Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Áður en gengið verður til dagskrár á eftir fer fram utandagskrárumræða um nýja ályktun Íslenskrar málnefndar. Málshefjandi er hv. þm. Katrín Jakobsdóttir. Hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir verður til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Virðulegi forseti. Menntun og lífskjör á Íslandi eru þættir sem eru óaðskiljanlegir hvor frá öðrum. Í niðurstöðu PISA-könnunar, alþjóðlegs samanburður á menntakerfum, kemur í ljós að frammistaða 15 ára íslenskra nemenda í lestri og stærðfræði er mun lakari nú en árið 2000. Staða Íslands er slæm. Fjöldi landa með betri lesskilning hefur tvöfaldast frá því fyrir sex árum. Ekki er nóg með að við séum á niðurleið heldur erum við einnig undir meðaltali OECD-ríkja eða þeirra ríkja sem við viljum bera okkur saman við. Stærðfræði- og náttúrufræðikunnáttu ungmenna hefur einnig hrakað frá árinu 2003. Við eigum að taka þessar niðurstöður mjög alvarlega. Menntun barna okkar og ungmenna er forsenda framfara á Íslandi. Sjálfstæðisflokkurinn hefur farið með menntamálin í rúmlega 16 ár og það er kaldhæðnislegt þegar maður áttar sig á því að það er lengri tími en aldur þeirra nemenda sem könnunin náði til sem var 15 ára. Það vekur líka upp spurningar um stjórn menntamála í landinu að öfugt samhengi er milli þess hve miklum fjármunum við eyðum í menntun og þess hver frammistaða okkar er. Nýframlögð frumvörp hæstv. menntamálaráðherra, sem á margan hátt eiga að kollvarpa núverandi kerfi, munu á engan hátt leysa þann vanda sem hér blasir við. Þau eru fyrst og fremst staðfesting á slælegri stjórn hingað til. Virðulegi forseti. Með þessari könnun er komin mæling á menntastefnu Sjálfstæðisflokksins. Niðurstaðan er falleinkunn.

Herra forseti. Það er allt að því hjákátlegt að hlusta á þennan unga og efnilega þingmann koma hingað upp og tala niður allt skólakerfið. Það virðist sem hv. þingmaður hafi ekki farið nægilega vel í gegnum alla PISA-skýrsluna.  Ég vil sérstaklega minna á að nýlega kom fram lífskjarakönnun frá Sameinuðu þjóðunum og í hvaða sæti erum við þar? Við erum í 1. sæti. Og hver var helsti áhrifavaldur þess að við fórum upp í 1. sæti og hentum Norðmönnum niður í 2. sætið? Það er menntunin, það er menntakerfið.  Hins vegar hef ég sagt að það eru mér mikil vonbrigði þegar við erum búin að leggja eins mikið fjármagn í grunnskólann og raun ber vitni, að stórauka og fjölga fagmenntuðu fólki innan skólakerfisins, hvort sem um er að ræða kennara eða sérfræðiþjónustu, að árangurinn skuli ekki vera betri. Ég lýsi því yfir að ég vil að lesskilningur barnanna okkar verði skoðaður sérstaklega en ég held að það sem skipti máli hér sé að frístundalesturinn hefur greinilega minnkað mjög mikið. Það er eitthvað sem við verðum að horfast í augu við, skólakerfið, en ekki síður foreldrar. 

Virðulegi forseti. Ég hef lauslega kynnt mér umræður um þessa PISA-könnun og ég tel að það sé full ástæða til að taka hana alvarlega en að sama skapi tel ég að hún sé hreint ekki hafin yfir gagnrýni og því er ágætt að við ræðum þetta í upphafi þessa dags þar sem við ætlum að ræða skólamál. Ég bendi á að komið hefur fram talsverð gagnrýni á framkvæmd könnunarinnar frá t.d. 15 evrópskum vísindamönnum frá sjö löndum sem telja að hún sé ekki fullnaðarmæling á árangri skólakerfa. Sú umræða hefur auðvitað farið fram líka á Íslandi. Ég bendi á rannsóknir Hafsteins Karlssonar, skólastjóra Salaskóla, sem hefur einmitt verið að bera saman íslenska og finnska skólakerfið og telur að hið finnska sé í rauninni tiltölulega íhaldssamt og hið íslenska frjálslyndara og hann spyr: Viljum við fórna því fyrir eitthvað annað? Hvaða árangri ætlum við að ná og hvað eigum við að mæla? Hins vegar tel ég það sem kemur fram í könnuninni vera af slíkum toga að við þurfum að kafa ofan í þau gögn sem liggja að baki. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt um lesskilning. Það veldur mér verulegum áhyggjum að sjá hvernig lesskilningi hefur hrakað. Ég tel líka að við þurfum að kafa aðeins ofan í tölur um það fjármagn sem við verjum til íslenska skólakerfisins því að það dugir ekki að horfa á það sem eina stærð. Við verðum að muna að við búum í stóru og dreifbýlu landi og rekum hér stundum tiltölulega fámenna skóla og það hefur auðvitað kostnað í för með sér. Mér finnst mikilvægt að við nýtum þessa könnun til að skoða þann árangur sem náðst hefur á undanförnum árum og hvað má betur fara og að við nýtum þær vísbendingar sem þar koma fram. Ég tel mjög margt mikilvægt og vel gert í íslenska skólakerfinu sem við þurfum líka að gæta okkar á að halda vel utan um.

Hæstv. forseti. Enn á ný kemur boðskapur PISA yfir þjóðir heims og þingmenn allra landa og fjölmiðlar fara að spá í hvað sé að gerast í skólakerfi landanna en um er að ræða 57 lönd. Kennarar og skólastjórar, m.a. frá Íslandi, þvælast alla leið til Singapúr eða Finnlands til að leita að lausnum og verða sennilega að fara aftur til Finnlands núna en gætu þó hugsanlega farið til Hong Kong eða Kanada af því að þau eru að færast til á listanum. Mér finnst mikilvægt þegar við tölum um niðurstöðu eins og hér er verið að fjalla um að menn átti sig á hvað verið er að kanna. Að fella stóra dóma yfir heilu skólakerfi út af þremur þáttum sem einhverri heildarniðurstöðu er fáránlegt. Þróunin er í fyrsta lagi mjög mismunandi. Árið 2000 var fyrsta prófið og þá var áherslan á lestur, árið 2003 var áherslan á stærðfræði. Nú er í fyrsta skipti áhersla á náttúrufræði. Í öll skiptin hefur lestur og stærðfræði verið kannað aukalega en ekki með sama hætti öll árin og það kemur fram í skýrslunni. Þess vegna er ég algerlega ósammála því að við getum lesið út úr þessu einhvern samanburð á milli landa og fræðimenn í öllum löndum hafa varað við því. Það breytir hins vegar ekki því að það eru mjög mikilvægar upplýsingar í þeim 122 blaðsíðum sem okkur er ætlað að ræða á tveimur mínútum, sem er mikilvægt að skoða, og það á auðvitað að taka niðurstöðurnar alvarlega að því leyti að við eigum að nota þær til að ræða hvernig við viljum hafa skólakerfið. En að halda að lestur, stærðfræði og náttúrufræði dæmi íslenska skólakerfið og allar námsgreinar, skapandi þætti, listnám, verknám o.s.frv., er mikill og alvarlegur misskilningur. Hér eru mjög forvitnilegar niðurstöður, t.d. getum við skoðað hvernig einkaskólar koma út á móti öðrum skólum, við getum skoðað neikvætt samband á milli árangurs og kostnaðar, við getum skoðað t.d. þá skemmtilegu staðreynd að íslenskir nemendur koma vel út í jarðfræði og stjörnufræði en eru mjög slakir í líf- og vistfræði. Allt þetta skapar tilefni til umræðu en ekki til ályktana líkt og málshefjandi kom fram með.

Hæstv. forseti. Það er alvarlegur hlutur þegar Ísland kemur jafnilla út úr alþjóðlegri könnun og hér er um að ræða og við verðum að taka það alvarlega. Á það var minnst réttilega að það skipti máli hvar við lentum í lífskjarakönnun Sameinuðu þjóðanna og menn hrósuðu sér af að við værum númer eitt á þeirri könnun og talað var um að stjórnarstefnan hefði skilað þessum árangri, að stefna Sjálfstæðisflokksins í landsmálum hefði skilað þeim árangri að við værum nú komin í fyrsta sæti í lífskjarakönnuninni. Það er því engin furða þegar við ræðum þessa PISA-könnun þar sem við lendum mjög neðarlega og mun neðar en ásættanlegt er, að þá sé talað um að það sé þeim flokki að kenna sem áður lofaði þann árangur sem við hefðum náð í almennum lífskjörum. Kínverskt máltæki segir - ef ég man rétt, mig minnir að það sé kínverskt: Þeir sem þakka sér sólskinið verða að láta sér lynda að þeim sé kennt um rigninguna. Nú ætla ég að það sé þannig að það sé hvorki Sjálfstæðisflokknum né fyrri ríkisstjórn að þakka að við lentum í fyrsta sæti í lífskjarakönnuninni vegna þess að þar koma allt aðrir hlutir til greina. Það var kannski helst því að þakka að ríkisstjórnin þvældist lítið fyrir, sem hún hefði getað gert, og ég ætla ekki að halda því fram að það sé menntastefnu Sjálfstæðisflokksins að kenna sem hér er verið að ræða. Það er hins vegar mjög mikið atriði að við styrkjum stöðu íslensks máls og bókarinnar og þá er spurningin: Hvernig á að bregðast við? Það á að afnema alla skatta af bókum og styrkja bóklestur með því að gera allt sem hægt er í því sambandi.

Virðulegur forseti. Það er mjög sérstakt að sjá viðbrögð hæstv. menntamálaráðherra í dag af því að ráðherrann er fyrst til að berja sér á brjóst þegar við stöndum okkur vel í könnunum. Þá er allt viðkomandi flokki að þakka og viðkomandi stefnu en þegar við fáum slæma einkunn þá skiptir það engu máli, þá er kvartað undan því að bent sé á viðkomandi atriði. Það er mjög skrýtið að sjá þessi viðbrögð hér, virðulegi forseti. Viðbrögðin voru allt önnur fyrst þegar PISA-könnunin kom fram. Þá sagði hæstv. menntamálaráðherra að þetta væru geysileg vonbrigði. Hæstv. ráðherra notaði orðið vonbrigði og auðvitað eru þetta vonbrigði. Ráðherra verður að vera samkvæm sjálfri sér í þessum málflutningi. Finnar standa sig best í þessari könnun en þeir borga hins vegar minnst í skólakerfið. Það er mjög sérstakt. Norðmenn standa sig verst en þeir borga mest, þannig að fjármagnið virðist ekki skipta öllu máli varðandi árangurinn. Skólakerfin virðast skipta miklu máli. Finnar eru með um 7% sinna barna í sérskólum. Við erum með 1% af því að við erum með þá stefnu að hafa skóla fyrir alla. Við framsóknarmenn teljum það góða stefna og styðjum hana en við verðum að styðja betur við bakið á kennurum landsins. Við verðum að hlúa betur að þeim og við viljum gera allt til þess og standa að baki þeim sem það gera. Við verðum líka að aðstoða foreldrana og brýna fyrir þeim að standa við bakið á börnum sínum í heimanámi. Þetta eru vonbrigði. Við verðum að snúa bökum saman og sækja fram en það þýðir ekkert fyrir ráðherra að hæla sér þegar vel gengur en vilja svo ekki hlusta þegar illa gengur.

Herra forseti. Það er engin ástæða til að draga fjöður yfir það þegar maður lítur á niðurstöður PISA-könnunarinnar að niðurstaðan er auðvitað ákveðin vonbrigði, sérstaklega hvað varðar lesskilning barnanna. Við eigum að taka þessa niðurstöðu alvarlega en við verðum líka að skoða þær forsendur sem hún byggir á. Þessi könnun er ekki endilega yfir alla gagnrýni hafin. En við eigum ekki að nota þessa könnun, eins og hv. þingmaður og málshefjandi gerði, til að tala eða rífa íslenska menntakerfið niður. Það er engum til góðs, hvorki þingmanninum né menntakerfinu og börnunum sem þar læra. Við eigum líka að líta á aðra hluti sem skipta máli í þessari könnun. Hún sýnir t.d. að sú gagnrýni sem hefur komið fram á stjórnvöld og menntakerfið á síðustu árum á ekki átt við rök að styðjast. Sú gagnrýni hefur alltaf snúist um að meiri peninga vanti í menntakerfið. Könnunin sýnir hins vegar að meiri fjármunir tryggja ekki endilega árangur. Þar eru aðrir þættir sem skipta máli. Ég held, virðulegi forseti, að við eigum að líta á þessa könnun sem skilaboð um að við þurfum að setja undir okkur hausinn og taka skólakerfi okkar og þær aðferðir sem við beitum í menntakerfinu til endurskoðunar með opnum huga og uppbyggilegum hætti. Það hefur hæstv. menntamálaráðherra gert með þeim frumvörpum sem við ætlum að ræða í dag. Sveitarstjórnarmenn, kennarar, foreldrar og nemendur þurfa að gera það sama. Við þurfum að skoða þær aðferðir sem við beitum í skólakerfinu og námsgögnin sem þar liggja frammi með það að markmiði að bæta árangur barnanna okkar. Við eigum ekki að sætta okkur við neitt miðjumoð, hvorki á þessu sviði né öðrum. En við megum ekki gleyma því, vegna þess hvernig þetta mál er lagt upp, að við eigum þrátt fyrir allt gott skólakerfi, við eigum góða kennara og krakkarnir okkar eru bráðefnilegir. Við þurfum bara að finna leiðir til að ná því besta út úr því.

Herra forseti. PISA-könnunin sem hér er tilefni umræðunnar er afar flókin könnun og ég hef haft gaman af því að hlusta á skólafólk og fræðimenn fjalla um hana í undanförnum þáttum Morgunvaktarinnar í Ríkisútvarpinu. Þær umræður færa mér heim sanninn um að við getum ekki nema í einhverjum upphrópunarstíl rætt um innihald könnunarinnar hér undir liðnum um störf þingsins. Ég legg því til að menntamálanefnd fái sérfræðinga á sinn fund eftir jól þegar sérfræðingarnir okkar eru búnir að fá tækifæri til að rýna í könnunina og þá fáum við að vita hvert innihald hennar er í raun og veru. Ég er búin að lesa greinar á vefmiðlum eins og Politiken í Danmörku þar sem könnunin er gagnrýnd harkalega. Þar er sagt að hún geti aldrei gefið ásættanlega mynd af almennri stöðu menntakerfisins vegna þess að hún sé svo takmörkuð og aðferðirnar sem er beitt séu svo umdeilanlegar. Það er mjög mikilvægt að allar rannsóknir sem fara fram í menntamálum fái umfjöllun í rannsóknasamfélaginu í skólasamfélaginu okkar og síðan þurfum við að finna aðferðir til að tengja þær við skólasamfélagið, við vettvanginn, þannig að þær rannsóknir sem gerðar eru skili sér og nýtist til þess að gera gott menntakerfi betra. Ég tel alveg nauðsynlegt að við skoðum þessa könnun, ég geri ekki ráð fyrir því að þingmenn hér í salnum lesi þennan doðrant sem er á annað hundrað síður og er mjög flókinn til gegnumferðar þannig að ég legg til að við förum í málefnalega umræðu um þessa könnun þegar fólk er búið að fá tækifæri til að kynna sér hana. Svo fagna ég því að við skulum fá áframhaldandi tækifæri í dag til að ræða menntamálin og stefnu Sjálfstæðisflokksins í þeim efnum.

Herra forseti. Það er um margt spaugilegt að hlusta hér á talsmenn Framsóknarflokksins. Ég man ekki betur en að fyrir nokkrum dögum þegar við ræddum aðra könnun, lífskjarakönnun Sameinuðu þjóðanna, hafi formaður þess ágæta flokks komið hér og tilkynnt að í raun og veru væri niðurstaðan Framsóknarflokknum að þakka. Nú erum við hins vegar að ræða aðra könnun, niðurstaðan ekki alveg jafnhugljúf og þá er allt í einu sökin öll hjá Sjálfstæðisflokknum.

Nei, það er …

Það er alveg greinilegt að Framsóknarflokkurinn hefur nú sagt skilið við Sjálfstæðisflokkinn, vonandi að eilífu. Við sjáum ekki framtíð alla fyrir en það er afar sérkennilegt að hlusta á málshefjanda haga máli sínu með þeim hætti sem hann gerði. Það liggur alveg ljóst fyrir og það vita allir sem komið hafa nálægt skólamálum að ein svona könnun, alveg nákvæmlega eins og eitt einstakt próf, er ekki mælistika á heilt skólakerfi. Því fer víðs fjarri. Könnun þessi mælir bara ákveðna þætti og við verðum að velta fyrir okkur hvernig stendur á því að við komum ekki betur út, en við verðum líka að hafa í huga að það er margt fleira í skólakerfinu sem skiptir máli. Við skulum ekki gleyma t.d. líðan barnanna sem er líklega úrslitaatriði um það hver árangurinn verður í heild sinni. Það er um það sem þetta snýst númer eitt, tvö og þrjú og aðstæður barnanna í skólakerfinu. Þess vegna verðum við um leið og við skoðum með opnum hug hvað þarna hefur komið út að passa okkur á því að vera ekki með sleggjudóma og draga ekki allt of miklar ályktanir af því sem þarna kemur fram. Við verðum sem sagt að fara yfir þetta og ég fagna því sem hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir sagði áðan, að það væri eðlilegt að menntamálanefnd fjallaði um þetta. Ég tel eðlilegt að við gerum það í tengslum við þau frumvörp sem við ætlum að ræða hér á eftir sem auðvitað koma inn í nefndina. Það er mjög eðlilegt að við skoðum þetta í því samhengi. Við þurfum líka að fara örlítið yfir kannanirnar gömlu og sjá hvað við lærðum af þeim, hvernig við brugðumst við þeim bæði 2000 og 2003, þannig að við höfum þetta allt saman undir þegar við förum yfir málið en gerum það með 

Virðulegi forseti. Við eigum að vera metnaðarfull fyrir hönd barnanna okkar og við Íslendingar viljum að sjálfsögðu vera í efsta sæti þarna og í fremstu röð meðal þjóða eins og við erum farin að venjast að vera samkvæmt alþjóðlegum mælikvörðum. Að mínu mati þarf tvennt að fara saman þarna sem og annars staðar, það er aukið valfrelsi og meiri samkeppni. Þarna kemur fram eins og hér hefur verið rætt að fjárskortur virðist ekki vera rótin að vandanum samkvæmt þessari könnun vegna þess að þeir einu sem verja meira til þessa málaflokks en við, Norðmenn, koma meira að segja verr út en við. Það er satt sem hér hefur komið fram, þetta er enginn áfellisdómur yfir íslenska menntakerfinu, en þarna eru hins vegar sterkar vísbendingar um að við séum kannski ekki alls staðar alveg á réttri braut og það þurfum við að taka alvarlega. Undirstaðan sem er mikilvægust alls, lesskilningurinn, virðist ekki vera nógu sterk. Það er alvarlegt og því þurfum við að breyta. Við höfum kannski tekið þessu sem sjálfsögðum hlut, bókaþjóðin, að hér séu allir vel læsir. Það er hlutur sem við þurfum að athuga betur og þá eigum við foreldrar, eins og hér hefur líka komið fram, mikinn hlut að máli. Mikilvægi þess að við gefum okkur tíma til að lesa með börnunum okkar verður seint ofmetið. Við getum líka glaðst yfir einstaka niðurstöðum í könnuninni. Getumunur nemenda á landsbyggðinni hefur minnkað sem og munurinn milli drengja og stúlkna. Við þurfum þó að passa það, hvort eru drengirnir að sækja á eða stúlkunum að hraka? Við megum alls ekki festast í meðalmennskunni og jöfnuður á alls ekki að vera markmiðið í þessu sambandi. Við eigum að leyfa einstaklingum sem eiga gott með að læra að skara fram úr og aðstoða þá sem eiga erfiðara um vik 

Virðulegi forseti. Ástæða þess að ég kalla eftir þessari umræðu er sú að þetta er í fyrsta sinn sem Íslensk málnefnd sendir frá sér ályktun um stöðu tungunnar enda starfar hún nú eftir nýjum lögum þar sem mælt er fyrir um slíka ályktun og ég tel eðlilegt að ræða hana hér á Alþingi. Það sem kemur fram í þessari ályktun sem send var öllum þingmönnum er að sumu leyti gott því að málnefndin telur stöðu tungunnar allsterka en nefnir þó nokkur atriði sem hún telur ástæðu til að staldra við. Meðal annars mælir hún með því að staða tungunnar verði tryggð í stjórnarskrá, eins og hér hefur verið rætt á þingi, og bendir einnig á nauðsyn þess að þeir útlendingar sem hér búa og starfa njóti íslenskukennslu og hvetur stjórnvöld og fyrirtæki til dáða í því sambandi. Hvort tveggja hefur verið rætt á þinginu nýlega og því vil ég staldra við aðra þætti, sérstaklega þá sem tengjast móðurmálskennslu og hlutverki skólanna okkar í því samhengi. Þá erum við kannski aftur komin að PISA-könnuninni og lesskilningnum og hvernig við getum tryggt að staða íslenskunnar verði betur tryggð innan skólakerfisins okkar. Í aðalnámskrá fyrir grunnskóla er ekki fjallað um málstefnu sem slíka en hins vegar má segja að ákveðin málstefna sé viðhöfð því að aðalnámskrá gefur til kynna til hvers er ætlast af kennurum við uppfræðslu barna í skólum. Þau eiga að vera læs, skrifandi og talandi að loknu grunnskólanámi og geta tekið virkan þátt í íslensku samfélagi með því að tjá sig í ræðu og riti á móðurmáli sínu, íslensku. Því er athyglisvert að skoða tölur í skýrslu sem tekin var saman um grunnskólakennslu og kennslu í framhaldsskólum handa menntamálaráðuneytinu, samanburðarkönnun um skóla á Íslandi, í Danmörku og Svíþjóð árið 2002. Þar má finna athyglisverðar tölur um kennslustundafjölda í grunnskólum landanna, Danir verja 26% kennslustunda í móðurmálskennslu, Svíar nota 22% stundanna í móðurmálskennslu í sænsku en Íslendingar aðeins 16% í íslensku. Á heildarstundafjöldanum er því verulegur munur, í Danmörku er hann um 1.800 stundir í dönsku en á Íslandi aðeins um 1.300, í Svíþjóð um 1.500. Tímafjöldinn segir auðvitað ekki allt, það skiptir líka máli að horfa til inntaksins. Ég hef velt fyrir mér hvort skoða megi hvort ástæða sé til að auka hlut jafnvel ritunar og tjáningar í íslenskukennslu. Sigurður Konráðsson, íslenskuprófessor við Kennaraháskóla Íslands, hefur rætt þessa skýrslu sérstaklega og hélt fyrirlestur um íslenskukennslu í fyrra á degi íslenskrar tungu þar sem hann setti fram þá skoðun að efla þyrfti íslensku í almennu kennaranámi, ekki síst þar sem við gerum ráð fyrir því að allir kennarar, grunn- og leikskólakennarar, séu í raun íslenskukennarar. Hann varpaði fram þeirri spurningu hvort rétt væri að einungis þeir sem lokið hafa kennaraprófi á íslenskukjörsviði ættu að verða íslenskukennarar í efri bekkjum grunnskóla. Í ljósi þess frumvarps sem hér verður til umræðu á eftir um menntun kennara og lengingu kennaranáms finnst mér ástæða til að ræða hlut faggreina almennt í kennaranámi því að vitaskuld hlýtur fagþekkingin að skipta máli. Mjög stór hluti máluppeldis fer fram inni í skólum landsins þar sem nemendur eyða æ lengri tíma. Annað sem ég vil nefna sérstaklega er sú ábending málnefndarinnar að íslenska eigi undir högg að sækja í vissum geirum atvinnulífsins. Við þekkjum þá umræðu úr fjármálageiranum en vissulega víðar. Það hlýtur að vera áhyggjuefni ef íslenskan hopar á tilteknum sviðum samfélagsins því að þá er hættan á að málið staðni og hætti að vera brúklegt, t.d. þegar við ræðum um tæknileg atriði í vísindum, viðskiptum eða á öðrum tilteknum sviðum. Við þekkjum þau rök sem við heyrum að íslenskan eigi hreinlega ekki orð fyrir sumt. Þá minni ég reyndar á orð Einars Benediktssonar um að orð væru til á Íslandi um allt sem hugsað er á jörðu. Eins og Þorsteinn Gylfason heitinn bendir á í grein sinni Að hugsa á íslensku snýst þetta ekki um að íslenskan eigi orð yfir allt sem talað er, heldur einmitt það sem er hugsað. Nýyrðasmíði snýst ekki um að smíða orð, heldur að leita orða og finna þau. Ástæða þess að dagur íslenskrar tungu er haldinn hátíðlegur á afmælisdegi Jónasar Hallgrímssonar er ekki aðeins kveðskapur hans, heldur einmitt framlag til nýyrðasmíðar og endurnýjunar tungunnar. Með hjálp Jónasar og ótal margra fleiri höfum við getað haldið áfram að tala um ólík fræðasvið. Þar held ég að háskólar landsins hafi gríðarmiklu hlutverki að gegna. Það hlýtur að vera þeirra hagur að skila nemendum sem eru vel heima í móðurmáli sínu, koma vel fyrir sig orði og hræðast ekki að kynna fræði sín fyrir öðrum á skýran og greinargóðan hátt. Ég kem kannski aftur að þessu máli á eftir. Annað sem kannski er þarft að ræða í umræðu sem þessari er lesskilningurinn sem hér var nefndur áðan, breyttar lestrarvenjur barna og unglinga sem ég tel að skipti lykilmáli þegar við ræðum um stöðu tungunnar. Þar tel ég að öflugt bókmenntauppeldi sé besta vörnin. Við þurfum að horfa hér á bæði hlutverk foreldra en ekki síður skólakerfisins því að ég tel að læsi sé jafnvel eitt það mikilvægasta í því að tryggja velferð og jöfnuð í hverju samfélagi.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda, hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, fyrir að efna til þessarar mikilvægu umræðu utan dagskrár um ályktun Íslenskrar málnefndar en um leið þakka henni fyrir afar skemmtilegt og faglegt innlegg, bæði í upphafi þessarar umræðu og ekki síður áðan. Ég undirstrika það. Það er ákaflega brýnt að ræða reglulega stöðu íslenskunnar í nútíð og framtíð og við verðum að átta okkur á því að við höfum tekið móðurmálið okkar, þjóðtunguna, í arf og þess vegna er það skylda okkar að varðveita þá arfleifð, rækta hana og efla. Ég hef sjaldan, herra forseti, fundið fyrir jafnmiklum og almennum vilja til slíkrar ræktarsemi og á undanförnum vikum. Vafalaust á afmæli þjóðskáldsins úr Öxnadal ríkan þátt í því og sú dagskrá sem efnt var til í tilefni af degi íslenskrar tungu, afmælisdegi hans, víðs vegar um landið, í skólum, menningarstofnunum og annars staðar. Það er trú mín að mikill og lifandi áhugi á íslenskri tungu skýrist, a.m.k. að hluta til, af því að við verðum þess betur áskynja að tungan okkar er í hættu, það er að henni sótt og það er skylda okkar allra að standa vörð um hana. Ég tel að Alþingi hafi stigið gæfuspor á síðasta ári þegar samþykkt var frumvarp sem fól í sér sameiningu fimm stofnana sem allar tengjast menningarlegri arfleifð okkar sem þjóðar, sögunni og tungunni, í Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Tilgangur sameiningarinnar var að efla rannsóknir og miðlun á sviði íslenskra fræða, auk þess að efla fræðilega ráðgjöf til styrktar og eflingar íslenskri menningu og tungu. Íslensk málnefnd gegnir um margt veigameira hlutverki en áður og er enn sem fyrr mikilvægur og breiður samráðsvettvangur um íslenskt mál. Í lögum um stofnunina eru ákvæði sem varða íslenska tungu og þar eru ýmis nýmæli. Samkvæmt lögunum er það hlutverk Íslenskrar málnefndar að veita stjórnvöldum ráðgjöf um málefni íslenskrar tungu. Nefndinni er þar falið að gera tillögur til menntamálaráðherra um málstefnu, sem er nýmæli, og nefndinni er falið að álykta árlega um stöðu íslenskrar tungu. Tilgangurinn með því að leiða í lög ákvæði um þessi atriði er einfaldur. Árleg ályktun um stöðu íslenskrar tungu þjónar þeim tilgangi að fá fram álit þeirra sem málnefndina skipa á því hver staða tungunnar sé á hverjum tíma og við viljum efna til reglubundinnar, upplýstrar og almennrar umræðu um stöðu tungunnar. Þann 10. nóvember sl. stóð Íslensk málnefnd fyrir málræktarþingi, eins og kom fram hjá hv. þingmanni, og sendi frá sér sína fyrstu ályktun um stöðu íslenskunnar. Ályktunin er vönduð og yfirgripsmikil en megininntak hennar er að staða íslenskunnar er almennt sterk og sköpunarmáttur hennar er mikill. Íslenskt samfélag hefur tekið miklum breytingum á skömmum tíma og við megum ekki sofna á verðinum. Málnefndin vinnur nú ötullega að því að leggja drög að íslenskri málstefnu sem er hlutverk hennar að lögum. Á vegum Íslenskrar málnefndar starfa nú fimm vinnuhópar sem fjalla um stöðu íslenskunnar og málstefnu í skólum landsins, um málstefnu í fjölmiðlum og listum, um íslensku sem annað mál og íslenskukennslu erlendis. Jafnframt fjalla hópar um háskóla, vísindi og fræði og um tungumál og málfar í stjórnsýslu en ekki síður í viðskiptum. Í byrjun næsta árs munu vinnuhóparnir skila skýrslum og á grundvelli þeirra verða útbúin fyrstu drög að mótun íslenskrar málstefnu. Í kjölfarið ráðgerir málnefndin að halda 10 málþing í samvinnu við stofnanir eða samtök sem hagsmuna eiga að gæta á þeim sviðum þjóðfélagsins sem til umfjöllunar eru. Menntamálaráðuneytið mun leggja sérstaka áherslu á málefni íslenskrar tungu á komandi missirum og styðja við þetta mikilvæga starf nefndarinnar. Gert er ráð fyrir að íslensk málstefna verði síðan kynnt í árslok 2008. Ég hef í hyggju, herra forseti, að beita mér fyrir því sem ráðherra mennta- og menningarmála að málstefnan verði lifandi stefna sem hafi skýra skírskotun til samtíðar okkar og sjálfsmyndar, menningarvitundar okkar sem þjóðar. Ég tel að þá málstefnu sem við viljum beita okkur fyrir eigi að kynna í ríkisstjórn, og hana á að leggja fram og ræða gaumgæfilega hér á Alþingi. Það kemur til greina að minni hyggju að Alþingi álykti sérstaklega um málstefnuna þannig að staða hennar og gildi verði ótvírætt. Þingheimi gæfist þá jafnframt tækifæri á að ræða stefnuna og álitamál sem henni tengjast og sjálfsagt má telja að sú umræða fari fram reglulega á nokkurra missira fresti. Samfélagið breytist, málið breytist og áherslur sem varða tunguna hljóta því að breytast. Þetta allt kallar á og á að kalla á umræðu í samfélaginu öllu en ekki síst hér á Alþingi.

Virðulegur forseti. Í upphafi ályktunar Íslenskrar málnefndar segir að staða íslensku tungunnar í íslensku samfélagi sé sterk. Við eigum að hafa það í huga. Hins vegar er mjög mikill þrýstingur á íslenskt mál ef svo má að orði komast. Börn eru farin að nota miklu meiri tíma í tölvu og þar er mikið notast við ensku, þau lesa ensku í tölvunum. Við erum líka farin að horfa mjög mikið á sjónvarp og mikið á erlendar rásir sem eru ótextaðar þannig að við förum ósjálfrátt að hlusta eftir erlendum tungumálum, sérstaklega enskunni. Börn fara líka mikið í bíó þar sem enska er aðaltungumálið og þannig væri hægt að nefna mörg dæmi um hve mikill þrýstingur er á tunguna. Það kemur líka fram í ályktun Íslenskrar málnefndar að atvinnulífið er að verða alþjóðlegra og dæmi um að stórir íslenskir vinnustaðir hafi ensku sem vinnumál þótt flestir starfsmenn séu íslenskir. Það er því mikill þrýstingur á íslenskuna og á sama tíma, eins og fram kemur í ályktuninni, erum við að draga úr móðurmálskennslu í skólunum og frekari áform um niðurskurð á þeirri kennslu hafa verið kynnt. Þetta er mál sem við þurfum að vanda okkur mjög vel við. Við þurfum að endurskoða stefnuna og bæta stöðu kennara. Kennarar eru lykilatriði fyrir tungutak barna og við eigum ekki að ýta undir þau erlendu áhrif sem nú þegar eru til staðar. Það er mjög spennandi að núna sé unnið að íslenskri málstefnu og það er ljóst að ef við sofnum á verðinum þá getur farið illa. Í þessari ályktun eru tilgreind mörg atriði sem við þurfum að taka til ítarlegri skoðunar. En mér líst mjög vel á það ef þingið tekur oftar fyrir og með reglulegum hætti stöðu íslenskunnar.

Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í ályktun Íslenskrar málnefndar um stöðu íslenskrar tungu árið 2007 þá er staða íslenskunnar sterk í samfélaginu. Þetta birtist í auknum lestri bóka og blaða og nú á síðustu árum birtist þessi sterka staða í gríðarlegu magni vefskrifa hvers konar á íslensku. Við verðum þó ávallt að vera á varðbergi því ábyrgð hverrar kynslóðar er gríðarlega mikil. Tungan gengur mann fram af manni og ef það verða slys á þeirri leið þá veldur það óafturkræfri breytingu á íslenskri tungu. Íslenska tungan er nefnilega eins og náttúran og sumt verður ekki tekið aftur. Ég tel afar mikilvægt að við styrkjum stöðu íslenskunnar í lögum sem og í íslensku stjórnarskránni. Einnig verðum við að vera sífellt á varðbergi gagnvart stöðu íslenskunnar í skólakerfinu. Ég vil vekja sérstaka athygli á lokasetningu ályktunarinnar þar sem segir, með leyfi forseta: „Íslenska hefur því alla burði til að verða samskiptamálið í fjölmenningarsamfélagi á Íslandi og að því ættum við öll að stefna.“ Undir þetta tek ég heils hugar. En til að svo megi verða er nauðsynlegt að styrkja stöðu íslenskunnar í lögum. Ég vil í þessu sambandi minna á mjög góða þingsályktunartillögu sem Mörður Árnason, fyrrum þingmaður Samfylkingarinnar, flutti á síðasta kjörtímabili um stöðu íslenskrar tungu. Þar fjallaði Mörður um mikilvægi þess að binda íslensku sem móðurmál okkar í stjórnarskrá og styrkja lagalegt umhverfi íslenskunnar. Mörður minnti á að það væri undirstaða þess að hægt væri að festa í sessi rétt fólks til íslensku sem á annað mál en íslenska móðurmálið, svo sem táknmál og nýbúamálin. Öll okkar menning og saga byggist á sterkri stöðu íslenskunnar. Ég held þó að ekki síður byggist öll okkar framtíð og hin óskrifaða saga á íslenskunni þótt hún verði ekki móðurmál allra Íslendinga þá hef ég sömu trú og íslensk málnefnd, að hún verði samskiptamálið í samfélagi framtíðarinnar.

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga efni. Eins og rakið var í framsöguræðu hennar þá er það alvarlegt að dregið hafi úr móðurmálskennslu í íslenskum skólum og að kynnt hafa verið áform um frekari niðurskurð, eins og segir í ályktun Íslenskrar málnefndar um stöðu íslenskrar tungu. Það er ekkert náttúrulögmál að fámenn þjóð tali sína eigin tungu og það er ekkert náttúrulögmál að sjálfstæð tunga lifi. Á hverju ári týnast tungumál, ekki eitt heldur mörg. Þess vegna, þó að staða íslenskrar tungu í íslensku samfélagi sé sterk í dag, þá er enginn sem segir að sú staða sé eilíf eða ævarandi. Spurningin er um hvernig til tekst og hvernig við höldum á málum sem þjóð, hvaða metnað við höfum fyrir stöðu tungumáls okkar. Ég lít þannig á að það skipti miklu máli fyrir sjálfstæða þjóð eins og Íslendinga varðandi varðveislu menningar og þeirra gilda sem hafa gert hana að sjálfstæðri þjóð og sérstakri að gæta mjög vel að stöðu tungunnar. Það finnst mér vera meginatriði. Eins og ég lagði áherslu á í umræðum áðan þá skiptir máli að standa vörð um bókina, um lestur, sem er eitt af mikilvægustu atriðum til þess að ungt fólk geti kynnt sér og verið vel heima í íslensku máli. Það er óþolandi að samskiptamálið á mörgum stöðum skuli vera annað en íslenska vegna þess að það er ekki gerð krafa til starfsmanna sem eru í þjónustu að kunna góð skil á íslenskri tungu. Við gerum kröfu um varúðarmerkingar séu á íslensku. Við eigum líka að gera kröfu til þess að allir sem eru í þjónustustörfum tali íslenska tungu.

Hæstv. forseti. Ég tek undir þakkir fyrir þessa umræðu sem er afar góð og við eigum jafnvel eftir að flétta hana áfram inn í umræðu dagsins um íslenska skólakerfið. Ályktun Íslenskrar málnefndar er mjög athyglisverð. Það er líka gaman lesa hana vegna þess að hún er svo vel samin, svo fallegur texti, svo fallegt mál á henni og hún er skemmtilega uppbyggð því Íslensk málnefnd er að brýna þjóðina alla. Hún talar ekki bara til okkar stjórnvalda. Hún talar líka til skólakerfisins. Hún talar sérstaklega til íslenskra framhaldsskóla og segir þeim að óráðlegt sé og óþarft að stofna sérstakar námsbrautir þar sem kennt er á öðru tungumáli en íslensku. Hún talar sérstaklega til íslenskra háskóla og hvetur þá til að tryggja stöðu tungunnar í fræðasamfélaginu og telur að það verði best gert með því að hvika hvergi frá því að kenna fyrst og fremst á íslensku. Íslensk málnefnd talar sérstaklega til okkar stjórnvalda og hvetur okkur til að efla kennslu í íslensku fyrir útlendinga, efla menntun þeirra sem kenna íslensku sem annað mál og rannsóknir á því sviði sem mér finnst mjög athyglisverð og þörf ábending. Íslensk málnefnd hvetur forráðamenn allra íslenskra fyrirtækja til að bjóða þeim starfsmönnum sínum sem ekki tala íslensku vandaða íslenskukennslu í vinnutíma og að lokum hvetur Íslensk málnefnd allan almenning til að sýna erlendum starfsmönnum íslenskra fyrirtækja jákvætt viðmót og efla þá í viðleitni sinni til að læra íslensku. Hér talar Íslensk málnefnd til þjóðarinnar allrar. Þess vegna fagna ég sérstaklega þessari ályktun og tel að hún kunni að vera árangur af lagabreytingunni sem við gerðum í mikilli sátt á Alþingi Íslendinga um stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum. Ég vil líka þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir að gefa okkur yfirlýsingu um að samþykkt verði íslensk málstefna á næsta ári eftir ítarlega faglega vinnu sem nú er hafin og kemur til með að klárast á næsta ári. 

Hæstv. forseti. Hér er um afar mikilsvert mál að ræða. Íslenskri málnefnd hefur verið falið mikilvægt hlutverk. Hæstv. menntamálaráðherra hefur nefndina sér til fulltingis um málstefnu og stöðu íslenskrar tungu. Við vitum öll að hún er það dýrmætasta sem við eigum. Sú vinna sem Íslensk málnefnd hefur innt af hendi hingað til og einnig það sem fram kemur í stefnuskrá hennar til 2010 er afar mikilvægt. Ég lýsi eindregnum stuðningi og ánægju með hlutverk hennar og ég veit að tillögum nefndarinnar verður vel tekið í menntamálaráðuneytinu og ýtt úr vör þar. Við höfum áhyggjur af því að börnin okkar lesi ekki nógu mikið og því miður eru teikn á lofti um að lestrarskilningi hafi hrakað. Ég held að sú vísa verði seint of oft kveðin að við þurfum öll að lesa meira. Ég hef áhyggjur af því að börnin lesi ekki nóg en ég hef ekki síður áhyggjur af því að við gleymum mikilvægi tungunnar í allri hugsun. Það er eindregin skoðun mín að nauðsynlegt sé fyrir börn að læra að tjá sig í rituðu máli. Færni og leikni í að skrifa á móðurmálinu eykur lestrarskilning gríðarlega fyrir utan það hve hollt það er fyrir ungan huga að koma hugsunum sínum á blað. Við höfum borið gæfu til þess að gæta að stöðu íslenskra fræða í samfélagi okkar. Við eigum dýrmætan bókmenntaarf, einstaka tungu og menningu sem er samofin hvoru tveggja. Í mínum huga skiptir meginmáli að íslenskan sé í fyrsta sæti í öllum greinum háskólanáms. Í allri umræðu um aukin samskipti um gervalla veröldina er eitt meginatriði sem aldrei má gleyma. Íslensk menning vekur forvitni útlendinga. Tungan vekur forvitni og hún hefur á margan hátt mótað okkur og ekki síst í þeim skilningi að okkur finnst við öðruvísi en aðrir og erum þá kannski hugaðri en aðrir. En munum alltaf eftir því að til að kunna framandi tungumál, til þess að ná tökum á málefnum útlendinga, verðum við að kunna móðurmálið vel. Ekkert skiptir meira máli.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka kærlega fyrir þessa umræðu og framsögumanni, hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur, fyrir hennar góða innlegg í umræðuna. Það er visst áhyggjuefni hve sótt hefur verið að íslenskunni. Þrátt fyrir að í ályktun Íslenskrar málnefndar komi fram að staða íslenskrar tungu sé sterk þá er samt í síauknum mæli, í síbreytilegum heimi sjáum við, jafnvel í umræðum alla leið úr þingsal að ástæða er til að standa vörð um tunguna. Þjóðtungan er grunnur að menningu okkar og sjálfstæði. Í heiminum í dag hverfur eitt tungumál eða ein mállýska á degi hverjum, hvorki meira né minna. Það er ekki sjálfgefið að menn haldi þjóðtungu sinni. Því er brýnt að við tökum undir með Íslenskri málnefnd og sofnum aldrei á verðinum. Það hefur verið okkar styrkur hversu vel við höfum staðið að nýyrðasmíði og svo þarf að vera áfram. Það er áhyggjuefni hvað við mættum gera miklu betur í móðurmálskennslu þegar við heyrum af nágrannaþjóðum okkar sem veita meira en við til móðurmálskennslu. Við þurfum að standa vörð um tunguna. Það hefur aldrei verið brýnna en nú, í breytilegum heimi. Það er svo sannarlega ástæða til að taka undir með Íslenskri málnefnd með því að fyrst og síðast þurfum við að tryggja stöðu hennar í stjórnarskránni. Það er vonandi eitt af þeim verkefnum sem stjórnarskrárnefnd mun taka upp þegar hún hefur störf, hvenær sem það verður. Það kom ekki fram hér í umræðum í gær. Við þurfum að tryggja stöðu tungunnar í stjórnarskránni og gerum fólki það kleift sem flytur hingað að fá aðgang að kennslu þannig að staða tungunnar sé tryggð á öllum sviðum þjóðlífsins.

Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu og fagna ályktun Íslenskrar málnefndar. Þegar við ræðum íslenskuna kemur margt upp í hugann og það er augljóst að við þurfum að vanda okkur við að auka les- og málskilning á hverjum tíma. Ég hafði hugsað mér að segja í upphafi frá því að ég sat einu sinni með 12 ára gömlum nemendum yfir prófi þar sem kom fram spurningin: Hvað er landráðamaður? Fyrir þingmenn er ágætt að vita hvert svarið var hjá einum nemanda, hann sagði að það væri forsætisráðherra nú til dags. Við getum líka tekið dæmi úr búðinni þegar stúlkan svaraði spurningunni um hvar fötin væru með orðunum: Ja, ef það sé ekki þarna þá sé það ekki til. Auðvitað er ástæða til að vera á vaktinni en samtímis vil ég vara við öllum hrakspám um íslenska tungu. Ég vara líka við því að tengja endilega saman tímafjölda í skóla og íslenskukunnáttu. Eins og hefur komið fram á íslenskan samkvæmt íslenskum skólalögum að vera í öllu því sem við erum að vinna, hún á að vera í öllum námsgreinum, ekki bara íslenskutímum, heldur á auðvitað að vanda til málsins og reyna að kenna orðaforða og heiti yfir ýmis hugtök í öllum námsgreinum. Það er jafnmikilvægt í smíðinni, listsköpuninni eða heimilisfræðinni og í íslenskutímanum að við séum með íslenskuna í huga. Það er mjög ánægjulegt að hér hafi alls staðar komið fram mikilvægi þess að við reynum að hlúa að íslenskunni. Við þurfum samt og samtímis að átta okkur á því að nýr orðaforði krakkanna í dag þýðir ekki að þau séu verr máli farin heldur eru þau hreinlega bara að bregðast við nýju umhverfi og nýjum aðstæðum og hafa kannski jafnmikinn orðaforða og menn höfðu áður, bara önnur og nýrri orð. Þau mundu t.d. ekki fara á rúntinn í drossíum eða sjá helikopter fljúga yfir eins og gerðist þegar ég var yngri. Við sjáum að málið hefur þróast og hreinsast á mörgum sviðum og það er mikilvægt að við höldum því áfram á hverjum tíma. Við skulum bara vinna samkvæmt þeirri ályktun sem hér kemur fram, ég styð hana heils hugar, 

Virðulegi forseti. Ég hugsa að það geti verið rétt að vinna að því að koma inn í stjórnarskrána ákvæði um að þjóðtungan hér eða hið opinbera tungumál sé íslenska. Það er hins vegar innihaldslaust ef ekkert annað fylgir þar með, lagabókstafur í einhverjum skræðum sem rykfalla inni í skáp dugar ekki til að tryggja tiltekna þróun á íslensku tungumáli. Ég held að menn þurfi að hafa dálitlar áhyggjur af því að þær breytingar sem orðið hafa breyta samskiptaháttum fólks í nútímaþjóðfélagi. Unglingarnir tala miklu minna saman nú en þeir gerðu áður og þeir tala miklu minna við fullorðið fólk en þeir gerðu áður. Þeir hverfa gjarnan inn í tölvuheima daginn út og daginn inn, ferðast í óravíddum netheima og tala þar ekki við nokkurn mann heldur ferðast um þær víðlendur, fyrst og fremst á ensku tungumáli. Það að íslenskan hafi sterka stöðu endurspeglast af málskilningi, málnotkun og málvitund. Allt þetta þarf að vera til staðar til að íslenskan hafi sterka stöðu. Þegar dregur úr samskiptum og hugsun á íslenskri tungu veikist íslensk tunga. Þarna eru atriðin sem við þurfum að huga að og sækja fram með. Það er vel hægt, ég hygg að ungt fólk, ekki síður en þeir sem eldri eru, hafi mikinn áhuga á því að viðhalda íslensku tungumáli og íslenskri menningu. Ég tek undir það að lokum, virðulegi forseti, sem fram kemur í stefnuskrá Íslenskrar málnefndar, að huga þurfi sérstaklega að stöðu útlendinga sem hér setjast að. Þeir eru orðnir tugir þúsunda og munu verða hér áfram aufúsugestir og við eigum að leggja okkur fram um að gera þeim kleift að tileinka sér íslenskt tungumál.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem hér hefur farið fram um tunguna og kannski hlutverk okkar sem hér sitjum í þeim efnum. Ég fagna því að íslensk málstefna eigi að liggja fyrir 2008 og tek undir þau orð hæstv. menntamálaráðherra sem hér talaði að það skiptir máli að hún verði lifandi og virk. Ég minni auðvitað aftur á að besta leiðin til þess er kannski að líta til móðurmálskennslunnar en svo horfa líka á grasrótarstarfið, horfa á hvernig fólk talar. Sjálf varpaði ég einhvern tíma fram þeirri hugmynd í grein hvort íslenskir rapparar væru í raun Fjölnismenn vorra tíma því að þeir væru búnir að þýða hér ameríska tónlistarhefð. Sumir voru ekkert sérstaklega ánægðir með þessa kenningu en ég tel þó að þetta hafi skipt miklu máli, einmitt til þess að ungt fólk haldi áfram að tala íslensku og það geti tjáð sig um hvað sem er á henni. Mig langar aðeins að taka aftur upp þann þráð sem tengist hlutverki háskólanna, sem kannski líka má líta á sem uppeldisstöðvar nýrra Fjölnismanna. Það er ekkert kveðið á um það í lögum á hvaða tungumáli starfsemi þeirra skuli fara fram. Við höfum þó tekið eftir því að það er ákveðin þróun í þá átt að mest er kennt á íslensku í grunnnámi en enskan sækir í sig veðrið í framhaldsnámi. Ég tel að það skipti máli - þó að við skikkum hér ekki háskóla til að kenna tiltekna hluti - að við hvetjum til þess að þeir velti alvarlega fyrir sér skyldum sínum. Ég tel að málþróun og nýyrðasmíð eigi að vera hlutverk eða hluti af hlutverki hvers háskóla og að háskólar eigi endilega að velta því fyrir sér hvort ekki skipti líka máli að kenna hreinlega málnotkun samhliða aðferðafræði í öllum fræðum, ekki bara íslenskum fræðum. Eins og ég segi hlýtur það að vera hagur þeirra að skila samfélaginu nemendum sem eru vel heima í sínu móðurmáli. Ég tel að þetta mundi gera háskólanemendur almennt meðvitaðri um móðurmál sitt og mikilvægi þess. Slík viðleitni mundi vafalaust skila sér út í atvinnulífið þar sem við höfum áhyggjur af því að fólk tali saman á ensku, þ.e. að fólk sé vel sjóað í því að tala um sitt fag á íslensku.

Herra forseti. Ég tek undir hvert einasta orð sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir kom inn á í sinni síðari ræðu. Hún kom inn á marga mikilvæga þætti og það er fagnaðarefni að allir hér inni eru meðvitaðir, og ég vona líka í samfélaginu öllu, um að sterk tunga, sterk íslenska, styrkir að sjálfsögðu sjálfsmynd okkar Íslendinga og skapar okkur sterka stöðu í þeirri alþjóðavæðingu sem nú ræður ríkjum. Það skiptir máli að hafa íslenskuna okkar sterka. Ég vil líka geta þess að við erum að vinna að litlum sem stórum þáttum til að stuðla að eflingu tungunnar. Við erum orðin mun meðvitaðri um að innleiða hana á marga staði, m.a. í gegnum frumvörp og lög. Við erum að fara að ræða á eftir frumvarp til laga um framhaldsskóla og ég vek sérstaklega athygli á að þar er nýtt ákvæði um að kennsla í framhaldsskólum skuli fara fram á íslensku nema annað leiði sérstaklega af inntaki náms eða eðli þess. Það verður kveðið á um það að framhaldsskólar eigi að kenna á íslensku í öllum fögum. Síðan hef ég beitt mér fyrir því, m.a. í viðræðum mínum við háskólana, að þeir háskólar sem öðlast viðurkenningu menntamálaráðuneytis skuli marka sér sérstaka málstefnu, ekki eingöngu á sviði íslenskra fræða heldur almenna málstefnu varðandi kennslu í háskólunum. Þetta hefur Háskóli Íslands gert og ég vil geta þess að Háskólinn á Akureyri mun síðar í þessum mánuði kynna sína íslenskustefnu og það er sérstakt fagnaðarefni. Ég hef líka tekið mikilvægi íslenskunnar upp við aðra háskóla, svonefnda einkaháskóla, að við munum ekki gefa eftir hvað varðar eftirlitshlutverk okkar með íslenskuna. Það er ekki sjálfgefið að hingað komi skólar og kenni á ensku eða öðru tungumáli og ætlist til þess að fá sjálfkrafa greitt úr ríkissjóði. Menn verða að vera meðvitaðir um mikilvægi íslenskunnar í 

Herra forseti. Eins og fram hefur komið mæli ég fyrir fjórum frumvörpum um menntun barna frá leikskóla allt að háskóla og um menntun og ráðningu kennara. Þessi frumvörp, verði þau að lögum, marka að mínu mati ákveðin tímamót í menntunarsögu okkar Íslendinga. Í ár eru lið 100 ár frá því að sett voru fræðslulög á Íslandi. Þá var skólaskyldu í fyrsta sinn komið á hér á landi sem náði til barna á aldrinum 10–14 ára. Á sama tíma voru sett lög um menntun kennara. Líkt og árið 1907 horfa Íslendingar nú fram á nýja tíma í atvinnu og þjóðlífi. Þá voru Íslendingar að taka fyrstu skrefin í byltingu atvinnuhátta með vélvæðingu fiskveiða og sjálfstæðisbaráttan var í algleymingi. Nú stöndum við Íslendingar aftur frammi fyrir miklum breytingum í atvinnuháttum og þjóðlífi með alþjóðavæðingu í viðskiptum og stjórnmálum. Guðmundur Finnbogason velti því fyrir sér, í bók sinni Lýðmenntun, sem kom út þremur árum áður en fræðslulögin voru sett, í hverju menntun væri fólgin og hvernig unnt væri að efla hana með hverjum og einum. Þessum sömu spurningum veltum við fyrir okkur enn í dag rúmum 100 síðar. Niðurstaða hans var, með leyfi forseta, að „menntun hvers manns [yrði] að metast eftir því hve hæfur hann er til að lifa og starfa í mannlegu félagi, lifa og starfa þannig að líf hans verði með hverjum degi meira virði fyrir sjálfan hann og aðra.“ Ég hygg að þessi kjarni menntunar eigi við enn í dag þó að í frumvarpinu sé nú fjallað um skólagöngu barna allt frá eins árs til tvítugs í stað 10–14 ára barna fyrir 100 árum. Þau frumvörp sem ég mæli hér fyrir fela í sér heildarendurskoðun löggjafar um skólamál þar sem lögð er áhersla á skilyrði barna til menntunar frá leikskólaaldri til barna í grunnskóla og nemenda í framhaldsskóla, en hluti af þessari heildarmynd er ekki síður góð menntun kennara, hún er lykilatriði. Ég held ég geti fullyrt að þetta sé í fyrsta skipti sem frumvörp um öll skólastig - að undanskildu háskólastiginu, en ég vil þó sérstaklega vekja athygli þingmanna á því að óbein tenging er við háskólastigið með breytingu á einingakerfinu þannig að auðveldara verði að hafa flæðandi skil á milli framhaldsskóla og háskóla - eru lögð fram í einu lagi. Ég tel þetta mjög mikilvægt og menn verða að hafa það í huga við umræðuna. Frumvörpin eru afrakstur vinnu margra aðila og þau endurspegla m.a. skoðanir og hugsjónir þeirra sem best þekkja til í menntamálum. Það er mikilvægt að víðtæk sátt ríki um frumvörpin án þess þó að gefið sé eftir af því markmiði okkar að gera gott skólakerfi enn betra og vissulega geta skoðanir verið skiptar varðandi leiðir að því marki. Allir þeir sem hafa lagt sitt lóð á vogarskálarnar eiga þökk skilið fyrir framlag sitt til betri skóla. Virðulegi forseti. Ég mun hér í ræðu minni fyrst gera grein fyrir þeim markmiðum sem lögð hafa verið til grundvallar við samningu frumvarpanna. Því næst mun ég gera grein fyrir efni þeirra og í lokin mun ég víkja að þeim áhrifum sem frumvörpin munu koma til með að hafa, verði þau að lögum, og þá sérstaklega varðandi kostnaðarmatið sem slíkt. Endurskoðun laganna um skólastigin hefur nú staðið yfir í um eitt og hálft ár eða frá vormánuðum ársins 2006. Meginmarkmið endurskoðunarinnar er fyrst og fremst að móta löggjöf sem styrkir menntun á öllum skólastigum með velferð allra barna og nemenda að leiðarljósi. Með frumvörpunum er leitast við að auka samfellu milli skólastiga, festa í sessi svigrúm til sveigjanleika milli og innan þeirra og að skólakerfið mæti breytilegum þörfum ólíkra einstaklinga. Auk þess er mikil áhersla lögð á sjálfstæði sveitarfélaga og skóla og aukna þátttöku foreldra. Með áherslu á mikilvægi samfellu og sveigjanleika milli skólastiga er horft á skólakerfið sem eina heild frá upphafi leikskóla til loka framhaldsskóla. Leikskólastigið sem fyrsta skólastigið er styrkt í sessi sem mikilvægur hlekkur í órofa keðju samfellds náms og undirstrikað er mikilvægi þess að byggt sé á þeirri reynslu við skipulag náms á næsta skólastigi. Segja má að með breyttum samfélagsháttum og aukinni atvinnuþátttöku beggja foreldra hafi orðið grundvallarbreyting hvað varðar skólasókn barna í leikskóla. Með grunnskólafrumvarpinu eru undirstöður grunnskólans treystar með námsárangur, velferð og þarfir nemenda að leiðarljósi. Sérstaða og hlutverk framhaldsskólans eru undirstrikuð og lögð áhersla á mikilvægi hans fyrir samfélagið og með frumvarpi um menntun og ráðningu kennara og stjórnenda, sem kemur í stað núverandi lögverndunarlaga, eru gerðar auknar kröfur um menntun kennara með meistaranám sem meginviðmiðun starfsréttinda. Auk þess eru starfsréttindi leikskólakennara lögvernduð og styrkir það enn frekar leikskólastigið. Frumvörpin bera þess skýr merki að vera unnin samtímis með áherslu á samræmingu með samhljóm að leiðarljósi. Þá bera þau þess vitni að horft er til skólakerfisins fyrst og fremst með velferð og hagsmuni þeirra er þjónustu skólanna njóta, þ.e. barnanna sjálfra og fjölskyldna þeirra, í huga. Með því að búa þeim kjöraðstæður til náms og þroska aukum við verðmæti þess tíma sem einstaklingur er í skóla og um leið þjóðhagslegan ávinning. Íslenskt skólakerfi felur í sér að öll börn eiga að geta notið uppeldis og menntunar við hæfi. Þetta er ekki síst mikilvægt þegar um er að ræða börn með ýmiss konar sérþarfir. Með frumvörpunum er leitast við að tryggja enn betur þessi réttindi miðað við gildandi lög. Með frumvörpunum er stigið stórt skref í framfaraátt með því að lögfesta að leikskólar og grunnskólar skuli vera án aðgreiningar, þ.e. að þeir skuli taka á móti öllum börnum óháð stöðu þeirra og sérþörfum. Virðulegi forseti. Ég vík þá máli mínu að frumvarpi til laga um leikskóla. Meginmarkmið frumvarpsins er að móta skýra löggjöf sem styrkir menntun og uppeldi í leikskólum með velferð barnanna okkar að leiðarljósi og festir leikskólann enn betur í sessi sem fyrsta skólastigið hér á landi og það hefur vakið eftirtekt í útlöndum. Þess hefur verið gætt að frumvarpið hafi samhljóm við löggjöf um önnur skólastig með möguleika á samfellu og samstarfi milli einstakra skólastiga. Þá hefur verið lögð áhersla á að frumvarpið leiði til meiri sveigjanleika milli og innan skólastiga til að skólar verði betur í stakk búnir að mæta þörfum hvers og eins barns. Frumvarpið endurspeglar breytta samfélagshætti og þá miklu þróun á leikskólastigi frá setningu gildandi laga frá árinu 1994. Gjörbylting hefur orðið á aðsókn að leikskóla og dvelja börn nú mun lengur þar dag hvern en þau gerðu fyrir áratug. Þá hefur samsetning barnahópsins breyst mikið einkum hvað varðar aukinn fjölda barna sem koma að utan með annað móðurmál en íslensku og börn koma einnig yngri inn í leikskóla. Í ljósi þeirrar breytingar er m.a. lögð áhersla á að leikskólar horfi til snemmtækrar íhlutunar og þeirrar aðferðafræði sem hún byggist á en með því er leitast við að bregðast á viðeigandi hátt sem fyrst við ýmsum þroskafrávikum þannig að öllum börnum séu búnar kjöraðstæður til náms og þroska allt frá byrjun. Frumvarpið ber þess enn fremur skýr merki að leikskólinn er styrktur í sessi sem fyrsta skólastigið eins og ég gat um og mikilvægur hlekkur í samfellu náms. Þá er áhersla lögð á að hugmyndafræði leikskólans sem byggist á leik og skapandi starfi verði áfram leiðarljós leikskólastarfs samhliða áherslu á nám og uppeldi í samræmi við markmið aðalnámskrár leikskóla. Ég ætla örstutt að gera grein fyrir helstu áhersluatriðum og nýmælum: Til að mynda er lögð áhersla á velferð barna og hagsmunir þeirra hafðir í fyrirrúmi sem áður. Réttindi og skyldur foreldra og barna eru skilgreind með skýrum hætti, þar með talið málskotsréttur, réttur leikskólabarna til sérfræðiþjónustu og upplýsingaskylda við foreldra. Leitast er við að koma til móts við breyttar aðstæður foreldra og barna vegna nýrra atvinnu- og þjóðfélagshátta. Möguleikar foreldra á að hafa áhrif á og taka þátt í starfsemi leikskóla eru auknir, mat á skólastarfi og upplýsingagjöf í starfsemi leikskóla eru stórefld og sett eru greinarbetri viðmið um mat og eftirlit með gæðum leikskólastarfs og upplýsingamiðlun. Þetta er mikilvægt. Forræði sveitarfélaga og verkefnaskipting milli þeirra, ríkis, stjórnvalda og leikskóla eru skýr. Ákvæði um rekstrarleyfi leikskóla eru skýrð og samrekstur skóla heimilaður. Aukin áhersla er á faglegt starf í leikskólum, þeir setji sér skólanámskrá og stofnaður er nýr sjóður til að styrkja þróunarverkefni, sprotasjóður. Í I. kafla frumvarpsins eru gildissvið þess og hlutverk skilgreind. Þar gætir ákveðinnar grundvallarbreytingar frá gildandi lögum, þ.e. ekki er lengur gert ráð fyrir að lok leikskólanáms miðist eingöngu við 1. september árið sem börn verða 6 ára. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að félagsþroski og námsframvinda barna geti ráðið því hvenær þau ljúka leikskólanámi og hefji nám í grunnskóla. Þessi breyting er liður í því að gera skólakerfið sveigjanlegra með tilliti til þarfa hvers og eins barns þannig að unnt er að fara hraðar eða hægar í gegnum skólakerfið. Þá hefur í 2. gr. frumvarpsins verið tekið tillit til fjölmargra ábendinga sem laganefndinni bárust um mikilvægi þess að ný löggjöf um leikskólann endurspeglaði m.a. fjölmenningarlegt samfélag hér á landi og tekið tillit til þess sem sagt hefur verið hjá Mannréttindadómstóli Evrópu. Orðalaginu „að efla kristilegt siðgæði“ er breytt í að leikskóli skuli efla siðferðisvitund barna. Hér er ekki, og ég vil undirstrika það, um efnislega breytingu að ræða heldur viðurkenningu á því að leikskólar eru mennta- og uppeldisstofnanir sem virða fjölbreytileika. Áhersla er lögð á að með þessari breytingu er ekki verið að draga úr mikilvægi kristinnar trúar og kristilegu gildismati, menningu og hefðum. Markmiðskaflanum er einnig breytt lítillega með hliðsjón af þróun leikskólans undanfarin ár. Breytingarnar eru til að undirstrika þátt kennslu og náms í leikskólastarfi til jafns við umönnun og uppeldi. Í frumvarpinu er að finna skilgreiningu á hugtakinu foreldri sem vísi til þeirra sem fara með forsjá barns í skilningi barnalaga. Þetta er talið nauðsynlegt vegna fjölgunar tilvika þar sem foreldrar fara sameiginlega með forsjá og til afmörkunar á því við hverja er átt með hugtakinu. Stuðst er við sömu afmörkun í frumvarpi til laga um grunnskóla sem lagt er fram samhliða þessu frumvarpi. Í II. kafla frumvarpsins er fjallað um stjórnskipan leikskóla. Skyldur leikskólastjóra sem yfirmanns og faglegs leiðtoga eru einnig skýrðar og bundið er í lög að þeir eigi áheyrnarfulltrúa í nefnd sem fer með málaflokkinn. Í kaflanum er einnig það nýmæli að menntamálaráðherra skuli gera Alþingi grein fyrir skólastarfi í leikskólum þriðja hvert ár og er það til samræmis við ákvæði í grunn- og framhaldsskólalögum. Með þessu vonast ég til þess að við fáum enn frekari umræðu um skólamál hér á þinginu og jafnframt því að aukið eftirlitshlutverk verður af hálfu ráðuneytisins gagnvart skólastigunum. Það er mikilvægt og einnig brýnt að Alþingi komi hér sterkar inn. Í III. kafla frumvarpsins er fjallað um starfslið leikskóla, menntun þess, skyldur og réttindi. Einnig eru nokkur nýmæli þar, til að mynda tilvísun í ákveðið frumvarp um menntun og ráðningu kennara þess efnis að að lágmarki 2/3 hlutar stöðugilda við kennslu, umönnun og uppeldi barna skuli teljast til stöðugilda leikskólakennara. Þetta er grundvallarbreyting, herra forseti, frá því sem er í gildandi löggjöf þar sem gert er ráð fyrir að allir sem starfi við kennslu og uppeldi hafi leikskólakennaramenntun en heimild er gefin leikskólum til að ráða aðra ef ekki fást leikskólakennarar til starfa. Í kaflanum er jafnframt að finna nýmæli er taka til þagmælsku starfsfólks og til þess að við ráðningu í leikskóla liggi fyrir sakavottorð eða heimild leikskólastjóra til að afla upplýsinga úr sakaskrá. Annað nýmæli í kaflanum eru ákvæði um símenntun fyrir leikskólakennara og leikskólastjóra. Einnig er fjallað um aðkomu foreldra að leikskólastarfi í IV. kafla frumvarpsins en sá kafli endurspeglar ábendingar fjölmargra hagsmunaaðila um mikilvægi þess að auka aðkomu foreldra að starfinu. Ábyrgð á uppeldi barna hvílir einkum á herðum foreldra en öflugt og náið samstarf þeirra og starfsliðs leikskóla er lykill að vellíðan og þroska barna. Stofnun foreldraráða við leikskóla er ein leið til að styrkja aðkomu foreldra að málefnum leikskólanna þar sem þeim er gefinn kostur á að hafa meiri áhrif á faglegt starf og því er í frumvarpi þessu gert ráð fyrir því að slíkum vettvangi verði komið á í leikskólum með sama hætti og verið hefur í grunnskólum. Þá er að finna í frumvarpinu ákvæði um að leikskólar skuli leitast við að tryggja foreldrum sem ekki tala íslensku eða nota táknmál þjónustu með túlkun upplýsinga, munnlegum og/eða skriflegum, sem eru mikilvæg nýmæli og að mínu mati réttarbót. Í V. kafla frumvarpsins eru skýr ákvæði um starfsumhverfi leikskóla og að horft verði til nokkurra grundvallaratriða við gerð og hönnun leikskólahúsnæðis. Tekið verði í auknum mæli mið af þörfum leikskólabarna, starfsliðs leikskóla og þeirrar starfsemi er þar fer fram. Þetta atriði er sérstaklega mikilvægt í ljósi þróunar á síðustu árum, m.a. á lengd dvalartíma leikskólabarna. Grundvallarbreyting frá gildandi löggjöf er að viðmið vegna barngilda og rýmis verða tekin úr reglugerð og þess í stað verði aðstæður látnar ráða á hverjum stað barnafjölda að teknu tilliti til lágmarkskrafna um húsnæði og aðbúnað barna og starfsfólks. Sérstaklega er kveðið á um skyldur hvers leikskóla til að móta skólanámskrá. Sú skylda hefur hvílt á leikskólum að móta skólanámskrá en nú er einungis kveðið á um slíkt í aðalnámskrá leikskóla. Þá hefur sú breyting verið gerð að skólanámskrá skal fá umsögn foreldraráðs og staðfestast af nefnd sem fer með málefni leikskóla í umboði sveitarstjórna. Þar er einnig það nýmæli að sveitarstjórnum er gert að leitast við að koma á nánu og skilvirku samstarfi leik- og grunnskóla. Mikilvægt er að vandað sé til verka við framkvæmd þessa samstarfs og að skólastigin bæði, nemendur og starfslið skóla, taki virkan þátt í því. Í ljósi áherslu á samfellu milli skólastiga er að finna í frumvarpinu ákvæði um miðlun upplýsinga um hvert barn á milli skólastiga þannig að upplýsingar fylgi barninu frá leikskóla í grunnskóla. Þetta er ekki síst mikilvægt í ljósi þess að grunnskólanám á að vera eðlilegt framhald af leikskólanáminu. Sprotasjóður, sem áður var þróunarsjóður, er hér í annarri útfærslu en í gildandi lögum og verður sjóðurinn sameiginlegur með öðrum skólastigum með víðtækara hlutverk, líka til þess að undirstrika að við skoðum þetta sem heild, sem eina samfellu þannig að við lítum á skólakerfið sem, eins og ég gat um, eina heild og þess vegna er mikilvægt að sjóðurinn taki heildstætt yfir allt skólastigið. Aukin áhersla er á mikilvægi eftirlits og mat á gæðum leikskólastarfs, það endurspeglast í VII. kafla frumvarpsins. Leitast er við að skapa grundvöll fyrir umbóta- og þróunarstarf í leikskólum og tryggja þátttöku leikskólakennara, barna og foreldra í mati á leikskólastarfi. Í frumvarpinu er sveitarfélögum tryggð aðkoma að ytra mati á þeirri starfsemi sem fram fer í leikskólum þar sem ákvæði um mat og eftirlit með gæðum leikskólastarfs miða að því að sveitarfélögum sé gert kleift að fylgja eftir skólastefnu sinni og áherslum í leikskólastarfi sem fram koma í skólanámskrám. Fjallað er um sérfræðiþjónustu og stoðkerfi leikskóla í VIII. kafla. Þar eru ákveðnar breytingar, t.d. er gert ráð fyrir að sveitarfélög stuðli að því að nauðsynleg þjónusta fari fram innan leikskólans. Frumvarpið gerir ráð fyrir skýlausum rétti barna til þeirrar þjónustu sem að mati viðurkenndra greiningaraðila og annarra sérfræðinga er þörf á. Meginmáli skiptir að mínu mati að þjónustan sé veitt og ákjósanlegast er að hún sé veitt innan leikskóla. Þá er nýmæli að leikskólastjóra ber að samræma störf þeirra sem fara með málefni einstakra barna er lýtur að sérfræðiþjónustu og hafa samráð við félagsþjónustu sveitarfélaga eftir því sem þurfa þykir. Sérstakur kafli er um stofnun og rekstur leikskóla og er sveitarfélögum skylt að setja sér reglur um veitingu rekstrarleyfa um rekstur leikskóla á vegum annarra en sveitarfélaga. Sjálfstætt reknum leikskólum hefur fjölgað undanfarin ár og því er þörf á að skýrar sé kveðið á um ábyrgð, réttindi og skyldur rekstraraðila. Einnig eru tvö heimildarákvæði fyrir sveitarstjórnir til að nýta sér við rekstur leikskóla. Þá er heimildarákvæði fyrir samvinnu fleiri en eins sveitarfélags um rekstur leikskóla og samrekstri leikskóla, grunnskóla og tónlistarskóla. Forsendur fyrir slíku fyrirkomulagi eru fagleg en ekki síður rekstrarleg sjónarmið. Markmiðið með heimildarákvæðinu er einkum að auðvelda fámennum sveitarfélögum að reka viðkomandi skólastig og sambærilegt ákvæði er einnig í frumvarpi til laga um grunnskóla. Þá er bætt við nýju ákvæði um þróunarskóla er veitir heimildir til að taka upp nýbreytni í leikskólastarfi með því að víkja frá einstökum ákvæðum laga og aðalnámskrár. Þá er nýtt ákvæði um málsmeðferðarreglu í ákveðnum málum sem talin er þörf á að lögbinda, m.a. til að tryggja rétt leikskólabarna til ákveðinnar þjónustu í leikskólum. Virðulegi forseti. Ísland er eitt fárra landa sem lagalega hefur skilgreint leikskólann sem fyrsta skólastigið. Frumvarpið styrkir stoðir leikskólans og felur í sér aukna viðurkenningu á skólastiginu sem mikilvægum hlekk í skólagöngu barnanna okkar. Íslenskt skólakerfi byggist á því að engum sé mismunað. Öll börn eiga jafnan rétt til leikskólagöngu og eiga að sitja við sama borð óháð stöðu eða þörfum. Þetta er sérstaklega mikilvægt þegar um er að ræða börn með sérþarfir. Leikskólum ber að taka tillit til þess að börn koma á ólíkum forsendum í leikskóla og þá er það verkefni leikskóla að jafna þann mun með stuðningi ríkis og sveitarfélaga. Það er sameiginlegt hagsmunamál okkar allra að gera skóla á Íslandi enn betri en þeir eru í dag. Leikskólinn er skóli án aðgreiningar þar sem öllum börnum er sinnt eins vel og kostur er á sviði menntunar og uppeldis. Með aukinni áherslu á hagsmuni barnsins, á þátttöku foreldra í mótun leikskólastarfs, á menntun, réttindi og skyldur starfsliðs leikskóla og sjálfstæði sveitarfélaga og einstakra leikskóla til að móta rekstur og faglegt starf í leikskólum færumst við skrefinu nær því að gera leikskólana okkar enn betri í þágu barnanna okkar. Ég ætla þá að fara yfir í grunnskólana. Frumvarpið um grunnskólana er grundvallað á því meginsjónarmiði að börnum á skólaskyldualdri séu búnar kjöraðstæður til náms og þroska. Megináherslur frumvarpsins verði eftirfarandi: Skapa á skilyrði fyrir menntun íslenskra barna, að þau verði til fyrirmyndar á alþjóðavísu. Leitast við að tryggja velferð allra grunnskólabarna og að þau fái jöfn tækifæri til náms. Stuðla að því að nemendur og foreldrar þeirra eigi fjölbreytta valkosti um val á grunnskólum og tilhögun náms, að nám verði lagað að ólíkum þörfum nemenda og að þeir taki virkan þátt í skólastarfi. Auka á svigrúm og samfellu á milli skólastiga og innan grunnskólastigsins. Það er nokkuð sem allir á Alþingi hafa kallað eftir á undanförnum árum. Grunnskólabörn fái viðunandi stuðning í námi og sérfræðiþjónusta verði samhæfð með þarfir barnsins að leiðarljósi, ábyrgð, réttindi og skyldur barna og foreldra verði skýrð, sköpuð verði skilyrði fyrir aukinni þátttöku foreldra í skólastarfi og sterkari tengslum þeirra við stjórn skólans og skólasamfélagið almennt. Forræði sveitarfélaga í skólarekstri aukið og sjálfstæði skóla verði meira. Skýrari verkaskipting er sett inn milli ríkis og sveitarfélaga og stjórnenda og staðfest sú meginregla að menntun barna í grunnskólum landsins sé gjaldfrjáls. Markmið grunnskólastarfa eins og þau voru skilgreind í eldri lögum um grunnskóla frá árinu 1974 hafa að grunni til haldist lítið breytt. Á þeim tíma sem liðinn er hefur íslenskt þjóðfélag tekið miklum breytingum eins og við þekkjum. Markmiðsgrein frumvarpsins er ætlað að taka mið af fjölbreytileika nemendahópsins en einnig er þar lögð áhersla á sköpun og frumkvæði. Í gildandi lögum er fjallað um markmið skólastarfs og þar segir að starfshættir skólans skuli m.a. mótast af kristilegu siðgæði. Í frumvarpinu er á hinn bóginn vísað til jafnréttis, ábyrgðar, umhyggju, sáttfýsi og virðingar fyrir manngildi og hefur það m.a. verið sett inn í námskrána. Eru breytingarnar gerðar að höfðu samráði við fjölmarga aðila. Framangreind hugtök endurspegla hugtök kristilegs siðgæðis og grunngildin sem íslenskt þjóðfélag byggir á. Skyldur einstaklingsins við umheiminn og náungann eru ítrekaðar. Um leið er undirstrikað mikilvægi þess að börn fái tækifæri til að nýta og þroska sköpunarkraft sinn og að skólastarfið leggi grundvöll að sjálfstæðri hugsun nemenda og frumkvæði. Þá er greinilega lögð áhersla á að grunnskólar skuli stuðla að góðu samstarfi við heimilin með það að markmiði að tryggja farsælt skólastarf. Ég legg áherslu á, herra forseti, að með breytingunni er ekki verið að draga úr mikilvægi kristinnar trúar og kristilegu gildismati, menningu okkar og hegðun. Virðulegi forseti. Samkvæmt alþjóðlegum mælikvörðum eru aðstæður íslenskra grunnskóla með því besta sem gerist hvað varðar húsnæði og fjármagn til rekstrar. Í samanburði OECD kemur fram að fjárframlög og fjöldi kennara miðað við fjölda nemenda er með því hæsta sem gerist í aðildarríkjum stofnunarinnar. Í samanburði á þekkingu á færni 15 ára nemenda, PISA-könnuninni, sem sama stofnun stendur fyrir, er árangur íslenskra nemenda hins vegar aðeins fyrir neðan meðallag og ekki viðunandi í samanburði við þjóðir sem við viljum bera okkur saman við. Það er öllum ljóst sem kynnt hafa sér málin að sveitarfélögin hafa sýnt mikinn metnað í rekstri grunnskóla og oft búið nemendum fyrirmyndaraðstöðu og eflt stuðning við þá í námi. Ísland er í fararbroddi hvað varðar að skapa skóla án aðgreiningar og aðlaga starf grunnskóla að þörfum barna með sérþarfir. Áhersla er lögð á að sveitarfélög axli aukna faglega ábyrgð á starfi grunnskóla meðfram rekstrarlegri ábyrgð. Samhliða er menntamálaráðuneytinu sett aukin skylda til að veita sveitarfélögunum og grunnskólum aðhald með virku mati og virku eftirliti. Hlutverk grunnskóla er að veita nemendum góða alhliða menntun jafnframt því að stuðla að almennri velferð barna. Líkt og í fyrri lögum um grunnskóla er í frumvarpinu gert ráð fyrir að menntamálaráðuneytið setji grunnskólum aðalnámskrá þar sem kveðið skal á um meginmarkmið náms og kennslu, sett viðmið um þekkingu og færni nemenda á ólíkum námssviðum. Í vaxandi mæli skal taka viðmið um þekkingu og færni, miða að alþjóðlegum skilgreiningum sem m.a. eru þróaðar í samstarfi Evrópuríkja. Ég fer nú stuttlega yfir könnunarprófin í frumvarpinu. Þar eru felld ákvæði um samræmd lokapróf sem áður var m.a. ætlað hlutverk við innritun í framhaldsskóla. Í staðinn er lagt til í frumvarpinu að nemendur í 10. bekk taki könnunarpróf sambærileg þeim sem lögð eru fyrir í 4. og 7. bekk. Þau skulu lögð fyrir nemendur í fyrri hluta 10. bekkjar þannig að þau nýtist bæði nemendum og skólum í starfi þeirra. Þar er verið að hlusta á þá miklu gagnrýni sem sett hefur verið fram, að samræmd próf í 10. bekk séu of stýrandi. Megintilgangur samræmdra prófa verður að afla upplýsinga um námsstöðu einstaklinga sem nýtast þeim við áframhaldandi nám en einnig er möguleiki að nýta sér niðurstöðu prófanna til að meta árangur skólastarfs almennt. Skólaskyldunni allri er hægt að fullnægja í grunnskólum á vegum sveitarfélaga. Börn geta með heimild skólastjóra hafið nám fyrir sex ára aldur og lokið því á skemmri tíma en 10 árum, uppfylli þau skilyrði í námskrá og hægt er að gera það í sjálfstætt reknum grunnskólum eða öðrum viðurkenndum skólum eins og þeim sem sinna heimakennslu. Í gildandi lögum er kveðið á um að kennsludagar nemenda skuli ekki vera færri en 170. Í frumvarpinu er lagt til að kveðið verði á um 180 skóladaga nemenda ef skipting milli kennsludaga og annarra starfsdaga nemenda verður á ábyrgð skólastjóra að höfðu samráði við skólaráð og að fenginni staðfestingu skólanefndar. Grunnskólar eiga að gæta að velferð barna eins og eðlilegt er, gæta að andlegri og líkamlegri félagslegri vellíðan þeirra barna er hann sækja. Réttur barna til skólagöngu er skýrt settur fram og skyldur sveitarfélaga í þeim efnum áréttaðar í 5. gr. frumvarpsins. Einnig er kveðið á um réttindi nemenda til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri varðandi námsumhverfi, námstilhögun og fyrirkomulag en jafnframt er kveðið á um skyldu þeirra til að hlíta reglum. Lagt er til að lögfest verði sú meginstefna að skóli sé án aðgreiningar og veiti öllum börnum þjónustu óháð uppruna, tungumáli, heilsu eða fötlun. Einnig er kveðið skýrar á - ég vil vekja athygli á því - um réttindi fósturbarna til skólagöngu en áður. Velferð barna í grunnskólum byggir ekki síst á því að foreldrar og forráðamenn gæti hagsmuna barna sinna. Þeir eigi samstarf við skóla og styðji börnin á skólagöngu þeirra. Í frumvarpinu er kveðið á um réttindi og skyldur foreldra hvað það varðar og þar segir að foreldrar eigi rétt á að taka þátt í námi barna sinna og geti átt val um grunnskóla fyrir börnin sín innan sveitarfélagsins. Síðast var sjónarhorn barna og aðstandenda, er þar fyrir mestu að þjónustan sem barnið á kröfu á til að geta stundað nám sitt sé fyrir hendi og sé greiðlega veitt. Skiptir þá ekki máli hvort þjónusta falli formlega undir skóla, félags- eða heilbrigðisþjónustu. Einnig er aukin krafa af hálfu foreldra að þjónusta sé veitt innan grunnskólans ef þess er nokkur kostur. Innan grunnskóla er nú veitt ýmisleg sérfræðiþjónusta, svo sem námsráðgjöf, sálfræðiþjónusta og fleira. Mikilvægt er að koma samhæfingu í sérfræðiþjónustu innan skóla og sveitarfélaga, félagsþjónustu og heilbrigðisþjónustu milli ráðuneyta og milli ríkis og sveitarfélaga. Kerfið allt verður að tala saman til að við getum sinnt börnunum okkar sem mest og best. Mikilvægt er að önnur sérþjónusta sem ákveðinn hópur fatlaðra barna þarf á að halda, svo sem sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun og talkennsla, geti farið fram að hluta til eða alfarið í skólunum óski foreldrar eftir því. Þarna verða kerfin að vinna saman með hagsmuni barnsins og foreldranna að leiðarljósi. Í frumvarpinu er hlutur stjórnvalda og stjórnenda skýrar afmarkaður en áður var. Á það jafnt við um ríkisvaldið, sveitarfélög og skólanefndir, skólaráð og skólastjórnendur. Menntamálaráðherra fer með yfirstjórn málefnanna sem lögin taka til og hefur með hendi sérstakt stjórnsýslueftirlit á grundvelli tilgreindra heimilda í frumvarpinu er varðar réttindi og skyldur nemenda og foreldra. Sveitarfélög eru sjálfstætt stjórnvald og þau bera ábyrgð á skipun og framkvæmd skólahalds í grunnskólum innan sinna vébanda. Þau og skólarnir hafa með frumvarpinu mun meira sjálfræði varðandi mótun skólastefnu. Í frumvarpinu er skilgreint hvaða ákvarðanir er varðar réttindi og skyldur nemenda eru kæranlegar til menntamálaráðuneytis og hvað beri að leysa á vettvangi skóla eða sveitarfélags. Sveitarstjórnum er falin meiri ábyrgð á faglegu starfi í grunnskólum og skólastjórum er með frumvarpinu falið skýrara stjórnmálahlutverk. Þeim er veitt meira svigrúm en áður til að skipa málefnum skóla og stjórnun með þeim hætti sem fellur að þörfum hverju sinni. Við treystum á fagfólkið. Þá er búinn til nýr samráðsvettvangur um skólahaldið með skólaráðum sem í sitja fulltrúar kennara og annars starfshóps, foreldra og grenndarsamfélags og nemenda eftir því sem við á. Með þeim hætti er leitast við að efla lýðræðislega virkni þeirra sem tengjast starfi grunnskólans og áhrif þeirra á stefnumótun og starfsemi skóla og almenna umgjörð skólastarfs. Ýmis nýmæli eru sem varða heimild sveitarfélaga til að reka saman grunnskóla, leikskóla og tónlistarskóla að fenginni umsögn skólanefndar svipað og er í leikskólafrumvarpinu. Frumvarpið miðar einnig að því að kennsla og námsgögn í skyldunámi skuli áfram veitt nemendum þeim að kostnaðarlausu. Nýmæli er hins vegar að kveðið er á um að hið sama eigi við um nám grunnskólanemenda sem er að aukast. Í framhaldsskólum er námið metið sem hluti af grunnskólanámi. Í frumvarpinu er að finna ákvæði um að sveitarfélögum sé heimilt að taka gjald fyrir skólamáltíðir og lengda viðveru utan daglegs kennslutíma samkvæmt sérstakri gjaldskrá sem þau setja. Á hinn bóginn er samkvæmt frumvarpinu ekki heimilt að taka gjald af nemendum vegna ferðalaga sem flokkast undir vettvangsnám eða eru að öðru leyti hluti af skyldunámi þeirra en þó er heimilt að innheimta gjald fyrir uppihald í námsferðum nemenda. Meginmarkmiðið er að takmarka gjaldtökuheimild skóla og skýra þær. Þá er einnig gert ráð fyrir í 47. gr. frumvarpsins að unnt verði að kæra til menntamálaráðuneytisins ákvarðanir sem teknar hafa verið af hálfu grunnskóla um rétt og skyldu einstakra nemenda, þ.e. ákvarðanir sem falla undir gildissvið stjórnsýslulaga. Meðal þeirra ágreiningsmála sem lotið geta kæru samkvæmt frumvarpinu er þegar ekki næst samkomulag milli foreldra og skóla um fyrirkomulag skólavistunar barns sem þarf á sérúrræði að halda. Skal skólastjóri þá taka ákvörðun í málinu á grundvelli ákvæða stjórnsýslulaga. Þótt meginsjónarmiðið sé að foreldrar geti ákveðið skólavistun í almennum skóla eða sérúrræði geta komið upp tilvik þar sem skoðað verði mál með heildarhagsmuni barnsins að leiðarljósi. Málsmeðferðin tekur mið af óskum aðila sem komið hafa að framkvæmd málanna og er til þess ætluð að tryggja réttindi barnsins. Samkvæmt ákvæðinu skal setja í reglugerð nánari ákvæði þar sem m.a. verði kveðið á um málsmeðferð í kærumálum samkvæmt greininni. Gert er ráð fyrir að til ákvörðunar skólastjóra komi einungis í undantekningartilfellum. Ég hef þegar fengið gagnrýni þess efnis að ekki megi skerða rétt foreldra til að velja skólaúrræði fyrir börn sín með þessum hætti. Ég vil því sérstaklega óska eftir að menntamálanefnd taki atriðið til sérstakrar skoðunar og tryggi við afgreiðslu málsins ótvíræðan rétt foreldra nemenda með sérþarfir að velja skóla fyrir börn sín. Ýmsar fleiri breytingar eru, herra forseti, sem vert væri að vekja athygli á en ég hef farið einungis yfir meginatriði. Aukinn sveigjanleiki er boðaður, eins og ég hef sagt, samhliða auknu sjálfstæði og aukið svigrúm fyrir sveitarfélögin, skóla og skólarekstur allan í gegnum grunnskólann og allt er þetta gert til að efla umbótastarf og menntakerfið okkar. Ég mun nú víkja að framhaldsskólafrumvarpinu en engum dylst að hlutverk framhaldsskóla hefur tekið miklum breytingum. Aukin sókn í menntun hefur skilað sér í mikilli fjölgun framhaldsskólanema og reyndar einnig háskólanema, enda þurftum við að herða á hvað það varðar og okkur hefur tekist það. Mun fleiri en áður ákveða að sækja sér menntun á framhaldsskólastigi og er það vel. Breytingar á samfélagi og atvinnuháttum kalla því á að framhaldsskólinn veiti breiðari hópi nemenda fjölbreyttari undirbúning fyrir líf og starf og frekari menntun en áður hefur þekkst. Hann verður að þroska og mennta einstaklinginn í víðum skilningi og fyrir marga er nám í framhaldsskóla mikilvægur undirbúningur til starfa á vinnumarkaði sem gerir æ meiri og fjölbreyttari kröfur um menntun og færni. Síðast en ekki síst undirbýr framhaldsskólinn einstaklingana fyrir frekara nám og þá oftast á háskólastigi þar sem námið byggist á þeim undirbúningi sem fer fram í framhaldsskólum. Framhaldsskólinn á sem sagt að taka tillit til þarfa atvinnulífsins annars vegar og hins vegar til háskólanna og það þekkja þeir sem lesið hafa og mótað starfsnámsskýrsluna og tillögu þeirra sem settu fram starfsnámsskýrsluna. Frumvarpið er afrakstur víðtæks samráðs og byggir á störfum margra nefnda og starfshópa og mér er til efs að fleiri einstaklingar hafi lagt hönd á plóg við undirbúning frumvarpanna. Vinna við gerð frumvarpsins fór fram eins og ég hef áður rakið samkvæmt svokölluðu 10 skrefa samkomulagi mínu og Kennarasambands Íslands um umbætur og sókn í skólastarfi. Með frumvarpinu er leitast við að skapa almenna rammalöggjöf um málefni framhaldsskólans þannig að skólar fái sem mest sjálfstæði og svigrúm til að sýna frumkvæði og skapa sér sérstöðu. Greina má meginatriði og markmið frumvarpsins í nokkra þætti og það geri ég síðar en ég vil undirstrika að frumvarpið felur í sér heildstæðar breytingar á framhaldsskólakerfinu. Frumvarpið miðar einkum að eftirfarandi: Að sem flestir ljúki námi á framhaldsskólastigi og stórlega dragi úr brottfalli. Það hefur margoft verið rætt og ég er sannfærð um að þær leiðir sem boðaðar hafa verið og byggja m.a. á skýrslu starfsmannanefndar, munu skila okkur því að draga muni úr brottfalli. Frumvarpið miðar einnig að því að allir nemendur eigi kost á námi við hæfi í fjölbreyttu námsframboði, að tengsl framhaldsskóla við grunnskóla og háskóla séu sveigjanleg og þjál. Að réttur nemenda til skólavistar og náms verði styrktur m.a. með fræðsluskyldu stjórnvalda til 18 ára aldurs. Að gildi stúdentsprófs verði óskorað en framhaldsskólinn gefur kost á að byggja upp mismunandi námsframboð varðar hvað inntak og skipulag, að stórefla náms- og starfsráðgjöf og stuðning við nemendur, að draga stórlega úr miðstýringu á námsframboði og námskrárgerð og hvetja til aukins frumkvæðis skóla með frelsi þeirra til að þróa námsbrautir sem nýta sér síðan sérstöðu sína og styrk. Að skilgreina með greinargóðum hætti ólík námslok á framhaldsskólastigi og taka upp nýtt próf, framhaldsskólapróf. Að tekið verði upp nýtt einingakerfi í framhaldsskólum sem miðist við vinnuframlag nemenda og taki til alls náms, verknáms jafnt sem bóknáms, og að stúdentsnám á bóknáms- og verknámsbrautum verði jafngilt. Við ætlum að tryggja hag og stöðu nemenda og starfsmanna í iðn m.a. með því að framhaldsskólar beri ábyrgð á vinnustaðanámi. Jafnframt eru markmið frumvarpsins þau að gæði náms verði tryggð með því að efla innra og ytra mat á skólastarfi með stuðningi við umbætur í skólastarfi. Framhaldsskólar beri skýrari ábyrgð á heilsuvernd nemenda, forvörnum og skólastarfi og komið verði til móts við þarfir fatlaðra nemenda og annarra nemenda með heilsutengdar sérþarfir. Ég ætla að stikla á stóru í efni frumvarpsins en vísa síðan til umfjöllunar í athugasemdum við það. Samkvæmt frumvarpinu flyst gerð námsbrautar frá ráðuneyti til framhaldsskólanna. Við drögum úr miðstýringu. Það þýðir að skólunum er falin eiginleg tillögugerð um fyrirkomulag, samhengi og inntak náms. Menntamálaráðuneytið mun eftirleiðis eingöngu gefa út almenna hluta aðalnámskrár en framhaldsskólar bera ábyrgð á gerð skólanámskrár og semja námsbrautalýsingar á grunni skólanámskrár og leggja fyrir ráðherra til staðfestingar í samræmi við viðmiðun lokaprófs. Það fyrirkomulag mun gilda um allt nám á framhaldsskólastigi, sérhæfðar námsbrautir og iðn- og verknám jafnt sem bóknám. Framhaldsskólarnir munu að fengnu þessu hlutverki geta markað sér sérstöðu. Samkvæmt þessu flyst uppbygging námsbrauta þannig til skólanna en staðfestingarvaldið verður hjá ráðherra. Þetta er grundvallarbreyting og ég held að hún hljóti að vera mikið fagnaðarefni fyrir skólana en jafnframt og ekki síst mikil áskorun fyrir þá. Frumvarpið kveður á um að horfið verði frá einingakerfi sem er við lýði í framhaldsskólum, en samkvæmt því og þeim námskrám sem í gildi eru á bóknámsbrautum þarf nemandi að ljúka 140 einingum til stúdentsprófs. Í því kerfi sem lagt er til að tekið verði upp er útreikningur eininga miðað við vinnuframlag nemanda. Það kerfi sem við lýði er byggðist á kennslustundafjölda í einstökum áföngum. Rétt er að vekja athygli á einmitt þessu atriði, að útgangspunkturinn er vinna nemandans og að nýtt einingakerfi tekur til alls náms allra nemenda, sama hvaða brautir þeir velja. Með því er stigið skref í þá átt að gera öllu námi jafnhátt undir höfði, að meta vinnu nemenda á einum kvarða. Samkvæmt frumvarpinu mundi ársvinna nemanda svara til 60 eininga. Það einingakerfi sem hér er lagt til svarar til einingakerfis sem tekið var upp á háskólastigi með gildistöku laga um háskóla og ætti því að auðvelda háskólum að fara í samstarf við framhaldsskóla, hugsanlega varðandi viðbótarnám til stúdentsprófs, sem menn hafa líka verið að kalla eftir hér og er vísað til í starfsnámsskýrslunni. Breyting á einingakerfi, ábyrgð á sviði framhaldsskóla við skipulagningu námsbrauta svo og lenging á árlegum starfstíma skóla úr 175 dögum í 180 kallar á endurskoðun á umfangi náms og endurskilgreiningar á einstökum áföngum, inntaki þeirra en ekki síður einingavægi. Ég vil í örstuttu máli fjalla um þau mismunandi lokapróf í framhaldsskólum sem frumvarpið kveður á um. Fyrst vil ég fara yfir í framhaldsskólaprófið en lagt er til að þar verði nýtt próf, framhaldsskólapróf, tekið upp. Miðað er við að framhaldsskólar semji sérstakar námsbrautalýsingar þar sem reynt er að koma til móts við ólíkar þarfir nemenda. Vonir standa til að tilkoma þessa prófs geti verið mikilvægur liður í að draga úr brottfalli nemenda. Þar sem skipulag námsbrauta hefur verið tekið föstum tökum hafa þær skilað ágætu námsfólki upp í framhaldsskólann, til fagnáms, til stúdentsprófs og síðan til æðri mennta. Reynslan af almennu námsbrautunum hefur verið til athugunar og er ljóst að samhliða því sem tekið er upp nýtt framhaldsskólapróf muni gefast færi á að koma á ýmsum öðrum úrbótum í slíku námi til hagsbóta m.a. fyrir þann hóp sem ekki hefur fram til þessa fundið þar nám við hæfi. Starfréttindapróf er samheiti yfir öll lokapróf sem veita tiltekin starfsréttindi og miðað er við að starfsgreinaráð séu ráðgefandi um megininntak starfsréttindaprófa en að skólar fái svigrúm til að þróa eigin námsleiðir og námshlutalýsingar í þessum efnum. Með þessu undirstrikum við sjálfstæði skóla til mótunar námsbrauta. Líkt og í öðru námi munu einstakir framhaldsskólar setja fram tillögur að námsbrautalýsingum í starfsréttindanámi og miðstýring í námskrárgerð verður þar með afnumin. Ekki verður um meiri háttar breytingar að ræða hvað varðar skipan prófa til starfsréttinda. Umræðan á fyrri stigum snerist að miklu leyti um breytingar á hefðbundnu námi til stúdentsprófs. Námsleiðir til stúdentsprófs eru nú fjórar lögum samkvæmt, en margir framhaldsskólar hafa boðið nemendum að velja ólík kjörsvið við einstakar brautir. Námskrárgerð og námsbrautarlýsingar til stúdentsprófs hafa alfarið verið í höndum menntamálaráðuneytis, en skólar hafa haft takmarkað svigrúm til mismunandi útfærslna á námsbrautarlýsingum. Sú leið sem lögð er til í frumvarpinu um breytingar á stúdentsprófinu er að mínu áliti mjög skynsamleg og í samræmi við þær raddir sem voru m.a. uppi hjá stjórn og stjórnarandstöðu á síðasta þingi um að auka sjálfdæmi og frelsi skóla varðandi mótun náms og námsframboðs. Rök fyrir því að ráðuneytið gefi út fáar námsbrautir til stúdentsprófs eru ekki lengur sannfærandi að mínu mati, jafnvel þótt skólarnir hafi ákveðið svigrúm til að móta inntak náms á kjörsviðum eins og þeir hafa gert. Mikil gróska hefur verið í námsframboði á háskólastigi og kröfur, og þetta er mikilvægt að hafa í huga, um undirbúning fyrir það verða æ margbreytilegri og við því þurfa stjórnvöld en ekki síður framhaldsskólar að geta brugðist eigi þeir að þjóna nemendum sínum og þörfum atvinnulífs annars vegar og háskóla hins vegar en síðast en ekki síst samfélagsins alls. Eins og gilda mun um allt annað nám á framhaldsskólastigi munu framhaldsskólar gera tillögur til menntamálaráðherra að námsbrautarlýsingum sem leiða til stúdentsprófs. Þó er tilskilið að 45 einingar á hverri námsbraut til stúdentsprófs skuli vera í þeim greinum sem nefndar eru kjarnagreinar framhaldsskólans, þ.e. í stærðfræði, íslensku og ensku. Samkvæmt þessu verður það á ábyrgð einstakra skóla að skilgreina inntak námsins og þar með stúdentsprófsins. Þess er að vænta að við gerð námsbrautarlýsinga til stúdentsprófs muni framhaldsskólar kappkosta að tryggja að meginkostum stúdentsprófsins sé við haldið, jafnframt því sem þeir leitast við að marka sér ákveðna sérstöðu og byggja á þeim sérstöku gæðum sem þeir ráða yfir. Við skipulag náms munu skólar vafalaust kappkosta að nýta námstíma svo vel sem kostur er. Ekki er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að námstími eða einingafjöldi til stúdentsprófs sé skilgreindur í lögum. Leitast er við að skapa framhaldsskólum svigrúm til að gera tillögu um uppbyggingu, skipulag og inntak náms til stúdentsprófs, sem lögð er fyrir ráðherra til staðfestingar. Gert er ráð fyrir að einstakir skólar nýti þetta svigrúm til að útfæra mismunandi námsbrautir til stúdentsprófs, ekki síst í iðn- og verknámsgreinum. Markvisst er stefnt að því að aukinn sveigjanleiki og fjölbreyttara námsframboð á námsbrautum til stúdentsprófs muni leiða til þess að fleiri ljúki námi til stúdentsprófs á skemmri tíma en nú er. Innan hins nýja kerfis verður væntanlega til fjöldi nýrra námsleiða sem henta breiðum hópi fólks með mismunandi þarfir. Við erum því að sjá fram á mun fjölbreyttara stúdentspróf en nú er. Ég vil sérstaklega geta þess að kveðið er á um það í frumvarpinu að framhaldsskólar geti, að fenginni staðfestingu menntamálaráðherra, skilgreint önnur námslok og lokapróf en framhaldsskólapróf, starfséttindapróf og stúdentspróf, þ.e. þau þrjú próf sem ég hef farið yfir. Ef litið er til þróunar á framhaldsskólastigi undanfarin missiri má greina að mikill vöxtur hefur verið í aðsókn að ýmsum styttri og sérhæfðari námsbrautum sem flokkaðar eru sem annað starfsnám í viðtekinni flokkun framhaldsskólanáms. Frumkvæði að stofnun slíkra námsbrauta getur eftir atvikum komið frá launþegasamtökum og fagfélögum, atvinnurekendum, starfsgreinaráðum í samstarfi við skóla eða aðra fræðsluaðila. Loks er í frumvarpinu sérstaklega vikið að námi sem skilgreint er sem viðbótarnám á framhaldsskólastigi. Hér er um að ræða skipulegt nám að loknum öðrum prófum í framhaldsskóla. Dæmi um slíkt nám er að finna í framhaldsskólum og má þar m.a. nefna iðnmeistarapróf í löggiltum iðngreinum. Merki eru um vaxandi áhuga á námi sem unnt er að stunda í beinu framhaldi af iðn- og tækninámi en tækifæri til þess hafa verið fremur fá. Hér er því um spennandi tækifæri til nýbreytni fyrir framhaldsskóla að ræða og sjá má fyrir sér ýmsa möguleika á samstarfi þeirra við háskóla um mat á hluta náms til eininga á háskólastigi, en lög um háskóla fela einmitt í sér heimild til þess konar mats og hafa rektorar þegar greint mér frá því að þeir sjái mikla möguleika og tækifæri fólgin í þessari breytingu. Ég hef rætt um skýrslu starfsnámsnefndar, sem skilað var í júní 2006, en í henni koma fram áhyggjur af skýrri aðgreiningu skólastarfs í bóknám og verknám. Mikilvægt er að efla verknám og gera því jafnhátt undir höfði og bóknámi. Til að ná því markmiði er mælt fyrir um eftirfarandi breytingar í frumvarpinu: Í fyrsta lagi að skólar taki ábyrgð á námi nemenda í starfsnámi m.a. með því að tryggja þeim samninga við aðila sem standast kröfur sem skólar setja um vinnustaðanám og starfsþjálfun. Með þessari breytingu eru bundnar vonir við að samstarf skóla og atvinnulífs eflist nemendum til hagsbóta. Í öðru lagi að afnumin verði mörk kennslutíma og próftíma sem leiðir til þess að haga má skipulagi kennslu í iðn- og verknámi með öðrum hætti en t.d. í bóknámi. Í þriðja lagi að auðveldara verði að meta starfsreynslu eða starfsþjálfun sem hluta af námi en áður hefur verið. Frumvarpið kveður á um að í almennum hluta aðalnámskrár verði settar reglur um mat á starfsnámi og skilgreiningu færnimarkmiða. Þar verði einnig reglur - og ég vek athygli þingheims á því - um raunfærnimat, sem við erum að þróa í góðu samstarfi m.a. við atvinnulífið, jafngildingu náms og mat á námi þegar nemendur flytjast á milli skóla eða námsbrauta. Í fjórða lagi að mun auðveldara verði að tengja iðn- og verknám öðru námi. Í tengslum við framangreindar ráðstafanir til eflingar verknámi er rétt að benda á að í skilabréfi nefndar um frumvarp til laga um framhaldsskóla er vikið að kostnaði við vinnustaðanám. Þar segir: „Nefndin gerir tillögur um grundvallarbreytingar á skipulagi verknáms í þá veru að skólar axli aukna ábyrgð á því, þar með talið vinnustaðanámi. Nefndin telur að setja eigi á fót sjálfstæðan sjóð sem hafi það hlutverk að greiða fyrir nám á vinnustað, enda verði námið skipulagt í samvinnu vinnuveitenda og framhaldsskóla, eftir atvikum með fulltingi viðkomandi starfsgreinaráðs. Er lagt til við menntamálaráðherra og ríkisstjórn að undirbúningur að löggjöf um slíkan sjóð hefjist sem fyrst.“ Ég vil vekja þingheims á síðastnefnda atriðinu og boða um leið að ég hyggst beita mér fyrir því í ríkisstjórn að hafinn verði undirbúningur að stofnun vinnustaðanámssjóðs og þar komi að þau ráðuneyti og aðrir hagsmunaaðilar sem við á. Verði slíkur sjóður að veruleika er stigið stórt skref í átt til öflugri starfsmenntunar. Að mörgu leyti er tekið tillit til aukins kostnaðar við vinnustaðanám, en mig minnir að í kostnaðarmatinu sé gert ráð fyrir a.m.k. 200 millj. kr. Þetta allt undirstrikar það að við reynum að fylgja þeim orðum eftir að við viljum efla viðgang og styrkja iðn-, verk- og starfsnám í samfélaginu. Við þurfum á því að halda. Í frumvarpinu er í fyrsta sinn skilgreindur sérstakur réttur nemenda til náms í framhaldsskóla. Þar segir að allir þeir sem lokið hafa grunnskóla, hafa jafngilda undirstöðumenntun eða hafa náð 16 ára aldri skuli eiga rétt til innritunar í framhaldsskóla og til að stunda þar nám að 18 ára aldri. Þessum rétti halda nemendur svo lengi sem þeir virða þær skyldur sem fylgja námsrétti í framhaldsskóla en þær lúta að skólasókn, hegðun og námsframvindu. Samhliða auknu sjálfstæði framhaldsskóla og minni miðstýringu á námsframboði og námskrárgerð er mikilvægt að tryggja gæði skólastarfsins. Framhaldsskólar þurfa að sjálfsögðu að fara eftir gildandi lögum og reglum að veita nemendum viðhlítandi þjónustu. Mat og eftirlit með gæðum skólastarfs í frumvarpi þessu tekur mið af tveimur meginsjónarmiðum. Annars vegar að unnið sé markvisst að eflingu gæða innan skólanna með innra mati. Hins vegar að skólarnir sýni ábyrgðarskyldu út á við gagnvart þeim sem að skólunum standa, njóta þjónustu þeirra eða hafa hagsmuni af starfi þeirra. Mikilvægt er að tryggja með nauðsynlegum fjárveitingum að innra og ytra mati verði fylgt eftir þannig að niðurstöður þess skili sér í raunverulegum umbótum í skólastarfi. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarps til laga um framhaldsskóla og vík þá máli mínu að frumvarpi til laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Frumvarpinu er ætlað að koma í stað frumvarps til laga um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum grunnskólakennara, framhaldsskólakennara og skólastjóra. Heitið í þessu er þó annað en með því endurspeglast sú stefnumörkun að ríkari kröfur verði gerðar til kennaramenntunar. Með því er lögð áhersla á að börn og ungmenni búi við sem best uppeldis- og námsskilyrði. Í því felst jafnframt að skólastigin, leikskólinn, grunnskólinn og framhaldsskólinn, verði færð nær hvert öðru og stuðlað verði að því strax í leikskóla hefjist undirbúningur að samfellu í skólastarfi þar sem eitt skólastig tekur við af öðru. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að til þess að geta fengið leyfisbréf sem leikskólakennari, grunnskólakennari og framhaldsskólakennari verði hlutaðeigandi að hafa lokið meistaraprófi frá háskóla sem hlotið hefur viðurkenningu ráðherra á fræðasviði til kennslu á viðkomandi skólastigi. Sérstaklega mun þetta hafa þýðingu fyrir störf leikskólakennara en gert er ráð fyrir að minnst tveir þriðju hlutar stöðugilda við kennslu, umönnun og uppeldi barna í hverjum leikskóla skuli teljast til stöðugilda leikskólakennara. Í því felst jafnframt mikilsverð viðurkenning á störfum leikskólakennara og því þýðingarmikla hlutverki þeirra að mennta börn í leikskólum sem er fyrsta skólastigið eins og ég hef áður vikið að. Virðulegi forseti. Það er löngu viðurkennt í þeim löndum sem við Íslendingar horfum til að beint samhengi er á milli gæða og skilvirkni menntakerfis annars vegar og menntunarstigs, lífsgæða og efnahagsþróunar samfélagsins hins vegar. Við stefnumörkun í skólamálum á vegum alþjóðastofnana og einstakra ríkja hafa menn jafnframt í vaxandi mæli gert sér grein fyrir miðlægri stöðu kennarans í breytingaferlinu öllu og þeirri kjölfestu sem öflug kennaramenntun er í menntakerfinu. Að þessum sökum hefur starfsmenntun kennara verið til endurskoðunar víða um heim. Austan hafs og vestan hafa menn reynt að greina fjölbreytileika kennarastarfsins og alls staðar komist að þeirri niðurstöðu að efla þurfi kennaramenntun fyrir öll skólastig og tryggja stöðu hennar á háskólastigi. Við samningu þessa frumvarps hefur verið litið til þeirrar stefnumörkunar. Menntun kennara hér á landi hefur ekki fylgt þeim kröfum sem gerðar eru til menntunar kennara í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Við höfum m.a. litið til Finnlands en Finnar einbeittu sér á sínum tíma sérstaklega að kennaramenntun og ákváðu að efla hana á öllum skólastigum. Ég tel einnig að með því tækifæri sem við sjáum í sameiningu Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands á næsta ári munum við sjá ótalmörg tækifæri til þess að efla kennaramenntun enn frekar, m.a. hefur verið rætt um aukna faggreinaþekkingu kennara á sviði íslensku. Einnig væri hægt að nefna stærðfræði, ensku og fleiri þætti. Menntun leikskólakennara hefur nokkra sérstöðu í alþjóðlegu samhengi þar sem leikskólinn er ekki á öllum stöðum talinn til almenns skólastarfs og skólakerfis. Íslendingar voru í framvarðasveit ríkja til að skilgreina leikskólann sem fyrsta stig skólakerfisins árið 1994. Fram til þessa hefur verið rætt um leikskólinn og leikskólamálin, t.d. á sviði hins norræna samstarfs, á sviði félagsmálanefnda norrænu ráðherranefndarinnar hjá félagsmálaráðherrum. Eftir tillögu mína til norska ráðherrans, sem var formaður norrænu ráðherranefndarinnar um mennta- og menningarmál, var samþykkt að við fengum leikskólamálin á dagskrá hjá menntamálaráðherrum norrænu ríkjanna. Við höfum verið í forustu varðandi þetta og jafnframt lagt áherslu á að fagleg starfsmenntun leikskólakennara sé þeim mun mikilvægari sem nemendur eru yngri. Menntun leikskólakennara hérlendis er nú þriggja ára háskólanám. Annars staðar á Norðurlöndunum er menntun leikskólakennara þriggja til þriggja og hálfs árs háskólanám. Hún hefur víða verið færð á háskólastig, t.d. í Bretlandi, Þýskalandi, á Spáni og í Lúxemborg. Eðlilegt er að fagleg og fræðileg viðfangsefni í starfsmenntun kennara hérlendis verði dýpkuð í samræmi við aukna kröfu til kennarastarfsins, m.a. vegna breyttra þjóðfélagsaðstæðna og nýrrar þekkingar á tengslum menntunar og samfélagsþróunar. Á tímum hraðra samfélagsbreytinga, herra forseti, þarf að gera auknar kröfur til fagstétta kennara á öllum skólastigum. Þar er ekkert skólastig undanskilið. Með frumvarpinu verða kröfur til menntunar leikskóla-, grunnskóla- og framhaldsskólakennara auknar þannig að þær verði sambærilegar við það sem tíðkast hjá nágrannaþjóðunum. Jafnframt verður form hennar lagað að Bologna-ferlinu, um skipan háskólanáms í Evrópu. Það þýðir að kennaranám verði m.a. skipulagt sem þriggja ára grunnnám og síðan framhaldsnám til meistaragráðu. Með þessum breytingum verður kennaranám hugsanlega til fjögurra eða fimm ára. Það er misjafnt, eins og menn vita, hvað nám til meistaragráðu getur verið langt. Auk þess sem ég hef rakið felur frumvarpið einnig í sér eftirfarandi breytingar og áherslur: Í fyrsta sinn er gert ráð fyrir sérhæfingu í leyfisbréfi á grunnskólastigi fyrir fólk sem hefur fagmenntun á ákveðnu sviði ásamt kennslu- og uppeldisfræði. Ég hef þegar talað um lögverndun á starfsheiti og starfsréttindum leikskólakennara. Gildissvið leyfisbréfa leikskólakennara, grunnskólakennara og framhaldsskólakennara er útvíkkað til aðliggjandi skólastiga þannig að viðkomandi kennarar hafi einnig heimild til að kenna ákveðnum aldursflokkum eða á sérsviði sínu. Er þetta m.a. gert til að stuðla að ákveðnum sveigjanleika á milli skólastiga og að mínu mati líka til að auðvelda sveitarfélögunum að bjóða upp á fjölbreytt skólaform og námsbrautir innan sinna raða. Ég get nefnt og hef oft nefnt í þessu samhengi Krikaskóla í Mosfellsbæ sem er verið að setja á laggirnar. Það er skóli frá 1–9 ára. Það er ekkert óeðlilegt að við bjóðum þá upp á kennaranám sem taki til þess skóla þannig að kennaramenntun verði flæðandi á milli skólastiga, að kennarar á neðri stigum grunnskóla geti kennt í leikskóla og öfugt. Hið sama gildir varðandi framhaldsskólakennara og grunnskólakennara á efri stigum grunnskóla þannig að það er verið að efla samfelluna með þessu og fjölga tækifærum. Miðað er við að í leikskóla skuli að lágmarki tveir þriðju hlutar stöðugilda við kennslu, umönnun og uppeldi barna í hverjum leikskóla teljast til stöðugilda leikskólakennara. Ég vil undirstrika að með þessu er ekki lagt til að skylt verði að segja núverandi starfsmönnum leikskóla upp störfum, eins og menn hafa spurt mig um. Reglur um ráðningu í tímabundin störf og afleysingar eru einfaldaðar og loks hefur orðalagi og framsetningu gildandi laga verið breytt til einföldunar en gildandi lög hafa á köflum þótt tyrfin og fela í sér margar endurtekningar. Virðulegi forseti. Ég vil í lokin víkja að kostnaðaráformum frumvarpanna. Menntamálaráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga hafa sameiginlega metið forsendur kostnaðaráhrifa vegna frumvarpa um leikskóla, grunnskóla og menntun og ráðningu kennara og stjórnenda. Það er samstaða um að ný ákvæði í leik- og grunnskólafrumvarpinu geti haft útgjaldaaukningu í för með sér fyrir sveitarfélög. Aukningin er þó að verulegu leyti háð aðstæðum og því hvernig til tekst að útfæra mismunandi ákvæði á hverjum stað. Jafnframt er samstaða um að ákvæði um skipulag sérfræðiþjónustu, ákvæði sem heimila samrekstur leik-, grunn- og tónlistarskóla og ákvæði um að grunnskólanemendur geti jafnframt stundað nám á framhaldsskólastigi geti haft hagræðingaráhrif í rekstri fyrir sveitarfélög þannig að bein kostnaðaráhrif eru því ekki ljós. Á þessu stigi er því ekki unnt að leggja raunhæft mat á heildarkostnaðaráhrif frumvarpa. Þess vegna og í því ljósi mun menntamálaráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga vinna að því að safna upplýsingum og þróa mælikvarða til að meta kostnaðaráhrif þeirra lagabreytinga sem frumvörpin hafa í för með sér, verði þau samþykkt á Alþingi. Kostnaðaráhrif þess að auka menntun kennara hafa hins vegar verið reiknuð út á grundvelli sameiginlegs mats ráðuneytisins og sambandsins. Ljóst er að um nokkurn kostnaðarauka er að ræða fyrir ríki og sveitarfélög sem kemur þó ekki fram fyrr en að nokkrum árum liðnum. Áætlað er að árið 2018, þegar kostnaðaráhrifa frumvarpsins fer að gæta að fullu, verði árlegur viðbótarkostnaður sveitarfélaga vegna launa kennara um 1 milljarður kr. Er þá miðað við ákvæði launa vegna meistaranáms í núgildandi kjarasamningum og að um 150 leikskólakennarar og um 400 grunnskólakennarar með meistaragráðu séu ráðnir til skólanna á hverju ári. Samantekið reiknar menntamálaráðuneytið með því að aukinn árlegur kostnaður vegna frumvarps til laga um framhaldsskóla verði á bilinu 1.310–1.780 millj. kr. Þar af eru, og það er rétt að vekja athygli á því, tæplega 1.300–1.700 millj. kr. varanleg útgjaldaaukning af því að við ætlum að fjárfesta enn frekar í menntun. Við þurfum að taka á ákveðnum atriðum, og ég segi það alveg hiklaust sem við þurfum að taka sérstaklega á og þá er ég að hugsa til iðn- og starfsnáms, að efla náms- og starfsráðgjöf. Þar sem áætlað er að lögin taki gildi 1. ágúst 2008 þá er reiknað með að um 50 millj. kr. kostnaður verði af því á næsta ári. Virðulegi forseti. Eins og ég gat um í upphafi ræðu minnar tel ég að þau frumvörp sem ég hef mælt fyrir marki tímamót í íslenskri menntasögu. Fræðslulögin sem samþykkt voru fyrir um 100 árum lögðu grunninn að velsæld Íslendinga. Við Íslendingar vorum þá meðal fátækustu landa í Evrópu, um aldamótin 1900, en nú erum við meðal þeirra þjóða þar sem mest velsæld ríkir. Ef við eigum að halda þeirri stöðu áfram þarf menntakerfi okkar áfram að vera traust og eflast enn frekar. Ég trúi því að í þeim frumvörpum sem ég legg fram felist tækifæri til að leggja til slíkan grunn. Þau frumvörp sem ég hef mælt fyrir eru afrakstur vinnu fjölmargra aðila. Ég vil sérstaklega færa þeim þakkir mínar fyrir störf þeirra um leið og ég legg til að frumvörpunum verði vísað til menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu.

Frú forseti. Ég vil byrja á að óska hæstv. menntamálaráðherra til hamingju með að hafa lagt fram glæsilegt frumvarp til laga um grunnskóla. Það er margt gott og glæsilegt sem kemur fram í því og undirstrikað að öll börn landsins hafi frían aðgang að menntun sem er náttúrlega grundvallaratriði í lýðræðis- og velferðarþjóðfélagi. Ég hnýt reyndar um eitt atriði í 2. gr. frumvarpsins sem er breyting frá 2. gr. núgildandi laga. Í þeim segir, með leyfi forseta: „Starfshættir skólans skulu því mótast af umburðarlyndi, kristilegu siðgæði og lýðræðislegu samstarfi.“ Í nýja frumvarpinu, í frumvarpinu sem nú er lagt fram eru orðin „kristilegt siðgæði“ felld út en í staðinn eru taldir upp aðrir þættir eins og: jafnrétti, ábyrgð, umhyggja, sáttfýsi og virðing fyrir manngildi. Ég tel, frú forseti, að ef fella á þetta út, „kristilegt siðgæði“, þá verði a.m.k. að standa þarna kærleikur því að náttúrlega er ekkert æðra og meira þegar við tölum um samskipti manna en að fólk sýni hvert öðru kærleika. Það tjáir í raun dýpstu jákvæðu samskipti sem fólk getur átt sín á milli, milli einstaklinga, milli hópa og hvernig við eigum að koma fram hvert við annað. Ég er hins vegar ósáttur við að orðin „kristilegt siðgæði“ skuli tekin út.

Frú forseti. Ég skil vel hugrenningar hv. þm. Karls V. Matthíassonar varðandi þetta mál. Ég vil undirstrika að þetta er gert, m.a. með það í huga að reyna að ná til þess sem kristnin m.a. felur í sér. Ég vil lýsa því sérstaklega yfir að ég er í sjálfu sér ekki mótfallin því að bæta við orðinu „kærleikur“. Ég held að það sé ágætistillaga varðandi breytingu á þessari grein. Í skólum landsins á að fara fram fræðsla, uppeldi og menntun. Skólarnir okkar ganga út á það og það erum við sammála um. Hins vegar verður trúarbragðafræðsla að vera mjög sterk og öflug og við þurfum að kynna börnum okkar trúarbrögð. Þar leikur kristnin að mínu mati lykilhlutverk. Við megum alls ekki loka augunum fyrir þeirri sögu sem við byggjum á í menningu okkar og hefð, m.a. trúarhefð. Þau lög sem við höfum samþykkt á hinu háa Alþingi í hinum fjölbreytilegustu málaflokkum byggja m.a. á þeim grunni, þeirri rót sem kristnin hefur kennt okkur í gegnum árin, sem er m.a. kærleikur, umburðarlyndi, víðsýni o.s.frv. Ég tel hins vegar greinina eins og hún er sett fram þarna vera rétta. Við lítum þar til þeirra breytinga sem hafa átt sér stað í samfélaginu á undanförnum árum en ekki síður til þess að Mannréttindadómstóll Evrópu gerði Norðmönnum það að þeir þurftu að breyta sínum lögum þar sem einmitt var fjallað um kristilegt siðgæði. Hins vegar er ekki með þessu, og ég undirstrika það, nein breyting hvað varðar kristilegt siðgæði og þá umræðu sem hefur verið í skólum landsins fram til þessa. Á því er engin breyting.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrt og gott svar. Ég er mjög sáttur við afstöðu hennar. Margir hafa dregið þá ályktun, vegna þess að það hefur fækkað í þjóðkirkjunni, að kristnu fólki hafi fækkað í landinu. En það er ekki endilega svo. Fjöldi fólks hefur flust til landsins og þó að það gangi ekki beint inn í þjóðkirkju Íslands þá er ekki þar með sagt að það sé ekki kristið. Ég held að langsamlega stærsti hluti þjóðarinnar sé kristinn, örugglega hátt í 90%. Ég vona að ég fari rétt með hlutföllin en þau eru nálægt þessu. Þess vegna hnaut ég um þetta. En ef Evrópudómstólar og sáttmálar gera ráð fyrir að þetta megi ekki vera svona þá verðum við sjálfsagt að beygja okkur undir það. Ég vil þó árétta þá skoðun mína að orðið kærleikur eigi að koma þarna inn. Ég held að ekkert orð í íslenskri tungu nái betur yfir þau hugtök sem verið er að tjá hér, sem eiga að sýna elsku, vináttu og virðingu fyrir manngildi. Ég mundi jafnvel orða það mannhelgi, í þessu tilviki, að taka þau orð inn. Þetta langaði mig til að nefna í andsvari. Mér finnst þetta vera mikið mál og hef líka heyrt mjög marga úti í samfélaginu, sem ég hef hitt að máli, tala um að fyrir þeim sé kristið siðgæði eitt það háleitasta sem þeir þekki.

Frú forseti. Það kom skilmerkilega fram hjá hv. þingmanni Karli V. Matthíassyni en ein af ástæðum þess að við breyttum þessari grein - nefndin sem var undir forustu Guðrúnu Ebbu Ólafsdóttur lagði þetta til að vandlega íhuguðu ráði - var að tekið var tillit til margra sjónarmiða sem voru sett fram en ekki síður þess sem Mannréttindadómstóllinn setti fram á sínum tíma varðandi málefni Norðmanna. Hitt er annað mál að við eigum ekki, ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni að því leyti, að vera feimin við að segja að við séum kristið samfélag. Við höfum verið það og við verðum vonandi um aldur og ævi.

Virðulegi forseti. Það eru spennandi umræður sem fara fram í þingsal í dag enda ræðum við frumvörp um þrjú skólastig í senn, leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, auk frumvarps til laga um menntun og ráðningar kennara. Í því felst ákveðin nýlunda að horfa á þessi skólastig sem eina heild og er því ágætt að ræða frumvörpin saman þó að eðlilegt sé að 1. umr. snúist fyrst og fremst um hinar stóru línur málsins. Heilmikil vinna hefur verið lögð í frumvörpin og margt í þeim byggist á svokölluðu 10 punkta samkomulagi menntamálaráðuneytis og Kennarasambands Íslands. Ég tel það samkomulag að mörgu leyti mikilvægt skref í þá átt að ná aukinni samstöðu og sátt um skólamál hér á landi og margt gott sprottið úr þeirri samvinnu. Ljóst er þó að ekki náðist sátt um öll atriði frumvarpanna og við 1. umr. held ég að flest álitamál sé að finna í nýju frumvarpi til laga um framhaldsskóla og mun ég ræða þau sérstaklega hér á eftir. En ég ætla fyrst að fjalla um skólastigin sem á undan koma, þ.e. leikskóla og grunnskóla. Eins og áður segir er þar margt gott og ég mun nefna sumt af því sérstaklega en eins og gefur að skilja beini ég fyrst og fremst athygli að því sem ég tel að þurfi að ræða betur við meðferð málsins í menntamálanefnd og á Alþingi. Frumvarp til laga um leikskóla ber vott um þá hröðu þróun sem orðið hefur í málefnum leikskóla hér á landi á undanförnum árum. Íslendingar voru vissulega framarlega í flokki þegar þeir viðurkenndu leikskólann formlega sem fyrsta skólastig árið 1994 og þegar aðalnámskrá var sett fyrir leikskóla árið 1999. Við eigum að mörgu leyti mjög góða leikskóla þar sem fjölbreytni og nýsköpun hafa fengið að njóta sín og byggt hefur verið á þeirri hugmyndafræði að börn læri í leik. Ég tel að við eigum að hlúa sérstaklega að þeirri hugmyndafræði og að mörgu leyti er það gert í frumvarpinu en mér finnst að sá andi verði að skila sér í lögunum. Það er svo merkilegt að við erum enn dálítið föst í þeirri hugmynd að þegar börn byrji í skóla þá séu þau 6 ára að byrja í grunnskóla. Við horfum ekki á leikskólann sem menntastofnun, og er ég þá að tala um almenning en ekki yfirvöld menntamála. Ég held að við eigum að velta því fyrir okkur að oft setur fólk fram þá kröfu að börnin læri meira í leikskólanum, byggir það jafnvel á því að þegar börnin koma heim og eru spurð: Hvað lærðirðu í dag? segja þau gjarnan: Ekki neitt. Auðvitað hafa þau lært fjöldann allan en þar sem aðferðafræðin er ekki borð, stóll, tafla og krít, sú gamla og að mörgu leyti ágæta hugmyndafræði sem tíðkast hefur í grunnskólum, heldur fólk að þau læri ekki neitt. En þau læra í leiknum og mér finnst mikilvægt að sá andi skili sér í lögunum. Þau lög sem nú eru í gildi um leikskóla, og sett voru 1994, eru mun styttri en það frumvarp sem hér liggur fyrir og það ber vissulega vott um hraða þróun. Kveðið er á um stofnun foreldraráða líkt og hafa verið starfandi í grunnskólum landsins, sem ég tel ágætt skref, og að sama skapi er réttur þeirra barna sem þurfa á sérfræðiþjónustu að halda skilgreindur mun betur en verið hefur, sem er mikilvægt. Sama má segja um rétt þeirra foreldra sem tala ekki íslensku eða nota táknmál en réttur þeirra er skilgreindur á mun skýrari hátt en verið hefur í lögum. Ég sakna þess að yfirvöld hafi ekki nýtt sér tækifærið til að stefna í átt að gjaldfrjálsum leikskóla, sem er auðvitað stefnu- og baráttumál okkar vinstri grænna, sem við lögðum fram í framhaldi af því að leikskólastigið var formlega viðurkennt sem fyrsta skólastig. Við höfum lagt fram tillögur þess efnis að með þessari viðurkenningu eigi að fylgja að leikskólastigið verði gjaldfrjálst, þar með hluti af menntakerfinu svipaður grunnskólanum og því verði viðhafðar sömu reglur um gjaldtöku í leik- og grunnskólum og skólagjöld í leikskóla lögð niður í samvinnu ríkis og sveitarfélaga. Það hefði verið róttækt og djarft skref sem ég hefði gjarnan viljað sjá í frumvarpinu, þannig hefði jafnt aðgengi allra óháð efnahag verið tryggt að öllum stigum menntakerfisins. Ég veit ekki hvernig það mun skila sér í umræðunni í menntamálanefnd og á Alþingi, hvort menn munu fallast á þennan málflutning en ég vil þó halda þessum sjónarmiðum til haga því að okkur hefur orðið tíðrætt hér um jafnrétti til náms og þetta er lykilskref í þá átt. Ég vil nefna aðeins þann sjóð sem er kveðið á um í öllum þessum frumvörpum, sérstakur nýsköpunarsjóður, svokallaður Sprotasjóður, sem á að annast styrkveitingar til ýmissa nýmæla í skólastarfi, námsefnisgerðar, námskeiðahalds og annars slíks. Ég skil mætavel rökin fyrir sjóðnum sem á að tryggja þessa auknu samfellu skólastiganna en ég tel að við þurfum að kanna sérstaklega hvað umsagnaraðilar munu hafa um þennan sjóð að segja. Maður finnur það þegar að togstreita er á milli skólastiga og fólk veltir fyrir sér: Verða fjárveitingar þessa sjóðs eyrnamerktar tilteknum skólastigum? Þá er staða skólastiganna ólík við núverandi fyrirkomulag, sum stærri sveitarfélög reka sérstaka þróunarsjóði eða veita sérstaka þróunarstyrki fyrir leik- og grunnskóla. Að auki hafa verið starfandi sjóðir á vegum ríkisins. Fyrir framhaldsskóla hefur hins vegar verið starfandi sérstakur sjóður rekinn af hinu opinbera sem m.a. hefur veitt styrki til námsefnisgerðar. Við hljótum að verða að velta því fyrir okkur hvernig skólastigin muni koma út úr þessum nýja sjóði, hvort þau telji sig hagnast á þessu fyrirkomulagi eða hvort fulltrúar þeirra telja hættu á að með því að steypa þessu öllu saman í eitt glatist sýn á sérkenni skólastiganna. Ég tel því mjög mikilvægt að við hlustum eftir skoðunum á þessu atriði við vinnslu málsins. Ég veit að farið verður nánar yfir leikskólalögin hér á eftir af hv. þm. Dýrleifu Skjóldal þannig að ég ætla að færa mig yfir í hinar stóru línur í nýju frumvarpi til laga um grunnskóla, sem byggist að talsverðu leyti á gildandi lögum um grunnskóla sem sett voru 1995. Í því eru þó ýmis nýmæli sem hæstv. menntamálaráðherra fór yfir hér áðan og mig langar að nefna nokkur önnur nýmæli sem ég vil ræða sérstaklega. Í fyrsta lagi má nefna hið svokallaða skólaráð þar sem sitja skulu fulltrúar kennara, annars starfsfólks, fulltrúar foreldra, skólastjóri og fulltrúar grenndarsamfélags. Ég tel að þetta geti verið ágæt tilhögun, sakna þess þó að nemendur eigi ekki þar fastan fulltrúa heldur er eingöngu kveðið á um að fulltrúar nemenda skuli eiga kost á því að taka þátt í umræðum skólaráðs þegar fjallað er um velferðar- og hagsmunamál nemenda samkvæmt nánari ákvörðun ráðsins, eins og sagt er í 8. gr. frumvarpsins. Svo er kveðið á um einn sameiginlegan fund skólaráðs og stjórnar nemendafélags á ári. Ástæða þess að ég nefni þetta sérstaklega er áhugi minn á nemendalýðræði sem ég tel að þessi lög eigi að endurspegla. Þau eru um margt nemendamiðaðri en fyrri lög, sem er gott, en ég tel að við megum gera betur. Kveðið er á um það í lögunum að við alla skóla skuli vera starfandi nemendafélag, í fyrri lögum var rætt um nemendaráð, og í frumvarpinu er gert ráð fyrir að nemendur innan hvers skóla geti þróað starf félagsins í samræmi við þarfir og vilja á hverjum stað en þó er ekkert kveðið sérstaklega á um hvernig það starf eigi að vera. Nemendur eiga ekki nægilega skýra aðkomu að svokölluðu skólaráði að mínu mati og ég bendi á að í áfangaskýrslu nefndarinnar sem vann að frumvarpinu, og skilað var árið 2006 og er aðgengileg á heimasíðu ráðuneytisins, kemur fram að mjög margir þeir aðilar sem nefndin ræddi við nefndu einmitt nauðsyn þess að efla nemendalýðræði. Þar er talað um að auka eigi aðkomu nemenda að ákvörðunum um eigin skólagöngu, tryggja aðkomu þeirra að setningu skólareglna, hvernig eigi að skipuleggja skólastarfið og skýra þurfi rétt nemenda til að tjá sig um ákvarðanir sem varða þau sjálf, auka vægi nemendaráða á öllum skólastigum, einnig á yngsta stigi grunnskóla, og skýra aukinn rétt nemenda með aldrinum til að fá upplýsingar um sig í skólanum og þátttöku í umfjöllun um sig. Ég stýrði starfshópi á vegum Reykjavíkurborgar sem fjallaði um aukna þátttöku foreldra og nemenda í skólastarfi. Í honum sátu auk mín Jóna Hrönn Bolladóttir og Marta Guðjónsdóttir. Þar könnuðum við talsvert þau mál sem tengjast nemendalýðræði og komumst að því að Íslendingar eru heldur aftarlega á merinni í þeim efnum miðað við margar Evrópuþjóðir, ekki síst af því að hér hefur nemendalýðræði byggst dálítið á því að hinir fullorðnu ákveða hvaða ákvarðanir varða nemendur og hverjar ekki. Skiljanlega eiga ekki öll mál erindi við nemendur en ég er þess þó fullviss að þau eru mun fleiri en fullorðnir halda. Við sjáum það t.d. að þar sem unnið hefur verið að skipulagningu byggingarframkvæmda við skóla í samráði við nemendur skilar það oft mjög góðum ákvörðunum, það eru jú nemendur sem nýta skólann. Sama má segja um skipulag skólalóða og aðrar slíkar tilraunir sem hafa verið gerðar hér í Reykjavík með það að hleypa nemendum að ákvörðunartökuferli. Ég nefni líka að Reykjavíkurborg hefur lengi haft þann sið að halda sérstakan borgarstjórnarfund með Reykjavíkurráði ungmenna og þar hafa fulltrúar ungmenna yfirleitt mætt með mjög vandaðar og fjölbreyttar tillögur og verið þar enginn eftirbátur hinna fullorðnu. Ég tel því að víkka megi út ábyrgð nemenda í skólastarfinu, gera þá að virkari þátttakendum í skólaráðum og legg til að fulltrúum nemenda verði sent frumvarpið til umsagnar, ekki síst út frá þessu sjónarhorni. Ég nefni líka 13. gr. þar sem fjallað er um rétt nemenda, hún hefði mátt vera meira krassandi að mínu viti en þar stendur: „Nemendur eiga rétt á því að koma sjónarmiðum sínum á framfæri varðandi námsumhverfi, námstilhögun og fyrirkomulag skólastarfs.“ Þó það nú væri að þeir megi segja skoðun sína. En á sú skoðun ekki að hafa einhver áhrif? Ég hefði viljað sjá kraftmeiri innkomu nemenda hér. Ég ætla hins vegar ekki að halda áfram á þeim nótum þó að þetta sé hugðarefni mitt. Ég ætla að hlífa ykkur við upplestri mínum úr Páli Vilhjálmssyni eftir Guðrúnu Helgadóttur, þegar Palli og félagar stofnuðu samtök krakka og börðust fyrir réttindamálum barna. En ég vil ítreka að það skiptir máli að sú sýn sé alltaf í huga þegar við skoðum þessi mál. Ég vil einnig nefna að í frumvarpinu er réttur barna með sérþarfir skilgreindur mun betur en áður og sama má segja um rétt barna og foreldra sem ekki tala íslensku eða tala táknmál og það er auðvitað framfaramál. Ég hefði viljað sjá kveðið á um endanlegt gjaldfrelsi í grunnskólum og þá vil ég minna á að enn er gert ráð fyrir gjaldtöku fyrir skólamáltíðir. Hið sama má segja um tómstundastarf, sem þó er kveðið á um í lögum að nemendum skuli gefast kostur á að stunda. Hér hefðu yfirvöld menntamála getað stigið mikilvægt skref í að tryggja öllum nemendum gjaldfrjálsan grunnskóla að fullu og öllu og samhliða því hefðu tekjustofnar sveitarfélaga verið endurskoðaðir. Ég leyfi mér að minna á stefnu Vinstri grænna í þessu samhengi um gjaldfrjálsan grunnskóla þar sem þjónusta grunnskólans sé skilgreind sem grunnþjónusta, þar með talið tómstundir og skólamáltíðir og þær ekki teknar út fyrir sviga á þennan hátt. Þá ætla ég aðeins að færa mig yfir í samræmd próf. Fyrirkomulagi þeirra er breytt í lögunum, sem ég tel æskilegt. Skoðun mín og okkar vinstri grænna hefur verið sú að núverandi fyrirkomulag samræmdra prófa hafi haft of stýrandi áhrif á skólastarf og njörvað það niður á kostnað frumkvæðis og fjölbreytni. Það er mikilvægt að skólastarf sé metið út frá breiðum forsendum og þar má nefna sjálfsmat skóla, ytra mat fræðsluyfirvalda, mat skóla á framförum nemenda; nám í bóklegum greinum, verklegum greinum, listgreinum; umgjörð skólastarfsins; menntun kennara; sérverkefni viðkomandi skóla; umhyggja fyrir nemendum; það er margt sem má nefna og meta í skólastarfi. Hins vegar höfum við talið eðlilegt að hægt sé að leggja fyrir stöðluð próf hvenær sem er á námsferli nemenda til að meta stöðu þeirra, framfarir og fleira í tilteknum greinum sem og stöðu skólanna í samanburði við aðra. Hér verður vart við ákveðna áherslubreytingu sem ég fagna, þ.e. rætt er um könnunarpróf en ekki samræmd próf sem slík. Þó eru þau áfram lögbundin í 4. og 7. bekk í íslensku og stærðfræði og samræmd próf í 10. bekk eru færð til haustannar frá vori. Í sjálfu sér hefði ég viljað sjá lengra gengið í þá átt að slík próf - þó að við viljum geta kannað framfarir nemenda og kannað árangur með einhvers konar stöðluðum prófum - væru ekki lögbundin á þennan hátt við ákveðin ár, við ákveðna árganga. Hættan er sú að skólastarfið snúist að of miklu leyti um fögin sem prófað er í og að prófin hafi áfram þann brag sem verið hefur að nemendur séu ekki einungis metnir út frá árangri sínum í þessum fáu greinum heldur skólarnir líka. Ég hefði því viljað sjá fyrirkomulagið frjálslegra. Að vísu er í greinargerð ýjað að því að framkvæmd prófanna gæti breyst og lagt er til að unnið verði að þróun einstaklingsmiðaðra prófa, tölvustuddra, eins og þegar eru í uppbyggingu víða á Norðurlöndum. Ég hefði viljað ganga lengra í þessa átt, ég tel að það sé rétta leiðin til að meta skólastarf, ekki að hafa þetta svona fast og bundið í lög eins og hér er. En ég fagna áherslubreytingunni sem felst í breyttu orðalagi. Mér finnst einnig nauðsynlegt að ræða betur auknar heimildir foreldra til að kenna börnum sínum heima við. Við þekkjum þá umræðu t.d. frá Bandaríkjunum. Þar hefur heimakennsla færst mjög í aukana hin síðari ár. Foreldrar taka að sér að kenna börnum sínum og velja sjálfir námsefnið að verulegu leyti en í flestum tilvikum verða börnin að standast samræmd próf á vegum yfirvalda. Ástæður þess að foreldrar gera þetta geta verið mjög margar og aðstæður geta verið ólíkar. Stundum eru þetta staðbundnar aðstæður. En vestan hafs hefur líka verið algengt að foreldrar hafi svo sérstakar trúarskoðanir að þeir vilji ekki að börnum sínum séu kennd fræði sem stangast á við þær skoðanir, svo sem þróunarkenningin, jarðsagan og annað slíkt. Ég velti þessu fyrir mér og mér finnst eðlilegt að við ræðum hvort rétt sé að heimila heimakennslu í auknum mæli. Ég minni á að skóli er miklu meira en námsefni sem er hægt að prófa með könnunarprófunum. Skóli er samfélag þar sem börn læra um fleira en þau þekkja heima hjá sér. Ég tel að í raun sé þeim börnum mismunað sem ekki fá að sækja skóla, kynnast heiminum, öðrum skoðunum og lífsgildum en tíðkast á heimilinu. Ég tel einnig að fagmenntun kennara eigi að skila okkur góðu skólastarfi sem eigi að vera að minnsta kosti betra en það sem hægt er að fá heima hjá sér. Ég velti því jafnframt fyrir mér hvernig sú lífsreynsla að stunda heimanám allan sinn grunnskólaferil kemur sér þegar menn mæta í framhaldsskóla. Það er margt sem maður þarf að læra af öðrum en foreldrum sínum. Ég tel að þetta atriði þurfi að ræða talsvert ítarlega í umfjöllun menntamálanefndar um frumvarpið. Ég segi fyrir mig að ekkert hefur gert manni betra en að kynnast öðrum skoðunum en þeim sem maður lærir heima hjá sér. Það styrkir mann sem manneskju og gerir manni kleift að skipta um skoðun, sem er eitt það mikilvægasta sem maður getur lært í lífinu. Ég vil líka nefna í tengslum við þessi frumvörp, því við lifum í veruleika sem er ekki bara bundinn í lög, það sem er fram undan í skólamálum. Við erum með mörg göfug markmið og þurfum að velta fyrir okkur hvernig eigi að borga fyrir þessi markmið. Hver á að sinna því að þeim verði framfylgt? Við vitum að kjarasamningar eru lausir brátt og staðan hefur sjaldan verið verri þegar kemur að mönnun í leikskólum og grunnskólum. Eftir að rekstur leik- og grunnskóla var færður yfir til sveitarfélaga má segja að ríkið hafi að nokkru leyti firrt sig ábyrgð á kjörum þeirra. En kjörin eru auðvitað lykilatriði þegar kemur að þróun skólastarfs, til að halda góðum kennurum í starfi og til þess að hægt sé að fjölga fagmenntuðum kennurum innan skólanna, eins og sett eru mjög góð markmið um í frumvarpi um menntun og ráðningu kennara. Þótt kjör kennara séu ekki viðfangsefni þessara frumvarpa tel ég ómögulegt að ræða þau án þess að hafa um leið í huga allt það góða fólk sem við ætlumst til að framfylgi lögunum og tryggi íslenskum börnum bestu mögulega menntun. Við verðum að horfast í augu við að menntamálayfirvöld hljóta að bera ábyrgð á kjörum kennara ásamt sveitarfélögum. Ég tel nauðsynlegt, í ljósi þeirrar stuttu umræðu sem hér fór fram áðan um PISA-könnunina, að við skoðum það fjármagn sem við verjum til íslenska skólakerfisins. Eins og ég benti á í fyrri ræðu minni er íslenska skólakerfið kostnaðarsamt að sumu leyti þar sem við búum við tilteknar landfræðilegar aðstæður. Við erum fá í stóru landi og rekum hér marga fámenna skóla af þeirri ástæðu að við viljum halda öllu landinu í byggð. Það kostar auðvitað fé. Ytri aðbúnaður og aðstæður eru okkur ekki í hag. Ef við berum hins vegar saman kjör kennara á Íslandi við kjör kennara í samanburðarlöndunum getum við ekki sagt að við verjum of miklu í þann lið. Með öðrum orðum eru það ekki laun kennara sem gera íslenska skólakerfið dýrt. Þau skipta hins vegar máli til þess að tryggja öllum börnum góða kennslu. Við vitum að ástandið er slæmt, t.d. í grunnskólunum þar sem ungir kennarar, sérstaklega, hafa flúið skólana og fundið betur borgaða vinnu annars staðar, jafnvel vinnu með minna álagi. Við þurfum að ræða þessi mál. Mér segir svo hugur, ef við viljum bregðast við PISA-könnuninni blessaðri, að við þurfum að skoða hvaða gögn liggja þar að baki. En ég mundi halda að bestu viðbrögðin væri einmitt að lengja kennaranám og bæta kjör kennara. Það væri bestu viðbrögðin við niðurstöðum könnunarinnar og þá er auðvitað er hægt að nefna Finnland sem dæmi, þar sem lengi hefur tíðkast fimm ára kennaranám og mun betri kjör kennara. Ég ætla þá að víkja að nýju frumvarp um framhaldsskóla. Eins og ég nefndi áðan er kannski flest álitamálin þar að finna. Til marks um það er að fulltrúar Kennarasambandsins í nefndinni sem vann að þeirri endurskoðun voru ekki reiðubúnir til að undirrita lokatillögu nefndarinnar um nýtt frumvarp til framhaldsskólalaga samkvæmt fréttatilkynningu á heimasíðu sambandsins. Þar eru boðaðar talsvert meiri breytingar en í hinum frumvörpunum sem ég hef þegar rætt. Sumar þeirra eru mjög góðar en aðrar þurfa frekari umræðu. Í þessu nýja frumvarpi er miðað við nýtt einingakerfi, hið sama og nýtt er á háskólastigi og gamla framhaldsskólaeiningakerfið lagt af. Miðað við þessar nýju einingar eru ársverk nemenda 60 einingar. Frumvarpið byggist að hluta á niðurstöðum starfsnámsnefndarinnar svokölluðu. Þar kom mjög margt gott fram til eflingar iðn- og verknámi sem ég mun ræða hér nánar á eftir. Það er tekið upp nýtt próf, svokallað framhaldsskólapróf, sem skólarnir geta mótað með því að setja upp námsbrautir upp á 90–120 einingar. Það er afskaplega þörf nýjung að mínu mati enda höfum við vinstri græn lengi talað fyrir því að teknar væri upp fjölbreyttari leiðir að loknu grunnskólanámi. Ég tel að framhaldsskólaprófið, verði vel í það lagt og það vel unnið, geti reynst mikilvæg viðbót í íslensku skólakerfi og orðið til að draga úr brottfalli í íslenskum framhaldsskólum sem allt of lengi hefur verið of mikið og í raun vandamál í íslensku skólakerfi. Við höfum horft upp á að mun fleira fólk er hér einungis með grunnskólapróf en t.d. á hinum Norðurlöndunum. Hér yrði búinn til viðbótarmöguleiki sem ég held að skipti máli. Að sama skapi er tekið upp próf til starfsréttinda og hafa skólarnir frelsi til að móta þær námsbrautir sem eiga að leiða til þess prófs. Ég tel að það sé líka framfaraspor. Efling iðn- og verknáms er líklega það jákvæðasta finnst mér við þetta frumvarp. Ég velti fyrir mér þeim kostnaði sem mun felast í því. Samkvæmt umsögn fjármálaráðuneytis er gert ráð fyrir um það bil 200 millj. kr. í aukinn kostnað við iðn- og verknám, sem sagt í aukna umsýslu vegna verk- og iðnnáms. Mér finnst skipta máli að við erum að skoða þennan kostnað. En mér finnst andinn réttur, t.d. í því að skólarnir beri ábyrgð á iðnnámssamningum, að það verði stofnaðir vinnunámssjóðir og annað slíkt. Þar erum við að horfa á mörg raunveruleg vandamál sem hafa flækst fyrir iðn- og verknámi hingað til. Það skiptir því máli að fylgja þessum markmiðum vel eftir. Að lokum er búið að endurskilgreina stúdentsprófið, eins og hæstv. ráðherra fór yfir áðan, og ekki kveðið á um einingafjölda til stúdentsprófs í nýjum lögum, eingöngu að það sé á viðurkenndri námsbraut með að lágmarki 45 einingum í þremur skilgreindum kjarnagreinum. Margir hafa rætt um hvort rétt sé að hafa svo lítinn kjarna, hvort hann eigi að vera stærri eða minni eða hvað. Ég tel í sjálfu sér að skólunum sé alveg treystandi til að bjóða upp á fjölbreytt og gott nám í þessum efnum. Í raun er það ágætisákvæði, þar sem kveðið er á um stúdentsprófið, að það uppfylli almennar kröfur fyrir nám á háskólastigi. Ég er hlynnt þeirri hugmyndafræði að stúdentspróf geti verið ólík innbyrðis. En það vakna hins vegar ýmsar spurningar sem við hljótum að velta fyrir okkur vegna þess að inntak þess er í raun gefið frjálst. Það er auðvitað hvergi kveðið á um einingafjöldann. Það mætti hugsa sér út frá þessum anda laganna að nýtt stúdentspróf gæti verið 240 nýjar einingar, 200 einingar eða það gæti verið 180 einingar. Gæti jafnvel verið minna. Skólum er í raun falið að skilgreina námsbrautir sínar til stúdentsprófs en þær þarf svo menntamálaráðuneytið að samþykkja og væntanlega einnig fjármálaráðuneyti. Það vekur hjá mér spurningar. Þótt faglega geti braut upp á segjum 220–240 einingar verði hreint glæsileg faglega og hlotið samþykki menntamálaráðuneytisins, þá spyr ég: Mun fjárveitingavaldið samþykkja að greiða meira fyrir sum stúdentspróf en önnur? Umsögn fjármálaráðuneytis miðast við að skólaár verði lengt úr 175 kennsludögum í 180 kennsludaga þó að í frumvarpinu sé talað um að árlegur vinnudagafjöldi nemenda sé að lágmarki 180 dagar. Ég velti því fyrir með þennan sveigjanleika í stúdentsprófinu, sem ég hef þegar sagt að er jákvætt prinsipp, að hann má ekki vera í eina átt, þ.e. sveigjanleikinn má ekki miðast við að hafa endilega færri daga en fleiri, færri einingar en fleiri. Í umsögninni kemur enn fremur fram að ekki sé búið að reikna inn sparnað við að nemendur nýti sér þann möguleika að ljúka stúdentsprófi á skemmri tíma miðað við það sem algengt er í dag. Við vitum að nemendur hafa getað lokið stúdentsprófi á mismunandi tíma í núverandi kerfi, frá tveimur árum upp í sex ár. Við höfum haft mjög opið framhaldsskólakerfi að þessu leyti en einingafjöldinn hefur verið samur. Ég velti því fyrir mér hvað felst í þessum orðum fjármálaráðuneytisins í umsögn fjármálaráðuneytisins og hvort ráðuneytið reikni þá með sparnaði við að nemendur velji sér inntaksminni námsbrautir eða hvort almennt sé reiknað með því að þær minnki að inntaki. Ég velti þessu upp því þó að ég telji æskilegt að stúdentspróf séu ólík að inntaki þá skipti máli að þau miðist ekki við lægsta samnefnara og að fjárframlög verði skorin við nögl út frá því. Ég nefni það af því það er full ástæða til þess að horfa á hvernig fjárveitingavaldið hefur staðið sig hingað til við framhaldsskólana. Menntamálanefnd Alþingis fékk t.d. fulltrúa frá framhaldsskólunum á fund sinn fyrir fjárlagagerðina núna og þeir báru sig ekki sérstaklega vel og nefndu að þótt þeir hefðu unnið mikið starf í að koma rekstri sínum á réttan kjöl á undanförnum árum væru fjárveitingar í ár með þeim hætti að hætta væri á að sá árangur glataðist. Reiknilíkanið sem nýtt hefur verið hefur ekki miðast raunverulegan kostnað við kennslu í skólunum heldur hefur það reynst gallað tæki til að skipta of litlum fjármunum milli skólanna. Ýmsar forsendur þess standast enga skoðun. Það kom mér t.d. mjög á óvart þegar ég áttaði mig á því að ein af forsendunum er sú að tölvubúnaður skuli afskrifaður á 25 árum. Ég sé fólk í anda vinna á 25 ára gamlar tölvur. Til samanburðar má nefna að í grunnskólum Reykjavíkur er tölvubúnaður afskrifaður á fimm árum. Þetta er bara eitt af því sem þarf að skoða. Ég veit að það er verið að endurskoða þetta reiknilíkan en mér finnst mikilvægt að sú umræða og sú vinna fari fram samhliða þessari lagasetningu. Þetta hlýtur að þurfa að haldast í hendur. Önnur ástæða þess að ég spyr er ekki bara frammistaða fjárveitingavaldsins hingað til, hinar gömlu hugmyndir um skert stúdentspróf sem hafa verið til umræðu. Ég ætla ekki að gera því skóna að þær séu boðaðar hér. Ég vil bara fá fullvissu mína um að svo sé ekki. Hæstv. menntamálaráðherra skýrði að nokkru leyti hugmyndafræðina á bak við viðbótarnámið, sem rætt er í 20. gr. frumvarpsins, hér áðan. Ég tel að þetta geti verið áhugaverð nýjung. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé einnig hugsað sem viðbótarnám til undirbúnings fyrir háskólanám. Ég velti því líka fyrir mér út frá ákvæðum frumvarpsins um gjaldtöku hvort ætlunin sé að yfirvöld greiði þetta nám eða hvort nemendur eigi að borga brúsann fyrir slíkt viðbótarnám. Mér finnst eðlilegt að spyrja þessara spurninga. Ég er að mörgu leyti sammála inntaki frumvarpsins. Mér finnst jákvætt að færa skólunum aukið svigrúm til að skapa sér sérstöðu. Ég treysti okkar fólki svo sannarlega til að móta metnaðarfullar námsbrautir. Ég er viss um að þarna eru möguleikar til að móta fjölbreyttari og betri framhaldsskóla. Ég hef trú á að skólar vilji bjóða upp á fjölbreytt nám og til þess þarf að tryggja fjármagn. Ég vil víkja stuttlega að nokkrum greinum í frumvarpi um framhaldsskóla sem ég vil sérstaklega nefna. Ég vil sérstaklega nefna nemendalýðræðið góða, sem ég tel að megi skýra betur í þessu frumvarpi og ekki síður í frumvarpi um framhaldsskóla en grunnskóla. Andi þessara laga er sá að ala upp börn og mennta í því að verða virkir þátttakendur í lýðræðissamfélagi. Ég hef þá trú að lýðræði lærist best með því að taka þátt í lýðræði. Mér fannst mjög gott, einhvern tímann þegar ég var sjálf að kenna um lýðræðið þegar ég var spurð: Af hverju megum við þá ekki hafa skoðanir á því sem þú ert að segja? Mér fannst það mjög jákvætt að nemendur átti sig á því að það skiptir máli að þeir móti skólastarfið. Um það snýst lýðræðið. Það mætti skerpa enn betur á því. Ég nefni aftur jákvæð skref um réttindi nemenda með sérþarfir og sérstaklega 36. gr. frumvarpsins um heilsuvernd í framhaldsskólum í samráði við heilsugæslustöðvar, sem ég held að sé mjög jákvætt. Það hefur í raun skort í framhaldsskólum að þar séu starfandi hjúkrunarfræðingar eða að þar sé samstarf við heilsugæslustöðvar. Áhersla á náms- og starfsráðgjöf er aukin. Ég fagna því og leyfi mér í framhaldi af því að minna á fyrirspurn sem ég ásamt hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur hef lagt fram um náms- og starfsráðgjöf. Þar er spurt um nefnd sem átti að skila af sér nýlega, sem átti að kanna gildi þess og gagn að auka náms- og starfsráðgjöf í grunn- og framhaldsskólum og hvort til standi að lögvernda starfsheitin náms- og starfsráðgjafi í því skyni að efla þá starfsemi. Ég vænti þess að það þurfi að ræða í samhengi við þetta frumvarp. Ég minni líka á frumvarp hv. þm. Árna Þórs Sigurðssonar í tengslum við þetta, sem ég er reyndar meðflutningsmaður að, um ókeypis námsgögn í framhaldsskólum. Þar leggjum við til einfalda breytingu um að kennsla í framhaldsskólum skuli veitt nemendum að kostnaðarlausu og óheimilt sé að krefja nemendur eða forráðamenn þeirra um greiðslu fyrir kennslu, námsgögn eða annað efni sem nemendum er gert skylt að nota í námi sínu og samrýmist ákvæðum laga þessara og aðalnámskrá. Ríkinu yrði skylt að leggja til og kosta kennslu og námsgögn er fullnægja ákvæðum aðalnámskrár. Ég vil minna á að í þessu dæmi sem og í öðrum frumvörpum er gjaldfrelsi lykilatriði til að tryggja jafnræði til náms. Þá er komið að síðasta frumvarpinu, um lengingu kennaramenntunar. Við vinstri græn höfum lengi haft á stefnuskrá okkar að styrkja þurfi og lengja kennaramenntun á Íslandi svo að hún verði sambærileg við það sem gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Ég tel þetta eðlilegt framfaraspor, að lengja og efla kennaramenntunina. Í 9. gr. þessa frumvarps er kveðið á um að að lágmarki tveir þriðju hlutar stöðugilda skuli teljast til stöðugilda leikskólakennara þegar kemur að því að manna leikskóla.

Forseti spyr hvort hv. þingmaður eigi langt eftir af ræðu sinni og hvort ástæða sé til þess að fresta henni og hv. þingmaður haldi áfram þegar fundur er aftur settur.

Ég á ekki mikið eftir af ræðu minni. Þetta eru svona fimm mínútur.

Þá klárar hv. þingmaður ræðu sína.

Ég þakka virðulegum forseta. Virðulegur forseti. Í frumvarpinu kemur fram í 9. gr. að að lágmarki séu tveir þriðju hlutar stöðugilda við kennslu, umönnun og uppeldi barna í hverjum leikskóla stöðugildi leikskólakennara. Ég minni á að þó að markmiðið sé gott og göfugt þá er staðan núna, bara miðað við tölur Hagstofunnar frá 2006, sú að undir 40% starfsmanna leikskóla eru leikskólakennarar eða með uppeldismenntun. Þótt markmiðið sé gott þá velti ég fyrir mér hvort það sé hreinlega raunhæft að setja þetta í lög og hver aðlögunartíminn verði með þetta markmið. Við þurfum líka að líta til þess frábæra starfs sem víða er unnið á leikskólum landsins af öllu starfsfólki þeirra, bæði þeirra sem hafa uppeldismenntun en líka af öðrum og hvernig við sjáum að þessi breyting, sem vissulega er róttæk, eigi sér stað. Ég vil aðeins nefna 8. gr. Ég tel mjög mikilvægt að fram fari umræður um inntak kennaramenntunar og hlutföll faggreina og uppeldisgreina. Í reglugerðinni skal sérstaklega rætt um að styrkja hlut faggreina. Ég held að það sé ágætt. Þó að það komi ekki fram í lögunum sjálfum er rætt um það í reglugerð að uppeldisgreinar verði 60 einingar að lágmarki og þar með faggreinar væntanlega, þ.e. að meira verði varið í faggreinar og kennslu faggreina, sem er auðvitað mikilvægur hluti af kennaranámi. Ég held að þetta sé spennandi kostur sem við þurfum að ræða, ekki síst í ljósi þess sem við ræddum fyrr í dag, um stöðu íslenskunnar, um stöðu stærðfræðinnar, þ.e. að kennarar hafi góða undirstöðumenntun í því fagi sem þeir kenna. Að lokum tel ég mjög mikilvægt að við nýtum færið, nú þegar þessi frumvörp liggja fyrir, og ræðum um inntak menntunar, veltum fyrir okkur þeim hugtökum sem við notum þegar við ræðum um menntakerfið. Í Bretlandi hefur farið fram talsverð umræða um hvort hugtakið menntun sé í raun að hverfa, hafi hopað fyrir hugtökum á borð við þjálfun og færni. Þeir hafa kallað þetta upp á ensku, ég leyfi ég mér að segja það í ræðustól Alþingis. Þeir hafa velt fyrir sér hvort enska hugtakið „education“ sé að hverfa fyrir því sem á ensku er kallað „training“. Sitt sýnist hverjum í þeim efnum en ég tel mikilvægt að við missum ekki sjónar á því að markmið íslenskra skóla er að veita nemendum sínum innihaldsríka menntun í góðu umhverfi. Það er vissulega hægt að veita nemendum þjálfun til að sinna ýmsum störfum, byggja upp færni þeirra til að takast á við mismunandi verkefni, en ég tel að menntunarhugtakið sé sá kjarni sem við viljum að hver og einn búi að til framtíðar og geri í raun hverjum og einum kleift að tileinka sér nýja þekkingu, þjálfa sig upp á nýtt, öðlast nýja færni, hugsa um nýja hluti á gagnrýninn og skapandi hátt og skapa nýja kunnáttu og þekkingu. Í því felst kjarni menntunarinnar. Það er sýn á heiminn sem gefur fólki traust og færni til að takast á við ný verkefni, löngun til að vita meira og skapa nýja hluti.

Frú forseti. Hér eru til umræðu fjögur frumvörp hæstv. menntamálaráðherra varðandi leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og um ráðningu kennara og skólastjórnenda við þessi skólastig. Það er rétt í upphafi að óska hæstv. menntamálaráðherra til hamingju með lagafrumvörpin sem hér eru lögð fram. Þau eru auðvitað búin að vera mjög lengi í vinnslu og það hefur verið haft samráð mjög víða og hér er hreinlega tekið á málefnum allra þessara þriggja skólastiga. Það er líka mjög ánægjulegt í raun og veru hvernig umræðan hefur þróast eftir framsöguræðu hæstv. menntamálaráðherra þar sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir hélt afar málefnalega og innihaldsríka ræðu um frumvörpin. Hún var almennt mjög jákvæð í garð þeirra en hafði eðlilega ýmsar spurningar fram að færa varðandi málsmeðferð og ýmis álitaefni sem eðlilegt er þegar jafnstór mál eru undir eins og hér er. Ég verð að segja, frú forseti, að sá tónn sem var í ræðu hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur eykur mjög von mína um að við náum mikilli samstöðu og sátt um þessi frumvörp. Það er mikilvægt fyrir íslenskt skólakerfi að það ríki sem allra mest sátt um það fyrirkomulag sem við höfum og þann lagaramma sem við störfum eftir þó að það sé einnig nauðsynlegt og eðlilegt að við séum ekki sátt um öll framkvæmdaratriði því það á auðvitað að vera sem mestur fjölbreytileiki í þeim. En eftir að hafa heyrt tóninn í ræðu hv. þingmanns tel ég að það séu mjög góðar líkur á því að við í menntamálanefndinni náum að leiða þessi frumvörp þannig fram að um þau náist jafnvel alger sátt í þinginu þó svo að menn nái ekki endanlegri samstöðu um einstakar greinar eða útfærslur á þeim, en að um meginlínurnar verði mikil sátt. Það er líka gleðilegt að við skulum vera að ræða öll þessi frumvörp í einu vegna þess að það er eðlilegt að líta á skólastigið frá leikskóla og til loka framhaldsskólans sem eina heild. Þannig er þetta mál unnið og þannig er þetta lagt fram og þannig verður auðvitað vinnunni í nefndinni háttað, það verður horft á þetta allt saman í heild sinni. Í fyrri ræðum sem hér hafa verið haldnar hefur verið farið býsna ítarlega yfir efnisatriði frumvarpsins þannig að ég ætla ekki að fara að endurtaka eitt eða neitt af því þó að ég muni reyna að koma víða við og sérstaklega taka upp þá þætti sem mér finnst skipta miklu máli án þess að fara mikið í einstakar efnisgreinar. Það er alveg ljóst að markmiðin sem farið er af stað með eru afskaplega háleit og það má segja að hér sé verið að nálgast það markmið sem sett er fram í stjórnarsáttmálanum um það að menntun á Íslandi verði til fyrirmyndar á alþjóðavísu. Það er sem sagt mikill metnaður á bak við frumvörpin og við verðum auðvitað að horfa til þess að að stórum hluta til eru þetta markmiðslýsingar, eitthvað sem við ætlum að stefna að í framtíðinni og vinna að að ná fram. Dæmi um það er nokkuð sem hefur verið rætt, þ.e. breytingin varðandi kennsluréttindi á þessum skólastigum, að miðað er við meistarapróf eftir árið 2011. Þetta er auðvitað mjög háleitt markmið og ákjósanlegt að að þessu skuli vera stefnt en það er eðlilegt að við í menntamálanefndinni förum vandlega yfir allar tímasetningar sem settar eru hvað þetta varðar. Eins og bent hefur verið á þá er ástandið þannig t.d. á leikskólastiginu að það er gífurlegur skortur á leikskólakennurum og miðað við þær aðstæður getur verið erfitt að ná þessu fram. Ég ítreka þó að markmiðið er háleitt og við eigum auðvitað að stefna að þessu en fara vandlega yfir allar tímasetningar og útfærslur. Við þurfum líka að velta fyrir okkur hvernig staða skólanna sem eru að mennta þessar stéttir er til að taka við öllum þeim umsækjendum sem hugsanlega koma. Kennaraháskólinn hefur séð um menntun kennara lengi, þó að það sé gert víðar, en eins og kunnugt er þá hefur mjög mörgum verið vísað frá námi í Kennaraháskólanum, það hafa ekki allir komist þar að sem viljað hafa. Það er einnig þekkt staðreynd að stór hluti þeirra sem lýkur námi með kennsluréttindum fer ekki til kennslustarfa heldur ýmissa annarra starfa. Út af fyrir sig ekkert nema gott um það að segja en það er auðvitað eðlilegt markmið að reyna að stefna að því að hærra hlutfall skili sér í kennslu og það gætu líka verið rök fyrir lengingu námsins að þegar fólk er búið að leggja á sig fjögurra eða fimm ára háskólanám þá sé líklegra að viðkomandi muni starfa við það sem hann hefur menntað sig til. En ég ítreka að þetta er ein af þeim tímasetningum sem við í nefndinni þurfum að fara mjög vel yfir. Ég sagði áðan að það væri eðlilegt að horfa á skólakerfið frá leikskóla til loka framhaldsskóla heildstætt. Þá kemur upp eitt álitaefni sem við munum að sjálfsögðu ræða frekar í nefndinni en eins og frumvörpin gera ráð fyrir og hefur verið hjá okkur um nokkurt skeið þá eru bæði leikskólinn og grunnskólinn staðsettir hjá sveitarfélögum en framhaldsskólinn hjá ríkisvaldinu. Ég tel að það þurfi að skoða það mjög gaumgæfilega hvort það sé ekki rétt að stíga eitthvert örlítið skref a.m.k. sem opnar á þá leið að sveitarfélög geti komið að rekstri framhaldsskóla. Það er hluti af þeirri heildarmynd sem hér er nokkuð um talað að það sé sami rekstraraðili. Það einfaldar auðvitað allt flæði á milli skólastiganna ef svo er. Það er hins vegar ljóst að það að stíga skrefið til fulls er miklu flóknara ferli en hægt er að gera með þessu frumvarpi vegna þess að þá þarf að fara í gífurlegar samningaviðræður við sveitarfélögin. Það sem ég er að orða er að það væri hugsanlegt að stíga einhver skref sem opnuðu þá leið að einhver sveitarfélög gætu tekið að sér, t.d. í tilraunaskyni rekstur framhaldsskóla. Þannig væri hægt að prufukeyra kerfið áður en skrefið yrði stigið til fulls sem að mínu mati er það sem á að gera vegna þess að framhaldsskólaþjónustan er nærþjónusta og það er eðlilegt að nærþjónustan sé hjá sveitarfélögunum. Þess vegna held ég að við eigum að fara vel yfir þetta. Það kemur inn á, eins og ég sagði áðan, þennan sveigjanleika sem er afskaplega mikilvægur bæði innan eða milli skólastiganna því ef rekstraraðilinn er sá sami þá getur sá aðili í raun og veru leikið sér örlítið með skipulagið. Í frumvörpunum er t.d. verið að opna á heimildir til samrekstrar á leikskóla, grunnskóla og tónlistarskóla sem er afskaplega jákvætt og sýnir að sveitarfélögunum er treyst fyrir málaflokknum enda hafa þau staðið fyllilega undir því trausti. Það er eðlilegt að gefa þeim þetta svigrúm og að mínu mati ætti að auka það enn frekar með því að gefa þeim þess vegna möguleika á rekstri framhaldsskóla. Einn þráðurinn sem gengur í gegnum þessi frumvörp, sérstaklega grunn- og framhaldsskólann, er efling náms- og starfsráðgjafar. Þetta hefur verið markmið mjög lengi og þetta hefur verið æðioft nefnt sem ein árangursríkasta leiðin til þess að tryggja það að sem allra flestir nemendur fái notið sín í skólum og hætti ekki námi áður en þeir hafa lokið einhverju tilskildu námi. Það er t.d. alveg ljóst með þeim breytingum sem hér eru boðaðar á framhaldsskólakerfinu að náms- og starfsráðgjöf er miklum mun nauðsynlegri en áður vegna þess að nú fá nemendur, auk skólanna sjálfra, miklu meira frelsi en verið hefur fram að þessu við skipulag á námsbrautum og þess vegna er eðlilegt að efla þessa þjónustu. Það er boðað og sett inn í frumvörpin afar skilmerkilega. Óhjákvæmilega kallar það á eina spurningu. Það er athyglisvert að þessi stétt, þ.e. náms- og starfsráðgjafar, er eina fagmenntaða stéttin sem er skilgreind inni í skólakerfinu sem ekki nýtur lögverndar eftir að leikskólakennararnir munu fá hana með þessum frumvörpum ef samþykkt verða. Þetta hlýtur að koma til skoðunar sérstaklega í menntamálanefndinni hvort það sé rétt að stíga það skref gagnvart þessari stétt líka þannig að þar gæti samræmis við allar aðrar stéttir sem hafa sérmenntun innan skólakerfisins. Það fyrirkomulag sem við höfum í menntun þeirrar stéttar er raunverulega tilbúið til að fara þessa leið, þ.e. meistaraprófið er komið inn í Háskóla Íslands þannig að það er raunverulega ekkert þessu til fyrirstöðu. Ég vil vekja athygli á því hér, það er eðlilegt að það sé skoðað sérstaklega í menntamálanefnd hvort ekki sé rétt að stíga þetta skref. Það er sagt í greinargerðinni, jafnvel í lagatextanum sjálfum, ég man þó ekki nákvæmlega hvort er, að það sé æskilegt að að öðru jöfnu séu þeir sem sinna þessari þjónustu í skólakerfinu með sérmenntun á þessu sviði. Það er náttúrlega mjög nauðsynlegt þegar við erum að efla svo mjög og setja upp kerfi sem kallar á stóraukna þjónustu af þessu tagi að það sé tryggt að fagfólk sé þar við störf, það er með þetta eins og svo margt annað að þarna er fagmennskan mjög mikilvæg. Eitt af því sem er rauður þráður í gegnum þessi frumvörp og er að sjálfsögðu mjög jákvætt er hin aukna áhersla á verknám þar sem vegur þess er verulega aukinn og sérstaklega ber að nefna framhaldsskólastigið. Það er kannski rétt að ég nefni það, þótt það hafi komið fram í umræðunni, að þótt verið sé að breyta og styrkja ýmislegt í leik- og grunnskólanum, þá er mesta breytingin boðuð á framhaldsskólastiginu og þar kemur verknámið mjög sterkt inn. Það hefur áratugum saman verið rætt um að reyna að efla verknámið, gera því hærra undir höfði í skólakerfinu o.s.frv. En ég fullyrði það, frú forseti, að með frumvarpinu sem hér er lagt fram er stigið það stærsta skref sem ég hef séð í þá átt. Ég trúi því ef rétt er á spöðum haldið að þá munum við sjá mjög mikla breytingu í þá átt að auka og efla verknámið og starfsnámið, og full ástæða til. Við sjáum auðvitað hvernig það hefur verið þegar við erum að fara í stórframkvæmdir að okkur skortir mjög mikið fagmenntað iðnaðarfólk. Þarna þarf verulega að taka á og margir hafa gengið svo langt að segja að það sé jafnvel ákveðin hætta á því að við séum að tapa niður ákveðinni verkþekkingu og slíkt má ekki henda okkur. Þetta verður áberandi þegar takast þarf á við stór verkefni, þá sjáum við hvað skorturinn er mikill á þessu fólki og þar er skýringin m.a. sú að námsfólk hefur leitað annarra leiða, m.a. vegna þess að verknámsleiðin hefur oft verið mun flóknari, jafnvel erfiðari til skipulagningar, t.d. hafa nemar sjálfir þurft að útvega sér samning og ná samningum við meistara. Ein af breytingartillögum í frumvarpinu, sem er róttæk tillaga til að gera þetta mál einfaldara, er að framhaldsskólarnir beri sjálfir ábyrgð á verknáminu og þurfi þar af leiðandi og eðlilega að þjónusta nemendurna og geti því líka skipulagt námið betur í heild sinni. Það er líka afskaplega framsækin tillaga að setja á stofn sjóð sem reyndar er ekki gert ráð fyrir í þessum lögum en í greinargerð er minnst á að stofnaður verði sjóður til að standa undir kostnaði við verknám að einhverju leyti. Ýmsar leiðir eru hugsanlegar í því, m.a. að setja einhver gjöld á fyrirtækin sem gætu komið til baka og þá væri um að ræða eins konar jöfnunarsjóð vegna þess að eins og fyrirkomulagið er í dag eru einstök fyrirtæki jafnvel að leggja til fjármuni í menntun nema en hafa eðlilega enga tryggingu fyrir því hvar sú menntun nýtist. Það yrði þá allra að taka þátt í því og neminn væri þar af leiðandi, eins og hann er í dag, frjáls að því hvar hann heldur vinnu sinni áfram. Frú forseti. Þetta voru stóru atriðin sem ég tek í heildina en ég ætla svo að víkja örlítið að einstökum frumvörpum. Í fyrsta lagi að frumvarpi til laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leik-, grunn- og framhaldsskóla en þar er rétt að vekja athygli á að þetta er í fyrsta skipti sem lögverndun á starfsheitum leikskólakennara og stjórnenda leikskólanna er sett inn. Það er fagnaðarefni að kennarar á öllum skólastigum skuli nú sitja við sama borð hvað þetta varðar. Ég ætla ekki að ræða mikið um lögverndunina sem slíka. Þetta er hins vegar það fyrirkomulag sem við erum með og eðlilegt að allir sitji við sama borð. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að þess vegna hljóti að vera til skoðunar að hið sama gildi um náms- og starfsráðgjafa. Það er líka ánægjulegt að verið er að auka svigrúm kennsluréttinda á milli skólastiganna. Það er eðlilegt að svo sé gert í þeirri þróun sem verið hefur undanfarið þar sem skil milli skólastiganna verða í raun æ óljósari. Ég held reyndar að þetta sé af hinu góða og þannig eigi það að vera. Við eigum að tryggja að flæðið á milli skólastiganna sé sem eðlilegast og fjölbreytilegast þannig að ekki sé verið að negla niður hvar ákveðnir hlutir byrja og enda, heldur þreifi menn sig áfram með það og taki að sjálfsögðu fyrst og fremst tillit til nemendanna sjálfra. Ég minntist áður á hið háleita markmið að ljúka þurfi meistaraprófi til að öðlast kennsluréttindi á þessum skólastigum eftir 2011. Það er rétt að geta þess vegna þess að ég hef aðeins orðið var við einhvern misskilning hjá sumum að fyrri kennsluréttindi verði þá úr sér gengin en svo er að sjálfsögðu ekki. Allir sem hafa réttindi til starfa á þessum skólastigum í dag munu að sjálfsögðu halda þeim. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem slíkt skref er stigið vegna þess að fyrir nokkrum áratugum var Kennaraskólanum breytt í Kennaraháskóla og þá voru kennsluréttindin færð yfir á háskólastigið. Þá var umræðan ekki ólík því sem við höfum aðeins heyrt núna að þetta væri mikil framtíðarsinfónía. Sú breyting gekk ótrúlega vel fyrir sig og hefur skilað sér vel og sannað. Því má segja að þetta sé eðlileg þróun frá þeim tíma og er raunverulega að gerast mjög víða. Ég tel þetta nauðsynlegt og ég tek undir orð hæstv. menntamálaráðherra um að þetta þýði líka sjálfkrafa að laun kennara muni að sjálfsögðu hækka. Það er afar mikilvægt fyrir samfélagið að kennarastéttin njóti hærri launa vegna þess, eins og ég sagði áðan, að of stór hluti þeirra sem afla sér þessarar menntunar fer til annarra starfa. Við þurfum á því að halda að hafa mikið og öflugt hæfileikafólk í þessum störfum. Mér finnst það fagnaðarefni að gerðar séu sömu kröfur til skólastiganna allra þriggja vegna þess að hægt er að færa margvísleg rök fyrir því að þótt öll skólastigin séu mikilvæg sé leikskólinn jafnvel mikilvægasta stigið. Þar eru nemendur að stíga sín fyrstu skref og það er afskaplega mikilvægt hvernig að þeim er hlúð í þeim fyrstu skrefum og eins að eigi nemendur við einhverja örðugleika að etja er auðvitað betra við það eiga því fyrr sem þeir uppgötvast og líklegra að betri árangur náist. Frú forseti. Ég vík þá að frumvarpinu til leikskólalaga. Það er líka fagnaðarefni að þarna eru skyldur og réttindi foreldra og barna gerð eins sambærileg milli grunn- og leikskóla og hægt er þegar tekið er tillit til þess að leikskólinn val en grunnskólinn er skylda. Þetta er eðlilegt og er hluti af þeirri heildarmynd sem hér hefur nokkuð verið rædd, að líta eigi á þetta allt sem eina heild og því er eðlilegt að þarna séu sömu skyldur og réttindi. Síðan fagna ég því að verið er að styrkja forræði sveitarfélaganna á starfsemi leikskólanna og ábyrgð þeirra gerð algerlega afdráttarlaus sem er auðvitað eðlilegt vegna þess að sveitarfélögin fara með þetta skólastig eins og grunnskólastigið. Ég mun fara örfáum orðum um frumvarpið til laga um grunnskóla. Það var athyglisvert andsvar sem hv. þm. Karl V. Matthíasson átti við hæstv. menntamálaráðherra áðan varðandi markmiðsgrein laganna en eins og fram kom í máli hv. þm. Karls V. Matthíassonar er verið að gera breytingu á markmiðslýsingunni, sem hefur líklega verið allt frá upphafi grunnskólalaganna, um kristilegt siðgæði. Benti hv. þingmaður m.a. á að í upptalninguna vantaði orðið kærleikur sem er ákveðið grunnhugtak í kristilegu siðgæði. Það er auðvitað eðlilegt að menntamálanefnd fari sérstaklega yfir þessa markmiðsgrein og ég tók eftir því að hæstv. ráðherra taldi það vera hið besta mál að orðið kærleikur bættist þar við. Það vill svo til að við eigum svolítið grundvallarplagg sem heitir Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna og í markmiðslýsingu þar er þetta tekið allt saman og mér finnst eðlilegt að menntamálanefnd velti því fyrir sér í vinnu sinni hvort við gætum náð utan um þetta allt með því sem þar segir. Ég vil bara rétt til að allir átti sig á hvað ég er að tala um lesa 1. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna en þar segir, með leyfi forseta : „Hver maður er borinn frjáls og jafn öðrum að virðingu og réttindum. Menn eru gæddir vitsmunum og samvisku, og ber þeim að breyta bróðurlega hverjum við annan.“ Þetta er býsna skýrt og mergjað orðalag og ég held að við ættum að velta því fyrir okkur hvort við gætum ekki sett það inn í markmiðsgreinina í staðinn fyrir alla þessa upptalningu vegna þess að í þessum tveimur setningum sýnist mér allt vera innifalið. Mér finnst þetta vera eitthvað sem ættum að velta fyrir okkur. Eitt af því sem fram kemur í frumvarpi til laga um grunnskóla og er hvað brýnast í skólakerfinu almennt er að námið verði lagað að ólíkum þörfum nemenda og þeir taki virkan þátt í skólastarfinu. Það er eilífðarverkefni að nálgast alla nemendur og við vitum hvernig þróunin hefur verið í því. Nú er lögð mest áhersla á einstaklingsmiðað nám og það er hluti af þessari þróun að reyna að nálgast hvern nemanda þannig að hann fái að njóta sín sem best. Síðan er hert á þeirri reglu að nám í grunnskóla sé gjaldfrjálst og það er eðlilegt að svo sé. Það er kannski rétt að minna á það, af því að ég gleymdi því áðan, frú forseti, að hv. þm. Katrín Jakobsdóttir nefndi að eðlilegt væri að nám í leikskólum væri líka gjaldfrjálst. Hægt er að taka undir það með hv. þingmanni en það er hins vegar álitaefni hvort það eigi að vera í frumvarpi sem þessu, því að ég ber afskaplega mikla virðingu fyrir sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga og ég tel að sveitarfélögin sjálf eigi að ákveða slíkt og hafa slíkar heimildir eins og raunverulega kemur fram í þessu frumvarpi. Það er engin skylda til gjaldtöku heldur hafa sveitarfélögin heimild til hennar og það er eðlilegt að sveitarfélögin taki þá ákvörðun sjálf. Það má hugsanlega taka hana með samkomulagi við ríkisvaldið, það er ekkert sem útilokar það, en meðan það samkomulag liggur ekki fyrir og þessar útfærslur eru mismunandi í sveitarfélögunum tel ég eðlilegt að sjálfsákvörðunarréttur þeirra standi. Frú forseti. Það fyrirkomulag sem hér er boðað um breytingu á samræmdum prófum er einnig fagnaðarefni. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um það mál en ég tók eftir því að hv. þm. Katrín Jakobsdóttir fór yfir það og að mínu viti nægjanlega þannig að það þarf raunverulega engu við það að bæta. Ég held að fyrirkomulagið sem hér er verið að boða sé betra, það sé líka eðlilegra og minna stýrandi inn í skólastarfið og það er afskaplega mikilvægt. Hins vegar er gert rá fyrir að hægt sé að leggja fyrir könnunarpróf sem nýtast þá bæði skólunum og nemendunum til að bæta sig og finna ef eitthvað má betur fara. Ég hef áður minnst á að það sé mikilvægt af því að grunnskólastigið er milli leikskólans og framhaldsskólans að þá sé flæðið milli skólastiganna í báðar áttir þar af leiðandi í grunnskólunum. Á því er tekið og þó svo að hugsanlega megi hnika þar til einhverju orðalagi þá held ég að verið sé að stíga þarna afar mikilvægt skref í átt að þeirri þróun sem við höfum séð gerast. Þá kem ég að því frumvarpi sem, eins og ég sagði áðan, boðar hvað mestar breytingar og það er frumvarp til laga um framhaldsskóla. Rétt er að ítreka að þar er verið að stíga afar stórt skref með fræðsluskylduákvæðinu til 18 ára aldurs sem er framfaraspor og setur á skólakerfið eða ríkisvaldið í þessu tilfelli töluverðar skyldur sem nauðsynlegt er að standa undir. Það er fagnaðarefni að þetta skref skuli vera stigið af því að það tekur af allan vafa um þær skyldur sem lagðar eru á herðar ríkisvaldsins. Í frumvarpinu er boðað aukið frelsi og þar af leiðandi minni miðstýring sem er einnig fagnaðarefni. Það er gaman að horfa örlítið aftur í tímann og sjá hvernig hlutirnir fara í hring vegna þess að þegar við sáum hvað mesta þróun í framhaldsskólum á Íslandi var frelsið svo mikið að það er varla hægt að segja að það hafi verið til lög um framhaldsskóla í landinu. Þá var byggt á breytingu á einni grein í lögum um menntaskóla sem heimilaði fjölbrautaskólum að verða til. Fjölbrautaskólinn í Breiðholti varð til fyrstur og síðan má segja að sveitarfélögin hafi tekið þessi mál meira og minna í eigin hendur og tryggt hina miklu uppbyggingu framhaldsskólanna vítt og breitt um landið, mestu uppbyggingu sem við höfum séð á því skólastigi. Síðan fóru menn að taka utan um þetta og auka smám saman miðstýringuna þar til nú að mér sýnist nær allir vera á því að sú miðstýring sé orðin of mikil og nú þurfi að gefa framhaldsskólunum aftur frelsi. Ég er ekki í nokkrum vafa um að það frelsi sem nú er boðað mun lífga mjög við framhaldsskólastigið og mun væntanlega tryggja miklu meiri fjölbreytileika þó svo að við megum auðvitað ekki gera lítið úr þeim fjölbreytileika sem verið hefur í kerfinu. Það er svolítið athyglisvert að fólk gleymir því oft í umræðunni þegar menn hafa verið að ræða um lengd náms til stúdentsprófs, sem hefur oft verið ansi áberandi í þessari umræðu, að í núverandi áfangakerfi hefur nám til stúdentsprófs verið tekið á mjög mismunandi tíma þannig að það út af fyrir sig er ekki nýtt. Núna er stigið mun stærra skref til að gefa nemendum fleiri möguleika á að ljúka námi fyrr hafi þeir áhuga á því og vera lengur hafi þeir áhuga á því og síðast en ekki síst, sem er auðvitað stóra málið og kem ég þá aftur að eflingu verknámsins, að hér er boðað að bóknám og verknám sé jafngilt innan framhaldsskólans. Það er náttúrlega afskaplega stórt skref sem þýðir að nú er enn meiri möguleiki en ella til að hafa stúdentsprófið mjög fjölbreytt. Ég er alveg klár á því að gagnvart mjög mörgum greinum t.d. í háskóla er sá undirbúningur betri en eingöngu bóklegur. Á ég þá við ýmislegt verknám sem síðan héldi áfram í margs konar tækninámi og verkfræði og annað þess háttar. Ég vona að þetta leiði til þess að við fáum ekki bara fjölbreyttari skóla heldur betri skóla og betur undirbúna nemendur á menntaskólastigi og ég er rauninni sannfærður um að svo verður vegna þess að í framhaldsskólakerfinu er margt hæfileikaríkt fólk. Ég er viss um að margir skólanna bíða í óþreyju eftir að þróast í þá átt sem hér er boðuð og mér er ekki grunlaust um að sumir hafi jafnvel verið svo ákafir að þeir séu ýmsir búnir, ég ætla ekki að segja að setja í gang þetta nýja kerfi en a.m.k. að hugsa hvernig þeir geti tryggt framgang þess. Ég vænti þess að þessar breytingar eigi eftir að hafa góð og víðtæk áhrif. Hér er verið að boða miklar breytingar og því þurfum við vissulega að vanda sérstaklega til yfirferðar og hugsanlega að hnika einhverju til, taka tillit til væntanlegra athugasemda. Það verður fyrsta verk menntamálanefndar nú á næstu dögum að taka þessi frumvörp og senda þau til umsagnar vítt og breitt um samfélagið því að umræður um skólamálin, og ég tala nú ekki um jafnvíðtækar breytingar og um er að ræða í þessum frumvörpum, þurfa að vera mjög miklar. Ég endurtek það sem ég sagði í byrjun að ég tel að það sé mjög nauðsynlegt að við náum sem allra víðtækastri sátt um þessi mál og í undirbúningnum hafa verið stigin mjög mörg skref til þess að reyna að tryggja það sem allra best. En þegar þetta fer í hina almennu umræðu þá er mjög líklegt að einhverjar ábendingar komi sem geti gert hlutina betri og að sjálfsögðu munum við þá taka tillit til þess og reyna að bæta það sem bæta má. Mér hefur verið nokkuð tíðrætt um þann mikla sveigjanleika sem er verið að boða og tel ástæðu til að fara yfir örfáum orðum. Í því sambandi vil ég nefna eitt til sem ég hef ekki nefnt áður en það er breytingin sem verður á kjarnanum til stúdentsprófs, þ.e. að tryggja 45 einingar í þremur greinum, íslensku, stærðfræði og ensku og að í raun sé ekki annað bundið gagnvart skólanum. Þetta held ég að sé mjög nauðsynlegt. Ég var svo heppinn að hæstv. ráðherra setti mig í merka nefnd, svokallaða starfsnámsnefnd þar sem við fórum einmitt yfir öll þessi mál. Það er eðlilegt að vekja athygli á niðurstöðu sem nefndin komst að en niðurstaðan fékkst í mjög góðu samkomulagi milli margra hópa. Þar voru fulltrúar fá kennurum, stjórnendum í framhaldsskólum, úr atvinnulífinu og stjórnmálamenn. Það náðist því um þetta afskaplega víðtæk samstaða og það má segja að mikill hluti hinna stóru breytinga sé kominn frá þessari ágætu nefnd og þar af leiðandi var búið að ná býsna víðtækri samstöðu um stóran hluta breytinganna. Ég vil vekja athygli á einu sem er nauðsynlegt að menntamálanefndin gefi sér töluverðan tíma í en það er þetta nýja einingakerfi sem er auðvitað ákveðin breyting. Við höfum heyrt það og það er kannski eðlilegt að víða í kerfinu sé ákveðinn skjálfti gagnvart svo viðamikilli breytingu í grunninn en ég hef ekki trú á öðru en að hægt sé að ná um þetta víðtækri samstöðu. Það er rétt að vekja athygli á því að í greinargerðinni er talað sérstaklega um að þetta kerfi þurfi að þróa í mjög góðri samvinnu allra aðila sem að því koma. Framhaldsskólaprófið er líka nýjung og afar mikilvæg nýjung að mínu mati. Þetta hefur verið rætt lengi, í raun og veru allt of lengi, ætli það sé ekki hægt að telja það í áratugum hvað sú umræða hefur staðið lengi, þ.e. um nauðsyn þess að boðið verði upp á styttra framhaldsskólapróf, u.þ.b. tveggja ára nám. Það er mjög mikilvægt af ýmsum ástæðum og ég ætla bara að nefna hér eina sem er hins vegar auðvitað mikilvæg. Eitt af því sem menn eru að boða með þessari breytingu á framhaldsskólalögunum er það að tryggja að sem flestir ljúki skilgreindu námi í framhaldsskólum. Það er mikilvægt fyrir einstaklinginn, fyrir sjálfsmynd hans, að ljúka með formlegum hætti því námi sem viðkomandi hefur hafið. Því miður hafa of margir hætt í framhaldsskólunum án þess að ljúka nokkru skilgreindu námi. Þetta er því mikilvægt og slíkt framhaldsskólapróf mundi nýtast nemandanum áfram í það nám sem viðkomandi vill hugsanlega fara í síðar eða strax eftir að hann lýkur framhaldsskólaprófinu. Þetta er auðvitað hluti af þeim sveigjanleika sem verið er að boða hér og hluti af því að gera bóknám og verknám jafngilt innan skólanna. Ég nefndi aðeins áðan eitt sem mér finnst líka skipta töluvert miklu máli og það er að framhaldsskólarnir beri ábyrgð á vinnustaðanámi. Þetta hefur verið með ýmsum hætti og valdið mörgum nemendum erfiðleikum. Þetta hefur gert þeim sem hafa viljað stunda verknám á margan hátt erfiðara fyrir og því hafa margir valið að fara í bóknám þrátt fyrir að hugur þeirra hafi staðið til verknáms. Nú er boðað að skólarnir taki þetta að sér og það auðvitað eykur möguleikann á því að skólarnir geti í fullu samráði við nemendurna skipulagt þetta nám. Rétt í lokin vil ég fjalla örlítið um hvernig framhaldsskólanum ljúki. Þar er stigið mjög stórt skref því þar þarf að taka viðmið af þeim sem taka við nemandanum, þ.e. annars vegar í starfsnáminu, að þá sé tekið mið af því hverju starfsgreinin þurfi á að halda og reynt að tryggja að innihald námsins sé sem næst því, sama gildir um stúdentsprófið, að það sé þannig saman sett að nemandinn hafi sem bestan undirbúning fyrir það háskólanám sem viðkomandi nemandi ætlar sér að stunda. Það er líka fagnaðarefni að þarna er gefinn möguleiki á því að framhaldsskólar teygi sig upp á háskólastigið. Skref í þá átt er kannski ekki eins stórt og við boðuðum í starfsnámsnefndinni þar sem við settum upp kerfi með svokölluðum fagháskólum en þarna er virkilega verið að stíga skref í þá átt og ég sé ekki betur en það sé hægt að þróa það yfir á það stig. Eins og staðan er í dag vitum við að sumt nám í framhaldsskólunum er þannig að það er raunverulega það langt miðað við gömlu skilgreininguna að það teygir sig upp á háskólastigið án þess að það sé viðurkennt sem slíkt. Þarna er gamli vélskólinn þekktastur eða fjöltækniskólinn en þar eru kennd fræði sem teygja sig töluvert upp á háskólastigið og sumt annað iðnnám hefur auðvitað gert það líka. Þarna er því eðlilegt að menn horfi til þess að framhaldsskólarnir geti þróast upp á háskólastigið enn frekar en orðið er og það með formlegum hætti. Að undanförnu höfum við séð þetta þróast í hina áttina, þ.e. að háskólarnir hafa verið að teygja sig niður á framhaldsskólastig og það er umræða sem við þurfum að fara yfir í menntamálanefndinni hvernig við sjáum þá þróun fyrir. Háskólarnir hafa verið að gera þetta og það er kannski eðlilegt því þeir hafa fundið þörf hjá ákveðnum hópum fyrir nám í frumgreinadeildum til þess að undirbúa nemendur betur undir háskólanám. En auðvitað er um framhaldsskólanám að ræða og þetta þarf að fara vel yfir, líka til að tryggja að farið sé sem allra best með opinbera fjármuni. Það er eðlilegt að það fari fram umræða um þetta, frú forseti, og það er líka eðlilegt að velta fyrir sér símenntuninni. Í frumvarpinu er tekið á því að setja ramma utan um það fyrirkomulag sem að hluta til er í dag en ég vænti þess að við þurfum ekki lengi að bíða eftir lagafrumvarpi frá hæstv. ráðherra sem tekur á þeim málum frekar, þ.e. símenntun og fullorðinsfræðslu. Það er kominn tími til að þetta sé sett í ákveðinn lagaramma svipað og þegar lög um framhaldsskóla voru sett en þá hafði framhaldsskólinn um nokkurt skeið búið við töluvert frelsi varðandi það hvernig hann þróaðist og hvernig skólarnir urðu til. Ég held að sá tími hvað varðar símenntun og endurmenntun sé liðinn, það hefur verið mikið frelsi, það eru mjög margar leiðar að opnast í þessari menntun og allt gott um það að segja en nú held ég að það sé kominn tími til að sett verði sérstök lög um þetta. Ég vil vera hreinskilinn með það að ég óttast svolítið að ef slík lög verða ekki sett fyrr en seinna verðum við komin með tvöfalt kerfi í þessari menntun og það held ég að sé ekki gott. Við þurfum að tryggja nægan sveigjanleika en eins og í öllu þurfum við að hugsa til þess að fjármunum almennings eða ríkisins sé sem best varið og ég held að það sé kominn tími til að taka utan um það mál. Frú forseti. Að lokum vil ég segja að fram undan er mikil vinna í menntamálanefnd við að fara yfir þessi fjögur frumvörp og eins og hér hefur komið fram verður það auðvitað gert í einum pakka. Það verður leitað samráðs og umsagna mjög víða. Ég hef trú á því að þetta verk eigi eftir að ganga vel og tel að tónninn í ræðu hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur hafi verið með þeim hætti að full ástæða sé til bjartsýni um að mjög víðtæk náist samstaða hér í þinginu um að afgreiða þessi frumvörp fyrir vorið því að það verður fagnaðarefni og mikið gæfuspor fyrir íslenskt skólakerfi.

Frú forseti. Menntastefna þjóðar er í senn samfélags-, menningar-, atvinnu- og efnahagsstefna hennar því að þekking er grunnur að öflugu samfélagi og um leið undirstaða framfara og atvinnusköpunar. Mikilvægasta auðlind þjóðarinnar býr í fólkinu og ekki síst í börnum hennar og unglingum. Í ljósi þessa er góður dagur á Alþingi í dag þegar hæstv. menntamálaráðherra mælir fyrir heildstæðum leik-, grunn- og framhaldsskólafrumvörpum. Ég vil því nota tækifærið og óska hæstv. menntamálaráðherra til hamingju með það stórvirki sem nú er lagt fram á Alþingi í formi metnaðarfullra lagafrumvarpa sem hafa það að markmiði að búa börnum og unglingum á Íslandi kjöraðstæður til náms og þroska. Verði frumvörpin að lögum er um að ræða heildstæða og viðamikla löggjöf í málefnum leik-, grunn- og framhaldsskóla. Áður hefur Alþingi samþykkt lög um háskóla sem þegar hafa öðlast gildi. Sú löggjöf er í þeim sama metnaðarfulla anda sem einkennir þessi frumvörp. Frumvörpin voru unnin í víðtæku samstarfi eins og fram hefur komið við fjölmarga hagsmunaaðila á undanförnum missirum. Slík samvinna hefur mikið gildi út af fyrir sig. Hún varpar kastljósi á mikilvægi skólastarfsins auk þess sem hún framkallar hugmyndir í samstarfi og samvinnu hagsmunaaðilanna. Skýr stefna í skólamálum er afar mikilvæg en birtingarmynd þeirrar stefnu endurspeglast í frumvörpunum. Lagasetningin er svo hinn eiginlegi rammi sem skólastarfið byggir á. Góð löggjöf skiptir því miklu um áframhaldandi þróun skólastarfs. Á grundvelli frumvarpa hæstv. menntamálaráðherra má efla skólastarfið og sækja fram í anda þeirrar hugsunar sem birtist þar um menntun barna og unglinga á Íslandi að hún verði til fyrirmyndar á alþjóðavísu. Í frumvörpunum er gert ráð fyrir virkum tengingum og samfellu milli skólastiga. Einnig því að sami skólastjórnandi geti stýrt sameiginlegum leik-, grunn- og tónlistarskóla svo dæmi sé tekið en þetta er sérstaklega sett fram í ljósi þess að víða eru sveitarfélög fámenn og nauðsynlegt að tryggja sveigjanleika starfseminnar af þeim sökum. Þá er gert ráð fyrir tengingu skólanna við tónlistar-, tómstunda- og íþróttastarf. Í því samhengi vil ég rifja upp mikilvægi góðrar tónlistarmenntunar og íþróttastarfs fyrir börn og unglinga. Oft hef ég á undanförnum árum átt sæti í dómnefndum sem ætlað er að meta styrkumsóknir á grundvelli afburða námsárangurs og m.a. í framhaldsskólunum. Ég hef ekki vísindalega samantekt en ég veit af fenginni reynslu að skipulegt tónlistarnám og þátttaka í íþróttum hefur jákvæð áhrif á námsgetu að öðru leyti. Við eigum í þessari staðreynd ýmis sóknarfæri og frumvörp hæstv. ráðherra ýta undir samvinnu skóla á þessum sviðum. Leikskólinn er skilgreindur sem fyrsta skólastigið. Ég veit ekki hvort við gerum okkur grein fyrir því hversu stórt skref þar er stigið. Í leikskólafrumvarpinu er fjallað um upphaf skólagöngunnar, fyrstu mótunarárin sem margir telja þau mikilvægustu í lífi hvers og eins. Skólaganga í leikskóla er ekki skyld en ljóst er að allflest börn njóta þeirrar þjónustu sem leikskólinn veitir og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að um 96% barna á aldrinum 3–4 ára eru í leikskólum. Hér á landi er atvinnuþátttaka mest meðal þjóða heims. Í flestum tilvikum vinna báðir foreldrar á vinnumarkaði en yfir 90% karla og yfir 80% kvenna stunda störf utan heimilis. Þannig má segja að um leið og leikskólinn sinnir sínu lögbundna hlutverki þá er starfsemi hans forsenda fyrir því að foreldrar geti tekið þátt í atvinnulífinu. Leikskólastarfið er því afar mikilvægt í víðtækum skilningi. Með skilgreiningu á leikskóla sem fyrsta skólastigi hefur hæstv. menntamálaráðherra stigið stórmerkilegt skref sem ég trúi að verði til forustu á heimsvísu því að með aukinni þekkingu okkar og skilningi á þroska- og þróunarferli hvers manns þá skiljum við líka um leið mikilvægi fyrstu mótunaráranna á þessu æviskeiði einstaklinganna. Ég spái því sem sagt að aðrar þjóðir muni fylgja í kjölfarið eftir því sem þekking okkar á þessu eflist. Heili ungbarna er eins og svampur, hann mótast. Í dag getum við séð þetta myndrænt í heilanum. Það eru tengingar að eiga sér stað á hverjum einasta degi í leikskólanum. Þessar tengingar eru svo grundvöllur fyrir áframhaldið þannig að við byggjum á svo miklu þarna og ég ætla að segja núna: Hæstv. menntamálaráðherra, til hamingju með þetta. Í frumvörpunum er sem sagt áherslan á börnin. Það er áhersla á velferð og hagsmuni barna en um leið er hvatt til aukins samstarfs milli foreldra og nemenda og annarra hagsmunaaðila. Það er skerpt á stjórnskipan skólanna. Fram kemur að menntamálaráðuneytið ber ábyrgð á málaflokknum og setur leikreglur en sinnir um leið eftirfylgni með því að þær leikreglur séu virtar og þá einkum með svokölluðu ytra gæðamati sem ég kem að síðar. Þá er einnig skerpt mjög á ábyrgð sveitarfélaga í tilvikum leik- og grunnskóla. Þeim er gert að setja almenna stefnu um skólamál og sinna gæðamálum og gæðamati. En það sem er einkennandi fyrir frumvarpið er aukið faglegt vald sem fært er til einstakra skóla, stjórnenda þeirra og starfsmanna, ábyrgð og vald sem er fært nær barninu, fjölskyldum þeirra og í tilviki framhaldsskóla og grunnskóla að auknu leyti til nemendanna sjálfra. Skólar, stjórnendur þeirra og starfsmenn, fá aukið frelsi og sveigjanleika til að sinna hlutverki sínu og móta áherslur í starfi við hagsmunaaðila. Um leið er gert ráð fyrir lögbindingu gæðakerfis starfseminnar með innra og ytra gæðamati sem er markvisst og stöðugt ferli. Hverjum skóla er ætlað að stunda kerfisbundið innra gæðamat á grundvelli námskrár, stefnu sveitarfélags og á grundvelli laga og reglna ráðuneytis menntamála. Um leið er sveitarfélögum og menntamálaráðuneyti gert að framkvæma kerfisbundið ytra mat á grundvelli hlutverks, stefnu og markmiða starfsins, sveitarfélögum að sjálfsögðu þegar um er að ræða leik- og grunnskóla en ekki framhaldsskóla, a.m.k. ekki enn þá. Gæðamatið hefur tvíþætt hlutverk. Það er annars vegar eftirlitshlutverk og hins vegar umbótahlutverk eða uppbyggingarhlutverk. Gæðamatið sem slíkt stýrir því að við skilgreinum hvað betur má fara. Báðir þessir þættir eru nauðsynlegir allri starfsemi en miklir framþróunarmöguleikar felast í markvissu gæðastarfi og þar er þessi umbótaþáttur spennandi því að hann stuðlar að uppbyggingu og þróun starfsins. Þá er í frumvarpinu fjallað um sprotasjóð til að styðja þróun og nýsköpun í skólum. Ég hef aðeins fjallað um leikskólastigið. Ég þekki það minnst í sjálfu sér en er alveg heilluð af því af því vegna þess að ég þekki svolítið rannsóknir um þroska barna á þessum aldri. En yfir að grunnskólastiginu. Þar þótti mér afar vænt um að sjá að samræmda könnunarprófið í 10. bekk er framkvæmt fyrir áramót. Þar með geta niðurstöður prófsins nýst til að byggja enn frekar upp á komandi missiri. Þetta er mjög skynsamleg ráðstöfun og ég styð hana heils hugar. Við ræddum í morgun um PISA-rannsóknina en hún er eins og kunnugt er gerð í 57 löndum og við berum okkur saman við hina. Sem betur fer, og ég endurtek það, sem betur fer erum við Íslendingar þannig í stakk búnir að við sættum okkur helst ekki við neinar samanburðarupplýsingar nema við séum í fremstu sætum, en ég er ein þeirra sem skoða PISA-könnunina og skil í henni tækifærin vegna þess að við höfum þegar byggt upp innviðina sem þarf til að ná enn betri árangri. Ég ætla ekki að endurtaka PISA-umræðuna frá því í morgun en ég sé í henni mikil tækifæri. Áfram tölum við um skýrari verkaskipti og ábyrgð og réttindi foreldra, samfelldara starf og styrkingu á sjálfstæði skólanna. Mér þykir vænt um að sjá í frumvörpunum, sem vonandi verða að lögum, mikla áherslu á sköpun og skapandi þátt, bæði í leikskólum, grunnskólum og framhaldsskólum. Í leikskólunum tölum við sérstaklega um skapandi starf og leiki. Í grunnskólunum erum við farin að tala um nýsköpun og enn þá frekar í framhaldsskólunum. Þá er ég líka hrifin af því að kveðið er á um sérstaka móttökuáætlun fyrir nýja nemendur í grunnskólunum og ég held að það sé vel. En víkjum aðeins að framhaldsskólunum. Í frumvörpunum, af því að þau eru tekin fyrir í heild sinni, er kannski helsta breytingin í framhaldsskólunum og það segi ég án þess að vilja rýra allar hinar breytingarnar sem ég hef þegar nefnt, alla vega í leikskólanum. En þegar maður horfir til framtíðar þá er líka svolítið spennandi að horfa til fortíðar í leiðinni og ég ætla að leyfa mér það. Ég ætla að leyfa mér að líta til miðalda og þess sem kennt var á miðöldum í háskólanum sem grunn, af því að ég er að tala um framhaldsskólana, að frekara framhaldsnámi. Það var þannig í grunnnáminu í gamla daga, þ.e. á miðöldum, að grunnnámið sem var byrjað á var latína og grísk málfræði. Þar er fjallað um uppbyggingu málsins. Þetta er þáttur í því sem kallað er þrívegur. Þrívegur fól í sér þrennt. Í fyrsta lagi uppbyggingu málsins og þá í gegnum latnesku og grísku. Í öðru lagi mælskulist en hún fjallaði um framsetningu máls, bæði í ræðu og riti. Í þriðja lagi rökfræði, svokölluð þrætubók var kennd ekki einungis til að færa málið í ræðu og rit heldur líka að nota málið til að fylgja málum eftir. Þetta var alger grunnur og kallaður þrívegur. Síðan kom fjórvegurinn og þannig var litið á að fjórvegurinn væri ekki síst fyrir þá sem ætluðu sér í nám í háskóla á sviði heimspeki og guðfræði. En í fjórvegi, í því fornámi sem tók við af þríveginum, var eftirfarandi kennt: Flatarmálsfræði, tölvísi, stjarnfræði og tónlist. Og ég kem aftur að tónlistinni af því að ég held að hún sé grundvallaruppbyggingarformúla fyrir heilatengingarnar sem ég ræddi um áðan. Þetta voru þrívegur og fjórvegur í gamla daga en í dag, og ég fagna því líka, er í frumvarpi menntamálaráðherra um framhaldsskólann kveðið sérstaklega á um íslensku, stærðfræði og ensku. Ég sé í því ákveðið samspil við það sem var vegna þess að þetta eru þeir þrír þættir sem við - og nú tala ég sem fyrrverandi háskólarektor, háskólarektorar fjölluðu á sínum tíma mikið um hver væru mikilvægustu skilaboðin í sambandi við framhaldsskólana og þá til menntamálaráðuneytisins líka - við vorum öll sammála um að þessar þrjár undirstöðugreinar væri í ljósi nútímans langmikilvægastar, íslenska, stærðfræði, enska, og að hver og einn einasti nemandi sem færi í gegnum framhaldsskólana hefði mjög sterka þekkingu á þessum sviðum. Síðan fagna ég fjölbreytninni að öðru leyti sem er í framhaldsskólafrumvarpinu og ég sé að yfirbragðið er fjölbreytt og þar er sveigjanleiki og það að við ætlum að leyfa börnum að njóta sín, eða kannski frekar unglingum, nemendum að njóta sín vegna þess að fjölbreytni í menntuninni er lykilatriði í þessu frumvarpi, betri og fjölbreyttari framhaldsskóli. Brottfall hefur verið áhyggjuefni og ekki síður brottfall drengja og ég tel að frumvarpið gefi okkur mikil tækifæri til að minnka það verulega og stuðla að því að allir fái framhaldsskólapróf. Í frumvarpinu um menntun kennara og skólastjórnenda er lagt til að efla kennaramenntun, lengja hana og efla ekki síst faglega þekkingu þeirra sem stunda kennaranám. Gott kennaranám er grunnur að virkri þátttöku við uppbyggingu í skólastarfi og frumvörpin gera vissulega ráð fyrir mikilli uppbyggingu. Virðulegi forseti. Frumvörpin eru tvímælalaust til þess fallin að efla og styðja það góða starf sem þegar er unnið í skólum víða um land. Í þeim er skýr skilgreining á ábyrgð ríkis, sveitarfélaga og skólastjórnenda og þar er lagt upp úr gæðum og gæðamati. Verði frumvörpin að lögum er til góður rammi til að bæta enn starfsemi skólanna og efla enn frekar árangur. Ég styð frumvörpin heils hugar. Í þeim er yfirbragð sem mér er að skapi. Yfirbragðið er eftirfarandi: Þar er skapandi hugsun gert mikið og hátt undir höfði sem og skapandi starfi. Þar er gert ráð fyrir auknu frelsi skólanna á öllum skólastigum. Þar er gert ráð fyrir flæði milli skólastiga, sveigjanleika og öflugu gæðastarfi. Það er hvatning okkar allra til að efla skólana, til að efla einstaka skóla og til að hvetja nemendur til árangurs. Hér er kominn grundvöllur fyrir mun hærra menntunarstigi þjóðarinnar sem ég segi að eigi eftir að efla hagsæld hennar um ókomin ár.

Hæstv. forseti. Við ræðum afar efnismikil frumvörp, fjögur talsins. Ég verð að lýsa þeirri skoðun minni að ég hefði kosið að fá að ræða þau hvert í sínu lagi. Ég tel efniviðinn þess eðlis að við hefðum átt nóg með að ræða þau hvert í sínu lagi. En við féllumst á að þetta yrði gert með þessu móti og því eru hér fluttar efnismiklar ræður og erfitt að fylgja einhverjum þræði eða bregðast við því sem sagt hefur verið. Hæstv. menntamálaráðherra flutti klukkutíma langa ræðu um innihald þessara fjögurra frumvarpa. Hún var mjög efnismikil, eins og greinargerðirnar með frumvörpunum og eðlilegt væri að bregðast við mörgu af því sem hæstv. menntamálaráðherra sagði en ég reyni á mínum 40 mínútum eftir fremsta megni að gera grein fyrir sjónarmiðum sem við Vinstri hreyfingin – grænt framboð höfum í menntamálunum. Þó vildi ég, áður en ég hef mál mitt, segja að ég treysti því að hæstv. forseti Sturla Böðvarsson, úr því að hann er í salnum, heimili við 2. umr. að málin verði rædd hvert í sínu lagi. Ég tel að eftir 2. umr. hljóti að koma það mikið með málunum úr nefndum að einsýnt verði að ræða verði um þau hvert í sínu lagi þótt mælt sé fyrir þeim öllum saman. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir, varaformaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, fór í stórum dráttum yfir meginsjónarmið okkar til frumvarpanna. Við fögnum þeim að sjálfsögðu. Hér er um tímamótafrumvörp að ræða. Ég er líka mjög sátt við, og vil hæla hæstv. menntamálaráðherra fyrir það, að hún leggi þau fram núna þannig að þau geti farið í umsagnarferli strax í desember. Það er ekki nein tímapressa á að við ljúkum þessum málum í menntamálanefnd og það er gott til þess að vita að við finnum að við höfum nægan tíma til að vinna frumvörpin. Ég tel að hér eigi eftir að vinna mjög mikið verk, mikið starf, þótt mikið starf hafi nú þegar verið leyst af hendi í ráðuneytinu. Meginstefnumið okkar Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs ganga út á að skólakerfið eigi að vera fyrir alla. Það er hjartað í stefnu okkar í menntamálum, að samfélagið sé þess eðlis, þau séu það blönduð kjörin og aðstæður fjölskyldna að nauðsynlegt sé að við búum við skólakerfi í þessu velferðarsamfélagi, þessu ríka samfélagi sem er fyrir alla án gjaldtöku við hvert fótmál. Þá erum við að tala um öll skólastigin, leikskólastigið, grunnskólastigið og framhaldsskólastigið. Við höfum lagt fram nokkur þingmál til að styðja þessa pólitík okkar og þessa hugsjón okkar. Ég vildi sérstaklega nefna nýtt frumvarp sem við höfum lagt fram um námsgögn í framhaldsskóla, að stefnt verði að því að þau verði gjaldfrjáls. Ég tel tímabært að taka skref í þá átt. Við lítum svo á að skólakerfið sé sameign okkar allra og það skuli fjármagnað af okkar sameiginlegu sjóðum. Þess vegna höfum við haldið því fram að áður en til gríðarlegra skattalækkana kemur á efnamikið fólk þá eigi að tryggja velferðarþjónustu, þar á meðal menntakerfi sem við getum verið stolt af, þar sem börnin eru ekki rukkuð, eins og ég sagði áðan, við hvert fótmál. Síðan er það meginsjónarmið varðandi okkar menntastefnu að þar skuli ríkja þrjú grunngildi. Þau skulu vera í hávegum höfð í skólastarfinu, í fyrsta lagi sjálfbærni, í öðru lagi réttlæti og í þriðja lagi lýðræði. Þetta teljum við grundvöll fyrir menntastefnu sem sómi er að á 21. öldinni fyrir þetta lifandi samfélag sem við sjáum fyrir okkur. Skólakerfið á að vera lifandi samfélag skólafólks, nemendanna sjálfra og fjölskyldna þeirra. Þess vegna tökum við undir þau meginsjónarmið sem hæstv. menntamálaráðherra lýsti vel í ræðunni sinni þar sem talað var um aðkomu foreldranna að skólastarfinu í auknum mæli. Því samstarfi þarf að finna form. Það er meira en nauðsynlegt að finna samstarfi fjölskyldna og skóla form þannig að við förum inn á þá erfiðu braut að praktísera grasrótarlýðræði í skólastarfi, eins og við reynum að gera á öðrum sviðum mannlífsins. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir fór nokkuð mörgum orðum um nemendalýðræðið og talaði um að við værum því fylgjandi að víkka út ábyrgð nemenda. Ég tel einsýnt að við komum til með að ræða þennan þátt málsins afar vel í menntamálanefnd. Ég tel það algert grundvallaratriði að aðkoma nemenda að ákvörðunum í skólastarfinu sé tryggð og tel það í samræmi við þær ábendingar sem komu fram í mjög góðri skýrslu umboðsmanns barna sem birt var nýverið. Í henni er stór og mikill kafli um skólamál þar sem umboðsmaður fagnar því að sér hafi gefist tækifæri til að skoða innihald þessara frumvarpa áður en þau litu dagsins ljós í þinginu. Hún fjallar í skýrslu sinni um ákveðna þætti sem hún telur að þurfi að koma til skoðunar í meðferð þingsins og ég vil taka undir þau atriði sem umboðsmaður nefnir. Hún fjallar sérstaklega um það sem ég ræddi um áðan, samstarf foreldranna í skólakerfinu. Hún nefnir sérstaklega í kaflanum um leikskólann, að það sé mikilvægt. Hún fjallar um kröfur um mönnun og húsnæði og aðbúnað í leikskólum enda sé dvalartími barna á leikskólum orðinn svo langur að mjög tímabært sé að huga að aðbúnaði barnanna. Húsnæðismálin eru þar meginatriði og ég tel mikilvægt að við skoðum það á hvern hátt aðbúnaður barna í skólum er almennt, ekki hvað síst á leikskólastiginu. Umboðsmaður nefnir öryggismálin. Ég tel það líka þátt sem við þurfum að taka til skoðunar þegar við fjöllum um þessi frumvörp. Hún um talar einnig um mikilvægi þess að skilgreina rétt leikskólabarna til sérstakrar aðstoðar og þjálfunar. Mig langar til að staldra örlítið við þann punkt, virðulegi forseti, þ.e. skólakerfi sem er fyrir alla, óháð fötlun t.d., leggur okkur mjög ríkar skyldur á herðar sem er ekki einfalt að standa undir. Salamanca-yfirlýsingin, sem við höfum undirgengist, gerir ráð fyrir því að skólastarfi sé þannig fyrir komið að fötluð börn geti átt kost á að vera í almennum skólum en þó á eigin forsendum. Það þýðir auðvitað aukið starfslið. Fjöldinn allur af skólamönnum hefur skrifað um það greinar og lýst yfir sjónarmiðum varðandi þetta atriði, þ.e. eigi að framkvæma þá stefnu í raun. Þeir telja nauðsynlegt að til komi aukið fjármagn til að auka við starfslið sem þarf til þess að gera fötluðum einstaklingum kleift að vera í almennum skólum. Þar er átt við öll skólastigin, leikskólastigið, grunnskólastigið og framhaldsskólastigið og reyndar má nefna háskólastigið í þessu samhengi líka. Til okkar í menntamálanefnd hafa komið skólamenn, nánast árvisst, fyrst og fremst í umfjöllun um fjárlög og það hefur ævinlega komið fram að skortur sé á fjármagni til að búa til aðstöðu sem er sæmandi fötluðum nemendum. Ég tel að heimsókn frá Félagi framhaldsskólakennara fyrr í vetur hafi staðfest þetta fyrir okkur. Þótt við höfum sagst vera öll af vilja gerð og vildum að framhaldsskólinn væri fyrir alla, þá segir Félag framhaldsskólakennara að mikið skorti þar á, t.d. á að fötluðu börnin, sem fá aukið fjármagn með sér samkvæmt reiknilíkani, hvort sem það er síðan nóg fjármagn eða ekki. Þetta aukafjármagn er nýtt í þeirra þágu en hins vegar sé afskiptur hópur hvað þetta varðar, þ.e. börn sem hafa greiningu upp úr grunnskóla varðandi ofvirkni eða athyglisbrest eða eitthvað í þá veruna, sem heyra ekki undir skilgreininguna fatlað barn. Þeim fylgir þar af leiðandi ekki aukið fjármagn samkvæmt reiknilíkani framhaldsskólanna. Þegar við ræðum þetta, skólakerfi fyrir alla, skólakerfi án aðgreiningar, þá verðum við að vita og viðurkenna að það kostar aukið fjármagn. Ég segi þetta vegna þess að mér finnst mikilvægt að menntamálanefnd átti sig á því að það er ekki hægt að skilja þessa þætti að. Við getum ekki litið svo á að þessi frumvörp séu einangruð og við getum fjallað um þau án þess að ræða um aukna fjármuni sem þurfa að koma til svo að þannig sé á málum haldið að sómi sé að. Í frumvörpunum eru, eins og hæstv. menntamálaráðherra gat um, fylgiskjöl frá fjárlagaskrifstofu menntamálaráðuneytisins og sömuleiðis viðauki þar sem menntamálaráðuneytið og sveitarfélögin hafa skoðað frumvörpin sameiginlega. Ég tel það vera afar vel að menntamálaráðuneytið og Samband íslenskra sveitarfélaga skuli hafa metið forsendur kostnaðaráhrifanna vegna frumvarpanna. Ég tel mjög mikilvægt að við viðhöldum þeirri venju að Samband íslenskra sveitarfélaga fái þá aðkomu sem hér er lýst í fylgiskjali II. Ég hef núna í höndum frumvarp til laga um grunnskólann. Það er mjög mikilvægt að sveitarfélögin finni að samkomulagið sem í gildi er milli ríkisins og sveitarfélaganna skili sér á þennan hátt, í fylgiskjali inn í frumvörpin, enda varðar málið fjárútlát sveitarfélaganna. Það kemur reyndar fram í textanum að ákveðnir þættir séu óljósir í þessum efnum. Engu að síður er ljóst að það er kostnaðarauki samfara þessum frumvörpum sem við verðum að átta okkur á að tryggja að lagt verði til á fjárlögum. En af því að ég er með skýrslu umboðsmanns barna þá langar mig til að stikla örlítið á þeim köflum þar sem hún nefnir. Ég lýsi því yfir að ég mun tryggja að þessi sjónarmið verði tekin til sérstakrar skoðunar í vinnu nefndarinnar. Umboðsmaður barna talar sérstaklega um börn í fjölmenningarsamfélagi og ég tel það mjög mikilvægt að við áttum okkur á því að þótt þessi ríkisstjórn hafi komið myndarlega til móts við þær þarfir sem eru til staðar varðandi íslenskukennslu fyrir útlendinga, bæði innan skólakerfisins og utan þess, þá vantar heildarstefnumótun í þeim efnum. Í Fréttablaðinu í morgun er athyglisverð forsíðufrétt um stöðu barna innflytjenda í skólasamfélagi okkar og sú litla frétt segir ansi mikið um það ástand sem er til staðar í samfélagi okkar. Það vantar sannarlega mikið á að nægilega sé komið til móts við börn innflytjenda og börn sem hafa ekki íslensku að móðurmáli í skólakerfinu. Ég hef ekki tekið greinina með mér eins og ég ætlaði en engu að síður er rétt að hugleiða forsíðufrétt Fréttablaðsins í dag í þessu sambandi. Umboðsmaður barna fjallar einnig um þátt sem mér þykir einn af hinum viðameiri varðandi skólastarf, þ.e. kröfurnar til starfsfólks í skólakerfinu. Kröfur til starfsfólks hafa verið að aukast á undanförnum árum. Með auknum kröfum til menntunar, til fjölbreytileika í skólastarfi og ýmissa nýjunga sem við höfum innleitt í skólastarf, auk kröfunnar um skóla án aðgreiningar, höfum við gert meiri kröfur til starfsfólksins, um sérþekkingu og menntun. Ég tel afar mikilvægt í því sambandi að það skuli eiga að taka menntun kennara til endurskoðunar á þeim nótum sem gerð er grein fyrir í frumvarpinu, um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Þá ætla ég að leyfa mér að fjalla í nokkrum orðum, hæstv. forseti, um kjör starfsfólks skólanna. Við getum ekki horft fram hjá þeirri staðreynd að flótti hefur verið úr kennarastétt á undanförnum árum. Ef eitthvað er þá virðist sá flótti aukast frekar en hitt. Ég tel óhjákvæmilegt að fjalla um atgervisflóttann úr stéttinni í tengslum við þessi frumvörp og tel nauðsynlegt að við áttum okkur á þeirri staðreynd að við greiðum fólki mun hærri laun fyrir að passa peningana okkar en fyrir það að annast velferð og menntun barnanna okkar. Á dögunum, í byrjun október, var haldin kjararáðstefna Kennarasambands Íslands. Hún var mjög fjölsótt og mönnum var mikið niðri fyrir. Á þeirri ráðstefnu kom afar margt fróðlegt fram sem ég held að við þurfum að hafa til hliðsjónar í umræðunni. Hve ríkur sem vilji okkar er til að bæta skólastarfið og gera góða löggjöf um skólastarf þá verður það marklaust hjal ef við ekki getum bætt kjör þeirra sem eiga að bera uppi starfið. Við erum að tala um eina fjölmennustu stétt á Íslandi. Nú er það svo að meðallaun kennara eru 280 þús. kr. brúttó, 195 þús. kr. nettó. Þessi tala er lág. Hún er mjög lág þegar við skoðum hversu fjölmenn stétt kennara er og þegar við skoðum samanburð við aðrar stéttir. Eitt umræðuefnið á kjararáðstefnu kennara var milljarðurinn sem Háskólinn í Reykjavík fékk nú nýverið að gjöf, sem var að sjálfsögðu afar vel þeginn og kemur sér vel fyrir Háskólann í Reykjavík. En kennarar töldu ástæðu til að vekja athygli á því að það tæki kennara 427 ár að vinna fyrir þessari upphæð ef hann léti allar ráðstöfunartekjur sínar renna í slíkan sjóð, í milljarðasjóðinn. Með öðrum orðum kom fram að það væru 12 sinnum ævitekjur kennara sem reiddar voru fram sem gjöf athafnamanns til Háskólans í Reykjavík. Það tekur einn nýríkan Íslending innan við 10 ár að safna þessu saman af þeim aukakrónum sem flæða út úr sparibauknum og hann þarf ekki að nota sjálfur. Ég vil segja í þessari umræðu, hæstv. forseti, að Alþingi Íslendinga, stjórnvöld, ríkisstjórn Íslands getur ekki reitt sig á velvild auðmanna til þess að reka skólakerfið okkar. Til að reka skólakerfið okkar með glæsibrag þurfum við styrk úr almannasjóði og við þurfum að veita það fé sem þarf til öflugs skólastarfs í gegnum þá sjóði. Dæmið um milljarðinn sýnir okkur tekjuskiptinguna í samfélaginu og það dregur fram hversu brýn þörf er á að fara að huga af alvöru að kjörum kennara, skólastjórnenda og annars starfsfólks í skólunum og það dregur athygli okkar að því að tryggja þarf stöðugleika í starfsmannamálum skólanna sem svo mjög er ábótavant núna. Formaður Kennarasambandsins sagði á þessari ráðstefnu, kjararáðstefnu kennara, að það væri aðalatriði í komandi samningum kennara að allir peningarnir væru settir í launaliðinn, grunnlaunin hækkuð og hann talaði um áhersluatriði okkar vinstri grænna í þeim efnum, að kynbundnum launamun yrði útrýmt. Nú vitum við það af könnunum að kynbundinn launamunur fyrirfinnst líka í kennarastétt. Í kennarastétt þar sem konur eru mjög fjölmennar, og þetta er opinber stétt sem semur um kjör sín á opinberum vettvangi við opinbera aðila, skyldi maður ætla að ríkja ætti sem mestur jöfnuður en það gerir það ekki. Krafa kennara er alveg skýr, forsenda fyrir gæðum skólastarfs að þeirra mati eru starfsskilyrði sem eru viðunandi fyrir starfsfólkið og þá ekki hvað síst launin. Launin eru sett á oddinn núna, launaliðurinn og hækkun hans er númer eitt. Hvers vegna er ég að tala um þetta hér, hæstv. forseti, eins og það sé verkefni ríkisstjórnarinnar að semja beint við kennarana? Auðvitað er það ekki svo en það breytir því ekki að ríkisstjórnin varð þess valdandi á sínum tíma, síðast þegar kennarar fóru í verkfall, að sett voru lög á kennara. Það er ekki lengra síðan en í nóvember 2004 og þó svo að gerðir hafi verið samningar í framhaldi af þeim lögum þá held ég að engum blandist hugur um að þeir samningar voru gerðir undir pressu af þeirri lagasetningu sem ríkisstjórnin þvingaði fram á Alþingi Íslendinga. Þetta voru því ekki frjálsir samningar heldur samningar sem voru þvingaðir fram. Formaður Kennarasambandsins heldur því fram í formannspistli í nýjasta eintaki Skólavörðunnar sem var að koma út, 7. tölublaði Skólavörðunnar, að með lagasetningu þessari hafi þáverandi ríkisstjórn ákveðið að lögbinda að laun í grunnskólum skyldu vera það lág að engar líkur væru á að nokkur sátt gæti náðst milli sveitarfélaganna og þeirra starfsmanna sem við kjörin áttu að búa. Formaður Kennarasambandsins, Eiríkur Jónsson, segir, með leyfi forseta: „Þessi sama lagasetning varð þess síðan valdandi að kjörin í leik- og tónlistarskólum tóku mið af þeim kjörum sem með óbeinum hætti voru lögþvinguð í grunnskólunum. Það eru því stuðningsmenn áðurnefndra laga sem ættu nú að stíga fram og bæta fyrir mistökin sem þeir gerðu haustið 2004.“ Það er því alveg ljóst í mínum huga að þáttur ríkisvaldsins í kjörum kennara er verulegur. Ég tek undir orð formanns Kennarasambandsins og ég hef miklar áhyggjur af því að áfram eigi að halda kennurum niðri í kjörum vegna þess að nú er talað um óstöðugt ástand í efnahagslífinu, nú er talað um að verðbólgudraugurinn sé á næsta leiti og þessi söngur sem venjulega er kyntur upp þegar stórir kjarasamningar eru í nánd er auðvitað farinn að heyrast svo um munar. Ég tel nauðsynlegt að ríkisstjórnin lýsi yfir einhverjum vilja í þessum efnum. Ég tel að ríkisstjórnin og hæstv. menntamálaráðherra þurfi að gefa út yfirlýsingu um að ekki verði búið við það öllu lengur að kennarastéttin sé láglaunastétt. Það verður að taka hraustlega á í þeim kjarasamningum sem eru yfirvofandi til þess að það sé trúverðugt sem við ætlum að fara að gera með þessum nýju frumvörpum. Það er algerlega lífsnauðsynlegt að við áttum okkur á því að gæði skólastarfs og fjármögnun skólanna verður ekki slitin úr samhengi. Svo ég vitni áfram til formannspistils Eiríks Jónssonar í nýjustu Skólavörðunni þá segir hann að starfsmannavandi skólanna verði ekki leystur með því að hræra endalaust í einhverjum vinnutímaskilgreiningum. Hann verði einungis leystur með því að hækka kaupið og segir síðan áfram, með leyfi forseta: „Vegna afskipta ríkisvaldsins af samningamálum í grunnskólum og þar með óbeint í leik- og tónlistarskólum er eðlilegt að ríkið komi að þessum málum á öllum skólastigum enda ber menntamálaráðherra og þar með ríkisstjórnin höfuðábyrgð á menntamálum þjóðarinnar. Við höfum ítrekað heyrt um mikilvægi skólastarfs og nauðsyn þess að í skólunum starfi vel menntað og ánægt starfsfólk. Við þurfum ekki fleiri yfirlýsingar í þá veru. Við þurfum raunhæfar aðgerðir og úrbætur og það strax.“ Ég efast ekkert um vilja hæstv. ráðherra í þessum efnum þegar hún lýsir sýn sinni til öflugs skólastarfs en hún verður að átta sig á að það verður ekki slitið úr sambandi við kjör kennarana. Það er líka dálítið skondið til þess að vita að á Alþingi situr fjöldinn allur af þingmönnum sem hafa fengist við kennslu, um það bil 38% þingmanna hafa fengist við kennslu. Meiri hluti menntamálanefndar er skólafólk eða hefur fengist við kennslu, sex af níu nefndarmönnum ef mér telst rétt til. Ég tel því að þau sjónarmið sem ég hef orðað hér eigi hljómgrunn í menntamálanefnd og ég kem til með að tryggja það að þetta verði eitt af þeim stóru atriðum sem við skoðum eða fjöllum um þegar nefndin fær málin inn til sín og við hefjum að funda um þau. Hæstv. forseti. Samræmd könnunarpróf eða samræmdu prófin. Ég get ekki skilið svo við þessa umræðu að nefna þau ekki. Ég held að það fyrirkomulag sem hér er lagt til sé til bóta frá því sem nú er haft á. Þó er ég eiginlega sannfærð um að við eigum eftir að fá inn á okkar borð fleiri hugmyndir frá skólafólki sem gætu verið mjög spennandi. Ég lít svo á að sú hugmynd sem rædd er í grunnskólafrumvarpinu sé ein möguleg leið en ég treysti því að menntamálanefnd fái frelsi til að fara ofan í saumana á öðrum hugmyndum sem ég þekki og veit að eru á sveimi í samfélaginu og ekki síst meðal skólafólks. Við höfum þar ákveðið verk að vinna að skoða þær hugmyndir sem eru úti í samfélaginu og jafnvel gætum við átt von á að einhverjar breytingartillögur kæmu frá nefndinni, mögulega breytingartillögur sem leiði til þess að einstaklingsmiðuð próf verði þróuð áfram. Ef við ætlum í alvöru að tryggja einstaklingsmiðað nám þurfum við kannski fyrr en okkur grunar að fara að stíga skrefið til einstaklingsmiðaðra prófa líka. Mikilvægt er að taka nýjungar í kennsluháttum til umræðu líka í þessu sambandi. Skólarnir hafa á undanförnum árum lagt inn á braut nýjunga eftir því sem fjárhagur þeirra hefur leyft og ég veit til þess að fjöldinn allur af hugmyndum hefur verið til staðar í skólunum en kannski ekki svigrúm til að fara út í allar þær nýjungar af fjárhagslegum ástæðum. Eina nýjung langar mig til að nefna sérstaklega. Mér þykir það líka viðeigandi út af niðurstöðu PISA-könnunarinnar sem rætt var um áðan og við fjölluðum lítillega um í morgun. Þar eru vísbendingar um að ákveðnir þættir í náttúrufræði séu veikir hjá íslenskum nemendum en það er nýjung í íslenskum skólum, og ég veit um einn og kannski tvo eða þrjá skóla í viðbót sem eru að reyna að koma slíkri nýjung af stað, en það er útikennsla í náttúrufræði. Það er alveg til fyrirmyndar þegar skólar fá tækifæri og eiga möguleika á að koma jafnkraftmiklum hugmyndum í verk eins og útikennslu í náttúrufræði. Náttúruskóli Reykjavíkur er nýjung sem verið er að prufukeyra í ákveðnum skólum borgarinnar og ég tel nauðsynlegt að gert verði ráð fyrir því í skólunum og lögunum að skólarnir hafi möguleika á svona nýjungum og mér sýnist þannig búið um í texta frumvarpanna að það sé beinlínis gert ráð fyrir slíku. Mig langar til að nefna eitt atriði í viðbót sem hæstv. menntamálaráðherra nefndi svo að segja í framhjáhlaupi í ræðu sinni og það er raunfærnimatið en ég hef mikinn áhuga á því mati og fullorðinsmenntun. Ég tek undir þau sjónarmið sem við höfum verið að reyna að ryðja braut í skólakerfi okkar og ekki bara þar heldur í samfélaginu að við séum að læra allt lífið. Ég hef leyft mér að líta svo á að með setu minni á hv. Alþingi Íslendinga sé ég í sjálfu sér að taka út mína háskólamenntun, fer í nýjan kúrs nánast við hvert nýtt mál sem kafað er djúpt í. Við þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og stjórnmálaflokkurinn höfum unnið menntastefnu sem gerir ráð fyrir að löggjöf um fullorðinsfræðslu verði endurbætt mikið og við þurfum í því sambandi að hafa raunfærnimatið og fullorðinsfræðsluna í huga þegar við skoðum á hvern hátt við búum skólakerfið okkar út, leikskólana, grunnskólana og ekki síst framhaldsskólana. Það skiptir máli að við áttum okkur á að við erum að leggja grunninn að framtíð þjóðarinnar með skólakerfinu og færni einstaklinganna til framtíðar skiptir okkur öll verulegu máli. Ég tel líka að fólk sem ekki hefur átt þess kost að öðlast menntun í kraftmiklu eða öflugu skólakerfi en starfar úti á akrinum, fólk á öllum aldri, þurfi að fá viðurkenningu á því starfi sem það hefur unnið og á þeirri menntun sem það hefur aflað sér í gegnum starf sitt. Nauðsynlegt er að skólakerfið viðurkenni að fólk öðlast færni með starfi sínu og að sú færni verði viðurkennd, hún sé metin formlega og verði formlega viðurkennd. Þetta skiptir máli fyrir sjálfsmynd fólks og hvernig fólki tekst að vera þátttakendur í samfélaginu og sinna lífi sínu og lifa hnarreist ævina á enda. Raunfærnimatið er verulega öflugt og þýðingarmikið tæki sem ég tel eðlilegt að við skoðum í þessu sambandi til að tryggja því fólki sem þarf að fara í gegnum slíkt mat tækifæri til þess og það eigi þess kost að fá viðurkenningu á þeirri færni og menntun sem það í sjálfu sér hefur öðlast í gegnum það að vera nýtir þjóðfélagsþegnar starfandi í ólíkum greinum. Hæstv. forseti. Ég hef farið vítt og breitt í ræðu minni og kannski fremur óskipulega, óskipulegar en ég hafði vonað, en þegar maður er með mikið undir fer maður úr einu í annað. Það sem mig langaði til að segja að lokum varðar tilhneigingu núverandi ríkisstjórnar, a.m.k. Sjálfstæðisflokksins og síðustu ríkisstjórnar, til að opna á einkarekstur í grunnskólanum og ekki bara í grunnskólanum heldur í skólakerfinu öllu. Við samþykktum breytingu á lögum um grunnskóla árið 2006 þar sem í 56. gr. er gert ráð fyrir að einkaaðilar eigi þess kost að fá viðurkenningu á námi sem boðið yrði á grunnskólastigi og gert er ráð fyrir því að grunnskólar af því tagi, einkareknir grunnskólar sem hljóta viðurkenningu samkvæmt lögunum frá menntamálaráðuneytinu, eigi rétt á framlagi úr viðkomandi sveitarsjóði til starfsemi sinnar vegna nemenda sem hafa lögheimili í því sveitarfélagi sem skólinn starfar í. Getið er um það í lagagreininni að framlagið skuli nema að lágmarki 75% af vegnu meðaltali heildarrekstrarkostnaðar allra grunnskóla sem reknir eru af sveitarfélögum í landinu á hvern nemanda samkvæmt árlegum útreikningi Hagstofu Íslands. Þetta hlutfall gildir fyrir skóla með allt að 200 nemendur en framlagið skal vera að lágmarki 70% fyrir hvern nemanda umfram þann fjölda. Með þessari lagagrein, 56. gr. laganna, var opnað á einkarekstur sem hefur möguleika á að vera stærri að umfangi en verið hefur hingað til. Ekki hafa margir aðilar kvatt sér hljóðs á þessu sviði eða farið út í rekstur af þessu tagi en engu að síður er þarna möguleiki sem ég held að geti, ef ekki er þeim mun betur á málum haldið, stofnað til eða leitt af sér ákveðinn ójöfnuð í menntun barna okkar. Ég tel mjög nauðsynlegt að varast það að ýta um of undir að einkaskólar líti dagsins ljós. Ég tel eitt tæki öðru fremra vera það kraftmikið að við eigum að nýta það að þessu leyti og það er fjölbreytni í skólastarfi. Við þekkjum öll einkarekna skóla sem kenna sig við Hjallastefnuna, það er afskaplega skemmtileg og spennandi uppeldisstefna sem rekin hefur verið af miklum krafti og sett fram af mikilli fagmennsku af upphafsmanni þeirrar stefnu og ég vil meina að hún auðgi skólastarf til mikilla muna. Ég hef hins vegar leyft mér að gera athugasemdir við að sú stefna skuli endilega þurfa að vera rekin í einkaskólum. Ég vil leyfa mér að halda fram því sjónarmiði að stefna af því tagi eigi að rúmast innan opinbera kerfisins og ekki bara Hjallastefnan heldur aðrar skólastefnur eftir því sem fólk óskar og ég nefni kannski sérstaklega í því sambandi Waldorf-stefnuna, stefnu Rudolfs Steiners. Þegar við skoðum þessi frumvörp og þá sérstaklega grunnskólafrumvarpið og leikskólafrumvarpið verðum við að átta okkur á að nýjar uppeldisstefnur hafa verið að ryðja sér til rúms og þær hafa verið að sanna ágæti sitt á síðustu áratugum. Það er orðið algerlega nauðsynlegt að við búum til rými fyrir þessar uppeldisstefnur innan opinbera kerfisins þannig að það verði ekki eingöngu efnameiri foreldrar sem hafi tök á að senda börnin sín í skóla sem reknir eru samkvæmt hugmyndum einkaskólanna eða samkvæmt hugmyndum sérstakrar uppeldisstefnu eins og Hjallastefnunnar. Ég tel verulega mikilvægt að opna á fjölbreytni af því tagi í skólastarfinu og það sé tímanna tákn. Hæstv. forseti. Ég tók með mér í ræðustól smárit frá Sambandi ungra sjálfstæðismanna sem gefið var út 2004 og fjallar um breytt rekstrarform og betri menntun. Þar eru þrjár, fjórar greinar sem fjalla um einkaskóla og á hvern hátt ungir sjálfstæðismenn sjá fyrir sér að auka megi veg þeirra í skólakerfinu. Þar sem hæstv. menntamálaráðherra Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir á grein í þessu smáriti vil ég segja að þær hugmyndir sem ungir sjálfstæðismenn og eldri reyndar líka hafa talað fyrir í þessum efnum fara ekki algerlega hönd í hönd með þeim hugmyndum sem mér finnst vera í þessu frumvarpi. Ég er því að vona að hæstv. menntamálaráðherra hafi áttað sig á að til þess að víðtæk sátt náist um þessi frumvörp hafi verið þörf fyrir hana og ríkisstjórnina að feta ekki ýtrustu stefnumið eða hugmyndir sem fyrirfinnast í Sjálfstæðisflokknum heldur að reyna að sigla þarna einhvern meðalveg. Mér sýnist það á frumvörpunum og ég vona í einlægni að við eigum eftir að taka þessa umræðu í nefndinni vel ofan í grunninn þannig að við náum sátt um niðurstöðu á svipaðan hátt og mér sýnist hafa náðst um 10 spora samkomulagið sem hæstv. menntamálaráðherra gerði á endanum v ið Kennarasambandið en það 10 spora samkomulag er grunnurinn að þessum frumvörpum. Það kom ekki til af góðu að farið var út í það á endanum, það var vegna deilna um áform hæstv. menntamálaráðherra um styttingu framhaldsskólans. Það eimir enn þá eftir af hugmyndum um styttingu framhaldsskólans í frumvarpinu um framhaldsskólann en hefur þó verið farið miklu meira inn á þá braut en stefndi í á sínum tíma að búa til sveigjanleika á milli skólastiganna sem ég tel hafa verið rétta niðurstöðu. Sú niðurstaða náðist vegna samvinnu, vegna ákveðins samkomulags við kennara og ég vona og treysti að við náum ákveðnu samkomulagi og ákveðinni málamiðlun um þetta frumvarp í menntamálanefnd þó að ólík sjónarmið séu á milli þeirra sem standa yst á hægri kanti og hinna sem standa yst á vinstri kantinum.

Virðulegi forseti. Það er ástæða til að tæpa aðeins á þessum málum af því að hér er um að ræða tímamótamál og ástæða til að óska hæstv. menntamálaráðherra innilega til hamingju með þennan glæsilega árangur. Hér hefur náðst stórmerkileg niðurstaða í miklu framfaramáli í íslenskum skólamálum þar sem byggt er undir framtíð íslenska skólakerfisins í samvinnu við skólana. Árangurinn og afraksturinn af þeirri vinnu er afskaplega jákvætt starf sem ég held að marki tímamót í íslenskum skólamálum. Ég tel að lögin geti valdið straumhvörfum þegar litið er til kennaramenntunar, uppbyggingar þess náms og að ýmsu öðru leyti. Sérstaklega held ég að þetta eigi við um framhaldsskólann. Þó má segja að nái þessi mál fram að ganga eins og hér er lagt upp með þá stöndum við uppi með heildstætt skólakerfi frá leikskóla til loka framhaldsskóla. Það skapar skilyrði fyrir því að gera gott skólakerfi enn betra, töluvert betra. Menntamálin hafa komist í verulegan forgang. Annars vegar er ráðast í miklar fjárfestingar í íslenskum menntamálum og hins vegar allt lagaumhverfi í íslenska skólanum stórbætt. Hvað varðar námstímann er farin mjög farsæl leið til að auka samfellu skólastiganna allra og gefa nemendum kost á því að fara í gegnum námið á þeim hraða sem þeim hentar og námsframboð ætti að verða sveigjanlegra en áður. Það er t.d. mjög jákvætt að breyta kjarnanum, kjarnagreinunum þannig að þær taki til þriggja greina og 45 eininga. Námssamsetningin miðast meira að hverjum einstaklingi en áður og sjálfstæði skólanna er stóraukið. Eftir þessar breytingar stöndum við uppi með fjölbreyttara framhaldsskólakerfi, sveigjanlegra nám og meira frelsi skólanna til að byggja upp öflugan og sjálfstæðan skóla með sérkennum. Á hinn bóginn hefur nemandinn fleiri tækifæri en áður til að setja námið saman eftir áhugasviðum sínum. Það sætir sérstökum tíðindum að bók- og starfsnám skuli gert jafngilt til stúdentsprófs annars vegar og hins vegar verði tekið upp sérstakt framhaldsskólapróf. Ég held að það sé mikið framfaramál. Ég sagði áðan að mér þætti þessi niðurstaða almennt merkileg og marka tímamót í íslenskum skólamálum og valda straumhvörfum í menntamálum okkar að mjög mörgu leyti, bæði hvað varðar kennaranám og kennarastarfið í heild sinni. Ég held að eftir nokkur ár, þegar þetta verður komið í gang og kennarar útskrifast úr lengra og breyttu námi, með meistaraprófsréttindi til að öðlast kennsluréttindi á þessum skólastigum, þótt eldri réttindapróf verði að sjálfsögðu jafngild, þá muni það auka veg, virðingu og launastig kennarastarfsins svo um munar. Ég held að hér hafi verið efnt til árangursríks samstarfs á milli menntamálayfirvalda og skólasamfélagsins alls. Það hlýtur að vera metnaðarmál, eins og hæstv. menntamálaráðherra hefur margboðað og talað fyrir, að blása til þjóðarsáttar um að stórefla íslenskt menntakerfi. Hérna er hvort tveggja ráðist í stórbrotnar fjárfestingar í skólamálum, haldið áfram á þeirri braut síðustu ára en þessu fylgja auknar fjárveitingar og hins vegar er lagaumhverfi allra skólastiganna stórbætt, sérstaklega með það fyrir augum að auka sveigjanleika á milli skólastiga, frelsi skólanna til að byggja upp stúdentspróf og námsleiðir og auðvelda nemendunum að setja námið saman eftir áhugasviði nemandans, þ.e. með því að fækka kjarnagreinunum niður í þrjár og breyta vægi kjarnagreinanna til stúdentsprófs. Ég held jafnframt að það sé afskaplega heppilegt að fela skólunum sjálfstæði til að móta sín eigin stúdentspróf sem að sjálfsögðu þurfa að hljóta samþykki og uppáskrift í menntamálaráðuneyti o.s.frv. Ég held að við fáum út úr þessu öflugri námsleiðir á mörgum sviðum og miklu fleiri nemendur sem ljúki formlegu og skilgreindu námi, þótt í fyrsta áfanga taki margir hverjir t.d. framhaldsskólaprófið sem samkvæmt frumvarpinu þarf til 90 einingar eða fái starfsréttindi og haldi svo áfram o.s.frv. Ég held að þetta sé til stórbrotinna framfara og bóta. Það er mikið gleðiefni að þessi frumvörp skuli komin fram. Þau voru kynnt af hæstv. menntamálaráðherra í ríkisstjórn og síðan í þingflokkum og nú í 1. umr. á þinginu. Ég held að þetta séu þau stjórnarmál sem hvað mestum tíðindum sæta til framtíðar í pólitískri stefnumótun. Þessi mál eru þess eðlis að þau munu reynast okkur mjög árangursrík. Mun fleiri stúdentar munu örugglega útskrifast fyrr en ella. Ég held að það markmið, sem hæstv. menntamálaráðherra og aðrir hafa talað fyrir í mörg ár og leitað leiða til að ná farsælli lendingu í án þess að skerða með neinum hætti inntak námsins, sé eðlilegt og eftirsóknarvert og við eigum að sækjast eftir því að fleiri nemendur útskrifist fyrr með stúdentspróf. Þótt þeir sem það hentar fari á lengri tíma gegnum skólann þá held ég að þessum markmiðum verði öllum náð, að fleiri útskrifist fyrr með stúdentspróf, aðrir með framhaldsskólapróf eða starfsréttindapróf og eigi mjög greiða leið til að halda áfram, bæta við og klára stúdentsprófið síðar. Niðurstaðan verður annars vegar betra stúdentspróf en áður og betur miðað að þörfum hvers einstaklings en það er í dag. Einnig munu frumvörpin hafa áhrif á það sem stundum er kallað brottfall en margir forustumenn og talsmenn í menntamálum hafa ekki viljað nota sem heiti yfir þá sem hætta námi tímabundið, taka sér hlé eða hætta alveg námi. Þeim sem ljúka formlegu námi mun fjölga og ég held að þorri hvers árgangs, eftir nokkur ár, ljúki formlegu námi úr framhaldsskóla líkt og þar sem við sjáum besta árangurinn, í löndum eins og Svíþjóð þar sem ég held að hlutfallið sé í kringum 90% eða þar yfir. Ég held að við munum ná því markmiði hratt, að yfirgnæfandi meiri hluti hvers einasta árgangs muni ljúka formlegu námi úr framhaldsskóla með þeim breytingum sem hér er lagt upp með. Námið er lagað að ólíkum þörfum nemenda og þeir geta sett nám sitt saman eins og þeim hentar utan um kjarnagreinarnar og okkar öflugu og góðu framhaldsskólar geta skilgreint stúdentsprófið eftir því sem hefðir skólanna segja til um og eins og þeir hafa byggst upp. Skólarnir okkar hafa margir hverjir sérkenni. Þeir eru mjög ólíkir innbyrðis. Það eru margar tegundir og útgáfur af framhaldsskólunum þannig að sá sem útskrifast úr 10. bekk hefur úr fjölbreyttum tegundum framhaldsskóla til að velja, hvort sem það verða gömlu góðu bóknámsskólarnir eða stóru fjölbrautaskólarnir, úti á landi eða á höfuðborgarsvæðinu. Allt stefnir þetta í sömu átt, til mikilla framfara í íslenskum menntamálum. Þess vegna byrjaði ég ræðu mína á að óska hæstv. menntamálaráðherra innilega til hamingju með árangurinn af því farsæla starfi í menntamálaráðuneytinu sem skilar sér í þessum fjórum lagafrumvörpum. Ég held að niðurstaðan hljóti að verða framar vonum margra af því að það er ekki sjálfgefið að svo góð niðurstaða náist úr svo umfangsmiklu starfi, þar sem margir koma að. Að sjálfsögðu er erfitt að miðla málum á köflum en það sem eftir stendur er stóraukið sjálfstæði skólanna og heildstætt skólakerfi með sveigjanleika milli skólastiga í meiri mæli en áður. Það hentar betur nemendum til að fara í námið á sínum hraða en nú gefst. Það er mjög jákvætt að auka svigrúm kennsluréttinda á milli skólastiga. Eins ber að nefna námsráðgjöfina sem efld mun sérstaklega. Það verður eitt af því sem mun eftir þessar lagabreytingar skipta miklu máli. Ég tel efni til að auka þann þátt verulega í skólakerfinu. Hér er um að ræða grundvallarbreytingu, sérstaklega á framhaldsskólakerfinu og að öllu leyti mjög til góðs. Þetta eru mikil framfaramál sem ég tel að muni bæta íslenskt skólakerfi og íslenska menntun mjög mikið. Í morgun var, í stuttri umræðu um störf þingsins, rætt um PISA-könnunina. Niðurstaða hennar hefur að sumu leyti ekki staðið undir væntingum. Hún er að sjálfsögðu að öðru leyti mjög jákvæð og góð. Þetta er, eins og hv. þm. Einar Már Sigurðarson sagði, mjög flókin könnun og erfitt að alhæfa og dæma út frá henni í örfáum setningum í stuttum ræðum. En með þeim frumvörpum sem við fjöllum um í dag er grunnur lagður að því að íslenskt skólakerfi verði áfram í fremstu röð og eitt það besta í heiminum. Þessi mál eru einfaldlega þess eðlis, um er að ræða jákvæðar miklar og róttækar breytingar á skólakerfi okkar og fjárfesting í skólakerfinu aukin til að skila okkur miklum árangri í framtíðinni. Það er mjög jákvætt að þessi mál skuli koma fyrir þingið fyrir áramót og fara til nefndar sem mun að sjálfsögðu fá heilmikið verkefni með að ljúka þessum málum og koma aftur til þingsins síðar í vetur. Það er einnig fagnaðarefni að forræði sveitarfélaga skuli aukið til skólarekstrar og að sjálfstæði skóla skuli styrkt. Áðan fjallaði hv. þm. Kolbrún Halldórsdóttir lauslega um einkarekstur á grunnskólastigi og nefndi Hjallastefnuna sem dæmi. Ég held að það verði einungis til framfara að við sjáum aukningu á því að einkaaðilar reki skóla, ef menn vilja nota orðið einkarekstur yfir rekstur sem er ekki í ágóðaskyni heldur stofnaður utan um tiltekna hugmyndafræði í skólakerfinu eins og Hjallastefnuna. Ég tel að slíkum skólum fjölgi töluvert í skólakerfi okkar. Ég held að það væri til mikilla framfara. Þar skiptir rekstrarformið í sjálfu sér engu máli nema að því leyti að það getur bara verið til bóta að skólafólk með hugsjónir stofni með sér félag og hefji rekstur á skóla utan um tiltekna hugmyndafræði. Hér er ekki um að ræða hverfisskóla sem eru opinberir skólar heldur öflugur einkarekstur á grunnskólastigi til hliðar við opinberu hverfisskólana. Öflugur einkarekstur á grunnskólastigi til hliðar við opinbera hverfisskóla, skólar sem eru stofnaðir utan um tiltekna hugmyndafræði og eru ekki reknir í hagnaðarskyni, innheimta ekki skólagjöld eins t.d. Hjallaskólinn í Garðabæ sem var rætt um áðan, skapa ekki efnalega mismunun á milli barna. Ég tel til mikilla bóta að umfang slíks rekstrar aukist í íslensku skólastarfi. Frá Norðurlöndunum þekkjum við að stjórnvöld, t.d. í Svíþjóð, hafa markvisst aukið á fjölbreytnina til að bæta og efla skólastarfið og fjölga valmöguleikum foreldra til að velja börnum sínum skóla eftir skólastefnu. Ég held að við eigum alls ekki að óttast það heldur þvert á móti stefna í þá átt að ekki verði um einkavæðingu á skólakerfi að ræða eða skólarekstrar í ágóðaskyni heldur fáum við fjölbreytilegri skóla, ekki síst grunnskóla því að framhaldsskólastigið er miklu fjölbreytilegra en grunnskólastigið. Aukin fjölbreytni á grunnskólastigi væri til mikilla bóta. Fjölbreytnin á leikskólastiginu er miklu meiri og þar hefur Hjallastefnan náð firnagóðum árangri. Þar er gott dæmi um öflugan einkarekstur á grunn- og leikskólastigi. Slíkur rekstur er einungis til að efla enn frekar íslenska menntun, enda ekki skólagjöld innheimt og ekki verið að mismuna eftir efnahag, einungis boðið upp á fleiri og betri valmöguleika. Almennt er um að ræða mjög mikil framfaramál í íslenskum skólum sem valda straumhvörfum á mörgum stigum og ástæða til að fagna því sérstaklega að þessi mál skuli fram komin.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna sem farið hefur fram. Hún hefur á margan hátt verið mjög jákvæð og það er gott að fara yfir málið heildstætt í upphafi. Ég vona að okkur gefist nægur tími í 2. umr. til að ræða málin ofan í kjölinn. Ég vona jafnframt að umræðan nái út í þjóðfélagið vegna þess að ég tel afar brýnt að við ræðum málin í þaula og í rólegheitum. Ég hef stundum sagt að ég óski þess eins að dætur mínar fái að alast upp við jafnrétti í víðasta skilningi þess orðs. Í því felst að aðgangur að menntun fyrir þær á að vera gjaldfrjáls þannig að þær fái notið menntunar burt séð frá efnahag foreldra þeirra. Ég held að það sé algert lykilatriði. Á hinn bóginn áttum við framsóknarmenn okkur á því að hér þarf að vera öflugt og frjálst atvinnulíf án einokunar og hringamyndunar til að standa undir því mikla og dýra kerfi sem við höfum. Það staðsetur okkur framsóknarmenn á miðju stjórnmálanna og aðgreinir okkur að ýmsu leyti frá öðrum stjórnmálaflokkum. Ég fagna því að málefni leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla séu rædd heildstætt. Ég fagna því einnig að hæstv. menntamálaráðherra hefur haft samráð við marga hagsmunaaðila, lögð hefur verið mikil vinna í þau frumvörp sem liggja fyrir. Frumvörpin byggjast að miklu leyti á svokölluðu 10 skrefa samkomulagi þar sem fram kemur að náðst hafa málamiðlanir varðandi margar tillögur sem lagðar voru fram í upphafi þótt ekki hafi náðst samkomulag um þær allar. Á það einkanlega við um frumvarpið um framhaldsskóla. Ég varð fyrir vonbrigðum í morgun þegar við ræddum nýbirta PISA-könnun. Þar benti ég á að niðurstöður varðandi lesskilning og stærðfræði fimmtán ára nemenda væru því miður undir meðaltali OECD-ríkja og þeirra ríkja sem við viljum bera okkur saman við. Nokkrir hæstv. þingmenn sökuðu mig um, ef til vill til að dreifa umræðunni, að tala menntakerfið niður. Það gerði ég alls ekki. Ég tel hins vegar mjög mikilvægt þegar við förum yfir menntamálin að við ræðum hvað miður hefur farið í skólakerfinu á undanförnum árum. Jafnframt er mikilvægt að virk umræða fari fram úti í þjóðfélaginu. Taka ber PISA-könnunina alvarlega, eins og hæstv. menntamálaráðherra hefur sagt opinberlega. Ég fagna sérstaklega ummælum hv. þm. Guðfinnu Bjarnadóttur sem sér í henni ný tækifæri og vill ræða hana frekar. Málefnaleg umræða þarf að eiga sér stað. Við þurfum að fara yfir málin heildstætt. Ég gaf að vísu menntastefnu Sjálfstæðisflokksins falleinkunn út frá niðurstöðum könnunarinnar. Það var gert í ljósi skýrslu sem birtist þar sem Íslandi var raðað í efsta sæti hvað lífsskilyrði varðar og sú skýrsla var tekin marktæk. Við framsóknarmenn teljum að PISA-könnunin sé einnig marktæk þótt vissulega sé hægt að gagnrýna báðar kannanir að einhverju leyti. Ég vísa einnig í ummæli hv. þm. Illuga Gunnarssonar þar sem hann vildi getumæla störf kennara sem einhvers konar lið í að bæta skólastarf í landinu. Ég sagði þá sem svo að nú væri komin getumæling á stefnu Sjálfstæðisflokksins. Árið 1995, með lögum sem tóku gildi árið 1996, má segja að farið hafi verið í algera miðstýringu, sérstaklega í framhaldsskólum landsins. Þá var horfið frá vinnu sem Svavar Gestsson, fyrrverandi menntamálaráðherra, hafði átt frumkvæði að og niðurstaðan voru þau lög sem við fellum nú úr gildi. Segja má að nú sé öllu snúið á hvolf, að stefnan hafi umpólast. Ég held að að vissu leyti sé gott að farið sé þannig yfir málin og stefnan könnuð en varðandi framhaldsskólana vara ég við að hoppað sé milli tveggja póla. Segja má að farið sé öfganna á milli. Orðið sveigjanleiki kemur fram víða í frumvörpunum. Sveigjanleiki er að mörgu leyti mjög jákvæður. Við megum þó vara okkur á því að fara ekki út í of mikinn sveigjanleika vegna þess að honum getur fylgt mikið reglugerðarfargan og hugsanlegur kostnaður, svo eitthvað sé nefnt. Ég ætla í eins stuttu máli og mér er unnt að fara yfir frumvörpin sem liggja fyrir og byrja á að fara yfir frumvarp til laga um leikskóla. Ég tel að margt jákvætt komi þar fram. Mikil þróun hefur verið á leikskólastiginu og ýmislegt jákvætt á sér stað. Ég tel einnig jákvætt að gerð sé samfella milli leikskólastigs og grunnskólastigsins og að kennarar hafi meiri möguleika á að færa sig á milli kerfanna tveggja í framtíðinni. Með lögunum á einnig að styrkja forræði sveitarfélaganna á leikskólunum og tel ég það mjög jákvætt. Gera á skarpari skil á milli menntamálaráðuneytisins og sveitarfélaganna og ég tel að það sé sá þáttur sem mest ber að fagna í frumvörpunum. Ákvæði í grunnskólalögunum um foreldraráð eru jákvæð og einnig fagna ég því að réttur barna með sérþarfir sé betur skilgreindur. Ekki þarf að fara mörgum orðum um hvað sá þáttur er mikilvægur og afar jákvætt er að komin skuli vera skýr og skilgreind ákvæði um það. Ég saknaði þess að sjá ekki ákvæði um gjaldfrjálsan leikskóla þótt ég telji að hvorugur ríkisstjórnarflokkanna hafi það sérstaklega á stefnuskrá sinni. Mín skoðun er sú að það væri mikið framfaraskref, skattbyrði ungs barnafólks hefur farið hækkandi og má segja að nú á seinni tímum beri þau þjóðfélagið á herðum sér. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson benti á að ef til vill ættu sveitarfélögin sjálf að ákveða hvort þau vilji gjaldtöku eða ekki. Taka má undir það að vissu leyti. Ég bendi á að í 31. gr. frumvarps til grunnskólalaga er ákvæði sem segir að grunnskóli eigi að vera gjaldfrjáls. Ég tel að hægt væri að stíga slíkt skref varðandi leikskólann en því þyrfti að sjálfsögðu að fylgja aukin framlög til sveitarstjórnarstigsins. Í 34. gr. frumvarpsins er ákvæði um svokallaðan sprotasjóð. Þegar við förum yfir frumvörpin í menntamálanefnd þurfum við að skoða sjóðinn sérstaklega. Ég tek undir vangaveltur hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur um að gæta þurfi jafnræðis við úthlutun úr þeim sjóði. Ég velti fyrir mér hvort ef til vill sé verið að opna á heimild til að veita í nánast hvaða stig skólans sem er úr sjóðnum. Það hefur yfirbragð kosningasjóðs þótt ég treysti hæstv. menntamálaráðherra mjög vel til að fara yfir og útdeila fjármunum með sanngjörnum hætti. Varðandi lög um grunnskóla tel ég að jákvætt sé að auka sjálfstæði sveitarfélaganna eins og í lögum um leikskóla. Þó er varhugavert að öll yfirstjórn menntamála í málum grunnskóla sé hjá menntamálaráðuneytinu og ég fæ ekki betur séð en að þar sé um algjöra miðstýringu að ræða. Segja má að sé hoppað öfganna á milli hvað varðar grunnskólastigið og framhaldsskólastigið. Ég vil fara nokkrum orðum um að tekið hefur verið út úr í 2. gr. laganna, sem fjallar um markmið grunnskólans, að starfshættir grunnskóla skuli mótast af kristilegu siðgæði. Ég átta mig á rökunum sem hæstv. menntamálaráðherra hefur fært fyrir breytingunni en ég vara þó við að gefið sé eftir í þeim efnum. Þó að þau orð sem koma í staðinn eigi að lýsa kristilegu siðgæði og standi fyrir það, eins og menntamálaráðherra orðaði það sjálf, er ekki um efnisbreytingu að ræða. Það hefur vakið mikla umræðu í þjóðfélaginu og ég velti fyrir mér hvað í samfélaginu kalli á þær breytingar. Þjóðfélag okkar er byggt á kristilegu siðgæði, við lifum í mjög friðsömu og umburðarlyndu þjóðfélagi, og segja má að öll okkar menning sé byggð á kristinni trú. Þjóðkirkjan hefur verið opin öllum sem hér búa og hafa átt um sárt að binda og skiptir þá engu hvaða trúarhópi fólk tilheyrir. Trúarofstæki viljum við alls ekki sjá eða heyra um hér á landi og það hefur, eins og við vitum, skapað mikinn vanda úti í hinum stóra heimi. Á hinn bóginn er til nokkuð sem kalla mætti umburðarlyndisfasisma. Ég tel að þrýstingur sumra trúleysingja sé ekki af hinu góða og vil því vara fólk við að gefa eftir gagnvart því. Í vissum trúarbrögðum er bannað að borða ákveðnar kjöttegundir eins og svínakjöt en við viljum ekki ganga svo langt að meina öllum nemendum í skólum að borða slíkt. Ef við gerðum það værum við fallin í gryfju hins svokallaða umburðarlyndisfasisma. Ef til vill er ekki meira um það að segja, umræðan mun halda áfram í þjóðfélaginu. Hæstv. menntamálaráðherra sendi út skilaboð um daginn til skólastjórnenda um að þeir mættu ekki veita börnum og ungmennum leyfi að fara í fermingarfræðslu. Ég skora á menntamálaráðherra að draga tilmælin til baka vegna þess að ég tel að þau standi þótt sagt hafi verið á heimasíðu menntamálaráðuneytisins að foreldrar megi biðja um slík leyfi. Tilmæli eru einfaldlega þannig að skólastjórnendum ber að fara eftir þeim og við því geta legið viðurlög eins og áminning og þess háttar. Ég mun nú fjalla um skólamáltíðir sem er fjallað um í 23. gr. Þar segir: „Í grunnskóla skulu nemendur eiga kost á málsverði á skólatíma í samræmi við opinber manneldismarkmið. Sveitarfélögum er heimilt að taka gjald fyrir skólamáltíðir samkvæmt sérstakri gjaldskrá sem þau setja.“ Komið hefur fram að við berum okkur einna helst saman við Finnland hvað menntamálin varðar, enda standa Finnar sig þar vel, sérstaklega í PISA-könnuninni sem ég gerði að umtalsefni áðan. Finnar hafa boðið grunnskólanemendum upp á heitar skólamáltíðir þeim að kostnaðarlausu og ég tel að við ættum að skoða að fara sömu leið. Það getur verið mjög erfitt fyrir börn, sem eiga foreldra sem hafa ekki efni á greiða fyrir slíkar máltíðir, að bíða eftir hádegismatnum. Ég veit að kennarar hafa oft hlaupið í skarðið og jafnvel greitt fyrir máltíðirnar en ég held við getum leyst vandann með því að hafa skólamáltíðir ókeypis og legg til að það verði rætt á Alþingi um leið og við förum í gegnum frumvörpin. Í frumvarpinu má segja að verið sé að leggja niður samræmdu prófin. Það er ekki alveg rétt vegna þess að tekin verða upp svokölluð könnunarpróf sem lögð verða fyrir fyrr á námsönninni. Ég velti fyrir mér hvort prófin verði ekki notuð áfram sem mælieining. Þau rök eiga vissulega rétt á sér sem segja að samræmd próf hafi verið of stýrandi og mótað skólastarfið í 10. bekk of mikið en ég vil þá taka fram að á því geta líka verið aðrar hliðar. Það leggur vissar kröfur á hendur bæði nemendum og skólum að standa sig og slíkt getur verið góður undirbúningur fyrir framhaldsskóla og lífsbaráttuna sjálfa sem oft og tíðum getur verið ansi hörð. Varðandi frumvarp til grunnskólalaga vil ég að síðustu setja spurningarmerki við heimakennslu. Verið er að lengja nám upp í fimm ár til að auka gæði menntunar, eins og menntamálaráðherra komst að orði, en ég velti fyrir mér hvaða kröfur verða gerðar til þeirra sem fá að kenna heima. Ég get í fljótu bragði ekki séð hvernig gera á ríkar kröfur til foreldra sem kenna heima og vil þá jafnframt benda á að þeir sem eru teknir út úr skólastarfi og kennt heima eru oft börn sem mest þurfa á umhverfi skólans að halda. Það getur verið gert vegna trúarskoðana en ég bendi á að skólinn hefur miklu forvarna- og umönnunarhlutverki að gegna þannig að ég vil að við í menntamálanefnd og hæstv. menntamálaráðherra skoðum ákvæðið sérstaklega þannig að gerum ekki nein mistök. Ég vík næst að frumvarpi til laga um framhaldsskóla, því frumvarpi sem sætir mestum breytingum. Breytingarnar eru helst fólgnar í því að skólarnir ákveða menntastefnu sína nánast sjálfir. Þeim er í sjálfsvald sett hvað nám er langt, hvaða kröfur eru gerðar til námsins en ef þeir vilja útskrifa nemendur með stúdentspróf ber þeim samkvæmt frumvarpinu að vinna í samráði við háskóla. Margt er jákvætt í því en þó tel ég að á vissan hátt sé gengið of langt eða, eins og hv. þm. Einar Már Sigurðsson orðaði það, að sumir hlutir fari í hring. Orðið hefur umpólun á stefnunni sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur staðið fyrir í þeim efnum. Við eigum líka að passa okkur á að gera ekki lítið úr fjölbreytileikanum sem verið hefur í framhaldsskólum landsins og tala ekki niður þá stefnu og vinnu sem þegar hefur verið unnin. Með frumvarpinu tel ég að lagt sé á herðar ungmenna að ákveða mun fyrr hvaða leið þau velja sér í lífinu. Lagt er á herðar 15 ára unglings að ákveða hvað hann ætlar að taka sér fyrir hendur. Hann þarf í rauninni að ákveða framhaldsskóla með hliðsjón af því í hvaða háskóla hann ætlar að fara í framhaldinu. Ég held að við þurfum að ræða það ítarlega í þjóðfélaginu. Um er að ræða ungmenni sem hafa nánast engin önnur réttindi, þau hafa ekki réttindi til að kaupa sér áfengi eða annað sem varðar þeirra eigin hag. Ég tel því að við þurfum að skoða ákvæðið og legg til að það verði gert í menntamálanefnd. Ekki er heldur bundið í lög hversu margar einingar liggja að baki stúdentsprófi, hvort um er að ræða 180, 120 og hvort þær verði fleiri eða færri. Ég beini þeim tilmælum til ríkisstjórnarinnar að ávallt verði nægilegt fjármagn til skólanna sem vilja bjóða upp á fjögurra ára nám til stúdentsprófs og ekki verði þrýstingur á framhaldsskólana að stytta nám sitt. Við höfum þegar rætt styttingu framhaldsskóla og maður veltir fyrir sér hvort nú sé verið að lauma inn einhvers konar styttingu þar. Ég vil að málin verði rædd ofan í kjölinn vegna þess að þau ár sem maður eyðir í framhaldsskóla er oft besti tími ævinnar. Ég sé ekki ríkar ástæður fyrir því að við keyrum ungt fólk fyrr út á vinnumarkaðinn en við gerum nú. Ég velti einnig fyrir mér hvort á ferðinni sé einhvers konar einkavæðingarstefna. Í ályktun Sjálfstæðisflokksins af landsfundi sjálfstæðismanna liggur fyrir að þeir vilja einkavæða frekar í menntamálunum og ég tel að frumvörpin séu viss þáttur í því. Ég get ekki skilið annað af orðum hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar að hann líti svo á að verið sé að greiða fyrir stofnun einkaskóla. Það er ekki í anda okkar framsóknarmanna, við höfum sagt að við viljum ekki sjá gjaldtöku í framhaldsskólum. Til umræðu er fjórða frumvarpið, um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Ég tel margt vera jákvætt í frumvarpinu. Aukin menntun mun skila sér til skólanna í betra starfi en sú menntun sem verið hefur krafist hingað til hefur að mínu mati verið mjög góð og fullnægt þörfum leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Lagt er til í frumvarpi um leikskóla að tveir þriðju hlutar starfsmanna verði faglærðir og við þurfum að fara mjög vel yfir málið vegna þess að 35% starfsmanna í leikskólum eru nú ófaglærðir og þar hefur verið mannekla. Launin eru þó of lág og ég fagna ummælum hæstv. menntamálaráðherra um að þau beri að hækka. Ég mun vissulega beita mér fyrir því að svo verði gert í komandi kjarasamningum en sú spurning vaknar hvort fólk muni sjá sér hag í að fara í fimm ára starf ef launin verða ekki mikið betri en þau eru nú. Kennarastarfið er göfugt starf og mjög mikilvægt er fyrir land og þjóð að hér alist upp vel menntaðir einstaklingar sem leiði landið okkar áfram til framfara. Maður veltir einnig fyrir sér þeim kostnaði sem lenda mun á sveitarfélögum landsins. Starfsemi sveitarfélaganna hefur aukist talsvert eftir að leik- og grunnskólamál færðust á þeirra hendur og í augnablikinu vantar þau fjármagn til að standa undir því góða starfi sem þar fer fram. Ef lengingin á kennaranáminu þýðir hækkun á þeim útgjaldalið hvet ég ríkisstjórnina til að láta fjármagn fylgja hækkuninni. Margt jákvætt er hér á ferð. Ég fagna því að taka eigi góðan tíma í að fara í gegnum frumvörpin. Gott er að ljúka umræðunni fyrir jól því að þá geta þau farið til umsagnaraðila og okkur ætti að gefast nægur tími til að ræða málin, ekki bara inni á Alþingi heldur líka úti í þjóðfélaginu. Ég hef farið í gegnum bloggheima og séð að fólk þar hefur mikinn áhuga á málinu. Ég vænti góðs samstarfs við ríkisstjórnarflokkana og vona að við getum komist að ágætu samkomulagi vegna þess að um afar brýn mál er að ræða.

Hæstv. forseti. Fyrir framan mig eru frumvörp hæstv. menntamálaráðherra í skólamálum. Það er líklega ekki oft á öld sem leikskólakennaranemi fær tækifæri til að koma að umræðu um ný lög á Alþingi en tilviljun ein, ef þær eru þá til, veldur því að í þessu tilfelli fær leikskólakennaraneminn tækifæri til að tjá sig um lögin sem stýra eiga starfsháttum hennar í framtíðinni. Ég vil líka byrja á því að fagna þessum frumvörpum. Þau eru um margt mjög góð en eins og alltaf er það svo að betur sjá augu en auga og því vona ég að tala mín í dag verði til þess að nokkrar breytingar verði gerðar í því augnamiði að gera þessi frumvörp, sérstaklega frumvarpið til laga um leikskóla sem ég hef alveg sérstakan áhuga á af fyrrgreindum ástæðum, enn betra og að ábendingarnar sem ég vísa til verði teknar til umfjöllunar í menntamálanefndinni. Ég tek í þessu sambandi líka undir orð hv. þingmanna Vinstri grænna sem hafa rætt um að til þess að leikskólastigið verði að fullu metið sé mjög mikilvægt að það verði gjaldfrjálst eins og önnur skólastig og það eigi líka við um framhaldsskólastigið hvað varðar m.a. bókakaup. Svo að ég snúi mér aftur að frumvarpi til laga um leikskóla, í fyrsta lagi hefði ég viljað sjá í 1. gr. að setningin, með leyfi forseta, „Leikskóli annast að ósk foreldra uppeldi og menntun barna á leikskólaaldri í samræmi við lög þessi“, yrði lagfærð og höfð eitthvað í þá veru að leikskólinn annaðist að ósk og í samstarfi við foreldra uppeldi og menntun barna á leikskólaaldri í samræmi við lög þessi. Meginástæða þessa er sú að foreldrar bera þrátt fyrir góðan skóla mesta ábyrgð á uppeldi barna sinna. Samvinna skóla og foreldra skilar að flestra mati besta árangrinum. Í öðru lagi sakna ég þess mikið að orðið „umhyggju“ er hvergi að finna í þessum nýju lögum um leikskóla. Mér hefði þótt tilhlýðilegt að strax í 2. gr. laganna kæmi það fyrir, að setningin, með leyfi forseta, „Veita skal börnum umönnun og menntun“ yrði höfð svona: Veita skal börnum umhyggju, umönnun og menntun. Rök fyrir þessu eru þau að umönnun og menntun geta orðið hálffátækleg ef þeim er ekki pakkað inn í umhyggju. Í ljósi þess að nú eru flest börn farin að vera a.m.k. 8 klukkustundir á dag í leikskóla 5 daga vikunnar 11 mánuði ársins, nokkuð sem ég held að stangist á við vinnuverndarlög barna, hlýtur skýlaus krafa foreldra vera að þeim sé a.m.k. sýnd umhyggja. Í þriðja lagi fagna ég mjög 7. gr. í frumvarpinu og tel að hana mætti að ósekju einnig finna í frumvörpum um grunnskóla og framhaldsskóla, ekki síst þar sem það er ætlun hæstv. menntamálaráðherra með þessum frumvörpum að skapa samhljóm við löggjöf um önnur skólastig sem hafa með börn innan 18 ára aldurs að gera. Þá er ég sérstaklega að vísa, ekki bara í þagnarskylduna heldur líka í það að þagnarskyldan nái ekki til atvika sem ber að tilkynna lögum samkvæmt. Ég held að með því að setja tilvísun til barnaverndarlaganna inn í þessi frumvörp sköpum við börnum öryggi, og starfsfólki veitum við það öryggi að það geti ýtt þeim málum áfram, að það geri það ekki of seint, að við upplifum ekki svo ljót málefni, leyfi ég mér að segja, eins og mál Thelmu Ásdísardóttur aftur og aftur á nýrri öld. Nú er ég ekki að gera því skóna að svo sé farið, en mér finnst mjög mikilvægt að þessi grein sé teygð og höfð í öllum frumvörpunum til að skapa einmitt þetta samræmi. Í fjórða lagi tel ég réttast að 9. og 10. gr. verði slegið saman undir heitinu Samstarf foreldra og skóla og skyldur þeirra. Þar finnst mér eðlilegast að hnykkja á gagnkvæmum skyldum sem foreldrar og skóli hafa. Eðlilegast þykir mér að á eftir setningunum, með leyfi forseta: „Foreldrar leikskólabarna skulu gæta hagsmuna barna sinna. Þeir skulu hafa náið samráð við starfslið leikskóla og fylgjast með skólagöngu barna sinna“ komi setningin: Foreldrum og skóla er skylt að veita hvert öðru þær upplýsingar sem kunna að skipta máli fyrir velferð barna, stöðu þeirra og skólastarfið - og setja bara punkt á eftir því. Í þessari sömu grein er fjallað um foreldra sem ekki tala íslensku eða nota táknmál. Það á að leitast við að tryggja þeim túlkun á upplýsingum - leitast við. Nei, við eigum að gera nýtt frumvarp. Við ætlum ekkert að leitast við. Við ætlum að tryggja þeim eins og öðrum þá túlkun og það sem þarf til að þau skilji það sem rætt er um. Þó að ég hafi ekki mikið flett frumvarpi til grunnskólalaga er þess að geta að í 16. gr. á að tryggja að nemendur með annað móðurmál en íslensku og foreldrar þeirra fái ráðgjöf og aðgang að upplýsingum um grunnskólastarf. Um þetta finnst mér eiga við eins og um þagnarheitið. Þetta eru reglur sem eiga að ganga þvert í gegnum allt skólakerfið og vera nákvæmlega eins orðaðar og ætlast til þess sama á öllum skólastigum. Ef við ætlum að hafa samvinnu við foreldra verða foreldrar að geta skilið hvað við ætlum að hafa samvinnu um. Það hlýtur að vera það fyrsta sem þarf til. Núverandi 10. gr. finnst mér að eigi svo að koma í beinu framhaldi af þessari málsgrein sem ég ræddi áðan. Þar af leiðandi geta þær verið saman. Jafnframt verð ég að taka fram að þetta orðræksni „skulu“ fer alveg ósegjanlega í taugarnar á mér. Það hlýtur að vera hægt að nota orð eins og er ætlað eða er skylt en málfarsráðunautur hlýtur að huga að þessu áður en þessi lög verða gefin út. Ég verð að viðurkenna að þegar ég var að lesa þetta var ég nánast farin að kalla þessi lög skulu-lögin af því að skulu kemur fyrir nánast í annarri hverri málsgrein. Þetta var nú útúrdúr. Þegar kemur að kaflanum um húsnæði og aðstöðu í skólanum hefði ég viljað að það yrði sérstaklega tekið fram að húsnæðið yrði að vera aðgengilegt fötluðum. Allt of oft vilja lög og reglugerðir um aðgengi fatlaðra gleymast. Þetta er mjög bagalegt og verður stundum til þess að fatlaðir foreldrar eða foreldrar fatlaðra barna hafa skert val þegar kemur að því að velja barninu sínu skóla. Í VI. kafla leikskólafrumvarpsins er fjallað um aðalnámskrána. Við þær breytingar sem þar eru gerðar leyfi ég mér líka að setja spurningarmerki. Kostur núgildandi aðalnámskrár leikskólans er nefnilega sá að hún er opin og lítið um markmið sem ósjálfrátt fara að stýra náminu við skólann. Því finnst mér ekki þörf á því að setja inn frekari markmið fyrir námssvið skólans en eru og þaðan af síður að skilgreina eigi „hæfniþætti á námssviði leikskólans í samræmi við aldur og þroska barna“. Nú geri ég mér alveg grein fyrir að þetta er gert til að styðja við að ná að greina þau börn sem þess þurfa og beita á þau snemmtækri íhlutun en ég leyfi mér að fullyrða að þetta er þegar gert í leikskólanum. Það að orða þetta kostar það að börn eru flokkuð óþarflega mikið niður, það að þau geti ekki 5 ára klippt eftir beinni línu hljóti að setja þau í II. flokk þó að þau geti kannski perlað miklu betur en einhverjir aðrir. Þetta er hlutur sem mér finnst að þurfi að gæta hófs í og við þurfum að ræða vel. Ég skil alveg hver meiningin er, en ég er hrædd um að þetta geti leitt til þess að við förum að flokka fólk einum of mikið. Það er kvartað undan því að stýringin í núverandi aðalnámskrá grunnskólans sé of mikil og þá eigum við ekki að fara að taka upp stýringu í leikskólanum. Það má glöggt sjá ef skoðaðir eru leikskólarnir á Akureyri sem eru í fremsta flokki leikskóla landsins hvað varðar faglegt starf, mannahald og frumkvæði að þessa hefur ekki verið þörf hingað til og eru þó þeir leikskólar þeir sem sennilega eiga hvað auðveldast með að fara eftir þeim skyldum sem á þá eru lagðar, en a.m.k. er víða pottur brotinn hvað varðar það eitt að gera skólanámskrá, enda er full vinna hjá því fólki sem er við störf þar sem er minnst fagmenntun og mest mannekla að halda sjó í dagsins önn. Máli mínu til stuðnings vil ég nefna að það er hald sumra manna sem kynnt hafa sér skólamál mjög vel að í leikskóla læri börn en í grunnskóla sé þeim kennt. Í kaflanum er einnig rætt um sprotasjóð og á sá sjóður að vera sameiginlegur öllum skólastigum. Um það getur verið allt gott að segja en ég tel að það þurfi að koma inn ákvæði í reglugerðinni sem fylgja á sjóðnum um að það sé tryggt að öllum skólastigum sé gert jafnhátt undir höfði við úthlutun úr þessum sjóði. Í VIII. kafla er fjallað um sérfræðiþjónustu fyrir leikskóla. Þar er sveitarfélögum gert skylt að reka slíka þjónustu. Ég tel að við núverandi stöðu velflestra sveitarfélaga sé slíkt ómögulegt í mörgum tilfellum og ég tel líklegra að síðari hluti 21. gr., um sameiginlegan rekstur sveitarfélaga, sameiginlegan rekstur sérfræðiþjónustu við grunnskóla og gerð þjónustusamninga, sé alveg nóg í bili, a.m.k. á meðan ekki kemur aukið fé frá ríki til sveitarfélaga. Í IX. kafla er fjallað um stofnun og rekstur leikskóla. Í 25. gr. stendur, með leyfi forseta: „Sveitarstjórn getur leyft öðrum aðilum að byggja og reka leikskóla í formi sjálfseignarstofnunar, hlutafélags eða samkvæmt öðru viðurkenndu rekstrarformi.“ Um slíka skóla gilda sömu lög og reglur og um aðra leikskóla samkvæmt lögum þessum „eftir því sem við á“. Nei, nei, nei, nei. Ég legg til að þessum orðum verði sleppt og engin undanþága gefin frá þessum lögum. Það er gagnsæjast og best og í rauninni er það svoleiðis að í reglum um þróunarskólana og ýmislegt annað geta menn sótt um að reka skólakerfið einhvern veginn öðruvísi til einhverra ára og fylgja þeim lögum og reglum. Þess vegna sé ég enga ástæðu fyrir þessum orðum: „eftir því sem við á“. Við setjum bara lög og höldum þau. Að lokum langar mig til að biðja hæstv. ráðherra Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur að hugleiða hvaða ástæður liggja að baki því að aðalnámskrá leikskóla hefur fengið mikla gagnrýni samanborið við aðrar námskrár skólanna og hafa það að leiðarljósi við endurskoðun aðalnámskránna. Svo langar mig jafnframt, þó að ég hafi einungis ætlað að fjalla um leikskólann, að koma inn á frumvarpið um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla. Það er þessi regla sem fyrr í dag hefur verið vísað í um 9. gr.: „Að lágmarki 2/3 hlutar stöðugilda við kennslu, umönnun og uppeldi barna í hverjum leikskóla skulu teljast til stöðugilda leikskólakennara.“ Ég get vel skilið að hugsunin bak við þetta hafi verið sú að hægt sé að ráða annað fagfólk í stöðu leikskólakennara. Ég get samt líka séð að þar sem skólar eru með 100% fagmenntun leikskólakennara sé hætta á því að þegar til róttækra sparnaðaraðgerða eigi að grípa sé bara upplagt að segja upp 25% leikskólakennara. Það er ekki það sem við stefnum að. Ég velti líka fyrir mér hvort aðrar starfsstéttir eins og lögfræðingar eða prestar gætu sætt sig við að ráðið yrði fólk með annars konar menntun í störf þeirra. Ég er ekki viss um að þeir mundu taka því fagnandi að ef ekki fengist prestur við Hallgrímskirkju mundum við ráða einhvern frá - eigum við að segja Siðmennt? Í mínum augum er það sambærilegt. Leikskólakennaramenntunin er til þess fallin og er með því markmiði að búa til fagfólk í leikskólum landsins. Við eigum ekki að þurfa að selja þá menntun og þau stöðugildi. Það er alveg sjálfsagt að ráða annað fagfólk til starfa í leikskólum og grunnskólum, bæði þroskaþjálfa, iðjuþjálfa og annars konar fagfólk en það á ekki að vera á kostnað leikskólakennara. Það bara getur ekki gengið upp í mínum augum. Eins og áður sagði hvet ég menntamálanefnd til að passa sig á því að hafa námskrárnar þannig að starfsfólkið hafi gaman af að vinna eftir þeim. Það er svoleiðis í dag að þeir sem eru enn þá við kennslu eru áhugafólk um kennslu, áhugafólk um börn. Það er áhugafólk um starfið sitt og þróunina í því. Það er enginn kennari á Íslandi til sem er kennari vegna þess að svo hátt kaup er borgað. Enginn velur að fara í nám í kennslufræðum vegna þess að hann haldi að hann verði svo ríkur af því. Við erum að tala um áhugafólk, fólk sem hefur áhuga á starfinu sínu, sem elskar að vera návistum við börn og unglinga, fræða þau og hjálpa þeim til manns. Svoleiðis fólk þarf ekkert að láta binda sig á klafa um hvernig það eigi að kenna eða hvernig það eigi ekki að kenna. Það þarf aðallega að stoppa það í að kenna, en mér sýnist ríkisstjórnin fara nokkuð langt með það. Þó að maður hafi áhuga á að kenna verður maður líka að geta lifað. 

Frú forseti. Við ræðum hér frumvörp til laga um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla ásamt frumvarpi til laga um menntun og ráðningu kennara og skólastjórnenda við sömu skólastig. Hér eru lögð fram þrjú frumvörp sem ná til þriggja skólastiga, leik-, grunn- og framhaldsskóla og ég fagna því. Ég vil fagna þeirri samfellu sem ég sé að ríkir í þessum frumvörpum og mér finnst að með því að leggja þau fram hér saman þá sýni hæstv. menntamálaráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, framsýni og metnað. Ég hins vegar vil taka undir orð hv. þm. Dýrleifar Skjóldal að fögur fyrirheit eru ekki næg, blóm sem sprettur verður að fá tækifæri til að blómstra. Við þurfum að veita þessum frumvörpum brautargengi með það í huga. Það sem hér er og má lesa, um samfellu, sveigjanleika og skóla án aðgreiningar, er framfaraspor á Íslandi. Fyrst og síðast vil ég gera að umtalsefni sveigjanleikann á milli skólastiga, innan skólastiga og á milli þeirra. Tækifærið sem hér býðst, að leikskólinn og þeir starfshættir og þær aðferðir sem beitt er í leikskólum skuli geta flætt inn í yngstu bekki grunnskólans og síðan að þeir nemendur sem þess þurfa geti verið lengur innan þess stigs sem þeir þurfa á að halda og þeir nemendur sem hraðar geta farið hafi líka kost á því, það er skóli án aðgreiningar. Þetta er flæði á milli skólastiga og mér er tamara að tala um flæði á milli skólastiga heldur en upp og niður kerfið vegna þess í mínum huga byggir hvert stig undir það sem síðar kemur. Ég vil líka fagna því sem er í þessum frumvörpum öllum, áherslunni á nemandann. Það er áherslan á barnið í leikskólanum sem við enn köllum ekki nemanda þrátt fyrir að leikskólinn sé fyrsta skólastig. Ég vil fagna því, vegna þess að skólinn er fyrir nemendur. Leikskólinn er fyrir börn á aldrinum eins til að verða sex ára og grunnskólinn frá sex til sextán ára og framhaldsskólinn síðan upp úr. Þessir skólar eru ekki fyrir starfsfólkið. Það er enginn skóli fyrir kennarana sem þar starfa. Þeir eru fyrir börnin, þess vegna á áherslan að vera á nemandann og ég fagna því sérstaklega. Ég fagna einnig nýju einingakerfi í framhaldsskóla þar sem námsframlag nemenda skiptir máli. Þar er tekið upp nýtt einingakerfi og vinnuframlag nemenda á ársgrunni skiptir máli en ekki fjöldi kennslustunda kennarans eins og áður hefur verið. Það er mikil og góð breyting og það er stærsta áherslubreytingin að mínu mati í því að færa framhaldsskólann til nemendanna og fyrir þá en ekki að hafa hann kennaramiðaðan. Um einstakar greinar frumvarpanna má segja margt og hv. þingmenn úr öllum flokkum hafa rakið ýmislegt. Sem skólamanneskju með réttindi á grunn- og framhaldsskólastigi og með framhaldsnám í menntunarfræðum með áherslu á stjórnun þykir mér notalegt að vita að það er samhljómur á meðal hv. þingmanna í öllum flokkum um að vinna að þessum frumvörpum og skoða þau út frá því að nemandinn skipti máli. Ég fagna því sérstaklega sem fyrrverandi sveitarstjórnarmaður að sveitarfélögum eru hér gefin tækifæri til samreksturs skólastiga. Ég vil benda hv. þingmönnum á skemmtilega grein úr Mosfellsbænum sem er í Morgunblaðinu í dag um svokallaðan Krikaskóla þar sem sveitarfélagið fór nýstárlega leið til fagfólks, í mótun skólastarfs frá eins árs og til níu ára aldurs, þar sem leitað var til fagfólks um hönnun skólans, um skólastefnu og skólastarf og ég bið fólk um að skoða það metnaðarfulla plagg sem þar er kynnt í stuttri grein í Morgunblaðinu. Í þessu ferli var sjálfstæði sveitarfélagsins virt og ekki síður báru fulltrúar bæjaryfirvalda í Mosfellsbæ traust til fagfólksins til þess að móta hugmyndafræðina, skólastefnuna og húsnæðið, aðlagað að þeirri skólastefnu sem lögð er þar fram. Það er sérstaklega áhugavert, frú forseti, að í þeirri verðlaunatillögu sem fyrir liggur má finna rithöfund, skólamann og arkitekt. Þar mætast því ólíkir einstaklingar en út úr þeirra viðhorfum kom afar áhugaverð skólastefna með áherslu á umhverfi þess skóla sem þar mun rísa, aðstæður í næsta nágrenni og sveitarfélagið sjálft. Ég held líka að með því, frú forseti, að heimila í lögum samrekstur skólastiga þá getum við enn frekar aukið listnám í grunnskólum og leikskólum og í framhaldsskólum með aðkomu tónlistarskóla, myndlistarskóla, leiklistarskóla og annarra listaskóla inn í þá samfellu sem á að vera í námi barna okkar. Þær hliðargreinar sem hingað til hafa verið taldar, eins og listgreinar, íþróttir og útivist og annað í þeim dúr, hafa vissulega sýnt að þær eru ekki síður mikilvægar í námi barnanna okkar og þær efla ef eitthvað er frumkvæði, sköpun og skipulag þeirra nemenda sem taka jafnframt þátt í slíkum hliðargreinum, ef við megum nota það orð, sem mér sýnist nú reyndar að hafi verið svona hálfgerðar hliðargreinar hingað til. Fyrir hönd sveitarfélaganna fagna ég þessu heimildarákvæði um samrekstur skólastiganna því sérstaklega. Ég er sannfærð um að það mun verða virk þróun í þá átt að leikskólinn og grunnskólinn starfi saman og grunnskólinn og framhaldsskólinn taki upp nánara samstarf. Þetta er ekki bara til heilla fyrir börnin okkar, það má líka líta til þess að það getur skapast þarna ákveðin hagræðing og hún skiptir máli vegna þess að þessi málaflokkur, hvort heldur er hér á suðvesturhorninu eða austur í sveitum eða austur á landi eða á Norðurlandi, er fjárfrekastur allra þátta í rekstri hvers og eins sveitarfélags. Mig langar líka að fagna, frú forseti, og geri það sem fyrrverandi skólastjóri horfandi á annan fyrrverandi skólastjóra, hv. þm. Guðbjart Hannesson, þeim breytingum sem gerðar eru á grunnskólalögum um það að skólastjórinn fær aukið sjálfræði og sjálfstæði og að sveitarfélagið getur ráðið skólastjórnarteyminu á hverjum stað eftir ástæðum. Ég fagna líka þeirri faglegu ábyrgð sem er aukin í þessu frumvarpi, sérstaklega grunnskólans, vegna þess að fagfólkið á hverjum stað er færast um að leggja þær áherslur í samvinnu og samráði við foreldra og sveitarstjórnaryfirvöld á hverjum stað. Þess vegna ber líka að fagna aukinni aðkomu foreldra á öllum skólastigum. Það hefur stundum verið sagt, og ég held að það sé staðreynd, að foreldrar eru sérfræðingar í börnum sínum og um börnin sín. Þeirra áherslur og skólanna fara ekki endilega alltaf saman og með þessu svokallaða skólaráði sem hér er sett og bundið í lög í grunnskólalögunum, í frumvarpi til grunnskólalaga, er verið að auka aðkomu foreldra og annarra að skólanum sjálfum. Starfsfólk skólans annað en kennarar hefur aðkomu að skólaráði og í því má líka finna að nemendur eiga að eiga þar aðkomu að, enda er það ekkert skrýtið. Þetta er þeirra vinnustaður í tíu ár af þeirra lífi. Mér finnst hins vegar rétt að við horfum aðeins til þess að aukinni ábyrgð foreldra og samábyrgð nemenda, foreldra, kennara og skólastjórnenda, fylgja réttindi og því fylgja skyldur. Það má aldrei gleyma því. Í þriðja lagi hefur stundum verið rætt um að það mætti ekki tala um skólann sem vinnustað nemenda. En hann er vinnustaður nemenda. Það á að virða vinnustaðinn og fullorðið fólk, foreldrar og aðrir, þurfa að horfa á vinnustað barnanna sinna og sýna honum þá virðingu sem það ætlast til að þeirra eigin vinnustaður fái. Það er enginn munur þar á. Það felst í því ákveðið uppeldi gagnvart börnum okkar. Það felst líka í því ákveðin umhyggja gagnvart börnum okkar vegna þess að nemendur sem ekki virða vinnustaðinn og foreldrar sem ekki virða vinnustað barnanna eru að leggja grunn að einhverju öðru en virðingu fyrir vinnu. Ég tel það afar mikilvægt ef við horfum til þessara þátta. Í þessu frumvarpi og í öllum frumvörpunum getum við sagt með mikilli gleði, í að minnsta kosti ég, hæstv. forseti: Miðstýringin burt. Sjálfstæðið eflt. Við höfum nefnilega tröllatrú á fagfólkinu. Ég tel það færast um það á hverjum stað að skapa skóla sínum, hvort heldur er leik,- grunn- eða framhaldsskóli, þá umgjörð faglega og fjárhagslega sem þarf til þess að starfið blómstri og þar sé ánægja og gleði í fyrirrúmi. Ég vil aftur, frú forseti, taka undir orð hv. þm. Dýrleifar Skjóldal, um að miðstýringu námskrárinnar í grunnskóla mætti takmarka töluvert. Vegna þess að sjáum það í frumvarpi til framhaldsskólans að þar er það fagfólkið, þar er þar skólinn sem kemur til með að ráða mestu um á hvern hátt þeir byggja upp námsbrautir, á hvern hátt þeir ætla nemendum sínum í þeim skóla að stunda sitt nám og sækja sér menntun. Það ber að fagna í framhaldsskólafrumvarpi aukinni áherslu á verknámið, starfs- og verknám. Við vitum að það hefur setið á hakanum fram til þessa. Það er ánægjulegt að sjá líka í lögum um framhaldsskóla að það er horft til þess að námslok nemenda geta verið með mjög ólíkum hætti. Ef þar er ekki horft til þess að um einstaklingsmiðað nám sé að ræða sem hæfir hverjum nemanda hverju sinni þá er það hvergi að finna. Þar fara framhaldsskólalögin virkilega í átt að því sem við köllum einstaklingsmiðað nám og ég fagna því sérstaklega. Ég fagna því að til verði braut sem útskrifar nemendur og þeir fái í hendur svokallað framhaldsskólaskírteini. Það hefur löngum loðað við að nemendur hverfi úr framhaldsskólum og að þeir fari þaðan án þess að hafa neitt í höndunum. Það próf sem getið er um í 16. gr. gefur ákveðnum hópi nemenda mikla sjálfsvirðingu og rétt til þess að fara síðar á ævinni aftur inn í skólann með skírteini um það að þeir hafi lokið ákveðnum grunnþáttum og þurfi ekki að byrja upp á nýtt. Það er líka fagnaðarefni að sjá að við er haldið í 17. gr. þróun til starfsréttinda og síðan með hvaða hætti skólunum er veitt umboð, faglegt umboð, til þess að búa til ólíkar stúdentsprófsbrautir. Fyrir mig, hæstv. forseti, sem skólamanneskju eru þessi frumvörp sérlega ánægjuleg vegna þess að ég sé ekkert í þeim nema tækifæri fyrir skólana í landinu. Fyrir leikskólann, fyrir grunnskólann og fyrir framhaldsskólann. Mér finnst líka skipta máli að á öllum þessum skólastigum er lögð áhersla á mat á skólastarfi. Ég vil sérstaklega hvað það varðar, fagna því að hæstv. menntamálaráðherra færði samræmdu prófin fram fyrir áramót. Vegna þess að þá verða þau virkilega leiðbeinandi fyrir nemendur og fyrir skólann til þess að undirbúa nemendur enn betur og frekar undir það stig sem tekur við haldi þeir áfram í námi. Mat á skólastarfi, hvort heldur er innra mat eða ytra mat, er og á annars vegar að efla gæði skólastarfsins og auk þess að stuðla að umbótum og það kemur vel fram í frumvarpinu. Þetta orð, mat, hefur farið fyrir brjóstið á mörgum vegna þess að menn óttast alltaf að það hafi í för með sér mikla og vonda samkeppni en ég tel það rangt vegna þess að ég er nú einfaldlega þeirrar gerðar og þar að auki í þeim flokki að samkeppni er manni ofarlega í huga. Ég hef alltaf talið að hún væri af hinu góða  Að lokum, hæstv. forseti, af því að þingmaður sem hér stendur er að reyna að tileinka sér verðandi þingsköp, þ.e. að tala helst sem minnst,  Að lokum, frú forseti, það er ljóst að þessi metnaðarfullu frumvörp, a.m.k. þau sem taka til leik- og grunnskóla, munu hafa í för með sér kostnaðarauka fyrir sveitarfélögin. Það kemur fram í greinargerð að Samband íslenskra sveitarfélaga og ráðuneytin munu fara yfir þá þætti og væntanlega þýðir það að fjármunir munu þá fylgja þegar í ljós kemur hver útgjaldaaukningin verður. En ég sagði jafnframt áðan og ég stend á því að þessi frumvörp, engu að síður með samrekstri skóla og samrekstri skólastiga gefa líka sveitarfélögum tækifæri til hagræðingar. Frú forseti. Þau frumvörp sem hér eru eru metnaðarfull, fela í sér sjálfstæði, fela í sér frumkvæði. Það er eitt atriði enn sem mig langar til að minnast á, vegna þess að í frumvörpunum er sérstaklega talað um aukna sérfræðiþjónustu á flestum sviðum og það er talað um öfluga starfs- og námsráðgjöf. Mér hefði því þótt að samhliða því að lögvernda starfið leikskólakennari þá hefði starfsheitið náms- og starfsráðgjafi verið lögverndað til þess að leggja á það áherslu að sú ráðgjöf, hvort heldur er í námi til náms eða starfs sem veitt er í skólunum, sé veitt af fagfólki en ekki einhverjum öðrum. Ég er ansi hrædd um að lögfræðingur mundi ekki sætta sig við að ef fyrirtækið Sveinn K. Sveinsson fengi ekki lögfræðinga vegna þess að þeir væru ekki í boði, að Gunnar Gunnarsson verkfræðingur yrði ráðinn í starfið og hann fengi að titla sig lögfræðing eða leiðbeinanda í lögfræðistörfum. Né heldur verkfræðingurinn ef lögfræðingurinn yrði ráðinn í starf hans. En okkur finnst samt að það geti flestir farið í skólana, hvort heldur er í leikskóla, grunnskóla eða framhaldsskóla og gerst mentorar eða kennarar. Sumir eru færir um það. Það eru líka í kennarastétt, eins og annars staðar í öllum öðrum stéttum, misjafnir sauðir en upp til hópa menntar fólk sig til að vinna að sinni faggrein, hver sem hún er. Á það eigum við að leggja áherslu. Við eigum samhliða að gefa öðrum starfsgreinum, eins og fram kom í máli hv. þm. Dýrleifar Skjóldal, iðjuþjálfum, þroskaþjálfum og fleiri aðilum tækifæri til að koma til starfa í skólunum án þess að þeir þurfi að hlíta orðinu leiðbeinandi. Þeir eiga að koma inn undir því heiti sem þeir eru menntaðir til og þiggja laun í samræmi við það. Ég er þess fullviss að þessi frumvörp munu efla gæði skólastarfs og stuðla að umbótum. Þau munu líka efla menntun kennara, eins og fram kemur, sem gerir það að verkum að kennarastarfið verði metið að verðleikum, ekki bara til starfs heldur líka til launa.

Hæstv. forseti. Hér eru til umræðu frumvörp til laga um leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, og menntun og ráðningu kennara og skólastjóra við leik-, grunn- og framhaldsskóla. Ég fagna því að þessi frumvörp eru komin inn í þingið og ég vil óska hæstv. menntamálaráðherra Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur til hamingju með að vera komin með þau til umræðu og ég hlakka til að fá að takast á við þau og vinna frekar með þau í menntamálanefnd. Ég tel að þessi lagabálkur sé einn sá mikilvægasti sem þingið getur tekist á við, þ.e. að fjalla um uppeldi og menntun barna og unglinga í íslensku samfélagi, þessi málaflokkur varðar samfélagið allt. Þess vegna legg ég á það mjög mikla áherslu að málsmeðferðin verði öll hin vandaðasta og að við náum þjóðarsátt um alla málaflokkana, þ.e. að við náum ekki aðeins sátt í þinginu heldur við þjóðina alla um öll meginatriði sem varða skólamálin. Ég segi þetta vegna þess að ég held að eitt af því sem er hættulegast fyrir skólasamfélagið sé að með hverri nýrri ríkisstjórn eða hverjum nýjum ráðherra sé skipt um stefnu í jafnmikilvægum málaflokki og skólamálin eru. Við eigum að geta unnið málin þannig að um þau ríki sátt og tekið síðan lögin upp til endurskoðunar með reglulegu millibili. Um nokkurn tíma hefur verið töluvert mikil ofstýring í skólakerfinu, sérstaklega í grunnskólakerfinu. Við fengum nákvæma löggjöf, stóra námskrá upp á 1.100–1.200 blaðsíður og ég sagði á þeim tíma að sú námskrá væri mjög mikilvæg. Ég held að það hafi verið gott að fá hana á þeim tíma og gott að fá umræðu um stýringuna inn í grunnskólakerfið sem henni fylgdi en ég tel enn þá mikilvægara að losna við hana aftur vegna þess að ég held að sveigjanleikinn og fjölbreytileikinn sem þarf að vera í skólakerfinu sé afar mikilvægur. Það er útilokað að Alþingi eða ráðuneyti setji ramma um hluti á hverjum tíma til langs tíma, t.d. ramma um tæknigreinar eða um tölvur og slíka menntun, það endist ekki lengi í nútímasamfélagi. Ég ætla aðeins að fjalla almennt um frumvörpin en þau koma svo til afgreiðslu til nefndarinnar. Ég fagna því að hér er barnið sett í forgrunn, þ.e. notendur þjónustunnar, börnin og unglingarnir eru sett í forgrunn. Við eigum að gæta þess við alla meðferð málsins að sjónarhornið verði ávallt á hvernig það nýtist sem við berum á borð fyrir börnin, þau eiga að nota þjónustuna og fjölskyldur þeirra og þar með samfélagið allt. Í þeirri rammalöggjöf sem hér er sett er boðaður aukinn sveigjanleiki, aukið val, aukið sjálfstæði skóla og sveitarfélaga til að ráðstafa sínum málum. Það er verið að auka samfelluna á milli skóla og skilgreina hvernig nemendur færast á milli skólastiga. Ég tel þetta afar mikilvægt og sé ýmsa möguleika í opnuninni sem þar kemur fram en nú verða kennarar með svipaða menntun, allir með um fimm ára menntun sem þýðir að leikskólakennarar geta kennt í grunnskólann og öfugt, að grunnskólakennarar geta kennt leikskólabörnum að einhverju leyti eða tekið þátt í starfinu á þeirra forsendum. Við getum líka séð fyrir okkur að börn geti í auknum mæli farið á milli skólastiga, t.d. eftir afmælisdögum en ekki á milli skólaára, að við aukum sveigjanleikann í því hvenær börn og unglingar fara frá einu skólastigi til annars, hvort sem það er á milli leikskóla og grunnskóla eða grunnskóla og framhaldsskóla og þaðan upp í háskóla. Það er mikilvægt að ganga líka frá því í tengslum við þessi frumvörp að það sé skýrt hvernig grunnskólagöngunni lýkur. Sá möguleiki hefur boðist á undanförnum árum og missirum að nemendur hafa getað lokið grunnskóla fyrr og tekið samræmd próf fyrr en áður eða jafnvel farið á milli skólastiga án þess að ljúka prófum. Eins og menn vita eru samræmdu prófin valkvæð en ekki skylda og við höfum orðið vör við að framhaldsskólar sem eru að keppa um nemendur hafa verið að bjóða þeim að koma fyrr upp í framhaldsskólann. Á þessu er tekið í frumvörpum og skýrt með hvaða hætti menn verða að ljúka grunnskóla. Það er í höndum skólastjóra og skólasamfélagsins að ákveða hvernig menn ljúka skólanum áður en þeir færast á milli skólastiga jafnvel þó að það sé fyrr en nú er, þ.e. að menn þurfa ekki að ljúka 10 ára námi til að geta farið úr grunnskóla í framhaldsskóla. Ég fagna því að eitt af frumvörpunum tekur á því að auka menntun kennara. Þar er talað um að fimm ára nám verði reglan fyrir öll skólastigin og ég fagna líka því samræmi sem verður í menntun kennara á öllum skólastigum, hjá leikskóla-, framhaldsskóla- og grunnskólakennurum, sem er mikilvæg forsenda þess að hægt sé að hafa samvinnu á þessum skólastigum um starfsfólk og kennslu. Eitt af áhersluatriðunum er líka aukin starfs- og námsráðgjöf sem fylgir auknu vali og auknum sveigjanleika og því ber að fagna. Það er mikilvægt að útfæra það nánar í lögunum eða í greinargerð og tryggja hvernig sá aðgangur verður. Í frumvarpinu um leikskólann er það fest í sessi að hann sé fyrsta skólastigið. Það finnst mér afar mikilvægt vegna þess að langflest börn fara í leikskóla, vel yfir 90% þriggja og fjögurra ára barna eru í leikskólum og auðvitað eigum við að líta á það sem fyrsta skólastigið og hluta af samfellu í gegnum allan skólaaldurinn þannig að við sjáum skóla frá eins til tveggja ára aldri og upp í 18 ára aldur a.m.k. Það er líka fest og skerpt í lögunum að skólinn eigi að starfa án aðgreiningar, þ.e. að við eigum að gefa öllum jöfn tækifæri. Lögin styrkja réttindi barna með sérþarfir og einnig réttindi innflytjenda eða nýrra Íslendinga og hvort tveggja er fagnaðarefni. Ég nefndi áður fjölbreytileikann. Mér finnst mjög mikilvægt að við höfum ekki þessa einföldu oftrú á því að til sé einhver ein leið eða eitt próf eða innihald sem henti öllum heldur bjóðum upp á margvíslega möguleika og tökum tillit til einstaklinga með ólíkar þarfir sem geta ráðið því með hvaða hætti þeir ljúka námi sínu. Á undanförnum árum hefur töluvert verið fjallað um kostnaðinn við skólastarf, hvort bjóða eigi upp á gjaldfrjálsan leikskóla. Sjálfur tel ég það vera æskilegt, að jafna aðstöðu barna með þeim hætti að leikskólinn verði gjaldfrjáls. Fagfólk hefur mælt á móti þessu m.a. á þeim forsendum að ekki sé til nægilegt fjármagn og því sé óheppilegt að afnema gjaldtökuna í byrjun, meðan við höfum ekki rýmra fjármagn. En ég ætla ekki að leyna því að ég tel eðlilegt að það verði stefna okkar til lengri tíma að gjaldtakan verði minni og afnumin sem fyrst en auðvitað verða sveitarfélögin að fá að ráða því og það verður svo ríkið sem þarf að skaffa fjármagn til að sinna því. Það er aftur á móti tekið af skarið með að grunnskólinn skal vera gjaldfrjáls en þar hafa oft verið duldar innheimtur í sambandi við ferðalög eða efniskostnað. Það hafa þó verið þær undantekningar og sjálfur hef ég beitt því að ef fólk er að vinna að einhverjum stærri verkefnum, t.d. í kjólasaumi, þá hefur fólk þurft að skaffa efni þar sem skólinn hefur ekki haft ráð á því og ég sé að framhaldsskólinn gerir ráð fyrir að hafa sama hátt á, þ.e. að í einstaka tilfellum sé heimilt að krefjast þess að fólk komi með efni til vinnunnar en alla jafna á grunnskólinn og framhaldsskólinn raunar líka að vera ókeypis. Sumum kann að finnast að í frumvarpinu sé það ekki nógu skýrt og það er eitt af því sem þarf að vinna að í nefndinni að það sé á hreinu með hvaða hætti gjaldtaka í framhaldsskólum sé heimil. Innritunargjöldin eru áfram fyrir hendi þar og hefur verið mat skólameistara að það sé mikilvægt að hafa innritunargjöld til að stjórna innrituninni en þeim verður að halda í lágmarki og hafa þau aðeins formsins vegna en ekki þannig að þau íþyngi nemendum með neinum hætti. Eitt af fyrirheitum ríkisstjórnarinnar var að afnema bókakostnað eða kennslugagnakostnað í framhaldsskólum. Þarna er í rauninni tekið af skarið um að það er ætlunin að gera það en á eftir að útfæra nánar og skilgreina nánar hvað átt er við með námsgögnum, hvort það nái t.d. yfir tölvur sem ég sé svo sem ekki að verði í fyrstu lotu þó að einstakir framhaldsskólar hafi þegar tekið það upp að útvega nemendum tölvur sem hluta af gögnum án endurgjalds. Engu að síður verður reiknað með því að skólabækurnar verði gjaldfrjálsar og aðgangur að öllu efni með þessum undantekningum sem ég nefndi áðan, þ.e. ef verið er að sníða stærri hluti eða búa til hátalara eða einhver tæki sem maður fer síðan með heim þá verði heimilt að taka efnisgjaldakostnað fyrir það. Það eru fjölmargar nýjungar sem má benda á en margt gott hefur verið til staðar. Ég hefði kannski átt að byrja ræðu mína á því að flytja svolitla lofræðu um skólakerfið á Íslandi gagnstætt því sem margir gera, að í hvert skipti sem einhverjar kannanir koma að finna þá einhverja veikleika og byrja að tala kerfið niður. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson ætlar að víta Sjálfstæðisflokkinn fyrir stefnu í menntamálum vegna einnar PISA-könnunar. Þetta er umræða sem mér finnst ekki vera svaraverð, ekki vegna þess að það megi ekki gagnrýna Sjálfstæðisflokkinn en því miður er samhengið ekki svona einfalt og ég held að við eigum öll að bera ábyrgð á því hvert innihaldið er og við verðum líka að sætta okkur við þær takmarkanir sem mælitækin hafa hverju sinni, alveg eins og samræmdu prófin á hverjum tíma hafa ekki verið mælikvarði á sveitarfélög þá er PISA-könnun ekki mælikvarði á menntakerfið á Íslandi þótt hún geti gefið vísbendingar um hluti sem þarf að laga og aðra hluti sem eru í góðu lagi. Ég nefndi það að styrkleikar núverandi kerfis þurfa að koma fram. Þó að sveigjanleiki og sjálfstæði skóla sé hér aukið þá hefur það verið býsna mikið áður, þrátt fyrir 1.100 blaðsíður í námskrá þá höfum við skólastjórnendur leyft okkur að fara ansi frjálslega með og foreldrar og nemendur hafa stutt okkur dyggilega í því og þannig vil ég að það verði áfram. Ég held að það sé mikilvægt fyrir skólasamfélagið að fá að móta sínar eigin leiðir þannig að einlægni liggi á bak við skólastarf. Eitt af því sem ég tel vera mikinn styrkleika íslenska skólakerfisins er samleitnin í nemendahópnum, þ.e. að við höfum búið við það á Íslandi að leikskólabörn úr öllum stéttum og af öllum gerðum eru saman í leikskólunum. Sama gildir með grunnskóla og framhaldsskóla að mestu leyti. Ég held að menn hafi ekki áttað sig á því hversu mikill fjársjóður þetta er og það kemur raunar fram í hinum margumræddu PISA-könnunum, svo maður sæki rök þangað, að í þeim löndum þar sem aðgreining er hvað minnst í skólum er útkoman best, þeir skólar hafa staðið sig best. Ég held að við eigum að reyna að halda í þann þátt í skólakerfinu þrátt fyrir að opnað sé á að skólar geti orðið einkareknir. Ég tel í sjálfu sér ekki neina hættu í því fólgna vegna þess að flestir einkareknir skólar eru reknir út frá hugmyndafræði, þeir eru reknir út frá hugmyndafræði um hvernig menn vilja nálgast viðfangsefnið, hvort sem það eru Waldorf-skólar, Montessori-skólar, Steiner-skólar eða Hjallastefnan. Einhver slík flokkun getur verið af hinu góða en ég vara þó eindregið við því að hér verði farið að reka skóla sem hafa hagnaðarvonina eina að leiðarljósi, enda hafa slíkar tilraunir tekist afar illa þar sem það hefur verið reynt. Eitt af því sem ég tel að nefndin þurfi að skoða mjög vel er matið í skólastarfinu. Ég fæ sjálfur dálítinn hroll þegar horft er mikið til formlegs ytra mats á skólastarfi. Ég nefni það vegna þess að ég hef upplifað þannig formlegt ytra mat, bæði í bresku samfélagi, í Portúgal og víðar þar sem heilar sveitir fólks koma til að gera úttektir á skólum. Ég hef afar litla trú á að slíkt skili nokkrum árangri, menn stilla upp einhverri fallegri mynd meðan sendinefndin kemur og í þetta er oft eytt miklu fé. Ég treysti á að ytra matið verði með svipuðum hætti og er nú þegar í grunnskólunum. Ytra matið þar felst fyrst og fremst í að fylgjast með því að matskerfi skólans sjálfs sé í lagi og að það sé eftirlit með gæðum innan skólans, að það sé með skipulegum hætti haldið utan um að eitthvert innra mat sé í skólanum, hvort sem verið er að meta aðstæður barnanna, starfsumhverfið, aðbúnað starfsfólks, árangur eða annað, að það sé eðlilegt að ytra mat á því hvort því verkefni sé sinnt. Sama gildir um prófin. Próf eiga fyrst og fremst að vera leiðbeinandi og jákvæð, vísa til vegar, hjálpa nemendum til að finna betri leiðir til að halda sig betur að námi o.s.frv. Þess vegna fagna ég því að hér komi könnunarpróf, að lögð verði áhersla á símat og fjölbreytilegt námsmat fremur en stíf lokapróf sem geta verið stýrandi og villandi vegna þess að menn hafa bókstaflega verið að kenna fyrir þessi próf og látið þá aðalatriðið vera að ná árangri á prófinu og sleppt ýmsu öðru á meðan. Matskerfið þarf auðvitað að vera þannig að það þjóni líka öllum þáttum skólastarfsins og við vitum að skóla er ætlað mun meira en bara fræðsluhlutverkið eða kennsluhlutverkið. Hlutverk skólans er líka að þjálfa sköpun og styrkja sjálfsmynd og annað í þeim dúr. Ytra mat og einföld próf byggja oftast á einhverri hugmyndafræði um að til sé einhver einn sannleikur en þannig er það einfaldlega ekki í lífinu og allra síst getum við höndlað hann í fjölbreytilegu og síbreytilegu samfélagi nútímans þar sem við vitum það eitt þegar við byrjum með nemanda í grunnskóla sex ára gamlan að við höfum ekki hugmynd um hvað bíður hans tíu árum seinna. Það er það eina sem við vitum og þá verðum við að passa okkur á því að halda ekki að við getum prófað í einhverjum sérstökum fagþáttum sem gagnast þeim fyrir lífið. Lífið er því miður ekki svo einfalt. Framhaldsskólafrumvarpinu er ætlað bókstaflega að efla iðn- og verknám og gera það jafnstætt við annað nám í framhaldsskólum og ég fagna því og bind miklar vonir við að það takist í meðförum varðandi túlkun á þeim einingum sem þar eru lagðar til grundvallar og þann fjölbreytileika sem boðið er upp á varðandi stúdentspróf. Það er ekki ástæða til að hafa mikið lengra mál um þessi frumvörp. Þau fara nú til þingnefndar, í menntamálanefnd og ég hlakka til að fá að vinna að menntamálum þar. Ég vona að umræðan þar verði opin, að við fáum að halda ráðstefnur og fundi og að það heyrist í sem flestum í skólasamfélaginu. Mér er kunnugt um að það er ætlunin að opna heimasíðu ef það er ekki þegar búið að opna hana fyrir aðkomu almennings að þessum málaflokki. Þar verður hægt að ræða málin, senda inn athugasemdir og ábendingar og ég veit að allt þetta verður tekið inn í nefndarvinnuna til að betrumbæta málið og til að ná þeirri sátt sem ég ræddi um áður. Það er ótal margt í þessum frumvörpum öllum sem þarf að skoða betur. Sjálfur hef ég athugasemdir við ýmislegt, sérstaklega í framhaldsskólafrumvarpinu þar sem þarf að útfæra einingakerfið og skerpa og skýra ákveðna þætti betur. Ég lít þannig á að menntamálanefnd sé einmitt rétti vettvangurinn til að gera það, í samráði við kennara. Ég hefði kannski átt að fara betur yfir það í byrjun að þessi lagafrumvörp eru öll unnin í samráði við fagfólk sem á heilmikið í þeim og þar hafa komið að málum aðilar sveitarfélaga og fleiri. Í framhaldi af 10 punkta samkomulagi hæstv. ráðherra og kennaraforustunnar voru settar í gang nefndir og niðurstaðan liggur hér fyrir og þó að ekki hafi náðst sátt um öll frumvörpin á lokastigi þá treysti ég á að sú sátt náist í meðförum nefndarinnar. Það hefur verið bent á í þessari umræðu að með auknum kröfum til kennaranámsins og þeim kröfum sem koma fram í frumvörpunum að öðru leyti þá þurfum við að horfa til kjara kennara sérstaklega og annars starfsfólks sem annast kennslu eða uppeldisstörf. Ég tek heils hugar undir það. Það er afar mikilvægur þáttur að þessar starfsstéttir njóti tilhlýðilegrar virðingar sem oft birtist í samfélaginu í formi launa. Það er þá verkefni í framhaldi af lögunum og í væntanlegum kjarasamningum, að leiðrétta kjörin og ég treysti á að það verði gert. Ég treysti líka á að þau fyrirheit sem eru í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar, að umönnunarstéttir njóti forgangs í kjarasamningum, verði uppfyllt í framhaldinu. Aðeins að lokum. Ég hóf mál mitt með því að segja að menntamálin væru einhver mikilvægasti málaflokkur sem væri til umræðu á hverjum tíma. Ég ítreka það sem hefur komið fram fyrr í ræðu minni að það skiptir gríðarlega miklu máli að gætt verði jafnræðis og jafnréttis varðandi velferð barna, að börn og unglingar fái jöfn tækifæri til náms, óháð efnahag, trú, kyni og búsetu. Ég undirstrika þetta með búsetuna vegna þess að það skiptir mjög miklu máli að sveitarfélög úti á landsbyggðinni verði samkeppnisfær, geti boðið upp á jafngóða þjónustu og er í höfuðborginni þó með ólíkum hætti verði í mörgum tilfellum. Við þurfum að tryggja að unglingar þurfi ekki að flytja úr heimabyggð til að sækja lögboðið nám eða nám sem boðið er upp á á framhaldsskólastigi og ég treysti á að það verði haft að leiðarljósi. Ég fagna þessum frumvörpum, geymi mér athugasemdir og ábendingar þangað til kemur að vinnu í menntamálanefnd en hlakka til að fá að takast á við það verkefni.

Hæstv. forseti. Hér er verið að fjalla um mikinn menntamálabálk frá leikskóla og alveg upp úr hvað aldurinn varðar. Eitt langar mig til að segja í upphafi, það sem einkennt hefur þessa umræðu miðað við það sem áður hefur gerst er að tiltölulega mikill friður ríkir um þessi frumvörp. Ég vil minna á að þegar fram komu á sínum tíma hugmyndir úr menntamálaráðuneytinu um styttingu framhaldsskólans reis mikil mótmælaalda í þjóðfélaginu sem varð til þess að þær hugmyndir voru teknar til baka og endurskoðaðar frá grunni. Að samráðsborði komu samtök kennara og hygg ég að skýringarinnar á því að tónninn í samfélaginu almennt og viðhorfin til þessara frumvarpa eru orðin jákvæðari en þá var sé að leita í því. Ég minni á að við höfum verið að ræða hér um ný þingskapalög og vinnulag á Alþingi og við í stjórnarandstöðu, þingmenn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, höfum bent á að umdeild lagafrumvörp eiga ekki að renna auðveldlega í gegnum þingið. Það á að tryggja að þau fái góða, málefnalega og djúpa umræðu. Sá þáttur í þessum frumvörpum sem mig langar til að víkja að og ætla nánast að einskorða mál mitt við er hlutur fatlaðra barna í leikskóla og grunnskóla. Það hefur verið rætt í umræðunni hér í dag en mig langar til að víkja alveg sérstaklega að þessu. Í leikskólalögunum er fjallað um sérfræðiþjónustu og stoðkerfi leikskóla, þar á meðal skipulag og framkvæmd sérfræðiþjónustu í 21. og 22. gr. lagafrumvarpsins. Í 21. gr. segir, með leyfi forseta: „Á vegum sveitarfélaga skal rekin sérfræðiþjónusta fyrir leikskóla. Í sérfræðiþjónustu felst annars vegar stuðningur við leikskólabörn og fjölskyldur þeirra og hins vegar stuðningur við starfsemi leikskóla og starfslið þeirra. Sveitarfélög ákveða fyrirkomulag sérfræðiþjónustu en skulu stuðla að því að hún geti farið fram innan leikskóla.“ Ég legg áherslu á það sem hér segir, þótt sveitarfélögin ákveði hvert um sig fyrirkomulag sérfræðiþjónustunnar er þeim gert, samkvæmt þessu frumvarpi, að stuðla að því að hún geti farið fram innan leikskólans. Þetta tel ég mjög mikilvægt. Síðan heldur áfram í greininni, með leyfi forseta: „Sérfræðiþjónusta fyrir leikskóla getur verið rekin sameiginlega með sérfræðiþjónustu grunnskóla. Þá geta sveitarfélög sameinast um slíkan rekstur eða gert þjónustusamninga við önnur sveitarfélög, stofnanir eða aðila sem veita þá þjónustu sem þörf er fyrir hverju sinni.“ Síðan er vikið að reglugerðarheimildum. Í 22. gr. er vikið að framkvæmd sérfræðiþjónustunnar og þar segir, með leyfi forseta: „Börn sem þurfa sérstaka aðstoð og þjálfun, að mati viðurkenndra greiningaraðila, eiga rétt á slíkri þjónustu. Þjónusta þessi skal fara fram undir handleiðslu sérfræðinga. Leikskólastjóri skal samræma störf þeirra sem sjá um málefni einstakra barna skv. 21. gr. og eiga samráð við foreldra og félagsþjónustu sveitarfélags eftir því sem þurfa þykir. Við framkvæmd sérfræðiþjónustu skulu sveitarfélög leggja áherslu á góð tengsl leikskóla og grunnskóla með samfellu í skólastarfi að leiðarljósi.“ Í athugasemdum um 21. gr. segir, með leyfi forseta: „Í þessari grein er sveitarfélögum gert skylt að tryggja að sérfræðiþjónusta sé veitt fyrir leikskóla, ákveða fyrirkomulag hennar og stuðla að því að hún geti farið fram innan leikskóla.“ Hæstv. forseti. Hvers vegna legg ég svona ríka áherslu á þetta? Ég geri það vegna þess að í núgildandi leikskólalögum eru ekki skýr ákvæði hvað þetta snertir. Í greinargerð sem fylgir leikskólalögum er vikið að þeirri þjónustu sem á að veita börnum með sérþarfir og að mínu mati eru lagaákvæðin skýr hvað leikskólann varðar af þeim sökum. Engu að síður hafa verið miklar brotalamir í framkvæmdinni. Sveitarfélögin eða leikskólarnir hafa ekki sinnt þessu sem skyldi og hefur verið tog á milli ríkis og sveitarfélaga um greiðslu. Einnig hefur í sumum tilvikum gengið illa að semja við sérfræðistéttir um fyrirkomulagið þannig að það hefur verið allur gangur á því hvernig tekist hefur að framfylgja þessu. En hér er skýrt kveðið á um það, eins og segir í athugasemdum, að sveitarfélögunum er gert skylt að tryggja að sérfræðiþjónusta sé veitt fyrir leikskóla, ákveða fyrirkomulag hennar og stuðla að því að hún geti farið fram innan leikskóla. „Gert er ráð fyrir,“ segir hér áfram, með leyfi forseta, „að í sérfræðiþjónustu felist annars vegar stuðningur við leikskólabörn og fjölskyldur þeirra og hins vegar stuðningur við starfsemi leikskóla og starfslið þeirra, sbr. ákvæði reglugerðar um sérfræðiþjónustu leikskóla sem menntamálaráðherra setur í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Lagt er til að sérfræðiþjónusta fyrir leikskóla geti verið rekin sameiginlega með sérfræðiþjónustu grunnskóla. Þá er lagt til að sveitarfélög geti sameinast um slíkan rekstur eða gert þjónustusamninga við önnur sveitarfélög …“ og þetta er svipað og var að finna í þeim texta sem ég las hér áðan. Um 22. gr. segir, með leyfi forseta: „Ákvæðið byggist á 15. gr. gildandi laga og kveður á um að börn sem þurfa sérstaka aðstoð og þjálfun, að mati viðurkenndra greiningaraðila, eigi rétt á slíkri þjónustu. Gert er ráð fyrir að þjónustan fari fram undir handleiðslu sérfræðinga. Hvílir sú skylda á leikskólastjóra og sérfræðiþjónustu sveitarfélaga, sbr. 21. gr., að afla nauðsynlegrar þjónustu fyrir barnið, í samráði við foreldra, hvort sem hún fer fram innan leikskólans eða ekki. Gert er ráð fyrir að þjónustan byggist á þeim einstaklingsþörfum sem liggja fyrir hverju sinni. Þessi aðstoð og þjálfun getur því verið af ýmsu tagi og fer eftir því um hvaða sérþarfir er að ræða í hverju tilfelli. Þar af leiðir að ýmsir sérfræðingar aðrir en leikskólakennarar geta átt í hlut varðandi aðstoð og þjálfun við þessa nemendur. Réttur barna til sérstakrar aðstoðar og þjálfunar felur ekki í sér annað viðhorf en gert hefur verið ráð fyrir áður, samkvæmt lögum um málefni fatlaðra, nr. 59/1992, og lögum um almannatryggingar, nr. 117/1993.“ Það er alveg rétt, eins og ég gat um áðan. Í greinargerð núgildandi laga um leikskóla er að finna mjög skýr ákvæði um að það beri að veita þessa þjónustu innan veggja skólans. Engu að síður hefur verið tog um þetta. Ég er í rauninni að árétta þá skyldu sem er að finna í núgildandi lögum og er enn hert á í þessari lagasmíð. Ég fagna því sérstaklega. Það er kveðið á um skyldur sveitarfélagsins og í öðru lagi að stuðla skuli jafnan að því að þessi þjónusta sé veitt innan veggja leikskólans. Þetta er mjög mikilvægt atriði. Ég vil nefna, þó að það eigi bæði við um leikskóla og grunnskóla, að það er allur gangur á því að við hönnun húsnæðis sé tekið tillit til þarfa fatlaðra barna. Ég hef fylgst með þessu á þéttbýlissvæðinu á suðvesturhorninu. Það er mjög brýnt að inni í hönnunarferlinu sé það geirneglt að arkitektar hafi jafnan í huga hvaða skyldur hvíla á sveitarfélaginu og skólanum hvað varðar þarfir fatlaðra barna. Þetta er mjög mikilvægt atriði. Í grunnskólafrumvarpinu er einnig tekið á þessum málum. Það er eiginlega meira fagnaðarefni að það skuli gert vegna þess að í núverandi grunnskólalögum eru miklar brotalamir. Leikskólalögin kveða miklu skýrar á um þetta en lögin um grunnskóla. Í 17. gr. þessa frumvarps segir, með leyfi forseta: „Nemendur eiga rétt á að komið sé til móts við námsþarfir þeirra í almennum grunnskóla án aðgreiningar, án tillits til líkamlegs eða andlegs atgervis.“ Það á sem sagt að sinna sérþörfum einstaklinganna innan veggja skólans. Síðan segir, með leyfi forseta enn: „Nemendur sem eiga erfitt með nám sökum sértækra námsörðugleika, tilfinningalegra eða félagslegra örðugleika og/eða fötlunar, sbr. 2. gr. laga um málefni fatlaðra, nemendur með leshömlun, langveikir nemendur og aðrir nemendur með heilsutengdar sérþarfir eiga rétt á sérstökum stuðningi í námi í samræmi við metnar sérþarfir.“ Í 40. gr. sem er að finna í IX. kafla frumvarpsins þar sem sérstaklega er fjallað um sérfræðiþjónustu og stoðkerfi skóla segir á þá leið að sveitarfélög skuli tryggja að sérfræðiþjónusta sé veitt í grunnskólum. Þetta er mjög gott ákvæði vegna þess að eins og ég segi eru núgildandi lög ekki skýr hvað þetta varðar. Og neðar í 40. gr. segir, með leyfi forseta: „Sveitarfélög sem reka grunnskóla skulu hafa frumkvæði að samstarfi sérfræðiþjónustu, félagsþjónustu og heilbrigðisþjónustu innan sveitarfélagsins vegna nemenda með sérþarfir og langvinn veikindi.“ Í greinargerð sem fylgir frumvarpinu er vikið að þessum þáttum. Þar segir á bls. 23, með leyfi forseta: „Séð frá sjónarhorni barna og aðstandenda er það fyrir mestu að sú þjónusta sem barnið þarf á að halda til að geta stundað nám sitt sé fyrir hendi og sé greiðlega veitt. Skiptir þá ekki máli hvort þjónustan falli formlega undir skóla eða félags- eða heilbrigðisþjónustu. Það er einnig aukin krafa af hálfu foreldra að þjónustan sé veitt innan grunnskólans ef þess er nokkur kostur. Þannig sé þjónustan löguð að þörfum barnsins þar og ekki þurfi að aka börnum víða um bæ til þess að sækja þjónustuna. Innan grunnskóla er nú veitt ýmisleg sérfræðiþjónusta, svo sem námsráðgjöf, sálfræðiþjónusta og sérkennsla, auk þess sem þar starfa hjúkrunarfræðingar á vegum heilsugæslunnar.“ Og síðan segir: „Mikilvægt er að koma á samhæfingu sérfræðiþjónustu innan skóla og sveitarfélaga, félagsþjónustu og heilbrigðisþjónustu, milli ráðuneyta og milli ríkis og sveitarfélaga. Komið er til móts við þessi sjónarmið í frumvarpinu og er sveitarstjórnum og skólastjórum grunnskóla falið aukið hlutverk í samræmingu sérfræðiþjónustu. Mælt er fyrir um að sveitarfélög beri ábyrgð á samstarfi skóla við aðila utan skólans.“ Hvað kemur fram hér? Það er sama áherslan, það eru skyldur skólans gagnvart fötluðum börnum og börnum með sérþarfir og að þessi þjónusta sé eftir því sem nokkur kostur er veitt innan veggja skólans. Það er hrikalegt álag sem hvílir á foreldrum fatlaðra barna sem hafa sjálf þurft að annast flutning á þeim frá skóla og til sérfræðinga og það er mjög mikilvægt að skýrt sé kveðið á um það í lögum að það sé réttur barnsins að fá þessa þjónustu innan veggja skólans. Að sönnu hefði mátt kveða fastar að hvað þetta snertir en engu að síður er alveg skýrt hver vilji löggjafans er hvað þetta snertir, það á eftir því sem nokkur kostur er að stuðla að því að þessi þjónusta sé veitt innan veggja skólans. Jafnvel þó að þessi lög verði samþykkt - og ég lýsi eindregnum stuðningi við þessa þætti frumvarpanna sem ég geri sérstaklega að umræðuefni og ítreka að þó að fastar mætti kveða að orði er andinn og viljinn sem þarna kemur mjög góður - eru engu að síður miklar brotalamir í þessu kerfi. Ef börn sem eru í leikskóla og grunnskóla þurfa að sækja þjónustu út fyrir veggi skólans, líkamlega þjálfun þess vegna, og þurfa á sérhæfðum flutningi að halda, þurfa foreldrarnir að greiða fyrir þennan flutning og síðan geta þau rukkað skólann en upp að tilteknu marki. Meðan barn sem er heilbrigt á líkama getur farið í sund eða stundað sína leikfimi á fatlaða barnið sem þarf miklu fremur á þessum stuðningi að halda og þessari þjálfun, a.m.k. ekki síður, auk erfiðleikanna að greiða fyrir þjónustuna. Það er óþolandi að ríki, sveitarfélög og skólarnir geti ekki komist að samkomulagi um hvernig eigi að haga þessu. Ég hef ekki nokkra trú á því að samfélagið eða nokkur maður vilji hafa þetta svona. Ég held að vilji okkar allra standi í gagnstæða átt, við eigum þá að virkja velvildina í þessum málum og finna lausnir og láta ekki dankast ár eftir ár að fá í þetta botn. Mér er kunnugt um að í menntamálaráðuneytinu sé starfandi nefnd sem fjallar einmitt um þessa þætti, um réttarstöðu fatlaðra barna innan skólakerfisins, innan leikskólakerfisins og grunnskólans. Ég er sannfærður um að það sem er að finna í þessu frumvarpi og ég hef sérstaklega vísað til er frá þessari nefnd sprottið. Mig langar að nota þetta tækifæri til að þakka það mikla og góða starf sem unnið hefur verið í ráðuneytinu af hálfu þessarar nefndar. Ég efast ekkert um að þau sjónarmið sem er að finna hér í formi frumvarpstextans og greinargerðar með honum eru frá þessu fólki runnin, og er það vel. Ég vona að sú nefnd sem ég vísa hér til ljúki störfum sem fyrst og að það takist að leysa þau úrlausnarefni sem eru á vinnuborði hennar og snúa þá ekki síst að þeim fjárhagslegu þáttum sem ég hef hér nefnt.

Frú forseti. Ég mun ekki flytja mjög langt mál enda hafa nokkrir þingmenn okkar vinstri grænna þegar gert grein fyrir meginviðhorfum okkar til þessara frumvarpa, þ.e. hv. þm. Katrín Jakobsdóttir, Kolbrún Halldórsdóttir, Dýrleif Skjóldal og Ögmundur Jónasson sem hér talaði síðastur flokkssystkina minna. Það eru því aðeins nokkur atriði tengd þessum frumvörpum sem ég vil drepa sérstaklega á og mér eru hugleikin. Auðvitað á það við um málin í heild sinni en við skiptum svolítið með okkur verkum og tökum fyrir afmarkaða þætti þeirra eins og hér var gert síðast þar sem sérstaklega var rætt um stöðu fatlaðra barna og aðgengi þeirra og möguleika innan skólakerfisins, ekki síst á leikskóla- og grunnskólastigi. Ég tek undir hvert orð sem þar var sagt. Ég vil í fyrsta lagi segja að mér finnst til fyrirmyndar að fá öll skólastigin saman til umfjöllunar með heildstæðum hætti. Það má hrósa menntamálaráðherra fyrir að standa þannig að málum. Það gefur möguleika á að ræða skólakerfið í heild sinni, samþætt. Það hefur lengi verið baráttumál okkar vinstri grænna. Við höfum í menntastefnu okkar lagt mikla áherslu á að hún sé samþætt, taki til alls skólakerfisins, allra skólastiga, bæði almennra skóla og sérskóla, bóknáms, verknáms o.s.frv. En þar með er ekki sagt að ekki geti verið ýmislegt sem menn setja spurningarmerki við í frumvörpunum og þeim breytingum sem þau boða. Í sumum tilvikum er um allverulegar breytingar að ræða eins og í tilviki framhaldsskólafrumvarpsins. En í öðrum tilvikum eru minni, léttvægari breytingar og meira lagfæringar eða snurfus en að um grundvallarkerfisbreytingar sé að ræða. Það er tvímælalaust til góðs að fá málið í heildstæðum pakka. Þannig tel ég að eigi að vinna þetta. Vonandi verður þessu fylgt eftir með vönduðu nefndarstarfi, sem ég efast ekki um að verði gert. En þetta er ærinn bunki sem menntamálanefnd fær til sín og ekki á hverjum degi sem menn glíma við að hafa öll skólastigin undir og fjögur þykk frumvörp eins og hér eru á ferðinni um endurskoðun og heildarlöggjöf á hverju skólastigi fyrir sig. Stefna okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði er að það beri að samþætta skólann meir og skilin milli skólastiga eigi ekki að vera eins skörp og þau hafa haft tilhneigingu til að vera og voru kannski sérstaklega áður. Við teljum að líta beri á þetta meira sem eðlilega samfellu. Það veldur ákveðinni truflun og röskun og getur í sjálfu sér haft ýmsar óæskilegar afleiðingar í för með sér ef nemendur og fjölskyldur þeirra upplifa það sem mikla breytingu að færast upp á milli skólastiga, sem er með öllu ástæðulaust að ýta undir eða láta líta út fyrir að vera. Sérstaklega má segja að þetta eigi við um leikskólann og grunnskólann. Þar ber vissulega að taka fram að ýmislegt er vel gert í því nú þegar, að gera það sem átakaminnst fyrir börnin að færast upp af fyrsta skólastiginu upp í grunnskóla. Það þekki ég vel sem faðir og þar hefur orðið heilmikil þróun á undanförnum árum. Í raun er það ævintýri líkast að hafa upplifað ýmislegt sem hefur þróast í okkar skólakerfi á undanförnum árum, undanförnum 10–20 árum eða svo. Ég vil taka fram, vegna þess að í upphafi dags var rætt um stöðu okkar í alþjóðlegum samanburði, í svonefndum PISA-mælingum, að ég er þeirrar skoðunar að í grunninn sé íslenskt skólakerfi geysilega gott og margt þar til fyrirmyndar og unnið með metnaðarfullum hætti. En við vitum vel að þar eru líka veikleikar. Það mætti búa mun betur að ýmsum þáttum skólastarfsins, ekki síst launum kennara og annars starfsfólks. Það stendur til, að minnsta kosti, að styrkja menntunarþáttinn en það mun ekki breyta því að það verður líka að vera hægt að borga því starfsfólki sómasamleg laun. Ég hef alltaf litið svo á að þjóðfélag sem ekki hefur efni á að launa vel fólki sem sinnir viðkvæmustu en um leið mikilvægustu þáttum samfélagsþjónustunnar, þ.e. umönnun og uppeldi barna og hjúkrun og aðhlynningu aldraðra og sjúkra, sé fátækt þjóðfélag eða þjóðfélag á villigötum. Það verður að fylgja þessu, ef menn ætla sér meira en orðin tóm með að snúa vörn í sókn hvað varðar árangur í skólastarfi í landinu, bætt laun kennara og annars starfsfólks. Það er augljóst mál. Úr því ég byrja neðan frá vil ég minna á að baráttumál okkar vinstri grænna hefur lengi verið gjaldfrjáls leikskóli. Það mál mun að sjálfsögðu vinnast. Það er eingöngu tímaspursmál hvenær við fáum hér á Íslandi gjaldfrjálsan leikskóla, það er ég bjargfast sannfærður um. En það miðar of hægt, allt of hægt. Við höfum séð það fyrir okkur á undanförnum árum að þessu væri hægt að ná fram til fulls á ekki lengri tíma en kannski þremur til fimm árum, sem næmi nokkurn veginn lengd leikskóladvalar hjá barni. Þetta yrði gert í skrefum, í áföngum, í samstarfi ríkis og sveitarfélaga. Þegar við erum að ræða um skólamálin í heild sinni, sem er eins og það á að vera og ég hef tekið fram, leikskólann, grunnskólann og svo framhaldsskólann og háskólastigið, eða framhaldsskólann og menntun kennara, þótt háskólinn sé ekki með núna, þá blasir við, stingur það í augu, að þessi mismunur skuli gerður á fyrsta og öðru skólastigi. Að umtalsverð gjaldtaka og verulega íþyngjandi sé fyrir fjölskyldurnar með yngstu börnin sem ekki er til staðar, að sjálfsögðu og á ekki að vera til staðar, í grunnskólanum. Reyndar verð ég að minna á það, sem ég veit að foreldrar þekkja vel, að ansi mikið af svokölluðum umbótum í skólastarfi undangenginna ára hefur komið samhliða greiðsluþátttöku foreldranna. Eða er það ekki þannig t.d. sem menn ná fram lengri og samfelldri dvöl í grunnskólanum, að foreldrarnir borga fyrir tímann sem er umfram skóladaginn? Er það ekki þannig sem á að ná fram heitum máltíðum eða skólamáltíðum? Jú, það er þannig. Við sem höfum tekið þátt í foreldrastarfi í skólanum, að ég tali nú ekki um íþróttafélögum eða öðru slíku, þekkjum vel hversu snúið þetta mál er þegar kemur að kostnaðinum, spurningunni um það hvað er óhætt að gera. Er óhætt að stinga upp á því að fara í þessa ferð eða kaupa þessa búninga, þegar í hópnum eru börn úr fjölskyldum sem hafa svo þröngan fjárhag að hver einustu viðbótarútgjöld geta sett allt úr skorðum? Ég hygg að þetta þekki margir og sumar kinka kolli hér í salnum. Gjaldtakan er til staðar og við skulum muna það alla daga að það er ekkert grín að velta kostnaði yfir á foreldrana í þessum efnum. En frá gjaldfrjálsum leikskóla, sem kemur í síðasta lagi þegar Vinstri hreyfingin – grænt framboð kemur í ríkisstjórn - við mundum hafa það einna efst á dagskrá í okkar verkefnalista að drífa á gjaldfrjálsan leikskóla, koma honum á í samstarfi ríkis og sveitarfélaga - að grunnskólanum og þessum málum almennt. Ég hef skilið það svo, þótt ég sé langt í frá þaullesinn í þessum frumvörpum öllum - það viðurkenni ég vel en ég hef reynt að skoða frumvörpin til hliðar við önnur störf undanfarna sólarhringa - að stefnt sé á að hækka í raun skólaskylduna eða skólaréttinn, skulum við segja, til 18 ára aldurs. Hvað er þar á ferðinni? Jú, það er gamalt baráttumál okkar vinstri grænna, sem fyrst mótuðum þá stefnu og fluttum um hana tillögu hér á Alþingi, að menn skyldu fortakslaust eiga rétt til skólagöngu til 18 ára aldurs og í heimabyggð sinni. Þar er komið að stórum þætti þess máls sem ég vil ekki að týnist niður í umræðunni. Ég treysti því að menn fylgi því eftir í þessa vinnu að útgangspunkturinn verði réttur, ekki bara til skólagöngunnar sem slíkrar, heldur í sinni heimabyggð með einhverjum svo þröngt skilgreindum undanþágum að þær geti eingöngu tekið til óviðráðanlegra aðstæðna, að með engu móti sé unnt að uppfylla þetta ákvæði þannig að nemendurnir geti sótt námið heiman að frá sér ef þeir svo kjósa. Að sjálfsögðu verður enginn þvingaður til þess ef hann vill hverfa að heiman og sækja sér nám annað í fjarlægari byggðarlög, í stærri skóla eða annað í þeim dúr, ef áhugi hans hneigist til sérstakra greina sem ekki er unnt að veita í heimabyggð viðkomandi o.s.frv. Það á að sjálfsögðu að vera opið. En réttur til undirstöðunáms á að vera til staðar í heimabyggð upp að 18 ára aldri. Það er gríðarlega mikilvægt. Það er smámál. Það er smámál fyrir þjóðfélagið að leysa það sem á vantar Við sjáum hvað nú er að gerast á sunnanverðum Vestfjörðum, ákaflega merkilegt, næstum að segja tilraunaverkefni. Þar er núna í boði framhaldsskólanám á fyrsta ári og ég hygg að eigi það eigi að vera fyrstu tvö árin, í samstarfi heimamanna á svæðinu og framhaldsskólans í Grundarfirði. Ég veit ekki betur en að það lofi mjög góðu. Sama er að sjálfsögðu hægt að gera á öðrum landsvæðum sem svipað háttar til um, að eru kannski of fámenn og afskekkt fyrir sjálfstæðan framhaldsskóla. Ég nefni t.d. norðausturhorn landsins þar sem er stórt landsvæði, vissulega strjálbýlt, en þar eru þó nokkuð margir þéttbýliskjarnar sem hver um sig ber kannski ekki fullburða framhaldsskóla, eða hafa ekki íbúagrunn til þess. En til samans er þar bakland og upptökusvæði sem dygði fyrir meðalstóran framhaldsskóla ef öllum nemendunum væri safnað saman eða kennt með nútímatækni, t.d. í gegnum fjarnám, í samstarfi við stærri skóla. Þar eru líka á ferðinni mál sem skiptir afar miklu að huga að. Aðeins að sjálfum grundvelli þessa starfs sem er ekki bara lögin heldur líka námskrár og þær leikreglur aðrar sem starfað er eftir. Auðvitað skiptir miklu máli að þetta haldist allt í hendur og sé vandað. Í menntastefnu okkar er dálítið fjallað um hugtak sem við köllum réttindaskrá. Við veltum upp þeim möguleikum að einhvers konar réttindaskrá barna komi í staðinn fyrir eða sé til staðar til hliðar við námskrá. Að sjálfsögðu þarf líka að huga að skyldum, því réttindum fylgja líka skyldur og huga að stöðu kennaranna í því sambandi. Það má ekki byggja hlutina þannig upp að það sé bara um einhliða rétt barnsins að ræða en kennarinn sé varnarlaus heldur þurfa réttindi hans og skyldur að vera skilgreindar og til staðar. Þetta þarf allt að mynda eina heild. Þessi þríhyrningur, skólinn og starfsfólk hans, börnin og fjölskyldurnar, verður alltaf að vinna saman. Brýrnar þarna á milli eru óendanlega mikilvægar. Hafi reynsla manns sem foreldri kennt manni eitthvað þá er það að það er gífurlega mikilvægt að þetta samspil sé í lagi, að foreldrarnir og fjölskyldurnar séu virkar og tengsl þeirra við skólann, barnsins við skólann og fjölskyldunnar við skólann, gangi snurðulaust fyrir sig. Í sjálfu sér eru ekki mikið um vandamál dagsdaglega ef allt gengur vel. Þess vegna geta menn svo sem dregið andann. En um leið og eitthvað bjátar á, um leið og upp koma vandamál, um leið og verða árekstrar, erfiðleikar í bekkjardeild af einhverju tagi, hvort sem þeir snerta barn viðkomandi fjölskyldu eða eru af öðrum toga inni í bekknum, þá þarf þetta að vera til staðar. Öðruvísi er ómögulegt að takast á við hlutina. En vandamál er hægt að leysa þá í samstarfi allra sem eiga hlut að máli, kennaranna og starfsfólks skólanna, barnahópsins og síðan fjölskyldnanna á bak við. Ég er svo gæfusamur að vera faðir fjögurra barna. Ég hef komist upp í að eiga börn á öllum skólastigum í örlítinn tíma, í leikskóla, grunnskóla, framhaldsskóla og háskóla. Það er mjög gaman. Þá getur maður borið þetta saman og er tengdur við mismunandi skólastig og gengur sjálfur í skóla á vissan hátt með börnum sínum á nýjan leik. Ég fullyrði og endurtek að ég held að almennt sé skólastarf hér unnið af ótrúlega mikilli alúð og fórnfýsi og dugnaði. Mér liggur við að segja að almennt og upp til hópa sé í þessum störfum hugsjónafólk. Ég held að það sjái allir að það er fleira en launin sem halda kennurum í störfum. Það er almennt vegna þess að fólk hefur menntað sig til þessara starfa en það er líka vegna þess að þetta er það sem fólk vill vinna við. Það gerir það næstum af hugsjón. Annars væri, að mínu mati, flóttinn enn meiri úr stéttinni. Mín börn hafa gengið í skóla í Reykjavík, í Ölduselsskóla, sem er frábær stofnun og allt gott um að segja nema þá helst að þar hefði mátt búa betur að starfinu á ýmsan hátt, t.d. varðandi húsnæðismál, svo dapurlegt sem það er. Þótt Ölduselsskóli eigi það síst skilið þá verður hann einn allra síðasti skóli í Reykjavík sem fær t.d. fullnægjandi aðstöðu til að hafa máltíðir í boði. En úr því er loksins að rætast, sem betur fer, því að undir lok síðasta kjörtímabils tók þáverandi meiri hluti í borgarstjórn Reykjavíkur, og ég hygg reyndar að um það hafi verið samstaða, ákvörðun um að ráðast í þá fjárfestingu. Ég vil svo nefna hér eitt örstutt til viðbótar, tiltekið mál sem ég skal játa að ég er ekki alveg þaullesinn um hvernig um er búið í þessum frumvörpum. Ég held að það sé ekki verið að gera neinar grundvallarbreytingar nema þá eina, hvað varðar samræmd próf og samræmdar mælingar í skólum. Ef ég hef heyrt rétt og tekið rétt eftir og lesið rétt þá á að færa tíunda bekkjar samræmda prófið fram og hafa það fyrir áramót.  Mér finnst, bæði hugmyndafræðilega og síðan tæknilega og félagslega, svo vandasöm úrlausnarefni sem tengjast þessum mælingum að það eigi að fara afar varlega í þær og menn eigi hreinlega að svara spurningunni: Er það nauðsynlegt? Er það þess virði að vera að taka áhættuna af því að fara í slíkar aðgerðir strax í fjórða og svo í sjöunda bekk í grunnskóla? Getum við ekki aflað sömu upplýsinga án þess? Nú veit ég vel að menn reyna að vanda sig eins og þeir geta og það er reynt í skólastarfinu að segja við foreldrana og alla málsaðila: Takið þetta ekki of alvarlega. Ekki læra sérstaklega fyrir þetta. Þetta er bara mæling og hana á bara að taka á punktinum. En það gerist bara aldrei þannig. Þetta byrjar alltaf að trufla og það verða oft sárindi. Það gerist þannig, því miður. Strax í fjórða bekk eru krakkar orðin hugsi yfir því hvort þau standi sig nógu vel í samanburði við félagana og það geta verið ýmis feimnismál í kringum það. Þetta er viðkvæmast og erfiðast fyrir þá sem standa verst fyrir og eru í mestri hættu á að fá brotna sjálfsmynd og hafa ekki nógu góða tilfinningu fyrir sér og sinni stöðu meðal jafnaldranna. Það er gífurlega vandasamt. Auðvitað er það ekki vandamál fyrir þá krakka sem glansa í gegnum þetta. Og þó. Það getur líka verið svolítið varhugavert að fá þá flugu í höfuðið að maður sér sérstakur snillingur og beri af öllum öðrum. Það er ótímabært að slík skilaboð séu lesin út úr prófum á þessu stigi. Ég held að menn hafi ekki þroska til að takast á við slíkt hvort sem útkoman er á botninum eða á toppnum fyrr en miklu seinna í lífinu. Yfirleitt á maður alltaf að fara varlega í allan slíkan mannlegan samanburð því að einkunnir í skóla eða skor í könnun af þessu tagi segja aldrei alla söguna. Það vitum við. Ég verð að játa að ég hefði helst viljað sjá að dregið yrði úr þessari áherslu og jafnvel bara ákveðið að slá af þessar samræmdu mælingar á landsvísu svo neðarlega í skólakerfinu eða svona snemma. Mér hefði liðið best með það. Ég á nógu alveg erfitt með samræmda prófið sjálft á milli grunnskólans og framhaldsskólans sem er vandasamt, eins og allir vita, umræðan sem alltaf verður um það og metingur milli skóla og landshluta og það sem alvarlegast er, innan skólans, félagahópsins, bekkjarins og þar fram eftir götunum. Talsmenn okkar hafa fyrr í dag, eins og áður sagði, farið yfir þessi frumvörp og gert við þau athugasemdir eftir atvikum. Ég vísa til þeirra og endurtek það ekki en tek undir það sem þar hefur verið sagt. Ég hygg að framhaldsskólafrumvarpið sé kannski það frumvarp sem helst geti orðið deilur um og óróleiki í kringum. Það hef ég að minnsta kosti orðið var við úr röðum kennara. Þar eru settir ýmsir fyrirvarar. Forsaga málsins ber það í sér eins og við vitum. Það hlýtur að þurfa að skoða það mjög vel og fara yfir það í nefnd. En vonandi tekst að halda góðri samstöðu um þessi mál. Af því menntamálaráðherra mun hafa verið fjarstödd þegar ég sagði upphafsorð ræðunnar og hrósaði hæstv. ráðherra, þá ætla ég að gleðja hæstv. ráðherra með því að endurtaka það. Ég hældi því sérstaklega að við fengjum skólastigin saman í einum pakka. Ég tel gaman að geta tekið umræðu um þetta heildstætt. Þótt háskólastigið sé ekki með þá hefur maður það í huga líka en sérstaklega þessi þrjú skólastig saman. Það er til fyrirmyndar, enda eiga þau auðvitað að skoðast sem ein heild og renna saman. Ég vona að hv. menntamálanefnd vinnist vel. Þetta er mikið verkefni sem hún fær í hendur, að fara yfir málin. Mér finnst tíminn ekki skipta sköpum um hvernig mönnum reiðir af með þetta mál í vetur eða hvort það taki lengri tíma enda hafa menn stundum afrekað minna en að endurskoða í heild sinni lögin fyrir þessi þrjú skólastig. En þegar þau ganga í gildi er aðalatriðið að lögin séu vönduð.

Herra forseti. Ég vil taka undir orð síðasta ræðumanns, hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Það er mikill fengur að því að fá að taka þátt í og hlýða á umræðu um þessi þrjú skólastig, öll í heild. Það sem ég ætla að gera að umtalsefni er samræming á milli ýmissa atriða, milli grunnskólans annars vegar og framhaldsskólans hins vegar sem fylgja þarf í kjölfar þess að sjálfræðisaldurinn var hækkaður úr 16 árum í 18. Þess sér kannski ekki nægilega stað í þessu frumvarpi að mínu mati, þ.e. í frumvarpi um framhaldsskólann sem ég mun sérstaklega gera að umtalsefni. Hækkun sjálfræðisaldurs úr 16 árum til 18 ára aldurs kallaði að töluverðar breytingar á viðhorfum til hlutverks foreldra annars vegar og til hlutverks skólans hins vegar. Börn á aldrinum 16–18 ára eru kannski ekki öll fús til að láta kalla sig börn þótt þau séu það í skilningi þessara laga. Foreldrar eiga að bera ábyrgð á börnum sínum til 18 ára aldurs eftir þetta og hið sama gildir um skólann. Það á við um ábyrgð skólans á félagslífi í framhaldsskólum. Ég vil sérstaklega nefna útgáfumál. Það á líka við um ábyrgð á starfsemi nemendafélaga almennt og félagslífi innan skólans, eins og ég nefndi, og einnig um foreldraráð. Á þessu er að nokkru leyti tekið í 39. gr. frumvarpsins þar sem fjallað er um nemendafélög í framhaldsskólum. Þar segir, með leyfi forseta: „Í hverjum framhaldsskóla skal starfa nemendafélag. Nemendafélagið setur sér reglur um skipan, starfssvið og starfshætti nemendafélags, sem skólameistari staðfestir.“ Þetta hygg ég að komi í kjölfar þess að við erum hér að tala um að í framhaldsskólunum eru börn undir 18 ára aldri. Nemendafélög starfa á ábyrgð skóla, segir jafnframt. Þetta er gríðarlega mikilvægt og þarf að mínu viti að virka nú þegar í öllum framhaldsskólum landsins. En því miður er mér kunnugt um að svo er ekki. Í sumum framhaldsskólum telja skólastjórnendur að nemendafélög starfi á eigin ábyrgð, að nemendafélög gefi út skólablöð án þess að það komi skólanum sem slíkum við hvað í þeim stendur eða það þurfi að vera ábyrgðarmaður fyrir þeirri útgáfu. Ég veit til þess að athugasemdum um það efni sem borist hafa til skóla hefur verið svarað með því að bíða þurfi eftir nýjum lögum um framhaldsskóla til að taka á slíku. Í 39. gr. er skýrt kveðið á um þetta og ég fagna því sérstaklega. Þar er líka tekið fram að nemendafélögum skuli búin aðstaða til starfsemi sinnar sem er líka mjög mikilvægt. Varðandi foreldraráðin, sem er líka nýmæli í 50. gr., er tekið fram, með leyfi forseta: „Við hvern framhaldsskóla skal starfa foreldraráð. Skólameistari boðar til stofnfundar þess. Hlutverk foreldraráðs er að styðja við skólastarfið, huga að hagsmunamálum nemenda og í samstarfi við skólann efla samstarf foreldra og forráðamanna ólögráða nemenda við skólann.“ Ég fagna þessu. Ég tel þetta mjög tímabært og að þessar breytingar varðandi nemendafélögin og ábyrgð skólans á starfsemi og skipun foreldraráða við framhaldsskólann hefðu þurft að koma til framkvæmdar strax og lögaldrinum var breytt, strax og hækkun sjálfræðisaldurs úr 16 ára til 18 ára aldurs kom til framkvæmda. Ég ætla, virðulegi forseti, að fjalla sérstaklega um einn þátt sem er að finna í 36. gr. frumvarpsins sem ber fyrirsögnina Heilsuvernd, hollustuhættir og forvarnir. Hér er gert ráð fyrir því að skólameistari í framhaldsskóla hafi samráð við heilsugæslustöð í nágrenni skólans um heilsuvernd og hollustuhætti. Ég fagna því að heilsuvernd og heilsugæsla skuli með þessum hætti tekin inn í frumvarp til laga um framhaldsskóla en hlýt jafnframt að segja að ég tel að hér sé ekki nógu mikið að gert. Ég tel afar nauðsynlegt að við framhaldsskóla sé skólaheilsugæsla enda skal heilsuvernd barna ná til 18 ára aldurs. Í flestum tilfellum er um helmingur nemenda framhaldsskólans á þeim aldri, 16–18 ára. Mikil þróun og uppbygging hefur átt sér stað í skólaheilsugæslu á undanförnum árum. Það er unnið markvisst og samræmt í samvinnu við Lýðheilsustöð í grunnskólum landsins, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni. Stöðugildi skólahjúkrunarfræðinga í grunnskólunum hér á höfuðborgarsvæðinu eru ríflega 34 talsins og um 700 nemendur á bak við hvern skólahjúkrunarfræðing. Það er markvisst fylgst með því í hverju þessi fræðsla er fólgin og samkvæmt ársskýrslu heilsugæslunnar, Heilsugæslu í skólum 2006–2007, kemur fram að kynfræðslu hefur verið hvað best sinnt en fræðsla tengd geðvernd verið einna minnst á dagskrá. Nokkuð mikil áhersla hefur verið lögð á fræðsluna í fyrstu árgöngunum og er nú fyrirhugað að gera átak hvað varðar eldri árganga í grunnskólanum. Það er mitt mat, herra forseti, að nauðsynlegt sé að innleiða skólaheilsugæslu í alla framhaldsskóla með þeim röksemdum að heilsuvernd barna á að ná til 18 ára aldurs. Yfir 90% 16 ára ungmenni fara beint í framhaldsskóla að loknu grunnskólanámi. Brottfall úr framhaldsskólum er síðan um 10% á ári eftir það. Við væntum þess að með þessu frumvarpi, komi það til framkvæmda, muni nú draga úr þeirri tölu. En þetta sýnir að ætla má að besta leiðin til að sinna markvisst heilsuvernd þessa aldurshóps, sé í gegnum skólaheilsugæsluna. Á höfuðborgarsvæðinu hefur verið gert ráð fyrir fimm ára innleiðingaráætlun fyrir heilsugæslu í framhaldsskóla. Forstöðumaður heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu kynnti þær áætlanir fyrir heilbrigðisnefnd í aðdraganda fjárlaga. En það verður að segjast að það er ekki ætlað til þess fjármunum í fjárlagafrumvarpi fyrir næsta ár. Varðandi þá áætlun sem hér hefur verið gerð og byggir á fjölda nemenda í framhaldsskólum er ljóst að bæta þarf einum níu stöðum við heilsugæsluna. Þar er ekki aðeins um hjúkrunarfræðinga að ræða því að í heilsugæslunni er fjölþættari starfsemi. Þar er einnig reiknað með þjónustu sálfræðings, svo ég nefni dæmi. En þarna reiknað með að um þúsund nemendur séu að baki hverju stöðugildi í skólaheilsugæslu sem mér sýnist gróflega vera um 15–20 stöður á landinu öllu. Það segir sig sjálft að það skiptir mjög miklu máli að ekki sé klippt á heilsugæslu þegar börn verða 16 ára gömul og fara í framhaldsskóla. Það er mjög mikilvægt að skólaheilsugæslan haldi áfram að minnsta kosti til 18 ára aldurs og allt sem lýtur að heilsuvernd, forvörnum og fræðslu í þeim efnum, er mjög mikilvægt. Þess vegna endurtek ég, virðulegi forseti, að ég tel að í 36. gr., sem ég nefndi áðan og fjallar um heilsuvernd, hollustuhætti og forvarnir, sé nauðsynlegt að kveða mun skýrar að orði og tryggja skólaheilsugæslu í öllum framhaldsskóla landsins. Hér er einungis reiknað með því að haft skuli samráð við heilsugæslustöð í nágrenni skólans um heilsuvernd og hollustuhætti. En því miður er hvergi reiknað með fjármunum í því skyni. Í athugasemdum eða umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins um frumvarpið er í nokkuð mörgum liðum talið upp hvar reikna megi með auknum kostnaði vegna lagasetningarinnar sem hér liggur fyrir í frumvarpsformi. Þar er því miður hvergi minnst á fjármuni til að standa straum af því sem nefnt er í 36. gr., samráði við heilsugæslustöð í nágrenni skólans um heilsuvernd og hollustuhætti. Í athugasemdum við þessa grein frumvarpsins segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt er að ráðuneyti þau er fara með menntamál og heilbrigðismál komi sér saman um útfærslu þessa ákvæðis enda þörf á að þessari þjónustu sé sinnt bæði vegna aukinnar áherslu á forvarnir sem og þess að aukist hefur eftirspurn eftir ýmiss konar þjónustu með flóknari samsetningu nemendahópsins í skólunum.“ Hér vil ég bæta við því sem ég hef hér áður nefnt, að heilsuvernd og heilsugæsla barna skuli ná til 18 ára aldurs, þ.e. inn í framhaldsskóla samkvæmt lögum. Ég ætla ekki, herra forseti, að orðlengja mikið um þau stóru mál sem hér eru á dagskrá. Hér hafa hv. þingmenn fjallað ítarlega um ýmsa kafla þeirra. Þetta eru mörg frumvörp og ég vænti þess að áfram verði rætt um þessi mikilvægu mál í þingsal en þetta hlýtur auðvitað að verða meginverkefni menntamálanefndar þegar málin eru þangað komin.

Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir yfirgripsmikla og faglega umræðu. Fram komu mjög mikilvægar ábendingar en stundum gætti misskilnings sem ég vona að ég nái að leiðrétta, ég vona að mér takist að svara ákveðnum spurningum hv. þingmanna. Margt athyglisvert hefur verið dregið fram í umræðum um, eins og einn hv. þingmaður nefndi, ein mikilvægustu lagafrumvörp sem þingið kemur til með að fjalla um á kjörtímabilinu. Því skiptir miklu máli að vandað sé til verka og menn hlusti hver á annan og hafi víðtækt samráð. Ekki er þar með sagt að allir séu sammála um leiðir til úrbóta í menntakerfinu en við erum hér til að ræða mismunandi útfærslur. Ég vonast sem áður til þess að víðtæk sátt náist þannig að þau markmið sem sett eru í frumvarpinu verði að veruleika, þ.e. að styrkja skólakerfið, auka tækifæri barna okkar, efla sjálfstæði skóla og sjálfsforræði sveitarfélaga og auka samfellu og sveigjanleika á milli skólastiga. Með frumvörpunum leggjum við áherslu á þá stefnu sem verið hefur, annars vegar skóla án aðgreiningar og hins vegar einstaklingsmiðað nám og nám á mismunandi hraða. Þeir sem vilja flýta sér fara þá hratt yfir en þeir sem kjósa að fara lengri leiðina geta gert það, það er mikilvægt að menn fái tækifæri til að ljúka grunnskóla. Ég get nefnt sem dæmi fjölgreinadeild sem við fórum í sem tilraunaverkefni með Hafnarfjarðarbæ, Iðnskólanum í Hafnarfirði og Flensborg til að veita grunnskólanemendum sem alla jafna hefðu ekki farið inn í framhaldsskóla tækifæri til að vera lengur í grunnskóla, í ellefu eða jafnvel tólf ár. Þetta er dæmi um þann sveigjanleika sem við höfum verið að vinna að á undanförnum árum. Sveigjanleikinn þarf að vera á alla kanta og alla vegu til að uppfylla þarfir mismunandi einstaklinga. Ég er ekki viss um að allir geri sér grein fyrir því að við ræðum þessi merku mál á dánardegi Jóns Sigurðssonar en hann lést þennan dag 1879, að mig minnir. Merkasta rit hans fyrir utan allar ritgerðir og ræður til þess að ná fram sjálfstæði landsins var ekki síst lýsing á skólakerfi á Íslandi. Skólakerfi sem átti að gera hvað? Skólakerfi sem átti að hæfa margvíslegum þörfum samfélagsins og ekki síst nemenda. Ég held að þau frumvörp sem við ræðum hæfi einmitt margvíslegum þörfum samfélagsins og nemenda í skólakerfinu. Gott og vel. Það er eitt og annað sem ég ætla að reyna að svara í síðari ræðu minni. Ég vil leggja á það áherslu að við erum að auka sveigjanleikann og samfelluna. Það er því mikilvægt að við ræðum frumvörpin saman og ekki bara skólafrumvörpin sem slík, leikskóla, grunnskóla og framhaldsskóla, heldur ekki síður kennaramenntunina. Með breytingu á kennaramenntunarlögunum eða lögverndunarlögunum viljum við ná fram þeirri samfellu sem við erum að reyna að skapa og mér heyrist að allir séu sammála um. Ég nefndi hér sem dæmi Krikaskóla, mjög merkilegan skóla sem bæjarstjórnin í Mosfellsbæ er að setja á laggirnar. Það er skóli fyrir börn frá eins til níu ára. Slíkir skólar auka fjölbreytni í kerfinu en þá er líka mikilvægt að menn sjái fram á að kennarar geti fylgt börnunum innan þess skóla allan þann tíma. Þetta er dæmi um þann sveigjanleika og samfellu sem við erum að reyna að skapa. Rætt var um samræmd próf. Hv. þm. Katrín Jakobsdóttir fór mjög vel yfir öll frumvörpin og kom, eins og hennar er von og vísa, með marga skemmtilega punkta og mjög gott innlegg. Hún velti fyrir sér samræmdum prófum eins og margir aðrir hafa líka gert. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og fleiri hafa velt fyrir sér tilgangi samræmdra prófa, um þau hafa alltaf verið skiptar skoðanir. Eiga þau að heita könnunarpróf? Eiga yfir höfuð að vera samræmd próf? Menn hafa margoft rætt PISA-skýrsluna sem kom út í vikunni, niðurstöður PISA 2006. Þegar Danir stóðu frammi fyrir niðurstöðunum 2003 fóru þeir í ákveðnar breytingar á skólakerfi sínu, markvissan lestur o.fl., en einbeittu sér ekki síður að því að setja inn fleiri samræmd próf eða könnunarpróf með ýmsum hætti. Það gerðu þeir til að geta fylgst með námsframvindu nemenda og til að geta brugðist við innan skólakerfisins. Þeir vildu hafa upplýsingar af því tagi annars vegar fyrir skólana, hvað betur mætti fara innan þeirra, en ekki síður fyrir foreldra, hvar börnin þeirra standa og hvort þau fái þá þjónustu sem skólinn á að veita. Hér hafa nokkrir talað sem foreldrar og mikilvægt er að við foreldrar fáum slíkar upplýsingar. Það er ekki gott þegar engin próf eru og foreldrar fá engar upplýsingar um námsframvindu barna í gegnum allt skólakerfið. Skoðanir eru skiptar um könnunarprófin í 4. og 7. bekk, en mér hefur heyrst á flestum að könnunarprófunum í þeim árgöngum hafi verið betur tekið en samræmdu prófunum í 10. bekk. Við höfum verið að hlusta og það hafa verið mjög alvarlegar athugasemdir uppi varðandi framkvæmd samræmdra prófa í 10. bekk. Ég er ekki hlynnt því, eins og hv. þingmenn heyra, að afnema samræmd próf eða könnunarpróf. Ég tel mikilvægt að ákveðið gæðamat fari fram í skólunum. Hins vegar er framkvæmdin eins og hún er nú ekki óumbreytanleg. Ég legg því til að við förum yfir í könnunarpróf, að við færum þau til á skólaárinu, þau verða væntanlega í október eða nóvember. Með því móti stýra þau ekki skólastarfinu allan 10. bekkinn. Skólar geta þá líka brugðist við það sem eftir lifir árs til þess að efla og bæta upp námið. Við höfum fengið upplýsingar um það, m.a. í gegnum Námsmatsstofnun, að verið er að þróa einstaklingsmiðuð könnunarpróf, samræmd próf. Við eigum eftir að sjá svonefnd samræmd próf eða könnunarpróf breytast á næstu árum, ekki síst með tilkomu nýrrar tækni. Þau verða mun einstaklingsmiðaðri en þau eru í dag. Mikil þróun og gerjun mun eiga sér stað hvað samræmd próf snertir. Ég vil draga það fram varðandi heimakennsluna að fram til þessa hefur verið um tilraunaheimild að ræða. Nú er heimild til þess að gera þetta og eru það sveitarfélögin sem meta þá hluti og skólanefndir sem fara yfir þá. Af hálfu ráðuneytisins eru sett ákveðin skilyrði, m.a. í þeim tilraunaverkefnum sem nú eru í gangi, m.a. um það að einn af þeim sem sjái um heimakennslu sé kennaramenntaður. Það breytist ekki þótt verið sé að lengja kennaramenntunina. Ég er sannfærð um að við eigum að hafa þessa heimild til staðar en tek þó undir þær efasemdarraddir sem hafa heyrst úr þessum stól. Við verðum að fara varlega í slíka heimild og gera mönnum ljóst að fylgja þarf ákveðinni námskrá og þeir sem sinna slíkra kennslu þurfa að uppfylla ákveðin skilyrði og sinna ákveðnum skyldum. Með slíkri kennslu þarf að hafa ákveðið eftirlit. Einhvers misskilnings virðist gæta varðandi sprotasjóðinn. Ekki er handvalið í ráðuneytinu við úthlutun úr sjóðinum og menntamálaráðherra hefur hann ekki til umráða einn og sér. Þvert á móti er sprotasjóður þróunarsjóður til þess að efla rannsóknir og þróun innan skólanna. Ég held að í því felist tækifæri til aukningar fyrir leikskólann og leikskólastigið sem mikið hefur verið rætt um. Það er sjóður sem að stuðla á að rannsóknum og þróun á öllum skólastigum. Þess vegna er mikilvægt að sjóðurinn líti heildstætt á skólakerfið og við vonumst til að svo verði. PISA-niðurstaðan hefur verið nokkuð mikið rædd í dag. Ég tel tvímælalaust að efla eigi frekari rannsóknir á skólakerfinu varðandi nám, námsframboð og almenna þróun innan skólans, ekki síst með tilliti til PISA-könnunarinnar. Miklu máli skiptir að við leggjum aukinn kraft í þann þátt. Við höfum gert það á síðustu árum sem betur fer en við megum gera betur. Við eigum að nota það sem tæki, ásamt PISA-niðurstöðunum, til að finna nákvæmlega hvaða leiðir við þurfum að fara til að stuðla að betri frammistöðu, ekki síst hvað lesskilninginn varðar sem er mér mikið áhyggjuefni. Ég varaði eindregið við því að menn notuðu niðurstöðurnar til að slá pólitískar keilur, eins og einn hv. þingmaður ætlaði sér að gera. Það getur vel verið markmið hans, gott og vel. Ég stend sem ráðherra menntamála og sjálfstæðismaður mjög keik og stolt yfir þeim framgangi menntamála sem við höfum stuðlað að á undanförnum árum, alveg frá 1991. Ég er mjög stolt yfir menntastefnunni sem við höfum staðið fyrir. Við höfum gert það m.a. í samvinnu við samstarfsflokka okkar í ríkisstjórn, þar á meðal Framsóknarflokkinn. Samstarfsflokkar okkar í ríkisstjórn eru náttúrlega ekki ábyrgðarlausir af menntastefnu þeirri sem er við lýði og sem hefur að mínu mati verið til farsældar almennt fyrir skólalífið í landinu. Við eigum hins vegar ekki að loka augunum fyrir gagnrýni sem við fáum, hvort sem hún kemur frá skólunum sjálfum eða utan frá. Þess vegna er ég vonsvikin yfir niðurstöðunum, að við skulum ekki ná betri árangri án þess að alhæfa yfir allt kerfið og segja að skólakerfið fái hér falleinkunn, eins og þingmenn Framsóknarflokksins halda fram. Síður en svo. Við höfum aldrei haft jafnmarga fagmenntaða einstaklinga innan skólakerfisins. Við höfum aldrei haft fleiri kennara. Við höfum aldrei verið með fleiri sérfræðinga og meiri sérfræðiþjónustu innan skólakerfisins. Við höfum einn dýrasta grunnskólann, líklega jafndýran og Norðmenn sem eru aðeins fyrir neðan okkur varðandi fjárframlög. Þess vegna hlýtur að vera okkur áhyggjuefni að við fáum ekki meira út úr því sem við leggjum í skólann og að sjálfsögðu mun ráðuneytið skoða hvaða viðmið við setjum inn í skólana. Þess vegna er sannfærð ég um, og hef sagt að við, þ.e. ríki, sveitarfélög, kennaramenntunarstofnanir og Kennarasambandið, eigum að sameinast um að skoða og rýna vel í það sem fram kemur í tillögum PISA og sjá hvað hægt er að gera betur. Við höfum frábært fólk innan skólanna og það hefur alla burði til að gera skólakerfið betra og kröftugra en það er í dag. Við erum á góðri leið. Ég sagði fyrr í dag að við ættum alla jafna að vera nokkuð glöð að vera í hópi með Dönum og Svíum og Norðmönnum. Við erum iðulega ánægð með það þegar við erum með þeim í hópi, og einnig Bandaríkjamönnum - svo ég taki það nú sérstaklega fram, það eru svo margir frá vinstri grænum í þingsalnum. Það er hópur sem okkur líður venjulega vel í. Mér finnst það samt vera of mikil meðalmennska. Ég vil sjá okkur framar í röðinni og þess vegna eigum við þingmenn og foreldrar að stuðla að því að efla lestrarkunnáttu og lesskilning heima fyrir. Ég talaði um frístundalesturinn fyrr í dag. Við eigum að leggja aukinn kraft í það sem foreldrar og fjölskyldur gera heima fyrir. Ekki þýðir að leggja ábyrgðina eingöngu á skólakerfið. Við eigum að stuðla að því að lestur verði aukinn og gera hann spennandi og aðlaðandi valkost við tölvurnar og annað sem krakkarnir fást við. Tölvur eru góðar en lesmálið og fleira sem krakkarnir finna á netinu er ekki alltaf til þess fallið að stuðla að auknum lesskilning. Ég tel því að það sé víðtækt samfélagslegt verkefni að stuðla að enn betri árangri, ekki síst á sviði lestrar hjá okkur. Við munum því rýna mjög vel í allar niðurstöður PISA. Umræðan sem við höfum átt um frumvörpin mun stuðla að því að kerfið okkar verður betra, um það er ég sannfærð. Við gerum ríkari kröfur til enn betri kennaramenntunar. Talað hefur verið um eflingu faggreina. Ég tek heils hugar undir þá umræðu með hv. þingmanni Katrínu Jakobsdóttur. Við eigum að skoða sérstaklega að efla faggreinarnar og ég bind vonir við að með sameiningu Kennaraháskóla Íslands og Háskóla Íslands 1. júlí 2008 getum við sett enn meiri þunga í faggreinamenntunina en nú er. Gríðarleg tækifæri eru fólgin í að efla íslensku, stærðfræði, ensku, allar raungreinar og náttúruvísindi með sameiningunni. Sameiningin felur í sér mikla ábyrgð og mikilvægt er að að grípa tækifærin sem gefast með henni. Fram kom hjá hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur að námsgögnin væru ekki ókeypis. Það er rétt, það kemur ekki fram í frumvarpinu og það er ekki ætlunin. Það kemur fyrir annars staðar, m.a. í tengslum við lög um námsgögn. Ég vil geta þess að við höfum, m.a. í samvinnu í síðustu ríkisstjórn, sérstaklega aukið framlög til námsgagna og námsgagnagerðar. Við lögðum hundrað milljónir til viðbótar til námsgagnagerðar til að hleypa fleirum að framleiðslu á efni en Námsgagnastofnun. Við treystum skólunum. Þeir fá úthlutað fjármagni til námsgagnakaupa og námsgagnagerðar til að meta sjálfir hvaða námsgögn þeir vilja kaupa. Ég held að það skipti miklu máli. Um leið vil ég þó geta þess að skýrt er kveðið á um í stjórnarsáttmálanum að stuðla eigi að því að hagkvæmara verði fyrir nemendur að nálgast námsgögn en nú er. Það gerist þó ekki á næsta ári en verið er að vinna að því, svo það komi fram. Ég vil einnig svara hv. þm. Einari Má Sigurðarsyni varðandi símenntunina, ég er honum hjartanlega sammála. Til þess að ekki byggist upp tvöfalt kerfi er brýnt að ég leggi fram frumvarp um fullorðinsfræðslu eins fljótt og auðið er og að við förum vel yfir það. Við höfum nú hafið frumvinnu við frumvarp um fullorðinsfræðslu og símenntun. Ég tel mikilvægt að hægt verði að leggja það fram á yfirstandandi þingi til að koma til móts við þá miklu aukningu sem átt hefur sér stað á sviði símenntunar og fullorðinsfræðslu. Það er ánægjulegt að upplifa að ásókn fólks sem hefur litla framhaldsskólamenntun hefur aukist verulega. Fólk sækir inn í skólana okkar aftur og við eigum að halda þeim opnum, við eigum að hafa kerfi sem tekur vel á móti fólki sem vill auka menntun sína, hvort sem það er með stúdentsprófi eða annars konar prófi. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson kom inn á að ef til vill gæti frelsið, sem gefið er svigrúm til í frumvarpinu, verið of mikið fyrir skólana, að valið væri of snemma í kerfinu. Ég er ekki sammála því að svo sé eða verði. Ég vil jafnframt benda hv. þingmanni á að grunnurinn í frumvarpinu sem tengist framhaldsskólum er starfsnámsskýrslan sem við ræddum sérstaklega á þingi á sínum tíma og bæði stjórn og stjórnarandstaða fögnuðu. Menn fögnuðu því að kominn væri ákveðinn kjarni sem birtist nú í frumvarpinu, í íslensku, ensku og stærðfræði, og síðan hefðu skólarnir meira frelsi til að móta nám og námsframboð. Ekki síst átti það að stuðla að aukinni aðsókn í iðn- og verknám og starfsnám og auka námsframboð á því sviði og það átti líka að vera betur í takt við atvinnulífið. Ég leyni því ekki að gengið var út frá styttingu náms til stúdentsprófs en nú hefur öllum áformum í þá átt verið lagt. Við treystum skólunum til að móta námsframboð og við munum sjá fjölbreytt stúdentspróf. Við munum hugsanlega sjá þriggja ára stúdentspróf og það er ekkert athugavert. Við munum jafnframt sjá stúdentspróf sem eru þriggja og hálfs, fjögurra og jafnvel fjögurra og hálfs árs stúdentspróf. Meðalnámstími til stúdentsprófs nú eru tæplega fimm ár. Að sjálfsögðu er gert ráð fyrir í öllum reiknilíkönum að greitt verði fyrir einingar sem teknar verða, þannig að því sé líka haldið til haga. Reiknilíkanið og námskráin sem samþykkt verður eiga að fara saman. Ég ítreka að reiknilíkanið er nú í endurskoðun með tilliti til ýmissa athugasemda sem settar verða fram vegna þess. Það byggir að grunni til á starfsnámsskýrslunni sem sett var fram og þar áttu til að mynda framsóknarmenn sinn fulltrúa sem var og er mikill skólamaður, Hjálmar Árnason, fyrrverandi þingmaður og skólameistari. Við treystum skólunum til að móta námið og námsframboðið. Nemendur munu ekki sækja í þriggja ára nám, þriggja og hálfs árs eða jafnvel skemmra nám ef það dugar þeim ekki til að standa sig í atvinnulífinu eða að fara inn í háskólana. Engin eftirspurn verður eftir slíku námi. Skólarnir móta ekki námsframboð án þess að eftirspurn verði eftir því. Þeir gera það m.a. í samvinnu við háskólana og atvinnulífið og ég bind miklar vonir við að skólarnir líti sérstaklega til atvinnulífsins þegar komið er að því að móta nám og námsframboð á sviði iðn- og starfsnáms. Spurt var um fermingarfræðsluna og skorað á mig að taka bréfið til baka sem sent var. Ég mun ekki taka bréfið til baka. Hins vegar var áréttað og getur vel verið að það hafi ekki verið nægilega skýrt orðað í niðurlagi bréfsins, að við breytum ekki framkvæmdinni frá því sem nú er. Kvartanir hafa þó borist í ráðuneytið þess efnis að sumir skólar skilgreina hluta af skólaskyldunni, af þeim 180 dögum sem nú eru í skólaárinu, sem fermingarfræðsluferðir eða annað. Það er ekki skólanna að skipuleggja það. Hins vegar er, eins og verið hefur hingað til, kirkjunnar og foreldranna að sækja um leyfi í slíkar ferðir. Á því er engin breyting. Bréfið var sent til að hnykkja á því og öðru sem því miður hefur borið á, að nemendur sem ekki hafa farið í fermingarfræðsluferðir hafa sumir hverjir orðið fyrir einelti. Skólar verða að vera meðvitaðir um það og hafa úrræði fyrir nemendur sem ekki fara í slíkar ferðir. Ég vil hins vegar geta þess að samstarf kirkju og skóla hefur verið með eindæmum gott fram til þessa fyrir utan örfá undantekningartilvik sem við eigum ekki að festa okkur of mikið við. Samfélag okkar byggir á kristnum gildum og eigum að vera ófeimin við að viðurkenna það. Það verður hins vegar að vera gert út frá ákveðnum reglum og lögum. Lögin eru þannig að ekki á að gera ráð fyrir trúarfræðslunni eða trúboði sem hluta af skólaskyldunni. Eftir sem áður á það að gerast í góðri samvinnu trúfélaga og skóla og eftir atvikum sveitarfélaga. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir talaði m.a. um heilsugæsluna og mér heyrist á flestum að þeir fagni sérstaklega ákvæðum í skólalöggjöfinni sem tekur til sérþarfa, sérkennslu barna með ýmsar sérþarfir. Verið er að taka með miklu markvissari hætti á rétti barnanna en áður og nálgunin er annars konar í frumvörpunum en verið hefur fram til þessa. Miðað er við þarfir barnsins, nemandans. Þess vegna er einingakerfinu breytt, viðmiðið er vinnuframlag nemanda þegar einingarnar verða metnar. Ég ítreka enn að þótt við tölum ekki um háskólann nú er engu að síður ákveðin tenging. Við drögum fram ákveðna tengingu við háskólann með því að gera skólanum auðveldara um vik að meta einingar á milli framhaldsskóla og háskóla, þ.e. viðbótarnám eftir stúdentspróf. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir talaði um heilsugæsluna og ég undirstrika að við reynum að færa þjónustuna inn í skólana, heilsugæslu og aðra þjónustu sem bjóða þarf upp á. Ég hef nefnt iðjuþjálfun, talkennslu og fleira sem verið er að færa inn grunnskólana og leikskólana eftir því sem kostur er, eins og segir í frumvörpunum. Varðandi heilsugæslu á framhaldsskólastigi bendi ég á verkefni sem loksins hefur náðst samvinna um við heilbrigðisráðuneytið. Heilbrigðisráðuneytið og menntamálaráðuneytið eru nú í samvinnu um mjög öflugt forvarnaverkefni þar sem Lýðheilsustöð kemur að málum við að tengja heilsugæsluna og lýðheilsuna betur inn í skólana. Það er m.a. gert til að stuðla að öflugri forvörnum en nú eru og mun menntamálaráðuneytið leggja fram starfsmann til verkefnisins. Auðvitað skiptir máli að ráðuneytin ræði saman um úrvinnslu og útfærslu á slíkum ákvæðum. Við erum þegar byrjuð á því, það er ótvírætt merki þess að hægt er að efla þjónustuna og heilslugæsluna án þess að það leiði til aukins kostnaðar. Oft og tíðum er það spurning um skipulag og forgangsröðun innan ráðuneytanna. Mikil þörf er á að efla forvarnir og miðað við kannanir og rannsóknir er það sérstaklega mikilvægt á framhaldsskólastigi því að eins og menn vita breytist hegðunarferli barna okkar verulega á milli grunnskóla og framhaldsskóla. Því miður er vímuefnanotkun nokkuð mikil í framhaldsskólum en fer minnkandi í grunnskólunum. Á því þarf að taka og margir þurfa að koma að málinu. Rætt var um nemendalýðræði, hvort ekki ættu að vera skýrari ákvæði um það. Ég tel einmitt að við höfum aukið skyldur og réttindi nemenda í frumvarpinu, ekki síst hvað varðar framhaldsskólann og framhaldsskólafrumvarpið. Við aukum að sjálfsögðu ábyrgð foreldra, drögum þá meira inn í framhaldsskólana. Það er nýmæli. Við setjum inn foreldraráð og látum foreldrana taka þátt í starfi framhaldsskólanna. Það skiptir miklu máli. Varðandi nemendalýðræðið er að sjálfsögðu á valdi skólameistara að reyna að virkja nemendalýðræðið sem mest og gera það sem hluta og eðlilegan þátt af öllu skólastarfi innan framhaldsskólanna. Með því undirstrikum við enn að sjálfstæði skólanna varðandi mótun skólastarfs er verulega aukið með frumvörpunum. Hæstv. forseti. Ég mun ekki að hafa mál mitt lengra. Ég þakka umræðuna í dag sem að mínu mati ber ótvírætt merki þess að allir hafa metnað fyrir hönd íslenska skólakerfisins, fyrir hönd barnanna okkar og er það vel. Ég vænti þess að farið verði gaumgæfilega yfir allar athugasemdir og ábendingar sem hv. menntamálanefnd berast og óska þingmönnum öllum velfarnaðar í þeim mikilvægu störfum, einu af mikilvægustu störfum sem fram undan eru sem þingmenn hafa tekist á við í menntamálanefnd .

Herra forseti. Ég tek undir orð hæstv. menntamálaráðherra um að fyrir dyrum standi mikilvæg vinna. Við framsóknarmenn munum að sjálfsögðu skoða það með opnum huga og á málefnalegan hátt. Ég tel að umræðan í dag hafi á margan hátt verið mjög málefnaleg og er gott veganesti í þeirri vinnu sem við förum í eftir áramót. Ég vil aðeins tala um gagnrýnisraddir sem beindust að mér varðandi PISA-könnunina. Ég hóf máls á henni í morgun. Ég tel mjög mikilvægt að ræða þessa könnun, um lesskilning og stærðfræðikunnáttu 15 ára nemenda á Íslandi. Ég minnist þess ekki að þegar könnun um lífskjör almennt, sem sýndi Ísland í fyrsta sæti, og sjálfstæðismenn hófu hér um daginn, að þá hafi sérstaklega verið minnst á samstarf Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins síðustu 12 ár. Sjálfstæðismenn töluðu fyrir sjálfa sig og enga aðra og minntust ekki á samstarf við Framsókn, jafnvel þótt þeir hafi oft talað að aðkoma þeirra að ríkisstjórn hafi byrjað 1995, jafnvel þótt hún byrjaði 1991. En þeim árum vilja sjálfstæðismenn víst gleyma. Ég sagði að um væri að ræða falleinkunn fyrir menntastefnu Sjálfstæðisflokksins. Ég sagði ekki að þetta væri falleinkunn fyrir skólakerfið. Ég tel að skólakerfið á Íslandi sé mjög gott og það standi framarlega í heiminum. Ég vil ekki að mér sé gefið að sök að hafa sagt eitthvað sem ég hef ekki sagt í þessu púlti. Það er einfaldlega þannig að lesskilningur og stærðfræðikunnátta eru undirstöðugreinar fyrir svo margt annað. Ég fagna því að hæstv. menntamálaráðherra vill ræða þetta málefnalega 

Herra forseti. Málin sem við höfum rætt um í dag, hvort sem það tengist PISA eða heildstæðri menntalöggjöf, eru miklu mikilvægari en svo að maður fari að karpa við Framsóknarflokkinn um hver eigi hvað og hvort menntastefna Sjálfstæðisflokksins hljóti falleinkunn. Menntastefna Sjálfstæðisflokksins birtist í þeirri uppbyggingu sem staðið hefur yfir í skólakerfinu á síðastliðnum árum. Svo einfalt er það. Ég fagna því að hv. þingmaður segir: Skólakerfið okkar er gott í heild. Ég er fegin því að hv. þingmaður sjái að sér varðandi það sem hann sagði fyrr í dag, varðandi það að tala niður skólakerfið. Eins og fleiri en ég bentu hv. þingmanni á er ekki verið að tala niður skólakerfi okkar. Við eigum að treysta fagfólkinu. En við eigum að taka alvarlega ábendingar í svona könnunum. Þetta er ekki algildur sannleikur. Ég gagnrýni að sjálfsögðu sjálfa mig og alla þá sem hafa komið að mótun menntakerfisins. Þetta snýst ekki bara um menntamálaráðuneytið heldur og sveitarfélögin, kennaramenntunarstofnanir, Kennarasamband Íslands og foreldrasamtökin. Við þurfum öll að sameinast um það að taka þær ábendingar sem koma fram í svona könnunum og nota sem ákveðið tæki til að drífa okkur áfram í að ná enn betri tökum á skólakerfinu. Við þurfum að efla lesskilning í landinu til að skólakerfið verði enn betra og við stöndum okkur betur í þeim samræmdu könnunum sem gerðar eru. Ég tel þær mikilvægar þótt ákveðin gagnrýni hafi verið sett fram á þær. Það er ýmislegt sem hefur ekki komið fram. Menn hafa til að mynda ekki metið hvaða áhrif langvinnt kennaraverkfall hafði á nemendur á þessu tímabili. Að sjálfsögðu hafði langvinnt og erfitt kennaraverkfall áhrif á frammistöðu nemenda í þessu sem öðru eins og við vitum. Þess vegna skiptir miklu að við náum sátt um breytingar á menntakerfinu, jafnmikilvægar og þær sem við höfum 

Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa umræðu mikið lengri. Ég vil enn og aftur ítreka að fyrr í dag var bent á þessa PISA-könnun og áréttað að við ættum að taka hana alvarlega. Sjálfstæðismenn töldu að með því væri ég að tala niður menntakerfið. Ég var ekki að tala niður menntakerfið og ég frábið mér allan slíkan málflutning. Ég bendi á að við framlagningu þessara frumvarpa er á vissan hátt, sérstaklega varðandi framhaldsskólana, verið að umbylta þeirri stefnu sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur haft, sérstaklega varðandi miðstýringu í framhaldsskólum landsins. Nú er stefnt að því að minnka miðstýringuna. Ég fagna því að mörgu leyti en ég bið menn að fara samt varlega og hlaupa ekki algjörlega frá einum pólnum til annars. Örstutt, varðandi fermingarfræðsluna, vegna þess að ég kom því ekki að. Ég beindi þeim tilmælum til menntamálaráðherra að draga til baka þau tilmæli sem hún beindi að skólastjórnendum grunnskóla. Það er einfaldlega þannig að tilmælin segja að óheimilt sé að veita leyfi til fermingarfræðslu. Hæstv. menntamálaráðherra hefur sagt, og ég fagna því, að bæði kirkjunnar menn og foreldrar hafi leyfi til þess að biðja. Eftir sem áður standa þessi tilmæli. Ég tel að það sé réttast, og þetta eru mjög vinsamleg ábending, að draga þau til baka. Ég get ekki lesið annan skilning í þau en að skólastjórnendur verði að fara að þeim tilmælum sem til þeirra er beint. Þeim ber að gera slíkt samkvæmt lögum.

Herra forseti. Ég get náttúrlega ekki að því gert ef hv. þingmaður hefur notað óheppileg ummæli í dag. Fleiri en ég, fleiri en einn, fleiri en tveir og fleiri en þrír túlkuðu orð hans á nákvæmlega sama hátt og ég, þ.e. að hann hafi verið að tala niður, að framsóknarmenn hafi verið að tala niður skólakerfið. Mér fannst það miður. En gott og vel. Þetta var óheppilegt orðalag hjá hv. þingmanni. Hins vegar er ekki verið að umbylta stefnunni sem hefur verið í gildi. Það er verið að breyta mjög miklu, það er algjörlega rétt. Við erum að fara úr mikilli miðstýringu yfir í meira frjálsræði. Það er alveg rétt. En af hverju er skólakerfið sem við búum við enn þann dag í dag uppbyggt eins og það er? Það er byggt upp á því tímabili er við höfðum bara einn háskóla. Við höfðum bara einn háskóla. Þá var ekki jafnmikið kallað eftir því að námsframboðið í skólunum væri jafnfjölbreytt og það þarf að vera í dag. Við verðum að taka tillit til þess að öll sú breyting sem hefur átt sér stað, ekki síst í atvinnulífinu en einnig á háskólunum, kallar á breytingar á öðrum skólastigum, ekki síst á framhaldsskólastigi. Við leitum því eftir því að framhaldsskólarnir móti námsframboðið í takt við breytta tíma. Í takt við mun fjölbreyttara nám á háskólastigi og kröftugra og fjölbreyttara atvinnulíf en var á árum áður. Þetta verða menn að skilja. Þetta er lykillinn að breytingunum á skólakerfinu, sérstaklega því að minnka miðstýringuna. Við treystum fólkinu í skólunum til að móta námsframboðið til að það sinni þörfum nemenda en ekki síst þörfum háskóla og atvinnulífs.

Herra forseti. Andsvar mitt eru nokkrar athugasemdir. Í fyrsta lagi var rætt um nemendalýðræði og félagsstarf, í framhaldsskólunum fyrst og fremst. Ég vil minna á að það á að sjálfsögðu að vera opið fyrir pólitíska starfsemi. Ég vona að hæstv. ráðherra sé mér sammála um að það sé fráleit tilhneiging, sem sums staðar skýtur upp kollinum, að halda allri pólitík utan veggja framhaldsskólanna, að þar megi ekki starfa pólitísk félög. Það hafa orðið árekstrar af þessu og þegar kosningaaldur er kominn niður í 18 ár og á nú kannski eftir að lækka enn frekar. Þá er algerlega fráleitt að nemendur geti ekki rætt pólitík og stigið sín fyrstu skref þar, m.a. æft sig í pólitískum félögum og haldið kappræður o.s.frv. Í öðru lagi, um þessar PISA-mælingar, þá finnst mér gæta of mikillar tilhneigingar til að ræða það þröngt og gefa sér fyrir fram að rætur vandans liggi alfarið innan skólakerfisins. Hvað gefur okkur tilefni til að endilega álykta og fullyrða það? Skyldi ekki vera skynsamlegt að horfa út í samfélagið líka, inn á heimilin og velta því fyrir sér? Bíddu, eru kannski breytingarnar þar, sem eru mjög hraðstígar ekki síður hér, að læðast aftan að okkur þannig að skólakerfið komi svona út? Í þriðja lagi, um samræmd próf og könnunarpróf og allt það, þá verð ég að segja að ég hefði kosið að hæstv. ráðherra væri móttækilegri og opnari fyrir því að skoða í alvöru hvort halda eigi þessu tiltölulega óbreyttu áfram. Ég vísa þar sérstaklega til mælinga sem byrja snemma í grunnskólanum. Í fjórða lagi og að lokum bið ég þess lengstra orða að menn gleymi ekki gildi menntunarinnar hennar sjálfrar vegna, rétti einstaklingsins til að mennta sig sjálfs sín vegna og þroska síns og til að geta lifað innihaldsríkara lífi. Mér finnst stundum svífa yfir vötnum, jafnvel á köflum í þessari umræðu í dag, umræðan um efnahagslegt gildismat menntunar og hún sé eingöngu góð vegna þess að hún framleiðir tól 

Herra forseti. Ég gæti allt að því komið hingað upp og sagt sammála, sammála, næstum því sammála, sammála. En hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kemur inn á margt. Ég er alveg sammála honum um að hluti af nemendalýðræðinu er sjálfsagt þegar krakkarnir og nemendurnir í skólanum verða 18 ára og fá kosningarrétt og vonandi fá þau fyrr á huga á pólitík en 18 ára. Það á að leyfa þessari umræðu að vera innan skólanna. Það er bara skólanna að meta það. Ég treysti skólastjórnendum, í samvinnu við nemendaráð viðkomandi skóla, að reyna að setja það í réttan farveg. Skólarnir hafa að mínu mati verið opnir fyrir pólitískum fundum og það verða þeir áfram. Það er ekki verið að loka fyrir það með þessu. Ég undirstrika það. Það á ekki að vera þannig. Skólarnir eiga að vera opnir fyrir lifandi, skemmtilegri og góðri umræðu og mér finnst pólitíkin oftast vera þannig. Pólitísk umræða á því heima í skólanum svo lengi sem hún er ekki hluti af námskránni og öllu því, þannig að við förum ekki í þann leik. Varðandi PISA-umræðuna þá er ég algerlega sammála hv. þingmanni. Við verðum að passa okkur á því að túlka þetta ekki of þröngt. Það er nákvæmlega það sem hv. þingmaður segir: Er ekki skýringanna t.d. að leita heima við? Ég hef margoft nefnt frístundalesturinn í dag. Lesum við nógu mikið fyrir börnin okkar? Kynnum við þeim nægilega mikið undraheim bókanna? Hvaða ævintýri bækurnar eru og setja fram fyrir börnin okkar þannig að þau verði forvitnari um lífið og tilveruna, vilji kynnast meiru, fá meira. Samræmdu prófin. Að sjálfsögðu er framkvæmd þeirra alltaf í endurskoðun og við erum með það í skoðun að reyna að nýta nútímatækni til þess að gera þau einstaklingsmiðuð til að uppfylla ákveðnar þarfir og fleira. Varðandi síðasta atriðið þá er það algjörlega hárrétt. Við megum ekki gleyma inntaki menntunar. Við erum með skólakerfi til að mennta börnin okkar. Í því felst að 

Herra forseti. Þetta er kannski svolítið strembið hjá okkur, við erum að reyna að ræða hér fjóra hluti í einu í stuttu andsvari. Ég ætla því bara að halda mig við þetta síðasta í lokin. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin, við erum eiginlega algjörlega sammála um þetta nema kannski helst þetta með samræmdu prófin, þar er aðeins áherslumunur. Um menntunina sem slíka þá er hún að sjálfsögðu mikilvægur þáttur í okkar velferðarsamfélagi í efnislegum skilningi. Það er alveg ljóst að hátt menntunarstig þjóða er eitt af því sem menn horfa til þegar metin er samkeppnisstaða þeirra í hnattvæddum heimi og allt þetta sem við þekkjum. Það kemur reyndar í ljós að Norðurlöndin standa þar mjög vel og skyldi það ekki vera vegna þess að þau eiga öflugt opinbert skólakerfi og öflugt norrænt, samábyrgt velferðarkerfi svona að því marki sem þau hafa komist til þroska hvert um sig sem slík, Ísland kannski skemmst og Finnar þar næst? Menntunin hefur svo gríðarlega djúprætta og mikla félagslega og mannlega þýðingu að það má bara aldrei gleymast og þess vegna er hættulegt að verða of upptekinn af hinum efnislega mælikvarða einum og gildi menntunarinnar fyrst og fremst til að útskrifa einstaklinga til þátttöku í atvinnulífinu og allt þetta tannhjól í gangverkið, sem oft vill svolítið bera menn af leið og bera menn ofurliði. Ég held t.d. að í þessari PISA-umræðu, þó að hún sé vissulega á sínum stað í skólakerfinu og ýmsar aðrar slíkar mælingar, séu menn oft að nálgast þetta út frá þessu sjónarhorni en séu ekki endilega að hugsa um gildi menntunarinnar fyrir einstaklinginn sjálfan, fyrir líf hans, í raun og veru óháð því hvernig hann notar menntunina eða hvort hann notar hana beinlínis við það sem hann síðan starfar við. Það er bara alveg fullgilt sjónarmið að menn langi til að mennta sig og fræðast og verða víðsýnni og öðlast þannig lífsfyllingu þó að þeir kjósi síðan að starfa við hluti á einhverju mjög þröngu sérsviði sem gerir mjög lítið með þá menntun sem þeir vildu afla sér sjálfs sín vegna sem einstaklingar og sem hluta af þroska sínum.

Herra forseti. Það mætti ætla að maður væri að stofna hér einhvern aðdáendaklúbb gagnvart hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni en ég hafði mjög gaman af að hlusta einmitt á þessa svona ákveðnu predikun hans. Það skiptir máli að þetta verði rætt, hvort sem það er innan menntamálanefndar eða hér í þinginu, að við hugsum um það, spáum í það eins og oft er sagt, hvert við erum að fara með menntunina sem slíka. Auðvitað skiptir hún máli varðandi hvaða möguleika við höfum í lífinu og hvort sem hugur fólks stendur til að fara í læknisfræði eða sálfræði eða hvað það er þá verðum við náttúrlega að veita þau tækifæri í gegnum menntakerfi okkar. En það sem mér hefur þótt hvað ánægjulegast varðandi þróun menntakerfisins, og við getum verið stolt af mörgu, fjölgun háskólanema og þess háttar, er að við sjáum í auknum mæli eldra fólk, fólk á öllum aldri koma inn í menntakerfið aftur. Af hverju er það? Ég held að það sé ekki síst vegna þess að fólk finnur þörf hjá sér fyrir fræðslu, af því að það hefur gildi fyrir sálartetrið að lesa meira, öðlast meiri skilning, vonandi dýpri skilning á lífinu og tilverunni. Þess vegna finnst mér alltaf jafnánægjulegt þegar maður gengur hér um borg og bý og hittir fólk á góðum aldri, á öllum aldri, sem segir: Já, veistu nú, Þorgerður, ég er byrjuð að læra aftur. Ég er farin á námskeið, ég er farin í háskólann eða ég er farin í menntaskólann aftur. Mér finnst þetta stórkostlegt við okkar kerfi, að við erum að bjóða öllum einstaklingum að koma og læra og mennta sig. Samfélagið þarf á því að halda, vissulega út frá debet og kredit en ekki síst út frá þeim lífsgildum sem við viljum að efld séu hér og styrkt.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til myndlistarlaga. Með frumvarpinu er lagður almennur lagarammi fyrir myndlistarstarfsemi sem ríkið stendur fyrir, bæði með rekstri Listasafns Íslands og með ýmsum styrkveitingum. Með setningu rammalöggjafar um myndlist er fylgt eftir þeirri stefnumörkun sem þegar hefur komið fram á öðrum sviðum menningarstarfsemi svo sem með leiklistarlögunum frá 1998, safnalögum 2001 og lögum um tónlistarsjóð frá árinu 2004. Í öllum tilvikum er stefnt að því að einfalda lagaumgerðina, skýra hlutverk stofnana og tryggja að stuðningur ríkisins á viðkomandi sviði byggi á eins faglegum grunni og unnt er. Við setningu safnalaga, nr. 106/2001, breyttist hlutverk Listasafns Íslands á þann veg að það var gert að höfuðsafni á sviði myndlistar. Eins og við þekkjum og vitum eru höfuðsöfnin þrjú, Þjóðminjasafnið, Náttúruminjasafnið, samkvæmt nýsamþykktum lögum, og Listasafn Íslands. Í kjölfar þeirra var gert ráð fyrir því að einstök lög um söfn yrðu endurskoðuð, þar á meðal lög um Listasafn Íslands. Í frumvarpinu kemur sú endurskoðun fram í endanlegri mynd en ákvæði þess um Listasafn Íslands eru löguð annars vegar að safnalögum og hins vegar að því að þau taki frekar mið af rammalöggjöf um myndlistarmál en sérlögum um safnið. Var sú leið m.a. farin í leiklistarlögunum frá 1998 varðandi lagaákvæði um Þjóðleikhúsið og var það form laga m.a. haft til hliðsjónar við gerð lagafrumvarps þessa. Gert er ráð fyrir að frumvarpið taki til allrar myndlistarstarfsemi sem ríkið stendur fyrir eða styrkir nema Listskreytingasjóðs Íslands og Listasafns Einars Jónssonar. Frumvarpið greinist í tvo meginkafla þar sem annars vegar er fjallað um Listasafn Íslands og hins vegar myndlistarráð. Ákvæði frumvarpsins um Listasafn Íslands eru gerð einfaldari en í núgildandi lögum um safnið og taka m.a. mið af þeim ákvæðum þjóðminjalaga frá 2001 sem varða Þjóðminjasafn Íslands. Undirstrikað er það meginhlutverk Listasafns Íslands að vera höfuðsafn á sviði myndlistar en í því felst m.a. að gert er ráð fyrir að safnið veiti öðrum listasöfnum ráðgjöf, stuðli að samvinnu listasafna og vinni að samræmdri safnastefnu á sviði myndlistar. Helstu breytingar sem lagðar eru til á ákvæðum gildandi laga um Listasafn Íslands lúta að því að einfalda þann lagaramma sem um safnið gildir og efla sjálfstæði þess sem höfuðsafns á sviði íslenskrar myndlistar. Meðal þessara breytinga má nefna að safnráð í núverandi mynd verður lagt niður en það er í samræmi við skipan mála hjá Þjóðminjasafninu. Þá er lagt til að heiti forstöðumanns verði breytt í safnstjóri. Ekki er lengur kveðið á um hve mörg starfstímabil safnstjóri megi sitja eins og gert er í núgildandi lögum en í þess stað lagt til að ætíð skuli auglýsa embætti safnstjóra laust til umsóknar í lok hvers skipunartímabils. Þar er byggt á sömu reglu og gildir um þjóðleikhússtjóra, sbr. 2. mgr. 6. gr. leiklistarlaga. Í frumvarpinu er að finna mikilvæg nýmæli þar sem lagt er til að skipað verði myndlistarráð og að stofnaður verði sérstakur myndlistarsjóður. Til þessa hefur myndlistin ekki átt sér formlegan samstarfsvettvang líkt og þann sem nú er gert ráð fyrir að verði stofnaður. Fyrirhugað er að myndlistarráð verði samstarfsvettvangur um málefni íslenskrar myndlistar, hliðstætt leiklistarráði og tónlistarráði, menntamálaráðherra til ráðgjafar. Enn fremur er ráðinu ætlað að stuðla að kynningu á íslenskum myndlistarmönnum og listsköpun þeirra og vinna að því að efla alþjóðlegt samstarf íslenskra myndlistarmanna og stofnana. Myndlistarráð mun þannig veita ráðuneytinu faglega aðstoð og stuðning auk þess að með tilkomu sjóðsins og ráðsins er kominn rammi fyrir styrkveitingar ríkisins til þessa málaflokks. Tillagan um stofnun myndlistarsjóðs er eðlileg í kjölfar samsvarandi sjóða sem stofnaðir hafa verið með lögum á öðrum sviðum menningarmála með það að markmiði að tryggja faglega umfjöllun um styrkumsóknir á sviði myndlistar eins og á öðrum sviðum. Má í þessu sambandi benda á að nú er komin nokkur reynsla af starfsemi leiklistarsjóðs, kvikmyndasjóðs, tónlistarsjóðs, safnasjóðs, húsafriðunarsjóðs og fornleifasjóðs og er ljóst að þetta form fjárveitinga til menningarstarfsemi getur tryggt betur en áður góða nýtingu þeirra fjármuna sem ríkissjóður veitir til verkefna á þessu sviði. Í því sambandi má benda á að menntamálaráðuneytið hefur um langt árabil veitt margvíslega styrki á sviði myndlistar af safnliðum í fjárlögum. Er þar einkum um að ræða ferðastyrki til einstaklinga og hópa, styrki vegna einstakra verkefna innan lands og erlendis. Ráðuneytið hafði um árabil sér til ráðgjafar myndlistarnefnd sem skipuð var fulltrúum Sambands íslenskra myndlistarmanna, Sýn, Listasafns Íslands og ráðuneytisins en með tilkomu sjálfseignarstofnunarinnar Kynningarmiðstöðvar íslenskrar myndlistar fól ráðuneytið miðstöðinni að annast styrki vegna verkefna erlendis og myndlistarnefndin var lögð af. Hlutverk myndlistarsjóðs verði að veita fjárhagslegan stuðning til verkefna á sviði myndlistar, til að efla hana og koma henni á framfæri hér á landi og erlendis en myndlistarráð gerir tillögu til ráðherra um úthlutun úr myndlistarsjóði. Áætlað er að 18 millj. kr. framlag í frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2008, sem heyrir undir Kynningarmiðstöð íslenskrar myndlistar, renni í myndlistarsjóð. Þegar litið er til þeirra fjölþættu verkefna sem frumvarpið gerir ráð fyrir að sjóðurinn sinni verður ekki undan því vikist að styrkja fjárhagsstöðu myndlistarsjóðs til lengri tíma og er eðlilegt að um það verði fjallað við undirbúning fjárlaga fyrir árið 2009. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir þessu frumvarpi til myndlistarlaga. Því er m.a. ætlað að gera regluverkið myndlistarmál markvissara og skýrara en nú er. Legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. menntamálanefndar að lokinni 1. umr.

Herra forseti. Ég ætla ekki að vera langorður um það frumvarp sem hér er lagt fram. Í fljótu bragði sýnist mér um mjög þarft mál að ræða, hér er verið að einfalda lagarammann og styrkja Listasafn Íslands og gera það að samstarfsvettvangi fyrir myndlistarmenn. Eins og kom fram í máli hæstv. menntamálaráðherra var nauðsynlegt að aðlaga lög nr. 58/1998 um listasafnið annars vegar að safnalögum og hins vegar að þau tækju frekar mið af rammalöggjöf um myndlistarmál en sérlögum um safnið. Heiti forstöðumanns hefur verið breytt í safnstjóri og um aðrar breytingar á högum hans sýnist mér í fljótu bragði að aðeins sé verið að breyta því fyrirkomulagi í þá veru sem viðgengist hefur hingað til. Varðandi skipan myndlistarráðs tel ég það líka framfaraspor og einnig stofnun myndlistarsjóðs. Það er alltaf til bóta þegar kveðið er með skýrum hætti á um hvernig ráðstafa eigi fjármunum sem fjárlaganefnd veitir til sjóðsins. Það er svo sem ekki meira um þetta mál að segja. Ég bíð eftir að málið komi til menntamálanefndar og þar munum við fjalla betur um það en eins og ég sagði áðan er alltaf til bóta að einfalda lagarammann, skapa samstarfsvettvang á sviði lista og styrkja Listasafn Íslands sem höfuðsafn.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga nr. 25 frá 1921, um einkaleyfi handa Háskóla Íslands til útgáfu almanaks. Almanak Háskóla Íslands á sér merka sögu en það hefur verið grundvöllur almanaksgerðar í landinu. Hana má rekja til ársins 1684 en Kaupmannahafnarháskóli hafði einkarétt til útgáfu almanaka í Danmörku. Við setningu laganna um einkaleyfi handa háskólunum á Alþingi 1921 er forsaga málsins rakin frekar og tekið fram að heppilegt virðist að Háskóli Íslands fái þennan einkarétt. Tekið er fram að gera megi ráð fyrir nokkrum tekjum af einkaréttinum og í athugasemdum segir, með leyfi forseta: „… enda er almanaksútgáfan alls kostar áhættulaus, með því að öll samkeppni á því sviði er útilokuð.“ Íslands almanakið hefur komið út samfellt síðan 1837. Það er nokkuð eldra en Almanak Hins íslenska þjóðvinafélags, sem kom út árið 1875. Samkvæmt upplýsingum Almanaksins eru árlega gefin út hér á landi um 900 þús. eintök af almanökum og dagatölum af ýmsum gerðum. Þar af munu vera um 100 þús. almanök sem prentuð eru erlendis. Flest þessara rita sækja upplýsingar í Almanak Háskólans, sem kalla má grundvallarrit almanaksútgáfu hér á landi. Almanak Háskólans mun nú vera gefið út í 4.000 eintökum og Almanak Þjóðvinafélagsins í 1.700 eintökum Í lögunum er mælt fyrir um einkarétt Háskóla Íslands til að gefa út og selja eða afhenda með öðrum hætti almanök og dagatöl á Íslandi. Þar er enn fremur mælt fyrir um útreikning almanaksins og útgáfu þess, hvernig skuli fara með brot á einkarétti háskólans, enn fremur um gjald af útgáfu og innflutningi dagatala til háskólans, sem ráðherra ákveður að fengnum tillögum háskólaráðs, og loks ákvæði um heimildir til að leggja hald á almanök sem hingað hafa verið flutt ólöglega, og um málsmeðferð við höfðun refsimála og um stofnun Almanakssjóðs, en til hans rennur hreinn arður af útgáfu almanaka ár hvert, auk skaðabóta og sekta fyrir brot á einkarétti háskólans. Enn fremur rennur til sjóðsins andvirði upptækra rita og gjöld vegna sölu og innflutnings almanaka til landsins. Tekið er fram að háskólaráð stjórni sjóðnum og að tekjum hans skuli varið til eflingar stærðfræðilegum vísindum á Íslandi. Frá setningu laganna hefur afstaða manna til einkaréttar opinberra aðila sem að hluta eða öllu leyti starfa á samkeppnismarkaði breyst. Koma þar m.a. til reglur er leiða af aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu, að víkja beri til hliðar reglum er takmarka samkeppni í atvinnurekstri, þar á meðal reglur er takmarka innflutning vara á samkeppnismarkaði. Þá leiða kröfur stjórnarskrárinnar um skattlagningarheimildir til þess að nauðsynlegt er að huga að endurskipulagningu á útgáfu almanaksins. Nefnd fjármálaráðuneytisins, er fór yfir og kannaði hvort löggjöf hér á landi uppfyllti þær kröfur sem stjórnarskráin gerir til skattlagningarheimilda, komst að þeirri niðurstöðu í skýrslu sinni frá 1999 að 6. gr. laga nr. 25/1921 fullnægði ekki þeim kröfum sem stjórnarskráin gerði til skattlagningarheimilda enda fæli ákvæðið í sér algert framsal skattlagningarvalds í hendur framkvæmdarvaldsins. Menntamálaráðuneytið og Háskóli Íslands hafa tekið undir athugasemdir nefndarinnar og fallist á að þær eigi við rök að styðjast. Hefur háskólinn óskað eftir því að gjaldheimtunni verði komið í lögmætt horf án þess að nauðsynlegar breytingar skerði tekjur Almanakssjóðs. Í bréfi ráðuneytisins til umboðsmanns Alþingis frá apríl 2004 er framangreindum bréfaskiptum ráðuneytisins við Háskóla Íslands lýst og því mati ráðuneytisins að skilyrði séu til þess að fella lögin brott, þar sem lög um Háskóla Íslands veiti svigrúm til að starfa að útgáfu almanaks með þeim hætti sem stofnunin hefði gert án þess að sækja til þess heimild í sérstök lög um einkarétt stofnunarinnar. Það er því einnig hægt að taka þetta upp, herra forseti, við endurskoðun á þeim samningi sem er í gildi við háskólann. Með bréfi Eftirlitsstofnunar EFTA 23. apríl 2007 óskaði stofnunin eftir viðhorfi íslenskra stjórnvalda til þess hvort þartilgreind ákvæði í 1., 5. og 6. gr. laga nr. 25/1921, er fjalla um einkarétt háskólans, um refsingar vegna brota á ákvæðum laganna og gjaldtöku, þar á meðal á innfluttum almanökum, samræmdist 11. gr. samnings um Evrópska efnahagssvæðið, er leggja bann við magntakmörkunum á innflutningi, svo og allar ráðstafanir sem hafa samsvarandi áhrif. Það er greinilega metið sem svo að þessi almanaksútgáfa sé stórhættuleg allri samkeppni á Evrópska efnahagssvæðinu. Virðulegi forseti. Þegar ákvæði laganna eru virt í ljósi þeirra athugasemda sem fram hafa komið og þeirra skuldbindinga sem leiða af samningum um Evrópska efnahagssvæðið er það mat ráðuneytisins að rétt sé að fella lögin úr gildi. Í því felst ekki að Háskóla Íslands beri að láta af útgáfu almanaks enda mæla augljós samræmingar- og öryggissjónarmið með því að áfram verði gefið út almanak. Í því sambandi hefur ráðuneytið bent á að gildandi lög um Háskóla Íslands veita svigrúm til þess að starfa að útgáfu almanaks með þeim hætti sem stofnunin hefur gert til þessa án þess að sækja til þess heimild í sérstök lög um einkarétt stofnunarinnar til slíkrar starfsemi. Eðlilegt verður að telja að kostnaði Almanakssjóðs við útgáfu almanaksins verði eftir því sem við á mætt með gjaldtöku og samningi ráðuneytisins og háskólans, dags. 11. janúar 2007. Frumvarpið gerir sem sagt ráð fyrir því að lögin falli brott 1. janúar 2009. Með þeim hætti gefst svigrúm til að undirbúa nauðsynlegar breytingar fyrir áframhaldandi útgáfu almanaksins og m.a., eins og ég gat um áðan, að ræða þetta í samhengi við eðlilega endurskoðun á samningi við Háskóla Íslands. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. menntamálanefndar.

Virðulegi forseti. Hér er verið að fella úr gildi lög nr. 25/1921, um einkaleyfi handa Háskóla Íslands til útgáfu almanaks. Þetta eru gömul og rótgróin lög og hafa fyllilega sinnt hlutverki sínu enda er ekki gert ráð fyrir því í frumvarpinu að Háskóla Íslands beri að láta af útgáfu almanaks, eins og segir, með leyfi forseta: „... enda mæla augljós samræmingar- og öryggissjónarmið með því að áfram verði gefið út almanak.“ Svo að ég hugleiði nú aðeins ástæður þess að þetta er gert geta þessi rök um skatt, sem sagt kröfur 40. gr., sbr. 77. gr. stjórnarskrárinnar til skattlagningarheimilda - að teknu tilliti til þeirra stjórnarskrárákvæða að 6. gr. laga nr. 25/1921 fullnægi ekki þeim kröfum sem stjórnarskráin gerir til skattlagningarheimilda, enda feli ákvæðið í sér algjört framsal skattlagningarvalds í hendur framkvæmdarvaldsins. Í fljótu bragði get ég ekki séð annað en að hægt sé að leysa þetta með öðrum hætti þannig að þetta sé kannski ekki raunveruleg ástæða niðurfellingar laganna. Raunveruleg ástæða sé einfaldlega aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu og reglur um að víkja beri til hliðar reglum er takmarka samkeppni í atvinnurekstri þar á meðal reglur sem takmarka innflutning vara á samkeppnismarkaði. Mér finnst afar slæmt að reglur sem við alþingismenn höfum afskaplega lítið að segja um skuli knýja okkur til að leggja niður framkvæmd sem mér virðist að lítill vilji sé til að gera. Þessar reglur hafa ekki alltaf reynst okkur Íslendingum vel. Ég get nefnt sem dæmi að útdeiling úr jöfnunarsjóði hvað varðar internetsamband víða á landsbyggðinni stoppar á EES-reglum. Ég hef svo sem ekki mikið meira um þetta að segja. Ég harma að við séum að fá yfir okkur reglur sem höfum lítið að segja um. Ég býst svo við að frumvarpið fari til skoðunar í menntamálanefnd.

Herra forseti. Ég vil koma því að við þessa umræðu að þannig háttar til með málið að þingmaður okkar vinstri grænna í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd, hv. þm. Atli Gíslason, skrifar undir nefndarálitið með fyrirvara. En þannig tókst til við 2. umr. að hann var tepptur þegar málið var tekið fyrir og náði ekki að koma útskýringum eða útlistunum á þeim fyrirvara á framfæri. Ég tek að mér að gera það fyrir okkar hönd. Við styðjum málið og leggjumst ekki gegn afgreiðslu þess nema síður sé því að málið horfir á sinn hátt til réttrar áttar, þ.e. verið er að taka inn ríkari heimildir, að vísu inn í lög um veiðar í fiskveiðilandhelginni, til verndunaraðgerða og einkum og sér í lagi gagnvart hafsbotninum. Það er gamalt baráttumál okkar vinstri grænna og hefur lengi verið. Við höfum flutt um það þingmál og þingmenn ýmsir á fyrri tíð. Má þar nefna margvíslegan tillöguflutning Hjörleifs Guttormssonar sem laut að málum af þessu tagi, bæði um rannsóknir á hafsbotninum og lífríki hans á grunnsævinu og um aðgerðir og nauðsyn þess að vernda hafsbotninn. Við höfum endurtekið flutt um þetta tillögur nú á síðustu árum og þær hafa t.d. gengið út á að auka möguleika til verndunaraðgerða á kóralsvæðum og öðrum svæðum þar sem um sérstæðar jarðmyndanir eða sérstakt lífríki er að ræða. Þar má t.d. bæta við háhitasvæði á hafsbotni sem mörg hver eru stórmerkileg, í þeim þrífst sérstakt og sjaldgæft lífríki, hverastrýtur og kóralsvæði og fleira í þeim dúr. En fyrirvari okkar við þetta mál lýtur einkum að því að ýmsar fagstofnanir, þá einkum og sér í lagi stofnanir á sviði umhverfismála, Umhverfisstofnun og Náttúrufræðistofnun Íslands, leggja til að úr því að við þessum málum er hreyft á annað borð verði það gert með svolítið metnaðarfyllri hætti ef svo má segja. Umhverfisstofnun leggur t.d. til í umsögn sinni um málið að styrkja þurfi lögin enn frekar og æskilegt væri að skýrari verndunarsjónarmið og sjálfbær nýting kæmu inn til að styðja við viðleitni til að vernda það sem vernda á með lagaákvæðunum. Umhverfisstofnun leggur til að 1. gr. laganna verði breytt þannig að inn komi þau sjónarmið að nýta beri nytjastofna á sjálfbæran hátt og vernda beri viðkvæm hafsvæði, þar með talið hafsbotninn, og það fái aukið vægi. Þannig mætti hugsa sér að 1. gr. laganna um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands orðaðist svo að tilgangur laga þessara væri að stuðla að viðgangi, hagkvæmri og sjálfbærri nýtingu nytjastofna og vernd viðkvæmra hafsvæða þar með talið hafsbotnsins innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu. Eins er þar talað um að æskilegt væri að beita þá fremur náttúruverndarlögum, t.d. 54. gr. náttúruverndarlaga, um friðlýsingu náttúruminja í hafi, en ekki bara friða þau í sérlögum sem lúta að fiskveiðimálum eða sjávarútvegsmálum. Náttúrufræðistofnun er á svipuðum nótum í umsögn sinni. Þó að þar sé að vísu mælt með samþykkt frumvarpsins óbreytts er enn fremur tekið fram, með leyfi forseta: „Náttúrufræðistofnun telur eðlilegt og í takt við þróun í nágrannalöndum að auka friðlýsingar í hafi á grunni náttúruverndarlaga frekar en laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands sem eru fyrst og fremst nýtingarlög.“ Þetta er gamalkunnug umræða og þekkt, ég vil ekki kalla það landamæradeilu en jaðarmál. Spurningin er hvað á að liggja í nýtingarlögum á vegum atvinnugreinanna sjálfra og hvað á að liggja í náttúruverndarlögum. Ætli stærsta og fyrirferðarmesta mál af þessu tagi í dag sé ekki það sem fram undan er varðandi vatnsvernd annars vegar og nýtingu vatns hins vegar. Lagabálkar hliðstætt settir í raun en annar er á forræði umhverfisráðuneytis og lýtur að vatnsvernd en hinn er á forræði iðnaðarráðuneytis og horfir meira á nýtingarþáttinn. Þau landamæri eru kannski ekki nógu ljós þarna hvað sjávarútveginn áhrærir og að okkar mati þarf tvímælalaust að huga að því að náttúruverndarlög fái aukið vægi og horft sé til verndarinnar af þeim sjónarhóli og hún m.a. styrkt jöfnum höndum og ekki síður í gegnum náttúruverndarlög en nýtingarlög af þessu tagi. Þó er það góðra gjalda vert sem hér stendur til að gera í sjálfu sér og við styðjum það þar af leiðandi. Að sjálfsögðu hefði komið til greina af okkar hálfu að flytja breytingartillögur við málið í þessa veru en við afréðum að gera það ekki heldur láta þennan fyrirvara nægja og koma sjónarmiðum okkar á framfæri í leiðinni. En við áskiljum okkur allan rétt til að skoða þetta áfram og eftir atvikum leggja til á þessu breytingar í fyllingu tímans.