Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. meiri hl. (Björn Líndal) Eins og sjá má á hefndarálitunum, gat nefndin ekki orðið sammála um þetta mál, og eins og nál. 263 ber með sjer, er meiri hl. nefndarinnar ekki samþykkur því, að rjúpur skuli friðaðar einhver ákveðin ár, með vissu millibili, og eru fyrir því ýmsar ástæður. Þetta ákvæði í lögunum, að rjúpur skuli alfriðaðar einhver viss ár, sýnist ekki hafa við mikið að styðjast. Komi harður vetur þegar rjúpan er alfriðuð, getur hún kolfallið, og kemur þá engum að gagni friðunin. Þessi fyrirfram ákveðna friðun kemur því aðeins að tilætluðum notum, að veðrátta sje hagstæð rjúpunni friðunarárið. Aftur á móti álítur meiri hl. nefndarinnar rjett, að hinn árlegi veiðitími sje styttur, og vill þar taka bæði framan og aftan af veiðitímanum eins og hann nú er ákveðinn. Þegar rjúpur eru skotnar í september og fyrri hluta októbermánaðar, skemmast þær oft fljótlega, einkum ef heitt er í veðri; koma þá skemdar á markaðinn og spilla verðinu. Þá er og annatími allmikill víðast hvar, og því ekki ástæða til þess að láta rjúpnaveiðar ganga fyrir öðrum nauðsynlegri störfum. Enda eru ungarnir naumast svo þroskaðir fyr en um miðjan októbermánuð, að rjett sje að skjóta þá fyr. Þetta vegur allmikið í augum okkar meirihlutamanna, og því viljum við ekki láta veiðitímann byrja fyr en 15. okt. Þá viljum við og nema aftan af veiðitímanum og láta hann vera úti með nýári. Þá er oft orðið hart í ári og rjúpurnar farnar að megrast, og því minna varið í þær. Sverfur þá oft svo að þeim, að þær hópa sig heima við bæina, og er þá lítil mannúð í því að ráðast á þær horaðar og hungraðar. Sá tími, sem við viljum ákveða til veiðanna, virðist okkur nægilega langur. Það er 2% mánuður, og þá er einmitt lítið um önnur störf oftast nær, og hafa menn því góðan tíma til að gefa sig við veiðunum. Þess vegna legg jeg til fyrir hönd meiri hl. nefndarinnar, að brtt. okkar á þskj. 263 verði samþyktar. Við viljum halda lögunum frá 1913, með þeim breytingum, sem við nú leggjum til, en fella alveg úr gildi lögin frá 1921 að því er rjúpuna snertir. Aftur viljum við taka upp hegningarákvæðin úr lögunum frá 1921 og ákveða sömu sektir við brotum á þessum lögum.

Frsm. minni hl. (Pjetur Þórðarson) Eins og sjest á þskj. 263 og 346, hefir nefndin ekki getað orðið á eitt sátt um þetta mál, en þó verður ekki sagt, að ágreiningurinn frá hálfu minni hl. sje í raun og veru mikill, þó að hann hafi ekki getað orðið samferða meiri hl. Að við hv.þm. Barð. höfum ekki getað fallist á brtt. meiri hl. nefndarinnar, kemur til af því, að á öllu Vesturlandi hefir þess alment verið óskað, að friðunartími rjúpnanna yrði framlengdur, þegar hann næst yrði útrunninn. Af þessum einföldu ástæðum. höfum við fallist á að fara fremur þá leið, sem frv. leggur til, því við álítum rjett að taka þessar almennu óskir til greina. Þó hefi jeg nú á síðustu stundu orðið þess var, að þessar óskir hnigi nokkuð í aðra átt í mínu kjördæmi, svo að jeg get ekki sagt, að mjer standi það á miklu, hvort frv. verður samþykt óbreytt eða ekki, þó að jeg hallist fremur að þeirri stefnu, sem kemur fram í frv. óbreyttu. Jeg tel málið ekki mikilsvert og hefi svo ekki meira að segja og get látið mjer í ljettu rúmi liggja, hvað ofan á verður af þessu tvennu, sem hjer er um að ræða.

Sveinn Ólafsson Það hefir orðið töluvert tímafrekt þetta litla mál, frekara en margir munu hafa búist við; mjer finst hjer þó ekki vera um neinn vanda að ræða, og því brá mjer í brún, þegar jeg sá nál. meiri hl. nefndarinnar, sem leggur til, að öryggisákvæði laganna frá 1913, um að friða rjúpuna 7. hvert ár, skuli felt úr gildi. En þess verður að gæta, að það er ekki langur tími, sem þetta hefir staðið í lögum ennþá, og er því ekki fengin nein veruleg reynsla um það, hvort þessa ákvæðis þurfi við, en hinsvegar benda lögin frá 1921 til þess, að það þurfi að friða rjúpuna við og við, svo henni gæti fjölgað eitthvað; og áður en lögin 1913 voru gefin út, var það orðið alment álit, að það þyrfti að gera eitthvað annað og meira en að stytta veiðitímann aðeins. Nú má það telja víst, að lögin frá 1921, um þessa löngu friðun, hafi ekki verið bygð á rjettri undirstöðu, þ. e. að rjúpan hefði kolfallið svo að hún þyrfti því langan tíma til að fjölga aftur. Hitt er eðlilegra að ætla, að hún hafi flúið land í bili, því ef hún hefði fallið, hefði henni ekki getað fjölgað svona ört aftur á þessum stutta tíma, sem raun er á orðin, og það þrátt fyrir alla launveiði. Hjer er á tveim þskj. þræddur millivegur milli frv. og till. meiri hl. nefndarinnar. Þessar miðlunartill. er að finna á þskj. 167 og 178. Brtt. 167, frá hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), gerir ráð fyrir, að friðunin frá 1921 falli niður árið 1925, en mín brtt. (178) ætlar friðuninni að falla niður þegar á næsta hausti. Hinsvegar vill hvorugur okkar hagga við lögunum frá 1913, um friðunina 7. hvert ár, sem ekki er ennþá nægilega reynd og líkur eru fyrir, að þurfi að standa lengur í lögum. En um þessa friðun frá 1921 vil jeg aðeins skírskota til þeirra orða minna, sem jeg ljet falla hjer við 1. umr. þessa frv., að jeg álít enga ástæðu til þess að láta þessa friðun standa nú lengur áfram en til næsta hausts, þar eð sannanlegt er, að gnægð af rjúpum er til víða um landið, eða var á síðasta hausti, og hinsvegar mikil þörf fyrir almenning að geta aukið framleiðsluna á öllum sviðum, en af rjúpnaveiðum hafa orðið töluverðar tekjur í mörgum sveitum landsins. Það er að vísu rjett, að meiri hl. nefndarinnar vill láta nokkuð koma í stað þessarar árlegu ófriðunar á rjúpunni - þ. e. stytting veiðitímans - og er dálítið í því, en þó bætir það sjöunda ársfriðunina ekki upp til fulls. Þá hygg jeg, að það sje ekki til bóta að banna veiðarnar fyrri helming októbermánaðar; jeg held það sje ekki á rökum bygt hjá háttv.þm. Ak. (BL), að skaði geti af því hlotist fyrir markaðsverð þessara afurða, þótt veiðin byrji með október, og ekki hefi jeg orðið þess var, að ungarnir væru ekki orðnir fullþroskaðir í byrjun októbermánaðar. Að það þurfi að bíða með veiðina vegna þess, að rjúpan sje í sumarfjöðrum í byrjun októbermán., held jeg að sje heldur ekki fullgild ástæða. Litaskifti rjúpunnar fara mestmegnis eftir því, hversu snemma leggur snjó í fjöllin, og það er mjög breytilegt. Jeg held því, að öllu athuguðu, að hagkvæmara sje að hafa lögin frá 1913 óbreytt og að láta veiðitímann halda sjer eins og þar er gert ráð fyrir, en fella úr gildi á komanda hausti lögin frá 1921.

Pjetur Ottesen Jeg lýsti því yfir við 1. umr. þessa máls, að jeg væri því algerlega mótfallinn að lengja þann tíma, sem rjúpurnar væru alfriðaðar, en sá tími er nú útrunninn á næsta hausti. Ástæðan til þess, að jeg er á móti þessu, er sú, að reynslan hefir sýnt það, að rjúpum hefir fjölgað svo, að minsta kosti á Suðurlandi, að nú mun vera jafnmikið til af henni þar sem nokkurntíma áður, þá er mest var. Og eftir þeim upplýsingum, sem háttv 1. þm. S.-M. (SvÓ) nú hefir komið hjer með, mun sama gegna víðast hvar á Austurlandi. Einnig hefi jeg nýlega fengið svipaðar fregnir úr Þingeyjarsýslum, og sennilega mun líkt vera ástatt í Eyjafirði. Þær undantekningar, sem þá eru, gilda því aðeins fyrir einhverja tiltekna landshluta, líklega t. d. um nokkurn hluta Norður- og Vesturlands, - Skagafjarðar-, Húnavatns- og Strandasýslur. Þegar svo er komið, að rjúpunni hefir fjölgað þannig, finst mjer það vera undarlega hart að meina mönnum að notfæra sjer þessar veiðar, sem oft gefa talsverðar tekjur af sjer, og því undarlegra, sem vjer erum nú svo staddir, að lífsnauðsyn er á því fyrir okkur að auka framleiðsluna sem allra mest á öllum sviðum, til þess að losna sem fyrst úr því skuldahelsi, sem nú þrengir svo mjög að allri þjóðinni, en það er nauðsynlegur inngangur til þess, að hægt verði að byggja eitthvað upp aftur af því, sem aflaga hefir farið að undanförnu. Vil jeg ætla, að búandmönnum á landi hjer þyki það undarleg ráðsmenska hjá löggjafarvaldinu, að um leið og lagðar eru blýþungar álögur á allan almenning skuli þeim jafnframt vera fyrirmunað að afla sjer þeirra tekjustofna, sem annars væri hægt, en gjaldeyrisskortur er á alla vegu. En það er vitanlegt, að þetta yrði gert á hinn áþreifanlegasta hátt, ef banna skal rjúpnaveiðar í tvö ár enn, eins og frv. fer fram á. En það er alkunna, að rjúpnaveiðar hafa gefið af sjer allmiklar tekjur í sumum sveitum, einkum fram til dala og í fjallabygðum, þar sem menn oft eiga við einna þrengstan kost að búa og mestir erfiðleikar eru á því að komast þar af vegna harðinda og ýmislegs annars. Það er því áreiðanlega ráðist þar á garðinn, sem hann er lægstur, ef þessi tekjuvon skal af mönnum tekin. Tilgangurinn með þessum friðunarákvæðum er auðvitað sá, að láta rjúpunni fjölga ennþá meir. En ef nú svo færi, að á þessum friðunartíma kæmu harðindaköst, eins og t. d. 1920, - hvað verður þá úr þessu! Það er heldur alls ekki svo, að þeir menn, sem mótfallnir eru framlenging friðunartímans, vilji ófriða rjúpuna algerlega; það er síður en svo. Meiri hluti land búnaðarnefndar leggur til, að friðunarákvæðum laganna frá 1913 verði breytt þannig, að veiðitíminn, sem þar er ákveðinn frá 20. september til 31. janúar ár hvert, verði styttur svo, að hann verði aðeins frá 15. október til 31. desember. Þessu er jeg algerlega samþykkur, og jeg vildi meira að segja ganga nokkru lengra í þessu efni. Jeg álít alveg nóg, að veiðitíminn væri ákveðinn tveir mánuðir, t. d. frá 1. nóvember til áramóta, og er það einmitt af sömu ástæðum, að jeg er á þessari skoðun, og háttv.þm. Ak. (BL) tók fram. Jeg hygg því, að brtt. meiri hl. nefndarinnar sjeu til bóta, þó að þar sje lagt til, að þessi alfriðunartími 7. eða 5. hvert ár verði feldur niður. Jeg hygg, að rjúpnastofninn verði alveg eins vel eða betur trygður með því að stytta hinn árlega veiðitíma. Jeg mun þess vegna greiða atkvæði með brtt. meiri hl., en verði þær feldar, mun jeg þá kasta atkv. mínu á brtt.hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Vænti jeg, að háttv.þdm. taki þetta til athugunar og vilji stuðla að því með atkvæði sínu að bæta úr ósamræminu í gerðum þingsins í því, er það leggur mönnum auknar gjaldabyrðar á herðar, gjaldabyrðar, sem að vísu verður ekki komist hjá að bæta á þjóðina, en um leið að svifta þá menn, sem aðallega hafa haft not af rjúpnaveiðunum sjer til gjaldeyrisauka, þessum hlunnindum. En út af þeim ummælum, sem fjellu hjer við 1. umr. þessa máls, að ummæli mín og hv.þm. Str. (TrÞ) um, að rjúpnakjöt hefði verið á borðum í einni stórveislu hjer í bænum, gæfu tilefni til þess að hafin yrði rannsókn og rjettarhöld í því máli, vil jeg lýsa yfir því, að þau rjettarhöld mega gjarnan byrja þegar í stað okkar vegna; við munum ekki láta á okkur standa að mæta þar.

Jón Auðunn Jónsson Jeg á brtt. á þskj. 167. Svo stendur á henni, að menn þeir, er háttv.þm. Borgf. (PO) nefnir búandkarla, á Vesturlandi, hafa óskað eftir, að rjúpan yrði friðuð áfram til 15. október 1925. Hv. Ed. hefir samþykt að framlengja friðunartímann til 1926; en það finst mjer óþarft að svo stöddu. Ef rjúpunni fjölgar lítið á þessu sumri, mætti framlengja friðunartímann á næsta ári. Jeg veit vel, að rjúpnaveiðar gefa mörgum mönnum talsverðar tekjur, en þeirri atvinnugrein má auðveldlega stórspilla með því að byrja á þeim alt of snemma. Jeg hefi nú heyrt þá háttv.þm. Borgf. og háttv. 1. þm. S.-M. lýsa því yfir, að í þeirra hjeruðum væri orðið eins mikið af rjúpu og þá er mest var áður, fyrir 1920, en jeg hefi nýlega talað við tvo menn frá Austurlandi, ofarlega af Hjeraði, og telja þeir, að þar sje mjög lítið um rjúpur. Jeg veit ennfremur með vissu, að í Ísafjarðar-, Barðastrandar-, Dala-, Stranda og Húnavatnssýslum er mjög lítið af henni. Jeg hygg, að það sje því rjett fyrir hv.þdm. að fallast á brtt. mína, nema þá, er bráðlangar svo í rjúpnakjöt, eins og t. d. hv.þm. Borgf. segir um Reykvíkinga, og máske einstöku menn í Borgarfirðinum, þar sem rjúpan er að flökta alveg heima á hlaðinu hjá þeim. Jeg held, að sú ályktun hv. 1. þm. S.-M., að rjúpan hafi flutt til annara landa, geti naumast verið rjett. Hún mun hafa dáið út í harðindunum veturinn 1920; enda hefi jeg engan annan en háttv.þm. heyrt halda því fram, að rjúpan væri farfugl. Að fara að gera upp á milli búandmanna á Norður- og Vesturlandi annarsvegar og Austurlandi og Borgarfirði hinsvegar, held jeg að sje naumast rjett. Tel jeg betra að halla sjer að þessari miðlunartillögu minni.

Frsm. meiri hl. (Björn Líndal) Háttv. þm. Borgf. hefir að vísu tekið flest það fram, er jeg vildi sagt hafa, en út af orðum háttv. 1. þm. S.-M. um till. meiri hl. nefndarinnar, þá held jeg, að landbn. ráði harla litlu um líf eða dauða rjúpunnar, á móts við önnur öfl, sem þar eru að verki. Það er aldrei hægt að segja fyrirfram, hvenær harðindi muni koma yfir þetta land, en svo getur vel hugsast, eins og hv.þm. Borgf. tók fram, að einmitt á hörðum vetri geti verið of mikið að rjúpum, og þá falla þær, meðfram eða kannske mestmegnis af þeirri ástæðu. En kæmi það t. d. fyrir, að rjúpur fjellu til muna á hörðum vetri, getur stjórnin vel gefið út bráðabirgðalög til þess að friða þær. Þá hygg jeg, að háttv. 1. þm. S.-M. hafi misskilið mig, er hann talaði um þann tíma, er veiðarnar skyldu byrja. Jeg hefi ekki gert svo mjög mikið úr því, að ungarnir væru ekki nógu þroskaðir fyr en í byrjun októbermánaðar, en hitt er viðurkent, að þegar rjúpur eru skotnar snemma á hausti langt fram til dala og komast ekki fyr en löngu síðar til sölustaðarins, eru þær oft stórskemdar, þegar þær koma á erlendan markað. Það er því sjálfsagt að taka tillit til þessa, þegar ákveða skal, hvenær megi byrja að skjóta rjúpur. Jeg hefi tekið þetta fram áður, að það getur haft óheppileg áhrif á markaðinn erlendis, ef þangað flytjast ekki góðar rjúpur, eða alls ekki neinar sum árin. Þegar fólk, sem vant hefir verið að kaupa íslenskar rjúpur, fær þær ekki, eða aðeins skemdar rjúpur, kaupir það eitthvað annað, t. d. norskar rjúpur, í staðinn, og þegar íslenskar rjúpur koma aftur á markaðinn, er fólkið annað tveggja búið að gleyma þeim eða vill ekki hafa þær lengur, og þarf þá talsverðan tíma til þess að venja fólk aftur á að kaupa íslenskar rjúpur og vekja traust þess á þessari vörutegund. Þetta mælir því alt á móti því, að rjúpur sjeu friðaðar 5. eða 7. hvert ár, en til þess að tryggja þennan veiðistofn sem tekjugrein fyrir þá, er þessa atvinnu stunda, mætti gefa stjórninni heimild til að takmarka eða banna alveg veiðarnar eitt ár í senn, ef þess þætti þörf, ef menn vilja ekki láta grípa til þess að gefa út bráðabirgðalög um þetta í hvert sinn og þess þyrfti við.

Jón Sigurðsson Þegar mál þetta kom til hv. deildar, þá var um það að ræða, hvort lengdur skyldi friðunartími rjúpunnar. Nú hefir háttv. nefnd lagt til, að feld skyldu verða niður ákvæði laganna frá 1921 og nokkuð af lögunum frá 1913. Viðvíkjandi þessu vildi jeg leyfa mjer að segja nokkur orð. Háttv.,frsm. meiri hl. (BL) nefndi ýmsar ástæður fyrir þessum till. nefndarinnar. Hún vill fella niður friðunina 7. hvert ár, en lengja þeim mun meir friðunartímann. Þetta getur nú litið vel út, og jeg fyrir mitt leyti álít ekki, að það muni miklu, þó að friðunartíminn sje lengdur til 15. október. En jeg held, að hv. nefnd misreikni sig algerlega, þegar hún ályktar, að það, að stytta árlegan drápstíma, geti orðið til þess að koma í veg fyrir alt of mikið rjúpnadráp. Að minsta kosti sýndi reynslan það áður en ákvæðunum um þetta var breytt 1921, að rjúpurnar voru bæði drepnar fyrir og eftir friðunartímann. Svo myndi enn verða raunin á. Enda er tiltölulega hægt að fara í kringum þau ákvæði; menn skjóta rjúpurnar áður en friðunartíminn er útrunninn eða eftir að hann er byrjaður og telja sig hafa skotið þær á drápstímanum. Þetta er því miklum misskilningi blandið hjá hv. nefnd. Eitt gaf mjer enn tilefni til að standa upp. Háttv. þm. Ak. (BL) sagði í ræðu sinni, að ekki myndi mikið muna um það, þótt rjúpurnar væru friðaðar 7. hvert ár, því veðráttan hafi meira að segja í þessu efni. Jeg skal fúslega játa, að vetrarhörkurnar hafa oft drepið mikið af rjúpum, - en hvernig fer þegar bæði veðráttan og mennirnir leggjast á eitt? Og veðráttan getur jafnt eyðilagt rjúpurnar í desembermánuði sem í janúar. Það er ekki lengra síðan en í desember í vetur, að áfreða gerði norðanlands, svo að þær fáu rjúpur, sem til voru, flögruðu ofan að bæjum, og hefði mátt strádrepa þær niður. Jeg held þess vegna, að hv. nefnd hafi ekki íhugað þetta nægilega, því annars hygg jeg, að hún hefði komist að þeirri niðurstöðu, að óráðlegt væri að breyta þessum ákvæðum frá því, sem þau eru nú. Að minsta kosti mun jeg greiða atkvæði með því, að friðunarlögin standi eins og þau eru. Þá held jeg, að það sje ekki á neinum rökum bygt, að óheppilegt sje, að 1 ár falli úr, vegna þess að rjúpurnar berist þá svo óreglulega til erlendra neytenda. Er mjer ekki kunnugt um, að um slíka fasta kaupendur sje að ræða, að það geri til nje frá. Jeg hefi þá gert nokkra grein fyrir skoðun minni í þessu máli. Jeg hefði helst kosið, að frv. hefði fengið að ganga fram eins og það var, er það kom frá hv.Ed., en þó gæti jeg ef til vill fallist á miðlunartillögu hv.þm.N.-Ísf. (JAJ). Mjer er það mest í mun, að ákvæði laganna frá 1921 og 1913 haldist óbreytt, enda geri jeg ráð fyrir, að litlar líkur sjeu fyrir því, að brtt. nái að ganga í gegnum hv.Ed.

Sveinn Ólafsson Háttv. þm.N.-Ísf. (JAJ) vildi vefengja frásögn mína um mergð rjúpnanna á Austurlandi. Taldi hann það máli sínu til stuðnings, að hann hefði nýlega átt tal við menn af Fljótsdalshjeraði á Austurlandi, sem hefðu gert lítið úr rjúpnafjöldanum þar. En þetta hefir að mínu áliti ekki mikið að segja. Það er eins á Austurlandi sem annarsstaðar, að sumar sveitir eru fátækar af rjúpum, en aðrar auðugar. Veðráttufarið hefir líka, eins og kunnugt er, mikil áhrif á það, hvar rjúpurnar halda sig helst; þegar snjóljett er, eins og núna í vetur, þá eru þær lítið á flatlendi og láglendi, en halda sig á heiðum uppi og til fjalla. Það rýrir því ekkert gildi minnar skýrslu, þótt í flatlendu sveitunum í Fljótsdalshjeraði hafi verið lítið um rjúpu í vetur í snjóleysinu, og er því lítil ástæða fyrir hv.þm. (JAJ) að draga í efa skýrslu mína fyrir þær sakir, enda er hún bygð á sjón og raun, en ekki á munnmælum. Um það, hvort heppilegra sje að friða rjúpuna 7. hvert ár eða stytta árlegan veiðitíma, get jeg í raun og veru vísað til þess, sem hv. 2. þm. Skagf. (JS) sagði. Jeg er alveg samdóma honum í því, að það hafi sjerlega litla þýðingu fyrir viðhald rjúpunnar, að sá árlegi friðunartími sje lengdur, því menn víla ekki fyrir sjer að skjóta hana jafnt fyrir sem eftir friðunartímann, og verður nær ókleift að sjá við því, að svo verði gert. Hv. frsm. meiri hl. taldi það m. a. mæla á móti því að hafa veiðitímann jafnlangan og áður að haustinu, að þá væru annir svo miklar, að menn mættu ekki gefa sig við rjúpnadrápi. Jeg held, að menn setji það ekki fyrir sig, þegar rjúpan er komin nærri. Að minsta kosti hefir mín reynsla verið sú, að menn byrja veiðarnar strax þegar snjó festir í fjöll og rjúpan fer að færa sig niður undir bygðina.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg sje af því, sem fram er komið í þessu máli, að hv. nefnd hefir ekki tekið til greina athugasemdir þær, sem jeg gerði við 1 umr., um að setja einhver ákvæði inn í frv. til að fyrirbyggja, að menn keyptu rjúpur á friðunartímanum. Ætti að leggja allþunga refsingu á þá menn, sem gerðu sig seka í því. Vil jeg því leyfa mjer að skjóta því til hv. nefndar, hvort hún sjái sjer ekki fært að athuga þetta til 3. umr. - Það er jafnan mjög óviðfeldið og leiðinlegt að setja lög, sem svo eru úr garði gerð, að tiltölulega auðvelt er að fara í kringum þau.

Hákon Kristófersson Viðvíkjandi því, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði, skal jeg taka það fram, að til tals kom í nefndinni að setja inn í frv. sektarákvæði slík, sem hann gerði að umtalsefni. Kann að vera, að það sje misskilningur hjá mjer, en jeg hygg, að það hafi orðið ofan á hjá nefndinni, að slíkum sektarákvæðum yrði komið þar að. En hvað sem um það er, þá get jeg fúslega fallist á, að þau eru nauðsynleg. - Hvað snertir það, sem hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) talaði um, að málið hefði legið lengi hjá nefndinni, þá er það að vísu satt, en upphaflega var það svo, að við vissum ekki annað en að frv. myndi fara óbreytt frá nefndinni, eða þá með brtt. frá einum eða tveimur nefndarmönnum. En svo reyndist það ekki, og því eru þessar brtt. frá meiri hl. fram komnar. Mjer virtist sá vera uppi hjá hv.þm. Borgf. (PO), að með þessu væntanlega rjúpnadrápi væri loks fundið eitt stórkostlegt bjargráð landsmönnum til handa, sem vega myndi á móti hinum auknu skattaálögum. Það situr auðvitað ekki á mjer að fara að bera brigður á þetta, enda gæti það ekki talist vel í hóf stilt, ef jeg færi að rengja jafngreinagóðan mann sem hv.þm. Borgf. En mjög leikur það samt á tveim tungum, hvort rjúpnamergðin sje í raun og veru eins mikil og hv.þm. Borgf. og hv. 1. þm. S.-M. vilja vera láta. Býst jeg helst við, að hvorugur þeirra hafi talið rjúpurnar. En hvers vegna vilja þessir hv.þm. þá ekki taka skrefið í bjargræðisáttina fyllra og upphefja friðun á sel og æðarfugli? Jeg býst við, að ýmsum mönnum á Breiðafirði og víðar þætti ekki lítil búbót að því að fá að drepa sel og æðarfugl eins og þeim þóknaðist. Samdóma er jeg hv. 2. þm. Skagf. í því, að tilgangslaust sje að hugsa sjer, að rjúpurnar verði einvörðungu drepnar á þeim tíma, sem það er leyfilegt. Því yrði gagnslaust að lengja hinn árlega friðunartíma, því þær rjúpur, sem komið væri með og boðnar væru til sölu, t. d. í marsmánuði, væru auðvitað sagðar skotnar fyrir áramótin. Það er heldur ekki langt síðan um það var vitnað hjer í hv. deild, að rjúpur hafi verið fluttar til bæjarins og bornar á borð í fjölmennri veislu á þeim tíma, sem rjúpur voru annars alfriðaðar. Og skoðun manna er sú, að þetta hafi verið nokkuð alment, enda finst mjer það ekki ótrúlegt, að því komi fæturnir til bæjarins, að skrokkurinn komi með!! Að lokum vil jeg taka það fram, að ef gera á breytingar við frv., þá mun jeg helst geta sætt mig við brtt.hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), þó að jeg hefði annars helst kosið, að málið hefði verið látið ganga óbreytt fram eins og það kom frá háttv.Ed., og þá með viðauka hæstv. atvrh. (MG).

Pjetur Ottesen Jeg er ekki eins hræddur og hv. 2. þm. Skagf. (JS) við það, að gagnslaust sje að stytta hinn árlega friðunartíma, vegna þess, að menn muni eins skjóta á sjálfum friðunartímanum sem á undan honum og eftir. Það er vitanlegt, að ekki er hægt að fara mjög dult með skot. Þau leyna sjer ekki, svo að ef kapp væri lagt á rjúpnadrápið, þá væri óhugsanlegt annað en að það kæmist upp. Þannig kemur skotaðferðin sjálf í veg fyrir, að farið sje í þessu efni í kringum lögin. Jeg vil leggja aðaláhersluna á það, að það, sem mest stuðlar að eyðileggingu rjúpunnar, er hagleysi og jarðbönn. Og þó að rjúpan sje friðuð 7. hvert ár, þá hefir það í sjálfu sjer lítið að segja, því að eitt ár með hörkum og hagleysum, eins og t. d. 1920, drepur fleiri rjúpur en drápið nemur öll hin 6 árin. En tortímist þannig mikið af rjúpunni af náttúrunnar völdum, þá er hægur nærri að friða hana algerlega um tíma, þangað til henni hefir fjölgað á ný. Þá var það auðvitað ekki annað en ljelegur útúrsnúningur hjá hv.þm. Barð. (HK), að jeg hafi hugsað mjer að vega með þessu upp á móti öllum skattaálögunum. Jeg sagði ekkert það, sem hægt væri að álykta þetta út frá. Hitt efa jeg ekki, að þetta sje spónn í aski þeirra manna, sem annars hafa þessar nytjar. Og á þeim tímum, sem öll þjóðin verður að leggjast á eitt með að spara, þá dugir ekki að láta slíkar nytjar ónotaðar. Þá hefir selaveiði verið blandað inn í þessar umr., og hefir þar víst helst verið átt við ófriðun sels fyrir skotum. En það er líka álitleg tekjugrein að veiða selinn í net, og sú veiði kemur fleiri mönnum að notum. Er þar því alt öðru máli að gegna.

Frsm. meiri hl. (Björn Líndal) Jeg vil aðeins taka það fram, að nefndin mun fyrir 3. umr. taka til athugunar það, sem hæstv. atvrh. (MG) sagði áðan um nauðsynina á sektarákvæðunum. Sömuleiðis vil jeg geta þess, að ein miðlunarleið er hugsanleg í máli þessu, sú, að stjórninni sje gefin heimild til að friða rjúpuna ár og ár, eftir því sem þörf er á í hvert skifti. Mun jeg sjá um, að það verði líka athugað í nefndinni.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg tel engan vafa á því, að hv. meiri hluti nefndarinnar hafi komist að rjettri niðurstöðu í máli þessu, því að jeg tel, að sú leið, að friða rjúpuna 7. hvert ár, sje bæði óheppileg og síst til þess fallin að ná tilgangi sínum. Verði aftur á móti þörf friðunarráðstafana eftir fellivetur, þá er auðvitað altaf hægt að koma þeim við. En það hentar ekki að ákveða þann friðunartíma löngu fyrirfram, heldur verður það að gerast þegar náttúran sjálf í hvert skifti gefur tilefni til þess. Og þegar svo stendur á, að veiðitímabili er lokið, en rjúpan engu minni en venjulega, þá segir það sig sjálft, að engin þörf er á að fara þá að friða hana. Aftur getur það vel komið fyrir, að eftir mikinn fellivetur þurfi fleiri ára friðun, og er þá því síður ástæða til að tiltaka 1 friðunarár af 5 eða 7. Menn verða að gera sjer það ljóst, að hjer hefir löggjafanum mishepnast að ná þeim tilgangi, sem hann hefir óskað. Jeg hygg, að rjett sje að fara eftir till. meiri hl. nefndarinnar, ef ekki á að lenda í óendanlegum deilum og lagabreytingum um þetta mál.

Hákon Kristófersson Hv. þm. Borgf. (PO) sagði, að jeg hefði snúið út úr orðum sínum. Skil jeg ekki í, að svo hafi verið, enda var það hvorki löngun mín nje ætlun, en hitt er það, að jeg held, að honum hafi sjálfum orðið á að snúa út úr orðum mínum. Svo að á honum sannast: „Hægra er að kenna heilræðin en halda þau.“ Jeg bar aðeins saman athafnafrelsi manna og þær takmarkanir, sem á því væru gerðar oft og einatt með lögum. Í því sambandi mintist jeg á sel, lax og æðarfugl, sem menn vissulega fá ekki að skjóta eða veiða eftir vild sinni. Annars benti hv.þm. Borgf. á, að annað gilti með selinn en rjúpuna, því selirnir myndu geta flúið skotin og forðað sjer frekar en rjúpurnar. Hvað um það - jeg vildi aðeins drepa á þetta, ef hæstv. forseti skyldi hafa meint það til mín, að farið væri út fyrir efnið. Jeg gerði það ekki; jeg minti aðeins á takmarkanir á athafnafrelsi manna, sem gerðar væru í þessu máli eins og með öðrum lögum, sem jeg drap á. Um málið ætla jeg ekki að tala frekar. Það getur hver jetið þessar horuðu rjúpur, eins og skáldið sagði, fyrir mjer.

Ingólfur Bjarnarson Af því að hv.þm. Borgf. (PO) beindi því hálfgert til mín að bera vitni í máli þessu, þá vil jeg segja nokkur orð. Rjettmæti frv. virðist byggjast á því, hvort rjúpunum hefir fjölgað svo mikið undanfarið, að heppilegt sje nú að leyfa aftur að drepa þær. Hafa komið fram mismunandi skoðanir um þetta, og sýnist helst koma í ljós, að rjúpunum hafi fjölgað mismunandi mikið í hinum einstöku landshlutum. Þó virðist auðsætt á því, sem fram hefir komið, að rjúpunum hefir fjölgað mikið víða um land. Og jeg verð að taka það upp aftur, sem jeg sagði við 1. umr., að um vesturhluta Þingeyjarsýslu, og eins í Eyjafjarðarsýslu, var álitið síðastliðið haust, að rjúpan væri orðin mjög útbreidd og fjöldi hennar með langmesta móti, eftir því sem verið hefir um síðastliðin 10 ár. Sama virðist ekki eiga sjer stað um land alt, og furðar mig á, að ekki sje líkt á komið um þetta atriði. Og nú hefir verið mildur vetur, að minsta kosti fyrir rjúpur, og býst jeg því fyllilega við, að næsta haust verði, þar sem jeg þekki til, geysilega mikið af rjúpum. Jeg hefi fengið þetta staðfest í samtali, sem jeg átti við mann úr mínu hjeraði í gær. Jeg drap á þetta mál við hann, og var hann mjer sammála og sagði, að nú væri sjáanlegur fjöldi af rjúpum. Jeg vil minnast á þær brtt., sem fram hafa komið, og þó ekki með mörgum orðum. Vil aðeins lýsa því yfir, að jeg felli mig mjög vel við brtt.hv. meiri hl. um að stytta veiðitímann árlega, en fella niður alfriðunarárin. Og jeg vil taka undir það, sem hæstv. fjrh. (JÞ) sagði, að það getur verið óheppilegt að ákveða viss friðunarár, og muni betra að grípa til slíks þegar rjúpumar falla í harðindum. Því jeg hygg, að þær hverfi meira vegna ills árferðis en skota. Og þegar veiðitíminn er styttur svo mikið, sem frv. gerir ráð fyrir, hjálpar það mikið til um viðhald rjúpunnar, en hitt ákvæðið er rjettara að hafa óákveðið og að ekki sje gripið til þess, nema þegar ástæða er til. Jeg get líka sem gamall veiðimaður getið þess, að jeg tel óheppilegt, hve snemma var byrjað að veiða rjúpumar á haustin. Þær voru ekki þroskaðar orðnar og urðu oft óheppileg og skemd verslunarvara á þeim tíma. En hinsvegar hætt við, að þær sjeu drepnar unnvörpum í janúar, þegar hart er og þær neyðast til að leita sjer bjargar heima við bæi. Jeg mun því sem sagt greiða þessari brtt. atkvæði mitt, en falli hún, mun jeg aðhyllast brtt. á þskj. 178.

Frsm. meiri hl. (Björn Líndal) Jeg vil lýsa því yfir, að meiri hl. mun til 3. umr. koma fram með miðlunartill. í þá átt, að gefa ríkisstjórninni heimild til þess að alfriða rjúpuna eitt ár í senn með reglugerð, þegar ástæða er til, og er þá bætt úr því, þótt numin verði úr lögum fyrirfram ákveðin ársfriðun, sem hv. 1. þm. S.-M. er svo sárt um. En eins og hæstv. fjrh. (JÞ) gat um, þá eru þessi alfriðunarár, þannig löngu fyrirfram ákveðin, oftast gagnslaus. Jeg hefi heimild til að lýsa þessu yfir fyrir hönd nefndarinnar, því hún hefir borið sig saman um málið.

Jón Sigurðsson Það eru örfá orð. Hv. þm. Borgf. (PO) taldi hættulaust, að friðunarárin fjellu niður, ef tíminn yrði styttur. Mjer virtist hann þó bæði við 1. umr. og þessa vera að leitast við að sanna hið gagnstæða. Hann var sem sje að leitast við að sanna, að menn skytu engu að síður á friðunarárunum  Viðvíkjandi því, sem hæstv. fjrh. (JÞ) stingur upp á, að farin sje sú leið að fela stjórninni friðunarákvæðin, þá játa jeg, að þetta er möguleiki. En jeg vil benda á, að það mun undantekning, að rjúpurnar falli eins og 1920 um alt land. Hitt kemur iðulega fyrir, að þær falli í einum landshluta gersamlega, og eftir þeim upplýsingum, sem gefnar hafa verið, sýnast þær ekki flögra mikið á milli. Á einum stað er nóg af þeim, á öðrum ekkert. Það gæti því orðið álitamál fyrir stjórnina, hvort hún ætti að friða þær, nema þegar þær fjellu um alt land, eða hvort hún ætti að friða þær, þegar þær gerfjellu á Norðurlandi, þó nóg væri um þær á Suðurlandi. Mjer sýnist stjórnin aðeins vera að skapa sjer vafninga með þessu, og vil því halda fast við, að þær sjeu friðaðar sjöunda hvert ár, eins og verið hefir.

Fjármálaráðherra (JÞ): Ef það er rjett, að ástæða sje til að friða rjúpuna í einum landshluta, en ekki í öðrum, þess meiri ástæða finst mjer til að fela stjórninni málið og láta hana skipa fyrir um friðunina með reglugerð, því þá getur hún tekið fylsta tillit til þarfarinnar. Hitt virðist miklu undarlegra, að fara að friða rjúpur um alt land, ef fæð er í einum landshluta en nægð í öðrum, svo framarlega, sem rjett er, að þær flytjist ekki á milli.

Jakob Möller Jeg vildi víkja nokkuð að þeim brtt., er fram hafa komið, og sný mjer þá fyrst að þeirri brtt. minni, er stíluð er gegn því, að slengt sje saman tveim alveg óskildum gjöldum, húsa- og lóðarskatti. Skatt af húsum ber að skoða sem endurgjald fyrir það, er bærinn vinnur fyrir húseigendur, en lóðarskatt hinsvegar sem beinan skatt. Það hefir verið hneykslast á orðalagi frv. um tryggingar gegn eldsvoða, og má vera, að betra væri að orða það öðruvísi, en þó hygg jeg, að það geti varla valdið misskilningi. Ef til vill væri þó rjettast að fella þetta burt, eins og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) leggur til. - Jeg vildi undirstrika það, á hverju mín till. byggist. Samkvæmt a-lið 2. gr. er að ræða um endurgjald til bæjarfjelagsins, en samkvæmt b-lið um beint skattgjald í samræmi við það, er samþykt hefir verið fyrir önnur sveitarfjelög. Vitanlega skiftir þetta engu máli efnislega, því að skatturinn verður hinn sami eftir sem áður. Tillaga mín er sprottin af „principiellum“ ástæðum og veldur væntanlega ekki ágreiningi. Lóðargjald er ekki lagt á til að fá kostnað endurgreiddan, eins og húsagjaldið.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Þar sem þetta frv. snertir mjög Reykjavíkurbæ, þótti allshn. rjett að senda borgarstjóra frv. til umsagnar. Skrifaði borgarstjóri nefndinni síðan brjef, þar sem hann mælir með því, að frv. verði samþ., en óskar, að því verði bætt við, að bæjarstjórn hafi heimild til að ákveða, hvenær loka skuli þeim sölubúðum, sem selja innlendan varning. Sumar slíkra búða eru, eins og menn vita, opnar löngu eftir að öðrum búðum er lokað, og má þar til nefna sælgætisbúðir. Þótti nefndinni rjett að taka tillit til þessara óska, þar sem þetta er svipaðs eðlis og margt annað, sem bæir setja ákvæði um og hafa vald til að hafa sjerstakar reglur viðvíkjandi. Hinsvegar felst nefndin ekki á að afgreiða frv. í því formi, sem það nú er, og vill láta koma fram í orðalagi þess, hvaða viðbót eða breyting sje hjer gerð á lögunum um lokunartíma sölubúða frá 1917. Ber allshn. því fram till. um nýja frvgr., og er þar einnig tekin með sú breyting, sem kemur fram í brjefi borgarstjórans. Væntir því nefndin þess, að þetta frv. verði afgreitt á þann hátt, sem hún leggur til.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Eins og nál. á þskj. 341 ber með sjer, leggur samgmn. á móti því, að fylgt sje þeirri venju, sem undanfarið virðist hafa verið, að samþ. sjeu nýjar símalínur, án þess að nokkur athugun á línusvæðinu hafi verið gerð. Við komumst að þeirri niðurstöðu eftir að hafa lesið símalögin með öllum taglhnýtingum þeirra og talað við landssímastjóra, að ýmsar línur, sem nú eru komnar inn í lögin, mundu aldrei verða lagðar, sumpart af því, að betra væri að leggja þær annarsstaðar en ákveðið var, sumpart af því, að ekki væri hægt að gera það í fyrirsjáanlegri framtíð. Við athugun frv. þess, sem hjer liggur fyrir, komst nefndin að þeirri niðurstöðu, að ekki væri rjett að samþ. síðari málsgr., þar sem ekki væri víst nema símalínan út á Ingjaldssand yrði ódýrari, ef hún væri lögð frá Núpi eða Mýrum, en ekki frá Holti. Því leggur nefndin til, að þessi málsgr. falli burt. En um símalínuna frá Mýrum að Núpi er nefndin sammála. Á Núpi er unglingaskóli, og því nokkur þörf á símstöð, enda auðvelt að leggja þangað línu og aðeins um litla leið að gera. Kostnaðinn áætlar símastjóri um 5000 kr. Hinsvegar eru engar líkur til að lína þessi, fremur en aðrar, sem framar standa að nauðsyn hjeraðsbúa, verði lögð fyr en fje er til þess veitt á fjárlögunum. Síðan frv. kom frá nefndinni, hafa borist 2 brtt. frá háttv.þm. V.-Húnv. (ÞórJ) og háttv. 2. þm. Skagf. (JS). Þær brtt. hefir nefndin ekki getað athugað nægilega, því þær komu svo seint fram, önnur í gær, hin í dag. En við lauslega athugun, sem nefndin gerði á fundi í morgun, þá sýndist henni, að hún myndi ekki geta fallist á þessar brtt. að svo stöddu. Því hafa nefndarmenn óbundin atkv. við þessa umr. En hinsvegar mun nefndin taka þessar brtt. til rækilegrar íhugunar til 3. umr. og segja þá greinilegar álit sitt um þær.

Þórarinn Jónsson Það er út af þessari litlu brtt., sem jeg á á þskj. 355. Mjer virðast ástæður nefndarinnar fyrir því að vilja ekki bæta við nýjum linum í lögin, af því að sumar línurnar, sem fyrir sjeu, verða ekki lagðar, engin ástæða. Línur, sem ekki er hægt að leggja, geta ekki útilokað aðrar, sem má leggja. Jeg þykist því vita, að nefndin reyni að finna aðra ástæðu fyrir máli sínu. Línan, sem hjer um ræðir, er ekki löng, ca. 20 km. Má vel vera, að landsímastjóri hafi aldei farið um svæðið, en hann mun vita, að hvergi er auðveldara að leggja síma en þar. Það er því ekki hægt að leggjast á móti till. af því ilt sje að leggja línuna. Þörf fyrir síma er þarna mikil. Það er um afskektan afdal að ræða, og frá efstu bæjunum eru 40 km. til verslunarstaðar og læknis. Yrði mikil bót að því, ef sími kæmist þangað, en hversu mikil er auðvitað ómögulegt að segja. Bygðin er mannmörg, þrjár álmur albygðar. Annað er ekki hjer um að ræða en að hemilað sje að leggja þessa línu; það er ekki minst á, að ríkissjóður leggi fram fje eða hvenær línan sje lögð. Fer það vitanlega eftir því, hvenær sýslusjóður telur sjer fært að láta fje til þess, því ríkissjóður leggur ekki til slíks nema að nokkru leyti. Því er ekkert í húfi, þó línan verði samþ. Þessi lína verður lögð hvort sem er, fyr eða síðar, þegar fjárlögin veita fje til og sýslusjóður lætur sitt. Mjer finst því einkennilegt, ef hátttv. nefnd er á móti þessu, og vænti því fastlega, að hv. deild sjái sjer fært að lofa þessu að ná fram að ganga, þar sem um enga hættu er að ræða fyrir ríkissjóðinn eða aðra.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg ætla mjer ekki að amast við till. nefndarinnar, þó hún hafi felt niður aðra línuna úr frv. mínu. Jeg er þakklátur fyrir að hafa haldið hinni, sem er alveg sjálfsögð, Á Núpi er unglingaskóli, prestur, hreppstjóri og form. Búnaðarsambandsins, og get jeg ekki skilið, að nokkur vilji tefja fyrir því, að þangað komi sími. Jeg geri það ekki að ágreiningi, þó hin línan verði feld niður að svo stöddu, Að vísu hefir landssímastjóri gefið mjer þær upplýsingar, að auðvelt sje að leggja línu þar, sem um er talað í frv., en hitt kann að vera rjett, að fult svo ódýrt væri að leggja hana frá Mýrum, en þá kæmi hún ekki að eins miklu gagni. En jeg veit, að þetta verður alt rannsakað, að jeg vænti ekki síðar en sumarið 1925, og þar sem framkvæmdir verða sjálfsagt ekki á þessu í bili, má það dragast þangað til. Hinsvegar vildi jeg skjóta því til hinna, sem komið hafa fram með brtt., hvort þeir vildu ekki taka þær aftur til 3. umr., svo nefndin geti athugað þær nánar og þeir sjálfir rætt um þær við nefndina. Er þetta ekki af því, að jeg vilji líkjast tengdamóður sankti Pjeturs og hrista alla af mjer, sem bjargast vilja, heldur af því einu, að okkur deildarmönnum veitist örðugt að taka afstöðu til slíkra till., án þess að hafa rannsókn og álit nefndar til hliðsjónar.

Jón Sigurðsson Jeg á lítilsháttar viðaukatill. við frv. þetta. Um almennar athugasemdir nefndarinnar, sem ástæða væri til að drepa á, get jeg slept að tala. Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) hefir svarað þeim rækilega. En í nál. er talað um, að nefndin sje því mótfallin, að línur sjeu lagðar á öðrum svæðum en landsímastjóri hefir rannsakað. Jeg vil þá spyrja, hvort landsímastjóri hefir rannsakað línuna að Núpi, því ef svo er ekki, þá sje jeg ekki ástæðu til að taka hana sjerstaklega undan. En viðvíkjandi þessari litlu línu, sem jeg legg til, að lögð verði, vil jeg taka það fram, að þar getur ekki verið um neina aðra leið að ræða. Ætlast er til að hún verði lögð frá aðallinunni yfir Laxárdalsheiði, í afskekta sveit, Laxárdalinn, sem liggur inn af Skaganum, sem er svo útúrskotin, að þegar heiðin er ófær vegna fannfergi, verður aðeins farið á sjó, en það er líka torsótt. Og óskað er eftir síma af því, að hann er í mörgum tilfellum ómissandi, t. d. þegar um læknishjálp, eða þó ekki sje nema um læknisráð, er að ræða. Línan verður ekki lengri en 10–12 km., og ætlast jeg til, að hún verði lögð að efsta bænum í sveitinni, Skíðastöðum, sem er stórt og myndarlegt heimili, eða með öðrum orðum, að henni verði aðeins komið yfir heiðina. Ef til vill finnst mönnum einkennilegt, að miðað sje við, að línan sje lögð frá Heiði. Þar er engin stöð nú sem stendur, en Heiði liggur rjett undir Kolugafjalli, og virðist hentugra að hafa þar eftirlitsstöð og skiftistöð, heldur en þurfa altaf að sækja menn niður á Sauðárkrók. Nefndin er meðmælt síma að Núpi, enda er þar skólaheimili, sem hefði þörf á honum, og sveitin nyti góðs af. Þar eru líka hreppstjóri og prestur búsettir.

Og fleiri heiðursmenn

.

Frsm. (Jón Auðunn Jónsson) Nefndinni var kunnugt um, að ekki var ákveðið, hve mikið fje ríkissjóður legði fram til aukasíma, enda fer það eftir fjárframlagi hjeraðanna. En hinsvegar vildi hún ekki, að lagðar væru nýjar smálínur og leið þeirra ákveðin, án þess að fá vitneskju um, hvort ekki væri til heppilegri leið en sú, er flutningsmenn benda á, og leita jafnframt álits símastjóra. Það hafa oft verið fluttar slíkar till. um nýjar línur, t. d. í Norður-Ísafjarðarsýslu, sem þó mun ekki komast í framkvæmd að sinni, en jeg tel sjálfsagt að leita jafnan álits forstjóra símanna um slíkt. Það má vera, að ekki sje nema um þessa einu leið að gera í Vestur-Húnavatnssýslu, en ekki þykir mjer ólíklegt, að til sjeu fleiri leiðir en þessi eina frá Melstað. Annars telur landssímastjóri þá leið sljettlenda og góða. Nú sem stendur er orðið svo mikið að gera á símastöðvum, að ógerningur er að bæta við nýjum stöðvum, án þess að strengja nýja þræði á gömlu línurnar, og á Norður- og Vesturlandi a. m. k. mundi það tefja alt of mikið fyrir afgreiðslu að bæta nýjum stöðvum við. Annars skal jeg ekki fjölyrða frekar um þetta nú, en geymi það til 3. umr.

Þórarinn Jónsson Það er að vísu rjett, sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) sagði viðvíkjandi símalínunni í Vestur-Húnavatnssýslu, að til er styttri leið, að Stað í Hrútafirði. En það er eftir till. landssímastjóra, að hin leiðin er valin. Leiðin að Stað liggur yfir háls, þar sem snjóþyngsli geta átt sjer stað, en myndu þó ekki verða til eyðileggingar, en þessi leið er ekki um bygð. Við hina leiðina er ekkert að athuga, enda mælir landsímastjóri með henni eins og jeg hefi sagt, svo að hjer hefir alls ekki verið farið á bak við hann. Hann hefir að vísu ekki athugað þessa leið öðruvísi en á korti, en þó ætti að mega treysta úrskurði hans að þessu leyti. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) talaði um, að erfitt væri orðið um afgreiðslu á símastöðvunum. Jeg býst ekki við að nýjar línur verði lagðar svo bráðlega, að ekki verði búið að bæta við þráðum áður, því þörfin fyrir þá er þegar til, þó þessi viðbót komi ekki. Jeg sje því enga ástæðu til að hafa á móti till. þessari.

Á 4. fundi í Sþ., föstudaginn 2. maí, var till. tekin til meðferðar, hvernig ræða skyldi. Að tillögu forseta var ákveðin ein umr.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Við fyrri umr. málsins tók jeg fram nokkrar af ástæðunum fyrir framkomu till. þessarar. Síðan hefir enn ein ástæða bæst við, sem þá var ekki komin í ljós, en hún er sú, að frv. þau, sem fyrir þinginu hafa legið, um væntanlega seðlaútgáfu ríkisins, munu vera strönduð á þessu þingi, enda fram komið frv. þess efnis að skjóta ráðstöfuninni allri um seðlaútgáfu á frest. Mjer finst því full ástæða til að hraða þessu máli enn frekar en áður, og að því megi með engu móti fresta, þótt frestað sje ákvörðuninni um seðlaútgáfuna. Það er hjer ekki um neitt vandasamt spor að ræða í meðferð bankamálsins, heldur er þetta beint framhald þess, sem ákveðið var 1921. Það er alkunnugt, að ýmsar þjóðir, sem búið hafa við lággengi, hafa tekið upp það ráð að gefa út gullgenga seðla jafnframt hinum, sem verið hafa með lággengi, og þannig reynt að örva inndrátt lággengisseðlanna, sem þá teljast fullgildir til skuldalúkningar innanlands. Virðist ekki fjarri sanni að taka þá aðferð upp hjer, ef unt væri með því að hafa áhrif á gengi krónunnar. Auðvitað er hjer enn ekki að ræða um neina stórupphæð, sem kaupa þarf; í mesta lagi gulltryggingu fyrir þeim tveim miljónum, sem búið á að vera að draga inn á komandi hausti. frá 31. okt. 1922. Sú gulltrygging ætti að nema 750 þúsund kr., það er að segja, ef málmforðinn væri þá allur í gulli. En í bankalögunum frá 1905 er heimild til að hafa 1/4 málmforðans í öðrum verðmætum en gulli, svo sem kröfum á nokkra erlenda banka og bankaseðlum nokkurra erlendra banka. Það má því vera, að hjer sje ekki um að ræða nema 3/4 þessarar upphæðar í gulli eða sem svarar 562 þús. kr., ef á hverjum tíma er notuð heimildin um ¼ í öðrum verðmætum. Raddir hafa um það heyrst, að það væri hörð og óeðlileg kvöð á Íslandsbanka að afhenda gullið með nafnverði gegn lággengisseðlum, og var það dregið í efa af stjórn bankans næstl. sumar, að það væri rjettur skilningur á lögunum frá 1921, að bankinn ætti að láta gullkrónur gegn pappírskrónum. Til þess að ganga úr skugga um það, hvað þingið 1921 hafi átt við í þessu efni, þá mun rjettast að spyrja þá menn, sem áttu sæti á því þingi og eru hjer enn, hvað þeir hafi átt við með táknuninni nafnverð í þeim lögum. Jeg er einn þessara manna, og man jeg vel, hvernig jeg leit á þetta mál og hvað jeg skildi við „nafnverð“. Og jeg vil fullyrða, að allir þeir, sem með mjer stóðu að undirbúningi þess máls, hafi litið á þetta eins og jeg, að gullkróna ætti að koma gegn pappírskrónu, að pappírskrónan skyldi ganga með nafnverði. Um þetta getur enginn vafi verið. Það er og auðsætt, að ella hefði verið þýðingarlaust að taka ákvæði upp í lögin um afhendingu gullsins með nafnverði því að ríkinu gat ekki verið neitt mætara að kaupa gullið með dagsgengi af Íslandsbanka en á hverjum öðrum stað. Hjer er og ekki um neina þungbæra kvöð að ræða. Þar eð seðlarnir eru gulltrygðir. Alþingi getur hvenær sem er tekið í burt þá undanþágu, sem nú er um innlausn seðlanna með gulli. Annars geri jeg naumast ráð fyrir því, að nein misklíð rísi út af þessu og býst jeg við, að bankamir muni koma sjer saman um þetta þrautalaust þar eð báðum ætti að vera ávinningur að því. Það er á það að líta, að Landsbankinn mun ráða yfir svo mikilli inneign á hlaupareikningi í Íslandsbanka, að honum geta ekki stafað nein vandræði af að festa þessa upphæð, og hinsvegar sleppur Íslandsbanki þar við vaxtagreiðslu af jafnhárri upphæð og gull er afhent fyrir, en gullið vaxtalaust, þegar það er laust úr tryggingu. Mjer þykir því meiri ástæða til að ætla, að grípa þurfi til seðlaútgáfunnar bráðlega, þar sem litlar líkur eru nú til að íslenska krónan muni hækka, heldur miklu fremur hið gagnstæða. Af því leiðir auðvitað, að gjaldeyrisþörfin eykst. Að vísu get jeg búist við, að þetta ár líði svo, að ekki verði neinn verulegur gjaldeyrisskortur, en úr því má þess vænta, að útlendur gjaldeyrir fari að flytjast inn í landið, og þá helst danskur og norskur. Á næsta ári í októberlok á að vera úti sem svarar 53/4 miljón kr. í seðlum frá Íslandsbanka og Landsbankanum, og er það ekki meira en helmingur af pappírsgjaldmiðli þeim innlendum, er mestur var úti um 1920. Mjer finst því auðsætt, að bráðlega verði að taka til seðlaútgáfu af nýju. En hitt þykist jeg einnig vita, að eftir þá beisku reynslu, sem fengin er um illa trygða seðla, muni enginn vilja gera ráð fyrir nýrri seðlaútgáfu án þess að gulltrygging standi að baki. En ef beðið verður með gullkaupin, þá verður bæði erfiðara að kaupa mikla gullfúlgu í einu, og auk þess hugsanlegt, að gengisbreytingar geri kaupin óhagfeldari og gullið dýrara. Jeg tel svo óþarft að fara fleiri orðum um þetta að sinni. Jeg hefi ástæðu til að ætla, að till. verði samþ., þar sem engum mótmælum var hreyft gegn henni við fyrri umr. Að lokum skal jeg taka það fram, að till. á þskj. 205 er ekki annað en rjetting á prentvillu, sem var í aðaltill.

Fjármálaráðherra (JP): Þessi till. er bygð á þeim misskilningi, að það losni eitthvað af gullforða Íslandsbanka á þessu ári. Í októberlok næstkomandi má seðlamergð bankans ekki fara fram úr 6 miljónum kr. En með því að málmforði bankans eftir lögum frá 1905 á að vera 37½% eða 3/8 af seðlaupphæðinni, er gull það, sem bankinn hefir í vörslum sínum - 2¼ miljón kr. - aðeins hæfileg trygging fyrir þeim seðlum, sem í umferð mega vera. Það er því ekkert gull afgangs, og bankanum er ekki heimilt að láta neitt af hendi, nema þá að útvega í þess stað aðra tryggingu, sem honum er heimilt að hafa alt að ¼ hluta. Að bankinn hefir nú ekki tryggingu að baki nema sem svarar 6 miljónum kr., stafar af því, að honum varð auðvitað fyrst fyrir, er að krepti, að lóga inneignum sínum í erlendum bönkum, en eftir að þær, sem námu ¼ af tryggingunni, voru burtu teknar, þá var um leið fyrir það bygt, að gull losnaði, þótt seðlafúlgan minkaði úr 8 milj. niður í 6 milj. kr. Jeg skal svo ekki fara út í önnur atriði viðvíkjandi útgáfu nýrra seðla, þar sem svo er áliðið fundartíma. En jeg skal aðeins enda með því, að jeg veit satt að segja ekki, hvað hv. deild vildi gera með því að samþ. slíka till., þar sem stjórnin, þrátt fyrir það, gæti ekki framfylgt henni.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Þessar upplýsingar, sem hæstv. fjrh. (JÞ) hefir nú komið með, eru allsendis nýjar fyrir mig, og jeg býst við, að svo megi segja um fleiri. Jeg hefi til þessa litið svo á, að bankinn hafi átt að hafa alla sína seðla trygða með gulli að 3/8, eftir lögunum frá 1905, og í þá áttina benda líka lögin frá 1921. Að því er snertir þær inneignir í erlendum bönkum, sem hæstv. fjrh. (JÞ) kveður síðan hafa verið fargað, en til hafi verið 1921, þá vil jeg geta þess, að mjer þykir næsta ólíklegt, að þær hafi getað numið 1/4 af málmforðanum, sem þá átti að vera nokkuð á fjórðu milj. kr., af því að seðlar voru þá í umferð fyrir meira en 9 milj., og einkum þó er ólíklegt, að svo hafi verið, er taka varð enska lánið handa honum til lúkningar útlendum skuldum og til yfirfærslu fjár. Hitt þykir mjer trúlegra, að inneignin í erlendum bönkum hafi þá verið talsvert minni en 1/4 áskilins málmforða, og hefði bankinn þá, eftir lögunum frá 1905, átt að hafa þeim mun meira af gullinu. Annars er auðvitað mál, að ef ekkert er nú laust af gullinu, laust úr seðlatryggingu, þá getur stjórnin ekki heldur keypt það. Samt tel jeg rjett að samþ. þessa till., því að hún er þá áminning um það, að gullið verði keypt, þegar er það losnar. Annars verð jeg að endurtaka það, að næsta undarlegt er, að þetta gulltryggingarmál hefir ekki verið upplýst betur á undanförnum þingum, einkum á síðasta þingi, þegar þá er vitað, að gullið var ekki geymt hjer á staðnum og auk þess líklega miklu minna en það átti að vera.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það er misskilningur hjá hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), að þessi gullforði sje minni en hann átti að vera og að hann sje geymdur annarsstaðar en vera ber. Í raun og veru er hann meiri en lögin áskilja, og er síst ástæða til að beina aðfinslum að bankanum fyrir þetta.

Jón Auðunn Jónsson Mjer virðist, að hjer kenni nokkuð mikils misskilnings hjá hv.flm. (SvÓ), því á þingi 1921 var okkur, sem fjölluðum um lögin um seðlaútgáfu Íslandsbanka, og þar með hv.flm. (SvÓ) sjálfum, kunnugt um það, að bankinn hafði ekki meira gull en nam tveim miljónum og 260 þús. kr. En aftur átti bankinn innieign í erlendum bönkum, og lá fyrir yfirlýsing um það, að það fje yrði ekki notað nema heimild kæmi til frá ríkisstjórninni. Og til þessa bendir 4. gr. þessara laga, þar sem bankanum er heimilað að hafa úti 6 miljónir kr. í seðlum, án þess að borga af þeim aukagjald. En strax og seðlaútgáfan fer fram úr 6 milj. kr., þá greiðist 2% aukagjald af þeim hluta seðlanna, sem ógulltrygður er, eftir 1. gr. laganna, eða af 62,5% af þeim seðlum. Jeg hafði ekki athugað þessa till. nægilega við fyrri umr. En eftir þeim upplýsingum, sem nú hafa komið fram, þá er sýnilegt, að ekki er um neinn gullforða að ræða, sem bankinn megi missa, nema hann hafi keypt gull síðan lögin frá 1921 voru samþykt. Í lögunum er einnig svo fyrir mælt, að bankanum sje skylt að selja ríkissjóði með nafnverði það af gullforða sínum, sem hann þarf ekki til tryggingar seðlunum. En nú er fullsannað með vottorði yfirskoðunarmanna, að ekkert gull er aflögu. Jeg get því ekki sjeð, að nein ástæða sje til þess að samþykkja þessa till. Það gæti álitist sem svo, að þingið hjeldi, að gullforði bankans væri meiri en hann raunar er, en jeg vil ekki gera mig beran að slíkri fávisku og líklega enginn þeirra, sem á þingi voru 1921. Jeg vil því heldur vísa málinu frá með rökstuddri dagskrá, með því jeg lít svo á, að gullið eigi að kaupa samkv. lögum frá 1921. eins fyrir því, þó till. sje ekki samþ., ef gullið annars er til. En sje það ekki til, þá er till. þýðingarlaus. Jeg leyfi mjer því að bera hjer fram svofelda rökstudda dagskrá: Með því að Íslandsbanki hefir enn ekki meiri gullforða en þörf er fyrir til tryggingar þeim 6 miljónum kr. í seðlum, sem bankinn má hafa í umferð í lok októbermánaðar næstkomandi, telur deildin ekki þörf á að samþykkja till., og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá. Annars vona jeg, að flm. taki till. aftur, og að hún ekki komi framvegis á dagskrá, því hún er til þess eins fallin að sýna vanþekkingu flm. í þessu máli.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Það er enganveginn rjett hjá hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), að 4. gr. bankalaganna frá 1921 gefi nokkra bendingu um það, að til þess hafi verið ætlast, að gullforði bankans yrði minni en 37½ af seðlum í umferð, heldur voru þær 6 miljónir kr., sem greinin miðar við, settar sem hámark þeirrar seðlafúlgu, sem bankinn mætti hafa úti, án þess að greiða aukagjald. Hinsvegar er augljóst, að ekkert þýðir að rekast í þessu ef gullið er ekkert til, svo sem upplýst hefir verið af hæstv. fjrh. (JÞ). En það eru alveg spánnýjar upplýsingar. Allir hafa búist við því, að eitthvað af gullforða bankans væri laust úr tryggingu, þar sem allir seðlar hans áttu að vera gulltrygðir að 3/8, og þeir voru nálægt 9 milj. kr., þegar bankalögin komu út 1921. Menn vissu ekki áður, nema ef til vill þeir, sem handgengnir voru bankanum, að hann ætti 1921 nokkrar verulegar inneignir í útlendum bönkum, sem komið gæti gegn ¼ gulltryggingarinnar. Hitt var kunnugt, að á honum hvíldu skuldir við erlenda banka, og ekki síst þeirra vegna var enska lánið tekið. En til þess nú að ljetta þeim róðurinn, sem þurfa að skifta sjer milli dagskrárinnar frá hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og till., leyfi jeg mjer að óska þess, að málið verði tekið út af dagskrá í bili. til frekari athugunar.