Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegur forseti. Ég kem hingað til að ræða atkvæðagreiðslu um þessa tilteknu breytingartillögu en hún er lögð fram vegna þess að einu orði var ofaukið í 13. gr. frumvarpsins, þ.e. orðið „sérhæfðum“ hafði læðst inn í textann en þar átti einungis að standa heilbrigðisstofnunum. Hér er því um tæknilega breytingu að ræða og ekki þarf að skýra hana frekar.

Herra forseti. Hér er á ferðinni eitt af þeim málum sem ekki fékk fullnægjandi meðferð í velferðarnefnd sökum tímaskorts, því miður, og lítils vilja meiri hluta til að vinna það á fullnægjandi hátt. Það sést á því að eftir 2. umr. dúkkar upp breytingartillaga vegna þess að einhverjum orðum er ofaukið. En þetta er ekki það eina sem er vandamálið við þetta mál. Það er verið að fara gegn ráðleggingum landlæknis, gegn ráðleggingum allra heilbrigðisstétta sem starfa á Landspítala og fleira er varðar strúktúrinn innan Landspítala og hvernig svona starf er uppbyggt, þannig að við getum ekki stutt þessa aðgerð. Þetta mál er ekki nógu þroskað, það hefði þurft að fá betri vinnu og betri yfirferð í nefndinni.

Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með hv. formanni velferðarnefndar, Helgu Völu Helgadóttur, að þetta mál var því miður illa unnið, og því er ég ekki á nefndaráliti þess. Það er eiginlega sorglegt til þess að vita að við skulum vera í þeirri stöðu að vinna málið svo hratt og illa að það sé eiginlega ekki hægt að samþykkja það, vegna þess að þetta er gott mál og hefði verið hægt að koma því í gegn í sátt og samlyndi, en því miður tekst það ekki núna.

Herra forseti. Við ræddum um þetta ágæta mál hér í þingsal í tíu klukkustundir, held ég, í gær. Þetta er mál sem tengist orkuskiptunum hinum síðari og ein meginbreytingin felst í breyttu hlutverki Orkusjóðs sem ekki verður lengur afmarkað við að styðja við verkefni sem draga úr nýtingu jarðefnaeldsneytis heldur einnig verkefni sem stuðla að orkuöryggi og samkeppnishæfni á sviði orkumála, og orkutengd verkefni í samræmi við áherslur og stefnumótun stjórnvalda. Hér er komið tæki stjórnvalda til að stuðla að öflugum orkuskiptum á næstu árum í landinu.

Forseti. Tilgangur laganna og markmiðið er mjög gott. Með því að fara í þessi orkuskipti minnkar notkun jarðefnaeldsneytis en eykur notkun innlendra endurnýjanlegra orkugjafa og orkuöryggi. Aukið samkeppnisforskot Íslands verður hvað varðar orkumálin, horft er til loftslagsstefnunnar og horft er til sveitarstjórnarstefnunnar, ég man ekki í svipinn hinar stefnurnar, jú það er nýsköpunarstefnan og einhver ein önnur, þannig að þetta er mjög víðfeðmt. Tilgangurinn er góður. Það sem við höfum gagnrýnt er eitt atriði. Ráðherra leggur fram lagafrumvarp, og lögin koma hingað, um hvernig skuli hafa þetta, ráðherra skipar alla þrjá aðilana, en reglugerðin er um það hvernig skuli úthluta úr sjóðnum, við hverja skuli hafa samráð, sem er bara Orkustofnun, og mögulega einhverja aðra aðila ef tilefni er til, versus það sem er gert annars staðar, t.d. hjá Tækniþróunarsjóði. Það verður að hafa aðkomu miklu fleiri aðila. Ég ræddi við ráðherra í gær um þetta og núna rétt áðan, að ráðherra hafi mögulega einhverja leið, fyrst nefndin ákvað að fara ekki þá leið að gera þetta í lögum, að þá væri hægt að gera það í reglugerð 

Forseti. Við erum á gulu í málinu vegna atriða sem ég nefndi um það hvernig stjórn sjóðsins er háttað varðandi skort á hugsanlega faglegum sjónarmiðum og freistnivanda sem er til staðar. Við höfum verið á grænu með breytingartillögunni, sem var góð. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson tók það upp frá Samtökum iðnaðarins sem nefndu að auka þyrfti gegnsæi hvað það varðar, það minnkar freistnivandann að einhverju leyti. En enn þá situr samt sem áður eftir að það er ráðherra sem leggur fram lagafrumvarp, ráðherra setur reglugerð um hvernig þessu skuli háttað, ráðherra skipar þessa þrjá aðila. Þeir þurfa aðeins að hafa samráð við Orkustofnun og mögulega einhverja aðra. Þetta er staðan, þannig að þessi sjóður getur úthlutað kvartmilljarði, og hefur gert það. Ef eitthvert sjóðasukk verður með þetta þá er það á ábyrgð þeirra sem samþykkja málið hér og á ábyrgð ráðherra. En mér heyrðist á ráðherra - ég hélt að hún ætlaði að koma hingað upp og ræða þetta núna en það hefur kannski verið einhver misskilningur okkar á milli - að hún hafi hug á því að setja í reglugerðina einhvers konar fagráð og byrja að prófa hlutina þar. Ráðherra kinkar kolli þannig að ég fer með rétt mál hvað það varðar. Það verður því mögulega skotið einhverri loku fyrir þetta í meðferð ráðherra á málinu.

Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um breytingar á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Umhverfis- og samgöngunefnd leggur til töluverðar breytingar á frumvarpinu og leggur áherslu á að halda í það efni frumvarpsins sem snýr að því að einfalda og skýra viðfangsefnið en vísar öðru til heildarendurskoðunar á lögunum, sem nú stendur yfir, með áherslu á að eftirlit fari fram sem næst starfsemi hverju sinni. Og að miðlæg stjórnvöld, sem sagt stofnanir ríkisins, hugi að samræmingu og veiti nærstjórnvöldum stuðning og leiðsögn þar sem á þarf að halda og að lögð verði aukin áhersla á rafræna stjórnsýslu til að tryggja samræmi í þjónustunni og eftirlitinu um allt land.

Herra forseti. Ég geri hér grein fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um samvinnuverkefni. Það hefur gengið undir heitinu PPP-verkefni. Um er að ræða sex verkefni sem falla undir þetta frumvarp. Það er hringvegur norðaustan Selfoss og brú á Ölfusá, hringvegur um Hornafjarðarfljót og brú á Hornafjarðarfljóti, Axarvegur á Austfjörðum, tvöföldun Hvalfjarðarganga, hringvegur um Mýrdal og jarðgöng í Reynisfjalli, og að lokum Sundabraut. Allt eru þetta ólík verkefni. Tvö eru dýr, ef við orðum það þannig, en hin fjögur, sem eru fyrst og fremst hringvegarverkefnin og svo Axarvegur, eru af öðrum toga, mun minna fjárfrek og meira í ætt við hin hefðbundnu verkefni Vegagerðarinnar sem hún hefur stundað um árabil. Ég ætla að lesa hér, með leyfi forseta, fyrst aðeins úr nefndarálitinu til að setja tóninn. Þar stendur: „Með frumvarpinu er lagt til að samþykkt verði ný lög um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir. Samkvæmt því verður Vegagerðinni veitt heimild til þess að semja við einkaaðila um samvinnuverkefni um ákveðnar samgönguframkvæmdir sem tilgreindar eru í 1. gr. frumvarpsins. Þá er í frumvarpinu lagt til að heimiluð verði gjaldtaka til endurheimtar á kostnaði vegna þeirra framkvæmda. Heimilt verði að fjármagna framkvæmdirnar að hluta eða öllu leyti með gjaldtöku af umferð um mannvirki sem samvinnuverkefnið nær til. Vegagerðin geti falið einkaaðilum með samningi um samvinnuverkefni að taka gjald af umferð á samningstímanum. Vegagerðinni verði einnig heimilt að stofna sérstakt félag með það hlutverk að sjá um gjaldtöku, eftir atvikum samhliða því að annast einstaka þætti samvinnuverkefnis, eða fela sérstöku félagi í eigu ríkisins það hlutverk.“ Og síðan kemur rúsínan í pylsuendanum: „Við lok samningstímans verði mannvirki ásamt öllu tilheyrandi eign ríkisins án sérstaks endurgjalds.“ Þetta er sem sagt á vissan hátt Hvalfjarðargangamódelið. Svo segir í álitinu: „Fyrir nefndinni var almenn ánægja með frumvarpið á meðal fulltrúa þeirra sveitarfélaga þar sem fyrirhugað er að þær framkvæmdir verði sem veitt er heimild til samninga um samkvæmt 1. gr. frumvarpsins. Var almennt hvatt til þess að frumvarpið yrði samþykkt sem fyrst svo hægt yrði að ráðast í framkvæmdir án frekari tafa. Eðlilegt væri að skoða fjölbreytta fjármögnun og veggjöld gætu flýtt framkvæmdum sem væru til þess fallnar að hafa jákvæð áhrif á byggðaþróun.“ Í lok þessa kafla segir: „Framlög til vegagerðar hafa ekki dugað til að mæta aukinni þörf til uppbyggingar vegakerfisins. Ljóst er að ýmis brýn verkefni munu ekki komast til framkvæmda á næstu einum til tveimur áratugum nema til komi aðrar fjármögnunaraðferðir.“ Í blálokin segir: „Við núverandi efnahagshorfur er mikilvægt að ráðist verði í arðbær fjárfestingarverkefni hér á landi til að örva efnahagslíf og atvinnusköpun alls staðar á landinu. Fjárfestingar í vegakerfi landsins eru þeirrar gerðar.“ Síðan er alllangur kafli almennt um gjaldtöku og ég ætla að grípa ofan í hann, með leyfi forseta: „Skiptar skoðanir eru í samfélaginu um töku veggjalda en með fjölbreyttari fjármögnun en ríkisfé ætti að vera kleift að flýta framkvæmdum sem efla atvinnuuppbyggingu, stuðla að byggðaþróun, auka hagvöxt, samkeppnishæfni og öryggi vegfarenda og eru til góðs í baráttunni gegn loftslagsbreytingum.“ Og í lok þessa almenna kafla segir: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að við ákvörðun um veggjöld verði þess gætt af kostgæfni að vegfarendur laðist að þeim vegleiðum sem veggjöldin eiga þátt í að opna, gætt verði jafnræðis og að gjaldtöku verið stillt í hóf þannig að ábati vegfarenda sé í öllum tilvikum a.m.k. jafn mikill eða meiri en sá kostnaður sem notkun þeirra fylgir. Í því sambandi er mikilvægt að miða upphæð veggjalda við greiðsluvilja sem byggist m.a. á mati á ferðatímasparnaði, bættu umferðaröryggi og styttingu vegalengda.“ Ég vil taka það fram, herra forseti, að þetta er jú eitt af kjarnaatriðunum í hugmyndunum um gjaldtöku, þ.e. að ábati vegfarenda sé í öllum tilvikum a.m.k. jafn mikill eða meiri en sá kostnaður sem notkun þeirra fylgir. Ég vil bæta við að sá ábati byggir á því að menn reikni þá með raunkostnaði við notkun ökutækjanna sem styttingin varðar. Síðan er hér kafli um fyrirkomulag gjaldheimtu og innheimtu. „Í 3. gr. frumvarpsins er kveðið á um heimild til að fjármagna samvinnuverkefni með veggjöldum. Rúmt orðalag ákvæðisins býður upp á að ýmis atriði verði útfærð við samningsgerð eftir því sem best hentar hverju verkefni, til að mynda hlutfall fjármögnunar með veggjöldum af heildarkostnaði og hvort einkaaðili eða félag í eigu ríkisins tekur gjald af umferð um mannvirkið sem verkefnið nær til. Þær samgönguframkvæmdir sem tilgreindar eru sem útboðshæf samvinnuverkefni í 1. gr. frumvarpsins eru í eðli sínu mjög ólíkar, aðstæður og umferðarmagn mismunandi, sem og undirbúningur og staða í skipulagi og samgönguáætlun. Meiri hlutinn minnir á að Vegagerðin ítrekar að verkefnin sem tiltekin eru í frumvarpinu, nema lagning Sundabrautar og tvöföldun Hvalfjarðarganga, séu hefðbundin vegagerðarverkefni og telur þau þar með henta vel til þess að fikra sig áfram með fjölbreyttari samvinnuverkefni í vegagerð en tvenn jarðgöng fyrri ára.“ Ég minni svo á að fram komu þau sjónarmið af hálfu gesta að taka þyrfti frekari afstöðu til eiginleika álagningar og innheimtu veggjalda í frumvarpinu. Í því sambandi voru sett fram sjónarmið um að hvaða atriðum þyrfti að gæta. Innheimta veggjalda þyrfti að vera einföld, skilvirk og örugg, samræmd á landsvísu og rekstrarkostnaði haldið í lágmarki. Í minnisblaði frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu kemur fram að gjaldtaka verði útfærð í þeim samningum sem Vegagerðin gerir um samvinnuverkefni og við þá samningsgerð verði unnt að taka tillit til þeirra athugasemda sem hafa borist við meðferð málsins. Þrátt fyrir mikinn sveigjanleika sem frumvarpið býður upp á við útfærslu samvinnunnar sé engu að síður settur ákveðinn rammi um verkefnin, t.d. að gjaldtaka verði að hámarki til 30 ára og að val sé um aðra leið. Hagkvæmnisrök mæli með því að útfærslan verði sambærileg um land allt. Þá sé ljóst að umferðarflæði verði aðeins viðhaldið með sjálfvirkri gjaldtöku. Uppsetning gjaldtökukerfa hér á landi sé einföld að því leyti að vegakerfið er ekki tengt vegakerfum annarra ríkja og innheimtan því auðveldari. Reynslan í Noregi hafi sýnt að rekstrarkostnaður vegna gjaldtöku hafi farið lækkandi undanfarin ár og að við útfærslu gjaldtöku verði horft til reynslu nágrannaríkjanna og Evrópustaðla sem gilda um hana. Þá segir í minnisblaðinu að megintilgangurinn með sveigjanleika frumvarpsins sé að skapa svigrúm til að finna hagkvæmustu lausnina að meðtalinni lausn á fyrirkomulagi og innheimtu veggjalda ef til þeirra kemur. Að mati meiri hlutans er mikilvægt að við samningsgerð um útfærslu gjaldtöku og fjármögnun verkefna verði farin sú leið sem hagkvæmust er fyrir samfélagið. Heimildarákvæði 3. gr. frumvarpsins veitir nægjanlegt svigrúm til að því markmiði verði náð. Í nefndarálitinu er kafli um hlutlæga ábyrgð, með leyfi forseta: „Samkvæmt 1. mgr. ber eigandi ökutækis eða umráðamaður þess ábyrgð á greiðslu veggjalds. Í því felst hlutlæg ábyrgð eiganda eða umráðamanns, þ.e. ábyrgð á greiðslu veggjalds óháð því hver er ökumaður ökutækis sem nýtir gjaldskylt mannvirki. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að hlutlæg ábyrgð af þessu tagi hefði verulega ósanngjörn og órökrétt áhrif á þá atvinnurekendur sem leigja út ökutæki til skemmri tíma. […] Reynsla fyrirtækja sem leigja út ökutæki til skemmri tíma af slíkri hlutlægri ábyrgð væri afar slæm.“ Í minnisblaði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins segir að fordæmi séu fyrir því að eigandi og umráðamaður ökutækis beri ábyrgð á veggjöldum, m.a. samkvæmt 3. mgr. 6. gr. laga um stofnun hlutafélaga um vegaframkvæmdir, nr. 97/2010. Á þeim grundvelli hvíli hlutlæg ábyrgð á eigendum ökutækja og umráðamanna þeirra sem aka í gegnum Vaðlaheiðargöng. Þá er bent á að eigendur ökutækja beri almennt ábyrgð á greiðslu veggjalda í Evrópulöndum og Bandaríkjunum. Það sé því vel þekkt í þeim löndum að bílaleigur hafi með höndum umsýslu við innheimtu veggjalda. Þá segir í minnisblaðinu að í framkvæmd væri erfiðleikum háð að innheimta ógreidd veggjöld hjá ökumönnum þar sem erfitt geti verið að fá upplýsingar um þá með myndavélum. Megintilgangur þessa ákvæðis frumvarpsins sé að tryggja einfalda, skilvirka og örugga innheimtu veggjalda. Vegna eðlis veggjaldanna, sem eru í þágu almannahagsmuna, telji ráðuneytið eðlilegt að ákvæði frumvarpsins haldist óbreytt. Svo segir hér: „Á fundum nefndarinnar kom fram að innheimta í Vaðlaheiðargöngum hafi, þegar á heildina er litið, gengið vel og bílaleigur hafi almennt greitt veggjaldið og séð um áframhaldandi innheimtu úr hendi leigutaka. Meiri hlutinn telur því rétt að taka undir sjónarmið ráðuneytisins. Hann hvetur til þess að vandað samráð verði haft við hagsmunaaðila í þessu efni og að samið verði um sem skilvirkasta og hagkvæmasta leið til innheimtu.“ Þetta var um hlutlæga ábyrgð. Svo er hér kafli um svokallað lögveð. Í 4. gr. frumvarpsins stendur að veggjöld og viðbótarálag skuli hvíla sem lögveð á ökutæki sem ekki eru gjaldskyld mannvirki án þess að greiða fyrir aðgang að þeim og ganga framar öllum áhvílandi skuldbindingum í eitt ár frá því að gjaldið féll til, að frátöldum gjöldum til ríkissjóðs. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að með ákvæðinu væri gengið freklega á eignarrétt fyrirtækja og einstaklinga sem eru eigendur eða umráðamenn ökutækja, og þeirra sem eiga fyrir lögveð eða önnur veðréttindi í ökutækjum, til að mynda vátryggingafélaga og fjármálafyrirtækja. Jafnframt var bent á að lögveðsheimildin standist varla jafnréttisákvæði stjórnarskrár og lögveðsheimildin yrði talin fela í sér ólögmæta eignaskerðingu. Í þessu margtilvitnaða minnisblaði er brugðist við þessum sjónarmiðum og segir þar, með leyfi herra forseta: „Fram kemur að tilgangur þess að kveða á um lögveð sé m.a. að tryggja að sem best kjör fáist þegar gerður er samningur um samvinnuverkefni. Það dragi úr óvissu við undirbúning framkvæmda að geta innheimt veggjöld með tryggilegum hætti. Máli skipti fyrir allt samfélagið að hagkvæmur samningur sé síður háður óvissu um einstaka þætti og því sé lagt til að kröfur verði tryggðar með lögveði. Samningur um samvinnuverkefni feli í sér tilfærslu á áhættu og ábyrgð frá hinu opinbera til einkaaðila og þannig teljist samvinnuverkefni vera þjóðhagslega mikilvægt og hagkvæmt en það sé einmitt forsenda fyrir heimild löggjafans til að mæla fyrir um lögveð í ákveðnum eignum. Allar röksemdir styðji því að veggjöld hvíli sem lögveð á ökutæki. Í minnisblaðinu er tekið undir framangreind sjónarmið um þá óvissu sem ákvæðið skapar um rétthæð lögveða og lagt til að kveðið verði á um það í frumvarpinu að vátryggingaiðgjald gangi framar veggjöldum sem lögveð.“ Í niðurlaginu tekur meiri hlutinn undir framangreind sjónarmið ráðuneytisins um lögveð og leggur til að 3. mgr. 4. gr. frumvarpsins verði breytt til samræmis við þá tillögu sem sett er fram í minnisblaðinu, þ.e. að vátryggingagjald gangi fyrir. Næst er stuttur kafli um aðferðafræði við forgangsröðun og ég ætla ekki að þreyta hv. þingheim á að fara mjög nákvæmlega í gegnum það. En þar segir í sem allra stystu máli að mikilvægt sé að sú aðferðafræði sem notuð er tryggi að fjármagn leiti fyrst í þau verkefni sem helst auka framleiðni hagkerfisins og vitnað til að OECD hafi gagnrýnt stjórnvöld fyrir að hafa ekki fest líka arðsemisgreiningu í sessi, enda sé það í samræmi við grundvallarreglur stofnunar um stjórn opinberra fjármála. Nefndin hefur vitneskju um að unnið sé að því innan ráðuneytisins að þróa frekar forgangsröðun og verkefni stjórnsýslu í anda þess sem OECD hefur lagt til. Meiri hlutinn leggur áherslu á að við forgangsröðun framkvæmda og eftir atvikum við val á nýjum framkvæmdum til útboðs sem samvinnuverkefni að fram fari vönduð arðsemisgreining með tilliti til þjóðhagslegra jafnt sem samfélagslegra sjónarmiða, svo sem byggða-, öryggis- og umhverfissjónarmiða. Þannig lýkur þessum kafla í nefndaráliti meiri hlutans þannig að tekið er undir þau sjónarmið og ítrekað að slík vönduð arðsemisgreining fari fram. Síðan er kafli um áhrif á aðrar samgönguframkvæmdir. Þá er rétt að segja að í andmælum kom fram að færu verkefni í þrot á framkvæmdatíma eða rekstur þeirra gengi ekki upp, yrði kallað eftir aðkomu ríkissjóðs sem búi nú við aukna fjárhagslega áhættu af samvinnuverkefnum samfara hruni í ferðaþjónustu. Stjórnvöld ættu frekar að nýta lágt vaxta- og atvinnustig til að fara í viðamikil verkefni í endurbótum og viðhaldi á núverandi vegakerfið. Þá stendur í nefndarálitinu sem andsvar við þessu, með leyfi forseta: „Almennt gefi samningur um samvinnuverkefni tækifæri til hagfelldrar áhættudreifingar milli einkaaðila og hins opinbera. Þannig skapist tækifæri til að hagnýta kosti einkaframtaks, svo sem í nýsköpun og sveigjanleika, við uppbyggingu innviða. Fjármögnun innviðaframkvæmda með þessum hætti skapi möguleika á að viðhalda atvinnustigi í erfiðu árferði og flýta þjóðhagslega arðbærum samgönguframkvæmdum. Meiri hlutinn áréttar að í frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að semja við einkaaðila um tilteknar framkvæmdir að undangengnu útboði. Vegagerðin meti ávallt hvaða þættir verkefna skuli boðnir út, meti hvert verkefni heildstætt og afmarki hvern samvinnuþátt. Þar sem hér er einungis um heimild að ræða varð umræða fyrir nefndinni um hvaða ferli tæki við ef heimildin nýttist ekki vegna breyttra forsendna. Forsendur gætu breyst ef verktakar sýndu ekki áhuga, samningar næðust ekki, umferðarþungi minnkaði, kostnaðarforsendur breyttust, samspil veggjalda og kostnaðar gengi ekki upp eða aðrar óvæntar breytingar steðjuðu að. Breytist forsendur samvinnu um fjármögnun leggur meiri hlutinn áherslu á að það bitni ekki á öðrum verkefnum sem eru nú þegar fjármögnuð í samgönguáætlun, heldur verði leitað annarra leiða við fjármögnun. Óvissa sem þannig umlykur samvinnuverkefni á þessu stigi undirstrikar þá staðreynd að umræddur fjöldi verkefna við núverandi aðstæður, í kjölfar Covid-19 faraldursins, er í raun tilraun sem heimilt er að vinna sem þróunarverkefni með því meginmarkmiði að flýta eins og kostur er nauðsynlegum samgönguframkvæmdum. Heppnist hún vel, hvað nokkur fyrstu verkefnin varðar, gæti það ýtt undir val á fleiri samvinnuverkefnum af þessu tagi, víðar um land. Meiri hlutinn telur því mikilvægt að við afgreiðslu þessa frumvarps verði gerð grein fyrir því hvaða ferli tekur við ef forsendur samvinnuverkefna breytast að mati Vegagerðarinnar, svo að ekki geti orðið af áætluðu samvinnuverkefni í samræmi við samgönguáætlun. Viðbrögð við þeim aðstæðum geta helst verið tvenns konar, að samvinnuverkefni verði vísað til næstu samgönguáætlunar að frumkvæði umhverfis- og samgöngunefndar eða Vegagerðin sendi erindi til ráðherra sem brugðist getur við með því að leggja fram tillögu um lausn til þingsins.“ Þá kemur hér niðurlag þessa kafla, sem er mjög mikilvægt: „Nefndin hefur fengið staðfest að hvorki lög um samgönguáætlun né þingskapalög standi í vegi fyrir því að lögð sé fram þingsályktunartillaga um breytingu á þingsályktun um samgönguáætlun á því þingi sem næst tekur við. Það tryggir að breyttum forsendum samvinnuverkefna, eða breyttum forsendum annarra verkefna í samgönguáætlun, megi mæta á vettvangi þingsins með tillögu um nýja lausn tiltekinna verkefna vegna mögulegs forsendubrests. Ekki þarf til þess framlagningu nýrrar samgönguáætlunar.“ Síðan kemur alllangur kafli, sá næstsíðasti, um aðkomu einkaaðila að samvinnuverkefnum og samspil við ríkisfjármál. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að með aðkomu fjárfesta yrðu verkefni dýrari en ef ríkissjóður stæði einn að fjármögnun enda þyrftu fjárfestar að fá áhættuþóknun fyrir þátttöku í samvinnuverkefni. Með vísan til skýrslu starfshóps samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins um leiðir til fjármögnunar vegaframkvæmda, sem kom út í apríl 2019, var á það bent að vegna tilfærslu á áhættu og hærri fjármagnskostnaðar einkaaðila hafi reynslan verið sú í Evrópu að samvinnuverkefni hafi kostað 20–30% meira en verkefni fjármögnuð af ríkissjóði. Því til viðbótar komi kostnaður vegna innheimtu veggjalda. Þá var því haldið fram að aðkoma einkafjárfesta að samgönguframkvæmdum væri afleiðing ósveigjanlegrar lagaumgjörðar um opinber fjármál sem kæmi í veg fyrir nauðsynlegar framkvæmdir ríkisins. Í athugasemdum greinargerðar með frumvarpinu, sem við fjöllum hér um, kom fram að vert þyki að árétta að framlög til vegagerðar hafi ekki dugað til að mæta aukinni þörf til uppbyggingar vegakerfisins og ljóst að ýmis brýn verkefni muni ekki komast til framkvæmda á næstu einum til tveimur áratugum nema til komi aðrar fjármögnunaraðferðir. Fyrir liggi að veggjöld muni leggjast hlutfallslega þyngst á þá sem komi til með að nota mannvirkin mest en muni sömuleiðis njóta mest hagræðis vegna nýrra samgönguframkvæmda.. Í nefndarálitinu er vísað til frumvarpsins um samvinnuverkefni, þ.e. greinargerðarinnar þar. Ég ætla að fá að lesa aðeins upp úr því til skýringar vegna þess að vísað er í það í nefndarálitinu. Þar er aftur tekið til að reynslan í Evrópu hafi verið sú að samvinnuverkefni hafi kostað 20–30% meira en verkefni sem fjármögnuð eru með hefðbundinni aðferð. Á móti þarf þó að meta samfélagslegan ábata í formi nýsköpunar, styttri framkvæmdatíma og minni áhættu hjá hinu opinbera, segir í greinargerðinni. Enn fremur er farið yfir að í fyrsta lagi geti samvinnuverkefni verið leið til að viðhalda fjárfestingu í erfiðu árferði. Í öðru lagi eru samvinnuverkefni leið til að virkja kosti einkaframtaks í samgöngum, nánar tiltekið nýsköpun, sveigjanleika í uppbyggingu og viðhaldi vegakerfisins. Í þriðja lagi geta samvinnuverkefni stuðlað að því að skattgreiðendur fái meira fyrir peningana sína, þjónustan verði betri og áhættuskipti milli opinbera og einkaaðila verið hagfelld. Að lokum hefur reynsla erlendis sýnt að einkaaðilar ná að jafnaði að ljúka við framkvæmdir á styttri tíma en opinberir aðilar, ekki síst þar með opinberri fjármögnun er oft dreift á mun lengri tíma en þörf er á framkvæmdarinnar vegna. Þetta er sem sagt tilraun til að færa rök að því hvers vegna gæti gengið upp að horfast í augu við þessar hærri kostnaðartölur frá útlöndum. Til viðbótar var bent á að þau verkefni sem hér um ræðir, sérstaklega fjögur fyrstu sem eru ódýrari, eru þess eðlis að Vegagerðin heldur utan um alla þætti útboðs og undirbúnings þannig að það er ekki gefið fyrir fram að kostnaður hér hækki að sama skapi og hefur reynslan að utan sýnt. Ég gríp aftur ofan í kaflann nokkuð aftar um aðkomu einkaaðila að samvinnuverkefnum. Þar segir að áður en lagt sé upp í samvinnuverkefni þurfi að liggja fyrir hvort og þá með hvaða hætti verkefnið hefur áhrif á afkomu og/eða skuldbindingar ríkisins á grundvelli þeirra staðla sem innleiddir hafa verið fyrir reikningsskil og hagskýrslugerð samkvæmt lögum um opinber fjármál. Svo segir, með leyfi forseta: „Í tengslum við vinnu í sérstökum starfshópi sem hafði til skoðunar að leita nýrra leiða til að fjármagna afmarkaðar vegaframkvæmdir og lá til grundvallar við gerð frumvarpsins óskaði fjármála- og efnahagsráðuneytið eftir áliti reikningsskilaráðs ríkisins á áhrifum á ríkisfjármálin með tilliti til mismunandi útfærslna á fyrirkomulagi við uppbyggingu samgöngumannvirkja og fjármögnun þeirra. Í fyrrnefndu minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytisins eru niðurstöður ráðsins reifaðar. Fram kemur að miklu skipti hvort framkvæmd flokkist innan eða utan A-hluta ríkisins og að IPSAS-reikningsskilastaðallinn og GFS-hagskýrslustaðallinn leggi ólík atriði til grundvallar í leiðsögn um slíka flokkun. Sá fyrrnefndi leggi áherslu á stýringu og yfirráð yfir verkefni en sá síðarnefndi leggi áherslu á hvar ávinningur og áhætta, þ.e. byggingar-, aðgengis- og eftirspurnaráhætta, af samvinnuverkefninu liggur. Í minnisblaðinu leggur fjármála- og efnahagsráðuneytið áherslu á að við gerð samninga um einstök samvinnuverkefni samkvæmt frumvarpinu verði haft samráð við ráðuneytið. Því til viðbótar kæmi til álita að óskað yrði eftir umsögn reikningsskilaráðs ríkisins um einstaka samninga.“ Þarna er verið að reyna að hafa bæði belti og axlabönd. Síðan segir, og nú fer ég að nálgast lok míns máls, hér í kafla um aðkomu einkaaðila í samvinnuverkefnum og samspil við ríkisfjármál, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið ráðuneytisins og beinir því til Vegagerðarinnar að viðhafa samráð við ráðuneytið við gerð samninga um einstök samvinnuverkefni. Samfélagslegur ábati í formi nýsköpunar, styttri framkvæmdartíma og minni áhættu hins opinbera eru mikilvægir þættir við mat á heildarhagkvæmni samvinnuverkefna. Að sama skapi eru samfélagslegir þættir er snerta byggðaþróun, öryggi, atvinnuuppbyggingu og umhverfið mikilvægir þættir við það mat. Meiri hlutinn leggur áherslu á að við ákvörðun um útfærslu verði litið til hagkvæmni, rafrænna lausna og samræmis við lög um opinber fjármál.“ Síðan koma hér fram breytingartillögur sem ég ætla ekki að lesa upp allar. Þær eru sex talsins. Í inngangi að breytingartillögunum sjálfum segir: „Meiri hlutinn leggur til fyrrgreinda breytingu á 3. mgr. 4. gr. frumvarpsins til nánari skýringa á rétthæð lögveðs vegna ógreiddra veggjalda. Að auki er lögð til breyting á 1. mgr. 5. gr. þar sem ekki þykir rétt að kveða á um heimild Vegagerðarinnar til eignarnáms í „öðrum réttindum“ þar sem eignarnámsheimildir taka eðli máls samkvæmt til eignarréttinda. Þá er lögð til breyting á fyrirsögn frumvarpsins til að gæta samræmis við orðalag ákvæða frumvarpsins. Aðrar breytingar eru orðalagsbreytingar sem ekki er ætlað að hafa efnisleg áhrif og þarfnast ekki frekari skýringa.“ Herra forseti. Við afgreiðum málið úr nefnd með þessu meirihlutaáliti. Þannig háttaði til að Bergþór Ólason var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hanna Katrín Friðriksson skrifar undir álitið með fyrirvara, sem ég reikna með að hún geri grein fyrir. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, sá sem hér stendur, Hanna Katrín Friðriksson, með fyrirvara, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Líneik Anna Sævarsdóttir, Vilhjálmur Árnason og Vilhjálmur Bjarnason. Þar með hef ég lokið þessu langa máli mínu.

Forseti. Þetta mál snýst um það að veikum samgönguráðherra tekst ekki að fá nógu mikið fjármagn inn í samgönguáætlun til að fjármagna innviðauppbyggingu í vegagerð, sem var m.a. loforð þessarar ríkisstjórnar. Innviðauppbygging, innviðauppbygging, innviðauppbygging - þetta voru loforðin fyrir síðustu kosningar. Þetta er eitt af því sem brennur helst á landsmönnum núna, þetta er að rjúka hæst upp í forgangsröðun landsmanna, alla vega á síðasta ári, hvað varðar ríkisfjármálin. Veikur samgönguráðherra kemst ekki með þetta inn og ákveður þar af leiðandi að taka út úr samgönguáætlun ákveðin verkefni sem, ef samgönguáætlun er samþykkt, eru föst fyrir utan sviga. Veit hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson það, veit hann að þrjú af þessum sex verkefnum eru í hans eigin kjördæmi? Veit hann að tvö af þeim þremur sem verið er að fara af stað með strax eru í hans kjördæmi? Veit hann hvað kjósendur í hans kjördæmi vilja? Hann hlustar bara á sveitarstjórnirnar, og hverra sveitarstjórnir eru það? Er það kannski sveitarstjórn Sjálfstæðisflokksins sem situr þarna við völd og vill fá einkaframkvæmdir? Sveitarstjórn sem hefur kallað eftir einkaframkvæmdum mjög lengi, kallað eftir því að það sé fjármagnað af einkafé á sama tíma og Félag íslenskra bifreiðaeigenda segir í þessu samhengi í umsögn sinni, með leyfi forseta: „Í þessari samantekt kemur fram að þátttaka einkafjárfesta leiði til 33% hærri kostnaðar við fimm fyrirhuguð samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir heldur en ef ríkissjóður fjármagnar vegagerðina. Vegfarendur munu þurfa að greiða 20 milljörðum kr. meira samkvæmt útreikningum FÍB.“ Því var lofað í stjórnarsáttmálanum að nota tekjur ríkisins af eignum sínum, arð úr bönkum o.s.frv., í vegaframkvæmdir, í innviðauppbyggingu í samgöngum. Nei, það á ekki að fara þá leiðina, það á að taka þessi verkefni út. Er hv. þingmaður búinn að segja kjósendum sínum af verkefnum sem verða tekin út fyrir sviga, að þeir muni þurfa að borga meira fyrir þau og ef þeir mótmæla, 

Herra forseti. Nei, auðvitað veit ég ekki hvar þessar framkvæmdir liggja, ég hef ekki hugmynd um að þær eru í Suðurkjördæmi, hv. þingmaður. En sveitarstjórnir kalla eftir þessum framkvæmdum um allt land, ekki bara í Suðurkjördæmi og ég tel nú allt í lagi að hlusta á þær. Að þær séu undir forystu Sjálfstæðisflokks, ég veit ekki hvað hv. þingmaður á við, hvort hann hafi farið yfir allar sveitarstjórnir sem þarna eru taldar eiga einhvern hlut að máli og skoðað hvernig þær eru samsettar. Fjármögnun er tilraun til að flýta framkvæmdum. Það er verið að fjármagna fullt af öðrum vegaframkvæmdum með beinum hætti. Þarna er einfaldlega verið að reyna Hvalfjarðarmódelið, vissulega með ákveðnu tilbrigði sem felst í meiri þátttöku ríkisins en þar var. Þetta er heimild til Vegagerðarinnar til að athuga með samninga. Það eru sett belti og axlabönd, skulum við segja, 

Forseti. Hv. þingmaður verður þá kannski að segja kjósendum sínum í Suðurkjördæmi það, að ef þessi leið verður farin, og samgönguáætlun verður samþykkt, verður hún ekki endurskoðuð fyrr en eftir mörg ár. 

Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Í þeim kjördæmum þar sem þessar framkvæmdir eru er jú verið að fjármagna aðrar vegaframkvæmdir í stórum stíl, eins og ég sagði áðan. Það er verið að taka þessar út til að flýta þeim með þessari tilteknu aðferð. Hvalfjarðargöngin reyndust ágætlega. Umferð minnkaði um Hvalfjörðinn, vissulega. Það er auðvitað þannig að hinum leiðunum sem eru til reiðu verður viðhaldið, þetta eru innanhéraðsvegir o.s.frv. Þegar kemur að því að gera þetta upp með hlutfalli veggjalda á móti öðru þá er ég alveg sannfærður um að sú flýting og sú hagræðing og umhverfis- og öryggisávinningur og annað sem í þessu felst er þeirra peninga virði.

Virðulegi forseti. Ráðuneytið sagði við okkur í nefndinni að valin hefðu verið heppileg verkefni í þessa hugmyndafræði, þessi PPP-verkefni, einka- og opinbera framkvæmd. Á sama tíma er okkur líka sagt að kostnaður við slík verkefni sé 20–30% hærri. Segjum sem svo að við værum með einhverja almennilega forgangsröðun á verkefnum sem er ekki búið að ákveða í samgönguáætlun. Það er forgangsröðun eftir því hvaða verkefni eru arðbærust og samfélagslega hagkvæmust o.s.frv. Ef við værum með slíka forgangsröðun værum við augljóslega að segja að þau verkefni væru þau sem eru greidd af sköttum o.s.frv. og eru arðbær notkun á almannafé. Og hvað segir að þessi verkefni séu ekki nákvæmlega þar stödd og af hverju ætti þá að vera að taka verkefnin sem eru arðbær og hagkvæm fyrir samfélagið og rukka 20–30% aukalega fyrir þau?

Herra forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Ég tel að í mínu máli, þegar ég var að gera grein fyrir meirihlutaálitinu, hafi komið skýrt fram að samfélagslegi ávinningurinn af því að flýta þessum verkefnum, er það sem við erum að leggja áherslu á og hugmyndafræðin er sú sama og verið er að nota á höfuðborgarsvæðinu. Það er verið að leggja á veggjöld.  
            

Ekki spjalla úti í salnum.

Það er verið að sjá til þess að þeim framkvæmdum sé flýtt með svipaðri hugmyndafræði og er notuð í þessum efnum og við vitum jú ósköp vel að ávinningurinn af því að geta farið í svona framkvæmdir fljótt og vel og stytt leiðir og annað er það mikill, hvaða ábata sem miðað er við, hvort sem það er samfélagslegur ábati, öryggisábati, loftslagsábati eða hvað annað, að það réttlætir þessa leið.

Virðulegur forseti. Það er að vissu leyti rétt, það er hægt að réttlæta 20–30% meiri kostnað við einhverja svona samgönguframkvæmd ef forgangsröðunin endurspeglar slíkan kostnað af töfum á uppbyggingu þeirrar framkvæmdar. Við erum hins vegar ekki með slíka forgangsröðun. Hún er bara ekki til staðar með þessum verkefnum án samgönguáætlunar. Ef verkefnið er það neðarlega á lista að samfélagslegur kostnaður við að geyma verkefnið það lengi er meiri en 20–30% þá er komin mjög góð ástæða til að leita til einkaaðila til að flýta þeim framkvæmdum, en þessar framkvæmdir eru mjög samfélagslega arðbærar og ættu að vera mjög ofarlega á lista yfir þær framkvæmdir sem eru fjármagnaður með okkar samfélagslega sáttmála um samgönguáætlun. Að draga þær út úr þessari háu forgangsröðun er ekkert nema skattahækkun í rauninni af því að viðbúnaðurinn 

Forseti. Ég þakka andsvarið. Hægt er að svara þessu á margan hátt. Ég vil t.d. benda á að ég fór í tiltölulega löngu máli yfir það af hverju hærra verð gæti verið réttlætanlegt. Menn festa sig hér við þessi 20–30% sem er evrópsk reynsla. Ég fór líka yfir það að þessi tilteknu verkefni gætu einmitt hentað til að þreifa sig áfram með verkefni af þessu tagi vegna þess að það er ekkert gefið að evrópsku tölurnar eigi hér við skilyrðislaust. Vegagerðin heldur utan um samningana. Forgangsröðunin er auðvitað mjög skýr og það er alveg ljóst að þeir peningar sem eru til reiðu í vegabætur á landinu eru þó ekki meiri en svo að ef við ætlum í raun og veru að flýta framkvæmdum verðum við að leita þessara fjármögnunarleiða og ef við tækjum þær sem ríkisframkvæmdir yrðum við bara að fresta einhverjum öðrum.

Virðulegur forseti. Við erum að fjalla hér um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir sem eru bara ávísun á veggjöld og aftur veggjöld. Ég er hreinlega á móti veggjöldum af þeirri einföldu ástæðu að þau eru ósanngjörn skattheimta, mjög ósanngjörn skattheimta, sérstaklega ef við tökum til þess, eins og hefur komið fram, að áætlaður kostnaður við þessar framkvæmdir verði 20–30% meiri og það verði milljarðar sem byrja þarf að borga aukalega, umfram það sem væri gert á vegum ríkisins. Það sem ég skil ekki í þessu líka er af hverju Axarvegur er þarna inni. Ég tel að sá vegur ætti hreinlega að vera á vegáætlun. Hann er það fáfarinn vegur að það að setja á hann veggjöld er mér gjörsamlega óskiljanlegt. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum er þessi vegur þarna inni?

Herra forseti. Ég þakka þessa spurningu. Hún snýst um veggjöld. Ósanngjörn skattheimta. Sennilega var það þá ósanngjörn skattheimta þegar við innheimtum 50 kr. fyrir að aka Keflavíkurveginn gamla, sem var lagaður og steyptur upp og allir fögnuðu. Og náttúrlega það að stytta Hvalfjarðarleiðina um 60 km, líka ósanngjörn skattheimta. Ég held, hv. þingmaður, að menn hugsi þetta bara einfaldlega rangt. Öxi er ágætisdæmi. Hún styttir leið fyrir þá sem þurfa að fara hana - auðvitað geta ferðamenn og aðrir farið hana - um 70 km og meðalkostnaðurinn á bíl er 100 kr. á kílómetrann. Styttingin við að fara Öxi og borga þar kannski 500 eða 1.000 kr. sparar vegfarandanum því stóra upphæð. Það kostar 7.000 kr. að keyra hina leiðina. Ég skil ekki hvernig menn fá það út að þetta sé ósanngjörn skattheimta, fyrir utan öryggi og annað. Þetta er 4 milljarða kr. framkvæmd 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ósanngjörn skattheimta er það vegna þess að hún mismunar eftir tekjum. Allir borga sömu greiðslu, en greiðslan er bara brot af tekjum hins hæst launaða. Greiðslur eru kannski tvisvar, þrisvar eða fjórum sinnum hærri hjá þeim sem eru á lægstu launum með 300.000 kr. útborgaðar og verða kannski að nota viðkomandi veg til að komast úr og í vinnu. Þetta er ekki sanngjarnt. Þetta er nákvæmlega það sama og skeður t.d. með umferðarsektir. Það er auðvitað algjörlega með ólíkindum að tveir einstaklingar þurfi að borga umferðarsekt upp á 100.000 kall og annar er með 300.000 kr. á mánuði en hinn með 3 millj. kr. í mánaðarlaun. Og þetta kallast sanngjarnt. Þetta er bara langt frá því að vera sanngjarnt og getur aldrei orðið sanngjarnt. Ef við gætum bara sett þetta þannig upp að hægt væri að tekjutengja þetta. Svo eru þeir sem freistast til að fara í gegn og hafa ekki efni á að borga, þá er bíllinn bara undir.

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Hér er annar grundvallarmisskilningur á ferðinni. Áður en við hv. þingmaður urðum þingmenn vorum við sennilega með misjafnar tekjur. Við skulum bara segja að við höfum ekið sams konar bíl. Við borguðum bensín- og olíugjaldið eftir akstri, án tillits til tekna, og erum búnir að gera það áratugum saman. Ef við ætlum að fara að agnúast út í það og tekjutengja hefðum við átt að gera það með hitt fyrir löngu síðan. Auðvitað fer þetta einfaldlega eftir akstri og ábatinn er augljós eins og ég fór yfir áðan. Ég get því ekki séð að þetta eigi við rök að styðjast, þessar áhyggjur af því að veggjöld séu ekki tekjutengd, sem eru náttúrlega ekki skattheimta. Skatturinn sem við greiðum og höfum greitt, bensín- og olíugjaldið, hefur aldrei verið tekjutengdur.

Frú forseti. Mig langar að grípa niður í nefndarálitið, með leyfi forseta: „Framlög til vegagerðar hafa ekki dugað til að mæta aukinni þörf til uppbyggingar vegakerfisins. Ljóst er að ýmis brýn verkefni munu ekki komast til framkvæmda á næstu einum til tveimur áratugum nema til komi aðrar fjármögnunaraðferðir.“ Mig langar að spyrja þingmanninn hvort þetta sé í raun svo ljóst þó að ríkið hafi ekki lagt meira til vegagerðar á síðustu árum en raun ber vitni. Það er ekki náttúrulögmál heldur ákvörðun sem er tekin í þessum sal. Ef við ákveðum, eins og í þessu nefndaráliti, að þau framlög muni ekki aukast þá er að sjálfsögðu ljóst að það þarf að leita einhverra annarra leiða. En við getum allt eins ákveðið að það sé ekki leiðin sem við viljum heldur viljum við einfaldlega að ríkið leggi meira til vegaframkvæmda. Hvers vegna gerum við það ekki?

Frú forseti. Ég þakka andsvarið. Orðin sem hv. þingmaður tilfærir miðast náttúrlega við samgönguáætlun til 15 ára. Við höfum hér og nú ekki gert okkur fulla grein fyrir því hvernig fjármögnun til samgangna verður næstu 15 árin. Þess vegna eru þessar tvær samgönguáætlanir býsna ólíkar og tilhögun gjaldheimtu fyrir umferð yfir höfuð er í endurskoðun. Ég held að það standist alveg rýni að setja þetta fram með þessum hætti. Við erum að horfa til næstu örfárra ára, við skulum segja þriggja til fimm ára. Samgönguáætlunin verður endurskoðuð innan þriggja ára, þannig að ég skil ekki áhyggjur hv. þingmanns.

Frú forseti. Áhyggjur mínar eru einfaldlega þær að í áliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar er uppgjöf fyrir því að samgöngukerfið eigi að byggja upp á sameiginlegum grunni, úr sameiginlegum sjóðum. En mig langar að spyrja út í samspilið við ríkisfjármál. Í nefndarálitinu segir: „Þá var því haldið fram að aðkoma einkafjárfesta að samgönguframkvæmdum væri afleiðing ósveigjanlegrar lagaumgjörðar um opinber fjármál sem kæmi í veg fyrir nauðsynlegar framkvæmdir ríkisins.“ Ég næ ekki að lesa út úr því sem fylgir hvort nefndin taki undir þetta eða ekki. Mér sýnist svona fljótt á litið að nefndin sé sammála þessu, að það sé umgjörð opinberra fjármála sem stýri þessu. Ég myndi vilja fá það staðfest frá þingmanninum og þá kannski sérstaklega í ljósi þess að þessi kafli endar á því að meiri hlutinn 

Frú forseti. Fyrst um uppgjöf fyrir því að hafa fjármögnunina félagslega. Í hlutfalli þá er hún það auðvitað stórlega þó að við höfum farið út í þessa tilraun, sem svo er kölluð í nefndarálitinu, og Vegagerðin lítur svo á. Við höfum þá reynslu af veggjöldum að í Hvalfjarðargangadæminu þá var það meira að segja þannig að ríkissjóður gekkst undir tvenns konar ábyrgðir, ekki lánaábyrgð, heldur að kaupa skuldabréf ef ákveðnir hlutir gerðust. Þannig að við erum að færa þetta yfir í nýtt form með þessu og treystum því. Hvað varðar þessa varnagla sem eru í nefndarálitinu, jú, við viljum fá þetta á hreint. Við hvetjum líka til þess að lög séu yfirfarin til þess að þau séu skýr um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga þannig að kostnaðarskipting framkvæmda 

Frú forseti. Ég mæli fyrir minnihlutaáliti 1. minni hluta sem í eru hv. þm. Bergþór Ólason, formaður umhverfis- og samgöngunefndar, og sá sem hér talar. Við höfum ýmsar athugasemdir við þetta frumvarp og álit meiri hlutans og ég ætla að kynna þau sjónarmið í þessari ræðu. Í fyrsta lagi tökum við undir það að mjög mikilvægt er að fara í átak í samgöngumálum og finna skynsamlega leið til þess. Það er mikilvægt að finna fé til að auka þessar framkvæmdir, sérstaklega til vegamála. Við gerum athugasemdir við hlutlæga ábyrgð sem finna má í frumvarpinu. Við gerum einnig athugasemdir við lögveðsréttinn í frumvarpinu. Við gerum athugasemdir við leiðina til að auka fjármagnið, bendum á aðra leið sem við teljum vera skynsamlegri að mörgu leyti. Við gerum athugasemdir við verkefnavalið og framsetningu frumvarpsins í heild sinni, þ.e. að verið sé að velja þessi sex verkefni. Þau eru mjög ólík og mismunandi. Hvað varðar framsetningu teljum við að frekar hefði átt að setja þetta í ákveðna rammalöggjöf og síðan ættu verkefnin, þegar þau eru komin á það stig, að hljóta samþykki hér á þingi til að fara í það ferli sem hér er lagt til, sem er að mörgu leyti ágætt. Við styðjum grunnhugmyndina að mörgu leyti. Við gerum kannski alvarlegustu athugasemdirnar við veggjöldin sjálf. Okkur finnst hugmyndin illa útfærð. Við gerum athugasemdir við hvernig þetta er raunverulega sett af stað. Þessum vagni er ýtt af stað án þess að menn sýni á spilin. Ríkisstjórnin sýnir ekki á spilin en ýtir samt þessari veggjaldahugmynd verulega af stað með þessu frumvarpi og fleiri frumvörpum. Henni er ýtt úr vör en spilin ekki sýnd. Almenningur, vegfarendur, bifreiðaeigendur vita ekki á hverju þeir eiga von og við í raun og veru ekki heldur. Þetta er óskýrt. Ég hef áður í ræðum sagt að mín skoðun er sú að þessi veggjaldahugmynd yfir höfuð ætti að koma hér fram í einu heildstæðu frumvarpi þannig að við gætum séð þau spil sem ríkisstjórnin hefur kannski á hendi eða er að leita að a.m.k., í staðinn fyrir að koma með þessa óskýru framsetningu í þessu frumvarpi og fleiri stjórnarfrumvörpum sem liggja hér til afgreiðslu núna og ég mun nefna það í ræðu minni. En ég ætla að fara yfir nefndarálitið. Í frumvarpinu er Vegagerðinni veitt heimild til þess að semja við einkaaðila um samvinnuverkefni um ákveðnar samgönguframkvæmdir sem tilgreindar eru í frumvarpinu. Heimilað er að fjármagna framkvæmdirnar að hluta eða öllu leyti með gjaldtöku af umferð um mannvirki sem samvinnuverkefnið nær til. Við lok samningstímans er gert ráð fyrir að mannvirkin verði eign ríkisins án sérstaks endurgjalds. Í frumvarpið er sett hámark 30 ár hvað það varðar. Ég vil minna á það að samningstíminn vegna Hvalfjarðarganga var 20 ár og þótti mörgum nóg um, sérstaklega íbúum á Vesturlandi, Akranesi, Borgarnesi og þar í kring. Mönnum fannst nóg um. Þetta var umferðarmikil leið. Kannski má segja að það eigi að vera eitthvert hámark en með því að gefa boltann upp með 30 ár er ég svolítið hræddur um að það verði þá viðtekin venja að setja slíkar framkvæmdir í 30 ára endurgreiðsluferli áður en ríkið tekur yfir. Þarna er verið að gefa upp ákveðinn bolta hvað þetta varðar og við höfum ekki séð svona gjaldtöku áður til 30 ára. Hún var til 20 ára í Hvalfjarðargöngum. Það voru ekki mörg ár með Reykjanesbrautina, kannski tíu eða innan við tíu ár. Aðrir hafa þær upplýsingar ef til vill á takteinum. Fátt skiptir íbúa hér á landi meira máli en greiðar samgöngur, enda landið stórt og löngum erfitt yfirferðar. Því hafa framfarir í samgöngumálum verið sú áskorun sem stjórnvöld standa frammi fyrir á hverjum tíma, ekki síst til að standast kröfur íbúa, annars vegar í dreifbýli, þar sem oft er yfir erfiða farartálma að fara, og hins vegar en ekki síður á höfuðborgarsvæðinu þar sem íbúum hefur fjölgað ört á nokkrum áratugum, en helstu samgönguæðar markast oft af byggð sem reis við allt aðrar aðstæður fyrir mörgum áratugum. Engum sem um vegi landsins fer dylst að vegakerfið hefur ekki fylgt síauknum umferðarþunga samfara mikilli fjölgun ferðamanna. Framkvæmdir hafa ekki staðist kröfur tímans, ekki síst kröfur íbúa um bættar samgöngur um allt land til að sækja atvinnu og ekki síður heilbrigðisþjónustu. Að mati 1. minni hluta, okkar hv. þm. Bergþórs Ólasonar, er bráðnauðsynlegt og löngu tímabært að ráðast í viðamikið átak í vegaframkvæmdum. Auka þarf framkvæmdahraða helstu vegabóta vítt og breitt um landið. Framlög til samgöngumála hafa ekki dugað til að uppfylla væntingar íbúa og koma til móts við kröfur samtímans. Við leggjum áherslu á að framkvæmdum í samgöngum verði forgangsraðað með tilliti til hagkvæmni, jafnræðis milli landshluta, byggðasjónarmiða og sjónarmiða um öryggi. Lögð verði áhersla á að stækka einstök atvinnusvæði, rjúfa einangrun og greiða leið íbúa til að sækja þjónustu, ekki síst heilbrigðisþjónustu, án tillits til þess hvar á landinu þeir búa. Við gerum athugasemdir við hlutlæga ábyrgð og teljum að gjalda beri varhug við því að leiða í lög hlutlæga ábyrgð eiganda eða umráðamanns ökutækis á greiðslu vangoldinna veggjalda, þ.e. kröfu sem stofnast vegna háttsemi annarra. Gæta verður að því að slík ábyrgð getur verið afar ósanngjörn. Þannig er eigandi eða umráðamaður ökutækis að lokum ábyrgur fyrir greiðslu veggjalds þótt ökumaður sé annar og á það einnig við um bílaleigur og kaupleigufyrirtæki. Innheimtukostnaður og umsýsla er lögð á herðar þess er hlutlæga ábyrgð ber, þ.e. eiganda ökutækisins, í stað rekstraraðila samgöngumannvirkis sem ætla má að sé einkaaðili samkvæmt frumvarpinu. Okkur finnst að þarna sé verið að veita þeim aðilum mikið hagræði við innheimtu þeirra krafna sem stofnast þegar ekið er um veggjaldahliðin og viðkomandi greiðir ekki strax eða fer í gegn án þess að nota lykla eða hvað sem það er sem þarf. Þá er ábyrgðin sett á herðar eiganda ökutækisins. Til þess þurfa að vera mjög veigamikil rök að okkar mati. Þegar þetta er vegið upp á móti þeirri staðreynd að í langflestum tilvikum eru framkvæmdaraðilarnir og þeir sem innheimta veggjöld samkvæmt þessu frumvarpi einkaaðilar, finnst okkur langt gengið, frú forseti. Einnig er í frumvarpinu innheimtuaðila, þ.e. sama aðila, veitt það hagræði að veggjöld hvíli sem lögveð á ökutæki og það í þágu einkaaðila sem oftast myndi vera innheimtuaðili veggjalda, eins og ég gat um áðan. Við gerum alvarlegar athugasemdir við að einkaaðilum sé veitt slíkt hagræði enn og aftur og forgangsréttur til innheimtu á kröfum sínum. Það er ekki einungis þessi hlutlæga ábyrgð sem ég var að nefna heldur er einnig veitt það hagræði að veita innheimtuaðilum lögveð í ökutækinu. Slíkt á ekki við nema í algerum undantekningartilfellum. Algengt er að kröfum ríkisins sé veittur þessi réttur til að auðvelda innheimtu á gjöldum í ríkissjóð, eins og flestir þekkja, og dæmi eru um að einkaaðilum sé veittur sami réttur, t.d. til innheimtu á iðgjöldum skyldutrygginga ökutækja. En af hverju skyldi það vera varðandi tryggingarnar? Þar eiga við veigameiri rök og önnur rök vegna þess að almannaöryggi veltur auðvitað á því að öll ökutæki í umferðinni séu tryggð ábyrgðartryggingu. Það er almannaöryggi, til að koma í veg fyrir að saklausir vegfarendur lendi í umferðarslysi og hinn aðilinn sé ótryggður. Þetta er almannaöryggi. Þar eiga þau rök við. Í þessu tilviki er verið að veita aukið innheimtuhagræði og forgangsrétt til lögveðs í ökutækinu vegna veggjalda. Og hver er að innheimta þau? Einkaaðili. Við í 1. minni hluta gerum athugasemdir við þetta. Frú forseti. Við bendum einnig á aðrar leiðir til að auka fjármagn til samgönguframkvæmda. Við teljum að nokkrar leiðir séu færar til þess. Þegar ráðist var í það viðamikla verkefni að brúa jökulfljótin á Suðurlandi, ætli það séu ekki tæp 50 ár síðan, já, það eru 47 ár síðan, eitthvað slíkt, var leitað til íbúa landsins um fjármögnun og þeim seld verðtryggð skuldabréf og var þátttaka mikil meðal landsmanna í þeirri fjármögnun. Þar var undir þjóðarátak að klára hringveginn. Núna erum við að fara í nokkurs konar þjóðarátak sem er sambærilegt við þetta átak að brúa jökulfljótin. Við erum að fara að bæta mjög bágborið vegakerfi. Með aukinni umferð er það ekki einungis til trafala heldur beinlínis hættulegt. Nú um stundir bjóðast afar hagstæð kjör á lánamörkuðum og þá sérstaklega til þjóðríkja. 1. minni hluti telur að unnt sé að ráðast í brýnar og hagstæðar framkvæmdir á hagstæðum kjörum og með lægri kostnaði en oft áður. Sérstaklega er freistandi fyrir ríkisvaldið að fjármagna framkvæmdir með hagstæðum lánum nú þegar kreppir verulega að á atvinnumarkaði. Farartálminn á þeirri leið er í raun einungis framkvæmdageta verktakafyrirtækja. 1. minni hluti telur að fjármögnun samsvarandi framkvæmda af hálfu einkaaðila gæti orðið umtalsvert dýrari sem kemur niður á notendum vega í hærri veggjöldum. Við teljum að betur færi á því að frumvarpið yrði útfært sem rammalöggjöf um framtíðarverkefni. Alþingi gæti síðar ályktað að tiltekin verkefni féllu undir þá löggjöf í stað þeirrar leiðar sem lögð er til, þ.e. að festa heimild til samninga um tiltekin samvinnuverkefni í lög. Sum þeirra verkefna sem eru tilgreind í frumvarpinu eru ekki sérstaklega hentug sem slík verkefni heldur eru þau hefðbundin og heppileg viðfangsefni fyrir Vegagerðina. Hver eru þessi verkefni? Í greinargerð frumvarpsins kemur fram að stórar og vel skilgreindar nýframkvæmdir sem bjóða einkaaðilum tækifæri til nýsköpunar í hönnun og byggingu henti vel sem samvinnuverkefni. Í þjóðhagslegu tilliti sé það grundvallaratriði að aukinn ábati vegna nýsköpunar og vinnulags yfirvinni aukinn kostnað. Lagning Sundabrautar og tvöföldun Hvalfjarðarganga eru sérstaklega nefnd í dæmaskyni sem hentug samvinnuverkefni enda stórar og kostnaðarsamar nýframkvæmdir þar sem undirbúningur er ekki hafinn og mikið svigrúm til að nýta einkaframtakið við útfærslu, nýsköpun og hönnun. Verkefnin sex sem tilgreind eru í frumvarpinu eru ólík og mögulegur tímarammi þeirra gjörólíkur. Þrjú verkefnanna, þ.e. lagning vegar um Hornafjarðarfljót, hringvegur norðaustan við Selfoss og ný brú yfir Ölfusá og vegur um Öxi, eru öll þeirrar gerðar að hægt er að ráðast hratt í framkvæmdir en samkvæmt upplýsingum frá Vegagerðinni er raunhæft að þau komist öll af stað á næstu tveimur árum, öll þrjú. Hönnun fyrstnefndu tveggja framkvæmdanna, Hornafjarðarfljótsvegar og Ölfusárbrúar, er nánast lokið, umhverfismati lokið og veglína komin inn á staðfest skipulag. Þá er fyrsti áfangi hringvegar um Hornafjarðarfljót nú þegar hafinn. Undirbúningur framkvæmda um Öxi er aðeins skemur á veg kominn en þar er verkhönnun ekki lokið. Hin þrjú verkefnin þurfa lengri undirbúningstíma. Hringvegur um Mýrdal og jarðgöng í Reynisfjalli eru tiltölulega framarlega í undirbúningsferli og umhverfismat í gangi. Málefni Sundabrautar er svo sérstakur kafli í öllum skilningi þess orðs, mjög sérstakur. Það er kannski vægt til orða tekið að tala um miklar tafir því þar er talið í áratugum og enn sér ekki fyrir endann á að verkefnið komist af stað. Tvöföldun Hvalfjarðarganga er ekki aðkallandi í nánustu framtíð. Að þessu sögðu er ekki annað hægt en að gagnrýna að öllum þessum sex verkefnum sé stillt upp í frumvarpinu sem atvinnuskapandi framkvæmdum í samhengi við heimsfaraldurinn sem nú gengur yfir. Það er ekki réttur rökstuðningur að nauðsynlegt sé að hrinda þessum sex verkefnum í framkvæmd vegna heimsfaraldurs, frú forseti. Það er bara alls ekki rétt. Tvö þessara verkefna eru í töluverðri framtíð. 1. minni hluti telur einnig þau verkefni sem langt eru á veg komin ekki falla að hugmyndafræði frumvarpsins um samvinnuverkefni í vegaframkvæmdum enda enginn sýnilegur ábati af aðkomu einkaaðila á þessu stigi. Við gerum athugasemdir, frú forseti, við óskýrleika í kringum framsetningu á veggjaldahugmyndinni í þessu frumvarpi og fleiri frumvörpum og bendum á að hún er að miklu leyti óútfærð og fullkomin óvissa ríkir um fjárhæð veggjalda, bæði í einstökum tilvikum og almennt. Nauðsynlegt er að kveða skýrt á um viðmiðunarfjárhæð veggjalda sem fyrst og að nánar verði fjallað um útfærslu afsláttarkjara. Við leggjum sérstaka áherslu á lækkaðar álögur á bifreiðaeigendur til móts við þau gjöld. Við leggjum reyndar ofuráherslu á það að veggjaldahugmyndin verði ekki til þess að auka álögur almennt og í heild á bifreiðaeigendur. Það verði nauðsynlegt, ef þessi hugmynd fer í framkvæmd, að aðrar álögur verði lækkaðar til samræmis. Þegar þessi leið er útfærð betur ber að forðast margfeldisáhrif innheimtu af þeim sem þurfa að fara um mörg veggjaldahlið, t.d. til að sækja þjónustu til höfuðborgarinnar. Í þessu samhengi má nefna að miðað við tilgreind verkefni munu íbúar á Höfn í Hornafirði þurfa að greiða gjald fyrir að aka um þrjú gjaldskyld samgöngumannvirki til að komast til höfuðborgarinnar, þrjú mannvirki. En þá er ekki öll sagan sögð vegna þess að ef veggjöld verða einnig innheimt hér á höfuðborgarsvæðinu á helstu stofnbrautum þá gæti Hornfirðingurinn þurft að halda áfram að greiða veggjöld þegar inn í höfuðborgina væri komið þannig að það gætu orðið fjögur mannvirki og hugsanlega fleiri. Íbúar á Akranesi og allir sem koma að vestan og norðan þurfa að greiða veggjöld a.m.k. tvisvar sinnum miðað við þessar hugmyndir. Fyrsti minni hluti gerir athugasemdir við að vinna við útfærslu á framtíðarfyrirkomulagi gjaldtöku af umferð sé ekki lengra komin en raunin er og telur mikilvægt að sú vinna liggi fyrir þegar teknar eru ákvarðanir í samgöngumálum sem tengjast samvinnuverkefnum um vegaframkvæmdir. Við teljum það reyndar mjög brýnt að þessi veggjaldahugmynd sé skýrð fyllilega fyrir skattgreiðendum en komi ekki svona í smábitum inn í þingið í mörgum ólíkum frumvörpum og stjórnarþingmálum án þess að það verði rætt heildstætt Í fleiri málum stjórnvalda en í þessu frumvarpi um samvinnuverkefni má um þessar mundir finna hugmyndir um gjaldtöku. Ég ætla að nefna þau hér í minni ræðu, frú forseti. Í frumvarpi til laga um heimild til að stofna opinbert hlutafélag um uppbyggingu samgönguinnviða á höfuðborgarsvæðinu er að finna fyrirætlan um slíka gjaldtöku í e-lið 3. gr. frumvarpsins þar sem segir að hlutverk og verkefni félagsins sé m.a. að „innheimta flýti- og umferðargjöld á höfuðborgarsvæðinu, verði ákveðið með lögum að leggja slík gjöld á, og byggja upp innviði slíkrar innheimtu“. Þarna eru fyrirætlanir um innheimtu umferðargjalda á höfuðborgarsvæðinu. Í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar um tillögu til þingsályktunar um fimm og fimmtán ára samgönguáætlanir fyrir árin 2020–2034, sem er einnig til meðferðar hér á þingi á þessari stundu, segir í kafla um jarðgöng: „Nefndin styður einnig þá framtíðarsýn að bein framlög úr samgönguáætlun og jarðgangaáætlun standi undir hluta framkvæmdakostnaðar jarðganga, og að gjaldtaka af umferð fjármagni hluta auk þess sem hún greiði fyrir rekstur og viðhald ganganna.“ Þarna er þriðja hugmyndin um gjaldtöku til meðferðar hér í þinginu núna, þ.e. gjaldtöku í jarðgöngum. Frú forseti. Mér finnst þetta æðibrotakennt og tel mig hafa ýmis rök fyrir því. Af hverju ekki að koma fram með heildstætt frumvarp um gjaldtöku, eitt frumvarp sem við gætum rætt hér? Nei, í stað þess er ríkisstjórnin með þrjú mismunandi þingmál öll núna til meðferðar. Og hver er umræðan í samfélaginu? Hún er næsta lítil. Af hverju? Af því að fólk tekur ekki eftir þessu, en þessi mál eru núna fyrir þinginu. Það er því víða sem má finna hugmyndir stjórnvalda um gjaldtöku af umferð og greinilegt að þær eru eins ólíkar og þær eru margar. Á höfuðborgarsvæðinu ganga gjaldtökuhugmyndir út á að innheimta gjöld innan höfuðborgarsvæðisins, svokölluð flýtigjöld, sem áður voru kölluð tafagjöld, og eitt af markmiðunum er að takmarka umferð um götur borgarinnar og leitast við að beina borgarbúum í svokallaða borgarlínu. Þarna er markmiðið reyndar allt annað en í hinum tveimur tilvikunum. Þá eru uppi hugmyndir um gjaldtöku fyrir notkun jarðganga óháð þeirri leið sem fjallað er um í þessu frumvarpi um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir sem er enn ein útfærsla gjaldtökunnar. Fyrsti minni hluti telur að för um jarðgöng, sem dæmi, til að stytta leið feli í sér gæði sem eðlilegt er að greitt sé fyrir af notendum, sér í lagi ef kostur er á annarri leið, en hefur athugasemdir við mjög svo óskýra framsetningu gjaldtökuhugmynda í samhengi við fjölmörg mál sem stjórnvöld hafa lagt fram og ég hef reifað í ræðu minni. Við vörum við þessum ólíku hugmyndum um gjaldtöku í vegakerfinu og telur 1. minni hluti að á meðan öll útfærsla er í slíkri þoku geri þessar hugmyndir einungis ógagn og flæki málið. Stjórnvöld ættu að leitast við að skýra þessar hugmyndir betur áður en lengra er haldið. Nú hef ég lokið yfirferð yfir nefndarálitið. Í aðalatriðum gerum við athugasemdir við veggjöldin og brotakennda framsetningu þeirra. Við gerum athugasemdir við frumvarpið í heild sinni, þ.e. þau verkefni sem þarna er lagt til að fara í. Þau eru mjög ólík og okkur finnst þau ekki eiga að vera saman í þessum hóp sem frumvarpið fjallar um. Þau eru það ólík og á mjög mismunandi stigum. Sum er nánast hægt að hefja strax eins og vegr um Hornafjarðarfljót og Ölfusárbrú, nánast hægt að vinda sér í þau. Önnur eru í fjarlægri framtíð eins og Hvalfjarðargöng og Sundabraut sérstaklega, sem við bíðum auðvitað óþreyjufullir eftir að komist af stað. Hún eykur öryggi í umferð í kringum höfuðborgina, styttir leiðir og eykur verðmæti byggingarlands í nágrenninu á leiðinni upp í Mosfellsbæ. Það er alveg hiklaust verið að hefta framvindu þróunar á höfuðborgarsvæðinu með því að stífla og koma í veg fyrir svona brýnar framkvæmdir eins og Sundabrautin er. Miðflokkurinn hefur það á stefnuskrá sinni að Sundabraut verði hrint af stað um leið og hægt er. Svo höfðum við athugasemdir við lögveðin og hlutlægu ábyrgðina. Okkur finnst kannski ansi vel í lagt, frú forseti, að einkaaðilum verði veitt svona mikið hagræði í innheimtuaðgerðum gegn þeim sem einhverra hluta vegna greiða ekki gjald við veggjaldahlið sem fyrirhuguð eru. Okkur finnst það vel í lagt að einkaaðilum, sem í mörgum tilvikum er gert ráð fyrir að sinni þessu, sé veitt slíkt hagræði. Við erum í raun ekki á móti þessu hagræði í mörgum tilvikum og skiljum vandamálið varðandi innheimtu veggjalda í gegnum gjaldahlið, en þarna er innheimtuaðila veitt mjög mikið hagræði og forgangsréttur gagnvart öðrum kröfum, hlutlæg ábyrgð. Okkur finnst að menn þurfi að fara mjög varlega í að útdeila slíkum gæðum án mikillar umhugsunar.

Virðulegur forseti. Hv. þingmaður minntist einmitt á dálítið áhugavert atriði í ræðu sinni varðandi veggjöld, að nú væru þrjú mál í nefndum þingsins og á dagskrá Alþingis sem fjalli að einu eða öðru leyti um veggjöld af einhverju tagi. En öll þau mál fjalla einnig um það hvernig þetta eru ekki almenn veggjaldamál. Það er alltaf vísað í einhvern starfshóp og eitthvað svoleiðis þar sem verið er að reyna að hugsa um þetta á heildstæðan hátt í tengslum við orkuskipti og ýmislegt svoleiðis, en samt er komið með smáveggjaldamál hér og þar án þess kannski að þörf sé á því. Mig langaði til að vekja athygli á því í umræðunni, í þessu stærra samhengi, að í þessu máli er t.d. verið að koma á notendagjöldum fyrir einstakar framkvæmdir sem við þekkjum, bæði í Vaðlaheiðargöngum og í Hvalfjarðargöngum, og hafa gefist bæði mjög vel og mjög illa, ólíkur endir þar á, varðandi framkvæmdina eins og hún gekk fram o.s.frv. Í Vaðlaheiðargöngum var verkefni neðarlega á forgangsröðunarlista togað ofar og það má skoða hugmyndir um það hvernig arðbærni hefði átt að skila sér til notendanna. Það er að einhverju leyti réttlætanlegt, fyrir utan það hversu mikið sú framkvæmd fór síðan fram yfir og áætlanir stóðust ekki. Aðferðafræðin við að ákveða það var pólitísk frekar en fagleg. Á nákvæmlega þessum nótunum eru þeir sem leggja málið fram að reyna að réttlæta þessi veggjöld, að þau séu í raun og veru arðbær fyrir notendur án þess þó að það sé útskýrt 

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar athugasemdir, sem ég held að séu; þetta var ekki bein spurning. Um þetta er það að segja, ég get endurtekið það sem ég sagði í ræðu minni og ég vakti athygli á því áðan, að hér eru þrjú stjórnarmál sem fjalla um eða gefa í skyn að fyrirhugað sé að fara í innheimtu veggjalda. En það er athyglisvert og rétt, og ég tek undir það með hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni og þakka honum fyrir þessar athugasemdir, að þetta er ekkert í umræðunni núna. Þessi veggjöld virðast ekkert vera í umræðunni þrátt fyrir að hér liggi ein þrjú stjórnarþingmál þar sem gert er ráð fyrir veggjöldum. Varðandi rökstuðninginn þá er hann einnig brotakenndur, ég tek undir það sem ég held að hv. þingmaður hafi verið að fara. Hér í Reykjavík er greinilega verið að tefja umferð og beina umferð eitthvert annað, þ.e. að menn eigi að nota almenningsvagna frekar en að aka einkabílunum. Hugmyndir á bak við veggjöldin hér hafa kannski annan tilgang, virðist vera. Varðandi jarðgöngin þá virðist tilgangurinn vera sá að flýta fyrir jarðgangagerð, eðlilega. Það er spurning um öryggi. Það er spurning um að stytta leiðir. Varðandi þetta verkefni þá er verið að reyna að flýta framkvæmdum og þar er ég kannski sammála Pírötum með það að e.t.v. er ódýrara nú um stundir að ríkið fjármagni þetta og taki lán vegna þess að þau eru ódýr í staðinn fyrir að veita einkaaðilum skotleyfi á það að rukka almenning.

Virðulegur forseti. Tvö atriði: Andsvör og Stafangur. Þetta er pínu um fundarstjórn án þess að fara í fundarstjórn, spara þann lið. Andsvar er ekkert endilega spurning, það þarf ekkert að spyrja spurninga, maður getur bara komið og gert ákveðnar athugasemdir og umræðu og viðkomandi þingmenn geta svarað því eða komið með einhverjar staðhæfingar á móti o.s.frv. Þetta er búið að vera í umræðunni undanfarið, að ekki sé verið að spyrja neinna spurninga eða því um líkt, og það er bara í fína lagi. Hitt er varðandi Stafangur. Það var aðili frá Stafangri sem hafði samband við mig og sendi mér gögn um greiðslur í þessar svokölluðu "bommur" eða sjálfvirk veggjaldahlið sem þar eru. Ef upphæðirnar sem fólk greiddi í veggjöld fyrir að fara í og úr vinnu yfir heilt ár eru taldar saman - þetta var tekið saman yfir hvern mánuð og hverja einustu færslu, þetta voru mjög góð gögn frá þeim aðilum sem rukka og hægt að fá þau útprentuð - þá eru þær hærri en viðkomandi greiddi í bensínkostnað fyrir allt árið. Ég ætla aðeins að leyfa þessu að síast inn í vitund fólks. Upphæðirnar sem voru greiddar í veggjöld, fyrir að fara í og úr vinnu, í kringum Stafangur voru hærri en viðkomandi borgaði í bensín fyrir allt árið. Það er þangað sem við viljum fara, er það ekki? Ég segi nei.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir þessar hugleiðingar, eigum við ekki að orða það þannig? Ég velti fyrir mér af þessu tilefni, og held áfram með það sem ég var að segja áðan, að við teljum nú um stundir að það geti verið ódýrara fyrir skattborgara landsins að ríkið taki lán fyrir framkvæmdunum vegna þess að lán bjóðast nú á mjög góðum kjörum. Í nefndaráliti meiri hlutans, sem ég fann ekki á augabragði, kemur raunveruleg ástæða reyndar fram, og mér finnst sú ástæða ekki nógu öflug. Af hverju er verið að veita einkaaðilum þessi verkefni, á þann hátt sem hér er gert ráð fyrir? Það gefur augaleið að þeir þurfa að taka lán fyrir því á hærri vöxtum. Þarna er einhver mismunur sem ber vexti í 30 ár. Þetta eru stórar upphæðir þegar allt er talið alla leið þannig að þetta verði dýrara fyrir gjaldendur 

Frú forseti. Hér er fjallað um nefndarálit um 662. mál, frumvarp til laga um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir. Við höfum nú hlýtt á nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar og aukaálit 1. minni hluta. Hér verður rakið í stórum dráttum sérálit 2. meiri hluta nefndarinnar sem er að finna á þskj. 1743. Í upphafi átelur 2. minni hluti stjórnvöld harðlega fyrir að hafa vanrækt samgöngukerfi landsins það sem af er þessu kjörtímabili á tíma mikils uppgangs á öllum sviðum. Við höfum lifað velsæld og gestakomur ferðamanna frá öllum heimshornum hafa verið fordæmalausar. Álag á alla innviði landsins hefur auðvitað aukist samhliða. Að því leyti til er víða komið að þolmörkum og yfir þau. 2. minni hluti gagnrýnir stjórnvöld fyrir að hafa með andvara- og ráðaleysi vanrækt algjörlega að sinna þessum innviðum á uppgangstímum. Tækifærin hafa verið þarna en forgangsröðunin hefur ekki verið í þessa átt. Annar minni hluti vill undirstrika, áréttar og leggur á það áherslu að góðar samgöngur eru þjóðhagslega hagkvæmar og skila sér hratt og örugglega til baka með auknu umferðaröryggi, styttingu leiða, fækkun slysa og jákvæðum umhverfisáhrifum. Brýn þörf er á tafarlausu og stórfelldu átaki í uppbyggingu innviða á hagkvæman hátt og af almennri góðri skynsemi. Svo að þessum markmiðum verði náð telur 2. minni hluti alls ekki þörf á þeirri lagasetningu sem boðuð er með frumvarpinu, þ.e. að farin verði svokölluð PPP-leið eða, með leyfi forseta, „Public-Private Partnership“. Markmiðunum er hægt að ná með mun hagkvæmari, skilvirkari og skjótari aðferðum svo að samfélagið allt, við öll, notendur og skattgreiðendur, njótum góðs af og höfum af því mikinn ávinning. Þessu til áréttingar vekur 2. minni hluti athygli á 40. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, en þar er fjallað um heimildir ríkisaðila til samningsgerðar um kostnaðarsamar framkvæmdir, rekstur og afmörkuð verkefni til lengri tíma en fimm ára, vitaskuld að fengnu samþykki Alþingis. Í athugasemdum greinargerðar við lagaákvæðið, í frumvarpi því er varð að lögum um opinber fjármál, er fjallað um hvað teljist kostnaðarsamar fjárfestingar í þessu sambandi. Fram kemur að það sé háð mati hverju sinni, sérstaklega þegar um ræðir umfangsmikla samninga og flókna verkþætti, t.d. gerð vegganga. Þá segir jafnframt í sömu greinargerð að þar sem fjármálaáætlun nái hið minnsta til fimm ára sé eðlilegt að lagaheimild sé áskilin til fjárfestinga af því tagi, til að mynda heimild í fjárlögum. Á það er jafnframt bent að ef um sé að ræða flókið, dýrt og umfangsmikið verkefni, t.d. byggingu sjúkrahúss í einkaframkvæmd, sé eðlilegt að slíkt samþykki byggist á lagaheimild í almennum lögum. Þau samvinnuverkefni sem frumvarpið veitir heimild til samningsgerðar um eru af því tagi að þau teljast ekki til flókinna og umfangsmikilla samgönguframkvæmda að undanskildum þeim framkvæmdum sem tilgreindar eru í d- og f-lið 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins, þ.e. tvöföldun Hvalfjarðarganga og lagningu Sundabrautar. Hönnun þeirra og undirbúningur eru ekki hafin og verkefnin kæmust væntanlega ekki á framkvæmdastig fyrr en eftir fjögur til fimm ár. Hin verkefnin fjögur sem tilgreind eru í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins eru einfaldlega hefðbundin vegagerðarverkefni sem þrautreynd eru við íslenskar aðstæður og kostnaður algjörlega fyrirsjáanlegur. Fátt virðist því koma í veg fyrir að sú hagkvæma leið verði farin annað en staðfastur ásetningur stjórnvalda að nýta sér kostnaðarsamari valkost sem bitnar beinlínis á almenningi, skattgreiðendum í landinu. Í þessu sambandi bendir 2. minni hluti á að sú röksemdarfærsla er kunn að ríkissjóður hafi ekki svigrúm til þess að setja meira fé í innviðauppbyggingu, m.a. vegna ákvæða í lögum um opinber fjármál, með öðrum orðum, ósveigjanlegar fjármálareglur komi í veg fyrir nauðsynlegar framkvæmdir ríkisins. Til að komast fram hjá þeirri spennitreyju er farið með verkefnin út fyrir sviga í stað þess einfaldlega að breyta fjármálareglunum með sérákvæðum í tilvikum eins og hér þar sem aðstæðurnar eru eins og þessar og verkefnin eru af þessum toga. Eins og að framan greinir er það mat 2. minni hluta að þær fjármögnunarleiðir sem ráðgerðar eru í frumvarpi þessu séu óheppilegar á grundvelli samfélagslegra hagsmuna í fjárhagslegu tilliti. Þau sex verkefni sem kveðið er á um í frumvarpinu eru mjög ólík að stærð og umfangi, t.d. hvað umferðarálag snertir. Þrátt fyrir það eru þau öll sett undir sama hatt sem samvinnuverkefni. Í nefndaráliti meiri hlutans kemur fram að öll hagkvæmnisrök mæla með því að útfærsla þessara verkefna verði sambærileg um allt land. Verkefnin eru sem fyrr greinir afar ólík að umfangi. Raunar liggja ekki fyrir upplýsingar um daglegan umferðarþunga um Axarveg en áætlun gerir ráð fyrir 220 bílum. Áætluð dagleg umferð við opnun hringvegar norðaustan Selfoss og brúar yfir Ölfusá er aftur á móti 5.500 bílar. Í ljósi þess að framkvæmdirnar skulu vera greiddar að fullu eftir 30 ár, samanber 3. gr. frumvarpsins, og gjaldtöku er hætt að þeim tíma liðnum liggur beinast við að álykta sem svo að annaðhvort hljóti veggjöld að verða þeim mun hærri á Axarvegi eða að ríkissjóður taki að mestu leyti að sér fjármögnunina. Og þarna blasir við einhvers konar mismunun. Í þessu sambandi er ástæða til að velta fyrir sér greiðsluvilja íbúa á svæðinu. Þessum og flestum öðrum útfærslu- og vafaatriðum hefur ekki verið svarað. Vinnubrögð og nálgun mikilvægra verkefna sem hér endurspeglast átelur 2. minni hluti harðlega. Því skal haldið til haga að í nefndaráliti meiri hlutans er skýrt kveðið á um að ávallt skuli önnur leið standa til boða vilji vegfarendur ekki greiða fyrir not af umferðarmannvirki. - Menn kunna að takast eitthvað á um þetta ákvæði og bera saman við verkefni sem er nú lokið, þ.e. Hvalfjarðargöng. Fæstir líta á það að keyra fyrir Hvalfjörð sem raunhæfan valkost en hann er vissulega fyrir hendi. - Þá var hnykkt á því í nefndarálitinu að gjaldtöku skuli skilyrðislaust ljúka 30 árum eftir að gjaldtaka hófst. Fulltrúar Vegagerðarinnar staðfestu jafnframt á fundi með nefndinni að ef upp kæmi beiðni um lengra gjaldtökutímabili en 30 ár þyrfti að koma til lagabreyting með atbeina Alþingis. Það er ástæða til að hnykkja á þessu því að það flaug auðvitað fyrir þegar 20 ár voru liðin frá opnun Hvalfjarðarganga hvort ekki væri ráð að halda gjaldtöku áfram enn um sinn en til þess kom ekki þar sem málið hefði þurft að koma til kasta þingsins. Ein helsta röksemd stjórnvalda í umfjöllun um frumvarpið er að með fjölbreyttari fjármögnun en bara ríkisfé takist að flýta framkvæmdum, efla og styrkja byggðaþróun og atvinnuuppbyggingu og að þessi leið feli í sér hagkvæman og ágætan kost. Menn geta tekist á um það. Þessi viðhorf endurspeglast jafnframt í nefndaráliti meiri hlutans þar sem jafnframt er fullyrt að girt sé fyrir að ýmis brýn verkefni komist til framkvæmda á næstu einum til tveimur áratugum nema með þeirri leið sem frumvarpið boðar. 2. minni hluti telur að í þessum orðum dyljist lævís þrýstingur eða jafnvel hótun og að það sé ekki viðeigandi. Þessi rök risti dálítið grunnt og standist ekki skoðun. 2. minni hluti bendir á að reynsla annarra þjóða er sú að framkvæmdir af þessu tagi eru iðulega kostnaðarsamari en aðrir möguleikar sem völ er á. Um þetta atriði er fjallað í nefndaráliti meiri hlutans. Tæpt er á efni skýrslu starfshóps samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins um leiðir til fjármögnunar vegaframkvæmda frá því í apríl 2019. Þar er á það bent að vegna tilfærslu á áhættu og hærri fjármagnskostnaðar einkaaðila sé reynslan sú að samvinnuverkefni í Evrópu hafi kostað 20–30% meira en verkefni fjármögnuð af ríkissjóði. Á þetta er bent og ég endurtek: Í skýrslu starfshóps samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins er kostnaðaraukning upp á 20–30%. Þá má ráða af minnisblaði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins til umhverfis- og samgöngunefndar að ráðuneytinu sé það fullljóst að umrædd samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir séu kostnaðarsamari en aðrar leiðir. Ábati sem felst í nýsköpun og vinnulagi þurfi að yfirvinna aukinn kostnað sem felst í hærri fjármagns- og undirbúningskostnaði einkaaðila. Þarna er heldur lítið gert úr hlut og ágætri frammistöðu Vegagerðarinnar. Þá kemur líka fram í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytisins til umhverfis- og samgöngunefndar að lykilhvati ríkisins til að nýta samvinnuleiðina við framkvæmd samgönguverkefna sé einkum fólginn í því að náð verði fram betri lausnum og sérþekkingu, án frekari skýringa um hvað við er átt. Betri lausnum og sérþekkingu. Hvar er sérþekkingin meiri en hjá Vegagerðinni sem ætti auðvitað að bera hitann og þungann af verkefni eins og þessu? Í þessu minnisblaði segir að hvatinn felist síður í að fá utanaðkomandi fjármögnun enda sé ríkissjóður með mun lægri fjármögnunarkostnað en langflestir markaðsaðilar. Þessi fjármögnunarkostnaður er í sögulegu lágmarki um þessar mundir og því ætti þetta að vera rakin leið. Loks er eðlilegt að geta þess hér að umsögn barst frá Félagi íslenskra bifreiðaeigenda sem eru stærstu hagsmunasamtaka bifreiðaeigenda á Íslandi. Þar er andstaðan við veggjöld afgerandi. Í umsögn um frumvarpið eru færð rök fyrir þeirri afstöðu. Félagið álítur að með aðkomu fjárfesta að vegaframkvæmdum sé einfaldlega verið að fela heildarkostnað samfélagsins af uppbyggingu innviða. Skuldastaða ríkissjóðs sýni ef til vill skárri hlið en ella og einkafjármagnið sé innheimt með notendagjöldum í stað þess að við greiðum þetta með einum eða öðrum hætti sameiginlega. Félag íslenskra bifreiðaeigenda hefur gert úttekt á fyrirhuguðum framkvæmdum og rýnt í fyrrnefnda skýrslu starfshóps um fjármögnun samgönguverkefna. Niðurstaða félagsins er sú að þátttaka einkafjárfesta leiði til 33% hærri kostnaðar við fimm fyrirhuguð samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir en ef ríkissjóður fjármagnar vegagerðina, að undanskilinni lagningu Sundabrautar. Kostnaður vegfarenda verði því 20 milljörðum kr. hærri en ella. Þá myndi kostnaður við innheimtu veggjalda vegna sömu fimm samvinnuverkefna nema 213 millj. kr. á ári að mati félagsins. Á 30 ára gjaldtökutímabili myndi innheimtukostnaður því nema u.þ.b. 6,4 milljörðum kr. sem gæti verið ein minni göng sem mikil eftirspurn er eftir. Það er því ekki að undra að 2. minni hluti vari við því að grunninnviðir í vegakerfinu verði fjármagnaðir með þeim hætti sem fyrirhugað er og gjaldi varhug við því að stjórnvöld rasi um ráð fram án þess að vandaðar úttektir hafi verið gerðar og samráð haft við hagsmunaaðila á viðkomandi svæðum. Á það skortir verulega í tengslum við þessi áform. Nefna má t.d. skort á greiningum er varða arðsemis- og fýsileika verkefna, greiðsluvilja vegfarenda, félagsleg áhrif og ábata, áreiðanlegar umferðarmælingar, umferðarspár og fleira. Þess skal getið af hálfu 2. minni hluta að í samgönguáætlun, sem nú er til lokaumfjöllunar á Alþingi, er með sama hætti boðuð gjaldtaka fyrir akstur um öll jarðgöng en útfærsla á þeim ekki rædd fremur en á öðrum sviðum þegar kemur að umfjöllun um veggjöld. 2. minni hluti leggst gegn svo afdráttarlausu ákvæði og telur óásættanlegt að íbúar sem eiga ekki annarra kosta völ þurfi þar af leiðandi að bera aukinn kostnað. Frumvarp um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir á þskj. 1122 er ekki viðamikið, ítarlegt eða flókið. Viðfangsefnið sjálft er það hins vegar og hugmyndafræðin sem að baki liggur. Samvinnuverkefni af þessu tagi geta verið ásættanleg á ýmsum sviðum framkvæmda og kann að henta ágætlega að sú leið verið farin í mörgum tilvikum. Annar minni hluti telur engu að síður nauðsynlegt að undirstrika að fyrirliggjandi frumvarp er bæði afmarkað við ákveðin verkefni og laust í reipunum um útfærsluatriði á flestan hátt og af þeim sökum varar 2. minni hluti við því að þetta frumvarp, sem hugsanlega verður að lögum í einni eða annarri mynd, verði notað sem fyrirmynd að PPP-verkefni í öðru samhengi. Sem dæmi hefur samvinnuverkefni ekki verið skilgreint á fullnægjandi hátt að undanskildu því sem fram kemur í 2. gr. frumvarpsins, t.d. hvaða skilyrði verkefni þarf að uppfylla til að falla undir skilgreininguna. Því telur 2. minni hluti mikilvægt að Alþingi skilgreini nánar með lögum hvað felst í hugtakinu samvinnuverkefni í þessu samhengi og öðru með tilliti til aðkomu ríkissjóðs. Virðulegur forseti. Ég hef nú hlaupið á nefndaráliti 2. minni hluta sem sá sem hér stendur undirritaði. Það skal enn áréttað í niðurlagsorðum að þingflokkur Samfylkingarinnar telur afar brýnt að hafist verði handa án tafar við uppbyggingu innviða okkar. Þeir varnaglar sem slegnir eru og þær athugasemdir sem liggja fyrir af hálfu 2. minni hluta eru vitaskuld ekki settar fram í því skyni að tefja mál, þvert á móti. Við erum hins vegar í fyrri hluta ferlis í orkuskiptum í umferð og fyrirsjáanlegt er að endurskoða þarf í heild gjaldtöku af umferð um vegakerfi Íslands. Virðulegur forseti. Við teljum óráðlegt að fikta með ómarkvissum og óréttlátum hætti í skattalegum álögum á bifreiðanotkun sem munu bitna af tvöföldum þunga á vegfarendum á næstu árum, sérstaklega íbúum á fyrirhuguðum gjaldtökusvæðum. Þessi heildarendurskoðun hefði þurft að liggja fyrir nú þegar í upphafi þessarar framkvæmdar, þótt ekki væru nema drög að umgjörð. Í því sambandi hafa menn auðvitað nefnt margvíslegt fyrirkomulag og það er tæknilegt útfærsluatriði. Við höfum ótal fyrirmyndir um leiðir en sú einfaldasta sem bent hefur verið á er að mæla eknar vegalengdir, þ.e. bara að mæla kílómetra, að lögð verði á kílómetragjöld. Það er ein leiðin. Hún er einföldust. Í þess stað er lagt upp í þessa rándýru vegferð, eins og bent hefur verið á, í samstarfi við einkaaðila og fjárfesta sem þjóðin situr svo uppi með og greiðir með einum eða öðrum hætti 20 milljörðum hærri upphæð en ástæða er til. Þetta er vilji og bjargföst trú Sjálfstæðisflokks, Framsóknarflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs. Virðulegur forseti. Hvar er nú fjárhagslega ábyrgðin? Hvar er hagsýnin? Hvar er hagkvæmnin sem fánaberar íhaldsins viðra sýknt og heilagt? Það skortir talsvert á almenna skynsemi í þessum áformum að mínu áliti. Þjóðarhagur er fyrir borð borinn til þjónkunar við hagsmunaöfl sem eiga enga samleið með ábyrgð og ráðdeild. Hér er ekki viljinn til að leita í vopnabúr hinnar hagsýnu húsmóður og hins hagsýna húsföður, að nýta allt fé vel. Hér er anað áfram í blindri trú. Það er einhver glapsýn í gangi, einhverjir hugmyndafræðilegir draumórar, einhver tilfinningaleg óstjórn. Það er ekki stuðst við staðreyndir eða langa reynslu. Við þekkjum dæmin úr íslensku samfélagi frá nýliðnum árum þegar sú mantra gekk t.d. um á sveitarfélagastiginu að sveitarfélögin ættu ekki að eiga húsnæði sitt, miklu betra væri að losa um fé, selja húsnæði einkaaðilum og láta þá reka það. Mörg sveitarfélög leituðu þessara leiða, lentu í verulegum kröggum og hafa verið að leitast við að snúa til baka en það er þeim erfitt. Dæmi eru um sveitarfélög sem lentu hreinlega á köldum klaka. Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um þung og erfið mál sem gleðja ekki endilega hugann, hvetja eða eru uppbyggileg. Það er nauðsynlegt að lyfta huganum og hugsa um eitthvað léttbærara. Það er gamalt latneskt orðtak sem segir: Ars longa, vita brevis. Listin er löng, lífið er stutt. Listirnar lifa, lífið tekur enda. Við erum einmitt að skipuleggja fyrir langan tíma. Við erum að skipuleggja fyrir framtíðina. Við erum að undirbúa þjóðina fyrir gjörbreytta tíma í samgöngumálum, í orkumálum, í umhverfismálum. Oft er sagt að stjórnmál séu list hins mögulega en þeir sem nú stjórna þekkja það ekki. Þeir eru fastir í einhverju kassalaga boxi og sjá hvorki daginn né veginn. Og talandi um listir þá hafa verið samdar heilar óperur um það þegar tilfinningarnar ná yfirtökum og bera menn ofurliði. Mér dettur í hug vinsæl ópera, Ástardrykkurinn eftir Donizetti. Þar var heitt í kolunum og ástríðurnar báru menn ofurliði en allt fór það þó vel að lokum. Ég hef á tilfinningunni að þingmenn Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs hafi komist í þennan ástardrykk og fengið sér einum of mikið. Drykkurinn smakkast auðvitað vel, er gómsætur en eftirbragðið er slæmt. Svo reyndist þessi drykkur auðvitað hreinasta húmbúkk. Í óperunni fór þetta allt vel að lokum og við skulum vona að svo verði einnig með þau áform sem hér eru uppi, að það renni upp fyrir stjórnvöldum að valin skuli leið skynseminnar en ekki trúarsetningar sem margir málsmetandi aðilar í stjórnkerfinu viðurkenna að sé fjárhagslega fráleit og andstæð þeim sem greiða eiga, andstæð almenningi, andstæð okkur skattborgurunum. Virðulegi forseti. Fáir framtakssamir aðilar munu græða og eru með allt sitt á þurru. Þetta er góð fjárfesting. Eru það nógu sterkar hvatir, nógu sterk rök til að fara þessa leið? Er hagsmuna skattgreiðenda best gætt á þennan hátt? Mér er það mjög til efs.

Virðulegi forseti. Við erum í dálítið áhugaverðri stöðu með þessi verkefni og þetta mál þar sem það er tiltölulega augljóst að staða ríkissjóðs gagnvart lánsfé er mjög góð en ríkissjóður getur að sjálfsögðu ekki bara fengið lán endalaust. Til dæmis hefur komið fram athugasemd frá fjármálaráði varðandi fjármálaáætlun, um að aðhald í fjármálum hins opinbera felist ekki bara í framkvæmdum og skuldsetningu o.s.frv. heldur líka í arðsemi þeirra verkefna sem fjárfest er í. Við höfum þennan samanburð á ákveðinni skuldsetningu ríkisins og arðsemi og aðhaldi í ríkisfjármálum á sama tíma, ef þessi verkefni eru eins arðbær og sagt er, enda sagði ráðuneytið að heppileg verkefni hefðu verið valin í þetta módel og á móti höfum við umsagnir um meðalaukakostnað, t.d. í Evrópu, og samkvæmt útreikningi FÍB um að kostnaður við að fara í verkefnin á þennan hátt sé 20–30% hærri, 33% hærri samkvæmt útreikningum FÍB. Það rímar ágætlega vel við íslenska reynslu þar sem Hvalfjarðargöngin voru kannski á u.þ.b. réttu róli miðað við kostnaðaráætlun, hefðu verið ódýrari í rauninni í ríkisframkvæmd, en þar var ákveðin ríkisábyrgð á sem lækkaði kostnaðinn, á meðan Vaðlaheiðargöngin kostuðu tvöfalt meira. Þannig að við erum að bera saman þennan möguleika á að bjóða fólkinu í landinu upp á framkvæmd sem er 20–30% ódýrari en lagt er til hérna. Hver væri í rauninni réttlæting 

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Við erum við að fjalla hér um sex verkefni sem eru öll, eins og fram hefur komið, mjög ólík. Veggjöld eru lögð á þar sem þau eru talin vera fýsileg. Þá er þetta auðvitað myljandi bisness og þess vegna sækja fjárfestar auðvitað í svona verkefni. Vegna hvers er hagkvæmasta leiðin ekki valin? Við höfum auðvitað þau rök að það sé erfitt að gera þetta af formlegum lagalegum ástæðum vegna þess að lögin um opinber fjármál séu einhver hindrun og við megum ekki skuldsetja ríkissjóð um of. En ég tel að það séu bara ekki nægilega sterk rök. Ef það liggur á borðinu að við erum að velja dýrari kosti - og það hafa í raun og veru samgönguráðuneytið og fjármálaráðuneytið staðfest, þeim er það ljóst að við erum að velja dýrari kosti - hvernig ætlum við að réttlæta það gagnvart skattgreiðendum? Mér finnst það ekki hægt. Ég nefndi hér í ræðu minni að stjórnmál væru list hins mögulega. Þarna vantar hugmyndaflug eða úrræði. Það þarf ekki mikið hugmyndaflug. En þarna þarf bara úrræði. Þau eru til. Óháð allri gjaldtöku tel ég hægt að stofna opinber félög eða félög til hliðar en þannig að Vegagerðin bæri auðvitað hitann og þungann af verkefninu að öllu leyti.

Virðulegi forseti. Þetta er einmitt lykilatriði. Af hverju veljum við dýrari kostinn? Það verður ekki miklu flóknara en það í raun og veru. Er það einmitt út af þessum fjármálareglum sem koma í veg fyrir meiri lántöku? Hversu gáfulegar eru þá þær fjármálareglur, sérstaklega ofan í þá umsögn sem við höfum fengið um að auknar framkvæmdir eða lántaka er ekki endilega merki um lítið aðhald í opinberum fjármálum ef farið er í arðbær verkefni, þ.e. arðsemin við að fara í verkefnið borgar sig meira en skuldabyrðin býr til? Þá borgum við upp lánið með arðseminni af verkefninu. Það tekur að sjálfsögðu einhvern tíma en tekur það ekki jafnvel styttri tíma en að greiða upp lánið? Þannig forsendur erum við með. Og af því að þetta er grundvöllurinn að því hvernig við ættum að taka ákvarðanir um það hvaða verkefni við förum í þá er athyglisvert að þessar forsendur vantar í öll þessi verkefni og í rauninni velflest þau verkefni sem við glímum við í samgönguáætlun. Einkaaðilar taka í raun bara tillit til þess ágóða sem þeir geta fengið fyrir gjöld af framkvæmdinni en opinberir aðilar geta tekið sér til hagnaðar miklu stærri samfélagslegan ábata af framkvæmdinni sem er hægt að réttlæta að borgi niður þau útgjöld sem hið opinbera leggur í. Þann samfélagslega ábata fá einkaaðilar aldrei í sinn vasa í gegnum notendagjöld. Þeir þurfa að rukka meira. Meðal annars þess vegna er kostnaðurinn 20–30% meiri, það er einfaldlega skattahækkun.

Frú forseti. Þetta er áhugaverð umræða. Ef fjármálareglurnar og lögin um opinber fjármál eru of þröng, sníða okkur of þröngan stakk og eru það sem stjórnvöld beita fyrir sig í þessu sambandi þá er það auðvitað alvarlegt ef fjármálareglurnar eru beinlínis farnar að vinna gegn okkur þannig að verulegir hagsmunir eru undir. En þetta er auðvitað trúarsetning ákveðinna stjórnmálaafla, að einkaframtakið leysi allan vanda þrátt fyrir að hvert áfallið ríði yfir þá hugmyndafræði á fætur öðru og er auðvelt að tína þau til en verður nú ekki gert hér. Þó er rétt að benda á að það áfall sem við glímum við núna, heimsfaraldur kórónuveiru, staðfestir auðvitað hversu mikilvægt það er fyrir okkur að eiga trausta öfluga innviði, traust net í samfélaginu, trausta samfélagslega sjóði. Það er auðvelt að sannfæra fjárfesta og okkur öll um að við eigum að vinna að því að fjármagna svona stór verkefni sem við þurfum að gera í ríkum mæli á næstu árum með sameiginlegum sjóðum og með almennri skynsemi. Umgjörðin hefði átt að vera klár núna. Við erum auðvitað að fara í gegnum fyrsta fasa orkuskipta og hefðum þurft að vera búin að taka umræðuna um hvernig gjaldtöku eigi að vera háttað almennt í umferðinni.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni yfirferð yfir nefndarálit minni hluta og ég vil ekki síst þakka honum í því ljósi að það er mjög mikilvægt að fram fari dálítið gagnrýnin umræða um þá aðferðafræði sem við erum að innleiða. Ég er samt í grundvallaratriðum ósammála honum enda stend ég að áliti meiri hluta. Þeim efasemdum sem ég hafði kannski í upphafi þessa máls hefur verið svarað mjög vel einmitt af fulltrúum Vegagerðarinnar. Þess vegna kom það mér mjög á óvart í ræðu hv. þingmanns þegar hann lét í raun að því liggja að með þessari aðferðafræði væri á einhvern hátt verið að gera lítið úr frammistöðu og framkvæmdagetu Vegagerðarinnar. Ég vil því spyrja hann hvort það sé ekki rétt að fyrir nefndinni hafi komið fram að Vegagerðin væri einmitt mjög áfram um að farið yrði í þessar framkvæmdir með þessum hætti til að auka möguleika hennar á að kynna sér nýja aðferðafræði og fara í nýsköpun á ýmsum sviðum í samvinnu við þá aðila sem þarna koma til með að koma að verkum. Og eins kom það fram hjá Vegagerðinni að auðvitað er unnið að mikilvægum fýsileikakönnunum um öll þessi verkefni sem eru komin mislangt, sum mjög langt. Getur þingmaðurinn ekki staðfest það að fýsileikakönnunin er unnin á vegum Vegagerðarinnar? Eins og kemur líka skýrt fram í nefndaráliti þarf að mörgu leyti að vera komið miklu lengra í öllum undirbúningi og útfærslu þessara verkefna eða að vera búið að negla niður önnur atriði, m.a. fýsileikann, heldur en í ýmsum öðrum vegagerðarverkefnum. Þannig að þarna er líka sú aðferðafræði sem verið er að þróa.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það flögrar ekki að mér að gera lítið úr framlagi Vegagerðarinnar í þessu samhengi frekar en öðru. Þar er okkar allra færasta fólk og við eigum að hafa það í forystusveit. Vegagerðin vill auðvitað byggja vegi og fagnar því að við komumst áfram veginn. Það kann vel að vera að hún sé að einhverju leyti dús við þessar leiðir en ég minnist þess ekki sérstaklega að hún hafi mælt með því að fara þessa leið enda kannski ekki hennar hlutverk að hafa á því sérstaka skoðun. Það blasir við að þessi sex verkefni eru eins ólík og þau geta verið, eins og þau eru nú öll brýn, þau eru öll bráðnauðsynleg. Við höfum nefnt veginn yfir Öxi, það er ekki síst brýnt verkefni. En það á ekki að mínu áliti heima í svona gjaldtökuverkefni, bara íbúanna á svæðinu vegna. Við eigum að taka alla gjaldtöku í umferðinni til heildarendurskoðunar og láta alla vegfarendur njóta þess sama. Ég tel að það sé ekki réttlæti í því að íbúar á þessum svæðum séu rukkaðir, a.m.k. tímabundið, umfram það sem gerist og gengur almennt í þjóðvegakerfinu.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Eins og fram kom hjá þingmanninum eru þetta gjörólík verkefni og það er ekki hlutverk Vegagerðarinnar að hafa sérstaka skoðun á því hvaða leið er farin. Hins vegar snýst það sem ég kom inn á um þá kosti sem Vegagerðin sér við þessa aðferðafræði. Það fannst mér koma mjög skýrt fram og einmitt vegna þess hversu ólík verkefnin eru hefur Vegagerðin dregið fram þá kosti sem því fylgja að fá ákveðna útvíkkun á þekkingu með samstarfi um svona ólík verkefni. Síðan langaði mig að koma inn á annað sem hefur komið fram í umræðunni. Það er að í verkefnum af þessu tagi í Noregi setja stjórnvöld sér það markmið að þó að fjármögnun geti hugsanlega orðið dýrari, eins og réttilega hefur komið fram hér, sé stefnt að því að verkefnin í heild sinni séu 20% ódýrari en verkefni sem ríkisvaldið hefur alfarið á sinni könnu í framkvæmd og í flestum tilfellum næst það markmið. Það er það sem við erum að stefna að hérna. Síðan langaði mig aðeins að koma inn á umferðarmælingarnar. Auðvitað eigum við umferðarmælingar á öllum þessum leiðum og þær sjáum við á vef Vegagerðarinnar. Hver sem er getur flett þeim upp. Hins vegar, þegar verið er að gjörbreyta einhverri leið eins og leiðinni um Öxi t.d. og jafnvel má segja það sama um Hornafjarðarfljót, er ekkert hægt að draga of miklar ályktanir af umferðinni allt árið út frá þeim samgöngumannvirkjum sem eru nú til staðar vegna þess að umferðin verður allt annars eðlis eftir að ný mannvirki 

Frú forseti. Enn um okkar ágætu Vegagerð ríkisins eins og hún hét, ég veit ekki hvort hún heitir það enn. Hún er áfram um að búa til vegi og þetta er auðvitað fagfólk sem vill styðjast við nýjustu og bestu þekkingu sem völ er á og hefur staðið sig með miklum sóma. Gæti þetta verið áhugaverð tilraun? Kannski. En er nauðsynlegt að fara í svona umfangsmikla og dýra tilraun sem kostar okkur 20 milljarða? Er ekki hægt að fara einhverja millileið í því? Ég spyr hv. þingmann, virðulegur forseti. Varðandi umferðarmælingarnar og álagið, af því að við erum að ræða um þessa tilteknu leið fyrir austan, þar sem ég segi að komið hafi fram í frumvarpinu áætlun um 220 bíla á dag: Auðvitað verður gjörbreyting þarna, það er alveg augljóst og umferð eykst mikið, bæði um sumar og vetur. Þetta er sennilega nánast eingöngu sumarvegur og sú mynd verður gjörbreytt. Hv. þingmaður nefndi að í Noregi stefni menn að því að einkaframkvæmdir séu 20–30% ódýrari. Ég er undrandi á því að þetta sé ekki sett fram sem eitt höfuðmarkmið með þessu frumvarpi. Ég hef ekki heyrt á þetta minnst fyrr. Þetta kemur ekki fram í nefndaráliti eftir því sem ég hef komist næst. Virðulegur forseti. Rétt áður en ég lýk máli mínu þá vil ég bara undirstrika það álit Samfylkingarinnar að við stöndum frammi fyrir breyttum aðstæðum 

Virðulegur forseti. Nú berast fregnir af því að forseti hafi áhuga á að halda þingfundi eftir helgi, á mánudegi og jafnvel þriðjudegi. Þess vegna tel ég ástæðu til að minna á að 2. júní var undirritaður samningur, skriflegur samningur allra formanna flokka hér á Alþingi, um að þing stæði til 25. júní u.þ.b. Ástæðan fyrir því að orðunum „um það bil“ var bætt þarna við var sú að vonir stóðu til að jafnvel yrði hægt að ljúka því fyrr. Engum datt í hug að farið yrði með þing fram að forsetakosningum eða fram yfir þær. Því spyr ég hæstv. forseta hvort ekki standi til að standa við skriflegan samning allra formanna flokka hér á Alþingi frá 2. júní. Ég geri mér grein fyrir því að ríkisstjórnin myndi vilja klára miklu fleiri mál en 

Herra forseti. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kemur hingað upp og gerir að umtalsefni samkomulag formanna flokka. Hv. þingmanni er jafn kunnugt um það og þeirri sem hér stendur að það samkomulag byggðist á því að samkomulag næðist um þau mál sem lokið yrði á þessu þingi. Það samkomulag hefur enn ekki náðst, því miður. Ég ítreka það sem ég hef áður sagt við formenn flokka: Ég taldi að við værum öll að fallast á þennan tímaramma af fullum heilindum í því markmiði að ná saman um þau mál sem yrði lokið. Það hefur tekið tímann sinn að ná saman um þau mál. Það hefur þó aðeins þokast, eins og hv. þingmaður þekkir mjög vel, en enn liggur ekki fyrir samkomulag við alla flokka á Alþingi um það hvernig málum skuli nákvæmlega lokið. Allir hv. þingmenn sem skrifuðu undir samkomulagið ættu að hafa skilning á því að það hangir á því að við náum saman um endanlegan málalista og afgreiðslu þeirra mála.

Herra forseti. Í fyrsta lagi er afar sérstakt að heyra það hér á göngum Alþingis að verið sé að skipuleggja þingstörf fram í tímann án þess að það sé rætt við þingflokksformenn, formenn stjórnmálaflokkanna eða eitthvað slíkt. Það finnst mér mjög sérstakt. Ég hélt að það væri kannski í samræmi við hefðina að þetta ætti alla vega að ræða á þeim vettvangi. Síðan vil ég segja það, herra forseti, að í þessu undirritaða samkomulagi er ekki orð um að klára þurfi einhvern ákveðinn fjölda mála eða eitthvað slíkt áður en þingi er slitið. Það er ekki orð um það í þessu samkomulagi, þannig að það sé skýrt tekið fram. Ég reikna bara með að menn virði þetta samkomulag.

Forseti. Mig langar bara til að taka undir og benda á að þegar kemur að því að ná samkomulagi um að ljúka þingi núna þá er ég búin að bíða síðan í gærkvöldi eftir að forsætisráðherra hreinlega hringi í mig eða biðji um fund og haldi áfram samtali við okkur Pírata um okkar mál og það sem við höfum beðið um til að ljúka þessu. 

Virðulegi forseti. Það hefur því miður orðið lenska hér síðustu árin að þinglok verði sífellt undarlegri og flóknari. Menn hafa gengið svo langt að ekki er nóg lengur að menn setjist niður og sammælist um hluti heldur skrifa menn núorðið nafn sitt undir til að meiri líkur séu til þess að samkomulag haldi. Í því samtali sem formenn flokkanna áttu hér fyrir nokkrum vikum, og snerist um það að stefna að því að ljúka þingi í kringum 25. júní, plús mínus einhverja daga, lá auðvitað undir að klára þau mál sem væru klár frá þinginu, stjórnarfrumvörp, og um það var rætt. Tvö eða þrjú mál voru tekin sérstaklega til hliðar. Þau eru farin og reyndar miklu fleiri mál. Það ætti ekki að koma nokkrum manni á óvart að starfsáætlun sé tekin úr sambandi. Síðan er það í höndum okkar 

Herra forseti. Í ljósi þess hvernig þessi umræða byrjaði væri kannski rétt að huga að því og jafnvel að beina þeirri spurningu til hv. formanns Miðflokksins hvort hann hafi litið svo á að þegar formenn flokkanna skrifuðu undir samkomulag sitt gæfi það honum tækifæri til þess að stöðva með málþófi framgang allra mála ríkisstjórnarinnar, með því að fara dag eftir dag, viku eftir viku, í málþóf út af einu máli. Hvarflar virkilega að mönnum að það hafi verið tilgangurinn þegar formenn flokkanna gerðu sitt samkomulag?

Herra forseti. Ég hef ekkert út á fundarstjórn forseta að setja. Það er sennilega algerlega tilgangslaust að biðja fólk í þessum sal að reyna að sjá örlítið út fyrir eigin nafla, stóru myndina, sjá hvaða mál það eru sem væri gott að Alþingi kláraði núna. Það væri gott að við færum inn í sumarið með samgöngumálin, það risastóra mál, orðin að lögum. Ég ætla engu að síður, forseti, og geri tilraun til þess, að biðja fólk sem er í einhverju öðru samkomulagi, horfir á eitthvað annað af því að þar er ekki nákvæmlega allt sem það telur að það eigi að fá þar, að prófa með mér í það minnsta að reyna að sjá stóru myndina hvað það varðar og hugsa aðeins um þessa fundarstjórn hér og hvernig staðan er í raun, hvað getur gerst varðandi stór mál sem ég veit að við viljum mörg hér inni að verði að lögum.

Herra forseti. Ég held að það væri afskaplega gott fyrir sjálfsmynd Alþingis og mögulega ásýnd þess að fólk, sem er í meira mæli en oft áður að ferðast innan lands og hlusta á okkur í útvarpi, myndi muna okkur fyrir annað en að standa og deila um klæðaburð hvert annars eða með hvaða hætti einn eða annar gengur á svig við eitthvert samkomulag. Það er nauðsynlegt að ná samkomulagi þar sem allir geta gengið nokkuð ánægðir frá borði. Til þess eigum við að tala saman en við þurfum ekkert endilega að gera það hér og ekki í skeytasendingum. Ég hvet því þingmenn allra stjórnmálaflokka hér inni til að eiga samræður fyrir utan 

Virðulegi forseti. Ég hef ekkert út á fundarstjórn forseta að setja. En fyrst við erum á þessari línu er eins gott að ég verði á henni líka. Horfa út fyrir eigin nafla, segir ágætur hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé. Eigum við að semja? Eigum við ekki að semja? Mig langar til að segja ykkur um hvað málið snýst t.d. hjá Flokki fólksins. Það eru mál sem við eigum að fá, þrjú mál sem við máttum velja til að semja um. Eitt mál var forgangsmál. Þá komu þeir með mál númer þrjú og buðu okkur það. Þeir ákveða hvaða mál við eigum að taka út. Málið sem við erum að tala um í forgang er gildandi réttur nú þegar. Það er gildandi réttur um 69. gr. almannatryggingalaga. Við erum bara að setja punktinn yfir i-ið og óskum eftir því að þessi grein verði styrkt það rækilega að það verði aldrei val ráðherra að ákveða að þegar vísitöluleiðrétting launa fyrir almannatryggingaþega og fátækasta fólkið í landinu er um áramót verði hún látin fylgja almennri launaþróun í landinu. Það verður bara þannig og það er ekki hægt að semja um það. Við erum að tala um gildandi rétt, virðulegi forseti.

Virðulegur forseti. Mig langar að nefna það, í samhengi við orð hv. þm. Birgis Ármannssonar, að það er auðvitað undir fundarstjórn forseta hverju sinni komið hvernig umræðum um mál er stýrt, eins og í þessu tilviki um samgönguáætlun sem hv. þingmaður vísaði til. Það lá auðvitað fyrir að viðræður væru í gangi um að ná bærilegri lendingu, sem tókst og allt jákvætt um það að segja. Lendingin tengist auðvitað næsta máli á eftir um stofnun opinbers hlutafélags en forseta er auðvitað í lófa lagið að taka mál af dagskrá og fresta umræðunni á meðan unnið er að samkomulagi. Það verður auðvitað að vera á ábyrgð forseta hverju sinni ef umræðan tekur lengri tíma en áður var áætlað. En svo verður að halda því til haga að stór hluti þeirrar umræðu sem átti sér stað hér um samgönguáætlun átti sér stað utan áður áætlaðs þingfundatíma og eyddi ekki tíma frá nokkrum sköpuðum hlut.

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að deila áhyggjum af því á hvaða vegferð við erum almennt og kannski til að leggja til lausn. Ég er mögulega of sein núna en hún gæti verið höfð í huga næst. Þetta er lausnaverklagið sem þekkist í raunheimum, þ.e. að þegar margir aðilar koma að borðinu, þegar verið er að tala við fleiri en einn aðila í einu, sé það ekki þannig að ágreiningsmál við einn aðila séu kláruð og ekki fyrr en þá byrjað á samtalinu við þann næsta. Það er ávísun á svona stöðu. Af því að það lá fyrir frá upphafi, og hefur eiginlega legið fyrir frá fyrsta degi þessarar ríkisstjórnar, að stjórnarandstöðuflokkarnir eru fimm hefði verið hægt að eiga samtal við þá alla nokkurn veginn í einu um helstu áhersluatriði sem hver flokkur setti á borðið. Þá værum við ólíklega í þessari stöðu núna, þ.e. að renna út á tíma. Það er mjög slæmt. Ég legg til að við klárum þetta eins vel og við getum og leggjum svo töluverða vinnu saman í það að koma í veg fyrir að slík staða komi upp aftur.

Virðulegur forseti. Mig langaði bara að bæta því við, af því að tími minn var búinn áðan, að við erum með mál númer tvö í röðinni. Það kostar ekki eina einustu krónu, ekki eina krónu. Það lýtur að því að bjóða öryrkjum að fara út að vinna og gefa þeim færi á því að reyna að vinna og afla tekna, borga skatta og kannski að lenda ekki inni í örorkukerfinu aftur. Það kostar ekki eina krónu. Við erum búin að bjóða okkar samningsaðilum að velja á milli þessara tveggja mála, hvort heldur sem er. Við erum til í það. Það eina sem við biðjum um, og við öll í stjórnarandstöðunni biðjum um, er sanngirni og réttlæti, að fá eitt einasta mál inn í þingsal í atkvæðagreiðslu, eitt einasta mögulega mál. Og hvað skyldi vera svona rosalega erfitt við það? Mér er bara algjörlega fyrirmunað að skilja hvernig samningssamband á að gilda bara allt í aðra áttina og annar samningsaðilinn á alltaf að vera með ennið í jörðinni og biðja um grið og segja allt í lagi, takk fyrir, við látum okkur þetta nægja. Svona ganga ekki 

Virðulegur forseti. Enn og aftur finnst mér leiðinlegt að við séum að ræða þessi mál hér í þingsal fyrir framan þjóðina. Ég hef fulla samúð með störfum hv. þingmanna sem eru þingflokksformenn og veit að hafa verið að leggja sig alla fram við að reyna að ná hér einhverjum lausnum. En ég verð að viðurkenna það sem almennur óbreyttur þingmaður að mér finnst líka mjög sérstakt þegar verið er að semja þannig um og krafan er slík að allir flokkar í stjórnarandstöðu eigi að fá eitt mál afgreitt, algerlega óháð stærð flokka. Hér talaði hv. þm. Inga Sæland fyrir Flokk fólksins, þar sem í eru tveir þingmenn, um að mál sem hún vill gjarnan fá … 

Hæstv. forseti. Kannski fyrst og fremst til skýringar varðandi þau atriði sem hv. þm. Inga Sæland nefnir og eins hv. þm. Halldóra Mogensen hér fyrr í umræðunni. Það hefur legið fyrir í þessum samningaviðræðum að vilji væri til að taka á dagskrá þingsins og taka til umræðu þingmannamál frá hverjum stjórnarandstöðuflokki. Það hefur hins vegar alltaf legið fyrir á vettvangi þingflokksformanna, alveg frá upphafi, á hverjum einasta fundi, að þó að mál væru tekin á dagskrá áskildi meiri hluti þingsins sér rétt til þess annaðhvort að samþykkja mál, fella mál eða vísa því til ríkisstjórnar. Krafan um það að þessi þriðji þáttur, að vísa málinu til ríkisstjórnar, sé ekki tækur kostur, eins og bæði Píratar og Flokkur fólksins hafa gert kröfu um núna, er þá í miklu ósamræmi við allt sem áður hefur verið talað um 

Virðulegur forseti. Það er sagt að það sé leiðinlegt að ræða þetta fyrir framan þjóðina, en það er hluti af vandamálinu að eina tæki minni hlutans til að hafa einhver áhrif á annars algjört vald meiri hlutans er tíminn hér í ræðupúltinu. Hluti af stjórn meiri hlutans hefur alltaf verið, ekki bara þessa meiri hluti, að keyra einfaldlega áfram með mál. Eina leiðin fyrir minni hlutann er að mæta í ræðustól til að segja: Fyrirgefið, þið verðið að taka smátillit til okkar. Þetta er eina tækið. Það er enginn málskotsréttur eða neitt. Ástæðan fyrir því að verið er að ræða þetta í ræðustól er sú að meiri hlutinn hverju sinni vill ekki klára samningaviðræður og finnst það stundum þægilegt að það sé einhver orðrómur um að málþóf sé í gangi o.s.frv., þegar það er einfaldlega 

Virðulegur forseti. Þetta er eiginlega alveg stórfurðulegt. Hvað erum við búin að halda marga fundi, störufundi, til að reyna að leysa þessi mál? Ef vinnubrögðin væru í fyrirtæki úti í bæ eins og þau hafa verið á þessum störufundum sem hafa verið haldnir, væri það farið á hausinn. Við erum búin að fá öll tækifæri til að leysa þetta. Svo koma stjórnarþingmenn hér upp og segja að það sé okkur í Flokki fólksins að kenna að stjórnarþingmenn fái ekki sín mál inn í þingið. Hversu langt er hægt að seilast? Hvernig í ósköpunum getur það verið Flokki fólksins að kenna að stjórnarmenn komi ekki málum sínum inn í þingið? Það er útilokað.

Virðulegi forseti. Það er augljóst að það er komin dálítil þreyta í mannskapinn. Ég held að það liggi alveg fyrir. 

Forseti. Í ljósi þess að hv. þm. Birgir Ármannsson leitaðist við að breyta þessu í einhvers konar fyrirspurnartíma tel ég mér skylt að bregðast við fyrirspurn hv. þingmanns og benda á hið augljósa. Hinn reyndi hv. þingmaður veit það mætavel að þegar líður að lokum þingstarfa þá eiga umræður það til að lengjast. Þetta vissi hv. þingmaður 2. júní, þetta vissi hann fyrir tíu árum, þetta vissi hann fyrir 20 árum. En ef við lítum til sögunnar og skoðum t.d. stjórnarandstöðu áranna 2009–2013, sem hv. þingmaður þekkir vel, eða stjórnarandstöðu vinstri flokkanna, ég tala nú ekki um Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, þá er Miðflokkurinn skipaður níu hlédrægum friðardúfum sem leitast eingöngu við að miðla málum því að harkan sem hefur verið beitt á þessum tímapunkti hér á árum áður á sér ekki hliðstæðu nú. Ég hvet því menn til þess að leita sátta í þessu máli og minni á að ef hv. þingmenn Pírata og Flokks fólksins vilja ekki láta vísa málum sínum til ríkisstjórnarinnar, hvers vegna ekki að leyfa þeim bara að fara með málið í atkvæðagreiðslu? Stjórnin getur þá fellt þau ef hún vill ekkert með þau hafa.

Virðulegur forseti. Flokkur fólksins er með 18 mál inni og samkvæmt því sem stjórnarliðar héldu fram hérna, einn a.m.k., þá ættum við ekki að fá, af því við erum svo fá í þingflokknum, nema 1% af einu máli út, eða hvað? 

Herra forseti. Þetta er nú orðið ágætt hjá okkur hérna en ég verð samt að ítreka það og segja: Ég trúi því ekki að það sé almennur vilji þingmanna að af þeim sé tekinn réttur til að koma með mál til málsmeðferðar í þingsal, að það sé skilyrt að þingmaður geti ekki, hvort sem hann er í stjórn eða stjórnarandstöðu, komið með einhverjar tillögur. Eiga þá stjórnarandstöðuþingmenn ekki að fá að koma með frávísunartillögu á mál ríkisstjórnarinnar? Er það eitthvað sem við viljum semja um? 

Forseti vill geta þess að hann mun koma þeim viðhorfum sem hér hafa verið rædd áleiðis.

Virðulegi forseti. Lykilorðið, ef eitthvert er í þessu máli, er arðbær verkefni. Þar er verið að leggja til sex verkefni í svokölluð samvinnuverkefni. Þetta er ákveðin hugmyndafræði sem hefur almennt séð og sögulega á Íslandi verið kennd við Framsóknarflokkinn, ákveðin samvinnuhugsun. Hún útleggst á þann hátt að einkaaðilar koma með fjármagn í framkvæmdir sem ganga síðan til hins opinbera, þ.e. samvinnuverkefni einkaaðila og hins opinbera. Þarna eru sex verkefni. Það er hringvegur norðaustan við Selfoss og brú á Ölfusá, hringvegur um Hornafjarðarfljót, Axarvegur, tvöföldun Hvalfjarðarganga, hringvegur um Mýrdal og jarðgöng í Reynisfjalli og Sundabraut. Þetta eru ansi ólík verkefni og ólíkar forsendur bæði hvað varðar þá styttingu sem er af hverju verkefni fyrir sig og hversu mikil umferð er þarna. En þessi sex verkefni voru dæmd, að því er kom fram í máli samgönguráðuneytisins, heppileg til að nota inn í þessa hugmyndafræði um samvinnuverkefni. Hér er rosalega mikilvægt að skilja tvö atriði varðandi það hvað við erum að gera í þinginu sem fjárveitingavald með almannafé. Annars vegar á hvaða forsendum við tökum ákvarðanir um forgangsröðun almannafjár og hins vegar þann aukakostnað sem samvinnuverkefni fela í sér. Í nefndarálitinu og í umsögn FÍB er talað um að samvinnuverkefni kosti u.þ.b. 20–30% meira; Félag íslenskra bifreiðaeigenda sagði 33% meira. Það rímar ágætlega við þau samvinnuverkefni sem við höfum á Íslandi, t.d. Hvalfjarðargöngin og Vaðlaheiðargöngin. Hvalfjarðargöngin voru á kostnaðaráætlun, þó með ríkisábyrgð, stuðningi, og fengu þar af leiðandi lægri vaxtakjör sem ellegar hefðu hækkað kostnaðinn. Vaðlaheiðargöng fóru hins vegar tvöfalt fram úr ætlun og ef ekki hefði verið ríkisaðstoð hefði framkvæmdin fjórfaldast í verði, samkvæmt ákveðnum útreikningum varðandi ríkisábyrgðir. Við erum einhvers staðar á bilinu 20–30%, þegar við skoðum þetta í stærra samhengi. Það er ekki ólíklegt að í heildina, þó að einstaka verkefni verði kannski á lægri kostnaði en önnur á hærri, endum við einhvers staðar í þessum meðaltalstölum, sem vitnað hefur verið í frá Evrópu, um að samvinnuverkefni séu 20–30% dýrari. Þetta er lykilatriði. Við erum að fara með almannafé í samgönguáætlun. Við erum með sameiginlega uppbyggingu á samgönguinnviðum á landinu og í það borgum við skatta, bifreiðagjöld og bensínskatt og hvað eina sem er ekki lengur eyrnamerkt í samgönguverkefni heldur fer þetta allt í stóran ríkissjóð sem við útdeilum síðan úr til að framkvæma þessi verkefni. Við viljum fá forgangsröðun hins opinbera á þau samgönguverkefni sem skipta máli út frá mjög mörgum mismunandi mælikvörðum, út frá byggðasjónarmiðum og alls konar arðsemi sem tengist því samfélagslega, ekki bara í beinhörðum peningum, arðbærni og slíku. Það eru öryggissjónarmið og þess háttar sem hið opinbera getur tekið til sín sem hafa áhrif á forgangsröðun hins opinbera sem er ekki bara hrein og klár peningapólitík. Það eru mun fleiri atriði sem gagnast samfélaginu í heild en bara það hvaða krónur og aurar skila sér í kassann fyrir hvert verkefni, því að oft eru áhrifin óbein og ekki eitthvað sem fer í gegnum ríkissjóð sérstaklega. Þegar slík forgangsröðun liggur fyrir þá sést mjög auðveldlega hvaða verkefni ríkissjóður er að fjármagna til að fá sem mesta hagkvæmni í notkun á almannafé. Við erum hins vegar ekki með þá forgangsröðun, við fáum hana svona u.þ.b. í framlagningu samgönguáætlunar en við fáum ekki að sjá þá greiningarvinnu sem liggur á bak við. Við þingmenn getum ekki séð að ákveðin framkvæmd sem er næst á lista, en kemst ekki inn í samgönguáætlun, er með þessa arðsemiskröfur eða ákveðinn ábata en það myndi mögulega gefa okkur tækifæri til að segja: Þessi framkvæmd er arðbærari fyrir samfélagið en framkvæmd sem er framar í röðinni. Ef við förum aðeins í landsdómsmálið var tekin ákveðin pólitísk ákvörðun um að endurraða á þeim lista. Við viljum að sjálfsögðu sjá, út frá þeim forgangsröðunarlista eins og hann er settur upp með öllum mismunandi útreikningsatriðum, hvort verið sé að hnika til á þeim lista út frá pólitískum forsendum, kjördæmapoti eða einhverju slíku, og við viljum væntanlega hafa áhrif og pólitíska skoðun á því hér í þessum þingsal. Þegar við höfum þennan lista þá getum við horft á þau verkefni sem eru sett fram sem samvinnuverkefni. Ef þau eru einhvers staðar mjög neðarlega á þeim lista, nægilega neðarlega til að réttlæta 20–30% aukakostnað fyrir notendur, réttlæta það að farið sé út í þann aukakostnað af því að bíða eftir framkvæmdinni, miðað við þá arðsemi sem er gefin í forgangsröðuninni, er meira. Þá er orðið arðbærara fyrir það samfélag sem framkvæmdin nær helst til að fá framkvæmdina, með þeim aukakostnaði sem fylgir samvinnuverkefnum, frekar en að bíða eftir henni í opinberri framkvæmd í gegnum samgönguáætlun. Það er hins vegar ekki málið með þessi sex verkefni af því að forgangsröðunarlistinn liggur ekki fyrir. Þá höfum við engar forsendur til að segja að þetta séu framkvæmdir sem eru heppilegar í samgöngu- og samvinnuverkefni. Ég ætla að fara aðeins yfir muninn á arðsemi hins opinbera og einkaaðila. Eins ég sagði áðan geta opinberir aðilar tekið mun fleiri atriði inn í arð af samgönguframkvæmd. Það þýðir að þegar framkvæmd kostar 10 milljarða eða eitthvað því um líkt er afleiddur arður af ýmsum öðrum atriðum mun hærri en arðurinn sem fæst eingöngu af því að innheimta veggjöld til að greiða fyrir þá framkvæmd. Þannig getur hið opinbera tekið ýmsan annan arð til þess í raun að greiða fyrir viðkomandi samgönguverkefnum og gert það þannig á miklu hagkvæmari hátt, bæði út af lánakjörum hins opinbera og líka af því að hægt er að taka arðsemi sem skapast fyrir samfélagið með í reikninginn til að greiða upp þau lán sem ríkið þarf kannski að taka í þessum tilvikum. Einkaaðili getur hins vegar bara horft í arðsemi þess að taka gjöld af framkvæmdinni sem slíkri og það þýðir að íbúar á umræddu svæði og notendur þeirrar samgönguframkvæmdar, sem annars vegar myndu borga framkvæmdina niður með þeim samfélagslega arði sem verður vegna byggingarinnar, geta það þegar um opinberar framkvæmdir er að ræða en ekki einkaframkvæmd af því að þá borga þeir allt í veggjöldunum. Samfélagslegi arðurinn fæst að sjálfsögðu en hann þarf að yfirfærast í þennan aukna kostnað, alla vega 20–30%, og öll sú upphæð er greidd í gegnum veggjöldin. Það tefur fyrir því að arðurinn, samfélagslegi arðurinn, af framkvæmdinni komi til fulls til þeirra notenda samgönguframkvæmdanna sem hafa af henni arð. Þetta þýðir einfaldlega skattahækkun. Það er ekkert flókið við það. Þetta er einungis ekki skattahækkun ef tekið er frá verkefni í samvinnuverkefni sem er það neðarlega á lista að munurinn á aukakostnaðinum og samfélagskostnaðinum, sem myndi nást með því að gera verkefnið fyrr, er nægilega mikill til þess að báðir hafi hag af. Þetta er algjört lykilatriði þegar farið er í að velja hvaða verkefni henta sem samvinnuverkefni. Ef við veljum verkefni sem eru ofarlega á forgangsröðunarlista, sem eru mikilvæg fyrir arðsemi samfélagsins í heild, og setjum þau í samvinnuverkefni þá eru það verkefni sem við erum í raun þegar búin að borga fyrir með okkar sköttum og erum að fara að borga aftur fyrir með veggjöldum. Þá ætla ég ekki einu sinni að byrja að tala um það hvernig skattheimta veggjöldin eru sem leggjast í sömu upphæð á alla, eins og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson hefur talað um, ég ætla að leyfa honum að hafa þá umræðu út af fyrir sig, vildi bara minnast örstutt á það. Mig langar í síðasta parti ræðunnar að tala um það sem hefur komið fram í andsvörum áður um aðhaldsstig opinbers fjármagns. Að sjálfsögðu getur ríkissjóður ekki bara farið og tekið lán fyrir öllu saman, alltaf og alveg endalaust mikið. En ef ríkissjóður er að taka lán fyrir arðbærum framkvæmdum, þ.e. framkvæmdum sem borga lánin sjálfar, þá eykur það jafnvel aðhald í opinberum fjármálum. Það eru ákveðin takmörk á svigrúmi hvað varðar ákveðna framkvæmdagetu samfélagsins. Það eru bara svo og svo margar gröfur og svo og svo margt fólk sem getur unnið o.s.frv. og eftir því sem meiri samkeppni er um það verður dýrara að fá til sín verktaka o.s.frv. Það gerir að verkum að ríkið getur ekki tekið eins mikið af lánum og hægt er að hugsa sér heldur takmarkast það líka af því hversu miklar framkvæmdir hægt er að fara í, sem verða dýrari og dýrari sem að lokum gerir framkvæmdamöguleika hins opinbera jafnvel meiri en myndi kosta að fara í samvinnuverkefnin á móti. Af því tilefni sæi einkaaðili frekar í hendi sér að fara í verkefnið á eigin forsendum og fá arðinn af framkvæmdinni frekar en að fara á forsendum hins opinbera þar sem einungis er greitt beint fyrir verkefnið og arðinum ekki dreift yfir það tímabil sem þar er um að ræða. Við verðum að skoða það á þessum tímapunkti, í því ástandi sem við höfum verið að ganga í gegnum, að aðgengi að lánum er auðvelt og þau fást á góðum kjörum. Þessi verkefni, alla vega velflest, þó að það vanti greiningu og mat á það sem við getum lagst yfir og skoðað, eru velflest mjög arðbær og eru mjög góð fyrir samfélagið í heild og sérstaklega nærsamfélögin á þeim svæðum sem um ræðir. Það þýðir að lántaka fyrir verkefni sem borga sig sjálf í þeirri arðsemi sem þau hafa fyrir samfélagið í heild er aldrei slæm hugmynd, sérstaklega ekki með þau lánakjör sem bjóðast og þá möguleika fyrir framkvæmdir sem eru yfirleitt til staðar þegar það er erfitt atvinnulega séð. Tækifærin til að fara í auknar framkvæmdir, til að flýta framkvæmdum, eins og lagt er til hér, eru tvímælalaust til staðar, annars væri ekki verið að leggja það fram að reyna að flýta framkvæmdum og fara hraðar í þau. Valmöguleikinn snýst um það hvort við eigum að gera það á hagkvæmum kjörum með t.d. lántöku eða sölu á eignum eða með einhverju öðru móti en 20–30% hærri gjöldum, sköttum, fyrir samfélagið. Þetta er valmöguleikinn. Ég skil ekki hvernig hægt er að hugsa um þessar framkvæmdir sem veggjaldaframkvæmdir. Þegar ég spyr í nefndinni, spyr ráðuneytið, er einfaldlega sagt að þau séu heppileg. Þau eru heppileg, eins og ég hef nefnt áður, út af ákveðinni styttingu, sem er t.d. ekki mikil hvað varðar brú yfir Ölfusá en tiltölulega mikil hvað varðar Reynisfjall og hvað þá Axarveg, en þau eru ekkert endilega heppileg fyrir umferðarmagn. Umferðarmagn stendur ekkert endilega undir greiðslum af þeim gjöldum varðandi þann ábata sem annars ætti að krefjast þarna, miðað við kostnað á framkvæmdinni. Þess vegna hefur verið hugsað, t.d. með Hornafjarðarfljót og Axarveg, hvort einungis hluti af þeim framkvæmdum væri samvinnuverkefni, fjórðungur eða hvaða hluti það er sem myndi henta til að stilla veggjöld þannig að þau færu ekki fram úr hófi. Sú hugmyndafræði er út af fyrir sig áhugaverð og getur tvímælalaust verið hluti af aukinni hlutdeild hins opinbera í þessum samvinnuverkefnum. En aftur verður það að vera á þeim forsendum forgangsröðunarinnar. Ef verkefnin eru í raun svona arðbær og eru þetta hátt á forgangsröðunarlista þá ættu þeir skattar, sem við erum þegar búin að borga, einfaldlega að duga fyrir þeim framkvæmdum. Það er ekki útskýrt frekar af hverju þetta eru heppileg verkefni út af þessum mun á aukna kostnaðinum og þeim samfélagslega hagnaði sem verður við að toga verkefnin hærra í forgangsröðunina. Það virðist vera svo að þetta séu verkefni þar sem er auðvelt að setja upp veggjaldahlið og rukka fyrir, frekar en eitthvað annað. Þá held ég að ég hafi farið yfir þetta allt sem er hérna. Örstutt um Sundabrautina. Það hefur vissulega verið beðið eftir Sundabrautinni í áratugi. Það er mjög skiljanlegt upp á ákveðna umferð í gegnum Mosfellsbæ o.s.frv., sem er á sömu forsendum og Selfoss núna, að menn vilja ekki fá hringveginn í gegnum bæinn. Það er mjög skiljanlegt. Í heildina litið er verið að reyna að setja upp ákveðið samgöngukerfi í höfuðborginni, t.d. með höfuðborgarsáttmálanum sem fjallar um fjölbreyttari ferðamáta. Við búum við svolítið öðruvísi aðstæður í höfuðborginni en víðast hvar annars staðar. Það er ákveðinn þéttleiki byggðar og stærð byggðar sem hefur áhrif á það hvers konar ferðamáti virkar á svona stóru og þéttu svæði. Það gengur einfaldlega ekki að einkabíllinn eða heimilisbílinn eða hvaða orð sem við viljum nota yfir hann sé ferðamátinn sem allir þurfa að nota til að komast milli staða hér í höfuðborginni. Eftir því sem höfuðborgin stækkar þeim mun meira pláss tekur bíllinn frá íbúðarhúsnæði, gerir íbúðarhúsnæði dýrara, gerir ferðir dýrari af því að fólk þarf að breiða meira og meira úr sér og það er einfaldlega ekki sjálfbært til lengri tíma. Við sjáum að borgir í Bandaríkjunum eru hannaðar svona og þeir eiga í gríðarlegum erfiðleikum með hönnun á borgunum hjá sér og gríðarlega mikill kostnaður fylgir því. Þess vegna verðum við að leggja ákveðna áherslu á uppbyggingu á annars konar ferðamáta. Í tilviki höfuðborgarinnar eins og hún er og þeirrar þróunar sem verður á næstu 20 árum, hvað varðar fjölgun höfuðborgarbúa og þess háttar, er einmitt ofar á forgangsröðunarlista, miðað við þær greiningar sem við höfum séð, að fara í uppbyggingu á borgarlínu. Það nær meiri árangri en að fara í uppbyggingu á stofnvegunum akkúrat eins og er og þar með talið Sundabraut. En það verður tvímælalaust að fara að huga að Sundabrautinni því að tíminn líður hratt og áður en að borgarlínan er komin á fullan skrið verður að fara að vinna að Sundabrautinni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðu hans. Ég ætla að byrja í andsvörum við hann að nefna Sundabrautina, hún er nefnilega inni í þessu, þetta stórmerkilega fyrirbrigði sem búið er að ræða um í fjölda ára. Þetta minnir mig á, og hefur alltaf minnt mig á, annað fyrirbrigði sem ég hef heyrt talað um enn þá lengur, eða þrisvar sinnum lengur heldur en um Sundabrautina, og það er ofanbyggðavegurinn,  Ég hef ferðast mikið um heiminn. Ég hef hvergi lent í því að þurfa að fara í gegnum þrjú eða fjögur sveitarfélög til að komast fram hjá borg af því að ég er að fara eitthvað annað, norður, austur, vestur. Í Danmörku fer maður ekki í gegnum neitt sveitarfélag þegar maður ætlar að fara frá Kaupmannahöfn og alla leið til Þýskalands, maður fer bara hraðbrautina beina leið. Ef maður vill fara inn í eitthvert bæjarfélag, þá beygir maður bara niður úr. En hér á Íslandi er það annað. Það eina sem vantar inn í þessa áætlun, held ég, væri að gera hringtorg á Seltjarnarnesi. 

Virðulegi forseti. Það sem Sundabrautin leysir kannski helst, eða það sem fólk vill alla vega að hún leysi, er ákveðinn umferðarhnútur í Ártúnsbrekku. En það er ekki eini tilgangur Sundabrautarinnar, alls ekki. Það er líka tengingin við höfnina, þannig að allur sá innflutningur sem kemur frá Sundahöfn o.s.frv. þurfi ekki að fara í gegnum þessi sömu sveitarfélög til að komast á flugvöllinn jafnvel eða vestur eða suður á land. Sundabrautin tengir í rauninni fram hjá þessu og er beinni tenging við höfnina. Annar möguleiki væri náttúrlega að færa hana en það er tiltölulega nýbúið að fara í þó nokkrar uppbyggingar þar og skipulag hvað hana varðar og ýmislegt sem hefur þróast þar. Við erum líka í þessum vanda með Reykjavíkurflugvöll. Það er svo margt, og fyrst við erum byrjuð þar, þá vorum við í vandamálum með sjúkrahúsið okkar líka. Rúm 20 ár liðu áður en ákveðið var að byggja það þarna, en þá kom allt í einu ákvörðun: Heyrðu, nei, nei, það má alls ekki, það verður að gera aðra greiningu. Af því að þessi greining hentaði okkur ekki. Sú greining var sem sagt, ef við ætluðum ekki að byggja spítalann einhvers staðar annars staðar, að byggja hann þá í Fossvogi. Það væri bara hentugast af ýmsum ástæðum sem þar voru listaðar, því að staðsetningin í miðborginni væri bara fáránleg fyrir allar umferðartengingar og allt svoleiðis. En það hentaði ekki og sett var á laggirnar ný nefnd sem átti að fjalla um og taka mið af nálægð við miðbæinn og með hliðsjón af því hvar spítalinn ætti að vera. Við höfum verið að hjakkast í svona málum í áratugi út af einhvers konar vilja eða kreddum: Nei, ég vil hafa þetta þar sem það er. Ekki breyta neinu. Við erum föst í því íhaldi einhvern veginn og þar af leiðandi gerist ekkert. Það er engin framtíðarhugsun og þá hreyfist ekki neitt. Þetta á við um Sundabrautina, ofanbyggðaveg, Landspítalann, Reykjavíkurflugvöll og allt þetta.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég get ekki annað en verið innilega sammála honum að mörgu leyti. Ef við tökum bara Sundabrautina. Vöruflutningar eru frá skipum út á land og aftur til baka, en svo hefur flutningur á ferskum fiski stóraukist, sem þarf að fara í flug frá Keflavík. Þá kæmi hann um Sundabrautina og í gegnum öll sveitarfélögin í hægagangi, en sennilega reyndu menn að vera skynsamir og flytja þetta á næturnar. En það breytir því ekki, við erum að leysa, myndi ég segja, þessi mál á rangan hátt. En mig langar eiginlega að tala um annað. Það eru þessi sex verkefni. Telur hv. þingmaður að þeim sé rétt forgangsraðað, og ef ekki, hvernig hefði hann viljað sjá þeim forgangsraðað og hver væru forgangsverkefnin? Til dæmis í því samhengi sem við erum búin að vera brambolta með undanfarna áratugi, þ.e. þessar einbreiðu brýr, sem eru rosalegar slysagildrur. Þær eru enn þá yfir 30 og virðist ganga hægt að fækka þeim. Ég heyrði einhvern vera með þá draumóra að það yrðu teknar 28 eða nálægt 30 á þessari vegáætlun, en ég hef ekki séð það og ég kaupi það ekki. Við ættum að einbeita okkur að slysagildrunum. Svo er annað sem ég hef áhyggjur af. Við höfum séð, og ég varð mest hneykslaður á einum vegarkafla norður á Ströndum, þennan bútasaum sem við höfum alltaf verið með. Stórkostlegur kostnaður. Ef við myndum bjóða þetta allt út í einum pakka, ríkið tæki ábyrgðina, tæki lánið og svo myndum við fara í útboð og það yrði að ljúka þessu bara í einum pakka, þá fengjum við hagstæðustu útgáfuna. Hvernig litist hv. þingmanni á það?

Virðulegur forseti. Spurningin um forgangsröðunina er stærri en þessi sex verkefni og hún er stærri en samgönguáætlunin eins og hún leggur sig, því að það sem vantar, eins og ég sagði, er til að byrja með stóra forgangsröðunin yfirleitt. En hún verður að byggjast á einhverju sem er ekki til. Við vitum ekki og Vegagerðin veit ekki hvaða vegir eru á landinu, hvaða vegtegundir svokallaðar. Vegagerðin veit hverjar eru æskilegar vegtegundir, hvaða vegur ætti að liggja frá A til B en þegar Vegagerðin er spurð: Hvaða vegur er raunverulega á milli A og B þá segir hún: Ég veit það ekki. Sem er dálítið merkilegt. Það sem okkur vantar er einfaldlega ákveðin glansmynd af öllu landinu, að svona væri samgöngukerfið fullkomið miðað við það sem við vitum best núna. Þá væru hafnartengingar og flugvallartengingar og allt þetta inni í því. Ef samgöngukerfið væri svona þyrftum við ekki að fara í neinar nýjar framkvæmdir, bara viðhald. Þá værum við búin með uppbyggingu á samgönguframkvæmdum miðað við allt sem við vitum. Það er það sem vantar, því að ef við værum með það þá gætum við auðveldlega borið núverandi ástand, sem við vitum ekki einu sinni hvernig er sem er rosalega kaldhæðnislegt, saman við þá glansmynd sem við ættum að hafa. Til þess að komast sem hraðast úr núverandi ástandi í fullkomið ástand þarf að byrja á þessum augljósu vegtengingum og hafnartengingum og ýmsu slíku sem skapar mestan ávinning, mestan hagnað, og sem skapa aukin gæði á sem stystum tíma með sem einföldustum hætti. En við erum með hvorugt. Við erum ekki með glansmyndina og við erum ekki með forgangsröðunina. Og án þess að vita hvernig vegurinn er raunverulega á milli A og B er ekki einu sinni hægt að búa til þessa forgangsröðun. Vandamálið er þegar allt kemur til alls miklu dýpra en hvort þetta er rétt forgangsröðun á þessum sex verkefnum.

Forseti. Þetta frumvarp um samgönguverkefni um vegaframkvæmdir snýst í rauninni, að mér sýnist, um að ekki á að fylgja samgönguáætlun. Það á ekki að fylgja þeim ramma sem er settur á faglegum forsendum um samgöngur í landinu þar sem verður að líta til ákveðinna sjónarmiða um að meginmarkmiðin séu að samgöngur séu greiðar, hagkvæmar, öruggar og umhverfislega sjálfbærar, auk þess að stuðla að jákvæðri byggðaþróun. Menn vilja ekki fara þá leiðina. Hæstv. samgönguráðherra er greinilega ekki það sterkur að hann hafi getað tryggt fjármagn í þær framkvæmdir sem þarf að fara í, jafnvel þótt innviðauppbygging hafi verið eitt af stóru kosningaloforðunum fyrir síðustu kosningar hjá öllum flokkum og hún hafi ratað inn í stjórnarsáttmálann, sérstaklega innviðauppbygging varðandi vegaframkvæmdir. Samt sem áður tekst hæstv. samgönguráðherra ekki að fá meiri peninga frá hæstv. fjármálaráðherra til að tryggja samgöngur í sínu sveitarfélagi. Hvað er gert? Jú, af því að þrjár af þessum sex framkvæmdum í frumvarpinu eru í kjördæmi hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra - jafnvel þótt sumar af þessum framkvæmdum hafi verið inni í samgönguáætluninni, sumar eru neðar - er þeim kippt út úr samgönguáætlun. Svo er samgönguáætlun samþykkt. Hvað gerist þá? Þá er samgönguáætlun læst í þrjú ár. Þessi verkefni verða að fara þá leið sem verið er að leggja til í þessu frumvarpi. Hvað kostar það? Jú, það er búið að taka þau út úr faglegum ramma, það er búið að festa það að þessar framkvæmdir verði að vera í samstarfi við einkaaðila eða að einkaaðilar sjái alfarið um þær. Félag íslenskra bifreiðaeigenda segir að samkvæmt þeirra útreikningum muni það kosta 33% meira fyrir þá sem þurfa að nota þessa vegi. Ókei, ef menn ætla að fara þessa leið þá er gott að spyrja sig: Er þetta eitthvað sem landsmenn vilja? Er þetta eitthvað sem heimamenn vilja? Menn bera þá fyrir sig: Jú, heimamenn vilja þetta, sveitarstjórnirnar á þessum svæðum hafa samþykkt það. Hvað með fólkið í sveitarfélögunum? Vill það greiða 33% hærra verð af því að samgönguráðherra náði ekki að tryggja peninga í þessar framkvæmdir jafnvel þótt það sé í stjórnarsáttmálanum að setja vegaframkvæmdir og innviðauppbyggingu í forgang? Vill fólkið í sveitarfélaginu það? Við vitum það ekki, við vitum að sveitarstjórnir hafa samþykkt það. Ég er ítrekað búin að spyrja hvort gerð hafi verið skoðanakönnun meðal fólksins í sveitarfélögunum. Fyrir mér væri það fyrsta krafa að fá að sjá hvort fólkið sem þarf að nota þetta og borga þetta aukaverð sé tilbúið að sætta sig við þetta. Númer tvö er að spyrja: Þeir sem þurfa að keyra þarna fram hjá, sem jafnvel búa ekki í sveitarfélaginu en verða náttúrlega líka að keyra þarna, eru þeir sáttir við þetta? Er fólk sátt við að borga allt að því 33% hærra verð til þess að fá þessa vegi? Sumir þeirra hefðu hvort sem er verið inni í samgönguáætlun. Það fékk ég frá stjórnarþingmanni þegar ég talaði um þetta mál. Ég sagði líka: Já, en eitt af áhyggjuefnunum mínum er að farið sé með þessum hætti í þessar framkvæmdir og látið borga fyrir þær. Þá er sagt: Já, það eru nú aðrar leiðir, það er hægt að fara aðrar leiðir. Já, en þessar aðrar leiðir gætu samt sem áður orðið svolítið slappar. Ætla menn á líftíma þessara framkvæmda að halda við fjallabaksleiðinni, afleggjaraleiðinni? Ég spurði: Hver verður uppbyggingin á henni? Mun hún ekki drabbast niður? Sá þingmaður sem varð til svara sagði: Jú, það gæti vel verið að það gerðist. Auðvitað getur það gerst. Þegar hætt er að forgangsraða einhverju ratar það auðvitað langneðst þannig að menn geta ekki einu sinni fengið peninga frá ríkinu í að tryggja þær framkvæmdir. Ætla menn að reyna að sannfæra þá sem þurfa að nota þessa vegi um að það sé einhver önnur leið fram hjá sem verði haldið við? Nei, það er ekki sannfærandi og það er ekki satt. Þetta mun rata neðarlega í forgangsröðina, auðvitað og réttilega. Menn eru ekkert að fara að setja pening í það. En það er það sem þetta kostar. Ein af réttlætingunum sem gefnar eru, um að það séu aðrar leiðir, kostar það að þær munu drabbast niður. Þetta vitum við. Það er líka talað um að þetta eigi vera hagkvæmt. Nei, það er ekki hagkvæmt að láta einkaaðila að taka þátt í þessu. Þeir eru með dýrt fjármagn sem kostar mikið. Já, það er hagkvæmt fyrir einkaaðilana. Þeir geta sett peningana sína í vinnu og rukkað heilan helling. Það kemur ekki einu sinni fram í frumvarpinu hvað þeir mega rukka mikið. Þeir geta rukkað heilan helling fyrir að nota vegina sem þeir byggðu. Hvað myndi þá ríkið rukka fyrir það? Ríkið getur tekið lán á 1% vöxtum í dag. Enginn keppir við það. Það er langhagkvæmast að ríkið fari í þessar framkvæmdir. Það er samkvæmt kosningaloforðum og það er samkvæmt stjórnarsáttmálanum að setja í forgang innviðauppbyggingu í vegaframkvæmdum. Ef þeir þingmenn sem styðja þetta mál og framsögumaður málsins, Njáll Trausti Friðbertsson, og sérstaklega sveitarstjórnarráðherra myndu standa betur í lappirnar í því að tryggja fjármagn til þeirra framkvæmda sem þarf að fara í þyrfti ekki að fara þessa leið. Þetta er í rauninni það sem það kostar að fara í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum með fjármálaráðherra sem heldur um buddustrenginn. Það kostar það að fjármálaráðherra er ekki að fara að hleypa ráðherrum sínum neitt. Heilbrigðisráðherra vill passa upp á að gerðir séu góðir samningar við hjúkrunarfræðinga. Fjármálaráðherra segir: Nei, ég sem ekki um að hækka launaliðinn. Hann er mjög harður samningamaður og það ætti ekki að koma neinum á óvart. Aftur lætur hann setja laun hjúkrunarfræðinga í gerðardóm. Það er það sem hann er að gera. Þetta hefði Vinstri grænum átti að vera ljóst þegar þeir fóru í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum. Þetta hefði Framsóknarflokknum líka átt að vera ljóst. Þeir fá sveitarstjórnarráðuneytið en þeir fá ekki tækifæri til að fá nógu mikið fjármagn í samgöngu- og sveitarstjórnarmál til að tryggja samgöngumálin án þess að gera eins og Sjálfstæðismenn vilja, þ.e. að fara í einkaframkvæmdir. Það er þeirra blauti draumur. Þetta er það sem bæði Framsóknarmenn og Vinstri grænir eru búnir að binda sig við. Þeir eru búnir að binda sig við manninn með budduna sem getur sagt: Þið fáið ekki skammtað, þið fáið ekki að fara þangað sem þið viljið nema á mínum forsendum. Í þessum tilfellum er það einkavæðing á samgöngukerfinu og það að landsmenn þurfa að borga miklu meira fyrir þjónustuna. Sjálfstæðismenn geta síðan bara sagt: Þetta eru ekki skattahækkanir. Sjáið bara hvað við erum góð, við pössum upp á að það séu engar skattahækkanir. Auðvitað eru þetta í rauninni samt sem áður skattahækkanir. En þeir geta sagt þetta. Á meðan þurfa Vinstri grænir að beygja sig undir það að samþykkja miklu dýrari vegaframkvæmdir og samgönguframkvæmdir með því að einkavæða. Þetta er staðan. Tökum þetta saman. Það hefði verið hægt að fara þá leiðina að setja meira fé í það að vegaframkvæmdir væru bara inni í samgönguáætlun. Sumir voru þegar þar. Það var eitt sem ég fékk líka að vita. Þegar þessar sex framkvæmdir eru teknar út úr samgönguáætlun, sumar þeirra hefðu náð að detta inn í þann fjárhagslega ramma sem er til staðar nú þegar en sumar ekki, hoppa aðrar upp. Hverjar eru þær sem hoppa upp? Ég hef ekki fengið svar við því en það væri áhugavert að sjá. Ef verið er að taka út framkvæmdir sem hvort eð er hefði verið farið í er ekki verið að gera það vegna þess að það er hagkvæmt. Þá er verið að gera það vegna þess að einhver önnur framkvæmd ýtist upp. Hvaða framkvæmdir eru það? Það væri mjög áhugavert að vita. Þetta er það sem málið snýst um. Þó að sérstaklega sé talað um innviðauppbyggingu í vegaframkvæmdum í ríkisstjórnarsáttmála skammtar hæstv. fjármálaráðherra það naumt og hæstv. sveitarstjórnar- og samgöngumálaráðherra er það veikur að hann nær ekki að tryggja þetta nema að fara þá leið sem Sjálfstæðismenn vilja, sem er að einkavæða þessa vegi. Vinstri grænir láta að sjálfsögðu teyma sig með í þá för að einkavæða þetta, að láta fólk borga miklu meira, flatan skatt á alla þá sem þurfa að nota vegina. Hæstv. framsögumanni málsins, Njáll Trausti Friðbertsson, verður mjög tíðrætt um Hvalfjarðargöngin. Já, nákvæmlega, Hvalfjarðargöngin. Fólk er ánægt í dag vegna þess að við eigum Hvalfjarðargöng en yfir það heila kostuðu þau, ég var að fá tölur um það, heilan milljarð. 50 milljónir á ári bara fyrir að reka gjaldtökuhliðina á því máli. Yfir það heila var þetta dýrara heldur en ef ríkið hefði gert það. Þetta eru tölur sem ég var að fá upplýsingar um. Hver er hissa á því að ríkið geti fengið miklu ódýrara fjármagn en sú arðkrafa sem einkaaðilar eru með, jafnvel í Hvalfjarðarmódelinu sem margir eru ánægðir með í baksýnisspeglinum? Hvað með Vaðlaheiðargöng? Vaðlaheiðargöng eru einmitt dæmi um kjördæmapot þar sem framkvæmd var tekin út úr samgönguáætlun og sagt: Þetta er einkaframkvæmd, einkaaðilar sjá bara um þetta. En ríkið þurfti að borga 8 milljarða inn í það fíaskó. Ég sat á fjárlaganefndarfundi þegar þeir komu frá ríkinu að ræða ríkisábyrgðir og eftirlit með þessum málum. Þeir voru alveg skorinorðir. Ríkið hafði þurft að borga svo mikið af almannafé inn í þessa framkvæmd að hún var orðin ríkisframkvæmd samkvæmt öllum skilgreiningum. En þetta var farið af stað. Vaðlaheiðarmódelið er það sem fólk hræðist, eðlilega. Fólk hræðist að í nákvæmlega einhverju svona kjördæmapoti sé verið að taka framkvæmdir út úr samgönguáætlun og fara með þær í einkaframkvæmd eða einka-/ríkisframkvæmd. Og hvað gerist þegar og ef þessar framkvæmdir lenda í vandræðum? Það er ekkert öruggt með það, annað en að stjórnmálamenn gera nákvæmlega það sama og með Vaðlaheiðargöng. Þeir segja: Nú verður ríkið að hlaupa undir bagga. Og skattgreiðendur enda á því að borga, eins og með Vaðlaheiðargöngin, helminginn af framkvæmdinni en eiga ekkert af henni. Þeir borga helminginn af framkvæmdinni og svo 100% af gjaldtökunni. Þetta er það sem gerist þegar menn taka samgönguframkvæmdir út fyrir þann faglega ramma sem er settur í samgönguáætlun í svona kjördæmapoti og troða þeim inn á einhverjum öðrum forsendum. Þetta er það sem hefur gerst í fortíðinni. Sporin hræða með það. Ég sá að framsögumaður sat hér í salnum og hlustaði en starði bara út í loftið. Hann er núna genginn úr sal því að hann þolir ekki að sitja undir þessu. Það er í kjördæmi hans sem þrjár af þessum sex framkvæmdum eiga að fara af stað. Hann hefur ekki hugmynd um hvort þeir sem þurfa að nota þessa vegi séu ánægðir. Sveitarstjórnirnar eru ánægðar og hverjir sitja í þeim? Sveitarstjórnir hér á suðvesturhorninu sem eru á forræði Sjálfstæðisflokksins vilja og krefjast þess að fá gjaldheimtu á þær framkvæmdir sem þarf að fara í af því að Sjálfstæðismenn á Alþingi vilja ekki borga með almannafé. Þeir vilja takmarka sem mest þeir mega innviðauppbyggingu á vegaframkvæmdum sem greidd er með almannafé vegna þess að annars þarf að greiða með sköttum og það er bara stefna flokksins að hækka ekki skatta og lækka þá eins mikið og þeir mögulega komast upp með. Það er stefna Sjálfstæðisflokksins. Sjálfstæðisflokkurinn ræður í þessu máli og hann er að teyma bæði Framsóknarflokkinn og Vinstri græna á asnaeyrunum og láta Vinstri græna skrifa undir það, vera með framsögu og verkstýra þessu máli hér í gegnum þingið, þvert á sjónarmið þeirra og þess sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum sem Vinstri grænir samþykktu um að setja ætti í forgang innviðauppbyggingu á vegaframkvæmdum og m.a. nota eignatekjur ríkisins til þess. Þannig að þetta er hið versta mál og þetta á vonandi í næstu kosningum eftir að kosta þá þingmenn í Suðurkjördæmi sem samþykkja þetta, Ara Trausta Guðmundsson, framsögumann málsins, Vilhjálm Árnason, sem situr líka í samgöngunefnd og hefur samþykkt þetta mál fyrir þá, og svo auðvitað samgöngumálaráðherra sjálfan, Sigurð Inga Jóhannsson.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir ræðuna. Ég er að spá í allar þessar framkvæmdir og við höfum víti til varnaðar sem eru Vaðlaheiðargöngin. Það sem er eiginlega mesta vítið til varnaðar með Vaðlaheiðargöngin var hvernig gengið var frá göngunum eftir að þau voru fyrst opnuð. Það var eins og það væri verið að vísa öllum í gegnum göngin og sérstaklega þeir sem þekktu ekki til gerðu sér ekki grein fyrir því að þeir gátu farið fram hjá göngunum og sleppt því að borga. Og ég er að spá í hvernig þetta verður útfært á öllum þessum sex stöðum. Síðan er Öxi sem er vegur sem ég hef - ég var að reyna að rifja það upp - örugglega farið einu sinni og þá var ég að flýta mér en ef ég er ekkert að flýta mér þá tek ég hina leiðina sem er 61 km, miklu flottari leið og miklu skemmtilegra að fara hana. Rökin eru þau að það væri hægt að borga 2.000–3.000 kr. fyrir að fara Öxi. Það myndi spara 60 km og það er akkúrat drægi nýjustu tengirafbílanna á rafmagni. Þannig að það væri hægt að fara þetta með mjög litlum kostnaði, kannski hundraðkalli eins og staðan er í dag. Þannig að það er enginn vandi að fara þarna fram hjá. En ég er að spá í hvort einhver viti hvort kostnaðurinn við þessar framkvæmdir hafi verið reiknaður. Þetta verða kannski framkvæmdir upp á 100 milljarða, ég veit ekki hvað þetta verður í heild sinni, hversu rosalegur peningur er þarna á bak við. Hvað myndi þetta kosta á hverja einustu bifreið á landinu 

Forseti. Ég er ekki í nefndinni þannig að ég er ekki með neinar tölur á hreinu hvað þetta varðar, hvað þetta myndi kosta, en að sjálfsögðu er hægt að athuga hvað það eru margir sem nota þetta og dreifa því á alla bíla á landinu. Menn segja að það séu ekki til nógir peningar í vegaframkvæmdir og alltaf lækka bensíngjöldin, það eru að koma rafbílar o.s.frv. Menn tala og tala og benda á vandamálið. Hvar er lausnin? Það er mjög einföld lausn. Ef þú vilt hafa áfram flatan skatt eða flöt gjöld, þannig að allir borgi sama gjald, miðað við hvað þeir nota vegakerfið, þá geturðu gert það með kílómetrastöðu á bílunum. Þá lestu það. Það er bannað að fikta í því. Menn geta fiktað í því og svindlað. Þá er bara hægt að setja sterkari viðurlög við því og betri rannsóknir á því hvernig það er gert. Menn svindluðu líka varðandi dísilið og skiptu um vélar, notuðu dísilvél sem var með lit í þannig að menn gátu keypt ódýrara litað dísil sem er notað á vinnuvélar og svoleiðis. Menn svissuðu bara vélinni. Það eru alls konar hlutir sem hægt er að gera til að svindla. Þú getur aldrei búið til kerfi þar sem enginn svindlar, þú getur náð nánast öllum og þá borga allir flatt. Ef menn vilja áfram vera með flata gjaldheimtu er hægt að gera það með kílómetragjaldinu og að tryggja það að þessir peningar, sem eru teknir inn, rati í vegaframkvæmdir og það er það sem er ekki í dag og ekki einu sinni varðandi þau gjöld sem eru almennt tekin af bifreiðaeigendum. Þetta er bara meðvituð stefna þeirra sem hafa stjórnað þessu landi í mjög langan tíma að nota peningana í annað en vegaframkvæmdir. Það er alveg hægt að gera þetta og borga fyrir það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þetta er eiginlega svolítið spennandi. Ef við tökum sem dæmi 10.000 kr. skatt á hvern einasta bíl og það eru 300.000 bílar á landinu, þá erum við komin með 3 milljarða. Og ef við setjum þetta í röksemdafærslu þá segir einhver: Ég fer aldrei neitt, ég þarf ekkert að borga þarna fyrir austan eða vestan eða einhvers staðar. Þá gildir nákvæmlega sama og fyrir Ríkisútvarpið. Það borga allir bara ákveðna upphæð fyrir Ríkisútvarpið, þó að þeir hlusti aldrei á það og vilji ekki sjá það. Það er hægt að gera þetta og með einhverjum tilfærslum sleppum við við innheimtuna. Við erum að fara að búa til risabatterí til þess að innheimta þetta. Það hlýtur nú að kosta eitthvað smá. Við vitum að það er farið voðalega flott í það, að þetta verði lágmarkskostnaður að tengja o.s.frv. en við vitum það. Við vitum að þetta verður kostnaður og þetta verður mikill kostnaður og það þarf ekkert að segja okkur annað. Ef við værum virkilega að hugsa út fyrir kassann og reyna að gera þetta hagkvæmt, þá myndum við taka svona kostnað út. Eins og með kílómetragjaldið, það er bara hægt að lesa á bílum einu sinni ári, ákveða að það sé borgað bara ákveðið fyrir hvern kílómetra, og þá þurfum við ekki að vera með veggjöld eða einhverja svakalega uppbyggingu við að reyna að finna út hvað þetta kostar. Síðan er auðvitað það sem maður óttast langmest, ef þetta fer í einkaframkvæmd, að kostnaðurinn fari úr böndum eins og Vaðlaheiðargöngin gerðu, sem virðist bara hafa verið framkvæmd einhvern veginn í blindni.

Forseti. Nákvæmlega, eitthvað kostar að innheimta þetta. Þetta er ekki skilvirk leið. Skilvirkasta leiðin væri að vera með eitthvert kerfi sem allir þekktu, eins og hv. þingmaður nefnir. Það er ofboðslega mikil uppbygging á alls konar þjónustu og svoleiðis hér í höfuðborginni og landsmenn allir eiga rétt á að sækja þessa þjónustu, þeir borga fyrir hana o.s.frv. Þetta eru málefnaleg sjónarmið sem hafa komið fram varðandi t.d. Reykjavíkurflugvöll um að fólk eigi að hafa greiðan aðgang að borginni til að geta sótt þessa þjónustu til jafns við aðra. Það sem landsbyggðin hefur mikið kallað eftir er að passa upp á að samgönguinnviðir þar, bæði til að sækja þjónustu nær en líka til þess að geta sótt hana um lengri veg - það er lengri vegur yfirleitt að fara til að sækja þjónustu - séu í lagi. Og partur af því er einmitt að þá sé það greitt af almannafé, en öll þessi uppbygging hérna í höfuðborginni er greidd af almannafé. En nú á að fara að rukka Suðurkjördæmið sérstaklega fyrir að fá einhverjar framkvæmdir hjá sér. Hvers vegna? Ég get ekki séð að það sé annað en það að fjármálaráðherra segir bara: Nei, þið fáið ekki svona mikla peninga. En það er leið til þess að fá þessar framkvæmdir og það er ef það eru einkaaðilar sem fara í það. Það er draumur Sjálfstæðisflokksins varðandi samgönguuppbyggingu á Íslandi. Þannig er það í Garðabæ, þannig er það í sveitarfélögunum sem eru í kring, þeir vilja fá þetta í stokk undir hjá sér, eru með flottar tillögur um það en það verður að sjálfsögðu að borga fyrir það. Þetta er það sem þeir vilja og þetta er það sem þeir fá með þessu. En ég ætla þó að vona að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og þeir þingmenn Suðurkjördæmis, m.a. Ari Trausti Guðmundsson, sem er framsögumaður og verkstjóri þessa máls í gegnum þingið, 

Forseti. Ég nefndi það við Guðjón S. Brjánsson þegar hann sat á forsetastóli að ég óskaði eftir því að Ari Trausti Guðmundsson, framsögumaður málsins, sæti hér og fylgdist með umræðunni um málið sem hann er að verkstýra í gegnum þingið. Ég nefndi þetta sérstaklega við hæstv. forseta þingsins, Steingrím J. Sigfússon, í gær. Þegar ég óskaði eftir að ráðherra kæmi sagði hann að yfirleitt væri það eðlileg krafa. Ráðherrar skyldu verða við því í 1. umr. en framsögumenn málsins tækju svo við. Það er hægt að óska eftir því í hinum umræðunum en það er framsögumanna að sitja undir og fylgjast með umræðunni og taka þátt í henni þegar kemur að 2. og 3. umr. Þetta er 2. umr. um mál sem Ara Trausta Guðmundssyni þykir kannski óþægilegt að þurfa að verkstýra í gegnum þingið, sitjandi í Suðurkjördæmi, þar sem á að rukka fólk sérstaklega. En ég óska eftir því að kallað sé eftir því að hann fylgist með þessari umræðu. Hann strunsaði út úr salnum þegar ég hélt ræðu mína hérna rétt áðan.

Ég er ekki viss um að forseti hafi heyrt þetta síðasta. 

Herra forseti. Mig langar til að ræða örlítið um þetta mál, kannski ekki endilega út frá þeim verkefnum sem málið fjallar um, þó svo að ég muni koma inn á þau aðeins á eftir, heldur fyrst og fremst út frá þeirri leið sem farin er. Eins og kemur fram í frumvarpinu snýst þetta um svokallaða, með leyfi forseta, „Public-Private Partnership“-leið sem hefur verið þýdd á ýmsa vegu á íslensku. Stundum er talað um samvinnuverkefni eða eitthvað því um líkt. Hugtökin einkaframkvæmd eða verkefnafjármögnun eru líka notuð. Í grunninn snýst þetta um það að í stað þess að ríkið standi að því að fjármagna og framkvæma verkefni með því að ráða til sín verktaka sem vinna verkið fyrir hönd ríkisins, úthýsir það ekki bara framkvæmdinni heldur líka fjármögnun og í raun eignarhaldi á verkefninu. Auðvitað er þetta með ýmsu móti en þetta fyrirkomulag hefur ekki verið alveg laust við gagnrýni í gegnum tíðina. Fyrir þremur árum, árið 2017, birtu 152 samtök á heimsvísu, sem fást við hluti eins og upprætingu fátæktar, aukinn jöfnuð í samfélögum, umhverfisvernd, jafnrétti kynja og fleira í þeim dúr, áskorun til Alþjóðabankans sem hefur kannski verið hvað duglegastur að reyna að ýta á þessar einkaframkvæmdir - ég veit ekki hvaða orð skal nota en ég ætla að halda mig við einkaframkvæmd - víða um heim mjög lengi. Þessi 152 samtök komu sér saman um að gagnrýna það á þeim grundvelli að þetta væru kostnaðarsamar og áhættusamar aðgerðir, þ.e. að þær kosti að jafnaði í kringum 30% meira en sambærileg verkefni sem eru fjármögnuð af ríkinu. Og í ýmsum tilfellum hefur kostnaðurinn tvöfaldast. Þá ber kannski að nefna íslenska dæmið um Vaðlaheiðargöng þar sem kostnaðurinn næstum því tvöfaldaðist. Það mætti líka nefna sjúkrahús í Lesótó sem fór langt fram úr áætlun og 3,2 milljarða evra verkefni sem lenti á spænskum skattgreiðendum og almenningi vegna þess að það misfórst í höndum einkaaðila. Í öllum þessum tilvikum lendir áhættan á ríkinu. Í leikjafræði og hagfræði er talað um, með leyfi forseta, CC–PP-leiki eða „commonize costs–privatize profits“. Það mætti þýða sem þjóðnýtingu kostnaðar en einkavæðingu tekna eða hagnaðar. Slíkir leikir snúast nákvæmlega um það sem stendur á miðanum, að almenningur sé látinn bera allan kostnaðinn af því þegar verkefnin ganga illa, að almenningur taki í reynd alla áhættuna af verkefninu, en þegar verkefnið gengur vel njóti tilgreindir einkaaðilar góðs af. Nú er ég mjög hrifinn af opnum og frjálsum mörkuðum og vil gjarnan að þeir séu til. En ég get ekki séð að þetta samræmist hugmyndum um frjálsa markaði. Þetta er aðferð til að beita ríkisvaldi í þágu ákveðinna einkaaðila og verið er að réttlæta það með tilvísun í almannahag. Munurinn er auðvitað fyrst og fremst fjármögnunin, þ.e. hver skuldar fjármagnið og hver tekur þá áhættuna? Við sáum með Vaðlaheiðargöng á sínum tíma að reglum um ríkisábyrgðir var kippt úr sambandi til að leyfa ríkisábyrgð á framkvæmdinni. Í rauninni lenti áhættan á ríkinu þrátt fyrir að tæknilega séð hafi einkaaðili vissulega séð um fjármögnunina. Síðan er næsta atriði hvert gróðinn fer. Hver er það sem nýtur góðs af gjaldtöku? Gjaldtakan, ein og út af fyrir sig, hefur verið gagnrýnd ítrekað í þessu samhengi vegna þess að fólk sem nú þegar borgar töluvert mikið í bifreiðagjöld, bensíngjald og annað hefur ekkert rosalega mikinn áhuga á því að borga auk þess tolla fyrir að fá að nota vegi sem ættu að vera byggðir fyrir almannahag. Það má alveg rífast um þetta atriði. Þriðja atriðið er samfélagslegur ábati. Allir eru sammála um að þessi sex verkefni í frumvarpinu séu mikilvæg fyrir almannahag. Þau þjóna öll - eða ókei, ég hef reyndar efasemdir um eitt - þau þjóna fyrir mestan part almannahag. Eins og samtökin 152 bentu á eykur það muninn á stöðu ríkra og fátækra þegar fólk sem hefur kannski ekki mikið milli handanna þarf að greiða fyrir notkun á innviðum sem hefðu undir öllum eðlilegum kringumstæðum átt að vera ríkisframkvæmd til að auka almannahag. Samtökin 152 bentu einnig á að svokölluðum PPP-verkefnum, eða einkaframkvæmdarverkefnum, fylgdi aukin hætta á spillingu og að þau drægju úr getu ríkja til að setja reglur um einkahagsmuni. Þetta hefur ítrekað komið upp, t.d. í þeim tveimur dæmum sem ég nefndi, þ.e. frá Spáni og Lesótó, en líka víðar. Í ýtrustu tilvikum, ég hef reyndar ekki áhyggjur af íslenska tilfellinu, benda samtökin á að einkaframkvæmdarverkefni af þessu tagi geti ógnað umhverfisverndarsjónarmiðum og jafnvel mannréttindum. Ég hef ekki áhyggjur af því, alla vega ekki í tilviki þeirra sex verkefna sem hér eru. En það er alveg þess virði að við tökum mjög alvarlega ábendingar þessara samtaka sem voru sendar til Alþjóðabankans árið 2017 og áttum okkur á hversu mikill skaði hefur hlotist af því þegar öll áhættan fellur á samfélagið á meðan hagnaðurinn verður í rauninni eftir hjá einkaaðilum. Það er ekki frjáls markaðsaðgerð. Þetta snýst um að ríkisvaldi sé beitt í þágu ákveðinna einkaaðila og það réttlætt með tilvísun í almannahag. Þá er kannski eðlilegt að við spyrjum okkur um mikilvægi verkefnanna. Við vitum að þessi verkefni eru mikilvæg; Hringvegur norðan Selfoss, brú yfir Ölfusá, hringvegur um Hornafjarðarfljót, uppfærsla á Axarvegi, hringvegur um Mýrdal, jarðgöng í Reynisfjalli og Sundabraut. Allt eru þetta verkefni sem er hægt að sammælast um að séu þjóðþrifaverk. Þau skipta miklu máli og ættu að koma til framkvæmda sem allra fyrst. Ég hef ákveðnar efasemdir um mikilvægi tvöföldunar Hvalfjarðarganga. Ég hef ekki séð nein bein rök fyrir þeirri aðgerð, einna helst að þetta myndi þýða að fjórar akreinar væru undir fjörðinn. Í rauninni eru bara tvær akreinar hvorum megin ganganna, nema til standi að bæta við akreinum. En þá ætti umræðan alla vega að snúast um að hafa tvær akreinar í hvora áttina alveg upp að göngunum og sjá síðan til með framhaldið þar. Ókei, segjum að öll sex verkefnin séu mikilvæg. Þá ætti röksemdafærslan að vera nokkurn veginn á þessa leið: Verkefnin eru augljóslega í almannahag. Þau skipta öll máli fyrir samfélagið. Þá ætti ríkið að framkvæma þau. Það þarf ekki meira. Það þarf ekki að bæta við þessu aukaskrefi: En við ætlum að láta einkaaðila fjármagna þau. En við ætlum að leyfa einkaaðilum að taka veggjöld fyrir. En við ætlum að leyfa einkaaðilum að hirða ágóðann af þessu. Við höfum í gegnum sögu Íslands, og reyndar sögu flestra ef ekki allra landa í heiminum, notað almannafé til að byggja upp innviði og það hefur virkað. Ég hef ekki getað fengið góða skýringu á því hvers vegna okkur tókst á sínum tíma að byggja Ölfusárbrú eins og hún er í dag. En það er ekki hægt að fjármagna nýja Ölfusárbrú núna. Ég hef ekki fengið góða skýringu á því. Ég hef reyndar ekki einu sinni fengið slæma skýringu á því. Ég hef ekki fengið neina skýringu á því hvers vegna ríkissjóður stendur svo afskaplega höllum fæti, þrátt fyrir að tölurnar segi annað, að við getum ekki fjármagnað uppbyggingu sem hefur setið á hakanum í áratugi. Í staðinn fyrir að svara þeirri spurningu, og ákveða jafnvel að við ætlum að leggja pening í að byggja upp þá innviði sem þarf, er hlaupið með allt beint upp í hendurnar á einhverjum einkaaðilum sem vilja græða á því að gera það sem ríkið hefði átt að gera og ætti að gera. Ég skil ekki þessa hugmyndafræði. Þá segja einhverjir: Jú, þetta snýst um forgangsröðun. Ég er sammála því. Auðvitað snýst þetta um forgangsröðun. Við eigum að forgangsraða þeim verkefnum sem þarf að fara í og það er alveg ljóst að öll þessi verkefni ættu að vera einhvers staðar í forgangsröðinni. Sum ættu að vera framar en önnur, sum kannski aðeins aftar, vegna þess að sum verkefni í samgönguáætlun eru kannski eðlilega rétthærri í forgangsröðinni. En hvers vegna geta ekki öll þessi verkefni verið í forgangsröð og farið af stað á eðlilegum tíma? Hvað veldur því að ekki er hægt að gera það og setja fjármagnið sem þarf í að byggja upp þá innviði sem þarf og vinna þá aðeins lengur upp þennan mörg hundruð milljarða króna innviðahalla sem við vitum öll að er til? Jú, það er nefnilega nokkuð áhugavert. Það eru til lög um opinber fjármál sem hafa haldið útgjöldum ríkisins, og ekki bara útgjöldunum heldur öllum ríkisrekstri, í spennitreyju síðan þau voru sett. Skuldahlutfallsreglan og allt það er einhvern veginn svo heilagt í huga ríkisstjórnarinnar að það á frekar að fara út í eitthvað sem hefur verið lýst sem kostnaðarsömum, áhættusömum aðgerðum sem auka muninn á ríkum og fátækum, auka hættu á spillingu, draga úr getu ríkisins til að setja reglur um einkahagsmuni o.s.frv. með öllum þeim dæmum sem við þekkjum, frá Hvalfjarðargöngum, sem fóru svolítið fram úr í heildarkostnaði, 20% að mig minnir, til Vaðlaheiðarganga, sem fóru fram úr um 8 milljarða kr. og enduðu í 17 milljörðum í heildina o.s.frv. Það var ákveðið að fara þá leið frekar en að horfast í augu við þau augljósu sannindi að lög um opinber fjármál eru röng. Skuldareglan er röng. Uppbygging laga um opinber fjármál er röng. Hún byggir á hugmyndafræði sem er gjaldþrota. Það á að laga þetta. Hvers vegna þarf að laga þetta? Vegna þess að uppbygging samfélagsins situr á hakanum þar til þetta verður lagað. Þessi tilteknu lög munu kannski setja smávaralit á svínið og láta líta út fyrir að eitthvað meira sé að gerast, að því gefnu að einhverjir einkaaðilar líti á eitthvað af þessum verkefnum sem nægilega arðbær fyrir sig. Að vísu grunar mig að í einhverjum tilfellum sé það augljóst og jafnvel fyrir fram ákveðið. En við vitum að uppbygging samfélagsins kostar pening. Við vitum kannski ekki endilega hvað kostar að reka samfélag og það er kannski pólitíska deilumálið hérna. Fólk hefur mismunandi hugmyndir um hvað það er sem skiptir miklu máli fyrir samfélag. En ég held að allir geti verið raunsæir og horft á það þannig að það að leyfa innviðum samfélagsins að grotna niður, bíða endalaust með að ráðast í mikilvægar framkvæmdir og fara síðan þessa leið, er ekki góð leið til að reka samfélag. Það sem gerir þetta verra er - og nú tala ég kannski sem þingmaður Suðurkjördæmis sem er samt ekki hrifinn af þessari tilteknu gerð pólitíkur - að þetta er ákveðið kjördæmapot. Þarna eru ákveðnar framkvæmdir teknar út úr samgöngupakkanum, út úr eðlilegri forgangsröðun, og sagt við fólk að þetta muni ganga einhvern veginn hraðar fyrir sig vegna þess að ríkið stígi til hliðar. En reyndin er sú að þetta hefði alveg getað gengið mun hraðar fyrir sig ef ríkið hefði bara tekið afstöðu, lagað lögin um opinber fjármál, fjármagnað þau verkefni sem þarf og gert þetta vel eins og hefur verið gert ítrekað í gegnum tíðina og virtist hafa verið alsiða þar til fyrir um 40 árum. Þá var allt í einu óvinsælt að samfélagið byggði sig upp á eigin forsendum og með samvinnu og samhjálp. Þess vegna skil ég ekki þegar þetta er kallað samvinnuverkefni. Er ekki samfélagið samvinnuverkefni? Getum við ekki reynt að gera þessa hluti á eðlilegum forsendum? Það eru verkefni þarna sem skipta mig máli, skipta kjósendur okkar máli, skipta almenning í landinu máli: Hringvegur norðan Selfoss, brú yfir Ölfusá, hringvegur norðan við Hornafjarðarfljót, Axarvegur, tvöföldun Hvalfjarðarganga, eflaust, hringvegur um Mýrdal og jarðgöng í Reynisfjalli, um þetta hefur verið talað í mörg ár, og Sundabraut, ég veit ekki hversu margir áratugirnir eru þar. Í öllum tilvikum skiptir máli að við klárum þessi verkefni. Það skiptir máli að við gerum það vel og það skiptir máli að þetta komist í notkun til að almenningur geti notið góðs af og til að hagkerfi okkar geti notið góðs af betri samgöngum. En að gera það með þessum hætti gengur í rauninni gegn markmiðinu um að reka gott samfélag. Þetta er vond leið, það er búið að margskjalfesta það. Við höfum öll sýnidæmi sem við þurfum. Ég trúi ekki að fólk geti ekki gert hlutina betur.

Herra forseti. Við ræðum hér mál er varðar samvinnuverkefni í samgöngum, kallað PPP í daglegu tali með vísan í enskt heiti samvinnuverkefna sem þessara, svokallaðra „Public-Private Partnership“. Eins og í svo mörgu öðru sem við ræðum í tengslum við samgöngumál þessi misserin má segja að markmiðið sé að leita leiða til að auka umfang framkvæmda, fjölga framkvæmdunum sem farið er í og flýta þeim. Þetta er eitt púslið í því spili. Ég er ásamt hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni á minnihlutaáliti 2. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar sem hv. þm. Karl Gauti Hjaltason fór yfir hér fyrr í umræðunni. Ég ítreka að sjónarmið okkar tveggja eru römmuð þar inn og við töldum rétt að halda þeim til haga gagnvart þessari umræðu. Til viðbótar við það sem kemur fram í minnihlutaálitinu sem ég nefndi hér langar mig til að koma sérstaklega inn á og ítreka þau sjónarmið sem ég hef haldið fram, og gerði til að mynda í 1. umr. um málið, að í grunninn er ég er sammála því að þetta prinsipp, að fara í þessi samvinnuverkefni, verði valkostur. Það er prýðisgóð reynsla af Hvalfjarðargöngunum og Speli. Aðeins á eftir að koma betur í ljós hvernig útfærslur Vaðlaheiðarganga gera sig. En það er alveg sjálfsagt að þetta form verði til staðar fyrir framkvæmdir sem henta inn í slíkt módel. Mig langar hér við þessa umræðu að ítreka gagnrýni mína á það hvaða leið hæstv. samgönguráðherra ákvað að velja hvað útfærslu málsins varðar, þ.e. í rauninni að afmarka þetta tiltölulega þröngt með þessum sex tilgreindu verkefnum sem eru auðvitað eðlisólík. Þrjú þeirra eru þannig að þau eru hefðbundin vegagerðarverkefni sem eru nærri í tíma og gætu í sjálfu sér verið inni á samgönguáætlun með hefðbundnum hætti; vegurinn um Öxi, Hornafjarðarfljótið og brú yfir Ölfusá. Hin þrjú verkefnin eru annarrar gerðar, verulega tæknilega flóknari, lengra í framtíðinni gagnvart skipulagsmálum, umhverfismálum og þar fram eftir götunum. Það er láglendisvegur og jarðgöng um Reynisfjall, Sundabraut og tvöföldun Hvalfjarðarganga. Ég kem sérstaklega inn á tvöföldun Hvalfjarðarganga á eftir. Ég hef ákveðnar efasemdir um þá hugmynd margra hluta vegna en geymi þá umræðu örlítið. Ég held að skynsamlegra hefði verið að útfæra þessa löggjöf sem rammalöggjöf sem tæki á því hvernig formið væri, hvernig það væri skipulagt og því stillt upp. Í framhaldinu tæki þingið síðan ákvörðun um hvert og eitt verkefni, til að mynda með þingsályktun, og veitti heimild til að vinna tiltekin verkefni á grundvelli slíkrar afgreiðslu. Það held ég að hefði verið mun farsælla en að setja þetta í þann farveg sem hæstv. samgönguráðherra ákvað að gera. En það er hlutur sem þing síðari tíma hafa tækifæri til að vinna með og færa til betri vegar. Ég vil jafnframt gagnrýna það að akkúrat núna eru í meðförum í þinginu þrjú mál þar sem er komið inn á gjaldtöku með einum eða öðrum hætti. Það er í samgönguáætluninni, sem var útrædd fyrir þremur, fjórum sólarhringum, það er í ohf.-málinu, sem sagt málinu um að veita fjármálaráðherra heimild til að stofna opinbert hlutafélag um verkefni samgöngusáttmálans á höfuðborgarsvæðinu, og síðan í þessu máli. Þannig að á þremur stöðum er verið að ræða og klára hér í þinginu mál sem öll hafa mismunandi útfærslu á gjaldtöku sem eitt af kjarnaatriðum sínum. Ef eitthvert vit væri í og hlutir unnir í réttri röð væri auðvitað búið að forma rammalöggjöf um það hvernig gjaldtökunni gæti verið háttað þannig að skynsamlegast væri svo að ekki væri verið að finna upp hjólið í hverju tilviki fyrir sig. Það lægi fyrir hvernig Alþingi sæi fyrir sér að heimilt væri að halda á þessum gjaldtökuþáttum og síðan ynnust önnur mál út frá þeirri nálgun. Það held ég að hefði verið skynsamlegri röð hlutanna. En því miður er það ekki að takast og mér finnst þetta svolítið bera keim af því, eins og með svo margt annað þessa dagana, að verið sé að byrja á öfugum enda. Þetta er svolítið eins og það að í gær var kynnt hvernig stólarnir í biðskýlum borgarlínu eiga að líta út en á sama tíma er ekki til rekstraráætlun, svo að ég rifji það nú upp hér í þessu samhengi. Ég gagnrýni aftur að verið sé að vinna hlutina í öfugri röð. Það eru tvö efnisatriði, tveir parametrar, í þessu máli sem ég held að geti skapað snúna stöðu að vinna úr á síðari stigum, þá sérstaklega annar þeirra. Fyrst er það að verkefni hafi að hámarki 30 ára endurgreiðslutíma. Ég held að ef við horfum á líftíma framkvæmda, vaxtakostnað og annað slíkt væri skynsamlegt að hafa bara sem mest svigrúm til að meta það gagnvart hverju og einu verkefni. En það er í sjálfu sér ekki frágangssök. Það sem er kannski snúnara í þessu er það sjónarmið sem kemur fram, held ég, á hinum nýju stöðum í frumvarpinu, þ.e. að vegfarendur hafi val um aðra leið. Þetta er sjónarmið sem var haft í huga þegar sérlög um lagningu Hvalfjarðarganga, stofnun Spalar og það allt saman voru samþykkt á Alþingi. Þá var sjónarmið um að vegfarendur hefðu aðra leið, í því tilviki að keyra fyrir Hvalfjörð. Auðvitað er raunveruleikinn sá að fyrir fólk sem sækir til að mynda vinnu frá Akranesi, Borgarnesi eða einhvers staðar úr sveitunum til höfuðborgarsvæðisins er það ekkert annar valkostur að keyra Hvalfjörðinn á hverjum degi. Auðvitað blasir það við ef horft er á það með nokkurri sanngirni. Ef rökin eru þau að það sé vissulega önnur leið um Hvalfjörð fyrir þá sem ekki vilja borga gjald í Hvalfjarðargöngin þá er raunverulega önnur leið á alla staði og í tengslum við öll verkefni. Ég hef stundum sagt það hér, þó að það sé svolítið í gríni, að bifreiðar hafi farið til Hafnar í Hornafirði fyrir þann tíma að hringvegurinn var kláraður. Menn fóru bara norður og austur fyrir. Þannig að það er alltaf önnur leið. Ég hef því ekki haft sannfæringu fyrir því að nálgun hæstv. samgönguráðherra í þessu máli sé skynsamleg, að njörva þetta niður með þessum hætti. Kem ég þá að því sem snýr að Hvalfjarðargöngunum. Í fyrsta lagi held ég að tvöföldun Hvalfjarðarganga sé töluvert langt inni í framtíðinni ef þörf verður á þeirri framkvæmd á einhverjum tímapunkti. Ég held að miklu framar sé mikilvægi þess að breikka veginn um Kjalarnesið upp að göngum, sem er auðvitað í vinnslu, síðan áfram frá göngum og upp í Borgarnes og áfram eftir atvikum. Það hefur miklu meiri áhrif upp á umferðarflæði og öryggi að gera en ný Hvalfjarðargöng samsíða þeim sem nú eru til staðar. Það hefur oft verið sagt í umræðunni að það sé kvöð út frá Evrópureglum að breikka göngin eftir að ákveðnu umferðarmagni er náð. Sú staðhæfing er byggð á misskilningi. Evrópska regluverkið á við göng sem voru opnuð eftir að Hvalfjarðargöngin voru opnuð. Þannig að það er misskilningur. Varðandi mögulega gjaldtöku í Hvalfjarðargöngum í framtíðinni verði önnur göng gerð verður að hafa í huga að það er búið að borga upp núverandi Hvalfjarðargöng með gjaldtöku. Þau voru greidd upp að fullu og gjaldtaka lögð af fyrir rétt rúmu ári. Þá koma upp sjónarmiðin: Ef gerð verða ný göng undir þessum formerkjum er þá ætlunin að rukka bara í þau en hafa hin áfram ókeypis? Rukka sem sagt bara í aðra áttina? Er önnur leið þarna? Á aftur að færa rök fyrir því að Hvalfjörðurinn sé raunverulega önnur leið? Mitt svar við þeirri spurningu er: Nei, ef menn til að mynda ákveða að hafa viðmið um aðra leið þannig að það hindri ekki atvinnusókn á milli svæða. Ég held að það séu sjónarmið uppi varðandi Hvalfjarðargöngin og hvernig mögulegri gjaldtöku yrði háttað og þar fram eftir götunum sem hafa bara alls ekki verið hugsuð til enda varðandi þá nálgun hæstv. ráðherra að önnur leið yrði að vera fær. Ég ítreka bara að það er búið að borga núverandi Hvalfjarðargöng upp. Vegfarendur eru ekki að fá styttri vegalengd. Vissulega verður umferðarflæðið betra í nokkra klukkutíma nokkra daga á ári. Mér er það til efs að það verði talið réttlæting fyrir gjaldtöku allan sólarhringinn, alla daga ársins, að losna við örlítið hökt um verslunarmannahelgi og sitt hvorum megin við helgar yfir hásumarið. Þessi sjónarmið þurfa því að koma til skoðunar. Ég held að þetta verði ekki gert af neinu viti nema stjórnvöld nái utan um og leggi línurnar um heimildir og nálgun hvað slíka gjaldtöku varðar heilt yfir, ekki í þremur mismunandi málum eins og í þessu tilviki eru til meðferðar hjá þinginu. En ég læt þetta duga hvað sjónarmið um Hvalfjarðargöngin áhrærir. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu meira en orðið er en ég vil bara ítreka að við í Miðflokknum erum í prinsippinu fylgjandi því að þessi leið sé fær, að hægt sé að stofna til samstarfs einkaaðila og opinberra aðila um tilteknar gerðir framkvæmda. Á endanum gengur þetta allt út á að auka umfang nýframkvæmda og koma verkefnum áfram, flýta þeim. Það þarf líka alltaf að hafa í huga að um leið þarf að tryggja að þróun og nýjar hugmyndir sem einkaaðilar geta mögulega komið með að borðinu fái ígrundaða skoðun þannig að öll þessi verkefni séu unnin af mestu hagkvæmni og á sem bestan máta út frá umferðarflæði, öryggismálum og fjárhagslegum sjónarmiðum. Ég læt þetta duga að sinni.

Virðulegi forseti. Það er alltaf svo skemmtileg umræðan um hagkvæmnina. Við höfum einmitt átt í ýmsum umræðum hér í þinginu um hagkvæmni ýmissa framkvæmda á þessu svæði. Það er tvímælalaust ákveðinn hagræðisvinkill á þessum sex málum. Við höfum fengið í umsögnum og fjallað er um það í áliti meiri hluta að verkefni í samvinnufyrirkomulaginu séu að jafnaði 20–30% dýrari þegar fyrir notendur þegar allt kemur til alls. Það er alla jafna þannig því að þetta dreifist nokkuð vel um landið, alla vega um Suðurlandið og fyrir íbúa þar. Ég velti fyrir mér í samhengi við önnur mál þar sem mikið hefur verið rætt um hagkvæmni hvernig við sem fjárveitingavald getum í rauninni sætt okkur við að fara í þennan gír og í þessa átt með samvinnuverkefni, þessa 20–30% dýrari framkvæmdir en við getum náð með öðrum leiðum. Við höfum alla vega ekki fyrir framan okkur í þessu frumvarpi útskýringu á því af hverju samvinnuleiðin í þessum verkefnum væri ódýrari en aðrir kostir sem okkur bjóðast. Ég vildi velta því aðeins fyrir mér með hv. þingmanni hvernig stendur á því að við fáum ekki þennan valmöguleika og sem fjárveitingavald aðgengi að þeim greiningum sem ættu að liggja fyrir ef við eigum að taka góða ákvörðun um það hvernig á að fara með almannafé.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er ánægjulegt að heyra áhuga hv. þingmanns á því að greiningar og áætlanir liggi fyrir hvað þetta mál varðar. Áhuginn var minni í málum er tengdust borgarlínuumræðu fyrir stuttu. En það er annað mál. Ég held að hluti af vandamálinu hvað þessi sex verkefni varðar sé sá að sérstaklega þrjú þeirra eru bara hefðbundin vegagerðarverkefni sem ynnust að mínu mati best á þeim forsendum að þau væru í hefðbundnum takti. En þá liggur regluverkið þannig að lög um opinber fjármál setja mönnum ákveðnar skorður, eins og þau eru útfærð í dag. Hluti af þeirri vegferð er auðvitað að, ég ætla ekki að segja að komast fram hjá því regluverki en aðlaga fjárhagslegt utanumhald að þeim heimildum eða ekki heimildum sem þar eru. Ég held að í þessum þremur verkefnum, sem eru í eðli sínu bara hefðbundin vegagerðarverkefni, sé aðkoma einkaaðila með mjög sambærilegum hætti og verið hefur. Vegagerðin heldur utan um útboð. Einkaaðilar bjóða í verkið og vinna það. Mér heyrist á öllu að það sé verið að horfa til þess að komi gjaldtaka til verði hún undir hatti ríkissjóðs með einum eða öðrum hætti, ekki einkaaðilans sem framkvæmir. Þannig að vísan hv. þingmanns í 20–30% kostnaðarauka er í samhengi við allt öðruvísi útfærð verkefni, ef ég hef skilið þá umsögn og umræðu með sama hætti og hv. þingmaður. Ég hef væntanlega ekki skilið hana með sama hætti og hann 

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður man kannski ekki eftir því hvernig ég vék orðum mínum að ýmsum skýrslum og kostnaðargreiningum varðandi borgarlínu í þeirri umræðu. Það var að vísu hunsað þá en allt gott og blessað með það. Þessi 20–30% kostnaðarauki er vegna þess að í samvinnuverkefnum á einkaaðilinn almennt séð að standast áhættu. Það eru þrjár mismunandi áhættur af því sem verið er að gera og hann þarf m.a. að standast áhættuna af fjármögnun verkefnis sem hefur allt annan vaxtakostnað en hið opinbera fengi. Þetta er hluti af hinum aukna kostnaði sem einkaaðili ber og sá kostnaður endar að sjálfsögðu á notendum. Það eru fleiri atriði sem gera það að verkum að kostnaður við framkvæmdina verður meiri þegar einkaaðili ber ábyrgð á atriðum eins og fjármögnun. Arðsemiskrafan er líka öðruvísi hjá einkaaðila sem einblínir bara á gjaldtökuna, arðurinn kemur einungis í gegnum gjaldtökuna á meðan arðurinn af opinberri framkvæmd kemur í gegnum ákveðinn samfélagslegan ábata í nágrenninu. Það væri hægt að telja til ábata fyrir uppgreiðslu verkefnisins sem slíks. Og svo er bara mjög áhugavert ef fjármálareglur laga um opinber fjármál koma í veg fyrir hagkvæmar framkvæmdir út af skuldareglunni. Fjármálaráð hefur sérstaklega bent okkur á það, gerði það í einni af fyrstu umsögnum sínum, að aðhaldsstig hins opinbera geti orðið betra þó að ríkissjóður skuldbindi sig meira ef skuldbindingin er vegna ábatasamra framkvæmda. Þá greiðir ábatinn upp skuldirnar og áhættustigið verður í rauninni betra þegar allt kemur til alls.

Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Ég held að í því hafi ekki verið nein spurning heldur almenn vangavelta. Ég ætla að bregðast við vangaveltunni og segja: Ég hef gagnrýnt takmarkanir sem lög um opinber fjármál valda í tengslum við arðsamar uppbyggingarframkvæmdir, t.d. í vegakerfinu. Ég tel algjörlega nauðsynlegt að þetta atriði verði skoðað með það í huga að liðkað verði fyrir því að hægt sé að vinna hagkvæmar framkvæmdir með hefðbundnum hætti í gegnum Vegagerðina og fjármögnun samgönguáætlunar. Bara þannig að því sé til haga haldið. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson kom aftur inn á 20–30% kostnaðaraukann hvað einkaframkvæmdir sem þessar varðar sem hann vísaði í í fyrra andsvari sínu. Ef við tölum áfram um fyrstu þrjú verkefnin, þessi hefðbundnu vegagerðarverkefni sem eru hér, veginn um Öxi, Hornafjarðarfljót og nýja brú yfir Ölfusá, á sú kenning í mínum huga ekki við því að áhætta einkaaðilans í því samhengi verður nákvæmlega sú sama og í hefðbundnu vegagerðarverkefni. Það verður ekkert nema framkvæmdahlutinn sem einkaaðilinn heldur á. Fjármögnun, innheimta gjalda ef til kemur, utanumhald útboðs; þetta verður allt á hendi Vegagerðarinnar. Þetta er bara hefðbundið Vegagerðarverkefni. Ég hef í rauninni verið gagnrýninn á að þessi verkefni séu þarna inni en þau mega alveg falla undir þetta prinsipp. Og ef gjaldhækkun er leið til að flýta fyrir þá er það allt í lagi. En það er sett í einhvern annan búning eins og dálítið er verið að gera þessa dagana. Síðan er allt annars eðlis - forseti, ég þarf bara í tíu sekúndur í viðbót - þegar kemur t.d. að Sundabraut, 

Herra forseti. Við erum hér að ræða nokkuð stórt mál sem fjallar um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir og það er kannski fyrst til að taka að sjaldan eða aldrei hefur verið brýnna fyrir okkur hér á landi að ráðast í mjög stórtæk og arðsöm verkefni til þess að byggja upp innviði. Það er auðvitað gömul saga og ný og það vitum við að samgönguinnviðir hafa verið vanræktir hér um alllangt skeið og fyrir því eru auðvitað ástæður. Eftir hrunið var mörkuð sú stefna að draga mjög úr nýframkvæmdum og stórum viðhaldsverkefnum á sviði samgönguinnviða en á þeim tíma hefur álagið á þessa sömu samgönguinnviði að mörgu leyti vaxið gríðarlega og álagið er orðið það mikið að bæði eru margir innviðir sem hafa, við getum orðað það þannig, að einhverju marki drabbast niður. Við höfum ekki heldur getað sinnt viðhaldi eins og skyldi. Við höfum þó aðeins verið að sækja í okkur veðrið í þeim efnum og er það vel. En nú bætist svo aftur við það að við erum enn eina ferðina í efnahagskröggum og okkur vantar verkefni til að vinna. Það er margt sem liggur fyrir að gera og það er mjög mikilvægt að við reynum að undirbyggja það að geta gert bragarbót á. Þetta frumvarp hér fjallar um eina leið sem er fær í þeim efnum. Það er að taka upp þessi svokölluðu samvinnuverkefni sem hafa verið skammstöfuð upp á ensku með þremur péum og ég held að það sé ágætt að rifja aðeins upp fyrir hvað það stendur. Það er útskýrt ágætlega hér í kafla 3.2 í frumvarpinu og, með leyfi forseta, þá segir hér: „Enska hugtakið Public-Private Partnership (PPP) hefur verið þýtt með ýmsum hætti á íslensku, svo sem „einkaframkvæmd“, „samvinnuverkefni“ og „verkefnafjármögnun“. Samvinnuverkefnum má í stuttu máli lýsa þannig að einkaaðili tekur að sér samfélagsleg uppbyggingarverkefni sem áður hafa einkum verið í umsjá hins opinbera. Fyrir samgönguframkvæmdir lýsir það sér oftar en ekki í því að einkaaðilinn tekur að sér eftir útboð að hanna, fjármagna, byggja og reka mannvirki í tiltekinn tíma fyrir hið opinbera. Greiðslur fyrir verkið geta falist í notendagjöldum, veggjöldum í tilviki vegagerðar, skuggagjöldum eða föstum greiðslum ríkissjóðs til verksala. Ekki er óalgengt að einkaaðili taki nokkra fjárhagslega áhættu, hvort sem er af fjármögnuninni sjálfri og/eða af því að umferðarspár sem samningurinn miðar við gangi ekki eftir. Í lok samningstíma tekur hið opinbera við rekstri mannvirkjanna, oftar en ekki endurgjaldslaust.“ Og lýkur nú hér tilvitnun í útskýringuna í frumvarpinu. En það er bara mjög gott að rifja þetta upp. Ég held að oft og tíðum, þó að það eigi nú vonandi ekki við hér í þessum ágæta þingsal, séu menn kannski ekki alltaf með það á hreinu hvað felst í slíkum verkefnum. Í þessu frumvarpi hér er farin sú leið að það eru tilteknar ákveðnar framkvæmdir sem ráðast eigi eða megi í á grundvelli þessa frumvarps til laga og þar með lögunum ef þau verða að veruleika og eru tiltekin hér sex ákveðin verkefni. Maður getur í fyrsta lagi spurt sig hvort það sé rétt leið að gera þetta með þessum hætti frekar en að vinna að því að setja almennan ramma utan um slík verkefni. Í nefndaráliti meiri hlutans er auðvitað gerð grein fyrir því hvernig nefndin hefur unnið að málinu og hvaða gesti hún hefur fengið og rædd þau viðhorf sem umsagnaraðilar hafa sett fram í málinu og eru þau af ýmsu tagi. Það er hægt að horfa á þetta með margvíslegum hætti. Sumir eru þeirrar skoðunar að þessa leið eigi yfirleitt ekkert að fara heldur eigi að fjármagna öll svona verkefni beint úr sameiginlegum sjóðum og ekki að vera að fara í þetta sem sumir myndu hugsanlega kalla samkrull við einkaframtakið við það að byggja upp sameiginlega innviði þjóðarinnar. Og enn aðrir vilja ganga enn lengra og telja að þetta sé mjög heppilegt fyrirkomulag. Og allt tengist þetta síðan beint og óbeint því að það eru að verða talsverðar breytingar á umferðinni og þá er ég fyrst og fremst að vísa til þess, eins og allir vita, að þau ökutæki sem aka eftir vegunum, eftir þeim samgöngumannvirkjum sem við erum að tala um hér - þetta eru allt vegaframkvæmdir - hafa verið að breytast hratt undanfarin ár og eiga eftir að breytast enn hraðar, þ.e. þeir orkugjafar sem þessi farartæki nota. Eins og kunnugt er höfum við skattlagningarkerfi sem byggist á því að skattleggja fyrst og fremst, eða að stórum hluta a.m.k., eldsneytið sem bifreiðarnar eða ökutækin nota. Hér er að verða mikil breyting á og þá þurfa menn að bregðast við því með einhverjum hætti og þetta tengist. Af hverju tengist þetta? Það er jú auðvitað vegna þess að hér er gert ráð fyrir því að hægt sé að innheimta veggjöld eða notendagjöld af framkvæmdum af þessu tagi og það vekur upp enn stærri spurningar sem lúta að því að ákveða hvernig kerfi við ætlum að byggja upp til þess að skattleggja umferð í landinu og við þurfum auðvitað að ráðast í það fyrr en seinna. Við höfum auðvitað reynslu af því að fólk þurfi að borga afnotagjöld af slíkum mannvirkjum, Reykjanesbrautin á sínum tíma og Hvalfjarðargöngin sem nú er nýlega hætt að innheimta veggjöld af. En ég held að það sem blasir við er að það þarf að taka þetta til heildarendurskoðunar og þar hef ég velt mikið fyrir mér því hvort rétt sé að taka upp gjaldheimtu þar sem öll umferð alls staðar er skattlögð sérstaklega með afnotagjöldum. Þá gildir einu hvort um er að ræða ný mannvirki eða gömul, hvort þau eru í þéttbýli eða dreifbýli. En til þess að ráðast í slíkt verkefni þarf að huga að mjög mörgum atriðum, þ.e. hver á að vera grundvöllur gjaldtökunnar. Það er að einhverju marki hægt að horfa til eldsneytis eða orkugjafans. Og eins og áður kom fram er samsetning á orkugjöfum í umferðinni að breytast mjög hratt. Það getur verið tengt þyngd ökutækjanna. Eftir því sem ökutækin eru þyngri, þeim mun meira álagi valda þau á vegakerfinu. Þannig að það er kannski ekki óeðlilegt að horfa til þess. Það má einnig nota gjaldtökuna til þess að stýra umferðinni, þ.e. að hafa í sumum tilvikum gjaldtökuna hærri þegar álagstímar eru þannig að þeir sem þurfa að nota vegakerfið geti þá forðast að vera á háannatímum og eru frekar á ferðinni utan háannatíma. Þetta getur t.d. átt við ýmiss konar flutninga sem væri þá hægt að skipuleggja þannig að menn væru að nota vegakerfið á tímum þegar álag er minna. Þetta má líka nota til þess einmitt að stýra álaginu eins og ég kom að. Það getur kannski átt mjög vel við í þéttbýli, að þar sé reynt að dreifa umferðinni, m.a. með svona aðferðum, að það kosti að vera á besta tíma í umferðinni og sé ódýrara að vera á öðrum tímum. Þetta er þekkt aðferð víða. Þetta er mjög stórt verkefni. Þarna tengjast inn auðvitað margs konar framkvæmdarleg atriði. Fyrsta spurningin er auðvitað sú hvernig á að fylgjast með þessari umferð því að grundvöllurinn er þá auðvitað sá að vita hvar ökutækið er, á hvaða tíma, hverrar gerðar það er, hvað það ekur langan veg o.s.frv. Þannig að þetta tengist því að það þarf að vera hægt að leysa þau málefni að geta fylgst með hverju ökutæki og hvar það er á ferðinni til að svona gjaldtaka gangi upp. Þarna koma auðvitað strax upp í hugann sjónarmið sem varða persónuvernd, þ.e. að svona kerfi gæti með einhverjum hætti haldið utan um þessar upplýsingar. Hvernig ætlum við að gæta að persónuvernd þannig að engin hætta sé á því að þær upplýsingar sem þannig yrðu til yrðu notaðar í einhverjum allt öðrum tilgangi en þessum, þ.e. að innheimta gjöld fyrir aksturinn? Þarna eru ýmis sjónarmið uppi. Sumir myndu segja: Ja, besta leiðin til að koma í veg fyrir að upplýsingar séu misnotaðar er sú að safna þeim ekki saman. Það er vissulega sjónarmið en þá getur maður aftur velt fyrir sér hvaða hagsmunir eru þarna á móti. Eru þá til einhverjar leiðir til þess að tryggja að þessar upplýsingar séu ekki misnotaðar, það sé ekki tilefni til þess að menn falli í þá freistni? Við getum sett upp dæmi þar sem eitthvert afbrot hefur átt sér stað einhvers staðar og einhverjir eru grunaðir um að eiga aðild að því en það tengist mjög því að vita hvar viðkomandi var á hverjum tíma. Er þá ekki dálítil freisting, t.d. fyrir eftirlitsaðila eða lögregluna, að óska eftir því að fá upplýsingar úr svona gagnagrunni um það hvar tiltekin bifreið var á ferðinni á hverjum tíma? Ég held að það sé hægt að leysa úr þessu með einhverjum hætti. Ég minnist þess að hafa lesið um hugmyndir Norðmanna sem hafa verið einmitt að íhuga gjaldtöku á sínu vegakerfi og hvernig henni yrði best fyrir komið og hafa m.a. verið að kanna svona altæka aðferð við að skattleggja allt vegakerfið eða setja notkunargjöld á allt vegakerfið. Þar held ég að ég sé ekki að fara með fleipur að þar telja yfirvöld sig, eða þeir sem véla um þetta, hafa gert það í samráði við norsk persónuverndaryfirvöld og telja að það séu leiðir færar til að koma í veg fyrir slíka misnotkun. Ég held að þetta sé tvímælalaust framtíðin þótt það sé kannski ekki aðalefni þessa frumvarps en það tengist þessu samt mjög mikið vegna þess að hér erum við að tala um gjaldtöku og gjaldtakan byggist á því að sá sem ekur um tiltekinn vegarspotta eða fer yfir ákveðna brú, er látinn borga og hann gerir það á grundvelli þess að vitað er hvert ökutækið er sem fer yfir brúna eða tiltekinn vegarspotta. Ég er sjálfur ekki í hv. umhverfis- og samgöngunefnd en Viðreisn á þar fulltrúa sem er hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson. Hún er á meirihlutaálitinu sem hér liggur fyrir og er þar með fyrirvara sem er ritaður inn í nefndarálitið og ég held að það sé mjög gagnlegt að fara aðeins yfir þann ágæta fyrirvara. Þar segir, með leyfi forseta: „Fulltrúi Viðreisnar tekur undir með meiri hlutanum að mikilvægt sé að skapa ramma utan um samvinnuverkefni um samgönguframkvæmdir. Framtíðarsýnin sem frumvarpið ber með sér virðist þó nokkuð ómótuð í ljósi þess að frumvarpið heimilar einungis að gerðir verði samningar um sex tilgreind samvinnuverkefni, sbr. 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins, sem voru valin á grundvelli forgangsröðunar stjórnvalda. Í ljósi stöðunnar vegna heimsfaraldurs Covid-19 liggur á að forgangsröðun verkefna taki fyrst og fremst mið af því að verkefnin standist kostnaðar- og ábatamat til að vega upp samdráttinn sem orðið hefur í hagkerfinu, með auknum umsvifum hins opinbera. Það er önnur aðferðafræði við forgangsröðun en beitt hefur verið hingað til en fyrst og fremst ætti að horfa til hagstjórnarhagsmuna við forgangsröðun, þ.e. að setja í forgang verkefni sem sýnt hefur verið fram á að skapi meiri ábata til lengri tíma en sem nemur kostnaði. Fulltrúi Viðreisnar gerir fyrirvara við það að frumvarpið takmarki heimildir Vegagerðarinnar til að semja við einkaaðila um samvinnuverkefni við þær framkvæmdir sem sérstaklega eru tilgreindar í frumvarpinu. Árangursríkara yrði, með tilliti til efnahagslegrar stöðu þjóðarinnar og nauðsynjar á ábatasömum framkvæmdum, að Vegagerðinni yrði veitt svigrúm til að meta forgangsröðun framkvæmda með hlutlægum og með faglegum hætti. Fulltrúi Viðreisnar telur markmiðið með frumvarpinu gott en að betur færi á því að setja heildstæðan ramma um samvinnuverkefni sem hægt væri að hefjast handa við án tafa og viðamikilla takmarkana.“ Og lýkur hér tilvitnun í fyrirvara hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson. Ég held að þessi fyrirvari segi mjög margt og hann kemur inn á sumt af því sem ég gerði að umtalsefni fyrr í ræðu minni. En mig langaði einnig að vekja svolitla athygli á því að hér erum við að tala um stórar og miklar framkvæmdir sem þarf að undirbúa vel og menn þurfa að vita af hverju ráðist er í þær, til hvers og hvaða árangri er ætlað að ná og hvort menn séu að fara endilega bestu leiðirnar í málinu. Það vill nú svo til að hv. þingmaður sem hér stendur lagði fram tillögu til þingsályktunar sem var samþykkt fyrir tveimur árum sem fjallar akkúrat um það hvernig á að standa að undirbúningi verkefna af þessu tagi til að tryggja gæði þeirra, hagkvæmni og skilvirkni og út allan líftímann. Því miður virðist nú að efni þingsályktunartillögunnar hafi ekki komist á framkvæmdastig þrátt fyrir að hún hafi verið samþykkt einróma á hv. Alþingi með fulltingi fulltrúa úr flestum flokkum sem sitja á þingi. 

Virðulegi forseti. Mig langar aðeins að fjalla um fyrirvarann sem fulltrúi Viðreisnar var með á þessu máli og atriði sem varða forgangsröðun verkefna, bæði vegna ástandsins og í rauninni vegna þeirra atriða sem komið var inn á varðandi kostnaðarábatamat. Kannski er þetta á pínulítið hærra stigi með tilliti til ákveðinnar pólitíkur hjá Viðreisn varðandi samvinnuverkefni í eðli sínu. Ég get t.d. vel tekið undir það að samvinnuverkefni eigi að einhverju leyti heima sem hluti af framkvæmdum sem hið opinbera kemur að. En ég hef verið að lýsa þeim forgangsröðunarlista sem þarf að liggja fyrir áður en hægt er að taka ákvörðun um samvinnuverkefni. Við erum nú einu sinni að borga í ríkissjóð alla þessa skatta af ýmsu til að fjármagna síðan sameiginlegar samgönguframkvæmdir. Þar reynum við að gæta ákveðinnar sanngirni í forgangsröðun á verkefnum. Ef við gerum að samvinnuverkefnum eitthvað af þeim verkefnum sem við teljum vera raðað ofarlega á lista vegna sanngirnisraka er það í rauninni mjög ósanngjarnt gagnvart aðilum á því svæði, að þeir þurfa í rauninni að borga tvöfalt, annars vegar fyrir að hafa komið málinu ofarlega á sanngirnislista, hafa kannski beðið með það lengi í staðinn fyrir að flýta framkvæmdum á annan hátt, og hins vegar þegar verkefnið er síðan gert að samvinnuverkefni þá eru þeir búnir að bíða, þurfa að taka á sig kostnað við biðina og borga aukalega fyrir 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Í frumvarpinu eru einmitt tekin út úr tiltekin verkefni, eins og bent hefur verið á, og við í Viðreisn teljum að ekki sé endilega skynsamlegt að gera það. Það kann að vera að einhver þeirra séu kannski ekki alveg hin dæmigerðu verkefni sem falla undir þetta. Ég held að það hafi komið fram í máli fulltrúa Vegagerðarinnar. Þeir telja t.d. að fyrstu þrjú verkefnin í frumvarpinu, þ.e. hringvegur norðaustan Selfoss og brú yfir Ölfusá, hringvegur um Hornafjarðarfljót og Axarvegur séu ekki dæmigerð PPP-verkefni. Að því leyti til reikna ég með að hv. þingmaður sé t.d. að vísa til verkefna af þessu tagi sem eru kannski hefðbundnari. Ég veit það ekki en það kemur í ljós. Þau eru tekin út úr og menn segja: Bíddu, eru þetta ekki verkefni sem á að vinna með hefðbundnum hætti? En almennt um spurningu hv. þingmanns um hvort það kunni að vera ósanngjarnt að taka verkefni fram fyrir með þessum hætti þá kann það að vera. Ég held að besta svarið við því sé að horfa á öll þessi verkefni út frá væntum ávinningi, ábatanum sem felst í þeim, og menn greini það. Síðan eru menn auðvitað með einhverja framkvæmdaröð á því: Þetta er besta verkefnið sem er hægt að ráðast í, þetta er næstbest o.s.frv. Það er eitthvert mat á aðstæðum eins og hv. þingmaður var að segja. Síðan geta menn sagt: 

Virðulegur forseti. Ég er aðeins að reyna að útskýra þetta. Verkefni þrjú er t.d. nokkurn veginn næst á dagskrá. Það er ekki verkefni sem ætti að taka út úr þeirri sanngjörnu röðun sem við höfum sett upp í kringum samgönguáætlun. Það er sett í samvinnuverkefni, en það er í rauninni verkefni sem hefði átt að vera komið á lista yfir almenn samgönguverkefni. Það þýðir að einhvers staðar neðar á lista er verkefni sem fer á samgönguáætlun. Þá er alveg spurning hver sanngirnisrökin eru. Af hverju er fólk á því svæði sem fer í samvinnuverkefnið að borga umfram það verkefni sem kemur inn í samgönguáætlun í staðinn? Ég skil það hins vegar mjög vel, ef farið er þó nokkuð langt niður listann, ef þetta er verkefni sem kemur kannski ekki á næstu tíu árum eða eitthvað svoleiðis. Þá er samt ákveðinn ábati af þeirri framkvæmd, bara minni ábati en af þeim sem eru efst á lista, að sjálfsögðu. Þegar slíkar aðstæður eru sjáum við í rauninni glataðan ávinning á þessum tíu árum. Ef farið væri strax í verkefnið væri það ávinningurinn á þessum tíu árum sem við myndum fá um leið og framkvæmdum lyki. Þar erum við komin með mun á milli glataðs árangurs og aukakostnaðar við að fara í PPP-framkvæmd upp á 20–30% að meðaltali. Ef ávinningurinn er meiri en aukakostnaðurinn við að fara í samvinnuframkvæmd þá græða báðir aðilar. Samfélagið græðir á að þurfa ekki að bíða, tekur á sig biðkostnaðinn þó að það borgi hærra verð fyrir. Í slíkum aðstæðum ættum við 

Herra forseti. Mér fannst hv. þingmaður koma í andsvari sínu inn á sjónarmið sem eru að mínu mati fullkomlega gild. Leiðin sem er farin í frumvarpinu er að menn fari í þau verkefni sem eru í einhverjum skilningi auðveldust, tilbúnust og þar sem hugsanlega, eins og hv. þingmaður grípur hér fram í og segir, er auðveldast að setja upp tollheimtuhlið í eiginlegum eða óeiginlegum skilningi til að geta haft tekjur af verkefninu. Ég held að þetta velti á endanum á einhvers konar hagsmunamati eins og hv. þingmaðurinn var að lýsa. Ég held að við séum ekki að fara þá leið að öll samgönguverkefni í landinu endi í einhvers konar samvinnuverkefnum. Ég held að engum detti það í hug. Það er auðvitað frumskylda stjórnvalda eða ríkisins að sjá til þess að samgöngur séu viðunandi eða góðar, ætti ég kannski frekar að segja, alls staðar. Það er frumskyldan. 

Virðulegi forseti. Mig langaði aðeins að tala um atriði sem kom fram í andsvörum hjá mér áðan, bara til að hafa það skýrara í umræðunni, þ.e. hvernig við högum framkvæmdum eða áætlanagerð varðandi samgöngur í landinu. Ég talaði þar um glansmynd samgangna. Hvernig væri landið, skipulag samgangna í landinu, skipulag hafna, flugvéla og almenningssamgangna, vegakerfið fyrir fjölskyldubílinn og allt þetta, hvernig væri besta útgáfan af slíku kerfi, með öllum göngum og öllu? Hvernig væri ef öll landshlutasamtök og sveitarfélög kæmu saman og settu upp sitt flottasta samgöngukerfi fyrir hvert svæði og því væri púslað saman í þessa glansmynd samgangna? Hvernig myndi hún líta út? Sú glansmynd ætti að vera markmið okkar. Þegar við höfum það markmið til að miða við er miklu auðveldara að fara frá núverandi aðstæðum, núverandi ástandi, yfir í glansmyndina. Við sjáum svo auðveldlega hvaða breytingar þarf miðað við hvernig staðan er núna og hvernig stöðu við viljum hafa. Hverjar eru auðveldustu breytingarnar frá núverandi stöðu yfir í bestu stöðuna? Þannig gætum við á mjög fljótlegan hátt unnið okkur í haginn og í áttina að því að ná alla vega að mestu leyti glansmyndinni eins og við viljum hafa hana. Að sjálfsögðu breytast tímarnir og við aðlögum glansmyndina að einhverju leyti. Við erum að elta ákveðið skotmark. Ég tala oft um hið fullkomna samfélag eða útópíu, eins og hún er oft kölluð. Við náum henni aldrei. Þessi svokallaða útópía er færanlegt skotmark því að ef við náum einhvern tímann þangað áttum við okkur á því að við viljum eitthvað annað og meira. Það hefur orðið til ný útópía sem við viljum ná í staðinn. Núverandi samfélag væri t.d. alveg örugglega útópía einhverra sem bjuggu hér fyrir 500 árum. Þeir gátu örugglega ekki einu sinni ímyndað sér þá útópíu, gátu ekki haft hana sem markmið af því að svo margt annað breyttist á leiðinni. Útópían þeirra varð mögulega úreld eða náðist og við fórum einfaldlega fram hjá henni. En ef við höfum ekki þetta markmið er öll áætlanagerð okkar miklu ómarkvissari. Þetta endurspeglast rosalega vel í fyrirspurn um vegtegundir á Íslandi sem ég sendi samgönguráðherra. Það var einfaldlega spurning varðandi alla vegina sem við eigum í allri þessari góðu og löngu vegaskrá, þ.e. hvernig vegur er akkúrat á milli staða A og B? Það stendur nefnilega í vegaskrá hvernig vegur á að vera á milli A og B en það stendur ekki hvernig vegur er þar á milli. Það fannst mér alveg gríðarlega merkilegt þannig ég ákvað að spyrja samgönguráðuneytið eða Vegagerðina. Hún hlaut alla vega að vita hvernig vegur hefði verið lagður vegna þess að það er jú yfirleitt Vegagerðin sem byggir alla vega vegi. Svarið sem ég fékk var: Við vitum það ekki. Ein af ástæðunum fyrir því að ég spurði um þetta og að þetta vakti athygli mína var sú að þegar fjallað var um ákveðin samgöngumál í fjárlaganefnd komu fulltrúar stjórnsýslunnar á fundi nefndarinnar og fjölluðu einmitt um vegtegundir, þetta var í kringum Teigsskóg o.s.frv., og hve lítið kostaði að uppfæra ákveðinn vegarkafla af því að hann væri af þeirri tegund sem myndi bera þá umferð sem þyrfti. En þetta var æskilega vegtegundin. Alvöruvegtegundin var hins vegar verri þannig að það kostaði miklu meira að byggja þann veg en ákveðnir umsagnaraðilar höfðu gert ráð fyrir. Og þá spyr ég: Bíddu, fyrirgefið, hvernig er þetta bara almennt? Fulltrúi stjórnsýslunnar giskaði - þetta er sagt án nokkurrar ábyrgðar minnar eða viðkomandi aðila - en besta sérfræðigisk okkar var að u.þ.b. helmingur vega í vegaskrá væri ekki af æskilegri vegtegund. Við höfum í rauninni ekki hugmynd í hvernig ástandi helmingur vega er. Þeir sem búa á svæðunum vita tvímælalaust af því, ekkert mál. Þeir vita alveg hvaða vegi þarf að byggja upp o.s.frv. Þess vegna væri mjög góð leið fyrir þingið að vinna meira út frá samgönguáætlunum landshluta þar sem hver landshluti fyrir sig hefur þekkingu á viðkomandi svæði og veit alveg nákvæmlega hvar þarf nauðsynlega að fara í ákveðin viðhaldsverkefni og augljós uppbyggingarverkefni. Við ættum miklu frekar að fjármagna hugmyndir sem landshlutarnir hafa, sem eru að sjálfsögðu í áttina að glansmynd fyrir hvern landshluta. En það þarf að tengja saman Vegagerðina og ýmislegt. Svo detta inn ýmis risastór verkefni sem menn hafa kannski ekki alveg bolmagn til að vinna að með slíkri fjármögnun. Þau þarf kannski að vinna á öðrum forsendum. En með því að hafa þessa glansmynd, sem ég tala um getum við gert áætlun um það hvernig við vinnum í áttina að henni. Tilraunir sem verið er að vinna að í samgönguáætlun um að hafa t.d. jarðgangaáætlun eru mjög sniðugar. Þær eru alveg tvímælalaust í áttina að glansmyndinni en ná ekki alveg nógu langt. Samgönguáætlunin er bara til 15 ára, jarðgangaáætlun væri væntanlega eitthvað svipað. En þetta er tvímælalaust í áttina. Það vantar samt lokatakmarkið þegar allt kemur til alls. Í samgönguframkvæmdum og í samgönguáætlunum erum við í rauninni að vinna samkvæmt okkar bestu ágiskun. Ég kvitta alveg upp á að sú ágiskun er nokkuð góð. Hún er hins vegar tiltölulega ónákvæm og þeim göllum háð, alla vega það mál sem við erum að tala um hér, að þær framkvæmdir sem eru valdar til að vera samvinnuverkefni eru ekki valdar vegna ábatans sem þær geta þýtt fyrir land og þjóð, með tilliti til þeirrar auknu skattheimtu og þess aukna kostnaðar sem slík verkefni geta haft í för með sér. Í kringum framkvæmdirnar mun verða aukinn kostnaður fyrir fólk á þessum landsvæðum frekar en annars staðar. Það er ekki sanngjarnt nema einmitt að þessar framkvæmdir sem um ræðir séu almennt það aftarlega í forgangsröðinni að samfélagslegur ábati verði meiri en aukni kostnaðurinn sem verður af biðinni og þeirri fjármögnun sem þarf fyrir einkaframkvæmd og arðsemi af henni. Eins nauðsynlegar og þessar vegaframkvæmdir eru, eru þær einmitt teknar inn í þetta ákvarðanaferli ágiskunar en ekki í ferli þar sem horft er til ábata og kostnaðarmats og hugað að þeim sanngirnisrökum sem við þyrftum að hafa til hliðsjónar þegar við búum til heildarforgangsröðunarlista um samgönguframkvæmdir til að ná markmiði okkar, glansmyndinni.

Herra forseti. Ég flyt hér meirihlutaálit velferðarnefndar um frumvarp til lyfjalaga. Eins og þingheimi er kunnugt hefur þetta mál verið til meðferðar í nefndinni um alllangt skeið og hún fengið á sinn fund fjölda gesta og fjölda umsagna. Ég ætla ekki að rekja það sérstaklega í máli mínu en vísa til nefndarálitsins hvað það varðar. Með frumvarpinu er lagt til að ný lyfjalög öðlist gildi. Markmiðið er að tryggja landsmönnum nægilegt framboð af nauðsynlegum lyfjum á grundvelli eðlilegrar samkeppni í samræmi við þær reglur sem gilda á Evrópska efnahagssvæðinu eða samkvæmt stofnsamningi Fríverslunarsamtaka Evrópu og að haft verði til hliðsjónar að lyfjadreifing sé hluti heilbrigðisþjónustu og að aðilar við dreifingu skuli vinna með öðrum aðilum í heilbrigðisþjónustu eða samkvæmt opinberum heilbrigðismarkmiðum hverju sinni og tryggja eftir föngum gæði og öryggi lyfja, lyfjaþjónustu, auk fræðslu um lyfjanotkun, að sporna við notkun og halda lyfjakostnaði í lágmarki. Kannski er rétt að taka fram í upphafi að margir hafa komið að málinu og ég vil meina að hv. velferðarnefnd hafi lagt gott eitt til við umfjöllun sína, málið verið ágætlega unnið þar inni og töluverð umræða farið fram. Eins og gefur að skilja í stóru og flóknu máli eins og þessu komu fram mörg álitaefni við umfjöllun nefndarinnar sem eru reifuð í nefndarálitinu. Ég mun að stofni til fylgja álitinu eins og það kemur fyrir en ekki kannski lesa upp hvert einasta atriði sem þar er. Ég vísa þá frekar til álitsins til hliðsjónar.

Það er í góðu lagi að sleppa því að lesa eitthvað.

Ég er þakklátur fyrir leiðsögn forseta. Þar er fyrst að nefna 35. gr. þar sem talað er um leyfi dýralækna til að selja lyf sem ætlunin er að nota handa dýrum. Eins og nefndarmönnum og þingheimi öllum er kunnugt um hefur það verið þannig um langan tíma að dýralæknar hafa haft leyfi til að selja lyf og afhenda lyf enda oft og tíðum hagkvæmasta leiðin til að þeir geti sinnt störfum sínum. Það komu hins vegar fram við umfjöllun málsins í nefndinni athugasemdir um að það væri kannski eðlilegt að þessi heimild væri að einhverju leyti takmörkuð. Það er raunar gert í frumvarpinu miðað við hvernig þessum málum er háttað núna, auk þess sem reglugerðarheimildir ráðherra geta tekið utan um það. Meiri hlutinn vill hins vegar árétta að ekki er gert ráð fyrir því að dýralæknar séu í praktískum skilningi að reka lyfjaverslun heldur miklu fremur að þeir séu þannig útbúnir að þeir geti sinnt starfi sínu og verkum sínum. Þannig má vera að það sé eðlilegra að dýralæknar sem sinna starfi í hinum dreifðari byggðum hafi með höndum umfangsmeiri umsýslu lyfja heldur en þeir sem eru í þéttasta þéttbýlinu. Í nefndinni fór fram mikil umræða um ákvæði núgildandi lyfjalaga og frumvarpsins um tvo lyfjafræðinga í lyfjabúð. Þarna toguðust á andstæð sjónarmið, annars vegar það sjónarmið að þetta ætti að vera algerlega fortakslaus skylda og hins vegar það sjónarmið að þarna mætti gefa meira eftir en þó er gert í frumvarpinu. Það er rétt að taka fram að í frumvarpinu er þetta skilyrði, þrátt fyrir að vera áfram til staðar, nokkuð rýmkað. Eins og staðan er þá eru til að mynda ekki gerðar athugasemdir við það, og hafa ekki verið gerðar, að t.d. í leyfum eða lögmætum forföllum þurfi ekki alltaf að vera tveir lyfjafræðingar á hverjum stað og þá sérstaklega bent á þá undanþáguheimild sem er í lögunum varðandi til að mynda lyfjaverslun á landsbyggðinni og á fámennari stöðum. Þessar undanþágur og heimildir til undanþága halda sér í lögunum og breytast ekki. Meiri hlutinn telur að framkvæmd þessara undanþáguákvæða hafi gengið vel og gera verði ráð fyrir að Lyfjastofnun sýni því skilning að á tilteknum stöðum eða við tilteknar aðstæður geti verið íþyngjandi fyrir lyfjabúð að þar séu ávallt að störfum tveir lyfjafræðingar. Það var nokkuð rætt um skyldur heilbrigðisstarfsmanna í 63. gr. Til upprifjunar fyrir þingmenn snýst þessi skylda um að tilkynna aukaverkanir. Þetta er nokkuð sem hefur til langs tíma verið í lögum á Íslandi og það hefur svo sem stundum verið kvartað yfir því að læknar og aðrir heilbrigðisstarfsmenn sem ákvæðið á við séu ekki nægilega duglegir að tilkynna um aukaverkanir. Í ákvæðinu, eins og það kemur fram í frumvarpinu, mætti ætla, ef menn læsu það algjörlega án nokkurrar heildarsýnar, að tilkynna ætti öll smæstu tilvik og beita kannski engu klínísku mati á því hvað væri eðlilegt að tilkynna og hvað ekki. En að öllu þessu máli gaumgæfðu leggur meiri hlutinn ekki til breytingar á ákvæðinu en áréttar að ábyrgð og klínískt mat á aukaverkunum verður alltaf að byggjast á aðstæðum hverju sinni og mati heilbrigðisstarfsmanns á mikilvægi aukaverkana í hverju tilviki. Þá bendir meiri hlutinn á að á hverjum tíma þurfi að meta á hverri stofnun hvort umfang slíkra tilkynninga sé slíkt að gera þurfi sérstakar ráðstafanir með tilliti til mannahalds. Í 82. gr. er fjallað um miðlægan gagnagrunn lyfjakorta og mat á áhrifum á persónuvernd en gagnagrunnurinn verður á ábyrgð embættis landlæknis. Í umsögn persónuverndar segir að nauðsynlegt sé að ábyrgðaraðili láti fara fram mat á áhrifum fyrirhugaðra vinnsluaðgerða á vernd persónuupplýsinga áður en vinnslan hefst samkvæmt fyrirmælum í 35. gr. reglugerðar ESB um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og um frjálsa miðlun slíkra upplýsinga og niðurfellingu tilskipunar 95/46/EB, sem er almenna persónuverndarreglugerðin. Samkvæmt b-lið 3. mgr. 35. gr. reglugerðarinnar skal þess krafist að ábyrgðaraðili láti fara fram mat á áhrifum fyrirhugaðra vinnsluaðgerða á vernd persónuupplýsinga þegar um er að ræða umfangsmikla vinnslu viðkvæmra persónuupplýsinga. Til viðkvæmra upplýsinga teljast m.a. upplýsingar um lyfjanotkun, samanber b-lið 3. töluliðar 3. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Meiri hlutinn bendir á að mat á áhrifum á persónuvernd hefur ekki verið gert vegna framangreinds ákvæðis. Nauðsynlegt er að mat á áhrifum fyrirhugaðra vinnsluaðgerða á persónuvernd verði gert áður en vinnsla persónuupplýsinga í miðlægan gagnagrunn lyfjakorta hefst. Beinir meiri hlutinn því til embættis landlæknis að meta áhrif fyrirhugaðra vinnsluaðgerða á persónuvernd áður en ákvæðið tekur gildi 1. janúar 2021. Jafnframt beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að meta hvort slíkt mat gefi tilefni til þess að leggja fram frumvarp til breytinga á framangreindu ákvæði á haustþingi 2020. Að auki bendir meiri hlutinn á að í athugasemdum við orðskýringu 12. töluliðar 3. gr. um lyfjagagnagrunn segir að gagnagrunninum sé ætlað að auka öryggi í lyfjaávísunum lækna. Meiri hlutinn áréttar að gagnagrunninum er ætlað að auka öryggi í lyfjaávísunum allra heilbrigðisstétta sem heimildir hafa til að ávísa lyfjum. Þá erum við komin að kaflanum um þær breytingartillögur sem meiri hlutinn gerir og þær eru allnokkrar. Í umfjöllun nefndarinnar var töluvert mikið fjallað um lyfjafræðilega umsjá eins og rakið er í nefndarálitinu. Hugtakið er m.a. skilgreint í greinargerð með þingsályktunartillögu lyfjastefnu til ársins 2022, þingsályktun nr. 17/146, þar sem segir: „Með lyfjafræðilegri umsjá er átt við samvinnu lækna og lyfjafræðinga um bætta lyfjameðferð sjúklinga. Lyfjafræðileg umsjá getur verið af ýmsum toga og falist m.a. í því að lyfjafræðingur fer yfir lyfjanotkun viðkomandi með tilliti til skammtastærða, aukaverkana, milliverkana auk þess að veita viðkomandi ráðgjöf við mögulegt val á samheitalyfi.“ Í umsögnum komu fram ýmsar ábendingar um með hvaða hætti væri best að búa um þetta. Meiri hlutinn telur að mikilvægt sé að lögð sé til grundvallar sú skilgreining á lyfjafræðilegri umsjá sem almennt er viðurkennd á vettvangi lyfjayfirvalda í Evrópu og leggur til breytingu þess efnis að skilgreining á hugtakinu í samræmi við framangreint bætist við orðskýringar. Þetta er, eins og það er orðað í breytingartillögu nefndarinnar, einstaklingsmiðuð þjónusta lyfjafræðings með það að markmiði að hámarka árangur lyfjameðferðar sjúklings og þar með að auka lífsgæði hans. Hún felst í því að lyfjafræðingur skilgreini markmið lyfjameðferðar og lyfjanotkunar fyrir sjúkling og leiti bestu leiða til að ná þeim markmiðum í samvinnu við sjúkling og annað heilbrigðisstarfsfólk. Þetta er sem sagt hin endanlega tillaga nefndarinnar um þetta ákvæði. Í 31. gr. er talað um innflutning einstaklinga á lyfjum til eigin nota. Í umsögn tollstjóra var bent á að í frumvarpinu þurfi skýrari lagastoð fyrir reglugerð um innflutning einstaklinga á lyfjum til eigin nota. Meiri hlutinn leggur til breytingu þess efnis að mælt verði fyrir um skyldu ráðherra til að setja slíka reglugerð. Sala lyfja í smásölu var mjög til umræðu í nefndinni og toguðust þar á ýmis sjónarmið en lyfjasala í almennum smásöluverslunum hefur í gegnum tíðina ekki verið mikið stunduð á Íslandi. Eins og er eru það eingöngu nikótínlyf og flúor sem eru til sölu í almennum verslunum. Eins og ég sagði komu fram ýmis sjónarmið um þetta. Meiri hlutinn er hins vegar á því að það sé vandséð að lyf séu eins og hver önnur neysluvara og því mikilvægt að það sé almenna reglan að höndlað sé með lyf í lyfjaverslunum þar sem fræðsla og ráðgjöf stendur fólki til boða. Hins vegar tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið að það kunni að vera nauðsynlegt að hafa undanþáguheimild þarna, einkum á þeim stöðum þar sem ekki eru lyfjaverslanir. Meiri hlutinn leggur til breytingu þess efnis að Lyfjastofnun verði heimilt að veita undanþágu frá meginreglu 1. mgr. 33. gr. á svæðum þar sem ekki er stærfrækt lyfjabúð eða lyfjaútibú. Meiri hlutinn ítrekar jafnframt mikilvægi þess að slík undanþáguheimild verði túlkuð þröngt og að útfærsla þeirra skilyrða sem um slíka heimild skuli gilda verði skýr. Í því sambandi áréttar meiri hlutinn að ákvæðinu er ætlaður sá tilgangur að bregðast við þeirri stöðu sem mögulegt er að komi upp í dreifðari byggðum landsins en ekki að heimild verði veitt til starfsemi af slíkum toga innan einstakra hverfa innan þéttbýlis. Þá erum við komin að 36. gr. sem fjallar um lyfsöluleyfi heilsugæslustöðva. Þar komum við kannski aftur að svipuðum sjónarmiðum, alla vega að ýmsu leyti, og við ræddum um áðan með dýralæknana. Það er ekki hægt að gera ráð fyrir því að það verði lyfsala í heilsugæslunni í þeim skilningi að það sé einhver almenn regla. Það kann hins vegar að þurfa að vera undanþáguákvæði, eins og hefur verið í lögum þar að lútandi. Hins vegar er ástæða til að túlka það ákvæði þröngt og meiri hlutinn gerir breytingartillögu þar að lútandi við 36. gr. þar sem þetta er þrengt, en þó þannig að það sé ekki heimilt öðruvísi en að þá sé a.m.k. búið að reyna að semja við einhvern sem er með lyfsöluleyfi eða lyfsöluleyfishafa um að sjá um þessa þjónustu á svæði viðkomandi heilsugæslustöðvar. Í 38. gr. er fjallað um framleiðslu forskriftarlyfja í lyfjabúð. Það komu fram sjónarmið um að það kynni að vera málefnalegt að víkka það ákvæði lítið eitt, a.m.k. þannig að þau fyrirtæki sem eru að framleiða forskriftarlyf utan lyfjabúða þyrftu ekki að búa við það að reka þá starfsemi á undanþáguheimild. Meiri hlutinn gerir breytingu í þá veru og þetta er að mínu viti afar mikilvæg breyting vegna þess að hún tryggir það, alla vega að vissu marki, að þessi starfsemi verði í landinu. Það getur hreinlega verið öryggissjónarmið að slík framleiðsla geti verið á Íslandi því að það er ekki alltaf gefið að við getum komist til útlanda. Það geta verið náttúruhamfarir, eldgos og alls konar sem geta truflað. Þess vegna er mikilvægt að þessi ákvæði séu skýr hvað þetta varðar svo að slík fyrirtæki geti haldið áfram að vinna án þess að vera sífellt undir því að vera með einhvers konar undanþágur. Í 43. gr. er fjallað um lyfjabúðir á heilbrigðisstofnunum. Það er að mörgu leyti svipað ákvæði og ákvæðið um lyfjaverslun á heilsugæslustöðvum, þó þannig að auðvitað er nauðsynlegt, sérstaklega með tiltekin sjaldgæf viðkvæm lyf sem eru kannski fyrst og fremst notuð á spítölum, að mögulegt sé að afgreiða þau á sjúkrahúsum. Nefndin vill hins vegar árétta að við erum ekki að tala um að það eigi að vera einhver heildstæð lyfjaverslun eða apótek rekið inni á heilbrigðisstofnunum heldur miklu fremur að þetta eigi við um þau tilvik þar sem er nauðsynlegt að þessi afgreiðsla fari fram vegna eðlis lyfjanna eða þeirrar starfsemi sem undir er. Þá erum við komin að 44. gr. sem kannski er sú grein sem hefur valdið mestri umræðu, þ.e. skipun lyfjanefndar Landspítalans. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram afar málefnaleg sjónarmið um að frumvarpið, eins og það var skrifað, gerði í raun ráð fyrir að lyfjanefnd Landspítalans væri algerlega, held ég að mér sé óhætt að segja, á forræði forstjóra og forstjóri hefði í rauninni neitunarvald yfir ákvörðunum nefndarinnar. Þetta þótti bæði nefndarmönnum og mörgum umsagnaraðilum ekki heppilegur umbúnaður og því var farið í þá vinnu að reyna að finna aðra lendingu á því. Þetta ákvæði hefur m.a. orðið til þess að nefndin gaf út framhaldsnefndarálit sem er á öðru þingskjali. Til að gera langa sögu stutta gerir nefndin umtalsverðar breytingar á 44. gr. Ég mun leggja til við atkvæðagreiðslu, svo að nefndarmenn séu upplýstir um það, að b-liður breytingartillögunnar sem er í framhaldsnefndarálitinu verði kallaður til baka en önnur breytingartillaga þar um með örlítið öðrum umbúnaði verði lögð fram. Þetta kemur m.a. til af því sjónarmiði að lyfjanefndin er lyfjanefnd alls landsins og við 3. umr. munum við leggja fram breytingartillögu í þá veru, þ.e. að nefndin verði eftir sem áður, eins og kemur fram í þessari breytingartillögu, skipuð af ráðherra. Það verði ekki áskilnaður um hvaðan tilnefningarnar í nefndina koma heldur verði það fyrst og fremst skipun ráðherra. Eðli málsins samkvæmt mun ráðherra leita til undirstofnana sinna með tilnefningar í nefndina, með upplýsingar um hvar sé helst að leita þeirra sérfræðinga sem kunni best um þetta að sýsla. En hér erum við að tala um nefnd fyrir allt landið. Það kann til að mynda að vera málefnalegt að einhver önnur heilbrigðisstofnun en Landspítalinn eða einhver önnur stofnun á vegum ríkisins eða annað geti sinnt verkefni sem lyfjanefndin á að vinna. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að auðvitað er eðlilegt að ráðherra leiti til stærstu stofnunar sinnar og þeirrar stofnunar sem yfir 90% af ákvörðununum eiga í raun við. Við munum gera tillögu um þessa breytingu og kalla þetta ákvæði til baka. Hins vegar eru ákvæði um að forstjóri megi hafa neitunarvald eða segja nefndinni til tekin í burtu enda má ætla að það sé vilji löggjafans að nefndin starfi fyrst og síðast á faglegum forsendum og eigi að verða fyrir sem minnstum áhrifum hvað starfsemi sína varðar. Varðandi 79. gr. komu fram sjónarmið um að fleiri en bara læknar, lögfræðingar, lyfjafræðingar, hjúkrunarfræðingar og tannlæknar ættu að hafa aðgang að lyfjasögu og gagnagrunni, þ.e. læknanemar. Nefndin gerir breytingartillögu þar að lútandi. Varðandi aðgang að lyfjaupplýsingum aftur í tímann, sem er líka breyting á 79. gr., komu fram þau sjónarmið að það kynni að vera of stuttur tími að ætla sér aðeins fimm ár aftur í tímann af lyfjasögu, sérstaklega þegar um er að ræða flókið samspil sjúkdóma, flókna sjúkdóma eða sjúklinga með marga sjúkdóma og langvinna sjúkdóma. Gerð er breyting hvað þetta varðar. Í umfjöllun um 86. gr. frumvarpsins kemur fram að í umsögn tollstjóra er bent á að skynsamlegt kynni að vera að rýmka ákvæði greinarinnar um heimild Lyfjastofnunar til að óska eftir upplýsingum frá tollyfirvöldum. Tollyfirvöldum yrði heimilt að upplýsa Lyfjastofnun þegar grunur leikur á að brotið sé á reglum sem gilda um innflutning einstaklinga á lyfjum til eigin nota. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið og leggur til að slíkri heimild verði bætt við 86. gr. Það var rætt um aðgang hjúkrunarfræðinga og ljósmæðra að lyfjagagnagrunni. Þessi heimild var gefin út í fyrra, þ.e. að ljósmæður og hjúkrunarfræðingar gætu gefið út lyf. Það er gerð breyting á viðeigandi greinum með tilliti til þess, þ.e. hvað varðar aðgang að gagnagrunni. Með lögum nr. 21/2020 eru gerðar breytingar á ýmsum lögum vegna samvinnu stjórnvalda á Evrópska efnahagssvæðinu um neytendavernd. Í rauninni eru teknar inn í þetta frumvarp nokkuð ítarlegar breytingar hvað þetta varðar. Þær koma fram í sérstöku breytingartillöguskjali sem ég ætla ekki að fara nánar út í enda hefur þegar verið rætt um það hér í þinginu en þarf að taka inn í þennan lagabálk til samræmingar. Frumvarpið var sent í hefðbundið tæknilegt tilkynningarferli til Eftirlitsstofnunar EFTA og framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Athugasemdir bárust eftir að málið var lagt fram á Alþingi. Í samráði við ráðuneytið leggur meiri hlutinn til breytingar í samræmi við þær athugasemdir sem bárust. Að lokum leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar sem eru tæknilegs eðlis og ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Af framansögðu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem eru lagðar til í sérstöku þingskjali. Helga Vala Helgadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson og Halldóra Mogensen skrifa undir álitið með fyrirvara en undir álitið rita að öðru leyti Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason, auk þeirra þingmanna sem ég nefndi áður að hefðu skrifað undir með fyrirvara. Ég vil í lokin þakka hv. velferðarnefnd og formanni nefndarinnar fyrir samstarfið við að klára þetta mál. Ég held að það velkist enginn í vafa um að aðstæður á þessu vorþingi hafi um margt verið sérstakar. Velferðarnefnd hefur verið mikið lestuð af málum sem hafa komið út af heimsfaraldri kórónuveiru. Það hefur eðli málsins samkvæmt truflað nokkuð starf nefndarinnar en ég er afar þakklátur henni fyrir að hafa engu að síður náð í samvinnu að klára þetta mál til 2. umr.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferðina yfir nefndarálitið, sem ég er á með fyrirvara vegna þess að ég gat ekki tekið mig af því eftir að hafa greitt því atkvæði í nefnd. Ég mun koma betur að því í ræðu minni á eftir. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í umsögn embættis landlæknis. Þar er að finna fjölmargar athugasemdir sem ekki hefur verið tekið neitt tillit til. Eitt meginhlutverk embættisins er að hafa eftirlit með lyfjaávísunum og fylgjast með og stuðla að skynsamlegri lyfjanotkun landsmanna, eins og segir í lögum um landlækni og lýðheilsu. Spurning mín lýtur að 33. gr., en þar er talað um heimild lyfjaheildsölu til sölu og afhendingar lyfja beint frá heildsöluleyfishafa eða heilbrigðisstofnun til almennings. Um er að ræða nýmæli og ekki útfært, eins og kemur fram í umsögninni, hvorki í frumvarpi né í nefndaráliti. Embætti landlæknis segir mikilvægt að ekki verði sett upp sérstakt kerfi utan hins almenna ávísunar- og afgreiðslukerfis órökstutt eða óútfært. Þá bendir embætti landlæknis einnig á það í umsögn sinni að ákvæði 1. mgr. 51. gr. sé í ósamræmi við umrætt ákvæði 33. gr. þar sem gert er ráð fyrir sölu og afhendingu ákveðinna lyfja, enda segir í 1. mgr., með leyfi forseta: „Einungis er heimilt að afhenda ávísunarskyld lyf gegn framvísun lyfjaávísunar í lyfjabúð.“ Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann geti útskýrt fyrir þingheimi og almenningi hvernig nefndin sér fyrir sér að þetta samspil 33. gr. annars vegar og 1. mgr. 51. gr. hins vegar, gangi upp.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og vil nú lýsa vonbrigðum mínum með að þingmaðurinn, sem ég tel að hafi lagt gott eitt til við vinnslu málsins, sé nánast að lýsa því yfir hér að hún sé ekki lengur samþykk málinu eða vilji ekki vera á nefndarálitinu. Það verður þá svo að vera. Þingmaðurinn spyr sérstaklega út í umsögn landlæknis og ég fór, eins og þingmaðurinn, yfir álit landlæknis. Ég taldi ekki ástæðu á þessu stigi málsins til að breyta eða gera tillögu um breytingar á þessu ákvæði í samræmi við umsögn landlæknis. Það má kannski segja að ég hafi ekki sterkar skoðanir á því nákvæmlega hvort þessi athugasemd eigi að einhverju leyti rétt á sér. En eins og ég segi, ég taldi a.m.k. ekki við vinnslu málsins að ástæða væri til að breyta frumvarpinu í samræmi við þessa ábendingu embættisins.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið, sem var heiðarlegt, enda alveg ljóst að ég kom þingmanninum í nokkurn bobba með þessari spurningu af því að ég veit sem er, að því miður gafst ekki tími til að vinna þetta mál. Hér erum við að tala um heildarendurskoðun á lyfjalögum, sem er náttúrlega ekkert smáræði, en ég ætla nú að tala um það í ræðu minni. Í nefndaráliti er fjallað um mönnun lyfjabúða og það skilyrði sem verið er að setja inn, að að jafnaði séu tveir lyfjafræðingar að störfum í lyfjaverslunum. Í nefndaráliti kemur fram að meiri hlutinn telji þá kröfu eðlilega, en í því felist ekki skylda að þeir veiti alltaf þjónustu á sama tíma, t.d. ef annar bregður sér frá vegna umsamins matartíma. Nú eru lyfjafræðingar eina starfsstéttin í heilbrigðisþjónustunni sem viðlíka ákvæði gildir um, að það verði alltaf að vera tveir á staðnum. Hvergi annars staðar á Norðurlöndunum er að finna slíkt ákvæði. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sjái fyrir sér að loka þurfi lyfjaversluninni ef lyfjafræðingur boðar skyndilega forföll, ef lyfjafræðingur þarf að fara til læknis, ef lyfjafræðingur þarf að bregða sér frá vegna veiks barns eða vegna eigin veikinda.

Herra forseti. Eins og þingheimi er kunnugt eru lyfjaverslanir víða reknar þannig, og sérstaklega útibú lyfjaverslana, að þar starfa starfsmenn sem afgreiða lyf í umboði lyfjafræðings. Þetta er alvanalegt á Íslandi og þekkist mjög vel. Eftir sem áður ber lyfjafræðingur ábyrgð á starfi þess starfsmanns sem afhendir lyfin eða afgreiðir þau. Þetta frumvarp gerir ekki ráð fyrir neinum breytingum hvað það varðar. Eins og fram kemur í nefndarálitinu um tvo lyfjafræðinga er aðeins verið að rýmka heimildina sem fyrir var í lögum. Hvorki er talin forsenda 

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni, flutningsmanni nefndarálits, fyrir ítarlega yfirferð. Lyfjalög eru ekki lítill bálkur og mikils virði að til þeirra sé vandað. Lyf eru stórkostleg og bjarga lífi fólks og það er mikils virði að um þau sé vélað af kunnáttu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að þetta frumvarp sé tilbúið til að fá umfjöllun þingmanna í þingsal og staðfestingu á því hvort þetta verði vönduð lög. Síðan hef ég auðvitað, eðli málsins samkvæmt, sem landsbyggðarþingmaður áhyggjur af lyfjaaðgengi íbúa á landsbyggðinni. Ég hafði væntingar um að með nýjum lögum yrði búið tryggilegar um hnútana að mörgu leyti þannig að aðgengi fólks í dreifbýli eða í minni þéttbýliskjörnum yrði tryggt með einhverjum hætti í lögum. Er það álit hv. þingmanns að ekki sé þörf á því? Er það ásættanlegt að við séum einhvers staðar innan sviga í lögunum, í einhverri undirgrein eða á einhverjum undanþágum hvað lyfjaafhendingar snertir? Við þekkjum það auðvitað að það heyrir til algjörra undantekninga að þessar lyfsölur séu reknar á vegum heilbrigðisstofnana. Það eru lyfjasölur víða úti um land en það heyrir til sömu undantekninga að þar séu starfandi lyfjafræðingar og það er sennilega bara nánast ókunnugt.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir andsvarið. Þingmaðurinn spyr: Er þetta vandað lagafrumvarp og er þetta nægilega vönduð vinna? Ég held að óhætt sé að svara því játandi. Eins og þingmanninum er kunnugt er þetta ekki fyrsta tilraun til að koma lyfjalögum í gegnum þetta þing. Málið er búið að fara nokkrar umferðir í ráðuneytinu og hér í þinginu. Hv. velferðarnefnd hefur haft málið til meðferðar síðan 28. nóvember. Eins og ég gat hins vegar um áðan setur heimsfaraldur kórónuveiru smávegis strik í reikninginn, þ.e. með samfelluna í vinnunni. Engu að síður held ég að vinnan sé vönduð og menn eigi ekki að þurfa að hafa áhyggjur af því að ekki sé tekið tillit til þeirra sjónarmiða sem þarf að taka tillit til. Varðandi lyfjaaðgengi á landsbyggðinni erum við hv. þingmaður algjörlega sammála um að mjög mikilvægt sé að það sé til staðar. Inn í frumvarpið var tekið ákvæði sem stundum hefur verið kallað Bíldudalsákvæði, þ.e. að á stöðum þar sem ekki er lyfjaverslun og ekki hefur gengið að halda úti lyfjaútibúi sé heimilað að selja lausasölulyf eftir lista sem Lyfjastofnun ákveður. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt. Varðandi það sem ég held að þingmaðurinn hafi verið að spyrja um, hvort nægilega faglega sé staðið að því að afhenda lyf án þess að lyfjafræðingur sé á staðnum, þá veit þingmaðurinn jafn vel og ég að eftir sem áður er ábyrgð 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarsson fyrir andsvarið. Það eru mörg álitamálin. Margar athugasemdir hafa borist um þetta lagafrumvarp og það hefur svo sem ekki legið lengi í nefndinni frá því að Covid-19 brast á. Mig langar aðeins að nefna þetta með lyfjanefnd og störf hennar. Það komu athugasemdir frá Sjúkrahúsinu á Akureyri um samráð lyfjanefndar við aðrar heilbrigðisstofnanir, hvort ekki sé þörf á að hnykkja á því í ljósi þess að við erum kannski ekki með starfandi lyfjafræðinga á öllum heilbrigðisstofnunum í landinu þó að það fari vaxandi, þ.e. að þörf sé á að hnykkja á því ákvæði í lagafrumvarpinu að lyfjanefnd skuli hafa samráð og samvinnu 

Herra forseti. Varðandi lyfjanefndirnar, skulum við segja, þ.e. bæði Landspítalans og Þróunarmiðstöðvar heilsugæslunnar, eiga þær, og það er ákvæði um það í lögunum, að vera til ráðgjafar fyrir allar heilbrigðisstofnanir landsins. Lyfjanefnd Landspítalans tekur ákvarðanir sem munu eiga við um allar heilbrigðisstofnanir landsins. Út af því meðal annars þykir ekki skynsamlegt að forstjóri Landspítalans skipi nefndina heldur verði það verkefni frekar á hendi heilbrigðisráðherra. Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan getur það orðið val ráðherra að fulltrúar eða starfsmenn annarra heilbrigðisstofnana en Landspítalans geti komið að þessari nefnd eftir því hverja ráðherra metur hæfasta á hverjum tíma.

Hæstv. forseti. Ég hlustaði á ræðu hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar og ég hjó eftir því að hann hygðist leggja fram breytingartillögu sem sneri að lyfjanefnd Landspítala. Mig langaði svolítið að heyra betur ofan í þetta. Ég er sjálf með breytingartillögu sem fjallar einmitt um þessa sömu lyfjanefnd þar sem ég vil breyta henni í lyfjanefnd sjúkrahúsa til þess að hún taki betur yfir sjúkrahús og heilbrigðisstofnanir um allt land. Mér finnst svolítið sérstakt að heyra þetta núna. Það hefur verið mikil gagnrýni á akkúrat þetta atriði eins og hv. þingmaður kom vel inn á. Þess vegna þætti mér vænt um að heyra hvort þessi tillaga sé klár þannig að við, aðrir nefndarmenn, getum glöggvað okkur almennilega á henni og svo hvort það hafi ekkert verið inni í myndinni að taka bara breytingartillögu mína til greina og samþykkja hana.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og spurninguna. Hún spyr út í lyfjanefndina. Eins og þingmanninum er kunnugt um voru í umfjöllun nefndarinnar margar athugasemdir um lyfjanefndina. Kannski komu stærstu álitaefni þar til vegna þess að menn bentu á möguleikann sem kynni að skapast á að forstjóri heilbrigðisstofnunar, í þessu tilfelli Landspítalans, gæti í raun verið að skipta sér af faglegum ákvörðunum nefndarinnar. Menn höfðu áhyggjur af þessu og þetta var töluvert rætt í nefndinni. Þess vegna eru gerðar þær breytingar sem nú liggja fyrir. Varðandi síðan atriðið sem þingmaðurinn spurði sérstaklega út í, hvort efni væru til þess að taka bara breytingartillögu hennar í staðinn þá er hún ekki alveg eins, eins og maður segir, og sú breytingartillaga sem ég hyggst leggja fram. Í rauninni mun sú tillaga fyrst og fremst snúast um að ekki verði áskilnaður um tilnefningar heldur verði fyrst og fremst í henni að ráðherra muni skipa lyfjanefndina. Eins og ég nefndi í ræðu minni áðan þá hlýtur maður, eðli málsins samkvæmt, að gera ráð fyrir því að ráðherra leiti til þeirra fagmanna og þeirra stofnana sem helst eiga undir. Það er til að mynda ekki víst að t.d. einstaklingur með sérfræðiþekkingu 

Hæstv. forseti. Nei, það er einmitt kannski heila málið að það er ekkert endilega víst að allir séu alltaf starfsmenn Landspítala. Það sem ég er líka að huga að er að þarna eru margar athugasemdir og mikil gagnrýni á þetta. Við erum að taka þessi lög til heildarendurskoðunar og ekki veitir af. Þau eiga vonandi að duga í mjög mörg ár. Þess vegna finnst mér afar slæmt ef við ætlum að binda þetta lagaákvæði 44. gr. við eina stofnun umfram aðra. Þess vegna spyr ég enn á ný: Er ekki til í dæminu að taka til breytingartillögu minnar?

Herra forseti. Lyfjanefnd Landspítalans verður lyfjanefnd allra heilbrigðisstofnana landsins. Fyrir mitt leyti alla vega tel ég ekki ástæðu til að ætla annað en að hún muni gæta hagsmuna allra stofnananna og að hún muni tryggja það að þær ákvarðanir sem hún tekur muni nýtast þeim stofnunum sem ákvarðanirnar eru teknar fyrir. En það er hins vegar þannig að það er eðlilegast að hún sé vistuð á Landspítalanum. Líklega eiga vel yfir 90% af öllum ákvörðunum sem þessi mál nefndarinnar snúast um við Landspítalann. Þess vegna er eðlilegast að hún sé vistuð þar. En eins og þingmaðurinn kom inn á getur hæglega verið að sérfræðiþekking kunni að leynast annars staðar, eða sú þekking sem ráðherra telur þurfa í nefndinni, og þess vegna erum við að gera þessa breytingu.

Herra forseti. Ég ætla ekki að vera mjög langorð hér og ég ætla líka standa við það. Ég er áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd en var ekki samþykk áliti þessu þó svo að ég fagni því að lyfjalög hafi verið tekin til heildarskoðunar. Ég tek undir það sem hv. framsögumaður meiri hlutans kom inn á, að Covid setti strik í samfellu málsmeðferðarinnar. Mín skoðun er hins vegar sú að málsmeðferðin hefði þurft að fá að njóta vafans, að það væri ekki slík hætta á ferðum að geyma þetta mál til haustsins og fá þá frekar vandaðri umræðu um þau mál sem helst steytir á. Það eru tvær greinar sem mig langar að ræða hér. Ég er með breytingartillögu við aðra þeirra en ekki við hina. En það eru hins vegar nokkrar greinar sem ég er hugsi yfir, m.a. 44. gr., um lyfjanefnd Landspítala. Við erum með frumvarp þar sem lagt er til að ný lyfjalög öðlist gildi. Markmiðið er annars vegar að tryggja landsmönnum nauðsynlegt framboð af lyfjum, af góðum lyfjum, af nýjustu lyfjunum eins og hægt er, en jafnframt að þau séu á sem hagkvæmustu verði vegna þess að þetta er stór hluti fjárútláta í heilbrigðiskerfinu. Svolítið hefur borið á því, finnst mér við lestur frumvarpsins, að þessi seinni hluti, þ.e. peningahlutinn, sé ríkjandi, og það hefur einnig borið á því mati í umsögnum. Síðan er togstreitan um lyfjanefnd Landspítalans kannski birtingarmynd þess þar sem virkilega er tekist á um faglega og fjárhagslega ábyrgð þeirra sem taka ákvarðanir. Leiðin sem er farin er að auka stjórnsýsluhlutverk Landspítalans töluvert og þá með þeim rökum að þar sé mesta þekkingin og kunnáttan. Það er kannski það sem málið snýst um hér og er grunnur að því að ég tel að við þyrftum að fá þroskaðri umræðu, vegna þess að við erum í kapphlaupi við tímann og það kemur breytingartillaga ofan í breytingartillögu vegna þess að þegar einhverju er breytt koma fram nýjar athugasemdir. Fram kom í máli hv. framsögumanns, Ólafs Þórs Gunnarssonar, áðan um þessa breytingu að þetta væri jákvæð breyting að mati Landspítalans miðað við það sem var, af því að Landspítalann gerði athugasemdir við fyrri breytingu, hann hefði viljað frumvarpið óbreytt, sem þó hafði breyst þar áður. En það að gera Landspítalann sáttan þýðir að aðrir eru ósáttir. Og þar erum við stödd. Ef til vill er þetta réttmæt uppgjöf, að við munum ekki ná því að landa þessu máli og hvernig við högum ákvarðanatöku um lyf þannig að allir séu sáttir. En mér finnst vont að hafa þá tilfinningu að ekki skilji allir nákvæmlega hvar við löndum þessu máli og hvernig, til viðbótar við það að ekki séu allir sáttir. Þetta eru athugasemdir sem ég geri við afgreiðsluna á 44. gr. og meginástæða þess að ég er ekki samþykk frumvarpinu af því að ég tel okkur ekki vera tilbúin. Ég myndi svo gjarnan vilja að við næðum samstöðu um þetta mál og gætum klárað það. Við hefðum væntanlega náð því hefðum við fengið að nota þá tvo mánuði betur sem þarna hurfu í hafið. Mér finnst að við hefðum þurft að þroska þetta mál betur. Það sem mig langar jafnframt að gera hér er að ræða þá breytingartillögu sem ég hef lagt fram í málinu. Hún lýtur að 33. gr., sem er sala lyfja í smásölu. Þar legg ég til þá breytingu að Lyfjastofnun verði heimilt að veita leyfi til sölu tiltekinna lausasölulyfja í almennri verslun. Punktur. Lyfjastofnun skuli birta lista á vef sínum yfir þau lyf, styrkleika og pakkningar sem heimilt sé að selja samkvæmt ákvæði þessarar málsgreinar. Það er samhljóða þeirri grein sem fyrir er í frumvarpinu. En breytingin felst sem sagt í því að þetta snýst ekki um undanþáguheimild Lyfjastofnunar í þeim tilfellum þar sem ekki er hægt að nálgast lyf öðruvísi, þ.e. á svæðum þar sem er um að ræða lyfjaverslanir eða heilbrigðisstofnanir, eins og fram kemur í meðförum meiri hlutans, heldur einfaldlega að Lyfjastofnun hafi þessa heimild. Hún geti þá stýrt því þannig að það séu ekki lyf sem eru ávanabindandi, svo dæmi sé tekið, þótt um sé að ræða lausasölulyf, og geti stýrt styrkleika og öðru. Það sem fer fyrir brjóstið á mér, fyrir utan þá forræðishyggju sem skín í gegn, er hversu léttilega meiri hlutinn tekur þá ákvörðun að hefta frelsið á þennan hátt með því einfaldlega að sjá ekki ástæðu til að taka slaginn og rökstyðja það akkúrat af hverju þetta er svona. Ég er fulltrúi flokks sem lítur svo á að frelsið eigi að vera útgangspunkturinn, að frelsi einstaklings til að taka ákvarðanir um eigið líf sé það sem við göngum út frá, og í þau skipti sem við heftum það frelsi liggi skylda á þeim sem ætlar að hefta það, að rökstyðja mál sitt. Það er ekki sá sem biður um frelsið sem á að þurfa að rökstyðja af hverju hann vill frelsið. Það er sá sem heftir frelsi sem þarf að rökstyðja það. Sala lausasölulyfja er frjáls annars staðar á Norðurlöndum. Ég vísa í umsögn Samkeppniseftirlitsins til lyfjalaga, sem ekki er vikið orði að í nefndaráliti meiri hlutans. Með leyfi forseta: „Helstu athugasemdir eftirlitsins vegna frumvarpsins eru annars vegar skortur á ákvæðum sem rýmka möguleikann til þess að selja lausasölulyf í almennum verslunum og hins vegar skortur á ákvæðum um sjálfval viðskiptavina vegna þeirra lyfja.“ Ég gekk ekki svo langt í breytingartillögu minni. Áfram segir í umsögn Samkeppniseftirlitsins: „Ber í þessu samhengi að horfa til reynslu nágrannalanda. Nýleg rannsókn sænskra samkeppnisyfirvalda frá árinu 2017, á áhrifum þess að heimildir til þess að selja lausasölulyf voru rýmkaðar árið 2009, bendir til þess að viðskiptavinir netapóteka og annarra sölustaða en apóteka hafi notið lægra lyfjaverðs, í samanburði við apótek, í kjölfarið. Það að aðrir söluaðilar en apótek hafi hafið sölu á lausasölulyfjum hafi einnig leitt til meira úrvals ódýrra lausalyfja. Hins vegar hafi breytingarnar ekki haft áhrif á verð lausasölulyfja í apótekum.“ Það er ansi sérkennilegt í nefndaráliti við frumvarp þar sem jafn mikil áhersla er raunverulega lögð á fjármálahlutann, að þetta skuli ekki vera hugleitt, a.m.k. ekki þannig að ástæða sé til að koma með rök á móti. Það getur vel verið að þau séu ekki til og þá er það líka mjög áhugavert. Þannig að ég sakna þess. Auðvitað hefur maður heyrt fleygt setningum í umræðunni á borð við: Það er hægt að fara illa með sig með ofneyslu lausasölulyfja. - Það er auðvitað hægt, og það er líka alveg hægt þótt þau séu keypt í apótekum. Það er ekkert flóknara en það. Ég man ekkert sérstaklega eftir því að hafa farið inn í apótek og keypt íbúfenið mitt og heyrt þar einhver sérstök varnaðarorð frá starfsfólki sem þar er þó að það séu lyfjafræðingar. Við berum ábyrgð á sjálfum okkur fyrst og fremst. Þetta er ekki eitt af því hættulegra sem hægt er að gera, að treysta landsmönnum fyrir því að kaupa lausasölulyf í almennum verslunum sem ekki eru lyfseðilsskyld. Ég árétta að í breytingartillögunni sem ég legg til felst heimild Lyfjastofnunar til að veita leyfi, það er ekki skylda, og að hún geti gert ákveðin skilyrði. Mér finnst vont að það hafi ekki þótt einnar messu virði að fara í gegnum þetta og ræða rökin með og á móti á annan hátt en þann að þetta sé ekki svaravert. Ég ætlaði að standa við loforð um að vera stuttorð, en ég er við það að nálgast svik þar. Ég ætla samt að bæta einu við. Ég hef fullan skilning og samúð með því þegar vikið er frá settum skilyrðum vegna fólks sem býr í dreifbýli. Ég styð það heils hugar. En ég set spurningarmerki við það þegar verið er að hefta frelsi þorra almennings hér á landi af því að það sé fólkinu sjálfu fyrir góðu, af því að ríkið veit betur, af því að meiri hlutinn hér veit betur, af því að fólk muni fara sér að voða. Þá finnst mér svolítið skrýtið að þessi undanþága sé veitt í dreifbýlinu. Fer fólk þar sér ekki að voða við að geta keypt sér lausasölulyf án þess að það séu sérfræðingar sem afgreiða það í sérstökum lyfjaverslunum? Mér finnst þetta nefnilega lykta af einhverju allt öðru en umhyggju fyrir heilsu landsmanna. Þetta er hrein og klár forræðishyggja og við eigum að vera komin lengra í þessu. Við eigum a.m.k. að íhuga málið, ræða það og finna rök fyrir því ef við ætlum að hefta frelsi landsmanna.

Herra forseti. Við fjöllum hér um heildarendurskoðun á lyfjalögum. Þá er eins gott að maður mæti vel nestaður í pontu. Þrátt fyrir að við séum hér á lokadögum þessa vorþings er þetta þess háttar mál að það er ekki hægt að rumpa því af án þess að láta málið sig varða. Ég vil byrja á að lýsa því yfir hér í þingsal að nefndinni var gefinn tími í rúma klukkustund, mögulega eina og hálfa klukkustund, til að ræða þetta viðamikla mál, heildarendurskoðun á lyfjalögum, til að við gætum farið yfir drög að nefndaráliti. Er það gott og ég vil þakka hv. framsögumanni fyrir að hafa gefið nefndinni tíma til að ræða þó það. Eftir þá yfirferð og þá umræðu, þar sem ég punktaði hjá mér hvað var samþykkt af þeim ábendingum sem maður kom með og hvað ekki, tók ég ákvörðun um að vera á málinu með fyrirvara. Átti minn fyrirvari að snúast um hversu óábyrgt það er af stjórnvöldum að keyra í gegn heildarendurskoðun á lyfjalögum sem er gríðarlega mikilvægur lagabálkur og má ekki afgreiða af neinni léttúð. Eftir að hafa séð breytingartillögur og nefndarálit eftir þennan fund rann upp fyrir mér að þrátt fyrir að annað hefði verið sagt var ekki tekið tillit til allra þeirra punkta sem var þó talað jákvætt um af hálfu meiri hluta. Þá bárust nefndinni einnig töluverðar athugasemdir eftir að nefndarálit leit dagsins ljós. Þá sá ég að ljóst væri að ég yrði að taka mig af umræddu áliti en ekki vera á því með fyrirvara. Það var því miður of seint en ég verð að lýsa því yfir hér að ég get ekki stutt þetta. Ég get ekki stutt þessi vinnubrögð. Lyfjalög innihalda ýmsar aðgerðir og veita heimildir. Þau veita stjórnvöldum heimildir sem eru þess eðlis að þær geta haft verulegar afleiðingar fyrir fólk, þ.e. ef fólk brýtur þær reglur sem eru í ákvæðum laganna. Þegar svo er sér maður alveg fyrir sér hvað gerist ef lögin eru óskýr, ef lögin eru þess eðlis að þau stangast á. Ef lyfsali missir leyfi til reksturs, ef lyfsali getur búist við sektargreiðslum, ef lyfsali getur búist við að þurfa að sæta refsingum hvers konar erum við auðvitað í mjög vondum málum þegar við afgreiðum út úr þingsal lög sem ekki ganga upp lagalega séð. Af því að brot gegn þessum lögum varða sektum eða fangelsi, hvort sem þau eru framin af ásetningi eða gáleysi. Hvers vegna er ég að hafa orð á þessu? Jú, vegna þess að í ábendingum umsagnaraðila um frumvarpið kemur fram að það eru ákvæði í lögunum sem stangast á. Þegar mál er ófullbúið og þarf mikla yfirlegu dugar ekki að ætla að afgreiða það á örfáum klukkutímum rétt fyrir þinglok. Þetta er mikilvægt mál. Það er löngu tímabært að lyfjalögin séu endurskoðuð en það má ekki gera það með þessum hætti, herra forseti. Það var mælt fyrir málinu í lok síðasta árs og umsagnarfrestur var fram í miðjan janúar. Þá hófust gestakomur í nefndinni. Það er því í rauninni ekki heiðarlegt af hv. framsögumanni málsins að halda því fram í ræðustól að málið hafi verið í vinnslu nefndarinnar allt frá því í lok nóvember þegar hann, líkt og allir þeir sem sitja í nefndinni, vita hvað hv. velferðarnefnd hefur verið að gera síðustu mánuði. Það er ekki sannleikanum samkvæmt að þetta mál hafi verið í vinnslu nefndarinnar allan þennan tíma. Það er það ekki. Mál sem liggja óhreyfð í nefnd eru ekki í vinnslu, þau eru bara í bið. Það var þannig vegna þess að það kom heimsfaraldur sem Alþingi Íslendinga varð að bregðast við og ekki síst hv. velferðarnefnd. Þá var ekki hægt að sinna vinnslu þessa mikilvæga máls á sama tíma. Mér finnst það óábyrgt af hæstv. ráðherra og hv. þingmanni og framsögumanni og meiri hlutanum í nefndinni að afgreiða þetta mál með þeim hætti sem er verið að gera núna. Mér finnst það óábyrgt. Og mér finnst það miður af því að þetta er mikilvægt mál. Heildarendurskoðun á lyfjalögum er tæknilega mjög flókið mál. Það er svo flókið að það er auðvelt að missa af mikilvægum atriðum. En það liggur hins vegar ekkert á. Það þarf að vanda sig þegar svona mikilvægt mál er annars vegar. Hér er á harðahlaupum, herra forseti, verið að gera breytingar eftir að málið er afgreitt út úr nefndinni, eftir að búið er að segja að það verði tekið tillit til ábendinga fulltrúa minni hlutans og þeirrar sem hér stendur en svo ratar það ekki inn í nefndarálitið, það ratar ekki inn í breytingartillögurnar. Þetta eru ábendingar sem eru sóttar í umsagnir fagaðila, umsagnir landlæknis, en þær rata ekki alla leið. Eftir að þetta gerist koma ábendingar og þá er farið í að breyta. Svo erum við komin hingað. Og hvað gerist hér í ræðustól Alþingis? Jú, framsögumaður málsins tilkynnir enn eina breytinguna hér en enginn í nefndinni hefur heyrt neitt um hana. Ég er ekki enn þá búin að ná því hvaða breyting það var af því að ég skildi hreinlega ekki það sem fram fór. Ég veit ekki hvenær ég fæ að sjá þá breytingu. Það skiptir svo sem engu máli enda veðjar meiri hlutinn ekki á stuðning minn í þessu máli. En ég vil bara að það komi fram í lögskýringargögnum með málinu, þegar það verður samþykkt af meiri hlutanum í fullkomnu ábyrgðarleysi, að ég legg ekki blessun mína yfir þessi vinnubrögð. Í umsögn embættis landlæknis er að finna fjölmargar athugasemdir sem hefur ekki verið tekið tillit til. Eitt meginhlutverk embættisins er að hafa eftirlit með lyfjaávísunum og fylgjast með og stuðla að skynsamlegri lyfjanotkun landsmanna, eins og segir í lögum um embætti landlæknis. Sem dæmi um tæknilegar ábendingar sem eru mjög flóknar, bara til að almenningur átti sig á hvað við erum að fást við, ætla ég að leyfa mér að lesa eina ábendingu úr umsögn, með leyfi forseta: „9. gr. Lyfjaskrár Lyfjastofnunar. Mikilvægt er að kveða á um að Lyfjastofnun haldi skrá með upplýsingum um sk. DDD lyfja og DDD/pakkningu, sem og ATC flokka lyfja, t.d. í lyfjaverðskrá eða í stoðskrá lyfja. Einnig að í stoðskrá lyfja komi fram hverjar íkomuleiðir lyfs eru.“ Þetta er nú kannski ekki fyrir auman almúgann sem situr í hv. velferðarnefnd að skilja. Ég ætla að nefna aðra ábendingu sem við fengum frá Læknafélaginu en þar segir að „bæta þurfi við skilgreiningu á H-merktum lyfjum, annaðhvort sem sérstökum tölulið eða sem viðbótarmálslið við 7. tölulið um leyfisskyld lyf. Sé það ætlunin að fella einnig niður notkun á H-merkingum Lyfjastofnunar sem hófst frá árinu 2019 eins og fyrirhugað er með S-merkingar lyfja þá þarf það að koma skýrar fram.“ Þetta er ábending um tæknilegt atriði. Þarna þarf maður að kalla inn fólk og fá að vita nákvæmlega faglega um hvað er rætt. Ekki gafst tími til þess. Ég vil taka annað dæmi úr athugasemdum embættis landlæknis sem hv. framsögumaður gat ekki svarað hér í andsvörum hvernig meiri hlutinn sæi fyrir sér að yrði framkvæmt. Um er að ræða 33. gr. þar sem talað er um heimild lyfjaheildsölu til sölu og afhendingar lyfja beint frá heildsöluleyfishafa eða heilbrigðisstofnunar til almennings. Embætti landlæknis segir að um sé að ræða nýmæli. Þetta er hvorki útfært í greinargerð með frumvarpinu né í nefndaráliti. Það er ekkert minnst á þetta, ekki neitt. Embætti landlæknis sem er eftirlitsstofnun, vöktunaraðili með lyfsölu, segir mikilvægt að ekki verði sett upp sérstakt kerfi utan hins almenna ávísunar- og afgreiðslukerfis. Ég held að við séum alveg sammála um það. En þarna er eitthvert ákvæði sem er svona. Varðandi þetta tiltekna ákvæði 33. gr. bendir embætti landlæknis einnig á að ákvæði 1. mgr. 51. gr. í þessu sama frumvarpi sé í algeru ósamræmi við 33. gr. þar sem gert er ráð fyrir sölu og afhendingu ákveðinna lyfja, enda segir í 1. mgr. 51. gr., með leyfi forseta: „Einungis er heimilt að afhenda ávísunarskyld lyf gegn framvísun lyfjaávísunar í lyfjabúð.“ Í umsögn embættis landlæknis segir að ekki verði annað séð en að 1. mgr. 51. gr. sé í ósamræmi við 33. gr. þar sem gert er ráð fyrir sölu og afhendingu ákveðinna lyfja beint til almennings frá lyfjaheildsölu og heilbrigðisstofnunum. Það er ekkert útskýrt. Það er engin takmörkun. Þarna verður lagalegur ómöguleiki fyrir hendi sem embætti landlæknis mun ekki geta tekið á. En þá vil ég aftur minna á að ef brotið er gegn ákvæðum þessara laga varðar það sektum eða fangelsi, hvort sem um ásetning eða gáleysi var að ræða. Hvernig ætlar meiri hlutinn á Alþingi að svara fyrir þetta? Það er hægt að gefa út ákæru gegn þeim sem brýtur gegn ákvæðum lyfjalaga sem stangast algerlega á. Töluverð umræða var í nefndinni um mönnun lyfjabúða og það skilyrði sem verið er að setja inn um að tveir lyfjafræðingar séu að jafnaði að störfum í lyfjaverslunum. Í nefndaráliti kemur fram að meiri hlutinn telji þessa kröfu eðlilega en í því felist ekki sú skylda að þeir séu alltaf beinlínis að veita þjónustu á sama tíma. Og í þessu nefndaráliti - sem er lögskýringargagn sem notað er þegar horft er til hvort verið er að brjóta reglurnar, hvort þurfi að sekta eða fangelsa, þið munið - er tekið fram að í þessu felist ekki sú skylda að þeir séu alltaf beinlínis að veita þjónustu á sama tíma, t.d. ef annar bregður sér frá vegna umsamins matartíma. Lyfjafræðingar eru eina starfsstéttin í heilbrigðisþjónustu sem viðlíka ákvæði gildir um og eftir því sem fram kom hjá gestum í nefndinni er hvergi á Norðurlöndum að finna slíkt ákvæði. Jú, það var töluvert rætt um þetta, það var rætt um smærri byggðakjarna og að það yrði að vera sá sveigjanleiki að Lyfjastofnun gæti gefið undanþágu frá þessari skyldu um að hafa alltaf tvo lyfjafræðinga að störfum á smærri stöðum. Og er það vel. En hvað með stærri staði? Með því að setja þessi orð í nefndarálit, að það sé í lagi að það séu ekki tveir beinlínis að veita þjónustu á sama tíma, að ef annar fer í mat þurfi ekki að kalla inn varamann, hefur það þau lagalegu áhrif, herra forseti, að það er enginn sveigjanleiki gefinn varðandi það að ekki séu alltaf tveir á vakt. Þarna er beinlínis verið að segja að það megi bara vera mjög skammur tími, lögmætur matartími, umsaminn matartími. Þarna er verið að þrengja þetta ákvæði niður í bara ekki neitt. Það er enginn sveigjanleiki. Ef viðkomandi veikist, kemst ekki að morgni, er eins gott að drifið sé í því að finna annan til að leysa viðkomandi af þann daginn. Það var hins vegar pínulítið skrýtið að heyra það hér áðan í andsvari hv. þingmanns og framsögumanns málsins að það væri alvanalegt að lyfjaverslun starfaði í umboði lyfjafræðings. Já, það er alvanalegt, en hér er verið að koma algjörlega í veg fyrir það. Í þessu frumvarpi og þessu nefndaráliti er algjörlega verið að taka fyrir að það geti nokkru sinni gerst. Það var rætt um nákvæmlega þetta í nefndinni. Er möguleiki í bæ eins og Akureyrarbæ þar sem eru tvær lyfjaverslanir undir sama hatti, segjum bara Lyfju, að það séu þrír lyfjafræðingar í þessum tveimur verslunum en ekki fjórir, bara upp á reksturinn? Að einn geti mögulega verið flökkulyfjafræðingur eða eitthvað slíkt? Eða í Kópavogi eða Vesturbæ? Ef það eru tvö útibú, eitt í Vesturbæ og annað hér í Hafnarstrætinu, væri þetta möguleiki? Nei. Með þessari breytingu er það ekki möguleiki af því að það er verið að herða skilyrðin svo rosalega að lyfjafræðingurinn má bara skjótast í mat. Hann getur ekki einu sinni brugðið sér á slysavarðstofuna með barnið sitt ef það kemur símtal frá skólanum. Það vita allir hvernig staðan er þar. Maður fer ekkert þangað inn fyrir minna en þrjá klukkutíma. Þá verður líklega bara að loka búllunni eða taka sénsinn á að eftirlitsaðilar vakti ekki búðina af því að þá getur verslunin fengið sekt eða lyfjafræðingurinn farið í fangelsi, samkvæmt lögunum. Í hv. velferðarnefnd var líka talað um þann möguleika að lyfjafræðingur væri í fjarþjónustu en það var ekki samþykkt. Við töluðum um að mikilvægt væri að hafa það inni ef það ætti að leyfa það. Það er einmitt þetta með „í umboði lyfjafræðinga“, að hafa heimild lyfjafræðinga á vaktinni. En það var ekki heimild fyrir því. Í 82. gr. frumvarpsins er talað um miðlægan gagnagrunn lyfjakorta og rétt er að benda þar á umsögn Læknafélags Íslands en í orðskýringum í 12. tölulið um lyfjagagnagrunninn kemur fram að eftirlitinu sé ætlað að auka öryggi í lyfjaávísunum lækna og vegna eftirlits með lyfjakostnaði. Fyrir liggur að fleiri heilbrigðisstarfsmenn hafa samkvæmt lögum heimild til að ávísa lyfjum, svo sem læknanemar, tannlæknar, lyfjafræðingar og neyðarávísanir og slíkt. Ég get ekki séð að þetta hafi náð að komast í breytingartillögur meiri hlutans. Enn þá á því bara að hafa eftirlit með lyfjaávísunum lækna en ekki hjúkrunarfræðinga, ljósmæðra og annarra. Það er ýmislegt mjög gott sem hefur verið bætt við en vegna mjög skamms tíma hefur því miður ekki tekist að fara yfir það. Mig langar aðeins rétt í lokin að benda á að mér finnst orka tvímælis þegar gerð er heildarendurskoðun á lyfjalögunum og svona ströng skilyrði sett um starf lyfjafræðings á staðnum að hvorki ráðherra né meiri hlutinn geri neina kröfu um að lyfjafræðingur sé að störfum þegar kemur að lyfsöluleyfi heilsugæslustöðva. Mér finnst það orka tvímælis því að lyfjafræðingar í lyfjaverslunum taka jú á móti ávísunum frá læknum, frá heilbrigðisstarfsfólki, frá hjúkrunarfræðingum, frá ljósmæðrum og öðrum. En í lyfjaversluninni í heilsugæslunni þarf bara engan lyfjafræðing, hvergi. Þar þarf enginn að ritskoða neitt og mér finnst það sérkennilegt. En það er svo margt í þessu máli sem er sérstakt. Ég hef ekki meiri tíma, því miður, verð að hætta núna. En ég ítreka það að þessi hraðsuða er 

Hæstv. forseti. Við ræðum hérna frumvarp til lyfjalaga og ég er á nokkuð svipuðum stað og ég ætla ekki að þylja upp aftur það sem fyrri ræðumenn hafa sagt. Ég vil þó fara aðeins yfir það góða sem tengist þessu frumvarpi og það eru þá sérstaklega þær umsagnir sem komu fyrst þegar þetta mál fór inn á samráðsgátt stjórnvalda í byrjun árs 2019. Það voru 112 umsagnir sem komu inn vegna frumvarpsins og þar af voru 98 umsagnir frá bændum, dýralæknum, þar með töldu Dýralæknafélagi Íslands, og svo félagasamtökum tengdum landbúnaði. Ég hef stundum velt því fyrir mér hvort rétt sé að hafa þetta í sama frumvarpi, þ.e. lyf sem ætluð eru okkur mannfólkinu og svo lyf sem ætluð eru dýrum. Það er svo sem ekki mikill tími til að ræða hér rök fyrir því. En þetta frumvarp hefur tekið þeim breytingum að það er staðinn vörður um dýralækna og þeirra starfsemi og þá sérstaklega ef við horfum til dreifbýlis, þannig að það skiptir mjög miklu máli. Einnig vil ég tiltaka að það var tekið tillit til umsagnar Pharmarcticas sem er staðsett á Grenivík og það má telja það hið besta mál. Það er mitt sjónarmið að ekki sé rétt að setja öll völd inn á eina stóra stofnun sem er Landspítali. Þess vegna hef ég lagt fram breytingartillögu við 44. gr. og svo 45. gr. sem er bara til samræmingar. 44. gr. fjallar um það sem gagnrýnt hefur verið mikið, sem sagt lyfjanefnd Landspítala, sem ég hef kosið að breyta til þess horfs að fjallað verði um sem lyfjanefnd sjúkrahúsa. Og ég tiltek það líka í minni breytingartillögu að það sé ráðherra sem skipar, og ég heyri það hér í máli framsögumanns að það er sú breyting sem meiri hlutinn hefur valið að taka til sín en vill ekki breyta því, skilji ég það rétt, að taka Landspítalaheiti út úr lyfjanefnd þar sem Landspítali á að taka ákvörðun fyrir allar aðrar heilbrigðisstofnanir og ég er á móti því. Það kom umsögn frá Sjúkrahúsinu á Akureyri um að betra hefði verið að hafa samráð við aðrar opinberar stofnanir, jafnvel ættu að vera þá lyfjanefndir við heilbrigðisstofnanirnar sjálfar, eða jafnvel mætti hugsa sér að það séu tilgreindir ákveðnir fulltrúar frá þeim sem ættu að sitja í lyfjanefndinni sem á að fjalla um allar stofnanir. Það er svo líka eins með lyfjanefnd sem kallast lyfjanefnd Þróunarmiðstöðvar íslenskrar heilsugæslu og það er einnig það sem ég tiltek. Og til samræmingar set ég fram í breytingartillögu að ákvarðanir lyfjanefndanna, bæði sjúkrahúsa og heilsugæslu, séu endanlegar á stjórnsýslustigi og sæti ekki kæru til ráðherra. Það er mikil gagnrýni búin að koma fram og hv. formaður velferðarnefndar, Helga Vala Helgadóttir, tiltók hér gagnrýni landlæknis sem er þess eðlis að það er varla hægt að horfa fram hjá henni. Ég vona að við fáum það ekki aftur í bakið en þar eru gríðarstór atriði sem skipta mjög miklu máli. Það er eiginlega miður að okkur gefist ekki tími til að bregðast við því þar sem það er beinlínis nauðsynlegt að huga enn betur að því. Ég ætla ekki að eyða miklu meiri tíma í þetta. Ég tek þó undir þessar áhyggjur og ítreka þær. Það hefur alls ekki verið tekið nægilegt tillit til umfjöllunar sem við myndum þurfa að fara í gegnum í nefndinni þannig að það væri óskandi ef hægt væri að taka tillit til þess.

Virðulegur forseti. Hér fjöllum við um frumvarp til lyfjalaga. Þetta er gífurlega mikilvægt mál og ég verð bara að taka undir það sem hér hefur komið fram. Ég vil sérstaklega taka undir með formanni velferðarnefndar, hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur. Ég skrifa undir nefndarálitið með fyrirvara. Ég taldi að við gætum sloppið með þetta í nefndarálitinu en það eru komnar breytingartillögur, sem eru til bóta, en því miður vantar þar inn í. Það hafa komið upp gífurlega mörg vafaatriði í þessu máli og við getum ekki leyft okkur og eigum ekki að leyfa okkur að sleppa málinu svona í gegn. Við verðum að átta okkur á því í þessu samhengi að 27 umsagnir komu um málið, sem er gífurlegur fjöldi. Ég taldi einhvern tímann blaðsíðurnar, þetta voru svakalega margar blaðsíður, mikil lesning. Og því meira sem ég las, þeim mun betur áttaði ég mig á því hversu umfangsmikið þetta mál er. Þetta er gríðarlega alvarlegt mál og sérstaklega alvarlegt ef, eins og fram kom áðan, landlæknir gerir ákveðnar athugasemdir. Það hefur einnig komið fram varðandi það hversu alvarlegt þetta er, að það breyti engu hvort fólk brjóti þessi lög af ásetningi eða gáleysi, refsingin verður sektir eða fangelsi. Þetta er eiginlega sorglegt og sérstaklega í ljósi þess að þetta mál féll svolítið til hliðar þegar Covid brast á þannig að það hefur ekki fengið nærri því nægilega umfjöllun í nefndinni. Ég ætla ekki að hafa þetta langt mál, en ef við horfum bara á hvað er undir í þessu þá erum við að tala um a.m.k. tvo lyfjafræðinga í lyfjabúðum, leyfi til dýralækninga, ýmislegt um skyldur heilbrigðisstarfsmanna, miðlægan gagnagrunn, lyfjakort og persónuvernd, lyfsöluleyfi heilsugæslustöðva, sölu á lyfjum í smásölu. Þetta er gríðarlega umfangsmikið mál, og eins og ég segi, ég man ekki til þess að ég hafi nokkurn tímann skrifað undir nefndarálit með fyrirvara og ekki getað stutt málið. En eins og málið er sett upp hérna þá sé ég ekki hvernig í ósköpunum ég á að geta stutt það. Mér skilst að nýjasta útspilið sé að einhverjar breytingartillögur séu að koma sem hafa verið tilkynntar hér í ræðustól. Þá hljóta þær að eiga að koma til framkvæmda og verða ræddar á fundi velferðarnefndar, sem við eigum eftir að halda. Ég veit ekki hverju það á að skila en vonandi skilar það einhverju. En eins og staðan er núna og eins og þessu máli er háttað þá verður bara að segjast alveg eins og er að við hefðum þurft miklu meiri tíma til þess fara í gegnum það og fleiri aðila sem sýndu okkur að það væri ekki nógu vel unnið, og fá þá fyrir nefndina. Ég vona heitt og innilega að okkur auðnist það. En ef ekki og málið fer svona óbreytt til atkvæðagreiðslu þá mun ég vera á gulu.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Þarna eru undir stofnanir á málefnasviði heilbrigðisráðherra. Þetta nefndarálit er frá meiri hluta velferðarnefndar. Nefndin hefur fengið ýmsa gesti á sinn fund. Þar var fjallað um frumvarpið og umsagnir komu um málið og frá embætti landlæknis, Persónuvernd og Sjúkratryggingum Íslands. Í upphafi segir: „Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ýmsum lögum á málefnasviði heilbrigðisráðherra til samræmis við ákvæði laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga nr. 90/2018.“ Áfram er haldið: „Embætti landlæknis gerir í umsögn sinni athugasemd við skort á lagastoð fyrir uppbyggingu og rekstri miðlægra hugbúnaðarlausna, svo sem Heklu heilbrigðisnets, Heilsuveru, samtengingu sjúkraskráa og þróun á sjúkrakerfinu Sögu. Telur embættið þörf á að hlutverk landlæknis og heilbrigðisstofnana sem nýta sér slíkar lausnir sé skýrt í lögum. Fyrir nefndinni kom fram að heilbrigðisráðuneytið tæki undir þessi sjónarmið en jafnframt var bent á að við undirbúning frumvarpsins hafi þessi sjónarmið komið til tals. Hafi ráðuneytið lagt til að slík breyting yrði unnin sjálfstætt, þ.e. ekki sem hluti af því frumvarpi sem hér um ræðir, þar sem um efnislega breytingu á hlutverki embættis landlæknis væri að ræða en ekki breytingar vegna nýrra persónuverndarlaga. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið og telur farsælla að frumvarp með efnislegri breytingu á hlutverki embættis landlæknis fái sjálfstæða umfjöllun á Alþingi. Embætti landlæknis gerir einnig athugasemdir við skort á lagaheimild fyrir vinnslu og miðlun sóttvarnalæknis á viðkvæmum persónuupplýsingum til að sporna við heimsfaraldri kórónuveiru. Með frumvarpinu er sóttvarnalækni veitt heimild til vinnslu persónuupplýsinga, þar á meðal viðkvæmra persónuupplýsinga um heilsufar og lyfjanotkun einstaklinga, í þeim tilgangi að verjast heilsufarsógnum og til að sinna lögbundnu hlutverki sínu samkvæmt sóttvarnalögum, að uppfylltum skilyrðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Meiri hlutinn telur að ákvæði 7. gr. frumvarpsins veiti fullnægjandi heimild fyrir nauðsynlegri vinnslu sóttvarnalæknis til að sinna lögbundnu hlutverki sínu.“ Ég kem hér aðeins inn á umsögn Sjúkratrygginga Íslands: „Í umsögn Sjúkratrygginga Íslands kemur fram að verði frumvarpið að lögum verði ósamræmi milli laga um sjúkratryggingar og fyrirhugaðra breytinga á lyfjalögum. Fyrir nefndinni kom fram að ekki væri talið að slíkt ósamræmi yrði vegna umræddrar breytingar. Með frumvarpi til lyfjalaga er ekki lögð til breyting á skyldu Sjúkratrygginga Íslands til að halda miðlægan lyfjagreiðslugrunn, sbr. 12. gr. frumvarpsins um breytingu á 29. gr. a laga um sjúkratryggingar, heldur er heilbrigðisstofnunum veitt heimild til að fá aðgang að grunninum til að sinna lögbundnu hlutverki sínu. Meiri hlutinn telur því ekki ástæðu til að breyta umræddu ákvæði.“ Síðan fer ég yfir breytingatillögur nefndarinnar sem fylgja með nefndarálitinu. Þar er í fyrsta lagi það sem varðar starfsleyfaskrá um heilbrigðisstarfsmenn: „Í umsögn embættis landlæknis er það talið nauðsynlegt að í starfsleyfaskrá verði einnig birtur fæðingardagur og fæðingarár þeirra heilbrigðisstarfsmanna sem hlotið hafa starfsleyfi, til að tryggja einkvæma auðkenningu. Tekur meiri hlutinn undir þau sjónarmið embættisins og leggur til, að viðhöfðu samráði við heilbrigðisráðuneytið, að við 6. gr. frumvarpsins verði bætt heimild til birtingar upplýsinga um fæðingardag og fæðingarár. Í umsögn embættis landlæknis koma fram athugasemdir við ákvæði frumvarpsins, m.a. um það hvaða persónuupplýsingar heimilt sé að vinna og til hvaða ráðstafana skuli gripið til að vernda grundvallarréttindi og hagsmuni hins skráða. Tekur meiri hlutinn undir athugasemd embættis landlæknis og leggur til, að viðhöfðu samráði við heilbrigðisráðuneyti, að 22. gr. laga um landlækni og lýðheilsu, nr. 41/2007, verði nánar útfærð og kveðið á um skyldu ráðherra til að setja reglugerð m.a. um hvaða persónuupplýsingar heimilt sé að vinna og til hvaða sértæku ráðstafana skuli gripið til að vernda grundvallarréttindi og hagsmuni hins skráða.“ Og að lokum er það sem snýr að miðlægum lyfjagreiðslugrunni: „Í 12. gr. frumvarpsins eru lagðar til breytingar á 29. gr. a laga um sjúkratryggingar … Í áðurnefndri 29. gr. a er fjallað um miðlægan lyfjagreiðslugrunn. Í frumvarpinu er lagt til að heilbrigðisstofnunum verði heimilt að tengjast gagnagrunninum, nýta upplýsingar gagnagrunnsins og veita upplýsingar í hann, að uppfylltum skilyrðum laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Í umsögn Persónuverndar kemur m.a. fram að það sé mat stofnunarinnar að tilgreina þurfi betur tilgang þeirrar vinnslu sem lögð er til í ákvæðinu sjálfu. Enn fremur telur Persónuvernd að afmarka verði ákvæðið með nánari hætti með tilgreiningu hins lögbundna hlutverks stofnananna og beinni skírskotun til þeirra laga sem skilgreina hlutverk þeirra. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið Persónuverndar og leggur til, að viðhöfðu samráði við heilbrigðisráðuneytið, að við 12. gr. frumvarpsins bætist nýr málsliður þar sem tilgangur vinnslu persónuupplýsinga á grundvelli greinarinnar er afmarkaður nánar og vísað til þeirra laga sem hlutverk viðkomandi stofnunar byggist á. Að lokum leggur meiri hlutinn til breytingar til leiðréttingar og lagfæringar. Þær breytingar eru tæknilegs eðlis og þeim er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að öllu framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingum.“ Og eru þær tíundaðar í nefndarálitinu og hefur framsögumaður gert grein fyrir þeim efnislega í máli sínu hér á undan. En undir þetta rita sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir framsögumaður, Ólafur Þór Gunnarsson, fyrsti varaformaður, Birgir Ármannsson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Herra forseti. Ég mæli fyrir minnihlutaáliti um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Undir álitið skrifar sú sem hér stendur, formaður velferðarnefndar, Anna Kolbrún Árnadóttir, Halldóra Mogensen, Guðmundur Ingi Kristinsson, og Hanna Katrín Friðriksson, sem er áheyrnarfulltrúi í nefndinni, var samþykk þessu áliti. Minni hlutinn telur mikilvægt að koma á framfæri athugasemdum við vinnubrögð við vinnslu frumvarpsins sem og vinnu meiri hlutans á umræddu frumvarpi. Við vinnslu frumvarpsins er, líkt og fram kemur í lögskýringargögnum, tekið mið af nýjum lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, nr. 90/2018, sem samþykkt voru hér á þingi í júní 2018. Með lögunum var lögfest hér á landi reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og um frjálsa miðlun slíkra upplýsinga, eins og hún hefur verið aðlöguð að samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Reglugerðin kom til framkvæmda innan Evrópusambandsins í maí 2018 og leysti af hólmi tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá október 1995 um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og um frjálsa miðlun slíkra upplýsinga. Kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að það hafi að meginefni verið samið í tengslum við vinnu dómsmálaráðuneytis við frumvarp sem varð að lögum um persónuvernd, en þá hafi verið settur á fót samráðshópur allra ráðuneyta sem hefði haft það hlutverk að fara yfir ákvæði sérlaga sem varða vinnslu persónuupplýsinga í samvinnu við stofnanir sem starfa á grundvelli hlutaðeigandi laga í því skyni að meta hvaða breytingar kynnu að vera nauðsynlegar vegna nýju persónuverndarreglnanna. Minni hlutinn minnir á að við afgreiðslu laga um persónuvernd var helst gagnrýnt hversu seint frumvarpið kom til Alþingis þrátt fyrir langan vinnslutíma, þannig að lítill tími gafst þá á þinginu til faglegrar vinnu jafn viðamikils máls. Því miður, herra forseti, er það sama uppi á teningnum hvað varðar þetta frumvarp sem nú er til afgreiðslu og varðar persónuvernd hjá stofnunum á málefnasviði heilbrigðisráðherra. Öllum er ljós nauðsyn frumvarps þess sem nú er til afgreiðslu enda stofnanir á málefnasviði heilbrigðisráðherra þær stofnanir sem hvað helst fást við viðkvæmar persónuupplýsingar sem ótvírætt njóta verndar laga um persónuvernd. Því er mikilvægt að njóta samráðs þeirrar stofnunar sem sérhæfir sig í persónuvernd. Persónuvernd heitir sú stofnun. Við vinnslu í velferðarnefnd var kallað eftir umsögn Persónuverndar. Fyrir nefndinni kom fram að ekkert samráð hefði verið haft við stofnunina við gerð frumvarpsins né hefði farið fram mat á persónuverndaráhrifum þess eins og lögbundið er í V. kafla laga um persónuvernd. Minni hlutinn bendir á að frumvarpið er ekki eina frumvarp ráðherra ríkisstjórnarinnar sem svo er ástatt um, enda virðist það vera regla frekar en undantekning að ráðherrar, jafnvel ráðherrar viðkvæmra málaflokka, láti undir höfuð leggjast við smíði frumvarpa að bera þau undir Persónuvernd vegna ákvæða er varða viðkvæmar persónuupplýsingar. Beinir minni hlutinn því til ríkisstjórnarinnar að gera bragarbót á þessu, fjölga persónuverndarfulltrúum og tryggja að við gerð frumvarpa ríkisstjórnarinnar fari ávallt fram mat á áhrifum á persónuvernd einstaklinga áður en frumvörp eru lögð fram á Alþingi. Mælt var fyrir frumvarpinu í lok janúar sl. og það því næst sent til umsagnar. Við lok umsagnarfrests undir miðjan marsmánuð hafði brostið á heimsfaraldur kórónuveiru sem breytti mjög hefðbundnum störfum Alþingis, hvort tveggja er varðaði almenn þingstörf sem og störf fastanefnda Alþingis. Almenn mál í nefndum voru sett til hliðar en mál sem tengdust viðbrögðum við heimsfaraldri kórónuveiru fengu forgang og skyldu engin önnur mál unnin í fastanefndum. Sækja þurfti sérstaka heimild hjá forseta Alþingis til fundarhalda í fastanefnd, þar á meðal velferðarnefnd, og fengust slík leyfi ef fundur var vegna þingmáls sem varðaði viðbrögð við faraldrinum. Velferðarnefnd fékk, vegna málefnasviðs síns, drjúgan hluta þeirra mála er varða heimsfaraldur kórónuveiru til umfjöllunar og fékk leyfi til funda vegna þeirra. Á meðan á þessu stóð, í nærri þrjá mánuði, voru önnur mál lögð til hliðar, þar á meðal þetta. Eðli málsins samkvæmt tókst ekki að vinna frumvarp um persónuvernd er varðar stofnanir á málefnasviði heilbrigðisráðherra eins og best hefði verið á kosið á þessum tíma, hvorki með gestakomum né í samtali innan nefndar. Urðu það því nokkur vonbrigði þegar meiri hlutinn kaus að afgreiða svo mikilvægt frumvarp, sem varðar persónuvernd almennings á Íslandi, án þess að það væri fyllilega unnið, á því unnar fullnægjandi lagfæringar eða umræða orðin nægilega þroskuð. Í umfjöllun nefndarinnar gerðu fulltrúar minni hlutans tilraun til að vekja athygli meiri hlutans á umsögn embættis landlæknis sem var skýr hvað það varðaði að lagastoð skorti fyrir vinnslu og miðlun upplýsinga, m.a. vinnslu sóttvarnalæknis á viðkvæmum persónuupplýsingum. Þetta kom fram bæði í nefndaráliti sem og fyrir nefndinni sjálfri. Þá kom fram að lagastoð skorti fyrir embætti landlæknis hvað varðar m.a. uppbyggingu og rekstur miðlægra hugbúnaðarlausna, svo sem Heklu – heilbrigðisnets, Heilsuveru, samtengdra sjúkraskráa og sjúkrakerfisins. Benti minni hlutinn á að reglugerðarheimild til handa ráðherra, eins og verið er að leggja til hér, hefði ekki nægilega skýra lagastoð, samanaber 2. tölulið 1. mgr. 11. gr. laga um persónuvernd sem fyrirskipar skýr lagaboð ef vinna á með viðkvæmar persónuupplýsingar einstaklinga. Þær gerast nú varla viðkvæmari, persónuupplýsingarnar, en sjúkraskrá einstaklinga. Eftir því sem vinnsla hefur í för með sér meiri íhlutun, þeim mun ótvíræðara verður slíkt lagaákvæði að vera. Reglugerðarheimild uppfyllir ekki slíka skyldu til lagasetningar og því miður hafa breytingartillögur meiri hlutans engu breytt í þeim efnum. Áfram er þetta bara reglugerðarheimild til ráðherra en ekki skýrt lagaboð. Minni hlutinn telur mikilvægt að gætt sé að fagmennsku í hvívetna þegar hlutast er til um mikilvæga hagsmuni almennings. Persónuupplýsingar eru mikilvægir hagsmunir og því getur minni hlutinn ekki stutt nefndarálit meiri hlutans eða breytingartillögur hans, þrátt fyrir mikilvægi frumvarpsins. Væri það tilbúið og bætt myndi minni hlutinn að sjálfsögðu styðja við málið. Þar sem enginn tími hefur gefist til undirbúnings breytingartillögu af hálfu minni hlutans nú á lokadögum vorþings fylgja þær ekki nefndaráliti þessu af því að slíkar breytingartillögur verður að bera undir Persónuvernd og bera undir þá sem eiga að vinna með þetta, t.d. embætti landlæknis. Minni hlutinn hvetur hæstv. heilbrigðisráðherra til að hefja strax vinnu við lagfæringar á þeim lögum sem frumvarpið varðar með tilliti til laga um persónuvernd og hafa við það fullt samráð við Persónuvernd. Slíkt samráð leiðir til vandaðri lagasetningar og aukins réttaröryggis borgara.

Virðulegur forseti. Hér erum við að fjalla um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Þetta er eitt af þeim málum sem hefði verið svo auðvelt að ná samstöðu um, standa faglega að og gera þetta almennilega. En því miður þurfti að afgreiða þetta mál með ótrúlegum hraða og það fékk þar af leiðandi ekki þá umsögn og þau vinnubrögð sem væru okkur til sóma, að þetta væri gert almennilega. Aðaláhyggjuefnið fyrir mig persónulega í þessu máli eru viðkvæmar persónuupplýsingar. Við verðum að átta okkur á því að í sjúkraskrá eru viðkvæmar persónuupplýsingar sem fólk veit ekki um. Ýmsir hlutir eru í sjúkraskrám sem fólk hefur ekki hugmynd um að sé búið að skrá þar. Það er ekki neitt til ömurlegra en að lenda í því að lesa í einhverri greinargerð hjá tryggingafélagi eða bara einhvers staðar úti í bæ, í einhverri matsgreinargerð, að það sé verið að vísa í einhver gögn sem maður veit ekki að eru til um mann og eru sjúkragögn og mjög persónulegar upplýsingar. Svoleiðis hlutir ske og hafa skeð og þess vegna verðum við að sjá til þess að farið sé eftir persónuverndarlögunum algjörlega í einu og öllu. Þess vegna er ég á minnihlutaálitinu hér og styð það heils hugar. Ég hefði viljað óska þess að þetta hefði verið unnið betur. Málið sjálft er mjög gott en því miður ekki nógu vel unnið og þar af leiðandi kemur aftur upp sú staða að það er ömurlegt að vera sammála máli sem á að vera gott og maður ætti að styðja heils hugar að væri farið í en þegar maður sér að það eru göt í því er svo erfitt að styðja það þannig. Það er eiginlega bara sorgarsaga að það skuli vera þessi hraði á þessum málum.Við verðum hér í þinginu að fara að taka upp önnur vinnubrögð.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, með síðari breytingum, sem snýr að vinnutíma starfsmanna sem veita persónulega notendastýrða aðstoð. Nefndin hefur fengið á sinn fund tíu gesti og fékk umsagnir frá fjórum aðilum um málið. Með frumvarpinu er lagt til að framlengd verði til ársloka 2020 heimild til að víkja frá ákvæðum 53. gr. laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, nr. 46/1980, með samkomulagi samtaka aðila vinnumarkaðarins þannig að hvíldartími verði styttri hjá starfsfólki sem veitir einstaklingum þjónustu á grundvelli 11. gr. laga nr. 38/2018, um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Meiri hlutinn bendir á að framangreindri heimild var upphaflega ætlað að gilda til ársloka 2016 en var framlengd þrisvar sinnum. Um er að ræða mikilvæga þjónustu við fatlað fólk og finna þarf lausn sem tryggir réttindi þess og réttindi starfsfólks sem sinnir notendastýrðri persónulegri aðstoð. Þau réttindi um hvíld sem kveðið er á um í 53. gr. eru lágmarksréttindi sem ætlað er að tryggja öryggi og heilsu starfsfólks. Nauðsynlegt er því að þeirri vinnu sem átti að ljúka fyrir rúmum þremur árum verði lokið sem fyrst og fundin lausn sem tryggi sem best réttindi starfsfólks með tilliti til sérstaks eðlis þeirrar þjónustu sem þau veita. Fyrrnefnd heimild var í bráðabirgðaákvæði 9 í lögunum sem er fallið úr gildi þar sem síðasta framlenging var út árið 2019. Telur meiri hlutinn því rétt að taka ákvæðið upp á ný í heild. Ef ætla má að vinna við tillögur að lausn tefjist beinir meiri hlutinn því til ráðherra að leggja fram frumvarp til framlengingar áður en gildistími ákvæðisins rennur út svo að ekki verði óvissa um gildi þeirra samninga um notendastýrða persónulega aðstoð sem gerðir eru. Auk þeirrar breytingar sem lýst er hér að framan leggur meiri hlutinn til orðalagsbreytingu á fyrirsögn frumvarpsins til að tryggja samræmi við almenna hugtakanotkun yfir notendastýrða persónulega aðstoð. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef reifað hér í máli mínu. Guðmundur Ingi Kristinsson og Lilja Rafney Magnúsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en skrifa undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir þingsins. Undir þetta skrifa hv. þingmenn í velferðarnefnd: Helga Vala Helgadóttir, formaður, með fyrirvara, Ólafur Þór Gunnarsson, Vilhjálmur Bjarnason, Anna Kolbrún Árnadóttir, líka með fyrirvara, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir yfirferðina. Já, ég er á nefndarálitinu með fyrirvara og lýtur fyrirvari minn að tvennu. Annars vegar því að málið er tekið út á þeim tímum þar sem afskaplega lítill tími gefst til að fara vel yfir það og vinna það af natni, eins og nauðsynlegt er af því að það koma auðvitað einhverjar athugasemdir við það. En ég vil líka koma fram með þá athugasemd mína að það er alveg ótækt hvað þetta hefur tekið langan tíma, að ár eftir ár þurfi að leggja fram framlengingu á ákvæðum af því að mál þokast hægt inni í ráðuneytum, í nefndum sem voru settar á laggirnar hálfu ári eftir að þær áttu að vera settar á laggirnar o.s.frv. Ég held að þetta sé ábending til okkar, og það kemur svo sem fram í nefndarálitinu, og ábending til hæstv. félagsmálaráðherra um að klára þetta mál til að við þurfum ekki að standa hér aftur að ári liðnu og framlengja í einhverju sem er ófullkomið. Það auðvitað gengur ekki. Það eyðir tíma okkar allra og það kemur niður á þeim sem síst skyldi, notendum þessarar þjónustu.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu við frumvarp til laga um félagslegan viðbótarstuðning við aldraða frá hv. velferðarnefnd. Nefndin hefur fjallað um málið, fengið til sín gesti og farið yfir þær umsagnir sem bárust. Með frumvarpinu er lagt til að sett verði heildarlög um félagslegan viðbótarstuðning við aldraða. Lagt er til að komið verði á fót nýju kerfi félagslegs stuðnings við aldraða sem búsettir eru hér á landi og eiga engin eða takmörkuð lífeyrisréttindi í almannatryggingum. Gert er ráð fyrir því að hámark mánaðarlegra greiðslna til einstaklings samkvæmt lögunum geti numið 90% af fjárhæð fulls lífeyris samkvæmt lögum um almannatryggingar, auk 90% af mánaðarlegri fjárhæð fullrar heimilisuppbótar samkvæmt lögum um félagslega aðstoð þegar það á við. Hér er kafli um mat á kostnaði ríkissjóðs við lögfestingu. Þar segir að ljóst sé af ákvæðum frumvarpsins að lögfestingu þess fylgi kostnaður fyrir ríkissjóð. Við framlagningu málsins fylgdi því ekki kostnaðarmat líkt og skylt er samkvæmt 66. gr. laga um opinber fjármál. Óskað var eftir því við félagsmálaráðuneytið að nefndinni yrði sent kostnaðarmat ráðuneytisins vegna málsins. Nefndinni barst mat ráðuneytisins á áhrifum lagasetningar 30. apríl 2020, þar sem fram kemur greining og mat á fjárhagslegum áhrifaþáttum fyrir ríkið. Réttur til viðbótarstuðnings samkvæmt frumvarpinu getur stofnast bæði hjá einstaklingum sem eru á skrá hjá Tryggingastofnun ríkisins og eiga minni rétt en sem svarar hámarki félagslegs viðbótarstuðnings og hjá einstaklingum sem eiga engan rétt samkvæmt lögum um almannatryggingar og lögum um félagslega aðstoð. Í kostnaðarmati ráðuneytisins kemur fram að stuðningurinn muni ná til um 400 ellilífeyrisþega, miðað við mat Tryggingastofnunar frá nóvember 2019 og muni kostnaður við stuðning til þeirra nema um 461 millj. kr. á ári miðað við verðlag ársins 2019. Ef miðað er við 3,5% hækkun greiðslna á milli ára væri árlegur kostnaður árið 2020 um 477 millj. kr. Áætlað er að kostnaður vegna þeirra sem ekki eiga réttindi í almannatryggingakerfinu en hafa fengið framfærslustyrk frá sveitarfélagi sé minni háttar. Gert er ráð fyrir því að þeir sem uppfylla skilyrði fyrir félagslegum viðbótarstuðningi hafi að jafnaði búið hér á landi í fjögur ár og eigi því að minnsta kosti einhver réttindi til ellilífeyris. Í mati ráðuneytisins er gert ráð fyrir því að um þrír einstaklingar geti átt fullan rétt til félagslegs viðbótarstuðnings sem getur numið um 3,5 millj. kr. á ári, fyrir hvern einstakling. Þá kemur einnig fram í kostnaðarmati ráðuneytisins að áætlaður kostnaður við innleiðingu nýs bótaflokks hjá Tryggingastofnun sé um 30 millj. kr. á árinu 2020, sem verði einsskiptiskostnaður, en auk þess verði árlegur kostnaður stofnunarinnar um 40 millj. kr. Miðað er við að árlegur kostnaður vegna frumvarpsins geti orðið allt að 530 millj. kr. Þar sem gert er ráð fyrir því að lögin taki gildi 1. júlí 2020 gerir ráðuneytið ráð fyrir því að kostnaður yfirstandandi árs verði um 280 millj. kr. auk um 30 millj. kr. innleiðingarkostnaðar. Hér er svo talað um afmörkun í gildissviði frumvarpsins og ótímabundið dvalarleyfi og rétt EES- og EFTA-borgara til viðbótarstuðnings. Í 1. mgr. 2. gr. frumvarpsins segir að lögin taki til einstaklinga sem eru 67 ára og eldri, hafa fasta búsetu og skráð lögheimili hér á landi og dvelja varanlega á Íslandi. Í 2. mgr. 2. gr. segir að ef um erlendan ríkisborgara er að ræða sé það skilyrði að hann hafi ótímabundið dvalarleyfi hér á landi samkvæmt ákvæðum laga um útlendinga, nr. 80/2016. Í umsögn Útlendingastofnunar um málið er bent á að af skilyrði frumvarpsins um ótímabundið dvalarleyfi megi ætla að ríkisborgarar EFTA-ríkjanna og ríkja innan Evrópska efnahagssvæðisins sem dvelji ótímabundið hér á landi eigi ekki rétt til félagslegs viðbótarstuðnings. Útlendingar sem falla undir samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og stofnsamning Fríverslunarsamtaka Evrópu eru undanskildir kröfum útlendingalaga um ótímabundið dvalarleyfi. Réttur EES- og EFTA-borgara til ótímabundinnar dvalar er því ekki bundinn því skilyrði að viðkomandi hafi fengið ótímabundið dvalarleyfi samkvæmt lögum um útlendinga. Í minnisblaði sem nefndinni barst frá ráðuneytinu 14. apríl 2020 segir að allir sem geti sest að hér á landi samkvæmt lögum um útlendinga geti fallið undir frumvarpið. Af því má ráða að ætlunin sé að EES- og EFTA-borgarar geti notið sama réttar og aðrir erlendir ríkisborgarar til félagslegs viðbótarstuðnings samkvæmt frumvarpinu. Nefndin leggur því til breytingu þess efnis að viðkomandi teljist uppfylla skilyrði 2. mgr. 2. gr. hafi hann ótímabundið dvalarleyfi eða rétt til ótímabundinnar dvalar, samkvæmt 87. eða 88. gr. laga um útlendinga samanber 91. gr. laganna. Með þessu eiga ríkisborgarar Norðurlandanna, þar með talið Álandseyja, Færeyja og Grænlands, einnig rétt á greiðslum samkvæmt frumvarpinu enda mega þeir dveljast hér á landi án dvalarleyfis. Síðan segir hér um dvalarleyfi sem getur verið grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis að í umsögn Útlendingastofnunar sé bent á að eitt skilyrða þess að fá útgefið ótímabundið dvalarleyfi sé að framfærsla viðkomandi sé trygg. Því felist ákveðin þversögn í orðalagi ákvæðis 3. mgr. um að heimilt sé að veita undanþágu frá skilyrði 2. mgr. 2. gr. hafi erlendur ríkisborgari dvalarleyfi hér á landi sem getur verið grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis, enda hafi hann verið búsettur hér á landi í a.m.k. tvö ár þegar sótt er um félagslegan viðbótarstuðning og sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Nefndin bendir á að með ákvæðinu er aðeins vísað til þeirra tegunda dvalarleyfa sem geta verið grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis, en ekki til þess að viðkomandi uppfylli öll skilyrði ótímabundins dvalarleyfis þegar hann sækir um viðbótarstuðning. Þannig sé Tryggingastofnun heimilt að líta til sanngirnissjónarmiða við ákvörðun um að veita undanþágu á grundvelli 3. mgr. og getur þetta t.d. átt við þegar framfærsla hefur fallið niður, svo sem vegna andláts þess sem hana ábyrgist, eða ef viðkomandi þarf að hætta störfum sökum varanlegrar örorku áður en hann fær ótímabundið dvalarleyfi. Svo er fjallað um dvalarleyfi á grundvelli fjölskyldusameiningar en í 4. mgr. 2. gr. segir að fjölskyldumeðlimir sem hafa fengið dvalarleyfi á Íslandi á grundvelli fjölskyldusameiningar falli ekki undir lögin hafi sá aðili sem óskað var sameiningar við hér á landi ábyrgst framfærslu þeirra. Sama á við hafi annar aðili sem deilir heimili með viðkomandi ábyrgst framfærslu hans. Nefndin bendir á að dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar samkvæmt VIII. kafla laga um útlendinga er ekki ótímabundið dvalarleyfi. Einstaklingar sem dvelja hér á landi vegna dvalarleyfis vegna fjölskyldusameiningar uppfylla því ekki skilyrði 2. mgr. 2. gr. nema viðkomandi hafi í kjölfarið fengið ótímabundið dvalarleyfi samkvæmt 58. gr. laganna. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á að tiltekins óskýrleika kynni að gæta varðandi gildissvið 4. mgr. að þessu leyti. Annars vegar mætti skilja ákvæðið þannig að þeir sem dvelja hér á landi á grundvelli dvalarleyfis vegna fjölskyldusameiningar ættu ekki rétt á viðbótarstuðningi, en í því fælist ekki efnislegt skilyrði sem gengi lengra en ákvæði 2. mgr. Hins vegar mætti skilja ákvæðið þannig að hafi dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar orðið grundvöllur ótímabundins dvalarleyfis sem viðkomandi hafi fengið gæti hann ekki átt rétt á félagslegum viðbótarstuðningi samkvæmt frumvarpinu. Að höfðu samráði við ráðuneytið telur nefndin réttara að hinn fyrri skilningur verði lagður til grundvallar, þ.e. að þeir sem eru á dvalarleyfi vegna fjölskyldusameiningar geti ekki átt rétt til félagslegs viðbótarstuðnings. Í því sambandi bendir nefndin á að það er almennt skilyrði þess að viðkomandi fái ótímabundið dvalarleyfi að framfærsla hans hafi verið trygg á dvalartíma hans og að hann hafi getað og geti áfram framfleytt sér. Í ljósi þess að ákvæði frumvarpsins taka almennt ekki til þeirra sem eru með tímabundið dvalarleyfi telur nefndin 4. mgr. 2. gr. ekki hafa neina sjálfstæða þýðingu, umfram það sem er áréttað í 2. mgr. 2. gr. Til þess að fyrirbyggja þann misskilning sem gerð hefur verið grein fyrir að framan leggur nefndin til að 4. mgr. 2. gr. falli brott. Þá er talað um endurkröfur. Í 10. gr. frumvarpsins er kveðið á um heimild Tryggingastofnunar til að endurkrefja greiðsluþega um ofgreidda fjárhæð hafi greiðsla átt sér stað án þess að skilyrðum laganna væri fullnægt og í 5. mgr. 13. gr. er kveðið á um endurgreiðslu ofgreiddrar fjárhæðar vegna vísvitandi rangra, villandi eða ófullnægjandi upplýsinga. Í umsögn Skattsins eru reifaðar áhyggjur af því að fyrirkomulag greiðslna samkvæmt frumvarpinu, þar með talin þau tekjuviðmið sem lögð eru til grundvallar, kunni að valda því að talsvert verði af endurútreikningi bóta. Bendir Skatturinn í því sambandi á að ekki eru allar innlendar tekjur staðgreiðsluskyldar og slíkar tekjur liggja ekki fyrir fyrr en að liðnu tekjuári. Í því sambandi bendir nefndin á að ekki er gert ráð fyrir sambærilegu fyrirkomulagi og er í lögum um almannatryggingar, þar sem greiddar bætur byggjast á tekjuáætlun hvers árs og eru endurreiknaðar þegar upplýsingar um tekjur bótagreiðsluársins liggja fyrir. Þess í stað er lagt til að viðkomandi greiðsluþega beri að tilkynna um allar breytingar á tekjum eða öðrum aðstæðum sem geta haft áhrif á ákvörðun um stuðning og greiðslu hans. Þannig er gert ráð fyrir fyrirkomulagi sem byggist á upplýsingagjöf greiðsluþega og endurkröfuheimildum Tryggingastofnunar, ef ofgreitt er. Mun því ekki koma til endurútreiknings bóta með sama hætti og lög um almannatryggingar mæla fyrir um. Þá um upplýsingaskyldu annarra aðila. Í 12. gr. frumvarpsins segir að þær stofnanir sem þar eru tilgreindar skuli láta Tryggingastofnun í té upplýsingar með rafrænum hætti eða á annan hátt að því marki sem slíkar upplýsingar eru nauðsynlegar til að unnt sé að framfylgja lögunum. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á að samkvæmt lögum um almannatryggingar hefur Tryggingastofnun fræðsluskyldu gagnvart skjólstæðingum sínum um fyrirhugaða vinnslu persónuupplýsinga. Nefndin leggur til breytingu þess efnis að við 12. gr. bætist sams konar fræðsluskylda Tryggingastofnunar um fyrirhugaða upplýsingaöflun. Með frumvarpinu er lagt til að komið verði á nýju kerfi félagslegrar aðstoðar sem Tryggingastofnun verði falið að annast. Ljóst er að þörf verði á talsverðri undirbúningsvinnu áður en lögin geti komið til framkvæmda, en í umsögn Tryggingastofnunar segir að m.a. þurfi að innleiða nýjan greiðsluflokk og ferla í kerfi stofnunarinnar. Í því sambandi var bent á að nær ómögulegt væri fyrir stofnunina að ljúka nauðsynlegri undirbúningsvinnu fyrir gildistöku laganna. Leggur nefndin því til breytingu á 19. gr. frumvarpsins þess efnis að lögin komi til framkvæmda 1. nóvember 2020. Þar sem gert er ráð fyrir því að lögin öðlist gildi 1. júlí 2020 verði greiðslur afturvirkar frá þeim degi og til þess dags þegar lögin koma til framkvæmda. Með hliðsjón af framangreindu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeirri breytingu sem ég hef reifað hér að framan. Undir þetta rita hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir, með fyrirvara, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Anna Kolbrún Árnadóttir, með fyrirvara, Bryndís Haraldsdóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, með fyrirvara, Halldóra Mogensen, með fyrirvara, Orri Páll Jóhannsson og Ólafur Þór Gunnarsson.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferðina yfir nefndarálitið. Já, ég er á nefndarálitinu með þeim fyrirvara, eins og ég hef áður komið inn á í dag, að nefndin hefur ekki haft nægilegan tíma til að vinna þau frumvörp sem nú eru til afgreiðslu hér á færibandi við lok þings, vegna þess að nefndin var einfaldlega upptekin við annað, hér ríkti heimsfaraldur kórónuveiru sem enn er í gangi. Það eru enn þá smit en við erum þó nokkurn veginn komin af stað aftur út í lífið og störf fastanefnda þingsins eru hafin að nýju. En því miður tók vinnan í kringum kórónuveiruna og faraldurinn u.þ.b. þrjá mánuði af störfum nefndarinnar, sem haft hefur áhrif á öll mál sem afgreidd eru úr nefndinni. Ég er því með þann fyrirvara við málið að það er ekki fyllilega unnið eins og þörf er á. Ég geri einnig fyrirvara við að sá hópur sem ekki á rétt á neinum öðrum stuðningi, á engin eða takmörkuð lífeyrisréttindi í almannatryggingum, skuli þurfa að þola skerðingu á þeim lágmarkslífeyri sem greiddur er út úr almannatryggingakerfinu, sem ekki er nægilegur til framfærslu, eins og allir vita, og er töluvert undir lágmarkslaunum. Þessi hópur, sem við ætlum að styðja svo hann búi ekki við alger hungurmörk, fær bara 90% af lágmarkslífeyri og ég geri athugasemd við það. Mér finnst snautlegt að við skulum ekki leyfa þessum einstaklingum að sitja við sama borð og aðrir sem fá lífeyri úr almannatryggingakerfinu. Það finnst mér bagalegt og tek undir ábendingar ASÍ þess efnis.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér mjög mikilvægt mál sem varðar fáa einstaklinga en skiptir gríðarlega miklu máli. Það er frumvarp til laga um félagslegan viðbótastuðning við aldraða. Þarna er hópur sem dottið hefur út úr kerfinu og hefur þurft að lifa á - ég veit um dæmi um 70.000 kr. á mánuði, sem segir sig sjálft að er ekki hægt að lifa á, þannig að viðkomandi þarf að leita til sveitarfélaganna, jafnvel líka eftir mataraðstoð. En það sem er furðulegast við þetta frumvarp er það að ég styð það heils hugar, en það er samt meingallað. Það er eiginlega furðulegt í því samhengi vegna þess að flækjustigið í þessu máli er svo rosalega mikið og algjörlega óþarft. Verið er að setja 90% greiðslur í staðinn fyrir 100%. Það kallar á útreikninga. Það er kostnaður á bak við það, sem er mjög skrýtið miðað við hversu fáir einstaklingar eiga í hlut. Og það sem er líka furðulegt og okkur til háborinnar skammar er að við setjum aftur inn krónu á móti krónu skerðingu. Hvernig dettur okkur það í hug? Það er alveg með ólíkindum að við skulum vera aftur komin á sama plan og taka akkúrat þennan hóp fyrir og segja: Heyrðu, við setjum bara krónu á móti krónu skerðingu á þennan hóp aftur. Síðan er hitt sem ekki hefur fengið nægilega umfjöllun, ég styð þetta frumvarp, en hér vantar inn öryrkja. Þetta á auðvitað gilda nákvæmlega eins um öryrkja sem eru í þessari aðstöðu. Það eru nokkrir öryrkjar í þeirri ömurlega aðstöðu að við uppreikning á örorkubótum þeirra er tekið tillit til búsetu og einstaklingur, ungt fólk sem fer á örorku og hefur einhverra hluta vegna farið með foreldrum utan í nám, lendir í þessu. Ég spyr: Af hverju í ósköpunum eru þetta fólk ekki haft með? Ég fagna því að þetta frumvarp sé fram komið því að þá hljóta öryrkjarnir að fylgja með. Annað væri okkur til skammar. Það kemur skýrt fram í þessu frumvarpi að kostnaður hjá Tryggingastofnun er fyrst 30 millj. kr. og síðan 40 millj. kr. á ári eftir það. Þessi kostnaður væri ekki til staðar ef við hefðum bara gert nákvæmlega sama eins og venjulega hjá Tryggingastofnun, það giltu bara sömu reglur og um 100% greiðslur. Allt annað myndi gilda. Og króna á móti krónu skerðing væri ekki þarna inni. Það væru bara nákvæmlega sömu reglur og gilda hjá öðrum eldri borgurum þessa lands. Þetta er auðvitað alveg stórmerkilegt fyrirbæri. Af hverju setjum við þessa eldri borgara í einhverja bása og segjum: Þú ert 90%, þú ert 100%? Og síðan tökum við öryrkjana og segjum: Þið fáið ekkert að vera með. Ég hélt að við værum orðin þróaðri og komin lengra en svo í mannréttindum og virðingu fyrir veiku fólki og eldri borgurum þessa lands, að við gerðum slíka hluti. Ég myndi skilja það vel að við gerðum þetta vegna þess að þetta kostaði svo rosalega mikið, að við værum á þeim stað og að þjóðfélagið væri þannig að við hefðum bara á engan hátt efni á að gera þetta. En hvað segja tölurnar okkur? Þetta er ekki óyfirstíganlegur kostnaður. Þetta er bara spurning um sanngirni og að við virðum mannréttindi. En eins og ég segi, ég mun styðja þetta mál þó að ég hafi fundið alla þessa ágalla á því vegna þess að ég veit að þetta fólk þarf á þessu að halda. Ég tel þetta bara fyrsta skrefið og mun berjast fyrir því að þetta verði bara fyrsta skrefið í þá átt að hjálpa þessum hópi og að á eftir komi allir hinir. Ef ríkisstjórnin sér ekki til þess þá mun ég pottþétt leggja fram mál um að einstaklingar, eins og öryrkjar sem standa fyrir utan, fái líka að koma þarna inn, að þetta sé á sama grundvelli, að allir séu jafnir, að við setjum ekki fólk í bása út frá því hvernig þeir komu til landsins. Ef við ætlum að samþykkja að fólk sé hérna og að það eigi að hafa öll réttindi þá á það að hafa 100% réttindi, ekki 90%.

Herra forseti. Ég skal ekki taka langan tíma hér enda er hann naumt skammtaður núna í þinglokunum. Ég kem hingað fyrst og fremst til að fagna því sérstaklega að þetta mál sé nú vonandi að fá hér afgreiðslu. Ég hef haft þennan hóp svolítið í huga og til skoðunar alveg frá því að ég sat í velferðarnefnd fyrir allmörgum árum síðan og fór fyrst að gefa gaum að þessu gati sem væri í okkar öryggisneti þar sem væru lífskjör þess hóps sem hefur skert réttindi í almannatryggingakerfinu vegna búsetu um skamma stund í landinu. Ég þekki dæmi um fólk sem er í mjög bágri stöðu af þeim ástæðum, fólk sem hefur komið hingað til að vinna, jafnvel á miðjum aldri eða seinna, frá heimalandi með nánast engin réttindi og er svo hér að komast á efri ár og hefur áunnið sér afar takmarkaðan rétt í okkar kerfi. Hér er afrakstur starfshóps sem var settur í það eftir að skoðað hafði verið í samræmi við stjórnarsáttmálann hvað væri hægt að gera til að bæta sérstaklega stöðu þeirra sem allra lakast stæðu í kerfinu og það er nákvæmlega þessi hópur. Og ef við ekki gripum til einhverra ráðstafana af þessu tagi þá værum við að dæma til hreinnar fátæktar, langt undir því sem nokkur annar hópur í samfélaginu myndi búa við, hluta þessa hóps og hann fer stækkandi á komandi árum. Þegar menn horfa til samspils almannatrygginga og lífeyrissjóða og lífeyrisréttinda, þá gekk gamla hugsunin í gamla einsleita samfélaginu út á það að menn myndu annars vegar vera með full réttindi í almannatryggingakerfinu að því marki sem vantaði upp á lífeyrisréttindi þeirra, en síðan tækju lífeyrissjóðirnir smátt og smátt við og bæru meiri og stærri hluta þess að tryggja mönnum framfærslu á efri árum. Menn horfðu fram hjá því að samfélagið hefur síðan tekið stórstígum breytingum og það var alveg eðlilegt. Menn sáu það ekki fyrir hversu fjölþjóðlegt Ísland er orðið og hversu margir hafa flutt hingað á síðustu árum og/eða Íslendingar verið búsettir erlendis hluta ævi sinnar. Það hefur síðan leitt til þess að menn hafa nálgast málið hér með tilteknum hætti sem ég vil segja, öfugt við síðasta ræðumann, að ég er prýðilega sáttur við. Ég tel að hér sé vel unnið úr þessu máli. Ég er algerlega sáttur við að mönnum séu ekki tryggð 100% réttindi og það er fullkomlega eðlilegt að frá dragist réttur sem menn eiga vonandi í allmiklum mæli annars staðar, þ.e. hafi menn myndað réttindi í lífeyris- eða eftirlaunakerfum annarra landa, þá er fullkomlega eðlilegt að það dragist frá. Nema hvað? Auðvitað. Það er nákvæmlega það sem hér er á byggt.  En það er nú mjög nálægt því að menn séu þá teknir inn með sama hætti. Og auðvitað er það þannig að þá er Ísland að taka á sig heilmikið umfram það sem því ber, t.d. skyldur í alþjóðlegu samhengi, í tvísköttunarsamskiptum og öðru slíku. Það er bara ósköp einfaldlega vegna þess að við viljum ekki hafa fólk hér sem í stórum stíl er á miklu lakari kjörum. Ef við gengjum alla leið væri miklu einfaldara að afnema öll ákvæðin um búsetuhlutfallið, eða ég sé ekki betur, og það væri náttúrlega algjör grundvallarbreyting. Þannig að sem fyrsti áfangi í því að taka á kjörum þessa fólks þá er ég ágætlega sáttur við þetta og ég tel að menn eigi að fagna því. Auðvitað geta menn haft þá skoðun að ekkert sé nógu gott fyrr en það er fullkomið, eða 100%, en ég er ekki endilega þar. Ég er ekki maður sem grætur það að í okkar kerfi séu að einhverju marki tekjutengingar sem auðveldi okkur, á meðan við eigum þá ekki bara endalaust af peningum, að gera sem best við þá sem lakast eru settir. Ég hef satt best að segja, og ég hef sagt það áður, vaxandi áhyggjur af því hvernig menn tala orðið um þá hluti. Það er skiljanlegt að menn reyni að leita leiða til þess að bæta sérstaklega stöðu þeirra sem lakast eru settir. Ég ætla a.m.k. að fá að vera þar það sem ég á eftir í stjórnmálum, að vera sérstakur liðsmaður þess þegar tekið er á kjörum þeirra sem allra lakast standa. Þetta er óumdeilanlega framfaramál af þessu tagi. Það er að komast núna til framkvæmda í tíð þessarar ríkisstjórnar og ég er stoltur af því að vera liðsmaður hennar.

Herra forseti. Það var ekki ætlunin að koma hingað í andsvar enda um það samið að ekki væri farið í andsvör. Ég vona að hæstv. forseti líti ekki svo á að samkomulag sé rofið með því að maður fari í andsvar við hann. En ræða hæstv. forseta var með þeim hætti að það er ekki hægt annað en að bregðast við. Að sjálfsögðu styðjum við öll allar tilraunir ríkisstjórnarinnar til þess að forða fólki frá sárafátækt. Að sjálfsögðu gerum við það. Að sjálfsögðu. Og það að láta einhvern veginn líta út fyrir að sú sem hér stendur sé á móti því er ansi bíræfið. Fyrirvari minn á þessu snýr eingöngu að því að svo naumt sé skammtað að það sé ekki hægt að veita þessum hópi fullan stuðning. Þetta er lítill hópur eins og sést á nefndaráliti. Það er verið að tala um að þrír einstaklingar á ári eigi rétt á fullum stuðningi, þrír. Kostnaðurinn við það eru 14 millj. kr. á ári, herra forseti, 14 millj. kr. Þetta eru ekki slíkar fjárhæðir að við getum ekki leyft þeim sem eiga engan annan sjóð, fá engan annan stuðning - af hverju getum við ekki leyft þeim að fá 100% stuðning frá okkur? Hvers vegna ákveðum við að hafa það 90% af þessum lágmarkslífeyri sem er eins og við vitum ekki fullnægjandi í framfærslulegu tilliti? Hvers vegna ekki?

Herra forseti. Ég talaði hér fyrir mig sjálfan og lýsti ánægju minni með þetta mál og ég var ekki að svara fyrri ræðum nema að því eina leytinu til að ég lýsti mig, öfugt við síðasta ræðumann, mjög ánægðan með þetta mál en hann gagnrýndi ýmislegt í því. Annað var það nú ekki. Sú ræða sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir flutti var ekki tilefni þess að ég fór í ræðustólinn. Ég hafði ekkert um hana að segja.

Virðulegur forseti. Ég vil ítreka það hér að ég styð þetta 100%. Ég hef barist fyrir þessu og ég er ofsalega ánægður með þetta. Við höfum tekið þetta fyrir í kjarahóp Öryrkjabandalagsins og ég hef hitt einstaklinga sem þetta á við um. Það sem ég var bara að gagnrýna voru þessi 90% vegna þess að ef það kostar 400 milljónir að hafa 90% þá eru 10% af því 40 milljónir í viðbót. En það er akkúrat kostnaðurinn við að flækja kerfið. Það sem ég var bara að meina er að það yrði örugglega ódýrara fyrir alla að hafa kerfið einfalt, að vera ekki að flækja kerfið út í eitt. Því einfaldara sem kerfið er, því skilvirkara er það og betra. Ég var bara að benda á það. Og hitt sem er kannski alvarlegast í þessu er það sem ég hef líka bent á, m.a. í nefndinni, að það vantar öryrkjana. Af hverju tókum við ekki öryrkjana með líka?

Herra forseti. Ég skil alveg hvað hv. þingmaður er að fara og hann hefur alveg lögmætt sjónarmið í þeim efnum að hugsanlega væri einfaldara að leggja strax af stað með þetta sem 100% greiðslu. En ég held að ég skilji líka hvað höfundunum gekk til og hvers vegna niðurstaða starfshópsins var þessi. Menn vilja stíga aðeins varfærið til jarðar áður en þeir ganga út frá því að um alla framtíð verði þessi tiltekni hópur sem býr við skert réttindi vegna skerts búsetuhlutfalls að öllu leyti jafnsettur hinum. Ég held að það sé eitthvað sem menn þyrftu þá að leggjast mjög vel yfir áður en þeir gengju frá því þannig í byrjun. Við vitum alveg að ef við hefðum lagt af stað þannig þá yrði aldrei bakkað. Ég lít á þetta sem örlítið varúðarsjónarmið og að með þessu sé það undirstrikað að ekki sé sjálfgefið að íslenska tryggingakerfið taki alltaf, og óháð því hvað margir eiga í hlut og hve stór þessi hópur verður, skrefið alveg upp í topp, upp í 100%. Ég tel tiltölulega vel gert við þennan hóp þegar það munar þó ekki meira en 10%. Og ég veit vel að í vinnu og skoðun á þessu undanfarin ár voru menn jafnvel að leggja af stað með hugmyndir um mun lægra hlutfall. Þegar frumvarpið kom var ég mjög sáttur við að menn skyldu fara alveg í 90 %. Kannski þekkir hv. þingmaður til þess, ef hann veit um bakgrunn málsins, að á fyrri stigum voru menn jafnvel að velta fyrir sér lægra hlutfalli en þessu.

Virðulegur forseti. Ég held að málið sé bara ósköp einfalt. Við erum að mörgu leyti sammála en við erum bara að velta fyrir okkur þessum 90% eða ekki. Ég get ekki annað en fagnað 90% vegna þess að þarna eru einstaklingar að fara úr liggur við 0 í 90%. Það er bara frábært. Hugsið ykkur. Ég veit um einstaklinga sem myndu segja: Ég fæ frá 1. júní, vá. Ég fæ afturvirkt. Þetta eru einstaklingar sem höfðu það svo rosalega slæmt að það væri ekki verjandi á neinn hátt að mótmæla og ég fagna þessu alveg innilega. En eins og ég sagði sá ég þennan galla á því. Ég hefði frekar viljað að þessi aukakostnaður færi í vasa þeirra sem þurfa á því að halda heldur en í að búa til eitthvert kerfi sem kostar okkur rosalega mikið og verður svo kannski úrelt eftir smátíma.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit frá meiri hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar sem fjallar um skilvirkari framkvæmd. Þetta mál kom til okkar í velferðarnefnd og við unnum það hratt og vel. Ekki er hægt að tala um að málið hafi verið í sérstakri flýtimeðferð því að það er mjög einfalt. Með því að fá inn nokkra gesti og fara yfir umsagnir, sem voru allar mjög jákvæðar, var hægt að hraða vinnunni með þessum hætti. Málið er því komið til 2. umr. og fagna ég því. Nefndinni bárust umsagnir um málið. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um atvinnuleysistryggingar sem miða að því að gera lögin skýrari og framkvæmd þeirra skilvirkari en nú er. Í frumvarpinu er lagt til að lögreglu verði bætt við í upptalningu 9. gr. laga um atvinnuleysistryggingar á þeim aðilum sem Vinnumálastofnun er heimilt að kalla eftir upplýsingum frá við framkvæmd laganna. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að skortur væri á tilgreiningu í frumvarpinu á því hvaða tegundum upplýsinga Vinnumálastofnun væri heimilt að kalla eftir frá lögreglu. Slík vinnsla persónuupplýsinga þyrfti að byggjast á heimild í 9. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, og ef um væri að ræða miðlun upplýsinga um refsiverða háttsemi þyrfti vinnsla Vinnumálastofnunar einnig að byggjast á heimild í 1. mgr. 12. gr. sömu laga, þ.e. að hún sé nauðsynleg vegna verks sem unnið er í þágu almannahagsmuna eða við beitingu opinbers valds sem ábyrgðaraðili fari með. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram þær skýringar að þær upplýsingar sem Vinnumálastofnun kunni að þurfa frá lögreglu séu upplýsingar sem nýtist í eftirliti með greiðslum atvinnuleysisbóta. Helst sé átt við upplýsingar sem lögregla verði áskynja um í eftirlitsferðum með öðrum eftirlitsaðilum á vinnumarkaði, t.d. Skattinum og Vinnueftirlitinu. Ef lögregla hefur verið kölluð á vinnustað skortir Vinnumálastofnun heimild til að fá upplýsingar um það. Einnig getur stofnunin þurft á upplýsingum að halda sem lúti að ólöglegri dvöl einstaklinga í landinu og hvort einstaklingar stundi vinnu á meðan þeir fá greiddar atvinnuleysisbætur sem dæmi. Lögregla kunni einnig að hafa upplýsingar um brottfarir atvinnuleitenda sem grunur leikur á að séu staddir erlendis og jafnvel fluttir af landi brott. Vinnumálastofnun sé nauðsyn á að hafa upplýsingar um slíkt, enda er eitt af skilyrðum fyrir greiðslum atvinnuleysistrygginga að atvinnuleitandi sé staddur á Íslandi, samanber 13. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Vinnumálastofnun hafi þegar heimildir til að fá upplýsingar frá lögreglu í annarri löggjöf sem stofnunin hefur eftirlit með framkvæmd á, t.d. lögum um atvinnuréttindi útlendinga, lögum um starfsmannaleigur og lögum um vinnustaðaskírteini og eftirlit á vinnustöðum. Framangreind löggjöf heimilar Vinnumálastofnun að nýta aðstoð og óska eftir upplýsingum frá lögreglu. Að mati Vinnumálastofnunar er með 1. gr. frumvarpsins tekið fyrir allan vafa um heimild stofnunarinnar til að nýta þær upplýsingar við eftirlit með bótagreiðslum við framkvæmd laga um atvinnuleysistryggingar, án þess að þurfa að leita eftir slíkum heimildum utan laga um atvinnuleysistryggingar. Meiri hlutinn tekur undir að mikilvægt sé að Vinnumálastofnun hafi aðgang að upplýsingum frá lögreglu sem nýtist í eftirliti með greiðslum atvinnuleysisbóta samkvæmt lögum um atvinnuleysistryggingar, t.d. upplýsingar úr eftirlitsferðum lögreglu á vinnustaði og upplýsingar um hvort atvinnuleitendur, sem grunur leiki á að séu erlendis, séu á landinu eða ekki. Upplýsingarnar séu nauðsynlegar til að Vinnumálastofnun geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu við eftirlit með framkvæmd laga um atvinnuleysistryggingar. Þá er fjallað um viðurlög vegna ótilkynntar og svartrar vinnu. Fyrir nefndinni kom fram sjónarmið um að vegna álags sem væri á Vinnumálastofnun vegna afleiðinga heimsfaraldurs kórónuveiru vöknuðu spurningar um það hvort stofnunin gæti sinnt þeirri skyldu að upplýsa atvinnuleitendur um viðurlög við brotum gegn lögum um atvinnuleysistryggingar. Því væri þörf á að lengja þann tímafrest sem lagður er til í 8. gr. frumvarpsins úr fjórum vikum í átta vikur til að tryggja að einstaklingur hafi fengið fullnægjandi upplýsingar um gildandi reglur og viðurlög við brotum á þeim. Nefndinni bárust þær skýringar frá Vinnumálastofnun að aukið álag vegna heimsfaraldurs kórónuveiru hafi ekki áhrif á getu stofnunarinnar til að sinna skyldum sínum um upplýsingagjöf til atvinnuleitenda um réttindi þeirra og skyldur. Kynning stofnunarinnar á réttindum og skyldum atvinnuleitenda fari víða fram og upplýsingagjöf sé fullnægjandi að mati stofnunarinnar þegar atvinnuleitendur sækja um atvinnuleysisbætur. Umsækjandi um atvinnuleysisbætur sem hefur verið skráður atvinnulaus í fjórar eða átta vikur hefur ekki fengið ítarlegri kynningu á skilyrðum laganna heldur en sá sem hefur verið skráður atvinnulaus í eina viku. Vinnumálastofnun telji að með því að loka á beitingu viðurlaga vegna bótasvika á fyrstu fjórum vikum þess sem einstaklingur hefur verið skráður án atvinnu, líkt og lagt sé til í 8. gr. frumvarpsins, geti vaknað spurningar um jafnræði milli umsækjenda, þar sem tveir einstaklingar sem verða uppvísir að sama broti kunni að fá mismunandi meðferð og viðurlög eftir því hvenær þeir hafi sótt um greiðslur atvinnuleysisbóta. Í ljósi framangreinds leggst Vinnumálastofnun gegn því að beiting úrræðisins verði háð tiltekinni tímalengd á atvinnuleysisbótum. Þrátt fyrir framangreint telur meiri hlutinn rétt að miða við að tryggður aðili hafi verið skráður án atvinnu hjá Vinnumálastofnun í fjórar vikur eða lengur, líkt og frumvarpið gerir ráð fyrir, og þannig sé tryggt að þeir sem skráðir eru án atvinnu hjá Vinnumálastofnun hafi verið upplýstir með fullnægjandi hætti um þau viðurlög sem mælt er fyrir um í ákvæðinu. Í þessu sambandi telur meiri hlutinn mikilvægt að Vinnumálastofnun upplýsi atvinnuleitendur með ítarlegum hætti um hert viðurlög vegna brota. Meiri hlutinn beinir því til Vinnumálastofnunar að tryggja að slíkar upplýsingar berist atvinnuleitendum með tryggum hætti. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álitið rita hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir, formaður, með fyrirvara, Halla Signý Kristjánsdóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, með fyrirvara, Guðmundur Ingi Kristinsson, með fyrirvara, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Vilhjálmur Árnason og Vilhjálmur Bjarnason. Guðmundur Ingi Kristinsson og Lilja Rafney Magnúsdóttir rita undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að flytja nefndarálit velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, um notendaráð. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ernu Kristínu Blöndal og Þór G. Þórarinsson frá félagsmálaráðuneyti, Bryndísi Snæbjörnsdóttur frá Landssamtökunum Þroskahjálp, Sigurjón Unnar Sveinsson og Rúnar Björn Herrera Þorkelsson frá Öryrkjabandalagi Íslands, Guðjón Bragason og Tryggva Þórhallsson frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Efni og markmið frumvarpsins. Í 7. gr. gildandi laga um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir er kveðið á um skilyrðislausa skyldu félagsmálaráðuneytis til að leita umsagnar notendaráðs þar sem starfsemi fer fram, óháð því hvort um sé að ræða lögaðila sem hefur með höndum rekstur þjónustu við fatlað fólk eða fatlaðan einstakling sem kýs sjálfur að sjá um umsýslu eigin samnings um notendastýrða persónulega aðstoð eða NPA. Í framkvæmd hefur þessi skylda valdið ýmsum erfiðleikum og í sumum tilvikum hefur reynst ómögulegt að veita starfsleyfi. Í frumvarpinu er lagt til að í stað skyldu til að leita umsagnar notendaráða í öllum tilfellum þegar sótt er um starfsleyfi á grundvelli 7. gr. laganna verði lagt fyrir ráðherra að útfæra samráð við notendaráð fatlaðs fólks í reglugerð. Eftir sem áður ber ráðherra að hafa samráð við hagsmunasamtök fatlaðs fólks, Samband íslenskra sveitarfélaga og heildarsamtök launafólks við gerð slíkra reglna. Markmið frumvarpsins er því að leysa úr framangreindum ómöguleika sem upp hefur komið við framkvæmd laganna. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram sjónarmið um að þrátt fyrir að skilyrðislaus skylda ráðuneytisins til að leita umsagnar notendaráðs í því sveitarfélagi sem um ræðir sé felld brott sé ávallt mikilvægt að samráð sé haft við notendaráð og/eða við samráðsnefnd um málefni fatlaðs fólks þegar fjallað er um málefni og stuðningsþarfir fatlaðs fólks. Þá kom fram það sjónarmið að mikilvægt væri að innan notendaráðs væru þeir einstaklingar sem nýta þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, en ekki bara starfsmenn hagsmunasamtaka þeirra. Nefndin tekur undir framangreind sjónarmið og beinir því til ráðuneytisins að taka tillit til þeirra í vinnu sinni. Þá kom fram það sjónarmið fyrir nefndinni að í kjölfar gildistöku laga nr. 38/2018 hafi komið upp óvissa um fyrirkomulag samráðs við hagsmunasamtök notenda fötlunarþjónustu. Óvissuna mætti rekja til þess að í lagasetningarferlinu var ákveðið að ramminn um fyrirkomulagið væri í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, fremur en lögum nr. 38/2018. Kveðið væri á um samráðshópa um málefni fatlaðs fólks í lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, en í lögum nr. 38/2018 væri kveðið á um að leita skuli umsagnar notendaráðs sveitarfélaga. Sú óvissa sem hafi komið upp birtist í því að um mismunandi aðila væri að ræða. Þannig ætti bæði að starfrækja samráðshóp og notendaráð. Það sjónarmið kom fram að kveða ætti á um í reglugerð, settri á grundvelli 7. gr. laga nr. 38/2018, ef frumvarpið næði fram að ganga, að framangreindir samráðshópar um málefni fatlaðs fólks ættu að vera notendaráð sveitarfélaga. Nefndin tekur undir að samráðshópar um málefni fatlaðs fólks samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga geti verið heppilegur vettvangur fyrir notendaráð sveitarfélaga samkvæmt lögum nr. 38/2018. Nefndin telur þó að veita eigi sveitarfélögum svigrúm til að útfæra þennan vettvang notendasamráðs eftir aðstæðum í hverju sveitarfélagi og gæti þar komið til skoðunar að samráðshópur samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga kæmi fram sem notendaráð í þessum skilningi. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram ábendingar um úrbætur sem mætti skoða varðandi aðra þætti laga nr. 38/2018, þar á meðal ábendingar um endurskoðun lagaákvæða um sérfræðingateymi og um hlutdeild notenda í fæðiskostnaði. Nefndin áréttar að efni frumvarpsins er afmarkað við notendaráð, en beinir því til ráðuneytisins að skoða þær ábendingar sem nefndinni hafa borist og hvort efni sé til að endurskoða ákvæði laganna með tilliti til þeirra. Einnig kom fram það sjónarmið við umfjöllun nefndarinnar að misbrestur sé á því að notendaráði hafi verið komið á fót í öllum sveitarfélögum. Nefndin telur mikilvægt að notendaráð séu starfandi innan sveitarfélaga og beinir því til ráðuneytisins að hvetja sveitarfélög til að koma slíkum ráðum á fót enda hafi þau mikilvægu hlutverki að gegna. Fyrir nefndinni komu einnig fram þau sjónarmið að eðlilegt væri að aðilar sem ættu sæti í notendaráðum fengju greitt fyrir störf sín þar. Nefndin telur eðlilegt að þau mál séu skoðuð nánar af hlutaðeigandi aðilum. Í ljósi þess að um er að ræða nauðsynlega breytingu til að leysa úr framangreindum annmarka sem í ljós hefur komið við framkvæmd laganna við veitingu starfsleyfa leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Og undir þetta nefndarálit rita Helga Vala Helgadóttir formaður, með fyrirvara, Halla Signý Kristjánsdóttir framsögumaður, Halldóra Mogensen, með fyrirvara, Anna Kolbrún Árnadóttir, með fyrirvara, Guðmundur Ingi Kristinsson, einnig með fyrirvara, og aðrir hv. þingmenn, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Vilhjálmur Árnason og Vilhjálmur Bjarnason.

Virðulegur forseti. Ég ætla að koma hér örstutt upp um þetta mál, sem fjallar um þjónustu við fatlað fólk. Ég fagna þessu máli sérstaklega, að við séum að ljúka því að afgreiða það úr nefnd og höggva á þann hnút sem upp var kominn í samskiptum við NPA. Það sem er kannski mesta fagnaðarefnið með notendaráðið er að kjörorð Öryrkjabandalagsins verður gert að skilyrði: Ekkert um okkur án okkar. Það kemur þarna sterkt inn vegna þess að viðkomandi aðilar, fatlaðir einstaklingar, eiga nú rétt á því að koma að málum sínum. Þetta er því bara gott mál. Ég er mjög feginn að það sé komið inn og að þessu máli ljúki hér.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með frávísunartillögu um frumvarp til laga um félög til almannaheilla frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Frumvarpið á rætur að rekja til almannaheillasamtaka þriðja geirans, eða frumkvæðis þeirra öllu heldur, og undirbúningsvinnu starfshóps sem skilaði skýrslu. Sú vinna átti sér stað fyrir rúmum áratug. Þess vegna má segja, virðulegi forseti, að það sé ekki léttbært að klára málið með þessum hætti, með frávísun. Nokkur tími er liðinn, vönduð vinna er búin að vera í undirbúningi alla tíð og málið er nú lagt fram í þriðja sinn hér á Alþingi. Það var lagt fram í fyrsta sinn á 145. löggjafarþingi, aftur á því 149. og svo að nýju á þessu þingi. Því er von að spurt sé af hverju við klárum einfaldlega ekki þetta mál. Það er ekki hægt að bera það fyrir sig að nefndin hafi ekki fjallað nægilega um málið eða að umsagnir skorti. Fjölmargir aðilar hafa í umfjöllun um þetta mál í gegnum tíðina sent umsagnir um það og komið á fund nefndarinnar, eins og verið hefur í þessu tilviki á þessu þingi. Þeir eru taldir upp í nefndarálitinu. Vissulega eru þó fjölmargir aðilar sem frumvarpið nær til sem ekki komu að málinu á þessu þingi en hafa gert það áður. Þeir eru því ekki í þessari upptalningu. Það breytir ekki því að málið hefur þroskast og tekið breytingum og flestir verða, eftir því sem tíminn líður, jákvæðari gagnvart efni þess. Margir bíða hreinlega eftir og hafa kallað eftir því að við klárum málið og að samþykkt verði heildarlöggjöf um starfsemi félaga sem starfa að almannaheillum. Til upprifjunar eru helstu rökin fyrir tilgangi þess eða þörfina á því að heildstæðar reglur gildi um þetta félagaform að það skiptir mörg félög máli sem starfa að almannaheill, til að mynda þegar félög fá greiðslur frá hinu opinbera eða sinna opinberri þjónustu samkvæmt samningum við ríki og sveitarfélög. Með frumvarpinu er lagt til að gildi taki ný heildarlög þar sem komið verði á nýju félagaformi félaga til almannaheilla og því mótaður lagarammi þar sem fram komi reglur um stofnun, meginefni samþykkta, félagsaðild, ákvarðanatöku og stjórnun slíkra félaga. Meiri hlutinn tekur undir markmið frumvarpsins og telur nauðsynlegt að settur verði lagarammi um félagsform og starfsemi félaga til almannaheilla líkt og lagt er til í frumvarpinu. Hins vegar telur meiri hlutinn að ekki verði hjá því komist að taka til frekari skoðunar gagnrýni sem hefur komið fram, m.a. frá stórum heildarsamtökum eins og Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands, Ungmennafélagi Íslands og fleiri aðilum, í gegnum tíðina sem útskýrir þá staðreynd að málið hefur aldrei klárast í fullri sátt. Það sem ég vil þó nefna hér og hefur fylgt málinu, og þetta mál er því miður ekki einsdæmi um, er að frá byrjun, í undirbúningi málsins, hefur vantað öflugra samráð við þau fjöldasamtök sem ég nefndi hér og fleiri. Því má segja að afgreiðslan nú, með frávísun, sé viðleitni nefndarinnar til að koma slíku samtali á. Ég vísa því til ráðuneytis að nýta tímann vel og ræða það sjónarmið þeirra, sem vissulega er, að regluverkið sem hér um ræðir sé þegar til staðar hjá til að mynda Íþróttasambandi Íslands. Ég get líka nefnt björgunarsveitirnar sem eru með heildarsamtök. Samþykkt þessa frumvarp myndi hafa mikil áhrif á starfsemi þessara fjöldasamtaka. Ég get nefnt Ungmennafélag Íslands og fleiri. Sem dæmi er það þannig hjá ÍSÍ að öll hreyfingin starfar eftir regluverki íþróttasambandsins og hefur fylgt því í áranna rás. Auk þess er hún bundin af Ólympíusáttmálanum og reglum alþjóðlegra sérsambanda. Sérsambönd og héraðssambönd ungmennafélaganna hafa auk þess gert athugasemdir við frumvarpið á fyrri stigum. Virðulegi forseti. Ég held að það megi efnislega leysa úr þeim atriðum sem hafa verið sett fram í umfjöllun um málið. Ekki síður þarf að gefa sér tíma til samráðs um útfærslu og áhrif þess ef sætt næðist um að falla jafnvel utan gildissviðs. Það sama gildir um fjölmörg önnur stór almannaheillasamtök á borð við björgunarsveitirnar og Rauða krossinn sem að sama skapi hafa sett sér og sínum deildum reglur og formfestu. Þá hafa aðrir aðilar komið með verulegar athugasemdir, til að mynda SÍBS, sem þarf að skoða í þessu samhengi og ekki síst athugasemdir frá þeim félögum sem kalla eftir slíku regluverki. Því leggur meiri hlutinn til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar þar sem það sæti skoðun í ljósi fram kominna athugasemda. Mikilvægt er að við þá skoðun fari fram víðtækt samráð við íþróttahreyfinguna og eftir atvikum önnur hagsmunasamtök sem frumvarpið snertir með það að markmiði að hlýtt verði á öll gjaldgeng sjónarmið áður en frumvarp þessa efnis verði lagt fram á næsta löggjafarþingi. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson skrifar undir álit þetta með fyrirvara. Hann telur vonbrigði að enn hafi ekki tekist að klára málið. En undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Óli Björn Kárason, Willum Þór Þórsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, með fyrirvara, og Smári McCarthy.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka og lögum um skráningu raunverulegra eigenda, ráðstafanir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, frá meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar. Þetta er í eðli sínu tæknilegt og flókið viðfangsefni sem við erum alltaf að reyna að bæta. Með frumvarpinu er lagt til að ljúka innleiðingu ákvæða tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins frá 2018/843, auk nokkurra breytinga sem leiðir af reynslu af fyrri beitingu. Tilskipunin en nefnd fimmta peningaþvættistilskipun ESB. Breytingartillögurnar, sem er að finna á sérstöku þingskjali, eru tilteknar í nefndaráliti meiri hlutans og ætla ég að lesa þær hér upp, með leyfi forseta: Breytingartillögur meiri hlutans sem snúa að fjárhæðarmörkum og atvinnugreinum í 1. gr.: Meiri hlutinn leggur til breytingar á 1. gr. frumvarpsins um breytingar á 1. mgr. 2. gr. laganna. Í fyrsta lagi er um að ræða breytingar á a-lið sem ætlað er að taka af öll tvímæli varðandi eftirlitshlutverk Skattsins gagnvart lánamiðlurum sem eru einnig bifreiðasalar. Í öðru lagi er bætt við upptalningu n-liðar. Með viðbótinni er gert ráð fyrir því að undir n-lið falli einnig bifreiðasalar og fasteignafélög. Í þriðja lagi er lagt að skartgripa- og gullsölum verði bætt við þá aðila er falla undir gildissvið laganna í samræmi við tillögu Skattsins þar að lútandi. Í fjórða lagi eru lagðar til orðalagsbreytingar á r-lið sem ekki er ætlað að fela í sér efnislegar breytingar. Í fimmta lagi er lagt til að bætt verði við nýjum staflið sem varðar fríhafnir sem eiga í viðskiptum með listmuni. Breytingarnar miða m.a. að því að aðlaga frumvarpið reynslu af beitingu laga nr. 140/2018, um peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Í 3. gr. er um að ræða undanþágu frá skyldu til að framkvæma áhættumat, en meiri hlutinn leggur til að 3. gr. frumvarpsins sem fellir brott 3. mgr. 5. gr. laganna, um heimild til að veita undanþágu frá skyldu til að framkvæma áhættumat, falli brott. Þá er hér um skrá um bankareikninga í 8. gr. Nefndinni barst minnisblað frá dómsmálaráðuneyti þar sem lagðar eru til breytingar á 8. gr. frumvarpsins. Í minnisblaðinu segir, með leyfi forseta: „Í kjölfar nánari athugunar innan dómsmálaráðuneytisins þykir rétt að leggja til að tilvísunin til „annarrar refsiverðrar háttsemi“ í 3. mgr. greinarinnar verði felld brott. Þá þykir rétt að í stað orðalagsins „annarra embætta“ samkvæmt sömu málsgrein verði vísað með beinum hætti til eftirlitsaðila samkvæmt lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Frumvarpið var samið í þeim tilgangi að ljúka við innleiðingu fimmtu peningaþvættistilskipunarinnar. Í tilskipuninni segir að upplýsingar í skrá um bankareikninga skuli vera aðgengilegar bærum stjórnvöldum í þeim tilgangi að þau geti uppfyllt skyldur sínar samkvæmt tilskipuninni. Ekki er vísað til annarrar refsiverðrar háttsemi í þessu sambandi, heldur er ákvæðinu ætlað að kveða á um aðgang þar til bærra stjórnvalda, í þeim tilgangi að uppfylla ákvæði peningaþvættistilskipunarinnar. Rétt er að geta þess að samkvæmt tilskipun Evrópusambandsins nr. 2019/1153 hefur aðgengi að skrá um bankareikninga verið breytt þannig að löggæsluyfirvöld sem rannsaka alvarleg afbrot skuli einnig hafa aðgang að skránni. Sú tilskipun fellur hins vegar ekki að gildissviði EES-samningsins, eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu. Með vísan til framangreinds er lagt til að ákvæðinu verði breytt þannig að skýrt verði að tilgangur skrárinnar er eingöngu að veita tilteknum yfirvöldum aðgang að ákveðnum upplýsingum til þess að geta uppfyllt skyldur sínar samkvæmt lögum um peningaþvætti. Að auki þykir rétt að breyta 5. mgr. 8. gr. frumvarpsins þannig að í stað orðsins „stofnun“ komi „starfrækslu“ og að bætt verði við vísun til þess að í reglugerð verði kveðið á um hvaða stofnun skuli starfrækja skrána. Þetta er gert til þess að taka af vafa um það að til skrárinnar um bankareikninga er stofnað með frumvarpinu en ekki með reglugerð. Af þeim breytingum sem lagðar eru til hér að ofan leiðir jafnframt að ekki þarf lengur að kveða á um aðgengi að skrá um bankareikninga í reglugerð og yrði því vísun til þess tekin út. Þá verði bætt við vísun til þess að ákvæði annarra laga um trúnaðar- og þagnarskyldu víki fyrir ákvæðum greinarinnar, m.a. í þeim tilgangi að taka af vafa um það að ákvæðið gangi framar en ákvæði laga um fjármálafyrirtæki um þagnarskyldu. Að lokum er lagt til að í 3. tölulið 2. mgr. verði gerð breyting þannig að orðið „eigandi“ komi ekki fyrir tvisvar í röð. Ekki er um efnisbreytingu að ræða, heldur minni háttar breytingu á orðalagi.“ Leggur meiri hlutinn til að 8. gr. frumvarpsins verði breytt í samræmi við þessar athugasemdir ráðuneytisins. Aðrar breytingar sem meiri hlutinn leggur til eru tæknilegs eðlis og er ekki ætlað að hafa efnisleg áhrif. Að öllu framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Oddný G. Harðardóttir skrifar undir álit þetta með fyrirvara sem hún hyggst gera grein fyrir í ræðu. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Jón Steindór Valdimarsson, Oddný G. Harðardóttir, með fyrirvara, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson.

Herra forseti. Ég ætla að gera stuttlega grein fyrir fyrirvara mínum við þetta mál og við nefndarálit meiri hlutans og niðurstöðu hans. Hann er sá að ég hefði viljað halda inni 3. gr. í frumvarpinu, sem meiri hlutinn leggur til að falli brott. Sú grein kveður á um að heimild eftirlitsaðila til að veita undanþágu frá skyldu til að framkvæma áhættumat verði felld brott, þ.e. í 3. gr. er gert ráð fyrir að undanþágan verði felld brott. Ástæðan fyrir því er reynsla Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins af þessu, það séu óljós viðmið til staðar varðandi það hvað þurfi til að tilkynningarskyldir aðilar fái slíka undanþágu. Í frumvarpinu stendur að rétt sé að fella undanþáguna brott úr lögunum. Meiri hlutinn var ekki sammála því og vildi halda þessari undanþágu inni með þessum óljósu viðmiðum. Þess vegna er ég með fyrirvara við málið, sem er hins vegar hið allra besta mál. Það er augljóst að við þurfum að koma okkur sem fyrst af gráa listanum og reka af okkur slyðruorðið hvað það varðar að setja skýr lög og mörk og skilyrði til að vinna gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um ársreikninga og lögum um endurskoðendur og endurskoðun, þ.e. um gagnsæi stærri kerfislega mikilvægra félaga, frá efnahags- og viðskiptanefnd. Nefndin fjallaði þó nokkuð um þetta mál, en með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um ársreikninga annars vegar og lögum um endurskoðendur og endurskoðun hins vegar. Í fyrsta lagi er lagt til að hugtakið „eining tengd almannahagsmunum“ verði rýmkað þannig að fleiri félög sem teljast mega þjóðhagslega mikilvæg falli undir skilgreiningu þess hugtaks en samkvæmt gildandi lögum. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á kröfum um innihald skýrslna stjórnar. Í þriðja lagi er lagt til að kveðið verði á um að ársreikningaskrá skuli, gjaldfrjálst og á opnu vefsvæði, birta ársreikninga og önnur skilaskyld gögn samkvæmt 109. gr. laga um ársreikninga. Fram komu ábendingar frá Félagi um innri endurskoðun, ágætlega vel rökstuddar athugasemdir og tillögur, sem eru þrjár. Virðulegi forseti. Ég ætla að renna hér yfir þær eins og þær koma fyrir í nefndarálitinu. Í fyrsta lagi verði einingu tengdri almannahagsmunum gert skylt að starfrækja endurskoðunardeild sem annist innri endurskoðun og verði óháð öðrum deildum í skipulagi einingar og þáttur í eftirlitskerfi hennar. Í öðru lagi verði kveðið á um að stjórn einingar tengdrar almannahagsmunum skuli ráða forstöðumann endurskoðunardeildar sem fari með innri endurskoðun í hennar umboði. Í þriðja lagi verði kveðið á um að innri endurskoðun skuli reglulega gera stjórn og endurskoðunarnefnd grein fyrir starfsemi sinni og að forstöðumaður innri endurskoðunardeildar hafi rétt á að sitja stjórnarfundi þar sem skylt verði að taka á dagskrá og færa til bókar þær athugasemdir sem hann meti mikilvægar. Nefndin telur athugasemdir Félags um innri endurskoðun vel rökstuddar í umsögn félagsins og telur nauðsynlegt að þær sæti nánari skoðun í ráðuneytinu. Leggur nefndin til að ábendingarnar verði hafðar til hliðsjónar við næstu endurskoðun laganna og metið á hvaða hátt réttast sé að bregðast við þeim. Þá er hér fjallað um beitingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla. Í umsögnum sínum lögðu reikningsskilaráð og Skatturinn til að skylda til að beita alþjóðlegum reikningsskilastöðlum við gerð ársreiknings yrði rýmkuð frá því sem kveðið er á um í VIII. kafla laga um ársreikninga og slík skylda látin ná til fleiri félaga. Slíkt myndi stuðla betur að því að ná markmiðum frumvarpsins enda væru gerðar ríkari kröfur til upplýsingagjafar í alþjóðlegum reikningsskilastöðlum en í lögum um ársreikninga. Auk þess myndi breytingin leiða til þess að auka samræmi á milli arðgreiðslustofns félaga þar sem misræmi milli alþjóðlegra reikningsskilastaðla og laga um ársreikninga gæti valdið því að arðgreiðslustofninn væri ekki sá sami. Þá bæri félögum sem gera reikningsskil í samræmi við alþjóðlega reikningsskilastaðla að skila ársreikningi til opinberrar birtingar ekki síðar en fjórum mánuðum eftir lok reikningsárs sem auka myndi gagnsæi í reikningsskilum þeirra félaga sem beita stöðlunum við gerð ársreiknings. Nefndin telur að rök kunni að vera til þess að rýmka gildissvið 90. gr. laga um ársreikninga og fella fleiri félög undir skyldu til beitingar alþjóðlegra reikningsskilastaðla en nú er gert. Hins vegar getur slíkur áskilnaður verið þungur í vöfum og ljóst að breyting að þessu leyti verður aðeins gerð að vel ígrunduðu máli. Beinir nefndin því til ráðuneytisins að ábendingar í þessa veru sæti sérstakri skoðun. Endurskoðun skýrslu stjórnar. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á að óvissa væri uppi um hvort skýrsla stjórnar væri hluti ársreiknings samkvæmt íslenskum lögum og hvort endurskoða bæri skýrslu stjórnar, en hún er oft, eins og við þekkjum, afar efnismikil og innihaldsrík. Misræmis gætir hins vegar í lögum um ársreikninga að þessu leyti. Nefndin telur ljóst af 3. gr. laga um ársreikninga að skýrsla stjórnar teljist vera hluti ársreiknings samkvæmt íslenskum lögum. Jafnframt telur nefndin að ákvæði 2. málsliðar 2. mgr. 104. gr. laga um ársreikninga beri að túlka þannig að í áritun endurskoðanda, hvað varðar skýrslu stjórnar, felist ekki staðfesting á öðru en því að skýrslan innihaldi þær upplýsingar sem þar eiga að koma fram lögum samkvæmt. Staðfestingin jafngildi með öðrum orðum ekki því að réttmæti upplýsinganna hafi verið sannreynt. Þá kem ég að breytingartillögu nefndarinnar sem snýr að inntaki skýrslu stjórnar í 2. gr. Í umsögn sinni til nefndarinnar benti Skatturinn á að 2. gr. frumvarpsins, um breytingu á 66. gr. laga um ársreikninga, byggðist á 19. gr. tilskipunar 2013/34/ESB, um árleg reikningsskil o.fl. Til aukins skýrleika væri að taka 2. málslið 3. mgr. 1. töluliðar ákvæðisins, þar sem kveðið væri á um að skýrsla stjórnar skyldi innihalda tilvísanir til fjárhæða sem settar væru fram í árlegum reikningsskilum ásamt frekari skýringum, upp í lagatextann. Jafnframt benti Skatturinn á að með lokamálslið 5. töluliðar 1. mgr. 2. gr. frumvarpsins væri heimilað að upplýsingarnar sem tilgreindar væru í 5. tölulið yrðu veittar í skýringum með ársreikningi í stað skýrslu stjórnar. Til að tryggja gagnsæi og skýrleika í framkvæmd væri nauðsynlegt að gera kröfu um að í skýrslu stjórnar væri vísað beint í viðeigandi skýringarlið þegar heimildinni væri beitt. Auk þess væri eðlilegt að sambærileg heimild gilti um upplýsingar samkvæmt 3. og 4. tölulið ákvæðisins. Nefndin fellst á þessar ábendingar og leggur til breytingu á 2. gr. frumvarpsins í þessa veru. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt og tilgreinir breytinguna við 2. gr., sem ég ætla ekki að lesa hér, en fylgir álitinu og er að efni til sú sem ég fór yfir. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Oddný G. Harðardóttir tóku þátt í fundinum þar sem málið var afgreitt í gegnum fjarfundabúnað. Oddný G. Harðardóttir skrifar undir álitið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn: Óli Björn Kárason, Jón Steindór Valdimarsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Smári McCarthy og Willum Þór Þórsson.

Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins, svokölluð mótframlagslán. Þetta tengist Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóði, sem svo er kallaður. Með frumvarpinu er lagt til að við lög um Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins, nr. 61/1997, bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið verði á um mótframlagslán til sprota- og nýsköpunarfyrirtækja. Frumvarpið er þáttur í aðgerðum ríkisstjórnarinnar til stuðnings sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum. Í umsögnum sem nefndinni bárust var m.a. bent á að tilefni gæti verið til að bregðast við óvissu varðandi skattalega meðferð breytanlegra skuldabréfa og hugsanlegum áhrifum mótframlagslána á möguleika fyrirtækja til að hljóta annars konar stuðning, svo sem skattfrádrátt á grundvelli laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki. Nefndin óskaði af þessu tilefni eftir afstöðu ráðuneytisins og barst minnisblað þar sem þessum sjónarmiðum var svarað. Telur nefndin ekki þörf á að bregðast frekar við ábendingunum. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að lánin verði veitt af Nýsköpunarsjóði atvinnulífsins á grundvelli sérstaks samnings sem ráðherra gerir við sjóðinn þar sem m.a. verði kveðið á um skilyrði fyrir veitingu lánanna, um kjör þeirra og málsmeðferð ákvarðana um veitingu lánanna. Nefndin undirstrikar nauðsyn þess að í slíkum samningi verði skýrt kveðið á um úthlutunarreglur, lágmarks- og hámarksfjárhæðir mótframlagslána og vaxtakjör auk annarra atriða og að samningurinn verði unninn í samráði við sérfræðinga sjóðsins og aðila með víðtæka þekkingu á fjármögnun sprotafyrirtækja. Ákvæði samningsins taki mið af aðstæðum sprotafyrirtækja og verði með þeim hætti að úrræðið nýtist sem best til að aðstoða efnileg og lífvænleg sprotafyrirtæki í erfiðu ástandi. Áætlað er að fjármagna þá aðgerð sem lögð er til með frumvarpinu með 500 millj. kr. af stofnframlagi Kríu – sprota- og nýsköpunarsjóðs á árinu 2020. Þessi fjárhæð verði veitt til Nýsköpunarsjóðs atvinnulífsins til að fjármagna mótframlagslán í samvinnu við fjárfesta. Í samningi sjóðsins við ráðherra verði kveðið á um kostnað sjóðsins af verkefninu sem greiðist af framlaginu. Á þessari stundu liggur ekki fyrir hvert umfang eftirspurnar eftir mótframlagslánum verður en mikilvægt er að hrinda aðgerðinni í framkvæmd sem fyrst. Fram hefur komið að mat ráðuneytisins sé að umfangið kunni að liggja á bilinu 500–700 millj. kr. Í umsögn Viðskiptaráðs koma fram efasemdir um að 500 millj. kr. dugi til en samkvæmt mati þess kunna 30–40 fyrirtæki að nýta sér úrræðið. Nefndin telur óheppilegt ef grípa þarf til pro rata afgreiðslu umsókna en það kann að hafa neikvæð áhrif á forsendur fjárfesta fyrir því að nýta úrræðið. Nefndin bendir á að nauðsynlegt sé að meta úrræðið að nýju komi í ljós að eftirspurn frá lífvænlegum sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum verði meiri en gert er ráð fyrir og gefi tilefni til að veita aukið fé til verkefnisins. Virðulegi forseti. Ég get upplýst það hér að þetta var þó nokkuð rætt í nefndinni. Ég held að ég geti alveg fullyrt að einhugur var um það að úrræðið myndi skila sér eins og til var ætlast. Það væri mjög miður ef eftirspurnin yrði þannig að ekki yrði hægt að mæta henni og það þyrfti í raun að skera niður ef fjöldinn yrði slíkur sem kallað er pro rata í álitinu sem ég las upp. Upphaflega var áætlað að miða við neðri mörk úrræðisins, 500 millj. kr. Málið var rætt þar sem fjárheimildin er á borði hv. fjárlaganefndar. Þar sem þessi sameiginlegi skilningur og vilji hv. efnahags- og viðskiptanefndar var til staðar hefur verið brugðist við því í hv. fjárlaganefnd og ákveðið að mæta þeim sjónarmiðum sem koma svo skýrt fram í nefndaráliti hv. efnahags- og viðskiptanefndar þannig að miðað verði við efri mörkin. Það er óskandi að þetta úrræði skili sér eins og það þarf að gera við þær aðstæður sem við búum við núna þar sem ekki veitir af að veita hér innspýtingu og stuðning við þau fyrirtæki sem sannarlega skapa nýja hluti, vonandi sem mest og til framtíðar. Hér er einmitt kveðið á um sérstakan stuðning við sprota- og nýsköpunarfyrirtæki í formi mótframlagslána. Það er þekktur farvegur. Meðal annarra aðgerða sem stjórnvöld hafa gripið til, og sem geta með beinum eða óbeinum hætti nýst þeim fyrirtækjum sem þetta frumvarp lýtur að, má nefna stuðningslán og viðbótarlán, hlutabótaleiðina og fjárstuðning vegna launa á uppsagnarfresti. Auk þessa hefur Tækniþróunarsjóður verið efldur og fjárhæða- og hlutfallsmörk endurgreiðslna vegna fjárfestinga í rannsóknum og þróun hækkuð verulega, fjárfestingarheimild lífeyrissjóða í vísisjóðum verið aukin og Kría – sprota- og nýsköpunarsjóður verið settur á fót. Nefndin áréttar það sem fram kemur í minnisblaði ráðuneytisins um að reglur um styrkhæfi og hlutfall styrkja taki m.a. mið af reglugerð Evrópusambandsins nr. 651/2014. Samkvæmt henni gildir skilyrði um neikvætt eigið fé aðeins um fyrirtæki sem teljast vera stór, þ.e. fyrirtæki sem hafa fleiri en 250 starfsmenn og ársveltu yfir 50 milljónum evra og/eða efnahagsreikning yfir 43 milljónum evra. Sprotafyrirtæki hér á landi eru jafnan lítil eða meðalstór fyrirtæki. Skilyrði um að eigið fé sé ekki neikvætt á því ekki við um þau fyrirtæki sem stendur til boða að sækja um mótframlagslán samkvæmt frumvarpinu. Að öllu framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt. Jón Steindór Valdimarsson og Oddný G. Harðardóttir skrifa undir álit þetta með fyrirvara. Þau telja að fjármögnun úrræðisins ætti að taka mið af efri mörkum mats ráðuneytisins á hugsanlegu umfangi verkefnisins. Mikilvægt sé að úrræðið verði þannig úr garði gert í samningum við Nýsköpunarsjóð atvinnulífsins að það nýtist sem flestum lífvænlegum nýsköpunar- og sprotafyrirtækjum sem lent hafa í fjármögnunarvanda vegna heimsfaraldurs kórónuveiru. Virðulegi forseti. Ég held að fullyrða megi að ég hafi túlkað fyrr í ræðu minni þann fyrirvara á þeim vilja sem var í allri hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson skrifar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Smári McCarthy var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir álitið rita eftirtaldir hv. þingmenn, Óli Björn Kárason, Bryndís Haraldsdóttir, Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Oddný G. Harðardóttir, með fyrirvara, Jón Steindór Valdimarsson, einnig með fyrirvara, eins og ég las upp áðan, Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson.

Herra forseti. Ég flyt hér nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, nr. 7/1998, frá umhverfis- og samgöngunefnd.  [Sjá leiðréttingu þm. á 129. fundi kl. 11:33.]  Við fengum 16 gesti og 16 umsagnir. Til almennrar skýringar ber að taka það fram að með frumvarpinu er lagt til að fækka flokkum starfsemi sem háð er útgáfu starfsleyfa eða er skráningarskyld samkvæmt viðaukum nr. IV og V við lög um hollustuhætti og mengunarvarnir. Þetta er um leið tilraun til þess að einfalda regluverk eða afgreiðslu slíkra leyfa og sem varða ýmiss konar starfsemi. Nefndin telur að best fari á því að eftirlit fari fram sem næst starfsemi hverju sinni en hlutverk stofnana ríkisins sé að huga að samræmingu og veita aðstoð þegar með þarf. Þar með er verið að huga að því hvernig þekking í nærumhverfi nýtist sem best, samskipti við stjórnvöld og upplýsingagjöf séu sem aðgengilegust og atvinnustarfsemi búi við sambærilegar aðstæður óháð staðsetningu um landið. Þá telur nefndin einnig að við endurskoðunina eigi að stefna að því að auka veg rafrænnar stjórnsýslu sem mest. Nefndin telur engu að síður skynsamlegt að gera ákveðnar breytingar sem frumvarpið leggur til í trausti þess að heildarendurskoðun fari fram og það verði horft til þeirra sjónarmiða sem fram koma í nefndaráliti þessu um fyrirkomulag eftirlits. Það er hér kafli sem heitir Breytingar á viðauka IV. Við meðferð málsins fyrir nefndinni var einkum fjallað um niðurfellingu starfsleyfis- og skráningarskyldu fyrir 41 flokk starfsemi við sameiningu viðauka IV og V við lög um hollustuhætti og mengunarvarnir, samanber 12. gr. frumvarpsins. Felur framangreind breyting í sér töluverða fækkun á flokkum starfsemi sem krefst útgáfu starfsleyfa. Hún er sem sagt skráningarskyld en krefst ekki endilega útgáfu starfsleyfa. Í minnisblaði umhverfis- og auðlindaráðuneytisins kemur fram að hvorki sé verið að gera breytingu á þeirri skyldu rekstraraðila að uppfylla lög um hollustuhætti og mengunarvarnir og reglugerðir sem samkvæmt þeim eru settar, né breytingar á eftirliti heilbrigðisnefnda sveitarfélaga. Nefndin áréttar að frumvarp þetta er liður í átaki ríkisstjórnarinnar að einfalda regluverk í þágu atvinnulífs og almennings. Nefndin tekur undir það að breytingin verði til einföldunar og auki skilvirkni að sækja um starfsleyfi á einum stað og að starfsemin geti verið háð eftirliti og fleirum en einum aðila. Í því samhengi verði jafnframt að tryggja að stjórnvöld geti miðlað upplýsingum sín á milli um viðkomandi starfsemi, hvort sem starfsleyfið verði síðan háð samþykki annarra eftirlitsaðila eða ekki. Hins vegar er ljóst að fram hafa komið ákveðnar efasemdir um það hvort fyrirliggjandi frumvarp nái umræddu markmiði ríkisstjórnarinnar og hvort tilefni sé til að vinna með nánari hætti þann hluta málsins sem snýr að niðurfellingu starfsleyfis- og skráningarskyldu. Að vissu leyti getur nefndin tekið undir að í greinargerð frumvarpsins er þörf á frekari rökstuðningi, og nánari greiningu og mati á því að fækka og/eða sameina flokka sem og nánara mati á því hver séu kostnaðaráhrifin. Þannig er til að mynda óljóst hvaða áhrif það hefur að fella niður umrædda flokka, hver sé fjöldi þeirra fyrirtækja sem heilbrigðisnefndir hafa eftirlit með á grundvelli þeirra flokka sem lagt er til að fella niður, hvers konar starfsemi er um að ræða og þess háttar. Enn fremur þurfi að tryggja að löggjöfin sé með þeim hætti að hún geti mætt þeirri þróun sem verður á atvinnulífinu. Nefndin telur, líkt og áður segir, æskilegt að framangreint mat fari fram við yfirstandandi heildarendurskoðun laga um hollustuhætti og mengunarvarnir. Með hliðsjón af framangreindu leggur nefndin til breytingar á 12. gr. frumvarpsins. Þannig verði viðaukar IV og V áfram sameinaðir, en við 12. gr. verði bætt við að nýju þeirri starfsemi flokka, sem eru samtals 26 flokkar, sem fyrirhugað var að fella niður, starfsleyfis- og skráningarskyldu fyrir, að undanskildum nokkrum flokkum; sögunarmyllur, biðstöðvar leigubifreiða, bið- og endastöðvar strætisvagna og fleira. Ég vísa einfaldlega til nefndarálitsins, vilji menn kynna sér það betur. Nefndin felur ráðuneytinu að taka hinn sameinaða IV. viðauka til frekari vinnslu með hliðsjón af framangreindum sjónarmiðum og þeim umsögnum sem borist hafa um málið. Í ljósi þeirrar breytingar sem lögð er til á 12. gr. frumvarpsins er lagt til að fella brott 15. gr. frumvarpsins. Þar til endurskoðun á lögunum er lokið er að mati nefndarinnar þó mikilvægt að verkefnaskipting stjórnvalda við útgáfu starfsleyfa verði nægilega skýr. Þannig mun verkefnaskipting fara fram samkvæmt viðaukum I, II og IV en viðauki III geymir lista yfir starfsemi sem skal hafa starfsleyfi fyrir með sérstökum efnisákvæðum, samanber IV. kafla laganna, og mun því ekki kveða á um skiptingu á útgáfu starfsleyfis milli heilbrigðisnefnda og Umhverfisstofnunar. Í kafla um aðra sambærilega starfsemi segir: Í 12. gr. frumvarpsins er jafnframt lagt til að safnliðir um ótilgreinda starfsemi verði felldir á brott. Í umsögnum kom fram að sú breyting gerði það að verkum að ýmis starfsemi yrði eftirlitslaus ásamt því að skapa óvissu um hvort tiltekin starfsemi skuli háð eftirliti eða ekki. Nefndin bendir á að framangreindri breytingu hafi verið ætlað að auka skýrleika laganna en telur í samræmi við fram komin sjónarmið að frekari vinnu þurfi til að ná því markmiði. Nefndin leggur því til að safnliður um aðra sambærilega starfsemi verði hluti af IV. viðauka og bendir í því samhengi á að ákvörðun heilbrigðisnefndar um útgáfu á starfsleyfi fyrir aðra sambærilega starfsemi er stjórnvaldsákvörðun sem er kæranleg til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála samkvæmt 65. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir. Nefndin beinir því samt sem áður til umhverfis- og auðlindaráðuneytisins að tilgreindur safnliður verði tekinn til skoðunar við heildarendurskoðun á lögunum. Nefndin leggur einfaldlega til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi tveimur breytingum: Það er í fyrsta lagi breytt tilvísun, sem ég ætla ekki að orðfæra hér, og í öðru lagi að 12. gr. orðist svo: „Viðauki IV með lögunum, ásamt fyrirsögn, orðast svo: Starfsemi sem heilbrigðisnefnd gefur út starfsleyfi fyrir.“ Síðan kemur listi með 120 tegundum starfsleyfa, eða öllu heldur atvinnustarfsemi sem er þá starfsleyfisskyld. Ég endurtek: Þetta eru 120 tegundir, sem ég ætla ekki að fara hér yfir og vísa til nefndarálits. Þá er það niðurstaðan. Hv. þingmenn Bergþór Ólason, Guðjón S. Brjánsson og Hanna Katrín Friðriksson skrifa undir álit þetta með fyrirvara. Karl Gauti Hjaltason var fjarverandi við afgreiðslu málsins þannig að hér eru uppfærðir hv. þingmenn Bergþór Ólason, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Jón Gunnarsson, Líneik Anna Sævarsdóttir og Vilhjálmur Árnason.