stofnunum ríkisins í B-hluta fjárlagafrv. kemur svipað í ljós varðandi hækkanir launa og á tíðum hækkanir liðarins önnur rekstrargjöld. Hækkun launakostnaðar takmarkast ekki við þau 37.7% sem taxtahækkunin nemur, og hliðstæða sögu er að segja um hækkun annarra rekstrargjalda. Ég skal rekja dæmi, en tek þó ekki framleiðslufyrirtæki. Byggðasjóður, launakostnaður hækkar um 155%, úr 29 millj. í 88 millj., og önnur rekstrargjöld um 272%, úr 9.4 í 35 millj. Happdrætti Háskóla Íslands, launakostnaður hækkar um 53%, önnur rekstrargjöld um 63%. Háskólabíó, launakostnaður hækkar um 52%, önnur rekstrargjöld um 64%. Ríkisútgáfa námsbóka, Skólavörubúð, launakostnaður hækkar um 100%. Lánasjóður ísl. námsmanna, launakostnaður hækkar um 50%. Ríkisútvarp, hljóðvarp, launakostnaður hækkar um 50%, önnur rekstrargjöld um 91%. Ríkisútvarp, sjónvarp, önnur rekstrargjöld hækka um 129%. Þjóðleikhús, launakostnaður hækkar um 39%, en önnur rekstrargjöld um 129%, úr 40 millj. í 91.7 millj. Sinfóníuhljómsveit, laun hækka um 46,5% eða talsvert umfram taxtahækkun, enda þótt fjvn. hafi s.l. vor samþ. að felldar yrðu niður óheimilaðar stöður, en þess sjást ekki merki á frv. að eftir þeirri samþykkt hafi verið farið. Fríhöfn á Keflavíkurflugvelli, launakostnaður hækkar um 73%. Flugmálastjórn, Keflavíkurflugvelli, launakostnaður hækkar um 60%. Tilraunastöðin á Hesti, launakostnaður hækkar um 53%, á Reykhólum 56%, Skriðuklaustri 53%, Sámsstöðum 49%. Fiskimálasjóður, launakostnaður hækkar um 89%. Byggingasjóður ríkisins, launakostnaður hækkar um 47%, úr 48 millj. í 71 millj. Lánasjóður sveitarfélaga, launakostnaður hækkar um 50%, Bjargráðasjóður um 50%, Tryggingastofnun ríkisins um 50% og heildarlaun úr 118 millj. í 181 millj. Brunabótafélag Íslands, launakostnaður hækkar um 100%, úr 60 í 100 millj. Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, launakostnaður hækkar um 54%, úr 123 millj. í 190 millj. Lyfjaverslun ríkisins, launakostnaður hækkar um 61 %, Innkaupastofnun ríkisins um 56%, Borgartún 7 um 360%, úr 2.7 milli. í 12.5 milli. Póstur og sími, launakostnaður hækkar um 52% eða ríflega um 1 milljarð kr. Áhaldahús vegagerðar, launakostnaður hækkar um 55%. áhaldahús vitamálastjórnar 55% og flugmálastjóri, launakostnaður hækkar um 53%. Þetta sýnir að hjá svo til hverri einustu ríkisstofnun í B-hluta fjárlagafrv. vex launakostnaður verulega meira en svarar til almennrar taxtahækkunar í fjárlagafrv. Það er ljóst að gert er ráð fyrir kostnaðarauka í þessum stofnunum langt umfram raunverulega taxtahækkun, t.d. hjá Pósti og síma um 270 millj. kr., hjá Tryggingastofnun ríkisins um 20 millj. og hjá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins um 20 millj. Þetta er aðhaldið. Fyrst ég nefni Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, þá má geta þess í leiðinni að gert er ráð fyrir að tekjur af rekstri hennar aukist nm 1230 millj. frá núgildandi fjárlögum. En þrátt fyrir alla þessa hækkun er ekki einni einustu krónu varið til þess að auka tekjur Gæsluvistarsjóðs, en með framlagi sjóðsins er staðið fyrir framkvæmdum í sambandi við meðferð drykkjusjúkra. Það er óbreytt að krónutölu og lækkar um fjórðung að raungildi. Því er haldið fram, að launaliðir svo og útgjaldaliðir almannatrygginga séu nú raunhæfar áætlaðir í fjárlagafrv. en að jafnaði áður, þar sem í útgjaldatölunum er reiknað með umsömdum taxtahækkunum á næsta ári og hækkun tryggingabóta í samræmi við það. Þetta er að vissu leyti rétt. Slík fastbundin kjaraákvæði hafa að jafnaði ekki legið fyrir, og þá hefur verið óeðlilegt að gera ráð fyrir óumsömdum hækkunum, eins og á hinn bóginn er sjálfsagt og óhjákvæmilegt að taka slíkar hækkanir með í reikninginn þegar þær liggja fyrir við undirbúning fjárlaga. Samt sem áður held ég að flestum sé ljóst, að þrátt fyrir að fræðilega séð eru launaliðir raunhæfari en stundum áður vegna þess, sem ég hef hér rakið, muni þær taxtahækkanir, sem koma til á næsta ári samkv. samningum sem gerðir voru s.l. vor, engan vanda leysa í kjaramálum. 5% hækkun 1. febr. og 4% hækkun 1. júlí duga skammt í því efni. Það er óraunsæi að ímynda sér að annað og meira gerist ekki í kjaramálum en að þessar umsömdu hækkanir komi fram. Þar fyrir held ég því ekki fram að áætla eigi í fjárlögum fyrir slíkum viðbótarhækkunum launa, en þessar horfur í kjaramálum sýna að launaliðirnir og útgjaldaliðir almannatrygginga eru í raun óraunhæfari en ætla mætti við fyrstu sýn. Auk þess má á það benda, að ekki er í fjárlagafrv. gert ráð fyrir áhrifum af auknum launaútgjöldum vegna áhrifa af verðlagshækkunum umfram umsamin rauð strik svokölluð. Nú þegar hinn 1. nóv. kemur til framkvæmda 3.11% launahækkun af þessum sökum sem ekki hefur verið gert ráð fyrir í fjárlagafrv. Sú hækkun mun valda útgjaldaaukningu á næsta ári um 1300 millj. kr., þannig að nú þegar eru fjárlög í raun komin upp í 85.3 milljarða og hækka þar með um 41.4%. Hvað gerist varðandi rauða strikið 1. febr. á næsta ári veit að sjálfsögðu enginn, en allt þetta sýnir að enda þótt umsamdar taxtahækkanir á næsta ári séu meðtaldar í útgjöldum fjárlagafrv., þá eru launaliðir og útgjöld almannatrygginga óraunhæfari í reynd en margur kynni að ætla. Ég hef hér minnst nokkuð á launaliði, taxtahækkun og hækkun meðallauna og vil í framhaldi af því vekja athygli á því, að í grg. um álagningu tekjuskatta í aths. með fjárlagafrv. kemur fram, að tekjuaukning einstaklinga var á árinu 1975 32%, en ekki 28%, eins og reiknað var með við ákvörðun skattvísitölu við afgreiðslu núgildandi fjárlaga. Ég hef aflað mér upplýsinga um að nettótekjur einstaklinga til skatts hækkuðu að meðaltali um 30.1 %, en ekki um 25% eins og áætlað var við ákvörðun skattvísitölu í fyrra. Það þýðir, að sé við þá reglu miðað, að skattvísitala eigi hverju sinni að hækka jafnt og meðaltekjur til skatts, ætti skattvísitala á núgildandi fjárlögum að vera 130 stig í stað 125 stiga. Sé framreiknað frá þeirri tölu, 130 stigum, sem hefði átt að gilda við skattlagningu í ár, og miðað við 26.5% hækkun meðaltekna á þessu ári, eins og gert er í frv., leiðir það til þess að skattvísitala í fjárlögum ársins 1977 ætti að vera 164 stig, en ekki 158 stig eins og í þessu frv. er lagt til. Ég tel að hér eigi skattgreiðendur rétt á leiðréttingu vegna of lágrar skattvísitölu við álagningu s.l. vor og Alþ. eigi af þeim sökum að ákvarða skattvísitölu á fjárlögum fyrir árið 1977 í samræmi við það og ákveða hana 164 stig í stað 158, miðað við þær upplýsingar sem liggja fyrir á þessari stundu. Eins og ég rakti fyrr í ræðu minni hafa framlög á fjárlögum til nauðsynlegustu samfélagslegra framkvæmda lækkað mjög verulega að raungildi í tíð þeirrar hægri stjórnar sem nú fer með völd. Samtímis hafa fjárlög í heild hækkað umfram almennar verðlagshækkanir vegna þess að þáttur rekstrarútgjalda vex stöðugt á kostnað framkvæmdaliða. Þessi þróun hefur verið höfuðeinkenni í fjárlagaafgreiðslu hæstv. núv. ríkisstj., og hún setur enn mark sitt á það fjárlagafrv. sem hér er til umr. T.d. hækkar liðurinn önnur rekstrargjöld í fjárlagafrv. nú í heild um 58.2% á sama tíma og vísitala framfærslukostnaðar er talin hækka um 25-30%. Hæstv. ríkisstj. telur verðbólguna vera að minnka, en hækkun liðarins önnur rekstrargjöld er meira en tvöfalt meiri í fjárlagafrv. nú en hækkun þessa liðar var við afgreiðslu núgildandi fjárlaga, og við afgreiðslu fjárlaga ársins 1975 hækkaði liðurinn um 86.2%. Frá fjárlagafrv. ársins 1974 til fjárlagafrv. fyrir árið 1977, þ.e.a.s. í tíð núv. ríkisstj., hefur liðurinn önnur rekstrargjöld í A- og B-hluta fjárlaga hækkað úr ríflega 3600 millj, kr. í nær 14 200 millj., þ.e.a.s. verður á næsta ári um 10 600 millj. kr. hærri en 1974 og hefur hækkað um nær 200% á þremur árum. Ef þessi líður, heildarupphæð annarra rekstrargjalda, hefði hækkað sem svarar almennum verðlagshækkunum á þessum árum, þá væri hann á árinu 1977 ríflega 4000 millj. kr. lægri en nú er áætlað í fjárlagafrv., en það er upphæð sem er ríflega helmingur af öllum áætluðum tekjuskatti einstaklinga á næsta ári. Þetta er býsna merkur minnisvarði um fjármálastjórn hæstv. fjmrh. sem taldi það auðvelt verk árið 1974 að skera ríkisútgjöld niður um upphæð sem svarar til 11000–12000 millj. kr. í dag. Einstökum stofnunum, eins og t.d. Hagstofu Íslands, hefur tekist að halda hækkun annarra rekstrargjalda innan ramma almennra verðlagshækkana á þessum tíma og þó gert heldur betur. Það mætti koma fram ýmsum þörfum verkefnum fyrir helming þessarar upphæðar á hverju ári, en þessi útþensla rekstrarliðanna hefur gengið út yfir framkvæmdaliðina og hækkað fjárlögin og skattheimtuna umfram almennar verðlagshækkanir. Fjárveiting til uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir hækkar um 910 millj. frá núgildandi fjárlögum eða um 102%. Sú aukna fjárhæð, sem varið er til að greiða niður verð á landbúnaðarafurðum fyrir útlendinga, hækkunin á einu ári, nemur 21 þús. kr. á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu, og heildarupphæðin, sem verja á í þessu skyni, nemur 1800 millj. kr. á næsta ári. Það þýðir að verja á upphæð, sem nemur 41 þús. kr. á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu, til að koma 4–5 þús. tonnum dilkakjöts og verulegu magni annarra landbúnaðarafurða ofan í útlendinga. Þessi tala hækkar í 56 þús. kr. á fjölskyldu ef á dæmið er tekin sú upphæð, 660 millj. kr., sem talið er að verði varið til útflutningsuppbóta á þessu ári umfram það sem gert var ráð fyrir í fjárlögum. Við þetta væri ekki svo mikið að athuga ef þessi upphæð væri innheimt af almenningi til þess að greiða niður verð á íslenskum matvælum handa vannærðum þjóðum. En því er því miður ekki að heilsa. Við greiðum þessar fjárhæðir til þess að ríkustu þjóðir heims, bandaríkjamenn, svíar og aðrar norðurlandaþjóðir, fáist til þess að kaupa þessar vörur. Á sama tíma og niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum til útlendinga hækka um 102%, um 910 millj. kr., og greiða verður 660 millj. kr. sem varið verður umfram áætlun fjárlaga í ár, og á sama tíma og skattheimta hækkar um 24 000 millj. kr. á næsta ári, þá hækkar framlag til niðurgreiðslna innanlands um einar litlar 134 millj. kr. eða um 2.7%. Þar loksins kom að hækkun sem vegur létt í fjárlögunum. Enda er hér um að ræða fjárveitingu sem er þess eðlis að hún dregur úr verðhækkunum brýnustu lífsnauðsynja almennings og verðbólgu og kemur sérstaklega að gagni því fólki sem eyðir stærstum hluta tekna sinna í matvælakaup, þ.e.a.s. barnafjölskyldum og lífeyrisþegum. Þegar kemur að útgjaldalið sem stuðlar að öllu þessu, þá hækkar hann um 2.7%. Betur að því aðhaldi væri beitt víðar. Fjárlög hafa hækkað umfram verðlags- og launahækkanir, rekstrarliðir hafa hækkað langt umfram almennar verðlagshækkanir, raungildi framlaga til samfélagslegra framkvæmda hefur minnkað, niðurgreiðslur á matvælum handa ríkustu þjóðum heims eiga nú að tvöfaldast, en niðurgreiðslur fyrir íslenska neytendur svo til að standa í stað að krónutölu. Allt á þetta sinn þátt í versnandi lífskjörum launafólks í stjórnartíð hægri stjórnarinnar sem ráðgerir nú við afgreiðslu fjárlaga að skattar af innflutningi og seldum vörum og þjónustu og vörugjaldi verði á næsta ári um 45 000 millj. kr. hærri en á fjárlögum 1974. Þegar fjárlög voru samþ. í fyrra, fyrir tæpu ári, taldi hæstv. ríkisstj, að til þess að standa undir ríkisútgjöldum dygði að vörugjald næmi 10% í 8 mánuði og 6% í 4 mánuði. Nú, þegar ytri aðstæður eru verlega hag stæðari en áður og í aths. með fjárlagafrv. er byggt á að víðskiptakjör batni um 2% á næsta ári, er til grundvallar skattheimtu ríkissjóðs lögð innheimta 18% vörugjalds allt árið. Þetta er ekki gert til þess að auka framlög til framkvæmda ríkisins þrátt fyrir hækkun fjárlaga um 24 000 millj. kr. Beinlínis minnka framlög til verklegra framkvæmda í heild að krónutölu og nær allir þættir verklegra framkvæmda rýrna enn að raungildi. Það ætti að vera launþegum eftirminnilegt um frammistöðu ríkisstj., að í fyrra voru þeir, þegar fjárlagafrv. var lagt fram, látnir kaupa sig undan 12% vörugjaldi með því að viðlagasjóðsgjald, sem jafngilti 2% söluskatti, félli í ríkissjóð. Nú eru launþegar við framlagningu þessa fjárlagafrv. látnir sitja uppi með söluskattsstigin tvö og þar á ofan ekki 12% vörugjald, sem átti að hverfa í fyrra, heldur 18% vörugjald. Þessi aukna skattheimta á sama tíma og ytri aðstæður batna og framlög minnka til verklegra framkvæmda hlýst af gegndarlausri útþenslu rekstrarliða, þ. á m. gífurlegri hækkun vaxtakostnaðar, um 3 800 millj. kr. á einu ári, vegna stórfelldrar skuldasöfnunar. Það blasir nú við launafólki að sú hægri ríkisstj., sem fer með völd í landinu, leggur nú ofurkapp á að efnahagsbatinn af hagstæðari víðskiptakjörum verði notaður til að standa undir áframhaldandi stjórnleysis- og sóunarstefnu ríkisstj., en falli ekki að neinu leyti í hlut þess fólks sem arðinn skapar og hefur búið við stórskert lífskjör í tíð hægri stjórnarinnar. Það er því ljóst, m.a. af því fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir, að ríkisstj. stefnir að áframhaldandi stríði við launafólk í landinu. Í kjaramálum kraumar nú og sýður á hverjum vinnustað og stéttarfélagi. Það er víst, að menn geta deilt um það hvort sjóða muni upp úr við Kröflu, en um hitt verður ekki deilt, að þess er ekki langt að bíða að hvarvetna sjóði upp úr í kjarabaráttunni, og þegar það gerist þá munu ríkisstjórnarflokkarnir reka sig á það, að launafólk lætur ekki skammta sér þau kjör sem þessir flokkar stefna nú að, m.a. með því fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir.



Herra forseti. Gamalt máltæki segir, að allt er þá þrennt er. Ég er viss um að allur almenningur í landinu vill að þetta sé rétt hvað varðar fjármálastjórn landsmanna í tíð hæstv. fjmrh. og ríkisstj. Ég vænti þess að hv. þm. muni fyrsta loforðið í stefnuræðu hæstv. forsrh. um verðbólguna, en markmiðið var að koma henni innan skamms í um 15% svo að verðbólga á Íslandi yrði hliðstæð því er væri í nágrannalöndunum, þó nokkru meiri hér en gerðist almennt í Evrópu. Frá hendi vinstri stj. sálugu var tekið við um eða yfir 50% verðbólguskriðu. Það má því segja að markmiðið hafi verið sett nokkuð djarft, að geta á fáum mánuðum komið verðbólgunni niður í 15%, en þessu var hátíðlega lofað bæði fyrir kosningar, ef almenningur veitti Sjálfstfl. brautargengi, sem og raun varð á, og einnig varð þetta loforð ítrekað í fyrstu stefnuræðu, eins og ég sagði áðan. En hvernig hefur þetta tekist? Það er vert að hugleiða það aðeins. Það er staðreynd að s.l. þremur árum hefur verðbólga hér á landi verið um 40%. Þetta er margfalt, margfalt Evrópumet og mun engan langa að reyna að slá slíkt met. Aðeins - og ég undirstrika: aðeins í hinum illstjórnuðu Suður-Ameríkuríkjum er verðbólgan meiri. Svo ömurlega hefur til tekist í baráttunni við verðbólguna hér á landi að það eina jákvæða, sem sést nú, er að s.l. 4–5 mánuði hefur verðbólgan verið sennilega um 25%. Samt sem áður er hún miklu, miklu meiri en gerist alls staðar í Evrópu. Mig langar til að minna á að á síðasta landsfundi sjálfstæðismanna var greinilega undirstrikað af sumum ræðumönnum að verðbólgan afskræmdi þjóðfélagíð og skekkti. Morgunblaðið slær þessu mjög upp og birti stóra fyrirsögn um þetta í frásögn af fundinum. Þessi staðhæfing er rétt. En hvað hefur gerst? því er afskræmingunni haldið áfram? Því er hinum ríku gert að verða ríkari og ríkari og hinum efnaminni gert að verða fátækari og fátækari? Gífurleg eignatilfærsla gegnum verðbólguna á sér stað í þjóðfélaginu. Ég vil minna á að sparifé landsmanna hefur á þessu tímabili verið um eða yfir 40 milljarðar kr., og þótt vextir af sparifé séu 18% eða jafnvel yfir 20% í vissum tilfellum tapast nærri hliðstæð upphæð og þessari vaxtatölu nemur, þ.e.a.s. ég vil meta verðrýrnun sparifjár á yfirstandandi ári u. þ. b. 9–10 milljarða kr. Hvað þýðir þessi upphæð? Hún er nokkurn veginn sú sama og allur tekjuskattur á komandi ári ef gengið er út frá því sem gert er ráð fyrir í frv., en tekjuskattur er þar reiknaður 9.9 milljarðar kr. Landsmenn mega sjá og hv. þm. að við svo búið getur ekki staðið lengur. Höfuðverkefni Alþ. hlýtur að vera að koma í veg fyrir verðbólguna og móta fjárl. skv. því og aðra fjármálastefnu í þjóðfélaginu í samræmi við gerð fjárl. Hver hefur gefið hæstv. ríkisstj, eða fjármálastjórn landsins leyfi til að svipta sparifjáreigendur 9–10 milljörðum kr. á ári? Enginn hefur slíkt vald og á ekki að fá slíkt vald? Það verður að stöðva þessa þróun. Vissulega verður þetta ekki stöðvað nema það komi við einhvern. Hvernig á að snúa við? Um það deila menn. En ég vil segja, að meðan vextir eru hér yfir 20% í atvinnulífinu og jafnvel mun hærri undir vissum kringumstæðum er engin von til þess að verðbólgan fari hraðminnkandi. Menn verða að horfast í augu við þá staðreynd að rétt er að færa vexti niður um u.þ.b. helming og síðan setja bindingu á öll útlán við ákveðið hlutfall í samræmi við byggingarkostnað og framfærslukostnað svo að verðbólguspekúlasjón hætti. Önnur leið er vart til. Þetta er grundvallaratriði og þarf ekki að leita marga mánuði í því efni fram í tímann að vandamálinu. Spurningin er, hve margir þora að standa við slíkt og þora að takast á við þann vanda sem þessu fylgir. Vitanlega munu stóreignamenn og margir lánsfjárhafar öskra og láta öllum illum látum. En þeir hafa fengið meira en sitt undanfarið og mál er að linni. Nú er rétt að gera ráðstafanir er allur almenningur nýtur góðs af. Þetta fjárlagafrv. ber það ekki með sér að ráðist verði að þeim vanda er ég fjallaði hér um. Mér virðist að mörgu leyti að hopað sé enn undan og ekki stefnt um of í rétta átt. Það skal þó viðurkennt að viss viðleitni er til að hamla á móti, og það er jákvætt að ströng greiðsluáætlun er tekin upp hjá fjölda ríkisfyrirtækja og aukið aðhald um fjármuni ríkisins er fyrir hendi. Slíkt var nauðsyn, og lög í því efni, að banna að frjáls yfirdráttur væri tekinn í bönkunum fyrir ríkisfyrirtækin, voru samþ. samhljóða hér á hv. Alþ. og veittu forsvarsmönnum ríkisfyrirtækja aukið aðhald. Um þennan áfanga voru allir sammála. En hitt er staðreynd, að hæstv. fjmrh. eða aðrir fyrir hans hönd varðandi stjórnun á sjálfum ríkissjóði hafa yfirdregið hjá Seðlabankanum í sívaxandi mæli og skuld Seðlabankans nú er með mesta móti og skiptir milljörðum kr. Þetta er ekki rétt. Jafnframt þessu hefur erlend skuldasöfnun vaxið hröðum skrefum á undanförnum árum, og er nú svo komið að um fimmta hver króna af gjaldeyristekjum okkar rennur til að standa í skilum með vexti og afborganir af erlendum skuldum. Hér er of langt gengið, því að slík skuldasöfnun og slíkt fjármagnsstreymi sem þetta hefur ýtt undir verðbólgu og rýrt sparifé landsmanna, eins og ég sagði áðan, um annan tug milljarða kr. á s.l. tveimur árum. Þetta eru svo geigvænlegar tölur og svo geigvænlegar staðreyndir að þetta er óþolandi. Einnig verð ég að minna á það, að í frv. er gengið út frá því að 18% vörugjaldið haldi áfram og hefur nú mjög brugðið til hins verra. Tekjur ríkissjóðs af þessu vörugjaldi eru á sjötta milljarð kr., og þegar 20% söluskattur leggst ofan á gjaldið í tolli er augljóst að alls fær ríkissjóður nær 7 milljarða kr. vegna þessarar ráðstöfunar. Því var marglofað á sínum tíma, er vörugjaldið var sett á, að það væri bráðabirgðaskattur til lausnar skyndilegum aðsteðjandi vanda, og því var lofað að það skyldi falla burt innan skamms. Auðvitað hækkaði vörugjaldið margvíslegar vörur og jók þannig á verðbólguspennuna. En rök voru fyrir því að ríkissjóð vantaði meira fjármagn vegna sérstakra verkefna, og reynslan sýnir marga áratugi að nýr tekjustofn fellur ekki svo mjög af þeirri breiðu eik er ríkissjóður þarf til að fá í sinn sarp ef hann einu sinni kemst á. Viðurkenning á þörf 18% vörugjaldsins fyrir næsta ár, er á að gefa um 7 milljarða kr. eða liðlega það, er enn ein staðfesting á þessari gömlu skoðun. Hæstv. fjmrh. kann að segja að mjög væri þröngt fyrir víða ef við hefðum ekki þetta vörugjald. Svo kann að vera. En er rétt að láta undan öllum? Er rétt að kynda undir verðbólgunni, eins og ástandið hefur verið varðandi verðbólguþróun og atvinnustig í landinu? Það er ekki ný staðreynd, og svo mun jafnan verða, að þarfir í okkar þjóðfélagi eru óþrjótandi. Spurningin er hvernig við förum með það fjármagn sem er til ráðstöfunar í uppbyggingu hverju sinni. Að mínu mati þarf enga hagsnillinga til þess að sjá það, að óhóflegt útstreymi úr ríkissjóði hlýtur að auka á eftirspurn eftir vöru og þjónustu og skapa þannig betri skilyrði fyrir verðbólgu. Því miður er það staðreynd, að óhóflegt fjármagn hefur komið í gegnum ríkissjóð með gífurlegri skuldasöfnun hjá Seðlabanka Íslands og gegndarlausri erlendri lántöku og því verið sem olía á verðbólgubálið. Þessu verður að linna. Ég undirstrika að höfuðmarkmið hverrar ríkisstj. og ekki síst hæstv. núv. ríkisstj. hlýtur að vera að draga úr verðbólgu og hafa sómasamlegan hemil á henni. En er þetta hægt við núverandi aðstæður? Ég fullyrði, að svo sé, vegna þeirrar staðreyndar að hækkun á erlendu verðlagi varð að meðaltali árið 1975 um 5–6%, og eftir því sem útlít er nú á erlendu verðlagi að meðaltali fyrir yfirstandandi ár má reikna með að það sé liðlega 1% hærra. Það þýðir að það geta orðið 6.–7%. Það eru því alls ekki hin erlendu áhrif nú, sem eru orsök svona gífurlegrar verðbólgu á Íslandi. Ég vil að menn veiti þessu athygli. Það eru fyrst og fremst innlend áhrif. Það er innlent stjórnleysi sem gefur verðbólgunni þetta líf. Þess vegna er hægt að ráða við vandann. Vegna áhrifa erlendis frá ættum við að geta haft hér verðbólgu sem væri örugglega undir 15%, eins og hið fagra markmið gaf fyrirheit um á sínum tíma, og þá er okkur sómasamlega borgið miðað við verðlag á afurðum okkar erlendis s.l. mánuði, og útlitið er nú mjög jákvætt fram á við. Ég tel því, eins og ég sagði áðan, að forsendur fyrir breyttri stefnu verði að vera vaxtalækkun og afnám 18% vörugjalds og meira aðhalds í ríkisbúskapnum. Almenningur hefur verið rólegur, og hinn almenni launþegi í landinu hefur tekið á sig ótrúlegar byrðar til þess að svigrúm gæfist í því efni að lækka verðbólguna og draga úr rýrnandi kaupmætti. En þess sjást nú merki að launþegasamtökin eru orðin óróleg. Það má segja að ekki sé framkvæmanlegt í fjárlagafrv. að gera ráð fyrir öllum launahækkunum á komandi ári. En engu að síður hlýtur það að vera ljóst fyrir áramót að um verulega launahækkun verður að ræða á næsta ári ef fram heldur sem horfir, og því brýnni nauðsyn er á að koma í veg fyrir óhóflega verðþenslu hér innanlands á neysluvörum. Þessi skoðun er staðfest í einni setningu á bls. 157 í aths. við frv., en þar segir orðrétt: „Traustur fjárhagur ríkisins er nú enn brýnni en fyrr þar sem verslunarárferði hefur að nýju snúist okkur í hag.“ Þetta er auðvitað laukrétt. Í aths. við fjárlagafrv. fyrir árið 1976 sagði orðrétt, með leyfi forseta: „Brýnustu viðfangsefnin á sviði efnahagsmála um þessar mundir eru að hamla gegn verðbólgu og draga úr hallanum í greiðsluviðskiptum við erlendar þjóðir. Forsenda árangurs í þessu efni er að ríkisbúskapurinn stuðli að almennu jafnvægi í þjóðarbúskapnum.“ Ég vil spyrja: Var farið eftir þessari kenningu sem stendur í frv. hæstv. ríkisstj.? Gleymdust ekki ein brýnustu verkefnin. Það sannaði raunar ræða hæstv. fjmrh. áðan er hann las upp hinar margvíslegu hækkanir til þenslu á alla kanta. Og síðasti ræðumaður hér benti á hvernig frv. byggist á áframhaldandi gegndarlausri þenslu. Það kemur fram í ræðu hæstv. forsrh. og einnig nú í tali hæstv. fjmrh., að verulega hafi dregið úr hallanum út á víð, viðskiptahallanum, og það er rétt. En það var ekki vegna skipulegrar starfsemi í fjármálum ríkisins. Það var vegna þess að verðlag á útflutningsafurðum okkar tók að hækka verulega fyrir nokkrum mánuðum og hefur haldist enn mjög hátt. M.a. er þorskblokkin á svo háu verði í dag að aldrei hefur annað eins átt sér stað. Það sama má segja um skreið. Og einnig er saltfiskur í góðu verði og vel viðunandi verð er á mjöli og lási. Það eru því hin ytri erlendu áhrif sem björguðu ríkisstj. varðandi stöðuna í lánamálum á erlendum markaði og hagstæðari greiðslujöfnuð. Hins vegar hefur því verið marglýst yfir, að ekki megi hamla um of gegn innflutningi. Það er trúaratriði, a.m.k. hjá öðrum stjórnarfl. Hann skal a.m.k. að nafninu til vera allur frjáls og hver maður má sækja um það sem honum dettur í hug varðandi innflutninginn. Þetta kann að vera góð og gild regla, ef af nægu er að taka til að borga með. En þegar það blasir við að erlendar skuldir skipta mörgum millj. kr. og svo hárri upphæð, eins og ég sagði áðan, að vextir og afborganir erlendra lána taka nú nærri fimmtu hverja gjaldeyriskrónu, þá hlýtur að mega velta vöngum yfir því hvort óhindraður innflutningur sé það sem eigi að bjarga þjóðinni. Þegar hallar undan fæti í vöruskiptum okkar við erlendar þjóðir, þá verður ekki komist hjá því að setja nokkrar hömlur á vissa vöruflokka, þó að það sé leiðinlegt - og það vil ég undirstrika - og erfitt verk. En ég endurtek: Ég sé ekki að komist verði hjá slíku svo að ráð verði höfð á þróun fjármála og stöðu heildarríkisbúskaparins. Margar þjóðir, sem eru eins og við hlynntar frjálsum viðskiptum og frjálsri verslun, hafa orðið að grípa til þess að hamla á móti taumlausum innflutningi og frjálsu fjármagni út úr landinu í gegnum innflutning. Þetta eru í flestum tilfellum tímabundnar reglur og tímabundnar aðgerðir og gerðar til þess að koma á jafnvægi. Það, sem við höfum gert til þess að halda við frjálsum innflutningi, er að taka óhemjumikil erlend neyslulán og fleyta okkur þannig yfir lægðina í trausti þess að vel ári innan tíðar og útflutningsafurðir okkar geti greitt úr vandræðum fyrr eða síðar. Reynslan sýnir að erfitt er að hamla á móti áhrifum skyndilegra verðhækkana á erlendum markaði á afurðum okkar, og mér virðist að slíkt eigi sér stað enn einu sinni. Ég fullyrði að enginn var harðari hér á hv. Alþ. um áramótin 1973 og 1974, þegar allir sáu hinn mikla gróða í óveiddri loðnu, óseldum loðnuafurðum, en ég að vara við þessu háttalagi. Þá hjálpaði núv. hæstv. forsrh. þáverandi ríkisstj. og viðskrh. í því efni að færa til í þjóðfélaginu gífurlegar álögur á milli aðila, og að mínu mati náði það ekki nokkurri átt. Miklu skynsamlegra, eins og reynslan hefur sýnt, var að fara gætilega og eiga nokkuð í handraðanum ef illa tækist til siðar á árinu eða næstu árum. Þá hefði krónan okkar ekki verið skráð það sem hún er skráð í dag. Það hefði verið stöðugra gengi. því miður reyndist þetta svo. Reynslan ætti að kenna okkur nokkuð frá liðnum árum. Við verðum að muna að verðlag á erlendum markaði á afurðum okkar sveiflast mjög mikið, kann skyndilega að risa mjög hátt vegna óvæntrar eftirspurnar, kann einnig að falla mjög ört vegna dvínandi eftirspurnar. Þar sem ríkisbúskapur okkar er svo háður erlendum viðskiptum verður að vera fyrir hendi það þrek að hamla á móti þessum áhrifum með aðgerðum í fjármálum þjóðarinnar, en það hefur ekki verið fyrir hendi í 3–4 ár undanfarið. Þetta frv. til fjárl. fyrir árið 1977 ber þess að mínu mati alls ekki vott að menn hafi lært af reynslunni. Þvert á móti er hækkunin á milli ára í fullu samræmi við verðþensluna innanlands. Mun því verða mjög erfitt, nema gagnger breyting eigi sér stað, að draga úr verðbólgunni sem allir viðurkenna að er höfuðvandi og höfuðóvinur hins almenna borgara í þessu þjóðfélagi. Má ég nefna dæmi um hvernig verðbólgan fer með sparifé manna? Mér er kunnugt um að tvær rosknar konur lögðu hvor sína milljónina til hliðar, önnur inn á sparibók í viðskiptabanka, hin keypti ríkisskuldabréf. Að nokkrum árum liðnum kemur í ljós að sú, er lagði fjármagn inn í sparibók sína og veitti þar með atvinnulífinu rekstrarfé, hefur tapað meira en helmingi á móti þeirri er keypti ríkisskuldabréfin. Þetta er óþolandi, þar sem sú, er fer halloka, hefur veitt atvinnulífinu nauðsynlegt rekstrarfé og margir á því sviði hafa örugglega haft hag af í gegnum verðbólguþróunina. Hins vegar hefur konan, sem keypti ríkisskuldabréfin, veitt ríkisvaldinu fjármagn til ráðstöfunar, til uppbyggingar, segjum skóla, segjum í samgöngukerfið eða raforkuframkvæmdir sem auðvitað er allt nauðsynlegt. En á að refsa þeirri, er veitti atvinnulífinu eðlilegt rekstrarfé, þannig, að hún standi nú yfir 100% verr að vígi eftir ákveðið árabil fyrir það að veita atvinnulífinu eðlilegt rekstarfjármagn og veita viðskiptabanka ráðstöfunarrétt á sparifé sínu? Slíku mótmæli ég. Slíkt er óhugsandi. Þessu verður að breyta, og sá sparnaður, sem á sér stað í þjóðfélaginu, verður að njóta viðurkenningar hvar sem hann á sér stað. Annars næst ekki jafnvægi. Ég vil einnig minna á að nýverið kom ný króna í umferð, ný mynt. Hún er svo ömurleg útlits og svo létt í hendi að mér er kunnugt um að menn bókstaflega vilja ekki taka við henni sem skiptimynt, og þetta undirstrikar enn einu sinni þá staðreynd, hversu krónan er orðin ömurlega smá og lítils virt. Ég tel eitt af þeim atriðum, sem grípa verður til svo að skapa megi aukna trú á gildi krónunnar, að strika út núll aftan af og koma með nýja þunga krónu. Frumskilyrði fyrir jafnvægi í efnahagsbúskap okkar er að menn virði þann gjaldmiðil, sem notaður er í landinu, svo mikils að rétt sé að ráðstafa honum til eðlilegrar neyslu og afgangi til sparnaðar í banka. Fjármálastjórn landsins ber með Alþ. í fararbroddi að stuðla að þessari þróun og þessari viðurkenningu á sómasamlegu líferni og eðlilegum sparnaði. Það er óverjandi að láta það viðgangast ár eftir ár að menn hugsi sem svo, að það eina rétta sé að eyða, eyða og eyða aflafé sínu umsvifalaust, ella brenni það upp og verði að engu. Þótt sparifé landsmanna sé um 40 milljarðar, má segja að sumum finnist það ekki ýkjastór upphæð. Það er það í raun, mikil upphæð og sýnir vilja margra manna til þess að fara vel með fé sitt og gefa bönkunum og atvinnulífinu færi á því að nota það rétt. En á móti hlýtur sá hópur, sem á þetta sparifé, að gera þá kröfu að aðhald ríki í fjármálastjórn, jafnt ríkisbúskap sem öðru. Ég hef nú talað almennt um fjármálastjórn hér á undan og staðhæft að um lítið aðhald hafi þar verið að ræða. Um einstaka þætti frv. mætti fjalla í löngu máli, en ég sleppi því í þetta sinn, sérstaklega þar eð síðasti ræðumaður kom mjög ítarlega inn á hreyfingu á ýmsum líðum á milli ára. Ég mun bíða og sjá hverju fram vindur um frv. í meðförum Alþingis. Þó vil ég minna hér á þrjú atriði. 1. Útflutningsuppbætur eru áætlaðar um 1800 millj. kr. Hér verður um nær tvöföldun til hækkunar að ræða. Ég spyr: Er þetta hægt? Getur þetta verið réttlætanlegt? Er kerfið hafið yfir alla gagnrýni? Öllu þessu svara ég neitandi. Hér er á ferðinni svo mikill vandi að ekki er lengur unnt að skjóta sér undan honum og finna aðra sanngjarna lausn á. Ég vænti þess að hv. þm. sjá sóma sinn í því að koma með úrbætur í þessu efni. tíð viðmiðunar má benda á að öll síldveiði í ár hér við land, sem menn hafa svo mjög fagnað yfir að gefi okkur mikið, gerir aðeins meira en að brúa þetta bil. Þó gæti svo farið, eins og segir í frv., að það stæði mjög á endum og uppbæturnar yrðu jafnvel yfir 2 milljarða. Verðmæti síldarinnar til erlendra kaupenda er talið um 2000 millj. kr. Margir minna nú á í ræðu og riti - og það hér á Alþ. - að bókun 6 og síldveiðar okkar í Norðursjó og einnig að sala á rækju og humri til EBE-landanna sé okkur gífurlega mikilvægt. En þetta al]t samanlagt gerir samt mun minna en útflutningsuppbæturnar sem koma einkum á sauðfjárafurðir. Ég trúi varla öðru en þm. sjái að sífellt hærri krónutala úr ríkissjóði er ekki sú lausn sem vera á. Ég vænti þess að menn geti fjallað um þetta öfgalaust og fundið betri lausn en þetta kerfi. 2. Ég hef oft áður gagnrýnt meðferð áfengismála og sé að þar er haldið áfram á sömu braut: Meiri tekjur, meiri tekjur í gegnum vínið. Miklar tekjur koma upp, einnig stórmikil vandamál í sambandi við lögreglukostnað og fleira sem fylgir á eftir og ekki verður í krónum talið. Ég harma að þetta skuli halda hér áfram á rangri braut. Í þriðja lagi vil ég minnast á að framlag til íþróttamála er enn þá langt undir sómasamlegu marki. Ég vil nú heita alveg sérstaklega á hæstv. fjmrh., sem hefur í mörg ár verið mikill unnandi íþrótta, að gera hér stórt átak, og þá minni ég einnig á að hæstv. menntmrh. flutti till. á sínum tíma um stóraukið átak í íþróttamálum skólanna. Hér verður ekki sæst á það lengur að svona fjárhæð fari til íþróttamála. Það er ekki hægt. Það verður að auka þessa tölu og spara þá á öðrum liðum. Það er ekki verjandi þegar við fáum fregnir af því að stór hópur unglinga hafi ekki aðstöðu og engin leikfimikennsla geti faríð fram í mörgum skólum landsmanna, þá er ekki verjandi í fjárl., er nema yfir 84 milljarða, að ekki skuli vera komið til móts við þarfir þessara ungmenna í dag. Það er ekki verjandi. Ég nefni þennan eina þátt til hækkunar, og ég vænti þess að hæstv. fjmrh. gefi tækifæri á því að meira framlag komi til íþróttamála í landinu. Herra forseti. Ég mun ekki hafa þessi orð miklu fleiri við þessa 1. umr. Ég leyfi mér þó að minna á þá staðreynd varðandi þau þrjú fjárlagafrv., er hæstv. fjmrh. hefur flutt, að niðurstöðutölur þeirra sýna um eða yfir 117% hækkun, en í raun mun verða á meiri breyting. Í fyrsta frv. var niðurstaðan 38.5 milljarðar, en nú sýnir þetta frv. 83.1 milljarð að niðurstöðu. Fái ráðh. að leggja fram hið fjórða frv., má vænta þess að hann fari yfir hið mikla mark 100 milljarða. Ég leyfi mér að minna hæstv. fjmrh. á fyrri hugmyndir um aðhald, er hann ásamt einum starfsbróður sínum í tíð vinstri stjórnarinnar setti fram þekkta kenningu, þakkenninguna svonefndu, og kom einnig með till. er þá námu um 4.6 milljörðum kr. til sparnaðar, er í dag mundi líklega nema 13–14–15 milljörðum kr. Þessar hugmyndir eru ekki gleymdar, og hann mætti dusta af þeim rykið. Við umr. í des. á s.l. ári varðandi afgreiðslu fjárl. gerðum við það í Alþfl. að lesa upp svo hljóðandi yfirlýsingu: „Þingflokkur Alþfl. telur frv. það til fjárl„ sem nú er til lokameðferðar hér á Alþ., bera glögga vott þess að ríkisstj. hefur ekki tekist að móta heilbrigða heildarstefnu í efnahagsmálum þjóðarinnar, sem dregið gæti verulega úr verðbólgunni, tryggt atvinnu, bætt lífskjör launafólks og lagt traustan grundvöll að öruggum rekstri atvinnuveganna. Þingflokkur Alþfl. telur auk þess, að þetta frv., sem stjórnarfl. virðast nú ætla að samþ., muni reynast pappírsgagn eitt, eins og fjárl. yfirstandandi árs reyndust.“ Reynslan sýndi og ræða hæstv. fjmrh. áðan að við höfðum hér því miður rétt að mæla.



Herra forseti. Nú liggja fyrir nákvæmari en áður niðurstöðutölur um afkomu ríkissjóðs árið 1975, fyrsta árið sem núv. ríkisstj. bar ábyrgð á fjárl. Afkoman er afleit og verri en áður var vitað. Greiðsluafkoma reynist óhagstæð um 5 milljarða 774 millj. kr. Rekstrarhalli reyndist vera 7 milljarðar 533 millj, kr. Halli þessi nemur sem sagt sem næst sjöunda hluta heildartekna á árinu. Í fjárlagaræðu sinni sagði hæstv. fjmrh. að þessi herfilega afkoma ætti fyrst og fremst rót sína að rekja til tveggja meginorsaka; annars vegar verðbólgunnar, sem geisað hefur, en hins vegar nefndi hann og ræddi upplýsingaskort um þróunina í fjármálum ríkisins eftir því sem fjárlagaárinu vatt fram. Það er alveg greinilegt á þessum tölum að eftirlit og aðhald hafa brugðist, og það verður að skrifast á reikning hæstv. ráðh., að hann skuli ekki hafa gert sér fyrr en varð grein fyrir þeim veilum í eftirlitskerfi með ríkisútgjöldum sem hann kveðst hafa varið kröftum sínum til að bæta úr. Vonandi reynist afkoman á yfirstandandi ári, 1976, ekki jafnslæm hvað rekstrarafkomu snertir og 1975. En fjárl. ársins 1976 hafa í raun og veru þegar verið brotin upp eftir að frá þeim átti að vera gengið. Í maí s.l. vor voru þýðingarmiklir liðir þeirra teknir til endurskoðunar og breytinga að frumkvæði hæstv. ríkisstj. og fyrir atbeina hæstv. fjmrh. Við tekjuhlið var bætt 6 milljörðum 220 millj. kr. og við gjaldahlið 6 milljörðum 680 millj. Nú kemur í ljós í ræðu hæstv. ráðh. að enn hefur endurskoðun farið fram og gjaldhækkun bætist enn við sem nemur 2.5 milljörðum og tekjuhækkun áætluð enn 2 milljarðar og 400 millj. Að sjálfsögðu eiga sér stað hreytingar í árferði eins og hjá okkur ríkir og við fjármálaþróun eins og hér á sér stað - eðlilegar breytingar vegna breyttra launataxta og breytts verðlags á aðföngum. En ljóst er af aths., sem fylgja því fjárlagafrv. sem hér liggur fyrir, að einnig er um að ræða stórar veilur í sjálfu ríkiskerfinu sem leiða má rök að því að valdi óþarflega háum útgjöldum til mjög stórra fjárlagaliða, einmitt sumum þeim líðum sem mest hafa farið fram úr áætlun og þar sem brýn er þörf á breyttri skipan. Stærstur þessara liða er sjúkratryggingakostnaðurinn. Um hann er fjallað í aths. við fjárlagafrv. og segir þar, með leyfi hæstv. forseta: „Kostnaður af sjúkratryggingum hefur vaxið ört. Útgjöld til heilbrigðismála hafa vaxið jafnt og þétt, þótt afturkipps hafi gætt í framleiðslu og tekjum þjóðarinnar. Mikils er um vert, að þessi mikilvæga þjónustugrein lúti traustri og ábyrgri fjármálastjórn. Ríkisstj. hyggst koma breyttri skipan á fjármál og skiptingu kostnaðar af sjúkratryggingum sem hafi það meginmarkmið að samhæfa betur stjórnaraðild og fjárhagslega ábyrgð á heilbrigðisþjónustunni í landinu. Í þessu frv. hefur verið stigið það skref, að áætlaður kostnaður af ríkisspítölunum verði færður í A-hluta fjárlaga, og er þá reiknað með því að ríkið kosti stofnanir þessar að öllu leyti. Hins vegar hefur í B-hluta verið reiknað með því að sveitarfélögin greiði hluta sinn af heildarkostnaði sjúkratrygginga skv. gildandi reglum og jafnframt verði 1 milljarður og 200 millj. kr. af kostnaðinum bornar af fjáröflun sem samsvari núverandi 1% sjúkratryggingagjaldi af útsvarsstofni. Í frv. er ekki tekin afstaða til þess, hvort þessi fjáröflun verði á vegum ríkisins eða sveitarfélaga, enda hlýtur sú ákvörðun að biða niðurstöðu viðræðna sem áformaðar eru um fjárhagslegt skipulag sjúkratrygginganna og skiptingu kostnaðar af þeim milli ríkis og sveitarfélaga. Þá virðist einnig brýnt í þessu sambandi að endurskoða reglur um þátttöku hins opinbera í kostnaði af hinum ýmsu þáttum heilbrigðisþjónustunnar. Áður en endanlega afgreiðsla fjárlagafrv. fer fram mun heilbr: og trmrh. leggja fram till. um nauðsynlegar breytingar á tryggingalöggjöf sem tryggi fyrirhugaða nýskipan.“ Svo mörg eru þau orð í aths. fjárlagafrv. Í þeim koma fram ýmsar mjög athyglisverðar upplýsingar. Ég get svo sannarlega tekið undir margt af því, t.d. að samhæfa þurfi betur stjórnaraðild og fjárhagslega ábyrgð í heilbrigðisþjónustunni. Á þetta var rækilega bent í tillöguflutningi tveggja lækna úr þingliði stjórnarfl. á síðasta þingi. Þörfin á úrbótum á þessu sviði hefur því verið ljós um alllangt skeið. Enn er málum svo háttað að biða verður - til þess að gera hér fyrstu úrbætur annars vegar niðurstöðu af viðræðunum um skiptingu gjalda milli ríkis og sveitarfélaga og hins vegar flutnings heiIbrrh. á frv. um breytta tryggingalöggjöf. Þetta er síður en svo einsdæmi um mjög þýðingarmikla liði í þessu fjárlagafrv. og sýnir að í rauninni er það á þýðingarmiklum sviðum ekki nema hálfkarað, þar er ekki gengið svo frá málum að einu sinni geti enst næsta fjárlagaár, hvað þá til lengri frambúðar. Annað dæmi af þessu tagi eru útflutningsuppbæturnar. Við afgreiðslu síðustu fjárlaga, fyrir þetta ár, var uppi ásetningur um að breyta fyrirkomulagi þeirra. En þetta hefur dregist og dregst enn, og enn eru tölur um framlög til útflutningsuppbótanna settar í fjárlagafrv. með fyrirvara í aths. að þær séu miðaðar við að þessar breyt., sem áttu að koma fyrir yfirstandandi fjárlagaár, en komu ekki, eigi nú að koma áður en næsta fjárlagaár hefst. Og enn langar mig - með leyfi hæstv. forseta - að vitna lítillega í aths. með fjárlagafrv. Þar segir um þessar uppbætur: „Þessar uppbætur hækka mjög verulega eða um 910 millj, kr., sem er rösklega tvöföldun. Ástæðan er sú, að aðgerðir til að draga úr greiðslum skv. þessu uppbótakerfi sem stefnt var að á árinu og fjárlagaáætlun 1976 miðaðist við, hafa ekki enn þá náð fram að ganga. Þær 1800 millj. kr., sem hér eru áætlaðar, nema um 80% af hámarksverðábyrgð ríkissjóðs á árinu.“ Og enn - með leyfi hæstv. forseta - segir um sama efni á öðrum stað í þessum aths.: „Áætlun um þessar uppbætur er 1800 millj. kr., sem er 910 millj. kr. hækkun frá fjárl. 1976. Ljóst var við afgreiðslu fjárlaganna að sú fjárhæð mundi ekki nægja að óbreyttum lögum og reglum, og var ætlunin að endurskoðun færi fram á uppbótakerfinu á árinu. Sú endurskoðun hefur hins vegar ekki farið fram við gerð þessa fjárlagafrv. og er því óleystur vandi af þessum sökum á árinu 1976. Miðað við fullnýtingu verðábyrgðar á árinu 1977 má ætla að 2200 millj. kr. þyrfti að greiða úr ríkissjóði á því ári. Eru útflutningsuppbætur þannig áætlaðar 400 millj. kr. lægri en nemur fullri nýtingu 10% verðábyrgðarinnar á árinu 1977, en stefnt er að endurskoðun á uppbótakerfinu og á þeirri forsendu er áætlunin gerð.“ Eins og öllum hv. þm. er kunnugt, er lagaákvæði um útflutningsuppbæturnar að finna í lögum um Framleiðsluráð landbúnaðarins. Þau lög hafa lengi verið í endurskoðun sem hefur dregist von úr viti, og er vonandi a.m.k. að endurskoðun þessa ákvæðis geti átt sér stað það fljótt að traustari grunnur komist undir áætlanir fjárlaga í þessu efni heldur en verið hefur nú tvö ár í röð a.m.k. Þörfin á slíkri endurskoðun er enn brýnni þegar haft er í buga annað sem segir í aths. við fjárlagafrv., sem sé að breyting á þessum lagaákvæðum sé forsenda þess að við útflutning á landbúnaðarafurðum séu nýttir þeir markaðir sem hagstæðastir eru á hverjum tíma, og hlýtur slíkt að teljast afar þýðingarmikið atriði. Í þriðja fjárlagafrv. hæstv. fjmrh. er gert ráð fyrir hækkun frá gildandi fjárl. úr 59 milljörðum kr. í rúma 83 milljarða eða nánar tiltekið 41.2%. Fram kemur að meðaltalsverðlagshækkun milli þessara ára er sögð í forsendum frv. 33% og taxtahækkun launa 37.7%. Það er því ljóst að heildarhækkunin er 8.2% meiri en verðlagshreytingarnar skammta. Það er því mjög ofsagt hjá hæstv. fjmrh, að þess sé gætt að halda gjaldaaukningu innan marka líklegrar aukningar þjóðarframleiðslu á næsta ári, en sú aukning er talin geta orðíð milli 1 og 2%. Það er einnig ljóst og er viðurkennt í ræðu hæstv. ráðh. og aths. með fjárlagafrv. hans, að dregið er úr opinberum framkvæmdum og á sumum sviðum standa þær í stað. Útgjaldaaukningin, sem er greinilega mun meiri en fyrirsjáanleg kostnaðarhækkun, er því á rekstrarliðum ríkiskerfisins. Til þess að koma nú saman fjárl. hefur ríkisstj. orðið að leggja til að framlengt verði 18% vörugjaldið. Það var viðurkennt, þegar þetta gjald var á lagt í upphafi, að það væri tekjustofn af því tagi að hann gæti aðeins átt rétt á sér til bráðabirgða. Skv. þessu var við afgreiðslu síðustu fjárl. stefnt að því að lækka vörugjaldið og láta það fjara út. En þegar fjárl. voru brotin upp í maí var það í staðinn hækkað í 18% og nú er ætlunin að framlengja svo hátt vörugjald út árið 1977. Slík ráðabreytni er varhugaverð, svo ekki sé meira sagt, að hafa svo óheppilegt gjald til langframa. Gjaldheimta þessi nemur 5.6 milljörðum kr. skv. áætlun um næsta ár. Þetta er verðbólguaukandi gjald, og sjálfur hæstv. fjmrh. viðurkenndi í ræðu sinni að það væri óheppilegur gjaldstofn. Þar tæpti hann á punktsköttum svokölluðum í staðinn, en ekkert kom fram í ræðu hans, svo ég yrði var við, um raunhæfan undirbúning að því að aflétta þessari óheppilegu gjaldheimtu. Eins og ég vék að áður, er það áberandi hve þess gætir að þýðingarmikil atriði fjárlagafrv. fyrir árið 1977 eru í rauninni ákaflega óákveðin og fljótandi. Það eru boðuð frv. um þýðingarmikla málaflokka sem áhrif hafa á fjárlagagerð, og frá þessum málum verður því að ganga áður en endanleg fjárlagaafgreiðsla getur átt sér stað. Af slíkum málum vil ég nefna tollskrá, tryggingalög vegna sjúkratrygginga, breyttar reglur um ríkisábyrgðir, ákvæði framleiðsluráðslaga um útflutningsuppbætur og síðast en ekki síst skattalögin. Ríkisstj. verður að reka trippin betur en hingað til ef hún ætlar að koma öllum þessum málum og fjárlagafrv. af fyrir þinghlé. Breytingin, sem hæstv. ríkisstj. hefur boðað á skattalögum, er tvímælalaust þýðingarmest af þessum málum sem eiga að fylgja fjárlagafrv. Hæstv. fjmrh. hefur nú boðað skattalagabreytingar og endurskoðun skattalaga tvívegis. Nú bólar loks á því barni, og vonandi verður kollhríðin ekki löng. Ég tel augljóst að breytingar þær, sem hæstv. ráðh. tæpti á, séu á þeim atriðum skattalaga sem mest standa til bóta, en best er að geyma frekari umsögn uns frv, liggur fyrir. En það tel ég að öllum megi vera ljóst, að ef ekki verður gerður rækilegur uppskurður á skattakerfinu á þessu þingi vofir yfir sprenging á því sviði. Þess verður að krefjast af hæstv. fjmrh. og öðrum hæstv. ráðh., sem hlut eiga að máli, að ekki verði dráttur úr þessu á því að frv., sem eiga að ganga fyrir fjárl. í afgreiðslu, sjái dagsins ljós. Hingað til hefur aðeins eitt slíkt frv., frv. hæstv. dómsmrh. um rannsóknarlögreglu ríkisins og fylgifrv. þess, komið fyrir þingið. Verði úr þessu dráttur á því að hin frv., sem fjmrh. hefur boðað fyrir ríkisstj. hönd, verði lögð fram, er stefnt beint í málaflækju og óviðunandi vinnubrögð á þessu þingi. Ég skora því á hæstv. ráðh. og ríkisstj. að sjá svo um að mál þessi komi sem fyrst til meðferðar Alþingis.



Herra forseti. Þegar núv. ríkisstj. var mynduð að loknum kosningum árið 1974 var ekki hægt að segja að sérstök ánægja eða hrifning réði ríkjum, hvorki innan stjórnarfl. sjálfra né hjá almenningi. Aðdragandi þessarar stjórnarmyndunar var harla óvenjulegur og óhætt að segja að foreldrarnir, Sjálfstfl. og Framsfl., hafi komið með þá reynslu hvor af öðrum út úr tilbugalífinu að þeir hafi aldrei getað fyllilega fyrirgefið hvor öðrum að króginn skyldi hafa orðið til. Hjónabönd við slíkar aðstæður eru að vísu ekki með öllu dæmalaus, en reynslan mun hafa sýnt að þau endast ekki ýkja lengi og þá hvað síst þegar afkvæmið, sem á að halda hjónunum saman, er ekki lánlegra en afkvæmi sambúðar Sjálfstfl. og Framsfl., hæstv. ríkisstjórn, enda mun sú vera raunin á að misklíðin á stjórnarheimilinu hafi aukist fremur en hitt þau þrjú ár sem stjórnarfl. hafa byggt eina sæng. Það eina, sem enn heldur þessari hæstv. ríkisstj. saman, er að í þessum tveimur flokkum er að finna íhaldsöflin sem til eru með þessari þjóð, og þegar þau ná höndum saman í einni ríkisstj. er eins og þau magni hvort annað upp og kefji þær frjálslyndisraddir sem ella gætir í flokkum þessum báðum og geta á stundum notið sin í samvinnu frjálslynda og viðsýna stjórnmálaflokka. Þessi íhaldsöfl í stjórnarfl. báðum hafa gripið höndum saman, og á því handtaki og því handtaki einu hangir hæstv. ríkisstj. enn við völd. Flestum þeim, sem enn muna samstjórn þessara flokka á sjötta áratugnum, var ljós þessi hætta. Reynslan hefur sýnt, að samstjórnir Sjálfstfl. og Framsfl. eru verstu ríkisstj. sem dæmi eru um á Íslandi, og vissulega var ástæða til að óttast að sú reynsla mundi endurtaka sig, enda hefur sú orðið raunin á. Núv. ríkisstj. er að þessu leyti til enginn eftirbátur fyrrv. samstjórna Sjálfstfl. og Framsfl., og þessa staðreynd hafa frjálslyndari menn í flokkunum báðum löngu gert sér ljósa, eins og t.d. má marka af skrifum fjölmargra manna í blöð, sem talin eru stuðningsblöð hæstv. ríkisstj. Þessara sjónarmiða er meira að segja farið að gæta í leiðaraskrifum þessara blaða. En hæstv. ríkisstj. hefur ekki aðeins reynst vera vond stjórn í þessum skilningi, þ.e.a.s. íhaldssöm stjórn, Hún hefur einnig reynst vond stjórn í þeim skilningi að hún hefur stjórnað illa. Auðvitað eru margar skilgreiningar til á orðinu íhaldssamur. Þeir, sem leggja jákvæðan skilning í það orð, viðurkenna að vísu að ekki sé mikilla framkvæmda eða félagslegra umsvifa að vænta af íhaldsstjórn, slík stjórn sé ekki líkleg til að hafa mikil afskipti af atvinnumálum, félagsmálum og öðrum slíkum málaflokkum, en hins vegar megi vænta þess, að hún haldi styrkum höndum á fjármálastjórn, sé í þeim efnum varfærin, aðsjál og stjórnsöm. Eftir að fjármálastjórn ríkisstj. Framsfl. og Alþb. og SF hafði gersamlega gengið fram af þjóðinni í óráðsíu voru landsmenn sem í örvæntingu sinni sneru sér til Sjálfstfl. og hugsuðu sem svo, að þótt ekki mætti búast víð, að hann hefði forustu um mikil umsvif eða umbætur í félags- og atvinnumálum, mætti þó e.t.v. vænta þess að umskipti gætu orðíð í stjórnun fjármála þjóðarbúsins undir hans forustu og að þar yrði beitt nauðsynlegu aðhaldi og æskilegri forsjálni. En þeir landsmenn, sem þannig hafa hugsað, hafa orðið fyrir geipilegum vonbrigðum. Ef nokkuð er, þá hefur stjórn fjármála þjóðarinnar farið núv. hæstv. ríkisstj. enn verr úr hendi en þeirri fyrri. Aldrei hefur meira ábyrgðarleysi eða meira stjórnleysi ríkt í þeim málum en einmitt nú. Þetta birtist á mörgum sviðum sem endalaust er hægt upp að telja, en ekki hvað síst í fjárlagaafgreiðslu ríkisstj, frá upphafi - og svo er enn. Sjálfstæðismenn og stuðningsmenn þess flokks hafa sjálfsagt margir átt von á því að fjárlagagerð vinstri stjórnarinnar rangnefndu, samstjórnar Framsfl., Alþb. og SF, yrði nokkurs konar eilíf viðmiðun um ranga fjármálastjórn, nokkurs konar mælikvarði sem hægt yrði að vega og meta gerðir annarrar ríkisstj. eftir. En hvernig dæmist núv. ríkisstj. ef hún yrði dæmd eftir þeim mælikvarða sem flestir voru sammála um í síðustu kosningum að væri sá mælikvarði sem sennilega yrði aldrei sleginn út? Við skulum lita á nokkur dæmi þar um. Aldrei hefur orðið meiri hækkun á útgjöldum fjárlaga milli ára en nú er stefnt að. Það er ráðgerð yfir 40% hækkun á útgjöldum fjárl. frá fyrra ári og eru þó ekki öll kurl til grafar komin því enn vantar að taka tillit til útgjaldahækkana sem fyrirsjáanlega verða í meðförum Alþ. Ríkisstj. Framsfl., Alþb. og SF., sem mikið var átalin, m.a. af forustumönnum Sjálfstfl., fyrir ráðleysi í fjármálum, lagði á þriggja ára ferli sínum fram þrjú fjárlagafrv., árin 1972, 1973 og 1974. Í þessu fyrsta frv., sem lagt var fram af þessari ríkisstj. fyrir árið 1972, var niðurstaða gjalda ríkissjóðs 14 miljarðar kr., í því síðasta 27 milljarðar. Hækkunin í fjárlagafrv. vinstri stjórnarinnar sálugu á þremur árum nam því 13 miljörðum eða innan við 100%. Núv, ríkisstj. hefur einnig lagt fram þrjú fjárlagafrv., 1975, 1976 og nú 1977. Á þessum þremur árum hafa útgjöld ríkissjóðs, ef miðað er við tölur í núverandi fjárlagafrv., hækkað um 60000 millj. kr. Krónutöluhækkun þriggja fjárlagafrv. núv, ríkisstj. er yfir 350% meiri en á þremur árum þeirrar fyrrv. Hér er að vísu miðað við krónutölu eina, og kynni einhver að halda því fram að skýringin á þessu sé sú metverðbólga sem gengið hefur yfir á þessu tímabili. Sú verðbólga hefur reynst vera meiri en dæmi eru til um, mun meiri en verðbólga var hér í landi á árum tveggja heimsstyrjalda þegar allar aðflutningsleiðir til landsins voru lokaðar. Þarna er verðbólgan jafnvel fremur afleiðing en orsök. Stjórnleysið í fjármálum og efnahagsmálum í tíð þessarar hæstv. ríkisstj , sem nú situr, hefur verið einn meginverðbólguvaldurinn. Skuldasafnanirnar innanlands hjá Seðlabanka og almenningi hafa náð nýjum metupphæðum, eins og sjást má af því, að nú 30. sept. nam skuld ríkissjóðs við Seðlabankann skv. tölum fjárlaga- og hagsýslustofnunarinnar 12 774 millj. kr. eða um 480 þús. kr. á hvern framteljanda í landinu, og eru það engir smámunir. Þá hafa skuldasafnanirnar utanlands ekki verið minni, til þess m.a. að standa undir framkvæmdum eins og þeim sem nú eru unnar við Kröflu og almenningur þekkir dæmi um. Reynslan hefur orðið sú, að í tíð þessarar hæstv. ríkisstj, og raunar þeirrar fyrrv. hefur orðið um meiri verðbólguvöxt að ræða á Íslandi heldur en fyrir tilverknað tveggja heimsstyrjalda. En jafnvel þessar framkvæmdir, þessar lántökur sem ég hef víkið að hér, eru ekki nægileg skýring á því hvernig farið hefur. Eftir miklar yfirlýsingar Sjálfstfl. og flokksforustumanna hans, meðan sá flokkur sat í stjórnarandstöðu fyrir nokkrum árum, um óráðsíu í almennum rekstrarútgjöldum ríkisins, þ.e.a.s. um almenna eyðslu sem ekkert skildi eftir sig, mætti ætla að undir forustu hans yrði gerð gangskör að því að draga úr almennri eyðslu hins opinbera. Margir hafa sjálfsagt vænst þess, sem greiddu flokknum atkv. í síðustu kosningum, að það yrði gert. En nú ber svo við að skv. aths. þessa frv., sem hér er til umr., er gert ráð fyrir því að önnur rekstrargjöld ríkissjóðs en laun hækki frá fyrra ári um hvorki meira né minna en 58.2%, á sama tíma og hækkun til hreinna ríkisframkvæmda er 18.9%, en hækkun framkvæmdaframlaga almennt um 32%. Hvaða vísbendingu gefur þetta um þá jákvæðu íhaldssemi sem margir kjósendur Sjálfstfl. í síðustu kosningum voru að vonast eftir þegar þeir greiddu flokknum atkv.? Ótal afsakanir koma að sjálfsögðu fram til þess að reyna að fela þessar staðreyndir. En hver stefnan hefur verið þegar litið er til stjórnaráranna þriggja dylst samt ekki. Við skulum enn vega þessi þrjú ár á mælikvarða hinnar rangnefndu vinstri stjórnar. Sú ríkisstj. lagði sitt síðasta fjárlagafrv. fram á Alþ. haustið 1973, frv. til fjárlaga fyrir árið 1974. Skv. þessu síðasta fjárlagafrv. vinstri stjórnarinnar, þegar efnahagsstefna hennar var u.þ.b. að bíða gjaldþrot, nam almennur rekstrarkostnaður ríkisins, þ.e.a.s. kaup ríkisins á vörum og þjónustu, 8.2 milljörðum af 27 milljarða heildartekjum eða um 30% heildartekna. Í því fjárlagafrv., sem nú er til umr., nemur þessi almenni rekstrarkostnaður ríkisins 32.2 milljörðum af um 84 milljarða ríkistekjum eða um 38% heildartekna ríkissjóðs. Á starfstímabili núv. ríkisstj. hafa almenn rekstrarútgjöld ríkisins því vaxið úr 30% ríkistekna í 38% ríkistekna, en það var einmitt í þessum þætti ríkisfjármálanna, almennum kostnaði við ríkisreksturinn, sem margir töldu að einmitt íhaldssöm ríkisstj. mundi koma sparnaði við. En það hefur sannarlega ekki orðið. Þvert á móti hefur hlutfall almennra rekstrarútgjalda ríkissjóðs af ríkissjóðstekjum aukist á þessum þremur árum, starfstímabili núv. hæstv. ríkisstj., um hvorki meira né minna en fjórðung af því sem þetta hlutfall var í síðasta fjárlagafrv. ríkisstj. Ólafs Jóhannessonar. Þetta er ekki íhaldsstjórn. Þetta er óstjórn og óstjórnin blasir hvarvetna við. Tvívegis hefur núv. þingmeirihl. afgr. fjárl., bæði skiptin með þeim eindæmum að ríkisstj. sjálf neyddist til þess í fyrra skiptið að gefa út yfirlýsingu, fáum víkum eftir að afgreiðslu hinna nýsamþykktu fjárl. lauk, um að það þessi afgreiðsla væri dauð og ómerk. Það stóð ekki steinn yfir steini af nýsamþykktum fjárl., hvorki í fyrra né hitteðfyrra, aðeins örfáum víkum eftir að samþykkt þeirra var lokið hér á hinu háa Alþ. Í fyrra skiptið, veturinn 1975, voru hin nýsamþykktu fjárl. rifin upp og ýmsar framkvæmdir ráðnar í framhaldi af því, jafnvel án vitundar fjvn. og þar með væntanlega í heimildarleysi. Og í fyrra var enn sama uppi á teningnum, því nauðsynlegt þótti þá að hræra í nýsamþykktum fjárl., fyrst á þinginu sjálfu, eins og með samþykkt laga frá því í maí í vor um hækkun vörugjaldsins og jafnvel fram eftir sumri með brbl. til þess að leiðrétta misfellur á skattkerfi, einum megintekjustofni fjárl. Og enn á að fara eins að. Þetta fjárlagafrv. er í rauninni dæmt til þess að vera jafnómerkt í upphafi og hin fyrri voru. Raunar er ekki hægt að tala um þetta frv. á einn eða annan veg. Það er ekki hægt að taka það alvarlega, eins og það blasir við nú, því svo mikið vantar enn af upplýsingum sem þar ættu að vera. T.d. hafa verið boðuð, m.a. í ræðu hæstv. ráðh. hér áðan, ný skattalög sem að sjálfsögðu eru undirstaða a.m.k. mikils tekjuöflunarþáttar fjárl. Þessi skattalög hefur enginn séð, og fyrr en þm. hafa séð þau skattalög er að sjálfsögðu vart unnt að afgr. fjárl. eða fjalla um þau endanlega. Þó er vitað að hæstv. ríkisstj. stefnir að hækkun skattbyrðar, t.d. með því að framlengja 18% vörugjaldið út allt næsta ár, en sú prósentuupphæð í vörugjaldi var ekki tekin nema hluta yfirstandandi árs. Þessi stefna er í fullu samræmi við þá staðreynd, að á undanförnum árum hefur ríkisstj. smátt og smátt verið að auka skattbyrðina, eins og sést af því, sem raunar kemur fram í aths. fjárlagafrv., að hún hefur verið hækkuð úr 15.3% árið 1975 í 16 .9% nú. Þá er einnig gert ráð fyrir að endurskoðaðir séu ýmsir aðrir mikilvægir þættir frv., t.d. varðandi félagsmál þar sem eru sjúkratryggingar. Þar á að setja nýjar reglur um kostnað og kostnaðarskiptingu, en ekkert er vitað um það mikilvæga atriði enn. Þá hefur hæstv. ríkisstj. enn fremur skipað n. til þess að fjalla um meginvanda efnahagsmálanna í landinu og þá um leið meginvanda sem við er að etja við gerð fjárl. hverju sinni, en það er verðbólguþróun, og að leita möguleika til að spyrna við fótum þar. Það er ekki ætlunin að þessi n. skili álíti, að mér skilst, fyrr en í febrúar. Hvernig á að vera hægt að afgr. einn meginþátt efnahagsmála hvers árs, fjárl. sjálf, ef jafnmikilvæg niðurstaða eins og n. er væntanlega ætlað að komast að liggur ekki fyrir fyrr en 2–3 mánuðum eftir að fjárl. hafa verið afgr.? Er þarna raunverulega ekki verið að boða að þau fjárl., sem á að afgr. í desembermánuði í ár væntanlega, séu raunar frá upphafi ómerk og það sé ekki gert ráð fyrir því af hæstv, ríkisstj. að slík fjárlagaafgreiðsla geti lagt grundvöllinn að fjárhagsbúskap ríkissjóðs á næsta ári? Er ekki raunar með þessu verið að boða það, að það hljóti að gerast á þessu ári eða öllu heldur á árinu 1977, eins og gerst hefur á þessu ári og árinu í fyrra, að nokkrum víkum, kannske örfáum mánuðum eftir að afgreiðslu fjárlaga er lokið, þá verði þau tekin upp til nýrrar endurskoðunar og allt ónýtt sem áður hefur verið gert? Það er hægt að halda lengi áfram upptalningunni um það, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur raunar gefist upp við þau meginverkefni sem við henni blasa. En við skulum láta nægja að taka eitt dæmi til viðbótar, - dæmi sem minnst hefur verið á hér í umr. áður. Við afgreiðslu síðustu fjárl. fyrir ári, var þess getið að til stæði að breyta ákvæðum laga um uppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir. Sú endurskoðun laganna átti að fara fram að tilhlutan ríkisstj. á yfirstandandi ári. Í samræmi við það var ákveðið í fjárl, yfirstandandi árs að 890 millj. kr, gengju til greiðslu uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir. Með þessu viðurkenndu stjórnarfl. báðir í raun, að þetta útflutningsuppbótakerfi væri komið út í algjörar ógöngur, og lýstu því beinlínis yfir að nauðsynlegt væri og að þeir mundu hafa frumkvæði að því að þetta kerfi yrði tekið til endurskoðunar og væntanlega gert ódýrara. Vissulega er hér um talsvert stórt vandamál að ræða, að breyta reglum, um þessa framkvæmd. En það er með þetta vandamál eins og flest önnur, að hæstv. ríkisstj. hreinlega gafst upp. Niðurstaðan er sú, að fjárveitingar, sem ráð var fyrir gert í fjárl. yfirstandandi árs, eru hvergi nærri nægjanlegar til þess að standa undir þeim skyldum sem ríkissjóður lögum samkv. verður að standa undir hvað varðar greiðslu útflutningsuppbóta á landbúnaðarafurðir. Í aths. fjárlagafrv. kemur fram að horfur séu á því, að sú fjárhæð, sem verja þarf til útflutningsuppbóta á yfirstandandi ári, muni nema 1550 millj. kr. Vantar því hvorki meira né minna en 660 millj. kr. til viðbótar við þær 890, sem ætlaðar voru til þessara þarfa í fjárl, yfirstandandi árs. Gagnvart þeim óleysta vanda stöndum við nú, og sá vandi hefur skapast aðeins vegna þess að ríkisstj. stóð ekki við það fyrirbeit um endurskoðun reglna um greiðslu uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir sem hún í raun gaf í fyrra. Einnig gagnvart þessu vandamáli gafst hún upp. Að því er mér skilst er ráð fyrir því gert í fjárlagafrv. því, sem hér er til umr., að mál þetta verði leyst með þeim hætti að ríkisstj. verði gert að greiða til viðbótar við þær 890 millj. kr., sem fjárl. yfirstandandi árs heimiluðu í útflutningsuppbætur, 500 millj. af þeim 660 sem eftir standa. Bætist sá fjárhagsvandi ofan á það að reiknað er með í frv. að útflutningsuppbætur á útfluttar landbúnaðarafurðir þurfi að nema 2200 millj. kr. á næsta ári að óbreyttum reglum. Fjárlagafrv. gerir hins vegar ráð fyrir því að sá vandi verði ekki allur leystur, að aðeins 1800 millj. kr. af þessum 2200 verði varið til þessara þarfa, og er þá enn sem fyrr beitið endurskoðun - þeirri endurskoðun sem ríkisstj. lofaði í fyrra, en heyktist á. Þegar saman eru lagðar þær ógreiddu eftirstöðvar útflutningsuppbóta frá yfirstandandi ári, sem ég rakti hér áðan, svo og þær fjárhæðir sem verja þarf til uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir á næsta ári, þarf að verja úr ríkissjóði á árinu 1977 til þess að greiða bætur á útfluttar landbúnaðarafurðir upphæð sem er á bilinu frá 2300 millj. kr. minnst til 2700 millj. kr. mest. Þetta samsvarar um 5011 þús. kr. á hvern framleiðanda landbúnaðarvöru og nemur upphæð sem samsvarar því hvað bærri tölur varðar, 2700 millj. kr., að allar samanlagðar tekjur ríkisins af persónusköttum gengju til þessara þarfa einna, og hvað lægri töluna, 2300 millj. kr., varðar að allar tekjur ríkissjóðs af innflutningsgjaldi af bensíni að viðbættu gúmmígjaldi færu rakleiðis í að greiða niður útfluttar landbúnaðarafurðir. Þetta eru engir smávægis fjármunir sem hlyti að vera bægt að verja með öðrum betri og varanlegri hætti til eflingar landbúnaði, framleiðniaukningu í þeirri atvinnugrein, og þar með til að skapa þeim, sem landbúnað stunda, varanlegar kjarabætur. Nauðsyn þessa er fyrir margt löngu orðin ljós, jafnvel hæstv. ríkisstj. En í þessu máli fer henni eins og flestum öðrum, hún ýtir vandanum frá sér. Það má rétt til gamans, til þess að gefa nokkra mynd af því, hvernig komið er, vitna í nokkrar tölur frá Hagstofu Íslands um það hvað við fáum í raun og veru fyrir þann útflutning á þessu sviði sem við höfum ráðist í að undanförnu, hvað verð þeirra landbúnaðarafurða sem við seljum úr landi og útlendingar greiða, er mikill hluti af því sem þarf að greiða, þ.e.a.s. mikill hluti af því sem innanlandsverðið er. Fyrir útflutt dilkakjöt fáum við 47.3% af því verði sem ríkir innanlands. Fyrir útflutt ærkjöt fáum við 29% af því verði sem við þurfum að greiða innanlands. Fyrir útflutning á lifur, hjörtum og nýrum fáum við 25.7% af því verði sem þarf fyrir þessa afurð að fást hér innanlands. Fyrir útflutt svið, tólg, mör o.s.frv. fáum við 40.8% af því verði, sem þarf að fást hér innanlands. Fyrir útflutta ull fáum við 57.5% af því verði sem þarf að fást hér innanlands. Fyrir útflutt kálfa- og kýrkjöt fáum við 20% af því verði sem verður að greiða hér innanlands. Fyrir útfluttan ost fáum við 33.3% af því verði sem þarf að greiða innanlands. Fyrir útflutt ostaefni fáum við 32.2% af því verði sem þarf að greiða innanlands. Fyrir útflutt undanrennuduft fáum við 25.1% af því verði sem þarf að greiðast innanlands. M.ö.o.: íslenskir skattborgarar verða fyrir þessar afurðir að greiða frá 75% og niður í helming af því verði sem fyrir þær þarf að fást. Ég vek athygli á því, að í ræðu hæstv. fjmrh. hér áðan komu fram ýmsar athyglisverðar hugmyndir um hvernig ætti að breyta þessu kerfi útflutningsuppbóta. Ég tel að þær hugmyndir séu mjög skynsamlegar að verulegu leyti. En ég er jafnsannfærður um að þessar hugmyndir lágu fyrir fyrir einu ári, og að þær skuli ekki hafa verið framkvæmdar sýnir að um þetta má segja eins og um svo fjölmargt annað: Það virðist ríkja um þetta samstaða í ríkisstj., og fremur en að reyna að leysa vandann er honum þá ýtt til hliðar. Þessi dæmi, sem ég hef hér nefnt, og fjölmörg önnur, sem hægt er að nefna, sýna að núv. hæstv. ríkisstj. er ekki aðeins íhaldsstjórn, heldur ekki síður óstjórn. Ég hef varið miklum hluta ræðu minnar til þess að vekja athygli á þessum þætti stjórnarstarfanna, þ.e.a.s. óstjórninni, sýna fram á hve verulega skortir á stjórnsemi, aðgát, varfærni og forsjálni í fjármálastjórn núv. ríkisstj. Þetta hef ég gert til að sýna ljóslega fram á með einstökum dæmum að það er rétt, sem almenningur er raunar fyrir löngu farinn að hafa á tilfinningunni, að hjá þessari ríkisstj. sé ekki þeirra kosta að leita sem þeir eiga við er leggja jákvæðasta merkingu í orðið íhaldssemi. Á hinu áttu menn hins vegar von, að stefna þeirrar stjórnar, er Sjálfstfl. og Framsfl. stæðu saman um, bæri á sér sömu afturhaldsummerkin og einkennt hafa fyrri stjórnir þessara afla. Í þeim efnum hefur núv. hæstv. ríkisstj. ekki komið á óvart. Það fjárlagafrv., sem nú er lagt fram, er einn af mörgum vottum þar um. Margar stofnanir hins opinbera, ýmsar framkvæmdir þess og þjónusta sem það veitir eru í raun réttri tæki til tekjuöflunar, aðferðir til þess að tryggja þeim efnaminnstu afkomuöryggi og lífsbjörg. Mikilvægustu þættir þessara mála eru t.d. hvað varðar ókeypis fræðslu og menntun, almannatryggingar, heilbrigðismál o.fl. Einkenni ríkisstj., þar sem áhrifa vinstri afla gætir, er að mikil áhersla er jafnan lögð á eflingu þessara þátta. Einkenni ríkisstj. íhaldsafla er hins vegar það, að öll uppbygging á sviði félagslegra málefna er stöðvuð. Þar er jafnvel um afturför að ræða. Og hvað sýnir reynsla undanfarinna ára okkur um stefnu núv. hæstv. ríkisstj. í þessum málum? Verkin sýna merkin. Í frv. til fjárl. fyrir árið 1974, síðasta fjárlagafrv. sem lagt var fram áður en núv. ríkisstj. settist á valdastóla, námu útgjöld til tryggingamála alls 33.6% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Strax á fyrsta valdaári núv. hæstv. ríkisstj, fór þess að gæta, fulltrúar hvaða afla voru komnir í ráðherrastólana. Þá höfðu framlög til tryggingamála verið skorin niður miðað við fjárlagafrv. 1974 úr 33.6% niður í 30.7% eða lækkuð um 3% frá árinu áður. Þessi öfugþróun hefur svo jafnt og þétt haldið áfram uns nú í þriðja fjárlagafrv. þessarar hæstv, ríkisstj. er svo komið að framlög til tryggingamála nema aðeins 25.5%. Á aðeins þremur árum hefur árangurinn af starfi núv. hæstv. ríkisstj. sem sé orðið sá, að framlög til tryggingamála hafa lækkað úr 33.6% í 25.5% af heildarútgjöldum ríkissjóðs eða hvorki meira né minna en um því sem næst 1/4 hluta miðað við jafnverðmætar fjárlagakrónur. Það er ekki furða þótt lítilmögnum í þjóðfélaginu þyki að sér sótt. En þannig er ásýnd íhaldsstjórnar. Nú verður því að sjálfsögðu borið við, að þessi samanburður sé ekki einhlítur þar sem á tímabilinu hafa verið gerðar talsverðar skipulagsbreytingar á tryggingamálum, m.a. með því að taka upp svonefndar barnabætur, þ.e.a.s. fella fjölskyldubætur inn í skattakerfið. En slíkar viðbárur duga ekki heldur. Lítum t.d. á hvað hefur gerst í einstökum þáttum tryggingamála. Á þriggja ára valdatíma núv. ríkisstj. hefur hlutur ellilífeyrisþega í heildarútgjöldum ríkissjóðs lækkað úr um 9% skv. fjárlagafrv. 1974 í ca. 7.2% í frv. nú. Svo langt er frá því að núv. hæstv. ríkisstj. hafi haldið í horfinu gagnvart ellilífeyrisþegum. Á sömu þremur árum hefur örorkustyrkur í hlutfalli af heildarútgjöldum ríkissjóðs lækkað úr 0.60% í 0.48%. Þannig hefur ríkisstj. staðið að málefnum öryrkja í þessu landi. Á sömu þremur árum hefur framlag ríkissjóðs til mæðralauna lækkað úr 0.54% í 0.40%. Þannig hefur ríkisstj. hæstv. staðið í ístaðinu í þessum málaflokki. Og á sömu þremur árum hafa framlögin til greiðslu barnalífeyris lækkað úr röskum 0.60% af heildarútgjöldum ríkissjóðs niður í um 0.50%. Allt ber þetta að sama brunni og sýnir hvernig núv. ríkisstj, hæstv. hefur ekki einu sinni baldið í horfinu í tryggingamálum í fjárlagagerðum sínum. Svo kemur hæstv. heilbrrh. og fær mikið lof í Morgunblaðinu í morgun, minnir mig, fyrir ákaflega góða frammistöðu í þessum málaflokki. Sjúkratryggingarnar eru sérstök saga, raunar sorgarsaga. Útgjöldin þeim samfara hafa verið flutt að verulegu leyti yfir á sjúklingana sjálfa, bæði með sérstökum skatti á útsvarsgjaldstofn og eins með aukinni hlutdeild sjúklinga í kostnaði við sérfræðiþjónustu og lyf. Og enn stendur til að hækka þennan kostnað. Það er boðað í athugasemdum þessa fjárlagafrv. Og hvað um fræðslumálin, annan þátt ríkisútgjalda sem meta má sem tæki til tekjuöflunar? Sá þýðingarmikli málaflokkur hefur verið á stöðugri niðurleið allt frá því Alþfl. lét af stjórn þeirra mála. En á því tímabili óx vegur mennta- og menningarmála í þessu landi svo að útgjöldin til menntamála sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, en það er almennur mælikvarði á stöðu þessara mála í einstökum þjóðlöndum, jukust þannig að Ísland færðist frá því að vera í neðstu sætum Evrópulanda í slíkum samanburði við upphaf stjórnartímabils Alþfl. í menntamálum upp í að vera í öðru til þriðja sæti í þessum samanburði við lok þess tímabils. En síðan hefur leiðin stöðugt legið niður á við, og sama öfugþróun hefur haldið áfram í tíð núv. ríkisstj. en á þriggja ára valdatímabili hennar hafa útgjöld ríkisins til fræðslumála sem hlutfall af heildarútgjöldum ríkisins lækkað úr 16.1% í 14.2%. Og sömu sögu er, eins og vænta mátti, að segja af framlögum til atvinnumála almennt. Miðað við fjárlagafrv. 1974 er lagt til nú að framlög til iðnaðarmála lækki samtals úr 0 8% af heildarútgjöldum fjárlaga í 0.6%, framlög til vegamála úr 7.1 % í 6.5% og framlög til útvegsmála úr 2.3% í 2%. En framlög til búnaðarmála hafa hækkað úr 4.2% í 5.4%, og munar þar að sjálfsögðu mest um hinar miklu hækkanir á útgjöldum ríkissjóðs vegna uppbóta á útfluttar landbúnaðarafurðir sem ég ræddi um hér áðan og eru með öllu „ópródúktífar“ og til engrar varanlegrar aðstoðar við landbúnaðinn. Allt ber þetta þannig að sama brunni. Núv. hæstv, ríkisstj. er ekki aðeins afturhaldssöm, hún er einnig óstjórnunarsöm, ekki aðeins að ríkisstj. hafi reynst óhæf að leysa þau vandamál sem skapast hafa við ytri aðstæður, heldur hefur hún einnig verið svo ógæfusöm að búa sjálfri sér og þjóðinni til jafnvel fleiri vandamál og stærri sem augljóst er að aðrir þurfa að leysa. Þeim mun lengur sem þessi ríkisstj. situr að völdum, þeim mun harðari verður sá hnútur og torleystari. Mesti greiði, sem ríkisstj. Sjálfstfl. og Framsfl. gæti gert þjóðinni, og eini greiði á þriggja ára valdaferli hennar væri að segja af sér.



Herra forseti. Skáldið Steinn Steinarr sagði eitt sinn í kvæði sínu þegar hann hafði fengið skáldalaun: „Eitthvað er breytt, annaðhvort ég eða þjóðin.“ Þetta sama mætti ég taka mér í munn nú þegar fjárlagafrv. er hér til 1. umr. á hv. Alþ. og útlit er fyrir að það muni taka 4–5 klukkutíma að ræða það, því ég minnist þess þegar ég lagði það hér fram á Alþ., þá tók það að minnsta kosti 4 daga. Hins vegar hefur það nú komið fram, sem ég mun koma að síðar, að ýmsir þeir spádómar, sem þá voru hafðir uppi, þykja nú ekki hafa verið eins raunhæfir og þeir voru þá taldir og ekki síst af þeim sem fordæmdu mest. Það er ekki nema eðlilegt að um fjárlög sé rætt nokkuð mikið, og ég hef sjálfur talið að það væri óheppileg sú breyting, sem gerð var á þingsköpum Alþingis, að færa þessar umr. frá því að alþjóð gæti fylgst með. Mitt mat var það og studdist það við reynslu, að þjóðin hafði áhuga á því að fylgjast með 1. umr, fjárlaga, fá skýrslu hæstv. fjmrh. og hlusta á það. En það er nú liðin tíð. því var breytt með síðustu breytingum á þingsköpum. Það er svo með þetta fjárlagafrv. eins og önnur, ég hef víst áður notað þá samlíkingu hér á hv. Alþ. og geri það samt enn, að öll útgjöld eru góð einstök fyrir sig. Það er afskaplega gott og þægilegt að geta leyst úr einstökum málum, hvort það er á sviði framkvæmda, félagsmála, launamála eða í öðrum atriðum. En þegar tölurnar eru svo teknar og lagðar saman í heild og út kemur niðurstaða fjárlaga, þá er þetta orðið vont mál, og þannig fer einnig um þetta fjárlagafrv. Það er vont mál sem heildarmál. En hv. þm. og mér einnig finnst vanta á ýmis góð mál sem betur þyrfti að vinna að heldur en hér er gert með þessu fjárlagafrv., þrátt fyrir þessa vondu niðurstöðu sem talað er um. Ef hv. þm. virða fyrir sér fjárlagafrv. eins og það er og taka yfirlitið á bls. 139 í frv., sem ég vil vekja athygli á, með leyfi hæstv. forseta, þá sjá þeir að heilbrigðis- og tryggingamálin eru fyrirferðarmest í útgjöldum fjárlaganna eða taka 1/3 af heildarútgjöldum þeirra. Þar næst koma menntamálin sem taka tæp 16% og samgöngumál 10%, þó of lítið sé þar að gert, og aðrir málaflokkar eru þar fyrirferðarminni: viðskiptamálin 7% og allt niður í tæpt 1%. Á þessu sjáum við að í hlut tveggja stærstu málaflokkanna fellur meira en helmingur af öllum útgjöldum fjárlaga. Það eru heilbrigðisog tryggingamálin og menntamálin. Þetta er augljóst þeim sem vilja líta á þessi mál með raunsæi og meta þau út frá því. Nú vil ég segja það um þetta fjárlagafrv., að það er von mín og þeirra annarra sem komið hafa nálægt því að vinna að því að undirbúa það, að tölur í fjárlagafrv. séu á ýmsan hátt raunhæfari en áður hefur verið. Það vita allir, sem hafa unnið að fjárlagagerð, og allir hv. þm., sem það hafa gert, að auðvitað eru flestar tölur fjárlaga áætlunartölur sem geta breyst við þær ytri aðstæður sem verða á fjárlagaárinu. Nú var reynt að gera eins vel og hægt var á frumstigi málsins, að áætla þessar tölur sem næst því sem menn halda, eins og reyndar hefur áður verið gert. En þó vil ég segja, þó ég eigi þar sjálfur hlut að máli, að ýmsir málaflokkar hafa nú verið teknir til sérstakrar athugunar í sambandi við áætlun sem ekki hefur verið gerð eins nákvæmlega áður. Þar vil ég t.d. nefna að ástæðan fyrir hækkun til landbúnaðarmála, hún liggur m.a. í því, að nú er gert ráð fyrir því að í útgjöld vegna ræktunarlaga og annarra slíkra laga sé tekin með sú verðhækkun sem alltaf hefur verið tekin með við greiðslu. Hún er áætluð inn í þetta fjárlagafrv. og reynt að byggja á því sem þekkt er um framkvæmdirnar á yfirstandandi ári. Þetta tek ég sem dæmi um það, að ég tel betur að unnið, og tek það fram, að ég tel sjálfan mig ekki neina undantekningu um það, að auðvitað fóru mín fjárlög eins og annarra fram úr áætlun. Þetta mun hins vegar ekki tryggja það að fjárlög geti ekki farið fram úr áætlun á næsta ári, og þau eiga eftir að taka breytingum í meðferð í hv. fjvn. eins og fyrr. Það eru margar ástæður sem eru þess valdandi að breytingar verða á fjárlögunum, og ekki hvað síst hefur verðbólgan í okkar landi haft þar mikið að segja, frá því að fjárlög hafa verið afgreidd og þar til ríkisreikningur hefur verið gerður. Það er því hvernig tekst til með verðbólguna sem mun hafa veruleg áhrif á þessi mál á árinu 1977, fjárlagagerðina annars vegar og ríkisreikning hins vegar. Ég vil hins vegar segja það í sambandi við þá málaflokka, sem ég vil vekja athygli á, að það er afskaplega langt frá því að ég sé ánægður með fjárveitingar til vegamála. Því fer mjög fjarri, þó að þetta yrði niðurstaða innan ríkisstj. Mál þetta verður betur athugað, en það þarf miklu betur þar að gera ef vel á til að takast. Ég vil hins vegar taka það fram, að ég tel að það hafi betur verið staðið að hafnamálunum. Ég tel að verulega hafi áunnist í hafnamálum tvö síðustu árin, og með þeirri hafnaáætlun, sem nú er verið að vinna að, þá held ég að að fjórum árum liðnum verði okkur búið að takast verulega í framkvæmdum hafnamála, ef miðað er við þær aðstæður sem þá verða fyrir hendi. Hitt dettur mér ekki í hug, að framtíðin beri ekki í skauti sér aukin verkefni og breytingu á útvegi, eins og hún hefur gert til þessa, og þá sé að taka því. En ýmislegt hefur verið gott gert. Og þó að reikna megi hlutfallstölu niður á þeim tíma sem unnið hefur verið að stærstu hafnargerð á Íslandi, sem hefur ein tekið meira en allar hafnirnar tóku áður, þegar hún fellur niður, eins og Þorlákshöfn fellur niður á árinu 1977, þá þarf engan að undra þó að hlutfallið lækki þegar það er haft í huga. En það er að því leyti ekki réttur samanburður, vegna þess að við verðum með ekkert eins stórt verkefni á næsta ári og við erum með á þessu ári og s.l. ári. Á þessu vil ég vekja athygli. Annars skal ég ekki fara að fara út í það að ræða þessa þætti öllu meira, en vil þó vekja athygli á því, að það eru málefni auk vegamálanna sem ég hef brennandi áhuga á og tel að við þurfum einhvern veginn að leita að leiðum og verðum að leita að leiðum á þessu þingi til þess að leysa, og það eru heyöflunarmálin, bæði heyverkunin og heykögglaverksmiðjurnar. Allt þetta eru mál sem mikið ríður á að Alþingi það, sem nú situr, geti leyst, svo að hægt verði að halda áfram við framkvæmdir þar um. Ég ætla mér nú ekki að fara mikið út í deiluatriði, og að því sem snýr að hæstv. fjmrh., þá er hann alveg maður til þess að standa fyrir sínu í viðureigninni við hinn orðhvata hv. 8. landsk. þm., og allra síst ætla ég nú að reyna að fara að keppa við hann í stóryrðum eða öðrum töktum sem orðhvötum tilheyra, enda væri það fyrir fram tapaður leikur. Út af því, sem þessi hv. þm. sagði um tilstofnun hjónabandsins, eins og hann orðaði það, í sambandi við myndun þessarar hæstv. ríkisstj., þá er það nú venjulega svo, þegar hjónabönd verða til, að þá eru einhverjir aðilar, sem standa fyrir utan, sem hefðu kosið að ná til þess að taka þátt í hjónabandsstofnuninni með öðrum hvorum aðilanum, en ekki bara vera ánægður með að þeir hefðu náð saman. Og venjulega verða hjónabönd ekki giftudrjúg nema þeir aðilar, sem til þeirra stofna, séu af fleiri en þessum tveimur eftirsóttir, sem sagt þriðja aðilanum líka. Og það mátti heyra á upphafi og endi ræðu hv. 8. landsk. þm. að þar var það til staðar, sorgin yfir því að hafa ekki tekið þátt í hjónabandinu. Út af því, sem hv. þm. sagði um fjárlagastjórnina á árunum 1972–1974, þá gleymdist þeim ágæta þm. það, að á þeim árum voru gerðar veigamiklar breytingar á fjárlagakerfinu og uppbyggingu þess. Árið 1972 var t.d. breytt veruleg verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Þá var ríkið látið taka að sér tryggingarnar og lögregluna í landinu. Það tilheyrði þá ríkinu í útgjöldum þetta hvort tveggja, en hafði tengst sveitarfélögunum að nokkru áður. Þetta gerði það að verkum og fleira þess háttar, að fjárlagafrv. hækkaði þá verulega miðað við það sem þá var. Ég vil líka minna á það, sem ég vil undirstrika í sambandi við þetta fjárlagafrv., og ég vil taka undir það með hæstv. fjmrh. að stefnt er að því að vegáætlun verði lögð fram og helst afgreidd jafnhliða þessu fjárlagafrv. Það var einmitt á þessum árum, árið 1974, þá var byrjað á því að sameina lánsfjáráætlunina að nokkru leyti, að því er sneri að ríkinu beint, og fjárlögin. Þetta hefur svo farið í vöxt, og með hverju ári, sem að hefur verið unnið, hefur verið reynt að festa þetta meira í formi. Í fyrra voru teknir inn stofnlánasjóðirnir, og nú er stefnt að því að festa þetta algerlega í formi, að þetta fari saman. Þetta er að minni hyggju mjög skynsamleg og nauðsynleg stefna í efnahagsmálum. Ég tel að þau ár, sem fyrrv. ríkisstj. vann að þessum málum, hafi hún farið inn á rétta leið í þessum efnum. Það má svo auðvitað deila um einstaka þætti í framkvæmd þeirrar ríkisstj. eins og annarra ríkisstj., og það er ekki laust við að maður verði hálffeiminn þegar hv. 8. landsk. þm, ætlar að fara eins og að hálfgæla við þetta. Þá er maður hræddur um að maður hafi ekki verið á réttri leið. En verulega hafði áunnist og það hefur haldið áfram hjá núv. ríkisstj. Það er enginn að afsaka það eða fela það, að það hefur tekist svo til með fjármál ríkissjóðs eins og menn hefðu óskað, það er fjarri því. Þessi ríkisstj. hefur ekkert verið að veigra sér við að játa það, að hún hefði viljað láta þar betur til takast heldur en til hefur tekist. Og að því er stefnt með þessu fjárlagafrv. Ég vil líka segja í tilefni af því, sem kom fram hjá hv. 8. landsk. þm., sem er nú því miður ekki hér nærstaddur, - en ég tala nú svo sjaldan orðið á hv. Alþ. að það verður að fyrirgefa mér þó að ég tali þegar hann er fjarstaddur, - að fyrrv, ríkisstj. tók alveg við þeim samningum eða framkvæmdi alveg þá samninga sem ríkisstj. á undan henni hafði gert, þó að í andstöðu við hana væri, í sambandi við EFTA. Allar tollalækkanirnar, sem voru í samningunum við EFTA, voru gerðar við fjárlagaafgreiðsluna haustið 1974. Það var að vísu ekkert álitlegt að gera það, og má segja að það hafi orkað tvímælis af mér sem fjmrh. að telja að það ætti að gerast fyrst mér tókst ekki jafnhliða að tryggja tekjur á móti, eins og gert var ráð fyrir þegar EFTA-samningarnir voru afgreiddir. Ég gerði mér vonir um að það mundi takast að ná þessu, og ég hafði fullkomna ástæðu til þess að ætla að ég ætti örugga breytingu á söluskatti ef ég næði samkomulagi við stéttasamtökin þar um. Fyrir því taldi ég mig hafa haft fyrirheit frá forustumönnum annars stjórnarandstöðuflokksins þá, Alþfl. Mér urðu það því veruleg vonbrigði þegar það tókst ekki nema að takmörkuðu leyti. En þó var orðið við því, sem stéttarfélögin fóru þá fram á, að breyta tekjuskattinum. Þau töldu sér hag í því og þau voru höfð með í ráðum í sambandi við það. Um skattamálin ætla ég ekki að fara að ræða hér að sinni því að þau verða rædd síðar og þá gefst tækifæri til þess. Ég fagna þeim yfirlýsingum sem hæstv. forsrh. gaf í stefnuræðunni og hæstv. fjmrh. nú í fjárlagaræðunni, þar sem hann kom inn á veigamikil atriði sem ég tel nauðsyn bera til að koma í framkvæmd. Á þeim árum, sem ég fór með þessi mál, var unnið sleitulaust að skattamálum, og þá kom það í ljós sem fyrr að hér er um mikið verk að ræða og mikið verk að vinna. Við hv. 2. þm. Austurl. komum sem ráðh. að því máli, þegar verið var að breyta lögunum, sem gert var 1972. En okkur var það öllum ljóst, sem að því unnum. að skattamál eru flóknari mál og erfiðari mál en svo, að það væri hægt að gera allt á þeim tíma sem þá var til umráða, enda var ætlunin að halda áfram og það hefur verið gert. Verulega var búið að vinna að þeim málum þegar stjórnarskiptin urðu, og því hefur verið haldið áfram. Eins og kom fram í ræðu hæstv. fjmrh. hefur virðisaukaskatturinn ekki í nágrannalöndum okkar reynst eins vel og skyldi. En það er mér alveg fullkomlega ljóst, að hjá því verður ekki komist að við verðum að búa þannig bæði að okkar einstaklingum og atvinnuvegum að þeir geti reiknað með að hafa ekki verri skattaaðstöðu heldur en menn í nágrannalöndunum. Og það er líka ljóst að beinir skattar hér eru miklu lægri en á Norðurlöndunum. Hins vegar eru sumir skattar á sviði atvinnumála ekki eins hagstæðir, sérstaklega í iðnaði, og virðisaukaskatturinn hefur að dómi iðnrekenda reynst betur, en veilur hafa í honum fundist. Ég sé að hv. 8. landsk. þm. er ekki svo fjarri mér sem ég hugði. Þá vil ég bæta því við, vegna þess að við getum rætt það þegar skattamálin verða hér til umr., út af t.d. ræðum sem foringjar Alþfl. fluttu í útvarpsumr. síðustu, að þá held ég að þeir hv. þm. hafi alveg gleymt því að lesa skattalögin frá 1965 og 1971 sem þeir stóðu að. Og ef skattalögin, sem voru afgr. 1972, eru borin saman við skattalögin frá 19 71, þá gengu skattalögin írá 1972 skemmra í átt frá því, sem þeir deildu þar mest á, heldur en skattalögin frá 1971. Hitt er allt annað mál, eins og ég sagði áðan, að því verki, sem þar var unnið að, er ekki lokið og hefur verið unnið að síðan, og það er von okkar að okkur takist á yfirstandandi þingi að leysa þetta mál. Ég hef sjálfur þá persónulegu skoðun að það eigi í sambandi við tekjuskattinn að hverfa meira inn á leið brúttóskatts, eins og gert var með útsvörunum, og láta skattafrádráttinn heldur eiga sér stað í sambandi við álagninguna. Ég er sannfærður um að það eru undanþágurnar og aftur undanþágurnar sem skapa verulegan hluta af veilunum í okkar skattakerfi, og eftir því sem þeim fækkar, eftir því verða skattalögin nær því að vera rétt. Hitt dettur mér ekki í hug, að skattalög verði nokkurn tíma þannig að allir segi að þau séu réttlát. Þá held ég að þau væru nú heldur af verri gerðinni ef svo væri, enda kviði ég því ekki. En hitt er rétt, að það ber brýna nauðsyn til þess, eins og hér hefur verið lýst yfir, að taka skattamálin til verulegra og raunhæfra og róttækra breytinga, sem ég líka geri ráð fyrir að verði gert á þessu þingi og vona að hv. þm. standi að því að koma þeirri breytingu í gegn, því að brýna nauðsyn ber til þess. Það er ekki nokkur vafi að skattar nú eru orðnir of miklir launaskattar, miðað við það sem raunverulegt er. Þetta mun ég nú láta nægja um þetta ágæta fjárlagafrv., því að það hefur, eins og ég sagði um önnur fjárlagafrv., einkenni þess að sinna illa einstökum góðum málum, en vera allt of hátt að niðurstöðutölum til.



Herra forseti. Hæstv. landbrh. vék að því í upphafi máls síns, að í þann tíð sem hann gegndi embætti fjmrh. hefði það tekið nokkru lengri tíma að ræða fjárlagafrv. Ég vék að því við einn af þeim hv. ræðumönnum, sem hér höfðu talað í dag, að þetta færi auðvitað allt eftir því hversu lífleg og sterk stjórnarandstaða væri á Alþingi hverju sinni, hvernig umr. um fjárlagafrv. færu fram, en ekki kannske það eingöngu, heldur líka hitt, að þegar breytt er reglum um þingsköp, þá getur það að sjálfsögðu haft áhrif á umr. eins og hefur sýnt sig í sambandi við fjárlagafrv. Þær umr., sem hér hafa farið fram eftir að ég flutti mína ræðu, bera líkan keim og umr. frá s.l. þingi. Það eru bornar saman tölur, það gera menn gjarnan og fara í talnaleik. Ýmsir hv. alþm. eru kunnir að slíku, þó að þeir hafi e.t.v. ekki í þessum umr, látið til sín heyra, og hafa menn stundum haft gaman af þegar tölur hafa verið notaðar hér í umr. og sýnt fram á með hvaða hætti og hvernig menn gætu sannað sitt mál með mismunandi flutningi talna. Ég get þó ekki látið hjá líða að vekja athygli á samanburðartölum þeim sem hv. 11, landsk. þm. var með um embætti bæjarfógeta og sýslumanna í sambandi við fjárl. 1976 og svo fjárlagafrv. 1977. Ef þessi hv. þm. hefði skoðað ríkisreikninginn 1975 og áttað sig þar á því hvað hefði farið til rekstrar þessara ýmsu embætta, þá hefðu komið í ljós allt aðrar prósentutölur en þær sem hann hér hafði, því að vanáætlun var og hafði verið viða í sambandi við fjárlagafrv. og fjárl. Var sú ákvörðun tekin nú að þetta skyldi lagfært og leiðrétt. Þegar við unnum að fjárlagafrv., höfðum fyrir okkur ríkisreikninginn 1975 og fjárl. 1976 og menn gerðu sér raunverulega grein fyrir því að tölurnar í fjárl. 1976 voru lægri en í ríkisreikningnum 1975, þá gerðu menn sér grein fyrir því að vanáætlun hafði átt sér stað einhverra og ýmissa hluta vegna. En ég læt útrætt um það, vildi aðeins vekja athygli á því, að það hefur verið eitt af þeim atriðum, sem ég hef talið að leggja bæri áherslu á, að það væru raunhæf fjárlög, og þá yrði að sjálfsögðu að hafa þau gögn við höndina sem gefa upplýsingar og þær bestar í þessum málum. Þess vegna gat ég þess í ræðu minni að í undirbúningi væri að fá ríkisreikning ársins 1976 fram lagðan í apríl næsta ár. Það hafði tekist með A-hlutann fyrir tveimur árum, en gert nú ráð fyrir því að bæði A- og B-hlutinn verði lagðir fram í vor. Þá hafa þm. ríkisreikninginn yfir sumarið og geta þá gert sér grein fyrir hvernig árið 1976 kom út, og þegar síðan fjárlagafrv. fyrir árið 1978 verður lagt fram, þá yrðu til samanburðar við þá fjárlagaliði, sem þar koma fram, tölur úr ríkisreikningi 1976 og fjárl. 1977, þannig að alþm. sæju hver þróun hefði átt sér stað á þremur árum. En hér kom hinn nýi fulltrúi í fjvn., annar þeirra, hv. 8. landsk. þm., Sighvatur Björgvinsson, og gerði mjög mikinn samanburð á fjárlagafrv. þessu og öðrum fjárlagafrv. Hann vék m.a. að fjárlagafrv. fyrir árið 1974 og gerði samanburð á fyrsta fjárlagafrv. vinstri stjórnarinnar frá 1971 fyrir áríð 1972. Mig langar aðeins til að víkja að því þegar svona samanburður á sér stað. Fjárlagafrv., sem lagt er fram haustið 1973, fyrir 1974, er upp á 27 milljarða 437 millj. kr. Fjárlögin, sem samþ. voru, voru upp á 29 milljarða 402 millj. Ríkisreikningurinn 1974 var upp á tæpan 41 1/2 milljarð. Þessu til skýringar þarf að koma fram að á árinu 1974 eru gerðar umtalsverðar breytingar sem valda þessari hækkun að verulegu leyti, þ.e.a.s. það eru gerðar breytingar á tryggingalöggjöfinni, það eru gerðar breytingar á skattalöggjöfinni, og allt varð þetta til þess að hækka ríkisreikninginn frá því sem fjárlög höfðu verið samþykkt. En þegar lítið er á töluna 27 milljarðar á fjárlagafrv, sem lagt er fram haustið 1973 og sú tala er höfð til viðmiðunar við þá tölu, sem hér er um að ræða, og menn skoða töluna í ríkisreikningi, 41.5 milljarða, þá sjá menn hversu óraunhæfur samanburður hér er. Mér finnst ekkert óeðlilegt þegar núv. ríkisstj. er gagnrýnd að ríkisreikningurinn 1974 upp á 41.5 milljarð tæpan sé hafður sem viðmiðunartala. Og þá höldum við áfram og gerum okkur grein fyrir því að fjárlögin 1975 voru upp á 47 milljarða. Ríkisreikningurinn, sem hér er lagður fram, er um 58 milljarða. Þarna er um að ræða 11 milljarða í mismun, Fjárl. 1976 voru upp á 58 milljarða. Ég hef í dag gert grein fyrir því að útgjöldin muni fara upp í 68 milljarða. Hér er um 10 milljarða mismun að ræða á fjárlögum og ríkisreikningi. Ef þessu héldi áfram; þá sjáum við hvar við endum. Við endum í tiltölulega lágri prósentu á mismun fjárlaga og ríkisreiknings og erum þá komnir með fjárl. miklu raunhæfari en þau oft hafa verið, og að því hefur verið stefnt og að því verður stefnt, eins og fram kom í ræðu minni í dag. Það er sjálfsagt hægt að deila um það og verður alltaf, hvort of mikið er tekið af skattborgurunum til þess að sjá um ríkisútgjöldin. Við höfum líka reynt að hafa það að markmiði að minnka ríkisútgjöldin sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. 1975 eru ríkisútgjöldin 31.5%. Gert er ráð fyrir því 1976 að þau verði 29.5 og í þessu frv. stefnt að sömu prósentu. Þetta er að reyna að hafa þak á ríkisútgjöldunum, Hversu hátt þakið er, hversu hátt er upp í mæninn, verður svo alltaf að vera matsatriði Alþ. Hér er lagt fram frv. sem gerir ekki ráð fyrir auknu hlutfalli af þjóðarframleiðslu á næsta ári til útgjalda ríkissjóðs. Við sjáum svo hvað Alþ. kemur til með að gera, hvað það leggur til. Að sjálfsögðu breytast tölur frá því að frv. er lagt fram og þar til það verður samþykkt, beggja vegna, tekna og gjalda. En við skulum vona að það takist áfram að halda í horfinu og það verði fremur niðurstaða fjvn. að draga úr útgjöldunum, enda þótt tekju hliðin yrði eitthvað hærri, heldur en að hækka svo útgjöldin að spenna verði tekjuáætlun þannig upp að hún nánast geti orðið óraunhæf. Ég ætla svo ekki að hafa þessi orð mín fleiri. Ég veit að þessar umr. eru með svipuðum hætti og verið hefur undanfarin tvö ár. Hér höfum við skipst á skoðunum, og ég hef þá skoðun að fjvn, muni vinna að þessu máli á þeim forsendum sem hún telur skynsamlegastar og bestar.



Herra forseti. Ég skal ekki hafa mörg orð. Ég vil aðeins vekja athygli á því sem hæstv. fjmrh. las hér upp sem afsökun og staðfesti um leið gagnrýni okkar á ríkisbúskapnum undanfarin ár. Hann reyndi að finna út að svo kynni að fara að nú, vegna mjög raunhæfra talna í þessu frv., yrði mismunur til hækkunar sérstaklega lítill. En ræða hans var að verulegu leyti til að sanna það að frá fjárl. til raunhæfs ríkisreiknings, eins og hann lægi fyrir eftir á, hefði átt sér stað gífurleg hækkun. Og það hefur einmitt verið kjarni í okkar gagnrýni, a.m.k. minni gagnrýni, að fjárl. væru ekki raunhæf þegar þau færu í afgreiðslu. Ég gæti flett upp æ ofan í æ þessu til staðfestingar, en ég ætla ekki að gera það, því að hæstv. ráðh. undirstrikaði þetta mjög svo í þessari ræðu sinni. Þess er að vænta að vegna bætts skipulags í ríkisbúskapnum getum við gengið út frá því að þetta frv. sé raunhæfara en verið hefur í mörg ár, og það vil ég sérstaklega þakka. Ég vona að orð ráðh., þeirra beggja sem hér hafa talað, séu rétt í þessu efni. Þá er til mikils að vinna að hafa gert þetta átak, það mun hjálpa öllum. Ég hef talað um það áður, og beini ég orðum mínum til hæstv. samgrh, og raunar líka til fjmrh., að verð á bilum á Íslandi í dag, - ja, það má nú eiginlega nota það orð, það er geggjað, það er hreinlega geggjað, það er svo vitlaust. Og ég hef æ ofan í æ sagt það, að ég er tilbúinn að lækka það verulega og hef aldrei farið leynt með það. Ég veit ekki hvort nokkur annar þm. hefur þorað að stynja því upp, en ég hef alltaf sagt að það megi lækka um þriðjung. En á móti skal ég taka það á mig að standa að verulegri bensínhækkun, því að þegar venjulegur bíll kostar mikið á 3. millj. kr. í dag, þá er þetta svo geggjuð tala að það er skömm að henni - hreinlega skömm að henni. En það er ekkert því til fyrirstöðu að hafa bensínverðið 10–15 kr. hærra og menn borgi fyrir eyðsluna. Það er öllum frjálst að eyða peningum í þá áttina. Ég vil því beina því til hæstv. samgrh., sem viðurkenndi að vegamálin eru í vandræðum, að leita liðsinnis allra þm. í þessu efni og viðurkenna það, að það verði að lækka bílana og það verulega, en taka nægilegt fjármagn í gegnum eyðsluna. Ég trúi ekki öðru en hann fengi árangur í þessu efni, því að ég er honum sammála um að fjármagn í vegagerð er of lítið. En það næst ekki inn með því að eltast við innkaupin á bílunum með eins gífurlegri skattheimtu og nú hefur átt sér stað undanfarið. Það er miklu skynsamlegri leið að hafa innflutning á bílum sem jafnastan. Sennilega þarf innflutningur á bílum að vera kringum 7000 á ári svo að vit sé í. Við náum því engan veginn nema lækka verð á bílum eða tollana á bílum, en taka nægilegt fjármagn inn í gegnum eyðsluna. Ég skal styðja hæstv. samgrh. í því. Og ef fjmrh. óttast sinn þátt í því að verða hallloka, þá mættum við gjarnan ræða saman um úrbætur í því efni, vegna þess að ég tel að hér stefni í rétta átt í því efni. Ég skal svo, herra forseti, ekki tefja þessar umr. lengur, því að menn gerast hér svangir og margir eru farnir að metta magann og þá líklega ríkissjóð um leið, og hef þessi orð ekki fleiri.