Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér um ræðir, er brbl., sem út voru gefin 15. des. s.l., en þau koma í staðinn fyrir önnur brbl., sem út voru gefin á s.l. hausti af fyrrverandi ríkisstjórn. Þau lög voru það mikið rædd, að allir hv. þm. þekkja þau gerla, og þarf ekki út í það að fara, en aðdragandi þeirrar löggjafar var sá, að fulltrúar í sex manna nefnd, fulltrúar neytenda og fulltrúar bænda, komu sér ekki saman um nýjan verðgrundvöll á s.l. hausti, og var þess vegna ekki unnt þá að verðleggja landbúnaðarvörur eins og lög stóðu til, og tók fyrrv. hæstv. ríkisstj. það ráð að gefa út brbl., sem tryggðu óbreytt verð s.l. haust. Eins og kunnugt er, undu bændur því illa, að þessi lög voru gefin út og verðlagið bundið. Báðir aðilar, bændur og neytendur, hafa í mörg ár samið um verðlagið í svokallaðri sex manna nefnd og verðlagið verið ákveðið eftir útreikningum og föstum reglum samkv. framleiðsluráðslögunum. Það, sem bændur höfðu krafizt s.l. haust, var það, að framleiðsluráðslögin yrðu aftur gerð starfhæf, að sex manna nefndin yrði skipuð á ný svo og yfirdómurinn, ef sex manna nefnd kæmi sér ekki saman. Nýju bráðabirgðalögin tryggja þetta, og vil ég við þetta tækifæri færa þeim fulltrúum bænda og fulltrúum neytenda, sem unnu að þessu samkomulagi, þakkir fyrir góðan skilning á þessum málum og samstarfsvilja. Það er enginn vafi á því, að skilningur þeirra manna, sem að þessari löggjöf unnu, þessu samkomulagi, er hollastur, bæði fyrir neytendurna og eins fyrir bændurna. Þetta frv. tryggir nánara samstarf, tryggir betra samkomulag milli bænda og neytenda en gömlu lögin gerðu. Þetta frv. gefur neytendunum kost á því að fylgjast með og vera með í að ákveða dreifingarkostnað varanna, en það hefur að undanförnu verið nokkurt ágreiningsefni, valdið misskilningi og tortryggni, að neytendur hafa ekki, jafnvel þótt þeir hafi haft nokkurt vald til þess samkv. gömlu framleiðsluráðslögunum, notað sér það að kynna sér sem skyldi, hvernig dreifingarkostnaðurinn er ákveðinn. Það er enginn vafi á því, að það er hollast bæði fyrir bændur og neytendur, að þarna sé ekki um neinn misskilning að ræða. Fulltrúar bænda í framleiðsluráði hafa sagt, að það væri ekki nema velkomið, að neytendur fylgdust með hvað þetta snertir og væru með í ákvörðun um þetta, vegna þess að það væri auðvelt að leggja öll gögn á borðið og það væri ekki neitt að fela í þessu efni. Ég hygg, að það sé gott, að neytendafulltrúarnir eigi þess kost að sannfæra sig um það, hvort dreifingarkostnaðurinn er óþarflega hár eða hvort hann er eðlilegur, eins og hann hefur verið ákveðinn að undanförnu. Þá hefur það og valdið deilum í sex manna nefndinni á milli fulltrúa bænda og fulltrúa neytenda, að í gömlu framleiðsluráðslögunum var heimild til þess að hækka útsöluverð innanlands til þess að bæta upp halla á útfluttum vörum. Þrátt fyrir heimild í framleiðsluráðslögunum hefur þetta ekki verið gert nema örsjaldan, og hafa bændur því oft orðið að taka á sig það tap eða halla, sem orðið hefur á útflutningi landbúnaðarvara. Er skemmst að minnast þess, að árið 1958 töpuðu mjólkurframleiðendur 23 aurum af hverjum innvegnum lítra, vegna þess að þá voru fluttar út landbúnaðarafurðir, sem fengust ekki bættar. Hafa bændur og oft áður orðið fyrir tapi af þessum ástæðum, vegna þess að framleiðsluráð þrátt fyrir heimild í lögum hefur ekki treyst sér til að hækka innanlandsverðið svo mikið, að það gæti borið upp þennan halla. Með þeim lögum, sem hér er um að ræða, er ekki lengur um ágreiningsefni að ræða á milli fulltrúa bænda og fulltrúa neytenda, því að nú er það ákveðið, að ekki skuli vera heimilt að hækka verð innanlands til þess að bæta halla á útflutningnum, heldur er ákveðið að bæta hallann af útflutningnum úr ríkissjóði, en þó ekki yfir 10% af heildarverðmæti landbúnaðarvara, miðað við næsta ár á undan. Þetta ætti hins vegar að vera nægileg trygging, því að árið 1957 og 1958 var heildarútflutningurinn 5.4% og má þess vegna aukast talsvert til þess, að þessi 10% nægi ekki. Hér er á tvennan hátt með þessu frv. komið í veg fyrir það, að deilur geti risið upp á milli framleiðenda og neytenda, sem hafa orsakað það m.a. síðastliðið sumar, að upp úr slitnaði í sex manna nefndinni. Það er ekki ástæða til að fara mjög mörgum orðum um þetta frv. að öðru leyti. Þetta er viðauki við framleiðsluráðslögin, raskar þeim ekki að öðru leyti en þeim breytingum, sem ég nú hef lýst. Það er ekki nein grundvallarbreyting, þótt tveir nefndarmenn, sem taka sæti fyrir hönd bænda, séu kosnir af Stéttarsambandinu og einn af framleiðsluráði, en áður voru þeir allir kosnir af stjórn Stéttarsambandsins. Það út af fyrir sig er aðeins smávegis atriði, en um aðrar breytingar veigamiklar er ekki að ræða, aðrar en þær, sem ég hef lýst. 6. gr. frv. er samhljóða því, sem tekið var upp á s.l. ári. Hún er um það, að ef grunnkaup breytist og vísitala hækkar, megi hækka landbúnaðarvörurnar ársfjórðungslega í samræmi við það. En það hefur vantað í framleiðsluráðslögin veigamikið atriði til þess að tryggja bændum þann rétt, sem þeim er ætlaður, en hann er sá, að þeir skuli bera úr býtum svipað og aðrar vinnandi stéttir, verkamenn, sjómenn og iðnaðarmenn. Bændur hafa ekki alltaf náð því verði, vegna þess að eins og lögin voru, tryggðu þau þetta ekki. Eins og lögin voru frá 1947, var gert ráð fyrir verðlagningu aðeins einu sinni á ári. Þótt rekstrarvörur hækkuðu, jafnvel fyrri hluta ársins, var ekki heimilt að taka þá hækkun inn í grundvöllinn og hækka vörurnar af þeim ástæðum. Aðeins var heimilt að taka tillit til aukins dreifingarkostnaðar. Út af þessu hafa bændur ekki undanfarin ár, á þessum verðhækkanatímum, fengið sömu tekjur og ætlazt er til, þegar þannig er til orða tekið, að bændur skuli njóta sömu tekna og aðrar vinnandi stéttir, því að þeir hafa orðið að búa við óbreytt verðlág á framleiðsluvörunni, þótt rekstrarvörurnar hafi hækkað stórkostlega. Með þessu frv. er þetta ekki að öllu leyti tryggt heldur, ekki hvað rekstrarvörurnar snertir. Er nauðsynlegt á annan hátt og þá í sambandi við aðra löggjöf að koma því í lög, að ef rekstrarvörurnar hækka, gangi þær sjálfkrafa inn í verðlagsgrundvöllinn og leiði til hækkunar á verði landbúnaðarvara, þannig að bændur hafi svipaðar tekjur og verkamenn og aðrar vinnandi stéttir. Ég veit það, að þeir, sem stóðu að samkomulaginu í desember, samkomulaginu um það að endurreisa sex manna nefndina, samkomulaginu um það að gefa út þessi brbl., þeir skilja það, að bændur, sem inna mikið starf af hendi, vinna einir með sinni konu að framleiðslu meðalbúsins, eiga að hafa ekki minni tekjur en aðrar vinnandi stéttir. Það er ekki nema gott, að skilningurinn fer vaxandi á milli framleiðenda og neytenda, vegna þess að bóndinn og bóndakonan og verkamaðurinn við sjóinn eru vissulega engir andstæðingar. Þetta er fólk, sem vinnur fyrir brauði sínu í sveita síns andlitís og hefur vissulega lítinn afgang, þótt vel sé starfað og vel unnið. Ég verð að segja, að ég met mikils og mér var mikil ánægja að því að vinna með fulltrúum neytenda og bænda að því samkomulagi, sem náðist í sambandi við útgáfu þessara laga. Ég veit, að það samkomulag getur orðið hollur og traustur grundvöllur að framtíðarstarfi og bættri skipan í þessum málum. Sex manna nefnd er nú að vinna að því að reikna út verðgrundvöll landbúnaðarvara, sem gilda á samkv. þessu frv. frá 1. sept. s.l. Þeir byrjuðu þetta starf í janúarmánuði, en hafa ekki lokið því enn. Eðlilegt er, að það taki nokkurn tíma, og ekkert er um það að sakast, þótt enn hafi ekki orðið samkomulag eða þótt ekki hafi enn slitnað upp úr, ef ekki næst samkomulag. Vitanlega væri það æskilegast, að samkomulag gæti náðst og að tölurnar og aðeins réttir útreikningar væru látnir tala og á því væri byggt. Ég vænti þess, að þegar fulltrúar sex manna nefndar, fulltrúar bænda og fulltrúar neytenda, hafa gefið sér nægilegan tíma til þess að skoða þetta mál ofan í kjölinn, verði það til þess að færa þá nær hvora öðrum og að það bil, sem virtist vera óbrúanlegt á s.l. hausti, að minnsta kosti minnki, þótt ekki næðust endarnir alveg saman. En fari svo, að ekki verði um fullnaðarsamkomulag að ræða, verður málinu vísað til yfirdóms samkv. þessu frv., þar sem hagstofustjóri er oddamaður og einn fulltrúi er frá neytendum og annar frá framleiðendum, og verður sá dómur hæstaréttardómur í þessu máli, sem báðir aðilar væntanlega hlíta og una sæmilega við, vegna þess að það er engin ástæða til að ætla annað en sá dómur verði felldur eftir rökum einum, eftir glöggum og réttum útreikningum í þessu efni. Og það er enginn, sem óskar eftir öðru en því, að byggt verði á réttum útreikningum það, sem út úr þessu á að koma. Ég tel svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um málið að sinni, en óska þess, að því verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Ég skal ekki vera langorður við þessa 1. umr., en ég verð þó að benda hér á örfá atriði í sambandi við þetta mál. Ég vil lýsa ánægju minni yfir því, að hæstv. ríkisstj. hefur tekið upp þann hátt að leggja brbl. fyrir strax, eins og á að gera, og vona, að það sé vottur um, að hún hafi við nánari íhugun séð einhver missmíði á því, hvernig hún hefur hagað einmitt þeim málum áður, og vísa þar til þess, sem um var rætt hér fyrir jólin. Í sambandi við þetta mál hlýt ég að minna á það, að þegar núverandi valdasamsteypa tók við í desember 1958, - því að eins og öllum landsmönnum er ljóst, var það raunverulega þá, sem núverandi valdasamsteypa tók við málefnum landsins, - hóf sig upp nýr andi í landbúnaðarmálum, að vísu gamalkunnur, en hafði þó haldið sig við jörðina þá um æðilangan tíma. Og sá andi hefur svifið yfir vötnunum síðan í landbúnaðarefnum. En sá andi var að reyna að finna leiðir til þess að létta lausnir í efnahagsmálum með því að halla á bændastéttina. Þetta kom fram í löggjöfinni, sem þá var lögð fyrir hv. Alþingi og samþ., í fleiri en einu atriði, eins og Stéttarsambandið benti skörulega á, og fékkst ekki leiðrétt þá nema að sáralitlu leyti. Og eitt atriðið, sem þá kom fram, var þetta og fékkst ekki leiðrétt, að enda þótt ætlunin væri með þeirri löggjöf að brjóta blað, eins og það var kallað, í efnahagsmálum og að vissu leyti byrja búskapinn á nýjan leik, eins og þá var látíð í veðri vaka, eins og m.a. sást á því, að það átti að taka upp vísitöluna 100, þá fékkst það ekki fram, að tekjur bænda væru færðar til samræmis við tekjur annarra stétta. Þessu fékkst ekki framgengt, þótt augljóst væri, að bændastéttin var á eftir með sitt verðlag. Það fékkst ekki leiðréttur sá skakki, þannig að allir gætu byrjað jafnt. En því var þess í stað lýst yfir, að þetta mundi koma af sjálfu sér, því að þetta mundi leiðréttast næsta haust. Þá ætti að fara fram verðlagning á landbúnaðarafurðum að réttu lagi og þá mundi þessi skakki verða leiðréttur. Þessar yfirlýsingar voru þá gerðar af hendi þessarar nýju valdasamsteypu og lagt mikið við, að menn skyldu engar áhyggjur hafa af þessu, það kæmi af sjálfu sér. Til þess svo að gera langa sögu stutta, vil ég minna á það, að þegar haustið kom og það átti eftir gildandi löggjöf að verðleggja landbúnaðarafurðir, kom upp nokkur ágreiningur á milli neytenda og framleiðenda, sem hefur nú áður komið fyrir. Og þá var það, að þessi nýja valdasamsteypa, sem hafði gefið þessar yfirlýsingar þó veturinn áður, notfærði sér þennan ágreining, sem þarna kom upp. Hún lagði sig ekkert fram um að leysa þennan ágreining eða koma málunum í höfn með samkomulagi. Ónei. Hún tók aðra leið, og hún var sú að gefa út brbl. um það, að verðlag landbúnaðarvara skyldi standa óbreytt, þó að allir vissu, að ef rétturinn átti að ske og hlutlaus úrskurður færi fram, hlaut að verða úrskurðuð hækkun á landbúnaðarverðlaginu. En fulltrúar valdasamsteypunnar, sem voru Alþfl.menn í stjórnarráðinu, en sjálfstæðismenn utan þess, sem einmitt af þessu tilefni endurnýjuðu stuðningsyfirlýsingar sínar við ríkisstj., réðu þessu. Forráðamenn hinnar nýju valdasamsteypu réðu því, að sett voru brbl. um, að verðlag landbúnaðarafurða skyldi óbreytt standa. Auðvitað kom ekki til nokkurra mála, að það væri hægt að sætta sig við þetta, og Framsfl. hóf þegar baráttu fyrir því, að þetta yrði leiðrétt og að valdamenn landsins kæmust ekki upp með þetta. Þetta var alveg í eðlilegu framhaldi af starfi Framsfl. bæði fyrr og síðar til þess að tryggja bændastéttinni jafnrétti í þjóðfélaginu á við aðrar stéttir, því að lengra hefur aldrei komið til mála að ganga. Enn fremur varð það að sjálfsögðu niðurstaðan hjá Stéttarsambandi bænda að mótmæla þessu harðlega og hefja öfluga baráttu fyrir því að fá þessum lögum hrundið og fá eðlilega verðlagningu á landbúnaðarafurðir. Að sjálfsögðu kom fljótt í ljós nokkur veila hjá sjálfstæðismönnum í þessu efni, og beygur var auðsær í því liði út af þessu. Þeir lýstu því strax yfir t.d., að þeir vildu bæta seinna þetta tjón, sem bændum væri gert með löggjöfinni, en þeir sögðu ekkert um það á hinn bóginn, hvernig þeir vildu haga verðlagningu landbúnaðarafurða framvegis, hvort þeir vildu standa óskorað með Stéttarsambandinu og bændastéttinni í því að fá sinn rétt aftur, sem hafði verið tekinn af þeim með brbl. Um það sögðu þeir ekki neitt. Það lengsta, sem svo var gengið, þegar beygurinn jókst og kosningabaráttan harðnaði, var að lýsa því yfir, að flokkurinn væri á móti brbl. En ekkert fékkst fram um það, fyrir hverju flokkurinn vildi beita sér, hvort hann vildi taka til greina sjónarmið Stéttarsambandsins eða ekki. Og þannig stóðu þessi mál, þegar Alþingi kom saman í haust og ný ríkisstj. var mynduð af þessari sömu valdasamsteypu, sem búin var að fara með málefni landsins, eins og ég sagði, síðan í des. 1958, og var sú stjórnarmyndun í sjálfu sér meira formsbreyting en efnisbreyting. Á þinghlutanum, sem haldinn var fyrir jólin, voru gerðar ítrekaðar tilraunir til að fá þetta mál tekið málefnalega fyrir á Alþingi og ítrekaðar tilraunir voru gerðar til þess að fá hreinar yfirlýsingar um, hvar t.d. Sjálfstfl. stæði í þessu máli. En slíkar yfirlýsingar fengust engar. En það er enginn vafi á því, að hin harða barátta, sem háð hefur verið allan tímann, síðan þetta kom til, af Framsfl. og Stéttarsambandinu, setti í vaxandi mæli merki á þá, sem fyrir þessu máli stóðu. Það var auðfundið, að það var vaxandi lát á þessum mönnum. Þeir sáu vaxandi missmíði á því að halda til streitu því, sem þeir raunverulega vildu og höfðu stofnað til. En aftur á móti var ómögulegt að fá þetta hreint upp gert, áður en þingið fór heim, sem hefði þó að sjálfsögðu verið það eina rétta. Síðan leið að þeim tíma, að það varð að taka endanlega ákvörðun um þetta mál, og Stéttarsambandið herti að í þessu efni, eins og það hafði mesta möguleika á. Niðurstaðan varð svo sú í stuttu máli, að hin nýja valdasamsteypa guggnaði á því, sem hún hafði staðið að, hún guggnaði fyrir baráttu Framsfl. og Stéttarsambandsins, guggnaði á því að halda landbúnaðarverðlaginu föstu með löggjöf. Og það er aðalatriðið í þessari baráttu, og ber að fagna því alveg sérstaklega, að þessi valdasamsteypa skyldi guggna á þessu, og þeim árangri, sem þannig náðist af þeirri baráttu, sem háð var. Engum Íslendingi dettur í hug, að það hefði komið til mála, að valdasamsteypan hefði fallið frá þessari stefnu, ef ekki hefði komið til þessi barátta Stéttarsambandsins og Framsfl. Ég verð því að lýsa sérstakri ánægju minni með þetta. Ég vil einnig lýsa sérstakri ánægju minni yfir því, að það hefur einnig komið fram í þessu sambandi, að fulltrúum framleiðenda og neytenda hefur auðnazt að ná samkomulagi, og það tel ég líka mjög mikilsvert. Með því er ég engan veginn að draga neitt úr því, hversu mikilsvert það er, að valdasamsteypan guggnaði á þeirri stefnu gagnvart bændastéttinni, sem hún hafði hafið framkvæmd á. Það er þýðingarmikið og þýðingarmeira en orð verða fundin yfir. En hitt er líka þýðingarmikið, mjög þýðingarmikið, að fulltrúum framleiðenda og neytenda skyldi takast að ná samkomulagi sín í milli. En það, sem er kjarnapunkturinn í þessu máli, er auðvitað þetta, að í þessari löggjöf er gert ráð fyrir því, að meginreglan verði sama fyrirkomulag á verðlagningunni og verið hefur, þó að nokkuð sé breytt í einstökum atriðum og höfð nokkru víðtækari afskipti neytenda en áður hafði verið. Sá sigur hefur unnizt, að verðlagningin fer fram eftir sömu meginreglum og áður, þ.e.a.s. samkomulagi neytenda og framleiðenda, en gerð hagstofustjóra, ef á milli ber. Og með því að lögleiða þetta á nýjan leik, er fallið frá þeirri verðfestingarstefnu, þeirri árásarstefnu í garð bændastéttarinnar, sem þessi nýja valdasamsteypa hafði byrjað á að framkvæma. Ég skal ekki þreyta langar umræður um þetta, eins og ég sagði, en ég vil þó aðeins minna á tvö einstök atriði í framhaldi af þessu. Það er þá fyrst það, sem hæstv. landbrh. kom lauslega inn á, að eins og nú horfir um stórfelldar breytingar í efnahagsmálum landsins, sem ég skal ekki fara að ræða hér nú, þá er það geysilega þýðingarmikið, að sett verði ákvæði inn í löggjöfina um, að verðlag landbúnaðarafurða geti orðið endurskoðað, ef hækkun verður á rekstrarvörum, því að ef stefna ríkisstj. verður framkvæmd eins og hún hefur nú verið boðuð, er fram undan stórfelld hækkun á rekstrarvörum til landbúnaðarins eins og öllu öðru í landinu. Og þá er ákaflega þýðingarmikið, að eðlileg og réttlát ákvæði séu sett um það, að endurskoðun fari fram þá tafarlaust í sambandi við þá þýðingarmiklu breytingu. Þetta vil ég strika undir. Þá er það í sambandi við 9. gr. laganna. Eins og hæstv. landbrh. drap á, varð þarna að samningi, að Stéttarsambandið félli frá því að halda til streitu því löggjafaratriði, að hægt væri að verðjafna landbúnaðarvörur með því að taka verðjöfnunargjald á innlendum markaði, - en þetta er gamalt ákvæði, eins og við vitum, - félli frá þessu, en í móti kæmi aftur ákvæði 9. gr. um útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. landbrh., og mér er það dálítið forvitnismál, hvort hann hefur látíð athuga það, hvað þetta ákvæði muni kosta mikið, miðað við líkur, ef ríkisstj. framkvæmir þá stefnu í efnahagsmálum, sem hún nú hefur hugsað sér og gert till. um og er rétt aðeins óframkomin. En ég spyr að þessu vegna þess, að ég hef ekki getað séð við fljótan yfirlestur á fjárlagafrv. gert ráð fyrir neinni fjárveitingu til útflutningsuppbóta á landbúnaðarafurðir og átta mig ekki vel á því, hvernig þetta er hugsað. En má vera, að þetta eigi eftir að athugast nánar. Ég hef sem sagt ekki getað séð, að á fjárlagafrv. væru ætlaðar nokkrar útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir, og ég hef séð það á ýmsu, sem fram hefur komið frá hæstv. ríkisstj., að ráðgert er að fella útflutningssjóðinn niður. Og þá er spurningin: Hvernig horfir þetta mál við að dómi hæstv. landbrh., ef hæstv. ríkisstj. framkvæmir þá stefnu, sem hún nú hefur hugsað sér í efnahagsmálum? Verður ekki þá að gera ráð fyrir samt sem áður einhverjum útflutningsuppbótum samkv. þessari grein, og hvað álitur hæstv. ráðh, að það yrði stórfellt?



Herra forseti. Það eru þessar spurningar, sem ég vil svara í stuttu máli. Hversu útflutningsuppbæturnar muni verða miklar á þessu ári eða hvort það hafi verið r eiknað út, þá er því til að svara, að framleiðsluráð mun reikna út og gera áætlun um það, eftir að kunnugt er um efnahagsráðstafanir ríkisstj. Það er ekki unnt að biðja framleiðsluráð um að gera slíka áætlun, á meðan því er ókunnugt um, hvað fram kemur. Ég get þó sagt hv. 1. þm. Austf. (EystJ), að til þessara hluta mun verða ætlað fé eftir því, sem gert er ráð fyrir að þurfi í samræmi við það frv., sem nú er verið að ræða. Mætti ætla til þess í óvissum útgjöldum á fjárlögum. Þá var það, að ég talaði um, að ef bændur ættu að fá laun í samræmi við það, sem ætlazt er til samkv. 1. gr. þessa frv., þarf að taka inn í grundvöllinn verðhækkanir á rekstrarvörum, ekki einu sinni á ári, eins og verið hefur, heldur jafnóðum og þær koma. Ég talaði um það áðan, að einmitt þetta ákvæði mundi koma fram í öðru frv. í samræmi og sambandi við þær efnahagsráðstafanir, sem nú er verið að gera. En það væri kannske ómaksins vert að minna á, að hv. 1, þm. Austf. hefur staðið að efnahagsráðstöfunum oft undanfarið, sem leitt hafa til hækkunar á rekstrarvörum landbúnaðarins, og hann hefur ekki fyrr en nú, eftir að ég hef minnt á það hér í minni frumræðu, talið ástæðu til að breyta lögum um framleiðsluráð þannig, að bændur gætu fengið hækkun á grundvellinum oftar en einu sinni á ári. Það er sérstök ástæða til þess að minna á þetta, þegar þessi hv. þm. gerist svo djarfur að tala um það, að þegar hin nýja valdasamsteypa, eins og hann orðaði það, hafi verið mynduð hér á Alþingi, hafi komið nýr andi og svifið yfir vötnunum, andi, sem virtist spilla fyrir afkomu bænda. Heldur þessi hv. þm., að bændur og þeir, sem eru kunnugir þeirra högum, viti ekki, hvernig að þeim var búið, t.d. í vinstri stjórninni? Var ekki jólagjöfin lögð á 1956 án þess að gera ráðstafanir til, að sú verðhækkun, sem varð á rekstrarvörunum, kæmi inn í verðgrundvöllinn? Ekki fengu bændur það bætt fyrr en haustíð 1957. Og hvaða ráðstafanir gerði þessi hv. þm. í sambandi við bjargráðalögin 1958? Gerði hann ráðstafanir til þess að tryggja það, að verðhækkun rekstrarvaranna kæmi fyrr inn í grundvöllinn en um haustíð? Var hann ekki sæmilega ánægður með það, að bændur væru snuðaðir, á meðan hann stjórnaði þessum málum? Hvað gerði þessi hv. þm. til þess að breyta l. um framleiðsluráð þannig, að bændur fengju hækkun á landbúnaðarvörum, ef kaupgjald hækkaði, grunnkaup eða vísitala? Hvernig stendur á því, að sú leiðrétting fékkst ekki fyrr en eftir að framsóknarmenn voru farnir úr stjórn og höfðu misst völdin? En eins og kunnugt er, var lögum um framleiðsluráð breytt á s.l. ári þannig, að í stað þess að grunnkaupshækkun og vísitöluhækkun var tekin aðeins einu sinni til greina í sambandi við verðlagningu landbúnaðarvara, einu sinni á árí, þá er samkv. þessum lögum ætlazt til, að verðlagningunni sé breytt ársfjórðungslega, ef grunnkaupið hækkar eða vísitalan yfir 2 stig. Og svo kemur þessi hv. þm. og talar hér næstum dólgslega um, að það hafi orðið stefnubreyting til hins verra fyrir bændur, þegar hann fór frá völdum. Þetta er kokhreysti, þegar hann er að tala hér við menn, sem hafa fylgzt með og þekkja öll þessi mál. Það er enginn vafi á því, að bændur gerðu sér ljóst, hvernig hag þeirra var komið í desembermánuði 1958. Verðlagið hækkaði stöðugt, kaupgjaldið hækkaði, en þeir áttu eftir nótum Framsfl. að búa við óbreytt verðlag frá haustinu 1958 til haustsins 1959. Þótt vísitalan hefði haustíð 1959 í ágústmánuði verið komin upp í 270 stig, hefðu bændur alls ekki fengið hækkun á vörum sinum. Hv. 1. þm. Austf. var ekkert að hugsa um það þá, að það þyrfti að breyta lögunum um framleiðsluráð og verðlagningu landbúnaðarvara. Ég held, að bændur hafi gert sér grein fyrir því, að sú stefnubreyting, sem varð í des. 1958 um stöðvun á verðlagi og vísitölu, hafi komið þeim ekki siður til hagsbóta en öðrum landsmönnum, og það þarf ekki að spyrja að því, að ef bændur hefðu þurft að búa við óbreytt verðlag á landbúnaðarvörum til hausts 1959, en stefna vinstri stjórnarinnar verið ríkjandi áfram og allt hækkað, bæði verðlag á innfluttum vörum og kaupgjald, þá hefði mörgum bóndanum fundizt þröngt fyrir dyrum vorið 1959, þegar að því kom að draga að áburð og aðrar rekstrarvörur til búsins. Það er óþarfi að hafa mörg orð um þetta hér, vegna þess að þetta dæmi er svo augljóst. Hitt geta svo menn deilt um, hvort lögin um verðstöðvunina voru nákvæmlega eins og bezt væri á kosið. En það geta menn ekki deilt um, að verðstöðvunin var nauðsynleg og hún var öllum til góðs, enda þótt það væri aðeins bráðabirgðaráðstöfun. Ég hygg, að ég hafi nú svarað þeim fyrirspurnum, sem hv. þm. bar hér fram, og gert nægilegar aths. við það, sem hann var hér að ræða um áðan í sambandi við það, sem snýr að bændum og hann var ekki alls kostar ánægður með frá hendi þessarar valdablokkar, eins og hann orðaði svo. En hv. þm. vildi halda því fram, að vegna harðrar baráttu Framsfl. væri þessi valdablokk orðin allmiklu betri í garð bænda en hún hefði verið og hefði ætlað sér að vera, m.ö.o., þessi valdablokk hefði látíð undan af ótta vegna hinnar hörðu baráttu hv. 1. þm. Austf. Ég hygg, að þessar fullyrðingar séu ekki svaraverðar, og ég lít þannig á, að það sé ekki ástæða til að fara mörgum orðum um það. Mér er ljóst, að flestir hv. þm., sem hlusta á hv. 1. þm. Austf. tala hér í þessum dúr, hljóta að brosa. Menn hljóta að minnast þess, hversu þessi hv, þm. barðist hart gegn því, að þinginu væri frestað fyrir 15. des. s.l., en það var þá, sem hin fyrri brbl. gengu úr gildi. Hv. 1. þm. Austf. vildi ekki fresta þinginu fyrir 15. des. vegna þess, að hann var viss um, að ef þingið sæti, mundi ekki verða samið um að endurreisa sex manna nefndina, þá mundi ekki nást samkomulag milli fulltrúa bænda og neytenda, þá mundi hann og þingflokkurinn hafa betri aðstöðu til þess að flækjast fyrir og spilla fyrir þessu máli en ef þingið væri farið heim. Það er rétt að minnast þess, að fulltrúar bænda í framleiðsluráði höfðu ónæði af þessum hv. þm., á meðan á samningunum stóð, vegna þess að hv. 1. þm. Austf. hafði áhyggjur af því, ef samkomulag næðist. Það var ekki ástæða til þess að vera að greiða fyrir þessu samkomulagi, vegna þess að málið var erfitt innan stjórnarherbúðanna og átti að áliti 1. þm. Austf. að verða púðurtunna í stjórnarherbúðunum. Það er talsverð hreysti að koma hér nú og tala eins og þessi hv. þm. gerði hér áðan, - það er mikil hræsni. Það hafa margir brosað að því, hversu Tíminn var fljótur að snúa við blaðinu, þegar ljóst var, að til samkomulags var að draga milli þeirra aðila, sem voru að semja um málið. Tíminn sneri við blaðinu á einni nóttu, þegar ljóst var, að það var að verða samkomulag, og þá var um að gera að þakka Framsfl., að það skyldi takast. En það brostu margir, þegar blaðinu var snúið svo snöggt við, alveg eins og þegar sama blað, Tíminn, letraði með feitri fyrirsögn: Fyrir harða baráttu Framsfl. hefur nú tekizt að útvega 15 millj. kr. í húsbyggingarsjóð ríkisins. - Ja, þeir eru valdamenn, framsóknarmenn, þegar þeir eru farnir úr valdastólunum. Þá kveður að þeim. Þá koma þeir málunum fram. En á meðan þeir sitja í valdastólunum og hafa ráðin, kveður minna að þeim. Svona framkoma er brosleg. Ég vil enn endurtaka þakkir til þeirra allra, sem unnu að samkomulaginu, þeirra manna, sem voru í samninganefndinni, og einnig annarra manna, sem höfðu góð áhrif á samningana og unnu að því, að samkomulag náðist. Það er áreiðanlega gott spor, bæði fyrir bændur og neytendur, að það skyldi takast.

Eysteinn Jónsson Hæstv. landbrh. sagði, að þegar efnahagsmálafrv. ríkisstjórnarinnar kæmi fram, yrði framleiðsluráði falið að reikna, hvað útflutningsuppbætur þyrftu að vera samkv. samkomulagi, sem gert var og staðfest verður í 9. gr. þessara laga, ef þau verða samþ. hér á hv. Alþingi, og siðan mundi nauðsynleg fjárhæð verða sett á fjárlögin. Þessa yfirlýsingu tel ég alveg fullnægjandi af hendi hæstv. ráðh. og vil ekki segja neitt orð í þá átt að gera ráð fyrir því, að meiningin sé að skjóta sér undan berum lagaákvæðum, enda mætti nú fyrr rota en dauðrota. Og við ýmsu gætu menn nú búizt, en tæplega því. Skal ég því ekki vera að finna að þessu, þó að það sé dálítið einkennilegt, að efnahagsmálafrv. þurfi endilega að koma fram, til þess að þessi liður sé reiknaður, því að vitanlega lætur hæstv. ríkisstj. reikna alla hugsanlega liði, á meðan á sjálfum undirbúningnum stendur. Og mér þykir ólíklegt annað en hæstv. landbrh. sé búinn að láta reikna þetta dæmi eins og öll önnur dæmi, sem eru vitanlega reiknuð vikum saman, á meðan verið er að skoða þessi mál, af trúnaðarmönnum ríkisstj. En hann um það auðvitað, hvenær hann vill segja frá því, hver niðurstaðan er í þessu, og er ekki ástæða til að eyða fleiri orðum að því. Ég vildi aðeins fá það hreint fram, að hæstv. ráðherra myndi fullkomlega eftir þessu ákvæði og það yrði tekið með í reikninginn. Þá sagði hæstv. ráðh., að það væri leiðinlegt að heyra, að ég væri að tala um þennan nýja anda, sem hefði hafið sig á loft í landbúnaðarmálum, þegar núv. valdasamsteypa kom til greina, og einkennilegt, að ég skyldi kjósa að ræða þessi mál, þar sem þetta hefði allt verið í ólestri, þegar Framsfl. hefði haft aðalábyrgð á málefnum bændastéttarinnar, og var ráðh. meira en að gefa í skyn, jafnvel fullyrða, að nú ætti að ganga haganlegar frá ýmsu en þá hefði verið gert, bændanna vegna, og það væri fyrir áhrif frá honum og öðrum, sem slíkt yrði. Sérstaklega nefndi hann, að nú væri gert ráð fyrir því að endurskoða fjórum sinnum á ári landbúnaðarverðlagið að takmörkuðu leyti a.m.k., en það hefði ekki áður verið. Ég vil svara hæstv. landbrh. með því að minna hann á þá staðreynd, að þegar fyrrv. ríkisstj., - þar með á ég ekki við Alþfl: stjórnina, því að mér er nú tamt að lita á hana sem eins konar lið í þessari stjórn, sem núna er, og finnst tæpast taka því að tala um hana sem sérstaka ríkisstj., þó verður kannske að gera það, og þá verður að segja, að þegar næstsiðasta ríkisstjórn beitti sér fyrir efnahagslöggjöf 1958, var hún borin undir Stéttarsamband bænda, og sá vitnisburður var gefinn löggjöfinni af hendi stjórnar Stéttarsambands bænda, þ. á m, af sjálfstæðismanni, að í þeirri löggjöf væri alveg hliðstætt búið að bændum og öðrum stéttum í landinu. Sá vitnisburður kom þá, og hann er býsna þýðingarmikill í þessum málum öllum, sá vitnisburður, því að hann sýnir nokkuð, hvernig framsóknarmenn vinna að þessum málum. En þegar efnahagsmálafrv. nýju valdasamsteypunnar í fyrravetur var borið undir Stéttarsambandið, varð það að taka upp harðsnúna baráttu, vegna þess að í því frv. var bændum ætlaður í þremur atriðum a.m.k. annar og minni réttur en öðrum stéttum. Það var þessi munur. Það var þannig, sem hinn nýi andi hafði komið fram .í því frv. Og eitt atriðið var, að þá var tekinn upp sá háttur, sem alls ekki hafði áður verið, að framleiðendur víð sjóinn fengju leiðréttingu á verðlagi sínu, ef vísitala hækkaði, en landbúnaðarframleiðendum var alls ekki ætlaður hliðstæður réttur í frv. En það var fyrir baráttu Stéttarsambandsins og Framsfl., að þetta var nokkuð leiðrétt, þó að ekki fengist full leiðrétting í þessu efni í þeirri löggjöf. Þannig snýr hæstv. landbrh. þessu alveg við. Bændur bjuggu við sama rétt og aðrir áður, en undireins og hin nýja valdasamsteypa tók við, var farið að snúa við blaðinu, og þetta átti vitanlega alls ekki að vera nema byrjunin, því að næsta skrefið átti að vera það að stöðva verðlag á landbúnaðarafurðum, þó að annað hækkaði, og halda bændum niðri. Það átti að taka upp, eins og einn ágætur maður hefur sagt í blaðagrein, nýlendustefnu gagnvart landbúnaðinum, og brbl. voru þannig hugsuð. Nú er hæstv. landbrh. að finna að því, að ég segi, að núv. valdasamsteypa hafi guggnað á brbl. og þeirri stefnu, sem þar kom fram, og fleygt henni á haug fyrir baráttu Framsfl. og Stéttarsambandsins. Og lætur ráðherra í það skina, að þetta séu getsakir einar, að það séu afleiðingar eða uppskera af þessari baráttu, og að þeir hafi ekki treyst sér til þess að halda þessari stefnu til streitu. En ég segi: Hver efast um, að þannig er þessu varið, þó að hæstv. landbrh. sé að gefa svona alveg marklausar yfirlýsingar í aðra átt? Hverjum dettur það í hug, að Sjálfstfl. hefði ekki sagt það skýrt og skorinort fyrir mörgum mánuðum, að hann ætlaði að standa á þeirri stefnu í verðlagsmálum landbúnaðarins, sem var í framleiðsluráðslögunum, ef hann hefði þá verið búinn að hugsa sér að gera það? Vitanlega hefði flokkurinn sagt það strax, og hann hefði lýst því greinilega yfir allan tímann, að það væri þetta, sem hann ætlaði að standa á, og hann ætlaði að standa með Stéttarsambandinu í þessu tilliti. En það gerði Sjálfstfl. ekki, og hann tók á sig ámæli og máske nokkurt tjón, vegna þess að hann sagði þetta ekki. Og af hverju sagði hann það ekki? Af því að hann ætlaði sér ekki að gera það. Hann var að þreifa fyrir sér, hvað óhætt væri að fara, og ætlaði sér ekki að innleiða á nýjan leik sama hátt í verðlagningarmálum og áður var, áður en brbl. komu til greina. Ef hann hefði ætlað sér það, hefði hann vitaskuld lýst því hreinlega yfir. En það kom aldrei neitt meira en aðeins það eitt lengst, að hann væri á móti brbl. Hver efast um þetta samhengi? Enginn auðvitað, sem hugleiðir þessi mál. Þess vegna er það vitanlega sízt ofsagt, að sá árangur, sem þarna hefur náðst, er hreinlega ávöxtur af þeirri baráttu, sem háð hefur verið, sumpart af Stéttarsambandinu og sumpart af Framsfl. Um það efast heldur enginn maður, sem þessum málum er kunnugur. Þá kom hæstv. ráðh. loks með það atriði, að Framsfl. hefði viljað spilla því, að efnislegt samkomulag næðist á þá lund, sem hér liggur fyrir, og sagði, að fulltrúar bænda í framleiðsluráði og samningamennirnir hefðu orðið fyrir ónæði af framsóknarmönnum, sennilega „svokölluðum“ leiðtogum Framsfl., í sambandi við þessi mál. Þeir hefðu verið áð vinna að því öllum árum, að því er manni skildist, að koma í veg fyrir það, að samkomulag gæti náðst. Vitanlega veit hæstv, landbrh., að þetta er hreinn tilbúningur, uppspuni frá rótum. En hvað varðar hann um það? Hvaða máli skiptir það fyrir hann? Hann þarf að koma því áleiðis, ef einhver skyldi trúa því, að leiðtogar Framsfl, hafi verið að reyna að vinna á móti því, að samkomulag næðist í þessum efnum, en síðan snúið við blaðinu, þegar þeir sáu, að ekki var hægt að standa á móti því, að það yrði samkomulag. Þá varðar hann ekkert um það; þó að þetta sé algerlega tilhæfulaust. En hæstv. landbrh, er kannske að einu leyti nokkur vorkunn, og það er vegna þess, að hann á heima í húsi sjálfstæðismanna, hann er í Sjálfstfl., og við vitum svo sem hér um bil, hvernig Sjálfstfl. hefði unnið að þessum málum, ef hann hefði haft stöðu Framsfl. Sjálfstfl. hefði náttúrlega ekki kunnað neina aðra leið en þá að láta blaðakost sinn reyna af öllum mætti að koma í veg fyrir samkomulag, þegar verið var að semja. Og leiðtogar Sjálfstfl. hefðu sennilega lítið annað gert en að reyna að spilla samkomulagi, ef draga má ályktanir af þeirri reynslu um Sjálfstfl., sem kunn varð, þegar hann var í stjórnarandstöðu. Þá kunni hann engar aðrar leiðir en þessar, engar aðrar leiðir en þær að reyna að halda uppi sem mestum illindum og ófriði í þjóðfélaginu, alveg gersamlega án tillits til þess, hvort hann var með því að vinna í rétta stefnu málefnalega eða ranga stefnu málefnalega. Það skipti engu máli. Það var bara eitt, sem skipti máli, og það var, að ekki gæti orðið lag á neinu, að efnahagsmálaráðstafanir gætu farið úr böndunum og ófriður gæti orðið sem mestur og allt í sem mestum ólestri. Þetta var sjónarmið Sjálfstfl., og út frá þessu sjónarmiði var unnið. Þess vegna var það t.d., að þeir unnu að því af öllum kröftum að reyna að koma úr böndunum efnahagslöggjöfinni 1958 með því að ganga svo langt að láta t.d. atvinnurekendur, sem þeir réðu yfir, bjóða fram kauphækkanir, ef ekki náðist nógu skjótur árangur í einstökum samtökum með því að láta handlangara flokksins í félögunum tala fyrir hækkunarbaráttunni. Það voru þessar starfsaðferðir, sem Sjálfstfl. notaði, og þetta eru einu starfsaðferðirnar, sem Sjálfstfl. kann í stjórnarandstöðu. En þetta eru starfsaðferðir, sem Framsfl. hefur aldrei tamið sér og mun aldrei temja sér. Framsfl. álítur það í þessu falli t.d. algerlega mál Stéttarsambandsins, en ekki Framsfl. neitt viðkomandi, hvað Stéttarsambandið telur heppilegt að fallast á vegna bændastéttarinnar. Það álítum við, að sé Framsfl. gersamlega óviðkomandi með öllu. En á hinn bóginn mundum við telja, að Framsfl. hefði talsvert mikla skyldu til þess að standa með sanngjarnri afstöðu Stéttarsambandsins. En okkur hefur aldrei komið það til hugar að reyna að ráða fyrir forráðamönnum Stéttarsambandsins í þessu efni eða dæma fyrir þá, hvað væri heppilegt fyrir bændastéttina að fallast á og hvað heppilegt að fallast ekki á. Þennan hugsunarhátt skilur hæstv. landbrh. sennilega alls ekki. Ég býst við, að hann skilji alls ekki þennan hugsunarhátt, það sé honum gersamlega framandi, að svona hugsunarháttur sé til. En hér er líka um alveg gerólík sjónarmið að ræða, alveg gerólík þjóðfélagsviðhorf. Að baki afstöðu okkar í Framsfl. býr sá skilningur, að í stéttarfélögunum, bæði launþegasamtökunum og þar, sem framleiðendur koma saman, eigi að afgreiða málin, ekki frá pólitísku sjónarmiði, heldur frá stéttarlegu sjónarmiði, reyna að finna, hvað hagfelldast er frá stéttarlegu sjónarmiði. Og þessi skoðun byggist á þeim skilningi, að þegar til lengdar lætur, muni það fara svo, ef af viðsýni er á málin litíð í stéttarsamtökunum, að það, sem er bezt fyrir stéttirnar, verði, þegar til lengdar lætur, líka bezt fyrir þjóðfélagið, ef málin eru skoðuð með hófsemi og víðsýni í þessum samtökum. Út frá þessu sjónarmiði og þessum skilningi, sem ég var nú að skýra, hafði Framsfl. engin afskipti af þessum samningum, og ég lýsi það tilhæfulaust með öllu, sem hæstv. landbrh. sagði hér um það efni. Þvert á móti vil ég lýsa því hér yfir, að það gladdi mig alveg sérstaklega, að það skyldi nást þetta samkomulag, sem varð. Og það var af tveimur ástæðum: Annars vegar vegna þess, að þetta samkomulag er sigur fyrir bændastéttina og henni í hag og auk þess gott neytendum. Hins vegar vegna þess, að með þessu guggnaði ríkisstj. og valdasamsteypan, sem að baki henni stendur, guggnaði á ofsóknarstefnunni gagnvart landbúnaðinum, - það er enginn smáræðissigur, sem í því felst, - og á hinn bóginn náðist samkomulag á milli neytenda og framleiðenda, og það er heldur ekkert smámál, að þannig skyldi fara. Það er þess vegna alveg sérstök ástæða til þess að fagna yfir því, að þessi niðurstaða skyldi verða. En hún hefði vitaskuld aldrei orðið nema fyrir harða baráttu. Það sjáum við gleggst á því, hvernig viðhorf sjálfstæðismanna, sem þarna segja nú lokaorðið, hefur verið að smábreytast í þessu máli. Þeir hafa í raun og veru hörfað undan stig af stigi, unz þessi árangur náðist, sem nú liggur fyrir. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að orðlengja þetta frekar. En ég vildi aðeins leiðrétta það, sem kom fram hjá hæstv. landbrh., og ég vil vænta þess, að það, sem hann sagði um þetta, sé að verulegu leyti byggt á því, að hann skilji ekki þann hugsunarhátt, sem liggur að baki afstöðu okkar framsóknarmanna í þessu efni. En hann verður að reyna að skilja, að það hugsa ekki allir menn um þessi efni eins og sjálfstæðismenn gera og hafa gert, og það hafa ekki heldur allir menn í hyggju að vinna eins og þeir hafa unnið að þessum málum - og ég segi: sem betur fer.



Herra forseti. Það er nokkuð erfitt að skilja hugsanagang hv. 1. þm. Austf. (EystJ), því að framkoma hans og sumra hans hv. flokksmanna hér í þinginu fyrir þingfrestunina gaf það beinlínis til kynna, að það, sem hann nú var að segja, og það, sem hann nú var að lýsa, er algerlega rangt. Það þarf ekki að setja sig svo mjög inn í hugsunarferli þessa manns, a.m.k. ekki fyrir þá, sem hafa hann fyrir framan sig. Það er hægt að sjá á svipnum, hvað hann ætlar sér, og ég er dálítið hissa á því, að þessi hv. þm. skuli vera að reyna að afsaka það hér og telja hv. þingheimi trú um, að Framsfl. hér á þingi hafi fagnað því, að ríkisstj. tókst að leysa þennan hnút, sem virtist vera torleysanlegur og gat valdið ósamkomulagi innan stjórnarinnar. Það er ekki eðlilegt að vitna í einkasamtöl, og það skal ég ekki gera. En það er enginn vafi á því, að það væri hægt að leiða fram vitni að því, hvernig sumum hv. Framsóknarforingjunum varð við, þegar vonin brást um það, að brbl. yrðu stjórninni að fótakefli. Það er alveg ástæðulaust fyrir hv. þm. að vera hér með þetta hræsnistal. Það má vera, að honum finnist það eitthvað áhrifaríkara að láta það, sem hann hefur talað hér, koma í Tímanum heldur en skrifa það sérstaklega. Ég efast ekki um, að þessu tali hans hér er sérstaklega ætlað að verða birt í Tímanum og fá einhverja af lesendum blaðsins til þess að trúa því, að hér hafi alltaf verið um einlægni að ræða af hendi Framsfl. Hv. þm. talar um það, að Sjálfstfl. hafi ætlað að svíkja bændur, - Sjálfstfl, ætlaði að svíkja bændur, og það er reynslan af þessum flokki á undanförnum árum, sem hefur sannfært mig um það, - að hann segir. Það væri þá ekki nema eðlilegt að fletta, þó að ekki væri nema fáum blöðum upp í sögunni, sem sýna reynsluna, og þarf ekki að nefna mörg dæmi, sem afsanna það, sem hv. þm. fullyrti hér áðan, að Sjálfstfl. hafi oftast eða jafnan unnið gegn hagsmunum bænda. Ég held, að það þurfi ekki að vera fróðir menn í þingsögunni, sem geta sannað það, að bændum hefur jafnan vegnað vel, þegar áhrifa Sjálfstfl. hefur gætt. En áhrifa Sjálfstfl. hefur jafnan gætt mest, þegar hann hefur verið í stjórn. Hv. 1. þm. Austf. heldur því hins vegar fram, að Framsfl. sé áhrifaríkastur, þegar hann er ekki í stjórn, og það er þess vegna, sem hann leitast við að þakka Framsfl. það, sem gert er fyrir atbeina Sjálfstfl., þegar Framsfl. er utan stjórnar, en Sjálfstfl. við völd. Ég hef t.d. heyrt framsóknarmenn þakka sér það, þegar verðlagning landbúnaðarvaranna var leiðrétt á árinu 1942, þegar Framsfl. var utan stjórnar. Ég hef heyrt framsóknarmenn þakka sér það, þegar raforkulögin voru sett á árinu 1946, og þakka sér það sérstaklega vegna þess, að þeir voru þá utan stjórnar. Ég hef einnig heyrt sömu menn þakka Framsfl. fyrir lögin um landnám, nýbýli og endurbyggingar í sveitum, sem sett voru á árinu 1946, lög, sem hafa tryggt landbúnaðinum þær framkvæmdir, sem orðið hafa síðan, og eru undirstaðan að framförum í sveitum, bæði í ræktun og byggingum. Þeir hafa sérstaklega þakkað sér þessi lög, m.a. vegna þess, að þeir voru utan stjórnar, þegar þau voru sett. Og nú er ég ekki í nokkrum vafa um það, enda máttum við gjarnan heyra það á mæli hv. 1. þm. Austf. hér áðan, að hann mun þakka sér og sinum flokki það, að bændur fá útflutningsuppbætur á landbúnaðarvörurnar, þannig að þeir þurfi nú ekki lengur að bera hallann af útflutningnum. En það hafa þeir gert, þegar Framsfl. hefur verið í stjórn, og þá hefur Framsfl. aldrei imprað á því, að þetta þyrfti að lagfæra. Ekki er ég í nokkrum vafa um það, að hv. 1. þm. Austf. og framsóknarmenn munu þakka sér það, þegar nú verður sett í löggjöf, að hækkun á rekstrarvörum landbúnaðarvara skuli koma inn í grundvöllinn jafnóðum, þótt þeir, á meðan þeir fóru með völd, liðu það, að bændur fengju enga hækkun af þessum ástæðum nema einu sinni á ári. Þeir munu þakka sér þetta núna vegna þess, að þeir eru ekki í stjórn og að það eru aðrir, sem setja þetta ákvæði inn í lögin. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að þeir munu með miklum hávaða og stærilæti þakka sér það, að nú er komið í lög, að það má hækka verðlag landbúnaðarvara ársfjórðungslega, ef grunnkaup hækkar og vísitalan hækkar. Þetta ákvæði var sett í lög, þegar framsóknarmenn voru ekki lengur í stjórn, en á meðan þeir voru í stjórn, létu þeir sér nægja, að það væri ekki tekið tillit til þessara hækkana nema einu sinni á ári. Þannig er nú málflutningur þessara manna, og það er ætlazt til, að þeir, sem á hlýða, taki þetta alvarlega. Það er mikið traust á dómgreindarleysi þeirra, sem lesa Tímann, ef ætlazt er til, að þeir sjái ekki í gegnum þetta, því að þeir munu vera fáir, sem trúa því, að um leið og einn flokkur fer frá völdum, fái hann fyrst aðstöðu til þess að koma málum fram, áhugamálum og hagsmunamálum þeirra, sem flokkurinn telur sig vilja berjast fyrir. En það eru þessi öfugmæli, sem við höfum oft orðið að hlusta á hjá hv. 1. þm. Austf. og ýmsum fleiri hv. framsóknarmönnum hér í þinginu. Ég held, að það sé ekki ástæða til að vera að nefna fleiri dæmi um þessi öfugmæli, og ég get þess vegna látíð máli mínu lokið. En ég vil að lokum aðeins minna á það, að framsóknarmenn vildu ekki, að þinginu yrði frestað fyrir 15. des., vegna þess að þeir töldu nokkurn veginn öruggt, að ef þingið sætí, mundi ekki nást samkomulag um þessi mál, að þá gætu þeir þvælzt fyrir og komið í veg fyrir samkomulag. Það getur vel verið, að þetta sé beiskur sannleikur fyrir hv. 1. þm. Austf. að hlusta á, en þeir munu vera fáir, sem vita það ekki, að þetta er þannig, þetta er nú svona, og það er ekki hægt að bæta úr því með því að setja hér upp einhvern hræsnis- og sakleysissvip og segja: Við fögnuðum því mjög, að þessir erfiðleikar stjórnarfiokkanna voru leystir og að þeir eru úr sögunni.



Herra forseti. Í 3. málsgr. 3. gr. frv. þess, sem hér er til meðferðar, er það ákvæði, að ef ekki verður samkomulag í sex manna nefnd varðandi ákvörðun verðlagsgrundvallar eða varðandi verðlagningu söluvara landbúnaðarins, skuli sérstök yfirnefnd þriggja manna, sem sé þannig skipuð, að einn fulltrúi í hana sé tilnefndur af neytendum og annar fulltrúi af hálfu framleiðenda, en hagstofustjóri sé oddamaður, hafa úrskurðarvald. Nú skeði það á s.l. ári, þegar verðlagning á landbúnaðarafurðum átti að fara fram, að ekki varð samkomulag um hana í sex manna nefndinni, og átti þá samkv. réttum lögum að koma til kasta þriggja manna nefndarinnar, en það komst þó aldrei það langt, því að fulltrúi neytenda í þriggja manna n. var dreginn til baka út úr n., þannig að hún gat ekki starfað. Hv. þm. muna eflaust eftir þessu allir, ekki sízt kannske vegna þess, að menn aumkuðu þá mjög sjálfstæðismenn fyrir það, hvað þeir áttu ákaflega bágt með að taka afstöðu til þeirra brbl., sem þá voru gefin út um það, að verðlag landbúnaðarafurða skyldi verða óbreytt. Mig langar til þess að beina fyrirspurnum til hæstv. landbrh. út af 3. mgr. 3. gr. þessa frv., sem hér er til meðferðar. Í fyrsta lagi langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðh. þess, hvort hann telji sig hafa heimild til þess, ef samkomulag verður ekki í 6 manna n. um verðlagninguna eða um verðlagsgrundvöllinn, að skipa mann í þriggja manna yfirnefndina, ef neytendahópurinn eða framleiðendahópurinn dregur sinn fulltrúa til baka. Og ég vil spyrja hann jafnframt í því sambandi, hvort hann geti lýst því yfir nú þegar, að hann mundi nota sér þá heimild, ef hann hefði hana. Í öðru lagi langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðh. að því, ef hann telur sig ekki hafa heimild til þess að skipa í þriggja manna n. og ef fulltrúar eru dregnir til baka úr henni, hvort hann geti lýst því hér yfir á þingi, að hann muni beita sér fyrir því að afla sér slíkrar heimildar.



Herra forseti. Frv. það, sem við höfum verið að ræða í dag, er byggt á samkomulagi og ekki síður 3. mgr. 3. gr. laganna. Það er þess vegna engin ástæða til þess að ætla, að fulltrúar bænda eða fulltrúar neytenda neiti því að þessu sinni að skipa yfirdóminn, því að ef það væri, yrði samkomulagið brotið. Um það, hvort ríkisstj. hefði heimild til þess að skipa menn í dóminn, ef annaðhvort fulltrúar bænda eða fulltrúar neytenda neituðu að skipa hann, vil ég aðeins upplýsa það, að þetta frv. hér gefur ekki heimild til þess, og tel ég það mjög óæskilegt, ef til þess þyrfti að grípa að verðleggja landbúnaðarvörurnar með þeim hætti, vegna þess að þá væri það ekki byggt á samkomulagsgrundvelli. En að þessu sinni er hreinn óþarfi að gera ráð fyrir því, að annar hvor aðilinn neiti að skipa mann í dóminn, vegna þess að málið er byggt á samkomulagi, - samkomulagi, sem engin ástæða er til þess að ætla að ekki verði haldið.



Þetta er, eins og gefur að skilja, aðeins stutt aths. út af því, sem hæstv. ráðh. sagði. Hann er, að því er mér virðist, í nokkrum vanda staddur með að útlista ganginn í þessu, og er það ekki einkennilegt. Og eitt af því, sem hann finnur upp, er það, að barátta framsóknarmanna fyrir því, að þinginu væri ekki frestað jafnsnemma og gert var fyrir jólin, - að einn þáttur í þeirri baráttu framsóknarmanna hafi verið, að þeir hafi viljað hafa Alþingi til þess að spilla fyrir því, að sá árangur næðist fyrir bændastéttina í þessu máli, sem varð. Ég hugsa, að hæstv. ráðh. sé nú nokkurn veginn einn um þennan hugsanagang, því að það er sjálfsagt ákaflega erfitt að fá menn til að trúa því, að það hefði spillt fyrir þessu máli, að þingið hefði setið hér að störfum venjulegan tíma fram að jólunum. Auðvitað hefðu samningar milli neytenda og framleiðenda farið fram alveg nákvæmlega jafnt eins og áður. Og það eitt er alveg víst, að Sjálfstfl. hefði ekki verið mínna hræddur við Framsfl. í þessu máli, þó að þingið hefði setíð áfram, en með því að þingið færi heim. En vitanlegt er, að sá árangur, sem í þessu máli hefur náðst, er fyrst og fremst fyrir þann beyg, sem Sjálfstfl. hefur af Framsfl., og það aðhald, sem hann hefur í því sambandi. Ég held, að um þetta sé nú lítill vafi. Þá talaði hæstv. ráðh. þannig, að framsóknarmenn hefðu sennilega gert ráð fyrir því, að stjórninni væri sérlega erfitt að vinna að þessu máli vegna ósamkomulags innan hennar, og jafnvel, að þetta gæti orðið stjórninni að fótakefli. Ég hef aldrei heyrt þetta fyrr. Mér hefur frá upphafi verið ljóst, að Sjálfstfl. ræður öllu um þessi mál og hefur gert, síðan þessi nýja valdasamsteypa kom til greina. Sjálfstfl. réð raunverulega brbl. og öllu, sem gert hefur verið í þessu efni, og hefur aldrei haft neitt að berjast við nema sjálfan sig í þessu sambandi og svo náttúrlega ótætis Framsfl. og Stéttarsambandið og allt það. Alþfl. hefur aldrei getað neitt annað í þessu gert en það, sem Sjálfstfl. sagði honum að gera. Það er því engin innanstjórnarbarátta eða stjórnin nokkru sinni verið í hættu út af þessu, enda sjáum við það á sjálfri niðurstöðunni, sem hér liggur fyrir og er fengin fyrir það, að Sjálfstfl. komst að þeirri niðurstöðu, að honum væri ekki pólitískt óhætt að halda fram stefnu brbl. Það er því alveg vonlaust fyrir hæstv. ráðh. að vera að reyna að draga athygli frá aðalatriði málsins með því að benda á þetta um þinghaldið. Þá sagði hæstv. landbrh., að ég héldi því fram, að Framsfl. væri áhrifaríkastur, þegar hann væri ekki í stjórn. Þessu er auðvitað alveg snúið við. En hinu hef ég leyft mér að halda fram og mun leyfa mér að halda fram, að Framsfl. er ekki áhrifalaus í þessu landi, þó að hann sé ekki í ríkisstj., og það er mikill misskilningur, ef menn halda, að áhrif flokka í þjóðmálum varðandi það, hvaða úrlausnir eru teknar á hverjum tíma, séu eingöngu bundin við, hvort þeir eru í ríkisstj. eða ekki. Og ef einhverjir halda þetta, ættu þeir að endurskoða það, því að þannig gerast ekki hlutirnir, og hæstv. landbrh. hefur gott af að hugsa einmitt um þetta. Þó að ég vilji því alls ekki halda því fram, að Framsfl. sé áhrifaríkastur, þegar hann er ekki í stjórn, fer því alls fjarri, að hann sé áhrifalaus, þó að hann sé ekki í ríkisstj., eins og þetta fyrsta átakamál um landbúnaðinn sýnir, sem komið hefur upp, síðan þessi nýja samsteypa kom. Svo skal ég ekki níðast á þolinmæði hæstv. forseta og láta hér við sitja.



Herra forseti. Ég hef áður flutt svipað mál þessu hér á Alþ. og skal nú gera nokkra grein fyrir, hvers vegna ég álít það alveg sérstaklega brýnt, að þessi hv. d. verði nú við því að samþykkja þetta mál. Það er ljóst af öllu því, sem nú er að gerast í þjóðfélagi okkar, að við stöndum á vegamótum og ákvörðun verður tekin um það nú á þessu þingi, hvort stigin skuli spor aftur á bak, hvað snertir þróun atvinnulífs á Íslandi og skipulag á okkar þjóðarbúskap, eða hvort stigin skuli spor, sem liggja áfram. Og þetta frv., sem hér liggur fyrir, fjallar um það, að það skuli verða stigin spor fram á við með því að koma upp áætlunarráði, sem skipuleggi okkar búskap, en þó alveg sérstaklega fjárfestinguna í landinu og uppbyggingu atvinnulífsins, og skipuleggi þjóðarbúskapinn með hagsmuni almennings í landinu fyrir augum. Þegar ég legg fram mín rök fyrir þessu máli, mundi það vera fyrst að greina þau almennu rök sósíalismans fyrir skipulögðum þjóðarbúskap í andstöðu við stjórnleysi auðvaldsskipulagsins. Ég ætla ekki að gera þetta sérstaklega að umtalsefni nú, sökum þess að ég hef oft áður rætt þá hlið málsins, enda mundi það ekki eiga við nema að nokkru leyti, þar sem ekki er lagt til með þessu frv. að taka upp sósíalistíska búskaparhætti á Íslandi, en stiga hins vegar spor í þá átt, sem fjölmörg önnur, líka önnur auðvaldsþjóðfélög hafa stigið á síðustu áratugum. Það er hitt, sem ég vil leggja meira upp úr sem rökum í sambandi við þetta mál, að hér á Íslandi hagar svo sérstaklega til, að ef við ætlum að láta þessa þjóð búa við batnandi lífskjör og afkomuöryggi, þá á hún einskis annars úrkost til þess að hagnýta alla þá möguleika, sem nútímaatvinnulíf felur í sér, en að gera það beinlínis af alþjóðlegum og þjóðlegum ástæðum að taka upp meira eða minna heildarstjórn á þjóðarbúskap okkar, og fram á það er ég að fara með þessu frv. Þetta er ekki neitt nýtt. Það hefur verið svo frá upphafi, að við Íslendingar fórum að hugsa um okkar stjórnmál út frá okkar þjóðlega sjónarmiði, að atvinnuvegirnir og það, hvernig þeim vegnaði, hefur verið höfuðáhugamál íslenzkra stjórnmálamanna, og það hafa vart verið þeir stjórnmálamenn til á síðustu öldum, sem nokkuð hefur kveðið að í íslenzkum stjórnmálum, sem hafa ekki skilið þetta. Orsökin til þess er sú, að hér á Íslandi, þar sem við byggjum landið, eins og oft er talað um, á yztu mörkum hins byggilega heims, þar er svo erfitt að stunda atvinnu og byggja atvinnulífið upp, að það verður í sífellu að sameina alla beztu krafta þjóðarinnar og þar með auðvitað alveg sérstaklega kraftana á stjórnmálasviðinu að því að vinna að þessum uppbyggingarmálum. Þjóðin gæti ekki lifað í þessu landi, að minnsta kosti ekki neinu mannsæmandi lífi, nema svo framarlega sem öllum hennar beztu kröftum á öllum sviðum og þá fyrst og fremst stjórnmálasviðinu væri beitt að hennar atvinnulífi, að hennar atvinnulíf yrði sem sterkast og bezt og fólkinu, sem að því ynni, mætti vegna sem bezt. Þetta stafar eðlilega af þeirri ástæðu, að hér erum við nýlenda í sex aldir, og þegar við byrjum að heyja okkar sjálfstæðisbaráttu, okkar raunverulegu stjórnmálabaráttu, beita allir forustumenn þjóðarinnar í hennar stjórnmálum sér að því að reyna að vinna upp atvinnulíf okkar. Hér var þjóð, sem var næstum að því komin að deyja út, þjóð, sem þurfti að byggja upp í landinu atvinnulíf, sem lagt hafði verið í rústir, þurfti að skapa nýja atvinnuvegi, þurfti að hrista af þeim erlenda áþján, þurfti að taka við landi, sem var bláfátækt og rúið eftir margra alda nýlendukúgun. Það var þess vegna alveg óhjákvæmilegt, að áhugi íslenzkra stjórnmálamanna snerist frá upphafi að því að byggja atvinnulífið upp, og það þýddi að beita sameiginlegum kröftum þjóðarinnar, og þegar við að einhverju leyti fórum að ráða ríkisvaldi okkar sjálfir, þá að beita áhrifum okkar ríkisvalds til þess að byggja atvinnulífið upp. Það er engin tilviljun í íslenzkum stjórnmálum, að menn eins og Eggert Ólafsson, brautryðjendur í þjóðfrelsisbaráttu okkar, hafa áhuga fyrir því og yrkja jafnvel lofbragi, þegar byggðir eru fyrstu bátar til þess að fara að gera hér út á 18. öld. Það er engin tilviljun, að einn bezti brautryðjandinn í stjórnmálabaráttu okkar, Baldvin Einarsson, skrifar í Ármann á Alþingi ekki bara um stjórnmál Íslendinga, heldur um tóvinnu, um garðrækt, um hvernig fara skuli með skinn, vegna þess að til þess að hægt sé að reisa þjóðina við, þarf að kenna henni, hvernig hún eigi að byggja atvinnulíf sitt upp. Og það er engin tilviljun, að sjálfur Jón Sigurðsson skrifar litla fiskibók til þess að kenna fiskimönnum á Íslandi, hvernig þeir skuli reka sinn starfa, og það fyrir réttum 100 árum. Það var þjóðleg þörf á því, að allir þeir menn, sem vildu vinna að því að skapa þjóðinni frelsi, skapa henni viðunandi lífskjör, þeir beittu öllum sínum áhuga að því að vinna upp atvinnulíf okkar. Þess vegna hefur það verið svo, að íslenzk þjóð hefur frá upphafi, að hún fór að hugsa um sín stjórnmál og beita áhrifum sínum á eigið ríkisvald, fundið til þjóðlegrar þarfar á því, að ríkið léti mál atvinnulífsins til sín taka. Þjóðin hefur frá upphafi ætlazt til þess, að Alþingi léti þessi mál til sín taka og beitti sér fyrir því, að atvinnulífið á Íslandi gæti orðið þannig, að það stuðlaði beinlínis að því, að þjóðinni liði vel, að alþýðu landsins vegnaði vel og sífellt betur og að atvinnulífið væri þannig, að það skapaði þjóðinni öryggi og möguleika til að lifa. Við vitum ósköp vel, hvað blasað hefur við á þessu landi, ef slíkt hefur ekki verið gert. Það hefur blasað við landflótti, það hefur blasað við, að fólkið færi burt til annarra heimsálfa, og við vitum, að það blasir við hvenær sem er, svo framarlega sem stjórnmálamenn á Íslandi standa ekki í sinni stöðu. Þetta hefur þjóðin alltaf skilið. Þess vegna hafa þær stjórnir orðið vinsælastar á Íslandi, sem hafa gert mesta hluti að því að byggja upp atvinnulíf þjóðarinnar fyrir framtak ríkisins. En hver sú stjórn þykir ómöguleg og ill, sem lætur atvinnulífið dragnast niður og beitir ekki skynsamlegum afskiptum ríkisins til þess að vinna það upp. Það er svo, að stjórnmálamenn á Íslandi eru kosnir til þess að stjórna íslenzkum þjóðarbúskap, og láti stjórnmálamenn það undir höfuð leggjast, verða þeir ekki lengi stjórnmálamenn eftir það. Það er hægt að reka pólitík í öðrum löndum án þess að skeyta sérstaklega mikið um þetta. Í ríku landi eins og t.d. Englandi, þar sem fyrir tveimur öldum kemur upp rík borgarastétt, sem safnar sér auði af svita ensks verkalýðs og af gróðanum á nýlendunum um víða veröld, einn fjórði hluti heimsins heyrði næstum því undir það vald í byrjun þessarar aldar, - þegar slíkt gífurlegt auðmagn sem safnaðist saman í höndum brezkrar borgarastéttar safnast saman í höndum einnar einustu lítillar, fámennrar stéttar og þegar þeir, sem ráða því einkaauðmagni, eiga öll fyrirtæki landsins að heita má, þá segir slík stétt, slík auðmannastétt sem í Bretlandi: Ég vil ekki hafa með nein afskipti ríkisins af mínum málum að gera, ríkið getur séð um að halda uppi lögreglu og her til þess að standa á móti nýlenduþrælunum, ef þeir rísa upp, eða verkamönnunum í Bretlandi, ef þeir gera kröfur til lífsins, en ég skal sjá um mitt atvinnulíf, og ég vil stjórna því ein og án afskipta ríkisins. - Það var afstaða brezkrar borgarastéttar, sérstaklega um miðja 19. öld, er hún var ein voldugasta allra auðmannastétta í allri veröldinni. Hún ætlaði að stjórna þessu sjálf, og stjórnmálamennirnir áttu ekki að koma nærri því. Þeir áttu bara að vera eins og næturverðir fyrir hana, bara að sjá um að halda vinnandi stéttunum niðri. Það hefur aldrei verið skapað neitt samsvarandi einkaauðmagn á Íslandi, og þótt lítil tilraun hafi verið gerð í þá átt, hefur hún misheppnazt, eins og ég skal koma að. Það hefur aldrei verið til á Íslandi neinn grundvöllur fyrir því að ætla að segja t.d. við borgarastétt hér á Íslandi: Ég vil ekki hafa, að ríkið skipti sér af atvinnulífinu. - Í það eina skipti, sem veik borgarastétt á Íslandi reyndi það, varð hún að koma hlaupandi til ríkisins á eftir til að biðja um afskipti. Það er nauðsynlegt, að menn geri sér þetta ljóst, til þess að það sé skýrt fyrir mönnum, af hverju það er sérstök nauðsyn í því Íslandi, sem nú er, að taka upp áætlunarbúskap. Það er slagorð, sem er notað mikið nú á tímum, að hér eigi að koma á frjálsu efnahagslífi, heyrist jafnvel nokkuð mikið þessa dagana og mest talað um það af þeim mönnum, sem hafa ekki hugmynd um, hvað það er eða hvernig það verkar, nokkrum unggæðingum, sem ekkert þekkja inn á íslenzka sögu. Það var gerð lítil tilraun af hálfu íslenzkrar borgarastéttar eftir 1918, að við öðluðumst fullveldi. Sú tilraun fór endanlega um koll í heimskreppunni 1930. Það, sem var ekki gjaldþrota og gert var upp með skuldaskilasjóðum, eins og settir voru bæði gagnvart útvegsmönnum og bændum á þeim árum, af því að báðar stéttirnar voru orðnar eignalausar, það, sem ekki fór á hausinn opinberlega, var ekki sett á hausinn, vegna þess að þá hefði þjóðfélagið sjálft farið á hausinn. Ríkustu og voldugustu fyrirtækin í landinu, eins og Kveldúlfur og Alliance, sem höfðu náð lengst hvað auð snertir, sem hin svokölluðu auðfyrirtæki í frjálsu efnahagslífi hafa náð á Íslandi, urðu raunverulega bæði gjaldþrota í heimskreppunni, en voru ekki gerð upp, sakir þess að þá hefði Landsbankinn og þjóðfélagið þar með orðið gjaldþrota líka. Og einmitt sjálfur núv. forsrh. varð fyrstur manna á Íslandi til þess 1932 í desember, í fyrsta skipti sem hann varð ráðherra, að láta þann fiskhring, sem Kveldúlfur og Alliance höfðu myndað þá og réðu, fara til ríkisins og láta ríkið taka og nota vald sitt til þess að halda þeim fiskhring uppi. Íslenzk borgarastétt hljóp til ríkisvaldsins til þess að skapa ríkiseinokun til að láta ekki leifarnar af sínu eigin skipulagi verða gjaldþrota. Við höfum reynt þetta frjálsa efnahagslíf á Íslandi. Það hefur orðið að bjarga því undan algeru gjaldþroti með því að láta ríkisvaldið taka það að sér, og síðan hefur enginn maður á Íslandi reynt, engum stjórnmálamanni dottið í hug í alvöru að innleiða slíkt ídjótaskipulag hér á Íslandi aftur. Ég tek fram, að það hefur engum íslenzkum stjórnmálamanni dottið það í hug. Ég reikna ekki með því, þó að einstaka stjórnmálamenn kunni núna að hafa einhverjar tilhneigingar til þess undir erlendum áhrifum að reyna að fara að neyða slíku skipulagi upp á íslenzka þjóð. Þeim hefur aldrei dottið það í hug sjálfum, svo vitlausir eru fæstir íslenzkir stjórnmálamenn. Það er aðkomið, þegar mönnum dettur í hug að fara að berjast fyrir slíku. Og af hverju er það aðkomið? Það er aðkomið vegna þess, að það er enginn efnahagslegur grundvöllur til fyrir slíku skipulagi á Íslandi. Grundvöllurinn fyrir svokölluðu frjálsu efnahagslífi er, að einstakir aðilar, einstakir atvinnurekendur eigi fjármagn sjálfir til þess að eiga og reka atvinnufyrirtæki þjóðarinnar. Þessi grundvöllur er ekki til á Íslandi. Ég veit ekki betur en atvinnulíf Íslands, eins og það hefur verið byggt upp eftir 1944, hafi verið byggt upp af ríkinu og að svo miklu leyti sem ríki og bæir eiga það ekki sjálf, hafi ríkið látið ríkisbankana lána einstökum atvinnufyrirtækjum og einstökum atvinnurekendum upp í 75–80% af andvirði þeirra tækja, sem þessum einkaatvinnurekendum er lofað að láta heita, að þeir eigi að nafninu til. Og ekki nóg með það, að stofnlánin hafi verið veitt til þeirra þannig af ríkinu, heldur hefur allan þennan tíma orðið að veita þeim rekstrarlán af ríkinu líka og þar að auki lengst af orðið að taka ríkisábyrgð á öllum þeirra rekstri. Ef einhver prívatkapítalisti úti í Evrópu væri spurður að því, hvort þetta væri prívatkapítalistískt skipulag, mundi hann hrista höfuðið og segja nei. Hér er það ríkið, sem hefur látið einstaklingana reka þetta allt sjálft raunverulega meira eða minna, stofnlánin og rekstrarlánin til þess. Hvað margir einkaatvinnurekendur á Íslandi í dag mundu geta rekið sín fyrirtæki, eða sem kölluð eru þeirra, án láns, stofnlána eða rekstrarlána frá bönkum ríkisins? Einmitt vegna þess, að sá grundvöllur er ekki til á sama hátt og hann er til t.d. í Bretlandi og slíkum löndum, eins og ég lýsti áðan, er það algerlega óeðlilegur hlutur og aðeins hugmyndir manna, sem litla hugmynd hafa um íslenzkt atvinnulíf, að láta sér detta í hug að fara að reyna að koma slíku skipulagi á á Íslandi. Það er í mótsetningu við allan grundvöll íslenzks þjóðhagslífs. Þó að ungum mönnum, sem hafa lært erlendis, kynnzt þjóðfélagi eins og það er þar, sem gífurlegt einkaauðmagn á sér stað, detti kannske í hug að fara að fara eftir slíku og fara að innleiða slíkt skipulag hér, eiga íslenzkir stjórnmálamenn að vita betur og ekki að láta gera íslenzkt þjóðfélag og íslenzka þjóð að tilraunadýri fyrir slíkar útlendar og úreltar kenningar, sem hér hafa engan grundvöll. Verði slíkt gert, mundi það sýna sig brátt, að íslenzkt þjóðfélag hristir þess háttar af sér, því að af öllum slíkum tilraunum mundi aðeins leiða það að rýra stórkostlega lífskjörin og hrinda Íslandi aftur á bak í þess þróun. Frumvarp mitt er þess vegna flutt með það fyrir augum, að það geti nú legið fyrir Alþingi um leið og e.t.v. koma fram einhver önnur mál, stefnumál til lausnar okkar efnahagsmálum, hvort við eigum að stíga áfram í þá átt að sameina krafta þjóðarinnar um viturlega og skipulega uppbyggingu á atvinnulífinu og hverfa frá þeim tilraunum, sem nú er talað svo mikið um að reyna að fara að innleiða hér og úrelta búskaparhætti. Það tvennt fyrst og fremst, sem í þessu frv. felst, er í fyrsta lagi sú einbeiting og sú yfirsýn um stjórn á atvinnumálum, sem felst í því að koma upp áætlunarráði með því valdi, sem því er gefið, og svo í öðru lagi, eins og ég mun koma að síðar, viss hagsmunamál alþýðunnar. Hvað snertir þá skipulagningu, sem í þessu felst, er rétt að vekja athygli á því, eins og ég býst við að flestum hv. þdm. sé ljóst, að skipulagning í stórum stíl er höfuðeinkenni á allri atvinnuþróun 20. aldarinnar, hvort heldur er í auðvaldsþjóðfélögum, að ég tali ekki um í sósíalistískum þjóðfélögum. Það er alveg óhjákvæmilegur hlutur, svo framarlega sem eitt þjóðfélag á að njóta í fyllsta mæli þeirrar tækni, sem er undirstaða að öllu okkar efnahagslífi nú á tímum, að þetta sé skipulagt í stórum stíl og með mikilli yfirsýn. Það er aðeins um tvennt að ræða, ef ein þjóð á að njóta þessa. Það er, að þetta sé annaðhvort skipulagt af þjóðinni sjálfri með heildarsamtökum þjóðarinnar, og geta þá allar stéttir komið þar til, ef vill, eða þá, að þetta sé skipulagt með einræði nokkurra einstaklinga yfir atvinnulífinu. Það, sem gerzt hefur, við skulum segja í löndum eins og Bandaríkjunum eða Bretlandi, er, að atvinnulífið þar hefur á þessari öld verið skipulagt af örfáum voldugum auðhringum. Í Bandaríkjunum eru það nokkrir tugir fyrirtækja, sem ráða yfir yfirgnæfandi meiri hluta af öllu fjármagni landsins og þar með yfir öllu atvinnulífi landsins. Og þessir auðhringar eru engin smábákn í skipulagningu. Fyrirtæki eins og Standard Oil eða önnur slík eru fyrirtæki, sem eru gífurlega vel skipulögð. Við skulum gera okkur ljóst, að til þess að hagnýta sér tækni nútímans hefur auðmannastéttin beitt beztu heilum, sem hún á, til þess að skipuleggja það atvinnulíf, sem hún ræður yfir, sem bezt. Til þess að við gerum okkur ljóst, af því að við eigum svo mikið undir öllum heimsmarkaðinum og þurfum að berjast þar, hvað við erum smáir og hvað við þurfum á því að halda, að við séum vel skipulagðir, skal ég nefna sem dæmi, að eingöngu Kodak-hringurinn ameríski notar eins mikið fé á ári í tilraunir sínar í öllum sínum tilraunastöðvum, þar sem hann fæst við, eins og menn vita, að útbúa og undirbúa filmur og annað slíkt, eins og öll þjóðarframleiðsla okkar Íslendinga er. Þessar risavöxnu skipulagsheildir, sem nútímaauðhringar eru, eru eins og heil stór þjóðfélög, skipulögð, þar sem meira vald er í höndum þeirra manna, sem því stjórna, en nokkurn tíma í höndum einvaldskonunga, meira að segja á tímum Lúðvíks 14. Hver var þróunin í atvinnulífi Íslands, á meðan því var lofað að vera frjálst? 1929 ráða Kveldúlfur og Alliance yfir 90% af öllum útflutningi Íslands. Ef þessi fiskhringur þeirra hefði átt að hafa einhverja möguleika til þess að standast í þeirri kreppu, sem þá sótti að, efast ég ekki um, að þróun hans hefði orðið sú í krafti valds yfir gjaldeyrinum að leggja undir sig innflutningsverzlunina til Íslands, fyrst olíuna og veiðarfærin og annað slíkt og búa til sterkan hring á Íslandi, sem væri sem allra bezt skipulagður til þess að geta staðizt í baráttunni á heimsmörkuðunum. Það hefði orðið þróun atvinnulífsins. Það var kosið hitt. Vegna þess að það sýndi sig, að íslenzkt atvinnulíf var of veikt til þess að standa á fótum auðvaldsins, fóru forustumenn þessara hringa til ríkisins og sögðu: Við skulum láta ríkið setja fæturna undir þetta atvinnulíf okkar, til þess að það geti staðizt. Það var skynsamlega að ráði farið hjá þeim. Þeir sáu, að í auðvaldsskipulögum veraldarinnar var engin von til þess, að Ísland með óheftu auðvaldsskipulagi, með frjálsri samkeppni gæti orðið annað en dvergur, sem væri trampaður undir af risunum, auðhringunum voldugu úti í heimi. Og við vitum ósköp vel, að Íslendingar hefðu aldrei sætt sig við það, að stór hringur fárra manna eða fárra fjölskyldna hefði sölsað undir sig allt atvinnulíf í landinu. Eins og maður heyrir röddina stundum núna, jafnvel hjá Sjálfstfl., þegar hann er að tala um auðhringa, þá gæti maður trúað, að það hefði jafnvel komið þar líka hljóð úr horni, ef þróunin hefði átt að vera slík. Það er þess vegna enginn efi á því, að sú þróun, sem orðið hefur í voldugum og stórum þjóðfélögum eins og Bandaríkjunum, gæti ekki staðizt hér á Íslandi, íslenzk þjóð mundi ekki sætta sig við hana. Þess vegna hefur íslenzk þjóð nú, frá því að hún fékk reynsluna af kreppunni 1930 og þar á eftir, í 30 ár ekki látið sér detta í hug að hverfa aftur að því óhefta einkaframtaki, eins og það var kallað og eins og sumir jafnvel eru að reyna að kalla það enn. Til þess að atvinnulíf á Íslandi gæti staðizt og þróazt, til þess að atvinnulífið á Íslandi gæti tekið framförum, hefur orðið að beita valdi ríkisins og það í fyllsta mæli, og vinsælustu og voldugustu átökin, sem gerð hafa verið í þessari 30 ára sögu, hafa verið þau, þegar valdi ríkisins hefur verið beitt skipulagt til þess að byggja atvinnulífið upp og til að stjórna því. Og það lítið, sem til er af einkafyrirtækjum á Íslandi, þau eiga slíku framtaki það að þakka, að þau yfirleitt geta starfað. Hins vegar er nauðsynlegt að gera sér ljóst, að það er óhugsandi að framkvæma þessi afskipti ríkisins og þessa uppbyggingu á atvinnulífinu, svo framarlega sem ríkið hefur ekki nokkurn veginn eftirlit og yfirstjórn á allri fjárfestingu. Það er það fyrst og fremst, sem er grundvöllurinn að því að gera mögulegt, að ríkisvaldið geti haft slík afskipti, og á því hlýtur alveg sérstaklega að byggjast, að slík afskipti geti komið að notum. Það, sem hefur verið meinið allan þann tíma, sem afskipti ríkisins hafa verið svona rík, hefur verið það, að þetta hefur ekki verið skipulagt með hagsmunasjónarmið þjóðarheildarinnar fyrir augum. Það hefur ekki nema einstaka sinnum verið beitt það jákvæðum afskiptum þarna, verið tekið það skapandi höndum á þessu, að verulega vel færi. Löngum hafa þessi afskipti ríkisins komið fram eingöngu í neikvæðum höftum og gætt ýmissa mistaka í því sambandi, sem ég skal ekki fara út í nú. Eitt af því, sem af þessu hefur leitt, hvernig yfirsýn hefur vantað í þessum afskiptum, er það, að með eins gífurlegri fjárfestingu og við höfum haft hér á Íslandi þessi síðustu ár, allt upp í 33%, hefur vegna þess, að þessari fjárfestingu hefur ekki verið stjórnað vísvitandi af ríkisvaldinu og skipulögð vísvitandi af því, allt of mikið af þessari fjárfestingu farið þannig, að hún hefur ekki orðið til þess að auka afköst þjóðarinnar í atvinnulífi hennar. Það er það, sem verður að gerbreyta. Ef við héldum slíku áfram, eins og að láta - við skulum segja 25–30% af öllum okkar þjóðartekjum, eins og þær eru nú, upp undir 1600 millj. kr. á ári fara til fjárfestingar, yrðum við að tryggja, að það yrði aldrei minna en 10% af þjóðartekjunum, eða rúmur þriðjungur af slíku, sem færi beinlínis í það að auka þau atvinnutæki, sem gefa okkur gjaldeyri eða spara okkur gjaldeyri. Þess vegna þarf að hugsa fyrir fram hugsa stórt með yfirsýn yfir þarfir atvinnulífsins í þessum hlutum og hugsa alllangt fram í tímann, allt upp undir 5–10 ár. Það er það hörmulega, sem við höfum reynt, að jafnvel tillögur, sem gerðar voru hér, eins og 1947 í ársbyrjun um að ljúka við uppbygginguna á sjávarútveginum og geta á seinni tíma, með 5 ára áætlun frá 1951–56, hafizt handa um stóriðju á Íslandi, - af því að horfið er burt frá áætlunarbúskap eða frá því að efla hann, er allt slíkt vanrækt og við stöndum í dag í sömu sporunum hvað undirbúningsleysi snertir í þessum málum og við stóðum fyrir 13 árum. Það er þess vegna fyrir þjóðarheildina alveg óhjákvæmilegt, að hér séu stigin spor fram á við og farið að þeim tillögum, sem ég er með í þessu frv., að koma upp áætlunarráði með því valdi, sem það hefur, og útbúa þær áætlanir, sem þar er gert ráð fyrir. Það er þjóðarþörf á þessu. Einmitt vegna þeirrar einbeitingar og yfirsýnar, sem nauðsynleg er til skynsamlegrar stjórnar á atvinnulífinu, má ekki dragast lengur, að þetta sé gert. En í öðru lagi er hér um að ræða stórfellt hagsmunamál alþýðunnar í landinu, mál, sem hefur verið krafa alþýðusamtakanna, frá því að fyrst fór að þeim að kveða í íslenzkum þjóðarbúskap. 1934 vann Alþfl. þann stærsta stjórnmálasigur, sem hann hefur unnið, einmitt á kröfunni um, að áætlunarbúskapur væri tekinn upp, á hugmyndunum um fjögurra ára áætlunina þá, eins og ég rek ýtarlega í grg. fyrir þessu máli. Og 1944, þegar Alþfl. og Sósfl. ásamt Sjálfstfl. mynda nýsköpunarstjórnina, er einmitt þessi sama hugsun einn höfuðgrundvöllurinn í því, sem þá er gert. Og þannig hefur það verið síðan, að í hvert skipti, sem alþýðan hefur gert stórátök í þessum efnum, hefur hún gert kröfu til þess, að tekinn yrði upp áætlunarbúskapur, lagður grundvöllur að heildarstjórn á þjóðarbúskapnum. 1956, þegar vinstri stjórnin var mynduð, var það eitt af þeim atriðum, sem samið var um. Og það er óhjákvæmilegur hlutur, ef lífskjör alþýðunnar eiga að fara batnandi í landinu, að þetta sé gert. Það, sem gert hefur verið að því, bæði í tíð nýsköpunarstjórnarinnar og tíð vinstri stjórnarinnar, varð til þess að bæta lífskjör alþýðunnar í landinu, og þegar þetta hefur verið gert í stórum stíl og til langs tíma, er engum efa bundið, að þá mundu verða sífelldar framfarir, sífelldar jafnar lífskjarabreytingar til hins betra hjá alþýðunni í landinu. Það, sem við líðum undir enn í dag, er, að á tímabili eins og 1949–56, í 7 ár, er ekki unnið að þessum hlutum. Því er sleppt t.d. að auka nokkurn skapaðan hlut togaraflotann, sem er enn sem komið er einn höfuðgrundvöllurinn að okkar lífskjörum. Það er þess vegna bæði frá heildarhagsmunasjónarmiði þjóðarinnar og frá sjónarmiði alþýðunnar í landinu lífsnauðsyn, að horfið sé nú að því ráði að taka upp vitandi vits og með ráðnum hug og góðum samtökum þjóðarinnar áætlunarbúskap á Íslandi. Þegar ég flutti þetta frv. hér í fyrra, fór það til fjhn., og þótt það yrði þá ekki afgreitt frá nefnd, kom alveg í ljós afstaða allra flokkanna gagnvart þessu máli. Alþfl. tók afstöðu með mér um það að mæla með því, að þetta frv. yrði samþ., og fulltrúi Alþfl. í fjhn. skrifaði undir nál. þess efnis. Fulltrúi Framsfl., sem gaf út sérstakt nál., tók þá afstöðu, að þetta væri skynsamleg ráðstöfun, en kvaðst mundu flytja nokkrar brtt. við málið, þegar það kæmi til 2. umr. Fulltrúar Sjálfstfl. í n.tóku vinsamlega afstöðu gagnvart ákveðnum þáttum í því, en lýstu því yfir, að aðrir þættir væru hins vegar í andstöðu við stefnu Sjálfstfl. Það er þess vegna vitað mál, enda ekki óeðlilegt eftir þeirri reynslu, sem við höfum haft í 30 ár, að stjórnmálamenn hér á Alþ. vilji athuga og rannsaka til hlítar möguleikana á því að taka upp þennan hátt í þjóðarbúskap okkar. Ég veit, að við Íslendingar eigum við einn mikinn erfiðleika að etja, þegar menn finna til þess, að það sé okkar þjóð fyrir beztu að hverfa að þessu. Þau alþjóðlegu samtök efnahagsleg, sem við erum í, og þá fyrst og fremst efnahagssamvinnan á Vesturlöndum, hafa það fyrir trúarsetningu, að það skuli innleiða hið svokallaða frjálsa efnahagslíf í öll þjóðfélög. Og út frá þeirri úreltu trúarsetningu, sem þó er hægt að notast við í voldugum auðvaldsskipulögum, er reynt að þvinga þessari trúarsetningu upp á íslenzkt atvinnulíf, og ungir menn, sem lítið þekkja til, en lærðir eru í trúfræðum, leggja mikið á sig til áróðurs fyrir framkvæmd slíkra trúarbragða í efnahagsmálum hér og hafa það litla reynslu af íslenzku efnahagslífi, að þeir sjá ekki og vita ekki, í hve hrópandi mótsetningu allt slíkt er við þarfir og nauðsynjar Íslendinga. Mér er ljóst, að það kemur nú við síðari umræður þessa máls til átaka um það, hvora leið Alþ. eigi að fara í afstöðunni til þessara mála. Ég vil leyfa mér að vona, að Alþingi Íslendinga beri gæfu til þess að sameina krafta þjóðar okkar um þá leið, sem ég legg til í þessu frv. Það hefur áður reynzt okkur vel. Ég vil leyfa mér að óska, að þessu frv. verði nú vísað til 2. umr. og hv. fjhn.