Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Eitt af okkar stóru hlutverkum sem píratar er að hakka okkur inn í það hvernig stjórnkerfið virkar og gera þær upplýsingar aðgengilegar almenningi. Við höfum stofnað starfshóp um að kortleggja leikreglur stjórnkerfisins og ég mun fyrir hönd Pírata sitja í þingskapanefnd sem mun endurskoða leikreglur þingsins. Sem hluta af þeirri vinnu mun ég nú í haust nota tækifærið, sem forseti þingsins hefur skapað, til að skilja leikreglur þingsins betur. Forsætisnefnd hefur nefnilega úrskurðað samhljóða að bjallan muni óma í hvert sinn sem ég sleppi hefðbundnum ávörpum þingmanna og ráðherra. Við slíkan undirleik get ég að sjálfsögðu ekki sinnt hlutverki mínu sem kjósendur hafa treyst mér fyrir og mun ég því tilneyddur ávarpa þingmenn háttvirta og ráðherra hæstvirta. En ég get ekki séð að þingforseti, sem er stjórnvald á Alþingi, hafi heimild til að trufla störf þjóðkjörins þingmanns í ræðustóli á grundvelli hefðar þrátt fyrir að sú hefð hafi lagagildi, hvað þá að þingforseti geti verið úrskurðaraðili í eigin sök þegar hann og þingmann greinir á um stjórnarskrárbundnar valdheimildir embætta. En þingforseti hefur úrskurðað að svo sé og að sá úrskurður sé endanlegur. En hér sjáum við skemmtilegt tækifæri því þingforseti hefur mögulega opnað dyrnar á óhefðbundið atriði, að fá úr því skorið hver embættismörk hans eru og valdheimildir. Ég er með lögmanni Pírata að skoða möguleika á því að fá dómstóla til að skera úr um mismunandi skilning okkar forseta á lögum um stjórnarskrá um þessi mál. Við viljum meina að þingforseti sem er þingmaður, og þannig sé hann löggjafarvald - en sem þingforseti er hann stjórnvald eða yfirvald þingsins og því skuli Hæstiréttur, samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar, skera úr um embættismörk hans. Okkur er bent á að málinu verði vísað frá en þá höfum við fengið það staðfest að þingforseti er úrskurðaraðili í eigin sök þegar hann og þingmann greinir á um þessi atriði og þá þarf að endurskoða það. Enginn á að geta verið úrskurðaraðili í eigin sök þegar kemur að stjórnarskrá og eigin embættismörkum. En allt þetta er liður í stærra verkefni okkar pírata til að gera stjórnkerfið og leikreglur þess aðgengilegar almenningi og kannski svolítið áhugaverðari. Starfshópurinn mun funda reglulega, skrá einhverja pírata á Facebook og ...

Forseti gladdist svo yfir ákvörðun hv. þingmanns að hann kaus að beita bjöllunni af mikilli varkárni að þessu sinni.

Virðulegi forseti. Eins og allir vita er innanlandsflugið gríðarlega þýðingarmikið og sennilega er það eitthvert besta dæmi sem við höfum um almenningssamgöngur hér á landi. Flugsamgöngur til Þórshafnar, Vopnafjarðar, Gjögurs, Bíldudals og Grímseyjar eru meðal annars ein af lífæðum samfélagsins sem nauðsynlegt er að standa vörð um. Við erum að tala um afskekktar byggðir þar sem við vitum öll að flugið skiptir gríðarlega miklu máli til að treysta byggð og tryggja þjónustu við fólk og fyrirtæki. Ef þessi þjónusta verður skert eða henni hætt mundi það draga verulega úr aðgengi íbúa landsbyggðarinnar að heilbrigðisþjónustu, stjórnsýslu og viðskipta- og menningarlífi. Líklegt er að kostnaður við sjúkraflug muni einnig aukast og öryggi sjúklinga minnka. Oft hefur verið fjallað um þessi mál, meðal annars í lok janúar 2011, þar sem hæstv. núverandi forseti Alþingis lýsti áhyggjum sinum vegna þróunar í innanlandsflugi ásamt þingmönnum núverandi ríkisstjórnarflokka. Skerðingar upp á 200 milljónir á Isavia, sem er rekstrarfélag flugvalla á Íslandi, koma til með skerða samkeppnishæfni landsbyggðarinnar og munu líklega hækka lendingargjöld sem fara svo út í flugverðið. Ríkisvaldið hefur komið að því að styðja einstakar flugleiðir og það skiptir miklu máli en langmestur hluti umferðarinnar fer engu að síður um flugleiðir sem eru reknar á viðskiptalegum forsendum. Allt er þetta flug mjög háð því hvernig umhverfi rekstrarins er og ljóst að slíkur niðurskurður sem gerður er í frumvarpi til fjárlaga nú, bæði á Isavia og á óarðbæru flugleiðirnar - enda liggur ekki fyrir hvernig þessi hagræðingarkrafa verður útfærð - kemur til með að hafa mikil áhrif á lífskjör og lífsgæði fólks á þessum stöðum. Mig langar að spyrja hv. þm. Höskuld Þór Þórhallsson hvort það samræmist stefnu ríkisstjórnarinnar, um eflingu byggða og jafnrétti til búsetu, að skerða innanlandsflugið og sér í lagi stuðning við óarðbært flug til þeirra staða sem ég taldi upp hér áðan. Ég treysti á hv. formann umhverfis- og samgöngunefndar, að hann taki þátt í að verja 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur fyrir fyrirspurnina. Þessi mál eru núna til meðferðar hjá hv. fjárlaganefnd. Ég varð afar glaður þegar ég heyrði hæstv. forsætisráðherra lýsa því yfir að það væri ekki allt heilagt sem stæði í fjárlagafrumvarpinu, eins og maður upplifði stundum á síðasta kjörtímabili, heldur væru þetta tillögur sem væru til skoðunar og umfjöllunar. Ég get sagt það fyrir mína parta að við munum að sjálfsögðu reyna að tryggja flugleiðir og að flogið verði áfram á hina svokölluðu óarðbæru staði sem hv. þingmaður lýsti hér áðan. Varðandi niðurskurðinn hjá Isavia deili ég áhyggjum hv. þingmanns en ég hef þær upplýsingar að verið sé að leita leiða til þess að færa fjármagn af hagnaði Isavia vegna millilandaflugsins yfir í innanlandsflugið. Áhöld eru um hvort það sé löglegt en við höfum dæmi frá Noregi þar sem þetta hefur verið gert með ágætisárangri. Ég veit að sú vinna stendur yfir og vona að þetta verði tryggt. Ég vil svo segja: Allir þeir staðir sem nefndir voru í umræðunni eru hluti af þjóðvegakerfinu. Þjóðvegakerfið heyrir undir Vegagerðina, það heyrir undir skipulagsvald ríkisins. Sama á við um Reykjavíkurflugvöll og jafnvel aðra flugvelli sem tilheyra og snúa að millilandafluginu. Ég vil bara taka það fram sérstaklega í þessari umræðu að mér finnst eins og með þjóðvegakerfið að skipulagsvaldið eigi, sérstaklega varðandi Reykjavíkurflugvöll, að heyra undir 

Virðulegi forseti. Á fundi velferðarnefndar í morgun ræddum við við hæstv. heilbrigðisráðherra um forgangsröðun í heilbrigðiskerfinu og hvernig væri hægt að finna meira fjármagn til þess að mæta brýnum vanda Landspítalans og heilbrigðisstofnana í landinu. Nú þegar ársreikningar stórúgerðarfyrirtækja eru að koma inn og hvert stórútgerðarfyrirtækið á fætur öðru skilar gífurlegum hagnaði og miklum arði sem menn taka til sín verður maður hugsi yfir því þegar stórútgerðirnar nýta sameiginlega auðlind okkar allra landsmanna hvernig fjármununum er skipt og hvort við þurfum eingöngu núna við vinnu þessa fjárlagafrumvarps að horfa í það að kroppa af öðrum liðum til að setja í heilbrigðiskerfið, hvort ekki sé ástæða til að horfa til þessarar auðlindar okkar og hvort stórútgerðarmenn muni ekki sjálfir að eigin frumkvæði óska eftir því við ríkisvaldið að fá að leggja meira af mörkum til þess að styrkja heilbrigðiskerfi okkar landsmanna.  Ég skora á alla útgerðarmenn landsins að hugsa þetta með þeim hætti og vera sjálfum sér og þjóð sinni til sóma og koma Landspítalanum til aðstoðar við þessar erfiðu aðstæður og leggja sitt af mörkum. Ég held að þeir mundu uppskera annað viðhorf í þjóðfélaginu gagnvart útgerð sinni og þeim deilum sem hafa verið í gegnum tíðina um hvernig þessari sameiginlegu auðlind er skipt með því að sýna slíkt frumkvæði og ganga fram og sýna þjóðinni þann sóma að  
            

Virðulegur forseti. Í fréttum í dag er mikið rætt um bættan hag íslenskra heimila en í nýju riti Seðlabankans um fjármálastöðu kemur fram að skuldir heimilanna hafa lækkað um 3,2% að raunvirði það sem af er þessu ári. Færri glíma við skuldavanda nú en áður. Árið 2010 skulduðu rúm 35% einstaklinga 95% eða meira af eignum sínum. Það hlutfall er komið niður í 31%. Ástæðan er sú að fasteignaverð hefur hækkað og afskriftir hafa aukist og það segir okkur að efnahagsreikningur heimilanna hefur eflaust batnað en það hefur lítið með rekstur að gera þar sem kaupmáttur hefur eingöngu hækkað um 1,3% síðustu 12 mánuði. Ég vil árétta að þó að staðan hafi batnað þá er hún ekki góð. Almenningur berst í bökkum til að láta enda ná saman og hlúa þarf sérstaklega að barnafjölskyldum þessa lands og jafna stöðu íslenskra barna. Ég vil nota þetta tækifæri og hvetja ríkisstjórn Íslands til að gleyma ekki íslenskum almenningi. Ég velti fyrir mér hvort þessar tölur, bæði frá Seðlabanka Íslands og Hagstofunni, valdi því að ekkert bólar á kosningaloforðum stjórnarflokkanna í þágu heimilanna, t.d. eins og að setja þak á verðtrygginguna sem var lofað sem bráðaaðgerð þetta vor.

Virðulegur forseti. Það er ekki nýtt að Sjálfstæðisflokkurinn svíki kosningaloforð sín. Hitt er kannski nokkuð langt gengið að hann efni ekki þær yfirlýsingar sem hann gefur líka eftir kosningar. Þannig kom fram í umræðunni í gær hjá hæstv. fjármálaráðherra að þær yfirlýsingar sem hann gaf 6. júní síðastliðinn, um að jafnvel inn á sumarþingið mætti vænta frumvarps til að efna kosningaloforð Sjálfstæðisflokksins um lækkun virðisaukaskatts á barnaföt - það bólar ekkert á því og ekki von á því hingað inn á næstunni. En látum það nú kannski vera þó það geti dregist fram eftir kjörtímabili að stjórnmálaflokkur geti efnt öll kosningaloforð sín. Hitt er alger nýlunda í svikum á kosningaloforðum að Sjálfstæðisflokkurinn gengur þvert gegn kosningaloforðum sínum með því að hækka í tveimur atriðum skatta sem hann hefur lofað að lækka. Hann hefur hér í fjögur ár skammað okkur blóðugum skömmum fyrir að hækka bensín- og olíugjöld, ekki síst þingmenn Sjálfstæðisflokksins á landsbyggðinni. Og hvað gerir hann þegar hann kemst til valda?  Hvernig fer um efndir flokksins í því að afnema stimpilgjöld af viðskiptum með íbúðarhúsnæði? Það fengum við líka að sjá hér í gær. Látum vera þó að ríkissjóður hefði ekki efni á því að afnema þau strax, látum það vera þó það dragist eitthvað fram eftir kjörtímabilinu. En, virðulegur forseti, hér kom fram við umræðuna í gær að hæstv. fjármálaráðherra ætlar að hækka stimpilgjöld á unga fólkið sem er að kaupa íbúðarhúsnæði í fyrsta sinn. Stjórnmálaflokkur, sem hefur lofað að lækka stimpilgjöld, kemur inn með mál nr. 2 á þetta þing sem felst í því að hækka stimpilgjöld á fólk sem er að kaupa húsnæði í fyrsta sinn. Því tek ég þetta upp hér að Bjarni Benediktsson var einn nægilegur maður til að standa fyrir þessum málum hér í gær.  Ég spyr þá þingmenn 

Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörkin. Það gengur jafnt yfir alla hv. þingmenn.

Virðulegur forseti. Mig langar að vekja athygli hv. þingheims á því afturhvarfi til fortíðar sem felst í fyrirætlun hæstv. utanríkisráðherra að fjölga svokölluðum sérfræðingum við sendiráð Íslands í Brussel. Í því er auðvitað verið að koma til móts við þann veruleika að að jafnaði eru um 20% þeirra þingmála sem hér eru samþykkt EES-mál og á yfirstandandi þingi þennan vetur er gert ráð fyrir því að þriðjungur þingmála sem hæstv. ríkisstjórn leggur fram verði af þessari ætt. Það er því í þessu ákveðin viðurkenning á því að við borðið í Brussel eru teknar veigamiklar ákvarðanir sem hafa áhrif á alla Íslendinga. Ekki er verið að gera neina tilraun til að koma íslenskum sérfræðingum að því borði heldur fyrst og fremst verið að fjölga þeim í anddyri Evrópusambandsins. Þetta er auðvitað háðulegt í ljósi þess að nú nýverið, fyrir rétt tæpu ári, kom út skýrsla sem Norðmenn tóku saman um reynslu sína af slíkri hagsmunagæslu sérfræðinga á vegum sendiráðs þeirra. Það er því miður afar takmarkaður árangur sem slík hagsmunagæsla hefur náð. Þó verja þeir miklu meiri fjármunum en Íslendingar til þessa málaflokks og miklu meiri fjármunum en þeim sem Íslendingar hyggjast gera með þeim breytingum sem hæstv. utanríkisráðherra leggur hér til. Það er mikilvægt fyrir þingheim, og sérstaklega þann meiri hluta sem hefur tekið að sér að hafna tækifærum fyrir fram sem Íslendingum bjóðast á þessum vettvangi, að hafa þetta í huga.

Virðulegur forseti. Fjármálastöðugleikarit Seðlabanka Íslands kom út í gær og greint var frá því í kvöldfréttum. Þar kom fram að samkvæmt mati Seðlabankans væri fjárhagsleg staða íslenskra heimila að styrkjast vegna þess að skuldir þeirra hafi lækkað og eignir hafi aukist. Fram kom að skuldir íslenskra heimila hafi lækkað um 3,2% að raunvirði og mætti meðal annars rekja hækkunina til hærra fasteignaverðs. Jafnframt kom fram að vanskil heimila væru enn mikil og gætu aukist ef efnahagslífið yrði fyrir áföllum. Hæstv. forseti og hv. þingmenn. Ég set stórt spurningarmerki við þetta mat Seðlabankans og hef miklar efasemdir um að íslensk heimili hafi það betra nú en fyrir einhverjum árum eða mánuðum síðan. Það sýnir sig best í þeim fjölda heimila sem boðin eru upp en það eru um það bil þrjú heimili á dag hvern einn einasta dag ársins. Ég veit vel, og ég heyri það í kringum mig, að róðurinn þyngist stöðugt þar sem verðtryggðar skuldir heimilanna aukast dag frá degi. Heimilin hafa beðið aðgerða, aðgerða sem munu leiða af sér réttlæti. Því miður hafa margir gefist upp, sumir reynt að selja eignir í þeirri von að losna undan skuldum og þá er húsnæðisverðið sprengt upp úr öllu valdi til að reyna að dekka það sem hvílir á eignunum. Einnig er spurningin hvort þær eignir sem fjármálastofnanir hafa eignast á undanförnum mánuðum séu teknar með í reikninginn en það eru talsvert háar upphæðir sem liggja þar að baki. Ég vara því við umræðunni um að íslensk heimili hafi það betra nú en áður. Róðurinn þyngist enn. Enn banka erfiðleikar upp á og ekki batnar ástandið þegar fjöldi lána hrúgast inn úr frystingum eða sértækum skuldaaðlögunum; aðgerða sem gerðu ekkert annað en að lengja aðeins í hengingarólinni ef þannig má að orði komast. Ég vildi svo sannarlega óska þess að sá jákvæði tónn sem finna má í riti Seðlabankans ætti við rök að styðjast en þetta er ekki íslenski raunveruleikinn. Pössum umræðna, verum raunsæ og stöndum með íslenskum heimilum. Það ætlum við framsóknarmenn að gera.

Hæstv. forseti. Ég hef eins og margir aðrir, og sennilega allir hér inni, miklar áhyggjur af stöðu Landspítalans. Ég hef lagt það á mig að kynna mér málið aðeins betur, tala við lækna á spítalanum, hef átt stutt samtal við forstjórann nýja. Eiginlega er niðurstaðan sú að við komumst ekki hjá því að bæta í. Við komumst ekki hjá því að bæta í sennilega að minnsta kosti 3 milljörðum á ári næstu árin. Það er bara þannig. Ég skora á þingheim að taka sig saman og framkvæma þetta en þó með þeim hætti að við rekum samt hallalaus fjárlög. Við verðum að hafa kjark og þor til að forgangsraða, ég veit þetta er óvinsælt orð en við verðum að gera það. Það er ekki einu sinni til húsnæði fyrir tækin sem þarf að kaupa. Við verðum líka að fara í þau mál. Sennilega getum við sloppið með 3–5 milljarða næstu árin, einhvers staðar á því bilinu. Í því getur líka falist hagræðing til lengri tíma - og við verðum að gera þetta. En við verðum að vanda okkur við þetta líka og við verðum að vita í hvað þessi viðbót á að fara. Spítalinn getur ekki notað hana í hvað sem er. Við þurfum að gera eitthvert samkomulag um að þetta sé gert og notað í þessum tilgangi og það eingöngu vegna þess að við sjáum fyrir okkur að það sé nauðsynlegt og það muni borga sig til lengri tíma. Við verðum að gera það.

Hæstv. forseti. Mig langar að gera hér að umtalsefni vandamál sem framhaldsskólar landsins hafa lengi staðið frammi fyrir en það er brottfall. Brottfall í íslenskum framhaldsskólum er með því hæsta sem gerist og það er verulegt áhyggjuefni og ég sem fyrrverandi skólameistari deili því áhyggjuefni með kollegum mínum núna. Á síðasta ári fékk mennta- og menningarmálaráðuneytið íslenska framhaldsskóla til að skrásetja ástæður brottfalls. Það voru fyrst og fremst náms- og starfsráðgjafar sem tóku það að sér. Það sem kom í ljós eftir þennan síðasta vetur var að 1002 nemendur hurfu frá námi af ýmsum ástæðum. Það eru um 5% af þeim fjölda sem eru í framhaldsskólum á Íslandi í dag, í öllum árgöngum. Það sem kom út úr þeirri skrásetningu var að mismunandi ástæður eru fyrir brottfalli sem auðvitað þarf að skoða betur. Það er ekki afgerandi munur milli kynja í heildina en þó nokkur munur og kemur í ljós að nemendur sem hætta eða vísað er úr námi vegna lélegrar mætingar eru um fjórðungur af þeim nemendum sem hverfa frá námi. Það er því miður ekki lengri tími hjá mér til að fara ítarlegar í þetta en ég ætla gjarnan að koma aftur og ræða um það. Við þurfum að skoða málið alvarlega því að þetta hefur slæm áhrif á sjálfsmynd nemenda, þetta er þjóðhagslega óhagkvæmt og það þarf að gera gangskör að því að bæta þá stöðu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Brynjari Níelssyni fyrir orð hans sem féllu áðan um Landspítalann. Ég held að sú skoðun sé sammerkt með okkur öllum þingmönnum 63 sem hér sitjum, en betur verður rætt um það á eftir. Það sem mig langaði að ræða undir liðnum um störf þingsins er hugtakanotkun sem mér finnst vera barn síns tíma en þó viðgangast. Við tölum um öryrkja, þ.e. við einblínum á hvað viðkomandi einstaklingur getur ekki í staðinn fyrir að horfa á það sem hann getur. Það er unnið að því innan velferðarráðuneytisins undir forustu hv. þm. Péturs H. Blöndals að breyta því. Við tölum um eldri borgara sem er ágætlega virðulegt heiti, en það er ekki hægt að flokka fólk frá 67 ára aldri og upp úr sem einn hóp frekar en við mundum flokka aðra aldurshópa. Þetta er aldurshópur sem á það eitt sameiginlegt að vera á sama eða svipuðum aldri en samt ekki. Það er svo stórt bil sem er verið að tala um, frá 67 ára og til æviloka og einstaklingarnir eru eins ólíkir og þeir eru margir. Svo er það eitt atriði að lokum sem mig langaði að breyta en mér finnst alls ekki rétt að kalla peninga sem fólk fær á vistheimilum vasapeninga. Mér finnst það vanvirða. Vasapeningar eru í mínum huga peningar sem börn og unglingar fá frá foreldrum sínum til að eiga fyrir strætó o.s.frv. en ekki réttnefni á þeim peningum sem fólk á vistheimilum fær til ráðstöfunar úr ríkissjóði eftir að hafa skilað sínu ævistarfi og framlagi í sama sjóð. Ég legg til að því verði breytt hið snarasta.

Herra forseti. Í gær bárust fréttir af því að önnur stærsta verslunarkeðja landsins hefði skipt um eigendur og af fréttum að dæma er kaupandinn andlitslaust fyrirtæki í eigu nokkurra athafnamanna ásamt því að vera í eigu sjóðs sem er í eigu sjóðs sem er í eigu lífeyrissjóðanna. Ég er mjög hugsi yfir þessari þróun, ekki síst vegna þess að þessi sama uppskrift virðist hafa verið notuð að eignarhaldi þegar stærsta verslunarkeðja landsins var seld fyrir nokkru síðan. Ég bar satt að segja þá von í brjósti að aðkoma eða eignarhald lífeyrissjóða að verslunarfyrirtækjum mundi leiða til lægra vöruverðs til neytenda en þess sér því miður ekki stað heldur þvert á móti. Þetta kristallast meðal annars í því að þessi umrædda stærsta verslunarkeðja landsins hagnaðist um 3 milljarða kr. í fyrra. Ekki hefur farið mikið fyrir umræðum um þennan hagnað í þessum sal undanfarið. Samt er hann sóttur - hvert? Beint í vasa neytenda, beint í vasa heimilanna í landinu. Ég verð að segja að ég óttast ögn að með þessum viðskiptum sé enn stefnt að meiri samþjöppun á þessum markaði á Íslandi og var hún ærin fyrir. Ég hlýt að bera þá von í brjósti að okkar góða fólk sem vinnur í Samkeppniseftirlitinu muni taka þessi viðskipti til gaumgæfilegrar athugunar með það fyrir augum hvort þau standist virkilega samkeppnislög eins og þau eru í dag. Ég held að við þurfum síst á því að halda að auka fákeppni á þessum markaði.

Virðulegi forseti. Ég ætla að deila með ykkur áhyggjum mínum af því hvert þetta land stefnir, ekki bara á þessu kjörtímabili heldur á lengri vegferð. Mér finnst að við séum farin að ganga að því sem gefnum hlut að þetta land eigi til frambúðar að vera láglaunaland. Hér gerðist það í þingsal á haustdögum að talið var mjög eðlilegt að nota gengisfellingar, þ.e. íslensku krónuna og lágt gengi hennar, sem samkeppnistæki til að laða hingað ferðamenn. Heilbrigðisráðherra telur að Ísland sé ekki lengur samkeppnishæft við önnur lönd um vinnuafl. Það er einungis birtingarmynd á því að íslenskur vinnumarkaður er líklega orðinn að láglaunamarkaði. Hér er ég búinn að hlusta á nokkrar hugnæmar ræður um þá gífurlegu möguleika sem kunna að vera í sauðfjárbúskap án þess að það séu nokkrar hömlur á því að hleypa þeim framförum í gegn. Eitt gladdi mig þó í öllu saman, það var þegar hv. þm. Árni Páll Árnason sagði frá því að ekki væri hægt að flytja út skyr á Evrópumarkað. Í hvert skipti sem ég heyri að við þurfum ekki að niðurgreiða mat í aðrar þjóðir sem eru vel megandi þá gleðst ég. Ég bið þingmenn að huga að því hvort landið sé virkilega orðið láglaunaland og hvort framtíðarþjóðsöngurinn verði eins og Halldór Kiljan Laxness orti í ljóði sínu: Það eru erfiðir tímar, það er atvinnuþref, ég hef ekkert að bjóða, ekki ögn sem ég gef, nema von mína og líf mitt … Herra forseti. Ég leyfi mér að lesa þetta. 

Hæstv. forseti. Það eru fyrst og fremst tvö atriði í þessari umræðu í dag sem ég vildi bregðast við. Annars vegar fagna ég því auðvitað að við áhugamenn um skattalækkanir höfum fengið nýjan liðsmann sem er hv. þm. Helgi Hjörvar sem brýndi stjórnarflokkana til góðra verka í þeim efnum. Ég vona að við Helgi getum átt samleið í því á þessu kjörtímabili að hrinda í framkvæmd margvíslegum skattalækkunum og getum gengið lengra í því en áformað er miðað við það fjárlagafrumvarp sem nú liggur fyrir. Eins og hv. þingmaður nefndi þá er kjörtímabilið fjögur ár og það er kannski ekki hægt að ná öllum þeim árangri fyrsta haustið sem menn stefna að þannig að við séum á sömu blaðsíðunni með það. Reyndar er nokkuð skondið að brýningar hv. þm. Helga Hjörvars koma frá þingmanni sem var í ríkisstjórnarflokki í fjögur ár og væri út af fyrir sig forvitnilegt að fara yfir það hvernig þeirri ríkisstjórn gekk að efna kosningaloforð þeirra flokka sem að henni stóðu á fjórum árum, ekki fjórum mánuðum. Annað atriði sem mér finnst rétt að víkja örlítið að er ábending hv. þm. Róberts Marshalls um áformaða stækkun á sendiráðinu í Brussel. Ég sem formaður utanríkismálanefndar er þeirrar skoðunar að sú ákvörðun ríkisstjórnar að hætta viðræðum við Evrópusambandið um aðild leiði til þess að við þurfum á margan hátt að sinna hagsmunagæslu okkar gagnvart Evrópusambandinu betur. Hvort það verði gert nákvæmlega með þeim hætti sem hér er vísað til með stækkun sendiráðsins í Brussel segi ég: Við skulum fara yfir það, við skulum meta hvort það er rétta leiðin. Ég er  
            

Forseti vill ítreka óskir til hv. þingmanna um að virða tímamörk.

Hæstv. forseti. Tími gefst til að ræða betur um málefni Landspítalans hér í sérstakri umræðu næst á eftir þessum dagskrárlið. Ég get þó ekki sleppt því að taka strax undir með hv. þm. Brynjari Níelssyni, þ.e. ræðuna sem hann flutti hér áðan. Ég get sagt það eitt að ég er alveg viss um að stjórnarandstaðan styður öll þær tillögur sem hann færir hér fram og ég hvet hann til að beita sér fyrir að þessar tillögur verði fluttar. Meira um það á eftir. Virðulegi forseti. Ástæða þess að ég kem hingað upp í sérstakri umræðu er sú að í umræðu í gær um tekjuöflunarfrumvarp ríkisstjórnarinnar sagði hæstv. fjármálaráðherra að ráðstöfunartekjur heimilanna mundu aukast um 5 milljarða kr. vegna 0,8% skattalækkunar í miðskattþrepinu. Það væri gott ef svo væri. En í næsta frumvarpi þar á eftir, sem hann flutti, komu fram frá fjárlagaskrifstofu skattahækkanir upp á að minnsta kosti 3 milljarða. Við frekari lestur frumvarpsins fer ég að nálgast aftur þessa 5 milljarða sem voru boðaðir í skattalækkuninni á miðskattþrepinu. Virðulegur forseti. Það er því kannski eðlilegt að hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki beðið um, eins og oft gerist, að þessi tvö frumvörp yrðu flutt saman og rædd samtímis. Þarna ætluðu menn sér að skauta fram hjá þessu frumvarpi, sem ég óska framsóknarmönnum og sjálfstæðismönnum til hamingju með. Ég held að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi lagt það á sig að telja að 73 skattahækkanir hafi verið boðaðar í þessu frumvarpi. Ég minnist þess á síðasta kjörtímabili að framsóknarmenn og sjálfstæðismenn höfðu hæst um þær hækkanir sem nú eru boðaðar, þ.e. þegar síðasta ríkisstjórn gerði það. En það heyrðist ekkert í þeim í gær. Virðulegi forseti, ég vil vekja athygli á því að þessi ímyndaða 

Hæstv. forseti. Það er alvarlegt ástand á höfuðsjúkrahúsi landsins, Landspítalanum. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að samþykkja þessa umræðu í dag og ég vænti þess að allir alþingismenn geri sér grein fyrir því að staða sjúkrahússins er grafalvarleg. Því miður gætir þessa skilnings ekki í fjárlagafrumvarpinu enda er meira kapp lagt á að lækka veiðigjöld og skatta en að forgangsraða í þágu heilbrigðiskerfisins. Landspítalinn hefur heldur betur lagt sitt af mörkum í þeim erfiða niðurskurði sem þurfti að fara í í kjölfar hrunsins. Ég undirstrika það að ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur mat það svo að ekki yrði lengra gengið gagnvart sjúkrahúsunum og heilbrigðisstofnunum og því var enginn niðurskurður til þeirra á þessu ári. Fjárveitingar til Landspítalans voru þvert á móti auknar vegna tækjakaupa. Samkvæmt fjárlagafrumvarpi ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar er um raunniðurskurð að ræða til Landspítalans á næsta fjárlagaári. Ekki er tekið tillit til þeirrar magnaukningar sem orðið hefur í þjónustu á sjúkrahúsinu og fjármuna sem vantar vegna jafnlaunaátaks til heilbrigðisstétta. Þessi halli nemur um 1 milljarði og hann mun halda áfram að safnast upp á næsta ári verði ekkert að gert. Þá vantar sjúkrahúsið um 1,5 milljarða til að geta gert nauðsynlegar skipulagsbreytingar til að efla starfsemi sjúkrahússins og sameina á einn stað ákveðna þætti starfseminnar. Forsvarsfólk LSH leggur áherslu á að lokið verði við gerð K-byggingarinnar svokölluðu en þá er hægt að bæta starfsaðstöðuna og vinna sig í átt til fyrri áætlana um endurnýjun húsakosts á Landspítalanum. Þegar hefur verið farið í útboð vegna tækjakaupa fyrir næsta ár og um 600 millj. kr. þarf til að tryggja að hægt verði að fylgja fyrri áætlun. Ekki lítur út fyrir að hún breytist mikið þrátt fyrir boðaða endurskoðun nýs ráðherra á þörf fyrir tækjakaup. Það hefur ekki farið fram hjá neinum að óánægja starfsfólks á Landspítalanum fer vaxandi. Sú óánægja snýr ekki síst að þeirri staðreynd að þær fyrirætlanir sem uppi voru um endurnýjun húsakosts sjúkrahússins eru nú í uppnámi og ekki virðist mikill skilningur á þörfinni hjá núverandi stjórnvöldum. Landspítalinn er á 16 stöðum í um 100 húsum. Óhagræðið er augljóst og stjórnendur sjúkrahússins leggja áherslu á að nálægð milli deilda auki öryggi sjúklinga og styrki faglega vinnu. Endurnýjun á húsakosti sjúkrahússins er mikilvæg til að mæta nútímatækni og -þörfum. Sjúkrahúsið er hjarta heilbrigðiskerfisins sem styður alla aðra heilbrigðisþjónustu í landinu. Ef við forgangsröðum ekki í þágu Landspítalans gröfum við undan öllu heilbrigðiskerfinu. Þjónustan verður lakari, senda þarf fleiri sjúklinga til útlanda og færri sérfræðingar velja að starfa á Íslandi. Þá minni ég á það rekstrarhagræði sem mun skapast af endurnýjuðum húsakosti Landspítalans. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra eftirfarandi spurninga: 1. Er hæstv. heilbrigðisráðherra að láta vinna tímasetta áætlun um endurbyggingu húsnæðis Landspítalans? 2. Er hæstv. heilbrigðisráðherra sammála stjórnendum LSH um að nauðsynlegt sé að ljúka við K-bygginguna til að hægt verði að efla starfsemi sjúkrahússins strax á næstu missirum? 3. Mun hæstv. ráðherra tryggja fjármuni til tækjakaupa í samræmi við endurskoðaða tekjukaupaáætlun fyrir árið 2014? 4. Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að mæta þörfinni fyrir aukna rekstrarfjármuni sjúkrahússins sem endurspeglast í halla yfirstandandi árs? 5. Hefur hv. formaður fjárlaganefndar haft samráð við hæstv. heilbrigðisráðherra í þeirri viðleitni sinni að finna þá 12–13 milljarða sem hún hefur boðað í fjárveitingu fyrir Landspítalann til viðbótar við fjárlagafrumvarpið?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að taka þetta brýna og mikla mál til umræðu hér. Það var sjálfsagt að verða við þeim óskum að eiga orðastað við hv. þingmann um málefni Landspítalans. Það liggur fyrir, af því að hér er spurt um áform varðandi nýbyggingar, að engin breyting hefur verið gerð á þeim áformum sem sett voru af stað með lagasetningunni í fyrravor. Ég vek athygli þingheims á því að þau lög tóku gildi fyrir réttum mánuði. Þau voru tímasett þannig að þau tækju gildi 1. september sl. og það er ekki langur tími síðan sem gefist hefur til að vinna í þeim efnum. Einnig er ástæða til að vekja athygli á einhverri allra ítarlegustu umsögn fjárlagaskrifstofu fjármála- og efnahagsráðuneytisins sem fylgt hefur nokkru frumvarpi þegar þau lög voru samþykkt síðasta vor. Þar sagði að um yrði að ræða langstærsta fjárfestingarverkefni sem hið opinbera hefði nokkurn tímann ráðist í og að einnig væri ljóst að það gæti líka haft afgerandi áhrif á þróun rekstrarkostnaðar við heilbrigðiskerfið. Áfram segir: „Slík áform kalla á að fram fari vönduð greiningarvinna af hálfu stjórnvalda í tengslum við viðeigandi stefnumörkun en ekki einungis út frá sjónarhóli þeirra sem mundu starfa í nýjum húsakosti eða annast um byggingu hans. Ljóst er að verkefni af þessari stærðargráðu rúmast ekki innan núverandi ríkisfjármálaáætlunar, hvorki til skemmri tíma litið hvað varðar markmið um að ná afgangi á heildarafkomu ríkissjóðs né til lengri tíma litið …“ Þetta var álit manna síðasta vor og þá var verið að gera grundvallarbreytingu á því verkefni sem áður hafði verið samþykkt 2010 þar sem gert var ráð fyrir því að allar byggingarframkvæmdir, hver og ein einasta, færi fram eftir því sem kallað var samstarfsverkefni, ekki einkafjármögnun. Síðasta vor var stóra verkefninu, sem er meðferðarkjarninn, aftur á móti breytt og áskilið að það færi að lögum um opinberar framkvæmdir. Ég skal viðurkenna það heils hugar að ekki hefur unnist langur tími til að vinna með þetta mál síðan. En þó hef ég átt viðræður við formann byggingarnefndar nýja Landspítalans og hef staðið í viðræðum við aðra stjórnarmenn þar um það að þetta mál þurfi að útfæra og er kallað eftir hugmyndum í þá veru að fela stjórninni að stilla upp sundurliðuðum möguleikum á framkvæmdinni bæði varðandi aðalbygginguna og ekki síður varðandi smærri þætti í þessu verki. Ég vek athygli á því við hv. þingheim að gerð var grundvallarbreyting á atriðum sem snúa að fjármögnun þessa mikilvæga verkefnis fyrir örfáum mánuðum. Það er eðlilegt að áskilja sér hæfilegan og tiltekinn frest til að bregðast við því. Það sem spurt er hér um í fyrirspurn hv. málshefjanda, að ekki liggi fyrir skilningur á þörf fyrir byggingu og endurnýjun húsakosts Landspítalans, er ekki rétt. Ég tel að sá skilningur liggi tvímælalaust fyrir og er fullur vilji til að mæta þessu með viðeigandi hætti. Hér er líka spurt hvernig hægt sé að tryggja fjármuni til tækja- og búnaðarkaupa. Það liggur fyrir yfirlýsing frá þeim sem hér stendur, ásamt fjármálaráðherra, um að lögð verði fyrir tímasett áætlun til fjögurra ára um tækja- og búnaðarkaup fyrir Landspítalann. Sú fjárveiting sem vitnað er til, þessar 600 milljónir, var tímabundin. Hún kom inn við 2. umr. fjárlagagerðar fyrir árið 2013 þannig að það er ekkert nýtt í því. Ég vil undirstrika að ekkert samkomulag hefur borið fyrir mín augu milli heilbrigðisráðuneytisins og Landspítalans um frekari fjármögnun. Það er yfirlýsing og þær eru af mörgum toga sem liggja fyrir í velferðarráðuneytinu og það má telja í milljörðum þær yfirlýsingar sem gefnar voru um fjárútlát og stendur upp á okkur að efna með einhverjum hætti, en engin fjármögnun liggur fyrir í þeim efnum. Þær voru flestar undirritaðar undir lok apríl á þessu ári. Ég hef ekki átt annað en gott samstarf við formann fjárlaganefndar, veit af fullum vilja þess hv. þingmanns til að mæta þeim óskum um 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, fyrir þessa mikilvægu umræðu um stöðu Landspítalans. Eftir margra ára niðurskurð til heilbrigðismála bundu landsmenn miklar vonir við að nú væri komið að uppbyggingu. Þær vonir eru að bresta. Stefnuleysi og hringlandaháttur ríkisstjórnarinnar þegar kemur að heilbrigðismálum og þá ekki síst Landspítalanum er óþolandi. Samkvæmt fjárlagafrumvarpinu er stefnan reyndar alveg skýr, það á að skera niður, draga til baka fyrri ákvarðanir um uppbyggingu, svo sem um byggingu nýs spítala. Þá er fellt niður 600 millj. kr. tímabundið framlag spítalans til tækjakaupa, en sú viðbótarfjárhæð hafði þó ekki verið ákveðin í einhverju tómarúmi heldur í kjölfar mikillar og þungrar umræðu í samfélaginu um gamlan og úr sér genginn tækjakost. Það á að ná inn peningum á móti þeirri hagræðingarkröfu sem gerð er á spítalann með því að innheimta gjald fyrir hvern legudag á sjúkrahúsinu sem farið er að kalla gistináttagjald. Þetta er allt skýrt samkvæmt fjárlagafrumvarpinu. Hæstv. fjármálaráðherra hafði þó ekki einu sinni náð að mæla fyrir því þegar farið var að draga í land. Hæstv. forsætisráðherra lætur eins og honum standi í raun á sama um gistináttagjaldið ef þingið geti bara skorið eitthvað annað í burtu í staðinn. Hv. formaður fjárlaganefndar segist tilbúin að hætta við þennan tekjulið. Þetta er ábyrgðarlaus málflutningur, ekki hvað síst í viðkvæmum málaflokki. Það gengur ekki að tala út og suður en einstakir forustumenn ríkisstjórnarflokkanna, nú síðast hv. þm. Brynjar Níelsson í umræðum um störf þingsins, slá úr og í. Niðurskurður á Landspítalanum er vondar fréttir og 

Herra forseti. Ég þakka sérstaklega þessa þörfu umræðu um þetta mál sem við höfum sem betur fer verið að ræða. Mér heyrist á öllu að fólk úr öllum flokkum sé komið á þá skoðun að sú staða sem uppi er hjá Landspítalanum gangi ekki stundinni lengur og það þurfi að skoða fjárlagafrumvarpið upp á nýtt. Það virðist vera mikil samstaða um það. Ég fagna því að formaður fjárlaganefndar, hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, skuli ætla Landspítalanum 12–13 milljarða. Ég held að við ættum að hjálpa henni við að uppfylla það loforð á næstu árum. Það er ljóst, eins og hefur komið fram í máli  Nú þurfum við að leggjast á eitt og hjálpa ríkisstjórninni við að laga þessi fjárlög sín og benda henni á hluti sem hægt er að gera, eins og að skoða tekjuskattsbreytinguna sem breytir ekki neinu fyrir venjulegt fólk en er um 5 milljarðar sem mætti nota alla mín vegna í Landspítalann. Við 

Virðulegi forseti. Ástandið er grafalvarlegt hjá okkur, við gerum okkur öll grein fyrir því, en það er ekki nýtilkomið, það hefur verið viðvarandi niðurskurður frá því á níunda áratug síðustu aldar. Skorið hefur verið niður í heilbrigðiskerfinu og það kemur niður á því öllu. Samkvæmt upplýsingum sem við fengum á fundi velferðarnefndar í morgun með stjórnendum Landspítalans mun á næsta ári vanta 3 milljarða til reksturs og uppbyggingar Landspítalans ef vel á að vera. Á sama fundi kom einnig skýrt fram að stjórnendur eru lausnamiðaðir og vilja hugsa verkefnin í áföngum og það held ég að sé vinkill sem við þurfum að horfa á. Ég held að við ættum líka aðeins að breyta umræðunni, við eigum að hætta að tala um nýtt hátæknisjúkrahús, við eigum að tala um eðlilegt viðhald á gömlum húsum, við eigum að tala um hátæknideild við Landspítalann. Landspítalinn er hjartað í heilbrigðisþjónustu okkar en um leið og við tökum hann í gegn þurfum við að horfa á heilbrigðisþjónustuna um allt land. Hún á að styðja Landspítalann og þetta á allt að vinna saman. Ef við ætlum að finna leiðir til hagræðingar á Landspítalanum þurfum við líka að finna leiðir til hagræðingar úti um landið. Núna eru 40–50 rými upptekin af einstaklingum sem ekki er hægt að koma fyrir annars staðar, sem gætu hæglega verið í ódýrari rýmum og nýtt ódýrari lausnir, en á móti koma veikustu einstaklingarnir inn og þurfa jafnvel að liggja á göngunum. Þetta er ótækt ástand og ég held að við séum öll sammála um það. Þess vegna fagna ég því núna að komin er fram tillaga til þingsályktunar um heilbrigðisáætlun til ársins 2020. Þar vona ég að við berum gæfu til að taka heildstætt á málunum og vinna að þessu þarfa máli saman og byggjum upp heilbrigðisþjónustuna um allt land.

Herra forseti. Landsmenn hafa nú þegar greitt í formi hárra skatta fyrir lágmarksheilbrigðisþjónustu frá hinu opinbera. Í fjölmiðlum í dag kom skýrt fram að lífshættulegt ástand hefur skapast vegna fjársveltis í heilbrigðisgeiranum. Það er ekki lágmarksheilbrigðisþjónusta. Það sem landsmenn vilja vita, standandi frammi fyrir þessu, er: Hver er forgangsröðunin? Eiga hallalaus fjárlög sem eru mikilvæg að hafa forgang umfram lágmarksheilbrigðisþjónustu? Þetta er spurningin og henni er ekki svarað.

Hæstv. forseti. „Alvarlegt en „slapp fyrir horn““ var fyrirsögn í fjölmiðli í dag um ástand sem skapaðist á Landspítalanum þegar bæði sneiðmyndatækin biluðu. Með leyfi forseta er orðrétt haft eftir framkvæmdastjóra lækninga á Landspítalanum: „„Þetta slapp fyrir horn en ástandið hefði geta orðið mjög erfitt ef við hefðum fengið inn alvarlega slasaða sjúklinga á þessum nokkrum klukkutímum á meðan bæði tækin voru biluð,“ segir Ólafur Baldursson, framkvæmdastjóri lækninga á Landspítalanum.“ Alvarlegt en „slapp fyrir horn“. Þetta er bara varðandi brýnustu tæki, eitt stórt tæki að vísu, við gefum okkur ekki tíma til að ræða núna um öll smátækin. Núna þegar hæstv. ríkisstjórn hefur kastað frá sér 20 milljörðum í tekjur á fyrstu skrefum sínum sem ríkisstjórn vogar hún sér að koma fram með fjárlagafrumvarp þar sem skornar eru niður 600 millj. kr. sem settar voru inn til tækjakaupa af síðustu ríkisstjórn við 2. umr. fjárlaga og það skiptir engu máli þótt það hafi verið þar, það er jafn löglegt fyrir það. Fyrrverandi ríkisstjórn var búin að forgangsraða þannig að það yrðu 900 millj. kr. til tækjakaupa á Landspítala næstu þrjú ár. Það sem núverandi hæstv. ríkisstjórn birtir okkur í sínu fyrsta fjárlagafrumvarpi er að hún ætli að skera þar niður. Svei. Svei ríkisstjórninni fyrir það. Það er hins vegar ánægjulegt að sjá hvern stjórnarþingmanninn á fætur öðrum skrifa greinar eða koma í ræðustól Alþingis, andmæla þessu og segja að þetta sé ekki hægt. Forsætisráðherra er líka í broddi fylkingar við að afsegja sínu eigin fjárlagafrumvarpi. Það er gott. Ég segi að lokum, virðulegi forseti, að ég lýsi yfir 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu fyrir að biðja um þessa umræðu sem er mjög þörf.

Ég bið hv. þingmann að nefna hv. þingmenn með fullu nafni.

Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, fyrirgefðu. Meginstefið í þessum fjárlögum er að þeim skuli skila hallalausum. Ástæðan fyrir því er að við verðum að lækka skuldir ríkisins og draga með því úr vaxtabyrði þess. Eins og stendur eru vaxtakjör í heiminum nokkuð hagstæð en um leið og vextir á alþjóðlegum mörkuðum hækkuðu mundi róður ríkissjóðs þyngjast til muna. Það sem ég legg áherslu á hér er að við verðum að leggja aukið fé til Landspítalans, það er engin spurning í mínum huga, og það er þessi tala sem nefnd hefur verið, 3 milljarðar kr., næstu árin til þess bara að ekki verði þarna algjört skipbrot. En ég vil ekki gera það öðruvísi en svo að við finnum til þess fjármuni innan þess 580 milljarða kr. rekstrarreiknings sem við höfum umleikis frá skattborgurum þessa lands. Þar hljóta að vera peningar til að setja í þjóðarsjúkrahús okkar án þess að það kalli á meiri skuldasöfnun og halla á fjárlögum.

Virðulegi forseti. Við ræðum þá grafalvarlegu stöðu sem komin er upp á þessu hátæknisjúkrahúsi allra landsmanna. Ég vil undirstrika það að málefni Landspítalans skipta alla landsmenn máli því að hann þjónustar allt landið og allir vilja að sjálfsögðu fá sem besta læknismeðferð þegar alvarlegir sjúkdómar eða slys eru annars vegar. Þar er Landspítalinn – háskólasjúkrahús fremstur í flokki. Mér finnst því miður oft sem verið sé að stilla hagsmunum heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni gegn uppbyggingu Landspítalans sem býr nú við mikil þrengsli og víða ekki við mannsæmandi húsakost dreifðan úti um alla borg eins og komið hefur hér fram. Það er óhagræði að reka spítalann á 17 stöðum í 100 byggingum. Þetta kostar spítalann um 3 milljarða á ári. Heilbrigðisstarfsfólkið hefur sýnt mikið langlundargeð í gegnum tíðina við erfiðar aðstæður því að niðurskurður hefur verið í heilbrigðiskerfinu til fjölda ára og þegar hrunið varð var staða Landspítalans mjög erfið. Á liðnum árum hefur heilbrigðisstarfsfólk tekið á með stjórnvöldum við það erfiða verkefni að hagræða með það markmið að ljósið væri fram undan og að uppbygging Landspítalans hæfist á þessu ári. Fjárlagafrumvarpið sem allir stjórnarliðar virðast sverja af sér sýnir stöðnun og afturför í heilbrigðismálum. Gagnvart þessari mikilvægustu heilbrigðisstofnun landsmanna er það ekki boðlegt að halda stofnuninni, starfsfólki og sjúklingum í algjörri óvissu um framhaldið. Við eigum því að hlusta á forstjóra og starfsfólk Landspítalans sem tala um hvernig bregðast megi við þeirri alvarlegu stöðu sem við stöndum frammi fyrir að óbreyttu, ganga óhikað áfram með þau áform sem fyrri stjórnvöld höfðu markað með uppbyggingu nýs Landspítala og forgangsraða þannig í þágu allra landsmanna.

Virðulegur forseti. Það hefur þurft að skera mjög mikið niður í framlögum til Landspítala – háskólasjúkrahúss á undanförnum árum af augljósum ástæðum. Það verður ekki lengra farið í þá átt. Þannig er staðan einfaldlega. Annars hrynur þjónustan og þetta er hornsteinninn að heilbrigðisþjónustu Íslendinga og það yrði okkur alveg gríðarlegt áfall ef þjónustan þarna mundi hrynja. Okkur hafa borist fregnir um það að starfskraftar á Landspítalanum, mikilvægir starfskraftar, deildarlæknar og næst hugsanlega sérfræðingar leita til annarra landa eftir störfum. Það er birtingarmynd á hruni á þjónustunni. Þetta er raunverulega að gerast. Við getum ekki farið lengra í niðurskurðarátt á Landspítalanum. Ég fagna því að hér virðist vera að myndast samhljómur meðal þingmanna og fullur skilningur á því að við verðum að breyta fjárlagafrumvarpinu sem er fyrirliggjandi í þá átt að auka framlög til Landspítalans svo hægt verði að fara í nauðsynleg tækjakaup, nauðsynlegt viðhald og uppbyggingu. Þetta er vel hægt og ég vil hvetja til þess í þessari vinnu að við skoðum ekki bara útgjaldalið sem er fyrirliggjandi í fjárlagafrumvarpinu heldur líka tekjuhliðina. Það er raunveruleg spurning og fyllilega málefnaleg hvort ástæða sé til þess að fara í 0,8% lækkun á tekjuskatti í milliþrepi akkúrat núna þegar fjárþörfin er svona mikil í þessari mikilvægu stofnun í heilbrigðisþjónustunni. Það eru 5 milljarðar. Það er hægt að sækja þessa peninga þangað og byrja uppbyggingu á Landspítalanum. Það er einfaldasta leiðin. Svo er ég fyllilega til í það og við þingmenn Bjartrar framtíðar erum mjög til í það að skoða hvernig hægt er að hagræða í öðrum sviðum ríkisrekstrarins en ég er búinn að benda hér á einföldustu leiðina til að rétta við fjárveitingar til Landspítalans, þannig að þetta er hægt. Svo vil ég líka fagna því að mér finnst vera að myndast meiri samhljómur en oft áður á undanförnum mánuðum fyrir því að auðvitað þarf að endurnýja húsakost Landspítalans. Þar þurfum við að  
            

Virðulegi forseti. Allt síðasta kjörtímabil var skorið niður til heilbrigðismála. Við í þingflokki Framsóknarflokksins lýstum yfir áhyggjum okkar og töldum að of langt væri gengið. Ég get tekið undir með þeim sem hafa áhyggjur af þessum málaflokki. Við í meiri hlutanum munum að sjálfsögðu reyna allar leiðir til þess að auka framlög til heilbrigðismála. Eitt af því sem síðustu ríkisstjórn mistókst svo hrapallega var að ná hinum svokallaða hallalausa rekstri ríkissjóðs og ná jöfnuði í ríkisfjármálum. Síðasta ríkisstjórn setti sér háleit markmið um að auka hagvöxt og minnka verðbólgu. Hún var eins langt frá þeim markmiðum og hugsast gat. Hver er staðan? Jú, við sitjum uppi með 90 milljarða vaxtakostnað á hverju einasta ári sem hefði svo sannarlega verið hægt að nota í heilbrigðiskerfið. Þar liggur hundurinn grafinn. Ég skil ekki þá sem koma hér fram og segja, algjörlega ábyrgðarlaust, að fara eigi í uppbyggingu, byggingu á Landspítalanum, fyrir um 90 milljarða án þess að fyrir liggi hvaðan þeir fjármunir eigi að koma Ég bendi á það sem hæstv. heilbrigðisráðherra sagði rétt áðan að það hefði komið álit frá fjármálaskrifstofu fjármálaráðuneytisins sem var undir stjórn Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs þar sem bent var á að ef yrði farið í þessa framkvæmd yrði ekki hægt að fara í aðrar fyrirhugaðar framkvæmdir hringinn í kringum landið. Vaxtakostnaður mundi aukast en ekki lækka með tilheyrandi skaða fyrir velferðarkerfið okkar og það þyrfti að fara í aukna skattheimtu. Við verðum að horfa á þessi mál af fyllstu ábyrgð. Þetta tengist, árangur í heilbrigðismálum og uppbyggingu þess og það að ná hallalausum fjárlögum til að ná niður vaxtakostnaði  
            

Virðulegi forseti. Ég er einn af þeim í svokallaðri stjórnarandstöðu sem bera mjög mikla virðingu fyrir fjárlögum, sérstaklega hallalausum fjárlögum, því að þau eru ofboðslega mikilvæg. Við getum ekki haldið áfram hallarekstri endalaust. Þannig að í hvert sinn sem ég er spurður af vinum og vandamönnum hvort ekki sé hægt að setja meiri peninga í Kvikmyndasjóð, listamannalaun, sinfóníuhljómsveit, lögregluna eða eitthvað því um líkt spyr ég: Ertu til í fá það lánað? Undir þessum kringumstæðum verðum við að spyrja okkur um öll fjárútlát: Erum við reiðubúin að fá það lánað? Hv. þm. Pétur H. Blöndal hefur sagt að einstaklingur eigi í raun og veru ekki að fá lánað fyrir neinu nema húsnæði og menntun. Ég legg til að atriðin verði þrjú: Húsnæði, menntun og líf. Ég held að sé í lagi að fá lánað fyrir lífi. Við þurfum ekki endilega að fá þetta lánað. Við getum tekið til baka áformaða skattalækkun á tekjuskatti. Ef ég skil töluna rétt ætti það alla vega að duga í bili og halda okkur nokkurn veginn á floti á meðan við finnum fleiri lausnir við öllum hinum vandamálunum sem að okkur steðja í þessum málum. Hv. þm. Höskuldur Þórhallsson segist reiðubúinn til þess að leita allra leiða. Hér er ein leið, hún er frekar einföld: Hættum við þessa tekjuskattslækkun og borgum fyrir þetta þannig. Ef ekki, fáum það lánað, það er þess virði.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir umræðurnar og tel rétt að ítreka aðeins nokkrar af spurningum mínum. Fyrst vil ég minna stjórnarþingmenn á háttstemmd loforð í kosningabaráttunni um forgangsröðun í þágu heilbrigðismála. Hennar sér ekki stað í fjárlagafrumvarpinu. Með þessum loforðum voru skapaðar væntingar. Síðan sýnir sig að efndirnar eru ekki eins og til stóð og það veldur enn meira vonleysi í heilbrigðiskerfinu. Þau stjórnvöld sem nú hafa tekið við virðast ekki geta staðið við orð sín. Margt í umræðunni í dag bendir til þess að á því verði breyting. Fagna ég því. Ég er ánægð að ráðherra hæstv. ráðherra hefur átt í samtölum við stjórnina um nýjan Landspítala en ég óska eftir því að hann komi með dagsetningu. Hvenær ætlast hann til þess að honum verið skilað slíkri áætlun? Hvenær fáum við að sjá hvaða áætlanir eru uppi um þessi mál? Ég saknaði þess í máli ráðherra að heyra hann ekki tala um K-bygginguna, hvort hann ætli að vinna að því með stjórnendum sjúkrahússins að hún geti risið og hvernig eigi að taka á halla yfirstandandi árs og tryggja nauðsynlega fjármuni á næsta ári. Ég tel rétt að árétta það í þessari umræðu að að lágmarki þarf árlega 3 milljarða. Það þarf 3 milljarða á næsta ári í sjúkrahúsið og það þarf 3 milljarða árlega héðan í frá.

Virðulegi forseti. Ég þakka sömuleiðis þá umræðu sem hér hefur farið fram og þann samhljóm sem er í umræðunni. Hér hefur verið fullyrt að ekki hafi verið neinn niðurskurður í fjárveitingum til heilbrigðismála í fjárlögum ársins 2013. Ég spyr á móti: Hvernig stendur á því að Landspítalinn er rekinn með 1 milljarðs halla? Er það fyrir slælega stjórnun? Nei, það held ég ekki. Ég held einfaldlega að ekki hafi verið gert ráð fyrir þeim útgjöldum í fjárlögum ársins. Hér er spurt: Hverjar eru áætlanir um byggingu Landspítala – háskólasjúkrahúss? Það liggur fyrir í minnisblaði frá stjórn nýja Landspítalans að gerðar voru áætlanir á árinu 2012 um bygginguna. Áætlunin var unnin á því ári og þá var miðað við að framkvæmdirnar gætu hafist á árinu 2013. Hvers vegna skyldi það ekki hafa gerst? Jú, í fjárlagafrumvarpinu fyrir árið 2013 segir: „Ljóst er að það getur ekki orðið þar sem engar fjárheimildir hafa verið veittar til framkvæmdanna …“ Í fyrsta skipti á fjárlögum er nú merkt fjárveiting til þessa verkefnis þótt hún sé ekki há.

Nei.

Það er þó áfangi, 100 millj. kr. í fjárlagafrumvarpi ársins. Rétt skal vera rétt. Þegar menn ræða um að ekki sé magnaukning í rekstrinum - verum sanngjörn í þeim efnum. Það liggur fyrir að 40–50 færri hjúkrunarrými verða á Landspítalanum á næsta ári en hafa verið allt þetta ár.  Verum sanngjörn. Við deilum öll sömu skoðun á því hvað þarf að gera þarna. Hættum að nudda hvert öðru upp úr því sem betur hefði mátt fara og einbeitum okkur að því að finna lausn á þessum vanda. Það hefst ekki með því þrasi sem menn bjóða upp á um þessi mál. Við erum í grunninn  
            

Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um geislavarnir, en frumvarpið var áður lagt fram á 141. löggjafarþingi og er nú endurflutt lítið breytt. Frumvarpið er samið í velferðarráðuneytinu í samvinnu við Geislavarnir ríkisins. Með frumvarpinu er lögð til mesta breyting sem orðið hefur á lögum um Geislavarnir ríkisins frá setningu þeirra á árinu 2002. Frumvarpið tekur einkum mið af breyttum áherslum á alþjóðlegum vettvangi geislavarna, svo sem innan Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar og innan Evrópusambandsins. Lög um geislavarnir voru sett árið 2002. Lögunum er ætlað að tryggja nauðsynlegar öryggisráðstafanir gegn geislun frá geislavirkum efnum og geislatækjum í því skyni að takmarka skaðleg áhrif geislunar. Samkvæmt lögunum skal markmiði þeirra náð með markvissum aðgerðum, m.a. eftirliti með allri meðferð geislavirkra efna og geislatækja, athugunum og rannsóknum, vöktunum á geislavirkum efnum í umhverfi, viðbúnaði við geislavá og fræðslu og leiðbeiningum um geislavarnir. Töluverð þróun hefur átt sér stað á undanförnum árum sé horft til áherslna á alþjóðavísu og sem dæmi má nefna ný viðmið og reglur á vettvangi bæði Alþjóðakjarnorkumálastofnunarinnar og Alþjóðageislavarnaráðsins. Endurskoðun laga um geislavarnir er því löngu tímabær. Meginbreytingin sem felst í frumvarpinu er sú að í stað þess að miða geislavarnir við ákveðna starfsemi, svo sem heilbrigðisþjónustu eða iðnaðarstarfsemi er lagt til að geislavarnir taki mið af mismunandi geislunaraðstæðum. Með þeirri nálgun eru sett fram mismunandi viðmið sem fara skal eftir í geislavörnum og við eftirlit. Þá er lagt til í frumvarpinu með tilliti til almannaheillasjónarmiða að íblöndun geislavirkra efna við framleiðslu matvæla, fóðurs, leikfanga, skartgripa og snyrtivara verði alfarið bönnuð. Jafnframt er lagt til að innflutningur á vörum sem framleiddar hafa verið með framangreindum hætti verði bannaður. Af öðrum breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu má nefna að nýjar reglugerðarheimildir til handa ráðherrum um afmarkaða þætti geislavarna, svo sem um förgun geislavirks úrgangs, auk þess sem lagt er til að lögfest verði að við eftirlit með notkun jónandi geislunar verði tekið mið af þeirri áhættu sem notkuninni fylgir. Þá er lagt til að ákvæði um að ráðherra skipi geislavarnaráð verði fellt brott. Reynslan sýnir að ekki er lengur þörf á slíku ráði þar sem fagþekking innan Geislavarna ríkisins er umfangsmikil og til mikillar fyrirmyndar. Virðulegi forseti. Ég hef hér stuttlega fjallað um frumvarp til laga um breytingu á lögum um geislavarnir, en í því felast breyttar áherslur í geislavörnum í samræmi við alþjóðlega þróun á sviðinu sem nauðsynlegt þykir að innleiða hér á landi að mati þeirra sem gerst þekkja. Það er því von mín að frumvarpið hljóti afgreiðslu á þessu þingi. Ég leyfi mér hér að lokum að leggja til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar og til 2. umr.

Herra forseti. Eins og hæstv. ráðherra sagði er hér um að ræða mjög gagnmerkt þingmál. Ég sakna þess að þegar tímamótamál á sínu sviði er lagt fyrir þingið skuli hæstv. ráðherra sem er málsnjall og glöggur ekki fara dýpra í ýmislegt sem er mjög merkilegt í þessu frumvarpi. Hins vegar vil ég segja það strax í upphafi minnar stuttu ræðu að ég kem hér aðallega til þess að hrósa þessu frumvarpi fyrir tvennt. Í fyrsta lagi tekur það á sviði sem liggur í láginni og fáir gera sér grein fyrir að er mjög mikilvægt. Þessi stefnumörkun hérna er mjög góð. Þetta er framsýnt frumvarp að mörgu leyti. Það sem er sérstaklega eftirtektarvert við það er hversu vel það er skrifað. Það er ekki oft sem maður les frumvörp sem eru jafn tær og skrifuð á jafn góðu máli og þetta. Ég verð að hryggja hæstv. ráðherra með því að frumvarpið sem hann mælir fyrir á eftir, um sjúkraskrár, er því miður af allt öðrum toga, þ.e. miklu illskiljanlegra en þetta sem er tært og hreint. Ég tel til dæmis, af því að menn eru með samkeppni í gangi um fegursta orð íslenskrar tungu, að kandídat til þess sé að finna í þessu frumvarpi, hið fallega orð geislalind. Að hrósi mínu slepptu fagna ég því til dæmis að í þessu frumvarpi er í fyrsta skipti hugað að þeirri hættu sem segja má að stafi með náttúrulegum hætti sums staðar að fólki, þ.e. í náttúrunni er að finna geislavirk efni. Við þekkjum það, a.m.k. þau sem hafa komið að þessu fyrr, að efni eins og radon sem verður til við hrörnun úrans sem er alltaf að finna í berggrunni - þetta er það sem við lærðum í eðlisfræðinni í gamla daga - heitir eðalgas, hvarfast ekki við neitt og smýgur þess vegna upp. Þetta er stórhættulegt efni, sérstaklega hættulegt þeim sem reykja. Að því leytinu til er betra að nota reyklaust tóbak ef menn vilja vera algjörlega óhultir með það. Þarna er sem sagt tekið í fyrsta skipti tillit til þessa. Ég tek eftir því að í 12. gr. er mælt fyrir um að gripið skuli til viðeigandi aðgerða til að verja fólk gegn slíkri geislun. Spurning mín til hæstv. ráðherra er þessi: Þýðir greinin, þá sérstaklega c-liður hennar vegna þess að það er ekki skýrt í greinargerðinni, að hæstv. ráðherra mun í fyrsta skipti stíga það skref að setja sérstök mörk í reglugerð um það hversu mikil slík náttúruleg geislun megi vera? Af því að ég sé þögul fagnaðarlæti í salnum er það að vísu svo að við höfum enga sérstaka ástæðu til þess að vera hrædd um okkar hag. Ísland er jarðfræðilega þannig gert að landið er á basaltgrunni og þar er mikið minna af úrani og fóríni sem líka verður að radoni með tímanum. Verður sett reglugerð um þetta? Hverjar eru hinar viðeigandi ráðstafanir sem menn ætla að grípa til ef styrkur fer yfir þau mörk? Að síðustu, herra forseti, ætla ég líka að hrósa þessu frumvarpi fyrir það að hér er gert ráð fyrir því að settar verði upp viðbúnaðaráætlanir við geislaslysum. Menn brosa kannski að því. Við búum á Íslandi og teljum engar hættur á slíku en mér hefur sem handhafa framkvæmdarvalds í fortíðinni orðið nokkuð ljós sú skylda sem hvílir á handhöfum framkvæmdarvaldsins, þeir eiga að gera ráð fyrir því sem engum kemur til hugar að geti gerst. Það vill svo til að Íslendingar hafa stundum haft framsýni til þess og það hefur komið sér vel.

Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingar á lögum um sjúkraskrár. Þetta eru lög nr. 55/2009, en frumvarpið er að mati hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar á verra máli en hið fyrra sem ég mælti fyrir rétt áðan. Þetta mál var sömuleiðis lagt fyrir á 141. löggjafarþingi en var ekki afgreitt þá og er því endurflutt núna óbreytt. Tilefni frumvarpsins er að skýra frekar ákvæði 7., 14. og 15. gr. laga um sjúkraskrár með hliðsjón af hlutverki embættis landlæknis og velferðarráðuneytisins þegar tekin er ákvörðun um aðgang að sjúkraskrá. Markmið frumvarpsins er að taka af allan vafa um rétt borgarans til að bera synjun um aðgang að sjúkraskrá, hvort sem um er að ræða eigin sjúkraskrá eða sjúkraskrá látins aðstandanda, undir embætti landlæknis. Jafnframt er lagt til að heimildir til að kæra þessar synjanir og ákvarðanir um leiðréttingu eða eyðingu sjúkraskrárupplýsinga til ráðherra verði felldar brott. Í frumvarpinu er loks lagt til að bætt verði við lögin ákvæðum um nauðsynlegan aðgang tæknimanna að sjúkraskrárkerfum þar sem slíkt ákvæði er ekki að finna í lögunum í dag. Helstu efnisatriði frumvarpsins eru í fyrsta lagi að lagt er til að jafna stöðu borgaranna þannig að ávallt verði heimilt að bera synjun sjúklings um aðgang að eigin sjúkraskrá og aðgang að sjúkraskrá látins einstaklings undir embætti landlæknis. Breytingin er lögð til svo að lögin séu alveg skýr að því leyti en upp hafa komið ágreiningsmál varðandi þetta atriði. Eru þeir því ekki lengur bundnir af því að um sé að ræða tilgreind tilvik sem falla undir ákvæði 2. og 3. mgr. 14. og 15. gr. laganna. Í öðru lagi eru hér lögð til ákvæði um að í málum um aðgang að sjúkraskrá sé bara eitt kærustig. Það er því lagt til að ákvarðanir embættis landlæknis um aðgang að sjúkraskrá og ákvarðanir um leiðréttingu eða eyðingu sjúkraskrárupplýsinga séu endanlegar á stjórnsýslustigi, þ.e. hjá landlækni. Skiptir máli í því sambandi að líta til þess að ákvarðanir eru almennt faglegs eðlis og eðlilegt er að leitað sé til landlæknisembættisins fremur en ráðuneytisins um endurskoðun þeirra, enda væru heimildir ráðuneytisins til efnislegrar endurskoðunar takmarkaðar vegna þess sérfræðilega mats sem málin krefjast. Að sjálfsögðu er ávallt heimilt að bera ákvarðanir og niðurstöður landlæknis um aðgang að sjúkraskrá undir dómstóla. Í þriðja lagi eru í frumvarpinu gerðar úrbætur á ákvæðum laganna um aðgang tæknimanna að sjúkraskrárkerfum þannig að heimilt sé að sinna nauðsynlegri uppfærslu, vinnslu og viðhaldi sjúkraskrárkerfa. Í núgildandi lögum er aðgangur að sjúkraskrá óheimill nema lagaheimild standi til, þar er ekki gert ráð fyrir aðgangi tæknimanna. Með breytingu þeirri sem lögð er til í frumvarpi þessu getur umsjónarmaður sjúkraskrár veitt starfsmönnum sem vinna að þjónustu við tölvu- og upplýsingakerfi nauðsynlegan aðgang að sjúkraskrárkerfi í þeim tilgangi að sinna vinnslu, uppfærslu og viðhaldi kerfisins svo að hægt sé að vinna við kerfin án þess þó að hleypa starfsmönnum inn í sjálfar einstaklingsupplýsingarnar. Þar gilda allar sömu trúnaðarundirskriftir og hjá heilbrigðisstarfsfólki. Virðulegi forseti. Ég hef með þessum orðum gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins sem nú er endurflutt, en breytingar þær sem hér eru lagðar til varða hagsmuni borgara og réttindi sem er sérlega mikilvægt að séu skýr og afdráttarlaus gagnvart lærðum og leikum. Ég leyfi mér því að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni umræðu vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég er meira með fyrirspurn en beinlínis andsvar. Ég velti fyrir 5. gr. Nú hef ég verið einn af þeim tæknimönnum í um 14 ár sem sinna alls kyns uppfærslum, sérstaklega á ýmiss konar hugbúnaði. Ég velti fyrir mér hvort þetta teljist nóg til að tryggja að tæknimenn hafi ekki óþarfan aðgang. Ég skil þetta mætavel, maður þarf oft aðgang að gögnum, það er hluti af starfinu, en það hefur í gegnum tíðina verið borin frekar lítil virðing fyrir þeirri staðreynd að tæknimenn hafa almennt gríðarlegan aðgang. Í gamla daga gengum við í bol sem á stóð, með leyfi forseta: „I read your email“ - á íslensku: Ég les póstinn þinn. Það er vegna þess að margir tæknimenn geta það. Þetta er hvimleitt vandamál sem hefur komið með tækniþróuninni. Ég sé að í frumvarpinu stendur, með leyfi forseta, að umsjónaraðila sjúkraskrár sé heimilt „að veita starfsmönnum sem vinna að þjónustu við tölvu- og upplýsingakerfi nauðsynlegan aðgang að sjúkraskrárkerfum í þeim tilgangi að sinna vinnslu, uppfærslu og viðhaldi kerfisins“. Gott og blessað. Ég velti fyrir mér hvort það hafi verið rætt, hvort það standi til eða komi til greina að setja inn smá aukaklausu sem væri eitthvað á þá leið að meta skuli sérstaklega hvaða aðgang að gögnum tæknimenn þurfa raunverulega. Yfirleitt er hægt að vinna þessa vinnu án þess að hafa gögnin sjálf. Yfirleitt dugar að hafa bara einhver dæmagögn, gervigögn sem líkja eftir alvörugögnum. Ég velti fyrir mér afstöðu hæstv. ráðherra til slíkrar breytingar.

Virðulegi forseti. Ég þakka -  Varðandi þær ágætu ábendingar sem hv. þingmaður kemur með er þetta að segja: Samkvæmt mínum upplýsingum eiga tæknimenn fyrst og fremst að hafa aðgang að tæknilegum upplýsingum. Ég geri hins vegar ráð fyrir því að öll þau vafamál og álitaefni sem kunna að koma upp, eins og t.d. það sem hv. þingmaður nefnir, skili sér inn til nefndarinnar í meðförum hennar á frumvarpinu. Þar treysti ég nefndinni fyllilega til þess að taka afstöðu til slíkra álitaefna. Ég viðurkenni fúslega að ég er ekki með neina dýpri þekkingu á þeim tæknimálum sem þarna er um að ræða. Allar viðvaranir um of mikið frelsi í aðgengi að þessum viðkvæmu upplýsingum eru vel þegnar og ég styð þær vegna þess að þetta kerfi eða þær upplýsingar sem það geymir þarf að umgangast með mjög mikilli varúð og miklu öryggi. Mér er tjáð að tæknimenn eigi ekki að hafa aðgang að uppflettingu í skránum sjálfum heldur fyrst og fremst einhverjum kerfislegum þáttum sem ég kann engin skil á, en ítreka að nefndin hlýtur að skoða það álitaefni í meðförum sínum og væntanlega koma fram einhverjar ábendingar í umsagnaferlinu um þetta atriði.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir mjög jákvæð svör. Ég er mjög ánægður með þau og sjálfsagt mun hv. nefnd taka þetta til greina. Mig langar að nefna til skýringar að það sem oft vefst fyrir fólki þegar kemur að þessu er munurinn á gögnum og kerfinu sem sér um gögnin. Ég skil vel að það hafi verið einhverjar lagalegar hindranir fyrir því að menn hafi getað unnið við kerfin sjálf. Það er náttúrlega kjánalegt svo ekki verði meira sagt. Ég hlakka til að koma ábendingum á framfæri við nefndina og treysti því að þetta verði ekkert mál.

Herra forseti. Ég á þá ósk sjálfum mér til handa að ég geti lokið þessum degi með því að taka undir með hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni og geti þakkað hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. En reynsla mín af þessum degi er sú að því meir sem maður hrósar og fer lofsamlegri orðum um frumvörp hæstv. heilbrigðisráðherra þeim mun minna er um svörin. Maður þarf helst að fara í hann með allar byssur leiftrandi til að geta kreist út úr honum svör. Ég sé það af dæmi hv. þingmanns. Um þetta frumvarp er það að segja að það tekur á vandamáli sem hefur verið uppi. Ég er sammála því meginstefi frumvarpsins að hægt eigi að vera að skjóta synjun um aðgang að sjúkraskrá til æðra stjórnvalds. Í því tilviki hafa menn kosið að fara þá leið að æðra stjórnvaldið er skilgreint sem landlæknisembættið. Rökin sem eru veitt fyrir því í frumvarpinu eru að það kalli á fagþekkingu og líklegt sé að landlæknisembættið hafi meira af henni en skrifstofa hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég vona að minnsta kosti að eftir því sem þessu kjörtímabili vindur fram verði ekki hægt að setja fram þá fullyrðingu og að hæstv. heilbrigðisráðherra læri þannig af verkum sínum að hugsanlega verði hægt að eiga við hann orðastað þar sem hægt er að kalla fagleg málefni. Ég dreg hins vegar í efa að það sé endilega fagþekking sem menn þurfi til að bera til þess að geta orðið þokkalega úrskurðarbært stjórnvald um þau álitaefni. Ég er ekkert viss um það. Ég er ekkert viss um að það þurfi annað til en skilning á mannlegu eðli og raungott geðslag til að geta veitt slíka úrskurði. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem ég kem að umræðunni um þetta. Ég var formaður heilbrigðisnefndar þegar menn ræddu það í hið fyrsta sinni. Ég ætla ekki að gera ágreining um það. Ég get algjörlega sætt mig við að landlæknisembættið sé hið úrskurðarbæra yfirvald en ég er á móti röksemdafærslunni. Röksemdafærslan er aðallega sú, sýnist mér á þessu, að af því það eru sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmenn sem eru fyrir utan kerfið, ef það væri í tilviki þeirra sem beiðnin kemur fram þá sé ekki hægt að skjóta því til stjórnvalds. Mér finnst það vond röksemdafærsla. Það hlýtur að vera hægt með lögum að negla það algjörlega í fastar skorður að þeim sem eru sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmenn beri skylda til þess að sæta slíku. Þarna er um þess eðlis mál að ræða. Þess vegna væri einfaldlega hægt, af því þeir eru nú allir leyfisskyldir ef ég man rétt, að setja þær reglur að þeir yrðu að hlíta slíku ef þeir ættu að fá leyfi. Ég ætla ekki að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um það. Ég felli mig við þessa aðferð. Hún er ekkert slæm. Svo áður en ég kem að meginmáli mínu vil ég líka taka undir það sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sagði um aðgang tæknimanna að þessu. Hér er um að ræða mjög mikilvæga friðhelgi einstaklingsins. Sjúkraskrá hlýtur að vera eitt af því sem stendur manni næst, maður vill ekki að nokkur hafi aðgang að henni. Það allt er frekar lauslega orðað í frumvarpinu. Ég er sammála því sem ég þóttist greina á máli hv. þingmanns sem ræddi áðan um málið, hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar, að það þarf að læsa það í betri skorður en er gert með þessum umbúnaði í 5. gr. Ég vil vita með hvaða hætti heilbrigðisstofnanir gera samninga við fyrirtæki af götunni til að koma inn og uppfæra og vinna að þessu. Það má ekki vera hver sem er. Það þarf að brýna fyrir þeim eins og hægt er. Við skulum ekki gleyma því að það eru nýleg dæmi um að heilbrigðisstarfsmenn, ekki bara tæknimenn sem koma utan af götunni heldur heilbrigðisstarfsmenn, hafi farið í sjúkraskrár nafntogaðra einstaklinga af forvitnissökum og úr sjúkraskrám hafi lekið upplýsingar um mein nafntogaðra einstaklinga. Það hefur gerst á síðasta áratug þar sem kom fram í að minnsta kosti einu tilviki að það voru allnokkrir heilbrigðisstarfsmenn sem gerðu það. Það má aldrei gerast. Aldrei. Þegar kemur að 3. gr., sem er ein lykilgreinin, verð ég að segja að ég er ósáttur við orðalagið. Ég vil ekki sjá í lagatexta orð eins og „ríkar ástæður“. Þar er sagt að sá sem hefur umsjón með sjúkraskrá megi afhenda sjúkraskrána aðilum sem þar eru upp taldir ef ríkar ástæður mæla með því. Þetta er mál sem er af þeim toga að það þarf að vera mjög niðurneglt hverjar þær ástæður eru. Hver eru þá lagaskýringargögn sem eru með svona óskýrum texta? Það er greinargerðin. Þá fer maður í greinargerðina og það eru engin dæmi gefin um hvað geti verið ríkar ástæður. Svo ætla ég að tala um þetta aðeins út frá sjálfum mér gagnvart þeirri heimild sem hér er af því eins og ég les það er hún hugsanlega veitt maka mínum, afkomendum mínum eða foreldrum að mér látnum til að fara í sjúkrasögu mína. Ég er ekkert viss um það, herra forseti, að mér sé um það gefið að jafnvel þeir aðilar, einstaklingar sem eru mér þó hjartfólgnastir allra þeirra sem á fótum eru, eigi að hafa þennan rétt eftir að mínir fætur verða kaldir. Ég er alls ekki viss um það. Ég get vel fallist á að hægt sé að teikna upp ríkar ástæður. Það kann til að mynda vera að afkomandi telji sig hafa sjúkdóm sem hann vill gjarnan komast að raun um hvort gæti verið partur af erfðamengi hans með því að skoða sýni þeirra sem hafa hrapað fyrir ætternisstapa. Þá spyr ég: Verður ekki að takmarka þann aðgang við eitthvert skilgreint viðfang? Það sem ég á við er með öðrum orðum að ef ég lifi langa ævi og verð grár og hvítur öldungur og hrekk síðan að lokum fram af á ég hugsanlega litríka sögu að baki mér. Ég er ekkert viss um að ég vilji að sá partur hennar sem er skráður í sjúkrasögu mína sé að öllu leyti opinn fyrir afkomendum mínum eða jafnvel maka mínum. Með öðrum orðum er um að ræða grundvallaratriði. Ég er hættur að þora að varpa fram málefnalegum spurningum til hæstv. ráðherra en eitt af því sem ég tel að nefndin þurfi að ræða mjög vel er í fyrsta lagi skilgreining á þessum ríku ástæðum. Mér finnst að minnsta kosti að í nefndaráliti þurfi að liggja fyrir einhvers konar dæmi eða einhvers konar afmörkun á því vegna þess að mér finnst þetta vera allt of vítt. Það sem skiptir kannski máli er að mér finnst að svona beiðni, ef það á að snúa við synjun verður hún að beinast að skýrt afmörkuðu andlagi, þ.e. það verður að vera rík ástæða til þess að menn vilji skoða eitthvað tiltekið. Það gæti til dæmis verið ætternismál. Mér finnst til að mynda ekki að það eigi að opna sjúkraskrá og leyfa mönnum, jafnvel þótt það séu þeir sem eru manni hjartfólgnastir, að gramsa í sjúkrasögu viðkomandi. Í öllu falli er það atriði sem er af þeirri stærðargráðu að menn þurfa að gefa því gaum. Þetta er mál sem snertir stjórnmál ekki að nokkru leyti heldur bara hvernig maður nálgast sína eigin friðhelgi og annarra. Fyrst hæstv. heilbrigðisráðherra og hans ágæta starfsfólk hefur ekki gefið sér tóm til þess að velta vöngum yfir því í greinargerð finnst mér að nefndin eigi að gera það. Herra forseti. Þetta var það sem ég vildi sagt hafa. Hæstv. ráðherra þarf ekki einu sinni að svara mér af því honum er frekar illa við það í dag, það stendur þannig í bólið hjá honum. En það er hugsanlegt miðað við að ég fór ákaflega lofsamlegum orðum um frumvarp sem ég ræddi hér fyrr í dag og fékk engin svör en hef nú ég gagnrýnt frumvarpið töluvert, að það dragist orð upp úr hæstv. ráðherra. Ég mun eigi að síður leggjast til hvílu giska rólegur og glaður í dag jafnvel þótt það takist ekki. Þetta eru nokkur grundvallaratriði sem mér finnst að þurfi að rista dýpra í áður en menn kaupa þetta svona um búið. Ég segi fyrir sjálfan mig að ég mundi ekki treysta mér til að greiða atkvæði með svona frumvarpi nema ég skildi betur hvað liggur að baki orðalaginu „ríkar ástæður“. Svo er ég þeirrar skoðunar að ekki sé sjálfgefið að opna alla sjúkrasöguna, jafnvel ekki fyrir þeim sem næst manni standa. Mér finnst algjörlega koma til greina ef landlæknir telur nauðsynlegt að opna hluta af henni til að skoða tiltekið afmarkað viðfangsefni.

Virðulegi forseti. Það háttaði svo til við umræður um fyrra málið að ekki voru margir á mælendaskrá, einungis einn hv. þingmaður, Össur Skarphéðinsson, sem fór slíku hóli um það frumvarp að ég skal viðurkenna fyrir hinu háa Alþingi að ég varð algjörlega agndofa yfir þeim orðaflaumi sem var svo ríkur af gleði og ánægju með texta frumvarpsins. Mér varð orða vant og sé ástæðu …  Varðandi frumvarpið sem hér liggur fyrir tek ég undir með hv. þingmanni, og þakka honum hans málefnalegu og góðu ræðu, virkilega góð ræða, varðandi orðalagið „mæli ríkar ástæður“. Það er matskennt orðalag. Við eigum að reyna að forðast það sem mest. Þetta er hins vegar samhljóða ákvæði sem er í gildandi lagatexta, en að sjálfsögðu réttlætir það ekki að ekki sé hægt að ræða breytingar á því. Ég tek undir að full ástæða er til þess að reyna að skýra það og hugsanlega þrengja. Þar sem ég heyri að hv. þingmaður hefur verulegar áhyggjur af því að aðstandendur hans komist í sjúkraskrár hans þegar svo háttar til er undirstrikað í því ákvæði sem um ræðir í 3. gr. að verið er að draga fram það atriði að vilji hins látna verði einnig að ráða í þeim efnum. Ég hef þann skilning að fremur sé verið að reyna að þrengja ákvæðið frá núgildandi lögum, en það kann vel að vera að það þurfi að hnykkja betur á því eins og sagt er og þá efast ég ekki um að við munum fá fram þær athugasemdir 

Herra forseti. Það er mér alveg nóg að hæstv. ráðherra tekur undir að skoða þurfi hvort ekki eigi með einhverjum hætti að skilgreina betur orðalagið „ríkar ástæður“. Það má auðvitað segja að síðar í þeirri grein sé örlítil þrenging, þar er vísað til hagsmuna þess sem leggur fram óskina. Ég tel að þetta sé þannig mál að það verðskuldi í öllu falli, þrátt fyrir annir þeirrar þingnefndar sem mun fá það, að menn gefi því gaum og fái á því álit siðfræðinga og annarra sem hafa örugglega skoðað það í kjölinn. Að öðru leyti þakka ég hæstv. ráðherra fyrir það að hann hefur fundið málið aftur.

Virðulegi forseti. Ég tek undir að þetta beri að skoða og treysti því að það verði gert. Ég þakka sömuleiðis að hv. þm. Össur Skarphéðinsson er kominn aftur með sitt glæsta mál en þarf ekki að mæla þetta út úr þröngum stokki hér fyrir hverri innleiðingunni á fætur annarri varðandi EES-málin og geti nú tekið frjálst til orða um hvað eina sem hér kemur í sali.

Það var á dagskránni áðan.

Virðulegi forseti. Já, hvað væru nú þingstörf án hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar? Mig langar svolítið, í ljósi orða þess hv. þingmanns og líka út af 5. gr., að biðja um að frumvarpið fái líka álit hv. allsherjar- og menntamálanefndar, það tekur væntanlega ekki langan tíma, það er ekki mikið sem þarf að laga hérna, kannski aðallega orðalag. Það er eiginlega ekki fleira.

Virðulegi forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar um leikskóla að loknu fæðingarorlofi sem er flutt af þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og var flutt á nýliðnu sumarþingi og er nú endurflutt nánast óbreytt en náði að verða sent út til umsagnar og fá dálítið af viðbrögðum sem eru nánast samhljóða jákvæð og ég mun fara lítillega yfir í ræðu minni. Við umræðuna í september þegar mælt var fyrir málinu má segja að hafi ríkt þverpólitískur stuðningur við málið í þingsal enda er um að ræða tillögu sem lýtur að samþættingu og samhæfingu þjónustu við barnafjölskyldur í landinu. Tillagan fjallar í raun um vinnufarveg þessa verkefnis sem er aðkoma hins opinbera, sveitarfélaga og ríkis, að kjörum og daglegu lífi barnafjölskyldna í landinu. Við erum hér að ræða að setja þessa hugsun í skipulegan farveg, að samfélagið beri í sameiningu ábyrgð á tímabilinu frá því að fæðingarorlofi lýkur þar til hið skipulega leikskólastarf tekur við. Það hefur auðvitað verið viðfangsefni fjölskyldna um ára- og áratugaskeið, ef svo má að orði komast, að vinna úr þeim vanda sem upp kemur þegar fæðingarorlofi lýkur og áður en skipuleg daggæsla eða leikskóli tekur við. Tillagan byggir á fyrri ákvörðun um það að fæðingarorlofsrétturinn verði tólf mánuðir frá 1. janúar 2016 að telja og tillagan byggir enn á þeirri forsendu þó svo að í nýframlögðu fjárlagafrumvarpi hafi núverandi ríkisstjórn því miður horfið frá þeim áformum. Ég tel að það sé samt sem áður ekki rætt til þrautar hver framtíðarsýnin eigi að vera hvað það varðar. Það hlýtur því að vera hluti af þeirri vinnu sem taka þarf mið af í þessari þingsályktunartillögu, þ.e. hvernig fyrri áformum reiði af um að lengja fæðingarorlofsréttinn í tólf mánuði og þá frá 1. janúar 2016 að telja. Hér er gert ráð fyrir því að samhliða þeirri breytingu sjáum við hreyfingu hinum megin frá, ef svo má að orði komast, að í gegnum samráð af þessu tagi verði óvissu létt af foreldrum og ungbarnafjölskyldum, óvissunni sem ríkir um dagvistunarmál og leikskólamál, það má segja daglegt líf þessara barna, þ.e. þess aldurshóps sem um ræðir, með því móti að sveitarfélögin sjái til þess að leikskólar standi ársgömlum börnum opnir. Þannig verður unnt að tryggja bæði velferðar- og uppeldismarkmið samfélagsins og sveitarfélaganna, ríkisins og fjölskyldnanna í sameiningu, að þau markmið nái fram að ganga. Tillagan eins og hún er sett fram hér er samhljóða þeirri sem var mælt fyrir í febrúar, eins og áður segir, og hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa í samráði við innanríkisráðherra nefnd með þátttöku sveitarfélaganna, sérfræðinga, hagsmunaaðila og stjórnmálaflokka er geri tillögu að áætlun um hvernig sveitarfélögin standi að því að bjóða leikskólaúrræði strax og fæðingarorlofi lýkur. Miðað verði við að þegar fæðingarorlofið hefur verið lengt í 12 mánuði árið 2016 verði sveitarfélög um landið reiðubúin að veita þjónustuna. Nefndin skili tillögum til ráðherra fyrir 1. febrúar 2014.“ Virðulegur forseti. Ég tel rétt að fara lauslega yfir þær umsagnir sem hafa borist því að þær endurspegla að mjög miklu leyti væntanlegt umfjöllunarefni allsherjar- og menntamálanefndar um þessa tillögu. Í fyrsta lagi sú umsögn sem kemur frá Alþýðusambandi Íslands þar sem áréttað er að hér sé um að ræða stefnumál sem sé eitt af baráttumálum verkalýðshreyfingarinnar á Íslandi sem snýst um að stuðla að samræmingu fjölskyldulífs og atvinnu. Barnaheill fagnar tillögunni sem fram kom nú í september og fleiri aðilar eru til þess að fagna henni, en rétt er að nefna það í þessu samhengi að áhyggjuraddir komu frá Félagi dagforeldra sem telur að þarna sé vegið að starfsumhverfi þeirra og hefur áhyggjur af því að vinna af þessu tagi sé ekki endilega velferð barna til góðs. Ég tel í ljósi þeirra vangaveltna sem fram koma í umsögn Félags dagforeldra rétt að geta þess að sjálfsagt sé að þeir aðilar komi að vinnunni með þá sérfræðiþekkingu sem þar hefur skapast og þá miklu reynslu sem dagforeldrar búa yfir í því að sinna nákvæmlega því aldursbili sem hér er fyrst og fremst til umfjöllunar. Mestu tíðindin, ef svo má að orði komast, í þeim umsögnum sem fram hafa komið eru í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga þar sem fram kemur efnislegur stuðningur við þingsályktunartillöguna enda sé það í sjálfu sér markmið til langs tíma að sveitarfélögin geti komið að vistun svo ungra barna þegar til lengri tíma er litið. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „… leggur sambandið áherslu á að áður en tillögur eru settar fram um að öll sveitarfélög bjóði upp á leikskólavist frá 12 mánaða aldri þarf að liggja fyrir ítarleg stöðu- og kostnaðargreining.“ Virðulegi forseti. Ég get ekkert annað en tekið undir þessi sjónarmið. Það sem viðkomandi nefnd eða starfshópur mundi auðvitað taka að sér að gera er að fara ítarlega yfir kostnaðar- og stöðugreiningu þessa máls því að um er að ræða stóra kerfisbreytingu. Mér finnst afar jákvætt að Samband íslenskra sveitarfélaga skuli taka þessari tillögu þannig að líta svo á að hér sé ekki um einkamál hvers sveitarfélags fyrir sig að ræða heldur miklu frekar heildstæða hugsun. Það er akkúrat í þeim anda sem tillagan er sett fram. Síðar í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga segir, með leyfi forseta: „Markmið vinnunnar ætti m.a. að vera að greina bæði faglegar og fjárhagslegar hindranir að því markmiði sem fram kemur í þingsályktunartillögunni. Á grundvelli slíkrar greiningar kann síðar að vera ástæða til að hefja viðræður á milli ríkis og sveitarfélaga um leiðir til þess að innleiða slíka breytingu í áföngum. Slíkar viðræður gætu jafnframt verið liður í víðtækara samkomulagi milli ríkis og sveitarfélaga um áherslur í skólamálum, eins og rakið er í […] umsögn frá 18. apríl 2013.“ Samband íslenskra sveitarfélaga leggur því til að sú tillaga sem lögð er hér fram til þingsályktunar falli ágætlega að annarri stefnumótunarvinnu sem þegar er í farvatninu, eins og áherslur í skólamálum, þegar á heildina er litið. Samband íslenskra sveitarfélaga leggur líka áherslu á það að að borðinu þyrftu að koma fulltrúar fjölmargra aðila, stjórnenda leikskóla, foreldra, dagforeldra, atvinnulífs og stéttarfélaga, og er það alveg í samræmi við það sem kemur fram í greinargerð með tillögunni. Ljóst er að verkefnið er mjög umfangsmikið og verður ekki unnið á stuttum tíma og ég tek undir þau orð sem fram koma í umsögn sambandsins. Sambandið leggur hreinlega til að þingsályktunartillagan taki nokkrum breytingum og í stað þess að mennta- og menningarmálaráðherra verði falið að skipa í samráði við innanríkisráðherra nefnd um þátttöku sveitarfélaganna o.s.frv. þá álykti Alþingi að fela mennta- og menningarmálaráðherra í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga að skipa verkefnisstjórn og síðan samráðsnefnd sem er nokkuð reifað í umsögn sambandsins hvernig eigi að vera saman sett. Mér finnst það vera umfjöllunarinnar og skoðunarinnar virði að Samband íslenskra sveitarfélaga haldi um stýrið ásamt mennta- og menningarmálaráðherra, sem er ráðherra leikskólamála, í þessu mikilvæga samstarfs- og samþættingarverkefni, en það yrði þá eitthvað sem hv. allsherjar- og menntamálanefnd mundi skoða í framhaldinu. Ég vil líka nefna hér umsögn frá Samtökum sjálfstæðra skóla sem fagna fram kominni tillögu og telja raunar löngu tímabært að efla samþætta þjónustu fyrir foreldra með mjög ung börn og að það fari vel á því að stefna að því að samfara lengingu fæðingarorlofs verði sveitarfélög í stakk búin að bjóða leikskólaúrræði að loknu fæðingarorlofi. Loks segja Samtök sjálfstæðra skóla að þau óski sérstaklega eftir að litið verði til þeirrar þekkingar og reynslu sem samtökin búa yfir og að rekstraraðilar þessara skóla, sem hafa margir hverjir sinnt þessum aldurshópi, skipi fulltrúa í nefndina. Loks vil ég nefna umsögn Kennarasambands Íslands þar sem menn lýsa efnislegum stuðningi við málið en hafa áhyggjur af mönnun leikskóla þar sem um yrði að ræða töluverða fjölgun leikskólakennara í starfi. Þá þyrfti að horfa til menntunarúrræða fyrir leikskólakennara, sem hefur verið áhyggjuefni og umræðuefni undanfarinna ára, að fleiri mættu hefja nám í leikskólakennarafræðum, en ekki síður hefur kennarasambandið áhyggjur af stöðu kjaramála leikskólakennara og það er auðvitað nokkuð sem þarf að taka til umfjöllunar samhliða. Virðulegi forseti. Tillagan er samhljóða þeirri sem var lögð fram í september. Þar sem stutt er um liðið frá því að hún var send til umsagnar er hún samhljóða og nánast óbreytt þannig að umsagnirnar sem komnar eru eiga í raun og veru við tillöguna sem hér er mælt fyrir og ætti þá að vera nefndinni til gagns við áframhaldandi vinnu. Það hefur verið verkefni og viðfangsefni okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði og raunar vinstri hreyfingarinnar í íslenskri pólitík að leggja áherslu á mikilvægi leikskólastigsins. Það er mikilvægur þráður í vinstri stjórnmálum til langs tíma, ekki bara vegna mikilvægis jöfnunar aðstæðna fólks heldur líka vegna kynjajafnréttissjónarmiða og mikilvægis þess að jafna stöðu kynjanna á vinnumarkaði. Það sem er mikilvægast af öllu er auðvitað tækifæri ungra barna til að njóta leikskólavistunar og leikskólamenntunar. Vinstri hreyfingin – grænt framboð lagði fram nokkrum sinnum á árunum 2003–2005 þingsályktunartillögu um samstarf ríkis og sveitarfélaga um gjaldfrjálsan leikskóla og töluverð umræða hefur verið um það á sveitarstjórnarstiginu hversu mikil gjaldtakan eigi að vera á leikskóla og kannski bara yfir höfuð hvort almennt sé eðlilegt að taka há gjöld af foreldrum og fjölskyldum vegna þessarar þjónustu sem mætti kalla grunnþjónustu. Við höfum líka rætt um skólamáltíðir og stöðu þeirra. Við höfum rætt um frístundaheimili og gjaldtöku af þeim. Þetta eru auðvitað allt sama viðfangsefni sveitarfélaganna. Ég vil taka það fram að meiningin með þessari tillögu er alls ekkert að seilast inn á verksvið sveitarfélaga með nokkrum hætti heldur miklu frekar að skapa samræðuvettvang. Ég tek eftir því í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga að sá skilningur er sameiginlegur að skapa samræðuvettvanginn. Meðan verið er að lengja fæðingarorlofið skref fyrir skref, eins og enn er markmið ríkisvaldsins þangað til annað kemur í ljós ef svo heldur fram sem horfir, þá er eðlilegt og æskilegt að sveitarfélögin sameinuð nálgist málið hinum megin frá þannig að öll sveitarfélögin verði reiðubúin þegar verður komið að því að lengja fæðingarorlofið að bjóða leikskólaúrræði strax að afloknu fæðingarorlofi. Í tillögunni sem hér er lögð fram er lagt til að nefndin skili tillögum til ráðherra fyrir 1. febrúar 2014. Við gerum ráð fyrir að mennta- og menningarmálaráðherra, sem er ráðherra leikskólamála, setji saman samstarfshóp til að kanna möguleika á skipulagðri nálgun þess verkefnis sem er til umræðu og setji það í skipulagðan og samhæfðan farveg, ef svo má að orði komast, í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Þau sveitarfélög sem eru lengst komin í þessum efnum og þau sem eru í dreifðari byggðum horfast í augu við verulega mismunandi stöðu eftir því hvar er borið niður. Ég vona að það verði umræða hér um tillöguna og vænti þess að stjórnarmeirihlutinn taki henni með opnum hug og bjartsýni og að við setjum málið sameinuð í uppbyggilegan farveg.

Virðulegur forseti. Ég velti fyrir mér hvort inntak þessarar annars mjög góðu þingsályktunartillögu sé ekki fallið um sjálft sig þar sem hætt hefur verið við lengingu fæðingarorlofsins í áföngum í tólf mánuði og átti sú lenging að taka enda árið 2016. En gefum okkur að svo sé ekki. Gefum okkur að það sé árið 2016 og fæðingarorlofið komið í heilt ár; allir sem í barneignum standa þrá fátt heitar. Þá er ég með ákveðna hugmynd um hvernig hægt væri að framkvæma þá frábæru hugmynd að börn fái pláss á leikskóla að fæðingarorlofi loknu. Í dag er skólakerfið okkar þannig byggt upp að eftir 18 ára skólagöngu hefst hin svokallaða sérhæfing ef stefnt er á háskólanám. Yfir 95% barna á Íslandi eru í okkar góðu leikskólum í að minnsta kosti fjögur ár í dag. Svo taka við tíu ár í grunnskóla og svo taka aftur við fjögur ár í framhaldsskóla og loks sérhæfing ef stefnt er á háskólanám, þ.e. ef iðnmenntun varð ekki fyrir valinu. Það kostar yfir 300 milljónir að byggja nýjan leikskóla frá grunni, fyrir utan það sem síðan kostar að reka hann. Í fræðunum er oft talað um að skólabygging af þessari stærðargráðu með innri rekstri sé búin að borga sig upp á tveimur til þremur árum. Ef við tökum dæmi af sveitarfélagi - ég þekki eitt ágætlega - þar sem við erum kannski með 300 börn í hverjum árgangi, og hér er verið að tala um í raun að bæta við árgangi á leikskólastigið, þá erum við að tala um að byggja þyrfti fjóra til fimm leikskóla og það er kannski svolítið þungur róður, það kostar á við það að byggja mjög flottan glænýjan grunnskóla. Hefur hv. þm. Svandís Svavarsdóttir íhugað hvort ekki ætti að skoða það að efla svokallaðar fimm ára deildir í grunnskólunum? Mörg sveitarfélög víðs vegar um landið og á höfuðborgarsvæðinu eru farin að þreifa sig áfram hvað þetta varðar með hinar svokölluðu fimm ára deildir í grunnskólum. Við gætum meira að segja hugsað þetta svolítið róttækt. En að færa grunnskólaaldurinn, skólaskyldu í grunnskóla, úr sex í 16 ára í fimm í 15 ára? Það gæfi öllum þeim leikskólum sem nú þegar eru til staðar svigrúm til að bæta við sig enn yngri börnum. Þá mundi það líka haldast þetta fjögurra ára skólastig sem leikskólinn er í dag í stað þess að fara að bæta í og efla hann í að verða til fimm ára eins og verið er að tala um með þessari þingsályktunartillögu. Við mundum efla kennslustigið, yngra kennslustigið í grunnskólanum, og krefjast þess að það yrði meira á forsendum leikskóla, efla leikinn og þá flottu kennslufræði sem er í leikskólanum okkar. Og í senn gætum við líka stytt í hinn endann, þ.e. nám undir stúdentspróf, niður í 19 ár án nokkurrar skerðingar, eða sveinsprófs. Með þessu móti færðum við útskriftaraldurinn nær því sem þekkist alls staðar annars staðar í heiminum. Stofnkostnaðurinn yrði lítill, þjónustan mundi stóraukast og sjónum yrði beint að því að stokka upp og efla menntakerfið okkar sem heild.

Herra forseti. Ég hef áhuga á að leggja aðeins orð í belg um þessa ágætu tillögu sem ég tel vera og við flytjum þingmenn Vinstri grænna. Hér er mjög mikilvægt fjölskyldu- og vinnumarkaðsmál á ferð sem varðar samfélagið miklu og í raun má tengja inn á það mjög mörg af þeim viðfangsefnum sem við erum að fást við og snúa að högum fjölskyldnanna í landinu, einkum yngra fólksins sem er að eignast og ala upp börn. Þetta tengist auðvitað því umhverfi sem við viljum búa uppvaxandi kynslóðum í landinu. Þetta hefur tengingu í samkeppnisstöðu Íslands, að við getum búið hér til heilnæmt, öruggt og þroskandi umhverfi fyrir unga og upprennandi Íslendinga og er eitt af því sem hefur umtalsverð áhrif á það hvar fólk velur sér búsetu og er sátt við að búa sér sitt framtíðarlíf. Það sýna meðal annars rannsóknir, sem gerðar hafa verið bæði hér á landi og annars staðar, að öfugt við það sem ýmsir skyldu ætla þá eru það ekki í fyrsta sæti launin sem fólk horfir á þegar þessir hlutir eru til skoðunar hjá fjölskyldunum og það er ekki endilega spurningin um að búa í stórri borg með allri þeirri þjónustu og lystisemdum sem þar er að hafa. Það getur alveg eins verið að búa í góðu samfélagi, ekkert endilega mjög fjölmennu eða stóru, sem stendur vel að hlutum sem varða hið daglega líf fjölskyldnanna mest. Þetta hafa til að mynda Danir stúderað nokkuð og rannsakað og ég man eftir því að fyrir allmörgum árum komst ég í pappíra sem fyrirtækið Bang og Olufsen gerði opinbera þegar þeir voru að velta því fyrir sér hvar þeir ættu að staðsetja tiltekna hluta starfsemi sinnar, og gott ef ekki höfuðstöðvar. Ýmsum kom á óvart að fyrirtækið valdi að byggja upp stóran hluta starfseminnar á Jótlandi en ekki í Kaupmannahöfn eða á Sjálandi. Niðurstaðan var sem sagt sú að menn höfðu lagst í nokkrar greiningar og rannsóknir á því hvar ungt og hæfileikaríkt fólk væri tilbúið til að setja sig niður, hvar það vildi búa, hvað það væri sem skipti það mestu máli. Það kom á óvart að það var ekki síst fjölskylduvænt umhverfi, gott umhverfi fyrir börn, öruggt, heilnæmt og þroskandi, og gjarnan var hægt að búa vel um þá hluti þó annars staðar væri en í Stór-Kaupmannahöfn. Þar af leiðandi komust þeir að þeirri niðurstöðu að Jótland væri góður staður fyrir svona starfsemi. Ég tek undir það sem fram kom í máli framsögumanns, þingflokksformanns okkar, að við lítum auðvitað á þetta í stærra samhengi en bara því einu - sem er þó aðalefni tillögunnar - að reyna að takast á við það að brúa þetta bil eða gat sem er frá fæðingarorlofi og upp að leikskóla. Þetta tengist að sjálfsögðu líka fræðsluþættinum og skólaskipulaginu, eins og hér var nefnt, og baráttumálið um gjaldfrjálsan leikskóla er að sjálfsögðu áfram ofarlega á okkar forgangslista. Efnahagsþrengingar og hrun og erfiðleikar í fjármálum ríkis og sveitarfélaga hafa engu breytt um það að það er sú framtíð sem við teljum að stefna eigi að, enda stingur það mjög í augu að umtalsverður kostnaður fylgi því að hafa börn í leikskóla, á neðsta skólastiginu, sem ekki sé svo til staðar þegar komið er upp í grunnskólann. Því miður er ekki hægt að ræða þetta öðruvísi en í samhengi við stöðu fæðingarorlofsmála og við vorum hér einmitt í gær, í umræðum um frumvarp fjármálaráðherra, að ræða það bakslag sem í þau áform er komið í bili að minnsta kosti ef það verður niðurstaðan hér á Alþingi að sætta sig við það metnaðarleysi sem ég tel felast í áherslum nýrrar ríkisstjórnar að þessu leyti. Það væri skömminni skárra ef fyrir lægi þá einhver ný tímasett áætlun um áfangana sem menn yrðu að sætta sig við að kæmu hægar inn í lengingu fæðingarorlofs en niðurstaðan varð á síðasta kjörtímabili. En það er ekki boðlegt að mínu mati að skilja þessi mál eftir öll í fullkominni óvissu um það hvenær og hvernig við getum vænst þess að þessi mál verði komin í eðlilegt horf. Að sjálfsögðu á fæðingarorlofið að brúa bilið fyrsta árið að minnsta kosti og þá er styttra í mark með leikskóla sem geti tekið við. Hæstv. fjármálaráðherra nefndi það sérstaklega að þeir hefðu valið að hækka þakið í greiðslum um 20 þús. kr., úr 350 í 370 þús. kr., sem er að vísu ekki mikið, rétt rúmlega verðlag, ef svo má að orði komast, og mun minni áfangi en tekinn var á þessu ári þegar fæðingarorlofsþakið hækkaði úr 300 í 350 þús. kr. En í raun var spurningunni ekkert svarað um það hversu lengi þetta ætti að vera forgangsverkefnið og hversu hátt menn vildu þá fara með þetta þak áður en menn tækju áfanga í því að lengja fæðingarorlofið, sem auðvitað kostar líka. Ég vil segja það fyrir mitt leyti að ég tel að ekki eigi að einblína á það eitt að hækka þetta þak, þar séu einhver efri mörk sem menn eiga að staðnæmast við og velja þá þess í stað, þegar þeim mörkum er náð, að stíga fyrstu skrefin í að lengja fæðingarorlof. Það er nú ekki mikið þó að við bættist hálfur mánuður fyrir hvort foreldri eins og áformað var að gerðist á næsta ári. Látum vera ef eitt ár tapast í þessari glímu en það yrðu þá árin 2015, 2016 og 2017 sem kæmu inn með þessa þrjá viðbótarmánuði í staðinn fyrir 2014, 2015 og 2016 eins og áformað var. Einhver framtíðarsýn verður að liggja fyrir í þessum efnum. Ef ríkið skilar auðu fyrir sitt leyti er ekki líklegt að það reynist létt að fá sveitarfélög og aðila vinnumarkaðarins og aðra sem til þarf til að leggja á móti þannig að þetta bil verði brúað. Nú er það reyndar þannig að framtíðin er ekkert sérlega björt heldur ef horft er til þess ákvæðis frumvarps hæstv. fjármálaráðherra sem næstum helmingar tekjustofn Fæðingarorlofssjóðs og færir yfir til ríkisins næstum því helminginn af tekjunum sem Fæðingarorlofssjóður hefur haft undanfarin ár. En þannig er um hnútana búið í forsendum fjárlagafrumvarpsins og fylgifrumvörpum að tekjustofninn, sem hefur verið eyrnamerktur Fæðingarorlofssjóði, upp á 1,28% af tryggingagjaldi, fer niður í 0,65%. Það veldur manni ekkert síður ugg en það hvernig ríkisstjórnin að öðru leyti skilar auðu, það er greinilega ekki reiknað með því að Fæðingarorlofssjóður taki á sig auknar byrðar á næstunni úr því að menn ganga svona vasklega til verks að næstum helminga tekjustofn hans. Nú getur vel verið að hann ráði við næsta ár og þess vegna einhver út á innstæður sem þar hafi myndast en þær verða þá ekki notaðar í annað, þær innstæður. Og það mun kosta átak að hífa tekjustofn Fæðingarorlofssjóðs upp aftur þegar ríkið verður búið að venjast því að fá tekjurnar beint til sín. Síðan varðandi skólastigin voru hér fróðlegar hugleiðingar í máli síðasta ræðumanns um hluti sem ég tel alveg gilt að hafa með í þessari vinnu og verður væntanlega gert þar sem sveitarfélögin verða aðalsamstarfsaðilarnir um málið og þeir fara með leikskólann og grunnskólann. Allmörg sveitarfélög hafa nýtt sér möguleikana sem eru opnir í lögum í dag til þess að samreka og sameina meira og minna leikskóla og grunnskóla. Ég kom höndum yfir nýlega mastersritgerð á dögunum þar sem gerð er úttekt á því hvernig þetta hafi tekist í þeim sveitarfélögum sem þegar hafa nýtt sér þennan möguleika og niðurstaðan er nánast einróma jákvæð, að þetta hafi gefið mjög góða raun. Ég held að það sé líka sú nálgun sem við eigum ekkert síður að hafa í huga en endilega að velta fyrir okkur hvort við eigum að færa mörkin niður um eitt ár - einfaldlega að vinna bara að því að þessi landamæri hverfi í miklu ríkari mæli þannig að þau verði ekki til staðar með sama hætti. Reyndar er ég þeirrar skoðunar að þau ættu meira og minna að hverfa líka ofan við grunnskólann og þetta eigi ekki að vera svona hólfað milli skólastiga eins og við höfum lent í að gera þetta. Það hefði mikla kosti í för með sér ef menn færu að líta meira á þetta sem eitt samfellt lærdóms- og þroskaferli alveg frá því að töku fæðingarorlofs lýkur og börnin fara í leikskóla o.s.frv. Herra forseti. Ég vona að þessi tillaga fái góðar undirtektir og hún fer þá aftur í sinn umsagnarferil og það er jákvætt að heyra að undirtektir hafa verið góðar frá þeim sem fengu hana til skoðunar eftir vorþingið. Ég bind því talsverðar vonir við 

Herra forseti. Þetta bil upp á 9–12 mánuði þekki ég vel. Dóttir mín er orðin þriggja og hálfs og sonur minn að verða eins árs. Þetta bil er frá því að fæðingarorlofi lýkur og þar til leikskólapláss býðst og það getur verið erfitt að brúa það. Við fórum til útlanda, konan mín fór í nám og ég var heimavinnandi heimilisfaðir á þeim tíma, gat leyft mér það. Við söfnuðum svolítið skuldum á meðan á móti sem við erum enn þá að greiða niður, það eru einu skuldirnar okkar þannig að við stöndum ekkert illa miðað við flesta landsmenn. Þetta var leiðin sem við fórum. Það er mikil sókn í þau leikskólapláss sem eru í boði. Ef leikskólaaldurinn er lækkaður niður í eitt ár á móti og orlofið hækkað upp í eitt ár, ef það er leiðin sem er mögulega verið að skoða, eykst þrýstingurinn enn frekar á þau fáu pláss sem eru í boði. Það fá ekki allir pláss eins og staðan er. Í ljósi þess að leikskólaplássið kostar sveitarfélögin líka í kringum 2 millj. kr. á ári, þetta er tala sem ég hef heyrt, það má vera að hún sé ekki alveg rétt, ég á eftir að skoða það en ákvað að grípa hérna orðið og koma inn í þessa umræðu, er það spurning hvort sú nefnd sem lagt er til í þessari þingsályktunartillögu að verði sköpuð gæti tekið inn þær hugmyndir að fjölskyldur fái sendan tékka heim til sín upp á það sem kostar að vera með barnið heima. Fjölskyldurnar geta notað þennan tékka til að greiða fyrir leikskólapláss fyrir krakkana sína og ef upphæðin er 2 milljónir geta það verið 180 þús. kr. á mánuði, og eitthvað lægri upphæð ef kostnaðurinn er minni. Þetta eru samt sem áður miklir peningar sem fólk gæti fengið. Svo væri fólk frjálst að velja hvort það sendi krakkana sína í leikskóla og greiddi með tékkanum fyrir það eða vera heima með börnunum sínum. Ef þetta væru tvö börn værum við að tala um miklu meiri peninga og þá væri hægt að lækka það við annað barn um helming þannig að þetta væru 180 þús. kr. plús 90 þús. kr., það væru 270 þús. kr. sem tveggja barna fjölskylda fengi. Þetta hefði tvo stóra kosti til viðbótar við þann kost að þetta mundi opna á tækifæri foreldra til að vera lengur heima með börnunum sínum. Þau gætu skipst á eins og ég og konan mín höfum gert þar sem faðirinn getur verið heimavinnandi. Eitt það ánægjulegasta sem ég hef gert var að vera heima með börnunum. Það er mjög náðugur tími, það er hægt að hlusta mikið á hljóðbækur og hafa það virkilega gott. Annar kostur er að það losnar um leikskólapláss eftir því sem fleiri eru heima hjá börnunum sínum, kannski til þriggja ára aldurs. Kannski mundi annað foreldrið vilja vera heima hálft árið og hitt foreldrið hálft árið. Þá mundi losna um leikskólapláss og minnka þann þrýsting og svo mundi þetta líka minnka atvinnuleysi, fólk mundi velja að vera heima hjá börnunum sínum að einhverju leyti og þar af leiðandi ekki vera úti á vinnumarkaði á þeim tíma. Þá náttúrlega væru fleiri störf í boði fyrir þá sem sækjast eftir þeim. Þetta býður fólki upp á það að velja sjálft hvernig þessum peningum er varið og það fær tækifæri til að vera meira heima hjá börnunum sínum sem er líklega það heilbrigðasta sem börnum stendur til boða.

Virðulegur forseti. Þetta eru áhugaverðar tillögur og koma oft upp. Fyrir hrun var til dæmis mikill þrýstingur á að minnsta kosti sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu að þar kæmu til svokallaðar foreldragreiðslur. Það var farið ítarlega yfir það að það væri uppbót til þess að brúa bilið á milli fæðingarorlofsins og þess að barnið fengi pláss á leikskóla. Þegar það var skoðað betur kom í ljós að sveitarfélag sem er opinber stofnun getur ekki borgað fólki fyrir að vera heima. Þá er það í rauninni komið á laun og þarf að fara að borga af þeim upphæðum tekjuskatt og annað. Þar sem sveitarfélag er opinber stofnun hefur það alls konar opinberum skyldum að gegna varðandi eftirlit og annað, hvort sem börnin eru heima hjá foreldrum sínum eða dagforeldrum. Yfirbyggingin og umgjörðin yrði mikil og því miður yrði þá einhver frá sveitarfélaginu að koma heim til foreldranna reglulega til að athuga hvort ekki væri allt í lagi. Hér er fyrst og fremst verið að nota fé almennings til að greiða foreldrunum fyrir að vera heima. Í dag er kostnaðarþátttaka foreldra í leikskólagjöldum barna sinna um 25% sem er ekki há tala miðað við hvað það kostar að vera með barn á leikskóla. Síðan hafa líka verið gerðar úttektir og rannsóknir á hinum svokölluðu foreldragreiðslum og þær koma mjög illa við allt sem heitir jafnréttisbarátta. Það hefur líka sýnt sig að gagnvart þeim sem eru tekjulægstir eða standa höllum fæti í samfélaginu, vil ég nefna því miður innflytjendur, er þetta í rauninni tæki sem skapar fleiri vandamál en það leysir. Margir þættir þarna standast ekki tekjustofna, 

Herra forseti. Ég get ekki séð að ríkið hafi svakalega eftirlitsskyldu með börnum sem eru heima hjá foreldrum sínum, að farið sé inn á heimili fólks. Jú, að sjálfsögðu hefur ríkið eftirlitsskyldu með velferð barna en mér finnst það samt einkennilega orðað. Kannski er þetta ekki gerlegt en mér þykir það samt einkennilegt í ljósi þess að við erum löggjafi. Eins og þú segir eru sveitarfélögin vissulega líka í spilinu og þess vegna er í þessari þingsályktunartillögu gert ráð fyrir að þau komi að borðinu og skoði þá hluti sem er verið að nefna í henni. Það getur vel verið hægt að finna einhverja aðra lausn en þá að greiða fólki fyrir að vera heima hjá sér og nefna það einhverju öðru nafni. Fólk fær tékka til að senda börnin sín á leikskóla ef það vill en það getur notað tékkann í eitthvað annað. Kannski yrði það í lögum skilgreint sem laun og þyrfti þá að taka af því einhvers konar gjöld o.s.frv. En þetta er nokkuð sem mér fyndist áhugavert að skoða af því að þetta gerir þrennt. Þetta gefur foreldrum tækifæri til að vera meira heima hjá börnunum sínum sem er eitthvað það verðmætasta sem við getum gert í þessu lífi. Þetta minnkar álagið á þau leikskólapláss sem eru til staðar og þetta minnkar álagið á þau fáu störf sem eru í boði og minnkar þannig atvinnuleysi. Hv. þingmaður virðist hafa skoðað þetta ágætlega en ég yrði mjög þakklátur fyrir að fá að sjá þær upplýsingar og hvaða rök eru þá gegn þessu. Mér finnst svo borðleggjandi að bjóða fólki upp á það að vera heima hjá börnunum sínum og leysa ýmis önnur vandamál á sama tíma, en þetta mun ég skoða nánar.

Forseti biðst afsökunar á mismælum um föðurnafn hv. þingmanns.

Virðulegi forseti. Já, þetta var skoðað í grunninn og því miður er það þannig að opinber stofnun sem sveitarfélag er, eða ríkisvaldið, Alþingi, eða ríkissjóður er, getur ekki gefið út óútfyllta eða ákveðna tékka til einstaklinga sisvona. Það yrði að vera þannig að viðkomandi einstaklingur gerði tvíhliða þjónustusamning við sveitarfélagið upp á að hann ætlaði að þjónusta barnið sitt heima og þá þyrfti hann að geta sýnt fram á ýmsar skyldur, rétt eins og dagforeldri og aðrir þurfa að gera við sveitarfélag þegar gerðir eru þjónustusamningar. Ef þetta ætti að vera tékki sem síðan er hægt að nota til að vera heima með barninu þýðir það í rauninni bara það að sveitarfélagið er að borga fæðingarorlof til tveggja ára, þriggja ára, fjögurra ára. Þegar sveitarfélagið er farið að borga fæðingarorlof upp á þetta þarf það náttúrlega að skila alls konar tekjutengdum gjöldum sem því fylgir og fólk er þá á launum hjá sveitarfélaginu við að huga að barninu. Þegar það er hugsað þannig, hv. þingmaður, hvort það sé samt sem áður mikil hagræðing í því ef við hugsum sem svo að leikskólapláss fyrir barn kosti um 200 þús. á mánuði og í dag er kostnaðarþátttaka foreldra um 25–35 þús. kr. á mánuði svo þetta yrðu þá tekjur upp á tæpar 165 þús. á mánuði sem síðan þyrfti að taka af skatta og allt sem því fylgir, þá er ekki mikið sem mundi sitja eftir. Ég veit ekki hvort fólk kysi að lifa af þeirri upphæð með barn á framfærslu. Opinberum peningum af skattpeningum okkar allra er miklu betur varið í að byggja upp góða innri grunnþjónustu fyrir börnin í landinu. Ef fólk kýs svo að nýta sér ekki þá þjónustu er náttúrlega ekkert við því að segja. En ég sé það ekki fyrir mér, aldrei, að hið opinbera fylli út tékka og rétti einum eða öðrum sisvona.

Virðulegi forseti. Ég fagna fram kominni þingsályktunartillögu um leikskóla að loknu fæðingarorlofi. Á liðnum áratugum höfum við orðið vitni að gríðarlegum breytingum í viðhorfum til leikskólans. Þegar mín kynslóð var að vaxa úr grasi var litið á þessar stofnanir sem félagslegt úrræði. Vöggustofur eða dagheimili voru nöfnin sem notuð voru og vísa ég þá í þann skilning að það væru geymslustaðir fyrir börn á meðan foreldrarnir gætu ekki sinnt þeim. Dagheimilisplássin voru eyrnamerkt einstæðum foreldrum, námsmönnum og öðrum slíkum þjóðfélagshópum. Sú breyting í afstöðu til leikskólans sem átt hefur sér stað á liðnum árum þar sem farið er að líta á hann sem fyrsta skólastigið, menntastig þar sem mikilvægt og faglegt starf fer fram er að mínu mati jákvæð breyting í samfélagi okkar. Í dag líta stöðugt fleiri svo á að það að komast inn á leikskóla sé sjálfsagt réttindamál barna. Að auki má nefna að hann veitir gott tækifæri til að jafna uppeldisaðstöðu barna óháð félagslegum bakgrunni þeirra. Ég held að það sé alltaf hollt í umræðum um breytingar á fyrirliggjandi kerfum að gera sér í hugarlund hvernig við mundum smíða kerfin ef við værum hér og nú að byggja þau upp frá grunni. Ég efast um að einhverjum mundi finnast það skynsamleg útfærsla að koma upp öflugu fæðingarorlofskerfi til að sinna börnum fyrstu mánuðina, öflugu leikskólakerfi til að taka við þeim nokkuð stálpuðum en skilja svo viljandi eftir eyðu þar sem börn og foreldrar eru í lausu lofti og komin upp á greiðvikni vina og ættingja eða dagforeldrakerfið þarna á milli. Þessi tillaga gengur út á að þróa þá hugsun lengra og skapa brú á milli þeirra kerfa sem samfélagið hefur þegar komið sér upp varðandi umönnun og fræðslu ungra barna. Ég vona því svo sannarlega að hún hljóti brautargengi hér á Alþingi og að sú nefnd sem lögð er til í þingsályktunartillögunni verði skipuð og komist sem allra fyrst á laggirnar. Leikskóli að loknu fæðingarorlofi er brýnt hagsmunamál barna og foreldra. Því fyrr sem hafist er handa við að gera áætlun um hvernig staðið skuli að því að gera það að veruleika því betra.

Virðulegi forseti. Hér fjöllum við um afar mikilvægt mál fyrir fjölmargar ungar fjölskyldur sem flutt var á septemberþingi. Mig langar að fara aðeins yfir sjónarmið sem ég reifaði þá og að auki hugmynd okkar vinstri grænna sem lögð var hér fram um gjaldfrjálsan leikskóla fyrir nokkrum árum. Í upphafi í tengslum við fæðingarorlofsumræðuna er vert að rifja upp að það foreldri sem gjarnan er lengur heima eftir að fæðingarorlofi lýkur er konan sem hefur alla jafna lægri tekjur. Vegna launamismunar eru konur líklegri til að draga sig af vinnumarkaði þegar kostnaðurinn við að velja daggæsluna og atvinnuþátttökuna er meiri en sá ávinningur sem hægt væri að afla með því að notast við hana. Með sömu rökum er líklegra að konur kjósi að vera í hlutastörfum en karlar í fullu starfi fyrstu ár barnsins. Þetta er eitt af því sem að mínu mati hefur myndað þann vítahring sem kjör og tækifæri kvenna á atvinnumarkaði eru. Fórnarkostnaður þess að spara peninga og vera heimavinnandi er sá að fara á mis við reynsluna úti á vinnumarkaðnum. Þetta hefur áhrif á tækifæri fólks síðar á lífsleiðinni og ekki síst konur. Síðasta ríkisstjórn sýndi metnað í að auka flæði á milli skólanna og sá samhljómur sem finna má í námskrám þessara skólastiga eykur líkur á að samfellur náist í skólagöngu. Það hefur líka verið rætt og ritað að aukið samstarf skólastiganna sé hluti af farsælli skólabyrjun ungra barna. Í eldri tillögu Vinstri grænna, sem ég nefndi hér áðan, kemur fram að leikskóli sé viðurkenndur sem fyrsta skólastigið og fátt sem réttlæti að greitt sé fyrir skólahaldið á meðan önnur skólastig séu gjaldfrjáls eða töluvert mikið niðurgreidd. Félag leikskólakennara hefur ályktað að leikskólinn þurfi að vera hluti af menntakerfi samfélagsþjónustunnar eins og önnur skólastig og sveitarfélögin eigi að vinna markvisst að því að börnum gefist kostur á sex tíma leikskólagöngu daglega án endurgjalds. Í þeim umsögnum sem hér liggja fyrir tekur Kennarasamband Íslands undir þessa þingsályktunartillögu um leikskóla að loknu fæðingarorlofi að því gefnu að fæðingarorlof verði lengt eins og lög nr. 143/2012 gera ráð fyrir. Síðasta ríkisstjórn lagði það frumvarp fram þar sem fæðingarorlof á að lengjast úr níu mánuðum í tólf. Þetta fór hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vel yfir hér áðan. Þetta er hins vegar mál sem við hér í minni hlutanum á Alþingi verðum að standa vörð um og pressa núverandi ríkisstjórn til að standa við því ekki sér þess stað í fjárlagafrumvarpinu og í raun hefur ekki komið fram nein framtíðarsýn hvað það varðar hjá hæstv. ríkisstjórn. En ég ætla að halda aðeins áfram með gjaldfrjálsan leikskóla sem ég tel að yrði mikil kjarabót fyrir fjölskyldur með ung börn og mundi því leiða af sér fjölskylduvænna samfélag. Tölur frá Hagstofunni sýna að skipting milli fæðingar- og foreldraorlofs hafi verið afar mikið konum í óhag, þ.e. þær tóku að jafnaði 179 daga en karlar 81 og það er þörf að bregðast við. Fyrsti ávinningurinn með gjaldfrjálsan leikskóla væri jafnari tækifæri kynjanna til að samþætta fjölskyldulíf og atvinnuþátttöku og það samrýmist hugsun okkar vinstri grænna. Það er nefnilega ekki svo að hægt sé að skýla sér á bak við það að leikskóli sé gjaldþrot og hann sé ekki skyldunám eins og ég sagði hér áðan. Ríkið rekur framhaldsskóla og háskóla. Hvorugt það skólastig er skyldunám. Það verður líka að hætta að líta eingöngu á leikskóla sem gæslu ungra barna eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir fór hér með áðan því að innan veggja leikskólans fer fram mjög markvisst menntastarf. Virðulegi forseti. Við vitum að mörg sveitarfélög eiga mjög erfitt eftir hrunið og er mikilvægt að sú vinna sem hér er lögð til nái fram að ganga og þessu máli verði fundinn framgangur. Velferðarkerfi sem kennir sig við jafnrétti ætti að hafa það sem meginmarkmið að bjóða leikskólapláss um leið og fæðingarorlofi lýkur og gera langtímaáætlun um gjaldfrjálsan leikskóla í samvinnu við sveitarfélög. Í greinargerð með þingsályktunartillögunni segir, með leyfi forseta: „Mjög mikilvægt er að samhliða þeirri breytingu verði létt af ungbörnum og foreldrum þeirra óvissunni sem nú ríkir um dagvistunarmál þessa aldurshóps með því móti að sveitarfélögin sjái til þess að leikskólar þeirra standi ársgömlum börnum opnir. Einungis með því móti er unnt að tryggja að velferðar- og uppeldismarkmið samfélagsins nái fram að ganga.“ Undir þetta taka Barnaheill í umsögn sinni um þetta frumvarp þar sem þau segja að mjög mikilvægt sé að öllum börnum á Íslandi sé tryggð örugg umönnun og menntun eftir að fæðingarorlofi foreldra þeirra lýkur og taka fram sérstaklega að með því sé óvissu og óöryggi eytt. Í 1. gr. jafnréttislaga segir, með leyfi forseta: „Markmið laga þessara er að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Allir einstaklingar skulu eiga jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kyni. Markmiði þessu skal náð meðal annars með því að: a. gæta jafnréttissjónarmiða og vinna að kynjasamþættingu í stefnumótun og ákvörðunum á öllum sviðum samfélagsins […] e. gera bæði konum og körlum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf …“ Þetta er ekki síður mikilvægt fyrir jafnrétti barna til að þau fái notið þess að vera í samskiptum við önnur börn inni á menntastofnun, inni á leikskóla, kjósi foreldrar þeirra það, og læra í gegnum leik. Það efast enginn um það sem fram kom í áliti dagforeldra við þessari þingsályktunartillögu, að dagforeldrar veiti börnum sem hjá þeim dvelja mikið atlæti og alúð sem er hverju barni mikilvægt og hafa dagforeldrar uppskorið mikla ánægju foreldra barnanna eins og fram kemur. Ég held að enginn efist um það og Reykjavíkurborg lét gera könnun þar sem kom fram að rúmlega helmingur þeirra sem var spurður hefði frekar kosið leikskólapláss en það voru þó um 40% sem vildu halda óbreyttu vistunarformi. En þetta á að vera hluti af því vali sem foreldrar ættu að geta haft þegar kemur að umönnun yngstu meðlima samfélagsins. Félagsleg tengsl og vinir þykja nauðsynleg þegar börn flytjast á milli skólastiga og barn sem fylgir vinum sínum við upphaf skólagöngu er líklegra til að upplifa hana ánægjulega. Að gera leikskólann formlega að fyrsta skólastiginu þannig að fimm ára börn séu í raun skyldug til að sækja leikskóla eykur líkurnar á því að börn, til dæmis af erlendum uppruna, sitji ekki eftir þegar kemur að vinatengslum og málkunnáttu. Það ætti líka að geta spornað við einelti og að auki hjálpað erlendum fjölskyldum að samlagast umhverfi sínu. Að lokum, virðulegi forseti. Hér hefur komið fram í umræðunni, og það liggur svo sem fyrir, að þetta getur orðið kostnaðarsamt en það er líka kostnaðarsamt að hafa mannauðinn heima þegar tækifæri eru á vinnumarkaði og hægt er að skapa tekjur fyrir sig og fjölskyldu sína og einnig fyrir samfélagið í heild. Þess vegna held ég að ríki og sveitarfélög og aðrir aðilar sem að þessu máli þurfa að koma verði að leggjast á eitt og tryggja öllum börnum aðgengi að leikskóla strax að loknu fæðingarorlofi þar sem fagfólk heldur utan um mannauð framtíðarinnar.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir góða umræðu og jákvæðar undirtektir við þessari tillögu. Það er afar mikilvægt að halda því til haga að tillagan fjallar í sjálfu sér ekki um stórpólitísk ágreiningsmál eins og til að mynda rekstrarform skóla, leikskóla o.s.frv., um foreldragreiðslur, heimgreiðslur o.s.frv., hún fjallar ekki um slík mál. Tillagan fjallar um að koma þessu samfélagslega viðfangsefni í farveg. Það er afar mikilvægt fyrir okkur öll, vegna þess að við spönnum allt hið pólitíska litróf, að átta okkur á því, að toga málið ekki í sundur á fyrri stigum, vegna þess að það er til nóg af núningsflötum í sjálfu sér og við þekkjum það í umræðunni árum og áratugum saman, heldur bara tryggja að þarna verði samráðsvettvangurinn til, að þetta samtal verði til. Það er ánægjulegt að hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra er í salnum því að þingsályktunartillagan felst einmitt í því að fela honum í samráði við aðra að skipa nefnd - og mér sýnist í umræðunni að menn séu almennt á því að það sé vel til fundið hjá Sambandi ísl. sveitarfélaga að leggja til að sambandið sitji í raun og veru jafnt við borðið og hæstv. ráðherra til að fjalla um þetta sameiginlega viðfangsefni fjölskyldnanna í landinu, ríkisins og sveitarfélaganna - til að skoða sérstaklega stöðu þessara fjölskyldna, þessara minnstu barna þar sem fæðingarorlofi sleppir og leikskólinn hefur ekki enn þá tekið við. Þarna erum við líka að tala um mjög mikilvægan þátt í því er varðar félagslegt réttlæti og jöfnuð. Við erum að tala um jöfnuð í þágu barna óháð félagslegri stöðu og ekki síður óháð búsetu sem er afar mikilvægt og kom fram í máli þingmanna í umræðunni að það er í vaxandi mæli sá þáttur sem fjölskyldurnar horfa til þegar búseta er valin, þ.e. hver umbúnaðurinn er utan um barnið, bæði leikskólastigið en ekki síður og einnig möguleiki á tómstundastarfi, íþróttum, tónlistarnámi o.s.frv. fyrir barnið. Það er orðinn þáttur sem vegur jafnvel jafn þungt og spurningin um atvinnu og möguleika hvað það varðar. Sem betur fer eru börnin farin að vega sífellt þyngra í því hvernig samfélagið þróast en þessi tillaga er, þótt hún sé ekki sett fram undir því flaggi, hluti af því að við hér stjórnvöld, og þá bæði ríki og sveitarfélög, mótum heildræna barnastefnu fyrir samfélagið, að við sjáum hvernig við á Íslandi viljum búa að börnum. Mér fyndist af því sómi ef okkur tækist að gera það án þess, eins og ég sagði hér áðan, að draga hefðbundna núningsfleti fram sem aðalatriði í umræðunni af því að það er ekki það sem umræðan þarf í sjálfu sér að taka á. Hér var aðeins talað um þann mikla styrk sem leikskólinn býr yfir, leikskólahugmyndafræðin, leikskólakennslufræðin, leikskólanálgunin sem er að læra í gegnum leik þar sem félagsþroski, sterkt málumhverfi og máluppeldi eru miðlæg í öllu skólastarfi. Ég hef stundum sagt, hafandi þá reynslu að hafa kennt á öllum skólastigum, að það mætti vera meira um leik á öðrum skólastigum en leikskólastiginu. Þess vegna finnst mér að jafnaði að frekar eigi að horfa til leikskólans sem fyrirmyndar þegar verið er að þróa skólastarf og leggja meiri áherslu á sveigjanleika og sköpun en kantaða mælikvarðanálgun í skólastarfi. Það er enda líka sá megintónn sem er í nýrri aðalnámskrá, að leggja meiri áherslu á sköpun og það er gríðarlega mikil áhersla í mörgum grunn- og framhaldsskólum á slíka nálgun. Það var nefnt að fjölga fimm ára deildum við grunnskóla og einnig skólaskilin sem eru líka partur af því umræðuefni sem Samband ísl. sveitarfélaga hefur verið að fjalla um, skil milli leik- og grunnskóla og síðan milli grunn- og framhaldsskóla sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon reifaði ágætlega, með það að meginleiðarljósi að skilin þurfa eiginlega að verða sem minnst, þ.e. að þau séu sem mýkst, þetta séu ekki höktandi skil heldur miklu frekar þannig að eitt taki við af öðru á afslappaðan, náttúrulegan og eðlilegan máta þannig að smábarnastig grunnskólans séu líkari leikskólanum o.s.frv., eins og raunar þróunin hefur verið. Virðulegur forseti. Ég vil enn og aftur þakka fyrir góða umræðu og vænti þess að málið fái góða umfjöllun í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og fái jákvæða umfjöllun. Ég held að þetta sé gott mál til þess að við getum í anda þess að efla virðingu þingsins og jafnvel að freista þess að auka eitthvað álit alþýðumanna á stjórnmálamönnum og stjórnmálafólki, að þetta sé góður kandídat í að við sammælumst um að samþykkja það og hefja það samstarf sem Samband ísl. sveitarfélaga hefur tekið svo vel í á fyrri stigum málsins. Ég vænti þess að hæstv. menntamálaráðherra sé mér sammála um þá málsmeðferð og að við vinnum þetta í sátt og samlyndi í hv. allsherjar- og menntamálanefnd.

Virðulegur forseti. Við í Bjartri framtíð aðhyllumst hið almenna viðhorf til ríkisvalds að það sé hlutverk þess að reyna að skapa sem bestan grundvöll og ramma fyrir einstaklinga og samtök þeirra til að gera það sem þau og þeir kjósa. Til þess að blómlegt atvinnulíf geti þrifist og til þess að heimilin geti stundað heilbrigðan rekstur þurfi grundvöllurinn að vera góður. Ég held að margir aðhyllist þetta viðhorf til ríkisvalds, að þetta sé grundvallarhlutverk þess. En það er ekki hægt að horfa fram hjá því að svo virðist sem í íslenskum efnahagsmálum og í íslenskum stjórnmálum hafi þetta verkefni verið höndlað af talsverðri léttúð. Það hafa til dæmis verið lausatök í ríkisfjármálum þó að það hafi held ég batnað á undanförnum árum. Það eru átök á vinnumarkaði á Íslandi sem leiða auðvitað til óstöðugleika. Síðan er það gjaldmiðillinn og hversu erfitt það hefur verið að ræða gjaldmiðilinn í íslenskum stjórnmálum og í þessum sal á undanförnum árum þrátt fyrir hrun á gengi hans nánast á nokkrum dögum árið 2008. Það segir mér og okkur í Bjartri framtíð að við eigum dálítið langt í land með að geta rætt hispurslaust allar hliðar þess mikilvæga verkefnis að reyna að skapa traustan grundvöll á Íslandi. Það hefur einfaldlega verið erfitt að ræða hvaða gjaldmiðill hentar Íslendingum best. Mjög margt bendir til þess að krónan sem gjaldmiðill og ég tala nú ekki um frjáls fljótandi króna á gengismörkuðum henti Íslendingum illa. Sumir segja vissulega að krónan feli í sér sveigjanleika fyrir atvinnulífið og hjálpi þar með vissulega sumum útflutningsgreinum. Aðrir segja að ef hún er meðal þá sé meðalið verra en sjúkdómurinn, hún skapi óstöðugleika. Hún hefur nánast rýrnað stöðugt að verðgildi frá því að hún var tekin upp. Hún leiðir til ógagnsærra flutninga á eignum í samfélaginu. Við getum bara skoðað það með einföldu dæmi. Ef stórfyrirtæki eða sveitarfélag á Íslandi þarf að greiða af stóru erlendu láni á gjalddaga þá leiðir það til þess vegna smæðar krónunnar að krónan fellur í verði, verðlag hækkar og í verðtryggðu íslensku lánaumhverfi hækka lán íslenskra heimila og útflutningsatvinnuvegir græða hugsanlega. Hér á sér stað hvað eftir annað stórbrotin eignatilfærsla sem er óréttlát og ógagnsæ. Allt þetta umhverfi sem er ófyrirsjáanlegt leiðir til þess að áhættan í hagkerfinu er meiri en hún þarf að vera. Við búum við háa vexti, hátt verðlag og kjarabætur eru erfiðar. Það er erfiðara hér að auka kaupmátt en í nágrannalöndunum vegna óstöðugleika. Stærsta viðfangsefni í íslensku efnahagslífi held ég að sé að koma á stöðugu efnahagsumhverfi. Auðvitað er gjaldmiðillinn ekki það eina sem þarf að skoða í því. Það þarf að ríkja ábyrg stefna í ríkisfjármálum. Vinnumarkaðurinn þarf líka að vera ábyrgur. Það þarf að efla útflutningsatvinnugreinar, auka útflutningstekjur þannig að það er í mörg horn að líta. Hér leggjum við þingmenn Bjartrar framtíðar til að einn stór þáttur í því mikilvæga verkefni að skapa efnahagslegan stöðugleika á Íslandi til langs tíma verði skoðaður sérstaklega og að mótuð verði stefna í gjaldmiðilsmálum. Stefna sem felur í sér svör við spurningunni: Hvaða gjaldmiðil á að nota á Íslandi til framtíðar og hvaða umgjörð á að ríkja um hann? Það er hægt að fara í þessa vinnu á grunni gríðarlega efnismikillar skýrslugerðar sem þegar hefur farið fram í íslensku samfélagi. Seðlabanki Íslands gaf út mjög yfirgripsmikið sérrit fyrir ári síðan um valkosti Íslands í gjaldmiðils- og gengismálum, 500 blaðsíður eða svo. Það sem í raun og veru vantar er að taka afstöðu til þeirra kosta sem Seðlabanki Íslands segir að fyrir hendi séu í gjaldmiðilsmálum. Það vantar hið pólitíska skref. Þessi tillaga gengur út á það að taka hið pólitíska skref og við leggjum til að það verði ekki bara mótuð stefna heldur teljum við lykilatriði að stefnan byggi á ákveðnum rökum, á ákveðinni afstöðu til vissra lykilspurninga. Íslenskt efnahagslíf glímir við miklar ógöngur núna. Ef við málum upp svarta mynd, jafnvel þá svörtustu, getum við sagt að við séum láglaunaland í höftum. Við erum láglaunaland í höftum og það er engu logið með það. Þannig er staðan. Það eru einhver áform um að reyna að losa okkur úr höftunum. Þau eru óljós. Það sem vantar svo ótrúlega mikið inn í umræðuna er: Hvað svo? Þá hljótum við að koma að þessari spurningu sem er einn liður í rökstuðningnum: Hvað á að auka traust á íslensku efnahagslífi til langs tíma? Gjaldeyrishöftin endurspegla vantraust. Svo margt sem við höfum þurft að gera eftir hrun eins og samstarfið við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn og efnahagsstefnan sem af því hlaust snerist um það að reyna að byggja aftur upp traust. Skiljanlega eru mjög margir sem hafa ekki trú á því að fljótandi króna eins og við bjuggum við frá 2001 og endaði með miklum skakkaföllum sé fýsilegt umhverfi eftir að gjaldeyrishöftum hefur verið aflétt. Hvernig ætlum við að auka traust? Ég heyri í umræðunni núna að það er ekki bara talað um erlendar krónueignir og erlendar kröfur sem snjóhengju heldur líka innlendar og af hverju skyldu menn ekki gera það? Af hverju skyldu innlendar krónueignir ekki líka leita út í aðra gjaldmiðla ef höftum verður aflétt? Við sjáum líka tilhneiginguna í íslensku viðskiptalífi, íslensku atvinnulífi að leita í aðra gjaldmiðla. Fjölmörg fyrirtæki gera upp í öðrum gjaldmiðlum. Íslenskur almenningur leitar í lífeyrissparnað í erlendum myntum. Við sáum það auðvitað á bóluárunum að við fórum með annan fótinn inn í evrusvæðið, íslenskur almenningur og fyrirtæki fóru að taka lán í erlendri mynt og mjög ríkulega í evrum. Tilhneigingin er því til staðar í innlendu efnahagslífi, atvinnulífi að leita í aðra mynt. Þetta endurspeglar skort á trausti. Við í Bjartri framtíð viljum meina að það sé lykilatriði að svara því hvaða gjaldmiðil við ætlum að nota til þess að reyna að efla traust og færa þá efnisleg, góð rök fyrir því að hægt sé að treysta þeim gjaldmiðli. Fyrsta spurningin sem við gerum kröfu um að gjaldmiðilsstefnan svari er: Hvernig eykur gjaldmiðilsstefnan traust? Önnur spurning af sjö sem við vonumst til og leggjum til að gjaldmiðilsstefnan svari er hvernig gjaldmiðillinn og gjaldmiðilsstefnan gagnist í því að bæta lífskjör. Ég held að við höfum verið í langvarandi ógöngum með núverandi gjaldmiðil, krónuna, hvað þetta varðar. Við erum með verðtryggð lán sem er einstök staða. Verðtryggð lán eru einfaldlega endurspeglun á því að fjármálakerfið treystir ekki umgjörð efnahagslífsins, treystir ekki krónunni. Fjármálaumhverfið notast því við verðtryggða krónu. Við erum í raun og veru með tvo gjaldmiðla í landinu. Það er ekki æskilegt til langs tíma þótt við höfum búið við það í langan tíma. Við verðum að komast út úr því umhverfi til þess að lækka vexti, til þess að við getum tekið upp óverðtryggð lán með lágum vöxtum eins og í nágrannaríkjunum. Við verðum að geta aukið kaupmátt, hann má ekki vera étinn upp sífellt af verðlagshækkunum. Þannig að við þurfum að svara því hvernig gjaldmiðill og umgjörð hans getur nýst til að bæta lífskjör. Almennt erum við að tala um tól. Við erum að tala um tæki og við erum að tala um hvað sé besta tækið. Frjáls viðskipti. Við búum ekki við frjáls viðskipti. Við búum við gjaldeyrishöft. Við þau getum við ekki búið til lengdar. Þegar fjármálakerfið hrundi 1930 eða svo voru tekin upp gjaldeyrishöft sem vörðu í 50 ár um það bil. Erum við að stefna í það sama? Það hvernig við eflum og komum á frjálsum viðskiptum þarf að vera lykilatriði í gjaldmiðilsstefnu. Gjaldmiðilsstefna þarf að svara því hvernig við eyðum kerfisáhættunni sem í því felst núna að flytja til og frá landinu stórar upphæðir, hvernig slíkar alþjóðlegar hreyfingar eiga ekki að koma niður á kjörum almennings. Gjaldmiðilsstefnan þarf að koma til móts við hagsmuni atvinnulífsins. Þar eru vissulega tvenn sjónarmið. Sumir segja að sveigjanleg króna henti atvinnulífinu. Mér sýndist Seðlabankinn af skýrslu hans að dæma komast að annarri niðurstöðu, að það að fara inn á evrusvæðið gæti aukið útflutning sem mundi leiða til þess að landsframleiðsla gæti aukist um allt að 11% á hvern íbúa Íslands. Stöðugleikinn sem af því hlytist að fara inn á evrusvæðið gæti komið fjölbreyttari útflutningsgreinum til góða en nú, aukið þar með útflutning og verðmæti útflutnings. Það þarf líka að skoða hvaða gjaldmiðill hentar best til áætlunargerðar í atvinnulífinu. Það kemur líka við heimilin og stöðu þeirra. Hvaða gjaldmiðill felur í sér mesta fyrirsjáanleika hvað varðar verðgildi? Hvaða gjaldmiðill hentar best til hagstjórnar? Því má halda fram að saga íslenskrar hagstjórnar sé ekki mjög glæsileg. Það gekk ekki vel að ná verðbólgumarkmiðum Seðlabankans með fljótandi krónu, það gekk afskaplega illa. Ætlum við að endurtaka þá tilraun eins og hún var einhvern tíma kölluð af núverandi seðlabankastjóra, að ég held? Samanburður. Gjaldmiðilsstefnan þarf að fela í sér samanburð. Auðvitað er enginn gjaldmiðill fullkominn fyrir Íslendinga. Ef við til dæmis tækjum upp evru þá eru auðvitað fjölmargar hættur því samfara. Bara það að vaxtastig lækki getur leitt til mikillar þenslu, sérstaklega í umhverfi þar sem fólkið og atvinnulífið að mörgu leyti þyrstir í skuldbreytingar. Við sáum þetta í raun og veru gerast upp úr árinu 2004, langþreytt atvinnulíf og íslensk heimili skuldbreyttu yfir í ódýrari lán og upphófst mikil bóla. Þetta þarf að passa ef við förum inn í hagstæðari kjör í lánum með því að taka upp aðra mynt. Það eru fjölmargar leiðir til þess að passa þetta. Það þarf að passa atvinnustig. Það þarf eftir sem áður ef farið er inn á stærra myntsvæði að efla útflutning. Það þarf að gæta aðhalds í ríkisfjármálum. Þá kem ég að síðasta liðnum sem við vonumst til að við fáum svör við í rökstuddri gjaldmiðilsstefnu. Það er framkvæmanleiki, gjaldmiðilsstefnan þarf að vera framkvæmanleg. Við í Bjartri framtíð viljum meina að það sé framkvæmanlegt að fara inn í ERM II, þ.e. gjaldmiðilssamstarf við Evrópu, og taka með tíð og tíma upp evru. Við teljum það fýsilegan kost. Hann þarfnast ýmissa annarra stjórnvaldsaðgerða og samningaviðræðna. Ef menn vilja einhverja aðra kosti í gjaldmiðilsmálum eins og að hafa krónu þá förum við fram á að það sé þá tiltekið hvaða aðrar stjórnvaldsaðgerðir þarf til þess að viðhalda heilbrigðu umhverfi með krónu. Þarf til dæmis áframhaldandi gjaldeyrishöft? Fyrst og fremst leggjum við til með þessari tillögu að fram fari upplýst umræða um þessi mál. Við í Bjartri framtíð höfum í sjálfu sér okkar skoðanir á því hvað væri fýsilegasta fyrirkomulagið í gjaldmiðilsmálum en við fjöllum ekki um það hér. Við leggjum ekki til að okkar leið verði farin heldur leggjum við 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skörulega ræðu. Ég get sagt það hér strax að ég var sammála held ég hverju einasta orði sem hv. þingmaður sagði. Ég er þeirrar skoðunar að alvarlegasta meinið sem er að finna í íslensku efnahagslífi sé myntin. Ég tel að það væri ákaflega farsælt fyrir okkur til framtíðar að skipta um mynt. Hv. þingmaður veit hvaða skoðun ég hef í því efni vegna þess að við höfum áður skipst á skoðunum um það hér. Ég er honum sammála um það. Mér fannst vera niðurstaða í hans máli að það væri farsælt fyrir Ísland að stíga skrefið sem felst í því að halda áfram umsókn um aðild að Evrópusambandinu og komast í fyllingu tímans inn í EMR II og taka síðan upp evruna. Það fannst mér hv. þingmaður vera að segja. Eigi að síður segir hann að hann sé ekkert að troða sinni skoðun upp á aðra. Allt í lagi með það. Ég las þingsályktunartillögu hv. þingmanns og hans góðu félaga. Þar eru færð rök fyrir því sem hv. þingmaður kristallaði í ræðu sinni áðan, en þar segir líka að þar séu ýmsar leiðir í gjaldmiðilsmálum. Ég spyr hv. þingmenn: Er það rétt? Er það ekki svo að í þeirri skýrslu sem hv. þingmaður vísaði til sem vandaðrar úttektar á stöðu Íslands gagnvart gjaldmiðlum framtíðarinnar kemur í ljós að það eru bara tveir kostir? Það var mín skoðun á niðurstöðum Seðlabankans og þeir eru þessir: Að taka upp evru í bættum herklæðum í fyllingu tímans eða að halda áfram með krónu sem alltaf, um alla framtíð, verður í einhvers konar höftum hvað sem menn kalla það. Eru það ekki kostirnir tveir?

Virðulegi forseti. Það er hárrétt að Seðlabankinn kemst að þeirri niðurstöðu. Hún kom mér ekki á óvart. Ég er sammála því að tveir kostir séu í gjaldmiðilsmálum, þ.e. að hafa krónu með þeirri umgjörð sem er nauðsynleg til þess að hafa krónu eða að fara inn á evrusvæðið. Ég hef talið það fýsilegan kost og við í Bjartri framtíð teljum það fýsilegan kost að fara inn á evrusvæðið. Í öllu falli teljum við mjög ófýsilegt að loka þeim möguleika núna. En það eru auðvitað aðrir kostir í gjaldmiðilsmálum. Þeir eru reifaðir og farið yfir þá í skýrslu Seðlabankans þótt þeir séu ekki metnir fýsilegir, t.d. einhliða upptaka á kanadadollar eða evru, bandaríkjadollar. Það getur vel verið að það séu einhverjir talsmenn slíkrar stefnu hér í þingsal. Lykilatriðið er að við erum að reyna að nálgast þetta mikilvæga viðfangsefni með það að markmiði að opna umræðuna, fá fram rökstuðning fyrir þeirri stefnu sem menn ætla að taka, setja bestu upplýsingarnar upp á borðið. Því er auðvitað ekki að leyna að ég leyfi mér að vona og trúi því að í kjölfar slíkrar upplýstrar umræðu og rökstuðnings og samræðu muni menn almennt komast að sömu niðurstöðu og ég í gjaldmiðilsmálum.

Herra forseti. Mér er stórum létt vegna þess að þegar ég las þingsályktunartillögu Bjartrar framtíðar velti ég því fyrir mér hvort þeir teldu í reynd að það væru einhverjir aðrir raunhæfir möguleikar en þeir tveir sem við erum sammála um núna. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að menn hafa rætt ýmsa aðra kosti. Ég er honum og félögum hans algjörlega sammála um að það væri mjög þarft að ná góðri umræðu um gjaldmiðil framtíðarinnar, gjaldmiðilsstefnu Íslands. Ég tel að hún muni spretta hér á næstu missirum. Ég held einfaldlega að aðstæðurnar kalli á það. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að það sé eiginlega búið að leggja til hvílu aðra möguleika en þá tvo sem við erum sammála um að hafi verið niðurstaða í skýrslu Seðlabankans. Eins og hv. þingmaður man voru menn að ræða ýmsa aðra möguleika. Þeir eru reifaðir giska vel í skýrslu Seðlabankans. Þetta var niðurstaða hans. Sá möguleiki sem mest var ræddur hér á sínum tíma sem var einhliða upptaka á kanadadollar, sem var reyndar líka úr þessum stól tekin upp í forminu tvíhliða upptaka kanadadollars af einum af núverandi hæstv. ráðherrum, er lagður til hliðar. Ég leyfði mér af nokkrum hroka í umræðum á sínum tíma í þingsal að segja að þær hugmyndir væru þær vitlausustu sem væru uppi í stöðunni. Það felast einfaldlega hættur í því að taka upp með einhliða hætti mynt lands sem við eigum sáralítil viðskipti við. Ef talan er rétt sem í mínum huga stendur minnir mig til dæmis varðandi kanadadollarann að viðskipti við Kanada séu 1% af utanríkisviðskiptum Íslands. Ég tel að sagan sýni að mjög hættulegt sé að fara þá leið. Aðrir möguleikar hafa verið reifaðir eins og upptaka norsku krónunnar. Við vitum hvaða svör menn fengu af hálfu 

Virðulegur forseti. Ég deili þessu viðhorfi með hv. þingmanni til hugmyndarinnar um einhliða upptöku jafnvel þótt hún sé á einhvern hátt tvíhliða á öðrum gjaldmiðli. Mér hefur lengi fundist undarlegt að þeir sem eru á móti aðild að Evrópusambandinu á grunni fullveldisraka, sjálfstæðisraka, séu á sama tíma ginnkeyptir fyrir einhliða upptöku á ekki bara gjaldmiðli annars ríkis heldur í raun og veru efnahagsstefnu annars ríkis og því að vera algjörlega undirseldir þeirri stefnu án áhrifa. Það hefur mér alltaf fundist mjög undarlegt. Þingsályktunartillagan sem við leggjum fram hér endurspeglar auðvitað trú okkar á hinum nýju hófstilltu stjórnmálum. Við förum einfaldlega fram á að allir reyni eftir fremsta megni að rökstyðja skoðun sína í gjaldmiðilsmálum með markmið í huga sem við hljótum að vera öll sammála um að við viljum ná, eins og frjáls viðskipti, stöðugleiki, traust á efnahagslífinu, betri lífskjör, lægra verðlag, lægri vextir og þannig fram eftir götunum. Veruleikinn er auðvitað sá að líklega er meiri hluti fyrir því hér á þingi að notast við krónu. Það er stefna ríkisstjórnarinnar. Þá yrði það í öllu falli gott mál ef þessi þingsályktunartillaga leiddi til þess að ríkisstjórnin rökstyddi þá stefnu sína með tilliti til þeirra markmiða sem ég hef nefnt. Það yrði í öllu falli til þess að auka traust á íslensku efnahagslífi að fólk hafi það að minnsta kosti á tilfinningunni að ríkisstjórnin viti hvert hún stefnir og við vitum hvað hún hefur í huga með þeirri skoðun sinni að hér eigi að vera króna til framtíðar.

Herra forseti. Þjóð í höftum er hvorki frjáls né fullvalda þjóð. Meðan við búum í landinu við þau er brýnt að það málefni sé tekið upp í þinginu aftur og aftur, því það er augljóslega eitthvert brýnasta úrlausnarefni okkar. Það er ástæða til að þakka flutningsmanni og félögum hans fyrir að taka málið upp með þessum hætti og flytja þingsályktunartillögu um gjaldmiðilsstefnu. Slík stefna hefur auðvitað mikið verið til umræðu eins og fram kom í máli framsögumannsins. Hér liggja fyrir býsna viðamiklar úttektir á efninu. Eins og hv. þm. Guðmundur Steingrímsson sagði réttilega er í sjálfu sér ekkert sem fyrir liggur annað en að taka afstöðu. Ég er fyrst og fremst hingað kominn til þess að taka af öll tvímæli um það og undirstrika að það höfum við í Samfylkingunni gert. Það er eindregin afstaða okkar að best og farsælast fyrir íslenska þjóð og efnahagslíf landsins sé að taka upp þá mynt sem ríkjandi er á því markaðssvæði sem við Íslendingar höfum valið okkur að starfa á, sem er Evrópa. Það verði best gert með því að ljúka aðildarviðræðum að Evrópusambandinu og fá aðild að ERM II myntsamstarfinu sem að tiltölulega skömmum tíma liðnum mundi færa okkur mikinn ávinning í gjaldmiðilsmálum. Þótt við yrðum enn að búa við krónuna um sinn yrði það miklum mun öflugri og betri króna en við nú búum við, komin inn í evrópska myntsamstarfið og í framhaldinu síðan evruna. Það er út af fyrir sig rétt að Seðlabankinn nefnir íslensku krónuna sem annan valkost. Við verðum að hafa í huga að bankinn hefur áður sagt eins og hann orðar það svo gætilega að það séu „minni líkur en meiri“ á því að það að hafa íslensku krónuna að gjaldmiðli hafi hjálpað okkur við að hafa í landinu efnahagslegan stöðugleika, þ.e. að krónan hafi ekkert verið að hjálpa okkur við að hafa efnahagslegan stöðugleika í landinu. Það er mergurinn málsins. Á eitt hundrað árum hefur íslenska krónan rýrnað um 100%. - Fyrirgefðu, virðulegur forseti, til að vera nákvæmur þá hefur íslenska krónan á 95 árum rýrnað um 99,95%. Það er óþarfi að fara út í þá sögu óðaverðbólgu krónunnar sem við öll þekkjum. Sannarlega þekkjum við þær miklu hagsveiflur sem einkennt hafa okkar hagsögu. Sömuleiðis þá gríðarlegu vaxtabyrði sem almenningur hefur þurft að búa við og þarf að búa við. Það er býsna fróðlegt fyrir nýjar kynslóðir til að mynda að fara á internetinu inn á heimasíður viðskiptabanka í nálægum löndum sem eru t.d. bara í ERM II samstarfinu eins og Danir með dönsku krónuna og stuðning af Evrópska seðlabankanum í því og sjá þau vaxtakjör sem fólki býðst, föst og trygg til áratuga í því stóra verkefni hverrar fjölskyldu að koma sér upp íbúð, þaki yfir höfuðið. Þar er náttúrlega að finna margfalt lægri vexti en hér eru, miklu viðráðanlegri kjör fyrir venjulegt vinnandi fólk til að koma sér upp íbúð, en kannski umfram allt möguleika á því að skipuleggja sig til framtíðar. Það er lykilþáttur í því að koma hér á stöðugleika, að skapa góðar aðstæður fyrir fjölskyldurnar í landinu, en líka að skapa þær aðstæður sem við þurfum fyrir ný fyrirtæki. Einmitt fyrir þau fyrirtæki sem helst höfða til nýrra kynslóða, fyrirtækja sem byggja á þekkingu, á tækni, á alþjóðaviðskiptum og öðrum slíkum hlutum. Stöðugleiki er forsendan fyrir því að byggja upp slíkt atvinnulíf, að fyrirtæki sem eru að hefja starfsemi geti gert áætlanir til langs tíma og treyst á þær. Því staðreyndin er sú að krónan í sveiflum sínum skolar út nýgræðingnum í íslensku atvinnulífi jafnharðan þegar hún tekur dýfurnar. Fólk sem er að reyna að koma á fót nýjum fyrirtækjum, skapa ný störf, horfist allt í einu í augu við allt aðrar verbólguforsendur, allt aðrar gengisforsendur, allt aðra vexti en lagt var upp með. Þess vegna er varla hægt að tala um íslensku krónuna sem hinn valkostinn, a.m.k. ekki til langrar framtíðar. Staðreyndin er sú að þó að sannarlega sé ákveðin aðlögun í því falin þegar illa fer að hafa sinn eigin gjaldmiðil er það mjög takmarkað sem íslenskar útflutningsgreinar hafa vaxið við gengissveiflur þegar íslenska krónan hefur veikst. Sagan sýnir okkur að hér verður ekki sama efling útflutningsgreinanna við fall gjaldmiðilsins eins og þekkist í þróaðri iðnríkjum og Þýskaland er hvað þekktasta dæmið um. Hér afmarkast útflutningsiðnaðurinn einfaldlega enn svo mikið af úrvinnslu náttúruauðlinda og ræðst svo miklu meira af því hversu góðar gæftir eru í hafinu í kringum okkur að þetta er okkur tiltölulega lítið hjálpræði. Krónan hefur verið þeim mun duglegri við að koma okkur í erfiðleika. Oft hafa verið nefndir aðrir möguleikar, einhliða upptaka sem ég tel að sé engin leið að mæla með. Það væri í raun og veru bara ákvörðun um að vera ekki frjálst og fullvalda ríki, þjóð meðal þjóða, heldur bara einhver aflandseyja sem ekki er sjálf aðili að eigin mynt og hefur engin áhrif og getur ekkert sagt til um þróun hennar eða stöðu, svona dollaraeyja eins og þekktar eru í Karíbahafinu og víðs vegar um þriðja heiminn. Það að taka upp einhliða mynt mun aldrei færa okkur sjálfkrafa það vaxtastig sem er í upprunalandi myntarinnar, enda sýnir það sig að lönd sem hafa tekið einhliða upp aðrar myntir búa við miklu hærra vaxtastig á þeirri mynt en upprunalöndin. Það er ekki bandarískir vextir á dollaralánum á aflandseyjum í Karíbahafinu. Það eru allt aðrir og miklu hærri vextir. Þann ávinning að ná lægra vaxtastigi er ekki að finna í því að taka einhliða upp mynt. Það að taka upp mynt eins ríkis eins og Noregs eða Kanada er síðan auðvitað enn meira afsal á sjálfstæði þjóðar en nokkuð annað í þessum efnum. Þá erum við algerlega undir það seld hvað það eina ríki ákveður í sínum gjaldmiðilsmálum að gera og verðum einfaldlega að lúta því, fyrir nú utan að þegar forsætisráðherra Norðmanna var spurður um álit á þeirri hugmynd er okkur auðvitað býsna minnisstætt svarið - það var hlátur. Ég held að það sé góð hugmynd hjá Bjartri framtíð að skipuð sé nefnd sem fjalli um þetta efni og taki af skarið því þetta er sannarlega knýjandi úrlausnarefni. Íslenska krónan er svo handónýtur gjaldmiðill að það hefur orðið að setja lög í landinu sem banna fólki að fara með eignir sínar frá Íslandi. Vegna hvers? Vegna þess að það er ekki hægt að leysa eignirnar út úr hagkerfi krónunnar. Svo fullkomið er það öngstræti sem saga íslensku krónunnar er orðin að 1 þús. milljarðar eru taldir vilja fara út úr landinu en fá það ekki. Ef sú staða okkar í heiminum, það að þurfa að haldleggja fé erlendra manna með lögum vegna þess að gjaldmiðillinn okkar er ekki fær um að leysa út eignir þeirra, að þurfa að takmarka eignarréttindi manna svo mjög að þurfa að brjóta alþjóðasamninga sem við höfum gert um frjálsa verslun og frjáls viðskipti, ef það verður ekki til þess að menn vakni upp af þyrnirósarsvefni sínum og ráðist í það verkefni að koma á í þessu efnahagslífi öðrum og stöðugri grundvelli en 

Virðulegi forseti. Mig langar að þakka fyrir umræðuna og sérstaklega fyrir ósk hv. Bjartrar framtíðar og hv. þm. Guðmundar Steingrímssonar sem kalla eftir svokölluðum hófstilltum stjórnmálum, hófstilltri umræðu um þessi mál. Mig langar að byrja á því að segja að ég held persónulega ekki að það sé mögulegt hér. Það er kannski mögulegt í sjónvarpi, hugsanlega, eða með öl á bar einhvers staðar eða eitthvað því um líkt en ég held ekki að það sé mögulegt hérna vegna þess að samkvæmt umræðuhefðinni og því hvernig Alþingi virkar er ætlast til þess að menn standi í pontu og séu með fullmótaðar skoðanir sem þeir séu búnir að hugsa algerlega til enda og geta varið fram í rauðan dauðann ellegar þegi. Ég held að það sé ekki mögulegt þegar kemur að gjaldeyrismálum og ég er ekki viss um að það sé við hæfi þegar kemur að efnahagsmálum vegna þess að eitt hef ég lært um peningakerfið og fjármál og það er að þetta er flókið, þetta er ofboðslega flókið, þetta er ofboðslega mikið og það eru margar kenningar. Oft lendir maður í þeim aðstæðum að það eru engar góðar fréttir og í alvöru, hver ætlar að standa hér og segja þjóðinni, tyggja stanslaust ofan í þjóðina vondar fréttir, hversu hræðileg krónan er og að við verðum samt með hana? Líkar ykkur illa við það? Er það erfitt? Hver ætlar að flytja slíka ræðu? Ekki ég, ekki í dag alla vega og ég efast um að nokkur annar ætli að gera það. En það er samt einn af möguleikunum, því miður, að við verðum áfram með krónuna til framtíðar þrátt fyrir alla vankanta. Ef við ætluðum að eiga hófstillta opinskáa umræðu um málin þyrftum við að geta gert það og á sama tíma stigið út fyrir pólitíska vettvanginn. Ég tel það ekki vera mögulegt. Ég er ekki einu sinni viss um að það sé við hæfi. En á hinn bóginn er ég Pírati þannig að ég þarf ekki endilega alltaf að gera það sem er við hæfi og hver veit nema maður sé til í smá rifrildi við annars ágæta vini hér og vissulega hv. þingmenn. Þar sem enginn stjórnarliði ætlar að koma upp og ræða málin ætla ég bara að láta vaða. Þrátt fyrir að trúa því sjálfur að vissulega væri betra að hafa evruna, að betra væri að hafa stóran gjaldmiðil sem er ekki íslenska krónan, leyfi ég mér að varpa fram þeirri fullyrðingu, bara að gamni, jafnvel bara til að hrista upp í mönnum og fá þá til að koma í andsvör, að íslenska krónan hafi reddað okkar í hruninu. Kannski gerði hún það að verkum að hér gengu hlutirnir talsvert mikið betur en á horfðist fyrst um sinn. Hvað þá? Ég veit það ekki. Hver sem er má leiðrétta mig. Eins og ég segi eru þetta stór og erfið mál og lausnirnar eru ekki augljósar, þær eru alla vega ekki augljósar mér, og það finnst mér sjálfsagt að allir viðurkenni, hvað þá undir þessum kringumstæðum þegar menn virðast hvorki geta fengið evru né haft krónuna. Það er fullt af vandamálum við báða kostina. Eins sjarmerandi og það hljómar að taka upp kanadadollar eða eitthvað þannig þá þyrftum við að kaupa kanadadollara fyrir allar íslenskar krónur sem er bara brjálæði, við gætum það ekki. Ég held að það sé alger klikkun, eins gaman og það væri að geta það ef út í það er farið. Ég er sammála Seðlabankanum að því leyti að hér séu bara tvær mögulegar leiðir. Það er annars vegar stærri og betri gjaldmiðill eða krónan. Ef við erum föst með krónuna vil ég leggja til að við förum hugsa okkar eigin aðstæður inn í þau módel sem við notum þegar við tölum um efnahaginn. Það eru notaðar gamlar klassískar, sumir vilja meina vel prófaðar, kenningar í hagfræði og peningastefnu almennt. Ég held að við þurfum að breyta þeim kenningum mjög mikið ef við ætlum að halda áfram með krónuna vegna þess að eitt er víst með krónuna: Það verður verðbólga. Ég skal veðja peningum upp á það með glöðu geði. Ekki að maður eigi endilega að gera það en ég skal gera það, það er minnsta málið, og græða fullt á því vegna þess að það verður verðbólga hérna. Það sem meira er þá verður sennilega eitthvert form af verðtryggingu vegna þess að án verðtryggingar verða engin lán. Ef það eru engin lán verður engin peningasköpun sem er ákveðin mótsögn, mundi maður halda, við verðbólgu en svo virðist ekki vera. Þetta er langt frá því að vera allt saman einfalt. Mér þykir þó alveg ljóst að ef við ætlum að halda áfram með krónuna, sem lítur út fyrir að við munum, fyrirgefið, þurfa að gera með einum eða öðrum hætti, þurfum við að fara að endurskoða fullt af klassískum hugmyndum, t.d. vaxtastefnuna. Þar sem er verðbólga þurfa að vera vextir. Það þurfa að vera raunvextir þannig að þeir þurfa að að vera meiri en verðbólga svo að þeir þurfa að vera hvað?  Leyfið mér að stinga upp á öðru líka, jafnvel þótt það sé bara til að hvetja til andsvara. Kannski ættum við að hætta að reyna að komast hjá kreppunum og venja okkur frekar á að búast við þeim. Svolítið eins við lifum með veðrinu. Við gerum ekki ráð fyrir því að það verði ekki eldgos, við reynum ekki að stöðva þau, við reynum bara að byggja þannig og búa þannig um að við ráðum sem best við þau. Kannski er það dómur íslensku þjóðarinnar til framtíðar, kannski. Það er ekki gaman að spá svona en ef við ætlum að vera ábyrg og ef við ætlum að hafa opna upplýsta umræðu um þetta þá eru það möguleikar sem við þurfum að gefa gaum í það minnsta og hér má hver sem er vera ósammála. Ég gleymdi að nefna í upphafi ræðunnar að þetta er ekki opinber stefna Pírata og ég skal segja ykkur hvers vegna. Það er vegna þess að í þessari umræðu verðum við eiginlega að láta það í friði. Við verðum eiginlega að stíga út fyrir pólitíkina ef við ætlum að ræða málin með opnum huga. Annað held ég að sé ekki mögulegt og ef við ætlum að ræða þetta í einhverri pólitík, sem virðist reyndar ekki ætla að gerast, það virðast ekki margir stjórnarliðar ætla að taka þátt í umræðunni yfir höfuð, legg ég til að við gerum það á öðrum vettvangi. En ég býð hvaða hv. þingmanni sem er að skjóta þessar hugmyndir í spað.

Virðulegi forseti. Mig langar að reyna að komast til botns í því hvort ég skildi hv. þingmann rétt. Er hann sem sagt svona svartsýnn á það að langtímastefnumörkun geti farið fram í stjórnmálum? Er það þá bundið við Ísland sérstaklega og þá eitthvað sérstaklega í íslenskri stjórnmálamenningu eða er þetta bara almennur eiginleiki mannskepnunnar eða hvernig er það? Ég túlkaði orð hans þannig að gallinn við tillöguna sem við leggjum hérna fram væri sá að við værum að fara fram á opna umræðu og ákvarðanatöku byggða á upplýsingum og rökum. Við viljum vissulega meina að slík umræða hafi oft gengið brösuglega á Íslandi. Ég held nú samt, ef horft er á veröldina af sanngirni, að slík stefnumörkun og slíkur þankagangur fari fram um allt samfélagið. Seðlabankinn hefur skilað yfirgripsmikilli skýrslu um valkosti í gjaldmiðilsmálum og þar er mjög góður rökstuðningur fyrir ákveðinni leið eða leiðum eftir því hvernig menn líta á það. Í atvinnulífinu hafa ASÍ, SA, Samtök iðnaðarins farið í yfirgripsmikla vinnu við að skoða kosti og galla í gjaldmiðilsmálum og í alls konar málum. Um allt samfélag er slík langtímahugsun. Nágrannalöndin og önnur lönd í heiminum gera þetta í ríkari mæli en við. Er einhver ástæða til þess að útiloka það fyrir fram að við getum farið í slíka vinnu, sérstaklega á nýju þingi?

Virðulegi forseti. Ja, svartsýni og ekki svartsýni. Ég ætla bara að leyfa öðrum að dæma um það hvort þetta sé kallað svartsýni eða bara kalt mat, eins og maður segir stundum. Stundum þarf að tala þannig til þess að hægt sé að hlýja því aðeins. Það er greinilega smámisskilningur á ferð hérna. Ég er ekki á móti tillögunni, alls ekki, heldur er ég meira að reyna að hefja umræður því að ég er sammála. Það væri frábært ef við gætum hafið þessa umræðu hérna og haft hana opna og hófstillta og góða og skemmtilega. Það má stóla á það að þeir þingmenn sem hafa þegar fastmótaðar hugmyndir haldi í þær, sérstaklega ef þeir eru algjörlega sannfærðir um þær. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki 100% sannfærður um það hver framtíðarlausnin sé. Ég hallast að því að við þurfum evru, en ég sé ekki fram á að það sé að fara að gerast. Nú vil ég ekki loka á þann möguleika, sérstaklega vegna þess að við eigum eftir að ræða til dæmis þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhaldandi viðræður við Evrópusambandið. Það er nokkuð sem ég styð heils hugar og mundi væntanlega greiða atkvæði í ljósi þess samnings sem væri á boðstólum. Hv. þingmaður spyr um hvort hér sé ekki hægt að gera langtímastefnumörkun. Jú, jú, en til hversu langs tíma? Erum við að tala um tíu ár? Ég held ekki að við losnum við krónuna næstu tíu ár. 20 ár? Ég stórefast um það. Eftir það? Kannski, mögulega. Hvað sem því líður þurfum við að lifa með krónunni einhvern tíma í viðbót. Þá held ég að við þurfum að fara að íhuga hvernig við komumst í gegnum næstu örfáu áratugina með krónuna því að hún hefur klárlega þessa galla. Ég deili gagnrýninni algjörlega með öllum sem hafa tjáð sig hér um krónuna. Hún er stórgölluð, mjög erfitt tól. Ég velti fyrir mér hvernig við eigum að koma okkur í gegnum næstu áratugi, vonandi örfáa.

Virðulegur forseti. Nei, ég túlkaði ræðu hv. þingmanns alls ekki þannig að hann væri á móti tillögunni heldur vakti viðhorf hans, sem hann hefur nú útskýrt betur, til langtímastefnumörkunar áhuga minn. Auðvitað er ekkert óeðlilegt að telja það mikla bjartsýni að hér muni fara fram opin umræða og stefnumörkun byggð á rökum og upplýsingum um framtíðarstefnu Íslands í gjaldmiðilsmálum. Ég fór yfir það í ræðu minni að mér hefði fundist ganga mjög brösuglega á undanförnum árum að tala um þetta stóra mál. Við mundum því þurfa að horfast í augu við að það er ærið verkefni að reyna að uppfylla kröfu þessarar tillögu um að slík vinna fari fram. Tillagan er líka lögð fram vegna þess að það er mat okkar að þrátt fyrir mjög yfirgripsmikla skýrslugerð og yfirgripsmiklar skoðanir á kostum og göllum í gjaldmiðilsmálum í samfélaginu vanti pólitíska skrefið. Við verðum auðvitað að leggja þetta fram af bjartsýni og von. Það eru þrátt fyrir allt vísbendingar um það í hegðun mannskepnunnar og á nýju þingi og hvernig það starfar og í samfélaginu almennt og alls konar fyrirmyndir úr nágrannalöndunum sem benda til þess að þetta sé hægt með því að vega og meta kosti og galla, setja einfaldlega upp excel-skjal. Ekkert er gallalaust, en það eru fleiri kostir við sumar lausnir og fleiri gallar við aðrar. Með svona vinnu sem færi fram í þingnefnd eftir að gjaldmiðilsstefna hefði komið fram væri hægt að komast að skynsamlegri niðurstöðu í gjaldmiðilsmálum. Hana þurfum við. Svo væri að sjálfsögðu hægt að breyta henni seinna.

Virðulegi forseti. Það er ekki mikið þarna sem ég er ósammála, reyndar ekki neitt sem ég tók eftir sérstaklega. Til þess að vera aðeins vægari á því sem virðist sjálfsagt vera svartsýni vil ég bjóða smávon. Þegar ég byrjaði að taka þátt í starfi Pírata um mitt seinasta ár hvarflaði ekki að mér eina sekúndu að við mundum vinna. Ég gerði það samt vegna þess að ég trúi á bjartsýni, ég trúi á von. Ég hef fulla trú á því að þegar maður starir inn í svartnættið eigi maður samt að halda áfram með þá litlu von sem maður hefur. Stundum tekst það, ekki alltaf. Ég er sammála þar, við þurfum bjartsýni, við þurfum von. Ég tel okkur hafa hvort tveggja. Þá þurfum við líka að geta starað út í svartnættið þegar svo ber undir. Það er eiginlega ekkert sem ég er mótfallinn. Ég er hlynntur þessari tillögu. Ég er hlynntur því að ríkið fari í þá vinnu að reyna að finna út úr því hvernig í ósköpunum þessi króna eigi að ganga hérna vegna þess að klárlega gengur hún ekki með klassískum kenningum, svo mikið er víst. Ég þakka fyrir umræðuna og vona að ég geti tekið þátt í því að bæta umræðumenninguna hér, þá væntanlega í samráði við Bjarta framtíð.

Herra forseti. Ég kem nú aðallega hingað upp sökum þess að mér finnst í sjálfu sér virðingarvert og þarft að hreyfa þeim málum sem hér er gert af hálfu þingmanna Bjartrar framtíðar. Það er rétt hjá málshefjanda að á köflum hefur verið erfitt að fá fram yfirvegaða, málefnalega umræðu um þetta mál sem slíkt, um framtíðarfyrirkomulag okkar varðandi gjaldmiðils- og peningastefnumál, auðvitað vegna þess að sú umræða vill verða ákaflega nátengd öðru stóru pólitísku máli sem er spurning um aðild Íslands að Evrópusambandinu eða ekki. Og það tjáir ekki annað en að ræða þetta sem sín hvora hliðina á sama peningnum; mögulega upptöku evru og ósköp einfaldlega aðildarspurninguna sjálfa. Eftir hrunið varð mönnum ljóst að þetta væri eitt af því sem mundi banka á dyrnar fyrr eða síðar, og hefur nú svo sem lengi gert. En ekki síst í ljósi reynslunnar og þess sem hér gerðist þyrftu menn samhliða björgunarstarfinu og því að koma okkur aftur á lappirnar að fara að horfa fram á veginn og auðvitað er það alltaf kostur að vita hvert menn ætla að stefna í málum af þessu tagi. Ég er í þeim hópi sem er sammála því að ekki sé gott að velta þessu lengi á undan sér úr þessu, nema einhver sæmilega skýr stefna liggi fyrir, að við skulum segja, til meðallangs tíma að minnsta kosti. Nú er það að vísu þannig og það eru, held ég, flestir sammála um, að krónan verður gjaldmiðill okkar til allmargra ára og má segja að það sé viss kostur í stöðunni að við vitum í aðalatriðum hvað við þurfum að gera. Það er nefnilega þannig að það er það sama sem við þurfum að gera hvort sem krónan verður hér lengur eða skemur gjaldmiðill okkar eða við tökum upp evru innan átta til tíu ára, sem kannski væri raunhæft í þeim efnum; í raun og veru þarf að gera sömu hlutina á Íslandi. Það þarf að koma tilteknum málum í lag, óháð því í sjálfu sér hver verður okkar framtíðargjaldmiðill. Við stjórn efnahagsmála hafa okkur Íslendingum verið ákaflega mislagðar hendur og þá kemur að vandamálinu: Hvort kemur á undan eggið eða hænan? Hver er meginorsakavaldur eða frumorsakavaldur vandans? Eru það misvitrar ákvarðanir stjórnmálamanna og þeirra sem hafa farið með hagstjórn eða er það krónan sjálf sem að einhverju leyti er uppruni ógæfunnar, frumorsakavaldur vandans? En það verður, held ég, ekki fram hjá því litið að sú vegferð sem við lentum inn á með krónuna, í glímu við krónískan verðbólguvanda og óstöðugleika, setti smátt og smátt krónuna hér og hagkerfið og hagstjórnina í umbúnað sem ekki er endilega rétt að kenna krónunni um sem slíkri. Þegar menn til mótvægis við verðbólgu grípa til verðtryggingar og hún verður síðan að umfangsmiklu fyrirbæri í hagkerfinu, sem aftur þýðir að ýmis venjuleg stýritæki virka ekki hér eins og þau ættu að geta gert, þá getum við í sjálfu sér ekki kennt gjaldmiðlinum um það sem slíkum þegar þangað er komið, þ.e. að meðulin sem menn glímdu við, tóku inn við verkjunum, urðu að sjálfstæðu og verra vandamáli en kvillarnir í byrjun. Varðandi tillöguna hljóðar hún upp á að móta stefnu í gjaldmiðilsmálum en í raun svífur yfir vötnunum að það sem þurfi sé ákvörðun og kannski erum við að tala meira um ferli sem leiði okkur að því að taka þá þessa ákvörðun. Og getum við það nema þjóðin svari samtímis og í leiðinni spurningunni um aðild eða ekki aðild að Evrópusambandinu? Ég held ekki. Gjaldmiðilsstefna sem mótuð væri í óvissu um það hver yrði niðurstaða þjóðarinnar ef kæmi til kosninga um aðild að Evrópusambandinu hangir í sjálfu sér í lausu lofti og ég held að það væri ákaflega óhyggilegt og óráðlegt - og ég verð aldrei með í þeirri vegferð - að komast fyrst að þeirri niðurstöðu að við verðum að taka upp evru af því að krónan gangi ekki og taka svo bara áhættuna af því að þjóðin verði okkur sammála og samþykki inngöngu í Evrópusambandið. Þannig að ég vil bara gera það alveg ljóst og þannig stóð ég að málum á öllu síðasta kjörtímabili með þessi mál í mínum höndum mestan part sem fjármálaráðherra og síðan efnahags- og viðskiptaráðherra að við yrðum að stilla þessu upp sem tveimur valkostum. Seðlabankinn greinir það og kemst í aðalatriðum að þeirri niðurstöðu að tvær meginleiðir komi til greina en báðar þeirra eru opnar á vissan hátt, þ.e. upptaka evru í þeim skilningi að við vitum ekki nákvæmlega hvers konar evra það verður og í hvaða umbúnaði og hvað fylgir. Hvernig verður umbúnaður Evrópusambandsins orðinn utan um sitt efnahagssamstarf, hversu langt verður þá þróunin gengin í átt til sambandsríkis með mikla miðstýringu á bankamálum, fjármálamarkaði og jafnvel einhverjar reglur sem menn verða að undirgangast í ríkisfjármálum? Þannig að evran er ekki föst stærð, óumbreytanleg inn í framtíðina eins og ég nálgast það og sprungurnar sem þar glitti í eru náttúrlega til staðar. Auðvitað vonum við öll að úr þessu sé að rætast og heldur horfir nú skár í Evrópu, en svo mikið veit ég að á tímabili var komin í gang vinna í innsta hring Evrópusambandsins, og meðal þeirra evruríkja sem eru með þrefalt A í lánshæfismat, að þeir mundu verja stöðu sína og sigla sjálfir sinn sjó frekar en að fara niður með restinni ef til þess kæmi. Mundum við ná í þann flokk eða yrðum við í ytri hringnum ef eitthvað af þessu tagi ætti eftir að gerast eða gæti gerst? Það er stór spurning. Þannig að evran er ekki föst stærð og þaðan af síður er það þannig að ákvörðunin um krónu eða ekki krónu sé eitthvert fast statískt fyrirbæri, krónan eins og hún var í fyrri umbúnaði eða núverandi stöðu, að sjálfsögðu ekki. Þegar kæmi að þeirri niðurstöðu, ef það yrði ofan á að við hefðum sjálfstæðan gjaldmiðil, eru margar leiðir færar og margs konar umbúnaður hugsanlegur utan um þann gjaldmiðil. Það er ekki nema að litlu leyti í hinu viðamikla verki Seðlabankans farið yfir alla þá möguleika sem þar koma til greina. Til dæmis er ekkert mikið fjallað um mörg minni hagkerfin í Asíu og þær margbreytilegu leiðir sem menn hafa farið þar, ekki síst eftir Asíukreppuna, til að búa áfram við sjálfstæðan gjaldmiðil en horfast í augu við dýrkeypta reynslu og byggja upp varnir gegn því að svipaðir hlutir endurtaki sig. Meðal annars með tengingum við stóru myntirnar á svæðinu og ýmiss konar samsetningar af körfum og vikmörkum og Guð má vita hvað. Reynslan af krónunni - eiga menn að segja að tilrauninni um sjálfstæðan gjaldmiðil, alla vegana á floti, sé lokið og niðurstaðan sé sú að hún hafi mistekist og þar með sé það bara dómur sögunnar að þetta sé ekki hægt? Ég deili ekki þeirri skoðun. Ég tel að mistök fortíðar geti ekki ein og sér dugað okkur sem röksemdir fyrir því að ekki væri hægt að standa betur að málum. Ef við tökum tímabilið frá því um aldamótin og sérstaklega árin 2003–2007 þá sætti ég mig ekki við það að við lítum svo á að vegna þess að menn gerðu nánast allt vitlaust sem hægt var að gera vitlaust í hagstjórn á þeim tíma - það er bara þannig, lesi menn Rannsóknarskýrslu Alþingis - að þess vegna sé þetta ekki hægt. Ég held að staðan um aldamótin og fyrstu árin þar á eftir gæti þvert á móti verið röksemd fyrir því að ef menn hefðu staðið rétt að málum í framhaldinu þá hefði þetta getað farið allt öðruvísi og miklu betur. Eftir á að hyggja, og það er auðvelt að vera vitur eftir á, þá held ég að fleyting krónunnar á sínum tíma hafi verið glannaskapur. Og hvað eru menn að tala um í dag? Jú, við mundum væntanlega aldrei láta okkur detta í hug að endurtaka þá tilraun nema að hafa áður leitt í lög ýmsar öryggisreglur og gengið frá því að áhætta af því tagi sem mönnum leiðst að taka þá væri ekki til staðar. Nefna má að aðilar með allar sínar tekjur í innlendri mynt höfðu opnar heimildir til að skuldsetja sig upp í rjáfur í erlendum gjaldmiðlum og taka bullandi gjaldeyrisáhættu, jafnvel sveitarfélög eða hverjir það nú voru, sem er auðvitað galskapur. Að sjálfsögðu fylgja því ókostir að hafa litla mynt og það mun alltaf fela í sér einhvern fórnarkostnað en fyrst og fremst 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir ræðuna. Mér heyrist að hin upplýsta umræða um kosti Íslands í gjaldmiðilsmálum sé hafin hér og nú og við ættum að geta haldið henni áfram. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að æskilegt væri að við værum búin að gera það upp hjá þjóðinni hvort við viljum halda áfram aðildarviðræðum við Evrópusambandið, það er auðvitað nauðsynlegt skilyrði fyrir einum stórum valkosti Íslendinga í gjaldmiðilsmálum að við séum aðilar að Evrópusambandinu. Veruleikinn er sá að búið er að gera hlé á þeim viðræðum, þó ekki slíta þeim sem er fagnaðarefni. Ég held að það megi alveg nálgast þetta úr annarri átt og segja að gjaldmiðilsmálin eru mjög stór og mikilvægur þáttur í því fyrir þjóðina að ákveða hvort við eigum að fara inn í Evrópusambandið eða ekki og því megi alveg hefja og taka alvarlega umræðuna um gjaldmiðilsmálin bara eina og sér og þetta er tillaga sem gengur út á það. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður geti ekki að hluta til tekið undir þá nálgun að það sé skynsamlegt að frammi fyrir þjóðinni í opinni umræðu veltum við upp öllum þeim kostum sem fyrir liggja í gjaldmiðilsmálum og tökum ákvörðun í því. Svo er þingsályktunartillagan líka lögð fram af ákveðinni forvitni. Það liggur fyrir stefna ríkisstjórnarinnar, hún segist ætla að nota krónu, a.m.k. í fyrirsjáanlegri framtíð. Þá biðjum við um rökstuðning og mér heyrist hv. þingmaður vera svolítið svag fyrir því að nota krónu líka. Þá langar mig að spyrja hann í þágu hinnar opnu, upplýstu 

Já, ég sé það að sjálfsögðu fyrir mér, en ég held að við mundum áður þurfa að undirbúa í lögum og með ýmsum hætti miklu, miklu traustara umhverfi um krónuna en við bjuggum við og höfum að einhverju leyti enn þann dag í dag. Ég nefndi bara sem dæmi reglur um að menn geti ekki skuldsett sig og tekið bullandi gjaldeyrisáhættu ef allar þeirra tekjur eru í krónum og svo framvegis og reyndar ýmsar fleiri öryggisreglur. Ég held að við færum út úr höftunum væntanlega í einhverjum skrefum sem þýddu hraðatakmarkanir á t.d. fjárfestingar lífeyrissjóðanna erlendis fyrstu árin á eftir og ýmsar slíkar öryggisreglur. Margar þeirra eru góðar og gagnlegar hvort sem er vegna þess að það á reynslan að hafa kennt okkur. Það tekur til skipulags fjármálakerfisins, það tekur til þess hvernig menn geta fjárfest og gert upp bækurnar og svo framvegis. Varðandi ESB er það auðvitað þannig að ríkisstjórnin hefur ákveðið hlé í bili á viðræðunum. Þær eru í öndunarvél eða hvað það nú er. Það leiðir mig aftur að því hvernig tillagan er í sjálfu sér sett fram. Ég spyr 1. flutningsmann: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að móta stefnu, segir í tillögunni, það eru væntanlega rök fyrir því? Ég hefði kannski látið mér detta í hug að menn vildu að þetta væri einhvers konar þverpólitískt, þverfaglegt starf. Að við héldum áfram frá vinnu Seðlabankans, færðum þá vinnu að einhverju leyti yfir á hið pólitíska svið og til yrði einhvers konar pólitísk hvítbók, eitthvað því um líkt, sem leiddi okkur áfram í áttina að því, sem auðvitað er alveg rétt og er undirstaða tillögunnar, að við þurfum á einhverjum stað og tíma að komast að ákvörðunum. Það er alveg rétt. Ég er líka svolítið hrifinn af því og ég er alveg sammála þeim undirliggjandi tilgangi tillögunnar að neyða menn til að rökstyðja afstöðu sína. Það er mjög gott, meðal annars þá dvaldi ég hér í þinghúsinu og tek þátt í þessari umræðu 

Virðulegur forseti. Það að við orðum tillöguna svo að ríkisstjórninni verði falið að mynda gjaldmiðilsstefnu endurspeglar þá forvitni sem ég lýsti áðan og að við viljum í rauninni og vonumst til að ríkisstjórnin geti rökstutt stefnu sína í gjaldmiðilsmálum. Þess vegna leggjum við ríka áherslu á það í þingsályktunartillögunni að rökstuðningurinn sé með ákveðin viðurkennd markmið í huga. Við hljótum að vilja frjáls viðskipti, við hljótum að vilja stöðugleika, við hljótum að vilja bæta lífskjör. Þingsályktunartillagan er náttúrlega hugsuð að meginstofni til sem krafa um rökstuðning í gjaldmiðilsmálum, sem krafa um lýsingu á því hvernig menn ætla að ná þessum markmiðum í efnahagsstjórn með krónuna sem gjaldmiðil. Við teljum að í öllu falli yrði gott, þó að við aðhyllumst ákveðna skoðun í gjaldmiðilsmálum og teljum að það væri vænlegt til árangurs að gerast aðili að evrusvæðinu, að fram kæmi heildstæður rökstuðningur fyrir stefnu núverandi stjórnvalda í gjaldmiðilsmálum. En hins vegar finnst mér það ágætisábending, og það eru þá kannski aðeins önnur sjónarmið sem mundu liggja til grundvallar, að hugsanlega mætti breyta þingsályktunartillögunni í nefndinni og hafa nefndina frekar skipaða af öllum flokkum. Þá mundum við fá aðeins annars konar vinnu og líkurnar mundu aukast á fleiri en einni niðurstöðu úr slíkri nefnd. Mér finnst alls ekki útilokað að breyta tillögunni þannig.

Herra forseti. Það má að sjálfsögðu líta á það í nefnd. Það er líka hægt að fara bil beggja. Ég held að að mörgu leyti sé eðlilegt að ætla framkvæmdarvaldinu að hafa einhverja forustu í þessum efnum. Við bíðum dálítið eftir því að sjá á spil hæstv. ríkisstjórnar, ekki bara í þessu tilviki heldur mörgum öðrum. Ég hef leyft mér að setja sem millifyrirsögn í blaðagrein nýlega: „Hefur þessi ríkisstjórn efnahagsstefnu?“ Reyndar spurði ég þar líka um atvinnustefnu. Það gæti líka verið þannig að ríkisstjórnin mundi styðjast við einhvern þverpólitískan hóp sem væri með í verkefninu. Það er hægt að fara ýmsar leiðir í því. Það sem mig langar að leggja áherslu á og hefði eiginlega átt að vera í ræðu minni en ekki í andsvari er að það er að mörgu að hyggja í þessu máli. Ég hef hallast að því æ meira að það mikilvægasta sé undirstaðan. Gjaldmiðlinum hafi oft verið kennt of mikið um að vera frumorsakavaldur vandans en menn hafi of lítið horft á veikleikana sem voru í grunninum, í undirstöðunni, og sjálfri hagstjórninni. Því það mun aldrei neitt breyta því. Enginn heimsins gjaldmiðill mun breyta þeirri sígildu staðreynd að ef þú eyðir meiru en þú aflar endar það illa. Það skiptir ekki máli í hvaða mynt maður gerir það. Skal ég þá ekki taka Grikkland sem dæmi. Tökum bara Kýpur og Írland sem bæði höfðu evru en lentu í miklum vandamálum vegna þess að veikleikar voru í undirstöðunni og menn leyfðu tilteknum hlutum að ganga of langt. Alþjóðaumhverfið hefur þróast á tímum nýfrjálshyggjunnar og nýkapítalismans í þá veru að það hefur gert erfiðara fyrir einstök lönd að verja sínar eigin myntir. Það er vissulega þannig. Spákaupmennska og hinir tryllingslegu fjármagnsflutningar, stöðutaka, áhlaup á gjaldmiðla - þetta eru síðari tíma fyrirbæri sem hafa gert í raun og veru enn þá erfiðara að gera það sem í grunninn 

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa ágætu umræðu, hún hefur verið mjög áhugaverð. Mig langaði að spyrja hv. þm. Steingrím J. Sigfússon - ég trúi því að hann viti mjög mikið um þetta, hefur bæði verið hér á þingi síðan sá var á barnsaldri sem hér stendur, og maður heyrir að menn hafa pælt mikið í þessu. Það sem ég sé sem aðalvandamálið við íslenska krónu er tilhneiging hennar til að leiða til verðbólgu. Ég átta mig á því að sögulega hafa verið nokkrar misjafnar ástæður fyrir verðbólgunni, en hún er einhvern veginn alls staðar og í öllu sem varðar íslenskt efnahagslíf til lengri tíma, ekki bara í verðtryggingunni, heldur virðist hún vera einhvers konar hluti af því að búa á Íslandi. Maður býr við verðbólgu, maður einhvern veginn venst því. Svo missir þjóðin verðskynið í þokkabót sem ég held að hjálpi ekki mjög mikið. Góð vinkona mín spurði um daginn: Hvers vegna er alltaf svona mikil verðbólga hérna? Hvað er málið? Hvaðan kemur þetta? Eru þetta gömlu gengisfellingarnar? Er það bara þetta hrun? - Vissulega var það ekki bara þetta hrun. Ég velti þessu svolítið fyrir mér og gaf þessar klassísku útskýringar. Kenndi þjóðinni aðeins um að hafa ekkert verðskyn og vera mjög agalaus þegar kemur að því að velja og hafna, ekki bara hvort eigi að kaupa heldur hvar og hvers vegna. Við þorum ekki að segja nei þegar okkur blöskrar verðið o.s.frv.; fullt af svona alls konar þáttum. En það er sama hvað ég reyni að útskýra þetta, einhvern veginn finnst mér ég aldrei hafa komist að niðurstöðu, mér finnst ég aldrei hafa svarið. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi einhverjar hugmyndir, einhvern fróðleik, um það annaðhvort hvaðan verðbólgan komi eða hvernig við getum stöðvað hana í því að verða til, því hún gengur ekki með klassískri aðferð. Hún bara mun ekki ganga, það verður hávaxtastefna og leiðindi.

Herra forseti. Ég held við þurfum meira en andsvör og tveggja mínútna ræðutíma ef við förum í stóru málin eins og hvað orsakar verðbólguna og af hverju hún hefur verið svona þrálát og erfið viðureignar hjá okkur. Auðvitað voru það á sínum tíma hinar miklu sveiflur í okkar unga og vaxandi hagkerfi sem tengdust náttúrunni og öðru slíku sem gerðu hagstjórnina erfiða og menn gripu til stórfelldra gengisfellinga og slíkra hluta af ástæðum sem við þekkjum og liggja aftur í sögunni. Svo þegar menn voru orðnir leiðir á verðbólgunni tóku þeir upp verðtryggingu og hún varð síðan að stórum þætti eftir því sem á leið. Í grunninn aftengir hún eitt element sem þarf að vera til staðar upp að vissu marki, það er það að á vissum tímum þarf að rýra verðgildi peninganna. Það gerist í hagkerfum þar sem ekki er verðtrygging eða a.m.k. ekki umfangsmikil verðtrygging, dæmi er Bretland undanfarið ár. Þar hefur verið verðbólga sem hefur bitið dálítið í í Bretlandi enda hafa Bretar verið í miklum erfiðleikum. Hvað hefur gerst? Jú, auðvitað hefur verðgildi fjármuna rýrnað í Bretlandi við þær aðstæður. Hér hjá okkur er stór hluti hagkerfisins bara tekinn til hliðar í þessum efnum. Það er ekki aðeins þannig að verðgildið haldist heldur oftryggir verðtryggingin í raun fjármuni. Þetta skekkir margt sem við er að eiga í þessu efni. Ég held að þetta sé sambland af svo mörgu á Íslandi, það er erfitt að tilgreina eitthvað eitt. Ég held að menn horfi stundum fram hjá því hvað Ísland er ungt sem efnahagslega þróað ríki með einhvern umtalsverðan hagvöxt og sæmilega velsæld. Gleymum því ekki að við komum úr sárustu fátækt Evrópu fyrir rúmum 100 árum. Það er  
            

Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála, sérstaklega niðurlaginu. Maður gleymir því oft hvað við erum ofboðslega ung þegar kemur að fjármálum almennt. Við hófum fyrsta hlutabréfamarkaðinn á Íslandi 1985, 1986 eða um það bil. Við höfum einmitt verið mjög ungæðisleg í seinni tíð eins og menn vita núna eftir að varað var við því margsinnis í mörg ár af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður telji verðbólguna vera eitthvað sem við getum einhvern veginn haft hemil á, þá væntanlega með vandaðri hagstjórn, eða hvort hún sé eitthvað sem við þurfum að læra að lifa við og búa til einhvers konar kerfi þannig að efnahagurinn allur ráði betur við hana. Þetta er það sem ég velti svolítið fyrir mér vegna þess að verðbólgan virðist hafa verið þrálát í svo langan tíma og undir ýmsum kerfum, hægri stjórn, vinstri stjórn, fljótandi gengi, ekki fljótandi gengi, hlutabréfamarkaði eða ekki. Undir öllum þessum kringumstæðum virðist hún alltaf hafa verið til staðar. Hún er nokkurs konar draugur í bakgrunninum. Ég geri mér grein fyrir og ber virðingu fyrir því að það er meira en andsvarsvirði af tíma sem þarf til þess að útskýra þetta og ræða. Alla vega er spurningin í grunninn sú hvort þetta sé eitthvað sem við þurfum að lifa með eða eitthvað sem við getum á endanum lagfært og minnkað niður í kannski 2–3%, eitthvað aðeins viðráðanlegra en þau 5–7% sem maður á víst að venjast.

Herra forseti. Nú er það svo magnað með verðbólguna að hún er eins og fleiri fyrirbæri góð í hófi. Það er nefnilega svo undarlegt með það. Það er ekki þannig að við viljum endilega að verðbólgan sé núll og þaðan af síður viljum við verðhjöðnun. Það er að mörgu leyti heilbrigt að einhver verðbreyting sé með vexti í hagkerfinu og öðru slíku, en við viljum alls ekki missa hana heldur úr böndunum. Þetta er eins og með fleiri fyrirbæri mannlegs lífs, upp að vissu marki geta þau verið ágæt, jafnvel nauðsynleg en stórhættuleg ef þau fara úr böndunum ef um of mikið er að ræða. Hvaða ráð eru við þessu? Ég veit það ekki. Ég hef stundum leyft mér að segja að við þurfum bara að verða svolítið nískari og læra að hugsa eins og Norðmenn. Ef maður ber okkur saman sér maður auðvitað að Norðmönnum hefur gengið, ég leyfi mér að fullyrða það, það er alla vega mín skoðun, best af norrænu þjóðunum að halda stöðugleika og verja t.d. sinn gjaldmiðil. Menn geta sagt: Þeir eiga olíuna. - Já, já, en þetta kom ekki bara til með henni. Norski seðlabankinn hefur til dæmis um áratugaskeið og aftur fyrir olíutímann verið firnasterkur. Þeir hafa náð að standa af sér atburði sem aðrar Norðurlandaþjóðir fóru miklu verr út úr, Svíar, Finnar og þess vegna Danir, m.a. vegna þess að Norðmenn ákváðu bara af sínum járnaga: Við ætlum að vera sparsamir, fyrirhyggjusamir, eiga fyrir því sem við eyðum og við ætlum að eiga góðan forða í okkar sameiginlega banka sem við getum gripið til og notað ef á þarf að halda og varið okkur fyrir utanaðkomandi sveiflum og öðru slíku með honum. Þess vegna er það þannig að í okkar tilviki er alveg ljóst að það mun alltaf fylgja því tiltekinn fórnarkostnaður að vera með eigin gjaldmiðil. Við verðum þá að vera tilbúin til þess að hafa það sem til þarf, aga í ríkisfjármálum, jákvæðan viðskiptajöfnuð 

Virðulegi forseti. Ég ætlaði upphaflega ekkert að koma í ræðu en varð of seinn, og kenni um reynsluleysi mínu, að fara í andsvar. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er náttúrlega hokinn af reynslu í þessum málum og virkilega gaman að hlusta þegar hann talar um þetta. Það hefur komið fram í umræðunni, og þessi ríkisstjórn er alveg með þá föstu stefnu, að hér verði krónan til framtíðar. Það er ekkert sem virðist breyta því hjá henni. Það hefur komið skýrt fram að það virðist einhvern veginn eins og þessi króna verði hér til framtíðar. Formaður minn, hv. þm. Guðmundur Steingrímsson, hefur farið í gegnum það hvers vegna þessi tillaga kemur til. Auðvitað þurfum við að horfa til framtíðar í gjaldmiðilsmálum, það er alveg ljóst, vegna þess að við höfum þurft að bera ótrúlega miklar byrðar af þessari krónu. Maður heyrði í kosningabaráttunni í vor í fólki sem var að missa allt sitt í þriðja skipti á ævinni og vildi kenna krónunni um og kannski líka lélegri hagstjórn. Við virðumst einhvern veginn ekki geta stjórnað okkur sjálf. Nú virðist liggja fyrir að krónan verði gjaldmiðillinn okkar og þá langar mig að vita hvort hún verður þá ekki að vera gjaldmiðill allra í landinu, virðulegi forseti. 250–300 stærstu fyrirtæki landsins gera upp í evrum. Mér finnst svo óheyrilega ósanngjarnt að fyrirtæki geti gert upp í evrum en þau borga svo fólkinu sínu í krónum. Mig langaði að vita, ef Steingrímur gæti farið í andsvar og svarað því: Er þetta sanngjarnt?  Mér finnst þetta alveg óheyrilega ósanngjarnt. Einhvern tímann á síðasta ári las ég í blaði að fyrirtæki sem var með verulegt tap á rekstri sínum, eina 6 milljarða, skuldbreytti öllu í evrur og það kom út með 4 milljarða hagnað eftir þær æfingar allar. Þetta brennur á mér og ég vildi vita hvernig getur staðið á þessu, að þetta sé hægt hér en við sitjum uppi með krónuna. Ég er nú ekkert mjög klár í fjármálum, ég skal alveg viðurkenna það, en ég hef lesið ýmislegt um þetta. Ein setning eftir mann sem mig minnir að hafi heitið Vilmundur Jónsson, vonandi fer ég rétt með, landlæknir eða eitthvað, hefur setið í mér alveg ótrúlega lengi. Hann sagði einhvern tímann að íslenska krónan væri nauðsynleg fyrir okkur til þess að geta náð til baka óæskilegum launahækkunum án blóðsúthellinga. Gagnvart dönsku krónunni hefur hún að minnsta kosti fallið um fleiri þúsund prósent og mér verður oft hugsað til þessa þegar ég rifja upp og tala um þessi gjaldmiðilsmál. Ég man eftir því í gamla daga þegar verkalýðsforkólfar voru vikum saman að berjast fyrir bættum hag verkafólks nær dauða en lífi sofandi fram á borðin. Loksins náðust samningar og út brutust mikil fagnaðarlæti, tertur og ég veit ekki hvað og hvað, en þrem dögum seinna var búið að ná þessu til baka með verðhækkunum og skella þessu öllu út í verðlagið. Til þess var allur ávinningurinn. Ég ætla ekkert að hafa þetta lengra. Við styðjum þetta og förum með þessa tillögu fram því að við viljum sjá til framtíðar í gjaldmiðilsmálum Íslendinga. Svona getur þetta ekki gengið lengur.

Forseti metur við hv. þingmann að hann skyldi átta sig á ávarpinu með góðra manna hjálp.

Virðulegi forseti. Bara örstutt í lokin. Ég fagna þessari umræðu. Hér hefur stórar spurningar borið á góma og að mörgu leyti er þessi umræða sem við erum að kalla eftir með þingsályktunartillögunni byrjuð þótt vissulega hefði verið gaman að heyra sjónarmið einhverra stjórnarliða í þessari umræðu. Við fáum væntanlega að heyra þau sjónarmið í nefnd. Ég legg áherslu á að það er ekkert einfalt í þessu. Stundum bregður því við í umræðu um gjaldmiðilsmálin að til dæmis þeir sem aðhyllast það að taka upp evru eru sagðir aðhyllast einhvers konar töfralausnir. Því er haldið fram að þeir álíti að það að taka upp evru muni leysa allt, bara það að taka upp annan gjaldmiðil á Íslandi. Það er ekki þannig. Það eru líka gallar samfara því að taka upp evru. Leiðin að því er mörkuð ýmsum hindrunum. Þetta snýst um að vega og meta kosti. Þetta snýst líka og ekki síst um að skoða umgjörðina um gjaldmiðilinn. Það skiptir engu máli hvernig gjaldmiðillinn lítur út. Það skiptir miklu meira máli hvað við gerum við hann. Þetta er bara tæki sem við beitum rétt og við þurfum að hafa rétt umhverfi utan um notkun á slíku tæki. Við getum haft krónu í frjálsu umhverfi. Við getum haft krónu í höftum. Við getum haft krónu tengda ERM. Þá notuðum við krónuna en hún væri beintengd með vikmörkum við gengi evru. Við getum tekið upp evru. Þetta eru allt kostir sem við þurfum að vega og meta. Það er rosalega mikið í húfi að mínu mati. Hv. þm. Páll Valur Björnsson fór ágætlega yfir það hvernig hagstjórnin hefur verið, hvernig kjarabætur hafa verið étnar upp með gengisfellingum í gegnum tíðina og hvernig fólk hefur jafnvel í þrígang misst eigur sínar út af verðbólguskotum. Þetta er veruleikinn sem íslenskur almenningur hefur mátt búa við og þær eignatilfærslur sem af þessu hafa hlotist eru einfaldlega óréttlátar. Það getur vel verið að langþreytan birtist einnig í því að margur Íslendingurinn sé á einhvern hátt farinn að sætta sig við þetta ástand, en það má aldrei verða. Við megum ekki gleyma hvert markmiðið er með þessu. Við viljum stöðugt efnahagsumhverfi. Við viljum frjáls viðskipti. Við viljum geta tekið óverðtryggð húsnæðislán á Íslandi eins og í Danmörku á 3% vöxtum eða svo og geta treyst því að þeir haldist. Við viljum geta treyst verðlaginu. Við viljum geta gert langtímaplön þegar við stofnum ný fyrirtæki eða einfaldlega í heimilisrekstrinum. Um þetta snýst málið. Við viljum geta treyst efnahagslífinu. Ég virði það og við í Bjartri framtíð erum fyllilega reiðubúin að hlusta á það að þeir sem vilja halda krónu sem gjaldmiðli telji sig geta rökstutt að við náum þessu markmiði með krónunni, verðtryggingarlausu stöðugu efnahagslífi. Við erum ein eyru. Ég hef lýst því áður í umræðunni að við erum beinlínis forvitin að heyra þau rök og við munum í umræðunni um gjaldmiðilsmál halda fram okkar skoðun í þessu sem er sú að það sé sigurstranglegra, það séu meiri kostir fólgnir í því, að tengjast stóru myntbandalagi sem er okkar stærsta markaðssvæði sem er evrusvæðið. En megi umræðan fara fram og ég vona að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt svo við komumst í öllu falli að skynsamlegri niðurstöðu í þessu máli.