Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Jón Kjartansson) Eins og hv. deild er kunnugt, hefir staðið deila um það milli Ed. og Nd., hvort konur eigi að halda áfram þeim rjetti, er þær hafa haft og hafa nú til þess að skorast undan kosningu í málefnum sveita og bæja. Hv. Ed. heldur því fram, að þeim beri skylda til þess að taka við kosningu, en Nd. vill láta þær halda sama rjetti og þær hafa. Meiri hl. allshn. hefir því komið fram með brtt. um það, að konur haldi þessum rjetti, því að það kom fram við atkvgr. hjer í hv. deild síðast, að mikill meiri hluti þm. var með þessu. Nú hefi jeg heyrt, að frv. sje hætta búin, ef meiri hl. allshn. heldur fast við brtt. sína. Jeg hefi átt tal um þetta við meðnefndarmenn mína, og þeir vilja halda fast við kröfuna, og sama býst jeg við að hv. deild geri. Það var svo mikill meiri hl. hv.þdm. með þessu um daginn, að hann á ekki að beygja sig fyrir nær jöfnum atkv. í hv.Ed. Jeg skal ekki fjölyrða um þetta frekar, en hef hv. deild skera úr málinu.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Viðvíkjandi því, sem hv.frsm. meiri hl. (JK) vjek nú að, býst jeg við, að sami verði ágreiningurinn og áður milli meiri og minni hl. allshn. Hvers vegna skyldi það vera í löggjöf nú, að karlmenn eru skyldaðir til að taka þátt í sveitarstjórn? Það er auðvitað gert vegna þess, að ekki missist mikilhæfustu mennirnir, sem mörgum öðrum störfum hafa að gegna og vilja því gjarnan vera lausir við þessi störf. Um konur er alveg sama máli að gegna; þær eiga og að hafa sömu skyldur og karlmenn, þar sem þær hafa sömu rjettindi. Jeg skil ekki það ofurkapp, sem hlaupið er í menn út af þessu. Það virðist helst vera svo, sem einhver afturkippur sje kominn í jafnrjettið milli karla og kvenna um þátttöku í opinberum málum. Jeg hefi hlustað á margar ræður um þetta, og það, sem helst er fært á móti, eru aðeins yfirskinsástæður, t. d. að konur muni tefjast mikið frá heimilum vegna þessara starfa. En hví skyldi ekki mega nota krafta þeirra til þess að sinna þessum störfum? Mjer finst, að þær, alveg eins og karlmenn, geti tekið á sig þessar skyldur og sje ekkert á móti því, þótt þær þurfi að leggja á sig nokkurt starf. Það er því enginn vegur, að minni hl. allshn. vilji fallast á brtt., og jeg vona, að hún verði feld, sjerstaklega þegar þess er gætt, að málinu er að öðrum kosti stefnt í voða. Jeg á hjer brtt. á þskj. 559, sem eiga bæði við þskj. 67 og 520. Þegar málið var hjer til 2. umr., kom jeg fram með nokkrar brtt. við frv., og var aðalbrtt. við 1. gr. um aldurstakmarkið, að í stað „25 ára“ skyldi koma: 21 árs. Sú brtt. var feld hjer með nokkrum atkvæðamun. Nú sem jeg fram með brtt. um það, að aldurstakmarkið sje 22 ár, eða til vara 23 ár. Fyrir þessari brtt. eru hinar sömu ástæður og jeg bar fram við 2. umr. En að jeg hefi fært aldurstakmarkið upp, er gert til að vita, hvort menn vilji heldur á það fallast, því aðalástæðan gegn fyrri brtt. minni var sú, að 21 árs menn væru of ungir til að fá kosningarrjett. Þá eru brtt. við 5. gr. frv. á þskj. 520. Þar kom jeg einnig fram með brtt. við 2. umr., er flestar vorn samþyktar, en jeg fór ekki fram á neina breytingu á kjörtímabili. Nú ber jeg fram brtt. þess efnis, að kjörtímabilið sje 4 ár og kosið á 2 ára fresti. Álít jeg sanngjarnt, að kjörtímabil í bæjarstjórn sje hið sama og á Alþingi og vænti þess, að hv.þdm. muni eins og jeg vilja hafa samræmi í þessu. Það hefði og kannske verið rjettast að koma fram með till. um það, að kosnir sjeu varamenn við hverjar kosningar, svo að ekki þurfi að fara fram ný kosning, þótt einhver fatlist á kjörtímabilinu. Með því móti yrði komið í veg fyrir, að hlutfall milli flokka raskaðist. En það er sýnt, að fatlist maður úr minni hluta og fari kosning fram, þá kemur meiri hlutinn þar að manni í staðinn. Jeg vona, að brtt. fái fylgi hjá háttv.þdm., því þær eru til bóta.

Atvinnumálaráðherra (MG): Út af brtt. meiri hluta allshn. á þskj. 521 vildi jeg mælast til þess við hv. deild, að hún samþykki frv. óbreytt eins og það nú liggur fyrir, því að annars er jeg hræddur um, að það dagi uppi eða verði felt. Og frá mínu sjónarmiði er sú breyting ekki svo mikils verð, að rjett sje að hrekja frv. milli deilda hennar vegna. Þegar jeg setti þetta ákvæði inn í frv. í fyrsta, var það aðeins vegna þess, að þetta hafa verið og eru gildandi reglur, að konur megi skorast undan að taka þátt í sveitarstjórn. Jeg hjelt, að kvenfólkið vildi halda þessum rjettindum, en nú er komið í ljós, að það er því á móti skapi. Og jeg verð að meta frv. sjálft meira virði en aðeins þetta eina ákvæði. Út af ummælum háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) um það, að með frv. væri gengið á rjett kvenna, þá er það ekki rjett. Jeg hafði engar raddir heyrt um þessar kröfur, sem nú er verið að gera, þegar jeg lagði frv. fyrir þingið. Nú eru þær komnar fram, en jeg álít ekki rjett að fella frv. fyrir þetta atriði. Um frv. sjálft er lítill ágreiningur, nema um þetta. Fyrri brtt.hv. 2. þm. Reykv. er gamall kunningi hjer á Alþingi, enda þótt aldurstakmarkið sje nú annað en verið hefir. Um þetta atriði get jeg vísað til þess, sem jeg hefi áður um það sagt. Seinni brtt.hv.þm. hefir ekki komið fram áður og engar raddir um það að stytta kjörtímabilið. Jeg veit ekki, hvort háttv.þm. hefir þarna nokkra menn að baki sjer, eða nokkuð annað en sína eigin skoðun. B.-liður till. leiðir af hinum og er sjálffallinn, ef hinn er feldur. Jeg skal svo ekki orðlengja meira. um þetta, en óska þess eindregið, að hv. deild samþ. frv. óbreytt.

Árni Jónsson Jeg hefi ekki fyr talað um það atriði, sem hjer er deilt um, en jeg hefi altaf greitt atkvæði með því, að kvenfólk fengi að skorast undan kosningum til opinberra starfa. Það liggja nú fyrir þinginu, eða hafa legið, ýms frv., þar sem þetta hefir verið tekið til greina. Svo er til dæmis í frv. um kynbætur hesta, sem nú er orðið að lögum, að eftir því mega konur skorast undan því að vera í kynbótanefndum. Aftur á móti var í frv., sem afgreitt var hjer fyrir fáum dögum, um fræðslu barna, ákvæði um það, að konur mættu ekki skorast undan kosningu í fræðslunefndir og skólanefndir. Þriðja frv., um útsvör, sem farið er hjeðan til Ed. og er enn óútrætt þar, mælti svo fyrir, að konur mættu skorast undan kosningum í niðurjöfnunarnefndir. Á þessu er því mikill glundroði í þinginu og lagasmíð þess. Mjer virðist hv.Ed. hafa sýnt mikla þrákelkni í þessu máli, þvert á móti vilja mikils meiri hluta þm. í þessari hv. deild. Jeg skal geta þess í sambandi við frv. um hrossakynbætur, að mig minnir, að það væri samþykt hjer með 22 atkvæðum, að konur mættu skorast undan kosningu í kynbótanefndir, og í útsvarsmálinu var samþykt með 16 atkv. að láta þær hafa samskonar rjett. Háttv. 2. þm. Reykv. (JBald) var að tala um það, hvers vegna ætti að veita konum þessa undanþágu, þar sem karlmenn mættu ekki skorast undan kosningum, og gat þess, sem rjett er, að slík skylda væri þeim á herðar lögð til þess, að hægt væri að ná hæfustu mönnunum í opinber störf. Og svo sagði hann, að þetta sama ætti við um konur. En við, sem hinu höldum fram, lítum þannig á, að aðalhlutverk konunnar sje innan heimilanna. og því mikilhæfari, sem konurnar eru, því verra sje fyrir heimilin að missa þær út í opinbert vafstur. Og það verður hver maður að viðurkenna, að það stendur alt öðruvísi á um konur en karla að þessu leyti. Það má þó vera, að í kaupstöðum sje munurinn ekki geysimikill, en í sveitunum horfir alt öðruvísi við. Og það er himinhrópandi ranglæti að krefjast þess af konum, sem eiga stóran barnahóp, að þær sjeu skyldugar til þess að vera á burtu frá heimilum sínum svo og svo lengi. Að þetta sje afturkippur í kvenfrelsismálinu, að veita konum þessi rjettindi, eru fullkomin öfugmæli. Við viljum láta konur njóta fulls jafnrjettis við karlmenn, og við viljum meira. Við viljum, að þær hafi þessi rjettindi fram yfir okkur. Við erum því hinir sönnu kvenrjettindamenn, en hinir eiga alt annað nafn skilið. Meiri hluta kvenna er stórlega misboðið með því að taka þau rjettindi af þeim, sem þær nú hafa að lögum. Og það er algerlega fjarstætt því insta og besta í kveneðlinu, að þær sjeu að vasast í nefndum. En við viljum unna þeim alls þess rjettar, er þær hafa haft. Út af umr. um þetta mál dettur mjer í hug samtal, sem jeg átti einu sinni við varpeiganda. Jeg spurði hann að því, hvort ekki væri erfitt að verja varpið, og kvað hann svo vera. Jeg kvaðst trúa því, þar sem svo mikið væri af skörfum og svartbökum þar í nágrepninu. Hann sagði, að þeir væru ekki verstir. Verstur væri geldfuglinn, því að hann æddi yfir varpið og hrekti kollurnar úr hreiðrunum. Jeg vil nú segja það, að fylgismenn þessa ákvæðis hafa tekið að sjer hlutverk geldfuglsins. Þeir vilja ólmir hrekja konurnar úr hreiðrunum - heimilum þeirra. Og fyrir það eru þeir verri en nokkrir ránfuglar. Fyrir nokkrum árum var í „Lögrjettu“ sagt frá fundi, sem haldinn hafði verið hjer í Reykjavík. Á þeim fundi hafði dr. Guðmundur Finnbogason haldið ræðu og komist vel að orði, eins og svo oft endranær. Hann talaði um hugsjónir og sagði, að þær væru eins góðar fyrir því, þótt þeim yrði ekki náð. Og því til skýringar sagði hann, að pólstjarnan væri eins góð til að stýra eftir, þótt enginn bátur hefði rekið stefni sitt á hana. En jeg er hræddur um, að háttv.þm., sem eru á móti okkur í þessu máli, hafi rekið bát sinn svo hastarlega á ímyndaða hugsjón, að það hafi komið að honum allalvarlegur leki. Og ef hv. deild slakar nú til við þá, er það aðeins gert eftir þeirri gömlu setningu, að sá verður að vægja, sem vitið hefir meira, og það er þá vegna þess, að menn vilja ekki stofna frv. sjálfu í tvísýnu. En jeg skal berjast fyrir því með oddi og egg á næstu þingum, ef jeg á þar þá sæti, að ákvæðin um undanþágu kvenna verði tekin upp í önnur frumvörp sambærileg. Og jeg held, að konur hjer í Reykjavík, sem hafa verið að berjast fyrir rjettindamissi kvenna, fái lítið þakklæti kynsystra sinna úti um land fyrir það.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Þetta mál er komið upp í Ed. og flutt af forseta þeirrar hv. deildar. Síðan fjekk það þá afgreiðslu hjá fjhn.Nd., að hún klofnaði á málinu. Meiri hl. nefndarinnar eða 4 þm. vilja leggja með, að frv. verði samþ. óbreytt eins og það kom frá Ed. Mál þetta er ekki svo flókið, að það sje veruleg ástæða til að fara frekar út í það, enda tilheyrir það ekki 2. umr. Með lögum 1919 voru kjör ljósmæðra bætt frá því, sem var í lögunum frá 1912. 1919 var eins og menn muna gert allmikið að því að bæta kjör opinberra starfsmanna, og eru m. a. launalögin frá þeim tíma. Kjör yfirsetukvenna voru bætt þannig, að þeim voru ákveðnar 200 krónur á ári, sem mátti hækka upp í 275 krónur. Auk þessa áttu þær að fá 10 króna uppbót fyrir hverja 50 íbúa í umdæmi þeirra. En þessir starfsmenn voru einir settir hjá dýrtíðaruppbót, og var það mjög einkennilegt, þar sem þeir voru lægst launaðir af öllum opinberum starfsmönnum. Það var því augljóst, að þetta mundi vekja óánægju, og hún hefir magnast, og sterkar raddir hafa borist um það til forsvarsmanna þeirra hjer, að koma fram umbótum á kjörum þeirra, enda eru nú allmörg yfirsetukvennaumdæmin laus. Það hefir verið dregið úr því, sem upphaflega stóð í frv. þar var farið fram á 400 króna byrjunarlaun, sem mætti hækka upp í 720 krónur, en nú er þetta orðið 300 krónur, hækkandi upp í 500 krónur. Einnig var farið fram á eftirlaun, en nú er búið að sníða þau af. Jeg vil minna á, að upphæðin, sem hjer er um að ræða, mun nema um 40 þúsund krónum í aukakostnað fyrir ríkissjóð. Jeg var ekki við, þegar hæstv. fjrh. (JÞ) átti tal við nefndina, en svo mikið er víst, að við liggur, að hið mikla og merkilega starf þessara starfsmanna verði gert ónýtt, ef frv. verður ekki samþykt. Það mun vera farið að þykna töluvert í þeim, og þeir geta ekki unað við núverandi kjör sín til lengdar, enda er auðvelt fyrir þá að hætta starfinu, því að það er engin ljósmóðir til hjer á landi, sem ekki gæti haft þessar krónur upp með einhverju öðru móti. Það má segja um þá menn, sem hafa af starfi sínu alt sitt lífsuppeldi, að ekki er að marka, þó að þeir hóti að leggja niður starfið. Jeg er ekki að segja, að Alþingi eigi að fara eftir slíkum hótunum, en þegar um kjör er að ræða, sem allir sjá, að eru ósanngjörn, hlýtur að koma að því, að þau verði að bæta. Það er heimtaður eins árs skóli undir þetta starf, en svo eru kjörin eins og vinnukonukaup. Það má vera, að hv.þm. þyki það aukaatriði, þó að af þeim 2–3 þúsundum kvenna, sem á hverju ári leggja líf sitt í hendur yfirsetukonum, dæju 3–4 á ári, fyrir þann smásálarskap Alþingis, að vilja ekki sinna þessum sanngjörnu kröfum. Á því er enginn vafi, að fjöldi yfirsetukvenna hættir, ef þessi rjettarbót hefst ekki fram. Eftir skýrslu landlæknis eru nú um 40 umdæmi laus, og engin fæst í þau. 40 þúsund krónur þykir ekki mikið, þegar um bankamál er að ræða, og í raun og veru er það lítið atriði, þegar verulegt öryggi fæst á hinn bóginn. Jeg vil því fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar mæla með því, að frv. verði samþykt eins og það er nú. Það er „principbrot“ að setja þessa starfsmenn hjá dýrtíðaruppbót. Ef bæta á kjör starfsmanna, virðist vera mest ástæða til að byrja þar, sem launin eru lægst.

Frsm. minni hl. (Halldór Stefánsson) Háttv. frsm. meiri hl. nefndarinnar (MJ) hefir lýst aðstöðu sinni til þessa frv. og rakið sögu málsins, og hefi jeg ekkert við frásögu hans að athuga. Það þarf ekki langt mál til að lýsa afstöðu minni hl. Það bar að vísu ekki svo mjög á milli nefndarhlutanna, að ekki mætti færa fram nokkrar líkur fyrir því, að yfirsetukonur sjeu ekki fullvel launaðar, en það mun vera svo um marga aðra opinbera starfsmenn. Það þekkjum við frá hverju þingi. Það hafa þráfaldlega komið fram kröfur um hækkun, og nú síðast frá þeim mönnum, sem eru einna hæst launaðir, þeir hafa líka getað gert sennilegt, að þeir hefðu ekki nógu há laun. Slíkum hækkunarbeiðnum hefir jafnan verið synjað, síðan 1919, af þeirri aðalástæðu, að menn óttast, að ef opnaðar eru dyrnar, muni verða erfitt að standa á móti kröfum, sem á eftir koma, en fyrst og fremst verður þó að líta á getur ríkissjóðs. Í þetta sinn eru launakröfurnar mjög fast sóttar, eins og skilja mátti á ræðu hv.frsm. meiri hlutans (MJ). Það er ógnað með ljósmæðraskorti og jafnvel verkfalli. Það eru einna hörðustu vopnin, og auk þess eru hækkunarkröfurnar að þessu sinni sóttar á þeim vettvangi, sem einna erfiðast er að standa á móti. Þó að jeg vilji ekki segja, að aðrir opinberir starfsmenn standi þarna á bak við, þá mundu þeir áreiðanlega líta á það með velþóknun, ef nú yrði sveigt til og hækkað eins mikið við þessa starfsmenn og gert er ráð fyrir í frv. Og það er engin smáræðishækkun, sem hjer er farið fram á, miðað við hvað launin voru fyrir lækkunina. Það er geysimikil hækkun. Þetta er önnur hlið málsins. Hin hliðin er annars vegar sú, hver fjárhagslega getan er, og hinsvegar, hverjir eiga að greiða launin. Ríkissjóður greiðir ekki öll yfirsetukvennalaunin, heldur aðeins að hálfu í sveitunum, en bæjarfjelögin greiða að öllu laun yfirsetukvenna í bæjunum. Hjer er því farið fram á, að sje ákveðinn útgjaldaauki fyrir aðilja, sem ekkert hafa fengið að segja í málinu, en hafa hinsvegar mjög takmarkaðar tekjur, sem segja má einkum um sýslusjóðina. Upphæðin mun nema 2–3 þúsund króna til jafnaðar í hverri sýslu. Við minni hl. menn teljum því alveg ófært að samþ. frv. nú þegar. Það gæti komið til mála, þegar búið er að ná samkomulagi við hina aðiljana. Hinsvegar viðurkennir minni hl. nefndarinnar, að það er alls ekki sanngjarnt, hvernig farið hefir um laun þessara starfsmanna, að því leyti, að þeir einir allra opinberra starfsmanna hafa enga dýrtíðaruppbót fengið. Jeg veit ekki ástæðu fyrir því, að þessir starfsmenn skuli einir hafa orðið út undan. Líklega er það vegna þess, hvað margir aðiljar standa að því að greiða laun þeirra. Að þessu leyti er greinilegt misrjetti í launakjörunum. Við teljum því eðlilega lausn á málinu þá, að yfirsetukonum sje áskilin dýrtíðaruppbót nú þegar á ríkissjóðshluta launa þeirra og jafnframt sje skorað á hina aðra aðilja, sem hlut eiga að máli, að gera það sama. Jeg ætla því, fyrir hönd minni hl. nefndarinnar, að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá, og tek þá um leið aftur till. minni hl. að vísa málinu til stjórnarinnar: „Þar sem þingdeildin álítur, að sanngjarnt sje, að yfirsetukonur fái dýrtíðaruppbót á laun sín eins og aðrir starfsmenn, og þar sem deildin álítur, að ríkisstjórnin geti samkvæmt ákvæðum laga nr. 16, frá 13. júní 1925, greitt yfirsetukonum dýrtíðaruppbót á ríkissjóðshluta launa þeirra, þá ályktar deildin, um leið og hún hún beinir áskorun til ríkisstjórnarinnar um að greiða að sínum hluta slíka dýrtíðaruppbót og til bæjarstjórna og sýslunefnda að greiða einnig dýrtíðaruppbót að sínum hluta, eftir því sem þeim þykir fært og nauðsynlegt, - að taka fyrir næsta mál á dagskrá.“ Jeg skal svo að lokum aðeins geta þess, að leitað hefir verið álits stjórnarinnar um það, hvort heimilt væri samkvæmt núgildandi lögum að greiða dýrtíðaruppbót af ríkissjóðshluta launánna, og hún álítur, að heimildin til þess felist í þeim lögum, sem vísað er til í dagskránni.

Pjetur Þórðarson Þegar jeg varð þess var, að þetta mál var á ferðinni í Ed., hjelt jeg, að þingið mundi haga því svo, að jeg gæti orðið því fylgjandi. Þessi hugsun mín hefir farið á annan veg, og málið liggur nú svo fyrir, að jeg get ekki verið því meðmæltur. Aðalástæðan er sú sama og fram kom hjá hv.frsm. minni hl. (HStef), sem sje sú, að hjer er gert ráð fyrir miklu meiri útgjöldum fyrir sýslusjóðina en mjer þykir hæfilegt, sem þó er ekki hægt að bera undir hlutaðeigandi aðilja. Mjer hefði þótt sanngjarnt, að gengið yrði svo frá máli þessu, að trygt væri, að ljósmæður fengju fulla dýrtíðaruppbót, en mjer þykir of langt gengið að fara að gera frekari breytingar. Hvort hægt er að koma því við á þann hátt, sem hv.frsm. minni hl. (HStef) hefir lagt til, og hvort það er trygging fyrir ljósmæður, er mjer ekki nógu ljóst, og hefði jeg því heldur kosið, að þetta hefði komið fram í brtt. við frv. Hvort óttinn fyrir því, hvernig fara muni, ef mál þetta nær ekki fram að ganga, er á rökum bygður, skal jeg ekki um segja, en heldur þótti mjer hv.frsm. meiri hlutans (MJ) taka djúpt í árinni um afleiðingarnar. Jeg hirði ekki um að endurtaka spádóma hans, en jeg hygg, að flestir þdm, verði mjer sammála um, að svo dökkum augum er óþarft að líta á afleiðingarnar, sem fram kom hjá hv.frsm. (MJ). Jeg hefði viljað heyra frá hæstv. stjórn, hvort ekkert væri því til fyrirstöðu, sem hv.frsm. minni hl. (HStef) var að tala um, að hún gæti trygt yfirsetukonum dýrtíðaruppbót á ríkissjóðshluta launa þeirra; án þess að breyting verði gerð á lögunum. Það má kannske virða það til vorkunnar, að hæstv. fjrh. (JÞ) hafi öðru að sinna og megi ekki vera að gefa þessu gaum. En auk þess, sem þetta er aðalatriði, að mjer þykir frv. hafa gengið of langt í að breyta launakjörum þessara starfsmanna ríkisins, þá er líka annar galli á því sjálfu að formi, það er það, að þegar 3. gr. var sett inn í frv. í hv.Ed., þá var einnig jafnsjálfsagt að fella 2. og 3. gr. laganna frá 1919 inn í gömlu lögin, svo að þau yrðu öll á einum stað. Jeg veit, að þetta mætti laga til 3. umr., ef frv. kemst svo langt, og vona jeg, að það verði gert.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg hygg, að sá gjaldaauki, sem þetta frv. hefir í för með sjer, sje nálægt 45 þús. kr. fyrir ríkissjóð og jöfn upphæð fyrir sýslusjóði. Auk þess verður það til töluverðra útgjalda fyrir kaupstaðina, en jeg hefi ekki rannsakað, hve miklu það nemur, - Þessi útgjöld nema nú liðugum 50 þúsundum, sem skiftist til helminga á sýslusjóði og ríkissjóð, en eftir frv. fer það upp undir 150 þús. Jeg álít, að þörf sje á að breyta launakjörum yfirsetukvenna nokkuð, en hefi eigi þau gögn með höndum, að jeg geti sagt, hve langt skal farið í því. En þegar verið er að bæta launakjör starfsmanna hins opinbera, er óeðlilegt, að þau þrefaldist í einni svipan. Það er venjan, að hækkunin nemi aðeins örlitlu broti af allri launaupphæðinni. Hefi jeg ekki rök til að meta, hvað sanngjarnt er í þessu. - Út af till.hv. minni hl. og dagskrártill. hv. 1. þm.N.-M. (HStef) vildi jeg segja nokkur orð, Yfirsetukvennalögin voru afgreidd frá þinginu 1919, sama ár og launalögin. Var þá litið svo á, að ekki þyrfti að ákveða dýrtíðaruppbót af launum yfrsetukvenna. Náði hún þá aðeins til þeirra embætta, sem talin voru í launalögunum; en ekki til hinna, sem stofnuð voru samkv. öðrum lögum, og aðeins nefnd í þeim. En á síðasta þingi var þessu breytt svo, að það var látið taka til allra þeirra embættis- og sýslunarmanna, sem voru í þjónustu landsins. Lá því mjög nærri, að yfirsetukonur gætu fallið þar undir. Það mun þó hafa orðið niðurstaðan í fjárhagsnefndum, að þær ættu ekki tilkall til dýrtíðaruppbótar, sakir þess að þær væru ekki starfsmenn landsins, heldur hinna einstöku hreppa, þótt ríkissjóður greiddi helming launa þeirra í sveitum. En nú er hv.Ed. búin að fallast á það með frv. þessu, að þær fái dýrtíðaruppbót af þeim hluta, er ríkissjóður greiðir. Ef hv.Nd. samþykkir það nú einnig, að sínu leyti, með þeirri dagskrá, sem hjer liggur fyrir, mun jeg ekki hafa neitt á móti að greiða það. En verði þetta á annað borð greitt, lít jeg svo á, að það beri að gera frá 1. okt. 1925, þegar lögin komu í gildi; sem breyttu dýrtíðaruppbótinni. Hitt verð jeg þó að segja, að með dagskrártill. er engan veginn trygt, að sýslusjóðir greiði dýrtíðaruppbót af sínum hluta launanna. En þó er gefin um það svo ákveðin bending með þessu, að jeg geri ráð fyrir, að það muni víðast gert, ef sýslusjóðir sjá sjer það fært sakir efnahagsins. En þótt allir sýslusjóðir sjái sjer það eigi fært þegar í stað, er þó betri nokkur úrlausn þegar í stað heldur en að málinu sje skilyrðislaust vísað til stjórnarinnar.

Frsm. meiri hl. (Magnús Jónsson) Jeg verð að segja, að jeg er dálítið hissa á þeirri afgreiðsluaðferð, sem hjer á að fara að taka upp. Jeg á að vísu ekki langa þingsögu að baki, en held þó, að það sje einsdæmi, að nefndarhluti leggi annað til í áliti sínu en þegar til framsögu kemur, svo á að fara að afgr. það með rökstuddri dagskrá, flókinni að orðalagi, sem sjálfsagt var að bera fram sem brtt. við frv. sjálft. Liggur því miklu nær, ef hv. deild vill afgr. málið, að vísa því nú til 3. umr. og bera þá fram brtt. um að fella alt niður nema ákvæðin um dýrtíðaruppbótina. En stjórnin virðist nú raunar ætla að vera svo frjálslynd að borga út eftir rökstuddri dagskrá, sem venjulega hefir verið álitin hógvær frávísun á málum. Þykir mjer þetta einkennileg afgreiðsla málsins og mun greiða atkv. á móti dagskránni. Hv. þm. Mýr. (PÞ) gat ekki sjeð neinar alvarlegar afleiðingar af því, þótt afgreiðsla þessa máls biði svo sem eitt ár. Hann ætti að líta í hagskýrslurnar og sjá, að fyrir fám árum var barnadauði ákaflega mikill hjer á landi, en nú mun hann óvíða eða hvergi vera minni. Má óefað þakka það því, að yfirsetukonum hefir fjölgað og þær orðið mun betur að sjer en áður var. Jeg hefi ekki haft tíma til að athuga dauðsföll af barnsförum fyr og nú, - þar ber áreiðanlega að líkum brunni. Hjer er því um beint heilbrigðismál að ræða, og skilar sjer undir eins árangurinn af því. Jeg fyrir mitt leyti held, að best væri, að þingið veitti yfirsetukonunum nú annaðhvort fulla rjetting eða lýsti yfir, að það vildi ekkert sinna þeim. Sjerstaklega er þessi aðferð, að breyta launakjörunum með dagskrá, alveg ófær. Auk þess er hún ófullkomin að því leyti, að hún snertir aðeins helming af launum ljósmæðra til sveita og ekkert í kaupstöðum. Hæstv. fjrh. (JÞ) talaði um, að það væri óvenjulega mikil launahækkun að þrefalda launin. Jeg skal viðurkenna, að þetta er hlutfallslega allmikil hækkun. En hún stafar af því, hve ógurlega lítil launin voru áður. Eins var það 1919, að þá voru laun ljósmæðra hækkuð meira en nokkurra annara starfsmanna hlutfallslega, enda voru þau áður ekki nema 75 kr. á ári. En þessi mikla breyting er eðlileg að því leyti, að áður þurftu ljósmæður lítið að kosta sig við nám, því að bæði var þetta styttra en nú, og auk þess voru þær mjög ríflega styrktar. En þetta þótti óheppilegt fyrirkomulag, því að ungum stúlkum þótti gaman að koma hjer til bæjarins og láta kosta sig, en slógu þá stundum slöku við námið. Leist mönnum því rjett, að þær legðu ögn meira ómak á sig, en fengju í staðinn betri kjör að náminu liðnu. Þetta, sem hjer er farið fram á, er því í allra mesta lagi tvöföldun. Ástæður hv. minni hl. fyrir að vilja koma þessu frv. frá eru eins og gömlu meðulin, sem dugðu við öllu.

það virðast hafa verið bestu meðulin

. - Já, að minsta kosti þau handhægustu. - Höfuðástæðan er sú, að það verði að spyrja sýslunefndirnar álits, áður en svo ógurlegir skattar væru lagðir á sýslusjóði, Jeg held, að það sje nú ekki siðurinn að spyrja gjaldþegninn, hvort hann vilji borga, þegar verið er að leggja álögur og skatta á menn. Enda vita menn líklega svona hjer um bil, hvert svarið verður hjá sýslunefndum. Það var minst á það í þessu sambandi, að hreppstjórar hefðu lág laun. Það var nú svo, þegar jeg var í sveit, að hreppstjórarnir voru helstu höfðingjar í hreppum, og fengu þá tign færri en vildu. Mjer var raunar sagt um daginn, að nú væri sjerstaklega farið að velja fátæklinga í þessar stöður, hvað sem til er í því. Annars skal jeg vera manna fúsastur til að fylgja hreppstjórum í því að fá launaviðbót, ef þeir fara fram á hana og sýna einhver rök fyrir máli sínu. En það bara liggur ekkert fyrir um það og hefir aldrei gert. Þá var talað um fordæmið. Sú grýla er nú ærið mikil með sig. Á þessu þingi fóru 2 prófessorar, fyrverandi og núverandi, fram á að fá nokkra viðbót við laun sín, svo að þeir gætu skrifað um áhugamál sín. Ein helstu rökin móti því voru, hve ógurlegt fordæmi það gæfi. En þá virðist mjer seilst nokkuð langt, ef menn óttast, að 100 kr. hækkun á byrjunarlaunum ljósmæðra dragi á eftir sjer hækkanir á launum háskólakennara og hæstarjettardómara. Þá hefir það verið fært fram sem ástæða, að tekjustofnar sýslusjóða væru svo takmarkaðir, að ekki mætti leggja á þá meira en nú væri. Jeg hafði nú haldið, að útgjöldum sýslusjóðs væri skift á hreppana og þeir jöfnuðu þeim síðan niður eftir efnum og ástæðum. Tekjustofnar sýslusjóðs takmarkast því ekki af öðru en gjaldþoli einstakra gjaldenda. En um ýmsa tekjustofna ríkissjóðs má segja, að þeir eru í mesta máta takmarkaðir. Til þess að koma í veg fyrir hina óvenjulegu afgreiðslu þessa máls, vil jeg því á ný beiðast þess, að hv.þdm. hleypi frv. til 3. umr. þá geta þeir menn, er nú flytja dagskrána, borið fram brtt. við frv. sjálft og fengið þær afgr. á þinglegan hátt.

Frsm. minni hl. (Halldór Stefánsson) Jeg vil fyrst lýsa yfir því, að minni hl. nefndarinnar hefir fallist á þá skoðun hæstv. fjrh. (JÞ) að greiða bæri dýrtíðaruppbótina frá 1. okt. 1925. - Þá langar mig til að segja örfá orð við hv.frsm. meiri hl. (MJ). Hann virtist mjög óánægður með það, að minni hl. vill nú miðlun í málinu. Hann verður að eiga við sjálfan sig um það, hvort hann vill aðeins alt eða ekkert. Það má vera, að satt sje, að formlegra hefði verið að bera fram brtt. við lögin sjálf, en það gat hæglega orðið til þess, að það kæmist ekki fram eins og við vildum hafa það. Þeim ummælum, að dagskráin byggist ekki á lagaheimildum, vil jeg vísa algerlega frá, og get jeg um það vitnað bæði í hæstv. stjórn og aðra. Flest af því, sem hv. meiri hl. hafði fram að færa, voru vandræðamálsbætur, en þó mjög í hóf stilt. Hann vildi meðal annars gera fordæmið að engu, en það hefir of oft verið tekið tillit til þess hjer á Alþingi, til þess að hann geti alt í einu gert það einskis vert. Skal jeg svo ekki fjölyrða meir um þetta.

Pjetur Ottesen Jeg skal ekki hefja langa ræðu eða gefa tilefni til langra umræðna, þar sem búið er að ræða þetta mál nokkuð lengi hjer í deildinni. Eins og menn munu hafa tekið eftir, er þetta mál var hjer til 2. umr., þá greiddi jeg atkvæði bæði á móti dagskrá meiri h1. fjhn. og frv. sjálfu. Jeg var á móti hinni rökstuddu dagskrá, sem fór fram á að halda genginu stöðugu til næsta þings, af því að aftan í hana var hnýtt, að ríkissjóður ætti að taka að sjer alla þá fjárhagslegu áhættu, sem af því stafaði að halda genginu föstu. Þótt jeg viðurkenni það, að snöggar sveiflur á genginu sjeu hættulegar fyrir atvinnuvegi landsins, þá tel jeg það óforsvaranlega ráðstöfun, að láta ríkissjóð taka á sínar herðar alla þá fjárhagslegu áhættu, sem af því getur leitt, að halda genginu föstu, og fyrirfram er ekki hægt að gera sjer neina grein fyrir því, hve mikið fje ríkissjóður yrði að láta af mörkum til að fullnægja slíkum ráðstöfunum, og get jeg því ekki verið með því að leggja slíkt til. En á móti frv. var jeg vegna þess, að jeg hefi enga trú á því, að það skipulag, sem þar er farið fram á, leysi þau vandræði, sem lággengið hefir leitt yfir þjóðina, og það því fremur, sem jeg álít, að stýfingin geti haft verulega hættu í för með sjer. En ef stjórnarvöld þau, sem hlut eiga að máli, ríkisstjórnin, bankastjórnirnar og gengisnefndin, gætu með sínum ráðstöfunum spornað á móti því, að snöggar verðsveiflur yrðu á krónunni, þá tel jeg það mikilsvert. Jeg vil því skora á þessa aðilja, að reyna að halda genginu sem stöðugustu þangað til næsta þing kemur saman. Samkvæmt framansögðu leyfi jeg mjer að bera fram svohljóðandi rökstudda dagskrá: „Í trausti þess, að landsstjórn, bankar og gengisnefnd kosti kapps um að afstýra því, að veruleg röskun verði á gengi íslenskrar krónu til næsta þings, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“

Forseti (BSv): Þessi rökstudda dagskrá liggur þá einnig hjer fyrir til umræðu.

Fjármálaráðherra (JÞ): Þessi dagskrá, sem nú er fram komin, er í samræmi við það, sem jeg ljet í ljós í upphafi umræðna um þetta mál. Þá sagði jeg, að mjer fyndist, að hækkunar- og stýfingarmenn ættu að geta verið sammála um að halda því gengi, sem nú er á krónunni, fyrst um sinn. Þessvegna hefi jeg ekkert að athuga við innihald þessarar dagskrár. Auðvitað geta komið fyrir ástæður, sem verða þess valdandi, að þessum aðiljum, ríkisstjórn, bönkum og gengisnefnd, verði um megn að halda gengi íslenskrar krónu föstu eða sveiflulitlu. En jeg er fús á að taka við þeim tilmælum til stjórnarinnar, sem í dagskránni felast, að beina starfskröftum í þá átt, að hindra gengissveiflur til næsta þings.

Sveinn Ólafsson Jeg bjóst ekki við því, að svo fljótlega mundi til atkvæða gengið um þetta mál, sem nú virðast horfur á. Jeg hafði afhent til prentunar brtt. við 1. og 3. gr. frv. En jeg sje fram á það, að þær verða tæplega komnar til útbýtingar, þegar atkvæðagreiðslan fer fram, ef hún dregst ekkert. En þessar brtt. mínar fela í sjer ráðstafanir, er nálgast nokkuð sömu niðurstöðu og dagskrá sú felur í sjer, sem fram er komin, en þó hefði jeg frekar kosið frv. samþykt með þeim breytingum en dagskrána, sem lítið tóm hefir fengist til að athuga. Jeg mun þó ef til vill geta sætt mig við dagskrána, ef ekki er um brtt. að ræða, af því að jeg tel litlar líkur til þess, að frv. verði afgreitt á þessu þingi, og jeg álít dagskrána betri en fall frumvarpsins.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Áður en jeg læt í ljós afstöðu minni hl. fjhn. til dagskrárinnar, vil jeg spyrja hv.flm. að því, hver sá vandi er, sem gengisbreytingin hefir leitt yfir þjóðina og frv. fær ekki leyst úr, og ennfremur hver sje sú „töluverða hætta“, sem frv. hefir í för með sjer. Jeg óska, að dagskráin sje rökstudd með skýrum og skilmerkilegum rökum, svo ekki þurfi að líta svo á, sem hv.flm. sje hjer eingöngu að kasta út björgunarhring fyrir stjórnina.

Pjetur Ottesen Jeg ætla ekki að fara inn, á það eða gefa tilefni til, að farið yrði að nýju að ræða gengismálið. Jeg býst ekki við, að endurtekning á umræðum um málið varpi nýju ljósi yfir það, svo mikið sem það hefir verið rætt. Út af spurningu hv.þm. V.-Ísf. út af hættunni við stýfingu, vil jeg aðeins benda á eitt atriði. Ef ákvörðun er tekin um að stýfa, þá gengur það út yfir eigendur sparisjóðsfjár, og þá er það ekki óttalaust, að þeir reyndu að koma sparifje sínu fyrir á öðrum og tryggari stað. En sparifjeð er meiri hluti þess fjár, sem atvinnuvegirnir eru reknir með, og því álít jeg, að hjer geti verið um verulega hættu að ræða. En því meiri hætta er á þessu sem sumar af þeim þjóðum, sem næstar okkur eru og við höfum einna mest viðskifti við, keppa sýnilega ótrauðar að því að koma sínum peningum í gullgildi. Að því er snertir þann vanda, er frv. fær ekki leyst úr, þá skilst mjer, að það muni síður en svo vera útilokað, þótt horfið sje að stýfingu, að verðgildi hinna stýfðu peninga geti fallið. Og þá gæti rekið að því, að grípa yrði til þess að stýfa aftur. Að þessu leyti leysir frv. ekki allan vanda. Hjer er því alls ekki um það að ræða, að verið sje að kasta út björgunarhring fyrir stjórnina, heldur tilraun til þess að koma í veg fyrir, að hrapað sje að því að gera ráðstafanir, sem hætta getur stafað af fyrir þjóðina.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Þessi dagskrá hv.þm. Borgf. (PO) líkist meir björgunarhring fyrir stjórnina en rökstuddri dagskrá, þar sem hann færir ekki aðrar ástæður fram fyrir henni en þær, sem hann nú nefndi. Ef það er vegna sparisjóðseigenda, að hv.þm. er hræddur við frv., þá ætti hann ekki að vera andstæður, að ríkissjóður gangi í átbyrgð fyrir kostnaði þeim, sem af því leiðir, að halda genginu stöðugu. Jeg býst við því, að ríkissjóður eigi að ábyrgjast sanngengi. Hv. þm. sagði, að ef stýft væri, þá væri þó ekki fyrir það girt, að stýfa þyrfti aftur. Þetta er satt, en engin ný speki. Það er álíka röksemd eins og ef maður, sem staddur er í lífshættu, segði, að ekki þýddi neitt að bjarga sjer úr henni, því að hann gæti altaf lent í lífshættu síðar. Við getum aldrei fengið tryggingu fyrir því, að peningar okkar verði verðfastir. Sú trygging liggur í skynsamlegri stjórn peningamálanna, sem auðvitað getur brugðist. Jeg skil ekki, hvað hv.þm. Borgf. (PO) vill. Hann vill ekki tryggja okkur fyrir því, er við urðum fyrir síðast liðið ár, er landsstjórn og Landsbankastjórn sýndu ekki nægan vilja á því að halda genginu í rjettu horfi. Í sjálfu sjer leitaði það ekki upp, heldur var ýtt upp af þessum stjórnarvöldum. Jeg fæ ekki betur sjeð en ef deildin vill láta eitthvað í ljós um þetta mál, þá eigi hún að gera það ótvírætt og segja eitthvað um það, hvernig ábyrgð ríkissjóðs skuli beitt. Annars finnast mjer ástæður þær, sem hv.þm. Borgf. (PO) ljet uppi, mjög ófullnægjandi, og mjer finst afgreiðsla málsins á þennan hátt bera meira vitni um „stjórn“-lyndi en„fast“lyndi. Annars vil jeg mælast til, að fundarhlje verði haft núna, svo hægt sje að taka dagskrána til athugunar. Forseti gerði stutt fundarhlje. Að því loknu var fram haldið 3. umr. um frv.

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg býst ekki við því, að langar umr. þurfi að verða um þetta mál nú, því að það var ítarlega rætt við 2. umr. Það, sem menn greinir aðallega á um, er það, hvort nú eigi að stýfa krónuna, eða gefa henni lægra gullgildi en nú er. Frv. fer fram á það, að stýfa krónuna með núverandi verðgildi, eða öllu heldur í lægra gullgildi. Við hv. 3. þm. Reykv. teljum ekki rjett að taka þessa ákvörðun nú, en hinsvegar er okkur ljóst, að komið gætu þau tilfelli, að krónan yrði stýfð með þáverandi gullgengi. En ef þær ákvarðanir verða teknar, verða þær að komast í framkvæmd á stuttum tíma, og þá verður um leið að lögleiða gullinnlausn seðlanna. Mjer er ekki kunnugt, að nein þjóð hafi stýft gildi peninga sinna með löngum fyrirvara.

Jú, Finnar

. Nei, þeir leituðust fyrst við að stöðva gengi marksins, og Finnlandsbanki eyddi tugum miljóna til að halda genginu föstu og hækka það og kom því úr 7% upp í 13% af fyrra gullgengi, en svo leiddu þeir stýfingu alt í einu í lög og um leið gullinnlausn. Hina sömu aðferð höfðu Tjekkoslovakar. En það var ekki um það að gera að lækka gildi peninga - eins og hjer -. Slík ákvörðun, gerð löngu fyrir fram, gefur tilefni til þess ástands, að sveiflur verði harðari þangað til endanleg stýfing fer fram. Þetta sjest og á því, sem hv.flm. (TrÞ) og hv.frsm. minni hl. (ÁÁ) hafa haldið fram, að það mundu þurfa að líða nokkur ár frá því, að þessi ákvörðun, sem hjer er farið fram á, væri tekin, og þangað til endanleg ákvörðun um stýfingu væri gerð. Þá skal jeg minnast á brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Fyrsta brtt. tekur alla ákvörðun úr frv. um stýfingu, og ef hún verður samþ., er það alveg hið sama og samþ. hina rökstuddu dagskrá hv.þm. Borgf. (PO), sem fer fram á það að bíða með að taka ákvörðun um það, hvort krónuna eigi að stýfa eða ekki. Það verður ekkert sagt um það nú, hverjar afleiðingarnar geta orðið af því, ef nú er tekin ákvörðun um stýfingu án þess að taka upp gullinnlausn samtímis. það væri heldur ekki rjett að benda á allar afleiðingar af því hjer í hv. deild, nema þá fyrir lokuðum dyrum, svo að þær eigi hafi áhrif til hins verra. Um dagskrána má það segja, að hún er ekki ákveðin nema að því leyti, að hún tekur af öll tvímæli um það, ef hún verður samþ., að þess er ekki óskað af deildinni, að tekin sje ákvörðun um stýfingu nú.

Tryggvi Þórhallsson Jeg mun eigi nota þessa 3. umr. málsins til þess að fara út í almennar athugasemdir um frv. það er svo þrautrætt, að þess gerist ekki þörf, enda hafa menn nú víst myndað sjer ákveðnar skoðanir um það. En jeg vil nota tækifærið til þess að lýsa yfir því, að það gladdi mig stórlega, hverja afgreiðslu þetta mál fjekk við 2. umr. Jeg þykist að vísu vita, að málið gangi ekki endanlega fram nú, en jeg lít svo á, að meðferð þess hjer í háttv. deild hafi staðfest ummæli mín um það, að stefnu frv. hafi aukist mjög fylgi hjá þjóðinni. Jeg gat ekki skilið hv.frsm. meiri hl. (JAJ) öðru vísi en svo, að hann hjeldi því fram, að það gæti komið fyrir, að þetta yrði gert seinna, að festa verðgildi peninganna, þó það væri ekki gert nú. Að þessu leyti get jeg verið mjög glaður út af því, hvað stór spor hafa verið stigin áfram í máli þessu í þá átt, sem jeg vil vera láta. En málið er svo flókið og vandasamt, að jeg gat ekki gert mjer neina vissa von um bestu afgreiðslu, er jeg bar það fram. En afgreiðsla þess hjer í háttv. deild hefir verið fram yfir allar vonir og sýnir það, að ekki getur liðið á löngu þangað til meiri hluti þings og þjóðar hverfur að því ráði, sem jeg hefi barist fyrir. Út af dagskrá hv.þm. Borgf. (PO) vil jeg koma með nokkrar almennar athugasemdir og beina þeim til flm. (PO), háttv.frsm. meiri hl. (JAJ) og hæstv. fjrh. (JÞ).Vil jeg þá fyrst vekja athygli á því, að í upphafi dagskrárinnar stendur: „Í trausti þess, að landsstjórn, bankar og gengisnefnd“ o. s. frv. Formlega vær rjett, að hv.flm.till. (PO) feldi gengisnefnd burtu úr dagskránni, því að afstaða hennar er öll önnur en stjórnar og banka, því að seinustu mánuðina hefir hún ekki haft neitt sjálfstætt vald. Þeir tveir menn, sem bætt var í nefndina á síðasta þingi, hafa þar ekki atkvæðisrjett og geta því ekki beitt sjer þar. Því næst vil jeg beina því til hæstv. fjrh. (JÞ), hvaða skilning hann leggur í þetta orðalag dagskrárinnar: „Í trausti þess, að landstjórn, bankar og gengisnefnd kosti kapps um að afstýra því, að veruleg röskun verði á gengi“ o. s. frv.? Hvað hefir hæstv. ráðh. (JÞ) víðtæka heimild í þessu orðalagi? Má hann leggja mikið af lánstrausti ríkissjóðs í hættu með því að ganga í ábyrgð fyrir bankana? Eða má ríkissjóður taka stór gengislán? Hvað skilur hæstv. ráðh. (JÞ) við orðin „veruleg röskun“? Hæstv. ráðh. (JÞ) hefir að þessu viljað keppa að því, að ná krónunni í gullgildi, og að minsta kosti fyrst og fremst sporna á móti lækkun hennar. En eru orðin „veruleg röskun“ ekki svo óákveðin, að eftir þeim mætti t. d. keppa að hægfara hækkun? Og þá kemur spurningin um það, hvað er hægfara hækkun? Var það hækkunin á síðasta ári, er nam 17–18%? Skilur hæstv. fjrh. (JÞ) orðalag dagskrárinnar svo, að hækka megi krónuna álíka á þessu ári? Þá vil jeg spyrja hv.flm. (PO) og þá aðra menn, er með honum standa að þessari dagskrá, hvað þeir eiga við með því, að vísa málinu til stjórnarinnar, banka og gengisnefndar þetta eru einmitt sömu aðiljarnir, er höfðu málið með höndum árið sem leið. Þessa dagskrá mætti því skoða sem traustsyfirlýsingu til þeirra. Á að skoða hana sem samþykki þingsins á því, hvernig gengismálið hefir verið framkvæmt síðast liðið ár? Mjer virðist svo, þar sem málinu á að vísa með fullu trausti til þessara aðilja. Jeg óska þess, að hv.flm. (PO), sem ekki er vanur því að vera myrkur í máli, gefi nú skýr svör við því, hvað hann meinar í þessu efni. Annars skilst mjer, að á bak við dagskrána liggi eitthvert samkomulag milli hæstv. fjrh. (JÞ) og þeirra manna, sem að henni standa, um það, að hann hafi lofað að hækka ekki krónuna. En yfirleitt er dagskráin svo loðin, að það munu eins dæmi, að jafnmikið stórmál sem þetta sje afgreitt með slíkri dagskrá. Og það skal jeg segja hv.flm. (PO), sem jeg hefi haft þá ánægju að vinna með síðan jeg kom á þing, að þessi dagskrártill. er mjög ólík honum. Yfirleitt má segja það um dagskrána, að það er óverjandi að ganga frá málinu með henni, því að þar er alt í lausu lofti. Það má segja, að það sjeu þrjár stefnur uppi um það hjer í hv. deild, hvernig menn vilja festa gildi peninga. Og jeg verð að segja, að það má rjettlæta þá stefnu hæstv. fjrh. (JÞ) og hv. 2. þm. Reykv. (JBald), að láta krónuna ná fyrra gullgildi og halda henni í því gildi. En þó er jeg sannfærður um það, að það er stórkostlega hættulegt fyrir landið og jafnvel óframkvæmanlegt. Önnur leiðin í þessu máli er sú, sem kemur fram í brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að keppa að föstu verðgildi krónunnar í samræmi við núgildandi skráningu. þessi stefna er hættuleg eins og afstaðan er nú, og þegar tekið er tillit til þess, hvað atvinnuvegirnir eru skattlagðir. Þó er hún betri en sú leið, sem þeir vilja fara, hv. 2. þm. Reykv. (JBald) og hæstv. fjrh. (ÞÞ). Þriðja leiðin er sú, sem hv.frsm. minni hl. fjhn. (ÁÁ) vill fara með mjer í þessu máli. Jeg vona, að það sannist síðar, að það er rjett leið, og að hún verði valin. Dagskráin er „compromis“ milli manna, sem hafa gerólíkar skoðanir og keppa í þessu máli sinn í hverja áttina. Það verður aldrei farsælt að afgreiða stórt mál þannig. Hefir hv.flm. (PO) spurt bankana, og þá sjerstaklega Landsbankann, hvort þeir álíti slíka afgreiðslu forsvaranlega? Jeg efast um, að þeir álíti það. Jeg hygg, að stappi nærri, að sómi þingsins sje í veði, ef mál þetta verður afgreitt með slíkri dagskrá, ef þar að auki verður ofan á, að bankamálið komist ekki gegnum þingið. Þm. mega bera kinnroða, er þeir koma fram fyrir kjósendur sína, þegar þingið hefir staðið í 100 daga og látið stærstu málin fá slíka afgreiðslu.

Sveinn Ólafsson Af því að brtt, á þskj. 562 hefir verið útbýtt og deildin hefir leyft, að þær mættu komast undir atkvæði, þykir mjer rjettast að fara um þær nokkrum orðum. Hefir reyndar verið minst á þær af þm. Str. (TrÞ) og þm.N.-Ísf. (JAJ). Fyrri till. um að leita stöðvunar á verðgildi íslenskra peninga má skoða sem málamiðlun milli þeirra, er lengst vilja fara í hvora átt, að hækka eða stýfa krónuna. Það er rjett hjá hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), að hún lýtur að því, að halda genginu föstu fyrst um sinn, og ætla jeg flesta geta unað við það. Út af því, sem hv.þm. Str. (TrÞ) sagði um þessa brtt., vil jeg taka það fram, að með henni þarf ekki að vera bundið, að stöðvun verðgildis íslenskrar krónu skuli gilda um aldur og æfi eða skoðast eins og endanleg stýfing. það eru möguleikar til þess, enda þótt till. verði samþ., að taka upp seinna meir nýjar ráðstafanir. Hún bindur alls ekki framtíðina í þessum efnum. Þá eru önnur ákvæði frv. og brtt., sem fara fram á það, að breyta til um skipun og verkahring gengisnefndar. Það er stórt atriði í þessu máli, hvað sem ofan á verður síðar. Það eru hvort sem er litlar líkur á því, að málið verði nú til lykta leitt, en þó er möguleiki til þess. Og vildi jeg stuðla að því, hvað sem á eftir fer, að það yrði afgreitt frá deildinni, ef kostur er á, með þessum brtt. mínum. Brtt. eru í raun og veru gerðar í samræmi við yfirlýsingar hv.frsm. minni hl. (ÁÁ) við 2. umr. þessa máls. En þar sem jeg get ekki komið brtt. undir atkvæði, nema dagskráin falli, er jeg neyddur til að bíða átekta, þar til jeg hefi sjeð, hvernig fara mun um hana, og gef jeg því eigi greitt henni atkv. Jeg verð að vera sammála þeim mönnum, er minst hafa á dagskrána, þar á meðal hv.þm. Str. (TrÞ), um það, að skipun sú, sem hún gerir á málinu, er reikul og mjög teygjanleg. En jeg sje nú, hvað setur. Og að fallinni dagskránni, koma tillögur mínar til atkvæða.

Klemens Jónason Þrjú til fjögur þing hefir gengismálið verið til umr., og hafa þær umr. verið bæði langar og flóknar, og þó lítið á þeim að græða. Er málið að miklu leyti enn jafnóljóst. það er og ekki nema eðlilegt, að umr. verði miklar um slíkt mál. Jeg verð þó að segja, að þeim hafi nú verið stilt mjög í hóf, einkum þegar þess er gætt, hvernig gengismálinu var komið á síðast liðnu hausti. Jeg vil ekki láta tækifærið ónotað, þar sem jeg var í meiri hl. fjhn., er samdi nál. í fyrra í gengismálinu, að lýsa yfir því, að jeg er afaróánægður með aðgerðir stjórnar og gengisnefndar í þessu máli. Og jeg vil ekki stuðla að því, að slíkt komi fyrir aftur. Þetta finn jeg mjer skylt að taka fram. Annars er skoðun mín í þessu máli kunn, bæði af því, sem stendur í nál., meiri hl. og af atkv. mínu við 2. umr. En skoðun mín er í stuttu máli sú, að stuðla að því að halda í krónuna eins og hún nú er, en reyna svo að hækka hana varlega, smátt og smátt, upp í gullverð. Meiri hl. fjhn. bar fram við 2. umr. dagskrá, sem feld var með 15:12 atkv. Nú er komin fram ný dagskrá frá hv.þm. Borgf. (PO). Mun mega líta svo á, að hún miði að því sama og dagskrá okkar. En jeg verð þó að segja, að hún er svo teygjanleg, að jeg hygg, að lítið sjé á henni að byggja. Ef út í það er farið, geta hlutaðeigandi aðiljar teygt hana alveg eins og þeir vilja. En jeg býst samt við, að hún hafi byr í deildinni, og þar sem hún fer í líka átt og dagskrá meiri hl., þá vil jeg bæta svo úr, að hún verði aðgengilegri. Kem jeg því með brtt. við hana þess efnis, að orðið „veruleg“ falli burt. Vona jeg, að hæstv. forseti (BSv) taki hana til greina. Og verði hún samþ., mun jeg greiða atkv. með dagskránni, annars á móti.

Fjármálaráðherra (JÞ): Hv. þm. Str. (TrÞ) spurði um meira en jeg get eiginlega svarað. - Hann spurði fyrst um, hvað stjórnin mundi leggja í dagskrána eða hvaða heimild um aðhald fælist í henni. Jeg verð þá að segja það, að alment tekið, álit jeg ekki, að svona dagskrá eða till. geti falið í sjer heimild fyrir stjórnina að taka til ríkissjóðsins. Með slíkri dagskrá er ekki annað gert en að láta í ljós óskir deildarinnar. Verður svo stjórnin að ráða það við sig sjálf, hve langt hún gengur í því að nota ríkissjóðinn og verða við slíkum óskum. En það verður að meta eftir kringumstæðunum á hverjum tíma, sem geta cg verið alt aðrar en þær, sem deildin hafði fyrir augum. Jeg hefi lýst því yfir, að jeg get tekið við dagskránni, þar sem hún felur í sjer það, sem rjettast er og líklegast eins og nú stendur, sem sje að reyna að halda genginu föstu fyrst um sinn. Jeg ætla ekki að gera frekari grein fyrir þessu nú. Nú er verðlagið, sjerstaklega innlenda verðlagið, ekki í samræmi við gengið, en það mun hafa aukna erfiðleika í för með sjer fyrir atvinnuvegina, ef krónan hækkar meðan á þessu ósamræmi stendur. Jeg get ekki gefið ákveðið svar um það, hvort stjórnin muni nota lánstraust ríkissjóðs til þess að hjálpa bönkunum eða taka lán. Það fer alt eftir því, hvernig ástandið verður. En eftir afstöðu deildarinnar eða Framsóknarflokksins til þessa máls, þarf stjórnin ekki að gera ráð fyrir hirtingu úr þeirri átt, þótt hún taki til þess, sem hún hefir yfir að ráða, til að koma í veg fyrir, að krónan hækki.

Gerir hæstv. fjrh. (JÞ) ráð fyrir, að slíkt geti fyrir komið?

. Jeg geri aðeins ráð fyrir öllum möguleikum. Jeg hefi sýnt fram á, að ástandið felur ekki í sjer neina bendingu um, að krónan muni sýna tilhneigingu til hækkunar á þessu ári. Hvað viðvíkur orðalagi dagskrárinnar „veruleg röskun“, þá er það óákveðið. Þó má ekki skilja það svo, sem það sje svo rúmt, að keppa megi að viðlíka hækkun og á árinu sem leið. Jeg get þessa aðeins af því, að hv.þm. Str. (TrÞ) var að tala um það. Jeg hefi ekki fundið þetta upp hjá sjálfum mjer. Jeg skal í þessu sambandi láta þess getið, að jeg hefi ekkert á móti því, að brtt.hv. 2. þm. Rang. (KlJ) verði samþ. Jeg álít, að þá sje látið í ljós, að gengið eigi að haldast. En þó að jeg eigi sjálfur þær sömu óskir, skal jeg ekki ábyrgjast, að þær rætist, hvað sem fyrir kann að koma. Jeg get ekki sjeð, að það sje rjett hjá hv.þm. Str. (TrJ), að till. stefni eigi að þessu marki. Mjer finst það yfirleitt vera almenn ósk viðvíkjandi gengismálinu, að stefna beri að því, að friður fáist eða frestun, svo að verðlagið geti lagað sig eftir hækkuninni. Till. tekur og í þann streng. Þessvegna er síður en svo, að sómi þingsins sje í hættu með þeirri afgreiðslu málsins.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg vil leiðrjetta í annað sinn misskilning hjá hv.frsm. meiri hl. (JAJ) um, að frv. þessu þurfi að fylgja innlausnarskylda. Jeg hefi sagt það áður, að gætilegast væri að hafa gullvíxilfót meðan stöðvun gengisins væri að komast á, en gullinnlausnin kæmi ekki fyr en það væri orðið og bankarnir gætu framkvæmt hana. Þetta er afareinfalt mál, enda hafa flestir, sem um það hafa skrifað, talið rjettast að byrja fyrst með gullvíxilfæti. Það voru Finnar, sem fyrst byrjuðu á þessu. Bankastjórn finska þjóðbankans átti frumkvæðið, meðan þing og stjórn skildu það enn ekki. Þingið þurfti því ekki að skipa henni, hvað gera skyldi. Þetta er ólíkt því, sem hjer er. Þingið verður að gefa út lög eða fyrirskipanir, um stefnuna í þessum málum, ef bankastjórnin og löggjafarvaldið eru ekki sammála. Festingarstefnan hefir nú verið framkvæmd á Finnlandi í 2½–3 ár, en síðan hafa verið afgreidd stýfingarlög. En þau lög eiga alveg óskylt við þetta frv., eins og var að skilja á hv.frsm. meiri hl. (JAJ). þykir mjer leitt, að hann skuli ekki geta skilið þetta. Ef dagskrá þessi, sem fer í sömu átt og dagskrá meiri hl. við 2. umr., verður samþ., má búast við, að alt verði laust og liðugt og breytist eftir því, sem vindurinn blæs, en ekkert verði reynt að gera í þessu máli til festingar og öryggis fyrir atvinnulífið. Það er ekki rjett hjá hv.frsm. meiri hl. (JAJ), að brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sje sama og dagskráin. Þar er um fleiri atriði að ræða, enda tekið á fastari og ákveðnari tökum, eins og sómir slíku máli. En dagskráin er aftur á móti loðin og óákveðin. Mætti segja, að hún sje lík núgildandi lögum um gengisverslun, því að það getur verið bæði um hægfara hækkun og stöðvun að ræða. Betur verður dagskráin aldrei lögð út. Ef brtt.hv. 2. þm. Rang. (KlJ) verður samþ., líkist dagskráin að sönnu meira fyrri brtt.hv. 1. þm, S.-M. (SvÓ), en verður þó aldrei nærri eins ákveðin og frv., því að í því eru fleiri atriði, sem minni hl. leggur áherslu á, að samþ. verði. - Jeg get þó ekki annað sjeð en að í dagskránni sje meira aðhald fyrir stjórnina, þegar litið er á hana í sambandi við alla meðferð þingsins á þessu máli. En meðferð þingsins við 2. umr. sýnir ákveðinn vilja deildarinnar. Og það er ekki nema einfalt reikningsdæmi, að leggja okkur, sem verðum á móti dagskránni, við hina, sem greiða henni atkv. í því trausti, að halda genginu föstu. Samanlagt er það meiri hluti deildarinnar, sem þannig togar stjórnina í áttina til festingar, þó atkvæðin falli sitt á hvað. En hæstv. fjrh. (JÞ), sem er góður reikningsmaður, ætti að geta skilið þetta. Hv. frsm. meiri hl. (JAJ) hjelt áfram uppteknum hætti um að slá út í loftið. Hann taldi, að það gæti haft hættulegar afleiðingar, ef frv. yrði afgreitt í því formi, sem það nú er í, afleiðingar, sem hann vildi þó ekki tala um til að auka ekki á þessa ósýnilegu hættu. Vildi hann víst helst ræða þetta mál fyrir lokuðum dyrum. Þetta er ekki ný bardagaaðferð og stendur oftast í sambandi við ónóga þekkingu. Það er þessi tilhneiging manna að „mystificera“ alt, gera alt að þeim höfuðleyndardómum náttúrunnar, sem enginn fær skilið. Guðfræðingi koma í hug gamlar, úreltar trúfræðikenningar, sem reynt er að sveipa dularfullum hjúpi til að fela veilurnar. Hv. þm. (JAJ) vill ekki tala neitt um stefnuna, hver hún eigi að vera í þessu máli, nje um afleiðingarnar. Það gæti haft óttalega hættu í för með sjer! Jeg veit, hvað hv.þm. á við, en þorir ekki að segja. Það er, að festing krónunnar mundi veikja lánstraust landsins. Það þarf enga dirfsku til að segja þetta. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir sagt þetta áður í sambandi við önnur mál. Með þessu má auðvitað slá ryki í augu manna. En við eigum fyrst og fremst að líta á það, hvað við getum varið fyrir sjálfum okkur, en ekki á það, sem aðrir kunna að segja. Og um lánstraust vort erlendis er það að segja, að áhrif festingarinnar mundi verða þveröfug við það, sem hv.flm. (PO) sagði. Því verðfastur gjaldeyrir tryggir lánstraust atvinnuveganna. Jeg skal geta þess hjer í þessu sambandi, að jeg átti tal um þetta við bankastjóra ríkisbankans finska, og lagði þá fyrir hann þessa spurningu: Hvaða áhrif hefir það á lánstraust landsins, ef festur er verðfallinn gjaldeyrir? Hann leyfði mjer að hafa það eftir sjer, að hann hefði átt tal um þetta við ýmsa þektustu fjármálamenn stórþjóðanna, og það væri álit þeirra, að hver sú þjóð, sem ætti gjaldeyri, sem væri fallinn meira en 10%, hún trygði lánstraust sitt best og yki það með því að festa verðgildi peninga sinna.

Hann hefir verið að afsaka sjálfan sig!

. Þess þurfti hann ekki. Hv. þm. (JBald) þyrfti ekki annað en kynna sjer niðurstöðu tveggja alþjóðafunda um þetta atriði til að sjá, að afsökunar þarf engrar við. Þeir komust báðir að þeirri niðurstöðu, sem hjer var nefnd, og jeg hefi eftir Risto Ryti. Hjer hefir talsvert verið talað um ráð erlendra fjármálamanna.

Hverjir hafa fylgt þeim?

. Það sannar ekkert, þótt enginn hafi haft vit á að fylgja þeim. Það, hvort margir hafi fylgt einhverju ráði, er engin sönnun fyrir ágæti kenningarinnar. Hjer verðum við að hafa það skap, að fylgja því, sem rjett er að okkar eigin dómi. Hv. þm. Str. (TrÞ) lagði nokkrar spurningar fyrir hæstv. fjrh. (JÞ). En Það hefir gengið heldur treglega að fá ákveðin svör. Jeg bar tvær spurningar upp fyrir hæstv. fjrh. (JÞ) við 2. umr. þessa máls. Og þó nú sje ný dagskrá fram komin, þá eru þessar spurningar ekki úr gildi gengnar. Mjer þætti því gott, ef hæstv. fjrh. vildi svara þessum spurningum nú. Spurningarnar voru á þessa leið: Hvaða ráðstafanir mundi stjórnin gera um gengið, ef skuld landsins við útlönd væri yfir 200 þús. sterlingspund. Og hvaða ráðstafanir fyrir hönd þings og þjóðar mundi stjórnin gera, ef innieign landsins ytra kæmist yfir 200 þús. sterlingspund, en það var hún á síðasta ári, þegar hækkunin hófst. Hæstv. fjrh. (JÞ) er engin ofætlun að svara þessu skýrt, án þess að vefja svarið inn í loðin orðatiltæki af sama tæi og dagskráin er ofin úr. Það er kunnugt, að fjrh. og Landsbankastjórnin er ekki neinn hitamælir, sem gengur af sjálfu sjer upp og niður samkvæmt náttúrulögmálum. Aðgerðir þeirra í gengismálinu eru komnar undir skoðunum þeirra og skilningi. Því bið jeg um svar. Þeir, sem halda, að þetta komi alt af sjálfu sjer eins og þegar hitamælir starfar, koma ekki með slíkar spurningar, enda ættu þeir sem fæst orð að tala í þessu máli.

Ólafur Thórs Hv. þm. Str. (TrÞ) beindi því til mín og annara íhaldsmanna, sem greiddu frv. hans atkvæði til 3. umr., hvort við mundum fylgja dagskrá hv.þm. Borgf. (PO). Jeg skal svara þessu fyrir mína hönd og þeirra, því að jeg hefi haft tækifæri til að ráðfæra mig við þá. Við lítum svo á, að brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) við frv. beri að skoða sem tilkynning frá honum og væntanlega fleirum, sem fylgt hafa frv. hv.þm. Str. (TrÞ), um, að þeir sjeu nú horfnir frá því að festa krónuna í sannvirði hennar,  Jeg þykist með þessu hafa gert grein fyrir minni skoðun á málinu og reyndar skoðun þeirra flokksbræðra minna, sem greiddu frv. atkv. til 3. umr. En jeg lít nokkuð öðrum augum á heimild stjórnarinnar heldur en hv.flm. dagskrárinnar (PO). Jeg hika ekki við að fullyrða, að allar umræður málsins hjer í deildinni beri með sjer, að það er yfirlýstur vilji langsamlega meiri hluta deildarmanna, að ef þurfa þykir, hafi ríkisstjórnin heimild til að gera nauðsynlegar ráðstafanir til þess að fyrirbyggja hækkun krónunnar á þessum tíma.

Jakob Möller Jeg hefi því miður af sjerstökum ástæðum ekki getað fylgst með þeim umræðum, sem hafa orðið um þetta mál í dag, en verð þó að segja örfá orð. Eftir að dagskrártill. frá meiri hl. fjhn. var feld við síðustu umr., virtist mjer vera hætta á, að málið fengi ekki viðunandi afgreiðslu á þessu þingi. Jeg hefi litið svo á, að eins og sakir standa þyrfti ekki að gera því skóna, að gengi íslenskrar krónu mundi hækka á næstunni. Það hefir verið gert alt of mikið að því undanfarið, að láta hag atvinnuveganna hafa bein og skjót áhrif á gengið. Hafi einhverjar hagsveiflur komið, þannig að verðið hafi í svip lækkað á íslenskum afurðum, þá er gripið til að lækka verð krónunnar því sem nær samstundis eða að minsta kosti fljótlega. Að þetta sje tæplega rjett að farið, getur maður nú ráðið af því, hvernig fór um áramótin 1923–24 og upp úr þeim. Ef það hefði verið vakandi fyrir þeim, sem þessum málum stýrðu, að það bæri ekki að hlaupa með gengið þegar í stað eftir þessari sveiflu, en reynt að halda krónunni kyrri þar, sem hún var um nýárið, þá hefðum við algerlega losnað við þá stóru sveiflu niður á við, sem varð í ársbyrjun 1924. Þannig geta menn lært af reynslunni. Og jeg held því fram, að undanfarin ár hefði átt að gæta þess betur en gert hefir verið. En af þessu ræð jeg það, að frekar sje hætta á því nú á næstunni, ef ekkert yrði að gert, að krónan yrði lækkuð heldur en hækkuð; því að eins og stendur er hagur atvinnuveganna engan veginn glæsilegur. Nú er það mín skoðun eins og áður, að það eigi ekki að hlaupa eftir þessari stundar hagsveiflu, heldur að reyna að halda því gengi, sem náð hefir verið, - og þá ekki síst, þegar gengið hefir staðið eins lengi og það nú er búið að standa, fyllilega hálft ár. Verðlag í landinu er mjög farið að laga sig eftir því, og virðist því auðsætt, að gróðinn af því að lækka frá því, sem er, verður ákaflega tvísýnn fyrir atvinnuvegina. Það er að tefla gengismálinu í enn meiri tvísýnu en áður. Þessvegna fanst mjer skylda þingsins nú einmitt að gera ráðstafanir til þess, að haldið yrði föstu því gengi, sem nú hefir verið náð, og jafnvel, ef til þess þyrfti að taka, að leggja fram ríkisins fje til þess. Þetta fólst í raun og veru í dagskrártillögu meiri hl. fjhn., þótt að vísu öllum meirihlutamönnum kæmi ekki saman um, hvað ríkt ætti að kveða að orði um þetta. En í orðalagi till. lá þetta beinlínis. Bæði varð nú ágreiningur um, hvað meint væri í till., og að lokum var hún feld. Jeg hafði ekki trú á, að frv. yrði afgr. úr deildinni, taldi víst að það yrði felt, og þessvegna mundi afskiftum Alþingis af þessu máli ljúka þannig, að það gerði ekki neitt. Þetta taldi jeg gersamlega óforsvaranlegt, og þessvegna lagði jeg mitt atkv. til þess að fleyta frv. til 3. umr. til þess að tryggja það, að það yrði enn á ný tekið til vandlegrar yfirvegunar. Nú heyri jeg, að komnar eru fram tvær tillögur, önnur frá hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) og breytir frv. að því leyti, að beint er tekið fram, að stöðva skuli verðgildi íslenskrar krónu í því gengi, sem nú er skráð. Munurinn á þessu og frv. er sá, að frv. gerir ráð fyrir, að gildi krónunnar sje lækkað í því skyni að leita að raunverulegu gildi hennar. þessi till. kemur til móts við mína skoðun og ýmissa annara að því leyti, að hún gerir ljóst og fast, að fyrst og fremst beri að reyna að halda því gengi, sem nú er. Mætti því ætla, að samleið gæti orðið um þetta, þar sem vitanlega mætti síðar taka þá ákvörðun, hvort stöðva skyldi til fulls eða halda áfram í hækkunaráttina. En jeg vil benda hv.flm. (SvÓ) á, að hjer vantar nokkuð. Það er að mínu áliti alt of lint kveðið á um það, hve ríka áherslu eigi að leggja á að halda núverandi gengi. En það getur farið eftir því, hvað ríkt flutningsmenn kveða á um þetta, hversu eindregna áherslu stjórn peningamálanna leggur á það. Þykir mjer því þessi brtt. ófullnægjandi með því orðalagi, sem á henni er. Í öðru lagi er komin fram dagskrártill. frá hv.þm. Borgf. (PO), sem, eins og hv.þdm. muna, greiddi atkv. móti dagskrártill. meiri hl. fjhn, við síðustu umr. Jeg geri því ráð fyrir, þótt jeg hafi ekki átt kost á að heyra orðalag hennar nákvæmlega, að þar sje slakað enn meira á kröfum um það, að halda föstu genginu og beinlínis gert ráð fyrir sveiflum á genginu á næsta ári. Nú berst mjer í hendur brtt., sem er fram komin við dagskrártill., og skilst mjer, að með henni geti jeg gengið inn á dagskrártill. Jeg vildi að eins gera þessa grein fyrir atkv. mínu. Get jeg endurtekið í örfáum orðum, hvað fyrir mjer vakir. Jeg vil fresta úrslitaákvörðun um, hvað gera skuli í þessu máli, að minsta kosti til næsta þings. Í því skyni að spilla ekki aðstöðunni, vil jeg leggja kapp á, að núverandi gengi sje alveg fast þangað til. Hefi jeg þessvegna ekki með neinu móti getað fallist á frv., sem liggur fyrir, sem gerir beinlínis ráð fyrir lækkun gengisins, og raunar heldur ekki á frv. eins og brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ ) fer fram á, en felli mig fullkomlega við dagskrártill. hv.þm. Borgf. (PO) með þeirri brtt., sem er fram komin frá hv. 2. þm. Rang. (KlJ).

Frsm. meiri hl. (Jón Auðunn Jónsson) Jeg verð að segja, að hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) var í mjög dularfullu ástandi, þegar hann flutti sína síðustu ræðu. Hann endaði með því að segja, að gengið væri komið undir persónulegri skoðun og hugarfari Landsbankastjórnarinnar og hæstv. fjrh. Ef svo er, að það stjórnist af þessu einungis 

Útúrsnúningur!

. Ef þetta er virkilega svo, að fjrh. og Landsbankastjórnin hafi full ráð á gengi íslenskrar krónu, þá er það leitt, ef háttv.þm. hefir ekki hugrekki til að koma með vantraust á hæstv. fjrh. (JÞ) og fá annan fjrh., líklega helst á gullvíxilfæti, til að taka við af honum. Jeg sje ekki, að till.hv. minni hl. gangi á neinum gullvíxilfæti. Er hann að minsta kosti vel dulinn, ef svo er. Jeg sje engin ákvæði um neinn gullfót -  Það hefir enginn sagt hjer, að þeir útlendu bankamenn, sem leitað var umsagnar til vegna Landsbankafrv., hafi verið að villa okkur sýn. Háttv. þm. má alls ekki leyfa sjer að segja, að við meiri hl. menn höfum sagt þetta. Hitt höfum við vefengt, að þeirra umsagnir sjeu meðmæli með því seðlabankafyrirkomulagi, sem háttv.þm. heldur hjer fram. Háttv. þm. (ÁÁ) sagði, að álit fræðimanna væri það, að þann gjaldeyri, sem fallinn væri niður fyrir 10% af gullverði, ætti að stýfa. Það má vel vera, að þetta sje skoðun einhverra erlendra fræðimanna, og reyndar hefi jeg sjeð einn halda því fram. En jeg verð að segja, að það er engin reynsla fyrir, að þetta sje rjett. Og jeg veit ekki betur en að gjaldeyrir þeirra landa, sem ekki hafa haldið gullgildi, hafi fallið niður úr 10%, og þær þjóðir, sem hafa svo komið sínum gjaldeyri í gullverð, hafi algerlega farið á móti þessari kenningu. Vil jeg benda á Svía; það er okkur skyldast og næst. Þeim hefir ekki farnast neitt mjög illa fyrir þetta. En jeg endurtek, að það er ekki hjer verið að dæma um það, hvort ekki geti sá tími komið, að við þurfum að stýfa ísl. krónu. En það er ekki tímabært nú að gera það. Við þyrftum að framkvæma ýmiskonar undirbúning áður en við gætum öruggir lagt í það. Jeg þarf ekki að svara því, sem hv.þm. sagði um ljót orð á þingmálafundum. Hafi hann átt við N.-Ísf., skal jeg láta þess getið, að slík orð og hann nefndi, hafa ekki verið töluð þar.

Nei, nei

.

Fjármálaráðherra (JÞ): Umræðurnar eru orðnar svo langar, að það kemur ekki fram annað en endurtekning á því, sem búið er að segja. Þessvegna ætla jeg ekki að fara út í að svara hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Ekki einu sinni ætla jeg að svara þeirri spurningu, sem hann bar fram fast og ákveðið og krafðist svars við, - hvað stjórnin mundi gera á árinu 1926 undir sömu kringumstæðum sem þeim, er ollu hækkun krónunnar 1925. Jeg ætla bara að benda hv.þm. á það, að það geta ekki komið sömu kringumstæður 1926 eins og 1925. Í september 1925 var undangengin óslitin velgengni fyrir okkar aðalatvinnuveg, sjávarútveginn, í hálft annað ár. Hvenær sem er á árinu 1926 er undangengið fyrir þennan atvinnuveg svo mikið erfiðleikatímabil, vegna óvenju lágs verðs. Þetta er svo stórt atriði, að aldrei getur verið að tala um, að sömu kringumstæðurnar endurtaki sig á þessu ári. Háttv. þm. getur því ekki vænst, að jeg fari að gefa nein svör upp á spurningu hans.

Jón Baldvinsson Háttv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) spurði, hvað yrði, ef dagskráin, sem er fram komin, yrði samþ. Jeg skal segja honum það. Það verður það, að frv. til laga um stöðvun á verðgildi íslenskra peninga fellur úr sögunni. Í raun og veru mótast nú afstaða til dagskrárinnar af því, að með henni er hægt að fella frv. Jeg legg minna upp úr orðalagi dagskrárinnar um það, hvað stjórnin eigi að gera á næsta ári. Jeg legg alt upp úr hinu, hvað eru gildandi lög um gjaldeyri landsins. Vil jeg með leyfi hæstv. forseta lesa nokkur orð úr lögum frá 1925: „Ber nefndinni ennfremur, eftir því sem ástæður eru til, að gera tillögur til landstjórnarinnar um ráðstafanir, er stefna að því, að festa gengi íslensks gjaldeyris og stuðla að varlegri hækkun krónunnar.“ Þó að í dagskránni felist frá tillögumanni engin krafa til stjórnarinnar um það, að hún verji neinu fje til þess að hindra verðfall krónunnar, þá lít jeg svo á, að lögin, sem nú gilda, leggi stjórninni þá skyldu á herðar. Þær ráðstafanir, sem gengisnefndin telur nauðsynlegar og stjórnin felst á, - þær hljóta að verða í samræmi við núgildandi lög. Það, sem stjórnin á að gera, það álít jeg hún hafi fulla heimild til nú, en hún verður vitanlega að bera ábyrgð á gerðum sínum gagnvart þinginu. Það hljóta að vera ráðstafanir annaðhvort til þess að leggja fram fje eða ábyrgð til þess að hindra verðfall. Þessvegna lít jeg alls ekki á dagskrána eins og hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh), sem traust til hæstv. stjórnar, en aðeins meðal til þess að fella úr sögunni frv., sem jeg er andstæður.

En atkvæðin verða eins

. Atkvæðin verða eins, segir háttv.þm. Str., en það eru mismunandi ástæður, sem liggja til grundvallar fyrir atkvæðagreiðslunni. Jeg álít alls ekki, samkvæmt gildandi lögum, að hæstv. stjórn sje heimilt að fyrirbyggja hækkun krónunnar. Jeg álít, að henni beri að hindra lækkun, en stuðla að hækkun.

Sveinn Ólafsson Jeg verð þó að fara fáum orðum um það, er þrír hv.þm. hafa talað um brtt. mínar á þskj. 562. Hv. þm. Borgf. (PO) var dálítið afundinn og hjelt því fram, að jeg hefði lofað því eða á annan hátt látið í ljós, að jeg ætlaði að greiða atkv. með dagskrártillögu hans. þetta er hreinn misskilningur. Þegar jeg sagði frá brtt. mínum, að þær væru á leiðinni, bjóst jeg ekki við, að þær kæmu svo snemma, að þær gætu komið til greina við atkvgr., og því sagði jeg það, að jeg mundi geta fallist á dagskrána, þar sem hún stefndi í svipaða átt. Þetta tekur háttv.þm. Borgf. (PO) sem yfirlýst fylgi við dagskrártill. sína, en það er misskilningur. Hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) þóttist sjá, að dagskráin og brtt. mínar væru eitt og hið sama þetta er ekki rjett. Brtt. í sambandi við frv. fara miklu lengra, því þær gera ráð fyrir undirbúningi til frekari ráðstafana fyrir næsta þing. Þetta er því ekki rjett hjá háttv.þm. (ÓTh), það er ekki rjettmætt að bera dagskrána saman við brtt. Ennfremur fer frv. fram á algerða umskipun á gengisnefndinni; dagskráin kemur þar ekki nærri. Þá sný jeg mjer að hv. 3. þm. Reykv. (JakM), og heyrði jeg þó ekki glögt, hvað hann sagði. Jeg held honum hafi fundist brtt. of óákveðnar að því er snerti stöðvun verðlagsins fyrst um sinn. Þetta ætti ekki að koma að sök, og jeg held, að hv.þm. hafi ekki athugað þetta nógu vel. Síðari brtt. mín skýrir þá fyrri og gefur skýringu á þeirri rannsókn, sem fram á að fara, og þarf jeg ekki að fara út í það nánar.

Tryggvi Þórhallsson Jeg bar fram nokkrar spurningar viðvíkjandi dagskrá hv.þm. Borgf. (PO). Jeg hefi nú fengið svör við þeim frá hv.flm. sjálfum (PO) og frá sumum flokksmönnum hans, þeim hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) og hæstv. fjrh. (JÞ). Og jeg verð að segja, að jeg er að mörgu leyti ánægður með þau svör. Hv. þm. Borgf. (PO) gaf mörg skýr svör og góð, og sama er að segja um hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh). Í framkomu þeirra var og gott aðhald fyrir stjórnina, því að þeir ljetu ekki liggja í láginni, hvernig þeim var innanbrjósts eða hvernig þeir vilja láta fylgja dagskránni fram, og veita þeir þannig hæstv. fjrh. betri aðstöðu, og er þetta hinn besti stuðningur fyrir hann, sem að öðru leyti hefir allerfiða aðstöðu, enda vafðist honum mjög tunga um tönn í svari sínu til mín. Hann verður sem sje að sætta sig við að hafa þá aðstöðu, líkt og sumir menn í fornöld urðu að hafa, er þeir voru kúgaðir til sátta, Þetta er honum augsýnilega nauðungarsætt. Hv. þm. Borgf. (PO) sagði í spaugi, að hann hefði í fyrra þurft að stappa í mig stálinu, til þess að jeg stæði stöðugur, þar sem jeg hefði átt að standa. Jeg get svarað honum þessu sama í þetta skiftið, nú er það jeg, sem hefi ósleitilega stappað í hann stálinu, og vona jeg, að hann dugi nú vel þessu máli. Síðari ræða hans var og miklu gleggri og skýrar kveðið að orði en er hann talaði fyrst fyrir dagskrártill, sinni. Hann var allloðinn í fyrstu, en hefir nú tekið sjer fram, sjerstaklega eftir að hv. 2. þm. Rang. (KlJ) hafði komið fram með brtt. sína við dagskrána, svo nú sýnir hann hreinni liti en áður. Jeg vil leiðrjetta það, sem sagt hefir verið, að jeg hafi fallið frá kröfu um það, að fulltrúar atvinnuveganna í gengisnefndinni hefðu þar atkvæðisrjett; jeg taldi það þó betra en ekki, að þeir ættu þar sæti, þó þeir hefðu ekki atkvæðisrjett. Ef menn aðeins vildu fletta upp í þingtíðindunum, geta menn gengið úr skugga um þetta. Þá vil jeg vekja athygli á því, sem hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) tók fram og lagði áherslu á, að ekki skyldi kosta neinu til vegna gengisráðstafana. Þetta vil jeg undirstrika, og eins það, að hv.flm. dagskrárinnar ber þetta sama fram. Þetta verður því að telja sem ákveðinn vilja deildarinnar sjerstaklega, er menn minnast afgreiðslu þessa máls hjer við 2. umr. Hv. flm. (PO) hefir lýst því yfir, að dagskrána beri ekki að skoða sem traustsyfirlýsingu til þeirra stjórnarvalda, sem henni er beint til. Þykir mjer vænt um þessi orð, því þau lýsa fullri vanþóknun á þeim skaða, sem orðinn er af gengishækkuninni, og um leið er þetta þung og alvarleg áminning um að láta ekki slíkt henda aftur. Jeg hefði búist við, að hv.flm. dagskrártill. (PO) hefði borið hana undir stjórn Landsbankans, því að hjer stendur alveg sjerstaklega á og liggur beint við, er málinu skal meðal annars vísað til hans. Jeg hefði verið miklu ánægðari með till., ef þetta hefði verið gert. Hitt er minna ánægjuefni, er mestu andstæðingar í þessu máli fylgjast að í því að styðja þessa dagskrártill. út frá gerólíkum forsendum, bæði hækkunarmenn og andstæðingar þeirra. Þá hafði jeg örfá orð til að segja við hæstv. fjrh. (JÞ). Hann svaraði mjer litlu, en sló öllu upp í spaug. Hann kvaðst varla ætla, að jeg mundi hirta hann, þó að hann tæki lán til að hindra lækkun krónunnar. Hann veit vel, að þetta getur ekki komið fyrir. Honum er vel kunnugt um aðstöðu íslensku bankanna erlendis, sem stendur. Þeir skulda um 10 milj. króna, eða um 100 kr. á nef hvert á landinu. þetta er tekið eftir síðusu skýrslum, sem ljóslega bera með sjer, hve ásandið er nú afskaplega alvarlegt. Jeg tel mig yfir höfuð hafa farið góða ferð á þessari fyrirspurnarferð minni. Jeg hefi fengið skýr og góð svör frá flestum, sem jeg beindi spurningum mínum til, og málið hefir við það orðið skýrara fyrir þetta. Jeg tel dagskrána að ýmsu leyti aðgengilega, með þeim skýringum, sem henni hafa verið látnar fylgja, þó að jeg greiði atkv. á móti henni.

Frsm. minni hl. (Ásgeir Ásgeirsson) Aðeins að síðustu örfá orð fyrir hönd minni hl. fjhn. viðvíkjandi dagskrártill. Henni hefir nú talsvert verið breytt til bóta með brtt.hv. 2. þm. Rang. (KlJ), og er hún nú skýrari að orðalagi en áður, það er auðsjeð af orðum hv. 2. þm. G.-K. (ÓTh) og háttv. 3. þm. Reykv. (JakM), að þeir leggja í dagskrána þann skilning, að hún bindi stjórnarvöldin við að halda núverandi gengi. Þetta verður bersýnilegt af því, að sumir þeir, sem ákveðið fylgja verðfestingu krónunnar, teljast þó geta fallist á dagskrána. Jeg tek þó frv. fram yfir hana. Dagskráin er aðgengileg að því leyti, að hún er ákveðinn ósigur þeirra, sem fylgja hækkunarstefnunni. Hún er einnig mikill ósigur og aðhald fyrir stjórnina. En þó væri rjettara að afgreiða málið í því formi og víkja í engu frá því, sem skynsamleg aðferð til festingar krónunnar hentar.

Magnús Jónsson Háttv. fylgismenn frv. eru að reyna að breiða mörg orð og mikla vafninga yfir ósigur sinn í þessu máli. Þegar aðalbrýnan var slegin hjer við 2. umr. þessa frv., var jeg forfallaður frá því að taka þar þátt í, vegna lasleika. Þessvegna vil jeg nú nota tækifærið til að gera grein fyrir atkvæði mínu með örfáum orðum. Þegar jeg sá þessa dagskrártill. háttv.þm. Borgf. (PO), vissi jeg strax, að hún mundi verða samþykt, því hún er alveg að heita má samhljóða þeirri, sem jeg bar fram í meiri hl. fjhn. En jeg verð að lýsa því yfir, að jeg er alveg ósamþykkur yfirlýsingu hv.þm. Borgf. (PO), sem hann ljet fylgja dagskránni, vegna þess, að um leið og hann vísar málinu til stjórnarinnar vill hann slá úr höndum hennar þau vopn, er hún hafði til að gera eitthvað í málinu. Jeg vil vísa málinu til stjórnarinnar í fylsta trausti þess, að það sje þar best komið, og að stjórnin muni halda sjer að efni og orðalagi dagskrárinnar, en hirði minna um yfirlýsingar manna, sem henni hafa fylgt. Jeg vil leggja áherslu á það, að með samþykt þessarar dagskrár er málið algerlega opið fyrir aðgerðum næsta þings. Læt jeg svo nægja þessi orð, sem jeg enda með fyrir mitt leyti þessar umræður.

Magnús Torfason Jeg vil lýsa því yfir, að orð hv. 4. þm. Reykv. (MJ) hafa gert mig einráðinn í því að greiða atkvæði á móti þessari dagskrártill., en jeg játa það, að áður var jeg ekki viss um þetta.

Pjetur Ottesen Það eru aðeins örfá orð til hv.þm. Str. (TrÞ) út af orðum þeim, sem hann mælti nú síðast. Jeg vil, til stuðnings því, að jeg hafi farið rjett með það, að háttv.þm. Str. hafi verið rjett kominn að því að heykjast á því að halda því fram í fyrra, að fulltrúar atvinnuveganna hefðu atkvæðisrjett í gengisnefnd, leyfa mjer að lesa upp nokkur orð eftir háttv.þm. (TrÞ) úr þingtíðindunum frá í fyrra. Hann segir svo: „Mjer fanst, að háttv.þm. Borgf. (PO), meðflm. minn að brtt. á þskj. 393, gefi mjer hálfgildingsákúrur fyrir það, að jeg hefi gengið inn á brtt.fjhn.“ það er brtt.fjhn. um að svifta fulltrúa atvinnuveganna atkvæðisrjettinum. Hv. þm. (TrÞ) sagði, að jeg hefði lýst því yfir, að dagskrána mætti ekki skoða sem traust til umgetinna stjórnarvalda. Jeg sagði, að í dagskránni fælist fullkomin bending um það að fara gætilega í þessum efnum, og jafnframt bending um, að æskilegra hefði verið, að svo miklar gengissveiflur hefðu ekki orðið á svo skömmum tíma, sem varð raun á. En hinsvegar ber enganveginn að skilja dagskrána svo, að það felist ekki traust í henni til þeirra stjórnarvalda, til að framkvæma nú það, sem í tillögunni felst. Hv. þm. Str. (TrÞ) sagði, að jeg hefði ekki gert rjett í því að bera ekki dagskrána undir álit bankastjórnar Landsbankans, Út af þessu vil jeg bara skírskota til þess, sem jeg sagði áðan um þetta atriði. Þegar jeg samdi dagskrána, hafði jeg ekki borið mig saman við neinn um orðalag hennar. Hvorki við Landsbankann nje aðra. Hv. þm. (TrÞ) var eitthvað að þakka mjer fyrir glöggari skýringar á dagskránni. Að því leyti sem dagskráin skýrir sig ekki sjálf, þá held jeg, að það hafi komið fullljóst fram hjá mjer þegar í upphafi, hvað fyrir mjer vekti, en að hv.þm. Str. (TrÞ) sætti sig betur við dagskrána nú eftir að jeg hafði að nýju talað nokkuð um hana, hygg jeg að stafi frekar af því, að hann við að hugsa málið frekar sjái, að það er rjett, sem jeg segi, að þessi afgreiðsla málsins sje líka heppileg frá hans sjónarmiði, heldur en af hinu, að nokkrar nýjar skýringar á henni kæmu fram hjá mjer. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sagði, að jeg hefði misskilið sig, en jeg held því fram, að svo hafi ekki verið. Jeg held, að flestir hv, deildarmenn verði mjer sammála um það, að orð hans hafi ekki orðið skilin á annan veg en svo sem hann hafi ætlað sjer að greiða atkvæði með dagskrártill. Ef hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) greiðir nú atkv. á móti henni, er það aðeins af því, að honum hefir snúist hugur síðan, og við því er ekkert að segja.

Flm. (Þorleifur Jónsson) Jeg hefi leyft mjer, ásamt 3 öðrum hv.þm., að bera fram till. um strandferðir Esju. Ætla jeg að fylgja henni fáum orðum úr hlaði. Svo sem kunnugt er, hætti Esja strandferðum á þessum vetri í desember og hóf ekki ferðir aftur fyr en laust fyrir miðjan mars. Það eru því nær 3 mánuðir á þessum vetri, sem við höfum verið án strandferða. En er það heppilegt fyrir landið? Hvaða skip eru til flutninga, þegar Esju er lagt upp? Goðafoss að vísu, þegar hann kemur frá útlöndum. En þessi ferð hans er ekki heppileg til fólksflutninga. Hann kemur upp til Austfjarða um miðjan jan., fer norður og vestur um land og tínir upp hverja höfn. Jeg hefi nú mörg undanfarin ár orðið að sæta þessari ferð á leið til þings. En jeg verð að segja, að það er neyðarúrræði að flækjast með skipinu kanske 3 vikur. Farþegar eru skattlagðir með háu fargjaldi, og fæðiskostnaður gífurlegur svo langan tíma, og svo síðast en ekki síst er tímatöfin. Við þetta er ekki unandi. Sumir telja að vísu, að ekki sje þörf á skipi til fólksflutninga um þetta leyti. En reynslan sýnir annað. Í vetur fór Goðafoss fullur af fólki frá Akureyri, og var þó Ísland á ferðinni stuttu síðar, einnig fult. Þótt Esja byrjaði ferðir sínar t. d. 1. febr., mundi hún hafa nóg að gera. Eins og ástandið er nú, þá er afarilla sjeð fyrir samgöngum milli Austfjarða og Reykjavíkur. Aldrei beinar ferðir nema þegar Esja fer. Venjan sú, að menn verði að fara norður um land, bæði lengri ferð og dýrari. Og Goðafossferðirnar eru svo strjálar, sem von er, að margar vikur og jafnvel mánuðir líða svo, að enga ferð er hægt að fá frá Suðurlandinu til Austurlandsins. En nú höfum við skip, og það er því óforsvaranlegt að láta það liggja aðgerðalaust. Jeg hefi nú heyrt hop á því, að Esja verði að loknum strandferðum látin fara út til aðgerða og skoðunar. Kæmi hún þá t. d. upp með vörur í febrúarbyrjun til Austfjarða og tæki þá fólk til Reykjavíkur og færi sunnan um land, væri það hentugt fyrir þingmenn af Austurlandi. Er engin þörf, að þing byrji fyr en um miðjan febrúar, svo sem lög standa til. Finst mjer æði óhentugt að þurfa að leggja af stað til þings strax upp úr nýárinu, áður en öðrum nauðsynlegum störfum er lokið. Vænti jeg að heyra undirtektir hæstv. atvrh og vona, að hann verði fylgjandi þessari tilhögun.

Atvinnumálaráðherra (MG): Þegar ákveðið var í fyrstu, að Esja byrjaði ekki strandferðir fyr en í mars eða apríl, var það fyrst og fremst sparnaðarráðstöfun. Samkvæmt sögu framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins munar það 40–50 þús. kr. á ári. Það fanst mjer ástæða til að taka til greina, meðan reynt var að spara á öllum sviðum. Nú minni ástæða, en þó er þetta fjárupphæð, sem vert er að taka til greina. Er það leiðara, að till. var ekki komin fram áður en fjárlagafrv. var samþykt. Því að verði hún tekin til greina, reynist vitanlega of lágur áætlaður styrkur til Esjuferða. Vil jeg leyfa mjer að spyrja hv.flm. (ÞorlJ), hvort ekki stæði á sama, þó annað skip væri en Esja, ef hentara þætti, Gullfoss, Lagarfoss eða kanske nýja kæliskipið. Það er rjett, að gert er ráð fyrir, að Esja verði send utan til skoðunar á þessu ári. Ef hún á að koma til landsins um svipað leyti og till. ráðgerir, er jeg fús til að sjá til, að hún fari þessa ferð, ef ekki er hægt að fá aðra ódýrari. Út af því, sem hv.flm. sagði um þingbyrjun, þá vildi jeg aðeins segja það, að því seinna sem þing kemur saman, því lengur stendur það fram eftir vorinu. Er mjer til efs, að þingbændum þætti það betra. Jeg er sem sagt fús til að vinna að því, að ferð komi frá Austfjörðum sunnan um land um þetta leyti, en vil síður skuldbinda mig til, að það verði Esjan. Út af 2. lið till. vil jeg taka það fram, að svo framarlega sem strandferðir hefjast úr Rvík, verður erfitt að koma því svo fyrir, að 2 ferðir, hvor á eftir annari, verði sunnan um land frá Austfjörðum. Þori jeg því ekki að lofa neinu um það, nema ráðgast við framkvæmdarstjóra Eimskipafjelagsins, sem nú er erlendis.

Jón Auðunn Jónsson Jeg hefði kunnað betur við, að umr. væri frestað og till. vísað til samgmn. Er óþægilegt að taka þetta skip út úr sambandi við annað, er nefndin hefir með höndum. Jeg verð að segja, að mjer finst til mikils ætlast, að Esja fari 2 aukaferðir milli Austfjarða og Reykjavíkur. Jeg er samþykkur því, sem hv.flm. stakk upp á, að Esja komi til Austfjarða og fari suður um land til Reykjavíkur, er hún kemur úr utanlandsförinni, einkanlega ef ferð yrði norður um land um líkt leyti.

Flm. (Þorleifur Jónsson) Jeg get þakkað hæstv. atvrh. (MG) góðar undirtektir hans. Virtist hann vilja taka til greina till. Býst jeg við, að menn mundu sætta sig við, þótt annað farþegaskip yrði en Esjan. En hitt efast jeg um, að aukinn kostnað mundi af því leiða, að hún hæfi strandferðir svo sem mánuði fyr. Þótt í till. standi 1–2 ferðir, er meiningin, að svo verði til hagað, að hægt sje að fá einu sinni beina ferð austur og öðru sinni beina ferð suður um miðsvetrarleytið. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) þótti viðsjárvert að samþykkja till. nema vísa henni til samgmn. En. till. er svo ljós og auðskilin, að ekki þarf heilabrota við. Enda tíminn orðinn naumur. Og auk þess er jeg viss um, að hv. nefnd mundi mæla með till. Yrði það því aðeins til að tefja tímann, og hætt við, að hún yrði aftur úr. Jeg óska því, að gengið verði til atkv. um till. þegar í stað. Hæstv. atvrh. (MG) gat þess, að sparnaðarráðstafanir yllu því, að Esja væri látin standa í naustum þennan tíma. En jeg hefi ekki getað gert mjer ljóst, í hverju sá sparnaður ætti að vera fólginn. Í skýrslu frá Eimskipafjel. 1925 er tilgreint tap á strandferðum kr. 77,400,26, en tap þegar skipinu var lagt upp 71,949,17. Eftir þessari skýrslu að dæma virðist það ekki kosta lítið að láta skipið liggja. Mundu tekjur af flutningi jafna sig nokkuð á móti tapinu, en ótvírætt hagræði landsmönnum, að skipið sigli. Jeg mæli á móti, að till. fari í nefnd, af því að tíminn er orðinn svo naumur.

Sem form. samgmn. lofa jeg, að nefndin skuli hafa lokið athugun sinni fyrir hádegi á morgun

.

Atvinnumálaráðherra (MG): Mjer skilst, að hv.þm. (ÞorlJ) geri ekki að kappsmáli, hvert skipið sje. Getur vel verið, að svo hittist á, að nýja skipið komi einmitt um þetta leyti. En jeg slæ engu föstu enn sem komið er. Út af því, sem hv.þm. sagði, að lítið mundi vera ódýrara að láta skipið liggja en fara strandferðir, vil jeg benda á það, að þegar framkvæmdarstjóri Eimskipafjelagsins var að gera áætlun um útgjöld til Esju 1927, miðaði hann við, að skipið væri ekki í ferðum lengur en það var 1925. Annars taldi hann þurfa hærri upphæð. Í þessari skýrslu, sem hv.flm. (ÞorlJ) vitnaði í, hlýtur að vera tilfærður viðgerðarkostnaður, en viðgerðin fór fram meðan skipið lá. Nú er árlegur halli af rekstri skipsins um 150 þús. kr. En tapið hlýtur að sjálfsögðu að verða mest vetrarmánuðina. Styður margt að því: Tafir sakir myrkurs og óveðra, minni póstflutningur, færri farþegar. Tæpast virðist ástæða til að vísa till. til nefndar; fengi hún þar sama og enga meðferð, sökum naums tíma.

Jón Auðunn Jónsson Jeg tel fulla þörf á að athuga málið í nefnd. Jeg lýsti því yfir, að hægt væri að afgr.till. á morgun. Vona jeg, að hv. þing- deildarmenn ákveði ekki þessar 2 ferðir, án þess að eitthvað sje athugað, hvernig skipið megi koma að sem fylstum notum.

Flm. (Þorleifur Jónsson) Jeg skal ekki gera það að kappsmáli, hvort tillagan fer til nefndar eða ekki, fyrst hv. form. samgmn. (JAJ) lofar afgreiðslu fyrir hádegi á morgun. Að vísu sje jeg þess enga þörf, en vilji hv. deild svo vera láta, þá vænti jeg, að till. fái góða meðferð í nefndinni.

Flm. (Halldór Stefánsson) Jeg skil, að hv.þm. muni vera orðnir þreyttir á fundarsetum. Vil jeg því leyfa mjer að stinga upp á, að málinu sje vísað til síðari umr. án frekari umræðna nú. Geymi jeg mjer að gera grein fyrir till. þangað til.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Mjer er það ljóst, að nú í þinglokin er ekki sú kyrð eða rósemi yfir hugum hv.þm., sem þetta alvarlega mál um þingflutning ætti að njóta. Og jeg finn líka vel til þess, að ekki er á valdi mínu að reifa þetta svo vel og áheyrilega, sem jafnalvarlegu og þýðingarmiklu máli er samboðið. Þessi hugmynd um þingflutning er hvorttveggja í senn, djúptækt alvörumál og viðkvæmt tilfinningamál. Það er og á að vera hafið yfir dægurþras og smámunalegan sveitadrátt. Það ætti fremur flestu öðru að vekja til alvarlegrar umhugsunar ungmennin, sem nú eru að hefja framtíðina á herðar sjer, og það hreyfir þá strengi í hugum aldraðra og ráðsettra manna, sem goluþytur hversdagsmálanna snertir aldrei. Þetta mál verður ekki vegið - það verður ekki felt eða stutt, nema í samræmi við þá skoðun eða trú, sem fyrir einstaklingum vakir um örlög niðjanna á ókomnum tímum. Ljettúðug afgreiðsla hæfir síst slíku máli sem þessu. Þetta mál hlýtur hjá hverjum hugsandi manni að leita að uppsprettu þess, sem inst er og best í eðli hans, umhyggjunni fyrir og ástinni til niðjanna og ættlandsins; það leitar inn í helgidóm hugans, þar sem friðlýstur reitur er fyrir allar einkaákvarðanir. Flestir fulltíða menn eiga sjer líka í öðrum skilningi afmarkaðan helgireit, oftlega bundinn við æskustöðvar eða þann stað, þar sem örlagarík og ánægjuleg atvik hafa gerst í æfi einstaklingsins. Að eðlilegum hætti er sá friðlýsti reitur líka oft heimilið, þótt langt kunni að vera frá æskustöðvunum. En þar sem átthagaræktin hefir eigi kulnað, þar getur oft helgasti reiturinn - æskustöðvarnar eða ættaróðalið - verið langt frá dvalarstaðnum, og þá oftlega enn helgari í huga landflóttamannsins en nokkurs annars. Alkunna er átthagarækt og heimþrá Vestur-Íslendinga. Margir þeirra hafa varið ærnu fje og fyrirhöfn á gamals aldri til þess að komast „hingað heim“ og dvelja um stuttan tíma á æskustöðvunum, en hverfa þá aftur til vandamanna vestra. Nær ætíð heimsækja þeir ættarstöðvarnar, ef þeir eru úr sveit, með algleymingsfögnuði, og yfirgefa þær aftur með hrygð í huga. Oftast leitast þeir við að skilja eftir einhvern sýnilegan vott heimsóknarinnar, einhverja staðarprýði eða staðarbót, og með aðdáun og fjálgleik tala þeir um þessa staði. Þessir staðir eru þeim einskonar heilög tákn, og ósjaldan má heyra þau orð af vörum vestangestanna: Hjer vildi jeg bera beinin. Slík er átthagarækt landflóttamannanna vestrænu og helgi þeirra á æskustöðvunum. Eins og einstaklingar eiga þannig helga reiti, hver um sig, eins eiga þeir, sem uppruna rekja til sama hjeraðs, oft sameiginlegan helgireit. Tíðum er það kirkjustaður sá, er sótt var til á fermingaraldri, þar sem æskan brosti blíðast við ungmennunum og tjaldaði rósrauðu, þar sem ungmennin með bljúgum huga tóku á móti vígslunni í víngarði kirkjunnar og unnu henni og þjóðfjelaginu þegnskaparheit fyrir alla æfi. Slíkir helgireitir ýta undir einingar- og bróðurhug og skapa samhygð; átthagaræktin kemst þar í hærra veldi, ef svo mætti segja, og litast um leið lotningu fyrir kirkjunni og hennar erindi. Þá eru enn þeir helgireitir, sem draga hugi manna saman á stórum svæðum, og byggist oftast eftirlætið á þeim á sögulegum eða glæsilegum minningum, eða þá sjerstakri náttúrufegurð, ef ekki hvorttveggja. Eins og dæmi um slíka sögulega helgireiti má nefna biskupastólana fornu, Odda, Haukadal, Reykholt o. fl., en sem dæmi hinna t. d. Hallormsstað og Ásbyrgi. Alt þetta framantalda er hliðstætt við hugmyndalíf og háttu annara þjóða, og þó með þeim mun, að víðast annarsstaðar er meiri alvörugefni samfara ræktarsemi við slíka staði, og meira fyrir þá gert. Óðalsrjetturinn, sem skapar átthagarækt, er t. d. í meiri metum hafður í grannlöndunum en hjer. Kirkjur, sem staðið hafa í aldaraðir í sveitum og unnið sjer hefð, eru þar ekki eins gálauslega lagðar niður og hjer og fluttar í lítilmótleg fiskiver. Og frægir sögustaðir, eða staðir með afbrigðilegri náttúrufegurð, njóta þar meiri verndar og umönnunar en hjer. Þó mun eigi rjett að eigna þetta tómlæti eða ræktarleysi við helgireitina hjá okkar þjóð. Hitt mun sanni nær, að efnaskortur valdi miklu um það, að hún getur ekki haldið til jafns við nágrannana, enda eru hjer meðal sagna- og minningafjöldans fleiri reitirnir, sem hlynna þarf að. En einn er sá helgireitur hjer á landi, sem yfirskyggir alla aðra og ekkert á hliðstætt með grannþjóðunum, staður, sem öll þjóðin lítur til með aðdáun og hrifningu, eins þeir, sem aldrei hafa sjeð hann, staður, sem talað er um með meiri lotningu en nokkurn annan, staður, sem skín í ljóma dýrðlegrar endurminningar og öll saga þjóðarinnar snýst um. Þessi staður er Þingvellir við Öxará, sá staður, sem Henderson sagði um, að hefði gagntekið sig svo með fegurð og tignarsvip, er hann við sólarupprás bað bænir sínar utan tjalds á völlunum við Öxará, að fölnað hefði í huga sjer alt skraut og prýði veglegustu mustera Austurlanda. Engan slíkan stað á nokkur grannþjóðanna, engan eins þrautvígðan og vafinn frægilegum minningum, enda á engin þeirra jafngamalt löggjafarþing og Alþingi. Engin furða þess vegna, að þjóðin lítur á þennan stað eins og helgidóm. Þar hefir þing verið helgað 8–900 sinnum. Þar hafa 24–30 kynslóðir í óslitinni röð hver fram af annari kynt þann þjóðlega arineld, sem enn þá lýsir veginn fram undan og yljar huganum, og þar hafa þessar horfnu kynslóðir ýmist greitt úr vandamálunum eða reist rönd við útlendri ásælni eða aðsteðjandi hættum. Einn óskeikulasti vottur um helgi og ágæti staðarins er það, að hann hefir verið valinn að samkomustað, þegar mest hefir þótt við liggja um hin alvarlegustu mál þjóðarinnar, og einnig til að fagna útlendum þjóðhöfðingjum, þegar að garði bar. Hví mundi þjóðfundurinn 1851 og síðari tíma Þingvallafundir hafa verið haldnir þar, nema einmitt vegna þeirrar trúar fólksins, að helgi staðarins helgaði athafnir fundanna, og þannig hefir átakanlega verið viðurkend sú trú, sem kaldhæðin efnishyggjan kannast ekki við, að hollvættir staðarins haldi vörð um hann og stýri til hamingju gerðum þeirra, sem í einlægni leita þar úrlausnar vandamálanna. Jeg veit, að slík trú er af mörgum talin forneskja og fjarstæða, en hún er enn reiðubúin til að flytja fjöll, ef á liggur og efinn er á flótta rekinn. Meginhluti landsmanna hyllir þessa trú, svo fremi jeg veit, og óskar þess, að Alþingi flytji á Þingvelli aftur. Þrekleysi þjóðarinnar og örbyrgð sú, sem erlend kúgun hafði skapað, olli því, að Alþingi var ekki endurreist við Öxará 1845. Baldvin Einarsson og Fjölnismenn hvöttu eindregið til þess, konungurinn, Kristján 8., lagði til 1840, að Alþingi yrði valinn staður við Öxará, og sjálfur foringi endurreisnarbaráttunnar, Jón Sigurðsson, var líka snortinn af þessari hugmynd. En hann vildi aka seglum eftir vindi, þegar tómlæti landsmanna olli tvísýnu um endurreisn þingsins, og fallast á þá aðferðina, sem auðveldari var, að endurreisa þingið í Reykjavík. Óneitanlega höfðu þeir líka mikið til síns máls, eins og þá var ástatt um vegi, samgöngur og húsakost, sem tóku Rvík fram yfir Þingvelli. Auk heldur var þá halt undir hæli, að þingið kæmist undir þak í Rvík, og hírðist það síðan í latínuskólanum nær 40 ár. Með ákvörðuninni um þinghald í Rvík þögnuðu um sinn raddirnar um Öxarárþing, og þjóðinni var stungið svefnþorn, en þetta var aðeins í bili. Síðari árin hefir hugmyndin um Öxarárþing eftirminnilega sagt til sín og svefnþornið er týnt. Símar, vegir og bætt samgöngutæki hafa að miklu leyti kollvarpað aðalmótbárunni gömlu gegn þinghaldi við Öxará, þ. e. a. s. erfiðleikamótbárunni. Hún var þung á metunum 1845 og fram yfir aldamót, en með öruggu bifreiðasambandi og símasambandi milli Rvíkur og Þingvalla hverfur hún að mestu, og þá ekki síður ef jámbrautarsamband bætist við. Flutningur skjala og bóka, sem hafa þyrfti við hönd, er nú lítilvægur saman borið við það, sem var, og milliferðir sömuleiðis. En að sjálfsögðu ætti bókasafn þingsins, eins og nú, að geymast á þingstaðnum milli þinga, þótt samkomustaðurinn væri eystra. Eðlilega þarf margvíslegan og mikinn undirbúning að gera á þingstaðnum forna, til þess að þing geti farið þar vel úr hendi, og stærsti þátturinn í því verki er bygging þinghúss, sem auk þingsala, bókhlöðu, vinnuherbergja og skrifstofurúms fyrir þingið og undirdeild úr stjórnarráðinu, ætti helst að rúma heimavistarhíbýli fyrir þingmenn og starfslið þingsins, annaðhvort í aðalbyggingu eða viðbótarbyggingu. Um kostnað við þau mannvirki þýðir ekki að gera hjer áætlun. Hann mundi fara eftir því, hve mikið yrði vandað til þeirra. Fyrir ½ miljón króna mætti að sjálfsögðu reisa mjög sæmilegt hús, og hvað frekar, ef hjeruð landsins tækju þátt í byggingu. Auðvitað mundi af hálfu þess opinbera þurfa að koma þar upp fleiri mannvirkjum, svo sem lítilli prentsmiðju, til afnota um þingtímann, byggja kirkju, brúa Öxará og girða um svæðið, en sumt af þessu er fyrirhugað án þess að sett hafi verið í samband við þingflutning. Að sjálfsögðu yrði þá líka að færa þingið aftur til sumarsins, ef samkomustaðurinn yrði Þingvellir, enda munu flestir reyndir og glöggskygnir menn við það kannast, að vel hafi verið valinn þingtíminn til forna, sem var bjartasti og sólríkasti hluti ársins. Spurningarnar, sem um verður deilt og um hefir verið deilt, eru þær, hvort fjarlægð stjórnarsetursins í Rvík mundi torvelda of mikið störf þingsins, og þá hitt, hvort nokkur fjárhagslegur ávinningur yrði af flutningnum. Í sjálfu sjer eru þessi atriði þó ekki það þýðingarmesta, en mikilsverð samt. Að fjarlægð stjórnarráðsins frá þinginu mundi aftra störfum þess, getur enginn borið sjer í munn, sem athugar það, að um nær 60 ár, frá 1845–1904, var stjórnarráð Íslands í 300 mílna fjarlægð frá Alþingi, nefnilega suður í Kaupmannahöfn. En augsýnilega þyrfti stjórnarráðið að hafa skrifstofu á þingstaðnum, meðan þing starfaði. Ráðunautar stjórnarinnar, svo sem landssímastjóri, vegamálastjóri o. fl., þyrftu auðvitað að gefa leiðbeiningar, líkt og nú, en oftast gætu þær orðið símleiðis, enda enginn vandi fyrir þá að mæta á þingstaðnum endrum og sinnum. Um þann fjárhagslega ávinning af þingflutningi verður ekkert sagt að óreyndu, en hann virðist einna líklegastur sá, að þingtíminn yrði styttri og frátafir og truflanir minni, auk þess sem þinghald að sumri mundi spara eldsneyti og ljósmeti. Einnig virðist mega gera ráð fyrir lægra þingfararkaupi. En það, sem mestu skiftir, hygg jeg þó það, að við Öxará yrðu þingstörfin betur af hendi leyst og þingið nyti sín þar betur í kyrðinni. Þar væri það að miklu leyti laust við hvimleiða áleitni einstakra manna, fjelaga og stofnana, sem vefjast fyrir því hjer og ota fram einkahagsmunum og skara eld að sinni köku. Þingmenn yrðu þar frjálsari og óháðari, gætu betur neytt rólegrar athugunar við rannsókn málanna. Fegurð og helgi staðarins mundi einnig hafa örvandi áhrif og göfgandi á starf þeirra og úrslit viðfangsefnanna. Af eðlilegum ástæðum mundi ýmsum höfuðstaðarbúum verða eftirsjá að flutningi þingsins. Þó vil jeg vænta þess, jafnt um Reykvíkinga sem aðra, er hugsa rjett og vilja vel, að þeir meti meira þjóðarheill og öryggi en fjármunalegan hagnað bæjarins af því að hafa þingmenn að gestum um þingtímann og þingið að atvinnustofnun. Aðalatriðin þrjú í þessu máli eru þau, að þjóðin vill flutninginn, að hann er vel framkvæmanlegur án verulegs aukakostnaðar og að allar skynsamlegar líkur benda til þess, að árangur þingstarfanna yrði betri og heillavænlegri á þingstaðnum forna en nokkursstaðar annars. Sjálfrátt eða ósjálfrátt finna allir til þess, að viðburðarík stund er að nálgast, og hún vekur í senn bæði vonir og áhyggjur. Vonirnar lúta að fegri framtíð, áhyggjumar aftur að því, hvernig búast eigi við örlagastundinni eða því, hvernig haldið verði sómasamlega 1000 ára afmæli Alþingis og hins íslenska ríkis 1930, og hvernig veitt verði móttaka þeim útlendu og innlendu gestum, sem afmælisins vilja minnast. Um það eitt eru þó allir sammála, að við Öxará eigi sá mannfagnaður að verða og hvergi annarsstaðar. Viðbúnaðurinn er allur á reiki enn þá, og margvíslegar tillögur eru ræddar. Álit Þingvallanefndarinnar gefur ýmsar bendingar, er miðast þó að svo komnu einkanlega við hátíðahaldið sjálft og hina svonefndu þjóðgarðshugmynd. - Nokkru rúmbetri og ákveðnari hugmynd kemur fram í ágætri ritgerð í Eimreiðinni 1923, eftir hæstarjettarritara Björn Þórðarson, um þjóðhátíð á Þingvöllum. Hann hefir samtímis í huga friðun þingstaðarins forna, þjóðgarðshugmyndina, undirbúning mannfagnaðarins 1930 og árlegar þjóðhátíðir á Þingvöllum þaðan af. Hjá honum, eins og líka raunar hjá Þingvallanefndinni og mörgum öðrum, sem um þetta mál ræða, hillir undir hugmyndina um flutning Alþingis á Þingvöll í bláma framtíðarinnar, þótt ekki sje það berum orðum fram tekið. Sumir vilja hugsa sjer flutninginn einhvern tíma langt fram í ókomna tímanum, aðrir þegar betri samgöngutæki eru fengin en nú eru. En þriðji, og að því er jeg hygg fjölmennasti, hópurinn hugsar sjer flutninginn samhliða 1000 ára hátíðinni. Þeir, sem hugsa sjer flutninginn 1930, hygg jeg að gerst hafi skoðað þetta mál og alvarlegast um það hugsað. Allur viðbúnaður mannfagnaðarins á Þingvöllum 1930 og árlegrar þjóðhátíðar þar verður einfaldari og skýrari, ef þingflutningurinn fylgdi honum. Alt yrði þá unnið með hliðsjón af þörfum þingsins, miðað við þær og fastan tilgang, en ekki tjaldað til einnar nætur eða fárra, eins og hætt er við að verði með undirbúningi 1000 ára hátíðar og þjóðhátíðar án þingflutnings. Árleg þjóðhátíð á Þingvöllum í einhverri mynd mundi fyllilega trygð, ef Alþingi kæmi þar saman, hvort hún svo yrði við þingsetningu eða þinglausnir. Og það er ekki ósennilegt, að þangað sækti fólk, líkt og til forna, úr fjarlægum hjeruðum, til fróðleiks sjer og skemtunar, þótt til skiftis væri, og dveldi þar nokkurn hluta þingtímans, ætti sjer þar búðir, eins og Björn Þórðarson gerir ráð fyrir, og fengi þannig betra færi en nú gefst til að kynnast daglegum störfum þingsins, þýðing þess og verkefnum. Kæmi Alþingi saman svo sem í öndverðu var um sólstöður, má ætla, að því gæti lokið fyrri hluta ágústmánaðar, eða að hálfnuðum heyönnum. Mundi með þeim hætti mörgum gefast kostur á að sækja þjóðhátíð og þing heim, sem ella og annarsstaðar ætti þess minni kost og hefði þess minni not. Sumardýrðin, sólskinið og sveitavistin á þingstaðnum mundi veita heilbrigði, þrótt og ánægju um bygðir landsins og bæi með hátíðargestunum, og þinginu sjálfu yrði þar veitt þau ákjósanlegustu skilyrði frá hendi náttúrunnar til að neyta sinna bestu krafta. Vetrarþingin hafa aldrei verið annað en ömurlegt millispor í sögu þingsins, því sjálfu og þjóðinni meinlegt. Myrkur skammdegisins hefir aldrei verið talið tími lífgjafar, fjörs eða heilbrigði, og verður aldrei, hvorki í andlegum eða líkamlegum skilningi. Því óheppilegra er það, að Alþingi skuli valinn samkomutími svo nærri vetrarsólhvörfum sem nú er. Því er þó ætlað að vinna ljóssins verk fremur en myrkranna, og enn sem fyr gildir það, sem Jónas sagði: Myrkrið er manna fjandi, meiðir það líf og sál. Þótt áhuginn á þingflutningi sje enn á reiki, þá er málinu hvarvetna veitt mikil eftirtekt. Mjög ákveðnar raddir í þá átt að flytja þingið, og þá helst sem fyrst, hafa birst í blöðum og tímaritum, svo sem áður var nefnt. Tilþrifamikil ritgerð um þetta efni birtist í Eimreiðinni 1923, eftir núverandi 4. þm. Reykv. (MJ), með fyrirsögn: Þingvallahreyfingin, og standa þar meðal annars þessi orð - (með leyfi forseta): „Það er eins og hver vakningartími beini sjónum manna að Þingvöllum og láti menn sjá og finna, að þar ættu hinar bestu og þjóðlegustu hugsjónir að rætast“, og enn segir sami höf.: „Hjer er þá ein tillaga um alþingishald á Þingvöllum. Og sú till. nær fram að ganga fyr eða síðar. Það er nokkurskonar prófsteinn á þjóðina, hvenær hún er orðin fullvaxin og veit, hver hún er, að þá flytur hún þingið á Þingvöll við Öxará. Annarsstaðar getur það ekki átt heima“. - Þessi tilvitnuðu orð sýna andlegan skyldleika höf. við Fjölnismenn, og þeir voru ekki myrkir í máli. Spurningin eftir orðum hv.þm. (MJ) ætti þá að vera sú, hvort þjóðin væri nú ekki orðin svo þroskuð og vitandi köllunar sinnar, að hún á næstu árum gæti látið hugsjónina rætast og flutt þingið. En við því er einmitt leitað svars með till. Ákveðnust, snjöllust og best þeirra ritgerða, sem jeg man um þetta efni, stendur í Eimreiðinni 1924, með fyrirsögninni: Að Lögbergi, og er hún eftir núverandi ritstj. tímaritsins, Svein Sigurðsson. Hann sjer í allri Þingvallahreyfingunni og undirbúningi hátíðahaldsins viðbúnað við flutningi þingsins. Annmarkana við flutninginn metur hann lítils, en kostina mikils. Hann talar að vísu tilfinninganna máli, líkt og Fjölnismenn gerðu, en þess vegna njóta líka rökin sín betur, og þau eru hjá honum ljós og skýr. Ekki virðist hann hafa trú á því, að þjóðinni birti betur fyrir augum við að fresta þingflutningnum, eða að hún þurfi lengri umhugsunartíma. Hann setur flutninginn beint í samband við 1000 ára hátíðina og segir: „Með engu móti yrði þúsund ára afmælis Alþingis betur minst en með því að endurreisa Alþingi á Þingvöllum við Öxará. Ef Alþingi yrði háð á Þingvöllum 1930 og svo þar áfram úr því, þá yrði þúsund ára afmælið haldið hátíðlegt í verkinu á hinn fegursta hátt“. Á öðrum stað hjá sama höf. standa þessi eftirtektarverðu orð: „Það hefir stundum verið minst á það undanfarið, bæði í ræðu og riti, að virðingin fyrir Alþingi sje að þverra með þjóðinni. En virðingin fyrir þeirri stofnun má aldrei þverra og á aldrei að þverra. Einn þáttur í því starfi að auka veg þingsins er að flytja það til Þingvalla. Í kyrðinni þar mundu aflgjafar íslenskrar sumardýrðar veita nýju gróðurmagni inn í störf þess og stýra málum þess inn á nýjar og betri brautir. Þjóðin hefir altaf varðveitt lotningu fyrir Alþingi við Öxará. . . . Og fari nú fram atkvæðagreiðsla um þetta mál, mundu þau verða fá atkvæðin á móti því, að þingið fengi að flytja aftur heim á Þingvelli“. Og enn á þriðja stað segir hann: „Það kemur líka hvort sem er að því fyr eða síðar, að Alþingi verði flutt til Þingvalla. Og mistök ein valda, verði það dregið lengur en til þúsund ára afmælisins. Það er fegursta afmælisgjöfin, sem unt er að gefa Alþingi á afmæli þess, að færa það þá aftur heim á hinn fornhelga stað“. Með rjettu hefir verið á það bent af ýmsum, að háskóla vorn vantaði húsrúm, sem sæmilegt væri. Úr þessu mætti auðveldlega bæta, ef Alþingi rýmdi núverandi þinghús. Með lítilli breytingu gæti það um langt árabil bætt úr þeirri háskólaþörf og fullnægt hóflegum kröfum í því efni. Kæmi því bygging þinghúss eystra í stað háskólabyggingar hjer, sem ella mundi innan tíðar verða ráðist í. Jeg hefi talið rjett að hafa þennan formála fyrir till. á þskj. 180, sem borin er fram af hæstv. forseta (BSv) og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ) ásamt mjer. Vjer höfum, af ástæðum, sem taldar eru í greinargerð till., ekki álitið rjett að draga það lengur að leita þjóðaratkvæðis um þetta mál, og vjer teljum ekki hlýða að afgreiða slíkt mál öðruvísi en eftir þjóðaratkvæði. Fornt latneskt spakmæli segir: Rödd fólksins er rödd guðs. Og það á fremur við um þetta en margt annað. Vilji fólksins á að ráða í þessu efni, og mjer virðist blátt áfram óhugsanlegt, að nokkur ljettúð eða kæruleysi geti komist að í atkvæðagreiðslu um þetta mál. Hinsvegar er hugsanlegt, að misskilningur og fordómur komist að, og sannist þá það, sem hv. 4. þm. Reykv. (MJ) virðist óra fyrir í áðurnefndri grein í Eimreiðinni, að þjóðin sje enn ekki fullvaxta og þekki ekki enn sína köllun. Jeg vænti nú þess, hvort sem þingheimur er trúaður á, að þingflutningurinn takist um 1930 eða ekki, að hv. deild vilji þó ekki amast við því, að þjóðin fái að greiða atkvæði um málið og lýsa áliti sínu. Jeg get ekki öðru trúað en að henni sje það hugljúft viðfangsefni, og ekki þarf að efa, að áhuginn á 1000 ára hátíðinni fær við hana nýja vængi. Nokkum veginn ákveðin mynd af vilja þjóðarinnar ætti að fást með því að haga atkvgr. svo sem till. á þskj. 180 gerir ráð fyrir, að atkvæði fari eftir síðustu kjörskrá fyrir óhlutbundnar kosningar til Alþingis. Um sókn að kjörstöðum má ætla, þótt aðeins eldri menn tækju þátt í landskjöri, að hún mundi þó betri en við óhlutbundna kosningu að hausti, af því að árstími er hentugri en við venjulega kjördæmakosningu að hausti, þegar ferðalög eru erfiðari. En með öllu finst mjer ógerlegt að taka ákvörðun um hátíðarviðbúnað á Þingvöllum fyr en vitað er, hvort þingflutningur þangað muni verða um líkt leyti. Jeg ætla svo að ljúka hjer máli mínu. En af því að ýmsum mun þykja slík nýbreytni og þingflutningur frá höfuðstaðnum nokkuð viðurhlutamikill, þá er rjett að geta þess, að hjer er þó ekki um einsdæmi að ræða. En einsdæmi var hinsvegar stofnun Alþingis 930, þótt leitað væri þá víða um lönd, er allir landsmenn, goðorðin fornu, þingin fornu, fjórðungamir, sem myndað höfðu sjerstakar heildir - alt rann saman í allsherjarrjetti, með miðstöð á Þingvöllum. Dæmin eru 3, sem jeg man um það, að löggjafarþing sjeu háð annarsstaðar en í höfuðborgum, og mun þó mega finna fleiri. Eitt þeirra, sem allir þekkja, er frá Bandaríkjunum. Þar er sambandsþingið háð í Washington, en ekki í höfuðborginni, New York. Annað dæmið er frá Ástralíu. Jeg hefi fyrir satt, að búið sje að flytja löggjafarþingið frá Melbourne í fjallahjerað fjarri borginni. Það var fyrir nokkru lögtekið þar, og mun þó ekki hafa verið gert vegna sögulegra ástæðna, eins og hjer á landi gætir. Þriðja dæmið er frá Mön. Manarbúar, sem mynda sjálfstætt ríki í skjóli Englendinga, halda enn trygð við sinn forna þingstað á þingvelli Manar (Tynwald hill), og fer þar að nokkru fram lagasetningin árlega í viðurvist almennings, þótt nokkur hluti þingstarfanna gerist í höfuðborginni, sem er aðeins fáa kílómetra frá þessum þingvelli. Þess vegna verða það ekki talin flm eða fádæmi, þótt Alþingi flyttist á sínar fomhelgu stöðvar.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg leyfi mjer að vænta þess, að þessari till. verði nú vísað til síðari umr. Jeg skal geta þess til leiðbeiningar þeim, sem kynnu að halda, að hjer sje um eitthvert milliþinganefndarbákn að ræða, að kostnaðurinn er miðaður við 200 kr. til hvers þeirra þriggja manna, er nefndina eiga að skipa.

3296Ólafur Thors: Jeg vil leyfa mjer að gera það að till. minni, að þessu máli verði vísað til stjórnarinnar.

Flm. (Jón Baldvinsson) Jeg sje enga ástæðu til þess, að þessu máli verði vísað til stjórnarinnar á þessu stigi. Till. felur það í sjer, að þetta mál kemur til kasta stjórnarinnar, þegar nefndin leggur fram frv. sitt, og því ekki ástæða til þess að vísa till. til stjórnarinnar. Ef aðiljar verða á eitt sáttir, þá er líklegt, að þetta mikla vandamál verði leyst. Jeg held, að þetta sje heppileg leið til þess að ná árangri.

Tryggvi Þórhallsson Fyrir 8 árum barst til þessarar hv. deildar ósk um að mega höfða mál móti einum þm. deildarinnar. Sú varð meðferð málsins þá, að sá háttv.þm., Jón Magnússon forsætisráðherra, kvaddi sjer hljóðs 18. júlí 1918 og óskaði, að forseti bæri beiðnina undir atkvæði. Nú kom fram sú ósk í lok síðasta fundar þessarar hv. deildar frá hæstv. fjrh. (JÞ) að mega höfða mál gegn mjer. Jeg vildi grípa fyrsta takifæri til að óska þess, að málið fengi samskonar meðferð nú. Jeg þarf ekki að segja neitt um tilefni til þessa; öllum er það kunnugt. Stuttu eftir að jeg hafði þessi ummæli barst mjer ósk um að fara yfir ræðu mína svo fljótt sem jeg gæti. Hafði jeg góða aðstöðu til þess, þar sem jeg hafði áður skrifað aðaluppistöðu þeirrar ræðu minnar, og hefi nú leiðrjett ræðuna. Leyfi jeg mjer að óska, að deildin verði við þeirri ósk hæstv. fjrh. (JÞ) að mega lögsækja mig, ekki aðeins fyrir þau ummæli, sem hjer er um að ræða, heldur og fyrir öll önnur ummæli mín í garð hans á þessu þingi. Óska jeg, að allir þdm., bæði flokksbræður mínir og aðrir, greiði atkv. með þeirri till., er jeg ætla að bera hjer fram. Hún hljóðar svo: „Neðri deild Alþingis gefur fult leyfi til þess af sinni hálfu, að Jón Þorláksson fjármálaráðherra megi lögsækja Tryggva Þórhallsson, þingmann Strandamanna, fyrir eitt og sjerhvert orð, sem hann hefir mælt í ráðherrans garð á þessu þingi“.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vil leyfa mjer að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann beri aðeins upp beiðni þá, er jeg hefi afhent honum.

Sveinn Ólafsson Fyrir mitt leyti vildi jeg helst óska þess, að hæstv. fjrh. fjelli frá þessari ósk sinni um leyfi deildarinnar til málshöfðunar, vegna þess, að honum hefir verið boðið af háttv.þm. Str. að endurtaka ummæli þau utan deildarinnar, sem hæstv. ráðh. telur móðgandi fyrir sig. Það virðist því allsendis óþarft að ónáða deildina með atkvgr. um þetta mál. Í till.háttv.þm. Str., sem hann hefir beint til hv. deildar, liggur áskorun til þingsins um að veita þetta leyfi, og jafnframt einskonar upphvatning um að fara þessa leið eftirleiðis, þegar líkt stendur á. Annars finst mjer ófyrirsynju vera farið fram á þetta málshöfðunarleyfi við deildina, úr því að hv.þm. Str. hefir boðist til þess að endurtaka ummæli sín utan deildarinnar. Það er sannarlega óviðfeldið að þurfa að taka fyrir á Alþingi svona mál, og sjerstaklega þegar engin nauðsyn krefur. Jeg hefi einu sinni áður verið við atkvgr. um slíkt mál og þetta, og jeg skal láta þess getið, að jeg greiddi atkv. móti leyfisveitingunni. Jeg mundi gera það eins nú, ef ekki stæði svo á, að háttv.þm. Str. leggur svo mikla áherslu á, að leyfið verði veitt. Jeg get virt þá beiðni hans og gert það fyrir hann að styðja hana, en óviðfeldið þykir mjer að fara með leyfi til málshöfðunar inn á Alþingi. Annars sje jeg, satt að segja, ekki í þessum ummælum hv.þm. Str. um hæstv. fjrh. nokkurt frekara tilefni til móðgunar en í svo mörgum öðrum orðahnippingum, sem hjer hafa orðið fyr og síðar í deildinni, og finst mjer hæstv. ráðherra vera í þessu nokkuð hörundssár. Það er ekki langt síðan mál var höfðað hjer í bæ út af skopyrðum í blaði einu, sem voru á þann veg, að sækjandi var nefndur „íturmennið prúða“. Fór það svo, ef mig minnir rjett, að viðkomandi ritstjóri fjekk harðan sektardóm. En ef nú á að leika svipaðan skollaleik hjer, þá virðist mjer illa fara á því, að Alþingi eigi nokkurn þátt í honum með málshöfðunarleyfi.

Fjármálaráðherra (JÞ): Út af ummælum hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) vil jeg segja það, að mjer hefði aldrei komið til hugar að biðja um leyfi deildarinnar til þess að lögsækja fyrir venjuleg stóryrði í þingræðum. Jeg legg það heldur ekki í vana minn að vera með rekistefnu út af því, sem sagt er um mig í blöðunum. En eftir því sem mjer voru flutt ummæli háttv.þm. Str. og eftir því, sem þingskrifararnir höfðu skrifað, þá hefir hann dróttað því að mjer, að jeg hafi framið glæp á þann hátt, að jeg hafi misnotað stöðu mína sem landsverkfræðingur til hagnaðar fyrir sjálfan mig. Jeg vil ekki og get ekki látið þessi ummæli á mjer sitja. Vegna þessara aðdróttana hefi jeg sótt um leyfi deildarinnar til þess að mega lögsækja hv.þm. Str. Jeg vona, að hv. 1. þm. S.-M. og allir þdm. skilji, að þetta er alt annað en að vera hörundssár fyrir stóryrðum. Fyrir slík afbrot sem þessi er lögð þung refsing í hegningarlögunum og að mínu áliti er hún sanngjarn mælikvarði á það, hversu menn líta á þesskonar afbrot.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vildi segja nokkur orð um tvö atriði, er fram hafa komið. Út af fyrri ræðu hæstv. fjrh. vildi jeg mælast til þess við hæstv. forseta, að hann bæri mína till. upp fyrst, og vona jeg, að háttv. 1. þm. S.-M. greiði henni atkv. Hún fer lengra en beiðni hæstv. fjrh. að því leyti, að hún heimilar honum að lögsækja mig fyrir alt, sem jeg hefi um hann sagt.  (Fjrh. JÞ: Jeg hefi ekki beðið um það)  . Jeg ætla ekki að tala neitt um hegningarlög eða aðdróttanir. En allir, sem ræðu mína heyrðu, vita, að þar var um engar aðdróttanir að ræða. Og þegar hæstv. fjrh. hafði talað, endurtók jeg það, að jeg hefði ekki verið með neinar aðdróttanir um óheiðarleik í garð hans og væri reiðubúinn að endurtaka ummæli mín utan þinghelginnar. Jeg spurði aðeins um þessi umgetnu atriði. Að endingu vil jeg enn óska þess, að þingbræður mínir samþykki till. mína.

Forseti (BSv): Nú á síðari árum er aðeins eitt fordæmi til um slík mál sem þetta, og er það frá þinginu 1918. En þá var það utanþingsmaður, sem vildi fá leyfi til þess að höfða mál gegn hæstv.forsrh. (JM). Nú er svo háttað samkvæmt þingsköpum, að ekkert mál má taka upp nema einhver þm. sje flm. Þá var það, að hæstv.forsrh. (JM) tók sjálfur upp kröfuna um heimild til málssóknar á hendur sjer, eins og háttv.þm. Str. (TrÞ) nú. En hjer víkur að því leyti annan veg við, að sá, er telur sig meiddan (hæstv. fjrh.), er sjálfur þingmaður, og hafði jeg því búist við, að hann sjálfur mundi flytja málið hjer í deildinni. - Vil jeg því skjóta því til hæstv. fjrh., hvort hann óski, að mál þetta verði nú tekið til meðferðar, eða jeg taki það á dagskrá næsta fundar, eins og jeg hafði hugsað mjer að gera.

Fjármálaráðherra. (JÞ): Jeg óska, að hæstv. forseti skilji mig svo, að jeg sje flm. beiðni þessarar.

Forseti (BSv): Mjer skilst, að hæstv. fjrh. hafi eigi á móti því, að málið sje rætt nú, og halda þá umr. áfram, enda hefi jeg áður getið þess fordæmis, að samskonar mál var tekið til meðferðar utan dagskrár.

Jón Baldvinsson Jeg var einráðinn í því, er krafa þessi kom fram, að vera á móti henni, því að jeg veit, að það er oft ákaflega lítilfjörlegt, sem hægt er að sekta menn fyrir. Jeg álít, að það eigi ekki að veita slíkt leyfi. Ef tekið væri alt það, sem menn tala hjer á Alþingi um opinberar stofnanir og menn, og það, sem kemur fram í blöðunum, þá mundu margar sektirnar verða þungar og mörg skaðabótamálin verða dæmd. Það yrði til þess, að enginn mundi þora að koma fram með nokkrar aðfinslur. En þingið er griðastaður, þar sem menn mega tala hispurslaust og í fullri alvöru, en þó með kurteisi, um menn og málefni. Þess vegna sje jeg ekki ástæðu til þess að veita leyfi til þess að lögsækja þm. Það var einnig viðurkent af hæstv. fjrh., að hv.þm. Str. hafi talað af fullri kurteisi. En úr því að hv.þm. Str. hefir sjálfur óskað þess, að leyfið væri veitt, þá mun jeg líklega greiða atkvæði með því, enda þótt mjer sje ógeðfelt að ljá fylgi mitt slíkum till.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg gat ekki heyrt það, að hæstv. fjrh. svaraði aðalspurningunni í ræðu hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), hvort hann vildi ekki láta sjer nægja tilboð það, er háttv.þm. Str. gerði, um að endurtaka ummælin utan þings. Jeg sje ekki annað en hæstv. fjrh. hefði þá haft fullan rjett til þess að verja sig gegn ummælunum og hefði því ekki þurft að ónáða deildina með þessu. Mörgum er heldur illa við, að greiða atkvæði í þessu máli, því sú meginregla ætti að gilda, að veita aldrei slíkt leyfi sem hjer er farið fram á. En samkvæmt óskum hv.þm. Str. munu þó ýmsir láta til leiðast að brjóta þá reglu. Hitt er höfuðatriðið, að hæstv. fjrh. hefði getað fengið vilja sínum framgengt án þess að koma með beiðni þessa fyrir þingið. Jeg lít því svo á, að beiðni hans sje óþörf og mun greiða atkv. gegn henni, þrátt fyrir ósk háttv.þm. Str.

Sveinn Ólafsson Hv. þm. V.-Ísf. (ÁÁ) hefir nú tekið upp mest af því, sem jeg ætlaði að segja. En jeg vil samt víkja þeirri spurningu til hæstv. fjrh. aftur, hvort hann vilji ekki falla frá ósk sinni og nota tilboðið, sem honum var gert í öndverðu, að endurtaka ummælin utan þings. Það hefði auðvitað verið það besta. Og jeg er viss um það, að með því móti verður vegur hans mestur. Engum gerir hann þægt verk með því að heimta atkv., og það hygg jeg gilda eins um hans flokksmenn sem aðra. Hæstv. fjrh. vjek síðast í ræðu sinni að því opinbera lífi í landinu og afleiðingum þess að láta slíkt mál sem þetta niður falla óátalið, eða leggja það undir dóm almennings, sem hneykslast myndi á því. Hjer held jeg, að ekki sje miklu fyrir að fara um álit almennings á velsæmi þeirra, sem með völd fara, og ef ætti að taka eitthvað til samanburðar þessu velsæmi, eitthvað, sem nýlega hefir skeð þessu líkt í þingsögunni, þá dettur mjer í hug afgreiðsla þál. í Ed. um málshöfðun gegn höfundi að ósvífnum meiðyrðum um æðstu embættismenn landsins, sem deildin vísaði frá með rökstuddri dagskrá og þeirri hlálegu yfirvarpsástæðu, að af því að tiltekinn maður hefði ekki höfðað mál til að bera af sjer svipuð meiðyrði, þá væri ekki ástæða fyrir embættismenn ríkisins að gera það heldur. Þess vegna álít jeg, að hjer sje ekki neitt sjerlega hvítt að velkja um það opinbera líf, þó að þessum „seremonium“ öllum væri slept, þetta atriði látið niður falla og deildin þannig losuð við að greiða atkvæði um þá hluti, sem henni er ógeðfelt að skifta sjer af og engin ástæða er til að sinna.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það getur vel verið svo, að hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) þyki það óþarfi fyrir fyrv. opinberan starfsmann ríkisins að bera slíkar aðdróttanir af sjer og hjer er um að ræða, en jeg verð að hafa aðra skoðun á því, og jeg tel þetta ekki óþarft. Viðvíkjandi því, hvernig jeg hafi svarað tilboðinu um, að aðdróttanir þessar gegn mjer yrðu endurteknar utan þings, skal jeg fúslega viðurkenna það, að jeg svaraði því með nokkuð hvatskeytlegum orðum, sem stafaði af því, að jeg hafði skift skapi, vegna þessara aðdróttana, sem jeg hafði ekki gefið nokkurt tilefni til og mjer var flutt að bornar hefðu verið á mig. En jeg get aftur lýst því yfir hjer, að jeg óska ekki eftir, að slíkar aðdróttanir verði endurteknar utan þings, hvorki um mig eða aðra, enda hefi jeg enga tryggingu fyrir því, að þessi orð verði endurtekin óbreytt, þó að þetta sje boðið.

Benedikt Sveinsson Jeg bjóst að vísu ekki við að þurfa að taka til máls um það, sem hjer er að fara fram, en úr því sem komið er, verð jeg að segja fáein orð. Jeg er þeirrar skoðunar, að þingið eigi að vera mjög tregt til að veita slíkar heimildir sem þessa, þ. e. til að lögsækja þm., því að Alþingi er friðheilagt innan þeirra takmarkana, sem stjórnarskráin setur. Vitanlega getur svo staðið á, einkum ef utanþingsmenn eiga hlut að máli, að frá þessu verði að víkja, og þess vegna er þessi varnagli sleginn í stjórnarskrá vorri, þinginu 1918 kom fyrir samskonar krafa, og heimildin var veitt, - aðeins vegna þess, að sá maður, sem fyrir lögsókninni átti að verða, mælti sjálfur með því; en þá var það utanþingsmaður, sem vildi lögsækja þingmann. Jeg hefi talað við hv.þm. Dal. (BJ) nýlega, og hann sagði mjer, að hann hefði þá greitt atkvæði með því, að heimildin yrði veitt, aðeins fyrir bein tilmæli frá þeim, sem lögsækja átti. En hjer er eigi um fullsambærilegt atriði að ræða, er það eru tveir þingmenn, sem eigast við, og geta þeir sjálfir rjett sinn hlut þegar í stað innan þings, sem er rjettur vettvangur. Ef móðgandi eða meiðandi aðdróttanir hefðu verið bornar á hæstv. fjrh. í þingræðu, hefði jeg auðvitað vítt það þegar í stað, en þar sem jeg tók eigi eftir neinum meiðandi sakargiftum í ræðu hv.þm. Str., þá kom slíkt eigi til greina, enda kom hæstv. fjrh. sjálfur á vettvang og svaraði þegar allskörulega fyrir sig, og virtist mjer þá svo, að hvorugur ætti hjá öðrum. Fyrir utan það, sem nú var talið, verður vel að gæta eins atriðis í kröfu hæstv. fjrh., áður en deildin geti fallist á kröfu hans. Hann biður um leyfi til að hefja málssókn út af orðum í ræðukafla, óleiðrjettum af þingmanninum sjálfum. Mjer virðist þessi ræðukafli, eða sjerstaklega fyrri hluti hans, bera með sjer, að hann getur ekki verið rjett hafður eftir; eru þar beinar mótsagnir, svo að úr verður endileysa ein. Hjer er því um bersýnilegar og sannanlegar villur að ræða. Þess vegna get jeg ekki sjeð, að hv. þingdeild geti leyft að nota óleiðrjettan ræðukafla til að hefja málssókn út af, enda væri það hreint brot á móti ákvæðum 52. gr. þingskapa, sem ákveða þingmönnum rjett til að leiðrjetta ræður sínar. Jeg mun því verða að greiða atkvæði á móti því, að málshöfðunarbeiðni hæstv. fjrh. verði samþykt.

Fjármálaráðherra (JÞ): Mjer er skylt að geta þess, út af ræðu hv.þm.N.-Þ. (BSv), að jeg hefi fyrir mjer handrit af ræðu háttv.þm. Str., sem er leiðrjett af honum sjálfum; en því er svo varið, að þeir kaflar ræðunnar, sem jeg tel meiðandi fyrir mig, eru strikaðir út af háttv.þm. sjálfum og hefir hann skrifað þar inn alt annað mál í staðinn.

Hvernig er það alt annað mál?

. Vegna þess, að það er fátt sameiginlegt í því, sem út er strikað, og hinu, sem ritað er í staðinn, þótt um svipað efni sje hvorttveggja. Jeg hefði ekki þóst hafa tilefni til málshöfðunar, ef ræðan hefði verið eins og háttv.þm. (TrÞ) hefir skrifað hann því að þar tekur hann allar aðdróttanir í minn garð aftur, sem stóðu í handriti skrifaranna. Jeg vil vekja athygli háttv. deildar á því, að þetta, getur ekki verið næg ástæða til að neita mjer um heimild til að lögsækja hv.þm.; neiti hann að hafa haft í frammi þessi orð um mig, hvílir sönnunarskyldan á mjer, og geti jeg ekki sannað þau, sleppur hann ódæmdur.

Tryggvi Þórhallsson Mjer finst hæstv. fjrh. ná alveg tilgangi sínum, ef till. mín verður samþykt. Hún er svo rúm, að hæstv. ráðh. getur um alt fengið vilja sinn, og rýmri en beiðni hans. Jeg mælist því enn til, að mín till. verði samþykt.

Hákon Kristófersson Um leið og jeg geri grein fyrir mínu atkv. um þetta mál, vil jeg leyfa mjer að beina þeirri spurningu til hæstv. fjrh., hvort hann geri sig ekki ánægðan með það og láti þetta mál niður falla, ef háttv.þm. Str. lýsir því yfir í heyranda hljóði hjer í deildinni, að hann hafi ekki ætlað sjer að bera fram neinar móðgandi aðdróttanir í garð hæstv. fjármálaráðherra. Jafnframt vil jeg lýsa því yfir, að þrátt fyrir vinsamleg tilmæli háttv.þm. Str. til mín um það. get jeg ekki greitt till. hans mitt atkv., vegna þess, að niðurlag till. fer lengra en ástæða er til; auk þess tel jeg þingið fara út á allhálar brautir, ef leyfa skal slíkar málshöfðanir, og því teldi jeg betra, ef sættir kæmust á.

Halldór Stefánsson Jeg vil lýsa því, að jeg fæ ekki skilið, að þetta mál sje hjer raunverulega á dagskrá. Hæstv. forseti (BSv) ljet þess getið, að hann tæki þetta mál á dagskrá morgundagsins, en nú hefir málið þegar verið allmjög rætt og alment, og að því er mjer virðist utan dagskrár; ennfremur virðist mjer enn vanta úrskurð hæstv. forseta um, hvað skuli hjer bera upp til atkvæða, till.hv.þm. Str. eða beiðni hæstv. fjrh. Mjer er því alls ekki ljóst, hvað það er, sem menn ætla að fara að ganga til atkvæða um. En sje málið alment tekið til meðferðar nú þegar, liggur í augum uppi, að það verður að skera úr því, hvað á að bera upp til atkvæða. Viðvíkjandi beiðni hæstv. fjrh. vil jeg taka það fram, að mjer virðist ekki vera nauðsynlegt, að hún verði tekin hjer til greina, til þess að hæstv. ráðh. geti lögsótt háttv.þm. Str., þar sem boðið hefir verið að endurtaka þau orð, sem um er deilt, utan þinghelginnar. Auk þess tel jeg varhugavert, sem einnig hefir þegar verið bent á í þessum umræðum, að það, sem hæstv. fjrh. fer fram á, felur það í sjer, að þingmenn verði sviftir þeim rjetti, sem þeir nú hafa til þess að leiðrjetta ræður sínar, og beiðni hæstv. ráðherra er beinlínis bygð á því, að þingmenn hafi ekki lengur þennan rjett. Af þessum ástæðum verð jeg að vera á móti því, að þetta málshöfðunarleyfi verði veitt.

Magnús Torfason Jeg verð að segja, að jeg tel það allhart, að þingdeildin þurfi að eiga í þessu stappi út af slíku smámáli, sjerstaklega vegna þess, að hv.þm. Str. hefir þegar tvisvar lýst því yfir. bæði hjer í dag og áður, að hann hafi ekki ætlað sjer að drótta neinu óheiðarlegu að hæstv. fjrh. Jeg hefi ávalt skilið það svo, að ef menn hafa mælt, eitthvað hvatskeytlega hver til annars, en þóst síðan ofmælt hafa og lýst því yfir, að þeir hafi ekki haft neitt óheiðarlegt í huga. þá hafi verið látið þar við sitja. Þetta ætti hæstv. fjrh. að taka til greina, einkum þar sem hann sjálfur er alls ekki orðvarari en aðrir. Hann hefir fyrir skemstu borið fram í þingræðu svo svartar sakir á utanþingsmann, að jeg vil alls ekki endurtaka það hjer. En ef hann heldur þessari málshöfðunarbeiðni sinni fast fram, tel jeg hann skyldan til að endurtaka utan þings ummæli sín um Arnór Sigurjónsson skólastjóra, svo honum gefist kostur á að hreinsa sig af þeim. Það eru tvær ástæður, sem gera það að verkum, að jeg get ekki greitt atkvæði með slíkum tillögum, sem hjer hefir komið til orða, að upp verði bornar. Sú fyrri er sú, að það er allhægt að eyða og berja niður allar aðfinslur á opinberri starfsemi með lögsóknum, ef menn vilja það viðhafa, eins og hegningarlögum vorum er nú háttað. Það má hreint og beint eyðileggja mann með lögsóknum, þótt hann aðeins hafi gert það eitt, sem rjett var. Og jeg get þar úr flokki talað, því að jeg hefi verið ofsóttur með málshöfðunum fyrir verk, sem hæstirjettur dæmdi rjett, og orðið útlægur um rúmar 1100 kr. fyrir, og mildi, að ekki varð meira. Það er svo auðvelt að misbeita málshöfðunarrjettinum, ef menn hafa aðeins nóg fje undir höndum. Alberti Íslandsráðherra drap niður öllum opinberum aðfinslum gegn sjer með málshöfðunum. Hann ljet höfða mörg hundruð slík mál um alla Danmörk, og það gat hann vel veitt sjer, því að hann stal því fje, sem hann þurfti að kasta til málssóknanna. Hann gereyðilagði líf eins manns, sem hann ofsótti þannig, svo að maðurinn varð að flýja land og fór til Ameríku; og það var fyrst eftir að Alberti komst í steininn. 20 árum síðar, að hann fjekk nokkra rjetting sinna mála. Af þessu má sjá, að það gæti orðið varhugaverð braut að leggja út á, ef þingið færi að ýta undir slíkar málshöfðanir peningamanna. Nú er jeg með þessu alls ekki að drótta neinu misjöfnu að hæstv. fjrh., því jeg tel hann heiðarlegan mann, og jeg veit einnig, að hv.þm. Str. metur hann mikils, líklega langmest allra flokksbræðra hæstv. ráðherra hjer í deildinni. Þá kem jeg að öðru atriði í þessu máli, sem hv.þm.N.-Þ. (BSv), hæstv. forseti þessarar deildar, vjek að í ræðu sinni áðan, sem ærið væri nóg til þess að samþykkja ekki till.hæstv. fjrh., því að ef hún verður samþykt, er hún beinlínis yfirlýsing frá þingsins hálfu um það, að handrit skrifaranna sjeu rjett afrit af ræðum þingmanna. Þetta vil jeg ekki skrifa undir. Jeg hefi sjálfur orðið fyrir barðinu á þeim; jeg hefi jafnvel verið látinn tala á móti minni eigin skoðun í máli. Svo lítið er að marka það, sem skrifararnir láta frá sjer fara. Jeg tel því ekki aðeins ósanngjarnt, heldur algerlega ófært að leyfa málshöfðun bygða á handriti skrifaranna án þess að þau sjeu leiðrjett af viðkomandi þingmönnum. Það mundi þá þýða það, að 52. gr. þingskapanna væri alveg úr gildi feld; en þar er þingmönnum heimilað að leiðrjetta ræður sínar. Jeg tel því ekki geta komið til mála að samþykkja till., því það væri beint brot á þingsköpum, ef handrit skrifaranna eiga að standa. óhögguð, en leiðrjettingar þm. gerðar þýðingarlausar.

Fjármálaráðherra (JÞ): Út af ræðu háttv.þm. Barð. (HK) vil jeg taka það fram, að jeg hefi ætíð verið mjög sáttfús, og það verður líka í fyrsta skifti á ævi minni, ef það verður úr, að jeg höfði mál á hendur háttv.þm. Str. Viðvíkjandi spurningu hv.þm. Barð. um það, hvort jeg mundi vilja láta þetta mál niður falla, ef háttv.þm. Str. tæki orð sín aftur, vil jeg aðeins segja það, að jeg hefi tekið vel eftir því, hvað háttv.þm. Str. hefir sagt um þetta tvisvar sinnum. Hann hefir í bæði skiftin sagt, að hann hefði engar aðdróttanir komið með, hann hefði aðeins borið fram spurningar. Jeg hefi nú einmitt orðið að álíta, að í spurningum hans fælust aðdróttanir til mín, en vilji hv.þm. Str. nú lýsa því yfir hjer í deildinni, að í spurningum hans hafi engar aðdróttanir átt að felast í minn garð, þá mun jeg telja, að nokkuð öðru máli sje að gegna þar á eftir.

Tryggvi Þórhallsson Jeg get endurtekið það nú, sem jeg strax lýsti yfir á þeim fundi, er jeg hjelt margnefnda ræðu, að í spurningum mínum, sem jeg beindi til hæstv. atvrh. (MG), áttu alls engar aðdróttanir að felast í garð hæstv. fjrh.

Fjármálaráðherra (JÞ): Eftir að hv.þm. Str. nú hefir gefið hjer þessa yfirlýsingu, get jeg vel gert það til sátta að láta þetta mál niður falla frá minni hálfu.

Forseti (BSv): Út af orðum háttv. 1. þm.N.-M. (HStef), þar sem hann kvaðst ekki skilja í því, hvort þetta mál væri hjer til umræðu og meðferðar eða ekki skal jeg láta þess getið, að jeg lýsti því, að jeg mundi fara að fordæminu 1918 um að taka þetta mál síðar á dagskrá, nema ef háttv.flm. (fjármálaráðherra) óskaði það þegar tekið til meðferðar og afgreiðslu. Nú hefir hæstv. fjrh. fallið frá þessari beiðni sinni um heimild til málshöfðunar, en mjer skilst, að hv.þm. Str. haldi enn við þá kröfu, að till. hans verði borin upp til atkvæða.

Tryggvi Þórhallsson Það gæti vel verið, að það væri eitthvað fleira, sem hæstv. ráðh. hefir að athuga við ræður mínar og vildi lögsækja mig fyrir, og vil jeg gefa honum tækifæri til þess.

Fjármálaráðherra (JÞ): Ef á að bera nokkuð upp hjer í hv. deild, þá held jeg fast við, að mín beiðni verði borin upp.

Forseti (BSv): Jeg sje ekki ástæðu til að bera upp málshöfðunarbeiðni hæstv. fjármálaráðh., þar sem hann hefir lýst yfir því, að hann falli frá henni.

Magnús Torfason Jeg vil leyfa mjer í nafni þess góða þingfriðar, sem hjer hefir ríkt hingað til, að skora á hv.þm. Str., að hann taki tillögu sína aftur.

Tryggvi Þórhallsson Jeg legg það á vald hæstv. forseta, hvort tillaga mín verður borin upp eða ekki.

Forseti úrskurðar

.

Forseti (BSv): Úrskurður minn er sá, að hvorug tillagan komi til atkvæða, af þeim röksemdum, er fram eru komnar, og er þessu máli þar með lokið.