Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Eins og nú er orðin venja mun ég leitast við að gefa Alþingi skýrslu um utanríkismál, eins og árlega hefur verið gert nú um nokkurt skeið, og geta þá jafnframt um samskipti Íslands við aðrar þjóðir, bæði tvíhliða viðskipti og þátttöku í alþjóðastofnunum. Að ósk þm., sem fram kom á síðasta Alþ., er skýrslan heldur fyrr á ferðinni og með aðeins öðrum hætti en áður hefur tíðkast. Það er nokkuð síðan þessi skýrsla var lögð fram, og það er ekki mín sök að hún er ekki rædd fyrr, það hafa önnur mál verið þýðingarmeiri hér á hv. Alþ. og hef ég ekkert um það að segja. Mér er það nægilegt að okkur tókst að leggja skýrsluna fram nokkurn veginn á þeim tíma sem um var beðið. Hvenær hún er rædd er svo algerlega á valdi forseta Alþingis. Með þessari skýrslu hefur nú verið dreift sem fskj. skýrslu fastanefndar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum um síðasta Allsherjarþingið og þess vegna mun ég ekki rekja störf þess í skýrslu minni eins náið og gert hefur verið í fyrri skýrslum. En ég er að sjálfsögðu reiðubúinn til þess að ræða þessa skýrslu einnig, ef þess kann að verða óskað, og vil aðeins, áður en ég hef ræðnna geta þess, að það hefur orðið blaðsíðuruglingur. Á eftir bls. 58 kemur 113, en bls. 59 er svo á eftir nr. 112. Þessu hafa menn eflaust tekið eftir, þeir sem lesið hafa skýrsluna, en svona til fróðleiks öðrum kannske get ég þessa. Engar breytingar hafa orðið á meginatriðum íslenskrar utanríkisstefnu, en hún byggist á þátttöku okkar í Sameinuðu þjóðunum, norrænni samvinnu, þátttöku okkar í NATO, þátttöku okkar í stofnunum er fjalla um viðskiptamál, samskiptum við Efnahagsbandalagið og vinsamlegum samskiptum við allar þjóðir. Aðalutanríkismál íslendinga undanfarinn aldarfjórðung hefur verið landhelgismálið. Nú má segja að takmarkinu sé náð með hinni nýju 200 mílna efnahagslögsögu okkar. Ég mun ekki rekja sögu landhelgismálsins, hún er Alþ. vel kunn. Fram undan er nú að nýta auðæfin, sem finnast á þessu efnahagssvæði okkar, á skynsamlegan og arðvænlegan hátt, þannig að fiskurinn verði til frambúðar vaxandi forði fyrir okkur og öðrum til góðs. Ég mun víkja síðar nokkrum orðum að hafréttarmálum almennt. Nú hefur hinn nýi forseti Bandaríkjanna setið við völd í næstum tvo mánuði. Erfitt er að spá hvaða breytingar kunna að verða á utanríkisstefnu Bandaríkjanna, þó virðist Carter forseti leggja meiri áherslu á mannréttindi eða réttara sagt brot á þeim í samskiptum við aðrar þjóðir og afstöðu Bandaríkjanna til þeirra. Ég tel að fagna beri þessu aukna tilliti til mannúðar og baráttu fyrir mannréttindum, enda er umvöndun hans beint til allra sem gerast brotlegir á þessu sviði, þótt segja megi að þar sem öryggisástæður gegna miklu hlutverki er áhersla aðeins léttari. Hvaða áhrif þessi stefna kann að hafa á þróun samskipta Bandaríkjanna og Sovétríkjanna er erfitt að segja, en hinir síðarnefndu telja þetta freklega íhlutun í innanlandsmál sín. Höfuðatriðið er að samningatilraunir til að takmarka framleiðslu kjarnavopna og takmörkun hervæðingar í Mið-Evrópu haldi áfram og beri einhvern árangur. Samningar þessir hafa staðið í mörg ár og árangur því miður orðið sáralítill. Vopnaframleiðslan heldur stöðugt áfram, vopnin verða ægilegri og ægilegri með hverju árinu. Ísland styður og mun styðja allar þær tilraunir sem gerðar eru á alþjóðavettvangi til að draga úr hernaðarkapphlaupinu, og ég nefni þar t. d. auka-allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna sem fjalla á um afvopnun og haldið verður á næsta ári. Í septembermánuði s. 1. lést Mao Tse-tung, formaður, leiðtogi kínversku þjóðarinnar um árabil. Með honum hvarf af sjónarsviðinu einhver áhrifamesti og mikilhæfasti stjórnmálamaður aldarinnar. Nokkur átök hafa orðið í Kína eftir dauða hans milli ýmissa afla innan flokksins. Eftir því sem næst verður komist mun ekki verða um miklar stefnubreytingar að ræða í utanríkismálum þessa mikla ríkis. Stefnan virðist enn byggjast á jafnvægiskenningu í heimsáhrifum, þannig að komi fram breyting í samskiptum við eitt stórveldið kemur fram mótvegandi breyting í samskiptum við hitt eða við ríkjabandalög og ríkjasamstæður. En ég er ekki spámaður og framtíðin verður að skera úr þessu. Ástandið í Mið-Austurlöndum á s.l. ári einkenndist mjög af hinni hörmulegu borgarastyrjöld í Líbanon, sem nú er nýlega lokið. Sameinuðu þjóðirnar hafa byrjað fjársöfnun til uppbyggingar í Líbanon og hefur Ísland þegar lagt fram 5000 dollara í því skyni. Ástandið í Mið- Austurlöndum hefur undanfarin ár haft mikil áhrif á gang heimsmála. Ísland hefur stutt þá afstöðu Sameinuðu þjóðanna, sem fram kemur í ályktun Öryggisráðsins nr. 242 frá 1967, sem fordæmir töku landssvæðis með hervaldi og hvetur til þess að varanlegum og réttlátum friði verði komið á í Mið-Austurlöndum. Ályktun Öryggisráðsins kveður á um að Ísraelar hverfi heim frá herteknu svæðunum og að landamæri og stjórnmálalegt sjálfstæði viðkomandi þjóða verði tryggt og viðurkennt til frambúðar. Ályktunin gerir enn fremur ráð fyrir friðhelgi ríkja á svæðinu, réttlátri lausn á flóttamannavandamálinu og stofnun hlutlausra beita milli deiluaðila. Margt bendir til þess að deiluaðilar í Mið-Austurlöndum séu nú fúsari en áður til að hefja umr. um friðsamlega lausn deilumála, og standa vonir til að ýmis formsatriði varðandi viðræðurnar leysist von bráðar. Ástandið í sunnanverðri Afríku var ofarlega á baugi á árinu 1976. Var fjallað ítarlega um þessi mál á 31. Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna, eins og fram kemur í skýrslu fastanefndar Íslands. Ísland studdi flestar till., sem fram komu á þinginu og miða að því að koma á meirihlutastjórn í Suður-Afríku og Rhódesíu og stuðla að fullum mannréttindum þar. Ísland hefur hins vegar ásamt hinum Norðurlöndunum fylgt þeirri stefnu, að leggja beri áherslu á að réttlæti nái fram að ganga í sunnanverðri Afríku án þess að koma þurfi til valdbeitingar eða ófriðar, og hefur jafnan setið hjá um till. á þingum Sameinuðu þjóðanna sem hvetja til valdbeitingar, enda ganga slíkar till. í berhögg við stofnskrá Sameinuðu þjóðanna. Norðurlöndin hafa fremur kosið að hvetja til pólitískra og efnahagslegra aðgerða til að hafa áhrif á minnihlutastjórn hvítra manna í sunnanverðri Afríku. Á 31. Allsherjarþinginu flutti fastafulltrúi Íslands ræðu um ástandið í Suður-Afríku þar sem fordæmd var harðlega kynþáttastefna stjórnarinnar og ofbeldisverk hennar í Soweto. Jafnframt var lýst yfir stuðningi Íslands við svarta meiri hlutann og hvatt til frekari aðgerða Öryggisráðsins í þessum málum. Augljóst er að ástandið í sunnanverðri Afríku er mjög slæmt og stefnir að meiri háttar átökum haldi áfram sem nú horfir. Málamiðlunartill. breta og Bandaríkjanna í Rhódesíu og kröfur blökkumanna um stjórnarítök hafa hlotið lítinn hljómgrunn hjá valdhöfum hvítra mann enn sem komið er. Ísland mun halda áfram að styðja alla þá viðleitni í þessu vandamáli sem samræmist stofnskrá Sameinuðu þjóðanna og felur í sér friðsamlega og réttláta lausn fyrir íbúa þessa heimshluta. Og enn er haldið áfram að reyna að koma á friði í sunnanverðri Afríku, eins og nýjustu fréttir benda til og gerst hefur eftir að þessi skýrsla var samin og lögð fram. Flestum mun enn í fersku minni ráðstefnan um öryggi og samvinnu í Evrópu sem haldin var á árunum 1973–1975 í Helsinki og Genf. Henni lauk með því að stjórnarleiðtogar hinna 35 þátttökuríkja undirrituðu Helsinki-samþykktina svokölluðu. Þar var m. a birt yfirlýsing um meginreglur, sem þátttökuríkin hétu að fylgja í samskiptum sínum, og lagður nokkur grundvöllur að auknum og frjálsari samskiptum ríkjanna á ýmsum sviðum. Umdeilt var, þegar samþykktin var gerð, hvort eða hver ávinningur væri að henni, og eru skoðanir máske sums staðar skiptar um þetta enn þá. Ég hygg þó að fullreynt sé að rétt spor hafi verið stigið með ráðstefnuhaldi þessu og Helsinki-samþykktinni, að hún hafi þegar orðið til þess að styrkja framgang góðra og þarflegra mála. Hinu er þó síst að leyna, að framkvæmd margra þátta samþykktarinnar er tæpast hafin eða mjög skammt á veg komin. Í samræmi við ákvæði Helsinki-samþykktarinnar sjálfrar verður síðar á þessu ári haldinn í Belgrad í Júgóslavíu fundur þar sem væntanlega mun fást góð yfirsýn yfir hvað áunnist hefur í málefnum sem samþykktin fjallaði um á þeim um það bil tveim árum sem liðin verða frá undirritun hennar. Ég vil taka fram, að ég tel ekki að þessi fundahöld í Belgrad eigi að verða neins konar réttarhöld yfir þátttökuríkjunum; þar sem reynt verði að draga þau til dóms fyrir það sem kann að hafa skort á fulla framkvæmd hinna ýmsu þátta samþykktarinnar. Ekki var raunhæft að búast við öðru en að breytingar í kjölfar hennar tækju nokkurn tíma. Og á nýafstöðnum utanrrh.-fundi Norðurlanda var þessi skoðun áréttuð. En ég tel mikilvægt að fulltrúar þátttökuríkjanna noti þetta nýja tækifæri sem allra best til þess að leggja í jákvæðum anda á ráðin um frekari aðgerðir á hinum ýmsu sviðum samþykktarinnar. Ekkert lát má verða á viðleitninni til að treysta og bæta sambúð þeirra um allt ólíku ríkja sem hér um ræðir. Íslendingar hafa svo sem aldrei þurft að gerast aðilar að mannréttindasamþykktinni. Þau hafa verið hér í heiðri höfð, mannréttindin, æðilengi, og sama má raunar segja um mörg önnur ríki Vestur-Evrópu. En sífellt getur gott batnað, og við munum kappkosta að fylgja Helsinki-samþykktinni út í æsar í þeirri von og trú að aðrir geri slíkt hið sama. Það, sem athyglisverðast var við síðasta Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna, var aukinn vilji þátttakenda til að reyna að ná samkomulagi án atkvgr. Andinn virðist annar en á undanförnum þingum. Dæmi um þetta var Kóreumálið. Ákveðið var að það skyldi ekki rætt á þinginu þar sem frekari umræður gætu spillt fyrir lausn málsins. Þannig var komið í veg fyrir samþykkt till. sem ganga í berhögg hvor við aðra, eins og fyrir kom á þinginu á undan. Eins var aðgangur ekki eins harður í till. varðandi Mið-Austurlönd og Afríku. Frekari upplýsingar um þingið er að finna í skýrslu fastanefndarinnar sem ég áðan nefndi. Á þessum síðasta aldarfjórðungi 20. aldarinnar stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd, að mannkynið verður að beita kröftum sínum til að koma í veg fyrir eða draga úr þeirri hættu, að staðbundin smástríð eða vopnuð átök breiðist út og verði að tortímingarstríði. Það verður að hindra frekari útbreiðslu kjarnavopna og aftra því, að geislavirk efni, sem dreift er vegna orkuframleiðslu í öðrum friðsamlegum tilgangi, verði nýtt til vopnaframleiðslu til árása sem leitt gætu til allsherjar kjarnorkuvopnastyrjaldar. Það er mitt álit að framtíð mannkynsins byggist á því að þessi vandamál leysist. Það er sannfæring mín að Sameinuðu þjóðirnar séu eini vettvangurinn þar sem mögulegt er að vinna að lausn þessara mála á öllum sviðum. Sameinuðu þjóðirnar geta bætt ástandið og misræmið á efnahagssviðinu og barist gegn hungrinu sem nú fellir milljónir manna á ári hverju og kemur í veg fyrir að aðrar ótaldar milljónir öðlist fullan andlegan og líkamlegan þroska. Þær geta beitt nýjustu vísindaaðferðum við að lækna smitandi sjúkdóma í heiminum. Þær geta opinberað fyrir alheimi, ef mannréttindi eru þverbrotin, og stuðlað að því að úr því verði bætt. Þær geta dregið úr hættunni á dreifingu kjarnavopna. Þær geta vonandi komið í veg fyrir deilur og vopnuð átök, sem leitt gætu til heimsstyrjaldar. Það er sannfæring mín að Sameinuðu þjóðirnar gætu gert þetta, sáttmálinn, samþykktirnar og stofnanirnar, sem eru verkfærin til að hrinda þessu í framkvæmd, eru fyrir hendi. Á vantar aðeins vilja þátttökuríkjanna til að notfæra sér þessi verkfæri til hins ítrasta. Eins og ég sagði í ræðu minni á síðasta Allsherjarþingi: Samtök verða ekki miklu betri en aðilarnir sem mynda þau. Á s. l. ári voru haldnir í New York tveir fundir Hafréttarráðstefnunnar. Þótt á fundunum hafi náðst verulegur árangur, sérstaklega hvað snertir auðlindalögsögu strandríkis, eru enn óleyst mörg meiri háttar deilumál. Ekki er því talið að takast muni að ná endanlegu samkomulagi á næsta fundi ráðstefnunnar sem hefst í New York 23. maí. Ágreiningur um valdsvið fyrirhugaðrar Alþjóðahafsbotnsstofnunar hefur einna mest tafið störf ráðstefnunnar, en í stuttu máli sagt vilja þróunarlöndin að hagnýting auðlinda á svæðinu fyrir utan lögsögu strandríkja fari fram sem mest á vegum hafsbotnsstofnunar, en iðnþróuðu ríkin telja að starfsemi einstakra ríkja og fyrirtækja eigi að vera sem minnst háð yfirráðum stofnunarinnar. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til málamiðlunar hefur lítill sem enginn árangur náðst. Það hefur torveldað samkomulag, að margar hliðar fyrirhugaðrar starfsemi hafsbotnsstofnunarinnar eru ókunnar, en einnig er hér um að kenna skipulagi viðræðnanna sjálfra. Reynt verður að ráða bót á þessu á næsta fundi ráðstefnunnar, en þar verða fyrstu vikurnar helgaðar viðræðum um alþjóðahafsbotnssvæðið, en í þeim eiga formenn sendinefnda einkum að taka þátt. Fulltrúar hafa einnig verið hvattir til að stofna til óformlegra viðræðna um þessi mál, en nýafstaðinn er tveggja vikna fundur undir formennsku Jens Evensens og lofa niðurstöður góðu um áframhaldandi sáttatilraunir. Eins og ég gat um hefur verulegur árangur náðst um öll atriði varðandi lögsögu strandríkja. Á fyrri fundinum á s. 1. ári voru ítarlega könnuð drögin að samningi sem formenn nefndanna lögðu fram í lok Genfarfundarins 1974. Á forsendum þessarar könnunar voru gefnir út endurbættir textar. Á seinni fundinum var lögð áhersla á þau mál sem ekki hafði náðst samkomulag um, og má þar nefna m. a. aðgang landluktra ríkja að sjó, réttindi erlendra ríkja í lögsögu strandríkis, nánari skilgreiningu landgrunnsins, lausn deilumála, reglur um vísindarannsóknir og ráðstafanir gegn mengun. Komist var nærri lausn sumra þessara mála, enda hefur atburðarás utan ráðstefnunnar haft sín áhrif. En nú virðist augljóst að ekki verða síðustu skrefin til samkomulags stigin fyrr en lausn finnst varðandi alþjóðahafsbotnssvæðið. Verkefni íslensku sendinefndarinnar hefur verið að stuðla að heildarsamkomulagi, sem skerði ekki yfirráðaréttinn yfir auðlindum, sem strandríki er ætlaður samkvæmt áður nefndum samningsdrögum. Stefnt er að því að taka þátt í sarmningaumleitunum og fylgjast sem best með öllu sem fram fer á ráðstefnunni, en einkum með þeim atriðum sem varða hagsmunamál íslendinga sérstaklega. Þetta er mjög vandasamt verk og í mörg horn að líta. Óhætt er að fullyrða að starf íslensku sendinefndarinnar undanfarin ár hefur heppnast sérlega vel. Aðgerðir í öryggismálum hafa sem kunnugt er þann höfuðtilgang að tryggja eins og best má verða að þjóð geti búið sjálfstæð í landi sínu við það þjóðskipulag sem hún kýs sér, en þurfi ekki að sæta utanaðkomandi íhlutun. Í ótryggum heimi, þar sem mikill, ég vil segja óheyrilegur vígbúnaður er eitt helsta einkennið og dæmi um yfirgang of mörg, hefur fámennri og vopnlausri þjóð okkar þótt óhjákvæmilegt að vera aðili að varnarbandalagi þeirra ríkja sem svipuðust sjónarmið hafa og við. Sú staðreynd breytir ekki þeirri ósk okkar og von, að sem allra fyrst náist sá árangur á sviði afvopnunarmála og umbóta í heiminum að slíkra sérstakra ráðstafana gerist ekki þörf. Ég hygg að óþarfi sé að ræða öryggismál frekar hér við þessa umr., þar eð á dagskrá er till. sem væntanlega verður rædd annaðhvort síðar í dag eða þá á seinni fundum og fjallar einmitt um þessi mál sérstaklega. Ég mun því sleppa því að ræða þau meira en orðið er. Samstarfið innan vébanda Evrópuráðsins á umliðnu ári var með svipuðum hætti og áður. Einn merkasti viðburður ársins, að því er til Evrópuráðsins tók, var sá, að Portúgal öðlaðist fulla aðild að ráðinu og var þar með 19. aðildarríki þess. Gerðist þetta að undangengnum frjálsum kosningum, þeim fyrstu sem farið hafa fram þar í landi um 50 ára skeið með lýðræðislegum hætti. Þar með hafði Portúgal uppfyllt þau skilyrði, sem stofnsamningur Evrópuráðsins og Mannréttindasáttmáli Evrópu setja hverju því ríki, sem öðlast vill aðild að ráðinu, um grundvallarmannréttindi og lýðræðislega stjórnarhætti. Var það öllum fyrri aðildarríkjum Evrópuráðsins mikið fagnaðarefni að geta boðið Portúgal á þennan hátt velkomið í hóp lýðfrjálsra landa í Evrópu. Á það ekki síst við um Ísland, þar eð Portúgal er einn af stærstu kaupendum íslenskra fiskafurða. Í júnímánuði 1976 kom hingað til lands fiskveiðinefnd Ráðgjafarþings Evrópuráðsins, bæði til þess að halda hér einn af sínum reglulegu fundum og til þess að kynna sér fiskveiði- og fiskverndunarmál hér á landi. Meðlimir n. heimsóttu frystihús og skipasmíðastöð, áttu fund með fiskifræðingum í Hafrannsóknastofnun, fóru í landhelgisflug o. fl. Á síðasta fundi Ráðgjafarþings Evrópuráðsins var af hálfu n. lögð fram skýrsla um hafréttarmál og vernd auðæfa hafsins, og má segja að þar sé mjög hallast að þeirri stefnu sem íslendingar hafa um árabil barist fyrir, bæði að því er tekur til réttinda strandríkja til aukinna yfirráða yfir fiskimiðum sínum og til fiskverndarmála. Í lok janúarmánaðar s. 1. var vígt nýtt Evrópuráðshús í Strasbourg, vegleg og mikil bygging þar sem bæði Evrópuþingið og Ráðgjafarþing Evrópuráðs munu framvegis halda fundi sína, auk ráðherranefndarinnar að sjálfsögðu. Vígslan fór fram á sérstökum hátíðarfundi er forseti Frakklands stjórnaði. Í sömu vikunni hélt ráðgjafarþingið einn af sínum reglulegu þingfundum, auk þess sem ráðherranefndin kom saman til fundar og sátu þann fund utanrrh. flestallra aðildarríkja Evrópuráðsins, þ. á m. utanrrh. Íslands. Sú er venja, að formaður eða varaformaður ráðherranefndarinnar flytji Ráðgjafarþinginu um þetta leyti árlega skýrslu n. Svo vildi til að þann dag, sem þessi liður var á dagskrá þingsins, gat hvorki formaður n., sem er utanrrh. Grikklands, né varaformaðurinn, utanrrh. Írlands, komið því við að vera að heiman. Það kom því í minn hlut að flytja þinginu skýrslu n. Gerði ég það í alllangri ræðu. Fjallaði fyrri hluti hennar að meginefni um störf ráðherranefndarinnar á umliðnu ári, en í síðari hluta ræðunnar fjallaði ég aðallega um utanríkismál Íslands, afstöðu þess til ýmissa alþjóðamála, þróunina í fiskveiði- og hafréttarmálum o. s. frv. Þá er ræðunni lauk svaraði ég svo sem venja er fjölda fsp. frá þm. um ýmis mál sem ráðherranefndin hafði fjallað um og látið til sín taka. Auk þess, sem hér er getið, undirritaði ég í þessari ferð þrjá Evrópusáttmála sem ákveðið hefur verið að Ísland gerist aðili að, en það er Evrópusamningur um aðgerðir gegn alþjóðlegum hermdarverkum, Evrópusamningur um réttarstöðu óskilgetinna barna og Evrópusamningur um meðferð og vernd húsdýra. Svo sem kunnugt er hefur Ísland þegið aðstoð frá Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna undanfarin 5 ár, sem nemur um það bil einni millj. dollara. Fé þetta hefur runnið til ýmissa rannsóknarverkefna í iðnaði, landbúnaði og sjávarútvegi. Á síðasta aðalfundi Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna í sumar var ákveðið að úthluta Íslandi sömu fjárhæð næstu 5 árin. Ríkisstj. tók hins vegar þá ákvörðun að afþakka þessa aðstoð á þeirri forsendu, að vanþróuð ríki ættu að hafa forgang að slíkri aðstoð og að rétt þyki að Ísland sé frekar gefandi en þiggjandi að sjóðum Sameinuðu þjóðanna. Fastafulltrúi Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum afþakkaði formlega þennan styrk á síðasta Allsherjarþingi samtakanna. Framlag Íslands til Þróunarstofnunar Sameinuðu þjóðanna er 16 millj. kr. árið 1977, en auk þess greiðir Ísland 80 millj. kr. til Alþjóðaframfarastofnunarinnar (IDA) á sama tímabili. Sérstakur sjóður um aðstoð Íslands við þróunarlöndin fær 25 millj. til ráðstöfunar á fjárl. 1977, sem er um það bil helmingi hærri fjárhæð en árið áður. Meiri hluti þeirrar fjárhæðar rennur til samnorrænna verkefna í Kenýa og Tanzaníu. Sem kunnugt er hvatti Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna á sínum tíma til þess að hin þróuðu aðildarríki samtakanna létu allt að 0.7% af þjóðarframleiðslu renna til þróunarlandanna. Ljóst er að auka þarf framlag Íslands til þróunarlandanna talsvert ef ná á þessu marki, en geta má þess, að Svíþjóð og Noregur eru meðal þeirra fáu þjóða sem nú þegar hafa náð áðurnefndu markmiði. Það hefur verið stefna íslendinga að greiða framlög sín beint til viðkomandi alþjóðastofnana, svo sem UNDP og IDA, þannig að þau komi að sem bestum notum. Ekki hefur verið talið ráðlegt að taka upp einhliða aðstoð við þróunarlöndin af Íslands hálfu vegna þess mikla kostnaðar sem stjórn slíkrar aðstoðar hefði í för með sér. Skynsamlegast hefur verið talið að nýta þær stofnanir, sem þegar eru fyrir hendi á alþjóðavettvangi og hafa yfir nauðsynlegri sérþekkingu að ráða. E. t. v. má segja að samnorræna aðstoðin við Afríkulönd sé undantekning, en í því tilviki höfum við að miklu leyti notið aðstoðar hinna Norðurlandanna. Íslenskir sérfræðingar hafa í mörg ár starfað á vegum sérstofnana Sameinuðu þjóðanna, og má þar sérstaklega nefna sérfræðinga í sjávarútvegi sem starfa á vegum FAO. Eitt það markverðasta, sem skeði í utanríkisviðskiptum okkar á árinu 1976, var að bókun nr. 6 við viðskiptasamning Íslands og Efnahagsbandalagsins tók gildi 1. júlí 1976, eftir að samkomulag hafði tekist í fiskveiðideilunni við Bretland. Tollar á íslenskum sjávarafurðum, sem bókunin náði til, lækkuðu þar með í Efnahagsbandalagslöndunum um 80%, eins og bókunin hefði tekið gildi um leið og fríverslunarsamningurinn 1. apríl 1973, en síðustu 20% falla niður l. júlí 1977. Tollur á ísfiski og heilfrystum fiski verður samt ekki alveg afnuminn, heldur var hann strax 1. júlí 1976 lækkaður úr 15% niður í 3.7% fyrir ísaðan eða heilfrystan þorsk, ýsu og ufsa, en úr 8% niður í 2% fyrir ísaðan eða heilfrystan karfa. Um frekari lækkun verður ekki að ræða. Hins vegar fékkst viðurkenning bresku og dönsku ríkisstj. á því, að þær sjávarafurðir, svo sem fryst flök og rækja, sem voru tollfrjálsar í Bretlandi og Danmörku á meðan þessi lönd voru í EFTA, skyldu verða tollfrjálsar að nýju þegar í stað. Eftir að þessi tollfríðindi hafa fengist hefur skapast góð aðstaða fyrir útflutning okkar í mikilsverðum markaðslöndum. Má telja hvað snertir opinber afskipti að við stöndum betur að vígi nú með að selja afurðir okkar heldur en nokkru sinni fyrr. Innflutningur á flestum útflutningsvörum okkar er nú frjáls í helstu markaðslöndum okkar, og enn fremur hafa tollar að mestu leyti verið afnumdir í EFTA-löndum og EBE- löndum. Í stærsta markaðslandi okkar, Bandaríkjunum, var tollur á frystri fiskblokk felldur niður samkv. samningum á vegum GATT, sem gerðir voru 1967, en tollur á freðfiskflökum í Bandaríkjunum er nú aðeins um 2% miðað við núverandi verðlag. Hin alþjóðlega efnahagskreppa, sem fylgdi í kjölfar hinnar gífurlegu verðhækkunar á olíu fyrir þrem árum, hefur haft mikil áhrif á utanríkisviðskipti okkar. Á síðasta ári fór þó aftur að rofa til og gætti þess verulega í batnandi vöruskiptajöfnuði okkar. Það er athyglisvert, að þrátt fyrir efnahagsörðugleikana forðuðust flest iðnaðarríki að grípa til innflutningshafta. Efnahags- og framfarastofnunin (OECD) í París hefur unnið markvisst að því að koma í veg fyrir að einstök lönd taki upp innflutningshöft. Á ráðherrafundi stofnunarinnar 1974 stóðu aðildarríkin að yfirlýsingu, þar sem þau skuldbundu sig til að grípa ekki til innflutningshafta þar eð slíkar ráðstafanir mundu óhjákvæmilega leiða til gagnaðgerða og þar af leiðandi aðeins verða til þess að auka efnahagserfiðleikana. Þessi yfirlýsing, sem var gefin til eins árs í senn, hefur tvívegis verið endurnýjuð, síðast á ráðherrafundi OECD-landanna 1976. Er almennt viðurkennt að yfirlýsingin hafi borið tilætlaðan árangur. Innan Fríverslunarsamtaka Evrópu (EFTA) hefur einnig verið unnið að því að vernda og treysta þá fríverslun sem samtökin byggjast á. Af EFTA-löndunum hefur Portúgal átt í mestum erfiðleikum, þar sem landið hefur orðið fyrir miklum áföllum á efnahagssviðinu samtímis miklum stjórnmálasviptingum. Hafa EFTA og einstök aðildarríki þess sýnt mikinn áhuga á vandamálum og baráttu Portúgals fyrir lýðræði og efnahagslegum framförum. Til að styðja þessa viðleitni ákváðu EFTA-löndin að stofna í fyrra sérstakan iðnþróunarsjóð fyrir Portúgal eftir þeirri fyrirmynd sem Norðurlöndin gáfu með stofnun iðnþróunarsjóðs fyrir Ísland þegar við gengum í EFTA árið 1970. Ísland er aðili að portúgalska iðnþróunarsjóðnum og framlag þess er 1% af stofnfénu eða jafnvirði einnar millj. dollara, sem greiðast á 5 árum. Hv. alþm. muna að sjálfsögðu er þeir samþykktu lög þess efnis. Í ráðgjafarnefnd EFTA, þar sem sitja fulltrúar atvinnulífsins, hafa fulltrúar alþýðusambandanna beitt sér fyrir því, að á vegum EFTA væri tekið upp nánari efnahagssamstarf í því skyni að draga úr atvinnuleysi og verðbólgu. Einnig hafa þessir aðilar mælt með því að samstarf milli EFTA-landanna og Efnahagshandalagsins verði aukið á sviði efnahags- og fjármála með hliðsjón af því, að frá 1. júlí 1977 verði komin á fríverslun, aðallega með iðnaðarvörur, á milli 16 ríkja Evrópu. Þessi málefni voru til umr. á sérstökum fundi ráðgjafarnefndarinnar, þar sem mættir voru ráðh. EFTA-landanna, í Stokkhólmi í febr. 1977. Viðræður á vegum GATT í Genf um tollalækkanir og afnám annarra viðskiptahamla, sem hófust í Tókíó árið 1973, héldu áfram í fyrra, en þeim hefur lítið miðað áfram hingað til. Þess er vænst að raunhæfar samningaviðræður geti hafist fyrir alvöru á þessu ári, en enn þá er óvíst hvenær þeim lýkur. Ísland tekur þátt í þessum viðræðum og hefur nána samvinnu við Finnland, Noreg og Svíþjóð. Hins vegar er það ljóst, að vegna þeirrar hagstæðu aðstöðu, sem Ísland er aðnjótandi hvað snertir tolla á innflutningi í flestum markaðslöndum sínum, er ekki mikils að vænta fyrir það í GATT-viðræðunum Við hljótum samt, vegna þess hve utanríkisviðskiptin eru þýðingarmikil fyrir okkur, að hafa hag af því að rutt sé úr vegi hindrunum, sem torvelda þróun alþjóðaviðskipta, og fylgt sé ákveðnum reglum um framkvæmd þeirra. Engir nýir viðskintasamningar voru gerðir á árinu 1976, en sameiginlegar nefndir, sem starfa samkv. samningum Íslands við Efnahagsbandalagið, Pólland og Tékkóslóvakíu, komu saman til funda til að ræða framkvæmd samninganna og önnur sameiginleg viðskiptamál. Auk þess voru að venju haldnir reglulegir fundir norrænna embættismanna um alþjóðleg viðskipti. Í mars 1976 var gefinn út forsetaúrskurður um endurskipulagningu á fyrirsvari Íslands gagnvart þeim löndum sem við höfum stjórnmálasamband við. Var á árinu unnið að því að framfylgja úrskurðinum, en hann hefur í för með sér töluverða hagræðingu á störfum ýmissa sendiherraembætta. Hin nýja skipan um sendiherra í fjarlægum löndum með aðsetri í Reykjavík kom til framkvæmda á s.l. ári. Pétri Thorsteinsson sendiherra var falið þetta starf og í lok ársins hafði hann heimsótt og afhent trúnaðarbréf sem sendiherra Íslands í Kína, Japan, Pakistan, Indlandi og Íran. Vann sendiherrann að því að koma á samböndum á ýmsum sviðum í ofangreindum löndum, m. a. að finna heppileg ræðismannsefni, kynna málstað Íslands í landhelgismálinu og kanna möguleika á viðskiptalegum tengslum við ofangreind lönd. Ákveðið er að sendiherrann afhendi einnig trúnaðarbréf sem sendiherra í Thailandi nú alveg á næstunni. Síðar á þessu ári verður hægt að vega og meta hvernig þessi ráðstöfun hefur gefist, og mun ég væntanlega geta skýrt Alþ. frá niðurstöðum í næstu skýrslu minni. Ekki hefur verið stofnað til stjórnmálasambands við nein ný lönd frá því ég flutti mína síðustu skýrslu um utanríkismál í apríl í fyrra. Ísland hefur í dag stjórnmálasamband við 60 lönd. Á s. 1. ári var hafinn undirbúningur að stofnun eftirtalinna ræðisskrifstofa: Ankara í Tyrklandi, Bogota í Kólombíu, Seoul í Suður-Kóreu, Fort-Wayne í Indiana-ríki í Bandaríkjunum og Port Said í Egyptalandi. Ein ræðisskrifstofa var lögð niður á árinu, það var ræðisskrifstofan í St. Malo í Frakklandi. Ég vil vekja athygli á því, að allar ræðisskrifstofur Íslands erlendis nema aðalræðisskrifstofan í New York eru undir stjórn ólaunaðra ræðismanna. Beinn kostnaður við rekstur þessara skrifstofa nam alls um 2 millj. kr. á árinu 1976. Leitun mun vera að jafngagnlegri, en kostnaðarlítilli þjónustu í þágu íslenska ríkisins. Sú ómetanlega aðstoð, sem þessar ræðisskrifstofur veita, er því miður allt of lítið kynnt fyrir íslenskum almenningi. Í dag starfa 168 ræðismenn á 151 skrifstofu að málefnum Íslands, en þessum málefnum má skipta í þrennt: a) Aðstoð við íslendinga erlendis sem eiga í einhverjum vandræðum. b) Margvísleg upplýsingagjöf um Ísland og þjóðina. c) Fyrirgreiðsla varðandi sölu íslenskra afurða. Í því skyni að viðhalda og auka kynni ræðismanna á íslenskum málefnum hefur verið ákveðið að efna til ræðismannaráðstefnu í Reykjavík 21.–25. ágúst n. k. Verður þetta önnur ræðismannaráðstefna sem utanrrn. gengst fyrir. Sú fyrri var haldin 1971 og gafst mjög vel og var undirbúin af þáv. utanrrh. Emil Jónssyni. Í viðleitni sinni til að auka upplýsingar um íslenskar útflutningsvörur á erlendri grund gaf utanrrn. út á s. 1. ári kynningarbækling um ákveðnar útflutningsvörur. Var höfð samvinna um útgáfuna við viðskrn., Útflutningsmiðstöð iðnaðarins og hlutaðeigandi útflytjendur. Var þessi kynningarbæklingur sendur öllum sendiráðum og ræðismannsskrifstofum Íslands. Hefur rn. hug á að halda þessari útgáfustarfsemi sinni áfram með kynningu á fleiri vörutegundum. Ríkisstj. ákvað á s. 1. sumri að málefni, er varða samskipti Íslands við vestur-íslendinga, heyrðu framvegis undir utanrrn. Var sérstök n. skipuð af rn. í sept. s. 1. til að hafa með höndum þetta mál. Fyrsta verkefni n. hefur verið að styðja við bak útgáfu Lögbergs-Heimskringlu, m. a. með því að hafa milligöngu um ráðningu ritstjóra blaðsins, auk þess sem allhárri peningafjárhæð hefur verið ráðstafað til blaðsins. Í utanríkisþjónustunni starfa í dag alls 82 starfsmenn í rn. og sendiráðum okkar erlendis, þar af 59 sem bundnir eru flutningsskyldu. Embættismenn eru alls 39 starfsmenn, fjölgaði um einn í rn. á árinu, en þar hefur starfsmönnum ekki fjölgað s. 1. 10 ár. Á s. 1. ári var hafist handa um kaup á íbúðarhúsnæði fyrir varamenn sendiherra, en heimild til slíkra kaupa hafði Alþ. veitt í fjárl. Keypt var húsnæði í New York og London, möguleikar athugaðir í Kaupmannahöfn og nú nýverið keypt hús í Stokkhólmi. Það er skoðun mín að stefna beri að því að kaupa húsnæði á sem flestum stöðum erlendis fyrir starfsfólk sendiráðanna ef hagstætt þykir, enda muni slíkar ráðstafanir leiða til sparnaðar þegar fram í sækir, þar sem leigugreiðslur eru víða erlendis óheyrilega miklar. Fullt samráð hefur verið haft við fjvn. um þessi kaup. Mér var sem utanrrh. á árinu 1976 boðið í opinberar heimsóknir til Tékkóslóvakíu, Ungverjalands, Frakklands og Ísraels. Ég heimsótti Tékkóslóvakíu og Ungverjaland í ágústmánuði og Frakkland í desemberbyrjun, en sá mér ekki fært að þiggja boð Ísraels vegna anna. Auk þess sótti ég utanrrh.-fund Norðurlanda í Stokkhólmi í marsmánuði og í Kaupmannahöfn í ágúst. Ég sótti einnig utanrrh.-fund Atlantshafsbandalagsins í maí og í des. Utanrrh. Póllands kom í opinbera heimsókn til Íslands í sept. Það skal sérstaklega tekið fram, að ég tel slíkar heimsóknir og sambönd við starfsbræður erlendis mjög gagnlegar, ekki síst hin nánu sambönd við utanrrh. Norðurlandanna. Svo sem áður greinir er skýrsla um þátttöku okkar í Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna fskj. skýrslu þessarar og mun ég því eigi hafa mál mitt lengra, en svara að sjálfsögðu fsp. ef fram koma. Að endingu vil ég, svo sem venja hefur verið, þakka utanrmn. mjög gott samstarf á liðnu ári.



Herra forseti. Ég vil í byrjun máls míns þakka hæstv. utanrrh, fyrir skýrslu hans. Hún var snemma á ferðinni að þessu sinni og er það vissulega þakkarvert, og einnig tel ég það þakkarvert að nú skuli gefast tækifæri til þess að ræða skýrsluna á sæmilega rúmum tíma, en því miður hefur ekki alltaf verið svo. Þessari skýrslu ráðh. fylgdi í þetta skipti ítarleg grg. um síðasta Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna og er það nýmæli sem einnig ber að fagna. Annað nýmæli, sem ég tel að beri að meta og væntanlega verður framhald á, er að ekki alls fyrir löngu hefur einnig verið útbýtt hér meðal alþm. sérstakri skýrslu um norrænt samstarf á árinu 1976. Sú skýrsla er samin af formanni Íslandsdeildar Norðurlandaráðs á því ári. Ég hygg að ég hafi fundið að því á s. 1. ári, þegar skýrsla hæstv. utanrrh. var til meðferðar, að slík grg. annaðhvort frá samstarfsráðh. okkar í ráðherranefnd Norðurlandaráðs eða frá fulltrúum Íslands í ráðinu, þingfulltrúunum, hefði ekki komið fram og væri ekki rædd á Alþ. Ég vil einnig fagna því, að nú hefur verið úr þessu bætt, og ég vona, að þar verði framhald á. Ég tel að það séu þessar skýrslur og þó að sjálfsögðu fyrst og fremst skýrsla hæstv. utanrrh. sem hljóti að vera grundvöllur þeirra umr. sem hér fara fram um utanríkismál í dag, enda þótt ég telji eðlilegt og raunar sjálfsagt að þm. ræði hvern þann þátt utanríkismála undir þessum lið sem þeir telja einhverju skipta, hvort sem um hann er fjallað í skýrslunum eða ekki. Ég hef ekki hina minnstu tilhneigingu til að þegja um það sem vel hefur verið gert á sviði utanríkismála á liðnu ári, en það er sem betur fer ýmislegt. Sérstaklega er mér það fagnaðarefni, að íslenskir ráðamenn hafa breytt allmjög um viðhorf og vinnubrögð að því er tekur til stuðnings við þróunarlönd og skipti við Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna. Það má vissulega segja í þessu sambandi að batnandi mönnum sé best að lifa. Raunar efa ég ekki að hæstv. utanrrh. hefur lengi verið það ljóst að hér þurfti verulega um að bæta ef íslendingar ættu ekki að verða sér varanlega til minnkunar í þessum efnum. En annað tveggja hefur átt sér stað þangað til nú, að hæstv. ráðh. hefur ekki sótt þetta mál af þeim skörungsskap sem dugði, eða hitt, að hann hefur hitt fyrir óbilgjarna fjáröflunar- eða fjárgæslumenn ríkissjóðs sem ekki hafa látið undan síga fyrr en nú. Það hefur helst til lengi verið bæði Alþ. og ríkisstjórnum, ekki einni, heldur fleirum, til vansæmdar hvernig að þessum málum hefur verið staðið. Sjóður sá, sem stofnaður var með lögum frá Alþ. árið 1971, hefur verið févana alla tíð og sáralítils megnugur. Hitt hefur þó verið enn þá blöskrunarlegra, að ár eftir ár skyldum við íslendingar sækjast eftir og þiggja umtalsverða fjárhagsaðstoð frá Þróunarstofnun Sameinuðu þjóðanna, þeirri stofnun sem hefur það hlutverk að styðja fátækar, styðja sveltandi þjóðir. Fyrir þetta höfum við mátt bera kinnroða a. m. k. s. l. 5 ár. Nú hefur þessu betli verið hætt og því ber vissulega að fagna. Hitt sætir einnig tíðindum, sem gerðist við afgreiðslu fjárlaganna síðustu, að fjárhæðin til Aðstoðar Íslands við þróunarlöndin var hækkuð úr 12.5 millj. kr. í 25 millj. eða tvöfölduð. Víst er þetta framför og ber vott um aukinn skilning á gildi þess máls, sem hér er um að ræða, og sæmd okkar íslendinga sem tiltölulega vel settrar þjóðar. Ég er ekki í neinum vafa um það, að í samstarfi við aðrar Norðurlandaþjóðir, sem vinna að þessum málum, kemur þessi fjárhæð, sem veitt var til Þróunarsjóðsins, að töluverðu gagni þótt ekki sé hún stór. Ég óska þess vegna hæstv. utanrrh. og hæstv. fjmrh. raunar líka til hamingju með þennan áfanga í málefnum okkar annars vegar og þróunarlandanna hins vegar í von um að hér sé um upphaf stefnubreytingar að ræða sem framhald verði á. Mætti vel una því að Alþ. og ríkisstjórnir settu sér það mark að tvöfalda t. d. framlagið til Þróunarsjóðsins árlega nokkur næstu árin, þangað til því marki væri þá náð sem að er stefnt og ákveðið í lögum um sjóðinn frá 1961 um aðstoð við þróunarlöndin, þar sem segir að framlög íslendinga til þróunarlanda skulu aukin svo fljótt sem verða má til þess að þau nemi 1% af þjóðartekjum. Vil ég í þessu sambandi láta í ljós þá ósk mína og von, að hvorki hæstv. utanrrh., hæstv. fjmrh. né aðrir íslenskir ráðh. nú eða á komandi tímum þurfi að roðna af blygðun þegar minnst er á þróunaraðstoð, þegar minnst er á samskipti ríkra og fátækra þjóða, en það veit ég að ráðamenn okkar hafa þurft að gera á undanförnum árum. Óneitanlega væri ánægjulegt að lifa sem fyrst þá stund þegar íslenskur ráðh. gæti með mjög góðri samvisku hvatt til aukinnar aðstoðar hinna ríku þjóða heims við þróunarlöndin. Gott fordæmi Íslands gæfi slíkri ræðu aukinn þunga, hvort heldur hún yrði flutt austur í Manilla eða einhvers staðar hérna megin á jarðkringlunni. Um landhelgismálið get ég að þessu sinni verið fáorður. Eins og aðrir alþm. og íslendingar almennt fagna ég innilega þeim mikla sigri okkar íslendinga, þeim mikla sigri hins íslenska málstaðar sem nú er orðinn staðreynd. Ég skal að þessu sinni spara mér allar tilraunir til söguskýringar um það, hverjum sá árangur, hverjum sá sigur er fyrst og fremst að þakka. Nú skiptir að sjálfsögðu mestu máli að við berum gæfu til að hagnýta hina nýju stöðu, sem upp er komin, á skynsamlegan hátt, svo að brátt megi sannast á þann hátt, að enginn vefengi, að stefna okkar var rétt og hún var ekki aðeins í okkar þágu eða annarra strandríkja, heldur mannkynsins í heild. En í sambandi við landhelgismálið langar mig þó til að spyrja hæstv. utanrrh. tveggja spurninga. Hin fyrri krefst örstutts inngangs. Fyrir páska bárust hingað þær fréttir að Efnahagsbandalag Evrópu ætlaði nú að fara að senda menn til Íslands í því skyni að semja um veiðiheimildir bretum til handa í íslenskri landhelgi. Fréttastofur fullyrtu jafnvel að nú yrði þumalskrúfan sett á Íslendinga, nú yrði þeim hótað með viðskiptaþvingunum. Ráðamenn hér, ráðh. hæstv., voru spurðir hvað hæft væri í þessu. Þeir báru fréttina til baka. Þeir sögðu að ekki hefði komið fram nein beiðni um viðræður og því síður væri það rétt að nokkrum hótunum hefði verið beitt í sambandi við þessi mál. Svo liðu páskarnir og ekkert fréttist til hinna væntanlegu sendimanna frá Efnahagsbandalagi Evrópu. En svo bregður við, ég held einhvern fyrsta dag, ef ekki fyrsta dag eftir páska, að ríkisstj. Íslands heldur fund og sendir frá sér hátíðlega tilkynningu að fundinum loknum, og ég verð að segja að mér fannst og kannske fleirum sú tilkynning vera harla kynleg. Hún var í stuttu máli, ef ég man hana rétt - og efnislega hygg ég að ég muni hana rétt, þá var hún á þá leið, að ef tilmæli bærust frá Efnahagsbandalagi Evrópu um viðræður, þá yrði slíkri beiðni vel tekið af hálfu íslenskra stjórnarvalda. Nú vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. utanrrh.: Hefur hann breytt um skoðun frá því í vetur? Er hann ekki á sömu skoðun og hann var í vetur þegar hann lýsti því yfir að það væri ekki um neitt að semja? Telur hann í dag að um eitthvað sé að semja? Seinni spurningin, sem mig langar til að varpa fram, varðar fiskveiðisamninga þá sem í gildi eru, ýmist tímabundnir við vestur-þjóðverja eða með uppsagnarfresti við belga, norðmenn og færeyinga. Í sambandi við þessa samninga leyfi ég mér að varpa fram þessari spurningu: Hefur hæstv. ríkisstj. tekið ákvörðun um að segja þeim samningum upp, sem með uppsagnarfresti eru, og jafnframt, hefur hún tekið afstöðu til þess, hvernig svarað verður beiðni vestur-þjóðverja eða Efnahagsbandalagsins fyrir þeirra hönd um endurnýjaðar eða framlengdar fiskveiðiheimildir þegar þýski samningurinn rennur út? Þetta eru mikilvægar spurningar, og ég veit að það eru fleiri en ég sem æskja gjarnan að fá sem greiðust og ákveðnust svör við þeim. Þar sem fyrir Alþ. liggur þáltill. frá okkur alþb.-mönnum um úrsögn úr Atlantshafsbandalagi og brottför hersins og umr. um þessa till. fara væntanlega fram bráðlega, þá ætla ég ekki við þetta tækifæri að ræða hermálið eða NATO-málið almennt. Það verður gert af minni hálfu og okkar alþb.-manna síðar. Hins vegar þykir mér rétt í tilefni af skýrslu hæstv. utanrrh. að minnast á nokkur framkvæmdaatriði - bein framkvæmdaatriði - sem varða íslensk stjórnvöld og aðra íslenska aðila annars vegar og ameríska herinn hins vegar, og mun ég þá að þessu sinni fyrst og fremst víkja að vandamálum sem leiðir af þeirri staðreynd að hér er erlendur her í landi, alveg án tillits til þess að sumir telja dvöl hans í sjálfu sér a. m. k. réttlætanlega og jafnvel nauðsynlega, en aðrir telja hana óæskilega og stórháskalega. Fyrst vil ég víkja stuttlega að vandamáli sem allt of lítill gaumur hefur verið gefinn og of margir virðast loka augunum fyrir. Þar er um að ræða þau margvíslegu neikvæðu áhrif sem herstöðin og bramboltið þar á Miðnesheiðinni hefur á allt venjulegt íslenskt atvinnulíf í sínu umhverfi. Sjávarútvegur á Suðurnesjum hefur lengi átt þarna við algerlega óeðlilegan keppinaut að etja og átt í vök að verjast af þeim sökum á margvíslegan hátt. Þar nefni ég fyrst samkeppnina um vinnuaflið, og þá er ekki einungis um sjálfa bandaríkjamennina að ræða eða herinn beinlínis, heldur engu síður þá verktaka íslenska sem vinna margvísleg störf í þágu hersins. Þessi og önnur samkeppni svo og sú staðreynd, að hundruð bandaríkjamanna hafa búið í sjávarplássunum syðra og notið þar margvíslegrar opinberrar þjónustu án þess að greiða eina krónu til sveitarfélaga þeirra þar sem þeir hafa verið búsettir, þetta er einnig sérstakt vandamál. Samkeppni hinna mörgu og í ýmsum tilvikum smáu og fjárhagslega veikburða útgerðarmanna og útgerðarstöðva suður með sjó, samkeppnin við herstöðina og við forríka Aðalverktaka og Regin-verktaka eða hvað þeir nú heita allir er ákaflega erfið, ekki síst þegar stórfelld aflarýrnun á sér jafnhliða stað, eins og suðurnesjamenn hafa mátt búa við umfram flesta aðra landsmenn nú hin síðustu ár. Það verður að segjast eins og er, að þeir, sem þarna eru að berjast við það að halda íslenskum atvinnutækjum í gangi rétt við herstöðvarvegginn, ef svo má segja, telja sig lítinn stuðning og lítinn skilning hafa hlotið hjá ýmsum opinberum aðilum í þeirri tvísýnu glímu, sem þeir heyja, og í sambandi við að leysa þá margvíslegu örðugleika sem þarna eru á ferð. Þeir staðhæfa og færa í sumum tilvikum a. m. k. að því nokkur rök, að þeir hafi orðið afskiptir á ýmsan hátt og um lánafyrirgreiðslu til uppbyggingar og endurnýjunar flota og fiskvinnslustöðva hafi síður verið að ræða á þessum slóðum heldur en víðast hvar annars staðar. Það er full ástæða til að gera þessi mál öll að ítarlegu umræðuefni hér á Alþ., enda þótt ég láti það ógert að sinni, láti nægja að minna á þetta vandamál. Hitt vil ég þó segja og legg á það áherslu, að það er fullkomið alvörumál fyrir Alþ. og ríkisstj. ef hinn gamli og oft og tíðum blómlegi höfuðatvinnuvegur suðurnesjamanna, sjávarútvegurinn, berst ekki aðeins í bökkum, heldur riðar hreinlega til falls, eins og nú virðist vera. Þeir, sem gera þá kröfu, sem ég tel réttmæta og vil fyrir mitt leyti styðja, að við leitumst við að byggja landið allt, hvarvetna þar sem lífvænlegt er, ættu ekki að gleyma því, að Suðurnes með sína mörgu, bæði stóru og smáu útgerðarstaði eru líka hluti landsbyggðarinnar og hann alls ekki ómerkur, og í þessu efni skiptir ekki ýkjamiklu máli hvort fjarlægðin frá Reykjavík er 50 km, 100 eða 200 km. Það má ekki eiga sér stað að útgerð dragist stórlega saman á þessu svæði, en það hlýtur að verða á næstu missirum ef ekki verður að því unnið og það jafnvel gert á alveg skipulagðan hátt með sérstöku átaki að snúa þarna þróuninni við, endurnýja með eðlilegum hætti fiskvinnslustöðvar og fiskiskip á þessu svæði ekki síður en á öðrum útgerðarstöðum víðs vegar um land. Eins og sakir standa er ástandið þarna ekki aðeins ískyggilegt, heldur mjög alvarlegt. Þáttur í uppbyggingarstarfi sjávarútvegs og fiskiðnaðar á Suðurnesjum verður að vera í því fólginn að halda framkvæmdum og hvers konar brambolti hersins og verktaka á hans snærum í sæmilegum skefjum. Ég ætla ekki að fara mörgum orðum um hin sýnilegu óþrif sem af hernum og herstöðinni stafa. Þau eru þó sum næsta alvarleg og geta orðið örlagarík, svo sem sú staðreynd að helstu vatnsból þar syðra eru í bráðri hættu vegna margra ára og áratuga olíumengunar af völdum hersins. Ekki er það heldur alveg saklaust eða með eðlilegum hætti þegar herinn verður uppvís að því að brjóta reglur og fleygja úrgangi í hafið í trássi við alþjóðasamþykktir, í trássi við landslög. Og það verð ég að segja, að framkoma ýmissa þeirra opinberra aðila, sem við sögu komu nýlega í sambandi við slíkt atvik, þ. á m. tveggja rn., var ekki til þess fallin að vekja sérstakt traust eða sannfæra menn um að þeir, sem þar fjölluðu um þetta mál, stæðu nægilega fast í ístaðinu þegar herinn á Miðnesheiði væri annars vegar. Ef ég man allar hringavitleysuyfirlýsingarnar í sambandi við málið rétt, þá var gangurinn eitthvað á þessa leið: Upp kemst um það, að herinn hefur fleygt í sjó í Faxaflóa einhverjum hylkjum og það ekkert fáum, heldur í tonnatali. Utanrrn. segir þegar að það hafi ekki veitt leyfi, en virðist hins vegar bera það á Landhelgisgæsluna og lögreglustjórann á Keflavíkurflugvelli að þau hefðu líklega verið þarna með í ráðum og sennilega veitt einhver leyfi. Forstjóri landhelgisgæslunnar og lögreglustjórinn í Keflavík harðneita allri aðild að þessu máli. Sjútvrn. lætur frá sér fara yfirlýsingu sem var dálítið einkennileg og bendir jafnvel til þess að það hafi ekki vitað nægilega gerla hvaða reglur gilda um mengunarvarnir á sjó, og ætti það þó að vita slíkt. Og loks kemur hin síðasta tilkynning, annaðhvort frá utanrrn. sjálfu eða varnarmáladeild þess, ég man nú ekki hvort heldur var, og því miður, hæstv. utanrrh., held ég að þessi síðasta tilkynning hafi jafnvel verið vitlausari, ef ég má orða það svo, heldur en allar hinar til samans. Þar var frá því skýrt, að manni skildist, að þetta væri í rauninni nokkurn veginn í lagi, þar eð utanrrn. hefði veitt leyfi til losunar á þessu rusli ef það hefði verið spurt. Það væri nefnilega búið að spyrja herinn hvers konar úrgangur hér hefði verið á ferðinni, og herinn hefði svarað að þetta væri ákaflega saklaust drasl og það væri ekki hættulegt á nokkurra handa máta. Meira hygg ég að hafi ekki gerst í þessu máli, og ég held að enginn íslendingur viti með fullum sannindum nánari deili á þessum hylkjum sem þarna var í leyfisleysi sökkt í sæ. En því miður virðist svo, a. m. k. í vissum tilvikum, þegar herinn á í hlut, þá er eins og utanrrn. trúi, það þurfi ekki að þreifa á eins og Tómas forðum. En úr því að ég minntist á drasl frá hernum get ég ekki stillt mig um að segja fáein orð um embættisveitingu eina sem hæstv. utanrrh. hefur verið töluvert gagnrýndur fyrir. Ég á þá að sjálfsögðu við embætti skransölustjóra setuliðseigna, á fínu máli forstjóra Sölu varnarliðseigna, ef ég man það rétt. Umsækjendur um þetta gagnmerka embætti í utanríkisþjónustunni - mér skilst að það tilheyri henni - voru að sjálfsögðu fjölmargir. Margt var þar harðduglegra og hámenntaðra manna. Og það verð ég að segja, að langt er síðan Framsóknarráðh. a. m. k. hefur tekist með slíkum ágætum að velja hæfasta umsækjandann í veglegt embætti eins og ég hygg að hæstv. utanrrh. hafi gert í þetta sinn. Sá, sem stöðuna hlaut, var eins og allir vita aðstoðarritstjóri Tímans. Þetta var áreiðanlega verðskuldað úr því að framkvæmdastjóri blaðsins sótti ekki. En nú vík ég að stærra og miklu alvarlegra máli. Þar er um slíkt mál að ræða að ekki verður við það unað að hæstv. utanrrh. og ráðunautar hans taki því með axlaypptingum og kæruleysi, eins og því miður hefur átt sér stað. Hér á ég við þá mikilvægu spurningu, þá örlagaríku spurningu, hvort hér í herstöðinni eða í tengslum við hana séu geymd kjarnorkuvopn af einhverju tagi. Þetta mál hefur verið rætt hér á Alþ. nokkrum sinnum, einkum s. 1. ár, þegar ýmsir erlendir aðilar, þ. á m. kunnir vísindamenn á sviði hernaðar, fullyrtu hiklaust að Ísland væri eitt þeirra landa þar sem kjarnorkuvopn eru varðveitt. Hæstv. utanrrh. hefur því miður látið undir höfuð leggjast að ganga úr skugga um hvernig þessum málum er raunverulega háttað. Hann hefur jafnvel sagt að sönnunarskyldan á þessu máli hvíli á okkur sem vakið höfum athygli á staðhæfingum herfræðirita og vísindamanna víðs vegar um heim. Það væri okkar að sanna að herinn hér væri með kjarnorkuvopn. Ég varð satt að segja steinhissa þegar ég heyrði hæstv. utanrrh. halda þessu fram. Þetta var satt að segja miklu misheppnaðri varnartilraun heldur en ég átti von á frá honum. Og hún var enn þá misheppnaðri heldur en sú tilraun að spyrja herinn og láta sér nægja hin loðnu svör hans. Hæstv. ráðh. lét þau ummæli falla hér í fyrra, að hann tryði því ekki að bandaríkjamenn gengju á gert samkomulag um að hafa hér engin kjarnorkuvopn. En hér er um slíkt mál að ræða að menn mega ekki leyfa sér að lifa í trú, síst sjálfur utanrrh. landsins. Hér þarf að ríkja vissa. Og það er hæstv. utanrrh. sem á embættis síns vegna og eðli málsins samkv. að gangast fyrir því að ekki aðeins alþm., heldur þjóðin öll viti fyrir víst hvort hér eru faldar kjarnorkusprengjur eða ekki. Það er haft fyrir satt um víða veröld að kjarnavopn séu í bandarísku herstöðinni á Keflavíkurflugvelli. Ég get ekkert um þetta fullyrt. Hæstv. utanrrh. getur það því miður ekki heldur, hann bara trúir. Það kann að nægja honum. En þetta mál er svo alvarlegt að það er ábyrgðarleysi að skella við því skollaeyrunum og láta þá óvissu haldast sem um þetta ríkir vissulega. Fram að þessu hefur þess einungis verið farið á leit við hæstv. utanrrh. að hann láti fara fram könnun á því, hvort hér á landi geti verið um það að ræða að varðveitt séu kjarnorkuvopn. Það er vissulega kominn tími til að skerpa þessa kröfu, og ég leyfi mér því hér og nú að gera þá kröfu til hæstv. utanrrh. að hann afsanni, að hér séu kjarnorkusprengjur, eða sanni, að þær séu hér, og skipi þá bandaríkjamönnum tafarlaust að hverfa með þær á brott í samræmi við margyfirlýstan vilja íslenskra ríkisstjórna og við samkomulag við Bandaríkin þar um. Ég ætla ekki að rekja hér í löngu máli eða einstökum atriðum hinar mörgu blaða- og tímaritagreinar þar sem því er alveg hiklaust haldið fram að kjarnorkuvopn séu á Íslandi. Það hefur oft verið gert áður. En ég sé ekki betur en svo megi telja að flestir þeir, sem rita um hernaðarfræðileg efni og um vopnabúnað í heiminum, gangi út frá því sem staðreynd, að hér séu kjarnorkuvopn. Ég ætla að þessu sinni að láta nægja að vitna til einnar greinar um þessi mál, en hún birtist s. 1. sumar í þekktu vísindatímariti, New Scientist. Grein þessi - eða efnisatriði hennar - er byggð á samstarfi þriggja vísindamanna og birt á ábyrgð þeirra allra. Hún hefur að geyma afar fróðlegar, en að sama skapi uggvænlegar upplýsingar um dreifingu kjarnorkuvopna og hugsanlega beitingu þeirra, jafnvel fyrir misskilning eða slys í upphafi. Þeir vísindamenn, sem þarna eiga hlut að máli, eru prófessor við Uppsalaháskóla og Nóbelsverðlaunahafi í eðlisfræði, forstjóri Alþjóðlegu friðarrannsóknarstofnunarinnar í Stokkhólmi og prófessor við Kaliforníuháskóla, áður deildarstjóri í varnarmálaráðuneyti Bandaríkjanna. Í inngangi að grein þessari er áhersla á það lögð af tímaritsins hálfu eða þeirra, sem gefa það út, að höfundar séu allir í fremstu röð vísindamanna að því er tekur til gerðar og útbreiðslu kjarnorkuvopna. Allir virðast þeir ganga út frá því sem gefnu, lýsa því aðeins sem kunnri staðreynd að Bandaríkin munu hafa svokölluð „taktisk“ kjarnorkuvopn á Íslandi. Nú er það svo um okkur íslendinga flesta eða alla, að við erum það illa lærðir í herstjórnarlist og atómfræðum að okkur er ekki fullljós munurinn á hinum ýmsu tegundum kjarnorkuvopna. Mér skilst, að fræðimenn skipti slíkum vopnum í tvo meginflokka: „strategisk“ og „taktisk“ kjarnorkuvopn. Virðist þá aðalmunurinn vera sá, að hin fyrrnefndu, „strategisku“ vopnin, eru mjög langdræg og mjög öflug, en hin „taktisku“ draga skemmra, en þó að því er sagt er yfir þvera og endilanga Evrópu eftir því sem upplýst hefur verið. Í umræddri grein er þessum „taktisku“ kjarnavopnum, eða eldflaugum lýst og sprengimætti þeirra. Þar er og gerð grein fyrir fjölda þeirra og dreifingu. Fullyrt er að í Evrópu einni séu um 7000 slík vopn á vegum bandaríkjamanna og a. m. k. 3500 eða fleiri á vegum rússa. Og löndin, þar sem bandaríkjamenn geyma birgðir sínar, eru talin upp: Bretland, Vestur-Þýskaland, Belgía, Holland, Portúgal, Spánn, Ísland, Ítalía, Grikkland, Tyrkland. Nú kynni einhver að álykta sem svo að þessi „taktisku“ kjarnorkuvopn séu e. t. v. ekki sérlega voðaleg samanborið við öflugu og langdrægu tegundina, stóru kjarnavopnin. En standi einhver í þeirri meiningu, að þessar svokölluðu minni sprengjur séu hálfgerð barnaleikföng, þá er það mikill og ákaflega háskalegur misskilningur. Fæst hinna „taktisku“ kjarnavopna eru kraftminni en sprengjur þær sem á sínum tíma var varpað á Hiroshima og Nagasaki, en mörg þessara vopna eru langtum öflugri, allt að hundrað sinnum kraftmeiri, að því er segir m. a. í þessari grein sem ég hef vitnað til. Samanlagður sprengikraftur „taktiskra“ kjarnorkuvopna í Evrópu einni er talinn um það bil fimmtíu sinnum meiri en allra þeirra sprengna sem sprengdar voru í síðustu heimsstyrjöld, í Kóreustríðinu og í Víetnamstyrjöldinni til samans. Nú er það að sjálfsögðu von okkar allra, von alls mannkyns, að leiðtogar herveldanna sýni þá vitsmuni og þá varkárni sem þarf til að afstýra kjarnorkustyrjöld. Ég er þeirrar skoðunar eða réttara sagt ég el þá von í brjósti að núv. ráðamenn jafnt í austri sem vestri vilji forðast þær ógnir sem af kjarnorkustríði hljótast. Ég vona einnig að þorri hershöfðingja jafnt í austri sem vestri fylgi þeim í þessu og er það þó aðeins von, veik von. Og því er verr og miður, að til kunna að vera svo ofstækisfullir menn, svo blindir, bæði hershöfðingjar og jafnvel stjórnmálamenn, að þeir munu tæplega hika við að tefla á allra tæpasta vað í þessum efnum án tillits til hugsanlegra afleiðinga. Þeir munu jafnvel finnast sem segjast ætla að bjarga Evrópu, eins og þeir orða það, með því að tortíma henni. Séu það slíkir ofstækismenn öðru hvorum megin sem hafa fingur á gikk atóm sprengjunnar á örlagaríku augnabliki, á tíma hótana, á tíma mikillar spennu, þá gætu þeir vissulega komið af stað þeirri keðjuverkun sem á örskömmum tíma skildi við Evrópu alla, ef ekki allan hnöttinn, sem rjúkandi rúst. Nú er það margyfirlýst stefna bæði núv. og allra fyrrv. íslenskra stjórnvalda síðan her kom hér í landið, að hér á landi eigi ekki að vera kjarnorkuvopn af neinu tagi. Hæstv. núv. utanrrh. hefur lýst þessu yfir hvað eftir annað. Hann segir: Þetta er mín stefna, þetta er stefna ríkisstj. Íslands. - Hæstv. ráðh, segist trúa því að hér séu engin kjarnorkuvopn. Ég og margir fleiri viljum vita vissu okkar í þessum efnum. Herfræðingar um allar jarðir reikna með því, eins og ég hef þegar sagt, að Bandaríkin séu hér með svokölluð „taktisk“ kjarnorkuvopn. Við vitum ekki hvort þetta er rétt. En við viljum vita það og við teljum okkur eiga rétt á að fá að vita það, eiga heimtingu á að fá að vita það, því að hér er ekki um smávægilega hluti að tefla. Það er ekki af einstæðri forvitni og einskærri hnýsni sem verið er að krefjast skýrra og rökstuddra svara við þeirri spurningu, hvort herstöðin á Miðnesheiði og þar með allur þéttbýliskjarninn hér við Faxaflóa er eitt hinna líklegustu skotmarka á allra fyrstu mínútum kjarnorkustyrjaldar. Nú kann hæstv. utanrrh. að segja sem svo, að það sé hægara sagt en gert fyrir okkur íslendinga, blessunarlega fáfróða í öllu sem að hernaðarlist lýtur, að fá úr því skorið með óyggjandi vissu hvort hér séu kjarnorkuvopn. Ég hygg að vísu að þeir íslenskir vísindamenn séu til sem með mælitækjum sínum og annarri könnun gætu úr því skorið, hvort rétt sé sú staðhæfing t. d. að Lockhead Orion vélar bandaríska flotans á Keflavíkurflugvelli séu að öllum líkindum búnar djúpsprengjum með kjarnaoddi. Þetta eru þær vélar, einmitt þær vélar sem fljúga reglulegt könnunarflug frá Íslandi og eru dag hvern að þvælast á aðalfarþegaflugvelli okkar í millilandaflugi og yfir landi okkar og landhelgi. Það væri vissulega fróðlegt að fá af því fréttir, hvort tilgáta manna, þ. á m. ameríska vísindamannsins Barry Schneiders, um flutning véla þessara er rétt eða röng. Treysti nú hæstv. utanrrh. ekki íslenskum vísindamönnum til að rannsaka þessi mál, vil ég í allri vinsemd benda honum á annan möguleika. Það er að vísu hugmynd sem ég hef áður stungið að sessunaut mínum, hv. 4. þm. Reykv., formanni utanrmn., en þar sem hann er enn þá að hugsa sig um og virðist ekki vera tilbúinn með svarið, þá vil ég leyfa mér einnig að vekja athygli hæstv. utanrrh. á þessum. möguleika. Í Stokkhólmi er stofnun, sem nefnist Alþjóðlega friðarrannsóknarstofnunin og hefur þann tilgang að afla upplýsinga um vopnabúnað og hertækni og fjalla fræðilega um slík mál, fyrst og fremst í þágu afvopnunar og friðar. Þessi stofnun, skammstöfuð SIPRI, var sett á laggirnar árið 1966. Frumkvöðlar voru sænskir stjórnmálamenn með þáv. forsrh. Svíþjóðar, Tage Erlander, í broddi fylkingar. Stofnunin var sett á laggirnar til að minnast þess með verðugum og viðeigandi hætti að þá höfðu svíar setið á friðstóli í 150 ár. Hálf önnur öld var þá liðin án þess að Svíþjóð tæki þátt í styrjöld. Þessi alþjóðlega rannsóknarstofnun í þágu friðarins hefur unnið afar verðmætt starf á undanförnum árum. Enda þótt hún njóti fjárstyrks frá sænska ríkinu er stofnunin algerlega óháð því og sjálfstæð um verkefnaval og starfsaðferðir. Þessi stofnun hefur lagt sig fram um að afla sem gleggstra upplýsinga um viðbúnað og dreifingu vopna um jarðkringluna, einkum til að bregða á það ljósi hvað stendur í vegi fyrir eða torveldar afvopnun og friðsamlega lausn ágreiningsog deilumála. Ég tel mig hafa traustar heimildir fyrir því, að þessi stofnun nýtur mikils og vaxandi álits og rit hennar um vígbúnað og fleira eru talin hin áreiðanlegustu heimildarrit á sínu sviði sem til eru. Rit þessi eru m. a. mikið notuð af stofnunum Sameinuðu þjóðanna og til þeirra er að sögn ótæpilega vitnað á afvopnunarfundum stórveldanna, í Salt-viðræðunum svonefndu. Þykir hvorum deiluaðila um sig drjúgur stuðningur að því, ef þeir geta við eitt eða annað tækifæri vitnað til svo hlutlauss og áreiðanlegs aðila eins og SIPRI er máli sínu til stuðnings. Nú vil ég leyfa mér að beina því til hæstv. utanrrh., hvort hann vill ekki að athuguðu máli beita sér fyrir því, að starfsmenn frá þessari virtu og viðurkenndu rannsóknarstofnun, starfsmenn sem vinna í þágu afvopnunar og friðar, væru fengnir, ef fáanlegir eru, til að rannsaka búnað Bandaríkjahers á Íslandi með sérstöku tilliti til þess, hvort þar eru kjarnorkuvopn af einhverju tagi. Ég held að það sé allra hluta vegna nauðsynlegt að fá úr þessu skorið á svo öruggan hátt sem verða má. Og það mætti vel segja mér að hæstv. ráðh. yrði því feginn, ekkert síður en ég og margir aðrir, ef hægt væri að ganga úr skugga um það að málum sé ekki þann veg háttað að meira en annar hver íslendingur sofi með helsprengjuna svo að segja undir koddanum. Að lokum vil ég segja nokkur orð um norrænt samstarf og aðild íslendinga að Norðurlandaráði. Um það mál þarf ég ekki að eyða mörgum orðum, vegna þess að í því sambandi eru allir íslenskir stjórnmálaflokkar sammála í meginatriðum. Samstarf íslensku sendinefndarinnar á vettvangi Norðurlandaráðs hefur allan þann tíma, sem ég hef getað fylgst með því, verið gott. Það er löngu liðin sú tíð þegar hv. Alþ. eða þeir, sem hér réðu, voru að burðast við það með ýmsum kúnstum að útiloka sósíalista frá þátttöku í þessu ráði, m. a. með því að láta deildirnar kjósa hvora um sig og þar fram eftir götunum. Þetta er algerlega liðin tíð og raunar ástæðulaust að vera að rifja hana upp. En þó verður það að segjast, að enn heyrast raddir og þá sérstaklega kannske raddir ýmissa sérvitringa, en þó jafnframt manna sem virðast vera ókunnugir málum, sem nota hvert tækifæri til þess að gera lítið úr norrænni samvinnu og segja að hún sé ekkert annað en veisluhöld og skálaræður. M. a. hafði ég punktað hjá mér það sem stóð í því virðulega dagblaði Vísi í dálki þeim sem ritar sá rithöfundur sem Svarthöfði nefnist. Þar kom nokkrum sinnum áður en síðasta Norðurlandaráðsþing var haldið lítils háttar ádrepa um þá stofnun og þó alveg sérstaklega þá stofnun sem Norðurlandaráð hefur fætt af sér hér á landi, Norræna húsið. Og til þess að menn átti sig á því að þær raddir eru nú ekki aldauða, að norræn samvinna sé ýmist einskis virði eða jafnvel af hinu illa, þá langar mig - með leyfi hæstv. forseta - að vitna í þessa grein til þess að sanna þetta, að svona raddir heyrast enn þá og er kannske víðar að finna en maður gerir sér grein fyrir. Þessi höfundur, sem kallar sig Svarthöfða, er gjarnan nokkuð stórorður stundum þegar honum er mikið niðri fyrir, og honum var það greinilega þegar hann gerði atlöguna að Norræna húsinu - og geisaði hann mjög, eins og sagt var um Hallgerði forðum. Hann segir m. a. í þessari merku grein sinni: „Við höfum fengið nóg af sleggjudómum og ósannindum í landinu þótt við séum ekki að burðast með einhverja samnorræna trúboðsstöð í áróðri.“ Og enn fremur: „Frá Norræna húsinu hefur flotið slíkur einhliða pólitískur áróður á undanförnum árum, að það hlýtur að fara að verða almenn krafa að því verði lokað.“ En sem betur fer held ég að þetta sé rödd undantekningarinnar og reglan sé sú, að íslendingar almennt meti a. m. k. að nokkru það samstarf sem tekist hefur með Norðurlandaþjóðunum og borið árangur, bæði í Norðurlandaráði og á öðrum vettvangi. Ég er eindregið þeirrar skoðunar, að starfsemi Norðurlandaráðs og norræn samvinna í heild sé okkur íslendingum ákaflega mikilvæg og fyrir margra hluta sakir eigi hún að vera, eins og hún er nú, einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu. Það er mjög margt sem rennir stoðum undir þessa skoðun. Ég vil aðeins nefna það, að í miklum sviptibyljum heimsmálanna allt frá lokum síðustu heimsstyrjaldar hafa að sjálfsögðu steðjað að okkur ýmsar hættur og svo er enn, m. a. vegna áratuga erlendrar hersetu í landinu, og sem sérstakt mótvægi gegn of einhliða erlendum áhrifum og þá fyrst og fremst engilsaxneskum áhrifum eru menningartengslin við Norðurlönd okkur ákaflega mikilvæg. Þangað höfum við einnig bæði sótt nú þegar og eigum eftir að sækja eitt og annað á sviði löggjafar og af ýmsu öðru tagi. Ég vil aðeins geta þess, áður en ég lýk máli mínu, að meðal mála á Norðurlandaráðsþinginu, sem haldið var nú í Helsinki í aprílbyrjun, voru málefni eins og aukið samstarf Norðurlandaþjóða á sviði þróunaraðstoðar. Það voru hvorki fleiri né færri en þrjú frv. eða till. sem fjölluðu um þessi efni sem þar voru til meðferðar - um þessi efni eða einstaka þætti þeirra - og ég hygg að það megi fullyrða, að það er vilji fyrir því innan Norðurlandaráðs að auka þessa samvinnu til verulegra muna. Ég vil svo, herra forseti, að lokum vitna til þeirra orða sem ég lét falla hér við sama tækifæri í fyrra, en þá lauk ég máli mínu á þessa leið: Flokkur minn, Alþb., er engum háður öðrum en félagsmönnum sínum, íslensku alþýðufólki, sem hefur öðlast þá lífsskoðun að sósíalismi samfara lýðræði sé það þjóðskipulag, sem vert sé að berjast fyrir. En Alþb. viðurkennir einnig mikilvægi þeirrar baráttu og telur hana mál dagsins í dag, sem snýst um það að treysta stjórnarfarslegt, efnahagslegt og menningarlegt sjálfstæði Íslands og íslenskrar alþýðu. Það er af þessum sökum sem Alþb. hefur barist og mun berjast fyrir fullum sigri íslendinga í landhelgismálinu. Það er af þessum sökum sem Alþb. spyrnir fast gegn vaxandi ítökum og áhrifum erlendra auðhringa á íslenskt atvinnulíf og hagnýtingu íslenskra auðlinda. Það er af þessum sökum sem Alþb. heldur áfram af vaxandi þunga baráttunni fyrir úrsögn Íslands úr NATO, fyrir brottför alls herliðs héðan, fyrir afnámi herstöðvar.



Herra forseti. Ef dæma má eftir þeirri skýrslu, sem hæstv. utanrrh. hefur lagt fram og flutt, hefur verið harla tíðindalítið í utanríkismálum íslendinga síðustu 12 mánuði eða svo. Ekki mun þó í raun og veru vera hægt að segja þetta um tímabilið, heldur hefur það verið ærið viðburðarríkt. En hæstv. ráðh. hefur valið þann kost að vísa út og suður í stærstu málin með örfáum orðum og velja leið hagræðingarinnar, segja sem allra minnst, en fylla upp í þau mál sem ekki eru eins umdeild eða tíðindamikil. Kann að vera að þessi stefna hans í skýrslunni valdi því að Alþ. hefur ekki nokkurn áhuga á þessari skýrslu eða umr. um hana og hefur vantað a. m. k. 4 af hverjum 5 alþm. á fundinn í dag. Tel ég þetta miður, af því að ég hygg að það sé nú reynsla í þjóðþingum nágrannalanda, og ætti svo að vera hér líka, að árleg umr. um utanríkismál sé með stærri viðburðum þingsins og hún sé þannig undirbúin að þm. hafi á henni áhuga og vilji taka þátt í henni, aðrir en einn talsmaður fyrir hvern flokk. Þessar umr. taka heila daga og nætur í höfuðborgum Norðurlandanna, svo að dæmi sé nefnt. Af því, sem hæstv. ráðh. hefur nálega sleppt eða nefnt með örfáum orðum, nefni ég fyrst landhelgismálið. Það er að vísu rétt hjá honum, að mönnum er það vel kunnugt. Þó væri fróðlegt að fá mat hans á þeim tíðindum, sem gerst hafa undanfarið ár, og því, hvernig landhelgismálið stendur í næsta nágrenni við okkur. Í öðru lagi tel ég að hæstv. ráðh. hafi algerlega gengið fram hjá einu skuggalegasta utanríkisvandamáli sem íslenska þjóðin á nú við að stríða, sem er gífurleg skuldasöfnun erlendis. Þó er langur kafli í skýrslunni - og góður svo langt sem hann nær - um utanríkisviðskipti. En þetta meginatriði, sem hvenær sem er getur haft áhrif á skipti okkar við umheiminn, finnst mér að vanti og hefði átt að vera meginatriði sem aðrar upplýsingar um viðskiptamál snerust um. Í þriðja lagi nefni ég það, að hæstv. ráðh. lætur sér nægja 6 línur um varnarmálin sem að jafnaði eru með stærstu þáttum í utanríkisskiptum okkar, og þykir mér þó keyra um þverbak þegar hann lýsir því yfir að hann þurfi ekkert um þau að segja af því að það sé komin fram till. um þau frá Alþb. Þar á umr. að fara fram. Þetta finnst mér vera lágkúrulegt af hæstv. ráðh. Hann á að hafa frumkvæði og ræða um þessi mál eins og hann vill og lofa öðrum að koma til sín, en ekki hlaupa á eftir einstökum till., eins og hann gerir, og vísa til þeirra í árlegri yfirlitsskýrslu ríkisstj. um utanríkismál. Enn má nefna það, að lítið er fjallað um norrænt samstarf. Er vísað til annarrar og ágætrar skýrslu um það. En einnig þar eru mörg atriði sem mér finnst að eigi heima í almennri yfirlitsskýrslu og að ekki megi skorta einhverjar hugleiðingar um samband okkar við Norðurlöndin, enda hefur ýmislegt verið að gerast þar, t. d. hið aukna efnahagssamband okkar við Noreg, viðburðir í öryggismálum norðmanna og viðkomandi hafinu fyrir norðan okkur, umr. um öryggismál í Norðurlandaráði og fleira, sem allt jaðrar við hagsmuni okkar og full ástæða væri til að ræða. Enda þótt rólegt hafi verið í landhelgismálinu og við höfum getað fagnað miklum sigri nú undanfarið hefur undanfarið tveggja missira tímabil ekki farið varhluta af stórum viðburðum á því sviði. Það hófst með þorskastríði sem stóð s. l. vor, samningum um það og síðan, eftir að þeir runnu út, þeirri blessunarlegu þróun að við erum lausir við breska togaraflotann. Þetta eru sögulegir atburðir og vafalaust þeir af atburðum þessa árs sem hæst mun bera í sögubókum íslendinga í framtíðinni. Enda þótt stjórnarandstaðan hafi á þessu tímabili veitt ríkisstj. allhart aðhald og verið ósammála ýmsum atriðum í sambandi við framkvæmd þeirrar heildarstefnu sem þjóðin vill að minni hyggju öll standa saman um, þá er sjálfsagt að viðurkenna það, að árangur starfsins þetta ár hefur orðið sá að við höfum unnið mikinn sigur. En baráttan í landhelgismálinu hefur færst frá okkur yfir á næstu lönd fyrir austan okkur og verður fróðlegt að fylgjast með hver tíðindi þar gerast og hvort þau leiða til þess að mál verði aftur tekin upp varðandi landhelgi okkar. Ég vil láta í ljós þá eindregnu von, að ríkisstj. ljái ekki máls á að ræða um samninga við Efnahagsbandalagið, því að við erum ekki aflögufærir af þeim fiskstofnum sem það hefur áhuga á. Slík skýrsla sem þessi hefði verið ágætt tilefni til að gefa stefnuyfirlýsingu eða ítreka fyrri stefnu varðandi grundvallaratriði þessa máls. Þá hefðu nokkrar línur orðið fréttnæmar og kannske getað gert gagn, sparað einhverjum mönnum suður í Brüssel tálvonir eða jafnvel ferðalög. Ég gat þess, eins og ég raunar gerði í þessari umr. á þinginu í fyrra, að ég tel skuldir íslendinga við aðrar þjóðir vera orðnar hættulegt mál og raunar það mál sem hættulegast geti reynst sjálfstæði íslendinga. Við höfum horft upp á að fjármálaræðu breska fjmrh. er svarað af leiðtoga stjórnarandstöðunnar með því að segja: Þetta var ekki fjármálaræða ríkisstj., heldur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Við fréttum af því að önnur skuldug verðbólguþjóð, Ítalir, hafi orðið að hlýða, boði og banni Alþjóðagjaldeyrissjóðsins. Eru þessi örlög á næsta leiti fyrir okkur? Þróunin í þessum málum hefur verið svo hættuleg að það yfirskyggir öll smáatriði varðandi rekstur á viðskiptum okkar við umheiminn. Enn í ár ætlar ríkisstj. sér að taka 20 milljarða að láni erlendis, nota helminginn af því til að borga afborganir og vexti af eldri lánum, veita skuldunum á undan sér og bæta 10 milljörðum við. OECD, stofnunin í París, sem utanrrn. annast samband við, hefur lýst því yfir að við íslendingar séum nú skuldugastir allra þjóða sem í þeim samtökum eru, en þar eru allar efnahagslega sterkustu þjóðir heimsins. Innanlands er þetta mál svo alvarlegt í augum hugsandi manna, að jafnvel æskulýðssamtök Sjálfstfl., stærri stjórnarflokksins, láta frá sér fara óvenjulega hörð og alvarleg mótmæli gegn þessari þróun. Nú er mér ljóst að skipting viðskiptamála á milli utanrrn. og viðskrn. er eins og hún er. Hún hefur þróast þannig á alllöngu tímabili, og það kann að vera að hæstv. utanrrh. þyki það sér nokkur fjötur um fót í slíkum umr. eða takmarki það hvað hann getur sagt um viðskiptamál. En mér finnst alvara málefnisins sjálfs vera það mikil, að slík atriði ættu ekki að hindra að reynt væri að líta á þessi mál sem heild, því að það getur farið svo áður en langt líður að þessi mál verði orðin eitt af stærstu verkefnum utanríkisþjónustunnar. Í byrjun skýrslu sinnar ræðir hæstv. ráðh. nokkuð um ástand í utanríkismálum almennt og kemur fljótlega að forseta Bandaríkjanna hinum nýja, Jimmy Carter, og nefnir þá að vonum viðhorf Carters til mannréttindamála. Þarf ekki að fjölyrða um að Carter hefur tekið upp þann hátt að veita þeim minnihlutahópum, sem berjast fyrir mannréttindum fyrir austan járntjald, aðallega í Sovétríkjunum og Tékkóslóvakíu, beinan stuðning í ræðum og með því að hitta fulltrúa þeirra að máli. Þetta hefur orðið til þess, að viðhorf til þessarar mannréttindabaráttu hefur orðið að meiri háttar utanríkismáli og a. m. k. nokkrir af utanrrh. Norðurlandanna hafa látið í ljós skoðun á þessum málum. Ekki var annað að heyra á utanrrh. svía, sem hér var í heimsókn, heldur en hún hafi verið ómyrk í máli um þetta, um vanþóknun sænsku ríkisstj. á stefnu t. d. tékka og einnig Sovétríkjanna. Hæstv. utanrrh. Íslands lætur sér nægja að taka á heldur vægan hátt undir ummæli Carters, en segir ekkert frá eigin brjósti. Ekki efast ég um hans eigin skoðanir, þær koma fram í umtali hans um Sameinuðu þjóðirnar. En hann hefur valið að fara miklu vægar í sakir heldur en næstu nágrannaríki okkar, og er það fróðlegt út af fyrir sig. Mér er fullkomlega ljóst að það er erfitt vandamál hvort yfirleitt er hyggilegt að blanda saman siðferðilegu mati á stjórnvöldum í meðferð þeirra á þegnunum og milliríkjaviðskiptum. En þetta hefur gerst og farið eins og ferskur blær vegna þess hvert nýnæmi er að því. Carter hefur fengið jákvæðar undirtektir t. d. hjá sumum Norðurlandanna og fleiri löndum í Vestur-Evrópu, þó að frá því séu undantekningar, eins og t. d. kanslari Vestur-Þýskalands. Ég tel ástæðu til að benda á að utanrrh. okkar gengur þarna skemmra en flestir nágrannar okkar og fer sér hægt í að taka undir þann stuðning sem baráttuhópar fyrir mannréttindum, sérstaklega í Sovétríkjunum og Tékkóslóvakíu, hafa fengið frá Vesturlöndum. Slíkur stuðningur hefur þar af leiðandi verið mjög lítill frá ríkisstj. okkar. Kann að vera að hæstv. ráðh. hafi ástæður fyrir því að hann velur þessa stefnu. Hæstv. ráðh. fór nokkrum orðum um öryggis- og samvinnuráðstefnuna, sem haldin var í Helsinki á sínum tíma, og það samkomulag, sem kennt er við Helsinki. Mannréttindadeilurnar hafa risið í sambandi við þá ráðstefnu og í skjóli þess, að samningurinn, sem gerður var, opnar á vissan hátt fyrir það að samningsþjóðirnar geti rætt um ýmis mannréttindamál sem nefnd eru í viðkomandi „kúrfu“ samkomulagsins, án þess að hafa afskipti af innanríkismálum annarra. Hins vegar vil ég taka fram að ég er mjög sammála því viðhorfi sem hæstv. ráðh. lætur í ljós til framþróunar Helsinki-sáttmálans og þeirrar ráðstefnu sem á að fara fram í Belgrad í Júgóslavíu nú á næstunni. Verður þar fjallað um hvernig þetta samstarf, sem tókst í Helsinki, þróist á næstunni. Ég tel það rétt, sem hann segir, að það væri óviturlegt að gera Belgradráðstefnuna að neins konar réttarhöldum yfir einstökum þátttökuríkjum. Þótt mannréttindamálstaðurinn sé góður væri miklu fórnað ef hann yrði til þess að splundra þessu samkomulagi algerlega, eins og ekki er útilokað að gæti gerst ef illa yrði á málum haldið í Belgrad. Hæstv. ráðh. fór nokkrum orðum um hafréttarráðstefnuna, og á því sviði get ég einnig tekið undir skoðanir hans. Ég vil láta í ljós þá skoðun að við íslendingar verðum að halda áfram virkri þátttöku í hafréttarráðstefnunni og sýna að við höfum áhuga á fleiru en því sem kemur okkur sjálfum til góða. Aðdragandi þessarar ráðstefnu var mjög merkur, þegar fram kom hugsjónin um það, að allt haf utan við landhelgi strandríkja skyldi verða sameiginleg eign mannkynsins og auðæfi hafsbotnsins skyldi verða hagnýtt fyrir fátækar þjóðir. Þetta er einhver stórbrotnasta hugsjón í alþjóðamálum sem fram hefur komið um langan tíma, og jaðrar við að hún jafnist við stofnun og tilgang Sameinuðu þjóðanna sjálfra. Þetta er auðvitað mesta þjóðnýting sem nokkrum manni hefur dottið í hug á jörðinni. En ég hygg að það sé þýðingarmikið skref fyrir örlög mannkynsins að þetta takist. Ef það tekst ekki, þá mun ríkja ástand á höfunum sem verður komandi kynslóðum ekki til blessunar. Það er því mikilvægt að samkomulag náist um verkefni fyrstu nefndar á ráðstefnunni, sem er samningurinn um úthafið, og ég vænti þess að íslenska sendinefndin, sem að minni hyggju hefur unnið gott starf, sérstaklega forustumaður hennar, um langt árabil, haldi áfram og leggi lóð sín á vogarskálar þess að lausn finnist á þessum vandamálum. Sitthvað er raunar óvíst enn varðandi önnur mál sem þarna eru og gætu vel komið upp. Hæstv. ráðh. nefndi nokkur þeirra, og við eigum fullkomið erindi þó ekki væri nema til að fylgja þeim eftir. En tilhneiging hefur verið til þess að íslenska sendinefndin einbeitti sér að okkar eigin hagsmunamálum, en léti hitt algerlega sitja á hakanum, jafnvel að ganga svo langt að láta úthafsmálin vera sem eins konar verslunarvöru, þannig að við værum reiðubúnir til þess að rétta þar einhverjum hjálparhönd sem vildi hjálpa okkur með fiskveiðilögsöguna. Þetta eru e. t. v. ekki annað en venjuleg vinnubrögð á alþjóðavettvangi, en engu að síður held ég að það sé mikilvægt fyrir okkur og sóma okkar að við sýnum áfram jákvæðan áhuga á þessu máli. Ég minntist á að hæstv. ráðh. hefði látið sér nægja fá orð um öryggismál okkar og varnarmál. Mér finnst varnarmálin og framkvæmd þeirra vera svo umsvifamikil að það hljóti að vera efni í kafla í skýrslu einu sinni á ári að skýra þjóðinni frá nokkrum helstu atriðum í sambandi við þau. Það er ekki nóg að taka þau til umræðu annað eða þriðja hvert ár, þó að það sé þakkavert hvenær sem það er gert. Í þessu sambandi sakna ég þess, sem mér finnst að Alþ. ætti að ræða, hverjar skoðanir okkar eru á þróun öryggismála í nágrenni við okkur, sérstaklega fyrir norðan okkur á Atlantshafinu, hvað er að gerast í samningum norðmanna og rússa sem geta haft áhrif á allt þetta svæði. Snertir þetta okkur nokkuð? En menn virðast ekki hafa mikinn áhuga á slíkum bollaleggingum eða tilraunum til þess að flytja upplýsingar, sem kynnu að vera fyrir hendi, eða draga fram skoðanir annarra manna, þó að varla sé hægt að opna svo blað t. d. í Noregi að ekki séu greinar og fréttir um þessi mál. Og ég sakna þess líka að ekkert skuli vera rætt um hlustunartækni sem notuð er hér á Íslandi og umhverfis landið. Þó að fréttir segi okkur að hlustunardufl reki á land og fiskibátar veiði upp hlustunarkapla, þá ríkir einhver dómadagsþögn um þetta málefni sem hægt er að lesa um í erlendum tímaritum. Ef menn vilja kynnast þessari tækni, sem veldur því að hafið umhverfis Ísland, þ. á m. fiskimiðin, er morandi af hlustunartækjum Bandaríkjanna og Sovétríkjanna og e. t. v. fleiri aðila, get ég vísað til árbókar þeirrar stofnunar í Stokkhólmi, SIPRI, sem hv. síðasti ræðumaður gerði mjög að umtalsefni. Hygg ég að hann hafi ekkert ofsagt um það hversu fróðlegt er að fylgjast með þeim upplýsingum sem sú stofnun birtir um friðar- og vopnamál. Ég tel að þetta atriði, sem sjómenn okkar reka sig á og rekur upp á strendur okkar, sé veigamikið í sambandi við skilning á því, hvernig varnir Íslands eru framkvæmdar, hvað það er sem er að gerast hér, hvernig stendur á því að önnur ríki hafa áhuga á okkur og af hverju sá áhugi stafar. En veigamikið svið, sem getur veitt okkur skýringar sem hafa áhrif á þessi mál, er ekki talað um. Íslenska þjóðin hefur aldrei heyrt þetta nefnt fyrr en hún heyrir fréttirnar, og íslensku blöðin eru nú einu sinni þannig, að þau taka þessi dufl og fara að gera úr þeim annaðhvort rússagrýlu eða einhverjar vangaveltur um að ameríkanar hafi skrifað með rússnesku letri á duflin, þó að ekki þurfi nema miðlungs áhugamann um þessi mál til þess að geta ímyndað sér hvað þarna er á ferðinni. Ég hef aldrei verið í þeirri stöðu að fá neinar upplýsingar um varnarliðið undir þagnarheiti og hef aldrei getað fengið neinar upplýsingar um þessa hluti frá varnarliðsmönnum hér á Íslandi eða NATO-mönnum í Brüssel eða Norfolk. En með því að lesa þekktustu rit um þessi mál kemst maður að þeirri niðurstöðu að eitthvað meira en lítið hljóti að vera á ferðinni. Ég sakna þess einnig að heyra jákvæðar fréttir frá hæstv. ráðh. um flugstöðvarmálið á Keflavíkurflugvelli. Það var sagt fyrir nokkrum áratugum, þegar mönnum þóttu framkvæmdirnar við Miklubraut í Reykjavík ætla að dragast, að strákur hafi verið spurður að því hvað hann ætlaði að gera þegar hann yrði stór, og hann sagði: Ég ætla að vinna í Miklubrautinni. Ég held að það hljóti að fara svo að yngri menn í vissum embættum geti sagt, að það verði ævistarfið þeirra að dunda við það að undirbúa þessa flugstöð. Ég er sjálfur sannfærður um að búið væri að reisa hana ef vinstri stjórnin hefði ekki forklúðrað þeim málum eins og öðru í ís lenskum utanríkismálum. En aðskilnaðurinn á milli farþegaflugsins og varnarliðsins er aðkallandi mál. Það er óþolandi fyrir virðingu íslendinga að þetta skuli blandast saman á þann hátt sem gerist á flugvellinum. Ég sakna einnig nánari frásagna um ýmislegt annað í sambandi við rekstur flugvallarins til viðbótar við sitthvað sem hefur komið fram í fjölmiðlum og var nefnt í ræðu síðasta ræðumann. Er forvitnilegt að vita hver viðhorf manna eru til öryggis farþega á flugvellinum. Það er stórmál á flugvöllum um allan heim, þótt það snerti e. t. v. ekki varnirnar beint. Einnig væri forvitnilegt að heyra hvernig öryggisbúnaði flugvallarins fyrir farþegaflug í heild er háttað. Herra forseti. Ég ætla ekki að eyða tíma í að ræða fleiri atriði sem hæstv. ráðh. drap á. Um mörg þeirra, eins og viðhorfin til Suður-Afríku og til þróunarlandanna, er ég algerlega sammála því sem fram kemur í skýrslunni. Ég gleðst eins og aðrir yfir því sem hefur náðst í sambandi við hjálpina við þróunarlöndin, þó að við séum enn mjög skammt á veg komnir. Það var þó virðingarverð aukning sem varð við afgreiðslu síðustu fjárl., og ég vænti þess að atkv. Íslands á alþjóðavettvangi verði áfram notuð til þess að styðja þá almennu stefnu varðandi þriðja heiminn sem hæstv. ráðh. lýsti sérstaklega í því sem hann sagði um Suður-Afríku. Að lokum vil ég láta í ljós ánægju yfir því, að hrundið skuli hafa verið í framkvæmd þeirri tilraun að sendiherra með aðsetri í Reykjavík annist samband við ýmis fjarlæg lönd. Hann er að vísu orðinn einsdæmi í veröldinni, því hann er sendiherra hjá hálfu mannkyninu, en við erum líklega einsdæmi líka. Mér er minnisstætt þegar það var fyrst nefnt við íra fyrir 10–15 árum, hvort þeir mundu sætta sig við að maður úr Reykjavík væri útnefndur sendiherra í Dyflinni. Þeim kom þetta þá svo spánskt fyrir sjónir, að þeim fannst það ógerlegt með öllu, vildu heldur hafa mann sem sæti í Kaupmannahöfn, sem líklega er álíka langt frá Dyflinni og Reykjavík. En ég vænti þess að þegar tími verður til að rannsaka þessa tilraun gagnrýnum augum muni koma í ljós að hún hafi gefist vel. Um aðrar breytingar á utanríkísþjónustunni vil ég láta í ljós að ég hef ekkert nema gott um þær að segja. En það kann að vera veikleiki manns, sem er í stjórnarandstöðu og hefur dálítinn áhuga á utanríkismálum, að ég tel það ekkert sérstakt hrós um hæstv. ráðh., að það hafi ekki fjölgað starfsfólki í rn. í 10 ár - 10 umbrotaár. En ég veit að hann er hagsýnn maður og hefur með því sýnt fullan trúnað við ríkisstj. sem auðvitað eru allar sparnaðarstjórnir. Engu að síður verður hver að bjarga sér í kerfinu, þegar öllu er á botninn hvolft, og ég vænti þess, að utanríkisþjónustan fái með árunum þá starfskrafta og þá aðstöðu sem hún þarf til að geta gegnt hlutverki sínu. Hún hefur gert það vel, er sífellt að gera betur. Því er ekki að leyna, að utanríkisþjónustan er mjög lítil miðað við það verkefni sem hún hefur. Lítil verður hún alltaf að vera. En við skulum vænta þess, að við getum gert vel við hana ekki síður en aðra þætti stjórnkerfisins í framtíðinni.



Herra forseti. Ég tel vel á því fara að hæstv. utanrrh. skuli hafa valið að hefja skýrslu sína um utanríkismál á kafla þar sem vikið er að mannréttindamálum í heiminum. Tilvera sjálfstæðs lýðfrjáls þjóðfélags á Íslandi er, þegar allt kemur til alls, reist á þeirri bjargföstu trú, að þegar til lengdar lætur séu skoðanafrelsi, tjáningarfrelsi, samtakafrelsi og ferðafrelsi öflugri en vopn og vígvélar. Þetta er grundvallarsannfæring okkar sem fyrir hvern mun viljum halda uppi lýðfrjálsu þjóðfélagi í landinu. Við, sem lifað höfum áratugina beggja vegna miðbiks þessarar aldar, höfum fengið að heyra marga spádóma um þverrandi lífsmátt og slæmar framtíðarhorfur lýðfrjálsra þjóðfélaga og lögbundinna stjórnarhátta í heiminum. Einatt hefur virst dökkt í álinn og ýmislegt mátti færa því til sönnunar að bölsýnismennirnir hefðu nokkuð til síns máls. Samt tel ég reynsluna sýna að spádómar þeirra hafi orðið sér til skammar. Það þarf ekki annað en líta á atburði síðasta árs, t. a. m. í sunnanverðri Evrópu eða sunnanverðri Asíu, til að sannfærast um hver þróttur er í lýðræðislegu stjórnarfari og frelsisþrá þjóðanna. Eftir áratuga fasistastjórn eru þjóðir Pýreneaskaga, portúgalir og spánverjar, sem óðast að koma á hjá sér lýðfrelsi og lýðræðislegum stjórnarháttum. Ekki er langt síðan einræðisstjórn herforingja í Grikklandi hrundi til grunna undan þunga illra verka sinna. Og fyrir fáum vikum gerðist það í öðru fjölmennasta ríki heims og fjölmennasta lýðræðisríki sem uppi hefur verið, að þar skipti í fyrsta skipti í sögu sjálfstæðs Indlands um stjórn. Valdaflokkurinn þar um marga áratugi beið ósigur í kosningum og orsökin að ósigri hans var fyrst og fremst að allra dómi að valdhafarnir höfðu vegið að lýðræðis- og frelsishefð í landinu. Það hefur einnig sýnt sig á síðustu missirum, að Helsinki-samþykktin, kafli hennar um mannréttindi, hefur sýnt mátt sinn, sýnt lífsmagn frelsishugsjónar. Meðan Helsinki-ráðstefnan var á döfinni spáðu ýmsir hraklega fyrir henni, en reynslan hefur tvímælalaust sýnt á þeim skamma tíma, sem liðinn er síðan gengið var frá samþykktum ráðstefnunnar, að sú mikla vinna og tími, sem fór í það starf var ekki unnið fyrir gýg. Ég vil í þessu sambandi gera sérstaklega að umræðnefni, að að mínum dómi skorti nokkuð á að Ísland hafi fyrir sitt leyti sinnt mannréttindamálum á einum vettvangi eins og vert væri og eins og okkur ber. Þar á ég við þær samþykktir sem byggðar voru eftir langt þóf og mikið starf á mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Enn hefur Ísland ekki gerst aðili að þessum samþykktum, hvorki hinni almennu samþykkt um að halda mannréttindi í heiðri né hinni sérstöku um að leggja mannréttindamál að vissu marki undir dóm á vegum mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna. Ég tel ekki vansalaust að ár líði eftir ár án þess að nokkuð örli á því að íslenskar ríkisstjórnir geri alvöru úr því að Ísland gerist aðili að þessum samþykktum og fullgildi þær fyrir sitt leyti, en nú mun loks fullnægt þeirri ríkjatölu sem þarf til þess að samþykktirnar komi til framkvæmda. Ég vil fagna því sem fram kom í skýrslu hæstv. utanrrh. um breytta afstöðu Íslands til þróunaraðstoðar á vegum Sameinuðu þjóðanna. Á árum áður, þegar við hæstv. utanrrh. sátum saman í ríkisstj., var það sameiginleg afstaða okkar að Íslandi bæri að afþakka þær fjárhæðir sem til boða stóðu af þróunarfé frá stofnun Sameinuðu þjóðanna, og ég samgleðst hæstv. ráðh. að þetta markmið er nú orðið að veruleika, að sá skerfur, sem Ísland átti kost á, hefur verið afþakkaður og við tökum ekki lengur fé til okkar þarfa frá margfalt brýnni þörfum fátækustu þjóða veraldar. Þá er það einnig ánægjuefni að framlag Íslands hefur verið nokkuð aukið til þróunaraðstoðarstofnana á vegum Sameinuðu þjóðanna, en þó má miklu betur gera ef duga skal til að sóma Íslands sé borgið. Meginefni þess máls, sem ég mun flytja hér, er um þau viðhorf sem skapast hafa eftir að stefna Íslands um lögsögu strandríkja yfir miðum fyrir ströndum sínum hefur unnið algeran sigur hvað okkur snertir og 200 mílna reglan er að verða almenn regla við Norður-Atlantshaf. Mér finnst of mikið á því bera að fólk telji að hér sé um málalok að ræða, að þessi sigur færi okkur í sjálfu sér svo öfluga aðstöðu að þessum málum þurfi ekki að sinna að sama marki hér eftir og verið hefur um skeið, að þeim þurfi ekki að helga þá athygli og umhugsun sem verið hefur á baráttuskeiðinu. Hér hafa aðeins orðið að mínum dómi áfangaskipti. Nýr áfangi er að hefjast, ný þróun við breytt skilyrði. Ekki þarf annað en að benda á hversu breytt viðhorf ríkja um fiskverndarmál á alþjóðavettvangi hafa sýnilega fallið í breyttan farveg nú alveg á síðustu mánuðum. Það er komið í ljós að þær alþjóðastofnanir, sem fjallað hafa um fiskverndarmál á Norður-Atlantshafi, Norðaustur-Atlantshafs- og Norðvestur-Atlantshafsfiskveiðinefndirnar, eru í rauninni úr sögunni. Nú hljóta sameiginlegar aðgerðir margra ríkja á þessu svæði að byggjast á 200 mílna lögsögu strandríkja og þá er þátttaka veiðiríkjanna úr sögunni, þeirra veiðiríkja sem eiga ekki land að þessu hafsvæði, í því formi sem hún hefur verið meðan nefndirnar tvær störfuðu. Strandríkin hafa þessi mál algerlega í sínum höndum. Veiðiríkin falla út nema þá sem samningsaðilar við strandríkin sem hafa um það sjálfdæmi hvern hlut veiðiríkjanna þau vilja gera. Yfirráð fiskimiða á Norður-Atlantshafi eru í rauninni hér eftir í höndum fárra ríkja: Bandaríkjanna, Kanada, Grænlands, Íslands, Færeyja og Noregs, og Efnahagsbandalags Evrópu, þar sem sá hluti af sameiginlegri lögsögu þess bandalags, sem Bretlandi heyrir til, hefur langmesta þýðingu. Kanadastjórn hefur þegar átt frumkvæði að því að koma skipan á mál á Norðvestur-Atlantshafi að Norðvestur-Atlantshafsfiskveiðanefndinni frágenginni. Fyrsti undirbúningsfundur í því skyni var haldinn á þessum vetri. Á Norðaustur-Atlantshafi hafa átt sér stað viðræður milli Íslands og Efnahagsbandalags Evrópu, enn sem komið er mjög lauslegar viðræður um sjónarmið í fiskverndarmálum. Sömuleiðis hafa átt sér stað viðræður um sama efni og einnig um veiðimál milli Noregs og Efnahagsbandalagsins. Vandkvæði eru nokkur á því að ræða þessi mál á ákveðnum grundvelli vegna þeirrar óvissu sem enn ríkir að sumu leyti um hvernig háttað verður framkvæmd á fiskveiðilögsögu við Grænland, og það mál skiptir auðvitað mestu fyrir okkur Íslendinga hvað varðar fiskimið sem koma innan lögsögu annarra ríkja. Engu að síður ber að mínu viti mikla nauðsyn til að við íslendingar verjum bestu kröftum, sem stofnanir okkar á þessu sviði eiga yfir að ráða, til að meta aðstöðuna og móta stefnu. Það er aðkallandi að staðan sé metin og mótuð meginstefna sem von sé til að staðist geti fram í tímann. Annar þáttur þessara mála er e. t. v. ekki eins aðkallandi, en getur þegar frá líður orðið enn þýðingarmeiri. Þar á ég við áhrifin af útfærslunni í 200 mílur umhverfis okkur, í viðskiptalöndum okkar, á þær markaðsaðstæður sem við þurfum að sæta fyrir útflutning á íslenskum sjávarafurðum í þessum löndum. Þýðingarmestu markaðssvæði okkar eru Bandaríkin, Vestur-Evrópa og Sovétríkin. Ég tel sýnt nú þegar, að áður en mjög langt um líður hljóti áhrif útfærslunnar í 200 mílur hjá þeim ríkjum, sem kaupa af okkur þorra fiskafurða okkar, að segja til sín. Innan 200 mílna lögsögu Bandaríkjanna koma gagnauðug fiskimið, líklega þau sem helst eru sambærileg eða hafa verið sambærileg við fiskimiðin við Ísland að fiskigengd um langan aldur. Á miðunum úti fyrir fylkjum Nýja-Englands á norðausturströnd Bandaríkjanna voru fram eftir öldum stundaðar fiskveiðar í stórum stíl og þær voru þar þýðingarmikil atvinnugrein. Þeim hefur á síðustu öld hnignað verulega á þessu svæði vegna samkeppni iðnaðarins, þegar háborg bandarískrar iðnþróunar var í Norðausturfylkjunum. Nú er sú breyting á orðin, að bandarískur iðnaður flyst í vaxandi mæli til annarra landshluta. Í norðausturhluta Bandaríkjanna og sérstaklega í Nýja-Englandi ríkja breyttir atvinnuhættir. Þetta landssvæði er tiltölulega illa statt í atvinnumálum. Krafan um útfærslu af Bandaríkjanna hálfu í 200 mílna fiskveiðilögsögu kom líka fyrst og fremst frá fylkjum Nýja-Englands, t. d. Massachusetts og nálægum fylkjum. Og það fór ekki milli mála og kom mjög skýrt fram í máli þeirra manna, sem beittu sér fyrir útfærslunni í Bandaríkjunum, að tilgangurinn var að gera sjávarútveg á ný að þýðingarmikilli undirstöðu í atvinnulífi þess svæðis. Því verður gerð gangskör að því, jafnframt því að þessi bandarísku mið verði friðuð fyrir stórveiði erlendra flota og stofnarnir réttir við, þá munu bandaríkjamenn, bæði stjórnvöld og útgerðarmenn, gera ráðstafanir til að stórauka fiskveiðar og fiskvinnslu á grundvelli forgangsréttarins á fiskimiðunum innan 200 mílnanna. Þetta mál varðar okkar stórum að mínum dómi. Skilyrðin fyrir fiskútflutningi okkar til Bandaríkjanna, fyrir fisksölu fyrirtækja í íslenskri eigu í Bandaríkjunum, hljóta að breytast þegar þessi þróun kemst á rekspöl. Það er ekki ráð nema í tíma sé tekið að fylgjast vandlega með því, hvað í vændum er, og móta hugmyndir um hversu bregðast skuli við þegar áhrifa útfærslunnar við Bandaríkin fer að gæta fyrir fiskveiðar þar og á fiskmarkaðinum í því stóra og þýðingarmikla markaðslandi okkar. Öðru máli gegnir um Sovétríkin. Um þau þrengist stórlega á fjarlægari miðum við útfærslu í 200 mílur. Þau verða þar með háðri eigin lögsögu sem einkum nær yfir auðug fiskimið í Barentshafi og Hvítahafi. Þar er aflinn að mestu sömu fisktegundir og sovétmenn hafa keypt af okkur íslendingum í mestum mæli hingað til. Því eru þar, eins og reyndar í Bandaríkjunum, horfur á því að breytingarnar, sem fylgja í kjölfar útfærslunnar í 200 mílur, verði til þess að þrengja aðgang íslenskra útflutningsaðila að fiskmörkuðunum. Þetta verður til þess að áður en langt um líður hljóta íslenskir fiskútflytjendur og íslensk stjórnvöld að beina sjónum í vaxandi mæli að þriðja helsta markaðssvæðinu, Vestur- og Suður-Evrópu. Þróun útflutnings til ríkja Efnahagsbandalagsins, frá því að bókun 6 tók gildi fyrir tæpu ári, sýnir óumdeilanlega að skilyrðin eru góð fyrir sölu íslenskra sjávarafurða í stórum stíl á þessu markaðssvæði þegar íslenskir útflutningsaðilar fá þar jafna aðstöðu og samkeppnisaðilar þeirra. Nú hefur Portúgal sótt um inngöngu í Efnahagsbandalagið, og umsóknar frá Spáni um inngöngu í það bandalag er að vænta strax og um garð eru gengnar breytingarnar í lýðræðisátt á stjórnarfari þar í landi. Því getur svo farið innan nokkurra ára að tvö helstu markaðslönd íslenskra saltfiskútflytjenda verði komin inn á svæði Efnahagsbandalagsins, en saltfiskur er, eins og kunnugt er, sú fiskafurð sem verð hefur haldist einna stöðugast á í verðsveiflum síðustu ára. Ég tel því að hér beri allt að sama brunni, að markaðir í Vestur-Evrópu og Suður-Evrópu, sem búast má við að tengist í einn sameiginlegan markað áður en langt um líður, öðlist vaxandi þýðingu fyrir íslenskan fiskútflutning. En þar er, eins og allir vita, ófrýnilegt ljón á veginum. Tvö af áhrifamestu ríkjum Efnahagsbandalagsins eru einmitt þau sem troðið hafa illsakir við Ísland á baráttuskeiðinu fyrir útfærslu fiskveiðilögsögunnar að þeim mörkum sem nú er að verða almenn regla og þessar þjóðir hafa tekið sér og farið þar með í slóð okkar íslendinga. Bretar hafa háð við okkur hvert þorskastríðið af öðru og þeir ásamt vesturþjóðverjum beittu sér fyrir því, að Efnahagsbandalagið beitti okkur um skeið viðskiptaþvingunum til þess að reyna að knýja fram veiðiheimildir sér til handa á íslenskum fiskimiðum. Það er ljóst að enn sækjast þessi ríki eftir veiðiheimildum, og betra er að gera ráð fyrir að stjórnir þeirra séu enn til alls vísar. Ég tel reynsluna sýna að svo sé. Þetta gerir öll samskipti okkar við Efnahagsbandalagið erfið. Þau hafa vaxandi þýðingu og þeim fylgir vaxandi vandi. Það er rangt að hafa hljótt um þessi mál, um þessi breyttu viðhorf, sem við hljótum að mínum dómi að standa frammi fyrir áður en langt um líður. Það er engum til góðs í þessu né nokkru öðru þýðingarmiklu máli að láta liggja í láginni breytingarnar, sem sjá má fyrir, og vandkvæðin, sem á því eru að bregðast við þeim á æskilegan hátt. Um þessi mál öll þarf að mínum dómi opinberar umræður í miklu meiri mæli en átt hafa sér stað hingað til. Það er áríðandi að þjóðin geri sér ljósar þær aðstæður sem geta skapast á þessu sviði von bráðar. Stjórnvöldum ber tvímælalaus skylda til að kanna þessi mál sem nánast, móta afstöðu til þeirra og skýra almenningi frá því mati á horfum sem komist verður að eftir þeirri vitneskju, sem fyrir liggur á hverjum tíma, og hver úrræði virðast vænlegust til að taka því sem að höndum kann að bera. Ég vil taka skýrt fram, að það er síður en svo að þessi orð mín megi skilja sem ádeilu eða gagnrýni á hæstv. ráðh. fyrir að þessu atriði skuli ekki gerð skil í skýrslu hans um utanríkismál. Þarna er að sjálfsögðu um að ræða málefni sem eru fullt eins mikið á vegum sjútvrn. og viðskrn. og utanrrn. En málið er þó í eðli sínu fyrst og fremst utanríkispólitískt að mínum dómi. Því vildi ég ekki láta hjá líða að koma þessum sjónarmiðum á framfæri í einu umr. á Alþ. þar sem fjallað er um utanríkismál á breiðum grundvelli.



Ég vil hefja mál mitt með því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir góða skýrslu um utanríkismál og hafði hugsað mér að fjalla hér um þann þátt utanríkismála sem snýr að utanríkisviðskiptum. Það kom mér satt að segja mjög á óvart að hv. síðasti ræðumaður, Magnús T. Ólafsson, skyldi þó einn þm. víkja nokkuð að utanríkisviðskiptunum í sambandi við utanríkismál þjóðarinnar. Þau þing, sem ég hef setið, hefur þessi þáttur utanríkismála íslendinga og sú stefnumótun, sem þar hefur átt sér stað, lítið verið til umr. og ég vil segja verið vanræktur. Ég vil þess vegna taka undir lokaorð hv. þm. þegar hann sagði hér áðan, að þetta væri sá þáttur í utanríkismálum íslendinga sem alþm. ættu að fjalla meira um, bæði vegna eigin starfa og vegna þjóðarinnar. Ég mun víkja nokkru nánar að því sem hv. þm. Magnús Torfi sagði í sambandi við mat hans á einstökum mörkuðum og markaðsmöguleikum fyrir sölu íslenskra afurða í framtíðinni. En áður vil ég fjalla með nokkuð öðrum hætti um utanríkismál heldur en tíðkast hefur hér þegar skýrsla utanrrh. hefur verið rædd á undangengnum árum. Sú skýrsla, sem fram er lögð, er samin að hefðbundnum hætti. Þar er fjallað almennt um þróun alþjóðamála, talað um Mið-Austurlönd, málefni sunnanverðrar Afríku, aðgerðir í framhaldi að Helsinki-ráðstefnunni, Sameinuðu þjóðirnar, hafréttarmál, öryggismál o. s. frv. En síðan kemur sá kafli, sem ég hafði hugsað mér að helga mína ræðu, um utanríkisviðskipti. Sá kafli í skýrslu hæstv. ráðh. er mun ítarlegri en í fyrri skýrslum á síðustu árum og fagna ég því mjög, því að ég er þeirrar skoðunar, eins og hv. þm. Magnús T. Ólafsson, að utanríkisviðskiptin séu raunverulega veigamesti þáttur utanríkismála næst varnar- og öryggismálum. Umr. um utanríkismál Íslands, þegar undan eru skilin varnar- og öryggismál, hafa ekki verið miklar á liðnum árum, og ber sérstaklega að harma hversu lítil áhersla hefur verið lögð á af hálfu íslenskra stjórnmálamanna að fjalla um þýðingu utanríkisviðskipta í stefnumótun utanríkismála. Það skal dregið í efa að allur almenningur og jafnvel hv. þm. geri sér nægilega góða grein fyrir mikilvægi utanríkisviðskipta fyrir frelsi og sjálfstæði þjóðarinnar né því orsakasambandi sem er á milli frjálsra utanríkisviðskipta og einstaklingsfrelsis. Um þessar mundir eru liðin 37 ár frá því að íslendingar fengu utanríkismál til fullrar og sjálfstæðrar meðferðar. Það var í apríl 1940 við hernám þjóðverja á Danmörku, en samkv. sambandslögunum frá 1918 fóru danir með utanríkismál fyrir Íslands hönd. Hernámið gerði dönum ókleift að fjalla um þessi mál, og hinn 10. apríl 1940 samþykkti Alþ., sem þá sat, þáltill. um að Ísland skyldi að svo stöddu taka meðferð utanríkismálanna í sínar hendur. Á grundvelli þessarar þál. voru síðan gefin út brbl. nr. 120 frá 8. júlí 1940, um utanríkisþjónustu erlendis. Frá því að þessir atburðir áttu sér stað eru liðin 37 ár, eins og ég gat um áðan. Á þessu tímabili hafa orðið mikil umskipti í heiminum og þeir atburðir gerst er kollvarpað hafa eldri hugmyndum um stöðu og samskipti þjóða. Á þessum tíma hefur mikill fjöldi þjóða öðlast frelsi og sjálfstæði, þ. á m. Ísland árið 1944. En á sama tíma hafa aðrar þjóðir glatað því algerlega og hafa verið innlimaðar í ríkjaheildir eða samsteypur, svo sem átti sér stað með Eystrasaltslöndin og fleiri ríki á yfirráðasvæði Sovétríkjanna, svo að dæmi sé nefnt. Í umróti seinni heimsstyrjaldarinnar, 1939–1945 og á næstu árum þar á eftir, þurftu íslendingar að þreifa sig áfram um mótun sjálfstæðrar stefnu í utanríkismálum, - stefnu sem hentaði smáríki í baráttu þess fyrir frelsi og sjálfstæði í samræmi við þjóðareðli og forna arfleifð. Vandi þjóðarinnar og forustumanna hennar var mikill, en grundvöllur stefnumörkunar var skýr. Yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar vildi að stefna í utanríkismálum hvíldi á borgaralegum, þingræðislegum grundvelli sem tryggði þjóðinni og einstaklingunum sem mest frelsi og sjálfstæði inn og út á við. Mótun utanríkisstefnu Íslands á þessum árum var þó að ýmsu leyti örðugt og vandasamt verk. Það burfti víðsýni og mikinn kjark til að móta frá grunni stefnu í utanríkismálum sem í ýmsum efnum braut í bága við hefðbundnar hugmyndir manna. Heimsstyrjöldin síðari, er kostaði tugi milljóna manna lífið, gerbreytti heimsmyndinni og sannaði mönnum m. a. skaðsemi gagnrýnislausrar þjóðernishyggju. Mótaði það mjög framþróun í samskiptum þjóða á næstu árum og var lýðræðisríkjunum mikil hvatning til stóraukinnar samvinnu og samstarfs á mörgum sviðum. Utanríkismál eru eðli málsins samkvæmt mjög margbrotin og fjölþætt. Erfitt er að skilgreina, svo að fullnægjandi sé, hvað í hugtakinu felst. Í víðustu merkingu má segja að undir utanríkismál heyrir það er varðar hagsmuni Íslands út á við. Sem dæmi má nefna utanríkispólitík landsins, viðskipti við önnur lönd, svo sem stjórnvöld annarra ríkja og verslunaraðila, fyrirsvar Íslands í öðrum ríkjum og hjá alþjóðastofnunum, gæslu hagsmuna íslenskra ríkisborgara utan Íslands o. s. frv. Og vegna smæðar þjóðarinnar og eðlilegrar takmörkunar og mikillar verkaskiptingar kom þegar í upphafi í hlut utanrrh. og utanrrn. að fjalla sérstaklega um öryggis-, varnar- og hafréttarmál. Forustumenn borgaraflokkanna á sínum tíma skynjuðu vel óskir og kröfur þjóðarinnar í þessum efnum og mörkuðu þá stefnu sem hefur tryggt íslendingum frelsi og öryggi í tæplega fjóra áratugi. Áhersla var lögð á sjálfstæði Íslands í nánu samstarfi við lýðræðisþjóðir heims. Aðild Íslands að Efnahags- og framfarastofnun Evrópu, Atlantshafsbandalaginu, Fríverslunarbandalagi Evrópu, Norðurlandaráði o. s. frv. bera þessu órækan vott. Aðild Íslands að framangreindum bandalögum og stofnunum felur í sér nánara samstarf en áður þekktist við aðrar þjóðir á mikilvægum hagsmunasviðum samfara ákveðnum skuldbindingum er af viðeigandi þátttöku leiðir. Hin nýja og breytta heimsmynd, sem fylgdi í kjölfar heimsstyrjaldarinnar og Kóreustríðsins 1950–1953, neyddi þjóðir heims til ákveðnari afstöðu til þeirra miklu þjóðfélagsátaka er áttu sér stað á þessum upplausnarárum. Lýðræðisþjóðirnar efndu til efnahags- og varnarsamstarf á þessum árum til varnar borgaralegum lýðræðis- og þingræðisréttindum sem við íslendingar búum enn við eins og flestar aðrar vestrænar þjóðir. Á þessu tímabili hefur verið hart sótt að þessum þjóðum inn og út á við af aðilum sem vilja borgaralegt lýðræði og frelsi feigt. Þá hefur því miður örlað á því að vegið hefur verið sérstaklega að þeim mönnum íslenskum sem mótuðu og hrundu í framkvæmd þeirri stefnu í utanríkismálum Íslands sem hefur tryggt frelsi og fullveldi þjóðarinnar frá stofnun lýðveldisins árið 1944. Og því miður hafa ómerkilegar og jafnvel rangar fullyrðingar um farsælan árangur þessarar stefnu frjálshyggju og víðsýni verið viðhafðar og þeir forustumenn sumir, sem nú eru fallnir frá, hlotið ranglátan dóm sumra manna, og oft á tíðum hefur verið talað um þjóðholl þeirra á vítaverðan hátt. Viðskiptaþáttur íslenskrar utanríkisstefnu, sem fyrr er getið, byggðist á frjálsum og óþvinguðum viðskiptum við þær þjóðir sem hentaði hagsmunum Íslands best á hverjum tíma að eiga viðskipti við. Forustumenn íslenskra stjórnmálaflokka hafa aldrei þurft að blanda saman viðræðum um viðskiptahagsmuni Íslands annars vegar við öryggis- og varnarhagsmuni þjóðarinnar hins vegar, sama hvaða ríkisstj. hefur setið að völdum. Og ástæðurnar eru mjög einfaldar. Það var og er hagsmunamál meginþorra íslendinga að borgaralegt lýðræði og öryggi út á við sé verndað í skjóli aðildar Íslands að Atlantshafsbandalaginu og með víðtæku samstarfi við vestrænar þjóðir á sem flestum sviðum. Þannig hefur það verið í framkvæmd á liðnum 30 árum. Þjóðin hefur líka í tæplega þrjá áratugi stutt þá flokka sérstaklega sem hafa stofnað til og stuðlað að framgangi utanríkisstefnu Íslands á á framangreindum grundvelli. Yfir 80% kjósenda styður þessa flokka. Íslendingar hafa notið fulls frelsis til að leita og njóta viðskipta við aðrar þjóðir. Aðild Íslands að NATO hefur hvorki hindrað né stuðlað að viðskiptum við einstakar þjóðir á því tímabili sem um er að ræða. Íslendingar hafa t. d. óhindrað haft sín viðskipti við Sovétríkin á þriðja áratug, selt þangað mikið af frystum sjávarafurðum og keypt í staðinn mestalla þá brennsluolíu og bensín sem þörf hefur verið fyrir. Umr. sumra um þátt utanríkisviðskipta og afstaða þessara manna til einstakra landa hafa oft og tíðum einkennst af mikilli fákunnáttu eða fáfræði. Hefur jafnvel verið reynt að halda því fram að aðild Íslands að NATO hafi haft áhrif á íslensk utanríkisviðskipti. Þetta er alrangt. T. d. má nefna að á síðustu 30 árum og eftir að Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu árið 1949 hafa viðskiptin við Sovétríkin stóraukist. Þessi viðskipti hafa oft verið Íslandi hagkvæm. Aðild að NATO hefur ekki verið þjóðinni fjötur um fót að nýta þá möguleika út í ystu æsar sem þar hafa verið fyrir hendi á hverjum tíma. Það er svo annað mál, hvort Sovétríkin hafa ekki reynt að notfæra sér þessi viðskiptatengsl sér og fylgdarmönnum sínum hérlendis til framdráttar. Á þessu stigi skal ekki frekar farið út í þá sálma. Því er svo ekki að leyna, að þótt viðskiptin við Sovétríkin hafi á stundum verið Íslandi hagkvæm, en þau hafa til skamms tíma verið á vöruskiptagrundvelli, þá hafi hin frjálsu og óbundnu viðskipti Íslands við Bandaríki Norður-Ameríku og Vestur-Evrópu verið miklu hagkvæmari og fólkinu í landinu ábatasamari. Sem dæmi má nefna að útflutningur Íslands til Bandaríkjanna á frystum sjávarafurðum síðustu áratugina hefur raunverulega verið kjölfestan í atvinnulífi og góðri lífsafkomu þjóðarinnar. Atvinnuöryggi og bein lífsafkoma þúsunda sjómanna, verkamanna og verkakvenna um land allt hefur byggst á framleiðslu og útflutningi frystra sjávarafurða til Bandaríkjanna, en þangað fer um 75% af öllum frystum sjávarafurðum sem framleiddar eru hérlendis. Þar hefur verðlag á frystum sjávarafurðum verið hvað hæst og fyrir þann markað hafa því dýrustu vörurnar verið framleiddar. Þetta eru staðreyndir sem ég heyri yfirleitt aldrei talað um á hv. Alþ., ég veit ekki hvernig á því stendur - fyrr en hv. þm. Magnús Torfi fór að fjalla um þessi mál með þeim hætti sem mjög æskilegt er að ræða um utanríkismál. Hann sagði m. a. að það væri gott fyrir hv. alþm. og þjóðina í heild að gera sér grein fyrir því og hugsa til þess hver framtíðarþróunin verður væntanlega í þessum málum við það að aðrar þjóðir hafa fært fiskveiðilögsögu sína út í 200 sjómílur. Mér fannst vangaveltur hv. þm. mjög athyglisverðar þegar hann skipti réttilega helstu markaðssvæðum íslendinga í þrjú höfuðsvæði, í fyrsta lagi Norður-Ameríka, þ. e. a. s. Bandaríkin og Kanada, í öðru lagi Vestur-Evrópu og í þriðja lagi Austur-Evrópu og Sovétríkin. Hv. þm. ræddi um áhrif útfærslunnar með tilliti til þess, hvort búast mætti við því að mikil framboðsaukning yrði á fiski t. d. í Bandaríkjunum, þannig að íslendingar yrðu að fara að athuga sinn gang í þeim efnum með tilliti til markaðsuppbyggingar í Vestur-Evrópu sérstaklega. Um það, hvort staða íslenskra útflutningsaðila þrengist janfmikið, t. d. í Bandaríkjunum, eins og hv. þm. kom inn á, er ég ekki alveg sömu skoðunar um þróunina næstu tvo áratugina, m. a. vegna þess að bandarískur sjávarútvegur er kominn á ég vil segja það niðurlægingarstig, að það eru litlar líkur fyrir því, að hann geti náð sér upp með þeim hætti að það framboð fisks, sem hann mun koma til með að setja inn á bandaríska markaðinn, breyti miklu þar um. Ef við höfum það í huga að framleiðsla Bandaríkjanna á þorskfiskafurðum og innflutningur á tímabilinu 1948–1975 hefur breyst þannig, að árið 1948 gátu bandaríkjamenn sjálfir látið markaðnum í té 72% af þörfum hans, en innflutningur 28%, en árið 1975 er svo komið að 93% af þörfum markaðarins fyrir þessar fisktegundir er fullnægt með innflutningi, en 7% var eigið framboð, þá sér maður hvílík gífurleg breyting hefur þarna á orðið. Það eitt mundi t. d. ekki nægja í þessari stöðu að fiskstofnarnir styrktust við austurströnd Bandaríkjanna, því að þar eru nú aðallega þær fisktegundir sem íslendingar selja í Bandaríkjunum, - það eitt, að þessir stofnar styrkist, mundi ekki nægja, vegna þess að flóttinn úr þessari atvinnugrein í Bandaríkjunum, bæði sjávarútvegi og fiskiðnaði, hefur verið það mikill og lífsafkoma manna í sjávarútvegi og fiskiðnaði í Bandaríkjunum er langt fyrir neðan það meðallag sem þekkist í bandarísku atvinnulífi, að það þarf mjög mikla breytingu til hins betra til þess að það þrífist með þeim hætti að okkur ætti að stafa hætta af auknu framboði frá bandaríkjamönnum sjálfum. Hins vegar er hugsanlegt að kanadamenn, sem að vísu eru líka komnir nokkuð langt niður í sjávarútvegi, gætu eflt sjávarútveg sinn á ný og aukið útflutning sinn til Bandaríkjanna og þar gæti komið aukin samkeppni gagnvart íslenskum fiski á næstu árum. En þá er einnig rétt að hafa það í huga, að fiskverslun hefur aukist gífurlega mikið í Bandaríkjunum á síðustu árum og áratugum. Bæði hefur hún aukist nokkuð vegna aukinnar fiskneyslu á hvern íbúa og svo hefur hún aukist að sjálfsögðu við hina miklu íbúafjölgun sem er í Bandaríkjunum. Einnig má geta þess, að bandaríkjamenn stefna hröðum skrefum að því að minnka kjötneyslu. Þá eru bæði íslensku fyrirtækin og önnur fyrirtæki, sem selja fiskafurðir í Bandaríkjunum, orðin miklu áhrifameiri aðili á markaðnum í Bandaríkjunum en þau voru fyrir nokkrum árum og geta þess vegna haft mun meiri áhrif á neyslu fisks í framtíðinni heldur en verið hefur hingað til. Hins vegar er ég sammála hv. þm. Magnúsi Torfa, að þetta er auðvitað mál sem þarf að huga að og ekki séu ráð nema í tíma séu tekin. Ég er sammála hv. þm. varðandi Sovétríkin, að þar munu markaðsmöguleikar okkar hugsanlega þrengjast í framtíðinni, enda hefur það sýnt sig í útflutningi sjávarafurða til Sovétríkjanna á síðustu árum að sovétmenn meta stöðuna þannig sjálfir, því að það hefur stórlega dregið úr innkaupum sovétmanna á fiski frá Íslandi á síðustu árum og eru allar horfur á að svo muni halda áfram. En það er ekki eingöngu vegna þess að þeir séu farnir að fiska meira sjálfir eða það standi á okkur að bjóða fiskinn, heldur er hitt, að verðlag á fiski og sjávarafurðum í Sovétríkjunum er fyrir neðan það sem íslendingar vilja selja sinn fisk á í frystu ástandi. Stundum hafa sovétmenn látið þau orð falla í samningaviðræðum, að raunverulega væru þeir að borga jafnvel hærra verð heldur en þeir seldu þann sama fisk út úr búð í verslun í Moskvu þannig að af því mætti draga þá ályktun að viðskipti þessi séu þess eðlis að á þeim sé ekki að byggja, og rétt ályktað hjá hv. þm., að það mun líklegast þrengja mjög um útflutningsmöguleika þangað. En þá komum við að Vestur-Evrópu. Hvaða möguleika og hvaða skilyrði höfum við til þess að auka útflutning okkar til Vestur-Evrópu? Um verðlag á sjávarafurðum í Vestur-Evrópu, ef undan er skilinn ísfiskur, dagverð á ísfiski, sem getur verið mjög hátt, er það að segja, að það hefur verið fyrir neðan það markaðsverð sem bandaríski markaðurinn hefur boðið. Hins vegar hafa verið að skapast nokkru betri möguleikar á sölu frysts fisks í Vestur-Þýskalandi á síðustu árum, og það er fyrirsjáanlegt að bretar munu hafa mikla þörf fyrir fisk, bæði ísaðan og frystan. Það eru engar líkur fyrir því að bretar geti orðið sjálfum sér nægir í þeim efnum þrátt fyrir útvíkkaða fiskveiðilögsögu í kringum Bretlandseyjar og Írland. Það er því ekki nokkur vafi á því að Vestur-Evrópa mun hafa vaxandi þýðingu fyrir íslenska útflytjendur og útflutningsatvinnuvegi á næstu áratugum. Og ég hallast að þeirri skoðun, að það sé einmitt í vesturvegi, í Vestur-Evrópu, sem við gætum hugsanlega haft aukna möguleika á sölu sjávarafurða, að því tilskildu að fiskstofnarnir styrkist við Ísland í framtíðinni og svo einnig vegna þess, að ef eitthvað kynni að dragast saman í Bandaríkjunum, þá er þetta markaðssvæði sem býr við þau lífskjör að markaðirnir munu helst svara þeim verðkröfum sem íslendingar gera vegna framleiðslu sinnar. Þess vegna er mjög þýðingarmikið fyrir íslensku þjóðina að vel takist til í samskiptum hennar við Vestur-Evrópubúa. Okkur hefur tekist mjög vel í sambandi við útfærslu íslenskrar fiskveiðilögsögu. Við höfum fengið viðurkenningu fyrir 200 mílunum af hálfu þessara þjóða, þ. e. a. s. Vestur-Evrópuþjóðanna, og það er engin ástæða til að halda annað en að samskipti okkar við þessar þjóðir muni leysast með farsælum hætti í framtíðinni, þannig að það ætti ekki að vera hindrun í vegi fyrir því að íslendingar fái þau tækifæri í sambandi við sinn vöruútflutning í Vestur-Evrópu sem nauðsynlegt er. Ég vil svo að lokum fjalla lítillega um þýðingu frjálsra utanríkisviðskipta. Það er ágætt að rifja einstöku sinnum upp að ekki eru allir sammála í þeim efnum hvernig þessi mál skulu vera skipulögð. En hérlendis hafa í áratugi togast á tvö andstæð öfl varðandi stefnuna í utanríkisviðskiptum. Annars vegar hafa verið baráttumenn frjálsrar verslunar og hins vegar talsmenn skipulagshyggju og ófrelsis í þessum efnum sem öðrum. Mikill meiri hluti þjóðarinnar hefur fylkt sér að stefnu frjálshyggju um frjálsa verslun, og má segja að í grundvallaratriðum hafi verið reynt að vinna samkv. því í utanríkisviðskiptum. Stundum hefur reynst erfitt að framkvæma stefnu frjálsrar verslunar í innflutningsmálum vegna óviðráðanlegra erfiðleika í efnahags- og gjaldeyrismálum. En hvað sem því líður er hægt að slá því föstu, að stefna frjálsra viðskipta hafi ráðið frá upphafi stefnumótunar í þessum efnum á fyrsta áratug lýðveldisins Íslands. Og enn er þetta grundvallarstefnan í utanríkisverslun landsmanna og þannig vill meiri hluti þjóðarinnar hafa það. Ástæður hins mikla fylgis fólks við frjálsa utanríkisverslun eru augljósar. Almenningur vill hafa gott vöruúrval og valfrelsi. Fólk hefurkomist að raun um að ríkisforsjá, höft og skömmtun í þessum efnum eru andstæð hagsmunum þess. Reynslan hefur sýnt að vöruúrval við slíkar aðstæður hefur orðið minna og gæði þess, sem á boðstólum er, lakari án þess að verðlag væri hagstæðara. Utanríkisviðskipti landsins hafa byggst á frelsi einstaklinga og félagasamtaka, framleiðenda til að annast innkaup á vöru landsmanna erlendis frá eða leita markaða þar fyrir útflutningsafurðir þjóðarinnar. Þetta frelsi hefur skilað þjóðinni ómældum verðmætum og raunverulega ráðið úrslitum um frelsi Íslands og sjálfstæði út á við. Fólkið hefur sjálft án afskipta ríkisvaldsins fengið að leita fanga þar sem arðsvonin var mest. Á grundvelli þessa hafa utanríkisviðskiptin þróast á síðustu áratugum og eru nú í nokkuð fastmótuðum skorðum, þannig að íslendingar selja nú meginmagn útflutningsafurða sinna til landa sem kaupa þær á besta fáanlega verði. Á sama tíma eru innkaup gerð frá löndum þar sem þau eru hagkvæmust og vörurnar bestar. Þarf ekki ætíð að fara saman að hagkvæmasta markaðslandið fyrir íslenskar vörur séu best þegar að innkaupum kemur. Gott dæmi þess er að á síðustu árum hafa 25–30% af útflutningnum, miðað við verðmæti, farið til Bandaríkjanna, en þaðan hefur innflutningurinn hins vegar aðeins verið 7–9%. Aftur á móti hefur útflutningurinn til Efnahagsbandalagslanda Evrópu verið um 31%, en innflutningurinn um 44% frá þessusvæði. Þannig hafa dollaratekjurnar af útflutningnum til Bandaríkjanna að verulegum hluta verið notaðar til vörukaupa í Vestur-Evrópu eða til að greiða fyrir olíuvörur frá Sovétríkjunum nú síðustu árin vegna minnkandi kaupa rússa á sjávarafurðum frá Íslandi, á sama tíma og íslendingar viðhalda sínum innkaupum þaðan. Vöru- og olíuinnkaup frá þessum löndum hafa verið hagkvæmari en frá Bandaríkjunum. Þannig er viðskiptafrelsið notað þjóðinni í hag. En framangreindur samanburður segir ekki nema hálfa sögu um eðli þess og kosti að geta valið um markaði fyrir útflutningsvörur þjóðarinnar á hinum frjálsu mörkuðum heims, eins og t. d. í Bandaríkjum Norður-Ameríku og í Vestur-Evrópu. Það verð, sem fæst fyrir hverja útflutta einingu, og sú verðmætasköpun, sem þar er að baki, er mjög mismunandi eftir því til hvaða markaðslands selt er. Hið sama gildir um atvinnuuppbyggingu og atvinnuöryggi þessu tengt. Sá útflutningsiðnaður, sem mesta þýðingu hefur fyrir íslenskan þjóðarbúskap, er hraðfrystiiðnaðurinn. Hefur svo verið í þrjá áratugi. Hann er fyrst og fremst grundvallaður á sölu frystra sjávarafurða á hina frjálsu markaði, þ. e. a. s. markaðina í Norður-Ameríku og í Vestur-Evrópu. Sovétríkin og Tékkóslóvakía hafa einnig gegnt þar veigamiklu hlutverki. Sem dæmi má nefna að árlegt hlutfall meðaltals frystra sjávarafurða í útflutningi, miðað við verðmæti, hefur verið 25–40% af heildarútflutningsverðmæti þjóðarinnar á hverju ári. Til samanburðar má geta þess, að sá afurðaflokkur, sem hefur komist næst fiskinum í útflutningi, er saltfiskur. Árlegt meðaltal hans í útflutningnum er þetta frá 10% og upp í 14% á umræddu tímabili, en hefur komist hæst upp í 23%. Saltfiskurinn er einkum seldur til Portúgals og Ítalíu, þ. e. a. s. ríkja, sem eru innan Efnahagsbandalagsins. Það er þess vegna mikilvægt, þegar rætt er um utanríkismál, að gera sér grein fyrir því hvað felst á bak við utanríkisviðskipti og frelsi í þeim efnum. Á þessari framkvæmd og þeirri stefnu, sem ég hef rætt um að framan, þ. e. a. s. uppbyggingu framleiðslutækja hraðfrysta iðnaðarins á Íslandi og markaðsuppbyggingu erlendis, er raunverulega grundvöllur íslensks atvinnulífs byggður. Rúmlega 100 hraðfrystihús og á annað hundrað saltfisksstöðvar, sem dreift er um allt landið, framleiða staðlaðar vörur eftir kröfum markaðanna allt árið um kring, þeirra markaða, sem greiða vinnu við þessa framleiðslu. Og á síðustu áratugum og síðustu árum hefur auknu og samræmdu skipulagi verið komið á veiðar og vinnslu í sambandi við íslenskan fiskiðnað. Velgengni og afkoma þjóðarinnar, fjölda byggðarlaga og þúsunda heimila um land allt, byggist á þessari atvinnugrein, þ. e. a. s. íslenskum fiskiðnaði. Sölu-, markaðs- og viðskiptamál eru því snar þáttur í lífi og afkomu þessa fólks og þjóðarinnar í heild. Í ljósi umr. um utanríkisstefnu Íslands taldi ég ekki óviðeigandi að draga upp þessa mynd í sambandi við utanríkisviðskiptin og minna á, hvernig stefna frjálshyggju í utanríkisverslun hefur tryggt Íslandi öruggan sess á bestu fiskmörkuðum heimsins. Með því hefur styrkum stoðum verið rennt undir örugga afkomu þjóðarinnar á grundvelli háþróaðs íslensks iðnaðar sem stenst að fullu harða samkeppni og kröfur heimsmarkaðanna. Í þessu felst veigamikill þáttur og ég vil segja veigamesti þátturinn í sjálfstæði íslensku þjóðarinnar. Þær þúsundir, sem vinna í sjávarútvegi og fiskiðnaði á Íslandi, geta með stolti litið yfir farinn veg, og framtíðin gefur fyrirheit um enn glæsilegri árangur ef þjóðin og ég vil segja hv. þm. einnig halda vöku sinni. Því ber að tryggja enn betur núverandi grundvöll íslenskrar utanríkisstefnu á sviði utanríkisviðskipta og stuðla að auknum útflutningi til háþróaðra markaðssvæða á grundvelli þeirrar utanríkisstefnu sem núverandi ríkisstj. aðhyllist og stendur að.



Herra forseti. Mig langar að fá að segja hér nokkur orð í tilefni af þeim umr. sem fram hafa farið um skýrslu þá er ég áðan flutti. Ég harma það, eins og hv. 2. landsk. þm., hversu fáir þm. hafa sýnt þessum málum þann áhuga að vera viðstaddir umr. í dag. Hann kennir það því að skýrsla mín sé svo léleg og leiðinleg að menn hafi ekki áhuga á þessum málum. En ég vil benda á það, að þm. hljóta að hafa gert sér grein fyrir því að formaður Alþfl. mundi taka til máls, og það hefði þó átt að draga þá að þó að þeim leiddist sjálf skýrslan. Ég ætla að tala um nokkur þau atriði sem fram hafa komið í umr. Menn hafa yfirleitt verið sammála um að mannréttindi ætti að ræða og við ættum að vera mjög ákveðnir og harðskeyttir í fylgi okkar við réttindabaráttu ýmissa minnihlutahópa. Hv. 2. landsk. þm. lét orð að því liggja að ég hefði verið allmiklu linari í mínum málflutningi heldur en frú Söder, utanrrh. Svía, sem kom hingað fyrir nokkrum dögum. Það má vel vera að ég hafi sagt eitthvað minna þá heldur en hún. En ég vil benda hv. þm. á það, að 20. sept. 1976 hélt ég ræðu á þingi Sameinuðu þjóðanna og hún er prentuð sem fskj. með skýrslu um þátttöku Íslands í 31. Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Þar er á bls. 5 mjög ákveðið undirstrikað að Sameinuðu þjóðirnar ættu stöðugt mjög sterklega að berjast gegn misrétti gagnvart minni hlutum hvar sem væri í veröldinni. Og ég eins og ég sagði í minni upphaflegu ræðu, þá varð það úr að þessu sinni að birta ekki í skýrslunni það sem gerst hafði á Allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Ég treysti því að þm. hafi lesið það, þeir sem áhuga hafa, og ég segi fyrir mitt leyti, að ég skammast mín ekkert fyrir þá frammistöðu að þessu leyti. Ég held að Íslendingar hafi, eins og atkvgr. munu sýna þegar farið er yfir það, ekki sýnt þessum málum minni áhuga né stuðning heldur en ýmsar aðrar Norðurlandaþjóðir, og ég bendi á það að við höfum haft samstöðu ævinlega með einhverri Norðurlandaþjóð. Þær hafa skipst nokkuð, en við höfum ávallt fylgt einhverri þeirra eða verið samferða kannske öllu frekar. Það er auðvitað alveg rétt hjá hv. 2. landsk. þm., að það vantar ýmislegt í þessa skýrslu sem hefði gjarnan mátt vera þar. Ég ber ekki á móti því. Það er alltaf svo að það þarf að velja og hafna, og það má segja að þarna hefðu ýmis mál mátt vera sem ekki eru og hefði mátt fjalla ítarlegar um ýmis mál sem þarna eru. Hann nefndi sum þeirra. Ég ætla ekki að fara að halda uppi neinum deilum við hann um hversu langt hefði átt að ganga í ýmsum skýrslum og skilgreiningum á málaflokkum. Ég sagði í minni ræðu að ég teldi landhelgismálið svo kunnugt þm. og svo margrætt og það síðast í haust, þegar samningarnir, sem gerðir voru í Osló í vor, voru til staðfestinga hér, að það væri tæpast þörf á því að rifja það upp. Enu fremur minnist ég umr. hér utan dagskrár um það, hvað fram undan væri í viðskiptum okkar eða samskiptum við Efnahagsbandalag Evrópu, og ég sá ekki ástæðu til þess að þreyta þm. á því að endurtaka það sem ég þá sagði. Nú er það auðvitað rétt að kringumstæður breytast nokkuð frá degi til dags kannske og þess vegna gæti verið ástæða til þess að rifja upp eitthvað af því sem áður hefur verið sagt. Ég ber ekki á móti því. Og ég vil t. d. í tilefni af fsp. hv. 3. þm. Reykn. endurtaka það og undirstrika, að það, sem ég hef áður sagt um þau efni, er óbreytt. Ég tel ekki að eins og sakir standa sé ástæða eða aðstæður kannske öllu frekar til þess að gera gagnkvæman fiskveiðisamning við þessar þjóðir. Hins vegar hef ég haldið því fram og geri enn og mun gera, að við ættum að taka upp viðræður við þessar þjóðir um fiskverndarsamning, því að ég held að fiskvernd á þessum miðum, sem liggja saman, sé öllum aðilum til góðs. Ég geri mér fyllilega vonir um að sá dagur komi og það vonandi fyrr en síðar, að við getum gert gagnkvæman fiskveiðisamning, og mér er alveg sama hvernig þetta verður lagt út. Þetta er mín skoðun og ég mun standa við hana, en endurtek sem sagt, að ég tel að eins og sakir standa séu þessar aðstæður ekki fyrir hendi. Þess vegna er það, að þó að ég telji þessar aðstæður ekki fyrir hendi, þá hef ég verið fylgismaður þess að rætt væri við fulltrúa Efnahagsbandalagsins um fiskverndarmál. Hv. 2. landsk. þm. gagnrýndi það að almenni kaflinn væri ekki nægilega ítarlegur, og það var líka gert í fyrra. En ég minni á það, að það var í fyrsta skipti í fyrra sem þó var reynt að gera einhverja grein fyrir stöðu stjórnmála í heiminum. Það höfðu verið fluttar hér nokkrar skýrslur, bæði af mér og fyrirrennara mínum, og slík tilraun hafði ekki verið gerð. En þegar hún er gerð, þá er fundið að því að hún sé ófullkomin. En mjór kann að verða mikils vísir, og eftirkomendur mínir í starfi ættu þá væntanlega að bæta um betur, þar sem ég hef þó reynt að byrja, og gera þennan kafla að enn meira atriði í skýrslunni heldur en hann kannske er. Og viðurkenna má að hann mætti vera fullkomnari. Ég skal ekki bera neitt á móti því. Helstu atriði varnarmála á að ræða, sagði hv. 2. landsk. þm. og gagnrýndi það, að ég hefði sagt hér eitthvað á þá leið, að ég mundi koma að þeim málum betur þegar till., sem hér hefur verið lögð fram yrði til umr. Ég vísa til þess kafla sem í skýrslunni er og saminn var áður en þessi till. kom fram, og ég hefði að sjálfsögðu verið fús til að ræða hann ef ég hefði ekki talið það tvíverknað að ræða þessi mál á tveim fundum og um tvö mál. Skuldasöfnun við útlönd er geigvænleg og ég er eins hræddur við hana og hv. 2. landsk. þm. En ég taldi og tel að skuldasöfnun við útlönd sé mál viðskrn., en ekki þess rn. þar sem ég starfa, og þess vegna hefur það ekki verið nefnt í þeirri skýrslu sem ég hef hér gefið. Ég hef leitast við að fara ekki yfir á verksvið annarra ráðh. nú fremur en endranær, held ég mér sé óhætt að segja, í mínu starfi, og ég mun ekki gera það. En samt vil ég út af þessum ummælum segja það, að það er auðvitað ekki sama í hvað lán eru tekin, og það er ekkert óeðlilegt að tekin séu lán til þess að framlengja lán. Það er oft gert að fremlengja víxla og framlengja lántökur. Við vitum það allir, sem hér erum inni, að lánamarkaðurinn hefur verið þröngur og það hefur verið mjög erfitt að fá löng lán. Lán, sem fengist hafa upp á síðkastið, hafa sjaldnast verið lengri en til 8 ára. Er hægt að búast við því eða ætlast til þess að þau fyrirtæki eða mannvirki, sem reist hafa verið fyrir lánsfé til 8 ára, séu þannig búin að bera sig að þau standi undir því að greiða öll lán upp? Ég held það ekki. Ég held t. d. að það væri mjög ósanngjarnt að ætlast til þess að Sigalda væri búin að borga sín lán. Þar var byrjað að framleiða rafmagn á skírdag og það í mjög smáum stíl. Eins er það með skipin. Þau þurfa auðvitað tíma til þess að ná niður því fjármagni sem til þeirra hefur verið tekið að láni. Mér finnst ekkert óeðlilegt að það séu tekin lán til þess að framlengja önnur lán, enda hefur það oft verið gert, hygg ég. En það er rétt, að það eru tekin lán til þess að reisa mannvirki sem á að rísa á Grundartanga og ýmsir eru misjafnlega sáttir við, skulum við segja, svo að ég segi nú ekki of mikið. Mér er ekki kunnugt um afstöðu hv. 2. landsk. þm. til þess mannvirkis, en ef hann vill fella þá lántöku niður, þá er það náttúrlega sjónarmið út af fyrir sig. Í sambandi við kaflann um mannréttindin langar mig í fyrsta lagi að geta þess, að í sameiginlegri yfirlýsingu utanrrh. Norðurlanda á fundi, sem haldinn var hér í Reykjavík 23. mars, er minnst á þessi mál og undirstrikað að öll þessi 5 Norðurlönd séu sama sinnis og verið hefur um afstöðu til mannréttinda og þess, hversu illa gengur víða að framfylgja þeim í dag. Og við vorum þar ekki neinir dragbítar, Íslendingar. Við vorum fyllilega sammála því að þetta ætti að vera svona og við ættum að leggja höfuðáherslu á að berjast fyrir mannréttindum, að sjálfsögðu fyrst og fremst þar sem þau eru fótum troðin. Að því er snertir samninga þá um mannréttindamál sem hv. 3. landsk. þm. vék að, þá vil ég geta þess að hér er um þrjá samninga að ræða og Ísland er þegar aðili eins þeirra, en unnið hefur verið að því að við gerðumst aðilar að hinum tveim líka. Hafa þeir að undanförnu verið í sérfræðilegri athugun hjá einum af prófessorum háskólans. Má búast við að hægt verði að ganga frá aðild að þeim á næstunni og ég tek fram að ég óska þess að svo megi verða. Ég vil þá víkja örfáum orðum að aðstoð Íslands við þróunarlönd, sem svo hafa verið nefnd, og út af fyrir sig þakka hv. 3. þm. Reykn. fyrir hans ötulu baráttu og góða stuðning við málaleitan mína um aukið fjármagn í þessu skyni. Þar hefur, eins og hér hefur verið bent á, náðst nokkur árangur, þó hvergi nærri nægilegur, það skal viðurkennt. En aðstoð Íslands við þróunarlönd mun samkv. fjárl, ársins 1977 nema 205,2 millj. kr. Af framangreindri fjárhæð nemur bein langtíma þróunaraðstoð 195 millj. kr. Framlög Íslands til beinnar þróunaraðstoðar hafa undanfarin ár verið mun lægri en þau eru ráðgerð á þessu ári, þ. e. árið 1973 voru þau 25.7 millj., 1974 34.6, 1975 73.9 og 1976 69.3 millj., en svo á þessu ári 195 millj. kr., beina langtíma þróunaraðstoðin, eins og ég áðan sagði. Auðvitað ber að hafa í huga að hér hefur orðið einhver gengisbreyting, þannig að það er kannske ekki algerlega raunhæfur samanburður, en engu að síður er þó glöggt að hér er um verulega lagfæringu að ræða. Ég get tekið undir það sem hv. 3. landsk. þm. sagði áðan, það hefur verið ósk mín í þau bráðum 6 ár, sem ég hef verið í ríkisstj., að við féllum frá að þiggja þá aðstoð sem okkur hefur verið boðin, og hann hefur stutt mig í því. En aðrir ráðh. hafa staðið gegn því. Ég ætla ekki að fara að nefna hér nein nöfn í því sambandi, þess gerist engin þörf. En í skýrslunni, sem lesin var upp og ég flutti hér áðan, eru einmitt nefnd þau rn. sem ríkustu áhersluna lögðu á að halda áfram að þiggja þessa aðstoð. Og það varð ofan á, svo að það getur verið við ýmsa að sakast í því efni ef menn vilja fara út í slíkt. Það má vel vera að ég hafi ekki sótt málið af nægum skörungsskap. En maður verður þó að hafa fylgi samráðh. sinna til þess að geta sótt slík mál. Og ég held að það sé alveg óhætt að fullyrða að frá utanrrn. hafa í hvert einasta skipti verið sendar miklu hærri beiðnir um fjárframlög heldur en fengist hafa samþykkt á hv. Alþ., svo að ég hygg að það sé ekki við okkur að sakast hversu seint hefur gengið að auka þessa margumtöluðu og mikilvægu þróunaraðstoð. Ég ætla ekki að ræða landhelgismálið neitt að ráði, og ég ætla ekki fremur en endranær að fara út í það hér hverjum eitt eða annað sé að þakka. Það hef ég aldrei gert og það mun ég aldrei gera. Það hefur verið samstaða í landhelgismálinu. Alþ. hefur verið einhuga og þjóðin hefur verið einhuga. Þess vegna tel ég að það eigi enginn öðrum frekar að eigna sér ávinning þann sem unnist hefur í því efni. Þetta er mín skoðun, hefur verið og mun verða. Ég hef þegar svarað fyrri spurningu hv. 3. þm. Reykn. um það, hvort ég hafi breytt um skoðun gagnvart fiskveiðisamningi, og mun ekki endurtaka það. En hann spurði annarrar spurningar, sem sagt þeirrar, hvort tekin hefði verið ákvörðun enn þá um uppsögn þeirra samninga sem hafa þau ákvæði að geyma að uppsagnarfrestur er 6 mánuðir, í þeim öllum held ég. Það hefur ekki verið gert. Það er enn þá allmikill tími til stefnu þar til samningurinn við VesturÞjóðverja rennur út 28. nóv., og ég hygg eða það er a. m. k. mín hugsun í dag, þó að ég áskilji mér rétt til að breyta um skoðun, eins og oft hefur verið sagt, að þessir samningar eigi allir að renna út á sama tíma. Og ég tel að við eigum að segja þessum samningum upp. Það er auðvitað spurning með samninginn við færeyinga, en ég tel að það eigi að segja honum upp, jafnvel þó að hann kynni að verða gerður á ný í eitthvað öðru formi, til þess að gera öllum jafnhátt undir höfði, til þess að hafa landhelgina alveg frjálsa þegar þar að kemur. Um atvinnulífið á Suðurnesjum og örðugleika þess vegna dvalar varnarliðsins hef ég oft rætt áður. En ég tel ekkert eftir mér að endurtaka það, að það er ákaflega misjafnt hvað menn segja um þessi mál. Þegar lítið er að gera á Suðurnesjum þykir mörgum gott að hafa varnarliðið og vinnuna á Vellinum. Þegar mikið er að gera við sjóinn og annars staðar í þessum kaupstöðum og þorpum, þá er það vont, þá þarf það helst að fara. Svona hafa sjónarmiðin verið eins lengi og ég man eftir, og ég geri satt að segja ráð fyrir að þau verði svona meðan nokkur her dvelur á Miðnesheiði. Ég veit ekki og ætla ekki að leiða neinar getum að því hvort hv. 3. þm. Reykn. var að tala fyrir því, að varnarliðið borgaði fyrir veruna hérna, þegar hann talaði um að bæjarfélögin fengju ekki greiðslur fyrir þá aðstöðu sem þau veittu. Ég læt það liggja á milli hluta. En ég get sagt það fyrir mitt leyti, að ég er á móti því og hef alltaf verið það. Ég er ekki sammála Aron Guðbrandssyni og sálufélögum hans í þessu efni og mun berjast á móti því meðan ég hef eitthvað að segja í íslenskum stjórnmálum. Um olíumengunina eða mengunina á vatninu vegna olíu, þá er það vandamál, það viðurkenni ég fúslega, - vandamál sem við höfum verið að reyna að rannsaka í langan tíma í utanrrn., fengið til þess hæfa verkfræðinga, jarðfræðinga að leita að nýjum vatnsbólum eða leita að ráðum til þess að halda vatninu hreinu. Það hefur gengið illa, ég skal fúslega viðurkenna það. Hér er um vandamál að ræða sem nú er verið að glíma við og vonandi finnst einhver lausn á. Og um þetta drasl, sem fleygt var í sjóinn, vil ég segja það, að þar urðu mistök. En við höfum þegar mótmælt þessum aðgerðum, eins og ég held að ég hafi upplýst hér á hv. Alþ. ekki alls fyrir löngu og ég sé satt að segja litla möguleika á því að slæða þetta upp til þess að rannsaka hvort eitthvað sé í því sem sé hættulegt. En ég viðurkenni það, að þarna var rangt að farið og varnarliðið fór ekki að réttum lögum og reglum, - reglum sem það á að þekkja og reglum sem því er skylt að fara eftir. Ég veit ekki hvort ég hefði samþykkt það að þessu yrði fleygt í sjóinn ef það hefði verið borið undir mig, og ég minnist ekki þeirrar yfirlýsingar sem hv. 3. þm. Reykn. fór með, en vafalaust er hún rétt, hann er ekki vanur að fara með ósatt mál. Það hlýtur að standa einhvers staðar haft eftir einhverjum fyrst hann segir það. En sú yfirlýsing er ekki frá mér. Hitt er svo annað mál, að ef það hefði verið kannað að hér væri um skaðlausa hluti að tefla, þá dettur mér ekki í hug að halda því fram að ég mundi skilyrðislaust hafa neitað því, ef það þá á annað borð heyrir undir mig sem ég er ekki viss um. Ég held að það sé fullt eins sjútvrn. sem þetta fellur undir a. m. k. þangað til við höfum umhverfismálarn. eða deild eða hvað á að kalla það, sem hugsanlegt er að við gætum komið upp. Ég veit ekki hvort ég á að tefja hv. þingheim með því að fara að ræða um kjarnorkuvopn frekar en ég er áður búinn að gera. Það er náttúrlega einn möguleiki til þess að ganga úr skugga um það hvort kjarnorkuvopn séu á Keflavíkurvelli, og hann er sá að koma hér upp deild eða hópi manna sem hefur vit á þessu, íslenskum. Þetta hefur verið stundum athugað, þ. á m. í vinstri stjórninni. Þá vorum við svo bjartsýnir að við héldum að herinn færi og við þyrftum ekki að rannsaka þetta. Þetta er enn þá til umhugsunar hjá mér a. m. k., hvort ekki eigi að fara einhverja slíka leið. En hv. þm. benti á aðra leið. Hann benti á að fá stofnunina SIPRI til að gera þessa könnun. Ósköp er ég hræddur um að þó að hann væri jafnvel forsrh., þá mundi honum ganga treglega að fá þessa stofnun til að gera slíka könnun. Ég segi þetta ekki alveg út í bláinn. Það hefur verið óskað eftir upplýsingum og athugunum frá öðrum þjóðum á því sem er að gerast á Keflavíkurvelli og við höfum ekki vit á, og okkur hefur verið neitað um það. Ég ætla ekki hér að rekja það hvert leitað hefur verið, en ég vænti þess að hv. þm. trúi því að þetta hafi verið reynt og því hafi verið neitað. Þess vegna endurtek ég það, sem ég sagði hér í vetur og hv. 3. þm. Reykn. þótti fáránlegt og fjarstætt, að ég trúi því enn í dag að það séu ekki kjarnorkuvopn geymd á Keflavíkurflugvelli. Um Norðurlandasamvinnu vil ég taka undir allt sem hv. þm. sagði um hana og fleiri raunar sem hafa, að ég hygg, minnst á hana. Ég vona að hún eflist. Hygg ég að þeir fulltrúar, sem eru margir hér inni sem hafa átt þess kost að sitja slík þing, geti borið um það og að skýrslan beri vott um það, að okkur er þessi samvinna geysilega mikils virði og það svo mikils virði að án hennar hefði tæpast verið unnt fyrir Íslendinga að taka þó þann þátt í alþjóðasamstarfi sem við gerum. Ég minntist á þetta lauslega í örstuttri ræðu sem ég hélt í Helsinki um daginn og endurtek það ekki, en það fór alveg saman við það sem hv. 3. þm. Reykn. sagði um Norðurlandasamvinnu. Og ég veit að á Norðurlöndum hefur vegna þess arna aukist skilningur á Íslandi og íslenskum þörfum, og vegna Norðurlandasamvinnunnar fengum við stuðning þessara þjóða í landhelgismálinu, fyrst finna, síðan hverrar af annarri, og hann var okkur mikils virði á þeim tíma sem við fengum hann, því að þá áttum við sannarlega í vök að verjast. Ég held að ég geti nú að mestu farið að ljúka máli mínu. Ég ætla aðeins að segja við hv. 2. landsk. þm., að auðvitað er það áhugamál mitt ekki síður en hans að flugsstöðin geti risið sem allra fyrst. Hann segir að vinstri stjórnin hafi eyðilagt þennan möguleika. Ekki veit ég hvaðan hann hefur það eða hvernig hann rökstyður það. En ég sem sagt geri mér vonir um að hægt verði að byrja á þessari flugstöð hið allra fyrsta, vegna þess að ég er algerlega sammála því sem hv. þm. sagði, að sá aðskilnaður, sem talað er um, er alger nauðsyn. Það verður ómögulegt að halda uppi þarna öruggri reglu og öruggum lögum nema þessi aðskilnaður fari fram. Öryggi flugfarþega er auðvitað ekki nægilegt, ég skal viðurkenna það. En það hefur þó verið gerð tilraun til þess að stemma stigu við ofbeldisverkum með því að fela vissum hópi manna eftirlit með fólki sem fer úr landi og upp í íslenskar flugvélar. Ég veit að hér eru ýmsir inni sem hafa farið út fyrir pollinn, sumir nokkrum sinnum, og þeir ættu að þekkja þetta. Ég þakka svo hv. 2. landsk. þm. fyrir það að hann vill meira fé til flugþjónustunnar. Hann segir að það finnist hér hlustunartæki í kringum landið og það séu að reka hér dufl og þess háttar og ég minnist ekkert á það í minni ræðu. Hann hlýtur að geta lesið um það í ræðu fyrirrennara míns.