Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er fylgifiskur frv. til l. um Lífeyrissjóð bænda, sem tekið hefur verið til 1. umr. hér í hv. d., og hv. þdm. munu hafa kynnt sér. Með því frv., sem hér liggur fyrir til breytinga á l. um Stofnlánadeild landbúnaðarins, er gert ráð fyrir að lækka framlag til stofnlánadeildarinnar í áföngum, þ. e. að innheimta búnaðarmálasjóðsgjaldið samkv. l. nr. 38 15. febr. 1945. Eins og kunnugt er, var þetta gjald lagt á til innheimtu vegna stofnlánadeildar með l. 1962 til þess að byggja upp öfluga stofnlánadeild fyrir landbúnaðinn. Byggingar- og Ræktunarsjóður voru þá illa settir fjárhagslega, eins og kunnugt er, höfðu orðið fyrir nýjum áföllum og áttu ekki fyrir skuldum. Lög um Stofnlánadeild landbúnaðarins og þetta álag, sem lögfest var, voru menn ekki alveg sammála um, hvort réttmætt væri. Eigi að síður var þetta lögfest, og í 8 ár hefur Stofnlánadeild landbúnaðarins notið þess að fá 1% gjald af búvörum og jafnmikið frá ríkissjóði og 0.75% frá neytendum, sem lagt er á búvöruna. Með þessum hætti hafa stofnlánadeildinni verið tryggðar öruggar tekjur árlega og hefur henni vaxið nokkur fiskur um hrygg á þessu árabili. En það hefur þó dregið úr batanum, að deildin varð fyrir áföllum vegna gengisbreytinga 1967 og 1968. Á áratugnum 1950–1960 voru tekin erlend lán handa Byggingarsjóði og Ræktunarsjóði og endurlánuð bændum án gengisskilyrða. En þessi lán fara nú lækkandi. Bæði er það, að nú er ekki útlit fyrir gengisbreytingu, og við skulum vona, að það verði langt að bíða, þangað til, til þess þarf að grípa, og eins hitt, að þessi lán eru orðin lítil, svo að ekki er ástæða til að ætla, að stofnlánadeildin fái aftur skakkaföll af þessum erlendu lánum. Síðan 1960 hafa búnaðarsjóðirnir yfirleitt fengið innlent fé til ráðstöfunar, og það útlenda fé, sem tekið hefur verið að láni, hefur verið lánað með gengisskilyrðum, þannig að stofnlánadeildin verður ekki fyrir áföllum á þeim lántökum, þótt svo illa tækist til einhvern tíma, að til gengislækkunar þyrfti að grípa. Stofnlánadeildin átti í árslok 1969 125 millj. kr. skuldlausa eign, en þegar l. voru sett um stofnlánadeildina, var 33 millj. kr. halli og skuldirnar meiri heldur en eignir. En á tímabilinu hefur orðið gengistap, og hagnaðurinn hefði orðið mun meiri, ef það hefði ekki orðið. Það er gert ráð fyrir, að það verði haldið áfram á árunum 1971–1975 að greiða 1% gjald og tekjur stofnlánadeildarinnar verði hinar sömu, en á árunum 1976–1980 verði greitt 0.75%, á árunum 1981–1985 0.5% og árunum 1986–1990 0.25%, og þá falli þetta niður. Ég átti von á því að fá nákvæma áætlun um það, hvernig hagur stofnlánadeildarinnar yrði 1980 með því að lögfesta þetta og eins hvernig hann yrði að loknu tímabilinu 1990 miðað við það, að deildin fengi engin áföll í gengisbreytingum, en gróf áætlun er, að skuldlaus eign stofnlánadeildarinnar 1980 verði 600 millj. kr. og rúmlega 1 milljarður kr. 1990, en sú hv. n., sem fær þetta til meðferðar, mun geta fengið nákvæma útreikninga um þetta. Á þessu sést, að deildin heldur áfram að byggja sig upp, þótt nokkuð verði dregið úr framlögunum, sérstaklega miðað við það, að nú ætti að verða minni hætta á áföllum heldur en áður, þegar erlendu lánin eru ekki lengur fyrir hendi. Og það er ánægjulegt að geta þess, að búnaðarsjóðirnir og stofnlánadeildin hafa ekki orðið fyrir áföllum vegna tapa á lánum, sem bændum hafa verið veitt á þessu tímabili. Það hefur alltaf verið svo, að bændur hafa þrátt fyrir allt verið með þeim skilsömustu, sem lán taka. En eins og kemur hér fram í 1. gr. frv., er hér um það að ræða að lækka þessi framlög í áföngum. Þá er gert ráð fyrir því, að gjald af útsöluverði mjólkur og rjóma og af heildsöluverði annarra landbúnaðarvara skuli nema sem svarar 0.75% til ársloka 1980, 0.5% árið 1981-1985 og 0.25% 1986–1990 af verði sömu afurða samkv. verðlagsgrundvelli landbúnaðarvara á hverjum tíma. Við ákvörðun gjaldsins á vörum unnum úr afurðum í verðlagsgrundvelli reiknast hinar síðarnefndu á grundvallarverði að viðbættum þeim hundraðshluta sem segir í 1. málsl. þessa tölul. 2. gr. þessa frv. kveður á um það, að Stofnlánadeild landbúnaðarins greiði Lífeyrissjóði bænda á tímabilinu 1. jan. 1971 til 1. jan. 1986 fé til lífeyrisgreiðslna samkv. 17. og 18. gr. l. um Lífeyrissjóð bænda, er nemur 37.5% árlega af lífeyrisgreiðslunni. Ríkissjóður greiðir hins vegar 62.5%. Þetta verða dálítil útgjöld hjá stofnlánadeildinni. Þannig er gert ráð fyrir því, að á fyrsta ári nemi þessar greiðslur um 11 millj. kr., en þá ætti stofnlánadeildin að borga 37.5% af því. Þetta hækkar svo upp í 25 millj. kr. 1980, en það er talið, að stofnlánadeildin geti tekið þetta að sér og það verði henni ekki ofviða. Þá er einnig gert ráð fyrir því, að deildin greiði Lífeyrissjóði bænda framlag samkv. 6. gr. þessa frv. um Lífeyrissjóð bænda, en í þeirri gr. er gert ráð fyrir, að hrökkvi tekjur sjóðsins ekki til fyrir ársútgjöldum hans, þá verði Stofnlánadeild landbúnaðarins skylt að leggja fram óafturkræft fé fyrir því, sem á vantar, þar til úr verður bætt samkv. ákvæðum 1. mgr. 1. gr., þ. e. að stjórn sjóðsins skal eigi sjaldnar en fimmta hvert ár láta tryggingafræðing rannsaka fjárhag hans, og þyki honum rannsókn leiða í ljós, að fjárhagsgrundvöllur sjóðsins sé ótryggur, skal hann gera till. til sjóðsstjórnar um að efla hann. Þetta er hv. þm. vitanlega kunnugt, þar sem þeir hafa haft þetta frv. fyrir framan sig til athugunar, og þarf þess vegna ekki að fara að rökstyðja það nánar, en það er gert ráð fyrir því, að stofnlánadeildin geti innt þetta af hendi. Fjárhagur hennar eða ráðstöfunarfé hennar verður einnig aukið, af því að það er gert ráð fyrir, að Lífeyrissjóðurinn verði ávaxtaður í stofnlánadeildinni, og það getur vitanlega orðið til þess, að stofnlánadeildin hafi svona rýmri fjárráð á stundum a. m. k. Frv. um Lífeyrissjóð bænda var samið, eins og fram hefur komið, á árinu 1969 aðallega af n., sem Búnaðarþing skipaði, en síðar endurskoðað af n., sem ég skipaði, ásamt Guðjóni Hansen, tryggingafræðingi, sem lagði síðustu hönd á þetta, til þess að það væri fræðilega séð rétt upp byggt. Þetta frv. hefur verið kynnt bændum landsins, og aðalfundur Stéttarsambands bænda á s. l. hausti samþykkti einróma, að hann fyrir sitt leyti væri frv. samþykkur eins og það er. Og í samráði við stjórn Stéttarsambands bænda hefur þetta frv. verið samþ., þ. e. að fella niður stofnlánadeildargjaldið í áföngum og leggja þessar kvaðir, sem um getur í 2. gr. þessa frv., á stofnlánadeildina, og við nána athugun hefur það þótt fært. Ég sé ekki ástæðu til herra forseti, að fara fleiri orðum um þetta mál. Þessi tvö mál, frv. um Lífeyrissjóð bænda og breyting á stofnlánadeildarlögunum, eru hvort öðru tengd, og það þarf að samþykkja þau samhliða. Ég vil láta þá von í ljósi, að þetta frv. verði samþ. á þessu þingi, að lög um Lífeyrissjóð bænda geti orðið virk frá næstu áramótum, eins og talað hefur verið um, og tel ég þá, að stigið hafi verið stórt framfaraspor fyrir bændastéttina, og með ákvæðum, sem eru í þessu frv. um það, að stofnlánadeildin hjálpi til að greiða ellilifeyri þeim bændum, sem ekki geta notið greiðslna úr Lífeyrissjóði nú fyrstu árin, sé stigið spor, sem beri að fagna og horfi til heilla og framfara. Ég vil, herra forseti, leggja til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Það er alveg rétt, sem hæstv. ráðh. gat um, að þegar stofnlánadeildin tók til starfa, voru skuldir þeirra sjóða, sem deildin tók við af, 33 millj. kr. En þess vil ég geta um leið, að þá hafði núv. hæstv. landbrh. farið með yfirstjórn þessara mála tvö undanfarin ár, en í árslok 1959 var sú eign, sem sjóðirnir áttu, 101 millj. 940 þús. kr., sem á þeim tíma var ekki svo lítil upphæð. Þannig lækkaði á tveimur fyrstu árunum, sem hæstv. ráðh. fór með stjórn þessara mála, eignin niður í mínus 33 millj. kr., af því að það var ekkert gert til þess að hjálpa þessum sjóðum, eins og jafnan hafði átt sér stað áður. Í grg. þessa frv. segir, að gjaldabyrði bændastéttarinnar sé þegar það mikil, að ekki sé á það bætandi, og þetta er alveg rétt. Og þetta fannst okkur framsóknarmönnum, þegar stofnlánadeildarskatturinn var á þá lagður árið 1962. Við höfum líka oft og mörgum sinnum borið fram frv. um það að fella niður þetta gjald, en stjórnarliðið með hæstv. landbrh. í broddi fylkingar hefur verndað þessa skattlagningu af miklu kappi. Hæstv. ráðh. fyrirskipaði einnig á sama tíma Búnaðarbankanum að lána bændum aldrei nema út á eina framkvæmd á ári, og bændastéttin hefur á þessu tímabili verið eina stéttin í landinu, sem hefur búið við fjárfestingarfjötra - fjárfestingareftirlit. Og um leið og skatturinn var á lagður, hækkuðu líka vextir af lánunum um 60–70% frá því, sem áður hafði verið. Þá var því haldið fram af hæstv. landbrh., að það skipti engu máli, hvað bændur borguðu í vexti, því að vextirnir færu inn í verðlagið, og það væru neytendurnir, sem borguðu vextina. Ég vil minna á það, að lengst af á þessu tímabili hafa bændur ekki borið úr býtum þau laun, sem þeim hafa verið ætluð, og á það vantaði 128 þús. kr. árið, sem leið - 128 þús. kr. eða 10 þús. kr. á mánuði hverjum á árinu, svo að þessi kenning hæstv. ráðh. hefur farið á annan veg en hann hélt fram eins og ýmislegt fleira. Það má líka með sanni segja, að kjör stofnlánadeildarinnar, þegar tillit er tekið til vaxtagreiðslna og skattsins, sem á bændur er lagður, séu hvergi hliðstæð í landinu, því að umreikni maður það í vexti af þeim lánum, sem hafa verið í útlánum, eru það nálægt 12% vextir eða líkt og okurvextir voru hjá lánabröskurum hér á landi fyrir nokkrum árum. Á þetta vil ég minna að gefnu tilefni, um leið og ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir það, að augu hans og eyru eru að opnast fyrir þeim sannindum og rökfærslum, sem við framsóknarmenn og bændur landsins og bændasamtökin hafa haldið fram á undanförnum árum. Þetta frv. ber vitni um aukinn skilning á þessu sviði. Hér er gert ráð fyrir, að stofnlánadeildarskatti verði aflétt á 15 árum, þ. e. á árinu 1975 til - og með - ársins 1990. Á það vil ég einnig minna, að í því lífeyrissjóðsfrv., sem fram er komið á Alþ., er svo ráð fyrir gert, að iðgjöld bænda smáhækki á fjórum árum, en ekki á 15 árum, þannig að áður en nokkur lækkun á sér stað í stofnlánadeildargjaldi, borga bændur fullt iðgjald í Lífeyrissjóðinn strax eftir 4 ár. Hér þarf að finna leið til að brúa bilið þarna á milli. Mþn. Búnaðarþings gerði ráð fyrir því, að skatti þessum yrði aflétt á árunum frá 1974–1986, þ. e. á 12 árum. Þennan tíma tel ég viðráðanlegri fyrir bændur, og hann er líka í samræmi við þann tíma, sem stofnlánadeildinni er ætlað að inna vissar skyldur af hendi til Lífeyrissjóðsins. Það er líka svo ráð fyrir gert, að stofnlánadeildin fái allt að 10% af tekjum Lífeyrissjóðs að láni og Lífeyrissjóðurinn allur verði ávaxtaður í Búnaðarbanka Íslands og útibúum hans. Ég skal ekki að svo komnu ræða um þessa ráðstöfun, en fljótt á litið finnst mér, að bændasamtökin sjálf gætu séð um og annazt starfrækslu Lífeyrissjóðsins og e. t. v. stofnlánadeildarinnar einnig. Þá gerir frv. þetta ráð fyrir, að samhliða skattinum á bændum verði fellt niður mótframlag ríkissjóðs og gjaldið á útsöluverði landbúnaðarafurða. Ég tel það vel farið, að forsvarsmenn stofnlánadeildarinnar telja sér nú fært að afla deildinni fjár á annan hátt, þar sem aldrei hefur mátt skerða þessar tekjur um svo mikið sem einn eyri að undanförnu, nema því aðeins að eiga það á hættu, að hreinn voði væri fram undan. En þessar tekjur stofnlánadeildarinnar voru samkv. reikningi Búnaðarbanka Íslands fyrir árið 1969 kr. 50 897 901.60 kr., þar af gjaldið frá bændum rúmar 20 millj. kr. Mér finnst, að í þessu felist sú viðurkenning, að stofnlánadeildin hafi ekki þurft alltaf á þessum tekjum að halda. Og ég fæ ekki séð, að skyldulánin frá Lífeyrissjóði bænda nemi, a. m. k. fyrst í stað, þeirri upphæð, sem hér um ræðir. Ég held, að það sé útilokað mál. Sé það svo, að stofnlánadeildin hafi að mestu umráð yfir Lífeyrissjóði bænda, finnst mér fjarri lagi annað en bændur fái verulegan úthlutunarrétt á lánum þeim, sem veitt verða úr Stofnlánadeild landbúnaðarins, á meðan þeir fá þessi mál ekki alveg í sínar hendur. En ég vona, að það geti orðið samkomulag um þetta frv. og á því geti fengizt leiðréttingar til að brúa það bil, sem ég nefndi áðan, og ég vil fagna því, að hæstv. ráðh. og það lið, sem hann hefur á að skipa, er nú komið á þá skoðun, sem við framsóknarmenn höfum verið á að undanförnu, og við teljum, að þessi skattur hafi verið ranglátur og að í ljós komi með þessu frv., að hann hafi að mestu verið óþarfur.



Herra forseti. Það er dálítill misskilningur hjá hv. 1. þm. Vesturl., ef hann ætlar að halda því fram, að stofnlánadeildargjaldið hafi alltaf verið óþarft, af því að það sé hægt að afnema það nú í áföngum. Af hverju er hægt að afnema það nú í áföngum? Og af hverju er það ekki afnumið strax? Af hverju er það gert í áföngum? Það er gert í áföngum vegna þess, að stofnlánadeildin má ekki missa það núna. En með því að hafa óbreytt gjald til 1975, 0.75% gjald til 1980, 0.5% gjald til 1985 og 0.25% til 1990, þá heldur deildin áfram að eflast og safna eigin fé. Og eftir því sem eigið fé deildarinnar verður meira, því meiri verða vaxtatekjur deildarinnar og því öflugri verður hún. Og það er vegna þess, að stofnlánadeildargjaldið var lagt á 1962, að deildin er að verða öflug, fjárhagslega öflug og fjárhagslega sjálfstæð, og að hún getur núna misst þetta í áföngum, og það gjald, sem áður hefur runnið til stofnlánadeildarinnar, getur runnið í Lífeyrissjóð bænda. Þetta veit ég, að hv. 1. þm. Vesturl. sér og skilur, og ég vænti þess, að hann sé kominn á sömu skoðun og ég hef alltaf verið á, að stofnlánadeildargjaldið hafi verið mjög þarft og nauðsynlegt. Það hafi verið góð og þörf ráðstöfun að gera þetta, þ. e. byggja deildina upp og standa af sér áföllin, sem hún varð fyrir við gengisbreytingarnar, og láta þetta eftir smátt og smátt, eftir því sem fært þykir, eftir því sem eigið fé deildarinnar hefur aukizt og eftir því sem vaxtatekjur deildarinnar verða meiri. Það er náttúrlega broslegt, þegar hv. 1. þm. Vesturl. byrjar hér ræðu sína og segir, að sjóðirnir hafi nú raunar átt 101 millj. kr. skuldlausa 1959, en þegar ég hafi verið búinn að vera landbrh. í tvö ár, þá hafi sjóðirnir skuldað 33 millj. kr. umfram eignir. Það er alltaf gott að geta brosað, og víst er það „kómískt“ að geta haldið þessu fram - hafa þrek til þess - og minnast þess ekki, af hverju gengisbreytingin var skráð 1960 - að það var afleiðing af því, sem skeði fyrir þann tíma, að það var vegna þess, að það var verið að afnema uppbætur á uppbæturnar og það var verið að gera ráðstafanir til þess, að við hefðum eitt gengi íslenzku krónunnar, en ekki tuttugu, eins og gerðist meðan vinstri stjórnin sat að völdum. Og ég segi nú það, að það þarf dálítið mikið þrek til þess að koma hér upp í ræðustól eins og þessi hv. og virðulegi þm., sem hefur setið á Alþ. áratugum saman, og blygðast sín ekki fyrir það að rifja það upp, hvernig þetta ból vinstri stjórnarinnar var, sem ríkisstj. 1960 varð að hreinsa til í. Og ég hélt satt að segja, að hv. þm. væri vaxinn upp úr þessum barnaskap og þessari einfeldni að halda því fram, að gengisbreytingin 1960 hafi verið sök þeirrar stjórnar, sem þá settist að völdum. Þetta var arfur ráðleysisins, og það held ég, að flestum sé nú orðið ljóst. Í rauninni er það ekki fleira, sem þarf að segja í tilefni af ræðu hv. 1. þm. Vesturl. Stofnlánadeild landbúnaðarins hefur veitt lán og tiltölulega meiri lán en gert var áður. 1957 munu búnaðarsjóðirnir hafa lánað 41 millj. kr. og 1958 42 millj. kr. En hvað hefur þetta verið núna undanfarin ár? 120, 130, 136 millj. kr. Það er reikningsdæmi að breyta þessu, sem var 1957 og 1958, til núverandi verðlags og fá raungildi fjárins metið rétt í bæði skiptin. En miðað við byggingarvísitölu er það alveg ljóst, að lánin hafa verið stóraukin frá því, sem var. Það er alveg ljóst, við getum reiknað það í huganum. En 11–12% vaxtagreiðslur, sem hv. þm. var að tala um. Það hefur nú einu sinni verið hrakið, og vaxtakjörin hjá stofnlánadeildinni eru vitanlega mjög hagstæð utan þess, og lánin eru til langs tíma, 42 ára fyrir íbúðarhús og 20 ára yfirleitt fyrir útihús. Ég skal viðurkenna, að æskilegt væri að hækka þau lán og lengja þau til 25 ára fyrir varanlega byggð hús. Það er alveg forsvaranlegt, og ég vildi nú stuðla að því, að það væri gert, um leið og stofnlánadeildinni vex fiskur um hrygg og hún getur meira. Hv. þm. segir, að bændur beri minna úr býtum núna en þeir eigi skilið og þá eitthvað lægra hlutfall en áður. Ja, við höfum orðið fyrir því óhappi að fá vont árferði síðustu 3–4 árin. Það hefur verið grasbrestur, það hefur verið kal víða, það hafa verið óþurrkar og kólnandi tíðarfar. Þetta hefur valdið landbúnaðinum miklum búsifjum, og óvíst er, hvort landbúnaðurinn hefði fyrr þolað þessi áföll. Hefur ekki landbúnaðurinn staðið þessi áföll af sér, af því að hann hefur fengið aukinn viðnámsþrótt, meira þrek í stjórnartíð núverandi stjórnar á árunum 1960 til 1966–67, þangað til árferðið fór að verða verra? Hefði landbúnaðurinn getað staðizt þessi áföll, ef tíðarfarið hefði versnað svona t. d. 1958–1959? Það er mikið vafamál. Hann hefði staðið miklu verr að vígi. Þetta er nokkuð, sem ástæða er til að athuga nákvæmlega, þ. e. hvernig „status“ bændanna var á þeim árum, hvernig hann var, áður en árferðið fór að versna, hvernig hann er nú, hvernig þetta var með tekjurnar hjá bændunum áður og hvernig það er nú. Skyldu bændurnir alltaf hafa fengið eða borið úr býtum jafnmikið og aðrar stéttir í þjóðfélaginu? Hvenær hefur það verið? Það væri líka fróðlegt að rifja það upp. En hitt veit ég, að það var ekki á árunum 1957 og 1958. Ég ætla, að þá hafi bændurnir ekki fengið meira en 60–70% í tekjur miðað við aðrar stéttir, og ég ætla, að þrátt fyrir árferðið nú, sem ég ætla ekki að gera lítið úr, þá sé þetta hlutfall nú miklu, miklu hærra, enda þótt reikna megi með, að á þetta vanti eitthvað vegna árferðisins. Þetta er nú svona svolítið utan við þetta frv. En það var hérna fyrr á árum - getum við farið að segja - að hv. 1. þm. Vesturl. og ég töluðum stundum hérna um landbúnaðarmál í d., en núna í seinni tíð hefur þetta sjaldnar borið við, og það má segja, að það sé ekki nema ánægja að því að taka upp þráðinn aftur, þar sem hann slitnaði. Það skal ekki standa á mér, ef hv. 1. þm. Vesturl. vill það viðhafa, og getur þá vel verið, að ég eigi frumkvæðið að því, áður en langur tími líður að taka upp viðræður á breiðum grundvelli um landbúnaðarmál við hv. 1. þm. Vesturl.



Herra forseti. Hæstv. ráðh. gat þess, að Stofnlánadeild landbúnaðarins hefði eflzt mjög, síðan hún var styrkt með því að leggja skatt á bændur og mótframlag úr ríkissjóði. Ég held, að þær tölur séu réttar, að á þessu árabili hafi stofnlánadeildin fengið 258 368 822 kr. í gegnum þessa nýju tekjuöflun, sem deildin fékk við stofnun 1962. Og deildin átti við síðustu áramót 124 835 735 kr., þannig að gengisbreytingarnar, sem hæstv. ráðh. hefur beitt sér fyrir á undanförnum árum, hafa étið upp meira en helming af öllum tekjum deildarinnar. Svo vel hefur verið stjórnað þessum málum, að þeir sjóðir, sem áttu að myndast, hafa fljótlega étið sig upp sjálfir. Þetta er lítið dæmi um þá hluti. Þá vil ég á það minna, að hæstv. ráðh. sagði það, að efnahagur bænda hefði aldrei verið blómlegri og landbúnaðurinn aldrei blómgazt meira en á þessu tímabili. Ég skal ekkert um það dæma. Að sjálfsögðu er margt, sem kemur þar til greina. En ég vil líka minna hann á annað, sem hefur aldrei skeð fyrr í sögu íslenzkrar bændastéttar, að efnahagurinn hefur verið það erfiður og slæmur, að það hefur tvívegis með örstuttu millibili orðið að grípa til þess að breyta lausaskuldum bænda í föst lán, vegna þess að þeir voru fjárhagslega komnir í strand með þá lausaskuldabyrði, sem þeir höfðu á sínum herðum, og það enda þótt stofnlánadeildin ætti að þjóna þeim miklu betur í öllum fjárfestingarmálum en dæmi voru til um áður, að því er hæstv. ráðh. vildi vera láta á sínum tíma. Ég vil líka á það minna, að þó að það sé búið að breyta lausaskuldunum í föst lán tvívegis, þá er fjöldi bænda, sem ekki hefur fengið neina úrlausn samkv. þeim lagabreytingum og bíður þess að fá úrbætur nú. Ég skal játa það, að ég er ekki svo framsýnn, að ég geti sagt til um það, hvernig afkoma bænda verður eftir þau áföll, sem bændur hafa orðið fyrir af hálfu náttúruaflanna á undanförnum árum, en hæstv. ráðh. vildi vera láta, að afkoman væri mjög góð, en ég ætla, að það sé sannast í þessum málum, að það sé ekkert um það vitað. Við vitum það, að erfiðleikarnir eru miklir, og við vitum það, að skuldirnar hafa stóraukizt á þessu tímabili. Ég ætla ekki að fara að ræða við hæstv. ráðh. um efnahag bænda nú og á árum vinstri stjórnarinnar, því að þar er að mörgu leyti ólíku saman að jafna, en hitt vil ég fullyrða, að þeir hafi þá jafnan borið meira úr býtum af því, sem vonir stóðu til, að þeir gætu fengið, heldur en þeir hafa fengið nú hin síðari ár. Það liggur alveg ljóst fyrir. Og það er síður en svo, að ég blygðist mín fyrir það að hafa stutt vinstri stjórnina, og ég hygg, að það geri enginn, sem hana hefur stutt. Og ég býst við, að hæstv. ráðh. eigi eftir að þreifa á því, að mikill hluti þjóðarinnar hugsi nú sem svo, að það væri til mikilla bóta að fá vinstri stjórnina á ný til að stjórna hjá því að sitja uppi áfram með þá óstjórn, sem hefur eyðilagt alla sjóði, sem fyrir voru í landinu og reynt hefur verið að mynda á undanförnum árum.



Herra forseti. Frv. þetta var lagt fyrir síðasta Alþ., en náði þá ekki fram að ganga, enda nokkuð síðla þess þings flutt. Er frv. því hér með endurflutt, en frv. er árangur af starfi n. sem skipuð var samkv. þál., er samþykkt var á Alþ. 31. marz 1965 og hljóðaði svo: „ Alþ. ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa 7 manna n. til að endurskoða l. nr. 77 28. apríl 1962, um aflatryggingasjóð sjávarútvegsins, og gera tillögur um breytingar, eftir því sem henni þykir ástæða til. Formaður skal skipaður án tilnefningar, en aðrir nm. samkv. tilnefningu Fiskifélags Íslands, Alþýðusambands Íslands, Sjómannasambands Íslands, Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, Landssambands ísl. útvegsmanna og Félags ísl. botnvörpuskipaeigenda, einn frá hverjum aðila. N. skal sérstaklega gera sér far um að kynna sér skoðanir útvegsmanna og sjómanna í einstökum landshlutum varðandi málið og reynslu þeirra af starfsemi hlutatryggingasjóðs og aflatryggingasjóðs.“ N. tók til starfa sumarið 1965 og er starfi hennar lýst í aths. við frv. N. skilar áliti í desember 1969. Frv. er samhljóða frv., er n. afhenti með áliti sínu, með þeirri breyt. þó, að lagt er til, að framlag ríkissjóðs verði fjórðungur á móti útflutningsgjaldi í stað þess að vera jafnt tekjum af útflutningsgjaldi, eins og n. lagði til. Samkv. gildandi lögum er framlagið helmingur á móti útflutningsgjaldi. Enn fremur hafa verið gerðar breytingar á frv. nefndarinnar og frv. því, er lagt var fram á síðasta Alþ., til samræmis við ákvæði laga, sem samþ. voru á s. l. vori, l. nr. 68 frá 12. mal 1970, svo og brbl. nr. 74 frá 1. júní 1970. Verður nánar vikið að þessum frv. hér á eftir. Frv. þetta hefur ekki að geyma neinar stórvægilegar breytingar á skipulagi þessara mála. Mörg ákvæði frv. eru aðeins staðfesting á framkvæmd undanfarinna ára. Lítillar óánægju hefur orðið vart með gildandi lög hjá þeim aðilum, sem mestra hagsmuna hafa af þeim að gæta. Hefur reynslan sýnt, að nauðsynlegt er að hafa ákvæði laganna það rúm, að þau skilgreini ekki í smáatriðum einstök framkvæmdaatriði. Ekki má gleyma því, að reglugerðir kveða nánar á um framkvæmd laganna i einstökum smærri atriðum. Ekki er ástæða til að fara ítarlega út í einstök ákvæði frv. Þó má nefna, að lagt er til, að báðar deildir bátaflotans verði sameinaðar í eina deild. Sjóðsstjórninni er gefin heimild til að meta úthald og skerða bætur eða bæta við, ef um frávik er að ræða frá eðlilegu almennu úthaldi eða meðalúthaldi. Enn fremur að höfð skuli m. a. hliðsjón af útgerðarkostnaði og a. m. k. að hluta við ákvörðun svonefnds meðalveiðimagns, sem bætur reiknast út frá. Þá er sjóðsstjórninni heimilað að hækka bætur á haustúthaldi við sérstakar aðstæður, sem hún verður að meta, til að stuðla að því, að útgerðin leggist ekki niður á haustin. Lagt er til, að lágmarksupphæð bóta verði takmörkuð nokkuð. Er hér um að ræða staðfestingu á þeirri hámarksupphæð bóta, sem sjóðsstjórnin hefur markað og telur eðlilegar. Ákvæði eru um bætur vegna skerðingar á veiðiréttindum, þegar tiltekin, takmörkuð veiðisvæði eru friðuð vegna hrygningar nytjafiska. Er hér um nýmæli að ræða, sem á rétt á sér eftir setningu landhelgislaganna frá 1969. Með þeim lögum voru botnvörpuveiðiheimildir auknar til mikilla muna, og í ljós hefur komið, að með þeim eru m. a. opnuð svæði, sem nauðsynlegt hefur reynzt að friða tímabundið vegna hrygningar nytjafiska. Það getur borið við, að skyndilega þurfi að friða tiltekin svæði tiltekinn tíma af umræddum sökum. Geta svona ráðstafanir í einstökum tilfellum valdið takmörkuðum hópi báta miklu fjárhagstjóni, en slíkar ráðstafanir eru yfirleitt gerðar í þágu heildarhagsmuna. Þykir rétt, að opnuð sé leið til þess að bæta að vissu marki það fjárhagstjón, sem af slíku hlýzt. Er því hér lagt til að veita sjóðsstjórninni heimild til að greiða bætur, en ekki er um skyldu að ræða. Skal þá aðeins vikið að þeirri breyt., sem gerð var á frv. n., þ. e. lækkun ríkissjóðsframlagsins. Með l. nr. 5 1968, um ráðstafanir til lækkunar ríkisútgjalda, var ákveðið, að framlag ríkissjóðs skyldi vera þriðjungur á móti útflutningsgjaldi á því ári í stað helmings. Með l. nr. 74 frá 1969 var mótframlag ríkissjóðs lækkað í fjórðung útflutningsgjalds og tók það ákvæði til ársins 1969. Ríkissjóðsframlagið hefur þannig verið lækkað hlutfallslega tvö undanfarin ár. Í fjárlögum ársins 1970 er miðað við, að mótframlag ríkissjóðs verði áfram 1/4 hluti útflutningsgjaldsins, eins og frv. þetta gerir ráð fyrir. Með afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1970 var því í raun tekin ákvörðun um þessa lækkun á framlagi ríkissjóðs. Er frv. því í samræmi við þá stefnu, sem undanfarin ár hefur verið fylgt í þessu efni. Gengisbreytingin í nóvember 1968 olli verulegri hækkun á útflutningsgjaldi, sem er mikilvægur tekjustofn sjóðsins. Tekjur aflatryggingasjóðs af útflutningsgjaldi jukust um 36 millj. kr. árið 1969 frá árinu næst á undan, og var eignaaukning sjóðsins á árinu 1969 mjög veruleg. Af þessum sökum hefur verið talið rétt að lækka fjárveitingu ríkissjóðs til aflatryggingasjóðs. Er sú ráðstöfun gerð í því trausti, að aflatryggingasjóður muni að öllu leyti geta við fjárhagsskuldbindingar staðið í framtíðinni, þrátt fyrir umrædda lækkun ríkissjóðsframlagsins. Sé miðað við tekjur sjóðsins á árinu 1969, er lækkun sú á ríkissjóðsframlagi, sem frv. gerir ráð fyrir, í raun töluvert innan við fimmtung heildartekna sjóðsins. Þótt rétt sé í góðæri að safna í sjóði til mögru áranna, hefur ekki verið talið rétt, að sú söfnun væri framkvæmd með framlögum úr ríkissjóði, heldur með tekjum af hinu aukna framleiðsluverðmæti góðu áranna. Í II. kafla frv. þessa eru felld inn ákvæði l. nr. 74 frá 28. maí 1969 um greiðslu fæðiskostnaðar bátasjómanna, en þau voru sett í framhaldi af kjarasamningum útvegsmanna og bátasjómanna veturinn 1969. Á s. l. vori voru enn gerðar breytingar á þessum lögum með samþykkt laga nr. 68 frá 12. maí 1970 og hefur II. kafla frv. verið breytt til samræmis við þessi nýju lög. Lög nr. 74/1969 kváðu á um greiðslu áhafnadeildar aflatryggingasjóðs á hluta af fæðiskostnaði áhafna á fiskibátum, bæði vegna ársins 1969 og framtíðarinnar. Gert var ráð fyrir því, að tekjur deildarinnar nægðu fyrir útgjöldum hennar, en vegna undanfarinna erfiðleika í sjávarútvegi og þeirra nýju kvaða, er á deildina voru lagðar með þessum l., hafði hún þegar safnað miklum skuldum og halli fyrirsjáanlegur að óbreyttu. Var árlegur halli á sjóðnum áætlaður rúml. 28 millj. kr., auk þeirra skulda, sem þegar hafði þá verið til stofnað. Vegna erfiðs fjárhags áhafnadeildarinnar bar því brýna nauðsyn til að auka tekjur hennar, enda gerði bætt afkoma sjávarútvegsins á því ári kleift að bæta úr þessu, og var það gert með brbl., eins og fyrr er frá greint, nr. 74 frá 1. júní 1970. Tekjur sjóðsins af útflutningsgjaldi voru hækkaðar um 50%, þ. e. gjaldið hækkaði úr 1% í 1,5%. Hefur frv. verið breytt til samræmis við ákvæði umræddra brbl. Með þeirri breyt. yrði árlegur halli jafnaður og nokkurt fé til ráðstöfunar upp í skuldir fyrri ára. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Á þskj. nr. 39 flyt ég ásamt hv. 2. þm. Austf., Páli Þorsteinssyni, og hv. 1. þm. Norðurl. v., Ólafi Jóhannessyni, frv. til 1. um ráðgjafar- og rannsóknarstofnun skólamála. Frv. þetta fluttum við einnig á síðasta þingi, en það náði þá eigi fram að ganga. Við freistumst þess vegna til að leggja þetta frv. fram að nýju til þess að reyna að hafa áhrif á að koma fastari skipan á mál þessi, en verið hefur til þessa. Það má segja, að verkefni þessarar fyrirhuguðu stofnunar sé samkvæmt frv. fjórþætt: Í fyrsta lagi á stofnunin að annast fræðslu og leiðbeiningar varðandi náms- og starfsval nemenda. Starfsfræðsla mun eiga upptök sín í Bandaríkjum N -Ameríku og ekki vera tiltakanlega gömul, en þaðan hefur hún borizt a.m.k. um alla Evrópu og er orðinn þar mikilvægur þáttur í fræðslustarfi flestra og ég hygg nú raunar allra landa utan Íslands. Hér á að vera um að ræða hlutlausa fræðslu um þau störf, sem til greina koma fyrir æskufólk að velja sér að ævistarfi og hvaða námsleiðir standa til boða fyrir það í einstökum tilvikum. Starf þetta ætti að vera og er þar sem því er bezt fyrir komið, í nánum tengslum við atvinnulifið, þannig að þrátt fyrir hlutleysi þeirra upplýsinga, sem leiðbeinendurnir veita, þá geta þeir þó vakið áhuga nemenda á þeim þáttum atvinnulífsins, þar sem það fer saman, að í boði eru lífvænleg kjör og þörf fyrir starfskraftana. Ég hef fengið nokkrar upplýsingar um starfsfræðslu frá Norðurlöndum. Ég ætla ekki að þreyta hv. þdm. með því að fara að lesa upp úr þeim skjölum, en starfsfræðslan er samkvæmt þessum upplýsingum veigamikill þáttur í skólastarfinu á öllum Norðurlöndum. Allir unglingaskólarnir hafa starfskynningarkennara, sem fræðir ungmennin um náms- og starfsleiðir og skipuleggur í samráði við vinnuveitendur starfsdvalir unglinga á vinnustöðum, þar sem þeir geta fengið að reyna sig í þeim störfum, sem þeir hafa áhuga á. Þessar starfsdvalir eru unglingunum að kostnaðarlausu. Þeir fá ekki laun fyrir það, sem þeir gera á vinnustöðunum, og vinnuveitendurnir fá enga þóknun fyrir þær leiðbeiningar, sem þeir láta í té. Fyrir nokkrum árum voru hér talsverðir tilburðir í þá átt að halda uppi starfsfræðslu Það var aðallega framkvæmt undir forystu Ólafs Gunnarssonar, sálfræðings og íslenzkir vinnuveitendur sýndu starfsfræðslunni þá mikinn áhuga og þeir lögðu margir fram verulega krafta í þágu æskufólksins með þessum hætti. Slíkt hygg ég, að íslenzkir atvinnurekendur vilji enn gera, ef þessari starfsemi yrði á fót komið að nýju. Sú reynsla, sem fékkst af starfsfræðslunni fyrr á árum, sannar, að ég hygg, svo að ekki verði um villzt, að þessarar fræðslu er mikil þörf hér á landi ekki síður, en annars staðar og almenningur kann vel að meta hana. Annað meginverkefni frv. okkar þriggja eru rannsóknir og leiðbeiningar varðandi sálfræðiþjónustu, þar á meðal við afbrigðilega nemendur og þá, sem hafa skerta geðheilsu. Sálfræðiþjónusta í skólum uppeldisstigsins, þ.e. barna –og unglingaskólum og kennslufræðilegar rannsóknir eru nú reknar í stórum stíl í flestum þróuðum þjóðfélögum, einkum mun það vera eftir síðari heimsstyrjöldina, sem meira hefur verið gert af þessu. Sálfræðiþjónustan hefur að margra dómi um of einangraðzt við vandamál afbrigðilegra nemenda, en félagsleg ráðgjöf og náms handleiðsla er nú talin nauðsynleg hverjum nemanda, svo að hann fái notið sem bezt hæfni sinnar og geti fundið sem beztan lífsgrundvöll fyrir sig og þjóðfélagið. Þessu marki verður ekki náð, nema að í skólunum sjálfum eða fræðsluhéruðunum sé sérmenntað fólk til þessara starfa, er hafi sem bakhjarl stofnun, er veitt geti aðstoð við þau vandamál, er ekki verða leyst í skólunum sjálfum. Þegar ég flutti framsögu fyrir þessu máli 27. október í fyrra, fyrir réttu ári síðan, þá rakti ég talsvert þá sálfræðiþjónustu, sem haldið hefur verið uppi hér á landi, það er þá fyrst og fremst í Reykjavík og á Reykjanesi og hér áður fyrr í Kópavogi sérstaklega og ég skal ekki endurtaka þetta. Það hefur ekki mikið breytzt frá því, sem því var lýst í fyrra og þm. mun vafalaust í fersku minni, auk þess sem þeir þekkja þessi mál meira og minna af eigin athugun. En ég vil aðeins bæta því við það, sem ég sagði þá, að aðstoð við afbrigðilega nemendur er mjög mikill þáttur í skólastarfi og starfsfræðslu nágrannalanda okkar og þá ekki sízt nágranna okkar á Norðurlöndum. Það er við mikinn vanda að etja, sem ekki verður leystur, nema að til komi veruleg sérþekkingu, mannúð og fjármunir. Það er vandasamt verk að gera treggreind börn og unglinga fullgilda verkmenn á tækniöld, en það er þó í mörgum tilfellum hægt með þolinmæði og þrautseigju og það er vissulega verðugt markmið að forða þessum andlegu lítilmögnum frá þrautagöngu styrkþeganna. Þó verða menn að gera sér alveg ljóst, að slíku starfi lýkur ekki og getur ekki lokið með skólagöngunni í öllum tilfellum. Möguleikar til að nota takmarkaða hæfileika þessa fólks verða einnig að vera til á vinnumarkaði og það getur í mörgum tilfellum verið erfitt að hafa þá möguleika fyrir hendi og tækniþróun og vélvæðingu hefur í sumum löndum gert störf, sem þannig voru sérstaklega ætluð þessu fólki, óþörf og lagt þau niður, en þá ríður á að finna önnur, sem í staðinn geta komið. Þriðja atriði þessa frv. fjallar um framhald á starfsemi, sem hér á landi hefur verið nefnd skólarannsóknir, þ.e. að framkvæma stöðugar rannsóknir á því, hvernig námsefni skólanna, kennsluaðferðir, próftilhögun, námsbækur, skólaskyldualdur nemenda, skólabyggingar o.fl. samrýmist að kallandi þörfum þjóðlífsins. Ég benti á það hér í fyrra og rifjaði það upp, að nokkuð hefur verið að starfi þessu unnið undanfarin ár. Það var árið 1966, sem menntmrn. fól Andra Ísakssyni sálfræðingi að starfa að því verkefni, eins og segir í bréfinu: „að annast fræðilega rannsókn á íslenzka skólakerfinu og verði hún undirstaða tillögugerðar um nauðsynlegar breytingar til að samræma skólakerfið breyttum þjóðfélagsháttum og nýjum sjónarmiðum í skóla- og uppeldismálum.“ Það orkar vart tvímælis, að mesta nauðsyn er á starfi því, sem samkvæmt þessu bréfi er verkefni skólarannsóknard. menntmrn. Þetta starf þarf að auka og efla, skapa grundvöll þess og viðurkenningu með lagasetningu og reglugerðarákvæðum, eftir því sem við á. Það þarf ekki langan málflutning til að rökstyðja þetta. Vísir að þessari starfsemi er til, en að dómi okkar flm. þarf að setja honum fastari skorður og koma þessu fyrir með l. og reglugerðum, en ekki fríhendis, ef svo mætti segja, eins og nú er gert, þar sem aðeins eitt bréf menntmrn. liggur til grundvallar allri þessari starfsemi. Á landsfundi, sem Samband ísl. sveitarfélaga hélt hér í haust í Reykjavík, var af hálfu hæstv. menntmrh. og þeirra starfsmanna hans, sem að skólarannsóknum vinna, gerð grein fyrir því, í hverju þær hafi verið fólgnar að undanförnu og hvaða verkefni séu næst á dagskrá. Þessar upplýsingar eða skýringar voru birtar í blöðum og ég skal ekki endurtaka þær frásagnir, þær geta menn kynnt sér. Fjórða atriði þessa frv. vil ég nefna, þar sem segir í b–lið 2. gr., að verkefni stofnunarinnar skuli vera að rannsaka, á hvern hátt því verði við komið, að allir fái sem jafnasta aðstöðu til náms, hvar sem þeir búa á landinu. Um þetta atriði er það að segja, að síðan frv. var fyrst flutt fyrir réttu ári síðan hefur gerzt tvennt: Annars vegar það, að upp í fjárl. 1970 var tekin greiðsla í þessu skyni, 10 millj. kr., og á fjárlagafrv. fyrir næsta ár, 1971, er ráðgerð 12 millj. kr. greiðsla í þessu skyni. Þetta er annað, sem hefur gerzt, og auðvitað hið mikilvægara. Hitt hefur svo einnig gerzt, að flutt hefur verið frv. um námskostnaðarsjóð, sem til umr. var í hv. Nd. í gær og gerir ráð fyrir því, að myndaður verði nýr tekjustofn til þess að standa undir kostnaði við þessa fyrirgreiðslu, og sem samkvæmt ályktun flm. þess frv. nemur um það bil 100 millj. kr. á ári. Þetta mál er engan veginn komið í höfn, þó að segja megi, að nokkur, örlítill væri kannske réttara orð - skriður sé kominn á úrbætur í því efni, en hann er samt ekki meiri en það, að þeir, sem fengið hafa fjármunina til ráðstöfunar, treysta sér ekki til að skipta þeim upp, vegna þess hve þörfin er margföld á við fjármagnið, sem veitt er til hennar. Og þrautalending þessara manna hefur verið sú - eftir upplýsingum, sem mér hafa verið gefnar - að geyma úthlutun til næsta árs og safna saman framlögum tveggja ára, til þess að einhver von sé til að leysa viðfangsefnið, eða byrja að leysa viðfangsefnið. Með tilliti til þessa þá höfum við flm. þessa frv., sem hér um ræðir, ekki séð ástæðu til þess að fella þetta ákvæði úr því. Þar til viðbótar kemur svo, að jafnvel þótt eftir öðrum leiðum yrði útvegað fjármagn til þess að leysa þetta mál, sem allir viðurkenna, að er réttlætismál og allir vilja leysa, að ég hygg - þó að þær aðferðir fyndust nú eftir fjárl. eða öðrum l. en þeim, sem hér er rætt um, að hugsanlega yrðu lög, þá sýnist okkur það geta hentað vel, að ráðstöfun þessa fjár sé verkefni þessarar stofnunar, ef hún kæmist á fót, því að við hana eiga þeir menn að starfa, sem öðrum fremur fylgjast með einmitt þessum þörfum og þessum vandkvæðum, sem eru á jafnri menntunaraðstöðu, því að samkv. okkar till. á stofnunin að starfa nokkuð svipað og námsstjórarnir gera eftir gildandi l. Þannig að hér verður sem sagt gott og náið samband milli einstakra fræðsluhéraða og starfsmanna þeirrar stofnunar, sem við erum hér að leggja til, að sett verði á stofn og ég er að tala hér um. Þegar þetta mál var rætt hér í fyrra, tók hæstv. menntmrh. til máls og tók vel í þær hugmyndir, sem hér voru settar fram um aukna starfsemi í þessum greinum, þótt hann hefði vitanlega ýmislegt við frv. að athuga samkv. þeirri venju, sem skapazt hefur, að mannanna verk og þá sérstaklega manna í stjórnarandstöðu séu ófullkomin. Aðalmótbára menntmrh. við frv. var sú, að hingað til hefðu skólarannsóknirnar að vísu verið verkefni ríkisvaldsins, en sálfræðiþjónustan hefði algerlega verið á vegum sveitarfélaganna og ætti að vera það samkv. hans skýringum. Rétt er það, að þetta hefur verið svona. En hvaða afleiðingar hefur það haft? Það hefur haft þær afleiðingar, eftir því sem ég fæ bezt séð, að þessi þjónusta er lítil sem engin. Það kann að vera, að ég hafi ekki alveg nýjustu upplýsingar um það, hvaða sálfræðiþjónusta er innt af höndum hér á landi, en þó hygg ég, að það skeiki ekki miklu og samkv. mínum upplýsingum er það svo, að eini staðurinn utan Reykjavíkur, sem heldur uppi sálfræðiþjónustu, eru sveitarfálögin í Reykjaneskjördæmi, sem í fyrra réðu einn sálfræðing til starfa og hafa á þessu ári ráðið sama sálfræðinginn til þessara starfa og honum til aðstoðar sérmenntaðan kennara. Fyrir utan þetta, hygg ég, að engin sálfræðiþjónusta sé framkvæmd í skólum á Íslandi, nema þá hér í Reykjavík að sjálfsögðu, en hér hefur sálfræðiþjónustu verið haldið uppi um nokkurt skeið. Mig langar til þess að fá að vitna hér í umsögn forstöðumanns sálfræðiþjónustunnar í Reykjavík um það, hver sé að hans dómi framtíð þeirrar starfsemi, sem hann hefur veitt forstöðu. Í grein, sem kom í Morgunblaðinu í fyrra, segir hann um sálfræðiþjónustu í Reykjavík, með leyfi forseta: „Ég held, að mikilvægasta staðreyndin um sálfræðideild skóla, sem rekin er sem deild í fræðsluskrifstofu Reykjavíkur, sé einfaldlega, að hún er þó enn þá til. Hún hefur þrátt fyrir allt ekki verið lögð niður. Starfsfólkið hefur flest þraukað hið sama s.l. 6-8 ár. Stjórnunarmenn borgarinnar hafa lagt fé til starfsins og stutt það myndarlega á ýmsa lund, sem ber að þakka og viðurkenna. Mörgu hefur þó verið stórlega áfátt um starfsgrundvöll af hálfu borgaryfirvalda í Reykjavík. Það er örugg sannfæring mín, að nú nálgist tímamót. Sú tegund starfsemi, sem ég og mitt nánasta samstarfsfólk hefur reynt að byggja upp, mun renna út í sandinn og týnast, ef ekki verður hafizt handa um að styrkja og efla starfið á marga vegu án tafar.“ Og síðar segir hann, með leyfi forseta: „Vöntun á viðurkenningu hefur sýnilega ýmisleg áhrif á sérfræðingana sjálfa, hugmynd þeirra um hlutverk sitt og ekki síður, hverjum augum aðrir líta á verk þeirra, foreldrar, kennarar og almenningur. Skýr ákvæði um hlutverk sálfræðiþjónustu í skólum, skyldur og réttindi starfsmanna hennar er helzta verkefnið, sem liggur fyrir á þessu sviði, ef tryggja á faglegar framfarir og endurnýjun sálfræðiráðgjafar í samræmi við örar breytingar skólastarfs og samfélagshátta.“ Ég skal ekki lesa meira úr þessari grein Jónasar Pálssonar, forstöðumanns sálfræðiþjónustu í skólum Reykjavíkurborgar. Ég hygg, að þetta sé nóg til þess að sýna fram á það, að einhvers konar fyrirkomulags breytingu þarf á þessum málum að gera, t.d. þá, sem við flm. þessa frv. leggjum til. Þó vil ég engan veginn halda því fram, að við höfum fundið hina einu réttu lausn, en ef menn vildu taka þetta frv. til athugunar í n., sem mér finnst nú raunar n. bera skylda til að gera, þá mætti kannske finna heppilegri fleti, en við höfum sett hér fram. A.m.k. væri þá tryggt, að sami doðinn ríkti ekki í þessum málum og nú gerir. Verkefnaskipting ríkis og sveitarfédaga er í stöðugri endurskoðun og einnig tekjustofnar þessara tveggja aðila. Það er auðvitað engin ástæða til þess, að þó að málum hafi verið svo skipað, að eitt væri hlutverk ríkis og annað sveitarfélags fram að þessu, að það skuli endilega þurfa að vera svo. Þessu má auðveldlega breyta og ég held, með hliðsjón af því, sem ég vitnaði til hér áðan um sálfræðiþjónustuna í Reykjavík, að óhjákvæmilegt sé að breyta þessu. Í 4. gr. frv. er ráð fyrir því gert, að menntmrn. og menntmrh. setji reglur um störf stofnunarinnar, því að hér er, eins og allir sjá, aðeins um rammalagasetningu að ræða, þó að þetta frv. yrði samþ. Það eru mörg atriði, sem ráða þarf fram úr og í reglugerð þyrfti að kveða á um fjölda þeirra sérfræðinga, sem vinna að sálfræðiþjónustu og viðfangsefnum þeirra í einstökum skólum og fræðsluhéruðum. Það leiðir af eðli málsins, að þau störf, sem hér um ræðir, a.m.k. í a-lið 2. gr., verða að vinnast á staðnum. Þau verða að vinnast í skólunum sjálfum að verulegu leyti og okkur flm. finnst eðlilegt að hafa hliðsjón af umdæmum námsstjóra, sem eru 6 eftir gildandi lögum, þó að ekki starfi menn í þeim öllum. Það er eðlilegt, að stefnt verði að því, að sérfræðingar þeir, sem hér um ræðir, verði, þegar fram í sækir a.m.k., búsettir á sínum starfssvæðum. Það er ein af eðlilegum kröfum þeirra, sem í dreifbýlinu búa, að þeir sérfræðingar og aðrir opinberir starfsmenn, sem þeirra málum sinna öðrum fremur, séu búsettir á því svæði, þar sem þeir starfa. Það getur, án þess að neitt annað komi til, orðið til þess að jafna búsetuna í landinu, því að vitað er, að svona menn, menntamenn, vísindamenn og sérfræðingar, gera umhverfí sitt byggilegra. Þeir laða aðra að, sem vilja fremur búa á slíkum stöðum, eftir að þessir menn hafa setzt þar að. Ég hef þá, að ég hygg, herra forseti, lokið þessari framsögu, þó að vissulega mætti margt um málið segja til viðbótar því, sem ég hef nú sagt, en ég læt duga að vísa til þeirrar talsvert ítarlegu framsöguræðu, sem ég flutti um málið fyrir ári. Ég skal taka það fram nú eins og þá, að þetta frv. er ekki flutt til þess að gera lítið úr því, sem unnið hefur verið að þessum verkefnum, heldur til þess að leggja áherzlu á, að þetta starf þarf einmitt að auka og koma í fastara form. Ég dreg svo að lokum saman það, sem ég hef verið að reyna að segja: 1. Náms- og starfsaðstöðu þarf að taka upp að nýju í stórauknum mæli. 2. Sálfræðiþjónustu í skólum ber að efla. Það er einróma krafa allra skólamanna og ótal raddir hafa komið fram um það. 3. Rannsóknarstörf á námsefni, kennsluaðferðum, próftilhögun, námsbókum, skólaskyldualdri, skólabyggingum o.fl. þess háttar þarf að stórauka. 4. Þessar greinar eru það skyldar, að hagkvæmt og heppilegt er, að þeim sé stjórnað frá einni stofnun, sem við flm. höfum nefnt í frv. ráðgjafar- og rannsóknarstofnun skólamála. 5. Koma þarf málum þannig fyrir, að allir fái sem jafnasta aðstöðu til náms, hvar sem þeir búa á landinu og eðlilegt gæti verið, að þetta verkefni væri enn fremur falið stofnuninni. 6. Menntmrh. setji reglur um störf stofnunarinnar, þ.á.m. um fjölda þeirra sálfræðinga og félagsráðgjafa, sem að sálfræðiþjónustu vinna og viðfangsefni þeirra í hinum einstöku skólum og fræðsluhéruðum landsins. 7. Hafa skal hliðsjón af umdæmum námsstjóra, þegar ákveðin eru starfssvæði þessara manna og stefnt að því, að þeir verði búsettir hver á sínu starfssvæði. 8. Kostnaður af störfum stofnunarinnar mun fást að verulegu leyti uppi borinn í bættri kennslutilhögun, ef frv. verður að lögum. Ég legg til, herra forseti, að þessu frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.

Sjútvrh. (Eggert G. Þorsteinsson) : Herra forseti. Frv. þetta er - eins og í fskj. þess segir flutt til staðfestingar brbl., sem út voru gefin 1. júní s.l. En svo sem einnig kemur fram í forsendum þessara brbl., voru þau flutt til þess að tryggja, svo sem kostur er á jafn sveiflugjörnum tekjulið og hér er um að ræða, að áhafnadeild Aflatryggingasjóðs gæti staðið undir sínum útgjöldum. Frv. þarf að mínu viti ekki frekari framsögu við, en ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og til hv. sjútvn., en það samtvinnast nokkuð því máli, sem hér er á dagskrá næst á eftir.