Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Eftir atkvgr., sem fram fór við 2. umr. málsins, gerði jeg ekki ráð fyrir, að það hefði nokkra þýðingu að koma með brtt. við frv. nú. Það mun líka vera þýðingarlaust að tala fleira um málið. Hinsvegar vildi jeg benda á atriði, sem mjer láðist að taka fram við 1. umr., en það er um erfiðleika hinna yngri kjósenda til að neyta kosningarrjettar síns. Þá sýndi jeg fram á, með þeim skýrslum, sem jeg las upp og fjölluðu um landskjörið, að það höfðu miklu fleiri kosið 1. vetrardag en 1. júlí árið 1926. Þó var blíðviðri 1. júlí og dagurinn talinn mjög heppilegur fyrir sveitirnar. Jeg sýndi fram á, að það hefðu kosið fleiri konur um haustið heldur en um sumarið, og kjörfundarsóknin þá yfirleitt verið meiri á landinu. Meiri hluti fólks í kaupstöðum á aldrinum 25–30 ára dvelur fjarri heimili sínu í atvinnu og atvinnuleit um sumarmánuðina. Þess vegna verða miklu meiri vanhöld á atkv. þessa fólks við kosningar að sumrinu heldur en á haustin. Ef á að sýna þessari kynslóð, sem er að alast upp í kaupstöðunum, þann fjandskap, að láta kosningar fara fram á þeim tíma, sem fólkinu er erfiðast að sækja kjörfundi, þá kemur fram hjá því kuldi til sveitanna, sem jeg efast ekki um, að þeim komi illa. Kjördæmaskiftingin á landinu er nógu fráleit og ranglát, þó að því sje ekki bætt við, að setja kjördaginn á þeim tíma árs, sem þessum íbúum kaupstaðanna er illmögulegt að neyta atkvæðisrjettar síns. Þó að jeg viti það vel, að jeg er hjer að tala fyrir daufum eyrum, þá vil jeg minna hv.þm. á að athuga það til næsta þings, hvort samviskubit þeirra af því að hafa framið þetta ranglæti nú gerir þá ekki tilleiðanlegri til að leiðrjetta það aftur á næsta þingi. Jeg skal lofa því og sjá um, að þeim verði veitt tækifæri til þess. Jeg hefi ekki sundurliðaða skýrslu um kjörsókn fólksins við kjördæmakosningar, en get þó hugsað mjer, að það myndi sýna sig, að tiltölulega mikið fjölmennari hópur kæmi til kosninga af hinu yngra fólki 1. vetrardag en 1. júlí. Jeg veit, að það verður nú, eins og oft áður, bent á þá möguleika fyrir kaupstaðakjósendur að kjósa utan kjörstaðar, eða skila atkv. sínum til kjörstjóra áður en þeir fara frá heimilum sínum. Jeg hefi áður bent á, að þetta þýðir lítið á annríkistímanum fólkið er með allan hugann við það, hvernig það geti sem best bjargað sjer, en ekki við stjórnmálin, og gleymir því svo að kjósa. Jeg er sannfærður um, að hv.þm. fá engar þakkir hjá kjósendum fyrir að hafa samþ. þetta frv. Það mun miklu fremur koma í ljós, að almenningur lítur á það sem eitt af þeim stærri óhappaverkum, sem unnin hafa verið á Alþingi.

Frsm. (Páll Hermannsson) Frv. þetta er flutt af samgmn. Nd. eftir tilmælum vegamálastjóra. Vegamálastjóri gerir þá grein fyrir þessu máli, að eftir núgildandi lögum um slysatryggingar fyrir bifreiðar sje óhentugt að fá slíkar tryggingar. Þau ákvæði, sem nú gilda, er að finna í lögum nr. 23 frá 31. maí 1927. Í 2. grein er gert ráð fyrir, að tryggja skuli fyrstu bifreið fyrir 10 þús. kr., en ef sami maðurinn á fleiri bifreiðar, þá skuli tryggja hinar fyrir 3500 kr. Þetta þykir óhentugt og reynist erfitt að fá bifreiðar trygðar með þessu fyrirkomulagi. Höfuðbreytingin, sem þetta frv. fer fram á, felst í því, að framvegis á að tryggja hverja bifreið fyrir 10 þús. kr., þ. e. a. s. hverja fjórhjólaða bifreið. Minni bifreiðar, tvíhjóla og þríhjóla, eru trygðar eins og áður eftir ákvæðum l. frá 1927, fyrir 5000 kr. Hinsvegar kemur fram í 2. gr. breyt. frá gildandi l., þar sem heimilað er að undanþiggja tryggingu smærri tjón eða slys, sem ekki nema 200 kr. Samgmn. hjer lítur svo á, að rjett sje að samþ. þessar breyt., eins og sjá má á nál. 684 Jeg verð því fyrir hönd n. að ráða hv. d. til að samþ. frv. eins og það liggur fyrir.

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta frv. um Menningarsjóð er komið til okkar aftur frá hv.Nd., og hefir nú verið fært aftur í það form, sem það var fyrst í hjer í deildinni. - Jeg fyrir mitt leyti tel það ekki neitt til bóta, þótt það sje nú komið í sama horf og jeg flutti það í upphaflega. Jeg teldi það ekki nema sanngjarnt og að það gæti ekki verið málinu til spjalla að bera val bóka undir Mentamálaráðið, en þar sem það nú er komið aftur í sama horf, og auk þess eins og hugsað var með frv. í fyrra, þá vildi jeg mæla með, að það yrði samþ., því að jeg teldi það eðlilegra fyrirkomulag, úr því að stj. útgáfudeildar á að sjá um útgáfuna, að hún ráði líka vali bóka, eins og þessi hv. deild var búin að fallast á. Og jeg vil líka benda á það, að þessi breyt., sem komst inn í frv. í fyrra, að Mentamálaráðið skuli ráða vali bóka, komst inn í ógáti. Það er alveg skýrt tekið fram, eins og frv. lá fyrir þinginu í fyrra, - þar segir svo í athugasemdunum við frv., með leyfi hæstv. forseta: „Hjer er gert ráð fyrir, að stjórn útgáfudeildarinnar hafi óbundnar hendur um bókavalið, geti gefið út gamlar og nýjar íslenskar bækur og þýddar bækur, fræðirit og skáldskap. Stjórn útgáfufjelagsins má ekki setja önnur takmörk en að hún velji verulega góðar bækur og gefi þær út vel og smekklega“. Hjer er gert ráð fyrir, að stj. útgáfudeildar hafi óbundnar hendur um bókavalið. Þar er alveg skýrt tekið fram, að hún eigi að ráða valinu, og eftir þeirri gr., sem hjer er um að tala, er þetta auðsjeð líka. Reyndar er frágangurinn á 5. gr. í fyrra ekki eins góður og skyldi, en aths. taka af allan vafa um þetta, og orðalagið í 5. gr. stríðir ekki á móti. Ef svo eru athugaðar þær brtt., sem fluttar voru við frv., bæði í Ed. á þskj. 256 og eins þær, sem fluttar voru í Nd. á þskj. 620, þá sjest, að engin brtt. hefir verið flutt í þá átt að gera breyt. á þessu. Það hefir aðeins komist á sú breyt., sem getur verið nokkuð í sambandi við það, að upphaflega var lagt til, að stjórnarnefndin hjeti mentamálanefnd, en eftir till.hv.Nd. var hún kölluð mentamálaráð. Þetta virðist þess vegna alveg hafa verið ljóst, og þessi breyt. hafa slæðst inn í ógáti við prentun á frv., að Mentamálaráðið skuli ráða vali bóka. Jeg vil þess vegna eindregið mælast til þess, að hv. deild leyfi frv. að ganga fram, og það því fremur, sem Mentamálaráðið hefir mælt með þessu og sömuleiðis stjórn útgáfudeildar. Auk þess er þegar farið að vinna á þessum grundvelli, - enda þótt jeg hefði ekkert haft á móti því, að þetta frv. kæmist í gegn eins og þessi hv. deild afgreiddi málið.

Jón Þorláksson Ágreiningurinn, sem er um þetta mál, hann er um það atriði, hvort Mentamálaráðið eigi að hafa nokkum íhlutunarrjett um það, hvaða bækur sjeu gefnar út fyrir þann hluta Menningarsjóðs, sem á að verja til bókaútgáfu. Lögin fela forstöðu þeirrar bókaútgáfu þremur embættismönnum, og eins og lögin eru nú, þá hafa þeir alla forstöðu bókaútgáfunnar, en Mentamálaráðið ræður vali bókanna. Því er nú haldið fram, að þetta hafi komist inn í lögin fyrir vangá, en jeg fyrir mitt leyti hefi alls ekki getað sannfærst um, að svo væri. Það stóð í frv. eins og það var borið fram í fyrra, að „nefndin“ eigi að ráða bókaútgáfunni, en það þýðir annars í frv. Mentamálaráðið, sem þá hjet í frv. mentamálanefnd, en er nú skýrt svo, að það eigi að þýða stjórn útgáfudeildar. En þegar skilur á lagagrein og lögskýringu, þá er það forn venja, að lagagrein skuli ráða. Til samkomulags gekk jeg inn á það í mentmn. þessarar hv. deildar, að ganga þannig frá málinu, að stj. útgáfudeildar, þessir þrír embættismenn, hefðu að vísu úrskurðarvald um val bókanna, en að þeir ættu að bera sínar till. undir Mentamálaráðið, og mjer finst, satt að segja, úr því að þingið skipar þessa stj., þá megi ekki minna vera en að hún fái að vita, hvað embættismennirnir eru að gera. Þetta hefir ekki fundið náð fyrir augum hv.Nd., sem hefir fært frv. í það horf, að þessi bókaútgáfa skuli alveg vera í höndum þessara embættismanna og sú þingkosna yfirstjórn, Mentamálaráðið, ekki einu sinni að fá að vita um það, fyr en bækurnar eru komnar á markaðinn, til hvers peningunum er varið. Mjer finst ekki rjett að gera þessa breyt. Það er vísað í það, að Mentamálaráðið mæli með henni, en það er fullkomlega upplýst, að það stendur ekki óskift; það eru til þeir fulltrúar, sem óska að fá vitneskju um það fyrirfram, hvaða bækur er í ráði að gefa út, og það er ekki nema eðlilegt. Eins og frv. nú liggur fyrir finst mjer ekki vera rjett að láta það ganga fram, og verð því fyrir mitt leyti að greiða atkv. á móti því.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg þarf ekki að bæta nema litlu við það, sem hv. 6. landsk. sagði um þetta mál. Jeg er á engan hátt að hrekja það, að sumir muni hugsa svipað eins og virðist vaka fyrir hv. 2. landsk. og að það geti verið alveg eins rjett. Það má segja, að það væri ein leið til að byggja þetta fyrirtæki þannig, að þótt stjórn náttúrufræðisjóðsins og stjórn útgáfudeildar ynnu sjálfstætt, þá væru þær aðeins undirstjórnir, en aðalstjórn sjóðsins hefði eftirlit með þeirra verkum. En eins og hv. 2. landsk. tók fram, var frv. ekki bygt þannig, heldur svo, að það væru þrír aðalvegir til að nota þessa peninga. Ein leiðin væri að nota þá til kaupa á listaverkum; hana hefði aðalstjórn sjóðsins með höndum, auk allmargra annara erinda, sem stjórn Menningarsjóðs hefir með höndum, og sem verða sennilega aukin áður en lýkur. T. d. hefir Alþingi ákveðið í vetur að veita nokkra fjárupphæð til ýmsra námsmanna, sem Mentamálaráðið á að úthluta, til þess að Alþingi þurfi ekki að gera það með meiri eða minni handahófsatkvgr., eða að landsstj. þurfi að skifta sjer nokkuð af því. Það er þess vegna víst, ef ekkert óheppilegt kemur fyrir með Mentamálaráðið, að það verður föst og sterk stofnun, með miklum og sennilega vaxandi viðfangsefnum, þótt það skipulag haldist, sem hugsað var upphaflega, að þær tvær deildir, sem hvor hafa til umráða þriðjung þess fjár, sem inn kemur, starfi óháðar, hvor í sínu verkefni. Til þess að gera það ljósara, að þessi breyt., sem varð á frv. í fyrra, komst inn af mistökum, vil jeg benda á það, að ef átt hefði að leggja stjórn útgáfustarfsins, sem er í höndum þriggja sjálfkjörinna embættismanna, undir yfirráð Mentamálaráðsins, þá hefði líká átt að leggja stjórn náttúrufræðisjóðsins undir það. En það var ekki gert, og það er af því, að þar er haldið frumhugsun frv. En aftur á móti mun þessi stefna eitthvað hafa komist inn við nafnbreytinguna. Jeg geri enga tilraun til að afsanna það, sem þeir hv. 2. og 3. landsk. hafa sagt, að það mætti alveg eins vel hugsa sjer þetta á annan veg. Jeg segi aðeins það, að þetta frv. var bygt svona upp í fyrra, og þegar svo bæði stjórn útgáfudeildar, eða a. m. k. meiri hl. hennar, er frv. fylgjandi, og það hefir talsverðan styrk, líklega meiri hl., í Mentamálaráðinu, sem álítur, að þetta sje betra, þá finst mjer rjett að samþykkja það. En aftur á móti getur það vel komið fyrir, að seinni þingvilji breyti þessu skipulagi aftur.

Frsm. (Jón Sigurðsson) N. hefir ekki haft tíma til að bera sig saman um þetta mál. En þær breyt., sem gerðar hafa verið á frv., eru frekar smávægilegar. Viðvíkjandi þeirri breyt., sem ákvæðið um útreikning kostnaðarins felur í sjer, að það er felt niður, en í stað þess er stj. ætlað að setja þar um reglugerð, þá var það helst borið fyrir, að það mundi verða torvelt að fást við þennan útreikning. Landbn. Nd. komst vel frá að reikna þetta út, og jeg hygg, að það hefðu yfirleitt ekki orðið nein vandkvæði á því. En jeg býst ekki við, að n. geri þetta atriði að deiluefni. Jeg fyrir mitt leyti legg til, að frv. verði samþ.

Hákon Kristófersson Ef á að skilja frv. þannig, að aðeins sje átt við strandferðaskip ríkisins, Esju, tel jeg betur farið, að það verði felt.

Þetta er misskilningur

. Er átt við öll skip, sem styrkt eru af fje ríkissjóðs?

Já

. Ef svo er, hefi jeg misskilið frv., og tek þá orð mín aftur. Mín andmæli bygðust einungis á því, að átt væri við Esju.

Frsm. (Jón Sigurðsson) Það kennir dálítils misskilnings hjá hv.þm. Barð. Ákvæði frv. nær til allra skipa, sem styrkt eru af fje ríkissjóðs, hvort sem það er strandferðaskipið, flóabátarnir eða skip Eimskipafjelagsins.

Jón Þorláksson Jeg hefi leyft mjer að bera fram brtt. á þskj. 675, og sú fyrsta fer fram á að binda ekki hendur stjórnar byggingarsjóðs eins mikið og gert er í frv. um það, hvernig útlánum skuli háttað. Eins og frv. er orðað, er ekkert annað heimilt en að byggingarsjóður láni einn út á húsin alt, sem verður lánað. Þetta er hin mesta óhagsýni, því að það mundi sennilega í mörgum tilfellum þykja hentugt að nota þær veðlánsstofnanir, sem veita lán gegn fyrsta veðrjetti, en nota byggingarsjóð aðeins til nauðsynlegra viðbótarlána. Jeg hefi orðað þetta svo, að það er stjórn byggingarsjóðs frjálst, hvaða leið er farin. 2. brtt. er við 5. gr. og er þess efnis, að því verði skotið inn, að húsin skuli ekki vera hærri en tvíhæða. Þetta vil jeg gera til að koma í veg fyrir, að farið verði að nota þessi hlunnindi til að byggja fyrir opinbert fje mikil og há hús með mörgum íbúðum. Það kom fram við 2. umr. hjá hv. 4. landsk., að að því bæri að stefna, að þessi hús yrðu sjerbyggingar fyrir eina eða í hæsta lagi tvær fjölskyldur. Jeg er hv.þm. alveg sammála um það, og ef brtt. mín verður samþ., býst jeg við, að ákvæði hennar nægi, þó að jeg hefði heldur kosið ítarleg ákvæði í frv. um þetta. Jeg veit, að því er haldið fram af sumum, að sambyggingar verði tiltölulega ódýrari; en í fyrsta lagi er munurinn lítill, og í öðru lagi verður að gæta þess, að þegar verið er að ráðast í aðrar eins framkvmdir og húsagerð, sem eiga að endast í 2–3 kynslóðir, er það aukaatriði, hvort kostnaðurinn er lítið eitt meiri eða minni í byrjun. Hitt er aðalatriðið, að framkvæmdirnar verði taldar fullnægjandi í nokkuð langan tíma, þó að kröfur manna og aðstæður breytist. Sjerbyggingar þurfa ekki að valda vandræðum í framtíðinni, þó að kröfur manna til þæginda aukist, því að þær er hægt að endurnýja og breyta þeim á ýmsan hátt. 2. brtt. við 5. gr. er þess efnis, að skotið verði inn fjórum orðum, sem merkja það, að slík byggingarfjelög, sem um getur í frv., geti notið sömu aðstöðu, þó að þau byggi í landi, sem fjelagið á sjálft. Þessa brtt. ætti ekki að þurfa að skýra. Hjer í höfuðstaðnum er að vísu ekki kostur á sjálfseignarlandi, nema með því móti að kaupa land af bænum, og það getur reyndar verið ávinningur fyrir fyrirtækið, en ekki mikill, því að bærinn mundi sýna sanngirni í leigumála. En annarsstaðar stendur svo á, að land við kaupstaðina er einkaeign, og er alls ekki rjett að hindra byggingarfjelögin á þeim stöðum að kaupa landspildu. Allar brtt. mínar eru bornar fram af vinsemd við frv. Samt eru eftir nokkur ákvæði, sem jeg hefði heldur kosið á annan veg, t. d. það, að útiloka ekki menn frá þessum framkvæmdum, sem eiga meira en 4.000 kr. Það á ekki að vera tilgangurinn að velja endilega úr þá allra fátækustu og gera þá að húseigendum. Aðalatriðið er að geta komið upp sem flestum húsum þeirrar tegundar, sem þörf er á.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Jeg skal gjarnan viðurkenna, að jeg álít brtt.hv. 3. landsk. fram bornar af vinsemd við málefnið. Þó að þær nái fram að ganga, gera þær málið ekki á neinn hátt óaðgengilegt. En þess ber að gæta, að þetta er síðasti eða næstsíðasti deildarfundurinn á þessu þingi, svo að ef brtt. verða samþ., nr frv. ekki fram að ganga. Það eru nógu margir andstæðingar þess í Nd. til að neita um afbrigði, ef til kæmi. Um fyrstu brtt. skal jeg geta þess, að það er rjett, að það sparar sjóðunum fje, ef farið er til veðdeildanna, en kjörin eru betri í sjóðunum, svo að þess er ekki kostur fyrir þá, sem hjer eiga hlut að máli, að nota sjer veðdeildirnar þó að með því móti yrði hægt að byggja meira. Jeg er sammála hv. 3. landsk. um það, að húsin eigi ekki að vera hærri en tvíhæða. Helst hefði jeg kosið bara einlyft hús fyrir eina fjölskyldu. Tvö slík hús gætu staðið saman, en íbúðirnar verið hvor út af fyrir sig. Á þann hátt getur hver fjölskylda verið meira út af fyrir sig, og hefi jeg lýst því, hvernig það gæti orðið. Jeg held við höfum nóg landrými undir húsin, en það þarf fyrirfram að útbúa landsvæði undir byggingarnar, svo að ekki standi á því. Jeg er sammála hv.þm. um þetta og þá framkvæmd laganna, að fremur beri að hafa húsin lítil en stór. En þetta er framkvæmdaratriði og þarf ekki til lagaákvæði, en því má breyta síðar, ef það þykir nauðsynlegt. En jeg er ekki á sama máli að því er lóðirnar snertir; jeg álít, að það sje heppilegra að leigja lóðirnar. Jeg þekki marga verkamenn, sem hafa átt lítil hús eða lóðarbletti, nægilegt fyrir sig, en álpast til að selja það til annara til þess að geta fengið einhver auraráð í bili, og notað þá síðan til annars ónauðsynlegra. En svo hafa þessir sömu menn orðið að leigja hjá þeim, sem keyptu húsin, og orðið að láta mikinn part af húsverðinu ganga upp í hina rándýru og síhækkandi húsaleigu. Niðurstaðan mundi verða hin sama um þessar nýju byggingar, Ef menn vildu fara að nota sjer þá verðhækkun á lóðum og húsum, sem leiðir af því, að margir byggja á einum stað, þá myndi sá augnabliksgróði, sem einstaklingar kynnu að hljóta af því að selja lóð sína og íbúð, fljótur að hverfa aftur. Jeg lít svo á, að þessar brtt., sem hjer eru fram komnar við frv., sjeu fluttar af vinsemd til málsins, en jeg ræð eindregið frá því, að þær verði samþ., vegna þess að þær hljóta óhjákvæmilega að verða frv. að falli á þessu þingi; auk þess sem þá mætti búast við fleiri brtt., sem yrðu til skemda á málinu.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg vildi segja nokkur orð um málið við þessa umr., af því að jeg álít þetta eitt af þeim merkari málum, sem fyrir þinginu liggja. Þetta er byrjunartilraun til umbóta og opinberra afskifta af húsabyggingum í kaupstöðum og þorpum. Jeg geri ráð fyrir, að hjer fari líkt og um önnur ný vandamál, að menn sjái ekki út yfir allar hliðar þess í upphafi, en verði að bæta þar um síðar. Mál eins og þetta á að taka sífeldum endurbótum og vexti, eftir því sem reynslan bendir til. Við getum ýmislegt lært af nágrannaþjóðunum í þessum efnum; sjerstaklega gætu garðaborgir, sem flestar mentaþjóðir hafa komið upp, orðið hjer til fyrirmyndar, og er margt viðkomandi þeim, sem gæti komið inn í löggjöf eins og þessa. Þeir tveir hv.þm., sem síðast töluðu, töldu heppilegast, að reist yrðu smáhýsi, en ekki stórar kassabyggingar. Jeg álít það sje betra að byggja í smáum stíl, meðan verið er að afla innlendrar reynslu. Sjerstaklega verður með einhverjum hætti að tryggja það, t. d. hjer í Reykjavík, að byggingarkostnaður húsanna geti orðið sem allra minstur. Við horfum hjer á það ár eftir ár, hvað flutningur á möl og sandi í byggingarnar er seintekinn og dýr; stundum er það flutt á kerrum langar leiðir. Og að því er steypumótin snertir, þá eru þau búin til fyrir hvert hús, í stað þess að útbúa varanleg steypumót, sem mætti nota hvað eftir annað við byggingar húsa. Ef bygðar væru garðaborgir, þá geri jeg ráð fyrir, að bygt yrði við eina götu í senn, samanhangandi hverfi; ætti helst að setja það skilyrði, til þess að draga sem mest úr byggingarkostnaðinum. Landsspítalinn hefir reynst tiltölulega mjög ódýr bygging eftir stærð, enda var mölin og sandurinn flutt að honum í járnbrautarvögnum. Þetta eru nú fyrirkomulagsatriði, eins og það, sem brtt.hv. 3. landsk. fjalla um. Þegar stofnað er til svona hreyfingar, þá verður eigi aðeins að hugsa fyrir lánskjörunum, heldur og annari aðstöðu til framkvæmda við byggingarnar. Það er svo margt, sem snertir skipulagið, er þarf að taka tillit til. Einn af bestu læknum landsins, sem mest hefir unnið að því að kynna sjer byggingar, fær tækifæri til næsta sumar að skoða „garðaborgir“ erlendis, til undirbúnings því, að slíkar byggingar geti orðið hjer sem fullkomnastar. Af því að jeg starfa í nánu sambandi við þennan mann, hefi jeg hugsað mjer, að hann miðaði athuganir sínar við stefnu þessa frv. Og jeg álít, að það eigi að ganga fram eins og Nd. skildi við það, þó að gert sje ráð fyrir umbótum og viðaukum í þessu efni á næstu árum. En jeg hefi hugsað mjer að koma með viðaukatill. við þessi lög á næsta þingi, þegar sjerfræðingar og læknar hafa gert sínar athuganir, til þess að tryggja það, að málið verði sem best undirbúið frá praktísku sjónarmiði og samkv. heilbrigðiskröfum. Jeg ætla ekki að stofna til neinnar deilu um þetta mál nú. En ef hv. 3. landsk. ætlast til þess, að íbúðarhús verkamanna standi hvert út af fyrir sig, sem jeg skal ekki fullyrða um og álít ekki víst, að sje heppilegt, þá vil jeg geta þess, að í Port Sunlight, við Liverpool á Englandi, þar sem eru sólskinssápuverksmiðjurnar heimsfrægu, er hver sambygging eins og „villa“ með tilheyrandi garði fyrir framan, og líka á bak við húsið, en þó eru mörg hús samföst. Á þann hátt er hægt að tryggja það, að húsin líti vel út, og það ekkert síður en þó að þau stæðu hvert út af fyrir sig; þá yrðu göturnar líka alt of langar, ef húsin væru öll sjerstæð. Það fyrirkomulag hefir líka sína galla.

Jón Þorláksson Jeg gæti haldið ákaflega langa ræðu og farið út í ýmsar bollaleggingar eins og hæstv.dómsmrh., ef jeg vildi fara út í að lýsa byggingum; en jeg ætla að hlífa hv.þdm. við því. Jeg hefði viljað hafa ákvæði í frv. um það, hvernig húsunum skyldi fyrir komið, en treysti mjer þó ekki til að útbúa brtt. um það nú við síðustu umr. málsins. Mjer er það vel ljóst, að það er hægt að byggja lögulega, þó að nokkur hús sjeu bygð saman, en best væri, að ekki þyrfti að láta nema tvö hús standa saman.

forseti (GÓ): Þá er nú störfum hv. efri deildar Alþingis lokið að þessu sinni, og vil jeg áður en jeg slít þessum 76. fundi deildarinnar, þakka öllum hv. deildarmönnum röggsamlega afgreiðslu mála á þinginu og kurteisa og eftirbreytnisverða framkomu á fundum deildarinnar. Þótt starfstími þessa þings sje að ýmsra dómi orðinn fulllangur, borinn saman við störf þingsins, mun þjóðin, er hún kynnir sjer Alþingistíðindin á sínum tíma, sannfærast um, að þessi hv. deild á enga sök á því. Hefir hin ágæta framkoma deildarmanna og góð samvinna við þá gert mjer forsetastörfin auðunnin og ángjuleg. Óska jeg svo hv.þm. utan af landi góðrar heimferðar og ánægjulegrar heimkomu, og hæstv. stj. og öllum þdm. allra virkta nú og framvegis og að vjer megum allir hittast heilir á næsta þingi.

Ingvar Pálmason Fyrir hönd mína - og jeg vona deildarinnar allrar - vil jeg leyfa mjer að þakka hæstv. forseta fyrir röggsamlega og góða stjórn á fundum deildarinnar á þessu nú endaða þingi. Vil jeg leyfa mjer að óska þess, að þeir hv.þdm., sem taka undir þessi orð mín, geri svo vel að standa upp. Allir þdm. stóðu upp.

Jón Þorláksson Jeg vil gjarnan taka undir þakkir til hstv. forseta fyrir góða fundarstjórn, en vil geta þess út af orðum hæstv. forseta, að mjer hefir ekki fundist kurteisin í deildinni vera til fyrirmyndar nema stundum.

Forseti (GÓ): Jeg þakka hv. 2. þm. S.-M. og hv. 3. landsk. fyrir hlýleg ummæli í minn garð deildarinnar vegna, og óska öllum hv.þdm. gleðilegrar hátíðar. Segi jeg svo fundi slitið. B. Í neðri deild. A 73. og síðasta fundi í Nd., s. d., að lokinni dagskrá, mælti

forseti (BSv): Vjer munum nú heyja þennan fund efstan að sinni. - Skal jeg enga grein gera fyrir störfum þingsins að þessu sinni, með því að það er venja, að forseti sameinaðs þings skýri frá störfum þess, þá er hann heldur ræðu að þingslitum. Jeg býst við, að það verði nú svo sem oft áður, að mjög orki tvímælis um störf þessa þings. Er því ekki að neita, að mjer hafa komið í hug hin alkunnu orðtök Þorvarðs Þórarinssonar, hins mikla höfðingja á ofanverðri 13. öld, er hann kvað svo að orði í brjefi til Magnúsar konungs lagabætis: „Þingi voru í sumar rjeðu þeir Hrafn ok biskup, höfðu skamt ok meðallagi skilvist, at því er sumum þótti“. - Nú munu fáir menn segja, að þetta þing hafi verið skamt um skör fram, en á því mundu meiri tvímæli leika, hve skilvíst það hefði verið að sumu leyti. Þetta þing heyjum vjer á hinu þúsundasta ári eftir stofnun Alþingis að Þingvelli við öxará, og hefjast hjer því stórmerkilegust tímamót, en um þau munum vjer ekki tala, því að þeim mun lýst verða á nsta Alþingi Kveð jeg liðna tíma með þeirri ósk, að þingmönnum Íslendinga vaxi drengskapur, þekking og vit. Treysti jeg því, að vjer munum skiljast skipulega að sinni. Árna öllum þm. heilla og vona, að þeir megi heilir ná til sinna heimkynna; vænti og þess, að vjer megum heilir hittast á næsta þingi.

Sveinn Ólafsson Jeg vildi leyfa mjer fyrir mína hönd og þeirra, sem undir það vilja taka með mjer, að þakka hæstv. forseta fyrir röggsamlega fundarstjórn og rökvíslega úrskurði. Jeg skal viðurkenna það hiklaust, að hann hefir sýnt alveg sjerstaka nærgætni í sinni fundarstjórn, en að vísu verið nokkuð vinnuharður við okkur síðustu dagana, og held jeg, að honum verði að fyrirgefast það. En jeg kann honum bestu þakkir fyrir fundarstjórn og alla samvinnu í vetur, og vildi jeg mælast til þess, að þingbræður mínir vildu votta honum þakklæti sitt með því að rísa úr sætum. Allir þdm. risu úr sætum sínum.

Ólafur Thors Jeg kvaddi mjer hljóðs í sama mund og hv. 1. þm. S.-M. og hefi litlu við það að bæta, sem hann sagði. Vil þó aðeins fyrir mína bönd og flokksbræðra minna hjer í deildinni þakka hæstv. forseta fyrir rökvíslega og góða fundarstjórn. Hann er maður frjálslyndur, rjettlátur, en þó röggsamlegur jafnt og við á, og mega allir una vel stjórn hans. Engin tvímæli munu á því leika, að þegar á reynir, þá er hæstv. forseti til prýði hjer í deildinni, og róma jafnt andstæðingar sem flokksbræður viturlega úrskurði hans og málfegurð. Árna jeg forseta allra heilla og vona, að við megum allir heilir hittast á næsta þingi.

Sigurður Eggerz Þó að sá flokkur sje lítill, sem jeg mæli fyrir hjer innan þingsins, þá þykist jeg mega fullyrða, að hann geti metið, hver sje frastur til þess að vera forseti hjer í hv. deild. Jeg verð að leggja áherslu á það, að það skiftir afarmiklu, hver situr í þessu virðulega sæti á Alþingi, en einkenni forseta vors nú er það, sem tekið hefir verið fram áður, að hann er maður rjettlátur, frjálslyndur, og þá má ekki einu gleyma, að hann er maður skarpskygn, úrskurðafljótur og úrskurðaglöggur. En frá mínu sjónarmiði þykir mjer það ekki litlu skifta að sjá eina af hinum gömlu sjálfstðishetjum sitja í þessu sæti. Það mun gleðja flesta, þegar hann mælir okkar fögru tungu, því sjaldan hefi jeg heyrt hana hljóma svo vel sem í munni hæstv. forseta (BSv).

Forseti (BSv): Þakka jeg göfgum mönnum góð orð og segi fundi slitið. X. Þinglausnir. Á 7. fundi í Sþ., 18. maí, skýrði forseti frá störfum þingsins í stuttu máli á þessa leið: A. Þingfundir hafa verið haldnir: í neðri deild 73 í efri deild .. 76 í sameinuðu þingi ................... 7 Fundir alls 156 B. Þingmál og úrslit þeirra: 1. Lagafrumvörp: 1. Stjórnarfrumvörp: a. lögð fyrir neðri deild ....... 17 b. lögð fyrir efri deild ......... 14 31 2. Þingmannafrumvörp: a. borin fram í neðri deild ... 56 b. borin fram í efri deild . 29 85 116 Þar af: a. afgreidd sem lög stjórnarfrumvörp .. ..... 23 þingmannafrumvörp ............. 30 53 b. Feld þingmannafrumvörp ............ 7 7 d. Vísað frá með rökst. dagskrá þingmannafrumvörpum ... 4 4 e. Vísað til stjórnarinnar þingmannafrumvörpum ...... 3 3 f. Ekki útrædd stjórnarfrumvörp ............... 8 þingmannafrumvörp ......... 41 49 116 II. Þingsályktunartillögur: a. bornar fram í neðri deild 17 b. bornar fram í efri deild... 7 c. bornar fram í sameinuðu þingi .................................. 5 29 Þar af a. þál.afgr. til stjórnarinnar 1. ályktanir Alþingis .......... 4 2. ályktanir neðri deild ar 10 3. ályktanir efri deildar ...... 4 18 b. Feld................................ 1 d. Vísað frá með rökst. dagskrá ............................. 1 e. Vísað til stjórnarinnar 2 f. Ekki útræddar ................ 7 11 29 III. Fyrirspurnir. a. borin fram í neðri deild . 1 b. borin fram í efri deild .... 1 2 Hvorugri svarað. Mál til meðferðar í þinginu samt. 147 Síðan mælti

forseti (MT): Krir þingbræður! Af málaskrá þessari, sem nú var lesin, má sjá, að þau málin, sem fram hafa gengið, eru ekki ýkjamörg talsins, enda varðar jafnan mestu, að þau sjeu til góðra nytja og sannra þjóðþrifa. Til slíkra nytjamála má telja lög um Búnaðarbanka, lög um verksmiðju til bræðslu síldar og lög um verkamannabústaði, er öll horfa til mikilla hagsbóta. Þá hafa verið sett og samin lög um hjeraðaskóla, er marka mun nýtt spor í menningarsögu sveitanna, og loks hafa verið samþykt lög um gjaldþrotaskifti, sem hin mesta nauðsyn var á til tryggingar viðskiftalífinu. Þá er og vert að minnast þess, að á þinginu hafa verið borin fram ýms merk frumvörp, er benda til, að sami vorhugur markar löggjafarstarf þingsins og atvinnulíf þjóðarinnar, og má þar sjerstaklega geta hins stórmerka frumvarps til ábúðarlaga, sem sett hefir verið á dagskrá þjóðarinnar. Með þakklæti til háttvirtra þingmanna fyrir það, hve vel þeir hafa vikist við tilmælum mínum í þingbyrjun um prúðmannleg rðuhöld og fyrir góða samvinnu hver með öðrum um þau málin, er mestu skifta, óska jeg þeim góðrar heimkomu og alls farnaðar. Guð blessi oss starfið.

Þá stóð upp dómsmálaráðherra, Jónas Jónsson, og las upp konungsumboð sjer til handa til þess að segja Alþingi slitið. Samkvæmt því umboði lýsti dómsmálaráðherra yfir því í nafni konungs, að þessu 41. löggjafarþingi Íslendinga væri slitið.

Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason) Það er nú svo ástatt um þetta mál, að það hefir verið lítið rætt í sjútvn., þar eð það kom svo seint til hennar, og auk þess kom fram hjer í Ed. annað mál mjög skylt, sem var frv. til 1. um veðlánasjóð fiskimanna, og var það sent til fjhn. Það kom í ljós í sjútvn., að hún gat ekki orðið sammála um þetta frv. um Fiskiveiðasjóð Íslands, því að minni hl. vildi leggja til, að frv. gengi fram óbreytt, en meiri hl. taldi á því ýmsa annmarka, og sá ekki ástæðu til að mæla með frv. eins og það liggur fyrir. Það er nokkuð vikið að því í nál. meirihl., og skal því aðeins bætt við, að jeg álít, að í frv. um veðlánasjóð fiskimanna felist nokkur þau atriði, sem ekki hafa verið tekin til greina sem skyldi í þessu frv., en sem jeg tel þó að þyrftu að komast inn í lagafyrirmæli um slíka stofnun, sem hjer er um að ræða. Auk þess tel jeg, að fje það, sem Fiskiveiðasjóðnum er ætlað til starfrækslu, sje svo lítið, að mjög lítil not geti orðið að því, ef hann á að fullnægja báðum þeim hlutverkum, sem frv. gerir ráð fyrir, sem sje að vera lánsstofnun til skipakaupa fyrir smærri útveginn og vera lánsstofnun til rekstrarlána fyrir sama útveg. Það er kunnugt öllum, sem til þekkja, að sjávarútvegurinn er töluvert fjárfrekari til rekstrar heldur en t. d. landbúnaður. En ef maður ber saman þetta frv. og lögin um búnaðarbankann, sem afgr. eru frá þessu þingi, er ólíku saman að jafna. Hjer er ekki nema lítið starfsfje, sem Fiskiveiðasjóður á að hafa, móts við það fje, sem Búnaðarbanki skal ráða yfir. Þetta telur meiri hl. einn höfuðgalla á frv., auk þess sem hann telur, að þegar löggjöf er sett um þetta efni, þá sje nauðsynlegt, að inn í hana sjeu sett þau ákvæði, er geri þessar lánveitingar svo hagkvæmar sem verða má fyrir þá, sem nota eiga. Meiri hl. n. hefir því hallast að því, að vísa nú báðum þessum frv. til stj. með tilmælum um, að hún undirbúi lög um fullkomna lánsstofnun fyrir smærri útveg landsmanna, og leggi fyrir næsta þing frv. um það efni. Í sambandi við þessa till. meiri hl. vil jeg víkja því til hæstv. stj., að jeg og meiri hl. sjútvn. ætlast til þess, að við samningu slíks frv. sje líka tekið tillit til þess frv., sem hefir legið breytingalaust fyrir hv.Ed. á þessu þingi og var borið fram að mestu leyti samhlj. á þinginu 1928. Jeg hefi fulla ástæðu til að ætla, eftir þeim orðum, sem hæstv.atvmrh. (TrÞ) hefir látið falla hjer á Alþingi í vetur, að hann muni verða fús til þess að undirbúa slíka löggjöf. Í því trausti, að svo verði, hefir meiri hl. lagt til, að báðum þessum málum verði vísað til stj.

Frsm. minni hl. (Halldór Steinsson) Það má segja, að þessi vesalings atvinnuvegur, smábátaútvegurinn, eigi ekki sjerlega upp á pallborðið hjá sumum hv.þm. Á þinginu í fyrra komu fram þrjár tilraunir til þess að bæta hag þessa útvegs. Í fyrsta lagi var flutt frv. um rekstrarlánafjelög, sem meðal annars fól í sjer þau ákvæði, að bátaútvegurinn gæti fengið hagkvæm lán. Það er öllum kunnugt, hvernig fór um það frv., að það dagaði uppi hjer á þingi. Önnur tilraunin var sú, að hv. 4. landsk. (JBald) kom hjer í Ed. fram með sama frv., sem hann flutti hjer nú, um veðlánasjóð fiskimanna. Það dagaði einnig uppi. Þriðja tilraunin er frv. um Fiskiveiðasjóð í Nd. sem heldur ekki varð útrætt, en mikið ósamkomulag varð um. Þetta kalla jeg allharkalega aðferð við þennan mikla útveg, sem rekinn er af smábátum hjer á landi. Á þessu þingi hafa komið fram tvær tilraunir í þessa átt, sem sje frv. frá hv. 4. landsk. (JBald) um veðlánadeild, og svo þetta frv. um Fiskiveiðasjóð. Þó að það frv. bæti ekki úr öllum þeim þörfum, sem þessi útvegur hefir, þá verð jeg að segja, að það er mikil bót frá því, sem er. Og ef byrjað væri í smáum stíl, væri altaf hægt að bæta við. Í sambandi við þetta skal jeg geta þess, að það kom fram í Nd.brtt. við Búnaðarbankann, sem fól í sjer, að einmitt smábátaútvegurinn gæti orðið nokkurra hlunninda aðnjótandi. Þessi till. var feld. Það eru með öðrum orðum allar dyr lokaðar fyrir þessum útvegi. Hvað á það að ganga lengi? Það er búið að þvæla um þetta mál á þingi í þrjú ár, og jeg sje ekki, hvaða alvara er í mönnum að ráða bót hjer á, ef nú á þessu þingi á að tefja þá einustu tilraun, sem úr þessu getur komið þessum atvinnuvegi að notum, og sem allir viðurkenna, að sje til bóta. Þess vegna vil jeg fastlega mælast til, að þetta frv. verði samþ. óbreytt eins og það liggur fyrir.

Jón Baldvinsson Jeg vil aðeins segja, út af því frv., sem er næst á dagskrá og skylt er þessu, að jeg verð að sætta mig við þessa meðferð málsins, úr því sem komið er, að því verði vísað til stj. Jeg get það frekar fyrir það, að hæstv.atvmrh. hefir gefið alveg skýlausa yfirlýsingu undir umræðunum um Búnaðarbankann í Nd., að hann skyldi nú milli þinga taka til rannsóknar og láta undirbúa frv. um lánsstofnun fyrir bátaútveginn og leggja fyrir næsta þing. Og vegna þessa loforðs ráðh. kom jeg ekki með sjerstakt nál. um veðlánasjóð fiskimanna úr fjhn. En það að frv. lá frá þingbyrjun og til þingloka hjá n., var af því, að meiri hl. n. leit svo á, að það ætti að bíða þangað til frv. um Fiskiveiðasjóð - sem er um svipað efni - kæmi hingað frá hv.Nd., og mætti þá hafa hliðsjón af báðum frv. við afgr. málsins. Jeg kaus því heldur að bíða, svo sem jeg sagði áður. Jeg vil að lokum lýsa óánægju minni yfir einu ákvæði um Fiskiveiðasjóðinn, en það er niðurfelling sjóveðsins, svo sem jeg hefi áður vikið að. Annars verð jeg að láta staðar numið um þetta mál, og sætta mig við að láta það fara til stj., með tilliti til hinnar skýlausu yfirlýsingar frá hæstv.atvmrh. um að undirbúa málið undir næsta þing.

Jón Baldvinsson Jeg vísa til þess, sem jeg sagði um þetta mál undir umræðunum um Fiskiveiðasjóð Íslands, sem var til umræðu áðan.

Ingvar Pálmason Ef hv. deild telur það nauðsynlegt, vil jeg leggja til, að þessu máli sje, samkv. því, sem niðurstaðan varð um næsta mál á undan, vísað til hæstv. stj.

Frsm. (Jón Þorláksson) Frv. þetta, sem gengið hefir í gegnum Nd., fer fram á það, að þegar dócentar hafa setið í embætti í 6 ár, verði þeir prófessorar. N. mælir með þessu, af því að henni finst það sanngjarnt, þar sem þeir menn, sem skipaðir hafa verið dócentar, standa að hæfileikum og skilyrðum til að vera háskólakennarar jafnfætis prófessorunum, enda er þeim ætlað jafnmikið og vandasamt starf og þeim. N. mælir sem sagt með því, að frv. verði samþ.

Forseti (GÓ): Með því að of skamt er liðið frá 2. umr., vil jeg leyfa mjer að spyrja hæstv. stjórn, hvort hún leyfi afbrigði.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg óska eftir, að þetta frv. fylgist með farkennarafrv. og veiti því ekki afbrigði.

Forseti (GÓ): Samkvæmt 54. gr. þingskapanna þarf leyfi hæstv. stj. og samþykki ¾ þd. um afbrigði. Jeg lít því svo á, að ekki þýði neitt að bera þetta undir hv. deild, með því að hæstv.dómsmrh. hefir synjað um afbrigði fyrir stj. hönd. Frv. var ekki á dagskrá tekið framar.

Jón Ólafsson Jeg stend bara upp til þess að láta í ljós þá skoðun mína, að hjer er um fráleitt hjegómamál að ræða. Það hefir samt verið lögð í það mikil vinna og mikil áhersla lögð á það hjer í hv. d., þó að jeg verði að slá því föstu, að þeir sem fylgja því, gera það bara til að láta líta svo út, sem hjer sje verið að eiga við hættulega óbótamenn. Það er sami andinn í frv. og í öðru háttalagi hæstv. dómsmálaráðherra. í því er innifalin hin rammasta njósnarstarfsemi. Hæstv. ráðherra vill gera mönnum upp, að þeir geri altaf það, sem þeir eiga ekki að gera, en jeg get fullvissað hæstv. ráðherra um það, að íslensk útgerð hefir aldrei verið og verður aldrei bygð á því, að menn fari í landhelgina og sæki sína afkomu þangað. Það er svo fjarri öllu lagi, að jeg er hissa á, að nokkur þm. skuli geta lagt trúnað á slíkt. Það hefði verið nokkru nær að nota tíma þingsins til að ræða einhver af hinum stóru og merku málunum, eins og til dæmis frv. þau, sem liggja eftir milliþinganefndina í landbúnaðarmálum. En stjórnendur þingsins leggja mesta áherslu á smámál, sem smámennum einum er lagið að hafa til meðferðar. Það má minna á fleiri mál, sem stjórnendum þingsins hefir tekist að koma fyrir kattarnef, af því að í þeim er nokkur veigur. Jeg skal nefna lög um sveitabanka. Jeg býst við, að kjósendum landsins gefist á að líta, þegar þeir fá að sjá skrá yfir afgreidd mál frá þessu þingi. Fyrir atbeina ráðandi manna hefir Fiskiveiðasjóðsmálinu, því merka máli, verið stungið undir stól í Ed. Það þyrfti að gera skrá yfir þau mál, sem fengið hafa slíka meðferð hjer á þessu þingi, svo að menn geti borið saman það sem afgreitt hefir verið og það, sem hefir verið látið óafgreitt. Á þá skrá kæmu öll merkustu mál þingsins, þar á meðal myntlagafrv., lög um mentaskóla, lög um gerðardóma í kaupdeilum. Þessi mál o. fl. hafa ekki fengið að ganga sinn gang, þrátt fyrir vilja yfirgnæfandi meirihl. þm. í d. Jeg minnist þess, að hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) sat hjer við hliðina á mjer alt síðasta þing og skrifaði og skrifaði um þetta mál, - lög um loftskeytatæki. Þá var ekki hægt að finna því nógu valin orð eða góðan búning, enda var iðnasti og greindasti þm. Framsóknarflokksins látinn vinna að því. Nú hefir þetta mál gengið sinn hæga gang í vetur, og nú á síðasta degi þingsins skyldi maður ætla, að á því væri orðinn sæmilegur frágangur, og því væri ætlað að vera eitthvað annað og meira en skálkaskjól fyrir „spíóna“, og tilefni til að rjetta enn einu sinni bein að vildarmönnum dómsmálaráðherrans. En sannleikurinn er sá, að málið er þannig undirbúið, eftir alt erfiðið og baslið, að brosleg verður fáfræðin sem alstaðar skín í. Það er t. d. aðeins tekið fram, að á skipunum eigi að vera loftskeytatæki, en það er engin skylda að starfrækja þau. Það smáatriði hefir gleymst. Samt er málið rökstutt með því, hvað þetta sje nauðsynlegt fyrir öryggi skipshafnanna. Þá er og eins og enginn hafi vitað, að nú eru komnar miðunarstöðvar og taltæki í skipin. Og jeg veit af reynslu, enda er það alviðurkent, að slík tæki eru miklu öruggari en loftskeytatæki, til þess að geta umflúið varðskipin. Til dæmis eru miðunartækin svo glögg, að ef strandvarnarskip eru úti á hafi og brúka loftskeyti, þá eru þeirra bjóð svo auðþekt, að þegar þau byrja að tala, vita þeir, sem miðunartæki hafa, hvaða varðskip er um að ræða. Þeir þurfa ekki annað en miða bjóðin, og er þá venjulega mjög hægt að vita fjarlægðina. Jeg get sagt þeim, sem hafa verið að bisa við þetta hátt á annað ár, með engum árangri þó, að jeg hefi talfæri í einu skipi, og þarf ekki annað en setjast niður í skrifstofu minni og tala við það, eins og jeg tala við ykkur hjerna í deildinni. Og okkar samtal getur frv. ekki fyrirbygt. Það getur ekki fyrirbygt, að jeg hafi þetta áhald og tali við skipin. Og ef jeg vildi gefa þeim bendingu, þá geta þau látið allan flotann vita af því; það leiðir af sjálfu sjer. Og vitanlega er í þessu frv. enginn íhlutunarrjettur trygður um dulmál milli skipa úti á sjó, þegar þau eru að láta hvort annað vita um veiði. Þau geta verið 6–7 í hóp, og talað um veiði sína hvert við annað, án þess að neitt sje við það að athuga, en þó í mismunandi þýðingum. Þetta sýnir átakanlega, að hjer eru menn að berjast við skuggann sinn. Jeg get brosað að öllu þessu striti við það að koma áfram þessu frv. Mjer er svo hjartanlega sama um það, og vil ekki leggja stein í götu þess. Það er ekki þess vert. Benda mætti enn á ýms atriði í frv., sem sýna það átakanlega, að þeir, sem eru að burðast með það, botna ekkert í því. Þeir eru að þessu annaðhvort af leikaraskap fyrir fjöldann, eða af því að þeir eru ímyndunarveikir, eða þá af þeirri eðlishvöt, sem setja vill þefara í allar gættir, hjer eins og annarsstaðar. Mjer þykir slæmt, að dómsmálaráðherra er ekki nálægt. Jeg ætlaði að bera upp við hann eina spurningu. Mjer er sagt að hann hafi ekki sterkari áhuga á landhelgivörnum en svo, að t. d. síðasta haust hafi margir menn úr Ólafsvík kært skip sem voru að veiðum í landhelgi. Þá hafi hæstv.dómsmrh. sagt, að þessi kæra yrði ekki tekin til greina. Var það vegna þess, að á undan var genginn úrskurður um það, að ekki megi taka mark á mönnum, sem ekki hafi „autoriseraða pappíra að skrifa á, samanb. m.b. Trausti! Sje það nú satt, að hann hafi látið undir höfuð leggjast að ginna þessari kæru, þá er það ljóst, að þessi lög eru ekki borin fram til þess að vernda landhelgina, heldur í öðrum og óæðri tilgangi. Það er nærri broslegt að lesa síðari kafla 2. málsgr. 4. gr. Þar er ákveðið, að varðskipin eigi að safna saman öllu því, sem skipin tala sín í milli. Með loftskeytatæki eru nú sem stendur 40–50 skip, og verða sennilega 60–70 með loftskeytatækjum, sem starfrækt verða. Þegar þau svo öll fara að tala um sín fiskiveiðamál, hvað þessi og þessi hafi fengið mikið og hvar, þá held jeg að nóg verði að gera fyrir þessa hlustara, sem hjer koma í staðinn fyrir þefara. Það verður sjálfsagt að láta þá hafa vissar stöðvar! En auðvitað annar því enginn, að hlusta á þetta skraf. Þetta er svo hlægilega vitlaust, að það er nærri skömm fyrir landið að láta slíkt sjást í lögum frá Alþingi. Jeg ætla ekki að fara langt út í frekari skýringar málsins, en get þó ekki látið vera að benda á eitt atriði. Það á sem sje að taka pappíra af skipstjóra, ef hann verður brotlegur. En flm. gera sjer ekki grein fyrir því, að þótt pappírarnir sjeu teknir af skipstjóra, þá dettur engum manni í hug, sem við fiskiútgerð fæst, að taka skip af manni fyrir það, ef það er góður aflamaður. Enda þarf það ekki að vera af hans völdum, þótt ríkjandi stjórn sýnist að taka af honum pappírana. Það er til lítils að vera að hugsa um endurbætur á þessu frv., enda ekki þess vert. Það eru til aðrar leiðir og betri til þess að vernda landhelgina. Til þess duga varðskipin best, og níundu duga betur, ef þau fengi að vinna í friði. En hversu mörg, sem þau verða, þá duga þau auðvitað ekki ef þau eru í sífeldu snatti með ráðherrana o. fl., sem ríkið hefir ekkert gagn af. En á því hefir borið meira en skyldi. Jeg býst við, að af því, sem jeg hefi hjer sagt, sjáist, að ekki er einhlítt að ofsækja loftskeytatækin ein, því með þeim framförum, sem jeg hefi nú lýst, miðunartækjunum og taltækjunum, sem að vísu ná ekki langt, en þó nógu langt til þess, að menn geta talað saman á flestum fiskimiðum hringinn í kringum land, - þá sje jeg ekki annað en það sje leikur einn, og þýði alls ekkert að vera að bisa við loftskeytin ein. Jeg mun nú lúka máli mínu, því víst munu margir hafa hug á að segja álit sitt um þetta mál. Og jeg endurtek þau orð mín, að það mun ekki hryggja mig, þótt frv. þetta gangi gegnum deildina og verði að lögum, því gleggra einkenni amlóðaskapar er ekki hægt að skaffa feðrum frv.

Ólafur Thors Frv. þetta hefir ekki verið athugað í nefnd. Ásamt síldareinkasölulögunum var það afgreitt á einum stundarfjórðungi, umræðulaust, gegn mótmælum eins nefndarmanns, en að mjer fjarstöddum. Frv. er gamall kunningi þdm.Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) bar það fram á þinginu í fyrra, en þó vissu allir, að hæstv.dómsmrh. var höfundur þess, enda játaði ráðherrann það. Ráðherrann hjelt því þá fram, að það væri „opinber leyndardómur, að loftskeytin væru fyrst og fremst sett á togarana vegna landhelgiveiðanna.“ Þessa misnotkun átti nú að girða fyrir. Helstu ráðin voru þau, að útgerðarmenn skyldu afhenda dómsmálaráðuneytinu lykil að sjerhverju dulmáli, er notað væri í skeytaskiftum milli skips og lands, og síðan skyldu útgerðarmenn og skipstjórar gefa drengskaparvottorð á þar til gerð eyðublöð um það, að ekkert fælist í skeytunum, er leiðbeint gæti til landhelgiveiða, og það alveg jafnt, hvort skeytin voru frá þeim sjálfum eða öðrum. Þung viðurlög voru lögð við, ef út af var brugðið, og skyldi sá sæta sektum, eigi minni en 15 þús. kr. og alt að 50 þús., er sendi skeyti, sem ekki væri skrifað á hið fyrirskipaða eyðublað, og gilti þetta jafnt, þótt um björgunarskeyti væri að ræða. Þessi voru aðalákvæði hins viðfræga „ömmu“-frumvarps, er lagt var fyrir síðasta þing, en ekki náði lögfestu. Í byrjun þessa þings ljet ráðherrann bera frv. þetta fram að nýju, og nú í Ed. Frv. var mikið breytt frá því í fyrra. Ráðherrann hafði sýnilega mentast talsvert af viðræðunum við hv.þm. Vestm. og mig á síðasta þingi, enda var þess engin vanþörf. Ýmsir ágallar frv. frá síðasta þingi voru því niður feldir, en þó var enn mjög ávant að vel færi. Ánægjulegustu - eða ef til vill heldur broslegustu - sinnaskifti ráðherrans koma fram í 1. gr. þessa nýja frv. Hún hljóðar þannig: „Öll botnvörpuskip skulu hafa fullkomin loftskeytatæki“. Og í greinargerðinni stendur: „Loftskeytin eru skipunum nauðsynleg vegna almennrar viðskiftastarfsemi og til að minka slysahættu fyrir skipverjum“. Er þá uppljóstað þeim „óttalega leyndardómi“, að ráðherrann trúir sjálfur ekki þeim „opinbera leyndardómi“, sem hann hefir þó stagast á í mörg ár, „að loftskeytin sjeu fyrst og fremst sett á togarana vegna landhelgiveiðanna“. Nú er skylda að búa skipin þessum tækjum. Það sýnir viljann. Hitt sýnir svo aftur getuna eða getuleysi lagasmiðsins, að honum hefir láðst að skipa svo fyrir, að loftskeytatækin skuli starfrækt. Þá hefir því verið breytt frá í fyrra, að útgerðm. og skipstj. „sverji fyrir alla“. Nú gefur sá, er skeyti sendir, drengskaparvottorðið. Ennfremur gilda nú refsiákvæðin ekki, þegar um björgun ræðir. Alt er þetta til bóta, svo langt sem það nær. Samkv. 3. gr. frv. er forstjóri skyldaður til að afhenda ráðuneytinu lykil að sjerhverju dulmáli, sem notað er í skeytaskiftum milli skips og útgerðarinnar, eða „milli íslenskra veiðiskipa innbyrðis“, og samkv. 5. gr. sæti útgerðarstjóri sektum, 8–30 þús. kr., ef út af er brugðið. Þessu verður að breyta vegna þess, að það er ekki á færi útgerðarstjóra að hafa gát á, hvaða dulmál skipin nota sín í milli. Það eru skipstjórarnir, sem þessu ráða. Skyldan og ábyrgðin á því að leggjast á þá. Í lögunum eru engin fyrirmæli um að ráðuneytinu verði afhentur lykill að öðru dulmáli en því, sem notað er við skeytasendingar milli útgerðarinnar og skips, eða skipa innbyrðis. Allir aðrir en „útgerðin“ geta þá notað dulmál, sem ráðuneytið hefir ekki lykil að. Þetta er mjög vanhugsað. Þeir, sem á annað borð hafa einhverja trú á fyrirmælum frv., hljóta að vilja lagfæra þetta. En aðalásteitingarsteinninn er þó 6. gr. frv. í henni er dómsmálaráðh. heimilað að setja svo sterkan hemil á notarjett loftskeyta, að skeytatækin verða nær gagnslaus útgerðinni, ef aðeins útgerðarmaður er grunsamlegur um misnotkun loftskeyta að dómi ráðherrans. Þessi fyrirmæli brjóta venju og anda íslenskra laga og eru með öllu ótæk. Við skulum bara hugsa okkur, að vanstiltur maður eða jafnvel hálftryltur geðofsi, yrði dómsmálaráðherra. Við skulum skýra myndina og taka sem dæmi, að ráðherrann væri líka hefnigjarn með afbrigðum. Við þetta skulum við svo bæta þeim möguleika, að ráðherranum væri í nöp við einhvern útgerðarmanninn. Hvað þá? Hálftryltur geðofsi, hefnigjarn og heiftúðugur í garð útgerðarmanna, - og hver þorir að taka ábyrgð á því, hverskonar gallagripur getur orðið dómsmálaráðherra? Hvílíkt vald fær ekki 6. gr. slíkum manni? Loftskeytatækin kosta 10 þús. kr. Starfrækslan árlega 6–8 þús. En ráðherra getur sagt við útgerðarmann: Jeg grun þig um græsku, þú mátt engin skeyti senda, nema jeg orði þau fyrir þig. En eins og kunnugir best þekkja, fara oft mörg skeyti á dag milli skips og útgerðarmanns, mörg síðari hluta dags, en þá er ráðuneytið lokað. Fáist nú þessi firra leiðrjett, og 3. og 5. gr. breytt svo, að vit sje í þeim, álít jeg það sem eftir er meinlausa og gagnslausa skriffinsku, sem aðeins vitnar um fálm og lausatök höfundarins. Get jeg ekki gert hæstv.dómsmrh. til geðs að bregða fæti fyrir slíka lagasetningu, því það er nú orðið löngu bert, að tilgangur ráðherrans er fyrst og fremst sá, að nota þetta mál til að níða mig og aðra útgerðarmenn. Alvöruleysi hans í málinu er löngu orðið opinbert. Því í fyrsta lagi hefir ráðh. að óbreyttum lögum rjett til alls þess eftirlits með skeytasendingum, sem frv. mælir fyrir um, og í öðru lagi ber öll meðferð málsins á þingi, bæði í fyrra og í ár, vott um, að ráðh. lætur sig einu gilda um afdrif málsins. Í fyrra var frv. lagt fyrir neðri deild og komst aldrei lengra en til 2. umr. í ár kemur málið frá Ed. Og enn er því með öllum hætti stofnað í voða, svo að jafnvel í dag, síðasta dag þingsins, fæst ekki málið rætt nema með afbrigðum, og það þó ekki fyr en svo er áliðið dags, að komið er að fundarlokum. Og það er sjálfur fyrverandi flm. frv., sem er látinn halda 1½ tíma ræðu um annað mál, til þess að koma á stað löngum umræðum, umræðum sem svo aftur girtu fyrir að „amma“ næði lögfestu. Yfirleitt verður ekki sjeð, að dómsmrh. sje nokkur alvara með málið, ef til vill af því, að honum þykir minkun að því, hversu frv. er breytt frá því hann lagði það fyrir þingið. Það er nú kannske von, því af hans frv. er nú ekkert eftir óbreytt nema 2. gr. Og þegar jeg nú skil við hæstv. ráðh. á þessu þingi, með þakklæti fyrir, að hann þó tók á sig rögg og kom hingað í neðri deild á þessum síðasta degi þingsins, þá minnist jeg þess, hve oft ráðherrann talar um, að afskifti mín af löggjöfinni sjeu lítil, þ. e. a. s., hve fá frv. jeg semji og beri fram. Finst mjer vel við eiga, að jeg kveðji hann nú með hamingjuósk í tilefni af þeim sigri, sem hann hefir unnið á þessu sviði í þeim þrem „stórmálum“, sem hann hefir talið sín hjartans mál á undanförnum þingum, nefnilega Byggingar- og landnámssjóð, þar á ráðherrann fyrirsögnina og eina grein. Ömmu-frumvarpið, þar er nú orðið eftir ein grein, en aftur á móti ekki fyrirsögnin, og loks kvikmyndafrumvarp hans, þetta mesta keppikefli hans og hinna sósíalistanna, 14 greina frumvarpið svokallaða. Í því stendur nú fyrirsögnin, en engin grein. Slíkan sigur hafa fáir unnið, enda fáir verðskuldað. Ann jeg ráðherranum sigursins og endurtek hamingjuósk mína. Áður en jeg lýk máli mínu, langar mig að víkja nokkrum orðum að „afa“. Eins og menn muna, bar hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) frv. þetta fram á þingi í fyrra. Frv. var þegar nefnt „amma“ en flm. „afi“. Eftir 1. umr. hjer í deildinni var frv. lengi hjá sjútvn., en þar fer hv.flm. (SvÓ) með formensku. Eftir langa mæðu var málið, 29. febr., afgreitt frá nefnd, og bar þá flm. sjálfur fram svo víðtækar breytingar við sitt eigið frv., að af 9 greinum frv. lætur hann 1. og 2. gr. óbreytta, breytir 3., 4. og 5. gr. orði til orðs, en 6., 7., 8. og 9. gr. fellir flm. alveg niður. Með þessari „uppyngdu ömmu“ bjó svo „afi“ í mánaðartíma, en í marslok sýnist „afi“ hafa verið orðinn leiður á sambandinu, því þá ber hann enn fram brtt. við brtt. við sitt eigið frumvarp. En ekki tókst þó hönduglegar en svo, að til þess að komast hjá að bera fram brtt. við brtt. við brtt. við sitt eigið frv., ljet flm. „prenta upp“ síðustu brtt. sína. Var uppprentunin 3 sjálfstæðar brtt. og því gerólík frumprentun, sem aðeins var ein brtt. Eftir allar þessar breytingar - alt þetta skraut og skart, - hafði nú „amma“ prýkkað talsvert, en þó kom fljótt í ljós, að hún hafði ekki þolað hnjaskið, og varð endirinn sá, að hún veslaðist upp og fjekk hægt andlát í faðmi „afa gamla“. „En orðstír deyr aldrei“, og hefir sjálfur vörður siðgæðis skrifað hugnæm og fögur minningarorð eftir „ömmu“. Mannorð „ömmu“ er því tvímælalaust og óflekkað, hvað sem „afa“ liður. Eftir lát „ömmu“ í fyrra fór „afi“ hnípinn heim til átthaganna, sligaður af þunga sorgarinnar. Það er því síst að undra, þótt gleði hans væri takmarkalaus, er hann í þingbyrjun nú í ár frjetti, að „amma“ væri endurborin í Ed. Með óþreyju taldi „afi“ dagana og beið hingaðkomu hennar, og strax og hún rak hjer inn höfuðið vafði hann hana örmum og fór með hana heim á höfuðból sitt, sem sjávarútvegsnefnd kallast. Þar geymdi „afi“ „ömmu“ eins og soldán felur uppáhalds ástmey sína, og fengum við yngri mennirnir alls ekki að sjá hana. Aftur á móti munu eldri vinir „afa“ eins og hv. 2. þm. Árn. (MT) hafa fengið að líta á „ömmu“, en þó aðeins í fjarlægð, eða í gegnum gler. Koma hjer fram mannlegir eiginleikar „afa“, ástin og afbrýðisemin samfara varfærni hins reynda manns. Nú, en eins og oft gengur, eftir fyrstu fagnaðarfundina, í lok hveitibrauðsdaganna, minti hið hverflynda karlmannshjarta „afa“ á sig að nýju. Og nú vill hann fyrir hvern mun fara að breyta „ömmu“ aftur. Það er nú fyrirsjáanlegt, að enn andast „amma“ á þessu þingi, er í rauninni nú á þessari stundu í andarslitrunum. Hin langa ræða „afa“ í morgun var einskonar líkræða yfir „ömmu“, og hæstv. ráðh. og jeg erum burðarkarlar, - höldum í hanka. Helst vildi jeg nú að allir legðust á sveif um að halda líftórunni í „ömmu“. Annars verður þetta sami sorgarleikurinn á hverju ári. „Afi“ og „amma“ leika ásta-„rullurnar“. Hæstv. dómsmrh. leikur þrjótinn, sem spillir innræti „ömmu“ og lætur hana fara með hverskyns óhróður um mæta menn, svo sem mig og mína líka, og endirinn verður svo altaf sá, að „amma“ tekur andvörpin í mjúkum ástarfaðmi hins iðrandi syndara, „afa gamla“. - Deildin grætur, en við, sem þekkjum mátt ástarinnar og trúum framhaldi lífsins og endurburði „ömmu gömlu“ - við þerrum tárin, göngum rólegir niður á símastöð og sendum vinum okkar skeyti og segjum „ömmu líður vel.“

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) mun í ræðu sinni í dag hafa túlkað tilfinningar sínar og sinnar stjettar. Ræða hans bar vott um gremju og sársauka yfir því, að þjóðfjelagið skuli nú ætla að taka í taumana og hafa aðhald að vissri sviksemi, sviksemi, sem gert hefir landinu bæði skaða og skömm og kastað skugga á íslenskt rjettarfar. Síðan fer hinn útgerðarmaður deildarinnar á stúfana og hlakkar yfir því, að það líði kannske enn þá partur af ári, áður en þetta mál nær fram að ganga, því að sýnt þykir, að það nái ekki fram á þessu þingi. Er það sök útgerðarmanna þeirra, er hjer eiga sæti, sem hafa tafið málið með óþarfa málæði í nefnd og á fundum, en það eitt sannar nauðsyn þessa máls. - Það er víst, að ef t. d, sauðaþjófar mynduðu með sjer stjettarfjelag, myndu þeir bannsyngja alt aðhald hreppstjórna og sýslumanna. Hv. 3. þm. Reykv. (JÓl) gerði gys að því, að í þessu frv. er ætlast til þess, að varðskipin og loftskeytastöðin taki sýnishorn, eftir því sem hægt er, af þeim skeytum, er fara á milli lands og skipa. Hv. þm. heldur víst, að skipin hans megi tala eins og þau vilja. Veit hv.þm. ekki, að ef skip hans eru við Englandsstrendur, er sett ofan í við þau, ef þau eru með óþarfa skraf? Eða heldur hv.þm., að þeir menn, sem eiga hluti í togurum, sjeu hafnir yfir lögin? Nú viðurkenna ýmsir gegnir flokksmenn hv.þm., eins og hv.þm. Snæf. o. fl., að þegar togarar sjeu að veiðum í landhelgi, t. d. við Snæfellsnes, þá náist þeir hjer um bil aldrei, vegna þess að þeim eru send viðvörunarskeyti frá útgerðarmönnum, sem eiga þessa þjófa. Þetta er almannarómur, og engir aðrir en hlutaðeigendur neita þessum staðreyndum. Sekt þeirra er slegið fastri, hvort sem þeir tala í reiðitón eða gleðitón. Og engir menn áfella togaraeigendur meira en einmitt þeir menn, sem hafa kvartað undan því hjer í hv. deild, að aðfarir þeirra skuli látnar óátaldar. Þá sagði hv.þm., að það hefði ekkert að segja, að banna dulmál; það sje altaf notað. Eftir hans skilningi er þá einhverju að leyna. Ekki þarf neitt dulmál til þess að segja skipunum, að nú eigi þau að fara til Englands, eða austur á Selvogsbanka. Hv. þm. gaf það í skyn með orðum sínum, að dulmálið yrði notað, eins þótt það væri bannað, og var helst að heyra, að hann gæti ætlað hlutaðeigendum að brjóta drengskaparheit sitt. Ekki gerir hv.þm. mikið úr drengskap sjálfs sín og sinnar stjettar. Þá kom hv.þm. að því, að hann hafi heyrt þess getið, að Snæfellingar hafi hætt við að senda kærur út af togurum, vegna þess að þeir hjeldu að það þýddi ekki. - Ef svo er, er það vissulega af ódugnaði frá þeirra hálfu. Stjórnin getur ekkert að því gert.

Það var aðeins spurt að því, hvort kærunni hafi verið stungið undir stól

. Kæran hefir ekki komið í stjórnarráðið. Þá áleit hv. .3. þm. Reykv. að taka ætti skipstjórarjettinn af skipstjórum, sem brotlegir yrðu við þessi lög. Þess er ekki getið í frv., heldur á aðeins að taka af þeim rjett til þess að senda eftirlitslaus skeyti, ef það sannast, að þeir hafi brotið lög þessi. Það kemur svo þráfaldlega fyrir, að þeir menn, sem á einhvern hátt hafa orðið brotlegir við lögin, fá ekki full rjettindi og eru hafðir undir eftirliti. Hv. andstæðingum er ekki verst við þetta ákvæði, heldur að haft sje eftirlit með þeim, sem grunur fellur á, en ekki hafa beint brotið. Þetta ákvæði vilja þeir fella niður, af því að þeir halda, að það geti komið að gagni. Þá talaði hv. 2. þm. G.-K. um það, að það væri sjerstaklega á kvöldin, sein senda þyrfti skeyti til skipanna. Já, það er vitað, að þegar dimmir, eru skipunum send skeyti, að nú sje varðskipið þarna og þarna, nú sje þeim óhætt að læðast inn í landhelgina.

Við fáum helst að nota loftskeytastöðina á kvöldin

. Jeg trúi því vel, að ekki sje hægt að senda skeytin um miðjan dag, þá koma þau ekki að tilætluðum notum. Þegar „Þór“ fór með hæstv. forsætisráðh. upp í Borgarnes, og lá þar í 2 daga, kom bunki af skeytum á ýmsum dulmálum, og það var vitanlega vegna þess, að varðskipið var á ákveðnum stað. Slíks eru fleiri dæmi. Og fjandskapur útgerðarmanna við þetta mál er aðeins sprottinn af því, að þegar skeytaeftirlit er komið á, geta þeir ekki jafn auðveldlega stýrt skipum sínum úr landi inn í landhelgina. En er það nokkur dauðasynd, þótt þjóðfjelagið fái að ráða, hvaða form er á skeytum, sem send eru úr landi og eftirlit haft með þeim? Það verður ekki hægt að fá þjóðina til þess að trúa því, að það sje nein ósvinna. Þjóðin getur ekki látið sjer lynda að kaupa strandvarnaskip fyrir 800–900 þús. kr., og starfrækja þau fyrir ¼ milj. á ári, og láta svo þessa loddara senda skipum sínum skeyti um allar hreyfingar varðskipsins; nú sje það fyrir austan, eða vestan, og því sje óhætt að fiska fyrir suðurströndinni. Þetta ástand getur ekki gengið til lengdar. Það er sama, þótt hv. 2. þm. G.-K. hælist um yfir því, að hafa að þessu sinni getað tafið málið, það fer svo að lokum, að hætt verður að leika þennan leik í landhelginni. Áður en langt um líður tekur þjóðfjelagið í taumana og segir við landhelgiþjófana: „Hingað og ekki lengra“.

Jóhann Jósefsson Það er ekki vert að eyða miklum tíma í að tala um þetta mál, þegar önnur deild þingsins er þegar hætt störfum í þetta sinn. Jeg hefði heldur ekki kvatt mjer hljóðs, ef ekki hefðu komið þessar staðlausu ásakanir hæstv.dómsmrh. í garð minni hl. sjútvn., að við hefðum tafið málið með óþarfa málæði og skömmum. Þegar mál þetta kom til 1. umr., ætla jeg, að jeg hafi talað einu sinni. í fyrra þagði jeg, en þá var þögn mín þýdd á þann veg, að hún væri ekki sæmandi, og því ljet jeg nokkur orð falla við 1. umr. nú. Í nefndinni varð engin töf á málinu, því að meiri hl. var þegar staðráðinn í að fallast á till.hv. 1. þm. S.-M. Við 2. umr. málsins lýsti hv.frsm. meiri hl. afstöðu þeirra meiri hl.-manna í langri ræðu, og jeg mun hafa með nokkrum orðum skýrt skoðun minni hl., og tók þá einmitt fram, að jeg teldi ástæðulaust að fjölyrða um þetta mál. Svo segir hæstv.dómsmrh., að við tefjum málið með málæði og skömmum. Hann vill auðsjáanlega láta þetta mál vera síðasta mál deildarinnar í þetta sinn, og nota það til þess að svala sjer á okkur andstæðingum hans. Þá átaldi hæstv. ráðh. (JJ) mjög ræðu hv. 3. þm. Reykv. (JÓl), en hann mun taka sjálfur til andsvara, ef honum þykir þörf á. Hæstv. ráðherra sagði, að það væru aðeins fulltrúar útgerðarinnar, sem væru andvígir þessu máli, öllum öðrum væri ljós nauðsyn þess, að koma á slíku eftirliti. Meðal þessara „annara“ hlýtur þá einnig að vera hæstv. ráðh. sjálfur, því að svo oft hefir hann talað fyrir þessu máli, að hann ætlast víst til að vera tekinn alvarlega. En þá er spurningin: Hvers vegna hefir hæstv. ráðh. ekki notað heimildir gildandi laga til þess að hafa eftirlit með loftskeytum? Í lögum frá 14. nóv. 1917, 4. gr. segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Innan íslenskrar landhelgi og á Íslandi má aðeins að fengnu leyfi ráðuneytisins og með þeim skilyrðum, sem leyfið ákveður, setja upp og nota stöðvar eða annan útbúnað til þráðlausra firðviðskifta.“ Samkvæmt þessum lögum er sett reglugerð frá 17. maí 1918, og segir svo í 19. gr. hennar, með leyfi hæstv. forseta: „Ráðuneytið getur bannað öll loftskeytaviðskifti innan íslenskrar landhelgi, bæði frá íslenskum og erlendum skipum, og gert þær ráðstafanir, er nauðsynlegar þykja til þess að banninu verði hlýtt. Einnig getur ráðuneytið látið hafa eftirlit með öllum loftskeytum, og látið stöðva þau skeyti, sem að þess áliti geta verið skaðleg velferð landsins.“ Hæstv. ráðh. sagði, að svo mikil brögð væru að misnotkun loftskeytanna, að það væri okkur bæði til skammar og tjóns út á við. Þarf ekki að leiða mörg rök að því, að ef stjórnin hefir þvílíka skoðun á þessu, kemst það undir ákvæði þau úr reglugerðinni frá 1918, er jeg las upp. Manni verður því á að spyrja: Er hæstv. ráðh. alvara í þessu máli, þegar hann lætur lagaákvæði, sem komið geta að fullum notum, ónotuð, og lætur frv. þetta daga uppi, rjett að gamni sínu? - Því að vissulega gat það komið fyr til umr. en á lokadegi þingsins. - Engin hætta er á því, að málalið ráðherrans hefði beitt sjer gegn því, ef hann hefði óskað, að það kæmi fyr fram. Það er ekki meining minni hl. að beita sjer gegn þessu frv., í skynsamlegri mynd, en hann hefir talið sjer skylt að vekja athygli á skaðlegum ákvæðum þess. Þetta gerðum við í fyrra, og þá tók hæstv. ráðherra athugasemdir okkar til greina. Það sýnir frágangur frv. nú. Og áður en mál þetta kemur fyrir næsta þing, mun hann einnig hafa fært sjer í nyt athugasemdir okkar á þessu þingi. Við höfum lagt til, að 6. gr. frv. verði feld niður. Hæstv. ráðh. viðhafði þau orð um andstöðu okkar gegn 6. gr., að það væri sökum þess, að við fyndum, að þar væri kjarninn, og því legðumst við á móti henni. 6. gr. er þess efnis, að ef sterkar líkur benda til þess, að útgerðarstjóri eða skipstjóri hafi notað loftskeyti í óleyfilegum tilgangi, - „þá skal dómsmálaráðuneytinu heimilt að svifta útgerðarstjórn eða skipstjórnarmenn er hlut eiga að máli, rjetti til loftskeytaskifta milli lands og veiðiskipa, nema undir eftirliti“ o. s. frv. Þessu atriði höfum við áður lýst yfir, að við getum ekki fylgt. Þær sterku líkur, eða grunur, geta komið fram af rógi um ákveðinn skipstjóra eða útgerðarmann, og þarf ekki mikið til að koma slíkum orðrómi á. Ráðuneytið þarf sem sje engar sannanir, heldur bara það, sem að þess dómi, t. d. að dómi núv. dómsmálaráðherra, eru „sterkar líkur“. Væri þá hægt að svifta hlutaðeiganda þessum rjetti, ef til vill algerlega að ástæðulausu. Það er augljóst, að um leið og slíkt væri gert, væri stór blettur fallinn á þann mann, sem fyrir því yrði, í augum almennings, og það væri alveg lagt á vald dómsmálaráðherra, hver svo sem það væri, að láta viðkomandi mann verða fyrir slíku aðkasti. Mjer þætti nú fróðlegt að vita, og leyfi mjer að varpa þeirri spurningu fram, hvaða ráðherra í siðuðu landi mundi verða til þess, annar heldur en núverandi dómsmálaráðherra á Íslandi, að fara þess á leit við löggjafarþingið, að honum sje veitt leyfi til að beita hegningarákvæðum án dóms og laga. Það er sem sje ekkert annað, sem farið er fram á í þessari grein. „Sterkar líkur“ einar eiga að nægja til þess að ráðuneytið geti gert menn ómynduga um notkun sinna eigin loftskeytatækja. Jeg hygg, að þess muni yfirleitt engin dæmi í siðuðum löndum, að dómsmálaráðherra fari fram á það við löggjafarþingið, að það veiti honum slíkt vald, enda ekki líklegt að slík hugsun fæðist nema í sjúkum heila. Það er samskonar siðferðilegt innræti eins og það, að geta fengið af sjer að elta menn látlaust með ófrægingum, þótti þeir sjeu búnir að afplána sína sektir, og að hafa í hótunum við menn fyrir að láta í ljós skoðanir sínar. Hugsanagangur hæstv. dómsmálaráðh. er því miður oft nokkuð frábrugðinn því, sem gerist hjá andlega heilbrigðum mönnum, ef dæma má eftir ræðum hans og ritum, orðum hans og athöfnum. Það er þessi vankaði hugsanagangur, sem valdið hefir því, að ráðherrann vill láta þingið samþykkja óskorað vald honum í hendur, til að beita ákvæðum þessa frv. eins og honum sýnist, án dóms eða laga. En skyldi það ekki ávalt ganga treglega, honum eða öðrum, að komast svo langt með Alþingi Íslendinga. Jeg ætla þess vegna algerlega að vísa á bug þeim ásökunum, sem gerðar hafa verið á hönd okkar minnihluta-manna, að við höfum reynt að tefja fyrir þessu máli. Hæstv. ráðh. ætlar sjer sjálfsagt að hafa það á prjónunum næsta ár, og er þá leikurinn í þetta sinn auðsjáanlega til þess gerður, að málinu geti ekki orðið lokið á þessu þingi.

Forseti (BSv): Nokkrir hv.þm. hafa kvatt sjer hljóðs, en með því að þingslit eru ákveðin kl. 5 í dag, þá er enginn kostur að halda þessari umr. lengur áfram. Er því málið tekið út af dagskrá. Svo eru og þau önnur mál, sem hjer standa, tekin út af dagskrá. En jeg vil taka það fram, að næsti fundur er ákveðinn þegar að afloknum þessum fundi. Segi jeg svo fundi slitið.

Flm. (Halldór Steinsson) Jeg get verið fáorður um þessa till. Þegar dýralæknisembættin voru sett á stofn, var um leið ákveðið, hvar þeir skyldu sitja. Fyrir Vestfirðingafjórðung var læknirinn settur í Stykkishólmi. Var það talið heppilegast fyrir allra hluta sakir, sjerstaklega vegna hinnar tiltölulega góðu aðstöðu, sem velflest hjeruð fjórðungsins höfðu til þess að vitja hans þar. Við þetta stóð frá 1915 og fram til ársins í fyrra; þá var hann fluttur til Borgarness. Mjer er ekki vel ljóst, hvað hæstv. stj. hefir gengið til með því, enda virðist mjer sú nýbreytni hafa við lítil rök að styðjast. Jeg tel sjálfsagt, að dýralæknirinn eigi heima sem næst miðju hjeraðinu. Í Stykkishólmi er hann að mörgu leyti betur settur en á nokkrum öðrum stað í fjórðungnum. Suðurhluti fjórðungsins á eigi að síður ágætt með að vitja hans, með því að akfær vegur er nú kominn til Stykkishólms þeim megin frá. En Dalirnir og Barðastrandarsýsla og allir Vestfirðir eiga margfalt hægara með að vitja læknisins, ef hann situr í Stykkishólmi en í Borgarnesi. Mjer er líka kunnugt um að talsverð óánægja hefir risið út af þessari ráðstöfun. Ein helsta ástæðan fyrir því að setja dýralækninn niður á svo að segja annan enda hjeraðsins hefir verið talin sú, að Borgarfjörður væri blómlegt hjerað og að miklu væri slátrað í Borgarnesi, sem dýralæknirinn þyrfti að hafa eftirlit með. En þess má þá geta, að meðan læknirinn sat í Stykkishólmi, hafði hann þetta eftirlit á hendi og stimplaði kjötið. Og mjer er ekki kunnugt um, að hann hafi talið eftir sjer að skreppa þann spöl. Aðrar ástæður get jeg ekki sjeð, og vona jeg því, að hæstv. stj. geti fallist á rjettmæti þessarar kröfu og sjái svo um, að dýralæknirinn sitji í Stykkishólmi. Þess skal getið, að þessi till. er flutt samkv. almennum óskum manna í Snæfellsnessýslu, Barðaströnd og Vestfjörðum. Um Dalina er mjer ekki kunnugt, en jeg hygg þó, að þeir vilji heldur, að dýralæknirinn sitji í Stykkishólmi, því að jafnaði eiga þeir hægara með að vitja hans þar.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Með því að hæstv.atvmrh. er ekki viðstaddur, þá ætla jeg að tala fáein orð viðvíkjandi þessu máli. Jeg skil vel þær ástæður, sem liggja til þess, að hv.þm. Snæf. flytur þessa till., því það er nú einu sinni svo, að þau hjeruð, sem hafa fengið opinberan starfsmann, vilja ógjarnan missa hann aftur. Stundum gengur þetta svo langt, að sum hjeruð vilja ekki láta leggja niður landssjóðslaunuð embætti af þeim sökum einum, að þau vilja hafa slíka embættismenn sem gjaldendur í sínu hjeraði. Nú gegnir nokkuð öðru máli með lækna, enda þykist jeg vita, að fyrir hv.þm. Snæf. vaki einungis almennar ástæður. Jeg býst við, að þar sem dýralæknhinn hefir setið í Stykkishólmi í mörg ár, áður en hann var fluttur til Borgarness, þá muni margir sakna hans í Stykkishólmi og þar í grend, enda er það mjög að vonum. Jeg skal því gera nokkra grein fyrir því, hvers vegna hæstv.atvmrh. ákvað, að dýralæknirinn skuli sitja í Borgarnesi. Síðan dýralæknir var fyrst settur í Vestfirðingafjórðungi hefir mikið breytst, sjerstaklega á sviði samgöngumálanna. Sjerstaklega er nú vegakerfið orðið svo fullkomið að Borgarnesi, að þar er að verða einskonar miðstöð milli Reykjavíkur og Suðurlands annarsvegar og hinsvegar Norður- og Vesturlands. Samgöngur eru mjög greiðar til Borgarness úr öllum hjeruðum fjórðungsins, akfær vegur til Stykkishólms yfir Kerlingarskarð, akfært upp um Borgarfjörð allan að Húsafelli og bráðlega akfært frá Borgarnesi um Dalsmynni til Dala yfir Bröttubrekku. Loks, þegar brúin á Hvítá verður fullgerð, verður akfært suður fyrir fjörð og fram fyrir Hafnarfjall. Þessi afstaða gerir það að verkum, að miklu fleiri geta náð til lknisins í Borgarnesi með litlum tilkostnaði heldur en ef hann sæti í Stykkishólmi. Nú ber á það að líta, að þegar menn vitja dýralæknis, gegnir nokkuð öðru máli en þegar mannalæknis er vitjað. Í hinu síðara tilfelli eru þeir sóttir þegar mikið liggur á, og þá er venjulega alt lagt í sölurnar, og er þá mest undir því komið, að stutt sje að vitja læknisins. Hinsvegar eru störf dýralækna að mestu leyti í gegnum síma; þeirra er ekki vitjað beinlínis, nema þar sem ferðakostnaðurinn er ekki meiri en svo, að borgi sig að sækja lækninn, og það er vitanlega aðeins úr þeim sveitum, sem næst liggja. Nú er fjórðungurinn svo víðáttumikill, að varla kemur til mála, að dýralæknirinn sje sóttur alment, nema ef alveg sjerstaklega stendur á. Aðalstarf hans verður því tvímælalaust símleiðis, og er þá mest undir því komið, að hann sje á þeim stað, sem vel hagar til með símasambönd. Nú hagar svo til, að símalaust er yfir Breiðafjörð, og að því er jeg best veit, er símasambandið frá Vestfjörðum og suður yfir Breiðafjörð gegnum línuna yfir Holtavörðuheiði til Borgarness. Af því leiðir aftur það, að stórum auðveldara er að öllum jafnaði að ná símasambandi frá Vestfjörðum til Borgarness heldur en til Stykkishólms. Að þessu athuguðu getur mönnum tæplega blandast hugur um, hvor staðurinn er heppilegri. Og enn bætist við ein ástæða, sem jeg hygg, að hv.þm. Snæf. sje ekki kunnugt um, nefnilega það, að fyrir hæstv.atvmrh. vakti að útvega Hvanneyrarskólanum kenslu í dýralækningum, og þess vegna, m. a., var dýralæknirinn settur í Borgarnes, og var ætlast til, að hann hefði þessa kenslu í ígripum að vetrum. Sú breyt., sem verið er að gera á bændaskólunum, nefnil. að færa þá nær lífinu og láta þá veita meiri hagnýta fræðslu en verið hefir, hefir það óhjákvæmilega í för með sjer, að útvega verður bændaefnum nokkra kenslu í einföldustu atriðum dýralækninga. Það er ekki ætlunin að gera þá að lærðum dýralæknum, heldur kenna þeim undirstöðuatriði slíkra lækninga, einkum gagnvart þeim kvillum, sem oftast koma fyrir og mestu tjóni valda á búfjenaði vorum. Slíkt er engum meðalgreindum manni ofætlun að læra á tiltölulega skömmum tíma. Nú virðist einsætt, að heppilegast sje að láta dýralækninn í Vestfirðingafjórðungi hafa þessa kenslu með höndum, bæði af þeirri ástæðu, sem jeg hefi nefnt, og svo af almennum sparnaðarástæðum. Jeg vil nú vænta þess, að þegar hv.þm. Snæf. hefir komist að raun um, að flutningur dýralæknisins var gerður með almennum hagsmunum fyrir augum, en ekki til þess að skerða hagsmuni kjördæmis hans, þá muni hann geta fallist á, að þessi till. sje ekki á nægum rökum reist. Auk þess er honum kunnugt um, að hans kjördæmi á mjög auðvelt með að vitja læknisins í Borgarnes, vegna hinna góðu vega og tíðu samgangna, sem þangað liggja, enda þótt það sje lengra að kílómetratali. Jeg tel því till. þessa til skaða og vil leggja eindregið til, að hún sje feld.

Flm. (Halldór Steinsson) Jeg hefi nú ekki getað sannfærst af ræðu hæstv.dómsmrh. um nauðsyn þess að flytja dýralækninn frá Stykkishólmi til Borgarness. Ráðh. talaði um ýmsar ástæður, svo sem góða vegi og örar samgöngur til Borgarness. Jeg get nú ekki talið þetta sjerstaklega veigamiklar ástæður, því að nú er kominn bílvegur til Stykkishólms, og myndi því litlu muna fyrir syðri hluta umdæmisins að vitja læknisins þangað. Og hinu verður alls ekki neitað, enda gerði ráðh. enga tilraun til þess, að í Stykkishólmi er læknirinn margfalt betur settur fyrir þá, sem búa vestan megin Breiðafjarðar. Hitt hygg jeg hafi verið aðalástæða flutningsins, að setja dýralækninn á þann stað, sem hann gæti kent við Hvanneyrarskólann í viðlögum. Við það hefi jeg í sjálfu sjer ekkert að athuga; það getur verið nauðsynlegt að gefa bændaskólunum kost á slíkri kenslu. En hinsvegar finst mjer tæplega mega offra svo miklu fyrir það, að taka dýralækni eins fjórðungsins og setja hann svo að segja í annað hjerað. Jeg verð að telja slíkt óforsvaranlega harðýðgi, enda gæti komið til athugunar, hvort ekki væri rjett að setja sjerstakan mann til þessarar kenslu við skólann, en láta dýralækninn sitja þar áfram, sem hentugast er fyrir hjeraðið.

Ingvar Pálmason Jeg geri ráð fyrir því, að nokkrar ástæður liggi að baki þessarar þáltill. En það er auðsjeð, að hjer er litið tvennum augum á málið. Reyndar geri jeg ráð fyrir, að stj. geri í þessu máli sem öðrum það eitt, sem hún telur heppilegast fyrir viðkomandi hjeruð. Jeg hefi ekki heyrt aðrar ástæður fyrir till. en þær, að læknirinn væri betur settur í Stykkishólmi en í Borgarnesi. Nú hefir hæstv.dómsmrh. fært allmikil rök að því, að svo er ekki. Mig brestur kunnugleika til þessa máls, en jeg tel það vandkvæðum bundið fyrir þingið að ráða þessar till. til lykta með því að fella hana eða samþ., því að hvorttveggja myndi vera skilið sem yfirlýsing af þingsins hálfu um, að það teldi annan staðinn betur fallinn til þess að vera dýralæknissetur en hinn. Við þetta væri nú í sjálfu sjer ekkert að athuga, ef þessi úrskurður þingsins væri bygður á fullkominni þekkingu á öllum staðháttum. Jeg tel óráð hið mesta, að þingið taki þegar ákveðna afstöðu til málsins, að ekki meir könnuðu máli. Vildi jeg leggja til, að það væri látið bíða betri athugunar. Leyfi jeg mjer því að leggja til, að málinu sje vísað til ríkisstj. Þess má og geta, að fleiri staðir geta komið til greina en Stykkishólmur eða Borgarnes.

Jón Baldvinsson Jeg leyfi mjer að óska þess, að úrskurður hæstv. forseta um niðurstöðu þessarar atkvgr. verði borinn undir deildina.

Forseti (GÓ): Jeg tek gilda ástæðu þá, er hv. 6. landsk. hefir fært fyrir því að vilja ekki greiða atkv., og tel hann því ekki „atkvæðisbæran“ (sbr. 47. gr. þingskapanna) í þessu máli. Tillgr. er því samþ. með meiri hl. atkvæðisbærra deildarmanna. Fyrirsögn samþ. án atkvgr. Till. afgr. sem ályktun efri deildar

Halldór Steinsson Þessi till. er að öllu leyti í samræmi við tillögur, sem áður hafa verið fluttar á Alþingi um þetta mál, og sem sjálfsagt er að flytja áfram, til að sýna skýlausan vilja Alþingis á að rýmka landhelgina. Jeg legg því eindregið til, að till. verði samþ.

Flm. (Sigurður Eggerz) Eins og kunnugt er, þá hefir legið fyrir þessari hv. d. frv. til 1. um póstmál og símamál. Hafa verið teknar upp í það ýmsar af till. póstmálanefndar um tilhögun póstflutninga og póstleiðir. Fara ýmsar þessar till. í þá átt að gera gagngerða breyt. á ýmsum póstleiðum frá því, sem áður hefir verið. Jeg efast nú ekki um það, að nauðsynlegt er að rannsaka, hvernig póstflutningum verði best fyrir komið. En viðvíkjandi þeim till., er hjer hafa legið fyrir, hafa komið fram miklar kvartanir um það, að þær væru ekki sem heppilegastar að því er snertir ýmsar póstleiðir. Jeg skal nú ekki fara ítarlega inn á það, en aðeins láta þess getið, að hvað mitt kjördæmi snertir eru till. póstmálanefndarinnar algerlega óviðunandi. Nefndin ætlast til, að aðalhöfnin, sem póstgöngurnar eru bundnar við, verði Borðeyri. Allir vita, að Borðeyri er ótrygg hafíshöfn. Það er mjög óeðlilegt að beina samgöngum míns kjördæmis norður á við. Auðvitað á Borgarnes að verða aðalhöfnin. Nú er líka loks búið að ákveða, að vegurinn skuli lagður yfir Bröttubrekku. Hinsvegar er auðvitað, að ef á að miða póstsamgöngurnar við einhverjar hafnir, er aðalsambandið við Borgarnes. Sem betur fer, er búið að leysa vegamál míns kjördæmis á þann hátt, að byrjað er að leggja bílveg yfir Bröttubrekku. Það, sem farið er fram á í till., er það, að stj. geri ekki gagngerðar breyt. á póstsamgöngum, fyr en þeir aðilar, sem kunnugastir eru, það er að segja viðkomandi sýslunefndir, hafa gert sínar aths. Sömuleiðis er ætlast til, að þetta verði lagt fyrir samgmn. Alþingis. Jeg býst við, að þetta mál geti orðið afgr. hjer fljótt og umræðulítið, þar sem kröfur þáltill. eru svo eðlilegar og í samræmi við óskir allra þm. Jeg vona, að hv. d. taki vel í málið.

Jón Sigurðsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg get tekið undir það, sem hv. fhn. sagði um sanngirni þessarar þáltill., en þar sem hann beindi aths. sínum aðallega að viðhorfinu í Dalasýslu, vil jeg beina hugum manna að okkur Norðlendingum. Jeg hugsa, að það sjeu ekki mörg mál, sem Norðlendingar, að minsta kosti Húnvetningar og Skagfirðingar, hugsa meira um en þessi samgöngumál, beint samband við Borgarnes. En það á ekki eingöngu að vera um fólksflutninga að ræða. Það er draumur, sem altaf er að færast nær virkileikanum, að hægt verði að halda uppi reglulegum ferðum milli þessara tveggja landsfjórðunga, og þegar snjóar hindra bílferðir yfir Holtavörðuheiði, gera menn ráð fyrir, að þeir, sem halda þar uppi gistihúsi, verði líka að leiðbeina ferðamönnum yfir heiðina, eins og gert er til dæmis í Noregi. Að mínu viti á að keppa að þessu takmarki með aukinni vegagerð, sem nú er lagt meira og meira fje til á ári hverju. Það er stórt spor aftur á bak, ef á að kippa burtu landpóstferðum. Póstferðirnar eru mikill styrkur til að fá fastar bílferðir, eins og er hjer á Suðurlandi. Og það má nærri geta, að Norðlendingar mundu sakna þess, ef engar póstferðir væru á vetrum. Þessar og fleiri ástæður mætti nefna, og vænti jeg, að þær vegi það mikið, að stj. geri ekki slíkar gagngerðar breyt., sem eru á móti vilja fjölda manna, fyr en hún hefir borið þetta mál undir sýslunefndirnar og samgmn. Alþingis.

Fjmrh. (Einar Árnason) Sá ráðh., sem þetta mál heyrir undir, er ekki við, en mjer er óhætt að segja fyrir hans hönd, að hann hefir ekkert á móti till. Það hefir aldrei verið ætlun hans að hrapa að neinum breyt. án þess að hafa leitað álits manna víðsvegar um land. Þar sem með einu frv., sem lagt hefir verið fyrir þetta þing, fylgdi útdráttur úr áliti n., sem skipuð var til að athuga póstsamgöngur, var það gert til þess að kynna bæði þm. og öðrum, hvað n. hefði starfað og hverjar hennar till. væru. En það er engin ástæða til annars en að taka þessari þáltill. vel og taka til greina allar skynsamlegar aths. í þessu máli.

Flm. (Sigurður Eggerz) Jeg vil aðeins þakka hæstv. ráðh. fyrir það, hve vel hann hefir tekið í till. mína.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Jeg, hefði getað búist við, að hv.flm. hefði komið með þessar athugasemdir og beint þeim þá - ekki til mín - heldur þeirrar stjórnar, er tók við gjöf Magnúsar Friðrikssonar. Öll þessi rekistefna er bygð á reginmisskilningi. Þegar Jón heitinn Magnússon tók við Staðarfellsgjöfinni, þá setti gefandi það skilyrði, að Herdísarskólinn skyldi settur að Staðarfelli. Það samþ. ríkisstjórnin fyrir sína hönd með því að taka við gjöfinni, og Alþingi einnig, því það var borið undir fjvn. þingsins, og síðar með því að samþ. heiðurslaun til þeirra Staðarfellshjóna. Á þeirri stundu, er ríkið tók við Staðarfellsgjöfinni, var því slegið föstu, að Herdísarskólinn átti að standa á Staðarfelli. Um það var ekki deilt, síður en svo. Jeg skal ekki segja, hvort Jón heitinn Magnússon hefir borið þetta aðalatriði undir sýslunefndirnar í Vestfirðingafjórðungi. En jeg vil slá því föstu gagnvart þáltill., að hjer er ekki nema ein leið opin fyrir Alþingi og stjórnina, sú, að framkvæma samninga Jóns heitins Magnússonar um að Herdísarskólinn skuli standa á Staðarfelli. Jeg hefi ekkert gert í þessu máli ennþá. En stjórnin lítur svo á, að hún sje bundin við gerða samninga þeirra Jóns Magnússonar og Magnúsar Friðrikssonar. En það hafa engar ráðstafanir verið gerðar í þessu efni og hv.þm. getur verið óhrædd um það, að hnígi núv. stjórn að því ráði að framfylgja samningnum, þá mun verða gætt allra þeirra forma, er samkvæmt lögum þarf að gæta.

Halldór Steinsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Mjer finst aðalatriði þessa máls ennþá ósvarað af hæstv.dómsmrh., og það er, hvort leitað hafi verið samþykkis hlutaðeigandi sýslunefnda um þessar ráðstafanir. Hæstv. dómsmrh. hefir ekki borið á móti því, að það sje rjett, en mjer virðist það skilyrðið fyrir því, að gjöfina megi setja í samband við skólann, að sýslunefndirnar samþykki það fyrir sitt leyti, enda er þá síðasta vilja frú Herdísar fullnægt. Jeg vona, að hæstv. ráðh. gefi upplýsingar um þetta atriði, og ef þetta hefir ekki verið gert, álít jeg, að nauðsyn beri til, að það verði gert, eftir því sem í garðinn er búið.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Það er rjett skilið hjá hv.þm. Snæf., að staðurinn er ákveðinn af Jóni heitnum Magnússyni, en það var eftir að ákveða starfsháttu skólans og hvenær hann ætti að taka til starfa. Hinsvegar virðist það vaka fyrir hv. 2. landsk. að rífa upp gjöf Magnúsar Friðrikssonar og eyðileggja alt, sem gert hefir verið í málinu. Jeg hefi ekki kynt mjer, hvort Jón heitinn Magnússon hefir borið þetta undir viðkomandi sýslunefndir, en tel þó víst, að hann hafi ekki gert það. Úr því verður ekki bætt, en mjer finst það koma úr hörðustu átt, ef vinir hans verða fyrstir til að gera lítið úr störfum hans að honum látnum.

Jón Þorláksson Jeg stóð aðeins upp til að leiðrjetta missögn hjá hæstv.dómsmrh. Hann sagði, að staðurinn hefði verið endanlega ákveðinn af Jóni heitnum Magnússyni, en það er rangt, því að ef sýslunefndirnar í Vesturamti hefðu ekki veitt samþykki sitt til þess, hefði gjöf Magnúsar Friðrikssonar fallið aftur í hendur hans. Þetta er frekar formsatriði, en sjálfsagt er það, að þegar stj. byrjar á að nota Herdísarsjóðinn, verður hún að fara eftir ákvæðum gjafabrjefsins og uppfylla þau skilyrði, sem þar eru sett. Það er óhjákvæmilegt að framfylgja því, og jeg tel stj. gera sig seka, ef hún lætur það undir höfuð leggjast, en rekur Staðarfellsskólann fyrir fje úr sjóðnum án þess að uppfylla sett skilyrði.

Dómsmrh. (Jónas Jónsson) Mig furðar á því, að hv. 3. landsk. skuli ekki sjá, að sá samningur, sem Alþingi og stjórn gerði við Magnús Friðriksson, er í það minsta bindandi gegn honum. Í gjafabrjefi frú Herdísar eru nefnd amtsráð, en í tíð Hannesar Hafsteins er gefin út stjórnarráðsskýring, þar sem ákveðið er, að áður en skólinn yrði stofnaður og staður valinn, skuli bera málið undir sýslunefndir Vesturlands. En í gjafabrjefinu sjálfu eru sýslunefndir ekki nefndar. Þetta hefir hv. 3. landsk. ekki vitað, en þessi skýring stendur auðvitað í fullu gildi, þar til henni er breytt af sama aðila, þ. e. stjórnarráðinu. Í öðru lagi ber þess að gæta, að Jón Magnússon virðist ekki hafa tekið tillit til þess, þegar hann gerði bindandi samning við Staðarfellshjónin, og hið eina, sem getur bjargað, er því ef þau hjón vilja gefa eftir rjettindi sín, en það munu þau ekki vilja. Annars virðist mjer það vafasamur heiður, sem hv. 3. landsk. gerir Jóni heitnum Magnússyni, er hann vill láta gera störf hans ómerk.

Jón Þorláksson Það er eins og vant er, að þegar hæstv. ráðh. á að verja sig og sínar gerðir, reynir hann altaf að leiða athyglina frá sjer og að öðrum, en svo er hann illa að sjer, að hann virðist ekki vita, að konungleg tilsk. er eins bindandi og gildandi landslög, og er hann brýtur slíka tilsk., er það hið sama og að hann brjóti lögin.

Það hefir engin konungleg tilsk. verið brotin, nema þá helst af Jóni heitnum Magnússyni

. Jón Magnússon gerði sig aldrei sekan í slíku, því að það var ekki hann, sem tók Herdísarsjóðinn til afnota, en þar sem nú er farið til þess, verður að fullnægja því ákvæði, sem krefur samþykki sýslunefnda, og mjer virðist hæstv. ráðh. haga sjer mjög óviturlega, er hann neitar að gera þetta. Einkanlega ætti hann að finna hvöt hjá sjer til þess, þegar ný ástæða er komin fram, nefnil. sú, að skólinn nýtur annarar gjafar, ef samþykki sýslunefnda fæst. Þá vildi hæstv. ráðh. halda því fram, að verið væri að gera Jón heit. Magnússon ómerkan gerða sinna, en það er auðvitað hin mesta fásinna, því að hjer er ekki farið fram á annað en að núv. stj. fylgi lögunum. Jeg get ekki skilið, að stj. þurfi að taka það illa upp, þótt henni sje lögð sú skylda á herðar að hlýða lögunum eins og öðrum. Þá sagði hæstv. ráðh., að sýslunefndir væru ekki nefndar í gjafabrjefinu. Það er auðvitað alveg rjett, en stj. og stjórnarráð eru ekki heldur nefnd þar, enda hefði hann mátt vita, að eins og t. d. ráðh. kom í stað landshöfðingja, eins komu sýslunefndir í stað amtsráðs. Annars er leiðinlegt að þurfa að eyða orðum að öðru eins og þessu, því að það ætti öllum að vera ljóst.

Forseti (GÓ): Mjer hefir verið afhent svo hljóðandi rökstudd dagskrá: Með því að deildin lítur svo á, að skólastaður Herdísarskólans hafi verið ákveðinn þegar landsstjórn og Alþingi tóku við Staðarfellsgjöfinni, tekur hún fyrir næsta mál á dagskrá.

Ingvar Pálmason*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg veit ekki, hvort hv. 2. landsk. skilur sig sjálfur, en það eitt er víst, að jeg fæ ekki skilið, við hvað hann á. Mjer skilst, að hann vilji ekki láta taka endanlega ákvörðun um, hvar skólinn skuli standa, fyr en samþykkis sýslunefnda hefir verið leitað. Ef svo er, þá á þessi dagskrá fyllilega við, en ef það er eitthvað annað, sem hv.þm. á við, þá getur það verið rjett hjá honum, að dagskráin eigi ekki við. Jeg hygg, að það megi líta svo á, að með samningum hafi verið ákveðið, að skólinn skyldi standa á Staðarfelli, en það má vel vera, að það sje ekki endanleg ákvörðun. Ef Alþingi vill hinsvegar taka aðra ákvörðun, verður það að gera það, en það verður ekki gert með þáltill. um að bera það undir þennan og þennan. Ef Herdísarskólinn verður ekki látinn vera á Staðarfelli, þá verður gjöfin tekin aftur, en jeg lít þannig á, að með því að gera þennan samning við Staðarfellshjónin hafi sjóðnum verið ráðstafað. Ef hv.þm. segir svo, að þessi dagskrá komi málinu ekki við, þá skil jeg ekki, hvert hann er að fara.

Ingvar Pálmason*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Jeg ætla ekki að fara að deila um það við hv. 2. landsk., hvort ríkisstj. hefir brotið lög, þegar hún tók við Staðarfellsgjöfinni, en hitt er víst, að þegar samningar voru gerðir við Staðarfellshjónin, þá var ákveðið, hvar skólinn skyldi standa. Ef þetta er rjett, þá þarf að leiðrjetta það, en það verður ekki gert með einfaldri þáltill. eins og hjer er ætlast til. Hjer er líka um það að ræða, að með slíkri ráðstöfun sje ekki endanlega ákveðið, hvar skólinn skuli standa, en hin rökst. dagskrá gengur í þá átt, að ef samþykki fáist, skuli skólinn standa á Staðarfelli og vera kostaður af Herdísarsjóðnum.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Jeg veit, að till. þessi um þjóðaratkvæðagreiðslu vegna samkomustaðar Alþingis vekur umrót í hugum margra manna, og jeg veit, að út af henni muni hervæðast andstæð öfl til sóknar og varnar. Við þessu er ekki hægt að gera. - Öll stórfeld og örlagarík nýmæli vekja baráttu, en barátta, sem drengilega er háð og af hreinum hvötum, á að leiða til heillavænlegrar niðurstöðu. Auðvitað er þetta mál öðrum þræði tilfinningamál og er vandfarnara með það fyrir þá sök, en svo víðtæk áhrif hefir það á kjör og menningu þjóðarinnar á komandi tímum, að skylt er og sjálfsagt að fara með það og afgreiða með fylstu alvörugefni. Að vísu felur till. í sjer það eitt, að gefa þjóðinni færi á að lýsa yfir ósk sinni um það, hvar Alþingi skuli háð í framtíðinni; en flestir munu líta svo á, að þá ósk, sem fram kemur við atkvgr., beri að taka til greina, á hvorn veg sem hún fellur. Í sjálfu sjer er hjer ekki um nýmæli að ræða, heldur um gamla, óuppfylta ósk mikils hluta þjóðarinnar, sem oft hefir látið til sín heyra, þótt hljótt hafi verið um hana nú um skeið. Fyrir og eftir 1810 var spurningin um samkomustað Alþingis alvarlegt ágreiningsmál. Fjölnismenn og þorri landsbúa kaus Þingvöll, en ástæðurnar, eins og þær voru þá, kjarkleysið, örbirgðin og vantraustið um mátt og getu þjóðarinnar aftraði því að óskin rættist. Jón Sigurðsson, sem sannanlega hylti hugmyndina um Öxarárþing í hjarta sínu, beitti sjer þó fyrir því, að þingið yrði endurreist í Reykjavík. Hann lagði, eins og eðlilegt var, alla áhersluna á það, að fá þingið endurreist og sá vel, að deilan um samkomustaðinn mátti ekki tefja framkvæmdirnar. Eins og þá var ástatt, gat varla um annað verið að ræða en setja þingið niður í Reykjavík. Flest skorti, sem þörfin krafði. Húsaskjól vantaði alveg fyrir þingið, og það var ekki hægt að fá nema hjer. Ekki svo mikið sem vaðmálsdúkarnir ofan af lögrjettunni fornu voru til að skýla því með. Fjárráð öll voru á þeim tíma í höndum útlendrar stj. og fátækt landsmanna var svo mikil vegna fellivetra, óárunar, útlendrar stjórnar og langvinnrar áþjánar, að enginn vegur var til þess að byggja yfir þingið. Þess vegna var lotið að lægsta boðinu og þinginu holað inn í latínuskólann gamla, þar sem það varð að hýrast nær 40 ár. Landsmenn beygðu sig fyrir nauðsyninni, og alla stund síðan Alþingi var endurreist og fram til 1918 hafa hugir landsmanna framar öllu öðru snúist um endurheimt þess ríkisrjettar, sem til varð með stofnun Alþingis 930, en sem um aldaraðir hafði verið í járngreipum útlendra þjóða. Það er fyrst eftir 1918, er sjálfstæðisbaráttunni lauk, að verulega fer að bóla af nýju á ósk Fjölnismanna um Öxarárþing og hún hefir síðan orðið háværari með ári hverju. Ritgerðir hafa birtst í tímaritum og blöðum, sem nær allar hafa hnigið í eina átt og hvatt til þingflutnings og endurreisnar Öxarárþings. Ýmsir hinna ritfærustu manna hafa fylkt sjer um málið og ritað um það snjallar hugvekjur, og skal jeg, eftir minni, nefna nokkrar þeirra. Með þeim fyrstu, sem þögnina rufu um þetta, má nefna prófessor Magnús Jónsson, hv. 1. þm. Reykv., og ritaði hann um þingflutninginn í Eimreiðina 1923 mjög vel og einarðlega. Í sama tímariti hefir einnig birtst tilþrifamikil ritgerð um þingflutning eftir ritstjóra Svein Sigurðsson, og önnur eftir dr. Björn Þórðarson, sem þó að mestu snertir hátíðahöld á Þingvelli 1930. Þá ræðir Jónas ráðh. Jónsson um Öxarárþing í ritinu „Komandi ár“ og hvetur til flutnings. Ennfremur hafa þeir Hákon Finnsson bóndi í Borgum í Tímanum og Steinn K. Steindórsson í Íslandi ritað af mikilli alvörugefni um þingflutninginn. Loks nefni jeg Jóhannes skáld úr Kötlum, sem næstliðið haust birti í Iðunni erindi um þingflutning til Þingvalla, fult af fjöri og áhuga. Hefir hann einnig í því sambandi bent á annarskonar stofnun, sem rísa ætti við Öxará á næstu árum og vinna um ókomnar aldir í þágu íslenskrar menningar, stofnun, sem meiri rjett á á sjer en bygging leikhúss eða gildaskála í Reykjavík. Fleiri hafa stutt þetta mál í blöðum, þótt jeg hafi ekki litið eftir fleiri nöfnum. Hitt er víst, að á dagskrá hefir það víða verið á mannfundum, og minnist jeg sjerstaklega skörulegs fylgis við það af hendi Kristins E. Andrjessonar kennara á Hvítárbakka. Hefir hann unnið einarðlega að þessu máli, haldið um það fyrirlestra og vakið hreyfingu því til fylgis í nærsveitum skólans. Yfirleitt hefir þessi hreyfing fylgi um alt land, svo fremi jeg veit, og hefir hún óðfluga útbreiðst síðan 1926. Nokkrar hjáróma raddir hafa að vísu heyrst, sem mælt hafa móti þingflutningi, en einhliða hafa rök þeirra verið, svo sem síðar mun sýnt. Jeg skal játa það, að alt frá æsku, er jeg las Fjölni og kyntist skoðun þeirra Fjölnismanna um þingstaðinn, hefir þingflutningur vakað fyrir mjer eins og glæsilegur framtíðardraumur, en aldrei hefir sá draumur heillað mig eins mikið og nú síðustu árin, árin, sem jeg hefi á þingi verið og kynst mest skuggahliðum þingstaðarins núverandi. Mig minnir, að það væri haustið 1919, að jeg fyrst hreyfði opinberlega þessu áhugamáli mínu á landsmálafundi nokkurra þingmanna hjer í Reykjavík, og var með fám orðum um þetta getið rjett á eftir í Tímanum, ásamt öðrum till. fundarmanna. Afleiðingin varð sú, að rjett á eftir kom út í Ísafold hvatvísleg ádeila til mín fyrir þá ofdirfsku að hreyfa slíku máli. Valdi blaðið mjer ýms hnjóðsyrði og lagði megináhersluna á þá lítilsvirðingu, sem höfuðstaðnum væri sýnd með till. um burtflutning þingsins. Jeg mun hafa svarað þessari hlálegu gagnrýni með nokkrum spaugsyrðum, en man ekki, hvar þau voru birt. Hitt man jeg, að nokkru síðar birtust sumar ritgerðir þær um þingflutning, er jeg áður nefndi, og ýttu þær víða undir hreyfinguna, enda kom málið fram á nokkrum þingmálafundum 1924 og 1925, og fjekk það hvarvetna góðar undirtektir, að minsta kosti í Múlaþingi, og svo hefir verið ætíð síðan. Eðlilegt framhald af fyrnefndum ritsmíðum og undirtektum þingmálafundanna var svo það, að fram var borin hjer í hv.Nd. 1926 till. til þál. sama efnis og sú, sem nú liggur fyrir. Hana flutti ásamt mjer hæstv. deildarforseti (BSv) og hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ). Afdrif hennar urðu svo sem grg. þessarar till. ber með sjer, að hún fjell með 14:12 atkv., en hún var ekki gleymd að heldur. Átta mánuðum síðar, eða á öndverðu ári 1927, birtist í nokkrum blöðum Varðar allþung ádeila til stuðningsmanna till. eftir Einar Kvaran rithöfund, og snerist hún fyrst og fremst að frsm. Þessi rithöfundur fann enga skynsamlega ástæðu fyrir þingflutningi í umr. um málið á þingi og taldi þær, sem fram voru bornar, „rómantískt“ tilfinningahjal og fornaldardýrkun, en áleit hugmyndina um þingflutning eiga rætur í óvild til Reykjavíkur. Hinsvegar virtist honum, að þinghald í Reykjavík mundi hafa bæði holl og mentandi áhrif á einstaka þm. og þingið í heild sinni. Þessi málsvörn sór sig öll í ætt við ádeiluna í Ísafold, sem jeg hefi áður um getið, er málinu var hjer fyrst hreyft. Miðdepill alls átti að vera Reykjavík, hvað sem liði óskum og þörfum annara landsmanna. Þessari Varðargrein mun aldrei hafa verið svarað beinlínis, en óbeint hefir svarið birtst í nýrri sókn þeirra, er þingflutnings óska, og aldrei þó svo eindregið sem nú. Um 30 áskoranir liggja nú fyrir þinginu um þjóðaratkvgr. vegna þingflutnings, sumpart í þingmálafundargerðum, sumpart í skeytum eða skriflegum erindum frá ungmennafjelögum víðsvegar af landinu. Um rök með eða móti þingflutningi má að sjálfsögðu margt segja, þótt ekki liggi það beinlínis fyrir að þessu sinni. Hjer er um það eitt að ræða að gefa þjóðinni færi á að láta óskina um þingflutning í ljós, eða hafna honum, og vissulega væri óviðfeldið að neita þjóðinni um atkvgr., eftir að hennar hefir svo alment verið óskað. Færi atkvgr. fram með þeim hætti, að fleiri mæltu móti flutningnum en með, myndi máli þessu lokið um langan tíma. Færi hinsvegar svo, að fleiri óskuðu flutnings en móti mæltu, yrðu að sjálfsögðu rökin vegin með og móti og úrslitum hagað eftir því. Opinber mótmæli gegn þingflutningi hafa fá önnur verið en þau, sem jeg hefi nefnt. Þó hefir nýlega birtst í Verði ritstjórnargrein til mótmæla, en hún er lítið annað en endurtekning á Varðargrein Einars H. Kvarans um fornaldardýrkun og óvild til Reykjavíkur, auk nokkurra óvenju fátæklegra umbúða um þessi gömlu slagorð. Þann skiljanlega metnað höfuðstaðarins, sem Ísafoldargreinin fyrnefnda lagði svo mikla áherslu á, kunna víst flestir að meta. En hollustu- og menningaráhrifin, sem þingið njóti af verunni í Reykjavík eftir kenningu Varðarhöfundarins frá 1927, hygg jeg, að fáir utan Reykjavíkur vilji viðurkenna. Vegur höfuðstaðarins og skynsamlegur metnaður á að vera vel trygður, þótt Alþingi sje á brautu flutt, með öllum opinberum stofnunum, sem í Reykjavík eru og verða. Að krefjast þess, að hagsmunir og óskir alls þorra landsmanna lúti í lægra haldi fyrir hagsmunavonum og metnaði nokkurra höfuðstaðarbúa er fjarstæða, sem hefnir sín sjálf fyr eða síðar. Það verður hvort sem er ljósara með ári hverju og áþreifanlegra, að vera þingsins í Reykjavík er því og þjóðarheildinni enginn ávinningur. Þeirrar skoðunar verður jafnvel ósjaldan vart í fjarlægum landshlutum, að áhrif bæjarins á þingið sjeu því skaðvænleg. Öfugmælin hjá Varðarhöfundinum um holl og mentandi áhrif höfuðstaðarins á þingmenn og þingið í heild verða tæpast tekin alvarlega, enda hafa þau vissulega fáa sannfært. Það er lýðum ljóst, að virðingu þingsins er hætta búin af sambýlinu við bæinn. Um þingið er talað og ritað í höfuðstaðnum eins og það væri fjelag stigamanna eða ræningjabæli. Hver óvalinn kaffihúsagestur og götudrós getur leyft sjer átölulaust að óvirða það í orðum og einstaka þm. Þarf enga fjölvitringa til að sjá og skilja, hve banvæn slík sambúð er og fjarri því að færa hollustu, hvort heldur er þingmönnum eða bæjarbúum. Um menningargildi bæjarins fyrir þm. er það að segja, að það mundi engu minna, þótt Alþingi flyttist á brautu og losnaði að einhverju leyti við þann ófagnað, sem sukki og rekistefnu bæjarmanna fylgir. Þm. hafa ærin störf og vandasöm og um þingtímann geta þeir ekki að ósekju öðru sint. Jafnvel viðkynningin við þá mörgu fræði- og andans menn, sem í bænum dvelja, verður oftast að litlu liði vegna annríkis, en götulíf bæjarins, lýðskrum, skrípisháttur, kröfugöngur o. fl., sem jeg hirði ekki að telja, getur hvorki orðið til menningarauka eða sálubótar fyrir oss gömlu sveitakarlana nje heldur, að minni hyggju, þá yngri kynslóð. Og jeg held því hiklaust fram, að þau illu, tefjandi, lamandi og truflandi áhrif, sem bærinn hefir á þm. og þingstörfin, yfirgnæfi margfaldlega þá kosti, sem sambýlið hefir að bjóða. Um þá ógeðslegu tilgátu Varðarhöfundanna, að óvild til Reykjavíkur sje undirrót kröfunnar um þingflutning, þarf eigi margt að ræða. Óvild eða kala til bæjarins verður að skilja eins og óvild eða kala til Reykvíkinga. Slík getsök er hvorki viturleg eða góðgjarnleg, þótt handhæg kunni að vera í rökþrotum, þegar slæman málstað á að verja, og hún verður að hreinni fjarstæðu, þegar þess er gætt, að krafan er annarsvegar borin fram af íbúum Reykjavíkur og innfæddum Reykvíkingum. Auk þess eiga víst flestir stuðningsmenn till. þeirrar, sem fyrir liggur, vini og frændur í Reykjavík, sem þeir mundu alls góðs unna. Varðarhöf. frá 1927 hefir vissulega mistekist um tilgátu þessa, og verð jeg að segja, að mjer þykir fyrir því, að hann, sem jeg met svo mikils vegna andlegs atgervis, mannkosta og þjóðnýtrar starfsemi, skyldi villast út í þessar fjarstæður. Ummæli hans um fornaldardýrkun eru hinsvegar meinlaus og ljettvæg tilraun til að andmæla þingflutningi, en kraftlítil er hún og verður. Slagorð eins og fornaldardýrkun má nota um alla viðleitni manna til að geyma fornan menningararf þjóðarinnar, svo sem starf Konráðs Gíslasonar og Jónasar Hallgrímssonar að leiða forntunguna aftur til öndvegis í íslenskum bókmentum sem líkasta þeim forna búningi hennar. Líka mætti á sama hátt kalla fornaldardýrkun rannsókn fornra fræða og rústa, alt, sem lýtur að varðveislu þeirrar þjóðlegu menningar. En það verða þeir að muna, sem nota vilja orðið „fornaldardýrkun“ um slíka hluti, eða eins og hnjóðsyrði, að það lætur ekki vel í eyrum þeirra, sem meta kunna slík fræði. Jeg ætla ekki að eyða fleiri orðum að röksemdum þessara gömlu andmælenda í Ísafold og Verði. Óneitanlega hafa þeir framar öllu öðru borið hag og metnað höfuðstaðarins fyrir brjósti, og má vel vera, að þetta verði þeim til rjettlætingar talið á dómsdegi, þótt lítt sje metið hjer. Í umr. um þetta mál 1926 var ein höfuðröksemd borin fram gegn því, sem öllu öðru átti að vera máttugri, og var það kostnaðurinn, sem af flutningnum mundi leiða. Úr honum og erfiðleikunum var gerð sú grýla, sem ekkert átti að hrökkva við. Talað var um þinghúsbyggingu fyrir hálfa miljón króna og margvíslegan aukakostnað og erfiðleika, sem þjóðinni mundi ofviða. Svipaðar viðbárur hafa síðan heyrst hjá þeim fáu mönnum, sem andmælt hafa flutningi Alþingis, og í nýútkominni Varðargrein er kostnaðaráætlunin færð upp í nokkrar miljónir. Um erfiðleikana við þinghald á Þingvöllum er allsendis óþarft að tala. Með samgöngutækjum nútímans eru þeir hverfandi litlir í samanburði við erfiðleika fyrri tíðar, sem yfirstignir voru þó um 900 ár, og það á meðan öll samgönguskilyrði voru margfalt erfiðari en nú gerist. Kostnaður við þinghúsbyggingu á Þingvelli, með nauðsynlegum aukabyggingum þingsins vegna, hygg jeg að muni eigi mjög óvarlega áætlaður um 500 þús. kr. Með þeirri fjárhæð hygg jeg, að sjeð sje fyrir byggingarþörf þar, og 500 þús. kr. er ekkert fjárhagslegt Grettistak og þjóðinni engin ofraun, og síst af öllu þegar þess er gætt, að núverandi þinghús getur þá fullnægt þörfum háskólans og losað ríkissjóð við dýra byggingu háskólans vegna. Að sjálfsögðu mundi þingflutningurinn hafa nokkurn kostnað í för með sjer vegna ferðalaga milli Reykjavíkur og Þingvalla, en önnur aukin gjöld er ástæðulaust að meta mikils. Enda er það mála sannast, sem hv.þm. V.-Ísf. sagði 1926, er um kostnað vegna þingflutnings var deilt, að til eru þeir hlutir, sem ekki hæfir að meta til peninga. Það á hvergi betur við en hjer. Enginn reynir að meta starf þingsins til peninga, enginn telur í verðlagsskrá andlega eða líkamlega heilbrigði þjóðarinnar, gáfur hennar, þrótt eða menningu, og engum kemur til hugar að meta til peningaverðs uppeldisáhrif góðs heimilis á æskumanninn eða hjúkrun móður við barn. Alt er þetta hafið yfir mat og getur aldrei orðið metfje. Líkt er því farið um þá stofnun, sem öll velfarnar þjóðarinnar styðst við, að öryggi hennar verður ekki metin í aurum, álnum eða fiskum. Aðeins andleg afstyrmi eða aurasjúkar smásálir geta í alvöru miðað störf og starfhæfi Alþingis við álnir eða fiska, en svo virðist mjer þó þeir gera, sem einblína á aurana eins og það allra helgasta, þegar um þingflutninginn er að ræða. Jeg hefi haldið því fram, og geri það enn, að líkurnar bendi sterklega til þess, að árlegur þingkostnaður yrði minni á Þingvöllum en í Reykjavík, og það byggist fyrst og fremst á því, að þingið mundi standa skemur og tíminn notast betur. Auðvitað er ekki hægt að sanna þetta án reynslu, en hver, sem þekkir þingstörfin eins og þau venjulega ganga hjer, með kjósendaræðum dag eftir dag vegna pallbúa og annara tilheyrenda, lýðskrumi einstakra manna og milliburði erinda milli utan- og innanþingsmanna, mun geta farið nærri um tímaeyðsluna, sem af þessu stafar. Þó er enn verri sú sífelda truflun, sem bæjarsukkið og vafningar um allskonar bæjarerindi valda, og sem á öllum tímum draga hugann frá þeim störfum, sem einmitt þarf að njóta næðis við. Eftir þeirri reynslu, sem jeg hefi fengið um þingstörf, og kynnum þeim, sem jeg hefi af starfhæfi einstaklinganna, virðist mjer efunarlaust, að Reykjavík sje lakasti staðurinn, sem hægt er að velja þinginu, ef miða á við starfhæfi þess og greiðlega og góða afgreiðslu málanna. Hvern annan stað sem væri á landi hjer mundi jeg heldur kjósa því þeirra hluta vegna. Hitt er annað mál, að vegna þess að stjórnarsetrið er og verður fyrst um sinn að vera í Reykjavík, þá leiðir af því, að samkomustaður þingsins verður helst að vera þar, sem tiltölulega er auðvelt að ná til Reykjavíkur, og eins fyrir það, þótt stjórnarskrifstofa yrði höfð opin á þingstaðnum um þingtímann. Það er út af fyrir sig mikið lán, að ekki þarf að deila um samkomustað þingsins, ef flutt verður. Það er ómetanlega mikilsvert, að allir geta orðið sammála um staðinn og að hann uppfyllir flest eða öll bestu skilyrði fyrir hentugan samkomustað þings og er í svo hæfilegri fjarlægð frá Reykjavík, að engum verulegum erfiðleikum valda nauðsynlegar milliferðir að sumri. Það er ómetanlegt, að yfir Þingvöllum hvílir sú helgi í hugum alls þorra þjóðarinnar, að hún vill vernda staðinn eins og dýrmætt hnoss og minningarnar, sem við hann eru tengdar. Þess vegna er líka ósk hennar um að flytja landsins dýrstu allsherjarstofnun á þennan stað auðskilin og eðlileg. Óskin er annarsvegar bygð á skynsamlegri ályktun um haldkvæmi staðarins, en hinsvegar á þeirri trú, að þinginu farnist þarna betur en annarsstaðar, og sú trú á engu minni rjett á sjer en aðrar trúarsetningar. Sú trú er líklegri til að styrkja alla góða viðleitni þingsins í að inna vel af hendi sitt vandastarf en vantraust þjóðarinnar á sambýlinu við Reykjavík. Mjer kemur ekki á óvart, þótt lýðskrumarar bæjarins ypti öxlum og kalli þetta fornaldardýrkun. Þeim er auðvitað sá mikli vandi á herðar lagður að gæta hagsmuna bæjarins, og þeir eru margháttaðir. Sjónhringur sumra þeirra manna virðist eigi ná út fyrir bæinn og bærinn er sá gullkálfur, sem þeir dansa um. Auðvitað er þinghaldið bænum og bæjarbúum nokkur uppspretta atvinnu og tekna, og hún mundi ekki alveg þorna, þótt það flyttist austur um heiði, en að sjálfsögðu mundi hún minka. Hitt er aftur víst, að róður þyngdist fyrir þeim bæjarmönnum, sem nota vilja nálægð þingsins til að ota fram einkahagsmunum og sjerstökum erindum einstakra manna og fjelaga hjer. Aðstaða bæjarins yrði þá lík og annara hjeraða og bæja landsins, og þingið um leið óháðara nágrenninu. Hjer er yfirleitt ekki ástæða til að fara að rökræða öll þau mörgu atriði, sem til greina geta komið við flutning þingsins, eða að telja upp alt, sem mælir með honum eða móti, enda yrði það efni seintækt. Höfuðatriðin eru þau: Fyrst, að þingið er illa sett hjer, annað, að þingflutnings er mjög alment óskað, þriðja, að hvorki kostnaðurinn eða aðrir erfiðleikar við þingflutninginn eru neitt fráfælandi, og fjórða, að bersýnilegt er, að Alþingi á Þingvöllum verður miklu frjálsara og óháðara dægurþrasinu en hjer getur orðið, og þá um leið afkastameira og kostnaðarminna. Marga aðra kosti þingflutnings mætti telja og hefir oft verið á þá bent, bæði af höf. þeim, sem jeg áður nefndi og um málið hafa ritað, og öðrum, sem það hafa rætt, en með því að komið er svo að segja að þinglausnum, ætla jeg ekki að tefja tímann við að skýra frekar skoðanir þeirra og tillögur. Eins og aukaatriði, sem þó er mikilsvert, skal jeg þá nefna samneyti og sambúð allra þm. á Þingvöllum, ef þingið yrði flutt og heimavist allra á einum og sama stað. Jeg veit ekkert líklegra til að draga hugi þeirra saman og laða þá til bróðurlegrar samvinnu og skyldurækni en slíka sambúð. Fyrir öll störf þingsins mundi það einnig til mikils ljettis og öryggis, að allir þm. væru líkt settir um aukastörf og heimilisumhyggju. Hvorki mundu þá embættisstörf eða heimilis að neinu ráði grípa inn í þingstörfin. Og í stað þess að stuðla að langri þingsetu, eins og heyrst hefir stundum, að einstakir þm. búsettir í Reykjavík gerðu, mundu allir verða samtaka um að vanda þingstörfin og hraða þeim eftir föngum, til þess meðal annars að geta komist til heimila sinna í tæka tíð. Um þau heilsusamlegu, örvandi og göfgandi áhrif hins fríða umhverfis þingstaðarins forna við Öxará ætla jeg ekki að ræða. Sá þáttur þessa máls er þó ekki sá ómerkasti, en hann verður aldrei rjettilega metinn af þeim, er skoða framtíðina í ljósi þeirrar erlendu sníkjumenningar, sem flæðir yfir Reykjavík frá stórborgum Evrópu og gagnsýrt hefir bæi og kauptún þessa lands. Munurinn á fegurð og tign fjallahjeraðsins við Öxará verður ætíð í huga mínum og mikils fjölda landsmanna eins og uppspretta ljóss og lífs, sem ekkert á hliðstætt í erli og tískuglaumi fjöldans á götustjettum bæjarins. Og undarlega má þeim mönnum vera farið, sem ekki finna áhrif náttúrufegurðar á slíkum stað og geta notið hennar í starfi sínu eins og eggjunar og orkugjafa. Jeg ætla nú ekki að lengja mál mitt að ráði úr þessu. Þó verð jeg áður lýkur að nefna nokkur erindi, sem þessu þingi hafa borist um þjóðaratkvæðagreiðslu vegna flutnings Alþingis til Þingvalla, en mjer hefir ekki unnist tími til að lesa þau öll. Eins og áður er nefnt, eru þau um 30, þar af tvö, sem jeg man eftir í þingmálafundargerðum úr Múlaþingi, en þau, sem hjer skulu talin, eru frá U. M. F. ýmsra hjeraða. Þessi hefi jeg lesið: Frá U. M. F. Ársól í Eyjafirði, - - - Stjarnan í Dalasýslu, - - - Dagsbrún í Höfðahverfi, - - - Reykhverfinga, - - - Höfðahverfis, Samb. þingeyskra ungm.fjel., Frá U. M. F. Þröstur á Skógarströnd, - - - Þórsmörk, - - - Eyrarbakka, - - - Vestur-Kollsvíkur, - - - Vorblóm Ingjaldss., - - - Akraness, - - - Smári Strandasýslu, - - - Holtshr. Fljótum, - - - Þorsteinn Svörfuður, - - - Máni Skaftafellss., - - - Vísir Skaftafellss., - - - Vísir Hvalfj.strönd, - - - Ólafur Pá Búðardal, - - - Vísir Arngerðarevri, - - - Biskupstungna. Mjer kemur ekki á óvart, þótt einhverjir vilji líta á óskir ungmennafjelaganna eins og barnaskap eða marklítið hjal reynslulausra manna, og jeg myndi ef til vildi líta líkt á málið, ef jeg vissi ekki, að mikill fjöldi reyndra og ráðinna manna styður af heilum hug þessar óskir æskumannanna. Jeg veit vel, að margir bæjarbúar, einkum hjer í Rvík, andæfa þessum óskum og halda þær sprottnar af undirróðri og fljótfærni, en það er helber misskilningur. Óskirnar eru sprottnar af ást og velvild til niðjanna og umhyggju fyrir velfarnan þeirra. Hvatirnar eru þess vegna svo hreinar og óeigingjarnar sem mannlegar hvatir geta verið. Óskirnar eru komnar frá öllum landshlutum og bæði ungir og gamlir bera þær fyrir brjósti. Þessi alda er nú þegar risin svo hátt, að hvorki er hyggilegt nje holt að neita þjóðinni um þann tillögurjett, sem atkvæðagreiðslan veitir, rjett, sem hún á fulla heimting á og sem er eina rjettláta aðferðin til að skera úr þessu máli, og jafnframt sú viturlegasta.

Hjeðinn Valdimarsson Hv. 1. þm. S.-M. játaði og virtist vera frekar hreykinn af því, að hann hefði vakið upp þennan gamla draug, sem Jón Sigurðsson hafði komið fyrir í sinni tíð. Hann hefir bersýnilega búist við andstöðu og hefir því búið sig vel undir, og heldur nú l1/2 klt. ræðu, en það er einkennilegt við þessa ræðu hv.þm., að hann snýr sjer aðallega gegn ímynduðum mótbárum, en gerir lítið að því að sýna rök fyrir flutningi Alþingis. Það er skiljanlegt, að þessi hv.þm. aðhyllist flutning þingsins, af því að hann er nú kominn fram á efri ár og lifir í forneskjunni, en skilur lítið í nýja tímanum og breytingum þeim öllum á þjóðháttum, sem honum eru samferða. Því hefir hann einn fengist til að verða frsm. þessa máls, en hinir flm. láta sig hvergi sjá hjer í deildinni. Jeg get ekki skilið, hvað er meiri ljettúð en þetta, að koma fram með slíka till. nú á síðasta degi þingsins, enda mun þetta ekki vera flutt af brennandi sannfæringu þeirra, sem ljá nöfn sín á það, heldur vegna hins, að hv.flm. óttast nú þennan draug, sem vakinn hefir verið upp af þeim í hugsunarleysi og ætlar nú þá sjálfa lifandi að drepa. Ef menn athuga þetta mál í alvöru, sjá þeir, hve þetta er ákaflega vitlaust. Hjer er risinn upp bær, Reykjavík, sem í eru 25000 manns og uppfyllir öll skilyrði höfuðstaðar. Hjer er æðsta stj. landsins og stofnanir og allir þeir sjerfræðingar í hverri grein, sem Alþingi verður að leita til og fá umsögn um í ýmsum þeim vandamálum, sem að höndum ber. Við skulum nú hugsa okkur, að þetta frv. yrði samþ. og Alþingi væri flutt til Þingvalla. Hvernig ættu þessir 42 þm. þá að hafa samband við hjarta og heila þjóðarinnar og fá allar nauðsynlegar frjettir og upplýsingar, þegar þeir eru orðnir einangraðir á Þingvöllum eins og munkar í klaustri? Þm. hefðu það raunar ekki eins gott og munkarnir, því að samkv. tilætlun hv. 1. þm. S.-M. eiga þeir víst að búa í tjöldum, sem að vísu er óhugsandi til frambúðar. Fyrir utan þá líðan vil jeg leggja áherslu á það, að jeg hygg, að hvorki hafi hv. 1. þm. S.-M. nje aðrir flm. þessa frv, alt það í höfðinu, sem þeim er nauðsynlegt við löggjafarstarfið, og er þá hætt við, að þeir yrðu að leita til annara, eins og nú gerist. Þegar Alþingi væri flutt á Þingvöll, yrði altaf að hafa þessa menn við hendina, sem nefndir þingsins nú leita til um margvíslegar upplýsingar. Ennfremur þyrfti að flytja stjórnarráðið, þinghúsið og heimavistir handa þm. þangað, og hús handa öðrum stofnunum, því að tjaldbúðir mundu fljótt gera út af við eldri þingmennina a. m. k., og er hætt við, að þeir mundu þá varla horfa í kostnaðinn við byggingarnar til að bjarga lífi sínu. Hvenær ætti þingið að starfa? Hvernig yrði um flutninga, ef það stæði nú um háveturinn?  Hv. þm. vjek að því, að hjer í Rvík væri ýmislegt, sem truflaði þingfriðinn, eins og t. d. kröfugöngur og annað þessháttar, og svo væri nú komið, að hver tískudrós talaði um þingið með lítilsvirðingu. Jeg hygg nú, að hvaða lög, sem út væru gefin, gætu ekki þaggað niður í öllum þeim, sem litla virðingu hafa á þinginu og störfum þess eins og það er skipað nú, en jeg álít hinsvegar, að nauðsynlegt sje að hafa þingið í Reykjavík, sökum þess að þau áhrif, sem borgarlífið hefir á þingmenn, geta verið mjög sterk, og kröfugöngurnar geta ýtt við gömlum og afturhaldssömum bændum, sem fylgjast ekki lengur með tímanum, svo að þeir finni þó a. m. k. að þeir sjeu ennþá lifandi. Hv. þm. taldi upp ýmsa merka menn, sem hefðu verið því fylgjandi, að Alþingi væri háð á Þingvöllum, en jeg hygg, að ef þeir hafa ekki verið aðrir en þeir, sem hann taldi upp, sje ástæðulaust fyrir þingið að beygja sig undir vilja þeirra. Jeg vænti þess, að hv.þm. hafi aðgætt það atriði, hvort hann bryti ekki í bág við stjórnarskrána, en jeg vil þó lesa upp fyrir honum 33. gr. hennar, ef ske kynni, að hún hefði farið framhjá honum eða hann hefði ekki skilið innihald hennar. Þar segir svo: „Samkomustaður Alþingis er jafnaðarlega í Reykjavík. Þegar sjerstaklega er ástatt, getur konungur skipað fyrir um, að Alþingi skuli koma saman á öðrum stað á Íslandi“. Þetta ætti hv.þm. að vita og skilja, og því má hann ekki álíta, að þetta mál sje klappað og klárt, þótt meiri hluti þings yrði með því, þegar stjskr. stendur á móti. Fyrst þyrfti að rjúfa þingið og samþ. lög að nýju af hinu nýkosna þingi. Jeg sje, að hv.þm. er að svipast um eftir stjskr. og vil jeg hjer með lána honum mitt eintak, svo að hann geti gengið úr skugga um, hvort leyfilegt sje að flytja þingið. Það má kallast mikil hræðsla við kjósendur, er þessi hv.þm. vill fá þjóðaratkvæðagreiðslu um það, hvort þingmenn eigi yfirleitt að samþ. slíkt frv., sem þó gæti ekki orðið að lögum, nema með þingrofi og nýjum kosningum, sem er sama sem önnur þjóðaratkvæðagreiðsla. Ef heilindi væru í málinu af hálfu flm., mundu þeir vilja láta þingið samþ.till. tafarlaust og fá svo kosningar um málið, en jeg legg til, að hún verði feld, en sje enga ástæðu til að vísa henni til stj. Jeg vil svo ekki eyða fleiri orðum að þessu endemismáli.

Ólafur Thors Hv. 1. flm. þessarar till. hefir haldið hugðnæma ræðu í 11/2klst. og hann var svo klökkur í rómnum og jeg gat ekki í fyrstu skilið, hvernig stóð á því. Þegar jeg svo leit á dagskrána, sá jeg, að næsta mál á henni var hið svokallaða „ömmufrv.“, sem hv.þm. hefir verið kallaður afi út af. Þá skildi jeg, að þessi hugðnæma ræða var nokkurskonar húskveðja. Því af hans löngu framsöguræðu í þessu máli leiðir óhjákvæmilega, að „amma“ „dagar uppi“. Hv. þm. hefir verið frsm. margra stórra mála, en hann hefir þá ekki fengist til að svara og neitað að gefa skýringar, þó fram á það hafi verið farið við hann, en nú bregður mær vana sínum og heldur ræðu 1½ klst. Hinni löngu ræðu svara jeg með stuttri fyrirspurn. Hvaða mál er það, sem þm. hafa vit á að dæma um til jafns við kjósendur, ef ekki einmitt þetta: hvar Alþingi eigi að vera háð? Ef við getum ekki best dæmt um það sjálfir, álít jeg best að leggja niður þingið og fá kjósendum öll mál í hendur.

Magnús Guðmundsson Jeg varð hissa á því, að hv. aðalflm. skyldi halda eins langa ræðu og hann hjelt nú á síðasta degi þingsins. Jeg hygg, að þessi ræða hafi verið ætluð til birtingar annarsstaðar en hjer. Þótt ræða hv. 1. þm. S.-M. væri löng, saknaði jeg þó þess, sem nauðsynlegast var, og það er kostnaðaráætlunin. Hv. þm. skaut henni til hliðar með þeim orðum, að heilbrigði þjóðarinnar yrði ekki metið til fjár. Ef hjer væri um að ræða heilbrigði þjóðarinnar, væri þetta kannske rjett, en jeg hygg, að hv.þm. muni reynast örðugt að sanna það. Hinsvegar geri jeg ráð fyrir, að erfitt yrði að búa til nákvæma og sundurliðaða kostnaðaráætlun. Eins og hv. 2. þm. Reykv. benti rjettilega á, þarf til þessa stjórnarskrárbreytingu, og svo er annað atriði, sem miður fer, og það er, að samkv. skoðun hv. 1. þm. S.-M. á þingið að vera á sumrin, því að þá telur hann öll verk vinnast betur en á veturna. Þegar þetta er tekið með í reikninginn, má fastlega gera ráð fyrir því, að margir þingbændur verði mótfallnir þessu. Þeir vilja yfirleitt alls ekki sumarþing. Það hefir verið rætt hjer um ýmsar byggingar, sem þyrfti að reisa, ef Alþingi yrði flutt, en ein hefir ekki verið nefnd, og það er prentsmiðja. Þá yrðu ríkisprentsmiðjurnar að vera tvær, því að varla yrði hægt að taka Gutenberg upp með rótum. Þá verður stj. og stjórnarráðið að flytjast á Þingvöll sökum þess, að ómögulegt er fyrir ráðh. að gegna störfum sínum á báðum stöðum, þótt ekki sjeu nema 60 km. á milli. Mjer virðist óumflýjanlegt að gera kostnaðaráætlun, og það er bæði hægt að athuga það í n. og hjá stj., og enda þó að jeg sje ekki vanur að vera fylgjandi því, að málum sje vísað til stj., mun jeg þó vera það í þetta sinn, af því að jeg veit, að stj. er ósamdóma um málið, og mun því mega gera ráð fyrir, að það verði rannsakað frá öllum hliðum. Jeg geri því það að till. minni, að málinu verði vísað til hennar, að loknum umr.

Hákon Kristófersson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Eins og sjá má á þskj. 355, er jeg einn af flm.þáltill. þeirrar, sem hjer er til umr. Þessi till. hefir þegar sætt allmikilli mótspyrnu hjer í deildinni, og kemur okkur flm. það ekki á óvart. Skal jeg einnig játa, að jeg sje nú galla á till., sem mjer duldust í fyrstu. Einkum tel jeg það galla, að till. skuli vera borin fram í Nd., en ekki í Sþ., eins og beinast hefði við legið. Jeg vil í fáum orðum skýra frá mínu sjónarmiði, hvað meint er með till.Hv. aðalflm. skýrði svo frá, að tilætlunin væri að gefa þjóðinni kost á að segja álit sitt um þetta mál. Jeg vildi gera þessum merka þm. það til geðs að flytja till. með honum, en jeg gat þess þegar í upphafi, að jeg væri andvígur þeim flutningi Alþingis, sem till. fer fram á að þjóðaratkvæði verði greitt um, enda þótt jeg sæi ekki ástæðu til þess að vera á móti því, að þeir, sem óska eftir slíkri breyt., fengju að sjá, hvort meiri hl. þjóðarinnar væri með eða móti. Jeg álít, að ekki sje hægt að mæla á móti því, að hv. aðalflm. flutti mörg rök fyrir máli sínu um það, að æskilegt væri, að þingið væri haldið á Þingvöllum. Þó virtist mjer sem aðalástæðan væri trygð við þennan fornhelga sögustað, en ekki kröfur tímans, enda má benda á, að ekki ómerkari maður en Jón Sigurðsson taldi þann þingstað óhentugan. Jeg vil þó á engan hátt gera lítið úr röksemdum hv. aðalflm., því að jeg veit, að hann hefir frá upphafi verið einlægur í þessu máli; því tel jeg hvorki mig nje aðra hafa rjett til þess að taka framkomu hans í þessu máli illa upp eða gera lítið úr henni. Hitt verð jeg að telja miður viðeigandi hjá hv.flm., að um leið og hann rökstuddi álit sitt á málinu, gerði hann gys að skoðun þeirra, sem eru þingflutningnum andvígir. Sagði hann, að það væru einungis einstaka hjáróma raddir, sem á móti væru. Verð jeg að segja, að jeg tel hv.þm. hafa tekið þar fulldjúpt í árinni. Jeg játa það, að bæjarlífið kunni að einhverju leyti að hafa spillandi áhrif á þingið, en jeg held, að hjá þeim áhrifum yrði ekki komist með sumarþinghaldi á Þingvöllum. Gæti jeg trúað, að hv. aðalflm. þætti sem nokkrum fölskva brygði á hinn fornhelga stað, er hann færi að sitja þar á sumarþingum, og að hann sæi, að þingið væri ekki laust við bæjaráhrifin, þótt það væri ekki lengur í Reykjavík. Það hefir verið bent á það hjer, og framhjá þeim rökum verður ekki komist, að hjer í Reykjavík er höfuðstaður landsins og hjer eru menn og gögn samankomin, sem þingið verður ávalt að styðjast við í störfum sínum. Sje jeg ekki, að hjá því verði komist, að stj. flytji sig til Þingvalla meðan á þingi stendur. Jeg get trúað því, að ef margar álíka ræður eru fluttar fyrir þessu máli og sú, er hv. aðalflm. flutti hjer, verði hægt að koma allmörgum óþroskuðum og breytingagjörnum mönnum á þá skoðun, að þingflutningurinn sje nauðsynlegur. Má vel vera, að stjórnarskrárbreyting verði afleiðingin, en það tel jeg vera aukaatriði, því að hjer er ekki um það að ræða, hvenær þessi flutningur eigi að komast í framkvæmd, og þótt till. verði samþ., er ekki hætta á, að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram á næsta ári, því að eins og hv. 1. þm. Skagf. sagði, þarf kostnaðaráætlun að vera fyrir hendi, áður en atkvgr. fer fram.

Hví gera flm. ekki ráð fyrir því ?

. Það er rjett, að flm. hafa ekki komið fram með kostnaðaráætlun, en það stafar af því, að það hefir aðallega vakað fyrir flm. að fá vitneskju um það, hvort meiri eða minni hl. landsbúa væri flutningnum hlyntur. Mjer fyrir mitt leyti hefir aldrei dottið í hug, að meiri hl. atkv. fengist með þingfærslunni. Því að auk þess, að ekki yrði með henni sýnt fyrir þá galla, sem voru á því að halda þing hjer, yrði bændum jafnframt gert erfitt eða ómögulegt að sitja þingið, sem þá yrði að sjálfsögðu sumarþing. Það þykir nú máske undarlegt að flytja till. og vera ekki hlyntari henni en þetta. En minn stuðningur við málið stafar eingöngu af kurteisi við hv. aðalflm., þar sem jeg vildi ekki setja mig upp á móti því, að hann fengi álit þjóðarinnar um þetta óskabarn sitt.

Þess stuðnings þurfti ekki með

. Það getur rjett verið, en jeg hjelt, að hv. 1. þm.N.-M. kæmi það ekki við, þó að jeg vildi votta hv. aðalflm. samúð mína. Mjer er satt að segja spurn um það, hvort það er hjartans meining hv. 1. þm.N.-M., að þessa till. eigi að samþ. Jeg held satt að segja, að sumir flm. kunni að hafa sömu skoðun um málið og jeg, enda þótt þeir sjeu ekki svo hreinskilnir að kannast við það. Jeg man það að vísu, að Jónas Hallgrímsson kallaði þingið hjer í Rvík „hrafnaþing kolsvart í holti, fyrir haukaþing á bergi“. En hvaða litur sem er á þinginu, held jeg að hann breyttist lítið, þótt það yrði flutt. Jeg þykist þá hafa gert grein fyrir afstöðu minni í þessu máli. Meðan engin kostnaðaráætlun liggur fyrir, tel jeg ótímabært að ræða málið, og vildi jeg því mælast til, að hv. aðalflm. vildi taka till. aftur að þessu sinni. En eins og jeg hefi þegar sagt, tel jeg alveg ómaklegt að álasa hv. aðalflm. fyrir framkomu hans í þessu máli, því að jeg veit, að skoðun hans um það hefir verið hin sama frá því fyrsta. Ekki vil jeg þó gera þau orð hans að mínum orðum, að þingið sje óvirt hjer af hverjum kaffihúsagesti og götudrós. Jeg veit ekki, hvaða heimild hv.þm. hefir til að flokka fólk þannig niður, og satt að segja held jeg, að það sjeu fleiri en Reykvíkingar, sem ekki fara sem virðulegustum orðum um þingið, þó að jeg vilji nú álíta, að þingið eigi sjaldnast þá dóma skilið.

Það er sjálfsagt misjafnt, hve mjög þetta fólk leitar á þm.

.  Mjer þótti það einkennilegt, að þrátt fyrir hinar mörgu óskir frá ungmennafjelögunum um slíka atkvgr., hafa ekki borist tilmæli um hana nema frá tveim þingmálafundum. Bendir það ef til vill til, að það sjeu einkum hinir yngri og óreyndari, sem eru flutningnum hlyntir. Hinsvegar geri jeg ráð fyrir, að fæstir flm. hafi ákveðið afstöðu sjálfra sín til flutningsins, en vilji aðeins taka tillit til þeirra óska, er fram hafa komið um þjóðaratkvgr. Hinsvegar mótmæli jeg því, að nokkur ljettúð liggi á bak við þetta mál. Og það liggur í augum uppi, að það getur á engan hátt verið eiginhagsmunamál hv. aðalflm.

Magnús Jónsson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Það er ekki hægt að neita því, að búið er að gera úr þessu máli hjegómamál, með því að láta þessa till. koma til umr. nú, síðasta dag þingsins, þegar alveg augljóst er, að langar umr. geta ekki komið til mála; en þó kemur þetta enn betur í ljós, þegar sjálfir flm. fara að bítast um till. Jeg held nú satt að segja, að rjettast væri að lofa þeim að eigast við út af henni sín á milli. Hv. þm. Barð. gaf í skyn, að það væru fleiri flm. en hann einn, sem væru veikir í trúnni. Jeg held, að þó flm. einir greiddi atkv. um þáltill. þessa, þá yrði hæpið, að hún flyti í gegn.

Hún yrði strádrepin!

. Já, því gæti jeg best trúað. Flm. till. hjer í þinginu eru eins og nefnd, sem klofnað hefir í minni og meiri hl., og nú hafa framsögumenn beggja nefndarhlutanna talað, og skal jeg ekki segja um, hvor hefir þar talað fyrir meiri eða minni hl. Þetta er langstærsta mál, sem fyrir þinginu hefir legið að þessu sinni, hvort sem litið er á það frá fjárhagslegu sjónarmiði eða öðru. Alstaðar myndi litið svo á, að það væri stórmál að flytja til samkomustað löggjafarþingsins. Jafnvel Norðmenn, sem þó hafa lagt talsvert meira á sig en við af þjóðernislegum ástæðum, hafa ekki sjeð sjer fært að flytja þingið úr Osló á einhvern fornhelgan þingstað. Hv. flm. sagði, að þetta mál væri tilfinningamál öðrum þræði. Hvar er hinn þráðurinn? Jeg hefi enga ástæðu heyrt koma fram fyrir flutningnum, sem er ekki spunnin af toga tilfinninganna. Jeg skal játa, að tilfinningamál eiga talsverðan rjett á sjer, en þá á að játa, að þau sjeu tilfinningamál. Ef hv. aðalflm. hefir gengið svo vel frá málinu sem skilja mátti á honum, þá eru öll skynsemisrökin á móti. Þetta mál hefir nú á sínum tíma verið sótt og varið svo vel á milli Jóns Sigurðssonar og Fjölnismanna, og þá einkum Tómasar Sæmundssonar, að vafasamt er, að umr. hjer bregði nokkru nýju ljósi yfir það. Svo fór, að menn fjellust á hin sterku skynsemisrök Jóns Sigurðssonar. Hv. aðalflm. sagði, að Jón Sigurðsson hefði fallist á að hafa þingið í Reykjavík, til að tefja ekki fyrir að þingið yrði sett á stofn. Hjer er öllu beinlínis snúið við. Það var Jón Sigurðsson, sem vakti deilumálið, til þess að hindra að Alþingi yrði háð á Þingvöllum, eins og stóð í konungsboðskapnum. Hefði Jón Sigurðsson ekki risið upp hefði Alþingi verið sett deilulaust á Þingvöll. En Jóni Sigurðssyni þótti svo miklu skifta, að Reykjavík yrði þingstaðurinn, að hann kaus fremur að hefja deilur um málið, enda þótt hann kynni að tefja setningu þingsins með því, en að láta það afskiftalaust. Það sýnir best, hve rök hans voru sterk, að enda þótt menn stæðu á móti, sem jeg tel fyllilega jafnoka hv. aðalflm., með allri virðingu fyrir honum, þá varð hans málstaður þó ofan á. Hv. aðalflm. sagði, að ástæður hefðu þá verið alt aðrar en nú. Það er rjett að því leyti, að ástæður til þess að hafa þingið í Reykjavík voru miklu minni þá en nú. Við sjáum það í einni af okkar þektustu skáldsögum, hvernig málið var í Reykjavík á þeim dögum. Reykjavík var þá aðalfulltrúi dönsku menningarinnar hjer á landi. Fjölnismenn hjeldu því líka fram, að Reykjavík myndi gera þingið danskt. En Jón Sigurðsson sagði þessi fallegu orð: „Alþingi á að gera Reykjavík íslenska“. Hvort sem það er rjett eða ekki, að Alþingi hafi gert Reykjavík íslenska, þá er víst, að Reykjavík er nú orðin engu útlendari staður en hvert annað hjerað á landinu. Þegar jeg kom hingað til Reykjavíkur, var fjöldi útlendra orða notaður í daglegu tali, sem nú heyrast varla. Þá var altaf talað um að ganga á „Fortovinu“ og á „Galoschium“. Nú erum við mjög vel á veg komnir með að útrýma þessum orðum, enda hefir verið uppi allsterk hreyfing í þá átt að bæta málið. Á síðari tímum hafa skapast ýmsar ástæður gegn færslunni, sem ekki voru fyrir hendi á dögum Fjölnismanna. Þá var ekkert hús til. Það mátti eins byggja á Þingvöllum eins og hjer. - Jeg ætla ekki að fara að draga fram aftur það, sem hv. 2. þm. Reykv. dró fram í sinni röggsamlegu ræðu um það, hvernig allir straumar þjóðlífsins hafa langörasta rás hjer í Reykjavík. Það var sjerstaklega eitt mál, sem lá fyrir þinginu þegar það var flutt hingað, og lengi á eftir, og það var sjálfstæðismálið. Ef þingstaðurinn ætti að hafa áhrif á nokkurt mál, þá var ástæða til að ætla, að hann hefði það á þetta mál. Þetta var engum ljósara en Jóni Sigurðssyni, en samt var hann óhræddur við að setja þingið hjer í Reykjavík, sem þá var mjög danskur bær. Nú er þetta mjög breytt. Sambandsmálinu hefir verið ráðið til lykta í bráð, þó það sje ekki fullleyst. Nú eru viðfangsefni þingsins einkum innlend mál, atvinnumál ýms, og aðstaðan til að þá þau leyst er hvergi betri en í stærsta bæ landsins. Hv. 1. þm. S.-M. vitnaði í ýmsa merka menn, sem hefðu lagt þessu máli lið sitt. Þar á meðal held jeg, að hann hafi gert mjer þann heiður að nefna mitt nafn. Það er nú langt síðan jeg skrifaði þessa grein, sem hv.þm. átti við, í tímarit, sem jeg hjelt úti um tíma. Jeg hefi ekki náð í hana, en jeg held, að jeg hafi heldur lítið sagt um þetta mál sjerstaklega, sem hjer liggur fyrir. Jeg talaði þar um ýmsar hugsanir, sem þá voru ofarlega á baugi, og meðal annars um þjóðgarð á Þingvöllum. Þeirri hugmynd hefi jeg verið og er altaf fylgjandi. Jeg held, að jeg hafi sagt eitthvað á þá leið, að þegar þjóðin væri orðin fullkomlega sjálfstæð og hefði fengið fulla meðvitund um það, þá myndi hún flytja þing sitt til Þingvalla. Fyrst og fremst verða menn að vera samhuga um þetta til þess að nokkur meining sje í að hreyfa málinu, en nú er útkoman sú, að flm.till. eru strax farnir að deila um hana sjálfa. Þá eru ungmennafjelögin, sem vitnað hefir verið í. Það er nú um þau að segja, að þau eru mjög takmarkaður fjelagsskapur. Það er svipað um samþyktir þeirra að segja eins og þegar góðtemplarar fá eitthvað samþ. í öllum stúkum landsins, eða eins og þegar verkamenn eru að safna sínum mótmælum frá sínum fjelögum. Það þarf ekki nema fáa forgöngumenn til að koma slíku í verk. Áskoranir um þetta hafa aðeins komið frá tveim þingmálafundum. Við þekkjum nú þær samkomur. Þar koma venjulega aðeins fáir menn saman, og það er venjulega auðvelt fyrir þm. að fá samþ. mál, einkum þegar þau eru lítið undirbúin. Það virðist svo, að aðalástæðan í augum hv.flm. sjeu skuggahliðarnar á Reykjavík. En þær skuggahliðar, sem hann helst dró fram, fanst mjer ærið einkennilegar. Hann nefndi t. d. kröfugöngur, götulíf, kaffihúsasetur, götudrósir og jafnvel eitthvað fleira af því tægi. Jeg held nú, að þeir menn, sem eru svo næmir fyrir áhrifum af þessu öllu saman, að þeir geta ekki notið sín á þingi af þeim ástæðum, sjeu yfirleitt ekki færir um að sitja á Alþingi. Þeir ættu helst að geymast í glerskáp heima hjá sjer, svo að þeim væri óhætt. Það er alveg rjett, sem Einar H. Kvaran hefir sagt, að þetta, að menn vilja ekki hafa þingið hjer í bænum, er beinlínis af óvild til Reykjavíkur. Enda sagði hv.flm. blátt áfram, að sambúðin milli þingsins og Reykjavíkur væri slæm og að í fjarlægum hjeruðum væri litið á þetta sem eitthvað skaðlegt. Eitt af því, sem hv.flm. talaði um, var það, að þm. væru skammaðir í blöðunum og talað um þá eins og stigamenn. Jeg vil nú aðeins spyrja hv.þm., hvort hann heldur, að blöðin mundu hætta að skamma þm., ef þingið væri í flutt til Þingvalla.

Hvert get jeg flúið frá þínum anda?

. Já, heldur hv.þm., að hann geti umflúið blaðaskammir með því að færa sig um set? Nei, þetta eru yfirleitt alt gatslitnar röksemdir, sem ekki eru nokkurs virði. Hitt gat hv.flm. öllu minna um, hvað hjer væri þm. til gagns. Jeg vil ekki segja, að hjer í Reykjavík hafi þingið nóg hjálparmeðul, en hjer hefir það a. m. k. þau bestu, sem völ er á. Hjer höfum við bestu bókasöfn sem til eru, og bestu sjerfræðinga, sem til eru á landinu, þ. á. m. þá, sem ríkisstj. hefir á að skipa. Hjer er yfirleitt það besta, sem þjóðin hefir á að skipa í hverri grein. Hvergi á landinu er betri aðstaða til þess að mynda sjer heilbrigða skoðun á málefnum þjóðarinnar en hjer í Reykjavík. Jeg býst við, ef þingið væri haldið á Þingvöllum, að þá yrðu menn sífelt að vera þjótandi fram og aftur í bifreiðum, flugvjelum eða járnbrautum hingað til Reykjavíkur, til þess að sækja sjer fróðleik um og gögn í ýmsum málum, og sjálfsagt mundi það líka kosta eitthvað. Þá hjelt hv.flm. því fram, að þingið mundi verða styttra á Þingvöllum, vegna þess að þar væri færra, sem glepur fyrir. Blaðamenn hafa nú skammað þm. mikið, en enginn hefir þó skammað þá eins og hv.þm. gerir með þessu. Ætlar hann að telja mönnum trú um, að þm. slæpist við þing störfin? Slíkt er mjög fjarri sanni. Mjer á þingi vinna menn baki brotnu. En það, sem einkum veldur því, að afgreiðsla mála fer ekki eins vel úr hendi eins og skyldi, er það, að þingið er of stutt. Þingmenn hafa ekki nægan tíma til að kynna sjer málin nógu vel. Hv. flm. hjelt því fram, að á Þingvöllum væru allir jafnt settir um samband við sitt heimili. En hvað er unnið við það, að taka þá, sem hjer eiga heima, líka frá heimilum sínum, til þess að allir sjeu jafnilla settir? Það yrði aðeins til þess, að allir yrðu jafnákafir á að hlaupa frá þingstörfunum hálfunnum, til að komast heim til sín, eins og margir utanbæjarmenn eru nú. Reynslan hefir sýnt, að þingstörfin geta ekki tekið styttri tíma en þau taka nú. Um þetta hefir margsinnis verið rætt, og menn hafa komist að raun um, að hjer er um ákveðið verk að ræða, sem ekki er hægt að lúka á skemri tíma, jafnvel þótt því sje hroðað af. Það eru þó ekki nema 24 stundir í sólarhring, og hv.þm. þurfa líka að sofa eins og aðrir menn. Svo er nú þessi dæmalausa náttúrufegurð á Þingvöllum, sem hv.flm. talaði svo mikið um. En einhvern tíma þurfa þm. þó sennilega til að horfa á hana, ekki síður en götudrósirnar í Reykjavík. Hv. 1 þm. S.-M. taldi, að þm. væru eiginlega að nokkru leyti bundnir því að samþ. þessa till., vegna þess hvað almennar óskirnar væru um þetta og hvað góðar undirtektir málið hefði fengið. Þeir, sem hafi skrifað um það, hafi flestir verið því meðmæltir. Gat hann þó um a. m. k. tvær greinar, sem hefðu verið ritaðar mjög eindregið á móti málinu. En jeg hefi minst á það fyr í minni ræðu, að þó að þessar óskir sjeu frá mörgum, þá er það í rauninni ein einasta hreyfing í landinu, sem hefir verið með þessar áskoranir til Alþingis. Og þessi hreyfing - sem er ágæt og heilbrigð, en alls ekki sjerlega fjölmenn eða sterk - er ungmennafjelögin. En jeg verð að segja, að jeg er ekki svo vel kunnugur þeim fjelögum, að jeg viti, hvort það er meginþorri þeirra eða aðeins lítill hluti, sem stendur að þessum áskorunum. Maður gæti hugsað sjer, að þessi fjelög sjeu svo mörg úti um landið, að það sje ekki nema örlítið brot þeirra, sem óskar eftir þessu. Um þetta hefir ekki verið upplýst. En það, sem að mínu viti er mest að athuga við þessar óskir, er það, að málið hefir yfirleitt alls ekki verið tekið á þeim grundvelli, sem það að taka það. Það er alment talað með hrifningu um þennan fornhelga stað, Þingvöll, en hinsvegar málað með mátulega svörtum litum þetta spillingardíki, sem Alþingi sitji nú í, Reykjavík. En það er algerlega forðast að horfast í augu við veruleikann, framkvæmdirnar í þessu máli, flutning þingsins til Þingvalla. Menn horfa aðeins á hina fornu dýrð þingsins þarna, hina merkilegu þjóðarsamkomu á fyrri öldum. En þeir hugsa ekki út í það, að ómögulegt er að endurreisa þessa þjóðarsamkomu nú í sama stíl eða sama svip. Það er bæði af því, að þingið er orðið miklu lengra, og ekki geta þeir menn farið að lifa í búðum, tjölduðum vaðmálum eins og í gamla daga, sem vanir eru að vinna störf sín í hlýjum og góðum íbúðum. Það er ekki til neins að tala með tilfinningu um það að endurreisa þingið í gamalli mynd. Það er svo langt frá að vera óforsvaranlegt að vilja ekki bera þetta undir þjóðaratkvæði. Það mætti miklu fremur segja, að óforsvaranlegt væri að bera málið undir þjóðaratkvæði að svo komnu. Einmitt það, hvað lítið hefir verið skrifað um málið, sýnir, hvað það væri óforsvaranlegt. Það þarf að ræða það fyrst frá báðum hliðum vel og vandlega, og eftir þær umræður þjóðaratkvæði komið til mála. Mjer er nær að halda, að jafnvel þó að þjóðin samþykki þetta, þá mundi mörgum manninum snúast hugur, er hann sæi veruleikann og farið væri að ræða málið. Við höfum dálítið dæmi fyrir okkur. Bannlögin voru á sínum tíma sett undir þjóðaratkvæði. Málið hafði verið sótt mjög fast af mjög öflugum fjelagsskap hjer á landi, en mjög lítið frá hinu sjónarmiðinu. Svo þegar búið var að samþ. bannið við atkvgr. og þingið hafði talið sig bundið af þessu, þá fyrst er hafin barátta móti málinu. Og þetta mál hefir leitt okkur út í hina mestu ógæfu. Er betra að vanda til næstu þjóðaratkvgr. meir en gert var þá. Jeg veit ekki, hvað maður á að fara langt út í það, hvaða kostnað þingflutningur mundi leiða af sjer. En þó er ómögulegt annað en gera sjer einhverja hugmynd um það, eða gera sjer ljóst, að kostnaðurinn er allmikill. Hv. 1. þm. S.-M. sýndi nokkra viðleitni í þessa átt Hann sagði, að það hefði verið áætlað, að það mundi kosta um hálfa miljón, þær byggingar og mannvirki, sem gera þarf á Þingvöllum. Aftur á móti sagði hann, að búið væri að færa kostnaðinn upp í nokkrar miljónir, og þetta væri svo óákveðið, að ekki væri hægt að henda reiður á. Ef það er rjett, að þingflutningur mundi kosta nokkrar miljónir, býst jeg við að menn mundu skoða huga sinn áður en þeir vildu leggja út í hann. Maður sjer undir eins, að það kemur til kostnaðar að reisa þinghús á Þingvelli, og það miklu stærra og veglegra en það, sem við nú erum í. Bæði eru fundarsalir þessa húss of litlir, og sjerstaklega vantar margvíslegt annað pláss. Á Þingvöllum yrði að hafa mjög ríflegt pláss fyrir bókasafn og ýmislegt það, sem frekar þyrfti að hafa á einangruðum stað heldur en í Reykjavík. Ekki yrði að tala um annað en hafa allvænar íbúðir fyrir umsjónarmenn hússins. Jeg er alveg viss um, að slíkt hús kostaði aldrei undir miljón krónum. Það er óhugsandi, að komist yrði af með minna hús en það, sem Landsbankinn nú er í. En það kostaði, má jeg segja, eitthvað yfir miljón krónur.

800 þús.

. Jeg hygg það hafi verið nær 1200 þús. en 800 þús. Jeg heyrði að vísu þá lægri upphæð nefnda, en þá var ekki búið að ljúka við húsið, og dýrast er það venjulega, sem síðast kemur. Jeg er ekki í vafa um, að þinghúsið yrði að sínu leyti dýrara en bankahúsið. Vitanlega yrði svo að byggja stórt íbúðarhús fyrir þingmenn, þar sem þeir gætu haft sitt mötuneyti. Þar yrði að rúmast allur sá fjöldi fólks, sem ætti að sjá þm. fyrir þeirra þörfum, og auk þess alt starfsfólk þingsins. Sennilega væri best að sameina það gistihúsinu, sem yrði að vera mjög stórt. Slíkt hús myndi kosta mörg hundruð þús. króna. Ekki er til neins að berja höfðinu í steininn um að flytja stj. til Þingvalla. Þær þjóðir, sem hafa tekið það ráð að flytja þing sín út fyrir stærstu borgirnar og setja þau á einhverja fagra staði, eins og Bandaríkin og Ástralía, þeim dettur ekki annað í hug en að flytja sín stjórnarráð og opinberar skrifstofu þangað á sama stað, enda er annað óhugsandi. Það er öllum augljóst, hvað þarf að byggja hús yfir stjórnarráðið og þær opinberu skrifstofur. Veglega kirkju þyrfti að byggja á Þingvöllum. Og Þingvallan. áleit, að þar þyrfti að byggja bæ. Myndi það hvorttveggja aldrei fara undir 100 þús. En fyrir utan þetta, sem öllum er augljóst, að ríkið yrði að byggja, þá myndi rísa á Þingvöllum allstór bær og ýmiskonar rekstur. Og þó að það væri ekki beint ríkiskostnaður, væri það kostnaður fyrir ríkið að flytja hús til Þingvalla úr höfuðstaðnum. Það er þess vegna alveg augljóst, að þessi áætlun er vitlaus, en hitt mun rjettara, að flutningur mundi kosta svo miljónum skifti. Upp í alt þetta ætti að koma það, að þetta alþingishús mætti nota fyrir háskóla, svo að ríkið gæti losnað við að byggja háskóla. Þetta er skoðun, sem hefir stundum verið sett fram, en jeg vil aldrei heyra án þess að mótmæla. Því að þótt þetta hús sje allsæmileg bygging fyrir þingið og þingið komist af með það lengur, þá er það svo illa lagað fyrir háskóla sem nokkurt hús getur verið. Ef maður lítur á, hvað margar stofur eru hæfar fyrir kenslustofur, þá er auðsjeð, að hagur háskólans mundi mjög lítið batna frá því, sem er, sem er alveg óviðunandi. Það eru smákompur uppi, fyrir utan fundarsalina, sem eru alveg óhæfar fyrir kenslustofur. Jeg held, að fyrir utan deildirnar og Hlaðbúð, sem er lág undir loft, sje ekki ein einasta stofa hæf fyrir kenslu. Aftur á móti má segja með fullum rjetti, að þinghúsið mundi batna stórum til afnota fyrir þingið, ef háskólinn færi burt. Því að herbergin, sem háskólinn notar, væru hentug til afnota fyrir þingskrifara við sínar ræðuskriftir. Þeir þurfa nauðsynlega að hafa einhversstaðar frið og næði við sitt mikla starf. Jeg vil ekki ámæla hv. 1. þm. S.-M. fyrir þessa skoðun; það hafa aðrir komið fram með hana á undan honum, en hún er algerlega bygð á sandi. En mörgum hefir fremur dottið í hug, að hægt væri að nota þetta hús sem dómhús fyrir hæstarjett. Hv. þm. kvað þann aðalerfiðleika, sem var áður á flutningi þingsins, nefnilega erfiðar samgöngur, nú horfinn úr sögunni. Jeg skal koma að því seinna. En af þessu má draga þá ályktun, að hv.þm. hugsar sjer sumarþing, því að það er langt frá, að góðar samgöngur sjeu á veturna. Jafnvel á sumrin eru samgöngur ekki sjerlega góðar, og a. m. k. er það dýrt að fara mjög oft á milli Reykjavíkur og Þingvalla. Samgöngurnar er ekki hægt að hugsa sjer fullkomnar fyr en ef við ættum kost á tíðum og ódýrum flugferðum. Þó að þjóðarrembingsvindurinn sje talsvert mikill, þá býst jeg ekki við, að menn geti fleygt sjer á honum til Þingvalla og allur þessi skötubarðsvængjaði fjandafjöldi, sem á að fljúga á milli kvölds og morguns og alla daga og nætur, ef ætti að heyja þing á Þingvöllum án þess að flytja hinar nauðsynlegustu stofnanir þangað. Það er einmitt þessi kostnaður við að starfa þannig á tveimur stöðum, sem er alveg óútreiknanlegur fyrirfram, en myndi eflaust fara í hundruð þúsunda á ári. Jeg vil þá koma að því, sem jeg drap á áðan, að það virðist vera skoðun hv.flm., að þingið ætti að vera að sumrinu. Nú er það alkunnugt, að þessi hv.þm. hefir manna mest barist fyrir því, að Alþingi væri háð að sumri til. Hefir hann talið, að íshætta og allskonar erfiðleikar gætu gert sumum þm. erfitt fyrir með það að komast til þings. Jeg býst nú við því, að hv.flm. geri ráð fyrir, að Alþingi verði háð að sumri til, og skulum við nú athuga nokkuð, hvernig málið horfir við frá því sjónarmiði. Jeg skal fúslega játa, að á sumrin eru Þingvellir ákaflega yndislegur staður frá náttúrunnar hendi. En það eru svo miklir ókostir við það að hafa sumarþing, að þeir vega fyllilega á móti þeim hollu áhrifum, sem þm. eiga að verða fyrir vegna náttúrufegurðarinnar. Það er t. d. hið mesta óhagræði fyrir alla að sitja á þingi á sumrin. Þá er hábjargræðistíminn. Allar hendur verða þá að vinna að því að afla sjer og sínum viðurværis. Og svo eiga þeir, sem þm. eru, að fara að loka sig inni vikum saman. Það verður til þess, að þessir menn missa öll sumur úr æfi sinni, ef svo mætti segja. Það mætti þá alveg eins segja, að rjett væri að láta alla skólana starfa að sumrinu til. En hvers vegna er það ekki gert? Það er af því, að það þykir svo fráleitt, og svo væri það alveg ómögulegt. Hv. flm. var mjög hneykslaður yfir því, að Einar H. Kvaran skyldi einhverntíma hafa kallað þetta umtal um flutning Alþingis „rómantiskt hjal“. En þetta er alveg rjett hjá Einari. Þetta er ekkert annað en „rómantiskt hjal“. Og jeg tel það þroskamerki hjá sjálfum mjer, að jeg skuli vera vaxinn frá þessu „rómantiska hjali“ um flutning Alþingis: En menn þurfa ekki að flytja Alþingi til Þingvalla til þess að göfgandi áhrif geti verið fyrir hendi frá náttúrunnar hendi. Því hvar getur yfirleitt fegurri stað en Reykjavík? Og þá skortir ekki rómantíkina. Hvað það snertir er ekki til merkilegri staður í víðri veröld. Það er ekki lítil rómantik yfir því, að goðin skyldu velja fyrsta landnámsmanninum bústað einmitt þar, sem síðar reis upp höfuðborg landsins. Þrælar Ingólfs skildu þetta ekki, er þeir sögðu: Til lítils fórum við um fögur hjeruð og blómleg til þess að byggja útnes þetta. Þeir voru maurapúkar þess tíma og skildu ekki rómantíkina. En nú er Reykjavík einmitt sá staður, er maurapúkarnir vildu helst eiga. Reykjavík er langrómantiskasti staðurinn á öllu landinu. Þar var fyrsti bærinn, fyrsti höfðinginn og fyrsta þingið. Hjer er einmitt sá upprunalegi þingstaður. Og hvað er nú þessi bær, með allri sinni spilling og löstum, eins og fjandmenn hans orða það? Hann er ekkert nema lítið þorp á yndislega fögrum stað, umvafinn af náttúrufegurð, og henni svo mikilli, að hún er engu meiri á Þingvöllum. Þetta hafa skáldin líka fundið, sbr. t. d. kvæði Þorsteins Erlingssonar „Ef hefir þú sumarkvöld verið í Vík“. Nei, Reykjavík er ekkert annað en lítið og yndislegt þorp.

Er þm. fá þorpari? - ÓTh: Hann er a. m. k. ekki yfirþorpari

. Það er rjett, að ýmsar þjóðir hafa flutt þing sín í smábæi, en þær hafa þá altaf jafnframt flutt stjórnarsetrið og aðrar þær stofnanir, sem eru nauðsynleg umgerð um þingið. En hvað okkur snertir, þá er það áreiðanlegt, að ef nokkursstaðar er skilyrði til þess að heyja hjer Alþingi á skynsamlegan hátt, þá er það einmitt hjer í Reykjavík. Í þessu sambandi er það algerlega ómaklegt að núa okkur Reykvíkingum því um nasir, að sjóndeildarhringur okkar nái ekki út yfir bæinn og að við viljum halda Alþingi hjer vegna þess ágóða, sem við höfum af því, að það sje háð hjer. Reykvíkingar mega þvert á móti eiga það, að þeir eru mjög lausir við alla hreppapólitík. Hv. flm. dró saman í 4 bálka hinar mikilvægu ástæður sínar fyrir flutningi Alþingis. Fyrst taldi hann, að það væri illa sett. Jeg hefi sýnt fram á, að sú skoðun hans er bygð á skammsýni og misskilningi. í öðru lagi sagði hann, að þetta væri ósk almennings. En hjer er aðeins um einn fjelagsskap að ræða, nefnilega ungmennafjelögin. Í þriðja lagi sagði hann, að flutningurinn mundi ekki kosta neitt. Jeg hefi sýnt fram á, að það mundi ekki kosta minna en 2–3 milj. Og í fjórða og síðasta lagi sagði hann, að þm. yrðu frjálsari og óháðari. Við þessu er í raun og veru ekkert svar, því það er aðeins orðagjálfur. Hvaða ófreskjur eru það, sem hv.flm. á við og sem hann heldur, að hafi svona mikil áhrif á hv.þm.? Ef hann á við „agitatorana“, þá getur hann verið viss um, að þeir verða ekki betri á Þingvöllum en hjer, eftir að þeir eru búnir að eyða bæði fje og tíma í það að komast þangað. Og hvað ónæði snertir, þá þekki jeg a. m. k. ekkert slíkt. Jeg hitti ákaflega sjaldan menn, er reyna nokkuð til þess að hafa áhrif á skoðanir mínar. Það hittir mig að vísu einstaka maður, sem biður mig fyrir áhugamál sín. Þyki mjer þau þess verð að líta við þeim, þá styð jeg þau, en annars ekki. Og jeg verð blátt áfram að telja það skyldu mína að reyna þannig að koma áhugamálum kjósenda minna eða annara á framfæri. Jeg skal svo ekki fjölyrða frekar um þetta. Aðeins skal jeg geta þess út af því, sem hv.flm. sagði um það, hversu uppbyggileg áhrif það mundi hafa á þm. að vera saman í heimavist, að jeg held, að þeir sjeu nógu leiðir hver á öðrum, þó þeir þurfi ekki að sofa saman líka.

Flm. (Sveinn Ólafsson) Mjer er tekin upp sama aðferð og stundum undanfarið, sem sje að hefja málþóf til þess að tefja fyrir og aftra afgreiðslu málsins. En þegar nú er ákveðið, að þingi verði slitið í dag, þá er sjáanlegt, hvert stefnir með þessa till. Jeg hefi undanfarið setið að mestu hjá við umr. og ekki látið það á mig fá, þó stundum hafi verið nokkuð kuldalega að mjer vikið. Hefi jeg gert það til flýtis öðrum málum og með þeirri von að fá því fremur tíma til að sinna þessu máli. Sje jeg nú að vísu - og um seinan -, að tími vinst hjer eigi til afgreiðslu. Jeg mun nú ekki svara orði til orðs þeim andmælum, er fram hafa komið í þessu máli. Þeir munu alls 5, er tekið hafa til máls og mælt gegn till. Hafa mótmæli þeirra aðallega verið bygð á því þrennu, að þingflutningur mundi valda ókleifum kostnaði, að stjórnarsetrið yrði að flytja jafnframt þinginu, en það mundi ógerningur, og að flutningurinn færi í bága við stjórnarskrána. Þetta er alt utan við efnið hjá andmælendum. Hjer er aðeins um það að ræða að gefa þjóðinni færi á að greiða atkv. um það, hvort hún vill flytja Alþingi til Þingvalla eða ekki. Þá fyrst, er úrslit þeirrar atkvgr. eru kunn orðin, er ástæða til þess að gera áætlanir um kostnað, ef atkvæði falla fleiri með flutningi en móti. Hitt, að stjórnarsetrið þurfi að flytja jafnframt Alþingi, er hjákátleg firra, á engu bygð. Og að því er snertir ákvæði stjskr. um samkomustað þingsins, þá kemur fyrst til breytinga á þeim, ef þjóðin með atkvæðagreiðslu krefst þingflutnings. Að jeg mintist á kostnað við byggingar á Þingvöllum, var vegna þeirra áætlana um hann, sem fram komu 1926 og sem voru hófi nær en fjarstæðurnar hjá hv. 1. þm. Reykv., sem áætlar miljónir til bygginga. 1926 miðuðu mótmælendur máls þessa við ½ milj. Vegna þess, hve mjer er skamtaður tæpur tími, get jeg ekki vikið að einstökum atriðum mótmælendanna frekar. Mótmælendurnir hafa að mestu tekið sömu orðin hver eftir öðrum. Aðeins 1. þm. Reykv. var dálítið víðförull og get jeg reyndar dáðst að því, hve vel hann hefir flegið kött og farið gegnum sjálfan sig í þessu máli. Jeg hafði vænst þess, að hv.þm. myndi sína fortíð og hrifninguna frá 1923. Hver, sem les Eimreiðargrein hans frá 1923 og ber saman við ræðu hans í dag, mun veita sinnaskiftunum eftirtekt, og þau eru alger endaskifti á sannfæringu mannsins. Auðvitað má skilja þetta og skýra. Hv. þm. mun nefnilega ekki hafa verið orðinn þm. Reykvíkinga, er hann reit greinina.

Jeg varð þm. 1921, en greinin birtist 1923

. Jæja, hún hefir þá legið svona lengi í skrifborðshólfinu hjá hv.þm. áður en hún birtist. En engum getur hjer leynst kjósendaáhrifin og lýðskrumið. Jeg verð að segja, að mjer fanst talað af lítilli virðingu um Jónas Hallgrímsson, Tómas Sæmundsson og aðra Fjölnismenn af hv. 2. þm. Reykv., er hann komst svo að orði, að hjer væri aftur verið að vekja upp gamlan draug frá dögum Jóns Sigurðssonar. Þarna lýsir sjer þjóðerniskend, sem rætur sínar á í úthverfum stórborganna, og skal ekki frekar um hana rætt. Út af því, sem sagt hefir verið um vilja Jóns Sigurðssonar í þessu máli, skal jeg geta þess, að til eru skýr rök fyrir því, að Jón vildi líka hafa þingið á Þingvöllum, ef landsmenn hefðu haft kjark og efni til að krefjast þess. En hann var hygnari en svo, að hann vildi stofna málinu í voða með slíkri kröfu, er alt skorti, sem til þurfti. Jeg verð nú að láta máli mínu lokið. En það vildi jeg að lokum sagt hafa út af framkomu hv.þm. Barð. í þessu máli, þar sem hann hefir nú vikið frá flutningi till. og mælt móti henni, þótt meðflutningsm. sje, að mjer þykir honum eigi drengilega farast. Vil jeg þó óska honum þess, að ekki hrífi hann svo iðrunin yfir fráhvarfi þessu, að hann fylgi dæmi Júdasar Ískariots og fari af heiminum með líkum hætti sem hann. Og í þeirri von, að hv.þm. sjái sig enn einu sinni um hönd, ætla jeg hjer að ljúka máli mínu. Jeg veit nú, hver verða forlög málsins í þetta sinn og sje því ekki ástæðu til þess að svara frekar mótmælunum. En ekki er ómögulegt, að öðru sinni gefist færi að hreyfa því og svara öfgum mótmælenda.

Hákon Kristófersson*): *) Ræðuhandr. óyfirlesið. Mjer þykir leitt, að minn gamli og góði vinur, hv.flm., skuli hafa reiðst því, hvernig jeg lýsti afstöðu minni til þessa máls. Annars þakka jeg honum fyrir velvildina og hugulsemina og efast ekki um, að hann mundi lána mjer snæri, ef jeg þyrfti einhverntíma á því að halda. En um leið og við skiljum nú að þessu sinni, þá vildi jeg óska honum þess, ef svo kynni að fara, að hann kæmi einhverntíma síðar til mín til þess að leita míns fulltingis í einhverju máli, að hann yrði aldrei fyrir því, að við hann yrði sagt: Vík frá mjer o. s. frv.

Stóð þá upp Lárus Helgason, þm. V.-Sk., og mælti: „Lengi lifi konungur vor, Kristján hinn tíundi!“ Tók þingheimur undir þau orð með níföldu húrrahrópi. Var síðan af fundi gengið.