Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Virðulegi forseti. Ég hygg að flestir hv. þm. muni geta stutt það frv. sem hér er til umr. Það er að sjálfsögðu til bóta að verkalýðurinn fái aukin áhrif á sínum vinnustöðum. Ég lýsi stuðningi mínum við þetta frv. En ég kem hér í ræðustól líka til þess að gera aths. við nokkur orð í framsöguræðu hv. l. flm. Hann sagði réttilega að þessi mál öll, öryggisráðstafanir á vinnustöðum, hollustuhættir o. s. frv., hafi verið mjög til umr. nú að undanförnu í sambandi við stóriðjumálin. En hann lét einnig þau orð falla, að í starfsleyfi því, sem Grundartangaverksmiðju væri veitt, væru gerðar „strangar kröfur“ í þessum efnum. Ég hygg að hv. þm. Sigurður Magnússon hafi sýnt fram á það við umr. um Grundartangaverksmiðju hér um daginn, að það er síður en svo. Þar vantar mikið á. Ég minni líka á það, að hv. 1. flm. þessa frv. lét það nægja um mengunarþátt þessarar tilvonandi verksmiðju á Grundartanga, að hann hefði sannfærst um það í símtali við forstöðumann Heilbrigðiseftirlitsins að hann væri hæstánægður með niðurstöður í starfsleyfi heilbrrn. Ég hef ástæðu til að ætla að þessi embættismaður sé síður en svo ánægður með slíkar fullyrðingar. Ég hygg að bæði hv. þm. Benedikt Gröndal og hv. þm. Ingólfur Jónsson hafi fullyrt miklu meira varðandi ummæli þess manns heldur en ástæða er til. Og ég spái því, að ýmislegt eigi eftir að koma fram sem sanni þetta. Ég minni líka á það, að þegar hv. þm. Sigurður Magnússon hafði rækilega kynnt sér ágalla varðandi mengunarvarnir í væntanlegri Grundartangaverksmiðju, þá lét hv. þm. Benedikt Gröndal nægja þá aths., að þetta væri „sparðatíningur“ og ekkert annað. Um leið og ég fagna þessu frv. þeirra alþfl.manna, þá get ég ekki látið hjá líða að vekja athygli á þessum staðreyndum sem ég tel að beri vott um óheilindi. Og sérstakri furðu lýsi ég yfir þeim ummælum hv. þm. Benedikts Gröndals hér áðan varðandi atvinnufyrirtæki, og þá á hann að sjálfsögðu líka við stóriðjufyrirtækin, að þau muni telja það til sinna hagsmunamála að hollustuhættir og mengunarvarnir séu í besta lagi. Drottinn minn dýri! Er það t. d. reynslan frá Straumsvík? Er það reynslan að það fyrirtæki telji það hagsmuni sína að hollustuhættir séu sem bestir? Ég veit ekki betur en reynslan sanni það, að þeir, sem stjórna því fyrirtæki, telji allt eftir, sem horfa má til hóta á því sviði, og hafi þrjóskast við árum saman að uppfylla kröfur um sjálfsögð hreinsitæki.



Herra forseti. Ég kem nú aðallega hér í ræðustól til að lýsa yfir stuðningi mínum við þá þáltill. sem hér er flutt af alþfl.-mönnum. Hér er góðu og nauðsynlegu máli hreyft sem Alþ. þarf að fjalla rækilega um og löggjafinn hefur alls ekki sinnt nægilega vel á undanförnum árum, þ. e. a. s. vinnuverndarmálum er snerta starfsumhverfi verkafólks. Ég get samt ekki látið hjá líða að taka undir þau orð, sem fram komu í máli síðasta hv. ræðumanns um vinnubrögð þeirra alþfl.-þingmanna í sambandi við mengunarvarnir í Grundartangaverksmiðjunni, en ætla út af fyrir sig ekki að fara að endurtaka það sem ég hef sagt um það áður. En það er ekki hægt að segja annað en það skjóti mjög skökku við þær till. sem hér eru fluttar, því að í sambandi við afgreiðslu starfsleyfis Grundartangaverksmiðjunnar var í mörgum veigamiklum atriðum vikið frá till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins og jafnvel vikið frá reglum sem gilda í nágrannalöndum okkar. Því var haldið fram í umr. um daginn í sambandi við það mál, að starfsmenn Heilbrigðiseftirlits ríkisins væru ánægðir með þær niðurstöður sem í starfsleyfinu voru. Nú hefur hins vegar komið á daginn, eftir því sem mér hefur verið tjáð af einum hv. þm. sem starfar í iðnn. Ed., en málið er sem kunnugt er þar nú í athugun, að þessi ummæli séu röng, það hafi verið staðfest á fundum iðnn. Ed. að Heilbrigðiseftirlit ríkisins hafi ekki fengið að sjá endanlega gerð starfsleyfisins síðan það var gefið út, þar var ekkert um það fjallað við endanlega gerð og vanti mikið á að starfsmenn Heilbrigðiseftirlits ríkisins séu ánægðir með þær niðurstöður sem starfsleyfið fékk. Þess vegna er það svolítið hjákátlegt að lesa það í grg. með þessu frv., að Alþfl. vilji vinna að þessum málum, vinnuvernd og starfsumhverfismálum, sem miðist við viðhorf og vandamál samtíðarinnar. Að öðru leyti ætla ég ekki að rifja þetta mál hér upp, það verður ábyggilega í minnum haft. En ég vona að þessi þáltill. fái góða afgreiðslu. Aðalerindi mitt hins vegar upp í ræðustól var að vekja á því athygli, nú þegar þetta mál er á ferðinni, að almennt eru þessi mál í miklum ólestri hjá okkur hér á Íslandi. Það er skoðun mín, og ég vil, að það komi hér fram, og ég tel, að það eigi að hafa af því hliðsjón við endurskoðun þessara mála, að þrjár sjálfstæðar stofnanir, sem nú fjalla um öryggis- og heilbrigðismál og vinnuverndarmál, eigi að sameina undir einni stjórn og gera þær að einni stofnun. Hér er um að ræða Rafmagnseftirlit ríkisins. Heilbrigðiseftirlit ríkisins og Öryggiseftirlit ríkisins. Ég tel að allar þessar stofnanir séu mjög vanbúnar til að sinna hlutverki sínu, - hlutverki sem að mörgu leyti er mjög skylt. Ég hef í þessu sambandi rætt við starfsmenn sumra þessara stofnana og heyrt álit þeirra. Ég veit að þeir telja að ýmsum reglum um starfsemi þeirra þurfi að breyta. Það liggur fyrir að fjárveitingar eru af mjög skornum skammti til þessara mála og engin af þessum stofnunum hefur yfir að ráða því starfsliði eða tækjabúnaði sem þarf til raunverulegs eftirlits. Í þessu sambandi langar mig t. d. að vitna í skýrslu sem nýlega barst á borð okkar þm. frá Heilbrigðiseftirliti ríkisins um vinnu við Kísiliðjuna í Mývatnssveit. Í lokaorðum þeirrar skýrslu segir, - ég gríp niður í þau á tveim stöðum, - þar segir í lokaorðum: „Ónógur tækjabúnaður og lítil fjárráð gerðu þó að verkum að mælinganiðurstöður eru ekki jafnnákvæmar og verið gæti“ Síðar segir: „Heilbrigðiseftirlit ríkisins hefur ekki yfir að ráða nauðsynlegum sýnitökutækjum. Tækin voru fengin að láni hjá einkaaðilum fyrir tilstilli persónulegra sambanda undirritaðs. Leitað hefur verið eftir fjárveitingu til kaupa á allra nauðsynlegasta búnaði og standa vonir til þess að hún fáist bráðlega.“ Ég tel að þessi orð úr skýrslunni um rannsóknirnar í Kísiliðjunni í Mývatnssveit séu dæmigerð um ástand þessara mála hér á Íslandi. Mér er nokkuð kunnugt um starfsemi Rafmagnseftirlits ríkisins, og ég veit að mikið vantar á að það sé nógu öflugt. Víða er þannig ástatt hjá okkur, að raforkukerfið, dreifikerfið, jafnt úti í sveitum sem í þéttbýli, og raflagnir í húsum, gamlar raflagnir, eru hættulegar og geta valdið dauðsföllum og hafa reyndar gert það stundum og býsna oft smáslysum sem ekki er mikið talað um. Og sama gildir um raflagnir margs konar á vinnustöðum. Þarna vantar á að við framfylgjum nægilega ströngu eftirliti. Ég hef líka fyrir skömmu orðið vitni að því á fjölmennum vinnustað, þar sem lá við að yrði dauðaslys eftir að kranabóma féll niður á verkamann, að við rannsókn þess máls kom í ljós að Öryggiseftirlit ríkisins hafði veitt heimild til eða tekið út ákveðnar breytingar á þessu tiltekna tæki í gegnum síma. Á því voru gerðar tæknilegar breytingar og afgreiðsla þess máls hafði farið fram í gegnum síma. Ég hygg að margar aðrar slíkar sögur mætti segja, og þær stafa af því að allar þessar stofnanir eru vanbúnar því að sinna verkefnum sínum. Ég vil sem sagt koma því að hér í umr., að ég tek efnislega undir það sem þessi till. fjallar um, að málefni þessi séu öll tekin til heildarendurskoðunar, og sé að því stefnt að þessar eftirlitsstofnanir, sem ég nefndi áðan, verði sameinaðar og styrktar og efldar.

Ingólfur Jónsson Hæstv. forseti. Það eru aðeins örfá orð í tilefni af því sem hv. 5. þm. Vesturl. sagði hér áðan. Hann sagði að ég og hv. þm. Benedikt Gröndal - hann svarar fyrir sig - hefðum fullyrt of mikið hér í hv. d. þegar frv. um járnblendiverksmiðjuna var til umr. M. ö. o.: hv. þm. gefur í skyn að ég hafi skrökvað að d. og hv. þm. Benedikt Gröndal þá líka farið með ósatt mál. Þetta er hörð ádeila, þetta er ósvífni. Og hv. þm. veit að hann er að segja ósatt. Það vill nú svo vel til að allt, sem hér er sagt, fer inn á segulband, það er staðfest. Nú skora ég á hv. 5. þm. Vesturl. að lesa ræðu mína og spyrja forstöðumann Heilbrigðiseftirlitsins að því, hvort þar sé nokkuð ofsagt, hvort ég hafi skrökvað þegar ég vitnaði í samtal við hann. Þetta vil ég fá staðfest. Svona dylgjur, svona óþverri á ekki heima hér í hv. d. Það er engin virðing sem því fylgir. Hv. andstæðingar járnblendifrv. virðast svífast einskis í málflutningi sínum, og þótt járnblendifrv. sé farið úr þessari d. skal það samt vera til umr. hér á hverjum degi. Ég ætla nú ekki að segja meira um þetta. En það kemur á daginn hvort hv. 5. þm. Vesturl. fer með rétt mál þegar hann heldur því fram að við, sem töluðum fyrir járnblendifrv. og bárum Heilbrigðiseftirlitið fyrir okkur, höfum ekki sagt rétt frá, heldur skrökvað. Heilbrrn. gaf út starfsleyfi sem talið er gott að dómi Heilbrigðiseftirlitsins. Það er rétt, að það voru ekki teknar upp nákvæmlega allar till. Heilbrigðiseftirlitsins eða orðalag í starfsleyfinu eins og það lagði til. En það, sem máli skiptir, og það, sem er aðalatriðið í þessu máli, er að forstöðumaður Heilbrigðiseftirlitsins sagðist una þessu starfsleyfi og teldi það viðunandi á allan hátt. Það hefði hann ekki getað sagt nema það fullnægði þeim skilyrðum sem hann teldi forsvaranlegt. Hv. þm. Alþb. tala nú alltaf um álverið þegar þeir komast í ham og einnig nú í dag. Og ekki er það fallegt sem á borð er borið og stjórnendum álversins er ætlað að vilja. Alltaf er því haldið fram, að þeim sé alveg nákvæmlega sama um heilsufar starfsfólksins í álverksmiðjunni. Þeir eru ekki mannlegir, stjórnendur álversins, þeim er alveg sama hvernig um það fer að áliti þessara manna sem tala gegn álverinu og tala um svik og pretti. Eigi að síður liggur fyrir alveg fullkomin yfirlýsing frá stjórnendum þeirrar verksmiðju, að það verði sett upp fullkomnustu hreinsitæki í verksmiðjunni, og það er byrjað á því, - fullkomnustu hreinsitæki sem ekki voru fullreynd fyrir tveimur árum. Þótt hreinsitæki hefðu verið sett í álverksmiðjuna sem voru þekkt og fyrir hendi um það leyti sem verksmiðjan var byggð, þá væru þau í dag talin alls ófullnægjandi. Jafnvel þau hreinsitæki, sem voru þekkt fyrir 5 árum, væru í dag talin ónothæf. Að því leyti er það gott að þetta hefur dregist. Við fáum í verksmiðjuna bestu hreinsitæki sem eru þekkt, og það er byrjað að setja þau niður. Þau hreinsa loftið bæði inni í verksmiðjunni og utan hennar. Og það er þetta sem við skulum telja gott, að nú er farið að setja upp þessi tæki. Hvað er langt síðan fyrrv. heilbrrh., Magnús Kjartansson, lét reyna innlend hreinsitæki í verksmiðjunni? Það virtust allir vera sammála um að þessi tæki yrðu reynd. Það eru ekki nema tvö eða þrjú ár síðan, líklega ekki nema tvö ár síðan var hætt þessum tilraunum. Það ásakar enginn Magnús Kjartansson fyrir að hafa látíð reyna þessi íslensku tæki. En meðan á þeim tilraunum stóð var ekki eðlilegt að önnur tæki væru sett í verksmiðjuna. Er ekki þarna komin nokkur skýring á þeim drætti sem hefur orðið? Ég held að flestir muni skilja það. Ég held að það sé ekki viðeigandi að menn séu alltaf með stöðugar ógeðslegar getsakir í garð annarra manna og halda því fram að þeir séu ekki mannlegir, þeir séu tilfinningalausir gagnvart meðborgurum sínum og láti sér alveg á sama standa hvernig um þá fer. Ég held að sem betur fer séu stjórnendur fyrirtækja ekkert lakari menn en aðrir menn í þessu þjóðfélagi. Og það er aumur stjórnandi sem lætur sér ekki annt um það fólk sem vinnur í fyrirtækjunum. Ég held að það verði aldrei góð útkoma í slíkum rekstri. Ég ætla nú ekki að fara fleiri orðum um þetta. Ég taldi eðlilegt að segja hér nokkur orð í sambandi við þessa fullyrðingu sem kom fram hjá hv. 5. þm. Vesturl., vegna þess að það var rangt sem hann sagði. Ég fullyrti ekkert meira við umr. heldur en það sem var rétt. Og forstöðumaður Heilbrigðiseftirlits ríkisins mótmælir því þá, því að hann getur lesið ræðu mína, hafi ég farið rangt með. Ef hann gerir það ekki, þá sannast það að hv. 5. þm. Vesturl. hefur farið hér með bull. Í sambandi við það frv., sem hér er á dagskrá, sýnist mér það vera ágætt og mér sýnist að jafnvel þótt það væru lög í þessu landi og hefðu verið lög þegar starfsleyfið var gefið út, þá væri starfsleyfið fyrir járnblendiverksmiðjuna ekki strangara en það er. Mér sýnist starfsleyfið vera í samræmi við þetta frv. Mér finnst eðlilegt að samþykkja þetta frv. eigi að síður til þess að tryggja sem best öryggi starfsmanna í verksmiðjunni.



Virðulegi forseti. Mér ber að þakka þann stuðning við þetta frv. sem hefur komið fram í síðustu þremur ræðum. Þó kemst ég ekki hjá því að geta þess, að hjá alþb.-mönnum og þá alveg sérstaklega hv. 5. þm. Vesturl. bar mjög á því að hann hefði miklu meiri áhuga á því að kasta skít í Alþfl. heldur en að gera eitthvað til að bæta öryggi á vinnustöðum. Innrætið leynir sér ekki, og ég vil eins og hv. síðasti ræðumaður lýsa því sem óþinglegum og ómanneskjulegum vinnubrögðum þegar hv. þm. hefur í frammi slíkar dylgjur sem hann gerði hér og eru í raun og veru ekkert annað en bein yfirlýsing um að þingbræður hans hafi farið með hreina lygi í þskj. og ræðum hér á þingi. Ég er ekki viss um að hv. þm. þjóni góðum málstað með slíku hugarfari. En menn eru farnir að venjast ýmsu úr þessari átt, og er nú algengara að taka framlag þessa hv. þm. sem hvern annan leikaraskap af því að alvöruþm. hefur hann aldrei verið. Ég vil taka það fram enn einu sinni, að varðandi málmblendiverksmiðjuna fylgdu þm. Alþfl. Heilbrigðiseftirlitinu og afstöðu þess. Ég vil ítreka það, sem einnig er búið að segja áður, að ég samþykkti nál. meiri hl. með fyrirvara um þessi mál og lýsti því yfir, að ef Heilbrigðiseftirliti ríkisins snerist hugur og það mótmælti starfsleyfinu opinberlega, t. d. í bréfi til þn. sem hægt er að leggja hér fram sem skjal, þá mundi Alþfl. endurskoða afstöðu sína. Þetta liggur hreint fyrir og þarf engar dylgjur í kringum þetta. Ég þarf meira en orð frá hv. þm. eins og Jónasi Árnasyni, að ég tali nú ekki um þann sem talaði í marga klukkutíma í Ed. fyrir þessu máli. Sleppið þið dylgjunum og komið þið með það svart á hvítu að Heilbrigðiseftirlitið mótmæli þessu leyfi, þá er stuðningi Alþfl. við frv. lokið. Þetta hefur legið fyrir. Þetta eins og önnur meginatriði í málflutningi okkar komst þó aldrei til skila, t. d. í Ríkisútvarpinu, þó að tíundað væri allvandlega hvað þm. Alþb. sögðu, og ekki sagt eitt einasta orð frá heilli umr., 3. umr., þegar Alþb. var tekið í karpúsið fyrir frammistöðu þess í iðnaðarmálum fyrr og nú. Ég vísa því einnig algerlega á bug, að um nokkur óheilindi sé að ræða í afstöðu minni eða alþfl.-manna í þessu máli. Alþb. hefur flutt frv. hér á Alþ. sem miðar að því að álverinu skuli lokað. Þetta er frv. frá Alþb. sem miðar að því að svipta 600–700 manns atvinnu. Eru þetta heilindi? Er það ekki einmitt þetta sem fyrir þeim vakir, sem þá dreymir um, þessa labbakúta, þó að þeir þykist vera að berjast fyrir háleitum hugsjónum.

Ég vil biðja hv. þm., þótt honum sé mikið niðri fyrir, að minnast þess að hafa ber þinglegt orðbragð. Ég tel að orðið labbakútur geti varla rúmast innan þess.

Eftir áminningu hæstv. forseta dreg ég þetta orð til baka og biðst afsökunar á því að hafa látið það koma fyrir mig að nota það. Ég hef oft gert það áður án þess að stór skaði hlytist af og þarf enga vanstillingu til þess að þm. bregði því fyrir sig. En það leynir sér væntanlega ekki hvað um var að ræða og það breytir ekki skoðunum mínum á málflutningi alþb.-manna í þessu máli. Það kom fram í ræðu hv. þm. Sigurðar Magnússonar, seinni partinum, þegar hann var búinn að gera hina flokkslega skyldu sína og talaði hér örlítið frá eigin brjósti, að hann þekkir þessi mál vel, það vissi ég fyrir, og hugmyndir þær, sem hann kom með, eru mjög eðlilegar og eru meðal þeirra atriða sem að sjálfsögðu hljóta að koma til athugunar þegar heildarfrv. um þessi mál verður endurskoðað. Verkalýðshreyfingin er nú á góðri leið með að knýja fram þá endurskoðun, þó að meiri hl. hér á Alþ. hafi ekki fengist til að hlusta á till. okkar alþfl.-manna um slíka endurskoðun undanfarin ár. En það er sama hvaðan gott kemur, og ég er honum sammála um að það er óhentugt að þessi mál skuli hafa verið í höndum þriggja mismunandi stofnana. Það er sérstaklega slæmt að starfssvið Öryggiseftirlits ríkisins skuli hafa verið vanmetið í 25 ár og það hafi ekki fengið þann stuðning frá ríkisvaldinu og Alþ. sem það hefði þurft að fá. Lögin voru mjög góð á sínum tíma, en einhvern veginn hefur Öryggiseftirlitið ekki fengið þá aðstöðu sem það þarf til þess að gegna því hlutverki sem því var ætlað upphaflega, hvað þá því hlutverki eins og það er orðið við stórbreyttar aðstæður í öllum atvinnurekstri nú á dögum. En það er svo auðvelt að koma við fullkomnu öryggi í þessum málum fyrir okkur að við þurfum ekki annað en styrkja Öryggiseftirlitið örlítið í framkvæmd, vegna þess að það stendur í lögum um öryggisráðstafanir á vinnustöðum og hefur staðið þar í 25 ár, að sé að áliti Öryggiseftirlitsins hætt lífi eða heilsu verkamanna, þá getur Öryggiseftirlitið stöðvað vinnu á þeim vinnustað. Ég held að það ætti að blása lífi í þessi aldarfjórðungsgömlu ákvæði og nota þau þangað til við fáum betri löggjöf.



Herra forseti. Það var aðeins örlítil aths. út af þeim ummælum hv. síðasta ræðumanns sem mátti skilja sem visst ámæli í garð Öryggiseftirlits ríkisins að það hafi ekki sinnt skyldum sínum sem á það voru lagðar í lögum. Þar sem það vill svo einkennilega til, að Öryggiseftirlitið heyrir undir dómsmrh., þótt að mínu viti ætti það frekar heima undir öðru rn., þá vil ég aðeins segja það, að þetta má til sanns vegar færa af því einfaldlega að Öryggiseftirlitið hefur margleitað eftir því að fá heimild til að ráða sérfræðinga sem gætu sinnt þessu verkefni. Það hefur ekki fengist heimild til þess. Og ég verð nú að segja, eftir að Heilbrigðiseftirlitið er komið í það horf sem það er og er verið að færa þar út kvíarnar, að mér virðist, sem allt gott er um að segja, að þá sé spurning hvort tvær stofnanir eigi að vera að fást við sama verkefnið. Ég held að það sé fullkomin þörf á því að endurskoða ákvæði um þessar stofnanir og athuga í fullri alvöru hvort sé ekki rétt og hægt að sameina þessar stofnanir. Það er mín persónulega skoðun, að það væri að mörgu leyti eðlilegra og skynsamlegri vinnubrögð. En það, að Öryggiseftirlitið hefur ekki komist yfir að sinna þeim verkefnum sem því eru ætluð samkv. lögum, er einfaldlega af þeirri ástæðu að það hefur ekki fengið mannafla, það hefur ekki fengið leyfi til að ráða sérfræðinga, en það eru a. m. k. sérfræðingar á tveimur sviðum sem það þyrfti að fá til þess að geta sinnt verkefnum sem það á að rækja eftir lögunum. Það má segja að e. t. v. hefði mátt ráða bót á þessu að einhverju leyti með því bara að hækka gjaldið fyrir þjónustuna. En það hefur sem sagt ekki fengist heimild til að ráða þessa menn. Þetta vildi ég aðeins koma fram með vegna þess að það væri mjög ranglátt að láta Öryggiseftirlitið og forstöðumann þess liggja undir ámæli að þessu leyti, því að hann hefur sýnt mjög mikla eftirgangsmuni í þeim efnum að fá aukið starfslið.



Virðulegi forseti. Áður en ég svara ræðu hv. þm. Benedikts Gröndals, formanns Alþfl., þar sem hann var að lýsa frammistöðu sinni og annarra alþfl.-manna í stóriðjumálum, vil ég þakka hæstv. forseta fyrir að benda mér á að orðið „labbakútar“ er ekki þinglegt orð. Fyrst fáein orð um ræðu hv. þm. Ingólfs Jónssonar. Já, það er sannarlega gott að allar ræður, sem hér eru fluttar, fara á segulband, þ. á m. sú fullyrðing hv. þm., að Heilbrigðiseftirlitið hafi lýst því yfir að starsleyfi heilbrrn. væri „gott“, það væri „gott og viðunandi á allan hátt.“ Það er ágætt að þetta skuli komið inn í þskj. Þar er hægt að ganga að því þegar við gerum upp þetta deilumál, hvort þessi hv. þm. hafi fullyrt of mikið eða ekki þegar hann vitnaði í ummæli forstöðumanns Heilbrigðiseftirlitsins. Við gerum það ekki upp hér, en „það kemur á daginn“, eins og hann sagði, það kemur á daginn hvor okkar hefur á réttu að standa. Það kemur á daginn innan skamms. Það, sem hefur verið að gerast í iðnn. Ed. þar sem verið er að fjalla um Grundartangaverksmiðjuna, sýnir það og sannar að ég fer með rétt mál. En það kemur líka á daginn ýmislegt fleira þegar opinberlega verður greint frá þeim umr. sem undanfarna daga hafa átt sér stað í iðnn. Ed. Ég ætla ekki að fara út í ástæðurnar fyrir þeim ósköpum að þessi rósemdarmaður skuli allt í einu viðhafa orðbragð af því tagi sem hann gerði hér áðan út af þeirri aths. minni, að hann hefði gerst sekur um hæpinn málflutning varðandi ummæli forstöðumanns Heilbrigðiseftirlitsins. Þetta væri „óþverri“, „viðbjóðslegur málflutningur“ og „ógeðslegar getsakir“ í annarra garð. Þessar „ógeðslegu getsakir“ beindust að þeim sem stjórna álverinu í Straumsvík. Að maður skuli leyfa sér að væna slíka sómamenn um að þeir séu ekki alltaf að hugsa um hag þess fólks sem hjá þeim vinnur! Fyrr má nú vera ósvífnin eftir reynsluna sem fengin er af þessum mönnum! Það er ekki langt síðan hæstv. heilbrrh. gaf hér skýrslu sem sýndi hver umhyggjan er. Atvinnusjúkdómar af versta tagi eru orðnir algengir, menn eru með alls konar alvarlega lungnakvilla, 70–80% af þeim sem vinna þarna, meira og minna skaddaðir á heilsu. Og nauðsynlegar ráðstafanir til þess að fyrirbyggja mengunina eru ekki gerðar þrátt fyrir marggefin loforð. „Ógeðslegar getsakir“, segir þessi hv. þm. Ég læt ósagt hvaða lýsingarorð séu best við hæfi varðandi málflutning hans og fleiri slíkra um Straumsvíkurverksmiðjuna. Það nær að mínum dómi ekki nokkurri átt hvernig þessir menn haga sér. Þeir eru óðar roknir upp til þess að bera blak af þeim sem stjórna þessari verksmiðju, strax og orði hallar í þeirra garð. Ég hef ekki heyrt þennan hv. þm., þrátt fyrir allar staðreyndir sem fyrir liggja, aldrei nokkurn tíma heyrt hann áfellast stjórnendur Straumsvíkurverksmiðjunnar fyrir eitt né neitt. Hins vegar ræðst hann á okkur og heldur en ekki af gassa, - á okkur sem leyfum okkur að gagnrýna stjórnendur Straumsvíkurverksmiðjunnar og það alþjóðlega auðvald sem hana rekur. Nei, ég ætla ekki að velja slíkri framkomu lýsingarorð. Og allra síst mundi ég tengja slík lýsingarorð nafnorðum eins og íslendingar. Hann talaði um það, hv. þm., að sá væri „aumur stjórnandi sem ekki léti sér annt um það fólk sem vinnur hjá fyrirtæki hans“. Það er m. ö. o. trygging fyrir því, að maður láti sér annt um verkalýðinn og vilji honum allt gott, að viðkomandi sé t. d. forstjóri fyrir Straumsvíkurverksmiðju eða einhverju álíka! Verkalýðssagan öll, saga iðnaðar á Vesturlöndum, sannar hið gagnstæða. Iðnfyrirtæki af því tagi, sem við erum að ræða hér um, hafa yfirleitt fengið orð á sig fyrir að sinna í engu hagsmunum þess fólks, sem vinnur hjá þeim. Það hefur yfirleitt ekki verið látið við það eitt sitja að synja þessu fólki um sjálfsögðustu ráðstafanir varðandi hollustuhætti, heldur hefur verið níðst á því í kaupi og það beitt vinnuþrælkun. Frásagnir frá þessum iðnvæddu ríkjum eru ein átakanleg löng saga um meðferð vinnuveitenda á verkalýð. Það er fáránlegt að kasta fram fullyrðingu eins og þessari og vægast sagt hæpin heimspeki: „Aumur er sá stjórnandi sem ekki lætur sér annt um það fólk sem vinnur hjá fyrirtæki hans.“ Það fylgdi með, að allir stjórnendur hlytu þar af leiðandi að vera góðir menn! Nei, að dómi þess auðvalds, sem stendur að þessum fyrirtækjum, er sá góður stjórnandi sem sparar allt, sem til framfara má horfa fyrir verkalýðinn, og sér um, að gróði þeirra, sem verksmiðjurnar eiga, verði sem allra, allra mestur. Þar stendur hnífurinn í kúnni. Hvers vegna eru t. d. ekki sett upp fullkomin hreinsitæki í Straumsvíkurverksmiðju? Það er einfaldlega vegna þess að það kostar of mikið. Það auðvald, sem á þá verksmiðju, neitar að borga. Og sú mun líka verða reynslan uppi á Grundartanga þegar þar að kemur. Það mun í lengstu lög verða þrjóskast við að gera það sem nauðsynlegt er til þess að tryggja hollustuhætti og öryggi þess fólks sem þar á að vinna. Tókuð þið eftir því, hvað formaður Alþfl., hv. þm. Benedikt Gröndal, sagði hér áðan? Fyrir þessu þingi lægi till. frá alþb.-mönnum um það að gera 600 manns atvinnulausa! Það fer ekkert á milli mála hvaða till. þetta er. Það er till. frá hv. þm. Sigurði Magnússyni og Eðvarð Sigurðssyni þess efnis, að ef Straumsvíkurverksmiðjan uppfylli ekki þau skilyrði sem sett hafa verið um hollustuhætti, mengunarvarnir, ef hún verður ekki búin að koma upp hreinsitækjunum marglofuðu innan árs, þá skuli henni lokað. Það fer ekki á milli mála hvorum megin hv. formaður þingflokks Alþfl. stendur í þessu máli. Þegar að því kemur að knýja á um efndir eða láta undan þessu auðfyrirtæki, þá mun hann láta undan. Aðalatriðið er ekki atvinna 600 manns. Aðalatriðið er heilsufar þessa fólks. En það fer ekki á milli mála hvorum megin hv. þm. stendur í þessum átökum þegar til kastanna kemur. Í staðinn fyrir að standa hér upp, berja í borðið og segja: „Þetta er góð till., henni skulum við framfylgja hvað sem það kostar“ - þá er hann þegar búinn að lýsa því yfir, að hann muni ekki standa að því að framfylgja þessari kröfu. Ef svo fer sem í till. er lagt til, að verksmiðjunni verði lokað, þá er ætlunin að spretta upp og hrópa: „Sjáið þið! Alþb.-menn eru að svipta 600 manns atvinnu sinni.“ En það, sem vakir fyrir alþb.-mönnum, er einfaldlega að tryggja þessum mönnum sæmilega heilsu. „Innrætið leynir sér ekki“, segir hv. þm. varðandi málflutning okkar alþb.-manna. Ég held að við ættum að taka okkur saman um það, hv. þm. Benedikt Gröndal. að opinbera innræti okkar rækilega gagnvart kjósendum okkar. Hv. þm. lét þau orð falla, að Jónas Árnason hefði aldrei verið ,,alvöruþm.“ Ég vil nú beina því til hv. þm. Benedikts Gröndals, að hann komi með mér á fund uppi á Leirá eða einhvers staðar í nágrenni við Grundartanga og ræði þessi mál. Hann getur þá t. d. gert því fólki, sem ónógar mengunarvarnir munu mæða mest á, grein fyrir því, hversu vel hann hefur verið á verði fyrir þess hönd. Og hann getur gert því grein fyrir ýmsu öðru. Ég beini þessu til hans vegna þess, að á fundi, sem við héldum þm. Vesturl. í fyrradag, var hann ekki viðstaddur. Ég veit ekki hvort hann hefur skrifað undir það skeyti sem sent var upp eftir til þess að boða hreppsnefndirnar á fund hér úti í Þórshamri á laugardaginn kemur. Hafi hann gert það, þá verður hann a. m. k. tepptur kl. 4 á laugardaginn. En ég vona að við getum fundið einhvern annan tíma, Benedikt Gröndal, til þess að ákveða almennan fund þar efra og ræða þessi mál sem tveir „alvöruþingmenn“.

Sigurður Magnússon Hæstv. forseti. Ég tel að það sé nauðsynlegt að ég bæti svolitlu við þær umr., sem hér hafa farið fram, vegna þeirra rangfærslna, sem hér eru hafðar í frammi, og vegna þeirra orða sem hv. þm. Benedikt Gröndal mælti hér áðan. Ég ætla þá að byrja á að rifja aðeins upp sögu þeirra vinnubragða sem átt hafa sér stað í iðnn. í sambandi við mengunarþátt verksmiðjunnar. Og þá vil ég minna í upphafi á það, að þessi mál var ekki hægt að ræða að neinu gagni í n. fyrr en tillögur Heilbrigðiseftirlits ríkisins lægju fyrir. Nm. fengu þá fulltrúa frá Heilbrigðiseftirlitinu á sinn fund og spjölluðu við þá og höfðu af því mikið gagn. Hins vegar taldi Heilbrigðiseftirlit ríkisins á þeim fundi að það væri ekki í þess verkahring að afhenda okkur nm. till. sínar um gerð starfsleyfis, till. þeirra væru till. til heilbrrh. eða heilbrrn. Till. þessar eru gefnar út 10. jan. Eftir þennan fund, mjög svo fróðlega og góða fund með forráðamönnum Heilbrigðiseftirlits ríkisins í iðnn. Nd., fór ég þess á leit við heilbrrn. að mér væru afhentar þessar till. svo að ég gæti kynnt mér þær og verið við því búinn að fjalla með eðlilegum hætti um starfsleyfið þegar það kæmi til afgreiðslu Alþ. um leið og frv. Svörin við þessari ósk voru þau, að till. þessar yrðu ekki afhentar eða gerðar opinberar fyrir en starfsleyfi væri frágengið. Mér þótti þetta strax nokkuð grunsamlegt, að okkur þm. í iðnn., sem erum að fjalla um málið, væri ekki gefinn kostur á að kynna okkur þær ítarlegu till. og grg., sem með þeim fylgdu, fyrr en á síðustu stundu, en lét þar við sitja og gerði mér vonir um að það gæfist þó tóm til að kynna sér þær áður en málið væri afgreitt frá Alþ. Síðan gerðist það sem menn muna, að margra vikna dráttur verður á því að málin komi til afgreiðslu Alþ. Og það er öllum ljóst, sem þetta mál þekkja, og það hefur enginn neitað því, að það stóð fyrst og fremst á því allar þessar vikur að samkomnlag næðist milli heilbrrn. og Járnblendifélagsins um gerð starfsleyfis. Ég efast ekki um að heilbrrh. og rn. hans hefur reynt eftir fremsta megni að spyrna þar við fótum og fá till. Heilbrigðiseftirlitsins í gegn, þótt hann á endanum guggnaði á hví að miklu leyti. Síðan gerist það, að loksins þegar mér eru sem þm. og nm. í iðnn. Nd. afhentar þessar till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins, sama daginn og málið á að fara til 2. umr. hér á Alþ., þá eru mér afhent þessi gögn sem trúnaðarmál og skýrt tekið fram við mig af hv. formanni n., að það sé ekki ætlast til þess að farið sé að vitna í þessar till. og lesa þær upp hér á Alþ. og þess vegna sé þetta merkt: „Trúnaðarmál“. Við minnumst síðan umr. um það hér á Alþ. utan dagskrár, um málsmeðferð, og það var heilbrrh. sjálfur sem kom hér upp og gerði flokksbróður sínum, hv. þm. Ingólfi Jónssyni, skömm til og afnam þetta, að málið væri trúnaðarmál, af því að hann sá að það var ekki hægt að standa þannig gagnvart þm. við að ræða svo mikilvægt mál. Þannig er forsaga þessa máls. Það er í lengstu lög reynt að halda till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins sem leyniplaggi. Og eftir að hafa kynnt sér þær till. kemur það engum á óvart, því að till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins eru skornar niður, ekki í tveimur atriðum, eins og hæstv. heilbrrh. sagði í þessum ræðustól á Alþ., - sagði að þær hefðu verið skornar niður í tveimur atriðum, að öðru leyti væri um að ræða aðra uppröðun efnis. Ég held að ég fari með þetta nokkurn veginn orðrétt. Þetta var ekki rétt. Till. er breytt sennilega í einum 15 eða 20 atriðum og í mjög veigamiklum atriðum. Ég get nefnt í því sambandi mengunarmörk, sem voru ákveðin í till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins á brennisteinsinnihaldi hráefna sem verksmiðjan á að nota, og það er vitað, að mengun verksmiðjunnar ræðst mikið af því, hvers konar hráefni er verið að nota, hvort það er gott eða vont og hvaða innihald það hefur af eiturefnum. Þessum mengunarmörkum er breytt og ákveðið að leyfa 25% meira brennisteinsmagn í þessum hráefnum, þrátt fyrir það að mengunarreglur í okkar nágrannalöndum séu strangari. Og sama er í sambandi við mengunarmörk hvað varðar rykmengun. Þar eru till. skornar niður við trog. Ég hef áður getið um það atriði sem varðar verksmiðjuna í bilunartilfellum. Að öðru leyti ætla ég ekki að fara að rekja þetta í smáatriðum. Þetta er til í þingtíðindum og verður lengi í minnum haft og ekki síst afstaða Alþfl. í þessu máli. En ég vil líka að annað komi hér fram sem ég hef ekki áður tilkynnt hv. þm., að eftir að mér voru afhentar till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins og starfsleyfið hafði verið gefið út, þá óskaði ég eftir því við hv. formann iðnn. Nd. að hann leitaði skriflegrar umsagnar Heilbrigðiseftirlits ríkisins um endanlegt starfsleyfi. hann sagðist ekki gera það. Hann sagðist láta sér nægja að spjalla við þá í síma, og hann hefur nokkrum sinnum vitnað til þeirra símtala hér, innihald þeirra hefði verið það, að Heilbrigðiseftirlit ríkisins og starfsmenn þess, sem eru góðir og gegnir menn eins og till. þeirra hafa sýnt, væru í aðalatriðum samþykkir starfsleyfinu eftir því sem ástæða væri til o. s. frv. Um þetta vil ég einungis segja það, að það er kannske ekki hægt að ætlast til þess að embættismenn ríkisins, sem eru búnir að ganga frá mjög vönduðum till. sem þeir hafa unnið að um nokkurt áraskeið og ferðast til þess vítt um heiminn og kynnt sér reglur nm þetta í nágrannalöndum okkar og lagt þessar till., lokaniðurstöður sínar, fyrir viðkomandi rn., þeir fari, eftir að rn. er búið að afgreiða till. þeirra og gefa út starfsleyfið eins og það á að gera samkv. lögum, í hár saman við það rn. sem þeir heyra undir. Ætlast hv. formaður iðnn. Nd. til þess að embættismenn ríkisins vinni svona? Vitaskuld ekki. Þeir voru búnir að gera skyldu sína og till. þeirra lágu fyrir. Það hefur hins vegar komið fram, og það verður leiðrétt ef það er rangt, það hefur komið fram í störfum Ed., þeirrar n. sem þar fjallar nú um málið, að þar hafa þessir fulltrúar Heilbrigðiseftirlitsins mætt og þeir hafa sagt þar að þeir hafi ekki verið viðriðnir endanlega afgreiðslu starfsleyfisins og það hafi ekki verið borið undir þá. En víkjum þá aðeins að öðru. Er þá nokkuð furðulegt í sjálfu sér, þegar málið er athugað, að það skuli þurfa að standa í margra vikna stappi til þess að afgreiða starfsleyfið, þegar haft er í huga hvernig frá þessum málum er gengið í frv. sjálfu og í þeim samningum, sem búið er að gera við hinn norska aðila? Ég hafði satt að segja ekki leitt hugann að því orðalagi sem er í 9. gr. þessa frv., þar sem fjallað er um umhverfis- og öryggismál. En ég ætla að lesa það upp hér í hv. Alþ., af því að í ljósi þess, sem gerst hefur, er þetta nokkuð merkileg klausa. Þar segir orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: „Í samræmi við ákvæði þessarar greinar hefur Járnblendifélagið sótt um starfsleyfi frá heilbr.- og trmrn. Járnblendifélagið skal leitast við að afla þess leyfis með skilmálum, sem hluthafarnir geta fallist á, svo fljótt sem unnt er.“ Þar með höfum við það. Járnblendifélagið skuldbindur sig til þess samkv. því frv., sem hér liggur fyrir, að reyna að útvega starfsleyfi fyrir verksmiðjuna með þeim skilyrðum eða skilmálum sem hluthafarnir geta sætt sig við. Og hverjir eru hluthafarnir? Jú, vissulega erum við íslendingar hluthafar að þessu. En sá hluthafi, sem kannske ræður mestu um þetta og er ráðgjafinn í þessum efnum, hinn norski aðili, Elkem Spigerverket, sá aðili sem á að vera með tækniþekkinguna á sínum höndum og hönnun mannvirkja, vitanlega á hann að vinna að gerð starfsleyfis með þeim skilmálum sem hann getur sætt sig við. Eftir að hafa hugleitt þetta fer maður að skilja. Hvers vegna er búið að breyta hönnun á innra kælikerfi verksmiðjunnar? Hvers vegna er búið að breyta till. Heilbrigðiseftirlits ríkisins um hæð reykháfa þótt þar sé farið eftir algildum reglum í okkar nágrannalöndum? Hvers vegna er búið að breyta því ákvæði, að ekki séu opin loft eða loftristar milli hæða í húsinu til að koma í veg fyrir að rykmengun frá verstu vinnustöðum berist um allt hús? Vitaskuld vegna þess að skilmálar hins norska aðila hafa verið um annað. Það er þeirra tæknideild og þeirra hönnuðir sem leggja til hvernig verksmiðjan verði byggð, og þeir eiga vafalaust upplýsingar um það og vita hvað hentar þeim. Þar með er ég í nokkrum orðum búinn að rifja upp söguna um vinnubrögð n. í sambandi við gerð starfsleyfisins. Sú saga verður ekki Alþfl. eða hv. þm. Benedikt Gröndal til sóma þó að hann reyni að hafa hátt í ræðustól á Alþ. Hins vegar hefði maður kannske vonast til þess, að þm. Alþfl. eins og hv. þm. Sighvatur Björgvinsson, einn af þeim ungu mönnum sem var löngum talið að væru róttækari í Alþfl. og ekki eins bundnir á þann klafa sem hinir eldri þm. eru, þeir létu í sér heyra í svona máli. Það er ábyggilega beðið eftir því af fólkinu í landinu að þeir sýni andstöðu í máli eins og þessu. Við vitum um sögu Alþfl. í sambandi við stóriðju á Íslandi. Hann ber alla ábyrgð eins og Sjálfstfl. á gerð samningsins í Straumsvík, og alþfl.-menn eru farnir að skammast sín fyrir það í dag. Þeir virðast ekki hafa lært lexíuna nægilega vel. En maður vonaði í lengstu lög að hinir yngri menn í Alþfl. tækju aðra stefnu. Síðan aðeins að lokum í sambandi við vinnubrögð hv. meiri hl. iðnn. Nd. sem hefur oft verið rætt um. Það er eitt atriði í sambandi við það. Í nál. sínu vitna þeir til umsagnar Náttúruverndarráðs frá því 1975 er málið var þá hér á Alþ., þótt þeir viti jafnvel og ég að síðan þá hafa margar forsendur um verksmiðjureksturinn breyst, og þeir vita að Náttúruverndarráð er búið að skrifa fjölmörg bréf til Heilbrigðiseftirlits ríkisins um þær breytingar og láta skoðanir sínar í ljós. Og fulltrúar Náttúruverndarráðs, m. a. hv. fyrrv. þm. Eysteinn Jónsson, hafa komið á okkar fund og gert grein fyrir þeirra sjónarmiðum. Þrátt fyrir allt þetta er í nál. meiri hl. vitnað til gamalla bréfa og gamalla umsagna Náttúruverndarráðs frá því 1975. Eru þetta heiðarleg vinnubrögð á Alþ? Eru þetta þingleg vinnubrögð? Ég segi nei. Ég er með hér í höndunum bréf frá Náttúruverndarráði, skrifað seint á árinu 1976, um þetta mál. Ég veit að hv. þm. Benedikt Gröndal hefur líka fengið þetta bréf, þannig að honum er efni þess vel kunnugt. Þar kemur skýrt og skorinort fram, að Náttúruverndarráð setur mjög ströng skilyrði varðandi verksmiðjuna, t. d. í bilunartilfellum, og leggur til að reksturinn verði stöðvaður, svo sem gert hafði verið ráð fyrir 1975 þegar það gaf umrædda jákvæða umsögn. Nú hefur þessu verið breytt og umsögnin því ógild, hin gamla umsögn. Í þessu bréfi og öðrum bréfum, sem það hefur sent, koma líka fram miklar áhyggjur Náttúruverndarráðs vegna þess, hvernig með eigi að fara þann úrgang sem kemur frá verksmiðjunni. Þegar málið var til umr. 1975 var gert ráð fyrir að endurvinna úrganginn 70%. Það var búið að ganga frá því þannig í uppkasti að starfsleyfi. Þannig eru allar þær forsendur, sem Náttúruverndarráð gekk út frá þegar það gaf sína jákvæðu umsögn 1975, allt aðrar. Og það eru óheiðarleg vinnubrögð og röng hjá meiri hl. iðnn. Nd. Alþ. í þessu máli að hafa nál. með þeim hætti sem hér um ræðir. Ég sé að hv. þm. Benedikt Gröndal er skömmustulegur, enda er það ekki furða þegar hann situr undir þessari ræðu. Víkjum þá aðeins að álverinu í Straumsvík. Fyrr á þinginu í vetur flutti ég ásamt hv. þm. Eðvarð Sigurðssyni frv. um að gerðar væru tilteknar ráðstafanir í sambandi við mengunarvarnir í Straumsvík. Í efnisatriðum er það frv. mjög líkt því sem þeir alþfl.-þm. gera ráð fyrir í því frv. sem hér er til umr. Hins vegar er í því það ákvæði sem hefur verið gagnrýnt nú í umr., að rekstur verksmiðjunnar verði stöðvaður innan árs ef ekki væri búið að uppfylla þau skilyrði sem fram eru sett. Í þessu sambandi vil ég segja það, að þegar íslenskir eftirlitsaðilar hafa skrifað þessu ákveðna fyrirtæki bréf og sett fram kröfur opinberra íslenskra aðila um uppsetningu mengunarvarna og mengunartækja, hreinsitækja, þá hefur í öllum tilfellum verið miðað við að framkvæmdatími ætti að vera hálft ár. Við leggjum hins vegar til að þarna sé gefinn ársfrestur, enda bundið ströngu skilyrði að reksturinn verði stöðvaður ella. Það hefur hins vegar komið fram, að forsvarsmenn álversins telja sig þurfa 3–4 ár til að verða við þessum óskum. Ég hefði gjarnan viljað spyrja hæstv. iðnrh., - ég hef oft hugsað mér að gera það hér í umr. þegar þannig hefur staðið á, en hann hefur þá ekki verið hér í salnum, - en ég hefði gjarnan viljað spyrjast fyrir um það, hvort ríkisstj. íslenska hyggst ganga að þessum till. forsvarsmanna álversins um 3–4 ára framkvæmdatíma. Það er greinilegt á öllu, ef Benedikt Gröndal væri hafður með í ráðum, að hann hikaði ekki við að gefa slíkan frest, því að honum fannst það mikil frekja af okkur að leggja til að þessi rekstur væri stöðvaður innan árs ef tækin væru ekki komin upp. Ég hef hins vegar undir höndum bréf sem sanna það og sýna, að ástæðan fyrir því að forsvarsmenn álversins fara fram á svo langan tíma er fyrst og fremst sú, að þetta er kostnaðarsamt fyrir fyrirtækið og þeir vilja gjarnan dreifa þeim kostnaði á nokkur ár. En ég spyr: Eigum við íslendingar að taka tillit til slíkra sjónarmiða þegar veruleg hætta stafar af fyrir heilsu starfsmanna og umhverfi verksmiðjunnar? Ég tel svo ekki vera. Ég tel að það sé hægt að koma þessum tækjum upp á þeim tíma sem gert er ráð fyrir í þessu frv. og hef ýmis plögg sem má færa fram sem rök í því máli.



Virðulegi forseti. Ég held að það hafi verið fyrir einu eða tveimur kvöldum að ég hlustaði á hv. þm. Gils Guðmundsson hafa framsögu hér á kvöldfundi fyrir till. þeirra alþb.-manna um NATO-málefni. Þá veitti ég því athygli að hv. þm. ræddi nokkuð um það sem hann kallaði hernaðarbandalögin tvö, Alþýðubandalagið og Varsjárbandalagið. Ég tók eftir því að hv. þm. leiðrétti þetta ekki, en taldi að sjálfsögðu að hér væri um mismæli að ræða. En ég verð nú að segja eins og er, að eftir að hafa hlustað á þetta herhlaup tveggja þm. Alþb. hér í dag, þá er ég ekki svo lengur viss um að hv. þm. Gils Guðmundssyni hafi orðið þarna á mismæli, því að sannkallaður hernaðarandi var í framkomu þeirra hér í ræðustól. Og þegar litið er á kringumstæðurnar þegar þessi herför er farin hér á síðustu dögum þingsins, þar sem menn sveitast við að afgreiða ýmis mál og eru m. a. búnir að afgreiða það mál í þessari hv. d. sem herhlaupið var gert út af, og þegar litið er hér yfir salinn og á þm. sem hér sitja, þá verð ég að segja eins og er, að þeir hv. þm. Alþb., sem hér töluðu áðan, minntu mig á gamlar stríðshetjur úr gullaldarbókmenntum, þá Don Quixote og félaga hans Sancho Panza. Alla vega hefðu þeir Don Quixote og Sancho Panza verið mjög vel sæmdir af því herhlaupi sem hér var framið í dag. Virðulegur forseti hefur tjáð oss þm. að orðið „labbakútar“ sé ekki ýkja-þinglegt, og skal ég ekki vefengja það. Á hitt vil ég benda, að það hefur nú staðið um nokkuð langt skeið málarekstur mikill fyrir dómstólum landsins um hvernig beri að túlka hin og þessi orð, svo sem orð eins og mannvitsbrekka og ýmislegt í þeim dúr, og veit ég ekki betur en t. d. þm. Alþb. og flokksmenn þeirra hafi manna helst komið með ýmsar skýringar á þeim orðum. Í því sambandi vil ég gjarnan geta þess virðulegum forseta til fróðleiks, að við alþfl.-menn leggjum alls ekki, þegar við tölum um þá alþb.-menn, neikvæða merkingu í orðið „labbakútur“, síður en svo. Hér erum við aðeins að skírskota til þess, að hér er um göngumenn mikla að ræða, svo sem eins og hv. þm. Jónas Árnason sem hefur margar göngur gengið á milli Reykjavíkur og Keflavíkur, og sjálfsagt hefur hv. þm. Sigurður Magnússon ekkert síður tekið þátt í slíkum göngum, þannig að ég er aðeins að minna á nokkur afrek í labbmennsku þeirra félaga sem ég get ekki trúað að þeir taki illa upp að vera minntir á. Viðbrögð þeirra alþb.-manna út af þessu málmblendiverksmiðjumáli minna mig annars einna helst á söguna af úlfinum sem rankaði við sér nokkru eftir að hrútur hafði rennt sér á opið ginið á honum og slegið hann í óvit. Þegar úlfurinn rankaði við sér eftir þetta mikla áfall var það fyrsta sem hann sagði: „Át ég hrútinn eða át ég ekki hrútinn?“ Þetta varð til þess að hann fékk áhyggjur stórar, úlfurinn, veslaðist upp og dó, því að hann fékk aldrei fullgilt svar við því, hvort hann hefði étið hrútinn. Þegar þeir hv. þm. Alþb. vöknuðu við vondan draum upp úr óviti því sem yfir þá dundi í vinstri stjórninni sálugu, þá tóku þeir áhyggjur stórar eins og úlfurinn: „Át ég hrútinn eða át ég ekki hrútinn?“ Samþykkti ég málmblendiverksmiðjuna eða samþykkti ég ekki málmblendiverksmiðjuna? Og þeir hv. þm. Alþb. virðast vera staðráðnir í því að telja sjálfum sér og þjóðinni trú um að þeir hafi ekki étið hrútinn. Alla vega er það eina skýringin, sem fæst á framkomu þeirra hér í þingsölum, hún er orðin þannig að það virðist vera sama um hvaða mál er rætt, hversu fjarskylt það er málmblendiverksmiðjunni, þá þurfa Don Quixotar og Sancho Panzar Alþb. sí og æ að vera að hlaupa hér upp í ræðustól til að fullyrða það við landslýð að þeir hafi ekki étið hrútinn. - Ég vil aðeins benda mönnum á það í lokin og ekki fara öllu fleiri orðum um það, enda langt liðið á þingfundartíma þessa dags, að hv. þm. Eyjólfur K. Jónsson át ekki hrút og skaut ekki hrút heldur, en hins vegar mun hann hafa verið reiðubúinn til að gera hvort tveggja ef á hefði þurft að halda, það er ég alveg sannfærður um. Ég vil benda mönnum á það, og ég held að ég sé þar ekki að fara neinum niðrandi orðum um þá alþb.-menn, að ég held að þeir hafi í raun og veru þá afstöðu til orkufreks iðnaðar að þeir séu alfarið á móti slíku fyrirtæki, án tillits til þess hver á, án tillits til þess hver yrði útkoman af rekstri slíks fyrirtækis, án tillits til þess hvaða reglur yrðu settar um mengunarmál. Og þeir hv. þm. Alþb., sem að mínu viti hafa þessa skoðun, eru svo ákafir í að berjast á móti, þeir eru svo ákafir í að segja nei, að þeir gefa sér ekki tíma til svo mikið sem að hugsa um hvernig e. t. v. væri hægt að sníða þá agnúa af þessum fyrirtækjum, t. d. í sambandi við mengunarmál, sem ég og aðrir alþfl.-menn höfum áhyggjur af. Sem dæmi um það get ég nefnt það, að maður skyldi ætla að það frv., sem hér um ræðir, kæmi frá Alþb., þessum miklu áhugamönnum um mengunarvarnir. En þeir höfðu svo mikið að gera við að berjast bara á móti þessu fyrirtæki, að þeir gáfu sér engan tíma og hafa ekki gefið sér enn til þess að hugleiða hvernig e. t. v. væri hægt að sníða þessa agnúa af, og svo lítinn tíma hafa þessir hv. þm. gefið sér til þess að fjalla um slíkt mál, að sá þm. þeirra, sem talaði hér síðastur, hv. þm. Sigurður Magnússon, stóð í þeirri trú og margendurtók það í sinni ræðu, þegar hann var að lýsa yfir fylgi við till. okkar alþfl.-manna sem hér eru til umr. í þessum málum, að hér væri um þáltill. að ræða. Þó stendur skýrum stöfum fremst á titilsíðu þingmálsins að hér er ekki um þáltill. að ræða, heldur frv. En hv. þm. Sigurður Magnússon, sem er að ávíta aðra fyrir að gefa sér ekki tíma til að kynna sér mál, hefur ekki einu sinni gefið sér tíma til að kynna sér mál, hefur ekki einu sinni gefið sér tíma til að lesa þetta þskj. sem hann er þó að lýsa stuðningi við, því að hann kemur hér í ræðustól og stendur í þeirri trú og ítrekar það aftur að hér sé um þáltill. að ræða þegar frv. er flutt.  En ég ætla aðeins að reyna að rökstyðja þetta frekar og ætla ekki að deila um þetta sjónarmið við Alþb., því að það er að mínu viti fyllilega eðlileg afstaða, sem margir menn geta haft, að vera alfarið á móti orkufrekum iðnaði. Það er afstaða sem menn geta haft, að þá langi til þess, sá sé draumur þeirra í lífinu að búa í litlum torfbæ uppi í sveit, eiga eina kú, tíu kindur, kannske litla trillu, hafa ekki rafmagn, ekki síma, ekki sjónvarp, ekki útvarp og vera á móti þessu öllu saman, kaupa hvorki Alþýðublaðið né Þjóðviljann. Þetta er mjög virðingarvert sjónarmið og það ber að bera fyllstu virðingu fyrir slíku sjónarmiði og það ber að vernda rétt manna til þess að hafa slíka skoðun, hvort sem þeir eru stjórnmálamenn eða aðrir. En menn geta ekki ætlast til þess, þeir sem ætla að leiða þjóð sína í lítinn torfkofa uppi í sveit og búa þar með tíu ær og eina kú og lítinn mótorbát, engan síma, ekkert sjónvarp og ekkert útvarp og ekkert rafmagn, - menn, sem vilja leiða þjóð sína til slíks búskapar, geta að sjálfsögðu ekki átt von á því að sá, sem þannig býr, geti lifað við sömu kjör og sömu aðstæður og íbúar í tæknivæddum þjóðfélögum. Við viljum ekki samþykkja það, alþfl.-menn, að íslendingar eigi ekki að nýta allar auðlindir sínar, þær fáu auðlindir sem við höfum, vegna þess að því aðeins að við getum nýtt okkur þetta getum við tryggt launþegum í þessu landi jafna stöðu og jafnmikið kaup og jafngóða lífsafkomu og launþegar í fjölmennum iðnaðarríkjum njóta. Hins vegar skal ég fúslega viðurkenna að mönnum er þarna vandi á höndum, því að okkur er það eins ljóst og flestöllum landsmönnum, að stóriðja eða orkufrekur iðnaður, hvaða nafni sem nefnist, hefur ákveðnar áhættur og ákveðin vandamál í för með sér. En við viljum reyna að minnka þessar áhættur og leysa þessi vandamál, en ekki taka fyrir fram gefna afstöðu ávallt á móti, eins og Alþb. hefur gert frá upphafi. Og ég segi: Það skiptir ekki máli fyrir Alþb. hvernig á slíku máli er haldið. Það er alfarið á móti undir öllum kringumstæðum. Menn muna eftir því þegar umr. voru hér á sínum tíma um ÍSAL, þá var Alþb. á móti vegna þess að það var alþjóðlegur auðhringur sem átti fyrirtækið. Hæstv. fyrrv. iðnrh. barðist fyrir að breyta þessu. Hann barðist fyrir því að koma því fram, sem auðvitað er rökrétta framhaldið af þessari stefnu Alþb., að íslendingar, en ekki erlendir aðilar, ættu meiri hluta í næstu verksmiðju sem reist yrði. Nú skyldi maður ætla að Alþb. hefði fengið kröfu sína uppfyllta. En er það svo? Ekki segja þeir nú. Þetta atriði, þessi breyting hefur engu breytt um afstöðu þeirra. Þeir eru jafnmikið á móti verksmiðju, sem íslendingar eiga að meiri hluta, eins og þeir voru á móti verksmiðju, sem útlendingar áttu að meiri hluta. Eignarformið skiptir ekki máli. Að vísu virtist koma fram í bréfum þeim sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason las upp hér fyrir nokkrum dögum frá þáv. iðnrh., Magnúsi Kjartanssyni, að þessi breyting, sem að hans frumkvæði var gerð í samningunum við Union Carbide, hefði orsakað það að Alþb. hefði snúist hugur. Þetta virtist koma fram í bréfum hæstv. iðnrh., Magnúsar Kjartanssonar. En nú koma þeir hér hver á fætur öðrum upp og fullyrða að svo hafi ekki verið. A. m. k. liggur fyrir að það er ekki nú, þannig að hvernig svo sem eignarhluturinn að slíkri verksmiðju er, hvort hún er í eigu útlendinga eða landsmanna sjálfra, breytir ekki afstöðu Alþb. Þá var einnig sagt, þegar Alþb. mælti á móti ÍSAL, að það væri ekki aðeins á móti þeirri verksmiðju vegna þess að það væri alþjóðlegur auðhringur sem ætti hlutabréfin, heldur vegna þess hvaða alþjóðlegur auðhringur þetta var, heldur vegna þess að hér var um að ræða alþjóðlegan auðhring sem stjórnað var af fjáraflamönnum frá Sviss, - mönnum sem væru í tengslum við heimsvaldastefnu kapítalismans, þ. e. a. s. þetta var vondur alþjóðlegur auðhringur. Hvað gerði iðnrh. Alþb. í framhaldi af þessu? Hann valdi nýjan aðila til samninga. Og hvaða aðili var það? Það var hinn bandaríski auðhringur Union Carbide. Skyldi sá auðhringur ekki hafa verið tengdari neokolonialismanum, - það er varla að maður geti nefnt þetta orð, maður hefur heyrt þetta oft hjá alþb.-mönnum - skyldi sá auðhringur ekki hafa verið tengdari ný-nýlendustefnunni, yfirráðum og heimspólitík kapítalismans heldur en Swiss Aluminium? Breytti það einhverju um valið? Nei. Breytti það einhverju um valið að þessi auðhringur, Union Carbide, hafði átt þátt í að framleiða ýmis hryllilegustu vopn sem notuð voru í styrjöldinni í Víetnam? Breytti sú vitneskja einhverju þegar iðnrh. Alþb. valdi sér Union Carbide sem samningsaðila? Nei, hún breytti engu. Iðnrh. Alþb. ávarpaði einn af aðalforstjórum þessa alþjóðlega fyrirtækis sem sinn kæra Malone: Kæri Malone. Ég vil fullvissa þig um að ég hef mikinn áhuga á að framfylgja áætlunum okkar um að stofnsetja málmblendiverksmiðju á Grundartanga á Íslandi, kæri Malone. - Þar talaði iðnrh. Alþb. Maður skyldi halda að það mundi e. t. v. hafa verið auðveldara fyrir Alþb. að sætta sig við það að hverfa frá viðskiptum við þessa stórauðhringa undir bandarískri forustu, - og vart er nú hægt að nefna verra orð í eyru alþb.-manna en bandarískan kapítalisma, bandarískan stóriðnrekanda og auðjöfur, - menn skyldu því halda að þeim hefði heldur betur litist á það að hverfa frá bandarískum stórkapítalistum yfir til frænda okkar norðmanna og skipta við þá. En breytti það einhverju um afstöðu Alþb. til málmblendiverksmiðjunnar á Grundartanga að það átti að semja við norðmenn, frændþjóð okkar, frekar en bandarískan stórauðhring sem iðnrh. Alþb. hafði valið sem samningsaðila? Nei, það breytti ekki heldur neinu. Nú er það fært fram hér af hv. þm. Alþb., Sigurði Magnússyni, og þeir útreikningar byggðir á kringumstæðum eins árs, að það sé líklegt, að mikill taprekstur verði á þessari verksmiðju á Grundartanga, og það fært sem röksemd fyrir því að Alþb. sé á móti þessari verksmiðju, þ. e. a. s. Alþb. er á móti verksmiðjunni vegna þess að það er fyrirsjáanlegt að það verði tap á henni. Ég man vel eftir því þegar fyrir frumkvæði Magnúsar Kjartanssonar, þáv. hæstv. iðnrh., var verið að ræða við Union Carbide um málmblendiverksmiðjuna á Grundartanga, þá voru ýmsir menn sem leituðu til fulltrúa Alþb. í þeirri viðræðunefnd og komu með ýmsar spurningar til hans, eins og það, hvort það væri ekki áhætta fólgin í því að íslendingar ættu meiri hluta í þessu fyrirtæki, og annað slíkt. Þá sagði þessi fulltrúi Alþb. og var m. a. haldið fram af iðnrh., ef mig rangminnir ekki, að það væri þó eitt sem væri ljóst, og það væri að samkv. þeim útreikningum, sem þá var búið að gera, væri alveg öruggt mál að það yrði stórgróði af þessari verksmiðju. Og þá spyr ég: Voru alþb.-menn þá reiðubúnir til þess að fallast á að styðja þessa verksmiðju vegna þess að þá leit út fyrir að það mundi verða gróði af henni? Ja, maður skyldi ætla af bréfum hæstv. iðnrh., Magnúsar Kjartanssonar, sem hv. þm. Gylfi Þ. Gíslason las upp hér fyrir nokkrum dögum, að svo hefði verið. En síðan koma þm. Alþb. hér hver á fætur öðrum með hv. þm. Lúðvík Jósepsson í broddi fylkingar og segja: Aldeilis hreint ekki. - Sem sé, það skiptir Alþb. engu máli í þessu sambandi hvort heldur það var líklegt að það verði stórhagnaður af verksmiðjunni eða líklegt að verksmiðjan verði rekin með tapi. Það skiptir ekki heldur máli. Alþb. er á móti hvort sem ofan á verður. Nú hef ég að vísu ekki svona augljós dæmi, sannanlegar staðreyndir, til þess að stilla upp varðandi mengunarmál. En mig uggir það þó, þá leiðrétta þeir alþb.-menn mig ef ég fer rangt með, að jafnvel þótt þeir hefðu fengið sínum ýtrustu kröfum um mengunarmál fullnægt, þá hefðu þeir samt verið á móti málmblendiverksmiðjunni á Grundartanga. Það gefst enn tækifæri til að leiðrétta þetta, sem ég hef hér sagt, t. d. í Ed. Alþ. Vilja alþb.-menn þar lýsa því yfir, að ef fallist verði á ákveðin afmörkuð atriði í sambandi við mengunarvarnir í verksmiðjunni sem fyrirhuguð er á Grundartanga, þá muni Alþb. taka afstöðu með þeirri verksmiðju? Ef þeir fást ekki til að gera þetta, þeir alþb.-menn, þá skipta mengunarmálin heldur engu máli í þeirra augum. Þá eru þeir á móti verksmiðjunni hvernig sem mengunarvörnum er þar ráðstafað. Ég held að ég sé búinn að leiða líkur að því, að það sé alveg sama hvernig niðurstaðan í þessum verksmiðjumálum er, hvort útlendingar eiga meiri hluta í verksmiðjunni eða íslendingar, hvaða erlendur aðili er viðsemjandi, hvort útkoman er áætluð neikvæð eða jákvæð, hvort fyllstu kröfum um mengunarvarnir er sinnt eða ekki. Ég held að þetta skipti ekki nokkru máli í augum þeirra alþb.-manna, þeir séu á móti slíkum fyrirtækjum þrátt fyrir allt. Ég er ekki að áfellast þá fyrir slíka afstöðu. Slík afstaða er eðlileg hjá ákveðnum hópi, alveg eins og það er eðlileg afstaða hjá hv. þm. Jónasi Árnasyni, a. m. k. eftir því sem mér finnst hún vera, að hann er yfirleitt á móti öllum alþjóðlegum auðhringum, hann er á móti öllum alþjóðlegum stórfyrirtækjasamsteypum og gerir þar ekkert upp á milli. Þetta er afstaða sem er fyllilega heiðarlegt að hafa og hv. þm. að mínu áliti hefur og er ekkert minni maður fyrir að hafa. En verkefni okkar stjórnmálamanna er ekki að óska þjóð okkar þess að búa í litlum torfkofa langt frá öllum mannabyggðum, þar sem fuglarnir syngja, hafið glitrar og sólin stafar geislum sínum á lognkyrran sæinn, hafa þarna 10–11 kindur og eina kú, kannske von í mótorbát, engan síma, ekkert rafmagn, ekkert sjónvarp, ekkert útvarp. 

Eyjólfur K. Jónsson Hæstv. forseti. Ég stenst nú ekki lengur mátið að taka til máls og segja örfá orð þegar verið er að tala um tvennt sem mér hefur verið býsna hugleikið, annars vegar álbræðsluna og hins vegar um hrútinn. Það er um það síðar nefnda að segja, að hér er farið að ræða um það, hvar megi éta hrút og hvar megi ekki éta hrút, hver megi éta hrút og hver megi ekki éta hrút, og eins um það, hvar megi skjóta hrút og hvar megi ekki skjóta hrút eða hver megi skjóta hrút og hver megi ekki skjóta hrút.  En að því er álbræðsluna varðar, þá ætla ég að víkja að því örlítið hér á eftir, en fyrst langar mig að taka undir það mál sem hér er til umr. eða ætti að vera til umr., a. m. k. efni þess, þó að ég hafi ekki grannskoðað það svo að ég telji að hver einstök grein eða hvert einstakt atriði sé hið æskilegasta. Um umr., sem orðið hafa um álbræðsluna, vil ég gera tvennt: annars vegar taka undir eitt atriði í ræðu hv. þm. Jónasar Árnasonar, hv. 5. þm. Vesturl., og hins vegar að andmæla einni staðhæfingu hv. þm. Ingólfs Jónssonar, 1. þm. Suðurl. Áður en ég vík beint að þessu vil ég fullyrða það, að fyrir þm. öllum vaki aðeins gott þegar þeir deila hér um þetta mál. Ég veit að hv. þm. Jónas Árnason óttast bæði erlent auðvald og óttast of mikla mengun. Hinir, sem vilja fá þessa stóriðju að vissu marki, telja það nauðsyn vegna efnahags þjóðarinnar og atvinnuöryggis og telja að ekki sé stefnt í neinn voða. Auðvitað hefði ég ekki barist fyrir því að álverksmiðjan risi nema ég væri sannfærður um að þar væri ekki um að ræða alvarlega mengun, enda var þannig um hnútana búið að forstöðumenn álbræðslunnar voru skuldbundnir til þess frá upphafi, bæði samkv. álsamningi og eins samkv. öðrum gildandi íslenskum lögum, að gæta allrar varúðar og setja upp öll þau hreinsitæki sem fullkomnust væru. En það er rétt sem hv. þm. Jónas Árnason lét hér að liggja og sagði raunar nánast beint, að í samskiptum við sterka erlenda auðhringi kann að vera að það þurfi að láta þá skilja alvöruna, m. a. með því að segja að fyrirtæki verði lokað ef ekki sé gætt ýtrustu varkárni og allra þeirra öryggisreglna og hreinlætisreglna sem hugsast geta. Ég veit ekki hvort það hefur verið svo í þessu tilfelli. Ég þekki engan þessara útlendinga. Ég þekki þá íslensku menn sem eru í stjórn álbræðslunnar. Ég vil ekki ætla þeim það að þeir vilji hafa á samviskunni að stofna lífi starfsmanna eða heilsu í hættu. Ég hygg að svo sé ekki. En það verður ekki hjá því komist, - og þá er ég kominn að því sem ég ætla að andmæla í ræðu hv. þm. Ingólfs Jónssonar, þar sem hann segir að enginn hafi ásakað fyrrv. iðn.- og heilbrrh., - það verður ekki hjá því komist að benda á að auðvitað beinast þær ásakanir, sem nú eru hafðar uppi um að ekki hafi v erið gætt nægilega vel að öryggi og mengunarvarnir hafi ekki verið eins og skyldi, auðvitað beinast þær fyrst og fremst að vinstri stjórninni og þeim rn. sem með þessi málefni fóru þar, annars vegar iðnrn., og hins vegar heilbrrn. Á tímum viðreisnarstjórnarinnar var ekki um að ræða verulega mengun. Verksmiðjan var þá lítil og það var ekki talin nein hætta á þeim tíma. Hættunnar fór að gæta á tímum vinstri stjórnarinnar, og það voru ekki gerðar nægilega ítarlegar kröfur og þeim ekki nægilega fylgt eftir. Kannske hefði þá verið rétt að krefjast þess að verksmiðjunni yrði lokað, ef hún framfylgdi ekki þessum reglum með hæfilegum fyrirvara. Það var ekki gert, og má kannske segja að ásakanirnar nú beinist þess vegna fyrst og fremst að þeim sem þá báru ábyrgðina. Og ef þarf að fylgja eftir kröfunni um hreinsitæki með slíkum hótunum, - það er kannske ekki rétt að kalla það hótanir, heldur mætti segja: með því að tilkynna slíkar aðgerðir á réttum tíma, þá er auðvitað sjálfsagt að gera það. Ég hygg að það þurfi ekki úr þessu. Ég held að það sé búið þegar að ganga þannig frá samkomulagi um þetta efni að hreinsitæki fyrir hvorki meira né minna en 4.5 milljarða, þau fullkomnustu sem völ er á, verði sett upp. Og það er kannske dálítið athyglisvert að þessi upphæð er nákvæmlega sú sama og hér var upplýst að væri heildareign Sambands ísl. samvinnufélaga í fasteignum að brunabótamati, svo að þetta er töluverð upphæð. En auðvitað á að krefjast þess að þetta sé gert, upp á það hljóðar samningurinn og upp á það hljóða íslensk lög og þess vegna á að krefjast þess. Og það á að fylgja því eftir með því að boða lokun verksmiðjunnar ef það ekki verður gert. Undir þetta vil ég taka. En jafnframt verður ekki hjá því komist að benda á það, að ásakanirnar hljóta auðvitað að beinast fyrst og fremst að vinstri stjórninni sem ekkert raunhæft gerði í málum, en núv. iðnrh. annars vegar og heilbrrh. hins vegar hafa gagnstætt fyrirrennara þeirra gert það sem gera átti og gera þurfti, og því skulum við öll fagna.

Frsm. (Ólafur G. Einarsson) Hæstv. forseti. Fjh.- og viðskn. hefur haft þessa þáltill. til meðferðar, till. til þál. um könnun á hundraðföldun verðgildis íslenskrar krónu. Álit n. er á þskj. 547. Þar kemur fram að n. hafi kynnt sér þetta mál á nokkrum fundum sínum. Einnig hefur n. kynnt sér umsögn Seðlabankans um málið og grg. bankans frá 1972 um gjaldmiðilsbreytingu, en sú grg. var gerð í tilefni þáltill. sem þá kom fram um tíföldun verðgildis íslenskrar krónu. Auk þess hefur n. kynnt sér álitsgerð aðalféhirðis Seðlabankans til bankastjórnar um endurskipulagningu seðla- og myntútgáfunnar, en sú álitsgerð er frá því í marsmánuði s. l. Í umsögn Seðlabankans koma nokkur atriði fram, sem mér þykir rétt að nefna hér. Þar segir m. a. að á undanförnum árum hafi mál varðandi skipulag á útgáfu myntar og seðla verið til stöðugrar athugunar í Seðlabankanum og hafi verið gerðar í þessum efnum umtalsverðar breytingar til aukinnar hagræðingar og sparnaðar við sláttu á mynt og seðlaútgáfu. Í þessu sambandi hafi m. a. verið fjallað um kosti þess og galla að tekin yrði upp ný mynteining er hefði tíu- eða hundraðfalt verðgildi miðað við núverandi krónu. Árið 1972, þegar þessi mál voru til umr. á Alþ., sendi bankinn frá sér grg., dags. 12. apríl 1972, þar sem gerð var grein fyrir þróun þessara mála og skoðanir bankans á þeim reifaðar. Og svo nýlega hefur aðalféhirðir Seðlabankans gengið frá grg. til bankastjórnarinnar og sú grg. fjallar um endurskipulagningu seðla- og myntútgáfu, þar sem m. a. er fjallað um hugsanlega gjaldmiðilsbreytingu. Bankastjórnin tekur svo fram nokkur atriði í sinni umsögn sem ég skal aðeins drepa á: Í fyrsta lagi að á undanförnum árum hafi verið að því stefnt að endurskoða mynt- og seðlastærðir í því skyni að draga úr kostnaði og auka hagkvæmni í notkun seðla og myntar í viðskiptalífinu. Mikilvægasti þátturinn í þessum breytingum hefur verið niðurfelling smámyntar, minni en einnar krónu, en með þeim hætti hafi í reynd verið strikaðir út tveir aukastafir í öllum fjárhæðum sem notaðar eru í bókhaldi og viðskiptum. Í öðru lagi er það nefnt, að verði nú að því stefnt að taka upp nýja mynteiningu í stað núgildandi krónu komi ekki annað til greina en hún verði hundrað sinnum verðmætari en núgildandi króna. Þá kemur hér fram, að eins og nú sé komið málum sé það skoðun bankastjórnar Seðlabankans að eina veigamikla röksemdin fyrir gjaldmiðilsbreytingu nú liggi í því að hún kunni að hafa hagstæð sálræn áhrif, draga úr verðbólguhugsunarhætti, vera tákn þess að nýtt líf væri hafið í efnahagsmálum. En það sé svo að sjálfsögðu að miklu leyti pólitískt mat, hver líkindi séu á því að þessi hagstæðu áhrif næðust. Það er minnst hér á reynslu annarra þjóða, og hún bendir til þess, að slíkt mundi því aðeins gerast að samtímis ætti sér stað veruleg stefnubreyting í meðferð efnahagsmála almennt. Besta dæmið um það sé gjaldmiðilsbreytingin sem átti sér stað í Frakklandi eftir að D'e Gaulle kom til valda og gerbylti stjórn efnahagsmála þar í landi. Er látinn í ljós í þessari umsögn vafi á því, hvort svo hagstæður árangur næðist hér á landi, sérstaklega vegna þess hve langan aðdraganda gjaldmiðilsbreytingin hlyti að hafa. Af því, sem þarna hafi verið rakið, sé ljóst, að það sé skoðun Seðlabankans að færa megi rök bæði með og á móti þeirri skoðun að ráðist verði í gjaldmiðilsbreytingu hér á landi í náinni framtíð. Rökin fyrir gjaldmiðilsbreytingu séu fyrst og fremst af pólitískum og sálrænum toga spunnin og þau verði því ekki vegin til fulls nema fram fari um þessi mál almennari umr. á opinberum vettvangi en átt hafi sér stað til þessa. Ef tilgangur gjaldmiðilsbreytingar sé sá einn að auka traust á verðmæti gjaldmiðilsins og stuðla þannig að auknum sparnaði og heilbrigðara viðhorfi til peninga, þá hljóti það að vera forsenda góðs árangurs að ákvörðun um hana hljóti sem almennastan stuðning þjóðarinnar. Ég hef nú rakið nokkur atriði úr umsögn Seðlabankans, en mér þykir rétt að nefna hér einnig nokkur atriði sem koma fram í álitsgerð aðalféhirðis Seðlabankans til bankastjórnarinnar frá því í marsmánuði s. l. Hann nefnir í álitsgerð sinni, að um sé að ræða tvo kosti: annars vegar að auka verðgildi krónunnar og svo hins vegar óbreytta stefnu. Um fyrri kostinn, að auka verðgildi krónunnar, segir hann svo m. a.: „Á undanförnum árum hefur það álit iðulega verið rætt að auka ætti verðgildi krónunnar. Árið 1962 skipaði fjmrh. n. til að kanna m. a. hvort æskilegt væri að taka upp nýja og stærri mynteiningu. Komst n. þá að þeirri niðurstöðu að tífalda bæri verðgildi krónunnar, en till. hennar var hafnað af þáverandi stjórnvöldum. Tíu árum síðar kom fram þáltill. á Alþ. sama efnis, en þá taldi bankastjórn Seðlabankans að slík breyting væri ekki hagkvæm og tíföldun krónunnar væri um seinan. Rökstuddi bankastjórnin þá skoðun sína m. a. með því, að á undanförnum árum hefðu verið gerðar kostnaðarsamar breytingar á mynt- og seðlakerfinu. Hins vegar taldi bankastjórnin rétt að kanna, þegar krónan væri orðin minnsta mynteiningin, hvort æskilegt væri að hundraðfalda verðgildi krónunnar.“ - Og það er einmitt það sem þessi till., sem hér er til meðferðar, fjallar um. Varðandi hinn kostinn, að hafa óbreytta stefnu, fer aðalféhirðirinn nokkrum orðum og ég sé ekki ástæðu til að vera að tíunda það sérstaklega. Hann segir þó hér, að ef halda eigi áfram á sömu braut verði fljótlega ekki hjá því komist að stíga næsta skref og það sé þríþætt: Í fyrsta lagi að gefa út nýja verðmeiri seðla, að verðgildi 10 þús. kr. og síðar 50 þús. kr. Hann nefnir hér að hlutdeild 5000 kr. seðla í seðlamagninu sé nú 79% eða svipuð og hlutdeild 1000 krónu seðla var þegar 5000 krónu seðlar komu fyrst í umferð í apríl 1971 og þetta hlutfall sé óeðlilega hátt. Í öðru lagi þurfi að slá 100 krónu mynt í stað 100 krónu seðils. Og í þriðja lagi þurfi að endurskipuleggja myntútgáfuna með tilliti til útlits, stærðar og þyngdar. Þetta eru helstu atriðin sem ég vildi nefna og koma fram í umsögn Seðlabankans og þessari álitsgerð um endurskipulagningu seðla- og myntútgáfunnar. Það er niðurstaða fjh.- og viðskn., að með hliðsjón af þessum athugunum sé réttmætt að sú athugun, sem þáltill. gerir ráð fyrir, fari fram, en þá sem liður í umfangsmeira verki sem miði að því að auka virðingu fyrir gjaldmiðlinum og styrkja hann á annan hátt. Því er það till. n. að með þessari umsögn verði málinu vísað til ríkisstj.