Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Þetta frv., sem hér liggur fyrir, hefur verið til athugunar í fjhn., og klofnaði n. um málið. Meiri hl., hv. þm. A.-Húnv., hv. þm. V.-Húnv. og ég, höfum skilað sérstöku nál. og leggjum til, að frv. verði samþ., en niður verði felld fyrri málsgr. 3. gr. frv., en hún er, eins og hv. þm. er kunnugt, á þá leið, að tveir menn úr viðskiptaráði víki úr sæti, þegar um verðlagsákvæði er að ræða, en í staðinn komi verðlagsstjóri og annar maður, er ríkisstj. velur honum til aðstoðar. Eins og kunnugt er, þá er gert ráð fyrir í frv. til l. um viðskiptaráð, eins og það kom frá hv. ríkisstj., að tveir aðilar, þ.e.a.s. verzlunarráðið og S.Í.S., hafi rétt til að tilnefna sinn manninn hvor í viðskiptaráð, en Alþ. breytti frv. á þann veg, að ekki mætti skipa í viðskiptaráð fulltrúa fyrir sérstakar stéttir eða félög, sem hefðu beinna hagsmuna að gæta í sambandi við störf ráðsins eða eru í þjónustu aðila, sem svo er ástatt fyrir. Það er ljóst, að með þessu er numið burt ákvæðið um það, að í ráðinu skyldu vera fulltrúar fyrir þessa tvo aðila, sem áttu svo að víkja úr ráðinu, þegar um verðlagsákvæði væri að ræða. Viðskiptaráðið hefur verið skipað, og kann að vera, að ýmsir hafi eitthvað við þá skipun að athuga, enda mun vera erfitt að skipa svo nokkra n. eða ráð, að allir séu ánægðir með það. Ég held, að jafnvel þeir, sem hafa eitthvað að athuga við skipun víðskiptaráðs, geti alveg eins efazt um, að betur tækist til um skipun verðlagsstjóra og þess manns, sem á að koma honum til aðstoðar, þegar um verðlagsákvæði er að ræða, og tel ég því, að þar sem l. um viðskiptaráð voru samþ., eins og þau nú eru, þá eigi fyrri málsgr. 3. gr. að falla burt, eins og meiri hl. fjhn. leggur til. Þá er hér brtt., sem er aðeins leiðrétting. Það er vísað í 6. gr. til 5. gr., en á að vera til 2. gr., og einnig er í 9. gr. vísað til 5. gr., en á að vera til 2. gr. Þetta er aðeins leiðrétting, og er n. óskipt um það atriði. Hv. 2. þm. Reykv. skilar sérstöku nál., þar sem hann leggur til, að Alþ. kjósi fjóra menn, sem taki sæti í ráðinu, þegar um verðlag er að ræða, en aðeins formaður ráðsins sitji þar, þegar slík mál eru höfð þar með höndum. Hv. þm. V.-Ísf. hefur ekki skilað neinu nái., enda mun hann geta sætt sig við frv., eins og það var lagt fram frá hv. ríkisstj. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um málið að svo stöddu. Meiri hl. n. leggur til, að frv. verði samþ. með þeim breyt., sem hún hefur borið fram við það.



Herra forseti. - Eins og hv. 2. þm. Rang. hefur skýrt frá f. h. n., varð ekki samkomulag um breyt. á þessu frv. Það er 3. gr., sem ágreiningur varð um. Ég gerði þessa gr. nokkuð að umtalsefni við 1. umr. og skal því ekki orðlengja um hana nú. Það er sem sé svo leiðinlegt til þess að víta um þessa 3. gr., að þar er orðið misræmi milli l. og staðreyndanna. Það er gengið út frá því í 3. gr., að settir séu í viðskiptaráð menn, sem séu fulltrúar hagsmuna innflytjenda. Þess vegna var gert ráð fyrir, að tveir menn yrðu að víkja, þegar um verðlagsákæði verði að ræða. Hins vegar var svo ákveðið í l., eins og þau voru samþ. frá Alþ., að þar skyldu ekki vera menn, sem væru fulltrúar fyrir þá, sem hefðu sérstakra hagsmuna að gæta í sambandi við störf ráðsins, og þess vegna átti þessi gr. að vera óþörf. Vegna þess, hvernig þetta stangaðist á, vildi meiri hl. n. fella niður fyrri hl. 3. gr. Þá er að vísu frv., sem hér liggur fyrir, fæ:t til samræmis við l. um viðskiptaráð, en þá bara stangast það við staðreyndirnar, við það, að í raun og veru voru settir í viðskiptaráð 2 menn, sem settir voru þangað sem sérstakir fulltrúar fyrir innflytjendur í landinu, þannig að brtt. meiri hl. fjhn. færir þetta til samræmis við l., sem samþ. voru á Alþ. nýlega, svo að 3. gr. stangast ekki við þau l., en stangast samt sem áður við staðreyndirnar. Þessi skipan ráðsins verður hvorki færð til samræmis við l. með því að láta fyrri málsgr. falla burt né heldur með því að láta hana standa. Brtt. sú, sem ég hef gert, er, að fyrr í málsgr. 3. gr. orðist þannig, að þegar viðskiptaráð fjallar um verðlagsmál, þá skuli fjórir nm. jafnan víkja úr ráðinu, - allir nema formaður þess -, og skuli í þeirra stað koma fjórir menn, skipaðir af ríkisstj. samkv. tilnefningu þingflokkanna, einn eftir tilnefningu hvers. Ég skal taka það greinilega fram, eins og ég líka gerði við umr. um frv. til 1. um viðskiptaráð, að það, að ég skuli bera fram till. um., að þingflokkarnir tilnefni menn í - þetta, er gert út úr neyð, sökum þess, að því miður hefur ekki náðst sú eðlilega samvinna, sem ætti að vera af hálfu Alþ. við ríkisstj. um svona mál. Ég álít óheppilegt, að annaðhvort ríkisstj. ein eða þingið eitt ráði þessari nefndarskipun, að annarhvor þessara aðila, sem þyrftu að vinna saman, taki svo að segja einræðisvald í þessu efni án tillits til hins aðilans og skipi í þessa n. Ég get sett mig í spor ríkisstj. og skilið, að henni þyki óþægilegt að fá skipaða menn frá þingflokkunum í n., sem hún á að vinna með, án þess að tekið sé tillit til vilja ríkisstj. En ég álít líka, að ríkisstj. ætti að geta skilið, að þm. muni a.m.k. geta fundizt óþægilegt, að settir séu menn í nefndir, sem hafa eins mikið ráð eins og þær n., sem skipaðar hafa verið nú, bæði eftir l. um viðskiptaráð og sem á að skipa eftir þessum l., þegar frv. er samþ., án þess að þingið hafi um það að segja. Það eðlilega er, að ríkisstj. skipi menn í þessar n. í vinsamlegri samvinnu við þingið. Og ef það væri framkvæmt, mætti það í raun og veru einu gilda, hvort það stæði, að ríkisstj. skipaði menn í þetta ráð að öllu leyti, ef vissa fengist um, að hún gerði það í samráði við þingflokkana, eða það stæði, að þingflokkarnir tilnefndu svona menn í ráðið, ef vissa væri fyrir því, að þeir gerðu það í samráði við ríkisstj. Ég vil taka fram í sambandi við brtt., sem ég flyt viðvíkjandi viðskiptaráði, að ég ber ekki þessa till. fram af því, að ég álít, að heppilegt sé, að þingið skipi þessa menn í ráðið, án þess að ríkisstj. ráði neinu um þá skipun, heldur af því, að svo framarlega sem ekki er hægt að ná samvinnu við ríkisstj. um þessa skipun, þá er eðlilegt að mínu áliti, að þm. reyni að halda í bandið í þessu efni og reyni að halda í rétt sinn, ef ríkisstj. togar á móti. Hitt væri heppilegast, að samkomulag næðist um þetta. Og ég álit, að sú reynsla, sem fengizt hefur af viðskiptaráði, bendi til þess, að það sé líka heppilegt fyrir ríkisstj. að hafa nokkurt samráð við þingið um skipun í þessa n. Með þessu fororði ber ég fram þessa brtt., sem fyrir liggur (á þskj. 321), en ætla ekki að fjölyrða neitt um málið, því að ekki vil ég verða til þess að tefja neitt fyrir því.



Herra forseti. - Mér koma þessar brtt. hv. meiri hl. fjhn. nokkuð einkennilega fyrir, sérstaklega eftir það, að búið er að skipa í víðskiptaráðið, að því er virðist, nokkuð þvert ofan í það, sem Alþ. ætlaðist til. Það mun hafa v erið ætlazt til þess af hæstv. Alþ., að ekki væru neinir sérstakir fulltrúar vissra verzlunarfyrirtækja í þessu víðskiptaráði. En svo gerir hæstv. vlðskmrh. sér hægt um hönd og fer í kringum lögin og skipar menn frá þessum tveimur stofnunum, Samb. ísl. samvinnufélaga og Verzlunarráði Íslands, í ráðið, og þeir fara úr stöðum sínum vianlega með það fyrir augum að starfa fyrir þessar stofnanir og fara svo að sjálfsögðu aftur inn í fyrri stöður sínar, þegar þeir hætta þessu verðlagseftirliti. Af þessum ástæðum virtust vera full rök fyrir því að gera ekki þá brtt., sem hv. meiri hl. fjhn. hefur lagt hér fram till. um. Það virðist vera ástæða til þess að halda þeim ákvæðum í l. að láta þá menn víkja úr víðskiptaráðinu, sem voru skipaðir í það í raun og veru þvert ofan í það, sem leit út fyrir, að hæstv. Alþ. hefði ætlazt til, að gert yrði. Ég bar fram aths. um verðlagseftirlitið í landinu við hæstv. viðskmrh. fyrir nokkru síðan. Hann mun þá hafa verið veikur og er nýfarinn að mæta hér aftur á fundum. Fyrirspurn sú, sem ég þá bar fram út af verðlagseftirlitinu, var gerð af því tilefni, að ummæli voru í Tímanum um það, að dómnefnd í verðlagsmálum hefði leyft hækkanir á matvörum, eftir að tilkynningin hafði verið gefin út af ríkisstj. 19. des. 1942 um það, að enga vöru mætti selja á landinu hærra verði en hún hefði verið seld á hverjum stað hinn 18. des. 1942. Virðist það vera mjög einkennilegt, ef leyft væri að hækka vöruverð og að það væri sjálf dómnefnd í verðlagsmálum eða ríkisstj., sem leyfði þessar hækkanir. Hæstv. viðskmrh. hefur nú gefið á þessu þær skýringar, að það hafi á skömmtunarvörum, að mér skilst, gilt tvenns konar hámarksverð, þegar þessi auglýsing gekk í gildi, annað á vörum, sem geymdar hafi verið, sem ekki hafi verið leyft að hækka, en hitt fyrir nýkomnar vörur. Nú var þessi auglýsing svo ótvíræð, að það var algerlega bannað að selja vörur hærra verði en því lægsta, sem gilti á hverjum stað. Hafi þess vegna verið um tvenns konar hámarksverð að ræða á einhverjum stað, virtist eftir auglýsingunni alveg ótvírætt, að það ætti að vera lægra verðið, en ekki hærra verðið, sem ætti þar að gilda. Nú vil ég spyrja hæstv. viðskmrh. í framhaldi af þeirri fyrirspurn, sem ég gerði hér áðan, hvort það hafi verið einhver prentvilla í þessari tilkynningu, þannig að það hafi misritazt lægsta í staðinn fyrir hæsta eða eitthvað þess háttar, öðruvísi verður ekki fengið neitt vit út úr þessari skýringu, að mér finnst, sem hæstv. viðskmrh. hefur gefið hér á Alþ. og birt hefur verið í blöðunum áður. Ég geng út frá því, að það hafi yfirleitt verið svo, að hámarksverðið hafi verið lægsta verðið, sem vara var seld fyrir á hverjum stað, en ekki það lægsta. Ef það kynni nú að vera, að einhver prentvilla hefði verið í þessari auglýsingu, þá væri vissulega víðkunnanlegra, að hún væri leiðrétt. En ef það kynni að vera svo, að þessi tilkynning hefði rekizt svo óþægilega á veruleikann, að hún hafi ekki getað staðizt, þá væri viðkunnanlegra af hæstv. ríkisstj. að gefa út um það nýja tilkynningu heldur en að láta standa óbreytt ákvæði, sem brjóta í bága við hana.



Út af því, sem hv. þm. Ísaf. (FJ) hefur sagt um vöruverðið, vil ég benda honum á, að auðvitað hlýtur tilkynningin að byggjast á l. Og í l., sem hún var gefin út eftir, er beinlinis gert ráð fyrir, að hægt sé að úrskurða um, við hvaða verð skuli miðað, ef ágreiningur er. Ég kom inn á þetta mál við umr. í gær, og ég tel ekki ástæðu til að fura neitt frekar út í það nú.



Herra forseti. - Það er aðeins út af því, sem kom fram hjá hæstv. viðskmrh. við útvarpsumr. í gær, og því, sem hann hefur tekið. fram hér, sem ég vil segja örfá orð. Ég á sæti í allshn., og þegar þetta mál var til meðferðar í allshn., var hæstv. ráðh. að því spurður, hvort það væri ekki undantekningarlaust, að það væri lægsta verð á hverjum stað, sem gilti út þennan tiltekna tíma, jafnvel þó að það kæmi illa við viðkomandi fyrirtæki og þá, sem hefðu þessar vörur til sölu, og hann sagði, að svo væri, þannig að þessi nýja ákvörðun um að leyfa hækkanir, sem leyfðar hafa verið, brýtur í bága við það, sem lá fyrir n., þegar hún hafði málið til meðferðar á sínum tíma. Það kom mér því mjög á óvart og - ég býst við -fleirum, sem eiga sæti í allshn., þegar ríkisstj. hvarf frá þessum ströngu ákvæðum, verðlagsákvæðunum frá 19. des. 1942. Og þessar skýringar hæstv. ráðh. um, að gert hafi verið ráð fyrir því að geta úrskurðað á þann veg, sem gert var, eru rangar, því að það var beinlínis spurt um þetta í n. á sínum tíma og þá var meiningin að láta verðið standa hiklaust kyrrt til febrúarIoka.



Herra forseti. Út af fyrirspurn hv. þm. Ísaf. og tilkynningu hæstv. ríkisstj. Út af verðhækkunarbanninu vildi ég, sem átt hef sæti í dómnefnd í verðlagsmálum, gefa nokkrar upplýsingar um afstöðu dómn. í þessu máli. Ég hef því miður ekki við hendina fundabók dómn., en mun, ef ástæða þykir til, gefa skýrslu eftir þeirri bók við 3. umr. málsins. Ekki aðeins vegna þessarar fyrirspurnar, heldur líka vegna hins, að yfirlýsing hæstv, ríkisstj. um þetta mál hefur gefið tilefni til nokkurs misskilnings um afstöðu dómn., vil ég taka fram, að síðan 18. des. 1942 og fram til þess tíma, er dómnefndin hætti störfum, hefur hún ekki leyft verðhækkun á einni einustu vöru í landinu, enda hafði hún enga heimild til þess.



Það hefur nú verið samþ. hér frá þinginu, að ríkisstj. skipi viðskiptaráð, og ég tel, úr því sem komið er, ekki í samræmi við það, að þingið kjósi nú að hafa með höndum þennan þátt úr starfsemi ráðsins, og segi því nei.



Herra forseti. Allshn. hefur athugað frv. þetta og mælir með samþykkt þess. N. hefur gert smávegis orðabreyt. á 2. og 3. gr. frv., en þar sem .þær raska í engu efni frv. og eru aðeins umorðanir, tel ég ekki ástæðu til að fara frekar út í þær.



Ég þakka hv. n. fyrir afgreiðslu hennar á frv. og hef ekkert að athuga við brtt. hennar.



Síðan 2. umr. fór fram hér í hv. d. mun hafa verið lögð fram brtt. við þetta frv. frá þrem hv. þm., á þskj. 283, og fer hún fram á að breyta frv. í þá átt, að ekki sé heimilað með því að kaupa eða byggja hús í því skyni, að alþm. fái þar bústað um þingtímann. Ég vil taka það fram, að fjhn. hefur tekið þessa till. til athugunar og vill einróma mæla á móti því, að hún verði samþ. N. vill mælast til þess, að þetta frv., sem mun hafa verið samþ. með öllum atkv. í hv. Ed., fái hér afgreiðslu án þess að þessi till. komi til þess að eyðileggja það.



Herra forseti. - Ég er hér meðflm. að þessari till. á þskj. 283, og með því að 1. flm. er ekki við, ætla ég að fylgja henni úr hlaði með nokkrum orðum, þar sem líka er búið að mæla gegn henni, áður en mælt hefur verið fyrir henni, sem er þó ekki venjulegt. Það, sem vakti fyrir mér, er ég gerðist flm. að þessari till., var það, að mér skilst, að þessi breyt. sé miðuð við núverandi ástand og sé gengið út frá því, að af því að ekki er hægt að fá húsnæði nú, verði það ekki hægt í framtíðinni og verði því ekki hægt að leysa þetta öðruvísi en með því að byggja á þessum tímum. Ég lít svo á, að þeir erfiðleikar, sem hafa skapazt fyrir þm. um að fá húsnæði núna, séu bráðabirgðaástand, og það sé ekki rétt að leysa þessi vandkvæði með því að byggja sérstakan bústað fyrir alþm., heldur eigi að leysa þau með leiguhúsnæði. þangað til tímarnir breytast og þeir geta leigt sér húsnæði eins og áður var gert. Þetta er það, sem ég meina með þessari brtt., og ég held, að það, sem gert er bæði í þessu máli og öðrum, sé of mikið miðað við það ástand, sem nú er, en það er aðeins bráðabirgðaástand, sem vonandi varir ekki lengi.



Fyrri þm. Eyf. (BSt) á að mínum dómi þakkir skilið fyrir það, að hann hefur barizt hér fyrir máli, sem allmiklu skiptir fyrir þá þm., sem eiga heima utan Rvíkur, hvernig leyst er. Það er náttúrlega ákaflega skiljanlegt, að það ástand, sem þm. utan Rvíkur eiga við að búa um útvegun húsnæðis hér í Reykjavík, taki ekki til þeirra manna, sem búsettir eru hér í bænum. Þetta er sérstaða utanbæjarþm., og þeir finna, hvar skórinn kreppir að í þessum efnum, sem hinir hafa ekkert af að segja. Fyrri þm. Eyf. hefur nú barizt fyrir þessu máli með þeim hætti, að á síðasta þingi gerðist hann 1. flm. að þáltill., sem allmargir þm. voru auk hans flm. að og fól það í sér, að stj. beitti sér fyrir því að útvega utanbæjarmönnum húsnæði. Þessi till. var samþ. einróma og bar þann árangur, að ríkisstj. hljóp undir bagga með það, að þm. fengju þak yfir höfuðið meðan þeir sætu á þingi. En það hefur sýnt sig, að þetta er léleg lausn á þessu máli, og auk þess hefur stj. oft þurft að sæta afarkostum um þetta húsnæði, - ég kalla það afarkosti, þegar þarf að borga allt að 30 kr. á dag fyrir húsnæði, eins og nú mun eiga sér stað. Fyrri þm. Eyf. hefur í framhaldi af þessu flutt í hv. Ed. frv. það, sem hér liggur fyrir og sætti þeirri meðferð þar, sem sjálfsagt var, að allir - eða nálega allir - viðstaddir dm. greiddu því atkv., og ætti það að fela í sér bendingu um, að hér er um mál að ræða, sem ekki er alveg einkisvert, hvort lausn fæst á eða ekki. Það er misskilningur hjá hv. 2. þm. N.-M., sem hefur flutt brtt. hér, að þetta sé eingöngu sprottið af þeim erfiðleikiim að afla húsnæðis hér í bæ, som við búum nú við. Þetta er að vísu mikilvæg ástæða, en margir telja það ekki síður mikilvæga ástæðu, að nauðsynlegt sé, að þm. eigi kost á húsnæði hér í bænum, svo að þeir geti búið sem mest undir sama þaki og haft samgang og samskipti með auðveldu móti, eins og æskilegast væri. Það væri ekki heldur litið atriði í fjárhagstilliti, að þeir gætu haft með sér mötuneyti. En í þessu felst meira en krafa um það, að fundin sé bráðabirgðalausn í örðugleikunum og þar við látið sitja, og þess vegna vil ég ekki fallast á, að rýrðar séu þær heimildir, sem ríkisstj. eru ætlaðar, eins og gert er með þessari brtt. Hins vegar má ekki skilja orð mín svo, að ég vilji um fram allt láta rjúka í að reisa húsið í þeirri dýrtíð, sem nú er. En ég vildi varpa fram þeirri spurningu, hvort ekki væri hægt að fá lausn á málinu nú þegar, án þess að ríkisstj. þyrfti að reisa eða kaupa hús. Ríkissjóður á nú hér í bæ hús, sem nota mætti í þessu skyni. Það er ráðhbústaðurinn, en forsrh. hafa ekki notað hann um langt skeið. Það var áður talið sjálfsagt, að ríkissjóður fengi forsrh., æðsta embættismanni landsins, bústað, þar sem hann gæti haldið uppi risnu. Nú er annar maður orðinn æðsti embættismaður ríkisins og hefur tekið að sér hlutverk forsrh. í þessu efni, og honum hefur verið fenginn bústaður, þar sem hann getur innt af hendi þetta hlutverk. Þess vegna er ekki sérstök ástæða til að leggja forsrh. til bústað fremur en öðrum ráðh. Ég skýt því hér fram, hvort ekki sé rétt að leysa málið svo, að þessi bústaður forsrh., sem um langt skeið hefur ekki verið notaður af neinum ráðh., verði gerður að bústað handa alþm. og salarkynnum breytt eins og þurfa þætti, til þess að hann gæti orðið sem bezt fallinn til þeirra hluta. Ég hef ekki búið mig undir að flytja sér stakt frv. um þetta efni, og ef til vill væri rétt að láta þessa uppástungu beinlínis koma fram í frv. því, sem hér er til umr., og vona ég, að það þyrfti ekki að verða til að tefja framgang málsins. Ég mælist því til þess við hæstv. forseta, að hann taki málið af dagskrá, og skal ég þá hafa mína brtt. tilbúna, er það verður aftur tekið á dagskrá, sennilega á morgun.



Ég tel mikla nauðsyn, að utanbæjarþm. eigi aðgang að sæmilegum bústað hér í bænum, meðan þeir sitja á þingi, og yfirleitt þykir mér þetta frv. skynsamlegt og tel það til þess fallið að bæta úr þeirri þörf, sem hér er um að ræða. En ég stóð upp aðallega til þess að mæla í gegn brtt. hv. þm. N.-Þ. og tveggja annarra hv. þm. á 283. þskj. Ég tel sjálfsagt, ríkisstj. láti reisa hús til þessara þarfa, ef hún getur ekki fengið það öðruvísi, en ég óttast, að lítið gagn mundi verða að þessu frv., ef till. þeirra hv. þm. N.-Þ. yrði samþ. Ég tel, að málið verði varla leyst til frambúðar og með nógu virðulegum hætti, nema reist verði hús til þessara þarfa, þó að það verði ekki strax. Till. hv. þm. Borgf. um að taka forsrhbústaðinn og gera að þingmannabústað finnst mér fráleit. Virðist full nauðsyn að hafa sérstakan bústað handa forsrh., en þá er ekki um önnur hús að ræða en þetta. Það, að forsrh. hefur ekki búið þar um eins árs skeið, eru engin rök fyrir því að slíkur bústaður sé óþarfur. Ég mun því fylgja till. n. um að samþykkja frv. með þeirri breytingu, sem hún vill gera.



Að því er snertir frv. og brtt. á 283. þskj., vísa ég til þess, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði áðan, og er ég honum að mestu sammála. Mér finnst það mundi vera mjög óheppilegt að taka ráðherrabústaðinn handa þm., eins og hv. þm. Borgf. vill gera. En um eitt var ég hv. 2. þm. S.-M. ekki alveg sammála. Það hlýtur að reka að því hér á landi sem annars staðar, að það verði ekki forsrh., heldur utanríkisrh., sem verður að halda uppi risnu af hálfu ríkisstj. Þó að við höfum nú fengið æðsta valdsmann okkar inn í landið, breytir það ekki því, að ríkisstj. hlýtur alltaf að verða að halda uppi risnu. Á Norðurlöndum er það svo, að utanríkisrh. heldur uppi slíkri risnu af hálfu ríkisstj., og býst ég við, að svo hljóti einnig að verða hér. Þess vegna tel ég, að gera ætti ráðherrabústaðinn að sérstökum bústað utanrrh. Mér er það t.d. minnisstætt, að forsrh. Svía býr í bústað, sem hann reisti sér, áður en hann varð ráðh., en utanrrh. þeirra býr í bústað, sem ríkið leggur honum til, og svo mun vera annars staðar Norðurlöndum, en í Englandi hefur forsrh. að vísu bústað í Downing Street, sem hið opinbera leggur honum til, en svo er reyndar um fleiri ráðh. þar.

Forseti (JJós): Til mín hefur verið beint tilmælum um að taka málið af dagskrá vegna brtt., sem boðuð hefur verið. Ég sé ekki annað en hægt sé að verða við þeim tilmælum, án þess að málið þurfi að tefjast um of, og þar sem nú eru fjórir á mælendaskrá og því líkur til, að umr. mundu standa nokkuð lengi enn þá, tel ég réttara að taka málið af dagskrá þegar í stað.



Herra forseti. - Ég vildi aðeins segja fáein orð um þingsköp varðandi það, hvernig með skuli fara málið. Mér skilst, að um sé að ræða einfalda brtt., sem koma mætti fram skrifl. Nú þegar hafa nokkrir hv. þm. kvatt sér hljóðs, og vinnst þá hv. þm. Borgf. tími til að semja brtt. Í annan stað mætti fresta málinu þar til síðar á þessari dagskrá, og mundi þá hv. þm. gefast enn frekari tími til að ganga frá till. sinni.



Ég óskaði þess, að málið yrði lekið af dagskrá, því að ég vildi láta till. mína koma fram með eðlilegum hætti, láta hana liggja fyrir fundinum prentaða. Hitt er í raun og veru mesti ósiður, sem getur valdið mesta glundroða, að vera með þessar skrifl. brtt. Og hv. þdm. þurfa ekki að óttast töf á málinu, þó að því sé frestað til morguns, því að þetta er 3. umr. Ég held því fast við kröfu mína um frestun málsins.

Forseti (JJós): Þetta ætti ekki að þurfa að verða neitt kappsmál. Ósk hv. þm. Borgf. að leggja fram brtt. sína prentaða er fyllilega þingleg, og þar sem hann fer fram á frestinn vegna till., sem hann ber sjálfur fram, þarf enginn að óttast, að fyrir honum vaki að tefja málið. Ég mun því taka málið af dagskrá, er næsti ræðumaður hefur talað.



Ég þakka góðar undirtektir, sem málið hefur fengið, og andmæli við till. hv. þm. N.-Þ., en annars kvaddi ég mér hljóðs vegna till. hv. þm. Borgf. um að taka málið af dagskrá að þessu sinni. Ég er sammála hv. þm. Borgf. um það, að heppilegt mundi vera að taka bústað forsrh. til þessara þarfa, en ég sé ekki, að hægt sé að gera það á annan hátt en þann að heimila ríkisstj. að framkvæma þetta Hins vegar sé ég ekki, að það þyrfti að kref jast breytinga á frv. Ég tel enga þörf að setja ákvæði um þetta í frv. sjálft, og þess vegna er ekki heldur nauðsynlegt að fresta málinu að mínum dómi.



Herra forseti. - Frv. þetta er samið af n. þeirri, sem skipuð var af landbrh. 8. maí 1940, til að gera till. um breyt. á l. um verzlun með kartöflur og aðra garðávexti. Frv. hefur legið fyrir landbn. á undanförnum þingum til athugunar. h. um verzlun með kartöflur og aðra garðávexti eru frá 1936 og miðuðu að því að koma betra skipulagi á framleiðslu kartaflna og grænmetis og verzlun með þessar vörur. Tilgangurinn var raunar sá, að Íslendingar gætu orðið sjálfum sér nógir á þessu sviði, og mikilsvert atriði í þeirri viðleitni hlaut að vera það að hindra of mikla samkeppni erlendra garðávaxta sem hlýtur að verða til að draga úr framleiðslu innan lands. Nú hefur þessi tilraun staðið í nokkur ár, og er orðið tímabært að hagnýta þá reynslu. sem þegar hefur fengizt. Í þessu frv. er haldið ýmsum atriðum úr l. frá 1936, en aukið við ýmsum nýjum atriðum, sem reynslan hefur sýnt, að æskilegt muni að taka upp. Það mark, sem keppa verður að fyrst og fremst, er það, að alltaf sé til í landinu nóg af góðum matarkartöflum. Í frv. því, sem legið hefur fyrir landbn. og hún breytt að nokkru, voru aðallega tvö nýmæli: Fyrst það, að kartöflur skyldu flokkaðar, og hitt annað, að komið yrði á fót stofnrækt, svo að almenningur ætti kost á að fá úrvalsstofna. Í núgildandi lögum er ætlazt til, að Grænmetisverzlun ríkisins flokki þær kartöflur, sem hún kaupir, en á öðrum hvílir engin skylda um flokkun. Þeir, sem lítið hafa hirt um að vanda vöruna, hafa því gengið fram hjá Grænmetisverzlun ríkisins og selt Pétri og Páli. Þeir hafa þannig gert Grænmetisverzluninni mikil óþægindi, auk þess mörgum, sem hafa keypt þessa vöru. Og þetta gerir tjón á annan hátt: það skapar tortryggni hjá kaupendum, og ekki síður það, að þeir, sem vanda vöru sína, bera ekkert úr býtum fram yfir hina, sem selja sína gölluðu vöru sama verði og væri það fullkomin verzlunarvara að öllu leyti. Það er því nauðsynlegt að koma á annarri skipan en nú er. Í því frv., sem lá fyrir landbn., var farið nokkru strangar út í mat en n. gerir kröfu til. Hún áleit heppilegra að stilla því í hóf í fyrstu, en herða síðar á kröfunum. Það er sérstaklega eitt atriði, sem ég vildi víkja að og fara þarf varlega með, en það er krafan um samkynja afbrigði. Eins og menn vita, þá eru kartöflur almennt ræktaðar þannig, að sami framleiðandi hefur oft mörg afbrigði, öll í graut. Þess vegna hefur reyndin orðið sú, að þó að kartöflurnar séu góðar að öðru leyti, eru þær ósamkynja. Þetta er ekki æskilegt. Það þarf að koma þeirri skipan á kartöfluræktina, að ræktað sé eftir afbrigðum, sem menn eigi kost á og geti valið um eftir smekk. En sem sagt, landbn. áleit bezt að fara varlega í þessar sakir til að byrja með, en þoka málinu áfram. Hitt atriðið, sem ég minntist á, að væri nýtt, er það að koma á fót stofnrækt með úrvalstegundir af kartöflum og selja almenningi til útsæðis. Þetta er mjög mikilsvert atriði. Það hefur komið fyrir, að það hefur verið miklum vandkvæðum bundið að afla útsæðis og jafnvel orðið að kaupa það frá útlöndum í stórum stíl og illmögulegt að fá þær tegundir, sem bezt eru fallnar til ræktunar hér á landi. Frá þessari ræktunarmiðstöð ættu bændur smám saman að geta fengið hrein afbrigði til framleiðslu á fyrsta flokks vöru, og það er mjög mikilsvert fyrir landbúnaðinn. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þetta frv. Það eru aðallega þessi nýmæli, sem ég hef drepið á, sem skipta máli. Annars er flest í sama horfi. N. leggur til, að frv. sé vísað til 2. umr.



Þetta mál hefur legið fyrir landbn. núna undanfarið, að ég ætla, og nokkuð verið athugað í n., þó að því væri ekki komið á framfæri fyrr en nú. Það má fullkomlega viðurkenna þann tilgang, sem í frv. felst og er æskilegur, - að koma kartöfluræktinni og verzlun með kartöflur í það horf, sem stefnt er að. Hitt er atriði, sem ég vildi mælast til við n., að hún tæki til athugunar: Hvort rétt sé að setja skilyrðislaust þegar í byrjun svo strangar reglur um flokkun, sem í 6. gr. frv., því að þar er ákveðið, að á nokkrum stöðum í landinu, þar sem mest er framleitt, skuli allar kartöflur seldar í verzlunum í þrem flokkum, úrvalsflokki, I. og II. flokki, og að þessi flokkun eigi að fara fram eftir tegundum. Það er ekki miðað við venjuleg gæði, þ.e.. hæfilega stærð og að kartöflur séu óskemmdar o.s.frv., heldur alveg sérstaklega við tegundir.

Nei, það á að miða við gæði

. Við gæði, segir hv. þm. Mýr. En hér stendur skýrum stöfum: „Í úrvalsflokki séu aðeins beztu tegundir.“ Ég sé ekki betur en að flokkunin nái til þess og að það eigi að flokka eftir tegundum, enda tók hv. frsm. skýrt og greinilega fram, að svona ætti það að vera. Ég held, eins og þessum málum er háttað nú, þar sem flestir rækta margar tegundir, allar í hrærigraut, þá verði þetta, meðan engri skipun er á komið, ákaflega miklum erfiðleikum háð og kostnaðarsamt að flokka eftir þessum reglum. Hitt er annað mál, þegar farið væri að rækta kartöflur eftir tegundum, og þær kæmu aðgreindar frá seljandanum, þá horfir málið öðruvísi við. Mér finnst því fyrsta stigið til að gera l. framkvæmanleg sé að gera gangskör að því, að ræktun á kartöflum sé komið í það horf, að hver tegund sé ræktuð út af fyrir sig og ræktaðar eingöngu þær tegundir, sem eru bragðbeztar, fljótvaxnar og yfirleitt gefa beztan árangur. Ég vil því beina því til n., hvort ekki sé hyggilegast, að undantekningarákvæði, tímabundin, séu sett á svona strangt mat á kartöflur eftir tegundum, eins og gert er ráð fyrir í frv. Hins vegar sé það gert að skilgreina kartöflutegundir betur en nú er gert, og velja þær tegundir til útsæðis, sem bezta raun gefa og hafa mest mótstöðuafl gegn þeim bakteríum, sem á kartöflur sækja og valda skemmdum. Ég veit ekki, hvað miklum fagmönnum við höfum á að skipa, sem eru færir um að flokka kartöflur eftir tegundum, því að það er meira verk en svo, að bændur geti gert það sjálfir. Því er ekki óhyggilegt að setja tímatakmark til þess að tryggja, að þessi l. verði meira en pappírsblað. En ég er hræddur um, að þau verði ekki annað, ef hér er ekki frekar að gert. Ég vildi aðeins skjóta þessu til hv. n. Ég tel æskilegt að koma þeim umbótum á að gæta þess meira en verið hefur að rækta betri kartöflur og koma meira skipulagi á söluna, sem að ýmsu leyti hefur verið í óæskilegu formi.



Herra forseti. - í tilefni af ræðu hv. þm. Borgf. vil ég geta þess, að hér er um dálítinn misskilning að ræða. Mér skilst ræða hans vera byggð að mestu leyti á ákvæðinu um aðgreiningu í flokka, að hún sé öll eftir tegundum, en í 8. gr. stendur: „Í smásöluverzlunum skal greinilega auðkennt við kartöflur þær, sem eru á boðstólum, hvaða flokki þær tilheyra, og einnig tegundarnafn þeirra, þegar um úrvalsflokk er að ræða.“ Ég skal taka það fram, einmitt út af ræðu hv. þm. Borgf., að n. var alveg á sömu skoðun um þetta, og voru strangari ákvæði upphaflega í frv., en n. áleit réttara að fara varlega í sakirnar og gera ekki kröfurnar hærri til að byrja með en líklegt væri, að hægt væri að framfylgja. Þess vegna felldum við úr, að þetta ákvæði næði til nema úrvalsflokks kartaflna. Mér skilst því ekkert skilja milli álits n. og hans.



Ég held það sé ekki rétt hjá hv. frsm., að skilgreining eftir tegundum nái ekki nema til úrvalsflokks, því að hér er um tvenns konar ákvæði að ræða: 6. gr., samkv. hvaða flokkun þær skuli seldar, en ákvæði 8. gr. taka til þess, hvað hafa má á boðstólum. Í 6. gr. stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Í 1. fl. sé allur meginþorri hreinna kartöflutegunda, sem eru vel aðgreindar.“ Hvað felur þetta í sér nema aðgreiningu eftir tegundum? Það er a.m.k. nýtt, ef það þýðir það eingöngu, að það sé ekki smælki. Ég vil því aftur beina þeim tilmælum til n., að ekki verði á þessu stigi tekið svona strangt til orða, því að það eru ekki á heimilunum skilyrði til þess að flokka svo strangt, og ég efast um, að menn t.d. á næsta hausti aðgreini kartöflur svo nákvæmlega.



Herra forseti. - Ég get ekki látið þetta mál fara svo gegnum 1. umr. í hv. d., að ég fari ekki um það nokkrum orðum og gefi þær upplýsingar, sem ég hygg, að sé gott fyrir hv. allshn. að hafa til hliðsjónar við afgreiðslu þess. Það, sem mér finnst einkennilegast við meðferð þessa máls, er hve frv. er hroðvirknislega samið og af handahófi og sá yfirgangur og ofbeldi, sem það ber vott um. Þegar frv. var upphaflega lagt fyrir Alþ., þá var þannig frá því gengið, að auk landránsins í Mosfellssveit, þá var verksmiðjukerfið á Álafossi að sínum helmingnum í Rvík og Mosfellshreppi, þannig að þegar verkamennirnir á Álafossi unnu og mötuðust tilheyrðu þeir Rvík, en þegar þeir sváfu og hvíldust, tilheyrðu þeir Mosfellshreppi. Og ég álit það hefði orðið erfitt á stundum að ákveða, hvoru lögsagnarumdæminu þeir ættu að tilheyra. Þá var það og þannig, samkv. hinu upphaflega frv., að fundar- og skólahús Mosfellshrepps átti að vera í lögsagnarumdæmi Rvíkur, þannig að börnin Mosfellshreppi stunduðu nám í Rvík. Og þegar Mosfellingar héldu borgarafundi sina, áttu þeir að halda þá í Rvík. - Þá var svo frá gengið, að það átti, þó að þess væri ekki sérstaklega getið, að flytja skólastjórann, hreppstjórann og oddvitann í Mosfellshreppi til Rvíkur. Mér datt í hug, þegar ég sá þessa smíði, að höfundum hennar hefði þótt nauðsynlegt, að Rvík fengi ópólitískan oddvita og því notað þessa aðferð! Nú, þetta hefur verið lagfært að ýmsu leyti í Ed., en þó svo frá því gengið, að það er allt í graut. Það er sagt, að Rvík þurfi olnbogarými, enda er það svo samkv. frv., að hún rekur olnbogana inn í sveitina, en svo illa, að aðskildir eru þrír hólmar, en á móti tekinn smáhólmi í Mosfellshreppi og settur undir lögsagnarumdæmi Rvíkur. Þar er smáskáli, sem nokkrir menn vinna í. Eins og stendur, eru þeir Mosfellingar á daginn, en Reykvíkingar á kvöldin, þegar þeir dútla á blettum sínum. Ég hygg, að Alþ. geti ekki gengið þannig frá, að skilja við lögsagnarumdæmi Rvíkur í þessum glundroða, sem er líkastur því, að verið sé að stokka saman tvennum spilum. Þetta sýnir, af hve miklu handahófi frv. er samið. Svo er ofbeldið og yfirgangurinn sér á blaði, og verð ég þá að minnast á sögu málsins. Hún hefst á s.l. vori, þegar gerðir voru samningar um kaup á Thors-eignunum í Kjósarsýslu - Mosfellshreppi og Kjalarnesshreppi. Þá var boðaður almennur hreppsfundur um þetta mál. Og fundurinn var sem einn maður á þeirri skoðun, að hreppurinn sem sveitarfélag væri í mikilli hættu staddur, ef Rvík eignaðist allt þetta land. Hann sá fram á, að et Rvík eignaðist allt þetta land, þá hlyti að koma að því fyrr eða síðar, að það yrði lagt undir lögsagnarumdæmi Rvíkur, og hlyti því að leiða til árekstra, ef hún ætti í Mosfellshreppi svo stórar lendur. Því varð það úr, að heimtaður var forkaupsréttur að sumum þessara landa, með það bókstaflega fyrir augum, að þessi lönd - þessar jarðir - féllu undir lögsagnarumdæmi Rvíkur í náinni framtíð, en hreppur inn gæti haldið sér við á því, sem eftir væri, m.ö.o. að hverfa til fyrir fram ákveðinna vígstöðva. Hreppurinn fór þá fram á að fá forkaupsrétt að Varmá, Lágafelli og Lambhaga, en var neitað um hann. Ef hver hreppur hefði farið fram á að nota forkaupsrétt sinn, hvernig hefðu skiptin orðið þá? Þegar ekki var fallizt á kröfur Mosfellshrepps um forkaupsrétt, þá vildi hann láta dómstólana skera úr um málið, en um sama leyti var farið að ræða málið í blöðum hér í Rvík. Borgarstjórinn gat þess þá í einni blaðagrein, að eðlilegt væri, að Mosfellshreppur gætti réttar síns, og vonaði borgarstjórinn, að samningar mættu takast á friðsamlegan brtt. Þetta varð til þess, að Mosfellshreppur hætti við málaferli og tók að ræða þetta deilumál við yfirvöld bæjarins. Fyrst í stað gekk allt friðsamlega, en við samningaumleitanirnar kom í ljós, að borgarstjórinn lagði á það ríka áherzlu, að Reykjavíkurbær fengi Grafarholt í sinn hlut. Okkur hreppsnefndarmönnum fannst það ekki óeðlilegt og vildum athuga málið. Enn fremur gengum við inn á, að Reykjavíkurbær léti meta Grafarholt. Þetta mat dróst í allt sumar, og þá loks kom úrskurðurinn, og var hann sá, að Grafarholt væri 150 þús. kr. virði, og fyrir það verð, eða lítið eitt hærra, vildi bærinn kaupa jörðina. En í millitíðinni gerðist það, að eiganda Grafarholts voru boðnar í jörðina 600 þús. kr. Sá, sem þetta bauð, var stóreignamaður úti á landi, sem var að ganga frá sölu á eignum sínum þar og hugðist flytja til Rvíkur og vildi fá Grafarholt keypt, er þangað kæmi. Oddviti hreppsins dró að svara þessu tilboði, þar eð hann vildi ekki spilla því, að Reykjavíkurbær fengi jörðina keypta. Þegar svo Grafarholt hafði verið metið, þá lýsti borgarstjór inn yfir því, að bærinn vilji kaupa jörðina með matsverði eða litlu hærra, og óskaði þess, að Mosfellshreppur legði fram tilboð eða till. um lausn málsins í heild. Hreppurinn lagði fram till. sínar, og eru þær prentaðar í grg. frv. og útdráttur úr þeim í nál. minni hl. allshn. Ed. Þær eru í aðalatriðum þessar: Mosfellshreppur fái jarðirnar Lágafell, Varmá og Lambhaga, en í staðinn fái Reykjavíkurbær jörðina Grafarholt. Í öðru lagi, að hreppamörkin breytist þannig, að inn í lögsagnarumdæmi bæjarins komi jarðirnar Grafarholt og Engi, Gufunes og Korpúlfsstaðir ásamt landeignunum Eiði og Geldinganesi og enn fremur jörðin Keldur, sem er ríkiseign. Þótt hér væri kreppt að Mosfellshreppi, þá vildi hann láta þessar jarðir af hendi vegna þess, að hann óskaði, að málið yrði leyst á friðsamlegan hátt. En þessum samningsgrundvelli var engu svarað fyrst í stað. Síðan var honum svarað með þessu frv., sem fer fram á að taka jarðir af Mosfellshreppi með lögum og svipta hreppinn forkaupsrétti að þeim jörðum, er hann á lögum samkv. Það hefur verið notað sem rök fyrir þessu, að Reykvíkingar þarfnist olnbogarýmis. Þetta orð - olnbogarými - er þýðing á þýzka orðinu „Lebensraum“, sem hefur verið notað af vissri þjóð til þess að afsaka ýmiss konar ofbeldi gagnvart minni nágrannarikjum. Þetta orð er nú fært í íslenzkan búning, og nú hafa þeir, sem að þessu frv. standa, tekið upp aðferðir eins stórveldis gagnvart minni máttar nágrönnum. Fyrst fara fram samningaumleitanir í mesta bróðerni, og þeir samningar eru dregnir á langinn eins og unnt er. Að lokum er svo gerð skyndileg árás á hinn aðilann. Ég vil nú fara nokkrum orðum um verðið á Grafarholti, því að það mun ver a aðalorsök þess, að upp úr samningum slitnaði. Það l fyrir sannanlegt tilboð í Grafarholt, 600 þús. kr. Auk þess veit ég, að smáskikar, sem seldir hafa verið undan Grafarholti, hafa verið seldir geipiverði, t.d. Selás, sem var hrjóstrugt land, ha. var þar seldur á 1000 kr. - Þegar þetta er athugað, þá er ekkert einkennilegt, þótt Grafarholt komist í hátt verð, og ég er þess fullviss, að Reykjavíkurbær fær Grafarholt aldrei undir 600 þús. nema með því að brjóta ákvæði stjskr. Þetta verð á Grafarholti byggist ekki á búskaparmöguleikum þar, heldur á þeirri aðstöðu jarðarinnar að vera í nágrenni Rvíkur. Sú skoðun hefur víða komið fram, að gróði af verðhækkun af þessum sökum eigi ekki að falla í hendur einstakra manna, heldur þjóðfélagsins í heild, en hingað til hafa engar ráðstafanir verið gerðar í þá átt. Enn fremur er mér kunnugt um, að einstakir menn hér í Rvík hafa stungið á sig gróða af löndum hér í lögsagnarumdæmi Rvíkur, og hví skyldi þá eigandi Grafarholts sviptur þessari verðhækkun, sem orðið hefur á jörðinni: Annars er það algerlega órannsakað mál, hvort Reykvíkingar þarfnist alls þess lands, sem í frv. er farið fram á. Ég efast um, að hv. flm. frv. hafi athugað, hversu mikið land Reykjavíkurbær á nú þegar. Það mun láta nærri, að öll lönd, sem bærinn á í nágrenni sínu, séu í kringum 40 þús. ha., og þótt svo sé, að aðeins helmingur þessa lands sé ræktanlegur og hinn helmingurinn tekinn í skemmtigarða eða eitthvað líkt, þá telst mér svo til, að um 2500 ha. séu eftir á hverja 5 manna fjölskyldu, og þótt Reykvíkingar séu duglegir jarðræktarmenn, þá efast ég um, að það sverfi að þeim hungur með þessu landi, sem þeir eiga. nú. Undanfarin ár hefur Reykjavíkurbær átt þessar jarðir og ekki hreyft hönd til þess að nýta þær, heldur byggt þær leiguliðabúskap. Ég er ekki talinn óyggjandi aðili til þess að segja um, hvort Reykjavík þarfnist meira landrýmis en hún á þegar og gat fengið með góðu móti án þess að beita ofbeldi, en ég vil, að aðili, sem hefur bæði vit og dómgreind til að skera úr þessu og er óhlutdrægur, fái málið til athugunar, áður en Alþ. fellir dóm í því. Tvö ár eru nú, síðan Alþ. samþ. l. um landnám vegna kauptúna og sjávarþorpa, og í þessum l. er Búnaðarfélagi Íslands falið að skera úr um þau mál. Búnaðarfélagið hefur haft með höndum athugun á löndum til ræktunar, og þótt búnaðarfélagið sé stofnun bænda, þá hefur það ávallt sýnt kaupstöðum fullan skilning á þörfum þeirra, og ég veit, að það legði fram óhlutdrægan úrskurð í þessu máli. Það kom fram í nál. hv. meiri hl. allshn. í Ed., að búnaðarfélaginu væri ekki trúandi til þess að fá þetta mál til meðferðar, vegna þess að einn hreppsnefndarmaður Mosfellshrepps væri í stjórn þess, en þessi maður er ég. Nú er svo málum háttað, að sá, sem legði vinnu í þetta, yrði jarðyrkjuráðunauturinn Pálmi Einarsson. Í öðru lagi eru tveir aðrir í stjórn búnaðarfélagsins en ég, sem mundu meira en vega upp á móti minni skoðun, og þriðja lagi get ég lofað því að koma persónulega hvergi nærri málinu til þess að forðast, að hlutdrægni af minni hálfu yrði við komið. Ég vil, að rannsókn fari fram í þessu, áður en málið fer lengra hér á Alþ. Íbúar Mosfellshrepps hafa alltaf sýnt Reykvíkingum skilning og reyndu að leysa þetta mál friðsamlega með því að bjóða þeim allar þær jarðir, sem að framan greinir, og það er þess vegna hart, þegar svarað er með þessu frv. Ég get getið þess, að auk þess, sem Reykjavíkurbæ var boðið Grafarholt fyrir 600 þús. kr., þá fór hreppurinn fram á, að sér yrði greitt í eitt skipti fyrir öll 100 þús. kr. í skaðabætur fyrir missi allra þessara jarða. Fyrir einum 10 árum, þegar bærinn fékk Árbæ og Ártún, fékk hreppurinn 50 þús. kr. í skaðabætur, svo að þessar 100 þús. kr., sem farið er fram á núna, eru ekki nema brot af því, sem hann fékk fyrir 10 árum, þar eð peningar eru nú í miklu lægra gildi en þeir voru þá. Þessar 100 þús. kr. ná ekki til þess að verða „kapital“, sem gæti ávaxtazt í stað útsvara þeirra, er hreppurinn hefur af þessum eignum sínum, sem hann bauðst til að láta af hendi. En hann lagði þetta á sig til þess að fá friðsamlega lausn í málinu. Ég er með því, að Rvík og aðrir kaupstaðir fái lönd, til þess að þeir geti lifað og þroskast, en við lifum í lýðræðislandi, og allir eiga að fá að njóta réttar síns, jafnt smáir hreppar sem stórir kaupstaðir. Ég fer aðeins fram á, að þessa réttar sé gætt og að málið sé athugað af óhlutdrægum aðila, og þess vegna má ekki flaustra málinu af á stuttum tíma. Þótt full ástæða sé til að segja meira um þetta mál, þá mun ég þó láta þetta nægja af sinni, en svara, ef ástæða gerist.



Herra forseti. - Þetta mál hefur verið mjög ýtarlega rætt í Ed., og við þessa umr. hefur hv. þm. Mýr. gert því allmikil skil. Ég er mér þess meðvitandi, að langar umr. um málið eru þýðingarlausar, en þó get ég ekki komizt hjá að segja um það örfá orð. Ég viðurkenni eins og hv. þm. Mýr. þörf höfuðstaðarins fyrir landrými og veit, að það er háttur manna annars staðar, þar sem svipað stendur á, að reyna í tæka tíð að færa út kvíarnar, meðan kostnaður við það er viðráðanlegur og með hliðsjón af þeirri þörf, sem framtíðin segir til um. Ég er því meðal þeirra manna, sem eru fullkomlega reiðubúnir til að líta á þessa hlið málsins, sem snýr að Reykjavíkurbæ. Hins vegar veit ég líka, að það er ekki til of mikils mælzt við hv. þdm., að þeir geri sér þess nokkra grein, hver hluti bæði viðkomandi hrepps- og sýslufélags verður með því móti, að ákvæði frv. verði lögfest. Ég tel þess vegna, að í þessu máli beri í lengstu lög að leita samkomulags. Ég hef sjálfur sem þm. G.-K. gert mér far um að leita hófanna við bæjarstjórn Rvíkur um að ganga svo langt sem yfirvöld bæjarins sjá sér fært í því skyni að reyna að ná um þetta mál samkomulagi við hreppinn. Ég hafði, a.m.k. um nokkurt skeið, von um að þetta mætti takast, og er ekki enn úrkula vonar um farsællega niðurstöðu af þeim tilraunum, en því vil ég ekki leyna, að mér þykir í þeim efnum ekki blása eins byrlega og ég hafði vonað. Ég vil ekki fara dult með þá skoðun, um leið og ég lýsi yfir, að ég vil gjarnan líta á málið frá sjónarmiði Rvíkur, að mér þykir ekki hafa gætt nægilegrar viðsýni af hendi Reykjavíkurbæjar í samningaumleitunum við Mosfellshrepp í þessu efni. Ég hef nýlega átt tal við hv. þm. Mýr., sem, eins og hann sjálfur sagði, á sæti í hreppsnefnd Mosfellshrepps, og orðaði við hann leið til samkomulags í þessu máli, sem mér fannst frá sjónarmiði Rvíkur fullkomlega aðgengilegt. Ég skal Ekki viðhafa stóryrði, en það stappar nokkuð nærri í huga mínum, að það sé yfirdrottnunarstefna, sem lýsir sér í því af hendi Reykjavíkurbæjar, ef sú leið reynist ófær. Hv. þm. Mýr. sagði að sönnu, að hann hefði í þessu máli ekkert umboð á þessu stigi málsins til að tala f.h. hreppsins, en hann lét þó skina í það við mig, að ef ég hefði fram að bera sáttatilboð frá Rvík svipað því, sem ég orðaði við hann, þá teldi hann hvergi nærri girt fyrir, að hægt væri að taka málið upp á vinsamlegum grundvelli. Ég vil leyfa mér, um leið og ég endurtek, að mér er ljóst, að langar umr. og þrætur um málið færa það ekki nær markinu, og um leið og ég get vísað til sögu málsins, eins og hv. þm. Mýr. sagði hana, þó að þar kunni að vera fram dregið meir sjónarmið annars aðilans, að skora fastlega á þá n., sem mun vera allshn., sem fær þetta mál til meðferðar, að hún einbeiti vilja sínum og getu þegar í öndverðu og reyni að ná frjálsu samkomulagi um málið. Ég treysti því, að þótt hv. alþm. vilji líta á nauðsyn Reykjavíkurbæjar, þá gleymi þeir ekki heldur hinum eindregnu óskum og kröfum hreppsins. Ég leyfi mér því að vænta þess, að hv. n. reyni að ná samkomulagi, og ég fyrir mitt leyti er fús til að tjá henni, hvað það var, sem ég var að ræða um við hv. þm. Mýr. um hugsanlega lausn á málinu og vil mælast til þess, að hv. allshn. vilji hafa viðræður um það við hann og mig og einhvern umboðsmann frá Reykjavikurbæ. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara um málið fleiri orðum á þessu stigi málsins.



Herra forseti. - Það var eiginlega ljót lýsing, sem hv. þm. Mýr. gaf á þessu máli. Hann einkenndi það með þessum fjórum orðum: Handahóf, hroðvirkni, yfirgangur og ofbeldi. Þetta er mjög ljót lýsing. Og til að undirstrika þetta talaði hann um, að Reykjavíkurbær væri eins og visst stórveldi í heiminum að heimta meira olnbogarúm, en það þýddi sama og „Lebensraum“. Hann sagði, að aðfarir okkar líktust aðferð Japana gagnvart Bandaríkjunum, og þá skildist mér, að borgarstjórinn væri Kuruso, Björn Birnir væri Roosevelt og þetta frv. væri árás, sem gerð hefði verið á Pearl Harbour Mosfellssveitarinnar, sem sé Grafarholt. Annars fannst mér hv. þm. Mýr. vera með sinni löngu ræðu að bera í bakkafullan lækinn. Öll rök, sem hann hafði fram að færa, eru fram komin í málsskjölum, sem fyrir liggja. Þeir í Mosfellssveitinni eiga kröfurétt á, að röksemdir þeirra séu athugaðar og metnar af fyllstu sanngirni. Til þess hefur allshn. haft aðstöðu, því að rök þeirra hafa legið fyrir í málsskjölum, sem fyrir liggja. Ég mun ekki fara mörgum orðum um þetta mál nú, en vil aðeins minnast á niðurlagið í ræðu hv. þm. Mýr. Hann vill senda þetta mál Búnaðarfélagi Íslands til umsagnar. Skilst mér þá, eftir því sem fram hefur komið, að þar eigi formaður búnaðarfélagsins, Bjarni Ásgeirsson, að meta rök hreppsnefndarmanns Mosfellssveitar og þm. Mýr., Bjarna Ásgeirssonar. Nú hefur hv. þm. að vísu sagt, að hann hafi lofað að víkja úr dómi. Ég ber ekki brigður á, að hann muni efna það. En þeir vita, sem til þekkja, að þar muni gæta áhrifa þessa myndarlega formanns, jafnvel þó að hann víki úr sæti um stundarsakir. Það er allt öðru máli að gegna að leita umsagnar búnaðarfélagsins, þegar um það er að ræða að leggja lönd undir smáþorpin, til þess að þorpsbúar geti fengið land til að reka kúabú. Hér er um það að ræða að leggja undir Rvík land, sem bærinn hlýtur að þurfa að nota í framtíðinni til margs konar nota fyrir bæjarbúa. Það hefði verið ómetanlegt fyrir Reykjavíkurbæ, ef framfylgt hefði verið þeirri stefnu í öndverðu að selja ekki þau lönd, sem Rvík er byggð á, til einstaklinga. Það kom fram í ræðu hv. þm. Mýr., að löndin í nágrenni bæjarins eru nú að komast í geipiverð fyrir aðgerðir Rvíkur. Er þá ekki sjálfsagt, að það af þessum löndum, sem er ekki í eigu Rvíkur enn, komist í eigu bæjarins, svo að bæjarbúar í heild njóti þeirrar verðhækkunar, sem verður á þessum löndum vegna hans eigin aðgerða, og fyrirbyggja vandræði, sem af því stafa, að einstök sveitarfélög ráði þeim löndum, sem bærinn er að byggjast á eða þarf að nota til margháttaðrar starfsemi? Ég vil skjóta því til hv. allshn., þar sem hv. þm. Mýr. heldur því fram, að þetta frv. sé handahófslega gert að því leyti, að takmörkin séu ekki nógu skýrt ákveðin milli Rvíkur og nágrennis, þá er ég honum að vissu leyti sammála. Ég hef haldið því fram í bæjarstjórninni, að taka ætti stærra land en hér er gert ráð fyrir. Ég er hv. þm. Mýr. sammála, að það sé óheppilegt, að mikill fjöldi manna sé þannig settur, að hann sofi í öðru lögsagnarumdæminu, en vinni í hinu. Ég hef lifað við þessa aðstöðu í átta ár. Ég vann í lögsagnarumdæmi Rvíkur, en svaf á Seltjarnarnesi. En eftir því sem lögsagnarumdæmið er víðara, er minni hætta á þessu vandamáli. Nú vil ég benda á, að það er svo með hundruð manna. að þeir vinna í Rvík, en sofa á Seltjarnarnesi og kannske nokkrir í Mosfellssveit, og í sambandi við þetta hafa komið upp ýmis vandamál. Ég vil því skjóta því til hv. n., að hún breyti frv. á þann veg, að allur Seltjarnarneshreppur verði tekinn, Engey og Viðey. Enn fremur hef ég sérstakan áhuga fyrir því, að hv. þm. Mýr. verði borgari í Rvík, og mér finnst einnig sjálfsagt, að Álafoss verði lagður undir lögsagnarumdæmi Rvíkur og landið þar í kring. Því hefur verið haldið fram, að bærinn þyrfti að hafa innan vébanda sinna uppspretturnar, þar sem kalda vatnið er tekið, en mér finnst ekki siður mikils vert, að lagt sé undir bæinn það land, þar sem heita vatnið er, sem á að hita upp íbúðir okkar. Ég vil enn fremur benda á, að eins og frv. er nú, þá verða Blikastaðir eyja inni í lögsagnarumdæmi Rvíkur og landsvæði, sem Thor Jensen á, tengt við Mosfellssveitina með smáspena.

Það er líka hólmi.

. Hv. þm. upplýsir, að það sé líka hólmi, og því sterkari eru þá rökin fyrir mínu áliti, að svona blettir séu ekki skildir eftir. Ég vil svo ljúka máli mínu með ósk um, að allshn. taki þetta mál til rækilegrar athugunar og líti með fullri sanngirni jafnt á málstað Rvíkur sem Mosfellssveitar, og svo má ekki gleyma hv. þm. G.K., sem hefur einkennilega aðstöðu í málinu, enda skal ég viðurkenna, að hún er erfið.