Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hafa bréf frá dómsmálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 222, um eftirlit með snyrtistofum, frá Höllu Signýju Kristjánsdóttur, og á þskj. 238, um biðlista eftir afplánun í fangelsi og fangelsisrými, frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 199, um störf við stóriðju og sjókvíaeldi, frá Gísla Rafni Ólafssyni.

Forseti vill tilkynna að eftir umfjöllun velferðarnefndar um mál 4, tillögu til þingsályktunar um skattleysi launatekna undir 400.000 kr., hefur efnahags- og viðskiptanefnd samþykkti á fundi sínum fyrr í dag að taka málið til umfjöllunar á grundvelli 3. mgr. 23. gr. þingskapa.

Virðulegur forseti. Að veita ríkisborgararétt er stórmál, stórmál fyrir þann sem veitir hann og stórmál fyrir þá sem fá ríkisborgararétt á Íslandi. Nú líður að þeim tíma að umsóknir sem berast til Alþingis um ríkisborgararétt verði teknar til umfjöllunar og afgreiddar. Við höfum áður tekist á um það hér í þingsal og þá hafa verið deildar meiningar um hvernig eigi að vinna með slíkar umsóknir og þetta kerfi verið gagnrýnt. Ég held, virðulegur forseti, að það sé mjög mikilvægt að þingið taki þetta til skoðunar og að sá leyndarhjúpur sem yfir þessu hvílir og þetta ferli verði skoðað í ljósi gagnsæis og hæfisreglna. Ég tel til að mynda alveg ómögulegt að það séu einhverjir þrír þingmenn í undirnefnd allsherjar- og menntamálanefndar sem sjá um að fara yfir þessar umsóknir, leggi á þær mat, taki á móti upplýsingum sem berast m.a. frá Útlendingastofnun og lögreglu og síðan komi tillaga inn til þingsins en hv. þingmenn hafi engin tök á að kynna sér þær umsóknir, taki enga umræðu um það af hverju verið er að hafna ákveðnum umsóknum, af hverju verið er að samþykkja ákveðnar umsóknir. Það hefur komið fram gagnrýni á það að hæfisreglum hafi jafnvel ekki verið fylgt í þessu ferli í einhverjum tilfellum. Fólk hafi verið að fjalla um umsóknir hjá einstaklingum sem það þekkir og hefur jafnvel starfað fyrir. Þetta held ég að gangi ekki upp og ég mun kalla eftir því, virðulegur forseti, að við þingmenn fáum aðgang að öllum þessum upplýsingum. Það getur varla talist neitt annað réttlætanlegt í þessu en að hv. þingmenn séu upplýstir um það hvaða ákvarðanir þeir eru að taka í þessu mikilvæga máli.

Herra forseti. Mig langar að tala um matarsóun sem ég held að við í þessu samfélagi séum flest sammála um að við viljum draga úr, enda er hún í rauninni galin, bæði í umhverfislegu tilliti og fjárhagslegu. Það er auðvitað fáránlegt að við séum að henda mat á öllum stigum, í framleiðslu, verslun og á heimilum, þegar við gætum verið að minnka umhverfisáhrifin með því hreinlega að framleiða minna eða markvissar og við gætum bætt fjárhag heimilisins með því að kaupa bara það sem við þurfum. Sjö af hverjum tíu Íslendingum vilja breyta hegðun sinni til að minnka umhverfisáhrifin sín þannig að við erum svo sannarlega með samfélagið með okkur í liði hérna. Saman gegn sóun er almenn stefna um úrgangsforvarnir sem gildir á árabilinu 2016–2027 og er í samræmi við hugmyndafræði hringrásarhagkerfisins en frumvarp um það frá þáverandi umhverfisráðherra tók einmitt gildi 1. janúar síðastliðinn og nú erum við hér í Reykjavík farin að flokka lífrænt og það gengur, að því er mér skilst, vonum framar, fram yfir væntingar, þannig að það er jákvætt. Ég beindi fyrirspurn til umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra um fjármögnun og framkvæmd aðgerðaáætlunar gegn matarsóun og þar kemur fram að það er ýmislegt í gangi sem er vel. Ég tel hins vegar að við þurfum að setja aukinn kraft í ýmsar framkvæmdir sem þar eru og vil nefna matarbankann sem dæmi og boða það að ég muni halda áfram að fjalla um þessi mál og ég vona að ég fái þingheim til liðs við mig í það.

Virðulegi forseti. Alþjóðaflugið hefur gríðarleg áhrif á samkeppnishæfni landsins á alþjóðavettvangi. Árlega koma um tvær milljónir ferðamanna, sem eflir atvinnulíf og verðmætasköpun um allt land. Í flugstefnu Íslands frá árinu 2019 er Egilsstaðaflugvöllur skilgreindur í algjörum forgangi í uppbyggingu varaflugvalla hér á landi sem á að tryggja öryggi í alþjóðaflugi. Þrátt fyrir þessi faglegu og góðu rök hefur dregist mjög að huga að þeirri uppbyggingu. Í umsögn Icelandair við gerð flugstefnunnar kemur skýrt fram að Egilsstaðaflugvöllur sé besti kosturinn með tilliti til uppbyggingar varaflugvallar, fjalllendi sé langt í burtu, aðkoman afar hentug með tilliti til vinds, aðflugs og brottfluga. Icelandair lagði einnig áherslu á að hefja ætti sem fyrst uppbyggingu á Egilsstaðaflugvelli vegna lægsta kostnaðar og stysta framkvæmdatímans. Í samgönguáætlun fyrir árið 2024–2038, sem hefur nú verið vísað til umhverfis- og samgöngunefndar, virðist ekki eiga að fara í neinar umfangsmiklar framkvæmdir við Egilsstaðaflugvöll fyrr en á árunum 2029–2033 og framkvæmdum við akbraut og flughlað mun ljúka 2038. Ein ástæða þess að ég dreg þessar staðreyndir hér fram eru áhyggjur sem mér hafa borist frá flugstjórum Icelandair. Með leyfi forseta, langar mig til að vitna í hluta af þeim skrifum til mín: „Við flugmenn höfum kallað eftir þessu hvað eftir annað enda hefur skapast ófremdarástand þegar Keflavíkurflugvöllur hefur lokast öllum að óvörum á meðan við sitjum sveittir í biðflugi fyrir austan vegna þess að flugbrautin býður ekki upp á beinan akstur út af braut eftir lendingu. Uppbygging flugvalla okkar fyrir utan Keflavík er algerlega háð starfsemi Alþingis, fjárlögum og samgönguáætlun. Flestir þingmenn sýna fluginu og flugöryggismálum því miður óskiljanlegt áhugaleysi, en þingmenn verða að hlusta á okkur sem við þetta störfum og taka okkur alvarlega. Við höfum sloppið með skrekkinn vegna frumstæðra innviða í landinu.“ Þessi orð sýna alvarlega stöðu varðandi öryggi alþjóðaflugs hér úr landi. Ég vil því hvetja umhverfis- og samgöngunefnd að endurskoða forgangsröðun og fjármagn til uppbyggingar varaflugvalla hér á landi.

Forseti. Í málsvörn fyrrverandi fjármálaráðherra hefur komið fram að það hafi ekki verið praktískt að fara yfir og meta öll tilboðin sem bárust. Þetta kom líka fram í máli hæstv. menningar- og viðskiptaráðherra í Silfrinu í gær, að það væri ekki praktískt að leggja mat á svona mörg tilboð. En eins og málið kom inn til þingsins í þeirri stuttu útgáfu sem það var, var minnst á það að tilboðssala færi fram fyrir hæfum fagfjárfestum og þess háttar. Dæmi voru tekin um lífeyrissjóði og aðra stóra fjárfesta og í öllum gögnum málsins er ýjað að því í rauninni að um fá tilboð yrði að ræða. Það var alla vega skilningur okkar allra í fjárlaganefnd að það væri ekki von á mörgum eða einhverjum rúmlega 200 tilboðum. Ef allt hefði farið eins og það átti að fara, eins og þingið bjóst við á þessum stutta tíma sem það fékk kynningu á málinu, hefði ekki verið neitt mál að skoða innan við tíu tilboð. En málið fór öðruvísi og bara það að rúmlega 200 tilboð bárust hefði átt að vekja athygli ráðherra á því að eitthvað skrýtið væri í gangi. Viðvörunarbjöllur hefðu átt að fara í gang. Það er svo margt annað sem ráðherra hefði getað gert sem hefði komið í veg fyrir allt þetta klúður sem varð. Bara að spyrja þeirrar einföldu spurningar og fá skriflegt svar við henni: Er ég hæfur til að taka þessa ákvörðun? Bara sú spurning og það svar hefði leyst öll þessi vandamál. Ráðherra hefði annaðhvort fengið ranga svarið: já, eða rétta svarið: nei. Hvort sem hefði verið værum við með það skriflegt að sérstökum hæfisreglum hefði verið fylgt. Það gerðist ekki og það er vanræksla af hendi ráðherra.

Hæstv. forseti. Í dag og á morgun fer fram ráðstefna um mannréttindamiðaða fíknistefnu hér í Reykjavík. Að henni standa Rótin og RIKK, rannsóknarstofnun í jafnréttisfræðum við Háskóla Íslands. Þau gera þetta til að vekja athygli á mikilvægi vandaðrar stefnumótunar þegar kemur að heilbrigðisþjónustu vegna fíknivanda við karla, konur og kvár. Þau gera þetta til þess að fá hingað nýjustu strauma og stefnur í þessum málaflokki og stuðla að faglegri og vandaðri stefnumótun hins opinbera. Þau setja fíknivandann undir ljósker mannréttinda, skaðaminnkunar, kynjaðra og félagslegra áhrifaþátta og hvernig ofbeldi og áföll geta haft lífsmótandi áhrif á fólk, eins og við þekkjum öll, og jafnvel stuðlað að miklum fíknivanda. Ég vek athygli þingheims á þessari ráðstefnu og á frumkvæði Rótarinnar sem stofnuð var fyrir u.þ.b. áratug til að bæta heilbrigðisþjónustu við konur sem glíma við fíkni- og vímuefnavanda. Rótin hefur lyft grettistaki í þessum málum með því að setja í kastljós fjölmiðla og almennings þjónustu í heilbrigðiskerfinu við konur sem glíma við fíknivanda og nauðsyn þess að hafa kynjaða nálgun á þá þjónustu og gera hana í samræmi við kröfur 21. aldarinnar til heilbrigðisþjónustu. Það er mikill fengur að því fyrir okkur sem samfélag að konurnar sem stofnuðu Rótina skuli hafa núna í áratug unnið að þessari mikilvægu vitundarvakningu, þær eru síður en svo hættar, og upplýst okkur hin.

Virðulegi forseti. Mig langar að nýta tækifærið hér og fara aðeins yfir kjördæmavikuna okkar sem var haldin í upphafi októbermánaðar. Við þingmenn Norðausturkjördæmis ferðuðumst saman og byrjuðum á Austurlandi og fikruðum okkur sífellt nær Norðurlandinu. Þessi vika er afar mikilvæg okkur þingmönnum sem störfum í þágu landsmanna allra og nauðsynlegt fyrir okkur að nýta þetta tækifæri einmitt til að ná samtali, hvort sem það er við stjórnendur sveitarfélaga, heilbrigðisstofnana, skólastofnana eða jafnvel fyrirtækja. Seinni kjördæmavikan, sem verður eftir áramót, er þá hugsuð meira fyrir flokkana og líka til að ná frekara samtali við grasrótina. Það er óhætt að segja að Norðausturkjördæmi sé gríðarlega stórt kjördæmi og víðfemt og um langan veg að fara en við náðum mjög mikilvægum fundum með sveitarstjórnarfólki, stjórnendum heilbrigðisstofnana, menntastofnana og við heimsóttum einnig fjölmörg fyrirtæki. Það er hægt að segja það að við fengum gríðarlega mikilvægt veganesti inn í störf okkar núna í vetur og efni sem við erum enn að vinna með. Vissulega náðum við ekki, því miður, að heimsækja alla en nú er unnið að því að skipuleggja fundi með þeim aðilum. Það kemur kannski ekki á óvart að samgöngur voru rauði þráðurinn á öllum þeim fundum sem við áttum með fólki þar sem var verið að tala um mikilvægi þess að tengja saman atvinnusvæði, stytta vegalengdir og auka umferðaröryggi. Við sjáum það á landsbyggðinni hversu mikilvægt þetta er þar sem vegalengdirnar eru langar. Einnig var verið að ræða heilbrigðismál og hvað hefur verið gert því að það er ansi margt sem hefur verið gert í þeim málum, m.a. að fjölga heilsugæslulæknum og bæta bráðaþjónustu, en auðvitað má standa enn betur að þessu þó að vel sé gert. Það var virkilega ánægjulegt að sjá þessa miklu uppbyggingu sem hefur átt sér stað í kjördæminu, húsnæðisuppbyggingu 

Virðulegur forseti. Forsætisráðherra og fráfarandi fjármálaráðherra hafa bæði haldið því fram að það hafi komið þeim verulega á óvart að Bankasýsla ríkisins væri ekki sjálfstæð stofnun heldur heyrði hún undir fjármálaráðherra, þau hafi bæði fengið lögfræðiráðgjöf um annað og sagði núverandi utanríkisráðherra, Bjarni Benediktsson, í Silfrinu í gær, með leyfi forseta: „Í nefndaráliti efnahags- og viðskiptanefndar sagði hreinlega að þetta væri sjálfstæð stofnun þótt umboðsmaður komist að annarri niðurstöðu.“ Nú finn ég mig knúna til að leiðrétta þessar rangfærslur ráðherrans. Í nefndaráliti meiri hlutans sem gerði frumvarp um Bankasýslu ríkisins að lögum kemur aftur á móti fram: „Með frumvarpinu er lagt til að sett verði á fót sérstök ríkisstofnun sem beri heitið Bankasýsla ríkisins og heyrir hún undir fjármálaráðherra.“ Þetta verður ekki mikið skýrara. Sambærilegt orðalag er notað í lögunum sjálfum sem við hljótum að vera sammála um að sé það sem gildir. En í nefndarálitinu stendur enn fremur, með leyfi forseta: „Nefndin ræddi á fundum sínum það álitaefni hvort koma ætti verkefnum Bankasýslu fyrir í hlutafélagi eða stofnun. Meiri hlutinn telur að stofnun eigi betur við þegar litið er til mikilvægis þess að stofnanir lúti almennum reglum ríkisrekstrar, hafi skilgreindan ramma og skýra ábyrgðarkeðju, þ.e. ráðherra ber endanlega ábyrgð gagnvart almenningi. Þá bendir meiri hlutinn á að stofnanir lúta reglum upplýsinga- og stjórnsýslulaga.“ Í hvað var ráðherra að vísa? Jú, umsögn efnahags- og skattanefndar um frumvarpið sem finna má í viðhengi við nefndarálit meiri hluta nefndarinnar sem fór með málið. Forseti. Við hljótum að vera sammála um að lög ganga framar nefndarálitum og nefndarálit ganga framar umsögnum í túlkun á lögum. Það er því mjög forvitnilegt að heyra um fjölda lögfræðiálita sem styðja þessa bjöguðu niðurstöðu, að Bankasýslan heyri ekki undir ábyrgð ráðherra. Ég tel mikilvægt að upplýsa hvernig ráðherrarnir fengu svona vonda ráðgjöf og ég mun því óska eftir afriti af þessum álitum á viðeigandi vettvangi innan þingsins.

Virðulegur forseti. Ofbeldi er sorgleg staðreynd. Ofbeldi hefur líklega fylgt manninum frá örófi alda og einhvern veginn hefði maður talið að það ofbeldi væri eitthvað sem við gætum útrýmt eða takmarkað verulega. Við höfum farið í alls konar aðgerðir gegn heimilisofbeldi og kynferðisofbeldi. Ekki hefur okkur tekist að uppræta ofbeldi en okkur hefur tekist að styðja betur við þolendur og aukið þannig umræðuna um mikilvægi þess að tekist sé á við ofbeldi með réttlátum hætti. En nú horfum við fram á ákveðið ástand og það er ofbeldi barna, jafnvel gagnvart öðrum börnum. Aldrei hafa fleiri börn á Íslandi verið í gæsluvarðhaldi og öll úrræði eru full. Þetta er fordæmalaust ástand sem við horfum upp á. Við horfum á vini okkar og frændur í Svíþjóð takast á við hryllilega ofbeldisöldu þar sem glæpamönnum hefur tekist að gera barnunga krakka hluta af klíkunni og láta þau fremja mikil ódæðisverk. Ég held að það sé nauðsynlegt að við horfum til þess sem er að gerast í Svíþjóð og við heyrum núna lögregluna segja okkur þær fréttir að hún sjái ákveðnar vísbendingar um að þróunin sé hröð hér. Hingað til höfum við oft horft til þess að nokkur ár líði frá ákveðnum trendum sem eiga sér stað á Norðurlöndunum en nú, mögulega í gegnum samfélagsmiðla og tækni, sjáum við þetta gerast hraðar og hraðar. Ég veit að hæstv. ráðherrar, bæði dómsmálaráðherra og ráðherra barna- og menntamála, eru að vinna í þessum málum og ég vil vekja athygli á því í þessum sal að annars vegar þurfum við sem getum komið að stóru kerfunum okkar að huga að þessu en ekki síður er þetta auðvitað samfélagslegt mein, 

Virðulegur forseti. Í dag, þann 17. október, er alþjóðlegur baráttudagur gegn fátækt. Örbirgð, að geta ekki mætt grunnþörfunum sínum eða algjört allsleysi er skilgreining á fátækt. Fjárhagsleg fátækt, menntaskortur, næringarskortur, heilsubrestur, fæði, húsnæði, klæði vantar vegna fátæktar. Skortur á heilbrigðisþjónustu, hollum mat, mannsæmandi húsnæði. Börn fá ekki sjálfsagða heilbrigðisþjónustu læknis, tannlæknis vegna kostnaðar sem foreldrar þeirra ráða ekki við. Börn sem alast upp við fátækt eru líklegri til að lenda eða hreinlega festast í fátæktargildru þegar þau verða fullorðin. Samfélagslegur kostnaður vegna fátæktar er mikill í formi heilsubrests og afbrotatíðni. Barnafjölskyldur, einstæðir foreldrar, öryrkjar með börn, ungir öryrkjar, öryrkjar, aldrað fólk, láglaunafólk býr við þá ömurlegu staðreynd að vera í nær 50.000 manna hópi þeirra á Íslandi sem búa við fátækt. Fátækt hefur slæm áhrif á ævilíkur fólks, þá sérstaklega ævilíkur kvenna. Í Bretlandi var gerð könnun 2001–2016 en þar kemur fram að dauðsföll meðal Breta sem búa við fátækt eru mörg og þá sérstaklega meðal kvenna. Munurinn á milli kvenna sem lifa í fátækt og þeirra sem lifa við velmegun eru nær tíu ár og bilið eykst. Konur sem lifa við fátækt lifa að meðaltali tíu árum skemur en þær sem eru efnameiri. Haldið þið að þetta sé eitthvað öðruvísi hér á landi? Nei. Heilsutjón vegna lélegs fæðis eða fæðuskorts og andleg og líkamleg óþægindi vegna þess að þunglyndi og vonleysi er að valda af því sama hér á landi og fátækt fólk lifir nær tug ára skemur. Já, í dag er 17. október, alþjóðlegur baráttudagur gegn fátækt. Örvæntingin er orðin mikil hjá þeim verst settu í íslensku samfélagi og fer vaxandi með aukinni fátækt. Þá hefur þeim sem leita til hjálparsamtaka fjölgað um tugi prósenta á þessu ári. Fátækt fólk er sá hópur sem hefur ekki svigrúm til að mæta stórhækkuðum og óvæntum kostnaði sem fylgir miklum verðhækkunum vegna verðbólgu. Hvað er ríkisstjórnin að gera í tilefni dagsins? Ekkert. Enginn frá ríkisstjórn hefur enn sem komið er rætt um fátækt hér 

Virðulegi forseti. Á blaðamannafundi nr. 418 hjá þessari ríkisstjórn fengum við að heyra: Við erum ótrúlega ólík, við erum samt alveg rosalega flink og við erum öflug þótt við séum innbyrðis ólík. Síðan kemur þetta: Við erum búin að ljúka 60% af stjórnarsáttmálanum. Og ef það er eitthvað sem maður hefur lært eftir þessa 418 fundi þá er það að kafa svolítið í það hvað ríkisstjórnin er síðan að segja. Við skulum sjá hvað stendur. Það stendur m.a. að mestur hluti hjá þeim sé kominn vel á veg. Það er ekkert 60%. Mig langar að taka sem dæmi að í stjórnarsáttmálanum stendur að ríkisstjórnin ætli, með leyfi forseta: „ … leggja sitt af mörkum til að stuðla að umhverfi lágra vaxta, hóflegrar verðbólgu …“ Og hver er staða verkefnisins að mati ríkisstjórnarinnar? Já, það er komið vel á veg. Í hvaða raunveruleika heimi lifir ríkisstjórnin? Ég hef áhyggjur af því, virðulegur forseti, að ekki er mikill áhugi hjá ríkisstjórninni heldur og það kemur m.a. fram í stjórnarsáttmálanum - ég held að ríkissjóður sé til að mynda nefndur bara einu sinni eða tvisvar. Ég hef verulegar áhyggjur af stöðu ríkissjóðs og hver staðan er núna. Það er verið að velta fjárlagahallanum yfir ekki bara á næstu ríkisstjórn heldur næstu kynslóðir. Báknið er útþanið. Það er enginn sem er við bremsuna. Við sjáum það um leið að hagvöxtur á mann hér á Íslandi rekur lestina innan Evrópusvæðisins. Heildarskattheimta hér á Íslandi, miðað við önnur lönd sem við viljum bera okkur saman við, hún er með því mesta. Samt ætla flokkar hér, hvort sem þeir eru í ríkisstjórn eða aðrir vinstri flokkar, að auka skattheimtu. Viðreisn ætlar ekki að taka þátt í því að leggja meiri byrðar á millitekjuhópa. Við erum tilbúin í samtalið um að hækka auðlindagjöld. Við erum tilbúin í alls konar samtal en við erum ekki tilbúin í það að hækka skatta 

Virðulegi forseti. Meira en 1.000 börn hafa verið drepin og yfir 2.500 hafa slasast á síðustu 11 dögum í loftárásum Ísraela á Gaza-svæðið. Það þýðir að eitt barn á Gaza deyr á hverjum 15 mínútum. Börn eru þriðjungur þeirra sem hafa látist og slasast frá því að Hamas framdi grimmdarleg og óafsakanleg hryðjuverk í Ísrael. En sama hversu grimmdarleg hryðjuverk eru þá geta þau aldrei afsakað það að ráðast á almenna borgara, sér í lagi börn. Það að loka fyrir aðgengi að vatni og eldsneyti hefur einnig haft gríðarleg áhrif á börn á svæðinu. Nýburar og alvarlega veik börn á sjúkrahúsum á Gaza-svæðinu munu þjást eða látast nú þegar lyf, eldsneyti, rafmagn og vatn er á þrotum. Þessi börn eru ekki í stríði og hafa ekki framið nein hryðjuverk. Mannúðaraðstoð og birgðir til neyðarhjálpar eru til staðar við landamæri Gaza og Egyptalands en er neitað um aðgengi af Ísrael þrátt fyrir mikinn þrýsting frá alþjóðasamfélaginu. Yfirvofandi er stórfelld innrás Ísraelshers inn á Gaza, árás sem mun orsaka dauða enn fleiri barna, árás sem mun stökkva 2 milljónum manna á flótta, árás sem mun orsaka eina verstu mannúðarkrísu í Miðausturlöndum í áratugi. Erum við Íslendingar tilbúnir að leggja enn meira af mörkum til að styðja við þá miklu mannúðaraðstoð sem þörf er á? Erum við tilbúin að taka á móti enn stærri hópi flóttamanna frá Palestínu en við höfum hingað til gert? Erum við tilbúin að fordæma á alþjóðavettvangi þá stríðsglæpi sem framdir eru gagnvart almennum borgurum á Gaza? 

Virðulegi forseti. Hæstv. utanríkisráðherra Bjarni Benediktsson sagði í Silfrinu í gær að ef Ísraelsher stigi yfir þær línur sem alþjóðalög marka þá myndi Ísland fordæma það. Förum aðeins yfir stöðuna. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin áætlar að 2.800 manns hafi verið drepin á Gaza-svæðinu frá því að átökin hófust í síðustu viku, þar af 1.400 konur og börn. 115 árásir hafa verið gerðar á spítala og sjúkrastöðvar, segir stofnunin, sem gengur í berhögg við alþjóðleg mannúðarlög. Alþjóðaráð Rauða krossins hefur sent út neyðarkall vegna fyrirmæla ísraelskra yfirvalda til íbúa Gaza um að yfirgefa heimili sín innan sólarhrings. Þetta er brot á alþjóðalögum, segir Rauði krossinn. Það er líka brot á alþjóðalögum að skrúfa fyrir vatn, rafmagn, eldsneyti, mat og lífsnauðsynjar til óbreyttra borgara. Munum hér að hátt í helmingur íbúa Gaza-svæðisins eru börn og ungmenni. Á fimmtudag gáfu sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna og fulltrúar á sviði mannúðar- og mannréttindamála frá sér afgerandi fordæmingu á grimmdarverkum Hamas-samtakanna sem beindust gegn óbreyttum borgurum í Ísrael. Þetta hafa íslensk stjórnvöld líka gert með mjög afdráttarlausum hætti og með réttu. Það sem fulltrúar Sameinuðu þjóðanna gerðu líka er að þeir fordæmdu ólöglegt umsátur Ísraelshers og árásir á palestínska borgara á Gaza. Þetta er hóprefsing, sögðu þeir, og það er brot á alþjóðalögum. Alþjóðaráð Rauða krossins og sérfræðingar Sameinuðu þjóðanna telja aðgerðir Ísraelshers gagnvart óbreyttum borgurum á Gaza vera skýr brot á alþjóðalögum, telja að báðir aðilar fyrir botni Miðjarðarhafs séu að fremja stríðsglæpi. En hvað þarf að ganga á til þess að hæstv. utanríkisráðherra Íslands, Bjarni Benediktsson, viðurkenni þetta með afdráttarlausum hætti? 

Virðulegi forseti. Í ályktun um heilbrigðisþjónustu á aðalfundi Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum nýverið var skorað á ríkisvaldið að viðhalda og efla kröftuga uppbyggingu heilbrigðisþjónustu á Suðurnesjum. Ég vil í því sambandi fara aðeins yfir þá gríðarlegu uppbyggingu sem er að eiga sér stað í heilbrigðismálum á svæðinu. Nú standa yfir framkvæmdir við viðbyggingu við hjúkrunarheimilið Nesvelli og var sá samningur stækkaður úr 60 rýmum í 80 rými. Í fyrra var ný röntgendeild opnuð formlega á HSS og nýtt röntgentæki hefur verið tekið í notkun. Þann 3. október vígði heilbrigðisráðherra nýja slysa- og bráðamóttöku sem er bylting í starfseminni. Við sama tækifæri var opnuð ný 19 rýma sjúkradeild og hjúkrunardeildin var einnig uppfærð. Í byrjun ágúst var ný einkarekin heilsugæsla opnuð við Aðaltorg sem bæði mun létta álagi af HSS og auka þjónustustig svæðisins til muna. Nýtt húsnæði hefur verið tekið í notkun fyrir geðheilbrigðisteymi HSS og bygging á nýrri heilsugæslustöð í Innri-Njarðvík var boðin út í sumar. Einnig er unnið að betri aðstöðu og þjónustu í öðrum þéttbýliskjörnum á Suðurnesjum. Virðulegi forseti. Samstaðan um betri heilbrigðisþjónustu hefur verið þverpólitísk, bæði á Alþingi og á sveitarstjórnarstiginu. Ég fullyrði að stærri skref hafa ekki verið stigin í heilbrigðismálum á Suðurnesjum um langt árabil og munu allir íbúar finna fyrir þeim árangri sem náðst hefur og er í farvatninu á næstu misserum, okkur öllum til heilla.

Virðulegi forseti. Ég lít á það sem skyldu stjórnvalda að gera almenningi kleift að taka ötul og stórstíg skref í átt að breyttum ferðavenjum. Þar gildir að gefa í varðandi Strætó því að við getum ekki búið við óbreytt ástand. Við verðum að standa vörð um markmið samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, ekki síst í kjölfar heimsfaraldurs þar sem farþegatekjur drógust verulega saman á sama tíma og stjórnvöld báðu um að haldið yrði úti óskertri þjónustu. Í umsögn Reykjavíkurborgar við frumvarp til fjárlaga sem nú liggur fyrir kemur fram að stjórnvöld hafa aðeins viljað láta brot af þeirri fjárhæð af hendi rakna til Strætós, eða aðeins 120 millj. kr. af því 990 millj. kr. aukaframlagi sem sóst var eftir. Þetta er svarið við skertum farþegatekjum sem námu 1,7 milljörðum kr. á tveggja ára tímabili. Strætó stendur frammi fyrir gífurlega erfiðri stöðu og hefur verið að ganga á eigið fé sem og uppsafnað handbært fé sem átti að nota til að endurnýja flotann og bæta þjónustu, að ótöldum þeim áhrifum sem heimsmarkaðshækkanir á olíu hafa haft á reksturinn. Fast framlag ríkisins hefur jafnframt hvorki verið verðbætt frá 2014 né hafa framlög til almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu notið sömu hækkana og á öðrum landsvæðum eða aðrar samgönguleiðir á sviði almenningssamgangna. Ég vil taka undir orð borgarstjóra um að það sé algjört ábyrgðarleysi af ríkinu að leggja fram fjárlagafrumvarp sitt án þess að bæta sveitarfélögunum upp það sem vantar í fjármögnun þeirra, sem hefur gríðarleg og alvarleg áhrif á fjárhag sveitarfélaganna og verkefni um allt land. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir að unnið verði að áframhaldandi uppbyggingu og fjármögnun á hágæðaalmenningssamgöngum og öðrum samgöngumannvirkjum á grundvelli sáttmálans. Fyrr má nú aldeilis vera. Sér ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur fyrir sér að þetta verði til þess að fækka bílum sem aka um með einum farþega í umferðinni með tilheyrandi umhverfisspjöllum? Verður þetta stolt þeirrar ríkisstjórnar sem nú situr til loftslagsmála og breyttra ferðavenja?

Virðulegi forseti. Árið 2020 kom út skýrsla um skýrslu starfshóps um bætt afhendingaröryggi raforku á Vestfjörðum. Þar kemur fram að á Vestfjörðum hafi afhendingaröryggi lengi verið heldur lakara en víðast annars staðar á landinu. Í apríl 2022 kom út skýrsla starfshóps um raforkumál á Vestfjörðum. Þar er minnt á markmið orkustefnu Íslands, að stefna eigi að jöfnu aðgengi að orku um land allt og orkuþörf samfélagsins eigi að uppfylla. Niðurstaða starfshópsins er, eins og segir í samantekt, með leyfi forseta, „að til þess að bæta afhendingaröryggið á Vestfjörðum og tryggja nægilegt afl, ásamt því að auka kerfisstyrk, sé nauðsynlegt að vinna að úrbótum og verkefnum sem snerta nánast alla hluta raforkukerfisins.“ Þessi skýrsla tekur ágætlega saman hver vandinn er og markar leiðir að úrbótum. Þá kom út í sumar skýrsla starfshóps um eflingu samfélags á Vestfjörðum, á málefnum umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins, um raforkumál m.a. Þar er ágæt setning sem segir „ekki í boði að gera ekki neitt“. Í samantekt þeirrar skýrslu segir, með leyfi forseta: „Í sem skemmstu máli má því segja að á Vestfjörðum þurfi því í senn aukna raforku vegna fólksfjölgunar, aukinna umsvifa í atvinnulífi og orkuskipta …“ Árið 2018 samþykktu stjórnvöld stefnu um uppbyggingu flutningskerfis raforku í landinu. Þar kemur m.a. fram að stefna stjórnvalda sé styrking á uppbyggingu á flutningskerfinu og að auka afhendingaröryggi raforku á landsvísu með sérstakri áherslu á Vestfirði og Norðausturland. Virðulegi forseti. Í ritröð um raforkumál og afhendingaröryggi á Vestfjörðum má finna fleiri skýrslur, þar á meðal eina frá 2013. Þar má finna sömu kaflana og sömu ágætu tillögurnar og í nýju skýrslunum - endurtekið efni. Ég segi nú bara: Vonandi er ekki þörf fyrir fleiri skýrslur um skýrslur heldur að tími aðgerða sé runninn upp því svo sannarlega er það ekki í boði að gera ekki neitt.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. matvælaráðherra fyrir að koma hingað og ræða í þingsal um slysasleppingar í sjókvíaeldi. Slysasleppingar hafa verið mikið í umræðunni síðustu vikur í kjölfarið á því að það uppgötvaðist gat á netapoka í sjókví í Patreksfirði. Í þá kví vantaði 3.500 fiska samkvæmt tilkynningu MAST. Þegar málið var skoðað nánar kom í ljós að stór hluti laxanna var kynþroska og það er alvarlegt mál. Sjókvíaeldisfyrirtæki hafa leið til að koma í veg fyrir að fiskar verði kynþroska og það er með ljósastýringu. Verið er að rannsaka þessa dagana hvernig það gat gerst að fiskarnir urðu kynþroska og mæla kynþroskahlutfall í öðrum fjörðum til að komast að því hvort þessi atburður sé undantekning. Þar til í ágúst höfðu, samkvæmt upplýsingum Hafrannsóknastofnunar, veiðst átta eldislaxar í skráðum veiðiám frá árinu 2016 þrátt fyrir nokkurn fjölda tilkynntra strokatburða á tímabilinu. Því virðist kynþroskinn öllu máli skipta er varðar þessa sprengju í uppgöngu eldislaxa í ár. Sjókvíaeldi er nefnilega einungis leyft á Vestfjörðum og Austfjörðum með mjög miklum skilyrðum til þess að reyna að koma í veg fyrir að eldislax komist í laxveiðiárnar. Ástæðan fyrir því er að veiðiréttarhafar og landeigendur, sem í mjög mörgum tilvikum eru bændur, hafa í mörg ár haft miklar áhyggjur af því að eldislaxar blandist íslenska villta stofninum. Það er því mikið í húfi fyrir þau sem fá miklar tekjur af laxveiðiánum sínum og því skiptir miklu máli að hægt sé að tryggja hreinleika villta laxastofnsins sem og trúverðugleika og ímynd atvinnugreinarinnar. Sjókvíaeldi hefur vaxið með mjög miklum hraða síðastliðin ár. Áhrif sjókvíaeldis á Vestfirði t.d. er óumdeilanlegt. Það er nefnilega mikið í húfi fyrir samfélögin í kringum sjókvíaeldið. Fólk þarf að geta treyst því að þetta sé vel gert. Þegar upp koma mál eins og þessi slysaslepping þá eru áhrifin víðtækari en bara á þetta eina fyrirtæki. Áhrifin dreifast á önnur fyrirtæki og samfélög á svæðinu þar sem miklir hagsmunir eru einnig undir með fjölda beinna og óbeinna starfa tengdum greininni. Hæstv. forseti. Síðustu ár hafa margir kallað eftir auknu eftirliti í sjókvíaeldi til að tryggja að allt sé gert með bestu mögulegum aðferðum og öllum skilyrðum sé fylgt eftir. Vestfirðingar hafa kallað eftir því að eftirlitsmenn séu staðsettir í nálægð við fiskeldið. Þeir hafa talað fyrir daufum eyrum í mörg ár. Í byrjun árs gaf ríkisendurskoðandi út skýrslu um lagaframkvæmd, stjórnsýslu og eftirlit í sjókvíaeldi. Í þeirri skýrslu komu fram margar ábendingar og ég ætla að nefna hér nokkrar, með leyfi forseta. Ein ábending var um að það þyrfti að efla eftirlit Matvælastofnunar og það þyrfti að vinna að því markvisst með matvælaráðuneytinu. Þar var nefnt að það þyrfti að gera stofnuninni kleift að sinna óundirbúnu eftirliti og leggja áherslu á eftirlit með skráningum, upplýsingagjöf og innra eftirliti fyrirtækjanna. Það kom líka ábending um mótvægisaðgerðir og vöktun vegna strokulaxa þar sem matvælaráðuneytið var hvatt til þess að endurskoða ákvæði laga og reglna um fiskeldi hvað snýr að stroki. Þar var rætt um mögulegar skyldur rekstrarleyfishafa til vöktunar í nærliggjandi ám. En miðað við það hvað eldislaxarnir eru að veiðast á stóru svæði þá mætti kannski spyrja af hverju einungis er verið að horfa á nærliggjandi ár. Það virðist vera þörf á því að hafa vöktun í laxveiðiám um allt land. Því spyr ég ráðherra: Hvernig hyggst hæstv. ráðherra fara í aðgerðir til að tryggja eftirlit áður en farið verður í frekari lagasetningu? Hvers vegna var ekki farið að tryggja strax aukið eftirlit í sjókvíaeldi eftir skýrslu Ríkisendurskoðunar um sjókvíaeldi í vor? Hversu hörð viðurlög telur ráðherra að ættu að vera gagnvart stórum slysasleppingum og takmörkuðu innra eftirliti? Með hvaða aðgerðum hyggst ráðherra koma til móts við áhyggjur um erfðablöndun í laxveiðiám?

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttur fyrir að óska eftir þessari sérstöku umræðu. Hún er tímabær og hún er skýr og vel afmörkuð. Til þess að svara þeim spurningum sem koma fram í máli hv. þingmanns þá vil ég byrja á því, svona með almennum hætti, að geta þess að frá því að ég hóf störf í matvælaráðuneytinu hef ég lagt áherslu á að tryggja að eftirlit, regluverk og stefnumótun í fiskeldi yrði sinnt af festu. Eitt af mínum fyrstu verkum var einmitt að biðja Ríkisendurskoðun að framkvæma úttekt á framkvæmd laga um fiskeldi. Í niðurstöðum þess var dregin upp dökk mynd af stjórnsýslu greinarinnar. Stefnumótun hefur svo staðið yfir í málaflokknum, byggt á þeirri skýrslu en einnig skýrslu Boston Consulting Group um tækifæri í lagareldi í heild fyrir Ísland. Þá hafa á mínum vegum verið tveir starfshópar, annar um strok og hinn um sjúkdóma, sem hafa skilað tillögum sem eru ýmist í framkvæmdafasa eða í stefnumótunarhlutanum. Ég kynnti stefnumótun í fiskeldi nýlega, sem hefur fengið góðar viðtökur, eins og hv. þingmaður hefur væntanlega fengið upplýsingar um. Þá hefur einnig verið samþykkt af þinginu að veita Hafrannsóknastofnun og Matvælastofnun auknar fjárheimildir vegna sjókvíaeldis sem nema um 2,2 milljörðum kr. næstu fimm árin. Það fjármagn var ákveðið og það veitt m.a. vegna þeirra athugasemda sem komu fram í stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar. Matvælastofnun hefur nú þegar, fyrir tíu dögum, auglýst sex stöðugildi eftirlitsmanna og dýralækna sem sinna munu eftirliti. Þingmaðurinn spyr að því hvernig ráðherra hyggist styrkja eftirlit áður en farið er í lagabreytingar. Í því samhengi vil ég nefna að Matvælastofnun hefur þegar ráðist í aðgerðir sem ekki krefjast lagabreytinga en hefur verið bent á í áðurnefndum úttektum, svo sem breytingar á verklagi varðandi eftirlit með stroki, t.d. með því að vakta fóðurmagn sem fer í kvíar og með því að leggja meiri áherslu á innra eftirlit. Matvælastofnun hefur einnig fjárfest í tveimur neðansjávardrónum sem verða nýttir við sérstakt eftirlit. Auk þessa eru þær ráðningar sem ég nefndi hér áðan. Þá spyr hv. þingmaður um viðurlög við því að farið sé á svig við reglur. Hvað varðar viðurlög við stórum sleppingum og takmörkuðu innra eftirliti, eins og hafa verið brögð að, þá eru síðustu sleppingar, sem hv. þingmaður vísaði sérstaklega til, til meðferðar á viðeigandi stöðum í stjórnsýslunni og ég get ekki tjáð mig um þær sérstaklega. Þó get ég sagt að viðurlög verða til endurskoðunar í því frumvarpi sem verður mælt fyrir hér á þinginu síðar í vetur og umfjöllun við þá frumvarpsvinnu sem fram undan er. Það er mín skoðun að engin frávik eigi að vera án afleiðinga. Í drögum að stefnu um uppbyggingu og umgjörð lagareldis er t.d. lagt til að framleiðsluheimildir þeirra rekstraraðila sem eiga fisk sem finnst á stöðum þar sem hann á ekkert erindi verði skertar. Þingmaðurinn spyr líka um það hvernig ég hyggist koma til móts við áhyggjur af erfðablöndun. Þar er mikilvægast auðvitað að fyrirbyggja strok. Eldisfiskur á að vera í kvíum en ekki utan þeirra. Eins og ég hef farið yfir þá verður það gert. Einnig vil ég þó nefna þá staðreynd að því öflugri sem innlendir stofnar eru, því ólíklegra er að strokatburðir hafi neikvæð áhrif á stofnana. Það er bæði flókið og tæknilegt að fara að ræða erfðafræði hér á þinginu en ég vil þó segja þetta: Auknum fjármunum verður varið í eftirlit og rannsóknir, árvökum verður fjölgað, sérstök verkefni verða sett af stað til að meta ástand villtra laxastofna og bæta veiðistjórnun stofna í samræmi við markmið Alþjóðlega hafrannsóknaráðsins og Laxaverndunarstofnunarinnar, sem við raunar hyggjumst ganga inn í aftur en höfum ekki verið þar aðilar til skamms tíma. Laxastofninum við Norður-Atlantshaf hefur farið aftur um langt skeið og því er það meira en tímabært að leggja áherslu á aðgerðir til að snúa við þeirri þróun. Það verkefni er þó ekki átaksverkefni heldur til langs tíma. Að endingu vil ég fjalla um áhættumat erfðablöndunar og áhyggjur af erfðablöndun í laxveiðiám. Samkvæmt núverandi löggjöf skal framkvæma áhættumat svo oft sem þurfa þykir og eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti. Í kjölfar stroksins í Patreksfirði og þeirrar upplýsingaöflunar sem hefur átt sér stað í kjölfar þess hefur Hafrannsóknastofnun dregið til baka þá tillögu að áhættumati sem stofnunin hafði lagt fram, sem mér þykir þá benda til þess að lagabókstafurinn og framkvæmd hans sé að virka eins og til var ætlast og nú bíðum við þeirrar niðurstöðu. Áhættumat erfðablöndunar er, líkt og viðurlög við svokölluðum slysasleppingum, til endurskoðunar og umfjöllunar við frumvarpsvinnuna sem fram undan er. Stefnumótunin hefur fengið góðar viðtökur. Ég hlakka til að geta mælt fyrir málinu síðar í vetur og þá mun hv. atvinnuveganefnd taka málið til umfjöllunar. Það er mikið í húfi að koma þessum málum á skýran og öruggan grunn.

Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þm. Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttur fyrir að standa fyrir þessari umræðu. Regluverk um sjókvíaeldi, hvatarnir og viðurlögin þurfa að vera með þeim hætti að það borgi sig ekki að standa í þessum rekstri nema hlutirnir séu í lagi og vistkerfisáhrifin séu lágmörkuð með bestu mögulegu tækni og öruggustu aðferðum sem völ er á. Þetta er grundvallaratriði og það verður engin sátt um þessa grein nema hert verði verulega á eftirlitinu og þeim kröfum sem eru gerðar til fyrirtækjanna. Hér hefur verið talað um slysasleppingar en það er auðvitað ekkert hægt að líta á það eins og hvert annað slys þegar kynþroska eldislaxar sleppa í tugþúsundatali og menga villtu laxastofnana okkar. Ef viðmiðið þegar kemur að laxastroki á að vera „zero tolerance“, svo ég sletti, en þetta er orðalag sem ég held að ráðuneytisstjóri matvælaráðuneytisins hafi notað og gott ef ekki ráðherra líka á blaðamannafundi núna á dögunum, og ef við ætlum að setja ábyrgðina og sönnunarbyrðina alfarið á fyrirtækin sjálf þá ættum við kannski bara að hætta að nota orðið slysaslepping og tala um gáleysissleppingu. Mér líst vel á þær aðgerðir sem eru boðaðar í nýrri stefnu hæstv. matvælaráðherra um lagareldi og ég hlakka til frekari umfjöllunar um þá vinnu hér á Alþingi. Ég held að hér sé hæstv. ráðherra að gera vel. Það væri fróðlegt að heyra frá ráðherra í seinni ræðu hennar hvort hún geri ráð fyrir að þær hertu reglur sem til að mynda verður mælt fyrir í frumvarpi til laga um fiskeldi hér á vorþingi muni koma strax til framkvæmda eða hvort fyrirtækjunum verði gefinn einhver nokkurra ára aðlögunartími þegar kemur að þessum grundvallaraðgerðum sem er fjallað um í stefnunni.

Forseti minnir á að þingmálið er íslenska og þingmönnum er ráðlagt að finna íslenskun á því orðalagi sem þeir telja nauðsynlegt að koma á framfæri.

Herra forseti. Ræðum endilega kjarna máls sem er sá hvort villtum laxastofnum stafi hætta af strokulöxum úr sjókvíaeldi. Svarið er á þá leið að hættan á erfðablöndun er hverfandi. Hin vísindalega niðurstaða um þessa hættu má draga saman á þá leið að það þarf síendurteknar sleppingar í miklu magni yfir langan tíma til þess að auka hættu á áhrifum á villta stofna - síendurteknar sleppingar í miklu magni yfir langan tíma. Og hver er skýringin? Jú, hún er sú að eldislax hefur einfaldlega mun minni hæfni - mun minni hæfni - til þess að fjölga sér í villtri náttúru en villtur lax. Þetta er líffræðin sem liggur fyrir. Eldisfiskar hafa ekki þá eiginleika í genamenginu til að komast af og afkvæmi slíkra fiska hafa að sama skapi nær enga möguleika til að lifa af, ná kynþroska og leita aftur upp í ár. Þetta er það sem við er að eiga. Þetta er áhættan, hún er til staðar en hún er hverfandi. En þessu til viðbótar, herra forseti, þá er brugðist við þessari áhættu í þeirri löggjöf sem fiskeldið býr við. Það er innbyggt inn í löggjöfina stýritæki til að takast á við þetta. Og hvað á ég við? Jú, rétt að minna þingheim á það að í fyrsta lagi er það fjarlægð eldisstöðva frá ám. Í öðru lagi áhættumat erfðablöndunar. Í þriðja lagi er það kröfugerðin sem er gerð til búnaðar, tækni og framleiðsluferla; útsetningar seiða, ljósastýringar. Og í fjórða lagi er það vöktun og aðrar mótvægisaðgerðir. 

Herra forseti. Það er best að ég vendi mínu kvæði í kross og steinhætti því sem ég ætlaði að segja því að eftir þessa framsögu hv. þm. Teits Björns Einarssonar þá get ég eiginlega ekki orða bundist. Ég ætla nú ekki að gleyma því að þakka hv. þm. Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttur fyrir að koma með þessa þörfu sérstöku umræðu hér inn og hæstv. ráðherra að vera með okkur hér í dag. Að ætla að bera það á borð á einhverjum tímapunkti að 80.000 eldislaxar sem eru kynþroska líti nú ekki við þessum villtu skvísum sem eru hér í lífríkinu er algerlega úr lausu lofti gripið. 

Forseti. Umræðan um sjókvíaeldi hefur farið hátt í íslensku samfélagi undanfarið í kjölfar ítrekaðra umhverfisslysa. Nú síðast í sumar sluppu 3.500 eldislaxar úr laxeldiskví Arctic Fish. Þessi slysaslepping er önnur stóra slysasleppingin sem komið hefur upp í íslensku sjókvíaeldi á síðastliðnum árum en árið 2020 sluppu 82.000 eldislaxar úr sjókví hjá Arnarlaxi. Vandamál við slysasleppingar eru ekki ný af nálinni í víðara samhengi fiskeldis. Undanfarin 20 ár hefur villtur laxastofn í Noregi dregist saman um helming og er að finna erfðablöndun í 71% norskra áa. Hingað til hefur ekki tekist að koma í veg fyrir að laxar sleppi úr opnu sjókvíaeldi. Það hefur ekki verið hægt að koma í veg fyrir það. Reynslan í Skotlandi og Kanada er ekkert betri, hún er bara jafn slæm. Í raun bendir reynslan hér á landi og í þeim löndum sem hafa mun meiri reynslu en við höfum í þessum iðnaði til þess að sleppilax sé órjúfanlegur partur af sjókvíaeldi. Laxalús er það líka. Nú herjar laxalúsafaraldur á íslenskan eldislax rétt eins og hún hefur gert undanfarna áratugi í Noregi og Skotlandi. Ágengni lúsar á sunnanverðum Vestfjörðum er verri en nokkru sinni. Lyfið sem er notað til að drepa lúsina hefur mikil og víðtæk áhrif á vistkerfið, t.d. á aðra hryggleysingja; krabbadýr og rækju. Lyfið á einungis að nota sem neyðarúrræði en þrátt fyrir að það eigi bara að nota það í neyð er það núna í notkun á átta laxeldissvæðum í Arnarfirði, Tálknafirði og Dýrafirði, víðar en það hefur nokkurn tímann áður verið leyft. Þannig að þetta er verulegt vandamál. Það er ekkert annað en óskhyggja, forseti, að halda því fram að hér á landi eða annars staðar sé hægt að stunda sjókvíaeldi í opnum sjókvíum og á sama tíma tryggja að alvarleg umhverfisslys eigi sér ekki stað. Það er óskhyggja. Við þurfum að horfast í augu við þennan veruleika 

Herra forseti. Það er óneitanlega sorglegt að sjá norska kafara með skutulbyssur að veiða eldislaxa í íslenskum ám. En þetta er því miður staðan eftir að um 3.500 eldislaxar sluppu úr kví Patreksfirði. Það er verulegt umhugsunarefni að sjá hversu víða eldisfiskarnir fara og það stangast illa á við fullyrðingar hagsmunaaðila í greininni um öryggi hennar og umhverfisvernd. Þetta mál og verklag fyrirtækisins er til rannsóknar hjá þar til bærum yfirvöldum en það hefur þó komið fram í fréttum að fyrirtækið hafi ekki viðhaft nauðsynlega ljósastýringu í kvínni til að koma í veg fyrir erfðablöndun. Afleiðingin er sú að nærri 200 laxar úr eldi hafa fundist í 42 ám, samkvæmt fréttum í fyrradag. Enn á eftir að greina fjölda laxa sem koma að líkindum úr þessu sama umhverfisslysi í Patreksfirði og auðvitað er ekki hægt að kalla þetta neitt annað heldur en umhverfisslys og við hljótum að gera þá kröfu að brugðist verði við af festu. Það hefur verið boðað að efla eigi eftirlit og er það vel, einnig að koma upp hvötum til fjárfestinga í öruggari búnaði og að vanræksla í eldi hafi alvarlegri afleiðingar en nú er, jafnvel svo að fyrirtæki missi leyfi til eldis í verstu tilvikum. Þegar viðkvæm náttúra Íslands er í húfi, í þessu tilviki einstakir laxastofnar á heimsvísu, þá verða eldisfyrirtækin að sættast á miklu öflugra eftirlit, öflugri búnað og tækni til að koma í veg fyrir slysin. Sorglegast er þó að allt þetta var mjög fyrirsjáanlegt. Þau eru nefnilega nánast orðin fleyg orðin sem birtust í skýrslu Ríkisendurskoðunar fyrir fáeinum mánuðum, með leyfi forseta: „Samþjöppun eignarhalds, stefnulaus uppbygging og rekstur sjókvía á svæðum sem vinna gegn því að auðlindin skili hámarksávinningi fyrir ríkissjóð hefur fest sig í sessi án mikillar umræðu eða atbeina stjórnvalda.“ - Án mikillar umræðu eða atbeina stjórnvalda. Stjórnsýsla og eftirlit hefur ekki fylgt eftir örum vexti greinarinnar og það er mikið undir í þessari umræðu: Viðkvæmt lífríkið en einnig tugmilljarða gjaldeyristekjur og fjöldi starfa í viðkvæmum byggðum. Stjórnvöld og greinin sjálf verða að bregðast við og boðuð áform matvælaráðherra eru skref í rétta átt.

Herra forseti. Ég vil fyrst þakka málshefjanda fyrir að opna þessa umræðu og hæstv. ráðherra fyrir að taka þátt í henni. Það blasir við að hér er til þess að gera ung grein sem er að þróast áfram í íslensku samfélagi og er orðin gríðarlega mikilvæg á þeim svæðum þar sem hún starfar og er núna, í þessari umræðu sem við tökum hér þátt í og hefur verið í gangi undanfarið, á grundvelli þess óhapps, þess slyss sem varð í þessari tilteknu kví fyrir vestan. Við höfum undanfarin ár farið í gegnum töluvert mikla umræðu um það að við ættum að treysta vísindunum. Hvað mig varðar þá ætla ég að nálgast þetta mál þannig og það er þannig að eldi í fjörðum landsins, þar sem það er leyft, er undirorpið áhættumatinu - ekki burðarþolsmatinu heldur undirorpið áhættumatinu hvað umfang varðar. Það skiptir að mínu mati gríðarlega miklu máli. Nú er Hafró, eins og fram hefur komið í umræðunni og kom fram hjá hæstv. ráðherra, búið að taka til sín matið og er núna að fara yfir það og ég skil það sem svo að áætlað sé að frétta sé að vænta úr þeirri átt öðru hvorum megin við áramót. Þangað til sú vinna er um garð gengin er okkur nokkur vandi á höndum að ræða þetta því að ef við horfum á stóra samhengið, tímann frá því að eldi hefst aftur rétt um 2010, þá eru þetta ekki nema átta íslenskir laxar sem hafa veiðst í íslenskum nytjaám þangað til óhappið verður núna. Við verðum, held ég, að skoða þetta óhapp sem þarna varð og læra af því. Ég heyri hingað til engan hér í salnum leggja til að sjókvíaeldi verði hætt nema mögulega hv. þm. Halldóru Mogensen, þingmann Pírata, en aðrir eru að leita leiða til að gera þetta betur. Það er, held ég, nálgunin sem við eigum að leitast við 

Virðulegi forseti. Við höfum byggt upp örugg viðbrögð við alls kyns atburðum, hvort sem um er að ræða mengunarslys, smitsjúkdóma eða náttúruvá. Öll þessi viðbragðskerfi byggja á því að lágmarka mögulegan skaða og áhrif til framtíðar. Líkt og með aðra atburði þarf að vera til öruggt viðbragð og eftirlit með sjókvíaeldi sem virkjað er strax og slepping verður. En svo að það megi verða þarf eftirlit að færast nær sjókvíaeldinu, bæði til að flýta viðbragði og ekki síst til að byggja upp þekkingu á þeim svæðum þar sem eldið er stundað. Því er mikilvægi eftirlits á þeim stöðum þar sem sjókvíaeldi er afar veigamikið. Það má líkja því við ef Ísfirðingar yrðu uppvísir að slæmri umferðarmenningu, keyrðu ítrekað yfir hámarkshraða eða undir áhrifum áfengis. Þá yrði að sjálfsögðu ákall eftir auknu eftirliti lögreglu en stjórnvöld myndu bregðast við með þeim hætti að ráða fleiri lögreglumenn á Selfossi. Hvaða áhrif myndi það hafa á umferðarmenningu á Ísafirði? Þá er það ekki fyrirtækjunum í hag sem stunda sjókvíaeldi að eftirlit sé slakt. Það tjón sem hefur orðið vegna slysasleppinga haustsins er eitthvað sem öll eldisfyrirtæki hefðu viljað komast hjá í fremstu lög. Hæstv. matvælaráðherra hefur lagt fram tillögu um stefnu í uppbyggingu og umgjörð lagareldis, stefnu til ársins 2040, og er hún komin í samráðsgátt. Tillagan hefur það að markmiði að skapa greininni skilyrði til aukinnar verðmætasköpunar með sjálfbæra nýtingu og vistkerfisnálgun að leiðarljósi. Þegar horft er til sjókvíaeldis segir í tillögunni að áskoranirnar séu vissulega til staðar og til þess að greinin geti áfram verið mikilvæg stoð í efnahag landsins verði áfram að vinna að því að mæta þeim áskorunum með festu. Það er bæði verkefni þeirra fyrirtækja sem stunda greinina, samfélaganna þar sem greinin er stunduð og stjórnvalda sem halda utan um eftirlit og lagaumgjörð. Það er raunverulegur möguleiki með því að hafa vísindin í forgrunni sem byggja og lágmarka umhverfisáhrif greinarinnar. Þannig byggjum við upp sameiginlegan ábata með nýtingu auðlinda til verðmætasköpunar.

Virðulegi forseti. Enn sjáum við ekki fyrir umfang þess skaða og afleiðingarnar fyrir íslenska laxastofna sem sá mikli fjöldi frjórra norskra eldislaxa, sem ganga nú í íslenskar ár til hrygningar, mun valda eftir að hálft fjórða þúsund laxa yfirgaf eldiskvíar Arctic Sea Farm við Patreksfjörð og stór hluti þeirra frjór. Slíkt umhverfisslys vekur upp margar áleitnar spurningar um umbúnað og eftirlit með svo stórfelldu sjókvíaeldi á norskum eldislaxi, ekki síst hve stór hluti þeirra reyndist frjór, sem er ekki samkvæmt viðmiðunum, og hvort svo umfangsmikið eldi í opnum sjókvíum geti farið fram með sjálfbærum hætti gagnvart íslenskri náttúru, hvort trappa þurfi niður sjókvíaeldið ef ekki verður með öðrum hætti hægt að tryggja verndun íslenskra laxastofna fyrir skaðlegri erfðablöndun við norska eldisstofninn. Ljóst er að auka verður fjárhagslegan og faglegan styrk eftirlitsstofnana til að sinna rannsóknum, eftirliti og eftirfylgni, enn fremur að bæta eftirlit og draga þau stórfyrirtæki sem að baki standa til enn frekari ábyrgðar gagnvart eigin starfsemi, eftirliti og samfélagslegri ábyrgð gagnvart þeim samfélögum sem þau starfa í og þeirri stöðu sem þau kunna að verða sett í vegna aðgerða sem þarf að grípa til gagnvart fyrirtækjunum. Herða þarf viðurlög við brotum og alvarleg brot varði leyfismissi. Styrkja þarf regluverk er tekur til ábyrgðar eldisfyrirtækjanna sjálfra með skýrum og skilvirkum viðurlögum sem feli í sér nægjanlega hvatningu til að fyrirtækin sýni umhverfisáhrifum starfsemi sinnar enn frekari virðingu. Fyrirtæki geta keypt sér tryggingar fyrir þeim skaða sem þau sjálf verða fyrir vegna umhverfisslysa. Það ætti sömuleiðis að skylda þau til að afla slíkra trygginga til að bæta þann skaða sem þau kunna að valda og kostnað við að koma við mögulegum mótvægisaðgerðum til að draga úr óafturkræfum skaða sem þau valda á erfðaeiginleikum íslenskra laxastofna og náttúru. Að setja slíkt í reglur um starfsemi eldisfyrirtækjanna er grundvallaratriði fyrir íslenskan umhverfisrétt, að náttúran hafi eigin sjálfstæða rétt til tilvistar og til að þróast áfram á eigin forsendum. Einhver okkar sem hér tala hafa lært 

Hæstv. forseti. Mig langar til að byrja á að vitna í skýrslu sem kom út í Noregi fyrir ekki mjög löngu. Þar tóku vísindamenn frá sjö stofnunum og háskólum sig saman, rannsóknarefnið var auðvitað áhrif sjókvíaeldis og hver var niðurstaðan? Jú, hún var sú að erfðablöndunin væri umtalsverð og hætta steðjaði að villtum laxastofnum þar. Hvað kom næst í röðinni? Laxalúsin. Mikil hætta stafar líka af henni og nú er verið að eitra fyrir laxalúsinni hér um alla firði. Nú veit ég ekki hvaða rannsóknir hv. þm. Teitur Björn Einarsson hefur verið að lesa en ég held það væri ráð að hv. þingmenn í atvinnuveganefnd, jafnvel með umhverfis- og samgöngunefnd, tækju sig saman um að lesa nýjustu vísindagreinar um áhrif sjókvíaeldis á villta laxastofna í Norður-Atlantshafi. Við verðum að komast á sama stað í upplýsingu og þekkingu um þessi mikilvægu mál. Hitt sem ég ætla að reyna að koma að í þessari örstuttu ræðu er að benda á mikilvægi opinbers eftirlits. Ég vil aldrei aftur heyra þingmenn Sjálfstæðisflokksins, Framsóknarflokksins eða annarra flokka hér í þessu púlti tala um eftirlitsiðnaðinn. Við þurfum vel fjármagnað og faglegt eftirlit með allri atvinnustarfsemi, þar á meðal sjókvíaeldi eins og reynslan sannar og sýnir. Þess vegna vil ég fagna því að það eigi að setja meira fé í það hjá Matvælastofnun og Hafró. Vonum að það dugi um hríð, við erum að tala um næstu tvö ár hafi ég skilið hæstv. ráðherra rétt. Að lokum langar mig að nota síðustu tíu sekúndurnar til að spyrja hæstv. ráðherra hvaða rannsóknir séu í gangi eða hvaða ráðstafanir sé verið að gera til að hætta notkun erlendra stofna í sjókvíaeldi.

Herra forseti. Þróun í íslensku fiskeldi hefur verið mikil og hröð á síðastliðnum áratug og má segja að alger umskipti hafi átt sér stað. Fiskeldi í sjó hefur farið frá því að vera atvinnugrein sem nánast var búið að afskrifa sem raunhæfan valkost við íslenskar aðstæður yfir í að vera sú grein sem margir horfa til sem helsta vaxtartækifæris í matvælaútflutningi til næstu áratuga. Laxeldisfyrirtæki sem stunda sjókvíaeldi eru nú starfrækt bæði á Vestfjörðum og Austfjörðum. Þessi fyrirtæki hafa náð umtalsverðum árangri í framleiðslu á stuttum tíma og skapað ný tækifæri og störf á þessum svæðum. Frá upphafi hafa aðgerðir til að draga úr umhverfisáhættu fiskeldis verið ofarlega á blaði, líkt og kom fram í skýrslu starfshóps sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra frá árinu 2017, en þar segir að ákvarðanir stjórnvalda um framtíð fiskeldis skuli grundvallast á vísindalegum rannsóknum, eldistilraunum og vöktun í ám þannig að atvinnugreinin verði í sem mestri sátt við umhverfið. Þær slysasleppingar sem urðu í Patreksfirði eru alvarlegar og fordæmalausar í því magni sem um ræðir. Þetta er alvarlegt tjón fyrir fyrirtækið og ákveðið áfall fyrir samfélagið fyrir vestan og greinina í heild, eitthvað sem við verðum að draga lærdóm af og tryggja í samstarfi við greinina hvernig við getum búið til umgjörð sem lágmarkar þessa áhættu. Það mætti til að mynda horfa á kröfur varðandi myndavélakerfi, tíðni eftirlitsköfunar o.fl., en gleymum því ekki að slysasleppingar geta alltaf átt sér stað. Það er beinlínis gert ráð fyrir þeirri áhættu í áhættumatinu. Ég ætla ekki að standa hér og gera lítið úr áhættunni eða slysasleppingum en ég vil biðja þingheim um að nálgast þessa umræðu út frá staðreyndum, hagsmunum vistkerfisins í heild og ekki síst þeirra samfélaga sem eiga mikilla hagsmuna að gæta og hafa gert vel í að byggja upp þessa grein sem skapar hundruð starfa í landsbyggðunum öllum til heilla.

Virðulegi forseti. Ég vil nefna það hér að ég tek undir með hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni. Við þurfum á því að halda að taka vel utan um það sem getur verið lyftistöng brothættra byggða í landinu. Við höfum séð hvað sjókvíaeldi hefur gert fyrir Vestfirðinga. Við höfum séð það með eigin augum. Ég áður heimsótti Patreksfjörð og fleiri staði þegar ég var varaformaður atvinnuveganefndar og hún var í rauninni stórkostleg sú vinna sem þar fór fram. En það breytir ekki þeirri staðreynd hvernig hefur verið gengið um þessi réttindi af þessum risafyrirtækjum á skítugum skónum og sú löggjöf sem þó er utan um laxeldið er ekki virt, samanber að það eiga að líða sex til átta mánuðir frá því að slátrað er úr kví þar til nýr umgangur er settur í kvína aftur. Og hvers vegna? Jú, til þess að náttúran fái að hreinsa sig, fái að njóta vafans, til að straumar og stefnur geti í rauninni hreinsað undan kvínni sem slátrað var úr. En það hafa nú verið brögð að því að það hafi einungis verið látnir líða þrír mánuðir frá því að slátrað hefur verið úr kví þangað til er búið að fylla hana aftur. Græðgin er svo mikil að kvíarnar eru yfirfylltar þannig að þær sprengja utan af sér eðli málsins samkvæmt, því að ég ætla ekki að halda því fram að þegar er verið að planta í kvína sé hún götótt fyrir. Það liggur algjörlega á borðinu. Ég ítreka að það er eiginlega galin hugmynd að halda því fram að þegar lax sleppur kynþroska út í vistkerfið hafi hann ekki áhuga á því að tímgast með villtum löxum. 

Forseti minnir hv. þingmenn á að ávarpa aðra þingmenn með fullu nafni eða þá kjördæmisnúmeri.

Forseti. Þetta er enn eitt dæmið um ákveðið ábyrgðarleysi þar sem er verið að reyna að finna alls konar afsakanir til að halda áfram iðnaði sem virkar einfaldlega ekki. Ég hef enga trú á að stóru orðin um eftirlit og afleiðingar verði að einhverjum veruleika því að þó að það verði kannski afleiðingar í lögum þá held ég að það þurfi eitthvert kraftaverk til að hagsmunaaðilar þurfi að axla ábyrgð. Þetta er kannski kunnuglegt stef úr ýmsu öðru. Þetta er alltaf að gerast. Það er ástæða fyrir því að þessum undanþágum var troðið hérna í gegnum þingið á einum degi. Sami söngur og áður. Hann er yfirleitt dulbúinn á einhvern hátt, eins og hv. þm. Teitur Björn Einarsson kom hérna með áðan, kemur með einhver rök sem hann klæðir í vísindalegan búning en það er ekkert nema hrekkjavökubúningur þegar allt kemur til alls því að það þurfti ekki nema stutta leit í vísindaritum til þess að finna að í Noregi t.d. eru stórar rannsóknir sem hafa verið gerðar þar sem niðurstöður eru m.a. að af 239 stofnum sem eru þar - eða stofnar er nú ekki rétt, það eru svona „populations“, í rauninni bara í ám sem laxar ganga upp í - eru tveir þriðju sem bera merki um genamengun, tveir þriðju af þeim sem voru rannsakaðir. Það ber þess merki að þetta áhættumat sem var áður, að það þyrfti stórar sleppingar oft, er einfaldlega rangt. Það er rangt og það sýnir sig í raungögnum. Það eru staðreyndirnar sem við þurfum að tala um, hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson.

Herra forseti. Við erum að fá það núna í bakið að hér hefur atvinnugrein vaxið í skjóli stjórnvalda sem hafa vanrækt þá skyldu sína að búa henni viðunandi umgjörð. Það liggur alveg fyrir og ég held að það sé enginn sérstakur ágreiningur um að við getum ekki alveg haldið áfram á þeirri braut sem vörðuð hefur verið síðustu árin. Þessi stefnulausa uppbygging hefur að einhverju leyti verið knúin áfram af pólitískum þrýstingi og hagsmunaaðilum og hefur sett okkur í þá stöðu að atvinnugrein sem skilar tugmilljörðum í þjóðarbúið og skapar mikla atvinnu í viðkvæmum byggðum á núna í vök að verjast vegna neikvæðra áhrifa á umhverfið, bæði sleppingarnar og að sjálfsögðu laxalúsin líka. Ríkisendurskoðun hefur aldeilis ekki verið eina stofnunin sem á þetta hefur bent. Sveitarfélögin hafa til að mynda stundum verið eins og hrópandinn í eyðimörkinni og bent á að regluverk og eftirlit með greininni hafi ekki verið í samræmi við stærð, vöxt og verðmætasköpun. Lítið hefur verið hlustað á það hingað til. Fyrir vikið erum við núna að bregðast við umhverfisslysi í stað þess að hafa komið í veg fyrir að slíkt slys yrði. Það er ástæða til að taka undir það sem komið hefur fram hjá matvælaráðherra þegar hæstv. ráðherra orðar það þannig að engin frávik verði án afleiðinga. Það er þá líka eins gott að alvarleg frávik hafi í för með sér alvarlegar afleiðingar og að stórfelld vanræksla og fúsk leiði til leyfissviptinga. Fyrirtæki sem þannig haga sér eiga ekkert erindi í það að vera með viðkvæma starfsemi í fjörðum landsins. Að sama skapi verða að vera hvatar til þess að fyrirtækin fjárfesti í betri tækjum og umhverfisvernd. Kostnaður vegna frávika verður að sama skapi að vera greiddur af þessum sömu fyrirtækjum. Við getum ekki nálgast þetta úrlausnarefni með því að gefa okkur að hættan sé hverfandi. Mér finnst það svolítið blasa við þessa dagana að reyndin er ekki svo. Eftirlit sem er of háð hagsmunaaðilum er ekki til eftirbreytni. Það er heldur ekki til eftirbreytni að Hafrannsóknastofnun þurfi að sækja um fjármagn í samkeppnissjóði til að framkvæma burðarþolsmat eða vöktun. Þessi grein 

Herra forseti. Við veiðiréttareigendur og bændur sem eru að fylgjast með þessari umræðu vil ég segja að við sem hér erum, alla vega sá sem hér stendur, heyrum áhyggjur ykkar og höfum skilning á þeim. En ef við horfum á málið í heild sinni, áhrifin sem eldið hefur haft á viðkvæmum svæðum eins og fyrir vestan og austur á fjörðum, þá stefnumörkun sem nú liggur fyrir hjá hæstv. matvælaráðherra og fleira í þá veru, þá blasir við að það sem við þurfum að leitast við að gera er að finna leið til að gera þetta eins vel og nokkur kostur er til að tryggja að hinum villta íslenska laxastofni standi ekki ógn af þeirri starfsemi sem stunduð er. Ekkert væri fjarri sjálfum mér en að leggja til eitthvað sem legði íslenska laxastofninn í hættu. En staðreyndin er sú að fiskeldið er komið til að vera. Við verðum að leita leiða til þess að við getum verið hér saman, stundað okkar starfsemi, hver á sínu svæði og með sínum hætti, þannig að vel gangi og varlega sé farið og við gerum þetta allt með sjálfbærum hætti. Við megum ekki gleyma því að eldisfyrirtækin hafa beinlínis verið að kalla eftir sterkari umgjörð. Eldisfyrirtækin og fulltrúar þeirra hafa ekkert farið í grafgötur með það að það er ýmislegt gagnrýnivert hér í regluumhverfinu og eftirlitinu. Það var sennilega enginn þingmaður sem gagnrýndi lagasetninguna 2019 meira en sá sem hér stendur, mér þóttu ýmsar gloppur vera í því ferli. Það breytir því ekki að við þurfum að einhenda okkur í það að gera umhverfið þannig að sem best sé og tryggja að við lærum af þessu slysi sem varð þarna í Patreksfirði því að það blasir við að það er ekki af neinum vilja sem slíkt gerist. Það er enginn fjárhagslegur hvati til slíks. 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hæstv. matvælaráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, fyrir hennar innlegg í þessa umræðu sem og hv. þingmönnum fyrir að hafa tekið þátt í þessari umræðu. Slysasleppingar í sjókvíaeldi eru alvarlegt mál þannig að það þarf að vera á hreinu að ef sjókvíaeldi á að byggjast upp í sátt við umhverfi og samfélag við strendur landsins þá þarf að tryggja að þetta sé gert vel. Það þarf að tryggja að eftirlitið sé í lagi. Það þarf að tryggja að fyrirtækin sýni ábyrgð og það þarf að tryggja að erfðablöndun eldislaxa og villtra laxa muni ekki eiga sér stað. Sú stefnumótun sem á sér stað í matvælaráðuneytinu þarf að taka á þessum málum og ég vil hrósa hæstv. matvælaráðherra fyrir þá vinnu sem á sér stað í matvælaráðuneytinu. Skýrsla Ríkisendurskoðunar, skýrsla Boston Consulting, stefnumótunarvinna fyrir framtíðarsýn í lagareldi sem hefur nýlega verið kynnt, þetta er mjög góður grunnur fyrir þá lagasetningu sem við þurfum að fara í því að þetta er stór málaflokkur og við þurfum að vera vel undirbúin og tryggja að allir komi að borðinu. En í ljósi umræðunnar í dag vil ég segja að við megum ekki gera lítið úr áhyggjum fólks. Fólk hefur áhyggjur af erfðablöndun og það hefur áhyggjur af atvinnuöryggi sínu. Ein leiðin til að koma til móts við það er að reyna að tryggja að eldislaxarnir komist ekki upp í laxveiðiárnar. Við þurfum að tryggja að sjókvíaeldin fari eftir þeim skilyrðum sem við setjum þeim. Við þurfum að tryggja, við þingmenn hér, að lögin nái yfir þessa stóru atvinnugrein og að lögunum sé fylgt því ef það er ekki möguleiki þá er trúverðugleiki og ímynd tveggja atvinnugreina í húfi, sjókvíaeldis og laxveiða, og við þurfum að gera betur í þessum málum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum umræðuna. Grundvallaratriðið er þetta: Eldislax á að vera í kvíum en ekki utan þeirra. Öll umræða um að það sé ekkert svo alvarlegt eða slæmt fyrir villta laxa að eldislax sleppi eða að það sé engin hætta er ekkert gagnleg og hún skilar engu. Blöndun eldislaxa við villta stofna er háalvarlegt mál. Það er enginn ágreiningur um það heldur í vísindasamfélaginu að svo sé og ef einhver vafi leikur á um þau áhrif þá á náttúran að njóta þess vafa. Það er í samræmi við varúðarreglu umhverfisréttarins og vistkerfisnálgun sem íslensk lög gera ráð fyrir. Hér var, með leyfi forseta, talað um „zero tolerance“ og mín íslenskun á því er: Engin frávik án afleiðinga. Hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson spurði um það hvenær þetta yrði komið til framkvæmda að fullu. Við gerum ráð fyrir því að það sé þessi aðlögunartími til ársins 2028 þegar fyrsta varðan er í raun og veru á þessari vegferð og tíminn fram að því verði tími fyrir greinina til að aðlagast breyttu umhverfi, bæði með hvötum og viðurlögum. Varðandi spurningar hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur um rannsókn á innlendum stofnum til eldis þá hef ég ekki upplýsingar um stöðu slíkrar nálgunar en mér skilst að mesti krafturinn í rannsóknunum sé í því að þróa ófrjóan lax, að það séu áherslurnar. Hv. þingmaður velti líka fyrir sér fjármununum og í fjármálaáætlun, sem þegar liggur fyrir og er samþykkt hér í þinginu, er gert ráð fyrir 2,2 milljörðum á næstu fimm árum til aukins eftirlits. Ég vil hér að lokum þakka afgerandi stuðning við þá stefnumótun sem stendur yfir þvert á stjórnmálaflokka og flokka hér í þinginu. Við þurfum að gera þetta vel. Við höfum góðan grunn til að gera það, getum gert það og eigum að gera það vegna þess að það skiptir máli fyrir bæði atvinnulíf í landinu, umhverfi, samfélag og náttúru.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum, nr. 19/1940, og það er um samfélagsþjónustu ungra brotamanna. Flutningsmenn eru auk mín hv. þingmenn Kristrún Frostadóttir, Dagbjört Hákonardóttir, Jóhann Páll Jóhannsson, Oddný G. Harðardóttir, Þórunn Sveinbjarnardóttir, Sigmar Guðmundsson, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson og Jakob Frímann Magnússon. Um er að ræða þrjár lagagreinar. „1. gr. Á eftir 57. gr. laganna kemur ný grein, 57. gr. b, sem verður þá svohljóðandi: Þegar aðili er ungmenni á aldrinum 15–21 árs er heimilt að ákveða í dómi að setja sérstakt skilyrði um samfélagsþjónustu fyrir frestun fullnustu refsingar skv. 57. gr. Í dómi skal tiltaka tímafjölda og á hve löngum tíma samfélagsþjónustan skuli innt af hendi. Tímafjöldi samfélagsþjónustu skal minnst vera 40 klukkustundir og mest 480 klukkustundir. Forsenda þess að slík samfélagsþjónusta komi til álita er að aðili teljist hæfur til samfélagsþjónustu á grundvelli athugunar á persónulegum högum hans og að aðili afpláni ekki fangelsisrefsingu eða sæti gæsluvarðhaldi. Samfélagsþjónusta er bundin eftirfarandi skilyrðum: 1. Að aðili hljóti ekki kæru fyrir refsiverðan verknað á þeim tíma sem samfélagsþjónusta er innt af hendi. 2. Að aðili sæti umsjón og eftirliti Fangelsismálastofnunar eða annars aðila sem hún ákveður þegar samfélagsþjónusta er innt af hendi. Auk skilyrða 3. mgr. má ákveða að samfélagsþjónusta verði bundin eftirfarandi skilyrðum: 1. Að aðili hlíti fyrirmælum umsjónaraðila um dvalarstað, nám, vinnu, umgengni við aðra menn og iðkun tómstundastarfa. 2. Að aðili neyti hvorki áfengis né ávana- og fíkniefna. Heimilt er að krefjast þess að aðili undirgangist rannsókn á öndunarsýni eða blóð- og þvagrannsókn til að athuga hvort hann hafi rofið skilyrði 2. tölul. 4. mgr. Synjun aðila á slíkri rannsókn gildir sem rof á skilyrðum í samfélagsþjónustu. Um rof á skilyrðum samfélagsþjónustu gildir 59. gr., en sé rof á skilyrðum hennar eða brot hvorki alvarlegt né ítrekað má veita áminningu. 2. gr. Á eftir orðunum „skv. 1.–6. tölul. 3. mgr. 57. gr.“ í 1. mgr. 59. gr. laganna kemur: eða 3. og 4. mgr. 57. gr. b. 3. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Sambærilegt frumvarp hefur verið lagt fram í sex skipti, nú síðast á 152. löggjafarþingi, en það náði ekki fram að ganga í neinu af þessum skiptum. „Markmið frumvarpsins er að hægt verði að veita ungum brotamönnum meira aðhald og þannig mögulega koma í veg fyrir að þeir leiðist á braut frekari afbrota. Í þessu augnamiði er lagt til að dómarar fái heimild til að ákveða í dómi að setja viðbótarskilyrði fyrir skilorðsbundinni frestun á fullnustu refsingar skv. 57. gr. almennra hegningarlaga í formi samfélagsþjónustu þegar um er að ræða ungmenni á aldrinum 15–21 árs. Með því móti mætti nýta samfélagsþjónustu fyrir þennan aldursflokk þegar dómari metur það svo að skilorðsbundinn dómur án samfélagsþjónustu nægi ekki til að leiða viðkomandi inn á brautir löghlýðni. Hætt er við því að núverandi fyrirkomulag verði til þess að dómarar dæmi ungmenni ítrekað í skilorðsbundið fangelsi og veigri sér við því að dæma þau til óskilorðsbundinnar refsingar og þegar til afplánunar kemur hafi langur skilorðstími safnast upp.“ - Sem hefur svo áhrif á dóma þar á eftir. „Á Íslandi hefur dómari einungis það úrræði, í mörgum málum, að dæma fólk í fangelsi, skilorðsbundið eða óskilorðsbundið. Maður sem er dæmdur í allt að 12 mánaða óskilorðsbundið fangelsi getur sótt um það til Fangelsismálastofnunar að afplána heldur með samfélagsþjónustu, sbr. 37. gr. laga um fullnustu refsinga, nr. 15/2016. 1 Það er sem sagt á valdi stjórnvalds að ákveða hvort maður sem er dæmdur í fangelsi afplánar það frekar með samfélagsþjónustu eða ekki. Við þetta eru ýmsir ókostir. Í fyrsta lagi er vafamál hvort þetta uppfylli skilyrði stjórnarskrárinnar um þrígreiningu ríkisvaldsins, að stjórnvald breyti nýuppkveðnum dómum dómsvaldsins. Í öðru lagi hefur það sjónarmið komið fram í skrifum fræðimanna að óvíst sé hvort núverandi fyrirkomulag uppfylli kröfur stjórnarskrárinnar um skýrleika refsiheimilda og að réttaröryggi almennings væri betur tryggt með því að dómstólar kveði á um útfærslu refsinga. Í þriðja lagi er þetta afar ógagnsætt. Ákvarðanirnar eru ekki birtar, eins og dómar, og því geta dómþolar ekki áttað sig á því hvort þeir njóti jafnræðis við aðra í svipaðri stöðu. Vegna þessa ógagnsæis geta verjendur hvorki upplýst skjólstæðinga sína nægilega, við meðferð máls, um hvers þeir geta vænst né byggt málatilbúnað sinn upp með þetta úrræði í huga. Þau rök er lúta að þrígreiningu ríkisvalds og ógagnsæi eiga reyndar við um alla sem dóm hljóta, ekki einungis ungmenni. Eigi að síður er lagt til að byrjað verði á að heimila dómara að setja þetta skilyrði fyrir frestun refsingar að því er ungmenni varðar, en eðlilegt að Alþingi skoði í framhaldinu einnig hvort þetta ætti að vera almennt úrræði. Samfélagsþjónusta felur í sér tímabundið ólaunað starf í þágu samfélagsins, svo sem líknar- eða félagsstarf ýmiss konar, sem er unnið utan vinnutíma dómþola þannig að hann geti stundað atvinnu sína eða nám á meðan og verið virkur þjóðfélagsþegn. Þetta úrræði er sjaldnast nýtt þegar kemur að ungum brotamönnum vegna þeirrar stefnu sem hefur verið mörkuð að samfélagsþjónusta teljist fullnustuúrræði sem komi einungis til skoðunar í tilviki óskilorðsbundinna dóma samkvæmt lögum um fullnustu refsinga, nr. 15/2016. Óskilorðsbundnir dómar eru hins vegar almennt ekki kveðnir upp yfir yngstu brotamönnunum, enda þrautalending, og er einungis beitt í þeim málum þar sem talið er óverjandi með tilliti til almannahagsmuna og réttaröryggis að beita skilorðsbundnum dómi. Það er ljóst að samfélagsþjónusta getur verið heppilegri en óskilorðsbundinn fangelsisdómur fyrir unga afbrotamenn ásamt því að hafa mögulega verulegt uppeldislegt gildi. Úrræði samfélagsþjónustunnar getur haft varnaðaráhrif fyrir ungmenni sem og tækifæri til þess að ná til þeirra sem leiðst hafa á braut afbrota. Þannig skapast færi á að hafa eftirlit með ungum dómþolum og gera tilraun til að hafa jákvæð áhrif á viðkomandi. Þessu verður ekki komið við með dómi sem ekki er bundinn þessu skilyrði. Mikilvægt er að tryggja að slíkur valkostur sé til staðar fyrir dómstóla landsins í málum sem varða unga brotamenn. Slíkt væri í samræmi við þróun á Norðurlöndum þar sem aukin áhersla hefur verið lögð á úrræði til að hvetja ungmenni til góðrar hegðunar, til að axla ábyrgð á gjörðum sínum og leiða unga brotamenn aftur inn á brautir löghlýðni með margs konar stuðningi og eftirfylgni. Samfélagsþjónusta var fyrst lögfest með lögum um samfélagsþjónustu, nr. 55/1994. Um var að ræða tilraunatímabil og var ákveðið að samfélagsþjónusta yrði ákvörðuð af stjórnvöldum sem fullnustuúrræði. Í athugasemdum með frumvarpinu kom fram að ef ákveðið yrði að samfélagsþjónusta fengi varanlegan sess síðar kæmi vel til álita að fella ákvæði um hana inn í almenn hegningarlög og tekið fram að víðast erlendis væri dómstólaleiðin farin. Samfélagsþjónusta telst enn til fullnustuúrræðis hér á landi og er ákvörðunartaka og eftirlit á forræði Fangelsismálastofnunar samkvæmt lögum um fullnustu refsinga, nr. 15/2016. Með frumvarpi þessu er ekki ætlunin að breyta þessu almenna fyrirkomulagi heldur einungis að bæta þessu úrræði við möguleika dómara í málum er varða unga brotamenn sem þurfa meiri leiðbeiningu og aðhald en hefðbundin skilorðsbundin refsing veitir. Sú afmarkaða nálgun felur hins vegar ekki í sér að samfélagsþjónusta muni hér eftir teljast til sjálfstæðrar viðurlagategundar líkt og í mörgum nágrannaríkjum okkar. Slík umræða verður að bíða um sinn, en um nánari upplýsingar um það álitaefni vísast til 647. máls sem lagt var fram á 133. löggjafarþingi en hlaut ekki framgang. Gert er ráð fyrir að Fangelsismálastofnun sjái um framkvæmd og fullnustu samfélagsþjónustu af þessu tagi líkt og almennt gildir. Felur það í sér að Fangelsismálastofnun sér um að finna vinnustaði sem hæfa ungum aldri brotamanns. Almennt er aðallega um að ræða líknar- og félagsstörf hjá félagasamtökum og opinberum stofnunum. Eftirlitið felst í því að fulltrúi frá Fangelsismálastofnun fer jafnan á vinnustaðinn og fylgist reglulega með framvindu mála ásamt því að kalla viðkomandi aðila til viðtals eftir atvikum. Þar sem markmið frumvarpsins er að veita aukið aðhald er mikilvægt að eftirlitið sé markvisst og gripið sé til viðeigandi úrræða eins fljótt og verða má virði hinn ungi brotamaður ekki þau skilyrði sem í dómi felast og sinni ekki samfélagsþjónustu sem skyldi. Við minni háttar rofi á skilyrðum má veita áminningu, en ella fer um slík tilvik eftir ákvæðum 59. eða 60. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Væri það þá í höndum dómara að meta hvort samfélagsþjónusta teldist fullreynd og eftir atvikum gera viðeigandi breytingar varðandi fullnustu refsingar.“ Í frumvarpinu er einnig fjallað um einstakar greinar frumvarpsins sem ekki er ástæða til að orðlengja um hér en áhugasamir geta kynnt sér á vef Alþingis. Herra forseti. Að lokinni þessari umræðu er lagt til að málið gangi til allsherjar- og menntamálanefndar.

Virðulegi forseti, hv. þingheimur, kæru landsmenn. Ég þakka Loga Einarssyni fyrir þetta þarfa frumvarp sem hér hefur komið fram. Þannig er mál með vexti að sá sem hér stendur, hann umgengst gjarnan menn sem hafa setið inni og sitja inni þess vegna. Ég hef komist að þeirri niðurstöðu að oft og tíðum eru menn settir í steininn, eins og kallað er, fyrir smávægileg brot sem kannski eru til komin vegna þess að eitthvað fór úr böndunum. Þetta tengist oft einhvers konar neyslu einhverra vímuefna, áfengis eða annarra vímuefna, löglegra og ólöglegra, og viðkomandi þurfa miklu frekar á því að halda að fara í meðferð, langtímameðferð. Það var viðtal við Arnþór nokkurn sem var nú þekktur hérna áður fyrr sem afbrotamaður en hann hefur snúið við blaðinu. Hann sagði í þessu ágæta viðtali að hann vildi sjá fleiri opin fangelsi og ég tek undir það. Ég held að í mörgum tilfellum mætti afvegaleiða þessa menn. Ef ég segi afvegaleiða þá á ég við að afvegaleiða þá frá þeirri braut sem þeir eru komnir á með því að setja þá í langtímameðferð sem væri kannski eitthvað skyld því sem verið er að gera í Krýsuvík. Þar er sex mánaða meðferð. Ég ímynda mér jafnvel að sex mánaða til heilsársmeðferð væri mjög nytsamleg fyrir svona unga menn sem þurfa bara á því að halda einhver sé góður við þá, að einhver skilji þá og að einhver veki athygli þeirra á því út á hvað lífið gengur raunverulega; ekki bara að leika sér, vera undir áhrifum og djamma og vera óheiðarlegur. Þess vegna hvet ég ykkur til að skoða þetta frumvarp mjög gaumgæfilega og bæta jafnvel við síðar meir opnum fangelsum.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að taka svona vel í þetta og ég er sammála þingmanninum um að við eigum að þróa áfram okkar fangelsismál með það fyrir augum að þau séu líklegri til að leiða til betrunar frekar en refsivistar. Í þessu tilfelli, eins og kom fram í greinargerðinni, þá vill það oft verða þannig að dómarar veigra sér við að dæma til óskilorðsbundinnar refsingar ef brotamaður er ungur og það safnast upp margir skilorðsbundnir dómar sem hafa svo áhrif á þyngd dóms þegar hann á endanum verður óskilorðsbundinn. Miklu réttara er að fara mildilegri leið að hlutunum og aðstoða einstaklinginn sem, eins og hv. þingmaður kemur inn á, hefur oft ratað af klaufa- eða vitleysishætti úti í hegðun sem hefði betur verið látið ógert. En við þekkjum öll að það er auðvelt að misstíga sig. Takk fyrir að taka vel í þetta.

Virðulegi forseti, hv. þingheimur og kæru landsmenn. Ég vil bara undirstrika það sem ég var að segja áðan að ég hef orðið var við það að menn lenda stundum í einhverjum vandræðum, einhverjum slagsmálum eða einhverju sem var algerlega ófyrirsjáanlegt, óvart. Ég hitti mann um daginn sem var með sex mánaða dóm fyrir að keyra fullur nokkrum sinnum og hann var að búast við þremur árum í viðbót. Þessi maður þarf miklu meira á leiðbeiningum og aðstoð að halda heldur en að sitja í fangelsi árum saman fyrir það að keyra fullur þó að það sé ekki hægt að mæla því bót. Samt sem áður, það þarf að hjálpa mönnum til að komast á rétta braut

Herra forseti. Ég hef ekki miklu við þetta að bæta en ég ætla þó að ítreka það sem ég sagði áðan, að þetta snýst auðvitað um það líka hver það er sem ákvarðar refsinguna. Við erum með þrískiptingu ríkisvaldsins. Við erum með dómsvald, löggjafarvald og framkvæmdarvald og það er auðvitað miklu gagnsærra að það sé þá dómsvaldið sem tekur ákvörðun um þetta og að verjendur geti leiðbeint skjólstæðingum sínum um það hvers þeir mega vænta. Það sé ekki háð duttlungum einstaklinga á vegum framkvæmdarvaldsins hvað verður. Ég tek undir aftur, aðalatriðið er að við þróum okkar refsistefnu á þann hátt að hún leiði til betrunar.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna í þessu máli og segja að ég er afskaplega hlynnt þessu máli. Þetta kannski tónar dálítið við þá betrunarstefnu sem við höfum verið að ræða hér á Alþingi í dálítið mörg ár að þurfi að koma til og vera miklu algengara heldur en verið hefur og ekki síst á meðal þessa unga fólks sem lendir í því, einhverra hluta vegna, að vera dæmt vegna einhvers konar afbrots. Eðli máls samkvæmt fer það þó eftir afbrotinu á hverjum tíma. Ég tek undir það, ég held að það sé skynsamlegt að dómarar taki þessa ákvörðun þannig að það sé í þeirra valdi, og þá í samstarfi við aðra, að ákveða hvers konar þjónustu viðkomandi getur innt af hendi í samfélagsþjónustunni, af því að við þekkjum það auðvitað öll að það er bara þannig að þegar óharnaðir unglingar fara inn í fangelsi þá er það bara svoleiðis að þau harðna frekar en að þau snúi af braut, allt of mörg a.m.k. Þess vegna finnst mér að við eigum að einbeita okkur meira að því að þessi samfélagsþjónusta verði algengari heldur en hitt. Við eigum heldur ekki kannski önnur úrræði á færibandi sem þetta unga fólk getur leitað í til að hafa tækifæri til að komast út úr þeim aðstæðum sem það kannski festist í, hvort sem það getur verið vegna neyslu eða einhverra annarra hluta sem þar eru undir. Þannig að ég vildi nú svo sem kannski bara aðeins koma hérna upp til að segja að mér finnst þetta mikilvægt, að þetta sé valkostur sem dómarar hafi til þess að geta farið í þetta. Og svo er það líka að þetta þýðir kannski fyrst og fremst samstarf við sveitarfélög til að svona úrræði nái fram að ganga. Við þekkjum auðvitað að á sumum stöðum eru til úrræði þar sem ungt fólk sem hefur einhverra hluta vegna lent út af sporinu hefur tækifæri til að eiga sér samastað yfir hábjartan daginn og gera eitthvert gagn. Það er bara mikilvægt að sveitarfélög taki líka vel í þetta og ég hvet þau til að senda inn umsögn um þetta mál því að það getur líka vel verið að það liggi fyrir einhverjar hugmyndir þar til að mæta þessu unga fólki, fleiri heldur en við komum auga á, af því að, eins og ég segi, sum þeirra eru nú þegar með úrræði til að hjálpa þessu unga fólki aftur á rétta leið, a.m.k. gera tilraun til þess og gefa tækifæri til þess. Þannig að ég alla vega vildi bara koma upp til að segja að mér finnst þetta gott mál og ég vona svo sannarlega að Samfylkingin setji það á oddinn við afgreiðslu þingmála þegar kemur að því. Auðvitað eigum við eftir að sjá umsagnir um þetta en ég tel, án þess að vera að löglærð, að ekki sé stóra meinbugi á því að finna a.m.k.; að þetta ætti að geta náð fram að ganga.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér í annað sinn fyrir frumvarpi til laga um breytingu á húsaleigulögum, nr. 36/1994, réttarstaða leigjenda íbúðarhúsnæðis og leigubremsa. Flutningsmenn með mér á frumvarpinu er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins; Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Það skal tekið fram að öllum þingheimi var boðið að vera meðflutningsmenn á þessu frumvarpi en Flokkur fólksins stendur sem sagt einn að því. Ég hef hugsað mér að fara lítillega yfir frumvarpið: „1. gr. Eftirfarandi breytingar verða á 37. gr. laganna: a. Við 1. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Hafi íbúðarhúsnæði verið áður til leigu teljast þá líkur á því að sú leigufjárhæð sem áður gilti sé sanngjörn og verður sá sem vefengir það að sýna fram á annað. b. Við 3. mgr. bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Óheimilt er að hækka fjárhæð leigu íbúðarhúsnæðis oftar en á 12 mánaða fresti og er þá að hámarki heimilt að hækka hana í hlutfalli við breytingu á vísitölu neysluverðs á tímabilinu. 2.gr. Við 1. mgr. 52. gr. laganna bætist nýr málsliður, svohljóðandi: Hafi leigusali vanrækt þá skyldu sína skv. 11. tölul. 6. gr. að upplýsa í leigusamningi um forgangsrétt leigjanda framlengist tilkynningarfrestur samkvæmt ákvæði þessu fram að lokum uppsagnarfrests eða umsamins leigutíma. 3. gr. Við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða, svohljóðandi: Fjárhæð leigu á íbúðarhúsnæði skal ekki taka breytingum til hækkunar til ársloka 2025, þrátt fyrir samningsskilmála um verðtryggingu eða aðrar verðbreytingar. Við framlengingu, endurnýjun og gerð nýrra leigusamninga um íbúðarhúsnæði sem taka gildi fyrir árslok 2025 er óheimilt að hækka fjárhæð húsaleigu sama íbúðarhúsnæðis frá því sem fyrir var umfram 2,5%.“ Af hverju skyldi það vera 2,5%? Það eru jú neðri vikmörk Seðlabankans, verðbólguvikmörk Seðlabankans. Við höfum hugsað okkur að fylgja þeim. Í 4. gr. segir einfaldlega að lögin öðlist þegar gildi. Í greinargerð með frumvarpinu segir m.a. að frumvarp þetta var áður lagt fram á 153. löggjafarþingi (898. mál) og er nú lagt fram að nýju óbreytt, að því undanskildu að dagsetningar hafa verið uppfærðar. Þrjár umsagnir bárust um frumvarpið á 153. löggjafarþingi, frá Öryrkjabandalagi Íslands, Landssamtökunum Þroskahjálp og Hagsmunasamtökum heimilanna. Allir umsagnaraðilar lýstu yfir stuðningi við framgöngu málsins. Það er algjört grundvallaratriði í öllum siðmenntuðum samfélögum að fólk hafi þak yfir höfuðið. Réttur til viðunandi lífskjara, þar á meðal húsnæðis og batnandi lífsskilyrða, eru grundvallarmannréttindi sem njóta verndar félagsmálasáttmála Evrópu, alþjóðasamnings um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Á Íslandi hefur svokölluð séreignarstefna lengst af verið ríkjandi þar sem flestir gera sitt besta til að reyna að eignast húsnæði til eigin búsetu, en leigumarkaðurinn hefur fyrir vikið verið lítill og vanþróaður. Ég ætla ekki að fara djúpt í sögu leigumarkaðarins en ætla hins vegar að vísa til þess að ég held að það fari ekki fram hjá neinum hvernig raunveruleg þróun hefur verið á leigumarkaði. Það er ekki bara á Íslandi heldur er þessi tilhneiging að skjóta rótum hér í löndunum í kringum okkur líka. Það er ljóst að auðmenn, markaðurinn, kapítalisminn vill koma meira og minna öllum fasteignum fólks í hendurnar á græðgisvæddum leigufélögum sem síðan geta farið með fólk að eigin geðþótta og hækkað leiguna svo gjörsamlega út úr öllu korti að einstaklingar sem eru frekar með lök kjör standa höllum fæti fjárhagslega og hreinlega hafa ekki bolmagn til að greiða húsaleigu. Það kveður svo rammt að þessu að einstaklingar á berstrípuðum almannatryggingalaunum þurfa að greiða meira en 100% virðulegi forseti, af innkomu sinni. Hvernig getur nokkur einstaklingur eða nokkur fjölskylda framfleytt sér þegar hún þarf að greiða meira heldur en alla innkomuna í húsaleigu? Það er ekki hægt. Hvernig fara þau þá að? Jú, með stuðningi, með lántöku, með stuðningi frá fjölskyldu, vinum, foreldrum, ömmum og öfum, með því að standa í röðum við hjálparstofnanir og biðja um mat á diskinn fyrir börnin sín því að það er grundvallaratriði að hafa þak yfir höfuðið. Það er grundvallaratriði þrátt fyrir að það séu sennilega á fjórða hundrað einstaklinga á götunni á Íslandi í dag. Það er alltaf spurning um það hvað eru margir sem lifa veturinn af og hvað það eru margir sem gera það ekki. Hér í greinargerð eru ýmsar skýringar á því hvað í rauninni greinarnar í frumvarpinu okkar eru að segja. Í stuttu máli, á hreinni og klárri íslensku, segja þær: Ef þú ert leigutaki og hefur verið að leigja húsnæði í einhvern X tíma þá getur leigusalinn ekki allt í einu vaðið inn og sagt þér upp leigunni á þeim forsendum að hann ætli að leigja íbúðina einhverjum öðrum sem ætlar að borga meira fyrir hana. Leigutaki hefur algjöran forgangsrétt á þessu leigða húsnæði svo framarlega sem það eigi að haldast í leigu áfram. Auðvitað getur enginn bannað leigusalanum að hætta að leigja húsnæðið en í mörgum tilvikum eru þetta þessi græðgisvæddu leigufélög sem engu eira. Það kveður svo rammt að því að fyrir jólin í hittiðfyrra þá hækkaði Alma leigufélag húsaleigu öryrkja, konu sem allir vissu nú um því þetta fór hátt í fréttum, sem var þegar að greiða um 250.000 kr. á mánuði í húsaleigu, á einu bretti um 75.000 kr. Kviss bang búmm, bara upp í 325.000 kr. takk, góða kona, við ætlum að hækka leiguna í það og ef þú getur ekki staðið undir því þá verður þú bara að pakka saman og pilla þig. Þessi einstaklingur hefði þurft að fá hækkun á launum sínum frá almannatryggingum um 117.000 kr. á mánuði ef hann hefði átt að geta tekið á sig þessa 75.000 kr. hækkun. Það mætti frjósa fyrr á mjög hlýjum stað heldur en að við sjáum 117.000 kr. hækkun almannatrygginga. Það væri stórkostlegt kraftaverk. En eitthvað var dregið úr þessu, fjölmiðlar og sú athygli sem málið fékk varð þess valdandi að leigufélagið Alma dró aðeins úr þessu sparki, þessu höggi. En það kom nú samt sem áður fram síðar hjá framkvæmdastjóranum að það yrði að hækka meira, þeir væru ekki að hækka nóg. Þeir græða ekki nóg. Ástandið á húsnæðismarkaði er þungt um þessar mundir og það vita það allir og það einkennist öðru fremur af skorti á framboði á húsnæði. Verðbólga hefur náð hæðum sem ekki hafa sést síðan í efnahagshruninu 2008. Þegar við erum að tala um skort á húsnæðismarkaði þá liggur það náttúrlega á borðinu samt sem áður að það er nóg framboð á fasteignum til kaupa akkúrat núna og hafa ekki fleiri fasteignir verið til sölu í langan tíma af því að það var algjör skortur á húsnæði eins og við vitum á fasteignamarkaði. En hefur eftirspurnin eftir þessu húsnæði eitthvað minnkað fyrst þessar eignir seljast ekki strax? Nei, hún hefur ekki minnkað. En einstaklingar sem hafa þörf fyrir að eignast húsnæði og ætla virkilega að leggja í þann leiðangur treysta sér einfaldlega ekki til að skuldsetja sig í því brjálæði sem geisar nú í efnahagsmálum hér á landinu, í óðaverðbólgu og okurvöxtum. Það treystir sér enginn venjulegur einstaklingur til að taka það á sig. Við sjáum alveg hvert stefnir með þá þróun sem er að verða núna hjá þeim sem þegar eiga húsnæði ef stjórnvöld grípa ekki í taumana og stöðva þá óheillaþróun, þessa snjóhengju svokallaða sem mun falla á fasteignaeigendur núna eftir áramótin og fram á mitt næsta ár. Á fasteignaeigendum sem skulda þessi svokölluðu óverðtryggðu lán með breytilegum vöxtum mun skella slík og þvílík stökkbreyting á greiðslubyrði að hún mun í það minnsta sennilega tvöfaldast. Við höfum mýmörg dæmi um það og við höfum fengið að líta reikninga þar að lútandi þannig að það fer ekkert á milli mála að þróunin er í þá átt. Þá kemur seðlabankastjóri og hvetur fólk til að hella í sig hinum eitraða kokteil verðtryggingar sem einfaldlega verður þess valdandi að sá litli eignarhluti sem einstaklingurinn hefur verið að spara fyrir og berjast fyrir að eignast í fasteigninni ést upp á verðbólgubálinu einn, tveir og þrír. Það tekur ekki langan tíma að eyða honum upp. Ekki nóg með það heldur endar þetta með því að afborganirnar á verðtryggðu lánunum, sem áttu að hjálpa en lengja einungis í hengingarólinni, verða hærri innan fárra ára heldur en það sem fólk var að sligast undan þegar það hraktist í verðtryggðu lánin. Þannig að þetta er ein stefna og aðeins ein, að einkavæða allan húsnæðismarkaðinn og gera fólki ókleift að eiga þak yfir höfuðið án þess að vera á leigumarkaði. Þetta fólk mun missa fasteignir sínar innan X ára þótt það hafi reynt að flýja í faðm verðtryggingarinnar. Það mun missa fasteignir sínar, það liggur algjörlega á borðinu, ef ríkisstjórnin gyrðir sig ekki í brók og fer að stíga inn í nákvæmlega þann darraðardans sem hún er algerlega með í fanginu. Við verðum bara að segja það sem við höfum sagt svo oft áður í Flokki fólksins úr þessum æðsta ræðustóli landsins: Það er mannanna verk hvernig staðan er. Það má algjörlega skrifa þetta á óstjórn í hagstjórn samfélagsins, algera óstjórn sem hefur ríkt hjá þessari ríkisstjórn. Hún hefur horft á hlutina gerast, hún hefur horft á gaddavírana ganga lengra og lengra inn í fjölskyldurnar án þess að stemma stigu við því. Hún hefur ekki gert nokkurn skapaðan hlut til að reyna að reisa einhverjar varnargirðingar utan um það sem koma skal. Við skulum sjá hvað verður. Ég mælti ekki aðeins fyrir þessu frumvarpi um leiguþak og leigubremsu, sem ég er að mæla fyrir hér, í vor sem leið heldur mælti ég einnig og við í Flokki fólksins fyrir breytingartillögu við húsnæðisfrumvarp innviðaráðherra þar sem við lögðum til að það yrði ráðist í þessar framkvæmdir strax. Það er rétt tæpt ár síðan. Mikið væri nú landslagið breytt og mikið væri það öðruvísi ef það hefði verið gert og öllum góðum málum sem við erum að mæla hér fyrir væri ekki hreinlega sópað út af borðinu og í rauninni ekkert verið að velta þeim fyrir sér. Nú sitjum við hér í þingsalnum, ég og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson og virðulegur forseti og í hliðarherbergjunum sitja tveir hv. þingmenn auk okkar þannig að áhuginn fyrir því sem hér er verið að leggja fram er lítill sem enginn. Við höfum líka séð þá þróun sem hefur orðið hér á fasteignamarkaði með tilkomu allra þeirra hælisleitenda sem hafa sótt okkur heim og óskað eftir að fá alþjóðlega vernd. Það eru um 3.000 einstaklingar sem Vinnumálastofnun hefur þurft að útvega húsnæði. Maður veltir fyrir sér: Ef stjórnvöld ætla ekki að fara að verða duglegri að byggja - því það tekur tíma, þetta er ekki eins og töfradísin Dísa í flöskunni sem bara smellir fingrum og þá bara rísa upp þúsundir fasteigna. Svoleiðis gerist það ekki. Það er ekki nóg að koma hér upp og segja: Ég ætla að sjá til þess að stjórnvöld byggi 30.000 íbúðir á næstu tíu árum. Það er ekki nóg. Það er svo langur vegur frá því að það sé nóg. Það er stórkostlegur skortur á íbúðarhúsnæði og það hefur verið vitað í mörg ár. Í mörg ár hefur verið ljóst í hvað stefndi, en var eitthvað gert í því? Nei. Sú ríkisstjórn sem hér hefur setið í sex ár hefur lítið sem ekkert gert í því nema talað og malað og malað. Þetta gengur, virðulegi forseti, einfaldlega ekki upp og það sem er verið að gera gengur allt of hægt. Við þurfum að taka á þessu núna. Þetta frumvarp er að verja leigutaka, verja þá sem eru á leigumarkaði og fá ekki rönd við reist ofbeldi leigusala sinna oft á tíðum þegar verið er að ryðja inn hækkun á leigunni svo tugþúsundum króna skiptir á milli mánaða. Við höfum verið að berjast fyrir því að leigan verði aldrei hækkuð til ársins 2025 umfram nýja leigusamninga sem mættu þá hækka í mesta lagi frá fyrri samningi um 2,5%, neðri vikmörk verðbólguviðmiða Seðlabankans. Við höfum séð, eins og segir t.d. í skýringum við 3. gr., að verðbólgan hefur verið óvenjumikil að undanförnu og útlit er fyrir að hún verði þrálát með tilheyrandi áhrifum á fjárhæð leigu samkvæmt verðtryggðum húsaleigusamningum. Jafnframt hefur borið á hækkunum talsvert umfram verðlagsbreytingar í framlengingu eða við endurnýjun samninga um leigu íbúðarhúsnæðis. Þess vegna erum við að leggja það til að við húsaleigulög bætist ákvæði til bráðabirgða þess efnis að leigufjárhæð verði ekki hækkuð fyrir árslok 2025 og enn fremur að á því tímabili verði óheimilt að hækka fjárhæð leigu við framlengingu á nýjum samningum umfram 2,5%. Þannig að við segjum hér: Rífum í bremsuna, tökum utan um fólkið okkar, fólki sem hefur jafnvel verið þrýst og þvingað út á leigumarkað sem það hefur bara yfir höfuð ekki kært sig um að vera á. Stór hluti þessa fólks er hluti þeirra 12.000–15.000 fjölskyldna sem voru sviptar eignum sínum í kjölfar efnahagshrunsins 2008, stór hluti af þessum fjölskyldum. Svo verðum við líka að átta okkur á því hvernig landslagið er því miður hér. Við sjáum í kringum okkur vexti sem eru í engum takti við og komast ekki nálægt þeim okurvöxtum sem er verið að hlaða hér upp og skella á íslenskan almenning. Við getum litið til frænda okkar í Færeyjum. Vaxtaprósentan hjá þeim er svona einn þriðji til einn fjórði af því sem við megum þola hér. Ég segi: Rífum í bremsuna, virðulegi forseti. Hjálpum fólkinu að hafa öryggi, hafa tryggt þak yfir höfuðið. Til þess erum við hér sem velferðarríki, velferðarsamfélag, kennum okkur við réttarríki. Að sjálfsögðu eigum við að tryggja öllum fæði, klæði, húsnæði og heilbrigðisþjónustu. Þetta eru grundvallaratriði sem við verðum að taka utan um. Þetta eru grundvallaratriði fyrir allt samfélagið í heild sinni. Komum í veg fyrir okurleiguhækkanir og rífum í bremsuna. Það er líka annað sem ég hefði viljað nefna síðast en ekki síst og skiptir miklu máli, þ.e. hvernig þessi græðgisvæddu leigufélög urðu jafnvel til, þau keyptu í hundraðavís og í stórum kippum íbúðir af Íbúðalánasjóði. Íbúðalánasjóður var jafnvel með fyrirgreiðslu fyrir græðgisvædd leigufélög til þess að þau gætu keypt upp fasteignir sem fólkið átti, sem var borið út á götu í kjölfar efnahagshrunsins 2008. Hvers lags samfélag er það, virðulegi forseti, sem kemur svona fram við þegna sína, sem kemur svona fram við fólkið í landinu? Það er alla vega ekki samfélag sem ég er stolt af að tilheyra. Ég er ekki stolt af stjórnvöldum sem leyfa slíku að gerast. Þau geta hér tekið utan um þetta frumvarp Flokks fólksins um leigubremsu og leiguþak, sem engir aðrir þingmenn eru með okkur á þrátt fyrir að hafa verið boðið það. Þau geta tekið utan um þetta frumvarp ef þau vilja sýna vilja í verki og það væri ekki slæmt veganesti inn í komandi kjarasamninga í haust, ekki slæmt veganesti. Það væri góður leikur. Virðulegi forseti. Ég vil gjarnan óska eftir því að frumvarpið verði nú sent til hv. velferðarnefndar.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp Flokks fólksins um breytingu á húsaleigulögum, um réttarstöðu leigjenda og leigubremsu. Við erum að gera þetta núna þann 17. október sem er alþjóðlegur baráttudagur gegn fátækt. Því miður verður að segjast alveg eins og er að það er ekki mikill áhugi fyrir þeim degi hér í þessum þingsal nema hjá Flokki fólksins, sem var hreinlega stofnaður í þeim tilgangi að útrýma fátækt. Það er sorglegt til þess að vita að maður skuli fá ítrekað pósta og upplýsingar frá fólki sem spyr í örvæntingu sinni hvað það geti gert þegar leiga þess hækkar um 60.000 kr., þegar leiga fer úr 260.000 í 320.000 kr. og viðkomandi er kannski með útborgaðar 310.000 kr. Það sjá það allir að það gengur ekki upp. Viðkomandi getur ekki haldið húsnæði sínu. Síðan fær maður upplýsingar frá einstaklingum sem eru að reyna að finna sér húsnæði og leggja allt undir til að geta fengið það vegna þess að við vitum að það er númer eitt, tvö og þrjú á Íslandi að hafa húsnæði. Það er ekki gerlegt að vera án þess og hvað þá með börn. Síðan þegar fólk finnur sér húsnæði þá þarf það kannski að leggja fram hundruð þúsundir króna í tryggingu. Þessi markaður er skelfilegur. Þeir sem hafa reynt að spyrna við og reyna að byggja upp leigumarkað þar sem leigan er sanngjörn - það gengur því miður hægt, allt of hægt. Við sjáum biðlista, sérstaklega hjá öryrkjum og þeim sem eru verst staddir í þessu þjóðfélagi, og þann áhuga sem er á að komast í leigufélög sem verkalýðshreyfingin, VR og fleiri eru með. En betur má ef duga skal. Það er gjörsamlegt ófremdarástand og einstaklingar sem eru að leigja þarna úti og hafa enga tryggingu fyrir því að leigan þeirra hækki ekki um tugi þúsunda - hvernig eiga þeir að lifa af? Þegar einhver er búinn að tryggja sér húsnæði og er að borga leigu sem fer langt upp í að vera nær allt sem viðkomandi fær í lífeyrislaun, þá er ástandið orðið slæmt. Þá á fólk ekki annarra kosta völ en að borga húsnæðið og vona hið besta en flestir eru þá komnir í þá aðstöðu að þeir þurfa að leita til hjálparsamtaka um fæði og klæði fyrir sig og börnin sín. Það er auðvitað gjörsamlega ömurlegt ástand að við skulum vera með svoleiðis stöðu. Svo er líka ótrúlega óskammfeilið þegar talað er um þá sem hafa það verst í þessu samfélagi okkar og lifa á örorkubótum og ríkisstjórnin hvað eftir annað hælir sér af því hversu mikið hún hefur hækkað hjá þeim, alveg gífurlega. Samt er þetta fátækasta fólkið og samt hefur hún ekki á nokkurn hátt náð að hækka þá sem þurfa yfir fátæktarmörk. Meira að segja er staðan sú að þeir sem hafa alla vega átt húsnæði eru ekkert öryggir í sínu húsnæði. Það hlýtur að vera eitthvað undarlegt kerfi þegar Tryggingastofnun ríkisins getur boðið ofan af öryrkja húsið bara út af 590.000 kr. skuld og viðkomandi getur ekki einu sinni varið sig. En sem betur fer, umboðsmaður Alþingis segir að þetta sé ólöglegt. Landsréttur segir að þetta sé ólöglegt. Við vitum að fatlaður einstaklingur var borinn út af sýslumanni á Suðurnesjum sem sýnir okkur hversu mikil harka þetta er. Við vitum líka af fólki sem reyndi að bjarga sér, til þess að eiga eitthvert líf, og ákvað að fara bara og leigja í Laugardalnum og vera þar í hjólhýsi eða húsbíl. En það mátti ekki heldur og því fólki var nú bara dembt í einhverja gryfju langt út úr öllu og látið hírast þar og ég hef ekki heyrt hvort það hafi komist þaðan enn þann dag í dag. Þetta sýnir hversu ömurlegt þetta er og hversu ömurlega ríkisstjórnin er að standa sig í þessum málum. Svo er annað sem er eiginlega furðulegt í þessu samhengi, miðað við það að við buðum öðrum flokkum að vera á þessu máli, að það skuli enginn hafa séð sóma sinn í því að styðja þetta mál. Samt hafa sumir það á sinni stefnuskrá að koma á leigubremsu en einhvern veginn vilja þeir ekki sjá leigubremsu í húsaleigulögum frá Flokki fólksins. Það hlýtur að vera skrýtin pólitík að neita því bara vegna þess hverjir eru með málið. En sem betur fer höfum við í Flokki fólksins tekið allt aðra afstöðu. Við styðjum góð málefni og okkur er sama hvaðan þau koma. Við myndum styðja hvern einasta flokk með ráðum og dáð sem tæki sig til og vildi berjast fyrir því að útrýma fátækt. Ég tala nú ekki um að ef við hefðum einhverja hér í þingsal á þessum alþjóðlega baráttudegi gegn fátækt sem hefðu komið hingað upp í ræðustól til að berjast með okkur. Við vitum hverjar afleiðingarnar eru af fátækt. Við vitum að húsnæði er stærsti liður í útgjöldum hverrar fjölskyldu, hvort sem það er í eigu eða leigu. Ég hef meira að segja orðið var við það að núna þegar fólk er að reyna að komast út úr gífurlega hárri leigu sem það ræður ekki við, t.d. öryrki, og sækir um hlutdeildarlán og sýnir jafnvel fram á það að með hlutdeildarláni standi það mun betur og geti mun betur framfleytt sér vegna þess að þá lækkar greiðslubyrðin stórlega, þá fær viðkomandi samt nei. Það er sagt að hann geti ekki staðið undir því. Hann geti ekki staðið undir því að borga miklu minna og vera að eignast sitt eigið húsnæði með hlutdeildarláni heldur en hann borgar á leigumarkaði. Ég spyr: Hvaða heimska er þetta? Hvernig í ósköpunum getum við búið til einhverja hjálp fyrir fólk og sagt: Þið fáið þessa hjálp, en lemja svo á því og neita að sjá staðreyndirnar? Þetta er gjörsamlega óskiljanlegt fyrirbrigði og ég veit ekki á hvaða vegferð sú ríkisstjórn er sem sendir svona skilaboð út. Hún er a.m.k. ekki að aðstoða og hjálpa þeim sem verst hafa það. Við vitum öll og kannanir hafa sýnt það að þeir sem eru í verstri stöðu á leigumarkaði eru öryrkjar. Það segir sig sjálft að þessi leigukostnaður var óbærilegur en er orðinn gjörsamlega óþolandi og ólíðandi í dag. Að það skuli vera endalaust níðst á þessu fólki og hvorki framfærslan né bæturnar fylgja eftir. Við höfum fullt af staðreyndum um það. Ég fjallaði um það í störfum þingsins hvaða áhrif fátækt hefur á heilsu fólks. Fólk er að tapa upp undir tíu árum af lífi sínu vegna fátæktar. Samt hringja engar viðvörunarbjöllur. Að stærstum hluta voru það konur sem fóru verst út úr þessu. Að við skulum ekki gera eitthvað í málunum. Í þessi sjö ár sem Flokkur fólksins hefur verið á þingi höfum við reynt að berjast og berjast fyrir því að útrýma fátækt. Hvað skeður? Nei, þeir ætla að draga úr fátækt. Draga úr fátækt. Hvað þýðir það? Draga úr henni næstu hundrað árin, þúsund árin? Og þetta ótrúlega orðalag líka að ætla að draga úr skerðingum, hvað þýðir það? Um nokkra aura, krónu? Jú, þú getur gert það en það breytir engu. Annaðhvort afnemum við hlutina og útrýmum fátækt eða eins og gert var með t.d. krónu á móti krónu skerðingarnar, sem bitna rosalega illa á fólki, það var farið með þær í 65 aura á móti krónu - það er bara plástur, plástur frá ríkisstjórninni til þess að hún þurfi ekki að borga meira en hefur gífurlega lítil áhrif á stöðu þeirra sem þurfa á því að halda. Nei, það er með ólíkindum að við skulum vera stödd þar í dag að barnafjölskyldur, einstæðir foreldrar, öryrkjar með börn og fleira fólk, láglaunafólk, sé að óttast um stöðu sína á leigumarkaði vegna þess að það er ekki verið að hjálpa þeim. Það er ekki verið að stöðva þessa hringavitleysu sem leigufélögin er að bjóða upp á. Og það er ótrúlegt að það skuli vera hægt og við skulum heyra sögur af því að Vinnumálastofnun sé að yfirbjóða, það sé verið að henda einni fjölskyldu út af leigumarkaði með yfirboðum á leigu til að koma annarri fjölskyldu inn. Hvaða lausn er það? Hvaða rugl og bjálfaskapur er í gangi þegar við leyfum okkur svoleiðis vinnubrögð? Sama hönd liggur við er farin að lemja á einum leigjanda til að koma öðrum leigjanda að. Auðvitað á þetta ekki að líðast en því miður þá látum við þetta líðast. Því miður verður bara að segjast alveg eins og er að áhuginn á þessum baráttudegi gegn fátækt, fyrir því að bæta kjör þeirra sem virkilega þurfa á því að halda, er ekki mikill. Kannski er ríkisstjórninni vorkunn, hún er búin að eyða miklum kröftum í ráðherrastólaskipti og er kannski þreytt eftir öll þau ósköp og hefur ekki orku í að hugsa um þá sem þurfa virkilega á því að halda. En við ættum alla vega öll og allir þarna úti að hugsa um það í næstu kosningum: Viljum við útrýma fátækt? Ég er alveg viss um að 99% af þjóðinni vilja það. Til þess að það geti skeð verður að breyta þessu. Það verður að fá nýja ríkisstjórn. Núverandi ríkisstjórn mun því miður ekkert gera í þeim málum.

Forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um bætta stöðu kynsegin fólks sem er ætlað að taka á nokkrum litlum og einföldum atriðum sem bæði draga úr óþörfum stjórnsýsluhindrunum og auka öryggi kynsegin fólks. Þetta er í grófum dráttum fjórþætt. Í fyrsta lagi er lagt til að fólk geti breytt öllu nafninu sínu án hindrana, en í dag gildir það bara um fornöfn. Í öðru lagi er lagt til að fólk með kynhlutlausa skráningu í þjóðskrá geti fengið aukavegabréf með karl- eða kvenskráningu ef því sjálfu þykir það betur geta tryggt öryggi þess á ferðalögum. Í þriðja lagi er lagt til að auðveldara verði að breyta kynskráningu oftar en einu sinni og að það þurfi ekki að rökstyðja sérstaklega eins og er í lögum í dag heldur þurfi einfaldlega að láta tíma líða á milli breytinga. Í fjórða lagi er lagt til að ekkert gjald verði innheimt vegna nýrra persónuskilríkja sem fylgja breyttri kynskráningu. Þetta er allt að mati okkar flutningsmanna augljósar úrbætur, lagfæringar á atriðum sem hafa komið í ljós þegar fór að reyna á lög um kynrænt sjálfræði. Þetta er það sem ég myndi segja að væru atriði sem liggja hér eins og fiskur í tunnu og bíða þess að við grípum þau og gerum að lögum. Mig langar að fara yfir það lið fyrir lið hvað felst nákvæmlega í ólíkum greinum frumvarpsins. Mig langar að setja þetta í samhengi við þær lagfæringar sem hafa nú þegar verið gerðar á lögunum og fara aðeins yfir söguna, vegna þess að þegar lög um kynrænt sjálfræði voru sett fyrir næstum fimm árum voru þau stórt skref fram á við. Þau voru ekki hinn endanlegi áfangastaður heldur lá alltaf fyrir að það þyrfti frekari úrbætur. Þar voru ákveðin atriði sem var beðið með að klára og voru falin inni í frekari vinnu samkvæmt bráðabirgðaákvæðum. Þegar þú ert með nýja heildarlöggjöf og fer að reyna á hana koma í ljós atriði sem frumvarpshöfundum hafði ekki dottið í hug. Svo breytist samfélagið líka. Þarfir breytast. Þannig er t.d. búið að gera þrjár breytingar á þessum lögum á grundvelli bráðabirgðaákvæða. Aldursviðmiðum var breytt samkvæmt ákvæði til bráðabirgða II. Barnalögum var breytt til að taka tillit til foreldrastöðu fólks með kynhlutlausa skráningu samkvæmt sama bráðabirgðaákvæði. Í samræmi við ákvæði til bráðabirgða I í lögunum var samþykkt frumvarp um stöðu barna sem fæðast með ódæmigerð kyneinkenni. Þetta voru fyrirséðu breytingarnar 2019 en ófyrirséðu breytingarnar sem hafa verið gerðar frá því að lögin voru samþykkt eru tvær, þær eru ekki jafnmargar. Áður en lögin tóku gildi, minnir mig, var bætt inn ákvæði um að þau næðu líka til íslenskra ríkisborgara sem búsettir eru erlendis þannig að fólk á erlendri grundu gæti nýtt sér lög um kynrænt sjálfræði. Síðan afnámum við stuttu eftir að lögin tóku gildi gjaldtöku fyrir að leiðrétta kynskráningu í þjóðskrá. Það er gott dæmi um það sem við erum að ræða hér, annmarka sem koma ekki í ljós fyrr en lögin eru komin af stað í byrjun janúar 2019. Þá rak fólk sig á það, þegar það mætti upp í þjóðskrá og vildi breyta kynskráningu, að það var rukkað um 9.000 kr., sem þingfólkinu sem samþykkti lögin virtist ekki ýkja há upphæð. Í fyrsta lagi er það grundvallarmannréttindamál að fólk geti skilgreint kyn sitt sjálft í samræmi við það sem var samþykkt með lögum um kynrænt sjálfræði. Þá fylgir ýmis kostnaður því að fara gegnum kynstaðfestandi ferli og þetta er oft og tíðum afskaplega jaðarsettur hópur og illa staddur efnahagslega. Því sammæltist Alþingi á vormánuðum 2019 um það að fella úr gildi það sem við höfum kallað transskatt. Þetta var lagfæring sem var nauðsynleg og við náðum saman um. Ég vona að hið sama gerist með sem flest af því sem lagt er til í þessu frumvarpi. En að frumvarpsgreinunum sjálfum. 1. gr. snýst um að kynskráning hafi ekki áhrif á það hvers konar foreldrisnöfn fólk geti valið sér. Þetta er breyting á mannanafnalögum þannig að við leiðréttum skekkju sem fylgdi því að með lögum um kynrænt sjálfræði var fólki gefið sjálfdæmi um það hvers konar fornöfn það velji sér. Ég mætti heita Andrés en taka síðan upp nafnið Steinunn vegna þess að það er ekkert sem heitir kynjuð fornöfn lengur. Við höfum algjört sjálfdæmi um þetta. En þegar kemur að því að taka upp sveigjanleg eftirnöfn, foreldrisnöfn, þá einskorðast það samkvæmt lögum við fólk sem hefur hlutlausa kynskráningu. Ef við viljum nota -bur í stað -son eða -dóttir, eða sleppa endingunni, þá þarf skráning einstaklings að vera hlutlaus í þjóðskrá. Reynslan sýnir okkur að fólk veigrar sér oft við að gera þetta. Það er vegna þess að enn er ýmis þjónusta kynjuð í kerfinu okkar. Það er vankantur sem þarf að sníða af kerfinu. Til dæmis er ýmis heilbrigðisþjónusta, sem fólk í kynstaðfestingarferli þarf að nýta sér, háð því að þau hafi einhverja tiltekna kynskráningu. Þetta er verið að skoða í heilbrigðisráðuneyti. Vegna þess að þetta er enn ekki komið í lag, svo löngu eftir að lög um kynrænt sjálfræði voru staðfest, er fullt af fólki sem hefur enn kynskráningu sem er ekki í samræmi við það sem það vildi, einfaldlega vegna þess að þjónustan sem er í boði miðast við þessa skráningu. Fyrir vikið getur það ekki heldur tekið upp nafnið sem það vill. Það er mikilvægur hluti af rétti fólks til að skilgreina kyn sitt sjálft, og skilgreina sig sjálft, að hafa sjálfdæmi um það hvernig nafnið þróast. Þess vegna orkar tvímælis að við höfum þessi vel hugsuðu lög um kynrænt sjálfræði - sem snúast um það að setja vald í hendur einstaklinganna sem sjálf vita best hvar þau standa inni í sér varðandi það hvernig þau vilja skilgreina sig út á við, bæði út frá kynskráningu og nafni - en njörvum eftirnöfnin niður eins mikið og raun ber vitni. Hér er lagt til að allar útgáfur foreldrisnafna, hvort sem þau enda á -son, -dóttir eða -bur eða eru án endingar, standi einstaklingum til boða óháð kynskráningu. Það er einföld og lógísk breyting á mannanafnalögum. Þá að 2. gr. frumvarpsins. Þetta er annað dæmi um það hvers vegna fólk stígur oft ekki það skref að velja kynskráningu í samræmi við það sem því líður best með vegna einhvers sem stjórnsýslan býður upp á. Staðan er nefnilega sú að ef þú hefur hlutlausa skráningu færðu vegabréf þar sem það kemur fram. Þá færðu opinber skilríki, einu opinberu ferðaskilríkin sem standa þér til boða, þar sem kynseginleiki þinn er skráður svart á hvítu. Þegar þú kemur á landamærastöð þarftu að sýna verði þessi skilríki. Ef lögregla stoppar þig einhvers staðar erlendis þarftu að sýna þessi skilríki. Forseti. Við vitum það að staða kynseginmála er mjög misgóð eftir löndum. Fyrir vikið myndi það hamla ferðafrelsi fólks verulega að hafa vegabréf sem það er stundum logandi hrætt við að sýna fólki. Við þurfum ekkert að leita til ríkja sem eru þekkt fyrir að vera undir stjórn einhverra rugludalla. Jú, kannski. Tökum einstök fylki Bandaríkjanna. Myndirðu treysta þér til að fara til Flórída á næstu árum ef þú hefðir skilríki þar sem fram kæmi svart á hvítu að þú værir kynsegin? Ég er ekki viss. Hvað getum við þá gert? Það fyrsta sem mér datt í hug þegar mér var bent á þetta vandamál er kannski einfaldasta leiðin. Við gætum kveðið á um það að í íslenskum skilríkjum væri kyn ekki tiltekið. Það er kannski framtíðarmúsík. Það sem kom í ljós þegar við fórum að grennslast fyrir um þetta er að Alþjóðaflugmálastofnunin er ekki nógu sveigjanleg varðandi það. Kyn er hluti af því sem er grunnskráning í vegabréfum og þar með erum við föst í ákveðnum ramma. Þess vegna leggjum við til í þessu frumvarpi - á maður ekki að segja skítamix? Ég held það. Þetta er eiginlega ekkert annað. Þetta er leið fyrir ríkið til að finna skapandi lausn á vanda innan þess ramma sem alþjóðaregluverk setur okkur. Við leggjum til að heimilt verði að gefa út aukavegabréf til fólks sem hefur ástæðu til að óttast að kynhlutlaus skráning í vegabréfi verði því til ama á ferðalögum. Leggjum það í hendurnar á einstaklingunum að meta hvort þau væru öruggari á ferðalagi með viðbótarvegabréf í höndunum þar sem stendur „Karl“ eða „Kona“, og þau gætu flaggað því þegar þeim líst ekki á lögguna sem þau mæta. Það eru fordæmi fyrir þessu. Það er einfaldlega svo að á síðustu árum, frá árinu 2015 til 2022, voru um 1.000 beiðnir um aukavegabréf afgreiddar samkvæmt upplýsingum frá Þjóðskrá Íslands. Þau vegabréf voru oftast vegna atvinnu fólks, sérstaklega vegna tíðra ferða til landa sem krefjast vegabréfsáritunar þannig að fólk verði ekki innlyksa á Íslandi þó að vegabréfið sé í Noregi hjá einhverju sendiráði vegna vegabréfsáritunar. Svo eigum við líka dæmi um aukavegabréf sem eru gagngert gefin út til að tryggja öryggi fólks á ferðalögum. Það er nefnilega þannig að í þessum sal er hópur sem á rétt á slíku vegabréfi. Hér er ég með vegabréfin mín tvö. Hér er venjulegt vegabréf eins og við eigum öll. Svo er hér þjónustuvegabréf sem þingmenn geta fengið, m.a. til að geta flaggað því ef við lendum í höndunum á leiðinlegum yfirvöldum í löndum þar sem lýðræðið er ekki haft í jafnmiklum hávegum og hjá okkur. Aukavegabréf til að tryggja öryggi fólks á ferðalögum er þekkt stærð. Við viljum útvíkka þá nálgun ríkisins aðeins, þannig að hún nái ekki bara til þess forréttindahóps sem situr hér á þingi heldur líka til jaðarsetts hóps sem við vitum að getur verið í hættu á ferðalögum víða um lönd. Þá að 3. gr. frumvarpsins. Hún snýst um það að einfalda fólki að breyta kynskráningu oftar en einu sinni. Ákvæðið í lögum um kynrænt sjálfræði er eftiröpun af ákvæði sem hefur verið lengi í mannanafnalögum, þar sem kveðið er á um að það megi breyta nafni einu sinni - en það má breyta því oftar ef þú biður ógeðslega fallega. Ef þú rökstyður það og segir af hverju þú þarft að breyta því aftur geturðu fengið leyfi til þess. Ég ætla ekkert að elta ólar við ákvæði í mannanafnalögum. Mig langar bara að vera með fókus á lög um kynrænt sjálfræði. Fyrir það fyrsta er markmiðsákvæði laga um kynrænt sjálfræði að tryggja rétt fólks til að skilgreina kyn sitt sjálft. Það gengur hreinlega gegn þeim rétti að við setjum því mjög þröngar skorður hvort fólk geti breytt skráningu oftar en einu sinni. Það er einn þáttur. Annar er sá að fólk sem nýtir sér þau réttindi sem lög um kynrænt sjálfræði veita lendir ekki alltaf í fyrsta skrefi á þeim stað þar sem það verður um aldur og ævi. Það er eðlilegt að einstaklingur sem við fæðingu er skráður karl fari á einhverjum tímapunkti í hlutlausa skráningu en uppgötvi síðan að einhverjum tíma liðnum að eðlilegra væri að vera skráð sem kona. Þetta er ferli sem fólk fer gegnum, mjög persónulegt ferli og ólíkt eftir því um hvaða einstaklinga er að ræða. Þess vegna eigum við að láta það í hendurnar á þeim að meta þetta sjálf. Til að koma til móts við fólk sem óttast að við þetta bresti á einhver galskapur í liðinu og fólk fari að breyta kynskráningu hægri vinstri var sett einföld tímabremsa. Þegar ár er liðið frá því að þú breyttir kynskráningu geturðu gert það aftur án þess að biðja sérstaklega um leyfi. Það sé þitt að ákveða breytingu númer tvö, alveg eins og það var þitt að ákveða breytingu númer eitt. Þá að 4. og 5. gr. 4. gr. snýst um að útgáfa aukavegabréfa til fólks með hlutlausa skráningu verði gjaldfrjáls - alveg eins og reyndar aukavegabréfin sem við þingmenn fáum, þau eru frí - og að öll persónuskilríki sem hið opinbera gefur út sem nauðsynlegt er að breyta þegar fólk skiptir um kynskráningu og nafn verði gjaldfrjáls sömuleiðis. Þá erum við að tala um vegabréf, ökuskírteini og nafnskírteini. Þetta eru efnisgreinar frumvarpsins. Ég undirstrika við forseta að þetta frumvarp sprettur upp úr samtölum við fólk sem stólar á þessi lög. Þetta sprettur upp úr ákalli frá einstaklingum sem óttast um öryggi sitt á ferðalögum og frá fjölskyldum þeirra. Þetta er afurð þess að fólk sem hefur rekið sig á stjórnsýsluhindranir vill fá úr þeim bætt. Ég legg þetta mál fram til að styrkja rétt fólks til að skilgreina kyn sitt sjálft. Við sem stöndum að því viljum auka öryggi kvára og stálpa á ferðalagi. Við viljum einfalda líf fólks sem á undir högg að sækja í samfélagi okkar, sem hefur orðið svo ofboðslega augljóst á undanförnum vikum sérstaklega. Það bakslag sem við höfum orðið vitni að í málefnum hinsegin fólks á síðustu vikum er sárgrætilegt og eitthvað sem við þurfum að spyrna á móti. Eitt af því sem Alþingi Íslendinga getur gert til að spyrna á móti bakslaginu er að stíga skref fram á við, eins og að samþykkja þetta frumvarp. Ég beini því til allsherjar- og menntamálanefndar að afgreiða það vel og örugglega.

Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir framsöguna á þessu frumvarpi. Ég tek undir með frummælanda og vil einnig styrkja stöðu kynsegin fólks. Heilt yfir líst mér nokkuð vel á þetta frumvarp. Ég er sammála hv. þingmanni um það að mikilvægt er að halda áfram að spinna við þau gríðarlega mikilvægu lög sem Alþingi setti, lög um kynrænt sjálfræði, og önnur lög sem tryggja réttarstöðu kynsegin fólks á Íslandi. En það eru nokkur atriði í þessu frumvarpi - ég ætla alls ekki að ganga svo langt að segja að ég sé á móti þeim og skil algerlega hvað flutningsmönnum gengur til með þeim - sem mér finnst mikilvægt að verði skoðuð við vinnu nefndar til að þau nái örugglega fram þeim góða og mikilvæga ásetningi sem felst í þessu frumvarpi. Þetta snýst um 2. og 3. gr. Ég vil endurtaka, þannig að það sé alveg skýrt, að ég skil hverju er verið að reyna að ná fram. Tilgangurinn er svo sannarlega góður og til þess að bæta réttarstöðu fólks. Annars vegar er það útgáfa aukavegabréfs. Ég veit að uppi er ákall úr hinsegin samfélaginu um að þetta verði gert. Ég skil mætavel rökin og öryggistilfinninguna í því að geta haft annað vegabréf sem er ekki með kynhlutlausa skráningu. En mér finnst mikilvægt að nefndin skoði mjög vel hvort upp geti komið óvæntar og neikvæðar hliðarverkanir af því. Nú er ég ekki sérfræðingur á þessu sviði þannig að mér finnst mikilvægt að nefndin skoði það. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi sem dæmi í framsöguræðu sinni, réttilega, óttann við það að þurfa að sýna lögreglu á sumum svæðum heimsins vegabréf með kynhlutlausa skráningu. Þá velti ég fyrir mér hvað gerist þegar einstaklingur er handtekinn og hefur tvö vegabréf í fórum sínum. Kannski er það smávægilegt atriði til að hafa áhyggjur af og skiptir minna máli en ávinningurinn af hinu. Engu að síður finnst mér þetta vera atriði sem skiptir máli að fara í gegnum við umfjöllun nefndarinnar. Ég er hjartanlega sammála því að vegna þess hvernig staðan er í heiminum er mikilvægt að við hér á Íslandi, sem búum við þá framsæknu löggjöf sem við höfum miðað við marga aðra, tökum mið af því að við þurfum að sjálfsögðu að tryggja öryggi og ferðafrelsi kynsegin fólks með þeim aðferðum sem við getum notað. Hitt sem ég velti fyrir mér er breytingin á 3. gr. Aftur skil ég algerlega hvað þeim sem standa að þessu frumvarpi gengur til með henni. Hana þarf að skoða aðeins betur. Eftir því sem mér skilst, en hef þó engin gögn til að bakka það upp, hefur framkvæmdin verið sú að það sé ekki erfitt að breyta kynskráningu sinni oftar en einu sinni ef þess er óskað. Það er vissulega þannig að færa þarf fyrir því rök, og ég dreg ekkert úr því að einhverjum kunni að finnast það óþægilegt eða bara óþarfa vesen. Breytingin sem hér er lögð til, að meira en eitt ár sé liðið frá síðustu breytingu - ef ég les hana í samræmi við það sem er sagt í lögskýringu um 7. gr. laga um kynrænt sjálfræði þá er þar sérstaklega tekið fram, með leyfi forseta: „Þá er rétt að hafa í huga að komið geta upp sérstakar aðstæður þar sem einstaklingur óttast um öryggi sitt noti hann skilríki með breyttri kynskráningu, til dæmis í ferðalögum eða við dvöl í löndum þar sem miklir fordómar ríkja í garð hinsegin fólks.“ Þá gæti ákveðinn hópur, miðað við þessa lögskýringu og óbreytt lög, breytt kynskráningu sinni til baka vegna fyrirhugaðra ferðalaga. Það væri þó ekki mögulegt fyrr en eftir ár miðað við breytinguna. Þetta er atriði sem mér finnst mikilvægt að verði skoðað í meðförum nefndarinnar út frá ólíkum hliðum, sjónarmiðum og hagsmunum. Mig langaði að taka til máls við 1. umræðu um þetta frumvarp til að vera almennt jákvæð í þess garð og taka undir mikilvægi þess að við höldum áfram að styrkja lagagrundvöllinn og spinna við þau góðu en þó ekki fullkomnu lög sem við höfum um kynrænt sjálfræði. Ég vildi vekja athygli á hlutum sem ég tel að séu í það minnsta skoðunar virði inni í nefnd án þess að ég vilji slá því föstu að ég sé á móti því sem segir í frumvarpinu. Mér finnst þetta bara. Ég er ekki alveg viss. Ég vil að þessu sögðu þakka fyrir að þetta frumvarp sé komið fram. Ég veit að í þessu máli eins og öðrum vinna nefndir almennt vel og taka það veganesti sem kemur fram í þingumræðum inn í vinnu sína.

Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni andsvarið og tek undir það að ég held að það sé eitthvað sem nefndin eigi hiklaust að skoða. Eins og ég kom inn á í framsöguræðu minni var ekki mitt fyrsta val að leggja til þessi aukavegabréf. Það orkar tvímælis að búa til einhver platvegabréf til að fólk geti verið öruggt úti í heimi. Einfaldast hefði mér þótt að fjarlægja kynskráningu úr vegabréfum almennt og þar með værum við öll á sama stað þegar við erum á ferðalagi. Kannski er það fær leið, kannski ekki. Ef ekki, þá vona ég að nefndin beiti skapandi hugsun í þessu verkefni. Það sem við erum sammála um er að hér er vandamál sem þarf að leysa. Hluti af vandamálinu, og ástæða þess að þetta frumvarp er lagt fram, er að ráðuneyti átta sig ekki nógu vel á vandanum. Ég vísa til tveggja fyrirspurna sem ég fékk svör við á 152. löggjafarþingi, annars vegar frá dómsmálaráðherra og hins vegar frá forsætisráðherra. Þar skein í gegn að þau áttuðu sig varla á því að þetta væri vandamál og sögðu að ef þetta væri vandamál væri það á þeim skala að þau hefðu aldrei frétt neitt af því. Ég held að þeim nægði að mæta á félagsfund hjá samtökunum Trans Ísland til að fá fréttir af fólki sem lítur á þetta sem raunverulegt vandamál dagsins í dag. Þó að þetta frumvarp gerði ekki annað en að ýta við ráðuneytinu svo að það fattaði stöðuna og áttaði sig á því að hér þarf að bregðast við á einhvern hátt þegar fólk með kynhlutlausa skráningu og aðstandendur þeirra vita ekki einu sinni til hvaða landa er öruggt að ferðast og vita ekki hvaða lönd taka gild ferðaskilríki með hlutlausa skráningu - ríkið þarf að stíga inn og tryggja öryggi þessara einstaklinga.

Virðulegi forseti. Ég er ánægð með það að við eigum í umræðu um þetta mál og hugsum í lausnum sem eru til hagsbóta fyrir kynsegin fólk, fólk með hlutlausa skráningu og fólk sem hefur breytt kynskráningu sinni, lausnum sem miða að hag þeirra og velferð. Það er því miður þannig að ekki verður við öllu séð á Íslandi um það hvernig heimurinn er. Við leggjum auðvitað okkar af mörkum á alþjóðavettvangi hér eftir sem hingað til og tölum fyrir jafnrétti og málefnum hinsegin fólks, og höfum staðið okkur nokkuð vel í því. Ég er sammála hv. þingmanni um það að við þurfum að finna bestu leiðina til þess að tryggja öryggi fólks á ferðalagi í heimi sem er allt öðruvísi en ég og hv. þingmaður myndum vilja sjá hann, og sem betur fer allflestir aðrir, þegar kemur að jafnrétti og málefnum hinsegin fólks. Við verðum að passa það, um leið og við förum út í breytingar, að hafa hugsað það til enda hvort við séum að skapa óvænta eða óúthugsaða hættu fyrir fólk sem tilgangurinn er að auka öryggið hjá.

Herra forseti. Mig langar bara að nefna hérna seinni lið fyrra andsvars hv. þingmanns sem snerist um 3. gr. frumvarpsins, þessa heimild til að breyta kynskráningu oftar en einu sinni. Ég held að það sé ekkert svo hár þröskuldur eins og lögin eru í dag. En það er bara vegna þess að þjóðskrá er mjög lipur þessa dagana gagnvart þessum málaflokki. Við upplifðum það t.d. þegar trans skatturinn var felldur úr gildi að þjóðskrá beið tilbúin á starttakkanum eftir því að lögin birtust í Stjórnartíðindum til að geta breytt framkvæmdinni bara strax, voru með eyðublaðið tilbúið. Þau vilja gera vel í þessu, ég efast ekki um það. En í grunninn er þetta náttúrlega bara prinsippmál. Ef við leyfum fólki samkvæmt lögum að skilgreina kyn sitt sjálft og lítum á það sem grunnréttindi samkvæmt lögum um kynrænt sjálfræði, þá getum við ekki verið með, þó að það sé bara lágur þröskuldur. Við þurfum að afnema þá alveg. Kannski er það ári of langt. Ég setti það bara inn til að stressa ekki íhaldsfólkið. Mér þætti ekkert að því að vera með engin tímamörk. Ef þú skiptir um skoðun á morgun og vilt breyta kynskráningu aftur, ég sé ekki að það setji neitt af hjörunum. En ég er algerlega sammála því að þetta er eitthvað sem nefndin á að skoða út frá því sjónarhorni að standa vörð um þessi réttindi og þann hóp sem um er að ræða.

Hæstv. forseti. Mér sýnist ég og hv. þingmaður í raun líta á þessa 3. gr. og tilgang hennar í það minnsta dálítið svipuðum augum. Það er rétt að þjóðskrá hefur, að því er virðist, verið lipur þegar kemur að því að gera breytingar. En ég er sammála hv. þingmanni í því að það eru ekki endilega nægjanlega góð rök. Við vitum það alveg að áður en við breyttum þungunarrofslöggjöfinni hér á landi þá var ekkert sérstaklega erfitt fyrir konur að sækja um að komast í þungunarrof. Þú þurftir hins vegar að gera það í gegnum lækni eða einhvern heilbrigðisstarfsmann. Þannig að sú sem hér stendur er alveg tilbúin til að skoða það að fella það algerlega út úr lögunum að það þurfi að vera einhver mörk á því hversu oft þú getur gert þetta. En ég vil alla vega að það sé skoðað í nefndinni hvort þessi breytingartillaga hér sé endilega til bóta því að líkt og ég lýsti í ræðu minni þá er þetta ákveðið öryggisatriði fyrir fólk sem vill vegna ferðalaga eða telur nauðsynlegt að breyta kynskráningu sinni aftur. Og kannski þegar við lítum til baka þá kemur í ljós að þessar sérstöku ástæður, sem nú eru skrifaðar inn í lögin, hafi bara verið einhvers konar byrjunarpunktur í þessu ferli, að fólk geti breytt kynskráningu sinni. En það verður tíminn auðvitað að leiða í ljós.

Forseti. Ég ætla nú bara að koma hérna upp og segja örfá orð um þetta mál þar sem það er það sem kallast á góðri íslensku, með leyfi forseta, „no brainer“, með öðrum orðum sjálfsagt mál. Þó að okkur meiri hlutann greini á um skilgreiningu hugtaksins þá ætla ég að leyfa mér að segja að í þeirra skilningi sé þetta það sem við myndum kalla tæknilega breytingu. Öll sú pólitík, ef pólitík má kalla, sem liggur að baki þessu frumvarpi, til hennar höfum við þegar tekið afstöðu með lögum um kynrænt sjálfræði. Það er auðvitað bara liður í þeirri þróun í okkar löggjöf, okkar samfélagi og okkar menningu að auka frelsi fólks og vernda mannréttindi einstaklinga til hins ýtrasta, þar á meðal mannréttindin til að skilgreina sig sjálf. Þetta er auðvitað sjálfsagður liður í því og má jafnvel halda því fram að þetta sé eitthvað sem fólki hafi yfirsést á sínum tíma þegar það mikilvæga skref var tekið. Ég ætla því bara lýsa yfir miklum stuðningi við þetta mál, ég kalla það aftur tæknilega breytingu, og fagna því að við séum á þessari vegferð eins og annars staðar í kerfinu. Hv. þm. Steinunn Þóra nefndi hérna áðan samanburð við lög sem var breytt varðandi þungunarrof. Þar var einmitt verið að víkja frá skilyrðum sem sett voru í lögum um að konur þyrftu einhvern veginn samþykki einhverrar nefndar einhverra miðaldra hvítra karla til að ráða yfir sínum eigin líkama. Við erum náttúrlega enn með eitthvað slíkt - ég nota hér auðvitað ákveðna menningarlega myndlíkingu, ég meina það ekki berum orðum þegar ég tala um miðaldra hvíta kalla. Það snýst bara um það að það eru einhverjir bírókratar sem eiga í rauninni að taka afstöðu til þess hvort fólk eigi að fá að njóta sinna réttinda eða ekki. Það er auðvitað algerlega sjálfsagt að afnema slíkar kröfur. Ég get alveg tekið undir með hv. þm. Steinunni Þóru að það sé kannski eðlilegt að það gerist í skrefum. En það undirstrikar að mínu mati enn frekar hversu sjálfsagt þetta mál er og þetta frumvarp. Ég vona og geri ráð fyrir að það fái góðan hljómgrunn hér í þinginu og verði samþykkt héðan sem lög frá Alþingi hið fyrsta.

Forseti minnir hv. þingmenn á að vísa til hver annars með fullu nafni.

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um sorgarleyfi. Ár hvert verða um 100 börn á Íslandi fyrir því þunga áfalli að missa foreldri sitt. Á árunum 2009–2018 misstu 1.007 börn á Íslandi foreldri samkvæmt fyrirliggjandi tölum Hagstofunnar. Þetta voru 525 strákar og 482 stelpur, börn undir 18 ára aldri. Á þessu sama árabili, þ.e. 2009–2018, þá létust 649 foreldrar barna, í mörgum tilvikum frá fleiri en einu barni. Feður voru í meiri hluta, þeir voru 448 talsins en mæður 201. Um 40% foreldranna létust úr krabbameinum, næstalgengast var að foreldri létist vegna svokallaðra ytri orsaka, áverka og eitrana, í rúmlega 30% tilvika. Tveir undirflokkar dauðsfalla af völdum ytri orsaka voru skoðaðir sérstaklega. Annars vegar var þarna um að ræða óhöpp og hins vegar sjálfsvíg, þannig að meiri hluti foreldranna sem létust af þessum svokölluðum ytri orsökum létust af völdum sjálfsvígs, eða rúmlega 100 talsins. Það er auðvitað sláandi að langalgengasta dánarorsök ungra mæðra og feðra, foreldra sem voru undir 29 ára aldri, voru þessar svokölluðu ytri orsakir. Þessi staðreynd er auðvitað efni í sérstaka umræðu en við sjáum af þessum gögnum Hagstofunnar að það eru sem sagt að jafnaði um 100 börn á Íslandi á ári hverju sem missa foreldri sitt. Virðulegi forseti. Öll þekkjum við til þessara barna og þessara fjölskyldna. Þau geta verið innan fjölskyldunnar, þau eru meðal vina okkar eða í skóla barnanna okkar og öll held ég að við skiljum mjög vel að hér er um að ræða þungt áfall fyrir hvert og eitt barn sem upplifir það að missa foreldri. Öll held ég að við skiljum að eftir stendur annað foreldri eða annar náinn aðstandandi í erfiðri og flókinni stöðu. Þannig að tilgangur og markmið þessa frumvarps er að viðurkenna áhrif missis og sorgar á fjölskyldur og á þá einstaklinga sem standa nærri í kjölfar þess að barn missir foreldri sitt. Markmiðið að baki þessu frumvarpi mínu er að löggjafinn styðji við þessar fjölskyldur á viðkvæmum tíma í lífi þeirra, gefi þeim rými og gefi þeim næði með þessum hætti fyrir þá sem það kjósa því það skiptir auðvitað máli þegar við erum að ræða um lagaheimild til töku sorgarleyfis að hérna er auðvitað bara um heimild að ræða. Einhverjir í þessum hópi þessara fjölskyldna myndu notfæra sér þá heimild en ekki endilega allir. Markmiðið er að gefa sambúðarmaka eða öðrum nánum aðstandanda heimild til að taka sér leyfi frá störfum á launum í sex mánuði og greidd verði 80% launa en þó með tilgreindu þaki um hámarksgreiðslur. Sorgarleyfi felur sem sagt í sér leyfi frá launuðum störfum á innlendum vinnumarkaði í kjölfar þess að einstaklingur missir maka sinn sem hann á barn eða börn með undir 18 ára aldri. Það var stigið stórt skref á Alþingi þegar samþykkt voru lög um sorgarleyfi fyrir foreldra sem missa barn með lögum nr. 77/2022. Það er auðvitað líka staða sem við skiljum öll, þá nístandi sorg sem barnsmissir er og að þörf geti þá verið á því að fá leyfi frá störfum í kjölfarið. Sömu röksemdir eiga að mínu viti líka við hér en til viðbótar má nefna að hér er um að ræða sérstakan stuðning við börn í þessu tilviki, börn sem hafa upplifað þungt áfall og missi. Þegar það mál var hér til umræðu á Alþingi, þ.e. sorgarleyfi fyrir foreldra sem missa barn, þá tók ég til máls til að lýsa yfir stuðningi mínum við það mjög svo góða þingmál en ég nefndi þó jafnframt að sá stuðningur hlyti að eiga líka við þau börn sem missa foreldri. Við erum með löggjöf frá Alþingi sem Alþingi hefur afgreitt, sem sagt um stuðning við þá foreldra sem missa börn; eigum að mínu viti eftir að stíga skrefið og útfæra lögin þannig að börn sem missa foreldri njóti sömu réttinda. Hérna er sem sagt verið að leggja það til að réttur foreldra barna undir 18 ára aldri sé lagður að jöfnu við þau réttindi sem foreldrum sem missa barn voru færð með þessum lögum. Það skiptir miklu að styðja eftirlifandi foreldri barna á þann hátt sem lög um sorgarleyfi veita nú þegar foreldrum sem hafa misst barn og á sama hátt skiptir miklu að þau börn sem hafa misst foreldri fái notið þessa stuðnings, því ég held að öllum geti verið ljóst hversu þung staða fjölskyldna er þegar foreldri barns fellur frá. Það þarf ekki að fjölyrða um það hversu sár sá missir er fyrir það barn sem missir foreldri sitt, né þarf að fjölyrða um það hversu þungbært það er fyrir foreldrið sem eftir stendur, eða að því fylgir álag fyrir fjölskylduna og aðstandendur í heild sinni og ekki síst fyrst um sinn. Í ofanálag kemur stundum til tekjumissir heimilis og í einhverjum tilvikum fjárhagsáhyggjur honum samhliða. Það á auðvitað ekki síst við þar sem foreldrar hafa verið í sambúð og eru ungir að árum. Ég held að það þurfi að horfa til þessara þátta, á hvaða æviskeiði eftirlifandi foreldri er því þetta er gjarnan á þeim tíma ævinnar þegar álag er mikið, vinnubyrði þung, útgjöld heimilis hlutfallslega mikil og þetta er sá hópur syrgjenda sem raunveruleg hætta er á að hafi einfaldlega ekki tök á því að taka sér veikindaleyfi eftir andlát maka, eins og raunar kemur fram í umsögn frá Sorgarmiðstöð sem eru þeir aðilar sem hvað best til þekkja. Það er í mínum huga engin ástæða til að bíða með það að veita þessum fjölskyldum núna þennan mikilvæga stuðning sem fólst í áðurnefndri lagasetningu og þá í þágu foreldra sem höfðu misst barn. Sjónarmið barnasáttmálans eru vegvísir í þessu frumvarpi og voru umsagnir m.a. Sorgarmiðstöðvar og Krabbameinsfélags Íslands um frumvarpið á sínum tíma mjög afdráttarlausar um mikilvægi þess að lögin næðu til fleiri fjölskyldna, sérstaklega þegar foreldri missir maka sinn frá barni eða börnum, þannig að strax þegar Alþingi var með það mál til meðferðar komu fram umsagnir frá Sorgarmiðstöð og Krabbameinsfélaginu þar sem þessari lagasetningu var fagnað en bent á að vel færi á því að útvíkka lagasetninguna. Virðulegi forseti. Mig langar til að nefna strax hér að aðstæður barna sem missa foreldri sitt eru auðvitað mjög misjafnar, aðstæður sem og fjölskyldumynstur. Oft er það svo þegar barn missir annað foreldrið að þá er eftirlifandi foreldri jafnframt að missa maka sinn, þannig er það oft en ekki endilega alltaf. Í frumvarpinu er leitast við að taka tillit til þess að fjölskylduaðstæður eru ólíkar og í frumvarpinu er foreldri skilgreint þannig með tilliti til þessa, eins og raunar þegar ég lagði málið fyrst fram. Hugtakið foreldri er sem sagt skilgreint með sama hætti og gert er í lögum um sorgarleyfi og hugtakið foreldri er skilgreint með víðari hætti en almennt séð í lögum. Í lögum um sorgarleyfi er hugtakið foreldri skilgreint þannig að það taki til foreldra, að það taki til forsjáraðila og það taki til einstaklinga sem hafi gegnt foreldraskyldum gagnvart barni í ár eða lengur fyrir missinn. Og sú skilgreining á einnig við í því frumvarpi sem ég er hér að leggja til, eins og ég segi, með þessum hætti að hugtakið sé víðfeðmara en almennt séð í lögum, að það sé annars vegar verið að horfa á maka, sambúðarmaka eða einhvern þann forsjáraðila sem stendur barninu svo nærri að hagsmunir standi til þess að þessi réttur skapist. Markmiðið er sem sagt að ná utan um það að ekki öll börn sem missa foreldri sitt búa með báðum foreldrum sínum, eftirlifandi foreldri þeirra er ekki alltaf að missa maka. Það skiptir í mínum huga máli að réttarbót sem þessi nái utan um þær veruleikaaðstæður barna og fjölskyldumynstur sem eru ólík. Það er jafnframt lagt til að skilgreining hugtaksins foreldris breytist á þann hátt að aðrir en foreldrar eða forsjáraðilar teljist einnig foreldrar í skilningi laganna. Virðulegi forseti. Með sorgarleyfi er verið að tala um launað leyfi frá störfum í kjölfar þess að einstaklingur missir maka sinn sem hann á barn eða börn með sem eru undir 18 ára aldri. Sem fyrr segir er hér um fremur afmarkaðan hóp að ræða. Að jafnaði eru um 100 börn á Íslandi sem upplifa það að missa foreldri og frumvarpinu er sem sagt ætlað að rýmka núgildandi lög um sorgarleyfi og veita fjölskyldum þýðingarmikinn stuðning á afar viðkvæmum tíma í lífi þeirra og fjárhagsstuðning þannig að það skapist raunverulegur kostur á því að taka leyfi frá störfum án þess að það þýði tekjufall. Ég gerði grein fyrir sjónarmiðum um hámarksgreiðslu í frumvarpinu. Þar er hliðstæðan líka núverandi lagasetning, að mánaðarleg greiðsla skuli nema 80% af meðaltali heildarlauna en 600.000 kr. hámark á mánuði. Frumvarpið tekur líka, rétt eins og núgildandi löggjöf, til foreldra sem standa utan vinnumarkaðar eða eru í minna en 25% starfshlutfalli, svo sem í tilvikum þar sem um námsmenn er að ræða að þá sé tryggður svokallaður sorgarstyrkur. Það er líka miðað við ákveðinn sveigjanleika; að foreldrar geti nýtt sér rétt til sorgarleyfis samhliða skertu starfshlutfalli og lengt þannig í tímabili leyfisins. Allur þessi réttur yrði þá samkvæmt frumvarpinu hinn sami og er í núgildandi lögum fyrir þá foreldra sem missa barn; að réttindi foreldra í þessum aðstæðum séu þannig að öllu leyti sambærileg réttarstöðu þeirra foreldra sem misst hafa barn. Sorgarleyfi muni þannig fela í sér mánaðarlegar greiðslur yfir ákveðið tímabil til einstaklinga sem verða fyrir makamissi og eiga barn eða börn undir 18 ára aldri, en foreldrar í þessari stöðu eru í dag alfarið háðir skilningi og kannski frekar alfarið háðir getu vinnuveitenda um að veita leyfi. Þeir eru algerlega háðir því að vinnuveitandi hafi svigrúm til að veita frí eða sveigjanleika þegar sorgin knýr dyra og það á auðvitað ekki að þurfa að vera háð því að vinnuveitandi hafi burði til að veita svigrúm í kjölfar svona áfalls. Við erum sterkt samfélag á Íslandi og eigum sem samfélag að geta staðið með og stutt börn og fjölskyldur á erfiðum tímum eins og þessum. Virðulegi forseti. Frumvarpið var lagt fram á 153. löggjafarþingi en varð því miður ekki afgreitt þá. Við meðferð málsins bárust hins vegar jákvæðar umsagnir frá Alþýðusambandi Íslands, BHM, BSRB, Sorgarmiðstöðinni og fleiri aðilum, m.a. ágætt bréf frá prestum og aðstandendum sem fjölluðu einmitt um það að aðstæður barna sem missa foreldri eru ólíkar og ég lít svo á að frumvarpið hafi hvað mig varðar leitast við að ná einmitt utan um það. Flutningsmaður er meðvituð um að börn búa ekki alltaf hjá báðum foreldrum og stundum er uppalandi jafnvel annar, amma eða afi eða annar náinn aðstandandi. Frumvarpið er núna lagt fram aftur óbreytt og svo ég endurtaki það þá er grunnhugmyndin að baki því einfaldlega sú að eftirlifandi foreldri eða aðstandandi barns fái svigrúm til sorgarúrvinnslu og svigrúm til að vera til staðar fyrir barn sitt eða börn eftir andlát makans. Þær réttarbætur sem eru lagðar til hér eru því ekki síst hugsaðar með hagsmuni barnsins í huga en um leið auðvitað eftirlifandi foreldris að leiðarljósi í þeim tilvikum þar sem það á við. Greiðslurnar yrðu á meðan á þessu leyfi stendur frá Vinnumálastofnun. Ég er þeirrar skoðunar að hér sé fram komið mál sem við á Alþingi ættum að geta sameinast þverpólitískt um að afgreiða. Hvað kostnaðinn varðar - ég held að það megi nú kannski ávarpa það sérstaklega hér á verðbólgutímum - þá er annars vegar um að ræða afmarkaða tímabundna heimild fyrir fólk í þessari stöðu til að fá þessar greiðslur. Þegar haft er í huga að það eru um 100 börn á ári sem missa foreldri, færri foreldrar þar að baki, þá blasir strax við að hér er ekki um óheyrilegar upphæðir að ræða en á sama tíma um verulegan fjárhagslegan stuðning en líka táknrænan af hálfu samfélagsins að ræða. Það skiptir miklu að styðja við börn sem missa foreldri og að styðja við einstaklinga sem eru að missa maka frá ungum börnum. Með því fá foreldrar barna eða uppalendur nauðsynlegt svigrúm til að styðja við börn sín og fjölskylduna í heild. Og ég vil aftur nefna það að við þekkjum öll þessar fjölskyldur og þessar sögur og þekkjum öll þá tilfinningu strax í kjölfarið að vilja verið til staðar. Ég held að með því að vinna þetta mál frekar og vonandi að gera það að lögum þá geti samfélagi stigið mjög sterkt, þýðingarmikið og táknrænt skref í þeim efnum. Ég óska eftir því að málinu verði vísað til velferðarnefndar og vona svo sannarlega að nefndin geti tekið þverpólitíska afstöðu í þessu máli. Ég get ekki séð að þetta sé mál sem eigi ekki að vera hægt að vinna þvert á flokka eða þvert á stjórn og stjórnarandstöðu og ég á mér þá von að Alþingi geti stutt þessa einföldu en þýðingarmiklu lagabreytingu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framsöguna og ég tek alveg undir með henni að þetta er afskaplega mikilvægt mál og málið sem við afgreiddum hérna, eins og komið var inn á síðast, er varðar börnin var gríðarlega mikil réttindabót. Við þekkjum kannski því miður of margt fólk sem hefur verið í þessari stöðu og auðvitað, eins og þingmaðurinn kom inn á, misjöfn þeirra fjárhagsstaða. Hún er sannarlega eðli máls samkvæmt þannig en það breytir því ekki að allir takast á við þá sorg sem fylgir því að missa foreldri eða maka og þurfa tíma til að takast á við það. Ég er hlynnt þessu máli og hef rætt þetta við minn ráðherra áður af því að ég tel að, alla vega eins og hv. þingmaður nefndi, þverpólitísk samstaða sé um það, þetta er a.m.k. þess eðlis að það er mjög mikilvægt að það verði skoðað vel og ef einhverjum þykja annmarkar á því að þeir komi þá fram. Þannig að ég vil nú lýsa stuðningi mínum við málið í sjálfu sér án þess að ég hafi farið ofan í umsagnir fyrri þinga sem þingmaðurinn segir að séu bara jákvæðar, og ég trúi því svo sem að þær séu það. Þegar við erum að velta fyrir okkur fjárhagslegum stuðningi og hann komi úr ríkissjóði, þá má líka velta upp hinni hlið peningsins, þ.e. ef fólk fær ekki fjárhagslegan stuðning sem það þarf sannarlega á að halda, hvort heldur það er að geta farið hægt út á vinnumarkaðinn, geta tekið það í einhverjum áföngum ef þörf er á, nú eða verið alfarið frá í einhvern tiltekinn tíma en vera ekki með fjárhagsáhyggjur. Ég myndi halda að ef fólk eins og í dag nýtur einskis stuðnings að það komi kannski fram annars staðar í kerfinu, ég held að það geti bara vel verið. Auðvitað veit maður að einhverjir sækja í sína sjúkrasjóði sem eiga rétt á því og það er mikilvægt að halda því til haga að það er einhver leið sem er undirliggjandi en ég skil tilganginn hér að þessum aðilum sé bara beinlínis gert það kleift að þurfa ekki að hugsa um það heldur sé þetta eitthvað sem tekur við. Það er auðvitað vel að hugsa það þannig. Svo er auðvitað líka spurning hvort þetta geti tvinnast einhvern tíma saman og ég tel að það sé líka mikilvægt að huga að þeim sem eru í námi eða eru í litlu starfshlutfalli, ekki síst held ég að það geti átt við um konur þó að það geti líka eðlilega átt við alla aðila. Þá held ég að þetta geti og komi jafnan kannski - alla vega þar sem ég þekki til, þá hefur það verið þannig - verr niður á konum þegar karlar falla frá og það er bara því miður ójafnrétti í okkar samfélag launalega, sem og annað sem kannski kemur þar við sögu. Þingmaðurinn rakti þetta mál ágætlega, ég man að þetta kom til umfjöllunar síðast þegar við vorum að ræða hitt málið er varðar börnin. Kannski þyrfti þetta verða rýmra en það mál var en það var sannarlega áfangi og kannski er það bara svoleiðis að við þurfum alltaf að taka þessi smáu skref þangað til að við náum að rétta af og gera samfélagið okkar réttlátara. Ég alla vega fæ þetta mál inn í nefndina mína og við sjáum til hvort þetta fær ekki þá umfjöllun sem hv. þingmaður og framsögumaður nefndi hér.

Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um fasta starfsstöð þyrlu Landhelgisgæslunnar á Akureyri. Ásamt mér eru flutningsmenn málsins hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson, Berglind Harpa Svavarsdóttir, Birgir Þórarinsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Bjarni Jónsson, Bryndís Haraldsdóttir, Inga Sæland, Ingibjörg Isaksen, Jakob Frímann Magnússon, Jódís Skúladóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Logi Einarsson, Óli Björn Kárason, Vilhjálmur Árnason, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir og Þórarinn Ingi Pétursson. Þingsályktunartillagan snýr að því að Alþingi álykti að fela dómsmálaráðherra að beita sér fyrir því að Landhelgisgæslan komi upp fastri starfsstöð fyrir eina af þyrlum sínum á Akureyri í samstarfi við hagaðila á Akureyri. Með þessari tillögu er lagt til að ein af þyrlum Landhelgisgæslunnar hafi starfsstöð á Akureyri allt árið um kring. Auk þess sem Akureyri er miðsvæðis á landinu er augljós tenging við sjúkraflug í landinu sem er staðsett á Akureyri. Þar geta læknar á Akureyri mannað hluta þyrluáhafnar eins og nú er reyndin í tengslum við sjúkraflugið. Í þessu samhengi er rétt að benda á að í fjölmiðlum hefur komið fram að tveir af sex þyrluflugstjórum Gæslunnar búa fyrir norðan. Talið er að árlegur rekstrarkostnaður þyrlu á Akureyri sé um 500 millj. kr. og að uppbygging flugskýlis á Akureyrarflugvelli kosti 200–300 millj. kr. Nú þegar eru til staðar flugvirkjar sem geta sinnt viðhaldi auk þess sem starfsmenn á heilbrigðisstofnunum, slökkviliði og fleiri geta nýst í rekstur þyrlu á Akureyri og starfsemi hennar. Hlutfall þyrluflugs hefur verið um 15% af heildarsjúkraflugi í landinu. Mýflug hefur sinnt um 85% af sjúkrafluginu með sínum tveimur flugvélum. Fjarlægðirnar eru miklar og það sem hefur sýnt sig er að rekstur þyrlu á höfuðborgarsvæðinu hefur illa nýst á austurhluta landsins. Eins og við þekkjum eru fjarlægðir miklar og veðuraðstæður með þeim hætti að til að sinna sjúkraflutningum á austurhluta landsins með sjúkraþyrlum í þeim tilfellum þar sem erfitt er að koma sjúkraflugi við yrði nauðsynlegt að staðsetja þyrlu á svæðinu. Það er ekki langt síðan sjöttu þyrluáhöfninni var bætt við hjá Landhelgisgæslunni sem þýðir að það eru tvær áhafnir á vakt um tvo þriðju hluta ársins. Með því að bæta við sjöundu þyrluáhöfninni væru tvær áhafnir til reiðu 95% af árinu. Það er mikilvægt skref sem nauðsynlegt er að stíga til að efla björgunargetu þyrluflugsveita Landhelgisgæslunnar. Það er ekki skynsamlegt, ef við ræðum áhættudreifingu, að hafa öll eggin í sömu körfunni þegar kemur að eldsvoða, vatnstjóni og öðrum mögulegum skakkaföllum þar sem þyrlurnar eru geymdar og að hafa allar þyrlurnar fastar á sama veðurfarssvæðinu er óskynsamlegt. Að hafa þyrlur eingöngu staðsettar í Reykjavík dreifir illa þjónustu. Sérstaklega er það afleitt fyrir Norður- og Austurland og hafsvæðið þar út af eins og sjá má á mynd sem fylgir þingsályktunartillögunni. Með þyrlu í Reykjavík og á Akureyri mætti ná til allra landshluta á þyrlu á innan við 90 mínútum á venjulegum degi og myndi björgunarviðbragð á norður- og austurmiðum styrkjast verulega. Aðeins um það sem hefur verið ályktað og skýrslur og umræðu um þetta málefni á síðustu árum. Þar hafa m.a. komið fram þau sjónarmið að hafa þyrlu á Akureyri og t.d. benti vinnuhópur um skipulag sjúkraflutninga og bráðaþjónustu utan spítala á Norðurlandi árið 2009 á þann veikleika sem felst í því að allar björgunarþyrlur þjóðarinnar séu staðsettar í Reykjavík. Annar verkefnahópur um endurskipulagningu sjúkraflutninga taldi árið 2012 að stefna ætti að því að sjúkraflug með þyrlum og flugvélum yrði bæði á Akureyri og í Reykjavík. Þegar byggja átti upp þyrluflota Landhelgisgæslunnar við brottför varnarliðsins 2006 ályktuðu ýmis samtök og stofnanir um að skynsamlegt væri að hafa fleiri en eina starfsstöð á landinu fyrir björgunarþyrlurnar til að stytta björgunartíma. Landspítalinn í Reykjavík benti á að í ljósi mikilvægis jöfnunar á heilbrigðisþjónustu landsmanna skyldi þyrla vera staðsett á Akureyri. Félag skipstjórnarmanna og Sjómannasamband Íslands tóku m.a. undir það. Landsþing Slysavarnafélagsins Landsbjargar hvatti einnig til þess að tryggja staðsetningu björgunarþyrlu annars staðar en á suðvesturhorninu. Samtök útgerðarmanna vildu þyrlu á landsbyggðinni til að auka öryggi og margfalda þjónustugetu. Segja má að rökin að baki þessum ályktunum gildi enn þann dag í dag. Undanfarið hefur hafa aðalvarðstjóri lögreglunnar á Akureyri og forstjóri Sjúkrahússins á Akureyri tjáð sig um mikilvægi þess að þyrla Landhelgisgæslunnar verði staðsett á Akureyri. Í sumar var staðsett þyrla á Akureyri um verslunarmannahelgina og Fiskidagshelgina og það sýndi sig þær tvær helgar hversu mikilvægt var að hafa þyrlu á svæðinu og það var mikið að gera þessar tvær helgar. Þess má geta líka að þetta getur valdið jákvæðum ytri áhrifum sem við hugsum kannski ekki einu sinni um daglega. En það hefur verið bent á að hreyfanleiki sérsveitarinnar, sem er staðsett á Akureyri, væri betri og myndi einnig styðja við sjúkralið og lögreglu á svæðinu. Það kemur einnig fram kafli um Atlantshafsbandalagið og meiri áherslu á viðveru af hálfu bandalagsins í norðanverðu Norður-Atlantshafi til að efla styrk bandalagsins á norðurslóðum. Að mati flutningsmanna þessarar þingsályktunartillögu er eðlilegt að líta til þess að á næstu árum efli íslenska ríkið getu sína til að sinna leit og björgun á hafsvæðinu í kringum Ísland. Nú þegar mikilvægi norðurslóða er að aukast er rétt að líta til þess hvernig hægt væri að styrkja þessa starfsemi hér á landi og þá jafnvel í samstarfi við vinaþjóðir innan Atlantshafsbandalagsins. Hér er rétt að líta til þess að Danir hyggjast í þessu skyni verja 1,5 milljörðum danskra króna eða um 30 milljörðum íslenskra króna. Þar er m.a. horft til þess að endurnýja þau fjögur varðskip sem þeir hafa haldið úti á Norður-Atlantshafi. Í skýrslu forsætisráðherra um mat þjóðaröryggisráðs á ástandi og horfum í þjóðaröryggismálum sem kom út á síðasta ári kom fram að nauðsynlegt væri að leggja mat á viðbragðsgetu Landhelgisgæslunnar og gera ráðstafanir til þess að tryggja betur vöktun. Svæðið sem Landhelgisgæslan ber ábyrgð á spannar 1,9 milljónir ferkílómetra. Svæðið er 19 sinnum stærra en Ísland. Aðeins um að byggja upp aukna björgunargetu: Þá telja flutningsmenn skynsamlegt að efla leitar- og björgunargetu á norðausturhluta landsins með því að staðsetja varanlega björgunarþyrlu á Akureyri líkt og þekkist á höfuðborgarsvæðinu. Freyja, með heimahöfn á Siglufirði, var stórt skref í að efla björgunargetu Landhelgisgæslunnar og þá sérstaklega á hafsvæðinu norðan og austan við Ísland. Nú er rétt að líta til þess að staðsetja varanlega þyrlu á Akureyri og byggja upp öfluga starfsstöð á Norðurlandi. Þegar varnarliðið yfirgaf Ísland árið 2006 dró verulega úr björgunargetu hér á landi með þyrlum. Á sínum tíma voru fimm þyrlur staðsettar á Keflavíkurflugvelli. Það hefur verið mikil vinna lögð í að styrkja þetta viðbragð. Flutningsmenn telja skynsamlegt að efla björgunargetu þyrlusveitar Landhelgisgæslunnar á Norður- og Austurlandi og hafsvæðinu þar út af með því að staðsetja björgunarþyrlu varanlega á Akureyri í góðri samvinnu við vinaþjóðir okkar. Skynsamlegt væri og í anda opinberrar stefnumörkunar og byggðafestu að byggja upp leitar- og björgunargetu á norðurslóðum við Eyjafjörð. Þar er hægt að staðsetja sjúkra- og björgunarþyrlu og væri gott framhald af staðsetningu Freyju á Siglufirði. Ég vil bæta aðeins við einu atriði sem kannski er ekki mikil umræða um í greinargerðinni en á það hefur verið bent að undanförnu og lítillega komið inn á það í greinargerð málsins og það er sérsveitin á Akureyri. Ég minntist aðeins á að það gæti falist ýmislegt jákvætt í því að staðsetja þyrlu á Akureyri sem er ekki farið í ítarlega í greinargerð þingsályktunartillögunnar. Það er stuttlega minnst á sérsveit lögreglunnar þar en það er rétt að leggja áherslu á það að þyrla á Akureyri myndi bæta viðbragð sérsveitarinnar um allt land. Það myndi stytta viðbragð sveitarinnar á þeim svæðum sem eru lengst frá höfuðborginni. Hér er rétt að hafa í huga að í dag er til öflugt viðbragð í sjúkrafluginu, það er með flugvélum, og hefur samnýting á því við flutning sérsveitar þegar sannað gildi sitt. Búið er að tryggja aukið viðbragð sérsveitar frá Akureyri með fjölgun sérsveitarmanna með starfsstöð þar. Þyrla staðsett á Akureyri myndi enn frekar styðja við það viðbragð og tryggja flutning sérsveitar í útköll með sem skemmstum hætti út um allt land. Þegar koma til alvarlegir, lífshættulegir áverkar á fólki er mikið rætt um mikilvægi þess að veita slösuðum sérhæfða lífsbjargandi aðstoð á um klukkustund til að auka lífslíkur og batahorfur umtalsvert. Í því samhengi verður sérsveit að miða við að geta komist um sem stærstan hluta landsins innan þess tíma til að tryggja að ástand sé þannig að hægt sé að koma slösuðum til aðstoðar. Í dag er það best gert með flugi frá Akureyri. Herra forseti. Í kjördæmavikunni fyrir hálfum mánuði síðan fengu þingmenn Norðausturkjördæmis kynningu hjá Birni Gunnarssyni, yfirlækni sjúkraflugs á Akureyri. Hér er reyndar einnig rétt að benda á viðtal við Björn á vef Ríkisútvarpsins 22. september síðastliðinn, þar sem bent er á að það sé brýnt að staðsetja sjúkraþyrlu á Norður- og Austurlandi. Í rannsókn sem hann og fleiri unnu, þar sem notast var við flókin stærðfræðilíkön og stuðst við tölur um íbúaþéttni og fjölda forgangsútkalla til að finna bestu bækistöð til viðbótar við þá þyrlu sem staðsett er í Reykjavík, kom í ljós að Akureyri væri besti staðurinn með það í huga að ná sem bestri þekjun á landinu miðað við tvær bækistöðvar. Auk þess hefur Akureyri gott bakland sem þarf fyrir slíkan rekstur, þ.e. þessa innviði sem ég ræddi um hér að framan. Það er því rökrétt fyrsta skref að staðsetja sjúkra- og björgunarþyrlu á Akureyri. Í rannsókninni sem hér er vitnað í kemur fram að ef nýrri bækistöð yrði bætt við á Akureyri væri hægt að ná yfir 94% af landi miðað við 60 mínútna viðbragðstíma og rúmlega 88% ef þyrlan yrði staðsett á Egilsstöðum. Björn Gunnarsson yfirlæknir skorar á stjórnvöld að skoða þessa kosti og það sé hvorki góð né sanngjörn lausn að staðsetja allar sjúkraflutningaþyrlur á suðvesturhorninu. Það væri góður bragur að því að dómsmálaráðuneytið, sem fer með málefni Landhelgisgæslunnar, færi í vinnu í tengslum við hvernig framtíðarsýnin á að líta út í tengslum við þennan mikilvæga rekstur sem þyrlusveit Landhelgisgæslunnar er. Hér er spurning hvort ekki þurfi að vera aðkoma á vegum heilbrigðisráðuneytisins sem fer með sjúkraflutninga í landinu. Það er mikilvægt að á austurhluta landsins sé boðið upp á sömu þjónustu og við þekkjum í dag á vesturhluta landsins, þar sem þjónustuhlutverkið er allt miklu betra og ekki hægt með neinum hætti að bera saman vestur- og austurhluta landsins í tengslum við þjónustustigið sem er veitt. Herra forseti. Að lokum vil ég segja þetta: Þyrlur eru öflugt björgunartæki og geta flýtt fyrir björgun úr erfiðum aðstæðum og í mörgum tilfellum getur það verið eini kosturinn til bjargar. Í slíkum tilfellum getur stuttur viðbragðstími skipt sköpum og því mikilvægt að staðsetja þyrlur á fleiri en einum stað á landinu, m.a. í þeim tilgangi að stytta tímann til björgunar. Þetta er bara sama og gildir um sjúkraflutninga á einstaklingum með lífshættuleg veikindi eða áverka, oft af vettvangi alvarlegra slysa. Þar er mikilvægt að geta brugðist skjótt við, koma með sérhæfða aðstoð á staðinn og geta flutt veika eða slasaða á viðeigandi sjúkrastofnun innan þeirra takmarka sem nauðsynlegt er. Ég reikna með að málið, herra forseti, gangi til hæstv. allsherjar- og menntamálanefndar og vonast til að það fái góða umfjöllun þar í vetur. Málið er stórt og brýnt og það er af nógu að taka í því og mig grunar að það séu margir sem hafi áhuga á að senda hæstv. nefnd umsagnir um þetta stóra og mikilvæga mál.

Herra forseti. Við í Samfylkingunni styðjum þetta mál enda er það í samræmi við þá stefnu og forgangsröðun sem við settum fram í heilbrigðismálum nú í haust. En þótt Samfylkingin styðji málið þá vakna spurningar eftir vikuna hvort ríkisstjórnin styðji málið og hvort hæstv. dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins gerir það, vegna þess að í óundirbúnum fyrirspurnatíma í síðustu viku spurði hv. þm. Kristrún Frostadóttir, formaður Samfylkingarinnar, um það hvort dómsmálaráðherra teldi ásættanlegt að vega að Landhelgisgæslunni eins og gert er í fjárlögum og hvort styrking sjúkraflutninga með þyrlu og áhöfn væru hugsanlega í uppnámi vegna þess hvernig fjárlögin líta út. Í stuttu máli svaraði hæstv. dómsmálaráðherra, með leyfi orðrétt: „Það liggur alveg fyrir að það þarf að koma aukið fjármagn eða það þyrfti að selja flugvél, skip eða þyrlu.“ Sem sagt, með öðrum orðum: Með óbreyttum fjárlögum gæti þyrlunum okkar fækkað en ekki fjölgað eins og þetta ágæta mál gerir ráð fyrir. Ég spyr því: Er full alvara í þessu máli og hefur þingmaður trú á því að eitthvað breytist þannig milli umræða að hægt sé að fjármagna það? Eða styður hv. þingmaður kannski ekki fjárlögin eins og þau eru og mun hann greiða atkvæði gegn þeim ef það verður ekki tryggt fé sem vantar?

Herra forseti. Sá sem hér stendur situr líka í fjárlaganefnd. Ég vonast til að þetta mál sem hér er lagt fram fari í gegnum þingið á þessum þingvetri og ég vona svo sannarlega að það geti komið inn í fjármálaáætlunina, sem kemur þá fram í mars, með einhverjum hætti, hvernig sjáum við fyrir það okkur. Hér er líka kallað, eins og ég nefndi í ræðu minni, eftir frekari stefnumótun, hvernig við ætlum til að sinna þessum málum. Og svo það sé skýrt þá er hér ekki talað um að bæta við þyrlum heldur að færa eina af þremur björgunarþyrlum Landhelgisgæslunnar norður til Akureyrar og skapa henni aðstöðu þar og nýta a.m.k. eina af þeim áhöfnum sem eru nú þegar inni í rekstrarkostnaði Gæslunnar. Málið snýst um að bæta þá við sjöundu áhöfninni, eins og ég kom inn á rétt áðan. Þá værum við að tala um 400–500 milljónir sem þetta myndi kosta til viðbótar við þann rekstur sem við sjáum í dag og svo væri einskiptiskostnaður í byggingu á nýju flugskýli eða aðgengi að flugskýlum á Akureyrarflugvelli, sem ég tel reyndar líka vera ágætismöguleika. Og auðvitað er líka hægt að byggja nýtt flughlað á Akureyri ef þannig háttar til og áhugi er á. Hæstv. dómsmálaráðherra er fullljóst að það eru erfiðleikar í rekstri Gæslunnar og við sem sitjum hér á þingi og höfum verið í fjárlaganefnd í gegnum árin höfum náttúrlega margoft orðið þess áskynja. Í ræðu minni hér áðan minntist ég á að ég hef kallað eftir því að þessi stefna sé mótuð. Að mínu viti er það grundvallarmál að íslenska landhelgisgæslan sé fjármögnuð og að við séum með á hreinu hvaða þjónustu við viljum fá og ég held að það sé of litlu fjármagni varið til hennar í dag. Mín persónulega skoðun liggur þar vegna þess að þetta er gríðarlega mikilvæg stofnun fyrir okkur Íslendinga.

Herra forseti. Það stefnir í 600 millj. kr. halla hjá Landhelgisgæslunni. Hæstv. dómsmálaráðherra segir með leyfi: „Ég er þeirrar skoðunar að Landhelgisgæslan sé búin að gera allt sem í hennar valdi stendur til þess að ná aukinni hagræðingu …“ Sem sagt, það er búið að ganga eins langt og hægt er í hagræðingu. Samt birtast fjárlögin með 600 millj. kr. halla. Hv. þingmaður kemur hér fram með mál sem kostar 700 millj. kr. á fyrsta ári og 500 millj. kr. eftir það. Ég er sammála honum um að það er brýnt. En jafnvel þó að við horfum fram í tímann og inn í fjármálaáætlun, finnst hv. þingmanni fjárlögin núna vera vísbending um að það eigi að spýta í lófana? Nú er hv. þingmaður í fjárlaganefnd, eins og komið hefur fram, og því spyr ég bara beint út hvort hann styðji þá 2% aðhaldskröfu sem á að gera til Landhelgisgæslunnar, sem samkvæmt hæstv. dómsmálaráðherra er búin að gera allt sem hún getur til að hagræða, þ.e. Landhelgisgæslan. Það er auðvitað bara gott að fá það fram hér vegna þess að ég fór yfir ræður hv. þingmanns í umræðunni um fjárlög fyrr í haust og hann kom ekkert inn á þessi mál. Hann vék ekkert að áhyggjum vegna Landhelgisgæslunnar eða þeirrar aðhaldskröfu sem verið væri að gera þar eða þess niðurskurðar eða uppsafnaða halla. Ég þarf því að fá að vita það til þess að þetta sé trúverðugt áfram, hvort hv. þingmaður muni þá berja í borðið inni í fjárlaganefnd. Og ef það gerist ekki að þessar 600 milljónir komi inn til að halda óbreyttum rekstri og helst meiri peningar til þess að styðja við áform þingmannsins, mun hann þá ekki bara hafna því að samþykkja þetta fjárlagafrumvarp?

Herra forseti. Það er farið vítt yfir í ræðu minni, sem var nú töluvert löng, og það var víða komið við hérna þegar við vorum að ræða fjárlögin í 1. umræðu í haust. Það klárar enginn öll málefni þar í einni ræðu, um fjárlög ríkisins. Þar er af mörgu að taka. Það er með nákvæmlega sama hætti og í síðustu viku þegar við vorum að ræða samgöngustefnuna. Það er ekki hægt að komast yfir plaggið í stuttum ræðum. Ég bendi kannski á að núna um næstu mánaðamót verður farið að rukka inn varaflugvallargjaldið. Það eru fimm ár síðan skýrslan var lögð fram í stýrihópi sem ég stýrði og skilaði af sér í nóvember 2018. Ég kom líka inn á hér í fyrra andsvari áðan að ef þetta gengi vel - ég vona svo sannarlega að málið gangi vel í gegn hér í vetur en ég er kannski ekki að gera mér vonir, bara einn, tveir og þrír, að í fjárlögum eftir tvo mánuði verði bara búið að klára mál sem eru rétt að fara í umfjöllun í þinginu. Ég kalla hins vegar eftir því að hæstv. dómsmálaráðherra taki fast utan um málið varðandi stefnumótandi þætti þannig að það sé komin meiri framtíðarsýn á hvernig við sjáum þetta hérna lengdar. Það var tekið gríðarlega stórt skref með að staðsetja Freyju á Siglufirði, mjög stórt skref í rekstri Gæslunnar og öryggis í landinu. En 2. umræða í fjárlögunum er eftir, ja, ég myndi segja rúman mánuð, ég hugsa að það séu svona fimm, sex vikur í það. Eigum við ekki að sjá hvernig sú umræða rætist og vinna fjárlaganefndar? En ég er ekki að koma með það hér að hóta einhverju eins og að ganga gegn fjárlögunum á þessum tímapunkti. Þetta er bara vinna sem er og við í pólitík þurfum stundum að hafa smá þolinmæði til að vinna verkin og ná þeim fram. Og það getur þá tekið lengri tíma en tvær, þrjár vikur eða fjórar.

Herra forseti. Ég átta mig á að andsvörum er lokið en ég ætla nú samt að grípa orðið þar sem hv. þingmaður sleppti því. Ég var ekkert að gera kröfu um að hv. þingmaður hefði endilega komið inn á þetta í fjárlögum, ég var bara að benda á að hann hefði ekki gert það og þess vegna fannst mér tilvalið tækifæri að nota andsvör til að inna hann eftir þessu. Ég er heldur ekkert að reikna með því að hlutir gerist einn, tveir og þrír og ég veit að þetta er þingsályktunartillaga sem ég styð og er á og vona svo sannarlega að nái framgangi. En hér erum við ekki að ræða um stöðu, hv. þingmaður, þar sem um er að ræða kyrrstöðu og eftir einhver misseri komumst við á þann stað að geta látið þennan draum, þennan nauðsynlega draum, verða að veruleika. Við erum að sjá bakslag, hv. þingmaður. Að öðru óbreyttu er 600 millj. kr. halli á Gæslunni og hún fær 2% aðhaldskröfu. Við erum með orð dómsmálaráðherra frá því í síðustu viku um að það sé búið að ganga eins langt í hagræðingu og mögulegt er og við erum í sömu ræðu að hlusta á ráðherra segja að Landhelgisgæslan sé að glíma við gríðarlega alvarlega stöðu. Og í þriðja lagi heyrum við hæstv. ráðherra segja að ef ekkert verði að gert þá þurfi að selja skip, þyrlu eða flugvél. Þetta er nú staðan sem við erum í. Ég er einfaldlega að óska eftir því að stjórnarmeirihlutinn, sem hefur fjárlögin meira eða minna í hendi sér, andæfi þessum áformum sem geta auðveldlega stefnt ótal Íslendingum í hættu. Við höfum séð hvernig samþjöppun á heilbrigðisþjónustunni síðustu áratugi hefur bitnað á aðgengi og verið á kostnað hinna dreifðari byggða. Í því ljósi er þetta mjög gott mál vegna þess að það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á að það getur skipt höfuðmáli hvort sjúklingurinn kemst undir góðar læknishendur á mjög skömmum tíma. Og það er líka rétt að við þingmenn kjördæmisins fengum ágætiskynningu á því hjá Birni Gunnarssyni lækni hvernig flókin stærðfræðilíkön hafa sýnt að það er hægt að bæta þetta til mikilla muna með því að vera með þyrlu til taks, léttari þyrlu kannski, fjarri þéttbýlinu hér. Fólk hefur einfaldlega réttmætar væntingar um allt land til þjónustu. Það var á sínum tíma samkomulag um það, þegar við brutumst til sjálfstæðis, að á sama tíma og við yrðum að byggja upp helstu stofnanir landsins hér þá yrði fólk ekki skilið út undan annars staðar. Lengi vel fram eftir öld voru stærri og öflugri sjúkrahús og heilbrigðisstofnanir um land allt en með tíð og tíma, hugsanlega með röngum áherslum en hugsanlega líka aukinni tækni, hefur þetta þjappast saman meira eða minna á tvo staði, þ.e. Landspítala hér og svo Sjúkrahúsið á Akureyri. Það er mjög brýnt að við sinnum samgöngum og fyrstu hjálp. Þess vegna eru samgöngur í þessu ljósi heilbrigðismál, hvort sem eru á landi eða í lofti. Það er þetta sem ég hef áhyggjur af við frumvörp af þessu tagi. Við sjáum það allt haustið hvernig stjórnarþingmenn koma með sinn óskalista. Ég er ekki að draga eitt augnablik í efa að þeir brenna fyrir því en þá verður einfaldlega að gera meira heldur en að sætta sig við að fjárlögin fari óbreytt í gegn og þá verða stjórnarliðar að rísa undir þeirri ábyrgð og sýna að þeir trúi virkilega á það sem þeir bera á borð fyrir okkur af því að hér er ekki um kyrrstöðufjárstöðu að ræða. Hér er verið að minnka peninga til Landhelgisgæslunnar. Við þingmenn Samfylkingarinnar fórum á tugi funda um heilbrigðismál um allt land og það var mjög merkilegt að sjá hvað áherslurnar voru ólíkar í þéttbýlinu, hér á höfuðborgarsvæðinu og kannski á Akureyri og Eyjafjarðarsvæðinu, og svo í dreifbýlinu. Hér talaði fólk um allt aðra hluti heldur en fólk í dreifbýlinu. Þar var talað mjög mikið um sjúkraflutninga. Þar var talað mjög mikið um hvað það væri mikilvægt að komast fljótt undir læknishendur. Ef ég á að lýsa því í einni setningu hvernig ég upplifði þetta þá fannst mér fólkið í hinu mesta dreifbýli vera orðið óþægilega nægjusamt. Óþægilega nægjusamt. Það endurspeglar auðvitað bara alvarleika málsins. Ég ítreka að ég styð þessa þingsályktunartillögu. Samfylkingin styður þessa þingsályktunartillögu en við munum halda því líka til haga sem hæstv. dómsmálaráðherra hefur sagt að ef ekki kemur aukið fjármagn til Gæslunnar í þessum fjárlögum þá þarf að draga saman. Þá þarf að selja flugvél, þyrlu eða skip. Það er ekki öfundsvert val að standa frammi fyrir, ekki síst þegar við ætlum að fjölga um eina þyrlu, hv. þingmaður talar um að hér eigi að nýta þriðju þyrluna en engu að síður þarf áhöfn á hana, væntanlega og í því liggja kannski þessar 500 milljónir. Ég skal berjast með hv. þingmanni fyrir þessari þyrlu sem verður staðsett á norðausturhorninu. En ég ætlast til að hann sýni það þá í verki þegar hann fjallar um og greiðir á endanum atkvæði um fjárlögin.

Herra forseti. Ég held líka að í umræðu í þinginu þurfi að koma fram að hæstv. dómsmálaráðherra, sem tók við embætti fyrir um þremur mánuðum síðan og er rétt að setja sig inn í málaflokkinn, hefur lýst eindregnum stuðningi við Landhelgisgæsluna og mikilvægi stofnunarinnar. Ég held að það efist enginn um það og mikilvægi hennar. Þegar er verið að skipuleggja hluti til lengri tíma og vinna með þá er mikilvægt, og ég kannski kom inn á það hér áðan, að leyfa málunum aðeins að anda. Það þarf að fjármagna þau og við notum fjármálaáætlun yfirleitt til þess hverju sinni, hún kemur fram í marsmánuði á hverju ári og við hugsum til fimm ára í henni. Hvaða skrefum er hægt að ná fram í gegnum hana á næstu misserum til þess að ná þessu markmiði? Svo það sé líka alveg á hreinu þá er, eins og kom kannski fram áðan, bent á í greinargerð málsins að tveir af flugstjórum Landhelgisgæslunnar á þyrlunum búa í Eyjafirði. Það sem þyrfti að gerast er að það þyrfti að tryggja aðra - sem sagt, viðkomandi þyrftu að manna þyrlurnar en það eru tveir flugstjórar nú þegar í Eyjafirði og búa þar. Það er gríðarlegur styrkur í því. En svo er bent á í málinu að það eru svo margar aðrar breytur sem við höfum í kringum Akureyrarflugvöll; innviði, flugvirkja, sjúkraflutningafólk, lækna af sjúkrahúsinu og aðra sem hafa reynslu af svona starfsemi. Það er grundvallaratriði. Þess vegna er verið að tala um Akureyri þó að það hafi komið einmitt fram í þessari grein sem er verið að vinna, eða rannsókn, að það er líka góð staðsetning landfræðilega og getur þjónustað flesta. En erum við ekki sammála um að það tekur tíma að koma svona hlutum áfram í gegnum hið háa Alþingi og fjárveitingar?

Herra forseti. Jú, vissulega erum við sammála um að þetta getur tekið tíma og málið er gott og ég styð það. En það er ekki gott fyrir áframhaldið að lækka sig úr núllpunkti. Ef þú ætlar að hoppa yfir eins metra rá þá er betra að fara af núllpunkti heldur en að stíga niður um þrjú skref og þurfa að bæta við hálfum metra. Ég er að benda á að það er verið að gera 2% aðhaldskröfu á rekstur sem er ekki bara í járnum heldur vantar 600 milljónir inn í. Ég hlýt að endurtaka spurningu mína til hv. þingmanns: Mun hann sætta sig við að það sé gerð 2% aðhaldskrafa á Landhelgisgæsluna? Líkurnar á því að þetta birtist með ásættanlegum hætti í næstu fjármálaáætlun og við sjáum inn í framtíðina að þetta verði gerlegt minnka auðvitað ef við erum að gefa eftir. Er ekki hv. þingmaður sammála mér um það? Væri ekki líklegra að við gætum tekið skref upp á við ef við höldum a.m.k. í horfinu? Ég hlýt þá bara að endurtaka það þó að ég viti að hv. þingmaður er í andsvörum við mig en ég ekki við hann, en ég hlýt að endurtaka það: Mun hv. þingmaður sætta sig við 2% aðhaldskröfu á stofnun sem berst í bökkum?

Herra forseti. Þeim sem hér stendur er mjög annt um rekstur Landhelgisgæslunnar. Gegnum mitt starf til 30 ára hef ég séð mörg góð verk vera unnin af hálfu þeirrar stofnunar og hef tekið þátt í ýmsu sem hefur komið upp þar. Ég sagði líka áðan að það er mikilvægt að fá það fram í 2. umræðu eftir á að giska fimm vikur, þá kemur í ljós svona stóra myndin að mestu, hvernig verður farið með fjárlögin fyrir næsta ár. Þess vegna vil ég bara bíða með að svara nákvæmlega og svara frekar þá, þegar við erum að fást við fjárlögin hér í þessum sal, hvernig verður farið með þetta mál. En eins og ég kom inn á þá er mér annt um þennan rekstur, tel hann gríðarlega mikilvægan og hann þarf að styrkja. Það þarf að horfa til lengri framtíðar. Í greinargerð málsins kemur fram að heimurinn er að breytast og við þurfum að taka þátt í ákveðnum hlutum og í gegnum borgaralega þjónustu getum við helst komið að öryggis- og varnarmálum á okkar svæði. Þetta er gríðarlegt verkefni í Norður-Atlantshafi að halda uppi leit og björgun á hafsvæði sem er næstum 20 sinnum stærra en Ísland og við erum að stýra því héðan. Mér finnst að við eigum að vinna með nágrannaþjóðum okkar, Dönum, Norðmönnum, og öðrum Norðurlöndum og vinaþjóðum innan Atlantshafsbandalagsins að því að styrkja þetta viðbragð. Þannig að mín skoðun er alveg ljós á því hvert ég vil fara með þetta en ég ætla ekki að fara að ræða einstakar krónur eða milljónir hér fyrr en maður sér að þessu unnið í gegnum fjárlög og fjárlagaumræðuna.

Herra forseti. Mér þótti ágætt og vænt um það í rauninni að þessi tiltekni þingmaður birtist með þetta mál vegna þess að ég veit að hann hefur áhuga á þessu, hann hefur vit á þessu og hann hefur talað um þetta í langan tíma þannig að mér fannst felast ákveðinn trúverðugleiki í því. Ég er bara ánægður að fylgja honum sem meðflutningsmaður, treysti honum vel til þess að berjast fyrir þessu. En ég er bara að blása honum smá anda í brjóst og hann verður þá að sýna það í sínum nefndarstörfum í fjárlaganefnd að hann meini eitthvað með því vegna þess að það er einfaldlega ekki hægt að sætta sig við það að stjórnarþingmenn séu sífellt að koma með einhvern óskalista og alveg frábær mál, veifa því og senda á Austurgluggann eða Dag á Akureyri og hvert sem er og birta það en eru síðan ekki tilbúnir til að berjast fyrir því í fjárlaganefnd. Ég minni bara á það sem fyrrverandi fjármálaráðherra tönnlaðist nú á í tíma og ótíma: Fjárveitingin liggur hjá þinginu, sagði hann ævinlega. Samt alltaf fullviss um að það yrði náttúrlega bara afgreitt nákvæmlega eins og hann vildi. Sýnum núna hvar fjárveitingin liggur, hún liggur hjá þinginu, og látum það ekki koma fyrir að Landhelgisgæslan sé eins fjármögnuð og hún hefur verið og það sé gerð aðhaldskrafa á hana í ofanálag og þá getum við hv. þingmaður talað betur saman vegna þess að þá eru miklu meiri líkur á að við náum þessu næsta skrefi sem ég veit að hv. þingmann dreymir um og ég skal berjast með honum í því.

Herra forseti. Þetta verður væntanlega Norðausturkjördæmisumfjöllun í þessu, eðlilega. Við erum flytjendur að þessu hér, flest okkar sem hér erum að taka til máls, eða öll, held ég. En ég verð nú bara að byrja á að segja, í ljósi þessarar fjárlagaumræðu, sem er dálítið skemmtileg, hafandi verið þar í tíu ár, að ég held að fjármálaráðuneytið sé eiginlega enn þá í áfalli eftir síðustu fjárlög þar sem svo sannarlega var ekki endilega farið ósk þáverandi fjármálaráðherra heldur tók þingið fyrst og fremst málið í sínar hendur og kannski vorum við jafnvel dálítið drjúg. Ég ætla ekki að neita því og ég er ekki sannfærð um að það verði alveg eins á þessu þingi, enda eru aðstæður í samfélaginu auðvitað með þeim hætti að við þurfum að vanda okkur mjög vel. Ég ætla að vera sammála hv. þingmanni og flytjanda þessa máls um það að þetta er eitt af því sem við erum ekki að fara að bæta við í núverandi fjárlög, heldur erum við fyrst og fremst að fara með þetta og reyna að vinna þessu framgang í gegnum fjármálaáætlun í rólegheitunum. Við vitum það alveg að allt tekur tíma og þetta eru stórar og miklar fjárhæðir sem ekki verða rifnar upp úr rassvasanum. Hitt er svo aftur annað mál að við erum bæði með lögregluna fyrir norðan og Gæsluna, sem við þurfum að huga að og horfa ofan í þessar aðhaldsprósentur sem ég var ekki sátt við, af því að nú er formaður fjárlaganefndar hér í hliðarsal. Við ræddum þetta talsvert í aðdraganda fjárlagagerðarinnar núna, að niðurskurðurinn væri ekki þvert á ráðuneyti heldur yrði horft betur til hans. Það vantar sannarlega betri greiningar til þess að það sé hægt að gera það með skýrum og góðum hætti og að því þurfum við að vinna þannig að við getum tekið enn betri ákvarðanir að mínu mati, bara svona almennt. En þetta var nú um fjárlögin. Ég held að það sem er í þessu máli hafi bara sýnt sig og sannað, og núna síðast í kringum verslunarmannahelgina, hvað það skiptir miklu máli upp á viðbragð að gera að hafa þyrluna á Akureyri. Þar sáum við svart á hvítu viðbragðstímann og annað og hvað það hefur mikið að segja að geta gripið í vélina í staðinn fyrir að þurfa að fá hana sunnan úr Reykjavík. Við þingmenn kjördæmisins funduðum með Sjúkrahúsinu á Akureyri og fengum góða kynningu hjá fluglækni, Birni Gunnarssyni, sem var með rannsóknarteymi þar sem staðsetning þyrlu eða þyrlna var undir. Þar erum við sannarlega komin með alvörugögn í hendurnar sem gætu kannski lyft þessu upp fyrir það sem kallað er nú gjarnan kjördæmapot, að það sé verið að reyna að koma einhverju út í kjördæmin svona bara af því bara. Þessi rannsókn var styrkt af bæði vísindarannsóknasjóði SAk og Rannís. Við erum að tala um fólk sem hefur mikla þekkingu. Björn hefur verið yfirlæknir sjúkraflugs frá árinu 1996 og verið fluglæknir á sjúkra- og björgunarþyrlum í Bandaríkjunum, Noregi og Grænlandi og búinn að vera í samráðshópi um sjúkraflug frá því 2018 og þá um þessa auknu aðkomu þyrlna að sjúkraflugi. Þannig að við erum að tala hérna um aðila sem hefur talsvert mikla reynslu af því að sinna þessu mikilvæga starfi sem ég held að við myndum öll vilja hafa dálítið á þurru ef við þyrftum á því að halda. Það sem manni fannst kannski skondnast í þessari kynningu var að besti punkturinn væri Grímsstaðir á Fjöllum. Það er kannski ekki raunhæft bara sökum þess hvar Grímsstaðir á Fjöllum eru. En varðandi þekjun, þ.e. svæðið sem þyrla staðsett á Akureyri nær yfir versus það að hafa þetta með þessum hætti sem við erum með þetta núna, er auðvitað gríðarlega mikið; að fara úr 66% og yfir í 94% - 66% eins og þetta er í dag upp í sirka 94%, ef þær eru staðsettar á Akureyri og hér. Það hlýtur að skipta landsmenn miklu máli því að ekki síst á svæðum eins og bara á hálendinu og fyrir austan og alls staðar þar sem við erum að horfa á þetta svæði er ekki endilega auðvelt um að fara eða að lenda og annað slíkt þannig að þetta er eitthvað sem er miklu stærra, held ég, en margur gerir sér grein, fyrir utan svo allan túrismann sem er á okkar svæði og oft einmitt uppi á hálendinu. Því miður hefur dregið aðeins úr hálendiseftirliti lögreglunnar. Það er eitt af því sem við þurfum einmitt líka að horfa til. Í sjálfu sér hef ég ekki tilfinningu fyrir því að nokkur sé á móti þessu. Á endanum, eins og hér hefur verið rætt, skiptir þetta bara máli fjárhagslega, þ.e. hvar við forgangsröðum þessu til að gera sem best og mest úr fjármununum. En þarna undir eru auðvitað mannslífin, sannarlega. Eins og kemur fram í greinargerðinni er ánægjulegt að sjá að Landspítalinn komi að þessu með ákveðinni umsögn um að það sé mikilvægt í ljósi jöfnunar á heilbrigðisþjónustu landsmanna yfirleitt að þyrla sé staðsett fyrir norðan. Sjómannasambandið, -félögin, útgerðarmenn og aðrir hafa mælt með því að þetta verði gert. Einnig hefur, eins og ég nefndi, lögreglan eða aðalvarðstjóri lögreglunnar á Akureyri, eins og kemur hérna fram, og forstjóri sjúkrahússins sagt við okkur að þetta skipti máli. Við höfum beinlínis fengið það beint í æð af hálfu þessara aðila að þetta sé eitthvað sem skipti miklu máli. Ég trúi því að þegar farið verður að skoða þetta ofan í kjölinn með þessar greiningar sem núna liggja eftir hjá Birni og hans félögum þá sé líka ráðuneytið komið með miklu meira í hendurnar til að segja: Það er skynsamlegt að gera þetta svona. Já, þetta kostar en mannslíf kosta. Það er bara þannig. Dropinn holar steininn í þessu. Eins og framsögumaður kom inn á þá er maður er ekki svo „blunt“ að maður haldi það að þetta geti gengið í gegn núna, bara korter fyrir sex. En sannarlega er þetta eitthvað sem við erum hér með að koma á samtali um með gögnum. Þess vegna ætti það að auðvelda ráðherranum og ríkisstjórninni og okkur hinum að fylgja þessu máli enn þá betur eftir.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir að leggja fram þessa mikilvægu þingsályktunartillögu um að Alþingi álykti að fela dómsmálaráðherra að beita sér fyrir því að Landhelgisgæslan komi upp fastri starfsstöð fyrir eina af þyrlum sínum á Akureyri. Lengi hefur legið ljóst fyrir mikilvægi þess að bæta enn frekar björgunarviðbragð á Norðurlandi og Austurlandi. Í þeim tilvikum er ávallt mikilvægt að fá álit sérfræðinga varðandi þessa alhliða uppbyggingu á þessum sértæku sviðum. Þess vegna fannst mér mjög mikilvægt þessu tengt að lesa viðtal við Björn Gunnarsson, tíðrætt um hann og þetta viðtal hér, en hann er yfirlæknir sjúkraflugs á Akureyri og dósent við Háskólann á Akureyri. Þetta viðtal var sem sagt 22. september síðastliðinn. Þar kemur afstaða hans einmitt skýrt fram þegar hann segir afar brýnt að staðsetja sjúkraþyrlu á Norðurlandi eða Austurlandi. Í máli sínu bendir hann á þá ákvörðun sem ríkisstjórnin tók í desember 2019, að kanna ætti möguleika á því að hefja notkun sjúkraþyrlu í sjúkraflutningum á landinu en þar var lagt til að þyrlan yrði staðsett á suðvesturhorninu. Björn Gunnarsson sagði það skjóta skökku við því að þyrlur Landhelgisgæslunnar væru nú þegar staðsettar á Reykjavíkurflugvelli og sinna þar björgun og sjúkraflutningum þegar þörf er á. En með þingsályktunartillögu þessari er lagt til að ein af þyrlum Landhelgisgæslunnar verði með starfsstöð á Akureyri allt árið um kring. Í gegnum tíðina og enn þann dag í dag hefur Austurland einnig sent frá sér skýr skilaboð um mikilvægi þess að þyrla sé staðsett á Egilsstaðaflugvelli og byggjast þau sterku rök á því að bæði þarf að stytta bráðaviðbragðstímann á Austurlandi og afar langt er að sækja sérhæfða bráðaþjónustu sem er bæði staðsett á Akureyri og í Reykjavík. Það eru afar góð og gild rök sem verður að hlusta vel á. Við verðum einnig að hafa það til hliðsjónar að við verðum að hafa ákveðna grunninnviði til staðar til að hægt sé að viðhafa starfsemi björgunarþyrlu. Á Akureyri er hægt að manna þyrluna með læknum frá Sjúkrahúsinu á Akureyri eins og nú er reyndin með sjúkraflugið en einnig búa tveir af sex þyrluflugstjórum Gæslunnar fyrir norðan. Að auki, til þess að það sé raunhæft að bæta við björgunarþyrlu í dag, þurfa að vera til staðar flugvirkjar sem eru einnig til staðar á Akureyri. Þessi lykilatriði eru grundvöllur þess að hægt sé að hafa björgunarþyrlur til taks og fagna ég því verulega að þetta öfluga fagfólk sé til staðar á Norðurlandi. Með því getum við stutt vel og ég styð vel við þessa þingsályktunartillögu og við getum með góðum rökum sýnt fram á það sé raunhæft að staðsetja björgunarþyrlu á Akureyri sem muni bæta bráðaviðbragð alls Norðausturlands til muna. Björn Gunnarsson fór vel yfir það að með því að bætt yrði við bækistöð á Akureyri væri hægt að ná að dekka um 94% af landi og miðum miðað við 60 mínútna viðbragðstíma og rúmlega 88% ef þyrlan væri staðsett á Egilsstöðum. Hann skorar á stjórnvöld að skoða vel báða þessa kosti. Það sé hvorki góð né sanngjörn lausn að staðsetja allar sjúkraflutningaþyrlur á suðvesturhorninu því þjónustusvæði þeirra er þá afar takmarkað og nýtist ekki Norður- og Austurlandi. Einnig sé mjög óskynsamlegt að hafa allar þyrlurnar staðsettar á sama veðurfarssvæðinu á suðvesturhorninu. Ég vil í lokin nota tækifærið og taka enn og aftur undir þessa mikilvægu þingsályktunartillögu og mikilvægi þess að Landhelgisgæslan komi upp fastri starfsstöð fyrir eina af þyrlum sínum á Akureyri sem muni sinna Norðurlandi og Austurlandi með mun öflugra bráðaviðbragði en er til staðar í dag. Það er tímabært og er okkur gríðarlega mikilvægt þannig að ég styð þetta mál alla leið og þakka framsögumanni fyrir þessa þingsályktunartillögu.

Virðulegi forseti. Það er þá fimmti þingmaðurinn í röð úr Norðausturkjördæmi sem talar í þessu ákveðna máli sem er vel og það er að mörgu leyti líka skiljanlegt. Það ber að þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir að leiða þessa vinnu og í sjálfu sér að eiga hana, við erum meðflutningsmenn, hinir þingmennirnir sem þarna eru. Það að hafa fasta starfsstöð þyrlu Landhelgisgæslunnar á Akureyri er, held ég, miklu stærra mál heldur en þetta góða mál segir og ég held að það verði seint metið til fjár að minnka viðbragðstímann. Þetta segi ég, virðulegi forseti, vegna þess, nú veit ég ekki alveg hvort þetta er viðeigandi, að sá sem hér stendur hefur nýtt sér þjónustu Landhelgisgæslunnar við það að slasa sig í smalamennsku og þurfa að vera fluttur með þyrlu til Akureyrar. Það tók töluverðan tíma að fá hana að sunnan og norður en mikið afskaplega voru þau fljót á áfangastað þegar þangað var komið. Mér finnst að viðbragðstíminn og það að hafa þyrlu á Norðurlandi veiti íbúum svæðisins öryggi, ekki bara á Norðurlandi heldur sömuleiðis í nágrannabyggðum og það kom fram í máli hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur varðandi þekjuhlutfallið að þegar þyrlan verður komin, skulum við segja, norður, þá þekjum við um 94% af landinu með því að hafa þyrlur á tveimur stöðum í staðinn fyrir að hafa þyrlu á einum. Mikilvægi þess að veita íbúum landsins öryggi felst ekki eingöngu í því að hafa þyrlu á staðnum. Það verður að hanga saman í þessari umræðu, og hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson kom inn á það í sinni framsögu, að tengingin milli Landhelgisgæslunnar og sérsveitarinnar er gríðarlega mikil. Það eru tveir sérsveitarmenn á Akureyri og í gegnum tíðina hefur því nú verið fleygt fram og jafnvel lofað að sérsveitarmenn skuli vera fjórir á Akureyri.

… bæta við.

Það þarf að bæta við.  Ég get ekki annað en minnt á að það er svo sem ekkert nýtt af nálinni að ræða þessi þyrlumál. Hv. þm. Njáll Trausti Friðbertsson hefur verið óþreytandi í gegnum tíðina og svo sem enginn betri, leyfi ég mér að segja, virðulegi forseti, að ræða um flugumferð enda hv. þingmaður flugumferðarstjóri alla jafna og með áratugareynslu hvað það varðar. En sömuleiðis hafa aðrir þingmenn í gegnum tíðina vakið máls á mikilvægi þess og vil ég, með leyfi forseta, minnast t.d. á fyrirspurn frá hv. þm. Ingibjörgu Isaksen sem spurði fyrrverandi dómsmálaráðherra á 153. löggjafarþingi spurninga sem sneru að þessum sama hlut og var það áhugavert svar sem kom frá ráðherranum. Það hefur svo sem komið fram í umræðunni hvað þarf til o.s.frv. Í ræðum sem hafa verið haldnar hér í tengslum við þetta mál hafa hv. þingmenn velt fyrir sér fjármögnun og öðru. Ég get ekki annað en sagt að mér þótti það svona frekar ósanngjörn umræða þegar var farið að ræða um fjárlög næsta árs í þessu samhengi. Vitanlega gera sér allir grein fyrir því að þetta þarf að fara í fjármálaáætlun og góðir hlutir gerast hægt. En það má samt í þessu samhengi, fyrst við erum komin út í þá umræðu að ræða um fjárlög og hv. formaður fjárlaganefndar situr í hliðarsal og fylgist spenntur með umræðunni, nefna að við höfum vissulega ákveðinn ramma sem við þurfum að halda okkur innan, í fjárlögum. En það má sömuleiðis, og ég ætla bara að beina því til hv. fjárlaganefndar, alveg velta því fyrir sér hvort öll málefnasvið þurfi að sitja undir sama hatti. Sum málefnasvið eru t.d. að fá aukningu meðan önnur eru tekin niður. Í því ráðuneyti sem hér er rætt um, dómsmálaráðuneyti, er mikil vöntun, verð ég að segja. Við tókum þessa umræðu á síðasta ári í fjárlaganefnd sem sneri að Landhelgisgæslunni og lögreglunni sömuleiðis í tengslum við leiðtogafundinn sem hér var síðastliðið vor. Fyrst við erum nú stödd hér í Norðausturkjördæmi, ég leyfi mér það af því að umræðan hefur fyrst og fremst verið þar, og ræðum það sem snýr að lögreglunni á því svæði þá er þar náttúrlega feikileg vöntun. Þetta styður allt hvert annað. Talandi um öryggi íbúa sömuleiðis og breytta tíma þá er mjög mikilvægt í því samhengi að þingið endurskoði það upplegg sem lagt var af stað með og tengist fjárlagafrumvarpinu sem nú er í vinnu hjá hv. fjárlaganefnd, því það er nú svo, eins og fyrrverandi hv. formaður fjárlaganefndar, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, kom inn á, að það er þingið sem hefur lokaorðið. Vissulega fór fjárlaganefnd svolítið hraustlega inn í fjárlögin í fyrra en það þarf ekki endilega að bæta við fjármunum. Þetta snýst frekar líka um það að menn ráðstafi fjármunum innan þess ramma sem þeir eru með. Er hugsanlega hægt að slá verkefnum innan annarra málefnasviða á frest um óákveðinn tíma? Hvar er þörfin mest o.s.frv.? Þetta er verkefni fjárlaganefndar á þessum tímum. Virðulegi forseti. Ég fagna þessu máli og vil þakka hv. þm. Njáli Trausta Friðbertssyni fyrir að mæla fyrir því, draga vagninn í þessu máli sömuleiðis, og þá vinnu sem hann hefur lagt í þetta góða mál. Greinargerðin með þingsályktunartillögunni er mjög ítarleg og mjög áhugavert að lesa hana sömuleiðis. Ég vona og trúi því að þessi þingsályktunartillaga verði til góðs og að innan ekki svo margra ára verðum við komin með þyrlu norður á Akureyri. Innviðirnir eru að mörgu leyti til staðar, einhverju þurfum við að bæta við. En ég ítreka bara, virðulegi forseti, hér í lokin að það mikilvægasta sem hvert stjórnvald getur veitt íbúum þessa lands er að fólk finni að það sé öruggt á þeim stað þar sem það velur sér búsetu.

Virðulegi forseti. Ég flyt hér þingsályktunartillögu um endurskoðun á lagaumhverfi fyrir smávirkjanir þar sem ég er fyrsti flutningsmaður ásamt hv. þingmönnum Ágústi Bjarna Garðarssyni, Hafdísi Hrönn Hafsteinsdóttir, Ingibjörgu Isaksen, Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttur, Þórarni Inga Péturssyni og Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra og háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að endurskoða lög og reglugerðir sem gilda um leyfisveitingar til uppsetningar smávirkjana með það að markmiði að einfalda umsóknarferli í tengslum við þær. Endurskoðun verði lokið og tillaga um aðgerðaáætlun kynnt Alþingi eigi síðar en í lok árs 2024.“ Ég er ekki að leggja þessa tillögu fram í fyrsta skipti. Ég held að þetta sé í fjórða skipti en aldrei er góð vísa of oft kveðin. Með tillögunni er lagt til að Alþingi feli ráðherrunum að endurskoða lög og reglugerðir um smávirkjanir með það að markmiði að einfalda regluverk og umsóknarferli í tengslum við þær. Í umsögn Orkustofnunar um tillöguna sem barst á 153. löggjafarþingi segir: „Orkustofnun telur fullt tilefni til þess að endurskoða þau lög og þær reglur sem um smávirkjanir gilda. Ekki síst að skilgreint sé með fullnægjandi hætti hvað smávirkjun sé og til hvaða orkugjafa þær nái. Þá er og ástæða til að vísa til orkustefnu Íslands til ársins 2050, sem gefin var út árið 2020. Þar kemur, meðal annars, fram að smávirkjunum sé ætlað hlutverk í orkubúskap þjóðarinnar.“ Það er oft talað um að þegar kemur að gerð smávirkjana þá séu þær eins og hverjar aðrar stórar virkjanir en þetta eru virkjanir sem eru með uppsett afl frá 200 kW að 10 MW. Þær eru tilkynningarskyldar til Skipulagsstofnunar samkvæmt lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana. Framkvæmdum er í 1. viðauka við lögin skipt í flokka A og B með hliðsjón af því mati sem skal fara fram. Framkvæmdir sem tilgreindar eru í flokki A skulu ávallt háðar mati á umhverfisáhrifum. Í flokki B eru tilgreindar þær framkvæmdir sem kunna að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og metið er í hverju tilviki með tilliti til eðlis, umfangs og staðsetningar hvort þær skuli háðar mati. Sama á við um framkvæmdir sem eru að umfangi undir viðmiðunarmörkum í flokki B. Smávirkjanir eru í flokki B samkvæmt tölulið 3.15 í 1. viðauka. Síðan er metið í hverju tilviki fyrir sig (eðli, umfang, staðsetning) hvort framkvæmd sé háð mati á umhverfisáhrifum. Reynslan sýnir að kröfur leyfisveitenda vegna framkvæmda í flokki B og flokki C samkvæmt eldri lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, höfðu þróast í átt að fullu umhverfismati. Ferlið við leyfisveitingar fyrir smávirkjanir hefur því verið kostnaðarsamt, þungt og tímafrekt og ekki í samræmi við framkvæmdir í öðrum geirum sem eru sambærilegar að umfangi, eins og t.d. í landbúnaði og ferðaþjónustu. Það hefur getað tekið tvö til þrjú ár að fá leyfi til að byggja litla eða meðalstóra virkjun sem ekki veldur meiri umhverfisáhrifum heldur en kannski að rækta upp eitt tún. Lánastofnanir veita sjaldnast lán fyrr en fyrirhuguð virkjun er komin með öll tilskilin leyfi. Undirbúningskostnaður hefur því verið mjög stór hindrun fyrir framkvæmdaraðilann. Dæmi eru um að einstaklingar hafi lagt út í mikinn kostnað til að afla leyfa fyrir smávirkjanir áður en niðurstaða liggur fyrir um hvort leyfi fáist fyrir framkvæmdinni. Bændur sem vilja byggja litla virkjun heima á bænum þurfa því að uppfylla sömu skilyrði og ef um stórvirkjun væri að ræða með tilheyrandi kostnaði. Smávirkjanir eru t.d. settar undir sama hatt og stórar virkjanir þegar kemur að kröfum um öryggisstjórnunarkerfi sem þýðir að þeir bera hlutfallslega hærri kostnað af þeim. Auk þess rennur sá ábati sem smávirkjanir skapa raforkukerfinu, með því að létta af því álagi vegna lækkaðrar úttektar frá Landsneti, að mestu til dreifiveitna og Landsnets. Reglugerð um framkvæmd raforkulaga segir m.a. til um skiptingu þess ábata sem smávirkjanir skapa raforkukerfinu og ljóst er að endurskoða þarf reglugerðina með tilliti til smávirkjananna. Smávirkjanir eru nauðsynlegar fyrir raforkuöryggi. Smávirkjanir eru umhverfisvænir orkugjafar þar sem þær stuðla að minni útblæstri óæskilegra efna sem hafa áhrif á hitastig jarðar. Mannvirki og náttúrurask eru oft að fullu afturkræfar framkvæmdir. Þá er ekki verið að sökkva stórum landsvæðum undir lón eins og með stórvirkjunum. Smávirkjanir tengjast raforkukerfinu um dreifiveitur landsins og styrkja þannig þær flutningsleiðir. Með þeim er því verið að nýta, styrkja og bæta rekstur þess raforkukerfis sem nú þegar hefur verið byggt upp af samfélaginu. Smávirkjanir geta nýst sem varaafl séu dreifiveitur með kerfi sem getur tekið við slíku varaafli. Því geta smávirkjanir bætt varaafl á þeim stöðum þar sem það hefur sárlega vantað. Þegar eru dæmi þess að smávirkjanir á lokuðu svæði séu notaðar sem varaafl fyrir í samfélaginu í kringum þær virkjanir. Hefur sérstaklega verið bent á þetta í kjölfar óveðurs sem gekk yfir landið í desember 2019 og olli víðtæku rafmagnsleysi um norðanvert landið. Orkustofnun hóf í lok árs 2016 smávirkjanaverkefni með það að markmiði að efla raforkuframleiðslu á landsbyggðinni og auka þannig orkuöryggi. Með smávirkjunum er hægt að styrkja raforkuframleiðslu í einstökum landshlutum og byggja upp smærri atvinnustarfsemi á þeim svæðum. Stofnunin birti sjö skýrslur um möguleika á smærri vatnsaflsvirkjunum víða um land. Hvert landsvæði var tekið fyrir sig og það kom í ljós að það eru margar virkjanir sem gætu styrkt kerfið innan síns landsvæðis. Uppbygging smávirkjana sé því mikilvæg til að halda í við aukna eftirspurn eftir rafmagni vegna fólksfjölgunar á Íslandi og geti verið liður í að anna eftirspurn eftir aukinni raforku á allra næstu árum. Smávirkjanir séu ekki síst mikilvægar út frá byggðasjónarmiði, sérstaklega á þeim svæðum þar sem flutningskerfið ræður ekki við frekari uppbyggingu á atvinnustarfsemi. Ávinningurinn af uppsetningu þeirra skilar sér í auknum tekjustraumi til landeigenda, bænda og sveitarfélaga og styrkir með því grundvöllinn fyrir búsetu víða um land. Með því að auðvelda ferlið við uppbyggingu smávirkjana væri einnig unnið í samræmi við stefnumótandi byggðaáætlun sem nú er í gildi og Alþingi samþykkti. Eitt verkefnismarkmiða aðgerðaáætlunar byggðaáætlunarinnar er samkvæmt kafla B.3 eftirfarandi: „Að kanna og styðja möguleika á aukinni raforkuframleiðslu á landsbyggðinni með smávirkjunum og efla þar með orkuöryggi á landsvísu.“ Við erum að horfa til Noregs á þessu sviði. Norðmenn hafa náð góðum árangri á sviði smávirkjana en þar hefur ein stofnun, NVE, umsjón með leyfisveitingum. NVE hefur kortlagt mögulega virkjunarkosti en norsk stjórnvöld lögðu til fjármagn svo að hægt væri að kortleggja alla virkjunarkosti í vatnsafli og nota reiknilíkön svipuð þeim sem Vatnaskil og Veðurstofan hafa yfir að ráða hér á landi til að spá fyrir um rennsli í vatnsföllum. Fyrirtæki hafa sprottið upp sem taka að sér undirbúning fyrir byggingu virkjunar, fjármögnun, hönnun og leyfi og gera langtímasamninga við bændur um tekjur af virkjununum. Í skýrslu Orkustofnunar um smávirkjanir í Noregi, sem gefin var út í ágúst 2021, kemur fram að NVE setji almenn skilyrði fyrir leyfunum, t.d. um lágmarksvatnsmagn á yfirfalli. Einnig eru settar fram skilgreiningar um hæsta og lægsta yfirborð á inntakslónum og hvar staðsetja skuli laxastiga. Jafnframt er skilgreint hvernig staðið skuli að því að stöðva virkjun og keyra síðan upp aftur. Allar upplýsingar um leyfin eru opinberar og ekki má byrja að byggja fyrr en NVE hefur veitt leyfi fyrir framkvæmdinni. Það er í þessu sem og öðru að við getum litið til nágrannaþjóða okkar, hvað þær eru að gera til þess að einfalda kerfið og auðvelda ferlið en samt setja þau skilyrði sem þarf að setja. Líkt og rakið hefur verið hér að framan er ferlið frá hugmynd að smávirkjun til tengingar við raforkukerfið kostnaðarsamt og tímafrekt. Þrátt fyrir margar jákvæðar breytingar með nýjum lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana eru viðmiðunarmörk virkjana sem falla í B-flokk óbreytt. Flutningsmenn telja því mikilvægt að fram fari endurskoðun á lögum og regluverki í tengslum við leyfisveitingar til uppbyggingar smávirkjana og benda á að t.d. mætti horfa til Noregs í því sambandi. Í ræðu minni í störfum þingsins í dag kom ég inn á fjölda skýrslna sem hafa verið gerðar um raforkumál á Vestfjörðum og ber þar allt að sama brunni, áherslan er á að það sé þörf á að bæta raforkumál á Vestfjörðum og alltaf er niðurstaðan sú sama, að það þurfi að tryggja bæði afhendingaröryggi, nægilegt afl og auka kerfisstyrk. Í einni skýrslu sem kom út núna í vor, skýrslu um eflingu samfélags á Vestfjörðum þar sem komið er inn á raforku, segir, með leyfi forseta: „Mikill og greinilegur áhugi er víða á Vestfjörðum að byggja upp smærri virkjanir á vegum einstaklinga og fleiri aðila. Í skýrslu sem verkfræðistofan Verkís vann fyrir Vestfjarðastofu árið 2020, kom fram að 18 slíkir virkjanakostir eru taldir hagkvæmir á Vestfjörðum […]. Þó að í nær öllum tilvikum sé um að ræða rennslisvirkjanir án miðlunarlóna, getur slík raforkuframleiðsla verið mikilvæg í orkubúskap Vestfjarða. Fram kom á fundum starfshópsins að ýmsir þröskuldar, svo sem við tengingu við dreifikerfi Vestfjarða, eru til staðar. […] Ætla má að uppbygging smávirkjana sé almennt skjótvirkari en stærri virkjana og geti því aukið orkuframleiðslu á Vestfjörðum tiltölulega fljótt. Slík staðbundin orkuframleiðsla getur eflt byggðir og samfélög þar sem hennar nýtur við, ekki síst á dreifbýlissvæðum Vestfjarða.“ Við þekkjum öll að það er þrándur í götu fyrir aukinni raforkuframleiðslu og raforkuöryggi á Vestfjörðum. Þessu mætti kippa í liðinn á nokkrum árum án breytinga sem þurfa að gerast t.d. í gegnum rammaáætlun og annað sem er í gildi í dag. Þetta er mjög mikilvægt á fleiri stöðum heldur en á Vestfjörðum. Gildið hefur sýnt sig og það er t.d. búið að loka einu svæði þannig að það eru virkjanir í Önundarfirði sem koma í stað varaafls, þ.e. ef hið almenna flutningskerfi þrýtur þá er hægt að loka t.d. einu svæði með fjórum litlum virkjunum sem er hægt að keyra sem varaafl og er hægt að keyra inn á kerfið. Þetta skiptir mjög miklu máli og við þurfum bara að setja kastljósið svolítið á þetta og hvað við getum gert, hætt að rífast um þetta sem kannski stein í götu þeirra sem eru að tala um umhverfisáhrif. En ég myndi ætla að þetta væri liður í því að mæta þeim sjónarmiðum sem þar hafa verið höfð uppi, að við þurfum að lágmarka umhverfismengun virkjana hér á landi.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir flutninginn á þessari tillögu. Ég tel mig nú skilja markmiðið með henni og innihaldið en ég er þó með nokkrar spurningar til hv. þingmanns sem mér þætti vænt um að fá aðeins að reifa. Það kemur fram í góðri greinargerð að málið hafi verið lagt fram á fyrri þingum og það tekið breytingum, m.a. í kjölfar gildistöku nýrra laga frá 2021. Fyrsta spurningin er kannski hvort hv. þingmaður telji það einboðið að breytingarnar á lögunum - það er sérstaklega tilgreint að þarna sé horft á viðmiðunarmörkin. Ég tek eftir því sem segir í greinargerðinni og hv. þingmaður kom inn á það að í umsögn Orkustofnunar frá síðasta þingi segir að það sé fullt tilefni til að endurskoða þau lög og þær reglur sem um smávirkjanir gilda og ekki síst að skilgreint sé með fullnægjandi hætti hvað smávirkjanir séu og til hvaða orkugjafa þær nái. Fyrri spurningin er kannski þessi: Telur hv. þingmaður að það sé komin nægileg reynsla á þær breytingar sem voru gerðar? Þær voru töluverðar og er komið inn á það í greinargerðinni að þær hafi verið um margt jákvæðar. Er hægt að fullyrða að þær séu hamlandi fyrir þá aðila sem vilja ráðast í smávirkjanir? Vantar okkur kannski örlítið meiri tíma til að átta okkur á því hvort breytingarnar séu kannski frekar styðjandi við það?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Orra Páli Jóhannssyni fyrir spurninguna. Já, það kemur fram að það hefur eitthvað gerst á þessum árum frá því að ég lagði þetta mál fyrst fram. Orkustofnun telur að það sé mikilvægt að skoða þetta enn frekar. Eins og kom fram í ræðu minni og kemur fram í greinargerðinni þá er þetta nokkuð langt ferli. Það hafa yfirleitt ekki verið mjög stórir aðilar sem hafa verið að byggja þessar smávirkjanir og þetta er mjög kostnaðarsamt ferli og allt sem getur aðstoðað í því að létta þetta ferli hjálpar. Ég er ekki að segja endilega að það eigi að minnka kröfurnar, við erum ekki kannski endilega að fara fram á það, heldur bara að styrkja skipulagið og ferlið í kringum þetta þannig að tíminn styttist sem það tekur að undirbúa og skila öllu inn. Það minnkar náttúrlega þann kostnað sem þarf að leggja í þegar verið er að gera slíkar virkjanir auk þess sem þær koma náttúrulega ekki til þarfa meðan þær eru ekki byggðar. Varðandi skilgreiningu á smávirkjunum: Ég er ekki endilega að tala um að við þurfum að breyta henni eða útvíkka heldur að skoða þetta út frá því líka að það er margt sem hefur breyst og tæknin breytist líka og það getur verið að það sé margt komið fram sem styðji það að þessar virkjanir séu enn umhverfisvænni heldur en ella.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég held nefnilega að það séu fleiri samlegðarfletir og ég og hv. þingmaður séum um margt sammála um markmiðið með tillögunni. Ég vil þó hins vegar gjalda varhug við því og mér heyrist við hv. þingmaður vera sammála um það að við sláum ekki svo mikið af kröfum til einföldunar á kerfinu að það geti valdið einhverjum varanlegum skaða. En það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, bæði hefur tæknin og upplýsingarnar snarbatnað og það er heilmikil geta víða í kerfinu. Ég kem hér upp m.a. vegna þess að eitt af því sem lagt er upp með eru þessi stærðarviðmið, það þurfi að endurskoða þau. Það er eitt af því sem ég og hv. þingmaður sammæltumst um með nefndaráliti meiri hlutans við afgreiðslu á 3. áfanga rammaáætlunar varðandi stærðarviðmiðin í hinn endann, 10 MW, að reynslan sýndi okkur að þau væru ekki nægilega góð. Við erum í rauninni að leggja það til við löggjafann að hann endurskoði þetta stærðarviðmið við endurskoðun á lögum um rammaáætlun sem smávirkjanirnar falla sannarlega ekki undir. En þá langar mig kannski að spyrja hvort hv. þingmaður þekki dæmi þess eða sé sammála því að hugsanlega megi horfa á þetta með tilliti til mikilvægis laga um umhverfismat framkvæmda og áætlana, hvort hv. þingmaður sé sammála því að hugsanlega mætti gera einhverja tilraun til að skipta þessu upp, annaðhvort eftir stærð eða mögulegu umfangi umhverfisáhrifanna sjálfra. Það er akkúrat það sem við gagnrýndum í meiri hlutanum á sínum tíma með stærðarviðmiðið um 10 MW. Það hafa því miður verið brögð að því að fólk hafi vandað sig við að koma með tillögur sem eru rétt undir mörkum svo að framkvæmdin falli ekki undir þá löggjöf. Við getum ekki verið sammála því að það eigi að fara á svig við í rauninni mikilvægi þess að við göngum varlega um, m.a. í þágu þess að nýta gæðin sem við getum nýtt án þess að hafa of mikil raskandi áhrif.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir andsvarið. Í tillögunni erum við að leggja til að við horfum svolítið til Noregs og ég veit að Norðmenn eru ekkert að slá af umhverfiskröfum hvað þetta varðar en geta þó stytt þetta ferli. Já, vissulega er það eins og í öllu að það er alltaf verið að sleikja eitthvert viðmið til þess að ná sem mestu út úr því. Ég þekki reyndar ekki tölfræðina en ég veit að flestar smávirkjanir eru í minni kantinum. Það er þó til náttúrlega að þær séu komnar upp í 9,9 MW og auðvitað þurfum við að skoða það sérstaklega. Það er þó í núverandi reglum að virkjanir með uppsett rafafl 200 kW eru náttúrlega bara tilkynningarskyldar, þessar litlu bændavirkjanir, þannig að það eru einhver skil þarna á milli. En vissulega þurfum við að skoða þetta með tilliti til þess og kannski, ef það verður farið út í það að skilgreina stærðarhlutföllin í þessu formi, smávirkjana, þá verður litið til þess að virkjanir sem eru kannski 400 kW eða undir 1 MW eru náttúrlega ekki til þess fallnar að valda mikilli umhverfismengun. Ég held að það sé öllu til bóta að skoða þetta með þessum gleraugum, án þess að sleppa einhverjum kröfum um að við viljum ekki valda skaða heldur nýta þetta á sem umhverfisvænastan hátt.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir að hafa veg og vanda af þessari þingsályktunartillögu um endurskoðun á lagaumhverfi fyrir smávirkjanir. Miðað við það sem kemur hér fram í upphafi er þetta í fimmta skiptið sem hv. þingmaður leggur þessa þingsályktunartillögu fram. Það er nú einu sinni þannig að aldrei er góð vísa of oft kveðin og það á svo sannarlega við í þessu tilliti. Smávirkjun er mjög teygjanlegt hugtak, frá 200 kW og upp í 10 MW. Þær virkjanir sem eru að teygja sig upp í 10 MW, það er nú ein í bakgarðinum heima hjá mér, eru gríðarlega miklar og stórar framkvæmdir, bara gríðarlega stórar og miklar, og það eru uppistöðulón og þetta er alveg feikileg framkvæmd. Þess vegna er svo mikilvægt að endurskoða þetta lagaumhverfi til að gera einyrkjanum, jarðeiganda eða bónda, það kleift að stíga aðeins minni skref, virkja „bæjarlækinn“, ef við getum orðað það þannig, því að maður þekkir það að víða til sveita, þar sem menn hafa virkjað vatnsföll innan sinnar landareignar, ekki kannski með miklum uppistöðulónum heldur eingöngu erum við að tala um að nýta fallvatnið með litlum safntjörnum einhvers staðar í töluverðri hæð, þá er maður að ná að framleiða alveg ótrúlega orku úr ekki svo miklu vatni, þ.e. þegar fallið er töluvert. Það þekkir maður vel í mínu kjördæmi, Norðausturkjördæmi, þar sem þetta er vel þekkt í Þingeyjarsýslu, sérstaklega í Bárðardal og Kinn þar sem næstum því annar hver bær er ekki einu sinni tengdur inn á netið, þ.e. frá landsneti eða Rarik, heldur eru menn með litlar virkjanir sem væntanlega voru settar upp fyrir töluvert mörgum árum síðan áður en einhver sérstök lagaumgjörð var sett um þetta. Ég hlustaði af athygli áðan á orðaskipti hv. þingmanna Orra Páls Jóhannssonar og Höllu Signýjar Kristjánsdóttur varðandi það að menn skuli ekki vera að slá af einhverjum kröfum. Ég er því alveg hjartanlega sammála hvað það varðar og við setjum alltaf umhverfið í fyrsta sæti. En víða er það þannig, mjög víða, virðulegur forseti, að það er leikur einn að virkja með mjög litlum umhverfisáhrifum. Því skýtur verulega skökku við að það sé verið að bregða fæti fyrir einstaklinga þess efnis að menn geti nýtt sér náttúruna á þann veg að búa til orku. Jafnvel getum við þá gert það þannig að það sé hægt að setja inn á dreifikerfið. Hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir er þingmaður Vestfirðinga og Norðvesturkjördæmis og þekkir þetta mjög vel þar sem hefur verið, óhætt að segja, sennilega það landsvæði sem býr við hvað ótryggasta orku, við getum orðað það þannig. Heilu bæjarfélögin eru stundum keyrð á dísil o.s.frv. en ekki á hreinni orku. Á tímum þess þegar við erum að fjalla um hin grænu skref og orkuskipti þá skýtur verulega skökku við að menn geti ekki - og menn þurfa að fara í gegnum langt og strangt leyfisveitingaferli fyrir mjög lítil skref sem snýr að því hvernig menn afla orkunnar. Ég ítreka það, virðulegur forseti, að það er gríðarlegur munur á 200 kW og 10 MW, alveg feikilegur, og á milli 2 eða 3 MW og 10 MW er náttúrlega himinn og haf. Þess vegna er nú mjög mikilvægt að hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir þurfi ekki að leggja þetta fram í sjötta skipti að ári liðnu, en hún mun náttúrlega gera það ef menn fara ekki að opna augun fyrir því um hvað er verið að ræða hér. Ég hvet til þess að þingheimur sameinist um þessa þætti. Áður en ég lýk máli mínu þá er í greinargerð kafli um norska fyrirmynd. Einhvern veginn er það nú þannig að frændur okkar í Noregi eru ansi seigir í því að stýra hlutunum og sýnist sitt hverjum um það hvernig menn beita stýritækjunum, hvort það er með miðstýringu eða öðru. En við megum alveg taka þá okkur til fyrirmyndar á svo mörgum sviðum hvað þetta varðar þegar kemur að því hvernig menn sækja um leyfi, hvernig menn stíga skrefin, að það sé ekki alltaf verið að mála skrattann á vegginn þegar menn sjá fyrir sér einhverjar fallvirkjanir eða við erum að virkja bæjarlækinn hjá okkur. Reynum að gera þetta þannig að þetta sé einfalt í sniðum, að fólk missi ekki móðinn á vegferð þess eins að reyna að afla grænnar orku. Að sama skapi getum við líka sagt: Við erum ekki að fara að gefa neinn afslátt þó að við ætlum að gera hlutina þannig að þeir séu aðgengilegir og fljótvirkir. Það er ekki alveg samasemmerki þar á milli þótt í stjórnsýslu hér á Íslandi virðist það því miður vera þannig að það virðist eiginlega vera frekar lögmál heldur en hitt að draga lappirnar í því að afgreiða hlutina, hengja sig í punkta og kommur og hitt og þetta eða litla steina fyrir litlar sakir. Það er því miður allt of algengt í því þegar einstaklingurinn ætlar upp á sitt eigið frumkvæði að láta gott af sér leiða fyrir land og þjóð. Þannig að mikilvægi þess að við tökum þetta fyrir og fjöllum um þetta - nú veit ég ekki alveg í hvaða nefnd þetta fer. Væntanlega fer þetta í umhverfis- og samgöngunefnd - eða nei, þetta fer til atvinnuveganefndar og ekki er það nú verra, þar sem verður fjallað um þetta mál og þessu komið á framfæri til ráðherra hvað þetta varðar. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um merkingu á vörum frá hernumdum svæðum Palestínu. Mér finnst nauðsynlegt að taka það fram í upphafi míns máls hér að í ljósi stöðunnar og þeirra hræðilegu frétta sem hafa verið að berast síðustu daga frá botni Miðjarðarhafs og ekki síður núna á síðustu mínútum um að heilt sjúkrahús hafi verið sprengt í loft upp, þar sem a.m.k. 500 manns virðast hafa verið drepin, er þetta mál sett í það samhengi að í hinni stóru mynd hlýtur það að ég sé að mæla fyrir því hér á Alþingi í dag fyrst og fremst að vera táknrænt þó svo að það skipti máli í hinu stóra pólitíska samhengi. Ég ætla að reyna að koma betur að því í ræðu minni. Tillagan gengur út á það að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að grípa til nauðsynlegra ráðstafana annars vegar til að merkja uppruna vara sem framleiddar eru á hernumdum svæðum Palestínu með viðeigandi hætti og hins vegar til að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu. Þetta mál hefur þó nokkuð oft verið lagt fram hér á Alþingi en hefur ekki hlotið afgreiðslu, en í mínum huga stendur það algerlega fyrir sínu enn þá þó svo að auðvitað séu allt aðrir þættir sem skipta meira máli akkúrat núna. En það var engu að síður þannig að ég var búin að leggja þetta mál fram og ég gleðst yfir því að það hafi komist hér til umræðu nú. Þessi ofbeldishrina með gegndarlausum árásum á almenna borgara hófst fyrir nokkrum dögum með árásum Hamas á óbreytta borgara í Ísrael. Ég get aldrei stutt við það að óbreyttir borgarar séu drepnir með þessum hætti þó svo að ég skilji pólitíska samhengið sem ákveðnir atburðir spretta úr. En síðan þá höfum við, líkt og ég talaði raunar um í störfum þingsins á þriðjudaginn, séð það gerast að Ísraelsmenn ráðast á Gaza, á almenna borgara, og hafa lokað fyrir flutning á vatni, mat, lyfjum og rafmagni og eldsneyti inn á Gaza og segjast ætla að hefja þar landhernað. Ég verð að viðurkenna að ég bind vonir við að Bandaríkjamönnum, sem ég hef nú ekki alltaf talið mína helstu bandamenn þegar kemur að málefnum Ísraels og Palestínu, takist að draga úr spennu og átökum núna, eins og Antony Blinken, utanríkisráðherra Bandaríkjanna, virðist hafa verið að reyna síðustu daga en augljóslega ekki tekist, líkt og sjá má á árásinni á sjúkrahúsið áðan. Það sem er að gerast í dag, það sem er að gerast þessa dagana, á sér áratugalanga sögu og má í raun rekja allt aftur til stofnunar Ísraelsríkis árið 1948. En það mál sem ég er að tala um hér, um merkingu á vörum frá hernumdum svæðum Palestínu, má eiginlega segja að geti rakið rætur sínar til ársins 1967 og ég ætla aðeins að koma að því á eftir. Líkt og Erlingur Erlingsson benti á í Kastljósi í gær þá er erfitt að sjá einhverja vonarglætu eða friðsamlegar lausnir fyrir botni Miðjarðarhafs. Hann benti á hvernig margir þekkja hvernig Ísraelsmenn hafa undanfarin ár grafið undir tveggja ríkja lausninni sem var samið um í Ósló undir lok síðustu aldar með mjög aukinni landtöku á Vesturbakkanum og að stjórn Netanyahu, sem nú er við völd þar, eigi sér bandamenn sem eru mjög harðir landtökumenn, þ.e. á Vesturbakkanum og það er í rauninni það svæði sem mín þingsályktunartillaga snýr að. En við erum að horfa upp á árásir á Gaza akkúrat núna. Þetta eru svona tvö meginlandsvæðin sem Palestínumenn búa á og með landtökustríðum Ísraelsmanna hefur þeim tekist að sneiða endalaust af því svæði sem Palestínumenn hafa til að búa á. Gaza er einhver þéttbýlasti staður í heiminum. Það er talað um að síðustu daga hafi milljón manns af tveimur milljónum verið á flótta vegna árásanna sem þar hafa verið gerðar. Mér finnst mikilvægt að minna á það að hér á Alþingi var 29. nóvember árið 2011 samþykkt þingsályktun um viðurkenningu á sjálfstæði og fullveldi Palestínu. Þá ályktaði Alþingi að fela ríkisstjórninni að viðurkenna Palestínu sem sjálfstætt og fullvalda ríki innan landamæranna frá því fyrir sex daga stríðið árið 1967. Jafnframt skoraði Alþingi á Ísraelsmenn og Palestínumenn að leita sátta með friðarsamningum á grundvelli þjóðaréttar og ályktana Sameinuðu þjóðanna sem m.a. feli í sér gagnkvæma viðurkenningu Ísraelsríkis og Palestínuríkis. Þann 15. desember sama ár staðfestu með formlegum hætti þáverandi hæstv. utanríkisráðherra Össur Skarphéðinsson og dr. Riad Malki, þáverandi utanríkisráðherra Palestínu, upptöku á stjórnmálasambandi milli Íslands og Palestínu. Þetta var um að virða landamærin frá árunum 1967. Svo, líkt og ég sagði áðan og vitnaði í Erling Erlingsson, hafa Ísraelsmenn grafið undan tveggja ríkja lausninni og staðið að mjög aukinni landtöku á Vesturbakkanum og auðvitað hefur það áhrif bæði Vesturbakkamegin og á Gaza. Þá komum við að efni þingsályktunartillögunnar. Hún snýst sem sagt um það, hún er ekki róttækari en svo, að vörur sem framleiddar eru á ólöglegum landtökubyggðum verði merktar sérstaklega þannig að íslenskir neytendur geti séð að þar sé um að ræða vöru sem á uppruna sinn á landi sem tekið hefur verið með ólögmætum hætti. Ég sagði hér áðan að Gaza væri eitthvert þéttbýlasta svæði heims en Vesturbakkinn er ekkert sérstaklega stór heldur. Hann mun vera um 6.000 km² eða töluvert minni en Vestfjarðakjálkinn. Ég veit ekki hvað landtökubyggðirnar eru margar núna en ég veit að fyrir rúmum áratug voru þar ríflega 300.000 ísraelskir landtökumenn, bara til að setja stærðirnar í eitthvert samhengi. Ísland hefur ekki frekar en Sameinuðu þjóðirnar viðurkennt landnemabyggðirnar sem hluta af Ísraelsríki. Í mínum huga er því augljóst að það ætti því ekki heldur að viðurkenna Ísraelsríki sem upprunaland þeirra vara sem framleiddar eru í landnemabyggðunum. Mér finnst því algerlega augljóst mál að auðvitað á að samþykkja þessa þingsályktunartillögu. Það er auðvitað ekkert nema táknrænt að segja það hér, í ljósi atburðanna og í ljósi þess hörmungarástands sem fólkið í Palestínu býr við í dag, að Íslendingar eigi að vita hvaðan vörurnar þeirra eru og geta valið þess vegna að kaupa ekki vörur sem eiga uppruna sinn á ólöglegum landnemabyggðum. Herra forseti. Við verðum að gera allt sem í okkar valdi stendur til þess að snúa ofan af því óréttlæti sem hefur fengið að viðgangast í áratugi með því að Ísrael hefur farið langt út fyrir þá samninga sem gerðir hafa verið og með ólöglegri landtöku og kúgun á Palestínumönnum sölsað undir sig æ meira land. En auðvitað er hin stóra krafa hér og nú að stöðva ofbeldið sem viðgengst akkúrat hér og nú. Það er augljóst að óbreyttir borgarar og almenningur í Palestínu býr við það ástand að líf þeirra er hvergi óhult. Það sýna árásir á sjúkrahús. Það sést á því að það er búið að loka fyrir hita og rafmagn. Og sjúkrahús sem uppi standa verða ekki starfhæf vegna þess að það er ekki olía eða rafmagn til þess að reka þau. Alþjóðasamfélagið verður að stíga fast til jarðar og krefjast þess að látið verði af árásunum tafarlaust og svo verður að beita sér fyrir því að það náist lausn til framtíðar sem tryggir frið, sem tryggir það að almenningur á svæðinu eigi sér einhverja framtíð. Þess vegna, eins skrýtið og það nú er að mæla fyrir þessari hógværu þingsályktunartillögu, þá get ég ekki annað en sagt að það er partur af því sem þarf að vera langtímaplanið. Við verðum að gera allt sem við getum til þess að það komist á réttlæti og friður í Palestínu og við botn Miðjarðarhafs. Eitt lítið framtíðarskref er að samþykkja þessa tillögu og ég vona að almenningur sjái það í ljósi atburðanna sem eiga sér stað akkúrat núna meðan ég stend hér að það verður að finna lausn sem gerir það að verkum að almenningur í Palestínu sé óhultur og geti átt sér framtíð.  
            

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir framsögu hennar hér þar sem við ræðum tillögu til þingsályktunar um merkingu á vörum frá hernumdum svæðum Palestínu. Ég fagna því sérstaklega að í þessari tillögu er rætt um að reyna að nýta kosti fríverslunarsamnings EFTA við Palestínu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að sá samningur kæmist í raun og veru í þá framkvæmd sem í upphafi var ætlast til og það mun styrkja stöðu Palestínu og efnahagslífs þar sem er bráðnauðsynlegt. Í fyrsta lagi langar mig að koma inn á landtökubyggðirnar vegna þess að þær voru nefndar hér sérstaklega í ræðu framsögumanns. Að sjálfsögðu er það þannig og við erum þeirrar skoðunar að Ísrael beri að fylgja Genfarsáttmálanum, þar sem eru fjórir alþjóðasamningar og innan þeirra kemur fram að hernemi ríki annað ríki megi það ekki flytja fólk sinnar eigin þjóðar eða ríkis yfir á hin hernumdu svæði til þess að búa þar. Þannig eru landtökubyggðirnar ólöglegar og andstæðar alþjóðalögum. Fjöldi landtökubyggða á Vesturbakkanum er núna, held ég, um 199 og fjöldi Ísraela sem býr í landtökubyggðunum er um 14% af heildaríbúafjölda á Vesturbakkanum og er kominn í u.þ.b. 500.000. Íbúar í landtökubyggðum eru um 5% af heildaríbúafjölda Ísraels og á síðasta ári voru áform ríkisstjórnar Ísraels um frekari landtökubyggðir aukin. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni brýtur þetta í bága við alþjóðalög, eins og ég nefndi, og hefur einnig haft mjög slæm áhrif á þær friðarviðræður og það friðarferli sem margsinnis hefur verið reynt að koma áfram en gengið mjög brösuglega. Það er mjög nauðsynlegt að við sem þjóð í okkar samtali við stjórnvöld í Ísrael hvikum ekki frá því að þessar landtökubyggðir séu í bága við alþjóðalög. Í nóvember 2015 samþykkti Evrópusambandið að merkja sérstaklega vörur frá landtökubyggðum. Evrópusambandið og Ísrael hafa gert með sér sérstakan viðskiptasamning sem er ígildi fríverslunarsamnings þar sem vörur frá Ísrael njóta sérstakra kjara. Það er þó tekið skýrt fram að vörur framleiddar í landtökubyggðum falli ekki undir þennan samning. Árið 2009 birtu bresk stjórnvöld leiðbeiningar um það hvernig aðgreina megi vörur sem eru framleiddar í landtökubyggðum á Vesturbakkanum frá vörum sem framleiddar eru af Palestínumönnum á Vesturbakkanum. Danmörk tók upp svipaðar reglur árið 2013 og Belgía 2014. Leiðbeiningarnar eru einkum á þann veg að ekki sé hægt að merkja vörur sem eru framleiddar í landtökubyggðum sem vörur framleiddar í Ísrael. Merkja beri vörur sem framleiddar eru á Vesturbakkanum sem vörur framleiddar á Vesturbakkanum en í sviga standi landtökubyggð. Það er síðan á ábyrgð ríkjanna sjálfra innan Evrópusambandsins hversu vel þessu er framfylgt. Það er því heimilt að selja vörur frá landtökubyggðum í ríkjum Evrópusambandsins en þær þurfa að vera merktar. Evrópusambandið hefur gefið út að það sé innan við 1% af vöruútflutningi Ísraels til Evrópusambandsins sem komi frá landtökubyggðum og telst það nokkuð lágt hlutfall. Evrópusambandið styður hins vegar ekki að sniðganga vörur frá Ísrael né að beita landið viðskiptaþvingunum. Ég er þeirrar skoðunar að við eigum að fylgja því og ég er á móti því að sniðganga vörur frá Ísrael og ég mun koma nánar að því hér á eftir. Frá efnahagslegu sjónarmiði, þ.e. af hálfu Ísraels, hefur verið bent á að áhrif þessa séu fremur lítil. Þeir sem vilja sniðganga vörur frá Ísrael gera það örugglega nú þegar. Að sama skapi muni þeir sem vilja sérstaklega styðja Ísrael ekki leita sérstaklega eftir því að kaupa vörur frá landtökubyggðum. Þær vörur sem einkum um ræðir í þessu sambandi eru vínber, döðlur, rauðvín, hvítvín, hunang, ólívuolía og snyrtivörur. Á Vesturbakkanum eru tæplega 30 vínekur í landtökubyggðum en í landinu eru þær alls um 150. Þekktasta vínekrusvæði í Ísrael er í Gólanhæðunum. Það er landsvæði sem ekki er viðurkennt af alþjóðasamfélaginu. Í október 2018 féllu frönsk stjórnvöld frá kröfunni um að merkja sérstaklega vörur frá landtökubyggðum vegna málsóknar sem hugveita nokkur, hliðholl stjórnvöldum í Ísrael, höfðaði gegn frönskum stjórnvöldum.. En víkjum aðeins að stöðu efnahagsmála í Palestínu. Samkvæmt nýjustu tölum frá Alþjóðabankanum hefur fátækt og atvinnuleysi í Palestínu haldið áfram að aukast. Í Palestínu er atvinnuleysi tæp 25% og á Vesturbakkanum var atvinnuleysi í fyrra um 13% að meðaltali og hafði þá lækkað um 3% frá árinu 2021. Það er hins vegar mjög misjafnt hversu hátt atvinnuleysið er innan Palestínu. Í Betlehem er það 25%, í Jenin er það 19% en í Jerúsalem er það hins vegar 3% sem telst lágt á þessu svæði. Á Gaza er atvinnuleysið 47% og fer hækkandi, þar af 70% meðal ungs fólks. 27% íbúa í Palestínu búa við fátækt. Á Gaza er þessi tala 65%. Menntun er Palestínumönnum hins vegar mjög mikilvæg og er litið á hana sem svar við hernáminu. Það er hins vegar þannig að rúmlega 40% þeirra sem útskrifast úr háskóla í Palestínu fá enga vinnu. Palestínumenn búa því margir hverjir við vonleysi þegar horft er til framtíðar. Á síðasta ári var gerð viðamikil skoðanakönnun meðal Palestínumanna á vegum rannsóknarsetursins AMAN þar í landi um það hvaða þjóðfélagsverkefni þátttakendur töldu vera brýnust og niðurstaðan var sú að brýnasta verkefnið væri efnahagsmálin. Þá ætla ég að víkja aðeins að því sem ég nefndi í upphafi, hvers vegna ég er á móti því að sniðganga vörur frá Ísrael. Á síðasta ári störfuðu um 37.000 Palestínumenn í landtökubyggðum á Vesturbakkanum, aðallega í byggingarframkvæmdum og verksmiðjum, en einnig á vínekrum. Alls starfa um 100.000 Palestínumenn í Ísrael og landtökubyggðum. Á síðasta ári fjölgað Ísrael atvinnuleyfum Palestínumanna um 12.000 og launin eru allt að þrisvar sinnum hærri en það sem býðst í Palestínu ef á annað borð er hægt að fá vinnu. Sem dæmi um áhrif þess að sniðganga vörur frá Ísrael, hvernig það getur bitnað á Palestínumönnum sjálfum, má nefna að árið 2015 lokaði ísraelsk Sodastream-verksmiðja í Palestínu, í landtökubyggð. Hún flutti starfsemina í burtu vegna áhrifa frá svokallaðri BDS-hreyfingu sem sniðgengur vörur frá Palestínu. 600 Palestínumenn misstu þarna atvinnuna á einu bretti og hafði gífurleg áhrif fyrir þær fjölskyldur að sjálfsögðu. Palestínumenn sjálfir hafa gagnrýnt þessa hreyfingu og m.a. gerði forseti landsins, Abbas, það í ræðu árið 2013. Ég vil hins vegar koma því á framfæri hér í minni ræðu að ég tel mikil tækifæri fyrir okkur Íslendinga að láta gott af okkur leiða á þessu svæði. Við þekkjum að stjórnmálasamband okkar við Palestínu og Ísrael er gott. Árið 2011 var Ísland fyrsta vestræna ríkið sem viðurkenndi sjálfstæði Palestínu og Ísland gegndi einnig mikilvægu hlutverki í stofnun Ísraelsríkis árið 1948. Samskipti ríkjanna voru lengi vel mikil en hafa minnkað verulega á liðnum árum, einkum vegna hernámsins sem við fordæmum. Ég fullyrði þó hér að Ísraelsmenn bera virðingu fyrir Íslandi og líta á okkur sem vinaþjóð. Ég tel að við eigum að fara mjög varlega í að ræða það sérstaklega að sniðganga vörur frá Ísrael vegna þess að það hefur því miður slæm áhrif fyrir fjöldamarga Palestínumenn. Það er bara staðan og við verðum að horfa til þess. Það er hins vegar mjög mikilvægt að við tökum upp samtalið við Ísrael, ekki síst um landtökubyggðirnar, í ljósi þess að ríkið ber traust til okkar og það er einn grundvallarþátturinn í þessu friðarferli fyrir botni Miðjarðarhafs milli Palestínu og Ísraelsmanna að njóta trausts. Það er nú þannig að Evrópusambandið nýtur ekki trausts meðal Ísraelsmanna þegar kemur að friðarferlinu og því hefur ekki orðið ágengt í friðarumleitunum. Sama má segja um Bandaríkjamenn. Þeir njóta ekki trausts meðal Palestínumanna og þess vegna hefur þeim ekki orðið ágengt í þessum efnum. Þar tel ég að við Íslendingar höfum ákveðin tækifæri vannýtt sem við ættum að skoða og ég held að það sé mikilvægt innlegg okkar í það dapurlega mál sem deilan milli Ísraelsmanna og Palestínumanna er. Herra forseti. Við höfum undanfarna daga fylgst með hörmungum sem dundu yfir í Ísrael vegna hryðjuverkaárásar Hamas þar sem 1.300 manns létu lífið og meiri hlutinn saklausir borgarar. Við fordæmum að sjálfsögðu þessa villimannlegu árásir. Að sama skapi fylgjumst við nú með hörmungum sem dynja yfir saklaust fólk á Gaza vegna aðgerða Ísraels. Þessir skelfilegu atburðir hafa breytt landslaginu á þessum slóðum til frambúðar. Hryðjuverkasamtökin Hamas sem ráða ríkjum á Gaza endurspegla ekki vilja palestínsku þjóðarinnar. Ég fullyrði það og það hefur forseti Palestínu, sem hefur aðsetur á Vesturbakkanum, sagt. Leiðtogar Hamas þurfa ekki að hafa áhyggjur af ástandinu þar sem þeir og fjölskyldur þeirra lifa góðu lífi í Katar og fylgjast með hörmungum á Gaza á sjónvarpsskjá, hörmungum sem þeir kölluðu yfir eigin þjóð. Ekkert land lætur hryðjuverkaárás á sitt eigið fólk átölulaust, Ísrael er þar engin undantekning. Ofbeldi mun hins vegar aldrei verða forsenda fyrir friði. Ég fordæmi það. Ég fordæmi ofbeldi gagnvart almennum og óbreyttum borgurum og ég fordæmi árásir á sjúkrahús. Ég fordæmdi ofbeldi gegn íbúum í Nagorno-Karabakh og ég fordæmdi árásir á sjúkrahús í Nagorno-Karabakh og fyrir vikið var ég settur á svartan lista hjá Aserbaídsjan sem hefur beitt Armena í Nagorno-Karabakh ofbeldi. Ég held því miður, herra forseti, að friðarferlið í Miðausturlöndum sé komið í algjört uppnám. Viðbúið er að þessir atburðir muni leiða til þess að Ísraels muni endurskoða öll samskipti sín við Palestínu og það er alls kostar óvíst að Palestínumönnum verði veitt heimild til að vinna áfram í Ísrael. Ég tel því miður töluverðar líkur á því að öll atvinnuleyfi Palestínumanna í Ísraels verði afturkölluð og þá munu rúmlega 100.000 Palestínumenn missa vinnuna. Herra forseti. Ég veit að framsögumaður ber góðan hug til Palestínumanna og það geri ég líka. En ég tel hins vegar að þessi tillaga muni ekki hjálpa þeirra málstað. Ég starfaði um tíma á þessu svæði og hef komið nokkrum sinnum til Gaza. 

Herra forseti. Ég vil byrja á því, af því að mér láðist að geta þess, að ég er nú ekki ein flutningsmaður að þessari tillögu heldur eru flutningsmenn að henni auk mín hv. þingmenn Jódís Skúladóttir, Orri Páll Jóhannsson, Gísli Rafn Ólafsson, Líneik Anna Sævarsdóttir, Guðbrandur Einarsson og Jóhann Páll Jóhannsson. Ég vildi bara að það kæmi fram en auðvitað stendur þetta allt í þingskjalinu sem þessi tillaga er lögð fram á. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að koma hér upp og ræða þessi mál. Það er margt sem við erum sammála um en við erum líka ósammála um ýmislegt, þ.m.t. leiðir. Ég vil bara ítreka það að þetta mál snýst ekki um sniðgöngu heldur snýst um að merkja vörur þannig að fólk geti þá valið sjálft hvort það vilji sniðganga vörur. Ég heyri hin efnahagslegu rök sem hv. þingmaður kemur hér með, hann telur að það myndi hafa slæm áhrif á efnahag margra Palestínumanna ef ekki væru keyptar ísraelskar vörur. Ég tel að það hafi önnur og alvarlegri áhrif í för með sér ef ekkert verður að gert og Ísraelsmenn halda áfram að taka land af Palestínumönnum því þar mun eðlilega áfram verða vegið að efnahagslegu sjálfstæði Palestínumanna og spurning hvernig þeir eigi að geta spornað gegn atvinnuleysi þegar þeir hafa í raun ekkert land eftir til að vera í neinni starfsemi á. En mig langar, herra forseti, að spyrja hv. þingmann vegna þess að ég veit hann hefur áhuga á þessum málum: Hvað telur hann að gæti verið til lausnar, til að bæta stöðuna, þó svo að hann telji þetta mál augljóslega ekki vera innlegg í það?

Herra forseti. Eins og hv. þingmaður lýsti hér í sinni fyrri ræðu er ástandið á þessu svæði afar alvarlegt og alls kostar óvíst hvernig þróunin verður. Hér eru að berast fréttir af því að það hafi verið gerð sprengjuárás á sjúkrahús sem ég fordæmi að sjálfsögðu og þar liggja í valnum fjölmargir óbreyttir borgarar þannig að staðan er mjög alvarleg. Hvað geti verið til að bæta þetta ástand? Ég get ekki svarað því, ég held að allir aðilar séu að reyna að gera sitt besta í þeim efnum til að draga úr þeirri spennu sem þarna ríkir og þeim árásum sem nú dynja á Gaza. Utanríkisráðherra Bandaríkjanna hefur átt langa fundi með ráðamönnum í Ísrael og í Egyptalandi og ég veit m.a. að framkvæmdastjóri UNSCO, sem er samræmingarstofnun Sameinuðu þjóðanna í Miðausturlöndum, sem Wennesland, norskur sendiherra, fer fyrir, hefur átt fundi með Íran og með Hizbollah-hreyfingunni. Allir eru að gera allt sitt til þess að reyna að draga úr líkum á því að þetta breiðist út til nágrannalandanna. Staðan er alvarleg og ég get ekki lesið í þessa stöðu. Ég bara vona svo sannarlega að aðilar fari að setjast niður og reyna að finna flöt á þessari gísladeilu sem er náttúrlega mjög alvarleg og veldur því að spennan eykst. En að sama skapi held ég að hluti af rót vandans sé náttúrlega þessar landtökubyggðir sem ég hef ávallt fordæmt og verið á móti og þær brjóta í bága við alþjóðalög. Það er eitthvað sem verður að fara að taka enda og menn verða að finna lausn á.

Herra forseti. Ég held að ég og hv. þingmaður séum sammála um að það verður að komast á vopnahlé. Það er ekki einu sinni hægt að tala um vopnahlé. Árásunum verður að linna. Það er auðvitað verk dagsins og næstu daga. Það held ég að ég og hv. þingmaður séum sammála um og auðvitað væri það gríðarlega alvarlegt, ekki bara fyrir íbúa á nærliggjandi svæðum og fyrir botni Miðjarðarhafs, ef til stríðs kæmi á stærra svæði. Það hefði auðvitað hræðilegar afleiðingar fyrir heiminn allan og ég ætla að vona það að alþjóðasamfélagið beiti sér virkilega til að svo gerist ekki. Þrátt fyrir að margt bendi til þess að hér gæti orðið um langvinnt ástand að ræða og ýmsir fréttaskýrendur hafi talað um að það gæti orðið lengra en við höfum séð fyrir þó nokkrum árum þegar Ísraelsmenn hafa gert árásir á Gaza þá ætla ég að leyfa mér að trúa því að árásunum linni og þá þarf að hugsa til næsta leiks. Ég og hv. þingmaður erum greinilega sammála um það að landnemabyggðirnar brjóti í bága við alþjóðalög, landnemabyggðirnar séu, ég vil bara segja vandamálið, alla vega stór hluti af því. 

Herra forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, þetta spilar allt saman, landtökubyggðirnar og við sjáum líka að það er náttúrlega verið að ögra með því að vera með slíkar byggðir inn á landi sem Palestínumenn eiga og þar sem Palestínumenn búa og það eru þessir hlutir sem valda allri þeirri spennu sem síðan hleðst upp og við erum að sjá afleiðingar af því núna. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni, ég vona svo sannarlega að þessu fari að linna og þetta muni ekki breiðast út til nágrannaríkjanna. En það er eitt sem gerist í svona stöðu, þegar svona hlutir gerast. Þá nota aðrir - ég er ekki að segja að þeir séu fyrir botni Miðjarðarhafs heldur bara aðrir sem standa í deilum - tækifærið til að reyna að koma sínum málum á framfæri og það er nákvæmlega það sem hefur gerst í Nagorno-Karabakh. Ég vil nefna það hér vegna þess að það hefur verið mjög lítið talað um það. Þar hafa um 120.000 manns eða nánast allir íbúar í Nagorno-Karabakh yfirgefið sitt heimili, vita ekkert hver framtíðin er vegna þess að Aserbaídsjan hefur neytt alla til að yfirgefa heimili sín og sitt landsvæði þar sem forfeður þessa fólks hafa búið um aldir. Þetta er hættan þegar athygli heimsins er núna á Miðausturlöndum, að svona hlutir gerist og mannréttindi séu fótumtroðin á öðrum svæðum í heiminum. En að lokum vil ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu. Þó að við séum ekki sammála um mikilvægi þessarar tillögu þá erum við sammála um margt sem hv. þingmaður nefndi hér og ekki síst það að við vonum svo sannarlega að þessum hörmungum fari að linna í Miðausturlöndum.