Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hæstv. atvmrh. er hér ekki viðstaddur, og vil ég því fyrir hönd ríkisstj. leyfa mér að óska þess, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Með þessu frv. er lagt til að framlengja lög, sem gilda í ár og hafa gilt undanfarin ár og verið framlengd frá ári til árs á hverju þingi. Fjhn. hefur athugað frv. og leggur til, að það verði samþ. - Einn nm., hv. 2. þm. Reykv. (EOl), hefur ekki skrifað undir álitið, en mun samt ekki skila séráliti.



Herra forseti. Með þessu frv. er lagt til, að núgildandi ákvæði um tekjuskattsviðauka gildi næsta ár, en lög um þetta efni hafa verið í gildi allmörg undanfarin ár. Fjhn. er sammála um að mæla með því, að frv. verði samþ.

Flm. (Finnur Jónsson) : Herra forseti. Málið um hvíldartíma háseta á íslenzkum botnvörpuskipum er orðið nokkuð gamalt, því að fyrstu lögin um þetta efni voru sett árið 1921. Ástæðan til þeirrar lagasetningar er öllum kunn, því að vitað er, að á þeim tíma var vinnutími hásetanna oft 60–70 klukkustundir samfellt, og stundum féllu hásetarnir sofandi niður í fiskikösina eða köstuðu sveðjunum útbyrðis, og stundum munu þeir hafa meitt sig á þeim, er þeir sofnuðu við vinnuna úrvinda af þreytu. Við þennan þrældóm entust ungir og hraustir menn ekki nema 6 til 8 ár, en voru eftir þann tíma orðnir útslitin gamalmenni löngu fyrir aldur fram. Þegar fyrstu togaravökulögin voru sett, var verkalýðshreyfingin ekki mikils megnug, en þó fengu röksemdir Alþfl. áheyrn hjá öðrum þingflokkum, og ákvæðin um 6 stunda hvíld voru lögfest. Það reyndist þó þegar of lítið, og árið 1928 fékkst samþykkt 8 stunda hvíld á togurunum. Um og eftir síðustu styrjöld breyttist vinnutíminn í landvinnu mjög, svo að almennt var vinnudagurinn 8 klukkustundir, en á sjónum hélt hann áfram að vera óbreyttur. Þó var sums staðar ákveðinn lágmarkshvíldartími á vélbátum, en yfirleitt var það ekki og alls ekki á togurunum. Það hefur sem sagt lengi loðað við sú gamla trú, að það fiskaðist betur því lengur sem staðið væri við vinnuna og því minni sem hvíldin væri. Í landvinnu trúa menn ekki þessari bábilju. Menn sjá, að nú er unnið eins mikið á 8 tímum og áður á 12–14 tímum. En þetta hafa menn ekki viljað viðurkenna, þegar um sjómennsku hefur verið að ræða. Þegar togaravökulögin voru sett árið 1921, þá kvað alltaf við sú mótbára, að útgerðin þyldi þetta ekki. Um þetta eru í þingtíðindum rækilegar ræður frá ágætum og greindum fulltrúum togaraeigenda, sem trúðu þá þessari bábilju. Ég hirði ekki um að nefna nöfn látinna manna, en áreiðanlega er einhver lifandi og hér nærstaddur, sem þessu hefur haldið fram í alvöru. Þegar lögin frá 1928 voru sett, kvað við sama tón. - Nú á undanförnum þingum hafa verið fluttar hér á Alþingi till. um 12 stunda hvíld á togurunum. Af hálfu hæstv. ríkisstj. var á sínum tíma gerð tilraun til að leiða saman togaraeigendur og sjómenn til frjáls samkomulags. Þetta var gert með því að skipa þar til samninganefnd árið 1947. Í nefndina völdust ágætir menn, og af hálfu ríkisstj. voru þeir Jónatan Hallvarðsson og Torfi Hjartarson skipaðir til að reyna að leiða málsaðila til samkomulags. En gamli draugurinn var enn upp vakinn, og útgerðarmenn héldu því fram, að togaraútgerðin þyldi ekki afkomu sinnar vegna að hafa styttri vinnutíma, aflinn mundi minnka, og fjölga yrði hásetum. Nú mundi þessi deila enn geta staðið, ef ekki vildi svo vel til, að kveðinn hefur verið upp dómur í málinu. Það hafa verið teknar upp 6 stunda vaktir á sumum togurum á saltfisksveiðum á þessu ári og eins á ísfisksveiðum við Bjarnarey, og reynslan varð sú, að skipstjórarnir álitu hásetana afkasta eins miklu með tveimur 6 stunda hvíldum og áður með 8 stunda hvíld. Það þarf því ekki að fara í grafgötur með það, að fyrir útgerðina er þessi aðferð ekki síður hagkvæm en fyrir sjómenn, og fyrir hásetana er þetta brýnt heilsuverndarmál. Hér fara því saman hagsmunir beggja. Þegar þetta er athugað, verður að harma það, að þetta fyrirkomulag skyldi ekki lögfest á síðasta þingi. En það er nú sannað orðið, að þeir, sem hafa haldið fram gömlu hjátrúnni um það, að afköstin yrðu mest með stöðugum, löngum vinnutíma, hafa ekki haft rétt fyrir sér. Á síðasta Alþingi kom fram sú mótbára gegn frv., að þetta ætti að vera samningsatriði sjómanna og útgerðarmanna. Nú er það svo um vinnudeilur, að eftir því sem deiluatriðin eru fleiri, eftir því verða deilurnar lengri og harðari. Það var því stórt spor til að stytta líklega vinnudeilu að nema burt eitthvað af ágreiningsefnunum. Í hinni löngu vinnudeilu nú er deilt bæði um kaup og vinnutíma, og deiluefnið hlaut að bera í sér, að deilan yrði bæði löng og erfið. Ef hv. alþm. hefðu samþ. þetta frv. á síðasta þingi, þá eru allar líkur til þess, að núverandi togaradeila hefði orðið mun styttri. Þá hefði verið tekið í burtu, báðum í hag, annað stærsta deiluatriðið, sem hér er á ferð. En þetta var því miður ekki gert, en Alþingi á enn kost á því að taka þetta atriði burt, og það ætti það að gera, svo að það yrði ekki deiluefni í framtíðinni. Ég hef lagt þetta frv. fyrir í sama formi og á síðasta þingi, sem sagt að lögboðnar skuli 4 sex stunda vaktir, en ekki 12 stunda hvíld, eins og í frv. á þskj. 11, því að það held ég sé óheppilegra. - Hef ég svo ekki lengri framsögu fyrir frumvarpinu.



Herra forseti. Þegar gengisskráningarlögin voru undirbúin af hæstv. ríkisstj. og samþ. hér í þinginu, var meira haft við undirbúning þeirra en hér tíðkast. Það var sóttur hagfræðingur til Vesturheims til að undirbúa frv. og honum fenginn til aðstoðar prófessor í hagfræði frá Háskóla Íslands, svo að honum yfirsæist ekki í neinu við útreikningana og til þess, að alþýða landsins yrði ekki blekkt og allt væri sem vísindalegast. Það eru nú liðnir 7 mánuðir síðan frv. þetta var knúið hér í gegnum þingið, án þess að tillit hafi verið tekið til nokkurs af því, sem við fluttum sem rök gegn frv. og síðan hefur komið í ljós, að var rétt. Ég hef því flutt hér frv. það, sem hér liggur nú fyrir, ásamt hv. 6. þm. Reykv., og felur það í sér þá breytingu, að reikna skuli vísitöluna út mánaðarlega í stað hins langa tíma, sem líður á milli þess, sem hún er reiknuð út samkv. núgildandi lögum. Hæstv. ríkisstj. og stuðningsmenn hennar óttuðust mjög, að launþegasamtökin mundu knýja fram kauphækkun með verkföllum, en þau hafa beðið þangað til sá sex mánaða tími, sem hagfræðingarnir töldu að þyrfti til að koma á jafnvægi, væri liðinn. Nú eru liðnir meira en 6 mánuðir, og hver er svo niðurstaðan? Hún er sú, að hagfræðingarnir hafa reiknað hringlandi vitlaust. Vísitalan hefur þegar hækkað um 22 stig, og í grundvelli gengislækkunarlaganna fólst kjararýrnun, því að fjármagn það, sem tekið var til að gera þunga innlendra vara minni, var tekið af alþýðunni í landinu. En launþegasamtökin hafa nú gert hæstv. ríkisstj. mögulegt að sýna hvað bjó í bjargráðaráðstöfunum hennar. Enn fremur væri æskilegt, úr því það er svo að einn og sami þm. hefur nú skipt sér í tvær persónur, þ. e. a. s. í persónu hæstv. viðskmrh. og hv. 3. þm. Reykv., og persóna hv. 3. þm. Reykv. hefur holdgazt í hv. prófessor í hagfræði, svo að það sýnir sig, að þrenningarkenning kirkjunnar getur haft við nokkur rök að styðjast, - þá væri æskilegt, að önnur hvor persónan væri viðstödd á meðan þetta mál er rætt.  Eins og eðlilegt er, þá gera launþegarnir nú þær kröfur, eftir að samtök þeirra hafa nú beðið í ákveðinn tíma eftir því, að verkanir gengislækkunarinnar mættu koma truflunarlaust í ljós, að nú séu þau ekki látin bíða lengur eftir nokkrum uppbótum á sín skertu kjör; því að raunverulega var því lofað í niðurstöðum grg. hagfræðinganna fyrir gengislækkunarlögunum, að gengislækkunin skyldi ekki koma við launþega. Þannig stendur t. d. á bls. 47 í grg. hagfræðinganna, með leyfi hæstv. forseta: „Því ber ekki að neita, að gengislækkun án kaupuppbóta yrði nokkur kjaraskerðing í bili, einkum hjá efnalitlu fólki, sem notar meginhluta tekna sinna til kaupa á innfluttum nauðsynjavörum. Gegn kjaraskerðingunni vegur hins vegar lækkun skatta (eða minnkun dýrtíðar), vegna þess að útflutningsstyrkir falla niður og að nýir skattar eru lagðir á útflutninginn og enn fremur, að gróði flyzt frá verzluninni og iðnaðinum til neytendanna, þegar rýmkar um innflutningsverzlunina.“ Það var sem sagt gengið út frá því, að einungis væri um að ræða kjaraskerðingu „í bili“ og lækkun skatta og minnkun dýrtíðar mundi fljótlega bæta hana upp. Nú hefur hæstvirt ríkisstjórn í ræðum þeim, sem hér hafa verið haldnar af hæstv. fjármála- og atvmrh., verið að gera tilraun til að afsaka, hvernig farið hafi með efndirnar á þessum loforðum. En eitt getur hæstv. ríkisstj. ekki afsakað, sem sé það, að þeir menn, sem útbjuggu þetta plagg, hafa reiknað vitlaust. Hv. 3. þm. Reykv. viðurkenndi, að þeir hefðu ekki reiknað með áhrifunum af lækkun krónunnar gagnvart sterlingspundi 1949. Og það verður að segjast, að þetta er hart, að svokölluðum sérfræðingum skuli sjást yfir slíkt. Og þegar það kemur í ljós, er eðlilegt að spurt sé, hvort þeim kunni þá ekki að hafa yfirsézt um ýmislegt fleira. Og má víst að minnsta kosti draga eitthvað úr trúnni á það, að þeir séu einhver óskeikul véfrétt, eins og gjarnan var látið í veðri vaka í umræðum um gengislækkunarlögin á síðasta þingi. Ég tók eftir því, að hv. 3. þm. Reykv. virtist enn þá trúa því, að gengislækkun hefði verið eina ráðið, þrátt fyrir það, sem nú er komið í ljós. En hvað lögðum við sósíalistar áherzlu á í sambandi við gengislækkunarlögin? Við fulltrúar sósíalista lögðum fyrst og fremst áherzlu á það, - og það var mín fyrsta athugasemd við þetta lagafrv. í fjhn., þegar það kom þar til umræðu, - að þar væri gengið fram hjá aðalvandamáli sjávarútvegsins, sem sé markaðskreppunni. Og fór ég m. a. um þetta svofelldum orðum í því nál., er ég kom þá fram með - með leyfi hæstv. forseta: „Í öllu þessu frv. og hinni löngu greinargerð og „hagfræðilega“ áliti er ekki minnzt á það mál, sem nú er höfuðvandamál sjávarútvegsins, markaðsvandamálið. Það er erfiðleikinn á að tryggja sölu á öllu því magni, sem sjávarútvegurinn getur nú framleitt með hinum stórvirku tækjum sínum, sem er aðalerfiðleikinn, fyrst pólitísk sjónarmið hafa svo að segja einskorðað oss við hrynjandi markaði Marshall-landanna. Áþreifanlegast kemur þetta fram í því, að bankarnir skuli telja óeðlilegt, að þeir láni út á meira en 15 þúsund smálestir freðfisks með núverandi markaðshorfum. En hvergi er minnzt á slíka möguleika sem þessa í greinargerð „hagfræðinganna“. Það er sem þeir vilji útiloka kreppuna úr heiminum með því að sleppa henni úr hugmyndaheimi sínum, en vart mun slíkt ráð gefast betur en strútnum að stinga höfðinu í sandinn, er hætta nálgast.“ Og síðar segir svo: „Íslenzk sjávarútvegsframleiðsla fékk að þreifa á því 1931, hvað kreppa auðvaldslandanna var fyrir þjóðarbúskap vorn, er saltfiskmarkaður Suðurlanda hrundi. Nú er í hinni nýju kreppu auðvaldsskipulagsins að fara svipað um freðfisk- og ísfiskmarkað Þýzkalands, Hollands og Englands. Að ganga fram hjá þessu höfuðvandamáli, eins og það væri ekki til, ber vott um eitt af tvennu: alveg dæmalausan skort á raunsæi eða tilrann til að blekkja þjóðina. Er hvort tveggja ófyrirgefanlegt af mönnum, sem telja sig „hagfræðinga“, og af ríkisstjórn, sem þó hlýtur að vita, hvernig þessum málum er komið.“ Þetta var eðlilega það atriði, sem fyrst bar að taka til athugunar, þegar um það var að ræða að bjarga sjávarútveginum. En hvað var gert? Það fékkst aldrei minnzt á þetta einn orði, hvorki af hæstv. ríkisstj. né af hagfræðiprófessornum, hv. 3. þm. Reykv. Gengislækkunin var knúin í gegn á síðasta Alþingi, án þess þeir, sem að þeirri löggjöf stóðu, þyrðu að minnast einu orði á höfuðvandamálið sjálft, sem vitað var, að hún gat enga bót á ráðið. - En hvað gerir svo hæstv. ríkisstjórn nú? Jú, hennar fyrsta afsökun nú fyrir því, að gengislækkunin hafi ekki náð tilgangi sínum, er sú, að markaðirnir hafi hrunið! Já, hvílíkt reiðarslag! Það var af því að það þurfti að koma hæstv. ríkisstjórn á óvart! Það var margsinnis búið að sýna henni fram á þetta og vara hana við. En hún fékkst bara aldrei til að ræða það einu orði - og „vísindamennirnir“ ekki heldur. Hvað þýðir svo að koma nú og segja okkur, að ekki sé til neins að koma með ráðstafanir til þess að draga úr þeirri skerðingu lífskjara alls almennings, sem gengislækkunin hefur haft í för með sér, - það sé ekki til neins, vegna þess að markaðirnir hafi hrunið og það komið í veg fyrir heillavænleg áhrif gengislækkunarinnar? Þetta var fyrir fram vitað. Og nú ber Alþingi sökina. Alþýðu landsins er ekki um að kenna. Fulltrúar hennar hér á Alþingi höfðu sagt þetta fyrir og bent á þær ráðstafanir, sem einsætt væri að gera til að afla markaða. Þeir höfðu farið fram á, að framleiðendum yrðu gefnar frjálsari hendur til að skapa markaði fyrir freðfisk og sömuleiðis fyrir saltfiskinn, sem einungis lítil klíka fær að fylgjast með, hvernig sölu er háttað á, en ýmislegt, sem fram hefur komið, bendir til að sé þó ekki framkvæmd með alþjóðarhag fyrir augum. Þessu var neitað. Með öðrum orðum: Framleiðendur og verkafólk í landinu eiga að sætta sig við, að sagt sé, að markaðir séu ekki til, séu hrundir, séu lokaðir, - og fá þó með engu móti að ganga úr skugga um það, hvernig sölunni á íslenzkum afurðum er háttað. Sama máli gegnir um það, þegar neytendur hafa á undanförnum þingum farið fram á meira frelsi og rétt einstaklinganna til að gera innkaup sín eins og þeim þykir hagkvæmast og berjast gegn vaxandi dýrtíð. Þá hefur einnig verið sagt nei. Sem sagt: Ef framleiðendur biðja um frelsi til að afla markaða, er sagt nei. Ef neytendur biðja um frelsi til að vinna bug á dýrtíðinni, er sagt nei. Ríkisstj. tekur sér vald til að taka fram fyrir hendurnar á þjóðinni hvað þetta snertir, og hún á hins vegar að sætta sig við afleiðingarnar af afglöpum ríkisstjórnarinnar. Ég verð að segja, að ég er hræddur um, að langlundargeð þjóðarinnar kunni að þrjóta fyrr en varir. Það er sem sagt í fyrsta lagi sagt við verkamanninn: Þú mátt ekki hækka kaup þitt. Í öðru lagi er sagt við hann : Það má alls ekki bæta þér þá kjaraskerðingu, sem þú hefur orðið fyrir af völdum gengislækkunarinnar; það gera markaðsvandræðin. Í þriðja lagi er sagt við hann: Þú mátt ekki sjálfur gera tilraun til að afla markaða eða tryggja skaplegra vöruverð. Og í fjórða lagi: Þú mátt ekki kaupa sjálfur þína vöru til landsins. - Og því var þó lofað, að rýmka mundi um höftin að 6 mánuðum liðnum. En það er öðru nær. Og nú er ástandið orðið þannig, að atvinnuleysið, sem gengislækkunin átti þó að tryggja menn gegn, er nú tilfinnanlegra og meira en nokkru sinni áður á undanförnum áratug, og ekki vegna aflabrests eða skorts á tækjum, heldur vegna þess, að þjóðinni er blátt áfram bannað að bjarga sér. - Ég tók eftir því í fjárlagaræðu hæstv. fjmrh., að hann talaði mikið um nauðsyn þess, að vinnandi fólk yki afköst sín; það væri grundvöllurinn undir lífsafkomu þjóðarinnar. Ég verð að segja, að það er gott, að hæstv. ráðh. er kominn á þessa skoðun. Öðruvísi mér áður brá! Hann stóð sem sagt manna mest á móti því á sínum tíma, að þjóðin skapaði sér möguleika til að margfalda afköst sín með því að afla sér nýrra og stórvirkari atvinnutækja. - En þessi stórvirku atvinnutæki standa nú bara ónotuð. Ég skal taka Húsavík sem dæmi; hún hefur duglega sjómenn, fjölda vélbáta, ágæt fiskimið, nýtt hraðfrystihús. En bátarnir eru ekki gerðir út, og hraðfrystihúsið fæst ekki opnað. - Allar bjargir bannaðar! Og þó er vitað, að ef sjómennirnir fengju sjálfir að fara með sinn afla og selja, þá gætu þeir fengið fyrir hann þær vörur, sem þá vantar. En þeim er bannað þetta af hæstv. ríkisstjórn - sama ríkisvaldinu, sem segir: Þið megið ekki heimta kaupuppbætur, verkamenn, því að markaðirnir eru hrundir! Hví í ósköpunum vill ríkisstj. ekki lófa fólkinu að bæta kjör sín með því að taka þessi mál í sínar eigin hendur, úr því allt, sem hún gerir sjálf, verður aðeins til bölvunar, og „bjargráð“ hennar byggjast á vitlausum útreikningum? Ég verð nú að segja, að ef það á nú svo að fara að draga þá ályktun af því algera gjaldþroti, sem gengislækkunarleiðin hefur beðið - eins og hv. 3. þm. Reykv. gerði í ræðu sinni - að eina ráðið sé að grípa nú til nýrrar gengislækkunar, og læra þannig ekkert af þeim mistökum, sem orðin eru - ja, þá verð ég að segja, að það væri mjög illa farið. Nú verður þetta að segjast: Það er ekki verkalýður og launþegar landsins, sem eiga neina sök á því, að gengislækkunin hefur reynzt svo sem orðið er. Þetta eru verk ríkisstj. sjálfrar. Verkamenn og launþegar hafa þvert á móti beðið í heilt missiri eftir því, að hinar blessunarríku afleiðingar kæmu truflunarlaust í ljós. Þær hafa reynzt hrapallegar. Og hvað er þá nú annað að gera fyrir launþega en að fá 6. gr. gengisbreytingarlaganna breytt í það horf, að launþegum séu tryggðar fullar uppbætur á kaup sitt mánaðarlega, ekki sízt þar sem þrátt fyrir að því fengist framgengt, hefur samt orðið stórfelld skerðing á þeirra lífskjörum, m. a. vegna atvinnuleysis, sem nú er orðið almennt fyrirbæri um allt land? Enn fremur hefur eftirvinna, sem áður bætti þeim ranglátan vísitölugrundvöll og kjaraskerðingar að nokkru, horfið, sem og ýmis aukavinna. Þessi kjaraskerðing er því tilfinnanlegri, að menn hlutu að byggja á endurteknum loforðum um fulla vinnu handa öllum, sem meira að segja voru fest í lögum, sbr. t. d. 1. eða 2. gr. fjárhagsráðslaganna. Í trausti þessa hafði þannig fjöldi launþega keypt sér íbúðir og reynt að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Nú vofir það yfir þessum mönnum, að þeir missi þessar íbúðir. Þannig er ekki einasta verið að ræna hluta af tekjum manna, heldur líka eignum þeirra. Þegar það bætist svo ofan á, að allar þessar ráðstafanir eru gerðar með lögum eða lagasetningu, sem rýra svo stórlega kjör allrar alþýðu án þess að auðmannastétt landsins hafi orðið að færa nokkrar teljandi fórnir, þá verður niðurstaðan sú, að ríkisvaldinu sé beinlínis beitt til skipulagðrar ránsherferðar á hendur almenningi í landinu. Því að samtímis eru svo bundnar hendur alþýðunnar og samtaka hennar og tekið fram fyrir hendur framleiðendanna með markaðshöftum og neytendasamtakanna um innflutning lífsnauðsynja, - og að svo miklu leyti sem ríkisvaldið nær til byggingarfélaganna, er því beitt þar einnig og mönnum bannað að byggja þak yfir höfuð sér. Ég býst nú við, að ef hæstv. ríkisstjórn vill fara út í umræður um þetta mál, og reynir að gera það dálítið upp við sig, þá komist hún ekki hjá því að viðurkenna, að hún á hér sökina, en ekki alþýða landsins. Alþýðan hefur beðið um frelsi til athafna á ýmsum sviðum; því hefur verið neitað hvað eftir annað og fjötrarnir aðeins hertir að henni. Í vor var því lofað, m. a. í greinargerðinni, sem fylgdi gengislækkunarfrumvarpinu, að gengislækkunin skyldi fremur bæta kjör hennar en rýra. Nú vita allir um efndirnar. - Getur nú hæstv. ríkisstjórn og alþm. búizt við því, að alþýðan sætti sig við þessar ráðstafanir án þess að beita afli samtaka sinna á móti? Þetta frv. er borið fram til þess að gefa Alþingi tækifæri til að leiðrétta nokkuð sínar misgerðir og bæta launþegum að litlu leyti þá kjararýrnun, sem þeir verða fyrir - og án þess að með því sé bætt úr þeirri kjararýrnun, sem þeir verða fyrir af völdum atvinnuleysis. Ég skal geta þess, að við flm. þessa frv. höfum reiknað með, að sjómenn fengju að njóta gengisbreytingarinnar að einhverju leyti. Það kann að vera, að á síðara stigi þessa frv. komi fram einhverjar till. til breytinga, hvað snertir aðra en háseta; en enginn efi er á því, að það er sanngjarnt, að þeir fái að njóta gengisbreytingarinnar að einhverju leyti. Þá hefði ekki heldur verið nema eðlilegt, að athuguð væri í þessu sambandi 8. eða 11. gr., sem fjallar um álögur á útgerðina, en þær hafa meðfram orðið til þess, að togararnir hafa nú stöðvazt svo lengi sem orðið er. - En þetta skal ekki orðlengt að sinni. Ég vil að lokum leyfa mér að æskja þess, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. fjhn.



Herra forseti. Kaupgjald er nú greitt samkv. vísitölu júlímánaðar, sem var 115 stig að viðbættum 0.75 stigs til uppbótar á, að í sumar var greitt lægra kaupgjald en rétt var samkv. þágildandi vísitölu. Vísitala í október verður 123 stig, eða 8 stigum hærri en sú vísitala, sem launagreiðslur miðast nú við. Það munar Dagsbrúnarverkamann 154 kr. á mánuði (grunnkaup 1921.92 kr.). Launþegi, sem hefur 2500 kr. í mánaðarkaup, tapar 200 kr. á mánuði við það, að miðað er við vísitölu 115 í stað 123. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að í 6. gr. gengisskráningarlaganna er gert ráð fyrir, að launagreiðslur til ársloka 1950 miðist við vísitölu júlímánaðar s. l. Síðan skal miðað við vísitölu desember n. k. til miðs árs 1951, en úr því er ekki gert ráð fyrir breytingum. Rökin fyrir þessum ákvæðum eru aðallega tvenns konar. Í fyrsta lagi: Það var talið nauðsynlegt að tefja fyrir verðhækkunum svo að gengislækkunin kæmi útflutningsatvinnuvegunum að sem mestu gagni. Talið var, að nokkurn tíma þyrfti til að gengislækkunin kæmi atvinnuvegunum að fullum notum, og ekki æskilegt að íþyngja þeim með verðhækkunum fyrr en séð væri, að gengisfellingin hefði haft sín áhrif. - Í öðru lagi var því haldið fram, að launþegar gætu borið byrðar verðhækkunarinnar, sem yrði umfram kauphækkunina, þar eð heildarverðhækkunin yrði lítil, aðeins 11–13 stig, gnægð vöru yrði á boðstólum og næg atvinna. Þessi rök fá ekki staðizt, eins og ástand er nú. Verðhækkanir hafa orðið miklu meiri en talið var, auk þess sem aðrar ástæður hafa valdið því, að gengisfellingin hefur brugðizt, svo að aðrar ráðstafanir eru nauðsynlegar hvort sem er. Þau rök, að launþegar geti borið verðhækkunina, vegna þess hve lítil hún sé, fá ekki staðizt, þar sem hækkunin hefur numið 23 stigum í stað 11 stiga, eins og spáð var. Spádómar gengislækkunarflokkanna hafa algerlega brugðizt, því að í stað vörugnægðar er nú vöruskortur meiri en áður og atvinnuleysi meira en á þeim tíma, sem gengislækkunin fór fram. Þau rök hafa heyrzt, að ekki sé hægt að bæta verðhækkunina að fullu vegna þess, að hún sé meiri en búizt var við, þar eð verðlag erlendrar vöru hafi hækkað meira en gera mátti ráð fyrir vegna gengislækkunarinnar. Er sagt, að lofað hafi verið því einu að bæta þá verðhækkun, er hljótast mundi af gengislækkuninni, en ekki sé hægt að ætlast til, að utanaðkomandi verðhækkun sé bætt. Þannig munu bráðabirgðalög ríkisstj. í sumar m. a. hafa verið rökstudd, sbr. ummæli Björns Ólafssonar í útvarpsræðu, með leyfi hæstv. forseta, en þar segir svo: „Verðhækkanir þær, sem stafa af gengisbreytingunni, eru nú að mestu fram komnar. Vísitala næsta mánaðar mun komast upp í 120–121 stig að líkindum. En þá er líka verðhækkunaralda gengisbreytingarinnar risin að fullri hæð, eða því sem næst. Þær verðhækkanir, sem eftirleiðis koma fram vegna gengisbreytingarinnar, verða mjög litlar, en hins vegar geta breytingar orðið vegna verðhækkunar á erlendum markaði. - Þessi hækkun vísitölunnar er meiri en gert var ráð fyrir í hinni hagfræðilegu álitsgerð, sem fylgdi gengislögunum. - Kemur þar tvennt til. Beina hækkunin af gengisbreytingunni er meiri en gert var ráð fyrir. Vöruverð á erlendum markaði hefur hækkað í ýmsum greinum, og hefur það haft áhrif til hækkunar á vísitölunni, sem ekki var gert ráð fyrir.“ Þessi ummæli hæstv. viðskmrh. hafa verið skýrð svo, að verðhækkunin hljóti að eiga rót sína að rekja til erlendra verðhækkana. Ég hef gert athugun á því, í hverju hin 23 stigahækkun vísitölunnar sé fólgin. Niðurstaðan er þessi: Kjöt og slátur 1.8 stig Mjólk og feitmeti 4.3 - Kartöflur og garðávextir 1.2 - Samtals er hækkunin á innlend- um landbúnaðarafurðum 7.3 st. Fiskur 0.4 - Kornvörur 3.0 - Nýlenduvörur 3.0 - þar af kaffi og kaffibætir 1.4 stig Smjörlíki 0.1 - Fatnaður 3.8 - Eldsneyti og ljósmeli 1.7 - þar af hitaveita og rafmagn 1.1 st. Húsnæði . 0.9 - Ýmislegt (búsáhöld) 3.0 - Samtals 23.2 stig Ég hef enn fremur gert lauslega athugun á, hvað þessara verðhækkana á rót sína að rekja til verðhækkana erlendis, þ. e. verðhækkana umfram það, sem búast mátti við vegna gengislækkunarinnar: Kornvörur 0,25 stig Nýlenduvörur 0.86 - Eldsneyti og ljósmeti 0.10 - Samtals 1.21 stig Ekki er reiknuð með hækkun á rekstrarkostnaði landbúnaðarins, en hún getur ekki skipt miklu máli. Vefnaðarvara og ýmis kostnaður (búsáhöld, tóbak) hafa hækkað minna en gera mátti ráð fyrir. Stafar það af því, að þessar vörur hafa ekki flutzt til landsins, og hefur verið notuð innlend framleiðsla ódýrari, en jafnframt verri. Nemur það : Vefnaðarvara 0.9 stig Ýmislegt 0.2 - Samtals 1.1 stig Mismunurinn, 0.1 stig, er sú verðhækkun, sem orðið hefur meiri en gera mátti ráð fyrir vegna gengisbreytingarinnar. Þetta sýnir ótvírætt, að erlend verðhækkun á ekki þátt í þeirri vísitöluhækkun, sem fram hefur komið. Hún er bein og ábein afleiðing gengislækkunarinnar. Athyglisvert er, að 1/3 vísitöluhækkunarinnar stafar af verðhækkun á innlendum landbúnaðarafurðum. Vegna þess, sem ég hef tekið fram, eiga launþegar siðferðislegan rétt á fullri uppbót fyrir þessi 23 stig, sbr. loforðin í vor. Og launþegar geta ekki beðið, þar sem verðhækkun hefur orðið miklu meiri en gert var ráð fyrir og horfur í atvinnumálum eru nú verri. Það skal fúslega játað, að almennar launahækkanir eru varhugaverðar og koma launþegum sem heild ekki að því gagni, sem virðist í fljótu bragði, því að þeir taka mestan hluta hækkananna, 2/3 til 3/4, hver af öðrum. En launþegar eiga, því miður, einskis annars úrkosta. Ef talið er, að launahækkanir stefni útflutningi landsins í hættu, er það á valdi ríkisstj. og Alþingis að sporna við því, að hækkanir verði. Með þessu er ekki verið að fara fram á almenna grunnkaupshækkun, heldur að staðið sé við þau loforð, sem gefin voru, að launþegar fái bætta beina og óbeina kjaraskerðingu vegna gengislækkunarinnar. Það er einungis farið fram á, að loforð ríkisstj. verði efnd. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta, en óska eftir, að frv. þessu verði vísað til fjhn.

Viðskmrh. (Björn Ólafsson) : Herra forseti. Það verður vafalaust mikið rætt um þetta mál, áður en lýkur, og sé ég ekki ástæðu til að fara ýtarlega út í það á þessu stigi málsins. Það er ekki við öðru að búast en sá flokkur, sem barðist öllum árum gegn gengisbreytingunni og síðan hefur reynt að eyðileggja öll jákvæð áhrif gengisbreytingarinnar, komi nú fram með tillögur, sem geta nú eyðilagt öll jákvæð áhrif gengisbreytingarinnar. Háttv. frsm. talaði um, að hækkanir hefðu orðið miklu meiri en gert hefði verið ráð fyrir, en ég ætla aðeins að benda honum á það, að hann er ekki með öllu saklaus af þeirri reikningsskekkju, sem þar kemur fram. Hann gat um þá hættu, sem í því er fólgin fyrir launþega að knýja fram kauphækkanir, og mér skilst, að hann styðjist við álitsgerð hagfræðinga þeirra, er Alþýðusamband Íslands fékk til að rannsaka þessi mál. En nú er tilgangur þessa frv. að knýja fram hærra kaupgjald. Tilgangur gengislækkunarlaganna var að seinka þeim hækkunum, sem af gengisfellingunni leiddi; þetta er í samræmi við þann anda frv. að draga úr hækkunum, þar til jafnvægi næðist. Það er ekki rétt, sem segir í grg., að reynslutími gengislækkunarinnar sé liðinn, áætlað var, að 1½ ár þyrfti til þess, að áhrif hennar kæmu öll að fullum notum, og nú er aðeins 1/3 þess tíma liðinn. Það var vitað, að almenningur yrði að taka á sig nokkrar byrðar, meðan jafnvægi væri að nást, og þann þátt áttu launþegar að taka, sem þeim yrði þó að fullu bætt síðar. En nú virðist flutningsm. vilja, að almenningur taki ekki á sig þessar byrðar. Verðhækkanir hafa orðið meiri en gert var ráð fyrir, og fer ég ekki nánar út í það á þessu stigi málsins. Einmitt sú staðreynd, að hækkanir nú eru útflutningsframleiðslu landsmanna hættulegar, virðist mér enn meiri ástæða til að hamla á móti hraða þeirra og halda fast við þau ákvæði, sem telja hann, ef við viljum, að atvinnuvegirnir geti verið samkeppnisfærir. Og því verður ekki neitað, að aukahækkanir stofna atvinnuvegunum í hættu. Hv. flm. sagði horfur í atvinnumálum alvarlegar, en hvernig væru horfurnar nú, ef gengisbreytingin hefði ekki verið gerð? Hinar slæmu atvinnuhorfur stafa af margs konar deilum og illu árferði, auk þess sem verð á útflutningsvörum hefur lækkað. Má t. d. geta þess, að verð á saltfiski hefur fallið um 20–25%. Þetta hefur ekki orðið vegna gengislækkunarinnar, heldur þrátt fyrir hana. Og þegar útflutningur landsmanna stendur svo illa að vígi, að hann berst í bökkum, - finnst mönnum þá rétt að koma fram með nýjar hækkanir nú? Hv. flm. sagði, að grípa þyrfti til annarra úrbóta, þar sem gengislækkunin hefði brugðizt. En hvernig væri þá ástandið, ef gengislækkunin hefði ekki verið gerð? Ég hef ekki trú á, að sá flokkur, sem aldrei hefur komið með nein ráð til úrbóta, komi fram með þau nú.



Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða um þetta frv. á þessu stigi málsins, þar sem um það verður ýtarlega rætt, áður en lýkur. Ég vil aðeins leyfa mér að beina nokkrum fyrirspurnum til hv. frsm. Mig langar að spyrja hv. þm.: Var ekki verðlagsvísitalan komin um 50 stig fram úr kaupgjaldsvísitölunni, áður en gengislækkunarlögin voru sett? Og var hún ekki bundin við 300 stig, áður en gengislögin voru sett, og lögákveðin með atbeina og undir forsæti Alþfl.? Í þriðja lagi vildi ég spyrja: Var ekki Alþfl. mörg þing á móti því að fella bindingu kaupgjaldsvísitölunnar, þegar kommúnistar fluttu um það frv.? Voru þeir ekki alltaf á móti þessu, meðan Alþfl. var stjórnarflokkur, þó að framfærsluvísitalan hækkaði stöðugt? - Í fjórða lagi vildi ég spyrja: Er það ný afstaða Alþfl. vegna breytts viðhorfs til þjóðfélagsins frá því, þegar flokkurinn studdi stjórn, eða er það af því, að flokkurinn er ekki stjórnarflokkur nú? Mér finnst þetta góður inngangur að frekari umr. um þetta mál.



Ég býst ekki við, að ég muni eiga sæti á þingi, þegar þetta mál verður afgr., og sé ekki að því leyti ástæðu til að taka til máls. En eins og hv. þm. er kunnugt, þá var ég talsvert við riðinn sögu þessa máls og get því ekki látið hjá líða að minnast nokkrum orðum á það, sem hefur ekki komið nægilega skýrt fram í umr., en gæti varpað nokkru ljósi yfir þetta mál. Fyrsta atriðið er þetta, að mér finnst varla hafa komið nægilega skýrt fram í umr. um þetta mál, hvað vísitalan er orðin ákaflega ónákvæmur mælikvarði á kaupgjald. Venjulega er það, þegar menn hugsa sér að gera sér grein fyrir, hvað mikil kjaraskerðing verði, ef ekki er greidd full vísitöluuppbót, þá segja menn sem svo, að vísitala framfærslukostnaðarins skapi vísitölu kaupgjaldsins. Ef framfærsluvísitalan væri rétt, þá væri þetta hægt. En skilyrðið er alltaf það, að þær vörur, sem inn í vísitöluna ganga, séu nægar í framboði, svo að hægt sé að kaupa ótakmarkað magn af þeim. En sé því skilyrði ekki fullnægt, þá verður þessi útreikningur alveg óábyggilegur. Þetta kom fram í álitsgerð Bandalags starfsmanna ríkis og bæja s. l. sumar, en menn vildu þó reikna með vísitölunni, af því að það væri ekki í annað hús að venda, en máli mínu til skýringar vil ég benda á, að ef einhver vara er ófáanleg, hefur hún enga raunverulega þýðingu, með hvaða verði sem hún er reiknuð í vísitölunni. Annað er aðalatriði í sambandi við þetta mál, ef maður lítur aðeins á það frá hagsmunasjónarmiði launþega, og á þeim grundvelli mun ég ræða málið nú, en það er samt vitanlegt, þó að hagsmunir launþega séu mikils verðir, þá ber að taka tillit til fleiri sjónarmiða en þeirra eingöngu. En þó að maður líti á það eingöngu frá sjónarmiði launþega, þá verður spurningin. eins og hv. flm. tók réttilega fram, að hve miklu leyti launþegar taka kauphækkunina hver af öðrum. Undir því er það komið, hvort þessar almennu kauphækkanir koma þeim að nokkru gagni. Í álitsgerð þeirri, sem fylgdi gengislækkunarfrv., var reiknað með, að launþegar tækju um 60% af kauphækkunum hver af öðrum, en héldu eftir um 40%, sem gert var ráð fyrir, að þeir tækju af útgerðinni. Ég álít, að í álitsgerðinni hafi mátt ganga út frá þessu, eða a. m. k. að það hafi verið í samræmi við þær forsendur, sem útreikningar þessa frv. voru byggðir á. Gengislækkunin var áætluð það rífleg, að það var talið, að útgerðin mundi geta borið þessar kauphækkanir, sem urðu. En það er gefið mál, að séu þessar forsendur ekki fyrir hendi, - og því miður mun það vera tilfellið, - þá er ekki heldur um það að ræða, að launþegar geti tekið kauphækkanirnar af útgerðinni. En hvað þetta atriði snerti, þá voru niðurstöðurnar í álitsgerð fulltrúa Alþýðusambands Íslands og BSRB miklu óhagstæðari kauphækkunum en útreikningar okkar Benjamíns höfðu verið. Þær niðurstöður voru á þá leið, að launþegar tækju allar kauphækkanirnar hver af öðrum eða meira til, svo að árangurinn yrði neikvæður. Hv. flm. þessa frv. reiknar með því, að það mundi verða um 2/3 eða 3/4 af kauphækkunum, sem launþegar tækju hver af öðrum, svo að ef kauphækkanirnar væru um 8 vísitölustig, sem varla verður samkvæmt þessu frv.. þá munu það verða 2 stig þar af, sem launþegar héldu eftir, en þá verður það stórt spursmál, hvort það verður einu sinni svo mikið, hvort það eru möguleikar á; að þeir haldi þessu eftir. Þetta er það atriði, sem máli skiptir. Það er athugandi mál, hvort ekki má gera sérstakar ráðstafanir til þess, að launþegar héldu einhverju eftir af þessu, en í frv. er ekki bent á neinar slíkar ráðstafanir. Það hefur verið mikið rætt um það, að gengislækkunin hafi ekki náð tilgangi sínum og fram eftir þeim götunum. Mér finnst satt að segja, að við, sem unnum að undirbúningi þessara laga, höfum ekki gert ráð fyrir, að áhrifin yrðu að fullu komin fram eftir þann tíma, sem nú er liðinn frá því, að þessi l. voru sett. Vitanlega er það svo með allar ráðstafanir í efnahagsmálum, að þær eru miðaðar við að leysa þau vandamál, sem fyrir hendi eru á þeim tíma, sem þessar ráðstafanir eru gerðar. Það er ekki hægt að benda á neinar ráðstafanir, sem leysa öll vandamál, sem fyrir hendi eru, og einnig þau, sem síðar koma á döfina. En það er nú eins og oftar, að það koma ný vandamál, sem verður að leysa með nýjum úrræðum. Og það verður því miður að telja líklegt, að til einhverra nýrra úrræða verði að grípa, jafnvel á þessum vetri, vegna útgerðarinnar. En þrátt fyrir það stendur það fast, að gengislækkunin var óhjákvæmileg, og þrátt fyrir allt hefur hún verið mikilsvert spor í áttina til að leiðrétta það misræmi, sem var milli verðlags innan lands og erlendis. Þá eru ástæðurnar til þess, að verðhækkanir urðu meiri en gert var ráð fyrir í álitsgerð okkar dr. Benjamíns Eiríkssonar. Ég skal ekki fjölyrða um það atriði, en það er margt, sem kemur til greina. Ég rengi ekki þær upplýsingar, sem hv. flm. kom með í þessu efni, að hinar útlendu verðhækkanir hefðu ekki skipt svo miklu máli. En annað atriði má líka benda á, sem er að nokkru leyti skýring þess, að verðhækkanirnar urðu raunverulega meiri en við gerðum ráð fyrir, en það er það, að áhrif gömlu gengislækkunarinnar frá því í september 1949 voru ekki að öllu leyti komin fram, þegar frv. varð að l. Það er nefnt í álitsgerð Alþýðusambandsins, hvað mikið það muni vera, og er það talið 1½ stig. Það kom einnig fram í álitsgerð Alþýðusambands Íslands og frá BSRB, að verðhækkunin mundi verða meiri en við gerðum ráð fyrir, og var ástæðan sú, að við hefðum byggt þessa útreikninga á grundvellinum frá 1941, en komið hefði í ljós, er hann hefði verið reiknaður upp af Jónasi Haralz og Kristni Gunnarssyni, að það leiddi ekki til réttrar niðurstöðu, að á honum væri byggt, þannig að þetta eru þau atriði, sem þar skipta mestu máli, en hvort verðhækkunin er 3 eða 4% meiri eða minni, hefur ekki úrslitaþýðingu fyrir það, hvort gengislækkunin nær sínum árangri. Hins vegar hefur þetta þýðingu fyrir hitt, hvað miklu launþegarnir halda eftir af þeirri uppbót, sem þeim er ætluð. Ég geri ráð fyrir, að 10–15 stig gæti útgerðin borið, en hvað það fer fram úr því að óbreyttum öðrum ástæðum, þá geri ég ráð fyrir, að meginhlutann af því tækju launþegarnir hverjir af öðrum. Að lokum má benda á eitt atriði, sem hefur þýðingu fyrir þetta mál, en það er þetta, að það virðist ákaflega ólíklegt, að hin útlenda nauðsynjavara hafi svo mikla þýðingu, að verðhækkun af hennar völdum geti numið 23 stigum. Það má í því sambandi benda á þá athyglisverðu niðurstöðu, sem hagfræðingarnir, sem stóðu að álitsgerðinni, komust að. Þeir gerðu samanburð á, hvað útlendu vörurnar væru þýðingarmikill liður annars vegar og hvað fob-verð væri þýðingarmikill liður í þjóðartekjunum hins vegar. Niðurstaðan varð sú, að útlenda varan væri 22% af þeim útgjöldum, sem reiknað er með í vísitölunni, en fob-verð útlendu vörunnar væri 8% af þjóðartekjunum, og virðist þessi niðurstaða óneitanlega benda á, að vísitalan getur ekki til kynna hina raunverulegu verðhækkun af völdum gengislækkunarinnar. Hins vegar var gert ráð fyrir því, að þær verðhækkanir, sem stöfuðu af kauphækkunum bænda, yrðu ekki bættar upp, en ég tel, að launþegum væri lítill hagur í, þó að slík ákvæði væru ekki sett, því að það er gefið mál, að kauphækkanir ýttu sjálfkrafa upp verðinu á landbúnaðarvörunum, og yrðu launþegar ekki miklu bættari, þó að þeirri víxlskrúfu yrði haldið áfram.

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Hæstv. ráðh. segir, að þetta frv. mundi eyðileggja afleiðingar og áhrif gengislækkunarlaganna. Ég fæ ekki betur séð en það hafi þegar komið í ljós, að 1. koma ekki að því gagni, sem spáð var, svo að þar er ekkert að eyðileggja. Hæstv. ráðh. segir einnig, að vegna þess að verðhækkanirnar hafi orðið meiri en gert var ráð fyrir, sé nauðsynlegt að binda kaupgjaldið nokkurn tíma. Það, sem gerzt hefur, er, að tekið hefur verið aftur loforð, sem gefið var, þegar gengislögin voru sett. Þá var því hiklaust og skilyrðislaust heitið, að launþegar skyldu fá fullar bætur fyrir þær verðhækkanir, sem sigldu í kjölfar laganna. Þá var aldrei haft orð á því, að ef verðhækkanir yrðu meiri en þá var spáð, þá yrðu launþegarnir að sætta sig við að fá ekki fullar uppbætur. Launþegasamtökin hafa treyst því, að verðhækkanirnar yrðu ekki meiri en spáð var, og það hefur átt sinn þátt i, að þau hafa sýnt fyllsta þegnskap í launapólitík sinni. Það er því hart að heyra það frá hæstv. ríkisstj., að engu máli skipti, hvað verðhækkanirnar verði miklar. Það komi ekki til mála, að launþegarnir fái þær bættar. Hv. 5. þm. Reykv. beindi til mín nokkrum fyrirspurnum, í fyrsta lagi, hvort það væri ekki rétt, að verðlagsvísitalan hefði verið komin allmikið upp fyrir kaupgjaldsvísitöluna, þegar Alþfl. hafði forsæti í ríkisstj. Það er rétt. Það er einnig rétt, að Alþfl. fylgdi því á sínum tíma, að vísitalan væri bundin við 300 stig, en það var eitt ákvæðið í dýrtíðarlögunum frá 1948. Ég vil hins vegar benda á, að ákvæðið um, að kaupgjaldsvísitalan væri bundin við 300 stig, var einn liður í víðtækum ráðstöfunum, sem gerðar voru 1948, er dýrtíðarlögin voru sett. Þeim var ætlað að koma í veg fyrir, að gengisfall yrði á íslenzku krónunni. Ástæðan til þess, að Alþfl. féllst þá á eða sætti sig við, að kaupgjaldið væri bundið við 300 stig, var sú, að hann var með því að reyna að koma í veg fyrir gengislækkun. Ég vil í því sambandi einnig benda á, að launþegasamtökin í landinu, sérstaklega Alþýðusambandið, studdu þessi lög, vegna þess að þau töldu þau beztu leiðina út úr þeim erfiðleikum, sem þá var við að etja. Þessu var ekki til að dreifa við setningu gengislækkunarlaganna s. 1. vor. Þau voru sett að flestu leyti í andstöðu við launþegasamtökin, sérstaklega Alþýðusambandið. Þetta eru nægileg svör við því, hvers vegna alþýðusamtökin gátu sætt sig við bindingu kaupgjaldsvísitölunnar, þó að þau gætu ekki sætt sig við þá leið, sem valin var með gengisbreytingunni s. l. vor. Hv. 3. þm. Reykv. ræddi allrækilega um þau áhrif, sem kaupgjaldshækkun hefði á kjör launþega. Ég er honum sammála um, að það er engan veginn æskilegasta leiðin til að ná bættum kjörum, að launþegar hækki peningatekjur sínar. Þetta hefur mér alla tíð verið ljóst, og ég vil ekki halda því fram, að það sé eina færa leiðin til bættra kjara að hækka peningatekjur og krefjast sífellt hærra kaupgjalds. Mér er óhætt að fullyrða, að þessi mál hafi mætt fullum skilningi hjá launþegasamtökunum, bæði hjá alþýðusamtökunum og BSRB, því að þau hafa ekki beitt sér fyrir almennum grunnkaupshækkunum þrátt fyrir setningu gengislaganna s. l. vor. En þó að það sé játað, að skilyrði launastéttanna til að bæta kjör sín með kauphækkunum séu takmörkuð, þá verður samt að gera sér ljóst, að nokkrar kjarabætur verða alltaf af slíku. Það þarf sérstakar aðstæður, sem ekki eru hér fyrir hendi, til að launahækkanir komi ekki að gagni. Hitt er rétt, að 10% kauphækkun þýðir ekki 10% kjarabætur, en hún getur þýtt 2–3% kjarabætur. Það má segja, að ef til vill hefði verið æskilegra að fara aðra leið, en aðstæður geta verið þannig, að ekki sé um aðra leið að velja, og það á við nú. Ég endurtek það því, að þessi leið getur verið sársaukafull, en sé engin önnur leið fær, verður að fara hana. Í framhaldi af því, sem ræðumenn hafa vikið að afstöðu Alþýðuflokksins til gengislækkunarinnar í vor, vil ég segja það, að eins og komið hefur fram hjá þm. flokksins og í nál. hans í vor, lagði hann höfuðáherzlu á, að nauðsyn bæri til að gera einnig aðrar ráðstafanir, þegar gengislækkun væri framkvæmd. Það var bent á það af forsvarsmönnum gengislækkunarinnar, að mikið jafnvægisleysi ríkti í fjármálum þjóðarinnar, en það var bent á það af hálfu Alþfl., að svo væri einnig í félagsmálum þjóðarinnar. Gengi á auðvitað ekki að vera neitt „tabú“, þannig, að því megi aldrei breyta. Gengi er verð, - verð, sem hefur víðtæk áhrif, m. a. á tekjuskiptinguna í landinu og á hana fyrst og fremst, þó að það hafi einhver áhrif á þjóðartekjurnar. Það er algert innanlandsmál, hvernig gengið er skráð. Og vegna þess, að það hefur fyrst og fremst áhrif á tekjuskiptinguna í landinu, þarf að gera tekjubreytingarráðstafanir, ef gengisbreyting á að vera réttlát. Sú endurskipting á þjóðartekjunum, sem var gerð með gengisbreytingunni í vor, er ranglát, og tekjuaukning sú, sem falla átti sjávarútveginum í skaut, verður sumpart tekin af þeim, sem ekki mega við slíku, en það hefur mikil áhrif á alla framkvæmd þessara laga, hvaðan tekjuaukningin er tekin. Slíkar ráðstafanir voru vanræktar af stjórnarflokkunum á s. l. vori. Það var þetta, sem Alþfl. fann frv. einkum til foráttu. Og það var þess vegna, sem það kom að jafnlitlu gagni og rann ber vitni. Ef gerður er samanburður á gengisbreytingunni 1939 og 1950, kemur það í ljós, að 1939 voru gerðar sérstakar tekjujöfnunarráðstafanir jafnframt gengislækkuninni, en það var algerlega vanrækt s. l. vor. Ég endurtek, að það var höfuðgallinn á gengisbreytingunni í vor og aðalorsökin til, að hún mætti jafnmikilli andúð og hún gerði. En gengisbreytingin 1939 var gerð með fullum stuðningi alþýðusamtakanna í landinu, og þá var allt gert til þess, að byrðarnar dreifðust sem réttlátlegast. En í vor tókst ekki að sannfæra Alþfl. og launþegana um, að svo yrði. Þess vegna varð Alþfl. að beita sér fyrir ráðstöfunum til að reyna að vernda kjör þeirra. Þegar stjórnarflokkarnir ítreka, að gengisbreytingin í vor hafi verið nauðsyn, og spyrja, hvað Alþfl. hafi viljað gera, þá má spyrja þá nú, þegar augljóst er, að gengislækkunin hefur ekki náð tilgangi sínum, hvað þeir ætli að gera. Er tilætlun hæstv. ríkisstj. að halda áfram á gengislækkunarbrautinni, og ef svo er, ætlar hún þá að halda áfram á henni á sama hátt og á s. l. vori?



Herra forseti. Það eru aðeins örfá atriði, sem ég þarf að taka fram, þar sem ekki er þörf að bæta við rök hv. 3. landsk. fyrir frv. okkar. Ég vildi fyrst og fremst andmæla þeim ummælum hæstv. viðskmrh., að Alþfl. og verkalýðssamtökin í landinu, sem eru honum nátengd, hafi gert sitt til að rífa niður árangurinn af gengisbreytingunni á s. l. vori. En því fer fjarri, að svo sé. Bæði Alþfl. og þeir, sem með honum standa, voru sammála um, að rétt væri, að það fengi reynslu, hvort það fengi staðizt. En flokkurinn hafði vantrú á, að það næði tilgangi sínum, og sú vantrú reyndist því miður rétt. En sökum þess, að menn vildu, að reynd kæmi á, hvort frv. fengi staðizt, var ekki farið út í kaupdeilur. Þetta vildi ég segja út af ræðu hæstv. viðskmrh., en raunar má finna meginrökin fyrir frv. okkar í grg. gengislækkunarfrv., en þar stendur á bls. 51, með leyfi hæstv. forseta: „Tilgangurinn með ákvæðum þessa liðs er sá að bæta öllum launþegum þá hækkun á framfærslukostnaði, sem hlýzt af gengislækkuninni, nema þar sem hún hækkar laun þeirra sjálfkrafa.“ Og við næstu greinaskil: „Gert er ráð fyrir, að aðaláhrif gengislækkunarinnar muni koma fram á fyrstu þrem mánuðunum, og þykir því rétt að veita launþegunum fulla uppbót fyrir þá verðhækkun.“ - Nú var svo, að aðalverðhækkunin var ekki komin eftir þrjá mánuði, eins og gert er ráð fyrir í grg., því að síðasta vísitala, sem launauppbót var greidd eftir, var 115 stig, en nú er hún 122 stig, svo að hækkunin nemur þegar 7 stigum. Við töldum því rétt, að gengið væri eftir loforði því, sem gefið er í rökstuðningi fyrir frv. - Þá segir í grg. frv., að rétt þyki að áætla 6 mánuði til jafnvægismyndunar í þessum efnum, en nú eru ekki aðeins liðnir þeir 6 mánuðir, sem þeir töldu þurfa til jafnvægismyndunar, heldur 7 mánuðir, svo að nú ætti að vera komið það jafnvægi á, sem þeir töldu að mundi koma. Það er því fullljóst, að gengislækkunarfrv. hefur ekki staðizt, eins og við raunar héldum fram að ekki mundi verða. En þeim, sem töldu að veita bæri fulla launauppbót eins og kemur fram í grg. fyrir gengislækkunarfrv., ber að greiða frv. okkar atkvæði. En svo kom fram í ræðu hv. 3. þm. Reykv., sem talaði mjög skilmerkilega, eins og hans er vandi, að gengislækkunin hefði ekki verið nógu mikil og þyrfti meira til að nægja. En það var einmitt þetta, sem við óttuðumst. Og nú er það komið fram, að álit hagfræðinganna stenzt ekki, og ég vil undirstrika það, sem við höfum raunar sagt áður, að allar þessar ráðstafanir stjórnarflokkanna hafa mistekizt. Ég vil svo að lokum taka tvennt fram, að nauðsynlegt er að greiða lágmarksuppbót á laun eins og lofað er í grg. gengislækkunarfrv. og við förum nú fram á, og að játað hefur veríð, að það, sem gert var með gengisbreytingunni, hafi ekki verið nægilegt.



Herra forseti. Ég get skilið vonbrigði Alþfl., þegar ég heyrði orð hv. síðasta ræðumanns, hafi hann skilið lagasetninguna s. l. vor þannig, að ekki þyrfti frekar að skipta sér af gengismálum. En mér þykir ólíklegt, að mikil alvara sé á bak við þau orð, að þeir, sem stóðu að gengisbreytingunni, hafi talið, að hér væri um eitthvert fullnaðarúrræði að ræða, sem ekki þyrfti að breyta, og ekki hvað sízt á slíkum tímum aflabrests og markaðsvandræða. - Út af fyrirspurn minni vil ég taka það fram, að það var algerlega farið í kringum hana. En það er fullljóst, að Alþfl. stóð með því, þegar hann var í ríkisstj., að bilið milli kaupgjalds og verðlags óx, en hann stóð fyrir því sem kunnugt er að vísitalan var bundin við 300 stig, en verðbólgan hélt þó áfram. Og ef litið er í þingtíðindin, má áreiðanlega sjá þess vott, að alþýðuflokksmenn hafa ekki alltaf haldið því fram, a. m. k. ekki á meðan þeir voru í ríkisstj., að nauðsyn væri að kaupgjald og verðlag héldust algerlega í hendur. Ég held, að það sé erfitt að sanna, að fólk standi ekki með álögum eða vilji ekki taka á sig byrðar af því, að Alþfl, er ekki í ríkisstj. Og það er staðreynd, að Alþfl. viðhélt meira bili milli kaupgjalds og verðlags, þegar hann var í ríkisstj., heldur en nú á sér stað.

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Út af síðustu orðunum, að ekki sé sárara fyrir almenning að bera byrðarnar, þegar Alþfl. er í stjórnarandstöðu heldur en annars, þá er því nú einmitt þannig háttað, að það er sárara að bera byrðarnar þá, því að þá gætir áhrifa hans ekki á öðrum sviðum. Það, sem sætti almenning við byrðarnar 1939 og 1948, var það, að Alþfl. gat gert ráðstafanir til að létta þær nokkuð, en nú er slíku ekki til að dreifa, og því eru þær svo sárar.



Herra forseti. Þessi síðustu orð geta ekki staðizt, því að almenningur sætti sig ekki við byrðarnar, þó að Alþfl. væri við stjórn, því að á þeim árum, sem hann var í ríkisstj., urðu einnig grunnkaupshækkanir, svo að hann hefur ekki algerlega sætt sig við þær.