Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. til l. um Áburðarverksmiðju ríkisins var flutt í Nd. og samþ. þar ásamt tveimur brtt., sem fluttar voru við málið. Frv. þetta felur ekki annað í sér en það, að lög nr. 51 frá 1935 eru felld inn í lög nr. 69 frá 1969, samræmd þeim og gefin út að nýju. Þetta eru lög um Áburðarsölu ríkisins, sem Áburðarverksmiðju ríkisins var falið fyrir 6 eða 7 árum að sjá um rekstur á. Það þykir ekki ástæða til að vera með tvö ríkisfyrirtæki í lögum annars vegar Áburðarsölu ríkisins og svo hins vegar Áburðarverksmiðju ríkisins. Er ekki ástæða til annars en færa þetta saman í einn lagabálk. En í hv. Nd. var flutt till. af tveimur hv. þm. á þskj. 504. Till. er svo hljóðandi: Þess skal jafnan gætt, að ekki stafi mengunarhætta af rekstri verksmiðjunnar. Þessi till. var samþ. - að ég held - með yfirgnæfandi meiri hluta og naumast hægt að fella hana, úr því að hún var fram komin. En það má segja, að hún hafi verið óþörf vegna þess, að fyrir lá yfirlýsing frá stjórn Áburðarverksmiðju ríkisins um það að gera allt, sem í mannlegu valdi stendur til þess að útiloka mengunarhættu. Í öðru lagi var flutt brtt. á þskj. 321 af hv. 5. þm. Vesturl. Hún er um samstarfsnefndir og í henni felst að lögbjóða, að skipuð verði samstarfsnefnd verksmiðjunnar, sem fulltrúar frá stjórn verksmiðjunnar og starfsliði eigi sæti í. Þessi till. var samþ., enda þótt ég teldi hana óþarfa, eftir að lesin hafði verið upp yfirlýsing frá stjórn Áburðarverksmiðjunnar um það, að hún vildi beita sér fyrir því að koma á slíkri samstarfsnefnd með frjálsu samkomulagi. Báðar þessar till. stefna að því einu, sem hefði verið gert, hvort sem var, og tel ég ekki neina ástæðu til þess, að þessu ákvæði verði nokkuð breytt hér í þessari hv. d. En ekki tel ég heldur ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, þar sem ekki felst annað í þessari breytingu en ég áður hef lýst. Ég tel, herra forseti, rétt, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Eins og fram kemur á nál. meiri hl. heilbr.- og félmn. hv. d. á þskj. 689, hefur n. haldið tvo sameiginlega fundi heilbrigðisn. beggja d., Ed. og Nd. Alþ. Á þessa fundi komu Hjálmar Vilhjálmsson ráðuneytisstjóri, sem var form. í endurskoðunarnefndinni um almannatryggingalögin, Sigurður Ingimundarson alþm. og forstjóri Tryggingastofnunar ríkisins og Guðjón Hansen tryggingafræðingur. Þessir fundir stóðu í alllangan tíma í hvort skipti, og var frv. rætt og nefndarmenn spurðir um margvísleg atriði, sem hinir þrír áðurnefndu gestir nm. útskýrðu og báru saman við gildandi lög. Ég mun nú í stuttu máli fjalla um sum þessara atriða, sem til umræðu voru. Fyrst má nefna, að nm. voru sammála um að bæta inn í 9. gr. ákvæði, er mæli svo fyrir, að Tryggingastofnunin skuli kynna almenningi rétt sinn til bóta með meiri upplýsingastarfsemi. Það var rætt um það, hvort ætti að binda þetta með ákveðnum hætti, en forstjóri Tryggingastofnunarinnar upplýsti, að þeir væru sjálfir með hugmyndir í þessu efni, og við töldum, að þetta væri nægilegt aðhald og síðar mundi reyna á framkvæmd í því efni. Í öðru lagi var n. sammála um, að ákvæði 35. gr. um tímatakmörk, ef slys valda dauða, skuli breytt, þannig að þau verði tvö ár í stað eins árs varðandi bótarétt. Á þessu stigi varð ekki samkomulag um fleiri brtt. fyrir 2. umr., sbr. till. á þskj. 690. Þegar hafa einstakir hv. þm. í Ed. lagt fram margar brtt., sem munu kosta marga tugi milljóna, ef ekki mun meira, fram yfir það, sem frv. sjálft gerir ráð fyrir, en áætlað hefur verið, að útgjaldaaukningin muni verða rétt um 500 millj. kr. við gildistöku þeirra laga. Þrátt fyrir þessa miklu aukningu hafa stjórnarandstæðingar fundið margt að frv., og búast má við, að þeir komi með í viðbót mikið af brtt., er hafi stórútgjöld í för með sér. Einnig hafa þeir mjög gagnrýnt gildistöku laganna, sem er 1. jan. 1972, og sagt, að vandalaust væri að láta breytinguna koma til framkvæmda 1. júní á þessu ári. Það er þó skemmtileg þversögn og athyglisverð í þessum málflutningi stjórnarandstöðunnar. Í ótal skipti í sambandi við ýmis mál hafa þessir ágætu menn lýst því yfir á litríkan hátt með orðaforða og viðeigandi áherzlum, sem jafnvel Snorri Sturluson mætti öfunda þá af, ef hann væri nú meðal vor, hversu allt væri hér á hverfanda hveli og stefndi í eina átt, norður og niður, og ekki væri að vita, hvar enda mundi, en stefnan væri - svo að notað sé margnefnt orð undanfarna daga - hrollvekjandi, og má því búast við, að ekki verði staðar numið hjá þessum vondu mönnum, sem landinu stjórna og styðja vilja frv., og hæstv. ríkisstj., fyrr en jafnvel neðan við Húsavíkur-Jón, og vita þó allir, hvar hann fékk samastað vegna eigin verka. Á hinn bóginn er það athyglisverð viðurkenning á stefnu ríkisstj. og getu efnahagslífins, að það sé vel framkvæmanlegt að láta lögin taka gildi nú 1. júní, þótt það hafi í för með sér skyndilega útgjaldaaukningu, a.m.k. upp á 250 millj. kr. Þótt margt standi nú vel og útlit á ýmsum sviðum gott, eru það þó óraunhæf vinnubrögð að setja lög, sem hafa svo mikla útgjaldaaukningu í för með sér, án þess að tryggja og útvega nægjanlegt fjármagn samtímis. Þetta er öllum háttv. alþm. ljóst, en vegna nálægðar kosninganna skal nú ekki hugsa rökrétt, heldur skal kylfa látin ráða kasti og tækifæri notað til að lumbra á stjórnarsinnum. Hér á eftir mun ég í fáum orðum fjalla um ýmis atriði, sem rædd voru á nefndarfundum og skýringar fengust á. Í 12. gr. er fjallað um rétt til örorkulífeyris og kveðið svo á, að búseta eða lögheimili hér á landi a.m.k. þrjú síðustu árin sé skilyrði til þess að öðlast rétt til örorkulífeyris. Áður var ríkisborgararéttur skilyrði í þessu sambandi, en þetta er mikilsvert atriði til samræmingar við löggjöf annarra þjóða. Samkv. 14. gr. er nú skylt í fyrsta sinni að greiða barnalífeyri með börnum að 17 ára aldri, ef annað hvort foreldra er látið. Áður náði þetta aðeins til móður, en heimilt var að greiða barnalífeyri til ekkla, en sú heimild var litið notuð. Árlegur barnalífeyrir með hverju barni skal vera 36 108 kr. Í 15. gr. eru ákvæði um mæðralaun, sem eru þannig, að með fyrsta barni á að greiða 6192 kr., en með tveimur börnum 33 600 kr. og með þremur börnum eða fleiri 67 200 kr. á ári. Hér vilja stjórnarandstæðingar gera á verulega breytingu og hækka með fyrsta barni í allt að 16 800 kr. Í frv. er gert ráð fyrir sama hlutfalli á milli barna og ákveðið var í l. 1968, en tölurnar hækka núna verulega til samræmingar við verðlag í dag. Rökin fyrir þessum mikla mun á fyrsta og öðru barni eru þau, að kona með eitt barn getur í langflestum tilfellum komið barninu fyrir á barnaheimili eða hjá nánustu vandamönnum, en hins vegar á kona með tvö börn í miklu meiri vanda, og með þrjú börn á hún varla kost á öðru en að gefa sig eingöngu að heimilinu. Þessi venja hefur verið í nokkur ár, en ef til vill má deila um þetta hlutfall, og kann svo að vera, að nefna megi dæmi um erfiða framfærslu hjá konu með eitt barn á sínum vegum. Í 19. gr. er fjallað um elli- og örorkulífeyri, og er kveðið svo á, að lágmarksgreiðsla skuli vera 84 000 kr. sem tryggð er þeim körlum og konum, sem ekki njóta lífeyrissjóða eða hafa annan tekjumöguleika, er tryggir þeim þessar tekjur. Hér er um merkilegt nýtt ákvæði að ræða, sem allir eru sammála um, að fram skuli ná og á að tryggja betri lífsskilyrði gömlu fólki, sem ekki hefur náð félagslegum réttindum og stendur því meira og minna utanveltu, vegna þess að ekki var myndaður einn lífeyrissjóður fyrir alla landsmenn, sem hefði verið raunhæfasta og skynsamlegasta leiðin til tryggingar elli- og örorkulífeyri. Stjórnarandstaðan hefur haft uppi gagnrýni á þessa tölu og telur hana auðvitað of lága og einnig, að hún gildi aðeins um fólk, sem ekki hefur tekið greiðslur frá öðrum lífeyrissjóðum, þó að lágar séu. Hér er rétt að undirstrika, að löggjafinn er að veita nýjum hópi manna, karla og kvenna - og þó líklega í miklum meiri hluta gamalla kvenna, eðlilega viðurkenningu og nokkra tekjutryggingu án þess að svipta nokkra aðra nokkru af sínum fyrri réttindum, og enn er ekki vitað, hversu margir munu lenda í þessum hópi, og því er erfitt að áætla útgjaldaaukningu í þessu sambandi, en þó mun öruggt, að hún muni skipta nokkrum milljónum króna. Í 20. gr. er fjallað um það, með hvaða hætti skuli aflað tekna til að greiða lífeyristryggingarnar. Það er með þessu móti: Ríkissjóður skal greiða 36%, hinir tryggðu 32%, sveitarsjóðir 18% eða sveitarfélögin og atvinnurekendur 14%. Þetta er óbreytt frá fyrri lögum. Í 23. gr. er fjallað um, hverjir skuli greiða iðgjöld, og er sú breyting gerð hér á, að unglingar 16 ára að aldri eru teknir út og falla því iðgjöldin á aldursflokkana 17–67 ára. Af þessu leiðir að sjálfsögðu, að iðgjöld fólks á aldrinum 17–67 ára hækka sem nemur iðgjaldakvöð 16 ára aldursflokksins, en áætlað er, að það nemi rúmlega 25 milljónum kr. Auk þess er svo rétt að undirstrika, að aldrei skal leggja iðgjöld á þann, sem hefur ekki haft aðrar tekjur en bætur samkvæmt l. þessum. Í þessu sambandi er rétt að minna á ákvæði 67. gr., þar sem fjallað er um, hvernig skólafólk hefur rétt til þess, að sveitarfélag greiði iðgjald þetta, en gagnrýnt hefur verið, hvers vegna skólafólk, sem er í langskólagöngu, skuli ekki vera undanþegið iðgjaldagreiðslu. Með ákvæðum 67. gr. er skólafólki gert mögulegt að fá sveitarfélag sitt til að inna iðgjald af hendi, en sækja þarf um greiðsluna, og svo virðist sem margt skólafólk hagnýti sér ekki þennan rétt. Þó er vitað, að í sumum bæjarfélögum eru greiddar verulegar upphæðir í tryggingaiðgjöld fyrir langskólafólk. Í 26. gr. er fjallað um fjölskyldubæturnar, og þar segir, að þær skuli vera 8000 kr. með öllum börnum yngri en 16 ára. Hugmyndir voru uppi um það í n. að hækka aldursmarkið upp í l7 eða 18 ár. Slík breyting mun kosta stórfé. Auk þess hafa verið uppi ýmsar hugmyndir um breytt kerfi á fjölskyldubótum og tengsl fjölskyldubóta við skattkerfið. En allt þetta mál þarf viðamikla endurskoðun og samræmingu á fleiri l., og langur tími mun sennilega liða, þangað til slík breyting nær fram að ganga, því að nokkuð mun mönnum sýnast sitt hvað í þessum efnum. Rétt er að vekja athygli á því, að útgjöld vegna fjölskyldubóta eru að fullu greidd úr ríkissjóði, og gert er ráð fyrir, að á yfirstandandi ári nemi fjölskyldubætur um 580 millj. kr. Á þessu sést, að breyting á þessu kerfi er mikið mál, sem þarf góðan undirbúning. Í 34. gr. er fjallað um það, er slys veldur varanlegri örorku og hvernig úr skal bæta eftir því, hversu örorkan er metin mikil. Umræður urðu um það í heilbr.- og félmn., hvort setja ætti inn sérstakt ákvæði um, hvort meta skyldi örorku manna eftir visst árabil að nýju. Meiri hl. nm. taldi þess ekki nauðsyn, þar sem það er oft gert, þegar um vaxandi örorku er að ræða, að örorkustigið er metið upp að nýju. Einnig hefur örorkumaður möguleika á því að velja á milli greiðslu á örorkubótum í einu lagi eða greiðslu á vissu tímabili. Hins vegar var það upplýst, að nær er það undantekningarlaust, að menn hafni greiðslu í einu lagi við örorkumatsniðurstöðu. Í 32. gr. er að finna mörg ákvæði um þátttöku í kostnaði vegna slysa í lið nr. 2. Í þessari grein er rætt um ferðakostnað sjúklings til læknis í leigubíl og sagt, að helmingur kostnaðar sé greiddur. Hins vegar er ekki greiddur kostnaður af ferðalagi í eigin bifreið, og er litið svo á, að menn séu ekki verr settir um ferðalag á eigin farartæki en að greiða að hálfu gjaldið með leigubíl. Í 43. gr. er aftur á móti fjallað um þátttöku sjúkrasamlags í kostnaði vegna veikinda. Undir lið h. er sagt, að 3/4 hlutar kostnaðar skuli greiddir, enda sé flutningsþörf svo bráð og heilsu hins sjúka svo varið, að hann verði ekki fluttur eftir venjulegum farþegaflutningsleiðum. Um þennan lið urðu miklar umræður og m.a. það vandamál, er varðar sjúklinga, er búa í héruðum, þar sem læknislaust er. Einnig var rætt um það, hvort réttmætt væri að líta á ferðalag þungaðrar konu í læknislausu héraði til barnsburðar á fæðingardeild sem venjuleg veikindi eða öryggisráðstöfun. N. gerði ekki breytingu hér á frv. Í lok greinarinnar segir svo: „Í samþykktum sjúkrasamlaga er heimilt að ákveða víðtækari hjálp vegna veikinda, svo og greiðslu fyrir tannlækningar.“ Í sambandi við tannlækningar urðu miklar umræður. Fyrir d. liggja bæði frv. og brtt. varðandi þátttöku í kostnaði við tannlækningar, og vilja flm., að sjúkrasamlag geri samning við tannlækni, sem sé staðfestur af rn., og kostnaður að 3/4 hlutum sé greiddur, þegar tannlækningin er, eins og það er orðað, heilsufarsleg nauðsyn. Ráðuneytisstjórinn Hjálmar Vilhjálmsson upplýsti, að raunverulega þyrfti ekki að beita l. neitt í þessum efnum, en ekki hefðu sveitarfélögin sýnt áhuga á þessu máli á breiðum grundvelli, þegar undan er skilinn Húsavíkurkaupstaður. Upplýst var á nefndarfundum, að viða er greiddur helmingur af kostnaði við tannviðgerðir skólabarna. Augljóst er, að framkvæmd á eftirliti við reikningslegt mat á kostnaði við tannviðgerðir er mikið vandamál, ef aðeins á að greiða fyrir aðgerð, sem fellur undir hugtakið heilsufarsleg nauðsyn. Engu að síður er rétt, að það komi fram, að tímabært er talið af mörgum aðilum og brýn nauðsyn að mótuð sé ákveðin stefna varðandi hugsanlega þátttöku sjúkrasamlags í greiðslu á lækningum í eða út frá tönnum. Varðandi kostnað við tannviðgerðir getur verið um að ræða svonefndar fyrirbyggjandi læknisaðgerðir, þ.e. að læknirinn geri við tennur til að koma í veg fyrir meiri tannskemmdir eða aðra sjúkdóma, sem af þeim kunna að stafa. Í 49. gr. segir, að ríkissjóður greiði Tryggingastofnun ríkisins framlag til sjúkratrygginga, er nemi 250% greiddra sjúkrasamlagsiðgjalda samlagsmanna. Alls munu þetta vera iðgjöld fyrir ríkissjóð upp á um það bil 1056 millj. kr. Raddir voru uppi um það, að hækka þyrfti hlutfall ríkissjóðs upp í 260%, sem hefði þá útgjaldaaukningu um 40 millj. kr. í för með sér. Skipting sjúkrasamlagsgjalda samkvæmt frv. er þannig: 100 kr. á samlagsmann, 86 kr. á sveitarfélög og 250 kr. koma á Tryggingastofnunina. Upphæð sjúkratrygginga hefur farið ört vaxandi á undanförnum árum, og gera má ráð fyrir, að á næsta ári fari sjúkratrygging jafnvel fram úr lífeyrissjóði og fjölskyldubótum til samans. Ég hef, herra forseti, í stórum dráttum fjallað um helztu umræðuliði, sem teknir voru fyrir á nefndarfundum, þar sem fram koma margar brtt. Munu umræður örugglega verða um fleiri greinar, og sé ég á þessu stigi ekki ástæðu til að fjalla nánar um frv., en meiri hl. leggur til, að það verði samþ. að samþykktum brtt., eins og þær koma fram á þskj. 690.



Herra forseti. Háttv. 5. landsk. þm. hefur gert grein fyrir áliti meiri hl. heilbr.- og félmn., og vil ég taka það fram þegar í upphafi, að hv. þm., sem er form. í heilbr.- og félmn. Ed., hefur verið mjög liðlegur og tekið vel öllum þeim málum, sem við vildum fá frekari upplýsingarum, og gerði hann sitt bezta til þess að reyna að koma fram fleiri breytingum á þessu frv. en hér liggja fyrir af meiri hl. hálfu, og hygg ég, að hann hafi ekki fengið neinar þakkir fyrir að fara fram á slíkt hjá sínum ráðh. Þannig hefur strandað þar á hæstv. ríkisstj. Hv. þm. minntist á það, að vegna nálægra kosninga hugsuðu menn ekki rökrétt. Ef til vill hefur hv. þm. komizt eitthvað á snoðir um þessa hluti upp á síðkastið í herbúðum stjórnarsinna, og víst er um það, að mörg þau frv., sem lögð hafa verið fram á háttv. Alþ., bera sannarlega vitni þess, að í stjórnarherbúðunum er ekki hugsað rökrétt, hvort sem það er kosningum, sem fram undan eru, að kenna eða einhverju öðru, og skal ég ekki meira um það ræða að sinni. En óneitanlega fellur þetta frv. og athugun þess inn í fjölda af öðrum frv., sem lögð hafa verið fyrir háttv. Alþ. nú upp á síðkastið, og hefur þar af leiðandi ekki fengið þá athugun, sem vert er og æskilegt hefur verið talið af öllum, sem um þetta mál hafa fjallað. Ég vil benda á það, að hér er um mjög þýðingarmikið mál að ræða, þar sem almannatryggingarnar eru undirstaðan undir velferð þeirra þegna þjóðfélagsins, sem ekki hafa heilsu og/eða starfsþrek til að vinna sér fyrir nauðþurftum eða eru með örlagaríkum hætti sviptir möguleikum til þess um lengri eða skemmri tíma að sjá sér og sínum fyrir lífsviðurværi. Tryggingastofnun ríkisins sér um framkvæmd almannatryggingalaganna, og er þeirri starfsemi skipt í fjóra flokka eða fjórar deildir, ef svo mætti segja, þ.e. lífeyristryggingar, fjölskyldubætur, slysatryggingar og sjúkratryggingar. Eins og kom fram hjá háttv. frsm. meiri hl., þá greiðir ríkið allar fjölskyldubæturnar, og hygg ég, að það hafi verið gert ráð fyrir, að þær mundu nema á fjárl. yfirstandandi árs sem næst 511 millj. kr. Lífeyristryggingarnar eru hins vegar byggðar upp fjárhagslega með öðrum hætti, þ.e.a.s. ríkið borgar 36% í þeim, með iðgjöldum almennings koma 32%, sveitarfélög og bæjarfélög borga 18% og atvinnurekendur 14%. Eins og sjá má af þessu, þá borgar ríkið aðeins eina krónu á móti hverjum tveimur krónum, er koma frá öðrum aðilum. Það er skoðun mín, að það beri brýna nauðsyn til að endurskoða þessa tekjuskiptingu með tilliti til þess, að ríkið taki að sér stærri hlut en nú er, þar sem þróunin er og verður sú, að þessi samhjálp, sem tryggingarnar fela í sér, fer vaxandi, þegar tímar liða, og því er það rétt, að almenningur borgi meira til trygginganna um ríkissjóð en nú er, þar sem bakið hlýtur þó alltaf að vera breiðast þar. Ef vel er á málefnum ríkisvaldsins haldið, þá ætti það alla jafnan að þola betur byrðarnar en einstaklingarnir sem slíkir og fámenn sveitarfélög. En tekjumöguleikar sveitarfélaganna eru mjög takmarkaðir orðnir miðað við þær skyldur, sem þeim er ætlað að inna af hendi, og því þarf að létta á þeim, og sama máli má segja, að gegni um atvinnurekendur, því að hver vinnuvika felur í sér aukin útgjöld vegna tryggingastarfseminnar. Og síðast en ekki sízt er það mikil spurning í þjóðfélagi, sem byggir sitt skattkerfi yfirleitt upp á þann hátt að hafa skattana að mestu eða öllu leyti óbeina, hvort það er viðeigandi að hafa mjög háa nefskatta, eins og iðgjöldin eru, sem falla í hlut almannatrygginga. Og á það ber að líta, að mestu iðgjaldagreiðslurnar verða frá þeim heimilum, sem alla jafnan hafa haft þyngst framfæri, þar sem eru fjölmennar fjölskyldur og margir unglingar í skóla, ef kostur er á slíku hjá svo fjölmennum fjölskyldum, en á því hefur borið meira með hverju ári, sem hefur liðið, að það eru erfiðleikar á því fyrir fjölmennar fjölskyldur að kosta öll sín börn til náms, þó að þau hafi hug, vilja og dug til þess. Tekjustofna lífeyristrygginganna þarf því að endurskoða, en það hefur ekki verið gert í þeirri ítarlegu endurskoðun, sem fram hefur farið að þessu sinni. En ég vænti þess, að þetta verði tekið til gaumgæfilegrar endurskoðunar, áður en langir tímar líða, því að nú leggja einstaklingar til lífeyristrygginganna í iðgjöldum sem næst 530 millj. kr., sveitarsjóðir 310 millj. kr., atvinnurekendur 227 millj. kr. og ríkið 560 millj. kr. I;g held, að þessar tölur séu mjög nálægt sanni miðað við fjárl. yfirstandandi árs, hver sem endirinn kann að verða, þegar upp er staðið með uppgjör fyrir árið. Ég bendi á, að hér þarf ríkið að bera stærri hlut en nú er í lögum, og vænti ég þess, að það liði ekki á löngu, þar til þessir þættir trygginganna verða einnig teknir til gaumgæfilegrar endurskoðunar, eins og við raunar leggjum til í okkar brtt., sem ég kem að síðar. Ég vil taka það fram, að ég geri á engan hátt lítið úr þeirri endurskoðun, sem fram hefur farið, en ég vil benda á það, að einn nefndarmanna, Guðjón Hansen tryggingafræðingur, bendir í aths. sinni á bls. 33 í grg. frv. á ýmis atriði, sem ég vil koma inn á með leyfi forseta. Hann segir, að nefndin hafi engin skil gert veigamiklum málum, sem fjallað hefur verið um: „Má þar í fyrsta lagi nefna breytingu á fjölskyldubótakerfinu, sbr. aths. við 26. gr. frv., í öðru lagi nauðsyn breytinga á ákvæðum um gjaldskyldu og lögheimili, annaðhvort með breytingum á almannatryggingalögum eða lögum um lögheimili, og í þriðja lagi hugmynd um tryggingadómstól, er með fljótvirkum hætti skapaði bótaþegum réttaröryggi. Enn fremur hefði að mínu áliti mátt vanda betur til tillögugerðar nefndarinnar, ef nefndin hefði haft rýmri tíma.“ Þarna kemur það greinilega fram, að nefndin hefur ekki haft nægan tíma til þess að athuga þetta mál, eins og æskilegt hefði verið, og býst ég við, að þar hafi kannske þess gætt, að kosningar eru í nánd og málinu hafi því verið hraðað meira og þessum þáttum þess þeirra hluta vegna ekki verið sinnt, eins og ekki væri þörf á frekari breytingum á málinu. Ég mun því næst koma inn á þær brtt., sem liggja hér fyrir á þskj. 694 og eru fluttar af minni hl. n., þeim hv. 4. þm. Norðurl. e., hv. 4. þm. Sunnl. og mér. Fyrsta brtt. er við 9. gr. frv. um, að Tryggingastofnun ríkisins skuli kynna almenningi rétt sinn til bóta með því að láta prenta t.d. stutta bæklinga. Mörgum finnst skorta nokkuð á í þessum efnum. Enda þótt enginn efist um það, að þessi upplýsingastarfsemi sé innan Tryggingastofnunar ríkisins í mjög góðu lagi, þá verkar það ekki eins út í frá, og mundu því þessir bæklingar koma að betri notum hjá umboðsmönnum úti á landi og öllum almenningi en þær upplýsingar, sem menn hafa átt kost á til þessa að kynna sér um þá mikilvægu starfsemi, sem Tryggingastofnun ríkisins hefur með höndum. Önnur brtt. okkar er við 11. gr., 2. málsl., en þar höfum við lagt til, að hækkaðar yrðu bætur ellilífeyris umfram þá 20% hækkun, sem gerð er samkv. frv. Viðbót samkv. okkar brtt. er um 10% af þeim ellilífeyri, sem frv. gerir ráð fyrir. Það mun vart af þessu veita, þar sem lífeyrir þessi hrekkur skammt miðað við þá dýrtíð, sem við búum við, og þarfir þeirra, sem þessara trygginga njóta. Þá bætist einnig við 11. gr. ný mgr., sem er um það, að ef annað hjóna nýtur ellilífeyris og er 70 ára, þá skuli bæði hjónin hljóta lífeyri, ef vinnutekjur eru litlar, eins og oft vill verða hjá öldruðu fólki. Við þekkjum dæmi þess, að aldraður maður nýtur ellilífeyris, en konan er nokkru yngri og nýtur einskis lífeyris, og hjá þessu fólki getur afkoman oft verið mjög bágborin, og mundi það bæta verulega úr, ef bæði hjónin nytu ellilífeyris, um leið og það, sem eldra er, mundi öðlast þessi réttindi. Í þriðja lagi er breyting á 12. gr., og er hún til samræmis við till. okkar um ellilífeyri, þ.e. að örorkubætur verði sama upphæð, eins og venja hefur verið, að þar hefur fylgzt að lágmark ellilífeyris og lágmark örorkubóta. Í fjórða lagi er brtt. við 15. gr. Þar er um tvær veigamiklar breytingar að ræða. Í fyrsta lagi, að með hverju barni verði borgaðar 22 400 kr. í staðinn fyrir stighækkandi greiðslur eftir fjölda barna, sem þó takmarkast við þrjú börn samkv. því frv., sem hér liggur fyrir. Þetta eru mæðralaunin. En hér er lagt til, að einstæðir feður fái sömu greiðslur og einstæðar mæður, því að erfitt er að gera þarna upp á milli, þar sem það veldur ekki minni röskun á hag heimilanna, þegar eiginkona og móðir fellur frá, en þótt faðirinn falli í valinn. Þetta er talsverð breyting, en ég veit ekki, hver vill taka það að sér hér að telja hana ekki sanngjarna og viðeigandi á allan hátt. Þá er í fimmta lagi breyting á 17. gr., og hún er til samræmis við breytingu okkar á 15. gr., þ.e. að ekkill njóti sömu bóta og ekkjur. Í sjötta lagi er breyting á 19. gr., þ.e. að viðbótarelli- og örorkulífeyrir sé eigi undir 125 þús. kr., ef aðrar tekjur lífeyrisþegans eru það lágar, að þær ná ekki þessari upphæð ásamt lögboðnum ellilaunum. Upphæð þessi er við það miðuð, að hún hrökkvi fyrir dvöl á elli- eða öryrkjaheimili, en dvalarkostnaður er nú á Dvalarheimili aldraðra sjómanna 355 kr. á dag og á elliheimilinu Grund 350 kr., og er upphæð þessi, 125 þús. kr., miðuð við það, að þessir lífeyrisþegar geti borgað með sér miðað við kostnað á Dvalarheimili aldraðra sjómanna. Um leið vil ég geta þess, að margur mun kannske halda, að þarna sé um verulega útgjaldaaukningu að ræða hjá ríkinu, en svo er ekki, vegna þess að lengi hefur verið sú heimild í lögum, að það hefur mátt tvöfalda ellilífeyri og örorkulífeyri eða meira, þegar á hefur þurft að halda, og þar hefur ríkið þurft að borga 3/5 og sveitarfélagið 2/5 af þessari viðbót. Þarna er því ekki um hreina útgjaldaaukningu að ræða hjá hinu opinbera, en segja má, að þessi breyting létti talsvert á þeim hlut, sem sveitarfélögin hafa orðið að bera uppi til þessa. Við 2. málsgr. 19. gr. bætist það, að þeir, sem fá eftirlaun samkvæmt lögum um eftirlaun til aldraðra í stéttarfélögum, eiga að halda þeim launum, þannig að ekki komi til frádráttur á viðbótarellieða örorkulífeyri. Hér er um tiltölulega lágar upphæðir að ræða og ekki nema sanngjarnt, að það fólk, sem nýtur ellilífeyris, fái að halda honum til eigin þarfa. Þriðja breytingin á 19. gr. er um það, að heimilt sé að borga hjónum það háan ellilífeyri, að hann sé jafnmikill og um einstaklingslífeyri væri að ræða. Þetta tel ég vera mikið nauðsynjamál - ekki sízt, þegar hjón gefa með sér á elliheimili, þar sem þá er dvöl þeirra þar miðuð við þau sem einstaklinga, en ekki sem fjölskyldur, og þau verða því að borga jafnmikið og hver einstaklingur, sem þar er. Því er hér um það réttlætismál að ræða, að sá ellilífeyrir, sem þau fá, hrökkvi fyrir kostnaði eins og hjá einstaklingum. Í sjöunda lagi leggjum við til við 23. gr., sem fjallar um iðgjöld, þá breytingu, að nemendur á aldrinum 17–20 ára séu undanþegnir þeirri skyldu að greiða iðgjöld, þ.e.a.s. ef þeir eru 6 mánuði eða lengur í skóla. Og er það til samræmis við það, sem ég áður gat um, að það er oft erfitt fyrir þá, sem hafa stórar fjölskyldur, að kosta sín börn í skóla og verða einnig að borga fyrir þau há iðgjöld til trygginga auk annarra opinberra gjalda. 8. liður er breyting við 34. gr., sem fjallar um slysabætur. Leggjum við þar til, að aftan við gr. bætist ný málsgr., þar sem heimilað er að greiða verðuppbætur til þeirra, sem hafa áður fengið örorkubætur, sem voru borgaðar í eitt skipti fyrir öll. Þetta er aðeins heimild til að borga viðbót eftir mati, sem fram fer, með tilliti til hækkaðs lífeyris síðustu 10 ár frá því, að greiðslan fór fram, þannig að ef heimildin er notuð, þá er það með tilliti til hækkaðra bóta á þessu tímabili. Í níunda lagi leggjum við til, að við 46. gr. frv. bætist nýtt ákvæði um, að Tryggingastofnun ríkisins borgi nauðsynlegan flutningskostnað fyrir sjúklinga og barnshafandi konur, ef í hlutaðeigandi læknishéraði er hvorki sjúkrahús né starfandi læknir. Við vitum það, að á þessum stöðum er yfirleitt um langa vegu að fara bæði í sjúkrahús og til læknis. Og til þess að þeir, sem þarna búa, verði ekki fyrir miklum og tilfinnanlegum kostnaði við að leita sér læknisaðstoðar, fái þeir frían ferðakostnað - sem þeir verða sjálfir annars að inna af hendi þegar um sjúkdóm er að ræða eða kona þarf að fara til þess að ala barn. Í tíunda lagi leggjum við til við 49. gr. frv. þá breytingu, að ríkissjóður taki að sér að borga 260% í stað 250% til sjúkratrygginganna, og þetta miðast við það, að hingað til hefur verið starfandi að nokkru það, sem kölluð er ríkisframfærsla, er lögð er niður nú að öllu, og fellur hún undir sjúkratryggingarnar. Og það dæmi kemur þannig út, að um leið og ríkisframfærslan hættir, þá hækka nokkuð iðgjöld einstaklinga til sjúkrasamlaganna, en hlutur ríkissjóðs lækkar að sama skapi. Og þó að hér sé um 40 millj. kr. upphæð að ræða, þá finnst mér það ekki vera það mikill peningur, að það þurfi endilega að horfa í það fyrir ríkið, þegar við vitum það, að fjöldi manna er það illa settur, að bann berst í bökkum með að borga sjúkrasamlagsiðgjöld, vegna þess að á undanförnum árum hefur orðið geysileg hækkun, og ég efast um, að hún hafi á nokkru öðru sviði hér verið jafnmikil og á öllu því, sem að læknisþjónustu og sjúkrahúsvist lýtur. Og finnst mér, að það komi vart til greina, að hlutur ríkisins í þessum málum minnki frá því, sem verið hefur. Þá er í ellefta lagi sú brtt. hjá okkur við 78. gr., að í stað „6 mánaða“ komi „3 mánaða“, þ.e.a.s. þegar kauphækkanir eiga sér stað, þá er heimildin í 78. gr. sú, að það er 6 mánaða frestur til að hækka almannatryggingabætur, en við leggjum til, að þessi tími verði styttur niður í 3 mánuði, þannig að það líði aldrei lengri tími frá því, að kaupgjald hefur hækkað, þangað til þeir, sem njóta lífeyrisbótanna, fái sínar hækkuðu bætur. Þá leggjum við til, að lög þessi öðlist þegar gildi, en ekki eftir rúma 9 mánuði, eins og ætlazt er til samkv. frv., sem fyrir liggur. Við teljum, að hér sé um það þýðingarmikinn þátt að ræða, að nauðsyn beri til, að lög þessi öðlist gildi nú þegar. Í frv. er áætlað, að útgjaldaaukningin, eins og frv. var lagt fyrir Alþ., verði 500 millj. kr., eins og hv. 5. landsk. þm. kom inn á. En þess ber að geta, að einungis 36% af þessu fellur í hlut ríkisins eða 180 millj. kr., en einstaklingarnir verða að borga 160 millj. kr., sveitarfélögin 90 millj. kr. og atvinnurekendur 70 millj. kr., að ég ætla. Þannig að einhvern tíma hefur á milli fjárlagaafgreiðslna á Alþ. verið lagður þyngri baggi á ríkisvaldið en hér um ræðir, þó að þessar bætur hækkuðu hlut ríkisins um 180 millj. kr., enda í lögum svo fram tekið, að heimilt sé fyrir ríkið að inna af hendi þær greiðslur, sem lögboðnar eru, enda þótt ekki sé fram tekið eða til þeirra ætlað fé í fjárlögum. Þá vil ég á það benda, að í ákvæðum til bráðabirgða, sem fjalla um breytingar á sjúkrasamlögum landsins, er svo ráð fyrir gert, að helmingurinn skuli, ef einhverjar eignir eru hjá hlutaðeigandi sjúkrasamlögum, renna í varasjóð þess sjúkrasamlags, sem verður myndað, en hinn helmingurinn á að koma fyrst í stað upp í þær iðgjaldagreiðslur, sem hlutaðeigandi aðilar eiga að inna af hendi til þess sjúkrasamlags, sem myndað verður, sem eru í þessu tilfelli þau héraðasamlög, sem starfað hafa alllengi og fengu aukin verkefni og þar með aukið vald fyrir nokkrum árum. En við leggjum til, að þarna verði einungis um að ræða, að einn fjórði hluti af þessari eign hlutaðeigandi sjúkrasamlags renni í varasjóð væntanlegs samlags, en 3/4 verði haldið eftir og komi sem framlag upp í iðgjöld hlutaðeigandi aðila, á meðan upphæðin nægir til þess. Ég vil taka það fram í sambandi við breytingar á sjúkrasamlögunum, þ.e.a.s. sameiningu sjúkrasamlaganna, eins og hér er ráð fyrir gert, að ég er fyrir mitt leyti í eðli mínu samþykkur því, að á þessu séu gerðar breytingar, og ég tel, að þar sem ég þekki bezt til, þá mundi það betur fara en sá háttur, sem á er hafður nú. Hins vegar býst ég við, að við getum ekki horft fram hjá því, að það eru mismunandi aðstæður hér á landi. Það háttar þannig til hjá einum, að ekki hæfir honum það sama og öðrum, og því verðum við að athuga þessa hlið málanna mikið betur, áður en við afgreiðum þetta mál frá okkur. Mér er vel kunnugt um það, og ég hef síðan þetta frv. kom fram í hv. Alþ. haft tal af mörgum, og menn líta mjög misjöfnum augum á þessa breytingu. En ég hef stundum minnzt á það áður, að lausnin gæti orðið sú, að það væru læknishéruðin, sem væru sjúkrasamlagseiningin, þ.e.a.s. það svæði, sem hlutaðeigandi læknir starfar á, það væri eitt sjúkrasamlag, en ekki í öllum tilfellum sýsluheildin. Nú fellur það stundum saman læknishéraðið, sýsluheildin og héraðssamlagið, og þá sé ég ekki, að það sé því neitt til fyrirstöðu að gera þessa breytingu, en það geta verið þrír læknar í einu héraði, og það getur verið partur af öðru héraði eða sýslu, sem tilheyrir öðru læknishéraði. Þarna þarf maður að vega og meta málin og reyna að finna heppilegrí lausn, að ég hygg, en getur talizt vera í því bráðabirgðaákvæði eða breytingu á sjúkrasamlagaskiptingunni, sem frv. gerir ráð fyrir. Þá vil ég á það minna, að við flytjum einnig brtt. um það, að löggjöf þessi verði mjög fljótlega endurskoðuð og skipuð verði mþn., sem framkvæmi heildarendurskoðun almannatrygginganna, sem við álítum, að hafi alls ekki farið fram með þeirri endurskoðun, sem hér um ræðir, og sameinað Alþ. kjósi tvo menn í n., en hver þingflokkur skipi einn fulltrúa frá sér, og ráðh. skipi form. n. úr hópi hinna kjörnu. Þetta teljum við nauðsynlegt, að verði gert, til þess að það verði hægt að koma fyrir þeim breytingum og athuga löggjöfina með tilliti til tekjuöflunar og þarfa þeirra, sem eiga að njóta þeirra réttinda, sem löggjöfin felur í sér, en það hefur ekki tekizt nógu vel í þeirri endurskoðun, sem hér um ræðir og hér liggur fyrir í frv.-formi. Ég vil taka það fram, að við erum eindregið fylgjandi því, að brtt. sú, sem hér hefur verið lögð fram um tannviðgerðir frá hv. 11. þm. Reykv., verði samþ., því að sannarlega er það tímabært, að tryggingarnar taki meiri þátt í tannviðgerðum en verið hefur að undanförnu, vegna þess að þar hefur einungis verið um heimildarákvæði að ræða, sem hefur af sárafáum verið notað. Ég hef hér gert grein fyrir brtt., sem eru á þskj. 694, og vænti ég, að hv. þm. geti samþ. þær breytingar. Hér er að vísu um aukin útgjöld að ræða hjá þeim, er bera þungar byrðar af þessari velferðarstarfsemi, sem fylgir tryggingunum, en réttarbætur eru margar og miklar fólgnar í þessum brtt. okkar, og ég er bjartsýnn á, að hv. þm. séu það framsýnir og velviljaðir, að þeir samþykki brtt. okkar.



Herra forseti. Eins og nál. á þskj. 689 ber með sér, þá er ég í höfuðatriðum meðmæltur því frv. til l. um almannatryggingar, sem hér liggur fyrir til umr. Í heild sýnist mér, að þær breytingar, sem gerðar eru á eldri lagaákvæðum, stefni til bóta, og því vil ég stuðla að því, að þær nái fram að ganga. Ég hef skrifað undir þetta nál. með fyrirvara, og minn fyrirvari er fólginn í afstöðu minni til V. kafla frv., sem fjallar um sjúkratryggingar. Þar er gert ráð fyrir allveigamikilli breytingu frá eldri ákvæðum um þær, þar sem áður hafa verið og eru til þessa tíma sjúkrasamlög í hverjum hreppi í landinu, sem síðan hafa sameinazt í héraðasamlög um veigamestu atriði tryggingaákvæðanna eða um sjúkrahúsgreiðslurnar. Nú er gert ráð fyrir því í þessu frv., að í hverjum kaupstað og hverri sýslu skuli vera sjúkrasamlag til þess að annast sjúkratryggingar. Það þýðir það, að gert er ráð fyrir því, að sjúkrasamlög hreppanna eða sveitarfélaganna hverfi. Í fyrsta lagi vil ég geta þess, að mér sýnist, að þessi skipting í sjúkrasamlög sé handahófskennd, og ég sé ekki, að þetta sé sú skipting, sem eðlilegust væri, ef breytingu á að gera á þessum hlutum á annað borð. Þegar maður lítur til þess í örfáum dæmum, sem ég vildi nefna, þá hygg ég, að þeim muni ekki þykja það eðlilegt í sveitarfélögunum í Kjósarsýslu að fella sjúkrasamlögin saman í eitt sjúkrasamlag í sýslunni jafnstór og fjölmenn sveitarfélög og hér ræðir um eins og Seltjarnarnesið og Mosfellssveit, svo að dæmi séu nefnd. Aftur á móti, ef við lítum til annarra aðstæðna eins og t.d. Austur-Barðastrandarsýslu, sem mun ekki vera öllu fjölmennari en miðlungssveitarhreppur á Suðurlandi, þá þykir mér það einsýnt, að þarna sé ekki um ákvörðun að ræða um sjúkrasamlagsstærð, sem nokkur raunhæf rannsókn eða athugun hafi stuðlað að. Látum svo vera, en þá er að spyrja sjálfan sig að því: Er þessi breyting nauðsynleg, sem hér er verið að gera? Hafa sjúkrasamlögin, eftir að síðasta breyting var gerð á starfsháttum þeirra, staðið sig svo illa, að það sé ástæða til þess að breyta þeim á þessa lund, og það án þess að spyrja sveitarstjórnir eða sjúkrasamlög um, hvort að því skuli stefnt eða ekki? Ég þori ekki að fullyrða neitt um þessa hluti, en af þeim kynnum, sem ég hef af störfum sjúkrasamlaga og hef lítils háttar hlerað um frá t.d. þeim, sem haft hafa með að gera héraðasamlögin, þá sýnist mér, að það sé alls ekki um það að ræða, að illa hafi verið staðið í stykkinu af þeirra hendi. Innheimtur hafa gengið yfirleitt nokkuð vel hjá sjúkrasamlögunum og reikningsskil ekki nema í örfáum tilfellum verið með þeim hætti, að ástæður væru til að vanda um í því efni. Ég get því ekki séð, að þessi breyting sé nauðsynleg. Ég hygg, að með héraðasamlagafyrirkomulaginu, sem komið var á við síðustu breytingar á sjúkratryggingunum, hafi verið farið inn á þá braut að sameinast um þá hluti, sem hættulegastir voru hinum minni sjúkrasamlögum, og reynslan hafi sýnt það, að síðan hefur ekki orðið um neina verulega eða teljandi erfiðleika að ræða hjá litlu sjúkrasamlögunum. Það er bent á það, að þessi breyting, sem nú er stefnt að, muni verða til þess að gera stjórnun þessara mála auðveldari og jafnvel ódýrari. Um það er erfitt að segja, hvort um ódýrari stjórnun verður að ræða, en ég hygg, að það sé þó í ósamræmi við þá reynslu, sem fengin er, af sams konar færslu á stjórnun félagasamtaka í landinu, ef þetta verður til þess að draga þar verulega úr kostnaði. Ég hef lýst því, að ég er ekki samþykkur þeim breytingum, sem hér er gert ráð fyrir að gera á sjúkratryggingakafla almannatryggingalaganna. Ég mun því geyma mér rétt til þess að flytja við 3. umr. þessa máls brtt. við þennan kafla, sem miðar að því, að sjúkrasamlögin verði a.m.k. um það spurð, á hvern hátt bezt verði leystur þeirra vandi, ef hann þykir vera einhver verulegur fyrir hendi. Ég get ekki séð, að þau hafi starfað þannig að þessum málum, að það sé sanngjarnt og eðlilegt að gera vafasama breytingu án þess að kveðja þau nokkuð til ráða um, á hvern hátt hún verði framkvæmd.



Herra forseti. Form. og frsm. háttv. heilbr.- og félmn., háttv. 5. landsk. þm., Jón Árm. Héðinsson, hafði hér svolítinn inngang að ræðu sinni, þar sem hann mælti fyrir nál. meiri hl. Ef einhver kynni að hafa átt dálítið erfitt með að skilja þennan inngang, sem ókunnugum var svolítið torskilinn, þá er rétt að upplýsa það, að háttv. þm. er frambjóðandi í Reykjaneskjördæmi og hér hefur vafalaust verið um að ræða lítils háttar heimiliserjur úr Reykjaneskjördæmi og smáspjótum beint til mín, en slíkt verður nú gjarnan til þess að skerpa kærleikann, þar sem hann er fyrir. Hv. þm. var að tala um merkispersónur gamlar og nýjar. Hann talaði um Snorra Sturluson og hélt, að einhverjir hefðu verið - og þá að því er mér skildist stjórnarandstæðingar - að líkja sér við hann. Hann talaði líka um aðra persónu, sem hann nefndi Húsavíkur Jón, og mér skildist á honum, að hefði ekki verið nein merkispersóna. Nú vill svo til, að ég þekki í rauninni ekki nema einn Húsavíkur Jón, svo að teljandi sé, og hann heitir fullu nafni Jón Árm. Héðinsson. Hv. þm. talaði töluvert um ábyrgðarleysi okkar stjórnarandstæðinga í sambandi við tillöguflutning um þetta mál og tók þar upp þráðinn frá því, að við Alþb.-menn fluttum till. í sambandi við fjárl. s.l. ár um aukið fjármagn til trygginganna. Ég ætla ekki að ræða mikið um þetta ábyrgðarleysistal að öðru leyti en því, að mér finnst í rauninni ekki sérlega mikil ábyrgðartilfinning hjá hæstv. ríkisstj. að koma með frv., sem felur þó í sér samtals um 500 millj. kr. aukin útgjöld, að vísu ekki öll úr ríkissjóði, ekki nema að hluta úr ríkissjóði, og ætla síðan öðrum síðar á næsta ári að leysa þennan vanda. Þetta tel ég ekki sérstaklega mikla ábyrgðartilfinningu. Hitt hefði verið vottur um ábyrgðartilfinningu, ef hæstv. ríkisstj. hefði nú gert umtalsverðar umbætur og breytingar á almannatryggingalögunum og látið þær koma til framkvæmda strax eða svo fljótt sem verða mætti. Ég hef áður gagnrýnt þetta frv. og bent á þá galla, sem ég tel helzta á því vera, og skal ekki endurtaka það. Til upprifjunar vil ég þó aðeins geta þess, að auk þess tíma, sem tiltekinn er fyrir gildistöku laganna, sem er auðvitað megingalli - þau eiga ekki að taka gildi fyrr en um næstu áramót þá hygg ég, að þegar málið er skoðað í heild, sé einn aðalgallinn sá, að hér er ekki um að ræða þá heildarendurskoðun, sem ef til vill hafði verið gert ráð fyrir og full þörf er á, og það er enginn efi á því, að það er fyrir löngu kominn tími til þess að endurmeta miklu rækilegar en hér er gert, hvort þeir tiltölulega miklu fjármunir, sem renna til þessarar ríkisstofnunar og út frá henni aftur í ýmsum myndum, eru hagnýttir á þann heppilegasta og sanngjarnasta og skynsamlegasta hátt, sem um gæti verið að ræða, eða hvort þarna ætti að gera umtalsverða breytingu á. Slík heildarendurskoðun bíður, og hennar er full þörf þrátt fyrir þetta frv. og jafnvel þrátt fyrir það, að einhverjar lagfæringar kynnu á því að fást við meðferð þess hér á háttv. Alþ. Áður en ég kem að brtt. þeim, sem ég flyt við frv., vil ég einungis geta þess, að ég er sammála og fylgjandi ýmsum þeim brtt. frá háttv. alþm. úr minni hl., sem hér hafa verið lagðar fram. Skal ég ekki gera margar þeirra að umtalsefni, en vil þó aðeins stuttlega nefna þrjár. Það er í fyrsta lagi brtt. á þskj. 633 frá háttv. 6. þm. Sunnl. um, að á stofn verði settur tryggingadómstóll, sem taki til meðferðar og úrskurðar kærur, er varða ágreining um bótarétt hinna tryggðu og Tryggingastofnunar ríkisins. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar og við Alþb.-menn, að full þörf væri á slíkum dómstól, og ég styð því eindregið þessa till. Þá vil ég einnig lýsa fyllsta stuðningi mínum við þá till. háttv. minni hl. heilbr.- og félmn. á þskj. 694, sem kveður á um það, að þegar eftir samþykkt laga þessara skuli skipuð mþn., sem falið sé það hlutverk að framkvæma heildarendurskoðun laga um almannatryggingar. Ég tel þetta mikilvægt atriði og er því eindregið fylgjandi. Ýmsar aðrar eða flestar till. hv. minni hl. sýnast mér og þannig vaxnar, að ég geti fylgt þeim. Enn vil ég nefna till. hv. minni hl. n. á þskj. 702, þar sem lagt er til, að þeir, sem gert hafa sjómennsku að ævistarfi og stundað sjómennsku um langan tíma, 35 ár eða lengur, öðlist fullan rétt til ellilífeyris, ef þeir hafa náð sextugsaldri. Ég lýsi einnig fylgi mínu við þessa till. Ég skal svo í stuttu máli fylgja úr hlaði þeim brtt., sem ég hef leyft mér að leggja fram við þetta frv. og eru á þskj. 648. Ég sé að vísu, að nokkrar till. um sama efni eru fluttar af öðrum og með litið eitt breyttum upphæðum eða orðalagi, og ég mun að sjálfsögðu, þar sem um minni háttar frávik frá mínum till. er að ræða, fylgja þeirri till., sem lengra gengur eða fyrr kemur til atkvæða. Ég hef einnig við aðra umr. málsins rætt allrækilega um sum þau atriði, sem ég flyt hér till. um, og tel mig þess vegna geta stytt mál mitt verulega. Fyrsta brtt. mín á þskj. 648 er um það, að utan Reykjavíkur skuli sjúkrasamlögin annast umboðsstörf fyrir Tryggingastofnunina hvert á sínu samlagssvæði í staðinn fyrir sýslumenn og bæjarfógeta. Ég gerði mér far um að rökstyðja þessa breytingu við 2. umr. málsins og tel ekki ástæðu til að endurtaka það, sem ég þá sagði. Önnur brtt. mín fjallar um það, að Tryggingastofnunin skuli leggja sérstaka áherzlu á að kynna hinum tryggða rétt sinn til bóta með útgáfu bæklinga og upplýsingastarfsemi í fjölmiðlum og skólum. Ég sé, að háttv. meiri hl. heilbr.- og félmn. hefur tekið tillit til þessarar ábendingar og er með till. um það, að Tryggingastofnunin skuli kynna almenningi rétt sinn til bóta með upplýsingastarfsemi. Þó að hér sé um að ræða nokkuð almennt orðalag, þá tel ég þó, að samþykkt slíkra till. sé til verulegra bóta og undirstriki þá nauðsyn, sem til þess ber, að öllum almenningi gefist kostur á því betur en verið hefur að kynnast þeim rétti, sem hann hefur í sambandi við almannatryggingarnar. Meginbreytingin, sem felst í 3. brtt. minni við 12. gr., er sú, að þeir, sem verða öryrkjar af völdum sjúkdóma, búi við sama rétt og hinir, sem verða öryrkjar af völdum slysa. Ég fæ ekki skilið, hvaða ástæða er þarna til að gera mun á. Fjórða brtt. er við 14. gr., þar sem breytt er 17 ára í 18 ára, og í ýmsum öðrum brtt. er ýmist aldursárinu 16 eða 17 breytt í 18. Allar þessar brtt. fjalla ýmist um það að hækka barnalífeyri og mæðralaun upp að 18 ára aldri eða um það, að unglingar innan 18 ára aldurs skuli ekki greiða tryggingagjöld. Sé ég ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þessar till., enda hygg ég, að ég hafi rætt nokkuð um þessar breytingar við 1. umr. málsins. Fimmta brtt. er í þrem liðum, og 1. liðurinn er um það að breyta úr „16 ára aldri“ í „18 ára aldri“. 2. liðurinn fjallar um það, að einstæðir feður skuli hljóta sams konar bætur og einstæðar mæður, ef þeir halda heimili fyrir börn sín. 3. liðurinn fjallar um allverulega hækkun með fyrsta barni, sem hækki úr 6192 kr. í 16 800 kr., en það mun vera helmingur þeirrar upphæðar, sem gert er ráð fyrir, að stofnunin greiði með tveimur börnum. Um 6. brtt. mína hef ég þegar rætt, en 7. brtt. fjallar um það, að lágmark elli- og örorkulífeyris þeirra, sem ekki hafa aðrar tekjur, verði hækkað upp í 120 þús. kr. Um 8. og 9. brtt. mína hef ég þegar rætt. Tíunda brtt. fjallar um það, að íþróttafólk, sem tekur þátt í íþróttaiðkunum, hvort heldur er æfingum, sýningum eða keppni, og orðið er 16 ára, verði slysatryggt. Þá vil ég fara nokkrum orðum um 12. brtt. Hún er í því fólgin, að á eftir 34. gr. bætist við ný grein svo hljóðandi: „Skipverjar, þar með taldir formenn á bátum undir 12 smálestir að stærð, sem tryggðir eru samkv. 29. gr. laganna, skulu njóta sérstakra örorku- og dánarbóta til viðbótar þeim bótum, sem ákveðnar eru í 34. og 35. gr. Hinar sérstöku bætur skulu vera 600 þús. kr. miðað við dauða, en 800 þús. kr. við 100% varanlega örorku, en hlutfallslega lægri en varanleg örorka er metin innan við 100%. Ráðherra getur breytt bótaupphæðum til hækkunar, ef almenn hækkun verður á umsömdum slysabótum sjómanna á stærri bátum en 12 smálesta. Um bætur þessar gilda hinar almennu reglur laganna, eftir því sem við á.“ Það hefur lengi viðgengizt, að þeir menn, sem starfa á litlum bátum - bátum undir 12 smálestum að stærð - hafa ekki átt kost sömu slysatrygginga eða dánarbóta og skipverjar á stærri skipum. Og til þess að leiðrétta þetta a.m.k. að hluta er þessi till. flutt. Þrettánda brtt. er í tengslum við brtt. um íþróttafólk, 10. brtt., sem ég áðan lýsti. Hún er ákvæði um það, hvaða aðilar greiða iðgjöld fyrir íþróttafólk og eftir hvaða reglum það skuli gert, að íþróttafélög skuli greiða 1/4 hluta af iðgjöldum fyrir íþróttafólk, en ríkissjóður 3/4 hluta. Ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar en ég hef áður gert um brtt. nr. 14 og 15, þar sem um er að ræða hækkanir úr 16 ára í 18 ára, eins og ég áður hef greint frá, en 16. brtt. er um tannlækningarnar fyrst og fremst. Það er að vísu fram komin önnur brtt. um það efni, sem ég get að vísu fellt mig við, en tel þó, að ákvarðanir um meðferð þessa ekki alveg vandalausa máls kunni að vera gleggri og eðlilegri í þessari brtt. minni nr. 16 við 43. gr., en geri þar þó ekki sérlega stóran mun á. Sautjánda brtt. er um nokkra breytingu og þó aðallega hækkun á sjúkradagpeningum. Þar er jafnframt gerð sú breyting, sem leiðir af öðru, að þar er miðað við 18 ára. Og b-liður þessarar brtt. fjallar um það, að sú lækkun, sem um ræðir í 6. mgr. 44. gr., taki þó ekki til sjúkradagpeninga vegna barna sjúklings. Átjánda brtt. við 54. gr. fjallar að vísu að verulegu leyti um sama atriði og ég hef rætt um áður, þ.e. um kynningarstarfsemi, en þó á hún sérstaklega við það, að starfsfólki sjúkrasamlaga auk Tryggingastofnunarinnar sjálfrar að sjálfsögðu skuli gert að skyldu að kynna sér til hlítar aðstæður umsækjenda og bótaþega og gera þessum aðilum grein fyrir ýtrasta rétti þeirra samkvæmt l. þessum og samkvæmt reglugerðum og starfsreglum Tryggingastofnunarinnar og sjúkrasamlaga. Á því hefur verið misbrestur, að þeir, sem rétt áttu til bóta, hafi vitað fyllilega um, hver réttur þeirra var, og má nefna ýmis dæmi þess, að menn hafa verið furðulega illa að sér um það, hver rétturinn raunverulega var, enda er það sannast sagna, að hér er um nokkuð margþætt atriði að ræða og full ástæða er til þess, að þeir aðilar, sem eiga að framkvæma l., leggi sig fram um það að kynna almenningi þann rétt, sem hann hefur, og gera mönnum þar með kleift að njóta hans á eðlilegan hátt og að fullu. Síðan eru till., sem eru í samræmi við það, sem ég hef áður sagt um 18 ára aldursmark, sem ég hef áður miðað við hér bæði að því er tekur til barnalífeyris og mæðralauna og sömuleiðis tryggingagjalds. Loks er 21. brtt. mín sú, að l. þessi öðlist gildi hinn 1. júní 1971, og þegar ég setti inn það ákvæði, þá reiknaði ég fyrst og fremst með því, að einhvern tíma þyrfti frá því, að l. væru samþykkt og þangað til yrði með auðveldu móti bægt að fara að framkvæma þau, en hitt er alveg ljóst, að ákvæðið, eins og það er nú, um að ekkert ákvæði laganna taki gildi fyrr en um næstu áramót, rýrir stórlega alla þessa lagasetningu og er í rauninni ósýnt mál, hver þróunin verður fram að næstu áramótum, svo að enginn veit í dag, hversu mikils virði þær hækkanir verða, sem gert er ráð fyrir, að aflað verði fjár til á næsta ári. Ég skal svo ekki, herra forseti, hafa þessi orð öllu fleiri. Ég vil að lokum leggja á það áherzlu, að þó að sitthvað sé til bóta í frv. hæstv. ríkisstj. og margt væri það verulega, ef um það væri að ræða, að þessi l. ættu að taka gildi nú í vor, þá er það svo, að þrátt fyrir það, sem er til bóta í þessari löggjöf, er enginn efi á því, að það er brýn nauðsyn að taka almannatryggingalögin í heild til rækilegrar endurskoðunar með það alveg sérstaklega fyrir augum, að þeir gífurlega miklu fjármunir, sem eftir þessu kerfi fara og síðan út úr því aftur, nýtist sem allra bezt, því að það er enginn efi á því, að það er sitthvað um hægt að bæta og ýmsu hægt að kippa í eðlilegra horf en nú er, þannig að þeir njóti fyrst og fremst, sem mesta hafa þörfina og mesta nauðsynina til þess að njóta úr þessu trygginga- og bótakerfi.



Herra forseti. Ég fagna því frv., sem hér er til umr., og tel, að það miði í réttláta átt á ýmsum sviðum. Þó fer nú ekki hjá því, að ævinlega þegar almannatryggingalögin koma til endurskoðunar, verði manni svolítið hugsað til þeirrar hringrásar á fjármunum, sem fer fram í gegnum þau. Það er auðvitað mál, að hverju velferðarþjóðfélagi, eins og við viljum kalla okkar þjóðfélag, ber “skylda til þess að sjá með sómasamlegum hætti fyrir því, að aldrað fólk og öryrkjar eigi þess kost að lifa sómasamlegu lífi, þó að starfsorka þeirra fyrir þjóðfélagið sé þrotin fyrir elli sakir eða annarra hluta. En á það er að líta, að allmargt fólk í landinu hefur ellitekjur eftir öðrum leiðum en almannatryggingunum og ellilaunakerfið í landinu er orðið svo flókið og margbrotið, að almannatryggingarnar eru í rauninni ekki nema einn þátturinn í því. Ég hef t.d. horft upp á ellihruman mann, sem lengi lá á sjúkrahúsi og gat einskis notið. Hann var ekki formlega hæfur til að vera jarðaður, vegna þess að á morgnana var hellt hafragraut í annað munnvikið á honum og á kvöldin var dregið undan honum lak, sem eitthvað hafði blotnað. En þessi maður var á ellilaunum þess háttar, að hann hafði sínar almannatryggingar, hann hafði sín embættiseftirlaun, sem voru þó nokkur. Og þó að hann gæti einskis notið, þá voru erfingjarnir, sem ekki voru mjög gefnir fyrir það að veita gamla manninum mjög mikla aðstoð, meðan hann var uppistandandi, svona að krunka kringum rúmið, því að ellilaunin hans söfnuðust fyrir að nokkru og gáfu arfsvon í aðra hönd. Ég segi þetta ekki til að halda því fram, að ellilaun almannatrygginganna eigi ekki að vera það há, að menn geti lifað af þeim, en ég segi þetta til upprifjunar á því, að það er ýmislegt í þjóðfélaginu, sem þyrfti að endurskoða í sambandi við ellilaunakerfið - ekki bara almannatryggingakerfið, heldur líka ellilaunakerfið allt saman. Þeir, sem borga þetta, er það fólk í landinu, sem er í fullu starfi, sem er að koma upp sínum börnum og sem oft á erfitt og þröngt fjárhagslega. Ég vil skjóta inn þeirri hugmynd, hvort ekki væri hugsanlegt að skerða eða afnema erfðarétt og láta erfingjann verða einn allsherjarsjóð, sem síðan stæði undir ellilaununum í landinu og gæti þá gert það með ríflegri hætti en nú er gert eftir almannatryggingalögunum og vonandi með ríflegri hætti en þetta frv. gerir ráð fyrir. Hér er sjálfsagt ekki ástæða til þess að fara langt út í þessa sálma, því að ég viðurkenni, að þeir eru dálítið flóknir og ekki alveg auðleystir. Á hinn bóginn sýnist mér rétt að skoða það svolitið nánar en gert er í frv. sjálfu, að í rauninni eru tryggingaþegarnir, þ.e. þeir, sem fá greiðslurnar úr sjóði almannatrygginga, að mestu háðir því, hvernig tryggingaráð eða æðsta stjórn Tryggingastofnunarinnar tekur á þeirra málum. Að sjálfsögðu kemur þar stundum fram misskilningur, og hinir tryggðu ná ekki því, sem þeir telja sinn rétt, og nú er það svo, að þó að almannatryggingarnar hafi umboð víðs vegar úti um land, þá eiga ekki allir auðhlaupið til þeirra aðila, sem hafa úrskurðarrétt um þeirra ellilaun, hvort sem það eru örorkulaun eða annað. Það er þess vegna nokkrum erfiðleikum háð að ná fram rétti sínum, jafnvel þó að hann sé nokkuð augljós. Þar getur komið til misskilningur, og þar kemur það einnig til, sem við þekkjum úr öllu kerfinu, að þeir aðilar - þó það kunni að vera beztu menn, sem lengi sitja við einhverja slíka úrskurði og afgreiðslur, sem gefur þeim visst vald - vaxa venjulega upp í starfið og finnst, að allir, sem undir þá eiga að sækja, séu í rauninni þjóðarómagar eða eitthvað í þá áttina, en þeir séu sjálfir höfðingjar, sem svona kannske af náð sinni láti þá stundum hafa eitthvað, en í annað skipti dálítið minna. Ég þekki líka dæmi um það, að útgerðarmaður og skipstjóri á vélbát varð fyrir veikindaáfalli, sem leiddi hann til blindu og örorku, fullkominnar örorku, og fékk hann örorkulífeyri í sambandi við það. Hann missti sínar tekjur, og þær komu því ekki til frádráttar, en svo kom það fyrir eitt árið, þegar hann var búinn að vera nokkur ár á þessum bótum, að hann fékk útborgaðan hlut sinn, sem hann hafði átt í lifrarsamlagi, og einhvern veginn reiknaði skatturinn honum þetta til tekna, og það vantaði ekki, að næsta ár var þetta dregið sem tekjur frá hans almannatryggingabótum. Ég fór nokkrar ferðir fyrir viðkomandi aðila í Tryggingastofnun ríkisins til þess að reyna að fá leiðréttingu á þessu og fékk hana - að vísu svona að hálfu. Ég skrifaði bréf, kæru. Trmrh. tók við þessu og kvittaði undir það allt saman, en gerði aldrei neitt í málinu, og þannig standa málin enn þá. Þessi hjón hafa týnt a.m.k. verulegum upphæðum af því, sem þeim bar að fá, vegna þess að stjórn Tryggingastofnunarinnar var ekki reiðubúin að leiðrétta þessi mistök. Ég tel þess vegna, að það sé alveg nauðsynlegt að setja dómstól um svona mál. Það er allt of þungt og erfitt að fara með þetta gegnum hina almennu dómstóla, þar sem það tekur ár og stundum mörg ár að ná fram rétti sínum og þess vegna verður að vera, þegar um er að ræða daglegan lífeyri fólks, einhver dómstóll, sem kveður upp endanlegan og réttlátan úrskurð í svona málum, enda hefur svo farið í flestum löndum hér í nágrenni okkar, að slíkir tryggingadómstólar hafa verið settir upp. Guðjón Hansen getur þess líka í sinni aths. við þetta lagafrv., að ekki hafi við undirbúning þess unnizt tími til að gera ýmsar ráðstafanir, sem þó hefðu verið nauðsynlegar, og minnist m.a. á tryggingadómstól. Ég er honum algjörlega sammála um það, að við tryggingastofnun, eins og við höfum, verður að starfa dómstóll, sem ekki saltar mál að eilífu, heldur afgreiðir þau. Í samræmi við þessa skoðun mína hef ég flutt till. um, að komið verði upp tryggingadómstól. Ég viðurkenni, að það má hugsa sér hann með ýmsum hætti. Ég kannast t.d. við það, að Norðmenn lögleiddu það, sem þeir kalla tryggingarétt, sem er tryggingadómstóll af þessu tagi, fyrir þremur til fjórum árum, og hann er þannig skipaður, að konungurinn tilnefnir þrjá menn í dóm, og er það ekkert bundið. Við höfum ekki tekið upp þann háttinn að láta okkar þjóðhöfðingja framkvæma stjórnarathafnir af þessu tagi, og hef ég þess vegna ekki lagt það til í mínum till., en ég legg til hér í till. á þskj. 633, að komið verði upp dómstóli, tryggingadómstóli, til þess að starfa við Tryggingastofnun ríkisins, en henni óháð, og að í þessum dómstóli sitji þrír dómarar þannig skipaðir, að Alþ. tilnefni einn þeirra, Samband ísl. sveitarfélaga tilnefni annan og Hæstiréttur tilnefni hinn þriðja og að þessi dómstóll verði að taka mál fyrir innan tveggja vikna frá því honum berast umkvartanir eða kærur og fella úrskurð innan mánaðar. Ég viðurkenni það einnig, að þessi tímasetning er svo sem ekki alveg sjálfsögð og eitthvað annað gæti komið til greina, en ég tel það fráleitt að hala ekki einhverja slíka stofnun, þar sem menn geti fengið algreiðslu mála sinna án þess að fara með það í gegnum dómstólakerfi landsins eins seinvirkt og það er. Ég þykist þá hafa gert grein fyrir þeim brtt., sem ég hef flutt við þetta frv. Ég get lýst því yfir, að ég er sammála flestum þeim brtt. við það, sem fram hafa komið, en tel, að auk þeirra verði við þessa endurskoðun frv. að koma ákvæði um úrskurðarvald, þar sem hinir tryggðu fái notið þessa réttar síns að fá af lögformlegum aðila úrskurðað, hver þeirra réttur er, en það er ekki eins og er. Að síðustu vildi ég taka það fram, að hér hefur mikið verið talað um gildistíma þessara l., þ.e. að þau eigi ekki að taka gildi fyrr en um næstu áramót. Ég verð að segja það, að það hefðu af einhverjum verið taldir svolítið broslegir atburðir að leggja fram frv. í aðalannríki þingsins á síðustu dögum þess og telja einskæra nauðsyn á að afgreiða það á örfáum dögum, þó að það eigi ekki að taka gildi fyrr en eftir níu mánuði. En engu að síður viðurkenni ég það, að það þarf að sjá fyrir þörfum aldraðs fólks í þjóðfélaginu og það kemur í hlut hverrar ríkisstj. að útvega það fé, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Þess vegna samþykki ég það, þó að það komi ekki til framkvæmda fyrr en um næstu áramót, enda þótt ég hefði frekar kosið, að fyrr gæti orðið.



Herra forseti. Ég skal á þessu stigi málsins ekki lengja þessar umr. mikið, en ég vildi koma hér á framfæri yfirlýsingu frá ríkisstj., ef hún kynni að vilja stytta eitthvað umr. um þetta mál. Það væri ákaflega eðlilegt, að ég dræpi á ýmis atriði, sem hér hafa verið nefnd og æskilegt væri að ræða nánar, þar sem kapp manna hefur verið mikið í því að bjóða hér betur en hið upphaflega frv., og allir eru víst þeirrar skoðunar, að við vildum, að bætur væru hærri - ekki sízt elli- og örorkubætur, en það er bara með þessi blessuð lög eins og flest önnur, að einhvers staðar að þurfa peningarnir að koma, og menn skyldu gæta þess í till.- gerð sinni, að það er ekki nein smábyrði, sem hinum tryggðu er ætlað að bera í þessum efnum, heldur allstór upphæð, svo að það er ekki alveg einhlítt að benda á hækkandi bætur. Menn þurfa þá að gera ráð fyrir auknum álögum á hlutaðeigandi aðila, sem undir bótunum eiga að standa. Þetta hefði ég viljað segja um málið almennt. Ef tilefni gefst til síðar, þá mun ég fara frekar út í einstök atriði, sem hér hala verið nefnd. En aðaltilefni þess, að ég kem hér inn í umr. nú, er að flytja yfirlýsingu af hálfu ríkisstj. vegna þeirra ummæla, sem hér hafa fram komið ekki frá einum, heldur mörgum hv. alþm., um gildistöku l., en forsenda þess, að l. er ekki ætlað að taka gildi fyrr en 1. jan, n.k. ár, er fyrst og fremst sú, að sveitarfélögin og aðrir aðilar, sem undir þessum bótahækkunum eiga að standa, þurfa sinn aðlögunartíma og sérstaklega sveitarfélögin, sem að sjálfsögðu hafa ekki gert ráð fyrir þeim hækkunum, sem þeim er ætlað að bera, á þeim fjárhagsáætlunum, sem þau starfa eftir nú, og enn fremur var samning þessa frv. ekki það langt komin, að hægt væri að sjá, hversu mikið útgjöld ríkisins mundu aukast með tilkomu laganna og hvort fjárlagauppbót væri til fyrir þeim viðbótarhækkunum, sem frv. gerir ráð fyrir, að á herðar ríkissjóðs verði lagðar. Þetta taldi ég mig hafa tekið fram í minni framsöguræðu, en leyfi mér að minna á þetta nú. Sú yfirlýsing, sem ég gef hér af hálfu ríkisstj, nú, er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: Í gildandi lögum er trmrh., að fengnum till. tryggingaráðs, heimilt að hækka bætur almannatrygginga. Þessi heimild hefur ávallt verið notuð af núverandi ríkisstj., hafi verið um almennar kauphækkanir eða verðlagsbreytingar að ræða. Þetta mundi núverandi ríkisstj. að sjálfsögðu áfram gera. Eftir samþykkt frv. er það skylt, en ekki lengur heimilt, að hækka bætur samkvæmt kaupgjalds- og verðlagshækkunum frá næstu áramótum.



Herra forseti. Það var ekki mín meining að lengja hér umr. mikið. Aðallega taldi ég mig eiga erindi hér upp í ræðustólinn til þess að mæla fyrir till., sem við í minni hl. heilbr.- og félmn. flytjum á þskj. 702 og hv. frsm. n., 1. þm. Vesturl., gerði hér ekki að umtalsefni. En áður en ég vík að þessari till., þá get ég ekki stillt mig um vegna framkominnar yfirlýsingar hæstv. trmrh. fyrir hönd ríkisstj. að fara um hana nokkrum orðum. En þessi yfirlýsing er gefin af því beina tilefni, að við flytjum 1 minni hl. heilbr.- og félmn. á þskj. 694 brtt. við 78. gr. þess efnis, að skylt verði á þessu ári að hækka tryggingabætur, ef kauphækkanir verða á árinu. En eins og hæstv. ráðh. tók fram, þá er þetta heimilt núna, en verður skylt eftir áramót. Sjálfsagt er að virða vel þá yfirlýsingu, sem hæstv. ráðh. gaf um, að núverandi ríkisstj. mundi fá þessa heimild, þó að ákvæðum l. yrði ekki breytt, en ég hlýt þó að benda á það, að það er algerlega undir hælinn lagt og í fullkominni óvissu eins og nú standa sakir, þar sem alþingiskosningar standa fyrir dyrum, hvort það verður þessi ríkisstj. eða einhver önnur, sem kemur til með að fjalla um þetta mál. Mestar líkur eru á því, að kauphækkanir verði síðari hluta sumars, þegar almennir samningar renna út, og enginn veit nú, hvaða ríkisstj. fer þá með völd. En ég hlýt þá að spyrja í þessu sambandi, hvað bagar hæstv. ríkisstj. og talsmenn hennar hér í hv. d. að samþykkja ekki þá brtt., sem við gerum við 78. gr., ef hún er fyrir sitt leyti ákveðin í því að framkvæma það á þann veg, sem þar er sagt. Ég sé þá ekki, að það kosti hana neitt. Og ég fæ sannast að segja ekki skilið annað en hún hljóti að fallast á það að gera breytinguna í samræmi við okkar till., þ.e. 11. till., b-liðinn, um, að hvað sem liði annars gildistöku laganna, þá bætist við greinina þetta ákvæði, þ.e. að skylt sé að hækka verðlagsbætur í samræmi við kaupgjaldshækkanir nú þegar, en það eigi ekki aðeins að gilda á næsta ári. Hins vegar er það svo ekki alveg fjarri lagi að athuga í þessu sambandi, að við erum sakaðir um það í minni hl. heilbr.- og félmn., að við séum ekki ábyrgir menn vegna þess, að við flytjum till. eins og þessa, og ábyrgðarleysið að meiningu hv. stjórnarsinna er m.a. fólgið í því, að við viljum, að gildistaka laganna fari fram nú þegar. En nú vildi ég spyrja hæstv. ráðh., sem stendur að því að gera hér till. um að hækka bætur um 20% frá næstu áramótum og telur, að það megi ekki ganga í gildi fyrr vegna þess, að ekki sé séð fyrir því á fjárlögum: Hvaðan ætlar hann að taka peninga til þess, ef kauphækkanir verða á árinu og hann ætlar að standa við þá yfirlýsingu, sem hann var nú að gefa? Ekki er fyrir því séð á fjárlögum. í annan stað vil ég svo benda á það, að hækkanir á tryggingabótum á s.l. ári voru látnar taka gildi án þess, að á nokkurn hátt hefði verið séð fyrir því fyrir fram og ekki var aflað fjár til þess fyrr en með fjárlögum þessa árs. Þetta vita auðvitað allir. En hér er auðvitað ekki aðeins um það að ræða, að hæstv. ríkisstj. sé andstæð þeim till. okkar, sem fela í sér aukin útgjöld, heldur er hún engu síður á móti þeim till., sem ekkert fé kosta, og vil ég þar sérstaklega benda á till. okkar um mþn., sem vafalaust gæti orðið til þess, ef samþ. yrði og sú endurskoðun, sem þar er gert ráð fyrir, færi fram, að það fé, sem til tryggingamálanna fer - og er auðvitað auðsæilega og óumdeilanlega það mikið - notaðist betur til þess að ná þeim tilgangi sínum, sem allir að sjálfsögðu keppa að í sambandi við tryggingamálin. Ég get þess vegna ekki af þessum ástæðum, sem ég hef nú nefnt, tekið þessa yfirlýsingu trmrh. sem góða og gilda vöru, þó að ég sé ekki að vefengja það, að hann mundi framkvæma hana, ef hann væri trmrh. og sú stjórn við völd, sem nú er. Það er alveg óvíst og m.a.s. mjög ólíklegt, að til þess komi, að hún þurfi að standa við slíka yfirlýsingu, en treysti hún sér til þess, þá á henni heldur ekkert að vera að vanbúnaði að skylda aðra til að hugsa um öryggi þjóðfélagsins og gera það sama, sem hún segist vera reiðubúin til að gera. Og ég vil þess vegna skoða þessa yfirlýsingu sem innlegg í okkar málflutning fyrir því, að þessi breyting verði gerð. En þá vildi ég aðeins víkja að þeirri till., sem við í minni hl. flytjum á þskj. 702, en hún er þess efnis, að þeir, sem hafa gert sjómennsku að ævistarfi sínu og stundað sjómennsku í 35 ár eða lengur, öðlist fullan rétt til lífeyris, þegar þeir hafa náð 60 ára aldri, en hafi maður á þeim aldri stundað sjómennsku sem aðalstarf í 40 ár, þá eigi hann rétt á tvöföldum ellilífeyri, þegar hann nær 60 árum, og einnig beri að greiða ekkjum fullan ellilífeyri, þegar þær verða 60 ára. Í sambandi við þessa till., sem ég tel mjög mikilsverða, vil ég geta þess, að hv. þm. Hannibal Valdimarsson flutti þessa till. í frv.-formi í Nd., en hún hefur ekki fengið þar þinglega afgreiðslu, en þar sem við erum henni samþykkir, viljum við gera tilraun til þess hér í þessari hv. d. að koma efnisatriðum hennar undir atkvæði, þannig að úr því verði skorið, hverjir eru raunverulega fylgjandi henni og hverjir ekki. Í sambandi við till. vil ég svo segja það, að þó að það hafi verið svo, að allt frá því, að almannatryggingar hófu starfsemi sína hér á landi, þá hafi aldursmarkið til þess að öðlast ellilífeyri verið 67 ár, þá er það vitanlega engin heilög tala, sem ekki getur verið rétt að endurskoða og breyta, og jafnvei tel ég koma fullkomlega til greina að gera þar nokkurn mismun á eftir því, hvaða starf menn vinna í þjóðfélaginu, þ.e. að það sé ekki endilega rétt að allir sitji þar nákvæmlega við sama borð. ég bendi t.d. á það, að víða erlendis eru þeir menn, sem vinna hættuleg og erfið störf og sérstaklega slitandi fyrir líkama eða sál, settir á eftirlaun fyrr en aðrir. Þannig er þetta víða um lönd, t.d. um námumenn, sem vinna einhver erfiðustu og áhættusömustu störf, sem um er að ræða, og ef ég hef ekki misskilið mjög þetta mál, þá er það staðreynd, að okkar nágrannaþjóð Færeyingar hafa þegar komið því inn í sín tryggingalög, að s ómenn fái eftirlaun og ellilífeyri frá þessum aldri. Ég held, að það sé alveg fullkomlega kominn tími til þess og í alla staði frambærilegt, að það sé gerð undantekning á þessu ákvæði og sjómönnunum, sem vinna áhættusömustu störfin í okkar þjóðfélagi og jafnframt þau þýðingarmestu fyrir okkar grundvallaratvinnuveg um alla okkar afkomu, sé sýnd einhver viðurkenning í sambandi við tryggingamálin. Ég held, að sjómaður, sem fer í land um 60 ára aldur og hefur þraukað á sjónum í 35–40 ár, eigi ekki mikið eftir af starfsþreki sínu og möguleikar hans á almennum vinnumarkaði séu ekki miklir og það sé full ástæða til þess að líta til þess. Röksemdir um síðari hluta till. gegna auðvitað dálítið öðru máli, þ.e.a.s. um ekkjur, en við leggjum til, að þær njóti einnig þessara bóta, en það verður að gera ráð fyrir því og er raunar auðsætt, að kona, sem orðin er ekkja um sextugt, á ekki ýkja margra kosta völ og það sé þess vegna fullkomlega réttlætanlegt, að sé vikið frá reglunum um 67 ára aldur, nái það einnig til þeirra. Ég álít þá, að þessi till. hafi verið skýrð og menn geri sér fullkomlega grein fyrir því, hvað þar er um að ræða. Ég hef svo ekki ýkja miklu að bæta við það, sem hv. frsm. minni hl., hv. 1. þm. Vesturl., sagði hér um okkar till. Hann gerði það á mjög greinargóðan hátt, og ekki er ástæða til að fjölyrða um það, en ég vildi þó aðeins árétta eitt eða tvö atriði í sambandi við okkar till. og þá alveg sérstaklega beina athygli hv. þm. að b-lið 6. till. okkar á þskj. 694, þar sem það er tekið fram, að njóti elli- eða örorkulífeyrisþegi bóta samkvæmt lögunum um eftirlaun til aldraðra í stéttarfélögum, þá skuli laun hans ekki skerða rétt hans til framangreindrar hækkunar, þ.e. til hækkunarinnar í 84 þús. kr. samkv. frv., en til hækkunar í 125 þús. kr., ef farið væri að till. okkar í minni hl. Ég held, að það sé alveg nauðsynlegt, þegar menn leggja mat á þessa till., að gera sér grein fyrir því, hvernig þessi lög eru til komin, að þau voru þáttur í lausn kjaradeilu og þetta mál var þá tekið upp, vegna þess að samtök atvinnurekenda höfðu þá skömmu áður, þ.e. á árinu 1967, bundizt samtökum um það að segja upp öllum mönnum, sem væru orðnir sjötugir, og óskabarn þjóðarinnar, eins og Eimskipafélag Íslands hefur stundum verið nefnt, reið á vaðið með því að hreinsa alla gömlu mennina úr vinnu við höfnina. Þetta var gert sem eins konar hefndarráðstöfun á okkur í verkalýðssamtökunum fyrir afskipti okkar af verðlagsmálum. Og þessi forsaga er talsvert kunn. Við reyndum síðan í samningsgerð á næsta ári að fá nokkra leiðréttingu fyrir þessa menn, og útkoman var sú, að því var heitið af hæstv. ríkisstj. að setja löggjöf um það, sem tryggði þessum mönnum, sem hætt höfðu störfum í árslok 1967 og voru orðnir 70 ára, nokkurn aukaellilífeyri eða eftirlaun. Þau hafa að vísu verið mjög smávægileg og verið er að gera nokkra bragarbót í samkomulagi við vinnuveitendur og verkalýðssamtökin, en þau eru engu að síður smávægileg. Lágmarksbæturnar munu verða núna með þeirri breytingu, sem gert er ráð fyrir í stjfrv., sem hér var nýlega lagt fram og nú er búið að afgreiða hér í hv. d., líklega um 1100 kr. á mánuði eða um 13 þús. kr. á ári, en gætu í hæstu tilvikum farið upp í nálægt 70 þús. kr., en að meðaltali mundi það ekki vera fjarri, að þessi eftirlaun næmu kringum 2 þús. kr. á mánuði. Ég tel, að forsaga málsins sé þannig, að hér hafi verið samið um alveg sérstaka greiðslu til þessa fólks, óháða öllum öðrum greiðslum bæði tryggingarlegs eðlis og kauplagslegs eðlis, og það séu því raunveruleg svik við þá samningsgerð, sem um þetta var gerð, ef það á nú að fara að innlima þetta í tryggingakerfið og taka þetta fé traustataki til þess að spara almannatryggingunum greiðslur til þessara alþýðumanna. Það hefur verið frá upphafi gert ráð fyrir því, að þeir fengju þetta til viðbótar sínum ellilífeyri frá Tryggingastofnuninni, og við það ber að halda sig. Mér finnst það algerlega ósæmandi, að farið sé að seilast eftir þessu fé til þess að spara eilitlar upphæðir, segi ég, frá almannatryggingunum og það komi ekki annað til mála en fella það úr frv., að þessar bætur komi til frádráttar því lífeyrishámarki, sem lögin heimila. Ég vil svo einnig vekja sérstaka athygli á 8. till. okkar við 34. gr., en hún er þess efnis, að hafi örorkubætur verið greiddar í eitt skipti fyrir öll samkvæmt heimild í þessari grein, þá eigi hlutaðeigandi rétt á verðbótum á slíkum greiðslum á 10 ára fresti, og skal verðbótin vera í réttu hlutfalli við breytingar á upphæð örorkubóta síðustu 10 árin. Það er, held ég, hverjum manni auðskilið, að hafi maður orðið fyrir örorkutapi eða örkumlum allt að 50% og hafi fengið fyrir það, við skulum segja fyrir 10–20 árum, bætur, sem gætu þá verið kannske einhvers staðar á milli 10–20–30 þús. kr. í eitt skipti fyrir öll, en hann gengur vanheill til skógar allt lífið. Þá er þessi greiðsla næsta lítils virði, og þarna er sem sé um það að ræða, að hann hefur fengið lítinn pening, sem þá kannske hafði eitthvert ofurlítið gildi, en verður síðan að bera sína örorku alla sína ævi, og það er auðvitað algerlega óeðlilegt og í ósamræmi við allan anda laganna, að maðurinn fái ekki á þessu einhverjar bætur miðað við það verðbólguþjóðfélag, sem við lífum í. Hvers virði er það fyrir slíkan mann, sem hefur kannske skerta starfsorku um nærri 50%, þó að hann hafi fengið fyrir það bætur fyrir 20 árum, - við skulum segja - upp á 10 þús. kr.? Það bætir ekki hag hans í dag. Og hins vegar mundi maður, sem í dag yrði fyrir slíku áfalli og fengi bæturnar í eitt skipti fyrir öll, fá miklu hærri upphæð, þannig að þarna er greinilega verið að mismuna mönnum eftir því, á hvaða tímabili þeir hafa orðið fyrir áfalli, og ég tel, að það beri siðferðilega skyldu til að bæta úr þessu. Ég geri ráð fyrir því, að þetta kosti peninga eins og annað, en ég er hins vegar sannfærður um það, að í sambandi við þann sparnað, sem verður af því að seilast eftir eftirlaunum aldraðra í stéttarfélögum, er ekki um neinar þær upphæðir að ræða, sem Tryggingastofnuninni getur riðið miklu á. Eins og ég sagði áðan, þá nær andstaða hv. meiri hl. n. ekki aðeins til þeirra atriða, sem skipta verulegu fjárhagslegu máli og geta þess vegna alls ekki verið við eina röksemd þeirra, og þar er alveg sérstaklega um að ræða síðustu till. okkar á þskj. 694, sem ég hef reyndar ekki trúað annað en hljóti samþykkt í hv. d., þegar meiri hl. hefur athugað sitt mál betur. Eins og ég sagði, þá ætla ég ekki að lengja hér mikið umr., en aðeins gera skil þessari till., sem við fluttum þarna á þessu þskj., og tel mig hafa gert það og Íæt máli mínu lokið.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram eina brtt. við frv. að um almannatryggingar, sem hér er til umr. áður en ég vík sérstaklega að þessari brtt., þá langar mig að gera með örfáum orðum fáein atriði, sem fram hafa komið við meðferð málsins, að umtalsefni. Það er þá fyrst ástæða til þess að fara nokkrum orðum um þá yfirlýsingu, sem hæstv. trmrh. fann sig knúinn til að gefa hér fyrir ríkisstjórnarinnar hönd. Í henni kom nú að mínum dómi ekkert nýtt fram. Það er auðvitað ævinlega svo, að ef á að setja lög, sem hafa í för með sér útgjöld, þá þarf að afla fjár til þess að standa undir því. Þetta er þekkt regla, og hún gildir ekkert síður um almannatryggingar en önnur lög. Ríkisstj. hæstv. hafði óteljandi tækifæri til þess á liðnum vetri að hjálpa til við það að ætla ríkisframlag til þessara mála. Hún vildi ekki gera það. Hún sá ekki ástæðu til þess vegna þess, að því er bezt verður séð, að hún ætlar ekki að útvega fjármagn til þessara ráðstafana; hún ætlar ekki að útvega fjármagn til þessara ráðstafana; hún ætlar öðrum það hlutverk. Þeir, sem komnir verða í stjórnarstólana 1. jan. 1972, eiga að sjá um fjármögnunina. Það getur vel verið, að það verði sömu menn - ég er ekkert að spá neinu um það - og þeir verði þá þeim mun fundvísari á almannafé til þessara hluta, sem þeir eru fastari í ráðherrastólunum með endurtekna traustsyfirlýsingu; það kann að vera. En í þessu er ekkert nýtt. Það er heldur ekkert nýtt fyrir sveitarfélögin, að þeim séu skapaðar byrðar. Í verðbólguþjóðfélagi eins og okkar þá er sífellt verið að auka byrðar sveitarfélaganna, og það er ekkert verið að gefa þeim neinn aðlögunartíma, þegar t.d. gengið er fellt eða þegar samið er um hærri laun oft og einatt fyrir milligöngu hæstv. ríkisstj. Þá er ekki talað um neinn aðlögunartíma. Þá verða sveitarfélögin að mæta þeim kostnaðarauka, sem á þau er lagður. Eins mundi hafa orðið í þessu tilviki. Það er satt og rétt, að sveitarfélög eru mörg fjárvana. En það er ekki eins og hér sé verið að taka frá þeim allar nýjar fjárhagsbyrðar, þó að þessu sé frestað um nokkra mánuði. Það er öðruvísi en svo. Atvinnureksturinn í landinu berst líka oft í bökkum, en hann fær engan aðlögunartíma, þegar lánin til hans eru hækkuð kannske um 100%, eins og gert var á einu ári ekki alls fyrir löngu, þ.e. lán þeirra, sem útlend lán hafa. Þeir verða að axla þessar byrðar aðlögunartímalaust. Þannig að ég sé ekki, að hér sé um neina skýringu né nýjan sannleik að ræða, sem hæstv. ráðh. flutti. Honum fannst af einhverjum ástæðum, að hann þyrfti að endurtaka þetta, sem hann sagði í frumræðu sinni, og það er honum að sjálfsögðu heimilt. Þá fjallaði síðari hluti yfirlýsingarinnar um það, að í gildandi lögum væri heimilt að breyta upphæðum bóta samkvæmt tryggingalögunum í samræmi við það, ef það verður breyting á grunntaxta verkamanna við almenna fiskvinnu, eins og segir í 3. gr. laga, sem samþ. voru á Alþ. 9. apríl 1965. Og þessi heimild er enn fyrir hendi. Ég skildi hæstv. ráðh. svo, að hann ætlaði sér það að nota þessa heimild á yfirstandandi ári, ef til þess kæmi, að við almenna fiskvinnu yrði breyting á grunntaxta hjá verkamönnum. Í fyrsta lagi kemst ég ekki hjá því að taka undir það, sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði hér áðan, að ef þessi heimild verður notuð, þá kostar það vitanlega einhverja peninga fyrir sveitarfélögin, fyrir atvinnureksturinn og fyrir hina tryggðu, og þeir fá þá engan aðlögunartíma væntanlega. Þeir þurfa bara að mæta þessum hækkunum, þegar hæstv. ráðh. þóknast að taka þær upp. Í öðru lagi vil ég segja það, að ég held, að það sé - alveg burtséð frá velvilja og skilningi hæstv. trmrh. þess, sem nú situr - ekki ástæðulaust að breyta ákvæðunum úr heimild í skyldu, ekkert ástæðulausara strax en síðar. Hæstv. ríkisstj. sér ekki ástæðu til þess að breyta þessu í lögunum. Hún vill bara ekki, að breytingin taki gildi fyrr en 1, jan. 1972, en ef það er ástæða til breytinga 1972 1. jan., þá er sú ástæða fyrir hendi þegar í dag. Þetta er augljóst mál. Sú ástæða er fyrir hendi, og ég gat þess hér við 1. umr., að ég teldi til mikilla bóta þetta nýmæli, sem er í því fólgið, að verðtryggingin er gerð skilyrðislaus, þó að hún sé raunar allt of varfærnisleg og allt of takmörkuð, þar sem ellilífeyrisþegar og örorkulífeyrisþegar eiga að bíða í 6 mánuði, eftir að hækkun hefur orðið á kaupinu, sem launin eru miðuð við, þangað til þeir eiga að fá eitthvað af því. Mér finnst því miður, að yfirlýsing sú, sem hæstv. ríkisstj. gaf hér, breyti málinu ekki neitt. Ég held því, að það sé full ástæða til þess, að hvað sem gert verður við gildistöku l. að öðru leyti, þá sé það sanngirnismál, að ákvæði 78. gr. komi til framkvæmda þegar í stað. Ég skal ekki fara út í það að rökstyðja það mikið meira en hér hefur verið gert, og ég leyfði mér að reyna að gera við 1. umr. þessa máls, og ég skal vísa til þess að öðru leyti. Það er alveg rétt, sem hv. frsm. heilbr.- og félmn. sagði í sinni framsöguræðu, að mikil og rík ástæða væri til þess að taka til endurskoðunar fjölskyldubætur og tengsl þeirra við skattkerfið. Hann sagði, að til þess að hægt væri að taka þá breytingu til greina, þyrfti viðamikla endurskoðun og góðan undirbúning. Undir þetta vil ég taka. En ég vil bæta því við, að miklu fleiri atriði í þessu lagafrv. þyrftu viðamikla endurskoðun og góðan undirbúning, og ég leyfi mér enn á ný að vísa til álits Guðjóns Hansens tryggingafræðings þessu til staðfestingar. Málið hefur þrátt fyrir nokkurn tíma í n. hvorki fengið viðamikla endurskoðun né góðan undirbúning. Það er mála sannast. Og það er fleira en fjölskyldubæturnar og tengslin við skattana, sem þannig er ástatt um, eins og hér hefur verið bent á í dag af þeim ræðumönnum, sem talað hafa um málið, og þær brtt., sem fyrir liggja, sýna, svo að ekki verður um villzt. Þegar sú staðreynd liggur því fyrir, að l. eiga ekki að taka gildi fyrr en 1. jan. 1972 og nauðsyn er viðamikillar endurskoðunar og góðs undirbúnings til þess að endurskoða þau, þá væri það ekki fráleit hugmynd að láta almannatryggingarnar fá þessa endurskoðun og nota tímann, sem greinilega er fram undan og óumdeilanlega er fram undan, þangað til nokkuð á í málunum að gerast, til þess að þær geti fengið það. Það hafa allir, sem hér hafa talað, lokið upp um það einum munni, að þeir vilji bæta almannatryggingarnar. Og ég held, að því sé ekki lengur haldið fram um heila flokka eða jafnvel einstaka menn, að þeir hafi ekki fullan skilning á því; ég hef ekki heyrt það enn þá. Og ég geri alveg ráð fyrir því, að ég hefði heyrt það, ef menn hafa þá skoðun, enda held ég, að það sé mála sannast, að menn hafi ekki úr háum söðli að detta í meðferð þessara mála og þess vegna sé það rétt mat hjá þeim að vera ekki að fara út í meting um það. Þess vegna veit ég það, að það verður ekki skilið sem mótþrói við þetta mál, þó að ég ræði um það sem hugsanlegan möguleika, að þessari endurskoðun verði áfram haldið og fengnir verði til menn til þess að framkvæma hana eitthvað í líkum stíl og gert er ráð fyrir í b-lið 12. brtt. á þskj. 694. Hún gerir að vísu ráð fyrir því, að þessi lög eða frv. verði samþ. fyrst. Það er matsatriði. Það má vel vera, að það sé rétt að gera það, en aðalatriðið er þó, að lagabálkurinn allur fái þessa framhaldsathugun, sem honum er nauðsynlegt að fá. Það er í þessu frv. gert ráð fyrir einhvers konar takmörkun- á almannatryggingum svipað og var í l. fyrir 1960, þegar aðrar tekjur eru miklar eða töluverðar, og ég vil fyrir mitt leyti segja það sem mína skoðun, að mér finnst það rétt stefna. Þá vil ég fagna því, að hv. heilbr.- og félmn. hefur tekið til greina ábendingar frá, að ég hygg, nm., sem skipa þar minni hl., þess efnis, að Tryggingastofnunin skuli kynna almenningi rétt sinn til bóta með upplýsingastarfsemi. Ég held, að það hafi skort á þetta á umliðnum árum, að fólkið, sem þarna á hlut að máli, hafi þekkt sinn rétt o það hafi í mörgum tilfellum valdið erfiðleikum. Ég vil nú ekki fullyrða, að það hafi komið að sök, en það hafi valdið því nokkrum erfiðleikum. Aðrar þjóðir gera mikið af því að kynna þessi mál fyrir almenningi, fyrir fólkinu. Ég er hér með danskan pésa, sem heitir „Hinir öldruðu“ og gefinn er út af félmrn. þar. Þar eru í stuttu máli, en glöggu, upplýsingar um í fyrsta lagi almannatryggingarnar og aukaá1ag, sem hægt er að fá, ef vissum skilyrðum er fullnægt. Það eru í öðru lagi greinargóðar og glöggar skýringar um skattlagningu á þetta eldra fólk, hvernig það á að telja fram, hvað það muni fá í skatta, hvaða skattfrádráttar það á að njóta o.s.frv. Svo er hér sérstakur kafli um læknisþjónustu og spítalaaðstoð, sjúkrasamlögin, lyfin og tannlækningarnar, lán á útvarpi, sjónvarpi og bókum, húsnæðisaðstoð, húshjálp og að síðustu, en alls ekki það þýðingarminnsta, alls konar námskeið og háskóladvöl, sem þetta eldra fólk á kost á að njóta. Það hefur áður þar sem ég hef komið að þessum málum, í borgarstjórn Reykjavíkur nánar til tekið, verið samþ. svipuð áskorun og hér er lagt til, að lögleidd verði. Vel má vera, að Tryggingastofnunin hafi í undirbúningi - ég er ekki frá því, að það kunni að vera - einhverja slíka útgáfu. Það er vel, ef svo er, en ég sé ástæðu til þess að fagna því, að frá yfirvaldanna hálfu hefur komið í ljós skilningur á því, að þetta sé nauðsynlegt. Þetta þarf áreiðanlega að bæta. Eins þarf að mínum dómi að reyna að koma til móts við þetta aldraða fólk, hvað snertir greiðslu bótanna. Það er dálítið örðugt, eins og verið hefur, að stefna öllum á einn stað á einum eða tveimur tilteknum dögum eða nokkrum tilteknum dögum og afgreiða fólk þar eins og fé við jötu. Það er og hlýtur að vera hægt að finna aðrar leiðir til þess að koma bótunum til fólks með öllum þeim bankaútibúum, póstþjónustu og öðru slíku, sem nú er orðin völ á, a.m.k. hér á höfuðborgarsvæðinu. Þá vil ég líka leyfa mér að fagna framkominni till. frá hv. þm. Karli Guðjónssyni um tryggingadómstól. Það er mín skoðun, að mjög sé nauðsynlegt, að fyrir hendi sé óháður tryggingadómstóll, sem tekur til meðferðar og úrskurðar kærur, er varða ágreining um bótarétt hinna tryggðu og Tryggingastofnunarinnar. Það er ekki, eins og hér kom fram hjá einhverjum, sem þetta ræddi, með þessu móti sett þar með vantraust á þá menn, sem fjalla um málefni Tryggingastofnunarinnar, en af eðlilegum ástæðum má ætla, að þeir hafi sjónarmið sinnar stofnunar mjög í huga og þeir lendi stundum í því að vilja túlka tiltekin matsatriði sinni stofnun í hag. Það er a.m.k. ekki nema mannlegt, að svo sé, en í svona tilvikum er a.m.k. mest um vert, að rétt niðurstaða fáist. Ég skal engan dóm leggja á það, hvernig þennan tryggingadómstól á að skipa. Í umræddri brtt. er talað um að skipa hann þremur mönnum, að Alþ., Samband ísl. sveitarfélaga og Hæstiréttur tilnefni þá til fjögurra ára í senn. Ég held, að þetta geti vel verið ein leið a.m.k. til þess að koma þessum tryggingadómstóli á laggirnar. En aðalerindi mitt hingað í þennan ræðustól er það að gera grein fyrir brtt., sem ég flyt á þskj. 614 og er við 43. og 45. gr. frv. og fjallar um tannlækningar. í 43. gr. frv. er talið upp það hlutverk, sem í samþykktum sjúkrasamlaga skuli tekið fram, eins og þar segir, þ.e. hverra réttinda samlagsmenn njóta. Þeir eiga að njóta þeirra réttinda auk þess, sem um ræðir í 1. mgr. gr., þ.e. alls konar aðstoðar, sem talin er upp í allmörgum liðum, og við þennan lið vil ég bæta nýjum staflið: „Tannlækningar að 3/4 hlutum, þegar þær teljast bein heilsufarsleg nauðsyn, og skal setja um það nánari ákvæði í reglugerð.“ Á þetta hefur hv. heilbr.- og félmn. ekki viljað fallast. Hv. frsm. sagði að vísu, að miklar umr. hefðu orðið um þetta atriði í n., og það tel ég þó benda til þess, að einhverjum a.m.k. hafi þótt ástæða til þess að taka till. til greina, en meiri hl. hafi ekki getað orðið ásáttur um það. Mér er alveg sama fyrir mitt leyti, í hvern er vísað, þegar því er haldið fram, að hér þurfi ekki lagabreytingu. Við höfum reynt það núna í mörg ár líklega 18 ár eða síðan 1953, ef ég man rétt, að ekki hefur verið skylda í l. að greiða þennan kostnað, heldur heimild - sú heimild, sem hv. frsm. var að vísa í, að væri fyrir hendi og er fyrir hendi í gildandi l., 49. gr.; það er alveg rétt. En þessi heimild hefur bara ekkert verið notuð. Og það er mín skoðun, að svo muni áfram verða. Þess vegna held ég, að það sé óhjákvæmilegt, ef menn meina eitthvað á annað borð með því, að það eigi að fara með tannskemmdir eins og aðra sjúkdóma, að lögfesta þessi ákvæði. Út á það gengur till. Ég hef ekki neina trú á því, að þessi heimild verði fremur notuð hér eftir en hingað til, ef engum stafkrók verður breytt í gildandi l. Ég hef enga trú á því. Og ég held, að alþm. verði að gera þetta upp við sig eins og svo margt annað, hvort þeir vilja sjálfir, að þetta sé lögleitt eða ekki - ekki bara eiga það undir einhverjum mönnum úti í bæ, hvort það sé þeirra skoðun, að þessi sjúkrahjálp eigi að vera ókeypis eða ekki. Við erum hér að ákveða það, að svona og svona margt skuli greiðast af sjúkrasamlaginu en það er ein tegund læknishjálpar, sem aðeins er heimilt að taka þátt í. Þetta er óeðlilegt. Hv. frsm. heilbr.- og félmn. sagði, að það yrði mjög erfitt mat, þar sem talað er um heilsufarslega nauðsyn á tannviðgerðum. Og mér skildist, að það væri ekki hægt að lögfesta ákvæðin vegna þess. En ég vil benda á, að í brtt. minni er einmitt gert ráð fyrir því, að nánari ákvæði um þetta verði sett í reglugerð, og ég held fyrir mitt leyti, að það hafi margt erfiðara verkið verið unnið en að tiltaka það í reglugerð, hvaða viðgerðir á tönnum séu heilsufarsleg nauðsyn. Ég á við með þessu orðalagi allar algengar og almennar tannviðgerðir, en ekki til að mynda gullbrýr eða dýrari aðgerðir eða fegrunaraðgerðir eða eitthvað í þeim dúr. Ég hef ekki reglugerðaruppkastið hér við hendina, hef ekki samið það, en ég treysti mér vel til þess með aðstoð hlutaðeigandi sérfræðinga. Annað eins hefur nú, held ég, verið gert. Ég tel þetta fyrirslátt, þ.e. þessa ástæðu fyrir því að samþykkja ekki ákvæðið. Þetta ákvæði hefur einnig verið tekið upp í brtt. hv. 5. þm. Reykn. Það er dálítið öðruvísi orðað. Hann segir: „Tannlækningar hjá tannlækni, sem sjúkrasamlagið hefur samið við, að 3/4 hlutum fyrir samlagsmenn og börn þeirra, sem ekki eru á skólaskyldualdri. Ákvæði þetta tekur til tannlækninga, sem teljast heilsufarsleg nauðsyn, en nær ekki til aðgerða, sem sjúkratryggingadeild greiðir fyrir, og er bundið því skilyrði, að skólayfirvöld á sjúkrasamlagssvæðinu haldi uppi skólatannlækningum og kosti þær a.m.k. að 3/4 hlutum.“ Mér er alveg sama fyrir mitt leyti, hvor till. yrði samþ., mín eða hv. 5. þm. Reykn. Það er enginn grundvallarmunur á þessu. Þær stefna báðar í sömu átt. Það er svolítið öðruvísi orðað hjá honum, og ég get vel fylgt honum í því eða a.m.k. þegar mín till. er fallin, sem vafalaust á nú fyrir henni að liggja. Það veldur mér satt að segja vonbrigðum, að þessi till. skyldi ekki fá betri undirtektir. Ég gerði ráð fyrir því, að við værum komnir á það stig eða svona um það bil að komast það, og ég trúi því nú raunar, að við lítum á það eins og hvern annan sjálfsagðan hlut, að við reynum að halda tönnum okkar og annarra landsmanna heilum. Og ég held þvert á móti, að það þyrfti að gera miklu meira til þess að fá fólk til þess að gera það. Ég held, að það mundi bara hreinlega borga sig, mundi sparast í öðrum læknisaðgerðum síðar á ævinni, ef tækist að koma því inn hjá fólki, ungu fólki ekki sízt, að það væri ekki bara fallegt og skynsamlegt að halda tönnum sínum heilum, heldur heilsusamlegt líka og kannske fyrst og fremst. En um þetta þýðir náttúrlega ekki að vera að orðlengja. Það er sjáanlegt, að af einhverjum ástæðum telst ekki hægt að taka þetta upp í lög. Ég fyrir mitt leyti óttast það og leiðist það að ég held, að ástæðan sé fjárhagslegs eðlis. Ég held, að það hafi verið umhyggja fyrir peningakassanum, sem ræður þessari afstöðu, en ekki það út af fyrir sig, að menn geti ekki fallizt á nauðsyn þessarar breytingar. Það komu hér fram við umr. áðan efasemdir um breytingar á sjúkrasamlögunum frá einum hv. þm., 5. þm. Sunnl. Ég hef ekki góða aðstöðu til þess að hafa skoðun á því, hvernig þessi breyting kemur til með að verka fyrir lítil sjúkrasamlög utan Faxaflóasvæðisins. Ég er ekki nægilega kunnugur því, en mér finnst og fannst við að hlusta á þennan málflutning eins og hér væri nokkuð harkalega til verks gengið, að það ætti að leggja niður 235 héraðssjúkrasamlög - eða hvað þau nú eru mörg, án þess að þeir, sem við þau hafa starfað, hafi nokkra möguleika haft til þess að segja álit sitt um það. Og þess vegna finnst mér nú, að þó að mikið liggi á að samþykkja þetta frv. vegna þess, að það er alveg rétt, sem hv. 5. landsk. þm. sagði, menn eru hættir að hugsa rökrétt, sumir a.m.k., þá mætti nú fresta þessari breytingu. Ég vil ekki, herra forseti, eyða lengri tíma d. í að ræða þetta mál, þó að mér sé það alveg ljóst, að það er nánast alveg órætt enn þá af minni hálfu, því að það grípur inn á mörg svið, en ég vildi leyfa mér að vekja athygli á þeirri brtt., sem ég er flm. að.



Herra forseti. Ég hef verið að leitast við það undanfarin kvöld að komast í gegnum það snjóflóð af frv. hæstv. ríkisstj., sem dynja hér yfir. Þar kennir margra grasa. Margt er athyglisvert, en sumt síður. En mér hefur þótt þetta frv. um almannatryggingar einna athyglisverðast. Þar er hreyft einhverju mikilvægasta málinu í velferðarþjóðfélagi okkar. En mér þykir það þó ekki síður athyglisvert vegna þess, sem þar stendur ekki og lesa má á milli línanna. Ég komst satt að segja að þeirri niðurstöðu, þegar ég las þetta frv. og gerði mér grein fyrir því, hvað frv. er flýtt, að það er áreiðanlega mikið rétt í því, sem hv. 5. þm. Reykn. sagði við 1. umr., að þetta er lagt fram fyrst og fremst sem kosningamál Alþfl., og það er leitt til þess að vita. Raunar virtist mér þetta staðfest í inngangsorðum hv. frsm. heilbr.- og félmn., þ.e. í þeirri kosningaræðu, sem hann flutti og það er einnig staðfest, þegar frv. er lesið og farið yfir ártölin, þar sem meginbreytingar á lögunum eru gerðar. Grundvöllurinn að þessum málum er lagður 1936; það er á miðju kjörtímabili. Þá er Alþfl. að efna kosningaloforð sín eða heit, en síðan er því breytt t.d. 1946. Þá eru kosningar fram undan og Alþfl. í stjórn. Síðan er því breytt aftur 1963, og þá er það sama uppi á teningnum, síðan 1967 og enn er svo 1971, og enn þá eru kosningar fram undan. Mér þykir þetta leitt og tel, að þetta mál þurfi að fá langtum betri og skynsamlegri meðferð en kemur fram í þessu frv. Ég sakna þess t.d., að í frv. kemur hvergi fram nein stefna eða stefnubreyting eftir öll þessi ár. Mér þykir það mikilvægt og er að velta því fyrir mér, hvort rétt sé á málum haldið. Til hvers eru almannatryggingar? Eru þær til þess, eins og nú virðist vera, að senda fjármagnið fram og aftur um landið, jafnt til þeirra, sem ekki þurfa á slíkri aðstoð að halda, og til hinna, sem nauðsynlega þurfa á aðstoð að halda? Ég er þeirrar skoðunar, að almannatryggingar eigi fyrst og fremst að vera til þess - og raunar eingöngu - að tryggja öllum landsmönnum lágmarkslífskjör - og vel viðunandi –bæði ungum og öldnum og sömuleiðis þeim, sem hafa að einhverju leyti orðið undir í lífsbaráttunni, og þar eigi að vera sú trygging, sem allir geti gengið að. Ég sé ekki ástæðu til þess að vera að greiða fjölskyldubætur þeim, sem ekki þurfa á slíku að halda. Að vísu er sagt, að þetta náist aftur a.m.k. að verulegu leyti með sköttum, og nokkuð er til í því. En mig grunar þó, að allt það starfslið, sem situr inni í Tryggingastofnun við þessa afgreiðslu til þeirra, sem ekki þurfa á að halda slíkri aðstoð, fari langt með að eyða því fjármagni, sem næst inn með skattálagningu. Ég er þess vegna mótfallinn þessari stefnu, sem hér ríkir, og tel, að hana eigi að endurskoða, og vildi leggja áherzlu á það með þeim orðum, sem ég segi hér. Bendi ég því sérstaklega á 12. lið brtt. minni hl., b-lið, þar sem lagt er til, að þegar verði hafizt handa og haldið áfram eðlilegri og ítarlegri endurskoðun á þessum mikla lagabálki, sem hér er til umræðu.



Herra forseti. Í lögum um listamannalaun frá 29. apríl 1967 segir svo í 1. gr.: „Alþingi veitir árlega fé á fjárlögum til að launa listamenn. Getur það bæði veitt tilteknum listamönnum ákveðin heiðurslaun og veitt að auki í þessu skyni eina upphæð, sem síðan skal skipt af nefnd sjö manna, kosinni af Sþ. að loknum alþingiskosningum, en í fyrsta skipti þegar eftir að lög þessi öðlast gildi. Kostnaður við störf n. greiðist úr ríkissjóði.“ Frv. það, sem hér er til umr., fjallar um breytingu á lögum þeim um listamannalaun, sem ég vitnaði til, gerir ráð fyrir að breyta 1. gr. laganna þannig, að hún hljóði á þessa leið: „Alþingi veitir árlega fé á fjárlögum til að launa listamenn. Getur það bæði veitt allt að 12 listamönnum ákveðin heiðurslaun og veitt að auki í þessu skyni eina upphæð, sem síðan skal skipt af nefnd sjö manna, kosinni af Sþ. að afloknum alþingiskosningum. Kostnaður við störf n. greiðist úr ríkissjóði.“ Sú eina breyting felst í raun réttri í þessu frv., að tala þeirra listamanna, sem geta hlotið heiðurslaun, er í frv. bundin við ákveðið hámark, þ.e.a.s. 12 listamenn. Í gildandi lögum frá 1967 er engin ákveðin tala tilgreind, en nú síðustu árin munu þeir listamenn, sem hafa notið þessara heiðurslauna, hafa verið 11 að tölu. Í þessu frv. felst því fyrst og fremst það eitt að takmarka þessa tölu, þannig að hún geti ekki orðið hærri en 12 og virðist það út af fyrir sig skynsamleg regla að hafa ákveðna hámarkstölu þeirra manna, sem heiðurslauna geta notið vegna listaafreka. Þessu frv. var vísað til menntmn., sem athugaði frv. og féllust nm. á það að mæla með því, að þetta frv. verði samþ. óbreytt, svo sem fram kemur í nál. á þskj. 680.

Dómsmrh. (Auður Auðuns) : Herra forseli. Eins og fram kemur í aths. við frv., þá fól þáverandi dómsmrh. í desember 1968 n. þeirri, sem hann skipaði 1966 til endurskoðunar á dómaskipan og meðferð dómsmála, að taka til athugunar og endurskoðunar lagareglur um meðferð dómstóla á gjaldþrotamálum. Nokkru áður hafði Verzlunarráðið snúið sér til rn. og talið fram ýmis vandkvæði, sem hlytust af núverandi meðferð þessara mála og óskaði eftir einhverjum úrbótum. N. hafði svo málið til athugunar og hafði samband við ýmsa þá aðila, sem með þessi mál fara og það varð niðurstaðan þar, að n. fól í samráði við rn. einum nm., Theódór Líndal, prófessor, sem á sínum tíma var tilnefndur af lagadeild Háskólans til þess að taka sæti í réttarfarsn., að semja frv. eða drög að frv. til breytinga á lögunum. Prófessor Theódór skilaði síðan frv. og var það rætt í n. og lagt fyrir aðalfund Dómarafélags Íslands, sem haldinn var á s.l. hausti. Dómarafélagið setti n. til að athuga frv. frekar, og frá þeirri n. bárust svo nokkrar ábendingar til réttarfarsnefndarinnar, sem tók þær ti1 greina með smávægilegum breytingum og skilaði síðan frv. til rn. nú fyrir nokkru og fylgir því allýtarleg grg., svo sem menn sjá. Réttarfarsnefndin vakti athygli á því, að gjaldþrotaskiptalögin, sem nú eru yfir 40 ára gömul, séu í ýmsu orðin úrelt, enda að stofni til frá því fyrir aldamót og þurfi þau því endurskoðunar við. Hins vegar er hér farin sú leið að taka eingöngu til meðferðar þau ákvæði gjaldþrotaskiptalaganna, sem varða sakamálarannsókn í sambandi við gjaldþrot. N. gerir í nokkrum liðum grein fyrir einstökum atriðum viðfangsefnisins. Samkvæmt gjaldþrotaskiptalögunum frá 1929 skal hefja sakamálarannsókn af því einu tilefni, að maður verði gjaldþrota, án þess að fyrir þurfi að liggja grunur um saknæmt atferli, þó að vísu sé oft um misferli að ræða í sambandi við gjaldþrot. Þetta, að frá upphafi skuli gjaldþrotamál vera tekin til sakamálarannsóknar, stangast á við þá almennu réttarfarsreglu, sem er viðurkennd í dögum um meðferð opinberra mála frá 196l, að sakamálarannsókn skuli því aðeins hefja, að fyrir liggi rökstuddur grunur um saknæmt atferli, enda er í grg. frv. talið, að umrædd ákvæði í okkar gjaldþrotaskiptalögum eigi sér líklega hvergi hliðstæðu. Þá er bent á það, að sakamálsrannsókn hafi oft mikinn kostnað í för með sér auk tímatafa fyrir embættismenn og óhagræðis fyrir sökunaut og beri því að forðast hana nema nauðsyn sé talin á. Þá er talið, að vegna þessara annmarka hafi framkvæmd laganna oft orðið formið eitt, en hins vegar stundum skort á nægilega virka og hraða rannsókn. Einnig er á það bent, að nauðsynlegt sé að færa ákvæði laganna til samræmis við þær breytingar, sem orðið hafa á löggjöfinni um réttarfar í opinberum málum síðan gjaldþrotaskiptalögin voru sett, m.a. með tilkomu sjálfstæðs ákæruvalds. Sú leið, sem farin er með frv. og reyndar snýst frv. svo til eingöngu um það atriði, er að rannsókn gjaldþrotamála færist frá sakadómi til skiptaréttar. Það virðist einnig liggja í augum uppi, að aðstaða skiptaréttar til rannsóknar hlýtur að vera önnur og betri en sakadóms. Skiptaréttur hefur undir höndum öll gögn búsins og beint samband við skuldheimtumenn búsins, sem eðlilega eru vel á verði um sína hagsmuni og því ósparir á að benda á það, sem þeim kann að finnast grunsamlegt við ráðstafanir og atferli þrotamanns og annarra skuldareigenda. Rannsókn ætti því með þessum hætti að geta orðið virkari og tvíverknaður að sparast, sem er allmikið atriði kostnaðarlega. Í 1. gr. frv. ræðir um, hvernig haga skuli frumrannsókn gjaldþrotamála og sú rannsókn lýtur öllum reglum einkamálaréttarfars. Skiptaráðanda er ekki gert að skyldu að hefja sakamálsrannsókn, þó hann hins vegar þurfi að hafa hugsanlegt saknæmt atferli í huga. Þá er í 3. tölulið 1. gr. um það rætt, að ef skiptaráðandi telur við slíka frumrannsókn að meina þurfi manni burtför úr lögsagnarumdæminu, meðan á rannsókn stendur, þá er honum rétt að fá um það formlegan úrskurð eftir reglum um sakamálsmeðferð. Að öðru leyti, eins og ég áður sagði, lýtur frumrannsókn réttarfarsreglum einkamála. Þegar skiptaráðandi telur svo ekki ástæðu til frekari aðgerða, lætur hann rannsókn lokið, boðar til skiptafundar, sendir síðan saksóknara endurrit af fundargerð og því, sem fram hefur komið og sem telja má að máli skipti. Telji hann hins vegar, að rannsókn hafi bent til saknæms atferlis, sendir hann saksóknara um það skýrslu og gögn málsins. Í 2. gr. frv. er fjallað um það, að þegar saksóknari hefur fengið í hendur skýrslur og gögn frá skiptaráðanda, tekur hann ákvörðun um, hvort mál skuli höfðað, framhaldsrannsókn fram fara, eða við svo búið skuli standa. Ákveði saksóknari framhaldsrannsókn, fer hún þá einnig fram í skiptarétti, en úr því lýtur meðferð málsins réttarfarsreglum sakamála. Skiptaréttur nefnist svo, þegar hann fer með slíka framhaldsrannsókn, rannsóknardeild skiptaréttar og skiptaráðandi hefur þá sömu réttarstöðu og rannsóknardómari í opinberu máli hefur samkvæmt ákvæðum laga um rannsókn opinberra mála, áður en ákæruskjal hefur verið útgefið. Þegar svo saksóknari telur málið nægilega rannsakað, þá tekur hann ákvörðun um, hvort mál skuli höfðað. Verði málshöfðun þá ákveðin, verður málið úr því tekið fyrir í sakadómi, enda oft í sambandi við gjaldþrot um að ræða brot á öðrum lögum svo sem skatta- og bókhaldslögum, sem eðlilegt er talið, að sakadómur fari með. Ég hef þá rakið í stórum dráttum aðalefni frv. Um aðrar þær breytingar, sem í því felast frá núgildandi lögum, þar á meðal 4.-6. gr. vísa ég til grg. og skal ekki lengja mál mitt með því að víkja að þeim. Ég leyfi mér þá, hæstv. forseti, að óska þess, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til 2. umr. og hv. allshn.