Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jón Baldvinsson Hv. 2. þm. Eyf. hélt hér ræður í gær í hv. d. og vék þá nokkrum orðum til mín út af umr. um dýrtíðina, eða öllu heldur dýrtíðarskrafið í Rvík. Ég get nú verið sammála hv. 2. þm. Eyf. um það, að brtt. á þskj. 140, síðari liðurinn, sé ekki stórvægileg, að það skipti ekki miklu máli fyrir lækkun dýrtíðarinnar í Rvík, hvort hún verður samþ. eða ekki. Þó má geta þess, að þarna eru undanþegnar tolli vörur, sem verðlækkun á mundi hafa áhrif á verðlag innlendrar vöru, svo sem ný egg, kjöt og smjör. Þessar vörur, sem nú eru með verðtolli, eru nú svo dýrar, að þrátt fyrir þennan verðtoll er mér kunnugt um, að þær hafa náðst ódýrari frá útlöndum heldur en seljendur hafa heimtað fyrir samskonar vöru innlenda. Það segir sig nú sjálft, að þessar vörur mundu lækka í verði, ef verðtollinum væri létt af þeim, og minnka þá um leið dýrtíðina að þessu leyti. - Það er rangt hjá hv. 2. þm. Eyf., að það sé eitthvað eitt, sem þurfi að gera til að létta af dýrtíðinni í Rvík. Það er margt, sem þarf að gera til þess; svo þó till. á þskj. 140 sé ekki stórvægileg, þá miðar hún í þá átt að lækka verð á þeim vörum, sem eru verðmælir á innlendu vörurnar. En þar skildist mér hv. 2. þm. Eyf. vera andvígur lækkun dýrtíðarinnar. Því undir umr. í gær, þegar hv. 1. þm. Reykv. greip fram í ræðu hv. 2. þm. Eyf., svaraði hv.þm. með nokkrum þjósti, sem annars er nú ekki venja hjá honum, og tók það óstinnt upp, að það ætti að fara að lækka vöruna í verði fyrir framleiðendum úr hans stétt. Hann vill ekki láta lækka þær vörur, sem hans stétt framleiðir, og vill því ekki, að dýrtíðin lækki hvað þá vöru snertir. Þetta er náttúrlega mannlegt, en hann verður þó að játa, að verðlag innlendrar vöru er ekki óverulegur þáttur í því að halda uppi dýrtíðinni í Reykjavík. Ég býst nú ekki við, að það komi til greina, að fiskur verði fluttur inn, svo það er náttúrlega ekki „praktiskt“ atriði, hvort verðtollur verður felldur niður af honum eða ekki. Hinsvegar hefir það komið fyrir, að það hefir verið flutt inn saltkjöt, og þrátt fyrir verðtollinn, sem á því hefir verið, hefir það verið selt ódýrara í smásölu í búðum hér en íslenzkt kjöt hefir fengizt fyrir á sama tíma. Ég man nú reyndar ekki eftir, að þetta hafi komið fyrir nýlega, en ég man þó þá tíð, að einmitt saltkjöt var flutt inn og selt ódýrara en íslenzkt kjöt. Það er náttúrlega ekki æskilegt, að það séu fluttar inn þær vörur, sem við framleiðum sjálfir, og æskilegt, að framleiðendur geti fengið hátt verð fyrir sína vöru, en það verður þó að vera í hlutfalli við það verð, sem fæst fyrir vöruna á heimsmarkaðinum. En það hefir nú oft brunnið við, að verðlag á íslenzku kjöti á haustin hafi verið hærra en fengizt hefir fyrir vöruna á erlendum markaði. Hv. 2. þm. Eyf. sagði, að ég og minn flokkur hefðum ekki gert neitt til að lækka dýrtíðina í bænum, með því að skipuleggja verzlunina. Nú. það var nú gerð tilraun til þess af mætum mönnum úr flokki hv. 2. þm. Eyf. í samráði við menn, sem voru í Alþýðuflokknum, um það, hvort hægt væri að halda hér uppi kaupfélagi, en það mistókst fyrir okkur. Það er eins vel hægt að játa það. Og ég held, að við munum enga gleði hafa af því að fara að rifja það upp, hv. 2. þm. Eyf. eða ég. Svo spurði hv.þm., hvað Sjálfstæðisflokkurinn og Alþýðuflokkurinn hefðu gert til að lækka dýrtíðina hér, og hvað t. d. Alþýðubrauðgerðin hefði gert til að lækka brauðverðið í bænum. En það er nú um það að segja, að hún hefir verið „control“ á brauðverðið hér í bænum síðan hún var stofnuð. Hér um árið, þegar rúgmjöl hækkaði í verði og átti að setja brauðverðið mjög mikið upp, kom Alþýðubrauðgerðin í veg fyrir, að það hækkaði eins mikið og annars hefði orðið. Alþýðubrauðgerðin var þá stofnuð, sem gerði það að verkum, að brauðverðið fór ekki eins mikið upp og því hafði verið ætlað, og af því hefir það náttúrlega lækkað seinna en það hefði gert, ef það hefði verið hærra. Svo kom hv.þm. með samanburð á því brauðverði, sem hér er, og því, sem er á Akureyri, þar sem hin mikla stofnun Kaupfélag Eyfirðinga er mjög stór þátttakandi í verzluninni. Hann sagði, að það hefði sett upp brauðgerðarhús og lækkað brauðverðið að miklum mun. Ég hefi nú reynt að afla mér upplýsinga um þetta. Það mun vera rétt, að skömmu eftir að Kaupfélag Eyfirðinga setti upp sitt brauðgerðarhús, lækkaði það brauðin um 5 aura. En skömmu síðar lækkuðu aðrir kaupmenn brauðverðið að miklum mun, og Kaupfélag Eyfirðinga neyddist þá til þess líka. Það er rétt hjá hv.þm., að mismunur er á brauðverðinu á Akureyri og í Reykjavík; það er örlítið lægra á Akureyri en hér. Ég hefi kynnt mér þetta, og get tekið rúgbrauð til dæmis; það kostar 15 aura pundið í brauðinu á Akureyri, en 162/3 hér. Það er satt hjá honum, að það er ódýrara á Akureyri en hér. En munurinn er ekki áberandi mikill, þegar þess er gætt, að ýmsir hafa haldið fram, að Akureyri væri fyrirmyndarbær. Þar á allt að vera gott, þrátt fyrir alla erfiðleikana annarsstaðar. En ég hefi nú heyrt, að ástandið á Akureyri sé ekki betra en í öðrum kaupstöðum landsins, þrátt fyrir hina góðu verzlun þar, eftir sögusögn hv. 2. þm. Eyf. og annara, sem sjálfsagt er rétt skýrt frá. En það er athugandi í sambandi við þetta, að verkalaunin eru talsvert miklu lægri á Akureyri en í Reykjavík. Vinnan er þar talsvert verr borguð, svo að brauðgerðarmenn, sem fá þar 250–300 kr. á mánuði, fá hér nálægt 400 kr. og yfir 400 kr. á mánuði Það er miklu betur borguð hér vinnan, og þar við bætist svo, að bærinn hér er stærri og kostnaður því meiri, t. d. við útsendingu, og meiri kröfur gerðar til vöruvöndunar og annars, m. a. það, að brauðgerðirnar hér hafa bíla við útsendinguna, í stað þess, að notaðir eru sendisveinar á Akureyri. Þetta kostar náttúrlega peninga, en fólkið heimtar þetta og vill borga fyrir það. Svo þegar á allt er litið, er ekki þessi munur, 12/3 úr eyri á brauðinu, áberandi. En það er munur, það er rétt hjá hv. 2. þm. Eyf., það er munur. En hv. 2. þm. Eyf. gleymdi að geta þess, að Alþýðubrauðgerðin ætlaði fyrir 2 árum að lækka verð á annari vörutegund, mjólkinni, og hafði komizt að samningum við mjólkurbú fyrir austan fjall um ákveðið mjólkurmagn fyrir lægra verð en annars var þá á mjólk. En þá kom samvinnufélag bænda og sagði við þá, sem þennan samning höfðu gert, að þeir væru að splundra samtökum bænda. Og þetta samvinnufélag sagði við þá: „Ef þið haldið þessa samninga, skulum við eyðileggja ykkar samtök“. Og árangurinn varð sá, að þeir neyddust til að brigða þennan samning, og mjólkurverðið stóð í stað, af því að samvinnufélagið greip inn í og eyðilagði lækkunarsamninginn. Svo þegar út í þessar umr. er komið, sýnist svo sem „ýmsir eigi högg í annars garð“. Og hv. 2. þm. Eyf. getur ekki neitað því, að það hefir verið mest skrafað í hans flokki um dýrtíðina í Reykjavík, og fyllilega bent á, að hann yrði að taka að sér að lækka hana. Og sérstaklega er það hv. 5. landsk., sem hefir látið sem hann væri sá kjörni maður til að lækka þessa dýrtíð. Ég býst við, að það stafi af þessu, að hann fékk alveg ótrúlega mörg atkv., þegar hann bauð sig fram hér í Reykjavík í vor. - En mér þykir nú „verkin tala“ öðruvísi hér á þinginu en búast hefði mátt við eftir umr. fyrir kosningarnar. Hv. 1. landsk. hefir ekki sagt neitt, sem hefur mér tilefni til að svara hans ræðu, annað en það, að hátt kaupgjald væri einn liður í dýrtíðinni. En af því að hann tók það skýrt fram, að hann legði engan dóm á það, hvort það væri of hátt eða ekki, sé ég ekki ástæðu til að ræða um það. Hitt er vitanlegt, að okkur greinir á um stefnuna í þessu máli, og getum við því ekki átt samleið í því að fella frv. Hv. þm. vill laga það, en fellst á skattastefnuna, sem í frv. felst, þá, að taka verulegan hluta af tekjum ríkissjóðs á þennan hátt, en ég vil fella frv. Um það er auðvitað ekkert að segja; það eru andstæðar skoðanir, eins og vitanlegt var. Þá er það hæstv.forsrh., sem var að leggja mér þá skyldu á herðar að benda á aðrar leiðir til tekjuöflunar til að fylla það skarð, sem yrði við niðurfellingu verðtollsins. Hæstv. forsrh. hefði nú getað sparað sér það, því að hann kom inn á það, að Alþýðuflokkurinn hefir lagt fram í Nd. tekjuaukafrumvörp, og ég mun ekki þurfa að benda honum á það, að þar eru leiðir til að bæta tekjum í það skarð, sem niðurfelling verðtollsins gerir, þó þær komi ef til vill ekki að fullu í hans stað fyrir almenn útgjöld ríkissjóðsins. Ég get því alveg sparað mér að svara því. Hitt, að hæstv.forsrh. var að benda mér á skyldu, sem ég hefði sem þm. til að sjá ríkissjóði farborða, þá er því til að svara, að ég verð sjálfur að vera dómari í því efni. Hæstv. forsrh. getur ekki um það dæmt, og hann þarf ekki að bera ábyrgð á mínu atkv. Ég verð sjálfur að bera þá ábyrgð gagnvart mínum umbjóðendum, sem á mig kemur út af því, að greiða atkv. á móti verðtollinum, og þarf hæstv.forsrh. ekki að taka þá ábyrgð á sig. Hæstv. ráðh. sagði, að af því myndi leiða, ef verðtollurinn yrði felldur niður, að verzlunarstéttin mundi keppast við að koma sem mestum vörum inn í landið, áður en lögin gengju í gildi. Það mundi því auka mjög innflutninginn, ef flokkarnir ekki kæmu sér saman í þessu máli nú. Fyrstu verkanirnar af niðurfellingu verðtollsins mundu auðvitað verða þær, að ekkert flyttist inn af vefnaðarvörum til nýárs, því kaupmenn mundu selja út dýrari birgðirnar, sem tollurinn hvílir á, áður en þeir færu að panta nýjar birgðir, sem yrðu ódýrari, af því enginn verðtollur væri á þeim. Því þeir mundu vita, að það kæmu engin lög um nýjan verðtoll fyrr en þing kæmi saman. En það er rétt hjá hæstv.forsrh., að þá gætu komið ný verðtollslög, þó það færi vitanlega eftir þeim stuðningi, sem hv. andstæðingar hans kynnu að veita honum. En það yki aldrei innflutninginn mikið vegna þeirrar kreppu, sem er, þó það kynni að gera það eitthvað lítillega. Vitanlega kynni að vera, að menn gætu fengið einhver vörulán erlendis, en það verður aldrei mikið, sem menn gætu flutt inn á þann hátt. En nú greiði ég ekki atkv. á móti verðtollinum til þess, að annar verðtollur kæmi seinna í staðinn. Ég ætlast til, að það komi ekki fram verðtollsfrv. eftir nýár, því þá væri þýðingarlaust að fella hann nú. Einu verkanirnar, sem afnám verðtollsins geta haft, er mjög takmarkaður innflutningur á þessum vörutegundum til nýárs, og síðan eðlilegur innflutningur úr því. Og hæstv. ráðh. getur ekki neitað því, að niðurfelling verðtollsins er einn þátturinn í því að lækka dýrtíðina í landinu. Þá fór hæstv. ráðh. í hálfgerða bónorðsför til Sjálfstæðisflokksins. Það kemur mér nú að vísu ekki mikið við. Hæstv. ráðh. var mjög mjúkur í máli og minntist á fyrri velgerðir síns flokks við hv. 1. landsk., þegar hann átti að sjá um fjármál landsins. Nú, það fór nú vel á með þessum hv.þm., svo vel, að þetta samtal þeirra yfir borðin hér í hv. d. í gær minnti mig á atvik úr einni íslenzkri riddarasögu, þegar einn mikill stríðsmaður á Heljarslóð átti að etja við ofurefli liðs og fór á fund fornrar vinkonu sinna, sem átti yfir miklu liði að ráða, gerði sig blíðan við hana og sagði: „Nú virðist oss sem öðruvísi muni á fundum standa heldur en í Skerborg seinast; manstu það Viktoría, að þá kystumst við bæði af vináttu og blíðu, og það hugði ég sízt þá, að þú mundir ganga í óvinaflokk mér á móti“. Jú, Viktoría mundi kossana og öll ástaratlotin og kvaðst aldrei mundu bregðast honum. Það fór eitthvað svipað fyrir hv. 1. landsk. Hann viknaði við endurminningarnar um liðna sælu í sambandi við hæstv. ráðh. frá fyrri árum og lýsti sig, eins og Viktoría við stríðsmanninn, fúsan til viðtals við hæstv. stj. um þessi mál. Ég geri ráð fyrir, að þetta viðtal hafi farið fram í nótt, en hvort hv. 1. landsk. var eins kröfuharður við stj. og Viktoría drottning við stríðsmennina, að hann krefðist þess, að 1200 sjálfstæðismeyjar mættu kjósa sér 1200 framsóknarmenn, veit ég ekki. Býst ég við, að samkomulag hafi orðið og að frv. sigli hraðbyri gegnum þingið, þó að ég muni greiða atkv. á móti því.

Jón Þorláksson Hv. 2. þm. Eyf. þótti ég halda nokkuð langa ræðu í þessu máli, og virði ég honum það til vorkunnar. Ég minntist þar á ýmislegt, sem segja mætti, að ekki kæmi málinu beinlínis við, og hefir hv. 2. þm. Eyf. auðsjáanlega fundizt óþægilegt, að það væri dregið inn í umr. En þó held ég ekki, að ég hafi sagt neitt það, sem ónauðsynlegt var að segja. Gæti ég sagt meira um það, hver óhæfa það er, hvernig farið er með fé landsins, hvernig fjárveitingavaldið er tekið frá Alþingi og fjárhag landsins siglt í öngþveiti, án þess að nokkur árangur sjáist af því fyrir landsmenn. Annars vil ég sleppa því að fara lengra út í þá sálma, því að ég fæ tækifæri til að minnast nánar á það síðar. Út af því, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði um brtt. mína á þskj. 140, er það að segja, að hann virðist ekki hafa verið búinn að íhuga hana nákvæmlega og að það er eins og hún hafi snert skapsmuni hans. Sagði hann snemma í ræðu sinni, að tilgangur hennar væri sá, að gera tveimur aðalatvinnuvegum landsmanna, landbúnaði og sjávarútvegi, erfiðara fyrir. Næst sagði hann, að till. hefði engin áhrif á dýrtíð í Reykjavík, en í þriðja lagi, að ætlunin með till. væri að lækka fiskverð fyrir framleiðendunum. Það ætti þó að hafa áhrif á dýrtíðina, að fiskverðið lækkaði. Í fjórða lagi sagði svo hv.þm., að till. hefði engin áhrif á vöruverð. Er hann þar með aftur kominn gegnum sjálfan sig. Samanber þá niðurstöðu hagstofunnar, að vöruverð í Reykjavík sé yfirleitt lægra en annarsstaðar á landinu. Getur hv. 2. þm. Eyf. farið til hagstofustjóra og aflað sér upplýsinga um þetta, ef honum er það ekki kunnugt. Held ég, að Reykvikingar geti ekki verið því mótfallnir, að slíkur samanburður sé gerður. Vísitölur hagstofunnar sýna, að verðlag á innlendum vörum í Reykjavík hefir ekki lækkað að sama skapi og á útlendum vörum. Dýrtíð er í Reykjavík aðallega á innlendum vörum og svo vörutegundum, sem hagstofan kallar blandaðar, en það eru útlendar vörur, sem að einhverju leyti eru fullkomnaðar hér á landi. Hv. 2. þm. Eyf. lét líka í veðri vaka, að dýrtíðin stafaði einungis af verðtollinum. Fór ég dálítið út í þetta mál, til þess að sýna, að dýrtíðin stafar einungis að litlu leyti þaðan. Hélt ég, að ég hefði gert það mál ljóst. Brtt. mín gengur ekki svo langt, að verðtollur verði afnuminn á öðru en matvörum. Held ég, að brtt. mín, ef fram næði að ganga, myndi lækka vöruverð nokkuð, bæði í Rvík og á landinu yfirleitt, ekki mjög mikið, en þó dálítið. Bar ég fram till. sem prófstein á það, hvort hv.þm. þessarar deildar vilja í rauninni lækka dýrtíðina hér, eins og ætla mætti eftir tali þeirra og ummælum bæði í blöðum og á kjörfundum. Hv. 2. þm. Eyf. endurtekur þá skökku hugsun hæstv.forsrh., að afnám tolla leiði til aukins innflutnings á þeim vörutegundum, sem tollur er afnuminn af. Þetta er misskilningur. Það, sem hvetur menn til aukins innflutnings, er ekki vitneskja um það, að tollur falli burt á vörutegundinni, heldur óttinn við það, að nýr tollur verði lagður á hana. Afnám tolla dregur því þvert á móti úr innflutningnum í bili. Út af ummælum hv. 2. landsk. hefi ég fátt að segja. Fannst mér þar kenna dálítillar afbrýðisemi út af samdrætti sjálfstæðismanna og framsóknarmanna. Þó að ég viti, að erfitt er að útrýma afbrýðisemi, vil ég fullvissa hv. 2. landsk. um það, honum til hugarhægðar, að ekkert samtal hefir farið fram á þeim sólarhring, sem liðinn er frá síðasta þingfundi, milli forsrh. og mín um þetta mál. Reyndar er ekki ólíklegt, að hræðslan um, að slíkt samtal kunni að standa fyrir dyrum, muni trufla sálarrósemi hans. En svo að við sleppum nú öllu spaugi, þá er það alvaran í þessu máli, að stj. hefir enga aðstöðu til að biðja Alþingi um framlengingu á þessum tekjustofni, nema hún færi þinginu tryggingu fyrir því, að horfið verði frá þeirri braut undanfarinna ára, þar sem látið var eins og fjárveitingavaldið væri ekki lengur hjá Alþingi. Þingið getur ekki haldið áfram að nota skattaálöguvaldið eins og lög mæla fyrir, en sleppa eftirliti um það, hvernig því fé er varið, sem veitt er. Þetta tvennt verður að fylgjast að. Í þessu efni er nú svo langt komið, að ég gat ekki gengið fram hjá því að minnast á nauðsyn þess að gera einhverjar ráðstafanir til þess að tryggja fjárveitingavald Alþingis.

Einar Árnason [óyfirl.]: Ég þarf ekki margt að segja um það, sem fram hefir komið hjá hv.þm. þeim, sem tekið hafa til máls út af ræðu minni í gær. Er það ekki ætlun mín að fara að leggja út í neinar deilur um dýrtíðina í Reykjavík. En ekki hefi ég getað sannfærzt um það af því, sem fram er komið í málinu, að þessi till., sem hér um ræðir, myndi gera mikið til þess að lækka dýrtíðina í Rvík. Hv. 2. landsk. tók það líka réttilega fram, að hv. 1. landsk. og flokkur hans hefðu ekki gert margt til þess að lækka þessa dýrtíð. Viðurkenndi hann þar með, að dýrtíð væri hér til, sem vinna þyrfti á móti og hægt væri að sporna við. Hefi ég þó ekki orðið var við það, að hér á þingi hafi komið fram till. í þá átt frá hv. flokkum l. og 2.ljandsk., nema þá þessar till., sem hér liggja fyrir, en eins og ég tók fram í gær, held ég, að þær muni lítið gagn gera. Hv. 1. landsk. talaði um mótsagnir í ræðu minni, en ég held, að hann gripi til þess ráðs af því, að hann á örðugt með að rökstyðja till. sína á þeim grundvelli, sem hann reynir. Þegar talað er um framleiðslu í landinu, er skiljanlegt, að mönnum detti í hug, hvort ekki væri eðlilegt, að við færum að sem aðrar þjóðir, að hlynna með löggjöf að þróun innlendrar framleiðslu. Vil ég í þessu sambandi benda á toll þann, sem Finnar settu á erlenda síld, svo háan, að ómögulegt er þar fyrir aðra að flytja síld inn í landið. Skýtur því nokkuð skökku við hjá hv. 1. landsk., að eina úrræði hans skuli vera það, að gera tilraun til að gera atvinnuvegum landsins þyngra fyrir. Benti ég í gær á aðrar leiðir, er lægju nær. Get ég látið þau orð falla í garð hv.l.landsk. að því er til verzlunarinnar kemur, að nær væri að vinna að lækkun vöruverðs á þeim grundvelli, að verzlun yrði rekin á heppilegri og skipulegri hátt en nú er. Í hinum mörg hundruð verzlunum, sem nú eru í Reykjavík, stendur fjöldi fólks aðgerðarlaus mikinn hluta af vinnutímanum, af því, hve lítið er verzlað. Betra skipulag myndi geta létt mikið undir með þessum verzlunum, sem oft eru mjög illa stæðar, af því hve rekstrarkostnaður er mikill, húsnæði dýrt o. s. frv. Ég drap á það í gær, að verðlag á erlendri vöru er í Reykjavík hærra en úti um land. Hv. 1. landsk. mótmælti þessu, en til þess að gefa honum tækifæri til að athuga þetta nánar, vil ég leyfa mér að lesa upp verðlag á nokkrum vörutegundum í Reykjavík eftir Hagtíðindunum, og svo verð sömu vörutegunda hjá Kaupfélagi Norðurlands.

Það væri vissara, að hvorttveggja væri tekið eftir Hagtíðindunum

. Ef hv. 1. landsk. vill rannsaka þetta mál og hrekja það, sem hér er farið með, þá er honum það heimilt. Vörutegund Verð í Rvík Kaupfél. Norðl. Rúgmjöl 0.31 kr. 1 kg. 0.23 kr. 1 kg. Hafragrjón 0.50 - - 0.40 - - Hveiti 0.46 - - 0.35 - - Hrísgrjón 0.56 - - 0.40 - - Sagógrjón 0.81 - - 0.60 - - Bankab.mjöl 0.75 - - 0.32 - - Heilbaunir 0.88 - - 0.36 - - Rúsínur 1.60 - - 1.20 - - Sveskjur 1.45 - 1.00 - - Læt ég hér við sitja, þó að vel hefði mátt taka fleiri vörutegundir til dæmis. Tek ég það ekki gott og gilt, því að hv. 1. landsk. lýsi hér yfir einu eða öðru, en vil heldur láta tölurnar tala. Sé ég ekki ástæðu til þess að fara nánar út í þetta, en vil aðeins segja það, að mér fyndist æskilegt, að innlendar vörur gætu orðið ódýrari í bæjunum en nú er. Er oftast nær mjög mikill munur á því, sem bændur fá fyrir afurðir sínar, og því, sem borgað er fyrir þær í bæjunum. Væri nauðsynlegt að athuga, hvort flutningskostnaður og annað slíkt, er hleypir upp vöruverðinu, getur ekki minnkað. Álít ég, að bæði 1. og 2. landsk. ættu að vinna að þessu máli, og er hér ærið verkefni fyrir þá og flokka þeirra. Fiskverð er t. d. oft 100% hærra hér í Rvík en það, sem fyrir fiskinn fengist á erlendum markaði. Get ég ekki séð, að óhjákvæmilegt sé að búa við slíkt skipulag, og held ég, að vel mætti eitthvað við því gera. Flokkar þessara tveggja hv. dm., sem minnzt hefir verið á, eru ráðandi flokkar hér í Reykjavík, og væri full ástæða til þess að vænta þess af þeim, að þeir væru búnir að gera eitthvað í þessa átt. Þá mætti og minnast á brauðverðið í þessu sambandi. Var það fullyrt í opinberu blaði nú fyrir skömmu, að brauðverð væri hér í Rvík 10–15% hærra en úti um land, og væri ekki vanþörf á því að athuga, hvort það gæti ekki lækkað eitthvað. Það virðist sem brauðið ætti að geta verið töluvert ódýrara hér en annarsstaðar á landinu, því að hér er svo margt neytenda brauðsins, að hér ætti að geta þrifizt stórt brauðgerðarhús, sem mundi lækka framleiðslukostnaðinn að miklum mun frá því, sem nú er. Er þarna einnig verkefni fyrir þá flokka, sem eitthvað vilja gera til þess að létta mönnum lífsbaráttuna hér í Reykjavík.

Magnús Torfason Það hefir ýmislegt verið sagt um þetta mál, og hefir það að mestu farið framhjá því, sem kom til orða í fjhn., sem hafði þetta mál til meðferðar. Ætla ég ekki að fara út í þá sálma að öðru leyti en því, sem hv. minni hl. n., hv.l.landsk., gaf mér tilefni til, þar sem hann setti hér fram í d. skilyrði fyrir samþykkt frv. að sínu leyti, sem mér fannst hann leggja aðalþungann og áherzluna á og var þetta skilyrði það, að sett yrði trygging fyrir því, að núv. eða væntanleg stj. Framsóknarfl. væri hér eftir í meira samræmi við fjárveitingavaldið en verið hefir á síðustu árum. Með því nú að hv. 1. landsk. hefir borið þetta fram hér í d. en ekki í samtali við n. eða hæstv. stj., vildi ég mega beina þeirri fyrirspurn til hans, hvort hann vildi ekki hér gefa upplýsingar um það, í hvaða átt þessar tryggingar eiga að ganga. Vænti ég þess, að hæstv. forseti leyfi hv.þm. að svara þessu í aths. sinni, þar sem hann hefir nú talað sig dauðan.

Jón Þorláksson Ég held,að ég hafi látið það nægilega skýrt í ljós, í hvaða átt ég óskaði eftir, að þær tryggingar færu, sem ég tel þinginu nauðsynlegt að heimta fyrir því, að það fengi aftur í sínar hendur fjárveitingavaldið, og sé ég ekki ástæðu til að endurtaka það nú út af fyrirspurn hv. 2. þm. Árn. Aðeins má minna á það, að ein leið að því marki hefir þegaur verið orðuð í tillöguformi af sjálfstæðismönnum í Nd. við 2. umr. fjárl. þar, en sú till. náði ekki samþykki. En náttúrlega má halda áfram að ræða um þetta, annaðhvort í sambandi við þetta mál eða eitthvað annað. Úr því að ég stóð upp á annað borð, vildi ég segja það út af verðsamanburði hv. 2. þm. Eyf., að ég get ekki tekið hann gildan, vegna þess að ég hefi enga tryggingu fyrir því, að þar hafi verið um sambærilegt verð að ræða. Það er kunnugt, á hverju smásöluverð Hagtíðindanna byggist. Þar er miðað við verð vörunnar útvigtaðrar í smæstu einingum og útbúinnar í smæstu umbúðum, eins og hún kostar heimsend til kaupanda. Slík er verzlunartízkan hér, af því að fólkið vill hafa hana svona. Kaupfélagsverðið, sem hv. 2. þm. Eyf. kallaði svo, getur hins vegar verið miðað við vöruna í stærri einingum, kossum eða pokum, afhentum í vörugeymsluhúsi seljanda, og er hér þá ekki um sambærilegt verð að ræða. Það hefði því verið réttara af hv.þm. að láta hagstofuna gera þennan samanburð, eins og einu sinni hefir reyndar verið gert áður, og kom þá í ljós, að verð útlendu vörunnar var tiltölulega lægst hér á staðnum. Ég skal játa það, að þetta er ekki full sönnun þess, að samanburðurinn yrði eins nú, en mér er nær að halda, að svo mundi reynast. Að öðru leyti skal ég ekki fara út í hugarhrellingar hv. 2. þm. Eyf. út af ástandinu hér í Reykjavík, en það er nú samt einu sinni svo, að þeim mönnum af íslenzku þjóðerni, sem dvelja hér á landi, þykir skást að dvelja hér í Reykjavík. Þar sem hv.þm. var að lýsa eftir því, hve lítið hefði verið gert fyrir Reykjavík í þá átt, sem hann vildi gera láta, á undanförnum árum, vil ég leyfa mér að minna þennan hv.þm. á það, að það er einmitt hans flokkur, sem farið hefir með stj. í landinu á þessu tímabili, og ef ekkert hefir verið gert, er það fyrst og fremst þessarar stj. að svara til sakar í því efni.

Einar Árnason [óyfirl.]: Ég vildi aðeins gera þá aths. út af ræðu hv. 1. landsk., að sá verðsamanburður, sem ég gerði, var miðaður við smásöluverð, bæði að því er snertir verð kaupfélagsins og verðið hér í Reykjavík, svo að misskilningur þurfti ekki að komast þar að. Viðvíkjandi því, að Framsóknarflokkurinn hafi farið með völdin í landinu undanfarið og stj. flokksins því átt að gera eitthvað til að leysa vandræði manna hér í Reykjavík, vildi ég benda hv. 1. landsk. á það, að það er ekki Framsóknarflokkurinn, sem setið hefir við völd hér í Reykjavík, heldur er það flokkur hv. 1. landsk. sjálfs, sem ráðið hefir málum Reykjavíkur undanfarið.

Jakob Möller Það hefir oft heyrzt, að vöruverð hér í Reykjavík væri miklu hærra en annarsstaðar á landinu, og hefir hinni „ágætu skipulagningu“ verzlunarinnar úti um landið jafnan verið þakkað, hversu vöruverðið væri þar miklu lægra. Út af þessu vildi ég leyfa mér að henda á það, að sömu mennirnir, sem hafa beitt sér fyrir þessari „skipulagningu“ verzlunarinnar úti um land, hafa einnig reynt þetta sama hér. Hér var í eina tíð stofnað kaupfélag, en því farnaðist illa og fór brátt á hausinn. Hvernig á þessu stendur, það er gáta, sem ég treysti mér ekki til að ráða, a. m. k. ekki þeim í vil, sem líta á verzlunarmálin með augum hv. 2. þm. Eyf. Ég get ekki lagt neitt upp úr þeim samanburði, sem þessi hv.þm. gerði á vöruverði hér og úti um land, af sömu ástæðum og fram kom hjá hv. 1. landsk. Það fer bezt á, að slíkur samanburður sé gerður af óhlutdrægum aðilja, en því verður ekki búizt við, að stjórn þessa kaupfélags, sem hv.þm. vitnaði í, sé óhlutdræg í svo nákomnu máli  Það er að vísu rétt, að ýmsar vörur eru dýrari hér en úti um land, en til þess liggja ýmsar orsakir, t. d. er hér hærra kaupgjald en líklega nokkursstaðar annarsstaðar á landinu, húsaleigan er dýrari o. s. frv. Ég held t. d., að kaupgreiðsla við brauðgerð sé meiri hér en á þeim stað, sem hv.þm. vitnaði til um brauðverð.

Það munar 100 kr. á mann mánaðarlega

. Já, ég gæti trúað því. Þetta kemur auðvitað fram í brauðverðinu, og þar sem munurinn á brauðverðinu hér og á Akureyri var ekki nema 10%, verður það síður en svo til að staðfesta verðsamanburð hv. 2. þm. Eyf. Viðvíkjandi því, að andstöðuflokkar núv. stj. hafi ekkert gert til úrbóta í þessu efni hér í Reykjavík, er því til að svara, eins og hv. 1. landsk. benti réttilega á, að þessir flokkar hafa ekki farið með völdin í landinu undanfarið, því að það er misskilningur, ef hv. 2. þm. Eyf. heldur, að þessir flokkar hafi öll völdin í sínum höndum, þó að þeir hafi meirihl. aðstöðu í bæjarstj. Sannleikurinn er sá, að þeir geta lítið sem ekkert í þessa átt sem flestar aðrar án aðstoðar löggjafarvaldsins. Og eina tilraun hafa þó þessir flokkar alltaf gert til að bæta úr ástandinu, þar sem voru till. um að reisa veðdeildina við, svo að byggingar gætu hafizt hér á ný, en sú tilraun strandaði einmitt á hv. 2. þm. Eyf. og flokki hans, eins og hann vel má muna. En út í það mál ætla ég ekki að fara frekar að þessu sinni, heldur mun ég geyma mér það þar til síðar. Það er ýmislegt í sambandi við það mál, sem ég hefði gaman af að minnast á. Viðvíkjandi því máli, sem hér liggur fyrir, vildi ég segja það, að ég lít svo á, að mjög vafasamt sé, hvort rétt er að afgreiða þetta tekjuaukafrv. eins og nú er ástatt. Þau orð hafa heyrzt úr forsetastóli, að andstöðuflokkum Framsóknarflokksins kæmi það ekkert við, hvenær og hvernig stj. í landinu væri skipuð, en engu að síður vilja þó þessir flokkar ráða því, hvernig þeir greiða atkv. í þeim málum, sem stj. þarf að fá fram í þinginu, og ég tel mjög hæpið að afgreiða þetta mái nú, á meðan allt er í óvissu um það, hvað við tekur, auk þess sem núv. stjórnarflokkur er í ósamræmi við vilja kjósendanna í landinu. Þessi hv. d. er nær því að vera í samræmi við vilja kjósendanna, og tel ég rétt, að stjórnarfl. viti það, að sú er meining andstöðuflokkanna í þessari deild að halda á rétti sínum í þessu efni. Vil ég hér skjóta því að hv. 2. landsk. í sambandi við það, sem hann sagði um sérstöðu sína í þessu máli, að það var ekki nákvæmlega rétt með farið, það sem hann sagði um meðferð málsins á þinginu 1928, að hans flokkur hefði þá verið á móti málinu.

Hann lét málið afskiptalaust

. Ónei. Ég hefi athugað nál., sem fram kom um málið í Nd., og hafa allir nm. skrifað undir það ágreiningslaust, samherji hv. 2. landsk. engu síður en þm. hinna flokkanna.

Ekki í þessari d.

. Ég skal ekki segja um það, en mér þykir ótrúlegt, að hv. þáv. 2. þm. Reykv., sem nú er 8. þm. Reykv., hafi haft meira svigrúm til að taka afstöðu í málinu en sjálfur hv. 2. landsk., en hann skrifaði undir nál. fyrirvaralaust, eins og ég áður sagði.

Magnús Torfason Ég get ekki kannazt við það, að hv. 1. landsk. hafi bent á það, í hvaða átt þær tryggingar eiga að ganga, sem hann krafðist af Framsóknarflokknum eða stj. hans. Hv. þm. hefir þá verið svo myrkur í máli, að ég hefi ekki skilið hann. Hv. þm. vísaði að vísu til till., sem komið hefir fram undir meðferð fjárl. í Nd., en mér hafði ekki dottið í hug að skoða hana sem alvarlega tilraun til samkomulags milli flokkanna um meðferð fjármálanna yfirleitt. Till. var ekki þannig, að hægt væri að ganga að henni. En nú hefir hv. 1. þm. Reykv. drepið á þessar kröfur Sjálfstæðisflokksins, og kom þar fram hjá honum, að ástæðurnar til afstöðu flokksins í þessu máli eru aðrar en komið hafði fram hjá hv. 1. landsk. og í þá átt, sem ég þóttist áður hafa orðið var við. Er gott til þess að vita, að þetta hefir nú komið fram hér í d. Að því er tryggingarnar snertir verð ég að líta svo á, að það liggi á milli hluta, hverjar þær verða, en það, sem vakti grun minn í þessu efni, var það, að mér virtist hv. 2. landsk. vera dálítið afbrýðisamur. Datt mér í hug, hvort hv. 1. landsk. mundi ef til vill vera fáanlegur til að hjálpa Framsóknarflokknum til að rétta við fjárhaginn.

Ætli honum sé viðhjálpandi?

. Ef hv. 1. landsk. leggur þar hönd að, hlýtur það að ganga. - Mér kom þetta í hug, af því að þeir, sem afbrýðisamir eru, eru vanir fyrstir að fara nærri um það, ef um einhvern samdrátt er að ræða hjúa á milli.

1) Þm. Sjálfstæðisflokksins létu allir þá aths. fylgja jákvæði sínu, að þeir fylgdu frv. til 3. umr.

Frsm. (Ingvar Pálmason) Þetta frv. fjallar um breyt. á 20. gr. 1. nr. 40, 19. júní 1922, um atvinnu við siglingar. Er aðalbreyt. fólgin í því, að vitnisburðagjafir til handa skipverjum falli niður úr sjóferðabókunum. Segir svo í grg. frv., að þessar vitnisburðagjafir séu gagnslitlar og verði jafnvel stundum til skaða þeim, sem fá þær. Hefir sjútvn. athugað þetta mál, og fellst hún á þau rök, sem fram eru færð fyrir því, að vitnisburðagjafirnar ættu að hverfa úr sjóferðabókunum, og að ekki sé rétt að skylda skipstjóra til að gefa þessa vitnisburði, eins og nú er gert. Hinsvegar telur n., þar sem 20. gr. nefndra l. er gerbreytt með þessu, að rétt sé að ganga svo frá breytingunni, að hún valdi ekki öðrum eða meiri breyt. en til er ætlazt. Hefir n. því flutt brtt. á þskj. 136, og er hún í þremur stafliðum. a.-liðurinn fer fram á, að orðin: „sem er 12 rúmlesta eða stærra“ í fyrstu málsgr. falli niður. Þetta telur n. óþarft í frvgr., því að það er tekið fram á öðrum stað í frv., að allir þeir skuli skráningarskyldir, sem ráðnir eru á 12 smál. báta og þaðan af stærri. b.-liðurinn er aðeins leiðrétting. Í frv. hefir fallið niður tilvitnun í 17. gr. laganna, og er það leiðrétt. - c.-liðurinn fer fram á, að síðasta málsgr. í frv. falli niður. Þar eru tekin fram nokkur önnur sektarákvæði en nú eru í gildandi lögum, þannig að brot á 20. gr. eru metin lægra en önnur. N. sér enga ástæðu til þess og leggur því til, að þetta standi óbreytt eins og það er í lögunum, í 25. gr. Mismunurinn er sá, að hér er gert ráð fyrir, að lágmarkið verði 150 kr., en í lögunum er það ákveðið 200 kr. Ég sé ekki ástæðu til að ræða frekar um frv., en vil að lokum leggja áherzlu á það, að sjútvn. leggur til, að það verði samþ. með þessum breyt.

Jón Baldvinsson Ég vil þakka hv. sjútvn. fyrir góða afgreiðslu á þessu frv. Þótt hún hafi komið fram með þessar brtt., þá eru þær sumpart leiðrétting og sumpart svo lítilfjörlegar, að þær breyta í engu efni frv., nefna hvað sektarákvæðið snertir. Ég get því fallizt á till. og vona, að frv. komist í gegnum þessa hv. deild og verði afgr. sem lög frá þessu þingi.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Ég þarf ekki að fjölyrða um þetta mál. Eins og grg. frv. ber með sér, flytur fjhn.Nd. málið fyrir tilmæli forsrh. Hafði forstjóri félagsins snúið sér til hans með beiðni um, að lögin um skattgreiðslu félagsins yrðu framlengd. Nú er það öllum ljóst, að hagur félagsins er ekki betri nú en þá er lögin voru sett. Það eru því sömu ástæður til þess að framlengja l. eins og að setja þau upphaflega. Og eins og nú horfir við, virðist það ekki geta orðið mikill halli fyrir ríkissjóð að framlengja þau.

Frsm. (Jónas Jónsson) Þetta frv. er alveg shlj. öðru frv., sem lá fyrir hv.Nd. og var samþ. þar með litlum breyt. Það hefir nú verið athugað í sjútvn. þessarar hv. d., og mælir hún með því með þeirri einu breyt., að lánið fyrir sýslusjóðinn skuli tekið innanlands. Annars er óþarfi að eyð. fleiri orðum að frv.

Halldór Steinsson Það sést ekki í frv. þessu og kom ekki fram í ræðu hv.frsm., hvað mikið þetta verk myndi kosta, en mér er ókunnugt um, hvort nokkrar áætlanir liggja fyrir um það. Mér skildist þó, að ætlunin sé sú, að byggður verði landgarður til að varna sandframburði úr, Ölfusá, og að þessar 80 þús. kr. myndu nægja til þess. En það, sem ég vildi sérstaklega benda á, er, að í 2. gr. er ríkisstj. veitt ótakmörkuð heimild til að ábyrgjast allt fé, sem hreppurinn þarf til þessa verks. Ég verð að telja slíkar heimildir mjög óvarlegar meðan engin kostnaðaráætlun liggur fyrir. Mér hefði fundizt eðlilegt, að farin væri sú leið, sem venjulega hefir farin verið þegar um slíkar hafnarbætur er að ræða, að framlag ríkissjóðs sé miðað við einhverja ákveðna upphæð og veitt ábyrgð fyrir því, en ekki óákveðið, fyrir öllu því fé, sem ef til vill þarf til verksins. Þessu vildi ég skjóta til hv.n. og vita, hvort hún myndi ekki fáanleg til að leiðrétta þetta fyrir 3. umr.

Jakob Möller Að því leyti féllst ég á að mæla með þessu frv. ekki með sem beztri samvizku, að engar áætlanir liggja fyrir um kostnað við verk þetta, nema um þennan garð, sem ætlaður er til að varna, að sandur berist inn á höfnina á Eyrarbakka, og telst mönnum svo til, að hann muni kosta 72 þús. kr. Sú áætlun var gerð af vitamálastjóra, og átti ég tal við hann um málið, en hann sagði, að rétt myndi vera að gera þessa tilraun, án þess að vitað væri, að hve miklum notum garður þessi myndi koma. Hinsvegar er svo fyrir mælt, að þetta komi því aðeins til framkvæmda, að fé verði veitt til þess í fjárl., svo að þá má vænta, að betri upplýsingar verði fengnar þegar á næsta þingi, en þá er aðeins búið að veita þessar 20 þús. kr. til bráðabirgða. Hvað viðvíkur upphæðinni, þá get ég tekið undir það með hv.þm. Snæf., að réttast væri að ákveða hana, en ástæðan til þess, að n. vildi mæla með þessu frv. eins og það er, var sú, að hv. 2. þm. Árn. taldi, að það myndi létta frekari undirbúning fyrir þá aðila, sem hlut eiga að máli, og setja skrið á málið heima fyrir, og við vildum ekki spilla því, þar sem þingið er í raun og veru óbundið um fjárframlög framvegis.

Magnús Torfason Ég leyfi mér að þakka hv.n. fyrir skjóta og greiða afgreiðslu þessa máls, enda get ég verið samþykkur þeirri brtt., sem fram hefir komið frá henni. Ég veit nú raunar ekki. hvernig ég á að skilja hana, hvort ég á að skilja hana svo, að sýslusjóður Árn. hafi að áliti hv.n. svo mikið lánstraust erlendis, að auðvelt myndi að fá lán þar og þakka ég þá n. fyrir gott traust á stj. sýslumálanna þar. Ég þykist vita með vissu, að ef frv. þetta nær fram að ganga, þá muni það flýta fyrir undirbúningi málsins í héraði og létta undir með aðilum, þannig að hægara verði að afla fjárins, sem þarf til þessa stórvirkis. Að því er undirbúning verksins snertir skal ég taka það fram, að áætlað var, að garðurinn myndi kosta 72 þús. kr., en hafnargerðin alls 160 þús. kr. með því líka að dýpka siglingarleiðina og leguna. Í þessu sambandi skal ég taka það fram, að fyrir nokkrum árum var ráðizt í að byggja bryggjuna, en á henni hvílir nú 6000 kr. skuld. Það, sem aðallega þótti athugavert við þessa áætlun eystra, var, að 80 þús. kr. myndi vera helzt til lágt, en við nánari athugun urðu allir sammála um það, að þær sprengingar, sem þyrfti að gera, myndu tæplega eins kostnaðarsamar og haldið var. Til samanburðar höfum við hina svokölluðu Snepilrás á Stokkseyri. Fyrst var áætlað, að verkið myndi kosta 10 þús. kr., en þegar til kom var ekki hægt að nota þetta fé, svo að þessi fjárveiting stóð aftur og aftur í fjárl. Á þessu gekk í 10 ár, en stundum var ekkert hægt að vinna að þessu sökum óhagstæðs tíðarfars, sem varaði máske heil sumur. Auk þessa þarf sérþekkingu til þess að sjá um allar þær miklu sprengingar, og ef að líkum lætur, munu þær taka afarmörg ár. Þótt við höfum ekki áætlun frá hinum ágæta verkfræðingi, sem hefir hönd í bagga með þessu, þá er um þetta að segja, að hann gat þess, að hún gæti verið óviss, en mönnum, sem þarna þekkja til, hefir komið saman um, að þetta myndi duga. Hvað viðvíkur ummælum hv.þm. Snæf. um það, að ríkisábyrgðin í 2. gr. sé takmarkalaus, þá vil ég taka það fram, að ég hefi alltaf skilið það svo, að fjárveiting væri bundin við þessar 80 þús. kr. og annað kæmi ekki til mála. Þetta virðist mér einnig styðjast við 1. gr. frv., sem er svo hljóðandi: „Til lendingarbóta á Eyrarbakka skal úr ríkissjóði veittur helmingur kostnaðar, eftir áætlun, sem atvinnumálaráðuneytið hefir samþykkt. þegar fé er til þess veitt í fjárlögum, allt að 80000 kr., gegn jafnmiklu tillagi annarsstaðar að“. Ég geri ráð fyrir, að annar skilningur komi ekki þarna til greina, einkanlega þar sem ég sem flm. málsins hefi tekið það fram, að ég skildi þetta svo.

Halldór Steinsson Hv. 2. þm. Árn. hefir skýrt hér frá þeirri skoðun sinni, að hann álíti ábyrgð ríkisins bundna við 80 þús. kr., en mér finnst orðalag frv. vera svo, að réttara sé að breyta því og taka þetta afdráttarlaust fram. Það gleður mig að heyra, að hv.flm. leggur þennan skilning í það, en almennt tekið hygg ég, að þetta verði ekki skilið svo, og því þarf að breyta orðalaginu.

Jón Baldvinsson Þegar fé er veitt úr ríkissjóði til fyrirtækja eins og hafna, sem koma einstökum mönnum til góða, þannig að land þeirra verður verðmætara, þá ættu þeir að greiða verðhækkunarskatt eða þá að jarðirnar verði eign hins opinbera. Það er ekki rétt að láta ríkissjóðinn hækka jarðir einstakra manna mjög í verði án þess að nokkuð komi á móti. Að vísu mun það svo í þessu tilfelli, að land það, sem hér um ræðir, mun að mestu eign Landsbankans, en ég veit ekki, hvort aðrir aðilar geta komið til greina; um það ætti hv. 2. þm. Árn. að geta gefið upplýsingar fyrir 3. umr. Annað það, sem ég hefi að athuga við frv. þetta, er niðurlag 8. gr., sem hljóðar svo: „Gjöld þessi má taka lögtaki, og ganga þau fyrir sjóveðum“. Ég minnist ekki að hafa séð slíkt ákvæði fyrr í hafnarfrv., og ég myndi geta samþ. frv., ef þessi orð féllu niður. Þá vil ég beina því til hv.flm., hvort hann álíti ekki hentugra, að sýslunefnd Árn. sé ekki falið það vald, sem henni á að veita samkv. 4. gr., því að hún kemur ekki saman nema einu sinni á ári, og því yrði of langt fyrir menn að bíða eftir svörum frá henni viðvíkjandi uppsátri og öðru slíku. Væri ekki hentugra að fela þetta þeirri n., sem talað er um í 5. gr.? Þetta vona ég, að hv.n. taki til athugunar og hv.flm. geti sætt sig við að fella burt.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Þetta frv. er flutt að beiðni forsrh. Ég lít því svo á, að það sé ekki mitt hlutverk að gera nákvæma grein fyrir efni þess. Tilgangurinn með því er sá, að greiða fyrir fjáröflun til fasteignaveðlána og leggja grundvöll til varanlegs fyrirkomulags í því efni. Þetta er þannig hugsað, eins og sjá má á frv., að hér er um samvinnu Landsbankans og Búnaðarbankans að ræða í þessu efni. Þegar rætt var um Búnaðarbankann hér í þessu háa þingi, þá er lögin um hann voru sett, var það töluvert haft á orði, að tvennskonar veðdeildarbréf myndu spilla fyrir sölu erlendis. Með þeirri aðferð, sem hér er stungið upp á, virðist ráð fundið til þess að bréfin verði samskonar, en hvor banki haldi þó sinni veðdeild. Í fljótu bragði kynnu einhverjir að líta svo á, að hér væri um nýja bankastofnun að ræða, og að ekki væri ástæða til að fara að íþyngja peningamarkaðinum með nýjum tilkostnaði. En þó þetta sé nýr banki að forminu til, þá er það samt í reyndinni ekki annað en samstarf Landsbankans og Búnaðarbankans, og má hæglega koma því svo fyrir, að það kosti sáralítið fé. Er hinsvegar búizt við miklu hagræði af þessu samstarfi, a. m. k. í framtíðinni. Ég geri annars ráð fyrir, að hæstv. stj. geri nánari grein fyrir frv., ef henni þykir þess þörf.

Flm. (Héðinn Valdimarsson) Þetta frv. berum við jafnaðarmenn í deildinni fram til þess að ráða nokkra bót á núv. löggjöf um verkamannabústaði, eftir því, sem reyslan hefir sýnt, að þörf er á. Það er nú víða á landinu verið að reyna að koma upp verkamannabústöðum, þótt enn sé hvergi farið að byggja þá nema á Akureyri og grafa fyrir grunni hér í Reykjavík. Víðast hefir strandað á því, að vantað hefir fjármagn til þess að koma þessu í framkvæmd. Það hefir verið reynt að fá erlend lán til byggingarsjóða verkamannabústaða, en það hefir aðallega strandað á því, að skv. lögunum er ríkisábyrgð aðeins fyrir helming lánanna, en ábyrgð bæjanna að hinum helmingnum, en sú breyting var samþ. á upphaflegu frv. okkar jafnaðarmanna um algerða ríkisábyrgð, að tilhlutun forsrh. Hér er því farið fram á ríkisábyrgð fyrir allri lánsupphæðinni, en kaupstaðir og kauptún standa svo bakábyrgð fyrir öllu láninu. Áhætta ríkissjóðs verður því ekki meiri en áður, en vaxtakjör verða þá betri en nú eru þau. Sömuleiðis er lagt hér til, að leyft sé að taka lán í erlendri mynt, því meðan ekki hefir verið fest gengi ísl. krónu, er erfitt að fá lán í ísl. mynt. Þá er nauðsynlegt að afla byggingarsjóðum verkamannabústaðanna meiri tekna en þeim ber skv. lögunum frá 1929, því ekki er hægt að fá allt það fé, sem þörf er á til bygginga, frá útlöndum. Skv. núgildandi lögum ber sjóðnum að fá úr ríkissjóði eina krónu fyrir hvern íbúa kaupstaðarins og annað eins úr bæjarsjóði eða sveitarsjóði. Nú er hér farið fram á, að þetta framlag sé hækkað upp í 3 kr. frá hvorum um sig, ríkissjóði og bæjar- eða sveitarsjóði. Þetta gjald hefir þegar verið hækkað á Ísafirði í 3 kr. eða meira, og ætti það þá ekki að vera erfiðara fyrir aðra staði. Auk þess er lagt hér til, að lagt verði sérstakt gjald á allar fasteignir, og renni það í byggingarsjóðina. Þetta gjald er ákveðið 4 af þúsundi af fasteignamatsverði. (Í grg. stendur 4%, en það er vitanlega prentvilla fyrir 4%, sbr. 3. tölulið l.gr. frv.). Finnst okkur rétt, að hluta af verðhækkun landsins, sem til er komin án tilverknaðar lóðareiganda, sé varið til þess að koma upp verkamannabústöðum. Ef þetta frv. nær fram að ganga, geri ég ráð fyrir, að hægt verði bráðlega að koma upp sæmilegum bústöðum fyrir verkafólk og aðra tekjulága menn, enda er þetta nauðsynjamál, sem ekki má lengi dragast, einkum vegna hinnar upprennandi kynslóðar, og verði ekkert gert í þessu máli, er hætt við, að það komi hart niður á næstu kynslóð. Þá eru hér nokkur atriði, sem ekki eru beint um tekjuaukningu, heldur miða að nauðsynlegum framkvæmdum málsins. Hér er farið fram á, að breytt verði til um lánin til byggingarfélaganna, þannig að í stað fyrsta veðréttarláns allt að 85% af kostnaðarverði eignarinnar komi fyrsta og annars veðréttarlán, er nái sömu hæð. Þetta er gert í þeim tilgangi, að hægt verði að selja veðbréf þessi á sama hátt og veðdeildarbréf Landsbankans og Búnaðarbankans þegar Ríkisveðbanki Íslands tekur til starfa. Hefi ég borið fram sérstakar brtt. við frv. um Ríkisveðbanka Íslands, sem heimila það. Það er því ekki alltaf nauðsynlegt að fá nema 2. veðréttarlán, en með því móti verður auðveldara að fá lán og því meira byggt. Það hefir sýnt sig við byggingarnar hér í Reykjavík, að það gat verið hentugt að hafa ýmislegt sameiginlegt fyrir margar íbúðir. Það þarf t. d. mann til þess að hafa eftirlit með þeim, og er farið fram á það í frv., að félagið ætli íbúð handa honum, en það má ekki vera eftir lögunum frá 1929. Sömuleiðis er hér farið fram á, að byggja megi sameiginlegt miðstöðvarhús, þvottahús og hús fyrir matvöruverzlun. Loks er hér farið fram á, að gera megi sameiginlegan leikvöll handa börnum fyrir sambyggingar, en eftir lögunum má ekki gera nema smábletti fyrir hverja íbúð. Þá hefir það sýnt sig hér í Reykjavík, að það ákvæði laganna, að félagsmaður megi ekki hafa hærri árstekjur en 4000 kr., hefir verið ranglátt í garð þeirra manna, sem hafa fyrir fjölskyldu að sjá. Hér er því farið fram á, að tekjuhámarkið verði hækkað um 500 kr. fyrir hvern ómaga, þó svo, að árstekjur kaupanda íbúðarinnar nemi aldrei meiru en 6500 kr., eða eignirnar meiru en 5000 kr. Þá skal ég loks geta þess, að hér er farið fram á, að verkamannabústaðir, sem gerðir eru skv. lögum þessum, skuli undanþegnir fasteignagjaldi fyrstu 5 árin. Lóðirnar eru eign bæjarsjóðs, svo á þeim hvílir ekkert gjald til bæjarsjóðs nema leigan. Hvað svo sem hinir ýmsu flokkar deildarinnar segja um þessi ákvæði, sem hér er farið fram á, eru þau nauðsynleg, ef lögin eiga að vera önnur eins lyftistöng fyrir verkafólk eins og tilgangur þeirra er. Vil ég svo mælast til þess, að máli þessu verði vísað til 2. umr. og allshn.

Jakob Möller Þetta frv. er komið frá Nd. og var flutt á þinginu í vetur fyrir tilmæli bæjarstj. í Rvík. Frv. fer í þá átt að heimila fleiri gjalddaga en útsvarslögin gera ráð fyrir. Það hefir áreiðanlega gert innheimtu útsvara erfiðari, og borgunin gengið verr vegna þess að gjalddagar hafa ekki verið fleiri en verið hefir. Annars geri ég ráð fyrir, að allir séu sammála um það, að sveitarstjórnir megi ráða slíku. Í 2. gr. er farið fram á, að dráttarvextir hækki úr ½% upp í 1%. Ég býst við, að það sé öðru máli að gegna um þetta. En það var fyrir 1924, að dráttarvextir voru 1%, en voru síðar lækkaðir niður í ½%. En bæjarstj. hefir viljað hafa dráttarvexti hærri, aðallega til þess að reka á eftir innheimtum. Mér finnst eiginlega ekki þörf á því, að málið fari til nefndar. En ef hv.þdm. vilja það heldur, þá hefi ég ekkert á móti því.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Ég geri ekki ráð fyrir, að ég tali mjög langt mál út af þeim aths., sem fram hafa komið við þetta mál. Frv. er nú til 1. umr. og ég vænti þess, að það gangi til 2. umr. og n., og þegar það kemur úr n., mun gefast tækifæri til þess að rannsaka nánar og ræða hvert einstakt atriði. Ég kemst þó ekki hjá því að gera nokkrar aths. viðvíkjandi aðfinnslum, sem komið hafa fram við frv. Hv. 3. þm. Reykv. virtist furða sig mjög á því, að ég skyldi flytja þetta mál, og færði það sem ástæðu, að eftir þeim ummælum, sem fram hefðu komið af hálfu frambjóðendanna í Árnessýslu á nýafstöðnum kosningarfundum, hefði hann ekki getað vænzt þess, að þeir létu sig velferð Reykvíkinga miklu skipta. Ég hygg nú, að hv.þm. muni hafa verið fluttar rangar fregnir um þessi ummæli okkar, mín a. m. k. Ég minnist þess ekki, að ég hafi viðhaft nokkur ósæmileg orð í garð Reykvíkinga, og skírskota ég í því máli til vitnisburðar flokksbræðra hv.þm., sem með mér voru á fundum þessum. En e. t. v. telur hv.þm. mig hafa verið nokkuð harðorðan, þegar við áttum tal saman, en það er nú mál, sem snertir okkur tvo, en nær ekki til annara manna. Ég vil því mótmæla því algerlega, að hjá mér hafi fallið nokkur óvirðingarorð um Reykvíkinga yfirleitt. Annars get ég getið þess, að ég mun hafa sagt á kosningafundum, bæði austur í Árnessýslu og víðar, að ef kjördæmaskiptingin yrði þannig, að mjög fá og stór kjördæmi yrðu höfð, þá yrði það vald, sem hin einstöku héruð hafa nú í því að ráða vali á fulltrúum sínum á Alþingi, af þeim tekið og myndi að sjálfsögðu lenda í höndum hinna pólitísku flokksstjórna. Ég mun líka hafa játað það á þessum fundum, að ég bæri ekki trú til neinna slíkra manna til þess að velja frambjóðendur fyrir héruðin, og að þessu myndi vera miklu betur fyrir komið, ef menn, sem sjálfir eiga heima í héruðunum og kunnugir eru málefnum þeirra og öllum ástæðum, veldu fulltrúa sína sjálfir. Þótt ég hafi sagt þetta, kalla ég það ekki að fara óvirðingarorðum um menn, ekki einu sinni þá menn, sem sæti eiga í hinum pólitísku flokksstjórnum, hvað þá um Reykvíkinga almennt. Ég skal svo ekki gera þetta að frekara umtalsefni, en hinsvegar vildi ég aðeins leiðrétta þetta hjá hv. 3. þm. Reykv. og ég veit, að þessi misskilningur hans stafar af því, að honum hafa borizt rangar fregnir af fundunum. Ég hefi margt gott um Reykvíkinga að segja, og það sæti sízt á mér að kasta að þeim nokkrum óvirðingarorðum. En að því er mér virtist, þá tók hv.þm. sjálfur málefni því, sem til umr. er, fremur vel, og á ræðu hans gat ég ekki annað skilið en að hann hefði vilja til þess, að eitthvað yrði gert í þessu máli, og það er auðvitað höfuðatriðið og fyrir þessar fremur góðu undirtektir er ég hv.þm. mjög þakklátur. Mér finnst það nú satt að segja eðlilegt, að þeir menn, sem sérstaka aðstöðu hafa til þess að kynna sér mál eins og húsnæðismálið, og hafa þegar aflað sér talsverðrar þekkingar á því, að þeir ættu að hafa vilja á því að bæta úr því máli, og taka með gleði við umbótatill. í því efni, eins og mér virtist hv.þm. raunar gera. Hv. 3. þm. Reykv. vakti máls á því, að honum fyndist, að á annan hátt mætti betur tryggja það, að þessi húsnæðisn. væri vel skipuð, og kvað það vera eðlilegra, að t. d. Alþýðusamband Íslands tilnefndi einn mann í hana. Ég hefi ekkert á móti þessu. Höfuðatriðið er, að nefndin verði þannig skipuð, að hún sé fullkomlega fær um það að fella sem réttlátasta úrskurði í hverju máli. Þá minntist hv.þm. á það, að stj. hefði stöðvað byggingar hér í Reykjavík. Þetta er ekki alveg rétt hjá hv.þm. Hann getur e. t. v. sakað stj. um það að hafa ekki brotizt nógu mikið í því að útvega lán til þess að halda mætti byggingunum áfram, en hann getur á engan hátt sakað stj. um, að hún hafi beinlínis stöðvað þær. Og sá litli vísir til verkamannabústaða, sem nú er verið eða á að fara að smíða, er þó til þess að auka byggingarnar. Hv. 4. þm. Reykv. talaði hér nokkur orð, en af því að ræða hans var nokkuð með sérstöku sniði og eiginlega fremur lítið um málefnið, en í þeim anda, sem ég hefi svo oft heyrt hann tala hér áður, þá ætla ég alveg að ganga framhjá hans ræðu. Hv. 2. þm. Reykv. vék að þessu máli og gerði nokkrar aths. um það. Ég veit ekki, hvort hv. 2. þm. Reykv. vill taka eftir því, sem ég segi.

Mér er mikil ánægja að gera það

. Ég verð að játa það, að hv.þm. hélt sér prýðilega við efnið í sinni ræðu, og mér þótti vænt um þær ath., sem hann kom fram með við frv. mitt, þar sem maðurinn er afarkunnugur þessu máli, hefir verið í húsnæðisn. bæjarins og hefir sérstaka þekkingu í þessum efnum.

Ég var formaður húsnæðisn. í 2 ár

. Ég gat ekki dregið af ræðu hv.þm., hvort hann var á móti málinu eða með því. Hann gerði sér far um að benda á agnúana, eins og rétt var, og eins á þau atriði, sem örðug kynnu að reynast í framkvæmdinni, en ég býst við, að hann hafi bent á þetta af heilum huga og til þess að því yrði kippt í lag; en hinsvegar stóð í blaði einu, sem stendur nærri hv.þm., að hann eins og hinir þm. Reykv. hefði talað á móti málinu. Vera má nú, að blaðið hafi sagt þetta af ókunnugleikum, eða að því er e. t. v. svo vel kunnugt um innstu hugsanir hv. 2. þm. Reykv., að það hafi talið sér óhætt að segja þetta. Annars er það nú ekki rétt hjá blaðinu, að hv. 2. og 3. þm. Reykv. hafi beinlínis talað á móti þessu frv. En það er afargott að fá þessar aths. frá hv. 2. þm. Reykv., sérstaklega fyrir n. þá, sem fær málið til meðferðar. Hv. þm. þótti leigugjald það, eða prósentutalan, sem frv. gerir ráð fyrir, að tekið sé fyrir húsnæði, 15% af fasteignamatsverði húsanna, heldur lág. Einnig fannst hv.þm. verð það, sem frv. heimilar að taka fyrir lóð hússins, heldur lágt, en það eru 5% af matsverði lóðarinnar. Ég get fallizt á, að hið síðara kunni e. t. v. að vera rétt hjá hv.þm. Menn munu alloft þurfa að skulda fyrir lóðirnar, en hin ódýrustu lán líklega ekki fáanleg fyrir svo litla afborgana- og vaxtagreiðslu sem 5%. Um hitt atriðið er það að segja, að um það hefi ég átt tal við fróða menn í þeim efnum, og fullyrða þeir, að 15% af fasteignamatsverði húsanna sé áreiðanlega í flestum tilfellum nógu hátt. Það getur auðvitað verið, að þeir, sem hafa verið svo óheppnir að reisa hús sín á dýrasta tíma, þykist ekki nema tæplega fullsæmdir af slíkri leigu. Ég myndi nú sætta mig við, að þessum prósentutölum yrði þokað eitthvað lítilsháttar upp á við. Okkur, sem að samningu þessa frv. stóðum, þótti réttara að hafa rammann svo víðan, að n. sú, sem kæmi til með að annast þessi mál, hefði dálítið frjálsari hendur og gæti tekið nokkurt tillit til hinna sérstöku ástæðna, sem kynnu að koma í ljós við framkvæmd málsins. Hv. 2. þm. Reykv. drap á það, hve illt væri og leitt hversu erfitt væri að losna við leigjendur. Ég var þess fullviss, að þetta ákvæði kynni að valda nokkrum erfiðleikum.

Það er vont að geta ekki losnað við leigusala líka

. Viðvíkjandi því, að lagðar eru hömlur á að taka húsnæði til annarar notkunar en íbúðar, og að rífa hús, þá held ég, að það komi ekki að sök, þar sem það er heimilað í frv., að með samþykki húsnæðisn. megi rífa hús. Hv. þm. minntist á það, að heimtað er, að leigusamningar séu gerðir skriflega, og spurðist fyrir um það, hvernig færi, ef menn vildu ekki gera slíka samninga.

Eða ef menn gætu það ekki. Leigutakar, sem koma í nýtt hús, neita stundum að gera skriflega samninga

. Ef menn vilja, þá geta menn gert skriflega samninga, en kæmi það fyrir, að annarhvor aðila neitaði að skrifa undir, þá er hægt að hafa vottfast, hverjir samningarnir eru. En vafalaust er hægt að setja varúðarákvæði fyrir slíkum tilfellum. Þess vil ég geta, að það var óaðgætni hjá mér þegar frv. var prentað að nýju, að dagsetningunni, sem segir til um hvenær lögin skuli öðlast gildi, var ekki breytt. Vona ég, að n., sem fær frv. til meðferðar, geri brtt. við þetta. Viðvíkjandi skriflegu samningunum þá er það ekki meira en víðar er í okkar lögum. Í ábúðarlögum eru fyrirmæli um, að skriflegir samningar skuli vera gerðir um ábúð á jörðum.

Nei, það er ekki fyrirskipað

. Það er beinlínis sagt, að um það skuli gerðir skriflegir samningar.

Það er skilyrði fyrir gildi samningsins

. Það er ekki rétt, því að ef maður getur leitt votta að samningnum, þá er hann gildur.

Það snertir sönnunarbyrðina. - MJ: Ruglið þið hann nú ekki alveg!

. Þá minntist hv. 2. þm. Reykv. á það, að þetta yrðu hömlur á innflutning manna til bæjarins. Hv. 3. þm. Reykv. minntist líka á þetta og sagði, að hefta mætti fólksflutning til bæjarins með öðru móti. Ég játa það, að það eru að því leyti hömlur, sem frv. leggur á þetta, ef menn leggja sér ekki til húsnæði, en ef mönnum þykir þetta ekki gott fyrirkomulag, þá skiptir það auðvitað engu máli, bara ef hægt er að fá annað betra. Hv. 2. þm. Reykv. var að minnast á það, að þessar hömlur, sem væru í frv. á fólksflutning, minntu helzt á kúgun gamla Bessastaðavaldsins. Þessi röksemd hv.þm. fannst mér satt að segja heldur hæpin. Nær væri, að fjárkúgun sú og viðskiptaósvífni, sem á sér stað í sambandi við húsaleiguna hér í bænum, minnti eitthvað á þetta gamla kúgunarvald. Það eru dæmi til þess, að húsverð er tekið nálægt á einu ári í leigu; og húsaeigendur hafa sagt mér, að á 5 árum séu þeir búnir að taka verð hússins þrisvar. Um hömlurnar á innflutningi í bæinn er það að segja, að ég veit ekki betur en að til séu lög um það, að hver, sem til bæjarins flytur, þurfi að tilkynna það lögreglustjóra, og ég held,að menn þurfi að eiga einhverja vissa fjárupphæð til þess að fá leyfi til þess að setjast hér að. Það mun nú ekki vera farið mikið eftir þessum lögum nú, en ég hygg þó, að þau séu í gildi. Hv. þm. vék í þessu sambandi að því, hve mönnum væri gert ófrjálst að setjast að og fá byggðarleyfi þar, sem menn vildu. Ég vil nú geta þess, að ég hefi aldrei verið talsmaður neins slíks ófrelsis.

Hefir samið frv. um það

. Þvert á móti. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að ef frv. yrði samþ., þá yrði minna byggt og viðhald húsa verra. Að viðhald húsanna yrði verra, nær engri átt, en vera má, að þeir, sem nú byggja hús til þess að okra á þeim, myndu hætta við að byggja, en nauðsynlegar byggingar myndu halda áfram engu að síður. Seinast í ræðu sinni sagði hv.þm., að þetta hámark á húsaleigunni yrði til þess að setja menn á höfuðið. Hinsvegar var hann að gera ráð fyrir, að ef framboð á húsnæði ykist, þá myndi leigan að sjálfsögðu lækka. En þessi hv.þm. sagði, að það gengi svo seint, að það myndi taka mörg ár, og eftir hans meiningu áttu menn að vera búnir að borga niður hús og lóðir. En á hv.þm. víst, að almenningur þoli að greiða þessa húsaleigu, sem nú er, í mörg ár? Ég veit það með vissu, að atvinnugreinir landsmanna bæði til sjávar og sveita eru nú reknar með stórkostlegum rekstrarhalla. Og frá þessum atvinnugreinum verður þó það að koma. Ég hygg, að hvorki þessi hv.þm. eða neinn annara hv. dm. geti borið um það, hve lengi atvinnuvegirnir bera þann mikla tilkostnað, sem nú er til þeirra. Og þegar þeir eru komnir í þrot, af hvaða ástæðu sem það nú er, þá verður ekki spurt um það, hve dýra húsaleigu menn þurfi að fá, heldur verður að fara eftir því, hvort nokkrir peningar eru til þess að greiða hana með. Það er hreinasta óhæfa að bíða eftir því, að húsaleigan lækki blátt áfram fyrir stórkostlegt hrun: og ég vona, að hv. 2. þm. Reykv. vilji stuðla að því að koma í veg fyrir slíkt ástand, sem það myndi skapa. Þá vék hv.þm. að því, að með þessu væri umráðarétturinn skertur, og ég skal viðurkenna það, en það er ekkert nýtt með þessari löggjöf. Það er svo um mörg, atriði í löggjöfinni, að með henni er eignarréttur manna skertur, og þesskonar hafa menn ekki sett fyrir sig, þegar það hefir þótt nauðsyn vegna almennra hagsmuna. En sé aftur hægt að samræma það þannig, að lögin nái tilgangi sínum og verði þó eitthvað rýmri, þá er ekkert á móti því. Annars ber ég traust til hv. 2. þm. Reykv., að hann hafi vilja á að gera þetta allt sem bezt úr garði, þó að hann hafi enga trú á lögum í þessu efni. Ég get vel fallizt á þá till.hv. 2. þm. Reykv., að leita álits bæjarstj. Ég tel það rétt að leita álits hennar og vænti, að það geti komið fljótlega og vona, að n. sú, sem væntanlega fær þetta mál til athugunar, fái álit bæjarstj. um málið, síður en það verður afgr. Ég við mega vænta góðs af hv. 2. þm. Reykv., sem hefir sérstaka kunnugleika til þess að geta komið með ýms atriði til bóta, jafnvel þó að hann kunni að vera andvígur því, að lög séu sett í þessu efni. En ég held það ekkert vafamál, að það sé mesta þörf á að setja hér lög, og held, að það sé í alla staði varlegra af Alþingi að gera það. Þá vil ég snúa máli mínu til hv. 4. þm. Reykv., þó að ég gæti náttúrlega að mörgu leyti sparað mér mörg orð um hans ræðu, því að það, sem hann sagði, snerti harla lítið málið sjálft, og ég hefi enga löngun til að skattyrðast við hann. Mér þykir ekkert skemmtilegt að heyra hann hafa slík ummæli og því síður að taka þátt í þeim. Hann vann það til að víkja mínum orðum þægilega til hliðar til þess að geta komið sér betur fyrir með það, sem hann vildi segja. Staðhæfingar hans voru svo fjarri því að vera réttar, að ég verð að segja það, að þegar um alvarlegt málefni er að ræða, sem snertir hagsmuni mjög margra manna, þá finnst mér, að ekki sé unnt að vænta annars af hverjum þjóðarfulltrúa en að hann leggi til málefnanna það bezta, sem hann kemur auga á í hvert sinn, eftir því sem vitsmunir hans leyfa. Jafnvel þó að það kunni að koma eitthvað í bága við hneigð mannsins og skaplyndi, þá verður hann að hafa það taumhald á því, að þær tilfinningar taki ekki af honum ráðin. En það hafa flestir ástæðu til að ætla, að sitt af hverju, sem hv. 4. þm. Reykv. hefir sagt nú, væri alls ekki eftir viti hans, og því síður, að það hafi snert það mál, sem hér er til umr. nú. Hv. þm. frábað sér alla íhlutun mína og minna flokksmanna viðvíkjandi málefnum Reykjavíkur. Ég veit ekki, hvernig hann hugsar sér þetta í framkvæmdinni. Hvernig hugsar hann sér að koma fram sínum málum án þess að ég eða einhverjir mínir flokksmenn styðji þau? Hann veit það vel, að án okkar stuðnings gæti ekki eitt einasta atriði náð fram að ganga, hvorki í þessari deild né Ed. Kannske honum standi alveg á sama, þó að þau mál séu felld, sem nauðsynleg eru fyrir þennan bæ. Þetta er nokkuð mikil afbrýðisemi hjá þessum hv.þm., og ég held, að engin ástæða sé til hennar. Hv. þm. varpaði því fram til okkar fulltrúa þessa flokks, af hvaða ást við hefðum unnið fyrir Reykjavík, og nefndi okkur þeim nöfnum, sem ég hefi heyrt hann segja og séð áður á prenti eftir honum. Skora ég nú á hv.þm. að tilfæra eftir mér einhver þau ummæli frá síðustu kosningum, sem geta fallið undir það orðbragð, sem hann vildi telja, að ég hefði viðhaft. Hann tók engan undan, svo að ég hefi fyllstu ástæðu til að taka það til mín. Annars get ég sagt þessum hv.þm. það, að þessi ummæli hans verka á engan hátt á mig. Ég skoða mig ekki fyrst og fremst þm. Árnesinga. Ég tel það skyldu mína að leggja það, sem ég álít gagnlegt, til málefna þjóðarinnar, hvort sem það snertir mitt byggðarlag eða eitthvert annað, hvort sem það snertir allan almenning eða einstaklinga hér á landi, og því meiri skyldu, sem málefnið er mikilvægara. Ég hygg það efa mikinn, að hv. 4. þm. Reykv. tali fyrir munn allra sinna kjósenda, þegar hann frábiður sér íhlutun allra okkar framsóknarmanna af málum Reykjavíkur, og ég veit það með vissu, að því síður talar hann þar fyrir munn annara kjósenda í þessum bæ. Hann vék að því, af hverju höfuðdýrtíðin í þessum bæ stafaði og las upp úr Hagtíðindunum 2–3 tölur, en svo ekki lengra, því að það hentaði ekki. En það vill svo til, að í Hagtíðindunum er ekki nema lítið eitt af því, sem beinlínis snertir lífsframfæri manna. Það voru nefnilega framleiðsluvörurnar, sem áttu að valda allri dýrtíð. Hann tilnefndi prósentutölu þeirra, hvað hún væri mikið fyrir ofan það, sem var fyrir stríð, og tilnefndi svo útlendar vörur jafnframt. Það er alveg rétt, innlendar vörur hafa fallið minna. En ef hann vill líta á þetta nánar, líta á orsakirnar til þess, að innlendar vörur eru dýrar, þá sér hann, að tilkostnaður framleiðslunnar er mörgum sinnum dýrari, mörg hundruð % fyrir ofan það, sem var fyrir stríð. En innlendu framleiðsluvörurnar eru nú sumar fyrir neðan það, sem þær voru fyrir stríð. Húsaleigan var svo sem ekki það, er olli dýrtíðinni í Reykjavík, fannst hv.þm. Hún var ekki þess verð, að minnzt væri á hana! Ég ætla ekki að fara að bera saman hinar einstöku vörutegundir, sem hv.þm. minntist á; ég vil ekki lengja tímann með því. Hv. þm. gat með engu móti komið því í sitt höfuð, að það væri hægt að ráða nokkra bót á því t. d., hvað mjólkurverð í Reykjavík er hátt, nema framleiðendurnir fengju minna fyrir hana en nú. Mér er talið, að framleiðendurnir fái ekki meira nú fyrir hvern litra mjólkur en 20–28 aura. Hér er hún seld á 44–54 aura, eftir því, hvort hún er gerilsneydd eða ekki. Mismunurinn á því, sem framleiðendurnir fá og Reykvíkingar verða að kaupa hana, fer í kostnað við að koma henni á markaðinn og í hendur neytenda. Eins og heyra má af þessum tölum, er þessi kostnaður svo óbærilegur, að það er undarlegt, að ekki skuli hafa verið gerð gangskör að því frá beggja hálfu að draga úr honum. Sama er að segja um fiskinn. Þeir, sem afla hans, fá ekki nema lítið brot af því, sem þeir borga, sem fiskinn kaupa. Ég get ómögulega séð, að þetta dæmalausa sleifarlag þurfi alltaf að ganga svona, en hv. 4. þm. Reykv. finnst það endilega þurfa að vera svona áfram. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að brauðverð hér í bænum er okur. Það lækkaði að vísu ofurlítið síðasta haust, en það er samt allt of hátt enn. Ætli það sé nauðsynlegt, að það sé svona? Ég neita því alveg. En hv. 4. þm. Reykv. virðist vilja láta þetta allt saman ganga sinn gang, þangað til það lagast allt af sjálfu sér, en þó að þetta fyrirkomulag hafi í för með sér hörmungar, sem væri hægt að draga úr á einhvern hátt, þá virðist hann ekkert vilja um það fást. Hv. þm. segir, að það sé ekkert annað en að byggja nógu mikið, þá lækki húsaleigan. Við höfum að vísu ekki mikla reynslu í þessu efni, þó dálitla. Ég vil minna hv.þm. á það, sem honum ætti að vera skylt að muna vegna sins starfs fyrir þennan bæ, minna hann á, hvernig hér var ástatt 1907 og 1908 hvað húsaleigu snertir fyrir Reykjavíkurbæ. Það var ofmælt hjá hv.þm., þegar hann var að tala um, að fasteignaveð væri ekki nema helmingur af kostnaðinum. Ég hefi góðar heimildir fyrir því frá þeim mönnum, sem þekkja bezt, að það er 2/3, en þann varnagla sló ég í framsöguræðunni. En ef menn teldu þetta of lágt, þá hefi ég ekki á móti því, að það væri talið eitthvað fyllra. Ég er hissa á hv. 4. þm. Reykv., vegna þess hvað tilfinnanlega það tekur til margra þúsunda í þessum bæ, að það væri óviðfelldið og hart að setja hömlur við því, hve mikla leigu menn taka af fjármunum sínum. Af hverju heldur hv.þm., að bann sé til við okri? Ætli það sé ekki af því, að það eru því miður til þeir menn, sem vilja nota aðstöðu sína til að auðgast á annara neyð. Þess vegna hefir fyrir löngu verið sett bann við slíku framferði og refsing lögð við, ef út af væri brugðið. Hv. þm. sagði svo, að þetta yrði til þess að koma húsaleigunni upp úr öllu valdi, og dró það af því, að menn hættu að byggja og fara í baksamninga þeim mun meira. M. ö. o., að þeir mundu halda húsaleigunni ennþá dýrari en hún er jafnvel nú. Ekki er nú vitnisburðurinn fagur, sem hann gefur bæjarbúum. Þetta er víst ekki að tala illa um Reykjavík. En ég er alveg óhræddur um, að þetta komi húsaleigunni upp, en hvort samningar fara fram á bak við, get ég auðvitað ekkert sagt um. En ef við værum hræddir við að setja hver þau lög, sem undir vissum kringumstæðum væri hægt að fara á bak við, þá væri vænst fyrir okkur að leggja árar í bát og hætta allri lagasetningu. Það má sjá af okkar lagasetningu, að löggjafinn er sér þessa meðvitandi, því að refsingar eru lagðar við, ef brugðið er út af ákvæðum laganna. Auðvitað verður það að verða uppvíst, og er þá refsað eftir ákvæðum laganna. Hv. þm. sagði svo, að bezta ráðið yrði að gera mönnum kleift að fá ódýr lán til að byggja húsin. Það mundi auðvitað hjálpa mikið, en það verkar ekki aftur fyrir sig fyrr en smátt og smátt eftir langan tíma. Og þó að við hefðum fjárhagslega getu til þess, þá veit ég ekki, hvort það væri nokkuð heppilegt, að væri meira framboð en eftirspurn á húsnæði. Þó að þeir hv.þm. vilji það, sem eru forsvarsmenn þeirra, sem húsin eiga, þá álít ég efamál, hvort greiða eigi fyrir því, að hrunið af húsaleigunni yrði tilfinnanlegra en það yrði, ef lög yrðu sett um þetta. Af því hruni gæti leitt mikil vandræði. Þá vék hv.þm. að því, að ekki ætti að gera þeim hærra undir höfði, sem störfuðu hjá bænum og ríkinu, en þeim, sem væru við einstaklingsfyrirtæki. Þetta er ósköp smávægilegt atriði, og má vel setja það ákvæði í frv., að þeir, sem starfa við einstaklingsfyrirtæki, þurfi að sýna, að heimilt sé að veita þeim húsnæði. Hv. þm. sagði, að þeir, sem byggðu hús, væru búnir að setja fé sitt í það að byggja annara hús. Það er vitaskuld ekki, en þeim eru sett takmörk með þessu. Ég minnist þess frá síðasta þingi, að þá gerði þessi hv.þm. að umtalsefni mál, sem snerti ekki lítið hagsmuni bæjarbúa og þjóðarinnar úti um land. Mér virtist eftir röksemdum hans í því máli, að honum væri ekki einkar sárt um það, þó að hagsmuna þeirra manna á þessu sviði væri ekki fullkomlega gætt. Það þýtur í þessum skjá svona sitt á hvað. Ég ætla þá ekki að þessu sinni að fjölyrða frekar um málið. Ég tók það fram í byrjun, að mér væri fullkomlega ljóst, að framkvæmd slíkra laga sem þessara myndi ýmsum erfiðleikum háð. En nauðsyn þessara laga fyrir þennan bæ er aftur það mikil, að ég held, að að öllu ahuguðu væri fyrir báða málsparta, leigusala og leigutaka, gott og nauðsynlegt, að löggjöf væri sett um þetta. Það er vitaskuld hálfgerð neyðarráðstöfun, en hún er samt nauðsynleg vegna þess ástands, sem nú er í bænum og enginn veit, hvað varir lengi. En það er meira gáleysi en rétt er að komi fram hjá þjóðarfulltrúa, að tala um svo alvarlegt mál sem þetta í hálfgerðu skensi og alvöruleysi, eins og það væri eitthvert hégómamál. Menn verða að taka máli eins og þessu eins og þeir álíta bezt og leggja það til, sem þeir álíta réttast og heppilegast.

Magnús Jónsson Ég verð að játa það, að ég er ekki alveg viss um, hvar ég eigi að vaða út í þennan elg, sem hv.þm. kom með hér. Ég er líkt staddur og maður, sem kemur að á, sem ekkert vað er á, og veit ekkert, hvar hann á helzt að leggja út í.

Þessu trúi ég vel

. Ég verð þá víst að leggja út í ána þar, sem ég kem að henni. Ég lít á blaðið hjá mér og sé, að hv.þm. hefir verið að tala um, að ræða mín hafi verið með því sérstaka sniði, að hann þyrfti ekki að koma neitt að henni. Hann efndi þetta loforð sitt svo vel, að hann kom tvisvar að mér, en ekki nema einu sinni að hinum ræðumönnunum, og varði 2/3 hlutum af ræðutíma sínum til að svara mér. Ég get vel unað við þetta, ég býst við, að þetta komi af því, að hv.þm. hafi fundið einna sárast til þess, sem ég sagði, og þess vegna helzt reynt að andmæla því eitthvað. Það má segja, að þessi hv.þm. þreytist ekki gott að gera, þar sem hann vill reka þetta mál áfram þrátt fyrir það, að allir þeir þm. Reykjavíkur, sem hér eiga sæti, viti svo illa um þarfir síns kjördæmis, að þeir standi upp hver af öðrum og láti það í ljós, að á þessu bjargráði hafi þeir enga trú, og ég efast ekki um, að eins sé með þann þm. Reykv., sem sæti á í Ed. Það getur verið, að ég hafi orðið einna skarpastur í að ámæla frv., en það má segja, að litlu verður Vöggur feginn, ef hv.þm. hefir fundið nokkur meðmæli með frv. í ummælum hinna hv.þm. Reykv. Það er þetta, sem ég á við, þegar ég er að frábiðja mér, að hann og hans flokksmenn aðstoði okkur hér. Hann reyndi að snúa út úr því þannig, að ég vildi helzt, að framsóknarmenn tækju engan átt í neinu máli, sem Reykjavík snerti, en ég held næstum, að menn geti frábeðið sér svona greiða, sem allir þm. þessa kjördæmis eru á móti. Annars býst ég við, að Reykvíkingar mundu ekki harma það mikið, þó að engin löggjöf væri sett fyrir Reykjavík af þessum, þingfulltrúum. Mér virðist, að afskipti löggjafarinnar af Reykjavík hafi mest gengið út á það hingað til að hafa peninga út úr Reykvíkingum. Ég hugsa að Reykjavík hefði eins gott af því í tímanlegum efnum, ef hún fengi að sitja að sínu og nota sjálf þær tekjur, sem þeir afla, sem hér búa. Þá yrðu engin vandræði með húsnæðismálið, ef hún væri laus við alla löggjöf utan af landsbyggðinni. Hvernig stendur eiginlega á því, að Reykjavík skuli ekki segja skilið við landið? Það yrði ekki svo illt fyrir Reykjavík að hafa aðskilinn fjárhag frá öðrum landshlutum. Nei, velvildin til Reykjavíkur hefir komið fram í því, að standa á móti því, að Reykvíkingar fengju sinn kosningarrétt til að kjósa sína fulltrúa til að ráðstafa fénu, sem þeir hafa fengið að greiða í ríkissjóð. Hv. þm. skoraði á mig að sanna upp á sig ill ummæli í garð Reykvíkinga nú við síðustu kosningar. Ég hlustaði ekki á hv.þm., en ef hann kannast við blað, sem heitir „Tíminn“, þá er hægt að finna þar slík ummæli, og hv.þm. veit, að þm. verða að bera ábyrgð á hlaði sins flokks.

Verður þá hv. 4. þm. Reykv. ekki að bera ábyrgð á því, sem stendur í „Morgunblaðinu“?

. Hér situr hv.þm. Seyðf. Hann hefir sagt mér, að hann hafi hlustað á það á fundi á Egilsstöðum, að framsóknarframbjóðendur lýstu Reykvíkingum sem ógurlegum ófreskjum. Og þótt hv.flm. þykist ekki hafa látið sér slíkt um munn fara, þá verður hann að gæta þess, að það fylgir því töluverð ábyrgð að vera í stjórnmálaflokki, og með því að vera í þessum flokki hefir hann tekið á sig að nokkru ábyrgð þessara og þvílíkra ummæla, og gerir það áfram meðan hann unir því að vera í þeim flokki, sem lætur sér sæma svona málaflutning. Ég skal ekki neita því, að þessir hv.þm. tala nógu blíðlega þegar þeir eru komnir til Reykjavíkur. Það er líka miklu þægilegra að tala ljót orð og svívirðingar um Reykvíkinga upp um byggðir og afdali en að endurtaka það hér. Hv. þm. sagði um ræðu mína, að hún hefði ekki verið neitt um málið. Ég veit þá ekki, um hvað málið er, ef meginhluti hennar snerist ekki um það. Ég kann að hafa sagt eitthvað fleira, af því mér rann í skap að heyra hv.þm. vera að bera hér fram margendurteknar vitleysur. Ég hefi skilið frv. svo, að með því ætti að lækka húsaleiguna í Reykjavík. Ég benti á það, að það hlyti að fæla menn frá því að byggja. Og ef það fælir menn frá að byggja, þá verður meiri húsnæðisskortur. Þá hlýtur eftirspurnin að vaxa og menn taka að bjóða meira í íbúðirnar. Og þegar neyðin herðir að, þá duga ekki nein pappírsgögn, og leigan hækkar óhjákvæmilega, á ófrjálsan hátt, ef ekki er hægt á frjálsan. Þannig leiddi ég rök að því, að þetta frv., sem á að verða til þess að lækka húsaleiguna, hlýtur að verða til þess að hækka hana. Ef þetta kemur ekki málinu við, þá er frv. tóm vitleysa. Hér er verið að leggja til að taka upp að nýju fyrirkomulag, sem búið er að reyna í mörg ár og allir voru fyrir löngu orðnir þreyttir á. Þegar gömlu húsaleigulögin voru numin úr gildi, þá var aftur farið að byggja, þótt aðstreymi í bæinn yxi svo, að enn sé hörgull á húsnæði. Það er auðvitað ekkert hægt að fullyrða um það, hvernig ástandið væri hér í bænum, ef þessi lög hefðu gilt til þessa tíma, en það er víst, að leigan væri þá miklu hærri. Hv. þm. benti á, að þess væru dæmi, að húsverð hefði verið tekið með eins árs leigu og einnig að á 5 árum hefði verið tekið í leigu eftir hús þrefalt húsverðið. Ég veit ekki, hvað hæft er í þessu, en sé, þetta satt, þá sýnir það ekki annað en það, hve mikill skortur er á húsnæði, hve mikið vantar á, að fullnægt sé eftirspurn. Ég veit ekki, hverskonar fífl þm. heldur íbúa Reykjavíkur, ef hann heldur, að þeir gangi frá tómum íbúðum, en leigja fyrir þetta verð. Svona okur getur ekki átt sér stað, nema skortur sé mikill og eftirspurn. Eitt sinn voru seld hér í bæ ein spil fyrir 20 krónur. Það kom til af því, að það var aðeins ein verzlun í bænum, sem hafði spil, og þau fá. Ég ætla ekki að fara að smjaðra fyrir Reykvíkingum, en þeir eru menn eins og menn gerast, og þeir vilja eins og aðrir ota sínum tota. Hvernig stendur á því, að menn gefa jafnvel mörg þús. krónur fyrir fágætar bækur? Það er af því, að margir vilja eignast þær, en framboðið er lítið. Verðlag fer alltaf eftir framboði og eftirspurn. Þetta er lögmál, sem alls ekki verður numið úr gildi með pappírsgögnum. En ef hægt er að taka húsverð í leigu á einu ári og 3 húsverð á 5 árum, þá kemur það til af því, að það ástand er ríkjandi, sem þetta frv., ef að lögum verður, mun hjálpa til að skapa. Hv. þm. talaði um ósamræmi í því, að einn hv.þm. hélt því fram, að afleiðingar þessa frv. myndu verða bæði það, að margir færu á höfuðið og einnig að húsaleigan hækki. En þetta getur vel samrýmzt. Við verðum að gæta að því, að hér er ekki um að ræða dauða hluti, heldur lifandi menn. Og mennirnir eru misjafnir. Heill hópur manna er þannig gerður, að hann myndi ekki fara framhjá ákvæðum laganna. Þeir myndu ekki leigja dýrara en lögin ákveða, en afleiðingin yrði sú, að þeir færu á höfuðið. Og hverjir eignast þá húsin? Lánsstofnanir fá þau og selja þeim, sem hirða um það eitt að græða á húsunum, og víla það ekki fyrir sér að ganga á snið við lögin. Þetta er mórall í lagi, sem lögin á þennan hátt myndu skapa. Heiðarlegu mennirnir fara á höfuðið, hinir kaupa, sem ekkert hirða um að halda lögin. Lögin myndu þannig verða alveg dæmalaus skóli til að kenna mönnum að brjóta lög, hreinasta snara til að veiða menn í, til að gera menn að lögbrjótum. Þau biðja, laða, leiða menn til að fremja lögbrot. Þar sem ekki þarf annað en að tveir menn komi sér saman, þar sem gjaldþrot ýtir á frá annari hliðinni og húsnæðisvandræði frá hinni, þá er ekki takandi hart á því, þótt menn freistist til að fara í kringum lögin. En það er ekki rétt að leiða menn þannig í freistni. Ef það sannast við glæpi, að um sérstaka freistingu hefir verið að ræða, þá er það látið milda dóminn. - Svo þegar braskararnir eru búnir að sölsa undir sig húsin, þá situr hin forgylta nefnd og skrifar í protokolla og tilkynnir húsaleigu, sem enginn tekur mark á. Svona löguðu tek ég ekki með þakklæti. Og ég er á móti þessum lögum, vegna þess að ég veit, að með þeim verður húsaleigan hærri. Ég er ekki á móti þeim vegna húseigendanna. Þvert á móti. Ég mótmæli þeim fyrir hönd þeirra, sem þurfa að leigja. Því að hömlurnar myndu gera hvorttveggja, að draga úr því að byggt yrði og gera húsaleiguna hærri. Mér þykir húsaleigan há. Ég vil, að húsaleigan sé lág, alveg eins og ég vil fá fisk og mjólk fyrir lágt verð. Þá fór hv.þm. út í mjólkurverðið hér í bænum. Ég er ekki fyrirsvarsmaður Mjólkurfélagsins. En þegar talað er um, að félagið okri á mjólkinni og það eigi að selja hana í bænum með framleiðsluverði, þá kemur þar oft fram mjög algengur misskilningur. Menn segja, að þeir vilji fá hlutinn með framleiðsluverði. En framleiðslukostnaður er allt það, sem til vörunnar þarf að kosta, unz hún er komin til neytendanna. Það er mikill kostnaður við mjólkina frá því að hún kemur úr kýrspenunum og þar til hún er komin að húsdýrum kaupanda. Sama er að segja um fiskinn. Það er langt á milli þess, að búið er að draga hann upp í bát úti á Faxaflóa og þar til hann er kominn til neytanda hér í Reykjavík. Við verðum að gæta að því, að tilfærsla vörunnar er oft stærsti liðurinn í framleiðslukostnaðinum. Ég skal ekki um það deila, hvort mjólkin hér í bænum er seld of hátt. En sé svo, þá kemur það til af því einu, að samkeppnina vantar. Á framleiðslusviði mjólkur hefir nú komið stór keppinautur. Það hlyti að hafa þau áhrif, að verðið færðist niður, ef það væri óeðlilega hátt. Okkur hefir oft ofboðið fiskverðið, og ýmsar tilraunir hafa fyrr og síðar verið gerðar til að fá það niður, en þær hafa allar mistekizt. Sama máli gegnir um kostnaðarverð húsanna. Ég hefi ekki gengið í gegnum skýrslur og veit því ekki, hvort húsaleiga er hér óeðlilega há eða ekki. En hitt er vitanlegt, að húsin eru ákaflega dýr. Reynsla allra þeirra, sem byggt hafa til þess að komast hjá húsaleiguokrinu, er sú, að þeir verða að reikna sér dýrari húsaleigu en áður. Húsaleigan verður ekki fengin niður með öðru en því, að hægt sé að byggja hús með minni kostnaði. Það eina, sem hægt er að gera til að gera auðveldara að byggja, er að útvega hagstæðari lán. Það hefir ekkert verið gert að því að lækka dýrtíðina á þann hátt. Og það er sök stjórnarinnar og þess flokks, sem hana styður. - Nú loks er komið frv., sem ætlað er að veita hjálp í þessum efnum, en hamingjan má vita, hvort nokkuð verður gert til þess að koma því fram. Ýmsum gamanyrðum hv.þm. ætla ég ekki að eltast við að svara. Hann talaði um, að ég hefði ekki tekið málið alvarlega. Hafi ég verið með gamanyrði í sambandi við þetta mál, þá hefir það komið til af því, að ég hefi átt erfitt með að taka hv.þm. alvarlega. Ég veit, að hann er mjög reikningsglöggur maður og því mjög erfitt að átta sig á því, að hann geti komið þessa vitleysu fram í alvöru, heldur sé hann bara að gera þetta í gamni. En verði þetta samþ., þá fer málið að verða alvarlegra.

Einar Arnórsson Það er í raun og veru ekki margt, sem ég þarf að svara hv. 1. þm. Árn., því að yfirleitt virtist hann viðurkenna réttmæti athugasemda minna. Hann játar erfiðleikana á því að framfylgja slíkri löggjöf. Hann játar líka, að þessi lög muni hefta byggingar. Honum dettur heldur ekki í hug að neita því, að það er ekki fýsilegt að leggja hömlur á umráð manna yfir eignum sínum. En það, sem okkur skilur, er það, að hann trúir því, að þetta frv. muni bæta úr annmörkunum, en ég trúi því ekki. Um það er ekkert að segja, því að hvor okkar hefir leyfi til að trúa því, sem honum þykir líklegast. Hann minntist á skriflegu samningana. Það var gott að fá frá honum yfirlýsingu um það, að lögunum sé ekki ætlað að ná til samninga, sem gerðir eru þegar lögin koma til framkvæmda. Á eitt atriði vil ég minnast, er ég gleymdi að mestu í gær. Eftir frv. eiga kröfur um skriflega samninga ekki aðeins að ná til fjölskylduíbúða, heldur einnig til herbergja, sem einhleypir taka. Ef skólanemandi kemur og þarf eitt herbergi, þá þarf að gera skriflegan samning við hann eða forráðamann hans. Samkv. 9. gr. frv. er það skilyrði fyrir, að íbúðin fáist, þótt fyrir einhleypan sé. Eða er það ekki rétt?

Jú

. Það sjá allir, að ef það þarf að gera skriflega samninga fyrir 10–15–20 króna herbergi, þá er slíkt fjarstæða. Það er ekki rétt hjá hv.flm., er hann hélt því fram, að í ábúðarlögunum væri það lögskipað, að byggingarbréf skuli gefin. Leigumálinn er gildur, þótt hann sé ekki skriflegur. Að byggingarbréf sé gert, skiptir aðeina máli um sönnunarbyrðina. Hér er líka alveg ólíku saman að jafna. Því að húsaleigusamningar í Reykjavík yrðu miklu fleiri en byggingarbréf í sveitunum. Því að enn er ekki komið svo mikið los á í sveitunum, að mikill hluti jarða sé byggður árlega, eins og er um íbúðir hér í Reykjavík. Um hömlur á innflutning manna í bæinn má segja, að slíkt er í raun og veru algert nýmæli. Eins og nú stendur eru að vísu lög til um það, að þeir, sem flytja inn í hérað, skýri viðkomandi hreppsstjóra, eða í kaupstöðum lögreglustjóra, frá komu sinni. En búsetuleyfis þurfa þeir ekki að leita. En þessu er ekki framfylgt. Ég tel rétt að minna hv.flm. á það, að ákvæðinu um innflutningshöftin hafa fleiri annmarka en bent var á í gær. Ætlazt er til, að einhleypir námsmenn við opinbera skóla megi fá húsnæði hér í bænum. Ég vildi nú mega spyrja, hvort rétt væri, að maður, sem ætlaði að fara í stýrimannaskólann og væri kvæntur maður, yrði að hætta við námsferðina eða skilja konuna eftir.

En d-liður

. Já, samkv. d-lið gæti hann snúið sér til húsaleigunefndarinnar og spurt, hvort hann mætti koma með konu sína hingað til bæjarins. Nú, ef nefndin væri aðeins ein, þá mundi hún hafa eftir mörgu að líta, og ekki gott að vita, hve fljótt yrði um afgreiðslu, svo að það gæti dregizt um alllangan tíma, að svarið kæmi. Það finnst mér óþarfa skriffinnska, að þurfa að fá allranáðarsamlegast leyfi nefndarinnar til að hafa konu sína með sér hér í bænum aðeins nokkra mánuði. Heimildin nær aðeins til opinberra skóla. Nú eru það ýmsir hér í bænum, sem hafa lífsuppeldi sitt af því að kenna, þótt ekki hafi þeir opinbera skóla. Þessar hömlur yrðu þess valdandi, að allir þeir nemendur, sem vilja stunda nám hjá þessum mönnum, yrðu að sækja um undanþágu samkv. d-lið. Ég geri ráð fyrir því, að hv.flm. sé ekki svo einstrengingslegur, að hann taki ekki vel í að breyta þessum atriðum, þegar honum hefir verið á þau bent, eftir því hve liðlega hann hefir tekið í aðrar aths., sem fram hafa komið. Það er rétt hjá hv.flm., að þetta er alvörumál. En ég ætla að leyfa mér að svara spurningu hv.flm. - um það, hver ráð ætti að hafa til þess að bæta úr húsnæðisvandræðunum, ef engar hömlur eru settar á leiguna, - með annari spurningu. Hvernig á að ráða bót á því, ef verkanir þessara laga verða líkar því, sem við andmælendur frv. höldum fram? Það er álit okkar, að nái frv. fram að ganga, þá muni, vegna þess, hversu kosti húseigenda yrði þröngvað, taka fyrir byggingar. Síðastl.haust var hér lítil húsnæðisekla. Það munu aðeins hafa verið örfáar fjölskyldur, sem vantaði húsnæði, og sá bæjarstj. fyrir þeim. Um flestar þessar fjölskyldur mun því hafa verið svo varið, að á þeim voru einhverjir vankantar, sem orsökuðu það, að fáir vildu hafa þær í húsum sínum. Það er ekki heldur sérstaklega ánægjulegt fyrir húseiganda að geta átt von á samkv. frv., að troðið væri inn í herbergi við hliðina á íbúð hans einhverju vandræðafólki, sem hann veit engin deili á og hann vill ekkert hafa saman við að sælda. Eða hvað ætli hv.flm. segði, ef það væru lög í Árnessýslu, að senda mætti þjófa og hverskonar glæpamenn til vistar í Skálholti, að honum nauðugum. Ég er hræddur um, að honum þættu það þungar búsifjar, og skal ég ekki lá honum það. En þetta má gera húseigendum í Reykjavík samkv. ákvæðum þessa frv. Flm. taldi það óheppilegt, að mjög mikið yrði byggt, og er ég honum sammála um það atriði. En eftirspurn eftir húsnæðum ákvarðar það mál, þegar til lengdar leikur. Ég ætla að taka undir það, sem hv. 4. þm. Reykv. sagði, að ég tel mig ekki talsmann neinnar sérstakrar stéttar, hvorki í þessu máli né öðrum. - Hv. flm. virðist annað veifið bera brigður á það, að frv. hans, ef það yrði að lögum, myndi hefta byggingar húsa hér í bænum. Og er því vert að athuga það nánar. Menn byggja aðallega af tvennum ástæðum, annaðhvort af því, að þá vantar sjálfa húsnæði, eða þá eingöngu eða meðfram til þess að ávaxta fé, er þeir eiga eða hafa með höndum. Ég held, að þeir menn verði fáir, sem byggja eingöngu af mannkærleika. - Ef frv. verður að lögum, þá er loku skotið fyrir það, að menn byggi hér til að ávaxta fé sitt, því að þeir eiga þar á hættu, að þeir fái eigi einu sinni sparisjóðsvexti af því, auk heldur meira. Og yfir sjálfa sig eingöngu munu menn trauðla heldur byggja að nokkru ráði. Með þeim hætti mundu þeir búa dýrar en í leiguhúsnæði með hámarksleigu húsaleigunefndar. Ég man ýms dæmi frá dögum húsaleigulaganna hér áður um það, að efnaðir menn frestuðu húsbyggingu yfir sjálfa sig af því að þeir sáu, að þeim yrði dýrara að byggja sér hús en að búa í leiguíbúð með hámarksleigu húsaleigunefndar.

Flm. (Jörundur Brynjólfsson) Það er fremur fátt í ræðu hv. 2. þm. Reykv., sem ég þarf að svara. Mér fannst hann tína fátt til í viðbót við það, sem hann hefir áður sagt í þessu máli. Viðvíkjandi skilyrðum um það, að utanbæjarmenn fái húsnæði í bænum, má auðvitað deila fram og aftur, en ég hygg, að því sé bezt komið fyrir eins og gert er ráð fyrir í frv. - Það væri heldur ekki tæmandi, ef ætti að fara að tína til í lögunum, hvernig farið skyldi að í hverju einstöku tilfelli; þau verða bara að vera rúmgóð, og slík einstök tilfelli og hv.þm. minntist á, verða að heyra undir þá, sem framkvæma lögin, í þessu tilfelli húsnæðisnefndina. Það verður að gera ráð fyrir, að hún verði skipuð svo sanngjörnum mönnum, að þeir misbeiti ekki rétti sínum. - Ég held, að það sé fátítt, að kvæntir utanbæjarmenn setjist hér að fyrir skamman tíma, og væri ekki mikið erfiði fyrir þá að skrifa nefndinni bréf, og ólíklegt þætti mér, að hún þyrfti öll að setjast á rökstóla yfir hverju slíku bréfi.

Fundir nefndarinnar væru ekki lögmætir, nema meiri hluti nefndarmanna sæti þá

. Ég held, að oft yrði hægt að fá atkv. meiri hl. nefndarmanna t. d. símleiðis; annars geri ég ráð fyrir, að til að byrja með þurfi nefndin að halda marga fundi og starfa mikið. Ég játaði það áðan, að vel mætti vera, að minna yrði byggt hér í gróðaskyni, ef þetta frv. yrði að lögum. Þar með er ekki sagt, að byggingar í bænum mundu minnka yfirleitt. Þeir menn mundu byggja eftir sem áður, sem vantar sjálfa húsnæði, og varðar þá mestu, að þeir gætu fengið peninga til þess með góðum kjörum. Hv. þm. minntist á, að hér hefði verið lítil sem engin húsnæðisekla á síðasta hausti. Hann er sammála mér um það, að ekki sé gott, að byggt sé meira en þörf er á. - Ég er sannfærður um, að húsaleigan í þessum bæ lækkar ekki fyrr en eftirspurnin minnkar, eða þá að löggjafarvaldið tekur í taumana. - Það kemur ekki til mála að mönnum verði troðið upp á húseiganda án vilja hans, nema húseigandi neiti að láta af hendi íbúðir, sem hann er skyldugur til samkv. þessum lögum. Um glæpamannatal hv.þm. er það að segja, að slíkir menn hafa venjulegast húsnæði út af fyrir sig, eftir að dómur er fallinn. Og þegar þeir hafa afplánað sína refsingu, er ekki rétt að kalla þá glæpamenn.

Ekki hætta allir þjófar að stela, þó að þeir hafi einu sinni tekið út hegningu

. Nei, en það varðar við lög að kalla mann þjóf, sem hefir tekið út refsingu sína.

Ónei, ekki er það nú

. Annars þykir mér þessi röksemdafærsla hv.þm. fremur langsótt; hann er ekki svo skyni skroppinn, að hann viti ekki, hve örlítill hluti Reykjavíkurbúa tilheyrir þessum flokki manna, sem hann þarna tók til dæmis.

Er Reykjavíkurskríllinn nú orðinn svona heiðarlegur?

. Getur hv. 2. þm. Reykv. hermt það upp á mig að hafa farið niðrandi orðum um Reykjavíkurbúa yfirleitt? Það er hv.þm. sjálfur, sem hefir komið með þetta glæpamannatal inn í umr.

Við höfum notað það báðir. - PO: Afarskemmtilegar umræður

. Ég ætla ekki að tefja tímann lengur við þessa útúrdúra. Ég ætla þá að snúa mér dálítið að hv. 4. þm. Reykv. Hann byrjaði ræðu sína með því að segja, að hann vissi ekki, hvar byrja skyldi, og sagðist fara út í þar, sem hann kæmi að. Þetta er einkennandi fyrir þennan hv.þm., slíkum lausatökum tekur hann flest mál, sem hann snertir á. Annars talaði hann með meiri alvöru en í gær, og viðurkenndi núna t. d., að mál þetta væri mikilsvarðandi. Það er leiðinlegt með eins greindan mann og fólk álítur þennan hv.þm. vera, hvað hann fer flausturslega að því að athuga svona vandasöm mál. Hann talar um dýrtíðina í Reykjavík eins og hún væri fyrirbrigði, sem aðeins kæmi Reykjavík við. En þetta er mesti misskilningur, því að dýrtíðin í Reykjavík snertir alla þjóðina í heild. Það væri mjög æskilegt, að hv.þm. vildi athuga þetta mál betur, svo að hægt sé að gera ráð fyrir því, þegar rætt er við hann, að hann þekki einföldustu forsendur þess. - Hann fór að réttlæta stóryrði sín í garð okkar framsóknarmanna með einhverju, sem einhverntíma á að hafa staðið í Tímanum. Ég held, að mér sé óhætt að fullyrða, að þar standi ekkert niðrandi um Reykjavíkurbúa í heild. - En fyrst hv.þm. álítur alla framsóknarmenn ábyrga fyrir því, sem stendur í Tímanum, þá ætla ég að biðja hann að líta í höfuðmálgagn þess flokks, sem hann tilheyrir, Morgunblaðið, þar sem þrásinnis er farið niðrandi orðum um stóran hluta landsmanna. Það er þó ekki ætlun mín að ætlast til þess, að hv.þm. taki á sig ábyrgð fyrir allt það, sem stendur í Morgunblaðinu, af því að ég geri ráð fyrir, að honum muni veitast fullerfitt að bera ábyrgð á sínum eigin orðum. - En nýlega hefir hann sjálfur látið sér sæma að fara niðrandi orðum um mikinn hluta þjóðarinnar í þessu blaði, og það ætti þó að mega krefja hann til ábyrgðar fyrir. Í þessu máli, sem um er rætt, eru aðallega tveir aðiljar: leigutakar og leigusalar. Og þótt hv.þm. þykist bera báða þessa aðilja fyrir brjósti, er samt auðfundið, að hjarta hans slær í takt við hjörtu leigusalanna. Það eru hagsmunir þeirra, sem hv.þm. er að reyna að vernda. Hv. þm. vék svo að því, að það vildi hver sínum tota fram ota hér sem annarsstaðar. Ég efast ekki um, að svo sé, og húsnæðið hér bendir nokkuð á það. En það getur gengið of langt, og þegar svo er komið, verður að grípa í taumana vegna hagsmuna almennings og líta á þetta mál með fullkomnu réttlæti, því að lausn þessa máls veldur miklu um það, hvernig tekst að ráða fram úr vandamálum Reykjavíkur. En að ég hefi minnzt á fleiri atriði í þessu dýrtíðarmáli, stafar af því, að það er mesta nauðsyn, og þá ekki síður vegna þeirra manna, sem hefðu minni tekjur af þessum eignum sínum, ef þessi löggjöf yrði sett, að gera þeim á annan hátt auðveldara að bera hana. Hugmyndir hv.þm. um kostnað við framleiðsluna, allt þar til neytendur fengju hana, voru blátt áfram hlægilegar. Hann vildi halda því fram, að það væri svo sem ekki nærri allur tilkostnaðurinn við fiskinn að koma honum í bátinn og jafnvel upp á bryggjuna, og svipað væri það með framleiðslu mjólkurinnar. Það eru undarlegar hugmyndir, sem þessi hv.þm. gerir sér um þessa hluti, því að það er vitaskuld höfuðkostnaðurinn að framleiða vöruna og koma henni til bæjarins. En það hefir verið þannig í reyndinni, að mikið af verði vörunnar hefir farið til þeirra, sem minnstu hafa til kostað. Þannig er það með fiskinn, og það lítur út fyrir, að hv.þm. vilji bíða eftir því, að þetta lagist allt af sjálfu sér. Ég held, að ég láti svo úttalað um þetta. Ég hefi drepið á fáein atriði, og það, sem eftir er, skiptir engu máli. Hv. þm. er líka búinn að tala sig dauðan, svo að það er ekki rétt að víkja að honum nánar.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Þetta frv. er flutt vegna þess að hrepps- og sýslufélög, sem ráðast í að gera lendingarbætur, eiga þess nú hvergi kost að fá lán. En ég sé ekki, að það standi öðrum nær en Fiskveiðasjóði að hjálpa, er svo stendur á. Ég get nefnt sem dæmi Hnífsdal. Þar hefir hreppurinn sjálfur lagt fram 15 þús. kr., en þeir þurfa að fá 10 þús. kr. í viðbót. Þeir fá það ekki, af því að enginn vill veita lán til langs tíma. Bankarnir eru orðnir svo „specialiseraðir“, ef svo mætti að orði kveða. Þeir veita lán, einn til viðskipta, annar til útvegs og þriðji til landbúnaðar, en ekki lán til hreppsfélaga, eins og hér þarf á að halda. Áður en breytt var lögum Fiskveiðasjóðs, gátu menn fengið slík lán í honum, en nú, eftir að lögunum hefir verið breytt, vilja forstöðumenn sjóðsins ekki veita þau. Það er að vísu rétt, að Fiskveiðasjóður hefir allt of lítið fé til umráða, en ég sé þó ekki betur en að því fé væri vel varið, sem veitt væri í þessu skyni, en vel mætti ákveða hámark þessara lána 10 þús. kr. Ég sé ekki ástæðu til þess að vísa þessu máli til nefndar. Hefði ég að vísu ekkert á móti því, en vildi óska þess, að það mætti ganga nefndarlaust í gegnum deildina.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Það er rétt hjá hv. 1. þm. S.-M., að Fiskveiðasjóður ráðstafaði fé sínu mjög á annan veg en ég og aðrir hefðu kosið, þegar hann lánaði stórfé til hafnargerða, t. d. á 2. hundrað þús. kr. til hafnargerðarinnar í Reykjavík. En ég get ekki séð, að það sé nein hætta af þessu frv., þótt heimilað sé að veita smálán aðeins til lendingarbóta og bryggjugerða fyrir smábátaútveg. Nú er það eitt af aðalverksviðum Fiskveiðasjóðs að veita lán til þess að kaupa skip, en eins og menn vita er það gagnslítið að hafa skip, ef ekki er hægt að gera þær lendingarbætur, að skipin geti athafnað sig við land. Það hefir líka nýlega orðið sú breyt. á, að sú eina lánsstofnun, sem bæjar-, sýslu- og sveitarfélög gátu flúið til í þessu efni, viðlagasjóður, er nú lokuð fyrir þeim. Ég ætlast til þess, að til hvers mannvirkis verði aldrei lánaðar meira en 10 þús. kr., og þótt lánað verði til 20 staða á landinu, verða það þó ekki meira en 200 þús. kr., og álít ég, að því fé væri vel varið. Stærri hafnarbætur eru útilokaðar samkv. frv.

Jón Ólafsson Ég er á sama máli og hv.l.þm. S.-M. um það, að verksvið Fiskveiðasjóðs er mikið af stórt fyrir þau peningaráð, sem hann hefir. Það er nú svo mikil eftirspurn eftir fé til ýmsra fyrirtækja, er sjávarútveg varða, að erfitt er að fullnægja henni. Ef nú verður opnuð ný leið að sjóðnum, þ. e. „lendingarbætur og bryggjugerðir“, mun eftirspurnin aukast, og gæti það orðið til þess eins að gera sjóðinn aðgerðalausan við aðaltilgang sinn, sem sé þann, að styðja landsmenn í því að halda í horfinu með bátaútgerð. Auk þess er nú á þessum tímum vafasamt, hvort sum af þeim þorpum, sem nú biðja um bryggjugerðir og lendingarbætur, muni í framtíðinni geta staðið straum af lánum til þeirra. Ennfremur má leiða athygli að því, að bátaútgerð frá hinum ýmsu smærri sjávarþorpum, oft í námunda við góðar hafnir, virðist nú á hverfanda hveli. Í frv. er talað um lendingarbætur og bryggjugerðir fyrir smábátaútgerðina. Þetta eru ekki mikil mannvirki, en þótt útgerð sé byrjuð, verða þessi mannvirki sáralítils virði eða jafnvel óþörf, ef útgerð verður lögð niður. Þegar lánið til Reykjavíkurhafnarinnar var veitt hér um árið, var lítil eftirspurn eftir fiskveiðasjóðslánum, því þá var sá annmarki á, að það fékkst ekki nema fasteignaveð væri sett fyrir því, en það skilyrði settu aðrar lánsstofnanir ekki fyrir láni til skipakaupa. En þar sem svo lítil eftirspurn var eftir fé Fiskveiðasjóðs, gat hann lánað svo mikið fé til hafnargerðarinnar. En nú er það svo, að þeir, sem vilja halda smábátaútgerðinni við, verða að leita hjálpar Fiskveiðasjóðs. Hann er nú eina leiðin, því aðrar lánsstofnanir eru að mestu hættar að lána til bátakaupa. Ég verð að segja það, að það er í raun og veru fyrsta skilyrðið fyrir því, að menn geti gert út skip og báta, að einhver lánsstofnun sé til, sem veiti lán til viðhalds útgerðinni í framtíðinni. En það getur Fiskveiðasjóður því aðeins gert, að hann hafi ekki of vitt starfssvið. Nú er svo komið, að fé Fiskveiðasjóðs hrekkur ekki langt fyrir þeirri eftirspurn, sem er eftir fénu. Hvað þá ef verksvið hans væri aukið. Tel ég svo sjálfsagt að vísa málinu til 2. umr. og sjútvn. að lokinni þessari umr.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) Ég vil aðeins benda hv. 1. þm. Rang. á það, að hér er aðeins um heimild að ræða. Sjóðstjórnin ræður því hverju sinni, hvort lán skuli veitt í þessu skyni eða ekki. Og um slíka lánveitingu getur ekki verið að tala nema óhjákvæmileg nauðsyn sé til þess. Ég get því ekki séð, að nein hætta sé við að veita þessa heimild, en hinsvegar séu þessar framkvæmdir svo nauðsynlegar, að það sé skylda sjóðsins að annast þessar lánveitingar.

Vilmundur Jónsson Hæstv. forseti leyfði mér þegar í gær að bera hér fram utan dagskrár fyrirspurn til stj., en af því að hæstv.forsrh. þurfti að vera viðstaddur fundarhald í Ed., gat ekki orðið úr því þá. Ég hefi síðan haft tal af hæstv. ráðh., en vil þó engu að síður bera fyrirspurn mína fram í heyranda hljóði, svo að svör hæstv. ráðh. geti náð allra eyrum. Svo er mál með vexti, að síldveiðimenn fyrir norðan land, og ekki sízt Vestfirðingar, er ég þekki bezt, eru margir mjög óánægðir með landhelgigæzluna þar. Erlendir fiskimenn eru þar nú ríkari fyrir landi og hættulegri keppinautar landsmanna en nokkru sinni áður, og væri því ástæða til þess að gæta landhelginnar betur en ella. Enda líta fiskimenn svo á, að stj. sé það nú vel fært að gæta landhelginnar svo, að að fullu gagni kæmi. Stj. hefir nú 3 skip til umráða. Eitt var við sjómælingar norður á Húnaflóa, en varð þar fyrir slysi og er nú ekki sjófært. Annað er hér fyrir sunnan að einhverju leyti í lamasessi. Það þriðja er fyrir norðan land, að nafninu til við landhelgigæzlu, en stundar jafnframt síldveiðar. Þessi tvö störf þykja ekki samrýmanleg. Skipstjóri hefir hingað til lagt mikið kapp á síldveiðarnar og hefir aflað mikið, en skipið er illa útbúið til skjótrar afgreiðslu, enda hefir hún gengið illa, og eru dæmi til, að Þór liggi við bryggju á Siglufirði jafnvel allt að sólarhring í einu. Á meðan geta útlendingar veitt og umhlaðið í landhelgi, og munu ekki hlífast við. Eru dæmi til þess, að þeir hafi verið allt inni undir Málmey að þessari iðju sinni. Fiskimenn hafa kvartað yfir þessu til stj. og farið þess á leit, að hún legði fyrir skipið að hætta öllum síldveiðum. Þennan atvinnurekstur mun og baga annað meir á þessu ári en vöntun síldar. Seinast þegar ég frétti að norðan, höfðu menn ekki orðið varir við, að stj. hefði gert neina breyt. á þessu háttalagi varðskipsins. Hitt hafa þeir heyrt, að stj. hafi leigt skip það, er hún hefir fyrir sunnan, Ægi, til þess að fara skemmtiferð, og hefir félag hér í bænum auglýst það með 5 daga fyrirvara. Ég vil spyrja hæstv.forsrh., hvort það sé rétt, að Ægir sé þegar leigður til þessarar skemmtiferðar, og ef svo er, hvort því verði ekki breytt, er honum hafa nú borizt þessar umkvartanir, og skipið í þess stað látið fara norður jafnskjótt og aðgerð þess er lokið. Ennfremur vil ég spyrja hæstv. ráðh., hvort stj. muni ekki sjá sér fært að leggja svo fyrir skipherrann á Þór, að hann hætti tafarlaust síldveiðum, en leggi allt kapp á landhelgigæzluna. Þá vil ég geta þess, að það hefir líka valdið óánægju fyrir norðan, að flugvélin hefir ekki komið að því gagni við síldarleit og landhelgigæzlu, sem til var ætlazt. Hafa útvegsmenn og sjómenn þó orðið að kosta þessar flugferðir með ærnum tolli af atvinnu sinni. Flugvélin er eins og varðskipin oft í snattferðum, sem ekki geta samrýmzt landhelgigæzlunni. Svo að ég nefni eitt dæmi, stóð svo á fyrir norðan 17. júlí síðastl., að flugvélin var í ferðalögum allan daginn milli Siglufjarðar og Akureyrar með erlenda skemmtiferðamenn, en varðskipið Þór kom af síldveiðum kl. 8 um kvöldið og var inni þangað til kl. 11 síðd. daginn eftir. Á meðan gátu útlendingar verið í landhelgi, veitt þar og athafnað sig eins og þeir vildu. Ég vona, að hæstv. stj. svari þessu greiðlega og gefi helzt skýr loforð um, að Ægir fari þegar norður, er hann er ferðbúinn, en Þór hætti tafarlaust síldveiðum.

Forsrh. (Tryggvi Þórhallsson) Mér þykir vænt um að fá tækifæri til þess að gera grein fyrir þessu máli, því um það eru nokkrar missagnir, en það er skylt að verða við kröfum hv.þm. Ísaf. í þessu efni. Um leið og ég svara fyrirspurn hv.þm. mun ég skýra frá því, hvernig nú er ástatt og hvernig verða muni um landhelgigæzluna. Skipin, sem við höfum yfir að ráða, eru ekki 3, heldur 4. Eitt þeirra, Óðinn, varð fyrir slysi, eins og hv.þm. Ísaf. gat um, en það var ekki við sjómælingar, því að skipið var fyrir nokkru búið að fá skipun um að láta af þeim. Það var á ferð vegna landhelgigæzlunnar, er því hlekktist á. Annars er þetta slys nokkuð, sem stj. verður ekki kennt um. Slys sem þetta geta alltaf komið fyrir, þó að maður gæti að vísu síður búizt við þeim á svæði, þar sem nýbúið er að gera sjómælingar. Varðskipið Ægir hefir verið í viðgerð. Hv. þm. gat um, að komið hefði til orða, að Ægir færi með fél. eitt upp í Hvalfjörð. Þegar kvartanir þessar komu að norðan, var sú ákvörðun tekin, að hætta skyldi við þessa för skipsins, og í stað þess fer það nú norður í kvöld eða með morgninum. Fél. það, sem Ægir ætlaði með, mun aftur á móti fá aðra lausn á málum sínum. Þriðja varðskipið, Þór, hefir fyrir alllöngu fengið fyrirskipanir um að hætta síldveiðum, en snúa sér eingöngu að landhelgigæzlunni. Hafi Þór stundað veiðar nú nýlega, þá hefir hann óhlýðnazt fyrirskipunum héðan að sunnan. Fjórða skipið, Fylla, er sömuleiðis fyrir norðan og hefir verið þar jafnlengi og Þór. Hafa þessi tvö skip skipt með sér svæðinu, sem þau eiga að gæta, til þess að geta haft landhelgigæzluna sem fullkomnasta. Einnig vil ég geta þess, að samstarf hefir verið á milli Þórs og flugvélar þeirrar, sem hefir á hendi síldarleit, þannig að einn af mönnunum á Þór hefir verið í flugvélinni, þegar hún hefir farið síldarflug, og hlutverk þessa manns hefir einungis verið að hafa gát á landhelginni. Þessu er þá þannig varið, að tvö skip hafa um hríð haft á hendi landhelgigæzluna nyrðra, og þriðja skipið er nú að fara norður til þess að gera landhelgigæzluna fullkomnari. Það skal að vísu játað, að vegna þessa slyss, sem Óðinn varð fyrir, hefir landhelgigæzlan e. t. v. ekki verið um stuttan tíma eins fullkomin og bezt hefði mátt á kjósa, en hinsvegar hefir verið tekið fyllsta tillit til þeirra kvartana, sem stj. hafa borizt frá útgerðarmönnum og sjómönnum, og ég lít svo á, að með þeim tækjum, sem við nú höfum, þá sé ekki hægt að hafa landhelgigæzluna öllu fullkomnari en orðið er.

Vilmundur Jónsson Ég þakka hæstv.forsrh. fyrir svör þau, sem hann hefir veitt í þessu máli, og þau loforð, sem hann hefir gefið. Aðalatriðið er, að þessu verði kippt í lag. en hitt skiptir síður máli, að sakast um, hvernig þetta hefir verið undanfarið, með því að það verður ekki aftur tekið, og raunar ekki fyrir það bætt. Viðvíkjandi því, að ég taldi varðskipin ekki nema þrjú, skal ég geta þess, að sjómenn fyrir norðan hafa ekki mikla trú á danska varðskipinu og telja það naumast með, eftir að Danir eru farnir að keppa um síldveiðina við Íslendinga á þessum slóðum.

Forsrh, (Tryggvi Þórhallsson) Ég skal ekkert víkja að því, hvernig Fylla hefir rekið og rekur landhelgigæzluna, en vegna þess að Óðinn og Ægir voru um hríð í lamasessi, þótti sjálfsagt að láta hana fara norður til þess að aðstoða við landhelgigæzluna. IV. Afgreiðsla mála í stjórnarráðinu. Á 36. fundi í Nd., 22. ágúst, utan dagskrár, mælti