Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Á nefndarfundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þann 24. september sl. var Jón Þór Ólafsson kosinn 2. varaformaður nefndarinnar og á nefndarfundi Íslandsdeildar þingmannanefndar EFTA og EES þann 24. október sl. var Árni Þór Sigurðsson kosinn varaformaður þeirrar nefndar.

Með bréfum dagsettum 16., 24. og 25. október sl. hefur forseti óskað eftir því við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, að hún fjalli um eftirfarandi skýrslur Ríkisendurskoðunar: skýrslu um endurskoðun ríkisreiknings 2012, skýrslu um Viðlagatryggingu Íslands, skýrslu um kostnað, skilvirkni og gæði háskólakennslu og skýrslu um samningamál SÁÁ.

Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er frests við því að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 107, um heildartekjur ríkissjóðs af tilteknum skattstofnum árin 2009–2012, frá Óla Birni Kárasyni. Er þess farið á leit við forseta að hann veiti ráðuneytinu frest til 29. nóvember nk. til að svara fyrirspurninni. Forseta hefur einnig borist bréf frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu þar sem óskað er frests við því að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 36, um lengd námstíma í framhaldsskólum, frá Svandísi Svavarsdóttur. Er þess farið á leit við forseta að hann veiti ráðuneytinu frest til 4. nóvember nk. til að svara fyrirspurninni.

Herra forseti. Mig langar að vekja athygli á þessu Netflix-máli sem hefur verið í umræðunni undanfarið og hvað það er stórskemmtilegt hvað SMÁÍS, hagsmunasamtök meðal annars 365 miðla, er orðið grímulaust í hagsmunagæslu sinni fyrir hluta umboðsaðila sinna. SMÁÍS vill viðskiptahindranir sem verja fjárfestingar nokkurra umboðsaðila sinna í 20. aldar viðskiptalíkani. Forstjóri eins þeirra, 365 miðla, skrifar í Fréttablaðið þar sem hann fullyrðir að Netflix sé, með leyfi forseta, „dæmi um þjónustu sem ekki er boðin löglega hér á landi“. En fyrirtæki hans stafar ógn af samkeppni við Netflix. Snæbjörn Steingrímsson, framkvæmdastjóri SMÁÍS, ætlar að leggja fram kæru á hendur Tali og Netflix öðrum hvorum megin við helgina fyrir brot á lögum um höfundarétt. Hann segir að það komi skýrt fram í höfundaréttarlögum að ekki megi fara fram hjá tæknilegum ráðstöfunum er varða höfundarvarið efni. Hverjar eru þessar tæknilegu ráðstafanir? Það útskýrði Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sem menntamálaráðherra Sjálfstæðisflokksins vel fyrir þingmönnum sem flutningsmaður þess ákvæðis í íslensk lög eftir tilskipun Evrópusambandsins. Þingmenn samþykktu þau ákvæði samhljóða í þessum sal. Þar segir hún í framsöguræðu sinni, með leyfi forseta: „Ákvæðum frumvarpsins um vernd tæknilegra ráðstafana er með öðrum orðum ekki ætlað að vernda ýmsar ráðstafanir útgefenda hljóð- og myndrita til að skipta heiminum upp í tiltekin markaðssvæði …“ Það kemur alveg skýrt fram að ef efnið hefur verið gefið út á Evrópska efnahagssvæðinu megi nálgast það með hliðstæðum hætti og er í boði hjá Tali og Flix og það kemur líka fram í dómi Evrópudómstólsins, European Court of Justice, í október 2011. 

Virðulegi forseti. Ég vil vekja athygli hv. þingmanna á að yfirstandandi vika er tileinkuð jafnrétti. Dagur Sameinuðu þjóðanna er 24. október, en einmitt á þeim degi tóku íslenskar konur sér frí og gerðu sér dagamun árið 1975, málstað jafnréttis mjög til framdráttar. Íslendingum, og þar með þingmönnum, lætur oft betur að benda á það sem miður fer fremur en að minnast ávinninga. En það var ekki hægt annað en að finna fyrir stolti á þingi Sameinuðu þjóðanna þegar ítrekað var sagt frá því þar að konur og jafnréttismál væru orðin jákvætt vörumerki fyrir Ísland. Þegar þessi málefni ber á góma hjá Sameinuðu þjóðunum er horft hingað, til Íslands. Fastanefnd okkar í New York heldur málstað jafnréttis mjög á lofti og hefur komið lagfæringum inn í alþjóðasamþykktir og ályktanir. Okkur var reyndar tjáð að Ísland væri hvað best þekkt fyrir þrennt í þessu alþjóðlega umhverfi, þ.e. fiskinn, konurnar og landgræðsluna. Ólíkt, en hvað er sameiginlegt? Jú, hér á landi er skóli á vegum Sameinuðu þjóðanna í þessum málaflokkum og það hefur greinilega skilað miklum árangri. Er ég var rétt stigin á íslenska grundu aftur kom fréttatilkynning um að Ísland sé í fyrsta sæti fimmta árið í röð í mati á jafnrétti kynjanna í úttekt sem Alþjóðaefnahagsráðið gerði. Reyndar raða hinar Norðurlandaþjóðirnar sér allar í næstu sæti. Við getum sannarlega verið stolt af þessum árangri okkar en við náum ekki að ráða við hinn kynbundna launamun og það er eitthvað sem við verðum að taka alvarlega á. Reyndar er önnur hlið á þessum peningi er kemur löndum sunnar á hnettinum við. Þar er útkoman hvað konur varðar oft og tíðum alveg skelfileg og við fundum líka sannarlega fyrir því þarna. Við eigum mörg falleg orð í íslenskri tungu og 

Hæstv. forseti. Nýlegar fréttir um starfsemi svokallaðs kampavínsklúbbs hér í nágrenni þinghússins, sem er búinn að starfa allt of lengi, valda áhyggjum. Ég fagna framkominni þingsályktunartillögu sem lögð var fram í þarsíðustu viku og vona að hún fái brautargengi. Ég óttast reyndar að hún gangi ekki alveg nógu langt vegna þess að ég heyrði lögmann eigenda þessa staðar segja í fréttum sjónvarps fyrir nokkrum dögum að umræddar stúlkur, sem eru staddar á þessum klúbbi, væru ekki starfsmenn. Það vekur mann til umhugsunar um hvaða stöðu þær hafa. Það vekur einnig upp spurningar um það á hvaða forsendum þær hafa fengið hér landvistarleyfi. Ég verð að segja, herra forseti, að ég hef áhyggjur af þessu og þetta vekur með mér grunsemdir um að þarna kunni að vera um að ræða tilraun til mansals. Það er ekki nýtt í þessum bransa. Því held ég að ekki sé nógu langt gengið í þingsályktunartillögunni sem hér kom fram að ræða um starfsmenn þessara klúbba. Það hefur komið fram af hálfu eins ágæts hv. þingmanns sem er reyndar fjarverandi að hann hefur efast um forgangsröðun lögreglu. Ég deili ekki þeirri samúð sem hv. þingmaður hefur með kaupendum vændis og ég hef reyndar litla þolinmæði gagnvart þeim. Þess vegna fagna ég forgangsröðun lögreglunnar og ég held að brýnt sé að lögreglan við rannsókn þessa máls fari inn á svið mansals, að það verði gengið úr skugga um að þarna, í þessum svokallaða klúbbi, hafi mansal ekki átt sér stað.

Herra forseti. Líkt og aðrir jafnaðarmenn trúi ég því að við eigum að leggja áherslu á verðmætasköpun til að efla íslenskt samfélag, styrkja velferðarkerfið og skapa vel launuð og áhugaverð störf á Íslandi. Þess vegna lagði ríkisstjórn Samfylkingar og Vinstri hreyfingarinnar – græns framboð áherslu á að styrkja meðal annars samkeppnissjóði til að efla verðmætasköpun og rannsóknir til lengri tíma. Fjárlagafrumvarp núverandi ríkisstjórnar gengur þvert á þá stefnu og ég tel mikilvægt að þingmenn hér í sal geri sér grein fyrir því hvað niðurskurður til samkeppnissjóðanna þýðir. Afleiðingarnar hafa þegar komið fram þó að ekki sé búið að samþykkja frumvarpið og gera að lögum. Þrír prófessorar hafa sagt sig úr Vísinda- og tækniráði enda telja þeir ófært að stefna ráðsins sé mótuð í fjármálaráðuneytinu. Skera á niður framlög til þessara tveggja samkeppnissjóða, Rannsóknasjóðs og Tækniþróunarsjóðs, um 215 milljónir á næsta ári en framlögin verða alls helminguð fram til ársins 2016. Þetta er alvarleg þróun nema það sé stefna núverandi stjórnvalda að gera Ísland eingöngu að hráefnisframleiðanda. Það er líka eðlilegt að líta til þess að formaður BHM, Guðlaug Kristjánsdóttir, tjáði sig í fyrradag í Ríkisútvarpinu um áhyggjur af því að ekki hefði dregið nægilega úr atvinnuleysi háskólamenntaðs fólks miðað við aðra hópa og að ljóst væri að leita þyrfti að allra leiða til þess að 

Virðulegi forseti. Ég vildi beina máli mínu til hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur, formanns þingflokks Sjálfstæðisflokksins. Ástæðan er sú að ég hef nokkrar áhyggjur af stöðu þingstarfa nú þegar vel er liðið á þetta haustþing. Forseti þingsins rakti í ræðu sinni við þingsetningu mikilvægi þess að mál kæmu snemma frá ríkisstjórninni til þess að vel tækist að vinna þau. Staðan er hins vegar sú að við verðum ekkert vör við mál frá ríkisstjórninni á þessu þingi. Ef frá eru talin þau frumvörp sem lagaskylda kveður á um að lögð skuli fram, fjárlög og tekjuöflunarfrumvörp, er næsta lítið að sjá í þinginu af málum frá ríkisstjórninni. Í dag eru lögð fram í þinginu 20 mál sem allt eru fyrirspurnir þingmanna eða svör við þeim. Í nefndum hefur verið fundafall á undanförnum dögum vegna verkefnaskorts og í öðrum þeirra eru til meðferðar mál sem eru aðallega endurflutningar mála frá fyrra þingi eða þá mál sem eru innleiðingar á EES-gerðum. Er það þá orðið svo nú að hin linnulitla aðlögun landsins að Evrópusambandinu er orðin bjargvættur þessarar ríkisstjórnar og tryggir að hún hefur þó að minnsta kosti einhver mál til að leggja fram í þinginu? Ég hef af þessu áhyggjur og vildi velta því upp við hv. þm. Ragnheiði Ríkharðsdóttur hvað sé til ráða til að knýja á um úrbætur í þessu verkleysi ríkisstjórnarinnar. Ríkisstjórnin fékk viðbótartíma hér í haust, þing átti með réttu að koma saman 10. september en vegna þrábeiðni ríkisstjórnarinnar, sem treysti sér ekki til að koma fram fjárlögum á réttum tíma, var fallist á að þola það að þing kæmi ekki saman fyrr en 1. október. Mig óraði þá ekki fyrir að engin önnur mál kæmu frá ríkisstjórninni en fjárlagafrumvarp og tekjuöflunarfrumvarp.

Virðulegi forseti. Við þessu hef ég bara einfalt svar. Ég deili áhyggjum hv. þm. Árna Páls Árnasonar yfir málafæð frá ríkisstjórninni.

Virðulegi forseti. Ég ætla, í anda þeirra ræðumanna sem hér hafa talað, að taka undir áhyggjur af málafæð hæstv. ríkisstjórnar, en ég vil líka segja frá því að það er oft gaman að vera í ríkisstjórn, sérstaklega þegar um er að ræða verkefni og viðfangsefni sem leiða til framfara. Það var sem betur fer algengt í tíð síðustu ríkisstjórnar. Þann 28. október sl. var birt alþjóðleg samantekt á opnum gögnum opinberra aðila á síðu sem The Open Knowledge Foundation heldur úti. Þar er hástökkvarinn Ísland sem nú er komið upp í 11. sæti á heimsvísu. Af hverju er það? Það er fyrst og fremst Landmælingum Íslands að þakka. Í matinu fá Landmælingar fullt hús stiga hvað varðar aðgang að opinberum kortagögnum. Og af hverju var það? Það var vegna þess að í janúar sl. ákváðum við, sú sem hér stendur og sú góða ríkisstjórn sem þá var við völd í samvinnu við Landmælingar Íslands, að opna öll stafræn gögn um landupplýsingar stofnunarinnar, að þau yrðu öll gerð aðgengileg og yrðu opin á vef stofnunarinnar án gjaldtöku. Og með samþykkt fjárlaga fyrir yfirstandandi ár varð sú ákvörðun að veruleika. Þarna er um að ræða gögn um eignaskráningu, skipulagsmál, náttúruvernd, náttúruvá, orkumál, rannsóknir og opinberar framkvæmdir. Gögnin eru eftir gjaldfrelsið notuð gríðarlega mikið af opinberum aðilum en ekki síður af fyrirtækjum til að veita upplýsingar um ýmiss konar þjónustu á samfélagsmiðlum og við gerð appa og smáforrita. Þarna var um að ræða eina af fjöldamörgum ákvörðunum sem snerust um að örva sprota og nýsköpun í þessu samfélagi. Hvaða framfaramál eru helst í pípunum núna?

Forseti. Ég verð að viðurkenna að ég er búin að sakna ykkar, hv. þingmenn, ég sakna þess hvað við hittumst sjaldan í þessum þingsal. Mér fannst mjög skringilegt að það átti að vera nefndadagur í gær, sem er heill dagur tileinkaður nefndastörfum, en það varð fundarfall þar í báðum nefndunum mínum. Ég hef ekki miklar áhyggjur af því að engin mál komi inn, við hv. þingmenn getum sett saman þingmannamál og höfum gott tækifæri núna til að fá þau í gegnum nefndirnar og í lokaumræðu og í lokaafgreiðslu á þingi þannig að við ættum að nota tækifærið og þrýsta á að fjallað sé um þessi mál í nefndunum okkar. Ég hef ekki sérstakar áhyggjur af frumvörpum frá ríkisstjórninni, þau koma bara þegar þau koma og við erum búin að setja okkur ákveðinn ramma um hvernig við ætlum að vinna að þeim málum, en ég hef áhyggjur af því hvað við hittumst sjaldan. Ég hef áhyggjur af því að við höfum ekki tækifæri til að veita framkvæmdarvaldinu nægilegt aðhald og við megum ekki láta plata okkur út í svona mikið frí. Ég skoðaði það og vakti athygli á því hvernig fyrirkomulagið verður næsta sumar. Við munum nánast ekki neitt hittast sem löggjafarvald í fjóra mánuði út af sveitarstjórnarkosningum. Mér finnst það algerlega ótækt af því að það þýðir að við getum ekki veitt framkvæmdarvaldinu aðhald, en til þess erum við hér meðal annars. Ég hefði viljað ræða við þingmenn um það af hverju ég hef ekki séð nafn Íslendinga á ályktun hjá Sameinuðu þjóðunum sem kemur frá Þýskalandi og Brasilíu um gríðarlega mikla gagnaöflun og njósnir um almenning. Mig langar að athuga hvort einhver hér geti svarað því hvort við erum með á þeirri ályktun 

Virðulegi forseti. Undanfarin ár hefur umræða um byggðamál verið með öðrum og skýrari hætti en oft áður. Vinna Byggðastofnunar, með byggðum sem segja má að séu brothættar vegna þess að þær skera sig úr hvað varðar mikla fólksfækkun, erfitt atvinnuástand og óhagstæða aldursþróun undangengin ár, er eftirtektarverð. Unnið hefur verið með íbúum fjögurra slíkra byggða og er Skaftárhreppur þar á meðal. Byggðastofnun segir nýja nálgun nauðsynlega, sértækar aðgerðir og vinnu með íbúum þar sem hin almennu stuðningsúrræði á sviði atvinnuþróunar, nýsköpunar og byggðaaðgerða dugi ekki til. Byggðastofnun var tryggt fé, 50 millj. kr. á fjárlögum yfirstandandi árs, til að vinna samkvæmt þessari nýju aðferð. Það sýnir, ásamt sóknaráætlun landshluta með fjármunum upp á 400 millj. kr. þrátt fyrir þröngan fjárhag ríkisins og mörgu fleiru, í verki vilja ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur hvað málefni þessara sveitarfélaga varðar. En nú hefur ný ríkisstjórn slegið þessa vinnu af með tillögum í fjárlagafrumvarpinu og hefur auk þess hætt við byggingu húsnæðis fyrir þekkingarsetur á Kirkjubæjarklaustri sem er vel undirbúið samstarfsverkefni til að styrkja byggðina sem heimamenn höfðu bundið miklar vonir við og samtök sveitarfélaga á Suðurlandi sett ofarlega á forgangslista í sóknaráætlun landshlutans. Ég spyr hv. þm. Ásmund Friðriksson hvað honum finnist um þessa stefnubreytingu ríkisstjórnarinnar og hvaða áhrif hann telji að byggðastefnan sem kynnt er í fjárlagafrumvarpinu hafi á brothættar byggðir landsins, svo sem Skaftárhrepp. Er hann ekki sammála því að víkja þurfi frá þeirri stefnu og að við 2. umr. fjárlaga þurfi þess í stað að styðja enn frekar við stefnu fyrri ríkisstjórnar í byggðamálum, ekki síst hvað varðar brothættar byggðir landsins?

Virðulegi forseti. Ég er upp með mér yfir því að hv. þingmaður skuli beina þessum spurningum til mín. Ég hef ekki komið að mótun byggðastefnunnar, hvorki á þessu þingi né fyrra þingi eða er í því í þeim nefndum sem ég hef starfað í. Aftur á móti hef ég mikinn áhuga á þessum málum og þykir vænt um að fá tækifæri til að ræða málefni brothættra byggða. Ég hef miklar áhyggjur af þeim. Ég veit að hv. þm. Oddný Harðardóttir hefði haft gott af því að vera með okkur þingmönnum Suðurkjördæmis á ferð okkar um Skaftárhrepp um daginn, hitta sveitarstjórnarmenn þar og ræða einmitt þeirra vandamál. Það er sameiginlegt með þessum sveitarfélögum, eins og í Skaftárhreppi, á Raufarhöfn, Breiðdalsvík og í Bíldudal, að lakar internettengingar, símatengingar, skortur á þriggja fasa rafmagni og slíkt stendur þessum byggðum mikið fyrir þrifum. Unga fólkið vill ekki koma heim um helgar vegna þess að það getur ekki tengt tölvuna sína eða sent SMS-skilaboð. Þetta eru stóru og erfiðu málin sem hefði þurft að vinna að. Ég er tilbúinn að vinna að því ásamt hv. þingmanni að finna fé í þennan málaflokk, það stendur ekki á því, en mér finnst að við þurfum að hafa þrek til þess að forgangsraða fyrst fyrir heilbrigðisþjónustuna, menntunina og velferðina. Svo skulum við taka þetta á eftir, ég er alveg til í það. Ég er tilbúinn að setjast niður með hv. þingmanni ef hún er með tillögur innan fjárlaganna um hvar við getum fundið peninga sem við getum skorið niður til að fara í þennan málaflokk. Það mun ekki standa á því. Þar er örugglega víða hægt að skera niður, bæði í menningu og annars staðar sem skiptir þá minna máli í augnablikinu meðan við höfum ekki næga peninga. Ég held að við tökum ekki lán fyrir því sem við þurfum að gera þarna. Við þurfum að eiga þá peninga sjálf.

Virðulegi forseti. Ég verð að segja eftir að hafa ferðast um mitt kjördæmi, Norðvesturkjördæmi, í síðustu viku að ég er miklu bjartsýnni en ég var áður um að ekki verði skorið eins mikið niður á landsbyggðinni, upp á 2,5 milljarða, og kemur fram í fjárlagafrumvarpinu. Á fundum með sveitarstjórnarmönnum vítt og breitt um kjördæmið var mikill einhugur allra þingmanna um að slíkur niðurskurður mundi ekki eiga sér stað, niðurskurður varðandi jöfnun húshitunarkostnaðar, innanlandsflugið, sóknaráætlun, menningarsamninga, vaxtarsamninga og svo mætti áfram telja, framkvæmdir til vegamála og fyrirhugaða sameiningu heilbrigðisstofnana með 30 starfsmenn eða færri. Hið sama á við um aðrar stofnanir sem eru með færri en 30 starfsmenn, eins og Fjölmenningarsetur. Alls staðar stóð upp úr hjá öllum þingmönnum kjördæmisins, hvar í flokki sem þeir stóðu, að þetta mundi ekki gerast. Ég tala nú ekki um dreifnámið sem var komið á í tíð fyrri ríkisstjórnar á mörgum stöðum í kjördæminu og hafði gengið mjög vel, menn ætluðu að einhenda sér í að í því yrði ekki skorið niður eins og blasir við. Ég er því frekar bjartsýn á að menn ætli að leggjast á eitt og hætta við þennan mikla niðurskurð á landsbyggðinni upp á 2,5 milljarða. Að minnsta kosti töluðu hv. stjórnarþingmenn þannig og nú reynir á hvaða burði og getu þeir hafa þegar þeir koma aftur inn á hið háa Alþingi með skilaboðin frá flokksmönnum sínum í kjördæminu og fólkinu á landsbyggðinni um að þetta geti ekki gengið, niðurskurður til brothættra byggða eins og var nefnt hér áðan, og að nauðsynlegt væri á að koma sem víðast á framlögum til háhraðatenginga.

Virðulegi forseti. Ástkæra Alþingi. Í síðustu viku var haldin svokölluð kjördæmavika á Alþingi og þá voru ekki fundir í þessum sal heldur þeystu alþingismenn um kjördæmi sín og hittu sveitarstjórnarfólk og aðra. Þá var meðal annars haldinn ágætur kynningar- og samráðsfundur fyrir þingmenn Reykjavíkurborgar. Sá fundur tók þó ekki heila viku og hvað gerðu þingmenn Reykjavíkur restina af vikunni? Fóru þeir saman í Kringluna? Ekki svo ég viti. Sá þingmaður Reykjavíkurkjördæmis suður sem hér stendur er hugsi og var hugsi fyrir kosningarnar þegar ég hitti marga kjósendur í Reykjavíkurkjördæmunum sem vissu ekki í hvaða kjördæmi þeir byggju, hvort þeir væru í suður eða norður, og það fær mig til þess að hugsa hvort kjördæmaskipting landsins sé endilega rétt. Þegar maður fylgist með umræðum á Alþingi heyrir maður að þingmenn landsbyggðarkjördæma koma hérna með mál úr kjördæmum sínum en ég hef ekki tekið eftir að þingmenn Reykjavíkurkjördæmis suður tali meira um Háskóla Íslands en þingmenn Reykjavíkurkjördæmis norður. Það er hætt við að þetta ýti undir þá tilhugsun að Reykjavík sé eitthvað annað en restin af landinu, að Ísland sé Ísland og Reykjavík eitthvað annað. Ég veit ekki til þess að Frakkland sé Frakkland annars vegar og París hins vegar. Frakkland er Frakkland með París og Ísland er Ísland með Reykjavík. Mér finnst mikilvægt að Alþingi hugsi það að við erum þjóð sem býr í einu landi. Við erum með eina borg og við þurfum að byggja upp þessa borg okkar til að unga fólkið noti ekki flugvélarnar sem fljúga hérna yfir 

Hæstv. forseti. Ég kem hérna upp undir liðnum um störf þingsins til að taka undir með Birgittu Jónsdóttur áðan, ég saknaði ykkar smá. Það er gaman að sjá hópinn þó að það séu kannski ekkert allt of margir hérna í dag. Við vorum í fríi sem helgaðist af því að við vorum í kjördæmaviku. Ég verð að viðurkenna sem þingmaður að eitt það skemmtilegasta sem ég hef upplifað á mínum þingmannsferli var að fara í heimsóknir í sveitarfélögin og heyra hvað brennur á sveitarstjórnarmönnum og fólkinu í kjördæminu. Fyrir það fólk erum við hér. Það var alveg einstaklega gaman að hlusta á fólk þrátt fyrir að það væri svolítið þungur undirtónn í flestum sveitarstjórnarmönnum því að það er verið að skera allhressilega niður í mörgum verkefnum sem hin ágæta ríkisstjórn sem var áður hafði komið á laggirnar, t.d. sóknaráætlun. Þrátt fyrir að þetta væri lærdómsríkt var sorglegt að hlusta á margt sem sagt var, hvað það var dauft hljóð í fólki sem var búið að vinna að verkefnum síðustu tvö, þrjú árin fullt af bjartsýni og vonum til framtíðarinnar. Það var allt skorið af. Það var virkilega erfitt að hlusta á það, ekki síst fyrir mann í minni hluta sem getur eiginlega ekki gert neitt annað en lofað því að gera sitt besta. Skaftárhreppur komst til tals áðan, hv. þm. Ásmundur Friðriksson nefndi hann, og það var einstaklega lærdómsríkt að sitja andspænis sveitarstjórnarmönnum í þeim hreppi. Það var ekki barið í borðið og öskrað þrátt fyrir allt sem gengur á í þeim hreppi. Þá vantar þriggja fasa rafmagn og internettengingar fyrir börnin til að koma heim um helgar. Bóndi í Meðallandi sendi Rarik bréf og Rarik sagði: Jú, jú, þú ert á áætlun með þriggja fasa rafmagn, það verður 2030. Það er náttúrlega virkilega gott. Þetta er það sem fólk berst við úti í byggðunum. Það eina sem það bað um var: Gefið okkur von. Háttvirtir þingmenn, gerum það.

Virðulegur forseti. Ég ætla að taka undir með hv. þingmanni sem síðastur talaði og sagði: Gefið okkur von. Ég held að okkur hafi verið gefin von þegar hæstv. innanríkisráðherra og formaður borgarráðs náðu samkomulagi um að Reykjavíkurflugvöllur yrði þar sem hann er í það minnsta til 2022. Það gefur okkur tækifæri til að leita leiða til þess að finna flugvellinum stað á höfuðborgarsvæðinu. Eins og hv. þm. Óttarr Proppé sagði er höfuðborg höfuðborg og þar þarf ýmislegt að vera sem laðar að fólk og fælir það ekki frá. Flugvöllur er eitt í þeim efnum. Ég fagna samkomulagi sem ríki og borg gerðu um flugvöllinn. Ég vona að það veiti okkur tækifæri til að vinna í sátt að því að finna flugvellinum samastað hvar svo sem hann verður í Reykjavík. Ég virði að sjálfsögðu skipulagsvald Reykjavíkurborgar í þessum efnum en tel mikilvægt, og legg á það áherslu, að innanlandsflugið og flugvöllur þess verði frá Reykjavík. Það er grunnur að mörgum öðrum þáttum sem snúa að höfuðborginni. Þegar við þingmenn lofum, vítt og breitt á ferðum okkar meðal kjósenda, einu og öðru þyrftum við að íhuga í loforðaflaumnum að til þess að við getum staðið við loforð þurfum við að breyta lögum eða setja ný lög. Í því er starf okkar fólgið, þ.e. að lagfæra lög og breyta lögum. Þannig getum við uppfyllt loforð okkar, ekki öðruvísi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Óttari Proppé fyrir að taka upp málefni kjördæmaskipanar á Íslandi. Við hv. þingmaður komum úr sama kjördæmi, Reykjavíkurkjördæmi suður, sem er reyndar eina kjördæmi landsins þar sem ekki er stundaður sjávarútvegur. Við höfum þá sérstöðu fyrir utan það að hafa auðvitað Reykjavíkurflugvöll í miðju kjördæmisins. Í þessu samhengi verðum við að ræða grundvallarþátt málsins. Þetta fjallar ekki eingöngu um kjördæmaskipan. Við erum hér fulltrúar þjóðarinnar en það eru mismörg atkvæði að baki hverju og einu okkar. Það hefur mjög mikil áhrif á þær ákvarðanir sem hér eru teknar að það er ójafnt atkvæðavægi á Íslandi. Á Íslandi gildir ekki sú sjálfsagða regla um þau borgaralegu réttindi að einn maður sé eitt atkvæði. Á þingi eru svo margir sem búa við ójafnt atkvæðavægi að það er erfitt að fá þessar breytingar í gegn en ég ákalla þingheim og höfða til þess að þingmenn sameinist um að breyta þessu. ÖSE gerir reglubundið athugasemdir við atkvæðavægi á Íslandi, segir að það eigi að vera að hámarki 10% munur. Munurinn er 50% á Íslandi og ég vil nota tækifærið í kjölfar orða hv. þm. Óttars Proppés og hvetja þingmenn til að fara nú í það að jafna atkvæðavægi þannig að allir 

Herra forseti. Nýverið var lögð fram skýrsla unnin af Finnborgu Salome Steinþórsdóttur, þessi hérna stóra skýrsla [Hv. þingmaður réttir upp skýrsluna.], undir leiðsögn Gyðu Margrétar Pétursdóttur hjá Háskóla Íslands fyrir tilstuðlan eða í samvinnu við ríkislögreglustjóra. Í skýrslunni er fjallað um vinnumenningu og kynjatengsl innan lögreglunnar og er varpað ljósi á bága stöðu lögreglukvenna hjá henni. Staða lögreglukvenna var kortlögð með gögnum frá lögregluembættum og var spurningalisti lagður fyrir alla lögreglumenn í maí síðastliðnum. Auk þessa voru stöðluð viðtöl tekin við lögreglukonur sem höfðu farið úr starfi og kynja- og valdatengsl sett í fræðilegt og kenningarlegt samhengi. Niðurstöður könnunarinnar eru sláandi svo ekki sé meira sagt og varð tilefni umtalsverðs fréttaflutnings þegar skýrslan kom út. Ég ætla að tæpa á nokkrum niðurstöðum. Konur voru tæp 13% lögreglumanna þann 1. febrúar 2013 þrátt fyrir að hafa verið 17–33% brautskráðra nemenda frá Lögregluskóla ríkisins frá því 1999. Við sjáum því að brotthvarf kvenna frá lögreglunni er verulegt. Nær engar konur eru í efstu starfsstigum lögreglunnar og hefur óánægja hvað varðar framgang í starfi aukist mikið á síðustu árum. Rúmur þriðjungur lögreglukvenna tjáir að á sér hafi verið brotið með kynferðislegri áreitni af hendi karlkyns yfirmanns eða karlkyns samstarfsmanns. Viðhorf til kvenna eru fremur neikvæð innan lögreglunnar. Konurnar treysta sér og öðrum konum til að sinna öllum verkefnum lögreglunnar en karlar gera það síður. Það sem er kannski alvarlegast er að þessi viðhorf er helst að finna í hópi yngstu lögreglumannanna, þeirra frá 20–29 ára. Viðhorf þeirra eru íhaldssömust sem gefur til kynna að jafnrétti innan lögreglunnar muni ekki aukast sjálfkrafa með komandi kynslóðum. Það skal tekið fram að þetta slæma vinnuumhverfi hefur ekki aðeins áhrif á konur. 18% allra karlkyns lögreglumanna segjast hafa orðið fyrir einelti af hendi samstarfsmanns eða yfirmanns og 4% þessara karlmanna, lögreglumanna, tjá að þeir hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. Þessi skýrsla, herra forseti, er erfið en holl lesning. Það sem mér finnst erfiðast að kyngja er að það erum við, ríkisvaldið og framkvæmdarvaldið, sem bjóðum upp á þessi starfsskilyrði. Það erum við sem leyfum þessari menningu að blómstra sem ungt lögreglufólk gengur inn í, nær ekki að breyta og verður jafnvel samdauna. Þeir sem verða það ekki hætta oft og tíðum. Það er alveg ljóst að vítahringurinn og þessi valdahringur brýtur sig ekki upp sjálfur. Það gerist aldrei með menningu sem samþykkir undirokun og kúgun. Hún fæðir sjálfa sig á því sama ár eftir ár og það er ástæðan fyrr því að lítið sem ekkert hefur breyst. Staðan hefur verið lögreglu og ráðuneytum ljós lengi, að minnsta kosti síðan 2002. Við sjáum það skýrast á því að þá voru gerðar breytingar á lögum með það að markmiði að auka hlut kvenna í stéttinni. Þau lög hafa ekki borið tilskilinn árangur, því miður. Svo ég vitni í skýrsluna, herra forseti, hefur á síðustu tíu árum konum fjölgað úr 8,6% í tæplega 13% allra lögreglumanna. Miðað við sams konar þróun verða konur orðnar 30% lögreglumanna 2056, eftir 43 ár, og um 40% lögreglumanna árið 2081, eftir 68 ár. Við sjáum að þetta gengur ekki svona, þessi löggjöf hafði lítil áhrif en sýndi þó vilja löggjafans sem mikilvægt er að framkvæmdarvaldið virði og fylgi. Því biðla ég til hæstv. innanríkisráðherra að beita sér í málinu.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Björt Ólafsdóttur sérstaklega fyrir að taka þetta mál upp hér á þingi enda mikilvægt mál sem ég held að við getum öll verið sammála um að við lítum alvarlegum augum. Það er rétt að taka það fram sem kom reyndar fram í máli hv. þingmanns, að könnunin um vinnumenningu meðal starfandi lögreglumanna var gerð að frumkvæði ríkislögreglustjóra í samstarfi við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands. Ég held að sú staðreynd skipti máli. Það skiptir máli að frumkvæðið að þessu hafi komið frá lögreglunni sjálfri og að þeir sem þar fara fyrir og eru í stjórn átti sig á stöðunni. Hv. þingmaður fór vel yfir tilgang könnunarinnar, sem var m.a. sá að skoða af hverju lögreglukonur eru nú svo fáar, því að þær eru fáar, aðeins 12,6% starfandi lögreglumanna eru konur þrátt fyrir, eins og hv. þingmaður benti á, að hlutfall þeirra af brautskráðum nemendum Lögregluskólans sé umtalsvert hærra. Þetta hlutfall starfandi lögreglukvenna, til þess að halda því lifandi og vakandi gagnvart okkur, er hærra í flestum löndum sem við berum okkur saman við. Þetta er ekki staðreynd sem öll lönd glíma við, við erum með mun lægra hlutfall en mörg lönd í kringum okkur. Þetta er líka alvarlegt í ljósi þess, sem hv. þingmaður nefndi einnig, að skýr vilji löggjafans liggur fyrir og hefur legið fyrir frá árinu 2002 þegar lögum var breytt, sem m.a. hafa það að markmiði að fjölga konum við lögreglustörf. Þess vegna er brottfall kvenna úr lögreglunni alvarlegt og hefur verið mikið áhyggjuefni í nokkur ár, m.a. hjá lögreglunni sjálfri. Það er ástæðan fyrir því að þetta er sérstaklega skoðað. Það er líka margt annað, virðulegur forseti, sem kemur fram í skýrslunni sem vekur og á að vekja okkur öll til sérstakrar umhugsunar. Eitt er það sem við höfum nefnt hér, þ.e. brottfallið. Annað er að það virðist vera sem fáar konur af þessum litla hluta nái þeirri stöðu að vera í forustu innan lögreglunnar. Afar lágt hlutfall kvenna nær þeim árangri innan lögreglunnar. Síðan er ekki síður alvarlegt og reyndar afar alvarlegt að um 30% kvenna í lögreglunni telja sig vera þolendur kynferðislegrar áreitni, sem er auðvitað óþolandi og verður að vinna bug á. Síðan eru það viðhorfin sem var komið hér inn á áðan, viðhorf yngstu kynslóðarinnar, þ.e. yngstu karlmannanna til kvenna í lögreglunni. Ég verð reyndar að viðurkenna það sem kona í stjórnmálum, hafandi tekið þátt í stjórnmálum ansi lengi, að þessi niðurstaða kom mér ekki sérstaklega á óvart. Mér finnst stundum í sambandi við viðhorf yngri karla til kvenna sem taka þátt í atvinnulífinu til jafns við karla að erfiðara sé að sannfæra unga karlmenn um að það sé eðlilegt og rétt en eldri karlmenn. Kannski er það í þessum málum eins og svo mörgum öðrum að það kallar á nokkurn þroska að átta sig á því að það er samfélaginu til góðs og heilla að við skiptum með okkur verkum með sanngjörnum hætti. Allar þessar staðreyndir og staða kvenna innan löggæslunnar almennt eiga skilið fulla athygli æðstu manna innan lögreglunnar og þeirra sem fara með lögreglumál í landinu. Þar er ég, ráðherra málaflokksins, ekki undanskilin. Þess vegna mun ég leggja mitt af mörkum til þess að tryggja að brugðist verði við niðurstöðum skýrslunnar. Ríkislögreglustjóri hefur þegar kynnt hvernig embættið hyggst gera það markvisst. Sú vinna verður hafin strax og þegar er byrjað að skipa í starfshópa er lúta að því. Ég vil lýsa sérstakri ánægju með það hversu hratt var tekið á málinu og af hve miklu öryggi lögreglan ætli að takast á við málið enda er það mikilvægt. Sú vinna fer því í gang. Ég vil einnig upplýsa þingheim um að ég hef rætt málið. Ráðuneytið hefur fengið kynningu á þessari stöðu og eins hef ég átt fund með konum innan lögreglunnar til að fara yfir þessa staðreynd, fékk tækifæri til að hitta þær fyrir helgi og mun síðan í lok vikunnar hitta ríkislögreglustjóra sérstaklega til þess að fara yfir málið og tryggja að það sé í eins góðum farvegi og mögulegt er. Ég bendi þingheimi líka á það til upplýsingar að frammi fyrir svipuðum vanda og svipaðri skýrslu og svipaðri stöðu stóðu Svíar ekki alls fyrir löngu. Þeir tókust á við það verkefni með mjög afdráttarlausri aðgerðaáætlun til þess að tryggja að á þessu yrði unnið með öðrum hætti og þar er talið að náðst hafi góður árangur. Ég hvet okkur öll til þess að vinna saman að þessu. Ég hvet lögregluna sérstaklega til þess og hef notað hvert það tækifæri sem ég hef fengið til að minna hana á mikilvægi þess. Ég minni þingmenn sem sitja í nefndum um það hvernig eigi að útdeila auknu fjármagni til lögreglunnar á að horfa sérstaklega til kvenna þegar kemur að viðbótarráðningum sem vonandi verða að veruleika á næsta ári. Ég veit að þannig tekst okkur í sameiningu að tryggja að konur og karlar gangi til þeirra verka sem lögreglufólk gengur til á hverjum degi og almenningur njóti þjónustu beggja kynja frá þeirri 

Virðulegi forseti. Það er vissulega ánægjulegt að á þessu sé tekið. Þetta er grafalvarlegt mál en þetta er ekki bara einkamál lögreglunnar vegna þess að þetta getur endurspeglast út um þjóðfélagið. Karlar eru ríkjandi innan lögreglunnar. Þeir eru þar í meiri hluta, rúmlega 87% starfsmanna þar eru karlar. Alþjóðlegar rannsóknir sýna að það er tilhneiging til að starfsmenn á slíkum vinnustöðum haldi uppi menningu sem kalla má kvenfjandsamlega. Úr niðurstöðum skýrslunnar ætla ég að geta um nokkur atriði. Þrjár af hverjum tíu lögreglukonum hafa orðið fyrir kynferðislegri áreitni oftar en tvisvar sinnum á undangengnum sex mánuðum, m.a. af hálfu yfirmanns. Ekki er brugðist við ítrekuðu einelti af hálfu karlkyns yfirmanna og upplifun kvenkyns lögreglumanna er að karlar og konur hafi ekki jafna möguleika og að komið sé öðruvísi fram við þær en karla og gengið fram hjá þeim við skipun í ábyrgðarstöður. Eins og ég sagði er þetta ekki einkamál lögreglunnar. Ég ætla að leyfa mér að vitna til greinar sem formaður og varaformaður kvennahreyfingar Samfylkingarinnar, þær Heiða Björg Hilmisdóttir og Margrét Lind Ólafsdóttir, rituðu í tilefni af birtingu könnunarinnar undir fyrirsögninni „Ógn við réttaröryggi íslenskra kvenna“. Með leyfi forseta: „Það er grafalvarlegt mál að innan lögreglunnar, útvarðar réttarvörslukerfisins, viðgangist víðtækt kynbundið ofbeldi og kvenfjandsamleg viðhorf eins og könnunin sýnir.“ Og síðan, með leyfi forseta: „Ástandið innan lögreglunnar er alvarleg ógn við réttaröryggi kvenna á Íslandi og því miður er óhjákvæmilegt að setja það í samhengi við ótrúlegt getuleysi réttargæslukerfisins í viðbrögðum við kynferðisofbeldismálum. Fáar kærur og dómar vegna nauðgana, vændiskaupa og annars kynferðisofbeldis tala þar sínu máli.“ Virðulegi forseti. Ég er ánægð með að 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Björt Ólafsdóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli. Það er rétt sem hér hefur komið fram að þetta er partur af miklu stærra viðfangsefni, þetta er partur af kynjakerfi sem er kvenfjandsamlegt. Þetta er enn ein birtingarmynd þess af mjög mörgum sem við sjáum því miður mjög víða í samfélaginu. Ég held að að hluta til endurspegli skýrslan bakslag. Ég held að hún endurspegli ekki bara vilja lögreglunnar til að skoða þessi mál af gagnrýni og ábyrgð, sem er mjög mikilvægur og ég fagna sérstaklega, heldur einnig þá staðreynd að það er ákveðið bakslag í samfélaginu sem endurspeglast í skýrslunni, að ungir karlar eru með fjandsamlegri viðhorf til kvenna en þeir eldri. Það er eitthvað sem þyrfti að skoða betur. Eins og komið hefur fram í máli hæstv. ráðherra er mikill vilji til þess að taka þetta viðfangsefni föstum tökum og ég treysti hæstv. ráðherra til þess. En þetta er auðvitað miklu meira en áhyggjuefni, þetta er óþolandi, það er svo einfalt. Það er algerlega óþolandi staða sem upp er komin og ég tel að það þurfi meira en afstöðu framkvæmdarvaldsins í þessu efni. Það þarf eyrnamerkt fjármagn inn í þá aðgerðaáætlun sem hér er kynnt til sögunnar. Ég heyri það á hæstv. ráðherra að hún telur að forgangsraða eigi fjármagninu að einhverju leyti í þágu þessarar aðgerðaáætlunar en ég held að það þurfi að tala miklu skýrar í þeim efnum. Talað er um að hér þurfi að koma á miklu öflugri og reglulegri fræðslu um jafnréttismál til stjórnenda og starfsfólks lögreglunnar, að það þurfi jafnréttisfulltrúa í fullt starf o.s.frv. Við þurfum að taka á þessu máli einmitt þar sem rót vandans liggur. Þetta er, eins og bent hefur verið á, hluti af miklu stærri mynd og það er gríðarlega mikilvægt að taka vel á því. Ég hvet fólk til að lesa þessa skýrslu og skoða sérstaklega beinar tilvitnanir í þær konur sem eru í raun rannsóknarefni í þessari rannsókn m.a. vegna þess að þær setningar sem þar koma fram eru þyngri en tárum taki og endurspegla stöðu þessara kvenna innan lögreglunnar.

Virðulegi forseti. Um leið og vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Björt Ólafsdóttur, fyrir að vekja máls á því sem við ræðum hér vil ég lýsa því yfir að mér finnst leitt að þessi umræða skuli þurfa að eiga sér stað. Þegar við skoðum þær aðgerðir sem lögreglan hefur farið í varðandi jafnréttismál innan sinna raða má segja að þar hafi töluvert verið gert. Í anda jafnréttislaga, nr. 10/2008, hefur verið komið á jafnréttisstefnu innan lögreglunnar. Lögð hefur verið áhersla á að fjölga konum innan stéttarinnar með því að fjölga þeim í Lögregluskólanum en þær skila sér ekki til áframhaldandi starfa innan stéttarinnar. Það er þekkt staðreynd að á vinnustöðum þar sem kynjahlutföll eru jöfn líður fólki betur en þar sem það er ekki. Þegar fólki líður vel þarf það ekki að angra aðra. Því miður er þetta ástand ekki eingöngu bundið við lögregluna. Í samfélaginu okkar viðgengst ofbeldi sem við eigum ekki að sætta okkur við, ofbeldi sem bæði karlar og konur verða fyrir. Hæstv. forseti. Nú ætla ég að leyfa mér að segja eins og sagt er í minni sveit þegar mikið liggur við: Hvers lags er þetta eiginlega? Viljum við hafa þetta svona? Nei, við viljum það ekki. En þrátt fyrir allar lagasetningar, átaksverkefni og yfirlýsingar erum við á óásættanlegum stað. Eina ráðið sem ég kann við þessu er að við hvert og eitt tökum okkur til og ræðum í okkar hópum hvernig við viljum haga samfélagi okkar. Hvað samþykkjum við og hvað ekki? Hjálpum hvert öðru og fáum já áður en lengra er haldið.

Herra forseti. Ég þakka þessa góðu umræðu. Ég vona að þessi skýrsla endi ekki ofan í skúffu eins og allt of margar skýrslur gera og að ekki verði stofnaður hver vinnuhópurinn á fætur öðrum eða hver nefndin á fætur annarri heldur verði einfaldlega gengið í málið. Það er í sjálfu sér ekki eftir neinu að bíða. Það hefur komið fram að afar fáar konur ná framgangi innan lögreglunnar og það er ekki endilega hvetjandi að vinna í umhverfi þar sem körlum er hyglað umfram konur þar sem minna hæfir menn komast áfram en hæfum konum er ekki gert kleift að ná framgangi. Þá getur maður spurt sig: Af hverju ættu konur yfir höfuð að sækja í þannig starfsumhverfi? Það hlýtur að vera skýring á því hversu fáar konur sækja í lögreglustörf. Ég held að það sé alltaf varhugavert þegar hallar verulega á annað kynið. Oftast eru það konur og Hæstiréttur er kannski besta dæmið um það. Ég þakka þessa góðu umræðu og treysti því að hæstv. ráðherra gangi í þetta mál.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka kærlega fyrir þessa mikilvægu umræðu. Það kemur á óvart að hingað til hefur aðeins kvenmönnum verið treyst fyrir umræðunni en hér er bætt úr. Það hlutverk sem við erum hér með er mjög mikilvægt, þ.e. að fjölga konum í lögreglunni. Á því hafa stjórnvöld áttað sig fyrir svolitlu síðan með því að breyta lögum og reglum fyrir Lögregluskólann til að fjölga konum. Þess vegna er mikilvægt fyrir okkur að nota niðurstöðu þessarar skýrslu til að halda því markmiði til streitu og nálgast það hraðar, nota skýrsluna til að greina hvað er vandamál og af hverju hefur ekki tekist betur til. Það má lesa margt út úr skýrslunni og eitt það sem ég tel að geti verið ástæðan er menningin sem hefur byggst upp á vinnustaðnum þar sem karlmenn hafa verið í miklum meiri hluta frá upphafi og skapað vissa menningu. Það þarf að breyta menningunni með nýjum aðstæðum, bæði nýjum störfum innan lögreglu og annarri samsetningu. Í það þarf að ganga núna strax og þar held ég að yfirstjórn lögreglunnar eigi að grípa boltann. Löggjafinn er búinn að setja jafnréttislög, breyta lögreglulögum og annað. Nú þarf yfirstjórnin að taka við og setja á fót jafnréttisáætlanir og annað. Þess vegna er ánægjulegt það frumkvæði ríkislögreglustjóra að stofna starfshóp til að taka á verkefninu. Hann hefur nú þegar óskað eftir tilnefningum sem ég held að séu komnar. Vandamálið við framgang innan lögreglunnar er kannski meira en bara gagnvart konum. Það er jafn mikil óánægja með framgang innan lögreglunnar hjá körlum og konum eins og kemur fram í skýrslunni. Eitt vandamálið í lögreglunni er að maður þarf að fá stöðuhækkun til að komast áfram. Ég tel jákvætt 

Hæstv. forseti. Ég vil þakka umræðuna sem er vel við hæfi í jafnréttisviku. Það er forvitnilegt að skoða þessa skýrslu með tilliti til þess að við erum að ræða um lögregluna sem nýtur hvað mest trausts allra stofnana í íslensku samfélagi þar sem 77% treysta lögreglunni. Það er líka forvitnilegt að skoða skýrsluna í samhengi við það að við erum nýbúin að fá þann úrskurð fimmta árið í röð að Ísland sé það land í heiminum þar sem jafnrétti er hvað mest. En við vitum af veikleikunum. Það er kynbundinn launamunur, sem er enn mikið vandamál hjá okkur, og kynbundið ofbeldi. Því til viðbótar er kynskiptur vinnumarkaður líka mjög áberandi á Íslandi og það birtist meðal annars hjá lögreglunni þar sem ekki hefur tekist á undanförnum árum að breyta kynjahlutfallinu og lægra hlutfall kvenna er í lögreglunni hér en annars staðar. Samkvæmt skýrslunni sem er til umfjöllunar, og það er athyglisvert, er vinnuumhverfið þeim konum sem eru í lögreglunni raunverulega fjandsamlegt og möguleikar á framgangi í starfi minni hjá þeim en körlunum. Það er líka sláandi að einelti og kynferðisleg áreitni er mun algengari innan lögreglunnar en á öðrum stöðum. Það er því gríðarlega mikið verk að vinna og ánægjulegt að fram hefur komið í umræðunni að menn taki það mjög alvarlega og muni gera allt sem hægt er til að breyta því. Ég sagði í upphafi að traust til lögreglunnar væri mikið og það er gríðarlega mikilvægt í samfélagi eins og okkar, vestrænu samfélagi, að traustið sé mikið. Þá er erfitt að sætta sig við að fá fullyrðingar um að í þessari stétt sé karllægur mórall byggður á gamaldags staðalímyndum um hlutverk kynja, að karlar í lögreglunni telji konur sér síðri til starfsins, þar vanti líkamlega burði o.s.frv. Það eru viðhorf sem maður hefur ástæðu til að óttast að smitist út í samfélagið ef þau eru hjá lögreglunni. Þeim mun mikilvægara er að við tökum á því strax, reynum að tryggja 

Virðulegi forseti. Við ræðum stöðu kvenna innan lögreglunnar. Eins og minnst var á áðan kom það fram í fréttum að Ísland er í fyrsta sæti yfir þau lönd þar sem jafnréttið er mest í heimi samkvæmt könnun World Economic Forum. Það virðist því miður ekki eiga við þegar horft er til stöðu kvenna innan lögreglunnar samkvæmt nýlegri skýrslu um meðal annars vinnumenningu innan lögreglunnar. Þar má lesa um hluti sem engum er til sóma hvað varðar gagnkvæma virðingu og jafnrétti innan lögreglustéttarinnar. Ég ætla að grípa niður í nokkra kafla sem vekja athygli. Ljóst er að hlutur kvenna í lögreglunni hefur ekki aukist sem skyldi og því er mikilvægt að skoða hugsanlegar ástæður þess. Framgangur kvenna hefur verið lítill sem enginn síðustu árin og er mikið áhyggjuefni hvað veldur því. Konur upplifa að þær fái ekki framgang í starfi líkt og karlar og nefna flestar lögreglukonur það sem eina af ástæðunum fyrir því að þær hætta í lögreglunni. Af lestri skýrslunnar má sjá að mikið er um einelti í lögreglunni. Ein af hverjum fjórum konum telur sig hafa orðið fyrir einelti. Einnig kemur fram að sjö af hverjum tíu gerendum hafi verið karlkyns yfirmaður. Tæplega þriðjungur kvenna í lögreglunni hefur orðið fyrir kynferðislegri áreitni í starfi sínu og kynferðisleg áreitni virðist sjaldnast vera aðeins eitt tilvik heldur gerist það oft. Hér eru aðeins nefnd nokkur atriði sem þarf að hafa verulegar áhyggjur af og ekki er líðandi að viðgangist í lögreglustéttinni frekar en annars staðar í samfélaginu. Við eigum greinilega langt í land með að ná raunverulegu jafnrétti kynjanna á þessum vettvangi sem annars staðar. Það er því verk að vinna og treysti ég því 

Hæstv. forseti. Nýútkomin skýrsla um lögregluna er að mörgu leyti áhyggjuefni. Hún ber það með sér að starfsumhverfi lögreglunnar er erfitt - náttúrlega fólks af báðum kynjum en þó sérstaklega lögreglukvenna. Það er mjög bagalegt að konur upplifi það innan lögreglunnar að þeim sé ekki treyst, það er mikið áhyggjuefni og einnig þessar tölur um kynferðislega áreitni sem eru óþolandi. Ég gleðst mjög yfir að heyra viðbrögð ráðherra við skýrslunni. Hún tekur verulega alvarlega það sem í skýrslunni segir. Ljósglætur eru í skýrslunni, samanber það að heldur hefur fjölgað síðustu 10 ár. Það er heldur ekki tilviljun, finnst mér, að það embætti sem ég þekki best til - ég starfaði um árabil með lögreglunni sem var mjög ánægjulegt - embætti lögreglustjórans á Suðurnesjum, hefur sett sér jafnréttisáætlun, framkvæmdaáætlun á sviði jafnréttismála. Það harmónerar mjög vel við það - þó að nokkuð langt sé um liðið síðan ég starfaði þarna - að konur voru þó fleiri í því embætti en annars staðar. Kannski ættu menn að líta þangað sem skár hefur til tekist til að byggja ofan á og gera betur. Það er reyndar líka athyglisvert, sem ég hef samkvæmt áreiðanlegum heimildum, að 65% lögreglukvenna fá starf sem þær sækja um en 55% karlmanna. Þá er spurningin: Eru lögreglukonur ekki nógu duglegar að sækja um þau störf sem losna? Það er ein spurning. En auðvitað hljótum við öll að taka þessa skýrslu mjög alvarlega og vinna að því að bæta hér úr sem allra fyrst.

Herra forseti. Ég þakka umræðuna og lýsi ánægju minni yfir undirtektum allra þingmanna og auðvitað helst hæstv. innanríkisráðherra sem ég trúi og treysti að taki á málinu af myndugleik. Ég var ánægð að heyra að hún hefur hugmyndir um aðgerðaáætlun og stefnu í þessum málum. Það er til góðs, en það er oftast þannig í svona málum og eins stefnu fyrirtækja og hvar sem er þar sem við höfum háleitar hugmyndir og ætlum að ganga til góðs að innleiðingin verður stóra vandamálið. Það er það sem ég hef áhyggjur af. Ég vil því brýna hæstv. ráðherra, hún er með framkvæmdina í sínum höndum, til að vera beitt því að þetta lagast ekkert af sjálfu sér. Allir virðast vera sammála en samt sem áður er staðan svona. Þetta er erfitt mál út af því að lögreglan er auðvitað eins og aðrir vinnustaðir kunningjasamfélag, fólk er þar lengi í störfum sínum og það þarf mikið til að brjóta hlutina upp. Til að bregðast við því sem hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson velti fyrir sér, hvort konur sæktust í þessi efri stig, þá kemur það einmitt fram í skýrslunni að jafnt hlutfall karla og kvenna vill fá stöðuhækkun eða um það bil, þ.e. 

Virðulegur forseti. Ég vil í lokin þakka þessa umræðu. Ég þakka þingmönnum sérstaklega fyrir mjög afdráttarlausar skoðanir og stuðning við þær breytingar sem nauðsynlegar eru. Það skiptir líka máli fyrir framkvæmdarvaldið að ljóst sé til hvers hugur þingheims stendur í þessu máli og ég held að hann sé alveg skýr. Skilaboð okkar allra til lögreglunnar eru alveg skýr, að við viljum sjá þetta hlutfall breytast og við viljum sjá breytingar verða þannig að almenningur, eins og ég sagði áðan, njóti jafnt karla og kvenna við þessa mikilvægu þjónustu. Ég held nefnilega að það sem margir hafa nefnt hér sé ríkari þáttur en við viljum horfast í augu við og það eru viðhorf okkar allra, viðhorf lögreglunnar og viðhorf karlmanna í þessari stétt en líka viðhorf almennings í kannski of miklum mæli sem lítur á störf í lögreglu sem störf sem henti karlmönnum betur en konum. Það er ímyndin á lögreglustarfinu sem gerir það að verkum að einhverjir telja að það sé farsælla og vitna þá t.d. til líkamsburða eins og það sé eiginleikinn sem skipti mestu máli í lögreglustarfinu. Þá held ég að menn vanmeti mjög mikið og leggi jafnvel rangt mat á það hvað felst í því að sinna þessari þjónustu og hvað það er mikilvægt að að henni komi fjölbreyttur hópur fólks og ólíkir einstaklingar, ég tala nú ekki um bæði kvenkyns og karlkyns. Ég held að það sé atriði sem við eigum öll að staldra við og líta í eigin barm hvað það varðar. Ég treysti því að lögreglunni sé mikil alvara með því að taka á þessu máli. Ég veit það líka að lögreglan, eins og var komið inn á hér áðan, nýtur mikils trausts og til að viðhalda því trausti er mikilvægt að þessu verði breytt. Ég held að við hljótum öll að geta verið sammála um það. En í lokin vegna þess að nefnt var að viðhorfin væru til staðar en við hefðum ekki tækifæri þá höfum við tækifæri núna. Ef Alþingi samþykkir 500 millj. kr. viðbótarframlag til löggæslunnar á Íslandi þá er það tæki til að ráða fleiri lögreglumenn og fleiri lögreglukonur. Það er tæki sem menn eiga að líta á núna og nýta til að fjölga konum í lögreglunni og bæta um leið þjónustuna sem almenningur nýtur af hálfu lögreglunnar.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á almennum hegningarlögum. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á tveimur greinum, annars vegar á 180. gr. og hins vegar 233. gr. Markmiðið með þeim lagabreytingum sem hér eru lagðar til er annars vegar að veita einstaklingum með kynáttunarvanda refsivernd til samræmis við aðra hópa sem eru taldir þurfa á sérstakri vernd að halda og hins vegar að koma til móts við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands á grundvelli viðbótarbókunar við samning Evrópuráðsins um tölvubrot. Rétt er að rifja upp að hinn 11. júní 2012 samþykkti Alþingi heildarlög um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda. Í 1. gr. þeirra laga kemur fram að markmið laganna sé að tryggja einstaklingum með kynáttunarvanda jafna stöðu fyrir lögum á við aðra í samræmi við mannréttindi og mannhelgi. Frumvarp það sem hér er lagt fram er liður í því að styrkja stöðu þessara einstaklinga með því að taka af öll tvímæli um að þeir njóti allra almennra réttinda til jafns við aðra þegna samfélagsins. Virðulegur forseti. Í 180. gr. almennra hegningarlaga er mælt fyrir um að refsivert sé að neita manni um vörur eða þjónustu til jafns við aðra á grundvelli þjóðernis hans, litarháttar, kynþáttar, trúarbragða eða kynhneigðar, enda eigi háttsemin sér stað í atvinnurekstri eða þjónustustarfsemi. Jafnframt er refsivert að neita manni um aðgang til jafns við aðra að opinberum samkomustað eða öðrum stöðum sem opnir eru almenningi. Brot við þessu varðar sektum eða fangelsi allt að sex mánuðum. Í frumvarpi því sem hér er lagt fram er lagt til að til viðbótar þeim atriðum sem talin eru upp í ákvæðinu verði bætt við orðinu kynvitund og þannig er talið tryggt að réttarstaða og réttarvernd umrædds hóps verði sambærileg á við aðra hópa sem sérstaklega eru taldir upp í þessu ákvæði hegningarlaganna. Virðulegur forseti. Með þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu er þess vegna orðalag ákvæðisins fært til samræmis við orðalag sambærilegra ákvæða í refsilöggjöf annarra norrænna ríkja auk þess sem breytingarnar eru nauðsynlegar til að fullgilda viðbótarbókun við samning Evrópuráðsins um tölvubrot frá 2003. Að auki er auðvitað verið að mæla fyrir þessum breytingum til að koma til móts við þá mannréttindabaráttu sem þessi hópur hefur lengi talað fyrir. Ég hef nú gert grein fyrir meginefni frumvarpsins. Ég tel að í því felist mikilvæg réttarbót og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og síðan til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort það á að kalla þetta andsvar, ég vil bara nýta tímann. Ég gleðst yfir því að þetta sé með fyrstu málum sem hæstv. innanríkisráðherra flytur á þessu þingi. Ég vona að við getum afgreitt það sem fyrst. Á meðan talin eru upp þau atriði sem sérstaklega eigi að gæta að á að nefna kynvitund, eins og trú, kynhneigð eða hvað það er. Ég fagna því sérstaklega að frumvarpið sé komið fram. Ég vona að það verði afgreitt með hraði hér í gegn.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég held að það sé, líkt og hv. þingmaður kom inn á, að á meðan upp eru taldir ákveðnir hópar í hegningarlögum sem eiga að njóta sérstakrar verndar sé ástæða til að taka mið af þeim óskum sem komið hafa fram, bæði hér heima og annars staðar, um mikilvægi þess að þetta orð, kynvitund, sé einnig talið upp í hegningarlögunum. Þess vegna vona ég innilega að þingið klári málið hratt og örugglega og að við bjóðum þessum hópi sömu réttarstöðu og öðrum einstaklingum.

Herra forseti. Eins og flokkssystir mín hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir fagna ég þessu máli innilega. Þetta er eitt af þessum litlu málum sem láta lítið yfir sér og sérhver hefur sinn eigin smekk. Minn smekkur er sá að ég tel að þetta sé langmerkilegasta málið sem enn hefur komið fram á þessu þingi. Það brýtur í blað og ég hrósa hæstv. ríkisstjórn sérstaklega fyrir að leggja þetta mál fram og gera það eitt af sínum fyrstu verkum. Hæstv. innanríkisráðherra hefði ekkert endilega þurft að leggja þetta mál fram núna eða yfir höfuð, en hún gerði það og verðskuldar sérstakt lof fyrir það. Þetta mál er lagt fram af tvenns konar ástæðum. Önnur er sú að Ísland hefur staðfest viðbótarbókunina við samning Evrópuráðsins um tölvuglæpi en sömuleiðis er þetta framhald af vinnu fyrri ríkisstjórna - í fleirtölu, því tvær fyrri ríkisstjórnir höfðu í reynd lagt gjörva hönd að þessu máli og það komst sérstaklega á flug á síðasta kjörtímabili. Þetta er mjög mikilvægt mál. Það tekur á réttindum örfámenns minni hluta. Ég er þeirrar skoðunar að mælikvarði á gæði samfélags sé meðal annars hvernig tekið er á réttindum lítilla minnihlutahópa. Þegar það er gert og menn bera virkilega virðingu fyrir þeim og leggja sig í framkróka um að tryggja réttarstöðu þeirra þá er samfélag yfirleitt bærilega gott. Og okkar samfélag er gott samfélag. Það er mikilvægt í þessu samhengi að gera algerlega skýran greinarmun á því að kynvitund er allt annað en kynhneigð en það er skammt síðan menn rugluðust á þessu tvennu í umræðunni. Með þessu frumvarpi hæstv. innanríkisráðherra er það gert refsivert að laska í reynd orðstír, heiður eða sjálfsvirðingu einstaklings vegna kynvitundar. Það skiptir miklu máli, það skiptir sérstaklega miklu máli fyrir ungt fólk sem á við kynáttunarvanda að stríða vegna þess að það lendir oft í mjög þungbærum félagslegum erfiðleikum sem umhverfið hefur lítinn skilning á. Það er ekki fyrr en nú á allra síðustu árum með aukinni fræðslu að fólk, þess vegna foreldrar slíkra barna og unglinga, hefur áttað sig á í hverju kynáttunarvandi felst. Kynvitundin byrjar að þroskast strax á unga aldri, sennilega um leið og börn fara að tengja sig við það umhverfi sem þau lifa í og skynja mjög snemma hvoru kyninu þau tilheyra. Almennt er samsvörun á milli líffræðilegs kyns og kynvitundar, þ.e. einstaklingurinn upplifir sig af því líffræðilega kyni sem hann telst tilheyra, en í einstökum tilvikum líður einstaklingum, börnum, fólki eins og það hafi fæðst í röngum líkama, það sé af röngu líffræðilegu kyni, þ.e. því finnst það vera af öðru kyni en líkami þess segir til um. Þetta fólk, yfirleitt mjög ungt, lendir í vandræðum. Umhverfið hefur ekki skilið þetta. Það hefur í aldanna rás leitt til útskúfunar, á okkar tímum til eineltis. Það hefur alltaf leitt til þöggunar og bælingar og við vitum hvað fylgir því, sérstaklega hjá fólki sem er á viðkvæmasta skeiði lífsins; reiði, kvíði, þunglyndi og oft tilraunir til sjálfsskaða, stundum því miður vel heppnaðar. Fólki finnst það ekki passa inn í félagslega staðla um kynhlutverkið og þegar skortur er á slíku innrími í lífinu hljótast oft af félagsleg vandamál. Það er tvennt sem við sem löggjafi og framkvæmdarvald getum gert til þess að draga úr því og reyna að uppræta slíkan vanda, annars vegar með fræðslu, við þurfum meiri fræðslu um þetta, og hins vegar með því að tryggja að löggjöfin slái að minnsta kosti í gadda að réttarstaða þessa tiltekna hóps sé eins sterk og hægt er. Eins og ég sagði áðan finnst mér það mjög gott hjá ríkisstjórninni að leggja þetta mál fram. Það var ekkert sjálfsagt en þetta er partur af því að gera það að grónu og viðteknu viðhorfi að skilja, skilgreina og virða rétt þessa hóps alveg eins og fyrir 20 árum í þessum sölum þegar eins konar réttarbylting hófst fyrir tilstilli ríkisstjórnar flokka okkar, þ.e. míns flokks og flokks hæstv. innanríkisráðherra, varðandi samkynhneigða og við sjáum í dag að það er orðið útbreitt viðhorf í samfélaginu sem allir virða. Það sama er nauðsynlegt að gerist með þennan hóp líka.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál að svo stöddu. Mig langar þó að minna á mikilvægan punkt er varðar tjáningarfrelsi. Síðan langar mig að útskýra núverandi afstöðu mína til frumvarpsins en ég mun bíða með frekari útskýringar á afstöðu minni þar til frumvarpið er komið úr nefnd. Hlusti nú hver sem heyri. Það er munur á því að tjá eitthvað og réttinum til að tjá það. Það er munur á því að trúa einhverju og réttinum til að trúa því. Sem dæmi er okkur frjálst að trúa því í fúlustu alvöru að náttúrulögmálin og framtíðin séu útpæld og að réttlætið muni sigra að lokum óháð því hvað við gerum. Færa má góð rök fyrir því að það sé stórhættulegt viðhorf en við megum hafa það. Færa má góð rök fyrir því að Kommúnistaávarpið hafi valdið dauða tugmilljóna manna en þau sem aðhyllast trú- og skoðanafrelsi hljóta að gera sér grein fyrir því að trú- og skoðanafrelsi er einmitt til að samfélagið hafi greiðan aðgang að þeim krabbameinsfrumum sem í því finnast svo að hægt sé að uppræta þær með upplýsingu, umræðu og rökræðu. Klárt bann á skoðunum - sama hversu ljótar og heimskulegar þær eru - er í grundvallaratriðum vond aðferð eðli síns vegna. Það er ekki vegna þess að hún gangi of langt eða fari yfir einhverja óskilgreinanlega línu heldur vegna þess að hún gengur í ranga átt yfir höfuð, sama hvort farið er skammt eða langt. Takmarkanir á tjáningarfrelsi eru ekkert grín og ekki á að beita slíkum úrræðum nema til verndar réttindum annarra, svo sem til verndar friðhelgi einkalífs, öryggis eða rannsóknarhagsmuna. En skorðum á tjáningarfrelsi ber ekki að beita í almennum hegningarlögum nema til verndar öðrum mannréttindum. Í því sambandi verð ég að viðurkenna að ég kannast ekki við réttinn til þess að lifa án smekkleysu, hneykslunar og móðgunar. En vissulega kannast ég við réttinn til öryggis. Þess vegna er til dæmis alls staðar bannað að hóta fólki eða ógna og eru slík bönn vissulega réttmæt. En ég fæ ekki séð að þessi löggjöf geri neitt slíkt enda eru hótanir og ógnanir bannaðar burt séð frá öllum þáttum mannskepnunnar, hvort heldur sem er út frá kynþætti, trúarbrögðum, litarhætti, kynhneigð, kynvitund, háralit, augnalit, hæð, fötlun eða greindarvísitölu. Virðulegi forseti. Fleiri orð ætla ég ekki að hafa um þann þátt fyrr en málið hefur fengið umfjöllun hv. allsherjar- og menntamálanefndar sem ég geri ráð fyrir og ætlast til að fjalli um málið af virðingu fyrir öllum mannréttindum, þar á meðal fyrir tjáningarfrelsi. Ég vil að eitt sé skýrt frá upphafi og vil ég ítreka það, feitletra og undirstrika: Ekkert af ræðu minni eða skoðunum gagnvart þessu frumvarpi endurspeglar umburðarlyndi gagnvart hatursfullri tjáningu af nokkurri tegund. Það er ekki af umburðarlyndi sem ég er á móti takmörkunum á tjáningarfrelsi. Þvert á móti endurspeglar afstaða mín þá skoðun að við eigum að takast á við hatrið með beinskeyttri, opinskárri og óskammfeilinni umræðu; umræðu sem ekki á sér stað þegar fólk er hrætt við að tjá óvinsælar skoðanir af ótta við landslög. Af einhverjum ástæðum virðist fólk ekki hafa mikla trú á þeirri aðferð en það viðhorf virðist eingöngu koma frá þeim sem aldrei hafa reynt. Ég hef reynt. Ég hef sannfært fullt af fólki um alls kyns hluti, hatursfullt, fordómafullt, fáfrótt og biturt fólk. Ég er með öðrum orðum ekki á móti markmiði frumvarpsins, sem er að draga úr hatursáróðri og hatri almennt, en ég er ósáttur við aðferðina. Ekki af því að ég telji hana ganga of langt heldur af því að ég tel hana ganga í ranga átt. Að því sögðu átta ég mig á því að hér er ekki verið að setja nýtt bann í sjálfu sér heldur er verið að útvíkka bann sem þegar er til staðar. Því er efnisleg gagnrýni mín á frumvarpið í reynd sú sama og ég mundi veita gegn þegar gildandi lögum. Virðulegi forseti. Þegar allt kemur til alls varðar þetta ýmsar spurningar um mannréttindi sem er sjálfsagt að ræða vel og ítarlega. Ég ætla ekki að segja meira um þetta mál, nema aðspurður, fyrr en hv. allsherjar- og menntamálanefnd hefur lokið umfjöllun sinni um það.

Herra forseti. Ég var sammála mörgum almennum viðhorfum sem komu fram hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni um tjáningarfrelsi. Við eigum að hafa rétt til þess að tjá okkur. Ég er í hópi þeirra sem eru reiðubúnir til þess að íhuga og jafnvel staðfesta með atkvæði sínu skorður við tjáningarfrelsi á meðan það meiðir aðra. Ef það meiðir einhverja sérstaklega vegna þess hvernig þeir eru gerðir að eðli til af náttúrunnar hendi finnst mér það fullkomlega réttlætanlegt. Í þessu tilviki er um að ræða hóp sem er sérstakur, eins og ég reyndi að lýsa í ræðu minni, og hefur í gegnum aldirnar verið beinlínis útskúfaður. Honum hefur verið ýtt út á jaðar samfélaga vegna þess hvernig hann varð til, hvernig hann kom inn í heiminn. Að þessu sögðu ítreka ég það að ég virði tjáningarfrelsi en ég er sammála þeim skorðum sem hér er verið að setja því. Í tilefni af þessari lærðu, heimspekilegu ræðu hv. þingmanns verð ég að viðurkenna að ég hef ekki nógu mikla greind til að skilja nákvæmlega hver afstaða hv. þingmanns til frumvarpsins er. Það er þó í eðli sínu mjög einfalt, það snýst um eitt orð. Hvernig mun hann greiða atkvæði þegar það kemur til atkvæða? Er hugsanlegt að hann greiði atkvæði gegn þessu frumvarpi? Er hugsanlegt að píratinn hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson muni ekki ljá atbeina sinn við það að skjóta skildi fyrir þennan hóp?

Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna. Ég ætla bara að sjá til með það hvernig ég greiði atkvæði. Ég hef ekki myndað mér endanlega skoðun á því enda ætla ég að skoða þetta betur í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og sjá til hvort hægt sé að færa rök fyrir því að hér sé verið að banna beinlínis ógnanir. Það sem fer í taugarnar á mér við bæði þetta frumvarp og lögin sem það á að breyta er að þar er bannað að hæðast að, það er bannað að gera grín. Tjáningarfrelsi á Íslandi er ekki bara skorðað með 233. gr. almennra hegningarlaga a og b heldur er til dæmis samkvæmt 95. gr. bannað að smána opinberlega erlenda þjóð eða erlent ríki, æðsta ráðamann, þjóðhöfðingja þess, fána þess eða annað viðurkennt þjóðarmerki. Samkvæmt 125. gr. skal hver sem opinberlega dregur dár að eða smánar trúarkenningar eða guðsdýrkun löglegs trúarbragðafélags sem er hér á landi sæta sektum eða fangelsi allt að þremur mánuðum. Mál skal ekki höfða nema að fyrirlagi saksóknara. Síðan er það auðvitað 233. gr. sem við erum að tala um hér, a og b, svo er 234. gr. sem er um að hver sem meiðir æru annars manns með móðgun í orðum eða athöfnum og hver sem ber slíkt út skuli sæta sektum o.s.frv. Í 235. gr. segir að ef maður drótti að öðrum manni einhverju því er verða mundi virðingu hans til hnekkis eða beri slíka aðdróttun út varði það sektum eða fangelsi allt að einu ári. Í 237. gr. sömu laga segir að ef maður bregði manni brigslum án nokkurs tilefnis varði það sektum - þótt hann segi satt. Í 240. gr. segir að sé ærumeiðingum beint að dánum manni varði það sektum eða fangelsi allt að einu ári Það er nóg af greinum í almennum hegningarlögum sem eru gerð til þess að vernda allar hugsanlegar útfærslur á öllum hugsanlegum orðstír allra í landinu. Mér er spurn: Er ekki markmiðið að allir hafi sömu réttindin? Hvers vegna erum við þá með þessa upptalningu? Hvers vegna erum við ekki með lögin þannig að hver sem opinberlega hæðist að, rógber, smánar og ógnar manni og svo framvegis án tillits 

Herra forseti. Það er hægt að meiða menn mjög alvarlega með háði. Mér hefur til dæmis stundum verið lagt það til lasts, einkum á fyrri hluta þingtíðar minnar, að hafa stundum verið óþarflega meinhæðinn í garð saklausra samborgara á Alþingi en eins  Hv. þingmaður verður að fullkomna rökgengi hugsunar sinnar. Ef hann treystir sér ekki til þess að ljá þessari réttarbót atkvæði sitt verður hann að segja b-ið sem fylgir því a-i. Þá verður hann að leggja til að þeir hópar sem hér eru taldir upp verði felldir út úr þeirri vernd sem gildandi lög veita. Það verður hann að gera ef hann ætlar að vera fullkomlega samkvæmur sjálfum sér. Það gengur ekki fyrir hann að koma hingað og segja að hann ætli ekki að styðja málið og hann treysti sér ekki til þess. Það finnst mér merkilegt af húmanistum eins og þeir ágætu félagar mínir í hópi pírata hafa lýst sjálfum sér og sumir reyndar sem hægri sinnuðum húmanistum eins og sennilega mætti segja að hæstv. innanríkisráðherra sé þannig að  En það gengur ekki að hann lýsi því hér yfir að hann treysti sér ekki til að styðja réttarbót við þennan hóp án þess að leggja þá til á grundvelli þeirra raka sem hann flutti hérna áðan, að hinar forsendurnar sem skapa réttarvernd, þ.e. kynþáttur, trúarskoðanir eða kynhneigð, séu felldar út. Það verður hann að gera til þess að vera samkvæmur sjálfum sér.

Virðulegi forseti. Ég hyggst ræða málið í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og taka tillit til þeirra umsagna sem þar koma fram. Þar mun ég aftur viðra skoðanir mínar og sjá hvað aðrir nefndarmenn hafa um þær að segja og reyna að mjaka þessu í einhverja rétta átt. Aðalmisskilningurinn hér er kannski sá að ekki eru öll vandamál heimsins leyst með því að Alþingi banni eitthvað. Það er fullt af vandamálum, sérstaklega samfélagslegum, sem samfélagið sjálft þarf að laga og hefur lagað. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson minntist sérstaklega á réttarbót samkynhneigðra. Nú vil ég árétta eitt. Svokölluð réttarbót fyrir samkynhneigða í lögum kom ekki sem fyrirrennari samfélagslegrar samþykktar á samkynhneigð. Fyrst kom samfélagið og sagði: Vitið þið hvað, samkynhneigð skiptir í versta falli engu máli.

Þú manst nú ekki einu sinni því, vinur, þú ert ekki nógu gamall.

Jú, ég man það bara víst,  Hv. þingmaður nefnir hér sína eigin meinhæðni sem dæmi um það að hæðni geti sært fólk. Ég velti fyrir mér hvort hv. þm. Össur Skarphéðinsson telji að honum beri að refsa fyrir slíka háttsemi.

Mér hefur oft verið refsað fyrir hana.

Þá skal ég verja hv. þingmann hvenær sem er til að hann haldi þeim sjálfsagða rétti. Annar þáttur í því er líka að hv. þingmaður er, að eigin sögn, ekki þannig lengur, a.m.k. ekki að sama skapi. Hvers vegna? Jú, vegna þess að hv. þingmaður hefur fengið færi til að þroskast, eins og sá sem hér stendur. Ég hef sagt alls konar hræðilega hluti í gegnum tíðina, eins og fjölmiðlar vita, ég hef hlegið að alls konar bröndurum sem mér finnst núna vægast sagt ósmekklegir. Við þroskumst með því að taka þátt í umræðunni en um leið og við erum farin að setja lögbann á ákveðnar skoðanir og ákveðna hæðni missum við í leiðinni tækifærið til að þroskast, samfélagið, ekki Alþingi heldur samfélagið sjálft. Það er það sem ég óttast. Að lokum vil ég ítreka að ég er sammála markmiðinu, ég tek virkan þátt í átt að ná þessu markmiði, hef gert í fjölmörg ár og mun halda því áfram. Ég geri það hins vegar ekki með því að banna, ég geri það með því að tala, með því að sannfæra - ef ég get.

Virðulegur forseti. Ég þakka móttökurnar og umræðurnar hér. Ég held að það skipti máli - þess vegna er málið flutt hér - og það hefur skipt máli fyrir Ísland hvernig stjórnvöld hafa tekið á ákveðnum málum er lúta að minnihlutahópum, er lúta að umburðarlyndi og ákveðnum skilningi í samfélaginu. Það er auðvitað alveg rétt sem kom fram í máli hv. þingmanns sem talaði áðan að samfélagið kemur sannarlega sem betur fer oftast á undan löggjafanum, en í tilvikinu hér er varðar réttindi samkynhneigðra hefur það hins vegar skipt mjög miklu máli fyrir þann hóp, fyrir Íslendinga alla, og við tölum ítrekað fyrir því á alþjóðavettvangi. Staðan gagnvart samkynhneigðum hefur verið betri á Íslandi en mjög víða annars staðar meðal annars vegna þess hvernig afstöðu stjórnvöld hafa tekið. Ekki þarf annað en líta til þeirra landa þar sem staða þessara hópa er mjög slæm og líta á afstöðu stjórnvalda í þeim löndum. Ég vildi alla vega óska að á mörgum stöðum - við þurfum því miður ekki að sjá marga fréttatíma, það var síðast í gær verið að fjalla um stöðu samkynhneigðra í fjarlægu landi þar sem staðan er þannig að hún endurspeglar líka þá afstöðu sem stjórnvöld hafa til þessara minnihlutahópa. Þannig að jafn mikið og ég er sammála því að samfélagið er sem betur fer oftast á undan stjórnvöldum og almenningur sjálfur á Íslandi var reiðubúinn til að taka risastór skref í átt til réttindabaráttu og tryggja það að réttindi þessa hóps væru þau sömu og allra annarra, þá skiptir það máli hvernig ríkisvaldið á sínum tíma tók á málum er lúta að samkynhneigðum. Ég nefni líka mál er lúta að jafnri stöðu kvenna og karla. Það hefur skipt máli hvernig löggjafinn hér á landi hefur tekið á málinu til dæmis með því að tryggja að konur og karlar hafi sama rétt til töku fæðingarorlofs og svo gætum við lengi áfram haldið. Auðvitað er farsælast þegar þessir hlutir fara saman. Málið er lagt fram vegna þess að Ísland vill standa jafnfætis og framar öðrum ríkjum og tryggja það að við séum umburðarlynd gagnvart einstaklingum sem ekki eru endilega eins og sú sem hér stendur til dæmis. Við viljum hafa ákveðið umburðarlyndi gagnvart kynhneigð og í þessu tilviki gagnvart því að setja inn þetta eina orð, kynvitund. Ég ítreka það líka vegna umræðunnar hér að ekki er með neinum hætti í frumvarpinu verið að ráðast gegn tjáningarfrelsinu. Við getum tekist lengi á um hegningarlögin, stjórnarskrána og löggjöfina almennt er lýtur að upptalningu á ákveðnum þáttum eins og ég fór yfir áðan í fyrri ræðu minni. Þetta frumvarp bætir þar engu við. Það bætir inn einu orði, orðinu kynvitund, til að koma til móts við og skerpa á þeim skilningi sem við höfum haft til þess og til að fullgilda viðbótarbókun við samning Evrópuráðsins um tölvubrot. Þá upplýsi ég einnig, af því að nokkur umræða hefur skapast um það hvort sá samningur kalli yfir okkur eitthvað sem veldur því að brotið er gegn tjáningarfrelsi eða að menn megi ekki, eins og nefnt var hér áðan, hæðast að eða hvort komnar séu einhverjar skorður á grín eða gamanmál, að þetta felur það með engum hætti í sér. Meira að segja er það tryggt með því að Íslendingar hafa lýst því yfir líkt og aðrar norrænar þjóðir að þeir setja ákveðna fyrirvara inn í þetta ákvæði viðbótarbókunar Evrópuráðsins um tölvubrot sem felur það í sér að enginn afsláttur er gefinn á tjáningarfrelsi á Íslandi. Tillögur okkar að fyrirvörum hafa verið tilkynntar. Þær eru í samræmi við það sem önnur Norðurlönd hafa gert svo tryggt sé að ekki sé brotið með nokkrum hætti gegn ákvæðum stjórnarskrár og laga um mannréttindasáttmála Evrópu um tjáningarfrelsi og stjórnarskrá okkar einnig. Ég hvet því þingmenn Pírata og aðra þingmenn til að styðja þetta mál og get fullvissað þingmanninn um að hann þarf ekki að hafa nokkrar áhyggjur af því að með því sé farið gegn því mikilvæga tjáningarfrelsi sem við viljum standa vörð um. Það er einungis verið að bæta einu orði inn í þennan lagabálk. Svo getum við tekið langa umræðu um það, virðulegur forseti, hvort upptalning í lagasafni okkar sé orðin of sértæk. Hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir nefndi það aðeins áðan. Það má vel vera, en breytir engu um það að fyrst það er gert í íslenskum lögum er talið eðlilegt, réttlátt og sanngjarnt gagnvart þessum hópi að upptalningin feli einnig þetta eina orð í sér. Það er breytingin sem hér er lögð til.

Virðulegi forseti. Mig langar að leiðrétta tvennt, eða kannski ekki leiðrétta annað þeirra, en ég vil nefna það sérstaklega að ég er ekki á móti lögum sem eiga að jafna rétt fólks og þar mega jafnvel vera upptalningar mín vegna, t.d. þegar kemur að rétti fólks til þess að sækja þjónustu. Ég er algjörlega hlynntur banni gegn mismunun á þeim vettvangi og ýmsum öðrum lögum þar að lútandi. En þegar kemur að lögum sem beinlínis banna það að grínast með eitthvað eða hæðast að því er ég efins, svo ekki sé meira sagt. Hvað varðar orð hæstv. ráðherra um að hér sé ekki ráðist á tjáningarfrelsið er það rétt. Við gætum og ættum að hafa hér langa umræðu um það því það er kominn tími til. Með hæstaréttardómi í máli nr. 16/1983 var staðfest gildi laga sem eru mjög sambærileg þessum, þ.e. 125. gr. almennra hegningarlaga sem ég þuldi hérna upp áðan og geri aftur, með leyfi forseta: „Hver, sem opinberlega dregur dár að eða smánar trúarkenningar eða guðsdýrkun löglegs trúarbragðafélags, sem er hér á landi, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 3 mánuðum. Mál skal ekki höfða, nema að fyrirlagi saksóknara.“ Þetta eru mjög sambærileg lög að því leyti að þarna er bannað að gera grín. Mál nr. 16/1983, Spegilsmálið svokallaða, snerist um grín. Það var mjög greinilega grín. Það eina sem gerðist var að kristnir í landinu og saksóknari sem væntanlega hefur verið kristinn varð móðgaður, svo hann kærði og hann vann. Málið fór fyrir Hæstarétt og hann vann. Það stóðst stjórnarskrá. 
             Ef þessi lög eiga að standast lög um tjáningarfrelsi vil ég velta því upp, virðulegi forseti, að það sé eitthvað mikið að því hvernig við lítum á tjáningarfrelsið.

Virðulegur forseti. Ég efast ekki um að tjáningarfrelsið er hv. þingmanni jafn kært og mér og ég held öllum þingmönnum. En ég ítreka það sem ég sagði áðan. Með framlagningu þessa frumvarps er ekki með nokkrum hætti ráðist gegn tjáningarfrelsinu. Þingmaðurinn hefur ítrekað sagt að hann muni kynna sér málið á milli umræðna og ég hvet hann til að gera það, þá verður hann fullviss um það eins og ég að þetta frumvarp hefur ekki í för með sér neinar breytingar á því. Síðan getum við tekið almenna umræðu um tjáningarfrelsið almennt. Frumvarpið felur einungis í sér að þessum hópi fólks sé tryggð sama réttarstaða og öðrum hópum sem taldir voru upp hér áðan og eru sérstaklega nefndir í ákvæðum laga, en það er ekki með neinu móti verið að ráðast gegn tjáningarfrelsinu. Ég tek undir það með hv. þingmanni. Okkur ber að verja það. Ég mundi ekki flytja frumvarp sem ég teldi að mundi skerða það á nokkurn hátt.

Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja einnar spurningar. Við gætum þrætt um hvort hér sé verið að skerða tjáningarfrelsi. Ég hef tekið eftir því að á okkar indæla landi er fólk hlynnt takmörkunum á tjáningarfrelsi. Venjulega lítur það ekki á það sem skorður á tjáningarfrelsi vegna þess að öll viljum við hafa tjáningarfrelsi nema þegar við viljum það ekki og það hefur komið í ljós að það er frekar oft sem við viljum það ekki. Við viljum það ekki ef við sjáum fram á að hugsanlega geti einhver manneskja orðið móðguð. Það má ekki móðga neinn á þessu blessaða landi samkvæmt landslögum. Hér er vissulega verið að útvíkka takmörk á tjáningarfrelsi. Það getur ekki verið eitthvað sem við þurfum að rökræða.  Spurningin sem mig langar að bera undir hæstv. innanríkisráðherra er: Hvernig lög, að mati hæstv. ráðherra, væri ekki hægt að banna, samkvæmt stjórnarskrá? Að gera grín að einhverju?

Virðulegur forseti. Ég held að ég sé búin að fara yfir þetta og svara eins skýrt og mögulegt er. Eins og ég sagði áðan deili ég því algjörlega með hv. þingmanni að við eigum að varast allt það sem kann að kalla á einhverjar hömlur á tjáningarfrelsi. Þessir aðilar eiga að njóta sömu verndar og aðrir þeir sem eru taldir upp í þessu ákvæði laga. Það erum við að gera hér. Allar spekúlasjónir um að þetta feli í sér að ekki megi gera grín o.s.frv. - um það fjallar löggjöfin ekki. Ég vil ítreka það við þingmanninn og ég hvet hann til að skoða þá fyrirvara sem Ísland hefur gagnvart þessari viðbótarsamþykkt. Þar setjum við fram hluti sem við teljum að tryggi að þessi litla viðbót inn í lagasafnið hafi ekki þau áhrif sem mér heyrist að þingmaðurinn hafi áhyggjur af og það mun ekki gerast. Fyrst og síðast snýst þetta um það. Ég hvet okkur líka til þess að nálgast umræðuna um frumvarpið eins og það er fram lagt. Það felur í sér aukna réttarbót og réttaröryggi fyrir ákveðinn minnihlutahóp sem við viljum og teljum að eigi að njóta sömu verndar og aðrir hópar. Út á það gengur frumvarpið. Allt sem þingmaðurinn hefur sagt um hömlur á tjáningarfrelsið er girt fyrir með ákveðnum hætti. Ég skal bara á eftir sýna hv. þingmanni þau gögn sem ég hef um það, þá getur hann farið yfir þau í rólegheitum og sannfærst um, held ég, að þetta sé hið besta mál.

Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að viðurkenna að ég er eiginlega að misnota formið því ég er ekki með beina spurningu til hæstv. innanríkisráðherra Hönnu Birnu Kristjánsdóttur heldur vil ég þakka henni fyrir að leggja málið hér fram, enda er mjög mikilvægt að löggjafinn verndi mannhelgi fólks óháð kynvitund þess. Ég tek heils hugar undir orð ráðherra um að löggjafinn hefur mikilvægu hlutverki að gegna við að stuðla að hugarfarsbreytingu í samfélaginu. Þess vegna fagna ég því að frumvarpið hafi verið lagt fram, þakka hæstv. ráðherra og vona að það verði samþykkt á Alþingi sem allra fyrst.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um endurskoðun laga og reglna með tilliti til myglusveppa og tjóns af völdum þeirra. Auk mín sem hér stend og flyt þetta mál sem 1. flutningsmaður eru meðflutningsmenn mínir hv. þingmenn Össur Skarphéðinsson, Steingrímur J. Sigfússon, Valgerður Gunnarsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Óttarr Proppé, Árni Páll Árnason, Guðlaugur Þór Þórðarson, Helgi Hjörvar, Ásmundur Friðriksson, Guðbjartur Hannesson, Vilhjálmur Árnason og Björk Vilhelmsdóttir. Tillögugreinin er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að skipa starfshóp sem taki til heildstæðrar endurskoðunar lög og reglur á sviði byggingarmála með tilliti til myglusveppa og þess tjóns sem þeir geta valdið. Starfshópurinn skili skýrslu með niðurstöðum sínum og tillögum að úrbótum fyrir 1. júlí 2014 sem ráðherra greini opinberlega frá.“ Virðulegi forseti. Þingsályktunartillaga þessi var áður flutt á 141. löggjafarþingi af þáverandi hv. þm. Jónínu Rós Guðmundsdóttur en var ekki rædd og er nú endurflutt. Í fyrra kom upp alvarlegt mál á Austurlandi vegna myglusveppa í þökum nýlegra íbúðarhúsa. Komið hefur í ljós að um 50 íbúðarhús á Egilsstöðum og Reyðarfirði eru illa farin vegna myglusveppa sem vaxið hafa í þökum húsanna en talið er líklegt að ástæða þess hafi verið samspil eftirfarandi þátta: hönnunar, uppbyggingar, meðferðar byggingarefnis, þar með talið flutnings og geymslu, og að rangt efni var notað í þakklæðningar. Íbúar húsanna hafa margir hverjir þurft að yfirgefa húsin tímabundið eða taka úr notkun einstaka hluta þeirra þar sem myglan er mest enda getur hún valdið fólki heilsutjóni. Auk heilsutjóns blasir við verulegt fjárhagstjón vegna vandans. Vandamál af völdum raka og myglu í húsnæði einskorðast þó ekki við íbúðarhúsin fyrir austan. Vitað er um yfir 100 fjölskyldur hér á landi sem hafa þurft að yfirgefa heimili sín til lengri eða skemmri tíma á undanförnum árum vegna heilsufarsáhrifa og annars tjóns af völdum myglusveppa og hafa tugir þeirra alfarið flutt úr húsnæði sínu. Í kjölfarið skerðist einnig atvinnuþátttaka, vinnuframlag og lífsþrek. Myglusveppatjón getur sett líf fólks í óvissu og það getur tekið langan tíma fyrir það að ná aftur fullum styrk og sambærilegum lífsgæðum og áður. Svo virðist sem fá úrræði standi fólki til boða í aðstæðum sem þessum og er nauðsynlegt að stjórnvöld geri það sem í þeirra valdi stendur til að laga nauðsynlegt regluverk svo að tekið verði tillit til þess skaðvalds sem myglusveppir innan húss eru og þess tjóns sem þeir geta valdið. Leggja flutningsmenn því til að umhverfis- og auðlindaráðherra verði falið að skipa starfshóp sem skoði með heildstæðum hætti alla þá þætti sem við koma raka og myglusveppum í húsnæði hvort sem er í íbúðar- eða atvinnuhúsnæði. Í því skyni er nauðsynlegt að hópurinn skoði m.a. tryggingamál, ábyrgð húsbyggjenda og þeirra er koma að endurbótum á húsnæði, ábyrgð eigenda í tilvikum leiguhúsnæðis, ábyrgð í fasteignaviðskiptum með tilliti til seljenda, kaupenda og fasteignasala, eftirlit stjórnvalda með hollustuháttum húsnæðis, áhrif myglusveppa á heilsu fólks og hvort nauðsynlegt sé að setja reglur um ástand húsa og lagfæringar með tilliti til myglusveppa og þá hvort setja eigi sérstaka mælikvarða eða opinber viðmið og hver þau skuli vera. Flutningsmenn telja að skoða þurfi málið út frá öllum hliðum þess með það að leiðarljósi að fyrirbyggja vandamálið og draga úr rakavandamálum og þar með algengi myglusveppa í húsnæði, skerpa á ábyrgð hönnuða og byggjenda, tjónamats- og viðgerðaraðila, umsjónarmanna og söluaðila húsnæðis með hliðsjón af skyldutryggingum á þeirra vegum og veita íbúum og eigendum íbúðarhúsnæðis raunveruleg úrræði sem hægt er að reiða sig á þegar upp koma tilvik myglusveppa. Einnig þarf að skoða sérstaklega ábyrgð innflutningsaðila, söluaðila og kaupenda á byggingarefni og byggingarhlutum, hvernig þessi efni eru geymd og varin á sölustað jafnt sem á byggingarstað. Í sumum tilfellum er myglað byggingarefni notað við byggingu nýrra húsa eða við endurbætur, ýmist vegna þess að efnið kom myglað til landsins, var geymt óvarið utan dyra á lager, í verslun eða á byggingarstað. Þá skuli starfshópurinn skoða sérstaklega þá þætti er snúa að heilbrigðisþjónustu í tengslum við heilsufar og myglusveppi og hvort velferðarráðuneytið eða landlæknir skuli gefa út klínískar leiðbeiningar til lækna og starfsmanna í heilbrigðisgeiranum að norrænni fyrirmynd. Á það, virðulegi forseti, vil ég leggja mikla áherslu vegna þess að mér virðist af sögum sem fólk segir vera dálítill misbrestur á því hvernig þetta er greint og hvaða klínísku leiðbeiningar skuli hafa í þessu efni. Í fyrri hluta septembermánaðar var haldið málþing um raka og myglu í byggingum og áhrif þess á heilsufar fólks þar sem fjöldi innlendra sérfræðinga auk finnska sérfræðingsins dr. Anne Hyvärinen komu fram. Tilgangur málþingsins var að efla vitund um málefnið og styrkja samvinnu fagaðila og hefja aðgerðir til að sporna við því vandamáli sem myglusveppir í byggingum eru. Margt fróðlegt kom fram á málþinginu og ljóst að auka þarf þekkingu á því hvernig myglusveppir þrífast, hvað hægt er að gera til að koma í veg fyrir þá og hvernig má losna varanlega við þá, bæði meðal almennings og þeirra fagstétta sem málið varðar. Virðulegi forseti. Myglusveppir eru mikilvægur hlekkur í lífríki náttúrunnar. Þeir gegna mikilvægu hlutverki við niðurbrot næringarefna og hringrás þeirra í náttúrunni. Þegar myglusveppir brjóta niður efni og verða sér úti um æti verða til ýmis efni sem fara út í andrúmsloftið og þekkjum við einna helst þau sem mynda það sem kallað er fúkkalykt. Þá framleiða þeir einnig efni með annars stigs efnaskiptum en það eru oft efni sem eru framleidd til annars en að sinna frumþörfum lífverunnar. Þessi efni eru oft mjög eitruð og er oft að finna í miklu magni bæði í gróum og svepphlutum. Gró myglusveppa finnast alls staðar og gró spíra, vaxa og mynda myglu þegar skilyrði verða hagkvæm til vaxtar. Myglusveppir og gró þeirra geta haft áhrif á heilsu þrátt fyrir að raki hafi verið upprættur. Gró geta gefið frá sér eiturefni í dvala hvort sem þau eru virk eða óvirk. Því er ekki nægilegt að drepa gró og myglu heldur þarf að fjarlægja hana og afleiðuefni eins og unnt er, eigi að taka tillit til heilsufarsáhrifa. Myglusveppir þrífast aðeins þar sem er raki. Loftraki í híbýlum manna getur verið tiltölulega hár og því nauðsynlegt að rétt efni séu notuð til húsbygginga. Mygla nær að vaxa þar sem byggingarefni nær ákveðnu rakainnihaldi í tiltekinn tíma. Raka- og mygluvandamál koma fram þar sem er leki, rakaþétting eða þar sem vatnstjón hefur orðið. Kjöraðstæður skapast því fyrir myglusveppi innan dyra á stöðum þar sem er viðvarandi mikill raki. Á það t.d. við um baðherbergi, þvottahús, kjallara, bílskúra og fleiri slíka staði en einnig í lokuðum rýmum eða byggingarhlutum eins og í þaki eða grunni og á útveggjum þar sem hætta er á rakaþéttingu, t.d. vegna kuldabrúar þar sem raki úr heitu lofti þéttist á köldu yfirborði og daggar. Að sama skapi geta léleg loftskipti myndað kjöraðstæður fyrir myglusveppi og er því nauðsynlegt að halda loftrakastigi lágu og gæta þess að loftskipti séu regluleg og góð. Raka- og mygluvandamál geta verið falin og reynast eingöngu sjáanleg í tæplega fjórðungi tilfella á norðlægum slóðum. Meðal annars af þeim sökum er mikilvægt að aðeins skoðunarmenn með þar til gerða fagþekkingu séu fengnir til að meta aðstæður þegar raki kemur upp og sjá um sýnatökur. Afleiðingar af röngu tjónamati og verklegri meðhöndlun geta verið afdrifaríkar og skaðað enn frekar. Flutningsmönnum þykir rétt að starfshópurinn kanni hvort ástæða sé til þess að búa svo um hnútana að matsaðilar í slíkum málum þurfi að hafa einhvers konar vottun eða löggildingu til að geta veitt þessa sérhæfðu þjónustu. Gró myglusveppa eru til staðar í lofti utan dyra og berast inn í híbýli manna með lofti, vatni og lifandi verum. Gró myglusveppa eru almennt ekki vandamál í lofti utan dyra en verða fyrst að vandamáli þegar þau fá að margfaldast inni í híbýlum manna þegar þau spíra, vaxa upp sem myglur og mynda enn þá fleiri gró inni í afmörkuðu rými. Þær aðstæður eru þar sem er raki og æti og þá fara myglusveppirnir að hafa áhrif á heilsu fólks. Til ætis teljast öll lífræn efni og þar með flest byggingarefni, svo sem timbur, fúgur, lím, málning og önnur lífræn efni sem finnast í ryki sem nóg er af í húsum. Áhrif raka og myglusveppa í húsnæði á heilsu fólks eru mismikil og er fólk misberskjaldað fyrir áhrifum myglusveppa. Eins er mismunandi á milli tegunda hvaða áreiti þeir geta valdið en tegundirnar sem ná að vaxa ráðast af hagstæðum vaxtarskilyrðum og æti á hverjum stað. Til eru tegundir myglusveppa sem þrífast í húsum og gefa frá sér krabbameinsvaldandi eiturefni. Þó að oftast sé talað um myglusveppina sjálfa sem heilsufarsáhættuþátt eru einnig aðrir áhrifaþættir sem líklega skipta máli í húsnæði þar sem kemur upp rakavandamál, svo sem bakteríur, rykmaurar og útgufun frá byggingarefnum. Vegna hugsanlegs samspils þessara þátta og óvissu um raunverulegt orsakasamhengi orðar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) það einfaldlega svo í skýrslu sinni frá 2009 að raki í húsnæði sé heilsuspillandi. Fyrstu heilsufarsáhrifin sem gjarnan verður vart eru flensulík einkenni, aukin tíðni astma, óþægindi í öndunarfærum og svefntruflanir. Sé fólk hins vegar berskjaldað fyrir áhrifum myglusveppa og/eða álagið er mikið og langvarandi í húsi geta áhrif þeirra m.a. verið þreyta og orkuleysi, ýmiss konar bólguviðbrögð og sýkingar, ennis- og kinnholubólgur, hósti, sjóntruflanir, jafnvægistruflanir, áreiti í slímhúð, meltingartruflanir, húðvandamál, liðverkir og truflanir í ónæmis- og hormónakerfi en áhrifin eru þó eins og áður segir mjög einstaklingsbundin. Algengustu áhrifin á börn eru hitasveiflur, sýkingar, astmi og höfuðverkur en myglusveppir geta valdið stöðugum veikindum hjá börnum og fjölmörg dæmi eru um að sýnilegustu veikindin hverfi mjög snögglega eftir að flutt er úr húsnæði þar sem myglusveppir eru til staðar í einhverjum mæli. Áhrif myglusveppa á heilsu manna eru ótvíræð en jafnframt einstaklingsbundin og því getur verið erfitt að rekja tiltekin einkenni beinlínis til myglusveppa í húsnæði verði þeirra ekki vart á yfirborðinu. Eins getur verið erfitt að sanna með beinum prófunum tengsl milli myglusveppa í húsnæði og heilsubrests einstaklings, en sé ekki um ofnæmi fyrir myglusveppum að ræða er ekki til nein ein klínísk prófun sem tekur af allan vafa. Ein aðferð til greiningar sem notuð er í dag er að skrá niður einkenni og athuga fylgni þeirra við veru í ákveðnu húsnæði. Þar sem myglusveppir hafa sannarlega verið til staðar í húsnæði og hafa verið hreinsaðir í burtu eða ef fólk yfirgefur tiltekið húsnæði er greinileg fylgni milli heilsu íbúa og myglusveppanna. Um þrjú ár eru nú liðin frá því Alþjóðaheilbrigðisstofnunin (WHO) gaf út tilskipun varðandi raka í húsnæði sem heilsufarsáhættuþátt. Nauðsynlegt er því að búa svo um að sem flestir geti búið í þurru húsnæði þar sem myglusveppa gætir ekki. Virðulegi forseti. Margt fleira í þessari greinargerð með þingsályktunartillögunni kemur fram í kaflanum „Viðbrögð við myglusveppum“ en mig langar aðeins að nefna hér örfá atriði á þeim fáu mínútum sem ég á eftir í þessari ræðu. Lendi fólk í þeirri örlagaríku aðstöðu að myglusveppir komi upp í íbúðarhúsnæði getur því reynst afar erfitt að ná fram rétti sínum og oftar en ekki er raunin sú að fólk þarf einfaldlega að bera sitt tjón sjálft og getur það í mörgum tilvikum verið töluvert. Hér, virðulegi forseti, er farið yfir það sem er fjárhagslegt tjón en ég mun koma að því á eftir og taka dæmi sem ég hef heyrt frá fólki um stórkostlegar skuldir og vandamál sem hafa komið upp í fjárhag fólks þar á eftir. Heilsufarstap er auðvitað miklu verra og það er fylgifiskur þessa vágests, ef svo má að orði komast, sem er líka til staðar og við teljum að þurfi að fara betur í gegnum en það mun ég líka gera hér í næstu ræðu minni á eftir þar sem ég fer, eins og ég sagði áðan, betur yfir þessi mál. Flutningsmenn telja nauðsynlegt að tekin verði til heildstæðrar skoðunar lög og reglur sem geta tekið til myglusveppa og tjóns sem þeir valda. Við rannsókn þessara mála má auk þess gera ráð fyrir að önnur atriði komi til skoðunar en nefnd hafa verið hér og er mikilvægt að allar mögulegar leiðir til forvarna og úrbóta verði kannaðar í þaula og niðurstöðum skilað eins og fyrr segir fyrir 1. júlí 2014. Rétt er að skoða hvaða úrræðum önnur lönd sem eru komin hvað lengst í þessum málum hafa beitt. Telja flutningsmenn eðlilegt að í starfshópi sem ráðherra skipi á grundvelli þingsályktunartillögu þessarar verði aðilar menntaðir í byggingafræðum, aðili með víðtæka fagþekkingu og reynslu á sviði rannsókna á myglusveppum í húsum og heilsufarsvandamálum þeim tengdum, auk aðila með kunnáttu á þeim lögum og reglum sem gilda um húsbyggingar og húsnæðismál. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari ræðu minni og umræðu um þetta mál legg ég til að því verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar til frekari úrvinnslu eins og lög gera ráð fyrir, þ.e. útsendingu og aðilar geti veitt umsagnir og gestir verði kallaðir til og vonandi til þess líka, virðulegi forseti, að þessi þingsályktunartillaga komist til síðari umr. í þinginu og þetta brýna hagsmunamál okkar allra verði samþykkt.

Forseti. Ég kem fyrst og fremst upp til að þakka hv. þm. Kristjáni L. Möller fyrir að leggja fram vandaða ályktun um þetta brýna mál. Ég styð það heils hugar. Ég vil eiginlega mælast til þess að þetta þingmannamál verði eitt af þeim málum sem við þingmenn getum komið okkur saman um að sé brýnt að fari í gegnum þingið þannig að þessi starfshópur geti skilað af sér á tilsettum tíma. Ég fagna því að það fari inn í mína fagnefnd. Ég vil lýsa furðu minni á því ekki skuli vera komin svona neytendavernd hérlendis, það er alveg magnað. Ég hef sjálf fengið mikið af bréfum frá einstaklingum og heyrt sögur af einstaklingum sem hafa búið í aðstæðum sem eru óviðunandi og af þrautagöngu þeirra þegar þeir ganga endalaust á veggi í kerfinu og mæta engum skilningi á því heilsutjóni sem þeir verða fyrir. Og auðvitað er fjárhagslegt tjón ofan á heilsufarstjón gríðarlega erfitt fyrir fólk. Ég vil þakka þingmanninum fyrir og lýsi einlægum stuðningi við þetta mál.

Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir undirtektir hennar við málið hér í ræðustól. Ég tek sérstaklega undir þegar hún segir að þetta sé eitt af brýnustu þingmannamálunum sem við getum vonandi sameinast um að samþykkja og það helst fyrir jól af því að vinnan þarf að fara í gang. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður segir, það er í raun og veru stórfurðulegt að þetta skuli ekki vera komið miklu, miklu lengra og að ekkert hafi gerst í málinu fram að þessu annað en að stjórnvöld og aðrir hafa fengið bréf og í raun og veru áköll frá fólki sem hefur lent í slíkum hremmingum. Ég vil þakka fyrir þetta vegna þess að hv. þm. Birgitta Jónsdóttir situr í umhverfis- og samgöngunefnd og ég trúi því og treysti að hún fylgi málinu eftir þar þannig að það verði tekið til umfjöllunar og verði sem fyrst sent út til umsagnar. Ég vil líka segja, virðulegi forseti, að ég held að Alþingi eigi að koma að því eða að nefndasviðið eigi að koma því til skila að einstaklingar sem vilja - þess vegna undir nafnleynd - geti sent nefndinni umsagnir sínar og reynslusögur vegna þess að þær eru allsvakalegar. Mér hefur oft á tíðum brugðið mjög við að fá lýsingar frá fólki. Virðulegi forseti. Í þessu stutta andsvari ætla ég lesa upp úr grein sem birtist í blaði og er frá konu sem lenti í þessu. Í þeirri grein stóð einfaldlega þetta, sem snýr að fjárhagslegu tjóni, með leyfi forseta: „Húsið mitt er jafn ónýtt og ef það hefði brunnið til grunna en það tjón á ég bara að höndla ein.“ Tryggingar hefðu bætt húsið ef það hefði brunnið til grunna en vegna þess að það kom upp myglusveppur og rífa þurfti húsið niður að grunni þurfti þessi einstaklingur að bera allan kostnað og burðast áfram með öll lán sem hvíldu á ónýta húsinu.

Forseti. Það er einmitt þetta sem er svo mikið ójafnræði í samfélaginu okkar og það er makalaust. Ég hef heyrt af því að í sumum löndum sem við berum okkur saman við er brugðist strax við því þegar kemur upp að aðstæður í húsnæði geti augljóslega valdið heilsutjóni. Fólk þarf ekki að bíða jafnvel árum saman eftir því að geta fengið bót á sínum málum. Svo hefur maður heyrt sögur af því að fólk hefur hreinlega þurft að fara úr einu mygluhúsinu í annað. Mér finnst svo skelfilegt að lesa til sögurnar til dæmis um börnin og maður veit ekki hvort heilsutjónið er varanlegt og krónískt, það er búið að veikja ónæmiskerfið svo mikið. Ég mun svo sannarlega gera þetta eitt af mínum forgangsmálum á þessu missiri í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég hef sjálf fengið að vera mannlegt tilraunadýr fyrir svona sveppi og er sannfærð um að það er ástæða þess að ég hafnaði inni á spítala fyrir ári síðan. Ég veit hversu erfitt það er fyrir fólk að búa við slíkar aðstæður. Manni líður nánast eins og maður sé aleinn í heiminum. Það er sem betur fer þannig að maður er í stöðu til þess á þessum vinnustað að hjálpa öðrum við að lenda ekki í því sama. Það sem ég er sérstaklega hrifin af í ályktuninni er hversu ítarlega hefur verið farið í hvað er að og hvernig má bregðast við því. Það er búið að leggja gríðarlega góðan grunn fyrir nefndina sem á að skila af sér einhverjum almennilegum úrbótum þegar þetta verður fullnustað.

Virðulegi forseti. Ég gríp á lofti það sem hv. þingmaður ræddi um, þ.e. ójafnræði. Það er nefnilega alveg rétt. Ég las upp hér hvernig einstaklingur bar allt sitt tjón vegna þess að þetta gerðist og það þurfti að rífa húsið en það brann ekki til grunna. Þar er mikill munur á. Allir eru skyldugir að brunatryggja hús sín, sem betur fer, þannig að ekkert hús er án brunatrygginga. Ef bruni verður er tjónið yfirleitt bætt. Auðvitað geta alltaf verið skiptar skoðanir um hvað á að bæta mikið, það er eins og gengur og gerist. En við getum tekið fleiri dæmi, vegna þess að við höfum búið til kerfi vegna annarra tjóna sem eru, má segja, náttúrutjón líka, þ.e. snjóflóð og jarðskjálftar. Fari hús í snjóflóði kemur Viðlagasjóður til skjalanna og bætir tjónið og það sama á við tjón vegna jarðskjálfta. Þannig höfum við Íslendingar búið til kerfi þar sem við tökum öll þátt í tjóni sem einhverjir meðbræður okkar og samborgarar lenda í sem við vonum svo að komi aldrei fyrir aftur. Þetta á ekki við þarna vegna þess að heilsufarslegt tjón er eitt, eins og hv. þingmaður nefndi, en hitt er líka mjög alvarlegt, þ.e. fjárhagslegt tjón viðkomandi einstaklinga. Að því kem ég betur í síðari ræðum mínum.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp sem einn af flutningsmönnum þessarar tillögu sem er mjög mikilvæg. Ég tek undir með umræðu í andsvörum áðan, ég tel að þetta sé þingmannamál sem ætti að njóta forgangs hjá okkur því að þetta er löngu tímabær tillaga. Þegar þessi þingmaður var að segja frá þingsályktunartillögunni í hópi samflokksmanna sinna varð einum að orði, með leyfi forseta: „Þingsályktunartillaga um myglusvepp, er nú ekki nóg mulið undir þennan árans myglusvepp? Eigum við ekki frekar að berjast á móti honum?“ Það er eiginlega málið. Það kemur manni spánskt fyrir sjónir hvað við erum stutt komin, að þessi vinna sé í raun ekki löngu farin af stað miðað við það að myglusveppur er búinn að vera áberandi vandamál á Íslandi í nokkuð mörg ár. Í beinu framhaldi af samræðum við þennan flokksfélaga minn, sem starfaði einu sinni í Noregi, vildi ég koma þeim upplýsingum á framfæri að hann hefði starfað þar fyrir apparatið Norsk Hussopp Forsikring, húsasveppasjóð Norðmanna ef svo má segja, sem var hluti af viðlagasjóðskerfi Norðmanna. Norðmenn líta á sveppinn á sama hátt og hv. þm. Kristján L. Möller orðaði það í svari við andsvari hérna áðan, sem utanaðkomandi náttúruvá á borð við ofanflóð, skógarelda eða hvaðeina sem er þá ábyrgðartryggt af samfélaginu. Ég vildi bara við fyrri umr. um þingsályktunartillöguna koma þessum upplýsingum á framfæri og beina því til nefndarinnar að kynna sér þetta fyrirkomulag hjá frændum okkar í Noregi. Ég fagna þessari tillögu sérstaklega, ekki bara vegna þess hversu mikilvæg hún er heldur líka vegna þess að hún er óvenjuvel unnin. Það hversu vel unnin tillagan er ætti að flýta fyrir því að málið fái framgang.

Hæstv. forseti. Mig langar að taka þátt í fyrri umr. sem einn af flytjendum tillögunnar þó að greinargerðin tali fyrir sig sjálf og ítarleg framsöguræða hv. þm. Kristjáns L. Möllers, sem flutti yfirgripsmikla ræðu um viðfangsefnið. Smátt og smátt hefur það orðið ljósara hversu alvarlegt vandamál þetta er. Ég verð að viðurkenna að ég áttaði mig fyrst á þessu fyrir nokkrum árum þegar fjölskylda lenti í þeim ósköpum að uppgötva að veikindi á heimilinu stöfuðu að öllum líkindum af myglusvepp. Það mál endaði með því að húsið var rifið, til þess að gera nýtt hús, og því nánast hent og nýtt hús byggt á staðnum. Þegar ungt fólk lendir í því að þurfa að byrja upp á nýtt situr það uppi með skuldirnar af eldra húsinu um leið og það ber kostnaðinn af því nýja. Í þessu tilfelli felldi þó viðkomandi lánastofnun niður hluta af skuldunum og vinnufélagar húseigandans hjálpuðu til við að byggja nýja húsið. Á þessum tíma gerði maður sér fyllilega grein fyrir - sem ég hafði svo sem ekki áttað mig nægjanlega vel á áður - vanþekkingunni sem er á þessu vandamáli, þ.e. myglusveppum og hvernig þeir geta komið jafnvel í nýjar byggingar ef ekki er rétt gengið frá málum varðandi byggingarnar, og vanþekkingunni á þeim sjúkdómum sem geta leitt af myglusveppunum og skilningsleysinu á því að um væri að ræða að umhverfi í viðkomandi húsi hefði áhrif á heilsu heimilismanna. Það gerði málið enn flóknara að þetta réðst að heimilisfólkinu með ólíkum hætti, þ.e. sumir urðu veikir en aðrir ekki. Þess vegna var fólkið ásakað um að þetta væri bara ímyndun og að einhverjir aðrir þættir réðu þessu o.s.frv. Það hefur komið æ betur í ljós - kannski hvað mest með umræðunni um gömlu bygginguna á Landspítalanum og um byggingarnar á Egilsstöðum, þar sem menn höfðu skipt um efni og sett efni í byggingar sem ollu myglusveppum þar - hversu umfangsmikið þetta vandamál er. Aðilar hér á landi hafa sinnt þessu verkefni og er mikilvægt að þeir komi að þeirri vinnu sem hér er boðuð með þingsályktunartillögunni því að það er alveg ljóst að þetta snertir gríðarlega marga fleti. Það eru þessir sjúkdómar sem eru aðalatriðið, hvernig hægt er að forða fólki frá því að lenda í þessum aðstæðum og hindra að fólk verði veikt og efla þekkingu innan heilbrigðiskerfisins á því hvert vandamálið er og hvernig eigi að bregðast við. Það þarf líka að fylgja betur eftir verkþekkingu og hönnun. Sjálfur hef ég orðið vitni að því að menn hafa haft tilhneigingu - þegar komið hafa ný efni eins og frauðefnin öll sem hægt var að sprauta í kringum glugga að menn hreinlega lokuðu öllum öndunarleiðum á byggingum, þessum gömlu húsum, af fullkominni vanþekkingu, að húsin þyrftu að anda og fá loftræstingu til að ekki myndaðist raki í þeim. Þetta er hluti af því sem þarf þá líka að auka eftirlit og kröfur um, þ.e. varðandi það að menn gangi frá húsum á fullnægjandi hátt. Annað sem er líka gríðarlega mikið vandamál - tekin er ábyrgð á svona framkvæmdum, nýjum framkvæmdum, af verktökum og jafnvel söluaðilum og öðrum slíkum - er að í ótrúlega mörgum tilfellum eru þessi fyrirtæki farin á hausinn og geta því ekki staðið við þessar ábyrgðir. Það er enginn sem tekur við þeim og stendur þá undir því að viðkomandi einstaklingur fái leiðréttingu í samræmi við þau mistök sem átt hafa sér stað við frágang byggingarinnar. Ég treysti því að þessi tillaga fái framgang í þinginu, að hún verði í forgangi þar eins og hér hefur þegar verið rætt. Þetta er það umfangsmikið, snertir það marga og kallar á að brugðist sé við með fullnægjandi hættti, að ég held að það réttlæti að málið fái fljóta og góða afgreiðslu. Það vekur líka auknar vonir að fulltrúar frá öllum flokkum standa að þessari tillögu, sem er ákall um að þverpólitísk samstaða verði um málið og menn fái ítarlega skýrslu um hvernig hugsanlegt er að bregðast við. Þegar hafa komið fram ákveðnar tillögur. Það var sú sama og manni datt fyrst í hug þegar maður sá þetta vandamál á sínum tíma, þ.e. að viðlagatrygging, annaðhvort ný deild eða með einhverjum sérstökum lögum, gæti á einhvern hátt gripið inn í þar sem tryggingar frá verktökum dygðu ekki til eða tryggingarfélögin. Þau sinna þessu því miður alls ekki og engir möguleikar eru að tryggja sig fyrir þessu. Ég hef aðeins velt fyrir mér hvort einhver önnur sambærileg vandamál eru í kerfinu. Þar höfum við horft til þess að mikil umræða varð fyrir nokkrum árum um svokölluð veggjatítluhús, hús sem voru nánast étin innan frá. Spurning hvort kíkja á hvort staðan er svipuð hvað varðar fleiri þætti því að fólk hefur líka tapað húsunum sínum vegna dulinna galla. Í þeim tilfellum sem ég hef heyrt af og fylgst með reyndist til dæmis mjög erfitt að sækja ábyrgðina á fasteignasalana sem eru þó tryggðir fyrir því að bera ábyrgð á að ekki leynist gallar í húsi við sölu. Það er kannski hugsanlegt að skoða þurfi fleiri þætti en alla vega er mikilvægt að fylgja þessu máli eftir. Ég fagna tillögunni og þakka flytjandanum, hv. þingmanni, frumkvæðið að því að koma málinu hér fram. Þetta var líka flutt í fyrra en nú skulum við sjá til þess að þetta fari í gegnum þingið og hljóti afgreiðslu.

Herra forseti. Hv. þm. Kristján L. Möller á hrós skilið fyrir að taka þetta mál upp og endurflytja hér ágæta tillögu flokkssystur okkar, fyrrverandi hv. þingmanns Jónínu Rósar Guðmundsdóttur, frá síðasta kjörtímabili. Hv. þingmaður flutti hér líka mjög lærða ræðu um afleiðingar og skaðsemd myglusvepps. Þetta er vandamál sem við höfum ekki gert okkur gert okkur grein fyrir alla vega á hinum seinni tímum. Það er hins vegar alveg ljóst að a.m.k. af reynslunni þekktu formæður okkar og forfeður þetta. Þær vissu að heilsuspilling fylgdi oft því að búa í röku húsnæði og það var einmitt þess vegna sem fólk á mínum virðulega aldri kannast ákaflega vel við þá áráttu afa okkar og ömmu og þaðan af eldra fólks til þess að vera stöðugt að viðra út og viðra rúmföt. Það var vegna þess að menn lærðu af reynslunni að með þeim hætti tókst að dreifa því sem síðar kom í ljós að voru eiturefni í andrúmsloftinu þar sem um var að ræða rakt og þar af leiðandi heilsuspillandi húsnæði. Ég gleðst svo yfir því að hv. þm. Kristján L. Möller hefur lofað okkur annarri ræðu ekki síðri hér undir lok þessarar umræðu. Í sjálfu sér er búið að fara yfir vandann eins og hann er. Það sem mér þykir þó best í þessari umræðu er að þeir þingmenn sem hér hafa talað hafa allir sammælst um að rétt sé að samþykkja þessa tillögu hið allra fyrsta í viðeigandi þingnefnd til þess að geta komið málinu hingað og gengið frá því. Því fagna ég, þetta er mál sem sker á öll flokksbönd. Þarna er kannski aðalmeinið sú staða sem tiltekinn hópur fólks er í, fólks sem hefur þess konar reynslusögur eins og hv. þm. Kristján L. Möller las upp hér áðan. Það segir beinlínis að það hefði verið betra fyrir sig, afkomu sína og fjölskyldunnar ef húsið hefði brunnið í stað þess að verða myglusveppi að bráð. Með þeim hætti er þessum vanda kannski best lýst. Þarna er um að ræða hóp fólks, 50 eða 100 fjölskyldur sem tengjast 50 húsum sem eru í bráðavanda og fellur beinlínis niður á milli, fellur í gloppu þar sem enginn hefur skyldu til þess að koma því til hjálpar. Það er þess vegna sem málið er lagt fram hér á hinu háa Alþingi. Það ætti að vera hægðarleikur að ná sátt um að samþykkja tillöguna vegna þess að hún felur ekki annað í sér en að sett verði niður nefnd til þess að skoða með hvaða hætti hægt er að koma í veg fyrir að slíkur vandi endurtaki sig en þó um leið einnig með hvaða hætti hægt er að koma til móts við vanda þessa hóps sem er í reynd aflvaki og uppspretta þessarar tillögu. Miðað við þær umræður sem hér hafa farið fram í dag má segja að vandinn sé tvíþættur, í fyrsta lagi að fylla upp í þau skörð sem eru í regluverki okkar Íslendinga og leitt hafa til þess að eftirlit hér og reglur um byggingar, meðferð byggingarefna, eru ekki jafn vel úr garði gerðar og í nágrannalöndunum. Það er vandamál framtíðarinnar sem sjálfsagt er að huga að. Hin hlið vandans er að finna leiðir til þess að aðstoða það fólk sem hefur lent í þessu, hefur þurft að flytja út úr húsi sínu og liðið margvíslegt tjón bæði á heilsu sinni, líka andlega, að ekki sé nú talað um hið fjárhagslega tjón sem er tvíþætt, annars vegar að standa uppi með ónýtar eignir í höndum sínum og hugsanlega af völdum sjúkdóma sem af þessum meinvætti leiða. Það hefur komið í veg fyrir að fólk geti haft framfæri af því að stunda störf sín eins áður. Þá vill svo til að þessi hæstv. ríkisstjórn sem nú situr við völd er nú ekki alvond, það er rétt að hrósa henni fyrir það góða sem hún a.m.k. býr sig undir að gera. Og af því að hér talar á eftir einn af hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins þá veit ég að hann upplýsir okkur áreiðanlega um það með hvaða hætti hæstv. forsætisráðherra hyggst efna það loforð sem hann gaf í upphafi þessa kjörtímabils um að setja á stofn sjóð sem bætir tjón sem hópur Íslendinga kann að verða fyrir ef um er að ræða stöðu þar sem enginn annar ber ábyrgð á. Það hefur hæstv. forsætisráðherra sagt. Þegar hæstv. forsætisráðherra lét þetta út úr sér á sínum tíma og ég gladdist við fót, datt mér reyndar í hug að hann væri akkúrat að hugsa um þetta fólk. Ég er líka þeirrar skoðunar að til þess að ráða bót á þeim vanda sem nú blasir við þessum afmarkaða hópi og sömuleiðis ef svipað kann að spretta upp í framtíðinni sé langbest að fara þá leið sem hér hefur aðeins verið orðuð í umræðunni, þ.e. að Viðlagasjóður taki þetta á sig. Hvert er andlag Viðlagasjóðs? Það er að bæta tjón sem verður af náttúruhamförum. Hann bætir tjón af völdum snjóflóða, sjóflóða, skriðufalla og jarðskjálfta. Ef við lítum á þetta dæmi þar sem í tilteknu byggðarlagi hafa 50 hús ónýst af völdum myglusvepps, er það eitthvað annað en náttúruvá? Eru það ekki bara hamfarir? Ég tel að það væri kannski einfaldasta leiðin að skilgreina skaða af völdum myglusvepps sem eina tegund þeirra tjóna sem Viðlagasjóður á að bæta. Mér þótti merkilegt að hlusta hér fyrr í dag á hv. þm. Óttar Proppé sem lýsti samtali sem hann hafði átt við Norðmann sem hafði upplýst hann um að í Noregi er opinber sjóður sem m.a. á að tryggja bætur til þeirra sem verða fyrir tjóni af völdum myglusveppa. Það er fordæmi sem við ættum að skoða. Hv. þm. Kristján L. Möller hefur bent réttilega á að í regluverki okkar eru gloppur og, að því er mér virðist af máli hans, margvíslegar. Þess vegna held ég að það sé svo brýnt að setja niður svona hóp til þess að skoða það. Myglusveppur er, eins og hv. þingmaður sagði, mikilvægur partur af lífkeðjunni. Hann er eins konar niðurbrotsmaskína sem tekur og ryður í gegnum sig ýmiss konar úrgangi í náttúrunni og á þar með mikilvægan þátt í að brjóta niður næringarefni og koma þeim af stað aftur í gegnum fæðukeðjuna. Við þetta niðurbrot verða til efni sem geta verið skaðleg en sömuleiðis verður líka til úrgangur frá sveppunum sjálfum eða gróum hans sem eru eitruð. Í sumum tilvikum getur það valdið krabbameini, það fer eftir tegundum. Og eins og hér hefur verið lýst veldur þetta stundum stórkostlegum skaða á heilsu manna, stundum tímabundnum, og eins og hér var lýst að þegar menn skipta um húsnæði er oft undinn bráður bugur að því að bæta heilsufarslega erfiðleika viðkomandi, en stundum verður skaðinn alvarlegur og miklu meira langvarandi. Við vitum það nú líka, svo skrýtið sem það er, að þetta vandamál hefur m.a. komið upp á mikilvægum heilbrigðisstofnunum í mínu kjördæmi, sem er náttúrlega algjörlega stórmerkilegt og ekki vansalaust að slíkar stofnanir skuli vera svo illa komnar, svo gamlar, að þar sé heilbrigðisstarfsfólki hætta búin, en þannig er það. Þess vegna tel ég að það þurfi að taka á þessu máli. Það alvarlegasta sem getur gerst, eins og hv. þingmaður lýsti í sinni góðu ræðu, er auðvitað að menn geta lent í því að fá hroðaleg mein eins og krabbamein. Ein tegund eiturefna sem myglusveppur og gró hans gefa frá sér leiðir til þess að það getur orðið bæling, tímabundin bæling eða verulegur langvarandi skaði sem ónæmiskerfi líkama er búinn. Það þýðir að viðkomandi fær ekki bara umgangspestir heldur getur hann í tímans rás orðið miklu verr úti. Hér er því um raunverulega heilsufarsvá að ræða gagnvart þeim sem búa í svona húsnæði. Ég tel þess vegna, herra forseti, að það eigi að samþykkja þessa tillögu sem fyrst. Þessi hópur á að miða starf sitt að tvennu: Í fyrsta lagi að bæta regluverkið til þess að draga úr líkum á að svona verði aftur og í öðru lagi að finna leiðir til þess að bæta fjárhagslegan skaða þess hóps sem núna stendur andspænis miklum eignamissi, og sömuleiðis sem getur tekið á sig slíkar bætur í framtíðinni. Ég tel best að leita leiða til þess að nýta Viðlagasjóð til þess.

Virðulegi forseti. Ég fagna því að við ræðum þessa tillögu í dag því að mikilvægt er að taka á því grafalvarlega máli sem hér er til umræðu. Þetta vandamál hefur verið þekkt um svolítinn tíma en aldrei verið tekið neitt á því. Þegar slíkt vandamál kom upp fyrir austan voru góð ráð dýr því að enginn farvegur var til. Á endanum má þakka fyrir það að þeir aðilar sem komu að byggingu þeirra húsa náðu samkomulagi, örugglega tímamótasamkomulagi um hvernig aðilar geta sameinast án þess að leggja mikil dómsmál og vesen á íbúana. Því ber að fagna. Vanþekking fólks á þessum málum og hversu lítið þau hafa verið í umræðunni getur valdið miklu tjóni. Þess vegna er mjög mikilvægt að við hefjum þessa umræðu og reynum að koma henni í þann farveg að koma þessum málum í fastar skorður, vegna þess að þetta tjón nær náttúrlega bæði til heilsutjóns eins og hér hefur verið rakið, þetta er klárlega heilbrigðismál, og svo til fjárhagslegs tjóns. Hið fjárhagslega tjón getur líka haft áhrif á heilsu fólks, það setur það algjörlega í uppnám. Því erum við að sýna mikla ábyrgð með því að setja þessa vinnu af stað og ég hlakka mikið til að taka þátt í henni. Fólk er algjörlega berskjaldað þegar svona lagað kemur upp, ég tala nú ekki um það sálræna ástand sem getur skapast þegar heimili verða sýkt af myglu þannig að fólk getur ekki búið þar. Það tekur sálrænt á fólk. Það sem við gerum í þessu er að við erum að fara af stað með forvarnir. Við erum að útbúa hvernig við komum í veg fyrir að þetta vandamál stækki, það er því miður komið af stað, og nú þurfum við að leggja áherslu á forvarnir þannig að við komum í veg fyrir vandann. Og síðan að til verði eitthvert ferli sem fer af stað þegar slíkt mál kemur upp þannig að fólk verði ekki jafn berskjaldað og óöruggt og standi ekki frammi fyrir að missa heimili sitt án þess að fá það nokkuð bætt. Ég hlakka því til að fá málið í umhverfis- og samgöngunefnd þar sem ég á sæti og mun ég vinna því framgang þar eins og ég get. Nákvæmleg útfærsla mun verða rædd þar og munum við þá hafa samræður við hæstv. forsætisráðherra um hugmyndir hans í því, eins og hann hefur talað og hæstv. ríkisstjórn. Ég veit ekki hvort Össur Skarphéðinsson vilji verða sjóðstjóri yfir þeim sjóði. Ég veit að vinna fór af stað hjá fyrrverandi ríkisstjórn í forsætisráðuneytinu að skoða þessi hamfaramál og hvernig sé best að taka á þeim. Ég veit ekki til þess að þeirri vinnu sé lokið en mikil vinna hefur farið fram þar með Almannavörnum og fleirum og það er um að gera að bæta þessu bara inn í þá vinnu, þ.e. hvort þetta eigi heima í því ferli og kannski ekki ástæða til að búa til sérsjóð fyrir þetta endilega. En við þurfum að taka heildstætt á málunum, ekki að dreifa þeim víða. Ég held að þetta sé mál sem við getum öll sameinast um.

Herra forseti. Ég vil upplýsa hv. þm. Vilhjálm Árnason um að þetta var nú ekki versta hugmyndin sem hann hefur komið fram með á sinni lífsfæddri ævi, að stinga upp á því að ég mundi gegna forstöðu fyrir slíkum sjóði, því að partur af þeim mörgu heimum sem ég hef lifað í er m.a. tryggingaheimurinn. Ég var einu sinni aðstoðarforstjóri lítils tryggingafélags, svo það komi fram, þannig að málið er mér með fjarlægum hætti skylt. Mig langar að þakka hv. þingmanni fyrir góðan skilning hans og góðar viðtökur við þessu máli. Sömuleiðis var það ánægjuefni að heyra hjá hv. þingmanni tíðindi af því að það voru ekki bara orðin tóm hjá hæstv. forsætisráðherra heldur er vinna í gangi við að kanna hvernig hægt sé að setja upp vernd fyrir þá sem verða fyrir tjóni sem við gætum kannski orðið sammála um að flokkast undir einhvers konar sameiginlega vá, jafnvel náttúruhamfarir. Í mínum augum eru þetta náttúruhamfarir þó að þær séu ekki eins og hinar hefðbundnu. Það er jákvætt og ég fagna því mjög. Ég er líka alveg sammála hv. þingmanni um að engin ástæða er til að stofna einhvern sérstakan sjóð út af þessu. Í reynd held ég að það þurfi ekkert annað en að breyta lögum um viðlagatrygginguna, fella þetta undir hana. Svona mál hafa alltaf komið upp áður með löngu millibili og þá voru það stök hús. Núna er þetta klasi húsa og hægt er að rekja ástandið í mörgum tilvikum til sameiginlegra orsaka. Mér finnst það því alveg borðleggjandi að það falli undir viðlagatryggingu. Er hv. þingmaður mér sammála um að sá sjóður sem hæstv. forsætisráðherra er að láta vinna að núna ætti að dekka tjón eins og þetta? Það er spurning mín til hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að fullyrða nákvæmlega hvaða leið verður farin. Þegar málið kemur til nefndarinnar mun upphaf þeirrar vinnu byrja. Við munum kalla eftir umsögnum og þá vænti ég þess að við fáum svolitla umræðu um það. Ég tel það alls ekki útilokað að slíkur sjóður verði settur á stofn. Ég held að verkefnið hjá okkur sé það að fólk standi ekki berskjaldað frammi fyrir þessu vandamáli þegar það kemur upp. Það þarf að vera einhver leið sem fólk getur leitað í. Hvaða leið það er - ég nefndi dæmi áðan að tryggingafélögin, framkvæmdaraðilinn og efnissalinn hafi náð samkomulagi fyrir austan þannig að það er ekki útilokað að hagsmunaaðilar eins og tryggingafélög komi að einhverju leyti að þessu. Við þurfum bara að vinna í þessum málum og það er það sem við erum að kalla eftir hérna, umræðu um hvernig sé best að gera þetta. Ég get alveg tekið undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að það gæti verið vænlegur kostur að þessi sjóður komi að því.

Herra forseti. Hv. þingmaður er farinn að þekkja mig. Mér er alveg sama hvernig kötturinn er á litinn, bara að hann veiði mýs. Mér er í sjálfu sér alveg sama hvort það verði nýr sjóður, viðlagatrygging eða eitthvað annað sem tryggir það einfaldlega að ef við lendum í þessu vandamáli í framtíðinni standi fólk ekki, eins og hv. þingmaður orðaði það, berskjaldað á berangri og fái enga liðveislu. Eins og fram hefur komið í umræðunni í dag lýsa sumir sem hafa lent í þessu þannig með orðum hv. þm. Kristjáns L. Möllers, að þetta sé verra en að lenda í bruna. Ef þú lendir í bruna vitum við að það er einhver sem bætir tjónið, en það er enginn sem kemur til hjálpar í þessu tilviki og við þær aðstæður verður samfélagið með einhverjum hætti að gera það. Ég þekki málið ekki nógu vel til þess að hafa vitað það fyrir fram en mér skildist á svari hv. þingmanns að komið væri samkomulag í þessu tiltekna dæmi. Kannski hef ég misskilið það en ef svo er fagna ég því, en það hef ég nú ekki skilið til þessa. Ég hef skilið það svo að það fólk sé enn þá í örvæntingu að leita einhverra bjargráða. Og af því að ég upplýsti um fortíð mína úr tryggingaheiminum á ég nú eftir að sjá tryggingafélögin koma sjálfviljug að svona máli.

Virðulegi forseti. Já, ég get staðfest það að þeir sem komu að því máli eru búnir að ná samkomulagi og endurnýjun þess húsnæðis er hafin, þannig að það er mjög jákvætt og því ber að fagna. Það er rétt sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson segir og hv. þm. Kristján L. Möller kom inn á að hægt er að líkja þessu við það að lenda í bruna af því að það er líka svo mikið tilfinningamál sem fylgir þessu, líkt og þegar brotist er inn í húsnæði fólks, það er verið að ráðast inn á heimili þess. Það hefur miklar tilfinningalegar afleiðingar og það á alveg eins við þessu tilviki. Það er náttúrlega líka tilfinningalegur missir í bruna þegar fólk missir það sem er kært fjölskyldunni. Ég held að við getum sammælst um það eftir þessar umræður að við munum ná músunum.

Virðulegi forseti. Ég ætla rétt aðeins að blanda mér í þessa umræðu. Þetta er afar brýnt mál sem flutt var hér fyrst á 141. þingi og en þá var Jónína Rós Guðmundsdóttir, fyrrverandi þingmaður 1. flutningsmaður. Myglusveppurinn er mikill skaðvaldur eins og við vitum. Hann hefur haft gífurleg áhrif á fjölda fólks og á suma til frambúðar. Það má velta því fyrir sér af hverju þessi mál hafa fengið svona litla umfjöllun ef miðað er við margt annað og hefur ekkert alltaf þótt fréttnæmt þó að fólk missi allt sitt vegna myglusvepps. En umræðan hefur aukist núna undanfarið í þjóðfélaginu og ekki að ósekju. Fólk kaupir sér nefnilega hús í góðri trú, það leggur allt undir. Það telur sig vera að fjárfesta til framtíðar og telur sig vera með alla pappíra í lagi; eignin er á ábyrgð byggingarmeistara sem á að taka húsnæðið út, byggingarfulltrúi sveitarfélaganna skrifar upp á það, enda á kaupandinn ekki endilega að kunna allar þær reglur sem þar eru um hvort hús sé byggt samkvæmt lögbundnum hætti. Ljóst er miðað við þau tilvik sem upp hafa komið að það er einhvers staðar mikil brotalöm í kerfinu. Eins og rakið er í þingsályktunartillögunni eru það ekki síður nýbyggingar sem eru illa farnar vegna myglusvepps. Mig langar að vitna til viðtals við hjón á Egilsstöðum, Önnu Sigríði Árnadóttur og Jón Þór Björgvinsson, sem birtist á RÚV ekki fyrir svo löngu. Þar segir, með leyfi forseta: „„Í öllum húsum kemst alltaf einhver raki í þakið en þá á að lofta um og þurrka en það gerist ekki hér því ullin lokaði á loftunina.“ Hann [Jón Þór] spyr hvernig geti staðið á því að byggð séu hús þar sem rakvarnarlag sé í ólagi bæði í þaki og milliveggjum sem sums staðar séu líka útveggir. Því gæti mygla líka leynst inni í veggjum. ,,Og af hverju er lokað inn á öndun inn á þak? Það er náttúrlega bara svakalegt, það er eitthvað sem á ekki að gerast. Í æsingnum fyrir hrun var byggt svo ofsalega mikið. Það er að koma meira og meira í ljós og fleira fólk er að lenda í svona tjóni.““ Eins og komið var inn á áðan er þetta auðvitað þekkt vandamál frá gamalli tíð en með auknu eftirliti og öðru slíku finnst manni sérstakt að þetta gerist í tiltölulega nýjum húsum. Þessi hjón sem og margir aðrir hafa orðið fyrir miklu tjóni sem ekki fæst bætt og búslóðin er jafnvel ónýt, eins og hjá svo mörgum öðrum, þannig að þau geta ekki notað búslóðina m.a. vegna þess að gróin þrífast þar. Í VIII. kafla laga um hollustuhætti segir, með leyfi forseta: „Byggingar og mannvirki skulu hönnuð og byggð þannig að heilsu manna sé ekki stefnt í hættu, m.a. vegna hita og raka, hávaða, fráveitu skólps, reyks, fasts eða fljótandi úrgangs, mengunar í lofti, jarðvegi, vatni, gasleka eða geislunar.“ Þar segir líka: „Tryggja skal að raki eða afleiðingar hans rýri ekki eðlileg heilbrigðis- og hollustuskilyrði innan dyra.“ Því er það ekki nema von að fólk spyrji sig sem lendir í slíkum hamförum - því að það eru ekkert annað en hamfarir þegar fólk missir allt - hverjir það eru sem eigi að koma til hjálpar, hverjir tryggi slíkt, því að fólk verður að geta treyst því að allir eftirlitsaðilar sinni þeirri skyldu sinni að sjá til þess að þessir hlutir séu í lagi. Það er því augljóst að breyta þarf öllu ferlinu eins og vikið er að í þingsályktunartillögunni því að dæmin sem upp hafa komið eru of mörg. Ég ætla að vitna í opið bréf frá 2008 sem einn tjónþolinn skrifaði til þáverandi heilbrigðis- og umhverfisráðherra, með leyfi forseta: „Þessi skaðlegi gestur er myglusveppur og hann knúði dyra hjá mér og nú er búið að jafna heimili mitt við jörðu. Róttækar ráðstafanir finnst ykkur kannski en undir húsinu var skriðkjallari og þar átti sveppurinn upptök sín. Við eftirgrennslan kom í ljós að kjallarinn sá var ekki gerður eins og teikningar sögðu til um þegar húsið var byggt.“ Síðar segir: „Nú var um tvennt að velja, reyna að komast í veg fyrir myglusveppinn með öllum tiltækum ráðum, rífa allt innan úr húsinu, gólfið úr og reyna á einhvern hátt að steypa plötu, en hvernig átti ég að réttlæta fyrir mér að leggja út í milljóna kostnað sem svo yrði ekki til neins þar sem sveppurinn var alveg eins í útveggjum hússins. Þá var bara hinn kosturinn eftir að hreinlega rífa húsið af grunninum, steypa plötuna og setja nýtt hús þar ofan á. Þá var að fara í tryggingafélagið, við vorum með allar tryggingar og töldum að við fengjum skaðann alla vega bættan að hluta, þó ekki væri nema húsgögnin, en reyndin varð allt önnur. Svona er ekki til í skilmálum tryggingafélaganna og við fáum ekki krónu. Hvernig á að vera mögulegt að byrja upp á nýtt með lánið af ónýta húsinu á bakinu?“ Því miður er það ekki á bætandi ofan á þau ósköp að tapa húsnæðinu sínu með auknum fjárhagsáhyggjum, heilsan jafnvel orðin léleg, að standa líka frammi fyrir því að tryggingarnar bæti ekki tjónið. Það er ömurleg staðreynd að þeir sem uppgötva myglusvepp í húsakynnum sínum eiga sér enga von um að fá tjón sitt bætt. Vonandi er þetta skref í áttina og ég tek undir með flutningsmanni og öðrum þeim sem hér hafa talað þegar þeir vitna til þess að ef hús brennur eða eyðileggst vegna snjóflóðs eða annarra hamfara er það bætt, vegna þess að samfélagið hefur ákveðið að það sé bótaskylt, við höfum komið okkur saman um það. En þetta mál er brýnt, hvort sem það verður undir viðlagatryggingu eða öðrum hamfaratryggingum eða slíku, mér finnst það ekki vera aðalmálið. Aðalmálið er auðvitað að fá niðurstöðu í það með stofnun þessa starfshóps og ég vona svo sannarlega og ég trúi því að það náist þverpólitísk sátt um málið, að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra afgreiði það fljótt, að nefndin skili því fljótt frá sér og að skipað verði í þennan starfshóp þannig að niðurstöður liggi fyrir 1. júlí 2014. Ég vona að þær fjölskyldur sem orðið hafa fyrir slíkum hamförum og munu verða fyrir slíku, því að þetta er auðvitað ekki búið þó að einhverjar reglur verði settar, fái viðunandi úrræði.

Hæstv. forseti. Fyrir það fyrsta vil ég þakka þeim þingmönnum sem tekið hafa til máls fyrir góðar undirtektir og mjög málefnalegt innlegg í umræðuna. Ég veit að fleiri þingmenn hefðu viljað taka þátt í umræðum en eru fjarverandi vegna annarra þingstarfa. Ég ætla ekki að fara yfir það sem hér hefur verið sagt en þó þakka enn og aftur þeim þingmönnum sem tekið hafa til máls. Ég nefni sem dæmi það sem Óttarr Proppé lagði hér inn um hinn norska sjóð, opinberan sjóð, sem tekur þátt í atvikum af þessu tagi. Þar eru þeir komnir miklu lengra en við. Hér hefur verið fjallað um málið og á þessum lokamínútum vil ég ekki teygja umræðuna á langinn. Mér liggur á og ég tel mjög gott að málið gangi sem fyrst til nefndar þannig að við gætum átt möguleika á að klára það fyrir jól. Mér heyrist allir tala um að viljinn sé þverpólitískur og að þingmannamál verði samþykkt. Hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir las hér upp úr bréfi sem Bylgja Hafþórsdóttir skrifaði í Morgunblaðið fyrir nokkru þar sem hún fjallaði um sína hlið á þessu máli. Ég greip niður í ummæli hennar þar sem hún sagði að húsið hennar hefði verið jafn ónýtt og ef það hefði brunnið til grunna. Það tjón ætti hún að höndla ein, en brunatjón hefði verið bætt. Hún segir frá því að hún hafi árangurslaust skrifað tveimur hæstv. ráðherrum bréf sem einhverra hluta vegna var ekki svarað. Þá hafi hún neyðst til að birta bréfið á opinberum vettvangi í þeirri veiku von að geta þannig vakið athygli á hættulegum vágesti sem dúkkað getur upp á heimilum fólks í landinu. Ég ætla að lesa upp úr þessu bréfi og einu eða tveimur bréfum til viðbótar. Mér finnst ekki þurfa meira til en lýsingu þessa fólks til að Alþingi samþykki umrædda tillögu og framkvæmdarvaldið setji þetta í gang. Í greininni segir, með leyfi forseta: „Þessi gestur er ósýnilegur en skaðinn sem hann getur valdið á heilsu fólks og eignum getur verið óbætanlegur. Þessi skaðlegi gestur er myglusveppur og hann knúði dyra hjá mér og nú er búið að jafna heimili mitt við jörðu.“ - Hugsið ykkur lýsinguna, virðulegi forseti. „Róttækar ráðstafanir finnst ykkur kannski en undir húsinu var skriðkjallari og þar átti sveppurinn upptök sín. Við eftirgrennslan kom í ljós að kjallarinn sá var ekki gerður eins og teikningar sögðu til um þegar húsið var byggt.“ - Ég vek athygli á þessu. Áfram segir: „Dýr sparnaður það en þar sem húsið er 20 ára gamalt eru allar kröfur sem ég mögulega gæti gert á húsbyggjandann löngu fyrndar þrátt fyrir að ég hafi einungis átt húsið í um sjö ár. Af þessum sjö árum var ég búin að vera veik í tvö án þess að allur sá fjöldi lækna sem ég leitaði til fyndi hvað væri að mér. Myglusveppurinn kostaði mig starfið, starf þar sem ég fékk möguleika á að mennta mig frekar við góðan skóla og hann kostaði mig líka námið. Átti eina önn eftir við Viðskiptaháskólann á Bifröst þar sem ég náði toppeinkunnum og átti alla möguleika á að koma mér vel áfram hjá fyrirtækinu sem ég starfaði fyrir. Ég bara gat ekki réttlætt fyrir mér lengur að bjóða vinnuveitendum mínum upp á starfskraft sem var sífellt fjarverandi vegna veikinda og sá mig því knúna til að segja upp. Eftir að myglusveppurinn uppgötvaðist flutti ég út, í herbergi hjá bróður mínum ásamt yngstu dótturinni og fljótlega fór heilsan að lagast. Ég var það heppin að sveppurinn virðist ekki hafa haft langvarandi áhrif, þó ef til vill sé of skammur tími liðinn til að hægt sé að segja til um áhrif hans á ónæmiskerfið.“ Ég vil geta þess að að því er mig minnir birtist þetta í blaðinu 2008. Og áfram segir: „Nú var um tvennt að velja, reyna að komast í veg fyrir myglusveppinn með öllum tiltækum ráðum, rífa allt innan úr húsinu, gólfið úr og reyna á einhvern hátt að steypa plötu, en hvernig átti ég að réttlæta fyrir mér að leggja út í milljóna kostnað sem svo yrði ekki til neins þar sem sveppurinn var alveg eins í útveggjum hússins.“ Síðan rekur hún málin eins og hv. þm. Bjarkey Gunnarsdóttir las hér upp. Ég ætla aðeins að grípa niður í eitt atriði þar sem bréfritari segir, með leyfi forseta: „Hvernig á að vera mögulegt að byrja upp á nýtt með lánið af ónýta húsinu á bakinu?“ Þetta eru orð sem við skulum hafa í huga. Í framhaldi af því fjallar hún um það hvernig komast eigi í gegnum greiðslumat með gamla lánið af húsinu á bakinu. Ég hef lesturinn á ný upp úr þessari blaðagrein, með leyfi forseta: „Á öllum húseignum er skyldutrygging til að tryggja hagsmuni fólks ef kviknar í. Húsið mitt er jafn ónýtt og ef það hefði brunnið til grunna en það tjón á ég bara að höndla ein. Hvernig, getið þið sagt mér það? Held ég verði að þiggja þessa áfallahjálp sem tryggingafélagið mitt býður upp á.“ Virðulegi forseti. Þetta eru nokkur orð sem féllu um málið. Ég gríp líka niður í annað bréf sem Bylgja Hafþórsdóttir, þegn þessa lands, hefur birt á bloggsíðu þar sem hún fjallaði um þetta sama mál og baráttu sína. Í niðurlagi þess bréfs segir, með leyfi forseta: „Fórum fyrst í tryggingarnar - nei, ekki einu sinni innbúið. Viðlagasjóður - nei, ekki náttúruhamfarir. Bjargráðasjóður - nei, hættir öllu slíku. Og samkvæmt áliti lögfræðingsins okkar: Fasteignasalinn - nei. Sveitarfélagið (byggingarfulltrúi) - nei. Húsbyggjandi - nei. Seljandinn - ef til vill, en hélt það yrði vonlaust. Ef einhver getur bent okkur á einhverja leið sem okkur hefur yfirsést þá látið mig vita.“ Virðulegi forseti. Margt mætti segja um myndir þar sem stærðarinnar skurðgrafa er að mölva niður húsið, það er hreint út sagt átakanlegt að horfa á það. En mér hafa borist fleiri lýsingar, virðulegi forseti, t.d. á íbúð sem byggð var 1995 og viðkomandi aðili eignaðist fyrir tveimur árum. Þar segir: „Það kom nýlega í ljós myglusveppur í öllu þakinu hjá okkur“ - og takið eftir, þetta er nýbyggt hús - „og það þurfti að flytja strax út. Mikil veikindi hafa verið í fjölskyldunni og það þurfti að henda nánast öllu innbúi og fatnaði. Núna stendur þessi sjö manna fjölskylda með ekkert í höndunum eftir þetta og margar, margar milljónir í mínus. Við erum uppgefin og ráðalaus, tryggingarnar taka engan þátt í neinu, ekki einu sinni innbúinu.“ Virðulegi forseti. Það sem kannski var átakanlegast við að búa til þessa greinargerð, í því sem komið hefur eftir það, er bréf sem ég fékk frá tólf ára stúlku. Það er allt í lagi að lesa það, ég hef fengið leyfi til þess. Viðkomandi stúlka kom fram í fréttum sjónvarps ekki alls fyrir löngu og sagði sögu sína. Ég held að það sé ágætt að ég ljúki máli mínu í umræðu um þessa þingsályktunartillögu á því að lesa það - og ég vil enn og aftur þakka fyrir góðar viðtökur. Ég vil líka nota tækifærið og þakka hv. fyrrverandi þingmanni, Jónínu Rós Guðmundsdóttur, sem var 1. flutningsmaður þessa máls á síðasta þingi. Málið komst því miður ekki á dagskrá. Ég tók það í arf frá henni og hef flutt það hér og þakka fyrir góðar viðtökur. Ég trúi ekki öðru en að í umhverfis- og samgöngunefnd fái málið úrvinnslu, verði sent til umsagnar, tekið til umræðu í nefndinni og nefndin skili áliti til Alþingis, helst fyrir jól, svo að við getum samþykkt tillöguna. Eins og ég sagði áðan: Okkur ber að afsaka að ríkisvaldið og hið opinbera hafi látið sig þetta litlu varða undanfarin ár. Nú liggur okkur á. Með leyfi forseta, ætla ég að lesa bréfið frá þessari tólf ára stúlku: „Hæ, hæ. Hér eru spurningar til þín, Kristján: 1. Hef ég rétt á því að eiga heima hjá mömmu minni og pabba? 2. Hef ég rétt á að fá almenna aðstoð frá læknum í staðinn fyrir að læknar gefi manni bara lyf sem gera hreinlega ekkert gott? 3. Miðað við að ég er tólf ára, á ég að vera með verki í fætinum, bakinu og öllum liðum, kvef, magaverki, sjóntruflanir, kláða, kvíða, ávallt grátandi undan vanlíðan? Þetta eru mínar spurningar.“ Virðulegi forseti. Ég held að það sé ágætt að við ljúkum umræðunni með þessu bréfkorni sem tólf ára stúlka sendi mér. Það er ágætt veganesti fyrir okkur alþingismenn. Þarna lýsir hún mörgu af því sem ég gat um í flutningsræðu minni, þ.e. ýmsum fylgikvillum. Virðulegi forseti. Ég ætla rétt í lokin að taka undir það sem sagt var þegar rætt var um sveppasýkingu á öðrum stöðum. Á aðalheilbrigðisstofnun okkar, Landspítalanum, kom upp myglusveppur á þessu ári. Sex mjög færir sérfræðingar veiktust meðal annars vegna þessa. Það tók töluvert langan tíma hjá læknunum að greina hvað var að, en þegar sýni voru tekin var það augljóst. Ég endurtek þakkir mínar til þeirra þingmanna sem tekið hafa þátt í umræðunum og sýnt málinu mikinn stuðning.

Herra forseti. Ég mæli hérna fyrir tillögu til þingsályktunar um aðskilnað viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Flutningsmenn tillögunnar eru, ásamt mér, hv. þingmenn Helgi Hjörvar, Bjarkey Gunnarsdóttir, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir og Ögmundur Jónasson. Tillagan hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að skipa nefnd er kanni hvort og þá með hvaða hætti megi aðskilja viðskiptabanka og fjárfestingarbanka með það að markmiði að lágmarka áhættuna af rekstri banka og áföllum í starfsemi þeirra fyrir þjóðarbúið. Nefndin skoði stefnumótun nágrannaríkja í þessu sambandi og skili tillögum sínum fyrir 1. október 2014.“ Það er rétt að taka það fram að þingsályktunartillaga þessi kemur nú fyrir Alþingi í rauninni í fjórða sinn því að hún var fyrst flutt á 140. þingi og síðan á hverju þingi síðan og á þinginu sl. vor kom fram góður stuðningur við tillöguna í efnahags- og viðskiptanefnd. Hún var afgreidd frá nefndinni með orðalagsbreytingu. Ég hef að þessu sinni tekið tillit til þeirrar orðalagsbreytingar í tillögunni sem efnahags- og viðskiptanefnd lagði til í vor. En ég tel hins vegar að þörf samfélagsins fyrir að láta kanna það mál sem þingsályktunartillagan fjallar um sé enn hin sama og þess vegna finnst mér mikilvægt að endurflytja hana, enda fékk tillagan, eins og ég segi, ágætar viðtökur í efnahags- og viðskiptanefnd í vor þó að ekki hafi tekist að ljúka málinu fyrir kosningar. Bankastarfsemin sem hér um ræðir, annars vegar rekstur fjárfestingarbanka og hins vegar starfsemi almennra viðskiptabanka, er að mörgu leyti gjörólík þannig að mikið álitamál er hvort þessi rekstur geti átt farsæla samleið í einu og sama fyrirtækinu ef mat á því fer fram á forsendum almannahagsmuna eingöngu en ekki sérhagsmuna þeirra sem eiga og starfrækja fjármálafyrirtækin. Almenn viðskiptabankastarfsemi byggist á inn- og útlánum og því sem kalla má hefðbundna fjármálaþjónustu við einstaklinga og fyrirtæki og nýtur sem slík sérstakrar verndar hins opinbera sem baktryggir þessa starfsemi að ákveðnu marki með innlánavernd. Fjárfestingarbankar fást hins vegar við fjármögnun ýmiss konar fjárfestinga; viðskipti með verðbréf, hlutabréf, ráðgjafarstarfsemi og eignastýringu og rekstur þeirra er að jafnaði til muna áhættusæknari og áhættusamari en starfsemi hinna almennu viðskiptabanka. Með því að blanda saman almennri bankastarfsemi og hinum áhættusækna fjárfestingarbankarekstri skapast hætta á að tjón vegna fjárfestinga sem farið hafa í súginn lendi á almenningi í stað þess að það hafni allt og óskipt hjá þeim sem gerðu hinar áhættusömu ráðstafanir. Það er til að draga úr líkunum á slíkum óförum almennings af völdum áhættusækinna og stundum dómgreindarlausra aðila sem þessi þingsályktunartillaga er flutt. Allt síðan efnahagshrunið gekk yfir víða um lönd haustið 2008 hefur verið til umræðu hvort aðskilja skuli almenna bankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi til fulls. Er þá gjarnan rifjað upp að meðal viðbragðanna í Bandaríkjunum við efnahagskreppunni sem leiddi af fjármálahruninu árið 1929 var einmitt bann við samþættingu almennra viðskiptabanka og fjárfestingarbanka, svokölluð Glass-Steagall löggjöf. Þetta bann var í gildi fram til síðustu aldamóta en var þá afnumið. Raunar er það svo að sú ráðstöfun er, a.m.k. af sumum, talin vera helsta orsök þess að sú efnahagsbóla myndaðist sem sprakk svo eftirminnilega haustið 2008. Um það má áreiðanlega deila. Starfsemi fjárfestingarbanka er ekki umfangsmikil hér á landi sem stendur en miklu skiptir þó að um hana gildi skýrar reglur og þær reglur séu með þeim hætti að starfsemin feli ekki í sér ógn fyrir fjármálakerfi landsins í heild. Þó er rétt að geta þess að samkvæmt frétt í Ríkisútvarpinu 20. ágúst sl. er gert ráð fyrir að eignir fjárfestingarsjóða verði um 110 milljarðar króna í árslok á þessu ári og hafa þær þá fimmfaldast á fimm árum. Árið 2007, fyrir hrun voru eignir fjárfestingarsjóða hins vegar um 538 milljarðar króna en hrundu við fall bankanna niður í um 20 milljarða á árinu 2009. Eins og ég segi er starfsemi fjárfestingarbanka ekki umfangsmikil hér á landi sem stendur eins og þær tölur sem ég gat um bera með sér en mikilvægt er að skýrar reglur gildi um þessa starfsemi. Sömuleiðis er mikilvægt að tryggt sé að starfsemin feli ekki í sér ógn fyrir fjármálakerfi landsins í heild sinni og geti þannig orðið til þess að óréttmætar fjármálabyrðar lendi á almenningi. Það er vitað mál að nokkur ágreiningur er um það meðal þeirra aðila sem fást við fjármál og bankastarfsemi hér á landi hvort rétt sé að aðgreina starfsemi fjárfestingarbanka og almenna viðskiptabanka að fullu. Þess er þó vert að minnast að í skýrslu sérfræðinganefndar Evrópusambandsins um framtíðarskipan fjármálakerfis Evrópu, sem skilaði niðurstöðum sínum haustið 2012, var lagður til aðskilnaður hefðbundinnar bankastarfsemi og starfsemi fjárfestingarbanka með þeim hætti að síðarnefnda starfsemin verði ávallt á vegum sérstaks lögaðila eða félags sem getur verið innan sömu samsteypu engu að síður. Þessar tillögur eru um margt líkar þeim tillögum eða reglum sem gilt hafa í Bandaríkjunum undanfarin ár og kenndar eru við Paul Volcker, fyrrverandi seðlabankastjóra Bandaríkjanna, og takmarka heimildir fjármálafyrirtækja til áhættusamrar starfsemi með ýmsu móti. Þróun á Vesturlöndum eftir efnahagshrunið haustið 2008 hefur gengið í þá átt að þróa haldbærar leiðir til þess að draga úr kerfisbundinni fjármálaáhættu með því að finna leiðir sem hindra eða milda verstu afleiðingar óskynsamlegs athæfis í fjármálum og hagar svo til að þegar miður fer lendi afleiðingar fyrst og fremst á þeim sem stofnuðu til áhættunnar en ekki á öðrum. Meðal þess sem gert hefur verið er að reisa múra milli almennrar bankastarfsemi og starfsemi fjárfestingarbanka. Mikilvægt er fyrir Íslendinga að fylgjast grannt með framvindunni á þessum vettvangi og móta reglur í þessa veru sem ekki gefa erlendu regluverki eftir á neinn hátt. Virðulegur forseti. Hér er lagt til að á þessu stigi verði fjármála- og efnahagsráðherra falið að skipa nefnd sem kanni hvort og þá með hvaða hætti megi skilja að starfsemi viðskiptabanka og fjárfestingarbanka þar sem meginmarkmið á að sjálfsögðu að vera að lágmarka áhættuna af rekstri banka og áföllum í starfsemi þeirra fyrir þjóðarbúið í heild. Ég hygg að það geti verið nokkuð góð samstaða um það en menn getur að sjálfsögðu greint á um hvaða leiðir á að fara, hvort það eigi að gera með fullkomnum aðskilnaði þessara tegunda bankastarfsemi eða hvort það eigi að gera með einhverjum öðrum hætti. Það er þá opið fyrir það miðað við það orðalag sem tillagan gerir ráð fyrir. Virðulegur forseti. Ég vonast til þess að tekist geti sambærileg samstaða um málið og varð á vettvangi efnahags- og viðskiptanefndar síðastliðið vor. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og síðari umræðu.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu sérstaklega. Ég ætla að þakka 1. flutningsmanni málsins, hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni, fyrir endurflutninginn. Ég hef staðið að þessari tillögu held ég í hverjum einasta flutningi hingað til enda tel ég mikilvægt að við förum að efni tillögunnar. Ég vildi árétta það í þingsal að mikil samstaða var um málið í efnahags- og viðskiptanefnd þegar það var afgreitt þaðan á 141. þingi að mig minnir. Það voru eingöngu fundaskapalegar, tæknilegar pólitískar brellur sem komu í veg fyrir að ýmis mál færu á dagskrá. Það var ekki sérstök pólitísk andstaða við tillöguna. Því tel ég mikilvægt að þingið afgreiði hana sem fyrst. Hér er talað um að skila eigi tillögum fyrir 1. október 2014 og það er mikilvægt þegar verið er að vinna tillögur sem þessar að nægur tími sé til vinnunnar. Það eru liðin fimm ár frá hruni og bankakerfið sem við ætlum að vera með til framtíðar þarf að fara að taka á sig mynd. Því er mjög mikilvægt að við afgreiðum þessa þingsályktunartillögu sem fyrst og ég vildi koma hér upp til að hvetja til þess að gengið verði hratt og örugglega í það enda er þingið búið að fjalla ítarlega um málið og komast að sameiginlegri niðurstöðu í nefnd. Þó að hér séu komnir nýir þingmenn að málinu og þeir vilji eðlilega kynna sér málið en ekki láta þingmenn sem jafnvel eru farnir af þingi taka ákvarðanir fyrir sig, finnst mér gangur málsins til vitnis um að engin alvarleg átök eru um tillöguna og það ætti að vera hægt að afgreiða hana hratt og vel, fjármálakerfinu og þar með samfélaginu öllu til heilla.

Herra forseti. Ég tók þátt í félagsskap sem er kallaður IFRI, Icelandic Financial Reform Initiative. Fyrir tveimur árum síðan kom hópurinn saman, hópur úr grasrótinni, og fór að skoða hvernig hægt væri að gera endurbætur á fjármálakerfinu. Vinnunni miðaði gríðarlega vel, ofboðslegur áhugi og sett voru fram þau grunngildi sem fólki fannst að fjármálakerfið yrði að byggja á. Fyrsta grunngildið var sjálfbærni, kerfið þyrfti að vera sjálfbært. Í Icesave-deilunni sáum við að þjóðin vill ekki að ríkið, skattgreiðendur, beri ábyrgð á fjárhagslegri áhættu einkaaðila. Þessi þingsályktunartillaga leiðir til þess að dregið verði úr þeirri áhættu sem skattgreiðendur þurfa að bera þegar kemur að einkarekstri fjármálastofnana. Þessi félagsskapur, grasrótarhópurinn sem kom saman, skoðaði hvaða úrbætur mætti gera á fjármálakerfinu og tók saman tíu atriði sem honum fannst vera mikilvægust. Við enduðum með aðskilnað fjárfestingar- og viðskiptabanka sem það atriði sem við vildum setja í forgang. Það væri það atriði sem hvað einfaldast væri að koma í framkvæmd af þeim úrbótum sem við komum okkur saman um. Ég styð því heils hugar þessa þingsályktunartillögu og mun greiða atkvæði með henni. Tíu tillögur IFRI má finna á IFRI.is og mig langar til að lesa þessa fyrstu tillögu um aðskilnað fjárfestingar- og viðskiptabanka, með leyfi forseta: „Aðskilnaður er lykilatriði, þar sem áhætta er annars vegar og öryggi hins vegar. Hér er verið að vísa til svokallaðra Glass-Steagall laga, sem samþykkt voru í Bandaríkjunum árið 1933, í kjölfar hrunsins árið 1929. Í raun er tilgangurinn sá að aðskilja áhættuna af þessum rekstrarformum, fjárfestingarbanka annars vegar og viðskiptabanka hins vegar. Umbætur á þessu sviði eru að okkar mati nauðsynlegar á Íslandi, ekki bara með vísan til þessara bandarísku laga, heldur er það grundvallaratriði að skilgreina og aðgreina bankastarfsemi af þessu tagi. Umbætur í þessa veru verða að eiga sér stað með aðkomu almennings og verða að vera fyrir opnum tjöldum. Markmiðið ætti að vera að takmarka ábyrgð skattgreiðenda á bankakerfinu. Starfsemi fjárfestingarbanka og viðskiptabanka þarf að skilgreina með tilliti til fjárfestingarstefnu, söfnun innlána og stærð bankanna, svo eitthvað sé nefnt. Jafnvel mætti lagskipta fjármálakerfinu eftir áhættu, þar sem greiðslumiðlun er neðsta lagið, viðskiptabanki næsta lag og fjárfestingarbanki rekur lestina. Þess má að lokum geta að Glass-Steagall lögin svokölluðu voru afnumin í Bandaríkjunum þann 12. nóvember árið 1999. Sumir telja að afnám þessara laga hafi átt stóran þátt í því hruni sem varð haustið 2008.“ Ég þakka kærlega fyrir þessa þingsályktunartillögu og mun greiða atkvæði með henni.

Virðulegi forseti. Ég þakka flutningsmönnum fyrir að þessi tillaga skuli vera komin fram. Ég ætla í umræðunni að benda á nokkur atriði þar sem mér finnst gæta nokkurs misskilnings. Þar er kannski fyrst og fremst að í allri umfjöllun um aðskilnað viðskiptabanka og fjárfestingarbanka er gjarnan ruglað saman fjárfestingarbankastarfsemi og fjárfestingarstarfsemi. Það er alveg ljóst að í lögum um fjármálafyrirtæki sem tóku gildi árið 2002, lög nr. 161/2002, voru lagðar hömlur við því að fjármálafyrirtæki stunduðu fjárfestingarstarfsemi, þ.e. bönkum og fyrirtæki er gefin heimild til þess að stunda ákveðna starfsemi sem er talin upp í 14 töluliðum, ef ég man rétt og nokkrum stafliðum þar inni á milli og síðan kemur þar á eftir heimild til að yfirtaka eignir, þ.e. fullnustueignir, fyrirtæki til fullnustukröfu. Þessi heimild var notuð nokkuð frjálslega og með fullu samþykki Fjármálaeftirlitsins á þeim tíma þannig að ekki var um fjárfestingarbankastarfsemi að ræða heldur hreinlega fjárfestingarstarfsemi. Bankar töldu eðlilegt að þeir tækju á sig rekstraráhættu viðskiptavina sinna með því að fjárfesta í slíkri starfsemi. Með fullkomnum aðskilnaði fjármálastarfsemi og annarrar starfsemi - sem við getum kallað almennan iðnað eða almennan atvinnurekstur sem var og er ætlast til með núverandi löggjöf, það var aðeins hert á þessu árið 2011 ef ég man rétt - vil ég því meina að hér sé gengið dálítið langt með því að fullyrða að það sem gerðist hafi stafað af því að bankarnir hafi verið í fjárfestingarstarfsemi innan um viðskiptabankastarfsemi sína. Þessi lína - fjárfestingarbankastarfsemi, viðskiptabankastarfsemi - er ekki bein, hún er dálítið flókin. Það var hins vegar þannig og það hefur komið í ljós, eins og ég sagði áðan, að bankarnir stunduðu alveg skýlausa fjárfestingarstarfsemi. Einstakir starfsmenn bankans ráku einkavogunarsjóð fyrir sjálfa sig innan bankanna. Bankarnir stunduðu markaðsmisnotkun með því að verja verð á eigin hlutabréfum og vísa ég þar til dómsmáls ef um það verður spurt. Mér finnst stundum þegar ég les þessa tillögu í gegn að verið sé að blanda saman tveimur hlutum, fjárfestingarstarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi. Það er alveg klárt að ekki er heimild til fjárfestingarstarfsemi. Ég get hins vegar tekið undir það eftir það sem hefur gengið á hér á undanförnum tíu árum skulum við segja, frá árinu 2003, að Ísland getur varla hafnað því að þetta mál sé skoðað. Þegar ekki ómerkari menn en Paul Volcker, Vickers lávarður og Finninn Erkki Liikanen hafa skoðað þetta hver á sínu svæði held ég að ágætt sé að líta í eigin rann. Við megum ekki fara svo bratt á milli kantanna í þessu landi að allt sem við leyfðum áður og var látið afskiptalaust, eigi að fara að banna allflesta hluti þótt þeir séu í fullkomlega eðlilegu samhengi við eðlilega fjármálastarfsemi. En hins vegar, og ég get tekið undir það, þegar glæpsamlegt innræti er komið inn í fjármálastarfsemi er erfitt að taka þar á. Ég get að mörgu leyti tekið undir að þetta sé skoðað en er ekki jafn bjartsýnn og flutningsmenn að þetta leysi allan vanda. Ég hef lokið máli mínu að sinni.

Mig langar að spyrja hv. þingmann, hann svaraði því eiginlega hérna undir lokin, hvort hann sé ekki samþykkur því að Alþingi álykti að fela fjármála- og efnahagsráðherra að skipa nefnd sem kanni - kanni - hvort og þá með hvaða hætti megi aðskilja viðskiptabanka og fjárfestingarbanka með það að markmiði að lágmarka áhættuna af rekstri banka o.s.frv., eins og kveðið er á um í þessari þingsályktunartillögu, og hvort hann komi ekki að því starfi að enn frekar verði hægt að skjóta loku fyrir að starfsmenn viðskiptabanka reki fjármálastofnanir eins og vogunarsjóði, eins og hv. þingmaður nefndi.

Virðulegi forseti. Ég sagði, eins og þingmaðurinn tók fram í lokin, að ég teldi ekkert athugavert við að skoða þetta. Ég vil líka minna á það að á undanförnum árum hefur farið fram mjög víðtæk endurskoðun á löggjöf um fjármálastarfsemi. Löggjöfin um fjármálafyrirtæki hefur verið endurskoðuð ef ég man rétt tvisvar, þrisvar sinnum með viðbótum þar sem hefur verið hert á þessum ákvæðum um fjárfestingarþáttinn, þ.e. að heimilt er að stunda fjármálastarfsemi sem er talin upp í þessum stafliðum og hert á því að ekki er heimilt að stunda aðra starfsemi. Landsbankanum er til dæmis ekki heimilt að reka skipafélag. Það er algjörlega óskyld starfsemi. Íslandsbanka er ekki heimilt að reka flugfélag o.s.frv. Það sem ég ætlaði mér í rauninni að gera með minni ræðu var að vekja athygli á því að fjárfestingarstarfsemi banka og fjárfestingarbankastarfsemi er ekki sami hluturinn. Ég tel rétt rétt eins og aðrar þjóðir sem stunda fjármálastarfsemi, eins og Bretar og Bandaríkjamenn og Evrópusambandið, að þessi könnun fari fram á Íslandi. Það voru eiginlega mín lokaorð og ég vona að þau hafi komist til skila. Ég hef lokið máli mínu, virðulegi forseti.

Herra forseti. Gott að heyra. Þá spyr ég aftur fyrst svo er að skilja að það sé gott að þessi könnun fari fram hvort hún megi ekki fara fram í forminu sem lagt er til í þingsályktunartillögunni, þá sé bara farið í þá vinnu þannig og ekkert beðið með það. Þingsályktunartillagan er komin og við keyrum á þetta dæmi. Þingmaðurinn hefur greinilega áhuga á þessu máli, að ekki sé verið að reka viðskiptabanka sem vogunarsjóði, þ.e. starfsmenn bankans virðast hafa gert það eins og þingmaðurinn nefndi. Vill hann ekki koma sérstaklega að þessari vinnu og bæta jafnvel inn einhverjum greinum sem takmarkar þetta enn frekar?

Virðulegi forseti. Ég ætlaði mér ekki að lengja þessa umræðu. Ég hef tekið þátt í endurskoðun á þessari löggjöf allar götur frá árinu 2010 og það verulega. Reyndar kom ég harkalega að sams konar máli árið 2003 þegar Landsbankinn yfirtók Eimskipafélagið og benti á að fjármálafyrirtæki væri þetta ekki heimilt. Þá benti ég á að Landsbankinn væri ekki fjárfestingarfyrirtæki, Landsbankinn væri fjármálafyrirtæki sem hefði ekki þá starfsheimild að reka skipafélag í dótturfélagi. Þáverandi stjórnendur Fjármálaeftirlitsins töldu þetta allra eðlilegasta hlut, a.m.k. gat ég ekki skilið þá öðruvísi. Ég hef reyndar komið þessu að í greinaskrifum í fyrra starfi mínu sem háskólakennari. Þar hef ég talið það vera upphafið að því sem hér gerðist að menn fóru á svig við lög um fjármálafyrirtæki. Hér varð siðrof sem ég leyfði mér að dagsetja. Eins og ég sagði áðan að fyrst Bandaríkjamenn töldu ástæðu til að skoða þetta, fyrst Bretar telja ástæðu til að skoða þetta og Evrópusambandið þá ætla ég ekki að banna Íslendingum að skoða þetta. Hafi ég verið beðinn um aðstoð við að bjarga íslenskum fjármálamarkaði hef ég ekki legið á liði mínu. Ég vona að þetta svari spurningu … 

Takk fyrir.

Ég hef lokið máli mínu.

Herra forseti. Bara rétt örstutt í lokin á þessari umræðu, ég vil þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið til máls í þessari umræðu ágætar undirtektir. Sérstaklega vil ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni fyrir að lýsa því yfir - og þeir sem eru læsir á það sem menn segja hér í ræðustóli hafa skilið það þannig - að hann mundi vilja ljá þessu þingmáli einhvers konar stuðning á vettvangi efnahags- og viðskiptanefndar, geri ég ráð fyrir. Ég vek athygli á því og undirstrika að hér er fyrst og fremst verið að leggja til að ráðherra skipi nefnd til að fara yfir þetta mál, skoða kosti og galla og hvernig menn eiga að meðhöndla þetta mál þar sem markmiðið sé að lágmarka áhættuna af rekstri banka og áföllum í starfsemi þeirra fyrir þjóðarbúið. Um það hljótum við öll að geta verið sammála. Svo vil ég vekja athygli á því að í greinargerð með þessari tillögu er m.a. fjallað um umræðuna sem varð á 138. löggjafarþingi þegar fjallað var um breytingar á lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Þá var sérstaklega rætt um það hvort fara ætti í þennan beina, klára aðskilnað á milli viðskiptabanka og fjárfestingarbanka. Niðurstaðan á þeim tíma var sú, má segja, að bíða og sjá, fylgjast með því sem aðrir væru að gera og sjá til. En menn voru engu að síður meðvitaðir um að þetta væri vandi sem þyrfti að skoða og fylgjast með. Ég vonast til þess að Alþingi samþykki þessa þingsályktunartillögu og hún komist út úr efnahags- og viðskiptanefnd, m.a. fyrir tilstilli hv. þingmanna Vilhjálms Bjarnasonar og Jóns Þórs Ólafssonar, sem báðir sitja þar að ég hygg.

Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um merkingar á vörum frá hernumdum svæðum Palestínu sem ég flyt ásamt hv. þingmönnum Katrínu Jakobsdóttur, Össuri Skarphéðinssyni, Helga Hrafni Gunnarssyni, Helga Hjörvar og Lilju Rafneyju Magnúsdóttur. Tillagan hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að grípa til nauðsynlegra ráðstafana annars vegar til að merkja uppruna vara sem framleiddar eru á hernumdum svæðum Palestínu með viðeigandi hætti og hins vegar til að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu.“ Þessi tillaga var fyrst flutt á 141. þingi og var þá til umfjöllunar í nefnd sem mælti með samþykkt hennar en málið var hins vegar ekki afgreitt í atkvæðagreiðslum fyrir þinglok og kemur hún hér aftur til umfjöllunar á þessu þingi. Hið tvíþætta efni þingsályktunartillögunnar felur í sér viðbrögð við afleiðingum hinna langvinnu deilna um landamæri Ísraelsríkis og Palestínu. Annars vegar er lagt til að gerðar verði ráðstafanir til að upprunamerkja varning sem stafar frá hersetnum svæðum í Palestínu með réttum hætti og hins vegar að stjórnvöld hlutist til um að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu sem tók gildi árið 1999. Á undanförnum árum hefur færst vöxtur í hinar svokölluðu landnemabyggðir Ísraela á þeim svæðum sem hafa lotið ísraelskri stjórn síðan sex daga stríðinu lauk árið 1967 en þær eru einkum vestan megin árinnar Jórdan í austurhluta Jerúsalemborgar og í Gólanhæðum á landamærum Ísraels og Sýrlands. Þarna hafa Palestínumenn verið flæmdir á brott, mannvirki þeirra eyðilögð og lendur teknar traustataki af borgurum Ísraelsríkis sem hafa sest þar að sem aðrir bjuggu fyrir og kalla sig landnema. Þetta framferði er ólögmætt samkvæmt alþjóðarétti og eru því umræddar byggðir meðal helstu ásteytingarsteina í friðarumleitunum milli Palestínu og Ísraels. Þær eru enda afar umdeildar í Ísrael þar sem fjölmargir borgarar eru þeim mjög andsnúnir. Íslensk stjórnvöld hafa aldrei fallist á að svæðin sem hertekin voru árið 1967 séu hluti Ísraelsríkis. Í tillögunni sem hér er um að ræða er gert ráð fyrir því að merkja rétt vörur sem eru frá hinum hernumdu svæðum. Landnemabyggðirnar umdeildu eru ekki hluti Ísraels að alþjóðalögum og það er því rangt að merkja varning sem þaðan kemur sem ísraelskan. Neytendur eiga rétt á að fá sem fyllstar upplýsingar um þær vörur sem þeim standa til boða, þar á meðal um uppruna þeirra, og það er afar mikilvægt að slíkar upplýsingar séu réttar enda byggja neytendur val sitt á þeim. Undanfarið hafa nokkur ríki búist til að vinna gegn röngum merkingum á vörum frá hernumdum svæðum í Palestínu með því að setja reglur sem skylda framleiðendur og vörusala til að merkja varning sem þaðan kemur með réttum upprunamerkingum. Slíkar reglur hafa þegar verið settar í Danmörku og í samstarfssamningi Ísraels og Evrópusambandsins eru ákvæði þess efnis að ísraelskar vörur skulu merktar með þeim hætti að ótvírætt sé hvort þær eru upprunnar innan alþjóðlegra viðurkenndra landamæra Ísraelsríkis eða á hernámssvæðunum. Vörur frá hernámssvæðum Ísraels falla utan fyrrnefnds samnings og njóta ekki þeirrar ívilnunar á sameiginlegum markaði Evrópusambandsins sem samningurinn tryggir ísraelskum varningi ella. Með ráðstöfunum sem þessi þingsályktunartillaga kallar eftir yrði íslenskum neytendum tryggðar fyllri og nákvæmari upplýsingar en nú er raunin um uppruna varnings frá hinu hernumdu svæðum Palestínu. Landsmönnum gæfist þannig kostur á að ákveða hver fyrir sig hvort þeir vilji styðja efnahagslíf á ólöglegum landnemabyggðum á hernumdum svæðum í Palestínu. Það er ekki víst að slíkar upprunamerkingar sem hér er lagt til að verði teknar upp muni hafa mikil áhrif á viðskipti Ísraels og Íslands, sem eru talsverð og hafa farið vaxandi undanfarin ár, en þær gætu þó orðið til að draga úr tortryggni í þessu sambandi. Fríverslunarsamtök Evrópu, EFTA, og Frelsissamtök Palestínumanna, PLO, hafa gert með sér bráðabirgðafríverslunarsamning sem tók gildi 1. júlí 1999 og hann er birtur sem fylgiskjal með þeirri þingsályktunartillögu sem ég mæli hér fyrir. Tilgangurinn með gerð bráðabirgðasamningsins var að tryggja jafnvægi milli EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsríkjanna í viðskiptum við löndin um sunnanvert Miðjarðarhaf. Þá var samningurinn talinn mikilvægur hlekkur í stuðningi við friðarferli fyrir botni Miðjarðarhafs. Skemmst er frá því að segja að samningurinn hefur ekki verið virkur sem skyldi og viðskipti EFTA við heimasvæði Palestínumanna eru takmörkuð af þessum sökum. Ég vil geta þess að á vettvangi þingmannanefndar EFTA og á fundum þingmannanefndar EFTA með utanríkisráðherrum og viðskiptaráðherrum EFTA-ríkjanna á undanförnum árum hefur fríverslunarsamningurinn við Palestínu og málefni honum tengd verið ósjaldan til umræðu. Ég tel ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta mál. Ég tel mikilvægt að það komist sem fyrst á rekspöl með því að ríkisstjórninni verði falið að undirbúa þær ráðstafanir sem þingsályktunartillagan gerir ráð fyrir. Ég ítreka að málið fékk umfjöllun í þingnefnd hér í vor. Það var reyndar í hv. atvinnuveganefnd. Þetta mál er hins vegar þannig að það snertir marga þætti. Það er að sjálfsögðu viðskiptamál sem atvinnuveganefnd gæti hugsanlega átt að fjalla um eða jafnvel efnahags- og viðskiptanefnd. Þetta er líka utanríkisviðskiptamál sem utanríkismálanefnd fjallar um og þetta er að sjálfsögðu utanríkismál. Ég ætla því að leyfa mér á þessu þingi, virðulegi forseti, að leggja til að málið gangi að þessu sinni til hv. utanríkismálanefndar og til síðari umr. að lokinni þessari umræðu.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Árna Þór Sigurðssyni fyrir að flytja þessa tillögu og lýsi yfir stuðningi við hana enda eru hér tveir flokksbræður mínir, hv. þm. Össur Skarphéðinsson og Helgi Hjörvar, meðflutningsmenn að henni. Þess er skemmst að minnast að hv. þm. Össur Skarphéðinsson, þáverandi hæstv. utanríkisráðherra, flutti einmitt tillögu hér um viðurkenningu á fullveldi Palestínu sem fór mótatkvæðalaust í gegnum þingið. Það var almennur stuðningur við þá tillögu þó að Sjálfstæðisflokkurinn hafi valið að greiða henni ekki atkvæði, því miður. Mér finnst mikilvægt að neytendur viti hvers konar vörur þeir kaupa. Fjöldi fólks vill ekki kaupa vörur frá hernumdum svæðum. Ég er með spurningu til hv. þingmanns: Af því að síðari hluti tillögunnar er sá að gera Palestínumönnum kleift að nýta sér kosti fríverslunarsamnings EFTA og Palestínu, hvað þarf þá til svo þeim verði gert kleift að nýta fríverslunarsamninginn?

Herra forseti. Það er ekki víst að hægt sé að svara með óyggjandi hætti þeirri spurningu sem hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir lagði hér fram. Það er ekki víst að það sé algerlega ljóst með hvaða hætti unnt er að tryggja að Palestínumenn geti nýtt sér kosti fríverslunarsamningsins milli EFTA og Palestínu. En því hefur hins vegar verið haldið fram að í reynd komi ísraelsk stjórnvöld í veg fyrir að Palestínumenn nái að fullnusta þennan samning við EFTA og vafalaust ýmsa aðra og njóta þeirra fríðinda sem honum fylgja vegna þess að landssvæði Palestínumanna er sundurrist af múrum sem koma í veg fyrir að þeir geti yrkt land sitt og að eðlilegir vöruflutningar geti þar af leiðandi farið fram um land þeirra. Palestínumenn þurfa að fara með allar sínar vörur og flutninga í gegnum yfirráðasvæði Ísraels og það gefur Ísraelsmönnum í raun kost á því að stjórna því býsna mikið hvers konar flutningar fara fram, hversu mikið magn o.s.frv. Þess vegna hefur því verið haldið fram að ísraelsk stjórnvöld komi með slíkum aðgerðum í raun í veg fyrir að Palestínumenn geti nýtt sér kosti þessa fríverslunarsamnings og, eins og ég segi, ugglaust ýmissa annarra samninga sem þeir hafa gert. Að sjálfsögðu má segja að eina haldbæra og varanlega leiðin til að tryggja að Palestínumenn geti nýtt sér kosti svona samninga sé að þeir verði sjálfstætt ríki, en Alþingi Íslendinga hefur samþykkt að viðurkenna Palestínu sem sjálfstætt ríki. Það er kannski eina leiðin, en ég held að erfitt sé að svara því nákvæmlega hvort einhvers konar frekari þrýstiaðgerðir eða einhverjar ráðstafanir af hálfu EFTA-ríkjanna eða Evrópusamningsins og annarra sem gert hafa samninga við Palestínumenn séu fullnægjandi. Það er erfitt að fullyrða það. Eins og ég segi tel ég mikilvægt að við samþykkjum þessa tillögu hér þannig að kannað verði með hvaða hætti við getum lagt okkar af mörkum til að hægt sé að nýta 

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um forvarnastarf vegna krabbameins í blöðruhálskirtli. Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirbúa og hrinda í framkvæmd víðtæku forvarnastarfi vegna krabbameins í blöðruhálskirtli. Markmið verkefnisins verði að miðla upplýsingum um sjúkdóminn, einkenni hans, áhættuþætti, mögulegt eftirlit með áhættuþáttum og bætt meðferðarúrræði. Við skipulag verkefnisins verði komið á víðtækri samvinnu allra aðila innan og utan heilbrigðisþjónustunnar sem vinna að málefnum krabbameinssjúkra, svo sem heilbrigðisþjónustu, við rannsóknir, í forvarnastarfi, fræðslu og stuðningsþjónustu. Virðulegi forseti. Þessi tillaga var áður flutt á 141. löggjafarþingi en það náðist ekki að ljúka málinu á því þingi. Krabbamein í blöðruhálskirtli er algengasta krabbamein í körlum og algengasta krabbamein á Íslandi. Það greinast rúmlega 200 ný tilfelli á ári, sennilega eru þau nær 220. Áætlað er að af völdum meinsins látist árlega um 50 karlmenn á aldrinum 45–80 ára. Aukin almenn vitund um sjúkdóminn er líkleg til að auka greiningarmöguleika á fyrstu stigum hans og þar með líkur á greiningu. Eins og gildir um mörg önnur krabbamein í mannslíkamanum er tiltölulega auðvelt að fjarlægja meinið ef það greinist nógu snemma og áður en það hefur dreift sér út fyrir kirtilinn og valdið frekari meinvörpum. Krabbamein í blöðruhálskirtli er einstakt að því leyti að það er byggt upp úr blöðruhálskirtilsfrumum sem eru sértækar og finnast hvergi annars staðar í líkama mannsins. Blöðruhálskirtillinn er þreifanlegur með fingri upp í endaþarm og með ómskoðun um endaþarm er auðvelt að skoða líffærið og taka sýni úr því til skoðunar og greiningar á meininu. Blöðruhálskirtilsfrumur gefa frá sér svokallaðan mótefnavaka sem er mælanlegur í blóði karlmanna sem PSA og stendur fyrir Prostate Specific Antigen, sem þýða mætti sem sértækur blöðruhálskirtilsmótefnavaki. PSA er mælanlegt í blóði karlmanna, misjafnlega hátt eftir einstaklingum. Ef PSA hækkar skyndilega á tilteknu tímabili, t.d. sex til tólf mánuðum, er það merki um aukna virkni í kirtlinum sem getur verið ábending um krabbameinsæxlisvöxt sem er genginn út frá honum þar sem engin önnur fruma í mannslíkamanum framleiðir PSA. Með nútímatækni er mæling á PSA tiltölulega einföld og þar af leiðandi ódýr. Hægt er að mæla hundruð blóðsýna daglega með sama tækinu. Það er áætlað að hver mæling kosti ekki nema um 2.000 kr. Með því að mæla PSA endurtekið hjá sama karlmanninum og finna hækkuð gildi sjást hættumerki um krabbameinsvöxt. Viðkomandi ber þá að leita aðstoðar þvagfæraskurðlæknis sem mun þreifa á blöðruhálskirtil viðkomandi. Ef hann fyndi hnúta yrði tekið sýni úr þeim og sent á vefjarannsóknarstofu. Ef skoðun á sýninu sýndi að um krabbamein væri að ræða lægi sjúkdómsgreiningin fyrir og meðferð yrði síðan ákveðin í samráði þvagfæraskurðlæknis og sjúklings. Einkenni krabbameins í blöðruhálskirtli eru mjög lítil og engin á byrjunarstigi. Það er því hægt að mæla marktæka hækkun á PSA áður en æxlisvöxturinn verður þreifanlegur og áður en meinið sáir sér um líkamann. Mælingu á PSA er þannig hægt að nýta til frumgreiningar á meininu sem ætti að auka líkur á snemmbærri meðferð og lækningu. Þá eru einnig vísbendingar um að erfðaþættir hafi áhrif á líkur á því að meinið greinist í karlmönnum. Það er í raun mjög mikilvægur þáttur í þessu máli þar sem fjölskyldusaga er til um krabbamein í blöðruhálskirtli er mjög mikilvægt að karlkyns afkomendur fái enn betri eftirfylgni og skoðanir en aðrir. Það tvöfaldast til þrefaldast líkurnar á því að einstaklingur fái krabbamein í blöðruhálskirtil ef t.d. faðir eða bróðir hefur greinst með meinið áður. Ef karlmaður greinist með staðbundið krabbamein í blöðruhálskirtli kemur í megindráttum þrennt til greina: Vöktuð bið þar sem fylgst er með því hver þróunin er á sjúkdómnum, geislameðferð eða brottnám á kirtlinum. Geislameðferð er í flestum tilvikum veitt með svokölluðum línuhraðli. Það er ánægjulegt að við skulum vera að ná þeim áfanga núna að verið er að taka þessa dagana í gagnið nýjan línuhraðal á Landspítalanum. Það var brýn þörf, ekki bara gegn krabbameini í blöðruhálskirtli heldur einnig öðrum tegundum krabbameins, að endurnýja þetta tæki. Til að geta veitt bestu meðferð var þessi endurnýjun nauðsynleg. Skurðmeðferð hefur fleygt fram og nú er við slíkar aðgerðir á Vesturlöndum notaður svokallaður aðgerðarþjarki (róbot) sem er stýrt af skurðlækninum. Þannig situr skurðlæknirinn ekki við hlið sjúklingsins lengur heldur á öðrum stað og stýrir aðgerðinni í gegnum þetta vélmenni. Vélmennið gerir skurðlækninum kleift að nema líffærið á brott án þess að valda skemmdum á mikilvægum nærliggjandi líffærum. Þetta leiðir jafnframt til styttri legutíma og bataferlið er styttra sé notast við nýjustu tæki sem völ er á. Þjálfun okkar lækna sem nú eru í námi á þessum vettvangi miðast við slíka tækni. Því er mikilvægt að búa íslenskum sérfræðingum þau áhöld í hendur sem þeir eru vanir og gera vænlegra fyrir þá að starfa á Íslandi við bestu mögulegu aðstæður og með sem mesta þekkingu að vopni, notendum þjónustunnar til góða. Því er gríðarlega mikilvægt og nauðsynlegt að slíkt tæki verði til staðar hér á landi. Þetta er í skoðun, virðulegi forseti. Svona tæki kostar um 300 milljónir. Það nýtist við fleira en bara aðgerðir vegna krabbameins í blöðruhálskirtli, þ.e. við brottnám blöðruhálskirtils. Það nýtist einnig við aðrar kviðarholsaðgerðir. Það er mjög nauðsynlegt að innleiða þessa nýju tækni og fá þetta nýja tæki vegna þess, eins og ég kom inn á hér áðan, að þeir sem nema sérfræði í þvagfæraskurðlækningum erlendis fá þjálfun á tæki sem þetta. Þessu fólki er eiginlega fyrirmunað að koma til starfa á Íslandi nema við búum því sömu tækni og aðstæður og það hefur hlotið menntun og þjálfun í. Hingað til hefur ekki verið talið tímabært að framkvæma hópleitir vegna krabbameins í blöðruhálskirtli. Það er þó mikilvægt að farið sé reglulega yfir þær forsendur af þar til bærum aðilum enda mikil reynsla hérlendis af skimun vegna legháls- og brjóstakrabbameins hjá konum sem skilað hefur mjög góðum árangri. Mikilvægt er því að taka með öllum skynsamlegum ráðum á þessum vágesti íslenskra karlmanna. Það er von flutningsmanna að þessi þingsályktunartillaga hleypi af stað vitundarvakningu í samfélaginu um það mikla mein sem krabbamein í blöðruhálskirtli er. Grundvöllur forvarnastarfs er umræða og þekking um þann vágest sem við er að glíma. Allir karlmenn þurfa að vera meðvitaðir um meinið og hvernig það lýsir sér og vita hvert þeir eiga að leita til að fá skimun eða meðferð. Það er öllum áfall, virðulegi forseti, að greinast með krabbamein. Það er ekki bara einstaklingurinn sem á þar í hlut, það er áfall fyrir fjölskylduna. Við höfum lagt mikla áherslu í forvörnum á algeng mein, t.d. brjóstakrabbamein og leghálskrabbamein, með reglubundnum skoðunum, sýnatökum, upplýsingastreymi, eftirfylgni, lýtaaðgerðum eftir aðgerðir o.s.frv. Hér hefur tekist mjög vel til. Árangur af þessu forvarnastarfi og þeirri miklu áherslu sem hefur verið á þennan mikla vágest hjá konum, sem brjóstakrabbamein og leghálskrabbamein er, er ánægjulegur. Krabbamein í blöðruhálskirtli er ekki síður alvarlegt mál. Það eru ekki færri sem greinast með krabbamein í blöðruhálskirtli en þau krabbamein sem algengust eru hjá konum. Það hefur verið feimnismál að ræða þetta krabbamein, þennan vágest. Það má segja að þolendur hafi borið sorg sína í hljóði. Aukaverkanir sem fylgja aðgerðum vegna krabbameins í blöðruhálskirtli eru þekktar, hvort sem er eftir geislameðferð eða brottnámi kirtilsins, en margt hefur gerst í þeim efnum og þróast til betri vegar á síðari árum. Það er auðvitað ánægjulegt. Ný lyf gera mikið fyrir karlmenn varðandi stinningarvandamál og önnur vandamál sem geta fylgt slíkum aðgerðum. Það er þó einn ljóður á, Sjúkratryggingar Íslands taka ekki þátt í þessum lyfjakostnaði. Krabbameinslæknir sem hefur meðhöndlað fjölda sjúklinga sagði mér að margir væru þannig staddir að þeir hefðu ekki efni á því að kaupa þessi lyf sem þó geta breytt lífsgæðum þeirra mjög mikið. Þetta getur haft sálræn áhrif á karlmenn og auðvitað fjölskyldur þeirra. Þetta getur meðal annars leitt til þunglyndis. Þá er allt í lagi að borga brúsann fyrir einstaklinginn til þess að hann geti leita sér læknishjálpar ef hann þarf lyf við þeim sjúkdómi, en Sjúkratryggingar taka ekki þátt í kaupum á þeim lyfjum sem eru til staðar í dag fyrir menn sem hafa farið í aðgerð vegna krabbameins í blöðruhálskirtli, sem geta fyrirbyggt frekari vanda og aukið lífsgæði þessara einstaklinga og hjóna. Það er nauðsynlegt að hefja átak í þessu, virðulegi forseti. Það er mikilvægt fyrir samfélagið að við aukum umræðuna um eitt algengasta krabbamein á landinu. Það liggur nú fyrir mikil þekking og reynsla. Það er þjóðhagslega mikilvægt að tekið sé af festu á þessum málum í þágu allra þeirra einstaklinga sem eiga hlut að máli og fjölskyldna þeirra.

Virðulegi forseti. Ég er flutningsmaður á þessari þingsályktunartillögu ásamt fleirum. Ég vil þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni fyrir þá framsöguræðu sem hann flytur um þetta mál. Ég held að ástæða sé til að leggja áherslu á að það eitt að opna umræðu og efla forvarnastarf um blöðruhálskirtilskrabbamein, sem oftar en ekki hefur verið kannski feimnismál í okkar samfélagi, er af hinu góða. Það virðist vera þannig að tengist sjúkdómur þessum líffærum okkar ræðir fólk hann síður en sjúkdóma sem tengjast okkur og öðrum líffærum. Þess vegna er þingsályktunartillagan ekki bara þörf vegna þess sem lagt er til í henni. Hún er líka þörf til að loka á fordóma og opna hugi fólks fyrir því hvað það er mikilvægt að við ræðum forvarnir í einu og öllu og á öllum sviðum. Það skiptir máli. Það er líka mikilvægt eins og kemur fram í greinargerðinni um meðferðarúrræði að skoðuð séu meðferðarúrræði eins og þau gerast best. Það vill þannig til, virðulegur forseti, að ég átti tal við mann sem hafði greinst með mein í blöðruhálskirtli. Honum stóð til boða geislar eða brottnám, honum hugnaðist hvorugt, en hafði einhvers staðar heyrt að því er hann taldi um innri geislun hjá læknum í Svíþjóð. Hann hafði samband þangað og fann þann lækni, sem reyndist vera íslensk kona á sjúkrahúsi í Suður-Svíþjóð, sem hafði beitt innri geislun sem er með öðrum hætti en þau úrræði sem hér eru tilgreind. Mig langaði bara, virðulegur forseti, þar sem ég á ekki sæti í hv. velferðarnefnd hvert þetta mál mun fara, að koma þessu áleiðis hér þannig að það væru til upplýsingar um fleiri hugsanleg meðferðarúrræði. Fyrst og síðast, virðulegur forseti, er það fagnaðarefni að fá þessa þingsályktunartillögu fram í því skyni að efla forvarnir, draga úr fordómum og skila okkur áfram í árangri.

Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um skrásetningu kjörsóknar eftir fæðingarári í kosningum á Íslandi frá vori 2014. Flutningsmenn með mér á þessari tillögu eru hv. þingmenn Árni Þór Sigurðsson, Birgitta Jónsdóttir, Björt Ólafsdóttir, Guðbjartur Hannesson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Margrét Gauja Magnúsdóttir, Óttarr Proppé og Vilhjálmur Árnason. Tillaga þessi felur það einfaldlega í sér að forsætisráðherra hlutist til um að Hagstofa Íslands kalli eftir upplýsingum frá kjörstjórnum um kjörsókn eftir fæðingarári við kosningar og þjóðaratkvæðagreiðslur frá og með árinu 2014 auk annarrar hefðbundinnar tölfræði. Það eru fordæmi fyrir slíku enda safnar Hagstofa Íslands upplýsingum um kjörsókn eftir sveitarfélögum og kyni. Það er mikilvægt að fá slíkar upplýsingar um aldur og þess vegna erum við þingmennirnir að óska eftir þeim. Niðurstöður úr Íslensku kosningarannsókninni frá alþingiskosningum 1983–2009 benda nefnilega til þess eða gefa sterkar vísbendingar um að kosningaþátttaka ungs fólks á Íslandi sé mun minni en annarra aldurshópa og fari auk þess minnkandi í þeim aldurshópi umfram aðra. Nú er það auðvitað þannig að kosningarannsóknin skoðar þau mál en telur mjög eðlilegt að kalla eftir þessum upplýsingum þannig að það séu rauntölur en ekki kannanir. Þótt þingsályktunin lúti að ungu fólki sérstaklega á þetta þó ekki síður við um elstu aldurshópana því það er líka mikilvægt að þeim sem fer hlutfallslega fjölgandi á níræðis- og tíræðisaldri, þeir eru kjósendur og kannski sá hópur eða einn af þeim hópum sem reiðir sig hvað mest á þjónustu hins opinbera. Það er því mikilvægt að það sé fólk sem fylgist með kosningaþátttöku þessara hópa ekki síður en ungs fólks, enda viljum við að allir kosningabærir einstaklingar á Íslandi séu virkir þátttakendur í lýðræðinu. Ýmsar rannsóknir sýna að ánægja með lýðræðið almennt sem og traust í garð stjórnvalda hefur sterka fylgni við kosningaþátttöku einstaklinga. Þeir þættir fylgjast auk þess að við félagsauð, traust milli borgaranna og samfélagsþátttöku í víðara samhengi, svo sem félagsstarf og hagsmunabaráttu. Allt er þetta nauðsynlegur hluti af lýðræðinu sjálfu og hefur auk þess ýmsa mikilvæga kosti í för með sér fyrir samfélagslega velferð almennt. Kosningaþátttaka mismunandi þjóðfélagshópa getur því verið sterk vísbending um getu stjórnmálamanna til að virkja þá til samfélagslegrar þátttöku og vinna síðan traust þeirra og rækta tengsl við þá. Virkt lýðræði veltur á þátttöku borganna, jafnræði þeirra, og virkum tengslum við stjórnvöld. Það hefur því alvarlegar afleiðingar ef tilteknir þjóðfélagshópar missa tengslin við stjórnmál og samfélag, sérstaklega þegar sá þjóðfélagshópur er kynslóðin sem síðar tekur við stjórn landsins. Þessi þingsályktunartillaga kemur fyrst og fremst til vegna skýrslu sem LÆF, Landssamband æskulýðsfélaga, skrifaði um kjörsókn ungs fólks og áhyggjur samtakanna af lýðræðisþróun fyrir ungt fólk, að það beiti sér ekki og ekki sé verið að virkja það þar sem völdin liggja. Í þeirri skýrslu sem og greinargerð með þingsályktunartillögunni er vitnað í hvítbók Evrópusambandsins um málefni evrópskra ungmenna frá árinu 2001. Þar segir: Ungt fólk í Evrópu hefur yfirleitt mjög mikinn áhuga á að hlúa að lýðræðinu og þá sérstaklega að nýta lýðræðisleg réttindi sín. Þó hefur borið á vantrausti þeirra í garð opinberra stofnana. Ungt fólk hefur ekki eins mikinn áhuga á hinum hefðbundnu stjórnmálalegu öflum, t.d. stjórnmálaflokkum og verkalýðsfélögum, og áður var. Skoðanir þeirra eru því ekki áberandi í umræðum og ákvarðanatöku. Félagasamtök ungs fólks finna fyrir þessu áhrifaleysi og gera sér grein fyrir þörfinni á breytingum. Ekki má þó skilja þetta svo að ungt fólk hafi ekki áhuga á þjóðlífinu. Flest ungmenni vilja vera með í og hafa áhrif á mikilvægar ákvarðanatökur en þau vilja gera það annars staðar en í stjórnmálahreyfingum og/eða stofnunum. Það er hlutverk valdhafanna að brúa það bil sem myndast hefur á milli áhugasamra ungmenna og stjórnkerfisins. Verði það ekki gert getur það haft slævandi áhrif á þegnskap almennings og jafnvel leitt til mótmæla. Ég vil fullyrða það sem starfandi stjórnmálamaður að þegar upp koma fullyrðingar um að ungt fólki hafi ekki áhuga á stjórnmálum þá gæti ég ekki verið meira ósammála. Það er sjaldan sem maður lendir í jafn líflegum skoðanaskiptum og einmitt við yngri kjósendur og ungt fólk hefur mjög sterkar skoðanir, auðvitað ekki allir þeir sem eru ungir en mjög margir í yngri aldurshópunum hafa mjög sterkar skoðanir á því í hvers konar samfélagi þeir vilja búa. Það má segja að við höfum upplifað, sérstaklega á síðustu árum fyrir hrun, einhvers konar aflýðræðisvæðingu ungs fólks. Það var til dæmis bannað að pólitískir flokkar og alls kyns pólitísk samtök kæmu með umræðu inn í framhaldsskóla. Að sjálfsögðu á að gæta þess að einhverjir ákveðnir hópar nái ekki upp áróðursstöðu gagnvart framhaldsskólum en auðvitað eiga framhaldsskólar að vera opnir fyrir lýðræðislegar umræður. Ég held að við séum meðal annars að súpa seyðið af því að hafa gefið okkur þá staðreynd að ungt fólk hafi ekki sérstakan áhuga á stjórnmálum. Það hefur sýnt sig að það hefur áhuga og má meðal annars sjá það á því að þegar borgarstjórinn okkar í Reykjavík, Jón Gnarr, bauð sig fram með Besta flokknum og kom með aðra mynd á stjórnmálin flykktist ungt fólk að því stjórnmálaafli. Það sama má segja um Pírata sem sitja hér á þingi. Um leið og stjórnmálin fara að taka á sig aðeins líflegri og annars konar myndir en þau hafa dags daglega er ungt fólk algerlega tilbúið til að taka þátt í þeirri lýðræðislegu umræðu. Það er mikilvægt að við tökum alvarlega vísbendingar um litla eða minnkandi kosningaþátttöku. Það eru þær kynslóðir sem eiga síðan að taka við stjórn landsins og taka við sem máttarstólpar í þessu samfélagi, bera uppi menntakerfið, heilbrigðiskerfið og allar þær stofnanir samfélagsins sem eiga að vera góðar og vinna í þágu almannahagsmuna. Það er mjög alvarlegt ef kjósendum fækkar hlutfallslega til frambúðar. Það er alvarlegt fyrir lýðræðisþróun og við viljum ekki að það hendi. Þess vegna er mikilvægt að við samþykkjum þessa tillögu, fáum óyggjandi upplýsingar um þróun mála og getum síðan fundið leiðir til að bregðast við. Herra forseti. Það er svo að mál sem varða kosningar eiga að fara til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, ég veit að þar er mikill fjöldi mála. Mál sem varða Hagstofu eiga að vera, að mér skilst, í allsherjar- og menntamálanefnd. Því tel ég sem flutningsmaður málsins að æskilegt væri að málið færi inn í allsherjar- og menntamálanefnd fremur en stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég bið hæstv. forseta einfaldlega að úrskurða í því máli og telji hann að hægt sé að verða við ósk minni um allsherjar- og menntamálanefnd fagna ég því en að öðrum kosti sæti ég úrskurði forseta.

Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu þingmanna Samfylkingarinnar, Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, Framsóknarflokks, Bjartrar framtíðar og Pírata. Í tillögu okkar felst að Alþingi álykti: „… að fela heilbrigðisráðherra, í samvinnu við félags- og húsnæðismálaráðherra, að móta geðheilbrigðisstefnu og gera aðgerðaáætlun þar sem fram komi meðal annars greining á núverandi geðheilbrigðisþjónustu, hvar þörfin sé mest fyrir þjónustuna og hvernig megi mæta henni ásamt stefnumótun til framtíðar í geðheilbrigðismálum fyrir alla landsmenn. Ráðherra leggi slíka geðheilbrigðisstefnu fram á vorþingi 2014.“ Árið 2005 staðfesti þáverandi heilbrigðisráðherra, Jón Kristjánsson, yfirlýsingu Evrópudeildar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum. Yfirlýsingin fól í sér hvatningu til aðildarríkja að innleiða geðheilbrigðisstefnu í áætlunum sínum og löggjöf sem byggir á fyrirliggjandi þekkingu og almennum mannréttindum og í samráði við alla aðila á geðheilbrigðissviði. Hún fól einnig í sér áheit um að fjárveitingar yrðu auknar til geðheilbrigðismála innan hvers ríkis og til fjölþjóðlegs samstarfs. Nú, átta árum síðar, hefur enn ekki verið mótuð heildstæð geðheilbrigðisstefna fyrir Ísland og er það markmið þessarar þingsályktunartillögu að slík stefna verði kynnt hér í þinginu á vormánuðum. Hingað til hafa geðheilbrigðismál iðulega lítið vægi í heilbrigðisáætlunum stjórnvalda. Þess ber þó að geta að í tillögu til þingsályktunar um velferðarstefnu, heilbrigðisáætlun til ársins 2020, sem lögð var fram á 141. löggjafarþingi, var lagt til að mótuð yrði geðheilbrigðisstefna sem tæki til allra aldurshópa. Málið var afgreitt úr nefnd en komst því miður ekki til afgreiðslu í þingsal. Ég vil jafnframt geta þess að þverpólitísk samstaða var í velferðarnefnd á þessu þingi um að hefja umfjöllun um geðheilbrigðismál. Við héldum sérstakan stóran fund um þau málefni með ýmsum hagsmunaaðilum og aðilum úr heilbrigðiskerfinu til þess að fjalla sérstaklega um geðheilbrigðismál með það í huga að nefndin flytti í sameiningu tillögu um mótun geðheilbrigðisstefnu. Síðan kom fram þessi tillaga frá ráðherra um heilbrigðisáætlun og létum við þá málið niður falla enda vorum við með stjórnarmál þess efnis. En nú þegar svo er komið að engin geðheilbrigðisáætlun er á dagskrá þingsins taldi ég rétt að flytja þessa þingsályktunartillögu og fékk ríkulegan stuðning úr ýmsum áttum til þess. Geðheilbrigðismál hafa fengið mikla athygli í þjóðfélagsumræðunni hin síðustu ár og bent hefur verið á skort á þjónustu og skipulagsleysi í málaflokknum. Fjárveitingar hafa ekki verið í hlutfalli við þann fjölda einstaklinga sem undir málaflokkinn falla né í nokkru samræmi við þörf á þjónustunni. Þar af leiðandi hefur uppbygging og þróun á sviði geðheilbrigðismála ekki verið í samræmi við mörg önnur svið heilbrigðisþjónustunnar. Þessu til marks stóð átakið Á allra vörum fyrir söfnun fyrir geðgjörgæsludeild á Landspítalanum nú á haustdögum og söfnuðust 47 milljónir króna fyrir það bráðnauðsynlega verkefni. Góð geðheilsa og andleg vellíðan er undirstaða lífsgæða og framleiðni meðal einstaklinga, fjölskyldna og samfélaga. Góð geðheilsa gerir fólki fært að finna tilgang með lífinu og vera virkt og skapandi. Meginmarkmið Íslendinga í geðheilbrigðismálum ætti því að vera að stuðla að vellíðan og starfshæfni fólks með því að beina sjónum að styrkleikum þeirra og getu auk sveigjanleika kerfisins og leggja áherslu á forvarnir. Góð geðheilsa er okkur öllum afar mikilvæg bæði sem einstaklingum og sem samfélagi. Því er nauðsynlegt að halda áfram að auka þekkingu okkar og vitund um geðheilbrigðismál og vinna gegn fordómum og mismunun innan heilbrigðiskerfisins og í samfélaginu öllu. Geðheilsu má skipta í þrjá flokka. Í fyrsta lagi er almenn geðheilsa okkar allra sem efla skal og varðveita með geðræktandi aðgerðum og jafnri og sanngjarnri stefnumótun og aðgerðum í samfélaginu. Í öðru lagi er geðheilsa stækkandi hóps sem greindur er með geðröskun en geðraskanir eru næstalgengasti heilbrigðisvandi Evrópu á eftir hjarta- og æðasjúkdómum. Ætla má að hlutfall þeirra sem glíma við geðraskanir á hverjum tíma sé einn af hverjum fjórum. Í þriðja lagi er það geðheilsa þeirra sem búa við geðfötlun af völdum alvarlegra geðraskana. Talið er að um 2,7% fólks séu með geðfötlun en um þriðjungur nýgengi örorku er vegna geðfatlana. Geðheilbrigðismál ná yfir bæði svið heilbrigðisþjónustu og félagsþjónustu og þarf stefnumótun í málaflokknum að taka mið af því. Þörf er á að samþætta heilbrigðis- og félagsþjónustu fyrir þann hóp sem þarf á slíkri þjónustu að halda svo að skapa megi eðlilega samfellu í þjónustunni. Í núverandi kerfi er hætta á að fólk lendi á milli ólíkra þjónustukerfa. Það er mat flutningsmanna að nauðsynlegt sé að skoða geðheilbrigðismálin og þá þjónustu sem í boði er með heildstæðum hætti og leggja mat á þörf fyrir ný úrræði til framtíðar. Samfara því fari fram stefnumótun í málaflokknum til lengri tíma. Í dag er skipulag þjónustunnar þrískipt: Í fyrsta lagi sinnir heilsugæslan mörgum einstaklingum sem glíma við geðraskanir og andlega erfiðleika. Í öðru lagi er þjónusta utan spítala, svo sem göngudeildir, samfélagsteymi og einkareknar stofur sérfræðilækna. Í þriðja lagi eru geðdeildir innan sjúkrahúsa sem sinna bráðveikum og sérhæfðum vandamálum á borð við samspil geðraskana og vímuefnamisnotkunar og endurhæfingu. Þá má bæta við upptalninguna fjórða hluta geðheilbrigðisþjónustunnar, sem unninn er af frjálsum félagasamtökum á borð við Rauða krossinn, Geðhjálp, Geysi, Hlutverkasetur og Hugarafl. Félagasamtök hafa gjarnan veitt nauðsynlega þjónustu þar sem hið opinbera hefur ekki verið þess megnugt og í gegnum tíðina hafa þau haft mikil áhrif á innleiðingu nýrrar hugmyndafræði og aðferða við að veita þjónustu. Þróun hugmyndafræðinnar um það hvernig best má þjónusta fólk með geðraskanir hefur einkennst af aukinni þekkingu á meðferðum en ekki síður á kröfum um breytt viðhorf, aukna valdeflingu og aukna virðingu fyrir réttindum þeirra sem njóta þjónustunnar. Þess er krafist að meðferðarúrræði séu hugsuð út frá samfélagsnálgun, þ.e. að þjónustan sé færð út af stofnununum og nær skjólstæðingnum með aukinni og virkari þátttöku þeirra. Í greinargerð tillögunnar er að finna ákveðin atriði sem að mati flutningsmanna þarf að víkja að í þeirri geðheilbrigðisstefnu og aðgerðaáætlun sem lagt er til að ráðherra leggi fram. Þau eru meðal annars að efla skuli heilsugæsluna sem fyrsta stig geðheilbrigðisþjónustu í samvinnu við aðra velferðarþjónustu og að heilsugæslan sé almennt fyrsti viðkomustaður vegna geðraskana og sinni meðferð og eftirfylgni. Að vinna markvisst gegn fordómum, mismunun og félagslegri einangrun innan heilbrigðisstofnana sem utan; tryggja rétt nauðungarvistaðra og leita leiða til að binda enda á nauðungarvistanir eða bæta framkvæmd þeirra þannig að hinir nauðungarvistuðu og aðstandendur þeirra hljóti ekki skaða af og réttur þeirra sé tryggður; samþætta bataferli og valdeflingu í geðheilbrigðisþjónustu; tryggja samfellu í þjónustu frá fyrstu einkennum til meðferðar og annarra úrræða; bæta þjónustu við aðstandendur og tryggja að fjárveitingar séu á grundvelli þeirra þarfa sem hafa verið skilgreindar sem viðmið. Herra forseti. Nútímasamfélag er flókið og við þekkjum öll það álag sem fylgir því að vera nútímamanneskja og rækja öll þau hlutverk sem okkur eru falin. Við mótun skýrrar stefnu í geðheilbrigðismálum og aðgerðaáætlunar til framtíðar komum við sem samfélag til móts við stóran hóp fólks og segja má að geðheilbrigðismál séu eitt af stærstu lýðheilsumálunum sem við þurfum að taka á með myndarlegum hætti. Við þurfum að virkja til þátttöku nýjan og ört stækkandi hóp. Þannig aukum við í heild velferð Íslendinga og heilbrigði. Herra forseti. Ég legg til að þessari tillögu verði vísað til velferðarnefndar.