Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Umsvif í alþjóðasamstarfi aukast örar en nokkru sinni fyrr. Sú staðreynd kallar á að við Íslendingar sinnum þeim málaflokki í ríkari mæli en áður. Hnattvæðingin eða alþjóðavæðingin sneiðir ekki hjá okkur. Þar erum við og viljum vera virkir þátttakendur. Útrás íslenskra fyrirtækja og fjárfestingar þeirra erlendis eru dæmi um breytt umhverfi. Allur heimurinn er vettvangur íslenskra athafna og Ísland er ekki eyland í merkingunni einangrað land. Alþjóðlegir straumar leika hér um. Þeir eru undirstaða framfara með sama hætti og hafstraumarnir gera landið byggilegt. Alþjóðlegum fundum, sem fjalla um íslenska hagsmuni, fjölgar stöðugt. Við eigum ekki kost á að sitja þar hjá. Enginn gætir hagsmuna okkar nema við sjálf. Það er mikið verk og kostnaðarsamt að taka þátt í slíku samstarfi. Í því efni hefur utanrrn. mikilvægu forustuhlutverki að gegna. Þess gætir þó í auknum mæli að alþjóðlegt samstarf snerti starfssvið margra ráðuneyta enda tekur það til allra sviða samfélagsins. Það gerir samvinnuna flóknari og pólitískari og að henni koma öll fagráðuneytin. Málaflokkar eins og umhverfis- og auðlindamál varða í vaxandi mæli þjóðarhagsmuni og öryggi ríkja beint og óbeint. Hnattvæðingin mun halda áfram. Samfara henni eykst gildi okkar hefðbundnu alþjóðasamvinnu, t.d. á sviði Sameinuðu þjóðanna, Atlantshafsbandalagsins og Evrópu- og Norðurlandasamstarfs. Það gefur augaleið að í ræðu sem þessari get ég tímans vegna ekki fjallað um alla þætti utanríkismála. Ég hef þess vegna ákveðið að dreifa yfirlitsskýrslu um utanríkismál með vorræðu minni árið 2000, líkt og gert var 4. nóvember 1997. Fyrirhugaða stækkun Evrópusambandsins ber hæst á sviði Evrópumála. Öll starfsemi ESB tekur mið af þessu. Stækkunarferlið mun einnig hafa áhrif á EFTA-ríkin sem utan standa. Framkvæmdastjórn ESB hefur nú lagt fram tillögu um að ekki verði lengur gert upp á milli þeirra sex ríkja sem formlega er samið við og hinna sex sem verið hafa í biðstöðu. Búast má við að gengið verði frá því á leiðtogafundinum í Helsinki að samið verði samhliða við tólf ríki en tengsl styrkt við Tyrkland án samningaviðræðna. Bjartsýnar áætlanir sumra ríkja um aðild að ESB strax árið 2002--2003 eru ekki raunhæfar. Það verður vart fyrr en undir lok næsta árs sem það fer að skýrast hvenær fyrstu ríkin fá inngöngu. Til viðbótar má nefna að ESB verður sjálft að gera upp við sig hvaða breytinga er þörf á eigin innviðum áður en af stækkun verður. Milliríkjaráðstefna um það hefst á næsta ári. Þótt stefnt sé að því að henni ljúki fyrir þar næstu áramót er það alls óvíst. Það er þó ekki seinna vænna fyrir okkur að búa okkur undir að taka afstöðu til samskipta við mun stærra Evrópusamband. Enn eru breytingar fram undan sem hafa áhrif á stöðu ríkja sem haft hafa umfangsmikið samstarf við Evrópusambandið. Má þar nefna að sameiginlegur gjaldmiðill, evran, kemst á að fullu árið 2002. Þó að Ísland hafi aldrei sótt um aðild og engin slík umsókn sé í undirbúningi þá hefur aðild ekki verið hafnað. Ákvarðanir samstarfsríkja okkar í EFTA á næstu árum hafa áhrif á þá stöðu. Ég hef því ákveðið að láta gera hlutlausa úttekt þar sem farið verður yfir starf Evrópusambandsins lið fyrir lið. Þar er hægt að draga fram hver staða Íslands yrði án samninga, því næst hvernig EES-samningurinn, samstarfssamningur um Schengen og aðrir þeir samningar, sem gerðir hafa verið, nýtast okkur og loks hver bein áhrif yrðu ef Ísland væri aðildarríki. Vonast ég til að geta lagt úttektina fyrir ríkisstjórn fyrri hluta næsta árs. Ekki er ætlunin að setja fram beinar tillögur heldur skýra stöðu okkar við breyttar aðstæður. Úttekt af þessu tagi ætti að skapa grundvöll fyrir upplýsta umræðu á næstu árum. Framkvæmd EES-samningsins hefur gengið allvel og raunar betur en margir þorðu að vona eftir að EFTA-ríkjunum fækkaði. Veik staða framkvæmdastjórnar ESB hefur reynst bagaleg því hún er milligönguaðili EFTA/EES-ríkjanna um öll mál á samningssviðinu þar sem við höfum ekki aðgang að pólitískum umræðuvettvangi aðildarríkja ESB. Róðurinn hefur reynst þungur í þeim tilvikum þar sem ástæða þykir til að breyta ákvörðunum ESB eða laga þær sérstaklega að íslenskum aðstæðum áður en þær eru felldar inn í EES-samninginn. Á móti kemur þó að auðveldara hefur reynst að koma sjónarmiðum okkar á framfæri við tæknilegan undirbúning á byrjunarstigi. Teknar hafa verið upp viðræður við framkvæmdastjórnina um bókun 9. Þar hafa verið settar fram kröfur um bættan markaðsaðgang fyrir sjávarafurðir við heldur dræmar undirtektir. Reynt verður að þoka málum áleiðis. Einnig hefur verið rætt við ESB um tollalækkanir á íslenskum hestum. Árangur þar fer eftir því hvort hægt er að ganga frá gagntilboði um tollalækkanir fyrir ESB-afurðir inn á íslenskan markað. Viðræður um bókun 3 varðandi unnar landbúnaðarafurðir, sem náðist ekki að ljúka á sínum tíma, eru nú á lokastigi og ætti hún því að geta tekið gildi á næsta ári. Á grundvelli samstarfssamnings Íslands og Noregs við Evrópusambandið, sem kenndur er við Schengen, hefur ríkjunum tveimur gefist kostur á að taka þátt í umræðu og starfi aðildarríkja ESB um landamæraeftirlit og tengd málefni. Það er flókið verkefni að skilgreina nákvæmlega hvar og hvenær Ísland og Noregur skuli hafa aðgang á grundvelli samningsins og upp hafa komið nokkur álitaefni. Í heild hefur starfið þó gengið vel. Þegar litið er um öxl í öryggis- og varnarmálum blasir eftirfarandi við: Aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningurinn við Bandaríkin hafa undanfarna fimm áratugi tryggt öryggi lands og þjóðar. Breytingar sem orðið hafa í öryggismálum á þessum áratug leysa íslensk stjórnvöld hvorki undan þeirri skyldu að tryggja landvarnir né heldur gefa þær tilefni til að varpa hornsteinum varnarstefnu Íslands fyrir róða. Öryggisumhverfi heimshluta okkar er enn í mótun. Það er stefna íslenskra stjórnvalda að taka fullan þátt í mótun þess umhverfis og axla þá ábyrgð sem því fylgir með virkri þátttöku í alþjóðlegu varnar- og öryggismálasamstarfi. Eins og fram kemur í greinargerð utanrrn. um öryggis- og varnarmál Íslands við aldamót er stefnt að því að gera þátttöku Íslendinga í vörnum landsins virkari. Þegar hafa verið stigin fyrstu skref í þá átt. Má þar nefna smíði 3000 tonna varðskips sem mun fyrir utan hefðbundna landhelgisgæslu taka þátt í æfingum og sjóferðaeftirliti í samstarfi við varnarliðið. Þátttaka Íslands í varnaræfingunni Norðurvíkingi hefur verið efld. Hlutur utanrrn. og Landhelgisgæslunnar var meiri nú en verið hefur. Sprengjuleitarsveit Gæslunnar tók þátt í æfingunni í fyrsta sinn. Sérsveit ríkislögreglustjóra var líka með í Norðurvíkingi í fyrsta sinn með beinum hætti. Næsta sumar fer almannavarnaæfingin Samvörður fram hér á landi í annað sinn undir merkjum Samstarfs í þágu friðar. Þar verður áhersla lögð á björgun úr hafsnauð. Í þeirri viðleitni að stuðla að faglegri umræðu hérlendis um varnarmál verður næsta haust haldin ráðstefna um framtíð öryggismála á Norður-Atlantshafi á vegum utanrrn. og herstjórnar Atlantshafsbandalagsins. Gildistaka Amsterdam-samningsins í maí sl. veldur þáttaskilum í öryggis- og varnarmálum Evrópu á næstu árum. Rýmkun ákvæða samningsins um nýjar öryggismálastofnanir ESB verður rædd innan ESB á næstu vikum. Gert er ráð fyrir að viðeigandi ákvarðanir verði teknar á leiðtogafundi ESB í Helsinki í desember. Það er markmið ESB að efla sameiginlega utanríkis- og öryggismálastefnu þannig að jafnóðum verði mótuð sameiginleg varnarmálastefna og í þeim tilgangi verði Vestur-Evrópusambandið (VES), eða ákveðin verkefni þess felld inn í ESB. Framkvæmd þessara ákvæða samningsins hófst á leiðtogafundi ESB í Köln í júníbyrjun þar sem m.a. var lagður grunnur að stofnun sérstakrar öryggismálanefndar og hermálanefndar. Atburðarásin í fyrrverandi Júgóslavíu, nú síðast í Kosovo, hefur afhjúpað misræmið sem er á milli varnarviðbúnaðar Evrópuríkja, þar á meðal samanlagðra útgjalda til varnarmála, og getu þeirra til að ráðast í sjálfstæðar aðgerðir ef þörf krefur. Jafnframt hefur vakið athygli hversu Bandaríkin hafa axlað stóran hluta þeirra byrða sem hafa fylgt aðgerðunum í fyrrverandi Júgóslavíu. Viðleitni til breytinga miðast ekki eingöngu við að styrkja sameiginlega utanríkis- og öryggismálastefnu ESB. Hún sýnir líka vilja til að leiðrétta misræmið. Jafnhliða þessari þróun innan ESB hafa einstök aðildarríki þess sett fram tillögur um hvernig gera megi Evrópuríkjum kleift að axla meiri ábyrgð í öryggis- og varnarmálum. Á vettvangi Atlantshafsbandalagsins hefur verið ákveðið að efla frekar evrópskt öryggis- og varnarmálasamstarf, m.a. til stuðnings hugsanlegum aðgerðum ESB. Óvíst er hvort leiðtogum ESB-ríkja auðnast í Helsinki að fjalla um þátttökurétt annarra ríkja í störfum nýrra öryggismálastofnana. Á hinn bóginn er æskilegt að ákvarðanir um slíkar stofnanir feli frá upphafi í sér ákvæði um þátttökuréttinn. Þannig mætti tryggja beina þátttöku án skerðingar á sjálfstæðri ákvarðanatöku ESB. Með tilhögun í líkingu við aukaaðildina að VES gæti ESB stuðlað að víðtækri samstöðu um evrópska öryggis- og varnarmálastefnu, þar á meðal stuðningi við lögmæti nauðsynlegra aðgerða. Þá auðveldar þátttökuréttur evrópskra bandalagsríkja utan ESB allt samstarf Atlantshafsbandalagsins og ESB og kemur í veg fyrir óviðunandi flokkadrætti innan bandalagsins. Af ofangreindum ástæðum hefur viðeigandi sendiráðum Íslands í aðildarríkjum ESB verið falið að kynna sjónarmið íslenskra stjórnvalda á nýjan leik fyrir leiðtogafundinn í Helsinki. Utanríkisráðherrum aukaaðildarríkja VES hefur verið boðið til óformlegs fundar með starfsbræðrum frá ESB-ríkjum nú næstu daga. Sjónarmið okkar endurspegla vilja til að standa vörð um íslenska hagsmuni. Ísland er Evrópuríki sem hefur lagt sitt af mörkum til sameiginlegs öryggis og varna álfunnar í rúma hálfa öld og verðskuldar sæti við borðið þar sem fjallað verður um evrópsk öryggis- og varnarmál þegar til lengri tíma er litið. Það þýðir ekki að sameiginlegar varnarskuldbindingar Atlantshafsbandalagsins séu léttvægari en áður, heldur er þetta þvert á móti leiðin til að varðveita og styrkja Atlantshafstengslin. Margir hafa haft á orði að æskilegt væri að gæta samræmis í fjölgun aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins og ESB. Þótt sú hafi ekki orðið raunin er hugsanlegt að mótun sameiginlegrar öryggis- og varnarmálastefnu innan ESB geti haft áhrif á stækkunarferli beggja samtaka. Eftir sem áður leggjum við áherslu á að Eystrasaltsríkin þrjú verði á meðal þeirra ríkja sem næst verður boðin aðild. Fullyrða má að leiðtogafundur Atlantshafsbandalagsins í Washington hafi sætt einna mestum tíðindum á sviði öryggis- og varnarmála frá því að síðast var fjallað um utanríkismál á Alþingi. Fundurinn sýndi órofa samstöðu aðildarríkja og samstarfsríkja þegar aðgerðir bandalagsins gegn sambandslýðveldinu Júgóslavíu stóðu sem hæst, endurskoðuð öryggismálastefna bandalagsins var samþykkt í aðdraganda nýrrar aldar, stækkunarferli bandalagsins var staðfest með ákvörðunum um hagnýtan undirbúning umsóknarríkja og komið var til móts við Evrópusambandið á sviði öryggis- og varnarmála. Herra forseti. Ísland leiðir Norðurlandasamstarfið á þessu ári. Formennskan í Norðurlandasamstarfinu gefur okkur kærkomið tækifæri til aukinna áhrifa. Við höfum haldið fundi ráðherra og embættismanna. Í tengslum við þá hefur fjöldi fólks sótt okkur heim en slíkar heimsóknir treysta vináttuböndin. Við höfum haldið tvo norræna utanríkisráðherrafundi. Á fund sem haldinn var á Egilsstöðum komu jafnframt utanríkisráðherrar Eystrasaltsríkjanna og Kanada. Þátttaka gestanna endurspeglar samstarfið sem Norðurlandasamstarfið hefur getið af sér. Eystrasaltsráðið, Barentsráðið og Norðurskautsráðið eru af þessum meiði. Norðlæg vídd Evrópusambandsins hefur á undanförnum mánuðum verið áberandi í umræðunni um starfsemi Barentsráðsins og Eystrasaltsráðsins enda er ljóst að áhersluatriði eru hliðstæð. Það er gleðiefni að ESB skuli bjóða ríkjum á norðurslóðum sem eru ekki meðlimir að taka þátt í stefnumótun um hina norðlægu vídd. Sérstakur ráðherrafundur um hana er fyrirhugaður í Helsinki 12. þessa mánaðar. Barentsráðið og Eystrasaltsráðið geta verið ESB innan handar við að framfylgja stefnu um hina norðlægu vídd. Sama á við um Norðurskautsráðið. Starfsemi þess á sviði umhverfismála, áður þekkt sem Rovaniemi-ferlið, er allviðamikil og ítarleg. Þá er þess að gæta að Atlantshafstengslin sem koma til af þátttöku Bandaríkjanna og Kanada í Norðurskautsráðinu hljóta að vega þungt frá pólitísku sjónarhorni. Fyrir okkur er æskilegt að miða að því að koma á tengslum milli Norðurskautsráðsins og hinnar norðlægu víddar ESB. Staða Norðurlanda í Evrópu er sterk. Þau hafa á þessu ári leitt þrjár stórar Evrópustofnanir. Við Íslendingar höfum farið fyrir Evrópuráðinu, Norðmenn gegna formennsku í ÖSE og Finnar í ESB. Við höfum saman nýtt okkur þessa stöðu með stuðningi Dana og Svía, enda einstakt tækifæri til að hafa meiri áhrif á málefni Evrópu. Við Íslendingar viljum efla hin marghliða tengsl við Rússland. Samstarf við Rússa er nú orðið fastur liður í svæðasamstarfi Norðurlandanna innan ráðanna þriggja sem ég nefndi áðan. Þeim hefur líka verið boðin þátttaka í fundum Norðurlanda og Eystrasaltsríkjanna, til dæmis fundum utanríkis- og varnarmálaráðherra. Á fundi utanríkisráðherra Norðurlanda og Þýskalands í Berlín nýlega var einmitt lögð áhersla á mikilvægi þessa svæðisbundna samstarfs, ekki síst með tilliti til Rússlands. Sex mánaða formennsku Íslands í ráðherranefnd Evrópuráðsins er senn að ljúka. Ég vil láta í ljós sérstakt þakklæti mitt til þingmanna og jafnframt fjölmiðla fyrir þann áhuga sem þeir hafa sýnt því starfi. Ein af skyldum formennskuríkis er að að hafa forustu um málefni ráðsins og vera í forsvari fyrir því gagnvart ríkjum og stofnunum. Af þessum ástæðum heimsótti ég Bosníu-Hersegóvínu og Úkraínu og tók þátt í Sarajevo-ráðstefnunni um stöðugleikasáttmála fyrir Suðaustur-Evrópu. Fjárlög Evrópuráðsins hafa ekki hækkað að raungildi undanfarin ár. Ljóst er að Mannréttindadómstóllinn þarf á hærri fjárveitingum að halda til að sinna þeim málum sem nú bíða úrlausnar. Málunum fjölgar vegna nýrra aðildarríkja og þeirrar staðreyndar að þegnar ríkjanna vita nú betur en áður um tilveru dómstólsins og skyldur aðildarríkjanna samkvæmt mannréttindasáttmálanum. Í formennskutíð okkar hefur verið reynt að finna lausn á þessu. Ég er bjartsýnn á að hún finnist á næstunni. Evrópuráðið og Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu (ÖSE) vinna að sumu leyti að sömu verkefnum á sviði mannréttindamála en ÖSE sinnir líka mörgum öðrum málum. Brýnt er að forðast tvíverknað í störfum þessara stofnana eins og margoft hefur komið fram í umræðum á hv. Alþingi. Brátt hefur Evrópusambandið gerð sérstaks mannréttindasáttmála ESB. Þessi sáttmáli á ekki að veikja störf Evrópuráðsins og ÖSE að mannréttindamálum. Mannréttindadómstóll Evrópu á eftir sem áður að gegna hlutverki sínu og tryggja lagalega einingu um grundvöll mannréttinda í álfunni. Á þetta atriði lagði ég sérstaka áherslu á samráðsfundum Evrópuráðsins og ESB nú í október. Hartnær aldarfjórðungur er liðinn frá því að Helsinki-sáttmálinn var samþykktur og grunnurinn lagður að starfsemi Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu (ÖSE). Starfsemi stofnunarinnar hefur margfaldast enda tekur starf hennar til öryggismála í víðum skilningi: mannréttindamála, afvopnunarmála, aðgerða á hernaðarsviðinu, menningarmála og efnahags- og umhverfismála. Eftir tvær vikur verður leiðtogafundur ÖSE haldinn í Istanbúl og standa vonir til að þar verði unnt að samþykkja þrjú skjöl sem styrkja átakavarnir og hlutverk samtakanna í að koma á friði og styrkja stöðugleika í álfunni. ÖSE eru einu samtökin sem öll Evrópuríki og ríki Norður-Ameríku eiga aðild að. Herra forseti. Ég hef áður sagt á hinu háa Alþingi að nauðsynlegt sé að fylgjast vel með þeirri umhverfismálaumræðu sem á sér stað innan Sameinuðu þjóðanna. Inn í hana fléttast umfjöllun um auðlindamál, þar á meðal málefni hafanna, en ekki er gerður greinarmunur á umhverfismálum annars vegar og auðlindamálum hins vegar. Nefnd Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun kom saman í vor og fjallaði m.a. um málefni hafanna. Ísland tók þátt umræðunni og stóð fyrir vel heppnaðri kynningu á stjórnun íslenskra fiskveiða og afstöðu fyrirtækja í sjávarútvegi til umhverfismála. Í kjölfarið var ákveðið að Ísland byði sig fram til setu í nefndinni á næsta ári. Í upphafi 54. allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna, sem nú stendur yfir, vakti Kofi Annan máls á nauðsyn þess að ná sátt um hvernig og hvenær hið alþjóðlega samfélag geti gripið inn í átök sem eiga sér stað innan landamæra fullvalda ríkja. Þetta er mjög aðkallandi úrlausnarefni í ljósi þess að flest alvarleg átök eiga sér nú stað milli stríðandi fylkinga innan einstakra ríkja en ekki á milli ríkja. Óbreyttir borgarar eru ekki aðeins fórnarlömb átaka heldur beinast stríðsaðgerðir oft beinlínis gegn þeim. Fullveldisréttur ríkja er ein af grundvallarreglum þjóðaréttarins og þarf að umgangast þann rétt með það í huga. Hins vegar er ljóst að meginreglur þjóðaréttar um mannréttindi eru ófrávíkjanlegar og altækar. Þessar meginreglur geta rekist harkalega á eins og sýndi sig í Kosovo. Við getum ekki setið hjá aðgerðalaus þegar stórfelldir glæpir á borð við fjöldamorð eru framdir. Óviðunandi er að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna geti ekki komið sér saman um ákvarðanir til lausnar á slíku ástandi. Norðurlöndin hafa tekið virkan þátt í umræðu um endurbætur á skipulagi og skipan öryggisráðsins en því miður hefur hún ekki borið ávöxt fram að þessu. Tímabæru frumkvæði Kofis Annan í þessu sambandi verður að fylgja eftir og ná sátt um niðurstöðu. Niðurstaðan um íhlutunarrétt hins alþjóðlega samfélags á grundvelli mannréttinda og mannúðarlaga skiptir sköpum fyrir framtíð Sameinuðu þjóðanna sem bera aðalábyrgð á að tryggja heimsfrið og öryggi. Stofnunin þarf að laga sig að breyttu umhverfi og marka stefnu um það hvernig hún ætlar að taka á átökum þar sem óbreyttir borgarar njóta ekki verndar eigin stjórnvalda en eru þess í stað ofsóttir og drepnir. Brýnt er að huga að hvernig hægt er að styrkja fyrirbyggjandi hlutverk samtakanna sem Kofi Annan hefur gert að forgangsatriði. Unnið hefur verið skipulega að því undanfarin missiri að styrkja samstarf Íslands við Matvæla- og landbúnaðarstofnunina FAO sem hefur aðsetur í Róm. Margvísleg störf stofnunarinnar á sviði landbúnaðar og sjávarútvegs eru Íslendingum mikilvæg. Má þar nefna umræður um sérstöðu landbúnaðar í heimsviðskiptum og skynsamlega nýtingu sjávarauðlinda í krafti öflugrar fiskveiðistjórnunar. Til þess að fylgja þessum hagsmunum frekar eftir sækist Ísland nú í fyrsta sinn eftir setu fyrir hönd Norðurlandanna allra í stjórnarnefnd FAO. Á næstu dögum verður valið í nefndina til þriggja ára. Í tengslum við væntanlega stjórnarnefndarsetu hefur verið ákveðið að ráða sérstakan staðarfulltrúa til starfa í Róm. Þá hefur ríkisstjórnin í undirbúningi, í samstarfi við FAO, að standa fyrir ráðstefnu um sjálfbærar fiskveiðar á Íslandi árið 2001. Leitast verður við að fjalla um flestar hliðar fiskveiða og þátt þeirra í fæðuöflun mannkynsins og áhrif þeirra á vistkerfi jarðar. Niðurstaða ráðstefnunnar gæti orðið leiðandi stefnuyfirlýsing sem renndi styrkum stoðum undir þau sjónarmið sem Ísland hefur haldið á lofti. Þessa dagana stendur yfir í Bonn fimmta aðildarríkjaþing loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna. Þar er fjallað um framkvæmd Kyoto-bókunarinnar og unnið að undirbúningi þess að sjötta aðildarríkjaþingið, sem fram fer árið 2001, geti samþykkt reglur um kvótaviðskipti og aðra þætti sveigjanleikaákvæðanna sem svo eru nefnd. Markmið okkar á þeim fundum, sem nú standa yfir, er að fá það viðurkennt að hinni tæknilegu umræðu um íslensku tillöguna sé lokið þannig að unnt verði að taka ákvörðun í málinu á næsta aðildarríkjaþingi. Tillagan á að tryggja að við getum haldið áfram að nýta okkar hreinu, endurnýjanlegu orkulindir og þannig lagt fram skerf til lífvænlegra loftslags á jörðinni. Loftslagssamningur Sameinuðu þjóðanna, sem tók gildi í mars 1995, hefur verið fullgiltur af 180 ríkjum. Fram til þessa hafa 84 ríki undirritað Kyoto-bókunina, sem er bókun við samninginn frá 1997, en aðeins 16 fullgilt hana. Ekkert OECD-ríkjanna hefur fullgilt bókunina og ekkert þeirra ríkja sem tekið hafa á sig skuldbindingar samkvæmt Kyoto-bókuninni hafa uppi áform um að fullgilda hana meðan óráðið er um framkvæmd sveigjanleikaákvæðanna, framfylgd og viðurlög við að brjóta gegn bókuninni. Herra forseti. Árið 1999 er fyrsta árið sem ákvörðun ríkisstjórnarinnar um aukið fé til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands kemur til framkvæmda. Aukningin var 57 milljónir kr. frá 1998 til 1999 og er aftur gert ráð fyrir 60 milljóna kr. aukningu í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2000. Stefnt er að aukinni starfsemi í heilbrigðis- og félagsmálum og meiri samvinnu við frjáls félagasamtök. Þrátt fyrir að myndarlega hafi verið tekið á í fjárveitingum til tvíhliða aðstoðar við þróunarlönd, þ.e. verkefna Þróunarsamvinnustofnunar Íslands, nánast þreföldun framlaga á árabilinu 1998--2003, er Ísland enn þá eftirbátur nágrannaríkjanna í framlögum til þróunarmála. Afar brýnt er að gefa eftir skuldir fátækustu ríkja heims og átakið til þess var aðalumfjöllunarefni ársfundar Alþjóðabankans nú í haust. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að taka þátt í átakinu af fullri einurð eins og aðrar Norðurlandaþjóðir. Mörg fátækustu ríki hafa lokast inni í vítahring afborgana og vaxtagreiðslna sem þau hafa alls ekki ráðið við. Markmið átaksins er að rjúfa þennan vítahring. Ég geri mér vonir um að átakið hjálpi ekki einvörðungu fátæku fólki til bjargálna heldur örvi það líka viðskipti í heiminum. Framlag okkar til átaksins nemur um það bil 200 milljónum króna sem fara að mestu í gegnum Alþjóðabankann á nokkrum árum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í vor kom fram skýr vilji til að halda áfram að auka fjölbreytni atvinnulífs og útflutningsgreina. Verðmæt sérþekking okkar á góða möguleika úti í hinum stóra heimi ef hún fær stuðning. Þetta var haft að leiðarljósi, m.a. með ráðningu viðskiptasérfræðinga hjá sendiráðum okkar á mikilvægustu mörkuðunum. Starf þeirra hefur þegar skilað áþreifanlegum árangri. Lögð hefur verið áhersla á að samræma starfsemi þeirra opinberu aðila sem sinna alþjóðlegu kynningar- og markaðsstarfi fyrir atvinnulífið. Leitast hefur verið við að efla samráð milli starfsmanna þeirra stofnana sem koma að slíkum málum. Þetta kom m.a. fram í sameiginlegri þátttöku viðskiptaþjónustu utanrrn. og Útflutningsráðs á sjávarútvegssýningunni hér á landi í september sl. og samstarfi viðskiptaþjónustunnar og Ferðamálaráðs í Bandaríkjunum í kynningarmálum. Með samstarfssamningi við Byggðastofnun hefur verið reynt að tryggja að þjónusta við útflytjendur nái einnig til fyrirtækja á landsbyggðinni. Samkeppnin um athygli fólks gerist æ harðari. Í samstarfi viðskiptaþjónustu utanrrn. og Ferðamálaráðs í Bandaríkjunum var gerð könnun sem leiddi ljós að Ísland var nánast óskrifað blað í hugum þarlendra. Í landkynningu er um óplægðan akur að ræða. Hefur verið kosið að tengja saman orðin Ísland og náttúra undir vörumerkinu Iceland Naturally og verður árlega til þess varið 70 millj. kr. á næstunni. Íslensk fyrirtæki í Bandaríkjunum leggja einnig til umtalsverða fjármuni. Gert er ráð fyrir að nýrri lotu samningaviðræðna verði ýtt úr vör á þriðju ráðherrastefnu Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar sem haldin verður í Seattle í Bandaríkjunum dagana 30. nóvember til 3. desember nk. Viðamestu verkefni komandi viðræðna verða endurskoðun landbúnaðarsamningsins og samningar um frjáls þjónustuviðskipti. Önnur væntanleg verkefni eru höfunda- og hugverkaréttindi og lækkun tolla á iðnaðarvörum og sjávarafurðum. Af hálfu nokkurra aðildarríkja WTO, þar á meðal Íslands, hefur áhersla verið lögð á að viðskipta- og umhverfismál verði til umfjöllunar í næstu samningalotu. Sú umræða gæti reynst okkur einna mikilvægust. Þar verður t.d. fjallað um sjálfbæra þróun og skynsamlega nýtingu endurnýjanlegra auðlinda. Tækifæri til að hafa áhrif á framvinduna gætu skapast vegna reynslu okkar á sviði verndunar, uppbyggingar og nýtingar sjávarafla. Við höfum lagt áherslu á að umræðan leiði til einhvers konar samnings á þessu sviði. Við undirbúning að ráðherrastefnunni í Seattle höfum við beitt okkur fyrir því að í slíkum samningi yrðu ákvæði um afnám ríkisstyrkja í sjávarútvegi. Þar höfum við bent á hvernig ríkisstyrkir hafi samkeppnishamlandi áhrif og geti stuðlað að rányrkju. Hugmyndir Íslands hafa fengið stuðning margra þjóða. Herra forseti. Fórnfúst starf ræðismanna Íslands erlendis verður seint ofmetið. Tilvist og starfsemi þeirra er mikilvæg fyrir fámenna utanríkisþjónustu og er brýnt að efla tengsl utanrrn. og hinna 215 kjörræðismanna okkar. Mikilvægt er að auka tengsl ræðismanna við land og þjóð. Í því skyni er nú í undirbúningi fimmta ræðismannaráðstefnan sem haldin verður á Íslandi árið 2001. Íslensk utanríkisþjónusta á sextíu ára starfsafmæli hinn 10. apríl næstkomandi. Ráðuneytið mótar nú tillögur um á hvern hátt þess verði minnst. Ég hef áhuga á því að nota það tilefni til að upplýsa betur um hlutverk utanríkisþjónustunnar og þá hagsmuni sem henni er falið að standa vörð um. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að nýta sér árþúsundamótin með margvíslegum hætti. Þetta á m.a. við um þátttöku Íslands í EXPO 2000 í Hannover í Þýskalandi sem er eitt okkar mikilvægustu viðskiptalanda. Þar njóta íslensk málefni velvildar. Yfirskrift sýningarinnar, maður, tækni, náttúra, hentar íslenskri ásjónu sérlega vel. Íslenskt hugvit og handverk munu njóta sín á sýningarsvæðinu. Þá verður haldið veglega upp á árþúsundamótin í Vesturheimi og minnst þar einkum tveggja stórviðburða frá árinu 1000, landafunda í Vesturheimi og kristnitöku. Utanríkisþjónustan hefur lagt lið þeim fjölmörgu viðburðum sem ráðgerðir eru í Bandaríkjunum og Kanada á vegum landafundanefndar. Um er að ræða eitt metnaðarfyllsta verkefni okkar fyrr og síðar á sviði landkynningar jafnframt því að áhersla er lögð á að treysta tengsl við fólk þar af íslensku bergi brotið. Ísland verður áfram í þjóðbraut ef við viljum það sjálf. En við getum einnig einangrast ef við höldum ekki vöku okkar. Framsækin utanríkisstefna er ein af forsendum velmegunar og framfara. Við megum ekki láta þröngsýni og hræðslu við að taka þátt í samstarfi ríkja vera ráðandi í gjörðum okkar. Djörfung og víðsýni hefur oftast einkennt íslenska utanríkisstefnu. Ef sá andi fær að ríkja við stefnumótun í nánustu framtíð mun okkur vel farnast.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá ræðu og skýrslu sem hann hefur flutt hér. Hins vegar er alveg rétt hjá honum að það er takmarkaður tími, 30 mín. hjá hæstv. ráðherra og 15 mín. hjá öðrum hv. þm. til að ræða þetta yfirgripsmikla mál. Því má vænta þess að á þessu þingi eins og oftast áður komi einstakir þættir utanríkismála til nánari umræðu en hér er hægt að viðhafa. Ég verð tímans vegna að láta mér nægja að drepa á nokkur atriði, bæði af því sem sagt er í ræðu hæstv. utanrrh. og eins því sem hann hefur látið ósagt í ræðu sinni. Ég vil taka undir þau orð sem hæstv. ráðherra mælir í ræðu sinni að utanrrn. hafi mjög mikilvægu hlutverki að gegna, að gæta hagsmuna Íslands og Íslendinga á erlendum vettvangi, og láta það koma fram að þetta litla og tiltölulega fámenna ráðuneyti hefur í þeim efnum unnið feikigott starf á undanförnum árum, þar sem Ísland hefur farið með forustu í ýmsum fjölþjóðasamtökum sem Íslendingar hafa átt aðild að, nú síðast í Evrópuráðinu og á vettvangi norrænnar samvinnu. Það hefur komið í ljós æ ofan í æ að það fólk sem vinnur við þessi störf á vegum utanrrn. skilar góðri vinnu og það er full ástæða til að þakka þeim fyrir það hér úr ræðustóli á Alþingi. Það er mjög athyglisvert og lýsir breyttum viðhorfum að fyrsta málið sem hæstv. utanrrh. tekur á dagskrá í ræðu sinni, og ber því að líta á sem mikilvægasta málið að hans áliti í utanríkismálum Íslendinga, eru Evrópumálefnin. Hann raðar þeim efst á listann sem segir a.m.k. sögu um það hvert mat hans er á mikilvægi þess samstarfs. Það er auðséð, svo valið sé orð sem er mikið í tísku hjá ýmsum, að hæstv. utanrrh. hefur tekið Evrópuvírusinn. Út af fyrir sig er ekkert nema gott um það að segja. Í ræðu sinni um Evrópumálin fjallar hæstv. ráðherra m.a. um umfangsmikið samstarf við Evrópusambandið og nefnir þá sérstaklega til sögunnar að sameiginlegur gjaldmiðill, evran, komist að fullu á árið 2002. Síðan segir hæstv. ráðherra orðrétt, með leyfi hæstv. forseta: ,,Þó að Ísland hafi aldrei sótt um aðild og engin slík umsókn sé í undirbúningi þá hefur aðild ekki verið hafnað.`` Þarna á hann við aðild að myntsamstarfinu. Svipuð ummæli viðhafði hæstv. forsrh. á fundum erlendis ekki alls fyrir löngu. Þetta eru vissulega athyglisverðar yfirlýsingar. Því eins og öllum er ljóst getur ekkert ríki orðið aðili að þessu samstarfi nema það sé jafnframt aðili að Evrópusambandinu. Að vísu gæti Ísland einhliða tekið þá ákvörðun að miða gengi krónunnar við gjaldmiðilinn evru. En það er væntanlega ekki sú aðild að samstarfinu sem hæstv. utanrrh. eða hæstv. forsrh. eiga við, heldur er ómögulegt að skilja orð þeirra öðruvísi en svo að þarna vísi þeir til þess að aðild að myntsamstarfinu, sem byggist á aðild að Evrópusamstarfinu hafi ekki verið hafnað, það sé með öðrum orðum á dagskrá. Það tel ég mjög merkilega yfirlýsingu, bæði frá hæstv. utanrrh. og ekki síst hjá hæstv. forsrh. sem hefur látið þau orð falla við annað tækifæri að aðildarumsókn Íslendinga að Evrópusambandinu sé ekki á dagskrá á meðan hann sitji í stól forsrh. Með öðrum orðum, að því frágengnu sé sú aðild ekki útilokuð. Það eru vissulega nokkur tíðindi að slík orð skuli falla hjá báðum hæstv. ráðherrum. Þá fagna ég því mjög sem fram kemur hjá hæstv. utanrrh. að hann hafi ákveðið að láta gera hlutlausa úttekt þar sem farið verði yfir starf Evrópusambandsins lið fyrir lið, þar sem hæstv. ráðherra segir að dregið verði fram hver staða Íslands yrði án samninga, því næst hvernig EES-samningurinn, samstarfssamningurinn um Schengen og aðrir þeir samningar sem gerðir hafa verið nýtast okkur og loks hver bein áhrif yrðu ef Ísland væri aðildarríki að Evrópusamstarfinu. Hæstv. ráðherra er hér að segja nákvæmlega það sama og Samfylkingin lagði til og gerði að kosningastefnu sinni. Með öðrum orðum, að ríkisstjórnin tæki á sig það verkefni að fara yfir þá kosti sem Íslendingar eiga í málunum, lýsa kostum þeirra og göllum, opna þannig fyrir umræðu um Evrópumálin, taka þau á dagskrá með þjóðinni og gera henni fært að taka á grundvelli vitrænna umræðna ákvörðun um hvort og hvenær sækja skyldi um aðild. Þarna er hæstv. utanrrh. að leggja til nákvæmlega sömu starfsaðferðirnar og Samfylkingin lagði til í kosningabaráttunni og ég fagna því. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki reiðubúinn til að beita sér fyrir því að í þeirri hlutlausu úttekt, sem hann ætlar að beita sér fyrir að fram fari, verði m.a. leitað álits og afstöðu þeirra aðila sem hafa tekið mjög virkan þátt í þessu samstarfi á vettvangi Evrópusamvinnunnar og EES-samningsins, t.d. þeirra samtaka sem hafa tekið þátt í samvinnuþáttum sem varða hagsmuni neytenda og verkafólks sérstaklega, þ.e. verkalýðshreyfingarinnar annars vegar og Neytendasamtakanna hins vegar. Það sem hefur nefnilega komið í ljós í sambandi við Evrópusamstarfið er að það er ekki aðeins mikilvægt fyrir okkur á sviði atvinnumála, sviði útflutningsmála og útflutningsviðskipta, heldur hefur þetta samstarf lagt grundvöllinn að gjörsamlega allri íslensku samkeppnislöggjöfinni eins og hún leggur sig, komið í veg fyrir hringamyndun og óeðlilega starfsemi á markaði og tryggt neytendum þar með þann rétt sem neytendur á Íslandi voru sviknir um í mörg ár og kom ekki til Íslands fyrr en fyrir tilverknað Evrópusamstarfsins og Evrópusamvinnunar mörgum árum eftir það sem gerðist hjá öðrum nálægum löndum. Með sama hætti hefur verkalýðshreyfingin á Íslandi gert sér það ljóst að þetta samstarf hefur tryggt íslensku verkafólki ýmisleg félagsleg réttindi sem hafði tekið verkalýðshreyfinguna jafnvel áratugi að berjast fyrir að fá fram án nokkurs árangurs. Það er mjög athyglisvert þegar maður hugsar til baka að fyrir nokkrum mánuðum kom út á vegum Iðju, sem þá var sjálfstætt verkalýðsfélag í Reykjavík fyrir sameininguna í núverandi Einingu, rit um mikilvægi Evrópusamstarfs fyrir réttindi launafólks. Í þessu fræðsluriti frá Iðju skrifaði formála, Guðmundur, formaður Iðju, sem var eftir því sem ég man best einn af helstu andstæðingum EES-samningsins á sinni tíð. En niðurstaða hans í inngangi að þessu riti er alveg þveröfug því hann kemst að þeirri niðurstöðu að þetta samstarf hafi orðið íslensku verkafólki til mikilla réttindabóta. Þess vegna vík ég þeim orðum til hæstv. ráðherra, hvort hann sé ekki reiðubúinn, í þeirri vinnu sem fram á að fara á vegum ráðuneytis hans um úttekt á stöðu Íslands gagnvart Evrópu, að leita álits ekki bara aðila úr atvinnulífinu heldur ekki síður aðila eins og verkalýðshreyfingarinnar og Neytendasamtakanna, og spyrjast fyrir um álit þeirra og reynslu af þessu samstarfi. Það er auðvitað alveg ljóst að eftir því sem Evrópusambandið stækkar og eftir því sem lengra líður verður erfiðara að beina athygli Evrópusambandsríkjanna að ákvæði EES-samningsins. Hann var barn síns tíma. Hann var jákvæður þegar hann var gerður, en gildistími hans eða endingartími er takmörkunum háður eins og öll önnur mannanna verk og það verður stöðugt erfiðara að fá Evrópusambandsríkin til að veita samningnum nægilega athygli. Það kemur t.d. í ljós hvað varðar hina sameiginlegu fundi EFTA-þingmanna og þingmanna Evrópuþingsins sem halda á reglulega samkvæmt ákvæðum í samningnum, að það verður stöðugt erfiðara að fá þingmenn Evrópuþingsins til að sækja þá sameiginlegu fundi. Áhugi þeirra er á öðrum sviðum en þeim sem snúa að þessum samningi. Það er ljóst að ef eitthvað gerist í hópi þeirra fjögurra ríkja sem standa að EFTA-stoðinni, þó aðeins þrjú þeirra séu aðilar að EES --- það þarf ekki annað en að eitt ríki gangi þar úr skaftinu, þá er hin veika stoð undir EES-samningnum sem er samstarf EFTA-ríkjanna, hrunin. Það er því mjög varhugavert fyrir okkur Íslendinga að treysta á þennan samning til langframa og því er eðlilegt að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því að fram fari hlutlaus úttekt á öðrum kostum þar sem lýst er bæði kostum þeirra og göllum. Um öryggis- og varnarmálin vil ég aðeins segja þetta: Hæstv. ríkisstjórn boðaði að á árinu 2000 mundi fara af stað endurskoðun á bókun um framkvæmd varnarsamningsins, sem ég orða svo, sem fellur úr gildi árið 2002 og framlengist ekki af sjálfu sér. Það er misskilningur sem hefur komið fram í umræðum á Alþingi að ef endurskoðunin fari ekki fram þá framlengist umrædd bókun af sjálfu sér. Það gerist ekki. Til þess að hún verði framlengd verður að semja um það og þeir samningar geta hafist árið 2000. Það kemur ekki hins vegar ekki fram í ræðu hæstv. ráðherra hvaða áherslur hæstv. ríkisstjórn muni leggja við þá endurskoðun. Mun hún fara þess á leit í þeirri endurskoðun að þessi bókun verði framlengd að verulegu eða öllu leyti óbreytt? Eða mun hún, eins og mætti lesa af orðum hæstv. ráðherra, fara þess á leit að framkvæmd varnarsamningsins verði endurskoðuð með það að markmiði að auka þátttöku Íslendinga í því starfi og að Íslendingar taki í meira mæli en verið hefur á sig ýmis þau viðfangsefni sem áður hefur verið sinnt af varnarliðinu? Í ræðu hæstv. ráðherra vantar að hann geri grein fyrir hvaða stefnu ríkisstjórnin ætlar að leggja upp með í þessum viðræðum og ég auglýsi eftir því að hann skýri okkur ítarlega frá því jafnframt því sem ég lýsi eftir þeirri skoðun á öryggishagsmunum Íslendinga sem hæstv. utanrrh. sagði okkur frá í fyrra að hann ætlaði að láta ljúka við, en þá var utanrmn. og fleiri aðilum, m.a. þinginu, gerð grein fyrir bráðabirgðaskýrslu um það efni. Hæstv. ráðherra ætlar að beita sér fyrir að halda ráðstefnu um framtíð öryggismála á Norður-Atlantshafi og það er gott og blessað. En ég spyr í fyrsta lagi um afstöðu ríkisstjórnarinnar, upplegg ríkisstjórnarinnar í þeim viðræðum um endurskoðun bókunarinnar um framkvæmd varnarsamningsins sem hæstv. ríkisstjórn hefur boðað að hefjist á næsta ári og í öðru lagi um lok þeirrar skýrslu um öryggishagsmuni Íslands sem hæstv. ráðherra sagðist mundi beita sér fyrir að yrði innlegg í þeirri umræðu og mundi verða kynnt fyrir Alþingi áður en þær viðræður yrðu hafnar. Ég vil fara nokkrum orðum um norrænt samstarf og grannsvæði sem hæstv. utanrrh. minnist á í ræðu sinni þó að augljóst sé þegar menn bera saman ræður utanrrh. á Alþingi um utanríkismál í gegnum árin að stöðugt virðist draga úr mikilvægi þeirrar samvinnu. Ég vil spyrja hann í fyrsta lagi hvernig hann skilgreini hina norrænu vídd sem Evrópusamstarfið á nú að snúa sér að. Þá er ég að tala um landfræðilega skýringu. Í öðru lagi hvort sú landfræðilega skilgreining falli saman við grenndarsvæðin sem Norðurlandaráð leggur sérstaka áherslu á. Og í þriðja lagi, hver afstaða hans er til þeirrar endurskoðunar sem fór fram á norrænni samvinnu árin 1994 og 1995, sem ég og hæstv. utanrrh. tókum m.a. báðir þátt í, og lagði grundvöll að þeim þremur stoðum sem norræn samvinna hvílir nú á, þ.e. hinni hefðbundnu norrænu, Evrópustoðinni og grenndarsvæðunum, en þessar tvær síðari stoðir eru eiginlega sömu pólitísku viðmiðin. Hver er afstaða hæstv. utanrrh. til þess að endurskoða frá grunni þær pólitísku hugmyndir sem lágu á bak við endurskoðunina sem fram fór árin 1994 og 1995 og breyttu inntaki norrænnar samvinnu yfir í það sem hún er núna? Þar var gert ráð fyrir að mjög mikil og náin samvinna yrði milli Norðurlandanna innan Evrópusambandsins, að nánast yrði mynduð norræn blokk og Íslendingar og Norðmenn gætu fengið nokkurs konar bakdyrainngang inn í Evrópusambandið fyrir tilverknað norrænnar samvinnu og þeirrar blokkar sem þannig yrðu mynduð af hinum þremur norrænu ESB-ríkjum. Þetta hefur ekki gerst, þannig að mjög mikilvæg markmið þessa samstarfs hafa ekki náð fram að ganga. Í lokin vil ég átelja að hæstv. ráðherra skuli ekki minnast á hin alvarlegu tíðindi sem hafa orðið í öryggis- og friðarmálum í heiminum á undanförnum vikum, eða réttara sagt undanförnum dögum, þ.e. þá staðreynd að Bandaríkjaþing neitaði að staðfesta tillögur Bandaríkjaforseta um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn. Þetta eru einhverjir alvarlegustu atburðir sem orðið hafa á friðar- og öryggisþætti í heiminum sem geta dregið langan og mikinn dilk á eftir sér. Mér finnst það miður og spyr hæstv. ráðherra hvernig standi á því að hann minnist ekki á þessa alvarlegu atburði í skýrslu sinni til Alþingis.

Herra forseti. Ég ætla að nota tækifærið til að svara að hluta til þeim fyrirspurnum sem komu fram hjá hv. þm. Ég byrja á norðlægu víddinni. Það liggur nokkuð ljóst fyrir að hin norðlæga vídd hefur ekki verið algjörlega skilgreind. Ég hef viljað skilja hana þannig að hún nái yfir samstarfssvið Eystrasaltsráðsins, Barentsráðsins og Norðurskautsráðsins. Við höfum reynt í viðleitni okkar að draga upp þær áherslur. Í þeim drögum sem lágu fyrir fyrir stuttu síðan var ekki gert ráð fyrir t.d. hafsvæðunum í kringum Ísland. En utanrrn. með sendiráðið í Brussel í fararbroddi beitti sér fyrir ráðstefnu um hina norðlægu vídd sem var afar vel heppnuð. Þangað buðum við fulltrúum margra þjóða. Þangað komu t.d. fulltrúar allra Norðurlandanna, Evrópusambandsins og Rússa. Samstaða var um það í lok ráðstefnunnar að breyta þessum skilgreiningum. Ég vil einnig benda á að utanríkisráðherrum landa utan Evrópusambandsins hefur verið boðið til að fjalla um norðlægu víddina á næstunni á fundi í Helsinki þannig að við væntum þess að geta haft þarna nokkur áhrif. Hv. þm. átaldi að ekki væri minnst á nokkur mál. Ég get tekið undir það að hér er um mjög mikilvæg mál að ræða. Ég gat ekki tímans vegna farið yfir allt. Það hefði líka verið ástæða til að fjalla í þessari ræðu um átökin í Tsjetsjeníu og ýmislegt annað alvarlegt sem er að gerast í heiminum. En ég vænti þess að í umræðunni gefist tækifæri til að ræða þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svar við spurningu minni um hvernig hann skilgreindi hina norðlægu vídd og ég vænti þess að hann fylgi eftir þeirri skilgreiningu sem ég er út af fyrir sig sammála, enda er það í samræmi við skilgreiningu Norðurlandaráðs á grenndarsvæðum. En ég verð að segja, virðulegur forseti, að mér finnst það nokkur tíðindi að utanrrh. skuli ekki í ræðu sinni sjá ástæðu til að minnast sérstaklega á þá viðburði sem urðu þegar Bandaríkjaþing setur fótinn fyrir þá ánægjulegu þróun til friðar og öryggis í heiminum, þegar Bandaríkjaþing fellir tillögu forseta Bandaríkjanna um að staðfesta samninginn um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn. Hæstv. utanrrh. hefur oft rætt um málefni Balkanskaga þannig að fyrir liggur hver afstaða hans og skoðanir eru á þeim málum. En það eru og eiga að vera tíðindi frá NATO-ríki eins og Íslandi að utanrrh. landsins lýsi andstöðu og óánægju sinni með afgreiðslu bandalagsþjóðar á tillögum um bann við tilraunum með kjarnorkuvopn sem eru þess eðlis að það setur friðarferlið í hættu og gerir það að verkum að aðilar, stórveldi sem hafa yfir kjarnorkuvopnum að ráða og ætluðu sér að fylgja í kjölfarið um að staðfesta bann við tilraunum með kjarnorkuvopn, virðast vera að skipta um skoðun. Ég tel það nauðsynlegt, virðulegi forseti, að hæstv. utanrrh. Íslands fordæmi þetta og sendi þau skilaboð frá sér og frá okkur að við fordæmum slíkt atferli og gerum það að sjálfsögðu í fullri vináttu við okkar bandalagsþjóð, en að við sendum þau skilaboð að NATO-þjóðin Ísland sé ekki ánægð með slíka afgreiðslu.

Herra forseti. Það liggur alveg ljóst fyrir í þessu máli að allar bandalagsþjóðir Bandaríkjanna eru mjög óánægðar með það sem þarna hefur gerst. Það fer ekkert hjá því að auðvitað verður það rætt á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. En það vill líka svo vel til að forseti Bandaríkjanna og utanríkisráðherra Bandaríkjanna eru sömu skoðunar og telja þetta vera mjög alvarlegan atburð í sögu Bandaríkjanna. Ég vænti þess að kosningarnar sem fram undan eru í Bandaríkjunum geti orðið tilefni til þess að Bandaríkjamenn skipti þarna um afstöðu og þau þröngsýnu viðhorf sem hafa komið fram hjá bandaríska þinginu víki í þessu máli. Bandaríkjaforseti hefur lagt á það áherslu að með þessu séu Bandaríkin að einangra sig í alþjóðamálum. Öll Atlantshafsbandalagsríkin eiga því bandamann í ríkisstjórn Bandaríkjanna og forseta í því máli. Ég vænti þess að bandaríska þjóðin komi því til leiðar að þarna verði breytt um stefnu. Hv. þm. þarf því ekki að óttast það að ég komi ekki þeim sjónarmiðum á framfæri þó að að sjálfsögðu hefði mátt endurtaka þau í þeirri ræðu sem hér hefur verið flutt. Ég heyri að við erum sammála í þeim efnum og ég vænti þess að allir hv. þm. á Alþingi séu sammála því að þetta beri að fordæma og að þarna verði að vera breyting á. Meðal annars þurfum við að halda áfram að þrýsta á ríki eins og Indland og Pakistan til að framfylgja þessari sömu stefnu, sem ég vænti að verði gert í væntanlegri heimsókn forseta Íslands til Indlands, þar sem ég reikna með að verða í föruneyti hans.

Virðulegi forseti. Ferð mín í ræðustól hefur þá ekki verið tilgangslaus því hæstv. utanrrh. hefur fallist á að fordæma það framferði Bandaríkjaþings að setja fótinn fyrir þetta friðarferli. Það var vissulega nauðsynlegt að það yrði gert og ánægjulegt að hann skuli gera það þó að hann hefði kannski átt að hafa frumkvæði að því sjálfur. Ég ítreka að ég er enn ekki búinn að fá svar við spurningum mínum, í fyrsta lagi um, endurskoðun varnarsamvinnu, í öðru lagi um hvernig hæstv. ráðherra ætlar að túlka það að ekki sé útilokað að Íslendingar gerist aðilar að samstarfinu um Evrópumyntina þegar hæstv. ráðherra veit það eins vel og við að við getum ekki gerst aðilar að þessu samstarfi um myntbandalag Evrópu nema með því að gerast aðilar að Evrópusambandinu, og í þriðja lagi hvort hæstv. ráðherra sé reiðubúinn að beita sér fyrir því að almannasamtök eins og Neytendasamtökin og verkalýðshreyfingin geti komið að því mati á kostum og göllum Evrópusamstarfsins sem hæstv. ráðherra ætlar að beita sér fyrir.

Herra forseti. Það er margt bæði í ræðu hæstv. utanrrh. og eins á sviði utanríkismála sem áhugavert hefði verið að taka hér fyrir og ræða, en ég held að tímans vegna einskorði ég mig fyrst og fremst við einn þátt málsins, þann sem hæstv. ráðherra velur að hafa fyrstan og fremstan í ræðu sinni við mikla hrifningu talsmanns Samfylkingarinnar, þ.e. Evrópumálin. Ég tel að í þessari ræðu felist, ef ég má leyfa mér að túlka hana og eins og ég skil hana, talsverð tímamót og enn ákveðið skref í ferli eða í þróun í Evrópumálum hvað varðar viðhorf eða framsetningu hæstv. utanrrh. Ég vil vitna í bls. 2 í skýrslunni, með leyfi forseta. Ég tek það fram að skilningur minn á því sem þarna stendur er ekki sá sami og hv. þm. Sighvats Björgvinssonar. Ég skil það svo að hæstv. ráðherra sé með orðinu aðild, að vísa til aðildar almennt að Evrópusambandinu, enda vandséð að annað samhengi hafi merkingu.

Það er réttur skilningur.

Það er rétt. Þá stendur þetta svona og á að skiljast svo, herra forseti: ,,Þó að Ísland hafi aldrei sótt um aðild og engin slík umsókn sé í undirbúningi þá hefur aðild ekki verið hafnað.`` Þetta er afar merkilegt,  ,,Ákvarðanir samstarfsríkja okkar í EFTA á næstu árum hafa áhrif á þá stöðu. Ég hef því ákveðið að láta gera hlutlausa úttekt`` --- innan gæsalappa --- ,,þar sem farið verður yfir starf Evrópusambandsins lið fyrir lið. Þar er hægt að draga fram hver staða Íslands yrði án samninga, því næst hvernig EES-samningurinn, samstarfssamningur um Schengen og aðrir þeir samningar sem gerðir hafa verið, nýtast okkur og loks hver bein áhrif yrðu ef Ísland væri aðildarríki.`` Síðan vonast hæstv. ráðherra til þess að geta lagt þessa úttekt sína fyrir ríkisstjórnina, eins og þar stendur. Ég vil í fyrsta lagi í þessu sambandi spyrja hæstv. ráðherra: Hvernig hyggst hæstv. ráðherra tryggja að þessi úttekt verði hlutlaus? Ætlar hæstv. ráðherra að verða einn dómari í því hvað skuli teljast hlutlaus eða hlutlæg vinnubrögð? Stendur til að bjóða stjórnarandstöðunni aðild að þessu verki? Ég hef ekki orðið var við það enn þá. Þetta er í tilkynningarstíl frá hæstv. ráðherra. Herra forseti. Ég held að hér sé í raun verið að segja við okkur: ,,Það hefur aldrei verið ákveðið að sækja ekki um aðild að Evrópusambandinu. Því hefur aldrei verð hafnað.`` Í öðru lagi: ,,Það er tímabært að fara í hlutlausa úttekt á kostum og göllum aðildar og hvað fælist í því að Ísland yrði aðildarríki.`` Og ég held að þetta séu tímamót. Ég held að þetta sé enn eitt skrefið á þessari vegferð hæstv. utanrrh. sem legið hefur í áttina að aðild að Evrópusambandinu og hefur verið að þróast á undanförnum missirum. Herra forseti. Ég tók mér það fyrir hendur að fara í gegnum ræður hæstv. utanrrh. frá því að hann tók við embætti og lesa í hverju einasta tilviki hvernig hann hefur fjallað um tengsl Íslands við Evrópusambandið, frá því að hann flutti sína fyrstu ræðu um þessi efni á Alþingi 19. október 1995. Það er afar athyglisvert, satt best að segja, herra forseti, að fara svona í gegnum þennan feril, þetta rúmlega fjögurra ára tímabil, að viðbættum t.d. ræðum sem hæstv. utanrrh. hefur sem formaður Framsfl. flutt á helstu fundum þess flokks. 19. október 1995 lagði hæstv. utanrrh. á það sérstaka áherslu í ræðu sinni að aðild að Evrópusambandinu væri ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar og rökstuddi nokkuð vel hvers vegna ekki. Með leyfi forseta, fórust hæstv. utanrrh. svo orð: ,,Eðlilegt er því að spyrja hver staða Íslands verður í Evrópu í byrjun 21. aldarinnar. Margir eru þeirrar skoðunar að sækja eigi um aðild að ESB. Það er ekki á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að fara þá leið.`` Síðan ræddi hæstv. ráðherra um það hvað skildi að þá sem vildu aðild og hina sem vildu það ekki og bætti svo við til rökstuðnings sinni afstöðu og ríkisstjórnarinnar: ,,Engin þjóð í Evrópu er tilbúin að afhenda meginauðlind sína undir sameiginleg yfirráð eða samþykkja að stærsta iðngreinin sé rekin undir verndarvæng og styrktarkerfi hins opinbera. Með umsókn við núverandi aðstæður væri gefið til kynna að við gætum sætt okkur við sameiginlega sjávarútvegsstefnu sambandsins í meginatriðum. Engin vísbending hefur fengist um að Íslendingar gætu losnað undan ákvæðum Rómarsáttmálans í þessum efnum og því er aðildarumsókn órökrétt.`` Þetta sagði hæstv. utanrrh. á Alþingi 19. október 1995. Þetta er ágætur rökstuðningur svo langt sem hann nær. Að vísu vil ég taka það fram að margt fleira veldur því að aðild að Evrópusambandinu er fráleitur kostur að mínu mati. Þar koma til bæði fullveldis-, sjálfstæðis- og menningarleg sjónarmið og margt fleira. 
             Þann 23. apríl 1996 fjallaði hæstv. utanrrh. aftur um þessi mál hér á þingi. Þar fórust honum svo orð að grundvallarhagsmunir okkar væru tryggðir og ekki væri tilefni til breytinga á þeim af þeim sökum, en að vísu héldi þróunin áfram og við ættum alltaf að skoða stöðu okkar í Evrópu með opnum huga. Engir tónar voru slegnir þarna í hina áttina. Þann 31. október 1996 er þriðja ræðan flutt og þar er boðskapurinn: ,,Aðild Íslands að Evrópusambandinu er ekki á dagskrá núverandi ríkisstjórnar ...`` Og engar gælur eru gerðar við það meir. Tíminn líður og 17. apríl 1997 er flutt enn ræða. Ekkert er fjallað um aðild, hvorki kosti né galla, rætt um VES og Schengen og talað um stöðu Evrópuríkja utan og innan Evrópusambandsins, eins og það verði sá veruleiki sem við munum þurfa að búa við áfram. 6. nóvember 1997 er ekkert minnst á aðild, ekki ýjað að henni. Rætt er um EMU, stækkun Evrópusambandsins og Schengen, og hvernig málum Íslands og Noregs verði komið fyrir í því sambandi. 31. mars 1998 er ekkert rætt um aðild eða breytingar á tengslum Íslands við Evrópusambandið. Aðallega er fjallað um framkvæmd EES-samningsins. 5. nóvember 1998, 15 dögum áður en hæstv. utanrrh. sem formaður Framsfl. flytur sögulega ræðu sína á flokksþingi, er ekkert komið inn á aðild, mikið rætt um greiðslur í þróunarsjóð og þvermóðsku Spánverja og fjandskap í okkar garð, enda Evrópusambandið ekki vinsælt á Íslandi akkúrat þá dagana vegna krafna Spánverja um að Ísland héldi áfram að greiða í þróunarsjóð EFTA/EES. En 20. nóvember 1998 flytur síðan hæstv. utanrrh. ræðu sína á flokksþingi Framsfl. og þar er Evrópusambandsaðild heldur betur komin á dagskrá. Þar ríkir tökum-frumkvæði-tónninn og þar er farið að gæla við það í fyrsta sinn að Íslendingar gætu fengið undanþágu frá sameiginlegu fiskveiðistefnunni eða að Norður-Atlantshafssvæðið gæti orðið sem hafsvæði utan við sameiginlegu fiskveiðistefnuna. 25. febrúar 1999, þ.e. á þessu ári, flytur svo hæstv. utanrrh. síðustu ræðu á undan þessari. Þar er að vísu farið aðeins varlegar í sakirnar en í ræðunni á flokksþinginu. Þar er þó talað um að helsti þröskuldur í vegi aðildar Íslands að Evrópusambandinu sé sameiginlega sjávarútvegsstefnan og það hafi ekki komið fram frá helstu talsmönnum sambandsins að almennar undanþágur frá þeim meginmarkmiðum standi til boða og að lítið vit væri í að leggja fram aðildarumsókn með svo víðtækum undanþáguskilmálum, segir þar. Þarna er farið varlegar í sakirnar, enda orðið stutt í kosningar. Svo kemur þessi ræða hér, herra forseti, þar sem útgangspunkturinn er í raun og veru sá að skoða mögulega kosti Íslands hvað varðar aðild að Evrópusambandinu. Ég vil leyfa mér að spyrja, herra forseti: Er ekki nauðsynlegt að hæstv. utanrrh. tali skýrar, tali jafnskýrt á þessa hliðina eins og hæstv. ráðherra gerði þegar hann í sinni fyrstu ræðu sem utanrrh. 1995 tók afdráttarlaust af skarið um að það að leggja inn umsókn um aðild að Evrópusambandinu væri ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar og það væri óskynsamlegt og þjónaði ekki hagsmunum Íslands? Hvað hefur breyst síðan þau orð féllu, hæstv. utanrrh.? Hver eru tilefnin fyrir þessari úttekt sem nú á að fara að gera? Ég held að það sé alveg nauðsynlegt, herra forseti, til þess að þessi umræða geti í rauninni þjónað einhverjum skynsamlegum tilgangi, að menn tali skýrt, tali algerlega skýrt, að menn segi það ef hugur þeirra stendur inn í Evrópusambandið eins og hv. þm. Össur Skarphéðinsson hefur gert. Og meira að segja rétta fleiri upp hendur og vilja nú allir komast í klúbbinn, hv. þm. Sighvatur Björgvinsson. Það er bara best að Samfylkingin rétti öll upp hönd, sú sem vill fara inn í Evrópusambandið.  Herra forseti. Við þekkjum þennan skollaleik sem hefur í raun verið aðdragandi þess að þeir hafa verið að vinna sínum markmiðum framgang sem vilja fara með sín lönd inn í Evrópusambandið. Hvernig gerðist þetta í tilviki Finnlands og Svíþjóðar og átti að gerast í tilviki Noregs? Það gerðist þannig að menn sögðu nákvæmlega sömu hlutina og hér. Við verðum að skoða þetta. Við verðum að vera með opinn hugann. Þetta var fyrsta skrefið. Næsta skrefið var: Við skulum gera könnun. Við skulum fara í úttekt á þessu. Það var skref númer tvö. Skref númer þrjú: Sækjum um aðild og látum reyna á það hvað okkur bjóðist, bara svona alveg hlutlaust, bara látum reyna á það. Skref númer fjögur: Í miðjum þeim könnunarviðræðum breyta þær um eðli yfir í harðsvíraðar samningaviðræður um aðild og menn koma heim með nestið og segja: ,,Það er bara inn, já.`` Þannig gerðist þetta. Síðan var sett upp rúlletta eða hringekja. Það var vitað að Finnar voru jákvæðastir í garð Evrópusambandsins þannig að atkvæðagreiðslan var látin byrja þar. Síðan komu Svíar og þeir rétt mörðu það og þá var meiningin að Norðmenn þyrðu ekki annað en segja já líka. Þannig hefur þetta verið rekið áfram. Það hafa verið krata\-flokkarnir í Evrópu sem hafa leikið lykilhlutverk í því að troða sínum þjóðum inn í Evrópusambandið, og oft við mikla andstöðu almennings. Sem betur fer hefur lýðræðið þó unnið sigra eins og í Danmörku 2. júní og eins og í Noregi, þar sem þjóðin hefur í tvígang fellt samninga um aðild að Evrópusambandinu í andstöðu við allt ,,establismentið``, allt heila móverkið. Stærstu stjórnmálaflokkarnir, hagsmunasamtökin og verkalýðhreyfingin hafa allir viljað inn en fólkið hefur sagt nei. Herra forseti. Ég tel að við eigum ekki hér uppi á Íslandi að reyna að leika slíka skollaleiki. Tölum bara saman á hreinskiptnum og heiðarlegum nótum. Þeir sem telja að Ísland eigi að fara inn í Evrópusambandið geri svo vel og segi það. Hinir sem eru á móti því vita þá hverju þeir standa frammi fyrir og geta fært fram rök fyrir gagnstæðum sjónarmiðum. Það liggur í öllum aðalatriðum allt fyrir sem liggja þarf fyrir um það hvað því er samfara að fara inn í Evrópusambandið. Að því leyti standa orð hæstv. sjútvrh. frá 1995 alveg fyrir sínu enn þá. Það er ekkert sem bendir til þess að í boði séu grundvallarundanþágur frá t.d. sameiginlegu fiskveiðistefnunni og niðurstaðan af endurskoðun hennar voru engin tilefni til þess fyrir okkur Íslendinga að endurmeta okkar stöðu. Það vita menn og þess vegna er ekki um það fjallað. Nú er því einfaldlega sleppt að ræða um þá þröskulda sem eru þó þarna í veginum og málið klætt í þann búning að það sé nauðsynlegt að skoða þetta allt saman svona og fara í voðalega hlutlausa úttekt á þessu, sem hæstv. utanrrh. virðist að vísu sjálfur ætla að ákveða í hvaða skilningi eigi að vera, svona svipað væntanlega og hæstv. utanrrh. ætlar að standa fyrir faglegri ráðstefnu um öryggishagsmuni Íslands, faglegri ráðstefnu. Og hverjir ætla að halda ráðstefnuna? Utanrrh. og NATO, utanrrh. og Norður-Atlantshafsherstjórnin. Þeir ætla að standa fyrir faglegri ráðstefnu, sennilega faglegri og óháðri jafnvel ráðstefnu um stöðu Íslands í öryggislegu tilliti.  Nei, herra forseti, ég get ekki satt að segja gefið mikið fyrir orðagjálfur af þessu tagi. Fyrir Ísland virðist ekkert tilefni vera að séð verður, a.m.k. ekki miðað við stöðu annarra þjóða sem sambærilega eru settar, eins og Norðmanna. Ekki eru þeir með æfingar í gangi eins og hér er verið að fitja upp á af hálfu formanns Framsfl., hæstv. utanrrh. Ég sé heldur engin tilefni vegna breytinga hjá Evrópusambandinu eða breyttri stöðu Íslands að öðru leyti. Er ekki þetta óskaplega góðæri ríkjandi þrátt fyrir að við séum ekki í Evrópsambandinu og þjóðin svona yfir máta hamingjusöm samanber skoðanakannanir? Hvað er þá að? Hvað er þá að, hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir? Er þetta þá bara vírusinn? Er þetta smitandi? Er það þannig að menn verða svo mjúkir í hnjáliðunum eftir nokkrar ferðir til Brussel að þetta slær út eins og sjúkdómur með hitasótt? Er það þá rétt hjá fyrrv. formanni Framsfl., Steingrími Hermannssyni, að íslenskir utanríkisráðherrar fái bara þennan vírus eins og sendiliðið í Brussel yfirleitt? Mér finnst ég ævinlega hitta þessa menn gjörbreytta eftir svona hálfs árs veru þar. Hvað í ósköpunum veldur? Sennilega er þetta smitsjúkdómur en ekki það að veitingahúsin í gamla bæjarhlutanum í Brussel séu svona góð, eins og var einu sinni kenning mín um að væri yfirleitt orsökin fyrir þessum sinnaskiptum.

Herra forseti. Mér finnst alveg dæmalaust að hlusta á hv. þm. Steingrím J. Sigfússon. Ég veit að vísu að hann er á móti mörgu og heldur hverja ræðuna á eftir annarri þar sem hann er á móti öllu og telur upp allt sem hann er á móti. Ég hef orðað það þannig að hann sé á móti framtíðinni. Mér finnst hann vera á móti framtíðinni. Hann er á móti því að athuga málin. Næst gæti hv. þm. komið hér upp og talað á móti því að skoða himininn og líta í kringum sig. Er ekki skylda okkar að fylgjast með því sem er að gerast? Ég fullyrði að hið nákvæmlega sama er að gerast í öðrum löndum, í Noregi, í Sviss og í Liechtenstein. Hvernig stendur á því að hv. þm. er á móti því að fara yfir þessi mál? Er hann svona hræddur við þessa umræðu? Er hann svo hræddur við lýðræðið að ekki megi leiða fram ákveðna hluti og benda á ákveðnar staðreyndir? Þá segir hv. þm. að hann efist um að úttektin verði hlutlaus og fagleg. Ég geri mér svo sem engar vonir um að hv. þm. muni finnast þessi úttekt hlutlaus. Ég geri mér ekki vonir um það en utanrrn. og starfsmenn þess ætla sér að vinna hana með þeim hætti. Hún verður þá grundvöllur umræðu hér á Alþingi sem hv. þm. vonandi treystir sér til þess að taka þátt í. Hann er vonandi ekki svo hræddur við þetta að hann treysti sér ekki til þess að taka þátt í umræðunni. Ég andmæli því sem hann segir, að Íslendingar eigi ekki að líta til allra átta. Jafnvel þótt hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sé á móti því að líta til allra átta þá er það skylda utanrrh. og utanrrn. á hverjum tíma að gera það. Menn geta nefnt það vírusa eða hvað annað. Ef það er vírus að sinna skyldum sínum þá er það góður vírus. En það er vondur vírus að neita að líta í kringum sig.

Herra forseti. Ég hef verið sakaður um ýmislegt um dagana en sjaldan það að vera hræddur við umræður. Ég hef aðallega verið sakaður um hitt að tala of mikið og vera of mikið í umræðum. Hér komu auðvitað fram hin efnismiklu rök Framsfl. sem við höfum heyrt af og til, að við séum bara á móti. Því var meira að segja haldið fram að ég sé á móti framtíðinni. Það er nú erfitt því að framtíðin tekur alltaf við af nútíðinni, af hverri einustu sekúndu og sekúndubroti. Eðlisfræðilega er snúið að vera á móti henni yfir höfuð og hefur lítið upp á sig því, maður neyðist inn í hana svo lengi sem maður dregur lífsandann. Ég er á móti því að fórna sjálfstæði og hagsmunum Íslands með því að ganga inn í Evrópusambandið. Ég tel það hvorki þjóna hagsmunum okkar né samræmist það grundvallarskoðunum mínum og sjónarmiðum um hvernig ég vil sjá sjálfstætt og fullvalda íslenskt ríki þróast. En um leið er ég fylgjandi sjálfstæði þessarar þjóðar. Ég er fylgjandi sjálfsákvörðunarrétti okkar. Ég er fylgjandi yfirráðum okkar yfir fiskimiðunum og því að Íslendingar geti hér eftir sem undanfarin 50 ár, eða síðan 1918, borið ábyrgð á sjálfum sér í heiminum, ráðið sér sjálfir og verði ekki einhver útnári Evrópusambandsins sem lifi á styrkjum frá Brussel. Það er ekki sú framtíð sem ég sé fyrir íslensku þjóðina. Ég tel óskynsamlegt að láta málin hrekjast í þeirri stöðu sem þau eru í. Við eigum að ákveða til lengri tíma en eins til þriggja ára í senn, sem nemur einni skýrslugerð, hver framtíðarstefnumið Íslands eigi að vera í þessum efnum. Við eigum að byggja stöðu okkar upp samkvæmt því. Það skiptir máli að við vitum það. Hér er verið að fela hlutina. Það er verið að pakka þeim inn í siffon. Það er þannig. Ég hlýt bara að spyrja hæstv. utanrrh., herra forseti, með þínu leyfi: Er Halldór Ásgrímsson, formaður Framsfl., hæstv. utanrrh., þeirrar skoðunar að leið Íslands eigi að liggja inn í Evrópusambandið? Já eða nei.

Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að lesa svona vel ræður mínar. En það stendur hvergi í þeim að ég sé þeirrar skoðunar að við eigum að fara inn í Evrópusambandið. Hann segist vera fylgjandi sjálfstæði íslensku þjóðarinnar. Er þingmaðurinn að gefa það í skyn að einhver þingmaður hér inni sé ekki sammála því, vilji ekki verja sjálfsákvörðunarrétt íslensku þjóðarinnar? Er þingmaðurinn að gefa það í skyn að einhver þingmaður hér inni vilji ekki að við höfum yfirráð yfir fiskimiðum okkar? Þetta mál er því miður flóknara en svo, inn í það spilar ýmislegt annað. Við höfum gert samninginn um Evrópska efnahagssvæðið og við verðum að átta okkur á því hvert verður framhald hans. Það þýðir ekkert fyrir hv. þm. Steingrím J. Sigfússon að láta eins og þetta sé ekki til, láta eins og Evrópusambandið sé ekki til og engin þróun sé þar í gangi. A.m.k. er hv. þm. andvígur því að horfast í augu við þessa hluti og þar með finnst mér hann vera á móti framtíðinni þó að ég viti það að hann stöðvi ekki lögmál tímans, sem betur fer því að Ísland hreyfist með öðrum þjóðum. Við erum í samstarfi við aðrar þjóðir. Við erum í vináttutengslum við aðrar þjóðir og við verðum að gæta að okkur í öllu þessu. Hv. þm. fer inn í umræðuna með þeim hætti að segja: Nú er Framsfl. að svíkja þjóðina. Hann er með sömu gömlu lummurnar sem Alþb. hefur notast við alla tíð, sem hann hefur ekki getað skilið við. Í stað þess að reyna að gera upp fortíð sína og reyna að kasta fyrir borð eldgömlum og úreltum hugsjónum er hann enn að verja gömlu kommana og spurninguna um hvort þeir hafi tekið á móti peningum. Hann getur bara ekki skilið við fortíðina hvernig svo sem á því stendur.

Herra forseti. Þarna kom Evrópustefna Framsfl. fram í hnotskurn. Þetta voru kraftmikil rök fyrir henni eða hitt þó heldur. Ég er þeirrar skoðunar, herra forseti, að núverandi staða þessara mála sé ekki góð vegna þess að menn þvælast í kringum þetta eins og kettir sem fá heitan graut í skál á gólfið hjá sér. Á meðan svo er þá ríkir óvissa um á hvaða grundvelli hagsmuna Íslands verður gætt í þessum efnum í framtíðinni. Auðvitað er ekki hægt að ákveða slíkt í eitt skipti fyrir öll, það er mér ljóst. Það eru að sjálfsögðu útúrsnúningar hæstv. utanrrh., sem eru ekki svara verðir, að ég sé á móti því að skoða hlutina, á móti því að horfa upp í himininn, ég sé á móti framtíðinni o.s.frv. Slík röksemdafátækt lýsir sér í geðvonskulegum útúrsnúningum af því tagi að engu tali tekur. Væri hæstv. utanrrh. e.t.v. nær því að vera viðræðuhæfur um þessi mál ef maður stillti hlutunum þannig upp að spyrja: Er það skynsamlegt, vegna þeirra fjölþættu hagsmuna sem við Íslendingar þurfum að sjálfsögðu að gæta, að hafa enga meginstefnu, að hafa enga leiðsögn í hver verður staða okkar í grundvallaratriðum í þessum efnum næstu 10--20 árin? Ég er að lýsa eftir því. Ef þau sjónarmið eru að koma upp, sem að hluta hafa verið hjá Alþfl., og einnig að ná fótfestu í Framsfl., að í staðinn fyrir að vera utan Evrópusambandsins sem hefur hingað til verið yfirgnæfandi meirihlutastefna allra flokka nema þá Alþfl., þá þurfum við að fá að vita það skýrt og afdráttarlaust af hálfu þeirra sem tala fyrir hönd þeirra flokka. Ég tala nú ekki um ríkisstjórnina. Þá væri staðan breytt, ekki satt? Við höfum hingað til reiknað með því að það væri ríkjandi meirihlutastefna og yrði svo um ákveðna framtíð að við mundum gæta hagsmuna okkar utan Evrópusambandsins. Ef það er að breytast þá er nauðsynlegt að það komi fram og menn hafi kjark til þess að segja hug sinn allan.

Herra forseti. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sagði áðan að hann væri meira gagnrýndur fyrir það að tala of mikið en of lítið. Það má vel vera rétt. En gallinn við það þegar menn tala of mikið er að þá hafa menn of lítinn tíma til að hlusta. Því er eðlilegt að hv. þm. hafi ekki hlustað á svarið við spurningunni sem hann bar sjálfur fram: Hvað hefur breyst á sl. fimm árum? Heimurinn hefur breyst. Hann var þeirrar skoðunar fyrir fimm árum að EES-samningurin væri af hinu vonda. Hv. þm. var á þeirri skoðun að ef hann yrði samþykktur þá mundu Íslendingar afsala sér sjálfstæði sínu. Nú kemur hann og segir: Ef þetta skref verður stigið þá munu Íslendingar afsala sér sjálfstæði sínu. Voru þeir ekki búnir að því? Var það ekki gert þegar EES-samningurinn var samþykktur á sínum tíma? Eða hefur heimurinn breyst frá þeim tíma þannig að hv. þm. sé þeirrar skoðunar núna, eftir að hafa séð breytingarnar í kringum sig, að sjálfstæðið hafi ekki glatast eins og hann sagðist óttast og menn séu að afsala sér því fyrst núna? Hins vegar er það mjög athyglisvert, virðulegi forseti, að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gæti eins komið hér til þess að tala fyrir hönd Sjálfstfl. eins og að tala fyrir hönd vinstri grænna. Í þessum málum hefur ekkert breyst hjá hvorugum flokknum. Afstaðan er sú sama, heimurinn breytist ekki. Þetta er svona svipað og að hlusta á tvær raddir úr sama búk, Steingrímur J. Sigfússon og Davíð Oddsson, Ísafold og Vörður. Þetta er bara svona.

Herra forseti. Ég gæti auðvitað svarað eins og sagt að þetta væru eins og tvær síður í sömu bókinni, Sighvatur og Halldór. Það er ákaflega merkilegur samhljómur og kærleikar miklir í málflutningi hv. þm. Sighvats Björgvinssonar annars vegar, sem kemur hér og strýkur utanrrh. og hjálpar honum í vörninni gagnvart málflutningi þess sem hér talar og hjá hæstv. utanrrh. Það eru bara engin rök í málum af þessu tagi. Mér er alveg nákvæmlega sama hvernig þeir eru á litinn eða hvað þeir heita sem eru mér sammála og taka undir rök mín og hverjir ekki. Þetta er rökstudd afstaða og málstaður sem ég hef. Það skiptir bara bókstaflega engu máli gagnvart þeirri spurningu hver rökin eru og hver mótrökin eru. Hverjir eru efnisþættir þeirra mála sem við erum að ræða um? Auðvitað á að fjalla um það. ,,Heimurinn hefur breyst.`` Þetta er ákaflega algengur frasi þegar menn vilja komast hjá því að rökræða málin. Já, akkúrat, hvað hefur breyst? Hvað hefur breyst svo mikið að Ísland á núna að fara inn í Evrópusambandið? Er það Rómársáttmálinn? Hefur grundvöllur hans breyst? Nei. Er það CFP? Nei, óbreytt. Eru það möguleikar þjóða til að fá undanþágur frá sameiginlegri löggjöf Evrópusambandsins, Rómarsáttmálanum og réttinum? Nei, öfugt. Ef eitthvað er hafa aðildarviðræður og samningar síðustu ríkjanna sem fóru inn sýnt fram á að það er erfiðara en áður að fá undanþágur. Danir halda undanþágum sem hvorki Svíar né Finnar fengu í samningum. Evrópusambandið mun verða enn þá harðara þegar taka á inn ný ríki, að láta þau ekki hrófla við grundvellinum sem allt heila stoðverkið byggir nú á. Ég tel að það sem hafi breyst sé frekar í hina áttina, sé ófýsilegra en áður fyrir okkur Íslendinga að hugsa um aðild að þessu sambandi ef eitthvað er. Kjarnaatriðin í málflutningi þeirra sem telja að við Íslendingar eigum ekki erindi þarna inn er sérstaða okkar, sérstakir efnahagshagsmunir okkar. Það eru yfirráð yfir fiskveiðilögsögunni og aðrir slíkir þættir. Það er a.m.k. alveg ljóst að það er ekki hægt að benda á neitt sem hefur breyst hvað varðar þessa grundvallarþætti til að gefa okkur tilefni til að endurmeta yfirlýsta stefnu allra nema Alþfl. að við ættum ekki erindi inn í þetta samband.

Virðulegi forseti. Ef ekkert hefur breyst, er það þá skoðun hv. þm. að Íslendingar hafi afsalað sér sjálfstæði sínu þegar þeir samþykktu EES-samninginn og hafi verið ósjálfstæðir síðan? Hvernig er hægt að afsala sjálstæði einnar þjóðar oft og mörgum sinnum, ef hún er einu sinni búin að því, eins og hv. þm. sagði að hún mundi gera við samþykktina á EES-samningnum á sínum tíma? Hvernig getur hann enn verið þeirrar skoðunar að þá hafi sjálfstæðinu verið afsalað eða hefur hann breytt um skoðun? Hv. þm. sagði að menn yrðu að fylgja meiri hlutanum. Alveg rétt og allar þær skoðanakannanir sem gerðar hafa verið um þessi mál á meðal almennings á Íslandi sýna að meiri hluti almennings er opinn fyrir því að skoða aðild að Evrópusambandinu. Hann segir ekki frekar en ég eða aðrir í Samfylkingunni að við eigum að fara þangað inn, heldur að við eigum að taka málið á dagskrá og ræða það. Meiri hluti almennings hefur sagt, í öllum skoðanakönnunum sem gerðar hafa verið um þetta mál, að hann sé fylgjandi því að þannig sé haldið á málum. Hins vegar hefur meiri hluti stjórnmálamanna á Alþingi verið annarrar skoðunar. En ég vænti þess að hv. þm. sé það mikill lýðræðissinni að hann sé reiðubúinn til þess að skjóta málinu til þjóðarinnar þannig að hún geti látið vilja sinn í ljós. En ég ítreka að það er eins og að lesa Ísafold og Vörð að hlusta á málflutning hv. þm. og formanns Sjálfstfl. Þar gengur ekki hnífurinn á milli í þessu máli frekar en fleirum. Það er eins og ein rödd sé að tala, að upp úr einu blaði sé lesið og skiptir ekki máli hvort það er Ísafold eða Vörður sem tali, málflutningurinn er sá sami.

Herra forseti. Ég legg til að forseti gefi hv. þm. Sighvati Björgvinssyni færi á því að koma hérna einu sinni enn í ræðustólinn í andsvari og geti einu sinni enn sagt að samhljómur í því sem ég og hæstv. forsrh. segjum í þessum efnum. Hann hefur svo gaman af að segja þetta, þetta með Ísafold og Vörð, það er svo fyndið. Ég vil endilega að þjóðin fái að ráða í þessum efnum. Ég er nefnilega ófeiminn við að skjóta þessum hlutum til þjóðarinnar. Þess vegna vildi ég að þjóðin fengi að greiða atkvæði með EES-samninginn. Það vildi hins vegar ekki hv. þm. Sighvatur Björgvinsson. Þá var þjóðin og lýðræðisástin víðsfjarri. Þrátt fyrir 35 þúsund undirskriftir og víðtækar kröfur um að sá samningur fengi að fara í þjóðaratkvæði þá hafnaði m.a. Alþfl. því og ekki síst sá flokkur sem fór þá með utanrrn. Hvar var þá vilji þjóðarinnar? Hvar var þá sú hugsun að skjóta hinum stærri málum til þjóðarinnar, hv. þm. Sighvatur Björgvinsson? Það er auðvitað ekki þannig að menn afsali sér sjálfstæði sínu með milliríkjasamningum af þessu tagi, 100% eða annaðhvort eða. Sjálfstæði og fullveldi eru hugtök úr þannig þáttum að menn geta afsalað sér því að hluta og takmarkað það. Það gerðum við með EES og ég held að öllum sé það ljóst. Við þrengdum m.a. mjög að þessari samkomu hér. Svigrúm Alþingis til lagasetningar er stórkostlega takmarkað í reynd þó að að lögum heiti það svo að við getum neitað hverjum einstökum pappír frá Brussel. Við vitum öll hvernig það liggur, menn samþykkja það eins og það er vegna þess að það er stórmál að hrófla við því. Löglærðir spekingar voru mjög ósammála um hvort um svo mikið fullveldisafsal væri að ræða að það kostaði breytingar á stjórnarskránni og þar af leiðandi sjálfkrafa þjóðaratkvæði eða kosningar. Hitt er ljóst að hvað sem líður EES-samningnum eða öðrum slíkum samningum þá deilir enginn um að verulegt fullveldis- og sjálfstæðisafsal er fólgið í aðild að Evrópusambandinu. Það er vaxandi vegna aukinnar mistýringar og aukins valds sem þangað er að færast, ég tala nú ekki um ef teknar verða þar upp meirihlutaákvarðanir. Væntanlega þarf ekki að deila um að þar erum við að tala um sjálfstæðismál í almennum skilningi þess orðs, þegar við ræðum um spurninguna um aðild að Evrópusambandinu eða ekki.

Herra forseti. Hér hefur orðið athyglisverð umræða um ræðu utanrrh. um utanríkismál. Ég verð að segja eins og er að þessar ræður byggjast að miklu leyti á afar sérkennilegum stjórnmálaskýringum, eins konar Kremlarlógíu, á þessari ræðu sem er til þess að gera flutt í fullkomnu jafnvægi. Í henni voru ekki öll þau miklu tíðindi sem menn vilja sjá í henni. Það er athyglisvert að hv. þm. Sighvatur Björgvinsson og Steingrímur J. Sigfússon sjá sömu hlutina í þessari ræðu, túlka hlutina eins, sem eindregna viljayfirlýsingu Framsfl. um að þeir vilji ganga í Evrópusambandið ellegar skoða málin í því ljósi að það verði gert síðar. Þegar ræðan er lesin af nákvæmni er enga slíka hluti að finna í henni. Ráðherrann hefur sjálfur lýst því hér yfir að það standi ekki til að við sækjum um aðild. Ástæðan fyrir því að hv. þm. gera svo mikið úr þessu og vilja lesa svo margt úr ræðunni er einföld, hygg ég. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er mikill andstæðingur Evrópusambandsins og vill nýta sér þá pólitísku stöðu sem það hefur veitt honum að vera andstæðingur Evrópusambandsins. Hann metur það nú sennilega rétt að hann hafi hirt í síðustu kosningum talsvert af atkvæðum af Framsfl. út á þessa afstöðu sína þar sem kjósendur kunni að hafa verið í vafa um afstöðu Framsfl. Sighvatur Björgvinsson fagnar hins vegar meintum áhuga Framsfl. á inngöngu í ESB vegna þess að í samstarfi þeirra flokka sem standa að Samfylkingunni tókst Alþfl. ekki einu sinni að halda því til haga, því gamla baráttumáli sínu, að Íslendingar ættu að ganga í Evrópusambandið. Þannig að litlu verður Vöggur feginn hvar sem hann finnur það. Þess vegna er leitað hér á örvæntingarfullan hátt að einhverju sem hugsanlega megi túlka sem vilja hæstv. utanrrh. til þess að ganga í Evrópusambandið. Þannig eru nú þessar umræður og stjórnmálaskýringar til komnar, þessi Kremlarlógía sem menn stunda af kappi. Ég verð að segja eins og er að ég tek heils hugar undir það sem kemur fram í ræðu hæstv. utanrrh. Auðvitað eigum við að fylgjast mjög náið með því sem er að gerast í Evrópu. Það er mikið að gerast í Evrópu. Evrópusambandið er lifandi stofnun og allt önnur en hún var t.d. á sjöunda áratugnum þegar um var að ræða samstarf sjálfstæðra ríkja. Nú þróast þetta samband í átt til ríkjasamsteypu sem hefur sameiginlegan gjaldmiðil og hugsanlega sameiginlega skattastefnu og sífellt meiri samþjöppun valds í kringum stofnanir sambandsins. Það er alveg ljóst að jafnvel nú á þessum dögum er ýmislegt að gerast í þessum málum. Nýútkomin er skýrsla á vegum framkvæmdastjóra Evrópusambandsins, Romano Prodi, sem á að vera framlag hans til umræðunnar um hvernig Evrópusambandið eigi að þróast. Í þeirri skýrslu kemur mjög skýrt fram að menn hafa alvarlegar áhyggjur af því innan Evrópusambandsins hvernig sambandið starfar, hvernig stofnanir þess virka, hvernig lýðræðið virkar í Evrópusambandinu. Menn líta svo á sem Evrópusambandið eigi langa vegferð fyrir höndum áður en hægt er að segja að það njóti trausts almennings og geti talist stofnun þar sem lýðræðið og valdahlutföllin milli framkvæmdarvaldsins og löggjafarvaldsins eru í jafnvægi. Meðal þess sem fram hefur komið í undirbúningi ríkjaráðstefnunnar sem nú er fram undan er að framkvæmdastjórn Evrópusambandsins starfar alls ekki með viðunandi hætti. Ákvarðanataka er erfið, umræður innan Evrópusambandsins eru endalausar og það er lýðræðislegur hallarerkstur á innbyrðis tengslum stofnana ESB. Þetta eru þeirra eigin orð um eigin stofnanir þannig að þarna eru mikil vandamál komin upp og forusta ESB líður fyrir margvíslega veikleika sem eru innbyggðir í stofnunum Evrópusambandsins. Það er rétt að Evrópuþingið hefur öðlast aukin völd. Engu að síður hefur það þó mjög takmarkað vald til að hafa áhrif á lagasetningu sem á uppruna sinn í framkvæmdarvaldinu. Það er líka athyglisvert að Evrópuþingið hefur mjög lítil áhrif á almenning. Það er lítill áhugi og lítill skilningur meðal almennings í Evrópusambandslöndunum á Evrópusambandinu og stofnunum þess, þar á meðal er mjög lítill áhugi á Evrópuþinginu og kosningaþátttaka til Evrópuþingsins er mjög lítil. Af þessum sökum hefur verið komið upp sérstökum hugmyndabanka á vegum framkvæmdastjórans og sett saman skýrsla sem þeir Richard von Weizsäcker, Jean-Luc Deheane og lord Simon unnu fyrir Romano Prodi. Þetta eru þekktir menn, alla vega tveir þeirra, úr stjórnmálalífinu. Þær hugmyndir ganga lengra en hingað til hefur verið talað um í dýpkun samstarfsins og uppstokkun stofnanakerfisins. Það eru nýjar hugmyndir um meiri áfanga og stærri sem menn vilja ná þar. Ástæðan fyrir því að gefin var út mikil tilkynning um að taka ætti upp viðræður við fleiri aðildarríki var einfaldlega sú að framkvæmdastjórnin vissi fyrir fram að þau tíðindi sem er að finna í skýrslunni mundu koma sem köld gusa á þau ríki sem hafa beðið eftir því að ná samstarfi við Evrópusambandið. Af inntaki þessarar skýrslu er ljóst að málin eru metin þannig að ekki sé raunhæft að þau ríki sem nú er verið að tala við gangi í Evrópusambandið á næstu árum, það er langt í frá. Þarna er verið að ræða um ríki sem eiga mjög langa leið fyrir höndum. Engu að síður er talað um miklar breytingar innan Evrópusambandsins. Þar eru áhugaverðar breytingar sem við þurfum að fylgjast mjög rækilega með vegna þess að þær koma til með að hafa áhrif á stöðu okkar í samfélagi þjóðanna. Það er verið að tala um þrjú meginatriði. Það sem fjallað verður um á ríkjaráðstefnunni er að meginreglan í samstarfi ESB-ríkjanna verður meirihlutaákvörðun. Það er ljóst að forsetavaldið verður styrkt mjög og einnig er ljóst að ný ríki sem ganga í sambandið munu fyrst um sinn öll fá fulltrúa sinn í framkvæmdastjórninni. Þetta eru hugmyndir úr þessum hugmyndabanka. Í þessum tillögum er óbeinan hátt að ýtt undir að skattastefna Evrópusambandsins verði samræmd. Það er ekki sagt beinum orðum en það er alveg klárt að meirihlutaákvarðanirnar og mikilvægi þeirra leiða til þess að samræming verði í skattamálum. Þetta er raunar hafið þannig að meiri hluti Evrópusambandsþjóðanna lítur svo á að leggja beri á samræmdan fjármagnstekjuskatt. Ástæðan er sú að fram hafa komið ásakanir um að ákveðnar þjóðir hafi öðlast samkeppnisforskot í gegnum fjármagnstekjuskattinn. Þær tvær þjóðir sem helst hafa verið sakaðar um þetta hafa stöðvað allar umræður um samræmdan fjármagnstekjuskatt, en það eru Bretar og Lúxemborgarar. Þó er ekki spurning um að sú staðreynd að Evrópusambandið hefur ekki samræmdan skatt á fjármagnstekjur hefur leitt til þess að skattbyrði á vinnuafl í Evrópusambandinu hefur þyngst og leitt til þess að atvinnuleysi hefur stórvaxið á vissum svæðum Evrópusambandsins. Á öðrum svæðum í Evrópusambandinu tekst mönnum illa að glíma við þessa miklu vofu sem atvinnuleysið er. Þess vegna hygg ég að á næstunni verði settar fram hugmyndir með auknum þunga um sameiginlega skattastefnu. Það er mjög mikilvægt skref ef það nær fram að ganga. Það er ljóst að sameiginlegi gjaldmiðillinn og, ef við það bætist, sameiginleg skattastefna munu verða afdrifarík skref í þá átt að búa til sambandsríki Evrópu. Með þessu þurfum við að sjálfsögðu að fylgjast mjög rækilega og ég er alveg sammála því að það er mikilvægt, eins og fram kemur í skýrslu hæstv. ráðherra, að gera úttekt á þessum málum. Ég geri hins vegar ráð fyrir því að þótt utanrrn. muni leggja sig fram um það, eins og það mun gera, að gera slíka skýrslu hlutlausa, þá er mjög erfitt að meta hlutlaust það sem kannski mestu máli skiptir, þ.e. hvernig völd verða til, hvernig áhrif verða til í ráðherraráðinu og á hvaða grundvelli mál ná þar fram eða ná þar ekki fram. Ég vil minna á að það kom mjög skýrt í ljós, við fengum kannski smjörþefinn af því, hvernig mál eru unnin innan Evrópusambandsins, hjá valdastofnunum þess, þegar við áttum í vandræðum með þróunarsjóðinn svokallaða. Það var sama við hvaða ráðamenn Evrópusambandsins maður ræddi. Allir sögðu: ,,Þið hafið rétt fyrir ykkur. Það er engin ástæða fyrir ykkur að borga í þennan sjóð. Þetta er ranglátt. Þetta nær engri átt. En þið skuluð borga. Þið verðið að borga, þó að það sé ekkert vit í því.`` Þannig gerast kaupin á eyrinni. Og í ráðherraráðinu er iðulega verið að taka mál í gíslingu. Þessi valdastofnun virkar ekki eingöngu eftir bókstafnum eins og hann er. Hún virkar líka að mjög miklu leyti sem vettvangur heiftarlegra átaka um eigin hagsmuni eins og kemur mjög skýrt í ljós við átök Breta og Frakka um viðskiptamál nú um stundir. En ég er sammála því að okkur ber að fylgjast mjög rækilega með þessu máli og öll upplýsingagjöf um málið er mjög mikils virði. Það er einnig mikilvægt sem kemur fram í ræðu ráðherrans um að upp hafa verið teknar viðræður um bókun 9, en þar hafa verið settar fram kröfur um bættan markaðsaðgang fyrir sjávarafurðir. Þegar litið er yfir þróun viðskipta Íslands og Evrópusambandsins eftir að samningurinn komst á um Evrópska efnahagssvæðið, þá hefur sá samningur vissulega ýtt undir viðskipti okkar við Evrópusambandið og mjög verulega. En viðskiptahagsmunir Evrópusambandsins gagnvart okkur hafa aukist hraðar en okkar hagsmunir. Það er því ljóst að það hallar á okkur í þessum viðskiptum og það á eflaust rætur að rekja til þess að enn eru eftir hömlur að því er varðar markaðsaðgang fyrir sjávarafurðir. Það er mjög mikilvægt að þessu sé haldið til haga. Í svo takmörkuðum umræðutíma sem hér gildir er ekki auðvelt að koma að öllum sjónarmiðum. Það verður kannski hægt að gera það síðar. En ég vil að lokum geta þess að þeir kaflar í ræðu hæstv. utanrrh. sem fjalla um öryggis- og varnarmál, um Vestur-Evrópusambandið og tengsl þess við ESB, ásamt kaflanum um umhverfismál og orkumál og Alþjóðaviðskiptastofnunina, eru kaflar sem ég hef hug á að fjalla um nánar við annað tækifæri.

Herra forseti. Ég bið hv. formann utanrmn. forláts ef ég hef misskilið hann. Er það hluti af stjórnmálaskýringum hans að sú ákvörðun Evrópusambandsins að bjóða sex ríkjum til viðræðna um aðild hafi í rauninni bara verið í plati og skipti þar af leiðandi engu máli fyrir stöðu Íslands gagnvart Evrópu?

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson vill stundum að hlutirnir séu einfaldari en þeir eru. Ég hef aldrei orðað það svo að þessar viðræður séu, eins og hann orðaði það, í plati. Ég hef hins vegar tekið það mjög skýrt fram að í opnun á þessum viðræðum sé ekki fólgin sú yfirlýsing að þessi lönd eigi mikla möguleika á að komast inn heldur sé fyrst og fremst verið að koma til móts við miklar væntingar og mikil vonbrigði þessara þjóða um að fá ekki einu sinni að komast í viðræður við ESB. Ég held hins vegar ekki að þessi yfirlýsing sé líkleg til þess að flýta aðild þessara ríkja. Og ég tek það fram að ég tel að þessar viðræður breyti engu um stöðu Íslands gagnvart Evrópusambandinu og þar er ég sammála sendiherra ESB, Maddison, sem metur það nákvæmlega eins. Það breytir bókstaflega engu um möguleika Íslands á því að komast inn í ESB né heldur einu sinni um tímasetningu á slíkum möguleika.

Herra forseti. Ræða þín skal vera já, já og nei, nei. Það má vel vera að ég sé að reyna að einfalda hlutina í viðræðum mínum við hv. þm. en ég er að reyna að skilja hvað hann er að segja. Hv. þm. gekk fram fyrir skjöldu sem eini talsmaður sjálfstæðismanna þegar hæstv. utanrrh. sagði í fjölmiðlum á dögunum að þessi tíðindi um þetta boð Evrópusambandsins gerði það að verkum að komin væri upp ný staða í málinu sem þyrfti að bregðast við og hæstv. utanrrh. gerði það fyrir sitt leyti með því að efna til þessarar skýrslu sem ég fagna. Ég hef hvergi í þeim textum sem ég hef lesið um þessa ákvörðun Evrópusambandsins, hvorki á Íslandi né annars staðar, séð þessa fráleitu túlkun hv. formanns utanrmn. og ég held því auðvitað fram að þetta sé bara veikburða og vængstífð tilraun hv. þm. fyrir hönd Sjálfstfl. að sýna fram á það að hann hefur ekki steytt á skeri í þessari umræðu sem hann hefur auðvitað gert. Það má auðvitað segja að það hafi verið skrýtið að hv. þm., sem er formaður utanrmn., skyldi á þennan hátt beita sér gegn því sem hæstv. utanrrh. sagði af þessu tilefni. Ég er þeirrar skoðunar að það sé enginn fótur fyrir þessu og í öllum sínum einfaldleika er hv. þm. í raun að halda því fram að hann hafi eitthvert sérstakt samband við þau æðri máttarvöld sem ráða fyrir Evrópusambandinu og viti þess vegna að það sé ekkert að marka þetta tilboð, það sé bara gert til að lægja öldur sem enginn hefur orðið var við nema hv. þm. Ég vona hins vegar að hv. þm. hafi rétt fyrir sér þegar hann segir að þessi breytta staða hafi ekki áhrif á möguleika okkar til að ganga inn í Evrópusambandið, en ég óttast að svo sé ekki. Ég óttast að þeir eintrjáningar sem ráða fyrir stefnu Sjálfstfl. í utanríkismálum hafi einmitt með stefnu sinni í þessum málum skert verulega stöðu Íslands í mögulegum viðræðum við Evrópusambandið í náinni eða fjarlægari framtíð. Það óttast ég. En ég skil út af fyrir sig og hef samúð með hv. þm., að hann er að reyna að drepa þeirri ábyrgð á dreif.

Herra forseti. Ég get varla borið ábyrgð á því þótt hv. þm. Össur Skarphéðinsson sé í lélegum tengslum við þá þingmenn sem eru vel upplýstir um ástæðurnar fyrir því að slíkar yfirlýsingar sem við erum að tala um voru gefnar. Ég stend sjálfur í persónulegum tengslum við fjöldamarga þingmenn sem sitja á Evrópuþinginu. Ég hef að sjálfsögðu tengsl við þessa menn og það þarf ekki mikil tengsl til að gera sér grein fyrir því að hér var um yfirlýsingu að ræða sem átti að koma til móts við þessar þjóðir. Og ef hv. þm. er þvílíkt barn  Ég vil taka það sérstaklega fram fyrst hv. þm. heldur að sá sem hér stendur sé í einhverjum persónulegum æfingum í þessum málum þá þarf ekki annað en að lesa það sem sendiherra Evrópusambandsins á Íslandi, John Maddison, segir um þessi mál. Hann segir nákvæmlega um þau að ákvörðun framkvæmdastjórnarinnar um að taka upp viðræður við þessi ríki breyti bókstaflega engu um hag Íslands þannig að allar fullyrðingar um hið gagnstæða eru úr lausu lofti gripnar. Það vakir ekki fyrir Evrópusambandinu, og fulltrúi þeirra tekur það skýrt fram, að það breytist ekki neitt í stöðu Íslands við þetta. Staða Íslands er jafngóð eða jafnslæm eða eftir því sem menn vilja hafa það fyrir og eftir.

Herra forseti. Frjálslyndi flokkurinn er í meginatriðum sammála utanríkisstefnu þeirri sem nú er uppi og framkvæmd hennar. Í meginatriðum segi ég. Þetta á við um samstarfið í Atlantshafsbandalaginu. Þetta á við um starf okkar hjá Sameinuðu þjóðunum og í Norðurlandaráði. En fram til þessa dags hef ég verið, að því er mér hefur virst, nokkuð annarrar skoðunar um Evrópumál en hér hefur verið uppi. Þar á ég við það að menn hafa --- og þar er fremstur í fylkingu hæstv. forsrh. --- margítrekað að þau mál væru ekki á dagskrá. Ég bið og segi að ég verði ekki vændur um að vilja afsala sjálfstæði Íslands eða hagsmunum þess þó ég mæli eindregið með því að athugaðir verði þeir kostir sem við kunnum að eiga með aðild að Evrópusambandinu. Hér hefur hæstv. utanrrh. raunar lýst því yfir að hann muni nú gera hlutlausa úttekt á Evrópusambandinu, starfsemi þess og innihaldi og er það vel. Ég spyr eins og gert hefur verið hér áður hvernig hugsanlegt er að sú hlutlausa úttekt fari fram og vildi gjarnan fá að heyra skýrari svör um það frá hæstv. utanrrh. En nú þegar honum þykir nauðsyn til bera að hefja sérstaka úttekt á Evrópusambandinu, sem ég skil ekki á annan veg en þann að hann telji mál þróast þannig að nú beri nauðsyn til að við gerum okkur glögga grein fyrir innihaldi þess að gerast félagi og aðili að sambandinu, þegar hann að þessu leyti snýr af fyrri stefnu sinni sem ég vil skilja svo, er hann þá með því að taka upp þessa nýju stefnu að tala til samstarfsflokksins þegar hann segir, með leyfi forseta: ,,Við megum ekki láta þröngsýni og hræðslu við að taka þátt í samstarfi ríkja vera ráðandi í gjörðum okkar``? Í sporum hæstv. forsrh. mundi ég taka þetta beinlínis til mín og verði þetta ekki leiðrétt þá skil ég þetta á þann veg. Í skýrslu sem þessari er ekki ráðrúm til annars en að stikla á því allra stærsta sem vonlegt er. En hæstv. ráðherra lofar yfirlitsskýrslu um utanríkismál að vori. Ég hefi tekið fram um eitt atriði varðandi aðild að Evrópusambandi, þ.e. sjávarútvegsmálin, að ef við verðum ekki sjálfs okkar ráðandi í þeim málum, ef við þurfum einhverju að fórna í þeim málum af hagsmunum okkar, þá yrði það eitt út af fyrir sig að mínu áliti til þess að útiloka að við gengjum í það bandalag. Ég neita því ekki að það er hálfgerður hrollur í manni að hugsa til þessa myrkviðar sem þetta samstarf, ef hægt er að kalla að þetta samstarf --- er með öllum þessum óskaplega fjölda nefnda, ráða, stofnana og stjórna. En, eins og hæstv. ráðherra benti á, hnattvæðingin dynur yfir okkur og við þurfum að hafa okkur öll við til að fylgjast með og það er áreiðanlega Íslandi lífsnauðsyn að taka fullan þátt í samstarfi þjóðanna. Ég verð að segja að mér finnst að hæstv. utanrrh. hafi stundað það starf af árvekni og miklum dugnaði og marka ég það af þeim fréttum sem berast til manns því að með öðrum hætti hef ég ekki getað kynnt mér innihald þessara mála hingað til, sem gefur að skilja. Hæstv. ráðherra nefnir í skýrslu sinni öryggis- og varnarmál og talar um virkari þátttöku Íslands í vörnum. Ég hef fyrir mitt leyti alltaf haft gróinn ímugust á öllum hernaðarumsvifum og vopnaburði umfram það að stunda rjúpnaveiðar og gæsaskytterí þannig að ég get ekki lagt mikið upp úr þessu og ég held fyrir mitt leyti að við þurfum áfram að treysta á samstarfsþjóðir okkar í Atlantshafsbandalaginu. Ég hef aldrei haft sérstaka trú á því að við yrðum nokkurn tíma í færum um né heldur hefðum á því efni að sinna þeim málum sem neinu næmi. Það er alveg ljóst af því sem hér kemur fram að þau eru ekki vandalaus samskipti hinna ýmsu samtaka og bandalaga. T.d. virðist mér sem allmiklir hnökrar kunni að vera á samstarfi Atlantshafsbandalagsins og Evrópusambandsins og undir því mikið komið að takist að liðka fyrir um samstarf svo mikilvægra samtaka. Ég hef verið mikill stuðningsmaður og fylgismaður norræns samstarfs og tel að það hafi gefið góða raun og orðið okkur Íslendingum að mörgu leyti til mikils framdráttar og ég hef ævinlega litið svo á að við ættum að fylkja liði með Norðurlandaþjóðum fyrst og fremst, en ég hef heldur ekki dregið dul á þá skoðun mína að við værum Evrópuþjóð og ættum að vera það. Þess vegna er, eins og mál virðast þróast, afskaplega mikið upp úr því leggjandi að þau mál verði öll brotin til mergjar án þess að ég sé með neinum hætti að gera því á fæturna að við höfum nokkur tök á að gerast þar fullgildir aðilar. Hæstv. ráðherra fór nokkrum orðum um starfsemi Sameinuðu þjóðanna og rétt er það að hlutverk þeirra þyrfti að efla, sér í lagi tök þeirra á að grípa inn í átök sem eiga sér stað innan landamæra fullvalda ríkja. Mér er ekki ljóst hvernig það má verða. Mér er ekki ljóst hvernig það gæti t.d. orðið að þær eignuðust rétt eða aðstöðu til þess að hafa áhrif á átök eins og í Tsjetsjeníu nú eða innan dyra hjá ýmsum stórveldum heims. Þetta er mér ekki ljóst. En eftir sem áður, ef Sameinuðu þjóðirnar eiga að geta gegnt því hlutverki sem menn væntu af þeim, þá er stefna framkvæmdastjórans sem nú er uppi um íhlutunarréttinn afskaplega mikilvægt mál. Ég hef áður tekið fram afstöðu mína til Kyoto-bók\-un\-ar\-innar. Ég tel að þar hafi Íslandi orðið á mistök. Við þurfum að átta okkur á því að varðandi umhverfismál öll hefur gerbreyting og bylting orðið. Ég tek á því á sjálfum mér að viðhorf mín hafa umbyltst frá því ég beitti mér mjög fyrir virkjunarmálum, stóriðju o.s.frv. En þróunin undanfarin ár hefur fært okkur heim sanninn um að hér hafa gerbreytingar á orðið og að við þurfum að taka alveg nýja afstöðu til umhverfismálanna, án þess þó að við seilumst um hurð til lokunnar eftir niðurstöðum né beitum ofstæki eða offorsi í þeim efnum. Herra forseti. Ég vænti þess að þegar þar að kemur fáum við meira að heyra um einstaka þætti utanríkismálanna og alveg sérstaklega er áhugavert að sjá hver niðurstaðan verður úr hinni svonefndu hlutlausu úttekt á Evrópusambandinu og að við hefjum síðar alls óhræddir viðræður við sambandið um þá kosti sem við kunnum að eiga. Hitt er annað mál að ég fyrir mitt leyti geri mér ekki miklar vonir, um eins og kaupin eru á þeirri eyri, að við eigum þess kost né heldur æskjum þess sjálfir að gerast þar aðilar að.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sverri Hermannssyni fyrir vinsamleg orð í garð utanríkisþjónustunnar. En vegna þess sem hann sagði um hlutlausa úttekt, þá er hún einfaldlega hugsuð sem úttekt sem mun verða unnin af þeim embættismönnum sem hafa mest starfað að þessum málum í gegnum árin og þekkja best til þessara mála og þeirra strauma sem leika nú um Evrópu. Það kann vel að vera að ýmsum muni finnast að hún verði ekki nógu hlutlaus og það verður þá að koma í ljós og menn geti þá bætt við. Ég býst við því að við munum jafnframt leita í smiðju þeirra aðila, bæði á vegum atvinnurekendasamtakanna og launþegasamtakanna, sem hafa unnið mjög mikið að þessum málum að undanförnu og sinnt þeim. Það er sú hugsun sem þarna er að baki. Síðan verða menn að meta þetta eftir því sem mönnum finnst þegar þar að kemur, en a.m.k. vænti ég þess að þessi skýrsla geti orðið góður grundvöllur að málefnalegri umræðu og að menn sjái betur þá kosti sem við stöndum frammi fyrir. Ég á ekki sérstaklega von á því að það verði eingöngu góðir kostir, e.t.v. aðeins slæmir kostir. En það verður að koma í ljós. Ég vil taka það fram út af því sem hér er sagt um einhvern meintan ágreining á milli samstarfsflokka í ríkisstjórn í Evrópumálum, að þessi ræða er flutt fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Þetta er skýrsla ríkisstjórnarinnar um utanríkismál til Alþingis og ber að skoða í því ljósi. Um hana er ekki ágreiningur í ríkisstjórn. Ég bið menn um að taka það eins og það er. Það er ekki verið að senda nein skeyti í henni, hvorki á aðra ráðherra né aðra. En það getur svo sem vel verið að einhverjir taki þetta til sín. Ég heyri að hv. þm. gerir það ... 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. svör hans, sérstaklega um hina hlutlausu úttekt. Þetta er skýrsla ríkisstjórnarinnar í heild og það segir sig sjálft. En þá er hins vegar alveg óhjákvæmilegt að líta svo á að hæstv. forsrh. hafi tekið allmikla sveigju frá sinni fyrri afstöðu um að þetta mál sé ekki einu sinni til umræðu.

Herra forseti. Ég minnist þess ekki að hæstv. forsrh. hafi lýst því yfir að þetta mál sé ekki til umræðu, enda væri það afar undarlegt ef hæstv. forsrh. landsins gæti ákveðið hvaða mál mætti ræða og hvaða mál mætti ekki ræða. Ég hef alltaf staðið í þeirri meiningu að það væri lýðræði á Íslandi og ég veit að hæstv. forsrh. gerir það líka þannig að það er að sjálfsögðu Alþingis að ákveða hvaða mál eru rædd. Ég hef ekki séð að það hafi neitt staðið í hv. alþingismönnum. Ef það er farið að standa eitthvað sérstaklega í þeim að ræða ákveðin mál þá er það að sjálfsögðu mjög alvarlegt fyrir lýðræðið. Að því er varðar það sem hv. þm. spurði um í sambandi við varnarmál, þá liggur það alveg fyrir í þessari ræðu að við viljum áfram treysta á samstarf með okkar samstarfsþjóðum. Hins vegar hafa hlutir breyst á þessu sviði sem öðrum. Ísland er orðið virkari þátttakandi í ýmsu hjálparstarfi. Ég nefni Bosníu-Hersegóvínu. Ég nefni Kosovo. Ég nefni aukið starf okkar meðal þróunarríkja og ég nefni líka aukna þátttöku okkar í starfi Atlantshafsbandalagsins, m.a. með þeim æfingum sem hafa verið haldnar hér á landi og á að halda á næsta ári, sem varða ekki hernaðarmál heldur hjálparstarf og björgunarmál sem sýnir það að Atlantshafsbandalagið snýst ekki fyrst og fremst um her og vopn, að vísu hvorki um rjúpna- né gæsaskyttrí sem betur fer, heldur um björgunarmál og almannavarnarmál. Það eru þessir þættir sem við höfum einmitt lagt áherslu á og er ánægjulegt að Atlantshafsbandalagið hefur tekið þátt þeim með þeim hætti eins og raun ber vitni hér á landi.

Herra forseti. Ég ítreka þakkir mínar til hæstv. ráðherra fyrir andsvör hans. Að hæstv. ráðherra hafi aldrei heyrt hæstv. forsrh. tilkynna og gefa yfirlýsingu um að Evrópusambandsmálin væru ekki til umræðu hlýtur bara að vera vegna þess að hæstv. ráðherra er svo mikið erlendis að hann hefur ekki náð að heyra þetta sem ég þykist hafa margheyrt.

Hæstv. forseti. Það er alltaf ákveðin stemming þegar hér fer fram umræða um utanríkismál. Utanríkismál skipta okkur miklu máli, enn meira máli með ári hverju. Mér finnst ánægjulegt að fylgjast með þessari umræðu og heyra að við Íslendingar komum fram af fullri reisn í alþjóðlegu samstarfi. Virðing þjóðarinnar hefur farið vaxandi út á við. Við erum virkir aðilar að norrænu samstarfi, NATO, Evrópuráðinu, EES, Sameinuðu þjóðunum, og fleira mætti nefna. Það að vera sjálfstæð þjóð setur okkur skyldur en gefur okkur jafnframt fjölda tækifæri á sviði alþjóðasamstarfs sem nauðsynlegt er að nýta. Eins og kom fram í upphafsorðum hæstv. utanrrh. þá gætir enginn hagsmuna okkar nema við sjálf. Ég vil þó halda því fram að með því að taka af myndugleik þátt í norrænu samstarfi, eins og við Íslendingar höfum gert, þá stöndum við aldrei alveg ein. Norrænu þjóðirnar koma fram saman út á við alltaf þegar kostur gefst og vegna þessa samstarfs hafa Íslendingar komist lengra og orðið meira áberandi í alþjóðlegu samstarfi en ella hefði orðið. Þess vegna er norræna samstarfið grunnur að alþjóðlegu samstarfi. Það vona ég að sem flestir séu sammála mér um. Hitt er svo líka ljóst að þessar þjóðir hafa átt í deilum innbyrðis þó að svo sé ekki nú, en ég kem betur að því síðar. Umsvif alþjóðasamastarfs hefur verið að aukast og hnattvæðingin mun halda áfram. Eigum við að taka þátt í þessu eða ekki? Ég segi: Að sjálfsögðu eigum við að vera með og um það ríkir orðið nokkuð góð samstaða á Íslandi. Ég held því fram að haldið hafi verið afar vel á málefnum Íslands síðustu missiri. Við eigum ekki í deilum við nokkra þjóð. Í tíð hæstv. núv. utanrrh. hefur tekist að semja við nágrannaþjóðir okkar. Við áttum í fiskveiðideilum við þær flestar og ber þar hæst Smugudeiluna. Einnig var uppi deila við Dani um afmörkuð hafsvæði milli Grænlands og Íslands, svokallað Kolbeinseyjarmál. Þá var tekist á um stjórn veiða úr loðnustofninum á hafsvæðinu milli Íslands, Grænlands og Jan Mayen og skiptingu norsk-íslenska síldarstofnsins. Nú ríkir friður í stað deilna við nágrannalöndin og það er afar mikilvægt og gefur mikla möguleika fram yfir það sem samningsákvæðin gefa til kynna. Í fyrsta lagi eru miklir möguleikar til samstarfs við Rússa á sviði fiskveiða og vinnslu og í þjónustu og framleiðslu fyrir sjávarútveginn. Óútkljáð mál voru þrándur í götu þessara viðskipta. Nú er einnig hægt með rammasamningi um samvinnu Íslands, Noregs og Rússlands á sviði sjávarútvegs að taka afla í Barentshafi í lögsögu Rússlands og Noregs og þjónusta í höfnum Noregs sem ekki var hægt að fá áður er nú fáanleg. Þetta gefur okkur allt möguleika til skikkanlegrar útgerðar. Þetta gerist ekki af sjálfu sér, það þarf þrautseigju auk mikillar vinnu íslenskrar utanríkisþjónsutu á ábyrgð hæstv. utanrrh. til að ná þessu fram. En ég veit að framtíðin er hér fyrst og fremst til umræðu enda skiptir hún meira máli en það sem liðið er. Um leið og ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir ræðu sína vil ég nefna hvað er stærsta viðfangsefni alþjóðasamfélagsins í mínum huga. Hæstv. ráðherra nefndi það í ræðu sinni og Kofi Annan kom inn á það við upphaf 54. allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna hvernig og hvenær hið alþjóðlega samfélag getur gripið inn í átök sem eiga sér stað innan landamæra fullvalda ríkja. Helför nasista gegn gyðingum í síðari heimsstyrjöldinni er smánarblettur á mannkyninu. Margir sögðu sem svo að nokkuð sem þetta mundi aldrei gerast aftur. Alþjóðasamfélagið mundi ekki láta slíka atburði eiga sér stað aftur. Nú höfum við upplifað mannvonskuna og hörmungarnar á Balkanskaganum sem voru þó loksins stöðvaðar með inngripi frá NATO. Það þurfti árás til að stöðva Milosevic sem allir hefðu viljað komast hjá en alþjóðasamfélagið, vestrænar lýðræðisþjóðir áttu ekki annan kost. Hörmungarnar halda áfram víða um heim, blásaklaust fólk verður að tækjum í baráttu einræðisherranna til að halda völdum. Lýðræði er hunsað. Þetta eru að mínu mati stærstu málin sem þarf að leysa í samskiptum þjóðanna og hljóta Sameinuðu þjóðirnar að vera sá vettvangur sem er líklegastur til að ná árangri. Það er óviðunandi að öryggisráð Sameinuðu þjóðanna skuli ekki hafa komið sér saman um lausnir í þessu mikilvæga öryggismáli og mannréttindamáli. Þegar við lítum okkur nær og hugsum um hagsmuni okkar Íslendinga fyrst og fremst þá verður ekki horft fram hjá því að Evrópumálin eru mikilvægustu málin á næstu árum. Þá geng ég út frá því að aðild okkar að NATO sé í föstum skorðum og varnarsamningurinn við Bandaríkin. Það er mikilvægt að unnið er að því af hálfu hæstv. utanrrh. að gera hlutlausa úttekt á starfi Evrópusambandsins. Sú skýrsla verður að vera grunnur að þeirri vinnu sem óhjákvæmilegt er að fara í til að við áttum okkur betur á möguleikum okkar og hvernig hagsmunum Íslands verður best fyrir komið til langs tíma litið. Sem betur fer eru fáir á Íslandi sem hafa þá sýn til Evrópumála eins og fram kom hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Ræða hans gekk mest út á að vilja ekki málefnalega umræðu. Rökin voru þau að hér ríkti góðæri, Íslendingar væru hamingjusamir þó svo við værum ekki í Evrópusambandinu. Sú umræða sem fram undan er á að mínu mati að snúast um hver staða okkar verði, t.d. ef EES-samningurinn líður undir lok. Mér fannst gæta ótrúlegrar þröngsýni í málflutningi þessa unga hv. þm. vil ég segja, en hins vegar sýndi öldungurinn, hv. 18. þm. Reykv., Sverrir Hermannsson, mikla víðsýni í máli sínu hér áðan. Í máli hæstv. utanrrh. kom fram að róðurinn hafi þyngst í sambandi við að fá Evrópusambandsákvörðunum breytt og laga þær sérstaklega að íslenskum aðstæðum áður en þær eru felldar inn í EES-samninginn. Hins vegar kom fram að auðveldara hefði reynst að koma sjónarmiðum okkar á framfæri við tæknilegan undirbúning á byrjunarstigi. Það að geta haft áhrif á mál á meðan þau eru á mótunarstigi skiptir miklu máli. Ég geri mér ekki alveg grein fyrir hvað hæstv. ráðherra á við þegar hann segir þetta. Höfum við sem sagt engin áhrif á pólitíkina, einungis á tæknilega hlið mála? Ég spyr því: Er það vegna þess að við sinnum málinu ekki sem skyldi, hugsanlega vegna manneklu, eða er þetta vegna þess að Evrópusambandið heldur EFTA-þjóðunum utan við starfið? Ég held því fram að enn sem komið er hafi engin EES-mál verið lögfest hér á landi sem hafa komið sér illa fyrir samfélag okkar eða í raun verið í ósamærmi við okkar löggjöf almennt. Þetta er athyglisvert ef tekið er tillit til stóru orðanna sem féllu í umræðunni um málið á hv. Alþingi. Það er hins vegar niðurlægjandi að taka á móti póstinum frá Brussel og eiga nánast engan kost annan en þann að leggja blessun sína yfir hann. Þessa dagana situr hæstv. umhvrh. 5. aðildarríkjaþing loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna. Þar er m.a. fjallað um framkvæmd Kyoto-bókunarinnar. Þær ánægjulegu fréttir hafa borist að kröfum Íslands hafi verið tekið betur nú í seinni tíð og sérstaða okkar hvað varðar að nýta endurnýjanlegar orkulindir hafi fengið hljómgrunn hjá aðildarríkjum samningsins. Þetta er gífurlegt hagsmunamál fyrir Ísland og hlýtur breið samstaða að ríkja um það. Það getur ekki verið að fyrir nokkrum hv. þm. vaki að reyna að nota alþjóðlega samninga til að ná fram pólitískum vilja sínum í sambandi við virkjanir, eða kannski ætti ég frekar að segja ekki virkjanir á Íslandi. Um það mál sem slíkt ríkir ekki samstaða í landinu og það verður tekist á í því máli. Það hlýtur hins vegar að vera meiri hlutinn sem ræður ferð og að niðurstaðan verði í samræmi við það. Þó að árangur sé ekki í höfn hvað varðar þetta mikla hagsmunamál þá þarf að halda áfram á sömu braut og reyna til þrautar að fá aðrar þjóðir til að skilja mikilvægi þess fyrir umheiminn að endurnýjanlegar orkulindir verði áfram nýttar. Það er nú þegar orðið augljóst að tillaga stjórnarandstöðunnar frá sl. vori var frumhlaup, þ.e. tillagan um að fullgilda þá þegar Kyoto-bókunina. Þetta hlýtur að vera augljóst í dag. Um þróunarsamvinnu er það að segja að þar er hægt að gera betur og við þurfum að gera betur. Það hefur þó verið viðleitni í þá átt á síðustu árum að gera betur með auknum fjárveitingum sem nema um 60 millj. kr. ári. Sjávarútvegsskóli Sameinuðu þjóðanna, sem hér er starfræktur, hefur farið vel af stað og verður nemendum fjölgað strax á næsta skólaári. Framlag Íslands er talið til þróunarmála en enn erum við Íslendingar engu að síður eftirbátar annarra nágrannaþjóða í framlögum til þróunarmála. Í sambandi við viðskiptamál hefur átt sér stað stefnubreyting í tíð núv. hæstv. ráðherra og þar á ég við ráðningu viðskiptasérfræðinga hjá sendiráðum. Þessi nýbreytni hefur þegar skilað árangri fyrir atvinnulífið og því er mikilvægt að halda áfram á þeirri braut. Eitt vil ég nefna að síðustu, hæstv. forseti, og það varðar mikilvægt hagsmunamál þjóðar okkar. Þar er ég að tala um nýja lotu samningaviðræðna Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar WTO. Þar er viðamesta verkefnið endurskoðun landbúnaðarsamningsins. Landbúnaður hér á landi stendur höllum fæti og þá sérstaklega sauðfjárræktin og því er mikilvægt að nýr samningur verði frekar til að styrkja íslenskan landbúnað en hitt og hvet ég eindregið til að unnið verði með það í huga.

Herra forseti. Vegna þess sem hv. 2. þm. Norðurl. e., Valgerður Sverrisdóttir, sagði um samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, þá segir í ræðu minni: ,,Róðurinn hefur reynst þungur í þeim tilvikum þar sem ástæða þykir til að breyta ákvörðunum ESB eða laga þær sérstaklega að íslenskum aðstæðum áður en þær eru felldar inn í EES-samninginn.`` Staðan er einfaldlega sú að við höfum tiltölulega litla aðkomu að pólitískum ákvörðunum innan Evrópusambandsins því pólitíska samráðið er minna en var í upphafi. Það er einfaldlega vegna þess að þegar við gengum inn í þennan samning þá voru 30 milljónir manna í okkar stoð en í dag eru 4 milljónir manna og áhrif okkar eru minni á pólitíska sviðinu en áður var. Þetta ber að viðurkenna. Við höfum reynt að bæta þetta upp, m.a. með samstarfi við hinar Norðurlandaþjóðirnar o.s.frv. Hins vegar hefur okkur tekist í framkvæmd samningsins að hafa allmikil áhrif í nefndum en við eigum aðild að yfir 300 nefndum og hefur gengið vel að komast að því starfi. EFTA sem stofnun rekur þetta samstarf að verulegu leyti en þar vinna, eftir því sem ég best man, milli 60 og 70 manns, og einnig sendiráð okkar í Brussel. Þessi starfsemi skiptir afar miklu máli til að hafa áhrif í upphafi og að undanförnu hefur verið rætt um að auka starf Alþingis á því sviði. Ég tel mjög mikilvægt að Alþingi fylgist betur með málum á mótunarstigi því að það er mjög erfitt að hafa áhrif á slík mál þegar þau eru komin á lokastig.

Virðulegi forseti. Vegna orða hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur rétt áðan vil ég segja þetta: Við eigum eftir að sjá hvernig Ísland kemst út úr ofurkröfum sínum varðandi aðildina að Kyoto-samkomulaginu. Við verðum að taka þátt í þessum samningi, annað væri Íslandi til vansa. Og það verður fróðlegt að sjá hvernig þessi mál þróast á ríkjaráðstefnunni og þeim ráðstefnum sem við eigum eftir að taka þátt í um þetta stóra mál. ,,Enginn gætir hagsmuna okkar nema við sjálf.`` Þetta segir hæstv. utanrrh. í tengslum við aukna þátttöku okkar í alþjóðsamfélaginu og að við eigum ekki kost á að sitja þar hjá. Enda fjallaði ræða utanrrh. fyrst og fremst um Ísland í samfélagi þjóðanna og að við höfum þar hlutverki að gegna. Í lokaorðum hans fólst áhersla á framsækna utanríkisstefnu og að ekki megi láta þröngsýni og hræðslu við þátttöku í samstarfi ríkja ráða gjörðum okkar. Ekki einangrast, vera í þjóðbraut. Ég er innilega sammála þeirri hugsun og þessum orðum. Það er hins vegar ekki alveg ljóst hvort þau orð mundu virka eins í framkvæmd séð frá mínum sjónarhóli og hæstv. utanrrh. Hins vegar verð ég að segja að það var mjög athyglisvert að hlusta á þá pólitísku félaga, hv. þm. Steingrím J. Sigfússon og Tómas Inga Olrich hamast við að þýða ræðu hæstv. utanrrh. Mér sýnist ræðan alveg skýr, hann talar tæpitungulaust. Það er mjög ánægjulegt að fram skuli koma að í ræðunni felist vilji þeirra beggja, hæstv. utanrrh. og hæstv. forsrh. Virðulegi forseti. EES-samningurinn er einhver mikilvægasti alþjóðasamningur sem við höfum gerst aðilar að, ekki aðeins viðskiptahluti hans, heldur færði hann launþegum félagsleg réttindi sem skorti á hérlendis, sem við hefðum fyrir löngu átt að innleiða í okkar lög og kjarasamninga sjálf en höfðum ekki gert. Mikið verk er enn óunnið sem fylgja þarf eftir að skili sér inn í réttindi launafólks og við eigum að tryggja að það gerist og gerist sem fyrst. Varðandi viðskiptasamninginn er óumdeilt að EES-samningurinn átti gífurlegan þátt í þeim hagvexti sem varð á síðasta kjörtímabili. Það var fróðlegt og ánægjulegt þegar iðnn. var á fundi með Samtökum iðnaðarins á þessum morgni að það sjónarmið kom alveg skýrt fram að trúlega hefði EES-samningurinn haft miklu meiri jákvæð áhrif inn í íslenskt atvinnulíf en menn væntu fyrir fram. Sighvatur Björgvinsson, þingmaður Samfylkingarinnar, gerði úttekt á EES-samningnum og starfi Evrópusambandsins að umtalsefni í ræðu sinni og ég ætla ekki að bæta miklu þar við. Ég ætla þó að nefna að ýmsir hafa talið á liðnum vikum og mánuðum að það sé mjög líklegt að á næstu tveimur til þremur árum geti það gerst að Sviss leiti eftir aðild að Evrópusambandinu en vissulega geta nýafstaðnar kosningar hafa breytt því sjónarmiði, ég tek það fram, og þá mundi Noregur láta reyna á aðildarumsókn í hið þriðja sinn. Ég ætla ekki að gera þessa skoðun að minni en ýmsir, sem hafa verið að takast á við alþjóðamálin og gera þeim skil, hafa reifað þetta sjónarmið. Þá sýnist mér að miðað við kostnaðinn af EES-samningnum, sem Sviss og Noregur bera að stærstum hluta og Ísland að mjög litlum hluta, mundi það gjörbreyta stöðu okkar gagnvart EES-samningnum. Ég spyr hæstv. utanrrh. hvort það sé rétt að við mundum ekki geta staðið kostnaðarlega undir EES-aðildinni, jafnvel þó EES-samningurinn fengi að standa gagnvart okkur ef þessi lönd mundu flytja sig yfir í Evrópusambandið? Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að endurtaka orð hæstv. utanrrh. sem urðu deiluefni fyrr á fundinum í ræðu hans í upphafi umræðunnar: ,,Ég hef því ákveðið að láta gera hlutlausa úttekt þar sem farið verður yfir starf Evrópusambandsins lið fyrir lið. Þar er hægt að draga fram hver staða Íslands yrði án samninga, því næst hvernig EES-samningurinn, samstarfssamningur um Schengen og aðrir þeir samningar, sem gerðir hafa verið, nýtast okkur og loks hver bein áhrif yrðu ef Ísland væri aðildarríki.`` Ég geng út frá því, virðulegi forseti, að í þessari úttekt mundi líka felast hver yrði staða Íslands gagnvart EES-samningnum ef Sviss og Noregur fara að skoða það að gerast aðilar að Evrópusambandinu en Ísland ekki. Ég er sammála því hvernig utanrrh. setur þetta fram og styð þessa hlutlausu úttekt. Við eigum að ræða málin opið, það höfum við alltaf sagt. Enn þá hefur enginn heyrt mig segja það úr þessum ræðustól eða annars staðar að Ísland eigi að gerast aðili að Evrópusambandinu en ég hef mörgum sinnum sagt að við eigum að skoða alla kosti sem eru í stöðunni og síðan að taka ákvörðun. Þess vegna er hvorki kreppa né örvænting í ákvörðunum Samfylkingarinnar. Um þá stefnumörkun, sem þar er sett fram, er full sátt og þegar þessi mál hafa verið skoðuð, úttektir liggja fyrir og menn vita hvað felst í stöðunni, munum við á sama hátt og utanrrh., og væntanlega forsrh., taka afstöðu. Svo einfalt og skýrt er það. Virðulegi forseti. Það er athyglisvert þó utanrrh. hafi stiklað á stóru í ræðu sinni í dag þá nefnir hann eitt mál sem mér fannst lítið og mörgum finnst kannski fallegt en það er hugsanleg tollalækkun á íslenskum hestum gagnvart Evrópusambandinu en að árangur fari eftir hvaða gagntilboð tollalækkana fyrir afurðir frá Evrópusambandinu yrðu varðandi íslenskan markað. Það er e.t.v. vegna þess að ég hef alltaf haft efasemdir um með hvaða hætti við höfum verið að selja íslenska hestinn til útlanda að ég staldra við þennan litla einfalda þátt í ræðu ráðherrans og spyr hann þess vegna hvaða vörur eru það sem við mundum hugsanlega vera tilbúin að lækka tolla á eða fella niður tolla á til þess að auðvelda þessi viðskipti. Utanríkismál. Norðurlöndin eru nærsvæði okkar og ég er sammála hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur um að það samstarf er mikilvægasta erlenda samstarfið fyrir okkur á Íslandi. Mér hefur fundist að norræna samstarfið innbyrðis hafi fengið minna vægi eftir skipulagsbreytinguna í Norðurlandaráði þar sem norræna samstarfið er aðeins einn jafnrétthár stólpi af þremur, af norðurnefndinni, nærsvæðanefndinni og Evrópunefndinni, að þessar stoðir hafa gert það að verkum að Norðurlandasamstarfið sjálft hafi á vissan hátt veikst. Mér finnst mikilvægt að þeir sem halda um þessi mál verði vel á verði og fylgi því eftir í því starfi þar sem við höfum forustu að hvergi sé gefið eftir eða vikið undan í þeim mikilvæga þætti sem Norðurlandasamstarfið er. Mér finnst það líka ákveðið áhyggjuefni að Norðurskautssamstarfið er ekki lengur tengt Norðurlandaráði, það teygir sig til stóru þjóðanna í austri og vestri og er á margan hátt nokkuð sjálfstætt. Við eigum einn fulltrúa í þingmannasamstarfi þess en það er á engan hátt tengt Íslandsdeild alþjóðasviðs eða einhverjum öðrum þætti þannig að erfitt er fyrir okkur að vita hvað er að gerast í samstarfi þjóðanna á norðurhveli. Ég hefði gjarnan viljað heyra hæstv. utanrrh. fjalla meira um samstarfið í norðri því að þar eigum við mikilvægra hagsmuna að gæta, ekki síst á sviði umhverfis- og mengunarmála. Í umfjöllun um starf okkar á vettvangi Sameinuðu þjóðanna nefndi ráðherra jafnframt að Ísland byði sig fram í nefnd um sjálfbæra þróun. Hvað þýðir þetta? Fær Ísland aðild ef það býður sig fram, ganga sætin í þeirri nefnd eitthvað á milli landa eftir ákveðnu kerfi eða göngum við til þess að það sé kosið á milli aðildarlandanna og eigum við einhverja möguleika þarna? Ég spyr ráðherrann líka að því hvort Ísland eigi núna sæti í mannréttindaráðinu eins og áformað var og talað var um hér síðast þegar við ræddum saman. Ég held að það hafi verið í febrúar. Um leið og ég færi mig yfir í að ræða þátt okkar í því stóra samhengi sem Sameinuðu þjóðirnar eru langar mig líka, virðulegi forseti, að nefna flóttamannasamninginn frá 1951, sem við erum aðilar að. Það skortir enn á í lögum hjá okkur um réttarstöðu flóttamanna, ég hef spurt um það held ég í hverri einustu utanríkisumræðu, fyrir utan að vera með hefðbundnar fyrirspurnir til dómsmrh. a.m.k. í þrjú ár, við eigum að tryggja ráðgjöf, túlk og réttaraðstoð og að bann við brottvísun og endursendingu verði í takt við flóttamannasamninginn. Það er dálítið alvarlegt, virðulegi forseti, að við höfum nýlega haft utandagsrkárumræðu um Kúrda, sem ekki naut þeirra sjálfsögðu réttinda sem við höfum undirgengist samkvæmt samningi heldur var honum líka stungið í fangelsi. Það er mál til komið að Alþingi breyti lögum í samræmi við slíka alþjóðasamninga. Virðulegi forseti. Það var mjög umdeilt að hæstv. utanrrh. fór til Úkraínu, ég ætla ekki að gera það að umtalsefni, heldur hitt að þar talaði hann sem forustumaður í Evrópuráðinu gegn dauðarefsingum. Nákvæmlega það var mjög mikilvægt fyrir alþjóðasamfélagið. Hann var að fylgja eftir kröfum Evrópuráðsins um að lönd Evrópu virtu sáttmála. Nú er það svo að Ísland er meðflutningsaðili að tillögu sem liggur fyrir þingi Sameinuðu þjóðanna varðandi dauðarefsingar. Ekki beinlínis um að afnema þær, svo sterkt þora menn ekki að fara í tillöguflutning á hæstv. þingi Sameinuðu þjóðanna, heldur varðar tillagan dauðarefsingar. Hún er um að öll ríki breyti lögum sínum gegn því að börn séu tekin af lífi. Þetta telja þeir sem vinna með mannréttindamál að sé mikilvægt skref í átt að afnámi dauðarefsinga. Næstum öll ríki Evrópu hafa afnumið dauðarefsingar og Ísland er eitt fárra ríkja sem er með það ákvæði í stjórnarskrá sinni. Þess vegna eigum við alls staðar að láta í okkur heyra um þessi mál. Ég vona að Íslendingar standi saman um þessi mál, hvort sem þeir flokkast sem hægra fólk eða vinstra fólk. Þetta segi ég, virðulegi forseti, að gefnu tilefni. Það að þing Sameinuðu þjóðanna samþykki tillögu um að öll ríki setji hjá sér lög gegn því að börn séu tekin af lífi er auðvitað í samræmi við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og það er áfangi í því að ríki vinni að afnámi dauðarefsinga. Ég hef áður sagt það úr þessum ræðustól að við erum frekar feimin að gagnrýna stóra ríkið í vestri en á þessu ári eru yfir 80 manns tekin af lífi í Bandaríkjunum. Virðulegi forseti. Ég hvet hæstv. utanrrh. til að flýta því að við staðfestum alþjóðasakadómstólinn, Ísland var með fyrstu ríkjum til að skrifa undir að setja hann á laggir. Ég spyr hvað líði framkvæmd staðfestingar. Að lokum ætla ég að lýsa því yfir að Ísland er vissulega enn þá mikill eftirbátur nágrannaríkja í framlögum til þróunarmála en það er jákvætt að það skuli vera aukning í framlögum í þessum þætti, bæði á fjárlögum næsta árs og þessa. Það styð ég. Við verðum að taka okkur verulega á í þróunar- og mannréttindamálum.

Herra forseti. Ég hef ekki möguleika á að koma að öllu sem hv. þm. spurði mig um en fyrst varðandi kostnað við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Það segir sig sjálft að við höfum ekki möguleika á að reka þann samning einir og sér eins og gert er í dag. Ég býst við því að segja megi að í íslenska utanrrn. komi þrír starfsmenn að þeim samningi en í norska utanrrn. eru þeir milli 70 og 80. Hjá EFTA eru milli 60 og 70 manns sem vinna ekki síst að því að framfylgja þessum samningi en Sviss kostar um helming af þeirri starfsemi, jafnvel þó verulegur hluti af starfsliðinu sé upptekinn við að reka samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Það liggur líka ljóst fyrir að það er margt starfslið hjá Evrópusambandinu sem vinnur að málinu þannig að það segir sig sjálft að það er útilokað að hægt verði að reka samninginn með einhverjum sambærilegum hætti og gert er í dag ef þessi ríki, Sviss og Noregur, ákveða að ganga í Evrópusambandið. Nú eru sennilega minni líkur til þess að það gerist hratt að því er Sviss varðar eftir kosningar þar án þess að ég vilji leggja dóm á það. Það liggur hins vegar fyrir að þessi mál verða á dagskrá í Noregi innan einhverra ára. Við verðum að reyna að meta það í réttu ljósi. En það er algerlega útilokað að við getum rekið þennan samning með sambærilegum hætti. Nógu erfitt er það í dag. Það má segja að við séum mjög veikburða gagnvart hinu stóra Evrópusambandi í að reka þennan samning jafnvel þó það hafi gengið skammlaust.

Virðulegi forseti. Einhvern tíma heyrði ég að hlutur í kostnaði EES-samningsins skiptist þannig að bæði Noregur og Sviss væru með yfir 45% hvort af kostnaðinum, litlu ríkin með mjög lítið og við með 2% eða eitthvað slíkt. Stundum talar fólk eins og allt geti haldist óbreytt en hlutirnir eru ekki alltaf eins og við viljum hafa þá. Breytingar annars staðar geta gjörbreytt umhverfi okkar. Það var það sem ég var að draga fram með spurningu minni til ráðherrans. Á sama tíma og hann leggur til sína hlutlausu úttekt og horfir til framtíðar þá geta fyrr en varir orðið breytingar hjá öðrum þjóðum sem kippa fótunum undan því sem menn telja e.t.v. henta okkur. Ég lít svo á að svar hæstv. ráðherra hafi staðfest það. Ég kom með nokkuð margar spurningar í innleggi mínu enda lít ég svo á að umræða um utanríkismál, eins og við höfum vanið okkur á í þessum sal, eigi að vera skoðanaskipti. Það á ekki að vera þannig að maður einskorði sig við fáar spurningar eða lítið mál sem viðkomandi ráðherra geti svarað í stuttu andsvari. Ég lagði fram nokkuð margar spurningar sem ég vona að ráðherrann taki með í lokaræðu sína. Aðeins þannig fáum við skoðanaskipti um það sem efst er á baugi, um hvert við ætlum að stefna. Þess vegna mun ég leggja áherslu á að vera þessa umræðu til enda og fylgjast með hvernig hæstv. ráðherra kýs að nýta lokaumfjöllun sína í þessum málum.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. að auðvitað eiga þessar umræður á hv. Alþingi að vera skoðanaskipti. En við verðum að lúta þeim tímatakmörkunum sem okkur eru sett hér. Í þessu tilfelli hefur utanrrh. sama rétt og aðrir hv. þm. Ég verð að sjálfsögðu að hlíta því og hef einungis 15 mínútur í seinni umferð til þess að gera þeim fjölmörgu málum skil sem fram hafa komið. Að því er varðar samstarfið í norðri, sem hv. þm. kom inn á, þá hef ég alltaf lagt áherslu á að því starfi var komið á fyrir tilstilli Norðurlandaráðs. Ég tók sem þingmaður og fulltrúi í Norðurlandaráði þátt í að móta það samstarf. Ég tel að þar hafi tekist vel til. Ég tel afar mikilvægt að Norðurlandaráð komi áfram að því starfi en hins vegar verður að viðurkennast að samstarfið innan Norðurlandaráðs hefur breyst. Það hefur breyst mikið og reynslan af þessum stoðum er að mínu mati ekkert sérstaklega góð. Ég tel að það hafi verið lagt allt of mikið upp úr skipulagi miðað við áhersluna á málefnin á sínum tíma. En vonandi getum við bætt úr þessu. Ég bendi á að eitt af síðustu verkum mínum sem samstarfsráðherra var að leggja það til að farið yrði í sérstaka úttekt um málefni framtíðarinnar og sem stendur starfar sérstök framtíðarnefnd á vegum Norðurlandaráðs undir forustu Jóns Sigurðssonar, bankastjóra Fjárfestingarbankans í Helsinki. Ég vænti mikils af því starfi en þar er áherslan lögð á málefnin og þá framtíð sem Norðurlöndin þurfa að takast á við. Nefndinni var ekki falið að fjalla neitt um skipulag. Það er nóg komið af því í Norðurlandaráði.

Virðulegi forseti. Það verður mjög fróðlegt að fá niðurstöðu þessarar nefndar og málefnaþátt þeirra. Ég var hins vegar að tala um skipulagsmál varðandi Norðurlandasamstarfið. Það verður gerð úttekt á því á næstu vikum. Ástæðan fyrir því að ég hef haft áhyggjur af því skipulagi er að mér finnst að innra samstarf Norðurlandanna hafi að einhverju leyti fengið minna vægi í þessu nýja skipulagi en áður fyrr. Ég á dálítið erfitt með að sjá hvernig norðurskautssamstarfið getur tengst Norðurlandaráði eftir að það var aftengt í fyrra vegna þess að slíkt samstarf verður þá fyrst virkt að það er tekið formlega fyrir á einhverjum öðrum vettvangi. Úr því að það er ekki tekið formlega fyrir í forsætisnefnd Norðurlandaráðs eða á þingum Norðurlandaráðs er mikilvægt að við eigum þess kost á Alþingi að taka það fyrir með einhverjum hætti. Eins og ég benti á fellur það ekki undir Íslandsdeild Norðurlandaráðs, umræðu um skýrslu, þannig að mér finnst mikilvægt að skoða hvernig við getum fengið umfjöllun um norðurskautssamstarfið. Að öðru leyti vænti ég þess að ráðherrann komi inn á fleiri þætti úr ræðu minni í lokaræðu sinni. Mér finnst það skipta mjög miklu máli og vil taka það fram að hann gerir vel í að koma í andsvör að því marki sem það dugir.

Herra forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur að það er mikilsvert að við skiptumst á skoðunum um þessi mál og drögum fram þær upplýsingar sem þingmenn búa yfir af reynslu sinni og þekkingu á þessum málum. Ég hjó eftir því að í ræðu sinni var hv. þm. að leggja raunsætt mat á stöðu EES-samstarfsins. Hún gat þess sérstaklega að líklegt væri að Sviss mundi sækja um aðild að Evrópusambandinu. Mér þætti vænt um að fá nánari upplýsingar um það sem er að gerast í Sviss að því er þetta varðar.

Virðulegi forseti. Þingmaðurinn hefur ekki tekið mjög vel eftir orðum mínum. Ég var ekki að lýsa þekkingu minni á málefnum í Sviss heldur var ég að nefna að ýmsir sem hefðu fjallað um framtíð Evrópumála teldu mjög líklegt að innan tveggja eða þriggja ára mundi Sviss leita eftir inngöngu í Evrópusambandið. Jafnframt sagði ég að ef Sviss gerði það væri líklegt að Noregur mundi reyna í þriðja skiptið. Þetta liggur í spilunum að mati þeirra sem hafa verið að skoða Evrópumálin. Ég nefndi það hins vegar sjálf að nú mætti vel vera að þessar vangaveltur hefðu breyst eftir kosningarnar í Sviss. Við vitum að það urðu mjög óvænt úrslit í kosningunum í Sviss og margir tengdu niðurstöður þeirra kosninga við hugsanlega afstöðu til Evrópumálanna. Þannig lagði ég málið upp. Ég get því miður ekki sagt hvað er að gerast í Sviss. Ég hef ekki þekkingu á þeim málum.

Herra forseti. Það sem er að gerast í Sviss, eftir því sem mér er kunnugt, er að Sviss hefur lagt inn umsókn um aðild að Evrópusambandinu og það fyrir löngu. Sú umsókn var sett í frysti. Hún hefur ekki verið dregin til baka en var sett í frysti þegar Sviss hafnaði aðild að Evrópska efnahagssvæðinu. Það er nákvæmlega ekkert að gerast í þessari aðildarumsókn hjá Svisslendingum í dag. Svisslendingar hafa gert sjö tvíhliða samninga við Evrópusambandið. Þeir hafa bæði undirritað og fullgilt þessa samninga en vegna þeirra ákvæða sem gilda í svissneskum lögum um þjóðaratkvæði --- það er hægt að fara fram á þjóðaratkvæðagreiðslu með hlutfallslega litlum stuðningi --- er gert ráð fyrir því að þessir sjö samningar muni fara í þjóðaratkvæði í sumar. Ef þessir sjö samningar, sem eru tvíhliða samningar, fá samþykki í þjóðaratkvæðagreiðslu, sem er talið fullvíst að þeir muni ná, þá færir það Sviss ekki eins nærri Evrópusambandinu og samningurinn um Evrópska efnahagssambandið hefur fært okkur. Þetta er það sem er að gerast í Sviss. Ég er sammála hv. þm. um að árangur Christoph Blochers í kosningunum kemur til með að draga enn frekar úr því að nokkuð verði gert með þessa aðildarumsókn sem lengi hefur lengið í frysti.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Tómasi Inga Olrich fyrir þessar upplýsingar. Þær eru áhugaverðar. Vangaveltur mínar snúa að því, í tengslum við orð utanrrh. og munnlega skýrslu hans, hver staða okkar er ef við stöndum uppi næstum ein með EES-samninginn. Ég þakka þessar upplýsingar og finnst þær áhugavert innlegg í þá umræðu sem hér hefur farið fram.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir yfirgripsmikla skýrslu um utanríkismál. Eins og hann sagði réttilega er ekki hægt að fjalla með góðu móti um þann mikla fjölda mála sem utanrrn. hefur á sinni könnu í stuttri ræðu. Einnig má öllum vera ljóst að umsvif þessa ráðuneytis fara vaxandi og afgreiðsla mála krefst oft mjög skjótra viðbragða því hlutirnir gerast hratt á okkar tímum. Ég vil, sem formaður Íslandsdeildar Vestur-Evrópu\-sam\-bands\-ins, VES, fjalla um þann kafla sem snýr að evrópskum öryggis- og varnarmálum og þeim breytingum sem nú eiga sér stað með fyrirhugaðri innlimun Vestur-Evrópusambandsins í ESB. Málefni VES hafa ekki farið hátt í sölum Alþingis þrátt fyrir að þessi samtök, sem eru Evrópustöð NATO, hafi starfað í 44 ár. Þar kemur eflaust margt til en tvíhliða varnarsamningur okkar við Bandaríkjamenn er kannski ein helsta ástæða þess. Þó málefni okkar innan NATO séu í góðum farvegi og staða tvíhliða samnings við Bandaríkin standi traustum fótum, þá er þróun varnar- og öryggismála í Evrópu okkur viðkomandi. Aðild okkar að VES hefur verið vettvangur okkar innan Evrópu á þessu sviði. Þar erum við, sem NATO-ríki, aukaaðilar með tillögu- og málfrelsi í ráðum og nefndum VES sem fjalla um varnar- og öryggismálefni Evrópuríkja. Starf VES hefur verið verulegt á síðustu árum og snúið að átökum innan Evrópu, í ríkjum fyrrum Júgóslavíu og Albaníu og víðar. VES er sem Evrópustöð NATO eini aðilinn í beinu sambandi við yfirstjórn NATO. Innan VES eru einnig þjóðir með áheyrnarfulltrúa sem hvorki eru í NATO né ESB, t.d. fyrrum ríki Sovétríkjanna. Til að vera fullgildur aðili í VES þurfa ríki að vera innan ESB og í NATO. Innan ESB hefur verið sterk krafa um að þær breytingar verði að Evrópa taki sjálf á sínum innri málum án tilstilli Bandaríkjamanna en þó með herstyrk NATO. Undir þetta sjónarmið hafa Bandaríkjamenn tekið en þó með þeim fyrirvara að Evrópuríki NATO sem ekki eru í ESB verði fullgildir aðilar að þeim breytingum. Með sameiginlegri yfirlýsingu forustumanna NATO-ríkjanna í Washington sl. vor var lögð gríðarlega mikil áhersla á þetta sjónarmið. Ný öryggis- og varnarstefna ESB byggðist á því fyrirkomulagi sem þróað hefur verið í samskiptum NATO og VES. Á fundi ESB-ríkja í Köln í sumar voru ákvarðanir þó teknar í allt öðrum anda en var í Washington og er nú talað með, leyfi forseta: ,,satisfactory arrangements`` eða ,,full possible involvement`` NATO-ríkjanna í Evrópu sem ekki eru í ESB. Fyrir Ísland þýðir þetta að þátttaka okkar í þessum breytingum í varnarmálum Evrópu er mjög takmörkuð. Þetta getur einnig merkt að Evrópuríki í NATO verði skipt í flokka, þ.e. NATO-ríki í ESB og önnur NATO-ríki í Evrópu ásamt Tyrklandi. Það eru margar spurningar sem vakna ef þessi þróun verður, spurningar um stöðuna innan NATO og einnig hvernig málefni NATO verða meðhöndluð innan ESB. Innan ESB eru ríki sem ekki eru aðilar að NATO og eiga ekki aðgang að herafla NATO. Evrópuþingið er samansett af þessum ríkjum ásamt Evrópuríkjunum innan NATO en þar hefur umræðan um varnarmál verið mjög takmörkuð, enda hafa þjóðþing Evrópu og VES haldið á þeim málefnum og því mjög óljóst hvernig Evrópuþingið getur komið að þessu máli í stað þjóðþinganna og VES. Innan þings VES sem kemur saman tvisvar á ári hafa slíkar umræður farið fram á milli allra Evrópuríkjanna í NATO og Tyrkja að auki. Alþingi hefur átt þrjá fulltrúa á þessum þingum sem á margan hátt hafa tekið þátt í þeim umræðum. Herra forseti. Fyrir Alþingi Íslendinga er mjög mikilvægt að þátttaka okkar í nýju fyrirkomulagi, ef VES verður innlimað í ESB, verði sambærileg og hún er nú innan VES. Aðkoma þjóðþinga að varnarsamtökum eins og NATO hefur verið ein af ástæðum þess hve mikil sátt hefur ríkt um þau samtök. Að splundra VES í því augnamiði að styrkja ESB gæti leitt til þess að NATO yrði veikara. Ég vil í þessu sambandi lýsa yfir ánægju með það hvernig hæstv. utanrrh. hefur tekið á þessu máli og ætlar að leita eftir samstarfi þeirra Evrópuríkja sem ekki eru í ESB og sjá hagsmuni sína í óvissu. Það er nokkuð ljóst að not ESB af NATO gætu orðið mjög takmörkuð ef ekki er sátt innan allra ríkja NATO um hvernig þau verða. Ég vona að ásættanleg niðurstaða náist í þessu máli og vil ég leggja áherslu á þá skoðun að án beinnar aðildar þjóðþinga í hinu nýja fyrirkomulagi er beygt af þeirri mikilvægu og heillavænlegu braut sem fylgt hefur verið innan NATO og VES. Ég legg áherslu á að hæstv. utanrrh. gæti hagsmuna Alþingis í þessu máli, fulltrúar Alþingis í VES muni gera það á þingi VES í París um næstu mánaðamót. Einn af köflum í ræðu hæstv. utanrrh. var þróunarsamvinna og þróunarstarf Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Ég ætla að víkja fáeinum orðum að því, herra forseti, en starf Þróunarsamvinnustofnunar Íslands er mörgum þekkt og það starf hefur verið afskaplega farsælt og margir frábærir starfsmenn hafa staðið þar að verki. Það er að sjálfsögðu oft mikið álitamál hvernig á að standa að þróunaraðstoð og hvaða svið eigi að njóta aðstoðar frá slíkum stofnunum eins og Þróunarsamvinnustofnun og þróuðum ríkjum almennt. Eins og ég hef kynnt mér þessi mál þá hefur mér sýnst að Þróunarsamvinnustofnunin hafi beint aðstoð sinni inn á þá málaflokka sem skipta verulega miklu máli fyrir hin fátæku ríki. Vil ég þá nefna sem dæmi að þróa upp fiskveiðar hjá fátækum ríkjum, bæta skólakerfi, koma upp vatnsdælum og heilbrigðiskerfi sem geti þjónað ríkjum sem eru mjög neðarlega á því sviði. Að því leyti til hefur mér sýnst þróunin einmitt vera í þá áttina en ekki í mjög stór verkefni sem hafa oft á tíðum skilað mjög litlum árangri. Það er líka álitamál í mínum huga hvaða lönd eigi að njóta aðstoðar og þá hve lengi. Ég held að það fari ekkert á milli mála hjá þeim sem kynna sér málin að ríki eins og Malaví, Mósambík, Tansanía, Úganda og fleiri Afríkuríki þurfa svo sannarlega á aðstoð halda. Maður veltir því þó fyrir sér varðandi ríki eins og Namibíu hversu lengi eigi að halda áfram að aðstoða ríki sem hafa í raun mjög góða stöðu fjárhagslega í dag miðað við þau fátæku ríki sem njóta einnig aðstoðar okkar í Afríku. Þá er ég eingöngu að miða við þjóðarframleiðslu á íbúa og muninn á henni milli annars vegar fátækustu ríkjanna og hins vegar Namibíu sem hefur notið góðrar aðstoðar af hálfu Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og þar hefur þróast upp mjög góður sjávarútvegur og fiskveiðar í skjóli þess. Ég vil rétt aðeins slá þessu fram til umhugsunar hvort einhverjar hugmyndir eða áætlanir séu um breytingar á þessu sviði af hálfu ráðuneytisins. Við þurfum að sjálfsögðu, herra forseti, að leggja áherslu á að við leggjum til þróunarmála jafnmikið og aðrar þjóðir sem við viljum miða okkur við. Ég tel að staða okkar meðal þjóðanna sé slík að við getum ekki til langframa verið að greiða inn í þetta starf mun lægri upphæðir en aðrar þróaðar þjóðir. Ég tek því undir það sem sagt hefur verið hér um þessi mál að við eigum að flýta okkur að ná þeim þjóðum sem skara fram úr á þessu sviði. Ég vil segja það að lokum, herra forseti, að ég sé og finn að störf utanrrn. og starfsmanna þess hafa verið mjög árangursrík og starfsfólk þess hefur staðið vel að málum en fólk gerir sér í raun ekki grein fyrir hvað þau eru umfangsmikil. Ég þakka það ekki síst góðu skipulagi og góðri stjórnun á því ráðuneyti eins og hún hefur verið á undaförnum árum.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kristjáni Pálssyni fyrir góð orð í garð starfsfólks utanrrn. Það liggur ljóst fyrir að þar er unnið mikið starf og þar leggja menn mikið á sig, enda verðum við að vinna með þeim hætti. Við erum með mjög fámenna utanríkisþjónustu og okkar fólk þarf að leggja mun meira á sig til að halda í við aðrar þjóðir á þessu sviði. Það eru margir sem undrast það hvað við komumst yfir mikið með því fámenna starfsliði sem við höfum yfir að ráða og það er mikilvægt fyrir starfsfólk utanrrn. að finna að þau störf séu metin því að ráðuneytið er ekki eingöngu að vinna í þágu þess eina ráðuneytis heldur allra annarra ráðuneyta, forsrn. og umhvrn. og jafnframt forsetaembættisins. Það er mikilvægt fyrir það fólk að störf þess séu virt og ég þakka fyrir það. Að því er varðar Vestur-Evrópusambandið þá höfum við tekið það mál mjög alvarlega, eins og hv. þm. sér í ræðu minni. Við teljum að þar sé um breytingar að ræða sem geta skipt miklu í samskiptum okkar í framtíðinni við Evrópusambandið og það sé e.t.v. mikilvægasti prófsteinninn á það samstarf alveg á næstunni. Við höfum tekið það mál upp við hvert einasta tækifæri sem við höfum haft möguleika á, núna síðast á utanríkisráðherrafundi Norðurlandanna ásamt utanríkisráðherra Þýskalands og það var aðalmálið á þeim fundi þó að það hafi ekki verið hugmyndin í upphafi. Þetta mál verður tekið upp á sérstökum fundi sem haldinn verður í Brussel væntanlega 15. þessa mánaðar. Það verður síðan ráðherrafundur Vestur-Evrópusambandsins í Lúxemborg 22. og 23. nóvember sem ég mun sitja, hefði ekki setið ef aðstæður hefðu ekki verið eins og þær eru, þannig að við munum leggja mikið kapp á það ásamt Norðmönnum að taka á þessu máli á næstu vikum.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir svar hans hér. Ég tók að sjálfsögðu eftir því að stór kafli af ræðu hæstv. utanrrh. fjallaði einmitt um breytingar á varnar- og öryggismálum í Evrópu og breytingar VES og NATO með tengslum við aukna aðild ESB að þeim málaflokki. Ég fylgist að sjálfsögðu með því hvernig ráðuneytið vinnur að þessu og ég er mjög ánægður með það hvernig utanrrn. hefur sinnt málinu á síðustu mánuðum. Ég hygg að allir þeir sem eru inni í utanríkismálum geri sér mikla grein fyrir hvað þetta getur þýtt varðandi starf innan NATO og hvaða flokkadrættir, eins og utanrrh. kom réttilega inn á í ræðu sinni, gætu orðið uppi innan NATO ef sum ríki Evrópu eru höfð út undan í þeim ákvarðanatökum sem á þó að gera í nafni NATO. Það vita flestallir hér inni að hvert einstakt NATO-ríki hefur neitunarvald og ef slíkt ástand kæmi upp færu einstök ríki innan Evrópu sem eru í NATO en telja sig úti í kuldanum að beita slíkum áhrifum. Þá er NATO orðið máttvana og að sjálfsögðu vilja menn það ekki. Ég fagna því að hæstv. utanrrh. ætlar að taka þátt í þeim mikilvægu fundum sem eru fyrirhugaðir á næstu vikum og mánuðum varðandi yfirtöku ESB á málefnum VES. Það er mjög mikilvægt að svo verði en ég er ekki frekar en aðrir viss um að það takist á næsta ári að innlima þau samtök þannig að VES falli innan ESB á svo skömmum tíma. Ég tel að mjög mikilvægt sé að þingið fái að fylgjast vel með því hvernig þetta gerist og að við fáum að vera með í þeim fundum sem skipta máli á næstunni.

Virðulegi forseti. Það eru nokkur atriði í ræðu hæstv. utanrrh. sem mig langar til að gera að umtalsefni. Þar ber fyrst að telja afstöðu íslenskra stjórnvalda, sem kemur glöggt fram í ræðu hæstv. ráðherra, til samninganna um loftslagsbreytingar, rammasamnings Sameinuðu þjóðanna og Kyoto-bókunar við þann samning. Að mínu mati gefa orð hæstv. ráðherra tilefni til að spyrja: Hafa Íslendignar engar áhyggjur af loftslagsbreytingunum? Og í framhaldi af því: Hvar ætlum við Íslendingar að staðsetja okkur í því samningaferli sem nú stendur yfir varðandi loftslagsbreytingarnar? Ætlum við að gangast undir þær skuldbindingar sem Kyoto-bókunin leggur aðildarríkjunum á herðar? Ef ég skil ræðu hæstv. utanrrh. rétt, þá er skilyrðið fyrir því fólgið í enn rýmri losunarheimildum en Kyoto-bókunin heimilar okkur. Í ræðu hæstv. utanrrh. kemur fram að íslensk stjórnvöld vinna nú að því að fá viðurkennda svokallaða íslenska tillögu á 5. aðildarríkjaþingi rammasamnings Sameinuðu þjóðanna sem nú stendur yfir í Bonn, tillögu sem felur það í sér að við fáum heimild til aukinnar losunar gróðurhúsalofttegunda, jafnvel svo rúmar heimildir að öll viðbótarlosun gróðurhúsalofttegunda vegna stóriðju á árabilinu 1990--2015 verði heimiluð á einhvers konar undanþágu\-ákvæði. Þetta kallar hæstv. utanrrh. tillögu sem tryggir, með leyfi forseta, ,,... að við getum haldið áfram að nýta okkar hreinu, endurnýjanlegu orkulindir og þannig lagt fram skerf til lífvænlegra loftslags á jörðinni.`` Hér er um að ræða tæplega 70% aukningu í losun gróðurhúsalofttegunda frá viðmiðunarárinu 1990. Þetta vilja íslensk stjórnvöld fá heimild til að gera umyrðalaust, annars yrðu þau ekki til viðræðu um aðild að Kyoto-bókuninni. Og þessi gífurlega aukning losunar heitir á máli hæstv. ríkisstjórnar að fá sérstöðu Íslands viðurkennda á alþjóðavettvangi. Virðulegi forseti. Í ræðu hæstv. utanrrh. kom fram að 84 ríki hafa nú staðfest Kyoto-bókunina og 16 fullgilt hana, þ.e. gefið henni þinglega meðferð. Einnig kom fram í ræðunni að samkvæmt heimildum hæstv. ráðherra hafi ekkert OECD-ríki í hyggju að fullgilda hana fyrr en sveigjanleikaákvæðin hafi verið frágengin og ákvæði um viðurlög við því að brjóta gegn ákvæðum hennar séu komin á hreint. Ég get upplýst þingheim um það sem er að gerast þessa stundina í Bonn þar sem 5. aðildarríkjaþing rammasamningsins stendur nú yfir. Ég verð því miður að valda hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur sem talaði hér áðan, og kannski fleiri þingmönnum, talsverðum vonbrigðum en samkvæmt mínum upplýsingum er búið að vísa íslensku tillögunni svokölluðu án umræðu til næsta aðildarríkjaþings sem haldið verður eftir eitt til tvö ár. Ég fæ því ekki séð að tæknilegri umræðu um tillöguna sé lokið. Ég fæ ekki betur séð en að ekki eigi að ræða nokkurn skapaðan hlut um hana í Bonn. Svo mörg orð um tillöguna sem að mati hv. þm. Valgerðar Sverrisdóttur gerði kröfuna um undirritun Kyoto-bókunarinnar á sínum tíma að frumhlaupi. En það er fleira að gerast í Bonn þessa stundina. Þar hafa 284 umhverfisverndarsamtök, sem í eru yfir 10 milljónir félaga vítt og breitt um heiminn, farið fram á að þingið samþykki kröfu um að aðildarríki samningsins skuldbindi sig til að fullgilda bókunina fyrir 2002. Hér er um nýja kröfu að ræða. Ég get líka upplýst það að fjöldi ríkja styður þá tillögu vegna þess að stjórnvöld fjölmargra landa hafa áhyggjur af þróun mála í lofthjúpi jarðarinnar, hafa áhyggjur af framtíð lífs á þessari jörð. En á sama tíma og fjöldi ríkja vinnur að því af alefli að draga úr losun þá sitjum við Íslendingar uppi með ráðamenn sem hafa engar áhyggjur og setja allt sitt afl í að fá bara auknar heimildir til losunar. Þess má geta að af þeim ríkjum á aðildrríkjaþinginu í Bonn sem vilja samþykkja tillögu umhverfisverndarsamtakanna 284 eru Danmörk, Svíþjóð og Holland. Þetta stangast nú eilítið á við þær upplýsingar sem hæstv. utanrrh. segist hafa um stefnu OECD-ríkjanna. En hvað gerist hér á landi á sama tíma og aðrar þjóðir vilja grípa til tafarlausra aðgerða til að draga úr losun? Jú, hæstv. forsrh. gaf heldur betur tóninn varðandi það hvernig ætti að meðhöndla umhverfisverndarsinnana í stefnuræðu þeirri sem hann flutti í haust þar sem látið er að því liggja að þeir sem aðhyllast umhverfisvernd séu ómálefnalegir og beiti offorsi í baráttu sinni. Með leyfi forseta langar mig til að vitna til orða hæstv. forsrh. sem sagði í téðri ræðu: ,,Ferðin hefur hins vegar aldrei ráðist af þeirri hugmyndafræði í umhverfismálum sem gætt hefur sums staðar á Vesturlöndum á undanförnum árum og áratugum.`` En, virðulegi forseti, það eru einmitt umhverfisverndarsamtök sem eru þessa stundina að leggja línurnar í stefnumörkuninni í Bonn. Það er að mínu mati ekki sæmandi okkar þjóð að láta eins og málstaður umhverfis- og náttúruverndar séu öfgar einar og að baráttan fari fram með offorsi. Umhverfisverndarsinnar eiga góðan málstað að verja og íslenskir ráðamenn ættu að ganga fylktu liði í hóp þeirra, jafnt í orði sem á borði en ekki bjóða hingað til lands hersveitum NATO-ríkjanna til að æfa sig í aðgerðum gegn öfgafullum umhverfisverndarsinnum eins og gerðist hér síðasta sumar. Virðulegi forseti. Þá erum við komin að öðrum anga utanríkisstefnunnar sem mig langar að gera að umtalsefni. Mig langar að staldra við og rifja upp heræfingu NATO frá liðnu sumri sem haldin var hér á landi og er enn í fersku minni undir yfirskriftinni Norðurvíkingur '99. Útgefnar forsendur og atburðarás æfinganna voru lagðar fram á danska þjóðþinginu fyrir nokkrum vikum þar sem hæstv. varnarmálaráðherra Dana var spurður út í upplegg æfingarinnar og, með leyfi forseta, langar mig til að vitna í þau plögg sem lögð voru fram í danska þinginu. Þar segir um baksvið og markmiðssetningu heræfingarinnar, og mér þykir leitt að hæstv. utanrrh. skuli ekki ætla að hlusta á þetta: Æfingin Norðurvíkingur beinist gegn hryðjuverkamönnum úr hópi umhverfisverndarsinna sem ógna öryggi Íslands, hópi sem gengur undir nafninu --- og hlusti nú hæstv. utanrrh. --- Varðliðar hreinnar náttúru sem hafa rekið áróðursherferð gegn bandaríska hernum á Íslandi og lítill hópur úr röðum varðliðanna sem nefnir sig Svarta dauða hefur hvatt til hryðjuverka og uppreisna í því augnamiði að skapa svæðisbundinn óróa við Norður-Atlantshaf. Hv. þm. og hæstv. utanrrh., þetta var upplegg æfingarinnar Norðurvíkingur sem fór fram hér á Íslandi sl. sumar, hér í Reykjavík, rétt fyrir utan þetta hús. Og gegn þessu ímyndaða varðliði hreinnar náttúru börðust erlendir hermenn, íslenskir lögregluþjónar og starfsmenn íslensku landhelgisgæslunnar í æfingaskyni dagana 19.--29. júní sl. og íslensk stjórnvöld sáu enga ástæðu til að gagnrýna þessa makalausu sviðsetningu. Hv. þm. eru trúlega í fersku minni viðbrögð hæstv. umhvrh. úr þessum ræðustóli í sumar þar sem hún sá enga ástæðu til að gera nokkrar athugasemdir við þetta, að mínu mati, skammarlega upplegg. Virðulegi forseti. Sú staðreynd að íslensk stjórnvöld skuli ekki sjá ástæðu til gagnrýni hér hefur í sér fólgin skýr skilaboð, nefnilega þau að verið sé að fylgjast með starfsemi umhverfisverndarsamtaka á Íslandi hjá yfirboðurum okkar í varnarmálum, Atlantshafsbandalaginu. Við skulum vera þess minnug að á sama tíma eru stjórnvöld ýmissa ríkja að leggja til stuðning við kröfur umhverfisverndarsinna í málefnum sem efst eru á baugi. Virðulegi forseti. Lokaatriðið sem ég vil gera að umtalsefni eru málefni fyrrum Júgóslavíu. Það sem gefur tilefni til athugasemda eru eftirfarandi orð hæstv. utanrrh. í ræðu þeirri sem hér var flutt, með leyfi forseta.: ,,Atburðarásin í fyrrverandi Júgóslavíu, nú síðast í Kosovo, hefur afhjúpað misræmið sem er á milli varnarviðbúnaðar Evrópuríkja, þar á meðal samanlagðra útgjalda til varnarmála og getu þeirra til að ráðast í sjálfstæðar aðgerðir ef þörf krefur. Jafnframt hefur vakið athygli hversu Bandaríkin hafa axlað stóran hluta þeirra byrða sem hafa fylgt aðgerðunum í fyrrverandi Júgóslavíu. Viðleitni til breytinga miðast ekki eingöngu við að styrkja sameiginlega utanríkis- og öryggismálastefnu ESB. Hún sýnir líka vilja til að leiðrétta misræmið.`` Virðulegi forseti. Hvað á hæstv. ráðherra við? Er verið að boða með þessum orðum að Evrópubúar þurfi nú að taka betur á til að standa jafnfætis innbyrðis og ekki síst jafnfætis Bandaríkjamönnum í getu til hernaðarátaka? Ég get ekki betur séð en hér sé verið að boða að Evrópuríkin ætli sér, eða séu að beita þrýstingi í þá átt, að leggja nú meira fé til hermála til að eyða meintu misræmi milli þeirra og Bandaríkjamanna. Virðulegi forseti. Það kann að vera að þjóðir leggi misjafnlega mikið upp úr því að vera hernaðarlega samkeppnisfærar við aðrar þjóðir og það hlýtur að vera sanngirniskrafa að þjóðir fái að halda áherslum sínum í þeim efnum en séu ekki beittar utanaðkomandi þrýstingi til að standa jafnfætis mestu ribböldunum í vígbúnaðinum. Og enn er að mínu mati tilefni til að segja það ósæmandi fyrir Íslendinga, sem sjálfir ganga ekki undir vopnum, að taka þátt í að beita aðrar þjóðir þrýstingi til að auka vígbúnað sinn og bardagahæfni. Nær hefði verið að fá að heyra það í máli hæstv. utanrrh. að við Íslendingar ætlum nú að ganga fram fyrir skjöldu í baráttunni við hin hryllilegu áhrif stríðsins á Balkanskaga og taka forustu í því að hreinsa þar til og styðja af einhverri rausn og á afgerandi hátt það starf sem lífsnauðsyn er á að fari fram til að mannlíf á þessum stríðshrjáðu svæðum geti einhvern tímann aftur orðið þannig að þjóðirnar sem þarna búa langi til að lifa því lífi. Í ljósi þátttöku okkar í átökunum hvílir á herðum þjóðar okkar talsverð ábyrgð varðandi það að bæta fyrir eitthvert brot af þeim skaða sem umtöluð hernaðarátök hafa valdið. Virðulegi forseti. Stefna Íslands í utanríkismálum skiptir alla þjóðina verulegu máli. Margt gott hefur verið gert á þeim vettvangi undanfarin ár og það ber að þakka. Sömuleiðis ber að fagna öllum tilraunum íslenskra stjórnvalda til að taka forustu í góðum málum í samfélagi þjóðanna og jafnvel á alheimsvísu. Þess vegna eru ánægjulegar þær yfirlýsingar hæstv. ráðherra er varða möguleg aukin áhrif Íslendinga innan Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna, FAO. Og gott er til þess að vita að verið sé að sækjast eftir stjórnarsetu í stjórnarnefnd og vonandi tekst það. Sömuleiðis eru til fyrirmyndar hugmyndir um að standa fyrir ráðstefnu um sjálfbærar fiskveiðar. Virðulegi forseti. Hér er um að ræða frumkvæði sem ber að fagna. En þegar á öllu er á botninn hvolft þá eru það stóru málin sem skipta mestu máli þótt dropinn holi sannarlega steininn. Til stóru málanna teljast málefni rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar og ég skora á hæstv. utanrrh. að horfa nú til himins og hugsa af alvöru um það hvort stefna sem felur í sér 70% aukningu losunar hættulegra gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið yfir okkar fagra landi á örfáum árum, sé stefna sem hæstv. ráðherra vill að komandi kynslóðir minnist hans fyrir.

Herra forseti. Hv. þm. spurði hvort Íslendingar og íslensk stjórnvöld hefðu engar áhyggjur af loftslagsbreytingum. Jú, við höfum áhyggjur af loftslagsbreytingum. En við neitum að trúa því, eins og hv. þm. virðist gera, að það muni hjálpa þessum loftslagsbreytingum að við afsölum okkur réttinum til að nýta hreinar og endurnýjanlegar náttúruauðlindir Íslands, enda er það út í hött. Mér finnst það undarlegur tvískinnungur í málefnaflutningi vinstri grænna á Alþingi að gera lítið úr því þegar við tölum um sérstöðu Íslands í þessu máli. En svo er það allt öðruvísi þegar verið er að tala um Evrópusambandið. Um hvað fjallar málflutningur hv. þingmanna vinstri grænna á Alþingi í þessu máli? Það er að samþykkja gagnrýnislaust allt sem aðrar þjóðir leggja fyrir okkur og undrast að vilji skuli vera til þess af hálfu íslenskra stjórnvalda að halda fram sérstöðu okkar. Auðvitað höfum við sérstöðu í þessu máli. Hv. þm. talaði um umhverfisverndarsinna, náttúruverndarsinna, eins og þeir einir væru á móti hvalveiðum og á móti virkjunum. Er það þannig? Og gæti ekki verið að gá þyrfti að því hvort þeir sem sigla undir þessu flaggi, sem ég hef nú séð sigla undir fölsku flaggi, gangi of langt í því að skemma hluti? Eða er hv. þm. sammála því að það hafi verið allt í lagi að sökkva hvalveiðibátum hér við land í nafni umhverfisverndar og ekki hafi verið ástæða til að hafa uppi viðbúnað þegar það var gert? Er það í lagi? Og gæti ekki verið alveg full ástæða til að vera á varðbergi gagnvart slíku fólki?

Virðulegi forseti. Það er í hæsta máta undarlegt að hæstv. utanrrh. Íslands skuli leyfa sér í þessum ræðustól að setja samasemmerki á milli öfgasinnaðra hvalfriðunarsinna sem sökktu hér hvalbát fyrir tug ára eða guð veit hvað og þeirra umhverfisverndarsinna sem nú eru að vekja athygli á því sem er að gerast í lofthjúpi jarðar. Mér þykir það í hæsta máta undarlegt að hæstv. utanrrh. skuli geta æst sig yfir því. Og ég fullyrði að málstaður umhverfisverndarsinna sem eru að berjast í dag --- ég viðurkenni fúslega að ég tilheyri þeim hópi og er stolt af því --- er góður málstaður. Þetta er málstaður þeirra sem vilja vara við skammsýnum lausnum og það er það sem umhverfisverndarsinnar á Íslandi hafa verið að gera. Þeir vara við skammsýnum lausnum til lausnar t.d. byggðavanda og óska eftir því að okkar hreinu orkugjafar og okkar góðu virkjanir séu nýttar til annarra hluta en að selja erlendum stórfyrirtækjum raforku á útsöluverði í mengandi málmbræðslur. Það er það sem þetta snýst um.

Herra forseti. Ég botna nú ekkert í þessari ræðu. Nú segir hv. þm. um virkjanir að það megi virkja, bara ef orkan er notuð í eitthvað annað, væntanlega í að framleiða vetni eða eitthvað slíkt, það megi bara ekki nota það í að framleiða ál, jafnvel þó að vitað sé að ál er léttmálmur sem skiptir miklu máli í baráttunni gegn mengum. Nú segir hv. þm. allt í einu að sennilega megi gera miðlun á Eyjabakka og ýmislegt annað, bara ef það er notað í rétta hluti. Ég leyfi mér að setja samasemmerki á milli öfga í þessu máli. Ég hef upplifað þær öfgar sem ég og fleiri stóðum frammi fyrir í sambandi við hvalveiðar. Þá var því beinlínis haldið fram að enginn náttúruverndarsinni væri til á þessari jörð nema hann væri á móti hvalveiðum. Þetta var afstaða þessa fólks. Mér heyrist að hv. þm. sé þeirrar skoðunar að það sé eiginlega enginn náttúruverndarsinni sem er meðmæltur virkjunum. Mér hefur fundist hún tala þannig. Ég fullyrði að það er tvískinnungur í málflutningi þessa þingsflokks á Alþingi í Kyoto-málinu annars vegar og Evrópusambandsmálum hins vegar því að Kyoto-málið gengur einmitt út á að afsala sér ákveðnu sjálfstæði. Og þessi hv. þingflokkur vill algjörlega afsala sjálfstæði Íslands í þessu máli, algjörlega, og taka við fyrirskipunum frá tvö hundruð áttatíu og eitthvað umhverfisverndarsamtökum núna úti í Bonn, ef ég skildi hana rétt.

Virðulegi forseti. Tíminn leyfir ekki að ég og hæstv. utanrrh. förum að takast á um virkjanamál, en það eigum við að sjálfsögðu eftir að gera í þessum sal og það veit hæstv. utanrrh. vel. Og við eigum örugglega eftir að gera það víðar en hér og ég vona bara að það verði málefnaleg barátta, en ekki barátta sem að byggir á því að mér sé núið því um nasir að ég sé að ganga erinda löngu genginna hvalfriðunarsinna þegar ég er að tala um lofthjúpinn í kringum jörðina og áhrif mengunar sem eru að koma í ljós á hverjum einasta degi eru að verða meiri og merkjanlegri. Við erum að tala um áhrif sem eru að breyta til hins verra möguleikum okkar og allra lifandi vera til að draga andann. Þetta er svo alvarlegt mál að mér finnst hæstv. utanrrh. ekki geta sagt að hér sé um ótrúverðugan málflutning að ræða þar sem við erum að ræða um Kyoto-bókun sem leyfir okkur 10% aukningu losunar en við viljum fá 70% aukningu. Virðulegi forseti. Mér finnst þessi málflutningur hæstv. ráðherra ekki vera honum sæmandi.

Herra forseti. Mér finnst áhugi hv. þm. á þróun lofthjúpsins lofsverður. Ég held líka að það geti verið gott að horfa til himins svona stundum en hins vegar er ekki gott að horfa alltaf til himins, menn þurfa líka að horfa fram fyrir fæturna þannig að þeir detti ekki. Ég átta mig ekki alveg á málflutningi hv. þm. í sambandi við þróun lofthjúpsins og afstöðu Evrópuþjóðanna til Kyoto-bókunarinnar, það vantar eitthvað í þetta. Nú langar mig til að spyrja hv. þm. hvort hún hafi áttað sig á því, af því hún vitnaði sérstaklega í Dani og aðrar Evrópuþjóðir sem krefjast þess að Kyoto-bókunin verði undirrituð, hvernig stefnumörkun þessara Evrópuþjóða er að því er orkunýtingu varðar. Hvaða orkulindir þeir ætli sér að nota, hvert nýtingin stefnir, hvort það stefni til meiri notkunar á kolum, olíu og gasi eða til minni notkunar á koli, olíu og gasi því að þetta verða menn að lesa saman við yfirlýsingar um Kyoto-bókunina. Ef menn hafa ekki kynnt sér hver eru stefnumál Evrópuþjóðanna í orkunýtingu og hvernig á að framleiða raforku þá eru allar umræður, háttstemmdar yfirlýsingar um Kyoto-bókunina, í svolítið lausu lofti. Nú vil ég gjarnan að hv. þm. komi og upplýsi mig um hvernig orkunýtingarstefna Evrópuríkjanna er og hvernig landslagið er í þeim efnum. Ef hún veit ekki af þessu þá er ég tilbúinn að upplýsa þingmanninn um það.

Virðulegi forseti. Stórt er spurt og í þeim stutta tíma sem ég hef til andsvara get ég að sjálfsögðu ekki gefið viðhlítandi skýringar á stefnu Evrópuríkjanna í orkumálum. Ég viðurkenni það líka fúslega, hv. þm. Tómas Ingi Olrich, að ég gæti ekki haldið lærða ræðu um stefnu Evrópuríkjanna í orkumálum. Hitt veit ég og hef lesið mér til um og er á hverjum degi að lesa meira um það að þjóðir Evrópuríkjanna, eins og Danir sem ganga hvað lengst í þessum málum og vilja hvað harðast berjast fyrir þeim verndunarsjónarmiðum sem ég stend fyrir, eru að reyna að leggja allt sitt á vogarskálarnar til þess að draga úr losun sinni. Ég nefni eitt dæmi sem er áhrifaríkt, það er varðandi einkabílinn. Danir leggja mikið kapp á að efla almenningssamgöngur, efla samgöngur sem byggja á öðrum orkugjöfum en bensíni. Við vitum að samgöngutæki okkar losa stóran hluta af þeim gróðurhúsalofttegundum sem hér um ræðir. Ég vildi óska að við værum jafnötul og Danir í að vinna gegn þessum áhrifum, t.d. hjá fiskiskipaflotanum okkar, en við vitum að það er hann sem losar hvað mest af þessum óheillavænlegu tegundum út í lofthjúpinn. Hins vegar hlakka ég til að eiga áframhaldandi samræður við hv. þm. Tómas Inga Olrich og ég er sannfærð um að hann getur frætt mig um eitt og annað er varðar orkustefnu Evrópuríkja og ég get frætt hann um eitt og annað er varðar umhverfismál og verndun náttúrunnar.

Það er mjög gagnlegt dæmi sem hv. þm. nefndi um Danina. Þeir eru náttúrlega að reyna að auka almenningssamgöngur með því að nota rafmagn, það er alveg rétt. En hvernig er rafmagnið framleitt? Rafmagn í Evrópu er framleitt að 2 / 3 hlutum með olíu, gasi og kolum. Og Danirnir hafa verið að auka ...

Hver er stefnan varðandi vindorku Dana?

Stefnan gagnvart vindorku Dana? Hvað heldur hv. þm. að vindorka geti uppfyllt miklar þarfir? Það er vitað mál að hún uppfyllir ekki nema 10--12% af þörfinni. Hvað er að gerast í þessum löndum, hv. þm., ef hún vill nú hlusta svolítið á þær upplýsingar sem ég vil leggja hér fram? Það liggur alveg ljóst fyrir að Evrópuþjóðirnar ætla sér að draga úr kjarnorkuframleiðslu. Svíar ætla að gera það og Þjóðverjar ætla að gera það líka. Hvað á að koma í staðinn? Gas, olía og kol til að framleiða rafmagn. Það liggur alveg ljóst fyrir að öll Evrópuríkin ætla sér að auka gas-, olíu- og kolanotkun til raforkuframleiðslunnar. Þau hafa enga aðra möguleika. Að vísu eru möguleikar í vatnsorku, t.d. í Georgíu og í Rússlandi og í Úkraínu og á Íslandi. Það er hægt að framleiða orku með öðrum hætti en að auka þessa útblástursorkugjafa. En stefnan er ekki sú. Ég held að gagnlegt væri fyrir þingmanninn að bera saman stefnuna í orkumálum og stefnuna í umhverfismálum til þess að átta sig á þeirri tvöfeldni sem er í gangi í Evrópu í þessum málum. Þá mundi hún kannski ekki vera með alveg eins fjálglegar yfirlýsingar í umhverfismálum og hún hefur verið með hér og vitna svona stíft í þessar miklu yfirlýsingar og þessa miklu umhverfisstefnu Evrópuþjóðanna. Það er gott að taka svolítið tillit til þess hver stefnan í raun og veru er.

Herra forseti. Hæstv. utanrrh. komst svo að orði í ræðu sinni, með leyfi forseta: ,,Djörfung og víðsýni hefur oftast einkennt íslenska utanríkisstefnu.`` Gott ef satt væri, herra forseti. Djörfung er ekki fyrsta orðið sem kemur upp í huga minn þegar utanríkisstefnu Íslands síðastliðna hálfa öld ber á góma. Þó er það svo að víðsýni hefur aukist í ráðuneyti utanríkismála á undanförunum missirum en betur má ef duga skal, hæstv. forseti. Vissulega er fagnaðarefni að hæstv. utanrrh. vilji gera gangskör að því að fram fari upplýst og málefnaleg umræða um stöðu Íslands í Evrópu og um gildi EES-samningsins og hver bein áhrif yrðu ef Ísland yrði aðildarríki að ESB, svo að vitnað sé til orða hæstv. utanrrh., með leyfi forseta. Hér er eins og kom fram í máli hv. þm. Sighvats Björgvinssonar fyrr í dag sótt í sjóði Samfylkingarinnar um stefnumótun í Evrópumálum og það er til sóma. Formennsku Íslands í Evrópuráðinu lýkur í þessari viku að því er ég veit best. Hæstv. utanrrh. gerði málefni Mannréttindadómstólsins að umræðuefni. Brýnt er að aðildarríki Evrópuráðsins taki höndum saman og tryggi hærri fjárveitingar til Mannréttindadómstólsins og það er von mín að íslensk stjórnvöld slái alls ekki slöku við í því efni þótt formennsku í ráðherranefnd Evrópuráðsins sé nú u.þ.b. að ljúka. Hæstv. forseti. Ég get ekki látið hjá líða að minnast á nýlega heimsókn hæstv. utanrrh. og nýs framkvæmdastjóra Evrópuráðsins til Úkraínu nú í fyrri mánuði. Eflaust hefur hæstv. utanrrh. haft bæði gagn og gaman af heimsókninni en það verður að segjast eins og er, herra forseti, að ekki hefði verið hægt að velja óheppilegri tíma til fararinnar, hálfum mánuði fyrir forsetakosningarnar þar, og í raun og veru beint inn í illvíga kosningabaráttu í erlendu landi. Hæstv. utanrrh. á ekki hrós skilið fyrir Úkraínuförina en hins vegar var þátttaka Íslands í Sarajevó-ráðstefnunni um stöðugleikasáttmála fyrir Suðaustur-Evrópu okkur til sóma, ekki síst vegna áherslu hæstv. ráðherra á að allar þjóðir Balkanskaga sitji við sama borð þegar alþjóðleg aðstoð við uppbyggingu á Balkanskaga er annars vegar. Herra forseti. Það á einmitt að vera hlutverk Íslands á alþjóðavettvangi að beita sér fyrir jöfnuði, réttlæti og mannréttindum. Hæstv. forseti. Á þessu ári voru framlög stjórnvalda til þróunarsamvinnuverkefna aukin um 57 millj. kr. Þó er það enn svo að við erum eftirbátar nágrannaríkjanna í framlögum til þróunarmála eins og fram hefur komið, en þróunarsamvinna við fátæk lönd verður æ mikilvægari í utanríkissamskiptum Íslands og það er löngu tímabært að stjórnvöld hér móti stefnu til langs tíma um markmið og meginverkefni þróunarsamvinnunnar og aðstoð Íslands við fátæk ríki. Samfylkingin er að sjálfsögðu reiðubúin til þess að taka þátt í slíkri stefnumótun. Herra forseti. Það er rétt að hnattvæðingin sneiðir ekki fram hjá Íslandi frekar en öðrum löndum. Á henni eru ýmsar hliðar, bæði góðar og slæmar. Við höfum nýverið á hinu háa Alþingi rætt dökku hliðar hnattvæðingarinnar sem birtast m.a. í verslun með manneskjur og öðrum ófögnuði sem henni fylgir. Barátta við alþjóðlega glæpastarfsemi sem slíka er hluti af því sem Ísland verður að beita sér fyrir af fullri hörku. Sérstöðupólitíkin sem hefur lengi verið aðal íslenskrar utanríkisstefnu, og birtist nú m.a. í afstöðu stjórnvalda til Kyoto-bókunarinnar, er pólitík fortíðarinnar og ber hvorki vott um djörfung né framsækni. Framsækin utanríkisstefna byggir á virðingu fyrir mannréttindum og stöðugri baráttu fyrir réttlæti og lýðræði. Það á að vera leiðarljós okkar í utanríkisstefnunni og sú barátta er vissulega hnattræns eðlis.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir málefnalega ræðu. Ég tek því eins og það er að hún sé því ósammála að fara að heimsækja land undir þeim aðstæðum sem þar voru, þ.e. Úkraínu. Ég er hins vegar sannfærður um að það var rétt að fara í þessa heimsókn. Að vísu er rétt að við komum inn til landsins þegar hatrömm kosningabarátta átti sér stað. Við ræddum bæði við fulltrúa ríkisstjórnar, fulltrúa forseta og stjórnarandstöðunnar og eyddum mjög löngum tíma í þinginu til að fara þar yfir mál. Ég held að það hafi einmitt verið rétt að þrýsta á bæði þingið og forsetann og ríkisstjórnina hvað það varðaði að uppfylla skilyrði Evrópuráðsins á þessum tíma. Okkur tókst algjörlega að sneiða hjá þeim hatrömmu átökum sem þarna eru að mestu leyti. En við sáum þörfina fyrir það að efla eftirlit með kosningunum og það var gert, bæði á vegum ÖSE og á vegum Evrópuráðsins, sem var nauðsynlegt. Ég held að þeir sem telji sig vera þar í stjórnarandstöðu hafi jafnframt fengið tækifæri þegar þessi heimsókn átti sér stað til að komast betur að fjölmiðlum vegna þess að við áttum viðræður við þá. Ég er því þeirrar skoðunar að þessi heimsókn hafi verið til góðs og það hefði verið algjörlega rangt að fresta henni eða fella hana niður. Hún var farin eftir umræður á Evrópuþinginu við fulltrúa allra sendinefnda þar og fulltrúa allra ríkja og lokum var samstaða um að rétt væri að fara þessa ferð og hún var farin.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. að koma inn á heimsóknina, hina opinberu heimsókn hans sjálfs og framkvæmdastjóra Evrópuráðsins til Úkraínu nú í liðnum mánuði. Mér er fullkunnugt um það að hæstv. utanrrh. fór þessa ferð að vel íhuguðu máli. Ég tel hins vegar skyldu mína að vekja athygli á því að auðvitað eru tvær hliðar á þessu máli og má vera að forustumenn Evrópuráðsins hafi metið það svo að fara ætti í opinbera heimsókn til Úkraínu tveim vikum fyrir forsetakosningar. Hafa skal það líka í huga að í Úkraínu eru t.d. frjálsir fjölmiðlar lítt þekkt fyrirbæri þannig að við vitum það í raun og veru ekki og munum líklega aldrei vita hvers konar umfjöllun sú heimsókn fékk. Ég vil bara að það komi fram hér, hæstv. forseti, að ég komst að yfirveguðu máli að gagnstæðri niðurstöðu en hæstv. utanrrh. og ég held að í raun og veru hafi ekkert staðið í vegi fyrir því að þessi för yrði farin síðar á árinu.

Herra forseti. Að mínu mati er mjög mikilvægt að koma sjónarmiðum á framfæri þegar eitthvað er um að vera. Ég er alveg viss um að undir slíkum kringumstæðum er hægt að hafa meiri áhrif og ég er sannfærður um að þessi ferð hafði áhrif. Ég get því ekki fallist á að það hafi verið rangt að fara hana. Hvaða skilaboð hefðu falist í því að ákveða fyrst að fara þessa ferð, ákveða það af þingmannasamtökum Evrópuráðsins að þessi ferð yrði farin, og fresta henni svo vegna þess að það voru kosningar í landinu? Það liggur líka fyrir að það var beiðni um það af hálfu stjórnarandstöðunnar í Úkraínu að eftirlit yrði aukið og fylgst yrði betur með. Er það þá svo að í hvert skipti sem kosningar eru í nánd í viðkomandi löndum, sem við viljum hafa áhrif á, að þá eigi þeir sem berjast fyrir mannréttindum, lýðréttindum og lýðræði að halda sig til hlés? Ég tek undir það með hv. þm. að það er mikilvægast í utanríkisstefnu okkar að berjast fyrir réttlæti, lýðræði og mannréttindum. En við eigum að hafa þor til að ræða þau mál á öllum tímum en hætta ekki við vegna utanaðkomandi þrýstings. Ég var á tímabili með vissar efasemdir í þessu máli en var þó alla tíð mjög fastur í því að ferðin yrði farin. Aðrir voru með meiri efasemdir en það var samdóma álit okkar sem fórum þessa ferð að það hafi verið rétt. Ég vænti þess að sagan eigi eftir að leiða það í ljós.

Herra forseti. Það er auðvitað rétt hjá hæstv. utanrrh., sagan mun leiða það í ljós hver var raunverulegur árangur ferðarinnar og ég vil alls ekki að hæstv. ráðherra skilji orð mín svo að ferðin hafi verið gagnlaus með öllu. Hins vegar vil ég benda á að það ber auðvitað að hafa í huga í hvert skipti, miðað við þær aðstæður sem eru í hverju landi, hvenær best sé að fara þangað í opinberar heimsóknir sem þessar. Forseti Úkraínu, Leoníd Kútsjma, var í framboði til forsetaembættis eins og reyndar mjög margir aðrir. Ég vænti þess að utanrrh. hæstv. hafi hitt hann opinberlega og jafnvel komið fram með honum í fjölmiðlum, ég vænti þess að því hafi verið gerð góð skil. Ég vil líka minna á það, ef mig misminnir ekki, að það voru fulltrúar Úkraínu hjá Evrópuráðinu, sem fyrst fóru fram á það að ferðinni yrði frestað, fram yfir forsetakosningar.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur flutt í dag. Hann hefur verið ötull og virtur í sínu embætti á sviði utanríkismála og víðar og býsna margt hefur gerst í tíð hæstv. utanrrh. í samskiptamálum sem vert er að minnast á. Eitt af því sem við höfum lítið rætt í dag en skiptir heilmiklu máli er byltingarkennd breyting á þróunaraðstoð Íslendinga í tíð hæstv. utanrrh. Við vorum okkur reyndar lengi til skammar í því að styrkja við þróunarstarf en sem betur fer hefur orðið breyting á því. Það hefur komið fram í umræðunni að við erum auðvitað ekki lengur einangruð eyja. Við búum í gjörbreyttu samfélagi, tæknilega, samskiptalega, viðskiptalega og menningarlega og í raun og veru má segja að þetta hafi gerst á ótrúlega skömmum tíma. Íslendingar ferðast um heiminn í auknum mæli, ekki einungis unga fólkið okkar, heldur einnig hin eldri kynslóð og þá kynnist fólk því á hve margan hátt við Íslendingar höfum það gott hér heima. Við í iðnaðarnefnd vorum í morgun á fundi hjá Samtökum iðnaðarins þar sem rætt var um málefni Íslands og á hvern hátt EES-samningurinn hefur haft áhrif á innra starf á Íslandi og væri vissulega vert að taka saman hverju sá samningur hefur skilað fyrir íslenska þjóð. Auðvitað voru átök um það þegar menn veltu fyrir sér EES-samningnum en þó held ég að þegar menn horfa til baka höfum við verið að taka rétt skref og almennt eru menn sammála um að sá samningur hafi skilað okkur heilmiklum árangri. Á síðasta kjörtímabili tók ég þátt í starfsemi Vestnorræna ráðsins sem er ráð þingmanna frá Grænlandi, Færeyjum og Íslandi. Það eru mjög merkileg samtök sem voru stofnuð árið 1985 og við eigum í raun mjög margt sameiginlegt með þessum ágætu grannríkjum okkar. Eitt af því sem skiptir þessi þrjú grannríki höfuðmáli er hafið sem umlykur þessi lönd. Séu menn að horfa fram á veginn, horfa til Evrópubandalagsins, og jafnvel samskipta þessara ríkja við þau bandalög þá ber okkur auðvitað að standa og vinna með þessum grannríkjum okkar. Á síðasta kjörtímabili héldum við ráðstefnu þar sem við vorum að kynna málefni Vestnorrænu landanna fyrir ungu fólki á aldrinum 18--25 ára. Það var mjög merkileg ráðstefna þar sem Vigdís Finnbogadóttir, fyrrverandi forseti okkar, flutti aðalræðu þar sem við vorum að velta fyrir okkur mismunandi menningu þessara þriggja þjóðríkja. Þar kom í ljós mikill áhugi Færeyinga fyrir sjálfstæðismálum og var gaman að fylgjast með unga fólkinu frá Færeyjum, hversu mikinn áhuga það hafði á stjórnmálum, mun meiri áhuga en íslensku þátttakendurnir höfðu. Við ræddum líka mikið um það tungumál sem við notum í þessum norrænu samskiptum, bæði í gegnum Norðurlandaráð og Vestnorræna ráðið þar sem við notum mest dönsku eða norræn mál. Greinilegt er að íslensk ungmenni fá ekki mikla æfingu í því að nota dönsku. Það kom mjög vel fram á þessari ráðstefnu að íslensku þátttakendurnir vildu mun frekar tala ensku en dönsku. Þetta eru atriði sem við þurfum að velta fyrir okkur vegna þess að danska er höfuðmál í þessum samskiptum. Við höfum talað nokkuð um umhverfismál í umræðunni um skýrslu utanrrh. Sjálfur þykist ég vera umhverfissinni. Auðvitað er hægt að leggja ýmsa merkingu í það að vera umhverfissinni en ég held nú að þegar grannt er skoðað séu flestir Íslendingar, sem betur fer, umhverfissinnar. Á Grænlandi, þar sem svokallaðir umhverfissinnar úti í heimi börðust mjög gegn því að selur væri drepinn, var mjög merkilegt að skynja að þessi svæði voru nánast auð og fólkið hafði lítið að gera og ferðast síðan nokkrum mánuðum síðar til Spánar og verða vitni að því hvernig Spánverjar drepa nautin sín í nautaatshringnum. Ég hef ekki séð umhverfissinna almennt standa á pöllum á Spáni til að mótmæla því hvernig naut eru drepin á Spáni. Það er merkilegt að velta þessum hlutum fyrir, skynja vald og mátt peninganna í þessum efnum. Það var mjög létt að ráðast á þjóðríki eins og Grænland sem hefur haft aðaltekjur af margs konar veiðum. Í raun er mjög nöturlegt að upplifa svona hluti. Við getum haft víðtæka samvinnu við þessi grannríki okkar. Sú samvinna skiptir öll þessi lönd miklu máli. Það var líka sérkennileg tilfinning þegar einn af ráðherrum í grænlensku ríkisstjórninni sagði frá því að foreldrar hans bjuggu á Thule á Grænlandi um það leyti sem að Bandaríkjamenn komu þar. Árið 1953 fluttu þeir fólkið frá Thule til Nuuk og fékk fjölskyldan hans fjóra eða fimm klukkutíma til að yfirgefa heimili sitt á Thule og flytja til Nuuk. Við getum vart sett okkur í spor þessa fólks. Þegar þetta sama fólk fór að búa í blokkum í Nuuk átti það auðvitað mjög erfitt með að aðlagast þeim aðstæðum sem Vesturlandabúar, eða Danirnir, voru búnir að byggja upp þar. Það er vert fyrir okkur að velta öllum þessum málum fyrir okkur þegar við erum að fjalla um utanríkismál, m.a. vegna þess að það er svo ótrúlega stutt síðan að þessir atburðir gerðust. Ég hef líka átt þess kost að fara á ráðstefnur Eystrasaltsríkja. Ég fór árið 1996 á ráðstefnu Eystrasaltsríkja sem haldin var í Gdansk í Póllandi. Það var mjög merkilegt að hlusta á þær ræður sem þar voru fluttar. Mér fannst mjög sláandi þegar einn af ráðherrum Póllands var að tala um hinn svarta markað í Eystrasaltsríkjunum og talaði um að aðalútflutningsvara Pólverja á hinum svarta markaði væru konur og börn í klámiðnaði, amfetamín en innflutningurinn var aðallega stolnir bílar. Þetta er allt saman að gerast í kringum okkur, þetta er allt saman í næsta nágrenni við okkur og mér finnst vert að vekja athygli á þessum atriðum. Ég drap aðeins á umhverfismálin. Það var mjög sérkennilegt að upplifa það í fyrra, ef ég man rétt, þegar Keikó kom til Íslands og fylgjast með svokölluðum umhverfissinnum sem fylgdu Keikó til landsins með ótrúlega stórri og belgmikilli herflugvél af gerðinni C17 og skynja peningana á bak við þetta kvikindi, ef ég má nota það ljóta orð um háhyrninginn. Þegar við erum að fjalla um þessi mál er alveg þess virði að velta upp öfgunum í þessu sambandi. Ég hef nýlega tekið sæti í Norðurlandsráði og ég hlakka mjög til þess að takast á við þau verkefni. Það var skemmtilegt og merkilegt að upplifa það í Berlín og í raun mjög táknrænt þegar að sendiráð Norðurlandanna voru opnuð í Berlín í síðasta mánuði, það sýnir í raun og veru í verki samtakamátt þessara þjóða. Þetta eru mikilvægustu samskipti okkar í utanríkismálum, þ.e. samstarf okkar í Norðurlandsráði og fram undan er Norðurlandsráðsþing í Stokkhólmi þar sem fjallað verður um mjög mörg spennandi mál. Eitt af því sem fjallað verður um eru landamæralaus Norðurlönd þar sem menn eru að velta fyrir sér þeim hindrunum sem eru þó á samskiptum þessara ríkja. Ég er viss um að það á eftir að verða afar spennandi umræða. Það minnir okkur líka á skyldur okkar í þinginu að við höfum öflugt starfsfólk á þessum sviðum sem getur aðstoðað okkur þingmennina í þessum málaflokkum. Norðurlandamálin eru sérstakur málaflokkur og þinginu ber skylda til að útvega okkur gott og öflugt starfsfólk til þess að vinna að þeim málum. Við höfum borið gæfu til að hafa hér mjög margt gott starfsfólk sem við höfum því miður verið að missa frá okkur að undanförnu en vonandi verður ráðin bót á því. Sem stendur vantar okkur hæft og gott starfsfólk til að sinna Norðurlandamálum. Við erum háð, eins og ég sagði í upphafi máls míns, samskiptum við önnur ríki. Við lifum á því að selja út matvöru og vonandi verður það í auknum mæli, ekki einungis fisk heldur einnig landbúnaðarvörur. Við erum auðvitað sannfærð um að við framleiðum hvað besta matvöru á þessum hnetti.

Virðulegur forseti. Það hefur verið merkilegt að fylgjast með umræðum hér í dag og margt gott og þarft komið fram í þeim. Einkennilegt er þó að heyra hv. þm., jafnháttvirta og Ísólf Gylfa Pálmason og hæstv. utanrrh. og fleiri talsmenn Framsfl., tala um umhverfisvernd og umhverfissinna. Í raun er þannig rætt um það málefni að það er gert að engu. Hv. þm. Ísólfur Gylfi lagði það til málanna hér áðan um umhverfissinna að hann hefði nú séð til þeirra, hann hefði séð til þeirra á Grænlandi þar sem þeir vildu ekki að Grænlendingar veiddu seli. Hann hafði hins vegar ekki séð til þeirra á Spáni þar sem hann horfði á naut drepin opinberlega. Þetta er svipað og Júrí Gagarín geimfari sagði eftir fyrstu ferð sína í geimnum, að hann hefði ekki séð guð. Þar með er guð sem sé ekki til í geimnum.  Kaþólska kirkjan sem var og er eitt sterkasta hugmyndaafl í okkar heimshluta brenndi fólk á báli fyrir rangar skoðanir. Það kann að segja sitt um kaþólsku kirkjuna en það segir ekki allt um kaþólsku kirkjuna. Adolf Hitler --- ég veit ekki hvort ég á að segja hæstv. fyrrv. ríkiskanslari --- var góður við hundinn sinn en það segir ekki allt um hann. Við verðum auðvitað að gera okkur grein fyrir, virðulegi forseti, að umhverfisvernd og umhverfisstefna er ein helsta hugmyndahreyfing dagsins og hefur verið nú í marga áratugi. Við verðum að koma fram með virðingu og íhygli gagnvart þessari hugmyndahreyfingu m.a., eins og oft hefur verið bent á, vegna þess að við eigum samstöðu með henni í langflestum málum. Í þeim einstöku málum þar sem við eigum ekki samstöðu með öfgamönnum getum við annaðhvort rætt við þá eða hagað málum okkar þannig að við lendum ekki í beinni andstöðu við þá. En þetta orðbragð eigum við ekki að temja okkur á Íslandi og ekki hér í þinginu, virðulegi forseti.

Herra forseti. Ég ætla ekki að munnhöggvast við hv. þm. um þessi mál. Það sem ég var að reyna að benda á í máli mínu voru fyrst og fremst ákveðnar öfgar í þessu sambandi. Það eru ákveðnar öfgar í þessu sambandi. Það eru líka, við vitum það vel, ákveðin peningaöfl sem berjast í nafni umhverfisverndar en ég spyr mig hver sú umhvefisvernd er. Ég nefndi t.d. Keikó. Að ímynda sér hve ótrúlega miklum peningum var varið í það að flytja Keikó hingað til lands. Það er erfitt að skynja hvaða öfl voru þar að baki. Hv. þm. má ekki misskilja mig svo að íslenskir svokallaðir umhverfissinnar, vegna þess að ég er einn þeirra, séu á mála hjá peningaöflunum. Ég er fyrst og fremst að benda á að menn þurfi að reyna að skynja þessar andstæður. Það er ótrúlegt að ferðast um Grænland og sjá fólkið sem hefur haft lifibrauð sitt af því að drepa sel, selja skinn o.s.frv. Það er ótrúlegt að sjá þau áhrif þeirra ,,umhverfissinna`` sem barist hafa gegn því að almenningur noti skinn og aðra slíka vöru. Ég er fyrst og fremst að benda á öfgarnar í þessu. Ég er ekki að segja --- og ég veit að hv. þm. túlkar orð mín ekki þannig --- að umhverfissinnar hér í þinginu séu á mála hjá þessum öfgamönnum.

Virðulegi forseti. Nei, það geri ég ekki. Ég var ekki að kvarta yfir því að orðum væri beint að mér. Hins vegar er ljóst að meðan menn tala svona þá eru þeir að gera sjálft málefnið að engu. Ég held að menn tali ekki svona nema vegna þess að þeir eru sjálfir í vörn gagnvart þessum málsstað á einhvern hátt, kannski vegna þess að peningahagsmunir spili þar undir en þó alls ekki persónulegir hagsmunir einstakra þingmanna. Ég bendi ósköp einfaldlega á að við skulum tala um umhverfissinna og umhverfisstefnu í víðu samhengi og með virðingu en ekki sniðganga hugmyndastraum sem er einn af þeim öflugustu sem við lifum við núna, skiptir okkur miklu máli sem matvælaframleiðsluþjóð og fyrir ferðaþjónustu í landinu. Við megum ekki gera mönnum upp þær öfgar sem auðvitað eru í öllum málstað og vart nokkur málstaður getur þrifist án, þó koma verði böndum á þær að lokum. Ég tel að ég og hv. þm. séum kannski sammála um þetta og verðum það a.m.k. í framtíðinni, virðulegur forseti.

Herra forseti. Ég held að óhætt sé að segja að við getum verið samstiga um þessar kenningar og vangaveltur okkar. Við getum alveg eins, þegar við horfum hérna fram í þingsalinn, hugsað um á hvern hátt er talað um stjórnmálamenn. Við erum alveg klár á því að það er talað mjög mismunandi um okkur stjórnmálamenn. Þannig að þegar talað er um umhverfissinna, hugtakið umhverfissinni hefur mjög víða merkingu, þá leynist flagð undir fögru skinni þar eins og kannski víðar.

Herra forseti. Ég vildi undirstrika nokkur atriði sem reyndar hafa mörg komið fram áður í þessari umræðu um utanríkismál í dag. Þýðing utanríkismála fyrir íslenskt samfélag er ótvíræð. Hér hafa ætíð verið mikil erlend áhrif. Staða okkar hefur verið best þegar viðskipti okkar og samskipti við erlendar þjóðir hafa verið sem greiðust. Sjálfstæðisbarátta okkar var á sínum tíma mörkuð af erlendum áhrifum fyrst og fremst. Við Íslendingar höfum mikla þörf fyrir samskipti við aðrar þjóðir og útþrá okkar á sér djúpar rætur. Það mætti hafa langt mál um hana. Við erum eyðþjóð með mikla þörf fyrir samskipti og samvinnu við aðra. Við erum háð erlendum þjóðum um viðskipti okkar, bæði innflutning og útflutning. Heimamarkaður er lítill, öndvert við stórþjóðir nágrannalandanna. Þess vegna höfum við mikla þörf fyrir að viðskipti okkar séu sem greiðust og ræturnar nái sem víðast í þeim efnum. Við stöndum við þröskuld nýrrar aldar og því er eðlilegt að spurt sé hvað ný öld muni bera í skauti sínu í utanríkismálum fyrir okkur. Breytingarnar hafa verið gífurlega miklar. Það hafa orðið til viðskiptasamsteypur og samvinna ríkja hefur aukist. Það þarf ekki að taka fram að kalda stríðið er að baki og þær viðsjár sem voru á þeim tímum en aðrar hafa komið í staðinn. Hnattvæðing viðskipta og samskipta hefur verið hröð. Evrópuþjóðirnar, okkar næstu nágrannaþjóðir, hafa tekið upp mjög náið samstarf í Evrópubandalaginu. Það er miklu meira og nánara samstarf heldur en viðskiptasamstarf og óþarfi að fara nánar út í það út af fyrir sig. Við höfum gert samning við þau ríki. Það voru mikil átök um þann samning en ég hygg að hann hafi reynst okkur vel á síðustu árum. Við eigum varnarsamstarf með þátttöku í NATO. Við erum með tvíhliða samning við Bandaríkin um varnarmál okkar. Þetta varnarsamstarf hefur verið í umsköpun á síðustu árum. NATO hefur tekið breytingum og þær breytingar hafa verið á skipulagi bandalagsins í þá veru að bregðast við staðbundnum átökum. Þessi staðbundnu átök eru því miður staðreynd og skelfileg dæmi um þau. Þau koma upp af ýmsum ástæðum. Þau koma til af átökum minnihlutahópa, þau skapast af þjóðernishreinsunum og tilhneigingum til þeirra. Átök á einum stað skapa geigvænleg flóttamannavandamál sem eru uppspretta hættu á átökum í framtíðinni. Evrópuþjóðirnar hafa hneigst til að vilja gera sig meira gildandi í varnarmálum. Ég tel að við Íslendingar eigum að styðja þá viðleitni. En sú viðleitni má ekki leiða til tvöföldunar viðbúnaðar eða einangrunar Bandaríkjamanna. Við höfum eins og ég sagði áður tvíhliða samning við Bandaríkin og ég tel að við eigum að leggja áherslu á Atlantshafstengslin í varnarmálum. Við höfum aukið þátttöku okkar í starfsemi NATO á átakasvæðum undanfarin ár. Þar með er ekki sagt að við séum á þeirri leið að taka þátt í hernaði, við erum vopnlaus þjóð og verðum það áfram. Eigi að síður tel ég að við eigum að taka virkan þátt í starfi eins og móttöku flóttamanna, sé þess er þörf, eins og við höfum gert í vaxandi mæli á undanförnum árum. Við höfum lagt til hjúkrunarsveitir, löggæslu og aðra þá starfsemi sem heyrir undir stoðdeildir í þessu efni. Ég tel að við eigum að gera það áfram og gegna skyldum okkar í samstarfinu með þeim hætti. Í Austur-Evrópu eru geigvænleg vandamál og ég ætla ekki að fara náið út í þau í þessu stutta innleggi enda er það efni í langar umræður ef farið væri út í þá sálma. Hins vegar tel ég að við eigum að reyna að stuðla að framförum með stuðningi við Austur-Evrópuríki þar sem því verður við komið. Þar á ég við Eystrasaltsríkin, þar á ég við Rússland og önnur ríki þar sem vandamál eru uppi. Við getum gert þetta á ýmsan hátt og talað fyrir þessum sjónarmiðum í þeim alþjóðasamtökum sem við eigum aðild að. Efnahagsástandið er geigvænlegt í hinu stóra ríki Rússlandi og við eigum að stuðla að því að vestrænar þjóðir reyni að aðstoða Rússa til að komast yfir þessi geigvænlegu vandamál en það er risastórt verkefni. Í dag hefur mjög verið rætt um þróunina innan ESB og afstöðu Íslendinga til þess sem þar mun gerast á næstu árum. Ég vil undirstrika að engin umræða hefur verið um að ganga í Evrópubandalagið. Það er algerlega rangt ef því er haldið fram eins og hér hefur komið fram. Það sem hæstv. utanrrh. hefur boðað er að setja af stað könnun á því hver staða okkar er gagnvart Evrópubandalaginu miðað við ákveðna þróun sem þar yrði, t.d. stækkun bandalagsins og þær staðreyndir ef við yrðum einir ásamt Liechtenstein í þeirri stoð sem taldi einu sinni 30 millj. manna en yrði þá 300 þús. menn. Ef þetta er ekki breyting þá veit ég ekki hvað er breyting og ef við eigum ekki að meta stöðu okkar í þessu þá væri það að stinga höfðinu í sandinn. Ég undrast reyndar þá umræðu sem hér hefur verið í dag, sérstaklega hjá formanni samtaka um grænt framboð sem las upp tilvitnanir úr ræðum hæstv. utanrrh. í nokkur ár um Evrópubandalagið, einhvers konar pólitíska veðurlýsingu. Niðurstaðan varð sú að ekki mætti skoða þetta mál, það mætti ekki ganga að því með opnum huga að meta stöðu okkar í þessu efni, það mundi leiða til einhverra óheppilegra verka í framtíðinni að afla sér upplýsinga, leggja mat á stöðu þjóðarinnar á næstu árum gagnvart þeim löndum sem við eigum mest og best samskipti við. Það er verið að leiða líkur að því að það leiði til sjálfkrafa aðildarumsóknar að Evrópubandalaginu og við mundum missa sjálfstæði okkar við það. Þetta er algerlega úr lausu lofti gripið og ég tel skyldu íslenskra stjórnmálamanna að meta stöðu sína í utanríkismálum á komandi árum og líta ekki einungis fram fyrir tærnar á sér í því efni heldur reyna að gera sér grein fyrir þróuninni til frambúðar. Ég held að samstaða sé tiltölulega góð meðal þjóðarinnar um utanríkismál. Hún hefur farið mjög batnandi á síðari árum. Ég held að það séu aðeins samtök um grænt framboð sem kjósa að tala rödd fortíðarinnar í utanríkismálum. Ég tel að staða okkar Íslendinga sé yfirleitt góð í utanríkismálum. Við höfum aðild að veigamestu alþjóðasamtökunum. Við höfum samninga um öryggismál við Bandaríkin. Við höfum viðskiptasambönd sem standa víða um heiminn. En þó að staða okkar sé góð megum við aldrei sofna á verðinum í þessari stöðu. Þess vegna fer vægi utanríkismála sívaxandi með ári hverju og það er skylda hvers stjórnmálamanns, hvaða stöðu sem hann hefur annars í hv. Alþingi og eins í ríkisstjórn, að fylgjast með þessum málum, reyna að gera sér grein fyrir stöðunni og vinna hver á sínum vettvangi að íslenskum hagsmunum þar sem því verður við komið í þeim alþjóðasamtökum sem við eigum aðild að. Við eigum að stuðla að friðsamlegri þróun og við eigum að stuðla að umhverfisstefnu og það er mjög einkennilegt að heyra að það sé deilt t.d. á okkur framsóknarmenn fyrir að vera ekki umhverfissinnar. Ég nefni eitt dæmi, sjálfbæra nýtingu auðlinda hafsins. Höfum við ekki verið að vinna á þeim vettvangi? Við viljum nýtingu en við viljum að hún sé sjálfbær. Ég undrast þá umræðu sem hér er, þ.e. ef við viljum ekki skrifa undir allar öfgar í umhverfismálum þá erum við ekki umhverfissinnar. Ég er mjög undrandi á þessu og ég nefni þennan málaflokk til að sýna hvað umræðan er út í hött því að mikið hefur verið deilt á okkur t.d. fyrir fiskveiðistefnuna sem er einn þáttur í umhverfismálum og sjálfbærri nýtingu sem við styðjum auðvitað heils hugar.

Herra forseti. Hér er til umræðu ræða hæstv. utanrrh. um utanríkismál. Hæstv. ráðherra nýtur virðingar og vinsældar í störfum sínum. Um það vorum við frædd áðan af hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni og hlutverk okkar er að ræða hver sé innstæðan að baki þessum vinsældum og þeirri virðingu sem ráðherrann nýtur og við vonum að sjálfsögðu að sé sem mest. En ég hef þó efasemdir og vil geta um nokkra þætti sem ég vil vekja máls á. Hæstv. ráðherra kemur víða við í máli sínu. Hann fjallar um norrænt samstarf. Hann fjallar um Alþjóðabankann og Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Hann fjallar um þróunarstarf, Evrópumálin og hann fjallar um mannréttindamál. Hann segir réttilega, með leyfi forseta: ,,Við getum ekki setið aðgerðalaus hjá þegar stórfelldir glæpir á borð við fjöldamorð eru framdir.`` Undir þetta tek ég. En við sitjum hjá gagnvart þeim ógnaratburðum sem eiga sér nú stað í Tsjetsjeníu. Þar eru tugir þúsunda ef ekki hundruð þúsunda á vergangi. Fjöldi manns hefur látið lífið af völdum ofbeldisverka og árása rússneska hersins, ekki aðeins á hernaðarmannvirki heldur einnig byggð ból, samgöngustöðvar og híbýli manna. Við sátum líka hjá gagnvart atburðunum í Sierra Leone í Afríku, mannskæðri borgarastyrjöld, og við höfum setið hjá gagnvart Afganistan þar sem helmingur þjóðarinnar sætir kúgun og fregnir hafa borist af aftökum á konum sem hafa leyft sér að beita sér í mannréttindabaráttu. Við höfum setið hjá gagnvart þjóðernishreinsunum í Kólumbíu í Suður-Ameríku og við höfum setið hjá árum saman og áratugum saman gagnvart Evrópuríkinu Tyrklandi sem beitir Kúrda ofsóknum, meinar þeim að tala sína tungu og hundeltir þá sem vilja berjast fyrir annarri skipan mála í því landi. En það eru til undantekningar þar sem Íslendingar sitja ekki hjá. Íslendingar sitja ekki hjá gagnvart Írak. Íslendingar styðja þær árásir sem fara fram gagnvart Írak, ekki bara fyrir nokkrum árum í Flóastríði, heldur núna nánast í viku hverri, þar sitja Íslendingar ekki hjá. Íslendingar sátu ekki hjá í Kosovo. Þegar NATO tók ákvörðun um að láta til sín taka á Balkanskaga stóð ekki á Íslendingum. Reyndar var átakanlegt að fylgjast með því í fjölmiðlum þegar sagt var frá því í miklum fréttum að ráðamenn á borð við Clinton Bandaríkjaforseta eða utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Madeleine Albright, hefði gert svo lítið að hringja í ráðherrana okkar og gefið þeim klapp á kollinn fyrir stuðninginn. Í Kosovo áttu sér stað hörmulegir atburðir. Þar var þjóðarbrot ofsótt og þar voru framin fjöldamorð. Á sínum tíma var talað um að 100 þúsund manns hefðu verið drepnir. Það var þegar stríðið var í hápunkti. Síðan drógu menn í land. Það voru Bretar sem gerðu það fyrst og töluðu um 10 þúsund. Í síðustu viku var talað um að um 2.000 Albanir hefðu verið myrtir. Það er 2.000 manns of mikið. Næstum því eins margir létust af völdum loftárása NATO. Þar er talið að 1.400 manns hafi fallið og þetta er 4.000 manns of mikið. Það sem verra er, þessir atburðir áttu sér stað að verulegu leyti eftir að loftárásir NATO hófust og afleiðingar þessa stríðs eru enn þá með okkur. Um 120 þúsund Kosovo-Albanir eru enn í flóttamannabúðum á þessu svæði en 200 þúsund Serbar hafa flúið Kosovo frá því að stríðinu lauk. Lítið er talað um þetta í fjölmiðlum enda er stríðinu lokið þar og í Stjórnarráði Íslands er því að sjálfsögðu löngu lokið. Við í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði fluttum till. til þál. til varnar þessu fólki þar sem við vildum að íslensk stjórnvöld beittu sér til varnar þeim sem ættu undir högg að sækja af völdum stríðsins. Við lögðum fram tillögur í þremur liðum og við bendum á það í ítarlegri greinargerð sem við birtum með tillögunum að það sé ekki aðeins mannfallið sem megi rekja til stríðsins heldur megi búast við viðvarandi mengun vatns- og votlendis af völdum þessa stríðs. Við bendum líka á, sem við erum ekkert ein um að benda á, heldur mannréttindasamtök og umhverfissamtök víðs vegar um heiminn hafa áréttað, að búast má við að afleiðingar stríðsins birtist okkur í hörmulegum myndum á komandi áratugum og er það t.d. rakið til þeirra vopna sem er beitt, svo kallaðra DU-vopna sem eru vopn með sneyddu úrani, sem kallað er, og veldur hvítblæði hjá börnum sem fæðast á þessum svæðum. Þetta er að gerast núna í Suður-Írak t.d. og menn óttast að hið sama kunni að vera uppi á teningnum á þessum slóðum. En hvað viljum við þá gera? Ég sagði í upphafi að ég vildi ekki að við sætum aðgerðarlaus. Hvað viljum við gera? Við viljum efla Sameinuðu þjóðirnar, ekki bara einhvern veginn, ekki bara gagnrýnislaust heldur sem lýðræðislegt tæki þjóða heims til að leiða deilumál til lykta. Það er hægara sagt en gert. Ég veit það. Við erum búin að horfa upp á aðgerðarleysi heimsins gagnvart Austur-Tímor í aldarfjórðung og við erum búin að horfa upp á ofsóknir gegn Kúrdum í langan tíma án þess að alþjóðasamfélagið bregðist við eða fái rönd við reist. Staðreyndin er sú að alþjóðasamfélagið er veikburða. Það er veikburða vegna þess að allt of mörg ríki láta hagsmuni nokkurra hernaðarvelda ráða í afstöðu sinni. Sú er afstaðan og það er þetta sem við gagnrýnum og þessu viljum við breyta. Hæstv. utanrrh. víkur að þessu í sínu máli. Hann talar um nauðsyn þess að við komumst úr sporunum í þessu efni. Hann segir, með leyfi forseta: ,,Niðurstaðan um íhlutunarrétt hins alþjóðlega samfélags á grundvelli mannréttinda og mannúðarlaga skiptir sköpum fyrir framtíð Sameinuðu þjóðanna sem bera aðalábyrgð á að tryggja heimsfrið og öryggi. Stofnunin þarf að laga sig að breyttu umhverfi og marka stefnu um það hvernig hún ætlar að taka á átökum þar sem óbreyttir borgarar njóta ekki verndar sinna eigin stjórnvalda en eru þess í stað ofsóttir og drepnir. Brýnt er að huga að hvernig hægt er að styrkja fyrirbyggjandi hlutverk samtakanna ...`` Þetta finnst mér gott, en hvernig? Telur hæstv. utanrrh. leiðina vera þá sem hann hefur farið, að hlíta forræði og skipunum frá Washington og innan úr herbúðum NATO? Ég held ekki. Ég vildi gjarnan heyra vangaveltur hæstv. ráðherra um þetta efni. Hæstv. ráðherra kemur að þróunarsamvinnu og þróunarstarfinu. Hann víkur að því sem reyndar hefur verið í fréttum núna um skeið, ákvörðunum Alþjóðabankans um að gefa eftir skuldir gagnvart fátækustu ríkjum heimsins. Hæstv. ráðherra segir, með leyfi forseta, í sinni ræðu: ,,Afar brýnt er að gefa eftir skuldir fátækustu ríkja heims og átakið til þess (HIPC) var aðalumfjöllunarefni ársfundar Alþjóðabankans nú í haust. Ríkisstjórnin hefur ákveðið að taka þátt í átakinu af fullri einurð eins og aðrar Norðurlandaþjóðir. Mörg fátækustu ríki hafa lokast inni í vítahring afborgana og vaxtagreiðslna sem þau hafa alls ekki ráðið við. Markmið átaksins er að rjúfa þennan vítahring. Ég geri mér vonir um að átakið hjálpi ekki einvörðungu fátæku fólki til bjargálna heldur örvi það líka viðskipti í heiminum. Okkar framlag til átaksins nemur um það bil 200 milljónum króna sem að mestu fara í gegnum Alþjóðabankann á nokkrum árum. Gott. Ég er sammála þessu en --- og nú spyr ég hæstv. utanrrh.: Hverjir eru skilmálarnir? Ég man þegar ég vaknaði upp við þessar fréttir einn morguninn að þá gladdist hjarta mitt en í lokin kom niðurlagið og þar var vísað til frammistöðu og skilmála. Þeir skilmálar sem þessar stofnanir hafa sett eru að þessar fátæku þjóðir einkavæði almannaþjónustuna og gefi hana eða færi hana erlendum auðhringum. Því miður hefur hæstv. utanrrh. og ríkisstjórn tekið undir það á liðnum árum. Það gerði hæstv. utanrrh. t.d. árið 1997 eins og greint var frá í fréttatilkynningu sem birt var daginn eftir. Utanrrh. lýsti yfir fullum stuðningi við sérstakt átak Alþjóðabankans til að auka fjárfestingar einkaaðila í orkumálum, samgöngu- og fjarskiptakerfum þróunarríkjanna. Í þeim gögnum sem send voru frá þeim fundi þar sem fjallað var um þessa hluti, segir t.d. í millifyrirsögn: ,,,,Action Program`` to facilitate private involvement in infrastructure ...``, þ.e. aðgerðaráætlun til að einkavæða í stoðkerfi samfélaganna. Þetta var á fundi sem haldinn var í Hong Kong og var mikið til umfjöllunar í fjölmiðlum. En það var annar fundur sem hæstv. utanrrh. talaði á. Sá var í Washington. Og þar talar hann um, með leyfi forseta, mikilvægi þess: ,,... to create an enabling environment for the private sector. The challenge for all actors involved is to find measures to improve the effectiveness of the public sector, strenghten the financial, institutional and legal framework and the human capital base in order to enhance private sector development and to attract private capital.`` Það á með öðrum orðum að gera opinbera geirann skilvirkari til þess að hægt sé að einkavæða hann og auðvelda einkafjármagni aðkomu að honum. Þess vegna spyr ég hæstv. utanrrh.: Hvað hangir á spýtunni? Hefur Alþjóðabankinn breytt sinni stefnu gagnvart þessum skilyrðum og hefur afstaða hæstv. utanrrh. sem hér hefur lýst stuðningi sínum við þá stefnu Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að knýja þessi fátæku ríki til einkavæðingar, breyst? Hæstv. forseti. Að lokum vil ég minnast á umræðuna um Evrópumálin. Ég verð því miður að ljúka ræðu minni nú, en á vonandi möguleika á að koma aftur í ræðustól og mun ég að sjálfsögðu gera það því að þar er sitt hvað sem ég vildi til málanna leggja.

Herra forseti. Fyrst út af þessum einkavæðingum. Mér finnst mjög undarlegt að þegar hv. þm. heyrir orðin fjárfesting einkaaðila, þá er eins og hann umhverfist. Veit hv. þm. ekki að það er mjög mikilvægt að fyrirtæki í heiminum fjárfesti í þróunarlöndunum, taki þátt í uppbyggingu atvinnulífsins þar? Það vill nú svo til að sú ræða sem hv. þm. vitnaði hér til og haldin var í Washington á sl. ári, ef ég man rétt, var ekki bara haldin þar fyrir Íslands hönd. Hún var að vísu samin af okkur að mestu leyti en hún var flutt fyrir hönd allra Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna líka þannig að allar þessar ríkisstjórnir lögðu blessun sína yfir þessa ræðu. Það vill svo til að sá sem hér stendur fékk sérstakar þakkir frá Afríkuþjóðum fyrir þessa ræðu og m.a. skrifaði fjármálaráðherra Suður-Afríku mér sérstakt bréf til þess að lýsa ánægju sinni með að málefni Afríku voru þarna tekin fyrir með skynsamlegum hætti eins og hann taldi. Hv. þm. má ekki umhverfast þó að nefnt sé að einhverjir fjárfesti aðrir en opinberir aðilar. Það er bara liðin tíð, hv. þm., að allt komi úr ríkissjóði eins og hv. þm. virðist álíta. Um aðra hluti sem hér hafa komið fram kem ég kannski að síðar. Það er út í hött að halda því fram að við fylgjum einhverjum skipunum frá Washington og NATO. Ég hef skilið hv. þm. þannig að hann telji að afskiptaleysi eigi að vera alls staðar. Hann gagnrýnir afskiptaleysi í nokkrum löndum en svo gagnrýnir hann líka afskipti í Kosovo, Írak og í Bosníu jafnvel þótt það sé á vegum Sameinuðu þjóðanna þannig að það er ekki heil brú í þessum málflutningi þingmannsins ár eftir ár.

Herra forseti. Ég vona að við getum haldið ró okkar þó að það sé vissulega ástæða til að æsa sig yfir þessum málum og þetta sé tilfinningamál fyrir margt fólk. Svo er í þriðja heiminum á meðal fátækustu þjóða heimsins sem hafa orðið leiksoppar alþjóða bankakerfisins, Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Þetta er átakamál í heiminum öllum. Ég veit ósköp vel að línurnar eru ekki fundnar í afstöðu ríkja vegna þess að valdamenn þessa heims eru víða og margir á sama bátnum og hæstv. utanrrh. Íslands kýs að róa á. En fátækt fólk og þjóðir sem verið er að svipta eignum sínum eru margar á öðru máli og þetta er eitt umdeildasta mál í heiminum í dag, þ.e. afstaða Alþjóðabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins til lánveitinga til þriðja heims ríkja og hefur verið til umfjöllunar um heim allan. Og svo leyfir hæstv. utanrrh. Íslands sér að skýla sér á bak við það að hann hafi fengið klapp á kollinn frá ráðamönnum í heiminum og að Norðurlandaþjóðir séu á sama báti. Innan Norðurlandanna er líka verið að gagnrýna þessa afstöðu. Síðan er það rangt hjá hæstv. utanrrh. að ég hvetji til afskiptaleysis gagnvart mannréttindabrotum. Ég geri það ekki. Ég tók upp 

Herra forseti. Hv. þm. sakar mig um vanstillingu. Það má vel vera að menn verði nokkuð þreyttir á því að hlusta á þennan málflutning ár eftir ár. Afskiptin í Írak eru með fullu samþykki Sameinuðu þjóðanna. Við erum aðilar að Sameinuðu þjóðunum, berum ábyrgð á því. Það er hins vegar til umræðu þar að breyta þessari afstöðu. Við erum að vinna því fylgi innan Sameinuðu þjóðanna að þær skipti sér meira af slíkum brotum þannig að þeir glæpamenn sem fyrir þeim standa séu hvergi óhultir og þeir hiki við að drepa saklaust fólk. Atlantshafsbandalagið hefur komið að málum í Kosovo og í Bosníu. Ég hef skilið hv. þm. þannig að hann hafi verð mjög andvígur því.

Það er rétt.

Er hv. þm. að biðja um að Atlantshafsbandalagið hafi sambærileg afskipti í Tsjetsjeníu? Ég fæ ekki skilið þetta.

Ég er ekkert að biðja um það.

Hann talar mjög fallega um að Sameinuðu þjóðirnar eigi að sjá um þetta. Og það að klappa á kollinn á mönnum eins og honum er svo tamt að segja, ef það er einhvers staðar samstaða með einhverjum, þá heitir það á hans máli að klappa á kollinn. Það er eins og hv. þm. vilji vera í stöðugum átökum við allt og alla. Það sem við erum að gera innan Sameinuðu þjóðanna er að vinna því fylgi að Sameinuðu þjóðirnar taki á þessum málum með ákveðnari hætti. Og það þýðir á mæltu máli að stórveldin hafi ekki sama neitunarvald og þar er. Er það rétt t.d. að Kínverjar geti komið í veg fyrir að alþjóðasamfélagið hafi afskipti af fjöldamorðum? Er það rétt að Rússar geti haft neitunarvald í því sambandi, eða Bandaríkjamenn, eða Frakkar, eða Bretar? Um það snýst þetta mál.

Herra forseti. Ég hef ekki verið að hvetja til loftárása í Tsjetsjeníu. Ég hef verið að mótmæla loftárásum í Tsjetsjeníu og ég hef leyft mér að fara þess á leit við hæstv. utanrrh. Íslands að hann geri slíkt hið sama og óskaði eftir því að hann kallaði sendiherra Rússlands á sinn fund og mótmælti fyrir hönd íslensku þjóðarinnar. Það sem ég hef verið að vekja athygli á er að landafræði samvisku íslensku ríkisstjórnarinnar fer saman við landafræði NATO og hagsmuni NATO. Innan Sameinuðu þjóðanna er ég að hvetja til þess að við tökum upp aðra starfshætti. Í stað þess að við fylgjum stórveldunum í einu og öllu, fylgjum NATO í einu og öllu, þá látum við samviskuna ráða vegna þess að það er þetta sem stendur öllu alþjóðasamstarfi og samvinnu fyrir þrifum, þ.e. þegar verið er að nota og beita samtökum á borð við Sameinuðu þjóðirnar í þágu hagsmuna hernaðarveldanna. Þannig högum við okkur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, því miður. Þar hafa blokkir myndast, þ.e. Evrópusambandið og NATO-ríkin og ríki sem eru svipaðs sinnis, síðan eru aðrar blokkir sem eru þróunarríki, og áður voru það austantjaldsríkin eða kommúnistaríkin. Þannig hefur þetta alþjóðasamstarf verið skipulagt. Við erum að hvetja til þess að menn komist upp úr þessum hjólförum. Við erum að hvetja til þess innan Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs að menn fari upp úr þessum hjólförum hernaðarhyggjunnar og stórveldahagsmuna því að aðeins með því móti er hægt að komast úr stað.

Virðulegi forseti. Það er liðið nokkuð á þessa umræðu og ég ætla ekki að lengja hana mikið en vil þó taka upp þráð sem féll niður að ósekju í upphafi umræðunnar. Hann féll kannski niður vegna þess að menn ræddu Evrópusambandið af miklum móð. Það er sá kafli ræðu hæstv. utanrrh. sem fjallar um, eins og það heitir, evrópsk öryggis- og varnarmál. Hv. þm. Sighvatur Björgvinsson spurði um það og furðaði sig nokkuð á því að í þeim kafla kæmu ekki fram markmið utanrrh. við væntanlega endurskoðun eða nýsamning bókunar við varnarsamninginn eins og hann heitir. Bókunin er frá 1996 eins og menn vita. Hún gildir til ársins 2001, í fimm ár, gerð af hæstv. utanrrh. Íslands, Halldóri Ásgrímssyni, og aðstoðarvarnarmálaráðherra Bandaríkjanna, Walter B. Slocombe. Í lokagrein þessarar bókunar er ákvæði um að heimilt sé og væntanlega skylt, eða ég skil það þannig, að endurskoða þetta samkomulag að loknum fjórum árum. Það þýðir að ef maður leggur fjögur ár við undirritunardag þess, þá er sá dagur 9. apríl árið 2000, sem mér sýnist þýða að það hljóti að vera eitt af helstu verkefnum utanrrn. á næstu mánuðum, a.m.k. eftir áramótin, að undirbúa samningsmarkmið Íslendinga um einhverja nýja bókun og meta hvernig að þeim samningum skuli staðið, væntanlega í ljósi þess sem gerst hefur eftir allt saman í öryggis- og alþjóðamálum á þessum tíma. Ég vona að hæstv. utanrrh. sjái sér fært að svara þessum spurningum, þ.e. af hverju þetta er ekki inni eða hvort þetta eigi að koma fram síðar og þá hvenær. Mig langar til að bæta við örfáum atriðum því að það kemur þó fram að utanrrn. hefur stefnu í málinu og hæstv. utanrrh., sem er sú að ,,gera þátttöku Íslendinga í vörnum landsins virkari``, eins og hæstv. utanrrh. sagði. Í framhaldi af því er nefnd smíði 3.000 tonna varðskips sem á fyrir utan hefðbundna landhelgisgæslu að taka þátt í æfingum og sjóferðaeftirliti í samstarfi við varnarliðið. Virðulegur forseti. Ég veit að mér verður fyrirgefið að vita ekki mikið um þetta mál,  Mig langar líka að spyrja um annað. Það er eitt helsta inntak bókunarinnar frá 1996 að þar er tiltekið að þyrlubjörgunarsveitinni skuli viðhaldið þessi fimm ár sem hún gildir. Menn hafa haft á orði að þessi þyrlubjörgunarsveit sé hin raunverulega ástæða fyrir töluverðum hluta þess flugflota sem samið er um að sé hér á landi og sé þar með okkur í hag. Út af fyrir sig er ég ekki að lasta það. En þarna er líka ákvæði um að haldið verði áfram að kanna leiðir til þess að Ísland taki á sig aukna ábyrgð á sviði björgunarmála. Ég spyr hæstv. utanrrh. sérstaklega um þetta vegna þess að ég minnist þess að fyrir allnokkrum árum, að vísu áður en hann varð utanrrh., að þá sló hann fram athyglisverðri hugmynd um alþjóðlega björgunarsveit á Keflavíkurflugvelli sem tæki að einhverju leyti eða öllu við þeirri björgunarsveit sem við þiggjum núna aðstoð frá og er bandarísk og hluti af herliðinu. Það fylgdi svo ekki þessari hugmynd hvort þetta yrðu herbjörgunarsveitir eða hvernig þær yrðu. En ég minnist þess að hún átti að vera bæði að austan, vestan og alla vega þessi björgunarsveit. Ég held að ég láti þetta nægja en vil þó, þó ég geri það sjaldan, taka undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni frá því fyrr í dag um þær hugmyndir sem utanrrn. og hæstv. utanrrh. hefur um ráðstefnu um framtíð öryggismála. Ég held að það sé ofboðslega brýnt að koma umræðu og upplýsingum, einmitt um framtíð öryggismála, um bókunina, um varnarliðið, um áframhaldandi þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu, sem ég styð hér í aukasetningu, á framfæri og gera þjóðinni, bæði okkur og okkar heimshluta, kleift að taka framtíðarákvarðanir á þessu sviði. Ég held að ráðstefna sem annars vegar utanrrn. og hins vegar herstjórn Atlantshafsbandalagsins standi að verði ekki til þess að skapa traust á því sem þar kemur fram, hún verði ekki til þess að veita upplýsingar sem menn geta sameinast um að nota sem undirstöðu í þessari mikilvægu umræðu. Þess vegna legg ég til við hæstv. utanrrh. að hann fjölgi aðstandendum þessarar ráðstefnu þannig að þangað verði boðið óháðum stofnunum um herfræði, sem verða auðvitað að þekkja vel herstjórn og aðstæður á Atlantshafi, þannig að hér verði fleiri litir í ráðstefnunni og hún verði mikilvægari en ella í framhaldsumræðu okkar um þessi mál.

Herra forseti. Ég vil benda á í sambandi við það sem hv. þm. sagði að á síðasta þingi lagði utanrrn. fram bráðabirgðaskýrslu um stöðu Íslands að því er varðaði öryggis- og varnarmál. Þeirri skýrslu var mjög vel tekið, m.a. af stjórnarandstöðunni sem grundvelli að frekari umræðu um þau mál. Ég hef áður lýst því yfir að ég er tilbúinn til þess að stjórnarandstaðan komi að því máli í gegnum utanrmn. og við höfum rætt það í utanrmn. hvernig áfram verður unnið að því starfi. Ég tel að það sé mjög mikilvægt og það kemur jafnframt inn á þá bókun sem hér hefur verið til umræðu. Utanrrn. hefur þegar hafið undirbúning að þeim viðræðum. Við höfum rætt það allnokkuð við Bandaríkjamenn. Við gerum ekki ráð fyrir gífurlegum breytingum í þessu sambandi. Við teljum nauðsynlegt að það lið sem er hér á landi verði áfram, að ekki sé réttlætanlegt að flugvélarnar fari í burtu. Ef þær fara í burtu þá fer björgunarsveitin jafnframt. Við höfum lagt áherslu á að þróa þetta mál áfram með virkari þátttöku okkar, hafandi í huga þá staðreynd að við getum ekki einir þjóða sinnt björgunarstarfi á Atlantshafi. Meðal annars þess vegna er fyrirhuguð á næsta ári og verður á næsta ári haldin æfing innan Atlantshafsbandalagsins undir heitinu Samvörður, svokallað Partnership for Peace, sem fjallar um björgunarsamstarf á Norður-Atlantshafi. Við væntum þess að allar þjóðir sem liggja að þessu hafi komi að málinu, þar með talið Rússar. Rússar komu að æfingunni hér fyrir tveimur árum og við teljum mjög mikilvægt að auka samstarfið við þá.

Virðulegi forseti. Ég þakka greið svör og jákvæð við þessu. Það skiptir ekki máli á þessari stundu hvort ég er sammála þeirri stefnu sem fram kemur hjá hæstv. utanrrh. eða ekki. En hann hefur í nokkrum orðum lýst samningsmarkmiðum sínum við bókunina. Ég fagna því líka að hann er reiðubúinn til samvinnu við stjórnarandstöðuna og við þingheim um þetta efni. Ég vil minna hann á að ég spurði líka um 3 þús. tonna varðskip og stöðu þess í samhengi við herinn á Keflavíkurflugvelli og vil biðja hann að svara þeirri spurningu líka, enda gefst honum nú tími til þess.

Herra forseti. Að því er varðar varðskip, þá eigum við verulegt samstarf við varnarliðið á Keflavíkurflugvelli og við eigum í verulegu samstarfi við aðrar þjóðir á sviði björgunarmála. Ég minni á æfingu sem var hér haldin vegna náttúruhamfara og sú æfing skilaði m.a. árangri í björgunarstörfum eftir náttúruhamfarirnar í Tyrklandi. Að því er varðar varðskipið sjálft, þá á m.a. að vera hægt að nota þetta varðskip til þess að þar lendi þyrlur. Það er eðlilegt að þetta varðskip geti tekið þátt í sameiginlegum björgunaræfingum og tekið meiri og virkari þátt í því nauðsynlega starfi sem við sjáum hér að þurfi að eiga sér stað til frambúðar á Norður-Atlantshafi, alveg án tillits til veru varnarliðsins hér á landi. Þetta er okkar markmið og það hefur verið rætt við Bandaríkjamenn, ekki gerður endanlegur samningur um það en okkur finnst eðlilegt að þetta skip komi að slíku sameiginlegu starfi innan Atlantshafsbandalagsins þannig að það geti tekið þátt í þess konar samvinnu. Hins vegar verður þetta skip eins og allir vita ekki neinum vopnum búið nema þá til þess að taka á landhelgisbrjótum. Þar verður engin breyting á.

Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að mér fannst þetta svar jafnóljóst og svörin áðan voru greið. Ég geri mér grein fyrir að hæstv. utanrrh. getur ekki svarað þessu andsvari fyrr en þá í lokaræðu sinni en ég lít svo á að hann hafi hér verið að segja okkur að þetta umrædda varðskip verði undir íslenskri stjórn að öllu leyti og fullkomlega og ekki undir stjórn herstjórnar Atlantshafsbandalagsins. En hæstv. utanrrh. getur bætt við það síðar. Ég gleymdi því áðan en vil vekja athygli á þeim orðum sem komu fram í andsvari hæstv. utanrrh. um þessa bókun eða framhald hennar, að það mundi vera svo að við mundum vilja halda áfram að hafa flugvélarnar á vellinum því ef flugvélarnar fara í burtu, þá fara björgunarsveitirnar í burtu líka. Þarna er kannski kominn einn af þeim hyrningarsteinum sem er undir þessum varnarsamningi. Við viljum hafa björgunarsveitina en okkur er andskotans sama, fyrirgefðu herra forseti, um flugvélarnar. 
            

Ég minni hv. þingmenn á að bölva ekki í þingsal.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fróðlega skýrslu og ég get vissulega tekið undir margt sem er í henni en mér finnst kannski ýmislegt vanta. Að hluta til hefur hæstv. ráðherra gefið á því skýringu. Auðvitað var hér um knappt form að ræða þegar á að fara yfir allt sviðið sem heitir utanríkismál en ég hefði viljað að á þessum viðkvæmu tímum væri t.d. tekin afstaða til atburðanna í Tsjetsjeníu og ég vil taka undir það sem hér hefur áður komið fram. Ég sakna þess. Það kemur víst engum á óvart í þingsölum að ég hef löngum verið nokkuð tortryggin í garð þátttöku okkar í hernaðarbandalaginu NATO. Var ég þó farin að mýkjast mjög í þeim sökum á síðasta ári, hafði eins og það er kallað af sumum sofnað á verðinum og var farin að trúa á tal um ,,Partnership for Peace`` og breytt eðli NATO. Ég vaknaði heldur betur af vondum draumi þegar árásirnar hófust á Júgóslavíu, sem er eitthvert mesta áfall sem ég hef orðið fyrir á þessu ári, og ég verð að harma það að Íslendingar skyldu taka þátt í þeim hernaðaraðgerðum sem ég tel mikið óhappaverk. Við áttum aðild að þeirri ákvörðun að sprengjum var látið rigna yfir fjarlægt og fátækt land undir því yfirskini að það væri eina ráðið til að stöðva morð þau og misþyrmingar sem Serbar beittu Kosovo-Albani. Nú er of seint að ræða um hversu fráleitur sá málatilbúnaður allur var og of seint er líka að harma hlutdeild okkar í þeirri atburðarás allri. Þau umsvif okkar á Balkanskaga hafa því miður afleiðingar sem við berum að sjálfsögðu ábyrgð á vegna þátttöku okkar. Rannsókn sem gerð var af Umhverfisstofnun Mið- og Austur-Evrópu leiðir í ljós að matvæli eru menguð vegna jarðvegs- og loftmengunar. Mengun er í drykkjarvatni. Búast má við vaxandi heilbrigðisvandamálum vegna eyðileggingar á vatns- og skolpleiðslum og ekki síður vegna eitraðra og krabbameinsvaldandi efna og geislavirkni. Hér er um að ræða eitt af fátækari löndum Evrópu og er líklegt að framtak okkar Íslendinga og vina okkar sérstakra í málefnum Balkanskaga hafi ekki aukið á skilvirkni heilbrigðisþjónustunnar á svæðinu. Augljóst er að á næstu áratugum þurfa fórnarlömb þessara átaka mikla hjálp til að mannlíf geti þróast þar á eðlilegan hátt. Ég tel að við Íslendingar eigum að sýna yfirbót með því að standa myndarlega að skilyrðislausri hjálp við fórnarlömb okkar og ég tel reyndar að hæstv. utanrrh. Íslands hafi að nokkru leyti tekið undir það sjónarmið, að hjálpin til Júgóslavíu eigi að vera skilyrðislaus. Bandaríkjamenn og þeirra fylgispökustu skósveinar vilja skilyrða hjálp til hinnar stríðsþjáðu þjóðar við að Milosevic láti af völdum. Ekki er um það efast að Milosevic er hinn versti maður. Hann er hins vegar rétt kjörinn forseti landsins og ég treysti Serbum til að skipta honum út fyrir annan betri án þess að til þurfi að koma svo ógæfuleg aðferð að múta fólki sem er í neyð með aðstoð til að snúast gegn honum. Við Íslendingar berum okkar hlut af þeirri ábyrgð að hafa valdið þeim hörmungum sem ég áður minntist á. Okkur ber skylda til að standa myndarlega að skilyrðislausri hjálp til fórnarlamba okkar. Hæstv. forseti. Í seinni hluta ræðu minnar langar mig einkum að gera norrænt samstarf að umfjöllunarefni en ég er ein af þeim sem sitja í Íslandsdeild Norðurlandaráðs og hef setið þar um eins árs skeið. Ég vil ítreka og taka undir það sem áður hefur komið fram um mikilvægi þess að Íslendingar taki þátt í samstarfi. Ísland er lítil eyja úti í ballarhafi, eins og sumir segja á mörkum hins byggilega heims, og ég tel það skipta okkur miklu máli að taka virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi. Ég tel að greiðasta leiðin til að hafa áhrif glóbalt fyrir okkur Íslendinga sé mjög virk þátttaka í hinu norræna samstarfi en gegnum það eigum við vissulega möguleika á að hafa áhrif. Ísland er sögulegur og menningarlegur hluti af Norðurlöndum. Íslendingar eru í norrænni samvinnu jafnréttháir Dönum, Finnum, Norðmönnum og Svíum þrátt fyrir augljósan stærðarmun þjóðanna og þar hefur alltaf verið tekið fullt tillit til íslenskra hagsmuna og stór skref hafa verið stigin til framfara í slíkri samvinnu. Íslendingar hafa notið góðs af þessu bræðralagi, bæði efnahagslega og pólitískt. Það hefur borið nokkuð á því í umræðu á Íslandi að norrænt samstarf væri úrelt, það væri ekki móðins, eins og sagt er á vondu máli. En ég tel að það sé fjarri lagi og við höfum náð, eins og ég hef sagt hér áður, mörgum af okkar bestu markmiðum í erlendu samstarfi gegnum norræna samvinnu og munum eiga eftir að hafa þar mikil áhrif. Á Norðurlöndum hefur verið sameiginlegur vinnu- og menntamarkaður fyrir tilstilli norrænnar samvinnu og einnig höfum við að mörgu leyti haft sameiginleg félagsleg réttindi. Íslendingar eru svo heppnir að þeir geta bent á beinan ávinning af því samstarfi. Við höfum borgað um 1% af kostnaðinum við norrænt samstarf en til okkar hafa runnið beint 3--4% hins vegar af þeim potti í formi reksturs stofnana, þátttöku í áætlunum og styrkjum svo fátt eitt sé nefnt. Við erum kannski sú þjóð innan Norðurlandanna sem hefur haft beinastan hagsmunalegan ávinning af þessu samstarfi. En auðvitað er enginn annars bróðir í leik. Norðurlandaþjóðirnar standa vissulega fast á eigin hagsmunum og skemmst er að minnast Smugudeilunnar þar sem Íslendingar og Norðmenn tókust harkalega á og sem betur fer fékk sú deila að ég tel farsælan endi fyrir tilstilli hæstv. utanrrh. Íslands ekki síst og vil ég þakka það sérstaklega. Innan Norðurlandaráðs er líka oft tekist harkalega á um skiptingu fjármagns. Þar verða íslenskir þingmenn, og hafa gert vissulega, að standa vel á verði og vera ætíð tilbúnir þegar færi gefst að tala máli Íslands. Til dæmis má benda á að oft hefur verið erfitt að verja Norrænu eldfjallastöðina miklum boðaföllum sem hún hefur orðið fyrir þegar verið er að semja fjárlög Norðurlandaráðs en það hefur tekist að verja þá stofnun fyrir sérstaka samstöðu innan Íslandsdeildar Norðurlandaráðs og ég tel að það sé vel vegna þess að þarna er um hina merkustu stofnun að ræða þó að við skiljum kannski gildi hennar betur en ýmsir þeir sem ekki búa á virkum eldfjallasvæðum. Hlutverk Norðurlandaráðs í þessu ferli öllu saman innan ráðsins er þríþætt. Það er að eiga frumkvæði að samnorrænum verkefnum, að vera ráðgefandi í norrænu ráðherranefndinni og hafa eftirlilt með og fylgja eftir starfseminni. Mitt mat er það eftir að hafa setið í ráðinu í eitt ár að þar sé unnið mjög vel og öllu sé mjög vel fylgt eftir þó að auðvitað megi alltaf gera betur. Ég vil minna sérstaklega á verkefni sem við Íslendingar höfum haft mikinn hag af eins og Nordplus, Nordjobb og nú síðast er Nordplus juniors og Nordplus mini að komast á sem snýr að yngsta hóp styrkþega og styrkir bein samskipti ungmenna milli Norðurlanda og ég tel mjög mikilvæg fyrir norrænt samstarf í framtíðinni. Það má segja að Norðurlandaráð hafi verið eins konar hugmyndasmiðja Norðurlandasamstarfsins og það er einmitt fyrir þeirra tilstilli sem þau verkefni sem ég gat um áðan voru samþykkt. Það má segja að ef Íslendingar leggja 70 millj. í norræna samvinnu eins og hefur verið á undanförnum árum, þá megi fullyrða að við fáum 250 millj. beint til baka og ég tel að við megum vel við una. Einnig má nefna að íslensk fyrirtæki og stofnanir hafa átt greiðan aðgang að hagstæðum lánum úr Norræna fjárfestingarbankanum og með þátttöku í ýmsum norrænum verkefnum höfum við öðlast verðmæta þekkingu og reynslu. Þannig hefur þekking og reynsla hinna Norðurlandaþjóðanna í mörgum málefnum flust til okkar sem íslenskir þingmenn njóta vissulega góðs af, t.d. við lagasetningu á hinu háa Alþingi. Við höfum sem sagt ekki alltaf þurft að finna upp hjólið þegar við erum að koma fram góðum málum. Það má oft notast við það sem er búið að vinna áður á Norðurlöndunum. Ég vil taka það fram að hin nána Norðurlandasamvinna einangrar ekki Norðurlöndin. Þvert á móti, eins og ég tók áður fram, skapar hún skilyrði fyrir aukinni alþjóðasamvinnu. Hún skapar skilyrði fyrir Íslendinga til að hafa aukin áhrif á heimsmálin. Það má þó segja að ekki hafi tekist nægilega vel til með þann þátt. Þar má vissulega gera betur og ég tel að við eigum öll að vera okkur meðvituð um þann möguleika. Ég hef heyrt mjög marga tala um það frá hinum Norðurlöndunum að við þurfum að standa betur á verðinum þarna og þróa þennan tiltekna þátt samstarfsins betur og ég skal vissulega styðja það vegna þess að sem hluti af ríkjahópi Norðurlandanna getur Ísland komið fram sem fullgildur þátttakandi í alþjóðasamstarfi, t.d. í Sameinuðu þjóðunum, öfugt við fjölda annarra smáríkja sem meira að segja eru miklu stærri en við en hafa ekki það bakland sem við höfum í norrænni samvinnu. Ekkert hinna norrænu ríkja er stórt á alþjóðlegan mælikvarða en samvinna okkar er hins vegar rómuð víða um lönd. Sýnilegur árangur er af þeirri samvinnu og ég tel að í ljós hafi komið gegnum þá samvinnu síðan Norðurlandaráð var stofnað að við erum tvímælalaust sterkari saman.

Herra forseti. Ég vil aðeins taka undir með hv. þm. Sigríði Jóhannesdóttur um að Norðurlandasamstarfið er mikill hornsteinn í íslenskri utanríkisstefnu en ég vildi með sama hætti taka fram að aðildin að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningurinn við Bandaríkin eru líka mikilvægir hornsteinar í íslenskri utanríkisstefnu. Ég tel að þessi tvö atriði skipti afar miklu máli og ég tek ekki undir með henni í sambandi við efasemdir um Atlantshafsbandalagið. Ég vil líka taka fram að það er ekki rétt þegar því er haldið fram að Ísland geti staðið utan við atburði eins og gerðust í Júgóslavíu. Við verðum að ná samstöðu innan Atlantshafsbandalagsins og þeim aðgerðum sem Atlatnshafsbandalagið fer út í verður Ísland líka að standa að. Ef Ísland treystir sér ekki til þess, þá liggur það fyrir að Ísland getur ekki verið aðili að því bandalagi. Svo einfalt er það. Þetta er mikilvægt að hafa í huga. Ég tek eftir því að þingmenn Samfylkingarinnar hafa mikið verið að spyrja mig um hver stefnan væri að því er varðar bókunina. Ég hef lýst því lítillega, get ekki lýst því í smáatriðum, en mér finnst líka vera mikilvægt að þingflokkur Samfylkingarinnar komi sér saman um þau grundvallaratriði, hvort menn vilji vera í Atlantshafsbandalaginu og hvort menn vilji standa að varnarsamningnum við Bandaríkin.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir að taka undir sjónarmið mín varðandi norræna samvinnu. Hins vegar kemur það mér ekki sérstaklega á óvart að hann er ekki hrifinn af afstöðu minni til NATO. Það hefur hann sjálfsagt aldrei verið. Það hefur aldrei farið leynt hver afstaða mín til hernaðarbandalagsins NATO er þó að ég hafi kannski linast fullmikið í afstöðunni eins og ég sagði áðan og sofnað á verðinum. Ég er ósammála hæstv. ráðherra varðandi það að Ísland geti ekki staðið utan við atburði eins og þegar Bandaríkin ákváðu að hefja loftárásir á Júgóslavíu. Ég tel að við hefðum átt að standa utan við þær og aldrei átt að lýsa sérstökum stuðningi við þessar aðgerðir. Hvers vegna skyldum við vera sammála Bandaríkjamönnum um þessar loftárásir fyrst það var ekki samkomulag um þær innan herforingjaráðs NATO? Við vitum að þar var bullandi ágreiningur. Hvers vegna skyldum við alltaf vera kaþólskari en páfinn þegar kemur að umræðunni um NATO? Mér finnst allt í lagi að við séum gagnrýnin á það sem NATO gerir. Varðandi það að við í Samfylkingunni þurfum að koma okkur saman um afstöðuna til NATO þá er það svo að stórir jafnaðarmannaflokkar á Norðurlöndum hafa mismunandi afstöðu til stórra mála eins og t.d. inngöngu í Efnahagsbandalagið. Þingkona norskra jafnaðarmanna sagði mér um daginn að 40% þingmanna norskra jafnaðarmanna væru andvígir aðild að Evrópubandalaginu en samt er það yfirlýst stefna norska jafnaðarmannaflokksins.

Herra forseti. Ég ber fulla virðingu fyrir mismunandi skoðunum innan flokka. Hins vegar liggur það fyrir að ef Samfylkingin fær utanrrh. í ríkisstjórn Íslands í framtíðinni, sem ég vænti að flokkurinn stefni að, þá er nauðsynlegt fyrir þann utanrrh. að fá í veganesti frá sínum flokki hvernig hann eigi að standa að þessum málum. Hann verður að hafa hugmynd um hvort hann eigi t.d. að segja þjóðina úr NATO eða lýsa því yfir að vera áfram í NATO.

... Kristinn H. Gunnarsson.

Ég held að það sé grundvallaratriði. Það liggur alveg ljóst fyrir hver afstaða Framsfl. er í þessum málum og hefur alltaf verið skýrt. Það var skýrt hver stefna Alþfl. var í þessum málum. Auðvitað veldur þetta ákveðnum tímabundnum vandamálum innan Samfylkingarinnar sem ég hef fullan skilning á meðan verið er að hrista liðið saman en að lokum þarf að koma einhver ákveðin niðurstaða. Ég vildi taka það skýrt fram, út af því sem hv. þm. Mörður Árnason sagði um þyrlubjörgunarsveit á Keflavíkurflugvelli, að ég sagði ekki að það væri þess vegna. Ég sagði að hún mundi þá fylgja og það er einföld staðreynd. Ég lagði áherslu á nauðsyn þess að hér væru flugvélar. Það má vel vera að hv. þm. sé því ósammála að hér sé ákveðinn varnarviðbúnaður á Íslandi. Ég ætla ekki að fara út í þá umræðu en það er mín skoðun. Það hefur ekkert að gera með þyrlubjörgunarsveitina og sem betur fer erum við ekki jafnháðir henni og við áður vorum vegna þess að við höfum keypt okkar eigin þyrlu sem hefur létt mjög á björgunarsveitinni á Keflavíkurflugvelli. Við erum ekki eins upp á hana komnir og þar af leiðandi hafa þeir getað sparað verulegan kostnað og ég tel það rétta stefnu.

Hæstv. forseti. Ég hlýt að harma að hæstv. utanrrh. skuli ekki sjá sér fært að taka mig sem utanrrh. í þá ríkisstjórn sem hann hyggst stofna á vinstri væng stjórnmálanna.

Ekki vil ég segja það.

Ég harma það ef afstaða mín til hernaðarbandalagsins NATO stendur í vegi fyrir því að hann geti notað mig til þeirra verka. 
            

Það er hægt að nota þig í Norðurlanda...

Það er þó huggun harmi gegn að hæstv. ráðherra lýsir því yfir að hann muni geta notað mig Norðurlandasamstarfið og ég kvaka og þakka.

Herra forseti. Þessi umræða er orðin nokkuð löng eins og vera ber. Ég ætla ekki að lengja hana meira en góðu hófi gegnir. Ég vil aðeins geta þess að í dag hefur lítil umræða orðið um nokkuð sem fjallað er um í ræðu hæstv. utanrrh., þar sem hann getur um sameiginlega utanríkis- og öryggismálastefnu ESB og áform um að flytja Vestur-Evrópusambandið inn í ESB. Ég ætla ekki að lengja þá umræðu en vil aðeins geta þess að áhyggjur ráðherrans af þessari þróun eru réttmætar og ég tel að Íslendingar verði að passa vel upp á að þeir verði ekki skildir eftir ásamt öðrum NATO-þjóðum sem standa utan Evrópusambandsins í einhverju tómarúmi þegar kemur að umræðum um öryggishagsmuni Evrópu. Það sem mig langar til að gera að umræðuefni í lokin eru umhverfismálin. Hér í dag hefur mikið verið komið inn á umhverfismálin og ég sakna þess svolítið að hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir er ekki viðstödd. Hún hefur fjallað meira en aðrir þingmenn um umhverfismál og umhverfismálin koma vissulega til umfjöllunar í ræðu hæstv. utanrrh. og með mjög athyglisverðum hætti. Þar er réttilega bent á að umhverfismálin eru samofin öryggismálunum og við þurfum að gæta mjög vel að því að tryggja öryggishagsmuni okkar með samstarfi á alþjóðlegum vettvangi. Það er ljóst að við eigum sameiginlegra hagsmuna að gæta á norðurslóðum með Evrópusambandsríkjunum sem leggja nú, undir forustu Finna, mikla áherslu á þessa norrænu vídd. Við eigum mjög sterkra hagsmuna að gæta innan Norðurskautsráðsins. Þó Bandaríkjamenn hafi hafi heldur haldið sig til hlés í því samstarfi þá vona ég að fram undan séu betri tímar. Ég vil aðeins koma inn á Kyoto-bókunina og samkomulagið um lofthjúpinn. Mér finnst lofsvert að menn hafi áhyggjur af umhverfismálum og ekki síst af mengun lofthjúpsins. Það er full ástæða til þess og ég hef einnig áhyggur af þeirri mengun. Þá er ég ekki að tala um gróðurhúsaáhrifin, ekki beinlínis, vegna þess að það hefur ekki tekist að sanna að gróðurhúsaáhrifin séu staðreynd. Það eru reiknilíkön sem hafa styrkt sig ár eftir ár þannig að líkurnar á að hér séu gróðurhúsaáhrif hafa aukist. Við erum nær því en áður að geta leitt sterk rök að því. En jafnvel þó litið væri fram hjá gróðurhúsaáhrifunum, sem eru mjög alvarleg ef þau eru staðreynd, þá er það staðreynd að brennsla jarðefna veldur gífurlegri mengun í heiminum og svo alvarlegri staðbundinni mengun að það verður að grípa til sérstakra ráðstafana til þess að fólk bíði ekki beinan heilsuskaða af. Ég vil benda á --- og enn sakna ég hv. þm. Kolbrúnar Halldórsdóttur --- að höfuðmengunarvaldur að því er varðar lofthjúpinn, gróðurhúsalofttegundirnar, er orkuframleiðslan í heiminum. Orka framleidd með brennslu jarðefna, brennslu kola, olíu og gass er höfuðmengunarvaldurinn í lofthjúpnum. Þess vegna verða menn, þegar þeir tala um Kyoto-samkomulagið og möguleikana á að vinna bug á þessum vanda, að skoða samkomulagið mjög náið og gera grein fyrir því hvernig orkuöflunarþróunin á að vera til að samræmast þeim markmiðum sem sett eru fram í Kyoto-samkomulaginu. Ég benti á þetta í ræðu minni áðan, sem reyndar var andsvar, að það vantar mikið á að samræmi sé á milli stefnu Evrópuríkjanna, svo við tökum dæmi, í orkumálum og hins vegar í umhverfismálunum. Það vantar mikið upp á að umhverfissamtök og stjórnmálaflokkar sem byggja hugmyndafræði sína í kringum umhverfismál sýni fram á að þeir taki tillit til þess hvaða áhrif orkuvinnslan sjálf, orkulindirnar sem nýttar eru, hefur á lofthjúpsmálin. Ég skal gefa dæmi. Það er mikið barist gegn kjarnorkuvinnslu, þ.e. raforkuframleiðslu með kjarnaofnum, víða í Evrópu. Sú barátta er rekin af umhverfissamtökum og stjórnmálasamtökum sem setja umhverfismál á oddinn. Spurningin sem vaknar er þessi: Hvað mundi koma í staðinn fyrir kjarnorkuna ef kjarnorkuframleiðslan yrði minnkuð? Það liggur ljóst fyrir að vatnsorkan getur komið í staðinn fyrir hluta af þeirri orku sem framleidd er með kjarnorku, vindorka hefur mjög litla möguleika, sólarorka afar takmarkaða og jarðvarmi sem finnst eiginlega alls staðar í heiminum í heitum jarðlögum er enn svo firnadýr orka að hún mun sennilega ekki leysa þennan vanda að nema að litlu leyti eftir fjölda ára. Þá er spurningin: Er æskilegt frá sjónarmiði umhverfismála að kjarnorkan verði minnkuð og í staðinn komi gas-, kola- og olíubrennsla? Það er mjög hæpið. Það mundi alla vega koma gersamlega í veg fyrir að menn gætu staðist kröfur Kyoto-bókunarinnar. Eigum við að líta yfir sviðið og sjá hversu mikilvæg kjarnorkan er? Finnland framleiðir 27% af raforku sinni með kjarnorku. Svipað er það með Þýskaland, Bretland og Spán. Síðan koma mörg lönd í Evrópu: Ungverjaland, Slóvenía, Búlgaría, Úkraína og Sviss ásamt svo því fjarlæga landi Japan, sem láta kjarnorku standa undir frá 36 upp í 40% af allri raforkuvinnslunni. Þá á eftir að nefna Evrópuríkin þrjú sem eru með mesta kjarnorkuvinnslu, þ.e. Belgía með 55%, Frakkland með 76% og á toppnum er Litháen með 77% af raforkuframleiðslunni í gegnum kjarnaofna. Bandaríkin eru til þess að gera með litla framleiðslu, þau eru með 19% sem er samt gífurlega mikið. Þessar tölur segja okkur að ef menn fara þá leið sem Svíar hafa farið, að lýsa því yfir að þeir ætli að loka kjarnorkuverum sínum og Þjóðverjar eru að takast á um, þá þarf að fylla upp í ærið stórt gat. Það eru engar áætlanir sem sýna fram á annað en að það yrði að mestu leyti fyllt með brennslu jarðefna. Það er rétt að menn horfist í augu við þessa staðreynd vegna þess að ef þessum áformum verður hrundið í framkvæmd þá standa menn uppi með mikinn loftslagsvanda. Og er þetta æskileg þróun? Nú þorir enginn, vegna áróðurs gegn kjarnorku, að fjárfesta í kjarnorkuvinnslu, enginn, í friðsamlegri notkun kjarnorkunnar. Hvergi í Evrópu eru menn virkilega að fjárfesta í þessu. Og hvers vegna? Það er vegna þess að áróðurinn er svo harður gegn kjarnorkunni. Engu að síður er alveg ljóst miðað við þessar prósentutölur sem ég hef minnst á hér að lífsnauðsyn er, líka út frá Kyoto-prótókollinum, að stórbæta kjarnorkuvinnsluna. Hún er óviðunandi eins og hún er nú. Hún er náttúrlega gjörsamlega óviðunandi í Austur-Evrópu, en hún er líka óviðunandi í Vestur-Evrópu miðað við geislavirka kjarnorkuúrganginn sem menn leggja frá þessum kjarnorkuverum, eða endurnýta, sem er nú ekki góð aðferð heldur. Alveg öfugt við það sem mörg umhverfissamtök og stjórnmálaflokkar sem berjast fyrir umhverfismálum eru að segja þá er nauðsynlegt að fjárfesta í betri tækni í kjarnorkuiðnaðinum vegna þess að það er ekki fyrirsjáanlegt að menn geti lagt þennan iðnað niður öðruvísi en þá með því að auka útblástur mengandi gastegunda. Mér finnst alla vega, þegar menn tala um þessi mál, að nauðsynlegt sé að horfast í augu við þessa hlið málsins. Það er nauðsynlegt að horfast í augu við þessa hlið málsins af því að orkumálin og umhverfismálin eru ekki einföld. Þau eru í raun afar flókin og það er alveg eðlilegt að gera þá kröfu til ríkja, eins og t.d. ESB ríkjanna, að þau geri grein fyrir því hvernig þau hafa hugsað sér að framfylgja stefnu einstakra ríkja án þess að auka brennslu jarðarinnar. Þau hafa skuldbundið sig með undirritun í Kyoto til þess að minnka brennslu jarðefna. Þar af leiðandi finnst mér að við getum horft á stefnu íslenskra stjórnvalda í þessu máli í ljósi þessara staðreynda. Þá finnst mér að við eigum ekki að gera lítið úr þeim vilja íslenskra stjórnvalda að nýta umhverfisvæna orku. Því eru sjálfsagt takmörk sett hvað er hægt að nýta vatnsorkuna mikið. En því eru líka takmörk sett hvað er hægt að nýta vindorku. Nú er svo komið á vissum stöðum í Danmörku að það er farið að berjast gegn vindorku vegna þess að möstrin eða myllurnar eru orðnar svo margar að þær eru farnar að valda því sem kallast sjónmengun þar og svipuð staða er reyndar komin upp á vissum svæðum Þýskalands. Það er alveg ljóst að vindorkan hefur mjög takmarkaða möguleika á meðan ekki er hægt að geyma orku. Á meðan ekki er hægt að geyma orkuna þá hefur vindorkan kannski möguleika einhvers staðar á bilinu 8--13%. Evrópubandalagið hefur sett sér það markmið að koma því upp í 13% en er mjög langt frá því. Ég vildi aðeins bæta þessu við vegna þess að mér finnst að það hafi verið veist hér að hæstv. utanrrh. í umhverfismálum með mjög ósanngjörnum hætti og að afstöðu ríkisstjórnarinnar til Kyoto-bókunarinnar með afskaplega óraunsæjum hætti og ósanngjörnum. Þeir sem það gera verða a.m.k. að gera svo vel og svara því hvernig þeir tengja saman orkumálin og umhverfismálin. En þeir hafa ekki minnst á það í þessari umræðu. Þetta vildi ég að kæmi hér fram vegna þess að umræðan um umhverfismálin er svo sannarlega mjög mikilvæg og kannski eitt af mikilvægustu utanríkismálum sem við fjöllum um. Þess vegna er afar brýnt að við tökum höndum saman og reynum að koma þessari umræðu niður á einhvern raunsæjan grundvöll.

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa mjög langt mál núna, aðeins að víkja að Evrópumálunum. Ég tek undir það með hv. þm. Tómasi Inga Olrich að það er mikilvægt að umræða um umhverfismál fari fram á málefnalegu plani. Þetta eru orð að sönnu. Þetta er einn mikilvægasti málaflokkur utanríkismála. En mig langaði til að víkja aðeins að Evrópumálunum. Í ræðu sinni bendir hæstv. utanrrh. réttilega á að það eru að eiga sér stað breytingar innan Evrópusambandsins. Fyrirsjáanleg er stækkun bandalagsins, til sögunnar er kominn sameiginlegur gjaldmiðill, evran, og þar fram eftir götunum. Í ljósi þessara hræringa og breytinga leggur hæstv. utanrrh. til að gerð verði hlutlaus úttekt þar sem farið verði yfir starf Evrópusambandsins lið fyrir lið, eins og segir í hans skýrslu. Sannast sagna þá stóð ég í þeirri meiningu að stöðugt væri verið að gera slíka úttekt. Á vegum utanrrn, á vegum ráðuneyta, á vegum stofnana samfélagsins eru menn að velta vöngum yfir kostum og göllum aðildar að hinu Evrópska efnahagssvæði, Evrópusambandinu eða öðrum kostum. Þessi umræða fer stöðugt fram í þjóðfélaginu og á stöðugt að fara fram í þjóðfélaginu. Ég held að fáir aðilar hafi hvatt eins mikið til umræðu um Evrópumálin og sú hreyfing sem ég tilheyri, Vinstri hreyfingin -- grænt framboð.

Ha!

Fáir aðilar hafa hvatt af eins miklum krafti til umræðu um Evrópumálin og okkar hreyfing hefur gert. Hún hefur ekki gert það samkvæmt þeim formúlum sem hæstv. utanrrh. vill að þessi mál séu rædd, en hún hefur hvatt til þessarar umræðu. Og það er ekki rétt sem fram kom í máli hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur að það ríki eindrægni í þjóðfélaginu og menn séu almennt sammála um að hið Evrópska efnahagssvæði hafi veitt okkur ávinning og ekkert annað en ávinning, eins og kom fram í hennar máli að væri ekki umdeilt. Það er umdeilt. Ég hef t.d. gagnrýnt aðild okkar að EES og tel að við eigum að reyna að þróa það inn á aðrar brautir en það hefur þróast. Ég tel að samningurinn um EES þrengi um of að lýðræðinu á Íslandi. Ég tel svo vera. Ég hef margoft sagt það, skrifað um það margar blaðagreinar og ég er ekkert einn á báti í þeim efnum. Þjóðin skiptist í fylkingar gagnvart afstöðunni til Evrópusambandsins vegna þess að þessi umræða er ekkert í einhverju tómarúmi. Menn eru að taka afstöðu til þessara mála öllum stundum. Þjóðin skiptist í þrjár fylkingar í grófum dráttum. Þeir sem vilja sækja um aðild að Evrópusambandinu er ein fylkingin og merkjamál hennar til að koma þessum boðskap á framfæri er að segja: ,,Evrópumálin eru á dagskrá.`` Auðvitað er umræða um Evrópusambandið og Evrópumálin á dagskrá og búin að vera það öllum stundum með þjóðinni allri. En á máli stjórnmálanna, á merkjamáli stjórnmálanna, þýðir þetta að menn vilji sækja um aðild að Evrópusambandinu. Síðan hafa menn reynt að snúa út úr þessu á alla vegu og kanta, þ.e. hvort menn vilji ekki virkilega ræða um Evrópusambandsmálin, þegar þetta er hin raunverulega merking. Evrópusambandið á dagskrá þýðir í reynd að menn vilji sækja um aðild og láta reyna á þá þætti sem eru umdeildastir. Við erum sennilega öll sammála um að við viljum standa vörð um okkar sjávarútvegshagsmuni og það að láta reyna á aðild er væntanlega að kanna hvort við náum ásættanlegum samningum um það efni. Það er það sem menn vilja láta gera. En menn vita að öðru leyti nokkurn veginn að hverju þeir ganga. Þeir eru að ganga inn í þennan almenna markaðssáttmála og leggjast síðan undir reglugerðarverkið. Þeir vilja taka þessu og færa lýðræðisleg rök fyrir máli sínu og segja: ,,Með þessu móti er líklegra að við getum haft áhrif á framvinduna. Við erum þá komin inn í hin lýðræðislegu batterí.`` Síðan er það hin fylkingin sem telur að lýðræðinu sé ekki vel borgið með þessum hætti, að við fáum litlu þokað, þessi litla þjóð okkar, og að það séu hagsmunir Íslendinga að standa sem sjálfstæð þjóð í samfélagi þjóða, og það er einmitt sá þáttur sem er víkjandi í starfi Evrópusambandsins. Menn voru að ræða það um daginn í Helsingfors að það væri fyrirsjáanlegt innan Evrópusambandsins að neitunarvald einstakra ríkja væri víkjandi t.d. Og þá erum við komin nær því sem er fyrirsjáanlegt að mínum dómi að gerist, þ.e. að Evrópusambandið hafi að geyma einstaklinga á markaði þar sem ráðandi pólitískt afl í sífellt ríkari mæli verði þingið, Evrópuþingið, en þjóðríkið verði víkjandi. Ég hef efasemdir og miklar efasemdir um að hagsmunum Íslendinga verði best borgið með þeim hætti. Þetta er sem sagt hin fylkingin sem er andvíg því að við látum reyna á aðild af þessum sökum. Við teljum að lýðræði á Íslandi og hagsmunum Íslendinga verði ekki best borgið með þessu, alls ekki. Síðan er hópur sem hefur hugsanlega ekki áhyggjur af stöðunni og vill bíða átekta. Ég heyri til þeim hópi sem vill reyna strax að við fetum okkur inn á þá braut að þróa EES-samninginn í átt til tvíhliða samnings. Mér hugnast t.d. miklu betur það fyrirkomulag sem Svisslendingar búa við. Þeir hafa tekið margt úr reglugerðarverki og samþykktum Evrópusambandins en eru ekki í skuldbindandi samstarfi. Þeir eru það ekki. Mér finnst mjög mikilvægt að þessi umræða fari fram af heiðarleika og menn segi raunverulega hvað vaki fyrir þeim vegna þess að mér finnst þessi umræða ekki vera heiðarleg. Mér finnst sama gæta í þessari umræðu og hefur stundum gætt t.d. í einkavæðingarumræðunni. Þar sem menn vita að þetta er viðkvæmt deilumál með þjóðinni, að t.d. einkavæða bankana á sínum tíma, einkavæða Landssímann o.s.frv., þá er alltaf byrjað á sama hátt. ,,Við erum bara að skoða málin. Við erum bara að kanna málin. Við erum bara að breyta rekstrarforminu. Það á ekkert að selja.`` Síðan er náttúrlega búið að selja. Það var verið að ganga frá sölunni á FBA í gær og nú segja allir sem sögðu að Landssíminn yrði aldrei seldur: ,,Auðvitað á að selja hann.`` Auðvitað vissum við þetta. Við bentum á þetta hér úr þessum ræðustól. Og nú segja menn: ,,Við erum bara að gera úttekt. Við erum bara að kanna málin. Við erum bara að skoða málin.`` Ég geri mér grein fyrir því að innan ríkisstjórnarinnar er ekki samstaða um framhaldið. Það hefur ekki reynt á það. En það er ekki að skilja af málflutningi hér að menn séu sammála hvert skuli halda í þessum efnum. En það er þetta sem að sætir tíðindum og er pólitískt mikilvægt. Og þess vegna er ekkert óeðlilegt að menn ræði það, og ráði í orðsendingar hæstv. utanrrh., að það er í þessu samhengi sem ber að skoða hlutina, í því samhengi að það er stöðugt og alla daga og allar vikur og alla mánuði verið að gera þessa úttekt. Við erum að vega og meta kosti. Að sjálfsögðu erum við að gera það. En þegar menn kjósa að segja hlutina eins og nú er gert, að þetta sé á dagskrá, þá eru menn að senda út pólitíska merkjasendingu. Þannig hef ég skilið þetta. Ég vil hvetja til þess að þessi umræða fari fram á heiðarlegum nótum, að menn segi hug sinn í þessum efnum. Vilja menn sækja um aðild að Evrópusambandinu, eins og mér skilst að margir innan Samfylkingarinnar t.d. vilji?

Menn vilja umræðu um það. Fólk getur ekki ...

Já, við erum að taka þátt í slíkri umræðu öllum stundum.

Nei.

Erum við ekki að gera það? Hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir segir að við viljum ekki umræðu um þetta. Við erum öllum stundum að ræða þessi mál. Við erum að ræða kosti og galla samvinnunnar við Evrópusambandið. Ég hef bent á og gagnrýnt EES-samninginn. Við vildum t.d. mikla umræðu um EES-samninginn á sínum tíma. Ríkisstjórn Alfþfl. og Sjálfstfl. neitaði okkur um að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu, neitaði okkur um slíka umræðu, því miður. Ég hef verið hvatamaður þess að slík umræða fari fram um alla þessa þætti öllum stundum. En auðvitað vitum við nákvæmlega hvernig þetta landslag er. Hvað er það sem menn ekki vita? Vilja menn koma hér upp í stólinn og segja mér það. Hvað er það sem við ekki vitum? Það sem við ekki vitum eða menn telja sig ekki vita er fyrst og fremst eitt. Það eru margir sem telja það ekki fullreynt að við náum ekki samkomulagi um sjávarútvegsmálin. Það er það sem menn telja sig ekki vita. Er það ekki rétt hjá mér? Ég vona að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir komi upp og skýri þetta fyrir mér. Ég er að spyrja hvort ekki sé rétt að það sem menn telja sig ekki vita er hvort við náum ásættanlegu samkomulagi um sjávarútvegsmálin. Annað þekkjum við fullkomlega. Þarna er ég að leggja áherslu á að við skiptumst í fylkingar, annars vegar þeir sem vilja láta reyna á aðild að bandalaginu og hins vegar eru hinir sem vilja reyna að þróa þetta samstarf í átt til tvíhliða samkomulags.

Herra forseti. Hv. þm. kom víða við í ræðu sinni en flestöllu sem laut að Evrópumálunum er ég andsnúinn. Þó er það eitt sem ég vildi koma hér upp til þess að taka undir með hv. þm. Hann geindi frá því að mikil umræða hefði verið um aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu. Ég var þá í stjórnarliði sem fylgdi því máli og var ákaflega glaður yfir því að um það náðist að lokum góð sátt meðal þjóðarinnar. En ég held eftir á að hyggja að rétt sé hjá hv. þm. að það hefði átt að láta fara fram þjóðaratkvæðagreiðslu um það mál. Ekki vegna þess að ég telji að þar hafi verið um slíkt framsal á fullveldi að ræða að það væri nauðsynlegt heldur er ég orðinn þeirrar skoðunar að í vaxandi mæli eigi að fara fram þjóðaratkvæðagreiðsla um slík mál. Ég vil upplýsa hv. þm. um að einmitt umræður um hvort þjóðaratkvæðagreiðsla hefði átt að fara fram um þetta tiltekna mál urðu til þess að hugsun mín um gildi þjóðaratkvæðagreiðslu og reyndar fulltrúalýðræðis gjörbreyttist. Þetta vildi ég láta koma fram. Ég er hins vegar ósammála hv. þm. um að þetta mál sé stöðugt á dagskrá og menn séu jafnan að ræða um þetta. Svo kann að vera innan samtakanna sem hv. þm. tilheyrir þó að ég hafi frekar talið mig verða þess áskynja að þar ríki það mikil eining um málið að ekkert þurfi að ræða það vegna þess að menn eru þar alfarið á móti því. En ég vek eftirtekt á því, herra forseti, að hæstv. forsrh., sem er öflugur maður í þjóðlífinu eins og hv. þm. veit, gekk fram fyrir skjöldu ekki alls fyrir löngu, fyrir nokkrum missirum og sagði: Þetta mál er ekki á dagskrá. Það boð hefur gengið út frá forustu Sjálfstfl. að aðild að Evrópusambandinu sé ekki á dagskrá. Þegar við hefur legið að samþykktur hafi verið stuðningur við aðildarumsókn, til að mynda hjá Samtökum ungra sjálfstæðismanna fyrir nokkrum árum, þá fór forusta flokksins hamförum til að ýta málinu út. Það er þetta sem ég tel að hafi komið í veg fyrir að mikil umræða hafi verið um málið á síðustu árum. Ég er þess vegna ósammála hv. þm. um að slík umræða hafi farið fram.

Herra forseti. Ég þarf ekki hafa mörg orð um þetta. Batnandi manni er best að lifa varðandi yfirlýsingu hv. þm. um EES að rétt hefði verið að fara með það í þjóðaratkvæðagreiðslu. Gott að heyra það sjónarmið. Um þetta erum við sammála. Ég er honum líka sammála um að æskilegt væri að fá sem kröftugasta umræðu um Evrópumálin í þjóðfélaginu, ég tel það vera gott. En menn eiga að koma heiðarlega fram í þeirri umræðu og segja hug sinn í því efni vegna þess að við vitum nokkurn veginn hvernig landið liggur. Menn telja vera grátt svæði hvað sjávarútvegsmálin snertir, ýmsir telja það. Ég tel þetta vera nokkuð skýrt. En að öðru leyti er ljóst hverjir valkostirnir eru og mér finnst ekki ganga að stjórnmálamenn komi þannig fram mánuð eftir mánuð og ár eftir ár, að segja að það séu svo mörg spurningarmerki að þeir geti ekki gert upp hug sinn. Það væri fróðlegt að heyra hv. þm. Össur Skarphéðinsson segja okkur tæpitungulaust hvað hann vill gera. Vill hann að við göngum í Evrópusambandið?

Herra forseti. Ég er orðinn hálfþreyttur á því að standa hér frammi fyrir hv. þm. sem nú tilheyra Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði og upplýsa þá um hug minn í þessu máli. Ég er eini þingmaðurinn held ég sem hef ár eftir ár staðið hérna og sagt að ég tel að við eigum að láta reyna á umsókn. Hv. þm. er kannski nálægt kjarna skilnings á málinu, og nær því en ég taldi. Hann orðaði það svo að menn hefðu litið svo á að það væri einmitt afstaðan til sjávarútvegsmálanna sem gerði það að verkum að þetta væri a.m.k. á gráu svæði. Það er málið. Það er á gráu svæði. Það er nefnilega ekki rétt sem margir halda fram að hin sameiginlega sjávarútvegsstefna ESB útiloki það fyrir fram að við getum orðið aðilar að Evrópusambandinu. En ég tiltek sérstaklega að í forustu Sjálfstfl. hafa menn ítrekað nefnt nákvæmlega það atriði. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að um sé að ræða í besta falli misskilning hjá þeim sem halda því fram. Ég hef reyndar reynt að brydda upp á umræðu um þetta mál í þinginu í fyrri umræðum um utanríkismál vegna þess að ég er þeirrar skoðunar og gæti í mun lengra máli fært rök fyrir því, að hin sameiginlega sjávarútvegsstefna sé ekki sá ásteytingarsteinn sem menn telja. Jafnvel þó að hún væri það, herra forseti, þá tel ég með vísan t.d. til þeirra samninga sem tókust um landbúnað á ákveðnum svæðum Norðurlandanna að hægt væri að semja sérstaklega um það. Þess vegna þurfum við umræðu. Við þurfum að fá úttekt á kostum og göllum aðildarinnar sem ekki tókst að fá fram í þeirri ríkisstjórn sem ég sat í en hæstv. utanrrh. hefur bersýnilega tekist að þessu leytinu að koma vitinu fyrir samstarfsflokkinn vegna þess að nú hefur verið fallist á að gera slíka skýrslu. Og væntanlega kemur þá í ljós, herra forseti, hvort þessi sameiginlega sjávarútvegsstefna útilokar það fyrir fram að við eigum þarna betra samstarf við Evrópu.

Herra forseti. Þetta er alveg rétt sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson bendir á að hann hefur alltaf komið hreint fram í þessu máli. Hann hefur viljað að Íslendingar gerðust aðilar að Evrópusambandinu og málflutningur hans hefur verið skýr, þetta er alveg hárrétt. Annars hefur verið skemmtilegur samhljómur hér milli Framsfl. og ýmissa talsmanna Samfylkingarinnar, sérstaklega að því leyti sem fram kom áðan, að þeir eru með skot og skeytasendingar í garð flokks míns, sem þeir þykjast ekki muna hvað heitir, þeir svona stama sig fram úr heitinu. Hann heitir Vinstri hreyfingin -- grænt framboð. Heitið er skýrt og málflutningurinn og málstaðurinn einnig.

Virðulegi forseti. Ég kem hér upp að gefnu tilefni þar sem kallað var eftir viðbrögðum frá mér af hv. þm. Ögmundi Jónassyni. En það er fremur hvimleitt þegar maður hefur verið í umræðum í máli og sett fram alveg skýra skoðun þegar einhver kemur síðar inn í umræðuna og þykist ekkert vita hvaða afstöðu maður hafi til málsins. Ég tók sérstaklega undir þann kafla í ræðu utanrrh. þar sem hann talar um að gera hlutlausa úttekt þar sem farið verður yfir starf Evrópusambandsins þar sem hægt sé að draga fram hver staða Íslands verður án samninga, hvernig samstarfssamningurinn Schengen og aðrir samningar nýtast okkur og hver bein áhrif yrðu af því að Ísland væri aðildarríki. Ég benti sérstaklega á að það þyrfti að skoða hver yrði staða Íslands ef Sviss og Noregur ættu eftir að fara á næstu árum inn í Evrópusambandið en Ísland ekki vegna kostnaðar við EES-samninginn. Að því leyti hefur afstaða okkar hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar ekki verið hin sama. Hann hefur verið afdráttarlaust þeirrar skoðunar að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ég hef viljað að skoðaðir yrðu kostir þess og gallar og að því loknu mundi ég taka afstöðu. Þessu lýsti ég hér í dag. Ég hef því ekki verið ein þeirra sem hafa lýst því fyrir fram, áður en dæmið væri skoðað, að ég vildi fara þarna inn. Þetta hefur verið skýrt af minni hálfu, ævinlega. Og mér sýnist, af því að þingmaðurinn var að ræða það, að einmitt í þessari afstöðu sé e.t.v. samhljómur á milli mín og hæstv. utanrrh. ef það gleður þingmannsins hjarta.

Herra forseti. Ég hef hlustað á alla þessa umræðu, hvert einasta orð sem hér hefur verið sagt. Það hef ég gert bæði hér í þingsalnum og ég hef gert það á skrifstofu minni og heyrði þar á meðal ræðu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur frá orði til orðs. Ég var að gagnrýna einn þátt þeirrar ræðu, þá staðhæfingu sem fram kom hjá hv. þm. að aðildin að EES væri óumdeild. Og hún vitnaði þar til fundar með fulltrúum Samtaka iðnaðarins. Ég gagnrýndi þetta í ræðu hennar, ég vil að það komi fram. Það sem ég var hins vegar að vekja athygli á í ræðu minni var að megindrættirnir gagnvart Evrópusambandinu í samskiptum Íslands og Evrópusambandsins liggja að mínum dómi fyrir. Það er alveg rétt. Það er hægt að gera úttekt á tilkostnaði við EES. En stóru málin, stóru drættirnir liggja ljósir fyrir að mínum dómi þótt einhverjir telji álitamál vera uppi gagnvart sjávarútvegsstefnunni. Ég var að reyna að færa rök fyrir því að það væru þrjár fylkingar, í fyrsta lagi sú fylking sem vildi láta reyna á aðildarumsókn og sjá hvað við fengjum fram með því móti, síðan væru þeir sem vildu bíða átekta og í þriðja lagi hinir, og ég tilheyri þeim, sem vilja strax reyna að þróa þetta samstarf í átt til tvíhliða samnings.

Virðulegi forseti. Það er mín skoðun að flestir þeir sem höfðu efasemdir á þeim tíma þegar EES-samningurinn var gerður hafi skipt um skoðun í dag þó að það eigi ekki við um hv. þm. og fleiri sem hann vísar til. Það er ekki skoðun viðræðuaðila minna hjá Samtökum iðnaðarins sem hins vegar deila þeirri skoðun minni að þessi samningur hafi sennilega verið sterkasti áhrifavaldur þeirrar uppsveiflu sem við náðum upp á síðasta kjörtímabili. Ég vil síðan bæta við það sem ég nefndi áðan, herra forseti, þegar ég var að tala um afstöðuna til hugsanlegrar aðildar Íslands að Evrópusambandinu og af því að hv. þm. spurði mig sérstaklega um sjávarútvegsstefnuna, þá vil ég vísa til þess að þrátt fyrir að það sé stóra málið sem ævinlega hefur verið dregið fram í umræðunni þá nefndi hæstv. utanrrh. í kjölfar landsfundar flokks síns sl. haust einn möguleika sem lítið hefur verið ræddur síðan en það er nefnilega möguleikinn á að fá eitthvert afmarkað hafsvæði á Norður-Atlantshafi undanskilið sjávarútvegsstefnu sambandsins. Ég nefni þetta sérstaklega til að undirstrika umræðuna um hvað yrði ef við færum inn og hver staðan er. Geta menn vitað allt fyrir fram? Menn vita það ekki fyrir fram. Það þarf að fara í þá skoðun, það þarf að gera úttekt og kanna hvaða möguleikar eru í boði til að fólk geti tekið heilsteypta afstöðu.

Herra forseti. Mér kemur það sannast sagna ekki mjög á óvart að Samtök iðnaðarins eða fulltrúar þeirra samtaka skuli ánægðir með hið Evrópska efnahagssvæði. Gagnrýni mín lýtur fyrst og fremst að því að ég tel að samningurinn um EES hafi þröngvað okkur út í að markaðsvæða samfélagið í ríkari mæli en ég tel vera heppilegt. Við erum nú að sjá afleiðingar þessa í einkavæðingu og því hvernig markaðsöflin fara með samfélag okkar. Ég tel að í samfélaginu á Íslandi sé miklu meiri gagnrýni á EES en margur ætlar. Eftir að við gengum inn í þetta samkomulag og tókum á okkur skuldbindingar sem því fylgja þá hafa menn ekki séð hvernig þeir fái vikist undan þeim. Við erum að leggja það til í Vinstri hreyfingunni -- grænu framboði að strax hefjist vinna í að reyna að þróa þetta í átt til tvíhliða samkomulags þar sem við næðum niðurstöðu sem ekki þrengdi að lýðræðinu í landinu. Ég hef stundum tekið sem átakanlegt dæmi um tilraunir okkar til að sveigja samninginn til, jafnvel fara á bak við hann, smíðina á varðskipinu sem er allt í einu orðið hernaðarleyndarmál sem af þeim sökum verður að smíða á Íslandi. Auðvitað er þetta átakanlegt og næstum því hlægilegt. En þarna kemur glögglega fram á hvernig markaðssáttmálinn hefur þrengt að lýðræðinu í landinu.

Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem ég tel að hafi verið mjög gagnleg. Ég ætla ekki að rifja hér upp einstök mál en reyna að svara nokkrum atriðum sem ekki hafa komið fram. Ég tel að þessi umræða hafi sýnt að það er mikill vilji fyrir því að hér fari fram umræða um stöðu okkar í Evrópu sem skiptir okkur miklu máli. Nú liggur ljóst fyrir að ég var þeirrar skoðunar gera þyrfti samninginn um hið Evrópska efnahagssvæði en ég var hins vegar einnig þeirrar skoðunar að á þeim samningi væru ýmsir gallar. Þannig er með alla samninga, þeim fylgja bæði gallar og kostir. Ég hélt uppi málefnalegri gagnrýni á þessa ágalla og tel að þeir hafi komið fram, jafnvel í meira mæli en ég gerði ráð fyrir þá. Ég er ekki að ásaka neinn í því sambandi. Ég hef hins vegar séð að ýmislegt af því sem menn héldu fram að væri til hagsbóta fyrir Ísland hefur ekki orðið það. Þessi samningur er staðreynd og með þessu er ég ekki að halda því fram að rangt hafi verið að gera þennan samning. Ég hefði hins vegar viljað sjá hann betri, eins og menn vilja almennt sjá samninga. Menn skrifa undir samninga vegna þess að þeir telja sig þurfa að standa að málum með þeim hætti en vildu hafa séð þá enn betri. Það á ekki bara við um alþjóðlega samninga, það á við um kjarasamninga og ýmsa aðra samninga á milli manna. Ég tel að hv. þm. Ögmundur Jónasson hafi rætt þessi mál málefnalega og í öðrum tón en hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon. En þó virðist mér hann hafa rangt fyrir sér í einu. Hann talar um að hann vilji heiðarlega umræðu. Hann kemur fram eins og hann sé hinn heiðarlegi maður en einhverjir aðrir með óheiðarlega umræðu. Nú er það ekki svo, hv. þm. Ögmundur Jónasson, að hægt sé að skipta slíku stórmáli í ákveðnar fylkingar og einhverja kassa, mála þetta í svart-hvítu. Ég vil, segir hv. þm., vera í kassanum sem vill þróa þessa samninga í átt að tvíhliða samningum. Nú má vel vera að menn taki þá afstöðu. En það er ekki svo einfalt. Við höfum innleitt í löggjöf okkar mjög mikið af gerðum Evrópusambandsins. Þessar gerðir og innri markaðurinn munu halda áfram að þróast og fram hjá því verður ekki gengið. Málið er ekki þannig að það sé hægt að búa til þrjár fylkingar og segja: Við viljum að fólk sé heiðarlegt, annaðhvort í fylkingunni okkar eða hinum ljótu kössunum tveimur. Þannig er ekki lífið. Ég er hér einfaldlega að leggja til og margir taka undir það að við förum yfir þetta mál. Auðvitað erum við alltaf að fara yfir það. Við verðum að horfast í augu við kosti þess og galla. Það eru óskaplega margir gallar á því að þróa þetta til tvíhliða samstarfs. Það eru að sjálfsögðu líka stórir gallar við að þróa samninginn í átt að aðild að Evrópusambandinu. Ég geri mér það fullkomlega ljóst. Ég tel heiðarlegt að leggja þetta fyrir eftir bestu getu þannig að þjóðin geri sér betur grein fyrir stöðunni. Þar munum við ekki einir verða ráðandi eins og hv. þm. lætur í skína, að hann vilji hafa samning sem þrengi ekki að lýðræðinu. Hann sér Ísland utan við kapítalismann og það geti staðið eitt, óháð hinu alþjóðlega fjármagnskerfi og óháð hinu alþjóðlega markaðskerfi. Það getum við því miður ekki ef við viljum vera hluti af hinu alþjóðlega samfélagi. Ef við viljum þróa allt öðruvísi samfélag en gengur og gerist í kringum okkur þá getum við það. En ég skal lofa hv. þm. því að þá munu kjör okkar versna mikið og meira en hann gerir sér í hugarlund. Umræðan er mikilvæg en í guðanna bænum þá bið ég hv. þm. að ganga ekki út frá því að hann sé að tala hér við óheiðarlegt fólk eins og mér finnst hann gera og hv. þm. Steingrímur Sigfússon gerði í enn meiri mæli. Hann vill ekki taka það sem gott og gilt sem sagt er heldur þarf að færa það í einhvern annan búning. Það er sjálfsagt sérstök orðabók í þessum annars sjálfsagt ágæta flokki, sem ég ætla ekkert að dæma fyrir fram, þar sem menn geta lesið þýðingar á öllu. Menn koma hér með allar ræður sem ég hef haldið undanfarin ár, lesa upp úr þeim og fletta sjálfsagt upp í þessari orðabók vinstri grænna og segja alþjóð hvað orð mín þýði, hvað ráðherrann sé að segja. Þetta er málflutningur sem mér finnst utan við allan raunveruleika eins og mér hafa fundist ræður hv. þm. sem tilheyra þessum flokki --- nema þessi síðasta ræða hv. þm. Ögmundar Jónassonar, hún var þó ágæt tilraun til að ræða málið málefnalega. Mér finnst það mjög virðingarvert og þakkarvert. Ég efast ekkert um heiðarleika hv. þm. þó ég sé honum ósammála. Hann getur ekki krafist þess að skipta þjóðinni upp í ákveðin box og að hann vilji hafa með eitt boxið að gera. Þetta er að vísu háttur flokka á þessum væng stjórnmálanna. Þeir vilja staðsetja sig á vinstri kantinum, eru úti í jaðrinum á móti því sem almennt er að gerast og vilja þá hafa hina annars staðar til að fá sem skýrasta línu. Þeim líkar ekki að hafa eitthvað óskýrt. En lífið er því miður stundum óskýrt og ég fæ því ekki ráðið. Þar ráða aðrir. Út af spurningum sem hér hafa komið fram tel ég að ég hafi komið inn á flest þau atriði. Ég vildi þó segja, út af spurningu hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur um mannréttindaráðið, að ég sagði í febrúar að til greina kæmi að Ísland sæktist eftir sæti í mannréttindaráðinu til að hafa aukin áhrif á mannréttindaumræðuna á alþjóðavettvangi. Við sögðum á fundi í sumar, á vettvangi Norðurlandasamstarfsins, að við mundum taka þetta upp þegar að okkur kæmi í framtíðinni. Ég skal hins vegar játa að við höfum takmarkaða möguleika til að sinna mörgu í einu. Við höfum haft margvíslegt samstarf á alþjóðavettvangi og forustu en það eru takmörk fyrir því hvað þessi litla utanríkisþjónusta getur sinnt mörgu í einu. Við höfum t.d. verið beðin um að taka við forustu í Norðurskautsráðinu. Við erum mjög hikandi í þeim efnum þó við viljum það gjarnan og teljum að við séum betur hæf til þess á síðari stigum. Það er mikilvægt að við getum sinnt þessum málum af fullri reisn vegna þess að ef við gerum það ekki þá stöndum við ekki undir þeim væntingum sem almennt eru gerðar til Íslendinga á alþjóðavettvangi í sambandi við forustu í slíkum málum. Að því er varðar alþjóðaglæpadómstólinn sem við vorum einna fyrstir til að taka þátt í og hv. þm. spurði um, þá erum við að undirbúa staðfestingu á þeim samningi. Ég vænti þess að það geti orðið fljótlega. Það þarf að breyta löggjöf víða um lönd vegna þess máls, einnig hér á Íslandi. Það stendur á engan hátt á okkur í því máli. Við teljum að þetta sé afar mikilvægt til að taka á stríðsglæpum víðs vegar í heiminum. Alþjóðastríðsglæpadómstóllinn sem hefur verið að dæma í mannréttindabrotum og glæpum gegn mannkyni, bæði í Bosníu og væntanlega einnig í Kosovo, er að störfum. Það er mjög mikilvægt að þessi dómstóll komist á laggirnar og við Íslendingar höfum verið í fararbroddi í þeim efnum. Herra forseti. Ég vil endurtaka þakkir mínar fyrir þessa umræðu. Hún hefur verið gagnleg. Hún er mikilvæg fyrir íslenska utanríkisþjónustu og starfsfólk utanríkisráðuneytisins. Við erum betur upplýst um álit Alþingis á störfum okkar og ég er þakklátur fyrir að hv. þm. virða störf þessa fólks. Ég tel alþjóðasamstarf Alþingis jafnframt afar mikilvægt og hvet til að það verði aukið. Það er ekki aðeins nauðsynlegt að framkvæmdarvaldið taki þátt í alþjóðlegu samstarfi, löggjafarvaldið verður að gera það líka hvort sem það er á vettvangi Norðurlandasamstarfsins, Atlantshafsbandalagsins, Evrópumálanna eða annarra mála. Ég tel þakkarvert hvernig Alþingi hefur aukið það samstarf. En því miður hendir það menn oft að gera lítið úr þessu starfi. Um störf mín er oft sagt: Ja, það er ekki von að hæstv. utanrrh. viti neitt um þessi mál því hann er alltaf í útlöndum. Nú er það ekki svo. 

Herra forseti. Ég vil byrja á því að taka undir síðustu orð hæstv. utanrrh. að ég tel mikilvægt að Íslendingar taki þátt í alþjóðasamstarfi af fullri reisn. En fyrst um heiðarleika og óheiðarleika. Ég vísaði til umræðu um einkavæðingu, einkavæðingu á Landssímanum og einkavæðingu á bönkunum, og ég færði rök fyrir því að hún hefði ekki farið heiðarlega fram. Ýmislegt var fullyrt hér í þingsal og á opinberum vettvangi á allt annan veg en þróunin síðan varð og það er óþarfi fyrir hæstv. utanrrh. að bregðast svona illa við og taka ásakanir um óheiðarlega umræðu til sín, eins og mér þótti hann gera. Ég var ekki að tala um að það eitt væri heiðarlegt að vera á móti Evrópusambandinu eða vilja þróa samstarfið í átt til tvíhliða samkomulags. Alls ekki. Það var heiðarleg afstaða sem fram kom hjá hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni. Hann vill að við gerumst aðilar að Evrópusambandinu, sækjum þar um aðild. Þetta er heiðarlegt. Það getur líka svo sem verið heiðarlegt að segjast ekki vita hvað maður vilji. En það er óheppilegt í pólitík og sérstaklega ef maður er utanrrh. heillar þjóðar. Það sem mér virtist hæstv. utanrrh. vera að segja, bæði í ræðu sinni og í andsvörum í dag, er að hann telji að EES sé úr sér gengið eða EES-samningurinn sé að verða ófullnægjandi. Þá eru tveir kostir í stöðunni, að sækja um aðild og láta reyna á það hvort við náum fullnægjandi skilmálum eða að þróa samstarfið til tvíhliða samnings. Hvorn kostinn vill hæstv. utanrrh. velja?

Herra forseti. Það er ekki hægt að setja þetta mál upp á þann hátt sem hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði. Hann sagði að menn hefðu ekki farið nægilega heiðarlega í þetta með bankana og fjármagnsmarkaðinn. Það hefur verið mikil þróun í þeim málum á undanförnum árum. Afstaða flokka hefur verið að breytast. Flokkur eins og Framsfl. taldi áður fyrr að ríkið ætti að vera með öflugar stofnanir á fjármagnsmarkaði. Við erum ekki þeirrar skoðunar í dag að það þjóni hagsmunum almennings. Við teljum að það sé orðin svo mikil samkeppni, að svo mikil breyting hafi orðið í samfélaginu að ríkið geti farið út úr því. Það er ekki að gerast í einu vetfangi. Þessi umræða hefur átt sér stað og hún hefur þróast og leitt til ákveðinnar niðurstöðu. Ég geri mér fulla grein fyrir því að sú umræða sem á sér stað innan flokks míns mun að lokum leiða til einhverrar niðurstöðu. Ég veit hins vegar ekki nákvæmlega hver hún verður og segi það fullkomlega heiðarlegt. Það getur vel verið að flokkur hv. þm. viti nákvæmlega hvernig allt þróast hjá þeim og það sé bara ein ákveðin leið. Framsfl. er ekki þannig flokkur. Við tökum umræðu um málin og reynum að komast að ákveðinni niðurstöðu. En að sjálfsögðu munum við reyna að setja fram öll sjónarmið sem eru nauðsynleg í þessu máli. Ég tel það fullkomlega heiðarlegt. Ég vænti þess að hv. þm. virði starfshætti annarra flokka þó að hann kjósi að hafa það með allt öðrum hætti í sínum flokki. Það sama hefur verið sagt af Samfylkingunni. Er eitthvað óheiðarlegt við það? Eins er staðan í Sjálfstfl.

Herra forseti. Ég sé nú ekki hvað hefur breyst í samfélaginu frá því að menn fóru að stíga þau skref að einkavæða bankana eða Landssímann. Allt var þetta fullkomlega fyrirsjáanlegt. Og allt var þetta til umræðu hér og á það bent fyrir örfáum missirum. Í stjórnmálum og í lýðræðisþjóðfélagi er boðið upp á ólíka og mismunandi valkosti þar sem kjósendur geta valið um hvaða leið þeir vilja fara í grófum dráttum. Og það er ætlast til þess að fylkingarnar, stjórnmálaflokkarnir, hafi mótað afstöðu sína til hitamála samtímans. Eitt af þeim er einkavæðingin sem nú ríður yfir víða um heim, ekki bara hér á landi. Annað er afstaðan til utanríkismála. Einn stór, veigamikill málaflokkur er samstarf okkar við Evrópuríkin, Evrópusambandið, EES. Við bjóðum fram mismunandi valkosti. Ég hef verið að benda á að það sem bíður okkar í Evrópusambandinu er fullkomlega fyrirsjáanlegt. Það er líka fyrirsjáanlegt hvað er að gerast varðandi EES og þróun Evrópusambandsins. Og við stöndum frammi fyrir tveimur valkostum. Á hvorn valkostinn viljum við leggja áherslu? Þegar utanrrh. einnar þjóðar kemur fram og segir: ,,ég veit það ekki, ég ætla bara að sjá til, bara skoða málið`` er þá eitthvað að undra að menn reyni að lesa í ummæli hans og hvað hann á við, hvert hann vill stefna? Eða eru það sérfræðingar sem eiga að segja honum hvaða stefnu Íslendingar eiga að taka? Ég held ekki. Um þetta snúast stjórnmálin. Um ólíkar leiðir, ólíka farvegi sem við viljum beina samfélagi okkar inn í.

Herra forseti. Ég hlustaði á hv. þm. Steingrím. J. Sigfússon á sunnudaginn og ég heyrði ekki betur en hann segðist styðja söluna á FBA. Ég skildi hann þannig. Hann hefur þá tjáð sig afar undarlega ef ekki átti að skilja það þannig. Hann tók það fram að hans flokkur væri ekki fylgjandi ríkisrekstri bara vegna ríkisreksturs. Rétt væri að ef einstaklingar og fyrirtæki þeirra gætu leyst það betur, þá væri það gert. Svipaða afstöðu hefur Framsfl. alltaf haft. Ég heyri allt annan tón hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni.

Bæði hann og ég höfum talað um að ríkisbankar ...

Ég skil hann þannig að hann vilji ríkisfyrirtæki vegna þess að honum finnist það vera betra form, hvort sem það skilar betri árangri eða ekki og sem flest eigi að vera á vegum ríkisins.

Þetta er rangt.

Mér finnst þetta stangast alveg á við það sem ég heyrði hjá hv. þm. --- 

Það er til mjög ...

En alla vega virðist hv. þm. vera mjög hrifinn af ríkisrekstri. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þm. að auðvitað hefur EES-samningurinn haft mikil áhrif og það er þess vegna sem við erum að fara út úr m.a. bankarekstri vegna þess að fjármagnsmarkaðurinn er orðinn frjáls. Það er eins með símann. Það er orðin samkeppni í símarekstri á Íslandi, þó að það mál sé ekki endanlega til lykta leitt. Það er komin upp mikil samkeppni. Hv. þm. talar um tvíhliða samning, gott og vel. Heldur hv. þm. að hann færi íslenskt þjóðfélag alveg út úr núverandi stöðu í þeim tvíhliða samningi? Þess vegna er ekki hægt að stilla þessu máli upp eins og hann gerir. Því miður er veröldin ekki eins einföld og hann sér hana.

Þá er bara aðildin eftir.

Virðulegi forseti. Það má segja að umræðan sé svo sannarlega á enda runnin þegar hún er u.þ.b. að færast yfir í umræðu um einkavæðingu og ríkisrekstur. En ég vil taka fram að mér hefur fundist þetta málefnaleg umræða um utanríkismálin. Fram hafa komið fyllri upplýsingar um fjölmarga þætti utanríkismála í umræðunni, hér er ólíkum sjónarmiðum hreyft og ólíkar skoðanir þingmanna eiga vissulega mikinn rétt á sér. Þannig fáum við skoðanaskipti. Ég er ekki sammála hæstv. utanrrh. á öllum sviðum, en ég er ánægð með sumt. Með því að fá tækifæri til að vera með eftirrekstur og eftirfylgni fáum við tækifæri til að taka málin upp í umræðum síðar og það hef ég t.d. gert hverju sinni í umræðu um utanríkismál. Mér finnst skipta máli að fylgjast með mörgum afmörkuðum þáttum, eins og hér hefur komið fram um sakadómstólinn, Ruanda-dómstólinn og fleiri þætti sem eru kannski ekki stórir þegar við horfum héðan frá Íslandi á utanríkismálin í heild sinni, en er afar mikilvægt að við sem þjóð séum vakandi fyrir. Þess vegna skiptir það mig máli að þeim sé fylgt eftir og ég er ánægð með þau svör sem ég hef fengið við spurningum mínum í dag. Ég þakka þau svör og þakka fyrir góða umræðu.

Herra forseti. Með þessari þáltill. er leitað heimildar Alþingis til að Ísland gerist aðili að Haagsamningi um vernd barna og samvinnu varðandi ættleiðingu milli landa sem gerður var í Haag 29. maí 1993. Þessum samningi er ætlað að samræma þau skilyrði sem sett eru af hálfu stjórnvalda samningsríkja svo að ættleiðing milli landa megi fara fram með hagsmuni barnsins í fyrirrúmi. Tilgangur samningsins er að við ættleiðingu milli landa séu grundvallarréttindi barnsins virt og komið í veg fyrir brottnám barna og verslun með þau, svo og að tryggja að samningsríki viðurkenni ættleiðingar sem fara fram í samræmi við samninginn. Samningurinn byggist á því að samvinna sé á milli þess ríkis þar sem barn á búsetu (upprunaríkis) og þess ríkis þar sem umsækjendur um ættleiðingu eiga búsetu (móttökuríkis) við meðferð ættleiðingarmála. Mikilvægt er að góð samvinna sé á milli ríkja til að markmiðum samningsins verði náð. Samkvæmt frv. til ættleiðingarlaga sem lagt hefur verið fram á þessu löggjafarþingi eru sköpuð skilyrði til að unnt sé að standa við skuldbindingar sem samningsríki gangast undir samkvæmt samningnum. Ég legg til, herra forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanrmn.

Herra forseti. Ég er þakklátur hæstv. utanrrh. fyrir að leggja fram þessa till. til þál. um að staðfesta aðild okkar að Haagsamningnum. Eins og hæstv. ráðherra gat um í framsögu sinni liggur fyrir þinginu merkilegt frv. um ættleiðingar sem er forsenda þess að okkur takist að samþykkja þá þáltill. sem hér er. Ég hef á hverju einasta ári frá því árið 1994 komið hingað í þennan ræðustól og spurst fyrir um hvenær ætti að leggja þennan samning fyrir Alþingi. Nú er sem sagt loksins komið að því. Fyrir það er ég þakklátur hæstv. ráðherra og ekki síst það að hann leggur þennan samning fyrir þingið í rauninni áður en ljóst er um afdrif frv. til ættleiðingar, væntanlega í þeirri góðu trú að það hljóti gifturíka afgreiðslu í þinginu. Eins og fram hefur komið í umræðum um það mál bendir nú allt til þess, þó að örlitlar deilur séu þar um mikilvægt mál að vísu. Ég held, herra forseti, að þegar við verðum orðnir fullgildir aðilar að þessum samningi muni það loksins gerast að miklu auðveldara verður fyrir Íslendinga að ættleiða börn af erlendum uppruna. Það liggur til að mynda fyrir að vilji er til þess af hálfu kínverskra stjórnvalda að aðstoða Íslendinga við að ættleiða kínversk börn hingað til lands. Afstaða kínverskra stjórnvalda hefur hins vegar til þessa mótast af því að samningurinn er ekki af okkar hálfu fullgiltur og þar af leiðir að ekki hefur tekist að láta ættleiðingar þaðan ganga í gegn. Ég hef einnig greint frá því hér, herra forseti, í umræðum um ættleiðingarfrv., að mér er sjálfum kunnugt um að ríki í Suður-Ameríku hafa litið Ísland hornauga þegar kemur að ættleiðingum vegna þess að skort hefur á að við höfum lokið þessu máli fyrir okkar hönd. Nú ætti þeim annmörkum að vera rutt úr vegi þegar hvoru tveggja er lokið, samþykkt ættleiðingarfrv. og þessarar tillögu. Í þeim samningi sem hérna liggur fyrir eru mörg gagnmerk atriði sem lúta öll að því að auka rétt barna sem eru ættleidd erlendis frá, ættleidd milli landa, bæði á meðan þau eru börn en líka síðar þegar þau hafa náð fullorðinsaldri og fýsir e.t.v. að afla upplýsinga um uppruna sinn. Ég hefði kosið, herra forseti, þegar mál sem búið er að spyrja svona oft um og a.m.k. nokkur eftirvænting er fyrir í hópi þeirra sem það varðar, þá væri hæstv. dómsmrh. í salnum til þess að hægt væri að inna hana eftir því hvernig hæstv. ríkisstjórn ætlar að uppfylla ýmis skilyrði þessa samnings. Ég ætla ekki að spyrja hæstv. ráðherra sem flytur málið út í hin efnislegu atriði vegna þess að framkvæmd samningsins verður á höndum annars ráðherra. Ég bendi hins vegar á það, herra forseti, að í tveimur greinum er talað um að stjórnvald í ríki sem hefur samþykkt samninginn fyrir sitt leyti tekur sér á herðar að veita væntanlegum kjörforeldrum, eins og það er orðað í samningnum, alla nauðsynlega ráðgjöf. Nú veit ég, í sjálfu sér ekki af sárri reynslu, en veit það þó af nokkurri reynslu, minni eigin persónulegu reynslu af ættleiðingum sem kjörfaðir tveggja ættleiddra barna, að á þessu er verulegur misbrestur. Það hefur nánast engin ráðgjöf verið í gangi af hálfu hins opinbera. Ég minnist þess frá því ég var fertugur að fara suður til Kólumbíu til þess að ættleiða fyrri dóttur mína, að þegar ég fór á heilsuverndarstöðina með eiginkonu minni til þess að fá nauðsynlegar sprautur, þá af tilviljun rakst ég á hjúkrunarfræðing sem spurði mig: ,,Vitið þið nokkuð hvernig á að fara með barn? Við svöruðum auðvitað sannleikanum samkvæmt að svo væri ekki. Sú ágæta kona settist niður og hún hripaði niður á tvö blöð upplýsingar um það hvernig ætti að fara með ungbörn sem reyndust okkur ákaflega þarfar. Ég tek þetta dæmi, þó lítið sé, herra forseti, til að reyna að undirstrika hversu verulega þessum málum hefur verið áfátt. Það er að vísu svo að hér á landi er félagsskapur sem heitir Íslensk ættleiðing og gegnir afskaplega þýðingarmiklu hlutverki og nýtur styrkja frá hinu opinbera, m.a. til þess að aðstoða kjörforeldra. En mjög margir hafa ættleitt sín börn beint, án milligöngu félagsskapar af því tagi og liggja margar orsakir fyrir því sem ég ætla ekki að fara út í hér. Það fólk hefur ekki átt kost á neinni slíkri ráðgjöf. Ég tel að þetta sé ákaflega mikilvægt og tala þar af reynslunni. Um þetta efni er fjallað í tveimur greinum, 5. gr. og 9. gr., og ég hefði viljað spyrja hæstv. dómsmrh. hvernig hún hyggst beita sér fyrir því að þessum skilyrðum verði uppfyllt. En ég get í sjálfu sér reynt að koma þeim fyrirspurnum til hennar með öðrum hætti. Það sem skiptir langmestu máli í þessu frv. er kannski í grófum dráttum tvennt fyrir utan þennan þátt. Það er í fyrsta lagi að þessi samningur veitir börnum sem eru ættleidd á milli landa vernd gegn því að með þau sé misfarið, þ.e. með þau sé til að mynda verslað. Í dag á sér stað ólögleg verslun með börn. Með verslun á ég við að greitt er fé til þess að fólk geti fengið börn. Í vaxandi mæli er því líka beitt, herra forseti, að fátækar konur eru fengnar í krafti þeirrar neyðar sem að þær búa við, til þess að flytja á milli landa og eignast börn þar sem eru síðan ættleidd. Þær gangast undir samninga, skriflega í mörgum tilvikum, fyrir milligöngu ófyrirleitinna lögfræðinga þar sem þær gangast undir það að gefa börn sín frá sér. Í fjölmörgum tilvikum kemur auðvitað upp sú staða að þegar konurnar hafa fætt börnin og hafa þau í fangi sér þá vaknar að sjálfsögðu þessi sterka móðurtilfinning sem gerir það að verkum að þær sjá eftir öllu saman en hafa takmarkaðan rétt og möguleika, komnar í ókunnugt land, til þess að getað haldið barni sínu. Herra forseti. Þessi samningur girðir fyrir að slíkt sé hægt, gerir það a.m.k. ólöglegt. Sömuleiðis er ákaflega mikilvægt að í þessum samningi er að finna ákvæði sem skuldbindur upprunalandið til þess að aðstoða barnið eða einhvern umboðsmann þess til þess að afla sér upplýsinga um uppruna barnsins og þá fyrst og fremst um kynforeldra barnsins. Í mörgum tilvikum er óskaplega mikilvægt fyrir börn þegar þau eldast, verða fullorðin, og eru að fóta sig í tilverunni að þau viti a.m.k. að þau eigi þennan rétt og að þau í sumum tilvikum geti með einhverjum hætti reynt að grafast fyrir um uppruna sinn. Þetta tel ég vera afar mikilvægt og veit það af samræðum mínum við fólk sem er í forsvari fyrir félög eins og Íslenska ættleiðingu í öðrum löndum að þetta hefur reynst börnum óskaplega mikilvægt til að skapa sjálfsmynd sína og sætta sig við það sem er stundum mjög erfitt. Því tel ég að þetta sé verulega mikið framfaraspor eins og ég sagði áðan og fagna því að þessi samningur kemur nú loksins hingað.

Herra forseti. Ég vildi aðeins þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir ræðu hans sem ég tel vera afar gagnlegt innlegg í þetta mál, því hann talar af reynslu. Samningnum er einmitt ætlað að skapa önnur skilyrði en hann hefur upplifað. En síðan er frv. til laga til meðferðar á Alþingi sem er ætlað, eins og hann kom að, að uppfylla þær skuldbindingar sem við erum að gangast undir. Þær fyrirspurnir sem hann lagði hér fram eiga því mikið erindi inn í þá umfjöllun, bæði að því er varðar þessa þáltill. og að því er varðar lagafrumvarpið. Það er að sjálfsögðu skylda okkar að uppfylla þær skuldbindingar sem við erum hér að gangast undir. Ég vænti þess að íslenskt þjóðfélag geri það og ég hef þá trú að við munum gera það í meira mæli en ýmsar aðrar þjóðir sem hafa undirritað samninginn. Ég hef þá trú á íslensku samfélagi og ég veit að hv. þm. er mér því sammála.

Herra forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til fullgildingar á viðbótarsamningi við samning frá 21. mars 1983, um flutning dæmdra manna, sem gerður var í Strassborg 18. desember 1997. Megintilgangur samningsins um flutning dæmdra manna er að gera fullnustu refsingar mögulega í öðru ríki en þar sem hún er ákveðin. Að baki samningnum búa þau mannúðarsjónarmið að gera dómþola kleift að afplána refsingu í heimalandi sínu og jafnframt það sjónarmið að á þann veg sé fremur unnt að stuðla að félagslegri endurhæfingu hans og búa hann undir að koma út í þjóðfélagið á ný. Markmiðið með viðbótarsamningnum við samninginn um flutning dæmdra manna er að gera flutning á fullnustu dóms mögulegan í tveimur tilvikum: Annars vegar þegar dómþoli leitast við að komast hjá fullnustu eða frekari fullnustu með því að flýja til landsvæðis þegnríkisins áður en hann hefur afplánað dóminn. Þetta hefði í flestum tilvikum þær afleiðingar að dómur yrði ekki fullnustaður. Hins vegar þegar dómur eða stjórnvaldsákvörðun, sem leiðir af honum, felur í sér ákvörðun um brottvísun eða flutning dómþola úr landi að fullnustu lokinni. Í báðum þessum tilvikum er gert ráð fyrir að unnt sé að flytja fullnustu dóms án samþykkis dómþola. Herra forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði tillögu þessari vísað til hv. utanrmn.