Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Magnús Jónsson) Ég ætla ekki að halda langa inngangsræðu fyrir þessu máli, enda gerist þess ekki þörf. Það er borið fram í svipuðu formi og á þinginu 1927, eða eins og þessi hv. deild hafði gengið frá því áður en það sofnaði í hv.Ed. Við flm. höfum að þessu sinni látið prenta upp að mestu leyti þá grg., sem þáverandi ríkisstj. lét fylgja frv. 1927. Auk þess vil ég leyfa mér að benda á hið rækilega nál., sem minni hl. menntmn. þessarar hv. d. lét fylgja afgreiðslu frv. 1927, og skrifað er af núverandi fræðslumálastjóra, hv.þm. V.-Ísf. Er þar safnað saman því, er mestu máli skiptir, og sýnt með rökum, að samskólar séu ódýrari í rekstri, enda er álit fræðslumálastjóra, að ríkið eigi að setja á stofn slíka skóla, þar sem svo hagar til, að því verði við komið. Við þessi gögn, sem ég hefi nú nefnt, þarf ég ekki miklu að bæta. Allir hv.þdm. kannast við, að auka þurfi unglingafræðsluna í landinu, og þessi hv. deild samþ. 1927, að þörf væri á. að auka slíka fræðslu hér í bæ. Að vísu skal það játað, að margt vantar enn, sem bæta þarf, en þó er aukin unglingafræðsla mest aðkallandi, og ekki sízt í þessum bæ. Hér er meira en ¼ af allri höfðatölu þjóðarinnar, og auk þess kannske, ýmsra ástæðna vegna, enn brýnni þörf á slíkri fræðslu í þéttbýli. Í fjölmennum kaupstöðum er aðstaðan líka betri um að sækja skólann og full þörf á að hafa hönd í bagga með því, hvernig unglingarnir verja vetrinum á þessum árum. Hér var áður að nafninu til gagnfræðaskóli, eða gagnfræðadeild Menntaskólans, sem öllum stóð opin, þó að menn hafi ef til vill ekki áttað sig á því til fulls og álitið skólann eingöngu til þess að útskrifa stúdenta. En fyrir tveim árum var þessi gagnfræðadeild svo að segja lögð niður, þegar kennslumálastj. fyrirskipaði að takmarka tölu þeirra unglinga, sem inntöku fá í Menntaskólann árlega, og miða hana við þá þörf, eða hæfilega stúdentatölu á ári til viðhalds embættismannastéttinni. En þegar þessi ráðstöfun kennslumálastj. varð heyrum kunn og að einir 25 unglingar áttu að fá inntöku í Menntaskólann á ári, þá upplukust líka augu almennings fyrir því, að mjög væri þrengt að unglingum þessa bæjar um að afla sér aukinnar fræðslu. Þess var heldur ekki langt að bíða, að ofurlítið var gert til þess að bæta unglingafræðsluna. Á þinginu í hitteðfyrra voru sett lög um unglingaskóla Reykjavíkur, og hefir hann starfað í tvo vetur. En eins og kunnugt er, vantar þann skóla húsnæði, enda er langt frá því, að þessi skóli bæti að fullu úr þörfinni. Þá hafa einstakir menn ráðizt í að koma á fót gagnfræðaskóla Reykjavíkur, en um hann er sama að segja og hinn, að húsnæðisskortur stendur honum fyrir þrifum. En stofnun beggja þessara skóla hefir sýnt, að mikil þörf er á aukinni unglingafræðslu. Báðir skólarnir eru yfirfylltir og bekkirnir margskiptir. Við, sem flutt höfum málið að þessu sinni inn í þingið, höfum ekki talað við þá aðila, sem frv. nefnir og gert er ráð fyrir, að standi að byggingu samskólans; en þessir aðilar eru: bæjarstjórn Reykjavíkur, Iðnaðarmannafélagið í Reykjavík og Verzlunarráð Íslands. Við gerum ráð fyrir, að vilji þessara aðila um að koma stofnun þessari upp sé óbreyttur frá 1927. Og um bæjarstj. má geta þess, að hún skoraði eindregið á Alþingi 1928 að hrinda málinu áfram þá; svo að sennilegt er, að hún sé því fylgjandi enn, en það varðar mestu um framkvæmdirnar. Um hina aðilana tvo skiptir minna máli, þó að ég hinsvegar þori að fullyrða, að þeir muni ekki láta á sér standa, þegar til framkvæmdanna kemur. Annars má vel vera, að um fleiri skóla geti verið að ræða, sem taka ætti með, og mætti þar til nefna kvennaskólann hér í Reykjavík. Hann virðist geta komizt undir þennan hátt engu síður en þeir skólar, sem nefndir eru í frv. En við höfum flutt frv. óbreytt, eins og ég hefi áður sagt, og má þá víkja því við í meðferð þingsins, ef mönnum sýnist svo. Eins og kunnugt er, starfa hér í bænum tveir verzlunarskólar, og á þinginu 1927 varð vart allmikillar óánægju yfir því, að báðir skólarnir skyldu ekki teknir með í frv., og svo er enn, að annar skólinn er aðeins tekinn með. En vitanlega má breyta þessu, ef samkomulag fæst um annaðhvort að steypa skólunum saman eða taka þá báða upp í frv. Það, sem aðallega kemur til greina í meðferð þingsins á þessu máli, er kostnaðarhliðin. Enda er ekki hægt að neita því, að hér verður um fjarska mikinn kostnað að ræða, að koma slíkum skólum á fót. Það verður að reisa mikil húsabákn og margt fleira að gera, sem feikna kostnað hefir í för með sér. En á það verður að líta, að það er ekki hægt fyrir ríkið að hólka því fram af sér til lengdar að reisa þennan skóla. Það er hægt að fresta því um nokkur ár, en það verður að gerast fyrr en síðar. Bærinn heldur vonandi áfram að breiðast út og fólkinu fjölgar, en jafnframt verður erfiðara og erfiðara að leysa málið og kostnaðurinn meiri og meiri, eftir því sem framkvæmdirnar dragast lengur. Þegar um kostnaðarhliðina er að ræða, ber einnig að líta á það, að ríkið hefir þörf á að byggja yfir suma þá skóla, er það kostar að öllu leyti, t. d. eins og vélstjóraskólann og fleiri skóla, og hlýtur þá að vera hagnaður að vera í sambyggingu með bænum. Eins er um rekstrarkostnaðinn að ræða, að þar léttir bærinn einnig undir með ríkinu. Ég ætla ekki að þreyta hv. deild með lengri ræðu. Það er alveg víst, að þörfin er brýn að koma unglingafræðslu bæjarins í betra og fullkomnara horf. Þess vegna veit ég, að hv. deild muni láta málið sæta þinglegri meðferð, lofi því að ganga til 2. umr. og hv.menntmn.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Því fremur vildi ég nota tækifærið nú að segja nokkur orð um þetta mál við 1. umr., að í hv.Ed. er rétt ókomið frv. um skipun unglingafræðslunnar í landinu, sem ég vænti, að hv.þdm. kynni sér vel og rækilega til samanburðar því frv., er hér liggur fyrir til umr. Þegar frv. þetta um samskóla Reykjavíkur var borið fram 1927, þá var enn brýnni þörf að bæta úr því ástandi, sem þá var, heldur en nú. Að vísu skal það játað, að sumir sérskólarnir hafa enn við slæm húsakynni að búa og full þörf á betri og fullkomnari byggingum. En frv. var þá, því miður vil ég segja, ekki nógu vel undirbúið, og svo er enn. Hugmyndina um þennan samskóla hafði einn skólamaður okkar fengið við að sjá í iðnaðarbæ einum í Þýzkalandi þetta skólafyrirkomulag, en vitanlega er um allt önnur skilyrði að ræða í slíku iðnaðarlandi eins og Þýzkaland er heldur en í okkar fámenni. Frv. þetta, eða samskólahugmyndin, er því innflutt, en hefir ekki vaxið upp og þroskazt í íslenzkum jarðvegi, eins og ég mun koma að síðar í ræðu minni. Í frv. er gert ráð fyrir, að ríkið byggi og reki skóla, sem geti tekið á móti mörgum hundruðum nemenda. Hér fermast á ári um 400 börn, svo að ef ákveðin yrði skólaskylda, þá yrði það geysimikill fjöldi, ef allir ættu að stunda framhaldsnám í 2 eða 3 ár. Inn í þetta skólabákn eru teknir sérskólar svo sem iðnskólinn, verzlunarskólinn og vélstjóraskólinn, eins og hv.flm. hélt fram. En það sýnir, hvílíkt handahófsverk þessi frumvarpssmíði er, að teknir eru með tveir einkaskólar, en einum ríkisskóla, eins og t. d. stýrimannaskólanum, er með öllu sleppt. Það er einmitt þetta, sem sýnir öllu betur, að þessi samskólahugmynd er innflutt, en ekki af íslenzkum rótum runnin. Í iðnaðarlandi, eins og Þýzkaland er, veltur á mestu að fá sem bezt menntaða iðnaðar- og verzlunarstétt. Því er ekki nema eðlilegt, að Þjóðverjar beiti sér fyrir stofnun slíkra skóla. En hjá okkur er iðnaður allur í smáum stíl, og að því leyti er til verzlunarstéttarinnar kemur, þá er aðalstarf hennar að dreifa út aðfluttum vörum innanlands, enn sem komið er, því að salan á saltfiski er enn að mestu í höndum útlendinga. Aftur á móti vil ég alls ekki neita því, að verzlunarskólinn hafi við slæm húsakynni að búa og margskonar sleifarlag á rekstri hans, en þó að svo sé, er engin ástæða til að rjúka nú upp og gera hann að ríkisskóla. Enda vil ég leyfa mér að skjóta því til hv.flm., sem er einn í flokki þeirra manna, sem halda þessum skóla uppi, að það er alls ekki vansalaust fyrir hann eða hans flokk að hafa skólann jafnilla útbúinn eins og raun ber vitni. En þeir eiga að sýna þann manndóm sjálfir og metnað að bæta úr þessu. Þeir eru það efnum búnir margir hverjir, að þeir geta þetta, ef viljann skortir ekki, og þeir eiga að gera það; hitt er frekja, að ætla að hlaupa frá réttmætum skyldum og varpa öllu upp á ríkissjóð. Þetta, sem ég hefi nú nefnt, er höfuðgalli á hugsun þeirri, er felst í frv., að leggja aðaláherzluna á þessi tvö atriði: vélfræði og verzlunarmenntun, því hvorugt á hér við í jafnstórum stíl og frv. gerir ráð fyrir. Því að hvað gerir hávaðinn af þessum 400 börnum, sem fermast hér á ári? Verða þau verzlunarmenn, smiðir eða vélstjórar? Nei, langmestur hluti þessara unglinga verða sjómenn og verkamenn eða verkamannakonur. Nám þessara unglinga þyrfti því að sníðast við það starf, sem síðar bíður þeirra í lífinu. Hér er mest þörf á góðu skólaeldhúsi og á námi, sem fræðir um aðalatvinnugreinir þjóðarinar. Hinsvegar neita ég því ekki, að þörf sé bæði á smiðum og vélstjórum, en allt er það takmarkað. Misskilningur Jóns Ófeigssonar er í því fólginn, að hann tekur upp í frv. sitt hugmynd, sem hann hefir eignazt erlendis á snöggu ferðalagi og orðið hrifinn af, en hvorki litið á þarfir Íslendinga eða neitt til þess gert að bræða hana saman við ástandið eins og það er hér. Þá er annað atriðið, kostnaðarhlið málsins, og verður því ekki neitað, að eftir frv. er sá kostnaður mjög mikill, sem ætlazt er til, að ríkið leggi á sig. Í fyrsta lagi er ríkinu gert að skyldu að reisa húsið með öllu tilheyrandi að mestu leyti, því að það, sem hinir aðilarnir eiga að leggja fram, er alveg hverfandi. Og í öðru lagi mun rekstrarkostnaðurinn koma að mestu leyti á ríkið, eins og í pottinn er búið með frv. Ef þessi skóli reynist góður, þá má gera ráð fyrir, að aðsóknin geti vaxið svo, að skólinn telji um 1000 nemendur, og 3/4 af rekstrarkostnaðinum verður þá engin smáræðis upphæð fyrir ríkið á ári. Ég vil sízt mótmæla því, að eitthvað þurfi að gera til þess að auka unglingafræðsluna og bæta. En verði frv. þetta að lögum í því formi, sem það er fram borið, þá verður afleiðingin sú, að hinir kaupstaðirnir víðsvegar um land eiga hlutfallslega sama rétt til hjálpar ríkisins, hver út af fyrir sig. Með þessu vil ég þó ekki segja, að þetta geti ekki verið skynsamlegt, en eins og frá frv. er gengið, verður þetta of dýrt, og þess vegna vil ég, að þingið athugi það vel og gaumgæfilega. Ég sé ekki eftir fénu, ef svo er um hnútana búið, að því sé varið til góðra og gagnlegra hluta. En stefna frv. er skökk. Bærinn á að sjálfsögðu að leggja meira fram en frv. ætlast til, einkum þó að því leyti, er við kemur rekstrarkostnaðinum. Annars vil ég undirstrika, að það er hægt að sanna, að þeir menn, sem hafa undirbúið málið, þeir hafa ekki hirt um að afla þeirra gagna, sem skyldi. Mál þetta var og er enn mjög illa undirbúið. En eins og menn muna, hefir vaxið upp samhliða þessu máli annað fyrirkomulag, sem var viðurkennt af þinginu 1928. Þá var samþ. frv. um vísi að almennum gagnfræðaskóla fyrir Reykjavík og slegið föstu vissu hlutfalli um fjárframlög bæjarins annarsvegar og ríkisins hinsvegar. Þá voru og á þinginu í fyrra samþ. lög um héraðsskóla og slegið föstu hlutfalli um fjárframlög til þeirra. Og í Ed. í fyrra varð það að samkomulagi með öllum flokkum að reyna að koma fram endurbótum á alþýðufræðslunni hér í bæ og ákveðið, að ríkissjóður skyldi leggja fram 80 krónur á hvern nemanda, en bæjarfélagið 120 krónur. Nú höfum við fræðslumálastjórinn endurskoðað það frv. og samið annað á grundvelli þess, sem lagt verður fyrir Ed. mjög bráðlega. Það fjallar um annað og meira en alþýðufræðsluna í Reykjavík einni saman, sem sé um alþýðufræðsluna í sex helztu kauptúnum landsins. Fjárframlögin viljum við hækka, þannig að ríkissjóður greiði 100 krónur á hvern nemenda, en það bæjarfélag, sem hlut á að máli, 150 krónur. Slíkur gagnfræðaskóli mundi vafalaust verða kvöldskóli að nokkru leyti, fyrir þá, sem eiga erfitt með að sækja skóla á daginn. Og hann mundi verða „samskóli“ að því leyti, að a. m. k. í hinum stærri kauptúnum mundi smám saman hlaðast utan á hann ýmisk. viðbætir, í Reykjavík t. d. skólaeldhús, nægilega stórt til þess, að velflestar ungu stúlkurnar í bænum gætu sótt þangað praktiska menntun um allt, er að bústjórn lýtur. Á sama hátt mundi verða bætt við fyrir karlmenn, en fyrst verðum við að láta reynsluna segja til um þörfina og fá að vita, hvað það eiginlega er, sem menn vilja í þessu efni. Ég get enn bent á ein missmíði í 10. gr. frv., þar sem talað er um launin. Það er gert ráð fyrir, að ungmennaskólastjórinn hafi að byrjunarlaunum 3200 krónur, auk dýrtíðaruppbótar, en hinir skólastjórarnir 4400 krónur. Hvaða réttlæti er í þessu? Stærsti skólinn á að vera lakast settur. Þetta má auðvitað hæglega laga, en það sýnir þó, að ekki er nægilega vel um málið hugsað. Ég er á þeirri skoðun, að þetta frv. eigi að fara til nefndar, en mér þótti rétt, að hv.þdm. fengju að vita það nú þegar, að annað frv. er á leiðinni í hinni deildinni, sem er miklu víðtækara en þetta frv., og þar sem fyllilega er tekið tillit til gjaldþols ríkissjóðs og öllum kostnaði skipt sanngjarnlega á milli ríkissjóðs og þeirra bæjarfélaga, sem hlut eiga að máli. Það er þegar í öllum kaupstöðum landsins kominn vísir að almennum skóla, sem bæjarfélögin vilja leggja fram fé til. Öðru máli er að gegna um Reykjavík. Bæjarstjórn Reykjavíkur hefir engan áhuga sýnt til að bæta úr skólamálum bæjarins, sér til lítillar sæmdar. Í vetur var t. d. borin fram í bæjarstj. till. um, að heimilað væri fé til skólabyggingar, en hún var felld með 10:5 atkv., ef ég man rétt.

Ásgeir Ásgeirsson Eins og hæstv.dómsmrh. gat um, verður innan skamms lagt fram frv. í Ed., sem fjallar um ungmennafræðsluna í kaupstöðum landsins, þar á meðal í Reykjavík. Nú er um tvennt að velja í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir. Annaðhvort verður að taka Reykjavík út úr hinu frv., eða taka unglingafræðsluna úr samskólafrv. En það er auðvelt fyrir þá nefnd, sem fær málið til meðferðar, að ráða fram úr þessum vanda, og skiptir ekki öllu máli, hvort ráðið er tekið. Þó að nú verði séð fyrir ungmennafræðslu í Reykjavík með þeim hætti, sem lagt verður til í stjfrv., er samt eftir eitt atriði, sem ákvæði hinna almennu unglingafræðslulaga ná ekki til, og það er húsnæðismál nokkurra skyldra skóla hér í Reykjavík. Það er óhjákvæmilegt að byggja yfir nokkra skóla, sem hér eru reknir, og einkum þess vegna hefir mér alltaf litizt vel á þá hugmynd, að sameina í eina heild sem flesta eða jafnvel alla hærri skóla Reykjavíkur, ekki í eina byggingu, heldur í eina þyrpingu, svo þeir geti notið hver annars um marga hluti. Mér virðist það vera jafnsjálfsagt og að safna öllum skrifstofum ríkisins saman í eina byggingu. En það er örðugra að fá samkomulag í þessum efnum en mörgum öðrum, af því að fyrst og fremst þarf að ákveða, í hvaða hlutfalli kostnaðinum skuli skipt á milli einstakra félaga, bæjarfélags og ríkissjóðs. Þetta á einkum við um verzlunarskólann, ekki sízt af því að samvinnuskólinn er ekki talinn í frv., og ég get trúað því, að bezt væri málinu til framgangs að fella burt úr samsteypunni alla verzlunarfræðslu. Annar aðalköstur við samskólahugmyndina er sá, að skólarnir geta notið kennslu sömu sérfræðinganna. Sumir skólarnir eru of litlir til þess að sérfræðingar geti við einn slíkan skóla haft nægilega kennslu, en af því leiðir, að sérfróðir menn eru látnir kenna greinar, sem þeir eru oft og tíðum fávísir um og hafa engan áhuga á. Ef skólarnir eru aftur á móti nálægt hver öðrum, eða jafnvel í sömu byggingunni, verður miklu hægara um vik bæði um kennsluna sjálfa og ýms tæki og áhöld, sem skólarnir hefðu sameiginlegan aðgang að. Stofnkostnaði unglingaskóla í kaupstöðum er þegar ákveðið að skipta á milli ríkis og bæjar í hlutfallinu 2:3. - 3/5 hluta á viðkomandi bæjarsjóður að greiða, en ríkissjóður 2/5 hluta, hvort sem þetta frv. eða Ed.-frv. stj. er lagt til grundvallar. Um rekstrarkostnaðinn eru hinsvegar skiptar skoðanir. Í þessu frv. er ætlazt til, að ríkissjóður beri ¾ hluta af öllum kennaralaunum, en í Ed.-frv. er svo ákveðið, að ríkissjóður greiði vissan kennslustyrk á hvern nemanda. Mér virðist nú gilda einu, hvorri reglunni er fylgt. Venjulegast mun á Norðurlöndum, að kostnaðinum af unglingafræðslu sé skipt til helminga á milli bæjarsjóðs og ríkissjóðs. Og það mun láta nærri, að ¾ hlutar allra kennaralauna verði helmingur alls rekstrarkostnaðarins. Ég hygg, að aðalástæðan fyrir því, að þessu máli hefir verið þunglega tekið, sé sú, að verzlunarskólinn og iðnskólinn eru teknir inn í frv. Það er auðvitað rétt og sanngjarnt að láta bæjarfélag Reykjavíkur bera hluta af kostnaðinum af sinni eigin iðnfræðslu, en einhvern styrk ætti þó ríkið að leggja fram vegna utanbæjarnemenda. Ég drap á það áðan, hvaða leiðir ég gæti hugsað mér, að farnar yrðu í sambandi við verzlunarskólann, sem sé annaðhvort að hafa hann alls ekki með í frv., eða að öðrum kosti að setja samvinnuskólann fullkomlega jafnfætis honum um styrkveitingu. - Það halda því margir fram, að einn skóli geti fyllilega annað verzlunarfræðslunni í landinu, og það kann rétt að vera. En við þurfum að taka tillit til þess, hvernig rás viðburðanna hefir verið, og hér hefir þróunin verið sú, að eðlilegt er, að verzlunarmenn hafi sinn skóla og samvinnumenn sinn skóla. Það er svo í öllum löndum, þar sem menn skiptast í harðvítuga pólitíska flokka um trúmál, verzlunarmál o. fl., að skólahaldi verður að haga nokkuð eftir því. Ég vil því brýna það fyrir hv.flm. þessa frv., að það er engin sanngirni að amast við því, að samvinnuskólinn fái sömu réttindi og verzlunarskólinn. Ég mun eins og áður fylgja þessu frv., með þeirri breyt., sem ég hefi talað um, sem sé að taka almennu ungmennafræðsluna út úr frv. og láta Ed.-frv. gilda um hana. Og ég er sannfærður um, að hvort sem frv. verður að þessu sinni samþykkt eða fellt, mun svo fara, að ýmsir skólar, sem nú eru því nær húsnæðislausir og sundurlausir, verða á sinni tíð sambyggðir og samstarfandi. Það er næstum eðlisnauðsyn og hlýtur að verða miklu ódýrara og haganlegra en það fyrirkomulag, sem við búum við nú.

Flm. (Magnús Jónsson) Ég þakka hv.þm. V.-Ísf. fyrir það, hve vel hann tekur í þetta mál nú sem fyrr. Hann hefir alltaf fært manna sterkust rök fyrir því, að samskólafyrirkomulagið verður alltaf það hentugasta. Ég er líka, eins og ég drap á áðan, hv.þm. sammála um, að það er einn Akkillesar-hæll á frv., nefnil. verzlunarskólinn. Ég er ekki viss um, að hann geti beinlínis orðið málinu að fótakefli, en hitt er alveg rétt hjá hv.þm., að þegar sterk flokkaskipting er með þjóðunum, verða skýr rök að víkja. Þó að segja megi með sanni, að einn góður verzlunarskóli væri fyllilega nægilegur, þá er gangur málanna einu sinni sá, að menn geta ekki sameinazt um þann skóla. Ég mundi því vel geta fallizt á, að verzlunarskólinn væri tekinn út úr frv. Ég hefi einmitt frá byrjun talið það einn aðalkost frv., hvað það er sveigjanlegt. Það má ýmist fella úr því eða auka við það, eftir því sem tíminn leiðir í ljós, að sé æskilegt. Að flestu leyti get ég líka fallizt á aðalatriðin í ræðu hæstv. ráðh. Mér skildist hann viðurkenna, að það ástand, sem við búum nú við, að ekki sé séð nema að litlu leyti fyrir ungmennafræðslunni í Reykjavík, væri algerlega óviðunandi. En þess ber að gæta, að í þessu efni má ekki láta það sama ganga yfir Reykjavík og aðra kaupstaði landsins. Reykjavík hefir að sumu leyti mikla sérstöðu. Að vísu er sjálfsagt að koma á fastri reglu um hlutfallið á milli framlags úr ríkissjóði og bæjarsjóði. En ég vil benda á tvö atriði. Í fyrsta lagi það, að vegna sérstöðu Reykjavíkur verður skóli í Reykjavík alltaf að nokkru leyti líka skóli fyrir landið. Í öðru lagi verður hér í Reykjavík, vegna mannfjöldans, eðlileg hin fyrirhugaða skólasamsteypa, en hvergi annarsstaðar á landinu. En vitanlega vissum við flm. ekkert um það frv., sem hæstv. ráðh. er að boða, þegar v ið bárum samskólafrv. fram hér í hv. d., og auðvitað tökum við tillit til frv. hæstv. ráðh. Eins og flokkaskiptingin gerir eðlilegt að láta röksemdir víkja hér í deildinni, eins getur verið, að flokkaskipting geri það nauðsynlegt að taka aðra aðferð í þessu máli heldur en þá, sem hentugust er, aðeins til þess að gera hæstv. ráðh. til hæfis. En ég tek það fram, þar sem hann talaði um, að þetta samskólafrv. væri innflutt, að það á alls ekki við að segja sem svo. Hvað er það í okkar skólamálum, sem ekki má segja hið sama um? Ég held það sé allt innflutt. Latínuskólinn kom á sínum tíma sem innflutningsvara og hefir samið sig smám saman að landsins þörfum. Barnafræðslan okkar er algerlega innflutt, og það svo greinilega, að hún kom eins og demba ofan á hið gamla og þjóðlega fyrirkomulag og útrýmdi því. Ég læt ósagt, hvort það varð til góðs, en svona er það. Við erum ekki svo stórir, að við höfum hingað til getað haldið okkar fyrirkomulagi, þegar leitað hefir verið sterklega á af útlendu, margreyndu fyrirkomulagi. Ef við tökum þennan skóla hér, finnst mér minna af innfluttum skoðunum kringum hann en víða koma fram annarsstaðar. Þetta fannst mér hæstv. ráðh. sanna sjálfur í sinni ræðu. Hann kvað það óeðlilegt, að stýrimannaskólinn væri ekki tekinn með. Ef hér væri um innflutta vöru að ræða, væri sjálfsagt að ríkið sameinaði sína skóla þarna. En höfundar frv. segja sem svo: Stýrimannaskólinn á hús, vel nothæft, þó að það sé gamalt nokkuð. Þess vegna taka þeir hann ekki með, bara af þessari alíslenzku ástæðu. Ef við lítum á þennan skóla í Nürnberg, sem Jón Ófeigsson hefir lýst, þá er hann ólíkur þessari hugmynd um samskóla. En við að skoða þennan skóla sér þessi maður, hve hentugt það er að sameina marga skóla undir einu þaki. Það er svo að segja ekkert í þessu frv., sem maður getur líkt við þetta ógurlega skólabákn í Nürnberg, þar sem hver nemandi getur sett saman handa sér sitt nám, eins og maður á stórum hótelum slæðir handa sér marga ágæta rétti. Svo stórt er þetta skólabákn. Þetta sá Jón Ófeigsson, að ómögulegt var hér. En hann vill taka upp þá góðu hugmynd að sameina marga skóla undir einu þaki. Og eins og hv.þm. V.-Ísf. benti á, þá verður það gert fyrr eða síðar. Það eru svo sterk rök með því, að það hlýtur að verða gert. Það er um það eitt að ræða, hvað mikið verður hringlað í málinu áður. Þá er valið á skólunum. Í Nürnberg er allt sameinað. Hér er verið að reyna að finna út, hvað eigi helzt að sameina. Iðnskólinn og verzlunarskólinn eru ekki teknir af því, að svo sé gert í Nürnberg. Þar eru allir upphugsanlegir skólar, sem fræða um allt milli himins og jarðar. En hér er um að ræða m. a. skóla, sem tilheyra tveim hinum stærstu atvinnugreinum, sem ríkið hefir ekki ennþá tekið að sér. Hæstv. ráðh. sagði, að það væru miklu fleiri menn, sem annaðhvort yrðu bændur eða sjómenn. En ríkið hefir séð fyrir skólum handa þeim. En öllum þeim sæg manna, sem fæst við verzlun og iðnað, hefir ríkið ekki sinnt nóg að veita fræðslu. Þessir skólar eru valdir með íslenzkt ástand fyrir augum, þótt hitt sé náttúrlega líka tekið til greina, að þeir starfi báðir í slæmum húsakynnum. Hæstv. ráðh. kom með það, sem nú er „móðins“ að tala um, hvað voðalegt væri húsnæði verzlunarskólans. En þetta eru rétt laglegar stofur, mjög vel settar í stand, dúkar hafa verið settir á gólfin. Húsið er komið í gott ástand. Hitt er annað mál, að húsið er gamall hjallur og ófullkomið í fyrstu. Iðnskólinn starfar líka í húsnæði, sem ekki er til frambúðar. Hvers vegna eru þeir báðir settir saman? Af því að þeir þurfa báðir að fá húsakynni. Og hvers vegna er ekki lagt til að hafa stýrimannaskólann með? Af því að hann starfar í góðum húsakynnum; þess vegna er ekki þörf á að flytja hann í samsteypuna. Þetta frv. mætir einmitt sérstakri þörf okkar Íslendinga nú sem stendur. Það er náttúrlega eðlilegt, að mönnum vaxi í augum kostnaðurinn við að reisa þetta hús. Hæstv. ráðh. var að tala um það, hvað geysilegur kostnaður er við að byggja vinnustofur fyrir skólana. En í þeim lögum, sem hann sjálfur kom gegnum þingið 1928 um ungmennafræðslu í Reykjavík, þar er gert ráð fyrir - að ég hygg - ennþá meira húsi en nokkurntíma í því frv., sem hér er farið fram á, vegna þess að þar á að kenna það, sem ekki er gert ráð fyrir í samskólunum. Ég álít það að vísu gott að kenna að steypa múrsteina og hafa skólaeldhús, en það kostar bara svo geypilega mikla peninga. Hæstv. ráðh. sagði, að kaupstaðirnir kæmu á eftir. Hann er þá ekki hræddur við þetta, fyrst hann ætlar að bera slíkt fram fyrir alla kaupstaði. En það er nú svo, að það er ekki sama þörfin fyrir alla kaupstaði. Maður gæti heldur líkt Reykjavík við heilan landsfjórðung, svo margt fólk er hér saman komið og svo mikil er þörfin orðin. Ekki þarf ég að fara langt út í orð hæstv. ráðh. um það, hve illa bæjarstjórn Reykjavíkur tekur í að leggja fram til skóla. Það verður reynt þegar á herðir. Bæjarstj. tók þannig í það að leggja að sínum hluta stofnkostnað til þessa skóla, að hún skoraði á þingmenn að flytja frv. á næsta þingi á eftir að það var fellt. Ég held, að hún skorist engan veginn undan. Hitt er annað mál, að þegar þessu máli er hrundið og brytt á öðru, sem bærinn telur ófullnægjandi, þá getur komið þrái í menn við að leggja fé í það, sem þeir ekki óska eftir, þegar þeim er neitað um það, sem þeir vildu fá. Annars er mér ekki svo kunnugt um þetta, að ég geti neitt sagt um þetta nú. Þá ætla ég að leiðrétta það, sem hæstv. ráðh. talaði um smíðagalla á frv., að skólastjóri ungmennaskólans hafi lægst laun. Hann á að hafa ókeypis húsnæði, ljós og hita í húsinu, svo að hans laun eru hæst í raun og veru. Það er ekki svo mjög hætt við, að beinir smíðagallar séu á þessu frv. Bæði er það talsvert undirbúið af Jóni Ófeigssyni og því næst af fyrrv. stj. Síðan hefir það verið athugað í n. vel og vandlega. Annars hefir aðalatriðið fyrir mér verið ungmennaskólinn. Þar knýr þörfin mest á. En hitt er sjálfsagður hlutur, að nota sér um leið að koma fleiri skólum undir sama þak og nota sömu kennslukrafta, að svo miklu leyti sem mögulegt er.

Fjmrh. (Einar Árnason) Frv. til l. um breyt. á l. um launakjör yfirsetukvenna er ekki nýr gestur hér á þinginu. Slík frv. hafa legið fyrir 4–5 undanförnum þingum, en þó engin lausn fengizt á málinu. Öll þau frv., sem fram hafa verið borin, hafa sætt meiri eða minni mótspyrnu. Ég skal ekki dyljast við því, að ég hefi verið einn í tölu þeirra þm., sem ekki hafa getað gengið inn á þær till., sem fram hafa komið til breytinga á launakjörum ljósmæðra. Ekki af því, að ég hafi ekki viljað gera neitt til að bæta laun þeirra, heldur af því, að mér hefir fundizt kröfurnar vera ósanngjarnlega háar. Mér hefir fundizt frv. ganga of langt í því að heimta hlutfallslega hærri laun til handa ljósmæðrunum en ýmsir aðrir starfsmenn þess opinbera hafa, og þar sem þau öll hafa haft í fór með sér óhæfilegan útgjaldaauka fyrir sýslur og ríkissjóð, og auk þess hafa verið í ósamræmi við aðra launalöggjöf, hefi ég ekki getað fylgt þeim. Því hefir verið haldið fram hér í þinginu í umr. um þessi ljósmæðrafrv., að tilfinnanlegur skortur væri á ljósmæðrum úti um land, vegna þess, hve þær væru illa launaðar. Því hefir verið slegið föstu, eins og lesa má í Þingtíðindunum; að það vantaði 30 ljósmæður, án þess þó að neinar sönnur hafi verið á þetta færðar. Ég lét því athuga það í fjármálaráðuneytinu, hvernig það væri með útborganir á launum ljósmæðra, og kom þá allt annað í ljós. Það virtist enginn hörgull á ljósmæðrum; a. m. k. höfðu þær allar gætt þess vendilega að hirða laun sín. Til þess nú að komast fyrir um það með vissu, hvað væri satt og hvað rangt í þessu máli, leitaði ég til sýslumanna úti um land eftir upplýsingum um það, hvernig ástatt væri með ljósmæður í sýslum þeirra hvers um sig. Niðurstaðan hefir orðið sú, að í 10–14 umdæmum eru engar fastar ljósmæður. Í 4–5 af þessum umdæmum er talin aðkallandi þörf á nýjum ljósmæðrum, og í öðrum umdæmum eru engar skipaðar yfirsetukonur, en þeim þjónað af öðrum ljósmæðrum í góðu samkomulagi við alla hlutaðeigendur, svo góðu, að umrædd umdæmi óska ekki eftir nýjum ljósmæðrum. Sé það nú rétt, sem haldið var fram hér í þinginu í fyrra, að vantað hafi ljósmæður í 30 umdæmum á landinu, hlýtur þetta að hafa lagazt síðan. En ef svo er, þá er það rangt, að ljósmæður hafi vantað í þessi umdæmi vegna þess, hve launin voru lág. Enda hefir satt að segja lítið borið á því, að auglýst væri eftir ljósmæðrum. Ég spurðist einnig fyrir um annað atriði hjá sýslumönnunum, vegna þess, að það var gengið út frá því í umr. um þetta mál hér í þinginu í fyrra, að ljósmæður fengju greidda dýrtíðaruppbót á öll laun sín. Ég fékk þær upplýsingar, að aðeins 4–5 sýslur greiða ljósmæðrunum dýrtíðaruppbót á sinn hluta launanna. Sýnir þetta einnig, að ekki virðist vera mikill hörgull á ljósmæðrum vegna of lágra launa, því að annars mundu sýslurnar bæta upp launin með því að greiða dýrtíðaruppbót. Ég sé ekki ástæðu til að fara að rekja sögu þessa launamáls yfirsetukvenna. Sagan er raunasaga, bæði fyrir þá, sem barizt hafa fyrir bættum launakjörum ljósmæðra, en ekkert unnið á, og eins fyrir þingið í heild sinni, að þurfa ár eftir ár að fjalla um þetta mál, án þess að nokkur niðurstaða fáist í því. Á síðasta þingi fengu ljósmæður meiri byr undir launakröfur sínar en nokkru sinni áður. Er því ástæða til að ætla, að þingið sé nú farið að snúast á þá sveif að bæta kjör þeirra. Vona ég, að hægt verði að leysa þetta mál nú á grundvelli þessa frv., en það er í öllum aðalatriðum byggt á þeim miðlunartill., sem fram komu hér í málinu í fyrra, en féllu með jöfnum atkv. í þessari hv. deild. Ég sé ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv., enda er grg. þess það ítarleg, að þetta ætti að nægja. Ég vil aðeins að síðustu leyfa mér að leggja til, að frv. verði vísað til fjhn., þegar umr. er lokið.

Halldór Steinsson Ég hefði sízt búizt við því, að hæstv. fjmrh. yrði til þess að flytja frv. um breytingar á launakjörum yfirsetukvenna. Mér hefir virzt svo á undarförnum þingum, að heldur hafi andað kalt frá honum til þessa máls, enda ber bæði grg. frv. og ræða hæstv. ráðh. nú því vitni, að honum hefir ekki snúizt hugur í málinu. Meðal annars segir svo í grg.: „Stj. verður að álíta, að yfirsetukonur hafi sambærileg laun við aðra starfsmenn ríkisins“. Stj. lítur með öðrum orðum svo á, að ekki sé ástæða til að bæta launakjör þeirra. En því er stj. þá að flytja þetta frv., ef það er hennar skoðun. að ljósmæðurnar séu nógu vel launaðar? Þeirri spurningu er líka svarað í grg.: „Þar sem yfirsetukonum virðist heldur hafa aukizt fylgi á síðustu þingum, hefir stj. þótt réttast að leggja fyrir Alþingi frv. um launakjör yfirsetukvenna“. Þetta er þá ástæðan. Mig furðar nú satt að segja á því, að hæstv. fjmrh. skyldi fara að flytja þetta frv. eingöngu vegna þingviljans. Og mig furðar líka á því, að hæstv. ráðh. skyldi þá ekki hafa frv. í samræmi við þingviljann, úr því að hann fór að flytja það af þessari ástæðu einni. Því að launabæturnar í þessu frv. eru minni en í frv. síðasta þings, sem hafði stuðning meiri hl. þm. í báðum deildum. Frv. er að efni til shlj. þeim brtt., sem hæstv. fjmrh. flutti hér í Ed. í fyrra og felldar voru með jöfnum atkv. Hverjum dettur nú í hug, að þm. fari að greiða atkv. öfugt við það, sem þeir gerðu í fyrra, að kringumstæðunum óbreyttum? Það orkaði tvímælis, hvort vilji þessarar hv. deildar kæmi fram í úrslitum þessa máls á þinginu í fyrra. Ég vil því skora á hæstv. fjmrh. að leggja málið nú fyrir deildina eins og það þá lá fyrir, svo að það megi koma í ljós, hver vilji deildarinnar er. Ég skal ekki fara út í það nú, hverjar ástæður liggja til þess, að brýn þörf er að bæta launakjör ljósmæðra, heldur geyma mér það, þar til málið kemur úr nefnd. Hæstv. fjmrh. sagði, að engar sannanir hafi verið færðar fyrir því í fyrra, að ljósmæður vantaði í 30 umdæmum. Þetta er ekki rétt. Samkv. upplýsingum Ljósmæðrafélags Íslands vantaði 30 ljósmæður í fyrra, og því félagi ætti að vera kunnugt um þetta, því að það sér um útvegun á ljósmæðrum í þau umdæmi, sem laus eru. Og þó að nú vanti ekki nema 15 ljósmæður - ef skýrsla hæstv. ráðh. er þá rétt -, gat vantað 30 í fyrra fyrir því. Annars er það nú neyðarúrræði, ef grípa þarf til þess, vegna skorts á ljósmæðrum, að láta þær þjóna fleiri umdæmum en sínu eigin, þó að hæstv. ráðh. virtist ekkert hafa við það að athuga. Slíkt getur að vísu gengið í kaupstöðum, en mjög óvíða til sveita. Hæstv. fjmrh. sagði, að saga þessa máls væri raunasaga. Það má vera, að honum þyki það raunasaga, að málinu hefir aukizt fylgi, en mér finnst það ekkert sérlega raunalegt.

Jón Baldvinsson Þetta frv. mun eiga að fara til fjhn., en þar sem ég á sæti í þeirri n., þarf ég ekki að fara ítarlega út í frv. að þessu sinni. Ég greiði því atkv. mitt til 2. umr. í þeirri von, að hægt verði að lagfæra það, eins og nauðsyn ber til. Eins og hv.þm. Snæf. sagði, er það ekki komið til af góðu, að hæstv. fjmrh. flytur nú þetta frv. Ráðh. er hræddur um, að ljósmæðurnar fái of há laun, og vill því reyna að fá þingið til að fallast á miðlunartill. sínar. Það er annars dálítið einkennilegt, hve stj. á í miklu stríði við þá, sem heilbrigðismálanna eiga að gæta. Hæstv. dómsmrh. við læknana - hæstv. fjmrh. við ljósmæðurnar. Mér þótti þær upplýsingar, sem hæstv. fjmrh. gaf um það, hve margar ljósmæður vantaði úti um land, harla einkennilegar. Hann sagði, að ekki væru nema 9–10 umdæmi laus; að 4–5 umdæmum væri þjónað af öðrum ljósmæðrum, og að í enn öðrum 4–5 umdæmum væru engar skipaðar yfirsetukonur, heldur væri umdæmunum þjónað af öðrum, en nú í góðu samkomulagi við alla hlutaðeigendur. Hví þá að vera með þessa flokkun? Hæstv. fjmrh. sagði, að yfirsetukonur hefðu hærri laun en aðrir starfsmenn ríkisins, hlutfallslega.

Ég sagði, að þær hefðu sambærileg laun við aðra starfsmenn

. Ég verð að mótmæla því, að svo sé. Lægst launuðu ljósmæðurnar munu ekki hafa nema eitthvað á annað hundrað króna árslaun. Ég hygg, að fáir starfsmenn ríkisins hafi lægri laun.

Hvaða ljósmæður hafa lægri laun en 200 kr. á ári? Þær eru ekki til

. Því hefir jafnan verið borið við, er rætt hefir verið um launahækkun ljósmæðra, að afleiðingin myndi verða sú, að hreppstjórar og oddvitar myndu einnig gera kröfur um aukin laun. En hvað sýnir reynslan? Hér eru sem stendur 15 ljósmæðraumdæmi laus, en ég hefi ekki heyrt þess getið, að hreppstjóra eða oddvita vantaði neinsstaðar, enda sækjast heldri bændur eftir þessum stöðum. Virðist því ekki ástæða til að óttast, að hækkuð laun yfirsetukvenna hafi hækkuð laun hreppstjóra og oddvita í för með sér. Þó má vel vera, að nauðsyn geti borið til að hækka laun oddvita, þar sem fólki fjölgar, eins og í kauptúnum. Till. hæstv. fjmrh. væru virðingarverðar, ef ekki skini út úr þeim, að þær eru bornar fram af ótta við það, að þingið myndi ekki hækka laun ljósmæðranna meira en þar er gert ráð fyrir.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég sé ekki mikla þörf á að fara að rökræða þetta mál út af þeim ástæðum, sem fram hafa verið bornar af andstæðingum frv. Þeir hafa ekki komið fram með nein ný gögn í málinu, heldur aðeins endurtekið það, sem þeir hafa margsagt áður, og bætt við nokkrum hnútum til mín. Þegar komið er með skýrslur frá hlutaðeigandi yfirvöldum, þá segja andstæðingarnir aðeins, að ekkert sé að marka þær. Þrátt fyrir það, þó að til séu opinberar skýrslur um laun ljósmæðra, leyfir hv. 4. landsk. sér að efast um, að þær séu réttar. Þetta get ég ekki kallað annað en blátt áfram ósæmilegt. Mér finnst líka undarlegt, að hv.þm. Snæf. skuli áfella mig fyrir að hafa borið fram frv. um. endurbætur á launakjörum ljósmæðra.

Það vantar það rétta hugarfar

. Hv. þm. finnur að því, að ég skuli bera fram þetta frv. nú, af því að ég hafi verið. andvígur frv. um þetta efni í fyrra. En í frv. mínu felast einmitt hinar sömu miðlunartill. og ég bar fram í fyrra og taldi þá sanngjarnar og réttar. Hv. 4. landsk. segir, að ég fylgi frv. þessu vegna þess, að ég vilji koma í veg fyrir, að ljósmæður fái svo há laun, sem þær ella myndu hafa fengið. Það er rétt, að ég vil koma í veg fyrir, að þær fái hlutfallslega mikið hærri laun en aðrir fá fyrir svipuð störf, og að ég vil gæta samræmis í launagreiðslum, eftir því sem unnt er. Eins og ég hefi þegar sagt og sýnt fram á, eru rök andstæðinga frv. einskis virði. Þau eru aðallega fólgin í því að bera brigður á opinberar skýrslur. Það, sem sagt var hér um ljósmæðraskort í fyrra, er algerlega ósannað mál, enda virðist hafa gengið vel að bæta úr honum, þar sem andstæðingar frv. telja nú, að ekki vanti nema 15 ljósmæður, sem þó er of há tala. Annars tel ég vafasamt, að þeir hafi fengið upplýsingar sínar úr réttri átt. Ég skal geta þess, að ég gat m. a. ekki fengið upplýsingar um það hjá heilbrigðisstjórninni hér, hvort sýslusjóðirnir gyldu ljósmæðrum dýrtíðaruppbót eða ekki. Ég tel illa farið, ef hv.þm. vilja ekki samkomulag í þessu máli. Það gæti jafnvel farið svo, að ljósmæðurnar græddu ekki á þeirri framkomu.

Er þetta hótun?

. Nei, þetta er engin hótun, en ef málið á fram að ganga, verður að fara miðlunarleið í því. Ég þykist hafa stigið stórt spor til miðlunar með þessu frv. og bjóst við því, að hv.þm. gætu fallizt á það.