Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fyrri kaflans (Ingólfur Bjarnarson) Fyrir hönd fjvn. flyt jeg þá till., að háttv. deild samþykki frv. eins og það kemur frá hv.Ed. Og þar sem engar brtt. liggja fyrir, þá þarf ekki að fara um þá till. mörgum orðum. Þó skal jeg geta þess, að till. nefndarinnar um að ganga að frv. óbreyttu er ekki af því sprottin, að nefndin sje ánægð með afgreiðslu hv.Ed., heldur af hinu, að hún óttast, ef farið verður að gera breytingar á því, að það leiði til þess, að útgjöldin aukist að mun frá því, sem orðið er, og byggir hún þá skoðun sína á afstöðu deildarinnar til ýmsra útgjaldatillagna frá fyrri umr. þessa máls. Því leggur nefndin til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. Um meðferð hv.Ed. á frv. skal jeg taka það fram, að útgjaldahliðin hefir aukist um 110 þús. kr., en tekjuhliðin um 775 þús. kr., svo að nú sýnir frv. 32600 kr. tekjuafgang. Hækkun teknanna byggist á tekjuaukafrv., sem samþ. hafa verið á þinginu, og má ætla, að sú hækkun, sem gert er ráð fyrir, sje nærri sanni. En hinsvegar má telja vafamál, hvort sú hækkun, sem hv.fjvn.Ed. hefir gert á tekjum af víneinkasölunni, er með öllu varleg. Jeg álít, eins og málið horfir nú við, þá sje ekki ástæða til að ræða einstakar breytingar, sem Ed. hefir gert á frv., úr því sú till. liggur fyrir að ganga að frv. óbreyttu. Þó vil jeg taka það fram fyrir hönd fjvn., að henni virðast keyra úr hófi styrkveitingar til einstakra manna, sem Ed. hefir sett inn í frv. Þótt segja megi, að heildarupphæðin sje svo mikil, að ekki skifti miklu fyrir fjárlögin, þá verð jeg að segja, að þessi langa bitlingaruna setur óviðfeldinn og óvanalegan blæ á fjárlögin. Jeg get reyndar látið þess getið, að þessi hv. deild á sinn þátt í þessu, þótt hv.Ed. skari langt fram úr að þessu leyti. Styrki til háskólanáms stúdenta og utanfara skoðar nefndin sem fjárveiting í eitt skifti fyrir öll og lítur svo á, að með því sje ekkert fyrirheit gefið um framhaldandi styrk. Mjer þætti vænt um, að hæstv. stjórn vildi lýsa yfir skoðun sinni á þessu atriði. Það er nauðsynlegt hlutaðeigendum að vita, hvers þeir mega vænta í þessu efni í framtíðinni. Sjerstakir styrkir til utanfara eru um 15 að tölu, svo að mjer sýnist þetta í óefni komið, þar sem ákveðin upphæð er í fjárlögum til þessara hluta, sem veitt er eftir ákveðnum reglum. Eins og málið horfir nú við, er ekki ástæða til þess að fara um það fleirum orðum, og get jeg því látið máli mínu lokið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg get að öllu leyti tekið undir það, sem hv.frsm.fjvn. (IngB) hefir sagt, og jeg er sammála þeirri till., er hann bar fram af hálfu fjvn. um að samþykkja frv. óbreytt. Háttv. framsögumaður beindi þeirri fyrirspurn til stjórnarinnar, hvort hún fyrir sitt leyti væri ekki sammála þeirri skoðun fjvn., að námsstyrkina bæri að skoða sem veiting í eitt skifti fyrir öll, en ekki neitt loforð fyrir framtíðina fyrir þessa námsmenn. Stjórnin hefir ekki átt tal um þetta atriði sjérstaklega, en jeg þori að segja, að stjórnin lítur eins á það og hv.fjvn. Enda hefir verið litið svo á slíkt fyr, sem sjest á því, að á síðasta þingi voru samþyktir námsstyrkir, sem ekki voru teknir upp í fjárlagafrv. í ár.

Pjetur Ottesen Það er nú nokkurnveginn sýnt, að afgreiðsla sú, sem fjárlagafrv. fjekk í Ed. á miðvikudaginn fyrir skírdag, verður sú endanlega afgreiðsla fjárlaganna frá þessu þingi. Það mun ákveðið af þingmeirihlutanum að ganga að fjárlagafrv. óbreyttu, og jeg býst við, að öðrum þyki ekki fýsilegt að stuðla að því að opna fjárlögin að nýju, ef hinu sama miðar fram um meðferð þeirra og varð í Ed., og það eru litlar líkur til, að breyting verði til batnaðar í því efni. Mjer þykir rjett að taka nú til athugunar þær breytingar, sem hafa orðið í meðförum þingsins á tekju- og gjaldaliðurn fjárlaáafrv. og varpa ljósi yfir það, hver hin raunverulega niðurstaða af meðferð þingsins á fjárlagafrv. hefir orðið. Í fjárlagafrv. eins og stjórnin lagði það fyrir þingið voru tekjurnar áætlaðar 9808600 kr. Í meðförum þingsins hefir tekjuáætlunin hækkað eins og hjer segir: 1. Hækkun á áætlunarliðum 375000 krónur. 2. Áætlaðar tekjur af nýjum skattaálögum, þegar frá er dregin niðurfelling gengisviðaukans af kaffi- og sykurtolli, 700000 kr. samtals 1075000 kr. Tekjurnar eru því áætlaðar nú 10883600 kr. Gjöldin voru aftur á móti áætluð í fjárlagafrv. stjórnarinnar 9779741 kr. Í meðförum þingsins hafa gjöldin hækkað um 1071216 kr. Gjöldin eru því áætluð nú 10850757 kr. Af þessari hækkun, 1071216 kr., fer ¼, úr milj. í ýmiskonar styrkveitingar og annað þess háttar. Í þessari upphæð er til dæmis að taka, fyrir utan aukningu þá, sem orðið hefir á styrkveitingum til einstakra manna í 18. gr., 35 persónustyrkir, námsstyrkir, ferðastyrkir og þess háttar, sem nema samtals nær 50000 kr. Eins og yfirlitið um tekjur og gjöld fjárlagafrv., eins og það nú er, ber með sjer, er áætlaður tekjuafgangur um 32000 kr. En þessi niðurstaða er í fylsta máta villandi, því í 22. og 23. gr. fjárlagafrv. eru stórar upphæðir, sem stjórninni er heimilt að greiða úr ríkissjóði og sem telja má víst, að verði greiddar á því fjárhagstímabili, sem þetta fjárlagafrv., þegar það er orðið að lögum, gildir fyrir. Má þar nefna : 1. Til Þingvallavegar alt að 200000 krónur. 2. Læknisbústaðar á Kleppi 30000 krónur. 3. Styrkur til smjör- og ostabúa 10000 krónur. 4. Eftirgjöf og endurgreiðsla til Árnes- og Rangárvallasýslna 86000 kr., og ýmislegt fleira, og sýnir þetta, þegar frá er dreginn hinn reikningslegi tekjuafgangur, 32000 kr., að á fjárlagafrv. er raunverulega yfir 300 þús. kr. tekjuhalli. Þá má bæta því við, að í fjárlagafrv. er ekki áætlaðar nema 100 þús. kr. til landsspítalabyggingarinnar, en samkv. samningi á ríkissjóður að leggja fram til landsspítalabyggingarinnar 200 þús. kr. á árinu 1929, og má því telja, að tekjuhallinn á fjárlagafrv. sje í raun og veru 400 þús. kr. Þá má geta þess, að í fjárlagafrv. er stjórninni heimilt að láta ríkissjóð ábyrgjast lán, sem einstakur maður, bæjar- og hreppsfjelög ætla að taka og eru að upphæð 1065000 kr. Þannig lítur þá afgreiðsla fjárlaganna út í stórum dráttum. Það, sem meðal annars má telja, að einkenni afgreiðslu fjárlaganna að þessu sinni, er: 1. Að stórvægilegar útgjaldaupphæðir, sem víst er um, að greiddar verði á því ári, sem þessi fjárlög gilda fyrir, eru veittar í 22. og 23. gr. og að þær koma þar af leiðandi ekki fram í hinni reikningslegu niðurstöðu fjárlaganna. Með þessu er gengið í berhögg við það, sem allir viðurkenna og telja, að nauðsynlegt sje, að með fjárlögunum á hverjum tíma sje reynt að komast sem næst því að hægt er að sýna þá rjettu búskaparafkomu ríkissjóðs á því tímabili, sem fjárlög gilda fyrir. 2. Að stjórninni er veitt heimild til að láta ríkissjóð ganga í ábyrgð fyrir stærri fjárhæðum en venja er til, auk þess sem mjög orkar tvímælis um þessar ábyrgðir að öðru leyti. 3. Það þriðja, sem sjerstaklega einkennir afgreiðslu fjárlaganna að þessu sinni, er styrkja- og bitlingafarganið. Þess eru engin dæmi áður, að jafnmiklu fje hafi verið ausið úr ríkissjóði í persónustyrki og yfirleitt allskonar styrkveitingar. Hvað veldur því, að afgreiðsla fjárlaganna er nú að ýmsu leyti á annan veg en verið hefir? Hvað veldur því, að talinn er að vera á fjárlagafrv. 32 þús. kr. tekjuafgangur, þegar á því er raunverulega 400 þús. kr. tekjuhalli? Og hvað veldur því, að ríkissjóður er nú látinn taka alt herðar sjer miklu stærri ábyrgðir en áður hefir verið, og hvað veldur þeim óskaplega ofvexti, sem hlaupið hefir í allskonar styrkveitingar á þessu þingi? Svarið liggur opið fyrir. Núverandi stjórn og þingmeirihluti virðist ekki hafa gert sjer grein fyrir og ekki gætt þeirrar ábyrgðar, sem á hverjum tíma hvílir á stjórn og ráðandi þingmeirihluta um afgreiðslu fjárlaganna. Á síðasta þingi lagði Ed. eins og nú síðustu hönd á afgreiðslu fjárlaganna, og þá eins og nú hafði stjórnin ákveðinn meiri hluta í þeirri deild. Það er þess vegna rjett að bera saman meðferð hv.Ed. á fjárlögunum í fyrra og nú. Í fyrra var fjárlagafrv. afgreitt til Ed. með 327 þús. kr. tekjuhalla, en Ed. kom jöfnuði á tekjur og gjöld fjárlaganna, mestmegnis með því að færa niður útgjöldin. En hver hefir meðferð Ed. á fjárlögunum verið nú? Útgjöldin hafa verið stórum aukin, einkum þau, sem ekki koma fram í hinni reikningslegu niðurstöðu fjárlaganna. Nema þessar hækkanir Ed. samtals 315000 kr. Ábyrgðirnar hafa verið auknar og styrkja- og bitlingafarganið kemst þar fyrst í algleyming, um ¾ af persónustyrkjunum eru settir þar inn. Þó að þannig sje nú um afgreiðslu fjárlaganna að þessu sinni, sem hjer hefir verið lýst, þá verður líklegast að telja þann kostinn skástan, úr því sem um er að gera, að ganga að fjárlögunum eins og þau nú eru, því telja má vonlaust með öllu, að hægt verði að koma fram nokkrum breytingum til batnaðar.

Sigurður Eggerz Jeg hefi ekki ætlað mjer að fara neitt alment inn á fjárlagafrv., er það liggur nú fyrir til endanlegrar afgreiðslu hjer í háttv. deild. Það er aðeins örlítil fyrirspurn til hæstv. stjórnar, sem jeg vildi bera fram, og þar sem jeg sje, að hæstv.forsrh. er í sæti sínu, vona jeg, að hann svari henni. Hjer í þessari háttv. deild var samþ.till. um að verja 10 þús. kr. í veginn frá Dalsmynni að Fellsenda, og stóð þessi liður í frv., er það fór hjeðan til hv.Ed. Nú hefir Ed. felt í burtu orðin „frá Dalsmynni til Fellsenda“, svo að í frv. stendur 10 þús. kr. til Vesturlandsvegar. Ef nú sú rannsókn, sem verið er að framkvæma, leiðir í ljós, að hægt sje að leggja vegirin sunnanverðu frá, leyfi jeg mjer að spyrja, hvort hæstv. stj. muni þá ekki fara þá leið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg vil strax taka það fram út af fyrirspurn hv.þm. Dal., að enn er ekki lokið fullnaðarrannsókn á vegarstæðinu vestur þar, og á meðan er því ekki unt að segja, hvernig byggingu Vesturlandsvegarins verður háttað; en hitt er ekki nema sjálfsagt, að stj. taki fult tillit til bæði þess, sem sjerfræðingar hennar leggja til, svo og óska hjeraðsbúa, en að svo stöddu er ekki hægt að taka neina ákvörðun. Þá var það ræða hv.þm. Borgf., sem jeg vildi víkja að nokkrum orðum. Jeg er honum algerlega sammála um margt, sem hann sagði, og get þar af leiðandi að miklu leyti fallist á „kritik“ hans á hv.Ed. um afgreiðslu fjárlaganna. Jeg vil líka taka undir það, sem hann sagði, að þm., ekki aðeins stjórnarflokkurinn, heldur og allir aðrir, verða að gera sjer ljóst, að það er mikið ábyrgðarstarf, sem hvílir á þeim um afgreiðslu fjárlaganna. Hv. þm. Borgf. vildi halda því fram, að þó að tekjuafgangur væri talinn nú í frv., væri þó um allverulegan tekjuhalla að ræða, sem stafaði af því, að sú nýlunda hefði verið tekin upp að þessu sinni að fela í síðari gr. frv. ýmsar upphæðir til útgjalda, sem ekki væru taldar með, þegar jöfnuður tekna og gjalda var gerður. En hjer er ekki um neina nýlundu að ræða. Þetta hefir átt sjer stað um öll fjárlög síðari ára. Hitt mætti fremur segja, að það, sem einkennir þetta fjárlagafrv., er það, að upp í það eru nú þegar teknar allstórar útgjaldaupphæðir, sem þingið nú hefir stofnað til með sjerstökum lögum. T. d. hefi jeg borið fram þrjú frv., er útgjöld hafa í för með sjer og eru samþ. af þinginu, og eru þær upphæðir allar settar inn í 16. gr., en sú venja hefir ekki tíðkast áður, að láta fjárlögin þegar sýna svo rjetta mynd af væntanlegum útgjöldum ríkisins. Jeg er þess vegna alveg á sama máli og hv.þm. Borgf., að fjárlögin eiga að sýna sem rjettasta mynd af fjárhagsafkomu ríkisins, þó að gera megi ráð fyrir, að einhverju geti skakkað á ýmsum áætlunarliðum, því vitanlega verður það landsreikningur hvers árs, sem rjettustu myndina sýnir. Og um síðasta landsreikning, sem hæstv. fyrv. stj. fór höndum um, er það að segja, að gjöldin fóru 1½ miljón króna fram úr áætlun, og stundum hefir það numið talsvert meiru. Það, sem hv.þm. Borgf. kallaði sjerkennilegt við þetta fjárlagafrv., er ekki annað en að upp í það eru teknir útgjaldaliðir, sem þingið hefir samþ. með sjerstökum lögum. Um styrkveitingar til einstakra manna, eða bitlingafarganið yfir höfuð, er jeg alveg á sama máli og hv.þm. Borgf.; jeg tel eins og hann, að langt of mikið hafi verið sett af slíku inn í frv. í hv.Ed., og af þessari hv. deild líka. En hitt veit jeg, að hann og fleiri hafa tekið eftir, að hjer í deildinni kom ekki mín hönd upp til samþykkis þeim bitlingum, er komust inn í frv. Jeg var á móti þeim undantekningalítið, eins og jeg hefi altaf verið. Hv. þm. Borgf. spurði: Hver veldur því, að þannig fór um afgreiðslu fjárlaganna að þessu sinni? Jeg álít ekki nema rjett, að slík spurning komi fram og að reynt sje að svara henni. Það hefir hv.þm. Borgf. reynt fyrir sitt leyti. Hann vill kenna stj. um, telur, að hún hafi ekki gætt sem skyldi þeirrar ábyrgðar, sem á henni hvílir í þessu efni. Jeg ætla ekki að verja stj. um þetta, enda býst jeg við, að hún hafi ekki verið fullkomlega nóg á verði um afgreiðslu fjárlaganna, sem kannske má afsaka með því, að um þingtímann er stj. svo hlaðin störfum, að hún getur ekki haft augun alstaðar með því, sem er að gerast. En af afgreiðslu fjárlaganna að þessu sinni vona jeg, að stj. hafi numið þann lærdóm, að gæta sín enn betur á næsta þingi, svo að afgreiðslu málsins verði betur í hóf stilt, að svo miklu leyti, sem það getur verið á stjórnarinnar valdi. Jeg fyrir mitt leyti mun gera það, sem í mínu valdi stendur, til þess að bæta það upp, sem mjer hefir áfátt orðið að þessu sinni. En eins og hv.þm. Borgf. ljet uppi sína skoðun á bitlingafarganinu, hverjir væru valdir að því, þá vil jeg einnig láta mína skoðun uppi. Jeg álít, að í allri afgreiðslu fjárlaganna hafi andstöðuflokkur stjórnarinnar sýnt meira ábyrgðarleysi nú en andstöðuflokkur fyrv. stj. sýndi í fyrra. Jeg var skrifari áður hjer í hv. deild og hafði því góða aðstöðu til að athuga, hvernig þm. greiddu atkv., og jeg hefi veitt því eftirtekt nú, að hv. Íhaldsmenn hafa ekki sýnt svipað því eins mikla varfærni í atkvgr. um ýmsar bitlingatill. og þeir voru vanir, eða eins og við Framsóknarmenn sýndum í fyrra. Jeg neita því alls ekki, að mjer þykir leitt að þurfa að samþ. frv. eins og það er nú, og jeg tel, að sú langa bitlingaruna, sem komist hefir inn í 14. og 15. gr., sje þinginu til vansæmdar. En þó að jeg játi, að stj. hafi ekki staðið á verði eins og skyldi um afgreiðslu fjárlaganna, þó að hún hafi gert það a. m. k. eins vel og fyrv. stjórnir, þá held jeg og hinu fram, að andstöðuflokkur hennar hafi sýnt alt of mikið ábyrgðarleysi í allri sinni framkomu. Jafnhliða vil jeg minna hv.þm. Borgf., sem lengi hefir átt sæti í fjvn. þessarar deildar, á það, að hjá því verður ekki komist, að báðir aðalflokkar þingsins beri ábyrgð á afgreiðslu fjárlaganna. Á fyrsta þinginu, sem jeg átti sæti, sem jafnframt var fyrsta þingið, er fyrv. hæstv. stj. sat að völdum, gaf form. Íhaldsflokksins okkur Framsóknarmönnum þann vitnisburð, að við hefðum verið mjög samhentir og sýnt jafnmikla umhyggju fyrir heppilegri afgreiðslu fjárlaganna eins og flokksmenn stj. Því miður get jeg ekki gefið andstæðingum mínum á þessu fyrsta þingi, sem jeg er í stjórn, sama vitnisburð.

Lárus Helgason * Eins og þegar hefir verið tekið fram, mun það ráðið, að þessi hv. deild taki við fjárlagafrv. eins og hv.Ed. þóknaðist að ganga frá því. Þó býst jeg við, að fleirum fari sem mjer, að það verði ekki með óblandinni ánægju gert að gleypa frv. eins og það nú er. Enda finst mjer óviðeigandi sú venja, sem upp virðist hafa verið tekin nú síðustu árin, að forðast eins og eitthvert ódæði, að fjárlagafrv. fari í Sþ. Með slíkri venju, sem þarna er upp tekin, sje jeg ekki betur en að þeirri deildinni, sem færri þm. hefir, sje gefið alt of mikið vald, en sem mætti að vísu afsaka, ef þar sætu vitrari menn og ráðsnjal]ari. En virðist hv.þdm. afgreiðsla frv. benda til þess, að svo sje? Jeg bara spyr! Jeg tel óþarft að taka hjer upp aftur það, sem hv.þm. Borgf. sagði. Það var vel og skörulega mælt; aðeins læt jeg mjer nægja að lýsa yfir, að jeg er honum að öllu leyti sammála. Sjerstaklega vil jeg þó taka undir það, sem hann sagði um styrkinn til Sláturfjelags Suðurlands. Hv. Ed. sýndi mikla rangsleitni bændum, er hún ljet sjer sæma að fella niður þennan litla styrk til Sláturfjelagsins, en það fjelag hefir mest og best brotið ísinn og sigrað ótal örðugleika, sem það átti við að stríða á meðan það var að gera aðalframleiðsluvöru bænda markaðshæfa. En jafnhliða því, að hv.Ed. sýnir þannig hug sinn til bænda, þyrlar hún upp moldviðri af allskonar bitlingatill. og samþ. þær í einni þvögu. Slíkt bitlingafargan finst mjer í litlu samræmi við það, sem hv.Ed. ljet sjer sæma að narta í eða skera niður af þeim fáu liðum, er hjer voru settir inn í frv. Því margt af því, sem hjer komst inn í frv., en felt var í Ed., var á sterkari stoðum reist en þær bitlingatill., sem hv.Ed.samþ. Jeg vil ekki tefja umr. með óþarfa mælgi, og vil því enduutaka það, sem jeg sagði í upphafi, að jeg er mjög sáróánægður yfir því að þurfa að taka við frv. eins og það er. Jeg hefði miklu fremur kosið, að farið væri í stríð við hv.Ed. út af óbilgirni hennar um afgreiðslu þessa máls. Og jeg vil bæta því við að lokum, að jeg tel það ekki sæmandi Alþingi, að sú venja verði þegjandi í lög tekin, að hv.Ed. eigi að leggja síðustu hönd á afgreiðslu fjárlaganna. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Jörundur Brynjólfsson * Þegar þetta mál var til 1. umr. í deildinni, kom fram fyrirspurn til hæstv.forsrh. um afstöðu hans til fossafjelagsins Titans og hverju hann mundi svara Sjerleyfisbeiðni fjelagsins. Hæstv. forsrh. gaf þá þau svör, að sjerleyfisbeiðni fjelagsins lægi til athugunar hjá sjerfræðingum, sem stj. hefði kvatt sjer til aðstoðar, og fyr en þær athuganir lægju fyrir væri ekki unt að svara fyrirspurninni. Nú er alllöng stund liðin síðan, en svarið ókomið enn. Því vil jeg leyfa mjer að endurtaka þessa. fyrirspurn til hæstv.forsrh., en hún er á þessa leið: Hvað líður sjerleyfisumsókn fossafjelagsins Titans, hvert er álit sjerfræðinganna um hana og hvað býst hæstv.forsrh. við að gera? Í öðru lagi, ef hann telur málið þannig vaxið, að ekki sje unt að nota sjerleyfið, hvort hann búist þá við, að hægt sje að bæta úr því. Í þriðja lagi vil jeg leyfa mjer að beina til hæstv.forsrh., að ef hann gerir ráð fyrir algerðri synjun frá stjórnarinnar hendi um að veita fossafjelaginu Titan þau rjettindi, er það fer fram á í umsókn sinni, hvað hæstv. stj. hafi þá hugsað sjer að gera viðvíkjandi fyrirgreiðslu fullkominna samgöngubóta austur yfir Hellisheiði. Þessum fyrirspurnum vænti jeg, að hæstv.forsrh. svari nú þegar, og skal jeg því ekki eyða fleiri orðum að þeim að sinni. En jeg vil taka undir þau ummæli, sem fram hafa komið í ræðum tveggja hv.þdm., að mjer finst hv.Ed. hafa sýnt lítinn skilning á málum bænda, er hún feldi niður styrkinn til Sláturfjelags Suðurlands. Að vísu má segja, að þarna sje um svo traustan og stóran fjelagsskap að ræða, að þessi upphæð, 10 þús. kr., skifti ekki miklu máli. En þegar um þær umbætur er að ræða, sem margt gott getur hlotist af, þá þarf þingið að sýna fullan skilning á málinu og ýta undir, að þær umbætur verði gerðar. Með því að lofa þessum litla styrk að standa í fjárlögunum var það ekki aðeins hvatning til fjelagsins, heldur og yfirlýsing þingsins um, að það teldi rjett, að sú tilraun yrði gerð, sem styrkurinn var bundinn við. Og þó að hv.Ed. hafi tekið þann kostinn að fella þennan litla styrk, þá verður ekki sagt, að hennar vegur hafi orðið meiri fyrir það. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Einar Jónsson * Eins og að líkindum lætur, er það ekki nema eðlilegt, þó að þm. geti ekki alveg þagað við fjárlagafrv. eins og það er nú. Þó skal jeg lýsa því yfir strax, að jeg tel samgöngubótum landsins betur fyrir komið en áhorfðist í fyrstu. Og þó að öllum óskum okkar austanmanna í vegaeða samgöngumálum hafi ekki verið sint, hefir þó talsvert áunnist, og þakka jeg fyrir það. Sömuleiðis vil jeg þakka lausleg ummæli hæstv. stjórnar við mig, þar sem hún hefir gefið í skyn, að hún mundi láta sig skifta ýmsar aðrar samgöngubætur í Rangárvallasýslu en þær, sem tilnefndar eru í fjárlögum. T. d. hefi jeg von um, að Strandarsýki verði brúað á næsta sumri.  (Forsrh. TrÞ: Á þessu sumri !)  Jæja, því betra, enda er Strandarsýki sá farartálmi á póstleiðinni austur um Rangárvallasýslu, að ekki er lengur hægt við að una. Jafnframt þessu hefi jeg von um að fá styrk til þess vegarins, sem oft hefir verið minst á hjer og erfiðastur er talinn allra sýsluvega austur þar, en það er hinn svokallaði Fjallabaksvegur. Af einhverjum misgáningi, sem jeg hirði ekki um að nefna, hefir vegur þessi orðið útundan. En nú hefi jeg sterkt fyrirheit um það, bæði frá hæstv. stj. og vegamálastjóra, að þessi vegur verði bættur innan stundar, og enda er þess full þörf og sýslunni ofvaxið að gera það með öllum þeim kostnaði, er hún hefir af sínum mörgu og löngu sýsluvegum. Fyrir alt þetta vil jeg þakka. En það þykir ef til vill dálítið snúið, að jafnhliða því og jeg þakka stjórninni undirtektir hennar um samgöngubætur í Rangárvallasýslu, þá skuli jeg þurfa að fara aðra leið og rengja ummæli, sem nýskeð komu fram í ræðu hjá hæstv.forsrh., þar sem hann fullyrti, að hjá Íhaldsmönnum hefði ríkt á þessu þingi mjög mikið ábyrgðarleysi um afgreiðslu fjárlaganna. Þetta vil jeg á engan hátt viðurkenna, enda veit jeg, að hann meinar það ekki í fullri alvöru. En jeg vil í þessu sambandi minna hæstv.forsrh. á, að þegar fjárlögin fóru hjeðan í fyrra, voru þau með 320 þús. króna tekjuhalla, og eins og hann man, gat það ekki verið Íhaldsmönnum að kenna, því að hjer voru þeir í minni hl. En í hv.Ed., þar sem Íhaldsmenn voru í meiri hl., tókst að lagfæra þetta svo, að þaðan voru fjárlögin afgreidd með 22 þús. kr. tekjuafgangi. Nú er það upplýst af hv.þm. Borgf., að þó að þetta frv. telji tekjuafganginn 32 þús. kr., þá sje það aðeins á pappírnum, og þegar alt er talið með og öll kurl koma til grafar, þá sje alls ekki um tekjuafgang að ræða, heldur tekjuhalla, sem nema muni nokkrum hundruðum þús. kr. En þá vil jeg spyrja: Hvaða ábyrgðarleysi lýsir sjer fremur nú hjá Íhaldsmönnum um afgreiðslu fjárlaganna en lýsti sjer hjá Framsóknarmönnum í fyrra? Annars ætla jeg ekki að fara að þræta um mismunandi ábyrgðarleysi flokkanna, enda hugsa jeg, að Íhaldsmenn neyðist til með atkv. sínum í dag að ganga inn á það, sem Framsókn eða meiri hl. þingsins telur best vera í þessu máli. Eins og jeg hefi oft tekið fram, þá gef jeg mest fyrir samgöngubætur uppi í landi, svo og með ströndum fram, og vil þá í því sambandi minna á þetta margumtalaða strandferðaskip, sem sennilega hleypur bráðlega af stokkunum. Jeg heyrði hygginn mann og góðan tala um það nýlega, að samgöngur okkar væru betri á sjó en landi. En hann bætti því við: Ef Íslendingar hefðu tekið lán, t. d. 20 miljónir, til vegalagninga og brúagerða, þá hefði það margborgað sig. Jeg er þessum manni alveg sammála og vildi því óska, að núv. hæstv. stj. legði margfalt meira kapp á að bæta samgöngur landsmanna en tíðkast hefir undanfarið. Því enn er það svo, að það er samgönguleysið, sem háir öllum þorra landsmanna mest. En háskinn ekki eins stór á sjó og uppi í sveit. Þá vil jeg að síðustu taka undir fyrirspurn hv. 1. þm. Árn. (JörB) og vænti eftir greiðum svörum frá hæstv.forsrh. um, hvað járnbrautinni austur líði. Okkur austanmönnum er ant um, að járnbrautin komist austur, því að hún er eina fullnægjandi samgöngubótin austur yfir fjall, sem okkur hefir dreymt um. Við ljelega gerða vegi en dýra í viðhaldi getum við unað um stund, en ekki til frambúðar. Þess vegna er mjer ant um, hverju hæstv.forsrh. svarar til um þetta stærsta og mesta velferðarmál Suðurlandsundirlendisins. Um styrkinn til Sláturfjelagsins er mjer sárt, að hann skyldi strikaður út, en verð þó að viðurkenna, að það hafi að ýmsu leyti verið sanngjarnt, því að slíkir beinir styrkir, sem veittir eru, geta ekki talist annað en gjöf, en liðleg og væg lánskjör eru oft besta hjálpin. Að hinu leytinu hefði jeg auðvitað verið þakklátur, ef styrkurinn hefði fengist, en úr því svo varð ekki, vænti jeg, að hæstv. stj. hjálpi fjelaginu til að ná í nauðsynlegt lánsfje til tilrauna þeirra, sem hjer er um að ræða. Í þeirri von, að stj. landsins, og þá einkum Íhaldsmenn, stýri vegamálum landsins og samgöngubótum á þann hátt, að öllum komi að sem mestu liði; sjerstaklega hefi jeg þó í huga austursýslurnar þrjár: Árnes-, Rangárvalla- og Vestur-Skaftafellssýslur. Og jeg ætla að enda ræðu mína með þeirri von, að það lifi aldrei í landinu sú stj., sem ekki styður þessar sýslur um auknar fullkomnar samgöngur. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Út af fyrirspurn háttv. 1. þm. Árn. þykir mjer hlýða að taka þetta fram: Snemma á þingi barst mjer fyrirspurn um það, hvort jeg mundi ætla að veita fossafjelaginu Titan, samkv. umsókn þess, sjerleyfi til járnbrautarlagningar frá Reykjavík til Þjórsár, samkvæmt heimild í lögum frá þingi í fyrra. Voru þá ókomnar umsagnir um málið frá sjerfræðingum. En nú eru þær komnar, og geta hv.alþm. átt kost á að kynna sjer þær í atvinnumálaráðuneytinu. Nú hefir mjer borist áskorun frá 5 alþm. frá þeim hjeruðum, sem mestra hagsmuna eiga að gæta um járnbrautarlagninguna, um „að veita fossafjelaginu Titan sjerleyfi til þess að virkja Urriðafoss í Þjórsá, svo framarlega sem fjelagið færir sönnur á, að dómi landsstjórnarinnar, að það hafi nægilegt fjármagn að sínum hluta til þess að leggja járnbraut frá Reykjavík að Þjórsá með þeim hraða, sem sjerleyfislög ákveða“. Síðan hefir mjer borist áskorun frá 15 alþingismönnum um að „veita ekki sjerleyfi til þess að virkja Urriðafoss í Þjórsá, nema því aðeins, að full vissa sje fyrir því, að nægilegt fjármagn sje á reiðum höndum hjá sjerleyfisbeiðanda til járnbrautarlagningar frá Reykjavík austur að Þjórsá“. Loks hafa 11 alþingismenn sumpart æskt þess skriflega, að sjerleyfi verði ekki veitt, sumpart greitt atkv. gegn því. Nú liggur það ljóst fyrir í beiðni þeirri um sjerleyfi, sem fossafjelagið Titan hefir sent stjórninni, að fje til framkvæmda er ekki á reiðum höndum, enda er það og jafnframt tekið fram í umsókninni, að þess sje yfirleitt ekki að vænta, að fje verði fyrir endi áður en sjerleyfið er veitt. Hitt er aftur á móti fullyrt af fjelagsins hálfu, að fje muni fást síðar, en fyrir því eru ekki færð fullnægjandi rök. Það liggur því ekki fyrir, að fossafjelagið Titan hafi „fært sönnur á, að dómi landsstjórnarinnar, að það hafi nægilegt fjármagn að sínum hluta til þess að leggja járnbraut frá Reykjavík að Þjórsá með þeim hraða, sem sjerleyfislögin ákveða“, nje heldur „að full vissa sje fyrir því, að nægilegt fjármagn sje á reiðum höndum hjá sjerleyfisbeiðanda til járnbrautarlagningarinnar“. Í framhaldi af því, sem nú hefir verið sagt, skal því þá lýst yfir, að þegar af þeirri ástæðu, sem nú hefir verið nefnd, mun jeg ekki telja rjett, að svo vöxnu máli, að gjalda jákvæði við þeirri beiðni, sem fossafjelagið Titan hefir sent um að fá sjerleyfi til þess að virkja Urriðafoss og leggja járnbraut frá Reykjavík til Þjórsár. En í þessu sambandi skal því lýst yfir, að landsstjórnin mun telja sjer skylt að taka til sjerstakrar athugunar, hversu bæta megi, svo fljótt sem frekast eru tök til, úr hinni mjög brýnu þörf fullkominna samgangna fyrir hjeruðin austan fjalls.

Haraldur Guðmundsson Í fjárlagafrv. eins og það nú kemur frá hv.Ed. eru ýmsir liðir, bæði tekju- og gjaldamegin, sem jeg er ekki ánægður með. Út í það skal jeg ekki fara. Við fyrri umr. fjárlaganna og atkvgr. um einstaka liði hefir afstaða mín til þeirra komið í ljós. Aðeins vil jeg nú taka það fram, að jeg og flokksmenn mínir erum yfirleitt mótfallnir þeim aðferðum, sem aðallega eru hafðar til að afla ríkissjóði tekna, þ. e. tollum á þurftar- og neysluvörum almennings. Nú mun jeg leyfa mjer að fara nokkrum orðum um fjárlögin alment. Nú er gott árferði, og má gera ráð fyrir, að árið 1929 njóti góðs af því. Því hefði mátt ætla, að svo yrði nú gengið frá fjárlögum þess árs, að í þeim væri gert ráð fyrir allríflegum tekjuafgangi. Svo er ekki. Og þó að sumir tekjuliðirnir sjeu varlega áætlaðir, eru aðrir, sem ekki mega hærri vera. Sumir mjög verulegir lögboðnir gjaldaliðir hafa ekki verið teknir inn í fjárlögin; skal jeg þar til nefna aðeins 100 þús. kr. framlag til sundhallar í Reykjavík. Furðar mig á, að hv.Ed. skuli ekki hafa tekið upp þennan lið eins og hún tók upp framlagið til landnámssjóðs og búfjártryggingarsjóðs, sem hvorttveggja einnig er ákveðið með lögum, afgreiddum á þessu þingi. Eins og frv. nú er úr garði gert, eru litlar eða engar líkur til þess, að nokkur tekjuafgangur geti orðið, nema óvænt höpp beri að höndum. Líklegra er, að halli verði á árinu, nema árferði verði því betra. Hjer í hv. deild hefir verið drepið á ýmsa hina smærri gjaldaliði, t. d. styrki til einstakra manna. Jeg skal ekki deila um nauðsyn þeirra. Slíkt orkar jafnan mjög tvímælis, einn telur þetta nauðsynlegt, annar hitt. Vil jeg snúa mjer að hinum stærri upphæðum. Og aðalútgjöldin eru þá til verklegra framkvæmda, að meðtöldu því fje, sem varið er til samgangna á sjó og landi. Skal jeg leyfa mjer að lesa hjer upp nokkrar upphæðir fjárlaganna, sem verja á í þessu skyni. Eru þær teknar úr lauslegu yfirliti, sem jeg hefi gert yfir fjárlagafrumvarpið eins og það nú liggur fyrir. Útgjöld samkv. 13. gr. eru: Til vega og brúa 892 þús. kr. - auk fastra launa og styrkja. Til síma 500 þús. kr. - auk alls starfrækslukostnaðar. Til vita 105 þús. kr., sömuleiðis auk starfrækslukostnaðar. Þar við má bæta því, sem varið er til samgangna á sjó, en það eru 432 þús. kr., að meðtöldum þeim 85 þús. kr., sem heimilað er að greiða Eimskipafjelaginu, auk þess, sem kynni að verða lagt til byggingar og rekstrar nýs strandferðaskips. Nema þá framlög ríkisins til samgangnanna einna samtals nærri 2 milj. kr. Þar við bætast svo framlög sýslusjóðanna, minst 75 þús. kr. Þá koma verklegar framkvæmdir samkvæmt 12. og 14. gr., þ. e. til skóla- og sjúkrahúsbygginga, samtals 275 þús. kr. Loks má telja gjöld samkv. 16. gr., sem eru nærri eingöngu til verklegra framkvæmda. Í þeim felast ekki, að jeg hygg, önnur starfslaun, sem greidd eru beint úr ríkissjóði, en greiðslur til matsmanna og dýralækna, og nokkrar smærri upphæðir, svo sem til erindrekstrar. En útgjöldin samkv. þessari grein nema um 1300 þús. kr. Af þessu fara 895 þús. kr. til landbúnaðarins: 565 þús. kr. þar af er beinn styrkur til landbúnaðarframkvæmda, sumpart styrkir til fjelaga og sumpart til einstaklinga samkv. jarðræktarlögunum, og 330 þús. kr. til ýmsra landbúnaðarsjóða, svo sem byggingar- og landnámssjóðs, búfjártryggingasjóðs og ræktunarsjóðs. Til Fiskifjelagsins og fiskiveiðasjóðs fara samtals aðeins 76 þús. kr. Alls telst mjer til, að framlög til verklegra framkvæmda nemi um 3 milj. 500 þús. kr., eða hjer um bil þriðjungi allra gjaldanna samkv. fjárlagafrv. En þau eru áætluð 10 milj. 850 þús. kr. Mjer dettur ekki í hug að neita nauðsyn þeirra framkvæmda, sem hjer er verið að veita fje til. En við afgreiðslu fjárlaganna ber að líta á tvent: nauðsyn og getu. Mæli jeg þetta einkum til þeirra manna, sem heimtuðu verklegar framkvæmdir, jafnvel þó að þær yrðu að kosta tekjuhalla á fjárlögunum. Annars held jeg, að ekki verði annað með rjettu sagt en að mjög ríflega sje nú til þeirra lagt, þegar þeim er ætlaður 1/3 allra tekna ríkissjóðs. Tel jeg, að Alþingi hafi teygt sig svo langt, sem frekast er unt, í þeim efnum. Menn mega ekki einblína á árin 1925 og 1926. Árið 1925 urðu tekjurnar yfir 16 milj. Nú er gert ráð fyrir tæpum 11 milj., og þó að þær kunni að fara eitthvað fram úr áætlun, er því varlega treystandi. Í þessu sambandi vil jeg drepa á skoðun, sem nokkuð hefir bólað á hjer í hv. deild. Hún er sú, að fjárveitingar til verklegra framkvæmda sjeu ekki bindandi fyrir stj. nema fje sje fyrir hendi, að ákvæði fjárlaganna beri aðeins að skoða sem heimild. Jeg tel þetta rangt með öllu. Jeg tel þær algerlega bindandi fyrir stjórnina. Með það fyrir augum er enn meiri ástæða til að afgreiða fjárlögin tekjuhallalaust, þannig að víst sje, að tekjur hrökkvi jafnan fyrir lögmætum gjöldum, þótt erfiðlega ári, og afgangur verði, ef góðæri gefst. Þegar þess nú er gætt, hve stórhuga þingið hefir verið og stórtækt í því að lögbjóða greiðslur úr ríkissjóði, er ákaflega undarlegt, að þessi hv. deild skuli hafa hafnað allálitlegum tekjustofni, þar sem tóbakseinkasalan er. Af henni hefði áreiðanlega mátt fá drjúgar tekjur, og það algerlega án þess að íþyngja almenningi með sköttum meir en orðið er. Hefði frv. um tóbakseinkasöluna verið samþ., mundi afgreiðsla fjárlaganna hafa orðið sæmileg. Jeg kemst ekki hjá því að átelja þá menn, sem verið hafa svo örir á fje ríkissjóðs sem áður er sagt, fyrir að vilja ekki notfæra ríkinu þennan tekjustofn. Jeg tel, að útlitið sje nú svo gott, að nokkurs tekjuafgangs hefði mátt vænta, ef þessum tekjulið hefði verið bætt við. Góðærin eiga yfirleitt að gefa tekjuafgang, sem síðar, þegar lakar árar, á að nota til verklegra framkvæmda. Þá er þeirra mest þörf vegna atvinnuleysis. Með slíku fyrirkomulagi getur ríkissjóður bætt nokkuð úr skipulagsleysi því og óstöðugri atvinnu, sem leiðir af því, að atvinnurekstur er allur í höndum einstakra manna, sem reka hana sjer til hagnaðar fyrst og fremst, en ekki með tilliti til almenningsheilla og velfarnaðar.

Magnús Guðmundsson Í svari sínu til hv.þm. Borgf. gat hæstv.forsrh. þess, að gjöldin 1926 hefðu farið mikið fram úr áætlun, um 2½ milj. skildist mjer. Vildi hann ámæla fyrv. stj. fyrir það. En mikið af umframgreiðslum ársins 1926 liggur í því, að stj. notaði heimildir, sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögunum. Af aukagreiðslum skal jeg t. d. nefna 260 þús. kr. til Flóaáveitunnar, 80 þús. kr. til hafnar í Vestmannaeyjum, framlagið til kæliskipsins, 350 þús. kr., o. s. frv. Sagan er því ekki nema hálfsögð, þegar þess eins er getið, að gjöldin hafi farið fram úr áætlun. Viðvíkjandi þessu frv. vil jeg segja það, úr því að hæstv.forsrh. viðurkendi, að meðferð þessa þings á fjárlagafrv. hefði verið ljeleg, og lofaði hinsvegar að vera varkárari næst, að það er náttúrlega ágætt að lofa bót og betrun, en jeg held, að hæstv. ráðh. verði að búast við því að vinna með sömu mönnum á næsta þingi, og ef ekki hefir vel tekist nú, er engin ástæða til að halda, að betur takist síðar. Og ef hann hefir haldið, að hægt væri að koma breytingum fram, var hægurinn á fyrir hann að koma með brtt. af hálfu meiri hl. Mjer skildist, að hann vildi slengja ábyrgðinni á Íhaldsflokkinn fyrir það, hvernig fjárlögin líta nú út. Jeg býst við því, að hv.þm. Borgf. muni svara þessu, en þó vil jeg benda hæstv. ráðh. á það, að jeg sje ekki, að það hafi við nein rök að styðjast, og ef svo væri, til hvers er hann þá að lofa betri afgreiðslu fjárlaganna á næsta þingi? Jeg býst ekki við, að hann ráði neinu um afstöðu Íhaldsflokksins á næsta þingi, og því hlýtur loforð hans að byggjast á hans eigin mönnum. Á þessu þingi hefir hann ekkert ráðið við þá, og því sýnist mjer þetta loforð hæstv.forsrh. út í loftið, og jeg fyrir mitt leyti byggi ekki nokkurn skapaðan hlut á því. Það hefir vissulega ekki komið fram í öðrum málum á þinginu, að ekkert væri hægt að gera fyrir Íhaldsflokknum, - og hví skyldu þá ekki þeir flokkar, sem stj. styðja, fá sinn vilja fram í þessu máli sem öðrum, ef þeir halda saman? Það hlýtur að vera af því, að þeir halda ekki saman. Það hefir komið greinilega fram, að flokkana hefir ekki skort samvinnu utan fjárlagafrv., og það virðist sem þeir hafi líka verið samhentir í afgreiðslu gjaldaliða fjárlagafrv. Annars væri hægt að gera „statistik“ yfir þetta, en til þess vinst ekki tími nú, þó að það væri óneitanlega fróðlegt að fá þetta upplýst. Hitt atriðið, sem jeg vildi víkja að, var þessi sjónleikur, sem var látinn fara hjer fram rjett áður en fundi var frestað. En hæstv.forsrh. tókst svo illa með sitt hlutverk, að það komst upp, að hjer var um aftalað spil að ræða. Hann tók skrifað svar upp úr vasa sínum við fyrirspurn hv. 1. þm. Árn. (JörB) og las það upp. Og mjer skildist það af svarinu, þótt hart væri lesið, að hann ætlaði ekki að veita sjerleyfið til að virkja Urriðafoss. Af því að jeg er nokkuð riðinn við það mál, vil jeg fara um það nokkrum orðum. Þegar frv. var samþ. í fyrra með 2/3 þingsins, var það öllum vitanlegt, að peningarnir voru ekki til. En hinsvegar voru líkur fyrir því, að þeir mundu fást. Jeg veit ekki betur en að svo sje enn. Jeg hefi talað við Klemens Jónsson - jeg býst við, að hæstv.forsrh. trúi hans orðum -, og hann sagðist hafa sýnt hæstv. ráðh. brjef, þar sem þess er getið, að peningarnir verði til, ef sjerleyfið sje veitt. Og fyrir sitt leyti segist Klemens ekki vera í vafa um það, að peningarnir fáist. Jeg verð að benda á það, að á síðasta þingi var sú leið tekin að samþykkja þetta í þeirri von, að úr framkvæmdunum yrði, en áður en vitað er með vissu, hvort úr þeim getur orðið, á nú að fara að kippa að sjer hendinni og neita að stíga hitt skrefið, sem er nauðsynlegt að stíga til þess að úr þessu geti orðið. Ef það verður ekki stigið, var það hrein vitleysa, sem samþykt var í fyrra af 2/3 þings, auk þess sem það kostar okkur ekkert að veita sjerleyfið, og við á hinn bóginn getum, að mínu áliti, búist við miklum ágóða af því. Jeg viðurkenni, að sumir líta öðruvísi á þetta, en jeg geng út frá því, að þeir menn, sem í fyrra vildu stíga annað skrefið, muni nú einnig vilja stíga hitt skrefið, sem þarf til þess að ná þessu marki. Jeg veit, að það hafa orðið mannaskifti á þinginu frá því í fyrra, en þótt nýju þm. væru dregnir frá og settir allir á móti, og sömuleiðis þeir, sem voru á móti málinu í fyrra, verður samt meiri hluti með málinu, því að jeg get ekki trúað því, að þeir, sem voru með málinu í fyrra, hafi skift um skoðun; að minsta kosti trúi jeg því ekki fyr en jeg tek á því. Hæstv. forsrh. gat um tölu þeirra þm., sem höfðu sent honum áskoranir út af málinu. Mig fyrir mitt leyti langar til að heyra, hvernig sú áskorun hljóðar; það er ekki óverulegt atriði til þess að skilja, hvað hlutaðeigendur meina. Jeg tók eftir því, að á meðal þeirra þm., sem skorað hafa á hæstv. ráðh., væru einmitt þm. þeirra kjördæma, sem hjer eiga hlut að máli. Jeg á erfitt með að trúa því, að þeir, sem fylgdu málinu á síðasta þingi, sjeu nú að senda áskoranir til stj. um, að ekkert verði úr öllu saman. Mjer er ekki vitanlegt, að nú sjeu minni líkur fyrir því að fjeð fáist en voru í fyrra. Jeg vil ekki að svo stöddu ganga út frá því, að annað liggi á bak við hjá þessum hv.þm. en að herða á stj. með framkvæmdir í málinu. Það kostar okkur ekki neitt að veita sjerleyfið; ef það verður ekki notað, gerir það ekkert til; það er samt ekki ver farið en heima setið; og fresturinn er ekki nema til 1. maí 1929, eða eitt ár, og jeg hygg, að enginn haldi, að á því tímabili verði gert neitt í járnbrautarlagningunni austur hvort sem er. Hinsvegar er jeg sannfærður um það, að margir verða ragir við að veita fje til þess að gera járnbrautina á kostnað ríkisins, þótt það verði eftir 1–2 ár. En ef menn vilja það, má eins gera það, þó að leyfið sje gefið. Það, að leyfið er ekki gefið, álít jeg, að komi af því, að þeir, sem eru á móti málinu, eru glaðastir, ef þeir geta sagt sem svo: „Við gerðum alt, sem við gátum, en það gat ekki orðið úr þessu, af því að fjelagið gat ekkert gert“. Þetta geta þeir ekki sagt, ef leyfið er veitt. Jeg vil beina þeirri ósk til hæstv.forsrh., að hann sýni mjer skjölin, sem hann hefir fengið, og lofi mjer að líta yfir hina skrifuðu ræðu sína. Hann las hana svo hratt, að ekki er gott að muna nákvæmlega það, sem þar er tekið fram, og getur líka vel verið, að jeg þurfi að svara einhverju af því. (Forsrh. kemur til ræðumanns og fær honum ræðuna) . Jeg þakka fyrir. Jeg tók það fram í fyrra, að jeg hefði sjeð skilríki fyrir því, að Titan fengi fje frá fjesterkum fjelögum, ef sjerleyfið fengist með aðgengilegum kjörum. Það hefir ekkert komið fram, sem sýni, að breyting hafi orðið á þessu. Þvert á móti sjest það á umsókninni til stj., að það er talið víst, að fjelagið fái peningana, að minsta kosti til járnbrautarlagningarinnar, og það er mjer aðalatriðið. Jeg er sannfærður um það, að við komumst ekki að betri kjörum um járnbrautarlagninguna en á þennan hátt. Jeg ætla ekki að ræða meira um þetta í bili. Það má vera, að mjer gefist tækifæri til að minnast á fleira síðar. En út af því, sem jeg var að biðja hæstv.forsrh. um áðan, vil jeg benda honum á, að hann hefir aðeins fengið mjer ræðu sína, en ekki skjölin.  (Forsrh. TrÞ: Þau eru tekin orðrjett upp í ræðuna innan gæsalappa)  . Það er ágætt. En jeg vil ekki tefja tímann með því að lesa þetta mitt í ræðu minni, og leyfi mjer því að biðja hæstv. forseta um orðið síðar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Það voru aðeins örfá orð út af ræðu hv. 1. þm. Skagf. Hv. þm. var allstúrinn og eins og honum væri þungt niðri fyrir í fyrri hluta ræðu sinnar, þar sem hann vjek að ummælum mínum út af ræðu hv.þm. Borgf. Hann sagði, að jeg hefði viljað slengja allri ábyrgðinni af afgreiðslu fjárlaganna á Íhaldsflokkinn. Þetta er alls ekki rjett. Jeg sagði ekkert í þessa átt, heldur hitt, að Íhaldsflokkurinn ætti nokkuð af ábyrgðinni. Og hv.þm. veit ósköp vel, að hún kemur niður á alla flokka. Á meðan við Framsóknarmenn vorum í minni hl., viðurkendum við þetta og bárum okkar hluta af ábyrgðinni. En ef hann heldur, að Íhaldsflokkurinn beri enga ábyrgð í þessu efni, þá fer jeg loksins að skilja í því, hvernig allir Íhaldsmenn hegða sjer á þessu þingi. Jeg tek það ekki illa upp, þótt hv. 1. þm. Skagf. trúi ekki loforðum mínum. Jeg gaf honum það víst í skyn í gær, að jeg mundi ekki trúa honum, svo að þar etur hvor sitt. Hv. 1. þm. Skagf. vjek í ræðu sinni að Titan. Í upphafi gat hann þess, að þetta með fyrirspurn hv. 1. þm. Árn. (JörB) hefði ekki verið annað en „leikaraskapur“ og „aftalað spil“. Það hefði verið ákveðið fyrirfram, að hv. 1. þm. Árn. skyldi bera fram fyrirspurnina og sömuleiðis, hverju jeg skyldi svara. Þetta lítur nú í fljótu bragði nógu vel út, en þegar sagan er öll sögð, verður það dálítið einkennilegt, að hv. 1. þm. Skagf. skuli líta þessum augum á þetta. Við 1. umr. fjárlagafrv. beindi einmitt hann fyrirspurn til mín út af þessu, og gekk allnærri mjer, þegar jeg var ekki viðbúinn að svara. Jeg lýsti þá yfir því, að jeg mundi gefa upplýsingar um þetta, þegar jeg væri búinn að taka mína afstöðu, og bjóst satt að segja við því nú, að fram kæmi fyrirspurn um þetta frá hv. 1. þm. Skagf. og hv. 1. þm. Árn. Þess vegna bjó jeg mig líka undir að svara og hv. 1. þm. Skagf. nýtur góðs af því; jeg sje, að hann er að lesa ræðu mína með mestu athygli, sem jeg afhenti honum afrit af áðan. Þetta er bein afleiðing þeirrar fyrirspurnar, sem þessi hv.þm. bar fram við 1. umr. fjárlagafrv. og jeg lofaði að svara. Annars lítur út fyrir, að hv. 1. þm. Skagf. sje búinn að gleyma þessari fyrirspurn sinni.

Ó-nei

. Hvað meinar hv.þm. þá með því að kalla það leikaraskap, þegar jeg svara fyrirspurninni ? Jeg ætla ekki að ræða hjer um málið í heild sinni. Hv. 1. þm. Skagf. segir, að peningarnir sjeu til og að hann hafi sjálfur sjeð skilríki fyrir því. Það er nú svo. Jeg hefi sjeð þessi skilríki og legg fyrir mitt leyti þann dóm á, að þau sjeu ekki fullnægjandi um það, að fje sje fyrir hendi. Jeg veit það, að öðruvísi mundi á þetta litið, ef hv. 1. þm. Skagf. hefði setið í þessu sæti. Hann hefði komið með opinn faðminn á móti þessu útlenda fjelagi, þegar það bað um sjerleyfið. Hv. þm. bað um að fá að sjá undirskriftaskjölin. „Originallinn“ er í stjórnarráðinu, en þau eru tekin orðrjett upp í ræðu mína. Hver, sem óskar, getur fengið að sjá frumritin.

Pjetur Ottesen Jeg verð að svara nokkrum atriðum í ræðu hæstv.forsrh. Hann hreyfði engum mótmælum við þá raunverulegu niðurstöðu, sem jeg sagði, að væri á fjárlögunum, og viðurkendi þar með, að upphæðirnar í 22. og 23. gr. yrðu notaðar.  (Forsrh. TrÞ: Misskilningur)  . Jú, enda vissi jeg það áður. Það er vitanlegt af eðli málsins, að það verður svo, og þar með er því slegið föstu, sem jeg sagði um hinn raunverulega tekjuhalla. Viðvíkjandi því, að hæstv.forsrh. sagði, að það væri ekkert sjerstætt við þessi fjárlög, hvað mikið fje væri veitt í 22. og 23. gr., get jeg sagt honum það, að þar fer hann algerlega villur vegar. Í fjárlögum undanfarinna ára hafa ekki verið settar í þessa liði aðrar upphæðir en fjárveitingarnar til Eimskipafjelagsins og styrkurinn til Sambands íslenskra Samvinnufjelaga, sem veita átti, ef halli yrði á kjötsölunni. Til þess hefir ekki þurft að grípa nema í eitt skifti. Aftur á móti hefir styrkurinn til Eimskipafjelagsins altaf verið greiddur. Í yfirstandandi fjárlögum eru þrjár smærri upphæðir í þessum liðum, og er víst um þá stærstu, að hún verður ekki notuð, svo að það stendur óhrakið, sem jeg áður hefi sagt, að þessi afgreiðsla fjárlaganna er alveg sjerstök í sinni röð. Hæstv. forsrh. sagði, að núverandi stjórn hefði tekið upp í fjárl. útgjaldaliði, sem samþ. hefðu verið á þessu þingi. Jeg hefi ekki tíma til að afla mjer upplýsinga um það, hvort þetta hefir ekki verið gert áður. En líklega á hæstv. ráðh. við 200 þús. kr. til byggingar- og landnámssjóðs og 25 þús. kr. í sambandi við önnur lög. Auk þess sem þetta er örlítið brot af öllum þeim heimildum, sem stjórnin má greiða samkvæmt sjerstökum lögum, vil jeg benda á það, að það er þó með öllu óvenjulegt að taka upp í fjárlagafrv. áætlaðar tekjur af skattafrv., sem samþykt hafa verið á sama þingi, en það hefir verið gert nú. Og þar sem þau útgjöld, sem leiða af samþ. á því sama þingi, eru ekki tekin nema að örlitlu leyti upp í fjárlagafrv., á ekki heldur að taka upp í það þá tekjuliði, sem samþ. eru á því sama þingi, því að það gefur ekki rjetta mynd af fjárhagsafkomunni. Jeg blandaði ekkert inn í þetta yfirlit mitt þeim stóru fjárhæðum, sem stj. er heimilað að greiða með sjerstökum lögum, en það var eðlilegt, að hv.þm. Ísaf. (HG) tæki eftir því, að upp í fjárlagafrv. eru ekki teknar þær 100 þús. kr., sem veittar eru til sundhallarinnar, og er þó vitanlegt, að þær verða að greiðast á árinu 1929, þar eð sundhöllin á að vera tilbúin 1930. Það mætti benda á fleira, sem ákveðið er, að framkvæmt verði á næsta ári, t. d. á Þingvöllum. Það er ekki hægt að segja, hvað mikið fje fer í þær framkvæmdir, en ef lögin verða framkvæmd, þá verður það býsna mikil upphæð. Þá eru laun til bæjarfógetans í Nesi í Norðfirði. Það embætti hefir verið stofnað, en í fjárlögum er ekki gert ráð fyrir þeim útgjöldum, sem af því leiða. Auk þess hefir stjórnin fengið heimild til stórfeldra fjárframlaga, eins og jeg hefi áður drepið á. Þá fór hæstv.forsrh. út í það, hvað valda mundi bitlingafarganinu. Vildi hann gefa í skyn, að höfuðsökin á því væri hjá Íhaldsflokknum. Reyndar dró hann nokkuð úr þessu síðar, en þó taldi hann, að sökin væri mikil þeim megin. Hæstv. forsrh. var ennþá að halda því fram, að Íhaldsflokkurinn sýndi meiri ljettúð og kæruleysi í fjármálum en andstæðingar fyrverandi stjórnar hefðu gert þá. Vitnaði hann í ummæli fyrv. forsrh., Jóns Þorlákssonar, um að Framsókn hefði staðið vel með stjórninni í sparnaðarviðleitni. Þetta var rjettmæt viðurkenning á þeim tíma, sem hún kom fram, nefnilega á þinginu 1924, og það sýnir, að Jón Þorláksson veitir andstæðingum sínum fullkomna viðurkenningu, þegar þeir verðskulda það, en það er miklu meira en hæstv. núv. forsrh. mundi nokkurn tíma geta gert. En því miður fór þetta góða samkomulag um að standa með sparnaðarviðleitni fyrv. stjórnar fljótt út um þúfur, því strax á næsta þingi voru þáverandi stjórnarandstæðingar búnir að snúa við blaðinu, og það gerðu þeir æ því meir, sem á leið kjörtímabilið. Jeg hefi hjer við hendina tölur, sem sýna útgjaldatillögur stjórnarandstæðinga og stjórnarflokksins á þingunum 1926 og 1927. Þær varpa ljósi yfir þetta. Af því að hæstv.forsrh. hjelt sig að aðstöðu flokka til bitlinganna, vil jeg benda á það, að við 2. og 3. umr. fjárlaganna í Nd. 1926 báru stjórnarandstæðingar fram tillögur um nafnbundna styrki, er námu 47 þús. kr.  (Forsrh. TrÞ: Ekki Framsóknarmenn)  . Nei, núverandi stjórnarflokkar, nefnilega Framsóknarmenn og sósíalistar, - þeir voru þá sama spyrðubandið og þeir eru nú -, en stjórnarflokkurinn samskonar till., er námu 13 þús. kr. Við 3. umr. í Ed. námu slíkar till. frá stjórnarandstæðingum 13 þús. kr., en stjórnarflokknum 3700 krónum. - Á síðasta þingi báru stjórnarandstæðingar fram till. um persónustyrki, sem námu 88 þús. kr., en stjórnarflokkurinn 22 þús. kr. Þetta læt jeg nægja til að sýna, hvað þáverandi stjórnarandstæðingar sýndu mikla varfærni í fjármálum. En auk þess get jeg bætt því við, að Nd. - en þar voru stjórnarandstæðingar þá í meiri hluta - afgreiddi fjárlögin í fyrra með 327 þús. kr. tekjuhalla. En í ofanálag á þetta bera tveir aðalmenn Framsóknar og sósíalista fram í Ed. hækkunartill., sem námu 340 þús. kr. Auk þess greiddu þeir atkvæði með hækkunartill. annara þm., en móti nálega öllum lækkunartill., sem fram komu. Hefði því verið farið að till. þessara hv.þm., þá hefðu fjárlögin verið afgreidd með að minsta kosti 650 þús. kr. tekjuhalla. Jeg læt þetta nægja til þess að varpa ljósi yfir þá miklu varfærni, sem hæstv.forsrh. segir, að gætt hafi hjá andstöðuflokkum fyrv. stj. við afgreiðslu fjárlaga.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg skal ekki lengja til muna þennan eftirmála við fjárlagaumræðurnar, enda er jeg þar ekki vel settur, þar sem jeg hefi ekki verið viðstaddur. Jeg hefi verið bundinn við brýn störf í Ed. í dag og því ekki getað hlýtt hjer á umr. Hjer hafa verið gerðar eindregnar tilraunir til þess að koma þeirri skoðun inn hjá mönnum, að fylgismenn stj. hafi á þingi sýnt gálauslega framkomu í fjármálum. Í raun og veru voru engin rök færð fram fyrir þessu. Þykir mjer leitt, að hv.þm. Borgf. (PO) skuli vera farinn af fundi, því jeg hefi ástæðu til að beina til hans orðum mínum. En úr því að hann er ekki viðstaddur, skal jeg víkja að öðru atriði. Mjer virtist hv. 1. þm. Skagf. (MG) vilja taka í sama streng og hv.þm. Borgf. Jeg vil benda á, að það er í raun og veru nógur tími til að fella dóm um þetta. Það liggur miklu nær að leggja dóm á fjárhagsafkomu þá, sem leitt hefir af ráðsmensku hv.þm. (MG) sjálfs og stj. hans. Hann hefir enga ástæðu til að fara með hrakspár um fjárhag ríkisins, nema hann vilji álykta, að af því útkoman varð óhagstæð hjá honum, þá muni hún einnig verða það nú. Fjáraukalögin fyrir 1926 bera ekki vott um sjerlega varfærni hjá fyrv. stjórn. Jafnframt má athuga, að fjárhagsútkoman 1927 er á þann veg, að ríflega vantar 1 milj. kr. til að tekjur og gjöld standist á. Þetta er ekki svo glæsileg útkoma, að ekki sje hægt við að jafnast. - En lengra skal jeg ekki fara út í þetta að sinni. Þá skal jeg minnast örlítið á yfirlýsingu hæstv.forsrh. viðvíkjandi sjerleyfi Titans. Jeg verð að segja það, að jeg get ekki verið allskostar ánægður með þá yfirlýsingu, að máli þessu verði ekki sint. Þeir hafa að vísu nokkuð til síns máls, sem telja ástæðulítið að veita sjerleyfið, ef víst þykir, að enginn árangur verði af því, en um það er ekkert hægt að segja enn sem komið er. Þess hefði raunar mátt vænta, að fjelagið, innan árs frá því að lögin voru samþykt, hefði getað lagt fram einhver skilríki fyrir því, að það fje, sem til þess þarf að leggja járnbrautina, væri fyrir hendi. En þó það hefði getað sýnt fram á, að það hefði nægilegt fje til járnbrautarlagningarinnar, þá er ekki víst, að það hefði sjeð sjer hag í því að hefjast handa um framkvæmdir. Frá þessu sjónarmiði geri jeg ráð fyrir, að sumum þyki ekki fýsilegt að veita leyfið. En jeg sje ekki, að nein hætta sje, þó leyfið sje veitt. - Jeg vil beina þeirri spurningu til hv. 1. þm. Skagf., hvað því hafi valdið, að honum skyldi ekki auðnast að framkvæma að veita leyfið. Jeg hefði getað vænst þess af honum. Því hefir hann enga ástæðu til þess að átelja það, þó dráttur hafi orðið á málinu, og þó að dráttur verði enn. Það getur verið, að hv.þm. geti fært gild rök fyrir því, að það hafi ekki verið hægt, en það er lítt skiljanlegt. Vegna þess, að jeg hefi lofað að fara fljótt yfir sögu, þá verð jeg að snúa mjer að hv.þm. Borgf., þó hann sje ekki viðstaddur, þótt jeg kynni betur við, að hann mætti heyra mál mitt. Hv. þm. þóttist geta sýnt fram á það, að á fjárlögunum væri reikningslega 400 þús. kr. tekjuhalli. Þetta er sagt út í loftið, og veit jeg ekki til, að hægt sje að færa rök fyrir því. Þó hann vilji færa það fram sem ástæðu, að það sje víst, að vegur verði lagður til Þingvalla fyrir 1930, þá er ómögulegt að telja þá upphæð til útgjalda í fjárlögum 1929. Það er ráðgert að taka lán til þessa vegar, og upphæðinni verður jafnað niður á nokkur ár, en kemur ekki í fjárl. 1929. Þessi staðhæfing fellur því um sjálfa sig. Hv. þm. hefir hjer hlaupið gönuskeið. Getur það verið tvent, sem veldur, annaðhvort eitt geðvonskukastið, sem stundum hleypur í hv.þm., eða hrein og bein blekkingartilraun; hann hefir viljað koma þessum ummælum í Alþt. til að vekja tortrygni hjá hv. kjósendum. Þykir mjer síðari ástæðan sennilegri. Á þetta reyndar við fleiri hv.þm., því málþóf Íhaldsmanna bendir til, að þetta sje tilætlunin. Þeir ætla að láta hv. kjósendur hafa nóg að lesa, því þeir vita, að meiri hl. telur ekki skraf þeirra svaravert orði til orðs, enda væri það misbrúkun á tíma þingsins og fje. Þá gerði bæði þessi hv.þm. (PO) og aðrir tilraun til að kasta skugga og rýrð á störf Ed. hvað afgreiðslu fjárlaga snertir. Því var haldið fram, að Ed. hefði valdið óeðlilegri hækkun á útgjöldunum. En þegar athuguð er meðferð deildanna á fjárlögunum, þá sjest, að í Nd. hafa útgjöldin hækkað um 900 þús. kr., en í Ed. um h. u. b. 100 þús. kr. Jeg get ekki sjeð annað en sökin falli enn þyngra á Nd., ef ástæða er til að átelja meðferð deildanna á fjárlögunum. Mjer virðist bóla á óhæfilegum hroka hjá sumum hv-. þm., þar sem þeir eru að rísa upp með ádeilur á gerðir Ed. En mjer finst slíkt ástæðulaust; jeg veit ekki til, að Nd. standi yfir Ed., svo það er ekki rjettmætt að átelja þá deild, þó hún leyfi sjer að hafa sínar skoðanir um málin. Vísa jeg á bug öllum hrokakendum ádeilum í garð Ed. Hv. þm. Borgf. virtist vera gramur og jafnvel hneykslaður yfir styrkveitingum til einstakra manna, sem komist hafa inn í fjárlögin. Jeg geri ráð fyrir, að hann eigi þar við námsstyrki til nokkurra ungra mentamanna. Jeg verð að segja, að aldrei getur þetta orðið biturt vopn á núv. stjórn, því jeg veit ekki betur en að lítið sje um slíkar fjárveitingar í fjárlagafrv. stj. Mjer finst þetta óþarfa umvöndunarsemi hjá þessum hv.þm., því ef litið er á þetta hlutdrægnislaust, þá á þar hv.þm. sjálfur fyllilega sinn hlut, og segi jeg þetta ekki honum til ámælis. Styrkir þessir munu nema um 50 þús. kr., og á hv.þm. þar sinn bróðurpart, því jeg man ekki betur en hann berðist sjálfur fyrir 1200 kr. styrk til eins nemendanna og fengi hann samþyktan. 42 þm. eiga hjer sæti, og ef hver þeirra hefði komið inn slíkum styrk, þá mun láta nærri, að upphæðin sje komin. Því situr það illa á hv.þm. Borgf. að nota þetta sem ádeiluefni. - Það má vera, að of langt sje gengið í slíkum styrkveitingum, en varla verður stj. gefin sök á því. Slíkar till. eru eingöngu komnar frá einstökum hv.þm. Í þessu sambandi er rjett að geta þess, að varla er að búast við, að hægt sje að halda áfram á þessari braut. Framleiðsla ungra námsmanna er mikil, útþrá æskunnar sterk, og getur það því orðið allhá upphæð, ef nálega hverjum ungum manni, sem þráir að komast út í heiminn til að menta sig og leita sjer frama, væri veittur styrkur í fjárlögunum. Þau ummæli hafa komið fram, að ef á annað borð er veittur styrkur stúdentum, sem þurfa að minsta kosti 4–5 ár til náms, sje sjálfsagt, að þeir eigi rjett á að fá þann styrk áfram, þegar hann í eitt skifti hefir verið veittur þeim. Jeg vil taka það fram, ef það kynni að geta orðið einhverjum til viðvörunar í því að leggja út á þessa varasömu braut, að jeg legg alls ekki þann skilning í slíkar fjárveitingar, heldur skoða jeg þær einmitt svo, að þær sjeu veittar í eitt skifti fyrir öll. Ef fært þætti að neita þessum mönnum um styrk, væri sú leið sjálfsögð, að hækka þá upphæð, sem ætluð er til þess að styrkja stúdenta, en ekki að vera að eyða tíma þingsins til þess að vega og meta, hvort Pjetur eða Páll eigi að fá 1000 kr. til náms eða ekki. Jeg þykist hafa sýnt fram á, að hv.þm. Borgf. virðist alveg samsekur öllum fjölda hv.þm. um að vilja veita styrki einstökum stúdentum. - Jeg vænti, að hann sje svo sanngjarn, að hann kannist við þetta. Þessi hv.þm. lagði og mikla áherslu á það, bæði í fyrri ræðu sinni og hinni síðari, hversu athugaverð væri sú stefna ríkisstjórnarinnar hjer á Alþingi, að álíta æskilegt, ef fjárhagur ríkisins leyfði, að veita fje ýmist sem styrki, lán eða ábyrgð fyrir lánum til þess að koma af stað nauðsynjafyrirtækjum, sem viðurkent er, að eru óhjákvæmilegur liður í framþróun atvinnuveganna. Jeg hefði kunnað betur við, að hv. þm, hefði gert nokkra grein fyrir, hverjar af þessum heimildum til fjárveitinga væru þess eðlis, að þær væru átöluverðar. Jeg býst við, að hv.þm. yrði erfitt um vik að sýna fram á það með rökum, að þingið hafi rasað um ráð fram með því að greiða fyrir fyrirtækjum í menningarátt og bæta afkomu landsmanna. Jeg get ekki fundið, að í 22. gr. nje heldur 23. gr. sjeu nein þau ákvæði þingsins, sem á nokkurn hátt eru ámælisverð. Jeg hugsa, að einhverjir kunni jafnvel að átelja, að ekki sjeu gefin fleiri og stærri vilyrði einmitt um slíka styrki en þingið hefir gert. Jeg fullyrði því, að þessi ásökun hv.þm. um gálauslegt framferði ríkisstjórnarinnar falli um koll af sjálfri sjer, og það því fremur, sem jeg veit ekki betur en að nokkur hluti fjárveitinganna, sem flestar eru skilyrðisbundnar, sje jöfnum höndum borinn fram af Íhaldsmönnum, og að þeir hafi einmitt veitt þeim; mörgum hverjum, sitt fylgi. Það kemur því úr hörðustu átt að vera að reyna að vekja tortryggni í garð stjórnarinnar, þó að þingið í heild sinni hafi sýnt einlægan vilja á því, að eðlileg framþróun atvinnuveganna geti átt sjer stað í ríkulegra mæli en undanfarin ár. Það er margt fleira, sem mig hefði langað til að minnast á, en því er svo varið, að tíminn er mjög naumur, þar sem ætlast er til, að þingi verði slitið innan örfárra daga. Jeg verð því að neita mjer um að tína til ýmsar fleiri fjarstæður, sem komið hafa fram út af afgreiðslu fjárlaganna, og ádeilur í garð stjórnarinnar í því sambandi. Það er ekki ugglaust, að annaðhvort hv.þm. Borgf. eða einhverjir samherjar hans kunni að finna hvöt hjá sjer til þess að reyna að snúa í villu þeim fáu orðum, sem jeg hefi sagt, og gefst mjer þá væntanlega tækifæri til þess að víkja að því síðar. Jeg skal ekki þreyta hv. deild á frekari málalengingum, því að það er trú mín, að þar sem þessi háttv. deild hefir viðurkent ágæta afgreiðslu hv.Ed. á fjárlögunum, muni hún taka við þeim og samþ. þau eins og hv.Ed. hefir gengið frá þeim. Þótt hjer kunni að vera örfáir þm., sem hefðu kosið, að fjárl. færu til Sþ., verð jeg að telja mjög lofsverðan skilning hv. dm. á þessu máli, þegar jeg tek undan þau ósæmilegu ummæli, sem komið hafa fram í garð hv.Ed. og jeg er nýbúinn að víta.

Gunnar Sigurðsson * Jeg verð að lýsa því yfir, að jeg harma, að af sjerstökum atvikum var jeg ekki við, er rætt var um það mál, sem mjer er hjartfólgnast allra mála, járnbrautarmálið, eða Titansjerleyfið svokallaða, sem jeg hefi engan sjerstakan áhuga fyrir að öðru en því, að við það eru járnbrautarvonir margra tengdar. Jeg ætla að halda þeirri venju, sem jeg viðhefi yfirleitt altaf, að tala hreinskilnislega og segja blátt áfram það, sem jeg veit sannast og rjettast. Jeg hefi aldrei verið sannfærður um, að Titan mundi reynast fært að framkvæma virkjunina, svo sem gert var ráð fyrir. En hitt fæ jeg ekki sjeð, að nein hætta stafi af því fyrir landið, síst frá sjónarmiði þeirra, sem halda, að fjelagið geti ekkert gert. Jeg álít, að hæstv.forsrh. hefði átt að veita einhvern frest, til 1. okt. t. d., og láta fjelagið leggja þá fram t. d. 100 þús. kr., og ef það gæti það ekki, þá fjelli sjerleyfið úr gildi. Jeg get sagt það, að mjer væri raunar kærara, að landið sjálft legði í virkjunina. En þetta er slíkt stórmál, að við verðum að hafa öll útispjót um að hrinda því í framkvæmd. Jeg hefi ekki eytt miklum tíma í umræður, en þó hefi jeg einhvern tíma getið þess áður, að undirstaðan undir landbúnaðinum í framtíðinni væri nýjar og bættar samgöngur. Jeg er ekki hreppapólitíkus að upplagi, en hvaðan sem jeg væri af landinu, mundi jeg álíta, að hjer ætti að byrja, milli Reykjavíkur og Suðurlands. Reykjavík hefir bestu höfn, sem hjer er völ á, en vantar uppland; Suðurland er besta undirlendið á landinu, en hafnlaust. Hreppapólitíkin hefir fyr og síðar orðið ásteytingarsteinn þessa máls; en einhversstaðar verður að byrja, - og hvar er sjálfsagðara að byrja en einmitt hjer? Jeg fæ satt að segja ekki skilið, þegar jeg hugsa um það, hvernig það getur gengið að reka landbúnað í sama stíl og fyrir 1000 árum. En þótt ótrúlegt megi virðast, er þetta samt svo; búskaparlagið er 1000 ára gamalt. Ef maður kemur austur á Rangárvöllu, vantar ekki annað en að Njáll og Gunnar komi til dyra, er mann ber að garði; annars er þar alt með sama sniði og var í þeirra tíð. Slíkt fyrirkomulag þekkist hvergi í heimi annarsstaðar en hjer. Ef samgöngurnar og vjelarnar væru teknar af Dönum, veit jeg ekki, hvar þeir væru staddir með landbúnaðinn. Jeg er ekki gamall maður, en þó hefi jeg lifað það að sjá leiðtoga af öllum flokkum koma á Suðurlandsundirlendið og lofa því hátíðlega að fylgja samgöngumáli hjeraðsins fram til sigurs. En það hefir minna orðið úr efndum. Jeg hlustaði ekki á ræðu hæstv.atvmrh.(TrÞ), en jeg hefi þá hugmynd um inntak hennar, að hann hafi lofað bættum samgöngum óákveðið og án þess að nefna járnbraut. En það er mín persónulega skoðun, að annað komi ekki til mála en járnbraut austur yfir heiði. Og jeg skal því til stuðnings vitna í alla þá sjerfræðinga, sem um mál þetta hafa fjallað, og milliþinganefnd í landbúnaðarmálum, þá Sigurð Sigurðsson búnaðarmálastjóra, Thor Jensen og Halldór á Hvanneyri; þeir eru allir sammála um, að það ætti að leggja járnbraut austur. Úr því að þetta mál komst til umræðu, er rjett að jeg segi eins og mjer býr í brjósti, að jeg vona, að það hendi aldrei Sunnlendinga að styðja þá stjórn, sem ekki reynist heil í þessu máli, því að það er þeirra höfuðvelferðarmál. Allar búnaðarframkvæmdir eru hreint og beint út í bláinn, ef ekki fylgja bættar samgöngur með. Jeg hefi sagt það áður og stend við það enn, að Flóaáveitan er bara til bölvunar og hreinasta víxlspor, ef ekki fylgir járnbraut samtímis eða rjett á eftir. Austursveitirnar eru einna verst staddar allra sveita á landinu með samgöngur. Það er t. d. dýrara að flytja hey til Reykjavíkur úr Árnes- og Rangárvallasýslum heldur en úr Skagafirði sjóleiðis. Jeg mintist á það í byrjun ræðu minnar, að jeg teldi varhugavert að neita um sjerleyfið, ef von fengist um framkvæmdir. Jeg er að vísu og hefi aldrei verið viss um, að Titan gerði nokkuð; en jeg sje heldur ekki áhættuna við að veita sjerleyfið og tel sjálfsagt að gera alt, sem hægt er, til þess að fá járnbraut. Biðin er ekki lengri en til 1929, og jeg hefi enga von um, að neitt verði gert í málinu fyrir þann tíma. Jeg vil endurtaka og undirstrika og brýna hæstv.atvmrh. enn á ný á því, að jeg vona, að Sunnlendingar láti ekki blekkjast til að styðja nokkurntíma þá stjórn, sem ekki er eindregin í þessu máli, því að tvímælalaust veltur á því, hvort nokkuð þýðir að leggja í búnaðarframkvæmdir eða ekki. * Ræðuhandr. óyfirlesið.

Einar Jónsson * Það var aðallega þetta atriði, er hv. samþm. minn (GunnS) talaði um, sem jeg tel ástæðu til að minnast á. Það er sjerstaklega þetta atriði, vegna þess, að það er mitt aðaláhugamál að fá bættar samgöngur milli landbúnaðarhjeraðanna austanfjalls og sjávar. Og þar er skemst af að segja, að jeg hefi ekki betri trú á öðru í því efni en járnbraut. Um sjerleyfið vil jeg vitna í það, að jeg tel mjer ekki hafa verið skýrt allskostar rjett frá. Sjerleyfislögin voru í vetur send Titan til umsagnar. Og mjer var svo frá skýrt, að með umsögninni hefði fylgt yfirlýsing um það, að Titan hefði enga peninga fyrir hendi. Þetta hygg jeg ekki rjett, eftir því sem vegamálastjóri hefir sagt mjer. Og jeg hefi kynt mjer plögg þau, er vegamálastjóri hefir í höndum, og þar er ekkert um það sagt, heldur ekki að nóg fje sje fyrir hendi. Jeg tel því sjálfsagt að fylgja þessu máli fram eins og búist var við í fyrra. Jeg tek undir með hv. 1. þm. Skagf. (MG), að það eru engar líkur til, að landsmenn sitji neitt af sjer, þótt við sjerleyfið standi þann tíma, sem ákveðið er. En út af yfirlýsingu landbúnaðarnefndar, sem hjer var dregin inn í umr. í kvöld, vil jeg taka það fram, að ef hún á að vera til þess að hindra málið, þá tel jeg mig blektan af orðalaginu. Að vísu sá jeg fljótlega eftir á, að óþarfi var að taka þetta fram, svo framarlega sem fje væri fyrir hendi. En það er ekkert um það sagt frá fjelagsins hálfu. - Reynslan verður að sýna, hvað ofan á verður. Jeg vil álíta, að ekkert sje af sjer setið og sjálfsagt að reyna þá leið, sem ákveðið var að fara í fyrra. Jeg þarf ekki að rifja það upp fyrir hv.þm., að þegar ákveðið var, að járnbraut skyldi fást lögð austur að Þjórsá fyrir 2 milj. kr. frá ríkissjóði, þá var það ekki nema lítill partur af þeirri upphæð, sem áður var áætlað, að járnbraut að Ölfusá kostaði. Mjer finst það hrein skylda að leita á þetta lagið og vita, hvort sú tilraun hepnast ekki. Jeg vona, þótt áliðið sje þings, að hver þm. sjái, að það er viturleg tilraun, þar sem nú er ekki nema um eins árs skeið að bíða eftir, hvort eitthvað verður gert. Mjer var kært að hlusta á ræðu hæstv. fjmrh. í kvöld, þar sem hann kvaðst ekki vera ánægður með yfirlýsing samverkamanns síns, hæstv.atvmrh., um að rjettast væri að hafna tilboðinu. Hv. samþm. minn sagði, að sjer hefði verið kærast, að landið annaðist framkvæmdir á eigin spýtur. Það má vel vera, ef nokkur leið væri til þess, að hægt væri að hugsa sjer það. Sem stendur er engin von til þess. En æðimikil von finst mjer, ef við leitum á þessa leiðina. Jeg er sammála hv.þm. (GunnS) og vil undirstrika það, sem hann sagði, að stjórnin ætti ekki skilið stuðning nokkurra þeirra manna, sem óánægðir eru sökum vanrækslu um samgöngubætur. En jeg vænti þess, að til þess komi ekki. Jeg vil leggja áherslu á, að samgöngurnar eru það, sem framleiðendur og búendur landsins eiga líf sitt undir, og ekkert horfir landbúnaðinum eins til hags og heilla sem umbætur á þeim. *Ræðuhandr. óyfirlesið

Magnús Guðmundsson Jeg ætla að byrja á að svara hæstv. fjmrh. Jeg varð nokkuð hissa á því, að hann taldi sig hafa ástæðu til að viðhafa hvöss orð út af því, sem jeg sagði. Jeg var að svara hæstv.forsrh., en ekki honum. Hæstv. ráðh. (MK) fór að tala um fjáraukalögin frá 1926. En þau hafa alls ekki þótt neitt athugaverð fyr á þessu þingi, að minsta kosti hefir enginn látið það í ljós fyr, að þau væru það. Þótt þau næmu hátt á aðra miljón kr., þá fór sú upphæð að mestu til nauðsynlegra verklegra framkvæmda. Í 13. gr. einni, framkvæmdagreininni, eru um 837 þús. kr. af þessari upphæð. Er einnig um fleiri verklegar framkvæmdir að ræða í öðrum greinum, svo jeg álít þetta alls ekki aðfinsluvert, þar sem lítill tekjuhalli varð, þótt fjeð væri notað til þessa. Hæstv. ráðherra sagði, að jeg hefði verið með hrakspár. En jeg var ekki með neinar hrakspár, þótt jeg segði, að ekki væri hægt að segja um, hver útgjöldin verða 1929. Það getur enginn sagt, og því var jeg heldur ekki með neinar hrakspár. Þá spurði hæstv. ráðh. mig að því, hvers vegna jeg hefði ekki verið búinn að veita Titan sjerleyfið, áður en jeg ljet af stjórn. Jeg verð að svara því fyrst og fremst, að þá var stutt liðið frá því lögin öðluðust gildi, og svo var heldur ekki þá búið að biðja um sjerleyfið, svo af þeirri ástæðu var ekki hægt að veita það. En ef beiðnin hefði verið komin, þá hefði jeg vafalaust gert það. Annars hefi jeg enga löngun til að deila við hæstv. fjmrh., sjerstaklega vegna þess, að hann lýsti yfir því, að hann væri hlyntur því, að sjerleyfið væri veitt. Tel jeg það vera honum til sóma. Og þar sem jeg ætlaði aðallega að beina máli mínu að sjerleyfinu, þá mun jeg ekki svara honum frekar en nú hefi jeg gert. Jeg mun þá snúa máli mínu til hæstv.forsrh. Má vera, að hann heyri mál mitt, þótt ekki sjáist hann hjer í deild. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. sagði um það, að minni hlutinn teldi sig enga ábyrgð bera á fjárl., þá voru það alls ekki mín orð, en hitt sagði jeg, að meiri hl. bæri auðvitað aðalábyrgðina á þeim. - Þá fór sami hæstv. ráðherra að tala um það, að jeg hefði haldið því fram, að hjer væri verið að leika sjónleik. En hann taldi, að þetta hefði alt verið náttúrlegt. Jú, vitanlega var það svo. Jeg hjelt því heldur ekki fram, að þetta hefði verið neitt yfirnáttúrlegt. En mjer kom þetta svona fyrir, þar sem hæstv. ráðh. kom með ræðu sína skrifaða á blaði. Hann þóttist hafa gert þetta vegna fyrirspurnar frá mjer fyr á þinginu, og taldi sig hafa búist við, að mín fyrirspurn yrði endurnýjuð nú. En jeg ætlaði nú samt ekki að gera það. Ekki af því, að jeg hefði gleymt þessu máli, heldur af því, að Klemens Jónsson hafði beðið mig að gera það ekki, þar sem hann bjóst við, að það mundi einungis spilla fyrir málinu. En jeg hafði áreiðanlega ekki gleymt því. Hæstv. ráðh. sagði, að menn gætu fengið að sjá svör sjerfræðinganna, vegamálastjórans og Steingríms Jónssonar, í atvinnumálaráðuneytinu. Það er nú að vísu gott og blessað, en það er bara enginn tími til að athuga þau nú. En það vill svo vel til, að jeg hefi spurt þá báða um álit þeirra, og þeir hafa hvor um sig sagt mjer, að þeir hafi lagt til, að sjerleyfið verði veitt. Jeg vissi, að vansjeð var um álit Steingríms Jónssonar um þetta. Hann var á móti því í fyrra, að sjerleyfið væri veitt. En hann sagði mjer í gær, er jeg spurði hann að því, að hann hefði lagt til, að það væri veitt. - Hæstv. ráðh. sagði í vetur, að þegar álit hans væri komið, þá skyldi ekki standa á sjer með að gefa skýr svör í þessu máli. Jeg mun nú síðar í ræðu minni athuga, hversu skýr þau svör eru, sem hæstv. ráðh. hefir nú gefið. - Þá var hæstv. ráðh. að hæðast að mjer fyrir það, að jeg vildi veita sjerleyfið. Hann orðaði það svo, að jeg mundi hafa komið á móti fjelaginu með útbreiddan faðminn. Já, jeg hefði veitt leyfið. Jeg hefi engar dulur á það dregið og skal því endurtaka það. Jeg játa það fúslega, að eftir þeim gögnum, sem nú liggja fyrir, hefði jeg óhikað veitt sjerleyfið. Ekki til að opna faðminn fyrir þessu fjelagi, heldur í þeirri trú, að það gæti orðið til framfara fyrir landið, ef skynsamleg skilyrði eru sett fyrir starfrækslunni, eins og allir ætlast til, að verði gert. Annars fór hæstv.forsrh. ekkert út í málið sjálft. Hann gerði ekkert annað en lesa með hraða þessa skrifuðu ræðu sína, sem átti að vera svar við þeirri fyrirspurn, er jeg gerði fyr í vetur. Hann sagði ekkert um það, hvort fje væri fyrir höndum eða ekki, en að því atriði mun jeg koma síðar. Eins og jeg tók fram í fyrri ræðu minni, þá lagði hæstv. ráðh. mikið upp úr áskorun þeirri, er hann hefir fengið frá þm. um að veita ekki sjerleyfið, nema fje sje fyrir höndum. Jeg veit ekki vel, hvað vakað hefir fyrir hv.þm. að koma fram með þessa áskorun. En ef nokkuð má af því marka, hverjir mennirnir eru, þar sem þessi ósk er m. a. borin fram af þeim þm., sem mestra hagsmuna eiga að gæta um þetta mál og hafa þess vegna stutt það mest hingað til, þá er erfitt að trúa því, að þessir menn hafi ætlað með þessu að leggja stein í götu þessa máls. Einn þessara hv.þm. hefir nú þegar tekið til máls og sagt, að ef undirskrift sín yrði skoðuð svo, sem hann hefði á nokkurn hátt viljað hefta framgang málsins, þá hefði hann verið blektur. Sú undirskriftin er þá að engu orðin. En eftir svari hæstv. ráðh. er það bert, að hann ber ekki annað fyrir sig en brjefið frá þessum þm. Það hefir því farið svo, að gagnstætt tilætlun þessara manna, þá hafa þeir þó veitt hæstv.forsrh. vopn á móti þessu máli, þar sem ráðherrann skilur það svo, að honum beri ekki að veita sjerleyfið, nema sönnur sjeu færðar á, að fje sje fyrir hendi. Jeg hlýt að viðurkenna, að þeir hafa lagt málið á hans vald, því í brjefinu stendur: „Svo framarlega, sem fjelagið færir sönnur á, að dómi landsstjórnarinnar“. Jeg get ekki neitað því, að hann hefir nokkuð fyrir sig að bera, ef sá skilningur er í þetta lagður, sem hann gerir sjálfur. Jeg verð að segja það, að mig undrar það, að þessir menn skuli telja rjett að gera svona harðar kröfur. Það væri þó áreiðanlega ávinningur, þótt ekki yrði meira af framkvæmdum en það, að byrjað yrði nokkuð á brautinni, t. d. að Geithálsi eða austur undir fjall, og það væri alveg hættulaust fyrir okkur, ef tryggilega er um það búið samkvæmt sjerleyfislögunum. Yfirlýsing 15 þm. + 5 þm., eða 20 þm. alls, um, að þeir heimti fulla vissu fyrir, að fje sje til áður en sjerleyfið verður veitt, sýnir það, að einhverjir hafa snúist í þessu máli frá því í fyrra. Auk þess skilst mjer, að 11 þm. aðrir hafi ýmist sent skrifleg mótmæli eða þá verið mótfallnir sjerleyfislögunum í fyrra. En ef þessir þm., sem skrifað hafa undir, hafa skift um skoðun síðan í fyrra, er þá ekki hugsanlegt líka, að einhverjir, sem móti voru í fyrra, hafi líka skift um skoðun, svo þeir sjeu nú með sjerleyfinu? Hefir hæstv. ráðh. fullvissað sig um það?  (Forsrh. TrÞ: Jeg segi aðeins, að þarna í eru menn, sem greiddu atkv. móti lögunum í fyrra)  . Þetta er þá ekki ábyggilegt, því hinir hafa skift um skoðun, og þá geta þeir, sem atkv. greiddu móti í fyrra, líka hafa skift um skoðun. Þetta mál var þrautrætt í fyrra og þá gekk jeg altaf út frá því, að sjerleyfið væri veitt án þess að fje væri lagt fram áður. Get jeg þessu til sönnunar vitnað í B-deild Alþt. 1927; í ræðu minni þar stendur (með leyfi hæstv. forseta): „Þá mintist hann á, að hlutafje Titans mundi ekki nóg til þess, að hægt væri að byrja á því að virkja Urriðafoss, og virtist draga þetta út úr orðum hv.frsm. (KlJ). En um þetta hefir ekkert verið sagt, heldur hitt, að fengist sjerleyfi með þeim kjörum, sem forgöngumennirnir telja sig geta gengið að, þá mundi ganga betur að fá nægilegt fje til virkjunar. Hitt er vitanlegt, eins og þegar hefir verið tekið fram, að það er ekki meiningin að byggja út allan fossinn í einu, heldur smátt og smátt“. Og í öðrum stað stendur: „Jeg skal játa, að í þessu máli er eitt atriði veikt. Það er sem sje ekki hægt eins og á stendur að sanna, að fje verði til til framkvæmda verksins. Í þeim efnum get jeg ekki sagt meira en það, að mjer hafa verið sýnd brjef til fjelagsins Titans frá fjársterkum fjelögum, um að þau væru reiðubúin til þess að leggja fram fje, svo framarlega sem sjerleyfi fáist, sem að áliti fagmanna sje þannig útbúið, að óhætt sje að leggja fje í fyrirtækið“. - Á þessu sjest greinilega, að jeg hefi ávalt gert ráð fyrir því, að bæði skrefin væru stigin í þessu máli. Enda væri það vitleysa ein að stíga aðeins fyrra skrefið með samþykt sjerleyfislaganna, ef hið síðara, leyfisveitingin, væri ekki stigið líka, því við það eru allar þær vonir bundnar, sem menn hafa gert sjer um járnbrautina. Jeg vil þó ekki sýna hæstv.forsrh. svo mikla ósanngirni í þessu máli, að jeg ekki viðurkenni það, að hann á hjer erfiða aðstöðu, þar sem hann var á móti þessu máli í fyrra. En hann á þó sjálfur sök á því, hversu stór orð hann viðhafði þá. Hann kom þá með þá harðorðu samlíkingu, að þetta væri banabiti sjálfstæðis okkar, ef samþ. yrði. Það getur vitanlega enginn heimtað, að hæstv. ráðh. skifti um skoðun á þessu. En hitt ætti að mega heimta, að hann segði hreinskilnislega frá því, hvað hann ætlar sjer að gera. Ætlar hann algerlega að neita um sjerleyfið, eða ætlar hann að veita það, ef trygging er fyrir fjármagni? Það er þetta, sem jeg vil fá að vita. Jeg játa það, að fyrst í stað skildi jeg svar hans sem fullkomna neitun. En mjer skilst þó nú, við nánari athugun, að þetta álit mitt hafi verið vafasamt. Svar hæstv. ráðh. virðist vera nokkurskonar goðsvar, svo það sýnist ekki útilokað, að hann geti veitt leyfið. Það eru einkum orðin, sem hann hefir bætt inn í: „að svo vöxnu máli“, sem gefa ástæðu til að ætla það. En svo kemur annað á móti, sem veikir þessa von. Synjun hæstv. ráðherra er þannig orðuð (með leyfi hæstv. forseta): „Í framhaldi af því, sem nú hefir verið sagt, skal því þá lýst yfir, að þegar af þeirri ástæðu, sem nú hefir verið nefnd, mun jeg ekki telja rjett, að svo vöxnu máli, að gjalda jákvæði við þeirri beiðni, sem fossafjelagið Titan hefir sent um að fá sjerleyfi til þess að virkja Urriðafoss og leggja járnbraut frá Reykjavík til Þjórsár“. Það er því tvent í þessari setningu, sem sýnist ekki í samræmi hvað við annað. „Að svo vöxnu máli“, sem gefur nokkra von um, að sjerleyfið verði veitt, ef fjelagið leggur fram fje. En svo kemur hitt, „þegar af þeirri ástæðu“, sem aftur dregur úr þessari von. Eru þá fleiri ástæður fyrir synjuninni? En hvar eru þá hinar? Eða eru þær engar? Þetta þarf hæstv. ráðherra að skýra. Það er ekki nægilegt, þótt hann læsi upp þetta goðsvar sitt. Jeg óska þess, að hæstv. ráðherra gefi skýrt svar við því, hvað hann hugsar sjer að gera, ef fossafjelagið getur lagt fram peningana. Hann má engan bilbug láta á sjer finna um neitunina, nema hann ætli sjer að veita sjerleyfið, ef fjelagið leggur fram peningana. Annað er ekki sæmileg framkoma gagnvart því. En þessi orðaleikur hæstv. ráðh. bendir til annarar synjunarástæðu en hann nefnir í ræðunni. En aftur á móti orðin „að svo vöxnu máli“ geta þýtt nokkurskonar áskorun til fjelagsins um að fara nú að safna fje, svo hægt væri að veita sjerleyfið. Það er því rjett á litið hjá mjer, að þetta sje nokkurskonar goðsvar, er geti gilt á tvo vegu. Þá segir hæstv.forsrh. ennfremur, að það liggi ljóst fyrir af sjerleyfisbeiðni fossafjelagsins Titans, að fje sje ekki á reiðum höndum. En þess er alls ekki að vænta, að það hafi handbært fje fyr en búið er að veita sjerleyfið. Það má vitanlega deila um það, hvað talist geti að hafa fje á reiðum höndum. Jeg hefi haldið því fram og held því fram enn, að ekki sje hægt að búast við því, að fjeð verði innborgað fyr en sjerleyfið er komið í hendur fjelagsins. Fyr en sjerleyfið er veitt, geta peningamenn ekki lagt fram fje, meðan þeir ekki vita, með hvaða kjörum sjerleyfið verður fyrir þá. Þess vegna er það undarlegt að vera að setja hömlur við því, að leyfið sje veitt, þar sem við höfum alt að vinna, en engu að tapa, það er að segja frá mínu sjónarmiði og þeirra, sem málinu eru fylgjandi. Jeg verð að viðurkenna, að frá sjónarmiði hæstv.atvmrh. og eftir því, sem hann talaði í málinu í fyrra, þá er eðlilegt, að hans svar sje nú neitun. Þá skal jeg taka það fram, að nú í fundarhljeinu hefi jeg sjeð og lesið þetta brjef, sem Klemens Jónsson hefir með höndum og hefir sýnt hæstv. ráðh. (TrÞ), og mig undrar það, að hann skuli ekki hafa sjeð sjer fært að byggja á því. Brjefið er bæði úr þeim stað og svo ákveðið orðað, að það er óhætt að byggja á því. Það er eins og jeg tók fram í dag, skýrt tekið fram, að það er hægt að fá fjeð, ef sjerleyfið fæst. Hæstv. ráðh. hefir sjeð þetta brjef. Jeg get ekki neitað því, að mjer sárnar talsvert mikið, að hæstv. ráðherra skuli nú hafa fengið vopnin í hendurnar gegn þessu máli. Jeg álít þetta eitthvert hið mesta framfaramál, sem nú er á döfinni hjá okkur, og mjer sárnar sjerstaklega, að þeir, sem studdu mig í fyrra í þessu máli, skuli nú hafa lagt til vopnin gegn því. Annars væri gaman að heyra frá fleirum, sem undir þessa áskorun hafa ritað, um það, hvern skilning þeir leggja í þetta nú, til dæmis hv.þm. Árn. Jeg á ákaflega erfitt með að trúa því, eftir fyrri aðstöðu þeirra til málsins að dæma, að þeir hafi gert þetta til þess að sjerleyfið yrði ekki veitt. En eftir því, sem málið nú er túlkað, hefir þetta verið notað til þess að rjettlæta neitunina. Jeg skal viðurkenna, að fyrir mjer hefir það altaf verið aðalatriðið að fá járnbrautina austur, en hins vegar hefi jeg aldrei getað sjeð neina hættu samfara því að virkja einn einasta foss. Með því væri útlent fje lagt í fyrirtæki, sem ekki væri hægt að flytja burtu úr landinu aftur, mikið fje greitt landsmönnum fyrir vinnu og lagt í byggingar, sem ekki er hægt að taka burtu. Sjerleyfislög okkar eru líka þannig úr garði gerð, að okkar rjettur er mjög vel trygður. Hitt skil jeg vel, og er þess fullviss, að rafstöð þarna, ásamt járnbraut, mundi verða Suðurlandsundirlendinu til ómetanlegra framfara. Jeg minnist þess í sambandi við þetta, að jeg átti í fyrra tal við forsrh. Dana, Madsen-Mygdal, og var hann að útskýra fyrir mjer, hvenær Norður-Sjálandi hefði farið mest fram, að það var þegar þeir fengu rafmagn frá Svíþjóð. Þeim hefir reynst rafmagnið hin besta undirstaða undir allar nýtísku búnaðarframfarir. Jeg get ekki sjeð neitt hættulegt við þetta. Jeg held þvert á móti, að það yrði til hinnar mestu blessunar fyrir þetta stærsta og ef til vill frjósamasta undirlendi landsins. Mjer heyrðist hv. 1. þm. Rang. (EJ) vera að tala um eitthvert skjal, sem landbn. hefði undirskrifað. Jeg veit ekki, hvort það er þetta sama skjal, sem fyr er nefnt, en jeg geri ráð fyrir því. En þá þykir mjer landbn. þessarar deildar vera nokkuð hörð í garð landbúnaðarins íslenska, ef hægt er að nota yfirlýsingu frá henni gegn þessu máli.  (Forsrh. TrÞ: Þetta er alger misskilningur. Jeg hefi ekkert skjal fengið frá landbn. út af þessu máli)  . Jeg hafði fyrir mjer orð hv. 1. þm. Rang., og vænti jeg, að hann leiðrjetti það, ef það er rangt skilið hjá mjer.

Þetta er rjett skilið hjá hv.þm. Jeg leit svo á, að þetta væri ritað af hálfu landbn.

. Jeg skal svo ekki fara lengra út í þetta, en jeg get ekki neitað því, að mjer sárnar meðferð þessa máls. Að lokum vil jeg skora á hæstv. ráðh. (TrÞ) að gefa nú ákveðin svör í þessu máli. Á svar hans, sem hann nú hefir gefið, að skiljast á þá leið, að hann ætli alls ekki að veita sjerleyfið, eða ætlar hann ef til vill að veita það, ef svo færi, að hann teldi, að Titan hefði sett tryggingu fyrir nægu fjármagni til framkvæmda? Þetta er í rauninni aðalatriðið, og jeg óska að fá nú það svar, sem hæstv. ráðh. lofaði við 1. umr. Þá lofaði hann að gefa skýr svör síðar, en taldist undan því þá, vegna þess að ekki væri komið álit Steingríms Jónssonar rafmagnsstjóra.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg þarf ekki að tala langt mál. Það er orðið langt síðan hv.þm. Borgf. talaði og hefir fyrnst yfir það síðan. Jeg held, að jeg verði að mestu leyti að leggja það til hliðar, enda hefir hann nú haldið þær tvær ræður, sem hann hefir rjett til. Jeg vil þó taka það fram, að með því vil jeg ekki viðurkenna, að jeg fallist á alt, sem hann sagði. Út af orðum háttv. 2. þm. Rang. (GunnS) vil jeg minna á, að fjelagið (Titan) hefir enn meira en árs frest, svo að það er tími fyrir þá, sem hafa trú á því, að þetta mikla mál verði leyst á þennan hátt, til þess að reka eftir fjelaginu með að afla sjer fjár. Það getur vel verið, að eitthvert skjal snertandi þetta mál liggi hjá landbn., en jeg hefi ekki sjeð það. Hv. 1. þm. Skagf. (MG) talaði nú mjög ítarlega um þetta mál, en jeg mun þó geta verið stuttorður. Hann vjek að því, að hjer væri leikinn Sjónleikur, sem hefði verið aftalaður fyrirfram. Jeg neita því algerlega, að nokkuð slíkt hafi átt sjer stað af minni hálfu eða minna samherja. Hv. 1. þm. Skagf. beindi fyrirspurn til mín um þetta mál við 1. umr. fjárlagafrv. og heimtaði þá svar, en nú þykist hann ekki hafa ætlað að spyrja, af ótta við, að það mundi spilla fyrir málinu. En hvers vegna spurði hann þá? Í þessum orðum hv.þm. liggur eiginlega það, að hann hafi spurt til þess að spilla fyrir málinu. Ef hann hefði ekki komið fram með sína fyrirspurn, hefði ekki verið um þetta rætt nú; en úr því að hún kom fram, áleit jeg mjer skylt að hafa svarið tilbúið. Vitanlega hefir sennilega enginn, sem undir þetta umrædda skjal hefir ritað, gert það til þess að spilla fyrir þessu máli. Það, sem þeim hefir gengið til, er að fá bættar samgöngur um Suðurlandsundirlendið, og það er vel skiljanlegt, að þeir sjeu ekki ánægðir með, að fjelaginu sje veitt sjerleyfi til að leggja járnbraut þarna án þess að nokkrar líkur gætu talist til þess, að það hefði nægilegt fje til framkvæmda. Með því væri þessu samgöngumáli sama sem slegið á frest um óákveðinn tíma. Væri jeg bóndi fyrir austan, mundi jeg ásaka þann ráðh. harðlega, sem veitti fjelagi slíkan einkarjett um mörg ár án þess að nokkur trygging kæmi á móti. Hv. þm. (MG) sagði, að jeg hefði skift um skoðun. Jeg hefi aðeins lagt fram gögnin í málinu. Það er ekki það heldur, sem menn sækjast eftir, að fá útlent fje inn í landið, heldur hitt, að fá samgöngubætur. Jeg hefi lýst yfir því, að stjórnin mun taka það mál alveg sjerstaklega til athugunar, hvernig það verði leyst á sem heppilegastan hátt. Háttv. 1. þm. Skagf. sagði, að það hefði verið hugsun þingsins í fyrra að taka bæði skrefin, að samþykkja sjerleyfislögin og veita sjerleyfið. En hvers vegna gerði hann það ekki? Hann hafði aðstöðu til þess, meðan hann átti sæti í stj. - Þá var hv.þm. (MG) ekki ánægður með mitt svar og nefndi það goðsvar. Þetta minnir mig á það, þegar sami hv.þm. líkti mjer við Janus, hinn vitra guð, sem horfði bæði fram og aftur. Samlíkingin á vel við nú, því að mín aðstaða í þessu máli ber vott um það, að jeg líti bæði fram og aftur. Jeg hefi þegar svarað skýrt. Fjelagið Titan hefir lagt inn sjerleyfisbeiðni og jeg hefi svarað því, að jeg sjái ekki, að rjett sje að svara þeirri beiðni játandi. Í því liggur auðvitað, að sjerleyfið verður ekki veitt. Jeg hefi þannig svarað alveg skýrt. En sem sagt, hvernig jeg mundi taka í málið, ef það lægi svo og svo fyrir í framtíðinni, um það dettur mjer ekki í hug að gefa neina yfirlýsingu nú. Jeg álít, að það væri óhyggilegt að binda sig þannig fyrirfram um mál, sem menn vita ekki, hvernig kann að liggja fyrir síðar. Hv. 1. þm. Skagf. talaði um brjef í sambandi við þetta og sagði, að jeg hefði sjeð það. Það er rjett, en jeg tel mig ekki hafa rjett til þess að skýra frá efni þess hjer. Hinsvegar hefi jeg með mínu svari lagt þann dóm á það, að jeg telji það ekki gefa tryggingu fyrir, að fjeð sje til, og jeg get meira að segja tekið svo ákveðið til orða, að jeg tel, að það sje mjög fjarri því, að þar sje um nokkra tryggingu að ræða.

Jörundur Brynjólfsson * Þegar jeg beindi minni fyrirspurn til hæstv.forsrh., gat jeg auðvitað ekki vitað, að svona miklar umr. mundu verða um þetta mál, sem nú eru orðnar. Hv. 1. þm. Skagf. kom einkennilega fyrir sjónir fyrirspurn mín og svar hæstv. ráðh. og hjelt, að þetta hefði alt verið fyrirfram ráðið. Jeg get sagt hv. 1. þm. Skagf. það, að jeg hafði sagt hæstv. ráðh. frá því, að jeg mundi spyrja um sjerleyfið undir þessum umr., svo að jeg hafði þannig jafnframt hv. 1. þm. Skagf. gefið hæstv. ráðh. tilefni til þess að vera viðbúinn að svara. Við, sem höfum skorað á stj. að veita sjerleyfið, ef hún telji, að fjelagið hafi nóg fje til framkvæmda, höfum gert það með ráðnum hug og alls ekki til þess að leggja stein í götu þessa máls, sem jeg skoða sem okkar mesta framfaramál. Á síðasta þingi fylgdi jeg málinu fast fram eingöngu með það fyrir augum, að þetta gæti orðið til þess að leysa samgöngumálið, og mín afstaða er hin sama nú. Mjer þykir mjög leitt, ef hv. 1. þm. Skagf. finst jeg ekki eins eindreginn í málinu nú, eða honum jafnvel finst jeg vera að leggja til vopnin gegn því. Jeg hefi unnið mikið með hv.þm. (MG), og þegar hann var í stjórn 1926, hafði jeg mikla ánægju af samvinnu við hann. Hann sýndi þá góðan vilja í málum okkar beggja. Jeg vona, að við eigum eftir að vinna saman að þessu sameiginlega áhugamáli okkar og að okkur auðnist að vinna sem mest gagn þessu mikla velferðarmáli hjeraðanna og kaupstaðanna, að fá samgöngurnar bættar á sem fullkomnastan hátt. Það er því fjarri því, að jeg hafi fengið hæstv. stj. í hendur nokkur vopn gegn þessu máli, eða til þess að verja það að veita ekki sjerleyfið, ef fjelagið uppfyllir þau skilyrði, sem nauðsynlegt er og sjálfsagt má telja, að því sjeu sett. Það annað, sem fjelagið hefir í hyggju að framkvæma hjer, álít jeg, að skifti ekki neinu máli. Jeg sagði í fyrra, að jeg gæti fyrirgefið því, þó að það kæmist ekki lengra en að leggja járnbrautina. Það, sem vakti fyrir okkur, sem sendum stj. þessa áskorun, var að fá yfirlýsingu um það og sönnun fyrir því, hvort fjelagið væri svo statt, að það gæti ráðist í járnbrautarlagninguna. Jeg vil ekki stuðla að því á nokkurn hátt, að sjerleyfið verði veitt, nema allar líkur sjeu fyrir því, að fjelagið geti lagt járnbrautina. Það er auðvitað ómögulegt að neita fjelaginu um að nota þann frest, sem sjerleyfislögin ákveða. En verði ekkert af framkvæmdum frá fjelagsins hendi, þá vona jeg þó, að ríkið taki málið í sínar hendur, þannig, að járnbrautin verði engu að síður lögð fyrir 1934. Það er því beinlínis af ráðnum hug, að jeg hefi skrifað undir þessa áskorun til ríkisstj., því að jeg vil ekki láta veita því sjerleyfið, nema það geti uppfylt skilyrðin til járnbrautarinnar. Þótt jeg greiddi málinu atkv. mitt í fyrra, þá var jeg þó ekki alveg ókvíðinn um, að fjelagið yrði ekki þess megnugt að ráðast í þessar framkvæmdir. Jeg greiddi því þó atkv. vegna þess, að jeg var þess fullviss, að meðan sú leið væri ekki reynd, að reyna að láta hlutafjelag leysa þetta samgöngumál, þá mundi meiri hl. þm. ekki fást til að ákveða sig til þess að vera með því, að ríkið legði járnbraut austur yfir Hellisheiði. Þáverandi atvmrh. (MG) sagði og í fyrra, að þótt hann gæti ekki ábyrgst, að fjelagið hefði nægilegt fje, þá teldi hann mjög miklar líkur á því. Í því sambandi gat hann um, að norskur vatnasjerfræðingur hefði hiklaust talið óhætt að leggja fje í þetta fyrirtæki. Ef fjelagið óskar þess, að því verði veitt sjerleyfið, þá verður það að una því að starfa að framkvæmd málsins samkvæmt þessum lögum, því að annars var tilgangslaust að óska eftir sjerleyfinu. En lögin voru staðfest 31. maí síðastliðið ár, og hefir það því haft alllangan tíma til þess að búa sig undir að fá þetta leyfi. Jeg get ekki tekið undir það, að fyrv. atvmrh. hefði átt að veita sjerleyfið. Til þess hafði hann enga aðstöðu. Hann lýsti yfir því, að ekki stæði á sjer, ef fjelagið óskaði að fá það, og hefir hann því gert hreint fyrir sínum dyrum. En ef fjelaginu hefði verið það slíkt keppikefli og eins örugt um að fá fje og síðan hefir verið látið í veðri vaka, þá hefði þó mátt vænta þess, að það hefði verið búið að sækja um leyfið þann 29. ágúst f. á. Lögin gengu í gildi 23. ágúst f, á., og þótt fyrv. stj. sæti ekki lengi að völdum eftir það, þá var það þó nægur tími til þess að veita sjerleyfið, ef fjelagið óskaði, en sú ósk kom ekki fram þá, og sýnist hafa skort allmikið á það, því að hún kom ekki til stjórnarinnar fyr en laust fyrir jól. En fyrv. atvmrh. var sem sagt ómögulegt að veita sjerleyfið. Hjer er um stórkostlegt fjármál að ræða, og tel jeg ekki heppilegt, að nafni landsins sje mikið hampað erlendis í sambandi við slík fyrirtæki, og vil jeg í því sambandi minna á Dynjandifjelagið. Þáverandi atvmrh., núv. hv. 1. þm. Skagf., sagði í fyrra, að hann vissi ekki annað en að það mál væri í undirbúningi, en nú er langt síðan þau lög gengu í gildi, og eftir því, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, þá hefði mátt ætla, að nú væri búið að sækja um það sjerleyfi, en það hefir ekki verið gert, og skoða jeg það svo, sem fjelagið hafi ekki enn getað komið fjármálum sínum í það horf, að það treysti sjer til þess að ráðast í þessar framkvæmdir. Umsóknarfresti fjelagsins lýkur að vísu ekki fyr en um næstu áramót, og má vera, að fjelagið sæki um sjerleyfið á þeim tíma, sem enn er eftir, en til þess tel jeg þó ekki miklar líkur. Jeg vil einnig benda á það, sem fyrv. atvmrh. sagði um Titan-málið í fyrra, þegar hann ræddi um fjármál fjelagsins. (Sjá Alþt. 1927 B. 2687). Hann segir þar: „En það getur háttv. 5. landsk. (JBald) sagt sjer sjálfur, að jeg get ekki frammi fyrir þinginu tekið ábyrgð á því, að þessir sterku fjármálastuðningsmenn fjelagsins geti ekki brigðað sín loforð, og það væri algerlega rangt af mjer, ef jeg gæfi yfirlýsingu um það í deildinni. En jeg veit það, og það veit líka hv. 5. landsk., að að þessu fjelagi standa svo góðir og merkir og sterkir menn, að það eru mjög miklar líkur fyrir því, að þeim gangi betur en öðrum að útvega fjeð“. Ennfremur segir hann rjett á eftir í sömu ræðu : „Jeg vil vísa til þess, sem jeg hefi áður sagt, að jeg hefi sjeð það á skjölum, er fyrir mig hafa verið lögð, að loforð eru fengin frá erlendum peningafirmum um framlög til fyrirtækisins. En auðvitað get jeg ekki tekið ábyrgð á því, að fjelögin uppfylli þau loforð. Jeg get heldur ekki ábyrgst, að skjölin sjeu ekki fölsuð, en jeg álít þó þann möguleika svo fjarri, að ekki þurfi að ræða hann“. Jeg veit, að hv. 1. þm. Skagf., sem þá var ráðh., hefir ekki gengið annað en gott til með því að gefa þessa yfirlýsingu, og hann hefir eflaust trúað því, að þessir menn hefðu fje til fyrirtækisins, en hitt þykir mjer miklu verra, að hann skuli enn vera svo trúaður á þessa menn, að hann vill sjá svo í gegnum fingur við þá, að láta þá fá sjerleyfið án þess að þeir færi líkur að því, að þeir hafi einu sinni svo mikið fje, að þeir geti lagt járnbrautina, hvað þá til að virkja Urriðafoss. Því að fyrirtækið alt mun eiga að kosta um 40–50 milj. kr. Klemens Jónsson, þáverandi 1. þm. Rang., sagði að vísu í fyrra, að ekki stæði til að koma öllum þeim mannvirkjum upp í einu lagi, en þó mundi það, sem þegar yrði reist, kosta um 20 milj. kr. Er nú til of mikils mælst, þótt þess sje krafist, að fjelagið sýni fram á, að af þessu gífurlega fjármagni hafi það að minsta kosti á reiðum höndum 3–4 miljónir? En meira á ekki að þurfa til þess að reisa járnbrautina. Mjer þykir fyrir því, að hv. 1. þm. Skagf., er jeg efast ekki um, að ber þetta mál mjög fyrir brjósti, skuli vilja tefla á tvær hættur með það að veita þetta sjerleyfi án þess að vissa sje fyrir því, að fjelagið hafi að minsta kosti svo mikið fje, sem þarf til þess að leggja járnbrautina austur. Mjer þykir það um skör fram og illa farið með nafn landsins, ef á að veita erlendum fjármálamönnum slík rjettindi hjer á landi án þess þeir færi sönnur á það, að þeir hafi allmikið fje til umráða. Og ef það sýnir sig, þegar þessir menn hafa fengið að vita álit þings og stjórnar, að þeir geti samt ekki fært sönnur á, að þeir hafi 3–4 miljónir til umráða, þá geri jeg ekki mikið úr því, að þeir hafi nokkur tök til framkvæmda. Jeg verð þá að álíta, að þeir vilji fá þessi fríðindi beint til þess að „spekulera“ með þau, en ekki til framkvæmda, og þeir ætli að nota nafn landsins til þess að fá upp aftur eitthvað af því fje, sem þeir hafa þegar lagt fram til þessa fyrirtækis. Og þótt jeg hafi enga löngun til þess að sk2ða útlendinga, þá álít jeg þó ekki rjett, að þeir fái að nota nafn landsins til þess að skrapa saman fje upp í kostnað sinn, og skaði þannig sóma og hróður landsins út á við. Jeg gat þess áðan, að mína undirskrift undir áskorunina bæri ekki að skoða sem neinn kodda fyrir stjórnina til þess að sofa á í þessu máli, og jeg get sagt hv. 1. þm. Skagf., að ef jeg sje, að stjórnin ætlar að láta framkvæmdir í járnbrautarmálinu undir höfuð leggjast, þá mun jeg ekki verða manna síðastur til þess að hnippa í hana. Ef það sýnir sig, að fjelagið hefir ekki fje til framkvæmda, þá mun jeg byrja á nýjan leik á sama grundvelli og jeg og hv. 1. þm. Reykv. núverandi (MJ) hreyfðum málinu 1926. Og þar sem hv. 1. þm. Skagf. sýndi þá í þessu máli það víðsýni, sem jeg mun aldrei gleyma, þá vona jeg, að hann liðsinni mjer, þegar þar að kemur. Jeg held, að jeg hafi drepið á það á síðasta þingi, að ef fjelagið sýndi það, að það hefði nægilegt fje til þess að leggja járnbraut, þá væri það mín krafa, að stjórnin veitti því sjerleyfið, nema sýnt væri, að járnbrautin yrði ámóta fljótt lögð af innlendu fjelagi eða ríkinu, en það vildi jeg miklu heldur. Því fer þess vegna fjarri, að jeg hafi með undirskrift minni kipt að mjer hendinni í þessu máli. Jeg tel það nauðsynlegt að gera þessa kröfu til fjelagsins, til þess að það geti ekki um langan tíma dregið framkvæmdir í málinu. Jeg vil sem fyrst fá úr því skorið, hvort fjelagið hafi fje til þessara framkvæmda, því að hafi fjelagið ekki fje nú, þá geri jeg mjer mjög litlar vonir um, að það geti safnað miklu fje hjer eftir. Það má vel vera, að þegar fjelagið er búið að fá sjerleyfið, þá geti það skrapað saman fje, en það skiftir engu máli í þessu sambandi. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að það kostaði ekkert að veita fjelaginu sjerleyfið, því að það gæti ekki orðið til þess að tefja framkvæmdir í járnbrautarmálinu. Jeg lít öðruvísi á þetta. Ef sjerleyfið er veitt og ekkert verður gert, þá skoða jeg það sem blett á landinu að veita slík fríðindi. Með kröfu okkar er úr því skorið, hvort fjelagið hefir fje til framkvæmda eða ekki, og það verður að koma í ljós. Það er því fjarri því, að við, sem höfum skrifað undir áskorunina til stjórnarinnar, höfum skift um skoðun, því að við viljum einmitt herða á málinu. Stjórnin getur á engan hátt lagt þá merkingu í þessa áskorun, að hún megi láta undir höfuð leggjast að veita sjerleyfið, ef fje verður fyrir höndum, því að við óskum þess beinlínis, að ef svo reynist, þá veiti stjórnin fjelaginu sjerleyfið. Það er því að snúa augljósu máli við, að halda því fram, að með þessu sje verið að bera vopn á málið. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að veiting sjerleyfisins gæti á engan hátt orðið til þess að fresta járnbrautarlagningunni. Jeg er á alt annari skoðun. Mjer þykir ganga alt of seint, ef ekki verður hafist handa í járnbrautarmálinu fyrir 1934. Hv. 1. þm. Skagf. sagði, að ekkert væri hægt að segja um það, hvort fjelagið gæti annast þessar framkvæmdir, nema því væri veitt sjerleyfið. Ef neitun um sjerleyfið verður bygð á því, að fjelagið geti ekki fært sönnur á það, að það hafi fje til framkvæmda, þá get jeg heldur ekki sjeð, að það fái borið það fyrir sig, að því hafi ekki verið veitt sjerleyfið. Jeg skoða yfirlýsingu hæstv. fors.- og atvmrh. þannig, að sjerleyfisins verði því aðeins synjað, að fjelagið geti ekki lagt fram peningana. Jeg ætla að vona, að hann veiti sjerleyfið, ef fjelagið sýnir, að það hafi fjeð. Geri hann það ekki, þá mun jeg ekki láta mjer annað lynda en að járnbrautin verði lögð af landinu, ef ekki á annan hátt, og það verði gert svo fljótt, að það verði ekki síðar en þótt úr þessum framkvæmdum hefði orðið. Og þó svo fari, að þetta fjelag leggi ekki einn eyri fram til járnbrautar, þá liggur mjer það í ljettu rúmi, ef járnbraut verður lögð engu að síður, því að það er augljóst, að þetta fjelag ræðst í þessar framkvæmdir fyrst og fremst í eigin hagsmunaskyni, en ekki til þess að gefa okkur fje. Það eina, sem kom mjer til þess að greiða atkv. með lögunum í fyrra, var járnbrautarlagningin. Virkjunin var mjer mjög lítils virði. Jeg byggi ekki mjög mikið á þeirri raforku, sem hún veitir okkur. Það er áreiðanlega hægt að beisla sogið fyrir ekki mjög mikið fje, og jeg held, að það afl mundi koma okkur að bestum notum. Jeg gerði fyrir nokkrum árum mitt til þess, að ríkið og Reykjavíkurbær virkjuðu Sogsfossana, en þau báru þó hvorugt gæfu til þess að sinna því máli þá. Jeg tel mjög sennilegt, að ef þá hefði verið farið að tillögum okkar hv.þm.N.-Þ. (BSv), þá væri Suðurlandsundirlendið nú búið að fá næga raforku, og tel jeg langsennilegast, að þá væri nú komin járnbraut austur, knúin af afli úr Soginu. Í seinni ræðu sinni sagði hv. 1. þm. Skagf., að hann hefði ekki ætlað að hreyfa málinu á þessu þingi, og hefði það verið í samráði við Klemens Jónsson, því að þeir hefðu talið, að umræður gætu orðið til þess að spilla fyrir málinu. Þetta get jeg nú á engan hátt skilið, að það geti orðið til þess að spilla fyrir fjelaginu, og jeg ætla að segja það, að þessum virðulega manni, Klemens Jónssyni, hefði þá verið vissara að eiga tal við fleiri um það, ef hann hefði viljað tryggja það, að þessu máli yrði ekki hreyft í þinginu, því að hann gat ekki vitað nema einhver annar þingmaður yrði til þess að hreyfa því. En þótt hann hafi ekki talað við mig um málið, þykir mjer ekki sennilegt, að umræðurnar, eins og þær hafa farið fram hjer, geti á nokkurn hátt orðið til þess að spilla fyrir því, að fjelagið geti útvegað sjer fje. Það er vitaskuld alveg rjett, sem hv. 1, þm. Rang. (EJ) tók fram í dag, að undirssrift okkar undir þessa áskorun er ekki hægt að skilja þannig, að verið sje að mælast til þess að hafast ekkert að og veita ekki fjelaginu þetta sjerleyfi, ef það hefir peninga. En jeg þarf ekkert að vera myrkur í máli um það, að ef fjelagið á engan hátt getur fært minstu líkur til, að það geti haft peninga, þá vil jeg ekkert við það eiga, og þá skal ekki næsta þing líða svo, ef mjer auðnast þá að vera í þessum sal, að jeg ekki hreyfi málinu á einhvern hátt hjer á Alþingi.

Ætlar hv þm. þá að útvega peningana?

. Hv. þm. spyr mig, hvort jeg ætli að útvega peningana. Það kann að vera, að það sje allmikill munur á efnahag okkar, en jeg býst samt við, þótt hv.þm. sje miklu ríkari en jeg, að fjármagn hans hrykki skamt í þessu máli. Hv. þm. þurfti því ekki að vera með þessi köpuryrði til mín, enda get jeg sagt hv.þm. það, að ef jeg hefði haft nægilegt fjármagn til að koma þessu máli í framkvæmd, myndi atkvæði mitt aldrei hafa fallið með þessu sjerleyfi Titans, því að það get jeg sagt hv.þm. Borgf., að jeg hefi ekki haft neina ánægju af að greiða því atkvæði, ef það hefir ekki verið annað en ómerkileg tilraun erlendra gróðamanna til að afla sjer fjár, manna, sem eru eins og hrafnar um hræ alstaðar þar, sem hægt er að ná í einhvern bita. Mjer fanst hv. 1. þm. Skagf. furða sig á því, að í þessari yfirlýsingu skyldi standa það, að fjelagið yrði að sanna, að það hefði fjeð til. Mjer finst það ekkert undarlegt. Þing á hjer skamma hríð setu, og þar sem stjórnin á að veita þetta sjerleyfi, þá verður hún að dæma um þau skilyrði, sem fyrir hendi eru. Stjórnin verður svo að svara til þess síðar, hve sanngjarnlega hún lítur á það mál, og vitaskuld verður það ekkert launungarmál; þingið getur á sínum tíma fengið að sjá þau plögg, sem hún dæmir eftir. Þá sagði hv.þm. (MG), að hann hefði sjeð brjef til Klemensar Jónssonar, og virtist í tilefni af því brjefi vilja halda því mjög fram, að fjelagið hefði næga fjármuni. Það gleður mig mjög að heyra, því að fjelagið verður þá vonandi ekki mjög seint á sjer að leggja fram fjeð, en geri fjelagið það ekki, þá legg jeg lítið upp úr þeim skrifum, sem verið er að senda hjer heim til þeirra manna, sem eru túlkar fjelagsins hjer heima, til að útvega því þessi fríðindi. Loks sagðist hv.þm. eiga bágt með að trúa því, að við, þingmenn Suðurlandsundirlendisins, hefðum skrifað undir þessa yfirlýsingu til þess að spilla fyrir málinu. Það er eðlilegt, enda er mjög ólíklegt, að í þessari yfirlýsingu okkar felist nokkuð það, sem gæti orðið málinu til hnekkis. Háttv. 1. þm. Rang. varð misint, en sem hann þó leiðrjetti, þegar hv. 1. þm. Skagf. var að tala, sagði, að landbn. hefði skrifað undir, en það er ekki annað en mismæli. Landbn. skrifaði ekki undir þetta skjal, en það voru menn, sem áttu þar sæti, sem höfðu skrifað undir þessa áskorun. En það skiftir ekki miklu máli og ekki ástæða til að fjölyrða frekar um það. Mjer þykir vænt um, ef þessi áskorun, sem landsstjórnin hefir tekið á móti, gæti orðið til þess, að það kæmi greinilega í ljós, hvort þetta fjelag hefir verið að sækja eftir þessum fríðindum til að starfa hjer, eða aðeins til þess að geta haft peninga upp úr þeim án þess að hafast nokkuð að. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Magnús Torfason Jeg hafði kvatt mjer hljóðs út af orðum hv. 1. þm. Skagf., þar sem hann beindi því að þm. af Suðurlandsundirlendinu, og þá sjerstaklega að okkur þm. Árnesýslu, að við með þessum undirskriftum okkar undir skjal til atvmrh. hefðum ætlað okkur að spilla fyrir járnbrautarmálinu. Jeg hafði beðið mjer hljóðs á undan hv. samþm. mínum (JörB) og bjóst við að tala fyr en hann. En nú hefir hv.þm. (JörB) svarað mestu af því, sem þurfti að svara hv. 1. þm. Skagf., og get jeg að öllu leyti vísað til þess. Það eitt, sem mjer þótti merkilegt, þegar hv. 1. þm. Skagf. var að túlka þessa áskorun þm. af Suðurlandsundirlendinu, var, að hún kemur hv.þm. þannig fyrir sjónir, að hún eigi ekki að vera til að ýta undir málið, heldur til að spilla fyrir því. Jeg þarf ekki að svara þessu öðru en því, að þetta er hrein og bein fjarstæða, og í öðru lagi vil jeg segja það, að þetta ber merkilegan vott um það, hvernig málaflutningsmaður getur reynt að snúa málum manna í villu, þegar hann óskar að hafa það svo. Það er áreiðanlegt, að þessi áskorun var gerð að yfirlögðu ráði, og hún var gerð eftir umtali og samtali á milli þm. af Suðurlandsundirlendinu, fyrst og fremst til þess að hreyfa við málinu. Okkur fanst, að þetta þing mætti ekki með nokkru móti líða svo, að því væri ekki hreyft, og ástæðan til þess var með öðru, að trúin á Titan hefir aldrei verið of sterk á Suðurlandsundirlendinu, og að þetta sjeu ekki staðleysustafir, sýnir það, að það var einmitt Titan, sem fjell við kosningarnar í sumar. Trúin á Titan var ekki meiri en það, að einmitt þessi eini fulltrúi fjelagsins fjell við kosningarnar, án þess að sýnilegt væri, að hann hefði neitt til saka unnið. Jeg hafði altaf litla trú á fjelaginu, og jeg lýsti því yfir hvað eftir annað á þingi 1927, að jeg greiddi atkv. með þessu máli á ábyrgð þáverandi atvmrh. (MG). Jeg lýsti því trausti mínu á atvmrh., að þegar hann hefði svona sterk orð um málið, þá væri það meira en fleipur eitt. Nú er jeg ekki neitt að ásaka hv. 1. þm. Skagf. út af þessu, því að jeg verð að líta svo á, að ennþá sje ekki kominn tími til að fella neinn fullnaðardóm um það; við vitum, að fjelagið hefir ársfrest enn til þess að leggja fjeð fram; fyr en sá frestur er útrunninn og það hefir komið fram, að fjelagið hefir ekkert fje, er ekki ástæða til þess. Það var sjerstaklega eitt atriði í þessari áskorun okkar þm., sem hv. 1. þm. Skagf. hafði mikið að athuga við, og það var, að við höfðum lagt það á vald atvmrh. að segja til um það, hvort fjelagið hefði fje til framkvæmdanna. Þetta var með ráðnum huga gert, og vegna sambands hæstv.atvmrh. við fulltrúa Titans hjer á landi var ekkert líklegra en hann hefði hinar bestu kringumstæður til að kynna sjer fjárhag fjelagsins. Og þessi áskorun var líka orðuð þannig, að við myndum láta okkur nægja, ef fje fengist til járnbrautarlagningar, og þetta var því eðlilegra, sem hæstv.atvmrh. hafði lýst yfir því, að honum væri járnbrautarmálið áhugamál, en ekki virkjunarmálið, svo að líka frá því sjónarmiði átti þessi áskorun að hjálpa málinu við. En að öðru leyti er það um þetta mál að segja, að þessi áskorun kom fram hjá okkur, og það, sem gerst hefir í viðtali við stjórnina, það er gert til þess, að hnipt væri við fjelaginu Titan, til þess að fjelagið fengi fullkomlega að vita það, að við ætlum ekki að láta okkur nægja með, að málið sje dregið á langinn og við hafðir fyrir ginningarfífl; fjelagið verður að færa sönnur á, að það hafi fje í höndum. Við myndum aldrei geta látið okkur lynda loforð út í bláinn. Nú leggur hv. 1. þm. Skagf. áherslu á það, að ekki sje þrautreynt, hvort fjelagið hafi fje, fyr en sjerleyfið sje veitt. Jeg geri alls ekkert úr því, vegna þess að það mundi vera hægt að ná þeim samningum við hæstv. stj., að leyfið skyldi verða veitt, ef það sannaðist, að fje væri fyrir hendi. En það væri vitanlega alveg nóg til að geta fengið leyfið, að ábyggilegir bankar eða önnur stórfyrirtæki lýstu því yfir, að fje skyldi vera til taks. En auk þess að hnippa við fjelaginu, liggur það líka í áskoruninni, að við viljum heldur ekki fyrir nokkurn mun, að fjelaginu verði veitt sjerleyfi peningalausu og allslausu, til þess eins að tefja fyrir málinu. Jeg er ekki í neinum vafa um það, að ef fjelagið fengi sjerleyfið peningalaust, þá yrði það til þess að tefja fyrir málinu, því að það yrði auðvitað sagt, að ekki væri hægt að eiga við það fyr en ystu tímatakmörk væru útrunnin, en það viljum við ekki, sem höfum sjerlegan hag af því, að járnbraut verði lögð, og það er jeg viss um, að svo mikla þörf, sem við Árnesingar töldum, að væri á að fá járnbraut, þá hefir okkur skilist það síðan á þinginu í fyrra, að þörfin er miklu meiri nú heldur en hún var þá, og það er blátt áfram af því, sem hv. 2. þm. Rang. (GunnS) gat um, að það er sýnt, að Flóaáveitan getur ekki borið sig nema því aðeins, að járnbraut komi, eins og við báðir þm. Árn. höfum lýst yfir. Það var nefndur maður hjer í sambandi við þetta mál, sem jeg skal ekki nefna með nafni, og sagt, að hann hefði brjef í höndum, sem mikið væri á að byggja. Skal ekkert um þetta segja, nema að í fyrra átti jeg talsvert oft tal við þennan trúnaðarmann fjelagsins, en í vetur hefir hann aldrei talfært þetta mál við mig, nema einu sinni, þegar hann hitti mig hjá öðrum manni, og setti þá í mig hnútur. Hvernig á þessu stendur, skal jeg ekki um segja, en ef hann hefði haft eitthvað verulegt fram að bjóða, þá hygg jeg, að hann myndi ekki hafa látið undir höfuð leggjast að tala við mig um málið. Jeg sje ekki ástæðu til að fara út í neinar járnbrautarræður nú við þetta tækifæri; málið liggur ekki fyrir. En mjer þótti það merkilegt, hve einn hv.þm. tók kuldalega fram í ræðu háttv. samþm. míns (JörB), maður, sem við vitum allir, að trúir á háttv. 1. þm. Skagf. (MG), og þá varð mjer að hugsa til gamals máltækis, sem segir: Varaðu þig, Valnastakkur, fallinn er hann Fjögramaki! Jeg gat ekki að því gert, að það snerti mig dálítið illa, að þessi maður skyldi ekki geta orða bundist um það að taka svona kuldalega fram í fyrir hv. samþm. mínum.

Pjetur Ottesen Það má segja um þessar járnbrautarumræður, sem hjer hafa farið fram, að „margt er skrítið í Harmóníu“. Mjer finst það nefnilega dálítið skrítið, að þeir, sem börðust hjer hlið við hlið á síðasta þingi um að fá Titanfjelagið til að leggja hjer fram fje til járnbrautarlagningar og annara stórfyrirtækja í landinu, skuli nú berast hjer á banaspjótum. Hv. 2. þm. Árn. (MT) skaut því hjer fram áðan, að sjer hefði þótt kuldalega tekið fram í fyrir hv. samþm. sínum, og átti þar víst við þau orð, sem jeg skaut að hv. 1. þm. Árn. (JörB) áðan. Svo sagði hv.þm., að sjer þætti þetta því undarlegra, sem þessi maður, þ. e. jeg, tryði á hv. 1. þm. Skagf. Jeg skal fúslega viðurkenna, að jeg ber mikið traust til hv. 1. þm. Skagf., þó að við sjeum ósammála í þessu fossavirkjunar- og járnbrautarmáli, en það er einmitt hv. 2. þm. Árn., sem trúir á háttv. 1. þm. Skagf. í þessu máli, því að hv.þm. sagðist hafa greitt atkv. í þessu máli á ábyrgð þess hv.þm. (MG), en gat þess um leið, að hann hefði gengið af trúnni, og má það vel vera, því að maðurinn er sagður laus á kostum, og finst mjer, að ekki sje hægt að skilja þetta öðruvísi en svo, að hv.þm. ætli nú að greiða atkv. um málið á ábyrgð hæstv.atvmrh. (TrÞ), og þá get jeg skilið aðstöðu hv. 2. þm. Árn. í þessu máli, og það er þá þannig, að hv.þm. vill ekkert í því gera á annan hátt en að hafa æfinlega ráðherraábyrgð fyrir öllu, sem hann gerir í málinu. Hv. þm. er kannske farinn út, en það gerir ekkert til, því að jeg ætla ekki að hafa þessa járnbrautarræðu lengri. Jeg geri ráð fyrir, að þeim, sem hjer hafa verið staddir um hríð og vita ekki nánar deili á því, hvaða mál hjer er í raun og veru til umræðu, komi það allkynlega fyrir, að hjer sje farið að ræða um fjárlög, því að hjer hefir enginn heyrt það nefnt; hjer hafa verið eintómar járnbrautarumræður, og svona líka skemtilegar, sem jeg hefi nú lýst. En þetta var nú útúrdúr hjá mjer, og vil jeg nú gera nokkrar aths. um fjárlögin, og þá sjerstaklega út af orðum hæstv. fjmrh. Það er nú svo með þann ráðherra, að hann er mjög sjaldsjeður gestur hjer í þessari hv. deild, og sannast á honum hið fornkveðna, að „Sjaldan bregður mær vana sínum“, því að í þau fáu skifti, sem hæstv. ráðh. tekur hjer til máls, þá rýkur hann upp með þjósti og skammar alt og alla. Það er löngum aðaluppistaðan í ræðum hæstv. ráðh. hjer í þessari deild. Það var alveg hið sama nú; ræðan var eiginlega ekkert annað en þetta. Hæstv. ráðh. sagði, að jeg hefði verið með staðhæfingar um það, að það væri raunverulegur 400 þús. kr. tekjuhalli á fjárl. og að jeg hefði engin rök fært fyrir þessu máli. En hvaða rök færði hæstv. ráðh. fyrir því, að þetta væri ekki rjett? Jeg færði sannarlega rök fyrir þeim mjög óvenjulega hætti, sem hjer væri nú upp tekinn, að vera að fela þessar upphæðir í fjárl., þó að hæstv. ráðh. sje að tala um, að það eigi að taka lán til þessara fyrirtækja, eins og Mosfellsheiðarvegarins o. fl. Jeg sje, að hæstv. ráðh. hlær; það gleður mig, að hann er kominn í gott skap aftur, - eða skilur ekki hæstv. ráðh. það, að þótt tekið sje lán, þá stendur hagur ríkissjóðs því ver á eftir, sem lánsupphæðinni nemur? Þessar ástæður vildi hæstv. ráðherra ekki taka gildar, og það eina, sem ráðh. færði fram sem ástæðu gegn þessari ályktun minni um tekjuhallann, var það, að jeg mundi þjást af geðvonsku; en þar sjer hæstv. ráðh. sjálfan sig í spegli.  (Fjmrh. MK: Um það þurfum við ekki að deila)  . Þá sagði hann einnig, að ummæli mín miðuðu að því að gera afgreiðslu fjárl. tortryggilega. Jeg þarf þess sannarlega ekki, því afgreiðsla fjárl. er þannig nú, að hún hlýtur að vekja tortryggni allra gætinna og athugulla manna. Hæstv. forsrh. tók alt öðruvísi og betur í ummæli mín. Hann kvaðst skyldi viðurkenna, að afgreiðsla fjárlaganna væri önnur en æskilegt væri og kvaðst skyldi vera á verði um, að afgreiðslan yrði varlegri á næsta þingi. Jeg vona, að hæstv. fjmrh. taki orð yfirmanns síns til greina í þessu efni. Þá fyltist hæstv. fjmrh. vandlætingu yfir því, að hv.þm. S.-Þ. (IngB), hv.þm. V.-Sk. (LH) og jeg höfðum látið nokkur alvöruorð falla í garð Ed. út af afgreiðslu hennar í fjárlögunum, og talaði um hroka í því sambandi. Jeg vil aðeins segja það, að hann ætti að líta í sinn eiginn barm, áður en hann fer að tala um hroka hjá öðrum. Við höfum aðeins fundið að gerðum Ed. á þinglegan hátt, og jeg verð að segja það, að jeg get engan veginn tekið það vel upp fyrir hæstv. fjmrh., að hann skuli setja ofan í við mig eða aðra hv. deildarmenn fyrir það, því þær aðfinslur voru sannarlega rjettmætar og verðskuldaðar. Þá þóttist hæstv. fjmrh. ná sjer vel niðri, er hann sagði, að jeg hefði átt minn þátt í því að stuðla að bitlingum til einstakra manna. Jeg skal glaður játa minn hluta af þeim. Jeg beitti mjer fyrir því, að námsmaður einn fengi styrk til framhaldsnáms, og skal skýra frá, hverjar ástæður lágu til þess. Svo stóð á um þennan pilt, að hann var ranglega settur hjá, er styrk þeim, er stúdentum er ætlaður til náms í útlöndum, var úthlutað á síðastl. ári. Annar piltur, sem átti aðstoð í háttsettum borgara hjer í bænum, var tekinn fram yfir hann, enda þótt sá hefði bæði lægri einkunn og væri frá öðru ári. Hjer var því um hróplegt ranglæti að ræða, og úr því vildi jeg bæta. Auk þess er piltur þessi mannsefni hið mesta og ætlar að snúa sjer að þjóðnýtum fræðum. Hann fjekk styrk á síðasta þingi og bjóst við að njóta hans áfram. Mætti segja um hann og aðeins tvo aðra af þeim 35, er námsstyrki fengu, að það hefði verið brigðmælgi af Alþingi að synja þeim um styrk nú. Þessi piltur er að nema byggingafræði, og þar sem hæstv. núverandi stjórn hefir mikinn áhuga á því að byggja skrifstofur, letigarða o. fl. þess háttar ætti ekki að vera vanþörf á, að menn legðu þær greinar fyrir sig. Hefi jeg þá með þessu skýrt afstöðu mína til bitlinganna. Þá fór hæstv. fjmrh. að tala um nauðsyn fjárveitinga og lánsheimilda í 22. gr. fjárlaganna. Jeg hafði ekki minst á, að jeg teldi þessar fjárveitingar og lánsheimildir ónauðsynlegar, heldur taldi óviðkunnanlegt, að þarna væri verið að fela fjárveitingar, sem ættu að koma til útborgunar á árinu 1928. Jeg vjek ekki að neinu öðru viðvíkjandi þeirri grein, en hæstv. fjmrh. var víst ekki viðstaddur og mótmælti því alt öðru en því, sem ræða mín gaf tilefni til. Jeg býst nú við, að þolinmæði hæstv. forseta fari að þrjóta, enda er jeg nú steindauður. En jeg vildi aðeins segja það, út af því, að þegar hæstv. fjmrh. heldur svo fast á valdi Ed. gegn Nd., þegar ráðh. kemur fram hjer í deildinni sem vörður Ed. gegn valdi Nd., þá minti hann mig á skopmyndina í einu blaðinu okkar af verðinum gegn misbeitingu innlends valds. Jeg býst við, að menn kannist við þessa mynd, því að blaðið mun hafa gengið á milli manna hjer í deildinni í dag.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg get verið ánægður yfir því, að hv.þm. Borgf. er að myndast við að smátaka það aftur, sem hann bar fram með miklum þjósti hjer í hv. deild í dag. Þetta er skynsamlega gert af honum, en þó á hann eftir að standa reikningsskap á nokkrum af hinum óviðurkvæmilegu ummælum sínum. Þessi hv.þm. gaf í skyn, að jeg hagaði mjer ekki sæmilega þá sjaldan er jeg kæmi í hv. deild. Jeg legg það óhræddur undir dóm deildarinnar, við hvaða rök þessi orð hv.þm. hafa að styðjast. Jeg vil spyrja hann, hvort honum sje svo mikil ánægja að því að hafa mig hjer í deildinni, að hann ætlist til, að jeg vanræki störf mín í háttv.Ed., þar sem jeg á að greiða atkv. - Hann sagði, að jeg skammaði alt og alla, hvenær sem jeg liti hingað inn. Jeg legg þetta undir úrskurð deildarinnar og veit, að hún dæmir þessi ummæli ósönn og ósæmileg. Hitt er sannara, að þessi hv.þm. getur aldrei talað um nokkurt mál hjer á þingi - jeg veit ekki, hvernig hann er á heimili sínu - án þess að skrúfa sig upp í einhvern svarra, sem alls ekki fer honum vel. Hv. þm. var hróðugur yfir því að hafa hlotið lofsamleg ummæli hjá hæstv.forsrh. Jeg skil nú ekki, að þau ummæli hafi verið alvarlega meint.

Jú, jú

. Ef svo hefir verið, þá er víst, að hv.þm. hefir ekki átt það lof skilið, slíka þverúð, sem hann hefir sýnt við afgreiðslu fjárlaganna. Jeg held, að hjer eigi við: „Þeir, sem búa í þessu húsi, breyta öðruvísi en þeir tala“. Hv. þm. þykist verða forviða, ef einhver gerist svo djarfur að koma með hógværar aths. við það, sem hann segir, og þykist einn hafa vit á öllu. En hjer hefir honum brugðist bogalistin æðioft. Jeg þarf ekki að endurtaka það, sem jeg sagði í dag, er jeg hnekti ummælum hv.þm. Röksemdir mínar voru tölur, sem standa fastar. Það, sem jeg sagði um styrki til einstakra manna, sjerstaklega námsmanna, var alt rjett, og þótt hv.þm. bæri mikið lof á skjólstæðing sinn, munu aðrir hv.þm. geta sagt hið sama um sína skjólstæðinga, að þeir sjeu efnilegir og styrks verðir. Hv. þm. þóttist hafa fært rök fyrir því, að 400 þús. kr. tekjuhalli væri á fjárlögunum. Jeg skil ekki í, að hann treysti svo á sljóleika hv.þm., þótt þeir hafi nú vakað í nokkrar nætur, að hann ætli þeim að trúa þessu. Það er beinlínis fáránleg blekkingartilraun að segja, að lán, sem eiga að borgast á mörgum árum, hafi áhrif á fjárlögin, nema afborganir og vextir. Þannig eru röksemdir hv.þm., að þær hrynja í rústir óðar og við þeim er hróflað. Úr því að hv.þm. ljet sjer sæma að fara að tala hjer um skopmyndir, þá verð jeg að segja það, að þeim mönnum, sem við þá iðju fást, hljóta að vera allmjög mislagðar hendur, úr því að þeir hafa ekki valið sjer svo ákjósanlega fyrirmynd sem hv.þm. Borgf. Þó getur þetta stafað af því, að slíkar myndir eru venjulega af merkum mönnum, en þeir herrar, sem hafa sjer þessa myndagerð til lífsframdráttar, eru ekki svo djúpt sokknir enn, að þeir seilist svo langt til fyrirmynda að nota hv.þm. Borgf., fyr en þá síðar, er þessar myndir eru orðnar hversdagslegar. Jeg hefi þá ekki meira að segja við þessari „stuttu“, löngu aths. hv.þm., enda er hann nú steindauður og varla hætta á, að hann gangi aftur. En ef svo færi, hygg jeg, að hann yrði allægilegur og enn verri en í lifanda lífi. Myndi ekki mega segja með sanni um hann, að hann væri „hávaðamaður, illur viðskiftis og hinn mesti gapuxi“, eins og sagt var um mann einn á landnámsöld?

Pjetur Ottesen Jeg þarf ekki að víkja að ræðu hæstv. fjmrh., enda fann jeg hvergi innihaldið. En út af því, að hann sagði, að skopmyndir væru venjulega af merkum mönnum, þá get jeg frætt hæstv. ráðh. á því, að jeg varð fyrir þeim heiðri 2–3 árum á undan honum að vera myndaður á þennan hátt. Hefir því liðið nokkuð langur tími uns uppgötvað var, að hæstv. fjmrh. væri svo merkilegur maður, að hægt væri að nota hann í þessu augnamiði.

Fjmrh. (Magnús Kristjánsson) Jeg vil biðja hv.þm. Borgf. að athuga, að þessi aths. hans kemur að litlu liði. Hún sýnir aðeins, að mjer er að fara fram, en honum aftur.

Þetta væri gott, ef einhver annar vissi þetta en hæstv. ráðh. sjálfur. - EF: „Doktorinn“ veit það líka

.

Gunnar Sigurðsson * Svo stendur á, að þótt fjárl. sjeu hjer á dagskrá, hefir Titanmálið allmjög dregist inn í umr. Mjer er alveg óskiljanleg sú breyting, sem orðið hefir á afstöðu hv . þm. til þess máls síðan í fyrra. Fyrir mjer horfir málið eins við nú og þá. Jeg hefi aldrei haft mikla trú á, að úr framkvæmdum yrði hjá því fjelagi, og ávalt talið æskilegast, að við Íslendingar gætum lagt brautina sjálfir. Jeg vil benda á það, að Möller telur, að járnbrautin muni borga sig eftir 10 ár. Annars er jeg engu vantrúaðri á Titan nú en í fyrra. Hv. 1. þm. Árn. (JörB) sagði, að fjelagið ætti að leggja fram 4 milj. kr. nú þegar til að leggja brautina fyrir. Voru hv.þm. nú svo einfaldir í fyrra að halda, að fjelagið kæmi með 4 milj. kr. án þess að því væri veitt sjerleyfið? Það væri sama og heimta peninga út úr banka, áður en víxillinn kemur. Jeg get fyrirgefið stj., þótt hún neiti um sjerleyfið, en þá tel jeg, að hún hafi skuldbundið sig til að ráða málinu til lykta á annan hátt. Jeg hefi ekki skrifað undir yfirlýsinguna, ekki af því, að jeg telji, að hún muni gera ógagn, heldur af því, að jeg tel hana þýðingarlausa. En jeg hefi ekki viljað leggja málið undir dóm stjórnarinnar án þess, að hún tæki um leið á sig þá skyldu að aðhafast eitthvað í járnbrautarmálinu. Stj. er heldur ekki öll á sama máli. Hæstv. forsrh. er á sömu skoðun og hann var í fyrra, en hæstv. fjmrh. er á gagnstæðri skoðun við hann. Jeg hefi bent á þá leið, að fjelagið setji tryggingu, 100–200 þús. kr., fyrir því, að það hefjist handa innan ákveðins tíma, t. d. missiris, og missi ella allan rjett. Með þessu móti ætti að vera fyrir það girt, að tjón hlytist af að veita sjerleyfið, eða að sómi landsins biði hnekki við það. Jeg verð að harma það, hve óákveðinn hæstv.atvmrh. var í ummælum sínum. Hann kvaðst skyldi taka málið til athugunar, en þetta hefir verið sagt áður, og þýðir lítið að athuga málið á hverju þingi, ef ekkert er gert í því. Vona jeg, að engir Sunnlendingar sjeu svo heillum horfnir, að þeir styðji þá stjórn, sem er á móti þessu nauðsynjamáli þeirra, járnbrautarmálinu. Þegar jeg var í Framsóknarflokknum fyrir fjórum árum síðan, var það mál á stefnuskrá hans, enda fer vel á, að svo sje. Jeg skal svo aðeins endurtaka það, að neiti hæstv.forsrh. nú að veita þetta sjerleyfi, sem jeg er honum þó sammála um, að rjett sje að gera eins og nú standa sakir, þá lít jeg svo á, að hann hafi þar með tekið á sig ábyrgð á því að hrinda áfram á einhvern hátt þessu mikla þjóðþrifamáli okkar Sunnlendinga. En við munum ekki láta okkur nægja með orðin tóm og einskis nýt loforð. Vil viljum fá efndir þess, sem lofað hefir verið. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Lárus Helgason * Þegar háttv.þm. Borgf. var í dag að átelja gerðir Ed. og fanst, að hún hefði hagað sjer öðruvísi í meðferð sinni á fjárl. en hún hefði átt að gera, tók hann sem dæmi, að hún hefði skorið niður styrk til Sláturfjelags Suðurlands, sem ekki hefði numið nema 1/10 kostnaðar þess fyrirtækis, er það ætlaði að ráðast í, á sama tíma og hún hefði veitt styrk, er nam ¼ kostnaðar, til hliðstæðra fyrirtækja. En hv.þm. tók ekki nógu djúpt í árinni, því þessi styrkur, er feldur var niður, nam aðeins 1/15 kostnaðar. Jeg get ekki fallist á, að hv.þm. Borgf. hafi farið nokkuð of hörðum orðum um aðgerðir hv.Ed. í þessu máli, og yfirleitt neita jeg því, að við hv.þm. Borgf. höfum verið of harðorðir í garð hv.Ed. Þá vildi jeg lítilsháttar leiðrjetta það, sem komið hefir fram í ræðum tveggja hv.þm. um þetta mál. Hv. 1. þm. Árn. (JörB) taldi það að vísu miður farið, að þessi styrkur til Sláturfjelags Suðurlands var feldur niður, en gat þess þó, að það skifti í raun og veru ekki miklu máli og því ekki stór skaði skeður, þó svona færi. Þetta álit hv.þm. mun stafa af því, að hann er ekki nógu kunnugur þessu. Það má að vísu segja, að 10 þús. kr. sjeu ekki mikil upphæð, en þegar um það er að ræða að leggja út í ný fyrirtæki, sem eru máske nokkuð vafasöm, þá geta þó 10 þús. kr. gert talsvert gagn. Það er því alls ekki rjett, að enginn skaði væri skeður, þó þessi styrkur væri feldur niður, því afleiðingin af því er sú, að vafasamt verður, hvort stjórn Sláturfjelagsins sjer sjer fært að halda niðursuðunni áfram. En það væri mjög til hins verra, ef hún væri lögð niður. Stjórn Sláturfjelagsins vinnur líka fyrir fjöldann, og er því vandlifað fyrir hana. Og ef eitthvað mishepnast, þá er henni kent um alt. Af þessum ástæðum hefði það verið ekki svo lítill styrkur fyrir hana að hafa þessar 10 þús. kr., ef einhver mistök kynnu að verða á þessu. Hv. 1. þm. Rang. (EJ) var á sama máli og jeg í þessu, en bætti því þó við, að í raun og veru væri það ekki nema eðlilegt, að þessi styrkur hefði verið feldur niður, því hann væri í raun og veru ekkert annað en gjöf. En þetta er ekki rjett hjá hv.þm. Það mætti þá með sama sanni segja, að allir styrkir væru gjafir. Styrkirnir samkv. jarðræktarlögunum og úr byggingar- og landnámssjóði væru þá líka gjafir. En það er ómögulegt að kalla þessa styrki gjafir, því þeir hafa það hlutverk að auka getu og velmegun þjóðarinnar. Vilji hinsvegar einhver endilega kalla þetta gjafir, þá er vitanlega ástæðulaust að meina það. En þetta eru þá áreiðanlega gjafir, sem ekki verða síður til góðs gefandanum, þ. e. ríkinu, heldur en þiggjandanum. Eins og kunnugt er, hefir verið gerð tilraun til þess að flytja nýtt kjöt til Englands, og hefir þá komið í ljós, að ekki muni vera hægt að fá þar markað nema fyrir besta kjöt. Alt lakara kjötið er þá útilokað frá þeim markaði. Ef niðursuðu væri nú komið hjer upp, eru allar líkur til þess, að hægt væri með henni að gera þetta lakara kjöt hæft til þess að seljast á erlendum markaði, og væri þá mikið unnið. Þetta snertir því alla þjóðina, og því ekki hægt að segja, að þessi styrkur sje gjöf til einstaks fjelags. Þessu vildi jeg ekki láta ómótmælt, enda þótt að fullu hafi nú verið frá því gengið. Jeg sagði áðan, að hv.þm. Borgf. hefði ekki verið of harðorður í garð Ed. og að jeg vildi ekki viðurkenna, að jeg hefði verið það heldur. Þetta ætla jeg að leyfa mjer að endurtaka, því þegar sú aðferð er höfð, að gerðir Ed. eru látnar standa óbreyttar, þá hvílir ekki svo lítil ábyrgð á henni. Hinsvegar er jeg alls ekki samþykkur því, að þessi aðferð sje höfð, og jeg hefi ásett mjer að vinna að því, að hjer eftir verði Nd. ekki útilokuð frá því að ráða einhverju um endanlega útkomu fjárlaganna. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Sigurður Eggerz Hæstv. forseti (BSv) mæltist til þess, að umr. hjer snerust ekki um of um Titan. Jeg mun nú verða við þessari beiðni hans og drepa aðeins á nokkur höfuðatriði. Jeg hefi jafnan verið andvígur sjerleyfi til Titans af ýmsum mjög alvarlegum ástæðum, sem hjer verða ekki taldar. Á höfuðatriðin vil jeg drepa. Jeg tel óverjandi, að erlendir menn megi ráða hjer yfir fje, sem getur numið 100 milj. kr. eða meira, og jeg vil benda á, hvernig slíkt erlent „kapital“ hefir komið ýmsum stærri þjóðum en okkur á knje. Jeg hefi ekkert á móti því, að erlent fje komi hingað, ef við ráðum yfir því sjálfir. Hæstv. forsrh. hefir nú í skjóli þess meiri hluta, sem hann hefir fengið, og í skjóli sinnar eigin sannfæringar, sbr. aðstöðu hans á síðasta þingi, kveðið þennan draug niður. Jeg þakka honum fyrir það. Alt er gott, þegar endirinn er góður. Einnig þakka jeg þeim góðu mönnum, sem hafa snúist í þessu máli, því án þeirra hefði aðstaða hæstv.forsrh. orðið erfið.

Magnús Guðmundsson Jeg get auðvitað ekki verið á sama máli og hv.þm. Dal. (SE) í þessu máli. Skal jeg þó ekki víta hann fyrir skoðun hans á því, þar sem hann heldur nú því sama fram og í fyrra, en þá var þetta mál samþ. með 2/3 hlutum þings. En út af ræðu hæstv.forsrh. þarf jeg að segja nokkur orð. Hann sagði, að hægt væri að reka á eftir fjelaginu í eitt ár enn, eða til 1. maí 1929, með það að útvega fje, áður en sjerleyfið væri veitt. Þetta er að vísu rjett. En jeg hefi lítla trú á því, að fjelagið geti útvegað fjeð fyr en sjerleyfið er fengið. En hver mánuður og jafnvel hver vika, sem líður hjer frá, dregur úr líkunum fyrir því, að hægt sje að útvega fjeð. Þá spurði og hæstv.forsrh., hvers vegna þessu hefði ekki verið hreyft fyr á þinginu. Því hefir verið hreyft áður, og það var aðeins vegna þess, að Klemens Jónsson hafði óskað eftir, að því yrði ekki hreyft aftur nema í samráði við hann, að jeg vildi ekki hreyfa því aftur að fyrra bragði. Svipað mun hann hafa sagt við hæstv.forsrh.; að minsta kosti skildi jeg hann svo. Það er hinn mesti misskilningur hjá hæstv.forsrh., að sama sje, þó þetta dragist til næsta þings, því eins og jeg hefi áður sagt, dregur það úr líkunum fyrir því, að fjelagið fái fje, ef það dregst, að það fái sjerleyfið í hendurnar. Það er alt annað að hafa í höndum sjer lög, er heimila, að sjerleyfi sje veitt, eða að hafa sjerleyfið sjálft, því í sjerleyfið er hægt að setja skilyrði, er ekki standa í lögunum, þar sem þau eru aðeins heimildarlög. Hv. 2. þm. Rang. (GunnS) skildi, hvaða munur er á þessu. Og það er mjög skiljanlegt, að ekki sje gott að fá fje, nema vitað sje, hver skilyrðin eru frá ríkisstjórnarinnar hálfu. Hæstv. ráðh. spurði, hví jeg hefði ekki veitt sjerleyfið. Hvað það snertir get jeg vísað til þess, er hv. 1. þm. Árn. sagði. Jeg gat auðvitað ekki veitt það fyr en um það hafði verið sótt. Hæstv. ráðherra þótti gott, að jeg skyldi kalla svar hans goðsvar. En jeg vil minna hæstv. ráðh. á það, að goðsvör voru jafnan talin tvíræð. Og ef þetta svar á að vera uppfylling á því loforði, sem hann gaf á eldhúsdaginn, þá er það vissulega goðsvar, sem skilja má á tvo vegu. Af því er ómögulegt að álykta, hvort hann ætlar að veita sjerleyfið eða ekki. Þó þykir mjer líklegra, að hann veiti það ekki, því hann sagðist vera sömu skoðunar og í fyrra. En ef svo er, þá ætti hann að segja það hreinskilnislega, svo fjelagið sje ekki að eyða tíma í að draga sig eftir þessu og reyna að sanna, að það hafi fje. Það, að hæstv.forsrh. vill ekkert segja um framtíðina, ef fjeð yrði þá til staðar, sýnir, að hann vill ekki gefa ákveðið svar. Og þegar hann segir, að engin trygging sje fyrir því, að fjelagið fái peninga, ber það vott um, að hann álítur ekkert mark takandi á brjefi því, er honum hefir verið sýnt. En í brjefi þessu er ábyggilegt loforð um svo háa upphæð, að hún nægir til meira heldur en að byggja járnbrautina. Þá kem jeg að því, er hv. 1. þm. Árn. sagði. Hann lýsti því yfir, að hann væri sömu skoðunar og í fyrra, og má því undarlegt heita, að við, sem þá vorum sömu skoðunar, skulum vera að yrðast á nú, því ekki hefi jeg breytt um skoðun. Hann tók það fram - og vil jeg ekki gera honum neinar getsakir um, að hann hafi ekki meint það -, að hann vildi ekki gera neitt, er yrði þessu máli til hindrunar. En jeg vil benda honum á það, að þessi áskorun til hæstv.forsrh. getur einmitt orðið notuð sem átylla fyrir því að veita ekki leyfið. Með henni er það líka lagt á valdi hæstv. ráðh. að skera úr um það, hvenær fjeð er til, og má búast við því, að hann verði mjög strangur, fyrst hann gerir ekkert úr þessu brjefi, sem áður hefir verið nefnt. Hv. þm. (JörB) sagði, að hæstv.forsrh. gæti ekki varið sig með þessu skjali, ef öll skilyrði væru uppfylt. En eftir skoðun hæstv.forsrh. að dæma, mun hann ekki álíta neitt fullkomna sönnun, nema peningarnir liggi svo gott sem á borðinu fyrir framan hann. Það er ekki nóg fyrir fjelagið að hafa þessi lög ein, því ennþá hefir það engan rjett og getur því alls ekki fengið peninga hjá peningamönnum. Og þar sem það hefir ekkert leyfi í höndunum, getur það aðeins fengið loforð um fje, eins og það líka hefir þegar fengið.  (Forsrh. TrÞ: Það er ekki rjett)  . Það er þó í þessu umrædda brjefi.  (Forsrh. TrÞ: Það er ekkert á því að byggja)  . Það er ekki rjett; þetta stendur í brjefinu; jeg hefi sjálfur sjeð það. Jeg gat ekki varist því að skilja hv. 1. þm. Árn. svo, sem hann vildi nú gera tortryggileg ýms ummæli mín frá í fyrra. Þykir mjer mjög leitt að heyra það, og það því fremur, sem hann segist vera sömu skoðunar nú og þá. Í fyrra talaði hann um það, að fyrst skyldi krefja fjelagið fjárins, er það hefði fengið sjerleyfið. Þá væri fyrst hægt að búast við, að það gæti fengið fje. En nú hefir hann komið því til leiðar með þessari áskorun, að sjerleyfið verður varla veitt, nema peningarnir liggi á borðinu. Það er leiðinlegt, að hv.þm. skyldi ekki sjá það í fyrra, ef hróður landsins er skertur með því, að útlendingar fái þetta sjerleyfi í hendur. Jeg hefi ekkert á móti því, að heimtað sje, að fjelagið sýni öll gögn um það, að það geti fengið peninga, en jeg vil aðeins ekki láta það stranda á því, þó að lögfræðilega sönnun vanti, ef fyrir liggja loforð frá mönnum, sem ekki er ástæða til þess að rengja. Jeg skildi hv. 1. þm. Árn. svo, sem hann hefði iðrast þess, að þessi lög voru samþ. í fyrra. En til þess hefir hann enga ástæðu, því engar líkur eru til, að neitt frekar hefði verið gert í járnbrautarmálinu. Og heimildarlögin voru alls ekkert því til fyrirstöðu. Hefði hv.þm. viljað hrinda járnbrautarmálinu áfram á einhvern annan hátt, þá var honum í lófa lagið að bera fram frv. þess efnis á þessu þingi, því ekkert var því til hindrunar. Titan hefir enn engan rjett fengið. Jeg get vel tekið undir, að ef við hefðum innlenda peninga til fyrirtækisins, þá væri það betra. En jeg er því miður ekki viss um, að unt verði að útvega þá á næstu árum. - Þótt jeg vildi gjarnan hafa tíma til að fara nánar út í ræðu hv.þm., held jeg, að jeg megi til með að sleppa því að sinni. Hv. 2. þm. Árn. (MT) mælti hjer fáein orð og kvað sig hafa greitt atkvæði í fyrra á mína ábyrgð. Jeg hjelt nú, að hv.þm. hefði þann sið að greiða atkvæði á eigin ábyrgð, en ef þessi hv.þm. er undantekning frá þeirri reglu, þá vænti jeg, að hann haldi áfram að hafa sannfæringuna í sömu vistinni. Jeg kann ekki við, að hann sje að hringla með hana sitt á hvað, og vildi gjarnan, að hann greiddi áfram atkvæði á mína ábyrgð.

Hjer liggur ekki fyrir nein atkvæðagreiðsla!

. Það er nú sama sem, þegar hv.þm. sendir hæstv. stj. áskorun um að breyta þvert á móti því, sem hann vildi láta hana gera í fyrra. - Jeg veit ekki, hvað farið hefir á milli hv.þm. og Klemensar Jónssonar, en mjer finst það koma þinginu lítið við, þó að það hafi verið einhver ónot. En út af ummælum hans um mig og hv.þm. Borgf. vil jeg minna hann á, að sá hv.þm. hefir ætíð verið mjög eindregið á móti járnbrautarmálinu, svo að það er a. m. k. ekki sönnun fyrir, að hann trúi meira á mig en hv. 2. þm. Árn., nema síður sje.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 1. þm. Skagf. hefir bæði í þessari ræðu og áður gert mikið úr brjefi, sem hann segir, að sjer hafi verið sýnt, og leggur hann megináherslu á það sem sönnunargagn fyrir því, að peningar sjeu til. Jeg get lýst yfir því, að þetta brjef hefir ekki fylgt skjölum málsins eða umsókn fjelagsins. Jeg hefi að vísu fengið að sjá það, en alveg „prívat“, og álít mig ekki hafa leyfi til að segja neitt úr því. En þar sem hv. 1. þm. Skagf. leggur svo mikið upp úr brjefinu, krefst jeg þess, að hann sjái fyrir, að það verði birt, svo að alþjóð megi dæma um, hvers virði það er.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsrh. veit vel, að jeg á ekki brjefið og get því ekki ráðið, hvort það verður birt eða ekki. En jeg skal reyna að fá það birt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 1. þm. Skagf. hefir vitnað í þetta brjef, dregið ályktanir af því og bygt fullyrðingar á því. Hann er því skyldugur að birta brjefið, ef hann vill standa við orð sín.

Magnús Guðmundsson Það er ekki hægt að heimta af neinum, að hann birti brjef, sem hann á ekki sjálfur. En jeg stend við það að reyna að fá brjefið birt.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ef hv.þm. hefir ekki trygt sjer leyfi til að birta brjefið, hafði hann enga heimild til að koma með staðhæfingar bygðar á efni þess.

Magnús Guðmundsson Jeg hafði fult leyfi frá eiganda brjefsins, Klemensi Jónssyni, til að segja það, sem jeg sagði úr brjefinu.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þetta er alls ekki brjef, heldur afrit af brjefi.

Hefir þá tengdafaðir hæstv. ráðh. falsað brjefið?

. Brjefið er alls ekki til Klemensar Jónssonar, heldur er það afrit af brjefi til alt annars manns.

Forseti (BSv): Þá er umræðu þessa máls lokið. En þar sem svo mikið hefir verið rætt um samgöngumál, vildi jeg spyrja hv. formann samgmn., hvað liði nál. um frv. það til breytinga á vegalögum, er fram kom snemma þings.

Gunnar Sigurðsson Nefndinni er þetta kærkomið tilefni til að lýsa yfir því, að henni hefir þótt tilgangslaust, að málið kæmi frekar til umræðu, þar sem vegamálastjóri hefir lýst sig andvígan öllum breytingum á vegalögum, nema helst þeirri, er jeg hefi borið fram, það er brtt. um veginn frá Garðsauka inn Fljótshlíð að Teigi, og þaðan yfir Þverá og Aurana austur yfir Markarfljót. En jeg beygði mig þó fyrir meiri hl. nefndarinnar, og vænti jeg, að hv.þd. sje okkur þakklát fyrir að gera ekkert til þess, að þetta mál þvælist fyrir henni og tefji umræður dögum saman. Vegamálastjóri var sem sagt á móti öllum breytingum, en taldi þó, að taka mætti mína tillögu til athugunar til næsta þings.

Forseti (BSv): Mjer þykir þessu undarlega svarað, því að jeg hugði, að Alþingi rjeði löggjöf í landinu, en ekki vegamálastjóri. Jeg hefi litið svo á til þessa, að hann væri aðeins þjónn þings og stjórnar, en ekki herra þeirra.

Gunnar Sigurðsson Má vera að hæstv. forseta þyki svarið undarlegt, en jeg skýrði aðeins „objektivt“ frá málavöxtum og áliti Samgmn. Og jeg vænti, að hv.þd. virði okkur ekki svarið til verri vegar í þeim önnum, sem hjer eru nú, þar sem augljóst er, að engar breytingar ná fram að ganga á þinginu. - Það hefir og jafnan reynst örðugt að koma fram heim breytingum, sem vegamálastjóri hefir lagt eindregið á móti. Þótt hann eigi ekki að ráða frá stjórnskipulegu sjónarmiði, er hann þó sá, sem flestir taka mest tillit til í vegamálum. Þetta fór alveg á sama hátt í fyrra, að þá varð ekkert af breytingum á vegalögunum, enda þótt frv. væri borið fram um þær.

Forseti (BSv): Það var full ástæða til að spyrja hv. nefnd, hvað þessu frv. liði, og engu síður, þótt sama hv. nefnd vanrækti í fyrra að skila nál. fyr en 2–3 dögum fyrir þinglausnir. Eftir þingsköpum getur forseti krafið nefndir um álit, ef það dregst um skör fram, að þau komi. Því gerði jeg það nú, að gefnu tilefni, eftir hinar löngu umræður um samgöngumál.

Hannes Jónsson Jeg vil aðeins geta þess sem minnar skoðunar, að það er ekki eingöngu vegna álits vegamálastjóra, að jeg er andvígur öllum breytingum á vegalögunum. Jeg lít svo á, að ekki beri að taka fleiri vegi upp í lögin fyr en búið er að leggja þá, sem nú þegar eru komnir þar. Jeg held, að það sje nógu rækilega rannsakað, að það sjeu nauðsynlegustu vegirnir, og til þess að ljúka þeim þarf stórfje á hverju ári, a. m. k. fram yfir 1940. Ef jeg á eitthvað um þetta mál að fjalla á næsta þingi, þarf jeg engra ráða að leita til vegamálastjóra, heldur verð jeg á móti öllum breytingum.

Frsm. (Halldór Stefánsson) Þetta frv. er komið aftur frá hv.Ed., og hefir orðið á því mjög lítilvæg breyting, sem jeg vil leyfa mjer að gera grein fyrir. Í 6. gr. er svo ákveðið, að fje veðdeildarflokkanna megi lána gegn veði í jarðeignum, erfðafestulöndum og húseignum með lóð. Breyting hv.Ed. er sú, að bætt er inn í þar á eftir: „eftir því sem nánar verður ákveðið í reglugerð“. Þessi breyting er ekki það stórvægileg, að nokkur ástæða sje til annarar afstöðu til málsins hennar vegna.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Það var nokkuð snemma á þinginu, sem jeg bar fram þetta frv. Jeg skal ekki fara nánar inn á efni þess en jeg gerði við 1. umr. Jeg skal geta þess, að jeg er eins og áður sannfærður um nauðsyn þessa máls, og einmitt á grundvelli frv. Það hefir ætlast svo, að tillögur um lánsstofnun fyrir sjávarútveginn hafa átt örðugt, uppdráttar á þessu þingi. Það er sýnilegt, að engar af þessum tillögum ná að ganga fram, hvorki hjer nje í hv.Nd. Þó að leitt sje til þess að vita, má ekki gefast upp að svo komnu, heldur halda málinu lifandi. Þess vegna hefi jeg í fjhn. getað fallist á, að vísa því til stjórnarinnar, eins og nú er komið. Jeg ætlast til, að hæstv. stjórn taki málið til athugunar og leggi tillögur um það fyrir næsta þing.

Flm. (Haraldur Guðmundsson) Jeg flyt þessa till. á þskj. 196 ásamt hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) og hv. 2. þm. Rang. (GunnS), þar sem skorað er á ríkisstjórnina að láta gera fyrir næsta þing áætlun um stofnkostnað og starfrækslu ríkisprentsmiðju, er geti annast prentun ríkissjóðs og opinberra stofnana. Jeg hefi talið saman, hve mikið ríkissjóður hefir greitt fyrir prentun, heftingu og pappír fyrir sig og ýmsar opinberar stofnanir. Eru það samtals 273 þús, kr. á árinu 1926. Langstærsti liðurinn er Alþingistíðindi og Stjórnartíðindi, 98 þús. kr., þá póstur og sími 45 þús. kr., hagstofan og stjórnarráðið 37 þús. kr. og ýmislegt 22 þús. kr., samtals 202 þús. kr., sem borgaðar eru beint úr ríkissjóði. Þá eru ótaldar ýmsar stofnanir, sem reknar eru af hinu opinbera, svo sem Búnaðarfjelagið og Fiskifjelagið 28 þús. kr., Landsbankinn 11 þús. kr., landsverslun og áfengisverslun 9 þús. kr., ýmislegt 11 þús. kr. Enn má telja Eimskipafjelag Íslands, sem nýtur mikils opinbers styrks, með ca. 12 þús. kr. prentkostnað. Þetta er samtals 71 þús. kr. Í flestum liðunum er talið með nokkuð af pappír og heftingu. Þegar frá eru skilin Alþingis- og Stjórnartíðindi, er mjög mikið af þessu smáprentun, sem greidd er tiltölulega mjög háu verði. Verður hún áreiðanlega miklum mun ódýrari í prentsmiðju, sem ríkið á sjálft. Jeg hefi aflað mjer upplýsinga um, hvað kosta mundu hingað komnar vjelar, sem annað gætu allri prentun fyrir hið opinbera. Mundu þær kosta hingað komnar og uppsettar ca. 155 þús. kr. íslenskar. Áætlaður rekstrarkostnaður er 175 þús. kr. á ári, en þar er ótalinn pappír. Hinsvegar er ætlað ríflega fyrir afskriftum, og húsaleiga er áætluð 1000 kr. á mánuði. Hjer hefir nýlega verið samþykt þál., þar sem stjórninni er falið að athuga, hvort ekki muni tiltækilegt að koma á fót öflugu ríkisforlagi. Ef af því verður, má telja sjálfsagt að prenta í ríkisprentsmiðjunni þær bækur, er forlagið gæfi út. Mundi það auka verkefni hennar mikið. Einnig styrkir ríkið nú útkomu fjölda bóka, og væri gott að gera það með afslætti í prentkostnaði, því að sjálfsagt væri, að ríkið sæi um prentun slíkra bóka. Jeg geri nú ráð fyrir, að hæstv. stj. taki þetta alt til athugunar, ef tillagan verður samþykt. Jafnframt geri jeg ráð fyrir, að athugað verði, hvort tiltækilegra væri að kaupa hjer gamla prentsmiðju eða að stofna nýja. Mætti einkum færa tvenn rök fyrir því, að það fyrra væri haganlegra. Í fyrsta lagi eru til hjerna nógar prentsmiðjur, og í öðru lagi er ætíð nokkur vinningur að taka við starfandi prentsmiðju. Jeg hygg, að allir hljóti að viðurkenna, að a. m. k. er rjett að athuga þetta mál. Jeg mun ekki gera að umtalsefni, hve haganlegir þeir samningar eru, sem ríkið hefir gert að undanförnu um prentun, eða hvort hægt hefði verið að komast að þeim betri. En eins vil jeg geta, til að sýna, hve haganlegt fyrirkomulagið er. Prentun Alþingis- og Stjórnartíðinda skiftist nú á 4 prentsmiðjur. Skjalapartur Alþt. og Stjórnartíðindi er prentað sitt hvorri prentsmiðju. Nú er það kunnugt, að bæði eru prentuð í skjalapartinum sjálfum og auk þess sjerprentuð í nokkrum eintökum öll þau lög, er þingið afgreiðir. Síðan er þetta lesmál „lagt af“ og sett að nýju í annari prentsmiðju, sem stjórnin hefir samið við um prentun Stjórnartíðinda. En prentun laganna í Stjórnartíðindunum byrjan skömmu eftir þinglok. Þetta og annað eins kæmi ekki fyrir, ef hvorttveggja væri prentað í prentsmiðju ríkisins.

Flm. (Þorleifur Jónsson*): Jeg hefi leyft mjer að bera fram till. til þál. um, að ýms þau hlunnindi, sem landsbúar eiga einir, sjeu betur vernduð fyrir ásælni og ránskap útlendra fiskimanna en verið hefir. Í greinargerðinni hefi jeg minst lítillega á framferði útlendinga á undanförnum árum í Austur-Skaftafellssýslu, sjerstaklega Færeyinga síðastl. ár. Og líka sögu munu fleiri hafa að segja. Heyrst hefir um ýms spjöll á Langanesi og þar í kring. Og í þáltill. frá hv. 2. þm. Árn. (MT) er talað um spjöll í Selvogi. Jeg held, að tími sje til þess kominn, að eitthvað verulega sje hafist handa til að hindra það, að erlendir fiskimenn geti farið hershöndum um æðarvarp, selalátur, bjargfugl o. fl. hlunnindí, sem landsbúar eiga. Fyrri liður till. hljóðar um það, að stjórnin láti hafa nánar gætur á þessu eftirleiðis. Mín meining er, að lagt sje fyrir varðskipaforingjana að koma við og við, sjerstaklega að vorinu, á þær stöðvar, sem útlendir fiskimenn hafa sjerstaklega lagt í vana sinn að ræna. Jeg er viss um, að úti fyrir ströndum Austur-Skaftafellssýslu er mikil þörf á meiri landhelgisvörn en enn þá hefir verið framkvæmd þar. Þar er vanalega fult af togurum á vertíðinni, bæði innan og utan landhelgi, og þyrfti því meira eftirlit þar en nú er. En svo þyrfti að halda áfram eftirliti þar fram eftir vorinu, einmitt vegna egg- og selvera, sem þar eru fram með ströndinni. Mjer finst það skylda okkar að sýna þann manndóm, að varðar sjeu eignir og rjettindi landsbúa gegn útlendum yfirgangsmönnum. Þá skal jeg víkja nokkrum orðum að seinni lið till. og skýra það mál nokkru nánar en gert er í greinargerðinni. Fer jeg þar eftir skjölum og skilríkjum, sem liggja í stjórnarráðinu og jeg hefi fengið að kynna mjer. Hinn 8. maí í fyrra sást úr Lóni skip skamt frá eyjunni Vigur, og lagði bátur frá skipinu til eyjarinnar. Undir eins og þessa varð vart, símaði hreppstjórinn í Lóni til Hornafjarðar og fekk vjelbátinn Björgvin til að fara til Vigrar og athuga, hvaða skip þetta væri. Báturinn lagði undir eins af stað, og voru 5 menn í bátnum, og þegar hann kom á móts við Vigur, sá hann skútu sigla til hafs. Hann elti svo skútuna og náði henni loks. Hjet hún Heimdal T. G. 338 frá Færeyjum. Bátsmenn tóku skipverja tali og báru á þá, að þeir hefðu verið að ræna í Vigur. En skipverjar neituðu því með öllu og sögðust bara hafa verið að skjóta fugl og sýndu máf nýskotinn. Fóru þeir sína leið og hægðu ekki neitt á sjer, og vjelbáturinn aftur til lands. Þetta var nú fyrsta heimsókn Færeyinga í Vigur í vor leið. En svo líður ekki nema rúmur mánuður þar til skip sjest enn við Vigur. Það var 10. júní. Þá er enn símað til Hornafjarðar og sami vjelbátur fenginn til þess að athuga um þetta skip. Sýslumaður Skaftafellssýslu hjelt próf yfir bátshöfninni á m/b. Björgvin 28. júní 1927. Formaður bátsins heitir Sigurður Ólafsson, og er bókað eftir honum við rjettarhaldið eins og hjer segir: „Þann 10. þ. m. (júní) var kallað vitnið frá Bygðarholti í Lóni og honum tilkynt um færeyska ránsmenn við Vigur, og var báturinn beðinn að fara á vit við þá og elta. Fóru þeir þegar austur, og er þeir komu þar eða austur að Fjarðarskerjum, sáu þeir færeyska skútu skamt undan Vigur, og var þar ekkert annað færeyskt skip. Siglir skútan þá hið hraðasta á burt og til hafs, enda byr á. Elti vjelbáturinn, en náði ekki lengi vel, alt að 3 klt. Er þeir áttu skamt að skútunni, sáu þeir á floti sekk fullan og fyrirbundinn, var hann þurr að ofan og sýnilegt, að skútumenn voru nýbúnir að kasta hon- um í sjóinn;þetta var hálftunnusekkur, og á fyrirbandinu var merkismiði,dýpkaði á pokanum og sökk hann brátt, svo að þeir náðu ekki, þótt rjett væru komnir að. En svo var pokinn lengi að sökkva, að líklegt er, að í honum hafi verið fugl (eða jafnvel egg, ef unguð væru). Komst vjelbáturinn þannig á hlið við skútuna, en nafnið aftan á henni var svo ógreinilegt, að þeir sán ekki, hvað það var. Einkennisstafir og númer voru greinileg í segli T. G. 358. Kveðst mættur hafa ávarpað Færeyingana reiður og kallað, að þeir hefðu verið að ræna, en þeir virtust hypja sig frá og svöruðu engu. Sigldi skútan áfram, en þar skildi með henni og bátnum, er hjelt heim“. Þetta er aðalinntakið af því, sem kom fram við rjettarprófið yfir bátshöfninni á Björgvin. Hinn 29. júní hjelt sýslumaður próf yfir mönnum í Lóni, er sáu aðfarir skipsins. Öll skjöl viðvíkjandi þessum Vigrarránum sendi sýslumaður til stjórnarinnar með brjefi 19. júlí, og 6. ágúst sendir hann reikninga yfir beinan kostnað við málið eystra: Reikning frá vjelbátnum fyrir þessar 2 ferðir, rjettargjöld o. fl., samtals kr. 524.85, ásamt skaðabótakröfu frá Sigurði Jónssyni í Stafafelli, sem er eigandi Vigrar, hljóðandi upp á 1000 kr. Síðan sendir stjórnin hjer öll skjöl málsins til sendiherrans íslenska í Kaupmannahöfn með beiðni um, að málið verði rannsakað í Færeyjum. Sendiráð okkar beinir málinu til dómsmálaráðuneytisins í Kaupmanna. höfn. Eru síðan skjölin send til Færeyja og skorað á amtið að rannsaka málið. Hinn 19. okt. var próf haldið yfír skipshöfninni af „Heimdal“. Þeir skýra svo frá, að þeir hafi verið á leið frá Faxaflóa og hafi komið að eyjunum í Lónvíkinni 8. maí og 7 af þeim hafi farið á báti að eyjunum, og þar hafi þeir skotið 2 seli, 9 máfa, 1 langvíu og 2 álkur. Þeir hafa sjer til afsökunar, að þeim hafi verið bráðnauðsynlegt að ná í nýmeti. Þeir hafi verið vesælir af vondu fæði o. s. frv. Bjóðast þeir til að greiða einhverjar bætur fyrir selina, en að öðru leyti ekki neitt. Hinn 13. okt síðastl. var löreglurjettur settur í Færeyjum og skipshöfnin af „Sunbeam“ kölluð fyrir rjett. Þeir sigldu frá Færeyjum beina leið upp undir Lón og komu til Vigrar 10. júní. Skipstjóri segir, að nokkrir hásetar hafi stungið upp á því að fara upp í eyjarnar Vigur og Böðvarssker (skamt frá Vigur), og ljet skipstjóri leiðast til þess. Þeir mönnuðu út bát, og á honum fór skipstjóri við 10. mann upp í eyjuna: höfðu þeir með sjerr 4 byssur, og kváðust þeir hafa ætlað að skjóta sel. Þegar þeir komu að landi, skutu þeir strax einn sel, sem lá uppi og annan á sundi. Svo gengu þeir í æðarvarpið og tóku mikið af eggjum. Skipstjóri slumpaði til, að þeir myndu hafa tekið um 100 egg hver eða 1000 egg alls, en dún kváðust þeir ekki hafa tekið. Þetta er samhljóða játning þeirra 10 skipverja af „Sunbeam“, sem prófaðir voru. Þessi rjettarpróf eru síðan send til Kaupmannahafnar og málsskjölin þar í umsögn danskra stjórnarvalda, afhent sendiherra Íslands. Hann sendir svo öll plöggin til dómsmálaráðuneytisins hjer ásamt brjefi, dags. 20. des. f. á., og skal jeg leyfa mjer að tilfæra dálítinn kafla úr því: „Eins og skjöl þessi bera með sjer, hafa nú farið fram lögreglupróf í Færeyjum yfir skipstjóranum og skipshöfn tveggja færeyskra fiskiskipa, „Heimdals“ og Sunbeams“. Hafa þeir játað á sig brot, sem nánar er lýst í prófunum, og virðast vera sömu brotin sem sýslumaðurinn í Skaftafellssýslu á við. Hefir skipstjórinn á „Sumbeam“ boðist til að greiða 100 kr. sekt fyrir brotið og 100 kr. í skaðabætur, en skipstjórinn á „Heimdal“ að greiða bætur fyrir tvo skotna seli. Lögreglustjórinn í Færeyjum telur ekki hægt að höfða mál þar í landi fyrir íslensk lögreglubrot, og dómsmálaráðuneytið hjer felst á þá skoðun. Er því varla um annað að ræða en annaðhvort að taka boði hinna seku um sekt og bætur, eða bíða tækifæris að hafa hendur í hári þeirra, ef þeir koma til Íslands, svo tímanlega að hægt sje“. Og þannig stendur þá málið nú. Og það er sennilegt, að við megum hafa þetta sem annað hundsbit, ef ekkert er meira að gert. Það getur orðið bið á því, að skipshafnirnar, sem voru í fyrra á „Heimdal“ og „Sunbeam“, fari svona að gamni sínu að spássera í hendur lögreglunnar hjer. En jeg verð að álíta, að vegna mikils tjóns, sem íslenskur ríkisborgari hefir orðið fyrir af völdum þessara manna, og vegna sóma landsins, þá megi ekki hjer við sitja, ef annað er unt. Það er sannað með játningu sjálfra sökudólganna, að þeir hafi farið í æðarvarp og tekið grúa af eggjum. Sjálfir segja þeir 1000, en hver veit, hve mikið það var. Það er líka sannað, að þeir hafi drepið sel og fugla. Þetta eru stórfeld brot á lögunum um friðun æðarfugls og öðrum friðunarlögum. Rænt er með þessu eigum manna, og þótt það sje kanske ekki brot á hegningarlögunum, þá eru það stórfeld brot á veiðiog friðunarlögum. Og viss er jeg þess, að sá íslenskur borgari, sem staðinn hefði verið að slíku, hann hefði ekki sloppið með lítilfjörlega sekt. En þarna eru danskir þegnar að verki. Þessir menn hafa samkv. 6. gr. sambandslaganna rjett til að veiða í landhelgi Íslands, en þau gefa engan rjett til að ræna hlunnindum landsbúa og brjóta öll friðunarlög, og það, sem er rarast, er það, að þeim, þessum jafnrjettismönnum okkar í landhelginni, er skotið undir það, að ekki sje hægt að dæma þá eftir íslenskum lögum, fyrst þeir gátu sloppið hier úr greipum yfirvaldanna. Íslendingar geta enga rjetting fengið mála sinna, þótt slíkt og þvílíkt komi fyrir aftur og aftur. Ef þeir seku ná að sleppa á haf út og heim til ssín, þá er ekki hægt að fá þá dæmda. En hvað myndi sambandsþjóð vor segja, ef íslenskir fiskimenn eða aðrir hjerlendir menn höguðu sjer eitthvað svipað í Danmörku, ef þeir skemdu einhverja þá gagnsmuni, sem landsmenn einir eiga? Mjer þætti von til, að þeir krefðust bóta fyrir. Eins og þetta mál er alt í pottinn búið, þá vildi jeg leyfa mjer að óska, að hæstv. Stjórn færi fram á það við dönska stjórnina, að bætur komi fyrir þessi skemdarverk. Eigandi eyjarinnar Vigrar fer fram á 1000 kr. bætur; tel jeg víst, að það sje eigi of mikið. Það má nærri geta. hvernig varpið fer, þegar 10 menn, sem aðeins hafa það í huga að ná sjer í sem mest af eggjum, ösla um varplandið aftur á bak og áfram. Varpið var athugað strax á eftir, og fundust þá dauðir fuglar, og varpið að öðra leyti stórskemt, eins og nærri má geta. Og búast má við, að varpið bíði þess ekki bætur næstu árin. Auk þessara skaðabóta, sem farið er fram á, þá mun stjórnin hafa greitt fyrir kostnað við málið í Skaftafellssýslu kr. 524.85, og ætti það að greiðast einnig af hinum erlendu ránsmönnum. Jeg þykist nú vita, að Danastjórn muni bregðast vel við og vilji sljetta yfir þessi brot, en verði á mót von minni tregða á því, þá teldi jeg reynandi að vísa máli þessu til aðgerða millilandanefndarinnar, og kröfum um bætur haldið þar fram af okkar mönnum. Mætti þá og minna á það um leið, að samkv. 8. grein sambandslaganna er svo fyrir mælt, að Danir skuli hafa á hendi landhelgisvörn hjer, og mætti þá sjerstaklega minna á, að þá um leið hvílir nokkur skylda á þeim að líta eftir því, að danskir þegnar geri ekki óskunda og skemdir á hlunnindum landsbúa. Alt það, sem jeg hefi skýrt frá hjer að framan um Vigrarránið, er tekið eftir rjettarprófum þeim, sem haldin voru í Austur-Skaftafellssýslu á síðastliðnu sumri, og jafnframt eftir rjettarprófunum í Færeyjum, þar sem hinir seku játuðu verknaðina á sig. Það er því ekki gripið úr lausu lofti, því að það styðst alt við opinberar skýrslur, sem eru fyrir hendi, og allir geta sjeð og sannfærst um, hvort ekki er rjett með farið. Það er því ekki til að dreifa neinni óvissu um þessi mál. Aftur á móti skal jeg geta þess, til að fyrirbyggja misskilning, að jeg held að ekki hafi sannast beint, hvaða útlendingar það voru, sem rændu selverin í Austur-Skaftafellssýslu 1924. Ekki náðist í númer eða nöfn skipanna, en sterkur grunur ljek á því, að það hefðu verið Færeyingar Jeg hefi þá í fám orðum reifað þetta mál nokkuð og vænti þess, að það þyki ekki tíðindum sæta, þótt farið sje með það inn í þingið. Vænti jeg þess ennfremur, að hv. deild samþykki till. og hæstv. stjórn geri það sem unt er til þess að framfylgja henni. Jeg tel það miklu skifta, að landsbúar með í fá að hafa hlunnindi sín í friði. (* Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Jón Auðunn Jónsson*): Jeg vil leyfa mjer að spyrja hv.flm. (ÞorlJ), hvort ekkert hafi verið gert af hálfu stjórnarvaldanna íslensku til þess að hafa hendur í hári þessara ránsmanna. Jeg hygg að ekki geti hjá því farið, að einhveriir þeirra muni vera hjer á fiskiflota Færeyinga, sem liggur hjer inni næstum daglega. Jeg hefi trú á, að fyrir þennan ránskap tæki, ef næðist í einhverja sökudólgana og þeim væri refsað. Þetta er ekki í fyrsta sinn, sem erlendir fiskimenn ræna eggver og selalátur. En jeg vildi taka það fram, að ef ekkert hefir verið gert til þess að hafa upp á þessum mönnum, með því að láta lögregluna rannsaka þau 40–50 fiskiskip færeysk sem veiðar stunda hjer við land og leita iðulega hafnar hjer í Reykjavík, þá tel j eg litla ástæðu til þess að greiða atkvæði með till. og samþykkja hana. Með skriffinsku er ekki hægt að hefta ránskap. Ef við förum til dönsku stjórnarinnar til þess að fá bætur, sje jeg ekki, að það sje ámælislaust fyrir Færeyinga að þurfa að fá dönsku þjóðina til þess að bæta tjón af ránskap af þeirra völdum. (* Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Flm. (Þorleifur Jónsson)*): Mjer er ekki kunnugt um, hvað stjórnin hefir gert í þessu efni. Jeg átti tal við skrifstofustjórann í dómsmálaráðuneytinu og heyrði á honum, að hann vildi leggja kapp á, að eitthvað væri gert til þess að hafa hendur í hári sökudólganna. En þótt svo færi, að sömu skipin kæmu hingað, þá er valt að treysta því, að þau hafi sömu skipshöfn og í fyrra. Það mundi valda mikilli rekistefnu, ef þessir menn væru nú dreifðir á margar skipshafnir, sem sagt get jeg ekki gefið fullnaðarsvar við fyrirspurn hv.þm.N.-Ísf. (JAJ). Fn mjer finst málið svo vaxið, að það sje sjálfsagt að samþykkja till. Það getur ekki skaðað, þótt haft sje í bakhöndinni að leita til dönsku stjórnarinnar til þess að fá bætur, ef ekki tekst að hafa upp á þessum mönnum. (* Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Jón Auðunn Jónsson*): Það er fyrsta skylda okkar, áður en við samþykkjum till., að fá að vita hjá hæstv. stjórn, hvort hún hefir látið reyna nokkuð til þess að hafa hendur í hári ránsmannanna. Það geta varla komið svo hingað 40–50 skip, sem jeg hygg að sje því nær allur fiskifloti Færeyinga, að eftir sitji allir þeir, sem við ránið voru riðnir. Ef lögreglan gengi röggsamlega fram, hygg jeg, að einhverjir af sökudólgunum myndu finnast. (* Ræðuhandr. óyfirlesið.)

Flm. (Magnús Torfason) Jeg þarf ekki að segja margt um þessar till. og get látið nægja að vísa til þess, er hv.flm. fyrri till. um svipað efni (á þskj. 597) (ÞorlJ) sagði fyrir stundu. Jeg skal aðeins skýra frá því, að þessi till. mín er fram komin vegna þess, að landseti ríkisins á Vogshúsum hefir kvartað undan því, að Færeyingar hafi legið bar í lögnum og skotið sel og fugl, yfirleitt drepið alt, sem kvikt væri. Þar er engin ferja á floti, svo að til ágangsmanna hefir ekki náðst, og því er ekki hægt að kæra þá beint. Að því er tjónið snertir, þá er frá því að segja, að bóndinn á Vogshúsum fekk áður fyr 70–80 kópa á vori, en veiðin hefir farið smáþverrandi, og á síðasta ári fekk hann eina 8 kópa; en Færeyingum kennir hann um það, hve þessi hlunnindi hafa rýrnað ár frá ári. Því hefi jeg með þessari till. farið fram á það, að stjórnin sjái um, að varðskipin hafi nánari gætur á þessu athæf? Það er náttúrlega gott út af fyrir sig en þó get jeg ekki búist við því, að þau geri sjerstakar ferðir í þeim erindum einum, eins og jeg hefi ástæðu til að halda, að sumir búist við. Jeg verð að taka undir það, sem hv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) og hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) hafa sagt, að það er ekki í fyrsta sinn, sem erlendir fiskimenn hafa farið ránshöndum um hlunnindi landsmanna. Jeg man eftir því, er jeg var í skóla, að þá var ekki nóg með að þeir færu í hlunnindi einstakra manna og ljetu greipar sópa, heldur kom það fyrir, að þeir hjuggu strandhögg í landi. Veit jeg til þess, að mörg kindin hefir horfið af þeirra völdum. Og það verð jeg að segja, að mjer finst ekki minna mega vera, þegar erlendar þjóðir nota íslensk fiskimið, en að eignir landsmanna sjeu látnar í friði. Slíkar tiltekjur eru fremur þurrar þakkir fyrir það levfi, sem þeim er veitt til veiða hjer í landhelgi. Og ef því á fram að fara, að þeir eyði hlunnindum og gæðum landsins á þennan hátt, þá þykja mjer það vera kaldar kveðjur. Þykir mjer því rjett, að það komi fram á Alþingi Íslendinga, að við sjeum ekki þeir ræflar að láta slíkt óátalið. Hitt er að vísu leiðinlegt, að þurfa að eiga í útistöðum við þessa litlu nágrannaþjóð okkar. Hefði jeg helst kosið, að slíkt hefði ekki þurft að verða. En fyrst það er nú einu sinni fram komið, þá er hið minsta, sem hægt er að gera, að viðkomandi yfirvöld fái að vita það og heyra, að því sje ekki tekið þegjandi. Hygg jeg og, að helsta vörn gegn þessu framvegis sje, að allur almenningur fái að vita, hvernig landsmenn þeirra haga sjer hjer við strendur landsins. Gæti þá farið svo, að þetta kæmi ekki fyrir framvegis, öllum til leiðinda. Svo eiga varðskipin að vera á verði um betta, svo sem unt er. Þá er og sjálfsagt að utanríkismálaráðuneytið láti betta mál til sín taka. En hinu er jeg ekki meðmæltur, að skjóta þessu máli til lögjafnaðarnefndar, oa tel ekki, að hún sje rjettur aðili í þessu máli. Er því ekkert hrifinn af að skjóta því þangað. Læt jeg svo þetta nægja. Vona jeg, að hv.þdm. taki till. vel. Vogshús urðu frá 12. maí s. 1. eign Strandarkirkju. Það er gömul trú og enda staðreynd sem ekki verður á móti mælt að þeim sem eitthvað gera á hlut kirkjunnar farnast ekki vel. Till. er því meðfram fram borin vegna frænda vorra Færeyinga, svo þeir bíði ekki tjón af því að ræna kirkjuna eign sinni í framtíðinni.

Frsm. meiri hl. (Páll Hermannsson) Samgmn., sem hefir haft þetta mál til meðferðar, hefir klofnað. Meiri hl. hennar leggur til, að þetta frv. verði samþ. nú á þessu þingi, en minni hl. leggur til, að það verði felt. Nefndin er þó ekki ósammála að því leyti, að ekki sje þörf á bættum strandferðum. Það kemur fram í áliti minni hl., að hann lítur svo á, að enn sjeu strandferðir ekki komnar í það horf, sem þær þyrftu að komast, en álítur, að eins og nú standa sakir, sje hvorki tími nje tækifæri til að ráðast í frekari framkvæmdir á því sviði. Ágreiningurinn í nefndinni er því um það, hvort nú þegar skuli ráðast í byggingu nýs strandferðaskips eða látið dragast. Þetta mál hefir lengi verið til umræðu á Alþingi. Það var strax árið 1916, að samþ. voru lög um smíði tveggja strandferðaskipa. Þessi lög voru ekki framkvæmd að öðru leyti en því, að Esja var bygð í kringum 1920. Enda þótt hún hafi bætt mikið úr þeirri þörf, sem var á strandferðum, er það enn víða á landinu, sem strandferðirnar eru engan veginn í því horfi, sem þær þyrftu að vera. Fyrir þrem undanförnum þingum hefir legið frv. um smíði á öðru strandferðaskipi. Málið ætti því að vera - og er - hv.þdm. vel kunnugt. Jeg býst við, að mörgum þeirra sje það kunnugra en mjer, svo að meðal annars þess vegna er ástæðulítið fyrir mig að fara mörgum orðum um það. Jeg viðurkenni fyllilega, að samgöngur á sjó og landi verða að teljast lífæð atvinnuveganna, enda er alment litið svo á. Þó að jeg hafi hallast að því að ráða hv. deild til þess að samþ. frv., ber engan veginn að skilja það svo, að með því vilji jeg láta í ljós, að ekki beri mikil nauðsyn til að vinna líka, eins og hægt er, að samgöngubótum á landi. Það hefir verið álit flestra, að samgöngur á sjó yrðu, a. m. k. við okkar land, ódýrari en varanlegar samgöngubætur á þessu strjálbygða landi. Þó að jeg hafi mjög mikinn áhuga á, að samgöngur á landi komist í betra horf en þær eru nú, hlýt jeg að fallast á, að mjög sje ólíklegt, að með sömu fjárupphæð sje hægt að bæta úr samgönguþörf jafnmargra landsmanna með því að verja fjenu til samgöngubóta á landi og með því að verja því til strandferða. Eins og mönnum er kunnugt, er það svo, að þær verulegu strandferðir við þetta land annast aðallega eitt skip, Esja. Að vísu koma mörg önnur skip á ýmsar bestu hafnirnar, en allur fjöldinn, og þar á meðal þeir, sem búa á smæstu og verstu höfnunum, fara alveg á mis við það hagræði, sem stafar af strandferðunum. Að undanförnu hefir fólksflutningur hjer við land á milli bestu og fólksflestu hafnanna farið fram með öðrum skipum en þeim, sem landsmenn eiga sjálfir. Bæði dönsk og norsk siglingafjelög halda uppi ferðum hjer við land. Skip þeirra koma aðallega á bestu hafnirnar og flytja fjölda fólks. Þess mætti vænta, ef strandferðaskipin yrðu tvö, og einkum ef breytt yrði til um fyrirkomulag ferðanna, þannig að þær yrðu að nokkru leyti örari, að nokkuð af fólksstraumnum til hinna útlendu skipa flyttist yfir á þau íslensku. Jeg geri því ráð fyrir, að þó að strandferðaskipin yrðu tvö, mundi ekki af því leiða, að rekstrarhalli beggja yrði tvöfalt meiri en hann er nú af öðru, af því að jeg býst við, að með því að hafa tvö skip yrði hægt að bæta fyrirkomulagið svo, að bæði fólks- og vöruflutningar gætu borið sig betur en hingað til hefir verið. En um fólksflutningana verður maður að líta svo á, að hið nýja, væntanlega strandferðaskip sje einkum orðið til til þess að bæta úr þörf þeirra hafna, sem nú eru útundan. Það hefir undanfarið verið svo um marga staði, til dæmis á Norður- og Norðausturlandi, að samgöngur suður um land til Reykjavíkur hafa varla verið nema með Esju. En Bergenska gufuskipafjelagið og Eimskipafjelag Íslands hafa haldið uppi reglubundnum ferðum til Reykjavíkur norður um land. Menn hafa því hæglega getað komist aðra leiðina, en orðið að bíða lengi, til þess að geta komist hina leiðina. Gert er ráð fyrir, að hið nýja skip hafi frystirúm, en það hefir, eins og öllum er kunnugt, mjög mikla þýðingu. Það hefir borið meira og meira á því í seinni tíð, að menn hafa þarfnast þess, að geta komið frá sjer búnaðarafurðum sínum til kaupstaðanna, en þó einkum Reykjavíkur. Þeir hafa samt orðið að fara á mis við það, af því að skipin hafa ekki haft frystirúm. Jeg hugsa, að þessi umbót hafi verulegan hagnað í för með sjer, bæði fyrir þá, sem selja og kaupa vörurnar. Jeg skal taka það fram aftur, að þó að meiri hluti nefndarinnar leggi til, að hv. deild samþ. þetta frv., vakir ekki fyrir honum, að framkvæmd þess verði gerð á kostnað samgöngubóta á landi.

Frsm. minni hl. (Halldór Steinsson) Í nál. mínu, sem er ekki langt, eru teknar fram aðalástæðurnar fyrir því, að jeg er á móti þessu frv. Þar er það tekið fram, að jeg sje að vísu þeirrar skoðunar, að strandferðir hjer við land sjeu ekki komnar á fullkomið stig og að mjög væri æskilegt, að þær væru betri, en jeg lít þó svo á, að þær sjeu komnar í það horf, að þær sjeu tiltölulega lengra komnar en vegabætur á landi. Eins og nú standa sakir, virðast mjer strandferðir vera komnar í sæmilegt horf, en það verður hinsvegar ekki sagt um vegina. Vegir hjer eru allir í molum, en vegalaust land eða vegalítið verður altaf kyrstöðuland. Það hefir verið mín bjargfasta trú í mörg ár, að ríkið hefði átt að taka margra miljóna króna lán, til dæmis 10–15 milj., til þess að leggja vegi. Jeg er sannfærður um, að þeim miljónum hefði verið betur varið en þeim, sem þegar hafa verið teknar að láni. Auk þess eru ýmsar aðrar framkvæmdir, til dæmis hafnir, vitar og símar, sem þola mjög litla bið. Um þetta mál er það svo, að kálið er ekki sopið, þótt í ausuna sje komið. Það er ekki nóg, að ríkissjóður leggi fram 500–600 þús. kr. til þess að byggja nýtt skip. Það er ekki það versta. Aðalagnúinn við þetta er, að altaf verður meiri og minni rekstrarhalli á strandferðaskipunum. Reynsla undanfarinna ára hefir sýnt það greinilega, að þau bera sig ekki og geta ekki borið sig. Esja hefir sýnt þetta greinilega. Hún hefir borið sig illa. Var hún þó bygð með þetta hlutverk, strandferðirnar, fyrir augum, og mun smíði hennar hafa tekist ágætlega. Fyrirkomulag rekstrarins og forstaða mun og vera með besta móti. Þó hefir árlega verið rekstrarhalli, er nemur hundruðum þúsunda króna. T. d. var hann árið 1926 300 þús. kr., ef tekin er með nauðsynleg afskrift á skipinu. Þetta er ekki glæsileg útkoma. En við öðru er vart að búast hjer við land. Hafnir eru svo margar og erfiðar, sem skipin verða að koma á, en á þær hafnir koma hin erlendu skip ekki, sem samgöngum halda uppi hjer við land. Það verður því eingöngu með tilliti til þess, að fullnægja verður þörf fólksins, að telja verður rjett, að ríkissjóður beri þennan halla. En spurningin er bara, hvað rjett sje að ganga langt í því. Og jeg álít, að þar sem annað þarfara liggur nær dyrum, þá sje ekki rjett að byggja nýtt skip. Jeg get ekki látið hjá líða að minnast lítið eitt á nál. meiri hl. Þar stendur: „Nú reka útlend gróðafjelög strandferðir hjer við land og raka saman fje á þann hátt ár eftir ár“. Þessi setning er hreinasta fjarstæða. Jeg skil alls ekki í því, hvað þetta hefir getað staðið öfugt í höfðum þeirra manna, er skrifað hafa undir þetta álit. Ef þau græða á þessum flutningum hjer, hvers vegna ættum við þá ekki að græða á þeim líka? - Nei, þeir hafa ekki grætt á strandflutningum hjer, heldur stórtapað. En að þeir halda þeim áfram, stafar af því, að þeir eiga nú skipin og hafa ekki annað við þau að gera en að halda þeim hingað, og svo eru þeir líka með það mark fyrir augum að bola okkur frá í samkepninni, og horfa þess vegna ekki í, þótt þeir verði fyrir tjóni í bili. Auk þess eru þeir styrktir til þessara ferða. Þeir hafa því engan fjárhagslegan gróða á þessu, heldur þvert á móti. Þá er það gefið í skyn í nál. meiri hl., að þegar strandferðaskipin eru orðin tvö, þá muni takast að ná í fólksflutningana hjer á milli hafna. Jeg held, að þessi spádómur sje ekki ábyggilegur. Þótt það myndi máske nást frá lakari höfnunum, þá mundi það þó naumast verða frá betri höfnum. Þetta er því bara spádómur, sem hefir við lítil rök að styðjast. Hvernig því, sem á þetta er litið, þá verður niðurstaða mín sú, er jeg gat um áður, að fremur beri að leggja þungann á samgöngubætur á landi heldur en ráðast í kaup á skipi, sem hefir í för með sjer árlegan rekstrarhalla, sem nemur hundruðum þúsunda.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Af því jeg trúi á umbætur þær, sem bygging nýs strandferðaskips hefir í sjer fólgnar, þá vil jeg bæta nokkrum orðum við það, sem hv.frsm. meiri hl. sagði. Hv. frsm. minni hl. sagði, að það væri sín skoðun, að höfuðáherslu bæri að leggja á landvegina, og taldi, að rjett hefði verið að taka 20 milj. kr. lán til þess að herða á vegalagningum. Jeg ætla nú ekki að mótmæla því, að nauðsyn sje að leggja vegi. En það teldi jeg misráðið að taka slík stórlán til þeirra hluta og vinna fyrir það á stuttum tíma, enda hygg jeg, að það kæmi ekki að tilætluðum notum. Þess verður að gæta, að vegirnir eru víða ekki nothæfir á vetrum fyrir snjó, sem á þá hleðst. Akvegir yfir fjöll og heiðar milli hjeraða hafa því meiri „kultur“-þýðingu en fjárhagslega. Ef t. d. er tekinn vegurinn frá Borgarnesi norður í Húnavatnssýslu, þá hefir sá vegur enga þýðingu fyrir Húnvetninga til flutninga á þungavöru. Þetta hefði því aðalþýðingu sem sumarvegur til fólksflutninga, en ekki sem vöruflutningavegur. Gagnið af þeim vegum yrði því meira „sócialt“ heldur en fjárhagslegt. Þá er og þess að gæta, að ef vinna ætti fyrir 20 milj. kr. á skömmum tíma, þá hefði það allmikla röskun á vinnukrafti landsins í för með sjer. Það mundi draga fólkið óeðlilega mikið frá framleiðslustörfunum, einkum frá landbúnaðinum; þar myndi það valda stöðvun á ræktun og gera bændum erfiðara fyrir að fá fólk til heyöflunar. Þetta myndi og valda samkepni um fólkið og hækka kaupgjaldið. Þá er enn að geta þess, að af þessum 20 milj. kr., sem hv.frsm. minni hl. vildi taka að láni til að leggja í vegi, sem margir hverjir yrðu ekki færir nema yfir sumartímann, þarf nú fyrst og fremst að svara vöxtum og afborgunum, en auk þess kemur til útgjalda árlegt viðhald veganna. Mundi það ekki verða ljettasti liðurinn og áreiðanlega ekki minni en rekstrarhalli á einu strandferðaskipi. Við höfum dæmi þess frá Flóa- og Holtabrautunum, sem liggja yfir sljettlendar lágsveitir. Þó er viðhald og endurbygging þessara brauta beinlínis að sliga tvær víðlendar sýslur. Jeg læt svo útrætt um þetta atriði málsins. En orð mín ber ekki að skilja svo, að jeg sje að deila á hv.þm. Snæf. fyrir það, að hann hefir áhuga fyrir samgöngum á landi. Það er draumur okkar allra að geta unnið að þeim svo mikið sem ástæður leyfa. Aðeins tel jeg það ekki viturlegt að taka slík stórlán til þess að gera vegi yfir fjöll og heiðar, sem yrðu undir snjó á vetrum og kæmu heldur ekki að verulegu gagni á sumrum. En jeg hefi stutt hann og mun styðja hann að þeim vegabótum, sem skynsamlegar eru og ástæður okkar leyfa. Um samgöngur á sjó er það að segja, að þær hafa miklu meiri fjárhagsþýðingu fyrir atvinnuvegi landsins, til þess að koma vörum og afurðum milli hjeraða. Þó t. d. braut verði lögð frá Reykjavík til Akureyrar, þá mundi of dýrt að láta hana annast þungavöruflutninga. Um aldamótin síðustu voru samgöngur við strendur landsins betri en nú. Þá hafði útlent fjelag þær og hafði tvö skip til þeirra, er fóru ferðir til Akureyrar austan og vestan um land og sömu leið hingað aftur á hálfsmánaðarfresti og þræddu smærri hafnir. Nú eru samgöngurnar ekki betri á sjó en það, að til vandræða horfir fyrir sumar sveitir. Tökum t. d. Snæfellsnesið, sem er að náttúrugæðum engu lakari sveit en t. d. Borgarfjarðarhjeraðið. Bóndi í Staðarsveitinni sagði mjer á síðastl. vori, að það hefði kostað sig 5 krónur að koma sementstunnu þangað vestur. Er það þó ekki hið versta, því iðulega er ekki hægt að ná þangað vörum, hvað sem við liggur. Presturinn á Staðastað sagði mjer í vetur, að þó bændur þar vildu ná fóðurmjöli t. d. frá Siglufirði, þá væri það ekki hægt vegna samgönguleysis. Fátækt þessara sveita stafar miklu fremur af þessu heldur en hinu, að landið sje kostarýrt. Hin góða afkoma Borgarfjarðarhjeraðsins er fyrst og fremst að þakka þeim sæmilegu samgöngum, er hjerað þetta á við að búa til Reykjavíkur, þar sem um besta innlenda markaðinn er að ræða. Í morgun hitti jeg farþega af Esju. Hann sagði mjer, að þegar Esja hefði komið á Hornafjörð, sem er eini viðkomustaðurinn í tveimur sýslum, þá hefðu komið 2 bátar út þaðan með fólk og farangur, og hefði ekki náðst nema úr öðrum bátnum. Skipstjórinn hefði orðið að reka hinn í land, vegna þess að hann treysti sjer ekki til að ná upp úr honum úti á rúmsjó. Jeg bið hv.þm. Snæf. að athuga þetta dæmi. Austur-Skaftafellssýsla er gott hjerað, en algerlega skorin frá öðrum hjeruðum með fjöllum, ám og jöklum. Þar er því ekki um fjölbreytt úrræði að velja. Aðeins hafnlausa strönd. Nú fær sú sýsla eitthvað 3 Esjuferðir og 1 útlent skip á ári. Er ekki von, að framleiðsla og ræktun þrífist vel undir slíkum skilyrðum. Hornafjörður er ein af betri útvegshöfnum, engu síður en sandur. En fiskinn verður að flytja burtu til verkunar, vegna samgönguleysis. Ef um smærra skip væri að ræða, mundi það frekar geta bætt úr þessum erfiðleikum, þar sem meiri von er til þess, að það komist inn á höfnina. Um Suður-Múlasýslu er hið sama að segja. Vegir þar yrðu afardýrir og lægju undir snjó að vetrum. Hið sama má og segja um Austfirði yfirleitt. Um Vestfirði er hið sama að segja. T. d. hefir vegurinn milli Bíldudals og Ísafjarðar ekki fengist tekinn í tölu þjóðvega. Ríkið hefir ekki fengist til að viðurkenna þann veg, vegna þess hve vont er að leggja hann. Meðan ekki er úr samgöngum bætt með ströndum fram, eru stórir hlutar landsins algerlega lamaðir, þar sem ekki er hægt að leggja vegi. Um suma hluti er svo ástatt, að þá er ekki hægt að meta til peninga. T. d. er ekki langt milli Ólafsfjarðar og Svarfaðardals; þó er þar á milli fjallvegur, sem einatt er ófær yfir vetrartímann, svo Ólafsfirðingar ná ekki í lækni, hvað sem við liggur. Er nú verið að ráðstafa því, að þessi litla sveit fái lækni út af fyrir sig. - Það er algild regla í heiminum, að þegar samgöngur batna, þá blómgast atvinnuvegirnir. Nú er að vísu gengið út frá því, að nokkuð dýrt skip verði bygt. En álit mitt er það, að það þurfi ekki að vera eins dýrt og Esja. Jeg held, að það ætti ekki að þurfa að kosta yfir 400 þús. kr. Það á að vera fremur lítið, svo það geti hægar farið inn á smærri hafnir. Hjer er um tvær hugmyndir að ræða. Önnur er sú, að skipið sje eins og Esja og fari líkt og hún hringferðir og taki fólk og flutning. Hin er að hafa skipið smærra. Láta það aðallega flytja vörur og nýmeti á markað, en fólk milli hafna aðallega, eða frá smærri höfnum á stærri, í veg fyrir stærri skip. Þetta hefir mest gildi í mínum augum, einkum að geta komið framleiðslunni, svo sem kjöti, smjöri, eggjum og skyri, á markaðinn, sem nú er ekki hægt. T. d. má nefna Þingeyrar, þessa ágætu laxveiðijörð, sem nú er næstum því að fara í eyði vegna samgönguleysis. Ef svona er farið að, skip bygt, sem er minna en Esja, hefir aðeins 2 farþegarúm, fyrir 20–30 manns, ekki afarsterka vjel (því það þyrfti ekki að fara mjög hart), hefði minna mannahald og eyddi minna af kolum, þá ætti það ekki að verða mjög dýrt í rekstri. Þetta skip yrði járnbraut margra hjeraða, sumstaðar frá smærri höfnum til stærri, og t. d. fyrir Breiðafjörð og Skaftafellssýslur eini sambandsliðurinn við Reykjavík. - Jeg heyrði fullyrt af mönnum í Dalasýslu, er jeg var þar á ferð 1925, að Dalamenn yrðu árlega að borga um 20 þús. kr. skatt, vegna þess að þeir gætu ekki verið í beinu sambandi við Eimskipafjelag Íslands um vöruflutninga. Þeir kunna að vera eitthvað betur staddir nú, en þó ekki vel. - Ef bygt verður lítið skip, sem annast flutning til smáhafna, þá getur Esja farið hraðferðir til allra stærri viðkomustaða, og yrði þá betur hæf til að geta náð í fólksflutninginn. Einnig væri þá opnuð leið til að koma póstflutningunum fyrir betur en nú er gert. Nýlega kom til mín maður úr Skagafjarðardölum. Var það sonur eins meiri háttar íhaldsmanns, svo skýrslu hans ætti að vera nokkuð að marka í augum íhaldsmanna. Hann lýsti ástandinu svo, að í hans sveit kæmi pósturinn iðulega tveggja mánaða gamall. Skipin kæmu með póstinn á Sauðárkrók einum til tveimur eða fáum dögum eftir að aukapóstur hefði farið þaðan. Biði því sá póstur næstu ferðar aukapóstsins. Kæmi því stundum tvöfaldur póstur, en stundum ekki neitt. Hv. þm. Snæf. getur ef til vill spurt, hvað þetta komi strandferðunum við. En það er einmitt svo, því að um leið og við höfum eignast 2 strandferðaskip, verður að breyta ferðum landpóstanna svo, að þær verði viðunandi, a. m. k. 2–3 mánuði á sumrin, og þar sem komnir eru bílvegir, sem færir eru allan þann tíma ársins, sem auð er jörð, ætti að mega gera það næstum því kostnaðarlaust. Og jeg fullyrði, að það mundi t. d. verða mönnum í kjördæmi hv.þm. Snæf. til stórgagns. Jeg neita því alls ekki, að áhugi hv.þm. Snæf. á nýju varðskipi sje góður, en jeg leyfi mjer að fullyrða, að þetta skip mundi einnig verða ákaflega þýðingarmikið fyrir kjördæmi hans, því að jeg veit, að það skapar mikla möguleika til þess að setja nýtt fjör í atvinnu- og starfslíf manna þar sem annarsstaðar. Jeg hefi þá sýnt fram á, að ekki mun verða eins mikill stofnkostnaður við skipið og hv.frsm. minni hl. vildi gera ráð fyrir, en jeg á eftir að færa líkur að því, að síðari liður áætlunar hv.frsm., um starfrækslu þess, þurfi ekki að vera alveg rjettur. Það er ekki rjett að gera ráð fyrir 100 þús. kr. til afskrifta á skipinu, því að Esja er gott skip og mun ekki ganga mikið úr sjer. Jeg verð því að segja, að mjer fanst kenna hjer hlutdrægni hjá hv.frsm. En það, sem er aðalatriðið í þessu máli, er það, að bæði Eimskipafjelagið og Esja verða að blanda saman farþega- og vöruflutningum. Afleiðingarnar af þessu eru þær, að Esja missir ákaflega mikið af dýrum farþegaflutningi milli hafna, vegna þess að Eimskip verður að blanda þessu tvennu saman og annast bæði vöruog farþegaflutninga milli hafna og milli landa. Eimskipafjelagsskipin verða að fara inn á allar hafnir með ströndum fram, og afleiðingin verður, að útlendu skipin hrifsa hina arðsömu farþegaflutninga bæði frá þeim og Esju. Ennfremur tapar Eimskip farþegaflutningunum milli landa í hendur útlendingum, vegna þess m. a., að ferðirnar eru of fáar; en það kemur einkum af því, að skipin verða að sleikja smáhafnir með ströndum fram, til þess að skila af sjer vörum frá útlöndum. Ólagið, sem hefir verið á rekstri íslensku skipanna og verður til þess að þau verða undir í samkepninni við útlendu skipin, stafar ákaflega mikið af því, að þessu tvennu ólíku er blandað saman, farþegaflutningi og vöruflutningum. Ef því er hægt að ljetta af Eimskipafjelaginu vöruflutningum til smáhafna, þá er áreiðanlegt, að það mundi standa miklu betur að vígi út á við í samkepninni við útlendingana. Alveg það sama er að segja um Esju. Ástæðan til þess, að útlendu skipin hafa hrifsað til sín arðsömustu farþegaflutningana milli stærri hafna kringum land, er sú, að Esja hefir orðið að fara inn á hverja smáhöfn og oft orðið að bíða þar klukkutímum saman eftir smávöruflutningum, og því hafa farþegarnir heldur viljað fara með útlendu skipunum, sem aðeins koma á stærri hafnirnar. Ef þess vegna annað strandferðaskip kæmi, sem aðallega ljetti vöruflutningunum af Esju, þá mundi hún verða miklu færari til þess að standast samkepnina við útlendu skipin sem fólksflutningaskip. Jeg get að vísu ekki sannað það með tölum, en mjer finst jeg hafi fært mjög sterkar líkur fyrir því, að ekki þurfi að verða mjög mikill rekstrarhalli á þessu nýja skipi. Mjer dettur auðvitað ekki í hug, að hægt sje að komast algerlega hjá rekstrarhalla á strandferðum, en það er alveg það sama að segja um vegina; á þeim er altaf stórkostlegur halli, sem við auðvitað verðum að gera okkur að góðu. Það er og verður svo, að siglingar meðfram ströndum og vegir á landi verða ekki gróðafyrirtæki, en við verðum samt að halda þeim áfram sem best er hægt, meðan við yfirleitt trúum á það, að góðar samgöngur sjeu undirstaða blómlegs framkvæmdalífs í landinu. Og er þá nokkurt vit í því að vera að berjast gegn því, því að hvenær er það víst, að betri skilyrði muni gefast til þess að koma því fram? Og allra síst virðist mjer, að andstaða gegn þessu máli sitji á manni sem hv.þm. Snæf., sem bæði viðurkennir þörfina og það, að strandferðirnar sjeu undirstaða atvinnu- og framkvæmdalífs í landinu.

Jón Þorláksson Það eru aðeins örfáar athugasemdir við þessa löngu ræðu hæstv.dómsmrh. Jeg vil þá fyrst minna á það, að hinn árlegi tekjuhalli á Esju nemur álíka miklu og viðhaldskostnaður allra þjóðvega og flutningabrauta, sem þegar er búið að gera í landinu. Mjer sýnist, að samanburður á þessu tvennu ætti að vera nóg til þess að færa hverjum manni heim sanninn um það, að skynsamlegra er að leggja allmikið í vegina, þótt viðhaldskostnaður á þeim hækki þá eitthvað, heldur en að tvöfalda í einu spori þann halla, sem nú þegar er á strandferðunum. Það er auðvitað rjett hjá hæstv.dómsmrh., að öllum þeim sömu verður ekki fullnægt með auknum vegum, sem gagn hafa af auknum strandferðum. Má þar auðvitað benda á Hornafjörð, og að einhverju leyti kannske Breiðafjörð til dæmis. En úr því að ekki er hægt að hjálpa þessum hjeruðum með auknum vegum, þá vaknar spurningin: Er það þá rjett vegna þessara, hjeraða eingöngu að ráðast í byggingu nýs strandferðaskips? Jeg verð að segja það, að mjer sýnist, að með því að ráðast í byggingu þessa nýja skips, og þótt það verði rekið með allri þeirri tilhögun, sem hæstv.dómsmrh. lýsti, sje verið að ráðast í stórfeld mistök. Það er óhjákvæmilegt, og það verður svo um öll okkar strandferðaskip, að flutningar þeirra verða langmestir til og frá Rvík. Það er ávalt tiltölulega lítill flutningur, sem fer með þeim milli annara hafna en endastöðvarinnar og einhverrar millihafnar. En þegar gert er ráð fyrir því, að þetta fyrirhugaða nýja strandferðaskip verði svo lítið, að það verði sjerstaklega hæft til þess að annast flutninga til smáhafnanna, þá er með því verið að endurtaka höfuðgallana, sem eru á gerð Esju. Því að það er álit allra þeirra, sem til þekkja best, að höfuðgallinn á henni sje sá, að lestarrúm hennar fyrir vörur sje of lítið. Getur hver hv.þm., sem vill, leitað álits útgerðarstjóra og skipstjóra hennar um þetta, og hygg jeg, að þeir mundu fá sama svar. Jeg hefi það eftir skipstjóranum, að sú stækkun á lestarrúmi skipsins, sem til þyrfti, mundi ekki gera merkjanlegan mismun á rekstrarkostnaði þess, en mundi hafa afarmikla þýðingu fyrir fjárhagsútkomu þess. Hann sagði, að það hefði oft og tíðum komið fyrir, að skipið hefði ekki getað tekið á móti öllum vörum, sem að bárust í Reykjavík, en hefði svo orðið að skrölta hálftómt kringum landið. Þetta hljóta menn að reka sig á, ef bygt er minna skip en Esja og því er ætlað að annast vöruflutningana kringum landið. Það má auðvitað draga nokkuð úr rekstrarkostnaði skipsins með því að hafa í því litla vjel, en það getur fyrst og fremst verið hættulegt, þar sem skipið er ætlað til vetrarferða, og ennfremur sje jeg ekki annað en að það geri skipið mun óheppilegra til þess að flytja nýmeti frá höfnum úti um land til Reykjavíkur, því að til þess þarf áreiðanlega hraðskreitt skip, ef vel á að vera. En þetta taldi hæstv.dómsmrh. einn höfuðtilgang skipsins. Jeg fyrir mitt leyti er sannfærður um það, að afleiðingin af þessari framkvæmd, byggingu nýs strandferðaskips, mun verða stórkostleg fjárhagsleg vonbrigði og að flestir þeir, sem mesta þörf höfðu á auknum samgöngum á sjó, munu verða fyrir miklum vonbrigðum. Hvað Hornafjörð snertir, þá er enginn vafi á því, að hægt er að bæta úr þörf manna þar með því að fara þá leið að auka skipaferðir á næstu hafnir. Það er áreiðanlega hægt að haga viðkomum millilandaskipa, sem koma á Austfirði, svo, að smærri skip, sem til þess eru hæf, geti fullkomlega annast flutningana til og frá Hornafirði svo að vel sje. Þetta er ódýrari úrlausn og betri fyrir þá staði, sem hlut eiga að máli, því að tíðari ferðir eru hjá því skipi, sem ekki er ætlaður nema lítill hluti af strandlengjunni, heldur en hjá því skipi, sem ætlað er að sigla kringum alt land. En um fyrirkomulag strandferðanna eigum við að læra af reynslunni, og hvenær sem við byggjum strandferðaskip, þá á það að vera stærra en Esja, eða að minsta kosti að hafa meira flutningsrúm. Og þegar akvegur verður kominn milli Akureyrar og Reykjavíkur, þá verða fólksflutningarnir mestmegnis landleiðina. Jeg skal ekki þreyta hv. deild með því að fara út í fleira, sem hæstv. ráðh. sagði. Þetta mál hefir lengi verið hugsjón hans og hann hefir tekið ástfóstri við það. En skoðun hans í þessu efni styðst ekki við reynsluna, því að hún bendir í alt aðra átt. Hvað þá upphæð snertir, sem hjer er um að ræða, þá er henni áreiðanlega betur varið til þess að bæta vegi og til þess að styrkja smáskipaferðir á afskektar hafnir, sem vegabætur geta ekki náð til.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það er rjett hjá hv. 3. landsk., að við höfum áður staðið á öndverðum meiði í þessu máli. T. d. held jeg, að við höfum báðir skrifað um málið, þegar Esja var bygð, og þá vildi hv.þm., að hún yrði aðallega bygð til þess að annast vöruflutninga, en síður fyrir farþegaflutninga. Jeg vildi, að Esja yrði aðallega bygð sem farþegaskip, og það varð ofan á. Mín skoðun var sú, að eftir því, sem hægt væri, ætti að skilja að vöruflutninga og mannflutninga. Hinsvegar taldi jeg rjett, að skip eins og Esja gæti einnig tekið vörur milli stærri hafna, þar sem ekki stendur á afgreiðslu. En mjer fanst hv. 3. landsk. ekki ljóst, að það verður fyrst og fremst að miða slíkt skip við lifandi fólk, en ekki við peninga. Þegar Esja var bygð, voru til menn, sem vildu hafa hana með svipaðri gerð og fyrri strandferðaskip hjer við land höfðu verið, þar sem var sæmilegt fyrsta farrými, mjög ömurlegt annað farrými og afarilt þriðja farrými. Ef Esja væri í þessu ástandi, þá er víst, að við hefðu haldist lestarflutningar á fólki, en þeir eru einhver svartasti blettur á þjóðlífi okkar. Í þessu sambandi vil jeg minna á ástandið á Hólum og Skálholti í gamla daga. Jeg man eftir því, að jeg ferðaðist einu sinni með Hólum austur um land og var á 2. farrými, sem var að vísu ljelegt. en þó miklu betra en að vera í lest. Á Austfjörðum komu um 300 manns í lestina. Var þar í fjöldi kvenna og barna. Fólkið hafði þarna logandi olíuvjelar, en karlmenn voru flestir drukknir og flæktust innan um veikar konur og börn, sem lágu í sængurfötum á gólfinu. Síðan hefir mjer verið það ljóst, að það er hið mesta menningar- og mannúðarmál að vinna á móti lestarflutningunum. Öllum þeim, sem ferðast hafa erlendis við sæmileg skilyrði, hlýtur að vera það hrygðarefni, að hjer skuli menn vera fluttir með þeim skilyrðum, sem ekki eru boðleg skepnum. Jeg held, að það hafi sýnt sig, að jeg hafi sjeð betur en hv. 3. landsk., að það, sem veldur því, að erlendu gufuskipafjelögin moka að sjer peningunum, er það, að þau mæta þeirri þörf fólksins, sem Esja og Eimskipafjelagið bæta ekki úr. Því nær, sem við komum því marki að fullnægja þessari þörf, því betur stöndum við að vígi til þess að banna útlendingum algerlega að flytja hjer fólk með ströndum fram. En það mark, sem við verðum að keppa að, er, að við getum annast þessar ferðir einir. Viðvíkjandi því, sem hv. 3. landsk. sagði, að hallinn á Esju væri meiri en viðhald veganna, þá held jeg, að þetta tvent sje alveg hliðstætt. Strandferðirnar eru lífæð, sem ekki verður komist af án. Jeg held, að hv.þm. voni, að bygð verði járnbraut milli Reykjavíkur og Suðurlandsundirlendisins, en þó dettur engum í hug að trúa því, að hún muni bera sig. Segjum sem svo, að við tökum 6 milj. kr. lán til þess að bæta úr þessari þörf fyrir Suðurlandsundirlendið. Þá geta bændur að norðan, vestan og austan komið og sagt: Við vitum, að það er miklu meiri halli á járnbrautinni en á strandferðaskipinu, sem okkur var neitað um um árið. Þm. A.-Sk. gæti þá enn komið og bent á, að ekki væri enn bætt úr þörfum hans kjördæmis. Jeg nefni þetta til þess að sýna, að í samgöngumálum dugir ekki að metningur sje milli einstakra hjeraða, þannig að eitt hjeraðið telji eftir öðru, t. d. að Rangæingar segðu, þegar þeir væru búnir að fá sínum kröfum fullnægt, að nú varðaði sig ekkert um þá þarna fyrir vestan eða austan eða norðan. Jeg álít, að samgöngumálin verði að leysa með hag alls landsins fyrir augum, og verður að dæma eftir því, en engin hreppapólitík má komast þar að. Að lokum get jeg fullvissað hv. 3. landsk. um það, að þó að þetta mál verði drepið hjer á hv. Alþingi jafnoft og „rakarafrv.“ fræga, þá verður áreiðanlega ekki hætt að bera það fram fyrr en það nær fram að ganga.

Frsm. minni hl. (Halldór Steinsson) Hæstv. dómsmrh. og mjer ber ekki ýkjamikið á milli um þörf á auknum samgöngum hjer á landi. En hæstv.dómsmrh. hjelt því fram, að alstaðar væri hægt að bæta úr þörfinni með auknum samgöngum á sjó, en þar er jeg á gagnstæðri skoðun. Hann komst svo að orði, að vegur á milli Norðurlands og Suðurlands myndi aðeins hafa „kulturella“ þýðingu. Jeg tel aftur á móti víst, að sá vegur hafi einnig stórmikla fjárhagslega þýðingu og verði ekki eingöngu notaður til skemtiferða, heldur einnig til vöruflutninga og nauðsynlegra ferðalaga. Mörg hjeruð á landi hjer eru svo í sveit sett, að ómögulegt er að bæta úr samgönguþörf þeirra með auknum samgöngum á sjó. Svo er t. d. að miklu leyti ástatt um Snæfellsnes, sem hæstv.dómsmrh. var að tala um, að njóta myndi góðs af hinu nýja strandferðaskipi. Allur sá hluti Snæfellsness, sem sunnanfjalls liggur, er næstum því hafnlaus.  (Dómsmrh. JJ: En Búðir og Skógarnes?)  . Já, þar mætti einstaka sinnum afgreiða skip sem þetta, en jeg hygg, að dýrt gæti orðið stundum að bíða eftir því, að skipið fengi afgreiðslu. Það eru vegir og ekkert annað en vegir, sem þar geta bætt úr samgönguþörfinni. Það má svo segja, að alveg hatti fyrir, þar sem Borgarnesveginum sleppir. Svo mikill munur er á framkvæmdum og framförum í þeim sveitum, sem njóta góðs af honum, og hinum, sem hann hefir ekki enn verið lagður um. Staðarsveit hefir dregist aftur úr. En í Miklaholtshreppi skiftir um, og í Eyjahreppi og Kolbeinsstaðahreppi verður ekki sjeð, að þeir hreppar standi langt að baki Mýrunum um framfarir. Hjer verður ekki bætt úr með sjóflutningum.  (Dómsmrh. JJ: Aldrei verður sement flutt landveg vestur í Staðarsveit)  . Jú, það verður áreiðanlega gert, þegar akvegur er kominn þangað. Auk þess verður að aðgæta, að landflutningar frá Skógarnesi og Búðum eru erfiðir og langir og kostnaðarsamt að koma vörum þaðan. Þá mintist hæstv.dómsmrh. á Hornafjörð. Jeg skal viðurkenna, að þörf er á að bæta úr samgöngum Hornfirðinga, en jeg álít, að það megi gera með öðrum og ódýrari hætti en að byggja nýtt strandferðaskip. Þótt Hornafjörður og einstöku firðir í Suður-Múlasýslu sjeu illa settir (og efast jeg þó um, að firðirnir í Suður-Múlasýslu hafi verri aðstöðu en ýms önnur hjeruð), þá finst mjer ekki ástæða til að fara að ráðast í að byggja stórt strandferðaskip þeirra vegna, heldur megi komast af með minni báta, og þeir sjeu líka heppilegri þar en stærra skip. Það var ekki sterk röksemd hjá hæstv.dómsmrh., að Esja fengi stundum ekki afgreiðslu á Hornafirði vegna veðurs. Slíkt gæti auðvitað eins komið fyrir, þótt skipi væri bætt við, enda þótt líkurnar fyrir því, að afgreiðsla tækist þar oftar, ykjust, ef ferðum væri fjölgað.  (Dómsmrh. JJ: Þetta skip verður líka minna en Esja)  . Jeg skildi ekki, hvað það kom þessu máli við, að Ólafsfirðingar eiga erfitt með að sækja lækni yfir í Svarfaðardal, eins og hæstv.dómsmrh. var að tala um og taldi rök fyrir máli sínu. Það er rjett, að Dalasýsla á erfitt með aðflutninga, en hví má þá ekki fjölga ferðum e/s Suðurlands inn í Hvammsfjörð? Suðurland er gott skip og hentugt til þessara ferða. Það er ekki rjett hjá hæstv.dómsmrh., að ekki hafi verið veitt ívilnun um farmgjöld á Suðurlandi í ferðum þessum, því að hálf ívilnun hefir verið veitt. Hæstv. dómsmrh. talaði um, að Esja misti af farþegum vegna tafa á höfnum kringum land og sagði, að nýtt skip, sem að mestu væri ætlað til vöruflutninga, myndi kippa þessu í lag. Jeg er vantrúaður á, að svo fari, þótt bygt verði skip, enn minna en Esja, í þessu skyni. Hve lengi skyldi það verða að fyllast? Það gæti fylst á 2–3 höfnum, og því er hætt við, að það yrði ekki til að draga mikið af farþegum á Esju. - Jeg sje, að hæstv.dómsmrh. er farinn úr deildinni, og mun jeg því ljúka máli mínu að þessu sinni.

Jón Þorláksson Jeg gaf ekki tilefni til þess, að farið væri að ræða um byggingu Esju. En það er rjett, að hæstv.dómsmrh. lagði þá áherslu á, að skipið væri að mestöllu leyti miðað við farþegaflutning og aðeins örlítið pláss ætlað til vöruflutninga. Skipið var bygt með þessu sniði, - og hver er svo reynslan? Reikningur ársins 1926 sýnir, að farþegagjöld hafa numið 120 þús. kr., eða ¼ af rekstrarkostnaði, en vöruflutningarnir í þessu litla lestarrúmi, sem einhvernveginn varð afgangs farþegarúmunum við byggingu skipsins, gáfu af sjer 142 þús. kr. í tekjur. Það er auðvitað ágætt að hafa augu opin fyrir því, að vel fari um farþega á skipum þessum, en sú skoðun þarf að samrýmast hæfilegri hagsýni, svo að ekki leiði af henni taumlausan fjáraustur úr ríkissjóði. Það er nú viðurkent, að hægt hefði verið að bæta rekstrarafkomu Esju, ef ekki hefði verið lögð jafneinstrengingsleg áhersla á farþegaflutninginn og gert var, heldur hugsað meir um rúm fyrir vöruflutninga. Svo er og um byggingu þessa nýja skips, að gott er að hafa þörf landsins fyrir augum, en einnig sjálfsagt að láta gerðir sínar í því máli stjórnast af fullri hagsýni. Nú hefir komið fram, að megn ágreiningur er um það á meðal meðmælenda frv., hvernig skip þetta eigi að vera. Flokksmenn stjórnarinnar í Nd. vilja hafa það á borð við Esju og auka þannig samskonar ferðir og hún annast nú. Hæstv. dómsmrh. hefir gert hjer grein fyrir alt annari hugmynd. Þessi ágreiningur sýnir, að ekki er búið að hugsa til þrautar, hver sje hin rjetta niðurstaða, þegar bæta á við einu skipi. Jeg held því, að ekki sje tímabært ennþá að fá stjórninni þessa heimild. Jeg álít, að athuga þurfi, hvort ekki sje unt að bæta úr þörfinni með flóa- eða millifjarðabátum, t. d. fyrir Austurlandi. Jeg mun því greiða atkvæði á móti frv. þessu með góðri samvisku, en þar með er ekki sagt, að jeg muni um aldur og æfi verða á móti byggingu nýs strandferðaskips.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vildi leiðrjetta lítið eitt af því, sem hv. 3. landsk. sagði. Hann hjelt því fram, að farþegarýmin á Esju væru dauðadómur yfir rekstrarafkomu hennar. Jeg vil minna hann á það, að eitt árið var tekið til þess ráðs að láta Esju fara hraðferðir, til að fólk gæti orðið fljótara í förum. Sumar þessara ferða báru sig allvel. Aðstaða ríkisins með Esju er eins og aðstaða bónda, sem þarf bæði reiðhest og vagnhest, en á ekki nema reiðhest og verður að beita honum fyrir vagninn og plóginn og nota til reiðar. Því hefir Esja verið misnotuð undanfarið, að vísu fremur af nauðsyn en illvilja, til að fara með vöruslatta inn á hvern vog og vík. Það geta allir sjeð, hve heppilegt er fyrir skipið að verða að fara með 150 farþega inn í Búðardal og bíða þar eftir sjávarföllum. Esja getur fyrst notið sín til fulls, þegar hið nýja skip er komið og hætt verður að reyna að samrýma hið ómögulega, eins og nú. Jeg skal játa það fyrir hv.frsm. minni hl., að jeg er hlyntur vegabótum á Snæfellsnesi, einkum eftir að jeg, ferðaðist þar með honum síðastliðið sumar, ekki af því að jeg búist við, að menn noti akvegi til sementsflutninga þangað, því að sementið flytja þeir með strandferðaskipinu nýja til Búða og Skógarness, heldur af því að jeg veit, að hjeruðin þar vestra hefðu gott af auknum samgöngum á landi af ýmsum öðrum ástæðum.

Jónas Kristjánsson Jeg vildi drepa á nokkur atriði, sem mjer finst, að ekki hafi komið fram í umræðunum. Hv. frsm. meiri hl. sagði, að það væri ekki tilætlunin að byggja skip þetta á kostnað samgöngubóta á landi. Mjer þótti vænt um að heyra þessa yfirlýsingu, af því að mjer fanst annað vera uppi á teningnum, þegar litið er á fjárhagsáætlun stjórnarinnar. Það er skoðun mín, að eins og samgöngumálunum er nú háttað, sje þörfin til umbóta á landi miklu meiri en á sjó. Einkum álít jeg, að beri að leggja alla áherslu á það, að vegur á milli Norðurlands og Suðurlands, yfir Holtavörðuheiði, alla leið til Húsavíkur, verði lagður sem allra fyrst, og fyr en sá vegur er kominn, eigi ekki að hugsa um byggingu nýs strandferðaskips. Þegar jeg lít á ferðaáætlun Esju á þessu ári, sje jeg, að henni er ætlað að fara 15 ferðir kringum land. Af þessum 15 ferðum er aðeins ein hraðferð. Í öllum hinum ferðunum verður skipið að tína upp svo að segja hverja vík og vog og tefjast meira eða minna á hverjum stað. Það liggur í augum uppi, að slíkar ferðir eru ekki hentugar til farþegaflutninga. Ferðakostnaður verður svo mikill, bæði sökum fæðiskostnaðar og tímaeyðslu, að heita má frágangssök fyrir menn að nota sjer þær. En það eru skyndiferðirnar, sem jeg hygg, að borgi sig best. Skipið er bygt til farþegaflutnings, en sökum tilhögunar á áætluninni kemur það ekki að fullu gagni. Það var því fullkomlega rjett samlíking hjá hæstv.dómsmrh., að þessi tilhögun væri eins og reiðhesti væri beitt fyrir hlass. En ályktunin, sem hann dró af þessari samlíkingu, var röng að mínum dómi. Jeg held, að tilhögunin á ferðum Esju hafi orðið til að koma mönnum á þá skoðun, að þörf sje á nýju strandferðaskipi. En það er áreiðanlegt, að mjög mætti draga úr þessari þörf með því að láta aðrahverja ferð skipsins verða hraðferð. Skipið var aðallega ætlað til mannflutninga í upphafi; lestarúm þess er lítið, enda hefir afleiðingin af því, hvernig ferðum þess kringum landið hefir verið háttað hingað til, orðið sú, að árlegur rekstrarhalli á því hefir numið 200–300 þús. kr. á ári. Á sumum tímum árs er alveg sjerstök þörf á hraðferðum milli Reykjavíkur og Siglufjarðar og Austfjarða, þegar fólk, sem stundar síldarvinnu á sumrum, fer á milli. Útlendu skipin hafa sópað þessu fólki báðar leiðir undanfarið. Þetta hefði Esja getað gert, en það hefir ekki verið reynt að láta hana gera það. Þó er hægt að vita upp á dag, hvenær þessu fólki er þörf á að komast til atvinnu sinnar eða heim til sín aftur. Hefði áætlun Esju verið sniðin með tilliti til þessa, hefði borið langtum minna á þeirri þörf að byggja nýtt strandferðaskip. Jeg skal viðurkenna, að þarflegt gæti verið að fá nýtt skip, en jeg tel, að akvegur milli Norðurlands og Suðurlands eigi að sitja fyrir. Á þá vegalagningu verður fyrst og fremst að leggja alla áherslu. Jeg held, að mönnum hætti nú á góðu árunum við að gleyma „landsins forna fjanda“, hafísnum, sem stundum hefir legið mánuðum saman fyrir norðurströnd landsins og hindrað allar samgöngur á sjó. Jeg minnist þess, að hafísinn lá eitt sumar fyrir norðurströndinni fram í ágúst. Öllum siglingaleiðum var lokað og enginn mjölhnefi til í verslunum. Slíkt hið sama gæti komið fyrir ennþá. Það er jafnvel ekki örugt, að unt væri að koma í veg fyrir mannfelli í slíkum árum, eins og samgöngum er nú háttað. Akvegur norður ljettir allri þessari hættu af. Snjóa leysir það snemma á Holtavörðuheiði, að hægt yrði að koma vörum norður á bílum áður en tæki verulega að sverfa að mönnum. Hjer gætu strandferðaskip ekki bætt úr vandræðum, heldur akvegir og bílar. Jeg get ekki greitt atkv. með byggingu nýs strandferðaskips eins og sakir standa, enda þótt jeg kynni að gera það, þegar vegurinn verður kominn norður, ef þörfin þá verður aðkallandi. Þó er þess að gæta, að við byggingu akvegar norður myndi draga mjög úr þörf á nýju strandferðaskipi norðanlands. Frá maí og fram í september myndu menn yfirleitt fara með bifreiðum á milli landsfjórðunganna, en alls ekki með strandferðaskipinu. Þær ferðir eru fljótari og ódýrari. Þegar svo væri komið, mætti segja, að þörfin á auknum strandferðum takmarkaðist að miklu leyti við Austfirði eina. En þegar hafís liggur fyrir landi fram á sumar, þá bæta vegirnir úr samgönguþörfinni. Jeg skil ekki, að ekki sje best að bæta úr þörfinni á strandferðaskipi á þann hátt, að laga fyrirkomulagið á ferðum Esju, með því að gera aðrahverja ferð hennar að hraðferð, og leggja sem mesta stund á að koma bílvegi norður á Akureyri, eða a. m. k. norður í Húnavatnssýslu. Það er vitanlegt, að ef ekki á að byggja strandferðaskip á kostnað samgangnanna á landi, verður að auka tekjur ríkissjóðs. Það er og auðsætt, að rekstrarhalli tveggja skipa verður meiri en rekstrarhalli eins skips. Það er alt útlit fyrir, að hallinn á Esju verði meiri í ár en undanfarið, af því að ferðum skipsins hefir verið hagað lakar en áður. Esja kemur nær altaf við á hverri smáhöfn, svo að fólksflutningum er afskaplega illa fyrir komið, einkum norðanlands.

Frsm. meiri hl. (Páll Hermannsson) Það, sem fyrir mjer vakir í þessu máli, er tvent. Í fyrsta lagi að bæta úr þörf þeirra, sem beinlínis vantar samgöngur á sjó, og í öðru lagi að taka af erlendum skipafjelögum þá flutninga, sem þau hafa hjer við land. Hv. frsm. minni hl. mintist á nál. okkar og taldi, að ummæli okkar í því nál. væru fjarstæða. Þar er talað um, að erlend gróðafjelög haldi hjer uppi strandferðum og raki saman fje. Þetta er staðreynd, svo að um það tjáir ekki að deila. Það hefir ekkert verið sagt um, hvernig rekstrarreikningar þessara fjelaga standa, en hitt þori jeg að fullyrða, að erlend fjelög fá of fjár hjá landsmönnum. Jeg veit, að öllum hv. dm. er ljóst, að erlend fjelög fleyta rjómann ofan af fólksflutningum hjer, af því að þau koma aðeins á bestu hafnirnar. Þó að jeg sje ekki mjög kunnugur á þessu sviði, er langt síðan mjer skildist, að eini vegurinn til þess, að skipaútvegur geti borið sig hjer við land, er sá, að jafnframt því, sem skipin koma á minstu hafnirnar, komi þau líka á þær stærstu og fólksflestu. Landsmenn mega ekki horfa þegjandi á, að erlend skipafjelög græði stórfje á fólksflutningum hjer. Við erum að ýmsu leyti sammála, hv. 6. landsk. og jeg, af því að báðir berum við fyrir brjósti samgöngur á landi. En hv. 6. landsk. lítur svo á, að þetta mál verði að bíða, af því að landsmenn eigi að leggja svo mikla áherslu á veg milli Reykjavíkur og Akureyrar. Jeg býst nú við, að nákvæmlega jafnmikil áhersla verði lögð á þann veg, hvort sem nýtt strandferðaskip verður bygt eða ekki. Jeg hugsa, að með því að hafa tvö skip mundi vinnast það, að rekstrarhalli yrði tiltölulega miklu minni en hann er nú. En um veginn milli Reykjavíkur og Norðurlands hefi jeg þá skoðun, að hann sje ekki eins þýðingarmikill og bættar strandferðir og vegir upp frá höfnunum. Jeg efast um, að ferðalög milli Reykjavíkur og Akureyrar yrðu ódýrari á landi en á sjó. Hinsvegar skal jeg viðurkenna það, að í alveg sjerstökum tilfellum, eins og t. d. í hafístilfellum, er mjög gott að hafa veg milli Norður- og Suðurlands. Jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um þetta mál. Það er þegar búið að ræða það mikið, bæði á þessu þingi og áður, og jeg býst við, að langar umr. breyti engu um atkvgr. hv. dm.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Till. á þskj. 763 er borin fram vegna þess að ætla má, að hefja verði undirbúning þessa máls þegar eftir að lögin hafa verið staðfest af konungi. Það þarf langan undirbúning, ef nokkuð verulegt á að verða úr þessari starfsemi næsta vetur.

Frsm. (Einar Árnason) Frv. þetta er komið frá hv.Nd. og var þar flutt af hv.þm. V.-Ísf. og hv. 1. þm. Skagf. Við meðferð málsins þar tók það nokkrum breytingum, sem telja verður, að sjeu til bóta. Frv. fer fram á að heimila fjármálaráðherra að veita veðlánafjelagi, ef stofnað yrði, nokkur hlunnindi, sem nefnd eru í 2. og 3. grein frv. Ákvæði 4. greinar voru sett inn í Nd., og eru þess efnis, að ef heimildin sje ekki notuð fyrir 1. janúar 1930, falli lögin úr gildi. Jeg sje ekki ástæðu til að fara alment að ræða um efni frv. Fjhn. Ed. hefir athugað það og ekki sjeð ástæða til að gera brtt. við það, en mælir með því, að hv. deild samþykki það eins og það liggur nú fyrir.

Halldór Stefánsson Jeg kann ekki við, að þetta mál fari svo til 2. umr. að ekki sje á það minst. Það hefir nú ár eftir ár verið leitað þessarar sömu undanþágu fyrir Íslandsbanka frá að innleysa seðla sína úr umferð eins og áður hefir verið ákveðið með lögum. Þótt þessi undanþága hafi verið samþykt þing eftir þing, hefir jafnan fátt verið gefið upp um ástæður fyrir undanþágunni. Jeg vil nú spyrja, hvort þingið hafi ekkert meint með þeim reglum, sem það setti um seðlainndráttinn, hvort þær hafi verið settar út í bláinn og sjeu í raun og veru vitleysa tóm og ágengni við bankann. Samkvæmt 64. gr. landsbankalaganna er Landsbankanum gert að skyldu að endurkaupa viðskiftavíxla, sem nemi 5/8 þeirrar upphæðar, sem Íslandsbanki hefir á hverjum tíma dregið inn af seðlaveltu sinni, miðað við 31. okt. 1922; en þá telst bankinn hafa úti 8 miljónir króna. Og þegar bankinn hefir dregið inn alla seðla sína, fær hann 10 ára frest til að leysa inn þessar 5 milj., sem er sama sem að Landsbankinn eigi þá að leggja Íslandsbanka til 5 milj. kr. stofnfje. Jeg vil nú spyrja, hvort þetta sje ekki að ganga lengra í umhyggju fyrir Íslandsbanka heldur en Landsbankanum, sem á þó að bera aðalþungann í fjármálum þjóðarinnar inn á við og út á við og hafa ábyrgð á peningagildi voru. Þess má geta, að Íslandsbanki hefir nú nýlega sýnt viðskiftamönnum mikið harðræði með því að segja upp gömlum og krosstrygðum lánum, þótt hann hafi að vísu boðið víxla í staðinn. Aftur á móti hefir hann lánað svo óvarlega fje til stærri lánþega, að hann hefir tapað stórum upphæðum á því. Það virðist því svo, að afstaða bankans gagnvart stærri og smærri viðskiftamönnum hans sje ekki eins gagnvart hvorumtveggja. Út af þessu er ástæða til að spyrjast fyrir um, hvað Íslandsbanki ætlist fyrir með þessari framkomu gagnvart sumum sínum viðskiftamönnum. Eins og á stendur, er bankinn annarsvegar leitar nýrra hlunninda eða styrks frá ríkinu, en breytir svo hinsvegar við viðskiftavini sína, sem jeg hefi sagt, án þess ástæður sjeu til þess færðar, þá sýnist ekki vanþörf á að hafa meira eftirlit og aðgæslu um rekstur bankans og hag en verið hefir, ef veita á honum hlunnindi athugasemdalaust æ ofan í æ. Maður fær ekkert að vita um ástæður fyrir þessari beiðni. Íslandsbanki nýtur þó ýmiss styrks af ríkinu og mikið af starfsfje hans er á ábyrgð ríkissjóðs, þ. e. stór hluti af enska láninu. Væri ástæða til að upplýsa þingið um tryggingar fyrir þessu láni. Jeg vildi ekki, að málið gengi fram án þess að minst væri á þessar ástæður, og ef til vill fleiri. Vildi jeg mælast til þess, að þinginu yrðu veittar upplýsingar um þessi atriði, sem jeg hefi vakið máls á.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Eins og sjá má af greinargerðinni, sem þessu frv. fylgir, er það flutt samkvæmt tilmælum mínum fyrir hönd bankaráðs Íslandsbanka. Hinsvegar er það rjett, að engin sjerstök grein hefir verið gerð fyrir nauðsyn þessa af minni hálfu, en aðeins vitnað í fyrri ástæður. Hv. 1. þm.N.-M. vildi fá upplýsingar um starfsemi bankans, og er það í rauninni ekki nema eðlilegt. En stj. hefir enn ekki unnist tóm til, þennan stutta tíma, sem hún hefir verið við völd að athuga þetta svo vel sem skyldi, og er því ekki við því búin að svara spurningum hv.þm. að svo stöddu. Hinsvegar hefi jeg ætlað að athuga eða láta athuga gaumgæfilega málefni bankans, og einkum aðstöðuna milli hans og ríkisins, og vildi jeg, að til þess gæfist fullkominn friður. Jeg vil endurtaka það hjer, að jeg álít, að það sjefarsælt og rjett eins og á stendur, að frv. þetta nái fram að ganga. En að svo stöddu finst mjer varla hægt að ætlast til þess af stj., að hún geti gefið upplýsingar um þetta, sem hv. 1. þm.N.-M. spurði um.

Sigurður Eggerz Mjer þótti leiðinlegt að heyra hin miður hlýju orð í garð bankans, sem hv. 1. þm.N.-M. sagði hjer áðan. Það, sem hann hafði helst fram að færa, var, að bankinn hafi sýnt harðræði í því að segja upp reikningslánum. Jeg veit, að útibússtjórinn á þeim stað, sem hv.þm. á við, mun hafa sagt upp nokkrum reikningslánum.

Öllum föstum reikningslánum

. Hinsvegar var ekki meiningin að innheimta þessi lán, þótt þeim væri sagt upp, heldur að breyta þeim í víxillán, af því að bankinn telur það hagkvæmara fyrir sig. Hv. þm. sagði, að þetta hefði komið mest fram á þeim smærri viðskiftamönnum bankans, en það er síður en svo. Sama aðferð hefir verið höfð gagnvart öllum hinum stærstu viðskiftamönnum og þeir hafa ekki haft neitt við það að athuga, eftir að þeim hafði verið skýrt frá, að meiningin væri alls ekki sú, að ganga harðar að um innheimtu en ella mundi. Háttv. þm. ljest ekki vita neitt um hag bankans. Það hefir þó nýlega farið fram rannsókn á bankanum, framkvæmd af eftirlitsmanni banka og sparisjóða. Niðurstaðan er ekkert leyndarmál, því að hún er komin í reikning bankans og er á þá leið, að helmingur hlutafjárins sje eftir. Það hefir verið spurt hjer um niðurstöðuna á mati því, sem fram hefir farið á Landsbankanum, en hæstv. stj. gaf engin svör við því. En hinsvegar er engin leynd yfir þessari rannsókn á hag Íslandsbanka. Að því er snertir að öðru leyti ábyrgð þá, sem ríkið stendur í fyrir Íslandsbanka, þá er það auðvitað rjett, að ríkissjóður stendur í ábyrgðum fyrir hann. En bankinn hefir sett tryggingar á móti, og mun engin hætta á, að tap verði á þeim, enda hefir það aldrei komið fyrir. Annars finst mjer þessi fáu orð hv.þm. bera vott um, að gamla sagan sje nú aftur að stinga upp höfðinu; þetta, að menn geri sjer ekki fyllilega ljóst, hvaða þýðingu þessi banki hefir í þjóðfjelaginu. Þessi undanþága, sem hjer er verið að tala um að veita bankanum, er auðvitað fram komin vegna nauðsynja atvinnulífs þjóðarinnar. Það er eins og menn gleymi svo oft aðstöðu bankanna í þjóðfjelaginu og þeirri nauðsyn, að þeir geti starfað í sem mestri kyrð og ró. Þessi undanþága frá inndráttarskyldunni hefir undanfarin ár verið veitt bæði vegna nauðsynja atvinnuveganna og eins til þess að leggja ekki of miklar byrðar á Landsbankann. - Jeg vildi óska, að menn mintust þess, þegar þeir tala um þetta mál, að það er ekki aðeins mál Íslandsbanka, heldur snertir það hag alls landsins. Jeg verð að líta svo á, að það sje afarþýðingarmikið, að sem best sje búið um báða hina starfandi banka í landinu. Íslandsbanki hefir líka viðskifti við landbúnaðinn. Hann hefir til dæmis lánað kaupfjelögunum allmikið veltufje, auk lána beint til bænda. Jeg vona, að hv.þdm. líti með sanngirni á þetta mál og líti á nauðsynjar atvinnuveganna í landinu, þegar þeir greiða atkvæði um það.

Gunnar Sigurðsson Þegar lögin um inndráttarskyldu Íslandsbanka voru samþ. á þinginu 1921, var jeg einn þeirra manna, sem harðast börðust þá móti því, að hann væri skyldaður til að draga inn 1 miljón árlega. Mig minnir, að þau lög væru samþykt með mjög litlum, jafnvel eins atkvæðis meiri hluta. Það kom líka í ljós þegar árið eftir, að þetta var óframkvæmanlegt. Það er hinsvegar rjett hjá hv. 1. þm.N.-M., að bankinn hefir gert of mikið að því að veita mjög stór lán einstökum mönnum og fyrirtækjum, og aðrir hafa ekki getað fengið neitt út á trygg veð. Jeg skal taka það fram, að jeg tel rjett og nauðsynlegt að samþykkja þetta frv. Jeg býst ekki við að ræða mikið um bankamál alment, en jeg tel, að ef Íslandsbanki á að geta haldið áfram að starfa óhindraður, þá sje óhjákvæmjlegt að veita honum þessa ívilnun. Jeg mun altaf stuðla að því, hvaða peningastofnanir, sem um er að ræða, að úr verði greitt sem best með veltufje í landinu. Það er hið mesta mein okkar, hvað veltufjeð er lítið. Það er svo, að það er oft alveg ómögulegt að fá lán út á alveg örugg veð. Jeg játa það, að jeg var um eitt skeið ekki viss um, að það væri rjett að láta bankann halda áfram að starfa, en ef hann á að geta það til nokkurs gagns fyrir þjóðina, þá tel jeg ófært að leggja á hann þessa kvöð.

Haraldur Guðmundsson Jeg hefði getað vænst þess, að þessu frv. hefði fylgt einhver skýrsla frá hæstv. stj. um hag bankans og afstöðu hans til ríkissjóðsins. Þetta er nú í þriðja skifti, sem bankinn fer fram á að fá þessa undanþágu frá inndráttarskyldu sinni. Jeg geri ráð fyrir, að þessu frv. verði vísað til fjhn. og að bæði ríkisstjórn og stjórn bankans gefi nefndinni sjálfsagðar upplýsingar um málið. Með það fyrir augum hefi jeg ekki neitt sjerstakt á móti því, að frv. gangi til 2. umr.

Halldór Stefánsson Hæstv. stj. þykist nú ekki við því búin að gefa upplýsingar í þessu máli, en lofar að gera það síðar og óskar eftir að fá að athuga málið í fullum friði. Jeg get lofað því fyrir mitt leyti að stofna ekki til neins styrjar um þetta mál. Mjer þykir hinsvegar óviðfeldið, að stj. skuli leita álits þingsins um þetta án þess að vera við því búin að gefa upplýsingar um það. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Dal. sagði, vil jeg taka það fram, að jeg kannast ekki við, að frá mjer hafi komið nein miður hlýleg orð í garð bankans. Ef hann leggur þann skilning í orð mín, þá hlýtur það að stafa af því, að honum hafi ekki þótt þægilegt að svara þeim spurningum viðvíkjandi rekstri bankans, sem jeg kom fram með. Fyrir þá vitneskju, sem jeg hefi um þetta á Austurlandi, get jeg leiðrjett það, sem háttv. þingm. Dal. (SE) sagði um uppsögn lánanna, sem jeg hafði minst á. Hann sagði, að uppsögninni hefði verið látin fylgja skýring og loforð um, að menn fengju að framlengja víxillánin áfram. Þetta er alls ekki rjett. Uppsögnunum fylgdu engar skýringar. Mönnum var aðeins boðið að gangast undir víxilskylduna. Menn vita, hve ótvíræður og hlífðarlaus rjettur lánveitanda er gagnvart víxilskuldara, og eftir þessa reynslu sína á viðskiftum við þennan banka höfðu viðskiftamenn hans ekki ástæðu til að vænta neinnar hlífðar, þar sem henni ekki var heitið. Jeg held, að óhætt sje að segja, að kosti Íslandsbanka hafi ekki verið þröngvað hingað til. Háttv. þm. sagði, að menn virtust ekki skilja, að bankastarfsemi væri vegna þjóðarinnar. Það er auðvitað rjett, en það skiftir þó miklu, hvernig skift er við þjóðina. Það, sem jeg átaldi, var aðeins það, að það hefir verið beitt allsendis óþörfu harðræði við borgara þjóðarinnar í þessum efnum. Út af því, sem hv. 2. þm. Rang. sagði, vil jeg benda á, að þó að nefnd sje ein miljón, þá eru það ekki raunverulega nema 375 þús., sem bankinn þarf að leysa inn. Landsbankanum er gert að skyldu að endurkaupa víxla Íslandsbanka fyrir hinum hlutanum, og á því á hann að fá 10 ára frest. Hvað veltufjeð snertir, þá verður það alveg það sama; það, sem máli skiftir, er aðeins það, í hvers höndum veltufjeð er. Jeg get svo látið niður falla frekari umr. af minni hálfu, einkum ef málinu verður vísað til þeirrar nefndar, sem jeg á sæti í, og bíð jeg þá þess að fá þær upplýsingar, sem jeg og hv.þm. Ísaf. höfum óskað eftir.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Jeg þóttist gera fulla grein fyrir því áðan, að ekki fylgdu þessu frv. neinar upplýsingar frá. mjer. Í þessu sambandi vil jeg taka það fram, að jeg tel alveg óþarft að vísa þessu máli til nefndar. Það, sem um er að ræða, er aðeins að framlengja það ástand, sem nú er, og þó að málið færi til nefndar, þá er svo liðið á þingtímann, að ekki gæti verið um neina athugun að ræða.

Sveinn Ólafsson Jeg stend ekki upp til að andmæla þessu frv., þótt mjer þyki ósýnn gróði að því. Jeg vil gera ráð fyrir því, að við 2. umr. liggi málið ljósara fyrir en nú. Hinsvegar get jeg alls ekki fallist á það, að þetta sje mjög einfalt eða viðurhlutalítið mál. Hjer verður óðar fyrir sú spurning, hvernig og hvenær eigi að draga inn alla þá seðla, sem átti að taka úr umferð 1926 og 1927, og fylsta þörf er að fá henni svarað áður en leyfð er frestun á inndrætti seðlanna fyrir 1928. Jeg vænti þá líka, að þessi svör komi fram við 2. umr. Jeg held, að jeg muni það rjett, að sjerleyfistími Íslandsbanka sje úti 1933. Og út af því vil jeg spyrja: Hverjar horfur eru á því, að öllum seðlainndrætti verði lokið í tæka tíð? Mundi auðveldara að leysa inn alla fúlguna síðustu árin, - eða er hugmyndin sú, að framlengja leyfistímann og hafa seðlabankana tvo? Nefnd sú, sem undirbjó bankalögin 1921, gerði einmitt ráð fyrir því, að síðustu árin yrði inndrátturinn lítill, og með hliðsjón af því, að erfiðleikarnir yrðu ekki alt of miklir síðustu árin, var ákveðið, að inndrátturinn skyldi vera árlega ein milj. kr. fram til ársins 1928. Úr því var ætlað, að ½ milj. yrði tekin úr umferð árlega. Eigi nú hinsvegar að jafna öllu, eða þessum 5 milj., sem eftir eru, niður á þessi fáu ár frá árslokum 1928, þá verður inndrátturinn allmiklu erfiðari síðustu árin en ætlað var af bankalaganefndinni 1921. Vil jeg sjerstaklega mælast til þess, að fjhn., sem þessu máli væntanlega verður vísað til, leiti frekari upplýsinga um horfur og fyrirætlanir með innköllun seðlanna fram til loka leyfistímans, áður en málið kemur til umr. næst.

Sigurður Eggerz Jeg skal nú ekki lengja umr. um málið úr þessu, en gagnvart því, sem hv. 1. þm.N.-M. sagði, þá verð jeg að segja það, að jeg er náttúrlega ekki viss um það, hvort útibússtjórinn á Seyðisfirði hefir gefið þessar skýringar, en hitt veit jeg, að hjer við höfuðbankann fengu allir viðskiftamenn þær, og var langt frá því, að bankinn vildi gera nokkurn greinarmun á stórum og smáum viðskiftamönnum. Líka var sókst meira eftir því að breyta lánum hinna stærri viðskiftamanna, vegna þess að það skifti meira máli fyrir bankann, og þegar við höfðum sýnt þeim fram á, að það væri ekki óhagur að breytingunni fyrir þá, varð engin óánægja hjá þeim. Við sögðum líka við þá, að þeir, sem vildu, gætu fengið skriflega yfirlýsingu frá bankanum um, að það væri alls ekki tilgangurinn að segja lánunum upp að fullu og öllu. Enn vil jeg taka fram, að lánum, sem voru brúkuð eins og reikningslán, eða lifandi lánum, var ekki breytt í víxla, nema þá að nokkru leyti, eftir því sem þau höfðu verið brúkuð. Þá talaði hv.þm. um það, að bankinn hefði beitt harðneskju við lántakendur. Mjer er nær að halda það, að ýmsir að þeim mönnum, sem hafa skift við Íslandsbanka, - en auðvitað kunna að vera einstöku undantekningar, - muni bera honum öðruvísi söguna. En þegar bankanum er ætlað að draga inn af seðlum sínum, þá má enginn ætla, að það verði gert án þess að einhverjir hljóti að finna til þess, en einmitt vegna þess að bankinn vill taka tillit til viðskiftamanna sinna, er reynt að beita sem minstri harðleikni á þessu sviði, enda myndi það, ef gert væri, leiða til ákaflega þungrar niðurstöðu fyrir viðskiftalíf þjóðarinnar. Hv. þm. Ísaf. vildi láta vísa málinu til nefndar og að gert væri yfirlit yfir afstöðu bankans til ríkissjóðs o. m. fl. Dálítið skýtur nú þessu öðruvísi við eða þegar átti að taka ábyrgð á, öllum skuldbindingum Landsbankans í framtíðinni; þá þótti það óviðeigandi að heimta skýrslu um þá rannsókn, sem framkvæmd var á bankanum, þótti jafnvel goðgá að nefna það. Þá var hægt að taka ábyrgð á bankanum án þess að fá að vita um þá niðurstöðu. En þegar þetta mál kemur, sem aðeins er um það, að bankinn dragi ekki inn eina milj. króna á yfirstandandi ári, þá þarf að heimta allar mögulegar rannsóknir, og þó hefir bankinn verið rannsakaður nýlega af manni, sem hæstv. stjórn ber fult traust til. Það hefir þó ekki verið farið leynt með þá rannsókn, því að hún hefir verið birt bæði utanlands og innan og einnig birt í ársreikningi bankans. Eftirlitsmaðurinn áleit, að tapaður væri helmingur hlutafjárins, og til þess að þessi eina miljón þurfi ekki að vera dregin inn, þarf að fara að framkvæma heljarmikla rannsókn. Jeg vona, að þetta stafi ekki af óvild til bankans, og jeg vil segja það við háttv. stuðningsmenn stjórnarinnar, að ef þeir ætla, að það sje rjett að fara að reyna að skapa aftur óróa um Íslandsbanka, þá eru þeir hv.þm. með því að ráðast á sjálfa sig, því að það kemur langharðast niður á þeim, sem bera ábyrgðina á því, sem gerist í landinu, ef farið væri að skapa óróa í kringum hvorn bankann sem væri; og jeg efast um, ef það væri gert, að þeir góðu menn þá viti, hvaða þýðingu það mundi hafa fyrir alt þjóðlíf vort og hvaða erfiðleika það mundi skapa fyrir stjórnina, ef farið væri að láta gamla óvild kvikna aftur. En jeg vil segja það, að þeir ráðherrar, sem hingað til hafa haft með bankann að gera, hafa skilið þetta; þeir hafa ekki viljað leggja neinn stein í götu hans, heldur þvert á móti. Og um þá ráðherra, sem nú hafa haft afskifti af bankanum, má segja með sanni, að hingað til hafa þeir reynst honum vel. Ef á að fara að vísa þessu máli til nefndar og þinginu skyldi verða sagt upp á morgun eða á mánudag, og ef svo á að fara að rannsaka hag bankans í þeirri nefnd, þá sjá allir, hvert stefnir og hvað liggur á bak við þessa tillögu; það er auðsjáanlega ekki annað en það að reyna að koma þessu máli fyrir kattarnef. Annars liggur það í hlutarins eðli, og vil jeg sjerstaklega víkja því til hv. 1. þm. S.-M., að auðvitað mun bankinn eins fljótt og hann getur draga þessa seðla inn; það er hans áhugamál að reyna að standa sem frjálsastur, af því að það hefir oft sýnt sig, að þegar bankinn hefir leitað til þingsins og skapast hefir órói í kringum hann, þá hefir hann oft tapað meira á því, þótt bænir hans hafi verið heyrðar, vegna þess óróa, sem skapast hefir í kringum hann. Jeg vil þá enda orð mín að þessu sinni með því að benda þeim mönnum á, sem bera ábyrgðina hjer á landi, að þeir munu finna það, að svo framarlega, sem þeir fara margar villigötur í bankamálum þjóðarinnar, þá munu þeim verða ýms önnur viðfangsefni örðug, vegna þess að það er einhver hin mesta hamingja fyrir hverja þjóð, ef bankar hennar blómgast. Við vitum það, að bankahrun erlendis hafa valdið geysimiklum skaða, en hjer hafa, sem betur fer, engin orðið, því að stjórnirnar hafa skilið það, hve mikla þýðingu slíkt hefir fyrir landið. En eftir að mikið sparisjóðsfje hefir verið tekið út úr bankanum og eftir að hann hefir komist yfir þetta og ró hefir skapast kringum hann, þá er það mjög hart, ef farið verður að vekja óróa um hann aftur; en jeg vona, að það verði ekki gert, því að hjer er að ræða um stofnun, sem er stór liður í atvinnu- og viðskiftalífi þjóðarinnar.

Magnús Guðmundsson Jeg ætla að leyfa mjer að spyrja hæstv.forsrh., sem jafnframt er formaður bankaráðs Íslandsbanka, hvort þetta frv. sje ekki borið fram í fullu samráði við stjórn Landsbankans. Svo hefir þetta verið á undanförnum þingum og jeg geri ráð fyrir, að svo sje enn. Þannig hefir þetta verið undanfarið vegna þess, að Landsbankinn álítur sjer vera hagkvæmara að endurkaupa víxla af Íslandsbanka heldur en að þurfa að taka við viðskiftum hans, og jeg hefi litið svo á undanfarið, og geri ráð fyrir, að svo muni vera enn, að Landsbankinn álíti það vera hagkvæmara fyrir sig að láta Íslandsbanka bera ábyrgðina af viðskiftunum, þannig að hann, Landsbankinn, hafi óbeina tryggingu í öllum eignum Íslandsbanka fyrir þeim seðlum, sem hann lánar honum. Viðvíkjandi tryggingunum fyrir enska láninu skilst mjer, að hæstv.forsrh. hafi svarað því, að hann gæti ekkert um þær sagt. En það var upplýst á síðasta þingi, hvernig þeim var varið, og veit jeg ekki til, að nein breyting hafi orðið á því, annað en það, að nokkrir víxlar hafa verið greiddir og aðrir hafa svo komið í staðinn. Hv. 1. þm.N.-M. var að tala um það, að bankinn beitti nokkru harðræði við landsmenn; en jeg vil út af því benda hv.þm. á það, að þetta frv. miðar einmitt að því að gera bankanum það kleift að beita landsmenn ekki harðræði, því ef bankinn á að draga inn eina miljón króna úr viðskiftum sínum við þá, og hann getur ekki fengið endurkeypta víxla hjá Landsbankanum, þá verða viðskiftin að dragast saman hjá Íslandsbanka, en Landsbankinn að lána, en það er það, sem hann ekki telur sjer heppilegt, að taka þannig beinlínis við viðskiftum hins bankans. Hvort þetta mál fer til nefndar eða ekki, læt jeg mig ekki miklu skifta, en mjer sýnist það vera orðinn lítill tími til að fara með mál í nefndir, þegar fundir eru svo að segja á hverjum degi langt fram á nótt. Jeg veit ekki, hvenær nefndir eiga þá að starfa og afgreiða mál, nema því aðeins, að þá verði slept úr fundartíma handa þeim. Hvað það snertir, sem verið var að tala um, að athuga afstöðu bankans til ríkisins og útvega upplýsingar um það, þá veit jeg ekki, hvað á að athuga þar; mjer finst að þar liggi alt ljóst fyrir. Bankinn hefir leyfi um ákveðið árabil, en um það, hvernig fer með inndráttinn síðar, skal jeg engu spá, en jeg vil benda á það, að svo framarlega sem frv. það, sem hjer er fyrir þinginu um Landsbankann, verður samþykt, þar sem aðeins er um heimild að ræða til þess að láta hann fá fje, og ef sú heimild verður ekki notuð, þá stendur bankinn miklu ver að vígi á eftir að taka við þeim viðskiftum, sem hann á að taka við, ef Íslandsbanki á að draga inn seðlana; það ætti þó hver maður að sjá. Það verður ekki hægt að gera hvorttveggja, láta Landsbankann ekki fá það fje, sem honum hefir verið lofað, en heimta svo af hinum bankanum, að hann dragi inn seðlana, því að hvernig fer þá fyrir atvinnuvegum landsins? Hv. þm. Dal. mintist á þann óróa, sem verið hefir um bankann, en það hefir ekki verið síðan menn úr stjórn Framsóknarflokksins komust í stjórn bankans, og álít jeg, að bankinn hafi haft ákaflega gott af þeirri ró. En jeg held nú reyndar, að það sje ekki hægt að segja það, að það hafi bólað á neinum óróa hjer um bankann í dag, en hitt er alveg rjett, sem hv.þm. Dal. sagði, að þingið hefði oft með því að tala um bankann skapað þann óróa um hann, sem gert hefði miklu meiri skaða heldur en þær ívilnanir, sem hann hefir fengið, hafa gert honum gagn. En annars er það undarlegt að vera að blanda saman h/f Íslandsbanka við það, sem hjer er verið að gera í dag, því að það er sannarlega ekki verið að gera þetta fyrir Íslandsbanka sem hlutafjelag, heldur af því, að það er álitið best fyrir landsmenn sjálfa. Það er ekki verið að hjálpa hlutafjelaginu til að lifa, heldur landsmönnum, en það er þessi mjög einkennilegi misskilningur, sem svo oft hefir bólað á hjer á þingi, að alt, sem gert er fyrir bankann, sje gert til þess að halda hlutafjelaginu sjálfu uppi, en það er alt gert vegna landsmanna sjálfra. Jeg vona, að hæstv.forsrh. svari fyrirspurn minni um það, hvort frv. þetta sje ekki borið fram í fullu samræmi við vilja stjórnar Landsbankans.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Þær athugasemdir, sem hv. 1. þm. Skagf. kom með í upphafi ræðu sinnar um afstöðu Íslandsbanka og Landsbankans, hefi jeg ekkert við að athuga. Jeg álít, að það sje rjett, er hv.þm. sagði, og út frá því, að hjer er ekki um annað að ræða en að framlengja það ástand, sem verið hefir í 3–4 ár, þá tel jeg óþarft að fara að ræða það sjerstaklega; en að því er snertir álit hv.þm. á Landsbankanum, þá er það að segja, að mjer er kunnugt um það, og tel jeg, að þær athugasemdir, sem hv.þm. ljet falla, hafi verið í samræmi við það. Hv. þm. fanst, að ekki þyrfti margt að athuga í sambandi við aðstöðu ríkisins til Íslandsbanka um það, sem fram undan væri. Jeg er ekki samþykkur hv. 1. þm. Skagf. um þetta, þegar svo er komið, að það fje, sem Íslandsbanki starfar með, er að mestu frá Íslendingum sjálfum. Það er þegar búið að skipa seðlaútgáfunni, sem nokkuð er í höndum Íslandsbanka, og þegar það er framundan, að sjerleyfistími Íslandsbanka er útrunninn, þá álít jeg einmitt sjerstaka ástæðu til að taka þetta mál í heild sinni til athugunar, og það er líka svo stór liður í bankamálum þjóðarinnar, að það er bein skylda landsstjórnarinnar að gera það. Það mál liggur að vísu ekki hjer fyrir, en jeg er að þessu leyti mjög ósamþykkur hv. 1. þm. Skagf.

Haraldur Guðmundsson Tveir þingmenn, hv. 1. þm. Skagf. og hv.þm. Dal., tóku svo til orða, að bankinn hefði oft tapað meiru á því að snúa sjer til þingsins heldur en sem numið hefði þeim ívilnunum, sem þingið hefði veitt honum. Jeg verð að segja það, að mig undrar þá stórlega, að bankinn skuli þá vera að leita til þingsins ennþá einu sinni, þegar ekkert liggur fyrir, er sanni, að honum sje brýn þörf á því. En annars held jeg, að þær ástæður, sem þessir tveir hv.þm. hafa flutt fram fyrir fullyrðingum sínum um, að þessar málaleitanir hafi skapað svo mikinn óróa um bankann, að það hafi orðið til að hnekkja vexti hans og viðgangi, sjeu ekki á rökum reistar. En hvað sem um það er, þá verð jeg að segja, að mjer finst alveg ótilhlýðilegt að leita til þingsins um ívilnanir og fríðindi án þess að tvent liggi fyrir, í fyrsta lagi nauðsyn bankans til að fá þessi fríðindi, og í öðru lagi fullnægjandi upplýsingar um hag bankans, að minsta kosti að svo miklu leyti, sem snertir afstöðu hans til ríkissjóðs. Jeg hefi ekki heyrt með einu orði á það minst, hvort þetta sje nauðsynlegt fyrir bankann. Jeg veit, að síðastliðið ár hefir verið talið hagstætt fyrir bankana og landsmenn. Fyrir hinu, að það vanti upplýsingar um hag bankans og afstöðu til ríkissjóðs, hefir hæstv.forsrh. borið fram þá afsökun, að ekki hafi unnist tími til að afla upplýsinga. En þetta vopn slær hv.þm. Dal. alveg úr hendi ráðh., með því að segja, að ekki sje annað en að fá tölurnar hjá bankaeftirlitsmanninum, og jeg álít, að það hefði ekki þurft að taka mikinn tíma fyrir hæstv. stjórn að fá að vita um þetta, og það hefði heldur ekki þurft að taka mikinn tíma fyrir hæstv. stjórn að athuga tryggingarnar fyrir enska láninu. Og svo er eitt enn. Það er, hvort ætla má, eins og hv. 1. þm. S.-M. drap á, að bankinn geti uppfylt þau skilyrði, sem honum eru sett um það, hvenær lokið skuli vera inndrætti seðlanna. Upplýsingar um þetta þrent álít jeg, að hefðu átt að fylgja frv., þegar það var lagt fram, og vil jeg enn vona, að þessar upplýsingar verði látnar fylgja því, þegar það kemur hjer til 2. umr. Jeg skal ekki vera svo kröfuharður að heimta af stjórninni nú, að hún gefi fullar upplýsingar um það, hvað hún hygst fyrir um framtíðarfyrirkomulag bankans, en jeg vil mega vænta þess, að stjórnin hafi það mál í huga. Jeg get sagt það alveg hispurslaust, að það er ólag á okkar bankamálum, þar sem ríkið á og rekur annan bankann og auk þess heldur uppi öðrum banka, Íslandsbanka, og sjer honum fyrir starfsfje, án þess að þinginu sje það ljóst, hvernig ástand þess banka er. Hv. þm. Dal. sagði, að það væri nýbúið að rannsaka hag bankans og að það hefði sýnt sig, að hann ætti enn eftir helming hlutafjárins. Þetta er víst rjett; skýrsla hefir verið gefin um það, en benda má þinginu á það, að hlutabrjef bankans voru um líkt leyti í kauphöllinni dönsku skráð milli 16–20 krónur danskar, en hafa víst eitthvað hækkað síðan.  Þá sagði hv.þm., að viðskiftamenn bankans yfirleitt hefðu verið ánægðir með að breyta reikningslánum sínum í víxillán. Jeg legg, satt að segja, ekki mikinn trúnað á þetta, því að jeg veit, að menn vilja heldur hafa reikningslán heldur en víxla, sem falla á ákveðnum tíma og bankinn þá hefir rjett til að krefjast greiðslu á, en slíkt er ekki hægt að gera með reikningslán. Jeg verð þess vegna að draga í efa, að þetta sje rjett hjá hv.þm., þó að jeg skilji það, að viðskiftamenn bankans hafi heldur viljað fá víxla heldur en að gengið væri eftir allri skuldarupphæð þeirra í einu. Þá hafa þeir hv.þm. Dal. og hv. 1. þm. Skagf. látið þau orð falla, að hv.þm. ættu að vera þess minnugir, að bankinn væri til fyrir þjóðina, en jeg vil þá segja, að bankinn ætti fyrst og fremst að vera þess minnugur sjálfur, að hann er til fyrir þjóðina og að það fer eftir því, hve vel hann minnist þess, hve vel þm. og þjóðin bregst við málaleitunum hans. Jeg vil segja það, þótt mjer þyki það ilt, að að minsta kosti í því hjeraði, þar sem jeg þekki best til, en það er á Ísafirði, hefir útibú þessa banka ekki verið nein heillaþúfa fyrir bæjarmenn, og þykist jeg þar taka mjög vægilega til orða. Þá þótti hv.þm. Dal. það skjóta skökku við, að óskað skyldi vera eftir upplýsingum um hag Íslandsbanka, þar sem ekki liggur fyrir skýrsla um hag Landsbankans. Jeg álít það miður farið, að ekki hefir verið lögð fyrir þingið skýrsla um hag Landsbankans, og veit jeg ekki til hlítar, hvað því veldur. En hæstv. fjmrh. hefir skýrt svo frá, að hann hafi enga skýrslu fengið frá matsnefndinni, heldur aðeins eina tölu, niðurstöðuna, en hana hefir hann ekki viljað birta, fyr en hann fengi þá skýrslu, er talan byggist á. En hvað sem þessu líður, þá er afstaða ríkisins til Íslandsbanka öll önnur heldur en Landsbankans. Ríkið á Landsbankann og getur því ekki skotist undan skyldum sínum við hann. Honum verður það að sjá farborða, hvernig sem hag hans kann að vera komið. En Íslandsbanki er einkabanki, og þó að ríkið hjálpi honum, þá ber því engin skylda til þess, hvorki siðferðisleg nje lagaleg. Af þessum ástæðum er það sjálfsagt, að skýrsla liggi fyrir um hag bankans áður en nú, svona rjett í þinglokin, er hlaupið að því að veita honum þessa ívilnun í þriðja sinn. Loks má geta þess, að bankinn hefir síðustu árin haft útlánsvexti ½% hærri en Landsbankinn. Mun þó fje það, er hann hefir notað, vera fengið með svipuðum kjörum og Landsbankinn fær sitt fje, svo ilt er að afsaka þetta. Að minsta kosti þarf að ganga úr skugga um það, hvort ástæður eru fyrir hendi, sem rjettlæta þessa, háu vexti. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að hæstv.forsrh. Hann sagði, að því er mjer skildist, að óþarfi væri að vísa þessu máli til nefndar, en þar vona jeg, að jeg hafi misskilið hann, því jeg verð að segja, að það þætti mjer í mesta máta óþinglegt. Og hvað sem segja má um þörf bankans á því að fá þessa ívilnun, þá er hjer um mjög verulegt atriði að ræða, sem sjálfsagt er, að nefnd fái til athugunar. Jeg legg því til, að máli þessu verði vísað til fjhn. og að hún afli sjer frekari upplýsinga. Jeg geri ekki ráð fyrir, að það þurfi á neinn hátt að hindra framgang þessa máls; afbrigði frá þingsköpum eru svo tíð, að telja má víst, að þau fáist og í þessu tilfelli. En mjer finst það alveg ósæmilegt, ef þessu máli verður flaustrað af án þess að það fari til nefndar.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Háttv. þm. Ísaf. hefir ekki misskilið mig. Jeg er á móti því, að þetta mál fari í nefnd, því að bæði, er það, að í því er ekkert nýtt, og svo hefir hv.fjhn. engan tíma til að sinna þessu máli og mundi því ekkert hafast upp úr því, þó því væri vísað til hennar. En um annað misskildi hv.þm. mig, er hann taldi, að jeg hefði sagt, að stjórnin hefði ekki rannsakað trygginguna fyrir Íslandsbankaláninu. Á þetta mintist jeg ekkert sjerstaklega, heldur vjek jeg aðeins að því, hvernig aðstaðan mundi framvegis verða gagnvart þessari stofnun. Og það var til þess að fá tíma til að athuga þetta, að farið var fram á þessa framlengingu. En það er því aðeins hægt, að gott næði fáist til þess. Út frá þessu sjeð er nauðsynlegt, að þetta nái fram að ganga, og stafar það alls ekkert af umhyggju fyrir bankanum sjálfum, heldur er það vegna atvinnuveganna og landsins í heild sinni.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg vil hjer með nota tækifærið til þess að spyrja hæstv.forsrh., hvernig standi á því, að bankalögunum er ekki framfylgt eins og ætlast er til, því eftir þeim á að leggja fyrir fjhn. Alþingis skýrslu um hag bankans, en sú skýrsla hefir aldrei komið fram, og ekki neitt í þá átt, og hafa þó verið gerðar miklar breytingar á bankalögunum, svo að æskilegt hefði verið fyrir nefndina að hafa við hendina slíkt yfirlit yfir starfsemi bankans. Það er alveg í samræmi við þetta, þegar Alþingi er beðið að láta Íslandsbanka halda rjetti sínum áfram til seðlaútgáfu, án þess að nokkur rök sjeu fyrir því færð, að bankinn þurfi þessa með. Jeg hefi að minsta kosti ekki heyrt nein rök borin fram fyrir því, að bankinn þurfi þessa með eða að það sje æskilegt. Það einasta, sem borið hefir verið fram þessu til stuðnings, er það, að þessi framlenging sje gerð til þess að fá tækifæri til þess að athuga framtíðarskipulag bankans. Eins og nægilegt tækifæri hafi ekki verið til þess undanfarið. Skemtilegt var að heyra, er hv.þm. Dal. var að tala um það eins og einhverja goðgá, ef minst væri á Íslandsbanka hjer í þinginu. Maður hlýtur að undrast þetta, eftir að hafa heyrt hann tala í Landsbankamálinu og hlustað á hann tala um það, að „bankar þjóðarinnar“ ættu að geta blómgast. Hefir hann þá talað um Íslandsbanka í sama dúr og Landsbankans og ekki virst muna eftir húsbændum sínum, dönsku fjesýslumönnunum. Annars verð jeg að segja það, að mjer finst ekki nein ástæða til þess að halda áfram því ástandi, sem nú er, þegar gætt er að mun þeim, sem er á Íslandsbanka og Landsbankanum. Aðalbankann, Landsbankann, á ríkið og ber ábyrgð á honum. Er eðlilegt, að hann hafi alla seðlaútgáfuna, enda er það viðurkent með lögum þeim, sem nú er altaf verið að veita undanþágu frá. En með Íslandsbanka er málið svo vaxið, að hann er að miklu leyti eign erlendra manna, en ríkið íslenska hefir þó lagt honum til mest alt rekstrarfje hans, að undanskildu danska póstláninu, sem þó er komið fyrir milligöngu ríkisins, en allan arðinn fá danskir hluthafar. Þetta er alveg óþolandi ástand, og keyrir úr hófi, að haldið sje sem lengst í seðlaútgáfurjett slíks erlends banka. Fæ jeg ekki sjeð, að nein ástæða sje til þess að framlengja þennan víxil Íslandsbanka með þjóðinni sem ábyrgðarmanni, án þess að greiddar verði samningsbundnar afborganir.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Hv. 2. þm. Reykv. spurði um það, hvers vegna lögunum um Landsbankann hefði ekki verið framfylgt að því leyti, að skýrsla um hag hans væri lögð fyrir fjhn.Hv. þm. veit nú, að þessari spurningu ber ekki að beina til mín, heldur til hæstv. fjmrh., en hann er nú upptekinn við umr. í Ed. Jeg vil ekki taka fram fyrir hendur hans með því að svara þessu, enda get jeg það ekki svo fullnægjandi geti heitið. En jeg býst við, að þetta stafi af því, að lögin eru svo nýlega orðin til og enn ekki að öllu leyti komin til framkvæmda. Auk þess var ný löggjöf um þetta efni á leiðinni, og býst jeg við, að það hafi og nokkru valdið um þetta. Annars skal jeg koma þessari fyrirspurn til hæstv. fjmrh., sem þá ugglaust mun svara henni. Hv. þm. sagði síðar í ræðu sinni, að hann liti svo á, sem búið væri að ákveða framtíðarskipulag bankamálanna hjer. Það álít jeg ekki og geri ráð fyrir að leggja fyrir næsta þing mikilvægt frv. í þessum efnum. En þetta alt þarf mikillar rannsóknar við. og því mælist jeg til þess, að engar þær ráðstafanir sjeu gerðar, er hindri það, að sú rannsókn geti farið fram í ró og næði.

Magnús Guðmundsson Hæstv. forsrh. sagðist ekki hafa talað um þetta mál við Landsbankastjórnina, og þykir mjer það ver farið, því það hefði ekki verið lítill stuðningur að því fyrir þingið, ef samkomulag væri milli bankanna um þetta mál. Álít jeg því hyggilegt, ef hægt væri að fá að vita um afstöðu Landsbankastjórnarinnar fyrir næstu umr., en annars geri jeg ráð fyrir, að hún sje þessu meðmælt. Um aðstöðuna til Íslandsbanka er jeg ósamþykkur hæstv.forsrh., enda tölum við þar um sitthvort atriði. Hann talar um það, hvað við taki 1. jan. 1934, er seðlaútgáfurjettur bankans er útrunninn. En jeg álít, að nær sje að athuga, hvað við tekur nú á næstu árum. Hæstv. forsrh. á heldur alls ekki víst að sitja við völd þá, en líklegt er, að hann sitji næstu ár, og væri honum því nær að hugsa um þau árin. Með lögunum frá 1905 og 1921 er afstaða bankans til hins opinbera ákveðin, þar til leyfið er á enda. En svo, þegar þar að kemur, þarf að athuga, hvort bankinn skuli halda leyfinu áfram og í hvaða formi, ef undið væri að því. Hv. þm. Ísaf. sagði, að það mundi heldur ofmælt, að bankinn hefði beðið tjón af því að leita til þingsins, því ekki hefðu verið svo litlar þær ívilnanir, sem hann hefði fengið. Um það má náttúrlega deila. En jeg vil taka það skýrt fram, að jeg var aldrei meðmæltur ívilnunum til Íslandsbanka vegna umhyggju fyrir hluthöfunum, heldur af því, að jeg áleit þær nauðsynlegar fyrir viðskiftalíf landsins í heild sinni. En annars sjest það fljótt, ef litið er á aðstöðu hluthafanna, að þeir hafa ekki spunnið silki úr þessari bankastarfsemi. Hv. þm. Dal. upplýsti það áðan, að þeir hefðu tapað helmingnum af hlutafjenu og að vextir þeir, er þeir hefðu fengið, væru lítið meira en venjulegir sparisjóðsvextir. Þeim hefði því verið miklu betra að hafa fje sitt í sparisjóði en í þessari stofnun. Annars má vel vera, að hægt sje að kenna hluthöfunum sjálfum um það, að þeir hafa ekki grætt; en hvað sem því líður, ætla jeg ekki að fara að gagnrýna stjórn bankans. En hvað reikningslánin snertir er mjer kunnugt um það, og er þar á sama máli og hv.þm. Dal., að það hefir ætíð verið í fullu samkomulagi við þá, er lánin tóku, ef þeim hefir verið breytt í víxillán. En það er svo með mörg reikningslán, sem ekki eru notuð svo árum skiftir, að þau hafa þá tapað sínum upprunalega tilgangi, og er því alveg rjettmætt að gera þau að föstum lánum og láta þau greiðast smátt og smátt.

Sigurður Eggerz Það þýðir ekki að vera að taka upp það sama aftur og aftur í þessu máli. En samt er það nú svo vaxið, að freistandi væri að tala um ýms atriði þess. Jeg skal þó ekki gera það að sinni, en láta mjer nægja að grípa á aðalatriðunum. Að því er snertir það, sem hv.þm. Ísaf. sagði, nægir að vísa til þess, sem jeg sagði áður. Bankinn hefir nýlega verið rannsakaður af bankaeftirlitsmanninum, og voru þá vitanlega um leið rannsökuð viðskifti hans viðLandsbankann. Og það get jeg sagt hv.þm. Ísaf., að þó hann hringdi nú á stundinni til Landsbankans og spyrðist fyrir um viðskifti Íslandsbanka við hann, þá er jeg sannfærður um, að hann fengi þau svör, að þau væru öll í besta lagi og tryggingar góðar. Hann þyrfti ekki annað en tala við bankaeftirlitsmanninn til þess að fá vissu um þetta. Jeg verð því að halda fast við það, sem jeg hefi áður sagt í þessu máli, að ekki er ástæða til þess að heimta rannsókn á ný, því hún er þegar fyrir hendi. Hvað reikningslánunum viðvíkur er það að segja, að bankinn hefir á engan hátt gert viðskiftamönnum sínum óþægindi, þó þessu hafi verið breytt í víxillán, og vísa jeg til þess, er jeg hefi áður sagt um það. Það eru aðallega þau reikningslán, sem ekki eru notuð samkv. eðli sínu, sem breytt hefir verið. Það eru hin dauðu reikningslán, eða sá hluti þeirra, er ekki er notaður, sem breytt hefir verið í víxla. Út af því, sem sagt hefir verið um arð hluthafa, skal jeg geta þess, að árið 1922 var hann 5%, 1923 5%, 1924 5%, 1925 4% og 1926 var hann enginn. Af þessu sjest, að hjer er ekki um háa vexti að ræða, og mættu því allir verða fegnir, ef hægt væri að fá starfsfje með ekki hærri vöxtum. Sannlega eru það ekki hluthafar Íslandsbanka, sem þurfa að gleðjast yfir gróðanum, sem þeir hafa fengið. Óánægjan í þessu máli hefir verið blásin upp gegn erlendu hluthöfunum, en ekki má gleyma því, að töluvert af fjenu er í íslenskum höndum. Það fer svo fjarri því, að Danir hafi nokkur áhrif á stjórn bankans, því hún er öll í íslenskum höndum. Og hvað það atriði snertir, er hv. sessunautur minn (HjV) drap á, að jeg væri skipaður af erlendum hluthöfum, þá er það ekki rjett. Jeg er stjórnskipaður, og stundum man hv. sessunautur minn eftir því. Að vísu geri jeg ráð fyrir, að hann hafi sagt þetta í glettni, en málið er svo alvarlegt, að það liggur í eðli sínu allmikið fyrir ofan glettnina. Þegar jeg lít á þær aths., sem hjer hafa komið fram um þetta mál, þá er það, sem mjer leiðist mest, hve ýmsar þeirra bera vott um mikið skilningsleysi á málinu, of mikið skilningsleysi til þess að vera bornar fram á löggjafarþingi þjóðarinnar. Jeg er sannfærður um, að nauðsyn ber til, að skilningur vakni sem mest á bankamálum þjóðarinnar, þessum málum, sem enn eru svo ung hjer á landi. Við höfum ekki eins mikla reynslu í þessum efnum og aðrar þjóðir. Af reynslunni ættu þær að hafa meiri skilning. Því meiri þörf er okkur á að vera jafnan vakandi og á verði um þessi mál, að ekki verði stigin víxlspor. Viðskifti Íslandsbanka eru svo stór og mikil og hafa svo djúpa þýðingu fyrir alt líf þjóðarinnar, að það má ekki horfa framhjá því. Og þeir menn, er sýna bankanum tilræði í orði eða verki, særa þjóðina sjálfa dýpra sári en þeir vita af. Hver stjórn hlýtur að finna, er hún fær ábyrgðina á sínar herðar, að banka- og peningamálin eru þýðingarmestu mál þjóðarinnar.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) * Þetta frv. er ekki nýtt hjer í Ed. Það hefir að minsta kosti tvisvar sinnum legið fyrir þinginu, en ekki fundið náð fyrir augum þess. Jeg get hugsað, að nú, eftir að breyting er orðin á skipun hv. deildar, sje einnig orðin breyting á fylgi hennar við þetta frv. Jeg vil þó taka það fram um mig og hv.þm. Snæf., að við lítum á þetta mál eins og áður. Við leggjum því til, að frv. verði felt. Ástæður fyrir skoðun okkar á þessu frv. eru færðar fram allítarlega á fyrri þingum. Jeg vil þó geta þess, að við lítum svo á, að þetta mál sje dálítið sjerstakt. Jeg get lýst yfir því, að mjer er það hreint og beint „princip“-mál. Það er rjett að benda á nokkrar aðrar ástæður á móti frumvarpinu. Jeg skal fyrst geta þess, að rekstur hvalveiða er mjög fjárfrekur. Jeg fæ því ekki sjeð, að hann verði tekinn hjer upp aftur, nema leitað sje til útlanda um fjármagn. Í sjálfu sjer er ekkert við það að athuga, þó að erlent fje sje notað í þessu skyni, ef það er gert af landsmönnum sjálfum. En mig uggir, að það verði tæplega notað á annan hátt en þann, að það verði að meiru leyti til góðs hinum útlendu fjáreigendum en landsmönnum sjálfum. Í annan máta vil jeg benda á, að svo stendur á um hvalveiðar, að sagan er búin að sanna, að hinn þrotlausi eltingarleikur hefir borið þann árangur, að tilfinnanleg fækkun hefir átt sjer stað, og endirinn orðið sá, að veiðarnar hafa ekki borgað sig. Nú kann einhver að halda því fram, að hvalveiðar verði hvort sem er reknar hjer við land. En jeg er ekki viss um, að það verði í svo stórum stíl, að friðunarlögin, sem nú hafa gilt í 14 ár, geti ekki náð tilgangi sínum, að fjölga hvölunum. Þegar auðsjeð er, að hjer getur ekki verið um framtíðaratvinnurekstur að ræða, tel jeg mjög óhyggilegt að byrja á þessu nú, þó að menn geri sjer vonir um einhvern stundarhagnað. Þessi atvinnurekstur hlyti altaf að draga að sjer talsverðan hluta hins vinnandi lýðs í landinu, en þegar hann legst niður, leiðir þar af mikla örðugleika. fyrir fólkið, sem missir atvinnuna og þarf að leita sjer að nýrri atvinnu. Jeg skal lýsa yfir því, að þó að jeg sje andvígur því, að frv. nái fram að ganga, mun jeg samt greiða atkvæði með brtt. á þskj. 734, því að ef þetta frv. verður að lögum, tel jeg sjálfsagt, að þær komi til greina. *Ræðuhandr. óyfirlesið.

Frsm. minni hl. (Erlingur Friðjónsson) * Jeg hefi flutt dálitlar brtt. við frv. þetta, og þá um leið skorist úr leik að verá á móti því, ef þær verða samþyktar. Jeg get að mestu leyti gengið inn á það, að rjettast væri, að við hjeldum hvalafriðunarlögum okkar óbreyttum, ef von væri til, að það yrði til þess að fjölga aftur hvölum í norðurhöfum, en þar sem slíkt er vafasamt, þó að lögunum væri haldið óbreyttum, þá finst mjer ekki nema eðlilegt, að Íslendingar vilji reyna að einhverju leyti að njóta þess hagnaðar, sem af veiðum þessara dýra kann að verða. Hvað snertir veiði þessara sjávardýra, þá býst jeg við, að hún sje svo takmörkuð, að ekki borgi sig að reka hana lengi, og eins og kunnugt er, er víðátta sú, sem þau halda sig á, svo mikil, að ekki mun þurfa að óttast, að með þeim veiðiaðferðum, sem nú þekkjast, verði ekki altaf nægilega mikið eftir af þeim til þess að þeim geti fjölgað þegar veiðarnar leggjast niður aftur. Jeg held því, að ganga megi út frá því, að hvalnum verði ekki útrýmt, þó að slíkt einkaleyfi, sem hjer er um að ræða, verði veitt. Fyrsti liður brtt. minnar á þskj. 734 er fólginn í því, að sjerleyfishafi verði að greiða í ríkissjóð 3000 kr. árgjald fyrir hverja hvalveiðastöð, og auk þess 1000 kr. fyrir hvert veiðiskip. Þetta er að vísu ekki mikil upphæð, en kemur þó til með að gefa ríkissjóði 50–60 þús. kr. í tekjur yfir sjerleyfistímabilið, ef veiðiskipin verða 2 eða 3. Eins og frv. liggur fyrir nú, er ekki gert ráð fyrir hærra árgjaldi en 500 kr. af hverju hvalveiðaskipi. Er þetta því allmikil breyting frá því, sem þar er gert ráð fyrir, þar sem árgjaldið samkvæmt því myndi ekki nema meiru en 500–1500 kr. Í sambandi við þetta skal jeg svo geta þess, að jeg fyrir mitt leyti gæti gengið inn á ennþá meiri hækkun á árgjaldinu, því að jeg lít svo á, að fyrir slík leyfi sem þetta eigi að láta greiða ríflega. Þá þótti mjer vanta ákvæði um, að sjerleyfishafa bæri að greiða alla lögboðna tolla og skatta til hins opinbera, því að vel gat komið til mála, að hann liti svo á, að hann með ákvæðum 3. gr. um árgjaldið væri undanþeginn öðrum gjöldum til hins opinbera. Til þess að fyrirbyggja misskilning um þetta efni, hefi jeg kveðið skýrar á um það í 2. málsgr.brtt. minnar. Jeg sje svo ekki ástæðu til að hafa þessi orð mín öllu fleiri, og jeg skal taka það fram, að jeg mun ekki taka upp vörn fyrir frv., þó að á það verði deilt, því að í mörgum atriðum stend jeg ekki langt frá hv. meiri hl. sjútvn., þó jeg hinsvegar geti gengið inn á að lofa frv. í gegn, ef brtt. mínar verða samþyktar. *Ræðuhandr. óyfirlesið.