Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og nál. á þskj. 149 ber með sér, þá mælir landbn. með samþykkt frv. Sama máli gegnir með landbrn. og Landnám ríkisins, sem fengu frv. til umsagnar. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til þess að ræða þetta mál núna, en vísa til framsöguræðu minnar við 1. umr.



Herra forseti. Á þskj. 151 hef ég leyft mér að leggja fram frv. til laga um breyt. á orkulögum, nr. 58 frá 29. apríl 1967. Breytingin er í því einu fólgin að bæta við í 2. lið 2. gr. svofelldri málsgr.: ..... hagnýtar jarðfræðilegar kannanir, m. a. vegna neyzluvatnsleitar og, ef við á, gegn greiðslu, samkvæmt nánari ákvæðum í reglugerð.“ Eins og segir í nokkuð ítarlegri grg., sem þessu frv. fylgir, er hér fyrst og fremst um staðfestingu að ræða á því, sem þegar er orðið. En mér þykir þó þrátt fyrir grg. rétt að gera stuttlega grein fyrir þróun mála á þessu mikilvæga sviði, jarðfræðirannsókna og könnunar. Það er að vísu rétt, að jarðfræðirannsóknir hófust hér á landi fyrir alllöngu, en veigamiklar urðu þær þó ekki, fyrr en þær voru teknar upp við Náttúrugripasafn Íslands, sem svo hét, og iðnaðardeild Atvinnudeildar háskólans, sem einnig hefur breytt um nafn. Á þessum tveimur stöðum störfuðu og starfa enn ágætir vísindamenn, m. a. maður eins og Tómas heitinn Tryggvason hjá iðnaðardeild Atvinnudeildar háskólans og menn eins og Sigurður Þórarinsson og Guðmundur Kjartansson hjá Náttúrufræðistofnun Íslands. Slíkir menn önnuðu nokkurn veginn eins og á þurfti að halda jarðfræðilegum rannsóknum. Þá var tiltölulega lítil skipting á milli undirstöðurannsókna og hagnýtra rannsókna. Venjulega var komið með verkefni til þeirra, og þeir leystu þau af hendi eins og þeir gátu, þegar þeir höfðu tíma til. Fljótlega fór hins vegar að verða vaxandi þörf fyrir rannsóknir, einkum á hinu hagnýta sviði, ekki sízt í sambandi við auknar orkuframkvæmdir eða vatnsvirkjanaframkvæmdir hér á landi. Sömuleiðis í sambandi við nýtingu jarðhitans og raunar við mannvirkjagerð alla. Þess vegna var fyrir nokkrum árum litið á þetta mál og athugað, hvort ekki væri unnt að bæta það skipulag, sem þarna var, einkum á þann veg að reyna að sameina jarðfræðirannsóknir allar í einni stofnun. Þetta reyndist ekki unnt. Mætti það töluverðri andstöðu hjá vísindamönnum, ekki sízt þeim, sem vinna fyrst og fremst á hinu almenna sviði jarðfræði-. rannsókna. Þróunin varð því sú, að við Orkustofnun, sem áður hét Raforkumálastofnun, efldist smám saman mjög mikil starfsemi á þessu sviði, sem var nauðsynleg, eins og ég sagði fyrr, vegna vatnsvirkjana. Hins vegar lagðist þessi starfsemi niður við iðnaðardeild Atvinnudeildar háskólans, þegar lögin frá 1965 tóku gildi um rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Sömuleiðis fluttust jarðfræðirannsóknir Náttúrufræðistofnunar Íslands, sem áður hét Náttúrugripasafn Íslands, yfir til háskólans, þegar háskólinn tók upp jarðfræðideild. Þannig hefur þróunin smám saman orðið sú, án þess að raunar væri nokkuð gert til þess af löggjafans hendi, að undirstöðurannsóknir, sem gjarnan eru svo kallaðar, hafa færzt yfir til jarðfræðideildar Háskóla Íslands, en hagnýtar athuganir hafa hins vegar smám saman aukizt, ekki aðeins á sviði vatnsvirkjana, heldur á öðrum sviðum framkvæmda, við Orkustofnun. Ég tel fyrir mitt leyti þetta ekki óeðlilega þróun. Þó að ég væri sjálfur því fylgjandi, að þetta væri allt sameinað í eina stofnun, þá tel ég það, sem hér hefur gerzt, mjög viðunandi og get vel fallizt á, að að sumu leyti sé þetta hentugra. Við það, að jarðfræðirannsóknir lögðust niður við iðnaðardeild Atvinnudeildar háskólans, sem sinnti áður fyrst og fremst hinum hagnýtu verkefnum, hefur skapazt nokkurt tómarúm. Hinir ýmsu framkvæmdaaðilar, sem áður leituðu þangað, hafa orðið að leita til jarðfræðinga við þessar tvær stofnanir, sem nú eru starfandi á þessu sviði, og þá fyrst og fremst til Orkustofnunar, og hefur hún því þannig smám saman tekið upp viðamiklar rannsóknir á ýmsum jarðfræðilegum sviðum fyrir aðrar framkvæmdir en vatnsvirkjanir. M. a. tók Orkustofnun að sér fyrir Rannsóknaráð ríkisins fyrir tveimur árum að hafa eftirlit með málmleit á Suðausturlandi. Í framhaldi af því var gerð till. til iðnrn. um það, að við Orkustofnun yrði komið á deild, sem tæki að sér hagnýtar jarðfræðilegar kannanir á hinu almenna sviði. Á s. l. ári var því einnig beint til Orkustofnunar, bæði af aðilum á sviði rannsókna og einnig öðrum aðilum, að sú stofnun tæki að sér í ríkara mæli en hún hefur áður gert undirstöðurannsóknir fyrir neyzluvatnsleit. Það mál bar mjög á góma á ráðstefnu, sem haldin var á s. l. ári á vegum Sambands ísl. sveitarfélaga, og hefur síðan oft verið á það minnzt, ekki sízt í sambandi við þær viðamiklu endurbætur, sem nú eru nauðsynlegar á fiskiðnaði landsmanna. Sérstaklega hefur jarðfræðingurinn Jón Jónsson fjallað allítarlega um þetta mál. m. a. í erindi, sem hann flutti á fyrrnefndri ráðstefnu. Einnig hefur Jón Jónsson árum saman annazt, við getum sagt næstum því í hjáverkum, jarðfræðilegar athuganir fyrir neyzluvatnsleit, en skipulögð starfsemi hefur ekki verið til á þessu sviði. Jón bendir á það af sinni reynslu og þekkingu, að til þess að unnt megi reynast að leiðbeina sveitarfélögum og öðrum, sem þarfnast betra vatns, séu nauðsynlegar viðamiklar undirstöðurannsóknir jarðfræðilegar, ekki sízt á þeim tveimur svæðum landsins, sem þekkt eru sem blágrýtissvæði, þ. e. á Vestur- og Norðvesturlandi og Austfjörðum. Á þessum svæðum telur Jón Jónsson, að illfært sé að leiðbeina um boranir þannig, að sæmilegs árangurs megi vænta, án þess að ítarleg athugun fari fram á sprungukerfi. Með þetta í huga gerði ég tilraun á síðasta þingi, þegar ég sat hér stuttan tíma, til þess að fá samþykkta þáltill. um neyzluvatns rannsóknir og leit. Sú till. fékkst ekki afgreidd. Sömuleiðis gerði ég þá tilraun til þess að fá veitta l millj. kr. á framkvæmdaáætlun ríkissjóðs til neyzluvatnsleitar, en því var vísað á bug, m. a. með orðum. þáv. hæstv. fjmrh., sem taldi vafasamt, að hið opinbera gæti tekið að sér slíka starfsemi. Ég vil nú reyndar efast um það. Mér sýnist hið opinbera framkvæma grundvallarrannsóknir á fjölmörgum sviðum, sem lagaákvæði eru raunar ekki til um, t. d. á því sviði, sem ég nefndi áðan, leit að málmum og nefna mætti fjölmarga aðra þjónustu, sem svipað er ástatt með. Engu að síður taldi ég nauðsynlegt, til þess að enginn vafi ríkti um þetta atriði, að leggja fram það frv., sem hér er til umr., og taka það sérstaklega fram, að neyzluvatnsleit eða jarðfræðilegar kannanir vegna neyzluvatnsleitar skyldu vera þar með taldar, enda hygg ég, að fá verkefni séu raunar meira aðkallandi en stórátak á þessu sviði. Ég þarf ekki að rekja það fyrir hv. þm., hvernig ástandið er víða um land. Hygg ég, að margir þekki það, því að mikið hefur verið um það rætt. Nýlega sagði mér maður, sem við fiskvinnslu starfar úti á landi, að á hans svæði kæmi varla það úrfelli eða þíða, að vatnið yrði ekki eins og forarpollur og bæri með sér inn í fiskvinnslustöðvarnar ekki aðeins mosaflygsur, heldur jafnvel alls konar skorkvikindi og annað, sem ekki þykir gott í rækjunni okkar eða fiskinum, sem á að fara til útflutnings. Víða eru sveitarfélög með kostnaðarsamar hugmyndir um að bæta úr þessu, t. d. mjög langar leiðslur í vötn, sem liggja hátt uppi á fjöllum, en alls ekki gefa raunar viðunandi lausn. Það er eðlilegt, að sveitarfélög treysti sér ekki til þess að leggja í mjög viðamiklar boranir án þess að fá betri leiðbeiningar en nú eru fáanlegar. Ég ætla ekki að fara um þetta frv. fleiri orðum. Eins og ég sagði áðan, þá er grg. nokkuð ítarleg, og hygg ég, að hún skýri sig að mestu leyti sjálf. Ég vil því leyfa mér að ljúka máli mínu með því að leggja til. að frv. verði vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Málið, sem hér er á dagskrá, er þess efnis, sem greinir í 1. gr. frv., en hana leyfi ég mér að lesa upp, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. er heimilt að selja Jóhönnu Sæmundsdóttur, Nykhól, Dyrhólahreppi, eyðijörðina Holt í sama hreppi. Verð jarðarinnar fer eftir því, sem um semst. Náist ekki samkomulag um kaupverð, skal það ákveðið með mati dómkvaddra manna.“ Vil ég leyfa mér, þó að ég hafi oft gert það áður í þessari hv. d., að rekja málsefnið með nokkrum orðum, og þá ekki sízt vegna hinna nýju þm., sem margir eru hér í hv. d. og hafa lítt eða ekki kynnt sér þetta mál. Á árinu 1936 keypti ríkissjóður jörðina Holt í Dyrhólahreppi. Eigendur jarðarinnar voru hjónin Jóhanna Sæmundsdóttir og Þorsteinn Einarsson, sem þar höfðu búið með myndarbrag um langan tíma. Þorsteinn Einarsson er látinn fyrir mörgum árum. Vissulega voru það ríkar ástæður, sem leiddu til þess, að til kom þessarar jarðarsölu, og vissulega mun eigendum hafa verið harla sárt að sjá þannig á bak jarðeigninni, jarðeign, sem hafði veitt þeim margan yndisarð og nokkuð góða afkomu. En ástæðurnar fyrir jarðarsölunni voru þessar í stórum dráttum: Ríkið ákvað að framkvæma fyrirhleðsluaðgerðir og jafnframt gera aðrar breytingar á vatnasvæði jarðarinnar. Veita átti í einn farveg ánum Hafursá og Klifandi vegna brúargerðar, og það var þá talið mjög líklegt, að sakir þessara aðgerða af opinberri hálfu yrði jörðin Holt alls ekki byggileg. Þegar málum var þannig komið, var nauður ein að taka því sem hverju öðru óhjákvæmilegu mótlæti að láta jörðina af hendi til ríkissjóðs með þeim kostum, sem einir voru í boði. En samt sem áður hélt Jóhanna Sæmundsdóttir ábúðarrétti sínum, og það var þó sannarlega raunabót. Hefur Jóhanna síðan nytjað þessa jörð, Holtið, ásamt fólki sínu, en þó frá annarri jörð, sem er í nágrenninu. Þegar fram liðu stundir, kom smám saman í ljós, að vatnságangur og spjöll önnur voru mun minni en óttazt hafði verið í upphafi. Þá tóku að sjálfsögðu að segja til sín þau bönd, sem tengdu ekkjuna við gömlu eignar- og ábýlisjörðina. Þess vegna hefur ekkjan um langt skeið sótt fast að eignast jörðina að nýju, og sérhverjum velþenkjandi manni hlýtur að finnast sú ósk ekkjunnar ofur eðlileg. Miðað við þá stefnu, sem á Alþ. hefur fram að þessu verið fylgt að því er varðar sölu á ríkisjörðum, mætti ætla, að slíkt mál sem þetta, svo einfalt sem það er í sniðum og venjulegt að öllu leyti, fengi skjóta afgreiðslu og jákvæða á þinginu. En því hefur ekki verið að heilsa. Svo sem alkunna er, hefur frv. sama efnis og það, sem hér er til umr., verið flutt þing eftir þing. Á hinni löngu og torsóttu leið þess og á ýmsum tíma hefur það verið flutt af velflestum þm. Sunnl., ýmist í Ed. eða í Nd. Ekki hefur virzt til að dreifa flokkspólitískum hagsmunum, síður en svo. En samt sem áður og þrátt fyrir allt þetta hefur fyrirstaðan við framgang þess verið slík, að líkast hefur verið því sem hagsmunum ríkissjóðs væri teflt í tvísýnu eða jafnvel í verulega hættu, ef þetta frv., sem lætur svo lítið yfir sér, hefði verið samþ. á Alþingi. Þá er að geta þess, að innan Dyrhólahrepps, þar sem þessi jörð er, er slík eining og hefur verið a. m. k. um tíma, að hreppsnefnd hefur einróma mælt með sölunni til ekkjunnar og telur þá ráðstöfun vera hreppsfélaginu til góðs eins, og verður að telja það réttilega metið og álitið, enda þarf engan að undra, þótt hreppsnefndin taki þráðinn upp með þessum hætti, engan, sem þekkir til ekkjunnar og hennar fólks. Hinu hefur verið haldið fram af fyrri andófsmönnum þessa máls, að ríkissjóður kynni að verða fyrir tilfinnanlegu tjóni, ef af sölu yrði. Og í raun og veru hefur það verið eina mótbáran. En mér og mörgum öðrum sýnist, að sú mótbára hafi ekki verið studd þeim rökum, að á henni verði byggt um úrslit þessa máls. Og þá er einnig á það að líta, að í frv. er aðeins heimild til handa ríkisstj. að selja ekkjunni þessa jörð. Ekki tel ég, að núv. hæstv. ríkisstj. sé það ætlandi fremur en fyrrv. ríkisstj., að hún gæti ekki metið, svo að sanngjarnt og rétt væri, hagsmuni ríkissjóðs, áður en heimild yrði notuð. Auk þess gæti ríkisstj. sett viss skilyrði, þegar til afsals kæmi, skilyrði, sem ríkisstj. þætti henta að setja upp í afsalinu. Og ég sé það í máli, sem hefur verið fyrir Nd. og nál. er komið um, það er í sambandi við frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. að selja jörðina Ytri-Bug í Fróðárhreppi á Snæfellsnesi, að landbn. Nd. hefur breytt þessu heimildarfrv. á þá leið, að kaupendum jarðarinnar sé óheimilt að selja jörðina eða hluta hennar öðrum en ríkissjóði eða næstu sveitarfélögum. Það mun ekki oft hafa verið sett inn slík breyting, að ég hygg, í sambandi við jarðasölur úr hendi ríkissjóðs eða á ríkisjörðum. En þarna kemur fram breyting, sem að minni hyggju má telja eðlilega til þess að festa jarðeign eins og unnt er, svo að hún ekki gangi kaupum og sölum endalaust. Heimildarákvæði, sem frv. hefur að geyma, hefur að minni hyggju ekki hina minnstu hættu í för með sér fyrir ríkissjóð af þessum sökum, að ríkisstj. getur sett hvert það skilyrði, þó eðlilegt, inn í afsalið, sem tryggir það, að vel fari um jörðina og ríkissjóður hafi engin óþægindi af sölunni. Þannig sýnist í raun og veru algerlega óþarft, að nokkur þm. beri framar ugg í brjósti um það, að hagsmunum ríkissjóðs verði ekki þrátt fyrir söluna sæmilega vel borgið á þessu sviði. Herra forseti. Ég vil geta þess, að í grg. fyrir frv. hefur skolazt örlítið til í frásögn um gang.málsins, og óskast það að sjálfsögðu afsakað. Og þetta verður lagfært við endurprentun á frv., þegar að því kemur, að prentvélar fara í gang. Í síðasta sinn, sem frv. var til meðferðar hér í þessari hv. d., var það ekki samþ., heldur var það fellt eftir 2. umr. með að vísu mjög naumum meiri hl., og ég leyfi mér að segja, að það hafi komið mjög á óvart af þeirri reynslu, sem fengin var hér í Ed. um framgang málsins, og kannske að það megi teljast til nokkurrar óheppni, sem ég vona, að ekki komi til í þetta sinn, því að jafnan hefur þetta mál átt vísan stuðning meiri hl. dm. og tvívegis verið samþ. Það má í raun og veru margt fleira um þetta mál segja, en ég vil ekki tefja þdm. með löngu máli. Það eru ýmiss konar málsatriði, sem mætti drepa á, en ég geri það ekki hér í framsöguræðu minni, en að því gæti komið, að þau atriði verði dregin fram. Þau atriði tel ég þó ekki vera þess eðlis, að þau tilheyri kjarna málsins, en mætti vera, að það kæmi fram í ræðum, ef til þess kæmi, ræðum þeirra, sem væru andvígir framkvæmd málsins, að þyrfti að taka til þeirra og fleiri gagna. Að lokum, herra forseti, auk hins eðlilega og réttmæta efnis þessa frv. hefur ekki síður þótt rétt að flytja frv. enn einu sinni sakir þeirrar breytingar, sem orðið hefur á þingmannaliði, og kanna enn einu sinni fylgi frv. hér í hv. d. Og þannig er þess freistað að koma nú, ef unnt er, málinu gegnum þingið til fulls lagagildis. Herra forseti. Svo óska ég þess, að að lokinni þessari umr. verði málið samþ. til 2. umr. og til landbn.