Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég geri alvarlega athugasemd við störf þingsins á þessum morgni. Þann 13. og 15. mars sl. bar ég fram fyrirspurnir til hæstv. forsrh. Slíkum fyrirspurnum er ætlað að svara á dagskrá þingsins næsta miðvikudag á eftir. Það hefur ekki gerst. Liðnir eru nær tveir mánuðir án þess að hæstv. forsrh. hafi séð ástæðu til að svara þeim fyrirspurnum sem til hans hefur verið beint. Á dagskrá þessa fundar eru síðan fyrirspurnir til forsrh. og við höfum gert ráð fyrir því sem höfum undirbúið þær að eiga orðastað við hæstv. forsrh. En að sjálfsögðu ætlar hann sér ekki að eiga orðræður við okkur. Þannig fáum við nú skilaboð um að hann taki ekki þessar fyrirspurnir og þær eru teknar út af dagskrá. Herra forseti. Ég hlýt, um leið og ég bið um að það séu ekki margir fundir í salnum, að greina frá því hversu einfaldar þær fyrirspurnir eru sem ég beindi til forsrh. Annars vegar er um það að ræða hvort hann hyggist gefa út ályktanir Alþingis sem eru um framkvæmd á þeim ályktunum sem alþingismenn fá samþykktar í þinginu. Þessari spurningu er hægt að svara með jái eða neii. Hin fyrirspurnin er um það hvort hæstv. ráðherra líti svo á að nefnd, sem hann skipaði sjálfur samkvæmt samþykkt slíkrar ályktunar, sé enn að störfum og henni sé ætlað að skila tillögum til hans vegna þess að sú nefnd heldur ekki fundi. Herra forseti. Hæstv. forsrh. velur að hunsa þessar fyrirspurnir þó að hann geti komið óundirbúið og látið vilja sinn í ljós með því að svara þeim. Hann velur að sjálfsögðu hvort hann umgengst þingið með reisn eður ei. En ég hlýt að spyrja hvernig þingið gæti hagsmuna þingmanna gagnvart framkvæmdarvaldinu hvað upplýsingagjöf varðar. Ég mótmæli harðlega þessari framkvæmd dagskrárinnar í dag. Það eru nærri tveir mánuðir liðnir frá því að fyrirspurnirnar voru lagðar fram. Þær eru einfaldar. Það er hægt að svara þeim með jái eða neii eins og hér hefur komið fram og nákvæmlega þessi staða endurspeglar gerræðislega framkomu af hálfu forsrh. gagnvart þinginu, sem ég harma og sem ég mótmæli harðlega, herra forseti, og ég hlýt að spyrja: Hvernig ætlar þingið að bregðast við þessu? Þetta er einn af síðustu dögum þingsins, síðasti fyrirspurnatíminn og skilaboð forsrh. til okkar, sem höfum beint til hans fyrirspurnum, eru að hann ansi okkur ekki. Þetta er algerlega óviðunandi staða fyrir þingmenn, herra forseti, og ég krefst svara um hvernig bregðast á við.

Forseti vill geta þess að hæstv. forsrh. þurfti að víkja af fundi. Forseti biður hv. 4. þm. Reykn. afsökunar á þessu en eins og hann sagði í upphafi þurfti forsrh. því miður að víkja af fundi.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þá gagnrýni sem fram kom hjá hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur en vekja einnig athygli á því að hér er að hefjast síðasti fyrirspurnatími þingsins. Við í þingflokki Samfylkingarinnar höfum lagt fram fyrirspurnir og óskað eftir skriflegu svari. Það eru mál sem voru lögð fram fljótlega á haustþingi og fljótlega eftir áramót. Fyrirspurnir sem enn vantar skrifleg svör við eru 23 miðað við stöðuna 5. maí. Eitthvað hefur borist af svörum síðan en af þessum 23 fyrirspurnum er þingflokkur Samfylkingarinar með níu. En það sem er sýnu alvarlegra, virðulegi forseti, er það að skýrslubeiðnir sem liggja fyrir og hefur ekki verið svarað eru sjö, þar af er Samfylkingin með fimm og ein af þeim er lögð fram á fyrstu vikum þingsins, úttekt á stjórnunar- og eignatengslum milli fyrirtækja á íslenskum markaði. Þetta er skýrslubeiðni sem við leggjum afar mikla áherslu á og hún hefur ekki komið enn. Við gerðum okkur grein fyrir því að þarna væri um stórt verkefni að ræða og þess vegna töluðum við um að það mætti taka út ákveðna þætti í skýrslunni og skila þá a.m.k. áfangaskýrslu. Það er algerlega óþolandi að ekki sé farið eftir þeim frestum sem gefnir eru hvað varðar skrifleg svör við fyrirspurnum og skýrslubeiðnum.

Forseti vill geta þess að um hádegisbil í dag var síðasti frestur til að skila skýrslum. Forseti mun fara yfir þessar upplýsingar og kappkosta að hv. þm. fái þær skýrslur sem eru að klárast.

Hæstv. forseti. Ég undrast að hv. þm. Margrét Frímannsdóttir skuli koma upp til að gera athugasemdir vegna skýrslubeiðni sem kom frá Samfylkingunni á fyrstu dögum þingsins og varðar eignatengsl og stjórnunartengsl í íslensku atvinnulífi vegna þess að ég hef gefið skýringar á hv. Alþingi hvers vegna þetta er svona og hvernig ég hyggst bæta úr og verða við þessari beiðni. Þetta er það kostnaðarsamt að það gat ekki orðið úr því á þessu ári að ljúka skýrslugerðinni og vinnunni. Hins vegar hef ég líka látið það koma fram að ég mun sjá til þess að vinnan hefjist í ár með því að leggja fram fjármagn af ráðstöfunarlið mínum og Samkeppnisstofnun fær þetta verkefni. Ég tel að málið sé í viðunandi farvegi og hef þegar gert grein fyrir því þannig að mér finnst að hv. þm. hefði ekki þurft að koma upp núna á þessum degi til þess að gera þessar athugasemdir.

Herra forseti. Ástæða þess að ég kveð mér hljóðs um störf þingsins er sú að 24. febrúar lagði ég fram fyrirspurn til hæstv. forsrh. á þskj. 652 um flutning fjarvinnsluverkefna og starfa út á land og var óskað eftir skriflegu svari. Það skriflega svar er ekki komið enn og ég vek athygli á því að þetta er fyrirspurn um flutning þessara verkefna árið 1999 meðan þessi málaflokkur var enn þá á forræði hæstv. forsrh. sem þá starfaði jafnframt sem byggðamálaráðherra. Þetta svar er ekki enn komið nú tæpum þremur mánuðum eftir að fyrirspurnin var lögð fram og það sætir mikilli furðu. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forseta út í það hvort forsetaembættið geti ekki athugað hvort það sé þannig að það séu svo rosalega mörg störf sem hafi verið flutt út á land að þetta væri svo rosalega mikil og yfirgripsmikil skýrsla að það tæki allan þennan tíma og þá vonandi allt sumarið að koma þessu á prent og koma þessu frá sér, eða e.t.v. hvort störfin séu svo fá að menn skammist sín fyrir að leggja þá skýrslu fram ef væri nánast hægt að leggja það á bréfmiða sem gæti verið í kubbum á borðum ráðherra. Við þessu vildi ég fá svar sem allra fyrst vegna þess að mér finnst það mjög alvarlegt mál ef ekki er hægt að svara slíkum fyrirspurnum sem þarna eru lagðar fram. Ég geri ekkert með það þó að það komi fram í skýringum á eftir að þessi málefni séu ekki lengur á forræði forsrh. Það er sannarlega rétt að það breyttist, hæstv. forsrh. gafst upp á þessum málaflokki um síðustu áramót og afhenti hann iðnrh. en ég geri ekkert með það vegna þess að þetta er fyrirspurn um þessi störf og það sem gerðist árið 1999. Jafnframt var loksins á dagskrá fundarins í dag fyrirspurn sem ég lagði fram til hæstv. forsrh. 23. mars um búsetuþróun, um stefnu í byggðamálaáætluninni, sem er dálítið viðamikið plagg og það besta í því er hve mikið er af upplýsingum en tillögurnar eru einskis virði og ekkert er farið eftir þeim og lítið sem ekkert gert. Í þessum málaflokki sem svo mörgum öðrum er hæstv. ríkisstjórn með allt niður um sig varðandi búsetuþróun og hefur enga tilburði til að bregðast við. Þarna ætlaði ég að spyrja m.a. um hvort það hefði verið kannað t.d. hvað nýsettar breytingar á þungaskatti hafi í för með sér en þar telja menn að flutningskostnaður til staða sem lengst er að fara muni hækka um 30% og fara beint út í verðlagið. En ég skil líka nokkuð vel að hæstv. forsrh. skuli forðast eins og heitan eldinn að ræða byggðamál. Slóðin er ekki það falleg undanfarin ár.

Forseti vill geta þess, eins og reyndar kom fram í ræðu hv. 3. þm. Norðurl. v., að hæstv. forsrh. hefur komið þeim upplýsingum til forseta að eðlilegra sé að hæstv. iðn.- og viðskrh. svari spurningunni.

Herra forseti. Þær þrjár fyrirspurnir sem hafa verið teknar til umræðu í upphafi fundar um störf þingsins eru allar efstar á dagskrá þessa fundar. Þeir fyrirspyrjendur sem fluttu fyrirspurnirnar áttu von á því eftir að dagskráin hafði verið útgefin að þessar fyrirspurnir yrðu þær fyrstu sem svarað yrði. Nú hefur hæstv. forsrh. vikið af fundi og því spyr ég hæstv. forseta hvort ekki sé möguleiki á því að hæstv. forsrh. komi til fundar síðar í dag og svari þessum fyrirspurnum þannig að þær séu ekki teknar út af dagskrá heldur látnar bíða þar til ljóst verður hvort hæstv. forsrh. getur komið til fundarins síðar í dag. Í öðru lagi er það ágalli á störfum Alþingis þegar lagðar eru fram skriflegar fyrirspurnir að ekki sé hægt að svara þeim með skriflegu erindi til fyrirspyrjanda eftir að þingi hefur verið frestað. Mér er sagt að í nýjum þingskapalögum standi til að breyta þessu ákvæði á þennan veg og mér finnst það skynsamlegt. Ég vildi gjarnan fara þess á leit við hæstv. ráðherra þó að það sé kannski ekki alveg samkvæmt þingsköpum að ef þeir eiga tilbúið skriflegt svar eða svar við beiðni um skriflegt svar, láti þeir það ganga til þingmanna þó svo þingfrestun sé orðin. Það liggur t.d. fyrir beiðni mín til hæstv. fjmrh. um að svara skriflega fyrirspurn um það hve miklu fé sé búið að verja af almannasjóðum til að reyna að afla markaðar erlendis fyrir lambakjöt frá Íslandi og er vissulega forvitnilegt að fá svar við þeirri spurningu sem ég veit að búið er að vinna með í fjmrn. og er komið á endapunkt til þess að sjá hve miklum fjármunum hefur verið varið í slík verkefni í gegnum árin og bera það síðan saman við árangurinn. Varðandi það sem hæstv. iðnrh. sagði þá var það svo að við ræddum þessa beiðni um skýrslu, ég og hæstv. fyrirrennari iðnrh., og okkur var það alveg ljóst að þetta kostaði mikið fé. En hæstv. iðnrh. sagði að hann samþykkti engu að síður að þessi skýrslubeiðni yrði samþykkt á þinginu og hann mundi vinna í samræmi við hana og skila á þessum vetri áfangaskýrslu um samruna fyrirtækja í sjávarútvegi og vinna síðan að því að útvega fjármuni til þess að kosta afganginn. Nú er það svo að skýrslubeiðnin fellur úr gildi þegar þessu þingi er slitið. Þarf ég þá, virðulegi ráðherra, og félagar mínir að endurnýja skýrslubeiðnina í upphafi næsta þings eða er ráðherra reiðubúinn til að lýsa því yfir í umræðunni að hæstv. ráðherra muni vinna að því að þessi skriflega skýrsla verði lögð fyrir Alþingi á næsta vetri án þess að þurfi að koma fram ný beiðni þar um?

Ég minni hv. þm. á að beina fyrirspurnum sínum til forseta.

Ef forseti gæti svarað þeim.

Því miður er ekki hægt að verða við þeirri ósk að forsrh. komi til þess að svara 1.--3. spurningu þar sem 1.--3. dagskrármál voru í upphafi fundar tekin út af dagskrá.

Virðulegi forseti. Þetta er alveg dæmalaus framkoma af hálfu hæstv. forsrh. og ég hlýt að taka það fram vegna orða forseta um að forsrh. hafi þurft að víkja af fundi að ég fékk upplýsingar um það fremur snemma á þeim fundi sem hér hófst kl. hálfellefu að hæstv. forsrh. mundi ekki svara fyrirspurnum okkar í dag. Ég tek því illa en ég er ekkert sérlega undrandi því að framkoma forsrh. við þingið er yfirleitt ekki á mjög málefnalegum nótum. Herra forseti. Ég hefði kosið að forseti Alþingis hefði haft samráð um það við okkur þingflokksformenn að taka atkvæðagreiðslur í tæpa tvo tíma fram fyrir fyrirspurnirnar úr því að það lá fyrir að forsrh. gat ekki svarað fyrstu þremur fyrirspurnunum og að verið væri að taka atkvæðagreiðslurnar á kostnað fyrirspurnanna. Mér finnst að það hefði verið sanngjarnt, annað eins samráð og ég ásamt öðrum þingflokksformönnum höfum haft við forsetann að þannig hefði verið staðið að málum. Ég mun að sjálfsögðu taka þetta upp á fundi með forseta núna kl. eitt og þessu máli er ekki lokið í vor af minni hálfu. Ég mun ganga eftir þessum einföldu svörum við forsrh. og koma þeim svörum til skila. Ég mun skoða hvernig það verður gert og ég hlýt að benda hæstv. forseta á að það er ekki mjög klókt í dagskrá eins og þessari að byrja á því að taka mál út af dagskrá ef unnt hefði verið að fá forsrh. hér síðar.

Herra forseti. Ég er afar ósáttur við það svar sem ég fékk um að hæstv. iðnrh., sem tók við málefnum byggðanna um síðustu áramót, ætti að svara fyrir það sem ég var að spyrja um vegna liðins árs, ársins 1999. Ég hef miklu meiri trú á að hæstv. iðnrh. bregðist vel við þeirri búseturöskun og búsetuþróun sem orðið hefur heldur en hæstv. forsrh. hefur gert undanfarin ár sem er ekki með mjög mikinn og góðan afrekslista í þessum málum. En ég skil ekki hvers vegna hæstv. iðnrh. á að svara fyrir þetta. Ég skil ekki hvernig ég á að spyrja hæstv. iðnrh. út í þau atriði sem ég nefndi áðan. Í byggðaáætluninni er getið um að leggja eigi mat á kostnað samfélagsins vegna þeirrar búsetuþróunar sem orðið hefur frá árinu 1986. Spurning mín var um hvort lagt hefði verið mat á þá búsetuþróun, t.d. þegar þungaskattinum var breytt, þungaskattinum gagnvart sérleyfishöfum sem allir urðu að skila inn leyfum sínum og geta ekki rekið starfsemi sína vegna þess að styrkir eru meira að segja líka skornir niður. Þungaskatturinn íþyngir þeim svo að þeir hafa ekki nokkurn rekstrargrundvöll. Og skattheimtan á innanlandsflugið sem ríkisstjórnarflokkarnir samþykktu í gærkvöldi sem gerir það að verkum að innanlandsflug er að leggjast niður. Þetta þarf að spyrja hæstv. forsrh. út í. Mér finnst það mjög miður að hann skuli hafa nánast flúið af hólmi þegar búið er að setja þessi mál á dagskrá. Að ég tali ekki um að hann svari, láti apparatið í ráðuneyti sínu í Reykjavík svara skriflegri fyrirspurn um fjarvinnsluverkefnin og störf úti á landi. Ef svarið er að forsrn. sé svo fáliðað að það geti ekki svarað þessu, þá er hægt að benda hæstv. forsrh. á að fá einhverja utan af landi til að vinna þessi svör.

Forseti mun koma eintaki af athugasemd hv. þm. til hæstv. forsrh.

Virðulegi forseti. Fram kom hjá forseta áðan að ekki væri hægt að taka þetta upp aftur í dag vegna þess að virðulegur forseti hafði lýst yfir að málin væru tekin af dagskrá. Síðan við mættum í morgun er búið að setja á þrjá nýja fundi og það er áreiðanlega ekkert því til fyrirstöðu ef hæstv. forsrh. lætur svo lítið að mæta í þingsalinn og svara tveggja mánaða gömlum fyrirspurnum að settur sé nýr fundur honum til heiðurs ef hann ætlar að standa við það sem hann á að gera, og við hljótum að fara fram á það.

Herra forseti. Á útmánuðum árið 1999 gerðust atburðir í íslenskum stjórnmálum eða utanríkisstjórnmálum sem ekki var kannski mikill gaumur gefinn. Þá gerðist það nefnilega í fyrsta sinn að Ísland tók þátt í hernaði gegn annarri þjóð í þeim skilningi að eiga aðild að ákvörðun Atlantshafsbandalagsins, NATO, um að hefja loftárásir á Júgóslavíu. Þessi atburður er í rauninni þeim mun meiri tímamót í ljósi þess að þegar Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu, NATO, var skýrt tekið fram af Íslands hálfu og það má kalla það fyrirvara, enda oft vitnað til hans sem slíks, að einmitt þetta mundi Ísland aldrei gera. Það tengdist þeim vilja ráðamanna, Íslendinga, að við yrðum áfram, þrátt fyrir aðild að hernaðarbandalaginu NATO, herlaus þjóð og mundum aldrei fara með vopnum eða ófriði gegn annarri þjóð. Þessi fyrirvari kom fram á margvíslegan hátt í tengslum við ákvarðanatökuna um aðild okkar að NATO. Hann kemur fram í fyrsta lagi í skýrslu þriggja ráðherra sem fóru til Washington í aðdraganda þeirrar ákvörðunar í byrjun árs 1949. Sá fyrirvari er rakinn í greinargerð með till. til þál. um þátttöku Íslands í Norður-Atlantshafssamningnum og ég hygg að sá fyrirvari hafi einnig komið fram í ræðu eða jafnvel ræðum, sem m.a. hæstv. þáv. utanrrh., Bjarni Benediktsson, flutti í tengslum við undirritun samningsins og e.t.v. í fleiri tilvikum. Fyrirvarinn er svohljóðandi eins og hann kemur fyrir í skýrslu ráðherranna þriggja sem til Washington fóru, þeirra Bjarna Benediktssonar, Emils Jónssonar og Eysteins Jónssonar: ,,Við tókum fram`` --- eins og segir í skýrslunni --- ,,að Ísland hvorki hefði né gæti haft eigin her og mundi þess vegna hvorki geta né vilja fara með hernaði gegn nokkurri þjóð jafnvel þó á það yrði ráðist.`` Nú kom að vísu ekki til í þessu tilviki að sambandsríkið Júgóslavía réðist á Ísland en engu að síður gerðist hið gagnstæða, að Ísland tók ekki í efnislegum skilningi heldur pólitískum, siðferðislegum og þjóðréttarlegum ábyrgð á því að farið var með vopnum gegn Júgóslavíu. Reyndar var svo í framhaldinu, í fyrirvaranum, þau frægu ákvæði sem mjög urðu tilefni deilna á Íslandi, herra forseti, að ekki kæmi til mála að hér yrði her á friðartímum. Ég hef því leyft mér að spyrja hæstv. utanrrh.: Ber að líta svo á að fyrirvari Íslands við Atlantshafssamninginn frá 1949, þess efnis að Íslendingar gætu ekki sem vopnlaus þjóð sagt annarri þjóð stríð á hendur, sé úr gildi fallinn í ljósi aðildar Íslands að hernaði Atlantshafsbandalagsins gegn Júgóslavíu árið 1999?

Herra forseti. Ég ætla ekki að fara að rekja aðdraganda átakanna í Júgóslavíu en það er rétt að taka fram í upphafi að það var mat Atlantshafsbandalagsríkjanna að ástand mála í Kosovo væri slíkt að ekki væri lengur hægt að sitja hjá án aðgerða. Hins vegar er rétt að halda því til haga að Júgóslavíu var ekki sagt stríð á hendur. Þegar Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu 1949 var sérstaða þess viðurkennd á eftirfarandi hátt: 1. Ef til ófriðar kæmi mundu bandalagsþjóðirnar óska svipaðrar aðstöðu á Íslandi og var í síðasta stríði, þ.e. í seinni heimsstyrjöldinni, og það mundi algerlega vera á valdi Íslands sjálfs hvenær sú aðstaða yrði látin í té. 2. Að allir samningsasðilar hefðu fullan skilning á sérstöðu Íslands. 3. Að viðurkennt væri að Ísland hefði engan her og ætlaði ekki að stofna her. 4. Að ekki kæmi til mála að erlendar herstöðvar yrðu á Íslandi á friðartímum. Nefna má að í umræðum um málið vildu nokkrir þingmenn setja sem formlegt skilyrði fyrir aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu að viðurkennt yrði af öllum samningsaðilum sem samningsatriði sú sérstaða Íslands að það gæti aldrei sem vopnlaust ríki sagt öðrum þjóðum stríð á hendur né háð styrjöld, enda ætluðu Íslendingar sér ekki að hervæðast. Allar brtt. voru hins vegar felldar og var tillaga ríkisstjórnarinnar um að Ísland skyldi gerast stofnaðili að Atlantshafsbandalaginu samþykkt. Alþingi viðurkenndi þar með 30. mars 1949 skuldbindingar sem tengjast Atlantshafssamningnum og Ísland er ekki hlutlaust ríki. Hernaðaraðgerðir Atlantshafsbandalagsins í Júgóslavíu byggðu á þjóðréttarlegum grunni, ályktun öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna, nr. 1199 frá 23. september 1998, markmiðum og meginreglum sáttmála Sameinuðu þjóðanna sem vitnað er til í inngangsorðum Atlantshafssamningsins og á ákvæðum alþjóðlegra sáttmála um grundvallarmannréttindi. Síðastnefnda atriðið vegur stöðugt þyngra í þjóðarréttinum og enginn vafi er á því að það ákvæði mun vega enn þyngra í framtíðinni.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svörin en ég get ekki sagt að ég telji að þau hafi kannski að fullu skýrt stöðu málsins. Ég tel að heppilegra hefði verið að hæstv. utanrrh. tæki af skarið um það afdráttarlaust að menn hefðu með vitund og vilja þrátt fyrir þær yfirlýsingar sem gefnar voru í aðdraganda þess að Ísland gerðist aðili að Norður-Atlantshafssáttmálanum ákveðið að hverfa frá þeirri stefnu sem þá var mótuð að Ísland tæki ekki þátt í hernaðaraðgerðum gegn öðrum þjóðum. Það var það sem gerðist óumdeilanlega, herra forseti, þegar loftárásir hófust á Júgóslavíu. Hæstv. ráðherra segir að Júgóslavíu hafi ekki verið sagt stríð á hendur. Það er mjög athyglisverð yfirlýsing, herra forseti, og ég leyfi mér þá að spyrja að sjálfsögðu í framhaldinu: Hvað voru þá aðgerðirnar gegn Júgóslavíu á útmánuðum ársins 1999? Hvar í þjóðarréttinum koma fram heimildir til árása á sjálfstæð ríki án þess að um stríðsyfirlýsingu sé að ræða? Rennir þetta ekki, herra forseti, enn frekari stoðum undir þær efasemdir sem vaknað hafa um lögmæti aðgerðanna gagnvart Júgóslavíu eins og að þeim var staðið af hálfu árásaraðilanna? Víða um lönd standa harðar deilur og/eða málaferli eru í uppsiglingu einmitt vegna þess að þarna vilja menn meina að brotið hafi verið gegn einni af grundvallarreglum þjóðarréttarins þar sem farið var með vopnum gegn sjálfstæðri þjóð án undangenginna venjulegra aðgerða áður en til þess kæmi og án undangengins sérstaks samþykkis Sameinuðu þjóðanna áður en árásirnar hæfust. Herra forseti. Mér finnst þetta dapurleg niðurstaða hvort tveggja í senn ef svo er að þarna hafi a.m.k. í pólitískum skilningi verið horfið frá þeirri stefnu sem mótuð var að Ísland færi ekki með hernaði gegn öðrum þjóðum og hefur þá síðasti fyrirvarinn af öllum sem settir voru og notaðir til þess að lokka menn inn í Atlantshafsbandalagið á sínum tíma verið svikinn.

Herra forseti. Fyrirvarar að því er varðar Atlantshafsbandalagið standa og við höfum á engan hátt brotið þá. Þau átök sem þarna voru voru fyrst og fremst vegna mannréttinda. Það liggur fyrir að ríkisstjórn þessa lands sótti með hernaði og ofsóknum á minnihlutahóp í landinu og ríki Vesturlanda töldu ekki rétt að sitja lengur hjá og ákváðu að koma öllu þessu saklausa fólki til hjálpar og bjargar. Á síðustu áratugum hafa innanlandsátök því miður farið ört vaxandi í samanburði við stríð milli ríkja. Óbreyttir borgarar eru yfirleitt aðalfórnarlömb slíkra átaka og meginregla þjóðarréttar er sú að ríkið hafi ekki rétt til að skipta sér af málefnum sem koma í aðalatriðum undir eigin lögsögu ríkis samkvæmt 7. tölul. 2. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna. Hins vegar er ljóst að því sjónarmiði vex nú fiskur um hrygg að vegna alvarlegra mannréttindabrota og glæpa gegn mannkyni megi önnur ríki skipta sér af því hvernig ríki fer með eigin þegna og Sameinuðu þjóðunum ber skylda til að styrkja og stuðla að virðingu fyrir mannréttindum og það er óumdeilanlegt að öryggisráðið geti samþykkt hernaðaríhlutun af mannúðarástæðum eins og t.d. í Sómalíu. Það sem ýtir undir þá niðurstöðu að hernaðaríhlutun sé heimil undir ákveðnum kringumstæðum er að almennt vægi mannréttinda hefur stóraukist frá því að sáttmáli Sameinuðu þjóðanna var samþykktur. Ekki sé rétt að hengja sig í réttarfarsleg atriði eins og að formleg samþykkt öryggisráðsins sé ávallt nauðsynleg. Sérstakar aðstæður geti verið fyrir hendi. Gera verði ráð fyrir þróun og aðlögun réttarins að breyttu eðli hernaðaríhlutunar. Þegar metið er hvort aðstæður í einstöku máli séu slíkar að um heimild geti verið að ræða án ótvíræðs umboðs Sameinuðu þjóðanna er talið rétt að líta m.a. til þess hvort um gróf eða skipuleg mannréttindabrot eða brot á mannúðarlögum sé að ræða og hvort öll önnur úrræði hafi verið reynd til þrautar til að leiðrétta ástandið. Fyrir liggur að mat þessara ríkja var að allar aðrar leiðir hafi verið reyndar til þrautar. Þessi átök urðu því miður en þau voru framkvæmd á grundvelli mannréttinda og mannúðar og ég vænti þess að hv. þm. skilji að þarna var unnið í anda mannúðar og mannréttinda en ekki af einhverri árásarhneigð á annað ríki.

Herra forseti. Á þskj. 779, 495. mál, er fsp. frá mér. Hún hefur legið frammi í nokkurn tíma og er nú komin á dagskrá. Fyrr í vetur lagði ég ásamt þingmönnum annarra flokka fram þáltill. um að smásala á tóbaki verði háð leyfisveitingu. Því miður hefur sú tillaga ekki komið á dagskrá í heilbr.- og trn. þó hún hafi fengið góðar undirtektir. Skaðsemi tóbaks er óumdeild. Þrátt fyrir að nokkuð hafi dregið úr tóbaksnotkun á undanförnum árum, ekki síst vegna mikils og markviss áróðurs, eru reykingar engu að síður algengar. Kannanir hafa einnig sýnt að reykingar barna og unglinga aukast og færast neðar í aldurshópana, einkum hjá ungum stúlkum. Samkvæmt upplýsingum tóbaksvarnanefndar má ætla að íslenskir grunnskólanemar hafi varið liðlega 10 millj. kr. til tóbakskaupa árið 1999. Því er mjög mikilvægt að beita öllum ráðum til að draga úr sölu tóbaks til barna og unglinga og að markmiðið verði að tekið verði fyrir alla ólöglega sölu. Fsp. mín til hæstv. dómsmrh. er lögð fram í tengslum við fyrrnefnda þáltill. því að sterkur grunur leikur á að eftirlit með sölu á tóbaki sé langt frá því að vera fullnægjandi og það sama megi segja um eftirfylgnina, þ.e. kærur vegna ólöglegrar sölu á tóbaki. Herra forseti. Því spyr ég hæstv. dómsmrh.: 1. Hversu oft á síðustu fimm árum hafa komið upp kærumál vegna sölu á tóbaki til barna og unglinga sem ekki hafa haft aldur til kaupanna samkvæmt lögum? 2. Hversu oft hefur sektum verið beitt í þessu sambandi og hverjar eru upphæðir sektanna?

Herra forseti. Í tilefni af fsp. hv. þm. var aflað upplýsinga um slík kærumál hjá ríkislögreglustjóra. Hann óskaði síðan upplýsinga frá öllum lögreglustjórum vegna fsp. þar sem umrætt mál er ekki sérgreint í málaskrá lögreglunnar. Eftirfarandi mál hafa komið upp hjá einstökum embættum: Í Vestmannaeyjum: eitt mál árið 1998 þar sem ekki var beitt sektum. Verslunareigandi var kærður fyrir sölu til unglinga. Hvolsvöllur: Eitt mál, ekki beitt sektum. Akureyri: Vitað er um fimm mál. Í nokkrum tilvikum hafa það verið unglingar sem seldu unglingum tóbak. Í einu tilviki var það eigandi sjoppu sem seldi unglingi tóbak. Í svari lögreglustjórans í Reykjavík segir að samkvæmt gögnum embættisins hafi engin formleg kærumál borist embættinu vegna sölu á tóbaki til barna og unglinga. Hins vegar hafi nokkur fjöldi ábendinga komið til lögreglu frá tóbaksvarnanefnd og fleirum vegna slíkra tilvika. Samkvæmt 17. gr. laga um tóbaksvarnir, nr. 74/1984, séu það heilbrigðisnefndir en ekki lögregla sem hafi með þetta eftirlit að gera og því hugsanlegt að hjá þeim liggi fyrir einhverjar upplýsingar um þessi málefni. Lögreglustjórinn í Reykjavík hafi þó tekið þátt í aðgerðum til að hamla gegn sölu á tóbaki til ungmenna í samvinnu við tóbaksvarnanefnd og Íþrótta- og tómstundaráð Reykjavíkur. Megi í því sambandi nefna aðgerðir í mars 1999 þar sem fram kom að ungmenni undir aldri gátu keypt tóbak í 68% tilvika þar sem slíkt var reynt. Í kjölfar þessara athugana hafi viðkomandi verslunareigendum verið sendar ábendingar um málið og gildandi reglur verið ítrekaðar. Í svari sýslumannsins á Akranesi kemur fram að ekki hafi komið upp kærumál sem hér er um að ræða. Hins vegar hafi, eftir ábendingum frá skólayfirvöldum, sölustaðir tóbaks verið reglulega heimsóttir af lögreglu til að árétta bann á sölu tóbaks til barna og unglinga. Hv. þm. spurði einnig hversu oft sektum hafi verið beitt í þessu sambandi og hverjar upphæðir sektanna séu. Í ofangreindum málum var sektum beitt í einu máli á Akureyri, sekt að fjárhæð 10 þús. kr. þar sem eigandi sjoppu seldi unglingum tóbak. Að lokum vil ég þakka hv. þm. fyrir þessa fsp. og að vekja athygli á málefninu. Hér er spurt um mál þar sem stjórnvöld verða vissulega að vera á varðbergi og skýrar reglur þurfa að vera um.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. svörin. Það var eins og mig grunaði og fram hafði komið, að eftirlitið er brotakennt. Þessi mál eru sjaldan kærð og enn sjaldnar að sektum sé beitt. Því er mjög mikilvægt að koma böndum yfir sölustaði tóbaks og skilyrða þá með leyfisveitingu. Tóbaksvarnanefnd tekur undir þá tillögu í umsögn sinni um þáltill. sem ég nefndi áðan, að hver sá sem reki smásöluverslun tóbaks skuli hafa til þess sérstakt leyfi sýslumanns úr viðkomandi umdæmi. Tóbaksvarnanefnd bendir á að viðurlög þurfi að vera við brotum, sektir frá 50 og upp í 150 þús. kr. og hærri við ítrekuð brot. Það er tekið undir að hver sem rekur smásöluverslun skuli hafa til þess sérstakt söluleyfi, að beita skuli sektum og herða þurfi eftirlitið. Ég fagna því að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu og ég vona á fleiri stöðum hafi tekið höndum saman við tóbaksvarnanefnd og Íþrótta- og tómstundaráð og reyni að sinna eftirlitinu. Tölur um sölu tóbaks til barna og ungmenna sýna að undir 18 ára aldri kaupa þau langflest eigið tóbak án þess að söluaðilar fái nokkrar aðvaranir eða sektir fyrir. Ég þakka undirtektirnar og hvet hæstv. dómsmrh. til að beita sér í þessu máli og gera það sem hann getur til að koma einhverjum böndum á vandann.

Herra forseti. Það hefur lengi verið áhugamál ýmissa sem koma nálægt flutningum á fötluðu fólki og reka eða breyta bifreiðum sem eru sérútbúnar til slíks flutnings að reglur yrðu settar sem tækju til öryggis fatlaðra í slíkum flutningum, almennar reglur í ákvæðum um gerð og búnað ökutækja eða annars staðar sem tryggðu betur öryggi fatlaðra í umferðinni. Á þetta hefur skort og ég leyfi mér að halda því fram að framkvæmd þessara mála, bæði hvað varðar öryggisreglur og ýmislegt sem lýtur að greiðslu kostnaðar í þessu sambandi og snýr ekki að hæstv. dómsmrh. heldur hæstv. trmrh., sé ekki í nógu góðu horfi. Ég hef því lagt fram tvær fsp. um þessu efni. Annarri er beint til hæstv. trmrh. en hinni til hæstv. dómsmrh., hún snýr að öryggisþáttum málsins og er svohljóðandi: Er þess að vænta að dómsmálaráðuneytið setji sérstakar reglur um öryggisbúnað í sérútbúnum bifreiðum fatlaðra og bifreiðum til flutnings fatlaðra, svo sem um festingar hjólastóla, öryggisbelti fyrir fólk í hjólastólum og annað sem tryggt getur öryggi fatlaðra í umferðinni?

Virðulegi forseti. Algengt er að þeir sem eru fatlaðir aki ökutækjum sem eru sérútbúin fyrir þarfir þeirra. Nýju ökuskírteinin bera með sér tákntölu sem vísar til skilyrða eða takmarkana vegna fötlunar. Oft er áskilið að búnaður ökutækis viðkomandi, sem oftast er bifreið, sé aðlagaður þörfum hins fatlaða. Sá áskilnaður byggist á læknisfræðilegu mati og hæfnisathugun. Reglugerð um gerð og búnað ökutækja frá árinu 1993 gerir ráð fyrir ökutækjum fyrir hreyfihamlaða, þ.e. ökutækjum sem búin eru til að mæta sérþörfum hreyfihamlaðra til aksturs. Ekki eru þar sérstök ákvæði um allan þann sérbúnað sem notaður kann að vera sem þá er að jafnaði viðbótarbúnaður við hinn almenna búnað ökutækisins. Sérstök ákvæði eru þó um stýrisbúnað og hemla. Tekið er fram að stýrisbúnaði bifreiðar megi breyta þannig að henti hreyfihömluðum ökumanni og er þá kveðið á um að þegar stýrisbúnaði hefur verið breytt þannig að léttara sé fyrir ökumann að stjórna bifreið skuli búnaðurinn hafa viðtengt orkuforðabúr. Ef hreyfill stöðvast af ófyrirsjáanlegum orsökum skal orkuforðabúrið gera ökumanni kleift að stýra bifreiðinni örugglega þar til hún er stöðvuð. Þá er tekið fram að bifreið fyrir hreyfihamlaða sem búin er handstýrðum aksturshemli þurfi ekki jafnframt að vera búin neyðarhemli eða stöðuhemli svo sem almennt er áskilið. Loks gilda nokkuð rýmri reglur um fjölda nagla í hjólbörðum bifreiða fyrir hreyfihamlaða en gilda almennt. Mér er tjáð að við þá endurskoðun reglugerðar um gerð og búnað ökutækja sem staðið hefur yfir að undanförnu hafi ekki komið fram að þörf væri breytinga á þessum ákvæðum. Að því er varðar bifreiðar hins vegar sem ætlaðar eru til að flytja hreyfihamlaða er þess að geta að engin sérákvæði eru um búnað slíkra bifreiða í reglugerðinni um gerð og búnað ökutækja. Við þá endurskoðun reglugerðarinnar sem ég hef þegar getið þótti full ástæða til að bæta úr þessu og í drögum að nýrri reglugerð er gert ráð fyrir sérstökum ákvæðum er nái til þessara bifreiða. Það eru ákvæði um lofthæð í farþegarými, um búnað til að festa hjólastóla, um öryggisbelti og festiólar. Þessi ákvæði eru að meginstefnu í samræmi við norsk ákvæði. Ákvæðin eru ítarlegri en svo að tími sé til að lýsa þeim nánar héðan úr ræðustól en texta hinna nýju ákvæða eins og hann er í reglugerðardrögum mun ég afhenda hv. fyrirspyrjanda nú að máli mínu loknu ef hann óskar þess. Að lokum vil ég þakka fyrirspyrjanda fyrir að hafa vakið máls á þessu og vænti þess að með svari mínu hafi hann fengið fullnægjandi svör við fsp. sinni en þessi nýja reglugerð sem ég hef minnst á, um gerð og búnað ökutækja, verður gefin út innan skamms.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmrh. fyrir svörin. Það gleður mig að í vændum séu ákvæði í reglugerð um gerð og búnað ökutækja sem taki sérstaklega á þessu vandamáli og fylli upp í þá eyðu sem þar hefur sannanlega verið. Megintilefni fsp. minnar er að það hefur verið mjög bagalegt og í raun með öllu fráleitt, miðað við þær kröfur sem annars eru gerðar til öryggis í umferðinni, að engin ákvæði hafi verið í reglugerð um t.d. hvernig hjólastólar væru festir í bifreiðum sérútbúnum til flutnings fatlaðra, um öryggisbelti og annað sem varðar öryggismál við slíkar aðstæður. Ljóst má vera að tímabært er að slíkar reglur líti dagsins ljós og ég þigg með þökkum boð hæstv. ráðherra að fá að líta á þau drög sem fyrir liggja. Varðandi hitt atriðið sem ég spurði um, frekari reglur um öryggismál í bifreiðum sérútbúnum fyrir fatlaða, er það vel ef talið er að núgildandi ákvæði séu fullnægjandi. Ég hafði talið eins og margir fleiri að vegna breyttrar tækni og mikilla nýjunga á þessu sviði þar sem m.a. rafeindatækni gerir ýmislegt mögulegt sem alls ekki var hugsanlegt áður þá gæti verið þörf á ítarlegri ákvæðum og/eða því sem ég hefði að mörgu leyti talið heppilegra að stefna að sem framtíðarmarkmiði, að í framtíðinni yrði til sérstök reglugerð sem geymdi öll þessi ákvæði, hliðarreglugerð við hina almennu reglugerð um gerð og búnað ökutækja sem að sjálfsögðu lýtur að öllum almennum aðstæðum. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og það gleður mig að þessi mál standi til nokkurra bóta.

Herra forseti. Ég beini fsp. til hæstv. umhvrh. Á þessu þingi hafa verið miklar umræður um umhverfismál og er það í rauninni vel og í takt við tímann. Oft hafa menn reyndar farið offari í umræðunni og margir hafa barist gegn því að sökkva landi, t.d. í tengslum við orkuöflun. Að mínu mati getur verið umhverfisvænt að sökkva landi í ákveðnum tilfellum. Þetta á við þegar yfirborð vatns er aukið í því skyni að koma í veg fyrir landfok og jarðvegsfok. Allt of lítil umræða hefur orðið um þessi mál og þessa hlið umhverfismála. Á sama hátt er að mínu mati allt of lítil umræða um fyrirhleðslumál við árfarvegi og fljót til þess að koma í veg fyrir landrof, en oft brjóta ár og fljót niður gróið land og það er í raun og veru skylda okkar stjórnmálamanna að veita meira fjármagn til fyrirhleðslumála en gert er. Ég beini fsp. minni, eins og ég sagði í upphafi, til hæstv. umhvrh. og fsp. er í tveimur liðum. 1. Hver er reynslan af hækkun Sandvatns á Haukadalsheiði í heftingu sandfoks? 2. Ef reynslan er jákvæð, hvar kemur víðar til greina að ráðast í framkvæmdir sem þessar til að hefta sandfok og jarðvegsfok?

Virðulegur forseti. Fyrsta spurning hv. þm. Ísólfs Gylfa Pálmasonar var: ,,1. Hver er reynslan af hækkun Sandvatns á Haukadalsheiði í heftingu sandfoks?`` Því er til að svara að Landgræðsla ríkisins lét vegna afar óstöðugs yfirborðs Sandvatns, tíðra moldroka á heiðinni og mikils framburðar í vatnið frá Hagafellsjöklum um Hagavatn og Farið, stífla útfall Ásbrandsár og Sandár haustið 1994. Nýtt útfall var gert og rennur það yfir í Sandá. Áður fyrr rauk sandur og leir úr vatnsbotninum til suðurs og suðvesturs eins og greinilega mátti sjá á gervitunglamyndum. Talið var að það áfok hamlaði uppgræðsluaðgerðum á svæðinu. Landgræðsla ríkisins telur að við stækkun vatnsins hafi tekið fyrir sandfok af þessu svæði, sáningar hafi dafnað á fyrrverandi áfokssvæðum og sjálfgræðsla er komin vel af stað. Því má segja að aðgerðirnar hafi skilað jákvæðum árangri. Yfirborð vatnsins helst nokkuð stöðugt og urðu aðeins smávægilegar breytingar á yfirborðinu í hlaupinu 1999 við framrás eystri Hagafellsjökuls. Að mati Landgræðslunnar og heimamanna er árangur sýnilegur en formlegt mat eða rannsóknir á árangri hafa ekki farið fram, en gert er ráð fyrir að það verði gert þegar tíu ár eru liðin frá því að stíflað var. Önnur spurning hv. þm. var: ,,2. Ef reynslan er jákvæð, hvar kemur víðar til greina að ráðast í framkvæmdir sem þessar til að hefta sandfok og jarðvegsfok?`` Því er til að svara að þrátt fyrir að talið sé að árangur sé jákvæður af breytingunum á Sandvatni, gefur það ekki tilefni til álita að allar slíkar aðgerðir skili árangri. Mjög erfitt er án undangenginna rannsókna að segja til um hvar komi til greina að ráðast í framkvæmdir svipaðar og við Sandvatn, enda eru ekki mörg slík áform uppi hjá Landgræðslunni. Landgræðsla ríkisins ákvað t.d. að stífla fyrir afrennsli úr Hagavatni sem er jökullón við eystri og vestari Hagafellsjökla í Langjökli. Markmiðið var að sökkva gömlum botni Hagavatns frá því það var stærra og stöðva þannig áfok sem Landgræðslan telur að hamli því að hægt sé að stöðva uppblástursgeira sem ógnar gróðri á heiðunum upp af Biskupstungum og Laugardal. Þetta svæði skoðuðum við hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason einmitt síðasta sumar. Við þessa aðgerð mundi Hagavatn stækka úr 5 km 3 í 13 km 3 sem er það mikil aðgerð að framkvæmdin fór í mat á umhverfisáhrifum. Skipulagsstofnun féllst á aðgerðina með skilyrðum, en umhvrh. þáv. úrskurðaði eftir að kært var að framkvæmdin skyldi fara í frekara mat samanber nánara svar við fsp. á þskj. 917 sem fram verður borið hér á eftir. Það er erfitt án undangenginna rannsókna að tilgreina hvar komi til greina að fara í svipaðar aðgerðir og við Sandvatn. Tryggja verður að stórar framkvæmdir sem breyta landslagi og geta haft aðrar víðtækar breytingar í för með sér skili þeim árangri sem til er ætlast. Meta þarf heildstætt öll áhrif sem geta orðið af umfangsmiklum breytingum sem framkvæmdar eru í náttúrunni. Einnig þarf að meta hvort aðrar hefðbundnari landgræðsluaðgerðir skili ekki betri árangri miðað við kostnað. Allt þetta yrði að meta með hliðsjón af umhverfisáhrifum, sbr. lög nr. 63/1993, um mat á umhverfisáhrifum, sem við erum reyndar að öllum líkindum að fara að breyta hér á næstunni í þinginu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. þessi svör. Það má greinilega heyra á svörum hæstv. ráðherra að það hefur tekist vel til í þessum efnum á þessum slóðum. En það er mjög oft nöturlegt að horfa upp í Árnessýslu á þurrum dögum og þegar rok er og sjá allt það land sem er í rauninni að fjúka þar burt. Það kom fram í ræðu og svari hæstv. ráðherra að árangurinn væri sýnilegur og til stæði, eftir á að giska tíu ár, að gera sérstakar rannsóknir í þessum efnum. Það er vel. Ég er sjálfur alveg sannfærður um að þessar aðgerðir eru mjög náttúruvænar, ef ég má nota það orð, og þær eru árangursríkar og ég hvet hæstv. umhvrh. til dáða í þessum efnum því mikil þörf er á því að reyna allt sem í okkar valdi stendur til þess að hefta landfok.

Herra forseti. Enn beini ég fsp. til hæstv. umhvrh. Hún er raunar í beinu framhaldi af fyrri fsp. minni og hæstv. ráðherra kom örlítið inn á þau mál er hún svaraði fyrri fsp. En ég ætla að halda mig við þær slóðir þar sem ég hef verið. Á Haukadalsheiði í Biskupstungum er vatn sem heitir Hagavatn. Árið 1939 var yfirborð þess vatns hækkað með því að þrengja úrrennsli vatnsins til þess að draga úr mold- og sandfoki. Aðgerð þessi var mjög skynsamleg og tókst í alla staði afar vel. Gríðarlegt mold- og sandfok er á heiðinni þó Landgræðsla ríkisins hafi barist mjög hetjulega og af miklum metnaði á þessum slóðum um langt árabil. Fyrir nokkrum árum stóð til að þrengja úrrennsli vatnsins á nýjan leik en svo óheppilega tókst til að krafist var að framkvæmdin færi í mat á umhverfisáhrifum. Framkvæmdir á þessum slóðum hafa því dregist úr hófi fram þó svo að allir sem ég hef rætt þessi mál við séu þeirrar skoðunar að nauðsynlegt sé að auka yfirborð vatnsins til þess að sökkva leirkenndu landi og koma í veg fyrir landfok. Þetta er nauðsynlegt til þess að Landgræðslan og áhugamenn um uppgræðslu í Árnessýslu geti haldið áfram landbótastarfi á þessu svæði því framkvæmd sem þessi er mikið landbótaverkefni. Ég beini því fsp. minni á þskj. 917 til hæstv. umhvrh.: 1. Hvað líður rannsóknum á umhverfi Hagavatns á afrétti Biskupstungna? 2. Hvenær telur ráðherra að hægt verði að leggja fram nýtt umhverfismat þannig að hefja megi framkvæmdir við hækkun Hagavatns til þess að draga úr uppblæstri á Biskupstungnaafrétti?

Virðulegur forseti. Það er rétt sem hér kom fram hjá hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni að það er búið að koma inn á þessi mál í svari við fyrri fsp. enda tengjast þessi mál mjög. En hér er spurt: ,,1. Hvað líður rannsóknum á umhverfi Hagavatns á afrétti Biskupstungna?`` Því til að svara að hinn 16. október 1996 felldi þáv. umhvrh. úr gildi úrskurð skipulagsstjóra ríkisins frá 25. júlí sama ár og gerði Landgræðslu ríkisins að framkvæma frekara mat á umhverfisáhrifum stækkunar Hagavatns til þess að hefta sandfok. Í úrskurði ráðherrans kemur fram að rannsaka þurfi fok af því svæði sem til stendur að sökkva og sýna fram á að það sé meginuppspretta sandfoks á svæðinu suður og suðvestur af Hagavatni. Samkvæmt upplýsingum Landgræðslu ríkisins er upplýsingaöflun lokið, svo og rannsóknum á gróðurfari. Rannsókn á sandfoki stendur enn yfir og verður lögð aukin áhersla á þann þátt í sumar og stefnt að því að ljúka rannsókninni í haust þannig að Landgræðslan geti lagt inn matsskýrslu fyrir eða um áramót. Önnur spurningin hljóðar svo, með leyfi virðulegs forseta: ,,2. Hvenær telur ráðherra að hægt verði að leggja fram nýtt umhverfismat þannig að hefja megi framkvæmdir við hækkun Hagavatns til þess að draga úr uppblæstri á Biskupstungnaafrétti?`` Því er til að svara að ef áætlanir standast, samanber það sem segir hér áður, þá ætti að vera hægt að leggja fram matsskýrslu um næstu áramót. Síðan færi hún í hefðbundið matsferli og niðurstaðan segði svo til um það hvort farið yrði í þessa framkvæmd og þá með hvaða hætti. Það er því undir umhverfismatinu og niðurstöðu þess komið. En miðað við upplýsingar Landgræðslu ríkisins ætti að vera hægt að leggja fram nýtt umhverfismat um áramótin.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ísólfi Gylfa Pálmasyni fyrir að vekja athygli á þessu máli. Ég held að þeir sem fara um þetta svæði kannist við sandfokið og uppblástursskýin sem eru á þessu svæði frá Hagavatni og því er mjög mikið fagnaðarefni að unnið skuli vera að úrbótum. Ég treysti Landgræðslunni afskaplega vel til að meta þessa hluti rétt og tek undir það að flýta beri þessum framkvæmdum. Það er dálítið slæmt að ekki skuli vera hægt að byrja strax í sumar á framkvæmdum sem sannarlega hefta fok, því flestir virðast vera sammála um að aðgerðir sem lúta að hækkun á vatnsyfirborði muni geta orðið að liði og leitt til þess að sandfok muni minnka og uppblástur þá um leið. Ég þakka hv. þm. fyrir þessa fyrirspurn.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. fyrir þessi svör og hv. þm. Kristjáni Pálssyni fyrir áhuga á málinu. Eins og fram kom í þeim ræðum sem fluttar voru um þetta mál eru flestir mjög sammála um mikilvægi þess að gera það sem mögulegt er til þess að koma í veg fyrir landfok. Ég játa að mér þykir slæmt að ekki skuli vera hægt að hefja framkvæmdir nú í sumar. Ég hafði satt að segja vonast til þess. En það kom fram í svari hæstv. ráðherra að niðurstöður vegna umhverfismatsins liggja ekki fyrir en fyrr en um næstu áramót og þetta þarf að fara í alveg ákveðið ferli. Því vonast ég til þess að það ferli gangi hratt fyrir sig. Ég treysti umhvrh. mjög vel til þess að halda vel á þessu máli og láta það ganga svo hratt fyrir sig sem mögulegt er því hér er um gríðarlegt hagsmunamál að ræða fyrir íbúa uppsveita Árnessýslu og reyndar landsmenn alla.

Virðulegur forseti. Hv. þm. Ísólfur Gylfi Pálmason hefði óskað að hægt yrði að hefja framkvæmdir í sumar. Það er algjörlega útilokað eins og staðan er í dag. Umhverfismatið er ekki komið inn og hefur ekki farið í sitt ferli. Þannig er útilokað að fara í þessa framkvæmd í sumar. Ég sem umhvrh. kem ekki að þessu máli fyrr en matið kemur inn. Að sjálfsögðu verður það unnið á eðlilegum og löglegum hraða þegar það loks skilar sér frá Landgræðslunni. Landgræðslan er að vinna að matsskýrslu og frekari rannsóknum. Verði niðurstaðan framkvæmdinni í vil, hugsanlega með einhverjum skilyrðum en um það er erfitt að segja á þessari stundu, er málið líka háð því að fé fáist til framkvæmdanna þegar matið er komið í höfn. Þannig þarf að skoða ýmis mál áður en framkvæmdir hefjast ef af þeim verður.

Herra forseti. Enn beini ég fsp. minni til hæstv. umhvrh. Fyrir þremur árum sat ég í nefnd ásamt sex öðrum fulltrúum um málefni Geysis í Haukadal. Niðurstöður nefndarinnar voru m.a. þær að ganga þyrfti frá samningum um tillögur um kaup á Geysissvæðinu, friðlýsingu fyrir 1. september 1999 og jafnframt að nefndin fengi kostnaðaráætlun um ákveðin atriði. Þau atriði voru m.a. að tryggja fjármagn til verkefnisins, að ljúka rannsóknum á svæðinu, að ljúka skipulaginu m.a. með tilliti til nýs vegar og heitavatnsöflunar fyrir byggðina á svæðinu og fleira mætti til nefna. Um langt skeið hefur verið heimild á fjárlögum til að kaupa upp það svæði sem Geysir í Haukadal er á og er í raun hluti af því svæði í eigu afkomenda Sigurðar heitins Greipssonar og Sigrúnar heitinnar Bjarnadóttur sem bjuggu á Geysi í Haukadal. Geysissvæðið er ein þekktasta náttúruperla landsins og þangað koma tugir þúsunda, jafnvel hundruð þúsunda ferðamanna allt árið um kring. Nauðsynlegt er að bæta alla aðstöðu við Geysi fyrir ferðamenn. Eigendur Hótels Geysis hafa staðið sig afar vel í þeim efnum og nú eru þeir m.a. að byggja náttúrustofu sem verður fljótlega opnuð og væri full ástæða fyrir ríkissjóð til að styðja þá framkvæmd. Í raun er eðlilegt að ríkið eigi svæðið kringum Geysi. Að mínu mati er það skylda stjórnvalda að ganga þegar í stað til samninga við eigendur hluta Geysissvæðisins. Það er einfaldara að gera það sem allra fyrst heldur en láta það dragast, því þá koma enn þá fleiri aðilar að þessu máli. Fsp. mín til hæstv. umhvrh. er í tveimur liðum: 1. Hver er stefna ráðherra varðandi kaup á Geysissvæðinu í Biskupstungum, en heimild til kaupa á svæðinu hefur verið í fjárlögum um margra ára skeið? 2. Hvaða hugmyndir hefur ráðherra um nýtingu Geysissvæðisins í framtíðinni?

Virðulegur forseti. Varðandi fyrri spurninguna, um stefnu ráðherra varðandi kaup á Geysissvæðinu í Biskupstungum, er því til að svara að á síðasta ári skilaði nefnd sem fyrrv. umhvrh. skipaði tillögum um friðun Geysis og Geysissvæðisins með hliðsjón af ákvæðum í náttúruverndarlögum. Í dag eru einungis friðaðar skálarnar á fjórum hverum, þ.e. á Geysi, Strokki, Konungshveri og Litla-Geysi. Ein af tillögum nefndarinnar var að skipuð yrði nefnd til að ganga frá samningum um kaup á Geysissvæðinu. Fyrrv. umhvrh., Guðmundur Bjarnason, skipaði síðan nefnd til að semja við landeigendur um kaup ríkisins á Geysissvæðinu í Haukadal ásamt þeim jarðhitaréttindum sem nauðsynleg teljast til að tryggja vernd svæðisins. Nefnd þessi er enn að störfum og hefur átt viðræður við landeigendur um kaup á viðkomandi landsvæði. Í gangi eru sérstakar rannsóknir á Geysi og aðliggjandi svæðum á vegum Orkustofnunar. Rannsóknir þessar halda áfram nú í sumar samkvæmt sérstakri fjárveitingu á fjárlögum þessa árs. Rannsóknirnar eiga að leiða til þess að betur verði hægt að meta áhrif nýtingar á heitu vatni á svæðinu og hjálpa til við að meta hversu stórt svæði þarf að vernda fyrir vinnslu til að tryggja vernd svæðisins og þannig ákvarða hversu mikið land íslenska ríkið þarf að kaupa. Rannsóknunum er einnig ætlað að sýna hvernig hitakerfi hveranna tengist og í þeim tilgangi þarf að dæla úr Geysi og framkalla í honum gos. Ég tel að ágætt sé að þurfa að framkalla gos í Geysi í þessum rannsóknum þar sem við getum þá slegið tvær flugur í einu höggi og haft þar túristagos í leiðinni. En þetta gos mun framkallað í byrjun júní, mér skilst í kringum 8. júní, þannig að þá verður örugglega mikið um mannaferðir á Geysissvæðinu til að skoða Geysisgosið. Nefndin hefur jafnframt unnið að því að kanna eignarrétt ríkisins á svæðinu þannig að með fullu öryggi liggi fyrir nákvæmlega hvaða land er nauðsynlegt að kaupa. Fram undan eru formlegri viðræður við jarðeigendur um kaup á viðkomandi landi en samkomulag af beggja hálfu um víðfeðmi landsins og verð þess þarf að liggja fyrir áður en til samninga kemur, en samningsvilji virðist vera fyrir hendi af beggja hálfu. Ef samningar takast milli aðila um verð og aðra skilmála þá mun umhvrh. leggja til við hæstv. fjmrh. að hann nýti heimild nr. 7.13 í fjárlögum þessa árs til kaupa á Geysissvæðinu. Varðandi aðra spurningu hv. þm. Ísólfs Gylfa Pálmasonar: Hvaða hugmynd hefur ráðherra um nýtingu Geysissvæðisins í framtíðinni? Þá er því til að svara að ef af kaupum verður er ætlað að ferðaþjónustan við Geysissvæðið verði rekin svipað og nú. Geysissvæðið er einn vinsælasti ferðamannastaður landsins eins og hér kom fram en þangað koma árlega 150--200 þús. manns. Í næsta nágrenni við Geysissvæðið er rekin þjónusta fyrir ferðamenn sem afar duglegir einstaklingar standa að. Þar má t.d. nefna hótel, gistiheimili, söluskála og fleira sem hv. þm. er kunnugt um og við höfum margoft rætt. Tilgangur kaupa á Geysissvæðinu er að stofna þar friðland og er það brýnt verkefni því Geysir er án efa einn frægasti goshver allra tíma og eitt þekktasta náttúrufyrirbæri landsins. Friðlýsingin mun miða að því að svæðið verði fyrir sem minnstum átroðningi og raski en almenningi verði samt tryggður greiður aðgangur að svæðinu. Það þarf að fara í verulegar lagfæringar og uppbyggingu á stígakerfi svæðisins til að tryggja að umhverfi hveranna verði ekki fyrir skemmdum. Með því er hægt að sýna svæðið fyrir þann fjölda ferðamanna sem þangað koma og vilja njóta þessara náttúrufyrirbæra án þess að níðst verði á svæðinu. Stefnan er að sjálfsögðu að koma málum þannig fyrir að menn geti gengið um Geysissvæðið og skoðað náttúrufyrirbærin sem þar eru án þess að skemma þau. Ég hefði helst viljað sjá Geysisgos verða að reglulegum viðburði í framtíðinni en við þurfum að bíða eftir niðurstöðum rannsóknanna, því ekki vill maður heldur framkalla Geysisgos of ört ef það þýðir að við töpum Strokki. Hann gýs það oft að hann er afar mikilvægur fyrir ferðaþjónustuna og væri meiri skaði af því að missa Strokk gegn því að Geysir gjósi sjaldan ef svo má að orði komst.

Herra forseti. Fá ef nokkur náttúrufyrirbrigði á landinu hafa verið rannsökuð jafnoft og jafnlengi og Geysir í Haukadal. Það má minna á að Ísleifur Jónsson, verkfræðingur og sérfræðingur í jarðborunum, hefur ítrekað lagt til að borað verði til að auka vatnsrennsli inn í hverinn. Hann telur að með því sé hægt að endurvekja Geysi án nokkurra spjalla á honum eða umhverfi hans. Ísleifur hefur rannsakað Geysi áratugum saman og það var hann sem endurvakti Strokk með borun á sínum tíma. Án Strokks væri hverasvæðið fyrst og fremst náttúruminjar. Herra forseti. Fyrir nokkrum árum flutti ég frv. til laga um eignaupptöku þessa svæðis. Það kom til vegna þess að þarna hafði einn aðili, ekki fjarri þessu merka náttúrufyrirbrigði, sett upp sumarbústað. Hann vantaði heitt vatn í sumarbústaðinn, boraði bara niður og sótti heitt vatn. Við það gerði enginn neinar athugasemdir. Að þetta merka náttúrufyrirbrigði, Geysir, skuli lenda í slíku froðusnakki milli ráðuneyta eins og raun ber vitni er mér gjörsamlega hulin ráðgáta. Það skiptir okkur Reykvíkinga miklu máli að Geysir gjósi vegna þess að hingað koma skemmtiferðaskip tugum saman og tugþúsundir farþega fara gegnum Reykjavík, ekki eingöngu til að skoða Reykjavík, heldur líka til að skoða Geysi og Gullfoss.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda Ísólfi Gylfa Pálmasyni fyrir þessa fsp. sem er mjög áhugaverð. Ég get tekið undir það með hæstv. umhvrh. að það verður að rannsaka mjög vel hvernig Geysir verði settur af stað að nýju. Auðvitað er nauðsynlegt að viðhalda Strokki ekki síður en ímynd Geysis. Ég tek undir það að mjög nauðsynlegt er að heildaryfirsýn sé yfir svæðið í kringum Geysi og það verði byggt upp með sóma. Ég efast ekki um að það fólk sem þarna hefur byggt upp ferðaþjónustu sé að gera sitt allra besta. Ég minni á að það hefur tekist afskaplega vel við uppbyggingu Bláa lónsins. Þar hefur verið reynt að byggja svæðið þannig að það auki ferðamennskuna. Fólk stoppar fremur sé virkilega fallega frá öllum hlutum gengið í kringum svona perlur. Geysir er ein af okkar allra merkilegustu náttúruperlum og því er mikilvægt að vel sé að öllu staðið.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. umhvrh. fyrir ítarlegt og gott svar. Það var nýr tónn í svari hennar og ég er viss um að góð brýningarræða hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar í þessum efnum verður til að hleypa krafti og dug í okkur sem höfum áhuga á þessu máli. Ég þakka líka hv. þm. Kristjáni Pálssyni fyrir að sýna þessu merka máli þann áhuga sem hann gerir. Það er auðvitað nauðsynlegt að semja við landeigendur um uppkaup á þessu svæði sem allra fyrst. Eins og margoft hefur komið fram er heimildarákvæði í 7. gr. fjárlaga til þeirra kaupa. Ég fagna því að nefndin skuli vera að störfum. En ég vil gjarnan brýna hæstv. ráðherra til að setja ákvæði um störf þessarar nefndar þannig að hún þurfi að ljúka störfum fyrir tilsettan tíma svo áfram sé hægt að vinna markvisst að þessu. Við getum ekki beðið jafnlengi og við höfum gert eins og fram kom í ágætri söguskýringu hv. þm. Guðmundar Hallvarðssonar. Það var líka fróðlegt að heyra í svari hæstv. ráðherra að til stendur að framkalla ferðamannagos við Geysi. Fyrrv. oddviti Biskupstungna, Gísli heitinn Einarsson, var mikill áhugamaður um þetta mál. Ég veit að fjölmargir aðilar á svæðinu sem og hér á höfuðborgarsvæðinu, eins og kom fram, eru áhugamenn um þetta. Þessum nýja tón sem greina mátti í ræðu hæstv. umhvrh. um að framkalla gos í Geysi fagna ég sérstaklega. Ég tek undir það að við megum ekki fara offari í þessum efnum. Hér er um sérstakar náttúruperlur að ræða sem við þurfum að nýta enn betur en við gerum.

Virðulegur forseti. Hér er alls ekki um froðusnakk að ræða og ég vil bara vísa því á bug sem hér kom fram. Umhvrn. og fleiri aðilar eru að sýna ábyrgð. Okkur dettur ekki í hug að fara að framkalla Geysisgos án þess að vera búin að rannsaka tengsl hveranna. Ætlum við að fórna Strokki, sem er að gjósa mjög ört og er mjög mikilvægur fyrir ferðaþjónustuna, fyrir það hugsanlega fá Geysisgos? Ég efast um að það sé það sem hv. þm. vilja. Og það væri ágætt að fá að heyra það við tækifæri hvort hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson vill fórna Strokki fyrir örfá Geysisgos. Að sjálfsögðu væri best að geta verið með bæði Geysisgos og gos í Strokki, en til þess að gera það þurfum við að rannsaka hitakerfin fyrst og það er það sem á að gera í sumar. Hefja á rannsóknir á tengslum þessara hitakerfa og framkalla gos í kringum 8. júní. Ef fjármagn fæst á að fara í rannsóknir einnig árið eftir. Ég skil því rannsóknaplanið svo að niðurstaða fáist í lok árs 2001, þannig að árið 2002 vitum við hvort við getum látið Geysi gjósa ört án þess að fórna Strokki. Ég held að það sé hagsmunum ferðaþjónustunnar fyrir bestu að við gerum ekkert sem gæti hugsanlega eyðilagt gosin í Strokki vegna þess að hann gýs það ört og fólk hefur þolinmæði til þess að bíða. Það þarf lítið að bíða milli gosa og getur skoðað fallegu gosin í Strokki, en að sjálfsgöðu vildi ég gjarnan geta farið út í fjölmörg Geysisgos, en fyrst þurfum við að kanna hvernig hitakerfi hveranna tengjast til þess að við sköðum ekki svæðið óvart vegna þess að við vissum ekki betur.

Herra forseti. Með heimild í lögum nr. 47/1971 voru Þjórsárver við Hofsjökul friðlýst. Sú friðlýsing var í raun í skiptum fyrir Eyjabakkana sem áttu að fara undir uppistöðulón Fljótsdalsvirkjunar. Ég hef verið stuðningsmaður þess að breyta þeim áformum svo lón verði óþarft, en Jökulsá í Fljótsdal virkjuð neðan Eyjabakkafoss, en Eyjabakkar eru mikilvægasta griðland heiðagæsa í fjaðrafelli eins og þekkt er. Þjórsárver eru aftur á móti mikilvægasta varpland heiðagæsa í heiminum og einstakt sem slíkt líkt og einstakt votlendi í kvíslum Þjórsár. Þrátt fyrir að ákvörðun um friðland við Þjórsá sé um tuttugu ára gömul, hefur ekki verið gengið frá endanlegum mörkum þess. Verulegar áhyggjur eru hjá umhverfisverndarmönnum um framtíð Þjórsárveranna því virkjunarframkvæmdir eru farnar að ganga nærri þeim og umhverfi þeirra. Kvíslaveita 5 gekk t.d. töluvert á land austan friðlýsta svæðisins og hugmyndir um Kvíslaveitu 6 munu jafnvel ganga enn lengra en Kvíslaveita 5. Vatn mun fara af ákveðnum svæðum og þau þorna upp. Norðlingaöldulón mun einnig skerða land við Þjórsárverin. Ég vil taka fram, herra forseti, að í sjálfu sér er ekkert upp á Landsvirkjun að klaga í þessum efnum. Þau mál hafa verið gerð í góðu samkomulagi og faglega unnin og í þeim anda sem reglugerðin og samningurinn um verin gerðu ráð fyrir. Eigi að síður er full ástæða til að kanna frekar reynsluna af áhrifum virkjana á þessu svæði fram að þessu og þeirra áforma sem fyrirhuguð eru í virkjun Þjórsár fyrir ofan 580 m hæð. Því er ástæða til þess, herra forseti, að ljúka við að ákvarða endanleg mörk Þjórsárveranna svo að alveg ljóst sé hvað megi ganga langt. Upphaflega var gengið út frá því að þessi mörk lægju fyrir miklu fyrr en raun ber vitni. Þess vegna hef ég borið fram, herra forseti, eftirfarandi fsp. til hæstv. umhvrh.: 1. Hvað líður ákvörðun um mörk Þjórsárvera við Hofsjökul? 2. Liggur fyrir bráðabirgðaniðurstaða um mörk Þjórsárvera eftir samkomulag árið 1981 um friðun þeirra? 3. Er ágreiningur um virkjanir í grennd við Þjórsárver sem gætu skaðað svæðið?

Virðulegur forseti. Hv. þm. Kristján Pálsson spyr í fyrsta lagi: Hvað líður ákvörðun um mörk Þjórsárvera við Hofsjökul? Og í öðru lagi: Liggur fyrir bráðabirgðaniðurstaða um mörk Þjórsárvera eftir samkomulag árið 1981 um friðun þeirra? Einnig er þriðja spurningin en ég tel eðlilegt að svara fyrstu og annarri spurningu í einu lagi. Því er til að svara að Þjórsárver voru upphaflega friðuð árið 1981 með auglýsingu í Stjórnartíðindum nr. 753/1981. Núgildandi friðun er samkvæmt auglýsingu í Stjórnartíðindum nr. 507/1987 sem byggir á heimild í lögum í 24. gr. laga nr. 47/1971, um náttúruvernd. Í auglýsingunni er skýrt kveðið á um mörk friðlandsins og eru mörk hins friðlýsta svæðis þessi, og hér er um tilvitnun að ræða, virðulegur forseti: ,,Lína, sem hugsast dregin frá Eiríksnípu sunnan í Hofsjökli norðaustur í ónefnt jökulsker 1.250 m yfir sjávarmáli norður af Arnarfelli hinu litla. Frá jökulskerinu hugsast dregin lína í öldu 644 m yfir sjávarmáli norðaustur af Þúfuveri. Þaðan suður í öldu 642 m yfir sjávarmáli austur af Þúfuveri, þaðan suðsuðvestur í öldu 634 m yfir sjávarmáli sunnan Þúfuvers, þaðan vestur í öldu 606 m yfir sjávarmáli vestnorðvestur yfir Þjórsá í öldu á Fjórðungssandi 622 m yfir sjávarmáli og þaðan aftur í Eiríksnípu. Línur milli punktanna hugsast beinar og hæðartölur eru samkvæmt uppdrætti Íslands, blöðum 65 og 66, gefnum út af Geodætisk Institut 1954.`` --- Mörkin liggja því alveg fyrir á friðlandinu. Varðandi þriðju spurningu hv. þm.: Er ágreiningur um virkjanir í grennd við Þjórsárver sem gætu skaðað svæðið? Það er alveg ljóst að ágreiningur er um framkvæmdir sem menn hafa rætt um á fyrri stigum í grennd við Þjórsárver, aðallega um Norðlingaöldulónið og Kvíslaveitu 6. Í auglýsingu um friðland í Þjórsárverum kemur fram að Náttúruverndarráð, nú Náttúruvernd ríkisins, mun eins og fram kemur í auglýsingunni, með leyfi forseta: ,,... fyrir sitt leyti veita Landsvirkjun undanþágu frá friðlýsingu þessari til að gera uppistöðulón með stíflu við Norðlingaöldu í allt að 581 m yfir sjávarmáli, enda sýni rannsóknir að slík lónsmyndun sé framkvæmanleg án þess að náttúruverndargildi Þjórsárvera rýrni óhæfilega að mati Náttúruverndar ríkisins.`` Engin ákvörðun liggur fyrir um mörk Norðlingaöldulóns né bráðabirgðaniðurstaða og að meta fyrstu umhverfisáhrif Norðlingaöldulóns. Náttúruvernd ríkisins telur að Norðlingaöldulón muni skerða Þjórsárver. Einnig hafa verið uppi hugmyndir um 6. áfanga Kvíslaveitu, en engin ákvörðun hefur verið tekin um hvort eða hvenær skuli fara í slíkar framkvæmdir. Samkvæmt upplýsingum mínum er Landsvirkjun að ljúka rannsóknum sem sýna hver áhrifin verða af þessum hugmyndum og skýrsla verður tilbúin bráðlega og þá verður væntanlega hægt að taka ákvörðun um hvort leggja eigi í mat á umhverfisáhrifum og má því segja að málið sé í nokkurs konar biðstöðu þangað til frekari upplýsingar liggja fyrir.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kristjáni Pálssyni fyrir þá fsp. sem hér er til umræðu, en bendi á að ekki er eingöngu um það að ræða að standa við samkomulag síðan 1981. Síðan þá höfum við undirgengist alþjóðlega samninga um vernd votlendis og við hljótum að þurfa að fara eftir þeim skuldbindingum sem þar koma fram og þegar mörk eru ákveðin hlýtur mat á umhverfisáhrifum, sem tekur mið af þeim alþjóðlegu skuldbindingum sem við erum aðilar að eða höfum undirgengist, að taka tillit til þeirra, og sérstaklega í ljósi þess að þetta svæði er líklega einstakt í heiminum. Þá er aldrei of varlega farið.

Herra forseti. Ég vil taka undir þakkir síðasta ræðumanns til hv. þm. Kristjáns Pálssonar um að hefja máls á þessu. Þetta er mikilvægt mál og ég deili áhyggjum hans. Varðandi orð umhvrh. áðan þá langar mig til að koma að hlutverki Þjórsárveranefndar og fá aðeins inn í umræðuna hvort hún starfi enn og hver afstaða þeirrar nefndar sé til þeirrar afstöðu sem við heyrðum hæstv. umhvrh. gera grein fyrir að Náttúruvernd ríkisins hefði lýst til málsins? Síðan vil ég ítreka að lón og framkvæmdir skerða ekki bara landrými veranna, heldur vatnsmagnið í verunum sjálfum. Það er búið að skerða það töluvert núna við 5. áfanga Kvíslaveitu og verunum er stefnt í talsvert mikinn voða með 6. áfanga, þar sem ekki á bara að skerða landrými, heldur líka að færa vatn á milli vatnasviða. Hér er um alvarlegar áætlanir að ræða og ég vil fá örlítið skýrar frá hæstv. umhvrh. afstöðu hennar til þessarar áætlunar og framkvæmdaáætlunar sem nú liggja á borðum Landsvirkjunar.

Herra forseti. Ég fagna því að þetta mál er tekið hér upp og ég vil eins og fleiri þingmenn nota tækifærið til að hvetja hæstv. umhvrh. eindregið til að fara yfir stöðu þessara mála. Ég tel að síðustu framkvæmdir og áfangar Kvíslaveitna orki mjög tvímælis og sú fyrirhugaða útfærsla þess sem fram undan er miðað við samkomulagið frá 1981. Enginn vafi er á því að ef nú ætti að ráðast í framkvæmdir af þessu tagi yrði þarna að sjálfsögðu lögformlegt umhverfismat og þær framkvæmdir yrðu settar undir miklu strangari skorður en þarna hafa verið gerðar. Það er t.d. ótrúlegur hlutur en satt engu að síður að þarna hafa átt sér stað vatnaflutningar milli vatnasvæða, jafnvel milli landshluta, þannig að vatn sem áður rann norður til sjávar norðan lands, fellur nú suður yfir heiðar án þess að nánast hafi verið um þetta talað. Þessa hluti og fleiri sem þarna hafa verið að gerast eða eru fram undan þarf að fara yfir og ég held að hæstv. ráðherra verði að einhenda sér í það á næstunni að fara yfir þetta mál með framkvæmdaraðilum og reyna að ná skynsamlegum sáttum.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þm. fyrir þátttöku í umræðunni og hæstv. umhvrh. fyrir svörin. Ég veit að sjálfsögðu, herra forseti, að í auglýsingu frá Náttúruvernd ríkisins er sagt hver mörk veranna eru eða friðlandsins, en eins og hæstv. umhvrh. benti reyndar á sjálf eru undanþáguákvæði frá þessum mörkum. Um það standa deilurnar í dag hvort ekki sé verið að ganga of langt inn á friðlandið sjálft og umhverfi þeirra með þessum undanþáguákvæðum. Það er í sjálfu sér erfitt að gera slíkar breytingar öðruvísi en í sátt við þá aðila sem fram að þessu hafa verið í framkvæmdum á svæðinu. Ég hef samt ekki neina ástæðu til að ætla annað en að Landsvirkjun og forustumenn þess fyrirtækis hafi fullan hug á því að Þjórsárver verði ekki sköðuð með ótímabærum framkvæmdum og að ekki sé frá þeirra hálfu ástæða til að draga það að ákveða mörk þessara svæða. Þess vegna held ég, herra forseti, að mjög mikilvægt sé fyrir hæstv. umhvrh. að skoða það fljótt hvort ekki sé rétt að taka þessi undanþáguákvæði út úr reglugerðinni þannig að ekki sé hægt með samkomulagi og öðrum aðferðum sem notaðar eru að ganga sífellt á þetta svæði, því sumt af þessu uppgötvast ekki fyrr en mörgum árum seinna, jafnvel áratugum seinna, þegar uppblástur hefst og uppþornun hefur átt sér stað um lengri tíma.

Virðulegi forseti. Við þetta tækifæri hefur verið beint til mín spurningu um Þjórsárveranefnd frá hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki upplýsingar fyrirliggjandi um það hvort þessi nefnd er starfandi og hvenær hún hittist síðast eða neitt þannig. Samkvæmt upplýsingum mínum frá Náttúruvernd ríkisins, en þeir hafa nýlega hitt fulltrúa Landsvirkjunar vegna þessara mála, er verið að taka saman skýrslu um hugsanleg umhverfisáhrif af þessum hugsanlegu framkvæmdum. Hún er ekki komin fram og í kjölfarið munu menn íhuga hvort þeir ætli sér að fara með málið áfram í mat á umhverfisáhrifum. Ég vil draga það sérstaklega fram að Náttúruvernd ríkisins hefur ekki fyrir sitt leyti heimilað neinar undanþágur vegna þeirra orða sem fram komu hjá hv. þm. Kristjáni Pálssyni. En ég tek undir það og að sjálfsögðu er það þannig varðandi sjónarmið hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar að óhjákvæmilegt er að menn skoði þessi mál alvarlega á næstunni. Ekki verður undan því komist vegna þess að Landsvirkjun hefur verið að taka saman skýrslu og er að því um áhrif af þessum hugsanlegu framkvæmdum. Ég vil ítreka að ekki hefur verið ákveðið að fara í neinar framkvæmdir á þessu svæði.

Herra forseti. Í 4. mgr. 44. gr. þingskapa segir svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,Síðari umræða fer eigi fram fyrr en einni nóttu eftir fyrri umræðu eða útbýtingu nefndarálits. Skal þá ræða tillögugreinar og breytingartillögur við þær. Þá er umræðu er lokið skal greiða atkvæði um hverja tillögugrein og breytingartillögur við þær og loks tillöguna í heild sinni. Við umræðuna gilda ákvæði 55. gr.`` Þetta hefur verið skilið svo þegar um lagafrv. er að ræða að ef frv. liggur fyrir samþykkt þá er litið svo á að Alþingi hafi tekið afstöðu til málsins og síðan segir forseti að fyrirsögn skoðist samþykkt nema aðrar athugasemdir komi fram. Á hinn bóginn hafa þingsköp orðið með þeim hætti varðandi þáltill. að greidd eru atkvæði á ný um tillgr. og fyrirsögnina saman þó svo að tillgr. hafi áður verið ákveðin með meiri hluta Alþingis. Þessi framkvæmd er að mínu mati mjög vafasöm og ég tel óhjákvæmilegt að við endurskoðun þingskapa verði tekið á þessu máli og er auðvitað ástæða til þess vegna þeirrar till. til þál. um notkun íslenskra veðurhugtaka sem kom til atkvæða fyrir skömmu þegar tillgr. var samþykkt með 22 atkvæðum en tillagan síðan í heild sinni felld með 21 atkv. og litið svo á að Alþingi hefði ekki vilja í málinu heldur væri viljalaust í málinu. Nú er það svo að fyrirbæri af þessu tagi hefur áður komið fyrir. Á árinu 1922, 3. mars, var tekið frv. til laga um afnám kennarastóls í klassískum fræðum við Háskóla Íslands, frv. var samþykkt af Alþingi, en á hinn bóginn var fyrirsögn frv. felld. Um þetta sagði forseti á þeim tíma, með leyfi hæstv. forseta, Benedikt Sveinsson, forseti neðri deildar: ,,Það er svo um þetta frumvarp að ekki er hægt að lýsa heiti þess, þar sem hv. deild gekk svo frá því við 2. umr. að nema brott fyrirsögn þess.`` Og hv. þm. Sigurður Stefánsson talaði um að frv. væri ,,uden hoved og hale``. Nú er auðvitað hægt að segja það um þetta mál, afstöðu Alþingis til þess hvernig veðurlýsingar skuli vera, að það er ,,uden hoved og hale``. Það er a.m.k. alveg ljóst og fer kannski vel á því að nota dönsk orð eða dönskublending til þess að lýsa afstöðu málsins vegna þess áhugaleysis sem fram kom hér við þessa atkvæðagreiðslu fyrir því að Veðurstofan og Ríkisútvarpið gerðu sitt til að halda við málvitund og málsmekk Íslendinga. Ég ætla að minna á eitt að lokum, herra forseti. Í ræðu hæstv. umhvrh. Sivjar Friðleifsdóttur 18. nóvember 1999 segir svo: ,,Það þykir hins vegar ekki ástæða til þess að nota önnur heiti, svo sem andvari, kul, gola, stinningsgola, kaldi og stinningskaldi, enda sum heitin lítið sem ekkert þekkt til að nota sem ákveðinn vindstyrk.`` Þetta eru ummæli hæstv. ráðherra um heiti sem hafa verið notuð margsinnis á dag í útvarpinu og öllum landsmönnum verið hægt að fylgjast með. Þess vegna hef ég lagt fram þá fsp. sem hér liggur fyrir.

Virðulegur forseti. Ég er ekki sammála því sem hér kom fram að þetta væri mál sem sé hvorki með haus né hala. Það er alveg ljóst að Alþingi var með ákveðna stefnu í málinu, það felldi tillöguna. Hin endanlega afgreiðsla var sú að tillagan var felld. Hún náði ekki fram að ganga þannig að svar mitt við fsp. er nei. Hér fór hv. þm. Halldór Blöndal í tæknilega nálgun á þessu máli varðandi þingsköpin og ég deili því viðhorfi að hér er um svolítið ankannalega leið að ræða. Það var sérstaklega athyglisvert að upplifa þá atkvæðagreiðslu sem fór fram um málið að hér samþykktu þingmenn tillgr., síðan hlupu tveir þingmenn út, mig minnir að það hafi verið hæstv. fjmrh. Geir Haarde og hv. þm. Drífa Hjartardóttir. Einhverjir skiptu um skoðun og inn kom þingmaður sem var mótfallinn málinu, en hæstv. fjmrh. og hv. þm. Drífa Hjartardóttir voru því fylgjandi. Síðan kemur hv. þm. Árni Johnsen og er mótfallinn málinu. Hér átti sér því stað sérstök uppákoma þar sem málið var fyrst samþykkt, en síðan í heild kom vilji þingsins fram að lokum þannig að málið var fellt. Svar mitt er því nei vegna þess að málið var fellt. Varðandi þau ummæli sem hv. þm. Halldór Blöndal kom með og var að hnýta í það að sú sem hér stendur teldi að almenningur þekkti lítið til veðurheitanna og dró þar sérstaklega fram að öllum landsmönnum hefði verið hægt um vik að fylgjast með veðurheitum þá er það alveg ljóst að í nýlegri könnun sem gerð var hjá Gallup vissi 80% aðspurðra ekki eða svaraði rangt til um hvað orðið stinningskaldi þýðir. Því er alveg ljóst að menn hafa því miður litla tilfinningu fyrir þessu. Menn hafa og munu hafa í framtíðinni miklu meiri tilfinningu fyrir metrum á sekúndu. Við getum tekið bara sem dæmi hitastig, gráður á Celsíus. Menn hafa vanist því og núna þarf maður ekkert að tala um volgt, vel heitt o.s.frv. þannig að þetta er alveg sambærilegt mál. Almenningur þekkir ekki hvað veðurheitin þýða þannig að svar mitt er nei en það byggist aðallega á því að tillagan var felld á hv. Alþingi.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Halldóri Blöndal fyrir að vekja athygli á málinu. Það var með eindæmum hvernig atkvæðagreiðslan fór og út af fyrir sig ekkert við því að segja annað en að þetta er svona klúður í þingsköpum. Auðvitað var búið að samþykkja málið. Það er dálítið merkilegt að heyra hæstv. umhvrh. hlakka yfir þessu og vera afskaplega ánægð með að þó skuli vera hægt að leggja af nokkur gömul, góð íslensk orð, og þar með hennar kotrosknu aðstoðarmenn sem misnotuðu aðstöðu sína í sjónvarpi til að mæla sérstaklega gegn þessu frv. Mér fannst ansi langt gengið af hálfu ráðuneytisins að senda undirmenn sína til að vinna gegn málinu í veðurfréttatíma sjónvarps. Ég vona svo sannarlega að við þurfum ekki að standa frammi fyrir slíku máli aftur að Alþingi sé á móti því að viðhalda íslenskri tungu. Hvað er heilagra en íslensk tunga í hugum alþingismanna?

Virðulegi forseti. Vissulega er dálítið sérstakt þegar Alþingi greiddi atkvæði um notkun á íslenskum hugtökum. En veðurlýsingar eða þau hugtök sem notuð eru í veðurlýsingu hafa líka ákveðna sérstöðu. Þó könnun Gallup hafi sýnt að stærsti hluti Íslendinga þekki ekki þessi gömlu veðurhugtök eru það ekki rök fyrir því að þau eigi að falla út. Þvert á móti. Það á að viðhalda þeim. Mér sýnist eftir svör hæstv. ráðherra að við höfum ekki önnur ráð en þau að beina þeirri eindregnu bón til þeirra sem fara með veðurlýsingu hverju sinni að þeir noti þessi gömlu hugtök. Veðurlýsing skiptir miklu máli fyrir stóran hluta þjóðarinnar. Frá þeim stað sem ég kem er það alveg klárlega þannig að það eru a.m.k. 80% sem vita nákvæmlega hvað þessi hugtök þýða en eru nú þessa dagana að reyna að venja sig við að fá tilfinningu fyrir því hvað metrar á sekúndu eru, og það er ekki verið að samræma þetta alþjóðlegum stöðlum vegna þess að það er afar misjafnt hvernig farið er með.

Herra forseti. Mér þykir miður að hæstv. umhvrh., sem er ung kona og vösk, skuli vera að verja þetta dellumál veðurstofustjóra. Staðreyndin er að það voru mistök, ég held að nánast allir séu sammála um það, það voru mistök að vera að breyta lýsingu á vindstyrk úr vindstigum í metra á sekúndu í veðurlýsingu og hætta að nota þessi gömlu góðu orð eins og gola og stormur. Ég hef hitt ansi marga, sérstaklega í kjördæmi mínu, sem nota mikið veðurspárnar og veðurlýsingarnar. Ég hef varla hitt neinn og eiginlega ekki einn einasta mann sem er sammála þessari breytingu. Fólk sem notar þetta mikið eins og bílstjórar, bændur, sjómenn o.fl. spyrja allir: Af hverju var þetta gert og fyrir hvern? Ég hef ekki fengið nein svör við því. Það sem hefur gerst er að veðurstofustjóri eða einhverjir í kringum hann hafa talið sig fá þarna snilldarhugmynd sem þeir geta svo ekki bakkað með en eiga auðvitað að gera því þetta voru mistök. Þetta fer ekkert vel í þjóðina og menn eiga bara að viðurkenna það þegar þeir gera mistök, þeir eiga að breyta þessu aftur. Ég lenti í Gallup-könnuninni og svaraði nú rétt, held ég, en hvort menn svara því nákvæmlega rétt hvað er stinningskaldi, sex vindstig eða sjö vindstig, það er ekki marktækt.

Herra forseti. Mér finnst vera gert nokkuð mikið mál af ekki mjög stóru tilefni. Ég held að þeir sem vildu að Alþingi mælti fyrir um það að hin gömlu veðurheiti yrðu notuð verði einfaldlega að sætta sig við að sú tillaga var felld og verður ekki flutt aftur á þessu þingi. Menn geta endurflutt hana á nýju þingi og látið þá reyna á stuðning við hana. Mér finnst of langt gengið að draga menn í dilka eftir afstöðu í þessu máli sem stuðningsmenn eða unnendur íslensks máls annars vegar og einhvers annars hins vegar. Þar finnst mér farið offari eins og hér var gert af hálfu hv. þm. Kristjáns Pálssonar og jafnvel látið að liggja af hálfu hæstv. forseta, 1. þm. Norðul. e. Ég segi fyrir mitt leyti að ég vildi mjög gjarnan að hin gömlu veðurheiti héldust lifandi með þjóðinni í þeim skilningi að menn skildu þau og hefðu skýra tilfinningu fyrir því hvað þau merktu. En ég leyfi mér að efa að það verði tryggt með tilskipunum frá Alþingi. Ég held hins vegar að það væri tilraunarinnar virði að þeir sem annast framkvæmd þessara mála reyndu að laga hina nýju mælieiningu að þessum veðurheitum og nota þau í bland þannig að þau yfirfærðust smátt og smátt á hina nýju merkingu. Ég held að það hafi verið rétt ákvörðun á sínum tíma að taka upp metra í staðinn fyrir fet, faðma, álnir eða þumlunga. Ég held sömuleiðis að það sé rétt ákvörðun að taka upp mælieininguna metra á sekúndu fyrir vindstyrk en það ætti ekki að þurfa að koma í veg fyrir að gömlu veðurheitin í yfirfærðri merkingu héldust lifandi.

Herra forseti. Ég gerði grein fyrir atkvæði mínu á sínum tíma þegar umrædd þáltill. kom til kasta Alþingis og studdi hana. Ég vil vekja athygli á því að enginn er að mæla gegn því að alþjóðlegir staðlar verði notaðir enda segir í greinargerð með þáltill. að markmiðið með henni sé að hvetja til þess að íslensk veðurhugtök verði notuð samhliða alþjóðlegu einingakerfi til að lýsa veðurhæð. Lögð er áhersla á að viðhalda fjölbreytileika íslenskrar tungu jafnframt notkun alþjóðlegra skilgreininga. Þótt ég taki undir það að þessi mál verði ekki til lykta leidd með tilskipunum eða lögum þá mundi ég vilja beina því til hæstv. umhvrh. að hún beindi því til Veðurstofu Íslands og veðurfræðinga að þeir störfuðu í anda þeirrar þáltill. sem hér var tekin til afgreiðslu í þinginu og er til þess fallin að stuðla að fjölbreytileika íslenskrar tungu.

Herra forseti. Ég vil í fyrsta lagi aðeins minna hæstv. umhvrh. á að gefnu tilefni að fleiri menn greiddu tillögugreininni atkvæði en felldu hana þannig að hæstv. ráðherra er náttúrlega ekki að tala fyrir hönd meiri hluta þeirra þingmanna sem hér voru í salnum þegar greidd voru atkvæði um tillögugreinina þannig að vilji Alþingis var svolítið tvíbentur í þessu máli. Ég vil segja við hv. 3. þm. Norðurl. e. að ég hef ekki talað um það að taka aftur upp vindstig. Það kom ekki fram í mínu máli og er útúrsnúningur að tala um það. Á hinn bóginn sagði hv. þm. eins og ég skildi hann að hann væri mér sammála um að það ætti að venja þjóðina við hin gömlu veðurheiti þannig að þeir gætu tengt hraða í metrum á sekúndu við gömlu veðurheitin. Þannig skildi ég hv. þm. og þar með er hann auðvitað sammála því sem ég sagði. Ég dreg alls ekki í efa að það sé fróðlegt að fá að lesa Gallupkönnun Veðurstofunnar og ég vil óska eftir því að fá í hendur, án þess að bera það fram með formlegum hætti, frá hæstv. umhvrh. niðurstöður þeirra Gallupkannana sem Veðurstofan hefur látið fara fram til þess að glöggva sig á þeim skilningi sem menn hafa á þeim veðurtilkynningum og öðru því sem Veðurstofan reynir að koma til skila í gegnum ljósvakafjölmiðla. Ég hef lesið eftir hæstv. umhvrh. að hún hefur trú á því að ekki sé langt í að þjóðin og börnin munu skilja nákvæmlega af sjálfu sér hvað 10 metrar á sekúndu eru, þ.e. sama fólk og ekki skilur gola eða stinningskaldi. En þá langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað skyldu margir geta staðgreint nákvæmlega hvar Skarðsfjöruviti er? Það væri fróðlegt að fá um það að vita. Ýmsir mundu hvá: ,,Ha, Skarðsfjöruviti?`` Ætli þeir viti t.d. að sá bær, Skarð, er ekki lengur til?

Virðulegur forseti. Þessi umræða verður æ fróðlegri og fróðlegri. Það kom fram í máli hv. þm. Kristjáns Pálssonar að ég hlakkaði eitthvað sérstaklega yfir þessu máli. Það er alls ekki svo. Ég hlakka alls ekki yfir því. Ég bara dreg hér fram hvað þessi atkvæðagreiðsla var kostuleg. Ég tel alveg að menn gætu skoðað hvort það sé eðlilegt að greiða tvisvar sinnum atkvæði um nánast sama málið. Er það eðlilegt? Þá getur svona gerst eins og við lentum í. Vilji þingsins er, eins og hv. þm. Halldór Blöndal sagði réttilega, tvíbentur. Það var svona helmings munur. Helmingurinn studdi málið og helmingurinn var andsnúinn því. Þarna munar bara einu atkvæði til og frá í þessum tveimur atkvæðagreiðslum. En niðurstaðan var sú að málið var fellt. Það var hin endanlega niðurstaða og þar við situr. Hér kom einnig fram að ráðuneytið hafði sent sína undirmenn með málið í sjónvarp. Ég kannast nú ekki við það. Ég veit ekki hvað hv. þm. Kristján Pálsson var að fara með því. Svo sagði hv. þm. Guðjón Guðmundsson í umræðunni að hæstv. umhvrh. eða sú er hér stendur væri að verja dellu. Það er alls ekki svo. Og að hv. þm. hefði varla hitt nokkurn mann sem væri sammála um að rétt væri að gera þetta, að hér væri um mistök að ræða. Ég vil þá benda á að hér inni er um það bil helmingur þingmanna sem styður ekki málið og hv. þm. Guðjón Guðmundsson hefur nú hitt þennan helming. Það er alveg ljóst að vilji þingsins er tvíbentur en niðurstaðan er skýr. Málið var fellt og þar við situr. En að sjálfsögðu geta þingmenn komið með málið til frekari umfjöllunar á næsta þingi. Málið er skýrt að því leyti að það var meirihlutaákvörðun að fella það endanlega í þinginu.

Virðulegi forseti. Stuðningur barnaverndaryfirvalda við börn sem stefna velferð sinni í hættu með hegðun sinni er mjög mikilvægur. Í flestum tilvikum sem börn gerast brotleg eða stefna velferð sinni í hættu með hegðun sinni er um að ræða neyslu vímuefna sem leiða til afbrota, jafnvel ofbeldis og fer þetta tvennt því miður oft saman og hefur vaxið töluvert á undanförnum árum. Get ég sagt því til stuðnings að fyrir stuttu síðan mátti lesa úr athugun sem gerð var að hluti grunnskólabarna óttast stöðugt ofbeldi af hálfu félaga sinna og er það breyting frá því sem áður var. Þegar ljóst er að barn er í hættu vegna eigin hegðunar ber viðkomandi barnaverndarnefnd að grípa inn í og veita aðstoð með viðtölum, ráðgjöf, vistun á stofnunum eða heimili eða öðrum tiltækum ráðum. Ef grunur leikur á að barn hafi framið refsiverðan verknað á lögreglan að tilkynna það strax til viðkomandi barnaverndaryfirvalda. En það á einnig að vera sjálfsögð skylda allra að tilkynna viðkomandi barnaverndarnefnd ef vart verður við erfiðleika barns þannig að hægt sé að grípa inn í áður en erfiðleikar barns verða það verulegir að þeir hafi alvarlegar afleiðingar ...

Má ég biðja hv. þingmenn að hafa hljóð í salnum.

... og barn gerist brotlegt í lög. Það hvílir því mikil ábyrgð á barnaverndarnefndum hvað varðar forvarnastarfsemi og ef vel er á málum haldið tekst að koma í veg fyrir að hópur barna leiðist út í afbrot. Í skýrslu nefndar um málefni ungra afbrotamanna frá því í maí 1999 má lesa að framkvæmdir á þessum þætti eru viðunandi, eins og segir í skýrslum, í stærstu sveitarfélögunum. Það er hins vegar ekki minnst á stöðuna í minni sveitarfélögunum og, virðulegi forseti, það er vissulega hætta á að þar séu ekki sömu möguleikar til að taka á málum og í stærri sveitarfélögunum. Nefndin leggur í skýrslu sinni áherslu á að til að tryggja samræmda framkvæmd og góðan árangur í barnaverndarstarfsemi, þurfi að taka saman eða leggja fram samræmdar leiðbeiningar um fyrstu aðgerðir þegar barn gerist brotlegt við lög. Slíkar leiðbeiningar væru barnaverndarnefndum gagnlegar og gætu stuðlað að vandaðri og samræmdari vinnubrögðum innan sveitarfélaga. Í tilefni af þessu beini ég fyrirspurn til hæstv. félmrh., með leyfi forseta: ,,Hefur ráðherra, í samræmi við niðurstöður nefndar um málefni ungra afbrotamanna, beitt sér fyrir því að settar verði samræmdar leiðbeinandi reglur fyrir barnaverndar- og félagsmálanefndir sveitarfélaga hvað varðar fyrstu aðgerðir þegar barn gerist brotlegt við lög? Ef svo er, hver eru meginatriði þeirra reglna? Ef ekki, hver er ástæða þess að ekki er farið að tillögum nefndarinnar?``

Herra forseti. Í tillögum nefndar um málefni ungra afbrotamanna er að finna tvær megintillögur sem beinast að félmrn. Önnur tillagan varðar starfshætti barnaverndarnefndanna í landinu og fjallar um þær leiðbeinandi reglur sem þingmaðurinn spyr um. Hin tillagan lýtur að fjölgun meðferðarrýma á vegum Barnaverndarstofu í kjölfar hækkunar sjálfræðisaldurs og aukinnar vímuefnaneyslu barna og ungmenna. Þegar ósakhæfur einstaklingur, þ.e. barn yngra en 15 ára, fremur afbrot er það barnaverndarnefndar í því sveitarfélagi þar sem barnið býr að taka ákvörðun um hvernig við skuli brugðist. Almennt er gert ráð fyrir í barnaverndarlögum að viðbrögð barnaverndarnefnda í þessum efnum skuli miða að því að styðja barnið og hjálpa því á rétta braut á ný. Þessi viðbrögð nefndanna eru eðli máls samkvæmt byggð á mati á hverju máli fyrir sig. Hins vegar hefur verið á það bent að æskilegt sé að um þetta gildi tilteknar leiðbeinandi reglur til að tryggja visst samræmi í viðbrögðum nefndanna eftir því sem við verður komið. Þetta lýtur m.a. að réttaröryggi barnanna sjálfra þannig að afskipti stjórnvalda af málefnum barna sé ekki um of tilviljanakennd eða handahófskennd. Í þessu felst tillaga nefndarinnar um málefni ungra afbrotamanna. Samkvæmt gildandi lögum er það hlutverk Barnaverndarstofu að annast leiðbeiningar og ráðgjöf við barnaverndarnefndir í landinu. Barnaverndarstofa hefur gefið út handbók fyrir barnaverndarnefndir þar sem er að finna leiðbeiningar til barnaverndarnefnda um skyldur nefnda í þeim málum sem hér eru til umræðu, m.a. um rannsóknarskyldu, um skyldu þeirra til að gera áætlun um meðferð máls barna sem eru í vanda og um stuðningsaðgerðir þeim til handa. Nú er unnið að því á vegum stofunnar að útfæra þessar almennu leiðbeiningar þannig að þær taki sérstaklega til þeirra barna sem gerast brotleg við lög. Þessar leiðbeinandi reglur munu taka til málsmeðferðar hjá barnaverndarnefndum, samstarfs við lögreglu, samvinnu við foreldra og réttarstöðu þeirra barna sem hlut eiga að máli. Hér er um vandasama vinnu að ræða en búast má við að henni ljúki með haustinu. Þá er rétt að geta þess að þetta efni er jafnframt til athugunar í nefnd sem nú vinnur að heildarendurskoðun barnaverndarlaga, en auðvitað þurfa slíkar reglur sem hér um ræðir að eiga sér skýra lagastoð. Ég vænti þess að geta lagt fram frv. til nýrra barnaverndarlaga á hausti komanda. Ég get ekki látið hjá líða að víkja að hinum þættinum í tillögu nefndarinnar um málefni ungra afbrotamanna, þ.e. meðferðarmálunum. Þar vil ég að haldið sé til haga tveimur atriðum sem hafa mikla þýðingu vegna þess sem hér er til umræðu. Haustið 1998 var fyrst gengið frá samkomulagi milli Barnaverndarstofu og Fangelsismálastofnunar um vistun einstaklinga yngri en 18 ára sem hlotið hafa óskilorðsbundna dóma. Í því er mörkuð sú stefna að fangar yngri en 18 ára verði jafnan vistaðir á meðferðarheimilum sem rekin eru samkvæmt ákvæðum barnaverndarlaga og þar sem fram fer sérhæfð meðferð. Síðastliðið haust var þessi samningur endurnýjaður og þá var tekin í hann sérstök heimild til að vista ungmenni sem úrskurðuð hafa verið í gæsluvarðhald og var sú breyting gerð með hliðsjón af tillögum þeirrar nefndar sem hér er til umræðu. Alls hafa fjórir fangar notið góðs af þessum samningi og þar af eru nú tveir í slíkri meðferð. Þá vil ég að hér komi skýrt fram við þessa umræðu að mikið átak hefur verið gert í meðferðarmálum barna og unglinga. Í byrjun síðasta árs var opnað nýtt heimili sem veitir eldri afbrotaunglingum sérhæfða meðferð. Á síðustu 12 mánuðum hefur verið bætt við hvorki meira né minna en 22 nýjum rýmum í langtímameðferð og sé miðað við síðustu 18 mánuði er viðbótin 28 rými. Það þýðir að rými í langtímameðferð á vegum Barnaverndarstofu hafa nær tvöfaldast á þessu tímabili, fjölgað úr 30 í 58. Það er nú mat Barnaverndarstofu að framboð meðferðarrýma í vímuefnameðferð barna og unglinga sé orðið fullnægjandi og það held ég að hljóti að teljast til nokkurra tíðinda. Herra forseti. Ég vil að endingu vekja athygli á samningi sem ég ásamt hæstv. heilbrrh. gerði og raunar markar tímamót í þjónustu við börn í vanda. Í samningnum felst m.a. að allar helstu stofnanir sem veita börnum meðferð hérlendis, svo sem barna- og unglingageðdeild Landspítalans, Barnaverndarstofa, SÁÁ og Stuðlar skuldbinda sig til að eiga náið samstarf á öllum sviðum meðferðar fyrir börn. Þetta mun leiða til markvissari meðferðar og betri nýtingar fjármuna. Þá verður opnuð sérstök bráðamóttaka fyrir börn á barna- og unglingageðdeild og Landspítalinn veitir Stuðlum og öðrum meðferðarheimilum á vegum Barnaverndarstofu geðlæknisþjónustu og stuðningsþjónustu allan sólarhringinn. Í framhaldi af þessum samningi hef ég ákveðið að ný bráðamóttaka verði opnuð á Stuðlum síðar á þessu ári og mun það tvöfalda afkastagetu stofnunarinnar. Þá geta verið á okkar vegum 70 einstaklingar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. félmrh. afar skýr og góð svör við þeirri fyrirspurn sem ég bar hér fram og geta þess að ég hef borið fram sjö eða átta fyrirspurnir um unga afbrotamenn sem allar eru teknar beint upp úr þeirri skýrslu sem hér um ræðir ásamt þeirri skýrslu sem umboðsmaður barna skilaði til dómsmrh. fyrir tæpum tveimur árum síðan. Ég fagna því alveg sérstaklega að verið sé að vinna þessar leiðbeinandi reglur og að hér skuli eiga að leggja fram frv. á hausti komanda, en beini því til hæstv. félmrh. að einnig er nauðsynlegt að herða eftirlitið með því að eftir slíkum reglum verði farið. Þá er kannski fyrst og fremst um að ræða minni sveitarfélögin, þau sem við köllum stundum kunningjasamfélög, þar sem svona reglur verða erfiðari í úrvinnslu en í stærri sveitarfélögunum. Það er nauðsynlegt að hafa öfluga eftirfylgni og vinna Barnaverndarstofu á þessu sviði hefur verið til fyrirmyndar. Virðulegi forseti. Að lokum langar mig aðeins að nefna að ég lagði fram í vetur frv., held ég í þriðja sinn núna, um sálfræði- og félagsráðgjöf fyrir börn upp að 18 ára aldri. Það hefur ekki fengist afgreitt út úr nefnd frekar en á fyrri þingum. Ég tel það hins vegar afar mikilvægan þátt að sveitarfélögin hafi á sínum snærum sálfræðinga og félagsráðgjafa sem geti veitt börnum ráðgjöf og aðstoð með þátttöku almannatrygginga vegna þess að hluti af ráðgjafarstarfi eða hluti af meðferðarstarfi fyrir börn fer fram utan stofnana, inni á heimilum og þá þarf á aðstoð þessara sérhæfðu hópa að halda. Það er mjög nauðsynlegt að koma því á að hún sé veitt án þess að um mikinn kostnað sé að ræða. Ég held að það sé heimasveitarfélag hæstv. félmrh. sem gaf gott fordæmi í þessu og var með á sínum snærum bæði sálfræðinga og félagsráðgjafa starfandi.

Herra forseti. Það samkomulag sem Fangelsismálastofnun ríkisins og Barnaverndarstofa gerðu með sér er mjög merkilegt og mjög gagnlegt. Ég er sammála hv. fyrirspyrjanda um að veita þarf smærri sveitarfélögunum sérstaka athygli í þessu sambandi. Við erum að vinna að því að stækka starfssvæði barnaverndarnefndanna þannig að samvinna milli minni sveitarfélaganna komi til og það fólk og sértæk úrræði séu til staðar þar sem á þarf að halda. Í frv. til nýrra félagsþjónustulaga er einmitt tekið sérstaklega á þessu atriði. Stóraukið fjármagn hefur verið sett í baráttuna gegn eiturlyfjum og á milli 400--500 millj. kr. til viðbótar hafa gengið til verkefna á sviði félmrn. og heilbrrn. síðan um síðustu kosningar. Einnig er rétt að halda því til haga að varðandi aldursskiptingu dómþola í afbrotamálum, þá hef ég aflað mér upplýsinga frá dómsmrn. Það er einn 17 ára sem afplánar dóm hjá Barnaverndarstofu, einn 18 ára afplánar dóm í Hegningarhúsinu, einn 19 ára afplánar á Vogi, þ.e. ekki eru komnar upplýsingar um brotið og þrír 20 ára afplána refsingu, þar af tveir á Litla-Hrauni og einn á sjúkrahúsi fyrir meiri háttar líkamsárás. Það er kannski rétt að halda því til haga af því að ég spurði líka um það að í fangelsum landsins eru núna laus pláss fyrir 39.

Virðulegi forseti. Af því að það kom til umræðu í morgun þar sem einn hæstv. ráðherra hefur kosið að svara ekki spurningum, þá vildi ég aðeins nota þetta tækifæri og hef ekki annað form á til að þakka hæstv. félmrh. og hæstv. dómsmrh. fyrir hversu vel hefur verið brugðist við öllum þeim fyrirspurnum sem ég hef lagt fram um unga afbrotamenn.

Herra forseti. Í febrúar 1997 samþykkti ríkisstjórnin framkvæmdaáætlun um umhverfismál sem nefnd var sjálfbær þróun í íslensku samfélagi, framkvæmdaáætlun til aldamóta. Á grundvelli þess hefur af hálfu iðnrn. og umhvrn. verið unnið að rammaáætlun sem ætlað er að leggja mat á og flokka virkjunarkosti, bæði vatnsafls og háhita m.a. með tilliti til orkugetu, hagkvæmni og annars þjóðhagslegs gildis. Um leið verða skilgreind, metin og flokkuð áhrif virkjunarkosta á náttúrufar, náttúru- og menningarminjar svo og á hagsmuni allra þeirra sem nýta gæði þessa lands. Þannig verði lagður grundvöllur á forgangsröðun virkjunarkosta með tilliti til þarfa þjóðfélagsins, bæði hvað varðar atvinnustarfsemi, varðveislu náttúrugæða, styrkingu landsbyggðar og hagsmuna allra þeirra sem nýta þessi sömu gæði með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Ég legg áherslu á það, herra forseti, að þetta er afar brýnt og gott mál sem hér er verið að vinna að og ég fagna því. Þetta hefur fengið vinnuheitið Maður -- nýting -- náttúra og er ætlað að stuðla að almennri sátt um sambýli manns og náttúru. Á grundvelli þessa verkefnis hafa síðan verið útnefndir fjórir vinnuhópar. Það eru hópar um náttúru- og minjavernd, útivist og hlunnindi, þjóðhagsmál, atvinnulíf og byggðaþróun og orkumál. Hlutverk hópsins um útivist og hlunnindi er: ,,Að meta áhrif einstakra virkjunarkosta á útivist sem tómstundagaman, þ.e. á: Gönguferðir, jeppaferðir, hestamennsku og vatnaferðir. Að meta áhrif einstakra virkjunarkosta á landbúnað. Að meta áhrif einstakra virkjunarkosta á landgræðslu og skógrækt. Að meta áhrif einstakra virkjunarkosta á lax- og silungsveiðar og skotveiðar.`` Herra forseti. Hérna er í sjálfu sér stórmál og mikilvægt sem verið er að fjalla um og vinna að rannsóknum á. Það er því afar mikilvægt að þeir aðilar sem tengjast því mjög náið eigi þarna fulla samleið og er augljóst af því sem ég nefndi áðan að þetta snertir mjög land og landgæði, vötn og vatnanýtingu í hinum dreifðu byggðum landsins. Ég leyfi mér því, herra forseti, að beina eftirfarandi fyrirspurn til hæstv. landbrh.: 1. Hvernig er háttað þátttöku eða aðild ráðherra, ráðuneytisins og stofnana þess að verkefninu Maður -- nýting -- náttúra. Rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma? 2. Hve stór hluti þess fjár sem varið er til verkefnisins fer til stofnana og annarra aðila á vegum ráðuneytisins og þá hverra?

Hæstv. forseti. Vegna þessarar fyrirspurnar vil ég taka fram að ég er sammála hv. þm. um að óeðlilegt sé að landbrn. eða landbúnaðurinn eigi ekki fulltrúa í stórnefndinni sem fjallar um þessi mál og þau verkefni sem þar eru því að sannleikurinn er sá að landbúnaðurinn er stærsti landnýtandi landsins og hefur þar mikla ábyrgð og hagsmuni eins og þekkt er. Ljóst er að virkjanlegt afl felst að stórum hluta í vatnsorku sem hlýtur að hafa áhrif á lífríki viðkomandi vatnakerfa og þar með á fiskstofna og veiðihlunnindi. Þekkt er hversu illa hefur farið á sumum svæðum, ég nefni Þingvallavatn og Sogið, þar voru gerð mistök. Því er öllum ljóst að mikið hagsmunamál er að ganga varlega um og gæta að þessum miklu hlunnindum. Það eru 1.200--1.400 bújarðir á Íslandi sem eiga mikla hagsmuni í veiðihlunnindum sem þjóðin vill að varðveitt séu og er mikil auðlind þegar við horfum til framtíðarinnar. Ég hef því barist hart fyrir því að reyna að fá hlut landbúnaðarins inn í stóru nefndina og tel það mjög mikilvægt, margræddi það við ráðherra um hvað það væri mikilvægt, því að saga landnýtingar og landgæða hvort sem átt er við land eða vötn ber það með sér að sjálfbær þróun er því aðeins möguleg að aldrei sé gengið of nærri landinu sem auðlind. Það er skylda þess stjórnvalds sem með auðlindir fer að koma í hvívetna að þegar um nýtingu landgæða er fjallað. Því hef ég ekki bara talið æskilegt heldur mikilvægt að landbúnaðurinn og landbrn. kæmi með mann inn í aðalnefndina. Þetta hef ég margrætt við fyrrv. og núv. iðnrh. Nú hefur það gerst að sæti losnar í nefndinni og hefur iðnrh. tjáð mér að hún vilji taka tillit til þeirra sjónarmiða og tilnefna mann í staðinn í nefndina sem geti haldið utan um þessi sjónarmið og sátt væri á milli okkar um. Mér finnst því að það mál hvað stóru nefndina varðar sé að færast í höfn. Síðan eru fjórar undirnefndir og munu stofnanir landbúnaðarins taka þátt í störfum þeirra sem ég tel einnig mjög mikilvægt að eigi sér stað. Hv. þm. spyr enn fremur um peningahlið málsins. Um hana get ég lítið tjáð mig. Ég hygg að verja eigi um 100 millj. kr. til rannsókna. Ég vona auðvitað að hlutur landbúnaðarins í þeim rannsóknum verði mikilvægur og þær undirstofnanir sem landbrn. hefur fái þar fjármagn til mikilvægra rannsókna því þar eru víða mjög brýn verkefni sem bíða. Þetta er það svar sem ég vildi koma með og þakka hv. þm. fyrir fyrirspurn hans.

Virðulegi forseti. Varðandi þessa fyrirspurn er rétt að taka fram að sú verkefnisstjórn sem er skipuð vegna rammaáætlunarinnar Maður -- nýting -- náttúra er einhvers konar arfur sem núv. ráðherrar hafa fengið frá fyrrv. ráðherrum. Búið var að skipa þá verkefnisstjórn áður en við komum að þessu máli. En mér er engin launung á því að mikill þrýstingur hefur verið á að fá fleiri menn í nefndina. En menn hafa ekki viljað stækka hana þar sem þá verði endalaust hægt að bæta við og einhvern tíma verður maður að stoppa. Sú er hér stendur veit að það er laust sæti og við höfum knúið svolítið á með það sjónarmið að æskilegt væri að fá í nefndina fulltrúa frá samvinnunefndinni eða frá svæðisskipulagsnefndinni um miðhálendið. En ég heyri rök og veit af rökum hæstv. landbrh. og skil þau. Það má því vera, og ég teldi það vera afar góða lausn ef nýr fulltrúi fengist sem sameinaði sjónarmiðin frá landbrn., frá hæstv. landbrh., og frá svæðisskipulagsnefnd miðhálendisins.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbrh. fyrir undirtektir hans og það að hann er að beita afli sínu til að ráðuneyti hans fái fulla aðild að verkefnisstjórninni. Ég tel afar mikilvægt, herra forseti, að um fulla aðild að verkefnisstjórninni verði að ræða í þessi verkefni því að þetta lýtur markvisst að verkefnum landbúnaðarins og landnýtingarinnar og allra þeirra sem nýta þessi sömu gæði með sjálfbæra þróun að leiðarljósi sem er virkilega sterk og góð framtíðarsýn. Ég legg líka áherslu á, herra forseti, að það fjármagn sem er til ráðstöfunar sem hæstv. ráðherra tæpti á að gæti verið um 100 millj. kr. og vinna á heilmikið rannsóknarstarf, að einmitt stofnanir landbúnaðarins, stofnanir úti um land, ekki síst á vegum landbrn., eru einmitt hvað færastar til að vinna slíkar rannsóknir og/eða taka að fullu þátt í þeim. Það er því afar mikilvægt, bæði faglega og líka fyrir verkefnið sem slíkt og fyrir trúnað þess og einnig fyrir þessar stofnanir sem er afar mikilvægt að komi að slíkum rannsóknarmálum. Þarna er um töluvert fé að ræða og skiptir afar miklu máli hvernig því er ráðstafað. En ég legg áherslu á, herra forseti, að þetta mikilsverða mál þarf að vinnast í sem bestum trúnaði við alla þá sem að því koma því að áhugi þeirra er virkilega fyrir hendi.

Hæstv. forseti. Ég hef litlu við þetta að bæta. Hæstv. umhvrh. kom hér með hugmynd og innskot í þessa umræðu þar sem hún minntist á þjóðlendumálið og þekkingu á því sviði sem væri mikilvæg. Þarna gætu menn kannski sameinast um sterkan mann sem hefði víðtæka þekkingu. Eina áhyggjuefnið sem ég hef í þeim efnum er að finna slíkan mann með svo víðtæka þekkingu sem við erum hér að tala um. En við skoðum það nú. Ég er mjög sáttur við þá niðurstöðu sem þetta mál er að fá því að iðnrn. hefur haft mikið og gott samstarf við umhvrn. í þessum máli sem mér finnst mikilvægt. Ég hef haldið því fram sem landbrh. að landbrn. hafi gleymst í þessu máli og það sé ófært með þann aðila sem ber ábyrgð á landinu og landnýtingunni. Það hlýtur að verða að koma að svona stóru máli þannig að ég er þakklátur hæstv. iðnrh. Valgerði Sverrisdóttur fyrir að taka tillit til þessara sjónarmiða og fallast á mín rök með þessum hætti. Munum við síðan hafa samráð um hver þarna gengur til starfa í stóru nefndinni. Ég tek undir með hv. fyrirspyrjanda að við eigum sterkar stofnanir í landbúnaðinum, Veiðimálastofnun og fleiri aðila sem hljóta auðvitað að fást við þær mikilvægu rannsóknir sem felast í þeim peningum sem ákveðið er að verja til rannsóknanna.

Herra forseti. Fyrir allnokkru þegar okkur fóru að berast fréttir af miklum erfiðleikum þeirra sem stunda innanlandsflug, sérstaklega litlu félaganna sem um leið hafa þjónað sjúkrafluginu, þegar þetta var allt saman að detta upp fyrir, fyrir eins og einum mánuði síðan, þá lagði ég fram þessa fyrirspurn til hæstv. heilbrrh. um framtíð sjúkraflugs á Íslandi. Ég gerði það m.a., eins og ég sagði, út af þessum erfiðleikum í innanlandsflugi og af því að mörg af þessum litlu félögum sem voru að hætta farþegaflugi og þjónuðu líka sjúkrafluginu voru þá um leið að selja og jafnvel afhenda margar af þeim vélum sem þeir hafa notað í sjúkraflug hér á landi undanfarið. Þetta vildi ég gera líka vegna þess að ég sá þessa miklu og fallegu skýrslu sem unnin var af Verk- og kerfisfræðistofunni vorið 1999 um úttekt á sjúkraflugi á Íslandi og þær tillögur sem þar komu fram þar sem m.a. stóð að stefnt skyldi að því að útboð á sjúkraflugi færi fram á árinu 1999 og að nýir samningar tækju gildi 1. janúar árið 2000 og ekkert var farið að gerast í þessum málum þegar þetta var og þegar þessi fyrirspurn var lögð fram. Þess má líka geta að Félag ísl. landsbyggðarlækna hefur ályktað um þetta mál og skorað á yfirvöld heilbrigðismála að koma sem fyrst á úrbótum í sjúkraflutningum með flugvélum hér á landi. Ég vil nota tækifærið og spyrja hæstv. heilbrrh. einnig út í þessi atriði eins og hér hefur komið fram þó svo maður hafi heyrt í fréttum um ýmislegt sem ríkisstjórnin hefur ákveðið í framhaldi af þessu, og þá kannski alveg sérstaklega hvort hæstv. heilbrrh. þætti ekki skynsamlegt, því að ráðuneyti samgöngumála ætlar sér að styrkja eilítið innanlandsflug á þessum minni leiðum og bjóða út flug til þessara staða, að færa þetta útboð allt saman til samgrn. þannig að þetta væri boðið út sem einn pakki, sjúkraflugið líka. Ég er ekki að blanda mér inn í það þó ég sé sammála því að miðstöð sjúkraflugs verði á Akureyri. En það er líka spurning hvort þetta yrði boðið þannig út á vegum heilbrrn. að notaðar verði sérútbúnar vélar eða þær vélar sem líka annast farþegaflug. Fyrirspurnin sem er á þessu þskj. sem þarna var lögð fram er um þessi tvö atriði, þ.e. annars vegar um undirbúning á útboði á sjúkraflugi og um það hins vegar hvort hægt væri að standa að því að gera þetta sem heildarútboð sjúkraflugs og þess farþegaflugs sem boðað hefur verið að eigi að vera.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið áður á Alþingi lét ég að gera mjög ítarlega úttekt á sjúkraflugi á landinu öllu saman. Þegar skýrslan lá fyrir var hún send til umsagnar mjög margra. Það var samdóma álit þeirra sem sendu inn umsagnir að þeim þætti rétt að miðstöðin væri á Akureyri, en jafnframt að áfram væri sjúkraflugvél í Vestmannaeyjum og á Ísafirði. Í beinu framhaldi af því er umsagnir lágu fyrir var sú ákvörðun tekin í ríkisstjórn að útboð færi fram og að samgrn. og heilbrrn. ynnu saman varðandi það útboð. Ríkiskaup er sá aðili sem aðstoðar við útboðið. Að þessu útboði kemur líka Flugmálastjórn og Tryggingastofnun og það er auðvitað ýmislegt tengt þessum flugmálum sem kom einmitt fram hjá fyrirspyrjanda, þ.e. að þetta er samtvinnað samgöngumálunum þannig að það er mjög mikilvægt að samgrn. og heilbrn. vinni vel saman að þessu máli. En til upprifjunar þá eru ekki nema tvö ár síðan sjúkraflugið var flutt yfir til heilbrrn. frá samgrn. Á sínum tíma þótti það rétt og það var gert en auðvitað geta menn velt því fyrir sér hvort þetta eigi að vera á einni hendi eður ei. Aðalatriðið er að við náum góðri niðurstöðu þannig að öryggi bæði í almennum samgöngum og sjúkraflugi sé fullnægt.

Herra forseti. Ég vil í tengslum við þessa fyrirspurn fyrst og fremst fagna þeirri ákvörðun hæstv. heilbrrh. að ákveða að miðstöð sjúkraflugs verði á Akureyri. Ég hreyfði þessu máli í fyrirspurn fyrir nokkru síðan og sömuleiðis liggur fyrir á þingi þáltill. einmitt um þetta atriði flutt af hv. þm. Þuríði Backman o.fl. Ég tel að afar mikilvægt sé að vandað verði til verka í þessu tilviki, þ.e. að fengin verði vönduð vél með jafnþrýstibúnaði sérútbúin til sjúkraflugs sem eingöngu sinni þeim verkefnum þannig að um borð sé til staðar fastur búnaður sem geri þetta í raun að fljúgandi sjúkrastofu. Sömuleiðis er nauðsynlegt að efla viðbúnað við Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri til að mæta þjónustunni á bak við og er að mínu mati, herra forseti, einboðið að nota tækifærið og efla FSA sem miðstöð sérhæfðrar deildaskiptrar heilbrigðisþjónustu fyrir landsbyggðina. Það fer mjög vel saman við hlutverkið á bak við sjúkraflugið og sömuleiðis á þetta, ef vel tekst til, að geta eflt það innanlandsflug, mjög mikilvægt innanlandsflug til margra afskekktra byggðarlaga sem haldið er úti frá Akureyri og vandséð er að verði gert annars staðar frá.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrrh. fyrir það svar sem hér hefur verið gefið við þessari fyrirspurn minni. Ég vil jafnframt fagna því að ákveðið hafi verið að gera þetta á þennan hátt, þ.e. að samvinna verði milli þessara ráðuneyta og Ríkiskaup sé látið annast útboðið. Ég hef hins vegar ákveðnar efasemdir um tímann sem þetta á að taka til. Ég hefði haldið að tvö ár væru of stuttur tími og að frekar ætti bjóða þetta út til lengri tíma og minni á að það gæti þá orðið til þess að fleiri aðilar mundu taka þátt í útboðinu vegna þess að aðilar sem hafa e.t.v. ekki aðstöðu á Akureyri þurfa náttúrlega að koma sér henni upp og kannski vafasamt að þeir munu gera það ef útboðið og samningstíminn ættu bara að vera tvö ár. Ég vil því beina því til hæstv. ráðherra að það yrði skoðað þegar útboðsgögn eru endanlega útbúin hvort ekki væri rétt, það á reyndar við um innanlandsflugið líka, að hafa þetta til örlítið lengri tíma. Ég fagna því jafnframt að miðstöð sjúkraflugs á Íslandi skuli hafa verið ákveðin á Akureyri og tel það ákaflega heppilega lausn. Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri er ákaflega vel í stakk búið til þess að taka að sér margfalt meiri verkefni og verkefni hvað þetta varðar með sérútbúnu starfsfólki og öðru þannig að þetta er, við skulum segja, byggðastefna sem bragð er að og kemur ekki allt of oft fram í hv. Alþingi. Ég vil sem sagt þakka hæstv. ráðherra fyrir það svar sem hér hefur komið hvað þetta varðar og vildi aðeins hnykkja á því og bæta því við að ég held að það ætti að skoða með tilliti til örlítið lengri tíma og ég mundi óska þess að útboðsaðilar mundu skoða það. Það yrði kannski til þess að fleiri aðilar tækju þátt í útboðinu, fleiri slægjust um bitann, ef svo má að orði komast, og ríkissjóður fengi betri tilboð.

Herra forseti. Á nefndu þskj. hef ég lagt fram fyrirspurn í tveimur liðum til hæstv. heilbr.- og trmrh. um forvarnir gegn krabbameinssjúkdómum. Mér sýnist rétt að meta það mikils að um áratugi hefur verið haldið úti samfelldu starfi að krabbameinsleit og er sérstaklega virðingarverð framganga og framkvæmd Krabbameinsfélagsins en einnig framganga nokkurra stofnana í heilbrigðisþjónustunni. Þegar svona er komið, starfið hefur staðið nokkuð lengi, tel ég ástæðu til að meta áhrif og árangur, horfa til framtíðar og hefja undirbúning að stefnumótun og ákvörðunum um víðtækara forvarnastarf og víðtækari leit að einkennum krabbameinssjúkdóma. Því hef ég lagt fram fyrirspurnina í þeim tveim liðum sem hér segir, með leyfi forseta: 1. Hvert er mat ráðherra á árangri af því forvarnastarfi gegn krabbameini sem hér hefur verið unnið, þar með talið á Leitarstöð Krabbameinsfélagsins; hefur ráðuneytið eða landlæknisembættið metið áhrif þessa starfs á heilbrigðisþjónustuna? 2. Hefur ráðherra fyrirætlanir um auknar forvarnir gegn krabbameini, t.d. með víðtækari krabbameinsleit? Ef svo er, hverjar eru þær, hvenær komast þær í framkvæmd og hvernig verða þær skipulagðar? Ef svo er ekki, mun ráðherra þá styðja hugmyndir annarra aðila um forvarnir, svo sem Krabbameinsfélagsins, einstakra lækna eða annarra?

Virðulegi forseti. Ég vil þakka þessar tvær ágætu fyrirspurnir. Í stuttu máli er því til að svara að ráðuneytið og landlæknisembættið er mjög ánægt með árangurinn af forvarnastarfi sem hefur nú verið aðallega á höndum Leitarstöðvar Krabbameinsfélagsins. Leitarstöðin hefur unnið samkvæmt samningi við heilbrrn. Við endurnýjuðum samninginn ekki alls fyrir löngu og jukum þá mjög fjármagnið. Á ársgrundvelli er fjármagnið 165 millj. kr. sem leitarstöðin fær og hefur hækkað um 51% frá árinu 1998. Þá sér Krabbameinsfélagið líka um skráningu krabbameins á Íslandi samkvæmt samningnum við ráðuneytið og fær til þess 14,4 millj. kr. á yfirstandandi ári. Meginþungi starfsemi leitarstöðvarinnar hefur beinst að leit að leguhálskrabbameini og að lækka dánartíðni þeirra sem það krabbamein hrjáir. Um er að ræða ótvíræðan árangur þar sem dánartíðni leghálskrabbameins hefur lækkað í 75%. Hefur verið áætlað að um 150 fleiri konur hefðu látist af völdum sjúkdómsins hefði dánartíðni verið í dag sú hin sama og hún var við opnun leitarstöðvarinnar. Þessi árangur er tvímælalaust með því besta sem þekkist í veröldinni. Ljóst má vera að þessi árangur hefur haft bein og óbein áhrif á heilbrigðisþjónustuna, en nánara mat á frekari áhrifum er mjög erfitt eins og með aðra þætti þeirrar þjónustu. Annar megináhersluþáttur í starfi krabbameinsleitar hefur verið leit að brjóstakrabbameini, en eins og kunnugt er er brjóstakrabbamein langalgengasta krabbamein meðal íslenskra kvenna og næstalgengasta dánarorsök krabbameins meðal kvenna. Talið er óyggjandi að lífshorfur kvenna hafi batnað og minna má á að hér á landi deyja um 40 konur á hverju ári úr brjóstakrabbameini og þar af eru um tíu konur undir fimmtugt. Núna er talið að sjö til átta konur af hverjum tíu sem greinast með brjóstakrabbamein muni lifa í fimm ár eða lengur. Enn má minna á fleiri þætti í forvarnastarfi gegn krabbameini. Hér vil ég nefna umfangsmikið starf tóbaksvarnanefndar sem beitir sér ekki að krabbameinsleit heldur almennri fræðslu um skaðsemi tóbaks, sérstaklega meðal unglinga og hefur starfsemi nefndarinnar, m.a. í samstarfi við Krabbameinsfélagið, beint kröftum sínum að fræðslustarfsemi í skólum. Það er gaman að geta þess að þróunin er heldur í rétta átt nú því að reykingar eru á svolitlu undanhaldi. Hv. fyrirspyrjandi spyr einnig um forvarnir framtíðarinnar og hvort við ætlum að auka við. Því er til að svara að sérstaklega er verið að skoða það að fara í krabbameinsleit á krabbameini í blöðruhálskirtli. Þá er verið að tala um hópleit. En við erum ekki komin svo langt að hefja hana. Aftur á móti er lengra komið varðandi krabbameinsleit í ristli. Hópur á vegum landlæknisembættisins vinnur nú að tillögum um framkvæmd þessa máls, þ.e. krabbameins í ristli og er búist við að tillögur hans liggi fyrir síðar á árinu og þetta komist þar með mjög fljótlega í framkvæmd. Sama máli tengist áætlun um að koma upp skráningu á sepum í ristli, en þeir eru þekktir sem hugsanlegur undanfari krabbameins í ristli. Þá má einnig geta þátttöku landlæknisembættisins í rannsóknarverkefni um ákveðna veirutegund, svokallaðan HPV-vírus, en hann getur valdið krabbameini í leghálsi. Verið er að þróa bóluefni gegn honum og fylgist bæði ráðuneytið og landlæknisembættið með þessu starfi og tekur þátt í því að hluta.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbr.- og trmrh. þessi svör. Rétt er að hér er um mikilsverða starfsemi að ræða og hún hefur náð til mjög margra einstaklinga á landinu. Ég velti því fyrir mér hvort ráðherra getur upplýst um þátttöku kvenna, hversu almenn þátttaka kvenna er í krabbameinsleitarstarfi Krabbameinsfélagsins. Ég velti líka fyrir mér hvernig ætlunin er að haga þeirri leit sem ráðherra nefndi, krabbameinsleit í blöðruhálskirtli og leit að krabbameinum í ristli. Ég tel ekki ástæðu til að spyrja beinlínis um rannsóknirnar sem ráðherra nefndi en mér finnst skipta máli að fram komi að mér og fleirum, þar með landlækni, er kunnugt um að nokkrir læknar hér á landi, sérfræðingar í sjúkdómum í meltingarvegi, hafa nú hafið undirbúningsstarf sem leitt gæti til þess að þeir mundu hvetja til leitar að frumeinkennum sjúkdóma sem taldir eru geta leitt til krabbameina í öðrum hlutum meltingarvegs en í ristli. Raunar held ég að rétt sé að fjalla um það, geti ráðherrann gert það hér, hvort leit að krabbameini í ristli eigi að beinast að frumstigseinkennum eða lengra gengnum sjúkdómum. Það tel ég að geti skipt miklu máli.

Virðulegi forseti. Fyrst spyr hv. þm. hve margar konur taki þátt í leitinni eða mæti á leitarstöð. Ég er ekki með þær tölur nákvæmlega á takteinum en það eru milli 70--80% kvenna sem koma í leghálsrannsóknir. Varðandi hóprannsóknir sem ekki eru þegar hafnar, á blöðruhálskirtilskrabbameini eða krabbameini í ristli, þá hafa hingað til ekki verið taldar til nógu góðar aðferðir til að fara í slíkar hóprannsóknir. Þær eru þess vegna ekki hafnar en við fylgjumst mjög vel með þróun þessara mála, ekki síst í löndunum í kringum okkur. Eftir því sem tækninni fleygir fram verðum við að halda okkur vakandi fyrir því að hefja hópleitir þegar talið er vísindalega sannað að aðferðirnar séu réttar og hagkvæmar. Þá yrði eðlilegt að fara þá leið að leita að krabbameini á frumstigi. En við erum ekki komin lengra en þetta eins og ég sagði áðan í fyrri ræðu minni. Þó erum við komin nokkuð langt og kannski lengra en flestar þjóðir í kringum okkur.

Herra forseti. Ég hef lítillega reynt að kynna mér framkvæmd mála sem lúta að stöðu fatlaðra í umferðinni, varðandi gerð og búnað ökutækja, öryggismál og einnig kostnað samfara því að breyta bifreiðum fatlaðra. Ég hef einnig skoðað þær vinnureglur sem Tryggingastofnun ríkisins notast við í sambandi við endurgreiðslu eða mat á þörf fyrir slíkar breytingar og endurgreiðslu slíks kostnaðar. Fyrr í dag var til umfjöllunar fyrirspurn frá mér um tengt mál, þ.e. öryggisatriði þessu samfara sem ég spurði hæstv. dómsmrh. um. Þær spurningar sem ég vil beina til hæstv. heilbr.- og trmrh. í þessu sambandi tengjast þeirri tilfinningu minni eða mati að þörf sé á að endurskoða framkvæmd og reglur á þessu sviði, reyna að koma þar á fastmótaðra verklagi og tryggja betur stöðu þeirra sem þurfa á þessu að halda. Ég vil leggja á það sérstaka áherslu, herra forseti, að um er að ræða afar mikilsverðan þátt í átaki til að gera fötluðum fært að vera fullgildir þátttakendur í samfélaginu, að þeir geti farið um og eftir því sem nokkur kostur er sjálfir komið sér áfram í umferðinni. Ef þeir þurfa á aðstoð eða stuðningi við flutning að halda þurfa einnig að vera um það skýrar reglur. Þeir verða að eiga kost á slíkri þjónustu, öryggi þeirra að vera tryggt, kostnaðurinn viðráðanlegur og annað í þeim dúr. En á fsp. sem ég hef beint til hæstv. trmrh. eru eftirfarandi spurningar: 1. Er ráðherra tilbúinn til að beita sér fyrir endurskoðun á vinnureglum Tryggingastofnunar ríkisins við mat á þörf fyrir sérútbúnað eða breytingar á bifreiðum fatlaðra? 2. Hvenær voru reglur um greiðslu kostnaðar í þessu sambandi síðast endurskoðaðar og upphæðum breytt? 3. Telur ráðherra koma til greina að sérstök nefnd eða óháður aðili meti þörf fyrir sérútbúnað eða breytingar í einstökum tilvikum og fylgist með tæknilegum lausnum og hvernig þær nýtast?

Virðulegi forseti. Hv. þm. spyr um vinnureglur Tryggingastofnunarinnar varðandi sérútbúnað og breytingar á bifreiðum fyrir fatlaða. Eins og þingmanninum er kunnugt eru vinnureglur Tryggingastofnunar á verksviði hennar og staðfestar af tryggingaráði. Ráðherra hefur því ekki formlegt forræði yfir vinnureglum en getur auðvitað óskað eftir að einstakir þættir verði teknir til skoðunar. Að því er varðar fyrstu spurningu hv. þm. er því til að svara að að undanförnu hefur starfshópur innan Tryggingastofnunar ríkisins einmitt verið með tilhögun bifreiðamála á vegum stofnunarinnar í endurskoðun. Tillögur hópsins ná yfir breytingar á allri tilhögun þessara mála þannig að hugmyndirnar ganga mun lengra en einungis til vinnureglna. Því gæti komið til kasta ráðuneytisins að taka afstöðu til þessara tillagna þar sem hugmyndirnar gætu kallað á reglugerðir og jafnvel lagabreytingar. Hv. þm. spyr í öðru lagi hvenær reglur um greiðslu kostnaðar í þessu sambandi hafi síðast verið endurskoðaðar og upphæðum breytt. Reglum um greiðslu kostnaðar í þessu sambandi var síðast breytt 15. október á síðasta ári. Þá var m.a. ákveðið af tryggingaráði að hækka greiðsluþátttöku um 70--100% í bílsætum, púðum með sérstökum eiginleikum, svo og í sjálfvirkum hurðaopnurum. Í þriðja lagi spyr hv. þm. hvort ráðherra telji koma til greina að sérstök nefnd eða óháður aðili meti þörf fyrir sérútbúnað eða breytingar í einstökum tilvikum og fylgist með sérstökum lausnum og hvernig þær nýtast. Ég tel að af hálfu Tryggingastofnunar og hjálpartækjamiðstöðvarinnar sé vel séð fyrir mati á þörf fyrir sérútbúnað og breytingar en eins og við vitum verður alltaf að skoða málefni hvers einstaklings í þeim efnum. Þá er nauðsynlegt að fylgst sé með tæknilegum lausnum á þessu sviði og hvernig þær nýtast. Það þarf vissulega að tryggja hvort tveggja, þ.e. úttekt á hjálpartækjum í bifreiðum og eftirlit með þeim. Í því skyni er í samstarfi við dómsmrn. unnið að því að finna hvernig slíkri úttekt verði háttað. Fyrsta skrefið í þessa átt verður væntanlega stigið í þessari viku við undirritun samnings Tryggingastofnunar við Grensásdeild Landspítala um mat á ökuhæfni hreyfihamlaðra. Samstarfshópur hjálpartækjamiðstöðvar Tryggingastofnunar, Grensásdeildar og Reykjalundar ásamt ökukennara og bílaverkfræðingi hefur unnið frá því í vor að uppbyggingu ökuhæfnismats með tilheyrandi matsgögnum. Ökuhæfnismat er oft nauðsynleg forsenda fyrir mati á hvort viðkomandi geti ekið, á því hvaða bílahjálpartæki eru nauðsynleg og hvort þörf sé á sérstakri ökuþjálfun. Sé talið að einstaklingur hafi þörf fyrir sérstaka ökuþjálfun verður hún veitt í þeirri bifreið sem hann kemur til með að aka og þá með þeim hjálpartækjum sem mat hefur leitt í ljós að nauðsynleg eru. Samkvæmt samningnum verður verkaskipting á milli Grensásdeildar og Reykjalundar þannig að Grensásdeild tekur að sér ökuhæfnismat hreyfihamlaðra og verður með sérstaka aðstöðu til þess, en Reykjalundur hefur annast mat á ökuhæfni þeirra sem eiga við andlega skerðingu að búa. Með þessu samstarfi telur Tryggingastofnun tryggt að hreyfihamlaðir fái þær bifreiðar sem þeim hentar best og þá aðstoð sem þeir þurfa.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Það gleður mig að nokkur hreyfing virðist á þessum málum einnig í tilviki Tryggingastofnunar og hjá hæstv. heilbr.- og trmrh. ekki síður en hjá hæstv. dómsmrh. eins og fram kom fyrr í dag. Það er ánægjulegt að starfshópur skuli vera í gangi og þaðan sé að vænta tillagna sem taki á þessum málum, enda tel ég mig hafa komist á snoðir um að á því sé full þörf. Ég teldi að mörgu leyti mjög heppilegt að stefnt yrði að sérstökum reglum um þetta svið með svipuðum hætti og gert væri varðandi öryggisþáttinn þeim megin. Í öðru lagi, varðandi upphæðir og þá endurskoðun þeirra sem að hluta til fór fram 15. október sl., er vel að þar voru tekin inn ný atriði og annað hækkað en mér býður einnig í grun að ýmsar upphæðir eða þök sem fyrir voru hafi áfram staðið óbreytt. Ég tel að þörf væri á heildarendurskoðun þeirra mála. Þannig hafa til að mynda verið í gildi reglur um að greiða ætti 100% kostnaðar vegna ýmissa breytinga á bifreiðum eins og vegna hemla og bensíngjafar en í framkvæmdinni hefur verið sett þak á upphæðir þannig að iðulega, ef um kostnaðarsamar lausnir hefur verið að ræða, hefur þetta hlutfall orðið miklu lægra. Í þriðja lagi varðandi spurningu mína um hvort sérstök nefnd fylgdist með þessum málum og væri þarna til ráðgjafar og mats. Ég held mig enn við að skoða eigi þann kost að sjálfstæður, óháður aðili --- þá er ég að hugsa um hinar tæknilegu lausnir, framkvæmd þeirra og mat á kostnaðarþörfinni en ekki ökuhæfismatið sem ég fagna að komið sé fyrir í samningi --- komi til þannig að óháður sjálfstæður milliliður sé á milli þessara aðila, notenda, þeirra sem sérhæfa sig í hinum tæknilegum lausnum og hins vegar Tryggingastofnunar og ráðuneytis sem sér um greiðslu kostnaðar.

Virðulegi forseti. Ég þakka ágætar ábendingar sem komu fram hjá fyrirspyrjanda. Eins og kom fram í fyrri ræðu minni er þetta í mikilli endurskoðun og þetta er í mikilli deiglu. Ýmsar framfarir eru þarna í gangi og það sem hér hefur komið fram bætist í þann pakka sem verið er að vinna úr.

Herra forseti. Nú eru liðnir tæpir 22 mánuðir síðan Hvalfjarðargöngin voru tekin í notkun. Almenn ánægja er með göngin og óhætt er að segja að einstaklega vel hafi tekist til með þessa miklu framkvæmd. Þeir einkaaðilar sem árum saman börðust fyrir því að ráðist yrði í þessa framkvæmd eiga heiður skilinn. Án þrautseigju þeirra væru engin Hvalfjarðargöng í dag. Umferð um göngin er miklu meiri en bjartsýnustu áætlanir gerðu ráð fyrir sem hefur leitt til stórlækkunar á gjaldtöku. Í svari hæstv. samgrh. við fyrirspurn minni sem dreift var á Alþingi í síðasta mánuði kemur fram að árið 1997 fóru 747 þúsund bílar fyrir Hvalfjörð og með Akraborginni. Árið 1999 fóru 94 þúsund bílar fyrir fjörð og ein milljón 31 þúsund bílar um göngin eða 1.127 þúsund bílar alls. Umferðaraukningin varð því 51% á þessum tveimur árum. Umferð um göngin er eðlilega misjöfn eftir mánuðum eða frá 50 þús. og upp í 145 þús. bíla á mánuði. Þessar tölur sýna okkur að vegfarendur hafa tekið göngunum vel og sem betur fer hafa ekki orðið alvarleg slys í umferðinni um göngin þó að reyndar hafi orðið að loka göngunum tvisvar á undanförnum vikum vegna umferðaróhappa. Þá kem ég að tilefni fyrirspurnarinnar. Margir hafa áhyggjur af því að eldsvoði í göngunum gæti orðið erfiður viðfangs og horfa þá til þeirra alvarlegu slysa sem orðið hafa af völdum elds í jarðgöngum erlendis ekki alls fyrir löngu. Auðvitað segja flutningsaðilar eldfimra efna jafnan að þeir séu með fullkominn öryggisbúnað og engin hætta sé á ferðum. Aldrei er þó of varlega farið og augljóslega yrði erfitt að snúa við stórum bensínflutningabíl í göngunum ef hann kæmi t.d. að bíl sem hefði kviknað í. Þá finnst mér flutningur á própangasi um göngin glannalegur svo ekki sé meira sagt. Það kom fram í sjónvarpsfréttum nýlega að árlega eru flutt 180 tonn af própangasi frá Straumsvík til Grundartanga um Hvalfjarðargöng. Farið er vikulega og talsmaður gasfélagsins sagði í þessum fréttatíma að farið væri á morgnana og þeir væru búnir með báðar ferðir fyrir hádegi eins og hann orðaði það. Ég verð að segja, hæstv. forseti, að ég hrökk við þegar ég heyrði þessar fréttir. Á morgnana er mikil umferð um göngin og fjöldi manns sem fer daglega á milli til vinnu eða í skóla og það er skoðun mín að ekki eigi að leyfa gas- og bensínflutninga um göngin á þessum tíma sólarhrings. Reyndar finnst mér að það ætti ekki að leyfa þessa flutninga nema loka göngunum fyrir annarri umferð sem trúlega yrði seint samkomulag um. Því spyr ég hæstv. samgrh.: 1. Eru í gildi reglur um flutning á bensíni, gasi og öðrum eldfimum efnum um Hvalfjarðargöng? 2. Telur ráðherra koma til álita að banna flutning eldfimra efna um göngin?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir þessar fyrirspurnir sem hljóða eins og hann gerði grein fyrir. Spurt er: Eru í gildi reglur um flutning á bensíni, gasi og öðrum eldfimum efnum um Hvalfjarðargöng? Því er til að svara að lögreglustjórinn í Reykjavík hefur að fenginni tillögu vegamálastjóra takmarkað flutning á hættulegum farmi um Hvalfjarðargöng, samanber auglýsingu um umferð í Reykjavík, nr. 373 frá 19. júní 1998. Samkvæmt auglýsingunni er flutningur á hættulegum farmi bannaður á álagstíma venjulegrar umferðar. Bannið gildir frá kl. 10 á föstudögum til kl. 24 á sunnudögum allt árið. Bannið nær yfir lengri tíma um páska, hvítasunnu og verslunarmannahelgi. Í öðru lagi er spurt: Telur ráðherra koma til álita að banna flutninga sumra efna um göngin? Ekki eru þekkt dæmi þess erlendis frá að flutningur eldfimra efna um jarðgöng sé alfarið bannaður þar sem umferð er innan við 3 þúsund bílar á dag að meðaltali og aðrar aðstæður svipaðar og í Hvalfjarðargöngum. Víða eru engar takmarkanir á slíkum flutningi nema þar sem umferð er 5--10 sinnum meiri en í Hvalfirði og þá eru þessir flutningar leyfðir á ákveðnum tímum eða undir sérstöku eftirliti. Þekkt eru dæmi um göng þar sem umferð er meiri en 50 þúsund bílar á dag og þar sem flutningur hættulegra efna er bannaður. Tekið skal fram að margs konar annar flutningur en bensín, gas og olíur getur verið mjög eldfimur. Ef fylgja ætti eftir banni á flutningi eldfimra efna um Hvalfjarðargöng, þyrfti að hafa eftirlit með öllum flutningabílum. Undanfarin ár hefur verið unnið á vegum OECD að viðamiklu verkefni um flutning hættulegra efna í jarðgöngum. Vegagerðin fylgist með því verkefni. Reiknað er með að tillögur verði lagðar fram í árslok 2000 eða núna í lok þessa árs. Ekki er óeðlilegt að bíða eftir niðurstöðum úr þeirri vinnu áður en breytingar verða undirbúnar eða tekin afstaða til þeirra hér á landi. Ég vil undirstrika að ég tel afskaplega mikilvægt að fara varlega og setja reglur heldur strangari en hitt því að þarna þarf að gæta fyllsta öryggis. Þegar þessar athuganir liggja fyrir mun ég leggja á ráðin um það hvernig skuli fara að og hvort þær tillögur sem koma út úr þessari umfjöllun á vegum OECD yrðu gagnlegar fyrir okkur og þá hvort settar yrðu e.t.v. strangari reglur en þar kæmi fram. En þetta er sem sagt verið að skoða og Vegagerðin mun fylgjast grannt með þessu en þarna þarf auðvitað að hafa náið samstarf við forsvarsmenn hlutafélagsins Spalar því að það eru hagsmunir þess félags að öryggi sé sem allra best og mest í göngunum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Guðmundssyni fyrir þá fyrirspurn sem hann leggur fram. Í ljósi þess að um göngin fara milli 4--6 þúsund bílar á dag skiptir verulegu máli að öryggi sé fyrir öllu í jarðgöngunum. Við höfum oft heyrt af alvarlegum slysum þeim tengdum erlendis. Það sem kemur mér hins vegar mjög á óvart þegar þetta hefur komið í umræðu er það að olíufélögin hafa eiginlega svarað um hæl að verði einhver takmörkun sett á umferð olíuflutningabíla eða gasflutningabíla um jarðgöng þýði það verulegar hækkanir á eldsneyti til bifreiða, ja sennilega utan Reykjavíkur. Hvernig var þessu háttað áður en jarðgöng komu? Ég spyr: Hefur eldsneyti á bifreiðar eitthvað lækkað við komu Hvalfjarðarganganna? Það hefur ekki orðið en þetta er mikið öryggismál.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni fyrir góða ábendingu. Það kom fram hjá hæstv. ráðherra að lögreglustjóri hefði takmarkað þessa flutninga sem væru bannaðir frá ákveðnum tíma á föstudögum og fram á sunnudagskvöld. Mér finnst það reyndar ófullnægjandi og vil þá spyrja í leiðinni, hvernig er eftirliti með þessu banni háttað? Nú eru margir sem vilja halda því fram að þessu banni sé ekki fylgt eftir og væri fróðlegt að heyra hvernig eftirliti er háttað með því. Ég vitnaði í ræðu minni í umfjöllun DV í mars um eldhættu í Hvalfjarðargöngum. Af því að hæstv. ráðherra ræðir um hlutafélagið Spöl, þá segir forsvarsmaður Spalar í þessu viðtali við DV, með leyfi forseta: ,,Áhættan sem verið er að reikna liggur svo til öll í stóru bílunum. Vegna þess hve nærri var farið um fjölda þeirra um göngin í upphafi hefur áhættan sáralítið breyst. Hún er enn innan þeirra marka um hvað er ásættanlegt miðað við þá erlendu staðla sem eru notaðir.`` Í þessari grein kemur jafnframt fram að í Noregi sé óhappatíðni heldur meiri á þjóðvegunum en í göngum yfirleitt. En tilvitnanir í erlenda staðla sannfæra mig ekki um ágæti þessara flutninga. Ég tel að það eigi að banna flutninga á bensíni og gasi um Hvalfjarðargöngin. Það skapar ekki vandræði vegna þess að aðrir kostir eru fyrir hendi varðandi þessa flutninga. Það er ágætur vegur fyrir Hvalfjörð með lítilli umferð og er upplagt að flytja t.d. gas landveginn. Þá minni ég á að olíufélögin fluttu bensín sjóleiðina til Akraness áður en göngin komu og dreifðu því þaðan um allt Vesturland og jafnvel lengra. Olíufélögin eiga þessa aðstöðu á Akranesi og er engin vorkunn að nota hana eða þá að öðrum kosti að flytja bensín um landveg fyrir Hvalfjörð. Herra forseti. Mér finnst flutningur á bensíni og gasi um göngin eins og rússnesk rúlletta. Eitt óhapp gæti valdið óbætanlegum skaða. Þess vegna tel ég að það eigi að banna þessa flutninga.

Herra forseti. Hér hefur komið fram sú skoðun að það eigi að banna þessa flutninga. Ég tel að full ástæða sé til þess að skoða það. Það vill svo vel til að við höfum greiðan og fáfarinn veg fyrir Hvalfjörð sem hægt er að nýta til þessara flutninga og olíunotkun eða bensínnotkun á farartækin ætti ekki að verða ofviða þeim sem stunda þessa flutninga. Vegna þess sem kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda tel ég að það sé óhjákvæmilegt, bæði vegna ábendinga hans og líka vegna þess að Vegagerðin hefur verið að skoða þetta, að taka afstöðu til þess hvort það eigi að ganga svo langt að banna þessa flutninga. Ég get alveg tekið undir það að við eigum ekki endilega að taka hrátt upp reynslutölur annars staðar frá en aðalatriðið er það að við reynum að tryggja öryggi sem allra mest. Ég mun taka þetta mál til frekari meðferðar á þessu ári, ekki seinna en þegar þær skýrslur liggja fyrir sem ég vitnaði til en það þarf auðvitað að gera eins og ég sagði, í samráði og góðu samstarfi við forsvarsmenn Spalar. Ég þakka fyrirspyrjanda fyrir mjög nauðsynlega fyrirspurn, að fá fram umræður um þetta. Vonandi verður ekki langt að bíða að skýrari svör liggi þarna fyrir. Hvað varðar eftirlitið þá er það í höndum lögreglunnar og ég verð að viðurkenna að mér er ekki ljóst hvernig að því er staðið að öðru leyti en því sem þar er eins og önnur löggæsla á þjóðvegum þannig að ég verð að vísa til þess.

Herra forseti. Ég hef lagt fsp. fyrir hæstv. samgrh. þar sem ég spyr hvenær búast megi við fullgildingu ríkisstjórnar Íslands á ILO-samþykktinni S.163 frá 1987, um aðbúnað skipverja, en samkvæmt samþykktinni skuldbinda aðildarríkin sig til að tryggja velferð sjómanna bæði á hafi úti og í höfn. Aðildarríkin skuldbinda sig til að tryggja nægilega góðar aðstæður í höfnum og að tryggja reglubundið eftirlit og endurnýjun hvað þetta varðar. Þannig hagar til að um 900 erlend kaupskip koma til Íslands á hverju ári og flest þeirra hér í Faxaflóahafnir. Ríkin sem hafa fullgilt ILO-samþykktina, sem tók gildi 30. október 1990, eru 11. Svíþjóð fullgilti samþykktina 21. febrúar 1990, Finnland 30. júní 1993, Noregur í nóvember 1993, Danmörk árið 1993 og innan ESB hefur Spánn fullgilt samþykktina. Þessi samþykkt, herra forseti, gengur út á að þessi ríki taka ákveðið gjald af skipakomum eða vörugjöldum sem síðan er notað til að byggja upp velferðarráð eða sérstök sjómannaheimili þar sem erlendir sjómenn eigi afdrep þegar þeir koma í þessar hafnir. Stefnt er að því að koma þessu við sem víðast því að við vitum að erlendir sjómenn á erlendum skipum, ég tala ekki um á skipum undir hentifánum, eru oft langtímum að heiman og nýta þá mjög þessa möguleika sem þeir eiga í sjómannastofum við hafnir þeirra landa sem þeir koma til. Ég tel mikla nauðsyn á að koma þessu upp í ljósi þess fjölda skipa sem hingað kemur og líka að við stöndum vel að vígi varðandi þá ILO-samþykkt sem hér er fjallað um. Því legg ég þessa fyrirspurn til hæstv. samgrh.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Hallvarðssyni fyrir þessa fsp. sem hljóðar eins og hann gerði grein fyrir: ,,Hvenær má búast við fullgildingu ríkisstjórnar Íslands á ILO-samþykktinni S.163 frá 1987, um aðbúnað skipverja?`` Samþykkt Alþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 163 frá 1987 fjallar um aðbúnað skipverja. Samþykktin hefur verið fullgilt af 11 ríkjum en þau eru: Brasilía, Tékkland, Danmörk, Finnland, Ungverjaland, Mexíkó, Noregur, Slóvakía, Spánn, Svíþjóð og Sviss. Samgrn. hefur ekki tekið afstöðu til þess hvort Ísland eigi að fullgilda þessa samþykkt. Í samþykktinni er miðað við að ákvæði hennar skuli innleidd í löggjöf viðkomandi ríkis í samráði við samtök skipaeigenda og sjómanna. Á næstunni mun ég hins vegar óska eftir afstöðu útgerða og stéttarfélaga sjómanna til samþykktarinnar og hvort Ísland eigi að fullgilda hana. Ég legg mjög mikið upp úr því samráði. Í framhaldi af því mun samgrn. í samráði við félmrn., sem fer með málefni Alþjóðavinnumálastofnunarinnar hér á landi, ákveða framhald málsins. Ég vil hins vegar vekja athygli á því að Ísland hefur nýlega fullgilt ILO-samþykkt nr. 147, um lágmarkskröfur á kaupskipum. Þar er m.a. ákvæði um aðbúnað skipverja. Sú samþykkt er hluti af svokölluðu hafnríkiseftirliti sem Siglingastofnun Íslands annast fyrir okkar hönd.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. fyrir svör hans. Hann veitti ítarlegri upplýsingar um þau lönd sem hafa samþykkt þessa fullgildingu ILO en sú skýrsla sem ég er með sem er gefin út 1998. Þannig háttar til að velferðarsjóður Alþjóðaflutningaverkamannasambandsins hefur lýst miklum áhuga á því að slík aðstaða skapist hér, annaðhvort í Reykjavíkurhöfn eða Hafnarfjarðarhöfn, og hefur heitið fjármagni til stuðnings slíkri framkvæmd, ef keypt yrði húsnæði eða leigt til að búa til athvarf fyrir erlenda sjómenn. Ég á von á því, eins og fram kom í svari hæstv. samgrh., að þeir sem gæta hagsmuna Alþjóðaflutningaverkamannasambandsins eigi góðan fund með hæstv. samgrh. þar sem hægt yrði að koma þessum málum í framkvæmd. Það er mjög mikil nauðsyn á því og hér tala ég af reynslu sem farmaður í erlendri höfn. Ég hef verið í norskri sjómannastofu í breskri höfn sem sjómaður og líka í höfnum í Karíbahafinu þar sem vel var tekið á móti okkur. Ég hef þannig reynslu af því hversu góð þjónusta er veitt á slíkum sjómannastofum. En ég endurtek þakkir mínar til hæstv. samgrh.

Herra forseti. Eitt af þeim málum sem afgreidd hafa verið sem lög frá Alþingi nú undir þinglokin er frv. sem heimilaði Íslandspósti hf. að ganga til samstarfs við sparisjóði og banka um rekstur á starfsemi póstþjónustunnar. Til að þetta gæti gengið eftir þurfti að gera breytingar á bankalögum en áður hafði Íslandspóstur hf. gengið til samninga og samstarfs við önnur fyrirtæki. Í flestum tilvikum hefur verið um það að ræða að útibúum Íslandspósts hafi verið lokað, þau hafi verið lögð niður og nú eru komin allmörg dæmi um slíkt. Ég þekki til fjölmargra samstarfssamninga af þessu tagi og má þar nefna Laugarvatn, Reykjahlíð, Hrísey, Flateyri, Grenivík, það má nefna Laugar í Reykjadal, Grímsey, Brú í Hrútafirði, Bíldudal og viðræður um fleiri staði munu eiga sér stað þótt endanlegar áætlanir liggi ekki fyrir. Ég gleymdi að nefna Flúðir en fyrir nokkru birtist frétt í Suðurlandsblaði Dags þar sem segir í fyrirsögn: ,,Óánægja á Flúðum með áform póstsins. Pósthúsið í bankann. Óánægja. Komum ekki auga á sparnaðinn.`` Þessi orð munu höfð eftir starfsfólkinu þar. Í sumum tilvikum hefur tekist að tryggja fólkinu áframhaldandi atvinnu, starfsfólki fyrrverandi útibúa, en í öðrum tilvikum hefur það ekki gerst. Það er ekki nóg með að fólk missi atvinnu sína heldur veikir þetta viðkomandi byggðir. En annað og meira er að gerast. Starfsmannastefna þessa fyrirtækis, Íslandspósts hf., virðist vera að taka breytingum. Þannig hef ég heimildir fyrir því að einstaklingur hafi verið beðinn um að láta af störfum. Þegar hann vildi fá að vita ástæðuna var honum sagt að hann væri nálægt 65 ára aldrinum en stefnan væri nú tekin á að hafa helst ekki eldra fólk í starfi hjá þessari stofnun. Í framhaldi af þessu öllu beini ég til hæstv. samgrh. eftirfarandi fsp.: Hvaða áhrif hafa skipulagsbreytingar hjá Íslandspósti hf. haft á starfsmannahald og starfsmannastefnu á landsbyggðinni frá því að stofnunin var gerð að hlutafélagi?

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir þessa fsp. því að það er vissulega ástæða til að koma á framfæri skýringum sem mér gefst færi á að gefa hér. Áður en ég svara fsp. er nauðsynlegt fyrir okkur, bæði mig og hv. fyrirspyrjanda, að setja okkur í þær stellingar að muna að þetta er ekki lengur stofnun heldur hlutafélag sem við erum að tala um, Íslandspóstur hf. Stundum gleymir maður því vissulega að svo er. En fsp. hv. þm. er svohljóðandi: ,,Hvaða áhrif hafa skipulagsbreytingar hjá Íslandspósti hf. haft á starfsmannahald og starfsmannastefnu á landsbyggðinni frá því að stofnunin var gerð að hlutafélagi?`` Almenn starfsmannastefna Íslandspósts er og hefur verið frá stofnun félagsins eftirfarandi og engar breytingar eru fyrirhugaðar á henni: Íslandspóstur leggur áherslu á að bjóða starfsmönnum sínum áhugaverð störf, aðlaðandi vinnustaði og kjör og frama sem tengjast árangri. Fyrirtækið beitir sér fyrir því að menntunarstig og félagslegur aðbúnaður starfsmanna, svo sem starfsmannafélag og samstarf við stéttarfélög, þróist í takt við þjóðfélagsaðstæður almennt. Íslandspóstur hefur margþætta starfsemi á landsbyggðinni. Dreifing bréfa og böggla er eðli málsins samkvæmt meginþjónustan og sú mikilvægasta en auk hennar starfrækir Íslandspóstur afgreiðslustaði sem sinna móttöku og að einhverju marki afhendingu póstsendinga. Afgreiðslustaðir Íslandspósts hafa einnig sinnt þjónustu vegna greiðslumiðlunar og þjónustu við óskylda aðila svo sem Landssíma Íslands hf. og Happdrætti háskólans. Frá stofnun félagsins 1. janúar 1998 hafa áherslur í rekstri fyrirtækisins breyst nokkuð á þann veg að dreifingarþátturinn hefur fengið aukið vægi. Breytt samsetning pósts hefur aukið umfang bréfadreifingar og áætlanir um fimm daga þjónustu landpósta eykur verulega dreifingarstarfið meðan verkefni í afgreiðsluþættinum hafa dregist saman. Þjónusta fyrir Landssíma Íslands hefur minnkað verulega og fjöldi greiddra gíró- og greiðsluseðla hefur dregist saman um nálægt 10% á ári hverju. Til að mæta þessari breyttu stöðu hefur Íslandspóstur tekið upp samstarf við aðra aðila eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda, aðallega banka og sparisjóði, um sameiginlegan rekstur á afgreiðslustöðum. Það hefur gefist vel. Þegar tekið er upp samstarf við aðra aðila er lögð áhersla á að þjónusta póstsins skerðist ekki og það tel ég að hljóti að vera allra mikilvægasta viðfangsefnið. Fjöldi starfsmanna á landsbyggðinni að meðtöldum landpóstum hefur frá stofnun félagsins þróast á eftirfarandi hátt: Á Vesturlandi voru starfandi árið 1998 86 starfsmenn en nú árið 2000 eru þeir 89 og hefur fjölgað um þrjá á Vesturlandi. Á Vestfjörðum voru þeir 91 1998 en hefur fækkað um tvo og eru nú 89. Á Norðurlandi vestra hefur fjölgað um tvo starfsmenn úr 63 í 65. Á Norðurlandi eystra hefur hins vegar fjölgunin orðið nokkur þar sem 1998 voru 129 starfsmenn en þeim hefur fjölgað um 15 eða í 144. Á Austurlandi hefur starfsmannafjöldinn staðið í stað frá 1998, þar eru 105 starfsmenn. Á Suðurlandi hefur fjölgað um fimm, úr 111 í 116. Á Suðurnesjum hefur þeim einnig fjölgað um fimm, úr 69 í 74. Á landsbyggðinni voru því samtals 654 starfsmenn árið 1998 og eru 28 starfsmönnum fleiri á þessu ári eða 682. Þetta er nauðsynlegt að draga fram. Í ljósi fyrrnefndra breytinga á verkefnum Íslandspósts og þróun í nágrannaríkjum okkar, þar sem póstfyrirtæki reka sjálf á bilinu 30--45% af afgreiðslustöðum sínum, auk ágætrar reynslu af samstarfi við aðra aðila um sameiginlegan rekstur afgreiðslustaða má búast við að á næstu tveimur til þremur árum muni Íslandspóstur fjölga stöðum þar sem póstafgreiðslur eru reknar í samstarfi við aðra aðila.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. 13. þm. Reykv. og hæstv. samgrh. fyrir þeirra innlegg í þetta mál. Það er nauðsynlegt að vekja athygli á hinni miklu breytingu sem er að verða í póstmálum hér á landi. Þetta var tiltölulega varin og örugg atvinnugrein sem var ekki í mjög mikilli samkeppni. Það hefur breyst. Við erum í dag að upplifa mikla samkeppni á þessu sviði, nú er möguleiki á að senda rafpóst og ýmsir aðrir aðilar hafa komið til skjalanna, t.d. eru dagblöðin í beinni samkeppni við póstdreifinguna í landinu. Dagblöðin dreifa alls konar upplýsingum og þess háttar sem áður fór í gegnum póstkerfið. Þess vegna er nauðsynlegt fyrir okkar póstkerfi að geta brugðist við. Við sjáum líka að úti í heimi eru póstfyrirtæki hreinlega að sameinast flugfélögum eins og dæmi eru um, til að mynda í Þýskalandi. Við munum enn sjá mjög miklar breytingar á þessu sviði sem nauðsynlegt er að höfuðpóstflutningafyrirtæki okkar, Íslandspóstur, hafi möguleika og burði til að bregðast við. Þess vegna er mikilvægt að fyrirtækið hafi aðstöðu til að aðlaga sig breyttum tímum.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. samgrh. fyrir svörin sem mér fannst vera athyglisverð en krefjast þess að farið verði nánar í saumana á þeim. Í svari hans kemur fram að starfsmönnum Íslandspósts hf. hafi þegar á heildina er litið fjölgað um 28 á landsbyggðinni á tveimur árum. Þetta kemur mér á óvart í ljósi þess að verið er að loka pósthúsum víða í fámennum byggðarlögum. Ég nefndi mörg dæmi þar um. Þessar upplýsingar þarf að skoða betur enda kom í ljós að í ákveðnum landshlutum hefur starfsmönnum Íslandspósts fækkað, svo sem á Vestfjörðum. Ég mun óska eftir því að þetta verði kannað betur. Hæstv. samgrh. minnti okkur á að hér væri um að ræða aðra stofnun, Íslandspóst hf., en var fyrir hlutafélagavæðingu. Það er alveg rétt og kom reyndar fram í máli forstjóra annarrar skyldrar stofnunar sem heyrir undir sama ráðherra. Þórarinn V. Þórarinsson forstjóri Íslandspósts sagði á aðalfundi Landssíma Íslands hf., samkvæmt fréttum í Morgunblaðinu, að kjarnakrafan í rekstri fyrirtækisins væri arðsemin. Allt annað yrði að lúta því. Þegar hæstv. samgrh. leggur áherslu á að meginstefna fyrirtækisins sé að bjóða fólki áhugaverð störf þá er staðreyndin sú að í fámennustu byggðarlögum er verið að segja upp fólki, leggja pósthús niður og veikja þar með byggðarlögin. Ég vil inna hæstv. samgrh. eftir því sem ég spurði einnig um í máli mínu áðan, þ.e. þá tilhneigingu eða stefnu, sem virðist vera að gera vart við sig innan þessa fyrirtækis, að segja upp fullorðnu fólki. Ég hef dæmi um það og óska eftir svörum við því.

Herra forseti. Vegna þess sem kom fram hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni þá er það í nokkrum tilvikum svo að störfum hefur fækkað hjá Íslandspósti. Þegar á heildina er litið, utan höfuðborgarsvæðisins, hefur þeim samt sem áður fjölgað þegar landpóstarnir eru taldir með. Það er alveg ljóst að einhver breyting verður á þessu ári. Það mun fækka í einhverjum tilvikum þar sem verkefni hafa dregist mjög saman, m.a. vegna þeirra breytinga sem hv. 1. þm. Vestf. gat um. Það verður ekki litið fram hjá þeim breytingum sem orðið hafa í þjóðfélagi okkar í tækni prentmiðlanna, tölvupóstinum og slíku. Þarna eru breyttar aðstæður. Hvað varðar arðsemiskröfurnar sem hv. þm. Ögmundur Jónasson gat um þá er auðvitað nauðsynlegt að hafa í huga að opinberar stofnanir og fyrirtæki í opinberri eigu sýni árangur af rekstri sínum. Það er auðvitað mjög mikilvægt. Ég held að það styrki stöðu þessara fyrirtækja ef hægt er að sýna fram á að þau séu vel rekin og þar af leiðandi sé arður af rekstrinum á sama tíma og veitt er góð þjónusta. Þarna þarf þetta tvennt að fara saman. Varðandi það að verið sé að segja upp eldra fólki þá kannast ég ekki við það. Ég veit ekki til þess að sú starfsmannastefna sé uppi hjá Íslandspósti.

Mun ráðherrann kanna það?

Ráðherra mun kanna það eftir því sem hægt er en það er ekki á mínu valdi að hlutast til um starfsmannahald í umræddu fyrirtæki frekar en öðrum.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hæstv. samgrh. og starfandi menntmrh. fyrir þá lipurmennsku hans að sjá til að þessari fyrirspurn yrði svarað þó að ráðherrann sem henni var beint til sé erlendis og geti ekki verið viðstaddur. Markmið verkefnisins sem hér um ræðir er að kanna upphaf byggðar á Íslandi og raunar í Færeyjum einnig á grunni rannsókna. Niðurstöður þeirra rannsókna gætu breytt hefðbundinni söguskoðun og tímasetningu landnáms á Íslandi sem grundvallast hefur á túlkun sagnaarfsins í íslenskum ritum frá miðöldum. Ýmsir aðilar hafa veitt styrk til verkefnisins og margir vísindamenn tekið þátt í því en verkefnisstjóri hefur verið dr. Margrét Hermanns Auðardóttir. Niðurstöðurnar sem þegar hafa fengist benda til þess að landnám á eyjunum í Norður-Atlantshafi hafi hafist mun fyrr en menn áður töldu. M.a. eru líkur taldar á því að heiðnir menn og kristnir hafi búið saman í landinu á fyrstu öldum Íslandsbyggðar. Ýmsar aðrar rannsóknir sem gerðar hafa verið síðar og nýlega hafa farið fram renna enn frekari stoðum undir þessa tilgátu. Á Íslandi er nú efnt til mikilla viðburða, bæði vegna árþúsundamótanna og til að minnast þess að þúsund ár eru liðin frá kristnitöku á Þingvöllum. Tilvalið er því að ljúka því ári endanlega og með því athyglisverða verkefni sem felst í Íslandsþætti hins samnorræna verkefnis um byggð og tímatal í Norður-Atlantshafi, ekki síst vegna þess að þar kann að verða rennt sannfærandi vísindalegum stoðum undir breytingar á viðtekinni söguskoðun um búsetu manna á Íslandi og upphaf Íslandsbyggðar. Þess var farið á leit við menntmrh. að hann svaraði eftirfarandi fsp. sem nú hafa verið lagðar fram: 1. Hvernig áformar ráðherra að tryggja að lokið verði við Íslandsþáttinn í norræna rannsóknarverkefninu Byggð og tímatal í Norður-Atlantshafi? 2. Er ráðherra reiðubúinn til að beita sér fyrir því að úrvinnslu rannsókna á Íslandsþætti verkefnisins geti lokið á árinu 2000?

Herra forseti. Mér er vissulega ánægja að fá tækifæri til að svara fsp. frá hv. þm. Sighvati Björgvinssyni, ekki síst vegna þess að ég hef fylgst nokkuð með því rannsóknarverkefni sem hér er um að ræða. Menntmrn. bjó hins vegar í mínar hendur svör við fsp. hv. þm. Í fyrsta lagi var spurt: Hvernig áformar ráðherra að tryggja að lokið verði við Íslandsþáttinn í norræna rannsóknarverkefninu ,,Byggð og tímatal í Norður-Atlantshafi``? Svarið er svohljóðandi: Það er ekki á ábyrgð menntmrh. að hlutast til um einstaka rannsóknarverkefni. Styrkir til rannsóknarverkefna á verksviði menntmrn. fara í gegnum sjóði Rannsóknaráðs Íslands. Á þessu ári var verkefninu ,,Byggð og tímatal í Norður-Atlantshafi`` veittur 300 þús. kr. styrkur vegna útgáfu á niðurstöðum verkefnisins. Sé verkefninu ólokið hafa íslenskir vísindamenn möguleika á að senda inn umsóknir um styrki í tæknisjóð eða vísindasjóð Rannsóknaráðs Íslands. Í annan stað var spurt: Er ráðherra reiðubúinn til að beita sér fyrir því að úrvinnslu rannsókna á Íslandsþætti verkefnisins geti lokið á árinu 2000? Svarið er svohljóðandi: Hvað varðar úrvinnslu á Íslandsþætti verkefnisins er bent á að ósk frá aðstandendum verkefnisins um aðgang að rannsóknargögnum hefur verið beint til Þjóðminjasafns Íslands. Í bréfi til verkefnisstjóra ,,Byggðar og tímatals í Norður-Atlantshafi`` dags. 6. maí 1999, kemur m.a. fram að ráðuneytið hafi óskað eftir því við þjóðminjavörð að aðgangur og afrit af gögnum sem enn hefðu ekki verið afgreidd yrðu send eða afhent verkefnisstjóra. Menntmrh. hlutast ekki til um þær faglegu forsendur sem liggja að baki afgreiðslu slíkra mála. Það er á ábyrgð sérfræðinga Þjóðminjasafnsins.

Herra forseti. Það vill svo vel til að hæstv. samgrh. og starfandi menntmrh. þekkir líka mjög vel til málsins, sjálfsagt ekkert síður en núv. hæstv. menntmrh., vegna þess starfs sem hann áður sinnti og varðar þjóðminjar. Hins vegar liggur fyrir, herra forseti, að mjög erfitt hefur verið fyrir verkefnisstjóra að ná eðlilegu samstarfi við Þjóðminjasafnið um að fá þar aðgang að upplýsingum. Hæstv. menntmrh. ber náttúrlega skylda til þess að stuðla að því að rannsóknargögn sem varða sögu Íslands og geta varpað nýju ljósi á hana séu aðgengileg þeim aðilum sem þurfa á þeim upplýsingum að halda. Ég tel að hæstv. menntmrh., og óska eftir því að hæstv. starfandi menntmrh. komi þeim orðsendingum til hans, beri að tryggja það sjálfum að bréf sem hann sendir og fyrirmæli sem hann sendir til stofnana sem undir hann heyra séu virt. Í öðru lagi er mjög mikilvægt að þessum rannsóknum verði endanlega lokið og niðurstöðurnar gefnar út. Mér er tjáð að út af fyrir sig sé vinnunni lokið, eingöngu eigi eftir að draga saman fræðin og undirbúa verkið til útgáfu. Ég held að 300 þús. kr. dugi varla til að ljúka slíkri vinnu. Hins vegar vitum við báðir, ég og hæstv. ráðherra, að hæstv. menntmrh. hefur yfir að ráða nokkru fjármagni sem hann getur sjálfur ráðstafað til að ljúka verkefni eins og þessu. Ég fer þess á leit við starfandi hæstv. menntmrh. að hann komi þeirri eindregnu ósk minni áleiðis að menntmrn. og menntmrh. sjái til að þessari merkilegu rannsókn verði lokið og niðurstöður hennar gefnar út, ekki síst þegar við vitum að það gæti varpað alveg nýju ljósi á söguna varðandi upphaf Íslandsbyggðar.

Virðulegi forseti. Menn kjósa rekstrarform út frá mismunandi ástæðum þegar þeir hasla sér völl í atvinnurekstri. Eins og við vitum heimilar löggjöfin margs konar form í þessum efnum: hlutafélagaform, sameignarform, samvinnufélagsform og einstaklingsrekstur. Auðvitað getur þetta allt átt sér ákveðnar ástæður, hvaða rekstrarform menn kjósa sér. Oft hefja einstaklingar atvinnurekstur í smáum stíl og telja ekki ástæðu til þess að stofna um það sérstakt hlutafélag, hefja reksturinn en þegar fram líða stundir telja þeir skynsamlegt að stofna um það sérstakt félag. Það hefur auðvitað færst í vöxt að menn nýti sér hlutafélagaformið enda hentar það greinilega hvað best til atvinnurekstrar eins og menn hafa verið að átta sig á, ekki síst hjá hinu opinbera þegar fyrirtækjum er breytt í hlutafélag. Oft er byrjað smátt og síðan vindur reksturinn upp á sig. Margar ástæður geta verið fyrir því að mönnum hentar betur að færa rekstur sinn úr einstaklingsrekstri yfir í hlutafélag. Það er t.d. ljóst að talsverður munur er á skattlagningu þessara rekstrarforma og í ákaflega athyglisverðri grein í fréttablaði ríkisskattstjóra frá því í maí á þessu ári, sem heitir Tíund, rekur Jón Ásgeir Tryggvason, deildarstjóri skattaskrifstofu, þessi mál og vekur athygli á því að talsverður munur er á skattlagningu ýmissa rekstrarforma, bæði þegar maður hættir og selur hlut sinn. Í greininni segir að þegar maður er með reksturinn í formi einkahlutafélags eða sameignarfélags geti hann valið um að selja reksturinn út úr félaginu, selja eignarhlut sinn eða reksturinn í heilu lagi. Maður sem er í einstaklingsrekstri hefur ekki þetta val. Allur skattskyldur hagnaður sem myndast við sölu rekstrarfjármuna fer í almennt skattþrep og í sérstakan tekjuskatt eftir atvikum. Í þessari grein kemur líka fram að ríkisskattstjóri hafi 4. desember árið 1997 gefið út sérstakar verklagsreglur um stofnun einkahlutafélaga með yfirtöku einstaklingsreksturs. Reglur þessar fela það í sér að eignir sem fluttar eru úr einstaklingsrekstri yfir í einkahlutafélag skuli færðar yfir á markaðsverði eða gangverði. Nú er okkur kunnugt um að mörgum hentar betur að færa rekstur sinn m.a. af skattalegum ástæðum en einnig af öðrum ástæðum, t.d. til að takmarka ábyrgð sína við innborgað hlutafé. Þarna getur verið um að ræða að draga úr áhættu fjölskyldna við atvinnurekstur sem í eðli sínu er alltaf áhættusamur. Þess vegna hef ég leyft mér, virðulegi forseti, að leggja fram eftirfarandi fsp. til hæstv. fjmrh.: ,,Er ætlun ráðherra að beita sér fyrir breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt þannig að einstaklingar með atvinnurekstur á eigin kennitölu geti fært reksturinn yfir á kennitölu lögaðila og miðað yfirfærslu eignanna við skattalegt bókfært verð atvinnurekstrar síns?``

Herra forseti. Svarið við þessari fsp. er í stuttu máli að ég hef ríkan vilja til að taka á því álitamáli sem hv. þm. vekur athygli á. Ég hef falið ráðgjafarnefnd í skattamálum, sem unnið hefur á mínum vegum á liðnum vetri, að taka þetta mál sérstaklega fyrir. Nefndarmenn eru að mestu leyti fólk sem starfar utan skattkerfisins í samvinnu við starfsmenn ráðuneytisins. Afraksturinn af starfi þessa hóps má m.a. sjá í því skattalagafrumvarpi sem hér var afgreitt í gærkvöldi, að því er varðar kauprétt starfsmanna í hlutafélögum, svokallaðan valrétt. Það er hið beina svar við spurningunni. Hér er um að ræða álitaefni sem snertir heimild einstaklinga með rekstur til að breyta um rekstrarform. Dæmi geta verið um að einstaklingur sem hefur verið með rekstur í eigin nafni í mörg ár hafi hug á að færa reksturinn og allar eignir og skuldir honum tengdar yfir í einkahlutafélag. Því hefur verið haldið fram að þar sé í raun ekki um að ræða neina eignabreytingu í rekstri þó nýr lögaðili verði formlegur eigandi. En markmiðið er á hinn bóginn það, eins og hv. þm. nefndi, að takmarka áhættu eigandans við það fjármagn sem hann hefur bundið í rekstrinum en ekki annað. Þá skapast það vandamál að skattalegt verð varanlegra rekstrarfjármuna einstaklingsins kann að vera mjög lágt í samanburði við raunverð eða markaðsverð. Þess vegna hefur ríkisskattstjóri gefið út þær verklagsreglur --- þetta er hluti þeirra verklagsreglna sem hann hefur gefið út --- sem hv. þm. vitnaði til, dags. 4. desember 1997. Hins vegar hafa ýmsir gert athugasemdir við þá skattframkvæmd sem tíðkast hefur. Verslunarráðið hefur í skýrslu sinni um skattamál atvinnulífsins lagt til að í þeim tilvikum sem einstaklingsrekstur er yfirtekinn af hlutafélagi og eignir og skuldir færðar í heild sinni yfir í hlutafélagið gegn afhendingu hlutabréfa í hinu nýstofnaða félagi sem gagngjalds, þá skuli afhending þeirra sem slík ekki hafa í för með sér skattskyldar tekjur fyrir þann sem lét eignirnar af hendi. Ýmsir aðrir sérfræðingar hafa varpað fram sambærilegum tillögum. Hér er hins vegar ekki um einfalt viðfangsefni að ræða. Þetta getur verið býsna snúið og það þarf að gera greinarmun á því hvort um er að ræða breytingu sem einvörðungu er til komin af þeim ástæðum sem hér hafa verið raktar og tilvikum þar sem menn eru að reyna að sniðganga skattgreiðslur af öðrum ástæðum. Ég efast hins vegar ekki um góðan ásetning flestra þeirra sem við þetta vandamál eiga að stríða. Eins og spurningin er lögð fram þá er því til að svara að ætlun ráðherra er að beita sér fyrir breytingum á þessu atriði í tekjuskattslögunum þannig að einstaklingsrekstur geti færst yfir á kennitölu lögaðila bærilegar en nú tíðkast. Ég vona að það svari spurningu þingmannsins.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh. fyrir afar greinargóð og skýr svör. Ég fagna sérstaklega þeirri yfirlýsingu hans að hann hafi ríkan vilja til að taka á þessu álitamáli. Ég er sammála hæstv. ráðherra um að þetta er auðvitað álitamál og flókið viðfangsefni eins og skattamál eru alltaf í eðli sínu. Það er þýðingarmikið að þær breytingar sem við beitum okkur fyrir og náum vonandi í gegn verði ekki til að opna glufur fyrir óeðlileg undanskot í skattkerfinu. Hér er hins vegar um að ræða mikið réttlætismál eins og fram kom í máli hæstv. fjmrh., þ.e. að auðvelda mönnum að breyta um rekstrarform án þess að um eignabreytingu sé að ræða. Við vitum að hlutafélagaformið hefur marga kosti í rekstrarlegu umhverfi. Eins og ég hef áður sagt kunna að hafa verið eðlilegar ástæður fyrir því í upphafi að menn kusu aðrar leiðir heldur en að hafa rekstur sinn í hlutafélagi. Þess vegna er í raun óeðlilegt að þeir eigi ekki möguleika á að breyta um rekstrarform þegar ekki er um eignabreytingu að ræða, án þess að það kosti stórfé í miklum sköttum til ríkissjóðs sem ég út af fyrir sig skil að hæstv. fjmrh. hefði áhuga á. En ég veit að vilji hæstv. fjmrh. stendur til að leysa þetta mál. Ég fagna því að hæstv. ráðherra hefur komið því þannig fyrir að verið sé að skoða það af hálfu þeirrar ráðgjafarnefndar sem unnið hefur að undirbúningi breytinga á skattalöggjöfinni.