Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Nú fer fram umræða utan dagskrár um synjun forseta Íslands á Icesave-lögunum. Málshefjandi er hv. þm. Bjarni Benediktsson. Fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 2. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Frú forseti. Ég þakka fyrir að þessi umræða komst hér að í upphafi þingfundar. Málefnið er mikilvægt og mig langar til að byrja á því að segja að fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar við synjun forsetans sýna að ríkisstjórnin var óundirbúin í þessu máli eins og í svo mörgum öðrum stórum og mikilvægum málum. Hún var óundirbúin fyrir fyrri synjun forsetans sem þó mátti sjá fyrir með nokkrum líkindum. Hún var líka óundirbúin fyrir dóm Hæstaréttar í gengislánamálunum. Viðbrögðin við niðurstöðu og ákvörðun Hæstaréttar í kærumáli vegna stjórnlagaþingskosningarinnar sýndu líka að ríkisstjórnin var óundirbúin og ég sé ekki betur en að það sé eitt helsta einkenni viðbragða ríkisstjórnarinnar við synjun forsetans nú að hún hafi verið óundirbúin. Hæstv. fjármálaráðherra hefur lýst því svo að hann hafi forundrast þessa ákvörðun. Það voru stjórnarflokkarnir sem í umræðu um þetta mál treystu sér ekki til að mæla með því að málið gengi til þjóðarinnar. Stjórnarandstöðuflokkarnir, þar á meðal Sjálfstæðisflokkurinn, vildu að málið gengi á endanum til þjóðarinnar vegna þess hver saga málsins er. Þessi fyrstu viðbrögð ríkisstjórnarinnar fá mann til að velta því fyrir sér hvort stjórnarflokkarnir annaðhvort treysti þjóðinni alls ekki til að eiga síðasta orðið í málum af þessum toga, þeir treysti ekki fólki til að taka upplýsta ákvörðun, eða að ríkisstjórnin treysti sér ekki til að standa að kynningu á málinu. Reyndar er kynning á málinu á ábyrgð Alþingis, en getur það verið þannig að stjórnarflokkarnir treysti því ekki að fólk geti kynnt sér allar nauðsynlegar upplýsingar og öll nauðsynleg gögn til að geta tekið upplýsta ákvörðun? Allt er þetta frekar dapurlegt vegna þess að það er sjónarmið stórs minni hluta, skulum við segja, í þinginu að þjóðin sé einmitt í færum til að taka upplýsta ákvörðun um þessi mál. Út á það ganga lögin um framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna að við getum lagt fyrir þjóðina mál af þessum toga og undirbúið það þannig að almenningur geti tekið ákvörðun á grundvelli góðrar upplýsingagjafar. Viðbrögð hæstv. fjármálaráðherra að öðru leyti gefa til kynna að hann sé andvígur beitingu 26. gr. eins og forsetinn beitir henni nú, að það eigi ekki að vera í höndum eins manns að taka ákvörðun um þetta. Undir það get ég tekið að vissu marki. Ég get tekið undir að mér finnst óeðlilegt að endanleg ákvörðun um að skjóta máli eins og þessu til þjóðarinnar sé í höndum eins manns. En það hefur ekki staðið á okkur í Sjálfstæðisflokknum að taka reglurnar um þetta til endurskoðunar. Þetta mál var uppi á borðum í starfi stjórnarskrárnefndar á árunum 2005–2007 en þá voru það önnur öfl en þau sem þá sátu í ríkisstjórn sem komu í veg fyrir að sú vinna hefði einhvern framgang. Þegar málið var til umræðu í þinginu í kjölfarið minnist ég þess að margir þingmanna gengu úr þingsal undir ræðu hæstv. forseta þingsins á þeim tíma er hann gerði athugasemd við það hvernig 26. gr. hafði í fyrsta skipti í þingsögunni verið beitt. Mig langar af þessu tilefni til að bera það undir hæstv. fjármálaráðherra hvort það sé ekki réttur skilningur hjá mér að hann telji þörf á breytingu á 26. gr., að við þurfum að breyta henni úr þeirri mynd sem hún er í í dag. Þetta gengur ekki og það þarf að afnema 26. gr. í þeirri mynd sem hún er í í dag. Loks langar mig til að segja í lok ræðu minnar að ég er algerlega andvígur því að í jafnstóru máli og við erum hér að ræða um blandi ríkisstjórnin einhverjum öðrum málum inn í kosninguna um Icesave. Það er alveg nóg fyrir fólk að þurfa að afla sér gagna og kynna sér þá valkosti sem við stöndum nú frammi fyrir í þessu máli. Þeir eru að mínu áliti alveg skýrir þrátt fyrir þá umræðu sem fór fram í þinginu um að þriðja leiðin, að semja að nýju, væri líka í boði. Það eru alveg skýrir valkostir. Fólk þarf að kynna sér þá og það er fráleitt að efna til 

Frú forseti. Ég þakka hv. málshefjanda. Ég tel rétt og skylt að við ræðum þá stöðu sem hér er komin upp eða eftir atvikum þá ákvörðun forsetans sem kallaði hana fram. Það er rétt hjá hv. þm. Bjarna Benediktssyni að þessi ákvörðun forsetans kom mér á óvart og ég hef sagt það hreinskilnislega. Það þýðir ekki endilega að ég hafi verið algerlega óviðbúinn. Ég kannast reyndar ekki við það og tel að viðbrögð almennt hafi verið hófstillt á báða bóga og allar hendur í framhaldi af þessari niðurstöðu. Það er svo margt búið að gerast og svo stórir atburðir eru búnir að vera það tíðir á síðustu missirum að maður er orðinn nokkuð búinn undir eiginlega flest sem að höndum ber. Þessi ákvörðun kom mér fyrst og fremst á óvart af tveimur ástæðum. Annars vegar vegna þess hvernig það ferli var vaxið sem leiddi til samningsniðurstöðunnar. Að því stóð samninganefnd með aðild allra flokka og náði því sem henni var fyrir sett, að sameinast um niðurstöðu og leggja á borðið þó að allir stæðu síðan ekki að henni í afgreiðslu þingsins. Það er önnur saga. Síðan var aukinn meiri hluti, mjög sterkur meiri hluti, fyrir málinu á þingi, 70% þeirra þingmanna sem afstöðu tóku, meira en tveir þriðju. Í því ljósi fannst mér ólíklegra en ella að þingræðið yrði sett til hliðar með þessum hætti. Ákvörðun forsetans liggur þó fyrir. Hann staðfesti ekki lögin og þá hefst samkvæmt stjórnarskrá okkar og lögum undirbúningur fyrir kosningu um framtíðargildi laganna. 26. gr. er auðvitað undir og ég get tekið undir það að við hljótum að þurfa að velta ýmsu fyrir okkur í þessu sambandi, þar á meðal t.d. því hvort það eigi að skipta máli hversu umdeild mál eru þegar þau fara í gegnum þingið ef synjunin er um staðfestingu. Skiptir máli hvort þar er minnsti mögulegi meiri hluti eða t.d. aukinn meiri hluti? Persónulega er ég þeirrar skoðunar líka að við eigum að taka til skoðunar hvort þessum rétti sé ekki betur fyrir komið með skilgreindum hætti og þá um þau mál sem menn verða sammála um að séu til þess fallin að fara í þjóðaratkvæði hjá þjóðinni sjálfri. Sömuleiðis kemur til greina það fyrirkomulag sem t.d. er í stjórnarskrá Dana, að skilgreindur minni hluti þingmanna geti vísað máli í þjóðaratkvæði. Þetta hefur verið áratugum saman í dönskum rétti en aðeins notað einu sinni ef ég man rétt.  Ég vil aðeins upplýsa að samskipti hafa verið í gangi milli landanna þriggja sem hér eiga hlut að máli. Við göngum út frá því að samkomulagið eins og frá því var gengið í Lundúnum og það áritað sé til staðar og verði til staðar að baki kosningum. Haldi lögin framtíðargildi verður hægt að leiða málið til lykta á þeim grundvelli. Hér er um heimildarlög að ræða og það þarf væntanlega ekki að taka það fram við hið háa Alþingi að heimildin verður ekki notuð á meðan þessi staða er uppi. Að sjálfsögðu er það óbreytt afstaða mín, ríkisstjórnar og ég vona þeirra 44 þingmanna sem studdu málið að vænlegasti kosturinn sé að leiða málið til lykta á grundvelli þess samkomulags sem til staðar er og að menn muni í samræmi við það beita sér í þeim málflutningi sem í hönd fer. Stjórnvöld hafa frá því síðdegis á sunnudag, í gær og í dag, átt í miklum samskiptum, ráðuneyti, utanríkisþjónustan, Seðlabankinn o.fl., við fjölmarga aðila til að upplýsa um þessa stöðu, reyna að miðla upplýsingum og fullvissa menn um að ekki sé ástæða til að hafa áhyggjur af stöðu mála hér til að sem minnst óvissa og umrót skapist í þessu millibilsástandi sem er frá og með nú og fram að því að niðurstöður liggi fyrir í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Fram undan er að undirbúa kosninguna og reyna að sameinast um að standa eins vel að henni og kostur er, miðla hlutlægum upplýsingum og stuðla að málefnalegri umfjöllun. Innanríkisráðherra hefur boðað að kjördagur verði ákveðinn á föstudag. Vonandi tekst góð samstaða um framkvæmd þessara mála í heild sinni þannig að málið sjálft fái sem best að njóta sín og málflutningur um það, rök og gagnrök eftir því sem við á. Að endingu, frú forseti, legg ég til að allir haldi ró sinni sem mest þeir mega og að við stuðlum að því að þetta geti farið uppbyggilega fram 

Frú forseti. Nokkuð hörð umræða fór fram á Alþingi í síðustu viku um það hvort vísa ætti Icesave 3 samningunum til þjóðarinnar. Það var með naumindum fellt á vettvangi þingsins. Nær allir þingmenn ríkisstjórnarflokkanna vildu ekki að þjóðin kæmi að lokaákvörðunartöku í þessu máli og þess vegna er það þakkarvert, og ég þakka forseta lýðveldisins fyrir þá ákvörðun sem hann tók, að þjóðin fái að eiga lokaorðið í þessu mikilvæga máli. Þetta mál er mjög sérstakt eins og hér hefur komið fram. Þjóðin kom að því í fyrra þar sem hún hafnaði nær 100%; 98% þeirra sem tóku afstöðu í þeirri kosningu höfnuðu þeim samningum sem ríkisstjórnin vildi þá ná fram. Ég tek undir með hv. þingmönnum um að nú sé mikilvægt að haga orðum í hóf og að mikilvægi upplýstrar umræðu sé mikið. Nú er boltinn hjá þjóðinni, Alþingi hefur sagt sitt en þjóðin mun eiga lokaorðið. Ef við meinum eitthvað með því að vilja breyta umræðuhefðinni í íslenskri pólitík eigum við alþingismenn að ganga á undan með góðu fordæmi og haga umræðunni þannig að hún sé sem mest upplýsandi. Þetta er og hefur verið okkur mjög erfitt mál. Ég þakka enn og aftur fyrir að þjóðin mun fá að eiga lokaorðið í þessu umdeilda máli sem hefur farið mjög illa með íslenskt samfélag allt frá árinu 2008. Þess vegna skulum við leggjast á eitt og sjá til þess að þjóðin fái nægan tíma til að ákveða sig og að kynningin verði til fyrirmyndar. Ég hafna því algjörlega sem hæstv. forsætisráðherra sagði á sunnudaginn, að það ætti að drífa þetta mál af. 

Virðulegi forseti. Á föstudaginn tók forseti Íslands ákvörðun um að synja lögunum staðfestingar í samræmi við 26. gr. stjórnarskrárinnar og nýtti þá heimild sem hann sannarlega hefur til að vísa málinu til þjóðarinnar. Hvort við viljum hafa annað fyrirkomulag á aðkomu að þjóðaratkvæðagreiðslu til lengri tíma litið er hins vegar spurning. Auðvitað má horfa til fyrri fordæma annars staðar á Norðurlöndunum um fyrirkomulag þar. Aðalatriðið er að jafnt minni hluti þings og minni hluti þjóðar eigi aðkomu að því að geta kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um umdeild mál. Af hálfu Stjórnarráðsins hefur verið unnið að greiningu á stöðunni eftir synjun forsetans og við höfum leitast við að koma skýrum upplýsingum á framfæri við alla þá sem málið varðar. Við þurfum líka að gera okkur betur grein fyrir því hvaða kostir eru þá í stöðunni ef svo færi að þjóðin segði nei í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við eigum öll heimtingu á því að geta byggt ákvarðanir sem fram undan eru á raunsæju og sanngjörnu stöðumati. Ég tel mikilvægt að sú samninganefnd sem stóð sig með mikilli prýði í samningaviðræðunum fái svigrúm og tækifæri til að kynna samninginn og efnisatriði hans vel og hlutlægt fyrir þjóðinni þannig að þjóðin fái beina og milliliðalausa skýringu á því hvað samninganefndarmönnum gekk til. Ég tel að í þetta skipti stöndum við frammi fyrir afar ljósum kostum við kjörborðið, annaðhvort að ljúka þessu leiðindamáli með samningum sem eru sanngjarnir og skynsamlegir eða efna til langvinnra lagaþrætna sem munu 

Frú forseti. Ég fagna þeirri umræðu sem hér fer fram um þjóðaratkvæðagreiðslur og þeirri afstöðu sem fram hefur komið hjá hæstv. ráðherrum, fjármálaráðherra og efnahags- og viðskiptaráðherra, um að minni hluti þings og minni hluti þjóðar eigi jafnvel að geta kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslum. Það held ég að væri mjög vænlegt skref í rétta átt. Pexið snýst að einhverju leyti um það núna hvort heimildin eigi að vera áfram hjá forseta Íslands eða hjá þjóðinni. Ég tel að heimildin eigi að liggja a.m.k. hjá þjóðinni, það sé spurningarmerki hvort forseti sjálfur eigi að hafa áfram þessa heimild en a.m.k. verði komið hér á almennilegu kerfi þar sem minni hluti þjóðarinnar, ákveðið hlutfall atkvæðisbærra manna, getur krafist þjóðaratkvæðagreiðslna um tiltekin mál. Hvaða hlutfall það verður er kannski hægt að tala um, hvaða mál það verða er líka hægt að tala um. Ég vísa hér sjálfur í frumvarp Hreyfingarinnar, 105. mál, sem hefur verið lagt fram í þriðja sinn sem er mjög góður grunnur að byggja þá umræðu á. Þar tölum við um 10% atkvæðisbærra manna, einn þriðja hluta þingmanna, við tölum um mál sem hugsanlega gætu verið undanskilið, svo sem fjárlög, refsirammi hegningarlaga eða almenn mannréttindi. Aðalatriðið er að þingið bretti nú upp ermarnar og komi þessari umræðu og þessari vinnu af stað með sómasamlegum hætti. Ég er ekki sammála hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra um að samninganefndin sé sú besta sem eigi að kynna þetta mál. Hún mun kynna þann samning sem hún gerði, stór hluti þingmanna er á móti þeim samningi, ekki á móti samningaleiðinni heldur á móti þeim samningi. Samninganefndin er því ekki besti hlutlausi aðilinn til að kynna það mál. 

Frú forseti. Eins og fram kom í atkvæðaskýringu minni í atkvæðagreiðslunni þann 16. febrúar sl. finnst mér sjálfsagt að vísa Icesave-lögunum til þjóðarinnar. Ég hefði talið æskilegra að við hefðum getað sameinast um það hér á Alþingi og studdi báðar tillögur þess efnis í atkvæðagreiðslunni. En með synjun forseta Íslands fær þjóðin tækifæri til að segja skoðun sína á þeim samningum sem nú liggja fyrir og ég treysti þjóðinni vel til að vega og meta kosti og galla, kynna sér málið í þaula og taka upplýsta ákvörðun í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Hlutverk stjórnvalda í þessu samhengi er að sjá til þess að atkvæðagreiðslan fari rétt og vel fram og að almenningur fái ráðrúm til að mynda sér skoðun og að upplýsingar um allar hliðar málsins séu aðgengilegar almenningi. Ég bið ríkisstjórnina í öllum bænum að falla frá öllum hugmyndum um að nota ferðina og blanda alls óskyldum málum inn í þessa atkvæðagreiðslu.  Í öðru lagi er Icesave-málið eitt og sér alveg nógu flókið til að verðskulda sérstaka þjóðaratkvæðagreiðslu þannig að málið fái að njóta óskiptrar athygli kjósenda. Við höfum haft þetta mál til umfjöllunar í rúm tvö ár hér á þinginu, ekkert mál hefur fengið jafnmikla umræðu og umfjöllun á Alþingi. Er ekki eðlilegt  Samkvæmt núgildandi lögum um þjóðaratkvæðagreiðslu 

Forseti hvetur hv. þingmenn til að virða tímamörk.

Forseti. Forseti Íslands ákvað að vísa svokölluðu Icesave-máli í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ekki með þeim rökum að hér væri um verri samninga að ræða en áður var vísað í þjóðaratkvæðagreiðsluna því að svo sannarlega hélt forseti því fram, bæði í atkvæðaskýringu sinni á Bessastöðum sem og í fréttaviðtölum erlendis og hér heima, að hér væri um miklu betri samninga að ræða, munurinn væri risavaxinn eins og kemur fram í yfirlýsingu forsetans.  Sú afstaða hefði hins vegar átt að liggja fyrir alveg frá því í þjóðaratkvæðagreiðslunni í mars 2010, og hefði ekki átt að koma neinum á óvart. Forseti hefði getað tilkynnt þinginu það, þegar þingið tók málið til afgreiðslu og umfjöllunar í desember 2010 alveg þar til í síðustu viku, og búið þingið undir það að hann mundi vísa málinu til þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu. Við sem vinnum hér í þinginu, í þingnefndum, hefðum þá getað unnið mál með þeim hætti og undirbúið það fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu og flýtt fyrir endanlegri afgreiðslu þess. Þetta hefði að vísu kostað það að forsetinn hefði ekki fengið þá athygli sem hann vildi fá út úr málinu og allt í fína með það, það er hans tilkostnaður í því. En þetta er glöggt dæmi um það að forseti Íslands hefði getað stundað mun betri vinnubrögð og stjórnsýslu í þessu máli en hann hefur gert hingað til og á örugglega eftir að gera aftur. Ég hefði 

Virðulegi forseti. Nú er Icesave komið til þjóðarinnar, þökk sé forseta vorum og því öryggisákvæði sem er í stjórnarskránni, sem sagt 26. gr., að vísa máli til þjóðarinnar vegna þess að hann taldi sér ekki fært að skrifa undir þennan samning. Nú verður hæstv. fjármálaráðherra og ríkisstjórnin öll að taka sig saman í andlitinu og kynna fyrir þjóðinni þau mál sem eru undirliggjandi í Icesave-málinu sem við þingmenn höfum ekki fengið aðgang að. Ber þar fyrst að nefna þá frétt sem kom í fjölmiðla daginn eftir að samningurinn var samþykktur hér á þingi, hvar Icesave-peningarnir liggja. Slitastjórn Landsbankans veit það. Það hefur birst í fréttum að tæplega 200 milljarðar kr. runnu til fyrrverandi eigenda Iceland sem Baugur, Fons o.fl. áttu, skuldir félagsins eru jafnframt himinháar og eru þær tilkomnar vegna arðgreiðslu til eigenda félagsins á árinu 2007. Síðan fengu fyrrum eigendur kauprétt í Iceland sem síðan var veðsettur á nýjan leik. Á árinu rennur síðan Iceland inn í Landsbankann. Iceland er núna ein aðalgreiðslumyntin sem gamli Landsbankinn er að nota í þessu máli. Hæstv. fjármálaráðherra verður líka að upplýsa það hvaða arðgreiðslur eða eignir liggja að baki skuldabréfinu upp á 280 milljarða sem var fært inn í nýja Landsbankann úr þrotabúi gamla Landsbankans. Þarna er um háar upphæðir að ræða og þessu verður ríkisstjórnin að svara. Vonandi kemur skýrsla Seðlabankans um skuldastöðu þjóðarinnar út á næstu dögum svo að Íslendingar allir geti kynnt sér hver skuldastaðan raunverulega er. Að lokum verður ríkisstjórnin að upplýsa hvort Icesave sé skiptimynt þess að Ísland gangi í Evrópusambandið eins og 

Virðulegi forseti. Þingið hlýtur að líta aðgerðir forsetans og röksemdafærslu hans fyrir synjun staðfestingar á Icesave-lögunum alvarlegum augum. Forsetinn grípur inn í vinnu þingsins við endurreisn efnahagslífsins og notar þau rök fyrir synjun sinni að rétt sé að minni hluti þings, einkum vegna samsetningar hans, eigi nú að ráða för. Reyndar byggði hann röksemdafærslu sína helst á því að þetta þing hefði ekki umboð til að afgreiða málið og því skipti engu að 70% þingmanna hefðu greitt atkvæði með málinu. Allt hafði verið gert til að tryggja að þessir samningar gætu leyst málið og eytt óvissu, brugðist var við helstu gagnrýni sem fyrri samningar fengu, ráðin var bót á vafaatriðum, samninganefnd var skipuð á þverpólitískri sátt og víðtækur stuðningur var á Alþingi um að ljúka deilunni með fyrirliggjandi samningum. Forsetinn virðist hafa hunsað umfjöllun þingsins um málið þegar hann vitnar í umsögn Indefence á blaðamannafundinum um að bæta þurfi ákvæði kennt við Ragnar Hall í samningana. Hefði forsetinn lesið álit meiri hluta fjárlaganefndar og fylgiskjal með því, undirritað m.a. af Ragnari Hall, hefði hann vitað að þarna er um misskilning hjá Indefence að ræða. 26. gr. stjórnarskrárinnar hefur ekki verið beitt fyrr en núverandi forseti beitti henni árið 2004, aftur 2010 og nú, um ári síðar. Viðmið og rök hans eru breytileg frá máli til máls. Sú sem hér stendur telur að forsetinn hafi með ákvörðun sinni sniðgengið fulltrúalýðræðið og anda stjórnarskrárinnar um leið. Hvað sem mönnum finnst um þjóðaratkvæðagreiðslur um mikilvæg mál og umgjörð um þær er staðan sú að forsetinn virðist einn og sér ætla að breyta stjórnskipan Íslands. Á leið okkar út úr efnahagslægðinni leggur forsetinn stein í götu og stuðlar að stjórnmálalegum óstöðugleika þar sem ekki er hægt að treysta á að ákvörðun meiri hluta Alþingis haldi.

Forseti. Ég held að rétt sé að óska þjóðinni til hamingju með aðra þjóðaratkvæðagreiðsluna í sögu íslenska lýðveldisins. Ég fagna henni því að það mál sem um ræðir er umdeilt og það hefur mikil áhrif á þjóðina hvernig sem það fer. Ég treysti þjóðinni fyrir þeirri ákvörðunartöku. Það þarf að gefa þjóðinni tíma og það verður að tryggja að hún fái hlutlausar upplýsingar, og stjórnmálamenn verða að halda sig á hliðarlínunni. Við fengum okkar tækifæri og ég vil benda á orð forseta Íslands í Silfri Egils um daginn þar sem hann sagði að nú þyrfti, og þetta var fyrir atkvæðagreiðsluna, sá meiri hluti þings sem vildi samþykkja Icesave að sannfæra þjóðina. Það var ekki gert. Málið var keyrt í gegn með miklum hraða og jafnvel haldnir næturfundir í þinginu, kvöldið fyrir atkvæðagreiðsluna. Af þessu þurfa stjórnvöld að læra, þeim ber skylda til að tala við þjóðina og upplýsa hana og veita henni allar þær upplýsingar og tíma sem þarf. En ég vil vara við því að í þessu máli, eða í öðrum málum sem fara í þjóðaratkvæði, verði líf ríkisstjórnarinnar sett að veði. Þannig á það ekki að vera, við eigum að geta sett hin ýmsu mál í þjóðaratkvæði án þess að tengja það lífi þeirrar ríkisstjórnar sem situr að völdum hverju sinni.

Frú forseti. Mér finnst mikilvægast að við á þinginu lítum á þá stöðu sem upp er komin í Icesave-málinu sem tækifæri, tækifæri til að skapa sátt um endanleg lok þessa máls, tækifæri til að skapa sátt um hvort við göngum frá samkomulaginu eins og það hefur verið til umfjöllunar eða hvort meiri hluti þjóðarinnar vill fara með málið inn í dómsalina þar sem líklegast er að það endi. Við stöndum frammi fyrir skýrum valkostum vegna þess að forsetinn hefur sagt að þingið hafi ekki endanlegt umboð til að ljúka málinu. Af forsendu forseta Íslands leiðir að við getum ekki fengið viðsemjendur aftur að borðinu vegna þess að þá ræða þeir ekki við þann sem hefur endanlegt umboð. Af þessu leiðir að það er útilokað að þetta Alþingi án kosninga geti efnt til nýrra viðræðna um aðra lausn á Icesave-deilunni  Loks vil ég segja að ég tel það mikil tíðindi að komið hafa þingmenn úr nær öllum flokkum, reyndar ekki frá Framsóknarflokknum, og lýst miklum efasemdum um að 26. gr. geti staðið í óbreyttri mynd. Það eru mikil tíðindi. Þannig hefur það ekki verið áður í umræðum á Alþingi um 26. gr. 

Frú forseti. Ég tek undir með málshefjanda, ég bind sannarlega vonir við að ekki aðeins takist okkur að leiða þetta mál til lykta þannig að um það verði sæmileg sátt, menn verði sáttir og hlíti niðurstöðunni, og jafnframt að okkur takist að standa saman að framkvæmd kosninganna þannig að það fari allt vel úr hendi. Ég vona náttúrlega svo sannarlega að lögin verði samþykkt og haldi framtíðargildi sínu. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir spurði um skuldastöðu þjóðarbúsins. Mér vitanlega er skýrsla Seðlabankans komin út. Alla vega hef ég haft hana alllengi undir höndum. Ef hv. þingmaður veit það ekki fyrir get ég alla vega glatt hana með því að upplýsa að þar eru þær ánægjulegu niðurstöður að Seðlabankinn leiðir sterk rök að því að hrein skuldastaða þjóðarbúsins verði til muna hagstæðari þegar rykið hefur sest og gömlu bankarnir hafa verið gerðir upp en hún var á árunum fyrir fjármálahrunið. Séu skuldir eins stórfyrirtækis í eigu erlendra aðila að mestu teknar til hliðar mun væntanlega þurfa að fara ein 25 ár aftur í tímann til að finna hagstæðari hreina skuldastöðu fyrir þjóðarbúið en þá sem líklegt er  Varðandi 26. gr. enn og aftur tek ég að sjálfsögðu undir það, ég held að við þurfum að fara mjög vandlega yfir hvernig við viljum að þessir hlutir verði til frambúðar. Það er væntanlega ekki ætlan okkar eða ósk að stjórnskipunin þróist tilviljanakennt eða á grundvelli túlkana, heldur að gengið sé frá því með afar skýrum hætti því að ef það er eitthvað sem þarf að vera á hreinu í þingræðis- og lýðræðisríki eru það grundvallarleikreglurnar þannig að ekki komi upp ágreiningur og deilur um að nákvæmlega sé farið eftir þeim. Það er einhver hættulegasti ágreiningur sem risið getur í lýðræðissamfélagi ef slitnar sundur friðurinn um grundvallarleikreglur lýðræðisins.  
            

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra út í bankana og fjármálakerfið. Ég hef áður spurt hæstv. fjármálaráðherra út í það málefni en fengið fá svör. Þegar fjármálakerfið hrundi á Íslandi 2008 var gagnrýnt mjög að ekki hafi verið til viðbragðsáætlun við slíku hruni. Síðan eru liðin tvö og hálft ár og við hljótum að gera ráð fyrir að ríkisstjórn sem búin er að sitja þetta lengi og tala mikið um ný vinnubrögð og breytta nálgun á málin sé búin að gera slíka viðbragðsáætlun. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra líklega í þriðja eða fjórða sinn hvort búið sé að vinna slíka viðbragðsáætlun. Ef svo er væri fróðlegt að vita hvenær hún verður kynnt Alþingi og alþingismönnum þannig að hægt sé að leggja mat á hana. Ef ekki er búið að gera slíka áætlun hljótum við að spyrja okkur hvernig stendur á því, hvort við ætlum virkilega að sigla inn í nýtt fjármálakerfi, inn í framtíðina, með það í farteskinu að vera ekki búin að undirbúa okkur ef hið óvænta gerist. Við verðum að átta okkur á því að þótt enginn spái því geta hlutirnir endurtekið sig og sagan hefur oft endurtekið sig, því miður. Því spyr ég hæstv. ráðherra hvort búið sé að vinna viðbragðsáætlun af hálfu íslenska ríkisins við mögulegu fjármálahruni.

Frú forseti. Það er alveg rétt að viðbúnaður okkar var fátæklegur þegar ósköpin dundu yfir og á það hefur verið bent af ýmsum sérfræðingum, rannsóknarnefnd Alþingis og fleirum þannig að að sjálfsögðu er rétt og skylt að læra af þeirri bitru reynslu og vera nú betur undirbúinn. Það þarf að hafa meiri viðbúnað og meiri aðgát og greina stöðuna og áhættuna á hverjum tíma og vera alltaf með tilbúna viðbragðsáætlun ef eitthvað er að fara úrskeiðis, annars vegar viðbragðsáætlun gagnvart minni háttar áföllum ef einstakar fjármálastofnanir lenda í vanda o.s.frv., og hins vegar greiningu á kerfislegri áhættu ef fjármálakerfið allt getur riðað til falls og með hvaða afleiðingum það yrði þá. Svarið er já. Það er búið að leggja mikla vinnu í áhættugreiningu, verið er að vinna viðbragðsáætlun og erlendir ráðgjafar hafa verið fengnir að því starfi. Það má segja að hún liggi að nokkru leyti fyrir og það hafi að hluta til verið viðbúnaður af þessu tagi uppi þegar gjaldeyrislánadómar voru í vændum því að þá vildu menn vera undirbúnir ef þeir settu stórt strik í reikninginn varðandi efnahag bankanna og fjármálastofnana. Sömuleiðis er verið að þróa aðferðafræði á grundvelli umræðna um þjóðhagsvarúðarstefnu, getum við sagt. Verið er að vinna að því af krafti víða í kerfinu og þegar er búið að gera miklar greiningar. Ég vek athygli á því að Fjármálaeftirlitið gerir núna mjög strangar kröfur til banka og fjármálafyrirtækja, lætur þau undirgangast nýjar tegundir af álagsprófum og hefur á grundvelli þess gert áskilnað um mjög sterka eiginfjármögnun banka og sparisjóða. Í skjóli þeirra held ég að við getum sagt að kerfið standi sterkt að vígi í dag þannig að það eigi ekki að vera mikil áhætta í bili í nýendurreistum bönkum og endurfjármögnun fjármálafyrirtækja þar sem kröfur eru gerðar um mjög hátt eigið fé. En ég er sammála hv. þingmanni um að það er vinna 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Ég skil orð hans þannig að mat hafi verið gert, þ.e. að metið hafi verið hvað þarf að gera og undirbúin viðbragðsáætlun sem væntanlega er unnið að af hálfu ríkisvaldsins. Við hljótum því að fagna því. Það er mjög mikilvægt að slíkt sé til staðar því að við höfum séð og það er að sjálfsögðu viðurkennt að það voru mistök að vera ekki með slíkt til reiðu þegar allt fór á hvolf haustið 2008. Það er líka ánægjulegt að hæstv. ráðherra skuli lýsa því yfir að bankarnir standi mjög sterkt því að það er okkur mjög nauðsynlegt að svo sé. Það er mjög mikilvægt að ráðherrann staðfesti það í ræðustól. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að lokum hvenær við þingmenn megum búast við því að viðbragðsáætlunin verði kynnt þinginu.

Frú forseti. Hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra var svo vinsamlegur að gauka að mér upplýsingum. Raunar er stærstur hluti þess sem hv. þingmaður spyr um á verksviði efnahags- og viðskiptaráðherra þó að sá misskilningur hafi svolítið verið á floti að fjármálaráðherra sé jafnframt bankamálaráðherra af því að það öfundsverða hlutskipti hefur verið dálítið á mínum herðum að endurreisa banka og leggja þeim til fé og semja um uppgjör á milli gamalla og nýrra banka. En ég fer ekki með bankamál, viðbragðsmál af þessu tagi heyra að sjálfsögðu undir bankamálaráðherra, hæstv. efnahags- og viðskiptaráðherra. Þar er upplýst að þeirri vinnu miði þannig áfram að reikna megi með að í mars eða apríl komi fram mótuð áætlun sem hægt verði að kynna og það eru að sjálfsögðu góðar fréttir. Það er þar með staðfest, sem ég vissi auðvitað af af því að við erum að sjálfsögðu þátttakendur í þeirri vinnu, að henni miðar vel áfram og verið er að vinna að þessu hörðum höndum ásamt ýmsu fleiru því að það er í mörg horn að líta á búinu.

Virðulegi forseti. Fyrir fram hefði ég haldið að hæstv. utanríkisráðherra mundi fagna þeirri ákvörðun forseta Íslands sérstaklega að vísa Icesave-málinu til þjóðaratkvæðagreiðslu. Ástæðan eru hástemmdar yfirlýsingar hæstv. ráðherra á síðustu árum og missirum um mikilvægi þjóðaratkvæðagreiðslna í samfélagi okkar, einnig vegna þess að eins og við munum barðist hann eins og ljón fyrir því árið 2004 að fjölmiðlamálið gengi til þjóðaratkvæðagreiðslu og var á þeim tíma einn helsti varðmaður 26. gr. stjórnarskrárinnar og varðmaður málskotsréttar forsetans. Ég hef hins vegar ekki greint mikinn fögnuð hjá hæstv. utanríkisráðherra við ákvörðun forseta Íslands. Það stafar kannski af yfirlýsingum sem hæstv. ráðherra gaf í Litháen á dögunum þar sem fullyrt og staðfest var að forsetinn mundi staðfesta Icesave-lögin en síðan kom í ljós að þær yfirlýsingar var ekkert að marka. Áhrifamiklir hollenskir þingmenn lýst því yfir að Íslendingar geti gleymt því að gerast aðilar að Evrópusambandinu ef við göngumst ekki undir kröfur þeirra í Icesave-málinu og hafa með því sett mikinn þrýsting á íslensk stjórnvöld og ekki síst íslenskan almenning í tengslum við þá þjóðaratkvæðagreiðslu sem fram undan er og ég velti fyrir mér hvort sambærilegur þrýstingur hafi komið frá Bretum. Í kjölfarið spyr ég hæstv. utanríkisráðherra hvort líta megi þannig á að umsókn Íslands að Evrópusambandinu sé á einhvern hátt í uppnámi vegna yfirlýsinga hollensku stjórnmálamannanna. Mig langar líka til að spyrja hvort hægt sé að treysta því að í komandi þjóðaratkvæðagreiðslu verði 

Frú forseti. Eftir því sem árin færast yfir mig tekst mér betur að beisla fögnuð minn. Það kann að valda því að hv. þingmaður varð ekki var við mikið umrót í tilfinningalífi mínu yfir ákvörðun forsetans. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að ég hef á umliðnum árum verið nokkuð hlynntur því að halda því sem einn hv. þingmaður kallaði öryggisventilinn, þ.e. 26. gr., inni í stjórnarskránni  Hins vegar vil ég þakka hv. þingmanni fyrir það liðsinni sem mér virðist að mér og öðrum Evrópusinnum sé að berast. A.m.k. á ég erfitt með að bæla fögnuð minn yfir því að hv. þingmaður kemur hingað og virðist bera umhyggju í brjósti yfir velferð aðildarumsóknar gagnvart Evrópusambandinu. Ég get fullvissað hv. þingmann um að ég tel að það sé ekkert að óttast í þeim efnum. Ég hirði ekki hætishót um þótt einhverjir hollenskir þingmenn skaki skellum að okkur uppi á Íslandi, þeir hafa áður gert það. Ég minni hv. þingmann á að þegar Hollendingar gengu til þingkosninga í sumarbyrjun á síðasta ári lágu þrjár tillögur fyrir hollenska þinginu um að stoppa aðildarumsóknina ef ekki væri búið að ganga frá Icesave. Ég gef ekkert fyrir það. Slíkar yfirlýsingar eru einskis virði eins og reynslan hefur sýnt. Þær hafa legið yfir okkur í bráðum heilt ár frá Hollandi, engu öðru landi, og það hefur ekkert gerst og það mun ekkert gerast. Það liggur fyrir að hollensk stjórnvöld, bresk stjórnvöld og stjórnvöld í Evrópusambandinu hafa lýst því algerlega klárlega yfir að þetta séu tvö aðskilin mál. Ef svo fer að málið gengur til dóms hefur Evrópusambandið skilgreindan farveg fyrir það. Það undirstrikar 

Virðulegi forseti. Hæstv. utanríkisráðherra þarf ekki að hafa áhyggjur af því að ég missi svefn yfir umsókn hans um aðild Íslands að Evrópusambandinu, enda tel ég mig vita að hæstv. ráðherra nýtur ekki meirihlutastuðnings þjóðarinnar í því máli frekar en svo mörgum öðrum sem hann og hæstv. ríkisstjórn berjast fyrir þessa dagana. Ég ber enga umhyggju fyrir aðildarumsókninni og það yrði mér ákaflega ljúft ef hún yrði dregin til baka, svo það komi fram. En úr því að við ræddum um 26. gr. stjórnarskrárinnar og þann öryggisventil sem hæstv. utanríkisráðherra nefndi heyrði ég ekki betur en að hann vildi enn þá standa vörð um þá grein stjórnarskrárinnar eins og hann hefur gert á umliðnum árum og missirum. 

Frú forseti. Afstaða mín til þjóðaratkvæðagreiðslna hefur alltaf verið skýr. Frá upphafi þingvistar minnar hef ég fylgt þeim  Að því er varðar afstöðu mína til 26. gr. hefur mér lærst það með árunum að láta ekki æsing líðandi stundar hafa of mikil áhrif á mig þannig að eins og ég sagði áðan mun koma í ljós hvernig afstaða utanríkisráðherrans þróast í því máli. En ég hef líka sagt í svari til hv. þm. Ragnheiðar E. Árnadóttur, að ég hygg, um sama málefni fyrir alllöngu síðan 

Frú forseti. Okkur er flestum ef ekki öllum í fersku minni hvernig fjárlög síðasta árs voru kynnt og allt það klúður sem einkenndi þá framkvæmd. Við höfum núna í kjölfar hrunsins hrundið af stað metnaðarfullu starfi á þingi við að endurskoða starfshætti þess og hefja Alþingi Íslendinga aftur til vegs og virðingar. Eitt af því sem við höfum rætt er aðkoma Alþingis að gerð fjárlaga hverju sinni en eins og við þekkjum, í fyrra og á undanliðnum árum, hefur framkvæmdarvaldið kynnt Alþingi Íslendinga fjárlög ríkisstjórnarinnar í byrjun október hvert ár. Við höfum mörg hver talað fyrir því í lengri tíma að um þetta leyti, fyrri hluta ársins, ættu þingmenn fyrst og fremst að miða að því að móta rammafjárlög, að hinir kjörnu fulltrúar á þingi komi að ákvarðanatöku um það hvernig við ætlum að forgangsraða í fjárlögum næsta árs, hvað við ætlum að setja mikla fjármuni í heilbrigðiskerfið, menntakerfið, velferðarkerfið o.s.frv. Að því mundu allir þingmenn standa. Á vordögum mundi svo framkvæmdarvaldið fá fram áherslur þingsins til að vinna úr og vinna innan þess ramma. Sá rammi kæmi síðan í endanlegu horfi til þingsins að hausti. Ég velti því fyrir mér hvort forusta ríkisstjórnarinnar og ríkisstjórnarflokkarnir ætli sér að innleiða það verklag á vettvangi þingsins. Þá ætti fjárlaganefnd að vera farin að vinna þá vinnu sem er mjög mikilvæg. Ég tel að við eigum að læra af reynslu síðustu ára og ef menn meina eitthvað með því að alþingismenn og Alþingi Íslendinga eigi að hafa meiri aðkomu að gerð mikilvægra mála er það einmitt fyrsta skrefið sem við ættum að stíga í þá átt. Ég spyr hæstv. fjármálaráðherra sem forustumann annars ríkisstjórnarflokksins hvort ekki standi til að innleiða 

Frú forseti. Jú, það er einmitt verið að vinna mikið starf í þeim efnum og þess sér auðvitað stað nú þegar að nokkru leyti. Rammar á nafnverði eru birtir með fjárlögum fyrir það ár sem á eftir kemur og í raun og veru liggja þeir fyrir ef menn skoða það. Um það hefur rækilega verið fjallað í greinargerðum tveggja síðustu fjárlagafrumvarpa. Sérfræðingar frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum voru hér og gerðu úttekt á kerfinu og komu með ýmsar gagnlegar ábendingar. Síðan hefur fjárlaganefnd rætt það mikið á undanförnum missirum í sínum röðum og það hefur sömuleiðis verið skoðað mikið í fjármálaráðuneytinu. Það er rétt og skylt að betrumbæta vinnubrögð hér, þau voru ekki nógu öguð að ýmsu leyti á árum áður. Það snýr að mörgum þáttum og þar á meðal samskiptum við Alþingi og samráði um það á undirbúningstíma. Við höfum að vísu opnað fjárlagaferlið mjög mikið borið saman við það sem áður var en það er vissulega rétt að það hefur fyrst og fremst verið gagnvart stjórnarflokkunum. Fjárlagafrumvarpið er vel að merkja stjórnarfrumvarp og eins og hvert annað stjórnarfrumvarp birtir það pólitískar áherslur þannig að eðli málsins samkvæmt þurfa stjórnarflokkarnir að koma nálægt því og kannski nær en þverpólitísk fagnefnd. En þegar kemur að römmum, þegar kemur að grunninum sem fjárlagafrumvarpið byggir á get ég vel tekið undir að það væri æskilegt að efla samstarf og samráð milli fjárlaganefndar og fjármálaráðuneytisins um þá vinnu. Ég tel reyndar að okkur hafi þegar orðið mikið ágengt. Ég nefni rammana aftur. Ég nefni nýjar og hertar reglur um yfirfærslu heimilda. Ég nefni eftirfylgnina og vöktunarlistann. Allt eru það liðir í því að styrkja bæði undirbúning fjárlaganna og síðan framkvæmd og eftirfylgni þeirra. Við höfum sannarlega náð árangri í því að núna tvö ár í röð hefur gengið vel að halda rekstrinum innan fjárheimilda. Fækkað hefur til mikilla muna þeim fjárlaganúmerum, þeim stofnunum sem farið hafa 

Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Hann nefnir það sérstaklega að ríkisstjórnin leggi fram fjárlög. Ég vil minna hæstv. ráðherra á að í sveitarfélögum, jafnvel mörgum stærstu sveitarfélögum landsins, taka allir meðlimir í viðkomandi sveitarstjórnum þátt í því að móta fjárhagsáætlun viðkomandi sveitarfélags. Við erum að tala um að vinna meira saman og að sem flestir þingmenn fái aðkomu að ákvarðanatöku. Mér heyrist að hæstv. ráðherra ætli sér að halda því í fanginu á ríkisstjórnarflokkunum og hleypa með takmarkaðri hætti minnihlutaflokkunum að. En ég lýk ræðu minni á því að segja að nú ætti fjárlaganefnd Alþingis og fagnefndir þingsins að fjalla um hvernig við ætlum að móta fjárlög næsta árs. Hverju ætlum við að svara til að mynda heilbrigðisstéttunum í landinu? Hver er t.d. stefna næsta árs varðandi fjárframlög til heilbrigðisstofnana? 

Frú forseti. Bara til að það sé á hreinu tel ég að það framtíðarfyrirkomulag sem æskilegast er í þessum efnum sé að Alþingi samþykki ramma að vori og síðan komi fjárlagafrumvarp fram innan þeirra að hausti og við færum okkur í áföngum yfir í það fyrirkomulag sem orðið er nokkuð fastmótað á öllum hinum Norðurlöndunum, held ég að ég megi segja, en það mun kosta okkur nokkurt tilhlaup. Það sem gerir okkur erfitt um vik að hluta til er óvissan sem við höfum verið að glíma við eftir efnahagshrunið. Það eru margar breytur á floti og það þarf að meta mjög margt jafnóðum eftir því hvernig málin þróast. Það höfum við orðið að gera í tvö undangengin ár og erum enn að gera nú þar sem vinna er að hefjast við endurskoðun efnahagsáætlunar til meðallangs tíma, enn við óvissuaðstæður að mörgu leyti, því miður. Það eru allir kjarasamningar lausir, Icesave-málið er þar sem það er statt með tilheyrandi óvissu o.s.frv. Enn erum við því að ýmsu leyti að glíma við að ná tökum 

Frú forseti. Erlendum nemendum við Háskóla Íslands hefur fjölgað töluvert á síðari árum og má reikna með að þeir séu nú um 1.500 og þar af 1.000 við HÍ einan. Um 400 eru í skiptiprógrömmum en hinir 600 á eigin vegum. Innan ESB og EES á að vera einn menntamarkaður sem þýðir að flæði nemenda á að vera frjálst. Við fáum að nema á sömu forsendum og innlendir nemendur í löndum ESB og EES og öfugt, nema í Bretlandi þar sem Bretar sömdu á þannig við ESB að þar greiða Íslendingar skólagjöld en breskir nemendur sem stunda nám hér greiða aftur á móti ekkert. Samkvæmt óformlegri könnun hjá nemendaskráningu Háskóla Íslands á því hversu margir af þeim 600 nemum sem þar eru, eru frá í löndum utan Evrópska efnahagssvæðisins kom í ljós að 245 eru frá löndum utan ESB, 126 frá öðrum löndum, jafnt ESB sem öðrum, en með breskum nemum eru skráðir 278 erlendir stúdentar við HÍ. Í Svíþjóð hættu yfirvöld að greiða með nemendum utan ESB þegar menn uppgötvuðu að háskólar þar voru að fyllast af erlendum nemendum sem ekki greiddu nein gjöld. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé rétt að íslenskir skattgreiðendur eigi að halda áfram að greiða fyrir nám erlendra nemenda hvaðan sem þeir koma. Þeir sem sótt hafa nám í Bandaríkjunum og Bretlandi þekkja þar himinhá skólagjöld og geta borið vitni um þann aðstöðumun sem þeir bjuggu við miðað við þá nemendur sem koma frá þessum löndum og nema á Íslandi. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Telur hún rétt eða rangt að um þá nemendur sem koma frá löndum utan ESB eigi að gilda sömu reglur í námi við háskóla á Íslandi og gilda um Íslendinga í háskólanámi þar?

Virðulegi forseti. Hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir bendir á mál sem hefur verið talsvert til umræðu í háskólaumhverfinu í Evrópu, þ.e. hvernig haga eigi greiðslu kennslukostnaðar þar sem ekki tíðkast innheimta skólagjalda að öðru leyti. Við Íslendingar höfum fylgst talsvert vel með þeirri umræðu hjá nágrannaþjóðum okkar á Norðurlöndum. Því er til að svara að Svíar hafa t.d., eins og hv. þingmaður benti réttilega á, farið þá leið að innheimta skólagjöld af nemendum utan EES og ESB-svæðisins. Sama stendur fyrir dyrum eða er jafnvel orðinn hlutur í Noregi eftir mínum upplýsingum þannig að það er eitt af því sem hefur verið rætt núna. Við höfum farið yfir háskólalöggjöfina m.a. út frá sjónarmiðum um aukið samstarf háskóla og öðrum sjónarmiðum sem nauðsynlegt er að skoða við endurskoðun löggjafarinnar. Eitt af því sem nefnt hefur verið sérstaklega er hvort setja eigi inn ákvæði þar þess efnis að innlendir háskólar fái heimild til að innheimta gjöld af nemendum utan ESB. Það er í skoðun hjá okkur í tengslum við þá löggjafarvinnu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra Katrínu Jakobsdóttur fyrir svarið. Það er gott að þetta skuli vera í skoðun. Ég held að vert sé að fara vel ofan í saumana á þessu þar sem hugsanlega er m.a. verið að takmarka aðgang að íslenskum háskólum vegna þess að við þurfum að draga saman seglin í því árferði sem nú er. Þá er vart við hæfi eða rétt að hér stundi erlendir stúdentar háskólanám án endurgjalds á meðan við erum hugsanlega að takmarka aðgang íslenskra stúdenta að háskólanámi. Ég fagna því sem fram kom í svari hæstv. ráðherra, að verið sé að skoða málið og hugað sé að því að gera þetta til samræmis við það sem verið er að gera annars staðar á Norðurlöndum. Ég hvet hæstv. ráðherra til að fylgja því máli vel eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að þetta mál sé tekið upp. Ég vænti þess að hv. þingmenn muni hafa tækifæri til að skoða það sérstaklega þar sem málið mun væntanlega koma til umræðu við þá endurskoðun á löggjöfinni sem ég nefndi áðan. Ég ítreka að við lítum sérstaklega til annarra norrænna ríkja þegar við förum yfir háskólalöggjöfina hvað þetta varðar og ýmis önnur mál. Ég get tekið undir með hv. þingmanni um að mikilvægt sé að við fylgjum þeim að nokkru leyti og reynum að vera í sem mestu samstarfi við þau í þessum efnum.

Forseti. Mig langar að eiga orðastað við utanríkisráðherra, Össur Skarphéðinsson, vegna ástandsins í Líbíu. Heimsbyggðin hefur fylgst spennt með þeirri lýðræðis- og uppreisnarbylgju sem hefur farið um Miðausturlönd og Norður-Afríku. Víðast hvar hafa mótmælin farið friðsamlega fram og alið manni þá von í brjósti að hægt sé að gera uppreisn á 21. öldinni með nokkuð friðsömum hætti. Þannig er því þó ekki háttað í Líbíu. Þar hafa mótmæli staðið yfir á aðra viku og eru að verða mjög blóðug. Eftir því sem fréttir herma hafa yfirvöld jafnvel ráðist á fólk úr flugvélum og þyrlum. Talað er um áður óþekkt vopn í því sambandi og Sameinuðu þjóðirnar vara við hugsanlegum stríðsglæpum. Nú langar mig að spyrja hvort utanríkisráðherra hyggist reyna að leggja einhver lóð á vogarskálar lýðræðisins í þessu máli, t.d. með opinberri yfirlýsingu, eða hvort hann telji að íslensk stjórnvöld geti gert eitthvað meira eða beitt sér að öðru leyti við þessar aðstæður.

Frú forseti. Ég tel ekkert vafamál ef fregnir eru réttar að það sem hefur gerst í Líbíu megi auðveldlega flokka undir stríðsglæpi. Fregnir greina frá því að þar hafi flugvélum og mjög þungum vopnum verið beitt gegn vopnlausu fólki. Í krafti margra alþjóðlegra laga held ég að það falli undir skilgreiningu á stríðsglæp. Íslenska ríkisstjórnin fordæmdi mjög harkalega framferði stjórnvalda í Líbíu. Það gleður mig að sjá að í öðrum nærlægum löndum og um alla Norður-Afríku virðist sem bylgja frelsis fari og það hefur sannarlega verið jákvætt að sjá hvernig fólk hefur tekið höndum saman en sömuleiðis að sjá stillingu stjórnvalda í öllum öðrum löndum. Ég vonaði sjálfur að það boðaði breytta tíma. Íslenska ríkisstjórnin er reiðubúin til þess hvar sem er og með hvaða hætti sem er að leggja sitt lóð á vogarskálar þess að vilji fólksins nái fram að ganga, t.d. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna með því að styðja þau öfl sem þar eru að verki við að koma því svo fyrir að menn eins og Gaddafi verði ekki lengur við stjórnvöl. Það hefur komið fram að forusta Sameinuðu þjóðanna hafi beitt sér til að fá hann - áður en þessir hörmulegu atburðir gerðust - til að hverfa frá stjórnvelinum. Um tíma voru fregnir af því, lausafregnir að vísu, að hann hefði horfið úr landi en í ljós kom að svo var ekki. Ég er sammála hv. þingmanni að þetta ber að fordæma og íslenska ríkisstjórnin fordæmir það harkalega og er reiðubúin að gera það með hvaða hætti sem er.

Forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir ágæt svör og vil brýna hann og ríkisstjórnina áfram til góðra verka á þessu sviði. Ég er sannfærð um að vilji íslensku þjóðarinnar er að standa með almenningi í Líbíu og annars staðar í heiminum þar sem brotið er á fólki. Ég vil líka hvetja til meiri upplýsingagjafar frá stjórnvöldum um þeirra afstöðu í þessum málum til þjóðarinnar.

Ég er sammála hv. þingmanni um að vilji íslensku þjóðarinnar sé algjörlega í þá átt að fólk í þessum löndum og ekki síst í Líbíu öðlist það frelsi sem það á skilið. Ég þakka líka hv. þingmanni fyrir að gefa mér tækifæri fyrir hönd íslensku ríkisstjórnarinnar til að gefa þessa yfirlýsingu. Ég hef áður átt orðastað við hv. þingmenn Hreyfingarinnar um það með hvaða hætti ríkisstjórnin sér tilefni til að gefa yfirlýsingar af þessu tagi. Ég hef sagt að ég kjósi fyrst og fremst að gera það héðan úr ræðustól Alþingis. Ég tel að það sé heppilegasti vettvangurinn til að koma með slíkar yfirlýsingar. Það má jafnframt segja að vilji þingmanna til að ganga eftir slíkum svörum sé nokkuð góður mælikvarði á það hvenær rétt tilefni er. Þetta er minn háttur á því og það hefur stundum verið gagnrýnt, en ég er algjörlega sammála hv. þingmanni í þessu efni.

Virðulegi forseti. Í dag segjum við þingmenn Framsóknarflokksins: Loksins, loksins. Loksins er þetta mál komið til atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. og verður líklega að lögum á morgun. Þessi gleðitíðindi boða að nú sé hægt að hefja starfsemi í Lögregluskólanum og eru allar líkur til þess að hún geti hafist 1. mars. Hún átti að hefjast 1. febrúar en vegna ósættis eins aðila í allsherjarnefnd náðist það ekki. Það er löngu tímabært verð ég að segja að óska Lögregluskólanum til hamingju með að nú sé þetta frumvarp að verða að lögum. 
             Þingmenn Framsóknarflokksins segja allir já.  
            

Ég bið þingmenn og hæstv. ráðherra að sýna þinginu tilhlýðilega virðingu.

Forseti. Tilvitnunin „Loksins, loksins“ er úr umræðu um íslenskan rithöfund á 20. öld og var sem sé skoðun eins af menningarvitum þeirra tíma á þeim rithöfundi. Annar menningarviti sagði um þann rithöfund að það sem frá honum kæmi minnti á vélstrokkað tilberasmjör. Nú skal ég ekki segja hvor einkunnin á hér betur við 

Forseti beinir þeim tilmælum til hv. þingmanna að virða tímamörk og annarra hv. þingmanna og hæstv. ráðherra að veita ræðumönnum tækifæri til að ljúka máli sínu.

Hæstv. forseti. Þetta frumvarp, sem verður senn að lögum og hefði betur orðið það fyrr, var vel unnið þegar það kom inn í þingið í desember. Um það var full samstaða. Innan ráðuneytisins höfðu menn ekki fundið á því nokkra hnökra. Landssamband lögreglumanna var því hlynnt, lögreglan var því hlynnt, 

Forseti. Við greiðum atkvæði um breytingar á starfsemi Lögregluskóla ríkisins. Rétt er að rifja upp vegferð þessa máls hér í þinginu. Hún var þannig að hæstv. núverandi innanríkisráðherra, þáverandi dómsmálaráðherra, kom málinu til allsherjarnefndar 16. eða 17. desember á síðasta eða næstsíðasta degi fyrir jólahlé. Meiri hluti allsherjarnefndar féllst á þá beiðni innanríkisráðherra - hann var að vísu fjarstaddur, kom ekki á þann fund - að flytja málið. Málið hefur síðan fengið eins hraða afgreiðslu og nokkru máli er unnt að fá, þó þannig að höfð hafa verið í heiðri boðorð Alþingis úr rannsóknarskýrslunni, sem margítrekuð eru af hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur, um skynsamlega og vel undirbúna lagasetningu. Það er því miður misskilningur hæstv. innanríkisráðherra að 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti meiri hluta viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingar á samkeppnislögum. Í nefndinni var einkum fjallað um hvort heimild b-liðar 2. gr. frumvarpsins bryti í bága við 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins. Jafnframt var fjallað um skýrleika sömu greinar. Í b-lið 2. gr., samanber breytingartillögu meiri hluta viðskiptanefndar, er lagt til að við lögin bætist heimild fyrir Samkeppniseftirlitið til að grípa til aðgerða gegn aðstæðum eða háttsemi sem komi í veg fyrir, takmarki eða hafi skaðleg áhrif á samkeppni almenningi til tjóns. Í greininni felst heimild fyrir Samkeppniseftirlitið til að skipta fyrirtækjum upp án þess að sýnt hafi verið fram á að hlutaðeigandi fyrirtæki hafi brotið gegn bannreglum samkeppnislaga. Ástæða heimildarinnar er að samkeppnishömlur geta átt rót sína að rekja til annarra atriða en samruna eða brota fyrirtækja á samkeppnislögum. Samkeppnishömlur geta falist í því að fyrirtæki nýtur slíkrar yfirburðastöðu á markaði að tilvist þess takmarkar eða kemur algerlega í veg fyrir virka samkeppni. Ljóst er að fyrirtæki og eignarhlutir í þeim njóta verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar en það haggar þó ekki heimildum löggjafans til að setja eignarréttindum almenn takmörk. Löggjafinn getur skert eignarréttindi upp að vissu marki án þess að stofnist til bótaskyldu. Með frumvarpinu eru lagðar til almennar reglur um starfsemi og starfsskilyrði fyrirtækja. Hafa ber í huga að ef eiganda eða eigendum fyrirtækis, sem er í yfirburðastöðu á markaði, er t.d. gert að selja hluta þess þá fær hann eða þeir endurgjald fyrir þær eignir sem hafa verið látnar af hendi. Samkvæmt eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar þarf að uppfylla tvö skilyrði svo að unnt sé að takmarka þau réttindi sem það tryggir. Annars vegar þarf að mæla fyrir um slíkar heimildir í almennum lögum og hins vegar þurfa almannahagsmunir að krefjast slíkrar takmörkunar. Í frumvarpinu er lagt til að lögfest verði almenn heimild til að skipta upp fyrirtækjum sem stöðu sinnar vegna koma í veg fyrir eða raska samkeppni. Í þessu lagaákvæði felast almennar takmarkanir á eignarrétti sem ná til eigenda allra fyrirtækja sem eftir atvikum komast í slíka stöðu. Með hliðsjón af þeirri meginreglu að ákvarðanir stjórnvalds skulu að meginstefnu eiga sér stoð í lögum og að ákvarðanir stjórnvalds mega hvorki ganga gegn lögum né stjórnvaldsfyrirmælum eru gerðar ákveðnar kröfur til Samkeppniseftirlitsins sem er það stjórnvald sem getur beitt valdheimildinni, verði frumvarpið að lögum. Þannig verður Samkeppniseftirlitið í fyrsta lagi að sanna að skipulag eða uppbygging fyrirtækis komi í veg fyrir, takmarki eða hafi skaðleg áhrif á samkeppni. Í öðru lagi verður eftirlitið að sanna að uppskipting fyrirtækis sé í réttu hlutfalli við þær samkeppnishömlur sem stafa af stöðu þess á markaði og að vægari aðgerðir en uppskipting geti ekki náð sama árangri. Með hliðsjón af þessu síðarnefnda má benda á breytingartillögu meiri hluta viðskiptanefndar þess efnis að úrræði sem Samkeppniseftirlitið kann að beita skuli vera í réttu hlutfalli við það brot sem hefur verið framið eða þær aðstæður eða háttsemi sem um ræðir. Í þessu sambandi minnir nefndin á að ákvæði stjórnsýslulaga gilda í málum af þessu tagi, svo sem rannsóknarregla, ákvæði um upplýsinga- og andmælarétt og meðalhófsreglan. Meiri hlutinn leggur ríka áherslu á að við beitingu heimildarinnar sé gætt að meðalhófi. Hvað varðar þá almannahagsmuni sem vísað er til í 72. gr. stjórnarskrárinnar er venjulega talið að löggjafinn eigi mat á því hvort skilyrði greinarinnar teljist uppfyllt. Löggjafinn hefur um langa hríð talið að í því felist mikilsverðir almannahagsmunir að hér á landi ríki virk samkeppni í viðskiptum og í því skyni þurfi að vera í gildi víðtækar samkeppnisreglur. Landfræðileg einangrun landsins, fámenni og tilhneiging til myndunar fákeppnismarkaða fela í sér sterk rök fyrir því að hér á landi gildi mjög öflug samkeppnislög. Það liggur í augum uppi að það er mikill kostur að reglur séu byggðar upp á þann veg að innihald þeirra sé fastmótað enda getur framkvæmd matskenndra reglna verið ófyrirsjáanleg. Hins vegar ber á það að líta að ómögulegt er í nútímasamfélagi að sjá fyrir öll þau margbreytilegu tilvik sem geta komið upp og því kann að vera nauðsynlegt að hafa lagaákvæði matskennd. Virðulegi forseti. Við umfjöllun nefndarinnar var einnig rætt um heimildir afurðastöðva í mjólkuriðnaði til að gera samninga sín á milli um verðfærslu tiltekinna afurða þrátt fyrir ákvæði samkeppnislaga. Samkvæmt sömu lögum er þeim einnig heimilt að sameinast eða eiga með sér samstarf um verkaskiptingu, án þess að það heyri undir samkeppnislög. Í nefndinni kom til umræðu hvort frumvarpið raskaði þessum heimildum á einhvern hátt. Með hliðsjón af viðteknum lögskýringarreglum telur meiri hlutinn að búvörulög víki áfram til hliðar vissum ákvæðum samkeppnislaga. Frumvarpið mun því engin áhrif hafa á sérheimildir afurðastöðva í mjólkuriðnaði. Virðulegi forseti. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Við afgreiðslu málsins var hv. þm. Eygló Harðardóttir fjarverandi. Undir nefndarálit meiri hluta viðskiptanefndar rita Lilja Mósesdóttir, Magnús Orri Schram, Jónína Rós Guðmundsdóttir, Árni Þór Sigurðsson, Valgerður Bjarnadóttir og Margrét Tryggvadóttir.

Virðulegi forseti. Við 2. umr. þessa máls óskuðum við sem myndum minni hluta viðskiptanefndar eftir því að frumvarp það sem við ræðum nú, breytingar á samkeppnislögum, gengi til viðskiptanefndar milli 2. og 3. umr. Ástæðan fyrir þeirri beiðni var sú að minni hluti nefndarinnar taldi nauðsynlegt að nefndin aflaði sér álits sérfræðinga á sviði samkeppnisréttar á þessu umdeilda frumvarpi. Við meðferð málsins í viðskiptanefnd komu til fundar við nefndina þeir Hörður Felix Harðarson, hæstaréttarlögmaður og aðjúnkt í samkeppnisrétti við lagadeild Háskóla Íslands, og Heimir Örn Herbertsson, hæstaréttarlögmaður og aðjúnkt við lagadeild Háskólans í Reykjavík, en báðir eiga það sammerkt að kenna fræðigreinina við þá háskóla sem þeir starfa við. Þeir veittu nefndinni munnlega umsögn um frumvarpið en skiluðu síðan skriflegri umsögn til nefndarinnar þann 28. janúar sl., sem fylgir framhaldsnefndaráliti þessu sem fylgiskjal. Í umsögn þessara tveggja sérfræðinga kemur fram hörð gagnrýni á efni frumvarpsins og þá einkum það matskennda ákvæði frumvarpsins sem felur í sér mestar breytingar á núgildandi samkeppnislögum, þ.e. b-lið 2. gr. frumvarpsins sem heimilar Samkeppniseftirlitinu að brjóta upp fyrirtæki þótt ekki liggi fyrir að nein brot hafi átt sér stað gegn ákvæðum samkeppnislaga heldur aðeins ef aðstæður, að mati Samkeppniseftirlitsins, eru með þeim hætti að ætla megi að samkeppni sé ekki fullkomlega virk. Má því segja að sérfræðingarnir tveir taki undir þá megingagnrýni sem minni hlutinn hefur sett fram um efni frumvarpsins, bæði innan nefndarinnar og í umræðum um það á fyrri stigum. Virðulegi forseti. Í upphafi þessarar ræðu vil ég geta þess sem fram kemur í umsögn fræðimannanna tveggja að þar er bent á tvö atriði sem þeir telja öðru fremur að gætu orðið til þess að efla samkeppni eða draga úr aðstæðum sem standa samkeppni á Íslandi helst fyrir þrifum. Ég hygg að full ástæða sé til þess fyrir Alþingi Íslendinga að beina sjónum sínum að þessum tveimur athugasemdum frá mönnum sem hvað gerst þekkja til á vettvangi samkeppnisréttarins. Annars vegar benda hæstaréttarlögmennirnir tveir á að á mörgum mörkuðum hérlendis séu ýmsar hindranir í vegi fyrir því að fyrirtæki geti keppt óhindrað sín á milli um viðskipti við neytendur. Hindranir af þessu tagi, sem sérfræðingarnir nefna aðgangshindranir, séu í flestum eða mörgum tilfellum lykilskýring á því hvernig einstök fyrirtæki geti náð svo sterkri stöðu á markaði að óheppilegt geti talist fyrir framgang samkeppni á honum. Aðgangshindranir af þessu tagi eigi sér mjög oft uppruna í ákvæðum laga eða ákvörðunum stjórnvalda sjálfra. Markvisst afnám slíkra aðgangshindrana af hendi löggjafans og stjórnvalda mundi efla samkeppni mun betur og hraðar en sú aðgerð að fela Samkeppniseftirlitinu þær óljósu heimildir sem í frumvarpinu felast og hér hafa verið nefndar. Hins vegar benda sérfræðingarnir á að í núgildandi samkeppnislöggjöf séu nokkrar meginreglur hverra skörp og skýr beiting sé úrslitaatriði um hvort samkeppnislögin hafi jákvæð áhrif á samkeppni og þróun markaða eða ekki. Þegar á það reyni hvort fyrirtæki hafi raskað samkeppni með ólögmætu samráði sín á milli eða með misnotkun á markaðsráðandi stöðu sé afar brýnt að niðurstöður fáist um slík álitaefni bæði skjótt og vel. Fyrirtækjum sé nauðsynlegt að vita án dráttar hvernig talið er rétt að túlka og beita þeim leikreglum sem samkeppnislögin byggjast á gagnvart raunverulegum aðstæðum á markaði, samningum og hvers kyns markaðsfærslu. Staðreyndin sé hins vegar sú að það geti tekið mörg ár að fá niðurstöðu í slík mál hjá Samkeppniseftirlitinu. Fram kom á fundi nefndarinnar að dæmi væru um að það tæki jafnvel tvö til fjögur ár að fá niðurstöðu í málum sem Samkeppniseftirlitið hefði haft til meðferðar. Slík staða sé með ólíkindum og ef samkeppnislögunum er ætlað að gera gagn og ná í alvöru þeim markmiðum sem lögin stefna að, þ.e. að tryggja hagkvæma nýtingu framleiðsluþátta með eflingu virkrar samkeppni, neytendum og landsmönnum öllum til hagsbóta, þá sé það langbrýnasta verkefni Alþingis að búa svo um hnútana að Samkeppniseftirlitið geti lokið þeim rannsóknum og athugunum sem lögin útheimta og tekið í öllum tilvikum ákvarðanir í málum sem varða bannreglur laganna innan fárra mánaða í mesta lagi. Undir þessi tvö sjónarmið vil ég og félagi minn í minni hluta viðskiptanefndar, hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, heils hugar taka og hvetjum og skorum á þingið að grípa til þeirra aðgerða sem það hefur til að vinna að því að fara í lagabreytingar sem koma í veg fyrir að slíkar aðgangshindranir séu til staðar á mörkuðum og til að tryggja hraða málsmeðferð innan Samkeppniseftirlitsins, enda sjá það allir að það gengur ekki að fyrirtæki sem starfa á markaði þurfi að bíða í allt að tvö til fjögur ár eftir niðurstöðu í málum sem eftirlitið hefur til meðferðar. Virðulegi forseti. Minni hluti viðskiptanefndar hefur helst gagnrýnt það ákvæði frumvarpsins sem heimilar Samkeppniseftirlitinu að skipta fyrirtækjum upp eða fyrirskipa breytingar á skipulagi þeirra án þess að þau hafi gerst sek um brot á samkeppnislögum eða yfir höfuð öðrum lögum. Í umsögn sérfræðinganna tveggja um þetta ákvæði frumvarpsins er það gagnrýnt harðlega og lýsa þeir miklum efasemdum um að þessi breyting á samkeppnislögum muni verða til bóta og færa fyrir þeim efasemdum ýmsar ástæður. Þar vegur auðvitað þyngst sá alvarlegi fyrirvari fræðimannanna við að uppskiptingarákvæði frumvarpsins standist ákvæði stjórnarskrár Íslands sem verndar eignarrétt, sbr. 72. gr. hennar. Í umsögn sérfræðinganna segir um þetta atriði, með leyfi forseta: ,,Hafa verður í huga að fyrirtæki geta náð mikilli markaðshlutdeild eða sterkri markaðsstöðu í huga neytenda með aðgerðum og háttsemi sem er fyllilega lögmæt og eðlileg. Það liggur í eðli samkeppninnar að ekki gengur öllum jafn vel að mæta þörfum viðskiptavina og neytenda og hlutdeild fyrirtækja á markaði breytist eðlilega í samræmi við slíkt. Fyrirhuguð heimild til íhlutunar í aðstæður sem raskað getur samkeppni er ekki takmörkuð á neinn hátt né veitir frumvarpið neina leiðsögn um við hvaða aðstæður nákvæmlega kemur til greina að henni verði beitt, hvaða sjónarmiðum skuli beitt við slíkt mat eða annað. Galopin og matskennd heimild af þessu tagi þar sem ofurtrú er lögð á óskeikulleika stjórnvalds og þar sem útilokað er að gera sér grein fyrir því, með lestri lagatextans, hvenær beitt verður er alls ekki í anda þess réttaröryggis og þeirrar festu sem ríkja þarf um eignarréttindi manna eins og þau eru vernduð í stjórnarskrá. Í öllu falli telja undirritaðir að gera þyrfti rækilega grein fyrir því í greinargerð með frumvarpi þessu hvernig ákvæðin teljast samþýðanleg stjórnarskrá. Þótt heimildir Samkeppniseftirlitsins samkvæmt margnefndu lagaákvæði nái ekki til þess að taka eignir eignarnámi án þess að endurgjald komi fyrir þá verður vart deilt um það að handstýrðar breytingar á atferli eða skipulagi fyrirtækis, svo sem með uppskiptingu þess, eru til þess fallnar að hafa veruleg áhrif á verðmæti þeirra. Í raun verður telja að heimildin ein og sér muni hafa áhrif á verðmæti fyrirtækja sem hugsanlega gætu fallið undir hana. Með lögfestingu heimildarinnar verður til óvissuþáttur sem fjárfestar hljóta að þurfa að horfa til.“ Þá telja sérfræðingarnir í umsögn sinni að uppskiptingarheimild frumvarpsins sé afar opin og feli í sér óljósa og matskennda reglu. Þeir benda á að ákvæði samkeppnislaga séu nú þegar að mörgu leyti afar óljós og matskennd og að erfitt sé fyrir stjórnendur fyrirtækja í mörgum tilvikum að gera sér grein fyrir stöðu þeirra gagnvart ákvæðum laganna og nefna í því sambandi ákvæði 11. gr. samkeppnislaga um bann við misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Ályktanir um hvort fyrirtæki sé í markaðsráðandi stöðu séu byggðar á mjög matskenndum sjónarmiðum um skilgreiningu markaða og mati á efnahagslegum styrk fyrirtækja á þeim sem gífurlega erfitt geti verið fyrir stjórnendur fyrirtækja að glöggva sig á fyrir fram. Sú óvissa sem af þessu skapast um rekstur fyrirtækja sé mjög óheppileg og feli að sjálfsögðu í sér ágalla á því regluverki sem í samkeppnislögunum felast þótt vera kunni að slíkt sé að einhverju marki óhjákvæmilegt þegar lög af þessu tagi eigi í hlut. Engin ástæða sé hins vegar til þess að auka þessa óvissu verulega með lögfestingu þeirrar heimildar sem hér um ræðir. Mjög brýnt væri að útskýra og afmarka mun nánar, bæði í lagatextanum sjálfum og í greinargerð með frumvarpinu, hvaða aðstæður það teldust vera sem réttlætt gætu beitingu heimildarinnar, hvers konar málsmeðferð þyrfti að eiga sér stað áður en að slíku kæmi, hvaða markaðir það væru sem frumvarpshöfundar teldu að kynnu að sæta slíkri athugun yrði frumvarpið samþykkt o.s.frv. Þá benda sérfræðingarnir á að það sé síður en svo augljóst hvort samkeppni sé virk eða skert á mörgum mörkuðum eða hvað valdi því að markaðir og/eða fyrirtæki hegði sér eða virki með þessum hætti eða hinum. Orsakir og afleiðingar leikist oft á með mjög flóknum hætti og oft sé einfaldlega ekki hægt að greina með neinni fullnægjandi vissu hvers vegna markaðir virki eins og þeir virki. Að ætla Samkeppniseftirlitinu að meta þetta og greina og grípa til íþyngjandi íhlutunar gegn fyrirtækjum, og þá um leið eigendum þeirra, án þess að nein lög hafi verið brotin og án neinnar leiðsagnar feli í sér oftrú á getu stjórnvaldsins, hversu vel mannað og skipulagt það teljist annars vera. Minni hlutinn hefur ítrekað bent á að sé það á annað borð mat löggjafans að aðstæður í atvinnulífinu séu með þeim hætti að nauðsynlegt sé að veita Samkeppniseftirlitinu víðtækari valdheimildir en finna má í núgildandi samkeppnislögum verði að gera þá lágmarkskröfu að valdheimildin sé skilgreind með skýrum hætti í lögunum þannig að útfært sé nákvæmlega í lagatexta við hvers konar aðstæður heimildin verði virk, svo sem með vísan til markaðshlutdeildar yfir ákveðnum mörkum, tilgreindri samþjöppun á markaði eða öðrum þeim mælikvörðum sem almennt eru lagðir til grundvallar í samkeppnisrétti. Sú skoðun minni hlutans byggist á því sjónarmiði að sníða beri stjórnvöldum skýran lagaramma og að tryggt sé að stjórnvöld misbeiti ekki valdi sínu heldur gæti meðalhófs við beitingu valds. Mikilvægt sé að hafa þessi meginsjónarmið að leiðarljósi jafnvel þó svo að margt hafi aflaga farið í íslensku viðskiptalífi á síðustu missirum og árum og að framferði forsvarsmanna ýmissa fyrirtækja hafi verið mjög ámælisvert. Sú leið sé hins vegar ekki farin í frumvarpinu heldur er lagt til að lögfest verði matskennd, óljós og óskýr heimild til þess að brjóta upp fyrirtæki sem heimilt er að beita án þess að brotið hafi verið gegn samkeppnislögum og í raun án allrar leiðsagnar löggjafans um með hvaða hætti henni skuli beitt. Minni hlutinn bendir á að með því að veita stjórnvaldi svo matskenndar og óskýrar valdheimildir, sem eru verulega íþyngjandi fyrir þá aðila sem þeim þurfa að sæta, megi færa fyrir því sterk rök að löggjafinn sé að framselja Samkeppniseftirlitinu völd til þess að hlutast til um eignarréttindi og atvinnuréttindi, sem varin eru af ákvæðum stjórnarskrár, umfram lagaheimildir. Í því sambandi er full ástæða til að vísa til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 15/2000, Stjörnugrís hf. gegn íslenska ríkinu, en í því máli var m.a. tekist á um heimildir löggjafans til að framselja vald til handhafa framkvæmdarvaldsins. Ég ætla ekki að lesa upp úr þeim dómi en það er alveg ljóst að sú heimild sem þar var fjallað um og það framsal á valdi sem dómurinn taldi ólögmætt og ekki standast lög, sú valdheimild er algjörlega sambærileg þeirri valdheimild sem hér er lagt til að verði lögfest. Í ljósi þeirrar niðurstöðu Hæstaréttar Íslands, sem hefur í rauninni ekkert verið fjallað um við meðferð málsins innan viðskiptanefndar, hníga sterk rök í þá átt að með því frumvarpi sem hér er til umfjöllunar sé löggjafinn að framselja vald sitt með ólögmætum hætti til Samkeppniseftirlitsins. Virðulegi forseti. Umsögn Harðar Felix Harðarsonar hrl. og Heimis Arnar Herbertssonar hrl. um frumvarpið fylgir framhaldsnefndaráliti þessu sem fylgiskjal. Í vandaðri og ítarlegri umsögn sinni tefla þessir tveir sérfræðingar fram fjölmörgum öðrum röksemdum í gagnrýni sinni á þetta ákvæði frumvarpsins en þeim sem hér hefur verið getið. Í öllu falli komast þessir sérfræðingar og kennarar í samkeppnisrétti við lagadeildir háskólanna tveggja að þeirri niðurstöðu að afar varhugavert sé að fela samkeppnisyfirvöldum völd til að handstýra einstökum mörkuðum. Heimildir Samkeppniseftirlitsins til íhlutunar samkvæmt núgildandi samkeppnislögunum séu afar víðtækar og að engin þörf sé á að auka þær. Þær breytingar á samkeppnislögum sem frumvarpið mælir fyrir um séu þar fyrir utan ekki til bóta á núverandi löggjöf. Það kom fram á fundi nefndarinnar að sérfræðingarnir teldu það frumvarp sem hér er til umfjöllunar óeðlilegt, óvandað og í rauninni hættulegt. Virðulegi forseti. Minni hlutinn hefur, ásamt því að gagnrýna harðlega heimildir Samkeppniseftirlitsins til að brjóta fyrirtæki upp án þess að fyrir liggi nokkurt lögbrot, einnig gagnrýnt það ákvæði frumvarpsins sem veitir Samkeppniseftirlitinu heimild til að skjóta úrskurðum áfrýjunarnefndar samkeppnismála til dómstóla. Byggist sú gagnrýni á því að með því að veita slíka heimild sé vikið frá þeirri meginreglu íslensks stjórnsýsluréttar að lægra settu stjórnvaldi beri að hlíta ákvörðunum æðra setts stjórnvalds og geti þarf af leiðandi ekki hlutast til um að fá úrskurðum æðra setts stjórnvalds hnekkt fyrir dómstólum. Undir þessa gagnrýni minni hlutans taka sérfræðingarnir í samkeppnisrétti sem viðskiptanefnd leitaði álits hjá. Í umsögn þeirra segir að þeir ekki sjái ekki neina ástæðu til þess að víkja frá þeirri meginreglu að lægra sett stjórnvald þurfi að hlíta niðurstöðu þess æðra. Þeir vísa til þeirrar óvissu sem er samfara löngum málsmeðferðartíma hjá samkeppnisyfirvöldum, sem vikið hefur verið að hér að framan og ég hef nefnt. Segja þeir að með því að veita Samkeppniseftirlitinu heimild til að skjóta úrskurðum áfrýjunarnefndarinnar til dómstóla sé enn aukið á óvissuna sem fyrir er. Fyrirtæki þurfi því að sæta því að vera áfram í fullkominni óvissu um starfsemi sína til nokkurra ára, þrátt fyrir að málum þeirra kunni að hafa lokið með hagfelldum hætti með niðurstöðu æðra setts stjórnvalds. Segja fræðimennirnir að fyrir heimild af þessum toga þyrfti að minnsta kosti að færa afar veigamikil rök sem ekki sé að finna í greinargerð með frumvarpinu. Virðulegi forseti. Minni hluti viðskiptanefndar hefur ítrekað bent á að allar þær breytingar á núgildandi samkeppnislögum sem lagðar eru til í frumvarpinu séu íþyngjandi fyrir fyrirtækin í landinu. Slík stefnumörkun er að okkar mati einkar ámælisverð þar sem flest fyrirtæki landsins búa í kjölfar efnahagshrunsins sem hér varð við miklar þrengingar. Við slíkar aðstæður telur minni hlutinn að stjórnvöldum beri fremur að styðja við bakið á fyrirtækjum landsins en að gera rekstrarumhverfi þeirra enn erfiðara en nú er. Minni hlutinn lýsir sig andsnúinn ákvæðum frumvarpsins og þá einkum því sem veitir Samkeppniseftirlitinu heimildir til að brjóta upp fyrirtæki án þess þau hafi gerst sek um brot á samkeppnislögum eða öðrum lögum. Uppskiptingarheimildin er til að mynda mun víðtækari en þær heimildir sem framkvæmdastjórn ESB og Eftirlitsstofnun EFTA geta gripið til. Heimildin gengur allt of langt og er allt of íþyngjandi fyrir íslenskt viðskiptalíf. Þá er heimildin, eins og hún er útfærð í frumvarpinu, allt of matskennd, óljós og opin og brýtur svo freklega í bága við almenn sjónarmið íslensks réttar um skýrleika lagaákvæða að á hana er ekki hægt að fallast. Þar við bætist að þeir sérfræðingar á sviði samkeppnisréttar sem nefndin hefur leitað til hafa með rökstuðningi sett sterka fyrirvara við að ákvæði frumvarpsins standist ákvæði stjórnarskrár Íslands auk þess sem dómafordæmi Hæstaréttar Íslands bendir til þess að með frumvarpinu sé löggjafinn að framselja Samkeppniseftirlitinu völd með ólögmætum hætti. Í umræðum um samkeppni og samkeppnislög, virðulegi forseti, er afar mikilvægt að hafa það í huga að velgengni í viðskiptum er ekki neikvæð. Það er eðlilegt og leiðir af eðli samkeppninnar að þeir sem bjóða betri vöru, verð og þjónustu en samkeppnisaðilarnir nái sterkri stöðu á þeim markaði sem þeir starfa á. Raunar er það svo að markaðsráðandi staða einstakra fyrirtækja er ekki óheimil samkvæmt núgildandi samkeppnislögum. Misnotkun slíkrar stöðu er það hins vegar. Þó að minni hlutinn telji fákeppni í eðli sínu óheppilega verður engu að síður í því sambandi að hafa í huga þær sérstöku aðstæður sem uppi eru á Íslandi. Vegna smæðar íslenska markaðarins og smæðar íslensku þjóðarinnar er því miður líklega óhjákvæmilegt að á einhverjum mörkuðum ríki fákeppni af einhverju tagi þar sem ekki er rekstrargrundvöllur fyrir mörg fyrirtæki, t.d. á flugmarkaði, svo ég nefni það sem dæmi. Á öðrum mörkuðum hefur átt sér stað samþjöppun vegna stærðarhagkvæmni og vegna þess að fyrirtækjum hefur gengið misjafnlega vel í samkeppninni. Raunar er það svo að slík samþjöppun einskorðast ekki við fámenna markaði heldur er til staðar á mörgum sviðum í öllum stærstu hagkerfum heims. Engu að síður verða stjórnvöld auðvitað að horfast í augu við það að þeim hefur mistekist á umliðnum árum og missirum að koma í veg fyrir að sömu fyrirtæki og fyrirtækjasamsteypur verði markaðsráðandi á mörgum mörkuðum, þrátt fyrir að hafa fram til þessa haft nægilegar lagaheimildir til að koma í veg fyrir slíkt. En vegna hinna sérstöku aðstæðna sem hinn íslenski markaður og þau fyrirtæki sem á honum starfa búa við verða þau viðkvæmari gagnvart þeim valdheimildum sem í frumvarpinu er lagt til að Samkeppniseftirlitinu verði fengnar í hendur og eru mjög umdeildar, matskenndar og í raun óskiljanlegar. Þá er ekki síður ástæða til að geta þess hversu óeðlilegt og ósanngjarnt það er fyrir eigendur og stjórnendur fyrirtækja, sem náð hafa miklum árangri á markaði og fylgt í einu og öllu þeim lagareglum sem um starfsemi þeirra gildir, að þeir þurfi engu að síður að sæta því að fyrirtæki þeirra sé skipt upp á grundvelli frumvarpsins án þess að hafa gert nokkuð af sér eða brotið nokkur lög við uppbyggingu atvinnurekstrar síns, en út á það gengur þetta frumvarp. Minni hlutinn bendir á að verði heimildin lögfest séu verulegar líkur á því að hún leiði til þess að framtíðarverðmæti íslenskra fyrirtækja rýrni og dragi úr líkum á því að fyrirtæki gangi kaupum og sölum milli aðila í íslensku viðskiptalífi og muni hafa skaðleg áhrif á endurreisn íslensks efnahagslífs. Verulegar líkur séu á að kaupendur og fjárfestar haldi að sér höndum ef þeir mega eiga von á því að fyrirtæki sem fjárfest er í verði skipt upp eftir að kaupin hafa átt sér stað. Ákvæði frumvarpsins muni jafnframt hafa neikvæð áhrif á fjárfestingar fyrirtækjanna sjálfra og draga úr áhuga erlendra aðila á að fjárfesta í íslenskum fyrirtækjum. Þá megi gera ráð fyrir að afleiðingar lögfestingar frumvarpsins verði þær að fjármálastofnanir verði tregari til þess en áður að veita fyrirtækjum og fjárfestum lánafyrirgreiðslur af ótta við að þau veð sem standa að baki lántökunum rýrni. Enn fremur má leiða að því líkur að við slíkar aðstæður muni fjármögnunar- og vaxtakostnaður fyrirtækja sem ráðast í lántökur aukast. Við lokaafgreiðslu þessa frumvarps, virðulegi forseti, er nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því að Ísland nýtur takmarkaðs trausts nú um stundir. Það vantraust snýr ekki síst að fjármálastofnunum, fyrirtækjum og stjórnvöldum. Minni hlutinn telur að verði frumvarpið að lögum í óbreyttri mynd muni þetta vantraust aukast og gera uppbyggingu atvinnulífsins erfiðari. Frumvarpið kunni að leiða til minni fjárfestingar, draga úr hagvexti og auka atvinnuleysi. Ávinningurinn af samþykkt frumvarpsins sé hins vegar afar óljós og raunar sé það svo að sérfræðingar á sviði samkeppnisréttar telja að þær breytingar á samkeppnislögunum sem frumvarpið mælir fyrir um séu ekki til bóta. Ég hlýt að gera kröfu til þess, þegar hv. viðskiptanefnd hefur loksins leitað til færustu sérfræðinga í lögfræði sem starfa á sviði samkeppnisréttar og þeir hafa sagt sína skoðun á frumvarpinu, sem ég hef hér lýst, að á þau sjónarmið verði hlustað. Í ljósi allrar umræðunnar um vönduð og fagleg vinnubrögð og þegar fram koma svo alvarlegar athugasemdir frá fræðimönnum á þessu sviði við efni frumvarpsins sem lúta að meginatriði þess, þ.e. að með því sé verið að framselja vald til Samkeppniseftirlitsins með ólögmætum hætti og með því sé verið að lögfesta óljósa, matskennda valdheimild sem sé ekki til bóta miðað við ákvæði núgildandi samkeppnislaga, og þegar þeir setja sterka fyrirvara við það að ákvæði frumvarpsins standist ákvæði stjórnarskrár Íslands, þá trúi ég ekki miðað við þær miklu heitstrengingar og yfirlýsingar sem hér hafa verið hafðar uppi um vönduð og fagleg vinnubrögð að meiri hlutinn á Alþingi hlusti ekki á slík varnaðarorð sem koma frá okkar bestu mönnum. Virðulegi forseti. Í ljósi þess sem ég hef sagt og þeirra sjónarmiða sem fram koma í því framhaldsnefndaráliti sem ég hef gert grein fyrir og í nefndaráliti okkar í minni hlutanum á þskj. 434, auk annarra röksemda sem við höfum fært fram um alla efnisþætti málsins, leggst minni hlutinn gegn því að þetta frumvarp verði samþykkt. Undir framhaldsnefndarálitið ritar ásamt mér hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson.

Virðulegi forseti. Það er greinilega mat fulltrúa Sjálfstæðisflokksins að stór hluti íslenskra fyrirtækja þurfi að óttast þetta frumvarp eins og kemur fram í niðurlagi nefndarálits þeirra, að verði þessi heimild lögfest leiði hún til þess að framtíðarverðmæti íslenskra fyrirtækja rýrni, kaupendur og fjárfestar haldi að sér höndum, það dragi úr áhuga erlendra aðila á að fjárfesta í íslenskum fyrirtækjum og fjármálastofnanir verði tregari til að veita fyrirtækjum og fjárfestum lánafyrirgreiðslu ef þetta frumvarp verður að lögum. Það er því eðlilegt að álykta að það sé mat viðkomandi þingmanna að staða þeirra fyrirtækja sem þeir eru að fjalla um feli í raun í sér alvarlega röskun á samkeppnisstöðu með tilheyrandi kostnaði fyrir neytendur, þ.e. það er þá mat þeirra þingmanna sem undir þetta nefndarálit rita að þessi fyrirtæki séu þá í einokunaraðstöðu á kostnað virkrar samkeppni hér á landi og þar með á kostnað neytenda. Það ber að árétta hér að staða neytenda liggur ætíð til grundvallar í þessu frumvarpi og Samkeppniseftirlitið verður alltaf að hafa sjónarmið neytenda í fyrirrúmi, þ.e. að það geti ekki skipt upp fyrirtækjunum sé það til hagsbóta fyrir neytendur að fyrirtækin séu stór. Þessi afstaða Sjálfstæðisflokksins sýnir mikilvægi þess í raun að frumvarpið verði að lögum því að nefndarálitið sýnir að sjálfstæðismenn telja að stór hluti íslenskra fyrirtækja þurfi að haga starfsemi sinni í ljósi þessara laga, þ.e. að þau séu í einokunarstöðu í dag, að sú staða raskar samkeppni því að að öðrum kosti þyrftu þau ekki að óttast þessi lög og um leið séu þau að valda miklum kostnaði fyrir neytendur. Röksemdir Sjálfstæðisflokksins gegn þessu frumvarpi eru þar með að mínu mati besta röksemdin með frumvarpinu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og benda honum á að lesa almennilega í gegnum það framhaldsnefndarálit sem ég hef hér gert grein fyrir. Þar koma ekki einungis fram röksemdir þingmanna Sjálfstæðisflokksins - undir þær hafa reyndar þingmenn annarra flokka tekið eins og hv. þm. Sigurgeir Sindri Sigurgeirsson, þingmaður Framsóknarflokksins, gerði hér við 1. eða 2. umr. - heldur er hér um að tefla röksemdir sem fræðimenn á sviði samkeppnisréttar, okkar færustu sérfræðingar á þessu sviði, hafa fært fram gegn frumvarpinu. Og ég verð bara að segja að ég tel mikilvægt að Alþingi Íslendinga hlusti á álit okkar færustu sérfræðinga á þessu sviði þegar frumvarp eins og þetta, sem gerbreytir núgildandi samkeppnisrétti, er til umfjöllunar. Það vill svo til að þó svo að hv. þingmaður dragi sínar ályktanir af því sem fram kemur í þessu nefndaráliti hefur honum ekki tekist frekar en öðrum talsmönnum þessa máls að draga það skýrt fram hver ávinningurinn af frumvarpinu er. Hann getur dregið sínar ályktanir og komið sínum sjónarmiðum á framfæri en það breytir því ekki að þau varnaðarorð sem ég hafði uppi eru ekki sögð að ástæðulausu. Þau byggjast á þeim umsögnum sem nefndin hefur fengið, bæði frá sérfræðingum og hagsmunaaðilum á þessum markaði, og hafa það að markmiði að reyna að tryggja hagsmuni neytenda vegna þess að það er neytendum í hag að hér ríki eðlileg samkeppni 

Virðulegi forseti. Andsvar hv. þingmanns breytti í raun og veru engu um þá stöðu sem ég lýsti áðan. Ef það er mat viðkomandi, hvort sem er lögmanna úti í bæ eða þingmannsins, að stór hluti íslenskra fyrirtækja þurfi að óttast þessa löggjöf er viðkomandi um leið að segja: Þau eru í dag í einokunaraðstöðu á kostnað virkrar samkeppni og á kostnað neytenda í landinu. Fram hjá því verður ekki komist. Því er framlagning þessa nefndarálits og þær röksemdafærslur sem koma fram í því vatn á myllu þeirra sem vilja berjast fyrir því að þetta frumvarp nái fram og verði að lögum.

Virðulegi forseti. Ég heyri að hv. þingmaður er að forherðast í andstöðu sinni gegn íslensku atvinnulífi og íslenskum neytendum og hann verður að eiga það við sig. Það er rétt hjá hv. þingmanni að öll fyrirtæki þessa lands mega óttast ákvæði þessa frumvarps einfaldlega vegna þess að það er ekkert í lagatextanum sjálfum, það eru engar skýringar í lagatextanum sjálfum á því við hvaða aðstæður eða með hvaða hætti Samkeppniseftirlitinu er heimilt að beita þeim valdheimildum sem hv. þingmaður vill færa eftirlitinu. Ég hef sagt að það sé lágmarkskrafa að slík valdbeiting sé útfærð nánar í lagatextanum, a.m.k. nánar en gert er í þessu frumvarpi. Það eru ekki bara stór fyrirtæki sem eru þarna undir heldur öll fyrirtæki. Ég get t.d. nefnt það við hv. þingmann að mjög margir markaðir á Íslandi hafa verið skilgreindir, eins og t.d. markaður með íblöndunarefni til brauðgerðar. Þar er fyrirtæki sem er í 

Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ein aðferð til að halda verði niðri til hagsbóta fyrir neytendur og það er samkeppni og það er samkeppni og það er samkeppni, af því að það er stundum í tísku að segja hlutina þrisvar. Þess vegna styð ég þetta frumvarp. Við þurfum að hafa sterka og ákveðna samkeppnislöggjöf. Mig langar aðeins að koma inn á það sem hv. þingmaður nefndi um að langan tíma tæki að afgreiða mál hjá Samkeppniseftirlitinu. Eðli máls samkvæmt tekur langan tíma að fara í samkeppnismál. Ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður sé mér sammála um að við viljum ekki að það sé fljótaskrift á því þegar verið er að athuga fyrirtæki þessa lands. Það þarf því að standa vel að verki. Það er ekki bara á Íslandi sem slík mál taka langan tíma, þau gera það líka annars staðar. Með þeim orðum er ég ekki að segja að fólk geti ekki alltaf gert betur. Ég er alveg klár á því, fólk getur alltaf gert betur. En það er eðli þessara mála að þau taka langan tíma. Ég vil líka minna á að viðskiptanefnd mælti með því og það var samþykkt í fjárlögum þessa árs að auka fjárheimildir til Samkeppniseftirlitsins þannig að það gæti aukið við sig um tvö til þrjú stöðugildi, sem sagt bætt við mannafla sem því nemur. Það verður þá vonandi til þess að hægt verði að vinna skjótar að málum. Við hljótum að gleðjast yfir því, bæði ég og hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson.

Virðulegi forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að við eigum á öllum mörkuðum á Íslandi að stuðla að virkri, heiðarlegri og eðlilegri samkeppni. En þá verðum við líka að tryggja það að löggjöfin sem fyrirtækjunum er ætlað að starfa eftir sé skiljanleg og skýr og að þau viti eftir hvaða leikreglum eigi að fara. Í þessu frumvarpi er verið að gefa Samkeppniseftirlitinu heimild sem gengur út á að það geti án allrar leiðsagnar í lögum brotið upp fyrirtæki sem ekki hafa gerst brotleg við lög. Þegar lagagrundvöllurinn sem fyrirtækin í landinu þurfa að starfa eftir er slíkur þá eflum við ekki samkeppni, við aukum óvissu í rekstrarumhverfi fyrirtækja. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni og hygg að við séum sammála um að æskilegt sé að málshraði slíkra mála sem fara til Samkeppniseftirlitsins eigi að vera sem mestur. Það er rétt hjá hv. þingmanni að á umliðnum árum, ekki bara í síðustu fjárlögum, hefur verið aukið við fjárveitingar til Samkeppniseftirlitsins. Það var líka gert þegar sá flokkur sem ég tilheyri var í ríkisstjórn, fjárframlög til Samkeppniseftirlitsins voru þá aukin býsna stórlega. En það breytir því ekki að það er algerlega óásættanlegt að mál sem varða meint brot á samkeppnislögunum þurfi að taka tvö til fjögur í meðferð stjórnvaldsins, að það þurfi að taka tvö til fjögur ár fyrir Samkeppniseftirlitið að komast að niðurstöðu í málum sem varða einstök fyrirtæki. Þetta sjá allir. Hv. þingmaður mundi ekki sætta sig við, ef hún ræki fyrirtæki og væri borin þeirri sök að hafa brotið gegn ákvæðum samkeppnislaga, að þurfa að bíða í tvö til fjögur ár eftir því að fá niðurstöðu um þær ávirðingar. Þessu verður að breyta. Þegar menn breyta samkeppnislögunum með þeim hætti sem hér er kveðið á um, með uppbrotsheimildinni og 

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fara í meting við hv. þingmann um hvort einhver einn flokkur stendur frekar að fjárveitingum en annar. Ég held að við séum sammála um það, ég og hv. þingmaður, að Samkeppniseftirlitið þurfi að vera vel mannað. Þar eru núna um 20 manns, rétt rúmlega. Samkeppniseftirlitið hefur unnið gífurlegt starf. Ég treysti þeim fullkomlega til að fara með þá heimild sem veitt er í frumvarpinu. Þar kemur alveg skýrt fram að Samkeppniseftirlitið verði að undirbúa málatilbúnað ítarlega vilji það nýta þá heimild sem því er gefin. Hún er víðtæk, það er alveg rétt, en hún er nauðsynleg.

Virðulegi forseti. Ég bið hv. þingmann að misskilja mig ekki þannig að ég hafi verið í einhverjum meting við hana um hvort núverandi ríkisstjórn eða þær sem fyrir voru hefðu veitt meira fjármagn til Samkeppniseftirlitsins. Ég var bara að benda á að á umliðnum árum og missirum hafa stjórnvöld veitt aukið fjármagn til Samkeppniseftirlitsins og reynt að styðja við bakið á því í störfum sínum. Engu að síður blasir sú staðreynd við okkur að úrlausn þeirra mála tekur allt að fjórum árum. Verði þetta frumvarp lögfest er viðbúið að óbreyttu að sá tími sem fólk þarf að sæta rannsókn og málsmeðferðartími Samkeppniseftirlitsins í einstökum málum muni lengjast. Það stafar af því að með þessu frumvarpi verða samkeppnislögin gerð óskýrari, óljósari og það verður mjög erfitt 

Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni fyrir yfirgripsmikla ræðu. Hann kom víða við og sagði að þetta frumvarp væri dæmi um að ríkisstjórnin væri ekki sérstaklega vinveitt atvinnulífinu. Það má svo sem sjá það í nýlegum breytingum á skattalögum og mörgum öðrum atriðum sem hafa leitt til þess að hér er stöðnun og minnsta fjárfesting sem um getur. Það kemur fram í atvinnuleysi og getur hugsanlega orðið til þess að stöðnunin verði alger. Mig langar til að spyrja hv. þingmann einnar einfaldrar spurningar af því að það kom ekki fram. Telur hann að hæstv. ríkisstjórn sé andsnúin íslensku atvinnulífi?

Virðulegi forseti. Þetta var skýr spurning frá hv. þingmanni. Í mínum huga er svarið við henni já. Sú ríkisstjórn sem er við völd í landinu er ekki vinveitt atvinnulífinu, hún er andstæð því. Af hverju segi ég það? Það er vegna þess að ríkisstjórnin hefur kerfisbundið gripið til aðgerða á öllum sviðum til að íþyngja fyrirtækjum í landinu, ýmist með frumvarpi eins og því sem hér er til umræðu, með skattahækkunum, með hækkunum á tryggingagjaldi og með lögfestingu ýmissa gjalda sem gera fyrirtækjunum í landinu erfiðara fyrir en áður. Þar fyrir utan hefur hæstv. ríkisstjórn búið svo um hnútana að þeim sem vilja standa að einhverri uppbyggingu og fjárfestingu í landinu er gert það ókleift. Þeir hafa rekið sig á veggi sem t.d. hæstv. umhverfisráðherra hefur reist og hafa ekki komið fyrir nema þegar Hæstiréttur hefur komið til kastanna og dæmt hæstv. umhverfisráðherra fyrir lögbrot í þeirri viðleitni að stöðva eða bregða fæti fyrir atvinnuuppbyggingu í landinu. Syndalistinn er langur þannig að svarið er auðvitað já. Ef hv. þingmaður gæti bent mér á einhver atriði sem bentu til þess að sú ríkisstjórn sem nú er við völd í landinu sé vinveitt atvinnulífinu þá yrði ég honum ákaflega þakklátur. En það er alveg sama hversu vel ég íhuga það og legg höfuðið í bleyti, ég get ekki komist að annarri niðurstöðu en þeirri að sú ríkisstjórn sem nú er við völd í landinu sé óvinveitt atvinnulífinu. Þetta er ekki bara mín skoðun, þetta er líka skoðun þeirra sem hafa tekið þátt í þeim skoðanakönnunum sem fyrir liggja. Ég held að það liggi alveg ljóst fyrir að ríkisstjórnin 

Virðulegi forseti. Lykilástæðan fyrir því að ég hef talað fyrir því að afgreiða þetta mál og styðja það er sú að í ljósi aðstæðna á Íslandi, fámennis og tilhneigingar til að mynda fákeppnismarkað, tel ég okkur þurfa öflug samkeppnislög. Á þeim rannsóknum sem gerðar hafa verið á stöðu hinna fjölmörgu markaða hér á landi sjáum við að um mjög mikla fákeppni er að ræða almennt. Þess vegna hefði maður gjarnan viljað að sú löggjöf sem er til staðar hefði dugað til að taka á þessari fákeppni. Eftir að hafa farið vandlega yfir málin hef ég komist að þeirri niðurstöðu að ég tel nauðsynlegt að veita Samkeppniseftirlitinu víðtækari valdheimildir. Þó að verið sé að gefa auknar valdheimildir þá er ekki þar með sagt að Samkeppniseftirlitið verði frjálst frá þeim lögum sem gilda um framkvæmd stjórnsýslu á Íslandi heldur gilda áfram, eins og kemur fram í framhaldsnefndaráliti meiri hlutans, reglur um rannsóknarskyldu, ákvæði um upplýsinga- og andmælarétt og að gæta þurfi meðalhófs. Í nefndarálitinu er lögð sérstök áhersla á að Samkeppniseftirlitið verði að sinna mjög vel rannsóknarskyldu sinni áður en þessari valdheimild sé beitt. Það þarf sem sagt að færa fram sannanir fyrir því að skipulag eða uppbygging fyrirtækis komi í veg fyrir, takmarki eða hafi skaðleg áhrif á samkeppni. Í öðru lagi verður eftirlitið að sanna að uppskipting fyrirtækis sé í réttu hlutfalli við þær samkeppnishömlur sem stafa af stöðu þess á markaði og að vægari aðgerðir en uppskipting geti ekki náð sama árangri til að tryggja meðalhóf. Varðandi meðhöndlun nefndarinnar á milli 2. og 3. umr. hefur hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson í máli sínu farið ágætlega í gegnum þau sjónarmið sem komu fram frá gestum nefndarinnar, Herði Felix Harðarsyni og Heimi Erni Herbertssyni sem kenna samkeppnisrétt við lagadeildir Háskóla Íslands og Háskólans í Reykjavík, og þeim rökum er svarað í nefndaráliti meiri hluta viðskiptanefndar. Jafnframt komu Arnór Snæbjörnsson frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu og Elías Blöndal frá Bændasamtökunum á fund nefndarinnar. Ástæðan fyrir því að ég óskaði sérstaklega eftir að þessir gestir kæmu fyrir nefndina á milli 2. og 3. umr. var til að ræða þær áhyggjur sem komu fram við 2. umr. um hvernig Samkeppniseftirlitið hefði beitt sér gagnvart landbúnaðinum og því löglega samstarfi sem er leyft samkvæmt búvörulögum þar sem afurðastöðvum er heimilt að sameinast eða eiga með sér samstarfi um verkaskiptingu án þess að það heyri undir samkeppnislög. Það hefur verið svolítið einkennilegt að fylgjast með því að þrátt fyrir miklar annir hjá Samkeppniseftirlitinu hafi það samt getað gefið sér tíma til að tjá sig um hluti sem varða það ekki og heyra ekki undir samkeppnislög. Við meðferð nefndarinnar kom fram að þetta hefði verið rætt sérstaklega við Samkeppniseftirlitið og þess vegna var ákveðið í framhaldinu að heyra betur frá sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu og Bændasamtökunum um hvort ákvæðið gæti að einhverju leyti haft áhrif á þessar tilgreindu sérheimildir afurðastöðva í mjólkuriðnaði. Kom skýrt fram frá bæði Bændasamtökunum og landbúnaðarráðuneytinu að frumvarpið og samþykkt þess mundi ekki hafa nein áhrif á þessar heimildir afurðastöðva í mjólkuriðnaði. Síðan er önnur umræða hver vilji manna er í raun, t.d. með aðild að Evrópusambandinu, og hvort menn hafi þá í hyggju að leggja niður þau búvörulög sem landbúnaðurinn starfar núna eftir. Það er önnur og viðameiri umræða sem verður kannski komið inn á í öðrum dagskrármálum í dag. Þetta er sem sagt ástæðan fyrir því að ég get samþykkt þetta frumvarp nokkuð sátt í þeirri von og með þeirri áherslu að Samkeppniseftirlitið geri sér grein fyrir því að verið sé að leggja mikla ábyrgð á herðar stofnunarinnar og að Alþingi muni þá sinna mjög vel eftirlitsskyldu sinni gagnvart framkvæmdarvaldinu til að tryggja að farið verði vel með þessa valdheimild og að Samkeppniseftirlitið hlíti þeim reglum sem því er gert að starfa eftir. En ekkert hefur komið fram við vinnslu nefndarinnar varðandi þetta mál sem gefur til kynna annað en að svo verði.

Frú forseti. Ég vildi óska þess að ég gæti deilt trausti hv. þingmanns hér áðan á stjórnsýslunni. Það er nýbúið að dæma einn ráðherra af Hæstarétti og það gerðist ekki neitt við þann dóm, ekki nema það að hann ætlaði að endurskoða úrskurðinn o.s.frv. Hv. þingmaður treystir því að stjórnsýslan fari dálítið vel að, ég veit ekki hverju, hún á ekki að fara að lögum því að samkvæmt lögunum getur hún gert hvað sem er. Segjum að hv. þingmaður stofnaði fyrirtæki á einhverju sviði, alveg sama hvaða, og hann veitti alveg sérdeilis góða þjónustu og alveg sérdeilis ódýra vegna góðrar stjórnunar og góðs skipulags. Honum tækist að ná undir sig markaði, ekki vegna þess að hann langaði til þess heldur vegna þess að það gerðist, vegna þess að hann veitti svo góða þjónustu og hefði svo ódýra vöru. Segjum að hann næði undir sig 70–80% af markaðnum, alveg óvart, hann ætlaði ekki að gera það. Þá allt í einu kæmi Samkeppniseftirlitið og segði: Þessi atvinnurekandi, hv. þm. Eygló Harðardóttir, er kominn með of stóra hlutdeild í markaðnum, ég ætla að skipta fyrirtækinu upp og gera það óarðbært aftur. Hvaða hvati heldur hv. þingmaður að hann hafi til að lækka verðið, til að skipuleggja betur og veita betri þjónustu? Þetta er meginmarkmiðið á bak við þetta. Það að treysta því að Samkeppniseftirlitið fari ekki aðeins að lögum heldur sé sanngjarnt og að Alþingi hafi eftirlit með lögunum af því að þau eru svo illa framkvæmanleg er ekkert annað en framsal á lagaheimildum 

Virðulegi forseti. Ég vil benda á það sem kemur fram í breytingartillögu meiri hluta viðskiptanefndar um að við frumvarpið bætist heimild fyrir Samkeppniseftirlitið til að grípa til aðgerða gegn aðstæðum eða háttsemi sem komi í veg fyrir, takmarki eða hafi skaðleg áhrif á samkeppni almenningi til tjóns. Þarna birtist mjög skýrt ramminn sem Samkeppniseftirlitið á að miða við ef það telur ástæðu til að beita þessu ákvæði. Háttsemin þarf að hafa orðið almenningi til tjóns. Þess vegna er líka þessi áhersla í nefndarálitinu á að það þurfi að færa fram sannanir á því að skipulag eða uppbygging fyrirtækis komi í veg fyrir, takmarki eða hafi skaðleg áhrif á samkeppni, út frá því að það sé almenningi til tjóns. Síðan á líka að beita meðalhófsreglunni þannig að það þurfi að sýna fram á og sanna að uppskipting fyrirtækis sé í réttu hlutfalli við þær samkeppnishömlur sem stafa af stöðu þess á markaði og að með vægari aðgerðum en uppskiptingu náist ekki sami árangur. Þarna setjum við rammann skýrar en ákvæðið sjálft. Síðan vil ég líka benda á annað sem kemur fram í áliti minni hluta viðskiptanefndar og er að mínu mati algerlega óháð samþykkt þessa frumvarps. Þetta er bara hluti af því að tryggja samkeppni og koma í veg fyrir fákeppni sem við vitum að er til staðar hérna. Í minni hluta viðskiptanefndar benda þeir á að það er ýmislegt sem við getum gert í viðbót, m.a. að vinna markvisst að afnámi ýmissa aðgangshindrana sem eru á markaði og líka að styrkja enn frekar Samkeppniseftirlitið þannig að það geti lokið rannsóknum og athugunum sem lögin útheimta innan fárra mánaða í staðinn fyrir kannski tveggja, þriggja, fjögurra ára eins og það tekur núna. Ég treysti á að hv. þm. Pétur Blöndal muni vinna með meiri hluta viðskiptanefndar í að tryggja að við getum gert þetta samhliða því að samþykkja þessar breytingar.

Frú forseti. Hv. þingmaður svaraði því ekki hvaða áhrif það hefði á hvata hans sem atvinnurekanda að reka fyrirtækið skipulega og með góðri stjórnun þannig að það gæti lækkað verðið og veitt betri þjónustu. Hann svaraði því ekki hvað gerðist með hvata slíks stjórnanda þegar hann ætti á hættu að fyrirtækinu yrði skipt upp með einhverjum matskenndum aðgerðum Samkeppniseftirlitsins sem kostaði heilmikið vesen og heilmikinn álitshnekki og gerði það að verkum að eignin sem hann væri búinn að byggja upp hryndi í verði. Hv. þingmaður svaraði þessu ekki. Þetta er veigamikið atriði vegna þess að hvatinn til að gera vel er tekinn í burt. Þeir sem eru með illa rekin fyrirtæki þurfa ekki að óttast þetta ákvæði, ekki fyrir 10 aura, þeir verða aldrei svo stórir. Þeir verða jafnilla reknir og allir hinir. En ef einhver kemur með fyrirtæki sem er vel rekið, getur veitt góða þjónustu og boðið lágt verð og nær undir sig óvart markaðshlutdeild sem var kannski ekkert endilega markmið hjá honum getur hann lent í því að fyrirtækinu verði skipt upp, það tekur einhver ár og eignin hans hrynur í verði á meðan. Allt er í óvissu, hann missir bestu starfsmennina, missir markaðshlutdeild og allt slíkt og ég spyr: Hvaða hvati er hjá þessum atvinnurekanda til að gera yfirleitt nokkurn skapaðan hlut til að bæta reksturinn, lækka verðið og auka þjónustuna?

Virðulegi forseti. Ég er algerlega ósammála því að ég hafi ekki svarað spurningu hv. þm. Péturs Blöndals. Ég tilgreindi nákvæmlega að hérna erum við ekki að tala um að einstaklingar geti ekki rekið fyrirtæki sín vel og náð árangri í rekstri. Við gerum hins vegar þá kröfu að þeir nái ekki árangri á þann máta að það sé almenningi til tjóns, það er lykilatriðið. Ég sé ekki að það sé nokkuð í beitingu þessa ákvæðis hjá Samkeppniseftirlitinu sem ætti að koma í veg fyrir hinn svokallaða innri hvata, eða hvað sem við viljum kalla það, hjá fólki til að stofna fyrirtæki, reka þau vel og leyfa þeim að vaxa og dafna. Þau eiga hins vegar að gera það innan þess ramma að það verði almenningi ekki til tjóns. Ég tel mig hafa svarað spurningu hv. þingmanns fullkomlega.

Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að bjóða hv. þingmanni að draga til baka þau lokaorð sem hún viðhafði í ræðu sinni þar sem hún fullyrti að við vinnslu þessa máls hefði ekkert komið fram í umræðum í nefndinni um að einhver hætta væri á því að Samkeppniseftirlitið mundi misnota þá valdheimild sem frumvarpið mælir fyrir um eða ganga of langt við beitingu þess. Það er akkúrat þetta atriði sem gagnrýnin á frumvarpið gengur út á, ekki bara frá þeim fræðimönnum sem ég vísaði til, heldur meðal flestra sem sendu inn umsagnir um málið. Það er hætta á því að Samkeppniseftirlitið gangi of langt í því að brjóta upp fyrirtæki sem ekki hafa gerst brotleg við lög vegna þess að heimildin eins og hún er útfærð í frumvarpinu og verður hugsanlega lögfest sé of matskennd og óskýr og að það séu engar leiðbeiningar í lagatextanum sjálfum um það hvernig eigi að beita henni. Þetta er eitt meginatriðið sem gagnrýnt var í umfjöllun nefndarinnar og í ljósi þess átta ég mig engan veginn á því að hv. þingmaður telji sig vera í færum til að lýsa því yfir í ræðu sinni að þetta atriði hafi ekki verið gagnrýnt. Það kemur mér mjög á óvart ef sú gagnrýni hefur farið fram hjá hv. þingmanni við vinnslu málsins.

Virðulegi forseti. Hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson er tiltölulega gjarn á að koma í andsvör við mig og telja að ég eigi að einhverju leyti að leiðrétta það sem ég sagði. Margvísleg gagnrýni kom fram á frumvarpið í meðferð viðskiptanefndar á málinu. Það sem ég átti hins vegar við í ræðu minni var að ég teldi ekkert hafa komið fram við vinnslu málsins sem gerði það að verkum að ég treysti ekki Samkeppniseftirlitinu til að fara með þessa valdheimild. Þess vegna styð ég málið. Ef ég treysti ekki Samkeppniseftirlitinu til að fara með þessa valdheimild, starfa innan stjórnsýslulaganna og gæta að þeim hagsmunum sem því er falið samkvæmt lögum, mundi ég að sjálfsögðu ekki styðja þetta mál en það geri ég.

Virðulegi forseti. Það hefur ekki farið fram hjá mér að hv. þingmaður styður þetta mál. Stuðningur hennar er jafnvel einlægari en stuðningur fulltrúa stjórnarflokkanna sem hafa mælt með frumvarpinu. Það hefur komið mér töluvert á óvart vegna þess að a.m.k. flokksbræður hennar hafa í umfjöllun um þetta mál haft mjög miklar efasemdir um efni þess. Mig langar til að spyrja hv. þingmann í ljósi þeirrar gagnrýni sem fram hefur komið á þetta frumvarp: Velkist hv. þingmaður ekki í neinum vafa um að hún sé á réttri leið í þessu máli þegar fyrir hv. viðskiptanefnd koma færustu sérfræðingar landsins á sviði samkeppnisréttar og lýsa því mjög skýrt, í fyrsta lagi að þeir telji þetta frumvarp ekki til bóta þegar núverandi samkeppnislög eru skoðuð? Það kemur alveg skýrt fram í umsögn þeirra að þeir telja þessa lagabreytingu ekki vera til bóta. Í öðru lagi lýsa þeir því að þeir geri sterka fyrirvara við það að meginákvæði frumvarpsins standist ákvæði stjórnarskrárinnar og í þriðja lagi segja þeir að það sé verulegur vafi á að með frumvarpinu sé vald framselt til Samkeppniseftirlitsins með lögmætum hætti. Telur hv. þingmaður ekki ástæðu til að hafa einhverjar efasemdir um ágæti þessa frumvarps þegar okkar færustu sérfræðingar á sviði samkeppnisréttar hafa uppi slíkar efasemdir við meðferð málsins? Ég man a.m.k. að þegar ég kom fyrst inn á Alþingi og fræðimenn á sviði lögfræði höfðu uppi sambærilegar efasemdir í sambærilegum málum hafði ég tilhneigingu 

Virðulegi forseti. Ég held að ég hafi einmitt farið í gegnum það í ræðu minni að ég væri svo sannarlega tilbúin til að skoða þær tillögur sem komu fram hjá þeim sérfræðingum sem komu fyrir viðskiptanefnd milli 2. og 3. umr. og þær tillögur sem þeir leggja fram um það hvernig hægt væri að auka samkeppnina og draga úr þeim aðstæðum sem standa samkeppninni helst fyrir þrifum. Ég hefði mjög gjarnan viljað sjá í þessu minnihlutaáliti einhvers konar tillögur um það hvernig mætti gera það nákvæmlega. Það skal ekki standa á mér ef þess háttar tillögur koma frá hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni um það hvernig við getum dregið úr aðgangshindrunum og búið svo um hnútana að Samkeppniseftirlitið geti lokið þeim rannsóknum og athugunum sem lögin útheimta innan fárra mánaða. Það er alveg á hreinu að ég vildi gjarnan sjá þær tillögur koma inn í þingið. Hvað varðar hins vegar þær ábendingar sem komu fram í ræðunni hjá hv. þingmanni um að flokksbræður mínir hefðu sett fram mun meiri efasemdir um ágæti þessa máls en ég í ræðu minni áðan vil ég vísa til þess að ég hef starfað meira innan smásölu, en þeir hafa starfað meira í framleiðslugeiranum sjálfum. Eftir þá reynslu er ég sannfærð um að markaðsvaldið varðandi t.d. landbúnaðinn liggur fyrst og fremst hjá smásalanum. Þar eru samkeppnishömlurnar, smásalinn stjórnar aðganginum að neytandanum, að markaðnum, og þess vegna tel ég það skipta máli þegar við horfum á þetta, sérstaklega í ljósi búvörulaganna. Og ég treysti Samkeppniseftirlitinu til að fara með þetta vald. Varðandi þá ábendingu að maður ætti að treysta sérfræðingum er það a.m.k. mitt mat, ég veit ekki með hv. þm. Sigurð Kára Kristjánsson, 

Virðulegi forseti. Ég kem upp til að ræða um nokkra þætti þessa máls og benda kannski á þá umræðu sem hefur líka verið úti í samfélaginu. Ég vil byrja á því að ég hef oft á tíðum á liðnum árum verið talsvert undrandi á störfum Samkeppniseftirlitsins og hvernig það hefur valið sér verkefni til að tætast í en látið önnur verkefni, sem í augum allflestra Íslendinga hefur kannski legið í augum uppi að Samkeppniseftirlitið ætti að skipta sér af, að því er virðist meira og minna kyrr liggja á grundvelli þess að það hafi ekki haft lagaheimildir til þess. Hér er ég fyrst og fremst að vísa til þess að samþjöppun á smásölumarkaði hefur verið með miklum ólíkindum á matvælamarkaðnum í mjög langan tíma og að Samkeppniseftirlitið hefur ævinlega, þegar að því hefur verið fundið, komið með þau rök og svör að það hafi ekki lagaheimildir til að skipta sér af þessu. Síðast varð veruleg samþjöppun í grunnframleiðslu á svínakjöti, svínaframleiðendum, þar sem einn aðilinn er kominn í sömu stöðu og samþjöppunin á matvörumarkaðnum í smásölunni var líka, 60–70% jafnvel eða enn stærra, og enn á ný taldi Samkeppniseftirlitið sig ekki hafa lagaheimildir til að gera annað í málinu en fara fram á einhvers konar aðskilnað í rekstri en ekki neitt frekar. Á sama tíma hefur sama eftirlitsstofnun haldið því fram að ársfundir einyrkja, eins og Bændasamtakanna - það hefði þess vegna getað verið sjálfstætt starfandi pípara - væru samráðsfundir og væru þar af leiðandi ólöglegir, og gerði talsvert í því að tætast í slíkum samtökum, þó svo að ýmislegt er varðar til að mynda búvörulög hefði komið þar fram. Ég ætla því að þakka formanninum, hv. þm. Lilju Mósesdóttur, fyrir að ítreka það enn og aftur í framsöguræðu við 3. umr. að ákveðin ákvæði samkeppnislaga eiga ekki við á búvörumarkaði, sérstaklega að því er varðar mjólkurvörur og fleiri slíka hluti. Og við sem erum að fjalla um málið hljótum þar með að skilja það þannig að Samkeppniseftirlitið muni þá sinna þeim verkefnum sem því ber að sinna en láta önnur eiga sig, sem það svo sannarlega á ekki að sinna og heyrir ekki undir verksvið þess. Ég vildi að þetta kæmi skýrt fram í ræðustól á þingi en ekki einungis í álitinu sjálfu að ég hef haft nokkrar efasemdir um að það dygði, það þyrfti jafnvel að hafa það í álitinu en bæði hv. þm. Lilja Mósesdóttir og fleiri og eins forsvarsmenn sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytis og fleiri samtaka og stofnana hafa lýst því yfir að þetta sé nægilegt. Hér erum við sem sagt að fela Samkeppniseftirlitinu að það fái víðtækar heimildir til að fara inn í fyrirtæki og jafnvel án þess að sannast hafi að þau hafi á nokkurn hátt brotið af sér og Samkeppniseftirlitið fær þannig í raun og veru bæði eftirlits- og dómsvald og getur rannsakað, reifað og refsað. Í ljósi þess sem ýmsir hafa farið yfir, og ég vitna til ræðu hv. þm. Sigurgeirs Sindra Sigurgeirssonar sem hann hélt við 2. umr. í desember, er rétt að reifa það í ræðustól að ef Samkeppniseftirlitið nýtir ekki þær heimildir skynsamlega og fer með þetta vald á grundvelli stjórnsýslureglna og rannsakar vel mál og gætir að andmælarétti en gætir ekki síst vel að meðalhófi í aðgerðum sínum er auðvitað alveg ljóst að við þingmenn hljótum að fylgjast mjög náið með því með hvaða hætti Samkeppniseftirlitið fer með þá heimildaraukning sem við ætlum að veita því og hvernig það fer með það vald. Ég held að við verðum að hafa sérstakan vara á og lýsa því yfir að í ljósi þess hvernig Samkeppniseftirlitið hefur því miður ekki alltaf aukið traust meðal þjóðarinnar í því sem það hefur tekið sér fyrir hendur þá hljótum við að fylgjast með störfum þess með sérstakri athygli í kjölfar þess að það fær þessar auknu heimildir. Ég tel til að mynda að þau sjónarmið sem ég er að reifa í ræðustól í dag séu þess eðlis að það megi skilja sem svo að mitt samþykki við því að ganga svona langt að fela Samkeppniseftirlitinu þessar víðtæku heimildir sé skilyrt því að menn fari mjög varlega með það vald og af mikilli skynsemi og að við munum taka málið til umfjöllunar aftur í þinginu eins fljótt og auðið er ef við teljum að Samkeppniseftirlitið fari ekki nægilega varlega með það vald. Hins vegar er ljóst að í landi eins og okkar þar sem ríkir fákeppni þurfum við að hafa mjög skilvirk samkeppnislög og það þýðir auðvitað að til að geta framfylgt slíkum lögum þarf eftirlitið að hafa þær heimildir sem duga til að ná fram því markmiði sem við erum að setja, að við viljum hafa eðlilega samkeppni á sem flestum mörkuðum eins og eðlilegt er. Hins vegar vil ég enda mál mitt á og ítreka það sem kemur fram í síðustu efnismálsgreininni í meirihlutaálitinu þar sem sagt er, með leyfi forseta: „Við umfjöllun nefndarinnar var einnig rætt um heimildir afurðastöðva í mjólkuriðnaði til að gera samninga sín á milli um verðfærslu tiltekinna afurða þrátt fyrir ákvæði samkeppnislaga, sbr. ákvæði búvörulaga, nr. 99/1993, sbr. lög nr. 85/2004, um breytingu á þeim. Samkvæmt sömu lögum er þeim einnig heimilt að sameinast eða eiga með sér samstarf um verkaskiptingu, án þess að það heyri undir samkeppnislög. Í nefndinni kom til umræðu hvort frumvarpið raskaði þessum heimildum á einhvern hátt. Með hliðsjón af viðteknum lögskýringarreglum telur meiri hlutinn að búvörulög víki áfram til hliðar vissum ákvæðum samkeppnislaga. Frumvarpið mun því engin áhrif hafa á greindar sérheimildir afurðastöðva í mjólkuriðnaði.“ Ég ætla að vona að það sé rétt sem hér kemur fram og vil halda því fram að það sé þá líka skilningur minn að þetta dugi til að Samkeppniseftirlitið virði þetta ákvæði og sinni störfum sínum af trúmennsku og kostgæfni en átti sig á að því er fært hér mikið vald sem fara þarf með af skynsemi og meðalhófi.

Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þingmönnum um að það er nauðsynlegt að Samkeppniseftirlitið gæti meðalhófs í beitingu þeirra heimilda sem því verða nú veittar. Það er alveg ljóst hvað sagt er í síðustu málsgrein meirihlutaálits viðskiptanefndar og það stendur. Það þýðir ekki að við séum öll sammála um að það eigi að vera svona, og það þarf þá að breyta þeim lögum en það er allt annað mál. Meðan þau lög eru eins og þau eru á þessi málsgrein auðvitað fyllilega við. Mér fannst hins vegar, og það er aðalástæðan fyrir því að ég stend hérna, virðulegi forseti, hv. þingmaður ýja að því að með ýmsum ákvörðunum sínum hefði Samkeppniseftirlitið ekki öðlast traust meðal þjóðarinnar. Ég held að hann hafi tekið þannig til orða. Ég vildi gjarnan fá að vita hvaða ákvarðanir það eru. Ég held að það eigi kannski misjafnlega við um okkur, fólk er eins misjafnt og það er margt, og ég verð að segja að Samkeppniseftirlitið er eitt af fáum opinberum stofnunum og stjórnvöldum sem ég hef dáðst að í gegnum tíðina.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur andsvarið. Ég skal reyna að dýpka aðeins það sem ég átti við. Það er rétt skilið hjá hv. þingmanni að ég var að tala fyrir munn mjög margra sem telja að í mörgum málum sem Samkeppniseftirlitið hefur átt aðild að hafi framganga þess verið með þeim hætti að menn bera kannski ekki fullkomið traust til þess að eftirlitið vinni eins og við hefðum flest, og nú fullyrði ég það, hefðum flest viljað. Ég nefndi í ræðu minni að til að mynda samþjöppun á matvælamarkaðnum, smásölumarkaðnum, hefði verið slíkt og aðgerðaleysi Samkeppniseftirlitsins með þeim hætti að menn töldu að þar væri einn af kannski fjölmörgum eftirlitsaðilum sem við upplifðum á síðustu árum að væru of linir, hefðu ekki gætt hagsmuna almennings og ekki beitt sér sem skyldi. Á sama tíma hefði Samkeppniseftirlitið til að mynda ráðist með talsverðu offorsi á Bændasamtök Íslands og búnaðarþing og talið að fundur þeirra jaðraði við samkeppnisbrot, að þar færi fram óeðlilegt samráð þar sem menn kæmu saman. Og eins og ég nefndi, ef ársfundir einyrkja í starfi teljast vera ólöglegir fundir og þar megi ekkert ræða nema um veðrið eða eitthvað slíkt þá er orðið mjög undarlegt ástand í samfélaginu, ef það er forgangsröðunin, ef valið stendur um annars vegar þau stórfyrirtæki sem stjórna matvörumarkaðnum og hins vegar um þessa fáu einyrkja og Samkeppniseftirlitið velur sér að ráðast á þá en skilur fyrirtækin eftir. Það var það sem ég átti við þegar ég talaði um traust.

Virðulegi forseti. Ef ég veit rétt hefur Samkeppniseftirlitið skrifað álit um matvælamarkaðinn og haft ýmsar athugasemdir og síðan var gerð sátt við fyrirtæki á þeim markaði upp á 217 millj. núna rétt fyrir jólin. Og ég held að það hafi verið árið 2009 sem það birti mjög mikla skýrslu, t.d. um kjötvörumarkaðinn. Ég kann þetta ekki allt utan að en ég held að Samkeppniseftirlitið hafi verið virt fyrir þetta þó að ég ætli ekki að standa hér sem sérstakur málsvari Samkeppniseftirlitsins þannig lagað séð, eins og krakkarnir segja. Mér finnst hins vegar alveg mega velta vöngum yfir því hvort samtök eins og Bændasamtökin eða ýmis samtök, ég biðst afsökunar á að mér koma engin önnur í hug akkúrat núna, 

Virðulegi forseti. Ég áttaði mig ekki alveg á því hvort hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir var sammála mér í því að eðlilegra væri að Samkeppniseftirlitið hefði sett það í forgang að hamast sem mest það gæti, jafnvel út fyrir þær heimildir sem það taldi sig hafa, á risum á markaði sem hefðu gríðarleg áhrif á samkeppnisstöðu og hagsmuni einstaklinga í landinu en að nýta tíma sinn í að djöflast á - afsakið orðbragðið, frú forseti - einyrkjum sem kæmu saman á ársfundi. Ég áttaði mig ekki alveg á hvort það kom fram í ræðu hv. þingmanns. Ég tel alveg klárt að eðlilegt hefði verið að forgangsraða með þeim hætti að sækja þangað sem hagsmunirnir voru ríkastir og mestir fyrir íslenska þjóð og þar sem var augljóst að samkeppnisstaðan var hvað verst. Fjölmargir í þessum geira kvörtuðu yfir þessari yfirburðastöðu risanna á markaðnum. En þar fyrir utan held ég líka að Samkeppniseftirlitið - en það er kannski svolítið andinn í þessari löggjöf okkar og kannski vísir að andanum í samfélaginu, við erum full af tortryggni og reiði og heift - ætti kannski sem stofnun að koma fram sem aðili sem leiðbeindi og væri ráðgefandi en ekki fyrst og fremst sem einhver wrefsiglaður vöndur stjórnsýslunnar. Það er kannski sjónarmið sem við hefðum átt að ræða. Ég veit dæmi þess að menn hafi leitað ráða og leiðbeininga hjá Samkeppniseftirlitinu en fengið yfir sig refsivönd og allt að því hálfgerðar ofsóknir, vilja sumir alla vega meina.

Frú forseti. Mig langar að spyrja hv. þm. Sigurð Inga Jóhannsson sömu spurningar og ég spurði hv. þm. Eygló Harðardóttur rétt áðan. Gefum okkur að hann reki fyrirtæki og reki það afskaplega vel. Með góðu skipulagi og góðri stjórnun getur hann lækkað verð til neytenda og bætt þjónustuna og með samböndum sem hann hefur erlendis getur hann auk þess lækkað verðið enn frekar. Nú stækkar fyrirtæki hans og stefnir í að ná yfir meira en helming af markaðnum sem getur verið mjög þröngur og lítill. Hvað telur hv. þingmaður að hann mundi gera? Mundi hann ekki hækka verðið og auka hagnaðinn hjá sér? Annars þarf hann að óttast það að Samkeppniseftirlitið líti á stærð hans sem ógnun við samkeppni á markaðnum, því það þarf ekki vera um neina sök að ræða eða að lög hafi verið brotin. Eftirlitið getur því sagt að fyrirtæki hans ógni neytendum og það ætli að skipta því upp. Það gerir að verkum að hann tapar heilmiklum peningum. Mundi hann ekki reyna að stöðva vöxtinn með því að hækka verðið? Síðan er þessi hugsun um búvörulög og samkeppnislög sem kemur fram í framhaldsnefndaráliti meiri hlutans. Er það ekki dálítið varasöm lögskýring að búvörulög, sem ekki eru um samkeppni, ég hef ekki litið svo á að þau séu um samkeppni, gangi sem sérlög inn í samkeppnislög, inn í lög sem sett eru seinna? Er ekki eðlilegra að álykta sem svo að seinni lög taki fram fyrir óskyld lög sem eru búvörulög? Hefði ekki verið eðlilegra að setja ákvæði hreinlega inn í textann ef þetta á að gilda? Um þetta eru greinilega mjög skiptar skoðanir þeirra sem skrifa undir framhaldsnefndarálit meiri hlutans. Er þetta ekki dálítið varasamt og er þetta ekki akkúrat leið til að búa til ágreining og dómsmál?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Pétri H. Blöndal fyrir andsvarið og þessar tvær spurningar. Varðandi þá seinni hvort þetta sé varasamt og hvort skynsamlegra væri að setja ákvæðið inn í lagatextann þá hefði ég haldið það. Ég kom þess vegna upp til að ítreka þá skoðun mína. Ég veit að í viðskiptanefnd hefur meiri hlutinn verið fullvissaður um að þetta sé nægileg vörn og komið hefur fram skilningur meiri hlutans á því hvað menn ætluðu sér með þessu ákvæði. Ég hefði talið eðlilegra að ákvæðið væri sett inn í lögin en sætti mig við þessa framkvæmd en taldi líka nauðsynlegt að ræða þetta í þingsal til öryggis. Varðandi þá fræðilegu spurningu um það ef ég ræki fyrirtæki með góðum hætti, sem ég vonast til að væri rétt hjá hv. þingmanni, og gæti þar af leiðandi lækkað verð á vörunni og fyrirtækið mundi síðan sífellt vaxa og færi yfir 50% mörkin, þá má benda á að með þeim heimildum sem Samkeppniseftirlitið hefur haft hingað til hefur það ekki skipt sér af því þó að fyrirtæki hafi jafnvel farið yfir 60–70% mörkin. Menn hafa getað farið í kringum það á allan hátt. Ég held að við verðum að treysta því að siðferði okkar sé þannig að við séum ekki að velta slíku fyrir okkur. Ef við rekum fyrirtæki á markaði þá rekum við fyrirtækið eins vel og við getum og skilum eðlilegum hagnaði, við veltum því ekki fyrir okkur hvort við séum komin inn á eitthvert svið hjá Samkeppniseftirlitinu eður ei. Ég held að enginn úti á markaðnum velti því fyrir sér hvort þeir séu hugsanlega að valda því með athöfnum sínum að allt í einu komi Samkeppniseftirlitið 

Frú forseti. Það er iðulega þannig að menn spá í anda laganna og mikil er trú hv. þingmanns að þetta verði ekki svona af því að það sé óeðlilegt. En það er einmitt það sem gerist. Hryðjuverkalög voru sett í Bretlandi og beitt á íslenska banka. Hverjum datt það í hug þegar lögin voru sett? Það sem við erum að gera hér er að framselja vald til opinberra starfsmanna. Ef þeir telja að fyrirtækið sem hv. þingmaður rekur í góðri trú á sínu litla, þrönga sviði á markaðnum skaði markaðinn þá geta þeir komið einn góðan veðurdag og skipt fyrirtækinu upp. Á þetta mun einmitt endurskoðandi fyrirtækisins benda honum og segja: Hvað gerum við þá? Fyrirtækið er að stækka of mikið, það er hætta á því að okkur verði skipt upp með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir starfsmenn og eignarhaldið. Er ekki betra að hækka verðið? Er ekki bara betra að reka fyrirtækið ekki alveg svona vel, eyða pínulítið meira í kostnað, sérstaklega í lífeyrisgreiðslur til stjórnenda og annað slíkt? Er ekki betra að nota hagnaðinn þannig í stað þess að búa til almennilega samkeppni á markaðnum?

Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á í ræðu minni tel ég að við séum að veita Samkeppniseftirlitinu mjög víðtækar heimildir. Ég tel að um leið og við gerum það verðum við að kveikja á vaktaranum hjá okkur sjálfum og þinginu og fylgjast vel með hvernig Samkeppniseftirlitið fer fram með þessar heimildir. Því hefur verið lýst að auðvitað gilda um þetta stjórnsýslureglur og við verðum að treysta því að Samkeppniseftirlitið fari þar að reglunni um meðalhóf. Við verðum auðvitað að gera það. Við megum ekki alltaf búast við því að það sé ætlan manna að brjóta lög, brjóta siðferði og brjóta allar reglur. Við verðum fyrst og fremst að ætlast til þess að menn séu tilbúnir að fara að lögum, fara að reglum og sinna verkum sínum af bæði skynsemi og meðalhófi. Ef við erum að feta nýjar brautir sem við erum sannarlega að gera, við erum að auka heimildir til Samkeppniseftirlitsins, þá hlýtur það um leið að leggja þær kvaðir á okkur í þinginu að við séum tilbúin til að fylgjast mjög gaumgæfilega með því hvernig Samkeppniseftirlitið fer fram með þessar heimildir og hvernig það vinnur með þær. Ég vil í það minnsta trúa því - þrátt fyrir þann vafa sem ég hef verið að planta hér og þær efasemdir um hvernig Samkeppniseftirlitið hafi unnið hingað til - að sú stofnun sem og aðrar í samfélagi okkar geti bætt sig og það sé nauðsynlegt að þær geri það. Ég vil því gefa þeim það tækifæri að þær sinni þessu því að það er mikilvægt að hér sé eðlileg samkeppni, ég tek undir það með hv. þingmanni, því að hún mun væntanlega skila okkur hvað mestu þegar fram í sækir.

Virðulegi forseti. Ég hef áður tekið til máls við umfjöllun um þetta mál í 2. umr. en mig langar aðeins við 3. umr. málsins að árétta nokkur atriði sem ég tel mikilvægt að komi fram í þingsal. Í frumvarpi til breytinga á þessum samkeppnislögum er m.a. lagt til að Samkeppniseftirlitinu verði heimilt að skipta upp markaðsráðandi fyrirtækjum ef það getur sýnt fram á það með fullnægjandi rökum að staða þeirra á markaðnum feli í sér alvarlega röskun á samkeppni. Þetta er helsta álitamálið sem um er fjallað og ég ítreka að Samkeppniseftirlitinu er einungis heimilt að grípa til þessara aðgerða séu fullnægjandi rök til þess að staða viðkomandi fyrirtækja á markaðnum feli í sér alvarlega röskun á samkeppni. Þegar fyrirtæki sem er í einokunar- eða yfirburðastöðu á markaði er skyldað til að selja hluta af fyrirtæki eða stofna ný fyrirtæki í samkeppni fær það fyrirtæki eða hluthafar þess hagnaðinn af sölunni eða eignarhlut í hinu nýja fyrirtæki. Fyrirtæki í einokunarstöðu fær þar af leiðandi endurgjald fyrir þær eignir sem afhentar eru hinum nýja samkeppnisaðila. Aftur á móti glatar fyrirtækið því verðmæti sem felst í einokunarstöðu sem samanstendur af þeim hluta fyrirtækisins, þ.e. eigninni sem látin er af hendi og þeim hluta fyrirtækisins sem eftir stendur. Að því leyti sem ákvörðun um uppskiptingu fyrirtækis skapar skilyrði fyrir virka samkeppni kynni hagnaðurinn af einokunarstöðu fyrirtækisins í heild, þ.e. samanlagðra eigna þeirra sem seldar eru og ekki seldar, að minnka úr því sem leiðir af einokunarstöðu niður í þann hagnað sem leiðir af virkri samkeppni. Það er mat þess sem hér stendur að það sé ekki ósanngjarnt að neita fyrirtæki um þann rétt sem hlýst af einokunarstöðunni og það er m.a. markmiðið með þessu frumvarpi. Það skiptir máli í þessu sambandi að samkvæmt frumvarpinu verður heimild gefin til Samkeppniseftirlitsins að skipta upp fyrirtækjum en einungis ef ákveðin skilyrði eru uppfyllt. Samkeppniseftirlitið verður að sanna að skipulag eða uppbygging fyrirtækisins komi í veg fyrir, takmarki eða hafi skaðleg áhrif á samkeppni almenningi til tjóns. Þannig er staða almennings eða neytenda ætíð lögð til grundvallar og ég árétta að Samkeppniseftirlitið verður að sýna fram á það að neytendur hafi hag af því að viðkomandi fyrirtæki sé skipt upp því að við þekkjum það að oft getur komið til þess að hagkvæmara er fyrir neytandann ef fyrirtækin eru stór vegna þess að þá geta þau t.d. stöðu sinnar vegna keypt inn á hagkvæmari hátt og það getur leitt til betri stöðu neytenda. Ef það skilyrði er hins vegar ekki uppfyllt, og önnur skilyrði, er Samkeppniseftirlitinu heimilt að skipta upp fyrirtækinu. Um leið þarf Samkeppniseftirlitið að sanna að uppskipting fyrirtækisins sé í réttu hlutfalli við þær samkeppnishömlur sem stafa af stöðu fyrirtækisins á markaðnum og að vægari aðgerðir en uppskipting geti ekki náð sama árangri. Það er þessi ríka krafa um meðalhóf sem verður ætíð lögð til grundvallar. Þess ber að geta í þessu sambandi að í frumvarpi sem varð að lögum árið 2002, samkeppnislögum, er rakið að sérstaklega sé brýnt að verja eða efla samkeppni í efnahagskreppum þar sem slíkt stuðlar að hraðari endurreisn atvinnulífsins almenningi til hagsbóta. Þá segir að líta beri til þess að landfræðileg einangrun landsins, fámenni og tilhneiging til myndunar fákeppnismarkaða feli í sér sterk rök fyrir því að hér á landi gildi mjög öflug samkeppnislög. Sökum þessa er það mat þess sem hér stendur að brýnt sé að styrkja samkeppnislögin og gera Samkeppniseftirlitinu enn frekar kleift að bregðast við alvarlegum samkeppnishömlum sem geta stafað m.a. af óhæfilegri samþjöppun á markaði og skaðlegri fákeppni. Þá getur það farið svo að markaðsstyrkur fyrirtækis og staða á markaði geti verið með þeim hætti að hún raski alvarlega samkeppni til tjóns fyrir neytendur og efnahagslífið í heild og uppskipting slíks fyrirtækis getur því verið ein leið af mörgum til að stuðla að því að almenningur njóti kosta virkrar samkeppni á mikilvægum markaði. Að þessu sögðu vil ég, frú forseti, árétta að það er mat undirritaðs, þess sem hér stendur, að mikilvægt sé að frumvarp þetta verði að lögum. Það virðist vera mat minni hluta viðskiptanefndar að frumvarpið sé stórhættulegt fyrir atvinnulífið í landinu og setur fram rök því samfara í niðurlagi minnihlutaálits. Ég svaraði því að einhverju leyti í andsvörum fyrr í dag. Ég vil árétta að ef það er mat viðkomandi þingmanna að stór hluti íslenskra fyrirtækja þurfi að óttast þessa löggjöf þá eru viðkomandi þingmenn um leið að segja að þau hin sömu fyrirtæki séu í þannig stöðu, þ.e. í einokunarstöðu á kostnað virkrar samkeppni, á kostnað neytenda. Ég tel því að þau rök sem þar eru fram færð séu sterkustu rökin fyrir því að þetta frumvarp verði að lögum.

Hæstv. forseti. Ég ætlaði að gera athugasemdir við þrjú atriði í stuttri en skýrri ræðu hv. þm. Magnúsar Orra Schrams, fyrst um það síðasta sem hann sagði. Þegar löggjafinn setur matskenndar reglur eins og þessa inn í löggjöf felst auðvitað alltaf í því hætta á því að reglunni kunni að verða beitt með öðrum hætti en til var ætlast í upphafi. Þegar reglur eru settar sem fela í sér að opinberir aðilar, t.d. eftirlitsaðilar, fá mikið vald eru oft settar mjög skýrar reglur um það hvenær og hvernig þeir geta beitt slíku valdi. Í fyrri umræðu um þetta mál hef ég einmitt vakið athygli á því að í þessu tilviki væri ekki um að ræða slíkar skýrar reglur um það hvenær nota ætti heimild af þessu tagi og hvenær ekki. Þess vegna er hið matskennda svigrúm stjórnvaldsins enn þá meira en algengt er, og algengast, þegar um er að ræða reglur um opinbert eftirlit eða opinber afskipti af einhverju tagi. Nægir að vísa til skattalaga og ýmissa annarra mikilvægra lagabálka þar sem mjög ítarlegar reglur eru um það hvenær hið opinbera stjórnvald getur beitt bæði íþyngjandi aðgerðum og þvingunaraðgerðum gagnvart þeim sem í hlut eiga. Síðan vildi ég spyrja hv. þingmann hvort hann hefði ekki talið neina ástæðu til að taka mark á þeim ágætu sérfræðingum á sviði samkeppnisréttar sem komu fyrir nefndina. Vísa ég þar einkum 

Virðulegi forseti. Það hefur verið látið að því liggja í málflutningi um þetta frumvarp í dag og við fyrri stig þessa máls að hér sé um að ræða matskennda heimild sem Samkeppniseftirlitið geti beitt án þess að um fullnægjandi rökstuðning sé að ræða. Í minnisblaði sem barst viðskiptanefnd í fyrravor þegar þetta mál var til umfjöllunar í nefndinni fyrst - eins og sjá má á dagsetningunni hefur það verið ansi lengi á borði viðskiptanefndar - gerir Samkeppniseftirlitið skriflega grein fyrir meginþáttum við rannsókn máls eins og þessa. Í fyrsta lagi þarf Samkeppniseftirlitið að skilgreina mjög ítarlega málið og markaði sem því tengjast landfræðilega, hvers konar markaði sé um að ræða o.s.frv., og í framhaldi af skilgreiningu markaða að afla ítarlegra upplýsinga um aðstæður á viðkomandi mörkuðum. Að því loknu tekur Samkeppniseftirlitið saman greinargerð sem nefnist andmælaskjal þar sem helstu atvikum málsins er lýst og greint er frá því hvaða tilteknu aðstæður eða háttsemi kunni að fara gegn ákvæðum samkeppnislaga eða kunni að hafa skaðleg áhrif á samkeppni. Andmælaskjalið er svo sent málsaðilum og þeim gefinn hæfilegur frestur til að gera skriflegar athugasemdir og koma að skýringum eða gögnum. Að fram komnum öllum sjónarmiðum í málinu tekur Samkeppniseftirlitið formlega ákvörðun og sé það niðurstaða eftirlitsins að beita íhlutun, svo sem uppskiptingu fyrirtækis, verður eftirlitið að leiða í ljós með skýrum hætti þær samkeppnishömlur sem um er að ræða. Jafnframt verður að ganga úr skugga um að ekki sé fyrir hendi annað jafnárangursríkt úrræði sem er minna íþyngjandi. Þegar Samkeppniseftirlitið hefur tekin ákvörðun geta svo viðkomandi fyrirtæki skotið henni til áfrýjunarnefndar samkeppnismála eða eftir atvikum dómstóla í framhaldinu. Sé um uppskiptingu fyrirtækis að ræða gildir sú undantekningarregla til hagsbóta fyrir viðkomandi fyrirtæki að málskot til dómstóla frestar réttaráhrifum úrskurðar og tryggir það réttaröryggi viðkomandi fyrirtækja. Af þessu má sjá að mjög ítarleg vinna þarf að vera á öllum stigum málsins áður en til íhlutunar 

Hæstv. forseti. Hv. þingmaður vísaði til málsmeðferðarreglna Samkeppniseftirlits, sem er gott og blessað. Lagaákvæðið sem við erum að fjalla um hér er hins vegar óhjákvæmilega mjög opið og matskennt, um það verður ekki deilt. Það er vísað til mjög matskenndra þátta eins og aðstæðna á markaði, almannahagsmuna og hagsmuna neytenda sem auðvitað eru ekki afdráttarlaus stærð. Það er ekki til nein reikniformúla sem getur leitt okkur til ótvíræðrar niðurstöðu um þessa þætti, þeir eru matskenndir. Þess vegna segi ég að þegar stjórnvöldum er að lögum falið eftirlit og íhlutunarvald sem getur verið íþyngjandi fyrir þá sem eftirlitið beinist að er lágmarkskrafa að lagareglan sé býsna skýr og það er sú löggjafarhefð sem er fyrir hendi varðandi önnur svið opinbers eftirlits. Ég nefndi áðan skattaréttinn. Í skattarétti er enginn í vafa um að það eru settar mjög stífar hömlur á það hvernig skattyfirvöld eiga að fara með vald sitt. Lögin eru mjög skýr um það efni. Hið sama á við um fjöldamörg önnur svið samfélagsins sem eru líka mjög mikilvæg. Nú má ekki túlka orð mín svo að í þeim felist eitthvert vantraust gagnvart þeim einstaklingum sem starfa í samkeppnismálum á Íslandi, ekki frekar en það er vantraust gagnvart þeim einstaklingum sem vinna að skattamálum, að löggjafinn telji þörf á að hafa skýrar reglur en ekki opnar og matskenndar um það hvernig fara eigi með valdið í skattamálum. Þegar við felum opinberum aðilum mikið vald 

Virðulegi forseti. Ég held að við séum sammála um það, við hv. þm. Birgir Ármannsson, að samkeppni sé mikilvæg og af hinu góða. Ég vil leita allra leiða til þess að efla virka samkeppni í þessu landi og ég tel að þetta frumvarp sé mikilvægt skref í þá átt. Um leið er mikilvægt að hér í landi séu öflugar eftirlitsstofnanir sem geti tryggt að markaðurinn virki á réttan hátt. Við höfum lært það á undangengnum árum að það er ekki gott að hafa eftirlitsstofnanir sem eru ekki öflugar og hafa ekki ríkar heimildir og af því erum við að reyna að læra. Útgangspunkturinn í þessu frumvarpi er ætíð sá, og ég vil ítreka það hér, að hagsmunir neytenda liggi ætíð til grundvallar við alla ákvörðunartöku og við flókið ferli ákvörðunartöku innan Samkeppniseftirlitsins eins og ég rakti áðan. Ef hagsmunir neytenda eru þeir að ekki beri að skipta upp fyrirtækjunum verður fyrirtækjunum ekki skipt upp. Sé það hagsmunum neytenda fyrir bestu að fyrirtækjunum sé skipt upp vegna þess að þau séu í einokunarstöðu og innheimti einokunarhagnað, eins og ég rakti í ræðu minni, ber að skipta þeim upp. Staða neytenda liggur ætíð til grundvallar. Ef við óttumst um stöðu íslensks atvinnulífs út frá þessari lagasetningu viðurkennum við um leið að stór hluti íslenskra fyrirtækja sé í einokunarstöðu og innheimti hagnað á kostnað neytenda en búi ekki í virkri samkeppni og ekki í umhverfi þar sem neytendur hér á Íslandi, sem búa t.d. við hátt verð á mörgum vörum, njóti samkeppni á fjölbreyttum mörkuðum þannig að fyrirtækin keppi á grundvelli samkeppninnar en ekki á grundvelli viðkomandi stöðu í krafti fákeppni.

Virðulegi forseti. Hér er á ferð mikilvægt frumvarp sem miðar að því að efla virka samkeppni í atvinnulífi okkar neytendum í landinu til hagsbóta. Með nokkurri einföldun má halda því fram að eitt helsta sérkenni íslensks viðskiptalífs sé fámennið sem leiðir af sér að samkeppni á víða undir högg að sækja. Ísland er að stórum hluta fákeppnismarkaður og leiðin til virkrar samkeppni því oft og tíðum torsótt. Á undanförnum árum hafa komið upp mál sem tengjast fákeppni og samþjöppun á mikilvægum mörkuðum, svo sem matvöru-, mjólkurvöru-, fjarskipta-, lyfja- og fjölmiðlamarkaði svo nokkur dæmi séu nefnd. Við aðstæður þar sem einn eða fáir aðilar ráða lögum og lofum á tilteknum mörkuðum er hætta á að hagsmunir neytenda séu fyrir borð bornir. Það er mikilvægt að við látum ekki fámennissjónarmið draga úr viðleitni okkar til að stíga skref sem færa okkur nær takmarkinu um heilbrigða viðskiptahætti á virkum samkeppnismarkaði. Mikilvægasta ákvæði þessa frumvarps kemur fram í 2. gr. þar sem Samkeppniseftirlitinu eru færðar nýjar heimildir til að grípa til nauðsynlegra aðgerða til að efla samkeppni. Þessa aðgerðir geta verið af ýmsu tagi. Þær geta í alvarlegustu tilvikum falið í sér að skipta upp markaðsráðandi fyrirtækjum ef rannsóknir eftirlitsins gefa til kynna að aðgerðir séu nauðsynlegar til að vernda mikilvæga almannahagsmuni. Kveikjan þarf að vera aðstæður eða háttsemi sem kemur í veg fyrir, takmarkar eða hefur skaðleg áhrif á samkeppni almenningi til tjóns. Nýmæli er að Samkeppniseftirlitið þarf ekki að sýna fram á að viðkomandi fyrirtæki hafi brotið gegn bannreglum samkeppnislaga. Eins og kemur fram í frumvarpinu er hins vegar skýrt að Samkeppniseftirlitið þarf að uppfylla tiltekin skilyrði svo grípa megi til þessara valdheimilda. Þetta kemur vel fram í athugasemdum við frumvarpið þar sem segir, með leyfi forseta: „Verður Samkeppniseftirlitið í því samhengi að skilgreina viðkomandi markað og leiða í ljós með skýrum hætti þær samkeppnishömlur sem um er að tefla. […] Ljóst er hins vegar að aðeins verður gripið til slíkra aðgerða í undantekningartilvikum og uppfylla verður ákvæði 3. málsl. 2. mgr. um að ekki sé fyrir hendi jafnárangursríkt úrræði sem er minna íþyngjandi.“ Í þessu samhengi er rétt að vekja athygli á nokkrum atriðum. Í fyrsta lagi kemur þarna fram að á Samkeppniseftirlitinu hvílir rík rannsóknarskylda, sönnunarbyrði og krafa um skýran rökstuðning fyrir aðgerðum. Í öðru lagi er lögð áhersla á það með breytingartillögu meiri hluta viðskiptanefndar að Samkeppniseftirlitið gæti meðalhófs í sínum aðgerðum á markaði. Í þriðja lagi er skýrt að hér er um að ræða eins konar neyðarhemil sem eingöngu skal gripið til í undantekningartilvikum þegar ríkir almannahagsmunir krefja. Loks er rétt að árétta að viðkomandi fyrirtæki geta skotið ákvörðun Samkeppniseftirlitsins til áfrýjunarnefndar samkeppnismála og eftir atvikum til dómstóla. Það hefur komið fram í umfjöllun viðskiptanefndar að fyrirmyndir að slíkum almennum valdheimildum er að finna í löggjöf nágrannaþjóða okkar austan hafs og vestan. Í fyrsta lagi má benda á fordæmi úr norsku samkeppnislöggjöfinni þar sem í 14. gr. kemur fram að unnt sé að grípa til almennra stjórnvaldsaðgerða gegn skilmálum, samningum eða aðgerðum sem takmarka eða eru líklegar til að takmarka samkeppni. Þessu ákvæði má beita jafnvel þó að fyrirtæki hafi ekki brotið gegn bannákvæðum norskra samkeppnislaga. Í greinargerð með norsku lögunum segir að bannákvæði norskra laga, sem eru sambærileg bannákvæðum íslensku samkeppnislaganna og lúta að ólöglegu samráði og misnotkun markaðsráðandi stöðu, eigi að taka til flestra tilfella sem varða aðstæður sem hamla eða skaða samkeppni. Hins vegar sé ekki hægt að útiloka að upp kunni að koma aðstæður þar sem bannákvæðin veiti ekki nægilega vernd og eru nefndir sem dæmi söluskilmálar sem hamla því að nýir aðilar komist inn á markaði. Í öðru lagi má vísa til samkeppnisréttar í Bretlandi þar sem einnig er að finna víðtækar heimildir til að grípa til aðgerða gegn hömlum á samkeppni þar sem sömuleiðis er ekki gert að skilyrði að um brot a bannreglum breskra samkeppnislaga sé að ræða. Í þriðja lagi má vísa til samkeppnislaga vestan hafs, í Bandaríkjunum, en á grundvelli þeirra hafa bandarísk samkeppnisyfirvöld heimild til að banna eða breyta háttsemi fyrirtækja jafnvel þó að ekki sé brotið gegn bannreglum bandarískra samkeppnislaga. Ég vil geta þess að ég tel að sú breyting á frumvarpinu sem samþykkt var eftir 2. umr. málsins þar sem kveðið er sterkar að orði um skilyrði fyrir inngripi Samkeppniseftirlitsins sé afar mikilvæg, en þar er kveðið á um að forsenda aðgerða eftirlitsins sé aðstæður eða háttsemi sem kemur í veg fyrir, takmarkar eða hefur skaðleg áhrif á samkeppni almenningi til tjóns. Þetta felur í sér ríka rannsóknarskyldu og sönnunarbyrði á hendur eftirlitinu sem er mikilvæg forsenda þess að ákvæðinu sé ekki beitt með ómálefnalegum hætti. Sérstaklega árétta ég að breytingartillagan tekur mið af 72. gr. stjórnarskrárinnar um eignarréttinn sem kveður á um að almannaþörf sé forsenda inngrips í eignarréttinn. Þessi breytingartillaga er í samræmi við tillögur Félags atvinnurekenda sem fram kom í umsögn þess félags. Það félag og Neytendasamtökin hafa lýst yfir miklum stuðningi við frumvarpið og telja að með því sé stigið mikilvægt skref í átt að bættri samkeppnislöggjöf hér á landi. Virðulegi forseti. Hrun fjármálamarkaðarins hefur opnað augu okkar allra fyrir miklum brotalömum í íslensku atvinnu- og viðskiptalífi þar sem ljóst er að skortur á virku eftirliti og veikir lagarammar hafa valdið íslenskum almenningi miklum skaða. Í kreppuástandi er enn mikilvægara en ella að huga að vel að samkeppnissjónarmiðum því að freistingin til að líta fram hjá skaðlegum áhrifum fákeppni kann að vera óvenjusterk við þær aðstæður. Lokatakmarkið með allri samkeppni er hins vegar bætt þjónusta og lægra vöruverð til almennings í landinu og það er ekki síst á þeim forsendum sem þetta frumvarp er reist. Ég tel það skyldu okkar, þingmanna á Alþingi, að stíga skref sem efla og styrkja samkeppni í atvinnulífinu því að fátt þjónar betur langtímahagsmunum íslensks almennings.

Virðulegi forseti. Ég held að hv. þingmaður sé kominn út á mjög hálan ís þegar hann fer að lýsa norsku og bresku samkeppnislögunum og uppbrotsheimildum þar sem einhverju fordæmi eða sambærilegu ákvæði við það sem hér er til umfjöllunar. Það er fyrir löngu búið að blása á það í meðförum nefndarinnar og í meðförum málsins að ákvæði norskra og breskra samkeppnislaga séu sambærileg því ákvæði sem lagt er til að lögfest verði hér, en allt um það. Í ljósi þess að okkar færustu sérfræðingar á sviði samkeppnisréttar hafa haft uppi efasemdir um að ákvæði frumvarpsins brjóti í fyrsta lagi í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar, í öðru lagi að það sé óskýrt og matskennt, í þriðja lagi að það feli í sér ólögmætt framsal á valdi til Samkeppniseftirlitsins og í fjórða lagi að það sé ekki til bóta gagnvart þeirri löggjöf sem nú gildir á sviði samkeppnismála, þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi ekki, svo notað sé orðalag forseta Íslands frá því um helgina, manndóm, getu og burði til að viðurkenna að það hljóta að renna á hann tvær grímur, þegar fram koma svo alvarlegar athugasemdir frá okkar færustu sérfræðingum á þessu réttarsviði, hvort hann sé enn jafnsannfærður um ágæti málsins. Ég hefði haldið í ljósi þeirrar umfjöllunar sem átt hefur sér stað í þinginu, vandaða og faglega meðferð mála, að hv. þingmaður ætti kannski að hugsa sig um áður en hann samþykkir frumvarp eins og þetta þegar fram hafa komið svo alvarlegar athugasemdir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Kára Kristjánssyni fyrir spurninguna. Hann bendir á að athugasemdir hafi komið fram við þau fordæmi sem ég nefndi úr norsku, bresku og bandarísku samkeppnislöggöfinni. Það er hárrétt að það var gagnrýnt og dregið fram í umfjöllun nefndarinnar. Ég er hins vegar ósammála því að þetta séu ekki fyrirmyndir sem við getum litið til þegar við horfum til þess hvort eðlilegt sé að veita Samkeppniseftirlitinu heimildir af þessum toga. Ég tel að samkeppnisumhverfi okkar sé þannig að okkur sé akkur í því að Samkeppniseftirlitið hafi fleiri tæki til að beita úrræðum sem verja og endurheimta almannahagsmuni en það hefur í dag, sérstaklega þegar við lítum til þeirrar ríku rannsóknarskyldu sem sett er á herðar Samkeppniseftirlitinu í málinu. Það er ekki eins og eftirlitið geti beitt þessu tæki sínu upp á hvern dag, í hverri viku eða hverjum mánuði með ómálefnalegum hætti heldur þarf aðgerðum að fylgja ítarlegur rökstuðningur og gæta meðalhófs að auki þannig að úrræði eftirlitsins séu í réttu samhengi við meint brot eða meinta háttsemi viðkomandi fyrirtækja. Það er rétt í gagnrýni sérfræðinganna að úrræðið er matskennt og rétt er að viðurkenna það. Það á að hvetja þingheim til að vera vel á vaktinni gagnvart þessari beitingu ákvæðisins svo að Samkeppniseftirlitið ræki með vönduðum og eðlilegum hætti þessa rannsóknarskyldu og sönnunarbyrði sem ég hef þegar nefnt. En ég tel að það miklir hagsmunir séu undir, ríkir almannahagsmunir sem geri það að verkum að við yrðum í betri stöðu með samþykkt þessa frumvarps heldur en við erum í í dag.

Virðulegi forseti. Ég vil ekki svara fyrir hv. þingmann en ef fram kæmu athugasemdir frá færustu sérfræðingum þjóðarinnar á sviði samkeppnisréttar og ég væri flutningsmaður að þessu frumvarpi og athugasemdirnar lytu að því að verulegur vafi væri á því að efni frumvarpsins stæðist ákvæði stjórnarskrár, að um væri að ræða ólögmætt framsal valds til Samkeppniseftirlitsins, að frumvarpið bætti ekki núgildandi samkeppnislög og að ákvæði sem það mælir fyrir um væri svo óskýrt og matskennt að ekki væri hægt að búa við það, þá mundu renna á mig tvær grímur. Ég tala ekki um í ljósi allrar þeirrar umræðu sem átt hefur sér stað í þingsalnum um fagleg, vönduð og góð vinnubrögð við lagasetningu. Ég hlýt að ítreka spurningu mína til hv. þingmanns, hvort hann taki ekkert mark á þessum athugasemdum og efasemdum okkar færustu sérfræðinga, hvort hann ætli bara að ýta þeim út af borðinu eins og þær hefðu ekki komið fram. Mér væri alla vega frekar órótt ef slíkur dómur yrði felldur um frumvarp sem ég væri að mæla fyrir. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að Samkeppniseftirlitið fer eftir alls kyns verklagi í málsmeðferð einstakra mála og allt gott um það og ýmsir stuðningsmenn frumvarpsins hafa fjallað um það í ræðum sínum. En megingagnrýni þeirra sem gagnrýnt hafa þetta ákvæði, þar á meðal fræðimennirnir, hafa sagt að þau væru góðra gjalda verð, þ.e. þær málsmeðferðarreglur 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að lýsa því yfir að ég bý að því ágæta taugakerfi að ég fer ekki af hjörunum þó að fram komi gagnrýni frá aðilum í samfélaginu á þetta frumvarp eða önnur. Maður tekur að sjálfsögðu mark á þeim gagnrýnisröddum sem fram koma, en að sjálfsögðu erum við alltaf í þeirri stöðu að þurfa að vega og meta þá hagsmuni sem við erum með í höndunum og hvort þeir hlutir sem við erum að leggja til í þingmálum séu líklegir til að færa okkur betri stöðu en við erum í í dag. Ég hef fyrir því góða tilfinningu að við séum á rétti leið með þetta mál þegar ég hef í huga þær ríku skyldur sem eru settar á herðar Samkeppniseftirlitinu að færa ítarleg rök fyrir máli sínu og skilgreina vel þá markaði sem um ræðir í hverju tilviki og gæta síðan meðalhófs í niðurstöðum sínum og úrskurðum. Ég tel að þar séu nægilegar girðingar sem koma í veg fyrir að þessu ákvæði sem skiptir að mínu mati máli, að bæta inn í tækjakost Samkeppniseftirlitsins, verði beitt með skynsamlegum hætti í framtíðinni.

Hæstv. forseti. Ég hef í umræðunni nokkrum sinnum vakið athygli á því að hér væri um að ræða afar matskennda heimild til handa samkeppnisyfirvöldum. Hv. þm. Skúli Helgason og raunar fleiri hafa vísað til þess að verklagsreglur samkeppnisyfirvalda og aðrar meginreglur hjálpi til við að túlka þau almennu sjónarmið sem þarna koma fram. Ég vil hins vegar spyrja hv. þm. Skúla Helgason hvort það hafi verið skoðað alvarlega í viðskiptanefnd, ég á ekki sæti í þeirri nefnd, að setja skýrari ákvæði í þessu efni en frumvarpið gerir ráð fyrir. Ég vísa til þess eins og ég hef gert áður að í fjölmörgum öðrum lagabálkum þar sem opinberum aðilum er falið mikið vald til að gæta almannahagsmuna eru engu að síður settar skýrar reglur um hvernig þau eigi að fara með vald sitt og hvenær vald, íþyngjandi ákvarðanir og aðrar slíkar ákvarðanir af þeirra hálfu eigi við. Þetta er gert vegna þess að stjórnsýslan í landinu á að vera lögbundin og mikilvægustu reglur um hvernig fara ber með opinbert vald eiga að vera lögfestar en ekki eingöngu í einhverjum verklagsreglum einstakra stjórnvalda.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir spurninguna. Hún er mikilvæg. Ég rakti það í minni stuttu ræðu áðan og vitnaði beint í greinargerð með frumvarpinu, sem er lögskýringargagn og litið verður til á komandi árum, að fyrir því sé séð í þessu máli að Samkeppniseftirlitið þurfi að líta til vandaðra vinnubragða, skilgreina viðkomandi markaði, leiða í ljós með skýrum hætti þær samkeppnishömlur sem um er að ræða og tryggja að eingöngu verði gripið til aðgerða sem eru í samræmi við þá háttsemi að brot hafi átt sér stað. Ég tel því að nefndin hafi litið til þess að hér væri um að ræða úrræði sem væru fullnægjandi í þeirri stöðu sem við erum. Þær ríku rannsóknarskyldur sem lagðar eru á Samkeppniseftirlitið eru algert lykilatriði í framkvæmd þeirra úrræða sem hér er verið að leggja til.

Hæstv. forseti. Guð láti gott á vita í þessum efnum og verði frumvarpið að lögum vona ég að þær áhyggjur sem ég hef hér orðað reynist ekki á rökum reistar. Við berum almennt það traust til þeirra sem fara með opinbert vald að þeir fari vel með það. En engu að síður er það þannig í löggjöf bæði hér á landi og erlendis. Ef við horfum á löggjöfina hér á landi þar sem opinberum aðilum er falið mikið vald þá eru jafnan settar skýrar reglur um það í lögunum sjálfum hvernig eigi að fara með það vald. Stór hluti af skattalögunum er einmitt þess eðlis. Í stórum hluta af lögum um fjármálamarkaði, bæði eldri löggjöf á því sviði og nýrri, að verið er að gefa Fjármálaeftirliti og öðrum eftirlitsaðilum ákveðnar heimildir en það eru jafnframt skýr fyrirmæli um það hvernig þau eiga að fara með það vald, hvernig þau eiga að beita því o.s.frv.

Umhverfislög.

Og umhverfislög, segir hv. þm. Pétur Blöndal réttilega. Það er almennt viðhorf í lagasetningu að þegar opinberum aðilum er fengið mikið vald er talið rétt, eða hefur verið fram til þessa, að setja líka skýrar reglur um hvenær þessu valdi má og á að beita og að hvaða skilyrðum uppfylltum. Þetta viðhorf virðist hins vegar mjög lítið komast að hjá meiri hluta viðskiptanefndar í meðferð þessa máls og alltaf vitnað til þeirra göfugu markmiða sem eru með frumvarpinu, sem ég get tekið undir, að ég vil auðvitað eins og frumvarpsflytjendur og stuðningsmenn þess efla samkeppni í landinu, en ég held að rétt sé að gera það með þeim hætti sem virkar og stenst og sem er ekki, eins og þetta frumvarp, líklegt til að leiða fjölda ágreiningsmála fram á komandi árum vegna þess að ákvæðið er svo matskennt.

Virðulegi forseti. Ég tel að ég hafi gert ágæta grein fyrir því í ræðu minni að það skiptir einmitt mjög miklu máli hvernig Samkeppniseftirlitið fer með þetta vald og það kom fram í lögskýringargögnum, þ.e. athugasemdum við frumvarpið, með nákvæmum hætti enda vitnaði ég beint í frumvarpið þegar ég dró það fram að Samkeppniseftirlitið þarf að skilgreina viðkomandi markað, leiða skýrt í ljós þær samkeppnishömlur sem um væri að ræða. Sömuleiðis er þar slegið í gadda að þessu ákvæði verði eingöngu beitt í undantekningartilvikum og loks að þess sé gætt að ekki sé fyrir hendi jafnárangursríkt úrræði sem er minna íþyngjandi, meðalhófsreglan, sem áður hefur komið fram í umræðunni. Ég tel því að vel sé fyrir þessu séð og það er einmitt ástæðan fyrir því að ég vildi gera þetta sérstaklega að umtalsefni. Hins vegar er víða í löggjöf okkar um að ræða ákvæði sem eru að einhverju leyti matskennd og það helgast af eðli viðkomandi mála. Stundum erum við með aðstæður sem eru þess eðlis að ekki er hægt að sjá fyrir öll þau tilvik fyrir fram sem geta komið upp og geta kallað á heimildir af þessu tagi. En þegar allir hlutir eru dregnir saman, mikilvægi þess að Samkeppniseftirlitið hafi sterkari stöðu gagnvart málum sem tengjast fákeppni og markaðsráðandi stöðu einstakra fyrirtækja sem eru almenningi til tjóns - ég ítreka að það er lykilatriði í málinu - þá tel ég að frumvarp þetta sé til bóta og það eigi að ná fram að ganga en ég ítreka sömuleiðis að sjónarmið minni hlutans eru réttmæt og kalla á það að Alþingi ræki eftirlitshlutverk sitt mjög nákvæmlega á komandi missirum.

Hæstv. forseti. Í ljósi þess að þetta mál hefur ekki breyst frá 2. umr. um frumvarpið, meiri hluti viðskiptanefndar leggur til að það verði samþykkt óbreytt frá fyrri umræðu, verða mörg af þeim sjónarmiðum sem ég kem inn á í þessari ræðu við 3. umr. í sama dúr og ég hef áður látið koma fram í þessum sal þegar þetta mál hefur borið á góma. Ég ætla þó að nefna eitt sem ég hygg að ég hafi ekki nefnt áður sem skiptir máli. Það er vísað til þess í almennum athugasemdum og raunar ræðum ýmissa hv. þingmanna að aðstæður í kjölfar efnahagshrunsins og aðstæður í kreppu leiði til þess að það sé rétt að efla samkeppnisyfirvöld og má taka undir það. Það eru ákveðnar samkeppnislegar hættur í því ástandi sem hér hefur skapast í kjölfar efnahagsófaranna haustið 2008. Þær hættur sé ég m.a. birtast í eignarhaldi fjármálastofnana á fyrirtækjum í fullum rekstri og fullri samkeppni við önnur fyrirtæki eða eignarhaldi hins opinbera, beinu eða óbeinu, á fyrirtækjum sem eru í fullri samkeppni. Ég held að í mjög mörgum tilvikum geti þetta beina og óbeina eignarhald, tökum sem dæmi fjármálafyrirtækjanna sem ráða beint og óbeint mjög stórum hluta fyrirtækja á íslenskum markaði í dag, leitt til mjög ójafnrar samkeppnisstöðu. Að minnsta kosti eru verulegar hættur í því. Það eru verulegar hættur í því að þeir sem ekki eru í fangi bankanna með sama hætti beri skarðan hlut frá borði í þeirri samkeppni sem þeir þurfa að eiga við aðila sem hafa til þess að gera öfluga bakhjarla eins og fjármálastofnanir, opinberar eða hálfopinberar, eða þá bara ríkið sjálft. Ég held að þetta sé atriði sem samkeppnisyfirvöld og raunar við á Alþingi ættum að horfa dálítið betur og meira á á þessari stundu en við höfum gert. Ég er raunar þeirrar skoðunar að það frumvarp sem hér liggur fyrir feli ekki á neinn hátt í sér svör við þeim vandamálum sem þarna eru uppi, alls ekki. Ég held að það snerti ekki það svið, a.m.k. ekki neitt áþreifanlega. Ég held að það væri eðlilegra og heppilegra ef við á þingi sameinuðumst um að styðja samkeppnisyfirvöld í því að beita sér á þessu sviði þar sem fyrirtæki, einkafyrirtæki í mörgum tilvikum, eiga í mjög ójafnri samkeppni við fyrirtæki sem eru í fangi einhverra fjármálafyrirtækja. Ég held að við ættum að skoða þá þætti miklu frekar og hvetja samkeppnisyfirvöld til að beita sér á þeim vígstöðvum. Ég held að það væri verðugt verkefni fyrir okkur því að þar held ég að fjöldamörg vandamál séu uppi og ástæða til að taka til hendinni. Að sama skapi er ég þeirrar skoðunar að það sé rétt fyrir okkur í þinginu að styðja og efla viðleitni samkeppnisyfirvalda til að sinna þeim verkefnum sem því eru nú þegar falin í lögum, svo sem eftirliti og viðbrögðum gagnvart misnotkun á markaðsráðandi stöðu og brotum á samkeppnislögunum eins og þau eru í dag. Ég held að það væri gott ef við gætum eflt samkeppnisyfirvöld þannig að þau gætu betur rækt það hlutverk sitt að fylgjast með brotum á samkeppnislögunum, brotum sem geta birst í ólögmætu samráði, í misnotkun á markaðsráðandi stöðu o.s.frv. Ég held að það væri gott ef við gætum eflt samkeppnisyfirvöld þannig að þau gætu aukið málshraða sinn í þeim efnum þannig að úrræðin yrðu skilvirkari. Ég held að það væri jákvætt. Þetta frumvarp snýst ekki um það, það snýst um eitthvað annað. Ég tel að það væri líka æskilegt að við á þinginu gætum staðið við bakið á samkeppnisyfirvöldum um að efla málsmeðferð í sambandi við samruna fyrirtækja og slíka þætti, að við gætum eflt samkeppnisyfirvöld þannig að þau gætu með skjótvirkari hætti tekið á samrunamálum eins og þau hafa heimildir til að gera í dag en málsmeðferð hefur því miður stundum tekið langan tíma, öllum aðilum til skaða, bæði almenningi og þeim aðilum sem standa að samrunanum. Ég held að öllum væri til hagsbóta að efla málsvara á því sviði. Þetta frumvarp snýst ekki um það, það snýst um aðra hluti. Það eru mjög mikilvægir þættir sem fela í sér eflingu á störfum samkeppnisyfirvalda sem þetta frumvarp breytir engu um, hjálpar ekkert til. Lykilatriðið í sambandi við þann ágreining sem hefur komið fram um þetta frumvarp snýst um nýja heimild samkeppnisyfirvalda til að grípa til aðgerða sem geta verið íþyngjandi, jafnvel afar íþyngjandi í tilvikum þar sem fyrirtæki hafa ekki brotið gegn ákvæðum samkeppnislaga. Það hefur ekkert brot átt sér stað, en engu að síður gerir frumvarpið ráð fyrir því að samkeppnisyfirvöldum verði heimilað að beita íþyngjandi aðgerðum, nánast viðurlögum. Við getum kallað það íþyngjandi aðgerð því að ekki er um eiginleg viðurlög að ræða, heldur aðgerðir sem geta verið íþyngjandi og jafnvel meira íþyngjandi en mörg af þeim viðurlögum sem samkeppnislögin fela í sér í dag. Heimildin snýst sem sagt um að heimilt verði að grípa til íþyngjandi aðgerða án þess að nokkur brot séu fyrir hendi. Það er mikilvægt að hafa í huga. Ég endurtek það sem ég hef sagt áður við þessa umræðu, ég hef enga samúð með þeim sem misbeita markaðsráðandi stöðu sinni, þeim sem eru sekir um ólögmætt samráð eða önnur slík brot á reglum samkeppnislaga, ég hef enga samúð með þeim. Ég hef hins vegar tilhneigingu til að hafa nokkra samúð með þeim sem reka fyrirtæki og geta lent í því að fá fyrirmæli frá opinberum stofnunum um að þeir eigi að skipta upp fyrirtæki sínu jafnvel þótt þeir hafi ekkert gert af sér. Ég tel að við verðum að fara afar varlega út á þá braut. Hér hafa verið reifuð ákveðin sjónarmið í því sambandi. Ég tek undir þau sjónarmið sem koma fram í áliti minni hluta viðskiptanefndar, hv. þm. Sigurðar Kára Kristjánssonar og Guðlaugs Þórs Þórðarsonar. Ég tek eindregið undir þau sjónarmið sem þeir leggja áherslu á í sínu máli þar sem þeir vara við þessari heimild. Ég undirstrika sérstaklega að ef það er ætlun löggjafans, eins og nú virðist allt stefna í, að setja ákvæði af þessu tagi inn, ákvæði sem felur í sér að jafnvel verði hægt að brjóta upp fyrirtæki án þess að um nokkurt brot á samkeppnisreglum sé að ræða, er lágmarkskrafa að slíkt ákvæði sé vel formað, vel skilgreint og vel skýrt. Því miður er það ekki staðan núna við 3. umr. þessa máls. Ákvæðið er enn þá allt of matskennt, allt of óljóst og sker sig mjög úr, eins og ég hef bent á í andsvörum, þegar horft er til þess hvaða lagasetningarleið hefur verið farin þegar öðrum opinberum stjórnvöldum eru falin mikil völd og miklar heimildir til að grípa til íþyngjandi aðgerða. Þar er jafnan um það að ræða að þessum völdum hinna opinberu aðila eru settar talsverðar skorður og jafnvel sett ítarlega fram í lagatextanum sjálfum hvenær kemur til greina að beita heimildinni og hvernig það skuli gera. Það er rétt sem fram kemur, m.a. í áliti meiri hluta viðskiptanefndar, að á þessu sviði gilda margvíslegar reglur hins almenna stjórnsýsluréttar, stjórnsýslulaganna, svo sem rannsóknarregla, andmælaregla og meðalhófsregla. Það er alveg rétt að árétta það, og kannski gott að meiri hlutinn skuli árétta það í nefndaráliti sínu. Það breytir hins vegar ekki því að í annarri löggjöf sem felur í sér völd til opinbers eftirlits eða opinberra stofnana hefur engu að síður verið talið mikilvægt að setja sérstakar málsmeðferðarreglur um það hvaða sjónarmið eigi að hafa í huga til þess m.a. að gæta meðalhófs. Þar hefur verið talið nauðsynlegt að lagaramminn sé skýr þannig að borgararnir viti nokkurn veginn að hverju þeir ganga, hvenær þeir mega eiga von á íhlutun eða íþyngjandi aðgerðum o.s.frv. þannig að þeir viti nokkurn veginn fyrir fram hvernig þeir eiga að haga ákvörðunum sínum til að stíga ekki yfir það strik sem hið opinbera stjórnvald kann að vilja setja í sandinn. Það má segja að strikið í sandinum sé ósýnilegt, svo óljóst er þetta ákvæði eins og það er fram sett. Ég endurtek að það er gott að það er viðurkennt af hálfu meiri hluta viðskiptanefndar að gæta verði meðalhófs og að öðrum reglum stjórnsýsluréttarins, en breytir engu um þá skoðun mína að það hefði verið réttara, fyrst á annað borð er farið út í það að setja inn þessa íþyngjandi heimild eða valdbeitingarheimild, að setja með skýrari hætti fram í lagatextanum sjálfum við hvaða aðstæður kæmi til greina að beita heimildinni og hvaða sjónarmið hið opinbera stjórnvald, í þessu tilviki Samkeppniseftirlitið, ætti að hafa í huga þegar það grípur til aðgerða á þeim grundvelli. Að mínu mati er ekkert óskaplega mikil frekja af mér eða þeim sem gagnrýnt hafa þetta ákvæði frumvarpsins að gera þá kröfu að það sé sett skýrt fram. Ég endurtek það sem ég sagði áðan, í þessum orðum mínum felast engar aðdróttanir um það að þeir sem stýra málum hjá samkeppnisyfirvöldum séu líklegir til að fara út í einhverja misbeitingu valds eða beita ofríki á ómálefnalegum forsendum eða eitthvað þess háttar. Þegar við setjum skýrar reglur um það hvernig t.d. skattyfirvöld fara með sitt vald og hvenær þau beita íþyngjandi aðgerðum erum við ekkert að ýja að því að skattyfirvöld séu eitthvað ómálefnaleg eða sérstaklega líkleg til að misnota vald sitt. Við erum heldur ekkert að ýja að því í lögum um umhverfismál, vinnuverndarmál eða á hverju því sviði þar sem opinbert eftirlit er sett á fót og því faldar heimildir til að beita íþyngjandi aðgerðum þegar við setjum skýrar reglur um meðferð valds. Við látum ekki nægja í skattamálunum að gefa skattyfirvöldum opnar heimildir til að grípa til hverra þeirra ráðstafana sem gætu orðið til að bæta almannahag. Við mundum, held ég, flest hlæja ef við sæjum slíkt ákvæði í skattalögunum. Samt erum við að setja ákvæði í samkeppnislög sem eru ekkert mjög frábrugðin því. Svo koma þingmenn upp hver á fætur öðrum og segja: Það má ekki gagnrýna þetta því að við treystum því auðvitað að samkeppnisyfirvöld muni bara stýrast af almannahag og hagsmunum neytenda. Þess vegna á engin gagnrýni rétt á sér. Það er auðvitað mjög sérstakt og auðvitað ekki til þess fallið að fá fram málefnalega umræðu um málið. Ég er eiginlega orðinn úrkula vonar um það þegar líður að lokum þessarar 3. umr. að við fáum yfir höfuð málefnalega umræðu um þá þætti sem við höfum gagnrýnt. Það er alltaf svarað með frösum um að menn leggi svo mikið upp úr hagsmunum neytenda, menn vilji gera hvað sem er til að efla samkeppnisyfirvöld og fela þeim ríkari heimildir en það er enginn tilbúinn til að fara ofan í málið og velta því fyrir sér hvernig lagasetningin á að vera þannig að hún nái markmiðum sínum, virki, og um leið að þeim stjórnvöldum sem falið er opinbert vald séu settar ákveðnar 

Frú forseti. Ég ætla ekki að orðlengja um hlutina en það setti að mér ákveðinn ugg við umræðuna. Hingað upp komu nokkrir hv. þingmenn og sögðu að þetta væri matskennt; jú, jú, þeir treystu því að þetta yrði ekki misnotað; jú, jú, þingið yrði að vera vakandi í þessu máli og fylgjast vel með ákvörðunum og framkvæmdum framkvæmdarvaldsins. Hvað voru menn að segja, frú forseti? Menn voru í rauninni að segja að þeir væru að framselja löggjafarvald og að auka ætti eftirlitið af hendi Alþingis. Alþingi á sem sagt að fara að hafa eftirlit með eftirlitsstofnuninni Samkeppnisstofnun. Ég verð að segja eins og er að það setur að mér ákveðinn ugg þegar umræðan snýst um það að menn viti að lögin séu svo opin að þau kunni að verða misnotuð. Ég spurði tvo hv. þingmenn að því áðan hvort þetta hefði ekki áhrif á hegðun manna sem eru að reka fyrirtæki sín vel. Það er alveg greinilegt af svörunum, sem voru reyndar ekki mjög ítarleg, að menn vita ekki hvað rekstur er. Ég held það væri kannski ágætt að menn kynntu sér atvinnulífið dálítið betur og áttuðu sig á því hvað það þýðir að reka fyrirtæki. Hvað þýðir það t.d. fyrir fyrirtæki þegar það vofir yfir að því verði skipt í tvennt? Hvað gerist þá innan fyrirtækisins? Það væri gaman ef menn reyndu að kynna sér það, sálarlíf stjórnenda og starfsmanna. Þegar kvisast út að Fjármálaeftirlitið ætli að fara að skipta fyrirtæki upp vegna þess að það sé orðið of stórt - ekki vegna þess að það hafi gert neitt af sér - segja náttúrlega bestu starfsmennirnir upp af því þeir óttast óvissuna sem hugsanlega getur varað í nokkur ár og þeir óttast líka hvað gerist með fyrirtækið. Hætta eigendurnir rekstri eða hvað gerist? Sama sagan er með eigendurna, þeir geta líka fyllst óhug og hræðslu við svona ómálefnalega ákvörðun sem þó er málefnaleg að því leyti að verið er að fara eftir lögum sem segja: Jú, fyrirtækið er orðið of stórt. Það er það eina sem það hefur gert af sér. Mér finnst mjög slæmt hvað menn virðast rökþrota gegn þessu og segja hver á fætur öðrum að þeir treysti á að Alþingi muni vaka yfir framkvæmd þessara laga. Ég tel að hér sé verið að framselja löggjafarvald sem Alþingi ekki má. Ég er mjög andsnúinn þessari þróun og er dálítið uggandi yfir umræðunni.

Virðulegi forseti. Ég fylgi hér úr hlaði tillögu til þingsályktunar um ferðamálaáætlun fyrir árin 2011–2020. Í maí árið 2005 samþykkti Alþingi þingsályktun um ferðamál fyrir tímabilið 2006–2015 og hafa stjórnvöld síðan þá unnið á grunni þeirrar áætlunar. Þó hefur það margt breyst í umhverfi ferðaþjónustunnar á síðustu árum, bæði lagaumhverfi og einnig í starfsumhverfi að öðru leyti, að samstaða ríkir nú um að gera nýja ferðamálaáætlun vegna þess að við stöndum á ákveðnum tímamótum. Aðstæður í atvinnulífi Íslendinga hafa breyst verulega og mikilvægi þess að fjölga störfum og styðja við útflutningsgreinarnar hefur aukist mikið frá bankahruni. Umsvif í ferðaþjónustu hafa líka vaxið mikið, m.a. vegna stóraukinna ferðalaga innan lands. Þá breyttist líka staða ferðaþjónustunnar innan stjórnkerfisins þegar ný lög um skipan ferðamála tóku gildi 1. janúar 2006. Þá varð Ferðamálastofa til sem stjórnsýslustofnun sem sér m.a. um leyfisveitingar ferðaskrifstofa og síðan varð Ferðamálaráð ráðgefandi fyrir ráðherra, m.a. um áætlanir í ferðamálum. Þegar málaflokkurinn fluttist frá samgönguráðuneyti til iðnaðarráðuneytis 1. janúar 2008 jókst formlegt samstarf ferðaþjónustunnar við stofnanir þess ráðuneytis sem og við allt stoðkerfi atvinnulífs og nýsköpunar og eru ferðamálin orðin snar þáttur í starfsemi allra stofnana iðnaðarráðuneytisins sem og ráðuneytisins sjálfs. Þá voru samþykkt ný lög um Íslandsstofu hér á Alþingi á síðasta ári og tók hún við hlutverki Ferðamálastofu á sviði erlendrar markaðssetningar þann 1. júlí sl. Tilgangurinn með þeirri breytingu er að ná fram hagræðingu og beina markaðsstarfi allra útflutningsgreinanna í einn farveg. Ferðamálastofa mun eftir þessa breytingu því beina kröftum sínum alfarið að uppbyggingu innviða ferðaþjónustunnar með verkefnum á sviði vöruþróunar, rannsókna og umhverfismála auk gæða- og öryggismála. Þessu til viðbótar birti Hagstofan í fyrsta sinn sérstaka ferðaþjónustureikninga þann 10. október 2008, en þeir sýna fram á mikilvægi greinarinnar í atvinnusköpun og efnahagslífinu öllu. Síðast en ekki síst vil ég nefna það hér að aukin áhersla á ferðaþjónustu sem framtíðaratvinnugrein var líka ein meginniðurstaða þjóðfunda í öllum landshlutum á síðasta ári sem blásið var til vegna Sóknaráætlunar 20/20. Af þessum ástæðum er nú lögð fram þingsályktunartillaga um ferðamálaáætlun frá 2011–2020 ásamt aðgerðaáætlun, sem nær þá til skemmri tíma, sem er ætlað að leysa þá fyrri af hólmi. Meginmarkmið þessarar ferðamálaáætlunar eru að auka arðsemi greinarinnar í íslensku efnahagslífi og snar þáttur í þessu er að standa að markvissri uppbyggingu áfangastaða. Þar horfum við t.d. til þess verkefnis sem ætlað er framkvæmdasjóði ferðaþjónustunnar, þ.e. að ráðast í mikla uppbyggingu á ferðamannastöðum. Sú uppbygging er orðin mjög brýn, ekki bara náttúrunnar vegna, einu helsta aðdráttaraflinu fyrir ferðamenn, heldur líka vegna þess að það að ganga vel frá og vanda til mannvirkjagerðar á vinsælustu ferðamannastöðum okkar getur líka aukið á upplifun ferðamannsins sem aftur skilar okkur meiri verðmætum. Þannig að allt þetta helst í hendur, náttúruverndin og sömuleiðis aukin verðmæti. Þá er eitt af meginmarkmiðunum að stuðla að öflugri vöruþróun í greininni. Nú þegar sjáum við mjög skemmtilega þróun í þeim efnum og hefur iðnaðarráðuneytið m.a. gert samning við samtök fyrirtækja á sviði heilsuferðaþjónustu sem er klasi sem er í mjög örri þróun og er að skila af sér mjög flottri og verðmætri vöru fyrir Íslendinga og miða inn á þann tíma ársins sem fæstir ferðamenn koma hingað, sem er vetrartíminn. Ég vil í öðru lagi nefna að við höfum gert samning við klasa sem heitir Samtök um sögutengda ferðaþjónustu. Við erum líka aðilar að menningarsamningum til að byggja upp þetta net um landið, öflugt menningarlíf um landið, sem er aðdráttarafl í sjálfu sér. Þetta þýðir að við erum að kalla eftir því að fyrirtækin taki höndum saman um að skerpa ímynd ferðaþjónustunnar sem gefur þá skýrari mynd af Íslandi á öllum þeim sviðum sem ég hef hér nefnt. Síðan eru auðvitað fleiri til. Þetta er sú þróun sem við horfum til á sviði ferðaþjónustunnar og sú þróun sem er að eiga sér stað úti á akrinum. Annað markmið er að standa að markvissu kynningarstarfi til að lengja ferðamannatímabilið. Þetta er verkefni sem hefur verið í gangi árum saman og hefur gengið býsna vel, en engu að síður getum við gert enn betur í því. Ekki síst eru það nokkrir mánuðir sem við eigum enn eftir að loka til að við getum með sanni kallað ferðaþjónustuna heilsársatvinnugrein. Þannig þurfum við að minnka árstíðasveiflur og stuðla að betri dreifingu ferðamanna um landið allt. Það verður líka gert með því að ráðast í uppbyggingu fleiri áfangastaða en við höfum kannski í dag. Fleiri markmið eru að sjálfsögðu inni í myndinni, m.a. að auka gæði fagmennsku, öryggi og umhverfisvitund ferðaþjónustunnar og skilgreina og viðhalda sérstöðu Íslands sem áfangastaðar ferðamanna, m.a. með öflugu greiningar- og rannsóknarstarfi. Eins og menn sjá þegar þeir skoða þingsályktunartillöguna er markmiðunum og verkefnunum skipt upp í fjóra liði. Í fyrsta lagi eru það innviðir og grunngerð. Í öðru lagi kannanir, rannsóknir og spár. Í þriðja lagi vöruþróun og nýsköpun og í fjórða lagi markaðsmál. Er þetta gert vegna þess að kallað hefur verið eftir því af greininni að stjórnvöld marki sér skýrari stefnu á færri sviðum þannig að við sjáum meiri árangur af því starfi sem lagt er upp með af hálfu stjórnvalda. Býsna góð sátt hefur náðst um þessi fjögur yfirmarkmið en síðan heyra mörg verkefni þar undir. Í þessari þingsályktunartillögu er náttúra Íslands skilgreind sem helsta auðlind ferðaþjónustunnar og sett fram markmið um nauðsynlega innviði og grunngerð. Formlegt starfsumhverfi ferðaþjónustuaðila er auðvitað hluti af þessum innviðum. Á vegum iðnaðarráðuneytisins fer núna fram endurskoðun laga um skipan ferðamála, m.a. með tilliti til þess regluverks sem gildir um starfsemi ferðaþjónustufyrirtækja. Einkum er í þessu samhengi horft til öryggismála en það er mjög mikilvægt að þær kröfur sem gerðar eru til fyrirtækjanna á þessu sviði verði skýrðar. Markmið áætlunarinnar hvíla á könnunum, rannsóknum og spám, en ferðaþjónustan ber, verðum við að segja, skarðan hlut frá borði þegar kemur að fjármögnun og rannsóknum. Það er mjög mikilvægt að auka hlut ferðaþjónustunnar, þess gríðarlega mikilvæga atvinnuvegar, á því sviði. Gert er ráð fyrir að Ferðamálastofa beri ábyrgð á að móta stefnu um þennan málaflokk ásamt kortlagningu á auðlindum og innviðum ferðaþjónustunnar. Slík kortlagning er afar mikilvæg til að hægt sé að gera langtímaáætlanir um svæðisbundna uppbyggingu ferðaþjónustunnar. Eins og ég kom inn á áðan er ein stoðin vöruþróun og nýsköpun en það hefur sýnt sig að í slíkum verkefnum hefur svæðisbundið klasasamstarf gefið góða raun og líka þetta faglega klasasamstarf sem ég nefndi hér áðan að við hefðum verið að semja við Klasa um. Nýsköpunarmiðstöð hefur ásamt Ferðamálastofu staðið fyrir ýmsum verkefnum á þessu sviði. Á grunni þeirrar reynslu er gert ráð fyrir að áframhaldandi aðkoma hins opinbera að vöruþróunar- og nýsköpunarverkefnum verði í formi samstarfsverkefna og þekkingaryfirfærslu og um leið verði líka stoðkerfi ferðaþjónustunnar einfaldað á þann veg að öflugar einingar verði út um allt land. Þessi einföldun er ekki bara nauðsynleg þegar kemur að ferðaþjónustunni heldur á sér stað núna töluverð vinna, sem ég hef áður greint frá í þessum sal, á okkar vegum þar sem við erum að vinna að því að einfalda allt stoðkerfi atvinnulífsins sem heyrir undir iðnaðarráðuneytið þannig að það verði eitt anddyri og aðgengi inn í bæði sjóðakerfið og líka handleiðslu og aðra þjónustu sem okkur ber að veita, að aðgengið að því verði skýrt og komi saman á einn stað í öflugar og aðgengilegar einingar. Að þessu er nú unnið enda kom í ljós þegar við fórum að taka viðtöl við okkar viðskiptavini, sem er auðvitað atvinnulífið sjálft, að eftir þessu hefur verið kallað. Virðulegi forseti, ég biðst afsökunar á þessum útúrdúr, en mér fannst ég verða að koma þessu að í þessu samhengi þó að örlítið hafi verið farið út fyrir þá áætlun sem ég fer hér yfir. Ferðamálaáætlunin gerir líka ráð fyrir að opinbert kynningarstarf taki mið af öðrum markmiðum í þessari áætlun. Þannig horfum við til þess að við kynningarstarf á Íslandi og íslenskri ferðaþjónustu verði horft til þess vöruþróunarstarfs sem er í gangi hér á landi og það kynnt rækilega þannig að þetta hangi saman, sú vinna sem á sér stað hér innan lands og líka það sem kynnt er út á við og öfugt. Þannig skili t.d. Íslandsstofa, sem er í kynningarstarfi á Íslandi út á við og er að kanna markaði erlendis, eftirspurninni hingað inn til þeirra sem starfa að vöruþróun þannig að úr verði eðlileg samfella. Markmiðið er að leitað verði nýrra leiða í kynningarmálum og settir mælikvarðar á árangur. Iðnaðaðarráðuneytið er þegar á þeirri braut með skýrum áherslum í nýjum fimm ára samningi sem það hefur gert við Íslandsstofu. Jafnframt hafa verið skilgreind fjögur leiðarljós sem liggja skulu til grundvallar aðkomu hins opinbera að ferðaþjónustunni á næstu árum, en þau eru gæði, fagmennska, samvinna og umhverfisvitund. Til að þetta náist þarf stuðningsumhverfi atvinnugreinarinnar að vera sambærilegt því sem gerist í öðrum atvinnuvegum á Íslandi og aðgengi að fjármagni sambærilegt. Aðgerðaáætlunin í þingsályktunartillögunni er í 13 tímasettum liðum. Auk aðgerða sem þegar hafa verið nefndar er m.a. fjallað um aukið gegnsæi leyfisskráninga, gæða- og umhverfisvottunarkerfi, aukið aðgengi að fé til rannsókna og stóraukið samstarf stofnana í þágu vöruþróunar. Það er gaman að segja frá því að við erum nú þegar að byrja að losa aðeins upp múrana á milli stofnananna á vegum iðnaðarráðuneytisins. Eitt verkefnið sem verið er að vinna að, undir forustu Ferðamálastofu, er verkefni á sviði vöruþróunar í vetrarferðamennsku. Í þeirri vinnu koma stofnanir iðnaðarráðuneytisins fram sem einn maður gagnvart ferðaþjónustunni þar sem settur hefur verið á laggirnar sameiginlegur vinnuhópur. Þar með erum við að stíga skref í þá átt að brjóta niður þá múra sem verið hafa á milli stofnana okkar þannig að nýta megi alla sem best. Þannig kemur Byggðastofnun að verkefninu og þannig kemur Nýsköpunarmiðstöð að verkefninu sem leitt er af Ferðamálastofu. Fleiri verkefni af þessu tagi erum við líka með í gangi þar sem unnið er þvert á allar stofnanirnar vegna þess að oft eru starfskraftar og sérfræðiþekking vannýtt í systurstofnunum þeirra sem hafa þó með verkefnið að gera. En virðulegi forseti, þetta var annar útúrdúr: Það er bara svo gaman að segja frá því sem við erum að gera í stofnanakerfinu í iðnaðarráðuneytinu. Við gerð ferðamálaáætlunar 2011–2020 var stuðst við ýmis fyrirliggjandi gögn en megináherslur voru mótaðar á grunni fjölda viðtala við einstaklinga í ferðaþjónustu og í stoðkerfinu. Einnig var rætt við fjölda kjörinna fulltrúa og fulltrúa hagsmunahópa. Í þeim viðtölum birtust að stórum hluta sömu áherslur og endurspeglast í þessari þingsályktunartillögu. Ferðamálaráð var bakhjarl þessarar vinnu en þar koma saman fulltrúar allra helstu hagsmunaaðila. En í stýrihópnum sátu ferðamálastjóri, framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar, formaður Ferðamálaráðs og skrifstofustjóri ferðamála í iðnaðarráðuneytinu. Þannig að margir hafa komið að þessu verki. Ég held að við séum komin með býsna skýra og vel skilgreinda áætlun í þessu plaggi. Ferðaþjónustan en ein helsta atvinnugrein okkar. Til að tryggja sjálfbæran vöxt hennar er nauðsynlegt að aðkoma hins opinbera sé eins skýr og skilgreind og hægt er með alla heildarhagsmuni í huga. Við þurfum fá, skýr markmið byggð á ríkri samvinnu opinberra aðila og einkaaðila. Ég legg til að þessari þingsályktunartillögu um ferðamálaáætlun fyrir árin 2011–2020 verði vísað til iðnaðarnefndar 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir yfirferðina á þingsályktunartillögunni og ágæta ræðu. Hæstv. ráðherra endaði á að segja að aðkoma hins opinbera ætti að vera skýr og skilmerkileg. Ég get að mörgu leyti tekið undir það. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um skoðanir hennar á því að jafna hugsanlega samkeppnisstöðu aðila í ferðaþjónustunni. Þá kemur fyrst upp í huga mér vegagerð, t.d. á sunnanverðum Vestfjörðum sem sitja algjörlega eftir í þeim málum. Þar af leiðandi er miklu erfiðara að byggja upp ferðaþjónustu á þeim svæðum. Til viðbótar er raforkuverð þar hátt. Þar er ekki heitt vatn þannig að þeir aðilar þurfa að kynda með þrisvar sinnum meiri kostnaði en aðrir. Ég hefði frekar viljað sjá menn jafna samkeppnisaðstöðu fyrirtækjanna á þeim grunni að gera þessa hluti frekar en að fara í eitthvert styrkjakerfi. Ég gæti líka nefnt Uxahryggjaleiðina. Ferðaþjónustan í Borgarfirði hefur talað um það í mörg ár að hún sé meðal þeirra mikilvægu vegarkafla sem þyrfti að bæta. Þess vegna langar mig að kalla eftir því hjá hæstv. ráðherra hvort hún geti tekið undir það að það kæmi til greina að gera það frekar en að búa til eitthvert flókið styrkjakerfi. Síðan langar mig líka að spyrja hæstv. ráðherra um skoðun hennar á sameiningu Ferðamálastofu og Íslandsstofu. Ég skoðaði þetta mál dálítið í haust og verð að viðurkenna að ég sá ekki þörfina fyrir því að reka tvær stofnanir um sömu verkefni. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra hvort þetta hafi eitthvað verið skoðað. Hver er skoðun hennar á því hvort ekki gæti orðið markvissari og betri nýting á fjármunum ef við værum með einn aðila sem kynnti einmitt ferðamál, hvort sem væri 

Virðulegi forseti. Varðandi fyrri þátt spurningarinnar er ég alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni, oft er vegagerð brýnasta úrbótin til að byggja upp ferðamannastaði víða um land. Þegar ég talaði um það hér áðan að ég teldi að menn þyrftu að fara í mannvirkjagerð til að fjölga aðgengilegum og fjölsóttum ferðamannastöðum til að dreifa ferðamönnum betur yfir landið og líka yfir árið getur vegagerð auðvitað ekki verið undanskilin. Við, sem er umhugað um uppbyggingu ferðaþjónustunnar, þurfum að horfa meira til þeirra mikilvægu innviða sem þarf að byggja upp víða. Varðandi Vestfirðina er það alveg rétt sem hv. þingmaður segir, ef við ætlum Vestfjörðum að vera virkir og öflugir þátttakendur í verkefnum vetrarferðamennsku verða samgöngur akkúrat það mál sem við þurfum að fókusera á til að þeir geti orðið öflugur þátttakandi í því verkefni. Ég tek undir með hv. þingmanni í því. Þetta er nokkuð sem við verðum að horfa á í samhengi. Ég mun ekki liggja á liði mínu við að veita Vestfirðingum dyggan stuðning í því að byggja upp vegakerfi sitt þannig að ferðaþjónustan þar geti orðið aðgengilegri og dafnað. Varðandi sameiningu Ferðamálastofu og Íslandsstofu er ég ekki þeirrar skoðunar að hún sé fýsileg. Markaðshluti Ferðamálastofu sameinaðist Íslandsstofu en það skýrði líka verkefni Ferðamálastofu betur eins og ég kom inn á áðan. Verkefni Ferðamálastofu eru nú vöruþróun innan lands og stuðningur við hana, en það eru líka leyfisveitingar, öryggismál, gæðamál og annað slíkt sem ég tel ekki eiga erindi inn í Íslandsstofu frekar en gæða- og öryggismál á vegum annarra 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og fagna því að við séum sammála um að það sé miklu skynsamlegra að fara í, eins og hæstv. ráðherra sagði, að byggja vegina og gera þannig ferðaþjónustufyrirtækin samkeppnisfær. Ég nefndi sérstaklega sunnanverða Vestfirði. Ég get nefnt Hveravelli fyrir norðan, og Uxahryggjaleið sem ég nefndi áðan. Ég teldi miklu skynsamlegra að við færum í svoleiðis aðgerðir til að ferðamennirnir vildu þá koma á þessa staði. Við vitum alveg hvernig útlendingar bregðast við þegar þeir fara á vonda malarvegi. Það er nær að byggja vegina upp frekar en að búa til eitthvert flókið styrkjakerfi og dæla inn í það peningum. Ég fagna því sérstaklega að hæstv. ráðherra sé sammála mér í því. Eins og ég sagði líka áðan þyrfti að skoða raforkuverðið. Þetta er klárlega farið að standa mönnum sem eru í atvinnurekstri úti á landsbyggðinni fyrir þrifum þar sem er kynt með rafmagni. Það er ekki notað nema á 10% hluta landsins en nú hefur það bitið svo í skottið á mönnum að þessi fyrirtæki eru ekki samkeppnishæf, hvort sem er í ferðaþjónustu, byggingariðnaði eða hverju sem er. Síðast en ekki síst langar mig líka að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi ekki áhyggjur af þessari auknu skattheimtu á bensín og olíu sem hefur farið núna fram úr öllu hófi. Það er alltaf verið að hækka þetta eins og við þekkjum. Við sjáum verðið í dag, það er komið upp í 230 kr. á lítrann. Það sem er talað um í þessari þingsályktunartillögu er ágætt í sjálfu sér, að stuðla að betri dreifingu ferðamanna um landið, en mér sýnist einboðið að þetta muni bitna á þeim sem búa fjærst. Fólk fer frekar að keyra styttri vegalengdir, það hefur ekki efni á að fara í langar ferðir því að það kostar enga smáfjármuni að keyra nokkur hundruð eða þúsund kílómetra. Hefur hæstv. ráðherra ekki áhyggjur af því að fjöldinn muni safnast saman þar sem massinn er, bæði þar sem ferðafólkið kemur til landsins og þar sem flest fólkið býr á suðvesturhorninu? Ríkisstjórnin hefur tekið upp á að draga úr ferðum til hinna strjálbýlu svæða úti á landsbyggðinni með mikilli skattheimtu.

Virðulegi forseti. Varðandi samkeppnishæfnina, raforkuverðið, samgöngurnar og alla þessa heildarmynd sem við köllum oft eftir fyrir landshlutana hefur sú vinna farið fram í Sóknaráætlun 20/20. Von mín er að sú áætlun eigi eftir að skila miklu og þá er verið að samkeyra mismunandi áætlanir og athuga hvaða landsvæði eru veik og hver sterk og hvar menn þyrftu hugsanlega að jafna samkeppnisstöðuna. Mér finnst gríðarlega mikilvægt að við styðjum við þá vinnu sem þar á sér stað í því skyni að fá heildarmynd þannig að samgöngumálin séu ekki bara verkefni eins samgönguráðherra eða einstaka þingmanna heldur séu menn með þetta samantekið á einum stað. Það verður líka verkefni mitt sem ferðamálaráðherra að fylgjast með áætlanagerð á því sviði þannig að það sé samræmi í því. Það sem ég mælti fyrir áðan var að markmiðið þarna er akkúrat að einfalda sjóðakerfið. Það er markmiðið með þessari ferðamálaáætlun, að einfalda sjóðakerfið, einfalda stoðkerfið í heild sinni fyrir atvinnulífið, fyrir ferðaþjónustuna. Við erum líka að vinna að því eftir öðrum leiðum fyrir atvinnulífið í heild sinni. Það á eftir að skipta mjög miklu máli. Varðandi uppbygginguna horfum við til þess að fara í uppbyggingu á þessum framkvæmdasjóði ferðaþjónustunnar sem nú er til umfjöllunar í iðnaðarnefnd. Hann býður upp á gríðarleg tækifæri. Ég tel ekki að við flækjum styrkjakerfið með honum, heldur verði það þvert á móti gríðarleg innspýting inn í t.d. byggingariðnaðinn. Það verður líka gríðarleg innspýting inn í hönnunargeirann sem á undir högg að sækja núna með tilliti til atvinnu, auk þess að verða mjög mikilvæg lyftistöng fyrir ferðaþjónustuna í landinu og gera upplifun ferðamannsins ríkari 

Frú forseti. Ég kem hingað upp til að fagna ferðamálaáætlun fram til ársins 2020 og brýna hæstv. ferðamálaráðherra til dáða í þeim efnum. Ferðaþjónusta er gríðarlegur vaxtarbroddur í atvinnulífi á Íslandi og ber að hlúa að henni með öllum tiltækum ráðum. Þessi atvinnugrein er að verða ein af meginstoðum íslensks atvinnulífs og er það vel, þess vegna þarf að vanda mjög til verka í allri áætlanagerð og aðkomu stjórnsýslunnar að málaflokknum. Allar tölur í þessum málaflokki eru í eina veru. Fyrir aldarfjórðungi komu hingað 100 þúsund erlendir ferðamenn á ári, nánar tiltekið árið 1985. Sá fjöldi hefur fimmfaldast síðan. Fram til ársins 2020 förum við samkvæmt spá ferðamálayfirvalda úr 500 þúsund ferðamönnum upp í 1,2 milljónir ferðamanna. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt atriði, frú forseti, að huga að því hvernig við getum tekið á móti auknum ferðamannastraumi. Hann tvöfaldaðist sum sé á tímabilinu 1985 til ársins 2010 og mun aftur tvöfaldast frá árinu 2010 til ársins 2020. Sá sem hér stendur telur afskaplega brýnt af hálfu ráðuneytisfólks, hæstv. ferðamálaráðherra og ferðaþjónustunnar í heild sinni að hugað verði að því að fjölga áfangastöðum hér á landi. Horfi ég þar sérstaklega til staða eins og Eyjafjarðar sem hefur á að skipa fullbúnum millilandaflugvelli sem var verið að lengja og bæta fyrir upphæð sem nemur 1,7 milljörðum kr. Þá fjárfestingu ber að nýta mun betur, ekki síst í umhverfislegu tilliti 

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það er gríðarlegur vaxtarbroddur í íslensku atvinnulífi. Ef okkur tekst að gera ferðaþjónustuna að heilsársatvinnugrein held ég að við verðum með öflugan atvinnuveg. Ferðaþjónustan er mjög öflug. Þetta er hágæðaþjónustugrein og við erum að vinna í því að styrkja hana enn frekar og gera hana þannig úr garði að fleiri geti sótt í greinina sem aðalstarf. Það er alveg rétt að mikil ábyrgð fylgir allri þeirri fjölgun á ferðamönnum sem hefur orðið hér og menn gera ráð fyrir að verði áfram. Ég tel að við ættum að horfa enn frekar, eins og gert er í þessari ferðamálaáætlun, til gæða og öryggis ferðaþjónustunnar. Þá skiptir máli að við getum boðið upp á vöru til að laða ferðamenn hingað. Við þurfum að búa til nýjar vörur, nýjar vörutegundir þannig að það sé fleira sem dragi ferðamenn hingað en hefur verið fram til þessa. Vandi okkar er sá að margt af því sem hefur helsta aðdráttaraflið hér á landi er fullbókað, má segja, yfir háannatímann og við þurfum því að dreifa ferðamönnunum betur. Af því að hv. þingmaður talaði um Eyjafjörð sé ég t.d. gríðarleg tækifæri þar í vetrarferðamennsku. Áður en menn fara að tala um flugvöllinn og hvernig við nýtum hann tel ég að við eigum að búa til vöruna, búa til aðdráttaraflið. Það er akkúrat það sem við vinnum að núna í samstarfi við ferðaþjónustuna, þ.e. öflug vöruþróun á sviði vetrarferðamennsku. Svæðið fyrir norðan kom sterkt inn í þeirri umræðu vegna þess einfaldlega sem það hefur upp á að bjóða og tækifæranna sem þar eru til að búa til akkúrat þá vöru sem getur dregið ferðamenn hingað til lands og norður yfir vetrartímann.

Frú forseti. Ég tek undir með hæstv. ferðamálaráðherra í þessu efni. Hins vegar eru tölurnar í ferðaþjónustu á Íslandi allskakkar. Við leggjum að mínu viti áherslu á Keflavíkurflugvöll og erum þar komin að ákveðnum endimörkum. Ég held að ég fari rétt með tölur, frú forseti, að 97,7% erlendra ferðamanna komi til Íslands í gegnum Leifsstöð miðað við tölur frá árinu 2009, 1,2% komi í gegnum Reykjavíkurflugvöll og 0,4% í gegnum Akureyrarflugvöll. Tækifærin í ferðaþjónustu eru því misnýtt hér á landi. Allar rannsóknir benda til að þeir sem koma í gegnum Keflavíkurflugvöll noti ferðaþjónustuna í mestum mæli í kringum þann flugvöll, eðli máls samkvæmt, en þeir sem lenda annars staðar eins og t.d. á Akureyri noti norðursvæðið miklu meira. Með þessum hætti væri hægt að dreifa ferðamönnum mjög mikið um landið. Okkur hefur á síðustu árum tekist að dreifa komu ferðamanna allrækilega yfir árið þannig að nú er svo komið, og ég held að þau tímamót hafi verið árið 2007, að meiri hluti erlendra ferðamanna kemur nú til Íslands yfir vetrartímann, 46% þeirra koma yfir sumartímann en 54% yfir vetrartímann. Þetta er athyglisverður árangur í íslenskri ferðaþjónustu á undanförnum árum. Finnar hafa náð meiri árangri, 60% erlendra ferðamanna koma til Finnlands yfir vetrartímann og 40% yfir sumarið. Við höfum náð árangri en ekki hvað varðar að dreifa álaginu betur yfir landið. Það hlýtur að vera næsta markmið okkar í ferðamálaáætlun svo að við getum nýtt betur þau sóknarfæri sem eru til staðar í ferðaþjónustunni og þau glatist ekki ella. Í hvaða færum erum við til þess, hæstv. ferðamálaráðherra? 
            

Virðulegi forseti. Mér þykir alltaf vænt um að heyra þegar ég er kölluð ferðamálaráðherra vegna þess að mér þykir afar vænt um þá grein. Þar sé ég mikinn vöxt og við öll, við sjáum þar mikinn vöxt og mikil tækifæri. Framkvæmdasjóður ferðaþjónustunnar sem núna er hjá iðnaðarnefnd til umfjöllunar eða frumvarp þar að lútandi er liður í því að ráðast í miklu hraðari uppbyggingu á nýjum áfangastöðum og í mannvirkjagerð á þeim áfangastöðum sem nú þegar eru fjölsóttir. Þetta er auðvitað gert til að mæta auknum fjölda ferðamanna. Í tölunum sem við styðjumst oftast við eru skemmtiferðaskipin ekki talin með, þau eru alltaf tekin sér. Með þeim koma 70 þúsund manns árlega. Þess vegna þurfum við að huga að því að styrkja líka þá ferðamannastaði sem þegar eru fjölsóttir. Þegar spurt er hvað við séum að gera tel ég að þessi sjóður eigi eftir að verða lykillinn að því að við getum á næstu árum ráðist í mjög hraða uppbyggingu. Varðandi flugið er ég þeirrar gerðar að ég held ekki að það sé okkar stjórnmálamanna, stjórnsýslunnar, ríkisvaldsins eða annarra að ákveða hver eigi að fljúga hvert. Við eigum hins vegar að styðja við vöruþróunina sem býr til aðdráttaraflið þannig að flugfélögin sjái sér meiri hag í því að fljúga annað en þau hafa gert hingað til. Það er akkúrat verkefnið sem við erum í. Undirliggjandi í öllu því sem fram undan er er að dreifa ferðamönnum betur um landið og enn betur yfir árið. Það er rétt sem hv. þingmaður sagði, vissulega koma fleiri ferðamenn utan háannatíma. Háannatíminn er bara svo stuttur og hinn tíminn er svo langur. Þess vegna eru sóknarfærin sá tími sem er utan svokallaðs háannatíma og inn á þann tíma viljum við fá fleiri ferðamenn. 

Virðulegi forseti. Í þessari þingsályktunartillögu segir í fyrstu línu að markmiðið með henni sé að auka arðsemi atvinnugreinarinnar. Ég held að það sé einmitt gríðarlega mikilvægt markmið að auka arðsemi í ferðaþjónustu. Til þess hljóta að vera mikil tækifæri vegna þess að innviðirnir eru sterkir, þjónustufyrirtækin eru fyrir hendi hvort sem þau eru hótel, veitingastaðir, bílaleigur eða ferðaþjónusta fyrirtækja sem sérhæfa sig í að taka á móti farþegum. Innviðirnir eru sterkir og góðir og því hlýtur að vera markmiðið að auka arðsemi greinarinnar þannig að fjölbreytni geti aukist og þessi fyrirtæki geti dafnað sem best. Þess vegna er ég hræddur við þá auknu gjaldtöku sem er boðuð á ferðaþjónustuna og tel að þar verði að fara mjög varlega, sérstaklega í ljósi þess að almennt séð hefur ferðaþjónustan ekki staðið svo sterkum fótum fjárhagslega að hún megi við ákveðnum ógnum. Ef við ætlum okkur að efla hana er þetta ekki leiðin til þess. Markviss uppbygging áfangastaða er nefnd sem eitt af lykilatriðum. Það er klárlega eitt af þeim stóru verkefnum sem við þurfum að fara í. Til þess hefur verið stofnaður sérstakur sjóður sem verður hægt að veita fé úr til uppbyggingu ferðamannastaða, til að auk fjölbreytni og lengja ferðamannatímann. Í því getur falist mikill vaxtarbroddur fyrir atvinnugreinina. Þá komum við aftur að því hvernig gjaldtökunni verður háttað gagnvart þessum sjóði. Ég hræðist aðferðafræðina sem boðuð er. Ég tel að það sé heppilegri leið, eins og ég kom inn á í umræðu áður, að skoða gjaldtöku á þeim ferðamannastöðum þar sem hún er möguleg fyrir þá sem þangað koma og að fjármunum sé síðan dreift til verkefna með öðrum hætti. Það er nauðsynlegt fyrir vöruþróun að bæta aðgengi að ferðamannastöðum, auka öryggi ferðamanna og taka á móti þeim á fleiri stöðum yfir lengri tíma ársins en við erum í stakk búin til að gera nú. Hér segir að íslensk náttúra sé auðlind ferðaþjónustunnar. Það er mikið rétt. Íslensk náttúra er í raun auðlind ferðaþjónustunnar, en íslensk náttúra er auðvitað auðlind þjóðarinnar. Um það höfum við oft rætt og með hvaða hætti renta þjóðarinnar eigi að vera af auðlindum. Við þurfum að fara í þá umræðu þegar gerðir verða upp þeir valkostir sem við höfum í nýtingu náttúrunnar, við þurfum að skera úr um hvaða greinar það eru sem skila mestum arði af auðlindum þjóðarinnar, þ.e. náttúruauðlindunum, hvort sem er til lands eða sjávar. Ég held að það sé mjög mikilvægt í þessum efnum, virðulegi forseti, að við tökum tillit til allra sjónarmiða. Það er fín lína milli nýtingarþátta í náttúru Íslands, hvort sem er sjávarútvegsauðlindarinnar eða landsins gæða. Þá lítur maður kannski til orkufrekra framkvæmda og svo aftur samspils þess iðnaðar við ferðaþjónustu og hreina og ómengaða náttúru af framkvæmdum á þeim vettvangi. Við þurfum að feta hina fínu línu milli þessara nýtingarþátta. Það er mjög mikilvægt að í þeirri umræðu sé tekið tillit til arðseminnar, þ.e. hvaða greinar það eru sem skila þjóðinni mestum arði af auðlindum hennar. Andstæðingar orkufreks iðnaðar, þeir sem eru andvígir virkjunum, hafa frekar bent á að við þurfum að hafa óspillta náttúru til að sýna ferðamönnum og hefur verið ákveðin óbilgirni af þeirra hálfu í þeim málum. Nauðsynlegt er að huga að sjálfbærni. Það þarf reyndar að skilgreina orðið sjálfbærni betur. Nú fjöllum við í iðnaðarnefnd um rammaáætlun. Þar kemur fram mikil gagnrýni og vangaveltur um orðið sjálfbærni frá umsagnaraðilum. Menn að segja að það þurfi að skilgreina það miklu betur og ég held að það sé mikilvægt fyrir okkur. Líka er komið inn á lagaumhverfi og leyfismál. Það er mikilvægt til þess að ferðaþjónustan blómstri að við flækjum hana ekki í frumskógi of mikilla reglna og lagabálka. Við þurfum að byggja upp gagnsætt og einfalt kerfi laga, leyfisveitinga og skattkerfis. Það er viðurkennt í ferðaþjónustunni eða þeim greinum sem henni tengjast að allt of mikið er um svokallaða svarta atvinnustarfsemi. Það þarf að vinna bug á henni. Ég tel að heppilegasta leiðin til þess sé að einfalda skattlagningu og gjaldtöku í kringum atvinnugreinina og búa til hvata í skattkerfinu til að hún geti blómstrað, búa til hvata til nýfjárfestinga og uppbyggingar til að ferðaþjónustuaðilar á hvaða vettvangi sem er sjái sér hag í því að byggja upp öfluga þjónustu og fyrirtæki, njóti til þess einhverra ívilnana í skattkerfinu og um leið sjái þeir sér hag í því að starfa innan ramma laga og reglna þannig að skilin verði miklu meiri en áður. Þessu þarf að vinna að. Svört starfsemi er slæmur stimpill á þessari góðu og mikilvægu atvinnugrein. Gagnasöfnun er líka mikilvæg. Við skipulagningu verðum við að gera markaðsáætlanir og þá er gagnasöfnun mikilvægur grundvöllur í þeim efnum. Við þurfum að greina á milli þróunar á markaðssvæðum okkar og þess hverju ferðamenn sækjast eftir. Gott dæmi um misskilning í þessu máli eru hvalveiðar Íslendinga. Aðilar innan ferðaþjónustunnar voru þeir sem höfðu hvað mest við það að athuga að við hæfum hér hvalveiðar og töldu að þær mundu skaða mjög þeirra ágætu atvinnugrein. Það hefur sýnt sig að hvalaskoðun hefur aukist mjög mikið í landinu, ferðaþjónustan hefur eflst og veitingastaðir keppast við að bjóða hvalkjöt á matseðlum sínum. Það sýnir okkur að hægt er að nýta og njóta á marga vegu. Margir í þessum geira og víðar mættu biðjast afsökunar á því hvernig þeir hafa talað og hagað sér í þessu máli. Vöruþróun og nýsköpun markaðsmála er mikil. Vel hefur gengið að efla hér vetrarferðamennsku. Eins og kom fram áðan koma hingað 56% ferðamanna yfir vetrartímann og 44% yfir sumartímann. Oft er talað um Finna í þessu sambandi. Þeir ná um 60% yfir vetrartímann til sín og þykja hafa náð mjög góðum árangri. Grundvöllurinn að þessu er starfsemi Icelandair, þess gríðarlega þjóðhagslega mikilvæga fyrirtækis. Það er mikilvægt að hlúa að flugfélögunum og þá alveg sérstaklega Icelandair sem hefur með breytingum á leiðakerfi sínu og áætlunum gjörbreytt stöðu íslenskrar ferðaþjónustu. Þess vegna vara ég aftur við þeirri gjaldtöku sem fyrirhuguð er á þessa grein. Við verðum að fara okkur hægt og gera þetta í sátt við þá sem eru í greininni og finna einfaldar leiðir til að við sköðum ekki þessa gríðarlega miklu og merkilegu atvinnugrein og eflingu hennar. Vel hefur tekist til. Ferðaþjónustan aflar mikils gjaldeyris fyrir þjóðina. Þess vegna er mikilvægt að hún eflist. Við höfum náð að auka mjög fjölda ferðamanna til landsins. Hingað komu 375 þúsund ferðamenn 2005, þeir fóru yfir 500 þúsund í fyrra. Ljóst er að ferðaþjónustan er án nokkurs vafa ein af grunnstoðum íslensks atvinnulífs og gjaldeyrissköpunar í landinu. Þess vegna er mikilvægt að hún nái að dafna og eflast. Þegar horft er til þeirra áætlana sem liggja fyrir um að tvöfalda ferðamannastraum hingað á næstu tíu árum held ég að við eigum að ekki að líta eingöngu til magns heldur til gæða. Við eigum að selja okkur dýrt. Það er engin ástæða fyrir okkur að laða hingað ferðamenn sem skila ekki svo miklum arði og horfa þannig bara á þann fjölda sem hingað getur komið og við getum tekið á móti. Við eigum miklu frekar að leggja áherslu á að vanda til allra verka þannig að hingað komi viðráðanlegur fjöldi ferðamanna og náttúra landsins beri því engan skaða af. Við eigum að geta búið þannig um hnútana að 

Virðulegi forseti. Við ræðum þingsályktunartillögu um ferðamálaáætlun 2011–2020. Tillagan er mörgu leyti ágæt og kemur margt fram í henni. Menn setja sér markmið um ferðaþjónustuna um t.d. að auka arðsemi atvinnugreinarinnar og stuðla að betri dreifingu ferðamanna um landið o.s.frv., tímasetningar eru og margar góðar upplýsingar. Mig langar að byrja þar sem hv. þm. Jón Gunnarsson endaði, að það er oft eins og unnið sé á móti atvinnugreininni annars staðar og þá á ég sérstaklega við skattlagninguna. Mig langar að rifja aðeins upp að þegar hæstv. fjármálaráðherra lagði fram frumvarp um aukna skatta voru viðbrögð ferðaþjónustuaðila mjög hörð gagnvart þeim hugmyndum. Mig langar að vitna í einstaka menn, t.d. framkvæmdastjóra KEA-hótelanna, en hann segir að ferðaþjónustan þoli ekki frekari álögur og færir fyrir því mjög góð rök í viðtali við Ríkisútvarpið. Einnig er viðtal við Björgólf Jóhannsson, forstjóra Icelandair, þar sem hann segir að nýir skattar sem Alþingi hafi samþykkt bitni mjög illa á því fyrirtæki og dótturfélögum þess þar sem starfsmenn hafi reiknað út að um 1 milljarður leggst á það fyrirtæki og viðskiptavini þess. Þar er um að ræða hækkun á umhverfis- eða auðlindasköttum um 50% og nýtt farþegagjald sem leggst á farseðla til að standa straum af kostnaði við eftirlit og viðhald á ferðamannastöðum og síðan gistináttagjald sem leggst á hótelgesti. Þar fyrir utan er verið að hækka skatta á fyrirtækin. Björgólfur Jóhannsson segir að skattahækkanir dragi úr eftirspurn, það sé reynsla hans, og segir að þetta sé slæmt því að ríkisstjórnin hafi stigið mikilvægt skref í vor í landkynningu á ákveðnum verkefnum sem ráðist var í. Af hverju skyldi ég vera að ræða þetta þegar verið er að mæla fyrir þingsályktunartillögu en ekki frumvarpi hæstv. ráðherra, Steingríms J. Sigfússonar, um auknar skatttekjur ríkissjóðs? Það er vegna þess að mér finnst oft og tíðum eins og menn séu að fara hver í sína áttina. Verið er að auka álögur á fyrirtækin en svo á að fara í markaðssókn til að reyna að kynna fyrirtækin eftir að búið er að skattleggja þau til að ná inn tekjum. Af hverju skyldu stjórnvöld vera að reyna að ná inn auknum tekjum? Það er mjög skiljanlegt, það er vegna stöðu ríkissjóðs. En ég held að það sé mjög umhugsunarvert hvort vinsælustu ferðamannastaðir okkar eru yfir höfuð tilbúnir til að taka við auknum ferðamannastraumi eða þoli þann ferðamannafjölda sem kemur þangað í dag. Ég hefði t.d. talið skynsamlegra að skoða mjög vandlega hvort setja ætti gjald inn á hvern ferðamannastað fyrir sig í staðinn fyrir að leggja mjög flókinn skatt á ferðaþjónustufyrirtækin þar sem í fyrsta lagi er greitt eftir því hvaðan ferðamennirnir koma, það er flokkað niður í sex flokka, síðan eftir aldri ferðamanna og loks hvar þeir gista. Þetta er mjög flókið og kostar mikla peninga fyrir ferðaþjónustuna. Komið hefur fram í viðtölum við Ernu Hauksdóttur, sem starfar hjá ferðaþjónustuaðilunum, að þessi aukna skattpíning og flókna skattheimta muni kosta fyrirtækin mikla peninga. Ég kom aðeins inn á það í andsvari við hæstv. ráðherra áðan að mér fyndist að menn ættu frekar að fara þá leið að reyna að bæta aðgengi að ferðamannastöðum, hvort heldur er með veglagningu eða einhverju slíku, sem ég tel reyndar mjög mikilvægt. Við vitum að mjög brýnt er að laga vegi á mörgum mikilvægum ferðamannastöðum á Íslandi til að fólk fáist yfir höfuð til að koma þangað. Hægt er að nefna marga staði sem það á við. Ég nefndi sérstaklega í andsvörum áðan sunnanverða Vestfirði og Látrabjarg. Það er hægt að telja endalaust upp, Hveravelli og það svæði allt saman. Það er líka hægt nefna Uxahryggi þar sem ferðaþjónustuaðilar hafa barist fyrir því í mjög langan tíma að fá þann veg bættan til að geta haldið áfram að byggja þar upp. Ég teldi skynsamlegt að hæstv. ráðherra og hæstv. ríkisstjórn skoðaði það mjög vel hvort ekki væri hægt að fara í ákveðið átak í vegagerð á fjölsóttum ferðamannastöðum til að bæta aðgengi að þeim, bæði hvað varðar öryggi og slíkt. Það er líka annað sem stendur ferðaþjónustunni fyrir þrifum, t.d. á þeim svæðum sem ekki er heitt vatn, það er náttúrlega raforkuverðið sem er orðið mjög hátt. Það mismunar búsetu í landinu, það á ekki eingöngu við ferðaþjónustuna heldur líka íbúana á þessum svæðum. Það kemur mjög skýrt fram þegar maður ræðir við fólk og hefur séð reikninga, reyndar býr maður við það sjálfur að þurfa að greiða þrisvar sinnum meira fyrir að kynda húsið sitt en fólk sem býr á suðvesturhorninu eða þar sem fólk nýtur hitaveitu, sem er reyndar á mörgum öðrum stöðum á landinu. Þetta er farið að hafa mikil áhrif á búsetuskilyrði fólks, sérstaklega þegar búið er að hækka alla skatta og álögur og atvinna hefur dregist saman. Þetta er orðið mikið áhyggjuefni. Það eru mörg dæmi um að fullorðið fólk, t.d. í hinum dreifðu byggðum sem býr við þessar aðstæður, er að lokast í fátæktargildrum vegna þess að það getur hugsanlega ekki selt húsin sín vegna efnahagsástandsins. Það kyndir mjög stór hús og hefur takmarkaðar tekjur eftir að búið er að skerða ellilífeyri mikið á undanförnum mánuðum. Ég tel mjög mikilvægt og hvet hæstv. ferðamálaráðherra, eins og við köllum hana í þeirri umræðu sem hér á sér stað, að skoða það sérstaklega hvort þetta muni ekki geta haft veruleg áhrif - og það hefur það. Ég veit hins vegar að hæstv. ferðamálaráðherra er frekar hófsöm í skattpíningu, hefur hugsanlega aðrar skoðanir en margir kollegar hennar í hæstv. ríkisstjórn. Ég tel mjög mikilvægt að þetta verði skoðað sérstaklega, ekki síst gagnvart hækkunum á olíu og bensíni þó að þær séu að hluta til komnar út af óvissuástandi úti í heimi, en engu að síður er búið að hækka þessa skatta mjög mikið. Það hefur að sjálfsögðu áhrif á getu fólks til að ferðast, t.d. hversu langt það fer, það segir sig sjálft. Fólk hugsar sig um áður en það fer vestur á firði eða austur á land, fer kannski frekar vestur á Snæfellsnes eða ferðast um Suðurland. Það gefur alveg augaleið. Það munar engum smáupphæðum. Það getur gert það að verkum að sumt fólk hefur jafnvel ekki efni á að heimsækja þá staði sem eru lengst í burtu. Það skýtur því ansi skökku við þar sem eitt af markmiðum þingsályktunartillögunnar er einmitt að stuðla að betri dreifingu ferðamanna um landið. Ég tel því að það sé mjög mikilvægt að menn geri átak í því að vera ekki að skattpína ferðaþjónustuna allt of mikið. Ég vil líka gera það að umtalsefni rétt í lokin á ræðu minni, tíminn líður hratt, að vitnað er í áherslur landshlutanna sem er góðra gjalda vert. Þar kemur einmitt fram að taldir eru upp ákveðnir staðir á Vesturlandi og sagt að þar séu tækifæri tengd þjóðgarðinum Snæfellsjökli sérstaklega. Tekið er fram að Snæfellsnes sé eina svæði landsins sem hlotið hefur alþjóðlega umhverfisvottun Earth Check samtakanna, áður Green Globe. Mér er að sjálfsögðu fullkunnugt um það. En þar sem þessi ríkisstjórn hefur kennt sig við mikla náttúruvernd hefur það nú ekki verið gagnvart þessu verkefni, þeir sem sitja í núverandi ríkisstjórn, vegna þess að á næsta ári er t.d. Snæfellsjökulsþjóðgarður tíu ára. Það hefur aldrei verið lagt neitt stofnframlag í þann þjóðgarð, aldrei, ekki ein einasta króna fyrr en á síðasta ári að fjárlaganefnd tók sig til og veitti 10 millj. kr. styrk til þjóðgarðsins til að byggja upp og bæta aðgengi eingöngu til ferðamannastaðanna. Það þýddi að í raun og veru var unnið fyrir margfalt þá upphæð, bæði í sjálfboðavinnu og öðru, og er þar margt til fyrirmyndar sem það fólk sem þar var fremst í flokki vann og góð verk hafa verið unnin. Eitt af því er t.d. uppbygging á vatnshelli sem var mjög mikið verk og mikil sjálfboðavinna lögð í og hæstv. umhverfisráðherra fór vestur síðasta sumar og vígði hann. Það er til mikillar fyrirmyndar. Þeir sem fara ofan í hellinn greiða fyrir það sérstakt gjald. Mér hefur verið tjáð af þeim aðilum sem sjá um að rukka það inn að ekki einn einasti ferðamaður, hvorki íslenskur né erlendur, gerði athugasemd við það að greiða gjald af því að skoða þann stað.

Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um rannsókn á stöðu heimilanna sem ég flyt ásamt með 14 hv. þingmönnum úr Sjálfstæðisflokknum. Þetta frumvarp var lagt fram þann 30. nóvember 2010 og um svipað leyti var lagt fram frumvarp frá hæstv. ríkisstjórn, þann 18. nóvember, þ.e. 12 dögum áður, til að leysa sama vanda en þó á nokkuð annan og eiginlega gjörólíkan hátt. Þá var lagt fram frumvarp 11. nóvember, 206. mál, frá ríkisstjórninni um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu sem var svo afgreitt sem lög nr. 151/2010 sem tók á dómi Hæstaréttar um gengistryggðu lánin. Það hefur einkennt alla umræðu um stöðu heimilanna að menn vita eiginlega ekki neitt. Nýjustu upplýsingar sem liggja fyrir núna eru skattframtöl í lok árs 2009 og síðan staðgreiðsluupplýsingar úr staðgreiðsluskrám þannig að nýjustu upplýsingarnar um heildarstöðu heimilanna eru þetta gamlar, orðnar rúmlega eins árs. Og það vantar illilega allar upplýsingar um stöðu leigjenda. Nú eru þessar upplýsingar allar til meira og minna á tölvutæku formi. Röskur forritari gæti safnað þeim saman á þrem, fjórum vikum ef hann færi eftir kennitölum. En þar rekst hann náttúrlega á Persónuvernd, þetta eru afskaplega viðkvæmar upplýsingar sem varða fjárhagslega stöðu heimilanna. Þegar maður fer að skoða hverjir gætu framkvæmt svona upplýsingasöfnun frá öllu kerfinu, frá lífeyrissjóðum, Íbúðalánasjóði, launagreiðendum, skattinum o.s.frv., kemur upp í hugann fyrst og fremst einhver aðili sem er hlutlaus og það er í mínum huga Hagstofan. Hún safnar svona upplýsingum alla daga, reyndar ekki eins persónugreinanlegum, og hún er ekki beinn hluti af ríkisvaldinu, er ekki ráðuneyti, ekki framkvæmdarvald. Þetta frumvarp gengur út á að þessum upplýsingum verði strax safnað saman, að Hagstofan safni saman upplýsingum frá öllum þeim aðilum sem eru með upplýsingar um hag heimilisins. Það ákvæði er af ásettu ráði haft opið þannig að ef menn komast að því þegar líður á rannsóknina að það vanti einhverjar upplýsingar, t.d. um leigjendur, er hægt að afla þeirra annars staðar. Þá er enn fremur gert ráð fyrir því að Hagstofan geti framkvæmt úrtakskönnun til að fylla upp í upplýsingar um stöðu heimilanna. Nú má segja um lögin sem ég nefndi áðan og tóku á vandanum sem myndaðist þegar Hæstiréttur felldi dóm sinn 16. júní um gengistryggðu lánin að mjög mikill vandi hafi myndast og hann er á vissan hátt ekki leystur enn. Enn vita ekki allir út í hörgul hvað þeir eiga og hvað þeir skulda, aðallega ekki hvað þeir skulda. Bankarnir vita ekki hvað þeir eiga. Þeir vita það reyndar sífellt betur og betur og eftir að þessi lög voru sett, lög nr. 151/2010, liggur miklu betur fyrir hvað einstaklingar skulda og hvað bankarnir eiga, hvort fjármálakerfið stendur undir sér eða ekki. Þó er það ekki alveg ljóst, enn falla dómar í Hæstarétti sem breyta stöðunni allverulega frá viku til viku. Þess vegna hefðu svona upplýsingar verið mjög nauðsynlegar, a.m.k. á sínum tíma, og það er spurning sem ég ætla hv. nefnd að fjalla um, þ.e. hvort enn sé nauðsynlegt að setja svona lög. Það frumvarp sem hér um ræðir gengur út á það að Hagstofan safni ársfjórðungslega öllum þeim upplýsingum sem eru nauðsynlegar til að fá yfirlit um stöðu heimilanna, hjá opinberum aðilum, fjármálastofnunum, lífeyrissjóðum, sjúkrasjóðum, háskólum og lánasjóðnum, og þetta verði keyrt saman eftir kennitölum og síðan dulkóðað með dulkóðunarlyklum sem eru nægilega öruggir. Það er sérstakt ákvæði í þessu sem er nýmæli, að gögnunum skuli safnað á einn stað hjá Hagstofunni undir eftirliti Persónuverndar og þau dulrituð þar með þremur dulritunarlyklum. Skal hver útbúinn í tvíriti og skulu hagstofustjóri og staðgengill hans geyma eitt par af dulritunarlyklum, framkvæmdastjóri Persónuverndar og staðgengill hans eitt par og framkvæmdastjóri Fjármálaeftirlitsins og staðgengill hans eitt líka. Það er ekki hægt að opna gögnin nema allir þrír lyklarnir komi saman og þá er hægt að bæta við eða eyða gögnum eða vinna úr skránni það sem talið er nauðsynlegt að vinna. Aðallega gengur það út á að ekki sé hægt að bæta við gögnum, það þarf að dulrita þau áður en þau eru sett inn í kerfið. Þar liggur vandinn og þá á að nota þessa þrjá lykla. Mér skilst að það sé komið það mikið öryggi í þessa lykla að jafnvel upplýsingar um kjarnorkuvopn séu geymd á netinu á þessu formi eftir að búið er að dulrita þau. Það er svo erfitt að brjóta lyklana, nánast útilokað. Með því að hafa þessa þrjá óháðu aðila til að gæta þessara lykla ætti að nást nokkuð mikið traust til að þessar upplýsingar fari ekki á flakk. Þær verða náttúrlega óskaplega mikilvægar þegar hægt er að sjá hvað hver einstaklingur á, hvað hann skuldar, hvað hann hefur í tekjur og allar upplýsingar um hann sem eru nauðsynlegar til að átta sig á stöðu heimilanna. Það eru mjög stíf og ströng refsiákvæði í lögunum ef frumvarpið verður samþykkt, þ.e. sá sem brýtur trúnað eða leynd sem lögin áskilja skal sæta fangelsi allt að tíu árum. Þetta er haft mjög strangt vegna þess að þessar upplýsingar mega alls ekki fara á flakk. Nú er spurning hversu brýnt menn telja að svona upplýsingar komi fram. Ég held að síðast í gær hafi verið kvartað í blöðunum yfir því að menn vissu í rauninni ekkert um leiguverð í landinu. Það er afskaplega bagalegt. Stór og vaxandi hópur fólks er á leigumarkaði og í rauninni veit enginn hvað þetta fólk borgar í leigu og hvernig sú leiga er t.d. verðtryggð. Hún er yfirleitt verðtryggð og það gleymist í allri umræðunni. Það hefur lítið verið fjallað um þennan hóp og það er alveg með ólíkindum að hæstv. ríkisstjórn sem telur sig velferðarstjórn skuli ekki sinna þeim sem ekki eiga húsnæði og eru á leigumarkaði. Hún hefur aðallega verið í því að sinna þeim sem eiga húsnæði og skulda og gleymir þessum hópi. Svo gleymir hún líka öðrum hópi, þeim sem er tiltölulega vel settur. Ég held að um 27 þús. heimili af 120 þús. eigi skuldlausa fasteignina sem þau búa í. Það er afskaplega jákvætt, þau skulda sem sagt ekki í húsnæðinu, það getur verið að þau skuldi eitthvað fyrir utan það. Þetta frumvarp tekur dálítið öðruvísi á málum en frumvarp sem ríkisstjórnin flutti þann 18. nóvember 2010 og liggur enn í hv. efnahags- og skattanefnd. Það er dálítið undarlegt, það hefur ekki verið rætt í þeirri nefnd - ég sit í henni - hvort þetta frumvarp skuli slegið af eða hvort eigi að afgreiða það. Það bara liggur þarna í dái. Það gengur út á það að ráðherra safni þessum gögnum frá tilteknum aðilum, Íbúðalánasjóði, fjármálafyrirtækjum, lífeyrissjóðum, Lánasjóði íslenskra námsmanna, ríkisskattstjóra og Hagstofu Íslands og síðan frá Vinnumálastofnun og Þjóðskrá, Fjársýslu ríkisins, sveitarfélögum og jöfnunarsjóði, Tryggingastofnun ríkisins og umboðsmanni skuldara. Þarna eru taldir upp þeir aðilar sem eiga að veita upplýsingar og ef menn ætla að samþykkja slíkt frumvarp þyrftu menn í hv. nefnd að sjálfsögðu að kanna hvort þetta væri fullnægjandi til að fá góða mynd af stöðu heimilanna. Það getur vel verið að menn gleymi einhverju atriði eins og sjúkrasjóðum - ég benti á það í umræðunni - eða öðrum atriðum sem eru óopinber en samt lögbundin. Sjúkrasjóðir, stéttarfélög og fleiri aðilar bæta fólki alls konar tjón. Sjúkrasjóðirnir veita t.d. styrki til kaupa á gleraugum og annars slíks sem ætti að koma fram því að það lagar þá stöðu viðkomandi heimilis. Það var dálítið erfitt að hafa ekki það frumvarp sem ég mæli hér fyrir til samanburðar við vinnsluna en ég tel mjög mikilvægt að hv. efnahags- og skattanefnd fari í gegnum bæði þessi frumvörp og annaðhvort afgreiði þessi mál hratt og vel eða sleppi því. Annaðhvort liggur á þessum upplýsingum eða það liggur ekki á þeim. Ef það liggur ekki á þeim getur það alveg beðið þess vegna í tvö, þrjú ár. Það er núna sem við erum að leysa stöðu heimilanna en ekki eftir hálft eða eitt ár. Það þyrfti að taka ákvörðun um það hvor leiðin væri betri og taka síðan ákvörðun um hvort það væri gott að láta hæstv. ráðherra geyma þessa skrá. Ég teldi það verra, og það væri betra að Hagstofan geymdi hana. Alveg sérstaklega er ég hlynntur þeirri lausn að vera með þessa dulritunarlykla sem eiga nánast að útiloka það að þessar upplýsingar fari eitthvað öðruvísi en á dulkóðuðu formi. Mér og öðrum flutningsmönnum finnst ekki síður mikilvægt núna, frú forseti, að fá upplýsingar um stöðu heimilanna. Þó að þetta frumvarp sé rætt tveimur og hálfum mánuði eftir að það er lagt fram mætti vinna það á kannski tveim, þremur vikum ef nefndin fengi góða umfjöllun, umsagnir og annað slíkt og samþykkja það sem lög. Þá þyrfti að breyta tilteknum dagsetningum. Í þessu frumvarpi er gert ráð fyrir því að gagnanna sé aflað miklu hraðar en gert er ráð fyrir í frumvarpi ríkisstjórnarinnar sem menn ætla að dóla sér við í einhver ár. Það leggur ekki neitt til umræðunnar og lausnar á vanda heimilanna núna að vita eftir tvö, þrjú ár hver staðan var. Það er núna sem við þurfum þessar upplýsingar, við þurfum að vita núna um stöðu þeirra heimila sem verst eru sett og hversu mörg heimili eru í góðum málum, eins og ég tel að þau heimili sem skulda ekki neitt í húsnæði sínu séu. Þau ættu flest að vera í góðum málum. Við vitum ekki hversu mörg heimili eru leigutakar. Ég tel að sum séu, og hef reyndar heyrt af einstökum dæmum, í mjög slæmri stöðu, frú forseti, og hæstv. ríkisstjórn sem kennir sig við velferð hefur ekkert sinnt þeim hluta fjölskyldna. Ég legg til að að lokinni umræðu verði þessu máli vísað til hv. efnahags- og skattanefndar sem ég vonast til að taki hratt og vel á þessum málum, annaðhvort afgreiði þau og fái þessar upplýsingar og það fljótt að hægt sé að taka á vanda heimilanna eða hreinlega hætti við málin og geri bara eins og menn hafa gert á fleiri sviðum varðandi vanda heimilanna.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hafa lagt fram þetta frumvarp og tek undir mikilvægi þess sem hann flutti í ræðu sinni, það er mjög mikilvægt að við fáum upplýsingar um stöðu heimilanna núna til þess að geta brugðist við vandanum. Það er ekki nóg að safna þeim eftir eitt, tvö, þrjú ár. Ég hjó sérstaklega eftir því að hv. þingmaður sem á sæti í efnahags- og skattanefnd upplýsti hér að frumvarp ríkisstjórnarinnar sem var lagt fram um miðjan nóvember er enn þá fast þar inni, án umfjöllunar ef ég hef tekið rétt eftir. Það hefur ekki verið fjallað um það á undanförnum fundum og nú eru liðnir fjórir mánuðir. Ég er mjög hugsi yfir því ef ríkisstjórnin sem kennir sig við velferð, eins og hv. þingmaður sagði, og vill leggja sig fram um að greina vanda heimilanna til að geta brugðist við honum - öðruvísi getur hún ekki brugðist við honum, það eru alveg hreinar línur með það - lætur frumvarpið bara liggja fast í efnahags- og skattanefnd. Ég spyr hv. þingmann: Hvernig stendur á því að þetta er svona? Er mönnum þá engin alvara með því að ætla að greina vanda heimilanna? Eða hvers vegna eru þessi vinnubrögð? Ég skil þau ekki alveg vegna þess að umsagnarferlið ætti að vera löngu liðið og menn gætu þá tekið málið til umfjöllunar. Ég tók líka eftir því sem hv. þingmaður fór yfir í ræðu sinni þar sem hann lýsti því hvernig menn gætu safnað saman upplýsingum. Hann færði mjög sterk rök fyrir því hvernig mætti hafa upplýsingaöflunina þannig að upplýsingarnar færu ekki fyrir augu almennings, þ.e. yrðu dulkóðaðar og þrjá lykla þyrfti til að rjúfa dulkóðunina. Ég hef hitt margt fólk sem er að fara í skuldaaðlögun og greiðsluaðlögun og það kvartar mjög mikið yfir því að þetta sé tímafrekt ferli, m.a. vegna þess að kallað er eftir margvíslegum upplýsingum sem, ef ég skil hv. þingmann rétt, væru bara klárar ef þetta frumvarp yrði að lögum. Þá væri ekkert flókið að bregðast við vanda einstakra heimila ef það væri rétt. Hver er skoðun hans á því?

Frú forseti. Ég get ekki svarað fyrir hv. efnahags- og skattanefnd, ég sit í þeirri nefnd en stýri henni ekki. Það væri kannski vert undir liðnum um störf þingsins að spyrja hv. formann nefndarinnar, Helga Hjörvar, hverju þetta sæti. Þessar upplýsingar eru allar til á tölvutæku formi og það er mjög fljótlegt að safna þeim saman undir kennitölum, dulrita kennitölurnar og safna upplýsingunum saman í einn grunn. Það er mjög fljótlegt. Við fluttum breytingartillögu við afgreiðslu frumvarps um umboðsmann skuldara um að umsóknarferli yrði gert einfalt. Þessar upplýsingar liggja nefnilega allar fyrir. Ég flutti þá breytingartillögu sem gekk út á að menn kæmu bara með kennitöluna sína og skrifuðu undir heimild fyrir umboðsmann skuldara til að leita upplýsinga annars staðar. Nú heyri ég að fólk borgar fé fyrir að fá upplýsingar, afrit af skattframtölum, afrit af þessu og afrit af hinu og er um leið að ónáða opinbera starfsmenn í öllu kerfinu. Þetta er kannski í takt við þá stefnu hæstv. ríkisstjórnar að flækja allt saman og gera öll mál þannig að þjóðfélagið hreinlega stoppi vegna flækju. Menn gætu bara gefið upp kennitöluna sína og umboðsmaður skuldara sem hefur heimildir í þessum lögum mundi þá senda tölvupóst til ríkisskattstjóra og óska eftir þeim upplýsingum sem hann þarf. Hann mundi senda tölvupóst til lífeyrissjóða, þess vegna allra, og óska eftir þeim upplýsingum sem hann þarf. Þetta er hægt, kostar ekki neitt og er miklu hraðvirkara.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég er dálítið hugsi yfir þessu vegna þess að núna erum við tveimur og hálfu ári eftir hrun enn að fjalla um það hvernig við getum greint skuldavanda heimilanna. Hvers konar stjórnvöld eru það sem geta ekki einu sinni greint skuldavandann? Hvernig eiga þau þá að geta leyst úr honum? Ég er bara mjög hugsi yfir því að stjórnvöld geti ekki einu sinni greint hann, og hvernig eiga þau þá að geta leyst úr honum? Hv. þingmaður sagði líka í sinni fínu ræðu áðan að það gæti hugsanlega tekið góðan forritara þrjár til fjórar vikur að ná þessum upplýsingum inn í gagnabanka þannig að þær upplýsingar væru þá aðgengilegar þeim sem þyrftu að fá þær. Það er óumdeilt að þegar maður fer til umboðsmanns skuldara þarf hann að leggja allar þessar upplýsingar fram hvort sem er. Tók ég ekki rétt eftir, er ekki mat þingmannsins að það taki þrjár til fjórar vikur að greina skuldavanda heimilanna? Það er algjörlega óbærileg staða að tveimur og hálfu ári eftir hrun séum við ekki búin að greina skuldavanda heimilanna og þar af leiðandi ekkert farin að vinna í honum af neinu viti. Ég rifja upp að á síðasta ári var minnsta fjárfesting í sögu lýðveldisins. Þetta er hluti af því, bæði skuldavandi heimilanna og fyrirtækjanna stendur í vegi fyrir því að við náum efnahagslífinu í gang og getum farið inn á betri brautir. Ég tek undir það sem hv. þingmaður segir, það virðist vera eðlislægur vilji hæstv. ríkisstjórnar að flækja öll mál nógu mikið til að enginn skilji neitt í neinu, ekki nokkur einasti maður, síst hæstv. ráðherrar.

Frú forseti. Þetta er tvíþættur vandi, annars vegar vandi einstaklinga sem þurfa staðfestingu á upplýsingum um sjálfa sig, og þær upplýsingar ætti að vera hægt að fá, ég segi ekki á fimm mínútum en á einum degi, með því að senda kennitölu viðkomandi aðila til allra sem málið gæti varðað, lífeyrissjóða, skattsins o.s.frv. Tölvurnar þeirra gætu svarað nánast sjálfvirkt. Þetta er ekki mikið mál. Svo þarf hins vegar að fá mynd af allri stöðu allra heimila á einn stað þannig að stjórnvöld, hæstv. ríkisstjórn og hv. þingmenn, gætu fundið lausn á þeim vanda sem heimilin standa frammi fyrir. Ég hef lýst því þannig að það sé eins og að maður sé að sigla skipi um skerjagarð og það er byrgt fyrir brúna, það má ekki sjá út, og maður á að taka ákvörðun um hvert maður á að stýra, til hægri, vinstri eða stoppa. Menn vita ekkert um þessar upplýsingar en þær eru til á tölvutæku formi um allt kerfið undir kennitölu. Það vill svo til að Íslendingar hafa allir kennitölu og þessum upplýsingum væri hægt að safna saman á einn stað á mjög hraðvirkan hátt. Það er bara einhvern veginn og einhverra hluta vegna ekki skilningur á því. Ég tel að með svona dulkóðunarferli væri alveg skothelt að fá upplýsingar um stöðu allra heimila, þar með talið um leigjendur. Sumir leigjendur leigja reyndar svart og um þá leigu fær maður að sjálfsögðu ekki upplýsingar en um alla aðra sem búa í félagslegum íbúðum eða fá húsaleigubætur eru til upplýsingar. Þetta er allt til á tölvutæku formi og það væri hægt að safna þessu saman með hraði ef menn hefðu skilning á því og vilja til þess. Það má vel leysa vanda einstaklinganna sem núna þeytast um allan bæ þegar þeir þyrftu mest að vera að vinna vinnuna sína, en þá eru þeir settir í að þeytast um allan bæ til að ná í upplýsingar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um göngubrú yfir Markarfljót. Í henni felst að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að láta smíða göngubrú yfir Markarfljót við Húsadal. Með tillögu þessari er lagt til að gerð verði fyrrgreind göngubrú í þeim tilgangi að auðvelda og bæta aðgengi að hinni fögru náttúru Þórsmerkursvæðisins. Á svæðið er aðeins hægt að komast á sérútbúnum bílum eftir torfærum slóðum. Þrátt fyrir þessar takmarkanir er talið að um 75–100 þúsund ferðamenn komi þangað árlega. Í nýafstöðnu eldgosi í Eyjafjallajökli lokaðist leiðin inn í Þórsmörk og það skapaði hættu fyrir ferðafólk á svæðinu auk þess sem ferðaþjónustuaðilar töpuðu viðskiptum meðan lokað var. Leiðin í Þórsmörk er almennt hættuleg og lokast oft á hverju sumri. Mjög alvarleg slys hafa orðið í ám á leiðinni. Þessar tíðu lokanir og hin alvarlegu slys hafa leitt af sér þá hugmynd að gera örugga leið í Þórsmörk með göngubrú yfir Markarfljót til móts við Húsadal. Á síðustu mánuðum hafa möguleikar á brúarsmíði verið skoðaðir og verðtilboða leitað. Mögulegur ávinningur af brúarsmíðinni hefur einnig verið kannaður og leiddi könnunin í ljós að slík brú mundi fyrst og fremst auka mjög öryggi ferðamanna. Slík brú opnaði leið inn í Þórsmörk bæði vetur og sumar fyrir þá sem ekki eiga sérútbúna fjallajeppa, en þá yrði ekið inn Fljótshlíð og inn fyrir Þórólfsfell. Göngubrú á Markarfljóti mundi einnig opna fyrir nýjar gönguleiðir, svo sem Þórsmörk–Tindfjöll, Einhyrningsflatir–Emstrur og Markarfljótsgljúfraleið. Þar með mundi opnast ný vídd í ferðaþjónustu sem skapaði ný störf á svæðinu. Mætti og leggja rafstreng yfir hina nýju brú sem gerði það mögulegt að rafvæða skála ferðaþjónustuaðila í Þórsmörk. Ljóst er að Þórsmerkursvæðið er og verður áfram með alvinsælustu útivistarsvæðum landsins á næstu árum, enda er áhugi bæði innlendra og erlendra ferðamanna mikill á að skoða eldstöðvarnar á Fimmvörðuhálsi og sjá ummerkin eftir öskugosið úr toppi Eyjafjallajökuls. Því er afar brýnt að bæta aðgengi og öryggi ferðamanna eins vel og hægt er. Áætlanir Vegagerðarinnar gera ráð fyrir að göngubrú yfir Markarfljót á þessum stað kosti um 50 millj. kr. Flutningsmenn tillögunnar hvetja til þess að gerð göngubrúarinnar verði unnin í samstarfi við samtökin Vini Þórsmerkur og í samræmi við hugmyndir þeirra um staðsetningu og fleira, en að samtökunum standa hagsmunaaðilar á svæðinu. Virðulegur forseti. Nýverið var í fréttum að Ferðamálaráð hefði ákveðið að styrkja þessa framkvæmd um u.þ.b. 4 millj. kr. en betur má ef duga skal. Það er þó fagnaðarefni að verkefnið skuli vera komið af stað. Ástæðan fyrir því að í þessari tillögu er gert ráð fyrir að ríkisstjórninni allri sé falið að fara í þetta verk, sem sumir mundu kannski ætla að væri svolítið mikið í lagt, er að hér er um að ræða mál sem nær til nokkurra ólíkra ráðuneyta. Það nær yfir ferðamálin, sem eru vistuð í iðnaðarráðuneytinu, og er jafnframt um öryggismál sem þessu tengist og samgöngumál. Við sem flytjum þetta mál töldum eðlilegt að því yrði vísað til ríkisstjórnarinnar. Það er ekki stórt, en skiptir miklu máli. Þarna er á ferðinni ein mesta perla íslenskrar náttúru og það er mikilvægt út frá öryggi að fjölga leiðum þangað og þaðan en ekki síður að opna þessa perlu fyrir öllum almenningi og gera fólki sem er ekki á sérútbúnum bifreiðum eða jeppum kleift að heimsækja þá útivistarparadís sem Þórsmörk vissulega er.