Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jakob Möller Ég ætla í raun og veru ekki að ræða málið sjálft. 

Forseti (GÓ): Ég ætla, hv. 1. þm. Reykv. til skýringar, að lesa upp 4. mgr. 44. gr. þingskapa. Hún hljóðar svo: „Nú er haft nafnakall við atkvæðagreiðslu og þingmaður greiðir eigi atkvæði, og skal hann þá leiða rök að því. Forseti sker úr, hvort þau rök skuli gild talin, en þingmaður getur skotið þeim úrskurði undir atkvæði deildarinnar eða þingsins“. Ég lít svo á, að þessi þm., sem hér er nefndur, sé sá þm., sem um er deilt, en ekki hv. 1. þm. Reykv., og álít því að ekki þurfi að taka kröfu hans til greina.

Jakob Möller Ég gat búizt við ýmsum tiltektum af hæstv. forseta, ekki af því, hvernig hann er sjálfur gerður, heldur vegna þeirrar neyðar, sem flokkur hæstv. forseta er í. En ég hefði ekki trúað því, að hæstv. forseti léti sér detta í hug að úrskurða, að það væri aðeins sá þm., sem neitar að greiða atkv., sem hér væri átt við, því það er eini þm. í deildinni, sem víst er, að aldrei gerir kröfu til þess, að það sé borið undir deildina, hvort úrskurður forseta sé réttur. Það liggur og í augum uppi, að ef það væri þessi þm. einn, sem rétt hefði til þess að krefjast þess, væri það skýrt fram tekið, að „þingmaðurinn“ gæti krafizt þess. En í þessari mgr. er aðeins „þingmaður“, og á það að sjálfsögðu við hvern þm. sem er. Þetta er tvímælalaus skýring á þessu ákvæði. Hæstv. forseti getur því sleppt þessum krókaleiðum. Hann ætti heldur að neita því skýringarlaust að bera þetta undir deildina heldur en að bera þessu við. Það liggur í hlutarins eðli, að þm., sem um er deilt, hvort atkvæðisbær sé eða ekki, hefir allra þm. minnst um það að segja. Ég held því fast við þá kröfu mína, að hæstv. forseti skjóti þessu undir deildina, og tel hann hafa brotið þingsköpin ella.

Magnús Torfason Ég er á sömu skoðun og hæstv. forseti um það, að það sé aðeins þm., sem um er deilt, sem hafi rétt til þess að skjóta úrskurði forseta undir atkv. deildarinnar, og það því aðeins, að úrskurður forseta gangi honum í móti. Skal ég í þessu sambandi lesa upp síðari mgr. 53. gr. þingskapa, sem hljóðar svo: „Ef þingmaður er fjarstaddur í leyfisleysi, þegar til atkvæða er gengið, eða neitar að greiða atkvæði við nafnakall, án þess að færa gildar ástæður (44. gr.), þá missir hann af dagkaupi sínu þann dag“. Það, sem við er átt í 44. gr. og þm. getur skotið undir deildina, er því það, hvort hann eigi að sæta þeim viðlögum að missa af dagkaupi.

Forseti (GÓ): Ég held, að hv. 2. þm. Árn. hafi komið hv., 1. þm. Reykv. í skilning um, að það skipti mann ekki litlu máli, hvort hann er atkvæðisbær eða ekki. En það var einmitt hv. 1. þm. Reykv., sem hélt því fram, að það væri eini maðurinn í deildinni, sem kæmi það ekkert við. (JakM hlær). Ég vildi óska, að hv.þm. hlæi ekki hátt, þótt mikill sé spekimunur okkar. Það er því ekki til neins að þrátta við mig um þetta, og hv. 1. þm. Reykv. verður að tala við sjálfan sig um það, ef hann vill tala meira.

Pétur Magnússon Ég vil alls ekki fara fram á það við hæstv. forseta, að hann hagi úrskurði sínum hér í deildinni þannig, að það komi í bág við hagsmuni hans eigin flokks. En hins vil ég óska, að hann meti þessa deild svo mikils, að hann felli ekki úrskurð, sem komi í bág við heilbrigða skynsemi og feli það álit í sér, að það gildi ekki meir en eins dags kaupmissi að greiða atkv. móti betri vitund. Slíkt tel ég móðgun við þessa hv. deild. Ég hefi enga tilhneigingu til þess að gremja hæstv. forseta, en þessum úrskurði verð ég fyrir hönd flokks míns að mótmæla.

Forseti (GÓ): Ég held, að hv. 4. landsk. sé ekki ljóst, hvað hann er að segja, þótt hann sé lögfróður. Hér er ekki um það að ræða, hvort hv. 2. landsk. eigi að missa kaup sitt eða ekki. Hv. þm. gerði grein fyrir því, hvers vegna hann greiddi ekki atkv., og ég tók þær ástæður gildar.

Jakob Möller Út af þeim ummælum hæstv. forseta, að standa ætti „deildarmaður“ í 4. mgr. 44. gr. þingskapa, ef ekki væri átt við, að það væri sami þm., sem úrskurða á, hvort atkvæðisbær sé og sem getur skotið þeim úrskurði til deildarinnar, vil ég segja það, að mig undrar, hve illa hæstv. forseti les þingsköpin áður en hann fellir úrskurði. Ástæðan til þess, að stendur „þingmaður“, en ekki „deildarmaður“, kemur skýrt fram í 3. mgr. 44. gr., því hún sýnir, að það er ekki einungis átt við deildarmann, heldur einnig þm. í Sþ. En ef átt væri við ákveðinn þm., yrði að taka það sérstaklega fram. Hver þm. á því þessa kröfu. Þessi undanfærsla hæstv. forseta frá að bera þetta undir deildina er því gersamlega óréttmæt.

Forseti (GÓ): Það getur verið rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að það ætti að standa „hver þingmaður“, en ekki „hver deildarmaður“, en hitt er, að það stendur aðeins „þingmaður“. Annars skal ég láta hv.þm. vita, að ég talaði um þetta mál við einn af flokksbræðrum hans, sem nærri því er eins skynsamur og hv.þm., og var hann á sama máli og ég um þetta atriði.

Jón Jónsson Mig furðar á þessum umr. Það er rifizt út af þingsköpum, og það eftir að hæstv. forseti hefir fellt úrskurð. Ég veit ekki, hvernig á að fara öðruvísi að en hæstv. forseti hefir gert. Hann hefir úrskurðað skýrt og greinilega og í samræmi við úrskurð, sem hann hefir fellt fyrr hér í þessari hv. deild. Eða hvernig á forseti öðruvísi að fara að? Um það atriði, hvort það sé þm. sá, sem í hlut á, einn, sem megi skjóta úrskurði forseta til deildarinnar, sýnist mér ekki þurfa að deila. Það er því hreinasti sleggjudómur hjá hv. 4. landsk., að hæstv. forseti hafi móðgað deildina. Vildi ég skjóta því til hv. deildar, hvor hefði móðgað deildina meira, hæstv. forseti eða hv. 4. landsk.

Jakob Möller Ég ætla aðeins að segja nokkur orð út af aths. hæstv. fjmrh. við 18. gr. Veit ég ekki, hvort hægt er að véfengja það, að hægt sé að greiða þeim, er þar eru taldir, fulla dýrtíðaruppbót, en sé svo, þá hefir þetta líka verið óheimilt undanfarin ár. Fjmrh. reyndi ekki að mótmæla því, að laun og aðrar beinar fjárveitingar væri heimilt að greiða á þann hátt, sem hv. 1. landsk. benti á. Hefir enn ekkert það komið fram í umr. frá hæstv.forsrh., er styðji það, að stj. sé nauðsyn að fá samþ. þessa till., og skilst mér, að samþykkt hennar myndi einungis gera stj. erfiðara fyrir um framkvæmdir. Skilst mér, að hún vilji láta eftirlaunafólk í 18. gr. njóta uppbótarauka, en það væri útilokað, ef till. næði samþykki.

Halldór Steinsson Hv. 2. þm. Árn. hefir látið lögfræðiljós sitt skína hér í þessari hv. deild bæði í gær og í dag, en svo óheppilega vildi til, að hann fór þar í gegnum sjálfan sig. Hv. þm. vitnaði í gær til 44. gr. þingskapa því til sönnunar, að forseti gæti ráðið því, þegar svo á stæði, hvort þm. væri atkvæðisbær eða ekki. En nú í síðustu ræðu sinni segir hann, að þetta atkvæði 44. gr. nái aðeins til 53. gr. að því er snertir þingviti. Ég álít, að yfirleitt geti forseti engu um það ráðið, hvort þm. sé atkvæðisbær eða ekki. Það er aðeins á einum stað í þingsköpum, sem gert er ráð fyrir því, að þingmaður sé ekki atkvæðisbær, og það er þegar um fjárveitingu til hans sjálfs er að ræða. Annars lít ég svo á, að þm. sé alltaf atkvæðisbær og forseti geti ekkert úrskurðað um það. Nú eru hér í deildinni 14 atkv., en með málinu hefir ekki fengizt nema helmingur þeirra. En það er skýrt fram tekið í 47. gr. þingskapa, að meira en helming atkv. þurfi til þess að mál sé löglega afgreitt.

Magnús Torfason Ég skal ekkert um það segja, hvort úrskurður forseta um það, hvenær þm. sé atkvæðisbær, sé réttur eða ekki. Það stendur svo á, að forseti hefir oft úrskurðað þetta. Við umr. fjárl. var það t. d. margoft tekið gilt, að brtt. væri samþ. með 7:6 atkv. og 1 greiddi ekki atkv.

Það var af því, að því var ekki mótmælt

. Ég hefi ekkert sagt um það, hvort úrskurður forseta sé réttur eða rangur. Það, sem ég sagði, var, að úrskurður forseta væri lög fyrir deildina í þessu efni. Hvað það snertir, hver geti kært úrskurð forseta, var þeim skilningi, sem ég hefi haldið fram, slegið föstum á vetrarþinginu 1916, fyrsta þinginu, sem þessum þingsköpum var beitt.

Pétur Magnússon Ég vil benda hv.þdm. á, að þótt þessi lög verði talin samþ. og fái staðfestingu konungs, öðlast þau aldrei lagagildi og er því þýðingarlaust að samþ. þau undir þessum kringumstæðum.

Magnús Guðmundsson Ég vil ekki, að þetta frv. verði svo að lögum, að ekki komi fram raddir á móti því, þar sem í frv. eru ýms atriði, sem þurfa frekari athugunar við. Ég skal þá fyrst henda á það, að löggjöf um þetta efni er ekki nauðsynleg. Það hefir stj. sýnt með því, að hún er búin að koma á flestum þeim breyt., sem ráðgerðar eru í frv.  Í 4. gr. frv. stendur: „Bækur ríkisbókhaldsins skulu færðar þannig, að samkv. þeim verði saminn, í lok reikningsárs, ríkisreikningur Íslands“. Tilætlunin sýnist því vera, að ríkisreikningurinn sé gerður strax í árslok. En þá er ómögulegt að hafa þá aðferð, sem áður hefir verið höfð og gert er ráð fyrir í frv., að tekjur og gjöld hvers árs séu ein heild og út af fyrir sig. Annars væri vel við eigandi, að í frv. stæði, hvenær landsreikningurinn ætti að vera tilbúinn í síðasta lagi. Ég geri ekki ráð fyrir því, að meiningin sé, þó þetta sé svona klaufalega orðað, að semja reikninginn strax í árslok, þar sem bíða verður til vorsins og sjá, hvaða tekjur og gjöld koma, sem tilheyra árinu. Það hefir viljað brenna við, að landsreikningurinn kæmi nokkuð seint. Það ætti að vera vel kleift að hafa reikninginn tilbúinn 1. sept. ár hvert. En það hefir komið fyrir, að landsreikningurinn hefir ekki verið tilbúinn fyrr en í nóv. eða des. En að fara bókstaflega eftir 4. gr. held ég, að sé ómögulegt. Þá eru í 4. gr. taldir upp lokakaflar í ríkisreikningi Íslands, og eru þeir 3: rekstrarreikningur sjóðyfirlit og efnahagsreikningur. Þessir reikningar eru allir í reikningnum eins og hann er nú, og þar að auki 4. reikningurinn, sem Alþingi hefir hingað til samþ. Nú vil ég spyrja, hvort nokkur veit um það, hvort þessi reikningur á að falla niður. Þetta nafn á reikningnum, að kalla hann ríkisreikning Íslands er mjög óviðfelldið. Við erum vissulega ekki að semja l. fyrir Kína eða Japan, og því óþarft að taka það fram, að reikningurinn sé reikningur íslenzka ríkissjóðsins. Svo er 8. gr. frv.; þar er sagt um endurskoðunina í 2. lið, að hún eigi að gæta þess, „að greiðslur allar og viðskipti séu í samræmi við gildandi lög og reglur og þar að lútandi samninga“, og í 3. lið gr., „að engin útgjöld séu innt af hendi án lagaheimildar, að fjárveitingar séu réttilega notaðar samkv. fyrirmælum, og að útgjöld, tekjur og aðrir liðir viðskiptanna séu bókfærðir á réttan hátt“, og síðan er sagt í 13. gr., að yfirskoðunarmenn landsreikningsins eigi að sjá um þetta. Þetta er orðað þannig, að ómögulegt er að sjá annað en að yfirskoðunarmennirnir eigi fyrirfram að sjá um, að engin útgjöld séu innt af höndum, sem ekki eiga sér stað í l. Þetta er allt öðruvísi orðað í frv. en í 39. gr.stjskr. Ef þetta er samþ. svona, þá sé ég ekki betur en að yfirskoðunarmennirnir eigi blátt áfram að vera yfirfjármálaráðherrar. Og ég hygg, að engin stj. geti lagt sig undir slíkt. Þess hefir aldrei verið krafizt, að yfirskoðunarmennirnir sæju um, að engar greiðslur færu fram, sem ekki ættu sér stað í l. Þeir hafa aðeins átt að segja um það eftir á, hvort allar greiðslur væru l. samkvæmt. Svo er yfirskoðunarmönnunum heimilað í frv. að fela fjmrn. að annast þann hluta af endurskoðunarstarfinu, sem um ræðir í 1. tölul. og niðurlagi 3. tölul. 8. gr. laga þessara. M. ö. o. eiga yfirskoðunarmennirnir að fela fjmrn. að sjá um, „að reikningarnir séu tölulega réttir og rétt samdir samkv. bókhaldsreglum, og að allir tekju- og gjaldaliðir séu sannaðir með viðeigandi fylgiskjölum“, og ennfremur, „að útgjöld, tekjur og aðrir liðir viðskiptanna séu bókfærðir á réttan hátt“. Hér er þá gengið út frá því, að yfirskoðunarmennirnir hafi víðtækari skyldu en nú er. Endurskoðunin á sem sé öll að hvíla á þeim, og sú umboðslega endurskoðun er ekkert annað en undirtylla þeirra, ef yfirskoðunarmennirnir eiga að hafa þetta vald. Það er auðséð, að hér er byggt á skökkum grundvelli. Svo er „ákvæði um stundarsakir o. fl.“. Þar stendur: „Ríkisreikninga Íslands fyrir 1930 skal semja samkv. l. þessum, að svo miklu leyti sem unnt er, enda þótt þeir verði ekki í fullu samræmi við fjárl. fyrir það ár“. Ég veit ekki, hverskonar yfirlit fæst, ef ekki á að fylgja ákvæðum fjárl. eins og gert er ráð fyrir í frv. að öðru leyti. Svo er sagt, að það eigi að bera hann saman við önnur ár, en ekki tiltekið, hvaða ár það eru. En þetta er vitaskuld ekki ákvæði, sem ég legg mikið upp úr, samanborið við önnur ákvæði, en eigi að fylgja því, mun það kosta það, að gera þarf 2 reikninga að mestu,eða öllu leyti. Þá var í aths. við þetta frv. eins og það lá fyrir þinginu í vetur, bent á það, að ósamræmi hefði verið milli færslu tekna af sima í landsreikningnum 1929 og reikningum símans. En þetta er ekki rétt. Í landsreikningnum 1929 er tilfært nákvæmlega, hvaða tekjur hafi orðið af síma, og sundurliðað þannig, að fyrst eru taldar eftirstöðvar frá fyrra ári, þá tekjur tilfallnar á árinu, síðan hvað greiðzt hafði á árinu og loks eftirstöðvar til næsta árs. Landsreikningurinn hefir þannig inni að halda allar þær upplýsingar, sem hægt er að krefjast. Þá hefir það verið fundið að landsreikningnum 1929, að hann hafi ekki talið allar tekjur ársins 1929 sem innkomnar tekjur. Þetta er rétt, að svona var reikningurinn útbúinn, en það er kostur á honum, en ekki löstur, því að það væri mjög óvarlegt og líka rangt að telja það greitt, sem ekki er greitt, en með núv. fyrirkomulagi er hægt að sjá, hvaða tekjur hafi raunverulega komið inn á hverju ári, og hvað hefir átt að koma inn. Ég býst við, að þetta frv. verði samþ. hér eins og annað, sem hæstv. stj. vill vera láta, en ég vildi ekki láta hjá líða að benda á stærstu galla þess. Ég álít, að hæstv. fjmrh. gerði vel í því að fresta þessu máli til næsta þings og athuga það vel. Ég efast um, að hann hafi sett sig svo vel inn í einstök atriði þess, að hann geti svarað fyrir það. Um leið og ég lýk máli mínu, langar mig til þess að spyrja hæstv. fjmrh., hvernig hann hafi hugsað sér að fara með 8. gr. þessa frv., og þá sérstaklega 3, lið 8. gr.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég skal fúslega viðurkenna það, sem hv. 2. þm. Skagf. sagði, að ég mun ekki vera svo vel heima í þessum málum sem ég mun síðar verða, og gerði hann þá hvorttveggja í senn, að lasta mig og lofa. Þó hygg ég, að óhætt sé að óska þess, að hv. d. afgr. þetta mál nú, þar sem ekki hafa komið fram stórvægilegri aths. við frv. en raun er á orðin. Það er svo með þessar aths., að engin þeirra snertir aðalatriði málsins. Ég geng að sjálfsögðu út frá því, að þessi l. verði þannig úr garði gerð, að þeim þurfi að breyta að einhverju leyti, er stundir líða fram, og ég mun að sjálfsögðu, ef ég sé þess þörf, koma fram með brtt. þegar á næsta þingi, en mikilla breyt. mun þó aldrei við þurfa skjótlega. Ég hygg, að sá kostur sé við það að lögtaka ríkisbókhald og endurskoðun nú þegar, að þá færist endurskoðunin í samræmilegra horf en nú er, og það án teljandi kostnaðar fyrir ríkissjóð. Ég er ekki við því búinn nú að gefa skýrslu um það, hver kostnaðurinn yrði, borið saman við þann kostnað, sem nú er, en þar sem öll þessi endurskoðun fer nú fram - og til þess fara margar fjárhæðir, sem sumir kalla bitlinga -, þá hygg ég, að þetta nýja fyrirkomulag muni ekki valda auknum kostnaði, jafnvel sparnaði, þó ég sé ekki við búinn að sýna það og sanna. Hv. þm. vildi halda því fram, að svona löggjöf væri ónauðsynleg, og má e. t. v. segja, að komast megi af án hennar. En þó hygg ég, að réttara sé að hafa um þetta löggjöf, og sé henni breytt eftir því sem nauðsyn krefur. Með því móti er síður hætt við, að samræmið milli ára raskist. Sérstaklega eru ákvæði um endurskoðun sjálfsögð. Engin hætta er á því, að þingið fáist ekki til þess að breyta ákvæðum laganna hvenær sem er, eftir því sem ástæða verður til, en rétt er, að athygli þingsins sé vakin á því með lagabreyt., þegar breyt. verður á ríkisbókhaldi. Þetta fyrirkomulag er nú í fjárlagafrv. því, sem þegar hefir verið afgreitt, og í sambandi við það hafa ekki komið fram neinar stórvægilegar kvartanir. Annars hygg ég, að því verði ekki haldið fram með neinum rökum, að hér sé ekki um endurbót að ræða. Þvert á móti er hér komið því skipulagi á bókhald ríkisins, sem tíðkast í nágrannalöndunum, sem komin eru langt á undan okkur í þessari grein. Vöxtur ríkisrekstrar - og þar á ég ekki við þann ríkisrekstur, sem jafnaðar- og sjálfstæðismenn deila mest um - hefir verið mikill á seinustu áratugum, og bókhaldið fylgzt treglega á eftir, og fyrst með þessu skipulagi er hægt að segja, að það komist í það horf, að það sæmi svo miklum viðskiptum sem viðskipti ríkissjóðs eru. Ég sagði, að mér virtust aths. hv. 2. þm. Skagf. ekki vera stórvægilegar og ekkert koma við stofni þessa máls. Ég tel það ekki mikilsvert atriði, þótt hér séu engar reglur um ríkisféhirði, því að hann hefir sérstakt erindisbréf og annast „mekaniskt“ greiðslur, án þess að hann komi í raun og veru nálægt bókhaldinu öðruvísi en þannig, að það byggist á starfi hans, og er það tekið fram í erindisbréfi hans, með hvaða hætti hann skuli annast útborganir. Hefir ekki hingað til verið að því fundið. Hv. þm. virðist skilja svo ákvæði 4. gr., að ríkisreikning Íslands verði að fullgera þegar í lok hvers reikningsárs. En ég skil þau á þann veg, að ríkisreikninginn eigi að miða við árslok, og að þessi 1. málsgr. 4. gr. þýði lítið annað en það, að almanaksárið sé reikingsár ríkisins. Vantar þá í þessi l., hvenær lokið skuli uppgerð reikningsins. Vera má, að ekki sé tímabært eða hentugt að hafa neitt slíkt ákvæði í l. Það verður að sýna sig, hve langan tíma uppgerðin tekur og hvort beri að flýta henni sem mest. Þá gat hv.þm. þess, að yfirlit yfir inn- og útborganir vantaði. Þetta er ekki rétt, því að annað yfirlitið, sem um er að ræða hér í fjárlag.frv., sem sé sjóðsyfirlitið, sýnir greinilega sundurliðaðar inn- og útborganir ríkissjóðs. Hv. þm. spurði sérstaklega um það. hvernig ég skildi ákvæði 3. tölul. 8. gr., sem svo hljóðar: „Að engin útgjöld séu innt af hendi án lagaheimildar, að fjárveitingar séu réttilega notaðar samkv. fyrirmælum, og að útgjöld, tekjur og aðrir liðir viðskiptanna séu bókfærðir á réttan hátt“. Framkvæmd þessa fyrri hl. 3. tölul. er falin endurskoðendum Alþingis, og á að vera einn hl. af starfi þeirra, sem ekki verður falinn öðrum starfsmönnum ríkisins. Ég vil í þessu sambandi leggja áherzlu á orðalagið á l.málsgr., að þeim beri fyrst og fremst að gæta þess, að engin útgjöld séu innt af hendi án lagaheimildar, og skil ég það svo, að þegar lagaheimild er ekki fyrir hendi, þá beri þeim að gæta þess, að það, sem greitt er án heimildar, komi í fjáraukalög, svo að í þessum III. kafla sé í raun og veru ekki annað en lýsing á núv. ástandi og valdi því engri breyt. Það er vitanlegt, að ekki geta endurskoðendur Alþingis verið með nefið niðri í hverri ávísun hvenær sem er og fengið neitunarvald gagnvart ráðuneytinu. Um slíkt er ekki að ræða. Og það eru í raun og veru endurskoðendur Alþ., sem nú ráða mestu um það, um hvað beri að leita aukafjárveitinga. Þá gat hv.þm. þess, að eftir ákvæðum 17. gr. myndi þurfa að gera tvöfaldan, eða því sem næst tvöfaldan landsreikning fyrir árið 1930, og mun það rétt vera. En ég, hygg, að þetta verði framkvæmt þannig, að segja megi, að þessi gr. hefði eins vel mátt missa sig. Á hinn bóginn er ekki nauðsynlegt að breyta þessu í frv., því að í upphafi gr. stendur, að „Ríkisreikninga Íslands skal semja samkv. l. þessum, að svo miklu leyti sem unnt er“. Niðurstaðan hefir orðið sú, að þetta er ekki unnt nema að litlu leyti, og lítil fyrirhöfn að gera það á þann hátt, að fullnægjandi skýringar fáist um eldri færslur í landsreikningnum. Það er þegar ljóst, að svona verður það. Greinin má því teljast óþörf, enda er hún ekki bindandi, sbr. orðalagið „að svo miklu leyti sem unnt er“. Fleiru finn ég ekki ástæðu til að svara að svo stöddu. Ég vil, að þetta frv. verði afgr., þótt því verði ekki neitað, að því kunni að þurfa að breyta síðar eins og öðrum l., og það jafnvel á næsta þingi. Um það er ég ekki bær að dæma að þessu sinni, að á allan hátt sé svo frá frv. gengið, að ekki þurfi það smávægilegra breyt. við innan skamms.

Magnús Guðmundsson Ég get ekki verið allskostar ánægður með svör hæstv. fjmrh. við aths. mínum. Þó fannst mér hann í rauninni ekki telja ólíklegt, að á næsta þingi þyrfti að breyta þessum l. Það er einmitt það, sem ég spáði, og ég er sannfærður um, að eigi að fara að lifa eftir þessum lögum, þá verður að breyta orðalaginu á þeim, og mér finnst lítil ástæða til að setja lög, sem vitanlegt er, að strax þarf að breyta. Annars er það ekki rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að mínar aths. hefðu ekki snert aðalatriði málsins. Þvert á móti, þær gerðu það mjög, því að þegar setja á heildarlöggjöf um bókhald ríkisins, má ekki sleppa öðrum aðalhlutaðeiganda bókhaldsins, sem er ríkisféhirðir. Það er auðvitað satt, að hann hefir erindisbréf, sem hefir verið sett af umboðsstj., en það hefði á nákvæmlega sama hátt mátt setja erindisbréf fyrir bókarann. Þetta sýnir, að þessi l. eru ekki nauðsynleg og hægt að gera það, sem frv. fer fram á, af framkvæmdavaldinu. En eigi að fara að setja l. um þetta, þá er meiningarlaust að sleppa úr þeim öllu því, er snertir bókhald ríkisféhirðis, því að á hans athöfnum byggist ríkisreikningurinn að mjög miklu leyti. Hann greiðir allt út, eins og kunnugt er, og frá honum koma fyrstu heimildirnar. Svo skiptir bókhaldarinn því niður á hina ýmsu liði. Þá nefndi ég kostnaðarhlið þessa máls. Ég er sannfærður um, að þetta fyrirkomulag verður miklu kostnaðarsamara en það, sem nú er. Þetta er í mínum augum ekkert aðalatriði, því að ég er auðvitað meðmæltur góðri bókfærslu En þegar á að fara að setja l. eins og þessi, þá á að leita til kunnugra manna og fara að þeirra ráðum. Sá maður, er býr til svona frv., þarf að hafa þekkingu á fleiru en bókfærsluatriðunum einum. Ég verð að segja, að ég lít svo á, að núv. ríkisbókhaldi - jafnvel eftir hina nýju breyt. - sé í ýmsu áfátt, og ég held, að ekki liði á löngu áður en þörf sé á að breyta því enn til talsverðra muna. Hæstv. ráðh. sagðist vilja skilja 4. gr. þannig, að miða ætti ríkisreikninginn við áramót, og að þetta ákvæði sýndi aðeins, að reikningsárið væri almanaksárið. Það er nú afskammtað reikningsár með fjárl., svo að á því getur enginn vafi leikið, en þegar svo stendur í upphafi 4. gr., að bækur ríkisbókara skuli þannig færðar, að samkv. þeim verði saminn í lok reikningsársins ríkisreikningur Íslands, þá virðist það eiga að sýna, að það eigi að gerast strax í reikningsárslok. Og þó getur það ekki verið meiningin, því að það er ómögulegt. Sýnir þetta m. a., hve illa þetta frv. er undirbúið. Það er ekki hægt að heimta það, að reikningurinn sé til fyrr en í fyrsta lagi í lok maímán. Mætti helzt ekki setja markið fyrr en á að gizka 1. sept. En það, sem ég hafði sérstaklega út á að setja, var hið frámunalega klaufalega orðalag 8. sbr. 13. gr., þar sem komizt er svo að orði, að yfirskoðunarmenn Alþ. skuli gæta þess, að engin útgjöld séu innt af hendi án lagaheimildar. Eftir alm. málvenju getur þetta ekki þýtt annað en að það eigi að athuga fyrirfram, hvort þessar greiðslur styðjist við lagaheimildir, og er þetta öfugt orðalag við 39. gr.stjskr. Þar stendur, að yfirskoðunarmenn eigi að endurskoða reikninga um tekjur og gjöld ríkissjóðs, hvort tekjur séu þar allar taldar og hvort nokkuð hafi verið greitt úr ríkissjóði án heimildar. En ef fara á eftir orðalagi þessarar gr. frv., getur það ekki öðruvísi skilizt en að yfirskoðunarmenn Alþ. eigi fyrirfram að athuga um greiðslur, hvort þær styðjist við l. Ég veit vel, að það getur ekki komið til mála að framkvæma þetta á þann hátt, sem orðin segja til. Það væri sama sem að gera yfirskoðunarmennina að yfirráðherrum. En því þá að mæla svo fyrir í l., að svona skuli þessu hagað? Hvers vegna á að segja við yfirskoðunarmennina, að þeir eigi að sjá um, að engin útgjöld skuli innt af hendi án lagaheimildar fyrst sá er ekki tilgangurinn? Það er eflaust svo, að það er sama þótt bent sé á svona vitleysur, þá verður frv. látið ganga fram engu að síður. En ég vil bara ekki láta líta svo út, að ég hafi ekki tekið eftir annari eins lokleysu og þetta er. Þá er önnur kórvilla, sem ég talaði um, en hæstv. ráðh. minntist ekki á, og hún er sú, að yfirskoðunarmönnum er heimilað að fela fjmrn. þann hl.yfirskoðunarstarfsins, sem um ræðir í 1. tölul. og niðurlagi 3. tölul. 8. gr. þessa frv. Þessi gr. sýnir það alveg bert, að það er rauði þráðurinn í frv., að það séu yfirskoðunarmennirnir, sem eigi að annast endurskoðun landsreikninganna, bæði tölul. og allra annara, en geti falið fjmrn. að framkvæma nokkuð af því starfi. Til hvers er þá allur þessi her af endurskoðendum í stjórnarráðinu, ef þetta á allt að vera á valdi yfirskoðunarmanna landsreikninganna? - Annað eins og þetta nær ekki nokkurri átt. Svo er það auðvitað óviðkunnanlegt, sem stendur í 13. gr., að yfirskoðunarmenn geti lagt fyrir fjmrn. að rannsaka nánar hvert það atriði, sem þeim sýnist. Ég hefi alltaf skoðað starf yfirskoðunarmannanna þannig, að þeir geti beðið um upplýsingar, en að þeir geti lagt fyrir stj. að gera þetta eða hitt, það hefir mér aldrei dottið í hug. En hver einstakur þeirra getur heimtað þær upplýsingar, sem hann vill. Það er réttur, sem er tryggður í 39. gr.stjskr. Eftir þessu frv. getur yfirskoðunarmaður LR. heimtað allt, sem honum sýnist, hversu ósanngjarnt sem það er. Yfirleitt er frv. byggt á algerðum misskilningi á starfsskiptingu milli framkvæmdavaldsins og yfirskoðunarmanna Alþ. Mér þótti vænt um það, sem hæstv. ráðh. sagði um ákvæði um stundarsakir, því að ef fara hefði átt eftir því, sem gr. segir til, þ. e. a. s. eins og unnt er, þá hefði þurft að semja tvo landsreikninga fyrir árið 1930. Það er auðvitað unnt að búa til tvo reikninga. Það hlýtur hæstv. ráðh. að viðurkenna. En ég læt mér nægja yfirlýsingu hans um það, að það verði svipað form á reikningnum eins og á fjárl. fyrir árið 1930. Og skal ég þá ekki gera þetta að neinu ágreiningsatriði. En einmitt þetta, að það sýnir sig, þegar á að fara að búa til reikninginn, að ekki er hægt að fara að eins og frv. gerir ráð fyrir, það sýnir bezt, að sá, sem bjó til frv., hefir ekki verið eins heima í þessu eins og þurfti til þess að geta búið til frv. um þetta efni. Það er auðvitað ekki meining mín að halda því fram, að orðum frv. verði fylgt í framkvæmdinni; þessi lög verða að mestu dauður bókstafur, en það er leiðinlegt að setja ný l., sem að sumu leyti eftir orðalagi sínu ríða í bága við stjórnarskrána eins og ákvæði 8. sbr. 13. gr. gerir, og sumpart byggist á misskilningi á starfsskiptingu yfirskoðunarmanna og framkvæmdavaldsins.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég sagði að vísu, að vel gæti komið fyrir, að jafnvel á næsta þingi þyrfti að breyta einhverju í þessum 1. En ég benti á það aftur, að það, sem ég byggist við, að helzt mundi þurfa að breyta, væru aðeins smáatriði. Ég endurtek það, sem ég sagði áður, að aths. hv.þm. hafa aðallega snúizt um smámuni og einkum um orðalagið á tveim stöðum í frv., sem ég skal fúslega viðurkenna, að er óheppilegt. Væri ekki komið fram á síðasta dag þingsins, þá myndi ég óska þess með hv.þm., að gerð væri breyt. á þessu orðalagi. En af því að nú er komið að þinglausnum, verður nú við svo búið að standa. Vegna þess, að á báðum þeim stöðum, er hv.þm. minntist á, er svo bersýnilegt, hvernig framkvæmdin hlýtur að verða, þá getur þetta orðalag ekki villt menn nema við yfirlestur. Þegar það er aðalatriðið, að orðalagið sé ekki sem nákvæmast á tveim eða þrem stöðum, þá verður ekki annað sagt en að málið sé í heild vel undirbúið. Um misskilning á starfsskiptum yfirskoðunarmanna og framkvæmdavaldsins er það að segja, að ég hygg, að það sé svo í löggjöf annara þjóða um þessi efni, að endurskoðendur ríkisreikninganna séu taldir aðalmenn endurskoðunarinnar, rétt eins og hér er gert. Aftur á móti sé þeim sleppt við allt hið mikla verk, sem felst í færslum og athugun á öllum frumheimildum, og þurfi ekki að taka nema „stikpröver“, þegar þeim býður svo við að horfa. A. m. k. getur þetta ekki valdið neinum örðugleikum, þegar þeim er svo falið í einni gr.l. að láta aðra vinna þetta aðalverk, sem vitanlega kemur ekki til mála að leggja á þá sjálfa. Um undirbúning þessa máls að öðru leyti vil ég segja það, að aðalmaðurinn um undirbúning þess er óvenjulega vel gefinn maður og vel að sér um þessa hluti, enda hefir hann á ýmsan hátt unnið frábærlega vel að þeim vandasömu og margháttuðu breyt., sem hér er um að ræða. Þetta kemur bezt í ljós í því, að öll aðalatriði í verki hans standa aths.laust. Þeim manni, sem að þessu hefir unnið, treysti ég í bezta lagi þeirra manna, sem ég þekki til slíkra hluta.

Magnús Guðmundsson Ég skal ekki tefja hv. d. lengi, en hæstv. ráðh. viðurkenndi, að aths. minar væru réttar, en sagði, að það væru smáatriði og aðeins breyt. á orðalagi. En orðin eru til að láta í ljós, hvaða hugsanir felast á bak við þau, svo breyt. á orðalagi eru í sjálfu sér ekkert smáatriði, eða þurfa ekki að vera það. En eins og hann sagði, er það það, sem bjargar, að með frv. getur ekki verið meint það, sem í því stendur. M. ö. o., það á að bjarga þessu frv., að það er svo vitlaust, að það er ekki hægt að fara eftir því. Og þegar hæstv. ráðh. segir, að frv. sé ónákvæmt að orðalagi, þá þýðir það það, að það er svo vitlaust, að það verður aldrei farið eftir því. Að því er stöðu yfirskoðunarmanna annarsstaðar snertir, þá er hún mjög ólík því, sem hér gerist, eftir því, sem ég þekki til. Þar eiga þeir daglega að líta á greiðslur, hvort þær eru réttar, en hér endurskoða yfirskoðunarmenn reikninginn eftir að hann er gerður. Mér dettur ekki í hug að álasa þeim manni, sem undirbjó þetta mál. Ég sé á tveim meginatriðum í frv., að virkilega er maðurinn - þó hæstv. ráðh. segi það gagnstæða - ekki inni í því efni, sem hann átti að búa til löggjöf um, þó hann sé bókhaldsfróður. Hæstv. ráðh. hefir viðurkennt, að það orðalag, að yfirskoðunarmönnum sé heimilt að fela fjmrn. sumt af endurskoðuninni, sé ekki annað en vitleysa, og ennfremur, að hitt sé vitleysa, að yfirskoðunarmenn eigi að líta eftir því fyrirfram, að greiðslur styðjist við lög. Þetta eru vissulega tvö meginatriði.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég vil endurtaka það, að þó ég hafi viðurkennt, að orðalagið á 2–3 stöðum sé tvírætt, þá verði þau ákvæði frv. ótvíræð öllum kunnugum. Og þegar þessar umr. eru komnar í þingtíðindin, þarf ekki að óttast neinn misskilning.

Magnús Guðmundsson Mér þótti gott að heyra síðustu orð hæstv. ráðh. Þau sýna mér, að þessar umr. hafa ekki orðið til einskis, ef þeirra var þörf til að skýra, hvað átt er við með frv. Og ég óska þessum hæstv. ráðh. til hamingju með þetta fyrsta frv., sem hann fær samþ. sem lög í sinni starfsgrein, þó að hann hafi fengið það að erfð. Ég óska, að þau frv., sem hann fær samþ. hér eftir, verði betur undirbúin en þetta frv. er, enda er ég viss um, að hann hefði búið það betur undir, ef hann hefði gert það sjálfur. Og það mun hann sjá síðar.

Jakob Möller Í gildandi fjárl. er stj. heimilað að greiða þá dýrtíðaruppbót, sem felst í þessari þáltill., með því að laun embættismanna eru í fjárl. áætluð með 40% dýrtíðaruppbót. Stj. hefir því heimild til að greiða þessa uppbót, og er till. því óþörf. Hinsvegar þarf stj. heimildar með til þess að láta þetta vera. Þessi þáltill. er því hvatning til stj. um að greiða ekki dýrtíðaruppbótina. Mun ég því greiða atkv. móti henni.

Jakob Möller Ég hefi engan heyrt halda því fram, hvorki þm. né ráðh., að fjárl. beri að skoða svo, að stj. sé ekki heimilt að greiða þær greiðslur fjárl., sem veittar eru til gjalda. Fæ ég ekki skilið, á hverju hæstv. fjmrh. byggir það, að stj. sé ekki heimilt að greiða þessar upphæðir. Hinsvegar er ekki hægt að halda því fram, að stj. sé þetta skylt, enda er í þáltill. ekki farið fram á annað en heimild, sem áður er til í fjárl. Það skiptir ekki máli, þó að sérstök lög ákveði vissa upphæð, því að með fjárlagaákvæði er hægt að hækka upphæðina án þess að breyta lögunum. Um þetta verður ekki deilt. Er ekki vafi á því, að þessi heimild er óþörf, og till. er líka óþörf, ef stj. vill ekki gera þetta, því að hún felur aðeins í sér heimild, og stj. er ekki skyldug til þess að heldur. Geri ég ráð fyrir, að einstakir menn, sem hafa ákveðna upphæð með dýrtíðaruppbót í fjárl., fengju sér hana dæmda, ef til kæmi, en ég er ekki viss um, að þeir embættismenn, sem teknir eru í flokkum inn í fjárl., fengju sér dæmda upphæðina að fullu. En málið hefir nú breytzt á þá leið, að stj. leitar heimildar til þess að láta vera að greiða þessar upphæðir.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. 2. landsk. hélt því fram, að stj. sé skylt að greiða einstökum mönnum 40% verðstuðulsuppbót, ef þeir eru sérstaklega taldir í fjárl., en lét hinsvegar í veðri vaka, að þeir mundu samt verða útundan. Vil ég því hér með lýsa yfir því, að stj. hefir sömu reglu um þessa menn og þá, sem fá laun sín greidd samkv. almennum launalögum. Hafa þeir engin meiri réttindi en aðrir starfsmenn ríkisins. Það er ýmist, að stofnlaun og uppbót er ekki sundurliðað, eða þá að uppbótin er færð sér, en sama verður að gilda í báðum tilfellum. Þegar sama uppbót er reiknuð fyrir alla, þá er ætlazt til, að breytingin nái til allra, ef nokkru er breytt. Vil ég benda hv.þm. og eins hv. 1. þm. Reykv. á, að stj., sem er skylt samkv. fyrirmælum annara laga að greiða meira, þegar svo ber undir, hefir líka skyldu til að greiða minna, þegar þau hin sömu lög mæla svo fyrir. Skýrust fyrirmæli um þetta eru í núv. fjárl. 18. gr. II. Dýrtíðaruppbótin við allar styrkveitingarnar a–i skal þar greiðast eftir ákveðnum launareglum. Er ekki hægt að reikna fyrirfram með þeirri uppbót, sem verður, því að hana veit enginn, þegar fjárl. eru áætluð. Það er bundið af öðrum reglum í öðrum lögum, hver hin raunverulega dýrtíðaruppbót verður.

Jón Þorláksson Ég vil leiða athygli hæstv. fjmrh. að því, að ef hann lítur svo á, að stj. sé að því er snertir greiðslu þessa algerlega bundin við ákvæði launalaganna, þá er ekki hægt að breyta því með þáltill., og er því þýðingarlaust að samþ.till. þessa. En ég held, að skilningur hæstv. ráðh. sé nokkuð einstrengingslegur, því að það skiptir ekki litlu máli, ef meira er veitt í fjárl. en önnur lög mæla fyrir. Get ég bent á dæmi um það, að meira hafi verið greitt en launalög ákveða án þess að lögunum hafi verið breytt. Þess vegna verð ég að líta svo á, að hæstv. stj. hafi í fjárveit. fjárl. 1932 haft heimild til að greiða dýrtíðaruppbót eins og greidd hefir verið það sem af er þessu ári. Mun það því ekki verða átalið, þó að stj. haldi þeirri reglu til áramóta. En þessi þáltill. felur það í sér, að frá 30. sept. verði hvorki fylgt ákvæðum launal. né fjárl. Verður sumum starfsmönnum greitt eftir fjárl., en öðrum samkv. launal. Get ég ekki fellt mig við þetta. Vil ég, að til ársloka verði fylgt sömu reglu um greiðslu og það sem af er árinu. Mun ég því greiða atkv. á móti þáltill.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. 1. landsk. segir, að ef stj. sé bundin við ákvæði launal., þá verði því ekki breytt með þál. Þetta er rétt. En þó getur ný heimild komið til greina um viðbótargreiðslu, eins og í þál. felst. Ef það væri tilætlunin að lækka dýrtíðaruppbótina frá því, sem var í gildandi launaleigum, þá væri þessi aths. á rökum byggð, en þar sem um hækkun er að ræða, eða m. ö. o. viðbótarheimild, á aths. ekki við. Annars er það vel boðið af hv.þm. að ætla ekki að áfellast stj., þótt hún greiði til áramóta sömu uppbót og gert hefir verið það sem af er þessu ári. Ég hefi þegar lýst yfir því, að ég tel þennan skilning ótvíræðan. Liggur það í hlutarins eðli, að ef talað er um verðstuðulsuppbót, þá hlýtur einhver verðstuðull að vera til, en hann er hvergi annarsstaðar að finna en í ákvæðum launalaganna um dýrtíðaruppbót.

Magnús Guðmundsson Í þessari till. er stj. heimilað að greiða hærri dýrtíðaruppbót til 30. sept. þ. á. en launalög gera ráð fyrir. Þá er sagt, að þetta nái einnig til stofnana ríkissjóðs, er greiða dýrtíðaruppbót á launum eftir sömu reglum og ríkissjóður, og loks, að það taki jafnframt til þeirra, er dýrtíðaruppbót fá á eftirlaun eða styrkj samkv. 18. gr. fjárl. En í gærkvöldi var samþ. viðbótartill. um það, að ef einhver starfsmaður ríkisins hafi 2500 kr. árslaun eða minna, þá sé stj. heimilt að láta hann njóta uppbótaraukans til ársloka 1931. Eftir þessu orðalagi sýnist mér mjög efa samt, að þeir, sem fá styrk eða eftirlaun samkv. 18. gr. fjárl, falli undir þessa undantekningu. En þar eð þessir menn hafa e. t. v. helzt þörf þessa uppbótarauka, vil ég spyrja hæstv. fjmrh., hvort þeir muni fá hann til ársloka. Annars held ég, að þessi till. í heild sé þýðingarlítil, að öðru leyti en því, að hún losar stj. við ábyrgð af því að hafa greitt hærri dýrtíðaruppbót en launalög mæla fyrir.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Það er rétt hjá hv. 2. þm. Skagf., að till. sú, sem samþ. var í gær, er ekki ótvíræð um það, hvort eftirlaunamenn og aðrir 18.-greinarmenn komi inn undir ákvæðið. Til þess að það væri ótvírætt, hefði viðbótartill. átt að koma aftan við fyrsta málslið. Hv. þm. flytur skilaboð frá flm.till. um þann skilning, sem hann hafi lagt í þetta atriði. Vil ég því lýsa yfir því, í tilefni af fyrirspurn hv.þm., að þetta ákvæði mun verða framkvæmt samkv. þeim skilningi, sem hann lýsti, ef ekki verður hreyft mótmælum af hálfu þeirra manna, sem greiddu brtt.atkv.

Jón Auðunn Jónsson Ég sé ekki, hvernig hæstv. fjmrh. ætlar að láta sér skilaboð frá flm. einhverrar till. nægja um skilning þann, er leggja beri í hana. Þeir, sem fylgt hafa till., hafa e. t. v. lagt annan skilning í hana. Annars virðist mér till. heldur lítils virði. Verði hún ekki samþ., þá útilokar það samt ekki, að stj. greiði áfram þennan uppbótarauka. Ég held ekki, að skilningur hæstv. fjmrh. geti staðizt um þá menn, sem hafa ákveðin laun í fjárl. Hér stendur t. d.: Til Bjarna Sæmundssonar, föst laun með dýrtíðaruppbót, 6800 kr. - Hér stendur ekkert um það, hver dýrtíðaruppbótin er, en honum eru áætluð þessi laun með dýrtíðaruppbót, hvort sem hún er 40%, 50% eða 10%. Nái till. samþykki, þá hefir stj. ekki leyfi til að borga þeim mönnum fulla dýrtíðaruppbót, sem hafa meiri árslaun en 2500 kr.

Magnús Jónsson Það hefir verið bent á, að ekki er laust við, að till. þessi sé hálfgerð hrákasmíð, og verði hún samþ. óbreytt, verður að drepa í mörg göt og rifur á henni. Eins og t. d. það, að ákvæði síðustu málsgr. á eingöngu við embættis- og starfsmenn ríkisins, en nær ekki til annara aðilja, sem annars er hér heimild til að greiða hækkaða dýrtíðaruppbót. Þetta skiptir náttúrlega ekki miklu máli í sjálfu sér, þar sem um einn mánuð er að ræða. En mér skilst þó geta legið í þessu nokkur hætta, að því leyti, að telji stjórnin till. nauðsynlega, þá verður hún að afturkalla þessa greiðslu hjá þeim, sem ekki falla undir neinn af þeim liðum, sem hér eru taldir upp. Ég fyrir mitt leyti er alveg samdóma þeim, sem álíta, að stjórnin hafi heimild í fjárlögum til að greiða þá uppbót, sem þar er ákveðin. En hitt er annað mál, að ef þingið lætur sérstaklega skilning sinn í ljós um það, þá mundi stj. telja sig talsvert bundna þeim skilningi. En nú eru menn á fjárlögum, sem heyra ekki undir neitt af þessu, sem hér er talið. Ég rek mig í fljótu bragði á tvo, dr. Bjarna Sæmundsson og Einar Jónsson listamann. Hæstv. fjmrh. hefir lýst yfir því, að hann skilji, að verðstuðullinn sé sá, sem dýrtíðaruppbót embættismanna er reiknuð eftir. Og eftir hans skilningi á því, að stj. hafi þurft heimild til að greiða þessa hækkuðu dýrtíðaruppbót, þá skilst mér, að afturköllun verði að fara fram gagnvart þeim mönnum, sem ekki heyra undir neinn liðinn, sem taldir eru í þáltill. Ég býst alls ekki við, að þetta hafi verið meiningin, en vildi spyrja hæstv. ráðh. að því, hvort þetta mundi vera gert. Því að ég er hræddur um, að hér sé eitt gatið enn á till., sem þurfi að fella upp í með yfirlýsingu frá hæstv. ráðherra.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. þm.N.-Ísf. hefir látið þess getið, að það eigi ekki að nægja fyrir stjórnina að fara eftir yfirlýstum skilningi flutningsmanna eða annara þm.

Eftir á, eftir að búið er að samþ.till.

. Já, eftir að búið er að samþ.till. En það var einmitt vegna þessa, að búið var að samþ.till., sem ég hafði þann varnagla, að ég mundi leggja þennan skilning í brtt., nema því væri mótmælt af þeim, sem greiddu till.atkv. Og ef einhver vill hafa sig til að mótmæla þeim skilningi, einhverjir af þeim, sem hafa fylgt þessari viðbót, þá finn ég mér skylt að taka tillit til mótmælanna. En ef engin slík mótmæli koma hér fram, þá tel ég vitalaust að hafa þann skilning, sem flm. mun hafa lagt í þetta ákvæði. En það er mér ljóst, að þetta er nokkuð hæpið, og því vil ég vara menn við, þá sem kynnu að vilja mótmæla slíkri framkvæmd á till. Um laun dr. Bjarna Sæmundssonar og Einars Jónssonar virðist mér ótvírætt, að þeir komi undir þessa till. eins og aðrir, sem nefndir eru í sambandi við þessa verðstuðulsuppbót. Og það er auðreiknað, hvað hún er áætluð, 40% af upphæðinni, þótt ekki sé sundurliðað í fjárlögum. Ég mun því svara fyrirspurn hv. 4. þm. Reykv. þannig, að framkvæmd á till. nái til þessara tveggja manna, nema mér verði sýnt fram á með skýrum rökum, að líkur verði til, að stj. mundi tapa máli, ef þeir sæktu rétt sinn fyrir dómstólunum. Hv. 1. þm. Reykv. hafði ekki margt að athuga um það, sem ég sagði um „clausulu“ 18. gr. um dýrtíðaruppbót eftir reglu launalaganna, annað en það, að ef maður leggur áherzlu á þessa „clausulu“, þá hefði stj. undanfarið verið heimildarlaus um að láta 40% uppbót ná til þessarar greinar. Það er að vísu rétt, að stj. mun ekki hafa haft heimild eða formlega fyrirskipun frá þinginu. En þetta hefir jafnan verið látið óátalið, og í því er fólgið sakleysi fyrrv. stj. í þessu efni. Það er vitanlegt, að ef þessi till. verður samþ., þá er hún síðasti þingvilji, sem verður að fara eftir á þann hátt, sem ekki kemur í bága við gildandi launalög og reglu um útreikning dýrtíðaruppbótar.

Jón Baldvinsson Mér finnst standa öðruvísi á með þá menn, sem hafa fengið tiltekinn styrk með verðstuðulsuppbót, sem færður er út í dálk í fjárl., heldur en embættis- og starfsmennina, og mér finnst þeir eiga skilyrðislausan rétt til að fá þetta greitt. Ég held þeir hlytu að vinna mál út af þessu, jafnvel þó að ég játi, að það er ekki greið aðstaða fyrir menn að sækja launagreiðslu til fjárveitingavaldsins með málaferlum. Og sennilegt er, að sumir yrðu kúgaðir til að falla frá rétti sínum, þó að þeir ættu hann. En ég tel alveg rangt af hæstv. stj. að ganga á móti þeim ákvæðum fjárl., þar sem slíkir styrkir eru veittir. Nú orðið felur þessi þáltill. mestmegnis í sér heimild fyrir stj. eða kvittun fyrir að greiða dýrtíðaruppbót hærri en í fyrra, í stað þess, að upphaflega var till. frá stj. í vetur og aftur á sumarþinginu um það, að heimila henni að greiða þetta allt árið 1931. Till. er því orðin í tvennu lagi. Vildi ég mælast til þess við forseta, ef hann sæi sér fært, að bera upp þrjár fyrstu málsgr. saman, sem eru að mestu leyti kvittun fyrir það, sem búið er að greiða, - og í öðru lagi síðustu málsgr., sem er um frekari heimild en stj. þykist hafa til áramóta. Það, sem liggur til grundvallar fyrir þessari breyt., hefir ekki enn verið minnzt á, en það er, um hvaða fjárhæð fyrir ríkissjóðinn er að ræða. Þegar þetta var reiknað út í fyrra, var gert ráð fyrir, að útgjaldaaukinn af aukinni dýrtíðaruppbót mundi nema samtals kringum 220 þús. króna. Nú er búið að greiða ¾ af þessari upphæð, eða liðlega 150 þús. kr. Ef litið er annarsvegar á þá fjárhæð, sem eftir er, og hinsvegar á það, hve þetta gengur nærri ýmsum starfsmönnum landsins, þá efast ég ekki um, að ríkissjóður á heldur að greiða þetta fé til starfsmanna landsins heldur en skapa þá óánægju, sem óhjákvæmilega verður út af því að kippa að sér hendi um þetta. Í fyrsta lagi af því, að stj. byrjaði 1. janúar að greiða þetta; í öðru lagi af því, að stj. bar fram till. á vetrarþinginu um þessa greiðslu áfram; í þriðja lagi af því, að það er enn áréttað af stjórninni á sumarþingi. Af öllu þessu hafa starfsmenn fengið fulla ástæðu til að gera sér vonir um greiðslu til áramóta. Ég býst við, að sú upphæð, sem um er að ræða að spara ríkissjóði, sé ekki meiri en 20–30 þús., þegar allt kemur til alls. Þá ímynda ég mér, að það borgaði sig betur fyrir ríkið að greiða þetta en að fá alla óánægjuna, sem hlýtur að koma, og það með réttu.

Jón Þorláksson Hæstv. fjmrh. hafði í ræðu sinni, sem ég svaraði, lýst þeirri skoðun, að ef 1. mæla svo fyrir, að greitt skuli hærra en fjárveiting fer í fjárl., þá sé skylt að fylgja 1. og greiða meira en veitt er. En ef l. mæla svo fyrir, að lægra skuli greiða, þá skuli sömuleiðis fylgja 1. og greiða lægra. Ef þessi lagaskýring væri óyggjandi, þá hefir stj. náttúrlega ekki haft heimild til að greiða þessa auknu dýrtíðaruppbót frá síðustu áramótum, og þá gæti hún í sjálfu sér heldur ekki fengið neina slíka heimild með þáltill. En ég bauðst til að benda hæstv. ráðh. á dæmi þess, að frá þessu er vikið ár frá ári, þannig að í fjárl. eru veittar stærri upphæðir en 1. mæla fyrir; veittar í tilteknu skyni og greiddar út athugasemdalaust samkv. fjárveitingu. Hæstv. ráðh. svaraði þessu ekki neinu, og ég held það sé líka rétt að láta þetta standa og líta svo á, að fjárveitingavaldið sé ekki bundið að hámarkinu til við þær upphæðir, sem ákveðnar kunna að vera í lögum, eða m. ö. o., að lagaákvæði bindi ekki hendur fjárveitingavaldsins um fjárveitingar. En mér þætti réttara. ef hæstv. ráðh. ætlar að fara að framkvæma þessa lögskýringu sína og draga af fjárveitingum í fjárl. til dr. Bjarna Sæmundssonar og Einars Jónssonar, að hann gerði það þá líka að því er snertir aðra liði fjárlaga, þá sem lögákveðnir eru, en hærri upphæð veitt í fjárl.; og færi vel á því að láta þetta sérstaklega gilda um þá liði, sem varða hæstv. stjórn sjálfa.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Þessi síðustu ummæli hv. 1. landsk. vissi ég ekki glöggt, hvernig bar að skilja. Því að ég veit ekki, hvaða ástæða er til að draga það í efa, að þessi till. verði eins framkvæmd gagnvart stj. eins og öðrum. En um ýmsa aðra hluti, sem hv. 1. landsk. telur óþarfa eða of háa, þá kemur það ekki þessari till. við. Hv. 1. landsk. sagði, að til séu fordæmi um það, að greiddar séu hærri fjárhæðir heldur en lög mæla fyrir um. Ég býst við, að hann eigi við meðgjöf með sjúklingum á Kleppi eða eitthvað þess háttar. En í rauninni er það ekki nein fyrirmynd, að þar hafa verið látin haldast úrelt ákvæði, sem allir eru sammála um að víkja frá. Það hefir aðeins farizt fyrir að breyta þessum lagafyrirmælum.

Ráðherrann má líta miklu nær

. Ég tek þetta dæmi, af því að það hefir verið til þess vitnað. Þá sagði hv.þm., að ef minn skilningur á launalögunum og áætlunarupphæð fjárlaganna væri réttur, þá hefði stj. heimildarlaust greitt 40% þetta ár. Það er rétt, að stj. hefir ekki haft formlega heimild. En sé nú gefin heimild um það, þá nægir hún fyllilega. En að stj. hefir gert þetta í heimildarleysi, liggur í því, að sú venja var að myndast að láta uppbótina vera 40% og hverfa algerlega frá ákvæðum launalaganna. Stj. mun hafa þótt réttast að bíða eftir ákvörðun þings, sem kom saman rétt eftir áramótin. Og ég geri ráð fyrir, að það sama verði nú uppi á teningnum, að þeim reglum, sem nú eru settar annaðhvort í lögum eða þál. um dýrtíðaruppbót, þeim verði því fylgt þangað til næsta þing setur aðalregluna, þó að segja megi, að stj. sé heimildarlaus í þessu efni frá 1. janúar næsta árs þar til þing kemur saman. Ég vil mælast til þess, að hv.þm., sem hér tala, viðurkenni það, að ég er ekki að ræna þá Bjarna Sæmundsson og Einar Jónsson neinum fjárhæðum, sem þeim ber með réttu. En þeir verða vitanlega að lúta ákvæðum þessarar till., ef samþ. verður, eins og aðrir. Ég sem þm. vildi svo gjarnan láta þessa menn hafa einhverja aura umfram aðra, ef heimild væri til þess og fjárhagur leyfði, ef til vill upp á væntanlega fyrirgefningu Alþingis. Þessir tveir menn eru vel kynntir, og það vilja allir þeim það bezta. Hv. 2. landsk. sagði, að stj. ætti auðveldan aðgang að svona vesalingum, sem stæðu í fjárlögum, og gæti kúgað þá til að falla frá sínum kröfum. Virtist svo sem hv.þm. væri eitthvað vanur slíkri aðferð. Ég hygg, að hv.þm. hafi enga ástæðu til að bera mér á brýn, að ég mundi reyna að kúga þessa menn til að falla frá kröfum, með því að hóta þeim að taka þá ekki í fjárlög næsta árs, ef þeir láti ekki af sínum rétti. Og hv.þm. getur verið alveg rólegur fyrir slíku. Það virðist næstum eins og þörfin að finna að hjá stj. hafi verið þarna ríkari en umhyggja fyrir þessum mönnum, sem eru í engri hættu. Og hv.þm. má vita, að til eru þau málaferli, sem háð eru með samkomulagi beggja aðilja, þegar þeim kemur ekki saman um skilning á einhverju. Og slíkt má heyja án þess að það sé háð eins og „pólitísk“ barátta flokkanna hér á Alþingi.

Halldór Steinsson Því hefir verið haldið hér fram af nokkrum, að heimild sú, sem í till. felst, væri ekki einasta óþörf, heldur þýðingarlaus, vegna þess að í fjárl. er dýrtíðaruppbótin áætluð 40%, og þá væri ekki einasta nægileg heimild fyrir stj. að greiða launin með 40% uppbót, heldur jafnvel skylda að gera það, þrátt fyrir heimild í þáltill. til þess að gera það ekki fyllilega nema til septemberloka. Út af þessu vil ég leyfa mér að henda á það, að ef þessi skilningur er réttur, þá hafa þál. þær, sem samþ. hafa verið um hækkun dýrtíðaruppbótar fyrir tvö undanfarin ár, verið fullkomlega óþarfar. Ennfremur vil ég benda á það, að ef þörf er fyrir þessa þáltill., þá þarf ekki einungis heimild til ársloka 1931, heldur einnig fyrir árið 1932, með því að nú er búið að samþ. fjárlög fyrir þessi ár, og í þeim er dýrtíðaruppbótin áætluð 40%. Af þessum ástæðum virðast mér þessar skoðanir, sem hér koma fram, með engu móti geta staðizt. Þá hefir í öðru lagi komið fram nokkur skoðanamunur um það, hvernig bæri að skilja og þá framkvæma vatill., sem samþ. var í Nd. í gær, sem sé síðasta málslið þessarar till. Mér hefir skilizt svo sem hæstv. fjmrh. mundi álíta, að stj. væri heimilt að láta heimildina í síðustu málsgr. ná til allra þeirra, sem eru í 18. gr. fjárl. En nú vil ég benda á, að í þessari málsgr. er þetta aðeins bundið við embættismenn eða starfsmenn ríkisins. Þegar litið er á, hverskonar menn eru í 18. gr., þá fæ ég ekki skilið, að þeir með nokkru móti geti talizt embættis- eða starfsmenn ríkisins. Og því get ég ekki álitið, að í þessari vatill. felist nein heimild um uppbót á 18. gr. hærri en hin lögákveðna dýrtíðaruppbót launalaganna.

Einar Arnórsson Ég skal ekki að þessu sinni blanda mér inn í deilur um það, hvernig beri að skilja einstaka liði fjárl.; við ræddum um það í Nd. í gærkvöldi. En það er eitt, sem ég vildi benda hv. þingheimi á. Þegar fjárlfrv. fyrir 1931 var gert, þá sagði stj. sem svo í aths. við það, að dýrtíðarupphót á laun sé áætluð 40%, og má sjá það í þingtíðindum 1930, A. bls. 42. Nú er það alkunna, að 1929 var dýrtíðaruppbótin ekki orðin 40%, ef reiknað var nákvæmlega eftir launalögunum. Og það var ekki nokkur ástæða til að ætla, að í árslok 1929 eða í upphafi árs 1930 mundi verð á þeim vörum hækka, sem dýrtíðaruppbót er reiknuð eftir. Ef sú hefði verið tilætlun þings og stj. 1930 að fara eftir launalögunum, hefði ekki verið nein ástæða til þess, og ekkert vit heldur, vil ég segja, að áætla dýrtíðaruppbótina 40%, þar sem hún var þá 34–36%. Hefði þá verið skynsamlegra að áætla uppbótina eftir þeirri hundraðstölu, enda mundi svo vafalaust hafa verið gert, ef ekki hefði verið tilætlun þings og stjórnar að greiða 40% í uppbót á embættis- og starfsmannalaunin. Með þessu virðist mér og sem embættis- og starfsmönnum hins opinbera hafi verið veitt von um sömu uppbót fyrir árið 1931 og greidd hefir verið undanfarin ár, og vakið svo mikið traust hjá þessum mönnum að þessu leyti, að Alþingi geti ekki sóma síns vegna - hvernig svo sem dómstólarnir kynnu að líta á þetta mál - kippt að sér hendinni um þetta nú, þegar næstum 8 mánuðir eru liðnir af árinu 1931. A. m. k. mundi verða lífið svo á í viðskiptum milli einstaklinga, að slíkt væri ekki sæmileg meðferð. Atvinnurekandi, sem færi svo að gagnvart verkamanni sínum, mundi ekki talinn fara heiðarlega að. Hv. l.þm.N.-M. vildi halda því fram, að með samþykkt slíkra þáltill. á undanförnum þingum hefði stj verið heimilaðar þessar greiðslur, en mér virðist sem ekki þurfi að liggja meira í því en að stj. hafi viljað fá það fram svart á hvítu með samþykkt till., að þingið hefði ekkert að athuga við þessa ráðabreytni, þó að hún í sjálfu sér hefði fulla heimild til að greiða þetta eftir fjárl., enda geri ég ráð fyrir, að stj. hefði ekki þurft að óttast aðfinnslur eða að hún yrði látin sæta ábyrgð að þessu leyti, því að ég hefi aldrei heyrt andstæðinga stj. finna að þessu, hvorki í ræðu né riti.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Hv. 2. þm. Reykv. nefndi það dæmi, að talað væri í Alþt. fyrir árið 1930 um það, að dýrtíðaruppbótin væri „áætluð“ 40%, og sagði hann, að af því leiddi, að stj. hafi átt að greiða þetta, enda þótt dýrtíðaruppbótin hefði að réttu lagi ekki átt að vera nema 30%. Nú er þarna einmitt notað orðið „áætla“, og felst í því, að hér er um að ræða áætlunarupphæðir. Það kann að vera, að stj. hafi ætlað að fá heimild til að greiða hærri upphæð en fólst í 1., en þar sem hér er um áætlunarupphæðir að ræða, verður um þetta að fara eftir reglum launalaganna, ef ekki eru aðrar reglur settar um þetta efni. Sanna og þetta ýms ummæli frá undanförnum þingum. Í aths. við fjárlagafrv. fyrir árið 1926 segir svo (Alþt. 1925, bls. 36. A-deild): „ - hefir ekki þótt varlegt að áætla uppbótina fyrir 1926 lægri en 60%“ o. s. frv. Og í aths. stj. við fjárlagafrv. fyrir árið 1927 segir svo (Alþt. 1926, bls. 38, A-deild): „Dýrtíðaruppbót á launum er áætluð 60%, eins og í fjárl. 1926“ o. s. frv. Í nál.fjvn.Nd. um fjárlagafrv. fyrir árið 1927 segir og svo (Alþ. 1926, bls. 433, A-deild ): „Með uppbótarprósentu þeirri, sem gert er ráð fyrir í frv., 60% , verður dýrtíðaruppbótin ca. 935000 kr. Ef uppbótarprósentan er 50% eða 40%, verður dýrtíðaruppbótin ca. 780000 kr. og 625000 kr. - Á mörgum öðrum gjaldliðum myndi einnig sparast“. Svona mætti lengi lesa, en ég læt hér staðar numið. Er alveg ótvírætt, hvernig jafnan hefir verið litið á þetta mál - og mun ég ekki eyða fleiri orðum eða endurtekningum að því, þó aðrir haldi áfram að japla á því sama.

Forseti (EÁrna): Hv. 2. landsk. hefir afhent mér till. til rökst. dagskrár, svo hljóðandi: „Þar sem í fjárlögum ársins 1931 er reiknað með 40 M dýrtíðaruppbót á laun embættis- og starfsmanna ríkisins og þar með fengin yfirlýsing um vilja Alþingis um greiðslu dýrtíðaruppbótar á yfirstandandi ári, þykir ekki ástæða til sérstakrar ályktunar um málið, og tekur sameinað Alþingi því fyrir næsta mál á dagskrá“. Þessi rökst. dagskrá er þá einnig til umr.

Fjmrh. (Ásgeir Ásgeirsson) Ég teldi gott, ef þessar umr. gætu nú farið að hætta, og sé ég, að öruggasta ráðið til þess mundi verða, að ég segði ekkert í þessari ræðu minni, enda skal svo verða, eða því sem næst. - Ég vil aðeins bæta því við nú, að ef rétt væri, að áætlunarupphæðirnar gæfu stj. heimild til að greiða þær að fullu, mundi það hafa verið áhugamál margra þm. undanfarið að berjast fyrir því, að þessar áætlunarupphæðir yrðu hafðar sem lægstar, til þess að hindra stj. í að eyða umfram nauðsyn. En slíkra hreyfinga hefir aldrei orðið vart hér í þinginu, enda hefir alltaf verið gengið út frá því, að um þessar áætlunarupphæðir færi eftir ákvæðum launalaganna, ef ekki væri neitt um það tiltekið á annan hátt, eins og t. d. með þál.

Einar Arnórsson Ég skal játa það, að ég er ekki eins kunnugur hugarfari þm. á undanförnum þingum og hæstv. fjmrh., en ég minnist þess ekki, að mikill ágreiningur hafi orðið um afgreiðslu slíkrar till., fyrr en á þinginu í vetur.

Hún var fyrst samþ. með eins atkv. mun í Nd.

. Það hefir þá farið batnandi eftir það, og till. eflaust verið samþ. með tveggja atkv. mun eða meira árið eftir.

1) Með svofelldri grg.: Mér hefir skilizt á því, sem fram hefir komið, að stj. ætli ekki að greiða 40% dýrtíðaruppbót, það sem eftir er ársins, og sé því enga ástæðu til að gefa henni kvittun fyrir það, sem hún þegar hefir greitt, og segi því nei.

Flm. (Sveinbjörn Högnason) Þess gerist engin þörf að fjölyrða um innihald eða tilgang þessarar þáltill. Það er öllum hv.þdm. kunnugt, að flest þau frv. og till., sem borin hafa verið fram hér á þinginu um ráðstafanir gegn dýrtíð og atvinnuleysi, hefir dagað uppi vegna þess hve starfstími þingsins er stuttur, og einnig vegna þess, að málin hafa yfirleitt ekki verið svo vel undirbúin sem bezt verður á kosið. Hinsvegar hefir það komið greinilega í ljós, að allir hv. dm. skilja það, að einhverra ráðstafana er þörf í þessu efni. Bera ýms frv. ljósastan vott um það, og einnig margar till., sem fram komu við fjárlagafrv. Við flm. þessarar till. lítum svo á, að deildin geti tæpast skilið við þessi mál án þess að láta þá ósk í ljós, að þau verði athuguð og undirbúin til næsta þings, og að þá verði lagðar fram till. um, hvernig heppilegast sé að ráða fram úr þessum vandamálum. Það er tekið fram í till., hvað það sé, sem sérstaklega þurfi að athuga. Í fyrsta lagi eru það möguleikar til lækkaðrar húsaleigu. Öllum hv.þdm. er kunnugt, hve hin háa húsaleiga hvílir þungt á fólkinu, sérstaklega hér í Reykjavík, og hvernig hún hjálpar til þess að viðhalda dýrtíðinni í landinu. Það hefir komið hér fram frv., sem gengur í þá átt að lækka húsaleiguna, en það hefir dagað uppi. Ætti að rannsaka betur þær aðferðir, sem þar er bent á, og þá einnig aðrar leiðir í þessum efnum. Í öðru lagi er það óeðlilega hár verzlunarkostnaður innlendrar og erlendrar vöru. Það er vitanlegt, að hjá okkur er verzlunarkostnaðurinn mjög hár, og kemur það ljósast fram á slíkum tímum sem nú eru. Það er mikið millibil milli þess, sem framleiðandinn fær, og þess, sem varan er seld fyrir á markaðinum. Ég tek t. d., að mjólkurframleiðendur austanfjalls fá ¼ af því, sem varan er seld fyrir. Það má líka benda á, hvað framleiðendur fiskjarins fá fyrir hann og svo fyrir hvað hann er seldur til neytendanna hér í bænum. Hann kemur víðar fram, þessi óeðlilegi verzlunarkostnaður, og er því nauðsynlegt að taka hann til rannsóknar og reyna, hvort ekki er hægt að lækka hann, svo að það verði til þess að draga úr áhrifum dýrtíðarinnar í landinu. Um c-lið till. er það að segja, að þar er gert ráð fyrir, að athugaðar séu leiðir til þess að draga úr og vinna gegn hinu yfirvofandi atvinnuleysi. Það er búið að ræða svo mikið um þetta mál, að öllum hv.þdm. er kunnugt, að ástandið getur orðið allalvarlegt, ef ekki er eitthvað gert til þess að bæta úr því í náinni framtið. Okkur flm. finnst sjálfsagt, að þetta atriði fari til rannsóknar og athugað sé, hvað hægt er að gera til þess að afstýra vandræðum. Það er nokkurs virði, að hv. d. láti í ljós vilja sinn í þessum efnum, áður en hún lýkur störfum. Og það er ekki hægt að segja annað en þessum málum hafi verið veitt flaustursleg afgreiðsla á þinginu, ef þannig er hlaupið frá þeim, að enginn vilji og engin ákvörðun hafi komið fram.

Héðinn Valdimarsson Við jafnaðarmenn álítum þessa þáltill. þarflausa. Fyrst og fremst bar ríkisstj. sjálfsögð skylda til þess að sjá dýrtíðina í landinu fyrr en núna og gera ráðstafanir til þess að bæta úr henni. Auk þess er dýrtíðin núna minnkandi, en ekki vaxandi. Framsóknarmenn tala um yfirvofandi atvinnuleysi, eins og það sé ekkert atvinnuleysi í landinu nú. Allan síðastl. vetur og í vor og í sumar hefir verið atvinnuleysi í öllum kauptúnum landsins. Það er heldur ekki nýtt, að stj. beri skylda til þess að ráða bót á atvinnuleysinu. Hvaða hlutverki ætti ríkisstjórninni að vera skyldara að gegna en því að halda uppi atvinnu landsmanna? Á síðasta þingi komum við jafnaðarmenn fram með ýmsar till. út af þessu, en þá var þingið rofið án þess að ríkisstj. virtist kæra sig um afleiðingarnar af því þannig að fresta ákvörðun um þessi stórmál. Á þessu þingi bar stjórninni skylda til þess að koma fram með till. um að bæta úr atvinnuleysinu og minnka dýrtíðina. En það, sem frá henni hefir komið, er sama sem ekkert. Frá Alþýðuflokksmönnum hafa komið ýms frv. í þessa átt, en þau hafa öll verið svæfð í n., án þess að koma til 2. umr. Það er engin ástæða til þess að hafa þingið svo stutt, að ekki sé hægt að lúka þessum málum. Stj. og flokkur hennar lítur svo á, að þetta þing hljóti að standa yfir í stuttan tíma og ganga frá hálfunnum störfum. Framsókn hefir, eins og ég sagði áðan, sama sem ekkert gert í atvinnuleysismálinu, og þó haft næg tækifæri og völdin. Mér finnst þessi till. því ekki vera neitt annað en Pílatusarþvottur hjá Framsókn og nýliðum hennar, sem hræddir eru við kjósendur í landinu og sjálfs sín samvizku, en víst að engin alvara liggi á bak við.

Bergur Jónsson Ég er hissa á því, að hv. 3. þm. Reykv. skuli ekki geta gengið inn á að samþ. þessa till. Hann segir, að hún sé óþörf. Ég held, að það sé ekki til neins skaða, þó stj. sé falið að vinna að þessum málum. Og mér finnst, að jafnaðarmenn ættu sízt að kvarta undan því. Fyrir þessu þingi hafa legið mál, sem gengið hafa í þessa átt, en þau hafa ekki fengið afgreiðslu, og er ég fyrir mitt leyti óánægður með það. Það er búið að ákveða, að þinginu skuli slíta núna um helgina, og því ekki óviðeigandi, að þingið láti í ljós ósk um, að máli þessu verði gefinn meiri gaumur en verið hefir.

Flm. (Jón Baldvinsson) Ýmsir menn úr stéttarfélagi iðnaðarmanna hér í bæ hafa beðið mig að bera hér fram viðauka við lögin um verkamannabústaði, sem gerði þeim kleift að koma sér upp byggingarfélögum, er hefðu stuðning frá hinu opinbera. Ég hefi ekki séð mér fært að koma þessu í samband við breyt. á l. um verkamannabústaði, sem nú er orðið að lögum, enda myndi þurfa miklar breyt. og óvíst, að hægt væri að samrýma byggingarfélag verkamanna og byggingarfélag iðnaðarmanna. Myndi og sennilega vera hægt að krefja iðnaðarmenn um hærri framlög heldur en gert er í lögunum um verkamannabústaði. Væri það iðnaðarmönnum mikill stuðningur, ef hægt væri að tryggja þeim 1. veðréttar lán út á hús þau, sem byggingarfélag þeirra kæmi upp. Ætlazt er til þess, að stjórnin hefji undirbúning löggjafar um þetta efni í sambandi við stéttarfélög iðnaðarmanna í Rvík og annarsstaðar, þar er til næst. Stéttarfélög iðnaðarmanna eiga sér nú sum hver byggingarsjóð og eiga auk þess ef til vill aðgang að ýmsum sjóðum, sem kynnu að lána fé út á byggingar. En það, sem með þarf, er að skipuleggja, hvernig hægt sé að koma þessum byggingum upp með stuðningi hins opinbera á svipuðum grundvelli sem verkamannabústöðunum. Ég vænti þess, að hæstv. stj. taki þetta mál til athugunar og leiti samvinnu við stéttarfélög iðnaðarmanna. Vil ég þá sérstaklega benda á, að eitt félag hér í Reykjavík hefir hafið undirbúning í þessu máli með því að koma upp húsbyggingarsjóði og á aðgang að nokkru fé. Þetta er prentarafélagið. Ég býst við, að það standi svipað á um fleiri stéttarfélög, en þau vantar aðeins hvatningu og löggjöf um, hvernig þau eigi að haga sér til þess að hrinda byggingum af stað. Með þessari till. er skorað á stj. að hefja undirbúning að máli þessu. Væri æskilegt, að honum væri lokið fyrir næsta þing, þótt það sé ekki tekið fram, hvorki í till. sjálfri eða grg. Slík löggjöf yrði til þess að auka húsnæðið í kaupstöðum landsins, en það er víða tilfinnanlega lítið.

Magnús Jónsson Ég ætla aðeins að segja fáein orð út af einni þáltill., sem hefir legið hér fyrir þinginu. Það er þáltill. um háskólann, sem flutt er af hæstv. fjmrh., hv. 3. þm. Reykv. og mér. Þessi till. var, að nokkru leyti í ógáti, stíluð sem áskorun frá Alþingi, því að ég, sem skrifaði till., athugaði ekki, hvað skammt var eftir af þinginu. Annars hefði ég stílað hana sem ályktun frá Nd., enda er till. þessi ekki svo viðurhlutamikil, að nauðsyn beri til að samþ. hana í báðum deildum þingsins. En till. fór til Ed. og var vísað til menntmn. þeirrar deildar, og hefir form. n. nú tjáð mér, að ómögulegt sé, að till. geti orðið afgr. á þessu þingi. Þar sem það mál, er till. fjallar um, þolir enga bið, vildi ég beina þeirri spurningu til hæstv. stj., hvort hún sjái sér ekki fært að verða við þeim tilmælum, að till. verði afgr. til hennar sem ályktun frá Nd., eins og hún var samþ. hér í hv. deild.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Ég tel sjálfsagt að verða við þessum tilmælum hv. 4. þm. Reykv., en mér þætti gott, ef háskólaráðið vildi þá minna á þetta.

Bernharð Stefánsson Ég hefi leyft mér að flytja brtt. á þskj. 411 við þetta frv., þess efnis, að heimili og varnarþing síldareinkasölunnar skuli vera á Siglufirði, en ekki á Akureyri, eins og nú er. Bar ég fram samskonar till. á þinginu 1929, þegar þessi 1. voru sett, og þóttist hafa sýnt fram á það þá, að eðlilegra væri í alla staði að hafa heimili og varnarþing einkasölunnar á þessum stað, enda vita allir, að Siglufjörður er miðstöð síldarútgerðarinnar. Þar sem nú hinsvegar er komið að þingslitum, og þetta mál á eftir að ganga í gegnum hv.Ed., en svo gæti farið, að þessi brtt. mín tefði fyrir framgangi málsins á þessu þingi, þó að ekki sé hún stórvægileg, mun ég taka hana aftur að þessu sinni, af því að ég álít, að í þessu frv. felist allmiklar umbætur á núv. fyrirkomulagi einkasölunnar, og ég vil ekki eiga sök á því, að þær farist fyrir á þessu þingi. En eigi ég sæti á næsta þingi, er eins víst, að ég mun bera fram frv. til l. um breyt. á þessu atriði.

Jóhann Jósefsson Mér láðist að hnekkja einu atriði í ræðu hv. 3. þm. Reykv. við 2. umr. þessa máls, um leið og ég rak hið annað ofan í hann, sem hann hafði haldið fram í þessu máli og sótt í smiðju til utanþingsmanns nokkurs, er staddur var við dyragætt deildarinnar meðan umr. fóru fram, sami maðurinn og um eitt skeið var stjórnandi síldareinkasölunnar og látið hefir þar eftir þann orðstír, er áður lýsti ég. Alla sína vizku í þessu máli sótti hv. 3. þm. Reykv. í þennan fyrrv. starfsmann síldareinkasölunnar. Þetta atriði snerti útgerð konsúls Elvins frá Finnlandi hér við land. Vildi hv. 3. þm. Reykv. ekki viðurkenna, að það væri fyrir mistök einkasölunnar, að Finnar hefðu ráðizt í stórútgerð hér við land, og sótti hann þetta sem annað til áðurnefnds utanþingsmanns, sem líklegt er, að talið hafi sig sakbitinn, er ég gat um viðskipti hans við Finnana. Nú var einkasalan byrjuð að selja síld til Finnlands og sú sala á góðri leið, en fyrir áeggjan sænskra stórkaupmanna fór einkasalan að verða tregari í samningum við Finna, og leiddi þetta til þess, að þeir fóru að reyna að bjarga sér sjálfir, til þess að losna við þá álagningu, sem milliliðir einkasölunnar í Svíþjóð tóku af síldinni. Því verður ekki hrundið, að sú staðreynd, að Finnar eru farnir að reka síldarútgerð hér við land, á m. a. rætur sínar að rekja til stj. einkasölunnar, eins og fleiri misbrestir á sviði síldarmálanna.

Ólafur Thors [óyfirl.]: Áður en þetta mál er afgreitt héðan úr hv. d. vildi ég segja nokkur orð um það. Vil ég þó fyrst nota tækifærið til að óska hinum gömlu vinum, sem ég sé, að nú hafa setzt saman í ráðherrastólana, til hamingju. Kemur mér út af þessu í hug það, sem gerðist í Ed. í dag, en har lét einn þm. í Framsóknarflokknum í ljós, að allar vonir stæðu til þess, að núv. dómsmrh. færi nú batnandi úr þessu, og sagði þessi þm. í þessu sambandi, sem rétt var, að batnandi manni er bezt að lifa. Mér kemur þetta í hug, af því að ég hefi grun um, að hæstv. fjmrh. hafi alið einhverjar svipaðar vonir í brjósti viðvíkjandi dómsmrh., því að ef svo væri, vildi ég, að hæstv. fjmrh. hefði verið staddur í Ed. rétt áðan, til þess að sjá framan í sessunaut sinn þar, þegar hann steytti hnefana framan í einn þm. þar og kallaði hann bæði þjóf og ræningja. 

Það er vingjarnlega gert af hv.þm.

. En ég verð þó að segja það, að mikill er máttur drottins, ef þessi hjónakærleikur stendur lengi, því að þetta er það ólánlegasta hjónaband, sem ég hefi séð á æfi minni, og skil ég satt að segja ekkert í prestinum í Laufási, að hann skyldi gefa sitt samþykki til þess. Skal ég þá víkja að sjálfu málinu, og vil ég fyrst gera grein fyrir því, af hverju ég hefi ekki tekið þátt í umr. um það. Eins og áður, var ég að þessu sinni meðflm. að frv. til 1. um breyt. á stjórnarfyrirkomulagi þessa fyrirtækis, og er það einmitt það sama frv., sem hér um ræðir. en frv. hefir nú tekið allmiklum breyt. í meðförunum samkv. till. sjútvn., en fyrir því hafði ég ekki afskipti af málinu í umr., að mér duldist ekki, að þessar breyt. á stjórnarfyrirkomulagi einkasölunnar voru til batnaðar fremur en hitt, en hinsvegar lít ég svo á, að fengin sé það mikil reynsla um þetta fyrirtæki á undanförnum árum, að ekki sé hægt að gera sér miklar vonir um það, enda þótt breytt sé um stjórnarfyrirkomulagið. Fyrrv. stj. einkasölunnar hefir haldið svo á málunum, að keppinautar okkar á þessu sviði hafa færzt í þá auka, að flestar þær þjóðir, sem síldar neyta á annað borð, hafa gert hingað út leiðangra og aflað það vel, að svo má heita, að þær geti sjálfar fullnægt þörfinni fyrir síldina heima fyrir. Þær vonir, sem menn gerðu sér um þetta fyrirtæki, hafa því gerbrugðizt, og það er að fara úr öskunni í eldinn, ef reynt væri að fara að lappa upp á þetta fyrirtæki. Þá væri skömminni skárra að létta þessu fargani af.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Meiri hl. allshn. var sammála um að afgreiða málið til d., en n. er klofin í afstöðu sinni til frv., þrír eru andstæðir því, en 2 líklega með því. Þetta mál hefir legið fyrir öllum þingum síðan árið 1927, og alltaf verð samþ. í hv.Ed., og er því þaulrætt. Það eru því óþarfar langar umr. um það nú. Það er til þess að gera bæjar- og sveitarfélögum léttara fyrir að ná eignar- og umráðarétti og leigurétti á hafnarmannvirkjum, lóðum, er að sjó liggja, lóðum og löndum og öðrum fasteignum, sem hreppstjórn þykir þörf á fyrir almenning að hafa eignarráð yfir. Ég skal svo ekki orðlengja um það frekar að þessu sinni.

Jón Ólafsson Ég er einn þeirra, sem skrifuðu undir nál. með fyrirvara, eða sá eini, og kemur það til af því, sem ég hefi oft látið í ljós í þessari hv. d. áður, að ég tel það mikinn baga fyrir þá, sem eiga að njóta forkaupsréttar, að setja um það slík lög. Ég álít, að sveitar- og bæjarfélög eigi greiðari aðgang að því en þá leið, sem hér er farin, að eignast þau mannvirki, sem hér er um að ræða, sem sé með því að taka þau eignarnámi. Það er miklu greiðari aðgangur fyrir þau til að ná því takmarki. Hinsvegar er það ljóst, að það gefur undir fótinn, þegar ákveða á, forkaupsréttinn 5 árum fyrirfram handa bæjar- eða sveitarfélaginu. Það er þess vegna alveg gefið, þegar í einni gr. frv., 3. gr., er talað um, að forkaupsréttarverðlagið skuli miðast við boð, sem liggi fyrir í eignina, að margir spekulantar mundu ráðast í að gera boð í eignina, til þess eins að hafa hærra verð upp úr henni síðar. Það hefir komið fram svipað álit hjá jafnaðarmönnum um svipuð mál á bæjarstjórnarfundum hér í bæ, þegar hefir átt að taka eignir, að þegar ætti að taka þær með forkaupsrétti, væri heppilegra að gera það strax, án þess að gefa það í skyn áður á þennan hátt, sem gert er ráð fyrir í frv. þessu. En að ég hefi ekki viljað gefa út sérstakt álit um þetta mál, er af því, að ég geri ráð fyrir, að það sé ákveðið, að það gangi fram. Menn munu orðnir mjög leiðir á því að staglast á þessu ómerkilega máli, sem hefir komið hér fyrir 4 eða 5 undanfarin þing, eða meira, eftir því, sem hv.þm. Seyðf. segir. En ég vil láta þessa getið hér, vegna þess, að ég er sannfærður um það, að fyrir þessi l. verða bæjar- og sveitarfélög að kaupa eignir dýrara verði en þau geta nú eignazt þær fyrir með hinni aðferðinni, eignarnámi, sem þau hafa rétt til að eignast þær með. Því þá er verðið ekki miðað við neitt hærra boð í eignina, eins og tiltekið er í þessu frv., heldur ákveðið, að svo skuli það vera. Og með þessum ákvæðum frv. er innan handar fyrir spekulanta að gera boð í eignina, vegna þess, að það þarf að vera ákveðið 5 árum fyrirfram, hvort það skuli gert á sínum tíma að taka eignina á þennan hátt. Þeir, sem vilja fyrirbyggja það, sem kallað er brask og spekulation, ættu því ekki að fylgja þessu frv., og þess vegna er ég á móti því, að ég vil ekki gefa slík tækifæri, sem hér eru lögð upp í hendur manna til að hafa meira upp úr eignum sínum en eðlilegt er. Ég sé svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta ómerkilega mál. Þetta er aðalatriðið, og það meginatriði, sem taka verður til greina undir þessum kringumstæðum. Því þó það sé nú orðið áhugamál jafnaðarmanna að koma þessu máli fram, er það upphaflega flutt af skilningsleysi og þekkingarleysi.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Ég skal ekki verða langorður. Hv. 1. þm. Rang. hélt, að þetta frv. yrði til að auka brask eða spekulation. Það er engin ástæða til að ætla, að þetta auki brask frekar en forkaupsréttarlögin á jörðum, sem gilt hafa langan tíma. Og ef ákvæðin um forkaupsrétt að jörðum hafa ekki orðið valdandi neins brasks með jarðir í sveit, þá er ekki nokkur minnsta ástæða til að ætla, að þetta frv. auki fremur brask í kaupstöðum. Það getur vel verið, að eignin verði dýrari með þessu móti en með eignarnámi. En eignarnám er alls ekki útilokað með þessu. Og það er engin ástæða til að ætla, að eignarnámsheimild verði ekki notuð þrátt fyrir þetta og þar, sem svo stendur á. Hún verður auðvitað notuð eftir sem áður þar, sem skilyrði eru fyrir hendi til þess.

Jón Ólafsson Það getur vel verið, að þetta mætti ganga fyrir sig á þennan hátt, að í einstöku tilfellum yrði notuð eignarnámsl. En þeir, sem þekkja eins vel og ég braskið og agitationirnar, sem koma í slík mál, gera lítið úr, að sú leið yrði farin, og að þessi mannvirki yrðu tekin eignarnámi, úr því þessi leið er til fyrir spekulantana.

Hvað mikið hækkaði bakaríslóðin við það?

. Já, við skulum tala um það; hvað mikið hækkaði hún? Og hvað mikið hækkaði Gufunesið? Af hverju komst það í hátt verð, nema af því, að það var agiterað upp sem framtíðarland fyrir bæinn? Og menn trúðu því. Það stendur nú í 300 þús. kr., en var keypt fyrir 150 þús. Bærinn hefir alltaf haft tap á því, og ef það væri bókfært rétt, þá væri það nú helmingi dýrara en það var keypt. Þá er ein hættan enn, og hún er mikil, að bæjar- og sveitarfélög glæpist á að taka eignir, sem gefa vexti, ef þær eru í normal verði, en er þó ekki þörf fyrir á hverjum tíma sem er, enda er ekki alltaf hægt að segja um það, hvenær verður þörf fyrir þær. En þarna er opnari leið en ella fyrir menn að taka eignir án þess nauðsyn krefji eða án þess að það sé beint þörf fyrir að taka þær. Sérstaklega vil ég minna á, að eins og þetta er útbúið í þessu frv., ef það verður að lögum, hvað það er grunnhyggnislegt og hve mikil vitleysa það er að gefa mönnum aðgang að slíkum spekulationum, sem felast í sjálfu frv. Því þó það geti komið fyrir, að hin leiðin verði farin, að taka eignarnámi, þá er ekki gott að gera það, nema færa rök fyrir því, að lögleg nauðsyn sé fyrir hendi til þess, og þá er líklegt, að menn verði gætnari í því að fara þá leið heldur en þegar agitationir og spekulationir koma inn í málið. Því þó beztu menn sjái, hvað verið er að gera, þá yrði að fara þá leið, sem fjöldinn, sem róið er bezt undir, vildi að farin væri. Og þetta mun sýna sig á sínum tíma. Eins og ég sagði áðan, er búið að ala þá hugsun,hér í hv. d. og á Alþ., að með þessu frv. sé verið að tryggja bæjarfélögum lóðir og lönd og leiguréttindi, sem þau geti haft gott af, en það hefir enginn gert grein fyrir, hvernig með þetta verður farið, þegar til framkvæmda kemur.

Sveinn Ólafsson Ég verð að taka undir með hv. 1. þm. Rang. um það, að ef frv. verður samþ., verður það ekki allskostar hættulaust fyrir þau bæjarfélög, sem nota vilja þessi lög. Ég verð að segja það, að mig furðar á, að þetta frv. skuli nú enn af nýju vera komið hér fram, eftir að hafa verið kveðið niður 4 sinnum á þingi, en jafnharðan gengið aftur. Svo magnaðir draugar eru þó fágætir. Annars verð ég að taka það fram, og vil vekja eftirtekt á því, að ég get ekki betur séð en að sum ákvæði frv. ríði beint í bág við gildandi lög um forkaupsrétt á jörðum og öðrum landeignum. Frv. stangast beinlínis við gildandi lög um forkaupsrétt á jörðum, án þess þó að nefna þau eða fella þau úr gildi. Um jarðir er það svo, að fyrsta forkaupsrétt eiga nánustu ættingjar landeiganda, en að þeim frágengnum ábúandi eða notandi, og sveitarfélagið, ef nothafi afsalar sér réttinum. Þessi forkaupsréttur gildir að sjálfsögðu jafnt, þótt um jarðarhluta sé að ræða. Eftir forkaupsréttarlögunum er landeiganda heimilt að selja barni eða kjörbarni og systkinum eða foreldri, án þess að nokkur annar geti haft í móti sölunni. Forkaupsrétturinn er því fyrst hjá nánustu ættingjum, þá nothafa, en þar næst og loks bæjar- eða sveitarfélagi. En með ákvæðum þessa frv. eru þessi eldri ákvæði niður brotin. Ákvæði þessa frv. geta ekki staðizt að óbreyttum þeim lögum um forkaupsrétt á lóðum og löndum, sem ég hefi nefnt. Þar að auki er þetta frv. alveg óþarft, því að lögnámsheimild eftir 63. gr. stjórnarskrárinnar er vissasta leiðin til að tryggja bæjarfélagi þann rétt, sem frv. ætlar því. Og ég man ekki til, að í nauðsyn sveitarfélags eða bæjar hafi nokkurntíma verið neitað um slíka heimild af Alþingi. Ég álít með öllu óforsvaranlegt að samþ. þetta frv. eins og það liggur hér fyrir og tel slíka lagasetningu ósamboðna Alþingi. Eins og að undanförnu mun ég greiða atkv. á móti frv., því að í sjálfu sér er þetta hégómamál og jafnvel eins líklegt til að verða bæjarfélögum að tjóni sem gagni. Eftir ákvæðum frv. mundu allar gáttir opnar verða fyrir braskara, þegar bæjarstjórn einhver vildi áskilja sér forkaupsrétt, og verðið geta margfaldazt með samtökum seljanda og fasteignaprangara. Þá mundi lögnámsleiðin reynast miklu öruggari, því þar mundu dómkvaddir menn meta lönd og mannvirki og þar yrði síður komið við hrekkjum og fjárdrætti. Ég skal svo ljúka máli mínu og ekki tefja tímann lengur.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) Út af því, sem hv.l.þm. S.-M. sagði, að þetta frv. mundi ríða í bága við l. um forkaupsrétt á jörðum, verð ég að segja, að ég álít, að það eigi sér ekki nokkurn stað. Þetta frv. nær aðeins til þess, að tryggja bæjarfélögum og kauptúnum, sem eru sérstakt hreppsfélag, forkaupsrétt á hafnarmannvirkjum o. s. frv. innan lögsagnarumdæmisins eða hreppsins, en í hinum 1. er aðallega átt við jarðir. En þegar kauptún er sérstakt hreppsfélag, eru ekki jarðir innan þess.

Þess eru þó dæmi

. Þá er kauptúnið ekki sérstakt hreppsfélag, þó það séu ekki nema 1 eða 2 jarðir. Annars get ég ekki skilið þá hugsun, að meira brask eigi sér stað, þó einhver hafi forkaupsrétt. Ég hefði hugsað, að meira brask ætti sér stað þar, sem engin höft eru, allt er laust og frjálst og enginn þarf að víla fyrir sér að bjóða. En bærinn getur heimtað sannanir, tryggt sér að fá eignirnar fyrir sama verð og hægt er að skaffa sannanir fyrir, að aðrir hafi boðið.

Pétur Ottesen Mér þykja það undarlegar lagaskýringar hjá hv.þm. Barð., að það sé ekki rétt, sem hv. 1. þm. S.-M. sagði, að ákvæðin um forkaupsrétt kaupstaða á hafnarmannvirkjum o. fl. í þessu frv. stangist við l. um forkaupsrétt á jörðum. Það stangast svo við þau l. á svo mörgum stöðum, að það nær ekki nokkurri átt, að Alþ. samþ. þetta frv., að hinum lögunum óbreyttum. Ég get aðeins bent á næsta kauptún hér við Reykjavík, Akranes. Innan kauptúnsins eru nokkrar jarðir, sem metnar eru til dýrleika á sama hátt og jarðir almennt í sveitahreppum.

Þá er kauptúnið ekki sérstakt hreppsfélag

. Jú, sannarlega er það sérstakur hreppur. Þingið getur þess vegna ekki látið slíka löggjöf frá sér fara, og verð ég að segja það, að það er ógeðslegur stimpill, sem sá lögfræðingur er að setja á sig, sem er að mæla með, að slíkt verði gert.

Jón Ólafsson Já, það, sem hv.þm. Barð. verður að skilja, er, að með því að hafa ákvæðið fyrir 5 ára tímabilið er gefinn svo langur frestur, að ákvæðið hlýtur að verða til þess, að menn fara að renna augum til eigna, sem álitið er, að eigi að renna til kaupstaðanna. Það er með þessu verið að gefa mönnum meira svigrúm til brasks en þegar ákvörðun um þetta kemur með stuttum fyrirvara, eins og er þegar á að taka eignarnámi.

Það er ekkert 5 ára ákvæði í frv.

. Jú, það er gefinn þar 5 ára frestur. Og hver maður, sem bara hefir heilbrigða hugsun, þó hann sé ekki kaupsýslumaður, hlýtur að sjá það, að fyrir þetta ákvæði hefir sá, sem á eignina, gefið tækifæri til að útvega nógu hátt tilboð í hana, því það stendur í 3. gr., að það skuli ráða endanlegu verði eignarinnar, ef það liggi fyrir ákveðið tilboð í hana. Ef þessi leið gefur ekki tilefni til brasks, þá veit ég ekki hvað það er, sem gefur það.

Jón Jónsson Í frv. þessu er styrkupphæðin til húsa á prestssetrum ákveðin 18 þús. kr., en þetta þykir mér nokkuð há upphæð og ekki í samræmi við það, sem samþ. var hér í hv. d. í gær, um að styrkur bænda til bygginga mætti ekki fara yfir 10000 kr. úr byggingar- og landnámssjóði. Sú upphæð var látin nægja handa bændum, og ég sé ekki, að það sé ástæða til að gera prestum það hærra undir höfði en þeim, enda liggja engin sérstök rök að því, að prestar þurfi að hafa meiri húsakost en bændur. Ég vil stilla meira í hóf en gert er ráð fyrir í frv., því að þar er ekki einungis ætlazt til þessa framlags úr ríkissjóði, heldur geta prestar fengið allt að 8000 kr. lán úr kirkjujarðasjóði, sem þeir eiga að borga vexti af. Ég held, að við höfum ekki ráð á að reisa stærri hús en þau, sem hægt er að koma upp fyrir 20 þús. kr., enda hlýtur að vera hægt að koma upp sæmilegu húsi fyrir það fé, einkanlega þar sem byggingarkostnaður er ólíkt minni til sveita en í kaupstöðum, sökum þess að byggingarefni er þar víðast við hendina og kaupgjald lægra. Þá á ég einnig brtt. við 28. gr. frv., sem segir, að ef svo skyldi fara, að á einhverjum tíma væri ekki nægilegt fé fyrir hendi í kirkjujarðasjóði, þá skuli ríkissjóður veita lánið. Mér virðist óheppilegt og óviturlegt að ætla að gera ríkissjóðinn með þessu að lánsstofnun. Ef svo skyldi fara, sem ég álít nú ólíklegt, að kirkjujarðasjóður hefir ekki nægilegt fé til að annast þessi lán, þá lít ég svo á, að leita beri til fjárveitingavaldsins og að það á hverjum tíma ráði bót á þeim vandkvæðum, sem af þessu kann að leiða. Þá legg ég til að breytt verði fyrirsögn frv. Í frv. er bæði talað um peningshús og íbúðarhús, og því legg ég til, að fyrirsögn verði: Frv. til laga um hýsing prestssetra. Vona ég, að brtt. mínar nái fram að ganga, og svo frv. í heild, því að það er allmerkilegt.

Jón Þorláksson Ég tel fyrir mitt leyti mjög varhugavert að samþ. Í. brtt. á þskj. 439, sem fer fram á að færa framlag ríkissjóðs úr 18000 kr. niður í 12000 kr: Ég álít, að þegar hið opinbera fer að byggja úr varanlegu efni, varði það mestu, að þessi mannvirki séu svo vel gerð, að þau þyki ekki úrelt og ófullkomin löngu áður en þau hafa náð eðlilegu aldurstakmarki. Menn mega vara sig á því, að kröfurnar hafa farið hraðvaxandi í þessum efnum síðustu áratugina, og ég vil biðja hv.flm.brtt. að athuga það, hvað þótti viðunandi húsakostur áður og hvað nú. Ef kröfurnar halda þannig áfram að vaxa, þá þykir mér ekki ólíklegt, að þau hús, sem byggð verða fyrir þessa upphæð, þyki ekki viðunandi að nokkrum árum liðnum, enda er það svo, að engar Aladdinshallir verða reistar fyrir þessa upphæð, þótt hún allt í allt kunni að nálgast 30 þús. krónur. Nú er það að vísu svo, að ef verðlag lækkar og byggingarkostnaður einnig, má náttúrlega koma upp sæmilegum byggingum fyrir þessa upphæð, en ég vil benda hv.þdm. á það, að í frv. er því hvergi slegið föstu, að þessa upphæð skuli veita, heldur er aðeins sagt, að veita megi allt að 18 þús. kr. úr ríkissjóði og 8 þús. kr. úr kirkjujarðasjóði. Ég sé, að brtt. fer fram á, að framlagið verði ákveðið 12 þús. kr., en ég álít ekki rétt að ákveða fasta upphæð, því að frv. sjálft felur það í sér, að heimilt er að lækka framlagið, en eins og sakir standa verður ekki kleift að koma upp sæmilegum húsum fyrir lægri upphæð en þessa, sem frv. heimilar. Annars vildi ég segja það viðvíkjandi 2. brtt.hv.þm., að ég er henni samþykkur, því að ég álít það algera meiningarleysu að ætla að gera ríkissjóðinn að lánsstofnun. Ég fæ ekki skilið annað en að kirkjujarðasjóðurinn muni nægja til þessa og mun því greiða atkv. með þeirri brtt.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það má vera, að hv. 1. landsk. hafi rétt fyrir sér í því, að fram að þessu hafi ekki verið auðvelt að koma upp sæmilegum húsum í sveit fyrir minna en þá upphæð, sem í frv. er ákveðin. Ég hefi fylgzt með þeim byggingum, sem styrkur hefir verið veittur til úr byggingar- og landnámssjóði, og skal játa, að þær hafa orðið dýrar, þrátt fyrir góð lánskjör, og ég hygg, að menn séu sammála um, að það liggi í því, að ennþá hefir ekki tekizt að finna heppilega gerð á húsunum. Það vill verða svo, að menn, sem áður bjuggu í rúmgóðum timburhúsum og torfbæjum, vilja hafa eins mörg herbergi í steinhúsunum, en nú hafa bændur verið hvattir til sparnaðar í þessum efnum og Alþingi hefir sett ákvæði til að takmarka þetta í lögum um Búnaðarbankann. Í sjálfu sér gæti ég vel verið samþykkur hv. 1. landsk. um það, að æskilegt væri að koma upp reisulegum húsum á prestssetrum, en þar sem líka verður að spara, þá fæ ég ekki séð, að hægt sé að leggja fram meira fé en farið er fram á í brtt.hv. 3. landsk. Ef menn athuga þessar upphæðir, sem hér er um að ræða, 18 þús. kr. í frv. og 12 þús. kr. í brtt., og bera það saman við framlög byggingar- og landnámssjóðs til bændabýla, þá sjá þeir, að þar er allmikill munur, þannig að prestssetrin geta verið mun reisulegri. Það sem réttlætir það, að samþ.brtt.hv. 3. landsk. er, að ég tel, að þarna sé gefið hæfilegt aðhald um leið og létt er af prestunum þungum byrðum, sem þeir rísa varla undir. Áður var það svo, að ef byggt var á prestssetrum, urðu prestarnir að greiða 4½% af fyrstu 14 þús. kr., og þetta leiddi til þess, að allt útlit var fyrir, að prestssetrin myndu leggjast í eyði, eins og sýndi sig líka með eitt þeirra í Eyjafirði. Þarna var engin ástæða fyrir prestinn til að spara, sökum þess að hann þurfti aðeins að borga vexti af fyrstu 14 þús. kr., en ekki af því, sem þar var fram yfir. Kirkjumálanefndin, sem þetta mál hafði til athugunar, lagði líka til, að þessu væri breytt, til þess að hlífa prestunum, og ákveðin væri einhver upphæð til slíkra bygginga. Ég skal ekki deila um það, hvort auðvelt sé að koma upp myndarlegum húsum fyrir 20 þús. kr., og ekki heldur um hitt, að skemmtilegt væri, að prestssetrin væru sem reisulegust, en nú eru svo gífurleg vandræði með hýsingu prestssetra, að óvíða getur hún talizt sæmileg. Til dæmis get ég nefnt, að á einu prestssetrinu hafði verið byggt hús ekki alls fyrir löngu, en 1930 var það orðið svo hrörlegt, að gera varð á því gagngerðar endurbætur, eða þá, að presturinn hefði neyðzt til að flýja úr því með konu sína og 6 börn. Það er svo mikið um aðgerðir og viðhald á þessum timburhúsum, sem nú eru víðast á prestssetrum, að það verður að stilla í hóf með framlögin, og þótt eitt eða tvö hús verði byggð á ári, þá bætir það ekki eins fljótt úr þörfinni og æskilegt væri. Án þess að fara langt út í þá sálma, vil ég þó geta þess, að það mun reynast erfitt á hverjum tíma að gera ráð fyrir kröfum komandi kynslóða, enda hefir sú reynslan orðið í San-Fransisko og víðar í Ameríku, að hentugast er að byggja aðeins fyrir eina kynslóð, því að hvað vel sem byggt er, er það oftast úrelt eftir 50 ár. Mér virðast því till.hv. 3. landsk. að öllu athuguðu ganga í rétta átt, og ég mun greiða þeim atkv. mitt.

Frsm. (Magnús Torfason) Allshn. hefir ekki átt kost á að kynna sér þær till., sem hér liggja fyrir, svo að ég get ekki talað fyrir hennar hönd um málið. En ég vil fyrir mitt leyti leggja til, að brtt.hv. 3. landsk. verði samþ., meðfram af því, að ég óttast, að annars komist málið ekki úr deildinni, en það áliti ég skaða.

Jón Þorláksson Ég hefi í sjálfu sér ekki miklu við að bæta. - Hv. 3. landsk. og hæstv.dómsmrh. hafa vitnað í það, að byggingar- og landnámssjóður legði aðeins fram 10 þús. kr. til bændabýlanna, og ekki viljað gera mikinn mun á þeim og prestssetrunum. Við því er í sjálfu sér ekkert að segja, en mér er kunnugt um, að miklir erfiðleikar hafa reynzt á því að koma upp sæmilegum bændabýlum fyrir þær upphæðir, sem sjóðurinn hefir viljað lána, og bændur eru í sárustu vandræðum með að leggja fram frá sjálfum sér það fé, sem á vantar til þess að geta gert húsin sæmilega úr garði, og það er það versta, sem hægt er að gera mönnum, að styrkja þá, en styrkja þá ekki meira en það, að þeir verða að sitja fastir í skuldum, ef verkið á að vera sæmilega af hendi leyst. Það mun vera svo víða, að bændur, sem ráðizt hafa í að byggja hjá sér, sitja með 3–4 þús. kr. í lausaskuldum og sjá ekki fram úr, hvernig þeir eigi að sleppa frá þeim, með öðru móti en að selja húsin og jarðirnar. Ég er hræddur um, að brtt.hv. 3. landsk. yrði til að draga prestana út í sömu vandræðin, því að ef lánin nægja ekki, þá býst ég við, að prestarnir verði að fá viðbótarlán í eigin nafni og þá beri allt að sama brunni. Þetta álít ég illa farið, en einnig legg ég áherzlu á hitt, að þegar ríkið fer að byggja, þá er sjálfsagt, að það vandi byggingar sínar, en skeri ekki allt svo við nögl sér, að þær verði óviðunandi og úreltar löngu áður en eðlilegur tími er liðinn frá byggingu þeirra. Ég vildi skjóta því til hæstv.dómsmrh. í sambandi við það, sem hann var að tala um San-Fransisko, að ég held einmitt, að þau vandræði, sem byggingar- og landnámssjóður og viðskiptavinir hans hafa ratað i, eigi rót sína að rekja til þess, að gerðar eru kröfur um varanlegt byggingarefni, en það er allt, sem kemur í bága við, að hlutaðeigendur geti byggt fyrir framtíðina. Arðurinn er nú svo lítill af jörðunum, að þær bera sig ekki með dýrum byggingum, og held ég því, að menn neyðist til að slaka til með varanleika byggingarefnisins, en þegar ræktunin eykst, vaxa skilyrðin fyrir slíku. Inn á þá braut, að byggja ekki úr varanlegu efni á prestssetrunum, álít ég því ekki rétt að fara, enda yrði slíkt aðeins aukinn kostnaður fyrir ríkið.

Jón Jónsson Ég er sammála hv. 1. landsk. um það, að það sé gott að gera byggingar úr varanlegu efni, og held líka, að frv. komi í veg fyrir, að svo verði ekki gert, með því að það ákveður, að stjórnarráðið skuli samþykkja teikningar að húsunum. Hvað því viðvíkur, að brtt. mínar, ef þær verða samþ., muni koma prestunum í vandræði, þá held ég, að það sé misskilningur, því að þótt svo illa til tækist, að kostnaður færi allverulega fram úr því, sem áætlað er, þá er það ákveðið í frv., að ríkissjóður skuli greiða helming þess umframkostnaðar, og í annan stað, að ef presturinn á erfitt með að greiða hinn helminginn, þá er gert ráð fyrir, að kirkjujarðasjóður veiti honum viðbótarembættislán. Þá virðist hann vera tryggður, en ef reynslan sýnir annað, efast ég ekki um, að þingið myndi breyta ákvæðum frv. í samræmi við þá reynslu. Ég álít því rétt að takmarka upphæðina eins og gert er í brtt. mínum.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Síðan umr. var frestað í d. hefir rætzt talsvert úr, þannig, að bréf þau, sem meiri hl. sjútvn. sendi vitamálastjóra og Landsbankastj., hafa borið þann árangur, að vitamálastjóri gaf fljótt og vel þær upplýsingar, sem hann var beðinn um. Af umsögn hans kom það bert í ljós, að það er rétt, sem við höfum áður haldið fram, að málið hefir fengið lítinn undirbúning. Hann sendi afrit af bréfi til stjórnarráðsins um þetta mál, en tekur fram um eitt frv. sérstaklega, að þar sé um rannsókn að ræða, sem ekki sé að fullu lokið. 1. gr. telur hann að verði að breyta, því að hún sé óheppilega orðuð og geti orðið til tjóns fyrir fyrirtækið. Ég bendi á þetta því til sönnunar, að hvorki í vetur né á þessu þingi hafi verið leitað umsagnar þessa manns. Fullyrðing okkar meiri hl. um það, að málið hafi fengið óforsvaranlegan undirbúning, er því rétt. Um fjárhagshliðina hefir aftur á móti ekki rætzt eins vel úr. En það er skiljanlegt, þegar um er að ræða mái eins og þessi, sem kosta hundruð þúsunda. Bæði stj. Landsbankans og ríkisstj. hafa látið í ljós, að gæta þyrfti hér varhygðar. Nú er mikið kapp lagt á það, að þessi mál gangi fram, og vil ég ekki leggja stein í götu þess, þó að mér þyki málin ekki nógu vel undirbúin. Ég ber fram 2 brtt. við þetta frv. Hin fyrri er þess efnis, að fjárveiting, sem veitt hefir verið í fjárl., teljist með framlagi ríkissjóðs. Þetta ber þó ekki að skilja þannig, að fjárveiting til lendingarbóta á Akranesi á öðrum stað sé hér talin með. Hin brtt. lýtur að því, sem ég tel varhugavert við öll frv. Það er fjáröflunin. Ég hefi leyft mér að fara þess á leit, að aftan við 2. gr. frv. verði bætt ákvæði um, að þau lán, sem tekin kunna að verða af hafnarsjóði Akraneshrepps, verði tekin fyrir milligöngu Landsbanka Ísl. Ég sé ekki ástæðu til þess, að fylgismenn málsins gangi á móti þessari brtt. Það gæti orðið til þess, af því að komið er að þinglokum, að málin yrðu ekki afgr. á þessu þingi. En ég vil taka það fram, að fylgi mitt er beint bundið þessum skilyrðum. Og ég held mér sé óhætt að segja, að það eru þó nokkrir þdm. aðrir sömu skoðunar. Sé ég svo ekki ástæðu til þess að ræða þetta frekar, en vænti að heyra undirtektir minni hl.

Frsm. minni hl. (Jakob Möller) [óyfirl.]: Ég heyrði ekki fyrri hlutann af ræðu hv.frsm. Ég varð að hverfa frá. Hinsvegar finnst mér brtt. ekki eins veigamiklar eins og hann vill telja, t. d. lántakan fyrir milligöngu Landsbankans. Mér finnst ekki mikil þörf á þessu, og ekki heldur ástæða til að amast við því. En þar sem ríkisstj. er hér aðeins veitt heimild til þess að ábyrgjast lán, þá finnst mér, að meiri hl. ætti að geta treyst stj. til þess að ganga aðeins í slíka ábyrgð, að lántakan sé í lagi. - Þá virtist frsm. meiri hl. álíta, að af því kynnu að geta stafað lánstraustsspjöll,ef einhverjir færu að fá lán út á ábyrgð ríkissjóðs. En slík ákvæði eru engin trygging fyrir því, að einhverjir fari ekki að garfa í að fá lánið.  Hvaðan höfðu þeir umboð; sem á síðasta vori voru að útvega einni ríkisstofnun lán? Ég hefi ekki trú á, að þetta spilli lánstrausti landsins. Þá væri yfirleitt auðvelt að eyðileggja lánstraustið. Ég skoða brtt. meinlausar og get fallizt á að samþ. þær í því trausti, að málið verði afgr. frá þessari hv. d. og til Nd. Um höfnina á Dalvík telur meiri hl. nauðsyn að breyta 4. gr. þannig, að hafnarmerkin séu ekki ákveðin. En alveg samskonar ákvæði og eru í frv. um Dalvík eru í frv. um höfn á Akranesi. En í 18. gr. frv. um höfn á Dalvík er mælt svo fyrir, að ákveða skuli þetta með reglugerð, sem hreppsnefnd semur og ráðh. staðfestir. Ég sé ekki betur en að þessu mætti bjarga, þó að þessi ákvæði séu sett inn í frv. Þessu mætti breyta með reglugerð, ef það sýndist hentugra. Sé ég svo ekkert á móti því, að frv. gangi fram.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) [óyfirl.]: Ég verð ekki langorður. Það er aðeins vegna þess, að hv. 1. þm. Reykv. vildi láta skína í, að ákvæðið um lántöku fyrir milligöngu Landsbankans væri sáralítils virði, sem ég vildi taka fram, að þetta ákvæði tryggir það, að enginn annar getur með heimildum farið að hjóða þetta út. En að því er snertir brtt. við frv. um höfn á Dalvík, skal ég geta þess, að ég hefi samið hana að tilmælum vitamálastjóra. Hann taldi ákvæðið um hafnarmerkin mjög óheppilegt. Nú gefur að skilja, ef hafnarmerkin eru ákveðin með lögum, að það er ekki hægt að breyta þeim með reglugerð. Þess vegna er sjálfsagt að hafa þetta óbundið. Sé ég svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta, þar sem það virðist vera samkomulag um brtt.

Enginn tók til máls.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Með skírskotun til þess, sem fram hefir farið við umr. um afgreiðslu fyrra máls (hafnargerðar á Akranesi), sé ég ekki ástæðu til þess að segja neitt frekar um þetta mál.

Jón Baldvinsson Ég stóð að þessu frv. upprunalega, þó að ég væri ekki beinlínis flm. Á leið sinni gegnum Nd. hefir frv. tekið miklum stakkaskiptum. Eftir þeim undirtektum, sem það fékk hjá þingflokkunum í byrjun, skildist mönnum það, að þeir væru fúsir á að samþ. það að mestu leyti eins og það var. En nú hafa verið gerðar svo gagngerðar breyt. á frv., að segja má, að það hafi verið þurrkað út, sá upprunalegi tilgangur þess eyðilagður, svo að nú er ekkert eftir nema nafnið, sem þó er breytt. Menn skyldu hafa ætlað, að sérstaklega andstöðuflokkur stj. hefði gjarnan viljað samþ. þetta frv., sem hafði í för með sér takmarkanir á eyðslu stj., en það hefir sýnt sig hér sem í öðru, að Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn eru sammála um öll aðalmál þingsins. Þetta frv. er kallað „frv. um jöfnunarsjóð“, en það er nú orðið rangnefni. Þessi sjóður ætti að heita sáttmálasjóður Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins. Það stóð upprunalega í frv., að þegar tekjur ríkissjóðs færu fram úr áætlun, skyldi leggja ákveðinn hluta þeirra í þennan sjóð, en nú á að leggja í hann þær tekjur, sem eru umfram óhjákvæmileg og lögbundin útgjöld, og ætla ég, að hann muni seint myndast, ef á að fara eftir því ákvæði óbreyttu. Tilgangurinn var að koma jöfnuði á verklegar framkvæmdir ríkisins og atvinnu við þær frá ári til árs. Nú er honum ekki ætlað annað en að greiða tekjuhalla á fjárl., sem er aðalhlutverk sjóðsins eftir 3. gr. frv. Fari svo, að sjóðnum safnist fé, þá á hann ekki að vinna sama starf og svipaðir sjóðir annarsstaðar, þar sem fyrirmyndin er tekin, nefnilega í Svíþjóð, heldur á hann að greiða aukaafborganir af skuldum ríkissjóðs. Fjmrh. er skylt að nota hann til þess. Mér skildist á hv. 1. landsk. við umr. um verðtollinn, að þá hefði hann gert einhverja kröfu til Framsóknarflokksins, að hann samþ. einhverjar takmarkanir á fjáreyðslu stj., annaðhvort í fjárlögum eða þá í almennum lögum, og skildist mér hann eiga þar helzt við jöfnunarsjóð ríkisins. En nú, þegar þetta plagg kemur frá Framsóknarflokknum og Sjálfstæðisflokknum, þá er ekkert orðið úr þessari hugmynd. Það er ekkert nema orðagjálfur eftir af frv. þessu, sem átti að jafna framkvæmdir ríkisins frá ári til árs, eftir því hvernig áraði fyrir ríkissjóði, og eftir því hvernig á stæði fyrir atvinnuvegunum. Það átti einnig að verða hlutverk hans að veita fé til verklegra framkvæmda hjá sveitar- og bæjarfélögum, þegar harðnaði í ári. Það er líka þurrkað út, og það, sem eftir er, er ekkert nema kák, sama heimild eftir sem áður fyrir stj. að eyða tekjum ríkissjóðs eftir því sem henni sýnist. Það sýnir sig nú, að þrátt fyrir öll stóru orðin hjá sjálfstæðismönnum um eyðslu Framsóknarflokksstj., þá hafa þeir ekki viljað koma á hana því hafti í þeim efnum, sem jöfnunarsjóðurinn hefði orðið í þeirri mynd, sem hann átti að hafa upprunalega. Það má vel vera, að frv. hefði verið fellt í Nd., ef sjálfstæðismenn og Alþýðuflokksmenn hefðu staðið saman um það, en það sýnir sig, að brtt.fjhn. um það, hvernig frv. skyldi orðað, voru samþ. orði til orðs af báðum flokkum gegn atkv. jafnaðarmanna, svo að nú er það orðið að öðru frv. Tilgangur frv. þurrkaður út og nafninu stolið, svo að nú er frv. tómt „humhug“. Ég mun því ekki ljá mitt atkv. til þess að það nái fram að ganga.

Jón Þorláksson Ég vil ekki játa andmæli hv. 2. landsk. gegn þessu frv. vera það eina, sem um það heyrist mér við 1. umr. Ég álít, að frv. eins og það nú er feli að talsverðu leyti í sér þær grundvallarreglur, sem þarf að fylgja til þess að fjármálastjórnin verði heilbrigð hér í okkar landi, þar sem afkoma atvinnuveganna og ríkissjóðs er svo mismunandi frá ári til árs. Ég álít, að frv. hafi tekið stórkostlegum umbótum frá því, sem það var fyrst þegar það kom fram, þó að það geti að vísu verið nokkurt álitamál um ýmis atriði, hvort ekki mættu ennþá betur fara. Frv. ætlar jöfnunarsjóði þrjú verkefni, sem mér finnst öll eðlileg verkefni fyrir slíkan sjóð, svo að ekkert megi undan ganga. Fyrsta að greiða tekjuhalla, ef hann verður vegna þess að tekjur bregðist eða lögbundin og óhjákvæmileg útgjöld verði meiri en tekjur. Þá greiðir jöfnunarsjóður tekjuhallann, svo framarlega sem sjóður ríkissjóðs nægir ekki til að standast hann. Í öðru lagi á sjóðurinn að jafna verklegar framkvæmdir ríkissjóðs þannig, að á erfiðu árunum, þegar ekki þykir fært að veita fé samkv. venju til verklegra framkvæmda, þá geti þessar framkvæmdir orðið fyrir hjálp jöfnunarsjóðs eins og meðaltal síðustu 5 ára, þó svo, að til þess að þessar greiðslur geti farið fram, þá þarf fjárlagaákvæði. Þriðja verkefnið er að borga aukreitis af ríkisskuldum. Ég er sannfærður um, að lagaákvæði slíkt sem þetta er eitt af því bezta, sem við getum gert til þess að styrkja okkar lánstraust og efla ríkissjóð fjárhagslega. Það hefir verið gert einu sinni á góðæristímabili að greiða aukreitis afborganir af ríkisskuldum. Það var 1924–1925. Það fór ekki framhjá mér og ég veit, að margir urðu varir við það, hvílík gerbreyting varð á lánstrausti okkar utanlands vegna þessara aukaafborgana okkar. Lánstraust okkar var mjög bágborið um áramótin 1923–1924, en eftir tvö ár skipti í tvö horn um þetta, og það voru þessar aukaafborganir af ríkisskuldunum, sem höfðu valdið því framar öllu öðru. Ég er þess vegna í aðalatriðunum ánægður með frv. eins og það er og er sannfærður um, að það verður okkur til hagnaðar, ef það verður að lögum og komandi stj. framfylgja því eins og það er.

Jón Baldvinsson Ég ætla aðeins að láta í ljós óánægju yfir því, að ýmsar n. hér í Ed. hafa ekki skilað áliti um mál, sem hafa legið lengi hjá þeim, m. a. um framfærslulögin, sem komu fram mjög snemma á þinginu, frv. um breyt. á lögum um lokun sölubúða, smávegis breytingar á sveitarstjórnarlögunum, sem sennilega liggja fyrir allshn., auk enn fleiri mála, sem ég ætla ekki upp að telja. Ég hreyfði þessum málum á fundi hér í hv. d. 14. ág. og spurðist fyrir um, hvernig liði afgreiðslu þeirra, en hv.n. hafa engan lit sýnt á því að gefa neinar upplýsingar um það. Um Sogsvirkjunarmálið, sem ég var að vísu ekki flm. að, en er sammála flm. um, að er mikilsvert mál, hefir heldur ekkert heyrzt frá nefnd. Því var útbýtt 18. júlí, var tekið á dagskrá til 1. umr. 23. júlí, en frestað þangað til daginn eftir, og var þá vísað til n. Í n. hefir það svo aldrei verið tekið fyrir, frá því að hún tók við því, 24. júlí, og þar til 18. ág., örfáum dögum fyrir þingslit. Á 14. fundi n., 18. ág., er það fyrst tekið fyrir, og væntanlega þá að tilhlutun flm. Það er þó nokkru lengra siðan ég hreyfði því hér á fundi, og býst ég við, að það hafi vakið flm. og nm. Ég vildi nú aðeins sýna fram á, hvílíkan áhuga flm. hafa sýnt fyrir málinu, að það skuli hafa getað legið frá 24. júlí til 18. ág. hjá n. í þinginu án þess að það væri nokkurntíma tekið til afgreiðslu. Hefði verið áhugi fyrir því, hefði hv. 1. landsk., sem er 1. flm., sannarlega getað strax gert það sama og hann gerði 19. ág., örfáum dögum fyrir þingslit, að gefa út sérstakt nál., því að þá hefði ekki hjá því farið, að málið yrði tekið til meðferðar í Ed. Mér þykir afarleitt, að svo mikið nauðsynjamál og jafnþýðingarmikið á þeim tímum, sem yfir standa, hefir verið dregið svo á þinginu, og það af þeim, sem helzt áttu að hlynna að því; og hv. 1. landsk. hafði aðstöðu til þess að knýja það út úr n., en þá aðstöðu hafði ég ekki. Ég verð að vita n. fyrir að liggja á þessu stórmerka máli og afgr. það ekki fyrr en fáeinum dögum fyrir þingslit.

Jón Þorláksson Mér þykir það vera dálítið undarlegt orðbragð hjá hv. 2. landsk., að vera að vita flm. og forgöngumenn þessa máls fyrir það, að það kemst ekki áfram í þinginu, þar sem hann veit þó, að ástæðurnar fyrir því, að það kemst ekki áfram, eru fyrst og fremst þær, að málið hefir ekki fylgi meiri hl. þeirrar n., sem því var vísað til. Það er bezt að taka þetta dálítið upp frá rótum í eitt skipti fyrir öll. Eins og allir vita, hefir þessi hv.þm. látið svo frá þingbyrjun sem hann væri í andstöðu við Framsóknarflokkinn og núv. stj. Hann átti kost á í þingbyrjun að sýna afstöðu sína með því að leggja sitt atkv. til þess að koma í veg fyrir, að þessi stjórnarflokkur yrði í meiri hl. í öllum n.Atkv. stóðu þannig í Ed., að ef hann hefði viljað taka þátt í nefndakosningum, gat orðið hlutkesti um þriðja manninn í öllum n., og það gat farið svo, að andstæðingar stj. næðu meiri hl. í ýmsum n. Þetta vildi hann ekki og sat hjá. Nú kemur hann undir þinglokin og ræðst að okkur, og mér sérstaklega, fyrir að ég hafi ekki séð um, að málið fengi afgreiðslu í n. Ég var þar í minni hl. og gat þar engu um ráðið. Nú er það svo, að þetta þing hefir staðið stuttan tíma og fjhn. haft mörg mál til afgreiðslu, þ. á. m. mál, sem komu þangað á undan þessu máli, og sum þess eðlis, að sjálfsagt er að afgr. þau á hverju þingi. Þessi mál hafa verið afgr., og þegar Sogsvirkjunarmálið er svo tekið fyrir, eftir að hafa verið á fjórðu viku hjá n., var einn af nm. alveg andvígur málinu, og annar tjáði sig ekki tilbúinn til þess að taka afstöðu í málinu, þótt hann hefði haft það til athugunar þennan tíma. Ég sé ekki, hvað ég gat gert við þessu, eða með hvaða rétti hv. 2. landsk. getur ásakað mig um þetta. Hann getur með töluverðum rétti ásakað sig fyrir að nota ekki atkv. sitt til þess að sjá um, að sú n., sem fengi þetta mál til meðferðar, yrði ekki að meiri hl. skipuð andstæðingum þessa máls. Ég ætla ekki að segja meira að svo stöddu, en held áfram, ef hv.þm. lætur sér þetta ekki nægja.

Jón Baldvinsson Það er undarlegt með hv. 1. landsk., að hann er að vonzkast út af því, að ég hefi ekki verið í sambandi við hans flokk á þessu þingi. Hvaða rétt hefir hann til þess að heimta, að við Alþýðuflokksmenn séum í sambandi við hann um öll þingmál? Hann heimtar, að ég hefði átt að kjósa með hans flokki í allar n., og ásakar mig nú fyrir, að ég hafi ráðið því, hvert hlutfall varð í n. í Ed.Hv. þm. getur engar kröfur gert til mín í þessu efni, og ég svara þar engu góðu til um. Það er nú þannig um okkar flokka, að þeir eru andstæðir í flestum málum, og það er fátt eitt, sem við getum samþ. saman, þótt við séum í kjördæmaskipunarmálinu sammála um þann grundvöll, sem báðir flokkarnir hafa gert till. um í Ed. Um önnur mál er það svo, að mikil andstaða er hjá hv. 1. landsk. gegn flestum okkar málum, og að ég hefði átt að fara að styrkja hann til valds hér í d., til þess að koma fyrir kattarnef okkar áhugamálum, það er auðvitað hlægilegt. Það er skiljanlegt, að hann sé argur í skapi yfir því, að flett sé ofan af óheilindum hans í Sogsvirkjunarmálinu. Hann þykist flytja málið af miklum dugnaði og krafti, lætur visa því til n., sem hann á sjálfur sæti í, og liggur svo á því frá 24. júlí til 18. ág. Ég hefi flett í gegnum fundargerðir fjhn., og ekki á einum einasta fundi hefir hann hreyft þessu máli. Ég get ekkert fullyrt um, hvort utan bókunar hefir verið á þetta minnzt. Mér þætti vænt um að fá að vita, hvort hv. form. fjhn. gæti upplýst, hvort hv. 1. landsk. hefir gert kröfu um, að málið yrði tekið fyrir í n., en engu fengið ráðið um það. En ef það upplýsist ekki, skoða ég svo sem hv. 1. landsk. hafi aldrei hreyft málinu allan þennan tíma. Þetta sýnir dæmalaust tómlæti um svo mikilsvert mál. Það er rétt hjá hv. 1. landsk., að hann gat sjálfur ekki ráðið, hvaða ályktanir n. tæki, en hann gat ráðið því, að málið yrði tekið fyrir fyrr eins og það var tekið fyrir 18. ág., og hann gat sjálfur komið með nál. um það. Hefði hann gert þetta, t. d. nokkrum dögum eftir að málið kom til n., sem ekki var svo ákaflega störfum hlaðin, þá hefði hann þvegið hendur sínar og sýnt, að af hans hálfu væri gert allt, sem hægt væri, til þess að málið gengi fram. Ég hefi sagt þetta til þess að sýna tómlæti n., en í henni eiga sæti bæði hv. 1. landsk., sem er flm. þessa frv., og hv. 2. þm. Árn., sem hefir hér fullra hagsmuna að gæta fyrir sitt kjördæmi og er því skyldugur til þess að fylgja þessu máli. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. sagði um stjórnarandstöðu mína, þá veit hann, að í þingbyrjun var því lýst yfir í þýðingarmesta máli þingsins af hálfu Alþýðuflokksins, að hann myndi greiða atkv. gegn því. Þetta hefði orðið stj. að falli og hún orðið að leita til kjósendanna, ef flokkur hv. 1. landsk. hefði þorað að ganga með.

Jón Baldvinsson Hv. 4. landsk. telur þarna upp mörg verkamannamál, sem mikils eru verð og gott er að fá í framkvæmd, og ég skoða það sem hól, að Alþýðuflokkurinn hafi knúð þau í gegn; en ég neita því sem alveg tilhæfulausu, að Alþýðuflokkurinn hafi fallið frá nokkru sínu áhugamáli til að koma þessum málum fram. En út af samningum yfirleitt skal ég geta þess, að það er kunnugt, að Sjálfstæðisflokkurinn gerði samninga við landsstj., og því er yfirlýst af hv. 1. landsk. og hv. 1. þm. Reykv., að þeir hefðu getað gert þessa samninga vegna fyrirfram yfirlýstrar afstöðu Alþýðuflokksins í tilteknu máli. Viðvíkjandi „samningum“ um landsreikninginn vil ég aðeins segja hv.þm. það, sem sagt er í bænum, að Sjálfstæðisfl. hafi gert út sendinefnd til Framsóknarfl. og lýst yfir því, að þeir væru reiðubúnir - eins og þeir voru í Nd. - til þess að greiða atkv. með öllum fjandanum fyrir stj., landsreikningi og hverju einu, svo framarlega sem flokkurinn vildi fella tóbakseinkasöluna. Það er rétt, að hv. 4. landsk. svari þessum bæjarsögum, sem um þá ganga.

Jakob Möller Í þeirri von, að hv. 2. landsk. geri nú slíkt hið sama, þá skal ég svara hans fyrirspurn. Ég vil minna hann á, að hv. 4. landsk. spurði, hve dýr eða ódýr hann hefði verið í samningunum við Framsóknarfl., og í því trausti, að hann svari því hreinskilnislega, skal ég upplýsa hann um, að það er engin hæfa í því, að Sjálfstæðisfl. hafi gert Framsóknarfl. nokkur boð í sambandi við tóbakseinkasöluna.

Jón Baldvinsson Það er skiljanlegt, að hv. 1. þm. Reykv. geri þessa yfirlýsingu nú, eftir að tóbakseinkasalan er orðin að lögum, svo að það er lítil kaup hægt að gera um málið héðan af, nema þeir vilji fara að semja við kónginn um að staðfesta ekki lögin.

Jakob Möller Hv. þm. spurði, hvort þessi boð hefðu verið gerð. Ég er búinn að svara því neitandi í því trausti, að hann svaraði þá þeirri spurningu, sem til hans var beint. Það hefir hann ekki ennþá gert. En það þýðir lítið fyrir hv.þm. að bera fram fyrirspurn, ef hann slær því föstu um leið, að svarið sé ekki rétt.

Jón Þorláksson Ég var ekki neitt að ámæla hv. 2. landsk. fyrir, að hann hefði ekki viljað vera í samvinnu við Sjálfstæðisfl. um öll þingmál. Það er rétt hjá honum, að Sjálfstæðisfl. og Alþýðufl. eru andstæðir í ákaflega mörgum málum, og ég skal ekki ámæla hv.þm. fyrir það, þótt hann frá sínu sjónarmiði átelji framkomu okkar í þeim málum, sem hann er okkur ósammála um. En hitt er fíflsháttur með afbrigðum, þegar þessi hv.þm. stendur hér upp og fer að ámæla mér og mínum flokki fyrir framkomu okkar í máli eins og virkjun Sogsins, og ég get ekki skilið þetta með öðrum hætti en að hann sé að reyna að draga athygli einhverra þarna uppi á pöllunum, sem hann oft skýtur augunum til, frá því, sem nú er höfuðumtalsefnið í bænum, en það er sú verzlun, sem fram hefir farið hér síðustu dagana, þar sem þessi hv.þm. sjálfur er skýrt og opinberlega verzlunarvaran, þó að þrælasala sé fyrir löngu úr lögum numin hér á andi og annarsstaðar.

Jón Baldvinsson Ég þykist hafa fullt vald til þess að ávíta hv. 1. landsk. fyrir tómlæti um Sogsvirkjunarmálið, sem hann þykist þó bera fyrir brjósti. Ég hefi sýnt, hvernig hann hefir gersamlega látið hjá líða að koma þessu máli áfram í þinginu, og það skyldi þá ekki vera af því, sem sagt er í bænum, - og hv. 4. landsk. leiddi þetta bæjarslúður inn í umr. -, að það séu ekki sömu interessur, sem knýja hv. 1. landsk. til þess að vera með Sogsvirkjuninni nú eins og í vetur.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Ég stend aðeins upp til þess að slá því föstu, að hv. 2. landsk. hefir ekki gert neina tilraun til þess að bera af sér þær sakir, sem ég skýrði frá, að á hann væru bornar í bænum, og ég verð að taka það sem viðurkenningu fyrir því, að þessar sakir séu réttar.

Forseti (GÓ): Þessar umr. eru nú orðnar nokkuð langar, og ég held, að það væri bezt fyrir hv. 2. landsk. að fara af fundi, fyrst það er gengið svona í skrokk á honum.

Jón Baldvinsson Það væri óðs manns æði, ef menn ættu að fara að bera af sér allar þær sakir, sem óvönduðum og ósvífnum málflutningsmönnum dettur í hug að tína í málsskjöl sín; það entist engum æfin til þess. Og ég held, að ég muni standa jafnréttur fyrir þær tilhæfulausu slúðursögur, sem hv. 4. landsk. ber inn í þingsalinn.

Pétur Magnússon [óyfirl.]: Þá aths. ætla ég að gera, að ef ég hefði staðið hér sem málflutningsmaður, þá hefði ég borið þessar sakir fram á annan hátt. En ég stóð hér sem alþm. og bar þær fram hóflegar en ég hefði ella gert.

Eru þeir þá ennþá verri, málfærslumennirnir?

.

Vilmundur Jónsson Ég hafði óskað eftir leyfi hæstv. forseta til þess að fá að beina nokkurri umkvörtun til hæstv. stj. utan dagskrár, áður en þingi yrði slitið. Vil ég ekki deila á hæstv. stj. deilunnar vegna, heldur til þess að reyna að fá það lagfært, sem frekleg ástæða er til að lagfæra, en það er hin ákaflega stirða afgreiðsla mála í stjórnarráðinu. Við, sem erum embættismenn úti á landi og eigum t. d. sæti í bæjarstjórnum, verðum fyrir miklum óþægindum og skaða af hinni tregu afgreiðslu stjórnarráðsins. Úrskurðir falla afarseint oft og tíðum, reglugerðir, sem sveitarstjórnum er ætlað að fara eftir, eru of seint staðfestar og stundum gleymist alveg að birta þær í Stjórnartíðindum. Svo var t. d. um eina reglugerð viðvíkjandi l. frá 1929 um kosningar í málefnum sveitar- og bæjarfélaga. Reglugerð þessi skipaði fyrir um það, hvenær varafulltrúar í sveitar- og bæjarstjórnum ættu að koma inn. Þessi misgáningur stjórnarráðsins gerði það að verkum, að mér er nær að halda, að mikill vafi geti leikið á því, að t. d. sumir fundir bæjarstjórnarinnar hjá okkur á Ísafirði hafi verið löglegir fundir. - Ég ætla ekki að rökstyðja mál mitt frekar með einstökum dæmum, því að þessi tregða stjórnarráðsins er almennt viðurkennd. Mér dettur ekki í hug að ásaka núv. hæstv. stj. um það, að hún sé sérstaklega brotleg í þessum efnum fram yfir aðrar undangengnar stjórnir. Þetta sleifarlag hefir alltaf átt sér stað, og hefir það þó frekar farið versnandi en batnandi. Má auðvitað segja, að til þess séu nokkrar ástæður, þar sem þeim málum fjölgar með ári hverju, sem ganga gegnum hendur stj. Stjórnarráðshúsið er líka ófullkomið. Þá mun þetta ekki hvað sízt því að kenna, að starfskraftar stjórnarráðsins eru ekki svo góðir og skyldi. Flestir þeirra, sem vinna þar, eru gamlir menn, sem ekki geta unnið með þeim hraða, sem hinn nýi tími krefst. Ég geri ekki ráð fyrir, að mikill árangur verði strax af þessari umkvörtun. Ég myndi láta mér það nægja, ef hæstv. stj. viðurkenndi, að þessar misfellur ættu sér stað, og að hún hefði vilja til þess að kippa þessu í lag með einhverjum ráðum. En sjái hæstv. stj. engin ráð til þess, þá vildi ég, að hún lýsti yfir því, að hún vilji íhuga þetta fyrir næsta þing og leita ráða hjá því til að bæta úr misfellum þessum.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Mér er kunnugt um, að slíkar raddir hafa komið frá fleirum en hv.þm. Ísaf. Mun það eiga sér stað í öllum löndum, að slíkar umkvartanir komi fram. Það er heldur ekkert að undra, þó að ástandið sé slæmt hjá okkur, því að öll ytri skilyrði eru hér slæm. Bæði er stjórnarráðshúsið óhæfilega lítið - þrengslin í dómsmrn. eru t. d. svo mikil, að þar er varla hægt að snúa sér við - og svo er vöxturinn í þjóðfél. okkar bæði ör og mikill. Ennfremur skal ég geta þess, að á síðustu árum hafa allir skrifstofustjórarnir verið meira og minna forfallaðir. Í ár hafa t. d. tveir þeirra verið veikir mánuðum saman, og í fyrra var sá þriðji veikur. - Annars skal ég gera hvað ég get til þess að bæta úr þessu. Það eina tilfelli, sem hv.þm. Ísaf. nefndi, reglugerð fyrir kosningar til sveitar- og bæjarstjórna, held ég, að hafi ekki verið stj. einni að kenna, heldur og bæjarstjórn Rvíkur. Það var leitað samvinnu við hana um þessi mál, og hygg ég, að drátturinn hafi stafað af því, að dráttur hefir orðið á afgreiðslunni á báðum stöðum. V. Minning Einars Jónssonar. Á 4. fundi í Sþ., 25. júlí, áður en gengið væri til dagskrár, mælti