Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1) MT: Þar sem ég býst við, að Stokkseyringar eigi nóg með að leggja fram fé á móti þessum 3 þús. kr., sem fjvn. leggur til, að veittar verði, þá segi ég nei. Brtt. 547,VII varatill. samþ. með 24:18 atkv. - 547,VIII felld með 24:23 atkv. - 547,IX.a felld með 24:21 atkv. - 547,IX.b felld með 21:22 atkv. - 502,34 samþ. með 24:5 atkv. - 547,X felld með 24:20 atkv. - 519,XXIV felld með 21:l:3 atkv. - 502,35–39 samþ. með 27:2 atkv. - 502,40.b samþ. með 24:6 atkv. - 519,XXV samþ. með 27:l4 atkv. - 519,XXVI felld með 32:7 atkv. að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: HV, JónP, JS, PZ, SigfJ, FJ, GÍ. nei: HG, HermJ, IngP, JakM, JAJ, JÓl, JG, JörB. MG, MJ, ÓTh, PHerm, PÞ, PHalld, PM, PO, SE, SK, SÁÓ, StJSt, TT, ÞorbÞ, ÞBr, ÁÁ, BÁ, BB, EmJ, EystJ, GÞ, GSv, GL, HermJ. JJós, JJ, MT, BSt, EÁrna, EE, GG, JBald greiddu ekki atkv. Tveir þm. (BJ, ÞÞ) fjarstaddir. Brtt. 502,41 samþ. með 24:7 atkv. - 502,42 samþ. með 26:9 atkv. - 547,XI samþ. með 24:17 atkv. - 576,I felld með 24:14 atkv. - 502,44 samþ. með 27:1 atkv. - 519,XXVII felld með 24:12 atkv. - 547,XII samþ. með 32:7 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JG, JörB, MG, MT, ÓTh, PHerm, PÞ, PHalld, PM, SE, SÁÓ, StJSt, ÞorbÞ, ÞBr, ÁÁ, BB, EÁrna, EmJ, EystJ, FJ, GSv, GL, HannJ, HG, HermJ, HV, IngP, JakM, JJós, JAJ, JónP, JBald. nei: JJ, MJ, SigfJ, SK, TT, GÍ, JÓl. JS, PZ, PO, BSt, BÁ, EE, GÞ, GG greiddu ekki atkv. Tveir þm. (BJ, ÞÞ) fjarstaddir. Brtt. 528 samþ. með 25:10 atkv. - 502,45, svo breytt, samþ. með 26:10 atkv. - 547,XIII felld með 24:23 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÞBr, BB, EE, GG, GSv, GÍ, GL, HannJ, JakM, JJós, JAJ, JÓl, JónP, JS, MG, MJ, MT, ÓTh, PHalld, PM, PO, SK, TT. nei: ÁÁ, BSt, BB, EÁrna, EmJ, EystJ, FJ, GG, HG, HermJ, HV, IngP, JG, JJ, JörB, PHerm, PZ,1) PÞ, SigfJ, SE, SÁÓ, StJSt, ÞorbÞ, JBald. Tveir þm. (ÞÞ, BT) fjarstaddir. Brtt. 502,46 samþ. án atkvgr. - 560,I.1 felld með 24:15 atkv. - 502,47 samþ. án atkvgr. - 519,XXVIII aðaltill. felld með 24:15 atkv. - 519,XXVIII varatill. samþ. með 26:13 atkv. - 519,XXIX aðaltill. felld með 25:15 atkv. - 519,XXIX varatill. felld með 25:19 atkv. - 502,48.a samþ. með 34:4 atkv. - 502,48.b samþ. með 28:1 atkv. - 502,49.a samþ. með 35 shlj.atkv. - 502,49.b samþ. með 28:2 atkv. - 502,50 samþ. með 25:11 atkv. - 519,XXX felld með 24:20 atkv. - 502,51 samþ. með 24:2 atkv.

1) PZ: Ég er í sjálfu sér ekkert mótfallinn því, að fé sé veitt til slíkrar starfsemi, en þar sem þörfin er víða miklu brýnni þá segi ég nei. Brtt. 605 felld með 25:18 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JJós, JJ, JörB, ÓTh, PHerm, PÞ, PHalld, ÁÁ, BSt, BÁ, BB, EÁrna, EystJ, GÞ, GG, GSv, HermJ, JakM. nei: JAJ, JÓl, JónP, JS, JG, MG, MJ, MT, PO, SigfJ, SE, SÁÓ, StJSt, TT, ÞorbÞ, ÞBr, EE, EmJ, FJ, GÍ, HannJ, HG, Hv, IngP, JBald. GL, PZ, PM, SK greiddu ekki atkv. Tveir þm. (ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Brtt. 560,I.2 tekin aftur. - 547,XIV aðaltill. fellt með 24:20 atkv. - 547,XIV varatill. felld með 26:5 atkv. - 519,XXXI felld með 21:11 atkv. - 502,52 samþ. með 26:3 atkv. - 547,XV samþ. með 24:21 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EE, GÞ, GSv, GL, HannJ, HG, HV, JakM, JJós, JAJ, JÓl, JS, MG, MJ, ÓTh, PÞ, PHalld, PM, PO, SK, StJSt, TT, ÞBr, ÁÁ. nei: EmJ, EystJ, FJ, GG, HermJ, IngP, JG, JJ, JörB, MT, PHerm, PZ, SigfJ, SE, SÁÓ, ÞorbÞ, BSt, BÁ, BB, EÁrna, JBald. GÍ, JónP greiddu ekki atkv. Tveir þm. (ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Brtt. 519,XXXII samþ. með 25:7 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JJós, JG, JJ, MG, MJ, MT, PÞ, SE, SK, SÁÓ, StJSt, ÞorbÞ, ÞBr, ÁÁ, BB, EE, EmJ, EystJ, FJ, GSv, HannJ, HG, HV, JakM, JBald. nei: JAJ, JÓl, JónP, JS, JörB, ÓTh, PHerm, PZ, PHalld, PM, PO, SigfJ, TT, EÁrna, GÍ, GL, IngP. BSt, BÁ, GÞ, GG, HermJ greiddu ekki atkv. Tveir þm. (ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Brtt. 502,53 samþ. með 25:2 atkv. - 519,XXXIII samþ. með 24:12 atkv. - 519,XXXIV aðaltill. felld með 25:15 atkv. - 519,XXXIV varatill. samþ. með 27:10 atkv. - 574 samþ. með 27:11 atkv. - 544,1 kom ekki til atkv. - 519,XXXV tekin aftur. - 519,XXXVI tekin aftur. - 519,XXXVII felld með 27:18 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EystJ, FJ, GL, HG, IngP, JakM, JÓl, JG, JörB, MG, PZ, PHalld, PO, SÁÓ, ÞorbÞ, ÞBr, BB, EE. nei: EmJ, GÞ, GÍ, HannJ, HermJ, HV, JJós, JAJ, JónP, JS, JJ, MJ, MT, ÓTh, PHerm, PÞ, ÞM, SigfJ, SE, SK, StJSt, TT, ÁÁ, BSt, BÁ, EÁrna, JBald. GG, GSv greiddu ekki atkv. Tveir þm. (ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Brtt. 502,54–60 samþ. með 29:5 atkv. - 558 felld með 24:15 atkv. - 502,6l samþ. án atkvgr. - 502,62 samþ. án atkvgr. -519,XXXVIII aðaltill. felld með 25:18 atkv. - 519,XXXVIII varatill. felld með 24:20 atkv. - 555 samþ. með 25:4 atkv. - 547,XVI aðaltill. felld með 27:15 atkv. - 317,XVI varatill. samþ. með 21:17 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: GÞ, GSv, GL, JakM, JJós, JAJ, JÓl, JS, MG, MJ, MT, ÓTh, PÞ, PHalld, PM, SK, StJSt, TT, ÞBr, EE, JBald. nei: EmJ, EystJ, FJ, GG, GÍ, HG, HermJ, IngP, JónP, JJ, JörB, PZ, SigfJ, SÁÓ, BSt, BB, EÁrna. HannJ, HV, JG, PHerm, SE, ÞorbÞ, ÁÁ, BÁ greiddu ekki atkv. Þrír þm. (PO, ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Brtt. 502,63–68 samþ. með 32:2 atkv. - 547,XVII aðaltill. tekin aftur. - 547,XVII varatill. samþ. með 24:l7 atkv. - 502,69.a–b samþ. með 30:2 atkv. - 502,69.c kom ekki til atkv. - 502,69.d samþ. með 30:2 atkv. - 519,XXXIX samþ. með 24:9 atkv. - 502,70 samþ. með 32:1 atkv. - 547,XVIII samþ. með 26:6 atkv. - 519,XL aðaltill. felld með 28:8 atkv. - 519,XL varatill. felld með 27:10 atkv. - 502,71 samþ. með 25:9 atkv. - 502,72.a samþ. með 29:4 atkv. - 502,43 samþ. án atkvgr. - 502,72.b samþ. með 24:9 atkv. - 502,40.a samþ. án atkvgr. - 502,72.c–d samþ. með 35:2 atkv. - 547,XIX samþ. með 36:1 atkv. - 502,73 samþ. með 33:1 atkv. - 502,74 tekin aftur, en tekin upp og felld með 24:20 atkv. - 519,XLI aðaltill. samþ. með 24:l5 atkv. - 519,XLI varatill. kom ekki til atkv. - 519,XLII samþ. með 26:1 atkv. - 519,XLIII felld með 26:17 í atkv. - 502,75 samþ. með 25:4 atkv. - 576,II samþ. með 25:7 atkv. - 502,76, svo breytt, samþ. með 31:3 atkv. - 519,XLIV felld með 25:6 atkv. - 502,77 samþ. með 30:7 atkv. - 519,XLIV felld með 25:6 atkv. - 502,77.a samþ. með 30:7 atkv. - 502,77.b samþ. með 30:7 atkv. - 502,77.c samþ. með 30:7 atkv. - 502,77.d samþ. með 30:7 atkv. - 519,XLV felld með 23:23 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: GÍ, GL, HG, Hv,1) JakM, JJós, JAJ, MG, MJ, ÓTh, PÞ, PHalld, PO, SÁÓ, TT, ÞBr, ÁÁ, BR, EE, FJ, GÞ, GSv. nei: HannJ, HermJ, IngP, JÓl, JónP, JS, JG, JJ, JörB, MT, PHerm, SigfJ, SE, SK, StJSt, ÞorbÞ, BSt, BÁ, EÁrna, EmJ, EystJ, GG, JBald. PZ greiddi ekki atkv. Tveir þm. (ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Brtt. 547,XX felld með 25:17 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: BB, EmJ, FJ, HG, Hv, JG, JJ, JörB, PZ, PÞ, SE, SÁÓ, StJSt, ÞorbÞ, ÁÁ, BÁ, JBald. nei: EÁrna, EE, EystJ, GÞ, GG, GSv, GÍ, GL, HannJ, HermJ, IngP, JJós, JÓl, JónP, JS, MG, MJ, MT, ÓTh, PHerm, PHalld, PM, TT, ÞBr, BSt. JakM, JAJ, PO, SigfJ, SK greiddu ekki atkv. Tveir þm. (ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Við nafnakallið um brtt. 547,XX gerðu 3 þm. grein fyrir atkv. sínu á þessa leið:

1) HV: Í trausti þess að ekki þurfi að nota nema helming upphæðarinnar.

Jakob Möller Ég skil ekki, hver er meiningin með þessari till. Hér var áðan í sambandi við 16. gr. borin undir atkv.till. frá hv. 6. þm. Reykv. um fjárveitingu til iðnsambandsins í þessu skyni. Nú er þessi till. borin fram sem heimild í 22. gr., og skilst mér, að það eigi að gilda í eitt skipti fyrir öll, og get því ekki greitt henni atkv.

Ólafur Thors Ég fæ ekki betur skilið en að með þessum málaflutningi sé verið að gera málefni iðnaðarins pólitísk, en sé enga ástæðu til þess og segi því nei.

Sigurður Kristjánsson Það er nýbúið að fella till. sem ég bar fram ásamt hv. 3. þm. Reykv. um styrk til landssambands iðnaðarmanna, en með þessari till. er, eins og menn sjá, veittur styrkur til skrifstofu, en ekki til félagsins. Er það sama og styrkurinn til Búnaðanfél. væri veittur því aðeins til skrifstofu, og þar sem ég tel, að með þessu sé verið að taka styrkinn af iðnsambandinu, greiði ég ekki atkv. Brtt. 547,XXI.a samþ. með 25:20 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já; JG, JJ, JörB, MT, PHerm, PZ, PÞ, SigfJ, SE, SÁÓ, StJSt, ÞorbÞ, ÁÁ, BSt, BB, EÁrna, EmJ, EystJ, FJ, GG, HG, HermJ, HV, IngP, JBald. nei: JÓl, JónP, JS, MG, MJ, ÓTh, PHalld, PM, PO, SK, TT, ÞBr, EE, GÞ, GÍ, GL, HannJ, JakM, JJós, JAJ. BÁ, GSv greiddu ekki atkv. Tveir þm. (ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Brtt. 547,XXI.b samþ. með 25:13 atkv. - 547,XXII felld með 24:15 atkv. - 560,II samþ. með 24:9 atkv. - 550 samþ. með 25:14 atkv. - 502,78 samþ. með 32:2 atkv. - 601 samþ. með 26:7 atkv. - 547,XXIII felld með 26:6 atkv. - 519,XLVI aðaltill. tekin aftur. -5l9,XLVI varatill. samþ. með 24:22 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: ÞorbÞ, ÞBr, EE, GÞ, GSv, GÍ, GL, HannJ, JakM, JJós, JAJ, JÓl, JónP, JS, MG, MJ, ÓTh, PÞ, PHalld, PM, PO, SK, TT, JBald. nei: ÁÁ, BSt, BÁ, BB, EmJ, EystJ, FJ, GG, HG, HermJ, HV, IngP, JG, JJ, JörB, MT, PHerm, PZ, SigfJ, SE, SÁÓ, StJSt. EÁrna greiddi ekki atkv. Tveir þm. (ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Brtt. 502,79 samþ. án atkvgr. - 547,XXIV felld með 27:12 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JónP, MG, ÓTh, SK, TT, FJ, GÞ, GSv, GÍ, GL, JJós, JAJ. nei: JÓl, JG, JJ, JörB, MT, PHerm, PZ, PÞ, PHalld, PO, SigfJ, SE, SÁÓ, StJSt, ÞorbÞ, ÞBr, ÁÁ, BÁ, BB, EmJ, EystJ, GG, HG, HermJ, HV, IngP, JBald. MJ, BSt, EÁrna, EE, HannJ, JakM greiddu ekki atkv. Fjórir þm.(JS, PM, ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Brtt. 606,I samþ. án atkvgr. Brtt. 519,XLVII, svo breytt, felld með 26:19 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EE, GÞ, GSv, GÍ, GL, JakM, JJós, JAJ, JÓl, JónP, JS, MG, MJ, ÓTh, PHalld, PM, PO, SK, TT. nei: ÁÁ, BSt, BÁ, BB, EÁrna, EmJ, EystJ, FJ, GG, HG, HermJ, HV, IngP, JG, JJ, JörB, MT, PHerm, PZ, PÞ, SigfJ, SE, SÁÓ, StJSt, ÞorbÞ, JBald HannJ, ÞBr greiddu ekki atkv. Tveir þm. (ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Brtt. 519,XLVIII felld með 25:16 atkv. - 519,XLIX felld með 24:15 atkv. - 519,L felld með 24:l4 atkv. - 606,II felld með 25:17 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JJós, JÓl, JS, MG, MJ, ÓTh, PHalld, PM, PO, SK, TT, EE, GÞ, GSv, GÍ, GL, JakM. nei: JG, JJ, JörB, MT, PHerm, PZ, PÞ, SigfJ, SE, SÁÓ, StJSt, ÞorbÞ, ÁÁ, BSt, BB, EÁrna, EmJ, EystJ, FJ, GG, HG, HermJ, HV, IngP, JBald. JAJ, ÞBr, BÁ, HannJ greiddu ekki atkv. Þrír þm. (JónP, ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Við nafnakallið um brtt. 606,II gerðu 9 þm. grein fyrir atkv. á þessa leið:

Jón Auðunn Jónsson Ég er hlynntur þessu máli og veit, að þetta er til mikilla framfara fyrir bæinn, en málið er svo lítið undirbúið, að ég þori ekki að greiða því atkv. mitt.

Jónas Jónsson Með því að mér þykir ekki sennilegt, að Reykjavík geti tekið lán án ríkisábyrgðar, segi ég nei.

Ólafur Thors Ég er sammála því, sem form. Framsfl. sagði, að öðru leyti en því, að ég er ekki trúaður á, að Reykjavík fái lán án aðstoðar, og þess vegna segi ég já.

Páll Zóphóníasson Með skírskotun til ummæla hv.þm.N.-Ísf. segi ég nei.

Stefán Jóh. Stefánsson Með því að ekki er einu sinni upplýst, hvenær og hvernig þetta heita vatn verður framleitt, og engin áætlun liggur fyrir um rekstur þessa fyrirtækis og því engar líkur til þess, að þetta geti orðið í náinni framtíð, því miður, þá álít ég ábyrgðarheimildina alveg ástæðulausa og segi því nei.

Þorsteinn Briem Vegna þess að ekki liggja fyrir upplýsingar um málið, greiði ég ekki atkv.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Brtt. þessi er borin fram við síðustu umr. þessa máls á síðustu stundu, og mönnum er enginn kostur gefinn á að fá nokkrar upplýsingar um málið, jafnstórt og það er, svo að ég segi nei.

Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson) Þar sem ekki liggja fyrir nauðsynlegar undirbúningsráðstafanir frá Reykjavík, tel ég ekki tímabært, þó að ég sé þessu máli fylgjandi, að velta þessa ábyrgð og segi nei.

Héðinn Valdimarsson Með skírskotun til þess, sem hv. 1. landsk. og hæstv.atvmrh. sögðu, segi ég nei. Brtt. 519,LI tekin aftur. - 544,2.a samþ. með 32 shlj.atkv. - 544,2.b samþ. með 33 shlj.atkv. - 544,2.c samþ. með 32 shlj.atkv. - S44,2.d samþ. með 30 shlj.atkv. - 544,2.e samþ. með 26:1 atkv. - 544,2.f samþ. með 25:6 atkv. - 544,2.g samþ. með 31 shlj.atkv. -502,80.a samþ. með 28 shlj.atkv. - 502,80.b–d tekin aftur. - 502,80.e–f samþ. með 26 shlj.atkv. - 502,80 g tekin aftur. - 547,XXV felld með 23;21 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: GSv, GÍ, GL, HannJ, JakM, JJós, JAJ, JÓl, JónP, JS, MG, MJ, ÓTh, PHalld, PM, PO, SK, SÁÓ, TT, ÞBr, EE. nei: GG, HG, HermJ, HV, IngP, JG, JJ, JörB, MT, PHerm, PZ, PÞ, SigfJ, SE, StJSt, ÞorbÞ, ÁÁ, BSt, BÁ, BB, EÁrna, EmJ, EystJ. FJ, JBald greiddu ekki atkv. Þrír þm. (GP, ÞÞ, BJ) fjarstaddir. Brtt. 547,XXVI samþ. með 35 shlj.atkv. - 519,LII felld með 25:14 atkv. - 519,LIII felld með 25:19 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: IngP, JakM, JJós, JAJ, JónP, JS, MG, MJ, ÓTh, PHalld, PM, PO, SK, SÁÓ, TT, EE, GSv, GÍ, GL. nei: HV, JÓl, JG, JJ, JörB, MT, PHerm, PZ, PÞ, SifJ, SE, StJSt, ÞorbÞ, ÁÁ, BSt, BÁ, BB, EÁrna, EmJ, EystJ, FJ, GG, HG, HermJ, JBald. ÞBr, HannJ greiddu ekki atkv. Þrír þm. (ÞÞ, BJ, GÞ) fjarstaddir. Brtt. 557 felld með 31:3 atkv. - 548 felld með 24:10 atkv. - 5112,81.a samþ. án atkvgr. - 502,81.b.1 samþ. með 31:1 atkv. - 502,81.b.2 samþ. með 21:18 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: JG, JJ, JörB, MJ, MT, PZ, PÞ, PM, SE, SÁÓ, StJSt, ÞorbÞ, ÞBr, BSt, BB, EystJ, FJ, GG, GSv, HermJ, IngP. nei: JS, MG, PHerm, PHalld, SK, TT, BÁ, EE, GÍ, GL, HannJ, HG, HV, JakM, JJós, JAJ, JÓl, JónP. ÓTh, PO, SigfJ, ÁÁ, EÁrna, EmJ, JBald greiddu ekki atkv. Þrír þm. (ÞÞ, BJ, GÞ) fjarstaddir. Frv., svo breytt, samþ. með 26:5 atkv. og afgr. sem lög frá Alþingi (A. 611). 2. Fjáraukalög 1935.

*Gísli Guðmundsson: Ég skal ekki lengja umr. mikið, en ég vil benda á, að það voru óréttmæt ummæli, sem hv. 5. þm. Reykv. viðhafði hér áðan um hv. 1. þm. Eyf., sem var einn af þeim, sem áttu sæti í mþn. þeirri, sem samdi þetta frv. Hann sagði um þennan mann, að hann hefði hlaupið á brott frá málinu, og virðist mér helzt eiga að skilja það þannig, að hann hafi yfirleitt ekki staðið fyrir sínum till., og jafnvel ekki sinnt málinu hér á þingi: Ég fullyrði, að þetta er rangt hjá hv. 5. þm. Reykv. Eftir því, sem mér er kunnugt um, hygg ég, að hv. 1. þm. Eyf. hafi ekki greitt atkv. á móti þeim ákvæðum, sem í frv. voru, og ég hygg, að hann hafi lagt mikla vinnu í þetta mál. Ég vænti því þess, að þetta hafi verið á misskilningi byggt hjá hv. 5. þm. Reykv. Hv. 3. landsk. minntist hér á atriði, sem ég hafði gert að umtalsefni áður, að það myndi vera réttara að leggja fasteignaskatt á síldarverksmiðjurnar en það gjald, sem hér um ræðir, en hv.þm. gat ekki hrakið það, sem ég sýndi fram á, að þessi fasteignaskattur kæmi mjög óréttilega niður á verksmiðjurnar, sökum þess að þær hafa yfir fasteignum að ráða, sem eru mjög mismunandi verðmiklar og standa ekki í hlutfalli við rekstrarafkomu verksmiðjanna. Hv. þm. gat þess, að við því mætti búast, að á þessu yrði breyt., þannig að það yrðu byggð hús á þeim stöðum, þar sem verksmiðjurnar eru, og er þess að vænta, að það verði gert, en þetta frv., sem hér liggur fyrir, virðist eiga að miða við þá aðstöðu, sem nú er fyrir hendi. Annars hafa sumir hv.þm., hv.þm. Borgf. og hv. 3. landsk., látið sér tíðrætt um, að það væri nokkuð hart, að þeir staðir, sem hafa sótzt eftir því að fá síldarverksmiðju reista hjá sér, skyldu vera að fara fram á slíkt gjald. Ég verð að segja, að ég kann illa við þennan sífellda són, því að það er vitanlegt, að síldarverksmiðjurnar hafa ekki verið reistar fyrst og fremst vegna þeirra staða, sem þær standa á, heldur vegna þeirra, sem síldina veiða, til þess að skapa möguleika fyrir því, að úr þeirri framleiðslu geti orðið verðmæti. Ég býst ekki við því, að hægt sé að færa nein skynsamleg rök fyrir því, að þeir menn, sem leggja upp síld til bræðslu í verksmiðjum ríkisins, eigi síður að greiða opinber gjöld af sínu verðmæti en þeir, sem leggja í einkarekstur. Annars er það svo, að þó að það sé gott fyrir einstaka staði að fá slíkan atvinnurekstur, þá fylgir þar böggull skammrifi, því að það eru ýms útgjöld í sambandi við þennan rekstur, sem þeir staðir, er hér eiga hlut að máli, þurfa að inna af höndum. Kringum allan slíkan atvinnurekstur vex upp fátækraframfæri, sem ella hefði ekki skapazt, og svo er ýmislegt fleira, sem komið getur til greina í þessu sambandi. Ég skal benda á verksmiðjuna á Raufarhöfn, sem ég er kunnugastur. Á þeim stað hafa skapazt ýms útgjöld vegna verksmiðjunnar, svo að mikill hl. af útgjöldum þess hrepps, sem þessi staður er í, er vegna manna og ýmsra hluta á þessum stað. Það er því hvorttveggja eðlilegt, að fólkið á þessum stöðum vilji fá þennan atvinnurekstur, og það er líka eðlilegt, að það vilji leggja opinber gjöld á þessi fyrirtæki.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég hefi engu við það að bæta, sem hæstv. fjmrh. sagði um afstöðu Framsfl. til samningsins. Sú samþykkt, sem Framsfl. gerði á síðasta hausti, er bundin við þann tíma, en ekki gerð til lengri tíma, svo það er enn alveg óvíst, hvað gert verður fyrir lok næstk. nóvembermánaðar. Sjálfstæðismenn mega bera mér á brýn yfirlæti, yfirdrepskap og metorðagirnd; ég tek mér það ekki nærri. Það er svo um þessa menn, að ég tel mér meiri feng í lasti þeirra en lofi. Að því er ummæli mín um samninginn snertir get ég vísað til fyrri ummæla minna nú. En vilji hv. 6. þm. Reykv. og aðrir flokksbræður hans vita dóm fleiri manna um þennan samning, þá er gott fyrir hann að lesa ræðu þá, sem Jón Þorláksson, fyrrv. form. Sjálfstæðisfl., flutti í Ed. þegar hann var þar til umræðu. Þótt hv.þm. leggi ekki mikið upp úr orðum okkar Alþýðuflokksmanna, þá ætti hann að telja ummæli þessa manns nokkurs virði, og í þessari ræðu getur hann séð dóm um störf þeirra manna, sem að samningnum stóðu.

*Frsm. (Gísli Sveinsson): Eins og nál. á þskj. 567 ber með sér, hefir n. engan veginn orðið sammála um frv., hvorki efni þess né form, enda lá við sjálft, að engu áliti yrði skilað af þeim ástæðum. Það varð þó ofan á að lofa d. að athuga málið. Var að vísu lagt til af n. hálfu, að málið yrði samþ., en þó verður varla sagt, að neinir tveir nm. standi saman um neitt í því. Hlutverk mitt sem framsögumanns er því aðeins það að koma málinu á framfæri, en ekki að tala fyrir því fyrir n. hönd. Að vísu geta einstakir nm. sætt sig við meiri hl. ákvæðanna í frv. En brtt. eru þegar fram komnar, bæði um að breyta einstökum ákvæðum frv. og fella niður heila kafla þess. Ég mun ekki fara út í efni brtt.Flm. geta gert það sjálfir, og mér hefir ekki verið falið það. Hitt er mér ljóst, að ef frv. á að komast fram nú, er ekki ráðlegt að fara að breyta því, og að mínu áliti eru sum ákvæði þess svo nauðsynleg, að þau réttlæta að samþykkja frv. í heild. Sumt er heimildir, sem sveitarfélögin ráða, hvort þau nota eða ekki, en annað skyldur, sem að mínum dómi er ástæða til að samþ. líka, þótt aðrir telji þau ákvæði hvorki æskileg né nauðsynleg. Nú hafa verið á Alþingi samþ. lög, sem stórum létta á sveitarfélögunum utan bæjanna, og á ég þar við framfærslulögin. Því er í sveitunum ekki eins mikil hætta og áður á óútreiknanlegum útgjöldum, sem ávallt vofðu yfir, meðan hið gamla fyrirkomulag var á fátækramálunum. Í annan stað er það svo, eins og þm. er kunnugt, að annað frv. hefir náð hér fram að ganga, frv. um ríkisstyrk örkumla manna og sjúkra. Og með þeim l. er einnig vafalaust létt af öllum héruðum, líka bæjarfélögum, talsvert miklum útgjöldum, sem hafa verið mest áberandi í sumum héruðum, sem sé berklavarnakostnaðinum, eins og lagaákvæði voru um hann áður fyrr. Mætti því nú um sinn reyna, hversu héruð og sveitir kæmust af með þá réttarbót, sem nú er á orðin. En að lokum vil ég þó geta þess, að ef þetta mál á fram að ganga, þá má að mínum dómi ekki fella úr það ákvæði, sem almennt mundi koma héruðunum að haldi, þ. e. III. kafla. Því að sá skattur, sem I. kafli ræðir um, er aðeins heimild, og mundi vafalaust ekki verða notuð af nærri öllum sveitum landsins. En aðflutningsgjaldsaukningin er í rauninni ekki tilfinnanleg og mundi koma öllum að miklu haldi. Menn hafa rýnt í það, að sveitirnar út af fyrir sig ættu ekki að meðtaka þessar upphæðir eftir þeirri skiptingu, sem áætluð er í III. kafla, heldur sýslufélögin. En að sama skapi léttast gjöld á hreppunum, sem algerlega fara eftir ákveðnu hlutfalli. Annars býst ég við, að þeir nm. og aðrir þdm., sem hafa lagt til að ganga öðruvísi frá þessu frv., muni skýra sitt mál. Mun ég því bíða átekta. En ég legg áherzlu á það, að ef vilji meiri hl. dm. er fyrir, að löggjöf eins og þessi nái fram að ganga, þá er það óráð hið mesta að breyta henni nú á allra síðustu stundu. heldur á að láta við það sitja að samþ. frv. eins og það er nú komið frá hv.Ed.

Frsm. (Magnús Jónsson) Ég óska, að frv. verði tekið sem fyrsta mál á dagskrá næsta fundar.

Magnús Guðmundsson Ég hygg, að samkomulag hafi orðið um þetta mál í Nd. Innihald frv. er það, að gefa öllum, sem eru yfir 60 ára, rétt til ellistyrks, eins og áður hefir verið. Frv. ræður því bót á einum þeirra mörgu annmarka, sem ég benti á í fyrra við meðferð frv. um alþýðutryggingar, sem sé þeim, að enginn á aldrinum frá 60–67 ára geti fengið ellistyrk nema hann sé örorka. Þessi ágalli var viðurkenndur í fyrra, en fékkst ekki leiðréttur frekar en annað, sem á var bent og miður fór, enda var þá komið að þinglokum, eins og nú. Það hefir ekki verið hugsað fyrir því af stj. að koma með frv. til leiðréttingar á þessu og fleiri villum, svo það varð ekki fyrr en mjög seint á þinginu, að hv.þm. Snæf. kom fram með frv. til lagfæringar á þessu í Nd. Það voru áður nokkur atriði í frv., sem ollu ágreiningi, en ef ég man rétt, þá er það, sem eftir er af frv., ágreiningslaust. Það er þess vegna ekki ástæða til þess, að málinu sé vísað til nefndar. Hér er um nauðsynlega leiðréttingu að ræða, ef ekki á að svipta fólk á aldrinum 60–67 ára réttinum til þess að geta fengið dálítinn ellistyrk. Það er ýmislegt fleira í 1. um alþýðutryggingar, sem þarf að leiðrétta, eins og t. d. gjalddaginn á ellistyrktargjaldinu. Hann er enginn til eftir l. eins og þau nú eru.

Forseti (EÁrna): Útbýtt hefir verið á fundinum brtt. við frv., á þskj. (608, og verður að veita afbrigði frá þingsköpum til þess að þær geti komið til umr. og atkvgr.

Jón Auðunn Jónsson Ég leyfi mér að mótmæla því, að þetta mál verði tekið út af dagskrá nú. Mér virðist það nokkurnveginn augljóst, að tekjustofnafrv. muni falla í Nd., enda stendur þetta mál ekki í neinu sambandi við það.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég verð því miður að játa það, að þó undarlegt megi virðast, sagði þessi hv.þm. satt frá því, að eitt mál, frv. til laga um heimilisfang, slysaðist gegnum Nd. á 5 eða 10 mín.

Það voru 3 dagar

. En hv.þm. má ekki ofmetnast af því, eða láta sér það stíga til höfuðs, því mér er vel kunnugt um, að ýmsir hv.þm. greiddu því atkv. að óathuguðu máli.

Forseti (JBald): Ég get fallizt á það, að nauðsyn beri til að hraða þingstörfum sem mest. En l. 5 verða deildafundir, og eru þar mörg mál og stór á dagskrá. Ég mun þó, ef tími leyfir, boða til fundar í Sþ. á eftir og láta hv.þm. vit, af því í tæka tíð.

*Emil Jónsson: Ég gerði ljósa grein fyrir afstöðu minni í þessu máli, er það var rætt hér í d., og skýrði þá, hvað fyrir okkur hv. 3. þm. Reykv. vekti með brtt. okkar. En ég vil þó benda á það nú, hve mjög það, sem hv.þm. Ísaf. heldur fram nú, stingur í stúf við þá röksemdafærslu, sem áður var höfð hér fyrir hækkuninni á smálestatölunni úr 60 upp í 75. Þá var það aðalröksemdafærslan, að kennsla yrði aukin stórum undir hið minna próf, og því ættu að fylgja því aukin réttindi, og því þótti ekki fært að samþykkja þetta fyrr en búið væri að samþ. frv. um stýrimannaskólann. Rökin fyrir hinum auknu réttindum voru þá aðeins, eins og ég hefi sagt, aukin fræðsla, en nú á að færa þessi auknu réttindi yfir á menn, sem notið hafa miklu minni fræðslu í hinum gamla skóla, og láta þá njóta sama réttar og þá menn, sem eftirleiðis útskrifast úr nýja skólanum. Ég verð að mótmæla slíkum blekkingum harðlega. Það var sýnt fram á það við umr. hér í d., hversu hæpið væri að veita þessi auknu réttindi, en ég vænti þess, að þeir, sem vildu miða þau við hið nýja próf. haldi fast við skoðun sína á þessu atriði a. m. k. og samþykki því brtt. okkar hv. 3. þm. Reykv.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Það skiptir engu máli í þessu sambandi, hvaða afstöðu flokksmenn mínir í Nd. hafa tekið; ég hefi mína skoðun um afgreiðslu þessa máls. - Hvað það snertir, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, að ekki væru tök á að meta starfsorkuna, þá veit hann það eins vel og ég, að þetta hefir verið gert lengi í sambandi við slysatrygginguna, og sjálfur hafði hann ekkert að athuga í sambandi við þau ákvæði, er þetta snerta og eru í l. um alþýðutryggingar. Ég vil svo aðeins endurtaka það, að fullar líkur eru til, að langflest af því fólki, sem nú hefir notið ellistyrks - sem er mjög lágur og ófullkominn -, muni koma undir ákvæði um örorkulífeyri.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég ætla nú ekki á þessu stigi málsins og undir þessum kringumstæðum að fara að endurtaka þær umr., sem svo oft hafa farið fram milli mín og hv. 1. þm. Reykv. um þær fjármálastefnur, sem við teljum okkur vera fulltrúa fyrir, enda mun hv.þm. hafa fyrir löngu heyrt þau rök, sem ég færi fyrir mínu máli. Hvað því viðvíkur, að það sé kominn fram einhver dómur um það, að stefna sú, sem ég hefi haldið fram, sé röng, þá vil ég vísa slíku alveg á bug. Það er ekki að búast við því, hvor aðferðin sem hefði verið viðhöfð, að hægt sé að standa af sér annan eins aflabrest og orðið hefir á þessari vertíð, án þess að leita til einhverrar lántöku til þess að komast yfir það versta. Það er alveg óhugsandi, að hægt sé að komast hjá því. Út af því, sem hv. 1. þm. Skagf. sagðist taka sem yfirlýsingu stj. um, að hún treysti sér ekki til að halda öllu gangandi, þá vil ég taka fram, að ég veit ekki, hvað hv.þm. hefir átt við. En það getur þessi hv.þm., alveg eins og hver annar, gert sér ljóst, að það er ómögulegt að segja fyrirfram, hvort síldveiðin fer vel eða illa á árinu, eða hvort þorskveiðarnar, sem eftir eru, fari vel eða illa, en ef síldveiðin misheppnast og þorskveiðarnar misheppnast líka, þá verður þessi lántaka ekki nægileg til að bæta úr yfirfærsluvandræðunum. Nú er það fjarstæða ein og sagt algerlega út í bláinn, að nokkur hafi tekið né geti tekið ábyrgð á því, að allt haldist gangandi. Hitt er annað mál, að skoðun stjórnar landsbankans fellur hér saman við skoðun ríkisstj., að ekki sé gerlegt að bæta við lánum meira en hér er gert ráð fyrir, en þetta er heimild, sem tryggara þykir að hafa, ef með þarf, en hún mun ekki verða notuð fyrr en í síðustu lög. Hvort þessi upphæð dugar eða ekki, eða hvort enn meiri hörmungar eiga eftir að dynja yfir þjóðina, um það getur enginn sagt, og enginn tekið ábyrgð á því, hvorki ríkisstj. né hv.l.þm. Skagf.

1) HannJ: Það er nú búið að fella úr frv. öll þau ákvæði, sem gátu komið sveitarfélögunum að gagni og hefir sennilega frá öndverðu verið til þess ætlast. Einn hv.þm. sagði hér í spaugi, að nú væri frv. orðið ganslaust fyrir kaupstaðina, og yrði að gera það eins gagnvart sveitunum, til þess að bjarga því. Ég vil ekki taka þátt í þessum leik og greiði því ekki atkv.

Magnús Guðmundsson Hæstv. ráðh. gerði ekki annað en snúa út úr orðum mínum. Ég var ekki að heimta neina tryggingu eða ábyrgð af ríkisstj. Ég var aðeins að spyrja, hvort hæstv.ríkisstj. treysti sér til að halda gangandi viðskiptum við útlönd með ekki hærri lántökuheimild en þetta. Ef það er talin óhjákvæmileg nauðsyn eftir útlitinu nú að dæma að fá lántökuheimild fyrir erlendu láni og leita eftir því, þá spurðist ég fyrir um, hvort ekki væri rétt að hafa heimildina hærri. Ef hægt er að fá hærra lán, eða stj. treystir sér til þess að fá það, þá er ekkert vit í öðru en hafa heimildarupphæðina hærri; það er þar fyrir engin þörf á að nota hana alla, enda hefir hæstv. ráðh. lýst yfir því, að hann muni ekki nota þessa upphæð alla, nema í ýtrustu nauðsyn, auk heldur aðra stærri.

Magnús Guðmundsson Ég vildi helst óska, að mál þetta gengi til atkv. hér í hv. d. Ég sé enga ástæðu til að vísa því til stjórnarinnar. sem er því mótfallin. Það var ekki mín meining, að hæstv.atvmrh. væri bundinn við afstöðu flokksmanna sinna í Nd., en af því að vefengt var það, sem ég tók réttilega fram um, að ágreiningur hefði ekki verið í Nd. um afgreiðslu málsins, þá vildi ég sanna mitt mál. Hitt má vel vera, að hæstv. ráðh. hafi ekki fylgzt með gerðum Nd. í þessu máli, og er það ekki einsdæmi. Hann varð t. d. steinhissa á því nú fyrir nokkru, er Nd. hafði samþ. frv., sem hann var á móti. Ég vil því ráða honum til að gæta betur flokksmanna sinna í Nd. hér eftir en hingað til. Aðalatriði þessa frv. er að rýra ekki rétt þess fólks, sem ár eftir ár hefir haft ellistyrk og haft af honum mikil not í baráttu sinni fyrir því að þurfa ekki að þiggja sveitarstyrk.

*Héðinn Valdimarsson: Það var varla við því að búast, að það yrði samið frv. fyrir þetta þing, sem næði samþ. þingsins, um tekjur bæjar- og sveitarfélaga, á svo stuttum tíma, sem n. hafði til starfa. Má þó segja, að hún hafi leyst af hendi töluvert starf og lagt grundvöllinn að því, sem verða ætti, þó að ég verði að segja, að það vanti mikið í þetta, t. d. breytta löggjöf um útsvör. Það býst ég við, að flestir séu mér sammála um, að útsvarsfyrirkomulagið sé úrelt orðið. Þótt það eigi við á minni stöðum, þá er það fjarri því, að það geti átt við alstaðar. Ég verð að segja, að ég er algerlega óviss um, að betra sé, að þetta mál nái framgangi nú á þessu þingi. Málið hefir verið talsvert rætt og upplýst þannig nú á þingi, að ég býst við, að hægt væri að ná samkomulagi fyrir næsta þing um grundvöll undir þetta mál. En eins og er, þá má segja, að hver höndin sé uppi á móti annari í þessu máli. Það er einn kafli í þessu frv., sem ég verð að segja, að ég er mjög undrandi yfir, að ýmsir menn úr Sjálfstfl. skuli vera fylgjandi. Það mun flestum í minni, hvernig sjálfstæðismenn hafa hamazt móti viðskiptagjaldinu, og svo koma þessir sömu menn nú og berjast fyrir, að þessi III. kafli frv. verði samþ. Ég verð að segja það með hv. 1. landsk., að ég er mótfallinn, að þessi tekjustofn verði notaður, og mun greiða atkv. móti því. Það er tími til þess kominn að koma með brtt. um einn kafla í viðbót við þetta frv., þar sem kæmi ákvæði um, að teknir yrðu skattar bæði af samvinnufélögum og ríkisstofnunum, sem gert er nú að nokkru leyti, og svo þeim öðrum félögum, sem reka starfsemi víðsvegar um land. Ég álít, að það sé svo komið nú orðið, að það sé ekki með öllu hægt lengur að sleppa þessum fyrirtækjum við skatt. Ég mun greiða þessu frv. atkv. eins og það liggur fyrir, ef samþ. verða brtt. frá hv. 1. landsk. um það, að nema burt III. kaflann, um aðflutningsgjald, og þær brtt., sem hann hefir gert um ríkisverksmiðjurnar. Auk þess er ég að sjálfsögðu með brtt. á þskj. 519, sem ég vil segja nokkur orð um. Í frv. er gert ráð fyrir, að lóðarleigjandi borgi fasteignaskattinn, en í till. þeirri, sem ég hefi borið fram, er aftur á móti gert ráð fyrir, að eigandinn borgi skattinn af leigulóðinni eða öðrum samningsbundnum jarðarafnotum, ef árleg leiga er 5% af fasteignamatsverði, en sé árleg leiga undir 5% en yfir 3½, þá greiði leigjandinn 2/3, en eigandinn 1/3, en ef árleg leiga er ekki yfir 3%, greiðist skatturinn allur af leigjanda. Í Rvík eru t. d. mörg hundruð manna, ef ekki á annað þúsund, sem hafa leigulóðir hjá bænum og borga 5% af fasteignamati; fyrir utan það að borga þessi 5%, verður lóðareigandinn að gera umbætur á jörðinni, sem eru svo taldar með í fasteignamatinu, svo að það er ekki hægt að segja annað en að lóðarleigjandi borgi það, sem honum ber, og lóðareigandi fái það, sem honum ber. Í tilfelli eins og þessu vil ég legga til, að skatturinn falli niður, ef bærinn er eigandinn, en ef eigandinn er annar, þá skuli hann borga skattinn. Ef afgjaldið er aftur á móti lægra en þetta, þá er skattinum þannig skipt niður, að því lægri sem hann er, þess meira borgar leigjandinn. Siglufirði er þetta öðruvísi en hér, þar sem fasteignamatið fer fram á 5 ára fresti; þar er leigan til 50 ára, svo að menn hafa stórar landspildur og borga mjög lítið verð fyrir, svo að þetta nálgast það að vera eign, og þá er eðlilegt, að borgað sé af því til bæjar. Svipað hefir verið að segja um hl. af því landi, sem leigt hefir verið út í Vestmannaeyjum, þó að tekin hafi verið í seinni tíð sama regla og í Rvík. Með þessari till. minni álít ég, að það komist réttlæti á milli mismunandi staða, eftir því hvernig lóðaleigan er á hverjum stað, en í frv. er ekkert tekið tillit til þess. Ég vænti þess, að brtt. mín verði samþ. eins og hún liggur fyrir.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég gat ekki verið hér við, við 1. umr. þessa máls til þess að gera grein fyrir því, hvernig á þessu frv. stendur. Ég geri nú ráð fyrir því, að hv. dm. hafi heyrt óminn af umr. þeim, sem urðu um þetta mál í hv.Nd. En þær ástæður, sem fyrst og fremst eru færðar fyrir þessu máli, eru þær, að fiskaflinn er nú 16600 tonnum minni en hann var á sama tíma í fyrra. Það mun láta nærri, að þessi aflarýrnun sé að verðmæti um 8 millj. kr., ef miðað er við sama verðlag og nú er á fiskafurðum. Þetta gífurlega hrun við sjávarsíðuna mun vitanlega hafa í för með sér stórkostlega tekjuskerðingu fyrir fjölda manna. Það hefir líka í för með sér, að það mun koma inn minni gjaldeyrir heldur en menn hafa reiknað með, ef ekki rætist úr þessu stórlega þann tíma ársins, sem eftir er, annaðhvort með því að aflinn glæðist á ný eða þá að síldveiðin gengur vel í sumar og vegur upp það aflaleysi, sem núna er. Það var þess vegna samróma álit stjórnar landsbankans, og féll það saman við álit ríkisstj., að það væri óvarlegt að skiljast svo frá þessu þingi, að ekki væri til möguleiki fyrir bankann að fá ábyrgð ríkissjóðs fyrir viðbótarláni, ef svo skyldi fara, að það teldist óhjákvæmilegt að taka slíkt lán. Það má gera ráð fyrir því, að svo geti farið, að heimildin verði notuð, nema þá, að á einhvern óvæntan hátt rætist fram úr því ástandi, sem nú er. Þó að reiknað sé með því, að það verði hert að með innflutninginn eins og föng eru á, þá er vitanlega ekki þess að vænta, að öðru eins hruni og hér varð í vertíðarfiskaflanum verði að öllu leyti mætt á þann hátt. - Hvort þetta viðbótarlán fyrir bankann fæst, veit ég ekki. Það lágu ekki fyrir frá bankanum neinar upplýsingar um það, en ég býst við, að þær verði gefnar síðar, ef ástæða þykir til. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þetta mál. Ég geri ráð fyrir því, að hv.þm. séu ljósar ástæðurnar fyrir málinu.

*Jón Baldvinsson: Ég vil enn á ný vísa til þess, sem ég áður hefi sagt í sambandi við þetta mál, að úr því að ekki er enn útséð um örlög frv. um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga í Nd., þá álít ég rétt að fresta afgreiðslu þessa máls, þangað til síðar á fundinum. Þó að teknir verði af Vestmannaeyjakaupstað tekjustofnar, sem hann áður hefir haft, ef þetta frv. nær ekki fram að ganga, þá mun ég samt greiða atkv. á móti því. - Hv. 1. þm. Eyf. hefir nú tekið aftur brtt. sína á þskj. 608. - Ég hefði greitt atkv. með þeirri brtt., þó að það hefði að vísu ekki verið gert í góðu skyni. En af því að ég er í raun og veru á móti þeirri breyt. líka, þá kann ég ekki við að taka hana upp.

*Pétur Ottesen: Ef marka má af þátttöku hv.þm. í þessu fundarhaldi hér nú, þar sem tæplega ¼ hluti þm. er hér staddur, þá virðist vera orðið lítið úr þeim brennandi áhuga, sem virtist vera hér á síðasta þingi á því að bæta úr vandræðum bæjar- og sveitarfélaga. Ég verð að segja, að þegar ég sá það frv., sem samið var af mþn., sem sett var til þess að leggja grundvöllinn að þessu mikla nauðsynjamáli, fannst mér árangurinn vera heldur lítill af starfi n. Ég get ekki litið öðruvísi á en að það sé heldur lítil bót fyrir sveitar- og bæjarfélögin að fara að leggja nýja skatta á það sligaða gjaldþol, sem hefir orðið þess valdandi, að ekki hefir verið hægt að fullnægja þessum gjöldum, en hinsvegar engin viðleitni verið sýnd til þess að draga úr byrðum og álögum, sem lagðar eru á borgarana til þarfa ríkissjóðs sjálfs. Ég fæ ekki séð, að nein lagfæring fáist á þessu, nema með því að slá af þeim kröfum, sem gerðar eru til borgara þjóðfélagsins um fjárframlög til ríkisþarfa. Það hefir fengizt af þeirri niðurstöðu, sem þessi mþn. komst að, fullkomin viðurkenning, og þá líka af hálfu sósíalista í þessu landi, á því, að það bjargræði til tekjuöflunar, sem þeir hafa talið vera réttlátast og líklegast til góðs árangurs, nefnilega að afla allra tekna með beinum sköttum, er algerlega ófært. Og allar þær fullyrðingar, sem þeir hafa áður um þetta haft, eru þar með algerlega strikaðar út. Ég verð nú að taka undir það með hv. 5. þm. Reykv., að mér finnst það harla undarlegt, að sá hv.þm., sem falið var að annast þennan undirbúning af hálfu Alþfl., skuli ekki hafa látið til sín heyra undir meðferð þessa máls hér í d. Og ekki einu sinni sýnt neina viðleitni til að verja þetta sitt eigið afkvæmi, þegar flokksbræður hans hafa verið að krukka í það, eins og þeir hafa gert, þar sem þeir hafa viljað fella úr því einn kafla, og það þann kaflann, sem helzt felur í sér einhverjar tekjur, þó að ekki sé farið þar inn á neinar nýjar brautir um tekjuöflun. Ég held satt að segja, að nú orðið skipti það ekki miklu máli, hvort þetta frv. verður samþ. eða ekki, því að eins og ég hefi þegar tekið fram, felur frv. ekki í sér neina úrlausn fyrir bæjar- og sveitarfélögin. Og eins og frv. er nú orðið, gerir það stórkostlega upp á milli einstakra bæjar- og sveitarfélaga. Ef svo kaflinn um aðflutningsgjaldið fellur niður, eins og 2 jafnaðarmenn leggja til, þá fellur burt úr frv. allur möguleiki til tekjuöflunar, a. m. k. að því er snertir sveitabyggðir þessa lands. Hitt er það, að a. m. k. eitt bæjarfélag á landinu, sem er Siglufjörður, fær allgóða úrlausn, en sú úrlausn er fengin með því að ganga á tekjustofna annara bæjarfélaga með því að skattleggja þá menn stórkostlega, sem leggja síld í land á Siglufirði. Það er ekki einungis, að Alþingi láti vera að gera sveitar- og bæjarfélögunum nokkra úrlausn í þessu máli, heldur er það að bæta gráu ofan á svart með því að láta skattleggja ýms bæjarfélög svo geipilega á þessum stað sem til er ætlazt með frv. En það væri svo sem ekki nema í samræmi við ýmislegt, sem gert hefir verið á þessum síðustu og verstu dögum þessa þings, þó að slík óhæfa fylgdi þar á eftir. Ég verð að segja, að við sveitamenn kippum okkur ekkert upp við þetta. Það er ekki nema í samræmi við annað, sem núverandi valdhafar framkvæma okkur til handa. Það má með sanni segja, að það sé hver silkihúfan upp af annari, ef maður mætti nota þá samlíkingu um það, sem hér hefir verið og er að gerast nú til síðustu stundar þessa þings. - Ég skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta frv. að sinni, en ég vil endurtaka og leggja áherzlu á það, að ég álít, að það feli ekki í sér neina úrlausn fyrir bæjar- og sveitarfélögin á því vandamáli, sem það átti að leysa.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Út af þeirri fyrirspurn, sem beint hefir verið til Framsfl. um afstöðu hans til norsku samninganna, þykir mér rétt að taka það fram, að síðast þegar þeir komu til umr. í stj., var í haust, þegar þurfti að taka afstöðu til þess, hvort samningnum skyldi sagt upp eða ekki, og þá var það einróma álit Framsfl., að samningnum skyldi ekki sagt upp. Hinsvegar hefir flokkurinn ekki tekið neina ákvörðun um það, hvort hann verði því fylgjandi að segja honum upp í næsta skipti þegar heimild er til þess. En flokkurinn mun að sjálfsögðu taka afstöðu til þess á sínum tíma.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Vegna þess hve áliðið er þings, er það fyrirsjáanlegt, að máli þessu er ekki hægt að koma fram, nema nokkurt samkomulag náist um form þess. Sé það ekki hægt, munu þeir óánægðu beita sér fyrir að neita um afbrigði. Málið er ekki flutt samkv. ósk stj., og því er ekki hægt að koma við afbrigðum samkv. hinum nýju þingsköpum. Nú hefi ég reynt að grennslast eftir samkomulagsmöguleikum fyrir málið hér í hv. deild, en ekki komizt að verulegri niðurstöðu. Þó er eitt, sem ég sé fyrir víst, að III. kafli frv. er svo óvinsæll hjá sumum þdm., að varla mun afbrigða von fyrir málið eins og þarf, ef hann er í frv. En þegar um það er að velja, hvort frv. eigi að daga uppi á þinginu, ef hinsvegar er möguleiki á, að það gangi fram, eftir að búið er að taka III. kafla út, þá lít ég svo á, að síðari kosturinn sé skárri. Þá er fengin heimild fyrir sum kauptúnin, sem ekki hafa hana nú, til að leggja á fasteignaskatt hjá sér. Og þá er stofnaður samkv. frv. jöfnunarsjóður kaupstaða; og ég álít, að sá sjóður ætti og að vera fyrir sveitarfélög, og mun flytja brtt. við 3. umr. um það. Það munu þá með þessu móti fást fram tvö nýmæli, auk þess sem einn kaupstaður og ég hygg tvö kauptún myndu hafa gagn af ákvæðinu um útsvarsgreiðslu síldarbræðslu ríkisins. Með þessu þrennu finnst mér skárra fyrir hlutaðeigendur að fá frv. fram heldur en ekki neitt. Og með þessum forsendum eingöngu mun ég verða með því að fella niður III. kafla, og legg til, að aðrir hv.þdm. geri það sama, jafnvel þó að þeir í sjálfu sér fylgi því, að þessi kafli yrði að l., ef á því væri kostur tímans vegna. Að vísu má segja, og ég get fallizt á það að sumu leyti, að þessi kafli sé einhvers virði, en hin ákvæðin eru líka nokkurs virði fyrir þá staði, sem þurfa tekjuöflunar með.

Forseti (EÁrna): Mér hafa borizt svo hljóðandi skriflegar brtt. frá hv. 2. þm. Rang.: Sjá þskj. 6l5. Til þess að till. þessar geti komið til meðferðar á fundinum, þarf að veita tvennskonar afbrigði frá þingsköpum.

*Jón Pálmason: Ég var ekki hér viðlátinn í nótt sem leið, þegar þetta mál var tekið á dagskrá til 2. umr., og átti því ekki kost á að mæla fyrir brtt., sem ég ásamt hv.þm. Borgf. á á þskj. 529. Eins og menn hafa sjálfsagt veitt eftirtekt. felur hún það í sér, að nýbýlastjórninni sé heimilt, þegar sérstaklega stendur á, að láta heyra undir þessi lög þau býli, sem eru í eigin ábúð, en þar sem öll hús eru metin innan við 800 kr., og það er jafnframt tilskilið, að styrkupphæðin til hvers býlis fari ekki fram úr 1500 kr. og lán jafnhá upphæð. Þó að þessi brtt. hafi þó nokkuð víðtæk áhrif í för með sér, þá er það svo, að úr því að farið var á annað borð að breyta þessum lögum nokkuð frá því, sem gengið var frá þeim á síðasta þingi, þá vildi ég ekki láta þá breyt. fara svo í gegn, að ég gerði ekki tilraun til þess að koma að breyt., sem stefndi í þessa átt. Sannleikurinn er sá, að um fjölda af þeim býlum, sem hér er um að ræða, er þannig háttað, að það veltur á því á næstunni, hvort þau fara í eyði eða ekki, að þeim mönnum, sem þar búa, verði veitt einhver aðstaða til þess að laga sín hýbýli. Öllum hv.þm. má vera það ljóst, hvernig þeir bústaðir munu vera, þar sem öll hús á jörðinni eru metin innan við 800 kr. Þegar svo er komið, að það getur orkað því, hvort umrædd býli verði áfram byggð eða ekki, að þau fái einhvern styrk frá því opinbera í þessu skyni, þá er það augljóst mál, að það er eyðsla, en ekki sparnaður, að hamla á móti því, að Alþingi geri ráðstafanir til þess að veita styrk í þessu skyni. Ef fleiri eða færri af þessum býlum halda áfram að fara í eyði, þá verkar það á þann hátt, að annaðhvort bætist það fólk, sem hér á hlut að máli, við atvinnuleysingjahóp kauptúna og kaupstaða, eða þá að fátækraframfærslan eykst frá því, sem áður var. Þó að maður verði að gera ráð fyrir því, að fé það, sem ætlazt er til, að veitt yrði í þessu skyni, væri tekið af því fé, sem fer til vegabóta í landinu, þá held ég, að það borgi sig fullkomlega að taka eitthvað af því til þess að anna því hlutverki, sem hér um ræðir. Í fjárl. er ætlað til vega nokkuð yfir ½ millj. kr. Það er athugandi, að fólkið lifir ekki á vegum, þó að þeir séu góðir. Það verður að byrja á því að styðja það og stuðla að því, að viðkomandi aðiljum sé unnt að draga fram lífið, án þess að neita sér um allar þær kröfur, sem almenningur í landinu gerir til lífsins. Það var svo með þessa till., að meiri hl. landbn. var búinn að ganga inn á að samþ. hana, ef á annað borð yrði flutt frv. til breyt. á þessum l., en þeir hv.þm. Mýr. og hv. 2. þm.N.-M. drógu sig til baka á síðustu stundu með það að láta þessa breyt. ná fram að ganga núna, og þetta byggðu þeir á þeirri forsendu, að það yrði að taka þetta mál til nánari athugunar á næsta þingi og á öðrum grundvelli en hér er farið fram á. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fara um þetta fleiri orðum að sinni. Ég vænti þess, að hv.þm. skilji það og sjái, að hér er um mál að ræða, sem Alþingi verður að taka afstöðu til á næstunni, á þann veg, að úr verði bætt.

*Magnús Jónsson: Ég man nú ekki eftir því, hvernig ummæli hæstv. ráðh. voru í sambandi við lántökuna 1935, eða að talað væri um undantekningar, ef mikil nauðsyn væri fyrir hendi. En það er svo sem auðvitað og sjálfsagt, að erlendum fjármálamönnum hefir verið það ljóst, að loforð í þessa átt þýða ekkert, nema ríkisstj. ætli svo samtímis að gera þær ráðstafanir, sem þarf, til þess að ekki komi til þess, að slíkar lántökur þurfi. Það er til ákaflega lítils að lofa bót og betrun og halda hinsvegar áfram þeirri stefnu í fjármálum almennt, sem hlýtur að leiða til þess, að til slíkrar lántöku þurfi að koma. Nú skildist mér á hæstv. ráðh., að ríkisstj. stefni að því marki að gera aðrar ráðstafanir, svo að til þessa þurfi ekki að koma. Ég býst við, að hann eigi þar við strangari innflutnings- og gjaldeyrishöft en þau, sem gilt hafa upp á síðkastið. En það er vitanlega fleira en slíkar ráðstafanir, sem þarf að gera. Slíkar ráðstafanir eru ekki annað en nokkurskonar ytri ráðstafanir og koma ekki að liði, nema fjármálastefnan í landinu sé á þann hátt, að til þess þurfi ekki að koma, sem hér um ræðir. Án þess að ég ætli að fara út í neinar fjármálaumræður, þá vil ég segja það sem mína skoðun, að því hefir farið fjarri, að ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafi stefnt í þá átt í fjármálastjórninni undanfarið. Eitt fyrsta skrefið í þá átt og það, sem stj. og þing hefir á valdi sínu, er vitanlega stjórn fjármála ríkissjóðs. En það hefir alltaf jafnt og þétt hert á sköttunum og aukið fjáreyðslu ríkissjóðs. Mér finnst, að hæstv. ráðh. hafi illa haldið að þessu leyti orð sín um það, að gera þær ráðstafanir innanlands, sem þarf til þess að jöfnuður geti komizt á. Ég vil benda hæstv. ráðh. á það, að þetta rekur sig á þá reglu hans að auka kaupgetuna innanlands. En hann getur auðvitað með þessu haldið henni innilokaðri. Ég vil hinsvegar benda á það, að ef það er falin ástæða í þessu máli, að hér sé ekki um annað að ræða en yfirdráttarlán, og því treyst, að slíkt lán verði borgað út í fyrsta gjalddaga, er hætt við, að þetta lán, ef það verður tekið, yrði að einhverju leyti fast.

*Frsm. (Magnús Jónsson): Ég verð að segja það, að ég skil ekki afstöðu hv. 4. landsk. Hann lýsir því yfir, að hann sé á móti þessu máli yfirleitt, og þó vill hann fá frest á afgreiðslu þess. Ég vil spyrja hv.þm., hvort hann ætlar að fylgja þessu frv., ef tekjuöflunarfrv. það, sem nú er til meðferðar í Nd., nær ekki fram að ganga. Þá fyrst getur hann átt rétt á því að fá frest á afgreiðslu þessa máls. En annars er það tómur skrípaleikur hjá hv.þm. að vilja fresta afgreiðslu þessa frv. til næsta fundar.

*Magnús Jónsson: Eins og sést á bréfinu frá stjórn landsbankans, sem prentað er í grg. frv., þá hefir sú ályktun, sem þar er prentuð, verið samþ. með samhljóða atkv. bankastjórnarinnar og þeirra, sem eiga sæti í bankaráði landsbankans. Þar sem ég var einn af þeim, sem greiddu atkv. með því, að bankinn færi fram á þetta, þá þykir mér ástæða til þess að gera grein fyrir minni afstöðu til frv. hér á þingi. Við, sem erum kosnir af Sjálfstfl. í bankaráðið, greiddum atkv. með þessu, en við gerðum þá grein fyrir atkv. okkar, að þó að við teldum rétt, að bankinn færi fram á þetta, þá hefðum við óbundnar hendur með okkar þingmannsatkv., þegar til afskipta þingsins kæmi, og mun ég ekki greiða atkv. um málið. Eins og sést af grg., og hæstv. ráðh. hefir líka minnzt á, þá er þessi aukalántökuheimild hvergi nærri fullnægjandi, ef ekki rætist úr um afla það sem eftir er ársins. Það er alveg auðsætt, að lántökuheimildin er að því leyti ófullnægjandi ein út af fyrir sig. Það er líka dálítið, sem er athugandi í þessu sambandi, og það er, að þegar bankinn fær ofurlítið olbogarúm í svipinn, að menn freistist til þess að leita á hann í féleysi því, sem nú er, bæði einstaklingar og hið opinbera, t. d. bæjarfélögin. Það er viss hætta í því fólgin fyrir bankann að fá slíka lánsheimild, og það mæðir á bankastjórninni að standast þær kröfur, sem til hennar kunna að verða gerðar í þessu efni. Hinsvegar hefir þetta verið samþ. út frá þeirri viðurkenningu, að það verði í lengstu lög að reyna að komast hjá því, að bankinn, aðallega í hans viðskiptum milli landa, komist í þrot um að geta yfirfært peninga. Nú má segja, að bankinn þurfi aldrei að komast í þrot. Bankinn mun geta varizt eftirspurninni um erlendan gjaldeyri með nógu harkalegum ráðstöfunum innanlands. Á hinn bóginn þyrfti til þess að beita svo harkalegum ráðstöfunum, að það væri lítt æskilegt, að það þyrfti að grípa til þeirra. Þess vegna hefir bankastjórnin tekið þann kost, að ríkisstj. aflaði sér þeirrar heimildar, sem hér um ræðir. Ég vildi í þessu sambandi beina því til hæstv. fjmrh., hvort slík umleitun og slík ábyrgð, sem ríkið ætlar hér að ganga inn á, hvort það færi ekki í bága við þau ummæli, sem hann hafði við fjármálamenn ytra um það, að ríkisstj. mundi ekki taka frekari lán en þar var um að ræða, þegar yfirlýsingin var gefin. Það nær vitanlega engri átt, þegar hæstv. ráðh. hefir gefið slíka yfirlýsingu, að hann þá geri nokkuð, sem gæti litið út sem brigð þeirrar yfirlýsingar. Ég treysti þessu, þegar þetta var til umr. í bankaráðinu, en þá var þar enginn til svars, enda er það enginn nema hæstv. fjmrh. sjálfur, sem getur verið þar til svars. Ég þykist vita, að hann muni ekki telja sig bundinn af þessari yfirlýsingu, úr því að hann fór fram á, að slíkt frv. væri flutt. Hann mun ætla sér að taka á móti heimildinni, og nota hana, ef honum býður svo við að horfa. Ég vænti þess að fá að heyra skýlaus svör um þetta atriði.

*Pétur Halldórsson: Ég er hissa á því, hvað hæstv. ráðh. gat svarað þessari fyrirspurn rólega og yfirlætislega, eftir þá fortíð, sem hann og hans flokkur á í þessu máli. Ég man ekki betur heldur en sósíalistar, sem hann er ráðh. fyrir, hafi látið ótvírætt í ljós á sínum tíma, að þessi samningur væri af hendi þeirra, sem að honum stóðu fyrir landsins hönd, svo illa gerður, að það stæði landráðum næst að eiga nokkurn hlut að honum. Og það var þyrlað upp því moldviðri um þessa samninga af hálfu sósíalista, að slíkt er einsdæmi um utanríkismál. - Nú hefir þessi hæstv. ráðh. haft tækifæri til þess að segja þessum samningum upp, en nú lætur hann sem það sé fyrst og fremst á valdi sjálfstæðismanna og að þeir hafi ekki viljað samvinnu við stjórnarflokkana í utanríkismálanefnd nú um tíma, og lét líta svo út, að sjálfstæðismönnum væri þá nær að taka sæti í utanrmn. aftur, ef þeir vildu tala nokkuð um þessi mál. Ég verð að segja það, að það undraði mig ekkert, þó að það kæmi í ljós, að sósíalistar kingdu þessu eins og svo mörgum öðrum stóryrðum sínum og hefðu vansæmd af strax þegar þeir eiga að hafa aðstöðu til þess að gera breytingar í þá átt, sem þeir vilja vera láta. Það sýnir bara yfirdrepskap og ósanngirni og það, að á bak við orð þeirra er yfirleitt engin sannfæring, þegar þeir ásaka menn fyrir ferlega glæpi, en fella svo ekki samningana niður, þegar þeir fá aðstöðu til þess. Mér finnst, að ekki sé ástæða til þess fyrir hæstv. ráðh. að tala um þetta með þeim gorgeir, sem hann gerði, því vegur hans og flokksmanna hans er mjög lítill í þessu máli. Það er aðeins ein sönnun þess, hver einlægni og sannfæring er á bak við orð þeirra, þegar rætnast er talað af þeirra hálfu.

*Emil Jónsson: Hv. þm. Ísaf. heldur því fram, að reynsla eldra prófsmanna jafnist á við hina auknu þekkingu, sem krafizt verður af mönnum með smáskipaprófi framvegis. En þessi reynsla er oftast aðeins bundin við takmörkuð svæði og grundvölluð á þeirri takmörkuðu fræðslu, sem áður var veitt undir próf. Nú eiga menn samkv. lögunum að læra að handleika ný verkfæri, og það kennir þeim engin reynsla á 5 árum, ef þeir hafa ekki lært það frá grunni af þeim mönnum, sem með slík verkfæri kunna að fara. Starfsvið þeirra færist út með hinum auknu réttindum og þeir fara víðar kringum landið en áður. Því er aukin kunnátta nauðsynlegt skilyrði fyrir þeim. Ég get ekki séð, að nein hætta þurfi að vera á því, að málið dagi uppi, þótt brtt. okkar verði samþ. Enn verða fundir í Sþ., og þar er hinn rétti vettvangur til að gera út um málið, úr því að d. koma sér ekki saman.

*Þorsteinn Briem: Við 2. umr. þessa máls gerði ég grein fyrir afstöðu minni til þessa frv. í heild og gerði mínar aths. við þær stefnubreyt., sem í þessu frv. felast, svo og við einstakar gr. frv. og frágang þess og meðferð í heild sinni. Þar sem svör hæstv.forsrh. hafa ekki gefið mér tilefni til andsvara um þau efni frekur en ég gerði þá, við 2. umr. málsins, skal ég ekki fara frekar inn á þessi atriði, nú um sinn. Ég vil aðeins í áframhaldi af þeim aths., sem ég gerði um þær grundvallarbreyt., sem gerðar hafa verið með þessu frv. á sambandi Búnaðarfélags Íslands og samvinnumöguleikum við ríkisstj., gera grein fyrir brtt., sem ég ásamt hv. 2. þm. Rang. ber fram við fyrsta kafla frv. Ég hefi áður gert grein fyrir því, hversu fráleitt það væri, að Bf. Ísl. fengi ekki að ráða sínum lögum sjálft, og það því fremur, sem skipulag búnaðarfélagsins væri með fullkomnu lýðræðisfyrirkomulagi, og í aðalatriðunum eftir sömu lýðræðisreglunum eins og skipulag S. Í. S. Og ég hefi einnig bent á það, að ef ríkisvaldið færi að skerast í slík skipulagsatriði hjá Bf. Ísl., þá gæti það alveg eins tekið að sér að gera breytingar á skipulagi fleiri félaga, svo sem fiskifélagsins og jafnvel S. Í. S. Þær brtt., sem við flytjum við fyrsta kafla frv., hníga því allar í þá átt að sníða úr frv. þau ákvæði, sem horfa í einræðisátt af ríkisvaldsins hálfu gegn sjálfstjórn og lýðræðisfyrirkomulagi búnaðarfélagsins. Það hefir ekki ennþá unnizt tími til þess að fá þessar brtt. prentaðar, en ég mun síðar afhenda hæstv. forseta þær og fara þess á leit við hann, að hann leiti leyfis d. til þess að þær megi koma fyrir til umr. - Fyrsta brtt. er við 2. gr. frv., um það, að síðari málsgr. fulli burtu, sem hljóðar svo: „Meðan Búnaðarfélag Íslands fer með mál þessi, skal val búnaðarmálastjóra bundið samþykki landbúnaðarráðherra“. Það hefir verið á það bent, að búnaðarmálastjóri fer með mörg fleiri mál heldur en þau ein, sem ríkisvaldið felur búnaðarfélaginu til meðferðar samkv. jarðræktarlögunum. Það eru margir flokkar annara mála, sem undir búnaðarmálastjóra heyra, og það er bein mótsögn við sjálfstjórnarrétt búnaðarfélagsins, sem hefir verið viðurkenndur af síðasta Alþ., ef það má ekki hafa frjálsræði til þess að ráða sjálft vali sinna eigin starfsmanna, og þá ekki síður vali framkvæmdarstjóra félagsins. Við höfum því lagt til með fyrstu brtt. okkar, að síðari málsgr. 2. gr. falli niður. Ég hefi áður gert grein fyrir því, og það hefir einnig verið gert af ýmsum öðrum, að það eigi ekki við, að hverskonar ágreiningur, sem rísa kann milli búnaðarmálastjóra og stj. félagsins, heyri undir úrskurðarvald landbrh. Frv. gerði ráð fyrir því í fyrstu, en mér er kunnugt um, að það var lagfært eftir bendingu frá ákveðnum bændaflokksmanni utan þings. En þrátt fyrir þessa lagfæringu, þá höfum við talið ástæðu til að hafa þrengra og ákveðnara orðalag um þetta heldur en er í þessari lagfærðu málsgr., sem er síðari málsgr. 3. gr., og leggjum við til, að málsgr. verði orðuð á þessa leið: Landbúnaðarráðh. fellir fullnaðarúrskurð um skilning á lögum þessum, að fengnum till. Búnaðarfélags Íslands. - Það má veru, að það hafi legið nær að fella þessa síðari málsgr. 3. gr. alveg niður, en við vildum til samkomulags fara þessa millileið. Í samræmi við þá breyt., sem við leggjum til, að gerð verði á síðari málsgr. 2. gr., þá leggjum við til, að breyt. verði gerð á 4. gr., þannig að í stað „búnaðarmálastjóra“ í l.málsgr. 4. gr. komi: Búnaðarfélag Íslands, - og jafnframt, að aftan við 1. málsgr. 4. gr. bætist: eftir því sem lög og reglur Búnaðarfélags Íslands mæla fyrir - Það hefði getað verið ástæða til að gera fleiri brtt. við þessa gr. T. d. er í 3. málsgr. talað um, að víkja megi trúnaðarmönnum frá, ef starfi þeirra þyki mjög ábótavant, en það er ekki tiltekið þar, hver skuli þá víkja þeim frá starfi, og getur það þó verið nokkurt álitamál, þar sem það eru búnaðarsamböndin, sem ráða trúnaðarmennina, þó að það sé gert í samráði við Bf. Ísl. En við vildum ekki fara út í smáatriði og smásmíðagalla á frv., svo að við gerðum ekki neina brtt. um þetta atriði. Þá er næsta brtt. okkur í þá átt, að 5. gr. frv. falli niður, og er það í sambandi við þá brtt., sem við gerum við 6. gr. frv., og eru þá fyrirmælin um þetta færð nær því, sem er í núgildandi jarðræktarlögum. Við leggjum til, að 6. gr. orðist þannig: Hver sá, er njóta vill styrks samkv. lögum þessum, verður að vera félagsmaður í búnaðarfélagi hrepps eða bæjar. Stjórn slíks búnaðarfélags skal skylt að halda skýrslur og reikninga, eftir því sem Búnaðarfélag Íslands mælir fyrir. Með þessari till. okkar þykjumst við hafa náð því, sem þarf að ná úr efni 5. og 6. gr., og það, sem þá er eftir, álítum við að sé ekki til bóta, heldur sumt til hins lakara. Við höfum sleppt ákvæðinu um búnaðarblað félagsins, með því að ég veit ekki til, að það séu nein lagaákvæði um það, sem tryggi það, að búnaðarfélagið gefi út búnaðarblað. Þetta, hefir verið ákveðið á búnaðarþingi, en það getur vitanlega breytt því. Þá leggjum við til, að 7. gr. frv. falli niður. Þar er gengið inn á sjálfstjórnarrétt búnaðarfélagsins, því að það er tekinn af því rétturinn til þess að mega hafa þau lög, sem það hefir kosið sér og búið við frá því 1931. Og ef búnaðarfélagið óskar ekki sjálft eftir því að breyta lögum sínum um sín skipulagsmál, þá teljum við, að það heyri ekki undir starfssvið löggjafarvaldsins að gera þar á breytingar. Kjósi hinsvegar búnaðarþingið sjálft að breyta lögum sínum að einhverju leyti í þá átt, sem 7. gr. frv. gerir ráð fyrir, þá er náttúrlega ekkert við það að athuga. En reyndar er það ólíklegt, að það kjósi það, með því að slíkt fyrirkomlag, sem það hefir á skipulagi sínu, hefir gefizt vel, ekki aðeins hjá búnaðarfélaginu sjálfu, heldur og hjá ýmsum öðrum félagsskap í landinu, þar á meðal samvinnufélagsskapnum. Við teljum t. d. alveg óviðurkvæmilegt, að ráðh., sem ekki er a. m. k. nein trygging fyrir, að sé neinn sérfræðingur í búnaðarmálum yfirleitt, og þaðan af síður í félagsmálum búnaðarfélagsins, fái rétt til þess að setja í reglugerð allar nánari reglur um kosningafyrirkomulag til búnaðarþings og önnur slík atriði. Þar af leiðandi leggjum við til, að 7. gr. frv. falli niður. Um 8. gr. frv. er þess að geta, að hún mun í upphafi hafa verið miklu lakara orðuð heldur en nú, og mun hún hafa verið lagfærð einnig eftir bendingu frá ákveðnum bændaflokksmanni. En þrátt fyrir þessa lagfæringu, sem gr. hefir nú fengið, þá leggjum við til, að aftan við hana, þar sem talað er um, að ef Bf. Ísl. kjósi að hætta umsjón með framkvæmd þessara laga, þá skuli landbúnaðarráðh. sjá um framkvæmd þeirra á þann hátt, sem telji bezt henta, unz önnur skipun er þar á gerð, skuli bætast: af Alþingi -, þannig að það afsali sér ekki neinum rétti nema aðeins til mesta þings um yfirráð ráðh. yfir framkvæmd þessara laga. Í samræmi við þetta sjónarmið, sem ég hefi gert grein fyrir bæði nú og áður, þá leggjum við til, að ákvæði frv. til bráðabirgða í niðurlagi frv. verði látin niður falla, enda geta þau ekki samrýmzt því, að Bf. Ísl. fái sjálft að ráða sínum málum. Og ákvæði, sem eru í fyrstu málsgr., koma alveg í bága við lög búnaðarfélagsins, því að aukafundur búnaðarþings getur ekki gert skipulagsbreytingu á félaginu.

Það er hvergi bannað í lögum félagsins

. Það hefir verið skilið svo af búnaðarfélaginu sjálfu, og mér er kunnugt um, að búnaðarþingsfulltrúarnir líta svo á, og ég vil ætla, að þeir menn, sem staðið hafa að lagasmíði búnaðarfélagsins, viti bezt, hvernig eigi að skilja skipulagslög félagsins. Ég hefi þá lítillega gert grein fyrir þeim brtt., sem ég mun bera fram ásamt hv. 2. þm. Rang. En auk þessara brtt., þá hefi ég og leyft mér að bera einn fram brtt. við 9. gr. þessa frv. - Ég hefi áður viðurkennt það, að í þessu frv. er tekið tillit til þess frv. til breytingar á jarðræktarlögunum, sem ég hefi borið fram á undanförnum þingum, þannig að þær hækkunartill., sem í þessu frv. felast, eru á sömu atriðunum og í mínu frv. En ég hefi gert grein fyrir því, hversu skammt þær brtt. til bóta ná. Um styrk til áburðarvarðveizlu hafði ég lagt til, að styrkur til safnþróa yrði hækkaður um 50 aura á dagsverk, en hér í þessu frv. hefir styrkur til alsteyptra þvaggryfja verið hækkaður um aðeins 20 aura á dagsverk, en ekkert fyrir steyptar safnþrær með járnþaki. Ég flyt brtt. í þá átt, að styrkur til þessara framkvæmda verði hækkaður upp í sömu upphæð, sem ég hafði lagt til í frv. mínu, þannig að styrkurinn verði í báðum tilfellum tvær krónur á dagsverk, og samkv. þeim „skala“ kemur þá í stað 8,50 kr. á m3, sem frv. gerir ráð fyrir, 10 kr. fyrir alsteyptar þvaggryfjur, og fyrir steyptar safnþrær með járnþaki kemur 6,50 í stað 5 kr. í frv. - Ég hefi margsinnis áður gert grein fyrir því, hversu nauðsynlegt það er að styðja að bættri áburðarvarðveizlu betur en gert hefir verið, og þá sérstaklega að varðveizlu þeirra efna, sem eru í þvagi búfjáráburðarins, með því að þar er helzt hætta á efnatapi, og þau efni tapast jafnvel algerlega, ef ekki er höfð sérstök geymsla fyrir þau. Því miður má með sanni segja, að þessar framkvæmdir séu hörmulega skammt á veg komnar enn sem komið er hjá bændum þessa lands, þannig að það munu ekki vera til áburðarhús eða safnþrær yfir þriðjunginn af þeim áburði, sem til fellur í landinu, og þannig má benda á eina sýslu, þar sem húsrúm fyrir áburð, bæði fljótandi og fastan, nær ekki yfir 10% af áburðarmagninu, og það má einnig benda á aðra sýslu, sem húsrúm er aðeins yfir 1/10. Þess ber að gæta í þessu sambandi, að búfénaðurinn getur framleitt að fullu og öllu tvö af þeim efnum, sem á þarf að halda til þess að viðhalda ræktuninni í landinu, fosforsýru og kalí, ef allur áburðurinn undan búfé landsmanna væri nægilega vel hirtur, og þá mun ekki vanta nema þriðjung af þriðja efninu, sem er köfnunarefni. Þegar tekið er tillit til þeirra gjaldeyrisörðugleika, sem þjóðin á við að stríða nú sem stendur, þá skiptir það ekki litlu máli, að varðveitt séu þau verðmæti, sem þannig er hægt að fá frá búfénaðinum sjálfum, til þess að þurfa ekki að kaupa þessi sömu efni dýrum dómum frá útlöndum, og jafnvel þó að uppi séu raddir um að koma upp áburðarverksmiðju hér innanlands, þá mun það hvorttveggja vera, að það kostar ekki lítið fé að koma þeirri áburðarverksmiðju á fót, og í annan stað ætla ég, að það muni vera ódýrara fyrir þjóðarbúið í heild að kosta nokkru til að varðveita þessi efni, í stað þess að framleiða þau með verksmiðjuaðferð, jafnvel þótt slík framleiðsla gæti orðið innlend. Innlend áburðarverksmiðja mundi hafa allmikið verkefni fyrir því, þó að þessi efni væru varðveitt, því að alltaf þarf mikinn áburð til aukningar. Þegar ég flutti frv. mitt til breyt. á jarðræktarlögunum, lagði ég jafnhliða því, sem ég hefi nú nefnt, ekki síður ríka áherzlu á framræslu til undirbúnings jarðræktinni, því að það er kunnugt, að allmikið af þeirri ræktun, sem þegar er framkvæmd í landinu, kemur ekki að fullum notum, vegna þess að framræslunni er enn ábótavant. Frjóefni jarðvegsins nást ekki og koma ekki að gagni, vegna þess að jarðvegurinn nær ekki að leysast sundur fyrr en hann er nægilega framræstur, og jafnvel áburðurinn, sem kostar mikið fé, kemur ekki að slíkum notum sem hann ella mundi gera, og loks verður töðuframleiðslan af ræktuðu landi, sem er ekki nógu vel framræst, bæði miklu minni og jafnframt margfalt verðminni að fóðurgildi; það munu t. d. ekki vera tök á að fóðra mjólkurkýr fullkomlega á þeirri töðu, sem ræktuð er á illa framræstu landi. Ég hefi áður gert grein fyrir skýrslu um framræsluna, sem sýnir, að aðeins 1/7 af ræktuðu landi er ræstur fram, og er nærri 1/3 nýrækt. Jafnvel gömlu túnin vantar víða framræslu, og hefir það í för með sér minni not af mjólkurpeningnum. - Þegar jarðræktarlagafrv. mitt var til athugunar hjá búnaðarfélaginu og búnaðarþinginu, þá lagði það sérstaka áherzlu á ákvæðið um framræsluna, og það lagði jafnvel til, að styrkur til lokræsa væri hækkaður frá því, sem ég lagði upphaflega til. Ég hefi því flutt brtt. við þetta frv. um þá liði, sem ræða um framræsluna; ég legg til, að í stað þess, sem dagsverk í eins metra djúpum skurðum er aukið um aðeins 8 aura, yrði dagsverkið aukið um 50 aura, og í stað þess, sem dagsverkið í dýpri skurðum er aukið um 20 aura, þá verði það einnig hækkað um 50 aura. Að því er lokræsi snertir legg ég einnig til, að í stað þess, sem lokræsi eru aðeins hækkuð um 2 aura, 8 aur., 20 aura og upp í 26 aura, þá verði þau hækkuð til samræmis við það, sem ég hafði lagt til í jarðræktarfrv. mínu, þannig að í staðinn fyrir 1,20 kr. á m3 komi 1,70, í staðinn fyrir 1,50 á m3 í skurðum, sem eru 1 m. til 1,3 m., komi 2 kr., og svo er tilsvarandi hækkun eftir dýpt skurðanna, nema á pípuræsi, því að ég lít svo á, að pípuræsi séu ekki það algeng, nema helzt í nánd við kaupstaði, og þess vegna hefi ég ekki lagt til, að þau yrðu hækkuð eins mikið, með því að þau eru ekki almennt notuð og virðist ekki bein ástæða til þess að vera að nota þau, þar sem önnur ræsi geta komið að nokkurn veginn fullum notum. Viðvíkjandi steyptum þurrheyshlöðum með járnþaki hefir frv. ekki gert ráð fyrir neinni hækkun, en ég lagði til í mínu frv., að sá styrkur yrði hækkaður um helming, upp í 1 kr. á dagsverk, og legg ég til í brtt. minni, að í staðinn fyrir 50 aura á hálfan m3 komi 75 aurar, eða á 1 m3 1,50 kr. Er þarna farinn meðalvegur milli þess, sem er í mínu frv. og þessu frv., og jafnframt legg ég til, að styrkur til byggingar á þurrheyshlöðum úr öðru efni en með járnþaki hækki að sama skapi um þriðjung, og loks hefi ég lagt til, að í stað þess, sem styrkur til votheyshlöðubygginga er aukinn í þessu frv. aðeins um 28 aura á dagsverk, þá verði hann aukinn til samræmis við það, sem ég hafði lagt til í mínu frv., og þykist ég ekki þurfa að gera nánari grein fyrir þeirri brtt., með því að ég hefi áður bæði í ræðu ug riti sýnt fram á það, hversu nauðsynlegt það er íslenzkum landbúnaði að geta nokkurn veginn nýtt heyin með meiri votheystóttum en er. Það er hörmulegt til þess að vita, að í sumum sýslum skuli enn ekki vera til votheystóttir nema yfir nokkur hundruð hesta, og það þrátt fyrir þær alvarlegu áminningar, sem við höfum fengið af veðuráttunni í ýmsum hlutum landsins hin síðustu ár. Það verður ekki hjá því komizt að leggja allríflega fram til þessara framkvæmda meðan verið er að koma þessari verkunaraðferð í lag. Sömuleiðis hefi ég lagt til í þessari brtt., að styrkur til matjurtaræktar verði aukinn og styrkur til græðisléttana í túni, því að hvað sem segja má um græðisléttanir utan túns, þá verður maður að líta svo á, að græðisléttanir í túni geti a. m. k. að jafnaði komið að hinum mestu notum, og það er meira að segja vafasamt, að dómi ýmsra bænda, sem reynt hafa, hvort græðisléttanir í túni gefast nokkuð verr heldur en sáðsléttanir. Hér í nánd við Reykjavík, þar sem menn hafa bezta aðstöðu til þess að athuga, hvernig kýrnar mjólka af töðunni, virðist það hafa verið reynsla, að taða af græðisléttunum gefi betri raun og heimti minni fóðurbæti en taða af sáðsléttunum. Ég sakna þess, að í þessu frv. skuli ekki vera geri ráð fyrir neinum styrk til vermireita, því í að þessar framkvæmdir eru mjög mikilsverður þáttur í garðræktinni, ef hún kemst í það lag, sem hún þarf að komast í hér á landi. En fyrst þessi tegund jarðræktarframkvæmda hefir ekki fundið neina náð af hálfu þeirra manna, sem hafa undirbúið þetta frv., þá hefi ég að þessu sinni sleppt því að gera brtt. um þetta, þó að ég telji slíkan styrk mjög þýðingarmikinn fyrir þessa tegund íslenzkrar framleiðslu. Þar sem þessar till., sem ég ber fram, eru ekki nýjar, heldur hafa fengið lofsamlega umsögn Bf. Ísl. og síðasta búnaðarþings og einnig fjölmargra bænda og búnaðarfélaga, og ennfremur verið vel tekið á nokkrum almennum þingmálafundum úti um land, þá tel ég ekki ástæðu til þess að fara fleiri orðum um þessar brtt. mínar, en skal þó að lokum aðeins geta þess að því er snertir kostnaðarhlið þeirra, að samkv. skýrslu fyrrv. búnaðarmálastjóra, sem var næst á undan þeim, sem nú er búnaðarmálastjóri, og hafði með þessi mál að gera, mun kostnaðaraukinn, sem þessar brtt. hafa í för með sér, miðaður við jarðabætur áranna 1932–'33, nema 50000 kr. yfir allt landið, og verð ég að segja, að þessi upphæð er sízt of mikil, þegar slíkt mál sem ræktun landsins á í hlut, því að við verðum að gæta þess, að hver sá eyrir, sem varið er til jarðræktar, fer til þess að auka þjóðarauðinn. Ég verð algerlega að mótmæla þeim skilningi, sem komið hefir fram sérstaklega nú upp á síðkastið hjá ráðandi mönnum í ákveðnum stjórnmálaflokki þessa lands, að jarðabótastyrkurinn sé gjöf eða ölmusa: það er langt frá því, að þetta nái nokkurri átt, því að jarðabótastyrkurinn er fé, sem lagt er á vöxtu til þess að auka verðmæti landsins, auka þjóðarauðinn og tryggja, að sá atvinnuvegur, sem skiptir jafnvel allra mestu fyrir okkar menningu og viðhald okkar þjóðernis, fái að verða landsins stólpi eins og hann hefir verið og á að vera. Á þeim stutta tíma, sem við höfum haft þetta frv. til meðferðar, hefi ég ekki séð mér fært að gera fleiri brtt. við það, þó að þess væri vissulega full þörf. Ég hefi ekki getað komið því við að semja brtt. til lagfæringar á ýmsum vansmíðum, sem eru á síðasta kafla þessa frv., og er þar jafnvel um mótsagnir að ræða, en ég hefi viljað binda mig við það, sem ég hefi talið höfuðatriði í málinu, enda hefir hv. 2. þm Rang. gert brtt. við ýmsar aðrar gr.: um þau atriði, sem hann flytur brtt. um, get ég að mestu eða öllu leyti vísað til þess, sem ég sagði hér við 2. umr. þessa máls, og skal ég ekki fara mikið frekar út í það, en viðvíkjandi því, sem hæstv.forsrh. var að vitna í orð mín áðan, skal ég gera nokkra aths. - Til stuðnings sínu máli vildi hann færa það, að ég hefði verið sér sammála um ákvæði 17. gr. Ég get að sjálfsögðu látið mér vel líka þessi miklu „kompliment“ frá hæstv. landbrh., fyrst hann lítur svo á, að það sé sérstök meðmæli með sínu máli að geta vitnað í mín orð, en ég verð nú samt að draga ofurlítið úr þakklætinu fyrir þessi „kompliment“, því að ég ætla, að það hafi verið nokkurn veginn ljóst af því, sem ég sagði við 2. umr. þessa máls, að ég er honum ekki sammála um þau ákvæði, sem hann hefir sett í 17. gr. Ég sagði að vísu, að það gæti komið til mála að setja einhver ákvæði, annaðhvort í þessi lög eða önnur, sem gengju í þá átt að koma í veg fyrir, að jarðir hækkuðu í verði, ég sagði, að það gæti komið til álita, en ég mótmælti því, að þegar einskonar skattur væri lagður á sölu jarðar, sem hefði notið styrks til jarðabóta, þá væri sá skattur gerður að eyðslufé sveitarsjóða. Ég skaut því fram til athugunar, án þess að hafa nægilega athugað það, að til mál, gæti komið að fara þá leið, að gera slíkar umbætur að sérstöku fylgifé jarðarinnar, sem lagt væri fram til þjóðarauðsins, en ekki gert að eyðslueyri, heldur ávaxtað á einn eða annan hátt. Ef farið er inn á þessa leið, sem virðist vaka fyrir hv.flm., verður féð að varðveitast sem fylgifé, ófráskiljanlegt jörðinni sjálfri. Er þessu skotið fram án þess að það sé fyllilega athugað eða að ég treysti mér til að koma með það sem till., sízt í sambandi við lagasetningu. Einnig benti ég á, að það væri altítt og mætti heita algild regla eins og nú árar, að þó bændur leggi sitt eigið fé, og oft einnig skuldafé; í byggingar og aðrar umbætur á jörðunum, þá verði að afskrifa það fé að meira eða minna leyti við næstu sölu. Jafnvel mun koma fyrir, að jarðir, sem nú eru til sölu, seljist ekki miklu meira en fyrir því, sem búið er að leggja í byggingar á þeim, vegna markaðsaðstöðu nú og ranglátlegrar skráningar á peningum. Ég benti á, að þar sem afskriftir við sölu jarða nú á tímum stöfuðu m. a. af rangri gjaldeyrisskráningu, þá væri ekki sanngjarnt að heimta þetta fé aftur affallalaust, og algerlega fráleitt að heimta aftur jarðræktarstyrkinn, þegar jörð selst neðan við fasteignamat. Hæstv. ráðh. benti á, að ákvæði 17. gr. kæmu ekki til framkvæmda þegar börn eiganda tækju við jörðinni. Ég ætla þó, að þegar eitt eða fleiri börn taka við eftir föður sinn, þá verði samt að setja verð á jörðina vegna annara erfingja. og er þá sízt loku fyrir skotið, að þau börn, sem jörðina taka, greiði þetta fé aftur til þess opinbera samkv. ákvæðum greinarinnar. Jafnvel þó að ég hefði fremur kosið að hafa meiri tíma til þess að geta sjálfur gert brtt. við þessa gr. II. kafla, sem hv. 2. þm. Rang. hefir nú gert sínar brtt. við, og hafa þær á nokkuð annan veg en hann hefir gert, þá tel ég, að í þessari gr. séu svo vafasöm ákvæði, sem ég gæti sumum verið fylgjandi, ef þau væru lagfærð, og tel, að til þess gefist tækifæri síðar; mun ég af tvennu fremur fylgja till.hv. 2. þm. Rang. en ákvæðum nefndrar gr., með því að ég tel, að sum ákvæði gr. hafi stórkostlega ágalla; þó ég viðurkenni að nokkru leyti örfá atriði, þá ætla ég samt sem áður að greiða till.atkv., með því líka að í frv. kemur fram stórkostleg stefnubreyt., sem breytir grundvelli l., og það án þess að búnaðarfélaginu hafi verið gefinn kostur á að athuga frv. og lýsa áliti á því áður en það er gert að l. - Ég vil taka það fram um frv. allt, að ég tel sérstaklega miður fara, að það sé afgr. án þess að búnaðarfélagsskapurinn í landinu hafi fengið það til athugunar. - Ég hafði ekki ætlað mér, þar sem ég gerði grein fyrir afstöðu minni við 2. umr., að fara nánar út í einstök atriði að þessu sinni.

*Frsm. (Magnús Jónsson): Ég var að bíða eftir því að hæstv. forseti gæfi mér leyfi til þess að standa upp, því það munu vera sérréttindi hæstv. forseta Sþ. að standa upp án þess að kveðja sér hljóðs. Það má segja um það, að það sem Júppiter leyfist, það leyfist ekki neinu meðalnauti. Annars tók ég ekki eftir því, að hv. 2. þm. S.-M. lýsti neinu yfir um það, að hann myndi fylgja þessu frv., ef hitt fengi ófullnægjandi afgreiðslu. Ef svo hefði verið, þá var kannske ástæða til þess að fara fram á frest, en ég varð ekki var við, að svo væri. Og án þess að ég vilji leggja nokkra áherzlu á það, þá finnst mér það eðlilegt, að málið fái afgreiðslu á þeim fundi, sem það er tekið fyrir á. En það er auðvitað á valdi hæstv. forseta, hvernig hann hagar meðferð málsins.

*Sigurður Kristjánsson: Út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði, vil ég segja það, að mér þykir það merkilegt og bera vott um veikleika hjá þeim aðilja, að hann sagði ekkert orð um það, hvers vegna Framsfl. væri andvígur bandalagsflokki sínum í þessu máli. Hæstv. atvmrh., sem stendur mjög höllum fæti og ekki hefir orðið sniðugur í vörninni - enda var naumast hægt að gera kröfu til þess -, hefir þó bent á, að það hefði leitt til samvinnuslita, ef Alþfl. hefði leyft sér að segja upp þessum samningi, sem hann kallaði landráðasamning. En hæstv. fjmrh. segir ekkert um, hvers vegna Framsfl. heldur svo fast við fyrri afstöðu sína til þessa máls, enda þótt það sé af öllum vitað og viðurkennt, að aðstaða okkar Íslendinga er orðin allt önnur nú en hún var þegar samið var. Hæstv. fjmrh. nefnir engar ástæður fyrir því, að Framsfl. leggur slíkt kapp í þetta mál. Hvort er það af því að Framsfl., sem hefir legið undir í flestum málum, finni nokkra hugsvölun í því að geta þó í þessu máli haldið bandalagsflokki sínum niðri í sínum eigin saur, þannig að Alþfl. og forustumenn hans verði virkir í því, sem þeir sjálfir hafa kallað landráð? Ræða hæstv. fjmrh. var að öllu leyti ófullnægjandi. Hún sýndi, að Framsfl. hefir nú tekið þessu kverkataki á sambandsflokki sínum - í þessu máli. Það er ekki undarlegt, þótt ég óski eftir upplýsingum um þetta mál. Ég var þegar í öndverðu á móti samningnum og hafði von um, að nú mundi ég fá tækifæri til að greiða atkv. gegn honum; en ég hefi nú verið sviptur þessu tækifæri af stjórninni, og að mér þykir líklegt fyrir atbeina hæstv.atvmrh., eða hann hefir orðið sérstaklega undir í þessu máli. Hæstv. atvmrh. var að vísa mér á ummæli Jóns Þorlákssonar um þetta mál og vildi með því geta skotið sér undan að svara því, hvort hann sjálfur hefði í rauninni nokkuð meint með þeim stóryrðum, sem hann hafði um þetta mál hér á þingi. Ég get sagt það hæstv. ráðh. til hróss, að hann vísaði mér þar á miklu merkari mann heldur en nokkurn þann, sem er í stjórnarflokkunum. En ég man vel, hvað hann sagði. Hann sagði ekki eitt einasta orð, sem minnir á það, sem Alþfl.menn létu sér um munn fara. Hann talaði þinglega og kurteislega um málið og algerlega laust við þá illkvittni og þann hákshátt, sem einkennir Alþfl. Hann fann að því, að með samningnum væri blandað saman tollmálum og því, sem þeim væri óviðkomandi, sem sé þeim réttindum, sem veitt voru um veiðar hér við land. En þær aðfinnslur voru óviðkomandi þeim aðdróttunum um landráð og mútu og annað þess háttar, sem valdamenn Alþfl. notuðu óspart. Það er svo að mér skilst, að hæstv.atvmrh. vill skjóta sér undan að svara þessu afdráttarlaust. Hitt, sem hann sagði til þeirra manna, sem eru honum andstæðir, að hann teldi sér meiri feng að fá last þeirra en lof - hann sagði þetta ákaflega breitt -, það er þess eðlis, að mér þykir rétt að leiða athygli hans að því, að þar sem svo er hugsað, er venjulega talið, að nokkuð sé áfátt um siðfágun og siðferðislegan þroska og að þeir menn, sem þannig hugsa, skeyti hvorki um skömm né heiður. Ég vil nú spyrja hæstv.atvmrh. að því, hvort hann telji, að það sæmi stöðu sinni.

*Jón Pálmason: Báðir þessir hv.nm., sem talað hafa hér, viðurkenna, að hér er um að ræða þörf á endurbót, sem yrði að taka til athugunar, enda er annað ekki hægt. Hv. þm. Mýr. lagði áherzlu á það, að þetta yrði tekið á þann veg, að borinn yrði fram á næsta þingi sérstakur kafli til breyt. á l. um byggingar- og landnámssjóð, sem hefði það hlutverk með höndum, sem ætlazt er til með okkur brtt. Þetta er náttúrlega möguleiki út af fyrir sig. En í sjálfu sér finnst mér, að það sé einfaldast og eðlilegast að taka þessi býli, sem þarna er um að ræða, í sambandi við þessi lög, sem hér á að fara að gera breyt. á, af því að það er ákaflega óeðlilegt, að gangurinn í þessu sé sá, að jarðir þurfi að liggja í eyði í nokkur ár til þess að komast undir þau lög, sem hér um ræðir. Það er eðlilegra, að það sé komið í veg fyrir það, að þessi býli fari í eyði. Þessi till. er nú ekki ákveðnari en það, að það er heimilt fyrir nýbýlastjórnina, þegar sérstaklega stendur á, að taka einstaka býli, sem byggð eru, undir þetta ákvæði. Það er auðvitað atriði út af fyrir sig hjá hv.þm. Mýr., sem ekki er ástæða til þess að rengja, að því fé, sem ætlað er til þessa á þessu ári, sé þegar ráðstafað, svo að ekki sé hægt að taka neitt af því núna. En ef þessi heimild er samþ. núna, þá er það auðséð, að það er frekar hvöt til þess, að þeir, sem hér eiga hlut að máli, leggi hart að sér nú við þá lélegu kosti, sem þeir búa við, ef það er einhver von um það, að þeir fái úrbót á þessu sviði á næsta ári. Hvað það snertir, sem síðasti ræðumaður, hv.þm. Hafnf., sagði, að það mætti ekki taka neitt af því fé, sem ætlað er til nýbýla, til þessara hluta, þá get ég að mestu látið nægja það sama sem ég svaraði hv.þm. Mýr. En ég verð að halda því ákveðið fram, að það er óeðlilegt og ekkert vit í því að veita 100 þús. kr. til atvinnubóta fyrir fólkið, sem hrúgast saman í kaupstaði og kauptún, þar sem ekki eru eðlileg atvinnuskilyrði fyrir hendi, jafnhliða því sem jarðirnar í sveitunum halda áfram að leggjast í eyði, þar sem skilyrði eru nægileg frá náttúrunnar hendi til þess, að fólkið geti unnið fyrir sínum þörfum. Það er ennfremur óeðlilegt, að það eigi sér stað, að lagðar séu stórar upphæðir í byggingu verkamannabústaða í stærstu kaupstöðunum fyrir fólk, sem þangað er komið, án þess að eðlileg atvinnuskilyrði séu fyrir hendi, jafnhliða því, sem ekkert er sinnt því brýn, verkefni, sem er efni þeirrar till., sem hér um ræðir. Ég held því, að það sé ákaflega varhugavert að þverskallast lengur við að gera þær ráðstafanir, sem nauðsynlegt er, að gerðar séu í þessu sambandi. Annars verður þessi till., eins og gefur að skilja, að sæta þeim örlögum, sem meiri hl. hv. dm. telur eðlilegt, að hún sæti.

Forseti (EÁrna): Ég skal fresta umr. um stund.

*Finnur Jónsson: Mál þetta hefir tekið þeim breytingum í Ed., að 59. gr. hefir verið sett inn aftur eins og hún var upphaflega í frv., en hún veitir mönnum með smáskipaprófi samkv. l. nr. 40 1922 rétt til þess að stýra skipum allt að 75 smálestum að stærð. Nd. hafði fellt brtt. um það að lækka smálestatölu þeirra skipa, er menn með minna skipstjóraprófi hefðu rétt til að stjórna, úr 75 smálestum í 60, ef þeir taka próf eftir að lögin um stýrimannaskólann hafa öðlazt gildi. En þar var jafnframt gerð sú álappalega breyt., að þeir, sem hafa tekið hið minna skipstjórapróf áður, gætu ekki fengið þessi réttindi, nema með því að setjast aftur á skólabekk. Ég held, að ýmsum hv.þm. hafi alls ekki verið ljóst, hvað fólst í brtt. þeirra hv.þm. Hafnf. og hv. 3. þm. Reykv., er þeir samþ. hana. Ed. hefir nú aftur fært þetta til betri vegar, og vænti ég þess, að Nd.samþ. frv. óbreytt eins og það er nú. Lögin um stýrimannaskólann og vélstjóraskólann eru svo nátengd þessu frv., að nái það ekki fram að ganga nú, er ekki hægt að veita þeim mönnum, sem útskrifast eftir hinum nýju lögum, nauðsynleg réttindi. En ef Nd.samþ. ekki frv. eins og það nú liggur fyrir, er hætta á, að málinu sé siglt í strand og hin lögin þar með gerð ónýt. Ég vænti því þess, að hv. d. samþ. frv. óbreytt, en felli brtt. þeirra hv.þm. Hafnf. og hv. 3. þm. Reykv. á þskj. 610.

Forseti (EÁrna): Ég vil ekki stofna þessu máli í hættu hér í d. og mun taka það fyrir á næsta fundi.

Magnús Guðmundsson Ég ætla ekki að skipta mér af afgreiðslu þessa máls. En mér finnst satt að segja, að þetta frv. hljóti að vera nokkurskonar yfirlýsing frá stj. um það, að hún telji sig geta haldið viðskiptunum við útlönd gangandi, ef hún fær þessu heimild og notar bana. Ef svo væri, að stj. teldi, að hærri upphæð væri nauðsynleg til þess að geta haldið í horfinu, þá mundi hún fara fram á hærri upphæð, ef hún á annað borð álítur, að hægt sé að fá hana. Ég vil aðeins taka það fram, að ég skil framkomu og samþykkt þessa frv. á þann hátt, sem nú var frá skýrt. En ég tek það jafnframt fram, að mér sýnist, eftir því, sem nú horfir við, að þessi upphæð sé lægri heldur en búast má við, að hægt sé að komast af með. Það getur verið, að það sé af því, að stj. treystir sér ekki til þess að fá hærri upphæð.

*Ólafur Thors: Ég vil vekja athygli á því, hve ríka áherzlu hæstv. ráðh. leggur á það, hvað eftir annað, að ég hafi gefið yfirlýsingu fyrir Sjálfstfl. um afstöðu hans í þessu máli. Ég hefi ekkert sagt annað en það, að ég persónulega, sem gerði samninginn, er einhuga á móti því, að honum sé sagt upp, - ekki eitt einasta orð um það, hvorumegin flokkurinn er í þessu máli. Hér hefir annar hv.þm. úr Sjálfstfl. talað og lýst því yfir fyrir sitt leyti, að hann væri því mjög meðmæltur, að samningnum væri sagt upp, og ég er ekki í nokkrum vafa um, að það eru mjög margir menn í Sjálfstfl., sem hafa sömu afstöðu. Það er því ekki hægt fyrir hæstv. ráðh. að hafa mín ummæli sér að skildi. Mér dettur ekki í hug að gefa yfirlýsingu f. h. Sjálfstfl. um það, að hann sé mótfallinn uppsögn þessa samnings, blátt áfram af því, að ég hefi ekki umboð til þess, og ég veit meira að segja, að ýmsir innan flokksins vilja láta segja samningnum upp, jafnvel sumir þeirra, sem á sínum tíma voru honum samþykkir, m. a. af því, að þau fríðindi, sem Íslendingar öðluðust með samningnum, eru nú miklu minni en þau voru þegar samningurinn var gerður. Líka er það kunnugt, að Þjóðverjar hafa gert kröfu á hendur Íslendingum í skjóli þess, að Norðmenn hefðu með þessum samningi meiri rétt en þeir. Þetta nægir til þess, að ýmsir sjálfstæðismenn, sem áður voru því samþykkir, að samningurinn væri gerður, eru nú með því, að samningnum verði sagt upp. Hæstv. ráðh. verður því að fara eitthvað annað til þess að leita sjálfum sér og sinni fortíð og sinn ömurlega ástandi skjóls heldur en í mínum ummælum og afstöðu Sjálfstfl. Ég lýsi því yfir skýrt og skorinort, að enda þótt ég persónulega sé mótfallinn uppsögn samningsins, þá er mér kunnugt um marga þm. innan Sjálfstfl., sem eru samþ. því, að samningnum sé sagt upp. Hæstv. ráðh. segir út frá þessum röngu forsendum - og við skulum hugsa okkur eitt augnablik, að þær séu réttar -, að Sjálfstfl. sem heild sé á móti samningnum, og Framsfl. sé það einnig. Hæstv. ráðh. segir, að enginn ráðh. geti tekið sér vald til að segja upp milliríkjasamningi, ef meiri hl. þings sé á móti því. Ég álít líka, að það sé tæplega hægt, en ef hæstv. ráðh. hefir nokkuð meint með öllum sínum fyrri stóryrðum um þennan samning, þá á hann að bera fram till. um að segja upp þessum landráðasamningi, sem hann nefnir svo, og ef sú till. verður ekki samþ., þá á hann að fara. Það er ekkert þingræðislegt velsæmi að sitja í ráðherrastóli og láta vera í gildi landráðasamning, þar sem hagsmunir Íslendinga hafa verið ofurseldir erlendri þjóð, og síðan vegna þessa samnings afhenda annari miklu stærri þjóð samskonar hagsmuni, þegar þar á ofan þau fríðindi, sem Íslendingar fá eftir þessum samningi, eru miklu minni en áður. Hafi hann nokkuð meint með sínum fyrri fullyrðingum, á hann að leita heimildar Alþingis um að fá samningnum sagt upp. Fái hann ekki þá heimild, á hann að fara úr ráðherrastólnum. Það er ekki nema eðlilegt, að þegar tveir flokkar vinna saman, þurfi þeir oft að beygja sig til samkomulags. En hér er ekki um neitt smámál að ræða, heldur blátt áfram landráð. Og þegar annarsvegar standa bændur, sem að dómi formanns Alþfl. kæra sig ekki um samninginn, og hinsvegar standa þeir, sem telja samninginn landráð, þá sé ég ekki, að hæstv. ráðh. geti sóma síns vegna setið í ráðherrastóli án þess svo mikið sem reyna til þess að fá heimild Alþingis til að segja honum upp. Einhversstaðar verður að draga markalínuna. Það er ekki hægt að vera pólitísk lausaleikskona til þess eins að geta búið í valdasessinum með öðrum flokki, og ætla þó að halda sinni pólitísku virðingu. Það er ómögulegt. Og þetta mál er þannig vaxið og eins og hæstv. ráðh. og flokkur hans hafa talað um það, að þar er ekki nema um tvennt að ræða: Annaðhvort að lýsa því yfir, að hann hafi ekkert meint með öllum sínum fyrri fullyrðingum, eða að taka afleiðingunum af sínum orðum, bera fram till. um að segja upp samningnum og segja af sér, ef till. yrði ekki samþ. Hæstv. ráðh. spyr: Hverju er bættara, þó að ég, Haraldur Guðmundsson, neiti að vera í stj. með framsóknarmönnum, ef norska samningnum verður ekki sagt upp? Ég er a. m. k. sjálfur alveg viss um, að hann veit það sjálfur. Ég leyfi mér að staðhæfa, að hann væri miklu betur kominn, ef hann gerði það að fráfararatriði úr ráðherrastólnum, ef samningnum fengist ekki sagt upp. Og ef við í alvöru hugleiðum líkurnar fyrir því, hvaða afleiðingar slík framkoma hæstv. ráðh. hefði haft á Framsfl., þá er alveg útilokað, að niðurstaðan af þessum kröfum hæstv. ráðh. hefði getað orðið meiri. Ég fullyrði það, og ég veit, að allir hv.þdm. samsinna það með mér, að ef hæstv. ráðh. hefði staðið upp og sagt: Ég get ekki æru minnar og sóma míns vegna unnið með ykkur framsóknarmönnum, ef þið neitið mér um heimild til að segja þessum samningi upp, - þá er ég í engum vafa um, að í dag hefði Framsfl. fremur gengið inn á þetta en að slíta samvinnunni. Það hljóta allir að skilja, að það hefði verið auðveldari aðstaða fyrir Framsfl. til að beygja sig heldur en fyrir hæstv. ráðh. Annarsvegar verður hæstv. ráðh. að fórna því, sem hann hefir talið landráð. Hann verður með þögn og athafnaleysi að sætta sig við, að íslenzk þjóðréttindi séu ofurseld stórveldi ofan á það, sem gert hefir verið með norska samningnum, og hann verður með athafnaleysi að sætta sig við það, að til þess að viðhalda þessari samvinnu stjórnarflokkanna verði hann sem ráðh. að svipta óteljandi verkamenn atvinnu. Þetta er það hlutverk, sem hæstv. ráðh. ætlar að sætta sig við. Það er ekki björgulegt hlutverk. Á hinn bóginn standa svo kröfur Framsfl., að bændur verði ekki sviptir þeim fríðindum, sem þeir fá með þessum samningi, sem eru í ár ekki meiri en það, að mega selja í Noregi 6000 kjöttunnur, að mig minnir, en skal þó ekki fullyrða það. En þegar hæstv. ráðh. barðist fastast á móti þessum samningi, voru fríðindin þó það mikil, að heimilt var að selja 13500 frekar en 15000 tunnur. Hljóta allir að sjá, að þótt ég fyrir mitt leyti sé í engum vafa um, að ekki sé ástæða til að fara fram á að svipta bændur þessum fríðindum, að jafnvel sá hluti stj., sem læzt vilja bera hagsmuni bænda fyrir brjósti, á miklu auðveldara með að ganga að því að afsala bændum þessum fríðindum heldur en hæstv. ráðh. og flokkur hans á með að renna niður öllum sínum fullyrðingum um landráð og atvinnusviptingu til handa óteljandi verkamönnum á þessu landi. Það er sama, hvernig þessu er velt fyrir sér og frá hvaða sjónarmiði það er skoðað; það er ómögulegt að finna nein frambærileg rök til að leiða svo mikið sem líkur að því, að það geti sameinazt pólitísku velsæmi að breyta eins og hæstv. ráðh. gerir og halda því jafnframt fram, að hann hafi meint eitthvað með því, sem hann sagði á þinginu 1933. Það er ómögulegt. Ég vil að lokum segja það, að hæstv. ráðh. hefir ekki í mínum orðum neina vissu, hann hefir ekki einu sinni allra minnstu líkur fyrir því, að Sjálfstfl. sem heild standi gegn uppsögn þessa samnings. Ég hefi meira að segja persónulega ekki sagt annað en að ég sé andvígur því, að samningnum sé sagt upp, en ég hefi ekki sagt það, sem hæstv. ráðh. vildi láta skína í, að ekki einu sinni menn í Sjálfstfl., heldur flokkurinn í heild legði ákaflega ríka áherzlu á, að samningurinn væri látinn haldast í gildi framvegis. Ég, sem átti þátt í, að samningurinn var gerður, og taldi rétt að gera hann, þegar við fengum þar með leyfi til þess að selja 13500 kjöttunnur í Noregi, ég er ekki viss um, að ég hefði verið með því, ef fríðindin okkur til handa hefðu verið aðeins leyfi til að selja 6000 kjöttunnur, eins og það er nú. Og þó að ég telji ekki rétt að segja samningnum upp, þá tel ég samt fjarstæðu að leggja ákaflega ríka áherzlu á, að það sé ekki gert. Hæstv. ráðh. verður að álykta út frá því, að innan Sjálfstfl. sé nokkuð stór hópur, - ég viðurkenni, að mér er persónulega ekki kunnugt um, hvað stór hann er, því að það hefir ekki verið leitað atkv. um það innan Sjálfstfl., en tvímælalaust eru þar allmargir þm., sem vilja, að samningnum sé sagt upp, og mér er ekki kunnugt um neinn þm. innan flokksins, sem leggur ákaflega ríka áherzlu á, að samningnum sé ekki sagt upp, - og út frá því verður hæstv. ráðh. að álykta, og ef hann tekur til máls oftar, verður hann að reyna að þvo hendur sínar. Hann getur reynt að gera það, en hann getur aldrei gert það. Hann getur aldrei komizt framhjá þessu máli þannig, að hann verði ekki annaðhvort að neita fortíð sinni eða nútíð.

*Pétur Halldórsson: Mér finnst öll meðferð þessa máls vera hryggileg og brosleg í senn, og vera hvorttveggja lærdómur um og fyrir meiri hl. á þingi og stj. í landinu. Síðan 1927, að núv. þingmeirihluti tók við völdum, hefir ríkið sífellt þótzt þurfa að seilast dýpra og dýpra í vasa borgaranna og gert það með sínum aðferðum. Vegna hinnar hóflausu eyðslustefnu, sem þá var upp tekin og síðan hefir verið haldið, var gripið til þeirra ráða að taka aðalskattstofna bæjar- og sveitarfélaga, þ. e. beinu skattanna, ríkinu til handa. Þessir skattar hafa í sífellu verið hækkaðir ár frá ári, unz til fullra vandræða horfði fyrir sveitar- og bæjarfélög, og síðast þegar tekjuskatturinn var hækkaður, komu fram almennar kvartanir yfir því, án tillits til pólitískrar flokkaskiptingar, að fjárhagur bæjar- og sveitarfélaga fengi ekki lengur staðizt slíkar aðferðir af hálfu ríkisvaldsins, og hér þyrfti skjótra aðgerða við, á þann hátt, að tryggðir yrðu með löggjöf nýir tekjustofnar. Og það stóð svo sem ekki á loforðum um það, að slíkt skyldi vera gert. En í raun réttri var þó ekki um aðra tekjustofna að gera en þá, sem ríkið var búið að leggja á það, sem unnt var, og meira til. Nú var skipuð 3 manna mþn. með einum manni úr hverjum aðalflokkanna. Þessir menn unnu að löggjöf um þetta efni og urðu að lokum sammála, þrátt fyrir nokkurn innbyrðis ágreining, að leggja fram frv., sem kom fram í Ed. sem frv. nr. 33. Málinu var tekið vel í upphafi. Nm. stóðu einhuga að frv. og töldu sig hafa unnið gott verk og nýtilegt. Leit út fyrir, að málið myndi sigla hraðbyri gegnum þingið, þar sem nú átti að fara að uppfylla hin glæsilegu loforð, sem gefin voru í fyrra. En þetta fór nú allt saman nokkuð á annan veg, eins og kunnugt er orðið. Hv. 1. landsk. hefir nú gefið nokkurnveginn greinilega lýsingu á útkomunni. og er hún að vísu ekki verri en vænta mátti, þegar þess er gætt, hversu erfitt muni vera að leysa þann vanda, að finna upp nýja tekjustofna, eftir að ríkið hefir kippt öllum mögulegum tekjustofnum af borgurunum og sölsað undir sig. Niðurstaðan er sú, að allir eru ósammála um lausn málsins, bæði flokkarnir og einstakir þm. innan þeirra. Ekkert lýsir betur ófarnaði þeirra skoðana í þessum málum í blöðum stjórnarliðsins í fyrra. Engir tveir þingflokkar geta komið sér saman um nokkra lausn á málinu, og skoðanir einstakra þm. mjög á reiki. Tilraun þessi hefir því gersamlega mistekizt, og hin eina rökrétta afleiðing af þeim ófarnaði ætti að vera sú, að ríkið felldi niður hina beinu skatta, eftir því sem bæjar- og sveitarfélög þurfa á að halda. Það er augljóst, að erfitt eða ómögulegt ætlar að verða að finna aðra tekjustofna. Í þessu frv. kennir margra furðulegra grasa, þegar farið er að athuga það. Frv. er þegar orðið gerólíkt því frv., sem mþn. bar fram, enda er eins og mþm. stjórnarflokkanna hafi alveg hlaupizt í felur, þegar farið var að ræða málið hér á þingi. Hv. 6. landsk. hefir algerlega dregið sig í hlé hér í d., og sama er að segja um hv. 1. þm. Eyf. í Ed.Hv. 1. þm. Skagf. virðist vera sá eini af nm., sem hefir vitað, hvað hann var að gera, þegar hann lagði málið fyrir þingið. Hinir hafa hlaupizt frá sínum fyrri skoðunum og alveg truflazt, þegar farið var að ræða málið í þinginu. Ég held, að þegar litið er á þá meðferð, sem málið hefir sætt í þinginu, og auk þess yfirlýsingar hv. 1. landsk. og hæstv. fjmrh., megi líta svo á, að hin glæsilegu loforð hafi að engu orðið og hér sé um fullkomin svik að ræða við þá aðilja, sem njóta áttu hinna nýju tekjustofna. Frv. er í raun réttri einskis virði fyrir sveitar- og bæjarfélögin eins og það kemur frá Ed., og auk þess eru í því ranglát ákvæði, sem ég get ekki fallizt á að gera að lögum, og ekki bætir hv. 2. þm. Reykv. úr ranglætinu með brtt. á þskj. 579, sem ræðir um skatt af leigulóðum, sem bærinn á. Stappar nærri, að segja megi, að sú till. sé borin fram vegna persónulegra hagsmuna. Allir eru óánægðir með frv. Stjórnarflokkarnir hafa lýst yfir, að þeir óski ekki eftir því, að það gangi fram í þeirri mynd, sem það er í, enda eru litlar líkur til þess. Þótt ekki væri annað en aðflutningsgjaldið, sem III. kafli ræðir um, nægir það til þess, að ég get ekki fylgt frv. Þetta er ekki annað en tilraun sveitaþm. til þess að seilast í vasa kaupstaðabúa. Því var áður haldið fram, að nokkur hl. vörugjaldsins, sem upphaflega var í frv., yrði tekinn af sveitunum, og því væri það gjald ósanngjarnt. Það var dálítið til í þessu. En hér er þessu gersamlega snúið við. Allir vita, hve miklu meira kaupstaðabúinn notar af aðfluttum vörum heldur en bóndinn. Þetta gjald lendir því nær eingöngu á kaupstöðunum. Sá spádómur er þegar fram kominn, sem við héldum fram, að erfitt myndi reynast að bæta bæjar- og sveitarfélögum þá tekjustofna upp á sanngjarnan hátt, sem ríkissjóður hefir sölsað undir sig undanfarið með hækkun beinna skatta. Öll hin glæsilegu loforð hafa verið svikin, og er frammistaða stjórnarflokkanna í þessu máli þeim til lítils sóma, sem vænta mátti. Það sýnir, hversu vonlaust er að finna nýjar leiðir, sem sanngirni er í, í þessu efni, að svona skyldi til takast, þótt stofnað væri til lausnar þessa máls á sæmilegan hátt með skipun mþn., sem án efa hefir að ýmsu leyti unnið sæmilegt verk.

*Jón Baldvinsson: Ég ætla aðeins að upplýsa það, að hæstv.atvmrh. er bundinn við umr. í Nd. út af fyrirspurn, sem gerð hefir verið til hans þar. En ég held, að hann hafi ýmsar aths. að gera við þetta frv., svo að ég hygg, að það hafi ekki verið fullt samkomulag um það. Frv. getur vitanlega gengið til 2. umr., en þá getur hæstv. ráðh. væntanlega verið við og gert sínar aths. við frv., þegar það verður tekið fyrir aftur.

*Ólafur Thors: Það er ekki af því, að ég fyrir mitt leyti telji rétt að segja upp norsku samningunum, að ég hefi kvatt mér hljóðs að þessu sinni, heldur til að minnast fornrar vináttu við hæstv.atvmrh. og hans flokk í þessu máli. Þegar það var til umr. á þingi 1933 - eftir að samningarnir höfðu verið gerðir og lagðir fyrir þingið til samþykktar - réðst hæstv. núv. atvmrh. og flokkur hans allóþyrmilega á þessa samninga, og höfðu um þá mörg óviðurkvæmileg orð. Það mætti þess vegna ætla, að þeir hefðu verið allfljótir á sér að losa þjóðina við þessa óhæfu samninga, þegar þeir fengu völdin í sínar hendur, en mér skilst nú, að a. m. k. hafi þeir ekki enn stigið það spor, sem þeir þá töldu réttmætt og sjálfsagt. Ég mun ekki fara um þetta mörgum orðum, en vil með leyfi hæstv. forseta rifja upp nokkuð af því, sem öndvegismenn Alþfl. sögðu um þetta mál á þinginu 1933. Þessi orð, sem ég vitna hér til, verða valin af handahófi, en þau eru sögð af valdamestu mönnum flokksins, og má telja, að allir séu þeir jafnábyrgir fyrir þeim. - Hv. 2. þm. Reykv., sem fyrstur þeirra tók til máls, sagði m. a.: En þegar nú þetta frv. kemur fram, sem þrátt fyrir allar gyllingar hv.þm. G.-K. lítur fyrst og fremst á hagsmuni Norðmanna, en ekki Íslendinga, þá segir hæstv.forsrh.“ (þ. e. núv. pótitískur hálfbróðir hv. 2. þm. Reykv. Ásgeir Ásgeirsson), „að stj. hans muni fara frá völdum, ef það nær ekki fram að ganga - svo mikla áherzlu leggur hann á þetta mál. Eftir öllum upplýsingum að dæma er hér meiri hl. þingsins að ofurselja landið Norðmönnum fyrir það eitt að fá nokkra tolllækkun á ákveðinni og minnkandi tunnutölu af kjötútflutningi til Noregs.“ Þá segir þessi sami hv.þm.: „Hvað ætli verði eftir af landinu og auðlindum þess, þegar allar þjóðir eru búnar að fá sinn rétt á þann hátt, sem hv.þm. G.-R. vill láta Norðmenn fá. Ég vænti þess, að þeir kjósendur, sem hlusta um land allt og ekki eru bundnir sömu flokksböndum og hv.þm., þori að halda fram rétti Íslands og leyfi ekki einstökum mönnum að selja landið, heldur hagnýti gæði þess handa sjálfum sér eftir beztu föngum.“ - Það er svo sem ekkert smávægi. Það er verið að selja landið og ofurselja þjóðina erlendu valdi! Ég kem þá að ræðu þess manns, sem nú er atvinnu- og utanríkismálaráðherra. Hann segir m. a.: „Það vantar mikið til, að ég hafi talið upp alla þá galla, sem eru á samningnum. Ég hefi t. d. ekki nefnt það, að með honum er í raun réttri landhelgisgæzlan að engu gerð gagnvart Norðmönnum. En á það hafa aðrir bent, t. d. hv. 2. þm. Reykv., en af því, sem ég nú hefi sagt, tel ég sýnt, að það sé með öllu ógerlegt að samþ. þetta frv. um staðfestingu samningsins. Þinginu er skylt að fella það umsvifalaust.“ Þá segir hv. 2. þm. Reykv. og mælir í minn garð, vegna þess að einstakir flokksmenn Sjálfstfl. voru á móti samningnnm. Hann segir: „Sýnir þetta, að það er þó hægt að verzla svo með sjálfstæði þjóðarinnar, að blindum fylgismönnum ofbjóði.“ - Og ennfremur segir þessi sami hv.þm., að enginn þm., sem greiði atkv. með samningnum, eigi að vera kosinn aftur á þing. Sjálfur form. Alþfl. segir: „Samningarnir verða því óhjákvæmilega til þess, að mikill fjöldi sjómanna, sem atvinnu hefir haft á sumrin af síldveiðum, verður atvinnulaus yfir sumartímann. Hvað ætlar hæstv. stj. að gera fyrir það fólk, er þannig verður svipt atvinnu sinni bezta tíma ársins? Ætlar hún að auka svo verklegar framkvæmdir, að þetta fólk geti haft þar atvinnu? Það væri ekki að undra, þótt vinnustéttum landsins dytti í hug að neyta máttar samtaka sinna til þess að hindra þá útlendu menn að starfi við framleiðslu hér við land, sem tækju frá þeim atvinnu þá, er þeir hafa sér og sínum til lífsuppeldis. Og það er ríkisstj., sem beitir sér fyrir því að svipta fjölda landsmanna atvinnu sinni, minnka íslenzka framleiðslu svo nemur mörgum millj. króna, sem minnkar aftur möguleika landsins og landsmanna til þess að kaupa sér nauðsynjar þær, er flytja þarf til landsins. Þetta er hættan, sem vofir yfir, og ríkisstj. og þeir, sem samþ. frv., bera ábyrgð á. Sú aukning á atvinnuleysi í landinn, sem stofnað er til með þessum samningum, er margfalt þyngri á metunum í mínum augum en þau hlunnindi, sem talið er, að íslenzkir bændur fái með þeim.“ Þetta segir formaður flokksins, að það sé ríkisstj., sem beiti sér fyrir því að svipta fjölda landsmanna atvinnu sinni. Það liggur því alveg rökrétt fyrir, að sú ríkisstjórn, sem leyfir sér að viðhalda þessum landráðasamningum, sé áframhaldandi að beita sér fyrir því að svipta fjölda manna í landinu atvinnu sinni. Ennfremur segir form. Alþfl.: „Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. ráðh. og ætla jafnframt að víkja þeirri spurningu til hv. sjálfstæðismanna, hvort ekki sé svipað með þennan samning og forðum daga, þegar verið var að seilast eftir Grímsey.“ Og svo að lokum segir form. Alþfl. ennfremur: „Því að það er vitanlegt, að flestir bændur, sem fala um þennan samning, eru á móti honum, þó þeir kunni kannske ekki við að kveða upp úr með það, af því að þetta er gert í því skyni að veita þeim hlunnindi. Það var sagt hér á dögunum, og raunar fullyrt, að á búnaðarþinginu væru ekki nema 1 eða 2 menn, sem mæltu þessum samningi bót, en allir hinir væru á móti. Þetta er í samræmi við það, að bændur hafa jafnan haldið fastast á öllum réttindum landsins. En eftir þessum samningi er verzlað með landsréttindi, eins og hv. 1. landsk. tók fram við 1. umr. þessa máls.“ M. ö. o., formaður Alþýðuflokksins segir, að það sé alveg vitanlegt, að bændur séu á móti samningnum, en kunni ekki við að segja það, og ennfremur, að það sé vitað, að með þessum samningi sé verzlað með landsréttindi, og allir þessir þrír valdamenn Alþfl. hafa kallað samninginn landráðasamning og talað um, að íslenzk réttindi væru ofurseld annari þjóð og lýst því yfir, að sú stjórn, sem vilji láta samþ. samninginn, og þar af leiðandi ekki síður sú stjórn, sem heldur honum við, sé að gera leik að því að svipta íslenzka verkamenn atvinnu í mjög ríkum mæli. Allt það, sem þessir menn þá sögðu um samninginn og um þáv. forsrh. - núv. flokksbróður þeirra - bitnar í ríkum mæli á núv. atvmrh. og öllum jafnaðarmannaflokknum á Alþingi. Það er ekki gaman fyrir hæstv.atvmrh. og þann flokk, sem styður hann, að líta nú augum sínum aftur í tímann og reka sig þar á þessi orð, sem þá voru sögð að mestu leyti á móti betri vitund og hljóta nú að varpa skugga á þennan ráðh., sem nú situr í stjórn og hefir setið í nærfellt 2 ár. Hvernig er hægt fyrir þann ráðh., sem hefir lýst því yfir, að þessi samningur sé landráðasamningur, og fyrir form. Alþfl., sem lýsti því yfir, að bændum sé engin þægð í samningnum og að með honum séu seld landsréttindi, að vera við völd í tvö ár og láta sitja við það sama, ef þeir hafa meint nokkuð af þessu, sem þeir sögðu? En síðan við vorum að ræða þetta á Alþingi hefir ekki eingöngu það gerzt, að sá flokkur sem harðast barðist á móti samningnum, hafi náð völdum í landinu og að sá maður, sem gekk í fylkingarbrjósti árásarliðsins, sé setztur í ráðherrastól ekki aðeins sem atvmrh., heldur einnig sem utanríkismálaráðh., - það hefir gerzt fleira. Það hefir fallið alveg skýlaus yfirlýsing frá þeim manni, sem var við þessa samninga f. h. bændastéttarinnar, um það, að fríðindin, sem Íslendingar fá með þessum samningi, séu nú miklu minna virði en þau voru þegar samningurinn var gerður. Þessi yfirlýsing hans er bókuð í fundarbók utanrmn. og hefir birzt í blöðum sósíalista, svo ég fer ekki með launungarmál. M. ö. o., til viðbótar þeim ástæðum, sem þá voru færðar fram á móti þessum samningi, hefir nú fallið þessi dómur, að þau fríðindi, sem náðust fyrir Íslendinga með honum, séu nú miklu minni en þau voru upprunalega. Hafi þess vegna verið ástæður til þess þá að hafna samningnum, þá eru þær því meiri nú. En það hefir gerzt fleira en þetta. Það hefir gerzt, að önnur þjóð, 20 sinnum mannfleiri en Norðmenn, hefir snúið sér til Íslendinga og beðið um að fá sér til handa sömu fríðindi eins og Íslendingar veita Norðmönnum með þessum sanmingi, og í skjóli þess, að Norðmenn hafa þessi fríðindi með samningnum. - Nú skyldi maður halda, að þegar sá maður, sem taldi norsku samningana landráðasamninga, er kominn í ráðherrasess, þá væri ekki tvísýnt um, að hann mundi losa þjóðina við þessa hörmungarsamninga, og þá allra helzt þegar það er upplýst og vitað, að fríðindi þau, sem við fáum með samningunum, eru orðin miklu minni, og þegar svo þar að auki kemur krafa um það frá annari þjóð 20 sinnum mannfleiri, að láta sig hafa sömu kjör. Í slíkum málum getur ekki vitiborinn ráðh. þurft mikið að hugsa; það hlýtur að liggja svo ljóst fyrir, þegar 20 sinnum mannfleiri þjóð sækist eftir því, sem hann sjálfur hefir kallað framsal íslenzkra þjóðréttinda. Hann hlýtur þegar á stundinni að ákveða sig með það að losna við þessa samninga. Þetta hefir hæstv. ráðh. ekki gert, og með því er hann orðinn ber að öðru tveggja - hann má sjálfur velja, hvort hann kýs heldur - að hafa ekki meint neitt af því, sem hann sagði á þinginu 1933, eða sækjast svo mikið eftir sætleika valdanna, að hann hiki þess vegna ekki við að ofurselja erlendum ríkjum íslenzk þjóðréttindi í svo ríkum mæli, að landráð megi teljast að hans dómi sjálfs, eingöngu til þess að hanga við völdin í landinu. Þetta er ekki öfundsvert hlutskipti. Hæstv. atvmrh. hlýtur að skilja, að það er ekki nema eðlilegt, að ég, sem átti þátt í þessum samningum, þegar þeir voru gerðir, krefjist nú reikningsskapar af honum fyrir svigurmæli hans þá. Getur hann skýrt það fyrir mér og hv. dm., hvernig á að samræma gífuryrði hans um landráð á þinginu 1933 við þá staðreynd, að hann hefir nú setið að völdum í nærfellt 2 ár án þess að losa þjóðina við þessa sanminga, enda þótt fríðindi þau, sem samningunum fylgja, séu minni nú en þau voru þegar samningarnir voru gerðir, og ennfremur þegar þeir meinbugir, sem fylgdu samningunum, hafa aukizt - ef nokkrir voru. Ég hefði svarið fyrir, að það gæti hent þennan hæstv. ráðh. að tolla í valdasessi í 2 ár án þess að losna við þessa samninga, - ekki af því, að ég tryði því, að hann feldi þá í raun og veru landráðasamninga, heldur af því, að ég tel það furðulegt blygðunarleysi að geta setið svo að völdum, gagnvart þeirri fortíð, sem hann hefir í þessu máli, án þess að hafast nokkuð að. Ég þarf ekki að lýsa þeirri skoðun minni að ég taldi þessa samninga ekki hættulega, og ég get fært skjallegar sannanir fyrir því, að þau fríðindi, sem norsku samningunnm fylgdu, voru til góðs fyrir þjóðina og að þeir voru hættulausir. Ég óska þess vegna ekki eftir því, að samningunum sé sagt upp. En ég óska eftir því, að hæstv. ráðh. noti tækifærið til að iðrast synda sinna og á drengilegan hátt afsaki breytni sína og sýni með játningu sinni, að hann hafi öðlazt nýjan skilning á þessu máli. Þetta finnst mér verðskuldað, að hann geri, og sú minnsta refsing, sem hann getur hlotið fyrir orð sín, er að sýna, hvernig þau stangast við gerðir hans síðan.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. þm. G.-K. viðurkenndi, að ekki sé hægt að gera ráð fyrir, að nokkur þm. hafi leyft sér að segja upp þessum samningi án þess að vita fyrirfram, að það sé í samræmi við meiri hluta þings, og með því er í raun og veru alveg skýrð afstaða mín og míns flokks í þessu máli. Það liggur ekkert fyrir, sem bendir til þess, að möguleikar hafi verið á því að fá samþykki Alþingis fyrir uppsögn samningsins. Það er vitað og var vitað, að einhverjir menn innan Sjálfstfl. voru því fylgjandi, að samningnum væri sagt upp, en ekkert vitað um, að sá hluti flokksins nægði til þess að skapa meiri hl. á Alþingi. Hv. þm. segir réttilega, að ráðh. gæti leitað eftir vilja Alþingis í þessu máli með því að bera fram till. á þingi um uppsögn samningsins og lagt það við, að hann færi og sliti samvinnunni við hinn flokkinn, ef sú till. yrði felld, og ég skil vel, að frá hans sjónarmiði væri það ákaflega æskilegt, að svo færi, og ég skil vel, að jafnvel þó að einhverjir af hans flokksmönnum umfram þá fáu, sem vitað er um, að eru með uppsögn, hefðu haft tilhneigingu til að vera á móti samningnum, þá mundu þeir að sjálfsögðu hafa horfið frá því, ef þeir á þann hátt hefðu getað komið því til leiðar, að samvinnu stjórnarflokkanna yrði slitið. Það veit hver maður, sem nokkuð fylgist með stjórnmálum. Hv. þm. fullyrðir, að Framsfl. hefði látið sig, hann hefði ekki gert það að samvinnuslitum, þó að Alþfl. hefði sett það að skilyrði fyrir þátttöku sinni í stj., að samningnum yrði sagt upp. Hann verður að spá þar eins og honum þóknast. Ég veit, að það lá fyrir skýlaus yfirlýsing í þessu efni, sem ég gat ekki og hafði ekki ástæðu til að ætla, að ekki væri fullkomlega slík, að við hana yrði staðið. Ég get sagt í þessu sambandi, að hv.þm. veit það mætavel, að það er fjöldi 1. í gildi, sem Alþfl. er og hefir frá öndverðu verið andvígur, og l., sem hann hefir lagt mesta kapp á að ekki næðu fram að ganga, en hann hefir ekki getað fengið samvinnu um við þann flokk, sem hann vinnur með, að nema úr gildi og setja önnur á stofn. Svo má auðvitað deila um það í hverju einstöku máli, hversu ríka áherzlu beri á það að leggja. Út af fullyrðingum þessa hv.þm. og annara hv.þm. um það, að við Íslendingar höfum framselt þjóðarréttindi okkar í hendur þjóð, sem væri margfalt stærri en Norðmenn, þá þykir mér rétt að geta þess, að síldveiðiskip annarar þjóðar hafa fengið sama rétt og Norðmönnum er veittur. En því var strax, þegar norski samningurinn var settur, slegið föstu af þeim mönnum, sem kunnugastir voru þessum málum, að um það þyrfti engan sérsamning að gera. En um þá þjóð, sem hér um ræðir og stundar veiði hér við land, er allt annan veg farið og fríðindi hennar tiltölulega þýðingarlítil samanborið við Norðmenn, vegna þess að þeir hafa allt aðrar tegundir skipa hér við veiðiskap. Norðmenn stunda sína síldveiði svo að segja eingöngu á línuveiðaskipum, tiltölulega smáum, en hin þjóðin stundar ekki veiðarnar á slíkum skipum, heldur með móðurskipum, sem smærri skip fiska til.

*Gísli Guðmundsson: Upphaf þessa máls er það, að á þingi í fyrra voru flutt af einstökum þm. mörg frv. um nýja tekjustofna fyrir einstök bæjarfélög og kauptún og ennfremur um að leggja gjald á síldarverksmiðjur ríkisins. Það er ekki rétt, að þetta mál standi í beinu sambandi við hækkun tekju- og eignarskattsins, því að áður en sú hækkun fór fram, hafði t. d. verið lögfest vörugjald fyrir Vestmannaeyjakaupstað. Þessi frv. um tekjustofna handa einstökum stöðum náðu ekki fram að ganga. Hinsvegar varð samkomulag um það meðal þm. úr öllum flokkum, að flytja þáltill. um skipun mþn., til þess að gera till. um tekjustofna bæjar- og sveitarfélaga. N. þessi var síðan skipuð 3 mönnum, sínum úr hverjum aðalþingflokkanna. Þessi n. lagði síðan fyrir þingið í vetur nál., sem nm. voru að vísu ekki alveg sammála um. Verði ekkert úr framkvæmdum þessa máls, eins og það var undirbúið, finnst mér þau úrslit bera fremur ömurlegt vitni um þann árangur, sem vænta megi af samstarfi allra flokka. Ég vil heldur ekki trúa því, fyrr en ég tek á, að svo fari. Ég álít að þinginu eigi ekki að ljúka svo, að þetta mál verði ekki afgr. á viðunandi hátt. Ég læt þetta nægja um málið í heild. En ég vildi gera nokkrar aths. við ummæli hv. 1. landsk. um gjaldið á síldarverksmiðjum ríkisins. Ég flutti frv. í fyrra um að leggja á slíkt gjald, en það náði þá ekki fram að ganga. Nú hefir mþn. tekið þetta upp í till. sínar. N. lagði til, að gjaldið yrði 1%, en ekki 0,5%, eins og hv. 1. landsk. minnti. Ed. lækkaði þetta fyrst niður í 0,5%, en hækkaði það síðan aftur í 0,8%. virðist hafa orðið samkomulag um það gjald sem millileið. Vera má, að lækkunartill. hv. 1. landsk. byggist einmitt á því, að hann hefir misminnt um þetta. Hv. 1. landsk. sagði, að þetta gjald kæmi þungt niður á útgerðarmönnum og sjómönnum. En í áliti mþn. er gert ráð fyrir, að þetta gjald nemi alls 30 þús. kr., og getur það ekki talizt mjög há upphæð. Ég vil geta þess í þessu sambandi, að meðan síldarverksmiðjan á Raufarhöfn var í norskri eign, bar hún þrisvar sinnum hærra útsvar en verksmiðjan ætti nú að greiða samkv. frv. Vera má, að þetta útsvar hafi verið nokkuð hátt, en þó eigi svo, að verksmiðjustj. teldi ástæðu til þess að kæra það. Hitt er rétt, að þeir staðir, þar sem verksmiðjurnar eru, vilja gjarnan vera rekstrar þeirra aðnjótandi, og að jafnvel hafa orðið nokkur átök um það milli staða að fá til sín slíkar verksmiðjur. En yfirleitt er það svo, að kaupstaðir, kauptún og héruð óska eftir sem blómlegustum atvinnurekstri hjá sér í hvaða mynd sem er, svo að þetta eru engin veruleg rök fyrir því, að gróði þeirra staða, þar sem síldarverksmiðjur eru, sé svo mikill af þeim óbeinlínis, að ekki sé rétt að verksmiðjurnar greiði bein gjöld í bæjar- og sveitarsjóði. Hv. 1. landsk. benti á það, að sumstaðar, eins og á Sólbakka, yrði þetta gjald af sérstökum ástæðum óeðlilega hátt, þar sem búast mætti við allmikilli karfavinnslu utan síldveiðitímans. Kvaðst hann hafa útreikninga um það frá manni, sem nákominn væri síldarverksmiðjum ríkisins, að þetta gjald gæti orðið eins hátt frá Sólbakkaverksmiðjunni einni og öll önnur útsvör í Flateyrarhreppi. Þótt svo væri, þá held ég, að þess séu dæmi, þar sem öflug fyrirtæki hafa verið í hreppum, að þau bæru mestalla gjaldabyrðina, vegna síns mikla rekstrar og hagnaðar, og get ég í rauninni ekkert séð athugavert við það. Það væri því ekkert einsdæmi, þótt þessi hreppur fengi mestan hl. útsvara sinna á einum stað. Hinsvegar finnst mér, að vel geti komið til mála, ef menn óttast það svo mjög, að menn í Flateyrarhreppi verði útsvarsfrjálsir vegna þessarar löggjafar, að gera brtt. við frv. við 3. umr., - brtt. sem yrði miðuð við karfavinnslu og kæmi í veg fyrir, að gjaldið yrði miklu hærra heldur en ef eingöngu væri um síldarvinnslu að ræða. Ég ætla ekki að koma með þessa brtt. nú, en aðeins segja, að vel gæti komið til mála að gera einhverja slíka breyt. Hv. 1. landsk. minntist á, að hann hefði talið fullt svo rétt, að í staðinn fyrir þetta framleiðslugjald, sem hér er talað um að leggja á verksmiðjurnar, hefði komið fasteignaskattur á húseignir verksmiðjanna, hliðstæður þeim, sem lagður er á húseignir samvinnufélaganna. En hann benti sjálfur réttilega á þau rök, sem eru á móti þessu. Rökin eru m. a. þau, að þetta mundi koma ákaflega misjafnt niður. Sumar verksmiðjurnar eru reknar í nýjum og mjög dýrum húsakynnum, og fasteignamat þeirra þar af leiðandi mjög hátt. Aftur á móti eru aðrar reknar í ódýrum húsakynnum, sem lágt eru metin, svo að fasteignamatið, sem skatturinn ætti að miðast við. yrði enganveginn í samræmi við framleiðslu verksmiðjanna né í samræmi við þá greiðslugetu, sem segja má, að hver verksmiðja hafi. Ég vil benda á þetta og undirstrika það, sem hv. 1. landsk. tók fram, að þessi aðferð til þess að koma útsvarsálagningu á síldarverksmiðjurnar væri mjög óréttlát og þar af leiðandi mjög óheppileg. - Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta meira, en vil segja að endingu, að ég vil vænta þess, að árangurinn af starfi mþn., sem skipuð var í þetta mál í fyrra, verði sá, að þetta frv. verði afgr. frá þinginu í einhverri mynd og að þinginu verði ekki slitið fyrr.

Jón Baldvinsson Með tilliti til þeirra aths. og upplýsinga, sem hæstv.atvmrh. hefir gert og gefið, þá legg ég til, að máli þessu verði vísað til hæstv. ríkisstjórnar.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. þm. Snæf. veit það vel, að ég hefi ekki þagað, og fyrir þá sök, að ég hefi ekki þagað, kom fram yfirlýsing frá hinum stjórnarflokknum um, að hann væri því andvígur, að samningnum væri sagt upp. Annars hefði engin ástæða gefizt til þess að sú yfirlýsing kæmi fram. Ég hefi lýst því yfir, að mín skoðun á samningnum er óbreytt frá því, sem hún var. En það hefir ekkert komið fram, sem bendi til þess, að nokkuð hefði hafzt upp úr því, þótt málinu hefði verið hreyft. Ég verð að telja sterkar líkur fyrir því, að afstaðan hefði orðið sú sama og áður og afleiðingin aðeins sú, að Alþfl. hefði tekið sinn mann úr stjórninni. Hv. 6. þm. Reykv. var mjög raunamæddur yfir því, að fá nú ekki tækifæri til að greiða atkv. um samninginn. Ég veit, að það er setið á honum í flokknum, en eigi að síður hefði honum átt að vera opin sú leið, ef honum var þetta svo mikið áhugamál sem hann lætur, að bera þá fram till. um, að samningnum yrði sagt upp, og hefði þá getað greitt atkv.

Það er ekki víst; mál eru oft svæfð í n.

. Ef heill hugur fylgdi þessum orðum hv.þm., þá efast ég ekki um, að hann hefði borið fram slíka till. Út af því, sem hann sagði, að ég mundi vera kominn á það stig, að ég skeytti hvorki um skömm né heiður, þykir mér rétt að vekja athygli á því, að hann hefir þar að sjálfsögðu dæmt út frá sjálfum sér. Og ég skal endurtaka það, að ég fagna því að fá ákúrur hjá honum, því mér er annt um heiður minn og mun reyna að haga störfum mínum svo, að ég fái sem mest aðkast frá honum.

Frsm. (Ólafur Thors) Ég er 1. flm. að þessu frv., en ég tel það hafa verið leikið svo í Ed., að útgerðarmenn fái ekkert af því, sem þeim var ætlað með frv., og þegar þar við bætist, að inn í frv. hafa verið sett ákvæði um farbann á íslenzku fólki, neyðist ég til að leggja til, að neitað verði um afbrigði um frv.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) Það var ekki alls kostar rétt hjá hv.þm. A.-Húnv., að n. hefði verið búin að taka fullkomlega afstöðu með þessu máli. En hinsvegar var þetta, eins og ég skýrði frá við 2. umr. málsins, talsvert ýtarlega rætt innan n., og nm. voru flestir sammála um, að það væri nauðsynlegt að gera ráðstafanir til þess að bæta úr þessu, sem hv.þm. talaði um og till. fjallar um. Við litum þannig á, og okkur var það ljóst við nánari umhugsun um málið, að það sé eðlilegra og réttara að bera þetta fram sem sérstakan kafla í sambandi við lögin um byggingar- og landnámssjóð. Við álítum ekki rétt að blanda þessu atriði viðvíkjandi eldri býlunum um of saman við lögin um nýbýli og samvinnubyggðir. Það yrði vitanlega mjög mikill áróður frá þeim mönnum, sem rétt hafa til þessa styrks, að fá af því fé, sem ætlað, er til nýbýla, og það gæti orðið til þess að draga að miklum mun úr þeirri viðleitni, sem kemur fram í lögunum um það að fjölga býlum í landinu. Við höfum því óskað þess, að minni hl. dragi till. til baka, því samþykkt hennar núna myndi engu orka um það að bæta úr málinu á þessu þingi. Það hefir þegar verið ráðstafað því fé, sem fyrir hendi er til nýbýla og samvinnubyggða, og það hrekkur ekki til. Eins og ég skýrði frá á fundinum í gær, þá má taka þetta upp á næsta þingi, og vil ég því enn óska þess, að flm.till. sjái sér fært að taka hana aftur, því samþykkt hennar núna hefir engin áhrif í þessu máli á yfirstandandi ári. Meiri hl. n. leggur því á móti þessari tillögu.

Magnús Guðmundsson Við 1. umr. þessa máls vefengdi hv. 4. landsk., að það væri rétt, að þetta mál hefði ekki valdið ágreiningi í Nd. Nú veit ég að það er rétt hjá mér, að nefndin var þar sammála um afgreiðslu þessa frv., og hafa þeir skrifað undir nál. flokksbræður hv.þm. Héðinn Valdimarsson og Stefán Jóh. Stefánsson. Ég hélt, að hv.þm. bæri nokkra „respekt“ fyrir þessum mönnum, en það lítur ekki út fyrir, að hún sé mikil í þessu máli. Og nú tekur hæstv.atvmrh. í sama streng. Ég vil fyrir mitt leyti segja það, að ég veit ekki, hvaða ástæða er til að útiloka allt það fólk, sem er á aldrinum 60–67 ára, frá ellistyrk. Það er rétt, að enginn gat heimtað ellistyrk eftir gömlu lögunum, en það höfðu allir rétt til að koma til greina í því efni, en nú eru þeir útilokaðir frá því. Hitt er annað mál, að sumir þeirra geta fengið örorkustyrk. - Ég get ekki séð af lögunum, hver metur starfsgetu þessa fólks.

Það er miðað við helming starfsorku, og metið eftir algengri vinnu

. Ég veit, að lögin mæla svo fyrir, en hver á að framkvæma þetta mat og við hvað miðast það?

Það verður metið á sama hátt og örorka

. Já, einmitt. En þetta sýnir greinilegar en nokkuð annað, að það fólk á 60–67 ára aldri sem ekki er svo illa komið, að það verði að teljast öryrkjar, fær ekki neitt, jafnvel þótt það hafi áður notið ellistyrks. Þetta er spor aftur á bak, og ég er alveg hissa á hæstv. ráðh., að hann skuli ekki geta orðið samferða flokksbræðrum sínum í Nd. um afgreiðslu þessa máls.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég get svarað hv.þm. því, að að sjálfsögðu verður það fyrir nóvembermánuð í haust tekið til rækilegrar athugunar af stj., hvort norsku samningunum skuli sagt upp eða ekki. Meira get ég ekki um það sagt nú. Að því er snertir ræðu hv. 5. þm. Reykv. um gorgeir, yfirdrepskan og yfirlæti og ýmislegt fleira, sem hann sagði um mig og mína flokksmenn - ég man ekki alla þá mannkosti, sem hann taldi upp -, þessum fúkyrðum hv.þm. get ég látið ósvarað. Ég skýrði frá því áðan, af hverju samningunum hefði ekki verið sagt upp, og hefi engu við það að bæta. Milli stjórnarflokkanna náðist ekki samkomulag um þetta atriði, og frá Sjálfstfl. hefir ekkert legið fyrir um þetta. Hann hætti að taka þátt í störfum utanrmn. Alþfl. hafði ekki aðstöðu til að segja samningunum upp. 

*Ingvar Pálmason: Þar sem þetta er 3. umr. um málið, vil ég leyfa mér að óska þess, að það verði tekið af dagskrá, ekki sízt þar, sem eftir er að halda hér fleiri fundi í d. í kvöld. En í Nd. er til umr. frv. um tekjustofna sveitar- og bæjarfélaga, og afstaða mín til þessa máls fer nokkuð eftir því, hvaða úrslit verða um það frv. í Nd.

*Stefán Jóh. Stefánsson: Frá því þetta mál kom fram í byrjun þessa þings var augsýnilegt, að um það yrðu talsvert skiptar skoðanir. Það eru í sjálfu sér engin undur, því að það er nokkuð miklum vanda bundið að setja löggjöf um tekjuöflun bæjar- og sveitarfélaga, svo að vel fari úr hendi og ekki sé sérstaklega hlynnt að einum aðiljanum á kostnað annars. Því að það er svo, að hagsmuna- og áhugamál eru talsvert mismunandi eftir aðstæðum. Reykjavíkurbær hefir dálítið sérstæða hagsmuni í tekjuöflunarmálum og að sumu leyti ólíka hagsmunum sveitanna, og jafnvel einnig kauptúnanna og kaupstaðanna úti um landið. Þá hafa og kaupstaðir utan Reykjavíkur nokkuð ólíka aðstöðu innbyrðis. Tökum Hafnarfjörð og Vestmannaeyjar. Nálega allar vörur, sem til Hafnarfjarðar flytjast, eru fluttar frá Reykjavík með farartækjum á landi. En mestallar vörur, sem koma til Vestmannaeyja, koma þangað beint frá útlöndum, þær sem útlendar eru. Það er þegar auðséð, að aðstaða þessara bæja til aðflutningsgjalds er mjög ólík. Slíkir bæir geta því ekki haft alveg sömu áhugamál um tekjuöflun. Það sýndi sig líka í Ed., að skoðanir manna um þetta mál voru mjög skiptar. Allshn. kom með margar og mismunandi brtt. við frv., og það varð niðurstaða í d., að felldur var niður heill kafli úr frv., kaflinn, sem ræðir um vörugjald. Einnig urðu nokkrar aðrar breyt. á frv., en þó bar sérstaklega mikið á hinu, að fram komu í d. margar og mismunandi brtt., sem sýndu betur en nokkuð annað, hve skoðanir manna voru skiptar um það, hvernig eigi að afla bæjar- og sveitarfélögum tekna yfirleitt, þegar farið er út fyrir niðurjöfnun útsvara. - Það má af þessu ætla, að það væri nokkuð torvelt að afgr. þetta mál hér í þessari hv. deild, eftir að aðeins einn dagur er væntanlega eftir af þingi, og þó eru eftir tvær umr. um málið, eða 2. umr., sem nú byrjar í kvöld, og svo 3. umr. Það kom líka fram í fjhn. þessarar d., eins og hv.þm. V.-Sk. skýrði frá, að skoðanir manna um málið voru mjög skiptar og allmikið á reiki, þannig að það virtist vafasamt, að nokkur maður í n. vildi beinlínis leggja til, að frv. næði fram að ganga óbreytt. Hinsvegar komst n. að þeirri niðurstöðu í ákvörðun sinni, að afgr. þetta mál á þann þinglega hátt, að láta það fara út úr n. og til umr. og umsagnar í hv. deild. En eins og nál. á þskj. 567 bezt ber vitni um, hafa allir nm. tekið alla þá fyrirvara, sem unnt er yfirleitt að taka í afstöðu til máls. Ég hefi fyrst og fremst þá afstöðu til þessa máls, að ég álít nokkrum vafa bundið, að hægt sé að afgr. það á þessu þingi, svo að viðunanlegt sé, ekki sízt þar sem það kemur svo seint til d., að menn hafa ekki haft aðstöðu til þess að ganga rækilega gegnum málið og bera fram þær breyt., sem þeir vildu gera við frv. Annir hafa verið svo miklar nú síðast á þinginu sökum hinna löngu þingfunda. En nú veit ég, að æðimargir þdm. telja eðlilegt og heppilegt að reyna að afgr. þetta mál á einhvern hátt út úr þessari d. En ef hnigið yrði að því ráði að lögfesta á þessu þingi - sem ég tel mjög vafasamt - eitthvert nýtt skipulag viðkomandi tekjuöflun bæjar- og sveitarfélaga, þá held ég, að ég geti sagt það fyrir munn hv.þm. V.-Ísf. og svo fyrir mig, að það er full þörf að gera á þessu frv. allverulegar breyt., til þess að það sé viðunanlegt eftir aðstæðum. Úr því að búið er að fella burt úr frv. vörugjaldið, þá er ekki eftir nema annar af stærri tekjustofnunum, sem er aðflutningsgjaldið. Og ég verð að segja fyrir mig, að ef ætti að velja á milli þessara tveggja tekjustofna fyrir sveitar- og bæjarfélög, þá mundi ég - af tveimur miður þægilegum og aðgengilegum - kjósa frekar vörugjaldið. En það sýndi sig í hv.Ed., að meiri hl. þeirrar d. vildi ekki hallast að því. En úr því að hún felldi úr kaflann um vörugjald, álít ég, að nái ekki nokkurri átt að hafa þá eftir aðflutningsgjaldið. Það er veruleg hækkun á tolli á flestum eða mörgum vörum, sem að flytjast, þar á meðal mörgum brýnum nauðsynjavörum almennings. Og 10% álag er nokkuð mikið, þegar tollur var allhár fyrir, og að mínu áliti mjög tilfinnanleg hækkun fyrir almenning í landinu. Eins og frá frv. er gengið nú, fer tiltölulega mestur hl. af þessu gjaldi út til sveitanna, en það eru hinsvegar íbúar kaupstaðanna, sem greiða þetta gjald. Þegar af þessari ástæðu segi ég fyrir mig, sem tala aðallega fyrir munn alþýðu manna, sem í kaupstöðum býr, að ég álít þessa tekjuöflun svo mikið neyðarúrræði, að ég get alls ekki léð henni mitt liðsinni. Við hv.þm. V.-Ísf. höfum þess vegna leyft okkur að leggja til, að niður falli III. kafli frv., sem ræðir um aðflutningsgjald. Ég skal bæta við frá mér, og ég hygg, að ég megi segja það fyrir þann flokk, sem ég tilheyri, að ef ekki verður fallizt á þessa till. okkar um að fella niður þennan kafla frv., þá munum við mjög eindregið leggjast gegn því, að frv. nái fram að ganga. Einnig höfðum við leyft okkur að flytja brtt. á þskj. 568. En ég skal leyfa mér að geta þess, að við tókum aftur fyrri brtt. á því þskj. Er það fyrir þá sök, að fram er komin brtt. frá hv. 2. þm. Reykv., sem við kjósum heldur að fylgja. Mun ég ekki fara um hana frekari orðum, þar sem ég geri ráð fyrir, að hv.flm. muni gera grein fyrir henni. Þá hefi ég auk þess leyft mér að bera fram þá brtt. á þskj. 569, að lækkað verði niður í 4% það gjald, sem á að renna til þeirra sveitar- og bæjarfélaga, þar sem síldarverksmiðjur ríkisins eru starfandi. Í frv., sem lagt var fyrir þingið í öndverðu, var þetta 5‰, en í meðferðinni í Ed. var það hækkað upp í 8‰. Ég er þess fullviss, að þetta muni vera sá tekjustofn, sem kemur mjög hart niður, ekki einungis á þessum mjög svo merkilegu ríkisfyrirtækjum, síldarverksmiðjunum, heldur einnig um leið á sjómönnum og útgerðarmönnum, sem hafa viðskipti við þessar verksmiðjur. Sjómenn, sem leggja þarna upp síld sína, hljóta að fá minna andvirði fyrir, og útvegsmenn líka að sama skapi. Auk þess sýnist ekki sérstök ástæða til að hafa þetta gjald sérlega hátt, þar sem það eru aðeins nokkur bæjar- eða sveitarfélög, sem njóta þeirra hlunninda, að hafa þessar verksmiðjur hjá sér, því að vissulega eru það mjög stór hlunnindi. Þær hafa í för með sér allverulega vinnu fyrir fjölda manna á staðnum og bæta afkomu íbúanna. Mér er sagt af manni úr stjórn síldarverksmiðja ríkisins, að þetta háa gjald geti orðið mjög óeðlilega hátt á verksmiðjunum, sérstaklega þeim, sem reka um leið karfabræðslu. Nú er það svo, að það eru tvær af síldarverksmiðjum ríkisins, sem sérstaklega er búizt við, að reki karfavinnslu, á Sólbakka og Siglufirði. Sú á Sólbakka er tiltölulega stór og liggur næst þeim miðum, þar sem karfi veiðist aðallega. Af síldarverksmiðjunum fær hún sennilega mestan karfa. Er fyrirhuguð þar karfavinnsla í mjög stórum stíl, og geti þaðan gengið mörg skip á karfaveiðar, jafnvel svo að skipti mörgum mánuðum. Einn af forstjórum síldarverksmiðjanna, sem um þetta mál hefir fjallað mjög mikið, hefir slegið upp þeirri áætlun, að ef karfaveiðar á Sólbakka verða stundaðar eins og hálfpartinn er ráð fyrir gert af stj. síldarverksmiðja ríkisins, og síldarvinnslan líka stunduð svo mikið sem verksmiðjan leyfir, þá gæti þetta gjald til sveitarfélagsins á Flateyri orðið, ef aflast sæmilega og veiði er stunduð eins lengi og hugmyndin er að gera, rétt um 16 þús. kr. á ári. En eins og nú háttar högum á þeim stað, þá eru öll aukaútsvör, sem jafnað er niður þar í hreppi, um 16 eða 17 þús. kr. Það sýnist ekki ná nokkurri átt, að sveitarfélagi sé þannig gefin aðstaða til svo stórfelldrar tekjuöflunar á kostnað sjálfs ríkisins og sjómanna og útgerðarmanna yfirleitt í landinu. Það er eðlilegt, að þetta sveitarfélag eins og önnur verði að nota þá leið til hins ýtrasta, sem til þessa hefir verið - og verður væntanlega farin, eða a. m. k. í nánustu framtíð, - jafnvel þó að nýir tekjustofnar finnist að auki. Því að ég þykist sjá með vissu, að útsvör í einhverri mynd eða beinir skattar verði aðaltekjulind bæjar- og sveitarfélaga. Það er því frá mínum bæjardyrum séð æðistórt atriði, að svo gífurlegur skattur verði ekki lagður á síldarverksmiðjur ríkisins. Mér hefir virzt ásamt fleirum, að komið gæti til mála að leggja til, að síldarverksmiðjurnar greiði eitthvað svipað gjald til sveitar- og bæjarsjóða þar, sem þær eru, eins og nú er lagt á kaupfélög landsins þar, sem þau starfa. En það er, sem kunnugt er, 2‰ af andvirði þeirra húsa, sem kaupfél. hafa til afnota á þeim stað, sem þau eru rekin. Sá galli gæti þó verið á því, að gjaldið yrði tiltölulega hátt miðað við hús síldarverksmiðjanna á Siglufirði, en minna á Sólbakka og Raufarhöfn. Því að þar eru ódýr timburhús, en á Siglufirði er bygging úr járnbentri steinsteypu, stór og vegleg og nokkuð dýr hús, svo að þar yrði húsaskattur talsvert hár, en tiltölulega mjög lágur á hinum tveimur stöðunum. En ég vildi þó minnast á þetta atriði, því að ég teldi, að það gæti mælt nokkur sanngirni með því, þó að ég hafi ekki flutt brtt. um það, að fara inn á einhverja svipaða leið. Ég vil nú ekki að sinni hafa þessi orð fleiri, en vil eindregið leggja með þeim brtt., sem nú hefi ég getið um, bæði á þskj. 569, sem snerta skatt á síldarverksmiðjur ríkisins, og þá ekki síður með brtt. okkar hv.þm. V.-Ísf., um niðurfelling III. kafla frv. Og ég endurtek það, sem ég sagði áður, að ef sú brtt. verður felld, mun Alþfl. fyrir sitt leyti leggja gegn því, að frv. nái fram að ganga í þeirri mynd, sem það er nú.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Mér sýnist eftir ræðu hv. form. Sjálfstfl. naumast tilefni fyrir mig að segja nokkuð um þetta. –Hann hóf ræðu sína og endaði hana með þeirri yfirlýsingu, að hann óskaði ekki eftir, að norsku samningunum væri sagt upp. Hann er form. fjölmennasta þingflokksins, flokks, sem á 20 sæti á Alþingi, þó ekki séu taldir með þeirra fylgifiskar, ef svo má segja. Það liggur fyrir yfirlýsing um það frá Framsfl., að hann er á móti því, að samningnum sé sagt upp. Það er vitað, að Framsfl. hefir lagt svo mikla áherzlu á þetta mál, að það hefði valdið samvinnuslitum milli stjórnarflokkanna, ef það hefði verið sett fram gegn vilja þeirra framsóknarmanna, sem að stjórn standa, að segja samningnum upp.  Nú spyr ég: Getur nokkur hv.þm. hugsað sér það, að einn ráðh. af þremur leyfi sér að taka sér það vald að segja upp samningum við erlenda þjóð, samningum, sem hafa verið lögfestir af Alþingi, án þess að það sé vitað, að meiri hl. þings sé þeirri ráðstöfun fylgjandi? Ég vil fullyrða, að enginn ráðh. hefði gert það. Hv. þm. G.-K. orðaði það svo, að ég mundi sækjast svo mikið eftir sætleika valdanna, að ég af þeirri ástæðu kysi fremur að hanga í ráðherrastóli en að hegða mér eins og drenglyndur maður - skildist mér hann meina. En ég spyr hann: Hver væri bættari, þótt ég og Alþfl.menn aðrir hefðu neitað að taka sæti í stjórn, neitað að taka samvinnu við Framsfl. vegna þess að norsku samningunum var ekki sagt upp?  Ég er sömu skoðunar og ég var  Hv. 5. þm. Reykv. sagði margsinnis, að Alþfl. hefði tekið völdin í landinu og nú réði hann öllum málum. En hv.þm. ætti að vera þess minnugur, að þessi flokkur hefir ekki nema 10 þm. af 49 og ræður sem því svarar, og ekki meiru, og ræður aðeins í þeim málum, sem ágreiningur er um á milli Sjálfstfl. og Framsfl. Ég skal bæta einu við þetta, sem lýtur að úrlausn málsins. Sú leið var að sjálfsögðu opin, að flytja till. á þingi um það, að norsku samningunum skyldi sagt upp. - Eins og ég sagði áðan, mundi engin stjórn hafa leyft sér að segja samningnum upp án þess að þekkja vilja meiri hl. þingsins. Sú leið var til fyrir okkur Alþýðuflokksmenn að leggja málið fyrir þing í tillöguformi. Um þetta var rætt og það athugað af okkur, og mér þykir rétt, úr því að umræður teygjast, að gera grein fyrir, hvernig þetta stendur. Það er vitað, að Framsfl. er því andvígur, að samningnum sé sagt upp, og telur það mikið tap vegna kjötsölunnar. Ef þessi till. hefði verið borin fram og rædd hér á þingi, þá var tvennt til. Annað það, að till. hefði orðið samþ., en við þær umr. hefði komið fram, að allmikill hluti þm. lagði ákaflega mikið kapp á að halda tollkjörunum með því fyrirkomulagi, sem þau nú eru í Noregi, og þannig var orðin opinber afstaða þingsins og vitað um, hvernig þm. skiptust í þessu máli, og aðstaða okkar þá miklum mun erfiðari til að ganga til nýrra samninga. Þetta er í því tilfelli, að till. hefði fengizt samþ., en á því þóttu engar líkur. Enda eftir yfirlýsingu hv. form. Sjálfstfl. vitað, að slíkur meiri hl. var ekki til. Hitt var sennilegra, eins og fram hefir komið, að till. yrði drepin á þingi, og þar með fengin yfirlýsing til Norðmanna, í annað sinn, að meiri hl. Alþ. líti svo á, að þau fríðindi, sem þeir telja, að Íslendingum séu veitt með norsku samningunum, séu svo mikils virði, að hann telji ekki gerlegt að leggja þau í hættu. Í báðum tilfellum hlaut að fara svo, að afstaða okkar til að taka upp samninga við Norðmenn væri erfiðari eftir en áður.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. 6. þm. Reykv. sagði, að sér þætti það merkilegt, að ég hefði engin rök fært fyrir því, af hverju Framsfl. væri á móti því, að samningnum væri sagt upp. Út af þessum orðum hv.þm. vil ég benda á það, að þessar umr. hafa ekki verið til þess að tala um efni samningsins, heldur aðeins til þess að tala um meðferð hans, og þess vegna taldi ég ekki ástæðu til að geta sérstaklega um það, hvers vegna Framsfl. er á móti því, að honum sé sagt upp, fremur en hv. 6. þm. Reykv. og aðrir, sem vilja, að samningnum sé sagt upp, hafa fært fram ástæðu fyrir þeirri afstöðu sinni. Ég skal þó segja það almennt, að Framsfl. áleit, að þau hlunnindi, sem samningurinn veitti bændum, væru það mikils virði, að ekki væri til vinnandi að sleppa þeim til þess að fá upp bætta þá galla, sem á samningnum væru. Það var ekki líklegt, að hægt væri á annan hátt að fá bætur fyrir þá, sem hlunnindin misstu, svo að við væri unandi. Þetta var afstaðan í haust, og eru þetta aðalástæðurnar fyrir því, að flokkurinn vildi þá ekki láta segja samningnum upp. Hvernig þetta verður í framtíðinni, er ekki hægt að segja. Það getur vel verið, að hægt verði að breyta samningnum eða segja honum upp, ef þá væri t. d. hægt að bjóða þeim bætur, sem af því biðu tjón. Um það er engu hægt að spá. Ég tel svo ekki ástæðu til að fara nánar út í þetta, þar sem hér er eingöngu rædd meðferð samningsins, en ekki efni hans.

*Páll Þorbjörnsson: Ég flyt hér brtt. við þetta frv. á þskj. 581. Þessi brtt. mín felur það í sér að takmarka þá heimild, sem er í frv. um að leggja á vegaskatt í kaupstöðum, þar sem eru færri en 2500 íbúar. Ég get í sjálfu sér sagt það sem mína skoðun, að ég er á móti þessum vegaskatti í hverri mynd sem hann er, en þó tel ég sérstaklega varhugavert að heimila bæjarstj. í kaupstöðum að leggja þennan skatt á, og mér er kunnugt um það, að í nokkrum stærri bæjum telja bæjarstj. þetta ekki heppilega leið. Það getur að skilja, að öllu óréttlátari skatt er ekki hægt að hugsa sér en að leggja á nefskatt, jafnt á þann, sem er ágætlega efnum búinn, og hinn, sem býr við þröngan kost. Ég sé ekki, að það þurfi að fara mörgum orðum um þessa brtt. En ég vil þó ennfremur undirstrika það, að í 13. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að þau dagsverk, sem mundu koma vegna vegaskattsins, væri bæjarsjóði heimilt að nota sem framlag á móti atvinnubótavinnunni. Þessi gr. gerir ráð fyrir að rýra atvinnubótavinnuna. Hún gerir ráð fyrir, að verkamenn í atvinnubótavinnu fái í raun og veru ekki greitt í peningum fyrir sína vinnu nema 1/3 hl. vinnulauna. - Ég held, að ég geti svo látið staðar numið um þetta atriði, en af því að hv.þm.N.-Þ. dvaldi nokkuð við einn lið þessa frv., sem sé skattinn á síldarverksmiðjur ríkisins, þá vildi ég fara um það nokkrum orðum. Það er í sjálfu sér ekki nýtt hér á Alþingi, að rætt sé um skatt á síldarverksmiðjur ríkisins. Hann hefir komið fram í tekjuöflunarfrv. fyrir einstök bæjarfélög, og get ég í raun og veru vísað til þeirra umr., sem fram hafa farið um það áður. Hv. þm.N.-Þ. gat um það, að einhver ræðumaður hér á undan hefði minnzt á það, að þessi skattur á síldarverksmiðjurnar gæti á sumum stöðum numið sem svaraði allri útsvarsupphæð bæjarins eins og hún er nú. Ég vil í þessu sambandi minna á það, að ef reiknað er út frá þeirri rekstraráætlun, sem hefir verið gerð fyrir síldarverksmiðjuna á Sólbakka, og miðað við það verð, sem nú er á framleiðsluvörunni, þá mundi verksmiðjan eiga að greiða rúmlega 16 þús. kr., en 1933 voru öll útsvör í þessum hreppi 16900 kr. Það er sem sagt, að ofan á hina miklu atvinnu, sem verksmiðjan skapar í plássinu, þá gæti hún gert íbúana nærri því útsvarsfría. Ég skal ennfremur benda á annað tilfelli. Þar er að vísu ekki um síldarverksmiðju að ræða, sem ríkið á, en ég geri ráð fyrir, þegar hreppsfélögin færu að leggja útsvar á aðrar síldarverksmiðjur en síldarverksmiðjur ríkisins, að þeim fyndist ekki ástæða til að setja þær skör lægra. Ég hefi reiknað út, hvað Krossanesverksmiðjan og Dagvarðareyrarverksmiðjan, sem ég hygg, að báðar séu í sama hreppnum, mundu greiða mikið útsvar, og mér telst, að þær eigi að greiða 24 þús. kr., en útsvörin voru í þessum hreppi 1933 um 24 þús. kr. Aftur á móti skal ég geta þess, að verksmiðjan á Raufarhöfn mundi ekki eiga að greiða eftir þessum skattstiga meira en rúmlega 3 þús. kr., miðað við síldarvinnslu tveggja mánaða tíma, svo að það má segja, að þar gæti nokkuð mikils misréttis. Ég veit nú ekki, hversu hátt útsvar verksmiðjan hefir borið áður, þegar hún var í einstakra manna eign, en svo mikið er víst, að Raufarhafnarbúar lögðu mikla áherzlu á, að ríkið keypti þessa verksmiðju, og var þeim þó ljóst, að um leið féll í burtu tekjustofn fyrir hreppsfélagið. En þeir litu svo á, að þetta skapaði þeim miklu meira öryggi heldur en það útsvar, sem hinn fyrri eigandi hafði. Ég skal ennfremur benda á það, að mér telst til, að síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði muni eiga að greiða 36 þús. kr. eftir þessum 0,8% skattstiga. Ég get í raun og veru fallizt á, að það sé ekki rétt, að þessi ríkisfyrirtæki, síldarverksmiðjurnar, séu útsvarsfríar. En ég vil benda á, að mér þætti sanngjarnt, að þær sættu ekki verri kostum heldur en samvinnufélögin í landinu. Þess vegna gæti ég sætt mig við, að síldarverksmiðjurnar greiddu 2% af fasteignamati húsa sinna, eins og samvinnufélögin. Ég held, að það hefði verið rétt að flytja brtt. við þetta frv., sem færi í þá átt, að setja síldarverksmiðjunum sömu kosti og samvinnufélögunum, og mér hefði fundizt vel viðeigandi, að slíkt hefði komið frá einhverjum samvinnumanni, t. d. hv.þm.N.-Þ. Viðvíkjandi því, sem hv.þm.N.-Þ. var að tala um Raufarhöfn, verð ég að segja, að það er ekki ástæða til þess að gera endilega ráð fyrir því, að aldrei geti komið til þess, að síldarverksmiðjan þar starfi nema um síldveiðitíma ársins. Ég tel það ekki útilokað, að þar verði stundaðar karfaveiðar. Það er alveg órannsakað, hvort karfamið eru ekki annarsstaðar en fyrir Vestfjörðum. Ef slík mið væru þarna nálægt, mundi þessi verksmiðja verða notuð til karfavinnslu. Ennfremur vil ég benda hv.þm. á það, að þótt lítið verðmæti liggi nú sem stendur í húsum verksmiðjunnar á Raufarhöfn, þá er líklegt, að þeim verði breytt eða þau byggð upp, og að þau þar af leiðandi stigi þó nokkuð í verði. Það er búið að bera fram brtt. um þetta gjald síldarverksmiðjanna, þannig að það sé fært niður um helming. Ég verð að segja, að mér finnst það til stórbóta, en þó teldi ég það miklu æskilegra, að það yrði farið inn á þá braut, sem ég var að tala um, að síldarverksmiðjurnar yrðu látnar sæta sömu kjörum og samvinnufélögin.

*Jón Baldvinsson: Hv. 1. þm. Reykv. virðist ekki hafa fylgzt vel með þessum umr. Þó að ég bryti ekki atkv. mínu um þetta frv., hvernig sem fer um tekjuaukafrv. í Nd., þá hafa aðrir þdm. lýst því yfir, t. d. hv. 2. þm. S.-M., að hann hagaði atkvæðagreiðslu sinni um þetta frv. eftir því, hver úrslit yrðu um tekjustofnafrv. sveitar- og bæjarfélaga í Nd.

Er það gert af velvilja til málsins?

. Það skal ég ekkert um segja. En meðan ekki er útséð um, hvernig þetta fer í Nd., þá er vitanlega mjög óeðlilegt að ganga hér til atkv. um þetta frv. nú.

Thor Thors Ég vil mælast til þess við hæstv. forseta, að hann haldi fund í Sþ. í kvöld. Margt af málum, sem liggur fyrir er til 2. umr., og það er auðsætt, að þeim málum verður ekki lokið, nema fundur verði haldinn í kvöld. Svo er t. d. um þáltill. um undirbúning löggjafar um vinnudeilur, sem framsóknarmenn flytja. Eigi hún að ná samþykki og sé þeim alvara með hana, verður hún að ræðast á fundi í kvöld.

*Ólafur Thors: Ég get að mestu leyti látið nægja að vísa til þess, sem ég hefi áður sagt, því að eftir mínum skilningi hefir hæstv. ráðh. eiginlega ekki gert tilraun til að vísa á bug þeim meginárásum, sem ég hefi gert á hann í þessu máli. Það stendur óhaggað, að ef hæstv. ráðh. hefir meint eitthvað með sínum fyrri fullyrðingum, þá ber honum að leita álits þingsins um, hvort hann mætti segja upp þeim samningi, sem hann hvað eftir annað hefir kallað landráðasamning. Hann hefir skýrt frá því, að Framsfl. hafi gert honum þau ófrávíkjanlegu skilyrði fyrir því, að hann fengi að sitja í stj., að samningnum yrði ekki sagt upp. Mér dettur ekki í hug að véfengja það, sem hæstv. ráðh. segir um það, en sé svo, þá er hæstv. ráðh. lítilþægari í þeim kröfum, sem hann gerir, heldur en Framsfl. Ég sýndi fram á það í ræðu minni áðan, að annarsvegar væri um að ræða fríðindi bændum til handa, fríðindi, sem ég tel nokkurs virði, en þeir gætu vel verið án, a. m. k. ef eitthvað er til í því, sem form. Alþfl. sagði 1933, að bændur kærðu sig alls ekki um þetta, en hinsvegar er um það að ræða, hvort hæstv. ráðh. telur sig geta hafzt við í ráðherrastólnum vitandi það, að hann samkv. embættisskyldu sinni á að segja upp þeim samningi, sem hann hefir talið landráðasamning, og vitandi það, að með hverju ári, sem líður, verður þessi samningur minna virði en hann var, þegar hæstv. ráðh. réðst á hann og var að sýna fram á, hversu stórhættulegur hann væri Íslendingum. Mér dettur ekki í hug að andmæla því, að Framsfl. hafi gert þessa kröfu á hendur hæstv. ráðh., en það er þá af því, að Framsfl. metur metorðagirnd og sómatilfinningu hæstv. ráðh. nægilega hátt. Ég ætla að vísu ekki að skrá þessa sómatilfinningu í gullgengi, en mér þætti hart í hans sporum að láta minn samvinnuflokk hér á þingi setja mér þau skilyrði, sem fullkomleg, blettuðu mig sem stjórnmálamann. Það er ómögulegt að komast undan því, að það er ákaflega leiður blettur á hæstv. ráðh. og hans flokki, sérstaklega þó form. flokksins og hv. 2. þm. Reykv., - það er ákaflega leiður blettur, sem hann setur á hann með því að krefjast þess, að hann segi ekki upp þessum samningi. Ég efa ekki, að fjöldi laga er í gildi, sem Alþfl. er andvígur og vill fá numin úr gildi, en það fer saman við það, sem ég hefi sagt, að ég tel, að hæstv. ráðh. sé vel vært í ráðherrasæti og flokknum í valdasæti, þó að þeir geti ekki einir öllu ráðið um löggjöf þá, sem sett er undir sameiginlegri stj. þessara tveggja flokka. En einhversstaðar verður að draga línuna, og mér er ómögulegt að skilja, að hann þurfi að neita sér um að losa þjóðina við samning, sem hann vill telja landráðasamning. Mér er ómögulegt að skilja, að það sé hægt fyrir stjórnmálaflokk, sem leggur nokkuð upp úr velsæmi og virðingu, að sætta sig við slíkt. Ég skil það ekki. Ég mun ekki - enda hefi ég ekki rétt til þess - fara fleiri orðum um þetta mál, nema sérstakt tilefni gefist til þess, en ég vil ljúka mínu máli með því, að ég kýs mér ekki hlutskipti hæstv. ráðh. í þessu máli, og ég hefði satt að segja, þrátt fyrir ósanngjarna framkomu hans í þessu máli, unnað honum skárra hlutskiptis en þessa.

*Bernharð Stefánsson: Við 2. umr. þessa máls boðaði ég, að ég mundi bera fram brtt. við þetta frv., þess efnis, að fleiri bæjarfélögum yrðu heimilaðir samskonar möguleikar til tekjuöflunar fyrir sig og felast í þessu frv. gagnvart Vestmanneyjakaupstað. Þetta hefi ég nú gert, og er brtt. mín á þskj. 608. Þar er farið fram á, að inn í frv. verði bætt ákvæði um, að Siglufjarðarkaupstað heimilist að hækka hafnargjöld til bæjarsjóðs Siglufjarðar um 100% frá því, sem þau eru nú. Ég ætla, að það þurfi ekki að færa fram frekari rök fyrir nauðsyn þessarar till. en búið er að gera áður á þessu þingi. Nú er í Nd. verið að ræða um tekjuöflunarfrv. sveitar- og bæjarfélaga, og þar sem ákveðið er, að þinginu verði slitið á morgun, þá er sýnilegt, að það frv. getur ekki orðið að lögum á þessu þingi, eða það verður þá ef til vill með þeim hætti, að mikið verður dregið úr þeim tekjum, sem því var ætlað að veita bæjarfélögum. Þess vegna er fallin sú ástæða, sem ég gat um í nál. að væri þess valdandi, að ég yrði á móti þessu frv., ef frv. um nýja tekjustofna handa bæjar- og sveitarfélögum næði fram að ganga á þinginu. Nú er sýnilegt, að það verður ekki. Ef brtt. mín verður samþykkt hér nú, þarf að endursenda frv. til Nd., og þá nær það heldur ekki fram að ganga á þessu þingi. Afleiðingin af því verður sú, að hvorki ég né Siglufjarðarkaupstaður verður betur settur eftir en áður; en Vestmannaeyjakaupstaður verður aftur á móti verr farinn. Ég mun því vegna þess öngþveitis, sem málin eru nú komin í, taka þessa brtt. mína aftur, svo að það mál, sem nú er hér til umr., verði ekki sett í hættu. Þó að hv.þdm. hljóti að sjá það á hinn bóginn, að það hefði átt að samþykkja frv. með þessari breyt., þá veit ég, að það verður ekki gert.

*Jón Auðunn Jónsson: Þetta frv. er svo margkunnugt frá undanförnum þingum, að þarflaust er að gera grein fyrir því. Ég held, að það verði ekkert frambærilegt haft á móti frv. sem þessu, þar sem gjöldin til bæjarsjóðs eiga aðeins að greiðast af gjaldendum viðkomandi bæjarfélags. Það ætti því að vera öðrum óviðkomandi, hvernig Vestmannaeyjakaupstaður aflar tekna í bæjarsjóð hjá sínum eigin borgurum, ef ekki er af hálfu bæjarfélagsins ráðizt í óvenjulegar og vafasamar framkvæmdir. Hér er aðeins um að ræða innheimtu á tekjum til allrabrýnustu þarfa þessa bæjarfélags. Þetta frv. hefir verið samþ. hér í d. á undanförnum þingum, og vænti ég, að svo verði enn.

Thor Thors Hæstv. atvmrh. svaraði áðan einni spurningu frá hv. 6. þm. Reykv., þess efnis, hvort hann stæði við þau ummæli, sem hann hefði haft áður um þessa samninga. Nú hlaut hæstv. ráðh. á þeim tíma, sem flokksmenn hans og blöð staðhæfðu, að þetta væri landráðasamningur, að hafa sömu afstöðu, úr því að hann tók ekki sérstöðu. Ég finn ekki, hvort hann hefir sjálfur haft þau orð á þingi, að þetta væri landráðasamningur, en að sjálfsögðu er hann ábyrgur fyrir þessum ummælum. En vilji hæstv. ráðh. draga saman seglin og takmarka ábyrgð sína við það eitt, sem hann hefir sagt sjálfur, þá má minna hann á nokkur þeirra. Hann segir m. a. á bls. 1427 í Alþt. 1933, B, með leyfi hæstv. forseta: „En af því, sem ég nú hefi sagt“ - þá er hann búinn að telja fram þá ógurlegu galla, sem séu á samningnum - „tel ég það sýnt, að það sé með öllu ógerlegt að samþ. þetta frv. um staðfestingu samningsins. Þinginu er skylt að fella það umsvifalaust“. Nú hefir þessi hæstv. ráðh. haft tök á að losna við þennan samning. Hann hefir haft tækifæri til þess í nærfellt 2 ár og hefir ekkert gert. Þá segir hann hér á bls. 1543 (þá er hann að deila við þáv. forsrh., Ásgeir Ásgeirsson, sem hann þá sakaði um að vera landráðamaður, en nú er í hans flokki: „Og hæstv. ráðh. bætti því við, að samnigar yrðu örðugastir, þegar eigin landsmenn gerðu allt sem erfiðast fyrir með ofsa og mótþróa. Ég játa það ekki, að ég hafi sýnt nokkurn ofsa í þessu máli, en mér þykja þessi ummæli hæstv. ráðh. allskrítin; ég geri ráð fyrir því, að ég hafi leyfi til að skapa mér mína eigin skoðun í þessu máli sem öðrum, og sé svo með þeim eða móti eftir málavöxtum. Og hæstv.forsrh. getur þó ekki ætlazt til þess, að ég sitji þegjandi, bara til þess að létta honum samninga, sem ég er sannfærður um, að verði þjóð okkar til óheilla. Þegar svo stendur á, álít ég það skyldu mína sem þm. að sporna við framgangi málsins eftir mætti. Hæstv. ráðh. hefir því enga ástæðu til þess að gefa mér ofanígjöf fyrir það að vera á móti samningnum, en það hefði verið ámælisvert, hefði ég verið á móti samningnum og þagað.“ Nú hefir þessi hv.fyrrv.þm. Seyðf. verið atvinnu- og utanríkismálaráðherra í nærfellt 2 ár og þagað, þótt hann hafi haft þau völd, að hann hefði getað fengið þessum samningi hrundið. Ég ætla ekki að hafa um þetta sterkari orð heldur en hans eigin. Hann hlýtur að vera ámælisverður.

*Pétur Halldórsson: Ég get ekki látið hjá líða að minnast á ræðu hv. 2. þm. Reykv., sem átti víst að vera til þess að mæla bót framkomu meirihlutaflokkanna á þingi í þessu máli. Ræðan var næsta skopleg, og endaði hv.þm. hana á því að benda á það, að eins og frv. væri orðið núna, mætti kalla það góðan samvinnugrundvöll milli flokka um lausn þessa máls. Sannleikurinn er sá, að ekki einu sinni innan flokka geta menn komið sér saman um málið, hvað þá heldur flokkarnir sín á milli. Út af brtt.hv.þm. við ákvæðið um skattskyldu lóðaleigjenda, vil ég taka það fram, að ég tel rétt, að lóðaleigjendur greiði þennan litla skatt, vegna þess m. a., að það er vitað og viðurkennt, að þeir, sem búa á leigulóðum hér í bæ, búa betur en þeir, sem búa á sínum eigin lóðum. - Það er gleðilegt að heyra það, sem fram kom bæði hjá þessum hv.þm. og líka hjá hv. 6. landsk., að sósíalistar skuli nú loksins vera farnir að skilja það, að ekki sé lengur unandi við það, að samvinnufélögin séu skattfrjáls.

*Fyrirspyrjandi (Guðbrandur Ísberg): Ég hefi leyft mér á þskj. 369 að bera fram fyrirspurn til hæstv. utanríkismálaráðh. um það, hvort sagt hafi verið upp viðskiptasamningnum milli Noregs og Íslands frá 17. sept. 1932, og ef svo er ekki, hvort þá megi vænta þess, að svo verði gert á næsta ári. Þessi samningur, sem var undirskrifaður 17. sept. 1932, var samþ. af þinginu 1933 í apríl. Nú eru því liðin full þrjú ár síðan samningar þessir öðluðust fullt gildi, og það er ekki vitað, að þessum samningum hafi verið sagt upp ennþá, og það er ekki vitað um, hvort ráðstafanir hafi verið gerðar til þess. Ég vil benda á, að þegar þessir samningar voru samþ. hér á Alþingi með yfirgnæfandi meiri hl. atkv., hygg ég, að fullyrða megi, að fáir eða engir hv.þm. hafi gert það öðruvísi en með samvizkunnar mótmælum. Þeir töldu það neyðarúrræði, og þess vegna voru samningarnir samþ. á Alþingi, en ekki vegna þess, að þeir væru taldir æskilegir. Þess var ekki heldur að vænta, eins og í pottinn var búið. Ég vil benda á, hvernig þá var ástatt, þegar þessi samningur var samþ., um viðskiptajöfnuðinn milli Íslands og Noregs. Við fluttum þá inn 1/3 meiri vörur heldur en Norðmenn fengu frá okkur, og er þó þar við að athuga, að þær vörur, sem keyptar voru af Norðmönnum, voru keyptar til neyzlu í landinu, en nálega allar vörur, sem Norðmenn keyptu af okkur, að undanteknu kjöti, voru keyptar til þess að selja þær út úr landinu. Í þessum vörum var einnig framleiðsla Norðmanna hér, síldarmjöl og síldarlýsi, sem nam mikilli upphæð. Hér við bætist svo það, að Norðmenn hafa árlega um 3 millj. kr. hagnað af vöruflutningum fyrir Íslendinga. Þetta allt hefði mátt nægja til þess, að Norðmenn hefðu séð sér fært að ívilna í einhverju, sem um munaði, við innflutning á þessari einu neyzluvöru, sem þeir kaupa héðan. En í þess stað hafa þeir sett svo háan toll á kjöt, að það er frágangssök að selja það þangað, og þær einu tilslakanir, sem komu fram af hendi Norðmanna, var nokkur tolllækkun á kjöti, sem fékkst þó með harðneskju. Þóttust Norðmenn gera vel að ívilna á þennan hátt. Áður en ég fer lengra vil ég undirstrika það, að ég áfellist enga þá menn, er gengu frá samningunum. Ég efast ekki um, að þeir hafi unnið af fullri alúð og komizt eins langt í samningunum eins og yfirleitt var hægt að komast, svo að það út af fyrir sig getur ekki talizt þeim til ámælis, þó að þeir legðu samninginn fyrir í því formi, sem frá honum var gengið, eftir að þeir hafa fullvissað sig um það, að lengra varð ekki komizt. En þegar svo er litið á efni samningsins og það athugað, að hann skapar Norðmönnum mjög mikil fríðindi hér við land, beinlínis í atvinnurekstri, í viðbót við þann hagnað, sem þeir hafa af viðskiptum við okkur, þá er það augljóst, að hér er um nauðungarsamning að ræða frá okkar hendi, og loks þegar hér við bætist, að í samningnum eru ákvæði, sem ganga mjög nærri ýmsum þjóðréttarákvæðum, sem beinlínis snerta sjálfstæði okkar Íslendinga, þá er og var það öllum ljóst, að það var neyðarúrræði að ganga að samningunum, og það, sem á móti kom, voru þessar litlu ívilnanir á tolli. Ég skal ekki segja, hvað þessi ívilnun var mikil, en salan til Noregs mun ekki, þegar umbúðir eru taldar frá, hafa numið meiru en 300–400 þús. kr. á þessu ári. Það, sem menn gerðu því upp við sig á þinginu 1933, var það, hvort þeir mætu meira þennan 300 þús. kr. útflutning, sem má gera ráð fyrir, að hefði orðið næstum enginn, ef samningarnir hefðu ekki verið gerðir, og það, að leggja Norðmönnum í hendur þau fríðindi, sem gert var með samningnum. En af þeim fríðindum tel ég varða mestu þau þjóðréttarlegu ákvæði, er snerta landhelgi okkar Íslendinga, þ. e. viðdvöl veiðiskipa og athafnir innan landhelginnar, sem almennt eru ekki leyfðar. Ef þetta gilti aðeins fyrir Norðmenn, þá væri um minna að ræða, en ég hefi það fyrir satt, og því hefir verið hreyft opinberlega í blöðum, að önnur þjóð, nefnilega Þjóðverjar, hafi gert svipaðar kröfur og e. t. v. fengið einhverjar af þeim, þannig að þær hafi verið teknar til greina. Ég skýt því til hæstv. ráðh. að svara því atriði að svo miklu leyti sem hann telur við eiga. Og ég vil í þessu sambandi benda á, að nú munu vera fyrir dyrum viðskiptasamningar við Englendinga, og þá liggur ákaflega nærri að ætla, að einnig þeir muni gera svipaðar kröfur. Þegar svo er komið, þá sjá menn, með hvaða eld er verið að leika sér í þessu efni, því að sjálfstæði okkar, og þá kannske ekki hvað sízt þau ákvæði, er landhelgi okkar varða, ríður okkur á framar öllu að vernda. Þegar þetta allt er tekið til athugunar, þá mun engan undra, þótt borin sé fram fyrirspurn um það, hvort ekki sé hægt að segja þessum samningi upp. Þess mun öll þjóðin óska, að svo verði gert við fyrstu möguleika. Ég vil í þessu sambandi benda á, að í sumar var því opinberlega hreyft í blöðum, og hæstv.atvmrh. hafði þá hreyft því á fundi utanríkismálanefndar, að segja upp þessum samningi. Þau ummæli, ásamt ummælum, sem samtímis komu bæði í Alþýðublaðinu og Nýja dagblaðinu, gáfu sérstakt tilefni til þess að spyrja nánar um það, sem gerzt hefði í málinu. Ég vænti svo svars hæstv.atvmrh. við þessari fyrirspurn minni, hvort samningnum hafi verið sagt upp nú þegar eða hvort megi vænta þess, að það verði gert á næstunni.

*Finnur Jónsson: Síðast er atkvgr. fór hér fram um þetta mál, stóðu flestir þeir þm., sem greiddu atkv. með brtt.hv.þm. Hafnf. og hv. 3. þm. Reykv., í þeirri trú, að þeir væru að samþ.till., sem væri í samræmi við till., sem hafði verið samþ. hér áður, en var það alls ekki ljóst, að með samþykkt brtt. þeirra væru þeir að gera þeim mönnum, sem tekið hafa hið eldra próf, órétt. Það er með öllu víst, að sú aukna kennsla, sem gert er ráð fyrir í stýrimannaskólanum. gerir ekki betur en vega upp á móti þeirri 5 ára reynslu, sem ætlazt er til, að þeir menn með eldra prófinu hafi, sem öðlazt geta þessi réttindi. Það, sem mestu varðar, er að þekkja og kunna að fara með áhöld þau, sem nauðsynleg eru til siglinga á þessum skipum, og geta áttað sig á landtöku. Til þess þurfa menn að þekkja á áttavita, logg og sjókort. Hver maður með smáskipaprófi lærir allt, sem hann þarf til að kunna á þetta. Ég fullyrði það, að maður með hinu eldra prófi er færari um að taka að sér stjórn á 75 smálesta skipi eftir fimm ára skipstjórn heldur en maður, sem nýskroppinn er úr skóla. Það er því aðeins rangfærsla, að þessi breyting Ed. dragi úr öryggi fyrir skip og skipshafnir. Ég trúi því ekki, fyrr en ég tek á, að hv.þdm. vilji láta þetta frv. daga uppi, svo að bæði hin lögin um skólana verði ónýt.

*Emil Jónsson: Mér þykir rétt að gera grein fyrir afstöðu minni í n. til málsins og til þeirrar brtt., sem hér liggur fyrir. Ég hélt því fram þar, að það mætti ekki undir neinum kringumstæðum skerða það fé eða þá möguleika, sem lögin skapa til þess að fjölga nýbýlum í landinu, með því að ætla sér að nota hluta af því fé, sem veitt er í því skyni, til endurbyggingar jarða, þó þær kynnu að vera lélega húsaðir. Ég skal játa, að það er brýn nauðsyn á því að taka til athugunar, á hvern hátt bezt væri úr þessu bætt. En ég vil ekki gera það á þann hátt að skerða þá möguleika, sem þessi lög skapa til þess að auka nýbýlin í landinu. Viðvíkjandi frv. sjálfu, þá var ég því fylgjandi, að það væri flutt eins og það er, þó ég hinsvegar verði að viðurkenna, að mér þykir ákaflega langt gengið, að það skuli vera leyft að veðsetja þau lönd, sem nýbýli eru byggð á, fyrir upphæð, sem kemur á undan þeirri stóru upphæð, sem nýbýlasjóður leggur til nýbýlanna. þar sem bæði lán og styrkur getur farið upp í 14/17 hluta af kostnaðinum, þá er það hart að verða að láta sér nægja 2. veðrétt. En nýbýlastjórnin segir, að þetta sé nauðsynlegt. En ef till.hv.þm. A.-Húnv. og hv.þm. Borgf. verður samþ., þá mun ég ganga á móti frv. eins og það verður í heild.

*Hannes Jónsson: Ég skal gera þá játningu strax, að ég hefi ekki upp á síðkastið hugsað verulega um þetta mál, af því að mér sýndist það þannig í pottinn búið, að engar líkur væru til, að það fengi afgreiðslu. Svo sýnist mér raunar ennþá, þó að málið sé nú til 2. umr. Ég vil þó ekki láta það fara svo framhjá, að ég segi ekki um það nokkur orð, m. a. af því, að á tveimur undanförnum þingum hefi ég flutt frv. ásamt hv. 10. landsk. um tekjustofna fyrir sýslufélög. Ég hefði haldið, þegar á sínum tíma var ákveðið að leggja fyrir þetta þing till. um tekjustofna fyrir bæjar- og sveitarfélög, að þá ætti einnig að taka tillit til þeirra raka, sem fólust í frv. okkar hv. 10 landsk. og grg., sem því fylgdi, og umr. á þingi, ásamt öðrum ástæðum, sem fram komu um þörf bæjar- og sveitarfélaga fyrir auknum tekjustofnum. En nú segir hv.þm.N.- Þ., að upphaf þessa frv. hafi verið það, að á undanförnum þingum hafi komið fram frv. um tekjuöflun handa nokkrum kaupstöðum og útsvör á síldarverksmiðjur. Þetta á að vera ástæðan fyrir því, að þetta frv. er fram komið, og eftir því, sem hæstv. fjmrh. talaði, get ég ekki annað en viðurkennt að það sýnist allt benda til þess, að þetta sé höfuðástæðan fyrir því, að þetta frv. er komið fram, en ekki það, að nokkur ástæða hafi þótt til þess að létta undir með sveitarfélögunum, heldur er það eingöngu miðað við þörf kaupstaðanna í landinu. Þetta skal ég rökstyðja með því að benda á, að í I. kafla frv. er ekki á nokkurn hátt létt undir með sveitarfélögnnum. Það er ekki lagt til, að sveitirnar geti aflað sér fjár á nokkurn annan veg heldur en þær hafa fullan rétt til nú. II. kafli frv. er um vegaskatt í kaupstöðum og kemur sveitunum ekkert við. III. kaflann vill hæstv. fjmrh. láta nema í burtu til samkomulags við aðra, sem algerlega hafa lokað augunum fyrir þörf sveitarfélaganna á auknum tekjustofnum. Þá er IV. kaflinn, um skatt á ríkisstofnanir, og er eingöngu ætlaður kaupstöðum. Ekkert er þar gert fyrir sveitarfélögin, og er frv. þar með búið. - Til þess nú að koma frv. í það horf, sem mér skilst, að hv.þm.N.-Þ. og hæstv. fjmrh. vilji vera láta, þá á að nema burtu þann kaflann, sem helzt tekur tillit til sveitanna, sem er þó ekki mikið, og á vafasaman hátt. En það er þó eina tilraunin, sem sýnd er til þess að gæta hagsmuna sveitanna. Í frv. okkar hv. 10. landsk., sem við höfum flutt á undanförnum þingum, var gert ráð fyrir því, að fasteignaskatturinn, sem nú fer í ríkissjóð, félli til sýslufélaganna. Hefði það numið talsverðri upphæð, a. m. k. orðið til þess að létta á hreppunum sýslusjóðsgjaldinu um 1/3 til ½. Að þessu var svo fundið aðallega það af núv. stjórnarflokkum, að ríkissjóður mætti ekki við svona miklum tekjumissi í þessu augnamiði. En hæstv. ráðh. hafði ekkert við það að athuga, þó að í IV. kafla þessa frv. sé einmitt gengið á tekjur ríkissjóðs til þess að létta undir með kaupstöðunum. Þá er ekkert orðið athugavert við það, ef féð á að renna til kaupstaðanna. Þá er sjálfsagt að rétta höndina og ausa úr ríkissjóði, en ef sveitirnar biðja um eitthvað svipað, þá er það ómögulegt. En einmitt af því, eins og ég gat um í upphafi, að ég gerði alls ekki ráð fyrir, eftir þeim undirtektum, sem þetta frv. hefir fengið, að það fengi afgreiðslu, þá hefi ég ekki borið fram brtt. við frv., sem sjálfsagt hefði verið að bera fram. Það er óhjákvæmilegt að breyta þannig til, að ríkissjóður afhendi eitthvað af sínum tekjustofnum til sveitarfélaganna, því að illmögulegt er að bæta á þær miklu skattbyrðar, sem á einstaklingunum hvíla. Þess vegna ætti að fara þá leið, að láta sveitar- og bæjarfélögin fá vissa tekjustofna út af fyrir sig, en ríkissjóður héldi svo hinum óskertum út af fyrir sig, en vera ekki að deila þeim á milli ríkissjóðs og sveitar- og bæjarfélaganna, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv., sumum gr. þess. Viðvíkjandi þeim umr. og ákvæðum þessa frv., sem snerta síldarverksmiðjurnar, vil ég segja, að mér finnst það ákaflega einkennilegt, að þetta mál skuli vera flutt af eins miklu kappi hér á þingi eins og sýnist vera, því að það er öllum kunnugt, að samkv. lögum frá 1924, um útsvarsskyldu ríkisstofnana, var alls ekki hægt að búast við því, að þessar bræðslustöðvar stæðu undir nokkurri útsvarsskyldu til þeirra kauptúna, sem þær eru i, og þó var hin mesta keppni um það, að ríkisverksmiðjurnar yrðu byggðar á þessum eða hinum staðnum. Og þegar síldarverksmiðja ríkisins á Siglufirði var byggð seinast, bauð Siglufjörður að leggja fram 200 þús. kr., sem hann hafði lagt fram sem stofnfé í fyrri verksmiðjuna, og leggur það fram sem óendurkræft framlag, til þess að verksmiðjan yrði byggð þar. Svo nauðsynlegt taldi bærinn það að fá verksmiðjuna vegna atvinnuaukningar. En ofan á þetta allt á Siglufjarðarbær að fá, eftir því sem hv. 3. landsk. upplýsti, milli 30 og 40 þús. kr. árlega. Þær yrðu þá fljótar að borga sig þessar 200 þús. kr., sem bærinn lagði fram í því augnamiði að fá verksmiðjuna. Mér sýnist þetta svo fjarri öllu lagi, að ekki komi til mála að ganga inn á þá braut, sem lögð er með ákvæðum frv., og það á alls ekki að samþ. jafna greiðslu, eins og felst í brtt.hv. 1. landsk., þó að hún sé í sjálfu sér mikil endurbót frá því, sem ákveðið er í frv. sjálfu. Ég skal svo ekki hafa þessi orð öllu fleiri. Ég hefi áður minnzt á ákvæði IV. kafla, þar sem beint er gengið inn á þá braut að taka fé úr ríkissjóði og leggja til kaupstaðanna. Hér hefir þótt fært að ganga inn á þá braut, sem ég og fleiri hafa bent á áður, að skipta tekjustofnunum milli ríkissjóðs og sveitar- og bæjarfélaganna. Sú leið er með þessu ákvæði dæmd fær, og fyrst svo er, þá sé ég ekki, hvaða rök liggja á bak við það, sem flutt hefir verið fram, að ríkissjóður mætti ekki missa af fasteignaskattinum. Ég sé ekki, að fasteignaskatturinn sé meira virði fyrir ríkissjóð heldur en tekjur af ríkisstofnununum. Mér þykir vænt um að fá það staðfest, að inn á þessa braut megi ganga, og eigi að ganga, en hitt er annað mál, hvort ákvæði IV. kafla eru rétt eða ekki. Þennan jöfnunarsjóð og ákvæðin um það, hvernig honum skuli varið milli hinna einstöku kaupstaða, tel ég mjög vafasaman, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Það er gengið út frá því, að honum eigi að verja til þess að borga upp að einhverju leyti óhagstæð lán, sem hvíla á hlutaðeigandi bæjarfélagi. Það er lítill vandi fyrir kaupstaðina, ef þeir vilja ná í þetta fé, að stofna til erfiðra skulda hjá sér, sem svo á að endurgreiða af þessum jöfnunarsjóði. Mér skilst, að þessi jöfnunarsjóður eigi að inna af hendi svipað hlutverk og jöfnunargjaldið í framfærslulögunum á að hafa gagnvart framfærslukostnaðinum. En þarna er þó um tvennt ólíkt að ræða, því að framfærslukostnaðurinn er gjald, sem hlutaðeigandi sveitar- eða bæjarfélagi er alveg ósjálfrátt í flestum tilfellum, þó að þau hafi vitanlega aðstöðu til þess að takmarka nokkuð þá upphæð með skynsamlegri meðferð þeirra mála. Ég álít, að hér sé um svo óskyld atriði að ræða að ekki geti komið til greina að framkvæma þessa úthlutun úr jöfnunarsjóði á þann hátt, sem mér sýnist, að til sé ætlazt með þessu frv. Ef III. kafli verður felldur niður úr þessu frv., þá er þetta mál eingöngu orðið mál kaupstaðanna, sem okkur hinum kemur ekki við og þeir geta karpað um sín á milli. Ég get ekki séð, hvaða ástæðu Alþingi hefir til að útiloka sveitarfélögin algerlega frá möguleikum til nýrra tekjustofna, því að það er gert með þessu. Því að þótt þetta séu tekjustofnar, þá eru þeir ekki nýir. Þetta eru tekjustofnar, sem hafa verið notaðir og munu verða notaðir án tillits til, hvort þessi löggjöf kemur eða ekki.

*Fyrirspyrjandi (Guðbrandur Ísberg): Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir hans greiðu svör. - Ég hefi nú fengið að vita það, sem ég raunar hafði grun um áður, að norsku samningunum hefir ekki verið sagt upp, og jafnframt, að það muni verða tekið til rækilegrar athugunar, hvort fært þætti að segja þeim upp nú í haust. Ég vil vænta þess, að þetta verði tekið til rækilegrar athugunar og að samningunum verði sagt upp, ef fært þykir. Ég þykist að vísu ekki þurfa að minna aftur á þá hættu, sem ég benti á áðan, að okkur stafaði þjóðréttarlega af þessum samningum. Það er það atriði, sem ég legg mesta áherzlu á. Þó að samningarnir hafi mikla fjárhagslega þýðingu til hins verra fyrir suma hluta Norðurlands, þar á meðal mitt kjördæmi, þá tel ég það minna atriði heldur en hitt, sem ég minntist á áðan. Hæstv. ráðh. gaf það í skyn, að ég gæti gjarnan talað við minn eiginn flokk um þetta mál, þar sem hann hefði stutt það á þingi. Það er rétt, að meginhluti flokksins greiddi atkv. með samningunum þá, en ég veit ekkert um það, hvort hann mundi telja sig tilbúinn nú til þess að greiða atkv. með því að segja samningunum upp. En ég tel þó, að svo mikið hafi breytzt síðan, bæði að því er snertir það atriði, að Þjóðverjar hafa nú komið fram með mjög nærgöngular kröfur og eins að því er snertir kjötútflutninginn til Noregs, sem hefir mikið minnkað síðan, að þar af leiðandi sé minni ástæða til þess að viðhalda samningunum en samþykkja þá 1933. Ég vildi fá þetta fram m. a. vegna áskorunar frá mönnum úr mínu kjördæmi, sem hafa vænzt þess allt frá því fyrsta að samningarnir voru gerðir, að þeim yrði sagt upp við fyrsta tækifæri. Að öðru leyti hirði ég ekki um að fjölyrða frekar um þessa fyrirspurn. Ég hefi fengið svar við henni og vil enn undirstrika ósk mína um það, að það verði tyllt á fremsta hlunn með að segja upp samningunum svo fljótt sem unnt er.

*Pétur Magnússon: Áður en ég sný mér að efni frv. þess, er hér liggur fyrir, vil ég með örfáum orðum víkja að meðferð málsins hér á hv. Alþingi. Hæstv. forsrh. hefir haldið því fram, að frv. hafi fengið óvenjulega góðan undirbúning, verið samið af hinum hæfustu mönnum og fengið nákvæm, athugun, áður en það var lagt fyrir Alþingi. Út af fyrir sig skal það ekki vefengt, að góðir menn og gegnir hafi staðið að samningu þess, né heldur að þeir hafi dregið að sér ýmiskonar fróðleik um íslenzk ræktunarmál og lagt mikla vinnu í samningu frv. En það er þá líka það eina, sem sagt verður lofsamlegt um undirbúning málsins. - Frv. kemur þá fyrst fram á Alþingi, er fáar vikur eru eftir til þingslita og eftir að þingannir eru orðnar hvað mestar. Hingað til Ed. kemur málið þegar 5 dagar eru eftir af þingi. Það er ekki einu sinni haft svo mikið við þetta stórmál hér í d., að það sé lesið yfir í n., enda enginn tími til þess. Og er þó vissulega sitthvað í frv., sem full þörf hefði verið að lagfærra, án tillits til höfuðefnis þess. En frv. fylgdu þau skilaboð til hv.Ed., að gagnslaust væri að bera fram brtt. við það, því að þær mundu eigi ná fram að ganga, hvers efnis sem þær væru. Er þetta alveg sama aðferð og höfð var hér í þessari sömu deild í 2 stórmálum á síðasta þingi. En slík aðferð er á allan hátt óverjandi og óviðurkvæmileg. Hæstv. forsrh. sagði að vísu hér í d. við 2. umr. málsins, að reglan væri sú, að lagafrv. breyttust sízt á betri veg í meðferð þingsins.

Það sagði ég aldrei

. Jæja, það mátti skilja það svo. En það mætti ef til vill spyrja þennan hæstv. ráðh., hvert hann telur vera hlutverk alþm., ef ekki að gagnrýna frv. þau, er fyrir þinginu liggja, og reyna að bæta úr ágöllum löggjafarinnar, sem ætið verða nægir, jafnvel þó vel sé til hennar vandað. Þessi hugsunarháttur ráðh. sýnir ekki annað en það, hversu rík er orðin einræðishneigð hans og hverja lítilsvirðingu hann hefir fengið fyrir lýðræðinu, sem flokkur hans þó jafnan er með á vörunum. En þó ég telji það með öllu óverjandi að kaldhamra frv. þetta gegnum þingið, án þess a. m. k. önnur deildin fái nokkra aðstöðu til að hafa áhrif á það, þá álít ég samt hitt sýnu verra, að gera slíka breyt. á búnaðarlöggjöfinni, að sumu leyti hreina stefnubreytingu, án þess að búnaðarfélagsskapnum í landinu og bændunum, sem mestra hagsmuna hafa að gæta í þessu sambandi. gefist nokkur kostur á að láta uppi álit sitt um málið. Og þetta harðfylgi við að knýja málið í gegn á þessu þingi verður ennþá óskiljanlegra, þegar þess er gætt, að sumar aðalbreyt., og það þær, sem mesta praktiska þýðingu hafa, eiga ekki að koma til framkvæmda fyrr en eftir 2 ár. Þegur þessa er gætt, þá virðist mér það ganga ósvífni næst að synja bændunum þess að athuga og ræða löggjöfina og gera till. sínar um hana. Það mætti ef til vill minna á það, að fyrir þessu sama þingi lá annað frv., sem önnur stétt manna - verkamenn - taldi varða hagsmuni sína. Á ég þar við frv. um vinnudómstól. Frv. það hafði þó áður verið sent Alþýðusambandinu, er hafði haft það alllengi til athugunar, en án þess að svo stöddu að vilja taka afstöðu til þess. Hæstv. forsrh. hafði lýst sig samþykkan efni þessa frv., og hann hafði langsamlega nóg atkvæðamagn til þess að gera það að lögum. En hann gerði það ekki. Hvers vegna? Af því að hann tók það mikið tillit til stéttarsamtakanna, sem þar áttu hlut að máli, að hann vildi ekki ganga í berhögg við þau. En mér er spurn: Eru stéttarsamtök bændanna svo miklu réttlægri, að rétt sé að knýja fram mál slíkt sem þetta án þess að svo mikið sé haft við, að álits þeirra sé leitað. Jarðræktarlagafrv. varðar vissulega hagsmuni bændastéttarinnar miklu meira en frv. um vinnudómstól varðar hagsmuni verkamanna, og það var því sannarlega ekki síður ástæða til að leita umsagnar hlutaðeigenda um þau en hitt frv., sem ég hefi nefnt. Frá hverju sjónarmiði, sem á málið er litið, tel ég því óverjandi að knýja málið fram svo sem gert er. Skal ég þá snúa mér að efni frv. og mun aðallega eða máske eingöngu gera að umtalsefni 3 af þeim breyt., er frv. gerir á gildandi löggjöf. Mun ég taka þær í þeirri röð, sem þær eru í frv., og verður þá fyrst fyrir ákvæði 1. kafla frv. um stjórn ræktunarmála. Þegar jarðræktarlögin upphaflega voru sett, árið 1923, var svo fyrir mælt í þeim, að Búnaðarfélag Íslands skyldi hafa á hendi framkvæmd þeirra ræktunarmála, sem lán eða styrkur er veittur til úr ríkissjóði. En jafnframt er það skilyrði sett, að meðan félagið fari með þessi mál í umboði ríkisvaldsins, skuli meiri hl. í stjórn þess tilnefndur af atvmrh. eftir till. landbn. Alþingis. Að öðru leyti var félagið látið sjálfrátt um, hvernig það skipaði málum sínum, enda var hér um gamlan félagsskap að ræða, stéttarsamtök bændanna, sem þeir árum saman höfðu falið forsjá mála sinna, svo langt sem starfsvið þess náði. Samt sem áður mæltist þessi íhlutun ríkisvaldsins um innbyrðismálefni félagsins illa fyrir og sætti mikilli mótspyrnu innan félagsins. Ár eftir ár krafðist búnaðarþing þess, að félagið fengi fullt forræði mála sinna, rétt til að velja sér stjórn á eigin spýtur, án íhlutunar ráðh. eða Alþingis. Þessi krafa mætti þó mótspyrnu á Alþingi frá ýmsum flokkum, og skal það mál ekki rakið frekar. Loks varð það þó úr á síðasta þingi, að ekki þótti fært að standa móti kröfum félagsins lengur, og var þá fellt burtu ákvæðið um, að meiri hl. stjórnar félagsins skyldi skipaður af ráðherra. Í frv. því, er hér liggur fyrir, er nú haldið óbreyttu ákvæðinu um það, að Búnaðarfélag Íslands skuli hafa á hendi umsjón með framkvæmd þeirra ræktunarmála, sem styrkur er veittur til skv. lögunum. Og félaginu eru engin skilyrði sett um það, að það megi ekki velja sér stjórn á eigin spýtur. En sagan er ekki öll sögð með því. 2. og 3. gr. trv. fela í sér ákvæði, sem beinlínis svipta félagið forræði sinna eigin mála, svo framarlega sem það vill takast á hendur umsjón með framkv. jarðræktarlaganna. 2. gr. setur það skilyrði fyrir umboðinu, að skipulag félagsins og starfsreglur séu í samræmi við ákvæði laganna. 7. gr. setur svo reglur um skipulag félagsins, reglur um tilhögun hins æðsta valds þess, búnaðarþingsins, og mælir í höfuðdráttum fyrir um, hvernig kjósa skuli til þess. Þá mælir 2. gr. ennfremur svo fyrir, að meðan búnaðarfélagið þurfi umsjón með ræktunarmálunum, skuli val búnaðarmálastjóra bundið samþykki landbrh., og loks mælir 3. gr. svo fyrir, að ef stjórn félagsins og búnaðarmálastjóra greini á um þau mál, er félagið fer með í umboði ríkisvaldsins, megi skjóta ágreiningnum til landbrh., er fellir fullnaðarúrskurð um málið. Það getur nú engum manni blandazt hugur um það, að með þessum ákvæðum, sem ég nú hefi nefnt, er sjálfsforræði félagsins mjög verulega skert. Það er ekki annað en argasta rökvilla, að þessi margnefndu ákvæði lúti aðeins að því að takmarka umboð félagsins til að hafa á hendi stjórn ræktunarmálanna. Hver getur talið þann félagsskap hafa fullt forræði sinna eigin málefna, sem ekki má ráða félagslögum sínum og ekki ráða sér mann á eigin spýtur til að stjórna framkvæmd málefna sinna? Það getur enginn gert í fullri alvöru. Ég verð nú að segja það, að mér er ekki ljóst, á hvaða rökum það er reist að taka af þessum sléttarsamtökum bændanna sjálfsforræði, þótt þeim séu falin forræði vissra mála, sem einvörðungu snerta hagsmuni þeirra. Það mætti benda á það, að öðrum stéttarsamtökum, t. d. Alþýðusambandi Íslands, eru falin ýms störf í lögum, en ég hefi ekki orðið þess var, að nokkrum hafi komið til hugar að ákveða skipulag þess félagsskapar með lögum, enda er hætt við, að þjóta mundi í einhverjum skjánum, ef inn á þær brautir ætti að fara. En ég vil ekki kannast við, að bændastéttin sé það verr mennt en aðrar stéttir, að með löggjöf - og þá um leið með íhlutun annara stétta þjóðfélagsins - þurfi að leggja henni lífsreglur um það, hvernig hún eigi að byggja upp stéttarsamtök sín. Ég lít svo á, að samtök bændanna, búnaðarfélagið, séu með þessum ákvæðum algerlega að ástæðulausu óvirt, og breytir þar engu um, þótt bændur hafi að einhverju leyti staðið að samningu frv. En það er önnur hlið á þessu máli, sem er þess verð, að henni sé gaumur gefinn. Það er sú takmörkun á umboði félagsins til að hafa á hendi stjórn ræktunarmálanna, sem frv. felur í sér. Í fyrsta lagi er landbrh. ætlað að samþ. val búnaðarmálastjóra, sem í framkvæmd mundi vitanlega þýða það, að ráðh. útnefni búnaðarmálastjóra. Hann hefir það í hendi sinni að neita að samþ. nokkurn annan en þann einn, sem hann sjálfur hefir augastað á. Og í öðru lagi hefir svo þessi umboðsmaður ráðh., sem ætla má, að yrði honum að jafnaði allháður, heimild til að skjóta til ráðh. hverju ágreiningsatriði við stj. félagsins, þó hún standi samhuga, ef málefnið að einhverju leyti telst varða framkvæmd ræktunarmálanna Í framkvæmdinni verður þetta því þannig, að búnaðarfélagsstjórnin verður aðeins ráðgefandi um ræktunarmálin, verður valdalaus stofnun, sem á pappírnum á að hafa stjórn ræktunarmálanna, en verður að lúta boði og banni ráðh. í hvívetna. Þessa tilhögun telur hæstv. landbrh. svo sjálfsagða, að hann fyllist djúpri hneykslun og vandlætingu, ef nokkur ber brigður á, að þetta sé hin eina rétta leið, þ. e. a. s. hann hefir ekki sýnt það hér í þessari hv. d. núna, heldur kom það fram við 2. umr. og í hv.Nd. við umr. þar. En vitanlega er hér um algera stefnubreyt. að ræða frá gildandi löggjöf, sem óskorað hefir falið búnaðarfélaginu stjórn ræktunarmálanna. Það, sem hér verður að gera sér grein fyrir, er það eitt, hvor leiðin sé heppilegri, - hvort heppilegra sé að leggja yfirstjórn þessara mála í hendur hins pólitíska ráðh., hver sem hann er og hvort sem hann ber nokkurt skyn eða ekkert á þau mál, sem um er að ræða, eða að fela hana Búnaðarfélagi Íslands, stéttarfélagsskap þeirra manna, sem að meira eða minna leyti eiga afkomu sína undir því, að vel takist til um úrlausn málanna. Á mig bíta ekkert slagorð um það, að ríkið eða ríkisvahlið megi ekki afsala sér íhlutun um jafnmikilvæg mál og þessi. Það er sjálfgefið, að Alþingi verður á hverjum tíma að ráða því, hve miklu fé er varið úr ríkissjóði til ræktunar og annara slíkra framkvæmda. Ég tel það ekki, þó annar endurskoðandi sé valinn af landbn. Alþingis, því að ekki er nema eðlilegt, að ríkisvaldið vilji hafa nokkurt yfirlit um fjárgeymslu félagsins sérstaklega. En að öðru leyti er ekkert athugavert við, að yfirstjórn ræktunarmálanna sé falin öðrum en ríkisstjórn, enda þess mýmörg dæmi um önnur málefni engu þýðingarminni fyrir þjóðfélagið. Ég vil líta á það eitt, í hvors höndum málunum sé betur borgið, búnaðarfélagsins eða ráðh., hvor aðilinn sé líklegri til að ráða yfir þeim hæfileikum og þeirri þekkingu, sem nauðsynleg er til góðrar úrlausnar málanna. Ég ætla, að á því leiki ekki vafi, að þegar farið var inn á þá braut að fela búnaðarfélaginu stjórn ræktunarmálanna, þá hafi það verið gert af þeim ástæðum - fyrst og fremst að minnsta kosti - að menn hafi ekki komið auga á aðra stofnun, sem betur þætti fær til að inna starfið vel af hendi. Og ég ætla, að þetta sé óbreytt ennþá. Það verður að gera ráð fyrir, að búnaðarfélagið á hverjum tíma ráði yfir þeim starfskröftum og þeirri þekkingu á málefnum landbúnaðarins, að ekki sé á betra völ. Auðvitað kemur mér ekki til hugar að halda því fram, að búnaðarfélagið sé óskeikult, og yfirleitt er ég lítið trúaður á óskeikulleika. Ég er þess vegna heldur ekki trúaður á óskeikulleika ráðh., og þó þeim mun síður fyrir það, að engin trygging er fyrir, að hann beri nokkurt skyn á þau mál, sem hér ræðir um, og engu fremur fyrir það, þó hann heiti landbrh. Skoðun mín er því sú, að þessi nýbreytni frv., að taka stjórn ræktunarmálanna raunverulega úr höndum Búnaðarfélags Íslands og leggja hana í hendur ráðh., sé afturför, en ekki framför. Annað atriði málsins, sem ég vildi nokkuð gera að umræðuefni, er ákvæði 11. gr. um hámarksstyrkinn og hinar mismunandi styrkveitingar. Gr. mælir svo fyrir, að býli, sem samtals hefir fengið minni styrk en 1000 kr., skuli fá viðbótarstyrk miðað við þann venjulega stiga, er nemi 20%. Býli, sem hafa fengið 4000–5000 kr. styrk. eiga aftur að fá 20% minna, og býli, sem fengið hefir fullar 5000 kr., á einskis styrks að njóta. Hér er um algert nýmæli að ræða í lögunum og algerða stefnubreyt. frá hinni fyrri löggjöf, sem ákveðið hefir jafnan styrk til allra fyrir samskonar framkvæmdir og án tillits til, hvort meira eða minna hefir verið gert á býlinu. Til þess að gera sér grein fyrir réttmæti þessarar stefnubreytingar, er óhjákvæmilegt að gera sér það fyrst ljóst, á hverjum grundvelli styrkveitingar til ræktunar eru reistar og með hverju þær verða réttlættur. Það hefir komið fram sú skoðun upp á síðkastið, að jarðræktarstyrkurinn væri einhverskonar persónuleg ölmusugjöf til þess manns, sem hans á að njóta, væri náðarbrauð, sem ríkisvaldið léti hrjóta af borðum sínum til þeirra, sem við ræktun vildu fást í landinu. En ég er á allt annari skoðun í þessu efni, og ég held, að jarðræktarstyrkurinn yrði með engu móti réttlættur út frá þessu sjónarmiði. Ég tel, að það, sem til grundvallar liggur fyrir jarðræktarstyrknum, sé sú skoðun, að maður, sem ræktar jörðina eða kemur upp mannvirkjum, sem nauðsynleg eru í sambandi við ræktunina, auki með því þjóðarauðinn og skapi með því lífsskilyrði fyrir fleira fólk en ella myndi vera. Jarðræktarstyrkinn ber því að skoða sumpart sem uppörvun og sumpart sem framlag úr hinum sameiginlega sjóði borgaranna til þessarar aukningar þjóðarauðsins og til þess að skapa ný lífsskilyrði í landinu. Maðurinn, sem ræktar jörðina, gefur þjóðfélaginu miklu meira en það gefur honum, þótt það leggi fram styrk, sem nemur litlum hluta kostnaðarins. En sé þessi skoðun mín rétt, er afleiðing hennar líka sú, að sá maður, sem mest hefir ræktað, hefir gefið þjóðfélaginu mest og á því sízt að vera sviptur styrk. Formælendur hinnar nýju stefnu halda því fram, að þegar búið sé að gera tiltekið hámark umbóta á einhverju býli, þá eigi það að vera komið í það horf, að það geti veitt ábúandanum sæmileg afkomuskilyrði. En það virðist augljóst, að þess meira sem gert er á býlinu, þess meiri gróða sem jörðin gefur af sér, þess fleiri menn eigi að geta haft lífsframfæri sitt af henni. Og einmitt nú á þessum tímum, þegar fólkið þyrpist í sjávarplássin og verður að lifa þar að meira eða minna leyti á atvinnubótastyrk, sem aftur er að sliga atvinnuvegina í landinu, virðist það í mesta máta aðgæzluvert að gera nokkrar þær ráðstafanir, sem orðið geta til að draga úr, að aukin séu lífsskilyrði fyrir fólkið í sveitunum. eða dregið sé úr möguleikum sveitanna til að nota eitthvað af vinnuaflinu, sem aðrir atvinnuvegir geta ekki hagnýtt sér. Með þessari takmörkun á ræktunarstyrknum er og verið að vinna móti þeirri eðlilegustu leið til býlafjölgunar á landinu, að jörðunum sé skipt, þegar þær gefa nægjanlega mikið af sér til að framfleyta fleiri fjölskyldum. Mér virðist þannig, að um leið og maður slær frá sér þeirri hugsun, að jarðræktarstyrkurinn sé persónuleg ölmusugjöf, heldur framlag ríkisins til þjóðþrifastarfsemi og hvatning til manna um að leggja á sig erfiði til að auka þjóðarauðinn, þá verði þetta nýmæli frv. á engan hátt varið. Ég kem þá loks að síðasta nýmælinu, sem ég ætlaði að gera hér að umtalsefni, en það eru ákvæði 17. gr. um það, að jarðabótastyrkurinn skuli teljast vaxtalaust framlag ríkissjóðs, er sé óheimilt að selja eða veðsetja með jörðinni, og að ríkissjóður sé á þann hátt gerður meðeigandi í hverju því býli, sem styrks hefir notið skv. jarðræktarlögum. Um þetta er í sjálfu sér algerlega hið sama að segja og hið síðast umrædda ákvæði, um hámarksstyrkinn. Ef það er rétt, sem ég hefi haldið fram, að maðurinn, scm ræktar jörðina, gefi þjóðfélaginu meira en það gefur honum, þá er líka með öllu óréttmætt að ætla að sölsa undir sig eignir hans á þann veg, sem hér er farið fram á. Það er óréttmætt, a. m. k. meðan þó að nafninu til er verið að byggja þjóðskipulagið á einkaeign og meðan eignarrétturinn í orði kveðnu er verndaður í sjálfri stjórnarskránni. Hinsvegar skal það játað, að þetta getur verið þægileg aðferð til að koma fram því stefnumáli núv. stjórnarflokka að ná jarðeignum í landinu undir ríkissjóðinn. Þetta nýmæli er ekki hægt að rökstyðja út frá öðru en þeirri skoðun, að hér sé um ölmusu að ræða. Ég hefi því sýnt fram á það í fyrsta lagi, að meðferð þessa máls á þinginu er á allan hátt óverjandi, og þó vegna þess sérstaklega, hvað því hefir verið flaustrað í gegnum aðra deildina  Í öðru lagi hefi ég sýnt fram á það, að algerlega er óverjandi að gera frv. þetta að lögum án þess að bændum og félagsskap þeirra sé gefinn kostur á að segja álit sitt um það, þar sem hér er um stefnubreyt. að ræða. Í þriðja lagi hefi ég sýnt fram á, að skerða á stórkostlega - ef ekki er hægt að segja svipta algerlega öllu félagsfrelsi Bf. Ísl. - stéttarsamtök bændanna, og það ekki aðeins í því, sem sérstaklega viðkemur þeim málum, er Bf. Ísl. hefir með höndum fyrir ríkisvaldið, heldur lík, almennt um sín eigin félagsmál. Ég hefi ennfremur sýnt fram á, að höfuðstefnubreytingin er byggð á skökkum forsendum - byggð á þeim forsendum, að jarðræktarstyrkurinn sé ölmusugjöf til bænda, að það sé verið að gefa þeim með því að veita þeim jarðræktarstyrk, í staðinn fyrir það, að menn, sem rækta jörðina, gefa þjóðfélaginu miklu meira heldur en þeir fá í aðra hönd. Þegar þessa alls er gætt, ræður það af líkum, að ég geri það að till. minni, að þetta frv. verði fellt. Ég hefi sýnt fram á, að jafnvel þó að ætti að koma þessu nýmæli í framkvæmd, þá er nægur tími til þess að setja þessa löggjöf á næsta þingi, því að höfuðatriðin eiga ekki að koma til framkvæmda fyrr en eftir 2 ár. - Af því að ég geri að till. minni, að frv. verði fellt, þá sé ég ekki ástæðu til þess að flytja víðtækar brtt. við frv., en til þess þó að gefa hv. dm. tækifæri til að greiða atkv. um þau efnisákvæði frv., sem ég tel mestu skipta, þá mun ég flytja sumpart með hv. 10. landsk. og sumpart einn nokkrar brtt. við frv. - Þær brtt., sem við hv. 10. landsk. flytjum saman. eru flestar við 1. kafla frv., en brtt., sem ég flyt einn, eru aftur á móti við 2. kafla frv. Þær eru einfaldar og óbrotnar, og er ég með þær skriflegur hér. Þær eru um það, að 4 greinar frv. verði felldar burt. Það eru 11., 12., 16. og 17. gr. frv. Það eru þær greinar, sem fela í sér þær stefnubreyt. frv., sem ég get alls ekki sætt mig við. Um þær vil ég þess vegna fá atkvgr. - Hv. 10. landsk. mun svo gera grein fyrir þeim brtt., sem við flytjum saman. Afhendi ég svo hæstv. forseta mínar skrifl. brtt.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég vil fyrst leyfa mér að benda hv.þm. á, að fyrirspurninni er ekki allskostar réttilega beint til mín, því að við Íslendingar höfum í raun og veru engan utanríkismálaráðherra, eins og hv.þm. er öllum kunnugt um. Það tíðkast í öðrum löndum, að sérstök skrifstofa í ráðuneytinu fari með utanríkismál, en við Íslendingar höfum enga slíka skrifstofu. Að því er snertir sjálfa fyrirspurnina, þá hygg ég, að hv.þm. spyrji ekki af því, að hann ekki viti um þetta mál, því að það er eflaust öllum vitanlegt, að ef norsku samningunum hefði verið sagt upp, hefði það um leið verið tilkynnt opinberlega. Ég get samt svarað fyrirspurninni á þá leið, að samningunum hefir ekki verið sagt upp, og í öðru lagi að ekki hefir verið tekin ákvörðun um það, hvort þeim verði sagt upp. Ég skal ekki fara langt út í ástæðurnar til þess, en aðeins geta um það, sem mestu skiptir, að á milli þeirra flokka, sem standa að ríkisstj., hefir ekki náðst samkomulag. En einmitt milli þessara flokka var mjög mikill ágreiningur, þegar samningarnir voru lögteknir. Hinsvegar hafa flokksmenn hv. fyrirspyrjanda kosið það hlutskipti að komast hjá ábyrgðinni á að taka til meðferðar utanríkismál slík sem þessi. Ef uppsögn samninganna hefði átt að koma að haldi fyrir síldveiðivertíð í sumar, hefði þurft að segja þeim upp fyrir 30. nóv. síðastl. En eins og ég sagði áðan, var þetta ekki gert. Til þess að losna við ákvæði samningsins fyrir síldveiðivertíð 1937 þarf að segja honum upp fyrir 30. nóv. næstk., og fyrir þann tíma mun að sjálfsögðu verða tekin ákvörðun um það. Ég get að mörgu leyti tekið undir það, sem hv.þm. rakti hér um afgreiðslu norsku samninganna, en ég tel, að um þá megi fyrst og fremst deila við hans eiginn flokk, sem mest studdi að því, að samningarnir voru lögfestir. Og mér vitanlega liggur ekkert fyrir um það, að flokkur hans sem heild hafi breytt afstöðu sinni til þessa máls. Orð hv.þm. og fyrirspurn gefa mér ekki tilefni til þess að segja fleira, og get ég því látið þetta nægja.

*Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Ég er mótfallinn því, að frv. þetta nái fram að ganga á þessu þingi. Efni frv. er, að breyta svo l. um alþýðutryggingar, að ellilaun séu greidd mönnum á aldrinum 60–67 ára. Er það borið fram sem ástæða fyrir frv. þessu, að fólk, sem er á þessum aldri, hafi verið svipt ellistyrk með nýju lögunum. Því er til að svara þessu, að enginn átti kröfu eða rétt á styrknum, heldur átti þetta fólk aðeins rétt til þess að koma til greina við úthlutun hans, en hún fór eftir geðþótta eða mati hreppsnefnda. Eins og kunnugt er, þá er ákvæði í lögum um alþýðutryggingar, þar sem tekið er fram um ellilaun eftir 67 ára aldur, og auk þess er ætlazt til, að þeir, sem misst hafa helming starfsorku sinnar eða meira, fái örorkulífeyri. Á því er enginn vafi, og hefi ég látið athuga það, að meiri hl. þess fólks, sem er á aldrinum 60–67 ára, hefir misst helming starfsorku sinnar og kemur því til greina við styrkveitingu þessa. - Ég hefi áður lýst því yfir - að ég ætla hér í þessari hv. d. - að þessi kafli laganna sérstaklega hefir verið athugaður með tilliti til úthlutunar ellilauna og örorku. Ég ætla, að ekki sé ástæða til þessara breyt. nú, heldur sé betra að sjá í framkvæmdinni, hverju breyta þarf, og verður það athuguð fyrir haustið og áreiðanlega lagt fyrir næsta þing. Þetta frv. hér er stórkostleg breyt. á lögunum, því það raskar öllum útreikningum, því ef aldurstakmarkið er fært niður í 60 ár, eykst tala þeirra, sem verða á ellilaunum, um 5000 manns, eða um 60%. Ég vil því leggja á móti því, að þetta frv. fái afgreiðslu nú.

*Flm. (Jónas Jónsson): Ég þarf nú ekki að segja nema fáein orð um þessa till., af því að það fylgir henni nokkuð ýtarleg grg., sérstaklega frá kennarafélaginu, og svo þeirra tillögur í þessu. Ennfremur hefir í sambandi við fræðslulögin verið skýrt frá efni hennar. Á aðalfundi kennara hér í Rvík, þar sem voru mættir 40–50 fulltrúar, var því lýst yfir af þeim, að þeir álitu, að ekki væri nægilega séð fyrir menntun barnakennara og unglingaskólakennara nú sem stendur, og þeir álitu rétt að slá inn á þá leið, sem að nokkru leyti var mörkuð með lögunum um háskólann, og að kennaramenntunin flyttist þangað. Þeir hugsa sér tveggja ára sérfræðinám og praktiska kennslu fyrir menn, sem hafa fengið lengri almennan undirbúning heldur en hægt er að veita nú. Og þeir komust að þeirri niðurstöðu, að það mundi heppilegast að leggja niður núv. kennaraskóla og stofna í staðinn 4 ára skóla, sem tæki við mönnum með nokkurn undirbúning, a. m. k. svipuðum og nú er undir 1. bekk kennaraskólans. Eins og leidd eru rök að í grg., þá er það óframkvæmanleg leið að stofna sérstakan skóla í þessum efnum, þar sem í landinu eru tveir menntaskólar með mjög viðunandi kennslu, eftir því sem hægt er að fá hér á landi. Báðir þessir skólar hafa á síðari árum færzt í það horf að vera meira fyrir lífið en þeir voru áður. Ég vil taka það sérstaklega fram, að þar hefir farið mikið fram íþróttauppeldi frá því, sem áður var; sérstaklega á þetta við um skólann á Akureyri, og hér gengur þróunin líka í sömu átt. Ég álít, að á þessu stigi málsins sé ekki hægt að fara fram á annað við landsstj. en að hún láti rannsaka þetta til næsta þings, Því er ekki slegið föstu, hvað gera skuli, heldur er ætlazt til þess, að tillögur kennara séu teknar til meðferðar. Sérstaklega vil ég beina því til landsstj., ef hún yrði málinu hlynnt, að hún gerði þá ráðstafanir í sambandi við stjórn háskólans, þannig að það væri gert mögulegt að bæta þessari deild við. Ég veit, að núv. rektor háskólans er þessu fylgjandi og mun gera það, sem hann getur, til þess að undirbúa það, að þessi deild geti komizt á í sambandi við háskólann. Ég held ég þurfi svo ekki meira að segja, en það gæti verið leiðbeining fyrir ríkisstj. að heyra frá fleiri þm. um þetta, og mun málið væntanlega skýrast við það.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það var út af fyrirspurn hv. 1. þm. Reykv. Í sambandi við lántökuna 1935 voru þær upplýsingar gefnar af hendi ríkisstj., að gefnu tilefni, að ríkisstj. mundi forðast allar erlendar lántökur og ábyrgðir og það að ganga í ábyrgð fyrir erlendum lánum. Hv. þm. spurði, hvort það kæmi ekki í bága við þessar upplýsingar, ef ríkisstj. notaði heimild þá, sem gert er ráð fyrir í frv. Ég get sagt, að ég álít, að svo sé ekki, vegna þess að þessi ábyrgðarheimild og þessi lántökuheimild, sem hér er gert ráð fyrir, mun ekki verða notuð nema í ýtrustu nauðsyn, og ekki fyrr en bankastjórnin og ríkisstj. álítur, að til þess þurfi að koma. Fyrst munu verða reynd þau ráð, sem helzt þykja tiltæk um niðurfærslu innflutnings og eins til þess að draga úr gjaldeyriseftirspurn eins og hægt er, og forðast þannig eins og unnt er, að til þessa þurfi að koma. Ég lít svo á, að þetta fari á engan hátt í bága við áður gefnar upplýsingar um þessi mál.

Magnús Guðmundsson Ég fullyrði, að engum ágreiningi um frv. var hreyft í Nd. við 2. og 3. umr. málsins, og því faldi ég, að það mundi ekki þurfa til nefndur hér. Sé ágreiningur hér í d., er öðru máli að gegna, en væntanlega má ræða það nægilega við 2. og 3. umr. hér.

*Pétur Halldórsson: Mér skildist á hæstv.atvmrh., að hann þættist frá sæti sínu vera að gefa yfirlýsingu um það fyrir Sjálfstfl., að meiri hl. hans mundi óska eftir því, að samningnum væri ekki sagt upp. Mér finnst ekki, að hann geti borið neitt slíkt fyrir sig. Hann er enginn framkvæmdarstjóri fyrir Sjálfstfl., og það er þess vegna engin ástæða til þess fyrir hann að bera fram afstöðu þess flokks. Það, sem hæstv. ráðh. hefir hér til að glíma við, er hans eigin fortíð, sem ætti að gera honum ósætt í því sæti, sem hann nú er í. Það dugir ekkert að tala um, að meiri hl. þings vilji, að samningarnir gildi áfram, enda ekkert um það vitað. Hann tekur við stjórn á þeim grundvelli, að sá samningur var gildandi, sem hann hafði kallað landráðasamning, og hann hafði nítt svo þá menn, sem að þessum samningi stóðu, að það vakti furðu. Það er þess vegna enn furðulegra, að hann skuli nú ekki gera allt, sem í hans valdi stendur, til þess að losa þjóðina við þennan landráðasamning, án tillits til meiri hl. þings. Þegar hæstv. ráðh. ber það fram sem afsökum í þessu máli, að samvinnuflokkur þeirra vilji engu breyta, þá er það algerlega fánýtt, vegna þeirra stóru orða, sem hann og flokksmenn hans höfðu áður um þetta mál. Þegar hæstv. ráðh. segir, að það sé til margskonar löggjöf í landinu, sem hann vildi hrinda, ef hann fengi að ráða, þá má benda honum á, að mikið af þeirri löggjöf, sem sett hefir verið nú á síðustu árum, er sett í anda sósíalista, og mun mörgum finnast svo, að það séu sósíalistar, sem hafi farið með völdin í landinu, og að þeir hafi komið í gegn lögum, sem Framsfl. þó var andvígur. Það er þess vegna fánýtt að bera það fyrir sig, að samstarfsflokkurinn hafi ekki viljað fylgja þeim að þessu máli. Eins og þeir hafa getað þröngvað Framsókn til að veita sér lið til að koma á þeirri sósíalistísku löggjöf, sem sett hefir verið síðan þessi samsteypustj. tók völd, eins, og engu síður, hefðu þeir getað þröngvað þeim til samvinnu um að segja upp þessum landráðasamningi, sem þeir nefndu svo, ef þeir hefðu lagt kapp á það. Þetta eru því allt fánýtar viðbárur, og það er sýnt og sannað, að hæstv. ráðh. og hans flokksbræður hafa með framkvæmdum sínum - eða framkvæmdaleysi - á þeim árum, sem þeir nú hafa setið að völdum, afsannað það, að nokkur alvara hafi fylgt ummælum þeirra um norsku samningana, þegar þeir voru gerðir. Þess vegna væri hæstv. ráðh. nú rétt að gera bót þeim mönnum, sem hann réðst að og níddi, og viðurkenna nú, að allt það, sem hann þá sagði, hefði verið rangmæli og pólitísk ofsókn. Ég hefi ekki lýst afstöðu minni til samninganna og sé enga ástæðu til að gera það. En mér finnst þetta sérstaklega greinilegt dæmi um það, hve lítil sannfæring og alvara er á bak við stóryrði og illyrði þessara manna. Það mætti ætla, að sá flokkur, sem hefir talað svo hátt, mundi ekki bregðast, þegar hann kemst í valdaaðstöðu. En það hefir nú sannazt í þessu máli, að þeir hafa etið ofan í sig öll stóru orðin, og það mun sannast á fleiri sviðum, og því gleggra sem lengur líður.

*Sigurður Kristjánsson: Hv. þm. eru ekki óvanir því, að hæstv. stj. svari með forsi, þegar á hana er yrt. Það er eins og þessir menn haldi, að þeir hafi leyst verk sitt svo vel af hendi, að ef menn spyrja um nokkuð, þá séu þeir það, sem kallað er „stikkfrí“, og alls ekki megi lýsa sök á hendur þeim. Mér sýnast svör hæstv. ráðh. nú benda í þessa sömu átt. Hann svarar með miklu yfirlæti, þrátt fyrir það, að sýnt sé fram á, að hann hafi öðlazt aðstöðu til að segja upp samningi, sem hann og hans flokkur hefir talið ekki einu sinni óheppilegan, heldur afsölun þjóðarréttinda í hendur útlendingum og blátt áfram landráð. Ég vil minna hæstv. ráðh. á, að síðan þessi samningur var gerður, hafa talsverðar breytingar orðið á þingmannaliði hér, og ég veit ekki til, að hann hafi á nokkurn hátt leitazt við að kynna sér, hvort sú breyt. hafi haft það í för með sér, að vænta mætti annarar útkomu af atkvgr. á þingi um þetta mál en þegar samningurinn var samþ. Ég get minnt á, að ég t. d. átti ekki sæti á þingi þá, og ég lét ákveðið í ljós þá skoðun opinberlega, að ég teldi samninginn ekki heppilegan og ég væri algerlega á móti honum, en á sama tíma vítti ég auðvitað málflutning flokks þessa hæstv. ráðh., þar sem samningsmönnunum var brigzlað um, að þeir hefðu látið ginna sig, og jafnvel gefið í skyn, að þeir hefðu látið kaupa sig til að svíkja sitt land og gera landráðasamning til hagsmuna fyrir aðra þjóð. Auðvitað vissi ég, að þetta voru bara fölsk orð manna, sem aldrei hafa sett sér það markmið að standa við sín orð. En hitt lét ég ótvírætt í ljós, að ég teldi, að samninginn hefði ekki átt að gera og þess vegna yrði að losa sig við hann við fyrstu hentugleika. Má vel vera, að eins sé ástatt um fleiri en mig, sem eru á þingi nú, en voru það ekki þá. Ég tel meira að segja líklegt, að ýmsir, sem þá voru með samningnum, hafi fyrir þær ástæður, sem hv.þm. G.-K. hefir hér talið, einmitt breytt viðhorfi sínu til samningsins. Hæstv. ráðh. segir, að ekki hefði verið hægt að fá samkomulag um stjórnarmyndun með öðru móti en því, að ekki yrði hreyft við samningnum. Það þarf þá sýnilega ekki að vera afskaplega mikið í aðra hönd fyrir hann til þess að geta sætt sig við landráðin, ef hann þurfti ekki meira til en að framsóknarmenn voru ófúsari til faðmlaga við hann fyrir að hann vildi segja samningnum upp. En síðan stj. var mynduð, sem hann situr í, eru liðin nálega 2 ár. Ég vil spyrja hæstv. ráðh., hvort hann hafi grennslazt eftir því og hversu oft, hvernig sakir stæðu með að fá málafylgju fyrir uppsögn samningsins eða þá samkomulag um það innan stjórnarflokkanna. Ég þarf ekki að spyrja hann; hann hefir aldrei grennslazt eftir, hversu mikill hluti af Sjálfstfl. eða hvort hann allur mundi greiða atkv. með uppsögn samningsins. Það hefir náttúrlega enga þýðingu að fara út í það að þessu sinni að ræða um samninginn og einstakar gr. hans, og mér dettur ekki heldur í hug að gera það. En ég vil láta það í ljós, að mér þykir undarlegt, að enginn maður úr Framsfl. skuli telja ástæðu til að segja eitt einasta orð, hvort Framsfl. stendur óskiptur með samningnum. Ég vil skora á þá ráðh., sem eru í Framsfl., sérstaklega þann, sem kallaður er landbrh., að skýra skilmerkilega frá, hver sé afstaða Framsfl. til þessa samnings nú og hvort flokkurinn stendur óskiptur á móti uppsögn hans, eða hvort hann er snúinn frá samningnum, og þá að hve miklu leyti. Sömuleiðis vil ég ekki sleppa hæstv.atvmrh. frá því, af því að hann er, að því er mér skildist, búinn að samþ. sömu fríðindi og vernd til handa fleiri þjóðum en Norðmönnum, svipuð þeim, sem felast í norska samningnum, þá vil ég spyrja hann, hvort hann sé þeirrar skoðunar, að þessi samningur sé landráðasamningur, hvort hann hafi verið þeirrar skoðunar, og hvort hann sé það enn. Ég vil, að hann svari þessu afdráttarlaust, og játi þá, ef þetta er ekki skoðun hans, að þetta hafi verið uppspuni og vísvitandi óhróður og níð um þá, sem samninginn gerðu og samþ. hann hér á þingi. Svari hann þessu ekki, þá er það af því, að hann getur það ekki, svo að skammlaust sé fyrir hann og flokk hans.

*Jónas Guðmundsson: Það hefir verið minnzt á, að það væri undarlegt, að ég skyldi ekki láta til mín heyra um þetta mál, þar sem ég væri einn af þeim þrem nm., sem sömdu þetta frv. Ég get sagt það, að ástæðan fyrir því, að ég hefi ekki skipt mér af þessu máli síðan það kom til þessarar hv. d., er sú, að ég álít, að eins og frv. er nú orðið eftir meðferðina í hv.Ed., þá sé það ekki þess virði, að það verði samþ. Fyrir okkur, sem sömdum frv., vakti það, að af samþykkt þess mætti leiða það, að sveitarfélögin fengju nýjar tekjur aðrar en þær, sem þau höfðu áður haft, og við tókum fullt tillit til þeirra þriggja aðalleiða, sem hér um ræðir, sem sé að skaffa þeim sveitarfélögum fasteignaskatt, sem ekki höfðu að lögum rétt til þess að hafa hann áður, en það eru eiginlega aðeins kaupstaðirnir, sem hafa hann; í öðru lagi tókum við tillit til þess, að ríkisfyrirtæki yrðu á einn eða annan hátt skattlögð til þeirra staða, þar sem þau eru, því að það er sanngjarnt, þegar tekin er upp ríkiseinkasala eða sett á stofn einhverskonar ríkisstofnun, sem útilokar aðra borgara þjóðfélagsins frá því að geta rekið slíka atvinnu og hagnazt á henni, og þar með er viðkomandi sveitarfélag útilokað frá því að geta hagnýtt sér álagningu á þær stofnanir; og í þriðja lagi höfum við tekið tillit til þess að fá gjöld í einskonar tollum, vörugjald og aðflutningsgjald, þar sem það var alveg sýnt, að ekki var unnt að gera þá breyt. á útsvarslögunum, sem nauðsynleg er, því að sannleikurinn í þessu máli er sá, að við það, að samvinnufélögin hafa vaxið upp, sem ekki hafa greitt neitt rekstrarútsvar, heldur útsvar af húseignum og viðskiptum sínum við aðra en félagsmenn, hefir álagning á verzlanir, sem hefir alltaf verið þungamiðjan í allri útsvarsálagningu hér í landi, á mörgum stöðum alveg horfið, og vitanlega kemur það niður á bæjar- og sveitarfélögum þeim, sem hér eiga hlut að máli. Með breyt. á útsvarsl. mætti ef til vill færa þetta nokkuð til síns fyrra horfs, og ég álít mjög nauðsynlegt að gera það, en þangað til það fæst gert, sér enginn af okkur, sem í n. vorum, möguleika til þess að skaffa sveitarfélögunum aðrar tekjur en tolltekjur. Eins og þetta frv. er nú orðið, er það í rauninni ekki til neins gagns fyrir kaupstaðina, en þeir þyrftu sérstaklega að fá auknar sínar tekjur, miklu fremur en sveitirnar, vegna þess að af sveitunum hefir með löggjöf síðustu ára, sérstaklega þó með framfærslulögunum frá í fyrra, verið létt að miklu leyti því, sem á þeim hvíldi áður, og hefir það að mestu leyti verið yfirfært yfir á bæina og stærri kauptúnin. Það verða þau, sem í framtíðinni standa undir miklu af því, sem áður var skrifað á reikning sveitanna. Eftir því, sem þetta frv. er nú orðið, þá eru kaupstöðunum ætlaðar svo lítilfjörlegar tekjur, að ég álít ekki ómaksins vert að samþ. það. Þess vegna finnst mér réttast, fyrst menn eru svo skiptir um þetta mál, að það virðist ekki vera hægt að fá samkomulag um að auka tekjur bæjarfélaga, að þetta mál yrði látið daga uppi í þessari d., og hæstv.ríkisstj. mundi þá fyrir næsta þing láta endurskoða útsvarslögin, sérstaklega með tilliti til þess að breyta þessari skattaálagningu, því að það er mín skoðun, að sveitar- og bæjarfélögum verði ekki séð fyrir auknum tekjum á annan veg en þann, að breyta útsvarsálagningunni, eða taka hin gjöldin, eins og hér er gert ráð fyrir, og það hefir enginn hv.þm. bent á neinn nýjan tekjustofn, sem við höfum ekki áður tekið upp í frv. Það hefir verið minnzt á, að það mætti létta af sveitarfélögnnum með því að færa kostnaðinn yfir á ríkið, en ég held, að það muni fáir hv.þm. telja það heillavænlegt ráð. Ennfremur hefir verið á það drepið, að taka mætti eitthvað af tekjum ríkissjóðs og láta þær ganga til sveitarfélaganna, en við höfum nú afgr. fjárlög, sem sýna, að tekjur ríkissjóðs eru ekki of miklar, ef hann á að geta innt af hendi það, sem gert er ráð fyrir í þeim fjárlögum. - Skal ég svo ekki hafa þessi orð fleiri, því að ég álít þýðingarlaust að tala almennt um þetta mál núna.

Jón Auðunn Jónsson Það vildi svo til í Nd., að við 59. gr. frv. var borin fram brtt., og þar sem það vantaði í d. svo marga af þeim, sem voru andstæðir henni, þá náði hún samþykki. En þessi brtt. gerir frv. gagnslaust, því þá fá menn ekki réttindi til þess að fara með 75 tonna skip, eins og ætlazt var til í þessari d., með þeim skildögum, sem fyrir því eru settir. Ég vænti því, að hv. d. samþ.brtt. á þskj. 600 og málið fari aftur til Nd.. því það er enginn vafi á því, hver afdrif frv. verða þar, þó svo óheppilega vildi til, að þetta væri fellt úr gr.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Hv. 2. þm. Rang. sagði hér nokkur orð um þetta frv., sem hér liggur fyrir, og gekk ræða hans öll í þá átt að andmæla því, að frv. yrði samþ. - Fyrsta atriðið, sem hann fann þessu máli til foráttu, var það, að meðferð þess hér á þingi væri óvenjuleg og jafnvel óverjandi. Hann vefengdi ekki að vísu, að frv. mundi vera vel undirbúið áður en það var lagt fyrir Alþingi, en taldi hinsvegar, að sá tími, sem þingið, og þá sérstaklega þessi hv. d., hefði fengið til þess að athuga frv., væri of stuttur. - Ég lét þau ummæli falla við 2. umr. frv., og ég álít, að þau séu rétt, að þó að frv. liggi fyrir þinginu langan tíma, þá sé venjan sú, að þingtíminn sé ekki notaður til þess að rannsaka þau, nema þegar þau koma fram, og þá eru þau venjulega sett í nefnd og athuguð þar. Þessu máli var útbýtt jafnt í þessari d. eins og hv.Nd., svo að sá tími, sem þingið hefir haft þetta mál til meðferðar, hefir jafnt verið til umráða fyrir þessa hv. d. og hv.Nd. Ég geri ráð fyrir, að þetta mál sé þannig vaxið, að hv.þm. hafi þann áhuga fyrir því, að þeir hafi tekið málið strax til athugunar og yfirlestrar, þegar það var lagt fram. Enda sýna þær umr., sem þegar hafa farið fram um málið í blöðunum, að menn utan þings hafa haft tíma til þess að kynnast málinu. Og umr., sem fram hafa farið um málið á þingi, sýna og sanna, að hv.þm. hafa haft tíma til þess að kynna sér málið ýtarlega. Ég hefi líka bent á það, og þarf ekki að endurtaka það nú, að hér er aðeins verið að breyta löggjöf, sem búið er að framkvæma í milli 10 og 20 ár og flestir hv.alþm. og mjög margir utan þings hafa áhuga fyrir og hafa myndað sér skoðun um. Þá var minnzt á það, að ekki væri þörf á að hraða frv. svo mjög, vegna þess að flest atriði þess eigi ekki að koma til frumkvæmda fyrr en eftir 2 ár. Um þetta atriði er það að segja, að hvenær sem breyt. yrði gerð á jarðræktarlögunum, þarf sú breyt. eðlilega nokkurn undirbúning, til þess að hægt sé að framkvæma hana. Jafnframt er bent á, að þetta frv. hafi ekki verið sent til umsagnar og athugunar Búnaðarfélagi Íslands, og jafnvel búnaðarsamböndunum, sem helzt ættu að segja álit sitt um þetta mál. Frv. var að vísu sent til Bf. Ísl., sem hefir svarað heiðni um umsögn á þann veg, sem fyrir liggur. Það er bent á það í þessu sambandi, að frv., sem hér var lagt fram á þinginu um vinnulöggjöf, hafi verið sent þeim samtökum, sem þar áttu hlut að máli, og sé samtökum bænda þannig gert lægra undir höfði heldur en samtökum verkamanna. En þessu er því til að svara, að þar er um nýja löggjöf að ræða hér á landi, en um jarðræktarlögin liggur hinsvegar fyrir um 10 til 20 ára reynslu og að hér á aðeins að gera breytingu á jarðræktarlögunum í samræmi við þá reynslu, sem fengizt hefir, - reynslu, sem í öllum höfuðatriðum a. m. k. er saman söfnuð hjá þeim mönnum, sem hafa undirbúið þetta mál. Þess vegna er allt öðru máli að gegna um þessa breyt. á jarðræktarlögunum heldur en nýja löggjöf, sem á að fara að setja um vinnudeilur, þar sem engin reynsla liggur til grundvallar, hvað þá heldur milli 10 og 20 ára reynsla eins og hér. Eins hefir verið á það bent af hv. 2. þm. Rang., að það eigi að svipta Bf. Ísl. sínu sjálfstæði með því að leiða í lög þau ákvæði, sem gert er ráð fyrir með þessu frv. að verði leidd í lög. Ég minntist á þetta svo rækilega við 2. umr. málsins, að ég tel ekki þörf á að endurtaka það nú. En ég vil þó aðeins í stuttu máli benda á það, að í milli 10 og 20 ár hefir Bf. Ísl. orðið að hlíta því, að landbúnaðarnefndir Alþingis, eða réttara sagt landbrh. eftir till. landbúnaðarnefnda skipaði meiri hl. í stjórn félagsins og réði framkvæmdarstjóra, sem voru hafðir tveir þrátt fyrir eindregin mótmæli bænda. Þannig gekk það ár eftir ár, að þingið lét skipa stjórnina og ekki aðeins ráða búnaðarmálastjórana, heldur og starfsmenn. Og Bf. Ísl. réð ekki öðru en því að samþ. sína fjárhagsáætlun, sem það þó varð að leita til Alþingis um samþykki á. M. ö. o., það er ekki hægt að mótmæla því með nokkrum rökum, að Bf. Ísf. og búnaðarþing var gersamlega háð Alþingi og þeirri stj., sem landbrh. að tilhlutun landbúnaðarnefnda þóknaðist að skipa því á hverjum tíma. Þetta gilti ekki aðeins um málefni, sem búnaðarfélagið fór með í umboði ríkisvaldsins, heldur öll einkamál búnaðarfélagsins sjálfs. Það, sem nú er gert, eins og liggur greinilega fyrir í frv. og ekki þarf að deila um, er það, að veru skuli einn sameiginlegur framkvæmdarstjóri, búnaðarmálastjórinn, sem á að framkvæma ýms málefni, sem búnaðarfélagið fer með í umboði ríkisstj., og jafnframt vera framkvæmdarstjóri fyrir búnaðarfélagið sjálft í þess málefnum. Búnaðarmálastjórinn á, eins og eðlilegt er, að vera skipaður með samkomulagi beggja þeirra aðilja, sem hann á að vera framkvæmdarstjóri fyrir. Og vitanlegt er, að þar sem búnaðarþing á að skipa sjálfu sér stjórn og á að ráða að öðru leyti yfir sínum málefnum, eins og greinilega er tekið fram í frv., þá skipar þessi stjórn vitanlega búnaðarmálastjóranum fyrir verkum um öll þau málefni, sem búnaðarmálastjóri framkvæmir í umboði þessarar stj., sem fer með vald búnaðarþings. Ég get ekki betur séð en að sá búnaðarmálastjóri, sem neitar að hlýða þessum fyrirskipunum, geri þannig fyrir sér, að hann hafi ekki lengur tiltrú þeirrar stj., sem honum skipar fyrir verkum, og þá er ekki nema um eitt að ræða fyrir hann, og það er að láta af störfum. - Um 99% af þeim málefnum, sem Bf. Ísl. fer með í umboði ríkisstj., geri ég ráð fyrir, að búnaðarmálastjóri og búnaðarfélagsstj. yrðu sammála um, ef þá ekki um öll þau málefni, og það hefir ekki borið á því, þó að búnaðarmálastjóri sé ekki skipaður eftir samkomulagi milli landbrh. og búnaðarfélagsstj., að það hafi komið ágreiningur milli félagsstj. og hans, sem leitt hafi til nokkurra vandræða í félaginu, því að ágreiningur hefir yfirleitt ekki verið milli þessara aðilja, a. m. k. ekki þannig, að þeir hafi fundið ástæðu til þess að skjóta honum til mín. Ég veit ekki til, að ágreiningur hafi nokkurntíma orðið verulegur. En nú er því haldið fram, að ef ágreiningur verður og þeir aðiljar, sem framkvæmdin kemur fram við, er búnaðarfélagsstjórnin gerir í umboði ríkisstj., þá geti þeir aðiljar áfrýjað til landbrh. Þetta er ekki annað en eðlilegt öryggi, sem ríkisvaldið óskar eftir að hafa viðvíkjandi þeim framkvæmdum, sem það fær öðrum aðilja í hendur. Ég get sannast sagt ekki séð eða skilið, að þetta geti á nokkurn hátt skert rétt félags eða einstaklinga í félagi, sem fengnir eru til þess að framkvæma málefni, sem annar aðili á að fara með að lögum. Ég hefi hingað til álitið, að það væri heldur til þess að auka vald þess aðilja, sem umboðið er fengið í hendur. Það verður þess vegna ekki hægt að sannfæru neinn um það, að vald búnaðarfél. hafi verið skert með þessum ákvæðum í frv., því að þvert á móti verður stórkostlega aukið frelsi þess, og það á þann veg, að félagið er gert sjálfstætt um öll málefni, sem það fer með fyrir sjálft sig og um þau mál, sem það fer með í umboði ríkisstj. gildir þessi áfrýjunarréttur til öryggis. Ég álít, að þetta sé ákaflega mikilsvert, að leiða þetta í lög, vegna þess að eftir að þær takmarkanir voru gerðar á frelsi Bf. Ísl., sem gerðar voru með jarðræktarlögunum frá 1923, voru uppi meðal ýmsra ákaflega sterkar raddir um það að breyta til um Bf. Ísl. á sama veg og gert var í Danmörku og Noregi. Má í því sambandi benda á till. Sigurðar Sigurðssonar búnaðarmálastjóra, sem hann bar fram á búnaðarþingi 1933. Þar voru leidd rök að því, að búnaðarfél. yrði lagt niður sem aðili, er framkvæmdi nokkuð fyrir ríkisvaldið. En Sigurður búnaðarmálastjóri stakk hinsvegar upp á því, að búnaðarmálastjóri stæði beint undir valdi landbrh. á sama hátt og vegamálastjóri og landssímastjóri, og að öll málefni, sem Bf. Ísl. væri falið að fara með í umboði ríkisstj., þyrfti aldrei að bera undir stjórn Bf. Ísl. - Ég bendi á þetta til þess að sýna, í hvað mikilli hættu Bf. Ísl. var, þegar núv. stjórn tók við, og hvað mikilsvert er að geta lögleitt slíkt frelsi fyrir Bf. Ísl. Ég hefi verið og er á þeirri skoðun, að það sé heppilegast eins og er í frv., að búnaðarfél. fari bæði með þau mál, sem það hefir sjálft með höndum, og þau, er það fer með í umboði ríkisvaldsins, aðeins með þessum litlu takmörkunum til öryggis. Með því álít ég tryggt fyrst um sinn, að ekki verði haldið áfram á þeirri braut, sem byrjað var á að ganga og búið að ganga svo langt, áður en núv. ríkisstj. tók við, og leit út fyrir, að haldið yrði áfram á, eins og ég hefi bent á í sambandi við tillögu Sigurðar Sigurðssonar fyrrverandi búnaðarmálastjóra, sem lögð var fram á búnaðarþinginu 1933. Um kosningarnar skal ég ekki fara mörgum orðum, vegna þess að ég minntist á þær nokkrum orðum áðan. En ég vil aðeins benda á það, hvernig mönnum mundi þykja, ef farið væri að leiða í lög, að t. d. sýslunefndirnar ættu að kjósa alþingismenn. Fyrst ættu kjósendurnir heima í héraðinu að kjósa sýslunefnd og síðan ætti hún að útnefna alþingismenn. En það er ekki slíkt, sem er verið að gera hér, heldur einmitt það gagnstæða. Það er með þessu frv. verið að veita bændum beinan kosningarrétt, og ég vil aðeins spyrja: Hvers vegna mega bændur ekki fá beinan kosningarrétt, þegar þeir velja til búnaðarþings fulltrúa, sem eiga að fara með þau málefni, sem bændur varðar mestu um? Þetta er atriði, sem ég sé ekki, að sér hægt að mæla í gegn. Ég sé ekki betur en að beinn og frjáls kosningarréttur sé fyrst og fremst bændum í hag, því að þeir eiga mikið undir því, hvernig búnaðarþingið er skipað. Ég fæ sannast sagt ekki séð, á hverju þau mótmæli eru byggð, að bændur megi ekki hafa beinan kosningarrétt, og mér sýnist gilda sama um þetta atriði og kosningar þeirra manna, sem að öðru leyti fara með umboð þjóðarinnar. Mér virðist eins miklu skipta fyrir bændur að hafa beinan kosningarrétt í þessu efni eins og við almennar kosningar. Um hitt atriðið, að styrkurinn megi ekki vera ójafn, vil ég aðeins segja það, að sú ívilnun sem jarðræktarlögunum frá 1923 var ætlað að veita bændum almennt, hefir ekki náð til þeirra bænda, sem búið hafa á leigujörðum við léleg kjör. Til þess að sannfærast um, að þetta sé rétt þarf ekki annað en líta yfir þær jarðir í landinu, sem þannig ábúð hefir verið á, og sjá hversu mjög þær hafa orðið útundan með allar umbætur. Og það er ekki fyrr en með lögunum um erfðaábúð og óðalsrétt, og svo með þeirri breytingu á jarðræktarlögunum, sem hér liggur fyrir, að þessi olnbogabörn eiga að geta fengið aðstöðu til þess að njóta réttinda þessara laga eins og aðrir. Annars er það svo, að fyrstu framkvæmdirnar á sviði jarðræktarinnar eru alltaf erfiðastar, en þegar menn eru búnir að framkvæma töluvert, er jafnan nokkuð hægara um vik, því að þá fara fyrstu jarðabæturnar að gefa nokkurn arð, eða a. m. k. að standa undir sér sjálfar. Það hefir allmikið verið rætt um 17. gr. frv., og þarf ég ekki miklu að bæta við það, sem þar hefir verið sagt. - Hv. 10. landsk. virtist við 2. umr. vera mér sammála um það, að það væri nauðsynlegt að koma í veg fyrir, að sú verðhækkun jarðanna, sem stafaði af ríkissjóðsstyrknum, lenti á þeim, sem jarðirnar keyptu eða tækju við þeim til ábúðar. Og ég býst jafnframt við, að flestir bændur líti svo á, að það sé ekki réttmætt að láta þá byrði lenda á komandi kynslóðum. Það, sem okkur hv. 10. landsk. bar því á milli í þessu efni, var það, að hann vildi láta þetta renna í sérstakan eða annan sjóð en ég tel rétt, að það renni. Mér finnst ekkert eðlilegra en að þessi verðhækkun jarðanna verði látin verða hlutaðeigandi sveitarsjóði til hagsbóta, því að ég sé enga ástæðu til þess, að t. d. bændur, sem hætta að búa, en hafa fengið allmikið fé frá ríkinu í styrk fyrir unnar jarðabætur, stingi á sig þeim sjóði. Því verður tæplega með rökum í móti mælt, að það eðlilegasta er, að þessi sjóður verði eftir í sveitinni. Ég held, að það sé svo ekki öllu fleira, sem ég þarf að svara að þessu sinni. Umr. hafa snúizt um sömu atriðin aftur og aftur: Hversu málið sé illa undirbúið, hve stutt Alþingi hafi fengið að hafa það til meðferðar, um 17. greinina, og síðast, en ekki sízt, um reglurnar fyrir skiptingu jarðabótastyrksins. Þó að ég færi nú að fara nokkru nánar inn á þessi atriði, myndi það ekki verða nema endurtekning á því, sem ég hefi áður sagt, og læt ég því máli mínu lokið.

*Pétur Magnússon: Ræða hæstv.forsrh. gefur ekki tilefni til langra andsvara. Það eru í raun og veru aðeins tvö atriði af fjórum, sem hann svaraði einhverju sem heitið gæti. Vildi hann verja það, sem ég hélt fram, að óhæfilegt væri að hraða frv. jafnmikið gegnum þingið og gert er. Fyrir því færði hæstv. ráðh. þrenn rök. Í fyrsta lagi endurtók hann það, sem hann sagði við 2. umr., að það væri sjaldan til bóta, að frv. lægju lengi fyrir þinginu. Ef það er skoðun hæstv. ráðh., að ekki sé til bóta, að þm. séu að athuga frv., þá mætti spyrja hæstv. ráðh., hvers vegna hann er að láta þingið sitja ár eftir ár svo mánuðum skiptir, síðast 124 daga og nú þegar 80–90 daga, fyrst ekki er ástæða eftir hans skoðun, að það sitji nema viku til hálfan mánuð. Hæstv. ráðh. hefir vald til þess að haga þessu á þann veg, er hann álítur eðlilegast -, og hvers vegna gerir hann það þá ekki? Ég held vegna þess, að þetta sé í raun og veru ekki hans skoðun, heldur grípi hæstv. ráðh. til þess af því að hann skortir rök. Í öðru lagi sagði hæstv. ráðh., að þingið hefði haft nægan tíma til þess að athuga málið. Það hefir verið bent á, að hér sé um stórfellda stefnubreyt. að ræða og að frv. hafi verið útbýtt í þinginu fyrir 17 dögum, og hér í d. fyrir 4 eða 5 dögum. Ég vildi halda fram, að þetta væri nokkuð naumur tími fyrir þm. til þess að geta sett sig svo vel inn í málið sem vera þyrfti, ekki sízt þegar þetta er um mesta annatímann, þegar þm. verða að sitja á fundum mestan hluta dagsins, frá kl. 1–4 og 5–7 og mörg kvöld fram á nætur. Hvaða tíma eiga þm. þá að hafa til þess að kryfja stórmál til mergjar? Það var sagt undir umr., að sýnt væri að blöðin hefðu haft nægan tíma til að athuga málið. Þetta kann að vera, en ég vildi þó vefengja, að sú athugun, sem tíðkast hjá blöðunum, sé til fyrirmyndar, þegar þau skrifa um málin daginn eftir að þeim er útbýtt og eru þá búin að taka afstöðu til þeirra. Þriðja ástæðan var sú, að hér væri verið að breyta l., sem búið væri að framkvæmt í 10–20 ár, og þess vegna ætti ekki að þurfa langan tíma til athugunar. En þar sem hér er um stefnubreyt. að ræða, er slíkt engin ástæða, en sýnir aðeins rökþrot. Þar að auki má benda á, að þó um breyt. sé að ræða, og það enga stefnubreyt., á l., sem búið er að framkvæma lengi, eins og t. d. hegningarlögin, sem búið er að framkvæma í 70–80 ár, er þó búið að vera nokkur ár að undirbúa breyt. á þeim. Og í nágrannalöndunum hefir það tekið áratugi, þó lærðustu og færustu menn hafi unnið að undirbúningnum. Þessi röksemd er því gersamlega einskis virði, og því fer svo fjarri, að 1. þurfi minni undirbúning, þó búið sé að framkvæma þau í nokkur ár, að það nær engri átt. - En hvað sem þessu líður er þessi hv. d. beitt rangindum, þar sem hún fær engan tíma til að athuga málið. Þó við viljum bera fram brtt., sem allir þm. telja réttar, vitum við vel, að þær verða ekki samþ., og hæstv. stj. hefir þar nokkra afsökun, eigi málið að ganga í gegn á þessu þingi. En það er vítavert af hæstv. ráðh. að ætla að knýja málið í gegn nú, án tillits til þess, hvort það hefir fengið nægilegan undirbúning eða ekki. Þá hefir verið bent á, að búnaðarfél. hafi orðið í milli 10 og 20 ár að hlíta því, að landbn. Alþ. skipaða meiri hl. félagsstj. Vitanlega er það rétt, að í því lá nokkur skerðing, en ég vil spyrja hæstv. ráðh. um, hvort forráðamenn búnaðarfélagsskaparins hafi verið mjög ánægðir með það skipulag.

Þingið var ánægt

. Þar voru skiptar skoðanir, og það þýðir ekkert fyrir hæstv. ráðh. að reyna að tileinka sér heiðurinn af því að hafa flutt breyt. á því fyrirkomulagi; þótt hann sjálfur hafi e. t. v. fylgt því, hefir hann a. m. k. ekki komið handjárnunum á flokksbræður sína. En þó þetta sé nokkur réttarskerðing á sjálfstæði félagsins, eru það þó hreinustu smámunir samanborið við það, sem hér er verið að gera. Félagið hefir verið sjálfrátt um, hvernig það hefir hagað sínum félagsmálum að öðru leyti, en nú er tekinn af því rétturinn til þess að ráða sínu eigin skipulagi, en ráðh. ætlað að ákveða, hvernig það hagar störfum, hvernig búnaðarþing er skipað, hve margir fulltrúar sitja það o. s. frv. Sem sagt er allt vald yfir búnaðarfélaginu lagt í hendur ráðh. Ég hefði í sjálfu sér ekki deilt við hæstv. ráðh. út af tilhöguninni á kosningu til búnaðarþings; ég tel ekki ástæðu til að láta neitt uppi um það atriði. Fyrir mér er hitt aðalatriði, að með ákvæðum frv. er félagið svipt rétti til þess að ráða sjálft sínum málum og ákveða sitt skipulag. Það hefir verið bent á það hér í fyrri ræðum, að ekki sé ástæða til að taka fremur ráðin af þessu félagi en öðrum stéttarsamtökum, um hvernig það byggir upp sinn félagsskap. - Annars er ástæðulaust af hæstv. ráðh. að vera hneykslaður yfir því, hvernig kosið er til búnaðarþings. Það fyrirkomulag er ekki sjaldgæft hér eða annarsstaðar, og þekkist í öðrum löndum um meiri og merkilegri kosningu en til búnaðarþingsins, t. d. við kosningu forseta Bandaríkjanna, og mundi það ekki þykja ómerkilegri kosning, en þó eru kjörmenn látnir velja forsetann. Það er svo fjarri sanni, að sú tilhögun brjóti í bága við lýðræðisreglur, að hún er fullkomlega lýðræðislega rétt. En ástæðan fyrir því, að þessi tilhögun er höfð, er sú, að hún er einfaldari og kostnaðarminni. - Annars ætlaði ég ekki að fara að rökræða, hver kosningaraðferðin sé heppilegri, heldur aðeins þá hliðina, að verið er að taka sjálfræðið af búnaðarfél. í þessum efnum. Út af því, sem ég hefi í fyrri ræðu minni talað um val búnaðarmálastjórans, var hæstv. ráðh. að benda á, að reynslan hefði sýnt, að þar væri engin hætta á ferðum, því þann tíma, sem liðinn væri síðan búnaðarmálastjóri var útnefndur, hefði ekki einu einasta máli verið skotið til ráðh., - svo hefði samkomulagið verið gott. Ég vil nú segja, að þessi reynsla sé harla lítilvæg, þar sem ekki er nema tæpt ár síðan sú tilhögun komst á. Það er því lítil sönnun, þó ekki hafi komið fram ágreiningur ennþá. Hæstv. ráðh. var að reyna að sýna fram á, að það væri í hæsta máta óviðkunnanlegt, að ríkisvaldið færi að fela með óafturkallanlegu umboði einhverri stofnun það vald, sem því bæri. En það er eitthvað skrítið, ef l., sem verið er að setja á Alþingi, eiga að gilda um aldur og æfi. Mér skilst, að verði einhver óánægja með stj. búnaðarfél., þá muni fljótlega vera hægt að breyta l. aftur. Það er þess vegna skrítið að vera að tala um óafturkallanlegt umboð. Hæstv. ráðh. reyndi ekki með einu orði að hnekkja því, sem ég sagði, að ekki mundu aðrar stofnanir líklegri en búnaðarfél. til þess að ráða yfir þeim beztu kröftum og þekkingu í þessum efnum, sem til væru í landinu. Meðan hæstv. ráðh. ekki hnekkir þessum rökum, er hægt að láta sem vind um eyrun þjóta, þó hann sé að tala um, að óviðkunnanlegt sé að afsala valdi ríkisins í hendur annara stofnana. Þá var hæstv. ráðh. að tala um, að Sigurður fyrrv. búnaðarmálastjóri hefði verið því fylgjandi, að búnaðarfél. væri lagt niður og að ríkisstj. sæi um framkvæmdir þeirra mála, sem undir það heyra, á engin spýtur. En það er allt annað sjónarmið en haldið hefir verið fram fyrir því, að frv. yrði að l. Þetta er annar grundvöllur en sá, er mælir svo fyrir, að búnaðarfél. fari með framkvæmd þeirra mála, sem styrkur er veittur til. Ég hefði betur getað skilið, ef hæstv. ráðh. hefði lagt til, að þessi mál yrðu tekin úr höndum búnaðarfélagsins og stofnuð sérstök deild í ráðuneytinu fyrir þau, þar sem tryggt væri, að slík þekking væri fyrir, að vel yrði á þeim haldið. En hitt er erfitt að skilja, að á meðan haldið er við búnaðarfélagið, þá sé það ekki gert að öðru en ráðgefandi stofnun, en hin raunverulega stjórn málanna látin vera í höndum manns, sem af hendingu fer með völd í það og það skiptið. Því að ekki verður núv. ráðh. eilífur í embættinu, enda þótt hann kunni að treysta sjálfum sér vel. Því, sem ég sagði um lágmarksstyrkinn, svaraði hæstv. ráðh. á þá leið, að hann fór framhjá því, sem var aðalatriðið hjá mér. Hann sagði, að styrkur þyrfti að vera hærri fyrir þau býli, sem lítið hefði verið gert fyrir hingað til, því að á þeim hefðu yfirleitt verið leiguliðar við slæma ábúðarskilmála. Því yrði að hlynna að þeim sérstaklega. Hv. 10. landsk. gat þess, að ýms þeirra býla, sem lítið hefði verið gert fyrir, væru einmitt stórbú og þannig gerð, að ekki hefði verið þörf að gera þar miklar umbætur, svo að þetta er engan veginn knýjandi regla, eins og hæstv. ráðh. heldur fram. En ef bæta ætti kjör leiguliða, þá ætti það heima í annari löggjöf en þessari. Og hæstv. ráðh. hefir bent á, að í því efni hefir mikið verið gert undanfarin ár. En ef dæmi eru til þess, að menn hafi ekki þorað að gera umbætur á býlum sínum, þá eru nú líkur til, að slíkum dæmum fari fækkandi, svo að þess vegna er ekki ástæða til að setja nein sérstök ákvæði í þessi lög. Í sambandi við það, sem ég hafði sagt um 17. gr., lét hæstv. ráðh. þess getið, að þau ákvæði væru sett til að koma í veg fyrir óeðlilega verðhækkun á jörðunum. Bara að þetta komi ekki í veg fyrir eðlilega verðhækkun og verði til þess, að menn fari að hætta að rækta jörðina, því að þá væri verr farið en heima setið. Því að þó að mikið hafi verið gert síðustu árin, er þó enn fleira ógert, og væri það alvarlegt fyrir íslenzku þjóðina, ef stöðvun yrði á ræktuninni. En að öðru leyti er það fjarstæða, er hæstv. ráðh. gefur í skyn, að verðhækkun á jörðum fari fram í sömu hlutföllum og ræktun þeirra: Ef miða á við söluverð jarða, verður að skrifa af jafnharðan mikinn hluta af umbótum þeim, sem gerðar hafa verið á jörðunum. Þeir, sem mikið rækta, gefa þjóðfélaginu meira en það gefur þeim. Og af því að þetta er óvefengjanleg staðreynd, kemur það úr hörðustu átt, ef ríkið ætlar nú með löggjöf að fara að taka meira af þessum mönnum en gert hefir verið hingað til. Ég get ekki betur séð en að í þessu ákvæði frv. sé mikil óbilgirni og skilningsleysi á því, sem hefir verið að gerast í landinu síðustu árin.

*Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason): Svo sem um er getið í nál. og hv.þdm. mun vera kunnugt, þá hefir iðnn. ekki haft langan tíma til að athuga þetta mál. Tveir nm. komu þó á fund til að yfirlita frv., en einn þeirra gat ekki mætt á fundinum. Aðalbreyt., sem þetta frv. gerir á gildandi lögum um þetta efni, eru þær, að þau ákvæði, sem nú eru í lögum og gilda fyrir kaupstaði, er ætlazt til, að gildi einnig eftirleiðis fyrir þorp, sem hafa 300 íbúa og þar yfir. Ennfremur fellur niður það undantekningarákvæði l., sem í gildi hefir verið síðan 1927. Meiri hl. n. er sammála um að leggja til, að frv. verði samþ.; að öðru leyti vísast til grg. frv. um ástæður fyrir því. Eins og ég áður gat um, þá var 1 nm. ekki á fundi, þegar n.afgr. frv., og hefir hann því óbundið atkv. um það. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál, en vænti þess, að hv. dm. geti orðið ásáttir um að láta það ná fram að ganga.

Frsm. (Sigurjón Á. Ólafsson) Þetta frv. hefir tekið nokkrum breyt. í hv.Nd., þó ekki efnisbreytingum. Ég held ég megi segja, að n. sætti sig vel við það og mæli með, að það verði samþ. óbreytt.