Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs sökum þess að svo er nú komið að yfirmenn bandarísku leyniþjónustunnar og yfirmaður CIA, Michael Hayden, hefur neyðst til að viðurkenna að leyniþjónustan hafi beitt pyndingum við yfirheyrslur á föngum, svonefndum vatnspyndingum eða „waterboarding“ og þó svo því sé haldið fram að aðeins hafi verið um að ræða fáein afmörkuð tilvik meintra yfirmanna hryðjuverkasamtakanna Al Kaída þá er þetta engu að síður staðfesting á því að þessar pyndingar hafa átt sér stað. Það er einnig rétt að hafa í huga að sama stofnun, leyniþjónusta Bandaríkjanna CIA er jafnframt ber að því að hafa eytt sönnunargögnum, myndböndum um óhefðbundnar yfirheyrsluaðferðir á föngum eins og þeir kjósa að kalla það í fangelsum bæði í Asíu, Evrópu og í Guantanamo-flóa á Kúbu. Nú háttar þannig til að í utanríkismálanefnd bíður afgreiðslu tillaga frá okkur þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs um að Alþingi fordæmi mannréttindabrotin og hvetji bandarísk yfirvöld til að loka fangabúðunum í Guantanamo. Ég hyggst því beina máli mínu til bæði formanns og varaformanns utanríkismálanefndar sem að minnsta kosti er í salnum sem og hefði verið áhugavert að heyra hvort hæstv. utanríkisráðherra hyggist aðhafast af þessu tilefni þar sem bandarísk stjórnvöld hafa núna viðurkennt á sig mannréttindabrot. Má ég þá minna á að pyndingarnar sem þarna er staðfest að hafi farið fram eru ekki einu mannréttindabrotin sem fólgin eru í geymslu fanga til dæmis í fangabúðunum í Guantanamo. Þar er um ómannúðlega meðferð að ræða á allan hátt og allar grundvallarreglur réttarríkisins og réttlátrar málsmeðferðar eru brotnar þar sem mönnum er haldið föngnum án ákæru og án lögfræðiaðstoðar árum saman. Það væri myndarbragur á því, virðulegur forseti, að Alþingi ræki nú af sér slyðruorðið og afgreiddi með hraði 

Virðulegi forseti. Samstarf og samvinna Íslands og Bandaríkjanna um áratuga skeið hefur byggst á þeirri forsendu að Bandaríkin hafa rækt hlutverk sitt að vera í fararbroddi lýðræðisþjóða í Vesturheimi. Það er sorglegt og alvarlegt að þau hafi með framgöngu sinni varðandi rekstur búðanna í Guantanamo skorist úr leik í því efni og kosið að haga meðferð sinni á föngum þar með þeim hætti að ekki samrýmist alþjóðasáttmálum eða grundvallarreglum um mannréttindi. Ég er sammála hv. þingmanni um að mikilvægt sé að Alþingi Íslendinga álykti um stöðu mála í Guantanamo. Ég vek athygli á því að þegar sú tillaga sem hann gerði að umtalsefni var til 1. umr. í þinginu var um hana mikil samstaða. Ég fyrir mitt leyti tel fulla ástæðu til þess að hraða vinnu við hana í utanríkismálanefnd og leita víðtækrar samstöðu. Ég held að það skipti miklu máli að héðan frá Alþingi komi skýr skilaboð um að okkur hugnist ekki þær aðferðir sem hafðar hafa verið uppi við meðferð fanga, ósakaðra manna í Guantanamo og að mönnum skuli þar haldið án þess að þeir séu ákærðir eða leiddir fyrir dómara. Slíkt brýtur gegn grundvallarmannréttindum og það er einfaldlega ekki boðlegt að beita hvaða meðulum sem er í baráttu af því tagi sem Bandaríkjamenn telja sig þurfa að heyja nú.

Virðulegi forseti. Íslendingar setja mannréttindi í öndvegi sinnar utanríkisstefnu nú sem endranær og hvetja til þess að þau séu virt hvar og hvenær sem er. Þess vegna fordæmum við allar pyndingar, að sjálfsögðu, hafi þær átt sér stað. Ég ætla ekki að mæla þessum brotum sem framsögumaður fjallaði um bót en þó þykir mér skárra í þessu efni að það komi líka fram að þetta hafi ekki gerst á síðastliðnum fimm árum, en ítreka það að ég er ekki að mæla þeim neina bót hér. Baráttan gegn alþjóðlegum hryðjuverkum verður að sjálfsögðu að fara eftir alþjóðlegum reglum hvað varðar mannréttindi og er rekstur Guantanamo-búðanna engin undantekning þar á og þetta held ég að hafi ítrekað komið fram í samtölum íslenskra stjórnvalda við Bandaríkjamenn. Ég tel í sjálfu sér ekki tilefni til sérstakra aðgerða í kjölfar þessara upplýsinga en ítreka það bara að íslensk stjórnvöld setja mannréttindi í öndvegi í sinni utanríkisstefnu og hvetja alla til að fara eftir þeim leikreglum sem alþjóðasamfélagið hefur sett í þeim efnum. Hvað varðar afgreiðslu þingsályktunartillögunnar sem bíður í utanríkismálanefnd þá geri ég ráð fyrir að hún fari sína eðlilegu leið í gegnum þingið og við nefndarmenn í utanríkismálanefnd tökum til við að afgreiða hana þegar tækifæri gefst til.

Virðulegi forseti. Ég var mjög ánægður þegar þingmenn Vinstri grænna fluttu þingsályktunartillögu um fordæmingu á Guantanamo-fangabúðunum á Kúbu með að talsmenn allra stjórnmálaflokka sem eiga sæti á Alþingi sem tjáðu sig í málinu skyldu lýsa yfir óánægju og fordæmingu á þeim mannréttindabrotum sem Bandaríkjamenn stæðu fyrir með því að viðhalda og hafa þær fangabúðir sem þar er um að ræða. Með því að Alþingi Íslendinga lýsir yfir fordæmingu á þessum fangabúðum þá erum við í raun að taka undir með alþjóðasamtökum lögmanna og flestra annarra sem hafa tjáð sig um löggjafarmálefni, um fordæmingu á því að alþjóðasamningar séu brotnir með þeim hætti sem Bandaríkjamenn eru að gera með því að hafa um árabil rekið fangabúðir án dóms og laga. Hvað er um að ræða? Það var greint frá því í fréttum núna að það er verið að rétta yfir einum sem hefur verið fanginn í Guantanamo-búðunum um árabil. Hvað var hann gamall þegar hann var handtekinn? Hann var 15 ára. Hann er búinn að sitja í fangabúðum frá því að Bandaríkjamenn hófu herhlaup sitt inn í Afganistan án dóms og laga. Þetta er brot á öllum reglum um mannréttindi, um réttindi stríðsfanga og það er mjög miður fyrir okkur sem höfum litið á Bandaríkin sem forusturíki í mannréttindum og baráttu hins frjálsa heims að horfa upp á það að þessi þjóð skuli brjóta þessa hluti sem við viljum og eigum að berjast fyrir, að mannréttindi líka þeirra og sérstaklega þeirra sem þurfa á að halda, eru stríðsfangar, séu virt. Þess vegna hvet ég til að Alþingi afgreiði sem allra fyrst þá ályktunartillögu sem hér liggur fyrir um þetta atriði.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir að vekja athygli á þessu máli á Alþingi. Ég fagna því einnig að fjölmargir þingmenn hafa skrifað undir yfirlýsingu þess efnis að búðunum skuli lokað hið snarasta. Þau mannréttindabrot sem framin hafa verið í Guantanamo eru með öllu ólíðandi. Ekkert réttlætir að mönnum sé haldið þar án dóms og laga svo mánuðum skiptir. Dæmi eru um að menn hafi verið þar í fimm ár án ákæru og allt niður í 13 ára gamla. Þetta er skýlaust brot á Genfarsáttmálanum og öðrum mannúðar- og mannréttindaákvæðum sem við Íslendingar höfum samþykkt. Við Íslendingar erum ekki fjölmenn þjóð en rödd okkar er sterk og við eigum að standa framarlega í flokki á heimsvísu hvað mannréttindaumræðu varðar og það má hvergi hopa í þeirri umræðu. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum alltaf að taka alvarlega skilaboð frá mannréttindasamtökum, álitum frá mannréttindanefndum og dómum mannréttindadómstóla. Ég hvet ríkisstjórnina til að beita sér fyrir því á alþjóðavettvangi að búðunum verði lokað og fordæma um leið þau mannréttindabrot sem þar hafa verið framin.

Herra forseti. Eins og ég sagði þann 17. janúar síðastliðinn í umræðum um fangabúðirnar í Guantanamo þá hafa Bandaríkin verið fyrirmynd mín um vestrænt lýðræði og ég hef horft til þeirra sem leiðandi í mannréttindum, lýðræði og frelsi einstaklingsins. Þess vegna fordæmi ég sérstaklega þessa ótrúlegu tilraun þeirra í Guantanamo að kanna hversu langt hægt sé að ganga í að brjóta og fótumtroða mannréttindi. Ég skora á Bandaríkin að loka þessum búðum og má þennan blett af sögu sinni. En svo höfum við líka heyrt af fangaflugi þar sem fangar eru fluttir frá Bandaríkjunum til landa sem leyfa pyndingar. Ef slíkt væri satt þá er það óheyrileg tilraun til að brjóta mannréttindi, óheyrileg, herra forseti, og ég hlýt að fordæma það alveg sérstaklega. Ég skora á íslensk stjórnvöld að fylgjast náið með þessu máli öllu saman og ég undirstrika það að vernd mannréttinda sé eitt æðsta baráttumál bæði hæstv. ríkisstjórnar og hv. Alþingis og ég vil að Alþingi geri sitt ýtrasta til að hindra að slíkar tilraunir í niðurbrotum á mannréttindum séu liðnar.

Herra forseti. Ég fagna því að þetta mál er tekið upp á Alþingi. Þær aðferðir sem Bandaríkjamenn hafa viðhaft í fangabúðunum í Guantanamo eru eins og hér hefur komið fram í máli hygg ég allra þingmanna algerlega óréttlætanlegar. En ég vil sérstaklega vekja athygli á því að nú er viðurkennt af hálfu forsvarsmanna leyniþjónustunnar CIA að þeir hafi raunverulega beitt pyndingum. Því hefur verið mótmælt til þessa af bandarískum stjórnvöldum og það eru ekki nema tvær eða þrjár vikur liðnar síðan dómsmálaráðherra Bandaríkjanna skrifaði í bréfi til bandaríska þingsins að vatnspyndingum hefði ekki verið beitt, að þær væru ekki heimilar. Það hlýtur að vekja upp spurninguna um það hvort yfirlýsingar bandarískra stjórnvalda séu yfirleitt trúverðugar, hvort það sé yfirleitt hægt að reiða sig á þau svör sem stjórnvöld gefa meðal annars fyrir bandaríska þinginu. Á það vil ég leggja áherslu í þessu sambandi að jafnvel þótt því sé haldið fram núna að þessar aðferðir hafi ekki verið notaðar undanfarin fimm ár og aðeins á þremur föngum þá hef ég fulla ástæðu til að tortryggja þær yfirlýsingar þegar það liggur fyrir að dómsmálaráðherra Bandaríkjanna sagði þinginu ósatt fyrir örfáum vikum síðan um þetta sama mál. Bandaríkin eru því miður ótrúverðug sem brjóstvörn lýðræðis og mannréttinda sem þau þó telja sig vera og hafa um langt skeið verið fyrirmynd margra, ekki bara um hinn vestræna heim heldur annars staðar, í þessu efni. Þess vegna vil ég leggja á það áherslu, virðulegi forseti, að utanríkismálanefnd Alþingis ljúki umfjöllun um þá þingsályktunartillögu sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon gat um - og í umræðum kom fram að stuðningur er við hana frá öllum þingflokkum - að hún afgreiði hana. En ég hlýt líka að velta því upp hvort hæstv. utanríkisráðherra eigi ekki að mótmæla þessu framferði og lýsa vanþóknun á framferði Bandaríkjanna 

Herra forseti. Ég þakka þær undirtektir sem þetta mál hefur fengið hér og skal ekki eyða meiri tíma í það í sjálfu sér. Ég er vongóður um að Alþingi taki myndarlega á þessu máli eins og það hefur stundum gert þegar grundvallarmannréttindamál eða stór utanríkispólitísk mál hafa átt í hlut. Það má í því sambandi minna á frumkvæði Alþingis að því að móta áherslur Íslands í sambandi við málefni Palestínu. Ég minni líka á að þetta er angi af stærra máli þar sem ærin ástæða er til að hafa áhyggjur af þróun grundvallarmannréttinda vegna ásækni í svonefndu stríði gegn hryðjuverkum til að víkja til hliðar klassískum borgaralegum réttindum og mannréttindum. Það tengist til dæmis umræðu sem hér var nefnd um fangaflug og ólögleg fangelsi eða ólöglega geymslustaði á föngum í Evrópu. Það tengist flutningum á föngum til landa þar sem pyndingar eru leyfðar eða að minnsta kosti látnar afskiptalausar og það tengist einu fyrirbæri enn sem nú er til skoðunar hjá Evrópuráðinu en það eru svonefndir svartlistar eða „blacklisting“ þar sem fólk er sett á lista og flokkað sem mögulegir hryðjuverkamenn án þess að koma við andmælum sjálft og án þess að eiga eiginlega nokkra leið út af þeim listum þó það reynist saklaust. Þetta fyrirbæri er núna til skoðunar hjá Evrópuráðinu og því miður bendir margt til þess að ekki síst séu gróflega brotin mannréttindi á saklausu fólki í þessu tilviki. Þetta er því angi af stærra máli sem allt hlýtur að þurfa að koma til skoðunar. En ég fagna því að hér skuli vera alger samstaða um að Alþingi taki af skarið fyrir sitt leyti og afgreiði ályktun þar sem mannréttindabrotin eru fordæmd og bandarísk stjórnvöld hvött til að loka fangabúðunum í Guantanamo.

Hæstv. forseti. Ég beini máli mínu til hv. þm. Arnbjargar Sveinsdóttur, 5. þm. Norðausturkjördæmis, sem er formaður sjávarútvegs- og landbúnaðarnefndar og jafnframt formaður þingflokks sjálfstæðismanna, vegna hugmyndar sem kom upp í vikunni hjá framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins þess efnis að það gæti komið til greina að hans mati að ríkið keypti greiðslumark í mjólk, keypti það gjörsamlega af bændum. Látum vera þótt þessi sjónarmið komi fram úti í bæ, þótt vissulega sé um mikilvægan einstakling að ræða sem þekkir vel til í þessum geira. Það sem veldur mér áhyggjum er að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefur tekið undir að nokkru leyti með Vilhjálmi Egilssyni og telur að þá hugmynd megi skoða. Hann vill velta þessu fyrir sér í samhengi við ýmislegt á alþjóðlegum markaði o.s.frv. Ég tel að þarna sé um hugmynd að ræða sem þurfi í raun ekki að hafa mörg orð um en hún gengi í raun út á að Ísland yrði fyrsta landið í hinum vestræna heimi til að hætta stuðningi við landbúnað og mjólkurframleiðslu í landinu. Þetta kemur fram á þeim tíma er þjóðir heims fjalla um fæðuöryggi og það að framleiða nægan mat sem allra mest af þeim mat sem þjóðin neytir í eigin landi. Mér finnst ástæða til að heyra álit formanns nefndarinnar á þessu máli. Að mínu mati er þetta nokkuð sem kemur ekki til greina.

Hæstv. forseti. Ég tel reyndar rétt að skoða allar hugmyndir og þessa eins og hverja aðra. Ég tel hins vegar ekki líklegt að þetta verði niðurstaðan. Við í sjávarútvegs- og landbúnaðarnefnd áttum ágætan fund með Bændasamtökunum í morgun í húsakynnum þeirra. Það var mjög fróðleg og góð heimsókn. Af forustumönnum var að skilja að þessi hugmynd væri ekki líkleg til að ná eyrum bænda. Hins vegar hefur það komið fram, að menn vilja feta sig frá kvótakerfinu. Það hefur Haraldur Benediktsson, formaður Bændasamtakanna, sagt opinberlega og auðvitað á að skoða þær leiðir sem mögulegar eru í því efni. Ég tek undir það að allur hinn vestræni heimur hefur stutt bændur. Það er ekki síst gert með neytendasjónarmið í huga. Með einhverjum hætti verður þessi stuðningur að berast til bænda en að sjálfsögðu að samræmast öllum þeim alþjóðlegu samningum sem við höfum gert og erum aðilar að. Ég tek undir það líka að við verðum að huga að fæðuöryggi í landinu, bæði heilbrigði fæðunnar og stuðla að því að þjóðin geti brauðfætt sig með sem hagkvæmustum hætti. Við verðum að hafa það í huga að þjóðin eigi þá möguleika.

Virðulegi forseti. Það kann að þurfa frekari skýringar á hinum einkennilegu hugmyndum um uppkaup á framleiðslustuðningi við bændur í mjólkurframleiðslu. Ég átta mig alveg á því á hvaða forsendum þær eru reistar. Atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar afstýrði því að menn lentu í sömu ógöngum og þeir hafa lent í með sjávarútveginn og fiskveiðistjórnarkerfið. Framleiðslukvótakerfið í landbúnaði hefði verið jafnmikið mannréttindabrot eins og það er í sjávarútvegi ef það hefði komist á, sem vissulega var reynt. En skynsamir menn sáu að ekki var hægt að taka fyrir rétt manna til að hefja framleiðslu á mjólk án nokkurra framleiðsluréttinda frá ríkinu. Greinin er opin og er hverjum sem er heimilt að framleiða svo mikið sem hann kýs. Ríkið hefur gert samning við bændur sem tryggir þeim ákveðinn stuðning í ákveðinn árafjölda. Sá samningur liggur fyrir og honum hefur ekki verið breytt. Ég sé heldur ekki að bændur hafi orðið fyrir neinu tjóni. Ef ríkið á að fara af stað og kaupa upp þessi réttindi, sem eru ekkert annað en eigin peningar, þá hlýt ég að spyrja: Hvað er verið að kaupa? Hvaða tjón er verið að bæta? Ég sé það ekki virðulegi forseti. Hins vegar er rétt að taka undir þau sjónarmið að áfram þarf að vera stuðningur við mjólkurframleiðslu. Það má hins vegar og verður trúlega að breyta fyrirkomulagi á þeim stuðningi, m.a. í ljósi atvinnufrelsisákvæðisins. En stuðningurinn er vissulega þarfur. Við getum ekki skorið okkur frá öðrum vestrænum þjóðum hvað það varðar.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Valgerði Sverrisdóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli í þingsölum. Ég þakka sömuleiðis hv. þm. Arnbjörgu Sveinsdóttur fyrir ágæt svör við þeim hugmyndum sem hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra tók vel í. Eins og hæstv. ráðherra orðaði það þá hyggst hann skoða þessar hugmyndir mjög alvarlega. Við hljótum að velta fyrir okkur á hvaða vegferð Sjálfstæðisflokkurinn er í þessum málum. Mikill áhrifamaður innan Sjálfstæðisflokksins kemur fram með þessar hugmyndir og hæstv. landbúnaðarráðherra bregst við með því að taka líklega í þær. Hvað er Sjálfstæðisflokkurinn að fara með þessum hugmyndum? Þarna eru að verki öfl innan flokksins sem vilja hverfa frá stuðningi við íslenskan landbúnað. Var ekki við því að búast þegar ný ríkisstjórn var mynduð, að þessi öfl innan Sjálfstæðisflokksins mundu leysast úr læðingi þegar þeir hefðu samstarf við kratana? Það er einfaldlega þannig, hæstv. forseti, að hér eru menn að hreyfa við hugmyndum um að Ísland, eitt vestrænna landa, hverfi frá stuðningi við íslenskan landbúnað, þ.e. mjólkurframleiðslu í þessu tilviki. Það er rétt sem hv. þm. Valgerður Sverrisdóttir benti á áðan að við erum að tala um fæðuöryggi þjóðarinnar. Hér er í raun um sjálfstæðismál að ræða fyrir okkur Íslendinga, að við séum á viðsjárverðum tímum sjálfum okkur nóg um matvælaframleiðslu. En þetta er ekki eina málið þar sem Sjálfstæðisflokkurinn setur málin fram með mjög einkennilegum hætti gagnvart bændum. Hægt væri að nefna þjóðlendumálið, sem Sjálfstæðisflokkurinn fór með á síðasta kjörtímabili, og við framsóknarmenn 

Herra forseti. Ég furða mig á þessari umræðu af hálfu hv. þingmanna Framsóknarflokksins. Kvótakerfi var komið á í mjólkurframleiðslu hér á landi um árabilið 1980. Þá voru árin 1977, 1978 og 1979 höfð til viðmiðunar á þeim kvóta sem bændur fengu. Ástæða þess að settur var kvóti á mjólkurframleiðslu var sú að við framleiddum mun miklu meira af mjólk og mjólkurafurðum en innanlandsmarkaður tók við. Áður höfðu verið niðurgreiðslur þar sem ríkissjóður greiddi niður óarðbæra framleiðslu, getum við sagt, sem lítið verð fékkst fyrir. Þess vegna var kvótakerfi komið á, sem var gott á þeim tíma. Þar hafa væntanlega framsóknarmenn lagt hönd á plóginn öll árin meira og minna. Nú eru málin þannig að það hefur lengi tíðkast framsal á mjólkurkvóta. Bændur hafa hagrætt. Kvótinn hefur færst til færri aðila. Búin hafa stækkað og eru hagkvæmari. Það er mjög jákvætt. Við eigum að halda áfram á þeirri braut. Hins vegar er ljóst að verð á mjólkurkvóta, á þeim lítra sem menn eru að kaupa, er gríðarlega hátt. Það er ef til vill vegna þess að þetta hefur gerst á stuttum tíma og hagræðingarkrafan verið mjög mikil. Það er augljóst og kemur fram í erindi Vilhjálms Egilssonar, framkvæmdastjóra Samtaka atvinnulífsins, að þetta verð er mjög hátt og íþyngjandi fyrir bændur. Þess vegna er full ástæða til að leita leiða til að lækka þann kostnað sem kvótakaup eru þeim sem stunda mjólkurframleiðslu. Ég minni á að við erum með kvótagreiðslur í annarri tegund landbúnaðar, 

Hæstv. forseti. Mér fannst hálfómaklega vegið að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra í þessari umræðu. Ég sé ekki ástæðu til þess vegna þess að Sjálfstæðisflokkurinn hefur nú sem endranær staðið þétt að baki bændum, ekki síst núverandi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Þannig að mér finnst nú hv. þm. Birkir Jón Jónsson gera fullmikið úr þeim orðum sem höfð voru eftir hæstv. sjávarútvegsráðherra í Morgunblaðinu. Hann segir þar einfaldlega að hann telji að hann sé tilbúinn að skoða hugmyndirnar en jafnframt sé ljóst að þetta hefði heilmiklar breytingar í för með sér og fyrst og fremst þyrfti að átta sig á þeim áhrifum sem þetta hefði til framtíðar. Að því eigum við að huga að núna þegar endurnýja þarf mjólkursamninginn árið 2012, að mig minnir, þ.e. hvernig við viljum sjá landbúnaðarframleiðsluna til framtíðar, ekki síst mjólkurframleiðslu. Við eigum skoða þær hugmyndir sem fram koma, þessar eins og margar aðrar. Eins og ég sagði áðan hefur komið fram hjá Bændasamtökunum að þeir vilja feta sig í aðrar áttir. Það segir okkur að skoða verður hugmyndir þeirra og annarra í þjóðfélaginu. Auðvitað ætlum við að ná þjóðarsátt um landbúnaðarframleiðsluna þannig að allir geti unað býsna glaðir við niðurstöðuna.

Herra forseti. Hinn 17. mars árið 2007 var samþykkt á Alþingi þingsályktunartillaga þar sem hæstv. heilbrigðisráðherra var falið að hefja undirbúning að skimun fyrir krabbameini í ristli og endaþarmi og skyldi leitin hefjast á árinu 2008. Það var Drífa Hjartardóttir, fyrrverandi þingmaður Sjálfstæðisflokks á Suðurlandi sem var 1. flutningsmaður þingsályktunartillögunnar en auk hennar voru á tillögunni fimm þingmenn úr öllum flokkum. Þessi tímamótasamþykkt Alþingis átti sér langan aðdraganda en allt frá árinu 2000 hafði Árni heitinn Ragnar Árnason þingmaður lagt á það áherslu hér í málflutningi og tillögugerð að auka fræðslu um þennan sjúkdóm og á mikilvægi þess að fólk þekkti fyrstu einkenni hans. Árni Ragnar Árnason var ásamt 17 öðrum þingmönnum úr öllum flokkum flutningsmaður þingsályktunartillögu sem var samþykkt hér á árinu 2002 um að gerðar skyldu tillögur um hvernig standa skyldi að forvörnum og leitarstarfi. Síðan birti nefnd á vegum landlæknisembættisins klínískar leiðbeiningar og mælti með að skimun fyrir ristilkrabbameini yrði framkvæmd en þá höfðu Finnar hafið slíka skimun. Þar var lagt til að hefja leit meðal karla og kvenna 50 ára og eldri á tveggja ára fresti auk þess sem gert var ráð fyrir sérstakri leit hjá áhættuhópum. Krabbamein í ristli er annað algengasta krabbameinið sem greinist á Íslandi og er önnur algengasta dánarorsökin af völdum krabbameina á landinu. 120 manns greinast árlega með krabbamein í ristli, konur jafnt sem karlar, og látast 50 af hans völdum. Áhættan vex með hækkandi aldri, 67% þeirra sem fá ristilkrabbamein eru 75 ára og eldri en þess eru dæmi að fólk mun yngra, jafnvel niður í 40, 45 ára fái þennan sjúkdóm. Alþingi lagði óvenjulega mikla áherslu og með mikilli samstöðu á þessa leit eða skimun eins og þetta mun kallað og því er forvitnilegt að heyra nú á nýbyrjuðu ári hvað undirbúningnum líði og hvenær þessi samþykkt þingsins kemur til framkvæmda. Ég hef því lagt fram eftirfarandi fyrirspurn til heilbrigðisráðherra: Hvað líður undirbúningi að skimun fyrir krabbameini í ristli og endaþarmi sem hefjast á á árinu 2008, samanber ályktun Alþingis frá 17. mars 2007?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Álfheiði Ingadóttur fyrir þessa fyrirspurn og sömuleiðis hvernig hún rakti hér í máli sínu forsögu málsins. Eins og við þekkjum sem erum búin að vera hér í nokkurn tíma var þetta mál unnið undir forustu fyrrverandi félaga okkar, hv. þm. Árna Ragnars Árnasonar, og hv. þm. Drífa Hjartardóttir, fyrrverandi þingmaður, er sú manneskja sem kom þessu máli í höfn ef þannig má að orði komast. Ég ætla aðeins að rekja hvernig staða málsins er, með leyfi, virðulegi forseti. Sem kunnugt er veitti Alþingi við afgreiðslu fjárlaga í lok sl. árs 20 millj. kr. til að hefja undirbúning að leit að krabbameini í ristli og endaþarmi. Allmikil vinna hefur verið lögð í undirbúning þessarar skimunar bæði með starfi hérlendis sem og að fylgjast vel með aðgerðum nágrannaþjóða. Ljóst er að um mjög umfangsmikið verkefni er að ræða og þýðingarmikið að það takist vel og því mikilvægt að læra af reynslu nágrannaþjóðanna. Hugmyndin er að leitin fari fram á þann hátt að til að byrja með takmarkist leitin við skimun hjá 60–69 ára einstaklingum af báðum kynjum. Leiði fyrsta athugun í ljós blóð er viðkomandi boðið að koma til ristilspeglunar þar sem frekari leit verður gerð til að ganga úr skugga um hvort að baki liggi forstigsbreytingar að ristilkrabbameini eða hvort blóðið átti sér saklausari skýringar. Aðrar aðferðir en leit að blóði í hægðum hafa fram að þessu ekki sannað gagnsemi sína en margar rannsóknir standa yfir eða eru fyrirhugaðar til skimunar á einkennalausum aldurshópum. Einnig hafa margar þjóðir farið af stað í skrefum, byrjað með afmarkaða aldurshópa og jafnvel afmarkaða landshluta til þess að skimunin megi fara sem best. Sömuleiðis eru í gangi víða um lönd rannsóknir til að kanna hentugleika annarra aðferða til leitunar eða skimun að krabbameini í ristli eða endaþarmi, bæði speglanir og lífeindafræðilegar rannsóknir. Það fjármagn sem heilbrigðisráðuneyti er ætlað til undirbúnings er 20 millj. kr. Er ætlunin að hefja undirbúningsvinnu innan skamms og kalla til helstu aðila sem þessu máli tengjast svo sem fulltrúa frá landlækni, Lýðheilsustöð og Krabbameinsfélagi Íslands, sem hefur mikla reynslu af skimun eins og kunnugt er. Áformað er að þessum undirbúningi miði þannig að formleg skimun geti hafist í byrjun árs 2009. Virðulegi forseti. Ég vona að þetta svari spurningu hv. þingmanns.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að vekja athygli á þessu máli sem var niðurstaða þingsályktunartillögu sem var samþykkt í mars 2007. Ég taldi sannast sagna að undirbúningurinn væri komin lengra á veg en raun ber vitni samanber svar hæstv. ráðherra. Það er þó ánægjulegt að vita að það skuli þó vera vinna í gangi. Þetta er næstalgengasta krabbamein sem greinist á Íslandi, það leggur marga að velli en það eru möguleikar á að greina þennan sjúkdóm á fyrri stigum en gert er í dag. Það eru rannsóknir í gangi til þess að finna nýjar rannsóknaraðferðir og ég tel mikilvægt að þeim sé fylgt eftir. 

Virðulegur forseti. Ég vil undirstrika að ristilkrabbamein er algengasta krabbamein í Evrópu samkvæmt nýjum upplýsingum þegar austurhlutinn og EFTA-löndin eru tekin með, þ.e. nýgengi ristilkrabbameins er hærra en nýgengi lungnakrabbameins. Þetta er því mikilvægt mál. Ég vil líka undirstrika að það var gerð forkönnun á skimun á vegum Krabbameinsfélagsins 1986 og 1988 og þá fundust einstaklingar með krabbamein eða í einu tilfelli af hverjum 800 sem tóku þátt í rannsókninni. Þá fannst líka fjöldi ristilsepa sem er forstig flestra krabbameina í ristli en brottnám þeirra skilar árangri í fækkun krabbameinstilfella í framhaldinu á næstu 7 til 10, 20 árum þar á eftir, þannig að þessi tillaga sem var samþykkt hér gengur bæði út á að finna krabbameinið sjálft og líka forstig krabbameinsins, þ.e. sepana. Þetta er því mikilvægt mál og ég fagna því að við sjáum fyrir endann á því að hefja þessa skimun þó að við höfum reyndar samþykkt að hefja hana 2008 en ég heyri að það á að gera það 2009.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra svörin þó að þau valdi mér vissum vonbrigðum og nokkrum áhyggjum. Þetta er ansi takmarkaður hópur, 60–69 ára að aldri, sem þarna á að byrja með og er ekki í samræmi við þá tillögu sem nefnd landlæknis gerði á sínum tíma. En mjór er mikils vísir og við skulum vona að þetta muni takast vel. Ég vil leggja áherslu á það að árangur hópleitar er gríðarlega mikill og við þekkjum hann til að mynda hjá Krabbameinsfélaginu, leitina að brjóstakrabbameini sem félagið hefur annast og skipulagt allt frá árinu 1971 og með röntgenmyndatökum frá 1988. Ég get ekki stillt mig um að nefna hér niðurstöðu nýrrar rannsóknar sem er kynnt í nýjasta hefti Læknablaðsins þar sem sýnt er fram á að dánartíðni kvenna sem mæta í brjóstaskoðun hjá Krabbameinsfélagi Íslands er 30–40% lægri en hinna sem ekki mæta. Þetta er sannarlega árangur sem ber að fagna og á að hvetja allar konur til að panta sér tíma eigi síðar en nú þegar á Leitarstöðinni. Þessi árangur vekur okkur bjartsýni um að það sé hægt að ná miklum árangri í skimun fyrir öðrum krabbameinum. Ég legg á það áherslu að samvinna verði höfð við Krabbameinsfélagið við undirbúning þessa máls og að félaginu verði falið að sjá um boðun og mögulega einnig skimunina þar sem því verður við komið til þess að nýta þekkingu og reynslu Leitarstöðvarinnar og krabbameinsskrárinnar í þessum efnum, því að þar er þekking og reynsla sem á að nýta að mínu viti. Það mun auðvelda allar aðgerðir og með slíkt veganesti getum við orðið öðrum þjóðum góð fyrirmynd.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa ágætu umræðu. Það liggur fyrir og þarf náttúrlega ekki að koma neinum á óvart að við vissum hvaða fjármunir voru lagðir í þetta í fjárlögum, það voru 20 millj. kr. til að undirbúa þetta. Ég held að við séum sammála um það, virðulegi forseti, þegar við skoðum mál eins og þessi að það borgar sig að leggja góða vinnu í undirbúning. Þetta er ekki einfalt mál og ef við ætlum að láta takast vel til, sem ég veit að við erum öll sammála um, skiptir máli að við leggjum okkur fram um að undirbúa málið eins vel og mögulegt er. Það voru athyglisverðar upplýsingar sem komu fram hjá hv. þm. Álfheiði Ingadóttur hversu miklu betri árangurinn er varðandi lífslíkur fyrir þær konur sem mæta í brjóstaskoðun. Þetta ætti að vera hvatning fyrir okkur að hvetja í þessu tilfelli konur til þess að nýta sér þetta úrræði og það er nokkuð sem við eigum að leggja mikla áherslu á. Við kannski tökum það sem sjálfsagðan hlut að þar sem þetta er í boði þá nýti fólk sér þetta en það er ekki svo, því miður. Það er einn þátturinn í þessu, eitt er að fara í verkefnið og annað að sjá til þess að það nýtist sem best. Það nýtist ekki vel nema fólk mæti í þessu tilfelli í viðkomandi skimun og aðrar fyrirbyggjandi aðgerðir. Varðandi það hvort Krabbameinsfélagið eigi að koma að þessu tók ég það fram í svari mínu að að sjálfsögðu munum við kalla eftir því og í rauninni hef ég rætt við forsvarsmenn þeirra aðila og gerði það fyrir áramótin í tengslum við þessi mál. Auðvitað viljum við helst gera alla hluti sem allra fyrst og það er vel, en það borgar sig að leggja mikla og góða undirbúningsvinnu í mál eins og þetta ef við ætlum að sjá til þess að það beri tilætlaðan árangur.

Herra forseti. Í heilbrigðisáætlun til ársins 2010 er sett það markmið að lækka dánartíðni af völdum krabbameins hjá fólki yngra en 75 ára um 10%. Til þess á m.a. að beita skipulagðri krabbameinsleit og eftirliti með áhættuþáttum og eins og við höfum hér fjallað um í fyrri fyrirspurn eykur góður árangur hópleitar bjartsýni á því að hópleit að öðrum sjúkdómum, m.a. ristilkrabbameini sem við vorum að ræða áðan og því meini sem hér er spurt um, blöðruhálskirtilskrabbameini, að með því megi fækka dauðsföllum og bæta lífsgæði og batalíkur. Blöðruhálskirtilskrabbamein hefur tvöfalt hærri dánartíðni hjá körlum en ristilkrabbamein og er algengasta krabbameinið sem hrjáir karla. Það er ekki öllum sem er þetta ljóst en ýmsir fræðimenn telja sig hafa fundið tengsl milli brjóstakrabbameins og blöðruhálskirtilskrabbameins. Ég ætla ekki að fara út í þær kenningar hér en það er sláandi að samkvæmt tölum sem fyrir liggja um tíðni þessara sjúkdóma á árunum 1998–2002 eru að jafnaði greindir 164 karlar hér á landi árlega með blöðruhálskirtilskrabbamein en 164 konur með brjóstakrabbamein, það er nákvæmlega sami fjöldi. Eins og ég segi, þetta er algengasta krabbamein sem hrjáir karla. Nýlega hefur orðið nokkur vakning í umræðu um þetta mein og einnig framfarir í greiningartækni og meðferð sem allt vekur vonir um að hér sé eitthvað gott að gerast. Ég vil nefna stofnun Krabbameinsfélagsins Framfarar, félagið heitir Framför, sem var stofnað á síðasta ári, m.a. til þess að styrkja rannsóknir á orsökum þessa krabbameins og til þess að stuðla að almennri fræðslu um meinið og hvetja karlmenn til þess að fara í skoðun eftir fimmtugt. Blöðruhálskirtilskrabbamein er vaxandi vandamál í öllum hinum vestræna heimi og menn hafa lengi reynt að finna rannsóknaraðferðir sem geta greint þá einstaklinga frá sem hafa hratt vaxandi sjúkdóm, m.a. til þess að geta boðið skipulega leit. Nýjar greiningaraðferðir virðast handan við hornið, í nýrri frétt frá Cancerfonden í Svíþjóð kemur fram að með DNA-prófi megi greina þann hóp karla sem er fjórum til fimm sinnum líklegri til þess að fá þetta mein en aðrir. Ég tel nauðsynlegt, ekki síst í ljósi þess undirbúningsstarfs sem nú er hafið vegna ristilkrabbameins, að spyrja nú þegar boða á 60–69 ára karla og eldri í skoðun, hversu margir greinist hér árlega með blöðruhálskirtilskrabbamein og hvort ráðherra hafi áform um að koma á skipulagðri leit að því meini.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina en hv. þm. Álfheiður Ingadóttir hefur beint til mín spurningum um tíðni krabbameins í blöðruhálskirtli hérlendis og um hugsanleg áform um að hefja skipulagða leit að því krabbameini. Eins og kunnugt er er krabbameinsskrá á Íslandi með þeim virtustu sem haldnar eru í heiminum og teljast upplýsingar úr henni mjög áreiðanlegar. Samkvæmt krabbameinsskránni greinast um 190 karlar árlega miðað við meðaltalsskýrslu fimm ára. Dánartíðnin er um það bil 50 karlar á ári. Þetta merkir að árlegt aldursstaðlað nýgengi krabbameins í blöðruhálskirtli hefur verið 91,4 af 100 þúsund og árleg aldursstöðluð dánartíðni er 19,3 af 100 þúsund. Skipuleg leit hjá einkennalausum körlum tíðkast ekki meðal nágrannaþjóða okkar og stafar það af því að engar góðar viðurkenndar skimunaraðferðir eru til sem nota má við leit í einkennislausum hópi karla. Verulegar kröfur eru gerðar til slíkra aðferða ekki hvað síst að því er varðar næmni greininga og nákvæmni. Þetta er hins vegar mál eins og mörg önnur á sviði læknisfræðinnar sem er í örri þróun og það er full ástæða til að vera vel vakandi varðandi nýjustu upplýsingar hvað þetta varðar. Við viljum trúa því að við séum það og það er svo sem ekkert leyndarmál að um leið og við skoðum þetta varðandi ristilkrabbameinið þá erum við að skoða ýmsa aðra þætti, bæði krabbamein og ýmislegt annað sem hugsanlega mætti nota og hugsanlega samnýta þegar menn eru að skoða hluti eins og boðun og annað slíkt, við leyfum okkur því eðli málsins samkvæmt að skoða þetta mál í stærra samhengi. Allar ábendingar þar um, eins og komu frá hv. þingmanni, eru að sjálfsögðu mjög vel þegnar. Það er ekki einungis markmið okkar að vera hér með heilbrigðisþjónustu eins og hún gerist best í heiminum þegar kemur að því að taka á hlutum þegar vandamál koma upp, heldur er auðvitað markmið okkar að hér verði sem heilbrigðust þjóð um alla framtíð. Það er stóra markmiðið. Það væri auðvitað draumsýn að við þyrftum ekkert á þessari góðu heilbrigðisþjónustu að halda. Einn liður í því er það sem við köllum forvarnir og fyrirbyggjandi aðgerðir eins og t.d. skimun. Þetta er sem betur fer í örri þróun og við höfum einsett okkur að vera mjög vakandi hvað þá þætti varðar og höfum verið að skoða þessi mál eins og ég nefndi í stærra samhengi og þá sérstaklega varðandi skimun sem hér hefur verið rætt um og vísað var í í fyrri fyrirspurn hv. þingmanns. Svona er staðan í þessu máli núna og ég vona að þetta svari spurningum hv. þingmanns.

Hæstv. forseti. Þetta er áhugaverð fyrirspurn sem hér liggur fyrir og eins svar ráðherra að það sé verið að skoða og huga að fleiri krabbameinstegundum en nú er skimað fyrir og fyrir utan þá leit sem nú er í undirbúningi, þ.e. að skima fyrir krabbameini í ristli. Með hækkandi aldri þjóðarinnar eru meiri líkur á að fleiri greinist með krabbamein. Þetta er hluti af þessu sjúkdómsferli að þeim tilfellum fjölgar með hækkandi aldri. Ég vil sérstaklega þakka Krabbameinsfélagi Íslands fyrir það starf sem félagið hefur innt af hendi, leitinni og rannsóknum, þar eru upplýsingar sem við getum byggt á, þ.e. krabbameinsskráin. Annað sem ég tel mjög mikilvægt í þessu sambandi er að samhliða þessari vinnu verði opin umræða sem heilbrigðisráðuneytið og fleiri aðilar standi að því að blöðruhálskrabbamein hefur verið feimnismál hjá körlum. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir bráðnauðsynlega fyrirspurn og jafnframt hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svör hans. Því miður er það svo að þessi sjúkdómur sækir fleiri en þá sem eru orðnir fimmtugir og eldri og þess eru allt of mörg dæmi að einstaklingar allt niður í fertugt og jafnvel yngri fái þennan sjúkdóm sem sýnir alvarleikann. Ég hjó eftir því að hv. þm. Álfheiður Ingadóttir vitnaði í rannsóknir hjá Cancerfonden í Svíþjóð þar sem hún benti á að DNA-rannsóknir gætu skimað frá þá sem væru í meiri áhættuhópi en aðrir og ég gef mér þá að hv. þingmaður sé sammála því að DNA-kortlagning geti verið nauðsynleg í tilgangi sem þessum.

Herra forseti. Ég ætla ekki að ræða DNA-kortlagningu, DNA-próf á þeim fimm genum sem sýnt hefur verið fram á að komi við sögu við myndun og þróun blöðruhálskrabbameins er allt önnur Ella. Ég vil vekja athygli á því að þetta er rannsókn sem Karolinska stofnunin í Stokkhólmi framkvæmdi, víðtæk rannsókn og segir frá á þeirri heimasíðu sem ég nefndi áðan, hjá Cancerfonden í Svíþjóð. Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra svörin. Það er dauðans alvara, eins og hv. þm. Þuríður Backman benti á áðan, að 50 karlar skuli þurfa að látast úr blöðruhálskirtilskrabbameini á ári og að 190 greinist á hverju ári. Þetta eru allt of háar tölur og þær tölur sem ég nefndi og voru 5–6 árum eldri, voru 164 á ári. Menn geta séð hver aukningin á nýgengi þessa sjúkdóms er. Ég fagna því að ráðherra er tilbúinn til að líta á skimun fyrir ristilkrabbameini sem við ræddum áðan í víðara samhengi. Það má öllum ljóst vera að það væri mikið fjárhagslegt hagræði að því fyrir heilbrigðiskerfið en ekki síður fyrir einstaklingana ef skimað væri fyrir blöðruhálskirtilskrabba hjá körlum um leið og þeir mæta í skimun fyrir krabbameini í ristli eins og nú er fyrirhugað að hefja í ársbyrjun 2009. Einn forvígismanna baráttunnar gegn blöðruhálskirtilskrabbameini sagði reyndar í mín eyru að annað gæti flokkast undir hrein afglöp peningalega og með tilliti til þeirra lífa sem eru í húfi. En ég hvet hæstv. heilbrigðisráðherra til dáða í þessum efnum.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og ég bendi á að bæði út af þessari fyrirspurn og þeirri sem var hér á undan að eðli málsins samkvæmt komumst við ekki hjá því að ræða líka um fjárhagslegu hliðina í þessum efnum. Varðandi fyrirbyggjandi aðgerðir eins og þær sem hér um ræðir erum við að leggja út ákveðna fjármuni núna sem spara okkur þegar til langs tíma er litið. Sparnaðurinn kemur fram á næstu árum og kannski frekar á áratugum. Það minnir okkur á það sem við verðum alltaf að hafa í huga að heilbrigðismál eru alltaf langtímamál. Ég hef sagt að þó að það sé stundum sagt um stjórnmálamenn að þeir hugsi í fjórum árum, að sem heilbrigðisráðherra hef ég a.m.k. ekki efni á því að gera slíkt, ég verð að hugsa þetta til miklu lengri tíma. Það er alger nauðsyn. Ég fagna því að hv. þm. Þuríður Backman talar um opnari umræðu, bæði varðandi blöðruhálskrabbamein og annað slíkt. Mér þótti líka athyglisvert sem kom fram hjá hv. þm. Ármanni Kr. Ólafssyni þegar hann talaði um DNA-prófin og ég held að við ættum að venja okkur við það að nálgast það með opnum hug þegar koma nýjungar, við getum kallað það tæknibreytingar eða þróun, eins og t.d. hefur komið hér á landi varðandi DNA-próf og fyrsta nálgun okkar ætti að vera þessi: Hvernig getur það nýst okkur til að bjarga lífum og bæta velferð? Í þessu tilfelli virðist vera um það að ræða, eins og kom fram hjá þm. Álfheiði Ingadóttur. Ég verð þó að viðurkenna að ég hef ekki kynnt mér það mál út í hörgul en við erum með stórkostlega vísindastofnun og fyrirtæki sem eru mjög framarlega á þessu sviði og við eigum auðvitað að skoða hvernig við getum nýtt okkur þetta okkur öllum til heilla.

Herra forseti. Ég hlýt að nefna það í upphafi máls míns að ég sakna svars við fyrirspurn sem ég óskaði skriflegs svars við um fjölda heilsugæslulækna á höfuðborgarsvæðinu og hversu margir eru án heilsugæslu- eða heimilislæknis á starfssvæðinu, en svar við þessari fyrirspurn frá 16. janúar liggur því miður ekki fyrir. En því er ekki að neita að heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu, stærsta stofnun á því sviði í landinu með yfir 193 þúsund skjólstæðinga er í uppnámi og starfsemin lömuð af áratuga fjársvelti sem engan enda sér á. Undanfarna daga höfum við fengið fregnir í fjölmiðlum m.a. af því að 30 þúsund manns á þessu svæði séu í raun án heilsugæslulæknis ef miðað er við að 1.500 manns skulu vera á bak við hvern lækni. En þeir eru víða mun fleiri sem hver læknir sinnir, allt að 2.300 manns þannig að samkvæmt opinberum tölum eru það aðeins um 8.500 sem teljast án læknis á höfuðborgarsvæðinu. Við höfum líka fengið af því fregnir að það stefni í skort á læknum, að á næstu 10–15 árum séu 75 heilsugæslulæknar að hætta og aðeins 25 séu í sérnámi. Við höfum líka séð að 10 skjólstæðingar bætast við í hverri viku í Árbæ þar sem mikil uppbygging er bæði í Grafarholtinu og í Norðlingaholti og þó að þar sé verið að byggja stöð, sem er auðvitað sjálfsagt og lofsvert, þá eru engar heimildir til að fjölga þar læknum, það fæst ekki fjárveiting til þess og því er það að þegar læknir hættir þar af einhverjum ástæðum þá gerast þau ósköp að það er sent út bréf til 400 einstaklinga og þeim er sagt: Því miður, læknirinn þinn er hættur og þú færð ekki þjónustu. Þetta er auðvitað hneyksli. Ég skal taka það skýrt fram að þetta var leiðrétt en þarna varð fólki auðvitað verulega illa við. En þetta lýsir ástandinu og þegar umræddur læknir fer eitthvert annað þá er ráðningarbann í heilsugæslustöðinni, segir forstöðumaður heilsugæslustöðvarinnar. Hvers vegna skyldi það vera? Það er vegna þess að það vantar 500 millj. kr. í heilsugæsluna á höfuðborgarsvæðinu á þessu ári. Það vantar 120 millj. kr. í rekstur ársins ef ekki á að skerða þjónustuna og skuldir við birgja, uppsafnaður halli og fyrirsjáanlegur halli á þessu ári gerir það að verkum að þetta eru um 500 millj. kr. Það er greinilegt að að mati heilsugæslunnar hér er ástandið verst í Árbæ og Miðbæ en það er einnig mjög slæmt í Glæsibæ, Grafarvogi og í Mosfellsbæ. Það er auðvitað mjög aðkallandi að mæta þessari fjölgun og byggja upp heilsugæslu í nýjum hverfum og auka þjónustuna í eldri hverfum. Þetta er óþolandi ástand sem við horfum fram á og því spyr ég hvernig ráðherra hyggist bregðast við þessu ástandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa fyrirspurn. Mér hefur fundist hv. þingmaður vera afskaplega málefnaleg í umræðum í dag en henni hefur væntanlega fundist ástæða til að breyta eitthvað örlítið út af því núna. Ég veit ekki hvers vegna menn hamast alltaf á því eða halda að með því að segja það nógu oft verði einhver sannleikur í því að það vanti 500 millj. kr. í heilsugæslu á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef ekki hugmynd um af hverju það er.  En varðandi þessa fyrirspurn þá fagna ég því að hér séu rædd málefni heilsugæslunnar sem og annarrar heilbrigðisþjónustu. Hv. þm. Álfheiður Ingadóttir spyr hvernig bregðast eigi við aukinni þörf fyrir þjónustu, bæði í eldri stöðvunum og í nýjum hverfum. Því er til að svara að ég tel að heilsugæslan sé og verði áfram hornsteinn grunnþjónustunnar á höfuðborgarsvæðinu sem og annars staðar á landinu. Alls staðar á landinu er mikilvægt að heilsugæslan sé nálæg, vel aðgengileg fyrir fólk og mönnuð af færu starfsfólki. Eftir að ég kom í ráðuneytið var strax farið í það að skoða þessi mál. Við höfum verið að skoða reynsluna af þeirri þjónustu sem er til staðar núna. Rekstrarform er mismunandi og mismunandi hlutir sem verið er að nýta þarna og við höfum ágætisupplýsingar um gæði og þjónustu, afköst og annað slíkt. Þetta höfum við verið að skoða og ekki aðeins það, heldur hef ég, eins og ég hef lýst yfir, skipað sérstakan starfshóp undir formennsku Guðjóns Magnússonar, sem er fyrrum framkvæmdastjóri hjá Evrópuskrifstofu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar í Kaupmannahöfn. Guðjóni er ætlað að leiða þennan hóp og hópnum að skila mér áfangaskýrslu strax á vormánuðum. Auk þess höfum við átt samræður við ýmsa aðila, forustumenn lækna og aðra slíka á heilsugæslunni til að fá fram hugmyndir þeirra um framtíðaruppbyggingu á þessu sviði og ég var bara fyrir nokkrum klukkustundum að ræða við yfirlækna um þessi mál. Ég mun bregðast frekar við þegar ég hef álit þessarar nefndar í höndunum. Hvað varðar byggingaráformin þá er nú verið að vinna að byggingu nýrrar 10 lækna stöðvar í Árbæjarhverfi og á því verki að ljúka á þessu ári. Mun það bæta verulega möguleika þeirrar stöðvar til að sinna nálægum hverfum. Einnig er í skoðun sá möguleiki að stækka húsnæði heilsugæslustöðvar Miðbæjar en ákvarðanir hafa ekki verið teknar í því efni. Frekari áform um byggingar munu bíða þar til álit áðurgreindrar nefndar liggur fyrir. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég tel að heilsugæslan sé og verði hornsteinn þjónustunnar. Hún mun fá vaxandi verkefni í framtíðinni og verður að geta sveigt sig og sinnt breyttum þörfum fólks, bæði hvað varðar aðgengi og úrlausnir. Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í svari mínu er veruleg undirbúningsvinna í gangi er tengist þessari fyrirspurn og ég á von á því að frekari áætlanir liggi fyrir á fyrri hluta þessa árs eða um mitt þetta ár. Eins og hjá mörgum öðrum þjóðum sjáum við fram á aukna eftirspurn á þessu sviði. Til að einfalda hlutina aðeins getum við farið yfir það. Ef við tölum um heilbrigðisþjónustuna í heild og ef við berum okkur saman við nágrannalöndin, OECD-löndin, þá eyðum við eða setjum til hennar sem samsvarar því að við séum númer 5 eða 6 hvað útgjöld snertir á hvern íbúa. Það er kannski ekkert merkilegt vegna þess að við erum rík þjóð en það er merkilegt vegna þess að við erum ein yngsta ef ekki yngsta þjóðin innan OECD. Þumalputtareglan er sú að kostnaður vegna þeirra sem eru 65 ára og eldri eru fjórum sinnum meiri en vegna þeirra sem yngri eru. Og það sem er að gerast á Íslandi er einfaldlega það að þjóðin er að eldast mjög mikið eins og við vitum. Við horfum fram á spennandi viðfangsefni, hvernig við mætum þessu og gerum góða þjónustu enn betri, og það er nokkuð sem við höfum verið að vinna að eins og ég nefndi áðan. Ég vonast til að þetta svari spurningu hv. þingmanns.

Hæstv. forseti. Mig rak í rogastans, ég verð að viðurkenna það, þegar ég las það í blöðunum að 30 þúsund manns á höfuðborgarsvæðinu væru án heimilislæknis samkvæmt skilgreiningu læknanna sjálfra, eins og ég skildi þingmann, en í raun séu það 8.500 manns sem vanti heimilislækni og það sé hin opinbera tala. Þá spurði maður sjálfan sig: Hversu mikið vandamál er þetta? Það er eitt að tala um að 8.500 manns séu án heimilislæknis en annað að fólk fái ekki þjónustu. Ég man eftir því að áður en ég fékk heimilislækni á sínum tíma, sem tók svona smátíma, þá fékk ég samt sem áður alltaf þjónustu 

Hæstv. forseti. Þetta er mikilvægt málefni sem við fjöllum um hér því að ástandið á höfuðborgarsvæðinu hvað varðar grunnþjónustuna, heilsugæsluþjónustuna hefur verið alvarlegt og hefur setið á hakanum. Ef við erum að tala um skilvirka heilbrigðisþjónustu á réttu þjónustustigi, þá verður hún eingöngu tryggð með fullnægjandi grunnþjónustu, þ.e. heilsugæsluþjónustu um allt land. Þjónustan á höfuðborgarsvæðinu hefur setið eftir. Það er staðreynd. Og það er alvarlegt ástand þegar um 30 þúsund manns eru ekki skráðir hjá heimilislækni eða heilsugæslustöð. Þessir einstaklingar verða þá að leita annað, leita til sérfræðinga, leita til slysa- og vaktþjónustu og til vaktþjónustu utan dagvinnutíma. Þetta er dýrari þjónusta og hún er óskilvirkari, þ.e. án samfellu í þjónustu og eftirfylgni. Annað sem við þurfum að hafa í huga, og er líka mjög alvarlegt ástand, er það að ekki hefur orðið endurnýjun í stétt heimilislækna. 

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs til að þakka fyrir þessa fyrirspurn og sömuleiðis þau svör sem hæstv. ráðherra hefur gefið. Hér er vakið máls á einu af grundvallarmálunum sem snerta samfélagið í heild sinni. Það snýst um líf og heilsu og það snýst um þá samfélagsþjónustu sem hver og einn þarf á að halda hvar sem hann að öðru leyti er staddur í mannvirðingarstiganum. Ég held að þessi mál hafi ekki setið á hakanum en auðvitað koma stöðugt upp vandamál. Það eru stöðugt ný viðfangsefni, þeim fjölgar sem búa á höfuðborgarsvæðinu. Mér þykir vænt um að heyra að ráðherrann sé á fullu við að vinna að þróun og aukinni þjónustu á þessu sviði en ég vil aðeins að lokum koma því á framfæri sem mjög vinsamlegri ábendingu til hæstv. ráðherra að hann tali ekki 

Herra forseti. Ég ætla ekki að þrátta hér við hæstv. ráðherra um þessar 500 millj. kr. Ég ætla að láta mér nægja, vegna þess stutta tíma sem ég hef hér, að leggja á borðið hjá honum viðtöl við tvo forsvarsmenn í heilsugæslunni. Annars vegar Guðmund Einarsson, forstjóra heilsugæslunnar, og hins vegar Gunnar Inga Gunnarsson, yfirlækni á heilsugæslustöðinni í Árbæ, þar sem þessar tölur koma fram og forsendurnar fyrir þeim eru raktar. Ég tel afskaplega mikilvægt að tekið verði heildstætt á málefnum heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu. Ég get ekki annað en fagnað því að það skuli hafa verið sett nefnd í að vinna málið undir forustu Guðjóns Magnússonar og ég vona svo sannarlega að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu fái að koma að því verki. Ég leyni ekki þeirri skoðun minni að Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins er í mínum huga allt of stór stofnun og of miðstýrð og of langt frá þeim sem eiga að njóta þjónustunnar, en það er kannski umræða sem við gætum tekið hér seinna. Ég hlýt að ítreka það að ástandið á þessu svæði er miklum mun verra en nokkurs staðar annars staðar á landinu og í rauninni er um grófa mismunun að ræða gagnvart íbúum á þessu svæði. Það er vissulega ekki svo að 30 þúsund manns hafi ekki heimilislækni eða heilsugæslulækni hér á svæðinu. Þetta er útreiknuð tala út frá þeim forsendum sem læknar vilja hafa um að það eigi að vera aðeins 1.500 manns á bak við hvern lækni, en eins og ég rakti áðan eru það allt upp í 2.300. Samkvæmt tölum heilsugæslunnar eru það um 8.500 manns sem eru algjörlega án læknis og þvælast á milli í þessi dýru úrræði og fá ekki þjónustu nema að borga miklu meira fyrir hana. Þess vegna lagði ég fyrirspurn fyrir hæstv. ráðherra um tölur í þessum efnum en þar bíð ég enn skriflegs svars og vona að við eigum eftir að fjalla oftar um þetta mál hér og fá 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna. Það er alveg hárrétt hjá hv. þm. Ellerti B. Schram að við erum alltaf að fjárfesta og verja fjármunum í þennan málaflokk. Ég tek því að sjálfsögðu bara vel. Hins vegar er það ekki rétt að það vanti 500 millj. í rekstur heilsugæslunnar. Öllum sem skoða það mál ætti að verða það ljóst. Hins vegar er það sjónarmið hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur athyglisvert, að heilsugæslan á höfuðborgarsvæðinu sé of stór og of miðstýrð. Ég hef heyrt þessi viðhorf víða og þetta er eitt af því sem menn þurfa að skoða. Svo menn átti sig aðeins á hlutunum þegar verið er að miða við einhverjar tölur, eins og 1.500 manns á hvern lækni, þá segir það ekki allt, 1.500 manns á aldrinum 20–30 ára er ekki það sama og 1.500 manns á milli sjötugs og áttræðs eða sextugs og sjötugs, svo dæmi sé tekið. Ég var að koma frá Stokkhólmi og þar er einn læknir fyrir hverja 1.800 íbúa. Aldurssamsetningin skiptir gríðarlega miklu máli. Og að 8.500 manns hafi ekki skráð sig hjá heimilislækni gæti alveg verið af þeirri einföldu ástæðu að það eru ekki allir sem gera það, sérstaklega yngra fólk sem er ekki komið með fjölskyldu. Ég segi fyrir sjálfan mig að ekki gerði ég það þegar ég var einhleypur, að drífa mig að skrá mig hjá heimilislækni, það var ýmislegt annað sem maður var að gera en það. Einn þáttur í þessu er líka skráningin, hún mætti vera nákvæmari. Það er t.d. fólk á skrá sem er flutt annað, til útlanda eða út á land og annað slíkt. Þetta eru atriði sem við þurfum að fara yfir og erum búin að vera að skoða og settum þennan hóp í sem mun vinna af krafti við að skoða þessa hluti sem best. Við erum algjörlega sammála um markmiðið, það er bara að finna út leiðir til að taka á móti þeim verkefnum sem fram undan eru sem eru m.a. nýliðunin, við erum að keppa um starfsfólk og við sjáum fram á aukin verkefni út af breyttri aldurssamsetningu.

Herra forseti. Allsherjarnefnd Alþingis heimsótti Litla-Hraun fyrir stuttu og var heimsóknin afar fróðleg og er ljóst að starfsfólkið þar vinnur gott starf við erfiðar aðstæður. Margt jákvætt hefur verið gert hjá Fangelsismálastofnun að undanförnu og ekki síst undir stjórn Valtýs Sigurðssonar. Ég vil nota þetta tækifæri og færa honum þakkir fyrir vel unnin störf í þágu þessa málaflokks en eins og alþjóð veit hefur Valtýr verið skipaður ríkissaksóknari. Ég bind sömuleiðis miklar vonir við nýja fangelsismálastjórann, Pál Winkel. Ég vil einnig fagna skipun Margrétar Frímannsdóttur sem forstöðumanns Litla-Hrauns en það eru fáir einstaklingar sem hafa jafnmikla þekkingu og áhuga á fangelsismálum og Margrét. Þótt margt gott hafi verið gert í þessum málaflokki, m.a. fyrir tilstuðlan núverandi dómsmálaráðherra, eru verkefnin því miður næg. Eitt þessara verkefna er að bæta fyrirkomulag heimsókna á Litla-Hrauni. Eins og allir vita er ein besta leiðin fyrir fanga til að ná fram betrun og auðvelda endurkomu hans í samfélagið, að hann glati ekki samskiptum við fjölskyldu sína. Í nýlegu Verndarblaði gerir formaður Verndar og fangelsismálaprestur, Hreinn S. Hákonarson, það að umfjöllunarefni og segir, með leyfi forseta: „Heimsóknaraðstaða barna í fangelsum ætti því að vera utan fangelsis í öllum tilvikum. Barnið ætti ekki að þurfa að ganga inn fyrir dyr fangelsis til að njóta samvista með foreldri eða öðrum nákomnum.“ Einnig segir Hreinn að afbrot foreldris séu barninu algjörlega óviðkomandi en að samskipti fanga við börn sín geti vakið með þeim það besta sem býr í þeim. Ég er því sannfærður um að eitt það skynsamlegasta sem við getum gert í fangelsismálum sé að fjölga heimsóknartímum og bæta heimsóknaraðstöðuna til muna, m.a. þannig að börn þurfi aldrei að fara inn fyrir veggi öryggisfangelsis. Því spyr ég hæstv. dómsmálaráðherra hvort hann sé ekki tilbúinn að beita sér í þá átt.

Virðulegi forseti. Í 33. gr. laga um fullnustu refsinga, nr. 49/2005, er getið um heimsóknir til fanga. Þar kemur fram að fangi geti fengið heimsóknir í fangelsi eigi sjaldnar en vikulega eftir aðstæðum í fangelsi. Í greinargerð að frumvarpi er varðar lög um fullnustu refsinga, nr. 49/2005, kemur fram í athugasemdum við 33. gr. að ekki sé gert ráð fyrir að sett verði hámark á heimsóknir til fanga. Því verði að miða við að fangi geti tekið við heimsóknum í hverjum viðtals- eða heimsóknartíma fangelsis. Hins vegar getur forstöðumaður fangelsis leyft frekari heimsóknir eða sett takmörk á heimsóknir til fanga samkvæmt lagagreinum. Þó verður að hafa í huga að fangi getur neitað að fá heimsóknir, sem einnig er getið um í 33. gr. laganna. Segja má að fjöldi heimsóknartíma fangelsa haldist nokkuð í hendur við aðstæður til heimsókna í hverju fangelsi fyrir sig. Þá ræður einnig miklu jákvæður stuðningur fjölskyldu við fanga hve oft þeir eru heimsóttir. Það er engum vafa undirorpið að þessar heimsóknir eru afar mikilvægar við betrun og meðferð fanga. Þess vegna fullyrði ég að fangelsisyfirvöld leggi sig fram við að koma því við að fangar geti hitt fjölskyldur sínar eins oft og kostur er, svo fremi sem hegðun fanga og aðrar aðstæður komi ekki í veg fyrir heimsóknir. Til dæmis er reynt að hafa hliðsjón af búsetu fangans og fjölskyldu hans við val á vistunarstað fanga, ef aðstæður leyfa, til að auðvelda heimsóknirnar. Aðstæður í fangelsunum eru misjafnar og nýlega var tekin í notkun ný aðstaða á Kvíabryggju og þar er heimsóknaraðstaðan bætt til mikilla muna. Einnig er unnið að endurnýjun og viðbótum við fangelsið á Akureyri og vonandi verður unnt að taka þá nýju aðstöðu í notkun nú í næsta mánuði og við það batnar einnig aðstaða til heimsókna verulega. Síðan er stefnt að því að reisa aðkomuhús á Litla-Hrauni þar sem m.a. er gert ráð fyrir nýrri heimsóknaraðstöðu sem mun gjörbylta þessari aðstöðu í því stóra fangelsi. Hún mun einnig koma í veg fyrir að börn þurfi að fara inn í öryggisfangelsið, eins og hv. þingmaður benti á að brýnt sé að gera. Ég tel því að verið sé að vinna að öllum þessum málum og tek undir með hv. fyrirspyrjanda hve mikilvægt er að unnið sé að þessum málum undir styrkri stjórn. Ég tel að fangelsismálastjórar, núverandi og fyrrverandi, og einnig nýr fangelsisstjóri á Litla-Hrauni, hafi sýnt það í verkum sínum að þeim er annt um þennan þátt í lífi fanga.

Virðulegur forseti. Það er nú þannig að upp undir 1/4 fanga fær aldrei eina einustu heimsókn en auðvitað er mjög brýnt að bæta heimsóknaraðstöðu þeirra sem fá heimsóknir, sérstaklega með tilliti til barna. Ég vil vekja athygli á því að við bjóðum föngum upp á að vera tveir í klefa. Það er mjög alvarlegt að mínu mati. Við erum með fangelsið á Skólavörðustíg og fangelsið á Litla-Hrauni þar sem viðgengist hefur nú að hafa tvo saman í klefa. Þetta eru ungir, aktífir strákar sem eru tveir saman í klefa. Þó að þessir ungu strákar hafi brotið af sér er ekki hægt að bjóða þeim upp á svona niðurlægjandi aðstæður, það er ekki hægt. Við verðum að taka okkur tak í þessum málaflokki og það gengur of hægt. Ég veit að til stendur að bæta aðstöðuna á Litla-Hrauni og jafnframt að byggja nýtt fangelsi, hugsanlega með nýjum höfuðstöðvum lögreglunnar, en þetta verður að ganga miklu hraðar fyrir sig. Það er til skammar að ekki skuli vera búið að loka Skólavörðustígnum fyrir löngu síðan og hvað þá að bjóða nú föngum á Litla-Hrauni upp á að vera tveir saman í herbergi 

Herra forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir fín svör. Ég tel að hæstv. dómsmálaráðherra hafi sýnt mikinn skilning á málinu og ég fagna því að hann skuli sýna þann skilning í þessum sal. Ég tel að það sé mikið fagnaðarefni að móttökuhús eða aðkomuhús á Litla-Hrauni sé að verða að veruleika en mig langar samt að ganga eftir því hvort nákvæmari tímasetningar liggi fyrir hvað þetta varðar. Húsið mun skipta miklu máli hvað varðar það mál sem við ræðum hér í dag. Ég fagna líka því sem núverandi dómsmálaráðherra hefur beitt sér fyrir gagnvart Kvíabryggju og Akureyri. Það er alveg ljóst að þau jákvæðu skref hafa verið tekin af mörgum, m.a. af fangelsismálayfirvöldum, ráðherra og ekki síst af föngunum sjálfum. Ekki fyrir löngu skilaði nefnd menntamálaráðherra skýrslu um að auka bæri áherslu á menntun fanga. Eins og allir vita er þó ýmislegt ógert í fangelsismálum þjóðarinnar og má þar nefna frekari uppbyggingu á fangelsisbyggingum, bætt meðferðarúrræði fyrir fanga, aukna möguleika á menntun og vinnu fyrir fanga, betri kjör fangavarða, bætta heimsóknaraðstöðu, aukinn stuðning eftir að afplánun lýkur og svona mætti lengi telja. Auðvitað held ég að allir í þessum sal telji að það gangi ekki til lengdar að fangar afpláni dóma margir saman í klefa. Dómar hafa verið að þyngjast undanfarin missiri og það eykur að sjálfsögðu álagið á starfsfólk og kerfið. Sömuleiðis hefur samfélagsþjónusta aukist jafnt og þétt að undanförnu en hlutfall þeirra sem þurfa að sitja inni og eru sekir um alvarlegri glæpi, er hærra en áður. Það eru auðvitað staðreyndir sem við þurfum að taka tillit til og ég er bjartsýnn á að núverandi dómsmálaráðherra geri það. Það hlýtur að vera eitt af meginmarkmiðum með fangelsisvist að einstaklingur komi ekki verri út eftir að afplánun lýkur en hann var þegar hann hóf afplánunina. Það er því hagsmunamál okkar allra að þessi málaflokkur fái þá athygli og fjármagn sem hann þarf og því er uppbygging á sérstöku móttökuhúsi á Litla-Hrauni afar jákvætt skref í þá átt.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka áhuga þingmanna á þessu máli. Margoft hefur komið fram að þingmenn eru mjög áhugasamir um nýbyggingar á Litla-Hrauni og annars staðar í þágu fanga og unnið er að því. Ég ætla ekki að nefna neinn sérstakan tíma varðandi framkvæmdir á Litla-Hrauni en unnið er að því skipulega og fundir eru tíðir um þau mál. Ég fullvissa því þingmenn um að verið er að vinna að því verki án þess að ég ætli að nefna neinar sérstakar dagsetningar í því efni.

Hæstv. forseti. Tilfærsla á málaflokki fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga hefur verið til umræðu og í bígerð í alllangan tíma líkt og málefni aldraðra. Sveitarfélögin kalla eftir frekari verkefnatilfærslu enda er almenn ánægja með þróun mála eftir að málefni leik- og grunnskóla voru flutt frá ríkinu til sveitarfélaga. Þannig hefur þjónustan eflst til muna, orðið skilvirkari og sveitarfélögin hafa mótað sínar eigin skólastefnur. Auk þess má horfa til góðrar reynslu Akureyrar og Hornafjarðar sem hafa sem reynslusveitarfélög annast rekstur málaflokka aldraðra og fatlaðra um árabil. Kominn er tími til að fleiri stór verkefni verði færð til eins og málefni fatlaðra. Um hálft prósent íbúa landsins þarf á sérhæfðri þjónustu að halda vegna fötlunar sinnar. Þar er helst um að ræða búsetuform, liðveislu, skammtímavistun og dagþjónustu. Það gefur að skilja að fötluðu fólki og aðstandendum þeirra væri mikill stuðningur fólginn í því að þjónusta þeim til handa yrði öll undir einum hatti, fyrst og fremst notandanum sjálfum til góða en einnig yrðu þeir sem veita þjónustuna í meiri tengslum við þá sem á henni þurfa að halda. Nærþjónustan auðveldar öll samskipti. Við tilfærslu á málaflokkum, eins og þessum frá ríki til sveitarfélaga, mun þjónustan ekki eingöngu aukast, heldur tel ég að ýmis tækifæri muni skapast til að brjóta núverandi kerfi upp. Sumt gerist vissulega sjálfkrafa við flutninginn en það væri mjög spennandi að huga sérstaklega að því hvort leggja ætti meiri áherslu á fjölbreyttari rekstrarform en við þekkjum í dag. Það geta skapast ýmis tækifæri fyrir fagfólk, einkaaðila, sjálfstæð fyrirtæki og aðra til að taka að sér í auknum mæli að reka ýmsa þjónustuþætti sem þarna falla undir. Því spyr ég hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra: „1. Hvernig stendur undirbúningur að tilfærslu málefna fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga? 2. Er ráðherra hlynntur því að við undirbúning á tilfærslu málaflokksins verði hugað sérstaklega að fjölbreyttari rekstrarformum á sambýlum og annarri þjónustu við fatlaða en nú er?“

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál og mun hér í stuttu máli leitast við að skýra stöðu mála. Verkefnastjórn um flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga, sem skipuð er fulltrúum ríkis og sveitarfélaga og starfar undir forustu félags- og tryggingamálaráðuneytisins, hóf störf 24. apríl á sl. ári. Verkefnastjórnin hefur starfað ötullega með ráðgjöfum og m.a. kynnt sér reynslu af flutningi verkefna í Danmörku og Finnlandi. Á vegum verkefnastjórnarinnar hafa starfað tvær nefndir, annars vegar nefnd sem fjallar um yfirfærslu þjónustu við fatlaða og hins vegar nefnd sem fjallar um flutning málefna aldraðra. Nefndin sem fjallaði um yfirfærslu málefna fatlaðra skilaði í nóvember sl. stöðumatsskýrslu til verkefnastjórnar. Verkefnastjórnin hefur jafnframt skilað mér minnisblaði um stöðu mála og tillögum um næstu skref að því er varðar flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Þær tillögur hafa verið kynntar hlutaðeigandi ráðherrum og kynntar í ríkisstjórn en stefnt er að því að verkefnastjórn skili af sér endanlegum tillögum eigi síðar en í marslok á þessu ári. Gert er ráð fyrir því að endanlegt kostnaðarmat vegna flutnings verkefna liggi fyrir eigi síðar en 1. desember 2008 og að í kjölfarið verði gengið frá formlegu samkomulagi ríkis og sveitarfélaga um verkefnaflutning. Í framhaldi af því verði undirbúnar nauðsynlegar laga- og reglugerðarbreytingar með það að markmiði að lagafrumvarp verði lagt fyrir Alþingi á haustþingi 2009 og stefnt er að því að yfirfærslan á málefnum fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga geti átt sér stað eigi síðar en í ársbyrjun 2011. Verkefnastjórn leggur áherslu á að ítarleg greining þjónustu og kostnaðarmat eru grundvöllur þess að sátt náist um verkefnið og framkvæmd þess. Jafnframt er mikilvægt að kynningar- og samráðsferli við sveitarfélög og hagsmunaaðila verði ítarlegt og eigi sér stað reglulega í öllu innleiðingarferlinu. Verkefnastjórnin leggur ríka áherslu á að við yfirfærsluna verði tryggt að ekki verði röskun á þjónustu og að grundvallarforsendan með breytingunni sé bætt nærþjónusta við þá sem hennar njóta og aðstandenda þeirra. Unnið er út frá eftirfarandi meginforsendum varðandi flutning verkefna á sviði málefna fatlaðra: Sértæk þjónusta félagsmálaráðuneytisins við fatlaða verði færð til sveitarfélaga. Flestir grunnþættir verði fluttir til sveitarfélaga. Helsta undantekningin frá þessu verður Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Þjónustan verði einstaklingsmiðuð og á grundvelli þarfa notenda innan þess ramma sem lög um málefni fatlaðra setja. Unnið verði að þróun innra eftirlits, gæðastaðla, gæðatrygginga og árangursmælikvarða samhliða yfirfærslunni. Ákveðið verði að lágmarksstærð þjónustusvæða verði almennt sjö til átta þúsund íbúar. Þjónustusvæðið mótist með frjálsu samkomulagi sveitarfélaga en félagsmálaráðuneytið geti, ef þörf krefur, stuðlað að samstarfi og úrskurðað um það innan tiltekins tímafrests. Ljóst er að huga þarf vel að því hvernig sveitarfélögin muni taka við þjónustunni þannig að tryggt sé að ekki verði á henni röskun. Hv. fyrirspyrjandi spyr einnig hvort ráðherra sé hlynntur því að við undirbúning á tilfærslu málaflokksins verði hugað sérstaklega að fjölbreyttari rekstrarformum á sambýlum og annarri þjónustu við fatlaða en nú er. Varðandi þessa spurningu hv. fyrirspyrjanda er ljóst að í félags- og tryggingamálaráðuneytinu hefur verið unnið mikið verk við stefnumótun og framþróun í þjónustu við fatlaða. Sú vinna verður m.a. grundvölluð við frekari vinnu við flutning verkefna frá ríki til sveitarfélaga. Megináherslan þar er lögð á að mæta mismunandi einstaklingsbundnum þörfum og notendastýrðri þjónustu. Ég hef einnig talið nauðsynlegt að endurskoða búsetumál fatlaðra og ég hef þegar falið starfshópi að endurskoða reglugerð um búsetu fatlaðra. Ég legg ríka áherslu á að þau nýju viðhorf sem hafa verið að ryðja sér til rúms í búsetumálum fatlaðra endurspeglist í allri stefnumótun og starfsemi málaflokksins. Því er þessi endurskoðun afar mikilvæg. Ég er því hlynnt að við undirbúning á tilfærslu málefna fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga verði hugað sérstaklega að fjölbreytni í þjónustu og rekstrarfyrirkomulagi í þjónustu við fólk sem býr við fötlun en allt verður þetta þó að taka mið af því fjármagni sem er til ráðstöfunar hverju sinni. Ég vona að ég hafi svarað fyrirspurnum hv. fyrirspyrjanda.

Herra forseti. Ég fagna fyrirspurn hv. þm. Rósu Guðbjartsdóttur um undirbúning að tilfærslu málefna fatlaðra frá ríki til sveitarfélaga. Vegna starfa minna síðastliðin ár með börnum og einnig þeim hópi sem hér um ræðir tel ég mikilvægt að þessi málaflokkur sé hjá viðkomandi sveitarfélagi. Nýverið tókst samkomulag milli ríkis og Vestmannaeyjabæjar sem ég tel góðan áfanga að því markmiði.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda að taka þetta mál hér upp. Ég átti sjálfur þar til fyrir skömmu sæti í verkefnisstjórninni sem hefur unnið að þessu og er áhugamaður um að málefni fatlaðra færist frá ríki til sveitarfélaga. Ég fagna því að því máli vindur ágætlega fram eins og hæstv. félagsmála- og tryggingaráðherra gerði grein fyrir. Í síðari hluta fyrirspurnarinnar er, eins og ég skil hana, verið að velta því upp hvort ráðherra sé hlynntur því að fara aðra leið, t.d. einhvers konar einkarekstursleið. Ég vil fyrir mína parta vara við því að menn taki um það einhverjar ákvarðanir á hv. Alþingi. Tilgangur þessa máls er jú að færa forræði verkefnisins frá ríki til sveitarfélaga og þess vegna á að láta sveitarfélögunum það eftir. Setja á ramma um það hvaða þjónustu á að veita en sveitarfélögin eiga að sjálfsögðu að hafa sjálfdæmi um það hvernig þau vilja sinna þessari þjónustu. Löggjafinn á að mínu viti ekki að setja sveitarfélögunum einhverjar 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa fyrirspurn. Þjónusta við fatlaða er nærþjónusta og á þess vegna að vera á hendi sveitarfélaganna að mati okkar í Samfylkingunni. Eins og hæstv. ráðherra benti á er mikil vinna í gangi við að koma þessari þjónustu yfir til sveitarfélaganna. Þjónustan, t.d. á Hornafirði, Akureyri og í Skagafirði, er til fyrirmyndar. Þar voru náttúrlega reynslusveitarfélög og síðan þjónustusamningar. Rekstrarformin eru í dag fjölbreytileg. Verið er að vinna í samstarfi við félagasamtök. Verið er að vinna í samstarfi við einkafyrirtæki sem veita þjónustu við fatlaða. Meginforsendan fyrir því að einkaaðilar taki að sér þjónustu sem hið opinbera greiðir fyrir er að hún kosti ríkið ekki meira, sé jafnhagkvæm og uppfylli gæðakröfur og að gerðir séu um hana samningar sem geti um alla þá þjónustu sem ber að veita og hvernig 

Hæstv. forseti. Ég fagna þessari umræðu um málefni fatlaðra og tilflutning til sveitarfélaganna, ég held að mikil samstaða sé um þetta. Það er mjög mikilvægt að þessi mál verði færð til sveitarfélaganna þar sem hægt er að samþætta þjónustuna, bæta hana og skipuleggja með öðrum hætti en nú er gert. Það þarf að drífa í þessu einfaldlega vegna þess að biðin reynist ávallt hættuleg. Menn eru í biðstöðu með að víkka út þjónustuna um landið. Sveitarfélögin halda að sér höndum. Ríkið gerir það að sumu leyti líka. Við höfum góð dæmi um að þjónustunni sé vel sinnt, eins og fram hefur komið, á nokkrum stöðum á landinu þar sem þjónustusamningar hafa verið gerðir. En ég hef ástæðu til að ætla að á sama tíma hafi önnur svæði setið eftir og þess vegna þarf að drífa í því að fjalla betur um þennan málaflokk, greina betur það verkefni sem við er að etja og efla þjónustuna í landinu í heild samhliða flutningnum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir að taka málið upp og hæstv. ráðherra fyrir skýr og greinargóð svör. Það er mikilvægt að flytja þessa sjálfsögðu nærþjónustu til sveitarfélaganna en um leið brýnt að þau séu nægilega stór til þess að geta veitt góða þjónustu. Það er því gott að gert sé ráð fyrir þjónustusvæðum með ákveðinn lágmarksíbúafjölda, 7.000–8.000 íbúa, til þess að tryggja að þjónustan verði góð. Það þarf líka að gæta sérstaklega að því, vegna þess að við erum lítið land og þekkingu á vissum atriðum í málaflokknum er aðeins hægt að hafa á landsvísu, að hafa miðlægar þekkingarmiðstöðvar til að styðja sveitarfélögin í því að veita þessa þjónustu. Þó að við séum út af fyrir sig jákvæð gagnvart ýmsum rekstrarformum hljótum við, eins og fram kom hjá hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni, að eftirláta sveitarfélögunum, hverju og einu, að ákveða rekstrarform 

Virðulegur forseti. Það hefur verið stefna framsóknarmanna að flytja bæði málefni fatlaðra og aldraðra frá ríki til sveitarfélaga. Tilraunaverkefni hafa verið í gangi, m.a. á Höfn og Akureyri, sem lúta að þeim málum. Það var gaman að heyra að hv. þm. Hanna Birna Jóhannsdóttir dró það fram að verkefni í Vestmannaeyjabæ hefur verið endurnýjað. En það er alveg ljóst að hvorki er hægt að flytja málefni fatlaðra né aldraðra yfir til sveitarfélaganna nema fjármagn fylgi með. Því er mjög mikilvægt að vel takist til með samninga um fjármögnun á þessum verkefnum þegar verkefnin flytjast yfir til sveitarfélaganna. Það er alveg ljóst að þegar það skeður verður að draga skýrar línur á milli aðila, menn verða að vera þokkalega sáttir við það fjármagn sem færist til og sveitarfélögin verða að standa sig í þjónustunni. Ég hef trú á því að þau geri það með sóma eins og þau hafa gert gagnvart grunnskólanum. Ég styð það því að þessi málefni verði færð til eins og Framsóknarflokkurinn hefur áður ályktað um.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. félags- og tryggingamálaráðherra greinargóð svör og fagna því innilega, sem fram kom í máli hennar, hve langt þetta mál er komið. Það er mikið fagnaðarefni. Verkefnisstjórn hefur starfað ötullega heyri ég og virkilegur skriður er kominn á málið. Ég veit að sveitarfélögin eru mörg hver orðin tilbúin til að undirbúa þessi mál og þau stærstu eru jafnvel komin af stað í því. Þessi tilfærsla er mjög brýn, við viljum gera öll samskipti auðveldari og persónulegri fyrir fatlaða og aðstandendur þeirra. Mikil undirbúningsvinna verður að eiga sér stað í sveitarfélögunum eins og hér hefur komið fram. Margir óvissuþættir eru varðandi kostnaðarmat og annað eins og kom fram í máli hæstv. ráðherra. Verið er að meta kostnað við verkefnið og mikilvægt er að ákveða hvaða tekjustofnar muni fylgja. Vonandi verður tilfærslan til þess að biðlistar eftir þjónustu minnka eða hverfa jafnvel á einhverjum árum. Varðandi þau tækifæri sem ég nefndi í fyrri ræðu minni, hvort í þessum flutningi geti falist tækifæri til að stokka kerfið meira upp en nú er, og hvort svigrúm gefist til fjölbreyttari rekstrarforma en nú er, langar mig að benda á þann möguleika hvort hægt sé að veita eitthvert svigrúm til að skapa þeim sem áhuga hafa á frekari tækifæri til að taka að sér einstök verkefni. Við höfum séð hvað er að gerast í skólakerfinu. Þar hafa komið upp sjálfstætt starfandi fyrirtæki og tekið að sér rekstur skóla 

Hæstv. forseti. Það er óhætt að segja, miðað við þá umræðu sem hér hefur farið fram, að mikil og breið samstaða sé um það hér á þingi að flytja málefni fatlaðra yfir til sveitarfélaganna og þá líka málefni aldraðra geri ég ráð fyrir. Forsendur þess að það takist er að allir leggi sig fram um að láta það ganga í þetta skipti. Við þekkjum það öll að slík tilraun hefur verið gerð áður en hún mistókst af því að ekki náðist sátt um fjármagnið sem flytja átti með málaflokknum yfir til sveitarfélaganna. Það er mjög brýnt að við leggjum okkur öll fram um að svo verði núna. Við vitum að þau verkefni sem hafa verið flutt yfir til sveitarfélaganna, t.d. grunnskólinn, hafa tekist vel. Þjónustan hefur verið bætt við íbúana með flutningi grunnskólans yfir til sveitarfélaganna. Ég er sannfærð um að það sama gerist þegar málefni fatlaðra og aldraðra flytjast yfir til sveitarfélaganna. Þar eiga þau heima eins og er hjá nágrannaþjóðum okkar. Þar eru slík verkefni á vegum sveitarfélaganna og það er alveg klárt að það þjónar þörfum íbúanna miklu betur. Enn er langt í land að við náum þessum árangri en eins og fram kom í máli mínu hér áðan er góður skriður kominn á málið og mikil samstaða um að nú takist þetta. Rætt var um fjölbreytni í rekstrarformi. Þegar þessi málefni verða flutt til sveitarfélaganna hljótum við að horfa til sjálfstæðis sveitarfélaga, að þau ákveði sjálf sín rekstrarform. Engu að síður hljótum við að viðurkenna að fjölbreytni í rekstrarformi í velferðarkerfinu er staðreynd og hefur tekist ágætlega til. Við horfum líka til þess að víða er verið að taka upp svokallaða notendaþjónustu við fatlaða, þeir hafa sjálfir meira um það að segja hvernig þjónustu þeir fá og hverjir veita hana. Slík þjónusta hefur verið að ryðja sér til rúms hér og ég býst við að það muni gerast í auknum mæli á næstunni. Virðulegi forseti. Hér er verið a tala um verulega fjármuni. Nú eru 15 milljarðar í Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Ef við flytjum málefni fatlaðra og aldraðra yfir til sveitarfélaganna er að minnsta kosti um að ræða tvöföldun á fjármagni