Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í upphafi 1. umr. um frv. til fjárlaga fyrir árið 1983 tel ég rétt að fjalla um megindrætti þess efnahagsástands sem nú ríkir og einkennir frumvarpið og einnig um helstu stefnumarkmið ríkisstj. í opinberum fjármálum. Í stefnuræðu forsætisráðherra, sem flutt var 25. október, var dregin upp skýr mynd af því efnahagsástandi sem landsmenn búa nú við. Því verður ekki á móti mælt að aðsteðjandi efnahagserfiðleikar eru verulegir og eru áhyggjuefni allra ábyrgra aðila. Fyrir einu ári var útlitið allt annað og miklu bjartara. Spáð var vaxandi framleiðslu og jafnvægi í viðskiptum á árinu 1982. Stjórnarandstæðingar hafa tilhneigingu til að kenna ríkisstj. um vandann og er það skiljanlegt, en ekki sannfærandi. Vandi þjóðarinnar er fyrst og fremst í því fólginn að allt leggst á eitt á sama tíma: minnkandi þorskgengd, aflabrestur á loðnu, söluerfiðleikar á skreið, óhagstæðir útflutningsmarkaðir í Evrópu vegna stöðu Evrópumynta gagnvart Bandaríkjadollar og hækkun vaxta á lánsfjármarkaði, svo að nokkuð sé nefnt. Staðreynd málsins er sú, að þrátt fyrir stöðugt dýpkandi kreppu í löndunum allt í kringum okkur hefur okkur tekist fram til þessa að halda uppi fullri atvinnu og viðunandi afkomu einstaklinga og atvinnuvega. Ég mun síðar víkja að viðbrögðum stjórnvalda í grannlöndum okkar við aðsteðjandi efnahagserfiðleikum, en fyrst vil ég fara nokkrum orðum um meginatriði þess frumvarps sem hér er til umræðu. Varla verður á móti mælt að fjárhagur ríkissjóðs hefur verið að styrkjast á undanförnum árum. Á árunum 1975–1978 hrönnuðust upp miklar óreiðuskuldir ríkissjóðs hjá Seðlabankanum í formi seðlaprentunar fyrir ríkið, en með markvissum aðgerðum, bæði tekju- og gjaldamegin, og verulegu aðhaldi hefur tekist að draga þannig úr skuldum ríkissjóðs hjá Seðlabankanum að þær nema nú um 1–2% af vergri þjóðarframleiðslu, en voru 4–5% fyrir fáum árum. Ríkisreikningar áranna 1980 og 1981 staðfesta þetta. Árið 1980 var álitlegur rekstrarafgangur hjá ríkissjóði, um 3.7% af heildarútgjöldum, og árið 1981 varð afgangurinn 175 millj. kr. eða 2.9% af heildarútgjöldum ríkissjóðs samkv. nýframlögðum ríkisreikningi. Á árinu 1982 hefur fjárhagur ríkissjóðs áfram verið í viðunandi jafnvægi. Í septemberlok námu tekjur 6 603 millj. kr. og gjöld 6 480 millj. kr. Tekjur voru því 123 millj. kr. umfram gjöld eða sem svarar tæplega 2% af útgjöldum. Til samanburðar má rifja upp stöðu ríkissjóðs fyrstu níu mánuði nokkur undanfarin ár. Árið 1978 nam hallinn 3.7%, 1979 um 5.4%, 1980 tæplega 1%, 1981 um 1.5% en eins og ég nefndi áðan er ekki halli í þetta sinn á fyrstu 9 mánuðum ársins, heldur afgangur sem nemur 2% af útgjöldum. Full ástæða er þó til að vara við of mikilli bjartsýni um afkomu ársins í ár og ályktunum sem dregnar yrðu af þessum tölum. Áður hefur komið fram að um 80% tekna ríkissjóðs tengjast verðlagi, innflutningi og viðskiptaveltu í landinu. Allir sem til þekkja vita að innflutningur hefur verið mikil framan af ári, en fer nú minnkandi. Því er ekki að leyna, að margar stofnanir ríkisins eiga í fjárhagsþrengingum um þessar mundir. Verðlagshækkanir síðari hluta þessa árs hafa vissulega orðið meiri en fjárlög gerðu ráð fyrir. Þess er þó vænst á grundvelli þeirra talna sem ég áðan rakti, að afkoma ríkissjóðs verði viðunandi í árslok, sennilega lítill sem enginn afgangur, en þó sem næst jafnvægi. Til þess þarf þó áreiðanlega varfærni í útgjöldum og áframhaldandi aðhaldssemi. Á þeim grunni, sem ég hef nú rakið um horfur í efnahagsmálum og vaxandi samdrátt í peningaveltu, er frumvarp til fjárlaga fyrir árið 1983 reist. Reiknitala fjárlaga frv. er miðuð við 42% hækkun verðlags milli áranna 1982 og 1983. Rétt er að minna enn einu sinni á að reiknitala fjárlaga hefur aldrei verið verðbólguspá fyrir komandi ár. Lengi vel var ekki gert ráð fyrir neinni verðbólgu í fjárlögum, en látið nægja að hækka fjárlög sem nam mismun á fjárlögum seinasta árs og raunverulegri verðbólguþróun. Á seinni árum hefur verðbólguþróun á komandi ári verið tekin með í áætlunartölur fjárlaga að vissu marki. Þrátt fyrir áætlaða 42% verðlagshækkun er ekki gert ráð fyrir að ýmsir mikilvægir tekjuliðir hækki samsvarandi. Ástæðan er að sjálfsögðu fyrirsjáanlegur samdráttur í þjóðartekjum og viðskiptaveltu. Á þetta einkum við sölugjald, sem hækkar aðeins um 33.2% frá áætluðum tekjum þessa árs, og aðflutningsgjöld, sem aðeins hækka um 27.4% frá áætluðum tekjum ársins. Reynist þetta mat rangt vegna breyttra aðstæðna til hins betra, þ.e. samdrátturinn verði ekki eins mikill og ráð er fyrir gert, yrði að sjálfsögðu um mjög verulegan afgang að ræða í árslok 1983, en því er sem sagt ekki spáð. Áætluð útgjöld ársins 1982 eru um 8 932 millj. kr. í stað 7 909 millj. kr. í fjárlögum, sem bæði skýrist af meiri verðbólgu en reiknað var með á árinu 1982, eins og áður segir, og stórauknum niðurgreiðslum á árinu vegna aðgerða í efnalagsmálum. Miðað við þessa áætluðu útkomu ársins 1982 hækka útgjöld þessa frv. um 42.1%. Þrátt fyrir verulegan samdrátt í fjárfestingu og margháttaðar aðrar aðhaldsaðgerðir vegna samdráttar í viðskiptum og veltu er frv. afgreitt til Alþingis að þessu sinni með minni rekstrarafgangi en verið hefur undanfarin tvö ár. Í frv: er hann áætlaður 82 millj. kr. og minnkar sennilega í meðförum Alþingis, ef að venju lætur. Gjaldahlið frv. einkennist í grófum dráttum af þrennu: Í fyrsta lagi eru útgjöld vegna rekstrar- og neyslutilfærslna til atvinnuvega og einstaklinga nokkru þyngri gjaldaliðir í þessu frv. en var í frv. fyrir árið 1982. Niðurgreiðslur og útflutningsbætur eru hvort tveggja útgjaldaliðir sem hækka yfir 60% frá fjárlögum þessa árs. Útgjöld til almannatryggingakerfis, bótafjárhæðir lífeyristrygginga, útgjöld vegna lyfjakostnaðar o.fl., m.a. framlags til Lánasjóðs ísl. námsmanna, hækka, en það framlag hækkar vegna ákvæða um aukið framlag sjóðsins til námsmanna sem hlutfall af umframfjárþörf þeirra. Í annan stað einkennist þetta frv. af því, að framlög til opinberra byggingarframkvæmda og fjárfestingarsjóða eru skert allnokkuð að raungildi. Framlög til fjárfestingar atvinnuvega hækka almennt um 33% frá því sem ákveðið var með lánsfjárlögum nr. 13/1982. Þegar í hlut eiga sjóðir, sem aðallega veita bein framlög en ekki verðtryggð lán, t.d. Framkvæmdasjóður aldraðra og Framkvæmdasjóður öryrkja og þroskaheftra, hækka þó framlög um 42% milli ára. Í þriðja lagi einkennist frumvarpið af aðhaldssemi í rekstrarfjárframlögum til stofnana og fyrirtækja. Fáar nýjar stöður eru í frv. og ný verkefni bætast ekki við nema lög ákveði eða verkefni teljist óhjákvæmileg. Ýmsum kann að þykja harkalegt að skera niður framkvæmdir og framlög til fjárfestingarsjóðs um 8–10% að raungildi. því verður ekki neitað að ákvarðanir sem þessar ganga ekki yfir sársaukalaust. Á hitt vil ég þó benda, að þær samdráttaraðgerðir sem í þessu frv. felast eru sem betur fer harla varfærnar miðað við þær aðgerðir í opinberum fjármálum sem beitt er í nálægum löndum, þar sem stórfelldur halli hefur verið á rekstri ríkisfjármála. Í mörgum Evrópulöndum, m.a. sums staðar á Norðurlöndum, er verið að skera niður bætur almannatrygginga. Til dæmis er það einn liðurinn í efnahagsaðgerðum núverandi hægri stjórnar í Danmörku að lækka atvinnuleysistryggingabætur. Viða er stórlega dregið úr framlögum til félagslegra málefna með beinum eða óbeinum hætti. Einnig hafa greiðslur almennings fyrir opinbera læknishjálp og dagvistun barna hækkað verulega. Víðast hvar hefur opinber fjárfesting einnig dregist saman. Sem dæmi má nefna, að í Noregi, sem þó er betur á vegi staddur en flest önnur ríki eða flest önnur lönd vegna olíuauðlinda, dragast fjárfestingar ríkisins saman um tæp 7% á þessu ári og rúm 5% á því næsta. Líkur benda til samdráttar í opinberri fjárfestingu Svía á þessu ári vegna erfiðrar stöðu ríkissjóðs. Á þessu sést, að nágrannar okkar hafa þurft að grípa til miklu sársaukafyllri aðgerða en við. Þeir hafa dregið saman opinberar framkvæmdir og rekstrarframlög til sveitarfélaga, og jafnvel er víða farið að skerða styrki til þeirra sem minnst hafa. Í því fjárlagafrv. sem hér er til umræðu er hins vegar leitast við að tryggja fólkinu í landinu óskerta félagslega þjónustu. Þetta er unnt þrátt fyrir erfiðar aðstæður, vegna þess að rekstur ríkissjóðs er jákvæður nú þegar að kreppir. Mér virðist að nauðsynlegur niðurskurður ríkisútgjalda hér á landi verði vart framkvæmdur með mildari hætti en þeim sem nú er stefnt að, þ.e. með því að draga úr framkvæmdum. - Og þrátt fyrir aðsteðjandi þrengingar erum við áframhaldandi að sækja fram á ýmsum sviðum. Í því sambandi má sérstaklega nefna málefni aldraðra og öryrkja, félagslegar íbúðabyggingar, málefni þroskaheftra og framlög til lista, en allir þessir liðir hækka verulega umfram verðlagsþróun á þessu ári og því næsta. Um gjaldaliði frv. vil ég að öðru leyti sérstaklega taka fram: Framlög til vegamála nema alls 838 millj, kr., sem samsvarar 2.0% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu á árinu 1983. Stefnt er að því að framlög til vegamála verði hins vegar 2.1% af vergri þjóðarframleiðslu. Í því sambandi er m.a. gert ráð fyrir að leitað verði til Byggðasjóðs um hliðstæð framlög til vegamála og veitt eru á yfirstandandi ári, jafnframt því sem tekjur og tekjustofnar Vegasjóðs verða endurskoðaðir. Framlög til málefna þroskaheftra, bæði vistunar þeirra og kennslu, aukast verulega frá því sem nú er, eins og áður segir. Á árinu 1983 taka til starfa í flestum landshlutum vistheimili og stofnanir þroskaheftra. Rekstur þessara stofnana er æðikostnaðarsamur, en áhersla er á það lögð að unnt reynist að reka þær stofnanir sem settar hafa verið á fót. Þó er í þessu frv. gert ráð fyrir beinum fjárveitingum til fjögurra viststofnana sem fjármagnaðar hafa verið með daggjöldum. Með lögum nr. 59/1982 veitti Alþingi heimild til þess, að fjármögnun á rekstri sjúkrastofnana og vistheimila fari fram með beinum fjárveitingum í stað daggjalda. Heilbr.- og trmrn. leggur því til að færa Landakotsspítala og Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri á svokölluð föst fjárlög frá og með næstu áramótum. Til þess tíma er nauðsynlegt að kannaðir verði ýmsir þættir sem annars vegar snerta kostnaðarhlutdeild sjúkrasamlaga í rekstri sjúkrahúsanna og hins vegar aðra útgjaldaliði sjúkrasamlaga. Í frv. eru 200 millj. kr. sérstaklega ætlaðar til þess að mæta útgjöldum á árinu 1983 vegna aðgerða sem getið er í ágústyfirlýsingu ríkisstj. Hér er fyrst og fremst um að ræða láglaunabætur á árinu 1983 að upphæð 125 millj. kr., sem koma til viðbótar 50 millj. kr. greiðslum í sama tilgangi nú í desember. Einnig er um að ræða 85 millj. kr. viðbótarframlag til húsnæðismála, eins og áður hefur komið fram. Um stefnumarkandi atriði á tekjuhlið frv. er rétt að benda á eftirfarandi: Hinn 28. júlí s.l. skipaði fjmrh. starfshóp til að yfirfara og endurskoða ákvæði frv. um staðgreiðslu opinberra gjalda, sem lagt var fyrir Alþingi á s.l. hausti. í starfshópnum eiga sæti fulltrúar frá öllum þingflokkum, Sambandi ísl. sveitarfélaga og fjmrn., en ríkisskattstjóri er hópnum til ráðuneytis. Staðgreiðsla opinberra gjalda hefur verið til umræðu um áratuga skeið og hefur mikilli vinnu verið varið til að undirbúa slíka kerfisbreytingu hér á landi. Tvívegis hafa verið lögð fyrir Alþingi viðamikil frumvörp um þetta efni, en í bæði skiptin hafa þau dagað uppi. Allir þingflokkar og flestir hagsmunaaðilar hafa opinberlega lýst yfir fylgi sínu við staðgreiðslu opinberra gjalda. En þegar á hefur átt að herða hefur áhugi alþingismanna á afgreiðslu málsins verið heldur takmarkaður og viðbrögð við frv. því sem lagt var fram í fyrra voru heldur óljós. Óvissan sem ríkt hefur um framtíðarskipulag á innheimtu opinberra gjalda hefur verið mjög óheppileg og tvímælalaust hindrað vélvæðingu og hagræðingu á þessu sviði. Með skipan starfshópsins er að því stefnt að binda endi á þetta óvissuástand. Er starfshópnum ætlað að kanna til þrautar hvort hægt sé að ná almennri samstöðu um texta staðgreiðslufrumvarps, sem dugir til að tryggja málinu brautargengi. Ef það tekst ekki í þessari lotu virðist einsýnt að leggja verður hugmyndina um staðgreiðslukerfi á hilluna, a.m.k. í bili, og beina kröftunum að öðrum brýnum verkefnum á sviði skattamála. Meðal þessara verkefna er endurskoðun á söluskattskerfinu, en eins og kunnugt er hefur hin almenna óbeina skattlagning verið burðarásinn í tekjum ríkissjóðs seinustu tvo áratugina. Spurningin er hvort álagningarkerfi söluskatts sé ekki gallað í grundvallaratriðum. Árið 1975 var gefin út yfirgripsmikil greinargerð um virðisaukaskatt, en í grannlöndum okkar hefur það skattform nú hvarvetna komið í stað söluskatts á seinasta stigi viðskipta. Er nú verið að semja frv. um virðisaukaskatt á vegum fjmrn. og er að því stefnt, að drög að frv. um þetta efni verði tilbúin í byrjun næsta árs. Þessum frumvarpsdrögum er ætlað það hlutverk að leggja grundvöll að umræðum um endanlega stefnumótun á þessu sviði. Nýlega var gefin út ný reglugerð um innheimtu söluskatts á grundvelli laga sem sett voru á s.l. vori. Verður innheimta söluskatts nú verulega hert og eftirlit aukið. Sá hvimleiði vani hefur skapast á undanförnum árum, þegar frv. til fjárlaga er lagt fram, að því er blákalt haldið fram í opinberri umræðu að fjármálum ríkissjóðs sé hagrætt í blekkingarskyni með tilflutningi liða á milli A- og B-hluta frv. og þannig gefi ríkisfjármálin eins og þau koma fram í frv. ranga mynd af raunverulegu umfangi hins opinbera og áhrifum þess á efnahagslíf þjóðarinnar. Í framhaldi af þessum fullyrðingum er svo dregið í efa að fjárhagur ríkissjóðs hafi styrkst á undanförnum árum. Þeir sem þannig hafa talað hafa þó hopað frá því að rökræða þær örfáu breytingar sem orðið hafa á skiptingu fjárlagaliða í A- og B-hluta á undanförnum árum, enda hef ég margsinnis sýnt fram á að tilflutningurinn hefur einmitt verið fremur úr B-hluta í A-hluta og því harla óhagstæður fyrir afkomu ríkissjóðs í þrengri merkingu. En stöðu ríkissjóðs má einnig meta út frá alþjóðlegum samanburði, ef menn kjósa. í nýlegu yfirliti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins er gerður víðtækur samanburður á halla eða afgangi ríkisfjármála hinna ýmsu landa heims yfir tímabilið 1970–1980. Á það skal sérstaklega bent, að hér er um samræmda skilgreiningu milli landa á ríkisfjármálum að ræða og er þar meðtalin lántaka sem ríkissjóður hefur milligöngu um að afla, en er miðstýrt til annarra aðila, t.d. sveitarfélaga. Hér er sem sagt um að ræða allt aðra uppsetningu á ríkisfjármálum en íslensk lög gera ráð fyrir. Lántaka í B-hluta sjóð, eins og Lánasjóð íslenskra námsmanna, telst þá umframfjárþörf ríkissjóðs, þótt lánasjóðurinn standi undir láninu í framtíðinni. Í yfirlitinu kemur þá fram umframfjárþörf sem varla getur talist eiginlegur halli í þess orðs eðlilegu merkingu, en er þó samræmd og samanburðarhæf niðurstaða. Þessi umframfjárþörf ríkissjóðs er talin hafa náð hámarki hérlendis á árinu 1975 og nam þá 6.2% af vergri landsframleiðslu (VLF) (gross domestic production), en það er hliðstætt hugtak og verg þjóðarframleiðsla og skeikar ekki miklu á þessum tveimur hugtökum, en þó einhverju lítillega. Á undanförnum árum hefur þessi umframfjárþörf, sem var 6.2% að mati Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á árinu 1975, farið ört minnkandi og var 2.2% af vergri landsframleiðslu árið 1979 og 1.4% árið 1980. Það kemur sem sagt ekkert á óvart, að einnig á þennan mælikvarða reiknað reynist umframfjárþörf íslenska ríkisins verulega miklu minni en var fyrir nokkrum árum eða sem nemur tæpum 5% af landsframleiðslu, sem aftur telst vera nálægt 14% þróun til hins betra ef mælt er á mælikvarða ríkisútgjalda, þar sem ekki er fjarri lagi að hlutfallið milli ríkisútgjalda annars vegar og landsframleiðslu hins vegar sé nærri því að vera 1:3. Samkvæmt niðurstöðu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hefur hagur ríkissjóðs því batnað um hvorki meira né minna en milli 14 og 15% af ríkisútgjöldum á tímabilinu frá 1975–1980. Og þegar borinn er saman ríkisreikningur fyrir þessi ár og dæmið reiknað á þann hátt sem við Íslendingar höfum verið vanir að gera, eftir íslenskum bókhaldsreglum eða þeim reglum sem gilda um ríkisbókhald og rekstrarreikning ríkissjóðs, kemur í ljós að þessi niðurstaða er mjög nærri því að vera sú sama og kemur fram í niðurstöðu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, að reikniaðferðum okkar og reikniaðferðum þeirra ber nokkurn veginn algerlega saman, þótt mismunandi reikniaðferðir séu notaðar. Í yfirliti Alþjóðagjaldeyrissjóðsins kemur einnig fram að samsvarandi umframfjárþörf sem hlutfall af vergri landsframleiðslu er einnig verulega miklu minni á Íslandi en í flestum nágrannalöndunum og nam á árinu 1980 1.4% á Íslandi. Það land sem næst gengur okkur er Vestur-Þýskaland með 1.7%. Síðan koma Finnland og Noregur með rúmlega 2%. Í Svíþjóð er samsvarandi hlutfallstala 8.8%, í Bandaríkjunum 3.5%, í Bretlandi 4.7%, í Belgíu 9.8% og á Ítalíu 11.9%. Þessar tölur má, eins og ég nefndi áðan, margfalda með þremur ef maður vill sjá hver hallinn er í hlutfalli af ríkisútgjöldum, umframfjárþörfin. Sú niðurstaða er mjög nærri því sem kemur út ef ríkisreikningar áranna 1975 og 1980 eru bornir saman. Meðal stærstu útgjaldaliða í fjárlagafrv. fyrir árið 1983 eru fjármagnsútgjöld byggðalína, Kröfluvirkjunar og Orkusjóðs. Ég hef oft rætt um það við fjárlagaumræður undanfarin ár að ganga þyrfti frá fjármálum byggðalínanna, en fjármagnsútgjöld þeirra vegna hafa alla tíð verið skráð í B-hluta og tekin ný lán til framlengingar án þess að frá því væri gengið hver stæði undir þessum útgjöldum og sæi um rekstur á þessum dýru mannvirkjum. Nú er loksins orðin sú breyting til batnaðar, að með samningi ríkisstj. og Landsvirkjunar hefur Landsvirkjun yfirtekið þessar línur og annast rekstur þeirra. Greiðsla Landsvirkjunar til ríkissjóðs vegna kaupa á byggðalinunum kemur þá í staðinn fyrir þá fjáröflun vegna byggðalina sem fyrirhuguð var á þessu ári samkv. lánsfjáráætlun, enda er þar um mjög hliðstæðar upphæðir að ræða. Í tengslum við afhendingu byggðalínanna mun ríkissjóður auka eignarhluta sinn í Landsvirkjun á næstu árum og nemur sú upphæð um 210 millj. kr. á árinu 1983. Fjármagnskostnaður Kröfluvirkjunar er í frv. áætlaður rúmar 219 millj. kr., þar af afborganir tæpar 106 millj. kr. og vextir tæpar 114 millj. kr. Nokkrir hv. þm. hafa leyft sér að fullyrða að upphæð þessi, sem nemur fjármagnskostnaði Kröfluvirkjunar, verði krafin af skattgreiðendum landsins á næsta ári, og mátti heyra raddir af þessu tagi í útvarpsumr. sem nýlega fóru fram. Það er mikill misskilningur, að ekki sé nú meira sagt. Rekstur Kröfluvirkjunar mun að sjálfsögðu standa í framtíðinni undir vöxtum og afborgunum af þessum lánum, þegar virkjunin er fullbyggð. Engin dæmi eru þess að fyrirtæki standi rekstrarlega undir sér áður en þau eru byggð eða meðan þau eru hálfbyggð. Enn er þessi virkjun aðeins rekin með fjórðungsafköstum, um 15 megawöttum, og duga því tekjur hennar aðeins til að greiða almennan rekstrarkostnað, en ekki fjármagnskostnað. Samkvæmt upplýsingum Rafmagnsveitna ríkisins voru þrjár holur boraðar í sumar og eru taldar skila um 16 megawöttum. Er þetta langbesti árangur sem fengist hefur við boranir á Kröflusvæðinu og væri því hugsanlegt, ef árangur yrði áfram jafngóður tvö næstu sumur og var í sumar, að stöðin væri komin í fullan gang að tveimur árum liðnum með samtals um 60 megawött. Boranir í sumar, sem skiluðu 16 megawöttum, munu hafa kostað um 46 millj. kr. og er þá ótalinn kostnaður við að tengja eina holuna. Við ákvarðanir um frekari framkvæmdir við Kröflu verður að hafa í huga hvernig orkan þaðan fellur að orkuþörfum landsmanna á samtengdu veitusvæði og er því engan veginn víst að þörf verði fyrir fullt afl frá Kröflu að tveimur árum liðnum. En fyllsta ástæða er til að ætla að virkjunin muni standa undir öllum áföllnum fjármagnskostnaði að nokkrum árum liðnum. Í þessu sambandi er rétt að draga það fram, að yfir 80% af lánum sem tekin voru vegna framkvæmda við Kröflu voru sjö ára lán og verulegur hluti þeirra er að falla í gjalddaga um þessar mundir. Byggingarkostnaður orkuvera er almennt greiddur á mjög löngum tíma og varla er ástæða til að afskrifa jarðorkuver á skemmri tíma en 20 árum frá því að framkvæmdum lýkur, þótt sumir hafi að vísu viljað afskrifa Kröfluvirkjun um leið og eitthvað bjátaði þar á. En þegar af þessari ástæðu er eðlilegast að Kröflulán séu yfirfærð yfir á ný lán til lengri tíma. Um fjármagnskostnað Orkusjóðs gegnir allt öðru máli. Þar er um að ræða kostnað sem enginn stendur undir né mun standa undir annar en ríkissjóður. Þess vegna verður að greiða alla upphæðina úr A-hluta fjárlaga og er þar engin smáupphæð á ferð eða tæpar 76 millj. kr. og hefur hækkað um tæpar 59 millj. kr. frá seinasta ári. Þetta eru lán sem tekin hafa verið á mörgum liðnum árum vegna sveitarafvæðingar og jarðhitaleitar víðs vegar um land og falla nú á ríkissjóð. Einnig eru þetta lán sem endurlánuð hafa verið sveitarfélögum með lakari kjörum en ríkissjóður hefur notið. Hér er einmitt dæmi um kostnað í B-hluta sem fellur á A-hluta með margfaldri þyngd, miðað við það sem verið hefur. Því er ekki að leyna að fjármál Orkusjóðs eru meiri flækja en margan grunar og nú eru sem sagt að falla á ríkissjóð af fullu afli gífurlegar skuldbindingar sem færðar hafa verið á þessa B-hluta stofnun á undangengnum áratug, án þess að nokkur tekjustofn komi þar á móti. Svo nánar sé vikið að ríkisreikningi fyrir árið 1981, sem hefur verið lagður fram á Alþingi, skal á það bent að reikningurinn er nú lagður fram í heild, bæði A- og B-hluti. Yfirskoðunarmenn ríkisreiknings hafa jafnframt fengið hann til athugunar og er þess að vænta að athugasemdir þeirra og tillögur svo og svör fjmrh. geti legið fyrir næsta vor. Nokkrar tafir hafa orðið á meðferð ríkisreikninga fyrir árin 1979 og 1980 svo að ekki hefur enn reynst unnt að leggja fram frumvörp til samþykktar á reikningum þessara ára. Ekki er hér ráðrúm til að gera ítarlega grein fyrir ríkisreikningi ársins 1981. Ég vil benda á sérstök yfirlit aftast í B-hluta reikningsins, sem eigi hafa áður verið birt og sýna flokkun B-hluta aðila eftir reglum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem ég minntist hér á rétt áðan, en sjóðurinn hefur frá árinu 1977 gefið út sérstaka árbók um opinber fjármál aðildarríkja sinna eftir samræmdri flokkun og hefur Ríkisbókhaldið annast frágang upplýsinga í bækurnar þessi ár fyrir Ísland. Í árbókinni fyrir árið 1982 koma reyndar upplýsingar frá 124 þjóðum. Niðurstöður A-hluta ríkisreiknings fyrir árið 1981 eru þær, að jöfnuður á rekstrarreikningi var hagstæður um tæpar 175 millj. kr. og greiðsluafkoman hagstæð um tæpar 187 millj. kr. án endurmats lánareikninga við Seðlabankann, en að því meðtöldu.var greiðsluafkoman hagstæð um tæpar 104 millj. kr. Greiðsluviðskiptin við Seðlabankann samkvæmt ríkisreikningi voru hagstæð um tæpar 164 millj. kr. á árinu, en þar sem verðbundin lán við bankann hækkuðu um rúmlega 83 millj. kr. vegna almennrar verðþróunar í landinu batnaði staðan við bankann um lægri fjárhæð eða rúmar 80 millj. kr. Skuld ríkissjóðs við Seðlabankann að frádregnum innstæðum í árslok 1981 nam samkvæmt A-hluta ríkisreiknings rúmum 250 millj. kr. Í sérstökum nýjum yfirlitum á bls. 174–175 í ríkisreikningi kemur fram, að á árunum 1968–1981 hefur rekstrarjöfnuður hjá A-hluta ríkisins verið hagstæður 5 ár af þessum 14, það eru árin 1970, 1972, 1976, 1980 og 1981, en hann hefur verið óhagstæður hin árin 9. Greiðsluafkoman við bankakerfið að meðtalinni endurmatshækkun lána í Seðlabankanum var hagstæð á þessu 14 ára tímabili aðeins 3 ár, þ.e. árin 1970, 1972, og 1981. Greiðsluafkoman hin árin 11 var óhagstæð. Án endurmatshækkunar lánanna við Seðlabankann hefur greiðsluafkoman verið hagstæð árin 1981, 1980 og 1979 og þar áður á þessu 14 ára tímabili árin 1972 og 1970. Áður var vikið að afkomu ríkissjóðs á árinu 1982 og m.a. nefndar tölur um tekjur og gjöld á fyrstu 9 mánuðum ársins. Ef aftur á móti er litið á fyrstu 8 mánuði ársins var rekstrarafkoman neikvæð um 1% af heildarútgjöldum. En eins og ég sagði: Að viðbættum 9. mánuðinum er afkoman orðin jákvæð um tæp 2%. Er það hagstæðari útkoma en verið hefur á undanförnum árum, eins og áður er rakið, en aldrei er nógsamlega ítrekað, að vegna mikils samdráttar í tekjum á seinasta hluta ársins er talsverð óvissa um niðurstöðu í árslok. Ríkisstj. hefur tvívegis á árinu gripið til meiri háttar efnahagsráðstafana. Í lok janúarmánaðar beitti ríkisstj. sér fyrir verulegri niðurfærslu verðlags með stórauknum niðurgreiðslum, lækkun launaskatts á iðnaði og lækkun stimpilgjalda. Jafnframt voru áætluð útgjöld ríkissjóðs á árinu 1982 lækkuð með ýmiss konar sparnaðar- og aðhaldsaðgerðum. Ráðstafanir þessar náðu tilgangi sínum á fyrri hluta ársins. Nýjar aðgerðir voru óhjákvæmilegar um mitt ár til að styrkja stöðu útgerðar og fiskvinnslu, eftir að verulegur aflasamdráttur lá fyrir ásamt sölutregðu á skreið. Með setningu bráðabirgðalaga nr. 79/1982 um efnahagsráðstafanir í ágústmánuði síðastliðnum var gengi krónunnar lækkað í þágu útflutningsatvinnuvega, tímabundið vörugjald hækkað og stefnt að samræmdri lækkun búvöruverðs, fiskverðs og verðbóta á laun 1. desember n.k., ásamt lækkun verslunarálagningar í kjölfar gengisbreytingar. Einnig voru ákvarðanir teknar um sérstakar bætur til láglaunafólks og fjárveitingar auknar til Byggingarsjóðs ríkisins. Fyrirliggjandi áætlanir benda til þess, að innheimtar tekjur ríkissjóðs á árinu 1982 nemi alls 9 389 millj. kr. og útgjöld alls 8 932 millj. kr., en þetta eru áætlunartölur eins og augljóst má vera. Í fjárlögum er stefnt að tæplega 375 millj. kr. lántöku A-hluta ríkissjóðs sem afla átti alfarið á innlendum lánsfjármarkaði. Sala verðtryggðra spariskírteina var alls áformuð fyrir 150 millj. kr. Sala gekk vel framan af ári. Hins vegar hefur hún dregist saman síðari hluta ársins. Ólíklegt er að takist að afla að fullu þess lánsfjár hjá bankakerfinu sem stefnt var að. Af þessum sökum er hugsanlegt að ríkissjóður neyðist til að afla lánsfjár með öðrum hætti en til stóð, nema rekstrarútkoma ársins verði því betri. Samkvæmt 1. gr. fjárlagafrv. fyrir árið 1983 er mismunur heildartekna og heildargjalda um 82 millj. kr. Gert er ráð fyrir að heildartekjur nemi 12 773 millj. kr. samkvæmt frv. Beinir skattar, þ.e. tekjuskattur og eignarskattur, eru þar af áætlaðir 2 422 millj. kr. eða um 19.0% af heildartekjum ríkissjóðs á næsta ári. Óbeinir skattar eru áætlaðir 10 167 millj. kr. eða sem svarar til 79.6% af tekjum. Aðrar tekjur ríkissjóðs eru áætlaðar 184 millj. kr., sem er um 1.4% af heildartekjum. Heildarskattbyrði vegna skattheimtu ríkissjóðs er samkvæmt þessu um 30.6% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu árið 1983. Tekju- og gjaldaáætlun frv. eru hvor tveggja byggðar á fyrrnefndri reiknitölu, sem notuð hefur verið sem vinnuforsenda við gerð frv., og hefur verið miðað við 42% hækkun milli áranna 1982 og 1983. Miðað hefur verið við að tímabundnir skattar, sem lögum samkvæmt ættu að falla niður á næsta fjárlagaári, verði framlengdir. Þetta á þó ekki við um sérstakt tímabundið innflutningsgjald á sælgæti og kex sem gert er ráð fyrir að falli niður í febrúarlok 1983. Heildarútgjöld ríkissjóðs eru samtals áætluð að fjárhæð 12 691 millj. kr. Af þessari upphæð fara 5 352 millj. kr. til samneyslu. Stofnkostnaður, fjárfesting og fjármagnstilfærslur eru samtals að fjárhæð 1 864 millj. kr. og til neyslu- og rekstrartilfærslna er ráðgert að fari 5 727 millj. kr. Þá eru sértekjur stofnana áætlaðar 252 millj. kr. Í 1. gr. frv. kemur fram að heildarlánsfjáröflun nemur 1 534 millj. kr. Þar af fara um 988 millj. kr. til fyrirtækja og sjóða í B-hluta frv., en 525 millj. kr. eru lántaka vegna A-hluta frv. Af heildarlántökum eru 841 millj. kr. innlend lánsfjáröflun, en um 693 millj. kr. eru fyrirhugaðar erlendar lántökur. Innifalin í útstreymi á lánahreyfingum, sem alls eru að fjárhæð 568 millj. kr., er afborgun til Seðlabanka Íslands að upphæð 100 millj. kr. Stefnt er að því í frv. að endurgreiðslur lána í A-hluta ríkissjóðs nemi um 42 millj. kr. umfram lántökur. Afborganir af lánum eru áætlaðar 429 millj. kr. og vaxtagreiðslur 365 millj.kr. eða samtals 794 millj. kr. og eru þá ótaldir vextir og afborganir af lánum fyrirtækja og sjóða í B-hluta frv. Eins og frv. liggur nú fyrir er gert ráð fyrir að greiðsluafgangur verði um 24.5 millj. kr. Hér á eftir verður fjallað um helstu niðurstöður tekju- og gjaldahliðar frv. svo og lánahreyfingar. Tekjuáætlun ríkissjóðs fyrir árið 1983 er að venju reist á endurskoðaðri áætlun um tekjur ríkissjóðs á líðandi ári, í öðru lagi á ákveðnum þjóðhags- og verðlagsforsendum, sem þegar hafa verið raktar, og í þriðja lagi á ákveðnum forsendum um einstaka tekjuliði. Innheimtar tekjur ríkissjóðs á árinu 1983 eru áætlaðar samtals 12 773 millj. kr. samanborið við 9389 millj. kr. í áætlun fyrir árið 1982 og 7967 millj. kr. í fjárlögum ársins 1982. Hækkun heildartekna ríkissjóðs 1983 frá áætlun fyrir árið 1982 nemur 36%, en 60.3% frá fjárlögum 1982. Til samanburðar má nefna, að heildartekjur ríkissjóðs fyrir árið 1982 eru taldar munu aukast um 56.6% frá 1981. Tekjur ríkissjóðs sem hlutfall vergrar þjóðarframleiðslu verða á næsta ári sem svarar 30.6%. Þetta er nokkru lægra hlutfall en líkur eru á að verði í ár, enda gert ráð fyrir að ríkistekjur losi nú 31% sem hlutfall þjóðartekna. Árið 1981 var þetta hlutfall 30.8% og 1980 29.3% og er þá tekið mið af niðurstöðutölum ríkisreiknings fyrir tvö síðastnefndu árin. Þegar frv. fyrir árið 1982 var lagt fram var gert ráð fyrir að þetta hlutfall yrði hliðstætt hlutfallinu fyrir árið 1980, en hlutfallið í ár hækkar verulega umfram það sem gert var ráð fyrir vegna þess að deilitalan lækkar. Þjóðartekjur hafa dregist saman. Búist er við áframhaldandi samdrætti þjóðartekna á næsta ári til hækkunar þessa hlutfalls. Hins vegar er útlit fyrir að veltusamdráttur geri meir en vega á móti þeim áhrifum á næsta ári. Því benda líkur til að fyrrnefnd hlutfallstala lækki nokkuð milli áranna 1982 og 1983. Talið er að tekju- og eignarskattar innheimtir á árinu 1983 nemi 2423 millj. kr. Samkvæmt endurskoðaðri tekjuáætlun ársins í ár er talið að innheimta tekju- og eignarskatta nemi 1543 millj. kr. Hækkun nemur 57.0%. Áætlað er að nafnvirði tekna á mann hækki um 52% milli áranna 1981 og 1982. Því er lagt til að skattvísitala verði ákveðin 152 stig 1983 miðað við 100 stig 1982. Auk þeirrar 52% hækkunar álagðra gjalda á einstaklinga sem af þessu leiðir er talið að framteljendum fjölgi um 1%. Þá er gert ráð fyrir að fasteignaverðmæti hækki að meðaltali um 58% frá desember 1981 til jafnlengdar 1982. Að auki er gert ráð fyrir aukningu eignastofns um 1–2%. Því er talið að eignarskattstekjur hækki um sem næst 60%. Þá er gert ráð fyrir að áfram verði lagður sérstakur skattur á verslunar- og skrifstofuhúsnæði. Í fjárlögum ársins 1982 voru almennar tolltekjur ríkissjóðs áætlaðar 9955 millj. kr. Tölur um innheimtu og innflutning á fyrstu átta mánuðum þessa árs gefa á hinn bóginn til kynna að innflutningur hafi verið talsvert meiri en reiknað var með í fjárlagaáætlun. Í endurskoðaðri áætlun um tolltekjur ríkissjóðs er gert ráð fyrir að innheimtan verði um 1156 millj. kr. á árinu 1982. Reiknað er með svipuðu tollhlutfalli í almennum innflutningi (án bíla) og var á árinu 1981 eða rétt tæplega 8% . Tollhlutfall í bifreiðainnflutningi er einnig talið svipað og á árinu 1981. Í þjóðhagsforsendum þessa frv. er gert ráð fyrir að almennur vöruinnflutningur dragist saman um 8% að raungildi frá þessu ári. Enn fremur er gert ráð fyrir að innflutningsverð hækki um 2% í erlendri mynt en um 42% í krónum. Hvað almennan innflutning varðar er í áætlun fyrir 1983 gert ráð fyrir að án bíla verði tollhlutfall svipað eða ívið lægra en á þessu ári. Gert er ráð fyrir að verulega dragi úr bifreiðainnflutningi á næsta ári, en tollhlutfall hans haldist hins vegar óbreytt. Nokkrar breytingar hafa orðið á innflutningsgjöldum bifreiða á þessu ári. Með reglugerð nr. 225/1982 var innflutningsgjald af bifreiðum lækkað verulega frá og með 1. maí s.l. Kom sú lækkun í kjölfar lækkunar þeirrar sem ákveðin var í reglugerð nr. 453/ 1981. Í tengslum við efnahagsráðstafanir ríkisstj. frá í ágúst s.l. var innflutningsgjald hækkað um 7% í hverjum flokki. Þær breytingar á gjaldahlutföllum, sem hér hafa verið raktar, eru taldar orsaka að meðalgjaldið lækki um helming eða úr 35–37% í 16–17%. Talið er að gjaldið skili í ríkissjóð u.þ.b. 110 millj. kr. á þessu ári, í stað 125 millj. kr. eins og fjárlög gerðu ráð fyrir. Að þessar tekjur lækka ekki meira miðað við fjárlög má rekja til mikils bifreiðainnflutnings á fyrri hluta ársins. Þá er og gert ráð fyrir, eins og áður var tekið fram, að sérstakt tímabundið innflutningsgjald á sælgæti og kexi falli niður í febrúarlok á næsta ári. Í heild eru gjöld af innflutningi 1654 millj. kr. 1982, samanborið við 1412 millj. kr. í fjárlagaáætlun. Hækkunin frá 1981 er rösklega 40%. Í frv. er gert ráð fyrir að heildargjöld af innflutningi verði 2109 millj. kr. á árinu 1983, eða 27% hækkun frá 1982, 16,5% af heildartekjum ríkissjóðs 1983, samanborið við 17,6% 1982 og 19,6% 1981. Heildartekjur ríkissjóðs af sköttum á framleiðslu voru áætlaðar 572 millj. kr. í fjárlögum ársins 1982. Nú eru horfur á að innheimta nemi 742 millj. kr. í ár. Skýrist þessi 170 millj. kr. hækkun annars vegar af meiri verð- og veltubreytingum í innflutningi en reiknað var með. Hins vegar var með brbl. nr. 79/1982 ákveðið að hækka sérstakt tímabundið vörugjald um rúmlega 30% fram til febrúarloka 1983. Talið er að hækkun vörugjaldsins geti falið í sér um 140 millj. kr. sem koma til innheimtu 1982 og 1983. Vöruflokkum, sem gjaldskyldir eru, hefur einnig fjölgað. Talið er að heildartekjur af sköttum á framleiðslu nemi 960 millj. kr. á næsta ári og hækki um tæp 30%. Er þá tekið tillit til lækkunar sérstaks vörugjalds í febrúarlok, auk þess sem velta dregst saman. Heildartekjur undir liðnum „Skattur af seldri vöru og þjónustu“ voru á fjárlögum 1982 áætlaðar 3969 millj. kr. Í endurskoðaðri áætlun er hins vegar gert ráð fyrir að tekjurnar verði um 4739 millj. kr., eða rösklega 19% meiri en í fjárlagaáætlun. Hækkun þessa má einkum rekja til breyttra verð- og veltuforsendna svo og breytinga á álagningu og innheimtu launaskatts. Á næsta ári er gert ráð fyrir að velta og þar með söluskattsstofn dragist saman sem svari 5% að raungildi, eins og áður er fram komið. Hlutur sölugjalds af heildartekjum ríkissjóðs nemur samkvæmt þessu 35% samanborið við 36% á yfirstandandi ári. Hlutur jöfnunarsjóðs sveitarfélaganna er þá ekki meðtalinn en hann er áætlaður 330 millj. kr. 1983. Tekjur ríkissjóðs af launaskatti eru einnig taldar dragast saman að raungildi um tæp 14%. Gætir þar annars vegar lækkunar skattahlutfalls hjá iðnfyrirtækjum og hins vegar áhrifa minnkandi launaveltu. Gert er ráð fyrir að heildarútgjöld ríkissjóðs 1983 verði 12 691 millj. kr. sem er hækkun um 60,5% frá fjárlögum yfirstandandi árs. Eins og í fyrri fjárlagafrumvörpum er launaliður einstakra stofnana settur fram miðað við kauplag í upphafi fjárlagaárs. Launaliður einstakra stofnana verður þannig 3249 millj. kr. Þá er enn fremur áætlað fyrir launahækkunum á árinu 1983 að fjárhæð 482 millj. kr. og er sú áætlun í samræmi við meginforsendur frv. um hækkun kaupgjalds og verðlags. Þannig er vegin launahækkun árið 1983 áætluð 14,5% þar af 10,5% vegna hækkunar verðbótavísitölu og 4% vegna áhrifa kjarasamninga ríkisstarfsmanna umfram það sem þegar er áætlað fyrir í launalið einstakra stofnana. Eins og áður segir verður launaliður stofnana á verðlagi í upphafi fjárlagaárs 3249 millj. kr. sem er hækkun um 70%. Vissulega er hér um mikla hækkun að ræða og mun ég nú víkja að helstu orsökum hennar. Hækkun launataxta nemur samtals 48,6% frá fjárlögum 1982. Hefur þá verið tekið tillit til 4% almennrar grunnlaunahækkunar ríkisstofnana vegna nýgerðra kjarasamninga BSRB og BHM og fjmrh. og er jafnframt við það miðað að þessi launahækkun nái til annarra hópa ríkisstarfsmanna. Þá hækkar launaliður um 12,7% vegna þess að fjárveitingarliðir sem áður töldust til yfirfærslna eru nú hækkaðir sem laun. Vegur þar þyngst tilfærsla á Landakotsspítala, Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri og heimilum þroskaheftra af daggjöldum almannatrygginga yfir á föst fjárlög. Um 9,5% af launahækkuninni skýrast af áhrifum sérkjarasamninga við tilteknar starfsstéttir, svo sem við lækna og aðrar hjúkrunarstéttir og kennara í grunn- og framhaldsskólum. Þá hafa aðrir fjölmennir starfshópar áunnið sér launahækkanir vegna starfsaldurs og annarra ákvæða. Önnur rekstrargjöld nema samtals 904 millj. kr. eða sem svarar til 73,5% hækkunar frá fjárlögum 1982. Við áætlun þessa liðar er tekið tillit til þess að almenn vinnuforsenda um hækkun verðlags milli áranna 1982 og 1983 er um 42%. Hlutfallsleg hækkun þessa liðar umfram vinnuforsendu frv. skýrist framar öðru af tilfærslu útgjalda eins og getið var um hér á undan er rætt var um launalið frv. Að frádregnum rekstrargjöldum Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri, Landakotsspítala og heimila þroskaheftra hækka önnur rekstrargjöld um 51,7%. Mismunurinn á 51,7% og vinnuforsendu frv., sem er eins og áður segir 42%, skýrist fyrst og fremst af því að tekið er tillit til vanáætlunar við gerð fjárlaga fyrir árið 1982, þar sem reiknitalan var þá 33%, og er stofnunum því bætt það sem á vantaði til að halda í við verðlagsþróun. Sé tekið tillit til þess sem á undan er getið verða önnur rekstrargjöld óbreytt sé miðað við fast verðlag, þ.e. óbreytt að magni til frá fjárlögum 1982. Framlög til viðhalds nema samtals 352 millj. kr. og er það hækkun um rúm 41% frá fjárlögum yfirstandandi árs. Viðhald til vega nemur um 67% alls viðhalds í frv. og er það svipað hlutfall og verið hefur. Til annars viðhalds en vega renna um 115 millj. kr. Að teknu tilliti til þeirra stofnana sem nú fá fjárveitingu beint úr ríkissjóði í stað daggjalda áður hækkar viðhald um 38% og hefur þá, eins og áður, verið leitast við að bæta úr brýnni viðhaldsþörf á eignum ríkissjóðs. Verklegar framkvæmdir eru ráðgerðar um 1084 millj. kr. sem þýðir í raun samdrátt á verklegum framkvæmdum ríkissjóðs um 7–8% frá yfirstandandi ári. Samdráttur þessi kemur þó ekki niður á framlögum til vegamála þar sem gert er ráð fyrir að vegaframkvæmdir verði um 2,1% af vergri þjóðarframleiðslu 1983, þ.e. sama hlutfall og var 1982. Framlög til fjárfestingarsjóða verða 456 millj. kr. og eru þessi framlög ákveðin lægri heldur en gildandi lög gera ráð fyrir. Verðtrygging á útlánum sjóðanna hefur styrkt stöðu þeirra verulega og er því ekki jafn brýn þörf og áður að sjá þeim fyrir óafturkræfum framlögum úr ríkissjóði. Verður því enn leitað eftir heimild Alþingis í frv. til lánsfjárlaga til skerðingar á framlögum til þessara sjóða eins og undanfarin fjögur ár. Eðlilegt er að fram verði látin fara heildarendurskoðun á lögbundnum framlögum úr ríkissjóði til þeirra sjóða sem lána síðan út með verðtryggðum kjörum. Framlög til lánagreiðslna og endurlána verða 231 millj. kr. sem er hækkun um 112% frá fjárlögum 1982. Stærsti hluti þessarar hækkunar er vegna afborgana af lánum Orkusjóðs en gert er ráð fyrir að þær verði 76 millj. kr. árið 1983 eins og ég hef áður rakið, en þær voru hins vegar 17 millj. kr. á þessu ári. Þá hækka endurgreiðslur af lánum sem tekin hafa verið af Framleiðsluráði landbúnaðarins á árunum 1980 og 1981 um 35 mill j. kr. og verða 55 millj. kr. Mun ég nú víkja að útgjöldum einstakra ráðuneyta og nefni helst þá útgjaldaþætti þar sem útgjöld breytast að raungildi frá árinu 1982. Fjárveiting vegna starfsemi menntmrn. hækkar um 620 millj. kr. og verður samtals 1799 millj. kr. Framlag til Lánasjóðs íslenskra námsmanna verður 215 millj. kr. sem er hækkun um 82,3% frá fjárlögum 1982. Þar til viðbótar er gert ráð fyrir að sjóðnum verði aflað lántökuheimildar að fjárhæð 90 millj. kr. sem er hækkun um 80% frá lántökuheimild yfirstandandi árs. Við áætlun á útlánagetu sjóðsins er tekið tillit til laga nr. 72/1982 um námslán og námsstyrki. Þar er gert ráð fyrir allverulega hertri endurgreiðslu lánanna en á hinn bóginn er mætt 95% umframfjárþörf námsmanna á árinu 1983 í stað 90% áður og er kostnaðarauki vegna þessa tiltekna ákvæðis í lögunum áætlaður 14 millj. kr. Þá hækka ferðastyrkir, er sjóðurinn veitir, um 103% og verða styrkirnir samtals að fjárhæð 20 millj. kr. Framlög til stórra afmarkaðra framkvæmdaflokka hækka að öllu jöfnu um 33% frá framkvæmd fjárlaga sem þýðir u.þ.b. 25% hækkun miðað við fjárlög 1982. Framlög til byggingar dagvistarheimila hækka aftur á móti meira en sem nemur fyrrnefndum meginforsendum frv. eða um 47% og verður framlagið 22 millj. kr., en unnið er að gerð langtímaáætlunar um uppbyggingu dagvistar barna í landinu. Eitt af stefnumiðum þessarar ríkisstj. er að efla og hlúa að lista- og menningarstarfsemi í landinu en framlög til þessa málaflokks rýrnuðu allverulega á seinasta áratug. Í samræmi við ofangreint stefnumið hafa framlög til lista- og menningarmála verið stóraukin á s.l. þremur árum. Liðurinn „Listir, framlög“ hækkar þannig um 77,3% og verður 27,3 millj. kr. Þá er í þessu frv. gert ráð fyrir auknum fjárveitingum vegna nýsamþykktra lagafrumvarpa á sviði lista- og menningarmála frá síðasta Alþingi. Eru það annars vegar lög um Sinfóníuhljómsveit Íslands, þar sem m.a. er gert ráð fyrir fjölgun hljóðfæraleikara um sjö, og hins vegar lög um Listskreytingasjóð ríkisins og er fjárveiting til sjóðsins áætluð 2 millj. kr. En samkvæmt lögum nr. 34/1982 er lögbundið framlag til sjóðsins 1% af áætluðum kostnaði við byggingar sem ríkissjóður stendur einn að eða í samvinnu við aðra aðila, og verður fjárveitingin til sjóðsins til nánari athugunar í fjvn. Framlög vegna útgjalda á vegum utanrrn. verða 129 millj. kr. sem er hækkun um 50 millj. kr. frá fjárlögum 1982. Í fjárlagafrv. fyrir árið 1982 voru framlög sem falla undir málaflokkinn „Aðstoð Íslands við þróunarlöndin“ stóraukin og hækkuðu framlögin þannig um 103% frá fjárlögum næsta árs á undan. Í þessu frv. er haldið áfram á sömu braut og hækka framlög til þróunaraðstoðar því í samræmi við vinnuforsendu frv. eða um 40% frá fjárlögum 1982. Í fjárlögum 1982 er veitt heimild til að selja skip Þróunarsamvinnustofnunar Íslands, m/s Bjart og verja söluandvirði skipsins til smíði á nýju skipi. Samningur um smíði nýs skips hefur nú nýlega verið undirritaður og er undirbúningur smíðinnar á lokastigi. Gert er ráð fyrir að lokið verði smíði skipsins á næsta ári og að útgerð þess hefjist á seinni árshelmingi 1983. Fjárveiting til málaflokka á vegum landbúnaðarráðuneytisins hækkar um 210 millj. kr. og verður fjárveitingin þar með 558 millj. kr. Gert er ráð fyrir að bætt verði við fjórum stöðugildum á fjárlagaliðnum „Forfalla- og afleysingaþjónusta í sveitum“. Fjárveiting er því fyrir 36 stöðugildum allt árið 1983 og fjórum stöðugildum frá 1. júlí 1983 að telja. Verða stöðugildi þannig orðin 40 talsins í árslok 1983. Framlög til landgræðslu- og landverndaráætlunar hækka um 42% frá fjárlögum 1982. Fyrrnefnd framlög eru í hátt við þál. um landgræðslu- og landverndaráætlun árin 1982–1986, þar sem kveðið er á um árlegar fjárveitingar úr ríkissjóði til þessa verkefnis. Liðurinn „lántökukostnaður“ vegna laga nr. 9/1980, 13/1981 og 13/1982 hækkar um 35,5 millj. kr. og verður 55,2 millj. kr. Framlag þetta er til að greiða afborganir og vexti af lánum sem Framleiðsluráð landbúnaðarins tók á árunum 1980 og 1981, en lán þetta fellur nær alfarið á ríkissjóð. Samkvæmt framansögðu hækkar fjárveiting vegna greiðslu vaxta og afborgana af þessum lánum um 180% frá fjárlögum 1982. Þá þykir rétt að benda á einn nýjan gjaldalið sem er „Niðurskurður sauðfjár“. Er gert ráð fyrir að fjárveiting verði 10 millj. kr. árið 1983. Fjárveiting þessi er einn liður í efnahagsaðgerðum ríkisstj. frá því í ágúst s.l. um að ríkissjóður hjálpi til með beinni fjárveitingu að fækka í búfjárstofni landsmanna. Framlög til verkefna sem falla undir starfsemi á sviði sjútvrn. hækka um 46 millj. kr. og verða samtals aðfjárhæð 168,5 millj. kr. Gert er ráð fyrir að úthald rannsóknaskipa Hafrannsóknastofnunar verði hið sama og er í fjárlögum fyrir árið 1982, þ.e. að r/s Árni Friðriksson, r/s Bjarni Sæmundsson og r/s Dröfn verði hvert um sig gerð út í níu mánuði og r/s Hafþór í fimm mánuði. Þá er enn fremur gert ráð fyrir að verði gerð grein fyrir áætlun um rannsóknaleiðangra á vegum stofnunarinnar á árinu 1983 og fyrir ráðstöfun fjárveitingar til svokallaðra tímabundinna verkefna. Þá hefur nú nýlega verið skipuð nefnd sem gera á tillögur um framtíðarskipan á stjórn og verkefnum stofnunarinnar. Hækkun framlaga til málefnaflokka félmrn. nemur samtals 150 millj. kr. og verður fjárveiting til rn. samtals að fjárhæð 403 millj. kr. Framlag ríkissjóðs til Byggingarsjóðs ríkisins nemur samtals 71,5 millj. kr. sem er hækkun fjárveitingar um 17,7 millj. kr. frá þeirri fjárveitingu sem ákveðin var með lögum nr. 13/1982. Auk þessa beina ríkisframlags er sjóðnum ætlað sérstakt viðbótarframlag á árunum 1982 og 1983 samkvæmt efnahagsráðstöfunum ríkisstj. frá því í ágúst s.l., samtals að fjárhæð 85 millj. kr. Nánari áætlun um útlán og fjármögnun Byggingarsjóðs ríkisins kemur til umfjöllunar í fjárfestingar- og lánsfjáráætlun, enda ræðst útlánsgeta sjóðsins af því lánsfjármagni sem sjóðnum er þar ætlað. Til viðbótar ríkisframlaginu er að svo komnu máli gert ráð fyrir að sjóðnum verði aflað lánsfjár hjá Atvinnuleysistryggingasjóði, hjá lífeyrissjóðum og af skyldusparnaði. Framlag til fjárlagaliðarins „Vatnsveituframkvæmdir“ hækkar um 1,8 millj. kr. og verður fjárveiting 5,0 millj. kr. til þessa verkefnis. Í fjárlögum fyrir árið 1981 nam fjárveiting til vatnsveituframkvæmda á vegum sveitarfélaga 1,7 millj. kr. þannig að framlag ríkissjóðs hefur tvöfaldast á tveimur árum. Hér hefur því verið gert stórátak í því að létta undir með sveitarfélögum í vatnsveituframkvæmdum á þeirra vegum. Fjárveiting til Bjargráðasjóðs hækkar um 73,9% frá fjárlögum 1982 og verður samtals að fjárhæð 8,5 millj. kr. Fjárveiting þessi er annars vegar vegna lögbundins framlags ríkissjóðs að fjárhæð 4,5 millj. kr. og hins vegar sérstaki framlag að fjárhæð 4,0 millj. kr. sem er til að létta undir greiðslubyrði sem sjóðurinn verður fyrir vegna svokallaðra harðæris- og óveðurslána sem tekin voru árin 1980 og 1981. Meginbreyting er nú gerð á einum fjárlagalið félmrn. þ.e. liðnum „Framkvæmd laga um aðstoð við þroskahefta“. Í fjárlögum 1982 var gert ráð fyrir því að einstakar stofnanir og heimili, sem undir þennan lið falla, væru rekin af styrktarfélögum og fjárveitingar því taldar yfirfærslur til einstaklinga og samtaka. Nú er hins vegar gert ráð fyrir beinum fjárveitingum í fjárlögum til þessara stofnana og að kostnaðarhluti sveitarfélaga í rekstri þeirra innheimtist sem sértekjur. Hinn 20. jan. s.l. skipaði félmrh. nefnd til að endurskoða rekstur og skipulag nokkurra sólarhringsstofnana fyrir fatlaða með það fyrir augum að kanna m.a. hvort æskilegt væri að fella þær stofnanir sem reknar eru með daggjöldum undir fastar fjárveitingar, auk þess að gera tillögur um almenna hagræðingu á viðkomandi stofnunum. Í tillögum nefndarinnar var m.a. lagt tl að frá og með næstu áramótum verði heimilin Sólborg á Akureyri, Sólheimar í Grímsnesi, Skálatún í Mosfellssveit og Tjaldanes í Mosfellssveit rekin með föstum fjárveitingum. Ofangreindar stofnanir eru settar undir einn fjárlagalið, „Heimili fyrir þroskahefta“ og er gert ráð fyrir að fjárveiting til þeirra verði 47 millj. kr. Ein meginástæða þess að stofnanir þessar eru færðar af svokölluðu daggjaldakerfi yfir á fastar fjárveitingar er sú, að eftirlit af hálfu hins opinbera með daglegum rekstri og ákvarðanatöku er með minnsta móti, þó svo að allt fjárfestingarfé og rekstrarfé komi úr ríkissjóði. Stofnanir þessar hafa farið sínar eigin leiðir í ýmsum fjárfestingarmálum og tekið ákvarðanir um útgjöld án þess að hafa leitað samþykkis nokkurs aðila í ríkiskerfinu þar um, enda þótt ríkissjóður verði síðan að endingu að borga brúsann. Að sjálfsögðu getur sú tilhögun ekki gengið til lengdar. Útgjöld til málefnaflokka heilbr.- og trmrn. hækka samtals um tæpar 2 þús. millj. kr. og verður fjárveiting 4892 millj. kr. Þetta er langstærsti útgjaldaþáttur frv. eða sem svarar til 38,5% af heildarútgjöldum ríkissjóðs. Útgjöld Tryggingastofnunar ríkisins vegna lífeyris-, sjúkra- og slysatrygginga nema samtals 3483 millj. kr. sem er hækkun um 1345 millj. kr. eða 63% frá fjárlögum 1982. Hækkun þessi, sem er verulega umfram verðlagsforsendur frv., á sér ýmsar skýringar og eru þessar helstar: 1. Gert er ráð fyrir 2% fjölgun lífeyrisþega, þar af leiðandi auknum útgjöldum lífeyristrygginga. 2. Almennar bætur lífeyristrygginga hækkuðu um 3,25% og tekjutrygging um 4% í nóvember 1981 en ekki var áætlað fyrir útgjaldaauka sem af þessu hlaust í fjárlögum ársins 1982. 3. Þá hækkaði frítekjumark tekjutryggingar um 60% hinn 1. júlí s.l. en frítekjumarkið breytist einu sinni á ári. 4. Vistgjöld á sjúkrahúsum hækka um 60,7% þrátt fyrir að tvö stór sjúkrahús hafi verið færð yfir á föst fjárlög. Í framsöguræðu við 1. umr. fjárlagafrv. fyrir árið 1982 kom fram að á vegum heilbr.- og trmrn. væri verið að undirbúa frv. sem fæli í sér heimild til breytinga á rekstrarfjárframlögum til sjúkrahúsa. Með lögum nr. 59/1982 veitti Alþingi síðan heimild til þess að fjármögnun á rekstri sjúkrastofnana og vistheimila fari fram með beinum fjárveitingum í stað daggjalda. Því er í þessu frv. gert ráð fyrir að frá og með næstu áramótum verði Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri og Landakotsspítali fjármagnaðir með beinum fjárveitingum í stað daggjalda áður. Rekstraráætlun fyrir bæði sjúkrahúsin byggir á sömu forsendum um verðlag og á við í frv. að öðru leyti. Við mat á rekstrarumfangi beggja sjúkrahúsanna hefur m.a. verið höfð hliðsjón af skýrslum nefndar á vegum heilbr.- og trmrn. sem kannaði rekstur nokkurra sjúkrahúsa á árunum 1981–1982. Þá er enn fremur tekið tillit til þess við gerð rekstraráætlunar fyrir Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri að sjúkrahúsið hefur nú nýlega flutt í nýtt og stærra húsnæði ásamt því að tekið er tillit til starfsemi nýrra deilda. Með setningu laga nr. 50/1981 um hollustuhætti og hollustueftirlit var sett á fót stofnun er nefnist Hollustuvernd ríkisins. Tók hún formlega til starfa 1. ágúst 1982. Hollustuvernd ríkisins yfirtók starfsemi og verksvið Matvælarannsókna ríkisins. Heilbrigðiseftirlits ríkisins, Geislavarna ríkisins og Tóbaksvarna. Um leið voru lög um fyrrnefndar stofnanir og verkefni felld úr gildi. Gert er ráð fyrir að fjöldi starfsmanna við Hollustuvernd ríkisins verði nánast sá sami og var við þær stofnanir sem lagðar voru niður, þ.e. um 24 talsins. Fjárveiting til verkefna fjmrn. verður 1 231 millj. kr. sem er hækkun um 521 millj. kr. eða 73,4% frá fjárlögum 1982. Tekinn er upp nýr fjárlagaliður, hjá fjmrn., sem er „Tollamál - tölvuvæðing“, og er fjárveiting til þessa liðar um 5 millj. kr. Á árunum 1981 og 1982 hefur verið unnið að athugun á hvort og með hvaða hætti best verði staðið að tölvuvæðingu hjá tollyfirvöldum. Kerfisbreyting af þessu tagi er umfangsmikil því auk innflytjenda tengjast málinu fjölmargir aðrir aðilar, svo sem skipafélög, bankar, opinberar stofnanir og ráðuneyti. Ofangreindri fjárveitingu er áformað að verja til áframhaldandi athugana og framkvæmda. Þá er tekinn upp nýr liður sem er „Efnahagsráðstafanir“ og er fjárveiting samtals að upphæð 200 millj. kr. og er það að sjálfsögðu meginskýringin á því hvers vegna fjárlagaliður fjmrn. hækkar um 73% milli ára. Þessari fjárveitingu verður í meginatriðum ráðstafað til hliðarráðstafana í efnahagsmálum vegna yfirlýsingar ríkisstj. við setningu brbl. um efnahagsráðstafanir frá því í ágúst s.l. Gert er ráð fyrir 5 millj. kr. fjárveitingu vegna bókhaldskerfis ríkisins. Að undanförnu hefur verið unnið að því að endurskipuleggja bókhalds- og áætlanakerfi ríkisstofnana og ríkisfyrirtækja með það m.a. fyrir augum að taka upp svokallað sívinnslukerfi upplýsinga. Við þessa breytingu ættu upplýsingar um fjárhagsstöðu einstakra ríkisstofnana að liggja ljósar fyrir en nú er. Töluvert hefur verið unnið að þessu máli á vegum fjmrn. og er gert ráð fyrir að hluti kerfisins komist í notkun á næsta ári. Útgjöld til málaflokka samgrn. hækka um 322,5 millj. kr. og verða 1 151 millj. kr. Langmest ber á framlögum til vegamála, en þau nema samtals 838 millj. kr. sem er hækkun um 41% frá fjárlögum 1982. Er þetta hækkun umfram meginforsendur frv. hvað varðar framlög til framkvæmda. Markaðar tekjur til vegagerðar, þ.e. bensíngjald, gúmmígjald og bifreiðaskattur, nema samtals 568 millj. kr. Þá er ráðgerð lántaka að upphæð 249,0 millj. kr. Fjárveiting úr ríkissjóði verður þannig 20,7 millj. kr. Ofangreind gjaldatala vegagerðar jafngildir þannig 2,0% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu árið 1983. Eins og áður er komið fram er þessu til viðbótar gert ráð fyrir að leitað verði til Byggðasjóðs um hliðstæð framlög til vegamála og veitt hafa verið á yfirstandandi ári, þannig að ráðstöfunarfé til vegamála verði samtals 2,1% af áætlaðri vergri þjóðarframleiðslu. Þá er jafnframt gert ráð fyrir að tekjur og tekjustofnar Vegasjóðs verði endurskoðaðir. Fjárveiting til málaflokka iðnrn. hækkar um 160,6 millj. kr. og verður samtals að fjárhæð 421 millj. Tekinn er upp nýr fjárlagaliður hjá iðnrn. sem ber heitið „Iðnaðarrannsóknir“. Verður fjárveiting til þessa verkefnis 4,0 millj. kr. Þar til viðbótar er gert ráð fyrir að fyrirtækinu verði aflað lánsfjárheimildar að fjárhæð 3,0 millj. kr. Samtals er þannig gert ráð fyrir að til ráðstöfunar verði 7,0 millj. kr. á næsta ári. Gert er ráð fyrir að fé þetta fari til athugunar á ýmsum kostum í iðnaðaruppbyggingu landsmanna og að jákvæðar niðurstöður rannsókna verði síðan framseldar til áhugaaðila eða annarra þeirra aðila sem taka að sér uppbyggingu viðkomandi iðnfyrirtækja. Framlag til lánagreiðslna, sem fer í gegnum Orkusjóð, hækkar um 59 millj. kr. og verður um 76 millj. kr. Meginskýring þessarar hækkunar er sú að á árinu 1983 þyngjast verulega afborganir af lánum sem Orkusjóði hefur verið gert að taka og endurlána síðan eða leggja fram sem óafturkræft fé. Fjárveiting til viðskrn. verður 884 millj. kr. sem er hækkun um 378 millj. kr. eða tæp 75% frá fjárlögum 1982. Þar vegur langþyngst að niðurgreiðslur ríkissjóðs eru áætlaðar samtals að fjárhæð 839 millj. kr., sem er hækkun um 80,0% frá fjárlögum 1982, og þó er ekki um hækkun á niðurgreiðslustigi að ræða, heldur er fyrst og fremst um að ræða þá miklu niðurgreiðsluaukningu, sem orðið hefur á árinu 1982, sem hefur þessi áhrif á fjárlagadæmið 1983. Beinar niðurgreiðslur á vöruverði verða 806 millj. kr. Þar af eru 60,5 millj. kr. til að mæta auknum niðurgreiðslum á næsta ári. Þá verður framlag til Lífeyrissjóðs bænda 33,0 millj. kr. Við áætlun ávaxtagjöldum ríkissjóðs fyrir árið 1983 er byggt á meginforsendum frv. um þróun viðkomandi vísitalna að því er tekur til verð- og gengistryggðra lána, auk þess sem nettóbreyting á skuldastöðu hefur að sjálfsögðu áhrif á vaxtatöluna. Heildarvaxtakostnaður ríkissjóðs er áætlaður 365 millj. kr. á árinu 1983 sem er hækkun um 102 millj. kr. eða 39% frá fjárlögum 1982. Vextir af lánum hjá Seðlabankanum lækka um 10 millj. kr. en áætlað er að vextir af öðrum lánum hækki um 112 millj. kr. Alls eru vaxtagreiðslur til Seðlabankans áætlaðar 94 millj. kr. og skiptast þannig að af umsömdum þremur skuldabréfum eru vextir áætlaðir 9,0 millj. kr. og af yfirdrætti á hlaupareikningi 85,0 millj. kr. Vextir af lánum ríkissjóðs hjá öðrum en Seðlabanka eru áætlaðir 271,0 millj. kr. árið 1983. Eins og jafnan áður hefur á vegum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar og Ríkisendurskoðunar verið unnið að margs konar hagsýslu- og hagræðingarverkefnum. Á vegum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar hafa verkefnin einkum beinst að aukinni skipulags- og rekstrarhagræðingu hjá einstökum ríkisstofnunum. Á þessu ári hefur meðal annars verið unnið að athugunum á starfsemi Landmælinga Íslands og hefur verið unnið að endurskipulagningu á stjórnun, fjármálum og húsnæðismálum stofnunarinnar. Þá er nú í gangi umfangsmikil athugun á starfsemi og skipulagi Námsgagnastofnunar. Helstu þættir sem þar koma til athugunar eru: Skipulags og stjórnunarleg uppbygging stofnunarinnar, athugun á starfsemi Skólavörubúðarinnar, húsnæðismál o.fl. Af öðrum verkefnum á vegum Fjárlaga- og hagsýslustofnunar má nefna að nýlega hefur farið af stað athugun á starfsemi Landhelgisgæslunnar þar sem stjórnunarleg uppbygging stofnunarinnar hefur verið til athugunar svo og önnur hagræðing í rekstri. Ég hef nú rakið í stórum dráttum efni fjárlagafrv. og stöðu ríkisfjármála. Síðar gefst tækifæri til að fjalla um hinn þátt ríkisfjármálanna, þ.e. þann sem snýr að starfsemi fjárfestingarsjóða og lánsfjármögnuðum framkvæmdum ríkis og sveitarfélaga og fyrirtækja með eignaraðild ríkissjóðs. Nú er unnið að fjárfestingar- og lánsfjáráætlun fyrir árið 1983 og verður hún væntanlega lögð fyrir Alþingi að nokkrum vikum liðnum. Það hefur farið nú sem oft áður að seint hefur gengið að afla upplýsinga um áform og áætlanir fjárfestingarsjóða og stærstu framkvæmdaaðila svo að lánsfjáráætlun gæti legið fyrir í þingbyrjun. Til þess að svo geti verið þurfa gögn öll að liggja fyrir ekki síðar en í ágústlok. Hins vegar bárust fyrstu áætlanir Seðlabankans um innlendan lánsfjármarkað ekki fyrr en í byrjun október og tillögur Framkvæmdasjóðs um fjáröflun og lánveitingar sjóðanna bárust ekki fyrr en um miðjan seinasta mánuð svo að tvö dæmi séu nefnd. Fullunnin framkvæmdaáætlun Landsvirkjunar er rétt að berast þessa dagana svo að þriðja dæmið sé nefnt. Er þegar ljóst að lánsfjáráætlun verður seinna á ferðinni nú en á s.l. ári. Flestir munu á einu máli um að greiðslubyrði af erlendum skuldum sem hlutfall útflutningstekna sé að verða ískyggilega þung. Mjög veruleg hækkun þessa hlutfalls stafar sumpart af háum vöxtum erlendis, en sumpart af því að deilitalan í hlutfallinu, útflutningstekjur þjóðarinnar, sem standa undir lánunum, hafa dregist saman í svip. Í þjóðhagsáætlun kemur fram að horfur eru nú á að viðskiptahalli þjóðarbúsins á þessu ári geti numið 3 100 millj. kr. eða 10,5% af vergri þjóðarframleiðslu og verði ekki þeim mun meiri breyting á aðstæðum verður einnig verulegur viðskiptahalli á árinu 1983. Þetta ræðst þó talsvert af því hvort tekst að draga nægilega úr innflutningi í kjölfar efnahagsaðgerða ríkisstj. Það er nokkuð í tísku að tala um að þjóðin hafi farið of geyst í erlendum lántökum á undanförnum árum. Og víst er það rétt að ýmis dæmi eru til um hæpnar fjárfestingar sem fjármagnáðar hafa verið með erlendum lánum. En yfirgnæfandi meiri hluti erlendra lána, sem tekin hafa verið undanfarin ár, hefur farið til arðbærra framkvæmda sem oftast afla eða spara þjóðinni gjaldeyri. Ef erlendar lántökur hefðu átt að vera verulega minni en varð hefði verið óhjákvæmilegt að skera niður orkuframkvæmdir í stórum stíl, bæði raforku- og hitaveituframkvæmdir. Var vilji fyrir því í nokkrum stjórnmálaflokki og hefði það verið skynsamlegt? Svarið er vafalaust neitandi. Ég held satt að segja að á engu sviði fjármála sé jafnmikið meiningarlaust snakk á ferðinni eins og einmitt þegar erlendar lántökur ber á góma. Menn segja gjarnan eitt og vilja allt annað. En er ekki kjarni málsins þessi: Erlendar lántökur til arðbærra framkvæmda, sem standa sjálfar undir afborgunum og vöxtum í framtíðinni, eru óhjákvæmilegar og skynsamlegar. Innlenda fjármögnun þarf að auka sem mest og hafa það sem meginviðmiðun að lántökur í A-hluta framkvæmdir, lánsfé húsbyggjenda og rekstrarlán fyrirtækja komi af innlendu fé. Þetta er þó ekki alltaf mögulegt eins og nýleg dæmi um rekstrarvanda Járnblendiverksmiðjunnar sýna. Þegar stærstu fyrirtækin eiga í hlut reynist íslenskt bankakerfi ekki alltaf vera vandanum vaxið. En umfram allt verðum við að koma í veg fyrir, að ofan á erlendar lántökur til þjóðnýtra, arðbærra framkvæmda bætist gjaldeyrislán í stórum stíl sem stafa af því einu að þ jóðin flytur inn meira en hún flytur út. Það er þessi skuldasöfnun sem oft hefur átt drjúgan þátt í að lyfta greiðslubyrði erlendra lána og skuldastöðunni út á við til ískyggilegra hæða. Efnahagsaðgerðir ríkisstj. beinast einmitt sérstaklega að því að draga úr viðskiptahallanum sem nú er að myndast. Þeir sem ætla sér að koma í veg fyrir að brbl. ríkisstj. nái fram að ganga eru því um leið ábyrgari fyrir því en aðrir, ef erlend lán verða tekin á næsta ári : stórum stíl til að vega upp á móti viðskiptahalla. Eru menn reiðubúnir að bera þá ábyrgð? Vonandi ekki. Herra forseti. Ég var spurður að því nýlega á blaðamannafundi hvort fjárlagafrv. væri kreppufrv. Ég svara því hiklaust játandi. Ekki dugir að stinga höfðinu í sandinn. Það kreppir að meira en nokkru sinni fyrr um langt skeið og þá hljóta fjárlög að bera þess vott m.a. með samdrætti framkvæmda. Ef við getum siglt í gegnum aðvífandi kreppuboða án atvinnuleysis, án stöðvunar atvinnuvega og án niðurskurðar á félagslegri þjónustu við fólkið í landinu, þá megum við svo sannarlega þakka fyrir, jafnvel þótt við verðum að slá eitthvað af hraða framkvæmda og hægja lítillega á framfarasókn. Að endingu vil ég þakka hagsýslustjóra, Magnúsi Péturssyni, og starfsliði Fjárlaga- og hagsýslustofnunar fyrir framúrskarandi störf að undirbúningi þessa frv. Leyfi ég mér svo að leggja til að lokum að frv. verði vísað til hv. fjvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Fjárlagafrv. fyrir árið 1983 var rætt á Alþingi við nokkuð óvenjulegar aðstæður. Ríkisstj. hefur ekki lengur þingfylgi til þess að koma fram brbl. um efnahagsráðstafanir frá því í sumar og treystir sér ekki til þess að leggja brbl. fyrir Alþingi, en vitaskuld hafa þessi brbl. töluverð áhrif á útgjöld ríkissjóðs árið 1983. Þá hefur komið í ljós hér á Alþingi síðustu daga, að mikill ágreiningur er meðal stuðningsmanna hennar um síðustu aðgerðir í efnahags- og peningamálum, sem m.a. eru forsenda þeirrar þjóðhagsáætlunar sem forsrh. lagði fram á Alþingi í s.l. viku fyrir hönd ríkisstj. Ráðherrar hafa lýst sig andvíga þeim vaxtaákvörðunum, sem Seðlabankinn ákvarðaði að höfðu samráði við ríkisstj., og einn þeirra ráðh. er einmitt hæstv. fjmrh., sem hefur nýlokið við að tala fyrir fjárlagafrv. fyrir 1983, sem einmitt grundvallast á þeirri efnahagsstefnu, sem kynnt er í þjóðhagsáætluninni, sem ríkisstj. hefur lagt fram. Hæstv. fjmrh. lýsti því hér yfir, sérstaklega aðspurður, að það væri rétt skilið, sem eftir honum væri haft í útvarpi fyrir nokkru, að hann væri andvígur því sem Seðlabankinn hafði þá gert og kemur svo nú fyrir Alþingi og mælir fyrir fjárlagafrv., sem byggir á þjóðhagsáætlun, sem gerir ráð fyrir þeim aðgerðum, sem Seðlabankinn ákvarðaði í þessari viku. Í þjóðhagsáætluninni, sem lögð var fram, stendur, með leyfi forseta, á bls. 7: „Þar þarf að tryggja viðunandi ávöxtunarkjör sparifjár í formi verðtryggingar og vaxta og koma á sem mestu samræmi milli vaxta og verðtryggingarkjara á útlánum. Þetta felur í sér breytingu á vöxtum óverðtryggðra inn- og útlána við núverandi aðstæður. Einnig er nauðsynlegt að gera breytingar á reglum og kjörum viðskipta innlánsstofnana við Seðlabankann til þess að herða aðhald að útlánum innlánsstofnana. Með hinum nýju reglum verður að gera kröfu til innlánsstofnana um aðlögun til jafnvægis í rekstri þeirra.“ Hér er eins og heyra má eitt grundvallaratriði í þeirri efnahagsstefnu sem þjóðhagsáætlunin gerir grein fyrir. Ég hygg að það hafi hvergi gerst og það geti hvergi gerst nema hjá þeirri ríkisstj. sem hér situr við völd, að fjmrh. tali fyrir fjárlagafrv. um leið og hann lýsir sig andvígan þýðingarmiklum þáttum þjóðhagsáætlunar ríkisstj. sem hann situr í. Þá er það óvenjulegt nú, þegar fjárlagafrv. er rætt, að ríkisstj. hefur ekki á vísan að róa til stuðnings þeim tekjufrumvörpum sem fjárlagafrv. gerir ráð fyrir að framlengd verði og tekjuhlið frv. er byggð á. Það er ljóst af hálfu okkar sjálfstæðismanna í stjórnarandstöðu, að það verður ekki um stuðning að ræða nú frekar en áður við framlengingu þessarar auknu skattheimtu. Vegna þessa ástands, sem nú ríkir í þjóðfélaginu í efnahags- og atvinnumálum og er afleiðing rangrar stjórnarstefnu og mikilla mistaka, er ljóst að forsendur þessa fjárlagafrv. taka ekki til þess raunveruleik? sem við blasir. Frv. er að gerð til svipað fyrri frv. þessarar hæstv. ríkisstj., sem öll hafa borið einkenni vinstri stefnu í efnahagsmálum. Af fyrstu aðgerðum ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar í sept. 1978 mátti ráða hvert stefnt yrði í efnahags- og fjármálum þjóðarinnar. Alþb., Framsfl. og Alþfl. reyndist auðvelt að ná saman um ómengaða vinstri efnahagsstefnu, sem hafði í för með sér aukna skattheimtu, sem þrengdi afkomu heimilanna og atvinnuveganna, aukinn tilflutning fjármuna milli aðila í þjóðfélaginu, sem leitt hefur m.a. til rangrar verðmyndunar á framleiðslu, aukningu ríkisumsvifa, sem dregið hefur úr sjálfstæði einstaklinga og atvinnuvega, og auknar erlendar lántökur, sem m.a. hefur verið varið til óarðbærrar fjárfestingar. Afleiðingar þessarar efnahagsstefnu komu strax fram. Birtust þær í vaxandi verðbólgu, eins og gerst hafði 1971 þegar Ólafur Jóhannesson myndaði sína fyrri vinstri stjórn. Núv. ríkisstj. hefur ekki aðeins haldið þessari vinstri efnahagsstefnu, heldur gengið sýnu lengra í aukinni skattheimtu, auknum millifærslum, aukningu ríkisumsvifa og auknum erlendum lántökum. Það hefur leitt til þess að verðbólgan herjar nú á allt þjóðfélagið með þeim hætti að grundvöllur atvinnuveganna í landinu er brostinn og afkomu þeirra þar með stefnt í hættu. Það voru vissulega fögur fyrirheit sem gefin voru af ríkisstjórn Gunnars Thoroddsens í upphafi til þess að rétta við hallann á þjóðarskútunni. Verðbólguvandinn skyldi þá tekinn föstum tökum og þjóðinni var hátíðlega tilkynnt, að í lok ársins 1982 skyldi verðbólgan vera orðin svipuð og í viðskiptalöndum okkar. Það liður nú að lokum ársins 1982. Vitanlega hefur ríkisstj. enn tækifæri til þess að koma fram sínum áformum. Að vísu styttist óðum, en það má vel vera að ævintýrið á gamlárskvöld gerist aftur og við vöknum upp við það 1. jan. 1983 að verðbólgan á Íslandi sé komin niður í það sem hún er í okkar næstu viðskiptalöndum.  Í aths. við fyrsta fjárlagafrv. núv. ríkisstj. fyrir árið 1980 sagði í upphafi aths.: „Meginverkefni ríkisstj. er að treysta íslenskt efnahags- og atvinnulíf, enda er það ein helsta forsenda fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. Jafnframt leggur ríkisstj. áherslu á að efla menningarstarfsemi, auka félagslega þjónustu og jafna lífskjör. Ríkisstj.“ - og nú kom það - „mun berjast gegn verðbólgunni með aðhaldsaðgerðum er varða verðlag, gengi, peningamál, fjárfestingu og ríkisfjármál.“ Ríkisstj. gerir þar ennfremur grein fyrir nokkrum meginþáttum í efnahagsstefnu sinni, sér í lagi niðurtalningarformúlu Framsóknarflokksins, og segir: „1) Verðhækkunum á þeim vörum og þjónustu, sem verðlagsráð fjallar um, verði sett eftirgreind efri mörk ársfjórðungslega á árinu 1980“ - og síðan er greint frá niðurtalningarreglunni. „2) Verðhækkanir á búvöru fylgi sams konar reglum, enda verði niðurgreiðslur ákveðnar sem fast hlutfall af útsöluverði árin 1980 og 1981. 3) Fyrir maí/júní 1980 skulu afgreiddar sérstakar hækkunarbeiðnir fyrirtækja og stofnana“ o.s.frv. Í samræmi við þetta voru verðlagsforsendur fjárlagafrv. fyrir árið 1980 miðaðar við að verðhækkanir frá upphafi til loka árs 1980 yrðu 31% og meðalhækkun verðlags 1979 til 1980 45–46%. Hér var ætlunin að ganga hreint til verks og þjóðin látin vita að hverju var stefnt. Hver var svo niðurstaðan af þeim fögru fyrirheitum sem ríkisstj. setti sér í upphafi valdaferils síns og hvernig reyndist niðurtalningarleið Framsfl. fyrsta starfsár ríkisstj.? Á árinu 1980 varð hækkun framfærsluvísitölu frá upphafi árs til loka árs 58.9% í stað 31% sem voru áform ríkisstj. Meðalhækkun framfærsluvísitölu á árinu 1980 var 58.5% í stað 46%. Það var því langt í frá að ríkisstj. tækist á fyrsta valdaári sínu að ná fyrirheitum í efnahagsmálum og brugðust hrapallega ráðin um niðurtalninguna hjá Framsfl. En það var kannske til of mikils ætlast að þeim tækist á fyrsta ári að gera allt. Í athugasemdum við fjárlagafrv. fyrir árið 1981 segir að verðlagshækkanir frá miðju ári 1980 til miðs árs 1981 verði um 42%, sem er nokkuð minni verðbólga en verið hefur nú um stund eins og það er orðað. Reyndin varð allt önnur, eins og 1980. Verðbólgan varð á árinu 1981 50.9% í staðinn fyrir 42. Í grg. fjárlagafrv. fyrir árið 1982 gefst svo ríkisstj. upp við að gera grein fyrir stefnu sinni og áformum í verðlagsmálum á árinu 1982. Í stað þess að semja fjárlagafrv. þar sem reynt er að móta ríkisfjármálin sem lið í efnahagsaðgerðum til hjöðnunar verðbólgu var það frv. byggt á svokallaðri reiknitölu, en í grg. sagði: „Reiknitala fjárlagafrv. varðandi hugsanlega hækkun verðlags og launa er miðuð við 33% milli áranna 1981 og 1982.“ Og svo kemur undirstrikað: „Það skal tekið fram, að reiknitala fjárlagafrv. er ekki hugsuð sem verðbólguspá fyrir komandi ár. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1982 verða settar fram horfur um verðbólgu á komandi ári. Varla verður þó unnt að setja fram trausta spá um verðlagsþróun á árinu 1982 fyrr en fleiri efnahagslegar staðreyndir liggja fyrir, þ. á m. hvað gerist í komandi kjarasamningum.“ Við skulum líta á staðreyndir málsins eins og þær blasa við okkur í dag. Hefur betur til tekist en hin tvö árin? Eru ríkisstj. og stjórnarflokkarnir nær loforðinu, sem ég vék að hér áðan, um stöðu mála í lok ársins 1982? Í fjárlagafrv. er reynt að fela efnahagsstaðreyndir. Gert er ráð fyrir hækkun verðlags á milli áranna 1981 og 1982 um 50%. Hins vegar hefur það komið fram af hálfu Þjóðhagsstofnunar og Seðlabanka að verðbólgan á árinu 1982 væri ekki undir 60% frá upphafi árs til loka. Það er því ljóst að verðbólgan er miklu meiri nú þegar frv. til fjárlaga fyrir árið 1983 er til umræðu en ráðh. hafa viljað vera láta. Hinn 1. nóvember hækkar framfærsluvísitalan um 17%. Það þýðir að 87% verðbólga er í landinu. Ef byggingarvísitalan er skoðuð kemur út sama niðurstaða. Hækkun byggingarvísitölunnar síðustu þrjá mánuði segir að verðbólgan sé yfir 85% . Ef nánar er skoðað hve mikið framfærsluvísitalan hefur þá hækkað í tíð núv. ríkisstj. kemur í ljós að hún hefur rúmlega þrefaldast frá því í febrúar 1980, þegar ríkisstj. tók við völdum. Þegar þessar staðreyndir eru bornar saman við fyrirheitin í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Gunnars Thoroddsens kemur fram svo ekki verður um villst að ríkisstj. hefur með engum hætti tekist að ná fram þeim markmiðum sem hún setti sér í upphafi um verðlagsmál. Þvert á móti hallast nú þjóðarskútan miklum mun meira en þegar bjarga skyldi heiðri Alþingis og ríkisstj. var mynduð. Sá þáttur efnahagsmála sem ríkisstj. getur haft mest áhrif á eru ríkisfjármálin. Annars vegar er um að ræða ríkissjóð sjálfan, A-hluta fjárlaga, hins vegar er B-hlutinn, þjónustustofnanir með eigin fjárhag, opinberir fjárfestingarlánasjóðir og opinberar framkvæmdir samkvæmt lánsfjáráætlun. Það hefur ekki farið framhjá neinum hver skoðun ríkisstj. er á því hvar best hafi til tekist. Forsrh. svo og hæstv. fjmrh. hafa notað hvert tækifærið til að greina frá góðri rekstrarafkomu A-hluta ríkissjóðs. Það er rétt að rekstrarafkoma A-hluta ríkissjóðs hefur verið betri á árunum 1980 og 1981 en stundum áður. Í þessari umr. hafa ráðh. lagt áherslu á að greiðsluafkoma A-hluta ríkissjóðs hafi verið hagstæð og þá eingöngu vitnað til skuldastöðu ríkissjóðs hjá Seðlabankanum, sem hafi farið lækkandi sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, enda þótt skuldin við Seðlabankann hafi hækkað í krónutölu. Þegar rætt er um skuldastöðu A-hluta ríkissjóðs verður ennfremur að taka tillit til hverjar breytingar hafa orðið á öðrum lána- og greiðslufjárreikningum ríkissjóðs, ekki aðeins á bankareikningnum hjá Seðlabankanum. Þegar það er gert kemur allt annað í ljós en ráðh. hafa viljað vera láta. Það að gera dæmið upp út frá bankareikningi ríkissjóðs og gera ekki grein fyrir þeim umsömdu lánum sem A-hluti fjárlaganna, ríkissjóður, hefur tekið, gera ekki grein fyrir þeim viðskiptaskuldum sem ríkissjóður skuldar, er nokkuð svipað og ef einstaklingur, sem telur fram um áramót, teldi aðeins fram yfirdráttarskuld á hlaupareikningi, en sleppti öllum verðlánum og öðrum skuldum sem óumsamdar væru. Hér áðan minntist hæstv. fjmrh. á skýrslu frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Mér er kunnugt um þessa skýrslu. En hún kemur ekki inn á það sem hæstv. fjmrh. og hæstv. forsrh. hafa verið að segja þegar að þeir hafa verið að tala um skuldastöðuna hjá ríkissjóði. Þessi skýrsla Alþjóðagjaldeyrissjóðsins ræðir um fjármagnsþörfina eftir útkomu hvers árs fyrir sig og metur hver þörfin var. Það hefur aldrei farið framhjá einum eða neinum hver var t.d. útkoma ársins 1975 í þeim efnum. En ég vil hins vegar benda á að í þessari skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins eru t.d. ekki með gjöld Kröfluvirkjunar, þar er Landsvirkjun ekki með, þannig að samanburðurinn og dæmið uppgert eins og þar er er ekki fullkomlega reiknað út frá ríkisreikningi okkar. Ef skuldir ríkissjóðs A-hluta, í árslok 1977 eru skoðaðar eru þær samkvæmt ríkisreikningi 378 millj. kr., þar af 150 millj. við Seðlabankann. Nokkur hluti þessara skulda er spariskírteini og þau eru þar á nafnverði. Innlausnarverðmætið vita menn ekki raunverulega hvert er, en meta það. Ég mundi halda að ekki væri óeðlilegt að tala um skuldir ríkissjóðs upp á 450 millj. þar af leiðandi. Skuldir ríkissjóðs í árslok 1981 voru um 2300 millj., þar af 250 millj. við Seðlabankann. Þær hafa hækkað um 100 millj. Það sem þarna hefur gerst er einfaldlega það, að í staðinn fyrir að taka viðbótarlán hjá Seðlabankanum hafa verið tekin erlend lán. Erlendu lánin sem A-hlutinn skuldar 1975 eru 77,9 millj., en 1981 1 milljarður 506 millj. kr. Ef þessar tvær tölur, þannig fram settar, eru reiknaðar sem hlutfall af þjóðarframleiðslu kemur út úr þeirri mynd að hér er um mjög svipað hlutfall að ræða sem skuld ríkissjóðs af þjóðarframleiðslu. Hlutfall skuldar ríkissjóðs við Seðlabankann hefur lækkað af þjóðarframleiðslu, sem liggur í hlutarins eðli þegar við höfum búið við 50–60% verðbólgu á hverju ári. En þegar þessi samanburður er gerður hefur ekki verið tekið tillit til þess að ýmsir sjóðir í B-hluta, sem fengu áður millifærslu frá A-hluta fjárlaga, hafa verið látnir taka til þess að fjármagna útgjöld sín lán sem ríkissjóður mun greiða, þannig að í raun og veru ætti að færa þessar lántökur með lántökum ríkissjóðs. Auk þess má benda á, að aukin skattheimta, sem þessi ríkisstj. hefur staðið fyrir, nemur sennilega 3.4 milljörðum á þremur árum eða um 80 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu, en þetta fjármagn, þessir skattar, hefur ekki verið notað til að lækka skuld ríkissjóðs, heldur hefur enn verið varið til aukinna rekstrarútgjalda hjá ríkissjóði, auk þess að, eins og ég gat um áðan, erlendar lántökur hafa verið auknar. Ef þetta er borið saman liggur ljóst fyrir að skuldastaða ríkissjóðs í lok ársins 1981 er síður en svo betri en í lok ársins 1977, þrátt fyrir auknar skatttekjur. Þrátt fyrir auknar erlendar lántökur er hægt að benda á að vitlaus gengisstefna núv. hæstv. ríkisstj., þ.e. að gjaldeyrir hefur verið á útsölu mánuðum saman, hefur valdið því að ríkissjóður hefur haft miklar tekjur af innflutningi. Það er talið að á árinu 1981 sé hér um að ræða 2% af þjóðarframleiðslu, sem mundi nema um 400 millj. kr., og það er meira en sá afgangur sem menn eru að státa sig af. Þessu hefur haldið áfram árið 1982. Eins og hæstv. fjmrh. sagði í framsöguræðu sinni áðan er staða ríkissjóðs eftir níu mánuði þannig, að það er rekstrarafgangur sem nemur 120 millj. kr. En tekjur ríkissjóðs af þessum ástæðum munu vera á sama tímabili 200 millj., þannig að í raun og veru, ef við hefðum verið hér með rétta gengisskráningu og við hefðum ekki verið með þann óhemjuviðskiptahalla sem hefur svo verið fjármagnaður með erlendri lántöku, væri 80 millj. kr. halli á ríkissjóði eftir fyrstu níu mánuðina. Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að lesa það sem Þjóðhagsstofnun segir um þessa stöðu: „Hin mikla aukning innflutnings í fyrra hefur þannig skilað ríkissjóði drjúgum tekjum og má skýra allan rekstrarafgang ríkissjóðs árið 1981 með aukningu innflutningsgjalda umfram aukningu innflutnings.“ Þetta segir á einföldu og skýru máli, að fjármögnun viðskiptahalla með erlendum lántökum hefur orðið til þess að gefa ríkissjóði miklar tekjur. Þannig hafa erlendar lántökur orðið til þess að skapa ríkissjóði rekstrartekjur og þær verða á árinu 1982, fyrstu níu mánuðina, 200 millj. kr. Ef við höldum aðeins áfram og metum árið 1982 í sambandi við skuldir ríkissjóðs með tilliti til hlutfallsins frá 1977, þá get ég vel ímyndað mér, eins og því dæmi hefur verið lýst, að hlutfall skulda ríkissjóðs við lok ársins 1982 verði hærra en við lok ársins 1977. En þegar litið er á lántökur ríkisins í heild keyrir um þverbak. Með lánsfjáráætlun þeirri sem samin var 1976 var áformað að koma á fastri skipan á erlendum lántökum og þær samræmdust markmiði ríkisstjórnarinnar í efnahagsmálum á hverjum tíma. Hvernig skyldi þarna hafa til tekist? Ég leyfi mér, herra forseti, að lesa úr Fjármálatíðindum, 1. hefti þess árs, grein sem þar er rituð um efnahagsjafnvægi, verðbólgu og þjóðfélagsgerð af Bjarna Braga Jónssyni hagfræðingi. Hann segir: „Á þessu síðasta tímabili frá 1975 hófst gerð almennra lánsfjáráætlana í framhaldi af fyrri framkvæmda- og fjáröflunaráætlunum allt frá 1963, og gilti hin fyrsta þessara nýju áætlana um árið 1976. Var vandamál erlendrar skuldasöfnunar í fyrstu tekið mjög alvarlega og það sett sem eitt helstu markmiða áætlananna að hafa hemil á henni. Bar það nokkurn árangur í fyrstu, en síðan hefur þessi viðleitni snúist í vonlitla varnarbaráttu, svo sem eftirfarandi talnaraðir sýna“. Erlendar skuldir þjóðarinnar í árslok 1977 voru 31.6% af þjóðarframleiðslu, en spáð er að á þessu ári fari það hlutfall í 45%. Það nemur 2 milljörðum 750 millj. kr. af þjóðarframleiðslu þessa árs. Greiðslubyrði erlendra lána sem hlutfall af gjaldeyristekjum var árið 1977 13.7%, en er nú áætlað að greiðslubyrðin verði 23% á þessu ári. Ef þannig eru lagðar saman skatttekjur ríkissjóðs í tíð núv. ríkisstj. og erlendar lántökur eins og þær hafa hækkað, hvort tveggja sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, er hér um að ræða 6 milljarða 250 millj. kr. Og útlitið sýnist vera enn dekkra á næsta ári. Ríkisútgjöldin á tímabilinu 1978 til 1982 hafa farið vaxandi sem hlutfall af þjóðarframleiðslunni. Er nú svo komið, að ríkið mun á árinu 1982 taka til sín stærri hluta af þjóðarframleiðslu en nokkru sinni fyrr. Á árinu 1983 má búast við að það taki til sín þriðjung þjóðarframleiðslunnar. Þriðja hver króna þjóðarframleiðslunnar mun fara í ríkisútgjöld. Annað einkenni þessarar þróunar er að stærri og stærri hlutar ríkisútgjalda eru rekstrargjöld og tilfærslur fjármuna sem notaðar eru til að hafa áhrif á verðmyndun og verðbólguþróun. Þetta hefur leitt til þess, að minni hluti af heildarútgjöldum ríkisins fer til verklegra framkvæmda en áður, eða aðeins 10% af heildargjöldum ársins 1983 eins og fjárlagafrv. gerir ráð fyrir. Þetta gerist á sama tíma og skattheimta hefur aldrei verið meiri, lántökurnar aldrei verið meiri. Er nú svo komið að ekki er annað fjármagn hjá ríkissjóði til verklegra framkvæmda og fjárfestingarlánasjóða en það fjármagn sem hin aukna skattheimta skilar ríkissjóði á þessu ári. Haldi þessari þróun áfram má búast við því að ekkert verði af skatttekjum til þess að fjármagna byggingarframkvæmdir í framtíðinni, svo sem eins og skóla, heilsugæslustöðvar, dagvistunarheimili og allt annað, enda hefur fjármagn til þessara framkvæmda sífellt farið minnkandi, eins og fram hefur komið í ítarlegum nál. minni hl. fjvn. á undanförnum árum. Verði haldið fram sem nú horfir verður að fjármagna slíkar framkvæmdir eingöngu með erlendum lántökum. Af fjárlagafrv. fyrir árið 1983 má sjá að óbreyttri vinstri stefnu skal fylgja á næsta ári. Ekki er ætlunin að nota ríkisfjármálin sem hagstjórnartæki í baráttunni við verðbólguna, enda algerlega gefist upp. Enn einu sinni er sett reiknitala sem verðlagsforsenda frv., sem öllum er ljóst að ekki er í neinu samræmi við það sem er að gerast í þjóðfélaginu í verðlagsmálum. Þær röngu verðlagsforsendur sem verið hafa í fjárlögum á s.l. árum hafa leitt til þess að rekstrargrundvöllur fjölmargra ríkisstofnana er brostinn. Í því sambandi má benda á yfirlýsingar forustumanna ríkisstofnana, þar sem þeir lýsa ástandi þeirra og gera grein fyrir þeim miklu fjárhagsvandamálum sem við er að stríða, jafnvel svo að til stöðvunar þessara stofnana þurfi að grípa. Á sama tíma og þetta skeður hefur hið opinbera, að frumkvæði núv. ríkisstj., tekið að sér þjónustuverkefni sem kalla á aukið fjármagn til reksturs. Má ætla að í það stefni innan örfárra ára að enn þurfi að auka skattheimtu eða taka erlend lán til venjulegra rekstrargjalda. Þetta hefur verið að gerast hjá okkur næstu nágrönnum á undanförnum árum og það veldur þeim nú erfiðleikum sem þeir sjá ekki fram úr. Þetta frv. heldur áfram á þessari braut, að ekki sé tekið tillit til raunverulegra útgjalda ríkissjóðs til fjölmargra viðfangsefna. Halda á viðteknum hætti, að leysa fjárhagsvandamál fjölmargra stofnana með aukafjárveitingum utan fjárlaga. Með þess konar vinnubrögðum er verið að færa fjárveitingavaldið úr höndum Alþingis og láta framkvæmdavaldinu og ríkisstj. það í hendur. En fjárveitingavaldið hefur Alþingi samkv. stjórnarskránni og því ber að hafa það. Óraunhæf áætlunargerð, eins og fjárlögin eru nú orðin, hlýtur að valda miklum erfiðleikum í allri fjármálastjórn hjá ríkissjóði og stofnunum ríkisins. Fjárlagafrv. gerir ráð fyrir auknum ríkisumsvifum og aukinni miðstýringu eins og fram hefur komið hjá sjálfseignarstofnunum í heilbrigðismálum. Á yfirstandandi ári verða ríkisútgjöldin hærri en nokkru sinni fyrr eins og ég gat um áðan. Á næsta ári er búist við því að þriðja hver króna af þjóðarframleiðslunni verði nýtt til ríkisútgjalda. Á árunum 1976 og 1977 voru ríkisútgjöldin 27% af þjóðarframleiðslu og meira að segja á árinu 1975, en það er eitt erfiðasta ár í efnahagsmálum á áratugnum, voru ríkisútgjöldin þó ekki nema 30,4%. En nú eru þau komin yfir 31%. Í fjárlagafrv. hefur fjmrh. þó ekki komist hjá því að taka nokkurt mið af því efnahagsástandi sem er orðið og horfunum fram undan. Afleiðing þeirrar efnahagsstefnu, sem ríkisstj. hefur fylgt og valdið hefur samdrætti, mun leiða til minni óbeinni skatta á næsta ári nema gert sé ráð fyrir ennþá meiri viðskiptahalla. Spyrja má hvort sú tekjuminnkun af innflutningi sem frv. gerir ráð fyrir sé nægjanleg eða hvort áformað sé að halda áfram á þeirri braut að viðskiptahallinn verði að hluta til fjármagnaður með erlendum lántökum og verði látinn skapa ríkissjóði tekjur til þess að hægt sé að guma af óraunhæfum og röngum samanburði í ríkisfjármálum. Þá fyrirhugar ríkisstj. að viðhalda öllum þeim sköttum sem settir hafa verið í tíð ríkisstjórna Ólafs Jóhannessonar og Gunnars Thoroddsens. Þessir skattar munu nema á árinu 1983 1,7–1,8 milljörðum eða 35 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu. Vegna þeirra þrenginga sem verða hjá heimilum í landinu á næstunni hefði mátt búast við því að ríkisstj. og þá sérstaklega þeir ráðherrar hennar sem telja sig fulltrúa hinna lægst launuðu-hefði beitt sér fyrir því að nokkur samdráttur yrði í útgjöldum h já hinu opinbera og þannig yrði hægt að lækka skattbyrðina og bæta hag heimilanna. Þvert á móti ber frv. með sér að sú leið hefur ekki verið valin. Áfram er haldið þeirri skattastefnu sem fylgt hefur verið síðan síðla árs 1978. Því er einnig lýst yfir að skattbyrðin skuli vera hin sama á næsta ári. Það getur ekki orðið öðruvísi en verðbólgan verði yfir 60%. Ríkisstj. viðurkennir því með þessari yfirlýsingu uppgjöf enn eitt árið í röð. Sýnir það getuleysi hennar í stjórn efnahagsmála þjóðarinnar betur en nokkuð annað. Aukin skattheimta hefði auðvitað átt að leiða til minni lántöku ríkisins. Svo hefur ekki verið. Eins og áður hefur verið á bent er enn haldið uppteknum hætti í þessu frv. að auka lántökur ríkissjóðs. Lántökur A-hluta ríkissjóðs hækka frá frv. fyrir árið 1982 úr 317 millj. kr. í 525, eða um 65%, og eflaust eiga lántökur eftir að hækka enn meira þegar lánsfjáráætlun fyrir árið 1983 verður afgreidd. Í heild hækka gjaldaliðir frv. um 60,5% frá fjárlögum þessa árs, og reikna má með mikilli hækkun í meðferð þingsins, sérstaklega ef viðurkenna á raunveruleg rekstrargjöld hinna ýmsu stofnana ríkisins og lagfæra það misræmi sem er vegna rangra verðlagsforsendna. Í framhaldi af þeirri útþenslustefnu sem ríkisstj. fylgir er rekstrargjöldum ætlað að hækka um tæp 74%, þrátt fyrir vanáætlanir, og niðurgreiðslum um 80%. Er nú svo komið að tíunda hver króna af tekjum ríkissjóðs, eða um 1,1 milljarður kr., fer til niðurgreiðslna og útflutningsuppbóta á landbúnaðarafurðir. Er það nær sama fjárhæð og fer til verklegra framkvæmda hjá A-hluta ríkissjóðs. Á árinu 1977 runnu 20% af fjárlögum til verklegra framkvæmda A-hluta ríkissjóðs en samkv. þessu frv. er aðeins áformað að verja 10% til þeirra þátta. Samkvæmt lögum frá 1979 ber að leggja lánsfjáráætlun fram með fjárlagafrv. Þegar fyrstu lánsfjáráætlanirnar voru gerðar gagnrýndu flokksbræður hæstv. fjmrh. það hversu síðbúin lánsfjáráætlunargerðin var. Þegar þeir komust í stjórnaraðstöðu á árinu 1979 skyldi gerð á þessu bragarbót. Til þess að koma í veg fyrir þann slóðaskap, sem þeir gagnrýndu, var það sett í lög að lánsfjáráætlun skyldi lögð fram með fjárlagafrv. Það var auðvitað gert, eins og sagt var, til þess að styrkja efnahagsstjórnina í landinu að lögfesta slíkt ákvæði. Reyndin er samt sú, að allt frá 1977 hafa lánsfjárlög aldrei verið samþykkt samhliða fjárlögum á Alþingi. Og ekki verður annað séð en sama hátt eigi að viðhafa nú og áður, enda er stjórn þessara mála í samræmi við hvernig staðið hefur verið við það lagaákvæði sem samþykkt var hér 1979. Ríkisstj., sem mynduð var til að berjast gegn verðbólgunni með aðhaldsaðgerðum er varða verðlag, gengi, peningamál, fjárfestingu og ríkisfjármál, stendur nú uppi eftir þriggja ára valdaferil sjálfri sér sundurþykk, eftir að hafa mistekist flest ef ekki allt það sem hún setti á blað sem leiðarvísi fyrir ferð sina. Það sem þó er sýnu verst er að ríkisstj. er gersamlega ráðalaus og var kannske ekki við öðru að búast. Frá henni kemur ekkert frumkvæði sem snúið getur við þeirri óheillaþróun sem hún hefur staðið fyrir. Undirstöðuatvinnuvegirnir eru komnir í þrot. Vanrækt hefur verið að skapa þeim heilbrigð rekstrarskilyrði. Að ekki sé minnst á nýjar atvinnugreinar. Ríkisstj. heldur því á lofti að hér á landi sé full atvinna og það sé meira en hægt sé að segja um ástandið hjá okkar næstu nágrönnum. Þetta er rétt svo langt sem það nær. Það væri hrikalegt ef ekki hefði tekist að bægja atvinnuleysisvofunni frá með þeirri miklu skattheimtu sem ríkisstj. hefur staðið fyrir. Á það má einnig benda að full atvinna var í landinu þegar ríkisstj. kom til valda. Það er hins vegar afar áleitin spurning um þessar mundir hvort atvinnuleysið sé ekki á næstu grösum, vegna þeirrar röngu stefnu í málefnum atvinnuveganna og efnahagsmálum þjóðarinnar sem framfylgt hefur verið af núv. ríkisstj. Við horfum upp á geigvænlega greiðsluerfiðleika hjá atvinnuvegunum sem eru að leiða til algerrar stöðvunar ýmissa fyrirtækja. Peningastofnanir eiga í miklum erfiðleikum með fjármagn vegna minnkandi sparnaðar. Eigi að snúa þessu dæmi við og endurreisa atvinnulífið í landinu og bægja frá atvinnuleysisvofunni, þá er tvennt sem kemur til greina. Hið fyrra er að skapa þau rekstrarskilyrði fyrir útflutningsatvinnuvegina að þeim sé kleift að skila arði til uppbyggingar. Hið síðara er að skapa nýjar atvinnugreinar, sem grundvallast á orkunýtingu, til framleiðslu á útflutningsvörum. Á meðan við völd situr ríkisstj. þar sem ráðherrar tala í sína áttina hver, sína tunguna hver og engin samstaða er fyrir hendi, sem nauðsynleg er til að þjóðin verði leyst úr þessum fjötrum, getum við ekki búist við að hér verði breytingar á. Hvað er til ráða? Það er endurreisn atvinnulífsins, efling atvinnulífsins á grundvelli innlendra orkugjafa. Því verður hins vegar ekki hrundið í framkvæmd nema með breyttri stjórnarstefnu sem byggir á hugviti og framtaki einstaklingsins og hafnar miðstýringarforsjá þeirrar ríkisstj. sem stendur að því fjárlagafrv. sem hér er til umræðu.



Herra forseti. Mér finnst viðkunnanlegra að einhverjir úr hæstv. ríkisstj. séu viðstaddir þegar umræður fara fram um fjárlög. Að vísu eru hæstv. ráðherrar ekki nema tíu, en einhver þessara tíu hlýtur að geta verið við. Ég vildi gjarnan biðja hæstv.forseta að athuga hvort það hefur kannske farið fyrir þeim eins og negrastrákunum að þeir séu allir horfnir.  (Forseti JH: Ég hef óskað eftir að hæstv. fjmrh. komi.)  Mér er svo sem sama um hina níu, það er í lagi ef hæstv. fjmrh. gæti komið. Í upphafi ræðu sinnar fjallaði hæstv. ráðh. nokkuð um almenn efnahagsmál í framhaldi af ræðu hæstv. forsrh. um stefnu ríkisstj. Ég ætla ekki að fara út í þá sálma, þó að full ástæða væri til, heldur einvörðungu að láta mér nægja að koma að þeim þætti í málflutningi hæstv. ráðh. beggja þar sem látið er í það skína að sú öfugþróun, eins og þeir kalla það, sem orðið hefur í þjóðarbúskap okkar á því ári sem nú er að líða, hafi komið mjög á óvart seinnipart sumars, eftir þeirra málflutningi að dæma, ekki hafi verið nein ástæða til að ætla að þannig mundi fara eða gæti farið. Sjálfur forsrh. hefur sérstaklega tekið fram í þessu sambandi að sú áætlun, sem hæstv. ríkisstj. hafi reist efnahagsstefnu sína á og lögð var fram á s.l. hausti, hafi reynst gróflega röng. Þar á hann við þjóðhagsáætlun ríkisstj. fyrir árið 1982. Hæstv. forsrh. hefur sagt opinberlega að sú áætlun sé Þjóðhagsstofnunar og hafi gefið mjög ranga mynd af því árferði sem síðan hafi reynst á árinu 1982. Ég vil aðeins nota þetta tækifæri til að leiðrétta þessar upplýsingar. Þjóðhagsáætlunin sem lögð var fram haustið 1982 er ekki áætlun Þjóðhagsstofnunar. Þjóðhagsáætlun þessi var upphaflega samin af Þjóðhagsstofnun, en hæstv. forsrh. breytti áætluninni sem kom frá Þjóðhagsstofnun svo mikið að Þjóðhagsstofnun óskaði eftir því að hún yrði ekki við þá áætlun kennd. Þess vegna var Þjóðhagsáætlun fyrir árið 1982 dreift hér til okkar þingmanna ekki sem áætlun Þjóðhagsstofnunar heldur sem áætlun hæstv. ríkisstj. og forsrh. Það kom m.a. fram í þessari áætlun að undir öllum töflum, sem þar voru birtar, stóð: „Heimild Þjóðhagsstofnunar“. Það var m.ö.o. hið eina í þessari áætlun sem Þjóðhagsstofnun vildi við kannast. Því kemur mönnum nokkuð spánskt fyrir sjónir þegar hæstv. forsrh. ætlar nú að kenna Þjóðhagsstofnun um þá röngu áætlun sem með þessum hætti var lögð fram haustið 1982. Þetta er fyrsta atriðið sem ég vildi koma á framfæri. Sú áætlun sem hæstv. forsrh. kvartar yfir að hafi reynst röng var ekki áætlun Þjóðhagsstofnunar, heldur áætlun sem hann hafði samið sjálfur og stofnanir sem hæstv. ríkisstj. styðst við, eins og Þjóðhagsstofnun og Seðlabanki, vildu ekki láta kenna sig við. Í öðru lagi er það einnig rangt að mjög hafi komið á óvart sú þróun sem orðið hefur í ytri aðstæðum, m.a. varðandi afla á árinu 1982. Það er ekki rétt að hæstv. ríkisstj. hafi ekki um þessa þróun vitað fyrr en seint á s.l. sumri. Við í stjórnarandstöðunni höfum að sjálfsögðu miklu verri aðstæður til að fylgjast með áliti og spám sérfræðistofnana en hæstv. ríkisstj. og þeir flokkar sem hana styðja. samt sem áður get ég vottað það fyrir hönd okkar stjórnarandstæðinga að þegar í upphafi núlíðandi árs, 1982, fórum við að fá í hendur skýrslur bæði frá Seðlabanka og Þjóðhagsstofnun sem gáfu til kynna að stefndi í þá átt sem raun varð á. Strax í mars var t.d. í ljós komið að ekki væri óhætt að byggja á þeim spám um aflaverðmæti vegna loðnuafla sem fyrri áætlanir höfðu byggst á. Og þegar í maí s.l. var komið í ljós að ekki mundu rætast vonir manna um enn aukinn þorskafla á þessu ári frá árunum á undan. Í maímánuði á s.l. vori, rétt í þann mund er Alþingi lauk störfum, var sem sé orðið alveg ljóst hver framvindan á árinu 1982 mundi verða. Þá þegar voru öll atriði þeirrar þróunar þekkt og ég trúi því ekki að hæstv. ríkisstj. hafi ekki verið gert viðvart um þá þróun þegar ég get borið um það sjálfur - og sjálfsagt ýmsir staðfest það úr hópi stjórnarandstæðinga - að okkur var gert viðvart um þetta. Hinn 22. júní í sumar var síðan gefin út ný spá um afkomu þjóðarbúsins og aflahorfur á árinu 1982. Þá var sem sé skýrt opinberlega frá því sem ríkisstj. og stjórnarandstaðan höfðu vitað um og rætt í heilan mánuð. Staðreyndin er því sú að það hefur ekkert í þessari þróun komið á óvart. Meginatriði hennar voru ljós strax í vor, sum áður en lánsfjárlög voru samþykkt, önnur um svipað leyti og Alþingi lauk störfum á s.l. vori. Hitt er hins vegar rétt í málinu, að þó að ríkisstj. hafi verið gert þetta allt saman ljóst á tímabilinu mars-maí náði hún ekki þá fremur en áður eða síðar neinu samkomulagi um hvaða viðbrögð hún ætti að hafa uppi við þeirri þróun sem henni var tilkynnt að fyrirsjáanleg væri. Ríkisstj. gerði ekki neitt allan þennan tíma til að aðlaga stefnuna þeim breytingum sem orðið höfðu frá þjóðhagsáætlun - ekki Þjóðhagsstofnunar heldur hæstv. forsrh. Nú ætla þessir herramenn síðan að koma og kenna öðrum um. Þeir ætla að halda því fram, eins og hér hefur verið gert að sérfræðistofnanir þjóðfélagsins hafi gerst sekar um að láta ekki ríkisstj. vita í hvaða óheillahorf stefndi fyrr en allt of seint. Auðvitað er ekki hægt að hafa slíkar afsakanir uppi með neinum rökum. Hins vegar er kannske skiljanlegt, þó ekki sé það stórmannlegt hjá hæstv. ríkisstj. sem hefur ekki komið sér saman um neinar aðgerðir allan þann tíma sem þessi niðurstaða lá fyrir, að hún vilji kenna öðrum um. Annað dæmi um hvernig á málinu er haldið kom glögglega fram í sambandi við þær vaxtaákvarðanir sem Seðlabankinn hefur tekið. Með bréfi 11. ágúst s.l. var ríkisstj. gerð grein fyrir þeirri þróun sem orðin var í peningamálum og tillögum Seðlabankans um hvernig mætti snúa þeirri öfugþróun við. Þessar tillögur hafði hæstv. ríkisstj. á borðinu hjá sér í tíu vikur. Á þeim tíu vikum kom hún sér ekki saman um neina tillögugerð eða neina afstöðu til þeirra tillagna sem fyrir henni lágu. Þegar Seðlabankann loksins þraut örendið og ákvað að gripa til þeirra úrræða sem hann hafði lagt fyrir ríkisstj. héldu hæstv. ráðherrar því fram að þetta hefði komið þeim á óvart. Höfðu þeir þó haft þessar tillögur í heilar tíu vikur á borðum sínum. Sýnir þetta enn hvernig hæstv. ráðherrar skjóta sér á bak við sérfræðistofnanir í þjóðfélaginu, sem eiga að vera hæstv. ríkisstj. til ráðuneytis, og nota þær sem skálkaskjól fyrir því að hæstv. ríkisstj. kemur sér ekki saman um eitt eða neitt. Þetta vildi ég láta koma fram án þess að fara lengra út í þá sálma að ræða almennt um efnahagsmál í þjóðfélaginu. Að lokum vildi ég þó aðeins benda mönnum á þá athyglisverðu staðreynd að það virðist meira að segja mega draga þá ályktun að hæstv. ráðherrar lesi ekki þau gögn sem þeir leggja fyrir okkur alþingismenn sem stefnuyfirlýsingu sinnar eigin ríkisstjórnar. Fyrir nokkrum dögum lagði hæstv. ráðh. enn fram á Alþingi sem sína áætlun og ríkisstj. þjóðhagsáætlun fyrir árið 1983. Okkur alþingismönnum var afhent þessi áætlun sem boðskapur um stefnu ríkisstj. Eins og hér hefur þegar verið getið af hv. þm. Matthíasi Á. Mathiesen er á bls. 7 í þessari áætlun boðuð sú stefna að óhjákvæmilegt sé að grípa fljótlega til hækkunar á vöxtum og verðtryggðra inn- og útlána. Þessi stefna var okkur tilkynnt að væri vilji hæstv. ríkisstj. Síðan koma menn eins og hæstv. fjmrh. og lýsa því yfir að þessi boðskapur, sem við fengum í hendur fyrir nokkrum dögum, lýsi ekki afstöðu þeirra. Ekkert hefur áður vitnast um það að t.d. hæstv. fjmrh. og flokksbræður hans í ríkisstj. hafi einhverjar athugasemdir að gera við þá þjóhagsáætlun sem hæstv. forsrh. lagði fram fyrir nokkrum dögum í þeirra nafni. Þetta getur ekki bent til annars en að hæstv. ráðherrar lesi ekki einu sinni þau plögg sem eru lögð fyrir Alþingi í nafni ríkisstj. og eiga að boða stefnu þeirrar sömu ríkisstjórnar. Þá rís sú spurning: Hvenær mega menn taka mark á stefnuyfirlýsingum hæstv. ríkisstj.? Hvenær meinar hæstv. ríkisstj. það sem hún segir og hvenær meinar hún það ekki? Ef ekki má skoða þjóðhagsáætlun forsrh. sem yfirlýsingu ríkisstj. um hvað hún hyggst gera, hversu mikið mark eiga menn þá t.d. að taka á fjárlagafrv. hæstv. fjmrh.? Er nokkuð meira mark takandi á þeim boðskap sem þar er að finna en þeim boðskap sem er að finna í þjóðhagsáætlun hæstv. forsrh.? Áður en ég kem að efnisatriðum núv. fjárlaga og forsendum þeirra er nauðsynlegt að fara nokkrum orðum um hvernig þær forsendur hafa staðist sem núgildandi fjárlög eru byggð á. Áætlun um verðlagshækkanir í fjárlögum yfirstandandi árs eða verðlagsspá þess fjárlfrv. var 33%. Verðlagshækkanir á árinu 1982 munu hins vegar reynast yfir 50%. Spánni skeikar því um tæpan helming frá raunveruleikanum. En það er ekki aðeins að spánni skeiki að þessu leytinu til heldur hafa útgjöldin hjá hæstv. fjmrh. verið mjög miklu meiri þetta ár. Hæstv. fjmrh. og fylgismenn hans hafa hrósað sér mjög að því að aðhaldi hafi verið beitt í ríkisrekstrinum. En raunin er sú að útgjöld ríkisins á árinu 1982 munu hækka allverulega meira en verðhækkunum nemur á því ári. Útgjöldin munu hækka um ca. 58% á sama tíma og almennar verðhækkanir, mældar á sömu vog, munu nema réttum 50%. Stjórnin hjá hæstv. fjmrh. á útgjöldum ríkissjóðs hefur ekki verið betri en svo að útgjöldin hafa aukist mjög verulega fram yfir almennar verðhækkanir á árinu. Og þá rís auðvitað sú spurning: Hvernig stendur á því að hæstv. fjmrh. telur sig geta sýnt hagstæða afkomu ríkissjóðs á þessu ári, þó að sú sé raunin að útgjöldin hafi vaxið meira hjá honum en nemur almennri verðlagsþróun á árinu? Þó að sú sé raunin að honum hefur ekki tekist að sýna það aðhald í ríkisrekstrinum að útgjaldaaukning hafi haldist í hendur við almenna verðlagsþróun á árinu? Skýringin er mjög einföld. Skýringin er sú að á fyrstu mánuðum ársins, eða alveg fram til mánaðamóta sept. - okt., hafa tekjur ríkissjóðs vaxið meira en útgjöldin og miklu meira en almennri verðlagsþróun nemur. Og hver er skýringin á því? Ekki hafa verið lagðir á nemir nýir skattar á yfirstandandi ári. Hvers vegna hafa þá tekjurnar vaxið svona langt umfram útgjöldin og umfram þá verðlagsþróun sem átt hefur sér stað? Skýringin er ákaflega einföld. Almennur vöruinnflutningur hefur aukist að magni til á yfirstandandi ári um 10% og vöruinnflutningur neysluvöru, þar með taldar bifreiðar, hefur aukist að magni til á árinu á föstu verðlagi um 14%. Þetta er, hæstv. fjmrh., meginskýringin á hinum alvarlega viðskiptahalla sem hæstv. ríkisstj. kvartar nú yfir. Ýmis verðmæti og neysluvörur hafa streymt inn í landið á undanförnum mánuðum, m.a. í skjóli þeirrar gengisstefnu sem hæstv. ríkisstj. fylgir. Þessar almennu neysluvörur hafa aukist að magni til um 14% á fyrstu níu mánuðum ársins og þessi innflutningur hefur bjargað ríkissjóði hjá hæstv. ráðh. M.ö.o., sá vandi sem hæstv. ráðh. segir að sé aðallega við að fást í okkar þjóðarbúskap á árinu 1982, hinn stórkostlegi viðskiptahalli sem myndast hefur á því ári, hefur bjargað fjárhag ríkissjóðs. Viðskiptahalli myndast vegna hins mikla innflutningsstreymis neysluvöru langt umfram það sem eðlilegt er. Þessi mikli innflutningur neysluvöru hefur orsakað að tekjur ríkissjóðs af aðflutningsgjöldum hafa vaxið langt fram úr almennri verðlagsþróun í landinu og það hefur gert hæstv. fjmrh. fært að sýna fram á hagstæða afkomu ríkissjóðs fram undir þetta. En samt - og vísa ég þá til bls. 20 í þjóðhagsáætlun hæstv. forsrh. - efast menn um að takist að ná jöfnuði í ríkisfjármálunum á þessu ári. Það er talsvert alvarlegt þegar svo er háttað rekstri ríkissjóðs að atburðir sem eru að setja þjóðarbúið á vonarvöl skuli geta komið fram sem hagnaður hjá ríkissjóði. Það er staðreynd, sem hæstv. ríkisstj. segir að sé alvarlegasta efnahagsmeinsemd í okkar þjóðfélagi, að á árinu 1982 hefur myndast stórkostlega alvarlegur viðskiptahalli við útlönd, m.a. vegna feiknamikils innflutnings á neysluvöru á því ári vegna gengisstefnu hæstv. ríkisstj. Þessi staðreynd, þessi alvarlegi vandi er leiddur svo gersamlega fram hjá ríkissjóði að hann kemur fram í ríkisbókhaldinu sem stórkostlegur hagur fyrir ríkissjóð. Þannig getur sú undarlega staða komið upp að hreint þjóðargjaldþrot í erlendum viðskiptum lýsi sér sem stórkostlega góð afkoma hins íslenska ríkissjóðs. Með þessum hætti eru erfiðleikar í þjóðarbúskapnum færðir fram hjá ríkiskassanum sjálfum. Með þessum hætti er hagur ríkissjóðs sýndur góður þó að hagur þjóðarbúsins sé kominn á vonarvöl. Og þetta, herra forseti, er skýringin á því að þó að hæstv. fjmrh. hafi ekki tekist að halda útgjöldum ríkisins neitt í samræmi við almennar verðlagshækkanir í landinu, heldur farið talsvert fram yfir, skuli ekki koma fram í hallarekstri ríkissjóðs hinn mikli viðskiptahalli sem á árinu hefur skapast. Viðskiptahallinn, þjóðarvandinn hefur orðið búhnykkur fyrir hæstv. fjmrh. Í öðru lagi byggðust fjárlög yfirstandandi árs á þeirri áætlun að meðalhækkun á erlendum gjaldmiðlum færi ekki fram úr 24% miðað við íslensku krónuna. Þessi forsenda hefur ekki staðist betur hjá hæstv. ríkisstj. en svo, að meðalhækkun erlendra gjaldmiðla mun á yfirstandandi ári nema 57,8%. Einnig í þessu tilliti hefur því áætlun hæstv. ríkisstj. reynst meira en helmingi of lág. Gjaldeyririnn hefur hækkað, krónan hefur fallið um ca. 50% þegar fjárlög eru reist á því að verðgildi krónunnar falli ekki á árinu nema um tæplega helming af því. Þriðja forsendan fyrir fjárlögum yfirstandandi árs var sú áætlun hæstv. fjmrh. að skattbyrði héldist óbreytt. Í umr. um fjárlagafrv. í fyrra sýndi ég fram á að svo gæti ekki orðið. Niðurstaðan nú staðfestir það. Á bls. 19 í þjóðhagsáætlun er því lýst yfir að skattbyrði hafi þyngst á árinu 1982, eins og ég sagði fyrir um að verða mundi. Þess er hins vegar ekki getið í þjóðhagsáætluninni hversu mikið skattbyrðin hafi aukist á árinu 1982. Þess vegna vil ég koma þeirri spurningu á framfæri við hæstv. fjmrh. að hann upplýsi okkur um þetta. Hann hélt því fram fyrir einu ári og byggði fjárlagafrv. sitt á því að þetta mundi ekki gerast. Fjórða forsenda fjárlaga yfirstandandi árs var sú, að kaupmáttur almennings héldist óbreyttur. Það var einn megintilgangur hæstv. ríkisstj. í fjárlagafrv. sem hún lagði fram á s.l. ári. Hver hefur raunin orðið? Raunin hefur orðið sú, að kaupmáttur ráðstöfunartekna mun á yfirstandandi ári minnka um 1–2% og kaupmáttur umsaminna launa hefur hrapað úr 134 stigum árið 1974 í 121 stig síðasta ársfjórðung ársins 1981 og er áformað að kaupmáttur lækki a.m.k. um 6% á næsta ári. M.ö.o.: hæstv. núverandi ríkisstjórn er löngu búin að gera ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar góða. Hæstv. fjmrh. getur ekki einu sinni gert sér vonir um að alþýðufólkið í landinu komist með tærnar þar sem að það hafði hælana kaupmáttarlega séð á því heita vori þegar Alþfl. og Alþb. felldu ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar. Menn geta haldið því fram að þetta gefi aðeins mynd af því að verðmætin til skiptanna til þjóðfélagsþegnanna á þessu tímabili hafi verið að minnka og komi fram í rýrnandi kaupmætti umsaminna launa á þessu ári. Það er ekki svo, því á sama tíma og kaupmáttur kauptaxta rýrnaði úr 134 stigum 1974 í 121 stig 1981 hafa helstu framleiðslugreinar þjóðarinnar, sem hún byggir á fjárhagslegt sjálfstæði sitt, skilað stórauknum afköstum. Á sama tíma hefur t.d. togaraflotinn aukið afla á úthaldsdag úr 7,9 tonnum í tæplega 12 tonn. Þetta hefur skilað feikilega auknum verðmætum inn í þjóðarbúið. Þau hafa ekki komið almenningi til góða, þau hafa ekki komið til skiptanna, vegna þess að á sama tíma og þessum feikilegu verðmætum hefur verið skilað inn í þjóðarbúið til aukningar frá ári til árs hefur kaupmáttur umsaminna launa hrapað. Þetta, herra forseti, eru nokkrar helstu forsendur sem fjárlög yfirstandandi árs voru byggð á. Skýringin á því að fjárlögin skuli ekki hafa hrunið þó að forsendurnar hafi hrunið er, eins og ég áðan sagði, sú, að hinn mikli viðskiptahalli, sem skapast hefur á árinu 1982, hefur komið fram sem búhnykkur fyrir ríkissjóð. Ástæðan fyrir því að ríkissjóður stendur, þrátt fyrir að allar forendur fjárlaga frá því í fyrra hafi hrunið, er einfaldlega sú, að búið hefur verið til stórkostlegt vandamál í okkar þjóðarbúskap með viðskiptahalla, sem hæstv. fjmrh. sjálfur hefur margoft lýst. Það vandamál hefur orðið búhnykkur fyrir ríkissjóð, þó svo þjóðin stefni í gjaldþrot. Í ljósi þessa hljótum við að ræða það fjárlagafrv. sem nú er lagt fram. Við skulum skoða helstu forsendur þess. Helstu forsendur núverandi fjárlaga eru þrjár: Í fyrsta lagi almennar verðlagsforsendur, í öðru lagi launaforsendur frv. og spá um kaupmáttarþróun og í þriðja lagi sú áætlun um gengisþróun sem frv. er byggt á. Auðvitað koma fleiri atriði hér við sögu og má segja að forsendur fjárlagafrv. séu fleiri en þessar þrjár, en þetta eru meginforsendur hverrar fjárlagagerðar. Ef þær standast ekki er sú áætlun um ríkisbúskapinn, sem fjárlagafrv. á að vera, byggð á sandi. Ef við tökum þá fyrstu forsenduna, hina almennu verðlagsforsendu, spá frv. um verðþróun á næsta ári, er nú í annað sinn dregin af hæstv. ráðh. einhver tala út úr hatti og kölluð „reiknitala“ í aðfararorðum frv. án frekari skýringa. Af einhverjum ástæðum er þessi reiknitala valin talan 42. Hvers vegna talan 42 er valin fremur en t.d. 32 eða 52 kemur hvergi fram. Í fyrra var með sama hætti talan 33 tekin út úr hatti og notuð sem reiknitala fjárlaga. Á því var þá engin skýring gefin hvers vegna endilega þessi tala var valin umfram aðrar. Ég gat mér þess þá til, að ríkisstj. héldi e.t.v. að þetta væri reiknitalan sem Sölvi Helgason notaði þegar að hann reiknaði kálfinn í kúna. Hafi svo verið hefur það alla vega komi í ljós að ekki hefur sú tala, 33%, dugað þessari ríkisstj. til þess að reikna kálf í neina kú og þess vegna e.t.v. er ný tala valin. En það mun sjálfsagt ganga seint að ná árangri með slíkum hætti, ef menn ætla að leita þannig fram og til baka í öllu talnaflóðinu. En þó svo í fjárlagafrv. segi að ekki beri að líta á þessa reiknitölu sem neina verðlagsforsendu kemur í ljós í öðru gagni, sem hæstv. ríkisstj. leggur fram, að svo ber að gera. Það er í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1983. Á bls. 5 í þjóðhagsáætlun segir nefnilega að ríkisstj. stefni að því að verðbólgan verði ekki meiri en 40–45% á næsta ári. M.ö.o., talan 42, sem notuð er sem almenn verðlagsforsenda fyrir fjárlagafrv., er meira en reiknitala. Okkur er sagt í þjóðhagsáætlun frá að þetta sé sú verðlagsforsenda sem ríkisstj. gefur sér að hún ætli að stefna að. Það þýðir ekki fyrir hæstv. fjmrh. eða einhvern annan að halda öðru fram. Hæstv. ráðh. ætti að lesa boðskapinn frá sinni eigin stjórn. En er þessi forsenda líkleg til að standast? Er líklegt að það markmið ríkisstj. náist að verðlag á næsta ári muni ekki vaxa meira en svo að verðlagshækkun frá meðaltali yfirstandandi árs til meðaltals næsta árs verði ekki meiri en nemur 42%, eins og fjárlagafrv. er byggt á? Á yfirstandandi ári óx varðbólgan næstum tvisvar sinnum meira en verðlagsforsendur fjárlaganna gerðu ráð fyrir. Er líklegt að áætlun hæstv. ríkisstj. standist betur nú? Í þjóðhagsáætlun kemur svo fram að framreikningur verðbólgu næsta ár mun þýða frá meðaltali yfirstandandi árs til meðaltals ársins 1983 að verðbólgan á því tímabili vaxi um 58%. Ég legg áherslu á, og vitna þar í bls. 29 í þjóðhagsáætluninni, að þá eru meðtalin áhrif launalækkunarinnar sem á að koma til framkvæmda þann 1. des. n.k. og einnig áhrif þeirrar aðhaldsstefnu í peninga-, lána- og ríkisfjármálum sem ríkisstj. segist ætla að beita sér fyrir. Allt skilar þetta ekki meiri árangri en þeim að Þjóðhagsstofnun áætlar verðbólguna á næsta ári 58% frá meðaltali til meðaltals. Ríkisstj. segist stefna að 40–45% verðbólgu. Eina atriðið sem nefnt er til stuðnings þeirri stefnu, umfram það sem þegar hefur verið tekið með í áætlun Þjóðhagsstofnunar um 58% verðbólgu, er breyting á vísitöluviðmiðun kaupgjalds. Það er eina úrræðið sem nefnt er í þjóðhagsáætluninni að ríkisstj. hafi til að breyta 58% fyrirsjáanlegri verðbólgu á næsta ári í 40–45%, eins og ríkisstj. segist ætla að gera. Sjálfsagt gera menn sér þess ekki fyllilega grein, en sú viðmiðun ríkisstj. að meðaltal verðbólgu á næsta ári, miðað við meðaltal yfirstandandi árs, megi ekki fara fram úr 40–45% þýðir að verðbólga frá upphafi ársins 1983 til ársloka 1983 má ekki fara yfir 20%. Ef meðaltalsreikningarnir eiga að sýna 40–45% má verðbólgan frá upphafi til loka næsta árs ekki fará fram úr 20%. Á yfirstandandi ári mun verðbólga frá upphafi til ársloka nema um þrefaldri þeirri prósentu. Þeim árangri segist ríkisstj. ætla að ná með nýrri vísitöluviðmiðun launa, sem feli í sér svo mikla kjaraskerðingu að verðbólgan frá upphafi til loka ársins 1983 verði ekki nema 20% á sama tíma og verðbólga frá upphafi til loka ársins 1982 er um það bil 60%. Þykir mönnum nú slík áætlanagerð raunhæf? Telja menn líklegt, að hægt sé að ná þeim árangri, jafnvel þó að ný vísitöluviðmiðun verði tekin upp, að hægt sé að skerða með þeirri viðmiðun svo mikið laun almennings, til viðbótar þeirri kjaraskerðingu sem þegar hefur verið gerð, að ástæða sé til að búast við að verðbólga vaxi ekki á næsta ári nema um 20% frá upphafi til loka? Sjálfsagt þykir mönnum ekki slík áætlanagerð raunhæf, en engu að síður er það slík áætlanagerð sem er megininntak þeirrar verðlagsstefnu sem frv. byggist á. Í öðru lagi eru launaforsendurnar, sem frv. byggist á, auðvitað nátengdar almennum verðlagsforsendum frv. Framreikningar Þjóðhagsstofnunar á verðlags- og launaþróun, miðað við þær kjaraskerðingar sem brbl. gera ráð fyrir og það aðhald í lána- og ríkisfjármálum sem ríkisstj. segist ætla að beita sér fyrir, sýna að frá meðaltali ársins 1982 til meðaltals ársins 1983 verði verðbólga 58%. Þá er reiknað með að á því ári minnki kaupmáttur ráðstöfunartekna um 6%. M.ö.o. gerir Þjóðhagsstofnun ráð fyrir að laun hækki ekki á næsta ári nema um ca. 52% á sama tíma og verðbólgan aukist um 58%. En hver skyldi vera launastefna hæstv. fjmrh. í frv.? Frv. er byggt á því, að laun hækki ekki á næsta ári nema um 34%. Frv. er byggt á því að hámarkslaunahækkanir í landinu stöðvist við 34% markið, þó svo Þjóðhagsstofnun segi okkur að laun þurfi að hækka um 52% til þess að halda í verðlagsþróun á næsta ári, þó að gert sé ráð fyrir 6% kjaraskerðingu á því ári. Frv. ráðh. er á því byggt, að launin séu stöðvuð við 34% markið, en ekki sé leyft að hækka um næstu 18% sem launin þurfa að hækka til að halda í við verðbólguþróunina, þó svo gert sé ráð fyrir 6% kjaraskerðingu. Og ég spyr: Hvernig á slík launaforsenda að standast? Fjmrh. byggir frv. upp á því, að laun í landinu megi ekki hækka nema um 5% á þriggja mánaða fresti allt næsta ár, þó að við vitum nú þegar að fyrsta launahækkunin á því ári, sem verður vegna verðlagshækkana sem þegar hafa orðið, þurfi að vera þrefalt meiri. Hvernig ætlar hæstv. ráðh. að framkvæma þetta? Ég vildi gjarnan að hæstv. ráðh. hlustaði. Hvernig ætlar hæstv. ráðh. að framkvæma það þann 1. mars n.k. að launahækkun staðnæmist við 5%, þó svo að verðlagshækkanir sem þá eru orðnar gefi til kynna að laun ættu að hækka um 15%? Ætlar hæstv. ráðh. að skerða verðbætur þann 1. mars um 8–10 stig ofan á 8–10 stiga verðbótaskerðingu þann 1. des. n.k.? Hann ætlar ekki að láta sér það nægja. Það nægir ekki til þess að forsendur frv. í launamálum standist. Hann verður að skerða laun um nánast sömu prósentutölu ekki bara 1. mars heldur líka 1. júní, 1. sept. og 1. des. á næsta ári. Á slíkum kjaraskerðingum er frv. byggt. Launamálastefna frv. er sú, að laun mega ekki hækka á næsta ári nema um 5% á þriggja mánaða fresti. Er hv. þm. Guðmundi J. Guðmundssyni t.d. ljós þessi stefna um hækkun launa, sem fjárlagafrv. boðar? Ég efast um það. Er fjmrh. sjálfum þetta ljóst? Það hlýtur að vera. Það er hann sem er tillögumaður. En telur hann sennilegt að það sé hægt að framfylgja slíkri kjaraskerðingu? Því trúi ég ekki. Það er mjög einfalt fyrir okkur stjórnarandstæðinga að segja: Þetta er þá launamálastefna Alþb. Það er launamálastefna Alþb. í frv. til fjárlaga, sem fjmrh. leggur fram, að laun séu skert um 6–10% á þriggja mánaða fresti allt næsta ár. Ég ætla ekki að halda því fram að þetta sé launamálastefna Alþb. Ég ætla að halda því fram að þetta sýni hvers konar firrur það eru sem hæstv. fjmrh. byggir fjárlagafrv. sitt á. Auðvitað er ljóst að svona launamálastefna nær aldrei fram að ganga. En hvers vegna byggja menn þá fjárlagafrv. á slíkum áætlunum? Hvaða mark er hægt að taka á áætlunum sem reistar eru á svona forendum? Það getur vel verið að fjmrh. svari með því að segja að það þurfi ekkert endilega að skerða launin sem þessu nemur. Það má ná sama árangri t.d. með að greiða niður landbúnaðarafurðir, eins og ríkisstj. hefur gert á þessu ári, til að koma í veg fyrir að launafólk fái réttmætar hækkanir á kaupi sínu. En veit hæstv. fjmrh. hvað mundi kosta að greiða landbúnaðarafurðir niður á næsta ári svo að kaup hækkaði ekki meira en um 5% á þriggja mánaða fresti? Fyrsta aðgerðin af þessu tagi þann 1. mars n.k. - bara hún - mundi kosta 1–1.5 milljarð kr. og þá eru þrjár slíkar aðgerðir eftir til þess að launamálastefna frv. standist. Eru þeir peningar til? Á hæstv. fjmrh. þá peninga til? Auðvitað á hann þá ekki til. Hvernig er þá hægt að byggja fjárlagafrv. á slíkri stefnumörkun í launamálum? Auðvitað er slíkur boðskapur ekki tekinn alvarlega, en ef menn taka þann boðskap ekki alvarlega geta menn ekki heldur tekið fjárlagafrv. hæstv. ráðh. alvarlega. Þriðja meginforsenda frv. er sú áætlun um þróun gengis íslensku krónunnar miðað við aðra gjaldmiðla sem frv. er reist á. Í fyrra reyndist gengisforsenda hæstv. ráðh. röng um 120%. Hver skyldi forsendan vera nú? Í fjárlagafrv. í fyrra var reiknað með að meðalhækkun á erlendum gjaldeyri miðað við íslensku krónuna yrði á næsta ári 39%. Hún varð 57.8% á yfirstandandi ári. Þetta sýnir á hve fjarstæðukenndum grunni fjárlagafrv. er byggt. Bara vaxtagreiðslurnar einar, vaxtagreiðslur af erlendum lánum, miðaðar við að verð erlends gjaldeyris hækki ekki um meira en 39% á næsta ári, eru áætlaðar 2.3 millj. kr. Ef sú forsenda verður álíka röng á næsta ári og hún var í ár verður að tvöfalda þá upphæð sem menn nota til að greiða vexti af erlendum lánum. Þá þarf að hækka þá upphæð úr 2.3 millj. kr. upp í tæplega 5 milljarða kr. Og hvar ætla menn að fá það fé? Ég veit ekki hvort menn gera sér grein fyrir með hve miklum ógnarhraða íslenska krónan fellur nú í verði gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Frá því að gengisfellingin var gerð þann 23. ágúst s.l. og fram á þennan dag hefur verðgildi erlendra gjaldmiðla hækkað gagnvart íslenskri krónu um 7.3%. Krónan hefur fallið um rösk 6% á tveimur mánuðum eftir síðustu gengisfellingu og hún á eftir að falla enn meira, vegna þess að í bréfi sem hæstv. ríkisstj. hefur með höndum frá Seðlabanka Íslands er henni tjáð að gengi íslensku krónunnar muni á fyrstu mánuðum ársins 1983 falla um 5.7% á hverjum einasta mánuði. Á hverjum einasta mánuði á fyrstu mánuðum ársins 1983 reiknar Seðlabankinn með að krónan falli um 5.7% á mánuði. Síðan kemur ríkisstj. og reisir fjárlagafrv. sitt á því að meðalgengi erlendra gjaldmiðla hækki ekki nema um 39% allt næsta ár. Herra forseti. Ég hef nú sýnt fram á hvernig þrjár meginforsendur fjárlagafrv. eru allar út í hött. Sem áætlun er þetta fjárlagafrv. því einskis virði. Það er byggt á tilbúnum tölum, sem enga stoð eiga sér í veruleikanum. Hins vegar þarf það ekki endilega að þýða að hagur ríkissjóðs verði slæmur á næsta ári, - vel að merkja: ef hæstv. ríkisstj. heldur áfram þeirri stefnu sinni að búa til stórkostlegan viðskiptahalla á viðskiptareikningi þjóðarinnar við útlönd í þeim tilgangi að auka fjárinnstreymi í ríkiskassann svo að hæstv. fjmrh. geti á pappírnum sýnt góða afkomu ríkissjóðs á sama tíma og þjóðarbúið í heild stefnir í gjaldþrot. Af þessum ástæðum er e.t.v. ekki rétt að fara mörgum orðum um einstök atriði í frv. Ég ætla þó að leyfa mér að gera það. Ég hef áður rætt uppsetningu frv. hjá hæstv. ráðh., áður rætt hvernig hann færir viðfangsefni ríkissjóðs úr ríkissjóði og í annan bás við ríkisfjármálajötuna. Þetta gerir hann til þess að færa kostnað við að leysa slík viðfangsefni framhjá ríkissjóði. Auðvitað er slíkt engin lausn. Menn eru bara að færa vandann á milli vasa á sömu yfirhöfninni. Það er verið að vista vanda ríkissjóðs hjá öðrum aðila í ríkiskerfinu og fyrir þjóðina skiptir það engu máli hvernig slíkar millifærslur eru gerðar því að það er hún sem borgar reikninginn og reikningurinn lækkar ekki þó að viðfangsefnin séu færð á milli aðila í kerfinu. Þessari stefnu er að sjálfsögðu áfram haldið í núverandi fjárlagafrv. Það er reynt að leysa vanda ríkissjóðs með því að skapa vanda hjá öðrum. Þannig t.d. fellir enn ríkisstj. niður og lækkar verulega lögboðin framlög til fjárfestingarlánasjóða, m.a. til lánasjóða húsnæðiskerfisins, en ætlar þessum lánasjóðum að afla sér fjár í staðinn með því að taka lán með 1.5% hærri vöxtum en nemur þeim vöxtum sem þessir sjóðir fá af útlánum sínum. Til þess að leysa fjárhagsvanda ríkissjóðs er sem sagt búinn til annar og erfiðari vandi hjá öðrum sjóðum hins opinbera m.a. lánasjóðum húsnæðiskerfisins. Það eru fjölmörg slík dæmi í fjárlagafrv., þar sem verið er að færa viðfangsefni ríkissjóðs frá ríkissjóði og vista á öðrum stað í kerfinu. Lántökukostnaður vegna byggðalína upp á 224 millj. kr. er þannig færður framhjá ríkissjóði? Hver á að borga þetta? Við því fæst ekkert svar. Hvaða máli skiptir það almenning hvort hann borgar þessa fjárhæð í sköttum til ríkisins og fjárhæðin færist þá inn og út úr ríkissjóði eða hvort almenningur borgar þetta í hækkuðu raforkuverði vegna þess að fjárhæðin sé vistuð t.d. hjá Landsvirkjun? Auðvitað skiptir það engu máli. En það er með því að færa svona fjárhæðir framhjá ríkissjóði sem hæstv. fjmrh. telur sig geta sýnt hagstæða afkomu á ríkisrekstrinum. Fjármagnsútgjöld Kröflu eru annað dæmi um þetta. Hæstv. fjmrh. sagði hér áðan varðandi Kröfluvirkjun, að hún mundi að sjálfsögðu koma til með að standa undir ekki bara rekstrarkostnaði heldur fjármagnskostnaði líka þegar tímar liðu fram. Það er ekki rétt, hæstv. ráðh. Ég er með í höndunum ítarlegt svar frá hæstv. iðnrh., sem hann gaf mér á Alþingi í fyrra, þar sem m.a. koma fram rekstraráætlanir Kröfluvirkjunar, og þar er, hæstv. ráðh., ekki gert ráð fyrir að Kröfluvirkjun greiði nokkurn tíma vextina af þeim lánum sem hæstv. ráðh. er að taka nú. Því er lýst yfir í þessu svari. Ég skal afhenda ráðh. þetta svar. Ég er með það á borðinu hjá mér. Það er ekki gert ráð fyrir að Kröfluvirkjun greiði þetta nokkurn tíma. Hver á þá að borga? Og hvaða máli skiptir hvort þetta er greitt fyrir milligöngu ríkissjóðs eða fyrir milligöngu orkureikninga landsmanna? Þetta kemur niður á fólkinu hvaða aðili svo sem það er sem reikninginn skrifar. Það er líka rangt hjá hæstv. ráðh. að það sé ætlast til þess að Kröfluvirkjun muni einhvern tíma fara að skita árangri í þjóðarbúið. Það kom fram í svari ráðh. í fyrra, að ef Kröfluvirkjun ætti að standa undir sér þyrfti að hækka orkuverðið frá henni um 369%.

Það eru ógreiddir orkureikningar.

Það kom líka fram í þessum áætlunum, að þær ná ekki lengra aftur en til ársins 1990 og jafnvel þá er byggingu virkjunarinnar enn ekki lokið. Kröfluævintýrið mun teygja sig fram yfir aldamótin. Menn verða fram yfir aldamót að borga reikningana fyrir veru hæstv. fjmrh. í Kröflunefnd. Áætlun Kröflureksturs er reist á því að hún greiði aldrei vextina af þeim lánum sem hæstv. fjmrh. er að taka fyrir hana m.a. nú. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. ráðh. að koma hér og halda einhverju öðru fram, því að ég er með skrifleg gögn um þetta á borðinu hjá mér. Það er alveg guðvelkomið að afhenda honum þau. En það er annað í þessum Kröflumálum. Það er gert ráð fyrir því í áætlun um rekstur Kröflu að á hverju ári fram til ársins 1990 verði varið 38 millj. kr. á verðlagi liðins árs í framkvæmdir við Kröflu. Ekki er að finna eina einustu fjárupphæð í fjárlagafrv. hjá hæstv. ráðh., ekki svo mikið sem eina krónu, til framkvæmda við Kröflu. Og þess vegna spyr ég: Hvers vegna ekki? Er ráðgert að hætta við framkvæmdir samkv. þeim áætlunum sem okkur voru kynntar í fyrra og áttu að ná aftur til ársins 1990? Ber að skilja fjárlagafrv. hæstv. ráðh. svo, að hann sé loksins eftir öll þessi ár, þegar þjóðin þarf að borga 220 millj. kr. í vexti og afborganir af arðlausri fjárfestingu, farinn að viðurkenna staðreyndir og viðurkenningin komi fram í því að nú sé ekki gert ráð fyrir einni einustu krónu til framkvæmda við Kröfluvirkjun á sama tíma og fyrir liggur áætlun sem gerir ráð fyrir að varið sé í framkvæmdir við virkjunina 38 millj. kr. á hverju einasta ári fram til ársins 1990? Það eru engin smáverðmæti sem nefndin hans Jóns Sólnes er farin að kosta okkur Íslendinga. Er mönnum það t.d. ljóst, að ef við hefðum ekki Kröflu á bakinu, mistök núv. forsrh., núv. fjmrh. og núv. menntmrh., væri t.d. hægt að tvöfalda allar nýframkvæmdir í vegum á næsta ári eða aflétta eignarskatti af öllum einstaklingum á Íslandi? Þeir eru orðnir þungir í poka, hæstv. ráðherrar þrír, forsrh., yfirmaður Kröflumistakanna, hæstv. menntmrh., varaformaður Kröflunefndar, sem nú er orðinn æðsta yfirvald allra vísindarannsókna á Íslandi, - hugsa sér - og hæstv. fjmrh., Kröflunefndarmaðurinn sem stjórnar ríkisfjármálum Íslands um þetta leyti. Byrðin af ykkur herrar mínir, nemur því að íslenska þjóðin gæti tvöfaldað vegaframkvæmdir á næsta ári ef hún þyrfti ekki að borga reikning mistaka ykkar í framkvæmdum við Kröflu. Það er hægt að halda áfram að ræða þau viðfangsefni sem færð eru fram hjá ríkissjóði. Það er stofnað nýtt fyrirtæki á B-hluta ríkisreiknings sem er kallað Iðnaðarrannsóknir. Þetta nýja fyrirtæki á að taka lán upp á 3 millj. kr. í erlendum gjaldeyri. Og hvað á þetta nýja fyrirtæki að gera? Jú, það á að rannsaka. Og hvernig á það að borga sitt lán? Það á að borga lánin með því, að því er manni skilst, að það á að selja niðurstöður rannsókna sinna til þeirra aðila sem e.t.v. hyggjast hagnýta þær til að byggja verksmiðjur í landinu. Mér er spurn: Hvað skyldi væntanleg kísilmálmverksmiðja á Reyðarfirði borga fyrir slíka rannsókn? Eða er það e.t.v. steinullarverksmiðja norður í landi sem er líkleg að leggja fram fjármagn til ríkissjóðs til þess að borga fyrir svona hluti? Auðvitað ekki. Þarna er verið að búa til aðferð til að geta fært ákveðin viðfangsefni fram hjá ríkissjóði og vista í B-hluta fjárlfrv. sem sjálfstæða stofnun, þó að guð og menn viti að þessar „sjálfstæðu stofnanir“ munu aldrei reynast þess megnugar að borga svo mikið sem eyris virði af þeim lánum sem verið er að taka í þeirra nafni. Ljósasta dæmið um þetta er auðvitað leikur hæstv. fjmrh. með almannafé varðandi útflutningsuppbætur. Þegar svo var komið að fjármagn úr ríkissjóði til að borga með landbúnaðarafurðir, sem þjóðin þarf ekki lengur á að halda, ofan í erlenda neytendur var komið í hámark þess sem lög leyfðu, hvað gerði ráðherrann þá? Þá fékk hann aðila úti í bæ, Framleiðsluráð landbúnaðarins, sem á ekki bót fyrir rassinn á sér, til að skrifa sig fyrir erlendu láni gegn ríkisábyrgð. Hvað þýðir þetta? Það þýðir auðvitað það að aldrei er gert ráð fyrir því að Framleiðsluráð landbúnaðarins borgi eyris virði af slíkri lántöku, enda á það enga peninga til þess að borga með. Greiðslurnar hljóta auðvitað að falla á ríkissjóð. Ríkissjóður tekur á sig greiðsluna. Hún nemur núna 55 millj. til viðbótar við hinar hefðbundnu útflutningsbætur á næsta ári. Ríkissjóður þarf á næsta ári að borga fullar útflutningsbætur eins og lög leyfa, 263 millj. kr. og til viðbótar 55 millj. kr. vegna lánanna, sem tekin hafa verið undanfarin ár til viðbótargreiðslna á útflutningsbótum, umfram það sem lög leyfa, en Framleiðsluráð hefur verið skrifað fyrir og er ekki borgunarmaður fyrir. Auðvitað getur hæstv. fjmrh. leikið sér með fjöldamörg slík atriði. Hann gæti leikið sér að því að búa til eitthvert fyrirtæki í B-hluta, Lögfræðiskrifstofu Arnmundur Backmans t.d., sem tæki að sér að sjá um að verðbólga á Íslandi væri stöðvuð. Ríkissjóður ábyrgðist erlend lán fyrir lögfræðiskrifstofu Arnmundar Backmans sem ætlar að taka að sér að borga niður vöruverð á Íslandi. Auðvitað reynist svo lögfræðiskrifstofa Arnmundar Backmans ekki borgunarmaður fyrir láninu. Og hvað gerist þá? Ríkissjóður borgar að sjálfsögðu en þetta kemur ekki fram í kassanum. Það er enginn vandi að leysa öll vandamál ríkisfjármálanna með þessum hætti, að búa bara til einhverja reikninga á öðrum stað í kerfinu, búa til einhverjar stofnanir, sem ekki eru einu sinni pappírsins virði sem bréfhausinn er letraður á, og láta þær taka við fjárhagsbyrðum af ríkissjóði. Ríkissjóður veitir síðan ábyrgðir fyrir lántöku o.fl., sem auðvitað fellur á hann, en allt heila góssið er fært fram hjá ríkiskassanum sem hann þó ber ábyrgð á. Annað er mjög athyglisvert í frv. Það er sú almenna lína sem í því felst. Þar kemur m.a. fram að áformað er að niðurgreiðslur aukist á næsta ári um 80%, útflutningsbætur um 64%, önnur rekstrargjöld um 73% en framkvæmdir um 28%. Niðurgreiðslurnar eiga að verða 839 millj. kr. sem er talsvert hærri fjárhæð en samanlögð fjárfestingarútgjöld ríkisins. Því nær allur rekstrarhagnaður Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins, eins og hann er áætlaður næsta ár, fer í niðurgreiðslur landbúnaðarafurða. Útflutningsbæturnar nema hátt á fjórða hundrað millj. kr. þegar allt er talið saman. Þetta er jafnmikil upphæð og samanlögð framlög ríkisins til verklegra framkvæmda við allar skólabyggingar í landinu, við allar hafnargerðir og við allar framkvæmdir við ríkisspítala. Þetta svarar öllum áætluðum tekjum ríkisins af samanlögðum eignarskatti einstaklinga og félaga. Slík er meðgjöfin með íslenskum landbúnaði á næsta ári. Það er stórkostleg öfgaþróun sem hér á sér stað. Hér er um að ræða algera sprengingu í útgjöldum ríkisins til niðurgreiðslu innanlands og utan á afurðum einnar atvinnugreinar í landinu sem veitir kannske 3-5 þús. mönnum atvinnu. Þessi stefna er á góðri leið með að stöðva alla framkvæmdagetu ríkisins. Það er skammt í að almennar ríkistekjur dugi ekki lengur nema fyrir niðurgreiðslu á landbúnaðarafurðum innanlands og utan, vaxtagreiðslum af lánum ríkisins og í rekstur ríkisins og ríkisstofnana, en allar framkvæmdir hins opinbera verði að fást að láni. Enn stórkostlegri eru þessi alvarlegu áhrif á atvinnulífið í landinu. 10% af ríkistekjunum er nú varið í að halda uppi fölsku verðlagi á afurðum einnar atvinnugreinar. Kostnaðurinn við rekstur íslenska landbúnaðarins úr ríkissjóði landsmanna er orðinn meiri í hundraðshlutum heldur en útgjöld breska ríkisins við rekstur breska hersins. Landbúnaðarpólitíkin á Íslandi er dýrari fyrir íslenska skattborgara en breski herinn er fyrir breska. Og hvaða áhrif halda menn að svona pólitík hafi á þá atvinnustarfsemi, sem við búum við í landinu, þegar 10% af ríkistekjunum eru notaðar til þess að halda uppi fölsku verðlagi hjá afurðum einnar einustu atvinnugreinar? Auðvitað getur þetta ekki haldið áfram. Við getum ekki haldið áfram að auka niðurgreiðslur og útflutningsbætur um 70–80% á hverju einasta ári á sama tíma og aukning framkvæmdaútgjalda er að stöðvast. Og hvað gerist þá? Hvað gerist þegar farið verður að vinda ofan af þessari hættulegu stefnu? Hvaða áfall verður það ekki fyrir þá atvinnugrein sem um áraraðir hefur þrifist á því að 10% af samanlögðum tekjum ríkisins hafa verið notaðar til að halda uppi fölsku afurðaverði frá þeirri einu atvinnugrein? Hvað verður þá um það fólk í landinu sem þarf að byggja afkomu sína á því að sú atvinnugrein geti haldið áfram? Hvaða Íslendingur er reiðubúinn t.d. að borga það verð, sem þarf að fást miðað við rekstrargrundvöll landbúnaðarins í dag, fyrir þær afurðir sem hann framleiðir? Hvaða launþegi á Íslandi væri reiðubúinn að borga fyrir mjólk, kjöt og smjör kannske tvöfalt það verð sem hann þarf nú að rétta yfir búðarborðið? Hann gerir þetta í dag. Hann borgar þetta afurðaverð. Hann borgar helminginn af því í sköttum, helminginn þegar hann kaupir afurðina hjá kaupmanninum. En auðvitað getur þetta ekki haldið áfram til eilífðarnóns. Auðvitað getum við ekki látið útgjöldin hækka, til þess að halda uppi fölsku afurðaverði þessarar atvinnugreinar, um 80% á hverju einasta ári og stöðvað framkvæmdir hins opinbera til þess að svo megi verða. Og hvað verður þá um framleiðendur íslenskra landbúnaðarafurða, þegar þeir þurfa að fara að aðlaga sig breyttum aðstæðum vegna þess að þjóðin getur ekki meir? Hafa menn áttað sig á því að á næsta ári er ráðgert að verja miklum fjárhæðum af almannafé í fjárfestingarframlög í hefðbundnum landbúnaði, til að auka framleiðslu atvinnugreinar sem framleiðir um það bil 20–24% að magni umfram þarfir þjóðarinnar, 97 millj. kr., í fjárfestingarframlög í þessa atvinnustarfsemi sem munu skila aukinni framleiðslu. Og hvað kostar sú framleiðsla, sem nú þegar á sér stað, þjóðina í formi útflutningsuppbóta? 323 millj. kr. á næsta ári. M.o.ö., 420 millj. kr. af aflafé þjóðarinnar á næsta ári munu fara til þess að auka fjárfestingar í hefðbundnum greinum landbúnaðar, sem kallar að sjálfsögðu á aukna framleiðslu annars vegar, og til þess að standa undir kostnaðinum af offramleiðslunni hins vegar. Framlög til húsnæðis- og félagsmála á sama ári eiga samtals að nema 397 millj. kr., 30 millj. kr. lægri upphæð. Þetta er herkostnaðurinn, herra forseti. Ef menn bæta svo þar að auki niðurgreiðslunum við, sem vissulega gagnast framleiðendum landbúnaðarafurða þó að þær séu fremur hugsaðar til þess að ná einhverjum árangri að knýja niður kaupgjald almennings um skamma hríð, ef við bætum niðurgreiðslunum líka við þessa fjárhæð, þá eru heildarútgjöldin vegna þessa á næsta ári orðin 1 milljarður 259 millj. 606 þús., á sama tíma og samanlögð heilbrigðismálaútgjöld þjóðarinnar eru 1 milljarður 259 millj. 485 þús. kr. eða því sem næst sama upphæð. Rekstur landbúnaðarins kostar okkur jafnmikið og samanlögð heilbrigðismálaútgjöld þjóðarinnar, og er þá aðeins átt við fjárfestingarframlögin en alls ekki önnur framlög til búnaðarmála, sem ekki koma fram í síauknu afurðamagni sem framleitt er hverju sinni. Lánsfjáráætlun er ekki enn komin, það er rétt. Saga ríkisfjármála er því tæplega hálfsögð og húsnæðismálin eru meðal þess sem bíður óútkljáð þangað til lánsfjáráætlun kemur fram. Hins vegar eru á kreiki sögur í ríkiskerfinu um lántökuáform ríkisstj. um allt að 6 milljarða kr. í erlendu fé á næsta ári. Hæstv. ríkisstj. segir að viðskiptahallinn sé alvarlegasta vandamál í íslenskum þjóðarbúskap nú. því er spáð að viðskiptahalli nemi rösklega 10% af þjóðarframleiðslu á yfirstandandi ári eða 3 000 millj. kr. Af hverju stafar þessi viðskiptahalli? Helmingurinn, 1 500 millj. kr., er vegna halla á vöruskiptajöfnuði við útlönd og stærsti þátturinn í þeim halla stafar af innflutningi fiskiskipa. Á yfirstandandi ári hefur orðið um 14% magnaukning á innflutningi fiskiskipa. Hallinn á vöruskiptajöfnuðinum upp á 1 500 millj. kr. stafar því að langmestu leyti af þeirri stefnu sem kennd hefur verið við formann Framsfl. í skipakaupmálum, af Steingrímskunni. Hún er búin til af honum. Hinn helmingur viðskiptahallans stafar af halla á þjónustujöfnuði, 1 500 millj. kr. Og hvað er það? Það eru vaxtagreiðslurnar af erlendu lánunum sem hæstv. ríkisstj. hefur tekið. Hallinn á þjónustujöfnuði er vegna vaxtagreiðslna á erlendum lánum. Stærsti þátturinn í hallanum á vöruskiptajöfnuði er vegna Steingrímskunnar í innflutningi fiskiskipa. Síðan kemur hæstv. ríkisstj. og segir: Þetta er vandamál sem við ekki ráðum við, þetta er vandamál sem ytri aðstæður hafa skapað. Á næsta ári er áætlað að verði 5.5% viðskiptahalli. Það er ekki gert ráð fyrir að neinn halli verði þá á vöruskiptajöfnuði. Til þess að stöðva hann hefur verið gripið til 10% kauplækkunar, til að koma í veg fyrir það að almenningur hafi efni á að kaupa innflutta vöru. Þannig á að stöðva hallann á vöruskiptajöfnuðinum. Allur viðskiptahallinn á næsta ári á að koma fram í þjónustujöfnuði. Hvar? Í vaxtagreiðslum. Allur áætlaður viðskiptahalli á næsta ári stafar af vaxtagreiðslum af lánunum sem ríkisstj. hefur tekið. Allur áætlaður viðskiptahalli við útlönd á árinu 1983 er þannig bein afleiðing af lántökustefnu núv. ríkisstj. Það er engin tilviljun að ríkisstj. hefur aukið erlendar skuldir þjóðarinnar um 50% í erlendum gjaldeyri þau þrjú ár sem hún hefur setið. Þessi lántökustefna veldur því að á næsta ári verður 5.5% viðskiptahalli, sem allur er tilkominn vegna vaxtagreiðslna á þjónustujöfnuði. Í þriðja lagi, hver er skattamálastefna þess frv. sem hæstv. fjmrh. leggur fram? Á yfirstandandi ári, árinu 1982, er launahækkun áætluð 52%. Á því ári hafa eignarskattar einstaklinga hækkað um rúmlega 69%, eða 17% umfram launahækkun. Samkv. fjárlagafrv. næsta árs er áætlað að eignarskattar hækki um 60%. En launahækkanir eiga aðeins að verða um 34% kaupmáttarsamdráttur ráðstöfunartekna á bilinu 6–18%. Hvað um tekjuskatt einstaklinga? Nettóálagning tekjuskatts einstaklinga hækkar um 70% á yfirstandandi ári á sama tíma og laun hafa ekki hækkað nema um 52%. En það er áformað að halda enn lengra áfram á árinu 1983. Þá á að hækka tekjuskatt einstaklinga um 55% á sama tíma og kauphækkanir eru ekki áformaðar nema um 34% og samdráttur ráðstöfunartekna áætlaður 6–18%. Á yfirstandandi ári hækkaði sjúkratryggingagjald um 66% á sama tíma og laun hækkuðu um 52%. Á næsta ári á að hækka sjúkratryggingagjaldið um 51% á sama tíma og kaupmáttur á að minnka um 6–18%. M.ö.o., í skattamálum heldur ríkið áfram að strengja á klónni. Í þeim erfiðleikum sem nú er við að etja í þjóðarbúskapnum leggur ríkisvaldið engan skerf fram á móti launafólki, heldur þvert á móti. Á sama tíma og ríkisstj. framkvæmir launalækkanir með lögum og áformar 6–18% kaupmáttarminnkun á næsta ári eykur ríkisvaldið skattheimtuna á almenning í landinu og framkvæmir þannig viðbótarskerðingu. Ríkisvaldið kemur ekki til móts við almenning, sem þarna á að þola launaskerðingu, heldur eykur það með skattamálastefnu sinni þá kaupmáttarskerðingu sem almenningur verður að horfast í augu við. Hæstv. fjmrh. segir að þetta fjárlagafrv. sé kreppufrv. Það er engin kreppa sjáanleg á skrifstofum ráðherranna. Af hverju ekki? Vegna þess að það eru allt aðrar reglur látnar gilda um ráðherrana sjálfa, útgjöldin á skrifstofum þeirra heldur en er ættað að gilda gagnvart öðrum í þessu fjárlagafrv. Á s.l. ári hækkuðu fjárframlög til skrifstofu forsrh. um 90% á sama tíma og aðrir urðu að sætta sig við 20–30% hækkun. Nú verða aðrir að sætta sig við 30–40% hækkun, en forsrh. fær 52%. M.ö.o., aðeins einu ári eftir að forsrh. skammtaði sinni eigin skrifstofu þrefalt meiri hækkun fjárframlaga en mikilvægustu þjónustustofnanir ríkisins þurftu að sætta sig við fylgir hann sókninni eftir með því að skammta skrifstofu sinni á næsta ári 20–30% meiri hækkun en aðrir fá. Það er ekki kreppa á skrifstofunni hjá Gunnari. Hvað um menntmrh. og hæstv. ráðh. Ingvar, sem Ríkisútvarpið kallaði Helgason, þekkti ekki betur sinn æðsta yfirmann? Á síðasta ári hækkuðu fjárveitingar til skrifstofu menntmrh. næstum því tvöfalt á við það sem aðrir þurfa að sætta sig við. Nú ætlar ráðh. sjálfum sér og skrifstofu sinni 55.6% hækkun fjárframlaga á sama tíma og aðrir verða að sætta sig við fjórðungi minna. Háskólinn væri ekki að kvarta ef hann fengi sambærilega afgreiðslu og menntmrh. ætlar sjálfum sér. Það er ekki kreppa á skrifstofu menntmrh.  Hæstv. landbrh. tvöfaldaði á yfirstandandi ári framlagið til skrifstofu sinnar. Nú hyggst hann fá fjórðungs meiri hækkun á næsta ári en aðrir eiga að fá. Rekstrarliðir á skrifstofu hans eiga að hækka um 60% á sama tíma og aðrir verða að sætta sig við 30. Það er ekki kreppa hjá hæstv. landbrh. Hvað um formann Framsfl., hæstv. sjútvrh.? Hæstv. fjmrh. sagði hér áðan að það væri almenn stefna í frv. að ráða ekki nýtt fólk til starfa nema brýna nauðsyn bæri til. Það ber brýna nauðsyn til á skrifstofu sjútvrh. því að þar á að ráða fólk. Það ráðslag leiðir til þess að hæstv. sjútvrh. fær fjórðungi meiri hækkun í sitt rn. en aðrir verða að sætta sig við. Það er ekki kreppa h já Steingrími, hvorki í sjávarútvegsmálum né á skrifstofunni. Hæstv. dómsmrh. er þó stórtækari en þeir allir því að hann skammtar skrifstofu sinni 64.7% hækkun á meðan aðrir verða að sætta sig við 40%. Það þætti ekki ónýt fyrirgreiðsla hjá ýmsum þeim stofnunum sem hæstv. dómsmrh. stjórnar. Þar er kreppa, en ekki á skrifstofunni hjá honum, enda er maðurinn að fara í prófkjör. Hvað um hæstv. félmrh., sem segir að nú verði launafólkið að herða sultarólina af því að það sé kreppa í þjóðfélaginu? Hvað skyldi vera um hans skrifstofu að segja? Hann fékk á yfirstandandi ári tæplega tvöfalt meiri hækkanir en menn fengu almennt í ríkiskerfinu. Núna fær hann 53.5% hækkun á framlagi til skrifstofu sinnar á meðan aðrir verða að sætta sig við hækkanir á bilinu 30–40%. Þar af hækkar rekstrarkostnaður skrifstofu ráðh. um tæplega 65%. Húsnæðisstofnun verður að sætta sig við 33% hækkun. Byggingarsjóður ríkisins verður að sætta sig við 41.5% hækkun. Þeir eru tæplega hálfdrættingar á við ráðh. sjálfan. Hæstv. ráðh., formaður Alþb., hefur líka aðra skrifstofu. Hann hefur skrifstofurnar tvær. Skyldi vera kreppa á þeirri skrifstofu, í heilbr.- og trrn.? Ekki aldeilis. Þar hækka framlög á komandi ári um 67.6% á sama tíma og ríkiskerfið verður að sætta sig við 40%. Og hver er skýringin á því? Jú, af þeim fáu stöðum, sem á að ráða í til ríkisins á næsta ári, fær hæstv. félmrh. eina. Hann þarf að ráða sér hagræðingarráðunaut, enda hækkar framlag til reksturs skrifstofu hans á næsta ári um lítil 71%. Ég held að það sé algert met hjá öllum ráðherrum samanlögðum og hinum veitir ekki af hagræðingarráðunaut. En á sama tíma og rekstrarkostnaður ráðh. hækkar um 71% verða ríkisspítalarnir að sætta sig við 54%, Þroskaþjálfaskólinn við 50%, Eftirlaunasjóður aldraðra við 48%. Þar er kreppa, en ekki í rn. h já honum Svavari. Þar er engin kreppa. Hæstv. iðnrh. slær að sjálfsögðu öll met eins og hans var von og vísa. Hann réði á skrifstofu sína í fyrra tvo nýja starfsmenn, enda hefur verið feikilega mikið að skrifa þar eins og allir þm. hafa fengið nasasjón af. Menn hafa ekki tíma, þó að þeir leggi saman nótt og dag, til að lesa allt það sem skrifað er í iðnrn. En það er ennþá meira skrifað í ár því að hæstv. ráðh. ætlar að ráða sér einn mann í viðbót við alla hina. Og honum duga ekki 53% eins og félmrh. Honum duga ekki 50% eins og landbrh. Nei hann fær 61%. Almennur rekstur hjá honum hækkar um 66.2%. Lánasjóðir iðnaðarins, sem eiga að halda atvinnuveginum gangandi sem hann telur sig vera í forsvari fyrir, þeir verða að sætta sig við 33% hækkun á framlögum. En ráðh. sem rekur þetta fær 66%, nákvæmlega tvöfalt meiri hækkun heldur en atvinnuvegurinn sem hann stjórnar. Það er kreppa í iðnaði, en það er ekki kreppa hjá iðnrh. Herra forseti. Í meira en heilan áratug hafa þeir flokkar sem ráðið hafa ferðinni í íslenskum stjórnmálum fylgt hreinni rányrkjustefnu, ekki á einu sviði heldur öllum. Rányrkjustefnan hefur ekki bara komið fram í rányrkju gróðurlendis, í rányrkju fiskistofna, heldur í rányrkju á öllum afkomu- og lífsmöguleikum fólks og þjóðarheildarinnar. Spariféð hefur verið brennt á báli. Húsnæðislánakerfið er lagt í rúst. Kjarasamningar eru leystir upp með lögum. Umsömdum kaupmætti er hrundið. Misrétti hefur verið haft sem afsökun fyrir nýjum skattálögum án þess þó að kjörin hafi verið jöfnuð. Afrakstri síaukins vinnuálags þjóðarinnar er sóað í arðlausar Kröflufjárfestingar. Lánstraust okkar erlendis er misnotað og framtíð barnanna okkar er veðsett utanlands. Nýkrónan hefur á 20 mánuðum verið gerð að verðlausri mynt. Voldugir aðilar í þjóðfélaginu eru gerðir ábyrgðarlausir á athöfnum sínum og ríkisvaldið heldur gjaldþrota fyrirtækjum gangandi með gjöfum af almannafé. Þegar atvinnulífið riðar núna til falls og íslenska þjóðin reikar í spori undan þeim skuldaklyfjum, sem þessi rányrkjustefna hefur hlaðið á bak barna landsins, þá birta þessi öfl ríkisstj. nýjan boðskap. Og hver er sá nýi boðskapur? Þeir heimta nýja skatta, nýja kauplækkun, mestu kauplækkun sem nokkurn tíma hefur orðið í einni svipan í allri Íslandssögunni. Hvaða árangri mun þessi kauplækkun skila? Engum. Áhrif hennar verða runnin út í sandinn á fyrstu þremur mánuðum ársins 1983, því að þá þarf gengið að falla um 5.6% á hverjum einasta mánuði, og eigi það ekki að koma fram í stórvaxandi verðbólgu mun ríkisstj. við þær aðstæður grípa til sömu aðgerða og hún hefur nú gripið til, að taka út 8–10% af verðbótum á laun, eins og fjmrh. boðar að gert verði í þeirri launamálastefnu sem frv. er byggt á. Þessi rányrkjuöfl verður að fara að leysa af hólmi. Þetta ráðslag dugar ekki lengur. Þjóðin hefur ekki lengur efni á að láta þessa menn ráðskast með framtíð sína og barna sinna. Staðreyndin er sú, að það dugar ekki að halda áfram þessari kauplækkunarpólitík. Við verðum að grípa til kerfisbreytinga, breyta því kerfi sem skapar þessi vandamál á 6–8 mánaða fresti. Markmiðið með slíkum breytingum á að vera að leysa úr læðingi verðmæti, sem nú fara í súginn sökum rangrar stjórnunar, sem gætu nýst öllum almenningi til tafarlausra lífskjarabóta ef stefnu yrði breytt. Í öðru lagi eigum við að grípa strax það tækifæri sem felst í því að við Íslendingar erum í hópi fárra útvaldra þjóða, sem eiga ærinn auð í ótæmandi orkulindum, ef menn bara þora að nota þennan auð. Og í þriðja lagi eigum við að opna fólki nýjar leiðir til úrræða og áhrifa og láta ábyrgð fylgja þeim áhrifum sem fólk getur fengið með þeim hætti. Þetta þarf að gera í fyrsta lagi með því að gerbreyta þeirri fjárfestingarstefnu sem fylgt hefur verið og leggja áherslu á tækniframfarir í fiskiðnaði, fullnýtingu sjávarafurða, nýjar og arðbærar greinar landbúnaðar, nýiðnað og orkuframleiðslu í stórum stíl, svo að loksins komi að því að verðmæti fjárfestinga fari að skila sér í bættum lífskjörum og fjölbreyttara atvinnulífi. Í öðru lagi þarf að afnema útflutningsbótakerfið í áföngum og breyta því verðábyrgðarkerfi sem fylgt er gagnvart framleiðendum landbúnaðarafurða. Í þriðja lagi þarf að koma á verðtryggingu sparifjár og breytaverðtryggingu lána þannig að greiðslubyrði aukist aldrei umfram vísitöluhækkanir á kaupi. Í fjórða lagi þarf tafarlaust að stöðva skuldasöfnunina erlendis og gera þjóðarátak til að gera upp óreiðuskuldir rányrkjustefnunnar, sem ella munu leggjast með fullum þunga á bök barna okkar og hefta möguleika þeirra í framtíðinni. Í fimmta lagi þurfum við að taka upp nýja framfærsluvísitölu sem mælir rétt samkv. neyslukönnunum sem gerðar eru á fárra ára fresti. Verkalýðshreyfingin og atvinnurekendur verða síðan að semja um það með hvaða hætti þau ætla að miða verðtryggingu launa við þessa nýju vísitölu. Í sjötta lagi þarf að koma á fót samspili launa, skattkerfis og trygginga, afkomutryggingu heimila, þar sem þjóðin ábyrgist hverjum þegni ákveðna lágmarksafkomu sem sé trygging fyrir mannsæmandi lífskjörum. Í sjöunda lagi þarf að gerbreyta íslenska skattakerfinu. Við þurfum að taka upp virðisaukaskatt í stað söluskatts, við þurfum að afnema tekjuskattinn í núverandi mynd og við þurfum að bylta tollakerfi okkar til einföldunar og um leið afnema sjálfvirknina í ríkisútgjöldunum. Í áttunda lagi þurfum við að stuðla að skipulagðri valddreifingu á öllum sviðum með auknu sjálfsforræði sveitarfélaga, með afnámi einokunar á ýmsum þáttum í útflutnings- og innflutningsverslun, með því að stuðla að frjálsari samningsgerð ábyrgra þjóðfélagsafla og með því að koma á fót atvinnulýðræði. Að endingu þurfum við að afnema þessa óskráðu bakábyrgð ríkisins á illa reknum atvinnufyrirtækjum, sem hefur kostað þjóðarbúið ómældar fjárhæðir á umliðnum árum. Við þurfum að afnema óskráða bakábyrgð ríkisvaldsins á ábyrgðarlausum athöfnum stjórnenda í atvinnulífinu og skammsýnum ákvörðunum sem ríkisvaldið á enga aðild að. Þetta eru úrræði sem eru varanleg og munu þess vegna skila árangri. Þetta eru úrræði um kerfisbreytingu í stað þeirra kauplækkunarstefnu sem rányrkjuöflin hafa fylgt á undanförnum árum en engum árangri hafa skilað. Fjárlagafrv. það sem nú er til umr. er einn þátturinn í framlengingu þessarar rányrkjustefnu. Að því mun Alþfl. ekki standa.



Herra forseti. Það var sannarlega uppbyggjandi að hlusta á þjálfunarræðu formanns þingflokks Alþfl. hér fyrir landsþingið. Hana væri hægt að leggja út eitthvað á þessa leið: Burt með landbúnað, burt með sjávarútveg úr íslensku efnahagslífi. Það verður boðskapur þingflokksformannsins á flokksþingi krata um næstu helgi.  Herra forseti. Einkenni fjárlagafrv. fyrir árið 1983, sem hér er til 1. umr., eru fyrst og fremst þeir miklu efnahagsörðugleikar sem við er að fást í íslensku efnahagslífi um þessar mundir. Það jaðrar við kreppuástand meðal flestra nálægra þjóða, sem gerir vart við sig með vaxandi þunga hér á landi vegna verðfalls og sölutregðu á helstu útflutningsvörum þjóðarinnar. Við þetta bætist atvarlegur aflabrestur, stöðvun loðnuveiða og minnkandi þorskafli. Það er öllum landsmönnum ljóst að hér er alvara á ferðum. Þjóðarframleiðsla og þjóðartekjur hafa þegar dregist saman og mun svo augljóslega verða á næsta ári. Það er því augljóst mál að allar forsendur í efnahagsmálum hafa gerbreyst á síðustu mánuðum. Þessar aðstæður, þessa miklu erfiðleika er við blasa, verður að skoða og meta við afgreiðslu fjárlagafrv. fyrir árið 1983. Fer ekki á milli mála að minna verður til skiptanna úr sameiginlegum sjóði landsmanna en áður hefur verið. Eins og fram kom í framsöguræðu hæstv. fjmrh. byggir ríkisstj. fjárlagafrv. á ákveðnum forsendum um þróun launa, verðlags og gengis milli áranna 1982 og 1983, sem gerð er grein fyrir í athugasemdum við frv., og þeirri stefnu ríkisstj. að tryggja hallalausan rekstur ríkissjóðs. Fjárfestingar ríkisstofnana og framlög til sameiginlegra framkvæmda ríkis og sveitarfélaga munu minnka verulega að magni til. Hins vegar er reynt að tryggja óskerta félagslega þjónustu. Með setningu brbl. í ágústmánuði s.l. um efnahagsráðstafanir gerir ríkisstj. nauðsynlegar ráðstafanir til að gera þessa fjárlagagerð marktæka. Án þeirra ráðstafana sem í brbl. felast og öðrum aðgerðum sem þeim eiga að fylgja, svo sem varðandi nýtt viðmiðunarkerfi fyrir laun o.fl., er nær útilokað að fjárlög samkv. frv. verði marktæk, þar sem þær ráðstafanir eiga að hamla gegn hraða verðbólgunnar og byggja upp vörn gegn atvinnuleysi. Mikill meiri hluti þjóðarinnar gerir sér fulla grein fyrir efnahagsvandanum og styður því viðnámsaðgerðir ríkisstj. sem felast í brbl. og eru lífsnauðsyn í þessari stöðu. Þjóðin fordæmir stjórnarandstöðuna hér á Alþingi fyrir óábyrga afstöðu. Viðbrögð stjórnarandstöðunnar eru sorglegt dæmi um hvernig stjórnmálamenn skella skollaeyrum við þjóðarheill ef þeir telja að þeir geti þannig komið höggi á andstæðing sinn. Ég tala nú ekki um hv. þm., sem þáði mikilvæg embætti fyrir að styðja þessa ríkisstj., en hleypur svo undan merkjum þegar á móti blæs. Mikil er ábyrgðartilfinning slíkra manna! En þjóðin gleymir ekki svona ábyrgðarlausum vinnubrögðum. Íslenska þjóðin krefst þess nú að stjórnmálamenn, ríkisstj. og alþm. svo og forustumenn hagsmunaaðila í landinu taki höndum saman um farsæla lausn þjóðmála, þar sem við blasa að öðrum kosti alvarleg efnahagsáföll sem gætu leitt til samdráttar og atvinnuleysis. Hver vill verða valdur að slíku? Samþykkt brbl. og þeirra fylgifrv. sem þeim munu fylgja og skynsamleg meðferð fjárlagafrv. er nærtækasta verkefnið. Herra forseti. Ég skal ekki hafa langt mál um fjárlagafrv. þar sem ég á sæti í fjvn. og tek þátt í umfjöllun um alla þætti þess. Sú vinna hófst raunar 1. okt. s.l. Við framsóknarmenn munum beita okkur fyrir góðri samvinnu í fjvn. og á Alþingi svo að fjárlög fyrir árið 1983 geti orðið marktæk við ríkjandi aðstæður. Þetta verður vandasamt og ekki vinsælt verk, þar sem við blasir að ekki verður hægt að auka framlög, heldur er nú þvert á móti mesta nauðsyn að draga úr ríkisútgjöldum. Ég tel að athuga verði vandlega hvort hægt er að fresta rekstri nýrrar starfsemi eða aukningu á ýmsum sviðum sem áformað er að hefja samkv. lögum. Jafnframt að hægja á eða fresta ýmsum opinberum framkvæmdum sem ekki hefur þegar verið samið um að hefja. Og e.t.v. að fara sér hægar í virkjanaframkvæmdum um sinn og fresta frekari framkvæmdum við Kröflu. Þegar ég les fjárlagafrv. og heyri forstöðumenn ýmissa ríkisstofnana útskýra fjárlagabeiðnir verð ég að játa að ég tel sjálfvirkni í fjárlagatillögum ýmissa stofnana allt of ríkjandi aðferð. Verðlagsforsendum er bætt við fjárlagatölur gildandi árs og þar með er málið afgreitt. Allt of lítið virðist gert til að athuga í alvöru hvort ekki er hægt að spara eða draga saman rekstur t.d. með nýrri tæknivæðingu, sem þó virðist oftast stórauka kostnað hér í rekstri opinberra stofnana, en það er óeðlilegt að mínu mati, því að aukin tækni ætti að auka hagkvæmni í rekstri. Þá er vissulega umhugsunarefni í sambandi við fjárlagafrv. hversu almennt virðist vera samkv. upplýsingum, sem þegar hafa komið fram, að nýir sérkjarasamningar, sem ríkið hefur gert við ýmsar starfsstéttir ríkisstofnana, hafi þegar valdið miklum hækkunum í rekstri stofnananna, launahækkunum langt umfram verðbótavísitölu, jafnvel yfir 20% t.d. hjá starfsmönnum Ríkisútvarpsins, læknum og hjúkrunarstéttum við sjúkrahús og heilsugæslustöðvar. Mikil yfirvinna virðist víða vera talin sjálfsagður hlutur í opinberum rekstri. Hér þarf að koma til sterkara aðhald. Við framsóknarmenn höfum haldið því fram í umræðum um fjárlagagerð að fjvn. ætti að koma meira inn í undirbúning fjárlagagerðar, fá aðstöðu til þess jafnframt því að taka ýmsar opinberar stofnanir til meðferðar. Að mínu mati fel ég þetta vera grundvallaratriði við fjármálastjórn ríkisins. Við undirbúning fjárlaga fyrir yfirstandandi ár vann undirnefnd fjvn. mikilvægt starf við sérstaka athugun á rekstri og uppbyggingu rannsóknastofnana atvinnuveganna sem eru afar þýðingarmiklar fyrir atvinnuvegina og raunar þjóðarbúið í heild. Þessi vinna nefndarinnar gerði mikið gagn, það vil ég fullyrða, enda viðurkennt af viðkomandi stofnunum. Því miður hefur dregið úr þessu starfi nefndarinnar. Er augljóst mál að fjvn. þarf að starfa reglulega allt árið í umboði Alþingis. Ég nefni þetta hér og nú vegna þess að ég tel að þörfin fyrir meira starf Alþingis á þessu sviði sé mjög mikil. Alþingi á að hafa aðstöðu til að fylgjast með gerð fjárlaga og í öðru lagi, sem er e.t.v. mikilvægast, að fylgjast með því hvernig fjárveitingum í fjárlögum er varið. Kemur þar inn í myndina ákvörðun um aukafjárveitingar sem oft virðast tilviljanakenndar. Í efnahagslögum nr. 13, svokölluðum Ólafslögum, stendur í 12. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisendurskoðun skal fylgjast með framkvæmd fjárlaga í umboði Alþingis.“ Í sömu gildandi efnahagslögum er, eins og hv. alþm. er kunnugt, kveðið á um hvernig unnið skuli að fjárlagagerðinni. Þar með eru stjórnvöld skyldug til að leggja lánsfjáráætlun fram með fjárlögum. Jafnframt er skilgreint hlutverk hagsýslustofnunar og Ríkisendurskoðunar. Með þessu ákvæði er stefnt að meiri og nákvæmari vinnu við fjárlagagerðina. M.a. á hlutverk Ríkisendurskoðunar að vera mjög afgerandi. Fram hefur komið að Ríkisendurskoðun á mjög erfitt með að ná til sumra ríkisstofnana í raunverulega endurskoðun. Hér þarf að verða á breyting. Ríkisendurskoðun á að heyra beint undir Alþingi, en samkv. gildandi lögum heyrir hún undir fjmrh. Þetta setur Ríkisendurskoðun þröngar skorður og torveldar í raun og veru vinnutilhögun við öflun þeirra upplýsinga sem Alþingi, í þessu tilfelli fjvn., ætti að láta Ríkisendurskoðun afla varðandi opinberar stofnanir eða fjárveitingu til þeirra og annarra opinberra framkvæmda. Það er að mínu mati nauðsynlegt að Ríkisendurskoðun starfi við hlið Hagsýslustofnunar. Þannig hlytu að fást miklu raunhæfari upplýsingar um ríkisfjármálin. Mitt mat er að mikið skorti á að Ríkisendurskoðun og Fjárlaga- og hagsýslustofnun vinni saman. Milli þessara mikilvægu stofnana ríkisfjármála eru mjög lausleg tengsl. Þessu þarf að breyta. Fjárlaga- og hagsýslustofnun hefur vissulega unnið með vaxandi þunga að því að gera fjárlagagerðina marktækari með meiri kröfugerð á hendur stofnunum um nákvæmari upplýsingar um fjárbeiðnir. Samt sem áður er alveg ljóst að þetta dugir ekki til. Kemur það raunar daglega í ljós í viðtölum í fjvn. Því er aðkallandi að ýmsar opinberar stofnanir eða ríkisfyrirtæki séu tekin til sérstakrar úttektar. Þar á Ríkisendurskoðun að taka til hendi. Við rekum okkur á að verkefni ýmissa ríkisstofnana rekast á. Aðilar eru í raun að vinna að sama verkefninu. Það er allt of mikil sjálfvirkni í útþenslu á mörgum opinberum stofnunum og sumar eru raunar óþarfar. Hér er verk að vinna sem Alþingi með stuðningi Ríkisendurskoðunar þarf að taka föstum tökum. Ég gæti nefnt margar stofnanir því til sönnunar, en geymi það þar til síðar í umr. um fjárlögin. Margar ríkisstofnanir eru til fyrirmyndar um endurbætta stjórnun, sem hefur leitt til hagræðingar, betri þjónustu og sparnaðar í útgjöldum. Ríkisútvarpið er hér til fyrirmyndar, Vegagerð ríkisins, Póstur og sími og jafnvel fleiri slíkar stofnanir. Við fjárlagaafgreiðslu fyrir yfirstandandi ár gerði ég að umtalsefni skerðingu framlaga í fjárlögum til stofnlána- og fjárfestingarsjóða sem ríkissjóður er skyldur til að leggja fé til samkv. gildandi lögum. Ég gerði grein fyrir áliti stjórnskipaðrar nefndar, sem skipuð var þremur fyrrv. fjármálaráðherrum auk Helga Seljans alþm., sinn frá hverjum stjórnmálaflokki. Þótt ég sé ekki að mæla með niðurstöðu þessarar nefndar, sem var samhljóða, vil ég enn á ný benda á nauðsyn þess að Alþingi taki afstöðu til þessa máls. Ákvörðun gæti í sumum tilfellum gert fjárlagagerðina raunhæfari, jafnframt því að sérstaða ákveðinna sjóða með markaða tekjustofna yrði viðurkennd og staða þeirra gerð sterkari. Þessir opinberu sjóðir hafa oft verið hér til umr., ekki síst við afgreiðslu fjárlaga. Þeir eru margir hverjir þýðingarmiklir sjóðir, sem við viljum gjarnan efla og vernda og teljum að hafi mikilvægu hlutverki að gegna fyrir þjóðfélagsuppbyggingu okkar. Ég nefni sem dæmi Byggðasjóð, Fiskveiðasjóð, Félagsheimilasjóð, Iðnrekstrarsjóð, stofnlánasjóði landbúnaðarins og Byggingarsjóð ríkisins. Skerðing þessara sjóða og margra annarra með markaða tekjustofna hefur á undanförnum árum verið mjög mikil. Ég er ekki með þessum orðum að segja að óeðlilegt sé að þessir sjóðir hafi verið skertir að einhverju leyti. Það sem mér finnst neikvætt í þessu máli er að Alþingi skuli láta dragast ár eftir ár að taka ákvörðun um hvort þessum lögum eigi að breyta, þar sem þau eru í reynd brotin árlega og staða sjóðanna því óljós. Eins og ég sagði í upphafi máls míns er ljóst að framkvæmdaframlög dragast verulega saman samkv. frv. þar sem hækkun frá fjárlögum yfirstandandi árs er aðeins um 28–30%. Þetta er vissulega áhyggjuefni þar sem knýjandi þörf er á framkvæmdum í þjóðfélaginu, svo sem við hafnir, skólamannvirki og heilbrigðisstofnanir, víðs vegar um allt land. Í frv. er gert ráð fyrir 200 millj. kr. framlagi til að mæta útgjöldum í samræmi við yfirlýsingu ríkisstj. í ágústmánuði s.l. vegna brbl. Er gert ráð fyrir 125 millj. í láglaunabætur og tvöföldun að raungildi á framlagi til Byggingarsjóðs ríkisins. Þessa dagana er verið að ganga frá stjórnarfrv. um breytingar á húsnæðislöggjöf, sem felur í sér ýmsar verulegar umbætur fyrir húsbyggjendur, m.a. hækkun lána og að reglur um verðtryggingu afborgana og vaxta húsnæðislána verði lagfærðar og margt fleira. Lögð er mikil áhersla á framlög til málefna þroskaheftra í þessu frv., bæði til vistunar og kennslu. Vistunarmál aldraðra fá aukið vægi, sem er brýnt verkefni á ári aldraðra. Við framsóknarmenn leggjum þunga áherslu á að framkvæmdir í vegamálum verði í samræmi við þál. er Alþingi samþykkti svo til einróma og unnið var eftir á yfirstandandi ári. Framkvæmdir eiga að miðast við 2.2% af vergri þjóðarframleiðslu samkv. þál. Frv. miðar að 2.1%. Fjvn. mun leggja mikla vinnu í þetta mál og kanna tekjur og tekjustofna Vegasjóðs í nýju ljósi. Framkvæmdir í vegagerð eru forgangsverkefni sem þjóðin er sammála um og gerir kröfu til að verði fylgt eftir. Framkvæmdir við lagningu sjálfvirks síma samkv. lögum hafa til þessa staðist áætlun samkv. skýrslu Landssíma Íslands. Er það ánægjuleg staðreynd. Verður að tryggja að svo verði áfram. Herra forseti. Ljóst er að mörg og stór vandamál eru óleyst í þessu fjárlagafrv. Ég nefni sem dæmi málefni Háskóla Íslands, Námsgagnastofnunar, rekstur heilbrigðisstofnana, dreifikerfi rafmagns í sveitum og margt fleira. Allt eru þetta þó í raun smámál miðað við það sem skiptir mestu, að ná samstöðu um að hamla gegn verðbólgu og tryggja afkomu atvinnuveganna og um leið atvinnuöryggið í landinu. Við þurfum að auka sparnað og draga úr ríkisútgjöldum. Við þurfum að draga úr óþarfa innflutningi, auka kaup á innlendum vörum og framleiðslu. Við þurfum að vinna markvisst að því að auka og efla útflutningsframleiðslu okkar og þar með útflutningstekjur þjóðarinnar. Það fær engin þjóð staðist sem eykur innflutning um 6% á sama fíma og útflutningur dregst saman um 17%. Þjóðin ætlast til þess að ríkisstj. og alþm. geri ráðstafanir sem tryggi lífskjörin í landinu. Þegar alvarleg efnahagskreppa kveður dyra eiga ráðamenn þjóðar að snúa bökum saman til lausnar vandanum. Þetta ættu forráðamenn stjórnarandstöðunnar á Íslandi að taka til alvarlegrar athugunar þessa daga.



Herra forseti. Umræður um þetta kreppufrv. hæstv. fjmrh. að fjárlögum fyrir næsta ár eru nú orðnar nokkuð langar og yfirgripsmiklar. Hér hefur margt það komið fram sem helst er um þetta mál að segja á þessu stigi. Í ítarlegri ræðu Matthíasar Á. Mathiesen hér áðan komu fram ýmis sjónarmið okkar sjálfstæðismanna svo að ég get verið stuttorður. En ég ætlaði að spyrja hæstv. ráðh. nokkurra spurninga við þessa 1. umr. og gera nokkrar örstuttar athugasemdir við þessa fjárlagasmið. Þessa dagana hefur rignt yfir okkur alþm. ýmsum gögnum um stöðu ríkisfjármála og þjóðarbúsins. Í einni skýrslunni, skýrslu Þjóðhagsstofnunar nr. 13 frá því í mars á yfirstandandi ári segir svo um afkomu ríkissjóðs á árinu 1981: „Á síðasta ári var þróun ríkisfjármála með þeim hætti að töluverður greiðsluafgangur var hjá ríkissjóði. Hann bætti stöðu sína við Seðlabankann. Meginástæða þessarar útkomu var mikil tekjuaukning, einkum af aðflutningsgjöldum og söluskatti vegna mikils innflutnings.“ Sama þróun hefur átt sér stað fyrstu mánuði yfirstandandi árs. Í þjóðhagsáætlun fyrir árið 1983, sem nýlega hefur verið lögð fram á Alþingi, segir svo um framvindu ríkisfjármála á fyrstu mánuðum yfirstandandi árs, með leyfi hæstv. forseta: „Framvinda A-hluta ríkisfjármála var fremur hagstæð framan af þessu ári. Tekjur jukust mun örar en útgjöld og rekstrarafkoman var því hagstæð.“ Síðan segir orðrétt: „Tímabilið jan. - ágúst í ár voru innheimtar tekjur um 50% meiri en á sama tíma í fyrra og var það umfram hækkun verðlags á þessu tímabili vegna mikillar veltu og innflutnings fyrstu mánuði ársins.“ Nú er það spurning mín til hæstv. fjmrh.: Hefur hæstv. ráðh. óskað eftir því að fá upplýsingar um það frá Þjóðhagsstofnun hversu miklar aukatekjur ríkissjóður hefur innheimt á þessum tveimur árum vegna þess sem þarna er vitnað til í þessum skýrslum? Ég held að kjarni þess að komast að sæmilegri niðurstöðu um fjármál ríkisins, eins og þau horfa við nú, sé að fá upplýsingar um þetta. Ég hef rætt við nokkra sérfróða menn um þennan tekjuauka vegna umframinnflutnings 1981 og fyrstu níu mánuðina í ár. Þeir telja að það megi a.m.k. gera ráð fyrir að ríkissjóður hafi haft 800 millj. kr. tekjur af þessu fyrirbrigði. Og þá er ég að tala um verðlag í ár, 800 millj. kr. tekjur á verðlagi í ár. Það er að sjálfsögðu útsala á gjaldeyri og eyðsluskuldasöfnun erlendis, eins og fram hefur komið í þessum umr., sem hefur orðið til þess að auka svo mjög tekjur ríkissjóðs. Hér hefur komið fram að þjóðargjaldþrot blasir við af þessum ástæðum, enda verður viðskiptahallinn sennilega um 5 000 millj. kr. á verðlagi ársins í ár á þessum tveimur árum, eða um það bil 17% af þjóðarframleiðslu eins og hún verður í ár. Og auðvitað vex greiðslubyrði erlendra lána um allan helming af þessum ástæðum og lántökuþörfin vex gífurlega. Mér skilst á sérfræðingum Seðlabankans að í ár verði slegin löng erlend lán fyrir 3 000 millj. kr., en lánsfjáráætlun, þótt hún þætti djarfleg, sem afgreidd var á Alþingi í vor, gerði aðeins ráð fyrir 2 000 millj. kr. lántöku.  Ef þessi tekjuauki ríkissjóðs hefði ekki komið til árin 1981 og 1982 er augljóst mál að það hefði orðið stórfelldur halli á ríkissjóði, eða um svipaða upphæð, eilítið minni, kannske 700–800 millj. kr. á þessum tveimur árum. Og að sjálfsögðu hefði ríkissjóður þá þurft að fá fé til þess að standa undir þeim halla með auknum lántökum. Þess vegna tel ég það algjöra undirstöðu í ríkisfjármálunum, eins og þau horfa við nú, að gera sér sem allra gleggsta grein fyrir þessu, vegna þess að til lengdar verður að sjálfsögðu ekki hægt að bjarga ríkisfjármálum með því að safna eilíflega erlendum óreiðuskuldum og halda áfram þeim gegndarlausa innflutningi sem verið hefur. Í forsendum þessa kreppufrv. er líka gert ráð fyrir því. - Þjóðhagsstofnun, sem gerir að vanda tekjuáætlunina, gengur út frá því að viðskiptahallinn verði að vísu áfram, en að umframinnflutningurinn hverfi, hann verði ekki lengur til. Þess vegna hækka tekjur frv. um 60% eða nálægt því, en útgjöld um 65, mikilvæg útgjöld eins og rekstrarútgjöld. Ég vil spyrja hæstv. ráðh. hvort hann geri sér grein fyrir því að við okkur, sem erum í fjvn., virðist það blasa að þessi niðurstaða sé hreinlega falin í fjárlagafrv. Það er gert ráð fyrir því, eins og ég sagði, að tekjurnar vaxi ekki nema um 60%, en ýmsir útgjaldaliðir um 65%. Þar af leiðir að skornir eru niður mjög verulega ýmsir þættir og ýmis starfsemi hjá stofnunum. Forsvarsmenn sumra stofnana hafa komist þannig að orði að ef fjárlagafrv. verði samþykkt með þessum hætti, þá blasi við stöðvun þeirra. Ég get nefnt mörg dæmi um þetta, en ég ætla ekki tímans vegna að fara að rekja þau sérstaklega. En þetta er mjög áberandi, að frv. virðist vera mjög óraunhæft miðað við ýmiss konar starfsemi sem á að halda áfram. Að sjálfsögðu væri hægt að komast af með þessar fjárhæðir, geri ég ráð fyrir, ef ríkiskerfið yrði allt saman stokkað upp frá grunni og starfsemi ríkiskerfisins þrýst inn fyrir þennan ramma. En ég óttast mjög að þessi staðreynd, að ríkissjóður hefur aðeins upp á að hlaupa á þessu ári samkv. forsendum frv. eðlilegar tekjur af innflutningi, verði til þess að farið verði að skera niður á ýmsum sviðum á mjög óraunhæfan hátt, sem ekki gangi nema með uppskurði í ríkiskerfinu. Þess vegna stefni með þessu kreppufrv. í vandræði á ýmsum sviðum í ríkisbúskapnum að óbreyttri starfsemi. Það er athyglisvert að svona skuli vera komið í ríkisfjármálunum, því að einungis árin 1980, 1981 og 1982 hafa skattar til ríkisins hækkað um 3.1% af þjóðarframleiðslu. Þetta jafngildir 1 290 millj. kr. eða 28 þús. kr. á hverja fimm manna fjölskyldu á verðlagi fjárlagafrv. Samtímis þessu hækkuðu skattar til sveitarfélaga nokkuð eða um 0.3–0.4% af þjóðarframleiðslu. Skattahækkunin til ríkis og sveitarfélaga í tíð núv. ríkisstj. jafngildir því 31 600 kr. á hverja fimm manna fjölskyldu. Samt sem áður er útkoman þessi. Það má segja um þetta fjárlagafrv. eins og fjárlagafrv. undanfarin ár að það hefur ákveðin megineinkenni. Þau eru í fyrsta lagi óbreytt skattastefna. Skattar eiga enn að hækka og stefnir þar í þær hæðir sem ég minntist hér á áðan. Eyðsluútgjöldin hækka. Þau hækka um 65% á sama tíma sem tekjur hækka um 60% og framkvæmdir aðeins um 28–30%. Niðurgreiðslur og millifærslur eru keyrðar fram úr öllu hófi og enn er haldið áfram árlegum niðurskurði á raungildi fjárveitinga til ýmiss konar framkvæmda. Að síðustu er í frv. algjört stefnuleysi í viðureigninni við verðbólguna. Það er gert ráð fyrir að verðlag hækki um 42% á milli áranna 1982 og 1983. Eins og hér hefur komið fram áður, þá þýddi þetta að verðbólgan ætti að vera frá ársbyrjun til ársloka á næsta ári 20%. En verðbólgan hefur verið í ár 60% eins og menn vita. Í ráðstöfunum ríkisstj. um áramótin, sem fengu hin háðulegustu heiti svo sem eins og drullukökugerð, eins og ég held að einn af framámönnum verkalýðshreyfingarinnar hafi kallað þessar ráðstafanir, var fyrst og fremst um að ræða auknar niðurgreiðslur. Í þessu frv. er gert ráð fyrir 806 millj. kr. í niðurgreiðslur á búvöruverði. Mér er tjáð af Hagstofu að þetta svari til þess að nú séu greidd niður 8.5% í framfærsluvísitölu. Spurning mín til hæstv. ráðh. er þessi: Er ríkisstj. búin að breyta um stefnu í þessum efnum? Það voru greidd niður 5.2% í framfærsluvísitölu þegar þessi ákvörðun var tekin um að bæta 6 prósentustigum við. Nú eru greidd niður 8.5%, en samkvæmt forsendum fjárlagafrv. þyrfti að auka mjög við þessa niðurgreiðsluupphæð til að halda þeirri stefnu sem ríkisstj. markaði þegar hún tók ákvörðun um að auka niðurgreiðslur. Mér reiknast til að þessi upphæð þyrfti að vera 1 300 millj. kr. Það kostar nefnilega 800 millj. kr. að greiða 6 vísitölustig niður miðað við forsendur fjárlagafrv. um verðlag. Ég fæ því ekki betur séð en að ríkisstj., eins og raunar var spáð, muni gefast upp í því gríðarlega niðurgreiðslufeni sem hún stefndi út í með sínum ákvörðunum í vetur. Annaðhvort er hæstv. ríkisstj. að gefast upp á þessari stefnu eða þá að það skortir hvorki meira né minna en 500 millj. kr. inn í fjárlagafrv. til þess að halda við þá stefnu sem þá var mörkuð. Til samanburðar við þessar feiknalegu upphæðir má geta þess að í fjárlagafrv. er einungis ætlað að verja 620 millj. til byggingar nýrra brúa, vega, hafna, sjúkrahúsa, dagvistarheimila, grunnskóla og íþróttamannvirkja. En það kostar sem sagt 800 millj. kr. að greiða þessi 6 viðbótar niðurgreiðslustig sem ríkisstj. tók ákvörðun um og átti að vera og var aðalatriðið í efnahagsráðstöfunum hennar í vetur. Ég vil spyrja hæstv. ráðh. hvað hér sé á ferð, hvort ríkisstj. muni hækka þessa upphæð eða hvort hún hafi breytt hér um stefnu. Það er auðvitað fjölmargt í þessu fjárlagafrv. sem ástæða væri til að fara út í, en ég vil aðeins að lokum vekja athygli hæstv. ráðh. á því að Vegagerð ríkisins hefur lagt fyrir fjvn. tillögur sínar um framkvæmd fjárlaga á næsta ári, og þar kemur fram að niðurskurður að raungildi í frv. til nýrra vega og brúa, miðað við drög að langtímaáætlun sem lögð var fram hér á Alþingi í fyrrahaust, er um 136 millj. kr. samkv. útreikningum Vegagerðarinnar. Þetta mun vera um 27% raungildisniðurskurður. Í nefndinni var minnst á það að til stæði að leggja nýjan skatt á þjóðina, á bíleigendur í landinu til að brúa eitthvað af þessu bili. Ég vil taka fram að þarna er gert ráð fyrir því að tekin verði lán í Byggingarsjóði til vegagerðarinnar. Samt sem áður vantar svona háa fjárhæð upp á það að 2.2% af þjóðarframleiðslu gangi til vegamála á næsta ári.

Hvaða upphæð nefndi þm.?

Ég nefndi 136 millj. kr. sem vantar upp á það að það séu 2.2% af þjóðarframleiðslu. Þetta eru tölur frá Vegagerðinni og ég skal með ánægju gefa hæstv. ráðh. ljósrit af þessu plaggi ef hann telur að þetta sé ekki rétt. Ég er ekki með þetta hérna hjá mér. En það komu fram hugmyndir - og það er aðalmálið í nefndinni - um það, eða það var einhvers staðar á sveimi í kerfinu athugun á því að leggja nýjan skatt á þjóðina, á bíleigendur til þess að ná í nýjan tekjustofn til Vegagerðarinnar og þann veg að brúa eitthvað af því bili, sem þarna er um að ræða, en þetta bil er mjög verulegt. 



Herra forseti. Það hefur nú auðvitað ekki mikið upp á sig að elta ólar við ýmsar fullyrðingar og kynlegar athugasemdir stjórnarandstæðinga um fjárlagafrv., sem fram hafa komið við umr. hér í dag, enda fáir sem hlýða á umr. svo seint að degi og raunar sumir, sem hér eiga hlut að máli, farnir af fundi og eru því ekki til andsvara eða til að hlýða á þær athugasemdir sem ég hefði nú viljað færa hér fram við eitt og annað sem hér hefur komið fram. Ég get nú ekki neitað því, að við að hlusta á mátflutning hv. þm. Sighvats Björgvinssonar blöskraði mér ærið mikið. Hann virðist með þeim ágætum skapaður að hann hlustar ekki á rök, sem fram eru borin í málum, heldur kemur aftur með sömu firrurnar og sömu fráleitu fullyrðingarnar, jafnvel þó að búið sé að svara honum, alveg eins og hann hafi ekki heyrt það sem um málið var sagt. Flest það sem hann sagði hér í dag um Kröflumálið og Kröfluframkvæmdir hafði ég rætt hér í dag. Hann spyr t.d. að því, eins og hann viti það ekki, af hverju ekki sé neitt fé til framkvæmda við Kröflu í fjárlagafrv. Hann veit það alveg eins vel og ég að gert hefur verið ráð fyrir að ákvarðanir um það mál yrðu teknar í tengslum við lánsfjáráætlun og þess vegna hafa framkvæmdir ekki verið teknar inn í fjárlagafrv., ekki í sambandi við framkvæmdir við Kröflu fremur en neinar aðrar orkuframkvæmdir. Orkuframkvæmdir eru yfirleitt ekki í fjárlagafrv. og þetta er skýrt tekið fram í athugasemdum við frv. Hins vegar gerði ég hér grein fyrir því, að sennilega væri hægt að afla nægrar orku við Kröflu á tiltölulega skömmum tíma, ef menn kysu að gera svo, en sjálfsagt verða menn að hafa margt þar í huga m.a. orkumarkaðinn og hvernig orka frá Kröflu fellur inn í samtengt veitukerfi, þannig að ég geri ráð fyrir að það liði alltaf einhver ár þangað til Kröfluvirkjun verður komin í fullt gagn. Hann sagði hér svolítið svipað og sagt var í útvarpsumr. ekki alls fyrir löngu, að það fé sem færi til að greiða fjármagnskostnað við Kröflu væri hægt að nota til að tvöfalda vegaframkvæmdir í landinu, þó að þessu hafi verið mjög rækilega svarað hér áðan og allir viti að sjálfsögðu að þetta er algjör firra og ekkert annað. Í sambandi við fjármagnsútgjöld Kröflu gerði ég hér grein fyrir því, að lán falla býsna hratt þessa stundina vegna þess hversu mjög þau voru tekin til skamms tíma. Þetta voru yfirleitt 7 ára lán, sem hafa verið að falla núna seinustu árin, og að sjálfsögðu kemur ekki annað til greina en að framlengja þessi lán, breyta þeim úr skammtímalánum, sem þau voru þegar þau voru tekin, í lán til lengri tíma. Satt best að segja hefði fyrrv. fjmrh. Matthías Á. Mathiesen kannske getað frætt okkur eitthvað um það í þessu sambandi hvers vegna í óskópunum lán til framkvæmda við Kröflu voru tekin til svo skamms tíma á sínum tíma, aðeins 7 ára, meðan öll önnur lán til orkuframkvæmda hér á landi hafa verið tekin til miklu lengri tíma, t.d. lán sem tekin hafa verið í þágu Landsvirkjunar.  Ég stend við það, að ég sé ekkert því til fyrirstöðu að Kröfluvirkjun geti staðið undir þeim lánum sem tekin hafa verið í þágu virkjunar, en auðvitað ekki fyrr en virkjunin er komin í fullan gang og skilar fullum afköstum. Ég er sannfærður um að þessar holur, sem voru boraðar á s.l. sumri og skila 16 megawöttum og kostuðu þó ekki nema 46 millj., eru hagkvæmasta og ódýrasta orkuöflun sem völ var á á liðnu sumri og að sjálfsögðu langtum hagkvæmari en bygging á vatnsaflsvirkjunum, þegar haft er í huga að þarna er búið að leggja í kostnað við stöðvarhús og kaup á vélum og sú orkuöflun sem eftir er, þ.e. útvegun gufunnar, er tiltölulega mjög ódýr miðað við kostnaðinn við að byggja vatnsorkuver í dag. Það er auðvitað enginn vafi á að það er skynsamlegt og rétt að afla þessarar orku og þá verður þetta vandamál úr sögunni - þetta vandamál sem ákveðin öfl innan þings hafa mikið yndi af að blása upp og rangfæra eins og þau mögulega geta. Í sambandi við málflutning hv. þm. Sighvats Björgvinssonar að öðru leyti, þá kemst ég ekki hjá að benda á hversu fáránlega og furðulega hann fór með staðreyndir áðan þegar hann var að segja að verið væri að fela útgjöld ríkissjóðs. Hann hélt því fram að hægt væri að stofna eitthvert fyrirtæki, sem hann vildi kalla t.d, lögfræðiskrifstofu Arnmundar Backmans, minnir mig að hann hafi kallað hana, og síðan gæti þetta B-hluta fyrirtæki tekið lán til starfsemi sinnar og ríkissjóður yfirtæki lánið. Þetta kæmi sem sagt aldrei til útgjalda hjá ríkissjóði, kæmi aldrei fram í ríkisreikningi o.s.frv. Hann þóttist vera búinn að finna þarna einhverja alveg sérstaka aðferð til að sigla með ríkisútgjöld fram hjá bókhaldinu. Auðvitað er þetta hin mesta fjarstæða. Það er að vísu rétt, að ef einhver stofnun, sem ekki er í A-hluta fjárlaga, tekur lán til útgjalda, þá færist það ekki í A-hluta, en þegar lánið er borgað - og hann gerði einmitt ráð fyrir því í sínu dæmi að lániðværi borgað - úr A-hlutanum er það auðvitað gjaldfært. Sama gildir auðvitað um lánin sem Framleiðsluráð landbúnaðarins tók á sínum tíma. Við erum að gjaldfæra þessi lán í A-hlutanum einmitt þessi árin jafnóðum og þau koma til greiðslu. Það er því hin mesta fjarstæða, sem hann hélt fram, að þarna væri einhver aðferð til að komast undan því að kostnaður væri gjaldfærður. Auðvitað hlýtur hann að verða gjaldfærður um leið og greiðslan kemur úr A-hluta. Þetta er nefnt hérna sem dæmi um ótrúlega yfirborðslegan og ósvífinn málflutning, þar sem ræðumaður gerði tilraun til að telja mönnum trú um að hægt væri að falsa bókhald ríkissjóðs með einhverjum slíkum galdraaðferðum, sem að sjálfsögðu er fjarri veruleikanum. Hv. þm. Lárus Jónsson, 3. þm. Norðurl. e., bar upp nokkrar spurningar til mín og ég vil reyna að gera þeim einhver skil, þó að ég væri að vísu ekki alveg viss á hvað verið væri að spyrja mig um. Það var í öllu falli verið að spyrja að því, hvort ríkisstj. hefði breytt um stefnu í sambandi við niðurgreiðslu landbúnaðarvara. Í því sambandi vísaði hann til þess, að útgjöld til niðurgreiðslna á árinu 1983 þyrftu að vera allverulega miklu hærri ef halda ætti sama niðurgreiðslustigi og var á árinu 1982. Þetta er alveg rétt hjá hv. þm. Það er ekki gert ráð fyrir að reynt verði að greiða niður landbúnaðarvörur á árinu 1983 í jafnríkum mæli og gert var á árinu 1982 og þar af leiðandi er upphæðin alls ekki í fullu samræmi við að haldið væri uppi nákvæmlega sama niðurgreiðslustigi og er á þessu ári. Því fer fjarri. Það verður að segjast alveg eins og er, að það fjármagn sem er í fjárlagafrv. til niðurgreiðslna dugar fyrst og fremst til að halda uppi sama niðurgreiðslustigi og verið hefur á síðari hluta þessa árs, en svigrúm til aukningar niðurgreiðslna er ákaflega litið. Ég tel að niðurgreiðsla vöruverðs á fyrri hluta þessa árs hafi skilað verulegum árangri á sinum tíma og átt þátt í því að halda niðri verðbólgu á fyrri hluta ársins. Það er enginn minnsti vafi á því. Áhrif þessa hafa teygt sig fram á haustmánuðina. En hitt er allt annað mál, að þegar kom fram á árið, sérstaklega fram á mitt árið, komu í ljós óvenjulegir erfiðleikar, sem voru miklu stærri og meiri en menn höfðu gert ráð fyrir, og þá varð að grípa til annarra og kraftmeiri aðgerða til að stemma stigu við verðbólgu heldur en nokkurn tíma var hægt að vænta að niðurgreiðslur gætu skilað. Það var því gripið til efnahagsaðgerða nú á haustmánuðum, sem ég þarf ekki hér að lýsa og koma raunverulega í staðinn fyrir þá niðurfærslu verðlags sem ríkisstj. stóð fyrir á fyrri hluta ársins. Ríkisstj. treysti sér ekki til þess áframhaldandi að safna saman fjármagni til að halda svo verulegum niðurgreiðslum áfram og þess vegna fara þær hlutfallslega lækkandi á nýjan leik. Ég vænti að þessari fsp. sé svarað og að það hafi verið einmitt þetta atriði sem hv. þm. var að spyrja um. Ég heyrði það á hans máli, að hin góða staða ríkissjóðs fór dálítið fyrir brjóstið á honum og hann leitaðist við að finna einhverjar skýringar á því hvernig á því gæti staðið aðrar en þær sem gætu falist í eðlilegu aðhaldi. Þá kom hann með þá skýringu, sem er fullgóð og er alls ekkert fjarri lagi, að ríkissjóður hefði notið góðs af verulega miklum innflutningi á fyrri hluta ársins. Ég held að það sé engin ástæða til að deila um það eða draga neina fjöður yfir það, að afkoma ríkissjóðs, eins og á stendur nú, er talsvert miklu betri en menn gerðu ráð fyrir að hún yrði á þessum tíma árs. Það stafar auðvitað af því hvað innflutningurinn var mikill fyrri hluta ársins. En það eru sveiflur í innflutningi og við gerum ráð fyrir að á seinasta hluta ársins sé sveiflan það kröftuglega á niðurleið að innflutningurinn verði jafnvel töluvert miklu minni en gert var ráð fyrir og þetta jafni sig því út þegar árið er á enda. Þannig hefur þetta auðvitað alltaf gengið, að innflutningurinn gengur í sveiflum. Stundum er hann meiri en menn eiga von á, stundum er hann minni. Þannig var þetta t.d. á seinasta ári. Innflutningurinn á 3–4 fyrstu mánuðum ársins var mjög lítill og tekjur ríkissjóðs voru þá minni en við höfðum gert ráð fyrir. Svo breyttist þetta þegar kom fram á vor og fram á sumar og innflutningur varð meiri, tekjur af aðflutningsgjöldum urðu meiri, og þetta jafnaði sig sæmilega út áður en árið var á enda, var jafnvel heldur hagstæðara en fjárlög höfðu gert ráð fyrir, enda er, eins og menn þekkja, útkoman á árinu 1981 verulega miklu betri en fjárlög höfðu gert ráð fyrir. Það stafaði auðvitað af því m.a. að tekjur af aðflutningsgjöldum höfðu verið meiri en menn reiknuðu með. Þetta er svo sem ekkert launungarmál, sem hv. þm. er hér að upplýsa, heldur staðreynd sem flestum er kunn og ekki margt fleira um það að segja. Hitt þótti mér öllu verra, þegar hv. þm. fór að gefa það í skyn að vegna þess að aðhaldi er beitt gagnvart ríkisstofnunum sé þar um algjörlega óraunhæfar tölur að ræða. Ég skildi það helst þannig, að hann mundi beita sér fyrir meiri eyðslu ríkissjóðs í þágu þessara stofnana vegna þess að óeðlilega væri að þeim kreppt. Það er ekki algjörlega í samræmi við það sem ég tel eðlilegast vegna þess að það er ljóst að samdrátturinn í tekjum ríkissjóðs krefst þess af okkur að við beitum allar ríkisstofnanir miklu aðhaldi. Það væri satt að segja eitthvað að okkar áætlunum ef allir væru ánægðir með það sem þeim er skammtað í fjárlagafrumvarpi og gerðu sér það að góðu sem þeir eiga þar von á. Óskir stofnana eru eins og menn þekkja, að þessu sinni eins og oft áður mjög verulega fyrir ofan venjulegan framreikning frá árinu áður og ef látið væri undan óskum stofnana þyrfti vafalaust að hækka skatttekjur ríkisins um a.m.k. 50% . Ég heyri það kallað niðurskurð hjá stofnunum ríkisins þegar raungildi fjárveitinga er nokkurn veginn óbreytt frá fyrra ári. Það kalla stofnanir alveg hiklaust niðurskurð. Hvers vegna er það niðurskurður? Jú, vegna þess að það er niðurskurður á þeirra óskum, það er niðurskurður á fjárveitingabeiðnum þeirra. Það er sú notkun á orðinu „niðurskurður“ sem forstöðumenn mjög margra ríkisstofnana hafa tamið sér, að þegar beiðnir þeirra eru skornar niður er um niðurskurð að ræða. Ég tel aftur á móti, að þegar stofnanir fá nokkurn veginn hliðstæða fjárveitingu að raungildi og verið hafði árið áður sé ekki um neinn niðurskurð að ræða. Þannig hygg ég að þetta sé í flestum tilvikum. Vissulega er í ýmsum tilvikum um ákveðið aðhald að ræða, ákveðna viðleitni til þess að ná fram sparnaði, og þá eru menn kannske ekki alls kostar ánægðir með það. Í sambandi við lánsfjáráætlun ársins 1982 og þær tölur sem hv. þm. Lárus Jónsson nefndi hér áðan var það auðvitað ljóst af hans máli, að hann var þar að nefna tölur eftir minni, einhverjar tölur sem hann mundi lauslega, en ekki að hann væri að lesa þar nákvæmar tölur af blaði, enda get ég upplýst hann um að þessar tölur voru afar ónákvæmar. Ég hygg að ég muni það rétt, að þegar lánsfjáráætlunin var lögð fram í fyrra, fyrir einu ári, hafi í fyrstu tillögunum verið gert ráð fyrir erlendri langtímalántöku sem nam vel yfir 2000 millj. kr., en þessi upphæð hækkaði síðan í meðförum Alþingis allverulega. Ég hygg að talan hafi verið komin talsvert á þriðja þúsundið áður en hún var afgreidd. Ég vil hins vegar upplýsa það, að sáralítil breyting hefur orðið á lántökum frá því sem gert var ráð fyrir í lánsfjáráætlun ársins 1982. Það er algjör misskilningur að þar hafi orðið einhver stökkbreyting, eins og hv. þm. var að reyna að gefa hér í skyn, 50% aukning skildist mér á honum, úr 2000 í 3000 millj. Þetta er hin mesta fjarstæða. Slík aukning hefur alls ekki átt sér stað. Mjög óverulegar breytingar hafa orðið á lántöku, miðað við þau áform sem fólust í lánsfjáráætlun. Ég minnist tveggja stórra mála sem hækka lánsfjáráætlun ársins 1982 dálítið. Í báðum tilvikum var um samþykki Alþingis að ræða og raunar samstöðu allra flokka. Það var annars vegar lántaka vegna Akranessferjunnar og hins vegar lántaka vegna járnblendiverksmiðjunnar og rekstrarerfiðleika hennar. Síðan koma þarna vissulega fleiri minni háttar lántökur inn í myndina, sem þó breyta ekki niðurstöðutölum að neinu verulegu leyti - má vera að Landsvirkjun hafi að vísu tekið eitthvað meiri lán en gert var ráð fyrir í lánsfjáráætlun. Einnig eru nú til athugunar nokkur mál stofnana sem þurfa greinilega á heldur meiri lántökum að halda en ráð var fyrir gert. Má þar nefna Rafmagnsveitur ríkisins, sem þurfa að ljúka ákveðnum verkum og hafa óskað eftir lántöku.  Hv. þm. Lárus Jónsson vék hérna að vegagerðarmálum og taldi að það mundi vanta mjög verulegar fjárhæðir til þess að um væri að ræða að 2.2% af vergri þjóðarframleiðslu gengju til vegagerðar. Ég kannast við að Vegagerðin er með allmiklu hærri tölur en eru í fjárlagafrumvarpinu, en ég hygg að það byggist aðallega á því að það eru aðrar reikniforsendur sem Vegagerðin reiknar út frá. Ég hygg að Vegagerðin reikni þarna með verulega miklu meiri verðbólgu en fjárlagafrumvarpið er miðað við. Menn verða þá að taka með inn í myndina, að ef verðbólgan verður verulega miklu meiri aukast líka tekjur Vegagerðarinnar að sama skapi. T.d. aukast allir markaðir tekjustofnar þá í hlutfalli við hækkunina á verðbólgunni  Herra forseti. Ég sé nú ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um það sem fram hefur komið hér í dag. Ég held að ég hafi nú svarað þeim spurningum sem hér voru bornar fram. Ég hef ekki gert neina tilraun til að meta hversu miklu meiri tekjur af aðflutningsgjöldum hafa verið en ráð var fyrir gert, vegna þess að við vitum ekki hver endirinn verður á árinu. Þessar tekjur ganga í bylgjum. Stundum eru þær meiri en gert var ráð fyrir, stundum minni. Auk þess getur verið mikið álitamál hvernig reikna skuli, vegna þess að þegar verðbólgan verður meiri en fjárlagafrumvarp gerir ráð fyrir hækka auðvitað bæði gjöld og tekjur í hlutfalli þar við og verður þá að taka tillit til þess. Ég held að ég hafi nú vikið að helstu atriðum, sem ég var sérstaklega spurður hér um, og ég læt þetta duga.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðh. svörin, þó að sum þeirra væru kannske ekki mjög ákveðin. Það er greinilegt að hann virðist ekki hafa miklar áhyggjur af því að hafa ekki lengur þennan tekjuauka af innflutningnum í ríkissjóð því hann virðist ekki hafa látið athuga það fyrir sig hvað þetta hefur numið miklum fjárhæðum í fyrra og í ár. Það er alveg augljóst, hæstv. ráðh., að mjög auðvelt er að reikna það þar sem við höfum það sem er orðin staðreynd. Ég er ekki að tala um að reikna slíkar tölur fram í tímann eða áætla tekjur af innflutningi til áramóta. Við vitum náttúrlega hvaða tekjur ríkissjóður hefur haft af innflutningi undanfarna 9 mánuði og hvað hann hafði í fyrra og hvaða tekjur eru vegna umframeftirspurnar á þessum tíma. Þetta er tiltölulega mjög auðvelt dæmi.  Við vitum að það hefur í sívaxandi mæli orðið að veita auknar fjárveitingar til hinna og þessara stofnana vegna þess að forsendur fjárlagafrumvarps hafa brugðist og það hafa verið til peningar til að gera þetta vegna þeirra miklu tekna sem ríkissjóður hefur haft umfram forsendur frumvarpsins og umfram veltustærðir í þjóðfélaginu. En þetta er ekki lengur til staðar og þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt fyrir hæstv. fjmrh., ef hann ætlar að sitja áfram eitthvað í stólnum, að gera sér grein fyrir þessari staðreynd. Þess vegna spurði ég hann hvort hann hefði ekki látið athuga þetta fyrir sig og reikna þetta fyrir sig. Ég hef meira að segja reynt að gera þetta með aðstoð sérfróðra manna og tel að þarna sé um að ræða hvorki meira né minna en 800 millj. kr. á verðlagi í ár, eins og ég sagði áðan, og hafi ríkissjóður haft þann tekjuauka af umframeftirspurn eftir innfluttum vörum. Ég vil upplýsa hæstv. ráðh. um það,- ég sá það á blaði hjá mér, ég hafði skrifað það eftir Seðlabankanum - að í ár hefur lánsfjáráætlun gert ráð fyrir 2071 millj. kr. í lántökur í erlendum lánum, en Seðlabankinn gerir ráð fyrir því núna að þessar lántökur nemi 3000 millj. kr. Það stendur á plaggi frá Seðlabankanum dags. 5. okt. Ég get sýnt hæstv. ráðh. það ef hann vill. Um reikniforsendur Vegagerðarinnar skal ég ekki deila. Það er rétt hjá hæstv. ráðh., að hún gerir ráð fyrir að það verði 58% verðbólga milli áranna 1982–1983, sem menn telja raunsæja forsendu vegna þess hve verðbólgan er orðin mikil núna. Vegagerðin reiknar yfirleitt út verðbólgu frá miðju ári til miðs árs, vegna þess að hún er með sínar framkvæmdir á miðju ári og hún verður að gera ráð fyrir slíkum forsendum ef á að vera eitthvað að marka raungildi þeirra talna sem hún er að fjalla um í framkvæmdum, og þess vegna hefur Vegagerðin fengið þessa tölu. Það er óumdeilanlegt, þetta liggur skjalfest fyrir, að hún telur að það skorti 136 millj. á til þess að ná 2.2%, eins og langtímaáætlunin gerir ráð fyrir, af þjóðarframleiðslu. Er þá náttúrlega gert ráð fyrir að þjóðarframleiðslan dragist saman, eins og í þjóðhagsspá er gert ráð fyrir. Fjárskorturinn er þá 136 millj. kr. Það fé vantar til þess að sú forsenda standist að við leggjum 2.2% í vegagerð. Það vantar þá upp á frumvarpið. Og mín spurning var sú aðallega í þessu sambandi: Er það hugmynd ríkisstjórnarinnar að afla þess fjár með nýjum skatti?