Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Nú að undanförnu sem oft áður hafa átt sér stað allmiklar umræður um öryggismál sjómanna. Félagasamtök og stofnanir hafa látið frá sér heyra um þessi mál og nokkrir þættir þessara mikilsverðu mála verið í sviðsljósi. Hefur þar sérstaklega mátt nefna sjósetningarbúnað fyrir gúmbjörgunarbáta, uppfundinn af Sigmund Jóhannssyni, en þetta atriði var hér til umræðu vegna sérstakrar fsp. hv. þm. Péturs Sigurðssonar í síðustu viku í Sþ. Ber að fagna því, að samkv. fréttum fjölmiðla hefur nú verið gefin út reglugerð um þetta björgunartæki. 40. Fiskiþing samþykkti að tillögu allsherjarnefndar þingsins ályktun í 18 liðum um öryggismál sjómanna. Allir eru þessir þættir mikilsverðir, og veit ég að hv. alþm. hafa kynnt sér þessa samþykkt, því að hún var send þeim öllum frá Fiskiþingi, og vonandi erum við flestir samþykkir því sem þar er lagt til. Eftir lestur þessarar ályktunar taldi ég rétt að fá hér á hv. Alþingi frekari upplýsingar um tvo liði, þ. e. 15. og 18. lið samþykktarinnar. 15. liðurinn hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Skorað er á siglingamálastjóra að birta opinberlega efni þeirra reglugerða sem Alþjóðasiglingamálastofnunin hefur samþykkt en íslenska ríkisstj. ekki samþykkt enn sem komið er.“ 18. liður samþykktarinnar er þannig: „40. Fiskiþing lýsir óánægju sinni yfir hvað mörg góð mál, sem varða öryggi sjómanna, virðast stranda hjá Siglingamálastofnun og Vita- og hafnamálastofnun og hafa oft verið þar í geymslu svo árum skiptir. Fiskiþing telur að Siglingamálastofnun eigi að vera hvetjandi stofnun um öryggismál, en ekki eins og verið hefur, að tillögur um öryggismál sjómanna, sem komið hafa fram frá hagsmunasamtökum í sjávarútvegi, svo sem útgerðarmönnum og sjómönnum, hafi ekki fengið þá meðferð hjá Siglingamálastofnuninni sem vænta hefði mátt, og skorar á siglingamálastjóra að breyta starfsháttum stofnunar til betri vegar.“ Þetta er úr samþykktum Fiskiþings. Ég hef því leyft mér að leggja eftirfarandi spurningar fyrir hæstv. samgrh.: „1. Hverjar eru þær tillögur um öryggismál sjómanna, sem um getur í tillögum frá 40. Fiskiþingi og komið hafa frá hagsmunasamtökum í sjávarútvegi, en ekki fengið þá meðferð hjá Siglingamálastofnun sem vænta hefði mátt? 2. Hverjar eru þær reglugerðir sem Alþjóðasiglingamálastofnunin hefur samþykkt en íslenska ríkisstj. ekki?“ Ég geri ráð fyrir að hæstv. samgrh. mun svara þessum spurningum fyllilega, og ég sé raunverulega ekki ástæðu til þess, að ég þurfi að koma hér upp aftur, nema eitthvað sérstakt komi til, og þakka því fyrirfram svör ráðh.



Herra forseti. Í raun og veru gætu þessar spurningar hv. þm. gefið tilefni til alllangrar ræðu því að hér er um mjög umfangsmikið mál að ræða. Eins og hann rakti sjálfur á fyrsta spurningin rætur sínar að rekja til samþykktar sem gerð var á síðasta Fiskiþingi. Síðasta Fiskiþing, það 40., gerði ítarlega samþykkt í 18 liðum um öryggismál sjómanna, og það er 18. liður, þ. e. síðasti liður samþykktarinnar, sem hv. þm. las upp áðan. Ég vil taka það fram, að strax og þetta barst mér í hendur sendi ég það siglingamálastjóra til umsagnar og reyndar urðu síðan nokkur blaðaskrif út af þessu, því að samþykktin var birt í Morgunblaðinu - hún mun hafa birst 27. nóv. Siglingamálastjóri svaraði henni 5. des. og óskaði eftir nánari upplýsingum um það, við hvað væri hér átt, en engin svör hafa enn birst. E. t. v. er átt við eitthvað af því sem á undan er talið, þ. e. af þeim 17 samþykktum sem eru á undan þessari síðustu. Ég hef farið yfir þær og vil leyfa mér að fullyrða að þær séu allar í eðlilegri meðferð. Hins vegar heyra margar af þessum samþykktum ekki undir siglingamálastofnun. Ég hef nú ekki tíma til að rekja hverja einstaka hér, en vil þó nefna það, að fyrsta samþykktin er um uppfinningu Sigmunds Jóhannssonar, sem ég ræddi hér á þingi nú fyrir skömmu sem svar við annarri fsp., og eins og kom fram hjá hv. fyrirspyrjanda hefur það mál nú þokast vel á veg. Að vísu er ekki búið að ganga frá reglugerð, en komin tillaga siglingamálastjóra, og ég gaf samstundis fyrirmæli um að sú tillaga yrði send hagsmunaaðilum, eins og ætíð er gert, til þess að þeir fái tækifæri til að gera við hana athugasemdir. Strax að slíkum athugasemdum fengnum, sem ég hygg að taki ekki langan tíma því að mikill áhugi er á þessum björgunarbúnaði, mun ég gefa út reglugerð sem ákveður slíkan björgunarbúnað í íslenskum skipum. Hér er einnig ein ábending um að gerð verði fullkomin kvikmynd um gúmmíbjörgunarbáta. Þetta hefur út af fyrir sig verið gert, en lengi má bæta í slíka kvikmynd að sjálfsögðu. En ég vil geta þess, að árum saman hefur verið leitað eftir fjármagni til að gera slíkar kvikmyndir og hefur verið heldur dræmt með fjárveitingar í þessu skyni. Ég tel að sú mynd, sem hefur verið gerð, sé mjög athyglisverð - ég hef haft tækifæri til að sjá hana - mjög lærdómsrík, og tel að þar hafi vel tekist til með tiltölulega litla fjárveitingu. Síðan eru hér ýmsar tillögur. Ég nefni nokkrar af handahófi: Að felld verði niður öll gjöld og tollar af tækjum og öðrum búnaði sem björgunar- og hjálparsveitir nota við björgunarstörf sín. Ég hygg að þetta sé að mestu leyti svo, en ég er að láta athuga við hvað hér muni vera átt. Síðan er 7. liður, sem krefst meiri löggæslu í sjávarplássum, eða leggur áherslu á að löggæsla verði ekki rýrð. Þetta er auðvitað málefni dómsmrn., og eftir því sem ég best veit hefur þessu verið komið á framfæri við það. Að færa strax inn á sjókort grynningar og sker sem eru 10 sjómílur vestan við Dyrhólaey. Það eru Sjómælingar Íslands sem eiga að gera það. Varað er við sjósókn þar sem einn maður er á bát o. s. frv. Ég er síður en svo að gera lítið úr þessum mörgu samþykktum. Ég hygg að þær séu allar mjög athyglisverðar og sjálfsagt að athuga þær. Hins vegar ber þetta nokkur merki þess, að hér hafi verið safnað saman á einn stað flestu af því sem menn hafa á þinginu talið vera ábótavant í þessu sambandi. Er það út af fyrir sig lofsvert, en það er ekki nema hluti af þessu sem á erindi til siglingamálastjóra eða samgrh. Hins vegar má skilja svo síðustu samþykktina, þ. e. þá 18., að brotalömin sé öll hjá siglingamálastjóra, og því vil ég andmæla. Ég held að það sé alls ekki svo og þeim málum sé sinnt þar eins og frekast er kostur. Ég veit ekki hvort þetta getur talist svar við fyrstu spurningu hv. þm. Eins og ég sagði má fara miklu fleiri orðum um hvern einstakan lið. En ég endurtek að ég hef látið athuga og það hefur verið rætt við siglingamálastjóra hvort einhver af þessum liðum sé þannig staddur, að það megi telja ámælisvert að honum hafi ekki verið sinnt, og ég hef verið fullvissaður um að svo sé ekki. En jafnframt eru þarna margir liðir sem alls ekki heyra undir siglingamálastjóra. Í öðru lagi er spurt: Hverjar eru þær reglugerðir sem Alþjóðasiglingamálastofnunin hefur samþykkt en íslenska ríkisstj. ekki? Ég hef fengið lista sem er mjög langur, töluvert lengri en sá sem ég las upp úr áðan. Þessi listi er 13 síður og ekki gerlegt að lesa hann hér allan. Ég hef hins vegar látið fara yfir þennan lista yfir samþykktir Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar og athuga hverju hefur ekki verið framfylgt hér. En áður en ég kem að því, vil ég geta þess, að farið hafa fram viðræður á milli ráðuneyta og sérfróðra manna á þessu sviði í því skyni að reyna að ákveða hvernig fara eigi með þessar alþjóðlegu samþykktir. Það er satt að segja gífurlega mikið verk að þýða þær frá orði til orðs. Mikið af því efni eru skýringar við jafnvel fáorða samþykkt, og það verður að segja eins og er, að sumu af þessu fylgir ákaflega mikill kostnaður. Niðurstaðan af fundum, sem haldnir voru 15. og 16. júlí í fyrra að minni ósk um þessi mál, þar sem um fjölluðu bæði menn frá dómsmrn. og utanrrn. ásamt siglingamálastjóra og manni frá samgrn., varð sú, að mjög mörgum þessum samþykktum sé unnt að fullnægja með breytingum á gildandi reglugerðum án þess að leggja að nýju beinlínis fyrir Alþingi. Ef Alþingi hefur samþykkt í grundvallaratriðum þá alþjóðlegu samþykkt sem hér er um að ræða, þá sé í mörgum tilfellum um að ræða tiltölulega litlar breytingar. Hins vegar þurfi í öðrum tilfellum að sjálfsögðu að leggja slíkan samning í heild sinni fyrir Alþingi. Þarna ræður t. d. hvort íslensk lög eru þegar þannig úr garði gerð að þau heimila viðkomandi viðbætur í reglugerð o. þ. h. Þegar þannig er farið yfir þennan langa lista telur samgrn. - og mér sýnist það á rökum reist - að langsamlega flestum þessum samþykktum hafi verið framfylgt með slíkum breytingum á reglugerðum. Þó eru hér fáein atriði sem ekki hafa hlotið nauðsynlega meðferð, m. a. sú samþykkt sem hefur verið rædd hér áður, þ. e. Solar - 1974. Hér er um mjög mikinn bálk að ræða. Farið hefur verið fram á oftar en einu sinni sérstaka fjárveitingu til að þýða þennan mikla bálk og leggja síðan sem slíkan allan fyrir Alþingi. Þessari beiðni hefur alltaf verið hafnað, bæði hjá hv. fjvn. og sömuleiðis þegar leitað hefur verið til fjmrn. með það. Niðurstaðan varð síðan sú, að það ætti að vera unnt að afgreiða þessa miklu samþykkt án þess að þýða hana orði til orðs, þ. e. með þeirri aðferð sem ég ræddi um áðan, og þó að leggja þurfi fyrir Alþingi, þá sé hægt að vísa í eldri samþykktir í því sambandi. Um þetta hefur verið fjallað í rn. ásamt utanrrn. og siglingamálastjóra og undirbúning að því að afgreiða þessa samþykkt frá 1974 er nú mjög langt á veg komið. Vona ég að mjög fljótlega verði unnt að ljúka því máli. Og ég vil leggja á það áherslu, að það er mjög mikilvægt að þetta mál komist sem snarast í höfn. Hins vegar eru hér ýmsar minni háttar samþykktir eða breytingar sem koma okkur ákaflega lítið við og Siglingamálastofnun hefur ekki talið nauðsynlegt að taka hér upp í reglur, þær eigi ekki við hér. Er þetta allt saman merkt inn á þennan langa lista, sem ég er hérna með og hv. fyrirspyrjandi er velkomið að fá aðgang að, en ég hygg að hv. fyrirspyrjandi sé fyrst og fremst með þessa samþykkt frá 1974 í huga. Í því sambandi er einnig að geta þess, að í janúar var fundur í Alþjóðasiglingamálastofnun. Þar sat fulltrúi okkar ekki. Nú er verið að reyna að spara í utanferðum og fleiru. Hins vegar eru samþykktir fljótlega væntanlegar og mun þá Siglingamálastofnun taka þær til athugunar og sömuleiðis hvaða breytingar þarf að gera hér í því sambandi, sem við gerum ráð fyrir að séu ýmsar.



Herra forseti. Mér finnst af svari hæstv. ráðh. að með þeim upplýsingum, sem hann hefur boðið þm. hér aðgang að, sé að nokkru leyti komið svar við annarri fsp. sem hefur verið lögð hér fram og er einmitt á þskj. sem útbýtt var í dag. Ég ætlaði ekki að ræða það, heldur ætlaði ég að vekja athygli hv. þm. á þeim orðum hæstv. ráðh., að ekki hafi verið hægt að gera fræðslumynd langtímum saman um sjósetningu gúmbjörgunarbáta vegna fjárskorts. Mér er kunnugt um það, að þá ágætu mynd, sem gerð hefur verið, var ekki hægt að gera fyrr en eitt af stéttarfélögum sjómanna, Vélstjórafélag Íslands, lagði fram stórfé til þess að það yrði gert. Ég þykist vita að þó að eitthvað sé gert hér í sambandi við umferðina á götum borgarinnar, svo sem að setja upp umferðarljós eða önnur aðvörunarmerki, þá verði þegnar borgarinnar, hvorki bankastjóri Seðlabankans, Jóhannes Nordal, né Davíð Scheving né aðrir slíkir rukkaðir um það sérstaklega. Því síður á að rukka sjómannastéttina fyrir nauðsynlegan öryggisbúnað og varnir gegn slysum, sem þjóðfélagið - eða þeir ráðamenn í þjóðfélaginu sem eru valdir til þess, eru sammála um að þurfi að gera til þess að fyrirbyggja þau allt of tíðu slys sem þar koma fyrir. Að sjálfsögðu hlýtur þessi mynd að verða betrumbætt þegar reglugerð verður sett um sleppibúnaðinn sem Sigmund Jóhannsson hefur hannað. Það er auðvitað alrangt, sem mátti skilja í fréttum Ríkisútvarpsins af fsp.-tíma hér um daginn, að það væri nánast beðið eftir að slys yrði til þess að fá reynslu á þann búnað. Það hefur aldrei komið fram frá Siglingamálastofnuninni að það þyrfti að bíða eftir því, heldur ætti að fylgjast með uppsetningu þessa búnaðar í ýmsar stærðir og gerðir fiskiskipa í Vestmannaeyjum. Eftir því hefur verið beðið, en hins vegar ekki eftir því að slys yrði. Ég vek athygli á því, að þegar reglugerð hefur verið sett um þann sleppibúnað þarf að endurskoða og lagfæra þessa mynd, bæta inn í hana, og það þarf að taka hana á myndbönd og fjölfalda þau, vegna þess að í öllum stærri fiskiskipum eru nú myndsegulbönd. Ég get ekki mælt með því, að þetta sé gert án þess að ríkið hlutist til um það. Ég hef barist gegn því, að verið væri að stuðla að þeim verndaða þjófnaði á myndböndum sem hefur verið látinn viðgangast hér á Íslandi allt of lengi.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. samgrh. svör hans og ég felli mig mjög vel við svar hans við 2. lið spurningar minnar. En í sambandi við fyrri liðinn finnst mér að svarið hafi verið svolítið langt frá því sem ég bjóst við að kæmi fram. Því miður hef ég ekki fylgst með skrifum siglingamálastjóra í sambandi við samþykktir Fiskiþings og veit því ekki hvað hann hefur upplýst í þeirri grein sinni, en mér finnst þögn þeirra Fiskifélagsmanna, það að þeir svara ekki þeirri grein, benda ótvírætt til þess, að þeir telji ekki æskilegt að þetta sé rætt á þeim vettvangi. Þess vegna hefði verið æskilegt að komið hefðu greinilegri svör við þessari spurningu eða 18. lið samþykktar Fiskiþings hér á hv. Alþingi. Mér finnst samþykktin vera þannig að hún sé alls ekki að vísa fram fyrir sig, hún sé alls ekki að benda á þá liði sem Fiskiþing nefnir á undan þessari samþykkt, heldur sé hún ábending á önnur mál sem liggja hjá þeim stofnunum sem þarna eru nefndar. En það, sem manni finnst kannske alvarlegast þegar þessi samþykkt er lesin, er sá tónn sem kemur fram í samþykktinni, sérstaklega í þessu atriði, sem sé að ekki sé reglulegur trúnaður á milli þessara aðila, þ. e. þessara samtaka og Siglingamálastofnunar. Ef það er rétt, þá er mjög æskilegt að úr því verði bætt. Ég held að það sé ekki lausnin að fara með þessa umræðu inn á vettvang dagblaðanna. Upplýsingar um þessi mál hefði verið mjög æskilegt að fá hér, og ég vænti þess, að sú litla umræða, sem hér hefur átt sér stað, geti ýtt við og orðið þess valdandi, að umræður fari fram á milli þessara stofnana, þ. e. Siglingamálastofnunar ríkisins og þeirra aðila sem þetta snertir mest. Ég vil aðeins benda á það til viðbótar, að um svipað leyti og Fiskiþing hélt sinn fund var Farmanna- og fiskimannasambandið á fundum og það sendi frá sér 32 samþykktir um öryggismál sjómanna. Það er því greinilegt að á þessum vettvangi er mikið verk óunnið og kannske aðallega í því að byggja upp fullan trúnað á milli þeirra aðila sem eru að vinna að þessum málum.



Herra forseti. Ég vil þakka hv. 1. landsk. þm. þær ábendingar, sem hann kom að hér, og tek undir það með honum, að það er ansi þungt að þurfa að þola það, þegar leitað er eftir fjárveitingum í slíku skyni, hve stirðlega gengur. Það verður að segjast eins og er. Svo var t. d. í sambandi við gerð þeirrar ágætu kvikmyndar sem minnst var á. Það er rétt sem hv. þm. sagði, að sjómannasamtökin hlupu þar undir bagga, annars væri myndin ekki gerð. Ég vil geta þess, að ég setti í gang athugun á skipulagi Siglingamálastofnunar og einnig í því sambandi á Sjóslysanefnd. Hef ég fengið um það töluverða skýrslu sem ég er ekki alveg ásáttur með, en mun halda áfram þeirri endurskoðun, fyrst og fremst með það í huga, að öryggismála sé gætt til hins ítrasta. Hv. fyrirspyrjanda þótti svar mitt við fyrstu spurningunni ekki fullnægjandi. Ég get út af fyrir sig ekki áfellst hann fyrir það. Það stafar bara af því, að ég gat ekki fundið nein ákveðin dæmi sem þessi síðasti liður í samþykkt Fiskiþings byggist á. Um það má stöðugt deila hve lengi öryggisbúnaður eins og þessi merki sleppibúnaður, sem við höfum oft talað um, á að vera til athugunar. Mér er ljóst að ýmsum, m. a. sumum sem að þessum samþykktum standa, hefur þótt það taka allt of langan tíma að lögbinda þennan búnað. En ég ræddi hér um daginn hvers vegna talið hafi verið nauðsynlegt að fara svona í þau mál. Ég skal nú fara aðeins nánar yfir þetta. 2. liður samþykktar Fiskiþings er: „Yfirbyggðir björgunarbátar verði lögskipaðir á öll íslensk flutningaskip.“ Þetta hefur verið til meðferðar og umræðu og tengist þeim alþjóðlegu samþykktum sem verið er að vinna í. Síðan segir í 3. lið: „Komið verði með lögum skyndiskoðun á skipum. Undir þessa skoðun heyri öryggisbúnaður“ o. s. frv. Ég hafði ekki frétt um þessa hugmynd áður og mér finnst sjálfsagt að athuga hana, en ég er viss um að slík lagasetning þarf töluverðan undirbúning. Þetta mun verða athugað. 4. liður er um kvikmyndina sem hefur verið gerð og við höfum fjallað um og þarf náttúrlega að endurbæta eftir því sem endurbætur verða í öryggismálum. Ég held að það mál sé á góðri leið. 5. liður: „Að brýnt verði fyrir skipstjórnarmönnum að koma með skipshafnir sínar á þá staði, sem gúmmíbjörgunarbátar eru skoðaðir, og kynna þeim þar búnað þeirra og mikilvægi.“ Þetta getur varla átt við siglingamálastjóra. Eins og fram kemur á þetta við skipstjórnarmenn. Ég rakti áðan nokkra liði: 6., 7., 8. og 9., sem varla eiga beint við siglingamálastjóra: Að fella niður gjöld og tolla af tækjum og að stjórn Fiskifélags Íslands beiti sér fyrir því við stjórnvöld, að löggæsla í sjávarplássum verði ekki rýrð o. s. frv. Varað er við sjósókn þar sem einn maður er á bát. Þetta á varla við siglingamálastjóra. Þetta er viðvörun sem er góðra gjalda verð. 10. liður: „Að lögskipa skuli að hástokkur og þak á stýrishúsi smábáta verði málað í orange-gulum lit. Þetta á líklega að vera: appelsínugulum lit. Um þetta hefur verið fjallað. Mönnum sýnist þetta góð ábending og verður tekið til athugunar, einnig endurskinsmerki og þess háttar hlutir. Þá er það 11. liður: „Að skora á samgrh. að gera eins fljótt og frekast er hægt hina nýju vitanefnd starfhæfa.“ Það hefur verið gert. Það eru nokkrar vikur síðan og hún hefur haldið nokkra fundi. Hins vegar fór ég fram á að starfsmaður fengist fyrir þessa vitanefnd, eins og lögin gera ráð fyrir, en því var hafnað og fékkst ekki gegnum fjmrn. í meðferð fjárlagafrv. Þar er því dálitið gat á, en vitanefndin hefur, að því er ég best veit, þegar hafið starfsemi af töluverðum krafti. 12. „Að minna á að ekki er enn kominn renniloki á alla skuttogara í netarennunni.“ Þetta er verðug ábending og hefur að sjálfsögðu verið komið á framfæri. Verður reynt að fylgjast með því eins og kostur er. Síðan er 13. liður: „Enn minnir Fiskiþing á þann vanda sem er við að komast að og frá borði á bátum og skipum í ýmsum höfnum landsins. Enn fremur telur þingið að stórauka þurfi gæslu margra hafnarsvæða þar sem erfiðast er í þessum málum.“ Þetta á fyrst og fremst við Vita- og hafnamálastofnunina ef vantar stiga og þess háttar til að komast að og frá bátum. Þessu mun ekki enn hafa verið komið þar á framfæri, en það verður gert. Í 14. lið er tillaga um að setja ljós á öll björgunarbelti. Mér hafði ekki verið kunnugt um þessa hugmynd áður, en henni hefur sömuleiðis verið komið á framfæri. Síðan kemur 15. liður. Þar er skorað á siglingamálastjóra að birta opinberlega efni þeirra reglugerða sem Alþjóðasiglingamálastofnunin hefur samþykkt. Um þetta fjallaði ég áðan. Ég held að það sé nánast ógerlegt, enda misskilningur, að birta hverja þá samþykkt og skýringar, ef við það er átt, sem þarna fara í gegn, því að þetta er svo gífurlega mikill bálkur að ég held að það bara rugli menn. Ég held að skárra sé, eins og ákveðið var eftir þann fund sem ég gat um áðan, að endurbæta þær reglugerðir sem eru í gildi. Hins vegar kann að vera að slíkar breytingar hafi ekki verið kynntar nægilega vel. Sjálfsagt er að gera á því bragarbót. 16. liður er um að banna nú þegar að neyðarsendar, sem ekki hafa hlotið viðurkenningu Póst- og símamálastofnunar, verði settir í gúmbjörgunarbáta. Um þetta hefur mjög mikið verið fjallað aftur og aftur og reynt að finna lausn á því máli. Ég get glatt hv. fyrirspyrjanda með því, að þetta mál er nú fram gengið. Ég hygg að um það sé orðið samkomulag, hvernig því verður háttað. Búið er að ganga frá gífurlega mikilli reglugerð um fjarskipti þar sem m. a. er um þetta fjallað. Staðið hefur á því, að ekki hafa verið til sendar sem fullnægt hafa þeim reglum sem settar eru. Því var talið skárra að leyfa til bráðábirgða senda sem ekki voru að öllu leyti fullnægjandi, sem senda aðeins á annarri bylgjunni - þó á þeirri sem langmikilvægust er - á meðan ekki var fenginn fullnægjandi sendir. Nú er fenginn sendir sem fullnægir öllum kröfum, og þá er ákveðið að veita þeim, sem eru með eldri sendana nokkurn aðlögunartíma. Þeir fá að nota þá út þeirra endingartíma. Hitt er svo umdeilt, hvort báðar þessar tíðnir eru nauðsynlegar. Ég gæti reyndar haft um það langt mál því fjallað hefur verið um þetta fram og aftur og leitað leiða til að fullnægja ströngum ákvæðum reglugerðar, sem mun vera nánast einsdæmi hjá siglingaþjóðum. Við erum þarna brautryðjendur að þessu leyti. Hitt er svo annað mál sem kemur fram í 17. lið, sem fjallar um gervihnattakerfi, að þar er um framtíðarþróun að ræða og gefur fyrst og fremst til kynna hve örar breytingar eru á þessu sviði. Ég hef fengið upplýsingar frá pósti og síma um að fylgst er mjög vel með því sem er að gerast. Reyndar get ég bætt við einni bylgjulengdinni enn sem er til athugunar núna. Mig minnir að það sé 406 MHz, sem kann að bætast við þetta gervitunglakerfi sem er mjög athyglisvert. En ég hygg að menn telji nú að í það séu nokkur ár að það verði fullkomnað, en með því er fylgst. Ég vona þá að ég hafi bætt ráð mitt eitthvað, en endurtek að ég hef út af fyrir sig ekki séð að um neina vanrækslu sé að ræða, en um ýmislegt til viðbótar er að ræða sem svo sannarlega verður athugað.



Herra forseti. Á þskj. 278 hef ég leyft mér að bera fram eftirfarandi fsp. til hæstv. utanrrh. Ólafs Jóhannessonar: „Hefur íslenska ríkisstjórnin beitt áhrifum sínum innan Atlantshafsbandalagsins til þess að mótmæla einræðisstjórn og mannréttindabrotum í öðru bandalagsríki, Tyrklandi?“ Í sept. 1980 gerðu herforingjar í Tyrklandi byltingu, afnámu lýðræði og mannréttindi. Að sönnu höfðu áður verið margháttaðir erfiðleikar í Tyrklandi, bæði í efnahagsmálum og mannvíg tíð vegna pólitískra átaka í landinu. Hins vegar hefur hið rétta eðli herforingjastjórnarinnar í Tyrklandi verið æ betur að koma í ljós. Andstæðingar herforingjastjórnarinnar hafa setið mánuðum saman í fangelsum sem og forustumenn í verkalýðsfélögum. Frjálsir fjölmiðlar hafa verið brotnir á bak aftur. Mannréttindi í Tyrklandi eru fótum troðin og nú upp á síðkastið hafa verið að berast upplýsingar, m. a. á vegum Amnesty International, um hroðalegar pyntingar í tyrkneskum fangelsum. En lýðræði er annað og meira en réttur til að kjósa þjóðþing á nokkurra ára fresti. Lýðræði er nátengt hugmyndum um mannréttindi, að fólk sé ekki lokað inni vegna skoðana sinna, að fólk sé ekki tekið af lífi vegna skoðana sinna og að fólk sæti ekki pyntingum. Ljóst er að öll slík lögmál hafa verið brotin af einræðisstjórninni í Tyrklandi. Þetta mál er okkur skylt, m. a. vegna þess að við erum í varnarbandalagi ásamt með Tyrklandi, Atlantshafsbandalaginu. Atlantshafsbandalagið er stofnað sem varnarbandalag gegn einræðisríkjum. Árum saman liðu stuðningsmenn Atlantshafsbandalagsins í norðurálfu vegna einræðisríkja sem í því voru, einkum var einræði í Portúgal og um hríð í Grikklandi. Stjórnarfar í þeim löndum eins og það var er svartur blettur á sögu Atlantshafsbandalagsins. Nú er sú saga því miður að endurtaka sig að hluta, hversu lengi sem það varir. Það gæti verið komið undir viðbrögðum bandalagsríkja Tyrklands hversu lengi ógnarstjórn varir þar í landi. Það er augljóst, að einræðisstjórnin í Tyrklandi óttast rödd hins frjálsa umheims. Þess vegna á sú rödd að heyrast. Atlantshafsbandalagið á ekki aðeins að vera brjóstvörn gegn rauðu einræði, heldur gegn öllu einræði. Ljóst er að nú situr í Bandaríkjunum ríkisstjórn sem um margt hefur furðulega og ósæmilega tvíátta afstöðu til lýðréttinda og mannréttinda í umheiminum. Stefna hennar má ekki vera stefna íslensku ríkisstjórnarinnar. Íslenska ríkisstjórnin á, þar sem hún hefur tækifæri til og þá ekki síst á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, að gera umheiminum ljóst að hún er mótfallin því tvöfalda siðferði sem felst í því að vera í samfloti við einræðisríki til að vinna gegn einræði. Atlantshafsbandalagið getur einmitt verið vettvangur til þess að gera umheiminum slíkar skoðanir ljósar, og þess vegna, herra forseti, er spurt: Hefur íslenska ríkisstjórnin beitt áhrifum sinum innan Atlantshafsbandalagsins til þess að mótmæla einræðisstjórn og mannréttindabrotum í öðru bandalagsríki, Tyrklandi? Í þessari fsp. er sérstaklega spurt um afstöðu ríkisstj. til ástandsins í Tyrklandi á vettvangi Atlantshafsbandalagsins. Vegir Íslands og Tyrklands liggja auðvitað víðar saman, en það skiptir máli að á vettvangi Atlantshafsbandalagsins séu okkar skoðanir mjög ljósar í þessum efnum, og þess vegna er hæstv. utanrrh. spurður.



Herra forseti. Hv. 9. þm. Reykv. hefur beint til mín svohljóðandi fyrirspurn: „Hefur íslenska ríkisstjórnin beitt áhrifum sínum innan Atlantshagsbandalagsins til þess að mótmæla einræðisstjórn og mannréttindabrotum í öðru bandalagsríki, Tyrklandi?“ Ég vek athygli á að spurning þessi er einskorðuð við NATO, þ. e. hvort íslenska ríkisstjórnin hafi beitt áhrifum sínum innan NATO til þess að mótmæla því sem þar greinir. Svarið við þessari spurningu er nei. Það hefur Ísland ekki gert. Það hafa aðrar bandalagsþjóðir ekki heldur gert. Atlantshafsbandalagið er stofnað til varnar gegn utanaðkomandi ógnun. Innanríkismál einstakra bandalagsríkja verða vart tekin til formlegrar meðferðar þar gegn vilja þess ríkis sem í hlut á, enda gildir innan bandalagsins reglan um „consensus“ eða samþykktir allra við ákvörðunum bandalagsins. Þrátt fyrir þetta er að sjálfsögðu fylgst með gangi mála í Tyrklandi og skoðanir látnar í ljós óformlega. En það er ekki hægt að segja að ríki hafi beitt áhrifum sínum innan bandalagsins í þá átt sem í fsp. er rætt um. Þetta svar verður að nægja varðandi Atlantshafsbandalagið. En því má svo bæta við, að bandalagsþjóðirnar og auðvitað aðrar þjóðir geta beitt áhrifum sínum með ýmsum hætti á öðrum vettvangi, bæði einstaklega og í fjölþjóðlegum samtökum eða stofnunum sem flest NATO-ríkin eiga aðild að. Evrópuráðið er t. d. og hefur verið vettvangur fyrir umræður um ástandið í Tyrklandi, og þar eru skoðanir settar fram á formlegri hátt og þrýstingi beitt við tyrknesk stjórnvöld til að fá þau til að hverfa sem fyrst til lýðræðislegra stjórnarhátta og ekki síður að láta af fangelsunum stjórnmálamanna og verkalýðsleiðtoga. 28. jan. s. l. samþykkti þing Evrópuráðsins ályktun þar sem brot á mannréttindum voru fordæmd og ýmsum áskorunum var beint til tyrknesku ríkisstjórnarinnar, svo sem að fellt væri úr gildi bann við stjórnmálaflokkum, ritskoðun afnumin, pyntingum væri ekki beitt o. s. frv. Loks var í þessari ályktun beint til aðildarríkja að þau gripu til þess ráðs að kæra Tyrkland fyrir Mannréttindanefnd Evrópu. Ályktun þessi er svipuð þeirri sem gerð var í málefnum Grikklands í júní 1967. Með hliðsjón af þessari ályktun hafa nokkur ríki tekið til athugunar hvort þau ættu að kæra Tyrkland fyrir Mannréttindanefndinni. Niðurstaða liggur enn ekki fyrir. Geta má þess einnig, að Evrópuþingið, þ. e. þing bandalagsríkja Efnahagsbandalagsins, samþykkti 22. jan. ályktun þar sem herforingjastjórnin í Tyrklandi var fordæmd, umboð þingmanna í samstarfsnefnd EBE og Tyrklands var ekki framlengt, lagt til að fjárhagsaðstoð EBE við Tyrkland yrði frestað og að 52 verkalýðsleiðtogar yrðu látnir lausir úr fangelsum Tyrklands. Þessi ályktun var samþykkt, en að vísu með litlum atkvæðamun. Mér er ekki kunnugt um hvort málefni Tyrklands hafa verið til umfjöllunar í þingmannasamtökum NATO, en af sjálfu leiðir að Tyrkir munu nú ekki eiga þar fulltrúa þar sem engir þingmenn eru eins og stendur í Tyrklandi. Hversu mikil áhrif erlend ríki hafa haft á herforingjastjórnina í Tyrklandi er ekki gott að segja, en í áramótaræðu leiðtoga hennar, Kenan Evren hershöfðingja, sagði að tillögur ráðgjafarþingsins, sem sett var á fót til að gera breytingar á stjórnarskránni, yrðu væntanlega lagðar undir þjóðaratkvæði í nóvember og almennar kosningar yrðu síðan haldnar haustið 1983 eða í síðasta lagi vorið 1984. Ég tel ekki rétt að fara nánar út í þessi mál í fyrirspurnatíma, en að sjálfsögðu mætti margt fleira um þau segja. Ég læt þess aðeins getið, að mál þessi hafa verið nokkuð rædd í utanrmn. og ríkisstj. nýlega.



Herra forseti. Eins og fram kom í svari hæstv. utanrrh. samþykkti þing Evrópuráðsins 28. jan. ítarlega ályktun um málefni Tyrklands. Meginkjarni þeirrar ályktunar er að herforingjastjórnin í Tyrklandi er fordæmd fyrir að banna starfsemi stjórnmálaflokka, banna starfsemi verkalýðsfélaga, banna frjálsa fjölmiðla, setja hömlur á starfsemi háskóla, láta pyntingar viðgangast í fangelsum og á annan hátt skerða þau grundvallarréttindi sem talin eru kjarni í samtökum lýðræðisríkja. Á þingi Evrópuráðsins var nokkur hópur manna sem vildi nú þegar ganga svo langt að vísa Tyrklandi úr Evrópuráðinu eða réttara sagt fara þá leið að vekja athygli ráðherra ráðsins á því, að hefja ætti undirbúning að brottför Tyrklands úr ráðinu. Ég og ýmsir aðrir vorum þeirrar skoðunar, að það væri fyllilega tímabært að vinna að slíku. Hins vegar myndaðist meiri hluti þm. á þinginu sem að svo komnu máli vildi liggja höfuðáherslu á leið sem annars vegar fól í sér skýra fordæmingu á stjórnarfarinu í Tyrklandi og hins vegar bein tilmæli til ríkisstjórna Evrópuráðsins að stefna herforingjastjórninni í Tyrklandi fyrir víðtækt brot á mannréttindaákvæðum Evrópuríkjanna og vinna þannig að því að herforingjastjórnin stæði annaðhvort fyrir máli sínu fyrir Mannréttindanefndinni eða drægi sig til baka úr störfum samtakanna ella. Ég vil láta það koma hér fram, herra forseti, að á fundi utanrmn. s. l. mánudag lagði ég fram drög að tillögu, sem utanrmn. legði fyrir Alþingi, þar sem lýst er yfir stuðningi við þessa ályktun Evrópuráðsþingsins og jafnframt að Alþingi lýsti yfir að íslensk stjórnvöld ættu að hafa samvinnu við aðrar ríkisstjórnir Evrópuráðsins um undirbúning þessarar kæru. Ég hefði vænst þess að utanrmn. gæti náð samstöðu um till. sem efnislega væri í þessa veru. Formaður nefndarinnar hefur tjáð mér að það verði fundur í nefndinni á mánudaginn kemur þar sem þetta mál verður væntanlega afgreitt. Væri mjög æskilegt að Alþingi gæti þá sameinast um að lýsa yfir stuðningi við þessa ályktun og fordæma þannig herforingjastjórnina í Tyrklandi og gefa ríkisstjórn Íslands umboð til að taka þátt í undirbúningi þessarar kæru. Mér er kunnugt um að þegar hefur komið fram vilji frá ríkisstjórnum annarra Evrópuráðsríkja um að ríkisstjórn Íslands hafi samvinnu við þær ríkisstjórnir um þessa kæru.



Herra forseti. Að sjálfsögðu skiptir meginmáli fyrir Atlantshafsbandalagið hver þróun innanríkisstjórnar í bandalagslöndunum reynist verða. Bandalagið hefur frá upphafi átt við erfiðleika að etja í Suður-Evrópu, en sem betur fer hefur þróunin í Portúgal og Grikklandi á síðustu tímum verið jákvæð, stefnt í átt til aukins lýðræðis. Á sama tíma hefur stefnt í öfuga átt í Tyrklandi og herforingjastjórn, sem þar greip völdin, hefur fært sig upp á skaftið. Er stjórnarfar þar nú með þeim endemum að ekki verður við unað, og er óhugsandi annað en hin voldugri Atlantshafsbandalagsríki reyni að beita sér fyrir breytingum á þessu þó að það verði ekki gert með formlegum samþykktum í NATO. Þingmannasamtökum Atlantshafsbandalagsins eru mál hins vegar annars eðlis. Þar voru málefni Tyrklands tekin upp strax og núv. ríkisstj. hafði brotist til valda. Var þá þegar samþykkt að veita Tyrkjum aðeins eins árs frest til að gera á þessu breytingar og þetta eina ár fengju þeir að sitja áfram í þingmannasambandinu. Þetta ár er liðið og Tyrkir eru nú ekki aðilar að þingmannasambandinu, en munu sækja þar fundi sem réttlausir áheyrnarfulltrúar. Ástandið í Tyrklandi er orðið mjög alvarlegt. Má geta þess, að nú eru aðeins fáir dagar síðan leiðtoga annars höfuðflokksins þar í landi, Ecevit, var sleppt úr fangelsi þar sem hann hafði verið hafður í haldi um nokkurn tíma, en fyrst eftir byltingu herforingjastjórnarinnar hafði hann verið í stofufangelsi. Um það hvað gerist með aðra fanga á bak við veggi fangelsanna þarf ég ekki að fjölyrða. Ég vil að lokum nefna að Evrópuráðið er allt annars eðlis og þar er sjálfgert að taka upp mannréttindamál. Ég vil staðfesta að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson flutti á síðasta fundi utanrmn. till. um að Alþingi taki undir samþykkt Evrópuráðsþingsins í þessum efnum. Ég lýsti fyrir hönd Alþfl. stuðningi við þann málstað og tel rétt að Alþingi taki undir þessa samþykkt Evrópuráðsins.



Herra forseti. Það er staðreynd, að í Tyrklandi hefur lýðræði verið afnumið, og það er ekkert ofsagt í því sem hv. 4. þm. Reykv. og hv. til einræðisstjórnarinnar í Tyrklandi. 2306 11. þm. Reykv. hafa sagt hér um ástandið í því landi. Hér hefur borist í tal afstaða eða viðbrögð Evrópuráðsins, sem mér er nokkuð kunnugt um, til þessa máls. Það er rétt að það komi hér fram, að það var ekki einungis 28. jan. s. l. sem Evrópuráðið gerði samþykkt sem fordæmdi ástandið í Tyrklandi, heldur gerði Evrópuráðið það þegar eftir byltinguna þar í landi og hefur gert það nokkrum sinnum á þingum sínum og krafist þess, að breytt yrði til betri vegar. Annað mál er það, að strax eftir að þessi voveiflegu tíðindi gerðust í Tyrklandi greindi menn í Evrópuráðinu á um hvernig ætti að bregðast við með tilliti til þess, hvort ætti að reka Tyrkland úr Evrópuráðinu eða ekki. Annars vegar voru þeir, sem vildu strax reka Tyrkland úr Evrópuráðinu, hins vegar voru þeir, sem vildu fara gætilega með það í huga að það væri meiri von til þess að aðilar að Evrópuráðinu gætu haft áhrif á þróunina í Tyrklandi ef Tyrkir væru áfram í ráðinu. Þessi stefna hefur orðið ofan á í Evrópuráðinu og mikill meiri hluti hefur fylgt þessari afstöðu. Síðasta samþykkt, sem gerð var í Evrópuráðinu, var harðorðust í garð Tyrkja og er ekki nema gott um það að segja. Hv. 11. þm. Reykv. hefur lýst því yfir í þessum umr., að hann hafi hug á að bera fram till. hér á Alþingi sem lýsi yfir stuðningi við samþykkt Evrópuráðsins frá 28. jan. s. l. Það eru margar góðar samþykktir sem Evrópuráðið hefur gert á starfsferli sínum, en ég minnist þess ekki að Alþingi Íslendinga hafi samþykkt ályktun um stuðning við þessar samþykktir þó að margar hverjar séu jafnþýðingarmiklar og samþykktin frá 28. janúar. Hins vegar þykir mér eðlilegt, ef þessi till. kemur fram, að utanrmn. athugi málið. Ég hygg að það þurfi að taka nokkurt tillit í þessu efni til viðbragða annarra þjóða. Ég vil aðeins, herra forseti, að lokum láta þess getið, að þetta er ekki í fyrsta sinn sem Tyrklandsmálin eru rædd á hv. Alþingi. Á síðasta þingi, í umr. um skýrslu utanrrh., ræddi ég ítarlega um Tyrklandsmálin og lýsti ástandinu þar. Ég lauk máli mínu þá með þessum orðum, sem ég vil endurtaka, með leyfi hæstv. forseta: „Ég tel fyrir mitt leyti að varast beri að gera nokkuð sem getur torveldað endurreisn lýðræðis í Tyrklandi, því sé ekki rétt að rasa um ráð fram um að vísa Tyrklandi úr Evrópuráðinu. Hins vegar er það mín skoðun, að ekki sé útilokað að til þess ráðs verði að grípa, og svo kann að fara að það verði á næstunni gert út um hvort til þess kemur.“



Herra forseti. Ég átti sæti ásamt hv. 11. þm. Reykv. á þessu Evrópuráðsþingi sem varamaður hv. þm. sem var að ljúka máli sínu. Það er að sjálfsögðu útilokað að ræða þetta mál til nokkurrar hlítar í fsp.-tíma, en ég get tekið undir mikið af því sem hér hefur verið sagt. Reyndar ræddum við þetta oft á þinginu, ég og hv. 11. þm. Reykv., og vorum sammála um fordæmingu á öllu því illa sem í Tyrklandi hefur gerst. Hins vegar greindi okkur á, eins og reyndar kom fram áþinginu sjálfu, um hve langt ætti að ganga að þessu sinni. Ég átti sæti í stjórnmálanefndinni og þar voru mjög tíðir fundir. Það voru þrjú aðalmál þar: Það var þetta mál, Póllandsmálið og svokallað Ísraels- eða Jerúsalemsmál, sem kom upp seint á þinginu. Voru mjög tíðir og langir fundir í þessari nefnd um þetta mál. Samstaða varð um afgreiðslu málsins úr nefndinni. Má leggja það þannig fyrir þótt menn greindi á innan nefndar. Þannig stóðu margir okkar að sem sátu fundina. Við vildum fylgja því. Þannig var afstaða fulltrúa hinna Norðurlandaþjóðanna, en ég talaði við formenn sendinefnda þeirra, að það ætti að standa að þeirri ályktun sem reyndar var samþykkt að lokum með litlum breytingum. Ágreiningur var um hvort ætti að reka Tyrki skilyrðislaust strax eða hvort ætti að setja þeim tímabundið síðustu skilyrði til að ráða bót á þessum málum sínum, því það þykir nokkuð sannað að átt hafi sér stað hjá þeim bæði pyntingar og annað sem ekki getur á nokkurn hátt fallið undir þau skilyrði um mannréttindi sem Evrópuráðið leggur á sínar aðildarþjóðir. Við skulum samt ekki gleyma því, að á fundum stjórnmálanefndarinnar komu fram skýrslur frá nefnd sem Evrópuráðið hafði sent til Tyrklands til að kynna sér málið. Formaður þeirrar nefndar var formaður stjórnmálanefndarinnar. Urwin, þingmaður Verkamannaflokksins í Brettandi, mjög þekktur og vel látinn maður þar í landi sem og í Evrópuráðinu. Það var sama úr hvaða pólitísku flokkum þeir komu eða frá hvaða landi þeir komu, þeir sem fóru þessa ferð voru nær allir sammála um að það ætti að beita öllum þeim þrýstingi sem hægt væri til að halda Tyrklandi innan Evrópuráðsins. Lengi má að sjálfsögðu deigt járn brýna, en þetta getur ekki gengið óendanlega. Ég er alveg sammála öðrum um að það er tímabundið hve lengi er hægt að þola það. Þannig var líka með Grikkland. Ég átti sæti í Evrópuráðinu á þeim fundi sem greiddi atkv. endanlega um það sem varð til þess að Grikkir sögðu sig sjálfir úr því. Þeir voru að vísu ekki reknir, en þeir sögðu sig úr ráðinu, en voru svo teknir inn síðar, þegar þeir höfðu komið á lýðræðislegu stjórnarfyrirkomulagi. Það er satt að segja von allra góðra manna að svo verði og með Tyrkland innan tíðar. Annars mega þeir fara.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans við þessari fsp., og ég fagna því sem fram kom í máli hans um það sem gerst hefur á vettvangi Evrópuráðsins og fram hefur komið í máli annarra þm. En því var sérstaklega spurt um Atlantshafsbandalagið í þessari fsp., og þá tala ég sem einn af stuðningsmönnum þess bandalags og veru Íslands í því, að þó svo að Atlantshafsbandalagið sé bandalag ríkja gegn utanaðkomandi og aðsteðjandi hættu hlýtur það að skipta lýðræðisríkin í Atlantshafsbandalaginu, en það eru þau öll nú að þessu eina landi undanskildu, verulegu máli að stjórnarhættir bandalagsríkjanna séu með þeim hætti að viðunandi sé, þó ekki væri nema af þeirri einföldu ástæðu að bandalagið glatar auðvitað smám saman öllu trausti og allri tiltrú ef svo er ekki. Þá er vísað til sögunnar, bæði í Portúgal og Grikklandi á árum áður, og sú von undirstrikuð að stjórnarhættir í Tyrklandi muni breytast innan tíðar, m. a. fyrir þrýsting frá Íslandi, og sú saga, sem átt hefur sér stað í öðrum ríkjum Suður-Evrópu, sé ekki að endurtaka sig þarna nema þá um örskamma hríð. En til þess að svo megi verða getur okkar lóð vegið þungt. Það getur skipt máli að okkar litla þrýstingi sé beitt í þessum efnum. Til að mynda er á að líta þá skoðun á málefnum Tyrklands sem Bandaríkjastjórn hefur lýst og þá helst utanrrh. þeirra, þar sem hann telur þessa stjórn að einu og öllu vera af hinu góða, Tyrkir hafi gripið í taumana af nauðsynlegum ástæðum þegar annað hafi ekki verið fært. Rök Bandaríkjastjórnar minna óhugnanlega á það sem notað hefur verið til réttlætingar íhlutuninni í Póllandi. Það þarf að vera öllum umheiminum ljóst, og ég hygg að það sé ljóst, að það er skoðun hæstv. utanrrh., sem ber að fagna, að þessi skoðun sé ekki skoðun okkar, ekki skoðun Íslendinga og ekki skoðun íslensku ríkisstjórnarinnar. Herra forseti. Ég vil endurtaka þakkir til hæstv. utanrrh. fyrir svör hans.