Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er komið frá hv. Ed. og hlaut þar einróma samþykki. Þegar það kom til þessarar hv. d., var því vísað til heilbr.– og félmn., sem afgr. það á fundi sínum 2. febr. og varð sammála um að mæla með, að það yrði samþ. óbreytt. Að efni til gengur frv. í þá átt, að þeim aðilum, sem leita þurfa lækninga á erlendum sjúkrahúsum, verði til þess veitt nokkru meiri aðstoð, heldur en verið hefur áður. Verður það að teljast vel farið, og eins og ég sagði leggur heilbr.– og félmn. einróma til, að frv. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Í 12. gr. l. um Bjargráðasjóð frá 1967 er talin upp sú starfsemi, sem á kost á því að fá lán úr afurðatjónadeild Bjargráðasjóðs, en það er, að þessi lán má veita til að afstýra óeðlilega mikilli förgun búfjár og vegna afurðatjóns á nautgripum og sauðfé af völdum alvarlegra smitsjúkdóma og til að bæta stórtjón vegna dauða nautgripa og sauðfjár af völdum sjúkdóma. En það er ekki gert ráð fyrir því, að hægt sé að veita lán úr þessari deild Bjargráðasjóðs vegna erfiðleika við ræktun kartaflna. Ástæðan til þess, að þetta er svo, er talin vera sú, að frv. að l. nr. 82 1967, um Bjargráðasjóð, hafi upphaflega verið samið af stjórnskipaðri n. árið 1964, og í grg. þess frv. hafi verið vakin athygli á því, að í frv. sé ekki gert ráð fyrir, að uppskerubrestur á kartöflum verði bættur úr áfurðatjónadeild sjóðsins, og í samræmi við það, að gjaldskylda til sjóðsins í því frv. var eingöngu bundin við innvegna mjólk og kindakjöt. En frv. að l. nr. 82 1967 var í meginatriðum samhljóða þessu frv. n. frá 1964, en þó höfðu verið gerðar á því nokkrar breyt. og m.a. þær, að gjaldskylda til afurðadeildar var látin ná til allra söluvara landbúnaðarins í stað þess að binda þær við það, sem áður var tekið fram um afurðir búfjárins eingöngu. En með því að kartöfluframleiðendur greiða nú eins og framleiðendur annarra landbúnaðarvara 1/4% af söluverðmæti framleiðslu sinnar til afurðatjónadeildar landbúnaðarins, þykir eðlilegt, að þeir eigi þess kost að njóta aðstoðar frá deildinni svo sem framleiðendur annarra landbúnaðarvara, þegar þeir verða fyrir stórfelldum uppskerubresti, svo sem raun varð á sums staðar á s.l. sumri, enda hafa þeir þegar leitað til Bjargráðasjóðsins um slíka aðstoð, en bjargráðastjórn hefur ekki talið sér heimilt að veita slíka aðstoð að óbreyttum lögum sjóðsins. Þetta er tilefni þess, að þetta frv. er flutt. Ég þarf ekki að hafa um þetta frekari orð. Það er eðlilegt, að þeir, sem hafa orðið fyrir tjóni af þessum sökum, fái möguleika til aðstoðar úr afurðatjónadeild eins og aðrir búvöruframleiðendur. Á s.l. ári er talið, að tjón kartöfluræktarmanna hafi af völdum úrkomu og annars orðið verulegt, og þess vegna eðlilegt, að þeim verði veitt aðstoð annaðhvort með bótum eða með lánum eftir því, sem stjórn Bjargráðasjóðsins ákveður. Ég leyfi mér, herra forseti, að leggja til, að frv. verði vísað til 2. umr. og til heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Frv. þetta er samið af n., sem Dýralæknafélag Íslands kaus árið 1965. Hefur frv. verið í endurskoðun, bæði hjá rn. og eins hjá dýralæknum sjálfum, og fengið nokkrar breytingar í meðförunum. Dýralæknafélag Íslands hefur sagt, að eins og frv. er nú úr garði gert, séu þeir tiltölulega ánægðir með það og telji það stórt spor í framfaraátt og skapi aukna möguleika til þess að veita flestum héruðum landsins nauðsynlega dýralæknisþjónustu. Það, sem felst aðallega í þessu frv., er t.d. það, að Árneshreppur verður ekki lengur aðskilinn frá Vestur-Húnaþingsumdæmi, þar sem hann er kominn í beint vegasamband við umdæmið, og þykir því eðlilegt að sameina það. Sömuleiðis er lagt til, að Grafningshreppur verði aðskilinn frá Laugarásumdæmi og lagður undir Selfossumdæmi. Ferð úr Laugarási er mun lengri þangað en frá Selfossi, og reyndin hefur orðið sú, að bændur í téðum hreppi reyna að vitja héraðsdýralæknis að Selfossi. Viðkomandi héraðsdýralæknar telja þessa breytingu sjálfsagða. Þá er einnig lagt til, að Vestur-Eyjafjallahreppur í Rangárvallasýslu verði sameinaður Víkurhéraði, og eru dýralæknar sammála um, að það sé eðlileg skipan, þar sem Víkurhérað hefur verið talið frekar lítið, en Helluumdæmi, Rangárvallaumdæmi, eigi að síður nægilega stórt fyrir einn dýralækni, þó að tveir austustu hrepparnir verði með Víkurhéraði, en Austur-Eyjafjallahreppur hefur verið það áður. Þá er nýmæli í þessu frv. að ráða dýralækni án fastrar búsetu til þess að gegna dýralæknisþjónustu í forföllum héraðsdýralækna eða í einstöku annríki, t.d. með kjötskoðun, töku blóðsýnishorna o.fl. Þá eru loks ákvæði um, að við Tilraunastöð háskólans í meinafræði að Keldum skuli að jafnaði starfa minnst tveir sérmenntaðir dýralæknar í staðinn fyrir minnst einn í gildandi lögum. 3. gr. frv. fjallar um starfssvið yfirdýralæknis og skyldur. Þar er greint efnislega frá starfssviði dýralækna og er nánar ákveðið um það en er í gildandi l. Þá er gert ráð fyrir því, að forseti skipi yfirdýralækni og héraðsdýralækna, en áður hefur það verið einföld skipun ráðh., sem hefur skipað dýralækna í embætti. Héraðsdýralæknisumdæmin eru 20 talsins, en 3 af þeim eru enn óskipuð. Þessi héruð eru öll á afskekktustu og tekjurýrustu stöðum á landinu. Þau verða þess vegna vandfyllt nema með auknum föstum tekjum og þeim framtíðarhorfum, að dýralæknar þar geti sótt um og fengið betri embætti, þegar þau losna. Þess vegna er gert ráð fyrir í þessu frv., að staðaruppbót verði veitt, þar sem tekjurýrustu héruðin eru. En með því er verið að leitast við að bæta aðstöðu í dreifbýlinu og auka þjónustuna og afkomuöryggið. Þá er nýmæli í þessu frv., að héraðsdýralækni er skylt að sinna brýnni vitjunarbeiðni í öðru dýralæknisumdæmi, ef viðkomandi dýralæknir þar er fjarverandi eða forfallaður. Þá er einnig nýmæli um það, að yfirdýralæknir setur héraðsdýralæknum erindisbréf, þar sem kveðið er á um starfssvið þeirra, og er gert ráð fyrir, að landbrh. staðfesti það bréf. Þá er gert ráð fyrir því, sem ekki er í gildandi l., að héraðsdýralæknar hafi heilbrigðiseftirlit með kjötvinnslustöðvum og mjólkurbúum í landinu, og það er vitanlega í fullu samræmi við lagasetningu í þeim efnum í nágrannalöndunum og þar sem hreinlæti er komið á gott stig. Þá er gert ráð fyrir því, að dýralæknar sendi skýrslur um smitsjúkdóma mánaðarlega og yfirlitsskýrslu um heilsufar og sjúkdóma og læknisaðgerðir til yfirdýralæknis. Þá eru viðurlög og ákvæði um það í frv., að dýralæknar gegni störfum sínum af árvekni og samvizkusemi. Það er gert ráð fyrir því, að í hverju héraði, eða þar sem minnst er, séu 1600 mjólkurkýr, og þykir það vitanlega lítið og skapa litlar tekjur, því að dýralæknar eru tæplega sóttir langan veg nema það séu mjólkurkýr eða dýrustu gripirnir, sem eru veikir. En samkv. síðustu upplýsingum frá Hagstofu Íslands munu eftirtalin umdæmi teljast staðaruppbótaumdæmi: Snæfellsness-, Dala-, Barðastrandar-, Ísafjarðar-, Norðausturlands-, og Austur-Skaftafellssýsluumdæmi. En af þessum umdæmum eru Austur-Skaftafells-, Snæfellsnessog Dalaumdæmi setin dýralæknum. Í frv. er gert ráð fyrir, að dýralæknar fái nokkurn skrifstofustyrk úr ríkissjóði, þar sem þeir eru ekki aðnjótandi embættisbústaðar. Ósamræmi hefur skapazt í tekjum hjá þeim, sem njóta embættisbústaðar, og hinna, sem verða að byggja yfir sig sjálfir eða skapa sér eigin húsnæði. Þá er í frv. gert ráð fyrir því, að veita megi lán til bifreiðakaupa handa nýjum dýralæknum, sem sækja um starf hjá ríkinu. Það er vitað mál, að ungir dýralæknar koma skuldugir frá námi og eiga erfitt með að koma sér í starf með því að kaupa allt, sem til þess þarf, þ. á m. bifreiðar, sem eru dýrar, eins og allir vita. Þá er nýmæli í frv., sem gerir ráð fyrir því, að um fast áhaldasafn verði að ræða, sem fylgi hverju umdæmi, og umdæmið eigi þetta safn. Það er mikið lagt upp úr því, að þetta verði sett í lög, m.a. vegna þess, sem áðan var lýst, að dýralæknar koma skuldugir frá námi og eiga erfitt með að koma fótum undir sig í byrjun. Hér er vitanlega aðallega um að ræða tæki, sem sjaldan eru notuð, en hvert umdæmi þarf að eiga, en eru tiltölulega dýr. Það er vitanlega talsverður stofnkostnaður, sem hér er um að ræða, sem ríki og héruð taka þátt í að leysa. Þá er gert ráð fyrir því í frv., að dýralæknar fái aðstöðu til þess að taka frí á 10 ára fresti um 6 mánaða skeið til þess að mennta sig betur og endurnýja kunnáttu sína, en það þykir nauðsynlegt og sjálfsagt um dýralækna eins og ýmsa aðra embættismenn, svo sem kennara, mannalækna og fleiri embættismenn, sem fá frí eftir vissan árafjölda. Þá er gert ráð fyrir því, að heimilt verði að setja dýralækni, sem ekki hefur lokið námi, um stundarsakir til þess að gegna héraðsdýralæknisumdæmum, ef skortur er á lærðum læknum. Þetta eru aðalnýmælin í frv., og eru dýralæknar, sem sérstaklega hafa fjallað um þetta frv., sammála um, að stigið væri stórt framfaraspor með því að lögfesta frv. Það er von mín, að hv. Alþ. fallist á það. Þetta frv. er að vísu í heimildarformi, þannig að það verður ekki framkvæmt, nema til þess fáist nokkurt fé, en það á ekki að verða svo kostnaðarsamt að framkvæma flest atriði frv., að það ætti að þurfa að dragast kostnaðarins vegna. Það er vegna þess, að dýralæknar eru tiltölulega fáir, þeim fjölgar hægt, og kostnaðurinn verður þess vegna takmarkaður af lögfestingu þessa frv. Ég vil, herra forseti, leggja til, að að lokinni þessari umr. verði málinu vísað til 2. umr. og hv. landbn.



Herra forseti. Þetta mál er komið hingað til þessarar hv. d. frá Ed., þar sem það var samþ. með litlum breyt., sem koma fram á þskj. 285, þar sem prentaðar eru 2 gr. með áorðnum breyt., en öðrum greinum var þar ekki breytt. Þetta frv. er samið af n., sem skipuð var með bréfi rn. 27. maí 1966. Þessi n. var skipuð samkvæmt ósk Sambands ísl. sveitarfélaga, sem á undanförnum árum hefur fjallað um nýja skipun sveitarfélaga á landinu. Í n. áttu sæti níu menn, þrír tilnefndir af sambandinu, fjórir af þingflokkunum, einn af hverjum, einn tilnefndur af Dómarafélagi Íslands og einn án tilnefningar, og var sá formaður n. Augljósar ástæður mæla með því, að tekin verði upp breytt skipan sveitarfélaga hér á landi í samræmi við breytta þjóðlífshætti. Skal lauslega vikið að nokkrum þessara ástæðna. Stór sveitarfélög eru sterkari til sóknar og varnar í velferðarmálum þegna sinna en smá sveitarfélög. Þetta gildir bæði gagnvart ríkisvaldinu og öðrum aðilum. Sumir álíta, að ríkisvaldið hafi færzt um of á hendur fárra aðila og að nauðsyn sé að stefna að nokkurri dreifingu þess í hendur aðila úti á landsbyggðinni. Sterkari og stærri sveitarfélög eru grundvallarskilyrði þess, að sú þróun geti átt sér stað. Sannleikurinn er sá, að hinn mikli samdráttur ríkisvaldsins til höfuðborgarinnar, sem orðið hefur á undanförnum áratugum, á ekki hvað sízt rætur sínar að rekja til fámennra stjórnarfarseininga úti um landsbyggðina, sem hreinlega hafa ekki verið þess megnugar að rækja þau verkefni, sem annars verða bezt af hendi leyst eðli málsins samkvæmt heima í héraði. Þá hefur ríkisvaldið tekið málin í sínar hendur, og þannig hafa æ fleiri verkefni verið unnin í Reykjavík, sem kannske betur væru af hendi leyst af fólkinu sjálfu úti í héruðunum, ef samtök þess hefðu verið nægilega öflug til þess að sinna störfunum. Hin mörgu sveitarfélög hér á landi eru mjög sundurleitur hópur. Íbúatalan er frá 10–20 og upp í 80 þúsund. Geta og hæfni þessara stjórnarfarseininga til meðferðar hinna ýmsu verkefna er vissulega mjög misjöfn. Flokkun sveitarfélaga eftir getu og hæfni þeirra og úthlutun verkefna í samræmi við slíka notkun skapar glundroða í stjórnarfarslöggjöfinni, sem sízt væri til bóta. Nær liggur þá að efla sveitarfélögin, sem veikust eru, með sameiningu og freista þess þannig að koma á fót sveitarfélögum, sem ekki yrðu eins sundurleit og þau eru nú. Möguleikarnir á því að skipta verkefnum á milli ríkisins og sveitarfélaganna væru því meiri, ef unnt væri að skapa öflug sveitarfélög í landinu yfirleitt. Fjölmörg sveitarfélög geta hagnýtt sér margvíslegar vélar í starfi sínu. Allt miðar það að betri vinnu og meira öryggi á þeim sviðum. Þá ætti enn fremur að mega vænta þess, að reikningsskil gætu orðið innan þess frests, sem lög setja, en á það skortir nú mikið í mörgum sveitarfélögum. Hreppaskipting sú, sem nú er í landinu, á rót sína að rekja til fyrri tíma samgönguhátta. Nú er öldin önnur í þeim efnum. Má segja, að vegur liggi næstum heim að hverju byggðu bóli, og flest heimili hafa yfir að ráða samgöngutækjum nútímans. Þá er það ekki síður mikilvægt, að sími er kominn á hvert heimili, og allt greiðir þetta fyrir öllum samskiptum manna á meðal. Allar fjarlægðir hafa stytzt, ef svo má segja, og þessi nýju viðhorf auðvelda mjög stækkun sveitarfélaganna. Ýmislegt fleira mætti nefna, sem mælir með sameiningu, en hér verður þetta látið nægja að sinni. Samkvæmt framansögðu getur það naumast orkað tvímælis, að brýna nauðsyn ber til þess að gera gagngerða breytingu á skipun sveitarfélaganna hið allra fyrsta. Mörg rök virðast hníga í þá átt, að þörf sé mjög róttækra breytinga. N., sem hafði þetta mál til meðferðar, skipti landinu í 66 athugunarsvæði. Skipting þessi var gerð í samráði við sýslumenn og sveitarstjórnarmenn, en af þessum 66 athugunarsvæðum eru 17 sveitarfélög óbreytt frá því, sem nú er, og ekki líklegt að verði aðilar að sameiningu. Af þeim 49 athugunarsvæðum, sem þá eru eftir til athugunar, hefur verið samþ. á formlegum fundum með sveitarstjórnunum að athuga sameiningu á 34 athugunarsvæðum, sem taka til samtals 157 sveitarfélaga. Þó að ekki hafi enn verið haldnir formlegir fundir með sveitarstjórnum á þeim 15 svæðum, sem þá eru eftir, með samtals 51 sveitarfélagi, hafa till. um myndun þeirra verið gerðar í nánu samráði við hlutaðeigandi oddvita. Í aths. sameiningarnefndar um þessi 66 athugunarsvæði segir m. a. svo: „Ef skipan þessi hlyti samþykki, þó mundi sveitarfélögum á landinu fækka úr 227, sem þau nú eru, í 66. Ef skipan þessi hlyti samþykki, þá mundi sem sagt fækkunin verða um 160 sveitarfélög. N. telur, að þróunin í þessa átt væri til mikilla bóta. Lögfesting slíkrar skiptingar er viðkvæmt stjórnmál, sem ríkisstj. og Alþ. verða að meta, hvort rétt sé að framkvæma. N. telur því ekki rétt að leggja til, að slík lögfesting fari fram. Þó að lítill árangur sé enn sýnilegur af tilraunum n. til þess að koma á sameiningu með frjálsu samkomulagi, telur n. þó enn ekki fullreynt um, að árangur náist með þeim hætti. Litlar líkur eru þó til þess, nema málinu sé fylgt eftir með festu af hálfu ríkisstj. og Sambands ísl. sveitarfélaga.“ Niðurstaða n., sem um þetta mál fjallar, er þess vegna sú, að sameining, ef hún á að framkvæmast, verði að gerast með frjálsu samkomulagi hreppsfélaga. Ég skal að lokum aðeins minnast á efni þessa frv., sem hér liggur fyrir. Í 1. gr. frv. segir, að félmrn. skuli í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga stuðla að eflingu sveitarfélaganna með því að koma á sameiningu tveggja eða fleiri sveitarfélaga í eitt sveitarfélag samkvæmt því, sem fyrir er mælt í lögum þessum. Í frv. er gert ráð fyrir erindreka, sem á að annast framkvæmd laganna undir umsjón rn. og í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga og hlutaðeigandi sveitarstjórnir. Í þeim breyt., sem gerðar voru á frv. í hv. Ed., segir þó, að þessi ráðstöfun sé einungis tímabundin, og síðar skuli félmrn. taka við starfi þessa erindreka. Hlutverk erindrekans skal m. a. vera að eiga frumkvæði að því, að athuguð verði skilyrði fyrir sameiningu einstakra sveitarfélaga um allt land og að afla upplýsinga eftir föngum um allt það, sem máli skiptir í sambandi við sameiningu þeirra. Það er höfuðreglan samkvæmt þessu frv., að sameining sveitarfélaga getur ekki náð fram að ganga, nema hlutaðeigandi sveitarstjórnir séu samþykkar sameiningu. Ein undantekning er þó frá þessari reglu. Í 13. gr. frv. er gert ráð fyrir heimild handa ráðh. til að sameina hrepp nágrannasveitarfélagi samkvæmt till. erindreka, án þess að fyrir liggi samþykki hlutaðeigandi sveitarstjórna og sýslunefndar, ef íbúatala hreppsins hefur s. l. þrjú ár verið lægri en 50. Í frv. eru ýmis ákvæði, sem greiða fyrir því, að sameining geti náð fram að ganga, ef vilji er á annað borð fyrir hendi hjá sveitarstjórnunum. Þannig er t. d. gert ráð fyrir því, að jöfnunarsjóður veiti fjárhagslega aðstoð til þess að greiða fyrir sameiningu hreppa umfram þá aðstoð vegna skuldabyrði, sem heimiluð er í 2. mgr. 5. gr. l. nr. 51 1964, þegar sveitarfélög, sem hlut eiga að máli, eiga við óvenjulega erfiðleika að stríða vegna framfærsluþunga eða annarra hliðstæðra verkefna. Í 12. gr. frv. eru ákvæði, sem eiga að greiða fyrir sameiningu dreifbýlishrepps við þéttbýlissveitarfélag, en ákvæðið hljóðar á þá leið, að þegar hreppar, sem eru í dreifbýli, verða sameinaðir kaupstað eða kauptúni, er sveitarstjórn hinna sameinuðu sveitarfélaga heimilt að ákveða í tiltekinn tíma, þó ekki lengur en 10 ár frá sameiningu, í fyrsta lagi, að innheimta skuli fasteignaskatt, sbr. 5. gr. 1. nr. 51 1964, með allt að 400% álagi. Ákvæði þetta gildir þó ekki um bújarðir með tilheyrandi jarðarhúsum. Í öðru lagi, að útsvör, sem lögð eru á gjaldendur, sem eiga lögheimili á bújörðum og hafa meiri hluta tekna sinna af landbúnaðarstörfum þar, verði lægri en annarra gjaldenda, þannig að frávik útsvarsstiga verði hagstæðara fyrir þá. Með frv. þessu er stefnt að því, að athugun á sameiningu fari fram um allt land. Athugun þessi verði framkvæmd af fulltrúum sveitarstjórna þeirra, sem hlut eiga að máli, í samráði við erindreka. Samkvæmt ákvæði til bráðabirgða skulu samstarfsnefndir þær, sem eru starfandi, starfa áfram eftir gildistöku þessara laga, þar til þær hafa lokið störfum eða hlutaðeigandi sveitarstjórnir hafa kosið nýjar samstarfsnefndir. Eins og áður segir, hefur verið formlega samþ. að athuga um sameiningu í 34 athugunarsvæðum, er taka 61 samtals 157 sveitarfélaga, og kjósa samstarfsnefndir til þess að framkvæma þá athugun. Þetta mál er orðið að mínu viti aðkallandi, þar sem of mörg sveitarfélög eru svo fámenn, að þau eiga erfitt með framkvæmd þeirra verkefna, sem þessum sveitarfélögum eru falin. Eina leiðin út úr þeim erfiðleikum er að mínu viti og þeirra, sem um þetta mál hafa fjallað, sú, að þessi smáu sveitarfélög sameinist annaðhvort tvö eða fleiri eða sameinist stærra sveitarfélagi, ef um fámennt sveitarfélag er að ræða, o. s. frv. Hins vegar geta náttúrlega verið skiptar skoðanir um þetta, og menn eiga kannske erfitt með að hugsa sér að sameinast öðrum sveitarfélögum, en ég held, að nauðsynin sé svo brýn, að menn ættu að skoða það mjög grannt, áður en þessari leið verður hafnað. Þessi athugun mála og meðferð hefur verið framkvæmd í nágrannalöndum okkar, og ég heyrði það t. d. í útvarpi í gær, að af 1200 sveitarfélögum, sem áður voru í Danmörku og ganga til kosninga þar í dag, eru nú aðeins 200 sveitarfélög eftir, þegar sameining hefur þar farið fram, þeim hefur fækkað um 4/5 eða 5/6 eða eitthvað þess háttar. Ég vil að lokum undirstrika það, sem ég sagði hér áðan, að það er ekki meiningin að þvinga þessari sameiningu upp á neinn, heldur að það sé gert með fullu samþykki þeirra sveitarfélaga, sem í hlut eiga. Ég vildi svo leyfa mér, herra forseti, að leggja til, að þessu máli yrði vísað til 2. umr. og hv. heilbr: og félmn.



Herra forseti. Hæstv. félmrh. hefur nú fylgt frv. þessu úr hlaði, skýrt efni þess og þann aðdraganda, sem að baki liggur, og rætt nokkuð þann tilgang, sem frv. þessu, ef að lögum verður, er ætlað að ná. Ég vil hér þegar við 1. umr. þessa máls í þessari hv. d. segja örfá orð um nokkur efnisatriði frv., ef það mætti verða til þess, að sú hv. n., sem fær þetta mál til meðferðar, tæki að einhverju leyti þær aths. mínar til athugunar. Í frv. þessu eru að mínu mati einkum þrjú atriði, sem skipta máli sem veigamiklar breytingar frá því, sem er í gildandi sveitarstjórnarlögum. Það eru í fyrsta lagi ákvæðin um erindreka, í annan stað ákvæði 12. gr. um breytilegar álagningarreglur, þar sem svo háttar, að sameinaðir kunna að verða sveitarhreppar og þéttbýlishreppar, og í þriðja lagi ákvæði 13. gr. um heimild ráðh. að sameina hin fámennustu sveitarfélög án umsagnar eða vilja heimaaðila. Hæstv. ráðh. greindi hér nokkuð áðan frá hlutverki erindreka, en hlutverk hans skal vera að eiga frumkvæði að því, að athuguð verði skilyrði fyrir sameiningu einstakra sveitarfélaga, að safna gögnum og upplýsingum um allt það, sem máli skiptir í því sambandi, að vera samstarfsnefndum sveitarfélaga, sem komið getur til greina að sameina, til ráðuneytis og aðstoðar, m. a. varðandi viðskipti þeirra um þessi mál við rn., enn fremur að vera sveitarstjórnum til aðstoðar við ákvörðun þeirra atvika, sem upp kunna að koma í þessum málum, og erindrekinn fær í hendur í einstökum tilvikum vald til þess að taka ráðin af sveitarstjórnum. En það er samkvæmt því, sem segir í 5. gr. þessa frv., að ef sveitarstjórn hefur hafnað sameiningu, getur erindrekinn eigi að síður knúið fram atkvgr. í viðkomandi sveitarfélögum og enda þótt öll sveitarstjórnin sé því andvíg. Um þessi ákvæði vil ég segja það í sem skemmstu máli, að ég tel þau óþörf og að sumu leyti til óþurftar. Ég treysti sveitarstjórnarmönnum sjálfum og íbúum strjálbýlissvæðanna fyrst og fremst sjálfum bezt til þess að ákveða, hvaða skipan bezt er að hafa á þessum málum, og ég tel ekki miklar líkur til þess, þar sem þetta mál hefur nú verið kynnt mjög á undanförnum árum, að starf erindreka í þessu skyni fái miklu þokað um vilja heimaaðilanna. Ég sagði, að þessi ákvæði væru e. t. v. að einhverju leyti til óþurftar, og á ég þá við það, sem greinir frá í frv., að erindrekinn getur gripið fram fyrir hendur viðkomandi sveitarstjórna, og hygg ég, að það verði ekki til þess að auðvelda það samstarf, sem þarna er fyrirhugað að koma á. Í öðru lagi vil ég minnast á ákvæði 12. gr. um breytilegar álagningarreglur, þegar svo stendur á, að fyrirhugað er að sameina strjálbýlissveitarfélag þéttbýlissveitarfélagi. Í þessari gr. frv. er viðurkennd sú staðreynd, sem við blasir, að ekki er unnt að veita sömu þjónustu í strjálbýli og þéttbýli. Þetta er öllum hv. þdm. kunnugt og þarf naumast að rökstyðja, aðeins minna á fáa þætti þjónustu, svo sem gatnagerð, vatnsveitur, holræsagerð og rafveitur, sem framkvæmdir eru í þéttbýlinu, svo og ýmsa aðra félagslega aðstöðu og þjónustu, sem miklu auðveldara er að veita í þéttbýli en strjálbýli. Þessi staðreynd er viðurkennd í þessari grein og til hennar tillit tekið, en þau tímamörk eru við þetta sett, að aðeins skuli vera heimilt, að þessar breytilegu álagningarreglur gildi í 10 ár. Ég álít, að hérna sé ekki nægilega langt gengið. Ástæða væri til þess að mínu mati, að inn í lögin væru tekin ákvæði þess efnis, að heimilt væri að hafa slíkar breytilegar álagningarreglur, þar sem sveitarfélög samanstanda af þéttbýli og strjálbýli, og með svipuðum hætti og vikið er að í frvgr., en án þess að vera bundið við ákveðinn árafjölda. Í 13. gr. frv. er gert ráð fyrir því, að ráðh. sé heimilað að sameina hrepp nágrannasveitarfélagi samkvæmt till. erindreka, án þess að fyrir liggi samþykki hlutaðeigandi sveitarstjórna og sýslunefndar, ef íbúatala hreppsins hefur s. l. þrjú ár verið lægri en 50. Í gildandi sveitarstjórnarlögum segir um þetta atriði í 5. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Nú hefur íbúatala hrepps verið lægri en 100 samfellt í 5 ár, og er þá rn. heimilt eftir till. sýslunefndar að sameina hreppinn þeim nágrannahreppi, sem sýslunefnd telur bezt henta.“ Í gildandi lögum er því gengið lengra, að því er varðar íbúatölu hreppsins, en þar er fylgt þeirri lágmarksskyldu, sem ég tel að verði að vera í þessum efnum, að leitað sé umsagnar heimaaðila um, hvaða nágrannasveitarfélagi hið fámenna sveitarfélag skuli sameinað. Ég vil halda mig við þá grundvallarreglu, að fólkið sjálft eigi að ráða í þessum sökum, en viðurkenni hins vegar, að svo fámenn geta sveitarfélög orðið, að þeim verði ekki haldið uppi. Til þess að skilgreina það mætti e. t. v. koma inn ákvæði í frv., að ef sveitarfélög og stjórnendur þeirra, sveitarstjórnir, gætu ekki rækt þær skyldur, sem þeim ber, gæti komið til greina að taka af þeim þessi ráð, en fyrr ekki, og þó jafnframt, að leitað sé umsagnar sýslunefndar viðkomandi sýslu. Til þess að taka dæmi um þetta efni, þá varð nú fyrir mér í skýrslu sameiningarnefndar Klofningshreppur, sem 1. des. 1967 hafði einungis 35 íbúa. Ef frv. þetta væri samþ. óbreytt, væri á valdi félmrh. að sameina Klofningshrepp öðrum hvorum nágrannahrepp þess eftir ábendingum erindreka, en án umsagnar heimaaðila. Eru þarna sinn á hvora hönd Fellsstrandarhreppur og Skarðshreppur, og ég treysti miklu betur sýslunefnd Dalasýslu til þess að segja til um það, hvorum þessara hreppa á að sameina Klofningshrepp, en erindreka þeim, sem skipaður yrði eftir þessu frv., ef það nær fram að ganga, og félmrh., hver sem hann er á hverjum tíma. Um störf erindreka til þess að greiða fyrir sameiningu hreppa að öðru leyti má taka það fram, að ekki virðist vera sérstaklega brýn þörf til þess, að hann sé ráðinn, og væri miklu eðlilegra, að þau störf, sem honum ber að inna af höndum, væru á vegum félmrn. Ef maður lítur á það, sem segir í gildandi sveitarstjórnarlögum um þau tilvik, sem upp koma, ef óskir koma fram um að sameina sveitarfélög, þá segir þar, með leyfi forseta, í 4. gr.: „Rn. skal sameina hreppa, þegar þess er óskað af hlutaðeigandi hreppsnefndum og sýslunefnd mælir með“ o. s. frv. Svo virðist sem sagt, að gildandi lög leggi ekki stein í götu þess, að sameining sveitarfélaga nái fram að ganga, ef þess er óskað af viðkomandi aðilum, og á ekki heldur að vera, því að í mörgum tilfellum getur verið æskilegt, að sameining nái fram að ganga. Ég ætla ekki að fara öllu fleiri orðum um þessar gr. frv., en það leiðir af því, sem ég þegar hef sagt, að ég er því að sumu leyti andvígur, einkum þó þeim ákvæðum, er fjalla um erindrekann, og tel, að það sé óþarft starf og verja mætti fé ríkissjóðs til annarra þarflegri hluta. Í öðru lagi virðist mér frv. ekki ganga nógu langt varðandi heimild um breytilegar álagningarreglur, þegar um þéttbýlis- og strjálbýlissveitarfélög er að ræða. Og í þriðja lagi, varðandi hin fámennustu sveitarfélög tel ég, að það sé síður en svo til bóta, heldur til hins verra frá því, sem segir í gildandi sveitarstjórnarlögum. Hæstv. félmrh. ræddi nokkuð um þá stefnu, sem felst í þessu frv., og þá miklu þörf, sem þar væri til úrbóta, sem sé að sameina hin mörgu og fámennu sveitarfélög í landinu. Um þetta efni mætti segja mörg orð, og skal ég ekki ræða það lengi, aðeins víkja að örfáum atriðum, en láta annað bíða og ræða það þá síðar, ef sérstakt tilefni gefst til. Ég tek það skýrt fram, að sameining sveitarfélaga getur í ýmsum tilvikum verið hagkvæm og til bóta, enda sé þá vilji íbúanna sjálfra fyrir hendi, sem ég tel vera, eins og þegar hefur verið lýst, grundvallaratriði. Róttækum breytingum, sem hæstv. ráðh. minntist á, að hér væri mikil þörf á að koma fram, fylgja þó að mínu mati ekki einungis kostir, heldur einnig verulegir ókostir fyrir íbúa strjálbýlisins. Þessa ókosti mun ég þó ekki að sinni rekja hér. En hjá þeim mönnum, sem mest hafa talað fyrir þessari stefnu, sem sé sameiningu sveitarfélaganna, hefur það þó verið meginatriðið, að það skyldi gert strjálbýlinu til styrktar. Hvergi er þó að mínu áliti eins augljós hagur að því að sameina sveitarfélög og þar, sem þéttbýl sveitarfélög liggja saman. Á þetta hefur verið lítt minnzt af þeim aðilum, sem um þetta mál hafa fjallað, og þessu efni eru ekki sérlega góð skil gerð í þeirri skýrslu, sem sameiningarnefnd sveitarfélaga lét frá sér fara. Það blasir auðvitað við okkur hér svæðið frá Reykjavík til Hafnarfjarðar um þetta atriði. Nú skal ég ekkert um það segja, hvort það væri hagkvæmt frá stjórnsýslulegu sjónarmiði, að þessi sveitarfélög væru öll sameinuð í eitt, en augljóst er, að það væri til mikilla hagsbóta, að þeim væri fækkað. Með því mundi nást meiri hagkvæmni, m. a. í skipulagningu umferðarmannvirkja, skipulagningu þjónustumiðstöðva, uppbyggingu atvinnufyrirtækja og uppbyggingu íbúðarhverfa, svo að nokkuð sé nefnt. Hér er þó sleppt, sem augljóst má þó einnig telja, að ná mætti meiri hagkvæmni í stjórnun þessara sveitarfélaga, ef þau væru a. m. k. að nokkrum hluta sameinuð. Í skýrslu sameiningarnefndar er að vísu gert ráð fyrir því, að þessum sveitarfélögum sé skipt í athugunarsvæði eins og öðrum sveitarfélögum í landinu, og eru þar í þriðja athugunarsvæði Hafnarfjörður, Garðahreppur og Bessastaðahreppur, í fjórða athugunarsvæði Kópavogskaupstaður og í fimmta athugunarsvæði Reykjavík og Seltjarnarneshreppur. Það leiðir af því, sem ég sagði um þetta efni áðan, að það ætti allt eins vel að koma til greina að sameina þessi sveitarfélög í tvö sveitarfélög eins og í þrjú. Því hefur nokkuð verið á lofti haldið, og það kom m. a. fram í ræðu hæstv. ráðh. áðan, að grundvallaratriði þess, að sveitarfélögin fengju valdið hinum stærri verkefnum, væri, að þau yrðu sameinuð og stækkuð og gerð þar með fjölmennari. Þetta hefur m. a. borið á góma í þeim tilvikum, þegar rætt hefur verið um skiptingu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga, þar sem til álita hefur komið, að sveitarfélögin tækju í sínar hendur meiri hluta úr stjórnsýslukerfinu, og að öðru leyti, að þau færu ein með suma þætti mála, en ríkisvaldið aftur eitt sér með aðra þætti. Nú skal ég ekki segja um þetta efni, hvað hagkvæmast er. Að mínu áliti getur verið visst aðhald í því, að sveitarfélögin starfi að ákveðnum málaflokkum með ríkisvaldinu. Því fylgir nokkurt aðhald í meðferð fjármála, ef heimaaðilar eiga þar einnig að bera nokkra ábyrgð. En raddir um skiptingu á þessum sviðum eru uppi, og er rétt að víkja örlítið að því. Það hefur verið um það rætt sem stefnuatriði, að sveitarfélögin gætu e. t. v. í framtíðinni tekið að sér á sviði skóla- og fræðslumála barna- og unglingastigið. Um það atriði má segja, að ekki er nein vissa fyrir því, þó að horfið yrði að verulegri sameiningu sveitarfélaganna, að þá fari það nákvæmlega saman við myndun skólahverfanna, sem þegar hafa verið mynduð, mörg hver um myndarlega heimavistarskóla fyrir mörg sveitarfélög með frjálsu samstarfi. Vissulega er eftir á nokkrum svæðum landsins að gera átak í því skyni að mynda ákveðin skólahverfi, og þar þarf til að koma samstarf þeirra sveitarfélaga, sem til eru, en víða hefur það þegar tekizt með ágætum með góðu samstarfi sveitarfélaganna, og ég tel ekki líkur til þess, að þótt horfið yrði að verulegum breytingum um skipan og mörk sveitarfélaganna í landinu, þá færi það endilega saman við mörk skólahverfanna. Í heilbrigðismálum hefur nokkuð verið á það minnzt, að sveitarfélögin tækju ein í sínar hendur ákveðna þætti heilbrigðismála. Það er rætt um heilbrigðiseftirlit, heilsugæzlu og hjúkrunarheimili, sem mér út af fyrir sig virðist vera nokkrum vandkvæðum bundið að skera frá rekstri sjúkrahúsa og læknisþjónustu, vegna þess að heilbrigðisþjónustan er víða öll bundin við sömu stofnun og erfitt að greina sundur rekstur hennar milli ríkis og sveitarfélaga. En færi svo, að þetta yrði fært á hendur sveitarfélaganna, er eðlilegt, að samstarf myndaðist milli sveitarfélaganna innan hvers læknishéraðs og e. t. v. innan hverrar sýslu um lausn og framkvæmd þessara mála. Um brunamál, sem rætt hefur verið um, að gæti komið til álita, að sveitarfélögin tækju algerlega í sínar hendur, þá virðist mér einsýnt, að hver sýsla ætti að hafa þau mál með höndum og sveitarfélög hverrar sýslu að vinna saman að þeim málum. Á sviði félagsmála hefur oft verið gagnrýnd sú skipan, sem á hefur orðið um byggingu félagsheimila, og get ég vissulega tekið undir það, en það er ekki eingöngu skipan sveitarfélaganna að kenna, heldur einnig því, að ekki hefur verið nægilega traust skipulag félagsheimilasjóðs og stjórn hans hefur ekki haft nógu mikil áhrif á staðsetningu félagsheimila. Ýmsa fleiri þætti félagsmála mætti nefna, t. d. tryggingamál, sem nú eru í höndum þriggja aðila, í fyrsta lagi Tryggingastofnunar ríkisins, síðan héraðssamlaga og síðast sjúkrasamlaga. Það blasir við af því, sem ég hef sagt um þessi efni, að enda þótt horfið yrði að sameiningu sveitarfélaganna, mundu þau tæpast spanna nákvæmlega yfir það svið, sem væri hæfilegt fyrir hvert þessara verkefna um sig. Í þeim efnum þarf því að ríkja áfram, eins og verið hefur hingað til, samstarf milli sveitarfélaganna um ýmsa þætti sveitarstjórnarmála og opinberra mála, sem sveitarstjórnir hafa afskipti af. Ég tel, að það sé mikil þörf á því nú að efla samstarf sveitarfélaganna og efla e. t. v. héraðsstjórnirnar og þau áhrif og völd, sem þær hafa, svo og hin frjálsu samtök landshluta og kjördæma, sem mynduð hafa verið á síðustu árum. Hæstv. ráðh. minntist hér í lok ræðu sinnar á þá breytingu, sem hann hafði heyrt af í fréttum frá Danmörku í sambandi við sveitarstjórnarkosningarnar, sem þar fara nú fram. Ég vil ekki líkja saman þeim skilyrðum, sem eru til myndunar sveitarfélaga í Danmörku og hér í okkar strjálbyggða landi, og enda þótt sameining sveitarfélaga geti verið ágæt í Danmörku, þá er ekki nein vissa fyrir því, að hún sé jafngóð hér, og nægir að vitna til þess, sem ég sagði hér áðan um það, að hvergi væri eins augljós hagur að sameiningu sveitarfélaga eins og þar, sem þéttbýl sveitarfélög liggja saman, en svo sem kunnugt er, er mikill munur á þéttbýli í Danmörku og hér á Íslandi. Ég mun ekki á þessu stigi hafa öllu fleiri orð um þetta mál. Ég geri ráð fyrir því, að um það verði allmiklar umræður. Ég hef ekki rætt ýmsa þá ókosti, sem ég tel vera á því fyrir strjálbýlissveitarfélögin, að þau séu stækkuð mjög mikið, og vænti þess, að það komi hér síðar fram í umr., eða ég mun þá, ef tilefni gefst til, ræða það frekar síðar. En ég legg áherzlu á það grundvallaratriði, að um verði að ræða frjálsa sameiningu sveitarfélaga, en það ekki með valdboði gert, því að það mundi ekki farsællega fara, ef horfið yrði að því ráði. Ég legg svo einnig áherzlu á það, að þótt ég sjái ýmsa vankanta á þessu máli og vankanta á þeirri stefnu, sem því er ætlað að styðja, þá er það vissulega svo, að sameining sveitarfélaga getur í ýmsum tilvikum átt rétt á sér og haft fullt gildi.



Herra forseti. Mér finnst þetta frv. að mörgu leyti mjög sérstætt, og ég man ekki eftir neinu frv. í svipinn af þessari gerð, síðan ég kom á þing. Mér sýnist eitt aðalatriðið í þessu frv. vera það að stofna embætti til þess að líta eftir lögum um embættið. Þetta frv., sem heitir að vísu um sameiningu sveitarfélaga, en ætti að heita um áróður fyrir sameiningu sveitarfélaga, snýst fyrst og fremst um svokallaðan erindreka, störf hans, verkefni hans á einn eða annan hátt. Samkvæmt 2. gr. segir: „Félmrn. felur sérstökum erindreka að annast framkvæmd laga þessara“ o. s. frv. Já, hvað mætti stofna mörg embætti í landinu, ef það ætti að fara að stofna sérstakt embætti til að líta eftir hverjum einustu lögum sem sett væru? Þeir eru orðnir fámennir í félmrn., ef þeir geta ekki sjálfir litið eftir sveitarstjórnarlögum eða lögum um sameiningu sveitarfélaga rétt eins og öðrum lögum. Nei, nú á að stofna sérstakt embætti. Að vísu hefur hv. Ed. eitthvað hikað við þetta, því að hún bætir inn í 2. gr., „ Félmn. felur sérstökum erindreka“ - „fyrst um sinn“. Það, sem hlýtur að vekja athygli manns, þegar litið er yfir þetta frv., er það, hvaðan það er komið. Hvar er upphaf þessa frv. í raun og veru? Er það hjá fólkinu í sveitarfélögunum, sem þjáist af því, hvað sveitarfélögin eru lítil? Hefur stjórnarvöldunum borizt einhver beiðni eða kvartanir um það úr byggðarlögunum, að það sé eiginlega ekki hægt að halda uppi sveitarfélagi vegna þess, hvað þau eru orðin fámenn? Nei, það er nú öðru nær. Það er ekki komið þaðan, þetta fyrirtæki eða þetta frv. Eftir því sem ég bezt fæ séð af þeim skýrslum, sem komið hafa fram frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, sem gefnar eru út, virðist ekki hafa komið nokkurs staðar fram á landinu ósk um löggjöf um sameiningu sveitarfélaga, mér vitanlega, hvergi nokkurs staðar. Nú hefur verið, eins og hér hefur verið réttilega bent á, löggjöf um sameiningu sveitarfélaga, og slík sameining getur farið fram og hefur ekkert verið því til fyrirstöðu að undanförnu, hvað löggjafarhliðina snertir, en í skýrslu sveitarstjórnasambandsins er sagt frá þeim skilyrðum, sem þurfi til þess samkv. núgildandi lögum að sameina sveitarfélög, og segir svo, að að þessum skilyrðum fullnægðum skuli félmrn. framkvæma sameininguna. Raunar var þessi heimild í eldri sveitarstjórnarlögum. Þessi heimild hefur víst aldrei verið notuð. Áhuginn eða óskirnar eru ekki meiri en þetta utan af landinu um sameininguna. Málið er komið frá stjórnarvöldunum sjálfum, og það er reynt að knýja fram þessa sameiningu með sérstökum embættismanni, sem á að hafa alveg óvenjulegu hlutverki að gegna að mínum dómi samkvæmt þessu frv. Í þessu frv. er sagt m. a., að hlutverk erindrekans skuli vera að eiga frumkvæði að því, að athuguð verði skilyrði fyrir sameiningu einstakra sveitarfélaga. Af hverju þarf erindreki að eiga frumkvæðið að því? Mundu ekki sveitarstjórnarmenn heima fyrir eiga slíkt frumkvæði, ef þeir sæju nokkra þörf á sameiningu, ef þeir kærðu sig bókstaflega um hana? Þarf einhvern erindreka sunnan úr Reykjavík til þess að hafa frumkvæði að því, að sveitarfélög séu sameinuð? Í 3. gr. segir, að stofna skuli sameiningarnefndir, sem rannsaki möguleika á sameiningu sveitarfélaga. Slík n., sem kosin er, kýs sér formann úr sínum hópi, en heimilt er að fela erindreka formennsku n. Þarna er hreinlega gefið í skyn, að þeir séu ekki færir um það heima fyrir að láta n. starfa á félagslegan hátt og það þurfi erindreka frá ríkisstj. til þess að hún vinni eins og vera ber. Þetta er nú eitt sýnishornið af virðingunni, sem borin er fyrir forustumönnum sveitarfélaganna í þessu frv. Enn fremur segir í 3. gr.: „Samstarfsnefndir skulu haga störfum sínum í samráði við erindreka.“ Þær verða að gera svo vel að bera undir hann, hvernig þær eigi að haga sér við að rannsaka, hvort vilji er til heima fyrir um sameiningu. Það þarf að bera það undir hann. Þeir eru ekki færir um það, forustumenn sveitarfélaga, að kanna hjá sínu fólki, hvort það vill sameiningu. Þetta er annað sýnishorn úr þessu frv. Í 4. gr. segir: „Erindreki getur af sjálfsdáðum gert till. um sameiningu tilgreindra sveitarfélaga, og er þá sveitarstjórnum þeim, sem hlut eiga að máli, skylt að kjósa samstarfsnefnd.“ Ef þeir hafa ekki haft frumkvæðið sjálfir, ef þeir óska ekkert eftir því eða kæra sig ekki um neina sameiningu, getur bara erindrekinn komið og sagt þeim: „Gerið þið svo vel og kjósið þessa n., og látið hana starfa eftir mínum fyrirmælum.“ Einna mest að mínum dómi er áberandi í 5. gr. það virðingarleysi, sem borið er fyrir forustumönnum sveitarfélaga í þessu frv. Þar er fyrst talað um, að sveitarstjórnirnar eigi að ákveða, hvort sameining eigi að fara fram. Þetta er að vísu ekki í ósamræmi við gildandi lög, en ákaflega finnst mér það nú hæpið og eiginlega alveg óviðunandi, eins og hv. síðasti ræðumaður benti réttilega á, að sveitarstjórnirnar einar eigi að taka ákvörðun um sameiningu. Nú eru það sums staðar ekki nema þrír menn og víðast kannske annaðhvort þrír eða fimm menn, og meiri hl. á að taka þessa ákvörðun. Tveir menn í sveitarfélagi geta tekið ákvörðun um að leggja hreppinn niður og sameina hann öðrum hreppi, þó að mikill meiri hluti íbúa sveitarfélagsins sé algerlega á móti því. En þetta er ágalli líka í núgildandi lögum, það skal ég taka fram, og það þarf að lagfæra. En svo segir hér í þessari 5. gr.: „Nú verður ágreiningur innan sveitarstjórnar um afgreiðslu málsins, og er þá sveitarstjórn heimilt að láta fara fram atkvgr. innan sveitarfélagsins um sameininguna.“ Það er heimilt, en ekki skylt, en ég álít hins vegar, að ætti að vera tvímælalaus skylda í hverju einasta sveitarfélagi að bera það undir almennan kjósendafund í hreppnum, hvort sameining eigi að fara fram. Og svo kemur þessi merkilega setning: „Erindreka er og heimilt að ákveða, að fram skuli fara atkvgr. um sameiningu í sveitarfélagi, ef sveitarstjórn þess hefur fellt ályktun um sameiningu.“ Hafi sveitarstjórnin fellt slíka ákvörðun, getur erindrekinn komið og sagt: „Gerið svo vel og látið fara fram almenna atkvgr. um þetta.“ En hafi sveitarstjórn samþ. það, þarf ekkert að spyrja fólkið að þessu. Maður sér svo sem svipinn á þessu. Það vekur líka athygli mína, hvernig frv. er kynnt, eða réttara sagt, hvernig leitað er eftir skoðunum manna víðs vegar um landið um sameiningarmálin í heild. Frá þessu er rækilega skýrt í Sveitarstjórnartíðindunum, sem menn hafa sjálfsagt lesið. Þar er lögð spurning fyrir alla sýslumennina í landinu. Og aðalspurningin er þessi: „Álítið þið rétt að sameina sveitarfélög?“ Sýslumennirnir eru spurðir, sveitarstjórnir eru hvergi spurðar, sýslunefndir eru ekki spurðar, bara sýslumennirnir. Og það liggur fyrir opinberlega álit allra 16 sýslumannanna í landinu í Sveitarstjórnartíðindum. Og svörin hjá sýslumönnunum eru langsamlega flest á þá leið, að þeir eru stuðningsmenn þess, að sveitarfélög verði sameinuð. Af þeirri skýrslu um þetta, sem fram kemur í Sveitarstjórnartíðindum, sýnist mér, að undirtektir sýslumanna hafi verið á þessa leið: Einn sýslumaður segir ekkert um sitt persónulega álit á því. Tveir eru andvígir sameiningu sveitarfélaga. Einn er jákvæður, ef fullnægt er ákveðnum skilyrðum, þ. á m., að sveitarfélögin samþykki sjálf sameininguna, en 12 af 16 eru skilyrðislaust fylgjandi sameiningu. Þetta er út af fyrir sig ekkert undarlegt, því að sýslumönnum er það áreiðanlega ákaflega mikið hagræði að fækka sveitarfélögum, og ég býst við, að félmrn. sé það líka mikið hagræði. En hvernig er álit forustumanna sveitarfélaganna, sjálfra, hreppsnefndarmanna og sýslunefndarmanna? Hvað segja þeir um þetta frv., sem svona rækilega var lagt fyrir alla sýslumenn? Í þeirri skýrslu úr Sveitarstjórnartíðindum, sem ég hér nefndi, kemur það fram, að í þessum 16 sýslufélögum eru sýslunefndarmenn og sveitarstjórnarmenn, sem sýslumenn hafa rætt málin við og kynnt sér skoðanir þeirra, þessarar skoðunar: Í einu sýslufélagi eru menn hvort tveggja jákvæðir og neikvæðir. Þeir voru það sitt á hvað, sem spurðir voru þar. Í öðru sýslufélagi voru menn óákveðnir, og var ekki hægt að ráða af svörum þeirra, eftir því sem þarna er skýrt frá, hvort þeir aðhylltust heldur sameiningu eða ekki. Í þremur sýslufélögum eru forustumenn, sem spurðir voru af viðkomandi sýslumanni, andvígir sameiningu. Og í 11 sýslufélögum er ekki einn einasti maður um þetta spurður, að því er séð verður í Sveitarstjórnartíðindum. Þeir eru ekkert um það spurðir. En í engu sýslufélagi kemur það fram, að sýslunefndarmenn eða sveitarstjórnarmenn séu jákvæðir, að undanteknu þessu eina, þar sem hvort tveggja kom fram, andstaða og samþykki við sameiningu. Þannig er þá álitið á þessari sameiningu úti um landið, eftir því sem bezt verður séð af Sveitarstjórnartíðindunum, eins og komið var, þegar þau voru gefin út s. l. sumar. Nú kann að vera, að þetta hafi verið eitthvað betur kannað síðan. Samkvæmt ákvæðum 13. gr. frv. á ríkisstj. eða ráðh. að vera heimilt að sameina hrepp nágrannasveitarfélagi samkv. till. erindreka, án þess að fyrir liggi samþykki hlutaðeigandi sveitarstjórna og sýslunefndar, ef íbúatala hreppsins hefur í þrjú ár verið lægri en 50. Þetta snertir ekki sízt mitt kjördæmi, því að af þeim tíu hreppsfélögum í landinu, þar sem þessi mannfjöldi var svona lágur, eru fjögur, að því er ég ætla, á Vestfjörðum. Nú skal ég játa, að ég er ekki kunnugur skoðunum manna í þeim öllum, og kannske allt of lítið kunnugur í hinum líka, en þó vil ég geta þess, að í sumar sem leið kom ég á Bíldudal, og þá var nýafstaðinn fundur, sem þar hafði verið haldinn að tilhlutun erindrekans um sameiningarmálið, en eins og mönnum er kunnugt, þá er till. erindrekans eða sameiningarnefndar að sameina í eitt sveitarfélag Ketildalahrepp og Suðurfjarðahrepp, en Suðurfjarðahreppur er fyrst og fremst Bíldudalur. Þarna hafði verið haldinn vel sóttur fundur um þetta mál, og ég spurðist fyrir um, hvert álit manna hefði verið þar. Mér var sagt, að í stuttu máli hefði niðurstaðan orðið sú, að hreppsbúar beggja hreppanna hefðu verið hjartanlega sammála um, að það kæmi ekki til mála að sameina þá. Þetta er sameining, sem samkv. þessu frv. á að geta átt sér stað, án þess að þeir séu neitt spurðir um það. Ráðh. á að fá vald til að sameina Ketildalahrepp og Suðurfjarðahrepp. Eftir því, sem enn er vitað, eru hreppsbúar í báðum hreppunum algerlega andvígir sameiningunni. Það má því búast við, að eitt fyrsta verkið, sem þarna verður framkvæmt, verði að sameina þessa hreppa. En nú vil ég ekki neita því, að það geti verið hagkvæmt og skynsamlegt að sameina hreppa, ef það er gert á lýðræðislegan hátt og fólkið sjálft fær að ráða því. En hvað er það, sem hefur komið fram hjá þessum fámennu hreppum, sem gerir það svo óskaplega aðkallandi, að það þurfi að setja í gang sérstaka löggjöf með sérstökum embættismanni til þess að knýja þá til þess að sameina sveitarfélögin? Er einhver stórkostleg vanræksla á ferðinni í opinberum störfum í þessum fámennu sveitarfélögum, sem um er að ræða? Er þannig ástatt um þessi tíu sveitarfélög, sem talin eru upp í frv., að þarna verði að grípa til valds og sameina með valdi e. t. v. gegn vilja hreppanna, af því að það hafi átt sér stað einhver alvarleg vanræksla í opinberum störfum oddamanna viðkomandi sveitarfélaga? Það er a. m. k. full ástæða til, að forvígismenn þessa frv. skýri frá því, ef slíkt hefur átt sér stað. Ég skal nú ekki orðlengja þetta miklu meir, en ég vil beina þessum aths., sem ég hef hér komið með, fyrst og fremst til þeirrar n., sem fær frv. til meðferðar. Þennan embættismann, sem nú á að setja á laggirnar „fyrst um sinn“, eftir breyt. í Ed., tel ég með öllu óþarfan og nánast hreinasta hneyksli að fara að stofna embætti í þessu skyni og alger móðgun við forustumenn sveitarfélaga heima fyrir, að það þurfi að setja þeim slíkan eftirlitsmann. Þeir eru sannarlega færir um það, sveitarstjórnarmenn og sýslunefndarmenn úti um allt land, að gegna slíkum störfum sem þeim að kanna, hvort menn vilja sameina sveitarfélög eða ekki. Í öðru lagi legg ég mikla áherzlu á það, að þar sem sameining fer fram, verði ekki sveitarstjórnunum einum veitt vald til að ákveða slíkt, heldur skuli þær láta fara fram almenna atkvgr. heima fyrir, áður en það á sér stað. Og ég sé ekki, að mikil vandkvæði séu á því meira að segja samkv. núgildandi lögum. Við sjáum sameiningarmál Ísafjarðar og Eyrarhrepps, þar sem nýafstaðin er atkvgr. um málið. Þar er lýðræðislega farið að hlutunum. En það varð að gera vegna gildandi laga. Slíkt á ekki að gera samkv. þessu frv. eða á ekki að vera nein skylda. Ef þetta frv. nær fram að ganga í því formi, sem það er, þá held ég, að það fari að verða þörf á því að endurskoða ýmis önnur lög með tilliti til þess, hvort ekki eigi að setja sérstaka embættismenn til þess að líta eftir framkvæmd þeirra. Það er áreiðanlega ekki minni þörf á því, ef þörf er á slíku embætti sem hér er verið að bollaleggja.



Herra forseti. Ég verð nú að segja það, að ég er nokkuð undrandi yfir þeim umr., sem hér hafa farið fram, og tel mig þurfa að gera aths. við a. m. k. ræðu hv. síðasta ræðumanns þegar á þessu stigi málsins. Hv. 4. þm. Norðurl. v. var sýnu hógværari og æsti sig ekki upp, eins og hv. 1. þm. Vestf. gerði hér nú rétt áðan. Kjarninn í ræðu hans var sá, hv. 1. þm. Vestf., að það væri hér verið með stórkostlega móðgun við sveitarstjórnarmenn víðs vegar úti um land og eiginlega hneyksli, hvernig farið væri að og hvaða ákvæði væru sett hér fram í frv. formi. Við skulum athuga, hverjir það eru, sem óska eftir þessu frv. Hverjir eru það, sem hafa unnið að því og samið það? Frv. er fyrst og fremst komið fram vegna þess, að það er Samband ísl. sveitarstjórna, sem óskaði eftir því, að það væri samið. En þetta er ekki komið frá ríkisstj. sem valdboð eða neitt þess háttar. Það er sveitarstjórnasambandið, sem fyrst og fremst fer af stað með það. Kosnir eru menn til þess að semja frv., og það eru fengnir þrír menn frá Sambandi ísl. sveitarfélaga til þess að semja það, fjórir hér frá Alþ., einn frá Dómarafélagi Íslands og einn án tilnefningar. Það er alveg öruggt, að þessir menn, sem þarna eiga hlut að máli, hafa ekki ætlað sér að stofna til neins hneykslis eða að móðga sveitarfélögin úti um land, því að hverjir eru í Sambandi ísl. sveitarfélaga? Það eru öll sveitarfélögin á Íslandi eða a. m. k. flest, sem eiga hlut að þessari stofnun og því samstarfi, sem þar er framkvæmt. Ég held þess vegna, að það sé alveg furðuleg ásökun frá þessum hv. þm., 1. þm. Vestf., að sveitarstjórnarmennirnir, sem starfa í sveitarstjórnasambandinu, séu með þessu að móðga sjálfa sig og stofna til hneykslis meðal meðlima sinna. Mér finnst það hlálegt, að nokkur maður skuli geta látið sér detta þetta í hug. Sennilega gæti það enginn hér í þessari hv. d. nema hv. 1. þm. Vestf. Að öðru leyti vil ég aðeins segja það, að hjá hv. 4. þm. Norðurl. v. kom í sjálfu sér ekki fram aths. við höfuðstefnu eða meginatriði frv. Hann hafði að vísu aths. að gera við einstaka liði, eins og t. d. um þennan margrædda erindreka og um 12. gr. og 13. gr., en það eru allt saman atriði, sem að sjálfsögðu má ræða í n., sem hefur málið til umsagnar. Hér er ekki um neitt valdboð eða neina úrslitakosti, neitt „últimatum“ að ræða um það, sem á að gerast, hér eru eingöngu gerðar tilraunir til þess að verða við óskum Sambands ísl. sveitarfélaga. Og ef Samband ísl. sveitarfélaga eða sveitarfélögin yfirleitt vilja hafa þetta óbreytt, þá er a. m. k. hjá félmrn. engin sérstök ósk um það að fara þvert ofan í vilja þeirra, síður en svo. Ef þau hins vegar vilja hafa þetta eins og frv. gerir ráð fyrir, þá sé ég enga ástæðu til annars en reyna að hjálpa þeim til þess að koma því í framkvæmd. Þessi margnefndi erindreki, sem hér er um að ræða og á að vera einhver stórskaðlegur maður og settur til höfuðs sveitarfélögunum, á að hjálpa til. Þessi maður er eingöngu settur af því, að hér er um að ræða á þriðja hundrað sveitarfélög í landinu, sem þarf meira og minna að tala við. Það er fullt verkefni fyrir einn mann að fara í það, ef á að gera þetta af nokkurri alvöru. Ég er handviss um það, að hver sem til þess verður fenginn hefur nóg að gera næstu missirin, ef einhver árangur á að nást í þessu og einhver skynsamleg meðferð málsins. Ég held, að það sé mjög fjarri sanni að ætla það, að þessi maður geti orðið til tjóns fyrir sveitarfélögin í landinu, og ég hef enga trú á því, að hann muni eiga hlut að því að beita, ég vil segja, ofbeldi eða valdboði við sveitarfélögin, eins og kom fram hjá hv. þm. Það er alveg áreiðanlegt, að það er ekki meiningin að gera þetta með neinu valdboði. Ég sagði það hér í fyrstu ræðu minni, að hér væri ætlazt til þess, að það væri leitað til sveitarstjórnanna sjálfra og til meðlima sveitarfélaganna líka um það, hvernig með skuli fara, og höfð um það atkvgr., hvernig með skuli fara, og ef sveitarfélögin sjálf vilja hafa þetta á einn veg eða annan, þá verði því fylgt. Það á ekki að vera neitt valdboð frá einum né neinum, eða frá hverjum ætti valdboðið að vera komið? Frá hverjum ætti það að vera komið? Frá sveitarstjórnasambandinu kannske? Ekki er það frá félmrn., því að við höfum ekkert gert annað en taka við frv., eins og það kom til rn., og bera það fram. Það er ekkert valdboð frá okkur, það er eitt sem víst er. En ég er hins vegar sannfærður um það, að ef þessu frv. verður framfylgt, eins og andi þess er, þá muni vel fara. Það getur vel verið, að það þurfi að laga eina, tvær, þrjár eða kannske fjórar gr. Það er ekki aðalatriðið í málinu. Hitt er aðalatriðið, hvort menn aðhyllast hugmyndina um það að sameina þessi fámennu sveitarfélög í stærri heildir eða ekki. Það er meginmálið. Vilja menn það, eða vilja þeir ekki það? Útúrdúrar um einstök atriði, eins og hv. þm. var hér að rekja áðan, meira og minna kannske ekki alveg rétt -  En ég fullyrði, að það er ekki ætlazt til þess, að það verði hér farið með neinu valdi eða valdboði að sveitarfélögunum, heldur fái þau að ráða þessu máli. Ef þau vilja ekki sameinast öðru sveitarfélagi, þá þau um það. Þessi erindreki er ekki settur þeim til höfuðs. Hann er settur til þess að leiðbeina þeim og hjálpa þeim, ef þau vilja vinna að sameiningu, og einskis annars. Og hverjir ættu að hafa áhuga á slíku? Ætli það ætti að vera Samband ísl. sveitarfélaga kannske, að þessi maður verði settur þeim til höfuðs, eða hver? Eða hver? Hvaðan er frv. komið? Hver hefur samið það? Og hver er meiningin með því? Þetta finnst mér, að hv. 1. þm. Vestf. ætti að athuga.

forseti (MÁM): Svo hljóðandi bréf hefur borizt: „Þar sem ég er á förum til útlanda og mun því ekki geta sótt þingfundi næstu vikur, leyfi ég mér að biðja um fjarvistarleyfi og, með skírskotun til 138. gr. l. um kosningar til Alþingis, að óska þess, að 1. varamaður Alþb. í Reykjavík, Jón Snorri Þorleifsson trésmiður, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni. Magnús Kjartansson, 6. þm. Reykv. Til forseta neðri deildar.“ Kjörbréf Jóns Snorra Þorleifssonar trésmiðs hefur áður verið rannsakað og tekur hann því sæti hér í d. og er boðinn velkominn til starfa.

Forseti (MÁM): Eins og kunnugt er og fram kom á fundi í sameinuðu þingi í gær, hefur Sigurður Bjarnason afsalað sér þingmennsku. Ber því að kjósa aðalforseta þessarar hv. deildar. Forseti var kosinn Matthías Á. Mathiesen, 1. þm. Reykn., með 19 atkv., en 18 seðlar voru auðir.

Forseti (MÁM): Ég vil leyfa mér að þakka það traust, sem mér hefur verið sýnt með því að kjósa mig sem forseta þessarar hv. d. Um leið vil ég láta í ljós óskir um gott samstarf milli mín sem forseta d. og allra hv. þdm. svo og hæstv. ríkisstj. Þar sem sæti 2. varaforseta hefur við þessa skipan losnað, ber að kjósa 2. varaforseta deildarinnar. 2. varaforseti var kosinn Gunnar Gíslason, 2. þm. Norðurl. v., með 19 atkv., Björn Pálsson, 3. þm. Norðurl. v., hlaut 1 atkv., en 17 seðlar voru auðir.