Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Olíuverzlun landsins hefur verið með þeim hætti fyrirfarandi ár, að hvergi nærri er ákjósanlegt. Kostnaður félaganna, sem annazt hafa dreifingu á brennsluolíum, hefur verið geypimikill. Hagnaður félaganna hefur verið mjög stór. Af þessu hvoru tveggja hefur leitt, að olíuverð í landi hér hefur verið mjög hátt. Núverandi ríkisstj. var strax ljóst, að á þessu sviði var mikil þörf úrbóta. Ríkisstj. tók við olíumálum landsins þannig 16. des. s.l., er stórkostleg hækkun á heildsöluverðinu var skollin á. Samkv. upplýsingum olíufélaganna nam hækkun þessi a. m. k. 7 millj. kr. á ársnotkun landsmanna. Fyrir góðan skilning Bandaríkjastjórnar fékkst í marzmánuði s. l. þessi hækkun felld úr gildi og það þannig, að lækkunin verkaði aftur fyrir sig. Núverandi ríkisstj. samdi síðan við flotastjórn Bandaríkjanna um, að Íslendingum yrði tryggður nægur olíuforði yfirstandandi ár af birgðum flotans, og enn fremur var um það samið, að brennsluolíur þær, sem landsmenn fengju, yrðu ekki aðeins afhentar þá starfandi olíufélögum til sölu, heldur einnig til annarra þeirra félag eða fyrirtækja, sem ríkisstj. tilnefndi. Þegar þessu var náð, tók stjórn síldarverksmiðja ríkisins fyrir beiðni ríkisstj. nokkrar birgðir af hráolíu til sölu, sem flotastjórnin góðfúslega flutti norður. Olía þessi var seld á 38 aura, en verð olíufélaganna var þá 51 eyrir. Lækkun á útsöluverði olíunnar gat verið allmiklu meiri, en af ýmsum ástæðum þótti ekki ástæða til að fara lengra niður að sinni. -Nokkrir staðir á landinu höfðu fyrir stríð sýnt virðingarverðan áhuga á að brjóta af sér fjötra olíufélaganna. T. d. höfðu útgerðarmenn við Eyjafjörð haft samtök um olíukaup beint frá útlöndum með allgóðum árangri, en alveg sérstaklega er ástæða til að benda á framsýni og dugnað útgerðarmanna í Vestmannaeyjum, sem urðu brautryðjendur í því að taka saman höndum og með samvinnu leystu það þrekvirki, óstuddir af öðrum, að smíða olíugeyma og hefja árangursríka samkeppni við olíufélögin. Útgerðarmenn í Keflavík gerðu síðar slíkt hið sama. Samkv. upplýsingum frá stjórnendum olíusamlagsins í Vestmannaeyjum mundi rekstrarkostnaður þeirra nú ekki vera meiri en svo, að hráolíuverð þar á staðnum, miðað við núverandi heildsöluverð og farmgjald, gæti verið um 32 aurar, en verð olíufélaganna, áður en fyrirskipuð verðlækkun viðskiptaráðs var gerð fyrir skemmstu, var 51 eyrir. Ætla ég, að aðstaða olíusamlagsins í Keflavík mundi ekki vera lakari. Af þessu má ljóst vera, hversu miklu það skiptir að geta notað þá aðstöðu, sem ríkisstj. fékk með samningum við flotastjórnina á s. l. sumri. Bæði þessi olíusamlög leituðu eftir því við ríkisstj. að fá olíu til sölu, og var hægt að láta þeim þetta í té, en úr þeim framkvæmdum olíusamlaganna varð þó ekki, vegna þess að olíugeymar þeirra eru bundnir olíufélögunum með leigusamningum, sem olíufélögin hafa sennilega ekki kært sig um að gefa eftir. Eins og hv. þdm. er kunnugt, af skýrslu ríkisstj. til Alþ. fyrir nokkru, var útlit fyrir, að í byrjun þessa mánaðar mundi verða breyting á um olíuviðskiptin, sem valda mundi verulegri verðhækkun. Ríkisstj. skýrði þá jafnframt frá, að hún hefði málið til samningsmeðferðar. Án þess á þessu stigi að geta greint nokkuð frekar frá þessum samningum, er mér þó ljúft að geta upplýst hv. þd. um, að enn hefur engin breyting verið gerð á olíuviðskiptunum og engin hækkun átt sér stað. Félag útgerðarmanna á Norðfirði, sem fyrir stuttu bað um hráolíu á geymi, sem félagið hefur fengið leigðan á staðnum, hefur af ríkisstj. verið viðurkennt sem réttur aðili til þess að fá olíu af birgðum flotans. Hef ég fengið loforð fyrir, að séð verði um flutning á hæfilegum forða handa þeirri verstöð innan skamms. Mun því Norðfjörður bráðlega geta byrjað að selja hráolíu með stórlækkuðu verði frá því, sem nú er. Frv. það til l., sem ríkisstj. ber hér fram, er í beinu framhaldi af öðrum aðgerðum hennar í olíumálunum. Það er ekki nóg að hafa útvegað ódýra olíu í heildsölu, það þarf líka að sjá fyrir því, að olían komist á sem ódýrastan hátt til þeirra, sem þurfa að nota hana. Til þess gætu verið m. a. tvær leiðir. Önnur er sú að lögleiða einkasölu á allri olíuverzlun í landinu, hin að gera ráðstafanir til, að notendurnir sjálfir geti annazt dreifingu olíunnar. Ríkisstj. telur ekki æskilegt, að einkasala sé lögboðin, a. m. k. ekki fyrr en aðrar leiðir hafa verið reyndar. Og af ýmsum ástæðum teldi ég það beinlínis mjög óhagstætt, eins og olíumál okkar eru í augnablikinu, að þetta yrði gert nú. Seinni leiðin hefur verið valin, sú leið að leggja til, að olíunotendum verði veitt nauðsynleg aðstoð, til þess að þeir sjálfir í samstarfi geti annazt dreifingu olíunnar. Er það sannfæring mín, enda sýnt af reynslunni, að þannig má reka verzlun með þessa vöru sem aðrar ódýrast og hagkvæmast fyrir þá, sem vöruna nota. Frv. gerir ráð fyrir þrennu. Í fyrsta lagi er ríkisstj. veitt heimild til að koma upp eða eignast hæfilega stóra aðalbirgða- og geymslustöð, einnig að eignast eða hafa til afnota hæfilegt skip til flutnings á olíunni með fram ströndum landsins. Að vísu er ekki nauðsynlegt að gera þetta nú í augnablikinu, á meðan við höfum samninga við flotastjórnina, en heimildin verður nauðsynleg, þegar að því kæmi, að þessir samningar féllu úr gildi. Í öðru lagi gerir frv. ráð fyrir því, að olíunotendum úti um land verði veitt aðstoð til að koma upp olíugeymum, en það er vitað, að dreifing olíunnar beint til bátanna í stað þess að flytja hana í tunnum, eins og nú gerist almennt, er miklu hagkvæmari og olíunotendum ódýrari. Gert er ráð fyrir, að þessi aðstoð verði veitt á tvennan hátt, í fyrsta lagi sem beinn styrkur til notendanna, til byggingar eða kaupa á olíustöðvum, og skal styrkurinn nema hæst 1/6 af byggingarkostnaði eða kaupverði slíkra stöðva, í öðru lagi, að fiskveiðasjóði sé lögð sú skylda á herðar að veita allt að 50% lán til kaupa eða byggingar þeirra. L. gera ráð fyrir, að þau skilyrði séu sett fyrir þessum framkvæmdum, að útgerðarmenn og aðrir, sem vilja verða þessara hlunninda aðnjótandi, stofni með sér félög, er hafi þau þrjú aðaleinkenni, 1) að hver aðili hafi eitt atkvæði, 2) að arði af rekstri olíusölunnar sé skipt milli félagsmanna eftir því olíumagni, sem hver hefur keypt, 3) að félagið sé opið öllum útgerðarmönnum, útgerðarfélögum eða öðrum, sem eru verulegir olíunotendur. Viðkomandi kvöðinni á fiskveiðasjóði vil ég upplýsa, að sjóðurinn á ónotaða stóra lántökuheimild, og virðist því ekki á þessu stigi málsins þurfa að leita honum meiri heimilda. Það er gert ráð fyrir, að vextir af lánum, sem fiskveiðasjóður veitir, verði 4%, og er búizt við, að þau verði ekki það mörg, að það skipti þeim kostnaði, að þörf verði á að sjá honum fyrir sérstökum tekjum þess vegna. Eins og ég hef sagt áður, gerir ríkisstj. ráð fyrir, ef útgerðarmenn geta notað sér þær heimildir, sem gert er ráð fyrir í frv. þessu, að þá sé stórt spor stigið í þá átt að gera olíuna ódýrari en hún nú er og mundi annars verða. Í þriðja lagi er ríkisstj. veitt heimild til eignarnáms. Er það tvenns konar. Í fyrsta lagi er eignarnám á lóðum og lendum til að reisa á olíustöðvar. Þetta er sams konar heimild og tíðkast í hafnarl. og fleiri lögum. Í öðru lagi er heimilað eignar- eða leigunám á olíustöðvum, sem til eru í landinu, ef með því fæst hagkvæmari og ódýrari dreifing olíu og má endurleigja þá eða selja þeim, sem starfa samkv. þessum 1. Það virðist réttmætt að heimila eignarnám undir slíkum kringumstæðum. Ég vil mæla hið bezta með þessu frv. við hv. Alþ. og verði það að l., mun ríkisstj. gera sitt ýtrasta til, að aðstoð sú, sem frv. gerir ráð fyrir, komi að gagni þeim verstöðvum, sem um það biðja. Einnig mun ríkisstj. leggja áherzlu á að útvega efni og annað til framkvæmda svo fljótt og vel sem kostur verður á. Ég leyfi mér að leggja til, að málinu verði vísað til sjútvn. að þessari umr. lokinni og um leið óska þess, að sjútvn. beggja d. hafi það meðferðis samtímis, til þess að hægt sé að hraða göngu þess sem mest. Þá vil ég geta þess, að það er prentvilla í 4. gr. frv. Þar á að standa „félaga“, ekki „félags“, í síðustu línu fyrri mgr., og að í niðurlagi 6. gr. á að standa „olíum“ en ekki „olíu“.



Herra forseti. Ég ætla aðeins að standa upp til að láta í ljós ánægju mína yfir því, að þetta frv. skuli vera komið fram í þeim búningi, sem það er, og láta þess getið, að ég er samþykkur þeirri stefnu, sem kemur fram í frv. Mér finnst, að langánægjulegasta lausnin á olíumálunum sé einmitt sú, að samvinnufélög útgerðarmanna gætu komið sér þannig fyrir, að þau gætu tekið að sér verzlun með þessa nauðsynjavöru, er fram að þessu hefur verið í vörzlum olíuhringanna. En nú hafa gerzt þau tíðindi, að fáum mun blandast hugur um, að nauðsyn sé á því að breyta til um fyrirkomulag á olíusölunni. Það má að vísu gera ráð fyrir, að nokkrir byrjunarörðugleikar komi í ljós, þar sem koma þarf upp dýrum tækjum á hverjum stað, svo að olíusalan geti farið fram með sem hagkvæmustu móti. Í þessu frv. er ekki fjallað um það, hversu fara skuli með heildverzlun olíu, en allt bendir til, að það geti myndazt smátt og smátt samtök þeirra félaga, sem þurfa að nota olíu á hverjum stað. Hins vegar gæti rekið að því, að reynslan leiddi í ljós, að slík samtök mynduðust ekki nægilega ótt. Þá yrði þing og stjórn að gera ráðstafanir til að skipa heildsöluinnkaupum á olíu eins og bezt hentaði. Ég vildi sem sagt ekki láta þetta stórmál fara frá 1. umr. svo, að ég kæmi ekki þessari yfirlýsingu á framfæri, sem ég veit, að túlkar líka skoðun Framsfl.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja á þskj. 375 tvær brtt. við 5. gr. frv., sem hér liggur fyrir. - 5. gr. er um það, hverjir skuli greiða stofnkostnað og rekstrarkostnað viðurkenndra iðnskóla. Er þar lagt til, að stofnkostnaður, þ. e. a. s. húsnæði, húsbúnaður og áhöld skólans, greiðist að tveim fimmtu hlutum af ríkinu og að tveim fimmtu hlutum af hlutaðeigandi sveitarfélagi, en að einum fimmta hluta annars staðar að. - Brtt. mín, sú fyrri, er um það, að á eftir orðunum „2/5 af ríkinu“ bætist inn í: „eftir því, sem fé er veitt til í fjárlögum“. Þetta er í samræmi við það, sem tekið er fram t. d. í l. um héraðsskóla. Síðari brtt. mín er um það, að þrjú orð falli niður úr sömu gr., þ. e. orðin „endurbætur og aukningu“ í síðari málsl. 5. gr. frv. En þessi síðari málsliður er um rekstrarkostnað iðnskóla. Er þar sagt, að „af rekstrarkostnaði viðurkenndra iðnskóla greiði ríki og hlutaðeigandi sveitarfélög viðhald, endurbætur og aukningu húsnæðis, húsbúnaðar og áhalda og kaup skólastjóra og kennara að hálfu hvort“. Ég vil láta orðin „endurbætur og aukningu“ falla niður, vegna þess að þegar um aukningu og endurbætur er að ræða, þá er það stofnkostnaður, en ekki rekstrarkostnaður, og gegnir öðru máli um það en árlegan viðhaldskostnað. Endurbætur og aukning kemur því undir fyrri málslið 5. gr., sem fjallar um stofnkostnað, en á ekki heima þarna í síðari málsl. gr. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, en vænti þess, að þessar brtt. verði samþ. af hv. deild.

Forseti (GSv): Sökum þess að hér er um nokkur fjárútlát að ræða, ef samþ. verður brtt. n., vildi ég leggja til, að farið yrði með þetta mál eins og lög gera ráð fyrir, þegar svo stendur á, og látnar yrðu fara fram tvær umr. Yrði þetta skoðað sem fyrri umr. og málinu svo vísað til síðari umr. að þessari umr. lokinni.

Frsm. (Emil Jónsson) : Herra forseti. Síðast þegar um þetta frv. - var rætt, lýsti hv. þm. V.-Húnv. þeirri till. sinni, sem nú hefur komið fram á þskj. 375, undir a-lið brtt. Og ég lýsti þá yfir fyrir mitt leyti, að ég gæti fallizt á hana, enda hafa þeir nm., sem ég hef átt tal við um þetta í iðnn., tjáð mér, að það hafi einnig vakað fyrir þeim sá háttur, sem hv. þm. V.-Húnv. gerir ráð fyrir í brtt. sinni. - B-liður brtt. hv. þm. V.-Húnv. er aftur nýr. En ég sé ekkert því til fyrirstöðu, að sú brtt. verði einnig samþ., því að það er rétt hjá þeim hv. þm., að endurbætur og aukning húsnæðis og annars, sem þarna er nefnt, heyrir frekar til stofnkostnaðar en rekstrarkostnaðar og kemur þá vitanlega undir þá skiptingu. sem stofnkostnaður fellur undir, þegar um hann er að ræða. Ég sé sem sagt ekkert því til fyrirstöðu, að þessar brtt. hv. þm. V.-Húnv. verði samþ. Aftur á móti teldi ég ekki heppilegt, að brtt. á þskj. 372 yrði samþ. Hv. þm. Siglf. færði fram sem aðalrök fyrir þeirri brtt., að iðnaðarmannafélög væru ekki alls staðar til á viðkomandi stöðum, en aftur á móti væri önnur stofnun þar til, sem sé iðnráð, sem víða væri til þar, sem iðnaðarmannafélög væru ekki starfandi. Eftir minni reynslu og þekkingu á þessu er þetta alveg öfugt. Það er til fjöldi staða, þar sem iðnaðarmannafélög eru starfandi, en engin iðnráð, t. d. í Keflavík og á öðrum fleiri stöðum þar nálægt. Þar hafa íbúarnir iðnaðarmannafélög, sem telja nálega alla iðnaðarmenn þeirra viðkomandi staða, en iðnráð eru þar ekki, því að ákvæðin um þau munu í l. ver a bundin við kaupstaðina. En iðnaðarmannafélög eru víða starfandi, og þau hafa hingað til haft með þetta að gera, og ég sé ekki ástæðu til að breyta þessu. Iðnaðarmannafélögin hafa undantekningarlaust rekið þá iðnskóla, sem reknir hafa verið hér á landi, en iðnráðin hafa ekki gert það. Enda er eðlilegt, að svo sé, þegar athugað er, hvernig iðnráð eru byggð upp, því að þar kemur ekki fram réttur spegill af vilja iðnaðarmanna, þó að þau samþ. eitthvað, því að þar kemur fram til atkvæða einn fulltrúi frá hverri iðngrein á svæðinu, sem iðnráðið er fyrir á hverjum stað, hvort sem hver iðngrein er fámenn eða fjölmenn. Þannig hefur einn fulltrúi, sem er fyrir mjög fámenna iðngrein, jafnmikinn rétt í iðnráði og annar, sem er fyrir fjölmenna iðngrein. T. d. á einum stað, þar sem ég þekki til, hefur einn úrsmiður eins mikinn rétt við atkvgr. í þessu iðnráði og fulltrúi húsasmiða þar, en sú iðngrein hefur kannske 30–40 menn innan sinna vébanda. Ég tel það því ekki gefa betri mynd af vilja iðnaðarmanna á hverjum stað að láta slíkt iðnráð taka ákvarðanir en ef iðnaðarmannafélög á staðnum segðu sitt álit, heldur mundi iðnráð miklu fremur gefa ranga mynd af vilja þeirra, af því að fulltrúatala í iðnráði er ekki bundin við félagsmannafjölda eða fjölda þeirra manna, sem iðnað stunda yfirleitt, heldur við fjölda iðngreina. Og af því að þessu er þannig farið og einnig af því að iðnaðarmannafélögin hafa haft þetta mál með höndum hingað til, sé ég enga ástæðu til, að þessu verði breytt.



Ég þakka hv. allshn. fyrir hennar góðu meðferð og tillögur. Breyt. þær, sem hún leggur til, að gerðar verði, tel ég sjálfsagðar. Á þá fyrri hafði ég bent hér, þegar ég reifaði málið. Síðari brtt., um heimild handa ríkisstj. til fjárútláta í þessu skyni, leggur aðeins ríkari áherzlu á framgang málsins.

Frsm. 1. minni hl. ( Stefán Jóh. Stefánsson) : Herra forseti. Þegar þetta mál var rætt fyrr hér í hv. d., þá átti ég vegna fjarvistar ekki sæti í d. og fylgdist því ekki með umr. á því stigi málsins. Ég fjallaði ekki heldur um það í allshn., þar sem ég á sæti, einnig af þeirri ástæðu, sem áður greinir. Varamaður minn, sem sæti átti á þ. og í n. í fjarveru minni, var kjörinn frsm. þess minni hl., sem leggur til, að till. verði samþ. óbreytt, og held ég mér því að málflutningi þess minni hl., sem mælir með till. eins og hún liggur fyrir á þskj. 185. Ég sé ekki á þessu stigi málsins ástæðu til að rekja aðdragandann að þessari till. Það mál hefur líka verið ýtarlega rakið við framsögu málsins í hv. deild og umr. á Alþ. út af skýrslum hæstv. ráðh. út af olíusölunni yfirleitt. En ég held ég megi fullyrða, að þingheimur sé allur á einu máli um, að framkoma þeirra tveggja olíuhringa, sem hafa sölu á megninu af þeirri olíu, sem útgerðin notar, hafi v erið þannig, að full þörf og ástæða sé til, að Alþ. og ríkisstj. geri einhverjar ráðstafanir til að binda enda á hana. Að vísu vil ég taka fram, að hæstv. ríkisstj. hefur þegar gert nokkrar ráðstafanir, sem ganga í þá átt að koma í veg fyrir, að hinu óeðlilega háa verði væri haldið uppi. En þó að tekizt hafi fyrir atbeina ríkisstj. með stuðningi Alþ. að taka fyrir það, að olían vær í seld svo háu verði sem olíufélögin vildu, þá hefur þessi reynsla gert að verkum, að mönnum er ljóst, að ástæða er til að hafa vakandi auga á olíuhringunum og rannsaka rekstur þeirra til þess að tryggja, að slíkt geti ekki komið fyrir aftur. Hæstv. ríkisstj. er nokkuð kunnugt um, hvernig háttað er starfi olíuhringanna, en hins vegar er lagt til í till. á þskj. 185 að skora á ríkisstj. að láta fara fram opinbera rannsókn á bókum og skjölum olíufélaganna. Af þeim fregnum, sem ég hef haft af umr. um þetta mál, þegar till. var lögð fram, skilst mér, að deilt sé um, hvort ástæða sé til að ætla, að með orðalagi till., eins og það var í upphafi, sé verið að fyrirskipa ríkisstj. að hefja sakamálsrannsókn á hendur olíufélögunum: Ég hef einnig fengið það upplýst, að hæstv. dómsmrh. hafi skilizt af orðalagi till., að svo væri. Nú er ég þeirrar skoðunar, að það sé ekki fyrirskipun til ríkisstj. beinlínis, að hún léti fara fram sakamálsrannsókn nú þegar. Það er talað um „opinbera rannsókn“, ekki „réttarrannsókn“. En mér skilst, að ríkisstj. gæti ákveðið það að lokinni hinni opinberu rannsókn, hvort hún léti fara fram sakamálsrannsókn að henni lokinni, ef hún teldi, að þau gögn hefðu komið fram í málinu, sem réttlættu það. Nú er það að vísu svo, að það er erfiðleikum bundið fyrir hvaða stj., sem er, að láta fara fram rannsókn á flóknu fjárhagsmálefni, án þess að sú rannsókn fari fram fyrir rétti. Árangurinn af þeirri rannsókn færi mikið eftir því, hvernig hinn aðilinn hagaði sér. Ef hann væri fús til að gefa upplýsingar, þá gæti svo farið, að ekki þyrfti opinbera réttarrannsókn. En svo gætu þessar upplýsingar einnig leitt í ljós, að bæði rétt og skylt væri að höfða mál. Ég sé því enga ástæðu til að fallast á brtt. hv. 1. þm. Árn., sem hann ber fram við till. á þskj. 185. Að efni til er brtt. skyld aðaltill. og ekki verulega frábrugðin í neinu. Þar er nánar farið í sum atriði og gert ráð fyrir almennri rannsókn utan réttar, en einnig gert ráð fyrir möguleikanum á opinberri réttarrannsókn. Það er því óþarfi að samþ. þessa brtt., þar eð hún er sama efnis og aðaltill. Aftur er brtt. þriðja minni hl. veruleg efnisbreyt., sérstaklega varðandi fyrri lið till., þar sem rannsóknin á eingöngu að vera bundin við viðskiptaráð, hvernig sem því tekst að framkvæma hana. Þetta er of skammt gengið. Viðskiptaráð er önnum kafið fyrir og því hæpið, að það geti rekið rannsóknina af þeirri röggsemi, sem þörf er á í jafnalvarlegu máli og hér blasir við Alþ. Með þessu er reynt að gera málið sem minnst og rannsóknina ófullkomna, svo að ekki fáist nægar upplýsingar um það, sem rannsaka þarf. En það er illa farið og í ósamræmi við mikilvægi málsins. Ég þarf ekki að halda langa framsöguræðu á þessu stigi málsins. En ég vil skjóta því til hv. dómsmálaráðh., að ég er þeirrar skoðunar, að upphafið á fyrri tölulið þáltill. á þskj. 185 sé á þá lund, að það sé á valdi ríkisstj., hvort hún beitir opinberri réttarrannsókn í upphafi, því að henni er falið að láta fara fram opinbera rannsókn, en ekki opinbera réttarrannsókn. Hins vegar hefur hún heimild til þess síðara, ef rannsóknin leiðir í ljós, að þess er þörf. Niðurstöður mínar verða því þær, að samþ. beri nál. fyrsta minni hl. óbreytt, að brtt. annars minni hl. sé óþörf og skaðlegt sé að samþ. brtt. þriðja minni hl., sem reynir að gera málið sem minnst. Við leggjum því til, að till. verði samþ. óbreytt.



Ég geri ekki ráð fyrir, að ég þurfi að tala hér langt mál um þetta atriði. Það varðar vitanlega mestu fyrir framtíðina, að sú skipan komist á þessi mál, að landsmenn fái þessa vöru með sanngjörnu verði og sölu- og dreifingarskipulagið verði því gert sem hagkvæmast. Mér sýnist og þegar votta fyrir þessu, ef það frv. verður að l., sem var hér til umr. næst á undan þessari till. En þótt betri skipan komist á í þessum efnum, þá er vitanlega ekki hægt að ganga svo frá málinu, að ekkert frekar sé að gert. Eftir þeim upplýsingum og erindi, sem þinginu hefur borizt, þá varðar það ekki einvörðungu sölufyrirkomulag á olíunni í framtíðinni. Það verður einnig að stuðla að ýtarlegri rannsókn á því, hvernig salan hefur farið fram á undanförnum árum, og að því lýtur mín till., þótt hún feli í sér nokkra breyt. frá hinni upphaflegu till., og mun ég víkja að því nánar. Ég hafði því miður ekki tækifæri til að vera viðstaddur fyrri hlutann af þessari umr., en mér hefur verið sagt af því, sem gerzt hefur hér. M. a. hefur mér verið skýrt frá þeim ummælum hv. dómsmrh., að út frá orðalagi upphaflegu till. hafi honum skilizt, að heimtuð væri réttarrannsókn, ef þessi þáltill. yrði samþ., og ætla ég, að flestir muni taka þetta þannig. Þar er talað um „opinbera rannsókn“, og mun ekki vera átt við annað en sakamálsrannsókn. Einmitt fyrir þetta orðalag get ég ekki á till. fallizt, þótt upplýsingar bendi ótvírætt til, að salan hafi ekki verið eins og hún átti að vera. Þó eru ekki nægilegar upplýsingar fyrir hendi, til þess að Alþ. geti skipað sakamálsrannsókn. Það tel ég ekki í þess verkahring eftir þeim reglum og réttarvenjum, sem hér hafa gilt. Það gera aðrir aðilar. Ég tel, að þingið eigi að halda nokkuð fast við venjur sínar, ekki sízt í þessum efnum. Það á ekki að gera sér leik að því að hafa ekki þær reglur í heiðri, sem þjóðfélagið byggist á. Ef þingið fer að tíðka að fyrirskipa sakamálsrannsóknir, þá gæti þótt vel við eiga, að það færi að taka að sér uppkvaðningu dóma yfir sakborningum, og er þá komið út á hála braut, ef hið pólitíska vald tekur ákæruvaldið í sínar hendur. Þá er þess skammt að bíða, að það taki einnig dómsvaldið í sínar hendur, og þá er orðið lítið réttaröryggi fyrir borgarana í landinu. Frá þessu sjónarmiði hef ég gert brtt. mína. Frsm. fyrsta minni hl. allshn. andmælti henni, og það tel ég furðulegt eftir þeim rökum, sem hann bar fram. Í meginmáli er mín till. fyllri en upphaflega till. og sýnir betur, hver ætlunin er. Ég hefði talið, að hún væri betri að þessu leyti. Maður skyldi því ætla, að hv. frsm. fyrsta minni hl. hefði tekið till. minni fegins hendi, þar eð hann vill skilja upphaflegu till. svo, að sakamálsrannsókn sé fyrirskipuð, en mín till. tekur af öll tvímæli um það með skýru orðalagi. En það gerði hann ekki, heldur andmælti hann henni, þótt hann gæti það ekki með neinum rökum. Mér er óskiljanlegt, í hvaða skyni hann gerir þetta, því að ekki dettur mér í hug, að hann vilji ekki láta fara fram fyllstu rannsókn og athugun í þessu máli. Ef hv. þm. treystir ríkisstj. ekki til að standa fyrir þessu máli, þá er þó enn síðri ástæða til þess, ef till. er ófullkomin. Ég staðhæfi, að mín till. er betri og skýrari. Í henni er lagt á vald ríkisstj. að láta fram fara sakamálsrannsókn að undangenginni almennri rannsókn í málinu, ef ekki þykja fást nógu greinilegar upplýsingar eða fengnar upplýsingar gefa tilefni til. Þetta er þannig lagt á vald hennar, og samkvæmt réttaröryggi okkar er þetta hin eina forsvaranlega leið. Hv. frsm. sagði í ræðu sinni: „ Till. hv. 1. þm. Árn. er skyld aðaltill. og ekki frábrugðin henni í verulegum atriðum, en það er óþarft að samþ. hana“. Hv. frsm. viðurkenndi einnig, að mín till. væri ýtarlegri, og er ég honum sammála um það. Í fyrsta lagi fyrirskipar hún ekki sakamálsrannsókn í byrjun. Í öðru lagi er hún ýtarlegri um það, hvað rannsaka skuli og hvenær byrjað skuli á því. Þetta er það, sem skiptir máli. Eftir skoðun hv. frsm. fyrsta minni hl. virðist það þá bera á milli minnar till. og upphaflegu till., að mín sé ýtarlegri. Enginn skyldi nú halda, að honum væri það á móti skapi. Hann vill sannarlega vera skeleggur, eftir orðum hans að dæma, og mér finnst hann vilja halda fram, að hann vilji ganga skör lengra en ég. En þetta er bara þveröfugt, þar sem ekki er fyrirskipuð sakamálsrannsókn eftir orðalagi upphaflegu till. En er nokkuð betra, að eitthvað sé á huldu um þetta. Mín till. er skýr og ótvíræð og gerir opinskátt ráð fyrir sakamálsrannsókn, ef þörf gerist. Ég vil nú skora á hv. frsm. fyrsta minni hl., fyrst það er svona, að víð erum raunverulega sammála, að hann fallist nú á till. mína, - það hlýtur að vera útlátalaust fyrir hann. Við erum sammála um nauðsyn málsins. Það er opinbert þingmál og þarf ýtarlegrar rannsóknar, sem Alþ. á að gefa bendingar um. Ég get líka gert mér í hugarlund, að hæstv. ríkisstj. gefi lítið fyrir að fá þetta óákveðið frá þinginu, en vilji vita, hvað fyrir hv. d. vakir með samþ. þessarar till. Frá mínu sjónarmiði ætti það vel við, að fyrsti og annar minni hl. féllust í faðma. Það væri góð lausn og samkv. upprunalegu till. það eina, sem samboðið er þinginu.



Herra forseti. Eins og tekið er fram í nál. okkar, er n. þríklofin um þetta mál. Vilja tveir nm. samþ. till. óbreytta, en till. gengur, eins og kunnugt er, út á það, að Alþ. láti fara fram sakamálsrannsókn á hendur forstjórum olíufélaganna til þess að ganga úr skugga um, hvort réttar séu skýrslur þær, sem olíufélögin hafa gefið viðskiptaráði um rekstur sinn, í sambandi við verðlag á olíu og benzíni og enn fremur í sambandi við skattaframtöl þeirra. Það er, sem betur fer, eins dæmi, að fram komi till. til þál. um það, að Alþ. fyrirskipi sakamálsrannsókn, því að eins og kunnugt er, er ákæruvaldið hjá dómsmrh., og það er því hans eða ríkisstj. að taka ákvörðun um sakamálsrannsóknir. Mér þykir nú rétt að rekja með nokkrum orðum það, sem gerzt hefur undanfarið í sambandi við verðákvarðanir á olíu og benzíni. Eins og kunnugt er, hafa olíufélögin olíugeyma og benzíngeyma víða úti um land, þótt olían sé víða seld í tunnum. Flutningskostnaður til hinna ýmsu staða er því eðlilega mjög mismunandi, en verðið á olíu er þó víðast utan Reykjavíkur hið sama, þannig að flutningskostnaði til þeirra staða, sem dýrast er að flytja til, er jafnað á hina staðina, sem ódýrara er að flytja til. Síðan fyrir stríð hafa félögin miðað verð sitt á olíu og benzíni við kostnað eins og hann í öllum aðalatriðum var 1938. - 1940 er þeim Ara Thorlacius og Birni Árnasyni, endurskoðendum, falið af verðlagsn. að athuga bækur félaganna og reyna að finna af þeim grundvöll að verðlagi á olíu. Lögðu þeir til grundvallar kostnað samkv. bókum 1938. Niðurstöðutölur endurskoðendanna voru síðan af verðlagsn. lagðar til grundvallar við verðlagninguna. - 1942, er dómnefnd í verðlagsmálum var starfandi, ákvað hún, að verðlagsgrundvöllur þeirra Ara Thorlaciusar og Björns Árnasonar skyldi endurskoðaður og breytt þannig, að kostnaður við sölu og dreifingu olíu og benzíns skyldi fara eftir raunverulegum kostnaði félaganna, eins og hann var 1941, í stað 1938. Á þessum tölum var síðan ákveðið verðlag á olíu og benzíni af dómnefnd í verðlagsmálum 11. des. 1942. Þetta verðlag var ekki gert ráð fyrir, að gilti nema til áramóta, vegna þess að von var á mikilli verðhækkun, en 18. des. 1942 voru samþ. lög, sem bönnuðu verðhækkun til 1. marz 1943, og varð síðan engin verðbreyting á olíunni fyrr en nú 1. okt. s. l., og hefur viðskiptaráð á þessum tíma, frá því er það tók til starfa, aldrei gert neitt til að athuga eða semja nýjan brundvöll. Þannig hefur verð á olíu, bæði af verðlagsn., dómnefnd í verðlagsmálum og nú síðast af viðskiptaráði byggzt á grundvelli, sem hinir löggiltu endurskoðendur gerðu, en hinir ýmsu kostnaðarliðir breytast að sjálfsögðu til hækkunar eða lækkunar vegna breyttrar vísitölu o. s. frv. Ég vil þá koma með nokkrum orðum að því, hvað það á að vera, sem forstjórar olíufélaganna hafa unnið saknæmt, hvort þeir hafa gefið upp rangar tölur eða rangar skýrslur eða tekið ólöglegan hagnað, þannig að fyrir liggi upplýsingar um saknæmt athæfi, en á því á það að byggjast, hvort till. þessi verður samþ. eða ekki. Eins og kunnugt er, hækkaði verð á olíu og benzíni stórkostlega, þegar Bandaríkjaflotinn tók við af Bretum að flytja og selja olíu hingað, og lagfæring á því fékkst ekki fyrr en í byrjun júlí s. l., þannig að til þess tíma hlutu olíufélögin að selja með stórtapi, ef þessi lagfæring hefði ekki fengizt. Fyrr en þá a. m. k. var verðlag á þessari vörutegund ekki óeðlilega hátt. Í byrjun júlímán. sendu olíufélögin viðskiptaráði verðlagsáætlun, og var hún, eins og áður hefur tíðkazt, byggð á grundvelli endurskoðendanna miðað við vísitölu eins og hún var þá, 246, og mun það vera það fyrsta, sem gert er í þessu máli, frá því að Bandaríkin féllu frá verðhækkun. Síðan, - 1. ágúst, - var viðskiptaráði sendur nýr verðútreikningur, sem að því eina leyti var breyttur, að gert var ráð fyrir minni hráolíusölu á Siglufirði, vegna þess að þá höfðu ríkisverksmiðjurnar fyrir milligöngu ráðherra sent þangað olíu og hf. Nafta var að byrja sölu á benzíni hér í Reykjavík. Það er öllum alveg ljóst, að minnkandi sala hlýtur að skapa einhverja verðhækkun, þegar sú sala á að fara fram á stað, sem tiltölulega ódýrt er að flytja til. Við athugun á rekstrarafkomu félaganna fyrstu 6 mánuði ársins kom í ljós, að afkoma þeirra var mjög góð, og töldu forstjórarnir því, að þeir gætu lækkað verð á olíu og benzíni. Verðlagsstjóri, sem kom á fund allshn., upplýsti, að forstjóri annars félagsins hefði hringt til sín í byrjun ágúst og óskað eftir því, að viðskiptaráð héldi fund næsta dag og verð á benzíni og olíu yrði ákveðið. Verðlagsstjóri var þá að fara í sumarfrí og gat ekki náð saman fundi og var málinu frestað. Sagðist hann hafa lofað að ganga frá þessu um miðjan ágúst. En þegar þar að kom, hafði ríkisstj. tekið þessi mál í sínar hendur. Þær skýrslur, eins og það er orðað í till., sem olíufélögin hafa af hendi látið við viðskiptaráð, eru þær tvær verðlagsáætlanir, sem þau sendu aðra 6. júlí, en hina 1. ágúst. Ég veit ekki til, að í þeim skjölum hafi neitt verið, sem var rangt eða villandi. Í báðum þessum áætlunum var byggt á grundvelli endurskoðendanna, eins og siður var, og kostnaðartölunum breytt til samræmis við vísitöluna, í hinu fyrra miðað við venjulega sölu, en í hinu síðara reiknað með minnkandi sölu vegna sölu ríkisverksmiðjanna á olíu og hf. Nafta. Verðlagsstjóri upplýsti á fundi allshn., að allar sömu grunntölurnar hafi verið í báðum áætlununum, en aðeins mismunur á sölumagni. Það er engin ástæða til að ætla, að olíufélögin hafi ekki tekið réttar kostnaðartölur eftir bókum sínum. Hitt er svo rétt, að ætíð hlýtur að vera meira eða minni ágiskun um sölumagn og ýmsa liði í sambandi við dreifingu og flutning, en jafnframt er það þá viðskiptaráðs - eins og það var áður dómnefndar í verðlagsmálum - að gera sér grein fyrir, hvort áætlunarliðirnir séu of hátt taldir. Eins og kunnugt er, er hægt að setja hámarksverð á vöru með tvennu móti: að seljandinn megi ekki leggja á vöruna nema ákveðinn hundraðshluta miðað við kostnaðarverð hennar eða, að ákveðið sé útsöluverð vörunnar. Bæði verðlagsn., dómn. í verðlagsmálum og viðskiptaráð hafa viðhaft síðari regluna, að því er snertir sölu á olíu og benzíni. Útsöluverð hefur verið ákveðið og auglýst. Upphaflega mun olíufélögunum hafa verið reiknað í hagnað ca. 5–10%. Viðskiptaráð og dómnefnd í verðlagsmálum munu hafa reiknað með 5% „margin“. Af þessu leiðir, að ef sala eykst sérstaklega eða hægt er að minnka kostnað við dreifingu, eins og t. d. verður með lækkun vísitölu, þá getur hagnaður seljanda orðið meiri en hin áætluðu 5%, eins og hann líka getur horfið við minnkandi sölu eða aukinn kostnað. Það er þess vegna ekki rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði hér í ræðu við fyrri umr. þessa máls, að olíufélögin mættu hafa 5% hagnað og meira ekki. Þegar verðið er ákveðið, er reiknað og gengið út frá 5% „margin“, en það er ekki ólöglegt, þó að hagnaður verði meiri við það, að sala eykst eða kostnaður minnkar. Ég fæ þess vegna ekki séð, hvað það er í „skýrslum“ þeim til viðskiptaráðs, sem talizt geti rangt, eða hvað það sé, að öðru leyti, sem gefi tilefni til sakamálsrannsóknar. - Verðlagsstjóri tók einnig fram, eins og tekið er orðrétt upp í nál., að ekkert væri fram komið, sem gæfi tilefni til sakamálsrannsóknar, og það sama hefur hæstv. fjmrh. sagt í ræðu hér á Alþingi. Ráðuneytið hefur falið verðlagsstjóra að athuga þetta mál, og sú rannsókn stendur nú yfir og er framkvæmd af Ragnari Ólafssyni, löggiltum endurskoðanda og einum starfsmanni viðskiptaráðs. Ég vil einnig upplýsa, að verðlagsstjóri skýrði frá, að olíufélögin hefðu aldrei neitað um neinar þær upplýsingar, sem beðið hafi verið um. Samkv. l. um verðlag hefur viðskiptaráð aðgang að öllum skjölum og bókum olíufélaganna. Það þarf því ekki sakamálsrannsókn til að fá þær upplýsingar, sem með þarf. Það er einnig krafizt sakamálsrannsóknar í sambandi við skattaframtöl félaganna. Aðalflm. hefur rökstutt þetta með því að láta orð falla um það, að sú verðlækkun á olíu, sem olíufélögin hafi boðið, hafi numið hærri upphæð en þau borguðu í skatt og útsvar fyrir s. l. ár eða að verðlækkunin hafi átt að nema 2½ milljón, en skattar og útsvör hafi ekki numið nema nokkuð á aðra milljón. Hér er um algeran misskilning að ræða. Félögin greiddu af tekjum sínum 1942 í skatt og útsvar samtals kr. 1.618.898,10. Þau hafa samkv. l. heimild til að leggja í varasjóð 20% af tekjum sínum, þannig að þau hafa haft meira en 2 milljónir skattskyldar tekjur. Þá er það upplýst, að fyrri hluta þessa árs höfðu olíufélögin meiri hagnað en á s. l. ári, og það er jafnframt vitað, að samkv. gildandi skattal. rennur meginhluti af háum tekjum til ríkis og bæjar. Af þessum ástæðum gátu olíufélögin staðið sig við að bjóða þá verðlækkun, sem þau buðu, þar eð jafnvel þótt þau hefðu beðið tap frá 1. sept. til áramóta, mundi hagnaður þeirra samt sem áður hafa numið verulegri upphæð. Verðlækkunin átti að koma til framkvæmda 1. sept., og frá þeim tíma til áramóta gat lækkunin í hæsta lagi . numið 600 til 700 þús., en ekki 2½ millj., eins og 1. flm. hefur haldið fram. Það er algerlega rangt, sem haldið hefur verið fram, að þessi verðlækkun væri miðuð við stríðslok eða ákveðinn tíma. Hún var ótímabundin með öllu, og þó að olíufélögin mættu ekki aftur hækka verð sitt nema með leyfi viðskiptaráðs, þá verður að gera ráð fyrir, að það leyfi hefði fengizt, þegar sýnt var, að reksturinn bar sig ekki. Þessi ástæða, sem færð er fram fyrir sakamálsrannsókn í sambandi við skattaframtöl þeirra, er því hreinn misskilningur. Ég veit ekkert dæmi þess, að Alþingi álykti, að höfðuð væri sakamálsrannsókn í sambandi við framtal til skatts. Þessir skattþegnar eins og aðrir eru bókhaldsskyldir. Þeir eru skyldir til að telja fram tekjur sínar, eignir og skuldir og til að gefa skattayfirvöldunum allar upplýsingar, sem óskað er eftir. Skattaframtöl umrædds árs hafa farið til niðurjöfnunarn., yfirskattan. og ríkisskattan., og enginn þessara aðila hefur fundið minnstu ástæðu til að vefengja framtöl þeirra. Samkvæmt l. starfar sérstakur skattadómari, sem hefur vald eins og hver annar dómari, sem með opinber mál fer. Mætti ekki ætla, að skattayfirvöldunum hefði þótt ástæða til einhverrar aðgerðar gagnvart þessum aðilum, að þau hefðu snúið sér til skattadómarans, og væntanlega væri það eðlilegra en Alþ. færi að samþ. að höfða sakamálsrannsókn vegna þessa. Ég vil að síðustu taka það fram, að verð á benzíni kann að hafa verið of hátt og gróði félaganna því óeðlilega mikill. Það er allt annað mál og því máli raunverulega óviðkomandi, sem hér liggur fyrir. Hér snýst málið um það eitt, hvort rétt sé, að Alþ. hefjist handa og samþ. sakamálsrannsókn þrátt fyrir yfirlýsingu verðlagsstjóra og ráðh. um, að ekki sé vitað, að neitt saknæmt liggi fyrir, - sem þó stöðu sinnar vegna eiga að þekkja bezt til þessara mála. Mér er ekki grunlaust um, að þeir, sem fyrir þessari till. standa, hugsi meir um pólitískan hagnað en að þjóna réttlætinu. Rétt afgreiðsla þessa máls væri að mínu áliti sú að vísa því frá með rökstuddri dagskrá, vegna þess að ríkisstj. hefur þegar gert það í þessu máli, sem gera ber, með því að fyrirskipa viðskiptaráði athugun málsins, en hins vegar get ég fellt mig við það, að Alþ. staðfesti það, að það óski eftir því, að þeirri rannsókn, sem þegar er hafin, verði haldið áfram til hlítar.



Ég er einn af flm. þessarar þáltill., sem hér er um að ræða. Ég var ekki viðstaddur þegar fram fór fyrri hl. umr., og tel ég þess vegna viðeigandi að gera örlitla grein fyrir þeim ástæðum að flytja till. og einnig afstöðu minni til brtt., sem fram eru komnar. Ég vil þá með örfáum orðum minnast á ræðu hv. 2. þm. Eyf., en hann hefur nú tekið það að sér að reyna að sýna fram á, að það sé misskilningur, að nokkuð athugavert sé við framkomu olíufélaganna í þessu máli. Og svo mikið þykir honum við þurfa, að hann les hér upp skrifaða málsvörn fyrir þessar niðurstöður, og var málið af hans hálfu flutt, vægast sagt, ákaflega einhliða. Ég sé ekki sérstaka ástæðu til þess að fara að ræða þessar skýrslur svo mjög, sem hv. þm. Eyf. lagði sig svo mikið eftir. En aðalatriði ræðu hv. þm. fannst mér vera það, að upplýsingar þær, sem olíufélögin hafa gefið til verðlagsyfirvalda á hverjum tíma, séu þannig, að engin ástæða sé til annars en ætla, að þær séu allar réttar og fái fullkomlega staðizt. En þetta er alveg í mótsögn við skilning okkar flm. Við lítum svo á, að málin liggi þannig fyrir, að ástæða sé til að ætla, að þær skýrslur fái ekki staðizt og í þessu efni greinir okkur mjög á við hv. 2. þm. Eyf. Hv. 2. þm. Eyf. rakti nokkuð sögu málsins og sagði, að verðlagsgrundvöllurinn, eins og hann kallaði það, sem upphaflega var settur, hefði verið ákveðinn af löggiltum endurskoðendum. Ég veit, að það er rétt, að löggiltir endurskoðendur athuguðu plögg olíufélaganna snemma á stríðstímanum, en vitaskuld byggðu þeir ályktanir sínar á því, sem olíufélögin lögðu fyrir þá, þannig að þetta er ekkert atriði í því máli, sem hér er um að ræða, auk þess sem þetta gerir framkomu félaganna alltortryggilega, eins og hún var í öndverðu. Það, sem mest stingur í augum manna í sambandi við þetta, er það, að olíufélögin gerðu tilboð til stj. í september s. l. um að lækka olíuverðið stórkostlega, þannig að það mundi nema um 2½ milljón króna, ef þau fengju loforð um að sitja ein að olíuverzluninni í landinu. Þetta er nokkuð tortryggilegt. Hér koma einnig til greina upplýsingar, sem fjmrh. hefur gefið hér í d., og upplýsingar, sem fjmrh. og atvmrh. gáfu á fundi í sjútvn. um það, að skömmu áður en þetta var - eða um mánaðamótin júlí og ágúst - hafi olíufélögin farið fram á það, að verðlagið, eins og það var þá, yrði endurskoðað, ekki til þess að lækka verðið, heldur fyrst og fremst til þess að hækka verðið frá því, sem verið hafði. Þetta er aðalatriði málsins, og fram hjá þessu gekk hv. 2. þm. Eyf. algerlega. Það má heita hreint furðulegt, að nokkrum hv. þm. skuli geta skotizt yfir þetta og þá sérstaklega, þegar leggja á megináherzluna á það, að olíufélögin hafa getað boðið þetta góða boð í september 1943, af því að þau hafi á árinu verið búin að græða svo mikið, að þau gætu séð af þessu. Hvað ætluðu þau að gera við þennan gróða um mánaðamótin júlí og ágúst, þegar þau ætluðu að endurskoða verðlagninguna, ekki til þess að lækka, heldur til þess að hækka? Fram hjá þessu er ekki hægt að ganga, og hlýt ég að byggja á því, sem hæstv. fjmrh. hefur upplýst, bæði framan af umr. og síðar. Ég vil vekja athygli á tveim atriðum, sem mega ekki gleymast, og það er, að þegar olíufélögin buðust til þess í sept. að lækka olíuna, af því að þau væru búin að hagnast svo mikið á árinu, að þau þyldu það, þá var slík lækkun ekki boðin fram skilyrðislaust, heldur með því skilyrði, að félögin fengju einkarétt á olíusölunni. Hvað átti að verða af þessum 2½ millj., ef félögin fengju ekki þennan einkarétt? Fram hjá þessu er ekki hægt að ganga, þegar talað er um sérstaka athugun á viðskiptum félaganna við yfirvöld landsins. Það er einnig mjög nauðsynlegt, að það liggi glöggar upplýsingar fyrir um lækkunina, sem knúin var fram 1942, og er það atriði þannig vaxið, að undarlegt er, ef hv. 2. þm. Eyf. stendur ekki einn uppi með þann skilning sinn, - sem fram kom í ræðu hans, - að ekki sé ástæða til að ætla, að neinar rangar upplýsingar hafi verið gefnar. Ég segi, að það sé full ástæða til að ætla, að rangar upplýsingar hafi verið gefnar. Ég segi ekki, að þær hafi verið gefnar, en kveð ekki fastara að orði en ástæða er til. Hv. 2. þm. Eyf. (GÞ) leggur mikla áherzlu á það, - og mun gera það í því augnamiði að spilla fyrir, að Alþingi láti í ljós eindreginn vilja sinn um rannsókn í málinu, - hann leggur áherzlu á það, að í þessari till., sem fyrir liggur, sé fyrirskipuð sakamálsrannsókn, og vill með þessu gera till. svo óvinsæla, að jafnvel þeir, sem vilja rannsókn í þessu máli til botns, geti ekki fallizt á till. eða till., sem ganga í sömu átt. Nú vil ég segja það, að í fyrsta lagi er ekki um neina fyrirskipun að ræða, heldur áskorun af hálfu Alþingis um opinbera rannsókn, og í öðru lagi hefur það verið tekið fram af hv. 4. þm. Reykv., - og er ég honum alveg sammála um þann skilning, sem hann leggur í orðið opinber rannsókn, - að það geti legið milli hluta, hvort samkvæmt þeirri málsgreiningu fari fram rannsókn utan réttar eða innan. Ég skal játa það, að ég er ekki lögfræðingur og hafði ekki ástæður til þess, þegar till. var sett í letur, að hnitmiða orðalag hennar eftir hárfínum snúrum lögfræðinnar. Aðalatriðið í þessu máli er það, að það þarf að fara fram ýtarleg rannsókn vegna þess, sem fram er komið fyrr og síðar um þessi mál. Það þarf að rannsaka skýrslur þær, sem gefnar hafa verið til opinberra stofnana, til þess að komast að raun um, hvort gefnar hafa verið rangar upplýsingar eða ekki. Til þess að ganga úr skugga um þetta þarf rannsókn að vera ýtarleg á bókum, bréfum og skjölum. Aðalatriðið er, að Alþingi láti skýrt í ljós vilja sinn um, að ýtarleg rannsókn fari fram, og að málið verði allt rannsakað í botn. Hitt er atriði, sem segja má, að dómsmrh. eigi að hafa á sínu valdi að ákveða, hvort rannsóknin skuli vera utan réttar eða innan. Ef ráðh. tekst að ná fram öllum upplýsingum, sem nauðsynlegar eru, og fá aðgang að öllum skjölum, bréfum og bókum, sem félögin varða, og gengið er út frá, að að sá, sem rannsóknina framkvæmir, leggi sig fram um að heimta þær upplýsingar, sem upplýsa málið til hlítar, - ef þetta er fyrir hendi, þá eru upplýsingarnar jafngóðar, þótt þær séu fengnar utan réttar, en ef þetta fæst ekki, þá er réttarrannsókn nauðsynleg. Nú mundu kannske sumir spyrja sem svo, hverjir segja ættu til um, hvort öll gögn væru komin fram í málinu, en ég vil segja það, að um það atriði geta engir aðrir ákveðið en dómsmálastjórn landsins. Ef farið væri strax af stað með opinbera réttarrannsókn, mundi ráðh. ákveða rannsóknardómarann, og hann mundi ákveða, hvort réttarrannsókn færi fram, eftir að utanréttarrannsókn hefði verið lögð fyrir ráðuneytið. Þingið á að láta koma fram af sinni hálfu alveg glöggt, að það óski þess og krefjist, að þetta mál verði rannsakað til fulls. Síðan hlýtur það að heyra undir ráðh., hvernig hann framkvæmir rannsóknina og hvenær hann lætur staðar numið. Rannsóknin verður gerð á hans ábyrgð, en vilja þingsins veit hæstv. ráðh., ef ályktun v erður gerð. Af þessari afstöðu minni, sem ég hef lýst og læt nú við sitja, leiðir það, að ég get fallizt á að vera með brtt. þeirri, sem hv. fyrri þm. Árn. flutti, - ekki vegna þess, að þar sé um að ræða neina verulega efnisbreyt. á því sem fyrir liggur, heldur er till. hans skýrari. Í fyrsta lagi er það, sem fyrir mér vakti í þessu máli, gleggra tekið fram en í upphaflegu till., og enn fremur eru nokkur atriði ýtarlegar tekin fram, hvað snertir þörfina á rannsókn, og sérstaklega þar sem tekið er fram, að rannsaka einkum þær skýrslur, sem hafa verið gefnar dómnefnd í v erðlagsmálum og verðlagsnefnd. Þessi plögg þarf líka að rannsaka, en þess láðist að geta í upphaflegu till. Ég mun því fylgja þessari till. af þeim ástæðum, sem ég hef tilgreint. Ég get ekki skilið annað en hv. 1. minni hl. allshn. ætti einnig að geta stutt þá till. En auðvitað verða þeir að gera það upp við sig. Mér virðist það bera svo lítið á milli flm. og tveggja þeirra minni hl. sem hér hafa skilað áliti og gert grein fyrir áliti sínu, að það eru formsatriði ein, sem á milli ber, og þeir ættu því að geta komið þessu máli í höfn. En viðvíkjandi till. eins af minni hl., þeirra hv. 2. þm. Eyf. (GÞ) og hv. þm. Snæf. (GTh), virðist mér sú till. flutt til þess að drepa málinu á dreif, eins og mér fannst ræða hv. 2. þm. Eyf. (GÞ) bera glöggt vitni um.

Frsm. 1. minni hl. ( Stefán Jóh. Stefánsson) : Ég þarf ekki að minnast mjög mörgum orðum á framsöguræður þeirra, sem eru formælendur fyrir brtt. frá 2. og 3. minni hl. n. Báðir áttu það sammerkt í málsvörn sinni, að þeir fundu það upprunalegu till. til foráttu, að hún krefðist skilyrðislausrar sakamálsrannsóknar á olíufélögin eða forstöðumenn þeirra og að slík ákvörðun Alþingis væri eins kæmi í þingsögunni og óeðlileg, þar sem Alþingi hefði ekki ákæruvaldið í sínum höndum. Allar þessar fullyrðingar eru næsta vafasamar. Fyrst og fremst, eins og ég skýrði frá í fyrri ræðu minni, er það að mínu áliti á valdi stj., á hvaða hátt hún lætur rannsóknina fara fram, hvort hún byrjar á rannsókn utan réttar eða hvort hún byrjar á réttarrannsókn síðar meir, eftir að búið er að safna skýrslum og eftir að komið er í ljós, að þær upplýsingar, sem fást utan réttar, séu ónógar. Það er persónuleg skoðun mín, að í þessu máli fáist aldrei fullkomin rannsókn, nema réttarrannsókn fari fram, og ég álít satt að segja ærið tilefni til þess, að rannsókn fari fram, jafnvel þótt hún leiddi ekki til opinberrar málshöfðunar. Þegar hæstv. fjmrh. í upprunalegum umr. þessa máls talaði um það, að allt benti til þess, að olíufélögin hefðu frá því fyrsta gefið upp ranga kostnaðarliði, - þetta eru orðrétt ummæli hans hér í þessari hv. d. -, þá er það nokkuð alvarlegur áburður, sem ekki er sagður út í loftið, heldur af þeim embættismanni, sem hefur tækifæri til þess að kynna sér þessi mál og hefur gert það. Og hann kallar upplýsingar þeirra hreinan blekkingavef. Þetta er það, sem hæstv. fjmrh. hefur sagt um olíufélögin hér, að allar líkur séu til þess, að þau hafi frá því fyrsta gefið upp ranga kostnaðarliði og að upplýsingar þeirra séu hreinn blekkingavefur, og er þá að mínu áliti fullkomin ástæða til opinberrar réttarrannsóknar. Það er og reynsla allra, sem til þekkja, þegar afla á ýtarlegra skýrslna um flókin fjárhagsmálefni og verzlunarmál, að það er ekki alveg öruggt að gera það, án þess að réttarrannsókn fari fram, - því að það eru ekki einungis þeir aðilar, sem hlut eiga að máli, sem ef til vill þyrfti að krefja sagna. Það gætu einnig verið aðrir aðilar, viðskiptamenn, aðrar stofnanir o. fl., sem þyrfti líka að krefja sagna. Það getur vel verið, að þessir menn mundu vilja gefa þessar skýrslur utan réttar, en flestir eru þannig, að þeir óska ekki eftir, þegar um slíkt er að ræða, að gefa upplýsingar, nema þeir séu skyldaðir til þess af dómi. En þrátt fyrir það að ég sé persónulega sannfærður um, að á engan hátt sé hægt að rannsaka málið til botns nema með opinberri réttarrannsókn, álít ég, að með upprunalegu till. sé það á valdi ríkisstj., hvort hún hefst handa um réttarrannsókn eða lætur fram fara aðra rannsókn fyrst og réttarrannsókn síðar meir. Ef það ólíklega skeður, að nægar upplýsingar fáist utan réttar í öllum þeim atriðum, sem upplýsa þarf, þá er nóg, og þá er vel. En ef svo skyldi fara, sem er langlíklegast, að upplýsingar fáist ekki utan réttar, er rökrétt afleiðing af því, að þá verði að grípa til réttarrannsóknar. Ég verð að segja það, að þótt Alþ. hafi ekki í sínum höndum ákæruvaldið, hefur það í sínum höndum að láta í ljós óskir sínar og vilja um meðferð mála í þjóðfélaginu og ákveða ýtarlega um meðferð mála í höndum manna, sem á hverjum tíma gegna ráðherrastörfum. Það er einnig styrkur og stoð fyrir ráðh. á hverjum tíma, sem er, að vita um það fullri vissu, hvað er vilji Alþingis í tilteknu máli. Og ef þingið, - í þessu tilfelli Nd., - skorar á stj. að láta fara fram opinbera rannsókn, er það að mínu áliti komið undir því, hvað ráðh. vill, hvort það er opinber réttarrannsókn eða opinber utanréttarrannsókn. Ég álít ekkert óeðlilegt, þó að Alþingi beini slíkri áskorun til stj., þegar fyrir liggja frá stj. jafnalvarlegar upplýsingar og nú um það mál, sem um er rætt, og vísa ég enn til þeirra orða, sem hæstv. ráðh. lét falla hér í d. og eru á þá leið, að full ástæða er til, að rannsókn sé látin fara fram. Ég álít, að andstaða 2. og 3. minni hl. gegn upprunalegu till. sé algerlega óréttmæt, og þegar kemur að því atriði, sem frsm. 2. minni hl. ræddi um, að hans till. væri bæði skýrari og fyllri en upprunalega till. og hefði þann kost, að hún fyrirskipaði ekki skilyrðislausa sakamálsrannsókn, er því til að svara, að upprunalega till. fyrirskipar að mínu áliti ekki réttarrannsókn og er engu óskýrari en till. 1. þm. Árn. Upprunalega till. grípur yfir tvö meginatriði. Þau tvö atriði eru: að láta fara fram rannsókn á bókum og skjölum olíufélaganna í þeim tilgangi að ganga úr skugga um, hvort skýrslur þær, sem þau hafa gefið viðskiptaráði, eru réttar, hvort skattaframtöl þeirra eru rétt, og í þriðja lagi enn fremur rannsókn að öðru leyti á framkomu olíufélaganna í olíusölumálunum. Ég álít, að í upprunalegu till. sé þetta skýrt og greinilega afmarkað og að till. 1. þm. Árn. geti ekki betrumbætt hana. Ég hef í raun og veru svarað með þessum orðum þeim almennu athugasemdum og aðfinnslum, sem bæði frsm. 2. og 3. minni hl. komu fram með, og gert grein fyrir því, hvers vegna 1. minni hl. leggur til, að till. beri að samþ. óbreytta. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni, hirði ég ekki um að fara inn á forsögu málsins og þau rök, sem liggja til þess alveg sérstaklega, að þessi rannsókn á starfsemi olíufélaganna þarf fram að fara, og hirði ég ekki um að svara hinni löngu ræðu hv. 2. þm. Eyf. (GÞ) um það efni, en hann gerði sér sýnilegt far um að reyna að varpa því ljósi yfir framkomu olíufélaganna, að þeirra hlutur væri sem beztur, og þekki ég þar minn gamla, góða kollega frá hæstarétti, sem tekur að sér mál ákveðins skjólstæðings og reynir að draga það fram, sem hann telur, að geti orðið til gagns fyrir umbjóðanda sinn, en um það hirði ég ekki að ræða nánar. Það liggur fyrir almennur vilji þessarar hv. deildar um, að rannsókn skuli fara fram, því að 3. minni hl. vill, að viðskiptaráð framkvæmi rannsóknina. 2. minni hl. vill láta fram fara utanréttarrannsókn til þess að ákveða, hvort réttarrannsókn skuli fara fram, og upprunalega till. er um það, að skorað sé á hæstv. ríkisstj. að láta fram fara opinbera rannsókn á tilteknum þáttum í starfsemi olíufélaganna, og lætur það í vald stj., hvernig sú rannsókn fari fram og á hvern hátt hún verði framkvæmd. Ég lýsi því enn yfir sem minni skoðun, að ég álít, að í þessu máli þurfi réttarrannsókn og tel það fjarstæðu, að gert sé ráð fyrir öðru. Af þessum ástæðum, sem nú hef ég greint, tel ég upprunalegu till., eins og hún liggur fyrir, eðlilegasta og aðgengilegasta og málinu bezt sæmandi, en till. frá 2. minni hl. n. veikari og vafasama, og till. frá 3. minni hl. n. alveg fjarlæga og þeim tilgangi flutta að drepa málinu algerlega á dreif, en það er að mínu viti algerlega óviðurkvæmilegt og ekki sæmandi hæstv. Alþ. samkv. þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir því um þetta mikilsverða málefni.



Herra forseti. Það er fátt þm. hér í d., þó að til umr. sé mál, sem virðist vera allhitakennt og skoðanir mjög skiptar um. Mér væri kært, ef hæstv. forseti vildi gera þm. kunnugt um, að fundur sé byrjaður. Vegna ummæla, sem fallið hafa við þessa umr., virðist ekki vera hægt að komast hjá að draga nánar fram aðdraganda þessa máls. Er þá fyrst frá að skýra, að í sumar, þegar síldartími var byrjaður, lét ríkisstj. verksmiðjustj. á Siglufirði taka að sér sölu á hráolíu til flotans og tilkynnti allmikla lækkun á útsöluverði. Þessi tilkynning, - þegar hvert kg var lækkað um 13 aura, - vakti útgerðarmenn og sjómenn til umhugsunar um, að ekki hefði verið allt með felldu um olíuverðið. Þetta hleypti skrið á málið. Síðar var upplýst á Alþ. og í blöðum, að innkaupsverð hráolíu væri 17½ eyrir kg, svo að undrum sætti það háa útsöluverð, sem verðlagsyfirvöldin í landinu höfðu leyft, en það hafði verið um þrefalt innkaupsverð eða 51 eyrir kg. Þetta leiddi til þess, að útgerðarmenn gerðu nokkrar kröfur um, að útsöluverðið yrði lækkað og þeim gefinn kostur á að kaupa olíu án milligöngu olíufélaganna. Þetta gekk í nokkru þófi, en þó kom þar að, að olíufélögin urðu hrædd um aðstöðu sína og hófu samningsumleitanir til að tryggja sér áframhaldandi einokun. Þær samningsumleitanir leiddu af sér, sem kunnugt er, að bæði ríkisstj. og olíufélögin gáfu út mjög athyglisverðar skýrslur um olíuverðið. Upplýsingarnar í þessum skýrslum eru einmitt aðdragandinn að þeirri till., sem er til umr. Það kemur í ljós, þegar báðir þessir aðilar gefa skýrslu, að mikið ber á milli, og hafa þeir allhörð orð hvor um annan. Þannig segir t. d. hæstv. fjmrh. í síðustu ræðu sinni hér í þ. um síðustu yfirlýsingu og grg. olíufélaganna um málið: „Síðasta grg. félaganna, sem þau sendu frá sér, verð ég að segja, að er blekkingavefur og annað ekki“. - Það er ekki verið að skera utan af því. Sjálfur fjmrh. lýsir yfir því á sjálfu Alþ., að skýrsla olíufélaganna sé hreinn blekkingavefur. Í sömu ræðu lýsir hann því, að olíufélögunum hafi verið leyft að hafa nokkurn hreinan ágóða af hverju kg af seldri olíu, og segir: „Í þessu tilfelli var heimiluð 5% álagning á vöruna, eins og hún verður með kostnaði og dreifingarkostnaði úti um land. Þessi álagning verður til samanburðar við þá lækkun, sem orðin er: á benzíni 4.3 aurar, á steinolíu 2,9 aurar, á hráolíu 2,1 eyrir“. - Þetta höfðu olíufélögin leyfi til að hagnast, á hráolíunni, sem mest er deilt um, um 2,1 eyri, en svo bjóða félögin skyndilega að lækka útsöluverðið þannig, eins og hæstv. ráðh. segir, að „lækkunin nemur: af benzíni ca. 8 aurum á kg, af steinolíu 8½ eyri, af hráolíu 9 aurum“, - eða m. ö. o.: lækkunin, sem þau bjóða, er á við margfalda þá álagningu, sem þau höfðu leyfi til. Þegar slíkar upplýsingar liggja fyrir, er ekki nema eðlilegt, að útvegsmönnum þyki koma fram sterkar líkur fyrir því, að þetta háa útsöluverð sé fengið með rangindum, og er ekki óeðlilegt, þó að þm. krefjast þess, að á þessu máli fari fram gagngerð, ýtarleg rannsókn. Allir skilja, að þegar olíufélögin geta boðið fram verðlækkun, sem nemur margfalt meiru en hámarki hinnar leyfilegu álagningar, hlýtur einhvers staðar að vera feill í reikningunum. Þau bjóða ekki þessa miklu verðlækkun nema af því, að álagningin hefur numið meiru en lækkunin, sem þau bjóða, enda segir hæstv. ráðh. í þessari sömu ræðu: „Álagningin er því ekki nema brot af þeirri verðlækkun, sem um er að ræða. Hér er því að mínu áliti til athugunar, hvort félögin hafa frá því fyrsta gefið upp ranga kostnaðarliði“. Þegar því málið er komið inn á þessa braut, að olíufélögin hafa gefið blöðunum langa og mikla skýrslu og ríkisstj. hefur gefið skýrslu á Alþ. og þessar skýrslur eru í mótsögn hv or við aðra, er eðlileg afleiðing af því, að þess sé krafizt, að fullkomin rannsókn fari fram. Því var það, að við fjórir þm. bárum fram till. á þskj. 185, að við töldum ekki við hlítandi, að jafnstórt og mikið mál fyrir sjómannastéttina og útgerðarmenn, sem sameiginlega verða að borga þetta háa verð, af því að olían er venjulega tekin af óskiptum afla, fengi ekki fullkomna rannsókn, svo að það sanna kæmi fram í málinu og olíuverðið yrði leiðrétt samkv. því. - En nú eru komnar fram raddir um að draga mikið úr mætti þessarar rannsóknar. Það er talað um, að hér sé um fruntalega aðferð að ræða og jafnvel að verið sé að brjóta réttarreglur á þeim aðilum, sem rannsókninni er stefnt að. Ég verð að segja það, sem raunar hefur komið hér fram áður, að þessi leið er óvenjuleg, en því verður ekki heldur neitað; að framkoma olíufélaganna er einnig mjög óvenjuleg, að ég ekki segi fullt einsdæmi. Það hefur komið fram till. um það að hefja ekki þegar réttarrannsókn, heldur fyrst einhverja vægari rannsókn. En hvað er það, sem olíufélögin óttast við fullkomna rannsókn? Hvað óttast formælendur félaganna, að komi fram við ýtarlega rannsókn? Mér sýnist, að þar sem svo mikið ber á milli sem hér á milli ríkisstj. og olíufélaganna, þá sé einmitt rétt að fá á því opinbera rannsókn og félögin hefðu átt að vera því fegin, ef þau hafa hreinan skjöld. En hér bregðast menn illa við og tala um, að þessu fylgi mikil hætta, að þetta verði til þess að skerða réttaröryggi landsmanna í framtíðinni. En ég get ekki séð, að slík rannsókn verði til annars en draga fram hið rétta og sanna, og það ætti enginn að vera á móti því. Allshn. hefur klofnað í þrennt um þetta mál. Hv. 3. minni hl. vill í raun og veru drepa málinu alveg á dreif - með því að láta sér nægja þá rannsókn, sem fer fram á vegum viðskiptaráðs, en bægja frá hinni opinberu rannsókn. Hv. 2. minni hl. vill bægja frá hinni opinberu rannsókn og láta fyrst fara fram vægari rannsókn, en svo hina e. t. v. á eftir. Hér er miðað að því að veikja verulega mátt rannsóknarinnar og draga úr áhrifum hennar. Auk þess stefnir till. hv. 2. minni hl. að verulegu leyti að því, sem hv. 3. minni hl. ber fram, að láta sér nægja rannsókn viðskiptaráðs. En ég vil benda á það, að í því, sem fram hefur komið og það m. a. í skýrslum olíufélaganna, þá eru bornar allþungar sakir á verðlagsyfirvöldin sjálf, og verður því ekki hjá því komizt að draga það fram, hvern þátt þau eiga í þessu. Í Morgunblaðinu frá 16. okt. s. l. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Útsöluverð það, sem dómnefndin ákvað, var einnig nokkuð ríflegra en ella, sökum þess að útlit var þá fyrir mikla, almenna verðhækkun um áramótin, en verðlagshækkanir voru stöðvaðar litlu síðar með lögum, eins og kunnugt er. - Með þessu halda olíufélögin því beint fram, að dómnefnd í verðlagsmálum hafi leyft hærra verð en ástæða var til í raun og veru, að hún hafi þá fallizt á að reikna með vaxandi dýrtíð, sem þó ekki varð. Vitanlega hafði dómnefndin þó ekki heimild til þess að leyfa hærra verð en þá var þegar skollið á, en olíufélögin halda því þarna fram, að dómnefndin hafi leyft þeim hærra útsöluverði en ástæða var til. Hér bera því olíufélögin allþungar sakir á dómnefndina, og sýnist mér því, að ekki verði hjá því komizt við rannsókn að taka til athugunar framkomu verðlagsyfirvaldanna í þessu máli. Ég gat því á engan hátt sætt mig við þá rannsókn, sem nú fer fram og 2. og 3. minni hl. vilja sætta sig við, en vilja í stað þess drepa hinni opinberu rannsókn mest á dreif. Ég álít af því, sem ég hef dregið hér fram, að það liggi svo ótvíræð rök fyrir því, að nauðsyn sé á opinberri rannsókn, að engin ástæða sé til þess að slaka á nokkurn hátt til frá því, sem farið er fram á í till., sem hér var borin fram upphaflega. Málið er svo stórt, að ekki er viðunandi, að rannsóknin verði ekki eins ýtarleg og fullkomin og frekast er unnt. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð fleiri að sinni, en vil vænta þess, að hv. þm. sjái, að þær leiðir, sem 2. og 3. minni hl. leggja til, að farnar verði, eru báðar til þess að veikja verulega mátt þeirrar rannsóknar, sem hér er ætlazt til, að fari fram, en það er æskilegt, að hér komi öll kurl til grafar.



Herra forseti. Ég get verið fáorður, því að þetta mál hefur þegar verið rætt svo mikið, að þar er í rauninni ekki miklu við að bæta. Kjarni þessa máls er sá, að mönnum er nú orðið það ljóst, að olíusölumálunum er nú þannig háttað, að ekki verði hjá því komizt að ráða bót þar á, svo að viðunandi verði. Um samkeppni er hér ekki að ræða, heldur eru það örfá erlend félög, sem hafa hér með höndum sölu og dreifingu olíunnar. Úr því að það er nú svo, að hráolían kostar ekki nema 19½ eyri lítrinn, kominn hingað til landsins, en kostar hins vegar 42 aura í útsölu hér í Reykjavík, 48 aura uppi á Akranesi og 51 eyri í Vestmannaeyjum, þá er það ekki óeðlilegt, þótt fram komi raddir um það frá sjómönnum, útgerðarmönnum og umboðsmönnum þeirra, hvort ekki væri hægt að útvega þeim þessa vöru með lægra verði, - en þetta verð gilti, áður en verðlagsyfirvöldin tóku málið í sínar hendur. Þetta eru aðalástæðurnar til þess, að þessi þáltill., sem ég er meðflm. að, var borin hér fram. Það, sem þessi þáltill. miðar að, er einkum tvennt: í fyrsta lagi, að hafin verði rannsókn á rekstri olíufélaganna, og í öðru lagi, að hafizt verði handa um athugun á framtíðarfyrirkomulagi þessara mála. Það hefur komið fram hér í hv. d. og víðar, að mönnum þykir einkennilegt, að yfirlýsing olíufélaganna skuli ekki vera tekin sem góð og gild vara, og því hefur verið haldið fram, að plöggin lægju á borðinu og þyrfti því ekki frekari rannsóknar við. Ég þarf ekki að ræða þessa skýrslu, en mér finnst, að margt í henni gefi ástæðu til þess að efast um, að það sé farið rétt með allt þar af hálfu olíufélaganna, enda er farið mjög einkennilega með þetta mál. Ég hef sérstaka ástæðu til þess að efast um, að allt sé rétt í skýrslu þeirra, því að í sögu olíuverzlunarinnar hér á Íslandi eru til glögg dæmi þess, að verðákvarðanir olíufélaganna hafa ekki alltaf miðazt við það, hvað þeim væri nauðsynlegt að fá fyrir vöruna, til þess að reksturinn bæri sig. Þau hafa stundum hækkað verðið vegna þess, að þeim hefur ekki þótt gróði sinn nógu mikill, en ekki vegna þess, að þau hafi séð fram á, að tap yrði á rekstrinum. Ég skal þó ekki álasa þeim svo mjög, það er mannlegt að vilja hagnast sem mest, en ég ætla að segja hér frá því, sem mér er kunnugt um, að gerðist, er olíusamlag Vestmannaeyja var stofnað árið 1936. Þá höfðu olíufélögin nýlega boðað 20% hækkun á hráolíu, en þegar olíusamlagið tók að flytja inn hráolíu og selja hana, þá lækkaði það verðið um 20%. En nú skyldu menn ætla, að olíufélögin, sem höfðu boðað 20% hækkun, mundu halda áfram í þá átt, en svo varð ekki. Þegar þau sáu þessa samkeppni, þá lækkuðu þau einnig verðið um 20% í stað þess að framkvæma þá hækkun, sem þau höfðu boðað. Og það bar ekki á öðru en þau hefðu efni á því að halda þannig áfram. Það, sem þarna gerðist með stofnun olíusamlags Vestmannaeyja, var það, að vísir til samkeppni hafði skapazt, og það olli því, að hráolíuverðið lækkaði um 20%. Ég nefni þetta dæmi til þess að sýna, að það sé rétt að fara varlega í það að taka trúanlegar þær skýrslur olíufélaganna, sem lagðar eru hér fram og teknar sem góð og gild vara af sumum þeim, sem mestu ráða á Alþ. Varðandi hitt atriðið, sem þáltill. okkar felur í sér, skal ég ekki segja mikið. Hæstv. ríkisstj. hefur þegar lagt fram frv., sem ég álít, að stefni í rétta átt, þótt ég telji, að nokkur vandkvæði verði á því að framkvæma það, eins og sakir standa. En ég tel rétt að gefa útgerðarmönnum tækifæri til þess að stofna sín eigin olíusamlög til þess að tryggja sér vöruna með sem lægstu verði. Um brtt. þær, sem fyrir liggja frá 2. og 3. minni hl., verð ég að segja það, að ég tel, að hinni upphaflegu till. sé ekki spillt né dregið úr tilgangi hennar með brtt. hv. 2. minni hl., því að með henni er eingöngu fellt niður það ákvæði, að þegar skuli hafin opinber rannsókn. Ég hygg, að með tilliti til yfirlýsingar hæstv. dómsmrh., þá ætti till. hv. 2. minni hl. að nægja. Hæstv. dómsmrh. lýsti yfir því, að sér virtist ekki vera ástæða til þess að hefja opinbera rannsókn á þessu stigi málsins. Hins vegar er það vitað, að málið er nú undir rannsókn viðskiptaráðs, og það liggur auðvitað opið fyrir að hefja opinbera rannsókn, ef þessi rannsókn leiðir í ljós ástæðu til þess. Ég tel því þáltill. ekki spillt með brtt. hv. 2. minni hl. Það má líka segja, að það sé nokkuð hvatvalegt að fyrirskipa þegar opinbera rannsókn án þess að fá fyrst vissu fyrir því, að grundvöllur fyrir henni sé fenginn. Ég er með þessu á engan hátt að draga úr því, sem ég stend að í þáltill., að rannsóknar sé þörf og sérstök nauðsyn sé á að gera umbætur í þessum efnum. En það er ekki rétt hjá hv. 6. landsk., að með till. hv. 2. minni hl. sé verið að drepa málinu á dreif. Það eru allar dyr opnar til þess að halda rannsókninni áfram, og opinber rannsókn getur engu síður farið fram, hvenær sem sú rannsókn, sem nú stendur yfir, leiðir í ljós, að hennar sé þörf. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta atriði, en annað það, sem vakti fyrir mér með þessari þáltill., var að fá umr. um þessi mál, og að eitthvað yrði gert, vegna þess að það er alveg óviðunandi það ástand, sem nú ríkir, að hlutur sjómanna skuli vera að verulegu leyti undir því kominn, hvaða olíuverð er á hverjum tíma. Það er því með öllu óviðeigandi að láta mörg ár líða, án þess að hafizt sé handa um athugun á því, hvað gera þurfi til úrbóta í þessum efnum, og ég tel, að hæstv. ríkisstj. hafi farið inn á rétta braut með frv. sínu, sem ég gat um áðan, en ég tel, að meðan stríðið stendur, séu litlir möguleikar á því að koma slíkri skipan á. Þegar hernaðaryfirvöldin ráða svo mjög yfir öllum viðskiptum, þá er mjög erfitt fyrir menn að fá fram nýjar breytingar, en það, sem áunnizt hefur fyrir sjómenn, er það, að þegar er hægt að hefjast handa um undirbúning nýrrar framtíðarskipunar á þessum málum, sem er svo mjög áríðandi fyrir þá, að verði rétt og vel skilin.

Frsm. 2. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) : Herra forseti. Ég tel mig ekki þurfa að bæta miklu við það, sem ég hef áður sagt. Ég vil láta fara fram ýtarlega rannsókn á þessum málum. Hv. 2. þm. S.-M. kom auga á það, þegar hann fór að bera saman brtt. mína og upphaflegu till., að það væri betur séð fyrir málinu með minni till. en hinni upphaflegu. Hann játaði, að með upphaflegu till. væri engin opinber rannsókn heimiluð, og hún lætur það óumtalað, hvort slík rannsókn skuli fara fram, hvernig sem málavextir eru, og leggur hún því í raun og veru allt á vald dómsmrh. og gerir ekki svo mikið sem ympra á því, að annað en opinber rannsókn skuli fara fram. Ég hefði kunnað betur við það af þingsins hálfu, að það væri rækilega tekið fram, hvernig það ætlaðist til, að þessi rannsókn gengi fyrir sig, og það er einmitt gert með minni till. Til þess að fyrirskipa opinbera réttarrannsókn er ástæða til þess að rannsaka málið betur en gert hefur verið, og það er einmitt það, sem ég fer fram á. Ég er með þessu ekkert að segja það fyrir fram, að það hefði þurft að taka þetta fram, en hjá þeim, sem gera mikið úr þessu máli, sé ég enga ástæðu til þess að vera að draga úr þessu. Ég vil hafa vaðið fyrir neðan mig. Það getur verið, að það hafi verið vel fyrir öllu séð í höndum hæstv. dómsmrh., en það er hlálegt, að þeir, sem vilja ganga lengst í þessu máli, skuli ekki mega til annars hugsa en fá upphaflegu till. samþ. óbreytta, þótt hún sé að efni til eins og þeir hafa nú lýst. Nú sagði hv. flm., að hann áliti, að réttarrannsókn ætti að fara fram. En hvers vegna vilja þeir þá endilega láta samþ. upphaflegu till., ef þar er ekki vikið einu orði að því, að réttarrannsókn skuli fara fram? Hvers vegna þá ekki heldur að samþ. mína till., þar sem þetta er beint tekið fram? Eða þykir þeim betra að ganga svona illa frá því, sem þeir hefðu getað gert vel? Ég gef ekki mikið fyrir slík vinnubrögð af minni hálfu. Svo segir frsm. 1. minni hl., að rannsókn eftir minni till. sé veik og vafasöm. Ég veit satt að segja ekki, hvernig það höfuð er innréttað, sem kemst að þeirri niðurstöðu um efni till. þeirrar, er hér liggur fyrir. Hv. þm. N.-Ísf. er nú búinn að átta sig á efni þessa máls og segir sem rétt er, að hann geti sætt sig við till. mína, og verð ég að undirstrika það, sem er alveg rétt, að það er síður en svo, að hann telji, að með slíkri samþykkt sé dregið úr þeirri athugun, sem fara eigi fram á þessu máli, enda hygg ég, að hver maður, sem les till., komist að þeirri niðurstöðu. Ég er því farinn að komast á þá skoðun, að hv. 4. þm. Reykv. hafi ekki lesið till. mína, og þykir mér það miður. Ég vona þess vegna, að hann átti sig fullkomlega á því, að það sé síður en svo, að. verið sé að draga úr þeim tilgangi, sem fyrir honum vakti, og álít ég, að þetta sé öllum fullljóst, þó að ég verði að játa, að ég fer að verða í dálitlum vafa um hv. 6. landsk., því að hann segir eins og hv. 4. þm. Reykv., frsm. 1. minni hl., að eftir minni till. sé dreginn máttur úr rannsókninni. Ég er nú búinn að gera grein fyrir þessu og þarf ekki að endurtaka, því að hjá þessum mönnum er algerlega snúið við röksemdum, og er mér því nær að halda, að hv. 6. landsk. hafi ekki heldur lesið till mína. Hann segist ekki sætta sig við, að þessi rannsókn fari fram með þeim hætti, sem hún sé höfð af verðlagseftirlitinu. Ég hef ekkert um þetta að segja, því að það er á valdi hæstv. dómsmrh. En hefur hann annars nokkuð meiri tryggingu fyrir því, þó að hans till. verði samþ., að öðruvísi rannsókn en af hálfu verðlagseftirlitsins fari fram? Ég hef ekki heyrt neina yfirlýsingu í þessa átt frá hæstv. dómsmrh., svo að hv. þm. hefur því sagt þetta algerlega út í hött. Síðan bar hann fram þá fyrirspurn, hvað væri að óttast, þó að ýtarleg rannsókn færi fram hjá olíufélögunum, og ætla ég að víkja nokkrum orðum að þessu atriði, áður en ég kveð hv. þm. Það er von, að hann spyrji, en ég spyr hann nú, af því að hann tileinkaði mér, að ég væri að tala máli olíufélaganna: Hvað er að óttast, þó opinber rannsókn fari fram? Ég hef áður lýst því, hvers konar plagg það er, sem hv. þm. flytur um þetta mál, og það ber alls ekki með sér, að þannig rannsókn fari fram. Ég hef heyrt hér hvað eftir annað, að beðið er eftir rannsókn, og mér skilst, að milli okkar hv. 6. landsk. fari ekki milli mála, að athugun fari fram, en nú berst hann og hamast móti till. minni og vill gefa til kynna, að hún sé svo ófullkomin og dragi úr mætti rannsóknarinnar, eins og hann segir, en ég er hins vegar búinn að sanna, að þetta er alveg öfugt. Mér er því ómögulegt að skilja hugsunarhátt eða röksemdir þessa hv. þm., því að ég ætla, að með brtt. minni sé ekki um að villast, að miklu meira kapp er lagt á ýtarlega rannsókn en kemur fram í hans till. Ég geri svo ráð fyrir, að ég þurfi ekki að fjölyrða frekar um þetta mál, og vona, að hv. þm. hafi gert sér ljóst, hvað hér sé á ferð. Enn fremur geri ég mér vonir um, að eftir að hv. 6. landsk. hefur lesið till. mína betur og með meiri ró, muni hann komast að raun um, að honum sé bezt að vera undir mínum verndarvæng.



Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umr. mjög mikið. Það, sem mér virðist hafa upplýstst af ræðu hv. síðasta þm., er það, að sumir hv. þm. hafa ekki lesið till. þá, er hér liggur fyrir, og upplýsti hann, að hv. 2. þm. S.-M. hefði víst ekki heldur lesið þessa till. Annað verra skildist mér þó koma í ljós af ræðu hans, en það er, að hann, hv. 2. þm. S.-M., virðist ekki hafa lesið þá till., er hann upphaflega skrifaði undir og veit því ekki, um hvað till. er. Hann sagði í ræðu sinni, að hann ætti alls ekki við sakamálsrannsókn. Þetta stendur hins vegar í texta till. hans, en hann heldur, að orðið opinber rannsókn þýði allt annað en sakamálsrannsókn. Hæstv. dómsmrh. hefur lýst yfir. því hér á Alþ., að opinbera rannsókn sé ekki hægt að skilja öðruvísi en sakamálsrannsókn, en síðan kemur hv. þm. og segist ekki meina þetta þannig. Þetta sýnir aðeins, að áfergjan hefur verið svo mikil hjá honum að fá að skrifa undir þessa till., að hann hefur ekki gert sér ljóst, hvað hann var að skrifa undir. Hv. 2. þm. S.-M. virðist ekki vita, um hvað verið er að deila, en hér er einungis verið að deila um það, hvort nokkuð hafi komið fram, sem gefi Alþ. ástæðu til þess að fyrirskipa sakamálsrannsókn. Annars vil ég benda á það, að hv. þm. hefur ekki með einu einasta orði hrakið neitt af því, sem ég sagði hér í dag um það, hvernig viðskipti viðkomandi aðila hafa verið og hvernig verðlagsgrundvöllur hafi verið fundinn af löggiltum endurskoðendum. Enda þótt hann segði í ræðu sinni, að olíufélögin hefðu lagt í hendur verðlagsnefndar og síðar viðskiptaráðs einhver plögg, þá er það alls ekki rétt, því að þær skýrslur, sem lagðar voru fram, voru allar bækur, skjöl og sundurliðaðir skattreikningar olíufélaganna af öllu landinu, sem löggiltir endurskoðendur höfðu yfirfarið. Ég veit ekki, hvort þessi hv. þm. lætur sér detta í hug, að þeir Björn Árnason og Ari Thorlacius, endurskoðendur, láti sér nægja að leggja einhverjar tölur á blaði fyrir verðlagsnefnd, sem olíufélögin fleygja í þá. Þetta er auðvitað fjarstæða, því að þeir fara nákvæmlega gegnum öll skjöl félaganna og hefur aldrei verið neitað um neinar upplýsingar af hálfu olíufélaganna. Það er því upplýst, að olíufélögin hafa ekki búið til þennan verðlagsgrundvöll. En samt kemur þessi hv. þm. ásamt þrem öðrum þm. og skrifar undir og flytur till. um það, að rannsaka skuli með sakamálsrannsókn skýrslur þær, er olíufélögin hafa lagt í hendur viðskiptaráðs. Það lítur því út fyrir, að hv. þm. viti ekki, hvaða skýrslur um er að ræða, - en það eru tvær verðlagsáætlanir frá 6. júlí og 1. ágúst með breytingum í samræmi við vísitöluna. Verðlagsstjóri hefur sjálfur lýst yfir á fundi í allshn., að ekkert lægi fyrir, er gæfi tilefni til slíkrar rannsóknar, og síðan hefur hæstv. atvmrh. lýst yfir því sama. Hv. þm. lagði á það megináherzlu í ræðu sinni, að ég hefði gengið fram hjá einu atriði, sem sé, að olíufélögin hefðu ekki boðið lækkun. Þessu er auðvelt að svara, því að í fyrsta lagi var lækkun boðin, en ég vil leyfa mér að spyrja þennan hv. þm., hvort hann álíti það eitthvað refsivert, þó að olíufélögin hefðu ekki boðið lækkun. Álítur hann það skyldu eins kaupmanns að bjóða fram lækkun á vörum, ef verðlagseftirlitið hefur sett hámarksverð á vöruna? Mér er því spurn, hvort er þá sökin meiri hjá verðlagseftirlitinu eða olíufélögunum, þó að hægt hefði verið að hafa þetta hámarksverð lægra? Mér finnst, að verðlagseftirlitið hafi góða aðstöðu til þess að fylgjast með þessum málum, en hvað sem því líður, þá er aðalatriðið ekki það, hvort verðið kann að hafa verið of hátt, heldur hvort framinn hefur verið refsiverður verknaður. Það þýðir því ekki fyrir þennan hv. þm. að hlaupa nú frá till. sinni. Hann verður að standa við það, sem hann hefur skrifað undir, en getur ekki sagt, að hann hafi meint allt annað. Svo sagði þessi hv. þm., að lækkunin hafi ekki verið skilyrðislaus, en maður getur litið á það tvennum augum, en það liggur þó í augum uppi, að það er að sjálfsögðu ekki hægt að selja olíu með sama verði, ef seld eru 20 þús. tonn eða 25 þúsund tonn, og félag eins og t. d. Nafta í Reykjavík, sem hefur engan dreifingarkostnað úti um land, hefur aðra aðstöðu en félög, sem selja olíu úti um land. Hitt, hvort þessi lækkun hefur verið of lítil eða mikil, er algert aukaatriði í þessu máli, að því er snertir efni till. Ég vil segja þessum hv. þm. það viðvíkjandi því, að ríkisverksmiðjurnar seldu olíu á kr. 0.30 kg, að ég veit ekki, hvort gert er þar ráð fyrir öllum aukakostnaði, sem er í sambandi við slíka sölu, eins og ef um einkafyrirtæki væri að ræða, og nauðsynlega yrði að reikna með. Það er því lítið karlmannlegt að miða við þetta lága verð, ef kostnaður er reiknaður lægri en hann raunverulega er, vegna þess að ríkið á í hlut. Ég held fyrir mitt leyti, að ef allir kostnaðarliðir kæmu til greina við sölu á olíu í ríkisverksmiðjunum, þá mundi hvert kg kosta kr. 0.41. Það er mjög auðvelt að auglýsa lágt verð með því að láta ríkið borga allan kostnað, sem eðlilega ætti að koma á söluverðið. Þá vil ég og geta þess út af þeim orðum, sem hér hafa fallið í dag. þess efnis, að kostnaður af olíukaupum smáútgerðarinnar frá því í fyrra mundi nema 4% af öllum útgerðarkostnaði. Ég vil nú upplýsa það, að mér er kunnugt um einn bát, sem gerður var út og keypti á vertíðinni olíu fyrir 10 þús. kr., en rekstrarkostnaður bátsins var 300 þús. kr., svo að kostnaður af olíukaupum hefur því numið 3%. Annars er þetta aukaatriði núna, en ef til vill gefst tími til að ræða það, þegar frv. ríkisstj. kemur fram um þetta mál. Hv. 2. þm. S.-M. talar ekkert um kjarna þessa máls og reyndi í dag að gera mig tortryggilegan með því að halda fram, að ég væri að verja hátt olíuverð. Þetta er alls ekki rétt, en það er hins vegar annað atriði, sem hér er deilt um, sem sé, hvort Alþ. eigi í fyrsta sinni í sögu sinni að samþ. að taka í sínar hendur opinbera sakamálsrannsókn þrátt fyrir yfirlýsingu verðlagsstjóra og ráðh. um að ekki sé vitað, að neitt saknæmt liggi fyrir. Eins og ég tók fram í dag, er það hins vegar ekkert einsdæmi, að Alþ. fyrirskipi rannsókn á einhverju máli, en að höfðuð sé opinber rannsókn á þennan hátt, er aftur á móti einsdæmi. Hitt kann þó að vera afsakanlegt, ef hv. 2. þm. S.-M. álítur í einfeldni sinni, að opinber rannsókn þýði allt annað en sakamálsrannsókn, þótt hann ætti skilyrðislaust að vita þetta. Ég er því þeirrar skoðunar, að sú leið, sem farin hefur verið, sé rétt, en hún er, að ríkisstj. hefur falið viðskiptaráðinu rannsókn þessa máls. Treystir hv. 2. þm. S.-M. og aðrir flm. till. ekki ríkisstj. í þessum efnum, eða álíta þeir, að þeir viti betur en hæstv. ráðh., sem hefur lýst yfir, að það sé ekkert tilefni til frekari rannsóknar? Viðskiptaráðið hefur samkv. l. um verðlag aðgang að öllum bókum og skjölum þessara aðila, en ef þessir aðilar neita að gefa upplýsingar, sem beðið er um, þá er það allt annað mál. En það liggur ekki fyrir í þessu tilfelli. Till. okkar hv. þm. Snæf. felur því í sér allt, sem á að gera á þessu stigi málsins, en það er að láta viðskiptaráðið ljúka þessari rannsókn, en að þeirri rannsókn lokinni er það að sjálfsögðu dómsmrh. að ákveða, hvort sakamálsrannsókn skuli fara fram eða ekki.

Í ræðu minni lagði ég nokkuð þunga áherzlu á það, hvað það væri, sem þessi hv. þm. í 2. minni hl. og hinir í 3. minni hl. óttuðust sérstaklega við þá rannsókn, sem hér er farið fram á um þetta mál. Hv. 1. þm. Árn. svaraði þessu á þá leið að snúa sér að mér og segja, að það hefði verið ég, sem hefði átt að spyrja um það, hvað væri að óttast við það, að rannsókn færi fram. Ég get ekki skilið, hvað hv. þm. meinar með þessu. Það, sem hér liggur fyrir, eins og öllum hv. þm. mun vera kunnugt um, er það, að ég ásamt þrem öðrum ber fram till. um opinbera rannsókn út af ákveðnu máli. Svo sem kunnugt er, hefur sú n., sem með þetta mál hefur fjallað, klofnað um till., og er flótti brostinn í liðið. Sumir eru á algerum flótta, en aðrir hlaupa á flótta til hálfs og vilja draga úr rannsókninni og komast hjá opinberri rannsókn, en vilja hálfopinbera eða aðeins lítilfjörlega rannsókn um málið vegna þeirrar rannsóknar, sem nú stendur yfir hjá verðlagsstjóra. Það er gefið mál, að þeir, sem vilja, að öll kurl komi til grafar í þessu máli, vilja hafa rannsókn eins víðtæka og frekast er unnt. Hinir, sem einhverju vilja leyna, vilja málamyndarannsókn. Mér þykir það undarlegt, að 1. þm. Árn. hélt því fram í ræðu sinni, að opinberrar rannsóknar væri ekki krafizt, og þegar ég spyr, hvaðan hann hafi það, þá segir hann, að einhver hafi upplýst það. (GÞ: Hver er skilningur þm. á „opinberri rannsókn“? ) Ef spyrjandi vill vita, hvort ég á við sakamálsrannsókn, þá er því til að svara, að mér hefði ekki fundizt óeðlilegt, þótt ríkisstj. hefði þegar látið fara fram sakamálsrannsókn, og ég álít, að fullgildar ástæður séu fyrir hendi til slíkrar rannsóknar. - Hv. þm. leyfði sér að viðhafa þau orð, að ég væri með „hundalogik“ og væri erindreki olíufélaganna í þessu máli. Ég svara þessu ekki, en hér mun fara sem oftar, að sök bítur sekan. Aðalorsökin til þess, að ég krefst opinberrar rannsóknar í þessu máli, er sú, að ég vil ekki, að það takist að flækja það og tefja fremur en orðið er, svo sem siður er hér á Alþingi um mörg hin mestu nauðsynjamál. Ég vil svo ekki verða valdur að því að draga þetta framar, en legg til, að fyrst verði látin fara fram rannsókn, og komi þá ekki allt í ljós, geti stj. látið fara fram sakamálsrannsókn.



Með því að ég var í allshn., þar sem þetta mál lá fyrir, þá vildi ég gera nokkrar athugasemdir. Þetta mál þótti svo mikilsvert í fyrra, að þá sat Alþingi tímum saman á lokuðum fundi vegna þess, og reyndist þá fært að leysa það giftusamlega. En nú, þegar ríkisstj. hefur enn lagt þetta fyrir þingið, vegna þess að komið hafa fram mótsagnir í skýrslum olíufélaganna, þá segja menn, að hér sé verið að ofsækja olíufélögin. Hér á að leika sama leikinn og oft áður. Það á að reyna að svæfa málið. Ég minnist þess, að þegar þetta kom fyrst fyrir þingið, þá tók ég til máls og sagði m. a., að færi málið til allshn., yrðu haldnir um það nokkrir fundir, síðan yrðu forstjórar olíufélaganna boðaðir til viðtals og álit gert samkvæmt þeirra fyrirsögn. Einn þm. hneykslaðist mjög á þessum orðum mínum. En nú er svo komið, að þetta hefur allt gengið eftir. Það er athyglisvert, hvernig framsóknarmenn haga sér í þessu máli. Þeir hjálpast til þess í upphafi að till. var ekki samþ., og þegar fulltrúar þeirra í n. skila áliti, þá er það ekkert nema til málamynda. Þetta er eftir öðru, sem maður á að venjast frá framsóknarmönnum, en þó virðist mér, að hér hafi þeir slegið öll sín fyrri met. Er þetta mál og meðferð þess lærdómsríkt fyrir þá, sem eru ekki því kunnugri störfum manna innan þessara veggja, þar sem mál, sem liggja alveg beint fyrir, eru þæfð og dregin á langinn. Það hefur verið reynt að hártoga hér á ýmsa lund, hvað „opinber rannsókn“ þýði. Ég get ekki fallizt á skýringu 4. þm. Reykv., en hins vegar sé ég ekki ástæðu til að blanda mér inn í þær deilur, þar eð þær eru til að flækja, en ekki skýra aðalatriði málsins. En eins og málinu er nú komið, er ég því meðmæltur, að látin verði fara fram sakamálsrannsókn.



Það er einkum ræða hv. 2. þm. Eyf., sem orsakar það, að ég tek til máls, þótt ég vilji ekki tefja málið. Hann sagði, að ég hefði ekki skilið orðin „opinber rannsókn“. En eftir að hér hafa risið upp lögvísir menn og ekki orðið sammála um merkingu þessara orða, þá virðist mér, að leikmönnum sé nokkur vorkunn. En furðu þykir mér gegna sá barnaskapur hv. þm., er hann ályktar, að ríkisstj. hefði getað borið fram öll þau atriði, er þurfa þótti í þessu máli, án þess að sakamálsrannsókn færi fram. Annars eru það nokkur atriði í rekstri þessa máls, sem ég vildi taka til athugunar. - Þegar hv. 2. þm. Eyf. segir, að leggja hefði mátt skýrslur olíufélaganna til grundvallar, þar eð löggiltir endurskoðendur hafa eftirlit með þeim, eða þegar hann segir, að með einu orði hefði mátt fá upplýsingar hjá verðlagsstjóra, þá veit hv. þm., að hann fer með fleipur eitt, því að verðlagsstjóri sjálfur hefur orðið að setja lögfræðing til að rannsaka bækur félaganna. Og það er ekkert annað en slúður, þegar hann heldur því fram, að það, sem vakað hafi fyrir flm., hafi verið að komast yfir skýrslur hjá verðlagsstjóra. Þm. hampar því, að hæstv. fjmrh. hafi sagt hér á þinginu, að réttarrannsókn út af máli þessu væri ekki nauðsynleg, en eftir því, sem lesið hefur verið upp úr ræðu fjmrh., þá segir hann, að allar líkur bendi til, að olíufélögin hafi gefið upp ranga kostnaðarliði. Mér finnst því, að hann ætti ekki að vitna framar í þetta. Tvö atriði vil ég drepa á enn þá. 2. þm. Eyf. sagði, að olíufélögin hefðu hringt í verðlagsstjóra í byrjuðum ágúst, en þá var hann að fara í frí, og varð ekki af erindislokum, og síðan reyndu þau ekki að ná tali af verðlagsstjóra. Og þá kom hv. 2. þm. Eyf. líka að því, - og það er sýnishorn um þennan málflutning, sem ég ætla að nefna, - að segja, að á tilboð olíufélaganna um að lækka olíuverðið í september, þegar þau sáu sína sæng út breidda, megi líta tvennum augum með tilliti til þess, hvort lækkunin hafi verið skilyrðislaus. Já, ég veit, að þessi hv. þm. telur, að honum sé létt að líta tvennum augum á staðreyndir og einhvern vissan málstað, eftir því, hvað honum kemur bezt. En ég ætla, að flestir líti svo á, að það sé ekki hægt að líta nema einum augum á þetta, því að það skilyrði fylgdi af hálfu olíufélaganna þá, að engir aðrir verzluðu með olíu í landinu. Hv. þm. vildi afsaka þetta með því, að þau hefðu ekki getað lækkað olíuna, ef þau hefðu samkeppni. En hvað ætluðu þau þá að gera við þann mikla gróða, sem þau voru búin að fá? Ætluðu þau að halda honum? Já, ef nokkurt olíusamlag væri starfandi í landinu, en kannske láta eitthvað af honum, ef byggt væri fyrir alla samkeppni í olíuverzlun í landinu. Þetta liggur fyrir í málinu, og er ekki hægt að líta á þetta tvennum augum, heldur aðeins einum. Út af ræðum þeirra hv. 6. landsk. og hv. 2. landsk. þm. um þann gífurlega mun, sem sé á till. hv. 1. þm. Árn. og upphaflegu þáltill. hins vegar, skal ég ekki fjölyrða, en vil aðeins segja það, að mér þótti það mjög undarlegt, sem hv. 2. landsk. þm. sagði hér um afstöðu framsóknarmanna til þessa máls í þessu sambandi, þar sem niðurstaðan hjá honum varð nánast sú, að hv. 4. þm. Reykv. hefði haft rétt fyrir sér í túlkuninni á því, hvað opinber rannsókn meinti, því að ef hv. 2. landsk. þm. fellst á þetta sjónarmið hv. 4. þm. Reykv., þá er enginn efnismunur eða a. m. k. ekki stefnumunur á till. framsóknarmanna og afstöðu hv. 4. þm. Reykv. Og það hygg ég, að sé nú það sanna í málinu og hljóti að verða svo í augum flestra, sem vilja vinna að því, að eðlilega sé með málið farið, að ekki verði hjá því komizt, hver till. sem samþ. yrði í þessu máli, þá yrði að eiga mikið undir hæstv. dómsmrh. í þessu efni. Og það, sem þingið getur gert, er að þrýsta á ráðherrann eða skora á hann eins glöggt og unnt er og gera allt, sem hægt er, til þess að þetta mál upplýsist til hlítar.