Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. fyrri kafla (Jónas Guðmundsson) Það sýnist næstu óþarft, ef dæma ætti eftir skipun þingsins núna, að hafa langa frumsögu, þar sem ekki eru nema fáir til þess að hlýða á þær niðurstöður og þau rök, sem liggja fyrir þeim till., sem fjvn. hefir nú borið fram, en ég mun þó telja mér skylt að fara nokkrum orðum um fjárlfrv. eins og það er nú orðið með þeim till., sem fjvn. nú ber fram, og svo mun ég minnast á hinar einstöku till. eftir því, sem ég kem að þeim. Það er um þetta frv. að segja, að fjvn. og sérstaklega meiri hl. hennar, stjórnarliðið í n., hefir við framhaldssamningu þessa frv. framfylgt þeirri stefnu, sem áður var framfylgt við samningu frv., sem sé þeirri, að leitast við að draga ekki úr þeim útgjöldum, sem ætluð eru til verklegra framkvæmda í landinu. Sú hefir verið og er stefna stjórnarflokkanna við samningu fjárlfrv., og af þeirri ástæðu er það, sem fjárlfrv. er svo hátt sem raun ber vitni um, hærra en nokkru sinni áður. Það er skoðun okkar, að með því megi nokkuð vinna á móti því atvinnuleysi, sem skapast af utan að komandi örðugleikum í atvinnulífi þjóðarinnar, en niðurfærsla fjárl. er ókleif nema með því einu að skera niður að verulegum mun framlag til verklegra framkvæmda eða draga stórkostlegu úr framlagi til mennta- og heilbrigðismála. Ekkert af þessu gerir þingið fyrr en í nauðir rekur. Hv. þm. er sjálfsagt öllum ljóst, hversu erfitt verk er að semja fjárlfrv. sem þetta: það er ekki hægt að byggja að neinu leyti á því ári, sem er næst á undan því, sem fjárlögin eru samin fyrir, og þar af leiðandi er ekki hægt að fara eftir því, sem helzt ætti að fara eftir. Það er þess vegna mín skoðun, að innan ekki mjög langs tíma verði óhjákvæmilega að gera þá breyt., að annaðhvort verði fjárlagaárinu breytt þannig, að það byrji laust eftir þinglok, t. d. 1. júní, ef þingið er haldið um það leyti árs, eða þingið verði haldið síðari hluta sumars, til þess að hægt verði að byggja á þeim niðurstöðum, sem síðasta ár hefir fært manni. Ég veit, að enginn einstaklingur treystir sér núna til þess að gera fjárhagsáætlun fyrir sjálfan sig fyrir árið 1937, ef nokkurt vit ætti að vera í því, vegna þess að kringumstæðurnar geta breyzt svo á þessum tíma. Hér hjálpar það þó nokkuð, að allmargir og stórir liðir fjárl. eru fast bundnir frá ári til árs. Áður en ég minnist á einstakar brtt., vil ég sérstaklega minnast á eina gr. fjárl., sem oft kom til umr. í fjvn., og það er 18. gr., sem nær yfir eftirlaun og persónustyrki og er nú 10 bls. eða stærst af öllum gr. fjárl., þó að hún sé ekki hæst að því, er krónutal snertir, og það er varhugaverðast við þessa gr., að hún blæs út frá ári til árs svo óðfluga, að tæplega verður rönd við reist. Það er mín skoðun, að hér sé komið inn á skakka braut, og er æskilegt, að þessi gr. verði tekin burt úr fjárl. Nú hefir þessu fólki verið ákveðinn persónustyrkur, sem ætlazt er til, að það haldi meðan það lifir, og á þessa styrki greiðist dýrtíðaruppbót, ef þeir eru það lágir, að þeir falli undir dýrtíðaruppbót. Það er því langréttast að losa sig við þetta úr fjárl. og leggja greiðsluna á þessu undir tryggingarstofnun ríkisins, því að þessir styrkir eru í rauninni ekkert annað en tryggingarfé, sem þingið úthlutar því fólki, sem lengri eða skemmri tíma hefir verið í þjónustu þess opinbera og ekki á neina tryggingu í ellinni, eða þegar það lætur af þessum störfum. Þessi breyt. á fjárl. mundi áreiðanlega spara fjvn. og þinginu mjög mikinn tíma. Nú fer það vitanlega svo, að eftir að tryggingarstofnunin er tekin til starfa, fellur mikið af þessu fólki undir þá tryggingarstarfsemi, og þess vegna verður verkefni þingsins gagnvart þessu fólki miklu minna í framtíðinni en hingað til hefir verið. Ég vildi því skjóta því hér fram til þeirra, sem næst koma til með að fjalla um samningu fjárl., hvort ekki sé rétt að athuga það í sambandi við tryggingarstofnun ríkisins að taka blátt áfram allt það fólk, sem fær þessa styrki, út úr og leggja fram fé til þess úr ríkissjóði og láta svo tryggingarstofnunina annast þessa greiðslu framvegis. Ef menn líta aðeins á þær till.,, sem nú liggja fyrir viðvíkjandi 18. gr., þá sést það, að þær eru flestar svo lágar, að þessir styrkir eru í rauninni mjög lítils virði fyrir þetta fólk, og ég held að það mundi velflest fá sízt minni styrki, ef það félli beinlínis undir tryggingarlöggjöfina. Ég vænti þess, að hæstv. fjmrh. athugi fyrir samningu næstu fjárl. þetta atriði. Skal ég svo ekki fara fleiri orðum um fjárl. í heild, en snúa mér að þeim till., sem hér liggja fyrir. Samt er rétt að geta áður um það, hvernig niðurstaða fjárl. er, þegar búið er að taka tillit til þeirra till., sem fyrir liggja. Þær raunverulegu útgjaldatill., sem n. flutti við þessa umr., nema 158 þús. kr., en tekjuaukatill., sem n. flutti. nema ½ millj. kr. Ég mun minnast á þær hverja fyrir sig síðar. Raunverulegar tekjur fjárl. verða, þegar tekið er tillit til þeirra till., sem fjvn. flutti, 16 millj. 57 þús. kr., en raunveruleg rekstrarútgjöld eru 14 millj. 385 þús. kr. Mismunurinn, eða tekjur umfram bein rekstrarútgjöld, er því 1 millj. 672 þús. kr., og er þeirri upphæð ætlað að mæta afborgun lána, sem áætluð er 1 millj. 351 þús., og lögboðinni framhaldsgreiðslu, sem áætluð er 210 þús. kr., og útgjaldaaukning samkvæmt till.n. nemur 158 þús. kr., samtals 1 millj. 719 þús. kr. Raunverulegur rekstrarhalli á fjárlfrv. yrði því, ef till.n. yrðu samþ., 47 þús. kr. Ef sjóðsyfirlitið er aftur á móti tekið og fyrningar eru teknar út úr í þessum útreikningi, þá yrði tekjuhlið frv. 16 millj. 352 þús. kr., en útgjaldahliðin 16 millj. 399 þús. kr.; mismunurinn yrði 47 þús. krónur. Þá skal ég víkja að þeim brtt., sem heyra undir fyrri kafla fjárl. 4 þær fyrstu eru aðallega um það að hækka áætlunarupphæð á nokkrum tekjuliðum ríkissjóðs. Allar þessar upphæðir eru það lágt áætlaðar, að ef á árinu 1937 þarf ekki að draga meira úr innflutningi til landsins en gert var 1935, þá má gera ráð fyrir, að þessar tekjur standist með þeirri hækkun, sem hér er farið fram á. Um 5. till., sem er um ýms útgjöld landssímans, er það að segja, að það er ekki um neina hækkun að ræða, heldur er gert ráð fyrir, að síminn greiði þúsund kr. til fyrrv. símaverkstjóra, og skal því fé varið eftir till. landssímastjóra. Er þetta sambærilegt við það, sem vegamálastjóri og fræðslumálastjóra er heimilað að gera. - Allar þessar upphæðir eru smáar, og er gert ráð fyrir, að þessi liður verði síðar fastur í rekstri símans. 6. till. er um 15 þús. kr. framlag tili aukningar símakerfinu. Þetta er gert með tilliti til þess að byggja fjölsíma milli Akureyrar og Reykjavíkur. Það er áætlað að hann kosti 40 þús. kr., og á að greiða helming upphæðarinnar 1937 og hitt 1938; með þessu sparast á öðrum símakerfum 5 þús. kr., og á þennan hátt er hægt að koma fjölsímanum á strax 1937, eða jafnvel 1936, ef samningar tækjust vel. 7. brtt. er einnig um landssímann. Frv. gerir ráð fyrir 50 þús. kr. til nýrra símalína, en n. leggur til, að sú upphæð verði hækkuð um 5000 kr., og hefir í till. sínum skipt henni þannig niður. Blönduhlíðarsími .... kr. 9500 Dalatangalína .............. - 9500 Bakkafjarðarlína .............. - 2500 Ásólfsstaðasími ............... - 5500 Kelduhverfislína .............. - 7500 Brunnhóll-Flatey-Hornslínu - 10000 Grenjaðarstaðalína ............... - 6000 Setberg-Hallbjarnareyri ......... - 5000 Þetta eru samtals ............... kr. 55000 Í till. símamálastjóra var fyrst á blaði, að fjölsímanum frátöldum, till. um nýja línu frá Sandeyri til Hesteyrar. Það er 25 þús. kr. sími, sem er mjög mikil nauðsyn á, að verði lagður sem fyrst. En á síðasta ári fór fram viðgerð á talstöðinni á Hesteyri, og mætti ætla, að sú viðgerð dygði næsta ár, ef hún hefir verið sæmilega framkvæmd, og því ætti ekki að þurfa að taka upp fjárveitingu í þennan síma, fyrr en árið 1938. Þá er 8. brtt. Hún er um ríkisútvarpið og er raunar aðeins leiðrétting. Þetta er að vísu 5000 kr. lækkun á dagskrárfénu, en hún er gerð sem leiðrétting, eins og allir geta séð, sem athuga frv. Þó er það til athugunar nú hjá fjvn., hvort rétt sé að fella niður þessar 5000 kr., eða hvort ekki mundi heppilegra að auk, dagskrárféð um 100 kr. á viku, en til þess þarf að hækka upphæðina í frv. um 200 kr., og kemur e. t. v. fram till. um það áður en umr. er slitið. Þá er 9. brtt., sem er um skrifstofufé sýslumanna. Á síðasta þingi voru teknar upp 10000 kr. til þess að bæta upp skrifstofufé bæjarfógeta. Nú eru til samræmis við það teknar upp 5000 kr. til þess að bæta upp skrifstofufé þeirra sýslumanna, sem erfiðust umdæmi hafa. Þá er 10. brtt., sem er um að taka upp 2000 kr. fjárveitingu samkv. l. um fangelsi, sem gera ráð fyrir, að árlega sé ætlaður nokkur styrkur til fangahúsbygginga, sem renni til þess staðar, sem í hvert sinn er talinn hafa mesta nauðsyn á að koma upp fangahúsi. 11. brtt. er aðeins leiðrétting, gerð eftir ósk þeirra, er hlut eiga að máli, tilfærsla milli tveggja hreppa í sama læknishéraði. Aftur er 12. brtt. og allir undirliðir hennar nýir læknisvitjanastyrkir, sem n. hefir ekki séð sér fært að leggjast á móti. 13. brtt. er um byggingarstyrk til fávitahælisins á Sólheimum, sem áður hefir fengið styrk. N. er kunnugt um, að þetta hæli á við mikla erfiðleika að stríða; á því hvíla, miklar skuldir, og er nauðsynlegt að hjálpa því, þar sem þetta er eina hælið hér á landi, þar sem hægt er að koma fávitum fyrir. Sama er að segja um 14. brtt., sem er um að hækka það fé, sem ríkisstj. hefir til umráða til þess að styrkja fávita á hælum, úr 5000 kr. upp í 10000 kr. Till. lágu fyrir um þetta við 2. umr. og voru þá teknar aftur. Nú vill fjvn. mæla með því, að þessir styrkir séu teknir upp, og ganga þeir sjálfsagt að langmestu leyti til þessa eina hælis, sem hér er rekið í þessu skyni. Þá er komið að sjö nýjum vegum, sem teknir eru upp í till.n. Um hvern þeirra fyrir sig hirði ég ekki að ræða. Það eru allt nýir vegir, sem ekki hafa áður verið í fjárlfrv., nema einn, Breiðadalsheiðarvegur, sem af vangá komst ekki inn við 2. umr., en fjvn. tekur nú upp 5 þús. kr. hækkun til. Hinir vegirnir eru allir nýlega teknir í þjóðvegatölu, og eru á þeim leiðum, sem nauðsynlegt þykir að veita fé til. 23. brtt. er um brúargerðir, og er þar ætlazt til, að 90 þús. kr. verði varið til brúargerða á árinu 1937. Að vísu er það svo um brúargerðirnar, að þær hafa á árinu 1935 farið allverulega fram úr því, sem fé var veitt til, og hefir mismunurinn verið færður yfir á árið 1936. Þá upphæð er vitanlega ekki hægt að greiða af fjárveitingunni 1936, nema með því að draga úr þeim brúargerðum, sem fyrirhugaðar hafa verið. Sá þetta fært áfram yfir á árið 1937, hljóta hinsvegar einhverjar þeirra brúa sem fjvn. gerir ráð fyrir, að byggðar verði 1937, að bíða, nema upphæðin, sem notuð er 1936, eða eitthvað af henni, sé færð á fjáraukalög. Um þetta vill fjvn. ekki taka sérstaka afstöðu. Það hlýtur að koma að því, að draga verði úr brúagerðunum vegna þess fjár, sem notað hefir verið fyrirfram, en hinsvegar hefir n. skipt þessum 90 þús. kr., sem hún gerir ráð fyrir, að veittar verði nú, niður á þær brýr, sem hún telur liggja mest á, og ætlast til, að þær verði byggðar í þeirri röð, sem n. tiltekar, eins og vant er að gera í nál., en af því n. gefur eigi út nál. að þessu sinni, vil ég fyrir hennar hönd lesa upp, hvernig röðin er: Skjálfandafljótsbrú ................. kr. 12500 Brú á Fjarðará í Seyðisfirði (fyrri greiðsla af 20 þús. kr.) .......... - 10000 Brú á Torfustaðagróf í Fljótshlíð .... - 3000 Kvoslækjará í Fljótshlíð .......... - 5000 Bæjará í Reykhólasveit ............. - 7000 Hólsselskíll á Fjöllum ............. - 9000 Njörfadalsá á Fagradal . . . . . . . . . . - 5000 Holtsá undir Eyjafjöllum .......... - 18500 Hellnaá í Skagafirði ................ - 5000 Fróðá í Snæfellsnessýslu ........... - 1500 Þetta eru samtals 92 þús. kr. Þá koma hér ýmsir smáliðir, styrkir til ferjuhalds og ferjumanna á nokkrum stöðum, þar sem erfitt er að komast yfir óbrúuð vatnsföll. Hirði ég ekki um að telja þá upp; hv.þm. sjá á brtt. hverjir þeir eru. Þetta eru allt smástyrkir, sem eru varla þess virði að eyða miklum tíma í þá, en vafalaust eru þeir þó þarfir, og nauðsynlegt að halda uppi sæmilegum ferjum á þessum vatnsföllum, á meðan þau eru óbrúuð. Þá er hér tekinn upp gistingarstyrkur að Heiði í Gönguskörðum, og er hann færður inn á þá upphæð, sem í frv. er ætluð til gistingarstyrkja. Þá gerir n.till. um að veitu 8000 kr. til sæluhúsbyggingar á Meltanga í Austur-Skaftafellssýslu. Er talin mjög mikil þörf á að byggja sæluhús á þeim stað. Þá eru hér loks tekin upp þrjú framlög til bryggjugerða, sem sé til Ólafsfjarðar allt að 3000 kr., og til Súðavíkur 1000 kr., enda verði bryggjan eign hreppsfélagsins, en þar mun standa svo á, að hreppsfélagið á nú ekki neina byggju, svo að menn hafa orðið að notast við bryggju, sem einstakur maður á. Nú mun hreppsfélaginu standa til boða að kaupa það mannvirki; og munu menn hafa í huga að gera endurbætur á því. Væri því óskandi, að á næstu fjárlögum yrði hægt að veita meiri styrk, ef bryggjan verður þá orðin eign hreppsfélagsins, svo hægt verði að gera hana þannig úr garði, að hún komi íbúum að fullum notum. Svo er loks 2500 kr. hækkun til bryggjugerðarinnar í Ólafsvík. Áður en ég lýk máli mínu, vil ég minnast á vitaféð, sem að vísu er ekki tekið upp á þessa gr., heldur 20. gr., þó vitamálin séu hér. Fjvn. ætlast til, að af vitafénu verði varið á árinu 1937 allt að 5000 kr. til ljósmerkja á hættulegum siglingaleiðum við Breiðafjarðareyjar. Þá er einnig gert ráð fyrir, að á árunum 1936–1937 verði lokið byggingu þeirra miðunarstöðva á Reykjanesi og í Vestmannaeyjum, sem mælingar hafa verið gerðar um á undanförnum mánuðum, en sem að vísu er ekki svo á veg komið, að unnt sé að segja um, hvort það er heppileg ráðstöfun að byggja slíkar stöðvar. Vitanlega verður fénu ekki eytt til þeirra fyrr en það mál er upplýst. Verði miðunarstöð ekki byggð á Reykjanesi, er fyrst og fremst radíovitinn á Reykjanesi, sem byggja verður á árunum 1936–1937, og svo er loks Óshólaviti á Vestfjörðum og vitar á Skagafirði, er lengi hefir staðið til, að reistir yrðu og vafalaust verða byggðir á árinu 1937, ef fjárveitingu hrekkur til þess. Að öðru leyti hefir fjvn. ekki viljað skipta sér af sundurliðun þessa fjár af skiljanlegum ástæðum, þar sem hvorki er vitað með vissu, hvort miðunarstöðvarnar verða byggðar, eða hvenær ráðizt verður í að koma upp radiovitanum á Reykjanesi, sem þingið er margbúið að viðurkenna, að eigi að byggja, og fé er í rauninni fyrir hendi til af fjárveitingunni 1936. Ég skal svo ekki orðlengja frekar um þær brtt., sem falla undir minn kafla af frv. Ég er ennþá ekki farinn að lesa till. einstakra þm., og get því ekki minnzt á neina þeirra fyrr en hv.þm. hafa mælt fyrir þeim. Viðvíkjandi styrknum til flóabátaferðanna vil ég segja það að hann er óbreyttur í frv. frá því, sem hann var þegar það var flutt. Ég sé á nál. á þskj. 515 frá sameinuðum samgmn. beggja d. að þessu fé hefir nú verið skipt, og er það gert á svipaðan hátt og verið hefir undanfarin ár. og geri ég því ráð fyrir, að þingið samþ. þennan lið óbreyttan.

*Frsm. síðari kafla (Bjarni Bjarnason): Frsm. fyrri kafla fjárlfrv. hefir nú gefið dálítið yfirlit yfir gerðir fjvn. í heild og hvernig frv. lítur nú út, þegar hún skilar því frá sér. Ég get því sparað mér allt, sem lýtur að því, og horfið að þeim till., sem ég á að mæla fyrir. Ég vil þó áður en ég held lengra aðeins geta þess, að ég er algerlega sammála hv.frsm. fyrri kafla um það að 18. gr. fjárlaganna er mjög svo viðamikil orðin, og þyrfti sannarlega að koma þar á skipulagsbreytingu. Ég vil ennfremur geta þess, að einmitt í sambandi við þessa persónulegu styrki er ótrúlega mikil vinna, og þær smáupphæðir, sem þar er um að ræða, valda oft mestri óánægju á meðal þm. og annara. Frá þessu sjónarmiði væri því mjög nauðsynlegt, að hægt væri að koma annari skipun á fjárveitingar 18. gr. 29. brtt., sem er fyrsta till. á 14. gr., er um 1200 kr. fjárveitingu til bókavörzlu í háskólanum. Háskólinn á orðið mikið bókasafn, og er ómögulegt að komast af án þess að hafa sérstakan mann til að gæta þess. 30. till. er um stofnkostnað héraðsskólanna, að sá liður hækki um 3000 kr. Á sú upphæð að fara til héraðsskólans á Núpi. 31. brtt., a-b), er um styrki til gagnfræðaskólabygginga, 1200 kr. til gagnfræðaskólans á Ísafirði, en það er helmingur þess fjár, sem áætlað er, að ríkissjóði beri að greiða til endurbóta á því húsi, sem Ísafjarðarkaupstaður er nú að útbúa fyrir skólann, og 5000 kr. byrjunarstyrkur til byggingar gagnfræðaskóla á Akureyri. Það verður ekki hjá því komizt að halda áfram að koma smátt og smátt upp gagnfræðaskólum í bæjunum. Þrjú undanfarin ár hefir verið veitt fé til gagnfræðaskólabyggingar í Hafnarfirði, en nú er henni lokið með fjárveitingu ársins 1937, og að sjálfsögðu verður þá að halda, áfram einnig í hinum bæjunum. C-liðurinn er um 1000 kr. til Reykjanesskóla í NorðurÍsafjarðarsýslu. Það er vegna þess, að það er vond lending þarna á staðnum, en hinsvegar ferðast fólkið mikið til og frá skólanum á sjónum, og þarf að flytja það á smábátum í land úr stærri bátum, en þessi styrkur á að vera til bryggjugerðar. Fyrir skólans hönd hefir þegar verið keyptur rekaviður norðan af Ströndum, og getur það orðið mikil búningsbót fyrir skólann að fá bryggju, sem Djúpbáturinn getur lagzt að. Þá kemur smáhækkun á launum sundkennaranna Ólafs og Jóns Pálsson. Þetta eru menn, sem vinna sitt starf með trúmennsku, en hafa við erfiðleika að stríða, þar sem þeir verða að stunda starf sitt úti vetur og sumar, vitanlega í misjöfnum veðrum. Þeir hafa löngum haft heldur lág laun, og eins faðir þeirra, svo þeir eru vel að þessari hækkun komnir. Þá er 33. brtt. um 2000 kr. styrk til Ólympíufarar. Þeim lið fylgja þessi orð: „enda veitist íþróttakennurum utan af landi kostur á að vera með í förinni“. - Það má nú telja áreiðanlegt, að þessi för verði farin, og hefir verið greitt fram úr ýmsum atriðum, sem ferðina snerta. M. a. mun Reykjavíkurbær ætla að styrkja þessa för. Búast má við, að þeim styrk verði varið að mestu eða öllu leyti til að styrkja Reykvíkinga til þessarar ferðar, en þar sem hóp manna er boðið að fylgjast með sjálfum íþróttamönnunum, þótti ýmsum í fjvn. leitt, að ekki ættu aðrir kost á að fara en Reykvíkingar, og þess vegna tók n. upp þessa fjárveitingu með þessari klásúlu. Þá kemur 34. brtt. Það er styrkur til lesstofu byggingarfélags alþýðu og til lesstofu Sjómannafélags Reykjavíkur, 500 kr. til hvorrar. 35. brtt. er um 1000 kr. framlag til stofnunar ísl. bókasafns í Utrecht í Hollandi. Þar er víðfrægt bókasafn, sem nú er 300 ára gamalt á þessu vori, og í tilefni af því hefir verið talið á margan hitt heppilegt og vel við eigandi að sýna lit á að koma þarna upp íslenzku bókasafni. Má líta á það bæði frá menningarlegu og jafn vel viðskiptalegu sjónarmiði. 36. brtt. er endurtekin klásúla, sem hefir fallið niður og er við styrkinn til Leikfélags Reykjavíkur, um að reikningar þessu séu sendir fjvn. Þetta félag fær töluverða styrki bæði frá ríki og bæ og er sjálfsagt, að það leggi reikninga sína fram opinberlega. - Þá er till. um hækkun til Norræna félagsins, úr 600 í 900 kr. Þá er 38. brtt., um námsstyrk til Matthíasar Jónassonar, 600 kr. Þetta er ungur maður, sem hefir stundað uppeldisvísindi í Leipzig og á við fjárhagslega örðugleika að stríða, og er þetta lítilfjörleg hjálp til hans til að ljúka því námi. - Þá er till. um 1000 kr. hækkun til Magnúsar Ásgeirssonar, og um að Guðm. Hagalín sé felldur af 15. gr. og fluttur á þá 18. Þá er till. um 1000 kr. til Einars Ól. Sveinssonar, og um sömu upphæð til Maríu Markan; þó að hún hafi að vísu atvinnu núna, þá er það aðeins á byrjunarstigi, og er skiljanlegt, að slíkir einstaklingar eigi við fjárhagslega örðugleika að etja. - 42. brtt. er um að Þorkeli Þorkelssyni séu veittar 1000 kr. til vísindastarfa. - 43. till. er um, að Ásmundur Sveinsson sé felldur burt af 15. gr., og er hann fluttur á 18. gr. með 1000 kr. hækkun. - 44. till. er um styrk til bókasafnsbyggingar á Sauðárkróki. 43. till. er tekin aftur; það er viðbótarklásúla við styrkinn til Búnaðarfélags Íslands, sem verður óþörf, þar sem líkindi eru til, og má raunar telja víst, að jarðræktarlögin verði samþ. á þessu þingi, og er þá þessi aths. óþörf. 46. og 47. till. eru breyt., sem stafa af bráðabirgðabreyt. nokkurra laga, þar sem styrkurinn til búfjárræktar er hækkaður úr 42 í 56 þús., en áburðarstyrkurinn lækkar samsvarandi, eða úr 28 í 14 þús. - 48. till. er um 1200 kr. styrk til að stunda dýralækningar í Rvík og nágrenni eftir nánari fyrirmælum ráðh., og er ætlazt til þess, að Bragi Steingrímsson taki þær að sér. Guðm. Gíslason læknisfræðikandidat fékk styrk til dýralækninganáms 1936, en nám þetta tekur 2 ár, og hefir nú verið tekin upp fjárveiting, 2 þús. kr., til að fá lokið þessu námi. 49. till. er um 10 þús. kr. hækkun til rannsóknar á orma- og riðuveiki í sauðfé, en þetta var í frv. áætlað 1300 kr. - Ormaveikin er hinn mesti vágestur bændanna, sem þeir horfa nú á með ótta, og er skemmst að minnast þess, að hér í næsta héraði, Borgarfirðinum, hafa 3 heimili nú misst allt sitt sauðfé, og veit enginn, hvenær þessi bráðdrepandi pest breiðist enn meira út, og er því full ástæða til að rannsaka ýtarlega, á hvern hátt helzt muni hægt að stemma stigu fyrir þessari hættulegu veiki. - Samkv. l. um búreikninga frá síðasta þingi eru till. um, að veittar verði til búreikningaskrifstofu 3 þús. kr. Þá er till. um, að Guðmundur í Nesi fái dálitla þóknun vegna þess, að girt hefir verið fyrir beitiland hans á söndunum, og síðan hefir hann orðið að gera hagagirðingu fyrir fénað sinn til að missa hann ekki út úr höndum sér. - Þá er till. um 1000 kr. styrk til Gunnars Jónssonar til mjólkuriðnaðarnáms. 52. brtt. er um styrk til Helgu Sigurðardóttur til að gefa út bók um fiskrétti. Helga er mjög áhugasöm og dugleg um að útbreiða þekkingu á matreiðslu, og hefir skrifað margar bækur um það efni, og er þetta svolítil viðurkenning fyrir störf hennar. 53. brtt. er um 2 þús. kr. styrk til Loðdýraræktarfélags Íslands. Virðist þetta vera allálitleg atvinnugrein, en er ung ennþá, og fannst fjvn. rétt að koma til móts við beiðni félagsins. Þá koma nokkrar brtt. við 17. gr., sem teknar voru út samkv. ósk við 2. umr.; eru það brtt. 54.–61., að báðum meðtöldum. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um brtt. þær við 18. gr., sem eftir eru. Flestar eru þær persónustyrkir til embættismanna, sem látið hafa af embættum. styrkir til embættismannaekkna ljósmæðra, pósta, og til nokkurra annara einstaklinga. 74. till., þ. e. a. s. klásúlan, sem átti að koma á eftir upptalningu ljósmæðranna, er tekin aftur af n. Við 22. gr. eru till. um nokkrar heimildir, sem snerta ýmsa embættismenn, um að þeim séu greidd eftirlaun, ef þeir láta af störfum á árinu; eru sumir þeirra heilsulausir og sýnilegt að þeir taka ekki við störfum aftur,ef þeir láta af þeim. og sumir eru taldir efnalitlir eða efnalausir. 78. brtt., allir liðirnir frá a-g, skýra sig sjálfir og sé ég ekki ástæðu til að fara orðum um þá sérstaklega; þó vildi ég geta þess í sambandi við f-lið, að um það er áður samkomulag að endurgreiða þennan toll vegna Sogsvirkjunar. Þá eru liðirnir við 22. gr. undir 80. brtt. A- og b-liðir eru teknir aftur, en fram munu verða lagðar sérstakar brtt. og þeir orðaðir dálítið um. Um aðra þá liði þarf ég ekki að fjölyrða; þeir skýra sig sálfir. Þó vildi ég geta þess um ábyrgðarheimild til handa Hrófbergshreppi og Hofsóshreppi, að þessi verk eru þegar hafin með styrk úr ríkissjóði. Ég skal og geta þess um ábyrgð til Sigurðar Greipssonar, að aðstæður hafa mikið breytzt eftir að Geysir tók að gjósa að nýju og hann er orðinn mjög eftirsóttur staður af ferðamönnum, svo að nauðsynlegt er að byggja þar gistihús, og mun Sigurði takast það, ef hann fær ábyrgð fyrir þessu láni. - G-liðurinn er um ábyrgð fyrir útgerðarfélagið Kolbein unga. Mun vera venja, að fiskveiðasjóður láni helming stofnkostnaðar til slíkra fyrirtækja. Nú hefir þetta félag fengið 11 þús. kr. af 36–37 þús.; þess vegna er nú farið fram á ábyrgð fyrir 7 þús. kr., svo að það svari til helmings kostnaðarverðs báta og fasteigna, félagsins. - Um e-liðinn er það að segja, að eins og hann ber með sér, er þarna um hættulegt landbrot að ræða í Ytra-Akraneshreppi, þar sem sjórinn brýtur landið, en jarðvegur er gljúpur mór; á að nota upphæð þessa, ef lánið verður tekið, til að steypa þarna garð til að varna frekara landbroti. Um Suðurfjarðahrepp er mönnum ljóst, að hann er einn þeirra hreppa á Vestfjörðum sem á erfitt uppdráttar vegna fiskileysis m. a., eins og raunar háir fleiri hreppum. Er hugmyndin sú, að byggja þarna frystihús fyrir fisk, og telja menn, að það gæti orðið ef þetta lán fengist. 81. till. er um heimild fyrir ríkisstjórnina að greiða 600 kr. til Sigurðar Hjálmarssonar, sem er örkumla maður, orðinn steinblindur, en hefir lengi verið stýrimaður á Esju og síðan hjá Eimskipafélagi Íslands. Ég held, að ég þurfi ekki að fara fleiri orðum um þessar brtt. En áður en ég lýk máli mínu, vildi ég geta þess, að vel getur svo farið, að enn komi meiri örðugleikar yfir þetta land, en till.fjvn. eru miðaðar við normalt ár. En ef erfiðleikarnir vaxa, þá er rétt að benda á hvort ekki má gera sérstakar ráðstafanir í því sambandi. En vitanlega biðja þess allir, að betur megi láta í ári 1937 en á þessu yfirstandandi og á sl. ári. Þær óskir eru ákveðnar alstaðar á landinu og meðal allra stétta. Virðist fyrst nú verulega verða vart atvinnuleysis í landinu. Sem betur fer hefir það aldrei fyrr gert svo tilfinnanlega vart við sig, en mönnum kemur það illu að þurfa að breyta verulega til um lífsvenjur sínar. En ef gæfulega rætist úr og ekki skerðust tekjurnar því tilfinnanlegar, þá er gert ráð fyrir því bæði nú og á næsta ári, að hægt verði að halda áfram þeim verklegu framkvæmdum, sem þegar eru hafnar. Og ef tekjurnar hrykkju ekki til, og ef ástandið skyldi heldur batna, mundu þessar ráðstafanir draga mjög úr þeim sárindum, sem menn hafa fundið til vegna erfiðleikanna.

*Frsm. samvn. samgmn. (Gísli Guðmundsson): Till. samgmn. um skiptingu styrks til flótabáta liggja fyrir á þskj. 515, og vil ég leyfa mér að fara um þær nokkrum orðum. Á frv. því til fjárl., sem fyrir liggur, er upphæðin til styrktar flóabátum áætluð 76 þús. kr., og er það sama upphæð og ákveðin var á fjárl. fyrir yfirstandandi ár. Fyrir utan þetta framlag til flóabátaferðanna er svo sérstakt framlag til m. b. Skaftfellings, en það hefir samgmn. ekki haft til meðferðar, enda hefir því undanfarið verið haldið utan við. Fyrir n. hafa legið ýms erindi frá útgerðarstjórnum og einstökum mönnum, er sum fóru fram á hækkaðan styrk til flóabátanna, en n. hafa ekki séð sér fært að gera það að sínum till. að hækka þennan styrk; þess vegna hafa n. skipt upphæðinni óbreyttri. Nú er það fyrirkomulag orðið á þessum málum, að Skipaútgerð ríkisins hefir á hendi yfirstjórn eða yfirumsjón. Útgerðarstjórnum flóabátanna ber því að senda þangað beint yfirlit um starfsemina, rekstrarreikning og sömuleiðis áætlanir til athugunar, sem ber að semja í samráði við skipaútgerðina, og er með því ætlazt til, að ferðum þeirra verði hagað með tilliti til strandferða ríkissjóðsskipanna, og n. hafa í áliti sínu á þskj. 513 lagt áherzlu á, að þessa yrði gætt sem bezt, með hliðsjón af því, að styrkurinn væri notaður eins og til er ætlazt. Það verður að benda á, að þetta er ekki fullkomlega komið í það horf, sem æskilegt væri, enda er skammt síðan þessi skipan var á gerð eftir till. samgmn. Viðvíkjandi sjálfum till.n. um skiptingu styrksins skal þess getið, og er það fljótgert, að n. leggja til, að skiptingin verði óbreytt; þó er aðeins ein undantekning um Flateyjarbát, að breyting er þar gerð þannig, að styrkur til vélakaupa hækki úr 2 þús. kr. í 2500 kr.; er það þriðja greiðsla af fjórum, og er það vegna þess, að fyrir liggur vilyrði eða jafnvel loforð að greiða þennan styrk á 4 árum. Hinsvegar hefir n. lagt til, að rekstrarstyrkur þessa báts verði lækkaður um sömu upphæð, og verður því heildarstyrkurinn til bátsins ekki hærri en sl. ár. Þá er vikið að því í nál., að n. hefir veitt því athygli við athugun á rekstrarreikningi Borgarnesbáts, að útgerð hans greiðir allháa upphæð í hafnargjöld, eða 10 þús. kr. fyrir árið 1935. Virtist n. þetta vera óeðlilega há upphæð, þar sem þetta er 2/3 styrksins úr ríkissjóði. Virðist n. ekki ósennilegt, að hægt sé með samningum að færa þetta niður, og í nál. er því beint til hlutaðeigandi útgerðarstjórnar, að reyna að ná hagkvæmum samningum um þetta atriði fyrir þennan bát og aðra, ef ástæða er til, og auk þess er því beint til ríkisstjórnarinnar, hvort ekki sé ástæða til að setja löggjöf í þessu efni hvað snertir flóabáta. og þá líka strandferðaskip ríkisins. Er einkennilegt, og virðist vera óeðlilegt, að heimtuð séu hafnargjöld af þeim skipum, sem ríkið gerir út, í þeim höfnum, sem ríkið hefir byggt eða lagt fé til að byggja. Ég skal svo ekki hafa þessi orð fleiri viðvíkjandi styrknum til flóabátanna, en skal geta þess að samgmn. eru sammála um að bera fram till. um sérstakan styrk til Djúpbátsins; er henni ekki enn útbýtt, en verður útbýtt í kvöld eða á morgun. Vildi ég leyfa mér að fara fáeinum orðum um hana, og vænti þess, að ekkert sé á móti því að ég geri það nú, þótt hún liggi ekki fyrir. - Það er svo nú, að Djúpbáturinn er styrktur með 20 þús. kr. Er ákaflega mikil nauðsyn, að þessum ferðum sé haldið uppi um Ísafjarðardjúp, vegna þess að mjög er erfitt um samgöngur á landi. og eina leiðin, sem þetta fólk hefir til samgangna, er þarna býr, er sjóleiðin. Sem stendur er hafður í þessum ferðum bátur, sem er ófullnægjandi, gamall fiskibátur, sem ekki hefir neitt farþegarúm, og er ekki talið tiltækilegt að breyta þessu skipi vegna þess, hve það er gamalt og lélegt. Þess vegna er samgmn. sannfærð um, að það er ákaflega nauðsynlegt, að umbætur séu gerðar á þessum aðstæðum og að þessir menn séu styrktir að fé til þess að fá sér nýjan bát, sem sérstaklega sé smíðaður, miðað við þörfina á þessum stað, eða þá að fenginn sé notaður bátur og lagaður eða breytt eftir þörfum, ef það ráð skyldi þykja hentugra. N. leggur þess vegna til, að ríkisstj. verði heimilað að ábyrgjast lán fyrir h/f Vestfjarðabátinn allt að 2/3 kaupverðs, en þó ekki meira en 30 þús. kr., gegn því að á móti komi bakábyrgð Norður-Ísafjarðarsýslu og að lánið sé tekið innanlands. Ég geri ráð fyrir, að hv.þm. muni taka undir það, að það er nauðsynlegt að koma þessu í framkvæmd, og mun ég ekki telja þörf á því að mæla frekar fyrir þessu.

*Ásgeir Ásgeirsson: Ég hefi flutt nokkrar till., þó að ég viti ekki, hvernig þeim verður tekið; sú fyrsta er um hækkun á læknisvitjanastyrk í Suðureyrarhreppi læknisvitjanir kosta oft milli 30 og 60 kr., því að það þarf að sækja lækninn á vélbát, og minni styrkur en 300 kr. kemur varla til greina. Þá er næst till. um styrk handa Ólafi Magnússyni í Múla til frumfæris fávita; mér er að vísu kunnugt um, að slík till. hefir ekki verið samþ. nema einu sinni áður á þingi, en ég flyt þessa till. samt, því að hjá þessu fólki, sem hér um ræðir, kemur fram virðingarverð viðleitni og löngun til þess að koma þessum fávita til hjálpar eftir því sem unnt er. Hér er um fávita að ræða, sem er á þrítugs aldri. Þjóðfélaginu væri miklu dýrara, að þessi fáviti væri hafður á hæli, og þess vegna væri sparnaður í því að veita heimili hans dálítinn styrk til þess að það geti haldið honum áfram. Næsta till. mín er um 5000 kr. styrk til hafnarbóta á Suðureyri við Súgandafjörð. Þessi till. hefir verið flutt tvisvar áður á þingi, en ekki verið samþ. Ég vænti þess, að það líði ekki á löngu, unz Suðureyri fær þennan hafnarbótastyrk rétt eins og mörg önnur héruð, sem sízt hafa meiri möguleika til þess að sækja sjó. Ég hefi ekki fengið áheyrn um þennan styrk áður, ef til vill vegna þess að vitamálastjóri hefir jafnan talið, að regluleg höfn á þessum stað mundi kosta mikið fé, en það má rétt eins og annarsstaðar gera þarna bryggju og varnargarð með litlum tilkostnaði og til mikilla nota fyrir vélbáta, sem sækja sjó úr Súgandafirði. 21. till. er um aukinn styrk til barnaskólabygginga utan kaupstaða, og geri ég ráð fyrir 20000 kr. hækkun, en 15000 kr. til vara. Fyrir hv.fjvn. hafa legið skýrslur um allar þær umsóknir, sem fyrir liggja um byggingastyrk. og það er brýn þörf á því víða að endurbæta skólahús og reisa ný, og þó að styrkurinn yrði hækkaður, eina og hér er gert ráð fyrir, þá yrði ekki hægt að fullnægja þessari þörf að öllu leyti á þessu ári, sem hér um ræðir. Nú liggur fyrir þinginu frv. til fræðslulaga, en það frv. mun ekki gera hálft gagn, ef það nær fram að ganga, nema um leið verði aukinn styrkurinn til skólahúsbygginga, og þá sérstaklega til heimavistarskóla í sveitum. Ef þessi till. yrði samþ., þá væri hægt að byggja á næsta ári eina fjóra heimavistarskóla, sem mjög ríður á, að byggðir verði sem fyrst, og viðkomandi hreppar sækja fast, að byggðir verði bráðlega. Ég skal ekki bera þessa fjárveitingu saman við margar aðrar, en það mætti vafalaust finna fjölda fjárveitinga í fjárlögunum, sem eru hærri og hafa auk þess minni rétt á sér og miklu færra fólk nýtur góðs af heldur en verða mundi, ef þessi hækkun yrði samþ.; ég vil því fastlega vænta þess, að þessari till. verði sýnd nokkur úrlausn, þó að n. treysti sér ekki til þess að samþ. hærri aukninguna. 25. till. fjallar um styrk til vísindastarfs handa Leifi Ásgeirssyni, 1000 kr. Hann hafði á síðustu fjárlögum 1200 kr. til vísindastarfa, og þar sem hér ræðir um einn gáfaðasta, ungan vísindamann landsins og mann, sem hefir stundað vísindagrein, sem er mjög erfitt að stunda hér á landi, sem sé stærðfræði og eðlisfræði, þá virðist mér mjög leitt, ef þessi styrkur ætti niður að falla. Leifur Ásgeirsson er sem kunnugt er doktor frá þýzkum háskóla og fékk ágæt meðmæli kennara sinna, og er hann eins og kunnugt er bróðir Magnús Ásgeirssonar skálds, sem fjárveitingan. leggur til, að fái 1500 kr. styrkveitingu. Þessir bræður eru báðir óvenjulega gáfaðir. Í 32. till. legg ég til, að veittar verði allt að 1200 kr. til þess að gera gufubaðstofur fyrir forgöngu ungmennafélaganna; ég hefi orðið var við, að nokkur ungmennafélög hafa mikinn áhuga á því að koma upp slíkum baðstofum nálægt samkomuhúsum sínum til almennings þarfa. Þá kem ég að síðustu till., sem er nr. 35, og er hún um 3000 kr. styrk til starfrækslu dagheimila hér í Reykjavík af hálfu barnavinafélagsins Sumargjafar. N. hefir að vísu flutt till. um 6000 kr. framlag til barnaverndar, en þar af eiga aðeins 2000 kr. að renna til samskonar starfsemi í Hafnarfirði; nú er Reykjavík stærri en Hafnarfjörður, og það er ekki nema sanngjarnt að Reykjavík njóti fullt eins ríflegs styrks eins og Hafnarfjörður. Hér hefir starfsemi þessa félags verið rekin í mörg ár styrklaus, og nú þegar á að reisa dagheimili fyrir börn í vesturbænum, þá er félagið þess mjög þurfandi að fá sæmilegan styrk til þeirrar starfrækslu. Svo skal ég ekki minnast á fleiri till, enda þótt hér séu nokkrar till., sem mig langaði til að drepa á, og mun ég gera það síðar.

*Gísli Sveinsson: Hera forseti! Ég á brtt. á þskj. 519 undir XXIX, sem hv.fjvn. hefir tekið til meðferðar, en ekki séð sér fært að taka upp í sínar till. Þessi till. fjallar um styrk upp í kostnað við ferðir dýralækna í fjarlægar sveitir eftir ráðstöfun ráðherra. Ég hefi stungið upp á því, að 2300 kr. verði veittar, eða 500 kr. á hvern af föstum dýralæknum, en til vara 300 kr. á dýralækni, eða alls 1300 kr. Ég vænti þess, að þessari till. verði vel tekið af hv.þm. og að önnurhvor upphæðin verði samþ., því að þetta er í þágu alls landsins, en ekki einstakra staða. Þetta er ekki fram borið af mér í neinu hagsmunaskyni frekar fyrir mitt hérað eða neina menn, sem ég ber fyrir brjósti sérstaklega, og er það meira en sumir hv.þm. og væntanlega ýmsir hv. fjárveitinganefndarmenn geta sagt, því að það er kunnugt, að sumt af þeim till., sem n. hefir tekið til greina, bæði til ýmsra persóna og til ýmsa staða, eru mjög miðaðar við það, sem nefna mætti kjördæmahagsmuni. Skal ég ekki fara, lengra út í það, því að það er öllum ljóst. Þá skal ég geta þess, að fyrir liggja frá 2. umr.till. um aukningu á vegatillagi í Skaftafellssýslu frá mér, sem ekki hafa verið endurprentaðar, og þar sem ég hefi gert grein fyrir þeim áður, mun ég ekki tala fyrir þeim við þessa umr., en ein till. er á leiðinni frá mér, sem ég hefi borið fram í samráði við hv. form. fjvn. og með samþykki - þegar þar að kemur - hans og annara nefndarmanna, enda vænti ég þess, að hv.þm. ljái henni yfirleitt fylgi sitt; þetta verður brtt. nr. 69 á þskj. 502. Er hér um að ræða styrk til Lofts Ólafssonar pósts: fyrir hv.fjvn. hafa legið full gögn um þetta mál, send of póstmálastjóra, en svo er mál með vexti, að þessi póstur er elzti póstur landsins; hann er 80 ára gamall og hefir verið póstur í 40 ár á því svæði landsins, sem fram til síðustu tíma hefir verið hættumesta svæði landsins, að undanskildu norðvesturlandi, og er hvort með sinu móti. Fyrir norðan er yfir fjöll og hálsa að sækja, en fyrir austan sandeyðimerkur, óralangar, og beljandi vatnsföll, sem í þá daga voru öll óbrúuð. Fyrir þetta starf hefir Loftur Ólafsson fórnað kröftum sínum og heilsu, og hefir póstmálastjóri lagt til, fyrst við hæstv. ráðh. og síðan við hv.n., að þessum manni yrði veittur ríflegur styrkur; og telur hann, að það komi ekki til mála að skipa þessum manni á bekk með póstum, sem hafa ekki starfað í þágu póstmálanna nema nokkur ár; telur póstmálastjóri, að styrkurinn geti ekki verið minni en 800–1200 kr., ef hann á að vera viðunanlegur. Ég hefi því lagt til, að í stað 300 kr. komi 800 kr., en 600 til vara. Þá vil ég leyfa mér að geru athugasemd, sem ég vil biðja hv. form. fjvn. að hlýða á; það er viðvíkjandi eftirlaunastyrk ljósmæðra; í þeirri gr., sem um hann fjallar, stendur, að styrkurinn skuli því aðeins greiðast, að ljósmæðurnar geti sannað, að þær njóti eftirlauna að einum þriðja hjá hlutaðeigundi sýslufélagi.  Þá vil ég að lokum gera þá fyrirspurn til hv.fjvn., hvernig stendur á síðustu till. á þskj. 502, sem mælir svo fyrir, að stj. sé heimilt að verja úr prestlaunasjóði sem svarar prestlaunum í einu af hinum óveittu Prestaköllum, til þess að láta endurskoða sálmabók íslenzku þjóðkirkjunnar og undirbúa handrit að nýrri sálmabók, ekki aðeins frá trúarlegu, heldur einnig frá fegurðarinnar og listarinnar sjónarmiði, og má ætla, að eitthvað sé með þessu meint. Ég hefi spurt suma hv. fjvnm. að því. hvaðan þessi hugmynd sé komin, en þeir haf, ekki getað svarað því, en það væri fróðlegt fyrir mig og aðra, sem ekki eru mótfallnir slíkri till., ef hún er fram borin af réttum aðilja, að vita, hverjir eigi að undirbúa sálmabókina fyrir þjóðkirkjuna, því að við vitum það að þetta er ekki svo auðunnið verk, að það nægi að setja þetta inn í eina málsgr. á fjárlögum.  Ef hæstv.forsrh. væri hér viðstaddur, þá ætlaði ég að beina þeirri fyrirspurn til hans, hvort það sé tilfellið, að danski vísindamaðurinn og landkönnuðurinn Lauge Koch fái nokkurn styrk úr ríkissjóði til rannsókna sinna hér á landi, beint úr ríkissjóði eða af fé því, sem skipulagsnefnd atvinnumála hefir haft til umráða.

*Jóhann Jósefsson: Það eru ekki mjög margar brtt., sem ég er við riðinn, en ég ætla að víkja að þeim með fáeinum orðum. Sú fyrsta er á þskj. 519, XII. um 5000 kr. framlag til. malbikunar vega í Vestmannaeyjum, og er sú till. flutt til samræmis við það ákvæði, sem í hv.Nd. var sett inn í frv. til laga um tekjuöflun ríkissjóðs, þar sem hinum nýja benzínskatti er skipt niður til vegabóta á ýmsum svæðum landsins. Ég skal geta þess, að þetta ákvæði um að þessari upphæð verði varið til malbikunar í Vestmannaeyjum af benzínskattinum, er sem stendur í frv., sem fyrir þinginu liggur, um tekjuöflun fyrir ríkissjóð. Þá hefi ég ásamt hv.þm.N.-Ísf. og hv. 6. þm. Reykv. flutt brtt. við 22. gr., þar sem farið er fram á, að ríkið stuðli að fisksölu í útlöndum með því að ábyrgjast þá, sem selja fiskinn, gegn gengissveiflum, en þar sem ég er ekki 1.flm. þeirrar till., skal ég ekki fjölyrða frekar um hana. Ennfremur er ég meðflm. að till. um, að stj. sé heimilt að efla skuldlaskilasjóð vélbátaeigenda með nýju framlagi úr ríkissjóði, allt að 200 þús. kr., til hjálpar eigendum línuveiðagufuskipa, en fyrir þeirri till. ætla ég ekki að færa rök frekar en þeirri, sem ég síðast nefndi, því að hv. 6. þm. Reykv. er þar í fararbroddi. Þá er till. við 22. gr., LII, um það, að stj. sé heimilt að ábyrgjast allt að 10 þús. kr. lán fyrir Vestmannaeyjakaupstað, til þess að eignast hús fyrir gagnfræðaskólann. gegn þeim tryggingum, sem stj. metur gildar. Mér finnst ekki verða hjá því komizt, að Vestmannaeyjarkaupstaður verði eins og aðrir kaupstaðir eitthvað studdur til þess að koma upp húsi yfir gagnfræðaskólann. Skólinn hefir starfað í nokkur ár. Honum háir það allmikið, að hann hefir ekki viðunandi húsakynni. Bærinn á nú kost á að kaupa hús, sem er nú í eign Útvegsbankans þar í Eyjum. Húsið er að mörgu leyti mjög glæsilegt, en þarf talsvert að breyta því til þess, að það sé hæft fyrir skólahús, en þá gæti það líka orðið ágætt. Ég held, að eins og sakir standa, þá væri það heppilegri leið til þess að koma upp gagnfræðaskóla á þessum stað að hlaupið væri undir bagga með þessu bæjarfélagi með því að ábyrgjast lán í þessu skyni, svo að bærinn geti komizt yfir þetta hús, frekar en að verja fé í nýja byggingu. Það eru nú tvær brtt. frá mér í prentun, en þar sem þær hafa ekki verið lagðar fram enn, þá læt ég bíða þar til síðar að minnast á þær.

Thor Thors Ég á nokkrar brtt. á þskj. 519, sem ég vil leyfa mér að gera hér að umræðuefni. 1. brtt. er nr. VI á þessu þskj. Það er 4500 kr. framlag til Hellissandsvegar, enda leggi hreppsbúur fram 450 dagsverk ókeypis. Eins og kunnugt er, er Hellissandur fjölmennt kauptún; þar eru um 600 íbúar, en kauptúnið er gersamlega sambandslaust við umheiminn, þar sem það hefir ekkert vegasamband við nágrennið. Þetta er vitanlera mjög bagalegt fyrir alla íbúa kauptúnsins og háir mjög afvinnumöguleikum þeirra. Þeim er því mesta áhugamál að fá bætt úr þessu, og það sýna þeir með því að bjóðast til þess að spara hér um 4500 kr. af því fé, sem fyrr eða síðar yrði að leggja til þessa vegar, sem nú fyrir nokkru er kominn í þjóðvegatölu. Mér finnst það því ekki geta verið ágreiningsmál, að Alþ. beri skylda til að taka í þess, útréttu hönd þorpsbúa og á þennan hátt verðlauna þann áhuga, sem þeir sýna fyrir þessu nauðsynjamáli sínu. Það yrði þá jafnframt til þess að greiða úr þeim samgönguörðugleikum, sem þeir nú eiga við að búa og létta undir afkomu þeirra, sem nú er sérlega erfið vegna þess, að afli hefir brugðizt mjög tilfinnanlega tvö undanfarin ár frá þessu kauptúni, en eins og kunnugt er, er útgerð aðalatvinnvegur hreppsbúa. Af þessum ástæðum verð ég líka að telja skyldu Alþingis að verða við þessum tilmælum, fyrst og fremst vegna þess, að þorpsbúar sjálfir vilja leggja nokkuð af mörkum, og í öðru lagi vegna þeirra erfiðleika, sem þeir eiga nú við að stríða, því að vitanlega er það ríkisvaldinu miklu meiri fengur að geta lagt fram þetta fé, þegar það getur fengið jafnmikið tillag á móti, heldur en að neyðast til þess síðar vegna yfirvofandi skorts í þorpinu að leggja fram fé í aðrar atvinnubætur, sem ábyggilega yrðu miklu vafasamari til hagnaðar fyrir þjóðfélagið en það nauðsynjaverk, sem hér er lagt til, að framkvæmt verði. Þá er 2. brtt. mín á sama þskj. undir XXXIX, til Kjartans Þorkelssonar fyrrum póstafgreiðslu- og matsmanns, 300 kr. styrkur. Þessi maður sem nú er um 76 ára, hefir verið blindur um nokkurra ára skeið. Hann hefir lagt mjög mikilvægt starf fram í þágu þjóðfélagsins á fjöldamörgum sviðum. Hann hefir verið póstafgreiðslumaður í um 22 ár. Hann hefir í áratugi verið í skattanefnd. Hann hefir gegnt störfum sem ullarmatsmaður og kjötmatssmaður um langt skeið. Hann hefir um nokkurra ára skeið verið hreppstjóri, og auk þess hefir hann verið umboðsmaður þjóðjarða. Þegar þess er gætt, hvernig hag þessa manns er nú komið í hárri elli, hann er nú blindur, og þegar þess er gætt, hvernig hann hefir slitið kröftum sínum í þágu þjóðfélagsins á fjöldamörgum sviðum, þá virðist vissulega ekki vera um neina ofrausn að ræða, þó að Alþingi veiti honum þennan lítilfjörlega lífeyri, en ég hefi ekki séð mér fært að hafa þessa till. hærri, af því að það er svipuð upphæð, sem yfirleitt er veitt í þessu skyni á 18. gr. fjárl. Þá er 3. brtt. mín undir XLII, um að veita 300 kr. til Kristínar Pálsdóttur, ekkju Jóns Níelssonar vitavarðar. Vitamálastjóri hafði sent umsókn um þetta til fjvn., en af einhverri orsök hefir þetta fallið niður úr till.n.Hv. form. fjvn. hefir tjáð mér, að hér hafi verið um vangá að ræða og fjvn. geti fallizt á að reita þessari ekkju jafnháa upphæð og ekkjur annara vitavarða fá á fjárl., en það er 300 kr. Maður þessarar konu, sem lengi var vitavörður í Elliðaey, fórst í ofviðrinu mikla 14. des. 1935. Vitamálastjóri lagði eindregið með, að þessi styrkur væri veittur, og bendir á það, að þessi ekkja sé með öllu eignalaus. Vegna ummæla hv. form. fjvn. um þessa umsókn dreg ég ekki í efa, að þessi málaleitun fái góðar undirtektir hjá hv.þm. Þá er I. brtt., XLIX. við 22. gr., nýr liður, um ábyrgð fyrir Neshrepp utan Ennis, allt að 50000 kr., til vatnsveitu. Þessi málaleitun á rætur sínar að rekja til fundar, sem haldinn var á Hellissandi 29. marz sl. Þar var samskonar till.samþ. einum rómi og hún síðan send til Alþingis. Ég hygg að þetta mál verði bezt skýrt með því að lesa umsögn héraðslæknisins í Ólafsvíkurhéraði um nauðsyn þessa máls. Vil ég vænta þess, að hæstv. forseti leyfi það. Læknirinn segir svo í umsögn sinni, sem er dags. 1. apríl 1936: „Að gefnu tilefni skal það tekið fram, að Hellissandur er mjög illa settur að því, er neyzluvatn snertir. Þorpsbúar taka neyzluvatn sitt úr á, sem rennur gegnum kauptúnið. Er því vitanlegt að í hana rennur afrennsli af túnum og frá húsum, auk þess, sem ekki verður fyrir það girt, að vatnið sé notað til atnara þarfa en neyzlu. Vegna vegalengdar má það teljast ógerningur að sækja vatn í ána fyrir ofan allt kauptúnið. og verður því að álíta ána óhæfilegt vatnsból fyrir þorpið. Þorpsbúar hafa augastað á uppsprettulind fyrir vatnsból handa sér, og er hún á góðum stað og laus við galla þá, sem að ofan getur.“ Þetta er umsögn héraðslæknisins, dr. Árna Árnasonar í Ólafsvík. Hann segir beinum orðum, að hann áliti þessa á, sem þorpsbúar nú verða að nota, óhæfilegt vatnsból. Stundum hafa gosið upp skæðir sjúkdómar þarna í þorpinu, og er ekki úr vegi að ætla, að þetta óheilnæma neyzluvatn eigi þrátt í þeim skæðu sóttum, sem hafa komið þarna fram öðruhverju. Vegna þeirrar óhollustu sem af þessu stafar, er auðvitað hin brýnasta nauðsyn að breyta um vatnsból. Þorpsbúar hafa látið gera áætlun um fullkomna vatnsveitu fyrir kauptúnið. Sú rannsókn var framkvæmd af núverandi vitamálastjóra, og það má ætla að framkvæmd þessa verks kosti allt að 40–50 þús. kr. Það má telja1íklegt, að komizt verði af með 40 þús. kr., en að sjálfsögðu verður mjög erfitt að útvega lánsfé til þessa mannvirkis eins og nú er komið fjárhagsafkonu þjóðarinnar. En ég tel, að Alþingi beri skylda til þess, ef unnt er, að útvega lán og styðja að því, að hægt yrði að koma þessu í framkvæmd, vegna þess að hér er um yfirvofandi hættu að ræða fyrir heilsu og velferð fjölda margra manna. Og að sjálfsögðu yrði slíkt lán tekið í fullu samtráði við hæstv. stj., sem á að ábyrgjast það, og ekkert gert í framkvæmd málsins, nema með fullu samþ. hennar. Ég á ekki fleiri brtt. á þessu þskj., en það er ein brtt., sem nú er í prentun, sem ég flyt ásamt hæstv. forseta. Hún hefir ekki í för með sér nein aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Hún ákveður aðeins, hvernig ráðstafa skuli nokkrum hluta af því fárframlagi, sem er á 12. gr. fjárl., 18. r. en það er styrkur, sem ætlaður er til sjúkra eftir úthlutun landlæknis. Þar eru veittar 5000 kr. í allt, en við leggjum til, að 500 kr. af því fé fari til Hallgríms bóna. Sveinssonar á Hálsi í Eyrarsveit til þess að leita sér lækninga. Þessi maður, sem er fátækur bóndi, varð fyrir því mikla óhappi að hrapa úr fjalli þar vestra á síðasta hausti. Ef hér hefði verið um verkamann að ræða, hefði hann að sjálfsögðu verið slysatryggður og ríkið hlaupið undir bagga með honum. En þessi maður átti ekki því láni að fagna og stendur hann nú uppi eignalaus og örkumla og á þess engan kost að leita sér lækninga. Hann fótbrotnaði, og lækningin hefir ekki tekizt vel, þannig að það er ekki hægt að búast við að hann fái heilsu aftur, nema frekari læknisaðgerð komi til. Af þessum ástæðum, sem ég hefi getið um. leyfi ég mér að vænta að þessi till. sem engin aukin útgjöld hefir í för með sér. fái góðar undirtektir hv.þm.

*Páll Þorbjörnsson: Ég á hér nokkrar brtt. við fjárlfrv. Þær eru allar smávægilegar en þó vil ég ekki láta hjá líða að minnast á þær. 1. brtt. mín, sem er nr. XXIV á þskj. 519, fer fram á lítilfjörlegan styrk til lesstofu sjómannafélagsins Jötuns í Vestmannaeyjum. Það er 500 kr. styrkur, sem farið er fram á í þessu augnamiði. Eins og kunnugt er, sækir til Vestmannaeyja á hverjum vetri mikill fjöldi sjómanna víðsvegar af landinu, sem eiga sér þar lítinn eða engan samastað. Þeir búa í verbúðum og íbúðum, sem eru mjög illa til þess fallnar að dvelja þar nema sem skemmst. Þess vegna tel ég það mjög mikið menningarariði, ef samastaður væri þarna, þar sem þessir menn gætu eytt frístundum sínum við lestur bóka og blaða. Ég hygg líka, að fordæmi sé fyrir slíku sem þessu. og væri ekki séð við þessa sjómenn, sem sækja að þessari stærstu verstöð landsins, að þessi litli styrkur væri veittur. Ég skal taka það fram að að sjálfsögðu er þessi upphæð ekki nóg en til þess er ætlazt, að það sem á vantar, náist annarsstaðar frá. Þá er XXXI. brtt. á sama þskj., um 1200 kr. til Bjarna Guðjónssonar myndskera. Það er svo, að þeir listamenn, sem styrks njóta á fjárl., eru flestir búsettir í Reykjavík, en ég get ekki séð, að sérstök ástæða sé til að binda styrkinn við þá, sem hafa tekið sér bólfestu hér. Það munu vera tveir listamenn í tréskurði sem hafa notið styrks undanfarin ár. annar á Akureyri. hinn á Ísafirði. Og þar sem ég hygg, að Vestmannaeyjar séu sá af bæjum þessa lands, þar sem minnst er lagt til hinnar svokölluðu menningarstarfsemi, þá vil ég vænta, að þessi fjárveiting til þessa unga listamanns mæti velvilja hv.þm. Hv. fjvn. hefir þóknazt að taka upp í till. sínar 200 kr. styrk til Guðlaugs Hannessonar lýsismatsmanns, en ég hafði getið um það við fjvnm., að mér þætti þessi upphæð svo óveruleg að ég gæti tæplega kinnroðalaust látið sjá hana í fjárl., af því að ég hefði átt þátt í því, að þessum manni yrði veittur styrkur. Það er líka nokkur sérstaða með þennan mann, því að meðan hann var lýsisbræðslumaður og lýsismatsmaður, þótti sú vara, sem hann framleiddi, svo góð, að hún þótti þess verð, að sérstök verðlaun væru veitt fyrir hana. - Þó að fiskimatsmenn fái á fjárl. yfirleitt ekki nem. 300 kr., þá hygg ég, að vel megi samþ. að veit, þessum manni 500 kr. með tilliti til þess, hve langur starfstími hans hefir verið og hversu hann hefir skarað fram úr í sinni iðn.

Forseti (JBald): Það hefir verið heldur þunn skipað á þingbekkjum hér í kvöld, og má það vera ástæðan til þess, hve tregir hv.þm. h. f. verið til að kveðja sér hljóðs. Enginn af þeim hv.þm., sem hér eru viðstaddir, hefir nú kvatt sér hljóðs, en ég sé mér hinsvegar ekki fært að slíta umr. um fjárl að svo komnu máli, meðan fjöldamargir hv.þm. eiga eftir að mæla, fyrir sínum brtt. En á næsta fundi geta menn ekki treyst því, að eftir þeim verði beðið langan tíma. - Ég mun því taka málið af dagskrá nú.

*Frsm. minni hl. (Pétur Halldórsson): Herra forseti! Ég hefi ekki átt kost á að vera hér við fyrri umr. þessa máls og því ekki getað sagt neitt um þetta frv., sem fyrir liggur. En ég hefi ásamt hv. 11. landsk. leyft mér að bera fram brtt. við frv. á þskj. 480 og skal halda mig aðallega við að ræða um þær. Þær fara fram á það í fyrsta lagi, að fella niður síðustu setninguna í 1. gr., þar sem gert er ráð fyrir, að í skrá þeirri, sem ráðh. gefur út um námsbækur, að fengnum till. fræðslumálastjóra, skuli greina, hverjar kröfur skuli gera um efni og efnismeðferð hverrar bókar. Mér finnst það ekki eiga við að setja fyrirmæli um slíkt, því það verður að vera á valdi þeirra, sem bækurnar semja og leggja handrit fyrir n. til þess að velja úr. Það er ekki svo gott að segja fyrir um það, hver efnismeðferð er hentugust fyrir slíkar bækur, sem hér er um að ræða. Til skýringar á þessu atriði skal ég leyfa mér að segja frá því, sem ég nýlega las í ensku blaði, þar sem bókaforleggjari einn segir frá nokkrum endurminningum í sínu útgáfustarfi. Einu sinni kom til hans heldur óálitleg eldri kona með ósköp óálitlegt handrit og afhenti honum það og sagði: „Viljið þér gefa þetta út?“ Hann athugaði þetta handrit í tómi og lét kunnáttumann fara yfir það. Niðurstaðan varð sú, að þetta handrit tók hann til útgáfu þó það væri útlitsljótt og höfundurinn óálitlegur. En þegar bókin kom út, vildi svo til, að maður, sem hafði með fræðslumál fyrir London að gera, sá þessa bók á sýningu, sem haldin var á skólabókum, og honum leizt svo vel á hana, að hún var tekin til allra skóla í London. Og þessi óálitlega kona kom til með að hafa svo mikið upp úr samningu þessarar óálitlegu bókar, að hún gat nú hætt að kenna, því að hún fékk svo álitlega fjárupphæð fyrir þessa bók sína. Ég er viss um, að svona lagað kemur ekki fyrir, þegar n. manna fer að fjalla um þessi mál og segja til um, hvernig þeim skuli hagað. - 2. brtt. fer fram á, að orðalagi 2. gr. verði breytt þar, sem talað er um að dreifa bókunum út á meðal allra skólaskyldra barna í landinu. Það er áreiðanlegt, að þessi aðferð mun reynast dýr, og hún mun stefna í þá átt að gera þetta dýrara fyrir þjóðfélagið og auka eyðslu fyrir það, og það svo freklega, að allar líkur eru til, að þetta fái ekki staðizt lengi. Mér virðist þarna verið að hvetja til óþarfa eyðslu, sem ekki á að eiga sér stað, hvorki í þessu efni né öðru. Mér virðist orðalagið á 2. gr. vera þannig, að það lítur út fyrir, að tilgangurinn sé að sóa sem mestu og að þar séu engin takmörk sett. Það var af þessum ástæðum, að ég bar fram þessa brtt. Mér þykir hóflegra orðalag það, sem hún gerir ráð fyrir, og það orðalag gefur að minnsta kosti ekki til kynna, að ætlazt sé til, að þessu verði sóað stjórnlaust og umfram allar þarfir. - 3. brtt. fer fram á að við 4. gr. bætist, að prentsmiðjustjóri ríkisprentsmiðjunnar skuli hafa þóknun fyrir sitt starf sem forstöðumaður þessa fyrirtækis og skal ráðh. ákveða, hvað há hún á að vera. Mér þykir rétt, að þetta komi fram vegna þess, að ef ríkisprentsmiðjustjóranum er ekki ætluð sérstök þóknun fyrir þetta, þá er það til þess fallið að fela einn kostnaðarliðinn, og það gæti með tímanum réttlætt þessa útgáfustarfsemi. Nú er talað um í frv., að tilgangurinn eigi að vera sá, að gera þetta kostnaðarminna fyrir ríkið. En mér finnst það þurfa að koma ljóslega fram, hver kostnaðurinn er, og ekki megi fela neinn kostnaðarliðinn undir öðrum ríkisstofnunum. Því fer vel á því, að það komi hér fram, að þóknun er nauðsynleg fyrir þetta framkvæmdarstjórastarf, og þá ættu að vera ákvæði í l. um, að ráðh. ákvæði þóknunina. - Næsta brtt. er við 7. gr. Hún er dálítið veruleg breyt. frá tilgangi frv. Í 7. gr. segir: „Til þess að standast kostnaðinn við útgáfu námsbóka þeirra, sem út eru gefnar samkvæmt þessum l., lætur ríkisstjórnin innheimta námsbókagjald af hverju heimili, þar sem er skólaskylt barn, eitt eða fleiri. Námsbókagjaldið skal nema 3–8 kr. á heimili og innheimtast á manntalsþingum samkvæmt skrám, er sveitar- eða bæjarstjórnir semja fyrir lok janúarmánaðar ár hvert og lagðar eru fram samtímis skattskrám.“ Ég vil benda á, að mér þykir þetta þunglamalegt fyrirkomulag, og þetta verður til þess, að stjórnarvöldin þurfa að láta gera eina skrána ennþá til þess að afhenda innheimtumönnum ríkisins til þess að innheimta eftir. Það fer hraðvaxandi þetta skráafargan, sem nauðsynlegt er til þess, að hægt sé að framkvæma ýms lagaákvæði. Hér er rétt ein slík á ferðinni, og hún felur í sér svo verulegan kostnaðarauka fyrir þetta fyrirtæki, að það væri gott að geta fellt það niður, ef önnur lausn fyndist á þessu máli, sem væri hentugri. Nú er það líka ranglátt, sýnist mér, að láta aðra borga námsbókagjald heldur en þau heimili, sem einhverja námsbók hafa fengið á því ári. Mér finnst sanngjarnt, að menn geti sloppið við gjaldið, ef farið er svo vel með bækurnar á einu heimili, að bækurnar endist þar betur. Það hvetur líka til betri meðferðar á þessum hlutum, og mér finnst full ástæða til að brýna það fyrir mönnum. Því ef engin takmörk verða sett, hvað mikið heimta má af þessum ókeypis námsbókum, sem kallaðar eru, þá þykir mér líklegt, að eyðslan verði svo ógurleg, að það komi fljótt í ljós, að það verði að leggja þetta niður. Mér þykir hæfileg lausn á því máli, að skólanefnd fyrir tilstuðlan skólastjóra eða kennara geri skýrslu um, hverjir hafi fengið námsbækur, og þeir séu svo látnir greiða námsbókagjald, en hinir ekki, sem fyrir góða meðferð bókanna eða aðra sparneytni komist hjá því að gjalda námsbókagjaldið það árið. Ég sé ekki betur en að þetta sé sanngjarnara heldur en að öll heimili, sem börn hafa, borgi, hvort sem þau hafa fengið nokkra bók eða ekki. Þetta virðist vera ósköp einfalt, en að vísu viðbót við störf skólastjóra og skólanefnda, en þó ekki óhæfilegt. - 5. brtt. er um það, að 9. gr. falli niður, en hún segir, að ekki megi án heimildar ráðh. selja þessar bækur, sem gefnar eru, og eru við lagðar 10–100 kr. sektir fyrir að selja þær. Ég skil ekki, hvers vegna þarf að hafa þetta í l. Það er auðsætt, að ef nógur forði er allsstaðar fyrirliggjandi af þessum bókum, kemur ekki til, að þær verði seldar. Og ég sé satt að segja ekki, að það þurfi að varða sektum, þó að einhver afhendi afnotaréttinn á bók til annars, ef svo stendur á, að það er þægilegra einhverra hluta vegna. Ég sé ekki betur en það megi láta alveg frjálst. Ég fæ ekki betur séð en að þarna sé hugsunarvilla, sem gerir það að verkum, að 9. gr. er eins og hún er orðuð í frv. Það virðist svo sem þetta sé önnur ráðstöfun til þess að tryggja, að enginn fari vel með bækurnar. Ég get ekki betur séð en að þetta ákvæði sé í alla staði þarflaust. - 6. brtt. er við 10. gr., samskonar og við 2. gr., um að þar sem talað er um að dreifa bókunum út, þar komi að afhenda bækurnar. Mér finnst þetta viðkunnanlegra orðalag í lagamáli, og það er í samræmi við breyt. á 2. gr. - 7. brtt. er við 15. gr., um að síðasti málsliðurinn falli niður, þar sem talað er um bann 9. gr., en hann þarf að falla niður, ef 9. gr. verður felld niður. Þetta eru þær brtt., sem við höfum leyft okkur að gera við frv. Ég verð að líta svo á, að þær séu allar til bóta, og vona, að hv.þm. fallist á það með mér. Ég tel ekki þörf á að ræða mikið um principatriði þessa máls. Mönnum er ljóst, hvert stefnir með þessu, og að það er margt við það að athuga frá ýmsum sjónarmiðum. Ég vil sérstaklega benda á eitt sjónarmið núna. Það er það, að þetta er beinlínis ráð til þess að stuðla að óhæfilegri eyðslu fyrir þjóðfélagið á þessu sviði. Og ef eyðsla og fyrirhyggjuleysi viðgengst á einu sviði og það er stuðlað að því á allan hátt að útbreiða það af ríkisvaldinu, þá er hætt við, að það breiðist óðum út á fleiri sviðum þjóðfélagsins. Annars skal ég bæta því við, að mér sýnist ekki á ýmsu, sem fram hefir komið upp á síðkastið, að ríkisútgáfan sé nein lausn á þessu máli; það er langt frá því. Fyrir tilviljun rakst ég nýlega á skrá yfir bækur, sem útvarpsskrifstofan hefir gefið út; það eru kennslubækur í málum, íslenzku, dönsku, ensku og þýzku. Maður skyldi nú halda, að hér væri um að ræða stóran markað fyrir þessar kennslubækur, og ég tel víst, að svo sé, en verðið á þessum bókum er svo hátt, að ég tel ekki neinn sóma í því fyrir ríkið hvað þessa útgáfustarfsemi snertir. Það er sízt lægra verð heldur en mundi vera og almennt er hjá einstökum útgefendum. En þetta er það, sem þeir menn, sem nú fara með völdin í þessu landi, vilja knýja í gegn, og við því er ekkert annað að segja heldur en að hlíta því, sem meiri hl. Alþingis vill, jafnvel þó það sé þvert ofan í staðreyndir og alla reynslu. Við því er ekki hægt að gera annað en að benda á agnúana á þessu og hvað betur má fara. Það er náttúrlega ekkert annað en blekking í sjálfu sér að leggja í sambandi við þetta frv. á sérstakan skatt. Ég sé ekki, að ríkið þurfi að leggja sérstakan skatt á, þó að það vilji fara að gefa allar námsbækur. En það virðist vaka fyrir þeim, sem að þessu standa, að tollarnir séu nú orðnir svo háir, að ekki verði lengur unað við að hækka þá almennt, heldur verði að bæta við svona smásköttum, sem eigi að koma til uppbótar hinum almennu sköttum. Ég þykist vita, að þetta sé aðeins byrjun á nýrri skattaálagningu ofan á þá, sem fyrir eru. Ég skal svo ekki orðlengja um þetta frekar að sinni.

*Frsm. meiri hl. (Ingvar Pálmason): Eins og ég gat um við 2. umr. þessa máls, þá hefir það orsakazt af þeim breyt., sem á frv. voru gerðar í Nd., að það vill kenna nokkurs ósamræmis um hin einstöku ákvæði frv. Ég gat um þetta þá, og þótt n. við 2. umr. reyndi að lagfæra þetta lítilsháttar, var bent á það undir umr., að ennþá mundi vera ástæða til að lagfæra frv. Málið hefir því verið athugað á ný, og hefir meiri hl. allshn. orðið ásáttur um að bera fram 3 brtt. 1. brtt. er við 3. gr. og er þess efnis, að ekki sé skylt að kjósa varamenn í hreppsnefndir, þar sem kosningar séu óhlutbundnar. Þetta kom til af því, að það verður a. m. k. í hreppum nokkuð vafningasamt að koma við kosningum á varamönnum. Og þó að ég játi, að þær breyt. á frv., sem þetta leiðir af sér, séu til hins lakara, þá tel ég, eins og komið er, að ekki sé annað fært en að reyna að laga þetta ósamræmi eins og hægt er og afgr. frv. sem l. Þetta ósamræmi stafar sem sé af því, að þegar frv. var samið upphaflega, þá var það gert út frá þeirri hugsjón, að allsstaðar væru viðhafðar hlutfallskosningar. Svo var þessi breyt. gerð í Nd., að sumstaðar skyldi ekki vera hlutfallskosning, og við það lentu ýmsir hortittir í frv. Þá er 2. brtt. Þar leggur n. til, að aftan við 23. gr. komi ný gr., sem taki það skýrt fram, að þar sem ekki er viðhöfð hlutbundin kosning, skuli ekki vera nema ein kjörstjórn. Þá er 3. brtt. Þar er prentvilla, brtt. er við 31. gr., en ekki 3. gr., eins og stendur í brtt. Þar er gert ráð fyrir, að gr. verði orðuð um. Þar er ekki um efnisbreyt. að ræða, heldur aðeins annað orðalag, svo að ekki verði hægt að skilja hana svo, að skólanefndarmenn skuli kosnir af hreppsnefndum. Á þetta var bent við 2. umr., og þótti n. rétt að orða gr. um, svo að hún yrði ekki misskilin, því að það er gefin sök, að ef fræðslulagafrv. það, sem nú liggur fyrir þinginu verður samþ., þá eru þar ákvæði um kosningu skólanefnda. Ég held, að þessar brtt. allar séu heldur til lagfæringar á frv., og vænti ég því, að d. geti samþ. þær.

*Þorsteinn Briem: Það hefir orðið samkomulag hjá meiri hl. n. um þær brtt., sem ég gerði ráð fyrir við 2. umr. að flytja við 3. umr.; aðeins um eina þeirra hefir ekki náðst samkomulag. Ég hefi því leyft mér að bera fram á þskj. 526 brtt. við 17. gr. Í þessari brtt. legg ég til, að í staðinn fyrir „1/10 hluti kjósenda“ komi: 1/5 kjósenda, - og að orðin „þó nægir, að 25 kjósendur krefjist þess falli burt. Þessi brtt. er flutt samkv. þeim vilja, sem ég veit, að er ríkjandi í sveitahreppum. Ég veit, að þar er ekki óskað eftir hlutfallskosningum, meðal annars vegna þess, að það þykir ekki æskilegt, að löggjöfin gefi ástæðu til, að pólitískur flokkadráttur komist í sveitarstjórnarmál þar, sem það er ekki þegar orðið. Ég álít það rétt að halda sveitarstjórnarmálum sem lengst fyrir utan pólitískan flokkadrátt, og þess vegna flyt ég þessa brtt., sem torveldar það, að hlutfallskosningum sé komið á, en útilokar þær þó ekki þar, sem sýnt er, að talsverður fjöldi kjósenda í hreppnum er því fyrirkomulagi fylgjandi. Ég þykist ekki þurfa að hafa fleiri orð um þessa brtt. og vona, að hv. d. líti hana réttu auga.

*Sigurjón Á. Ólafsson: Hv. frsm. minntist þess ekki, svo að ég tæki eftir, að mín afstaða til fyrstu brtt. er sú, að ég get ekki fylgt henni, og hafði um það fyrirvara. Ég tel ekki rétt að hafa ekki varamenn, þótt kosning sé óhlutbundin. Reynslan hefir sýnt það, að þar sem kjörtímabilið er 4 ár, er nauðsynlegt að hafa varamenn. Á þetta löngu tímabili geta komið fyrir allskonar forföll, menn geta dáið, flutt burt úr hreppnum o. fl., og þarf þá að efna til nýrra kosninga, ef ekki eru til varamenn, og er með því stofnað til óþarfa kostnaðar. Þess vegna vil ég halda þeirri reglu, sem er gegnum allt frv., að hafa varamenn. Að vísu er það heimilt, þótt brtt. sé samþ., en ég tel ekki tryggt, að sú heimild verði notuð. Um aðrar brtt.n. þarf ég ekki að tala, en hinsvegar vil ég taka það fram um brtt.hv. 10. landsk. að ég get ekki fallizt á að þrengja leiðina að því að koma á hlutfallskosningum. Ég held, að það sé hóflega í sakir farið að ætla 1/10 kjósenda að segja um, hvort hlutfallskosningar séu viðhafðar, og að þar sem hreppar eru fjölmennir nægi að 25 kjósendur krefjist þess. Það verður að teljast réttlátt, að minnihl.flokkar geti fengið sinn rétt, og atkvæði þeirra geti komið til greina. Ég get ekki fallizt á það, sem hv. 10. landsk. flutti sem aðalrök fyrir till. sinni, að hlutfallskosningar mundu auka flokkadrætti í sveitum. Hinsvegar getur hrein hending ráðið því, hvernig kosning fer, og er þá aðeins sá meiri hl., sem þannig verður til, ráðandi um 4 ára skeið, án þess að áhrifaréttur hinna komist nokkuð að. Ég vil ekki þrengja eða torvelda leiðina að hlutfallskosningum meira en orðið er. Auk þess má geta þess, að um þetta atriði urðu allmikil átök í hv.Nd., og ef þessu væri breytt hér, þá gæti það orðið frv. að falli. Ég vil mælast til, að hv. d. tefli ekki þannig á tvær hættur að samþ. þessa brtt.

*Þorsteinn Briem: Hv. síðasti ræðumaður lýsti yfir því, að hann gæti ekki fylgt 1. brtt. á þskj. 525, og kom mér það ekki á óvart, því hann hafði lýst því yfir í n., að hann væri í vafa um þá till., en mér skildist, að fyrir honum vekti sérstök afstaða. Eins og hv.þdm. hafa tekið eftir, er í 26. gr. gert ráð fyrir, að kosning varamanna fari ekki fram fyrr en kosningu aðalmanna er lokið, og má þá vænta þess, að svo margir verði farnir af fundi, að sú kosning lendi í ólestri, og það er ekki laust við, að ég gruni þennan hv.þm. nokkuð um græsku í þessu efni. Ég er ekki viss um, nema svo kunni að vera, að hann vilji halda þessu ákvæði um kosningu varamanna einmitt til þess, að kosningin lendi í handaskolum og leiði til þess, að upp verði teknar hlutbundnar kosningar, og þetta skýrist að nokkru leyti við afstöðu hans til till. minnar um að hækka hlutfallstölu þeirra kjósenda, sem yrðu að krefjast hlutbundinna kosninga. Hann lýsti sig mótfallinn því af þrengja leiðina, svo að fleiri þyrfti til að heimta hlutbundnar kosningar heldur en nú er. Hann dró í efa, að það fyndist meiri hl. í sveitum, sem væri mótfallinn hlutbundnum kosningum, en þrátt fyrir það verð ég að halda því fast fram, og menn eru í mörgum sveitum mótfallnir því, að pólitískar flokkadeilur og æsingar séu dregnar inn í sveiturstjórnarmál, en til þess eru miklu meiri líkur, ef hlutbundnar kosningar eru viðhafður. Ég hefi miðað þessa till., að krafan skuli koma frá kjósenda, við það, að ef 5 menn eiga sæti í hreppsnefnd, þá hefir þessi 1/5 möguleika til þess að koma að einum manni. Hinsvegar á það sér stað í sumum hreppum, að hreppsnefndarmenn eru færri. Hv. frsm. talaði um, að hending ein gæti ráðið kosningum, þegar þær væru óhlutbundnar, en það er svo við allar kosningar, að hending getur ráðið úrslitum. Hvað því viðvíkur, að hv.Nd. hefir samþ., að ekki þyrfti nema 1/10 kjósenda til að krefjast hlutbundinna kosninga, þá verð ég að líta svo á, að þrátt fyrir alla virðingu fyrir þeirri hv. d., sé þessari hv. d. leyfilegt að hafa sínar skoðanir um þessi mál sem önnur. Ég tók svo eftir, að hv.þm. væri að tala um sem almenna reglu að viðhafa hlutbundnar kosningar og hafa varamenn. En ekki er það nema að nokkru leyti. T. d. er svo um þm., að flestir þeirra eru kosnir án hlutfallskosninga, og er þar ekki gert ráð fyrir varamönnum. Og þar sem það er ekki við þingkosningar, sé ég ekki heldur ástæðu til að hafa það í hreppunum.

Forseti (EÁrna): Hv. 5. landsk.þm. hefir afhent mér þessa skrifl. brtt. sína, og vil ég leita leyfis til þeirra afbrigða frá þingsköpum, að hún megi koma nú til atkv.

Gísli Guðmundsson Ég skal skýra frá því, að n. hefir óbundin atkv. um þetta frv. Það hefir ekki náðst samkomulag í n. um neina sérstaka afstöðu til málsins.

*Jón Sigurðsson: Ég á hér ásamt hv. 2. þm. Skagf. brtt. við þetta frv. Er þar gert ráð fyrir, að teknar verði upp í brúal. 3 brýr. Ein af þessum brúm á að vera á Jökulsá eystri í Austurdal. Sú á er venjulega alls ekki reið fyrr en fram á öræfum, og er því ákaflega mikill farartálmi í þessari að vísu fámennu sveit. Hún hefir ekki verið brúuð enn, aðallega af því, hvað þetta er framarlega, en engu að síður er full þörf fyrir þessa brú, ekki síður en á ýmsum öðrum stöðum, þar sem teknar hafa verið í brúalög brýr, sem eru algerlega í óbyggð. Ég vænti því, að þessi brú hafi fullan rétt á sér og að hv.þdm. geti léð þessari till. fylgi. Um hinar brýrnar er það að segja, að þær eru talsvert stórar og í sveitum, þar sem mikil er umferð. Þær eru hvortveggja á sýsluvegum, eins og sumar þær brýr, sem nú hafa verið teknar upp. Mér virðist það því vera í fullkomnu samræmi við það, sem gert hefir verið áður á þessu þingi, að lofa þessum brúm að fylgjast með. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða þetta frekar. Þetta er ljóst og einfalt mál og brýtur ekki í bág við það, sem áður hefir verið gert í þessum málum.

*Pétur Ottesen: Ég á brtt. við þetta frv., þar sem farið er fram á að taka á brúalög 3 brýr á 2 stórar ár, sem eru mitt í hjarta Borgarfjarðarhéraðs. Ég held, að engum manni geti blandazt hugur um, eins og þetta frv. liggur fyrir nú, að það sé sjálfsagður hlutur og fullkomið sanngirnisatriði að taka upp í frv. brýr á þessar ár. Ég þykist ekki þurfa að lulfa fleiri orð um þetta, en ef einhver kynni að álíta, að málinu væri ef til vill stofnað í einhverja hættu með því að gera á frv. breyt., svo að það yrði aftur að ganga til Ed., þá get ég tekið það fram, að ég hefi talað við menn úr samgmn. Ed., sem hafa tjáð mér, að samþykkt á þeim brtt., sem hér liggja nú fyrir, mundu engan veginn verða til þess að breyta þeirra afstöðu til þessa mál, og þeir mundu greiða götu þess, að það nái samþykki með þeim breyt. Ég get nefnt nöfn þessara manna úr samgmn., ef ástæða þykir til í þessu sambandi. Ég vænti þess vegna, að d. sjái sanngirni í því í að samþ. þessa brtt. mína og að framgangur málsins sé jafnvel tryggður og jafnöruggur á þessu þingi, þó að sú brtt. verði samþ.

*Frsm. (Finnur Jónsson): Samgmn. fylgdi þeirri sjálfsögðu reglu að leita um þessi atriði umsagnar vegamálastjóra, en af þeim brtt. og breyt., sem gerðar voru í Ed. á þessu frv., verður ekki séð, að samgmn. Ed. hafi fylgt þeirri sjálfsögðu reglu. M. a. er hægt að benda á, að eftir till.n. og þeim breyt., sem gerðar voru á frv. í Ed., verður Skjálfandafljót þríbrúað eftir brúal., þar sem ennþá er gert ráð fyrir nýrri brú á Skjálfandafljót. Ég geri ráð fyrir, að það séu fleiri atriði í þessum breyt., sem frv. hefir tekið í Ed., sem tæplega hafa verið borin undir vegamálastjóra. Ennfremur hefði verið æskilegt að geta leitað álits vegamálastjóra um þær till., sem liggja nú nýjar fyrir í d., eins og gert var um þær till., sem lágu fyrir áður en frv. fór úr d. Ef þessar brtt., sem liggja hér fyrir, ofan á þær breyt., sem samþ. voru í Ed., verða samþ. og vikið frá þeirri reglu, sem samgmn. hefir tekið hér upp, að taka ekki aðrar brýr inn á brúal. en þær, sem vegamálastjóri samþ., þá treysti ég mér ekki til að greiða atkv. með þessu frv.

*Pétur Ottesen: Það er aðeins út af því, sem hv.þm. Ísaf. minntist á, að þessar brtt. hefðu ekki verið bornar undir vegamálastjóra. Hvað mínum till. viðvíkur, þá hefi ég talað um þær við vegamálastjóra, og hann lét þau orð falla, að hann mundi, ef þetta mál væri borið undir hann, mæla með, að þær yrðu teknar inn í þetta frv., og áleit þær fullkomlega hliðstæðar því, sem þar væri fyrir. - Ég vildi aðeins láta þetta koma hér fram. Hinsvegar má ekki tefja þetta mál úr þessu, ef það á að ná fram að ganga.

*Gísli Guðmundsson: Ég skal ekki fjölyrða um þetta mál. - Ég ætla ekki að leggjast mikið á móti þessum brtt., sem hér liggja fyrir, en vil aðeins vekja athygli á því, að ég geri ráð fyrir, að það skipti í raun og veru fremur litlu máli, hvort þessar brtt. verða samþ. á þessu þingi eða ekki, því að fyrir þinginu liggur nú breyt. á vegal., og ef hún verður samþ., þá hlýtur hún að hafa það í för með sér, að það verður að taka inn í brúal. brýr yfir margar ár, sem eru á þessum vegum, sem nú á að setja á vegal. Hinsvegar er nú enginn tími, hvorki fyrir samgmn. né vegamálastjóra, til að gera tæmandi athugun á því, herjar af þessum brúm, sem hér eru gerðar till. um, sé rétt að taka inn í brúalögin. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu, að það verður óhjákvæmilegt að taka brúal. til nýrrar athugunar á næsta þingi.

*Jón Sigurðsson: Ég vil aðeins geta þess út af því, sem hv.þm. Ísaf. sagði, að tvær af þessum brúm, sem ræðir um í till. okkar hv. 2. þm. Skagf., eru á vegum, sem vegamálastjóri hefir látið mæla fyrir og lagt til, að væru teknir upp í sýsluvegakerfi Skagafjarðar, og þar af leiðandi óhjákvæmilegt að byggja. Þessar brúabyggingar eru því beinlínis eftir hans till. og í þeim áætlunum, sem hafa legið fyrir sýslun. Skagafjarðar. Þessar brýr verða því byggðar, en hér er ekki ætlazt til annars en að þær séu teknar upp í ákvæði 1. Strangt tekið geta Skagfirðingar fengið þessar brýr byggðar, en okkur þótti samt réttara, að þær væru teknar upp í brúal. En þá er það bara brúin á Jökulsá eystri, sem yrði, eins og ég sagði áðan, framarlega í Skagafirði, og hvorki á þjóðvegi eða sýsluvegi, en hér er um á að ræða, sem er ófær mestan hluta ársins, nema á kláf, því að hún er svo straumhörð. að hún verður ekki riðin fyrr en frammi á öræfum. Og þegar kunnugt er, að farið er að brúa jökulár í óbyggðum, þá er ekki óeðlilegt, að slíkar ár sem þessi séu teknar með, þar sem hún er mikill þröskuldur og niðri í byggð.

*Sigurður Einarsson: Ég flutti snemma á þessu þingi frv. um breyt. á brúal. Litlu síðar kemur samgmn. með þetta frv. og tekur upp eina af þeim brúm, sem ég hafði farið fram á í mínu frv. Ég man ekki betur en þegar um þetta var rætt, þá hefðu fulltrúar samgmn. látið skína í að taka það eitt, sem bráðlægi á, að þær brýr, sem minni þörf væri á, yrðu látnar sitja á hakanum. Þessi svör lét ég mér þá nægja, en nú get ég ekki annað en rekið augun i, að það eru hvorki meira né minna en milli 20 og 30 nýjar brýr, sem hér hafa verið teknar upp í frv., og auk þess liggja hér fyrir till. um fjölda nýrra brúa frá einstökum hv.þm.

Fjórar eða fimm

. Það verður þá milli 3. og 4. tugarins, sem á að gleðja landslýðinn með af nýjum brúm. Ég ætla þá að vekja upp með skrifl. brtt. þær brýr, sem ég bar fram frv. um, en n. vildi ekki taka upp. Það er brú á Hvestuvaðal í Dalahreppi og Dufansdalsá í Suðurfjarðahreppi í Barðastrandarsýslu. Ég hefi að vísu ekki komið að öllum þeim fljótum og ám, sem á að brúa samkv. þessu frv. að brtt., en ég veit, að margar þeirra eru ekki meiri vatnsföll eða verri farartálmi en þessar tvær ár. Ég hefi áður borið fram till. um að taka þessar brýr upp í brúal., en því var tekið kuldalega og það fært til, að þetta væri órannsakað og ekki um svo miklar torfærur að ræða; en ég vil láta þess getið, að bæði þessi vatnsföll eru á fjölförnum leiðum, og yfir annað þeirra verður að vitja læknis. Hafa menn oft verið þar tepptir og komizt í allmiklar svaðilfarir. Annars verð ég að segja það, að ef ekki þykir fært að taka þessar hóflegu till. mínar til greina, en frv. hinsvegar svo blásið út, að það er að sjá sem líknarbelgur næfurþunnur - það er svo miklu troðið í það -, þá geri ég ráð fyrir, að ég greiði atkv. á móti frv.

1) TT: Ég sé ekki ástæðu til að flaustra af svo stórkostlegu skattaálögufrv, sem þessu og segi því nei.

*Frsm. (Jón Baldvinsson): Það er að vísu svo, að landbn. hefir ekki haft ríflegan tíma til að athuga þetta mál, því að það hefir verið meginhluta þingtímans í hv.Nd. En n. hefir nú samt farið yfir frv., og ekki orðið þess vör, að það þyrfti að gera á því breyt., sem verulegu máli skipu. En meiri hl. n. telur það svo mikilsvert mál að útbreiða fræðslu meðal landsmanna í garðyrkju, að hann vill flýta fyrir afgreiðslu frv., svo að skólahugmyndinni verði komið sem fyrst í framkvæmd. Þegar þrengingatímar gang, yfir þjóðina, eins og nú á sér stað, þá fara menn að leita ýmsra úrræða og atvinnumöguleika, sem lítil rækt hefir verið lögð við áður, og svo er um garðræktina. Það er ætlazt til þess, að garðyrkjuskólinn verði rekinn á Reykjum í Ölfusi. Þar eru góð skilyrði vegna jarðhita, og ríkið á þá jörð. - N. óskar þó eftir, að það verði tekið til athugunar, hversu fáir hafa aðstöðu til þess að reka garðyrkju á jarðhitasvæðum; þess vegna þarf ekki síður að kenna fólkinu að rækta garðávexti í köldum jarðvegi. Og það hefir sýnt sig hér í Reykjavík og víðar um land, þar sem eru tiltölulega litlar garðholur í köldum og grýttum jarðvegi, að þar er hægt að fá góðan árangur, og hefir garðræktin tekizt þar prýðisvel. Ef garðarnir eru hirtir með kostgæfni og nákvæmni, þá geta þeir gefið ótrúlega góða uppskeru. Það má vel vera, að ekki sé hægt í öllum ár- um að stunda garðrækt, og þá sérstaklega jarðeplarækt, í sumum landshlutum, t. d. á Norðurlandi og norðvesturlandi. En þrátt fyrir það er þetta mikið nauðsynjamál, og vil ég benda hv.þdm. á, að frv. þarf að komast fram á þessu þingi, enda er það nú hér til 2. umr. Það er ætlazt til þess, að skólinn verði kostaður af ríkissjóði, þar verði gerðar ýmiskonar tilraunir í garðyrkju, enda er að sjálfsögðu mikið órannsakað á því sviði hér á landi, hvaða garðávextir þrífast hér bezt og undir hvaða skilyrðum. Meiri hl. n. mælir með því, að frv. verði samþ. En ég vil geta þess, að hv. 2. þm. Rang. hefir skrifað undir nál. með fyrirvara, og mun hann sjálfur skýra frá því, ef honum þykir þörf til.

*Þorsteinn Briem: Ég hefi veitt því eftirtekt, að 1. gr. frv. hefir verið breytt frá því, sem hún var í frv. upphaflega, eins og það var flutt í Nd. Þá var hún orðuð á þessa leið: „Stofna skal garðyrkjuskóla ríkisins að Reykjum í Ölfusi eða þeim öðrum jarðbitastað, er jafnhentugur kynni að þykja.“ Þessu var breytt svo í Nd., að nú er 1. þannig: „Stofna skal garðyrkjuskóla, ríkisins að Reykjum í Ölfusi.“ Það virðist hafa vakað fyrir hv.flm. frv., að ekki væri fullvíst, hvort Reykir í Ölfusi væri bezti staðurinn fyrir þennan skóla. En Nd. hefir ekki gert neitt með þann fyrirvara hv.flm. Ég vi1 benda á þetta vegna þess, að fyrir nokkrum dögum var allshn. þessarar d. á ferð austur á Reykjum í Ölfusi og leitaði sér þar ýmsra upplýsinga um kosti og einkenni jarðarinnar. N. átti þar kost á að tala við fyrrv. búnaðarmálastjóra Sigurð Sigurðsson og bústjóra Reykjabúsins, og létu þeir það báðir ótvírætt í ljós, að landið þar væri óhentugt til garðyrkju, einkum jarðeplaræktar, og færðu þær ástæður fyrir því, að eðliseinkenni jarðvegsins væru þannig, að landið gæti tæplega talizt ræktanlegt. Af því að þetta kom fram frá þessum sérfróðu mönnum, vildi ég benda hv. d. og hv. landbn. á að taka þetta til meðferðar, þar eð hv.flm. hefir sýnilega ekki viljað halda fast við Reyki sem skólastað, heldur hvern þann stað, sem kynni að þykja hæfastur.

*Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég vildi aðeins gera lítilsháttar aths. við það, sem hv. 10. landsk. sagði um skilyrði til jarðyrkju á Reykjum í Ölfusi.

Kartöfluræktar

. Já, meðal annars. Þetta kemur mér mjög á óvart, ekki sízt vegna þess, að þegar þetta frv. var undirbúið í fyrra af þeim Steingrími Steinþórssyni búnaðarmálastjóra og Sigurði Sigurðssyni fyrrv. búnaðarmálastjóra, þá mæltu þeir mjög með þessum stað fyrir garðyrkjuskólann og töldu hann heppilega valinn. - Sigurður Sigurðsson vann einmitt að undirbúningi þessa frv. í fyrra og benti á þennan stað fyrir skólann; nú er þessi sami maður borinn fyrir því, að staðurinn sé óhæfur. Ég held, að það sé ekki mikið upp úr þessu að leggja, og býst við, að ummæli Sigurðar Sigurðssonar vegi salt, fyrst hann segir sitt á hvað um staðinn, - mælir með honum við undirbúning frv., en telur hann svo óhæfan nú í viðtali við allshn. Við garðyrkjustjórann hefi ég ekki átt tal um þetta. Út af því, sem hv.þm. sagði um jarðveginn og moldina, þá vil ég benda honum á, að hún er misjöfn í dalnum. Sá jarðvegur, sem myndazt hefir af framburði árinnar, og það land, sem er neðan við ána, er mun lakara en hitt. - En á það má benda, að einmitt þessi maður, Sigurður Sigurðsson, sem þekkir þar vel til og er manna kunnast um jarðveg víðsvegar um landið, hann hefir valið sér og syni sínum þennam stað til þess að rækta þar ýmiskonar garðjurtir. Sigurður hefir sjálfur fengið blett þeim megin við ána, sem garðyrkjuskólinn verður væntanlega rekinn, af því hann taldi sér það nauðsynlegt vegna þess, hvað jarðvegurinn væri þar góður. Svo að þetta virðist stangast alleinkennilega við þau ummæli, er hv. 10. landsk. flytur eftir honum. Á Reykjum hafa ætíð verið bæði kartöflugarðar og rófugarðar og þrifizt vel, svo að eigi hefir verið undan því kvartað. Enda verður ekki um það deilt, að skilyrðin eru hin sömu og Sigurður Sigurðsson benti á, þegar hann undirbjó frv., og taldi hann þau þá mjög góð á þeim stað, sem ríkið á, en það land, sem hann hefði sjálfur, væri rýr- ara, þó að uppskeran hefði reynzt þar góð nú haust eftir haust. - Staðurinn er einnig valinn með tilliti til þess, að þar eru viðlíka skilyrði í kaldri mold eins og þau eru bezt annarsstaðar á landinu. Þar er heit jörð, og þess vegna hægt að sameina kennsluna bæði í kaldri og heitri mold. Í öðru lagi er á Reykjum ýmiskonar undirbúningur fyrir, svo að það kostar miklu minna fé fyrir ríkið að koma á fullkomnum garðyrkjuskóla þar en á ýmsum öðrum stöðum. Í þriðja lagi eru Reykir tiltölulega nálægt þeim stöðum, þar sem markaður er beztur fyrir þessar afurðir, og líklegt, að skólinn geti borið sig með mjög litlum kostnaði, eða jafnvel engum, einmitt vegna þess. Ég skal aðeins geta þess, að mikið hefir verið rætt um Laugarvatn í þessu sambandi. En það hefir einmitt verið bent á það af Sigurði Sigurðssyni fyrrv. búnaðarmálastjóra og fleirum, sem hafa reynslu af þessum stað, að hann liggi of hátt, og að haustkuldarnir komi þar of snemma, til þess að hægt sé að hafa skólann þar. Ég held því að öllu samanlögðu, þá geti menn verið sammála um það, að því betur sem þessi staður er athugaður, því betur komi það í ljós, að ekki sé völ á betri stað að öllu samanlögðu en einmitt þessum.

*Þorsteinn Briem: Það kemur nú í ljós, að þetta mál hefir ekki verið rannsakað sérstaklega. Hæstv. forsrb. bar ekki fram neina rannsókn til stuðnings máli sínu. Það að Sigurður Sigurðsson fyrrverandi búnaðarmálastjóri hefir valið sér og syni sínum stað þarna nálægt til sinnar jarðyrkju, sannar ekki neitt í þessu sambandi að því er snertir kartöflurækt, því hann mun aðallega stunda aðra garðyrkju en kartöflurækt, þó hann kunni kannske að hafa einhverja kartöflurækt jafnframt. En hann lét það í ljós, að aðstaða til kartöfluræktar væri örðug þarna vegna eðliseinkenna jarðvegsins, og hann hefði valið staðinn vegna annarar jarðyrkju, sem hann hefir þar, sérstaklega í gróðurskálum. Mér er ekki kunnugt um það, að Sigurður Sigurðsson hafi sótzt eftir landi hinu megin árinnar í landi Reykja sérstaklega vegna kartöfluræktar. A. m. k. sáust þess ekki merki, að kartöflur hefðu verið ræktaðar þar. Þar voru kálgarður, en ekki kartöflugarðar, og sá maður það á jurtaleifunum, sem þar voru. Hitt er ekki nema rétt, að á Reykjum er hafinn ýmiskonar undirbúningur, sem mundi, ef önnur skilyrði væru þar líka fyrir hendi, verða til ýmiskonar hagræðis, og að því leyti hafi Reykir í Ölfusi ýmsa kosti, bæði vegna legu sinnar og vegna þeirra framkvæmda, sem þar hafa þegar verið gerðar. En ég vakti máls á þessu í þeim tilgangi, að hv. landbn. athugi þetta mál sérstaklega, og ég ætla, að það sé jafnmikil þörf á því þrátt fyrir þau ummæli, sem komu fram frá hæstv.forsrh.

*Frsm. (Páll Hermannsson): Það er eins og oft vill verða, þegar líður á þing, að það er naumur tími til þess, að athuga mál í n. Það er svo með þetta mál, að það hefir legið stuttan tíma hjá n., og þegar n. tók það fyrir á fundi, þá gat einn nm., hv. 2. þm. Rang., ekki mætt. Aðstaða hans til málsins er því ekki viðurkennd og ekkert um hana sagt í nál. Hinsvegar erum það við tveir nm., ég og hv. 4. landsk., sem leggjum til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir. Ég ætla nú ekki að hefja almennar umr. og hugleiðingar um það, hvernig bezt sé komið fyrir eignarrétti á jörðum í landinu. Ég ætla frá mínu sjónarmiði sérstaklega að geta þess, að ég er þessu frv. fylgjandi einmitt af þeirri ástæðu, að ég óttast, að eins og nú standa sakir, sé töluverð hætta á því, að það þurfi að selja jarðir vegna þess, að ekki verði staðið í skilum með vexti og afborganir af lánum þeim, sem á þeim hvíla. Ég veit, að það hefir töluvert borið á því, og ég óttast, að það geti leitt til þess, að selja þurfi jarðirnar, stundum einstaklingum, en stundum lenda þær í eigu þeirra lánsstofnana, sem aðallega eiga veð í jörðunum. En hvort sem það kemur fyrir, að einstaklingar kaupa jarðirnar eða lánsstofnanirnar eignast þær, þá álít ég miklu minni tryggingu fyrir því, að þeir, sem á jörðunum búa og vafalaust þyrftu á því að halda að geta búið á þeim áfram, fái það. Það er sérstaklega þessi ástæða, sem veldur því, að ég álít það nauðsynlegt, að lagafrv. eins og þetta sé samþ. núna. Að því leyti, sem ríkið annars getur komið því við að kaupa slíkar jarðir, þá fengist miklu meiri trygging fyrir því, að þeir af núverandi ábúendum jarðanna, sem þyrftu að búa á þeim áfram, fái aðstöðu til þess með kjörum, sem þeim reynast miklu kleifari heldur en þeim reynist nú sá ábúðar- og eignarréttur, sem þeir telja sig hafa á jörðunum. Að öðru leyti skal ég ekki að þessu sinni fjölyrða um þetta frv. En eins og sést á þskj. 510, þá leggjum við tveir nm., sem erum í meiri hl., til, að frv. verði samþ. óbreytt.

*Pétur Magnússon: Það á ekki við við 2. umr. að taka upp almennar umr. um þetta frv. Ég hefi lagt á móti því, að frv. sé samþ., því hér er um að ræða tilraun til þess að þjóðnýta jarðirnar á ný, en sú tilraun hefir áður verið gerð, og allir, sem hér eru, vita, hvernig hún gafst þá. Ég held, að það vanti alla tryggingu fyrir því, að það takist betur í þetta skiptið en hitt. Það er talað um, að þetta eigi að vera til léttis fyrir þá, sem á jörðunum búa, að þær séu í eign ríkisins. Það mun verða mögulegt fyrir því að komast af á þennan hátt, en til þess að svo sé, þá verður að ívilna ábúendunum þannig, að eftirgjaldið sé lágt og þeir borgi minni vexti en ríkið sjálft á að borga af skuldum þeim, sem ætlazt er til, að það taki að sér. En til þess að svo megi verða, þá verða að vera aðrir atvinnuvegir í landinu, sem geti tekið á sig þann halla sem af þessu verður, og það væri þá æskilegt að fá að heyra hjá þeim hv.þm., sem gera sig að talsmönnum þessa frv., hvaða atvinnuvegir það eru, sem þeir telja færa um að taka að sér þennan vaxtahalla, sem gera má ráð fyrir, ef þeim er alvara með það, að búskapurinn léttist hjá mönnum, eftir að ríkið hefir tekið jarðirnar í sínar hendur. En ég get ekki komið auga á það, að svo muni vera. Annars verð ég að segja, að ég er undrandi á því, að þeir, sem hafa sjálfir upplifað þá breyt., sem varð á búskaparháttum og meðferð jarða, eftir að farið var að selja þjóð- og kirkjujarðirnar, að þessir sömu menn skuli gerast málsvarar þess, að ríkið eignist jarðirnar almennt. Um einstök atriði frv. er ekki verulega margt að segja. Það má benda á það, að samkv. ákvæðum 2. gr. er ætlazt til þess, að fé náist í þennan sjóð með því að taka í hann afgjöld núverandi þjóð- og kirkjujarða og afgjöld þeirra jarða, sem keyptar verða. En þetta fé, sem á þennan hátt fæst í jarðakaupasjóðinn, er að nokkru leyti a. m. k. tekið frá annari stofnun, sem ætluð er að vinna fyrir landbúnaðinn, ræktunarsjóðnum, sem undanfarin ár hefir fengið afgjaldið af þjóðjörðunum. Hitt er tekið frá kirkjujarðasjóðnum, og býst ég við, að það þyki kenna þar, að ríkisvaldið gerist nokkuð fingralangt gagnvart kirkjunni, ef það ætlast til þess, að afgjöld kirkjujarðanna eigi að taka til þess að kaupa á ný jarðir handa ríkissjóði. En annars þýðir náttúrlega ekki að taka upp langar umr. um þetta. Meiri hl. þingsins ætlar sér að koma þessu í gegn, og er það í raun og veru í fullu samræmi við þá stefnu, sem er ríkjandi. Það eru jafnaðarmenn, sem yfirleitt segja til um það, hvað á að verða að 1., og þetta er í samræmi við þeirra stefnu. En maður hefði ekki búizt við því fyrir nokkrum árum, að Framsfl. treysti sér óskiptur til þess að ljá fylgi sitt til þess að þjóðnýta jarðirnar. Ég taldi rétt að gera hér stutta grein fyrir atkv. mínu, en till. mín er sú, að þetta frv. verði fellt.

*Jón Auðunn Jónsson: Ástæður hv.frsm. fyrir því, að hann fylgdi þessu frv., voru þær, að það mundi þurfa á næstu árum að selja margar jarðir. Þetta eru ákaflega kyndugar ástæður. Ég veit, að það hefir verið svo um mörg ár, að það hefir þurft að selja mjög mörg skip, og það þarf nú að selja marga tugi skipa, vegna þess að þeir menn, sem hafa haft útgerð með höndum, eru þrotnar.

En hér er verið að tala um jarðir

. Ég veit það, en þetta er hliðstætt. Það ætti því að stofna annan sjóð ti1 þess að kaupa skip, og vænti ég þess, að hv.þm. taki afleiðingunum af skoðun sinni, ef það kæmi fram frv. um það, að ríkissjóður keypti skip. Annars hélt ég satt að segja, að það væri ekki til hagsbóta fyrir búnaðinn í landinu, að ríkið færi að kaupa jarðir. Ef það væri nokkur alvara á bak við það, sem hv.frsm. sagði, að þeir, sem eiga jarðirnar, kæmust léttara út af búskapnum, ef ríkið keypti þær, þá þyrfti í því að liggja það, að ríkið keypti jarðirnar fyrir lágt verð, miklu lægra en þær eru virtar, og gæti þess vegna látið ábúendurna fá miklu hagkvæmari kjör í leigu jarðanna en annars væri. En þetta leiðir til þess, að þeir, sem lánað hafa út á jarðirnar, og lánað kannske fullvirði, eins og lánað hefir verið út á margar jarðir, eiga að tapa einhverju af sínu fé. Að öðru leyti er ætlazt til þess, að teknar séu tekjur ræktunarsjóðs til þess að standa undir þessum jarðakaupum. En það er mér kunnugt um, að af öllu því, sem gert hefir verið fyrir íslenzkan landbúnað, þá álíta nálega allir bændur, að ræktunarsjóðurinn hafi verið ein sú almest, lyftistöng fyrir landbúnaðinn á undanförnum árum. Nú á ríkið að taka hann til þess að kaupa af einhverjum tilteknum mönnum jarðir, sem þeir eru í vandræðum með, af því að þær eru of dýrar eða þeir eru of skuldugir til þess að geta búið á þeim. Ég held, að þó að það færi svo, að búnaðarbankinn þyrfti að taka nokkrar jarðir, en það mun ekki ósennilegt, og eignast þær með opinberu uppboði, að hann mundi ekki verða lakari landsdrottinn en ríkissjóður. Mér er kunnugt um, að búnaðarbankinn hefir leigt tvær jarðir. þar sem ég þekki til, fyrir miklu lægra afgjald en nemur vöxtum að þeirri skuld, sem á viðkomandi jörðum hvílir. Það er ekki nema eðlilegt, að lánsstofnun, sem veitir lán, taki á sig einhverja áhættu og einhvern halla, þegar illa gengur. Það mun svo vera um hina bankana, að þeir þurfa oft að taka aðrar fasteignir, eins og t. d. skip, fyrir hærra verð en þeir geta selt eða leigt þau, og verða því að standa undir þeim halla, sem af þessu leiðir. Ef bændur landsins væru yfirleitt spurðir um það, hvort þeir vildu, að ríkið tæki eitthvað af tekjum ræktunarsjóðs til þess, að ríkissjóður gæti fengið nokkrar jarðir til þess að braska með, og það ef til vill á miður heppilegan hátt, eftir því, sem stjórnarfarið er í landinu, þá mundu bændur segja, að þeir vildu heldur, að ræktunarsjóðurinn væri látinn halda sínum tekjum, svo að hann gæti hjálpað til þess að auka ræktunina í landinu. Þetta er eitt af þeim málum, sem jafnaðarmenn hafa fengið Framsfl. inn á, þvert á móti yfirlýstri stefnuskrá hans.

*Frsm. (Páll Hermannsson): Hv. 2. þm. Rang. hefir nú lýst afstöðu sinni til þessa máls, og er hún sú, að hann vill, að frv. sé fellt. Ég hafði nú reyndar búizt við því og kom það því ekki á óvart. Hann sagði, að hann hefði ekki getað búizt við því, að Framsfl. mundi fylgja svona frv.

Fyrir nokkrum árum

. Ég býst við, að um nokkur undanfarin ár hafi ég verið eins kunnugur í Framsfl. og hv.þm., og ég minnist þess, að það hafa síðan verið uppi raddir um, að það væri ekkert athugavert við það að samþ. frv. eins og þetta. Það er ekki verið að tala um það að kaupa allar jarðir, en aðeins þær, sem eru til sölu. Það er ekki verið að tala um að taka jarðirnar af mönnum nauðugum. Ég get sagt hv.þm., að það eru fjöldamargir bændur úti um allt land, sem fagna þessu frv., og ég gæti trúað, að þeir væru til í flokki hv.þm. líka, og það ekki svo fáir. Ég hefi gert grein fyrir því áður, hvað það er sérstaklega, sem gerir það að verkum, að mér finnst brýn ástæða til þess að samþ. þetta frv. núna. Hv. þm.N.-Ísf. talaði dálítið undarlega um þetta. Hann var að tala um, hvort það væri alvara í þessu máli, og í því að samþ. frv. Ég ímynda mér, að hv.þm. reki sig á það, að það fylgir því alvara að gera frv. að lögum. Það er alvara hjá mörgum mönnum að reyna að stuðla að því, að bændur geti haldizt við á jörðum sínum og geti búið þar á þann hátt, sem þeim er haganlegast. Og þó ég mótmæli því ekki, að það geti verið gott, að bændur séu í sjálfsábúð, þá fullyrði ég hitt, að það er líka gott fyrir fjölda manna í landinu, sem vilja stunda búskap, að þeir séu losaðir við að búa í sjálfsábúð. Ef það er nú á annara landi, sem þeir búa, þá ætti ríkið að hafa hægust heimatökin um það að gera þeim ábúðina haganlega, og ég veit ekki betur en að það sé gengið vel frá því, að ábúðin á löndum ríkissjóðs verði í framtíðinni allt önnur en hún hefir verið fram að þessu. Þá talaði hv.þm.N.-Ísf. um, að margir vildu selja skipin sín, og hvort ekki væri sjálfsagt, að ríkið keypti þau. Hann getur borið fram frv. um það, ef hann vill. Mér er ekki kunnugt um, að ríkið hafi átt veiðiskip, en ríkið hefir átt og á jarðir. Hann sagði, að bændur myndu varla fallast á það, ef þeir yrðu að því spurðir, að jarðræktarsjóður yrði rýrður á þennan hátt, ef hann mætti þá missa nokkurt fé. Ég ætla, að í jarðræktarsjóði sé nokkurt fé, og hann hafi yfir nokkru fé að ráða, og ég efast um, að hv.þm. hafi rétt fyrir sér í því, að bændum muni þykja fé hans verr varið svona en á annan hátt. Ég sé ekki ástæðu til að þrátta mikið um þetta mál. Ég veit, að menn skipta ekki um skoðun, þó að það sé rætt meira. Það mætti ræða þetta frá fleiri hliðum en ég hefi gert, en ég sé hvorki þýðingu þess né þörf, að svo sé gert.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Hv. frsm. endaði ræðu sína á því, að ekki mundi þörf að ræða þetta mál meira, því að menn mundu ekki skipta um skoðun. Ég geri ráð fyrir, að þetta sé rétt, og býst við, að svo fastbundnar séu nú þessar svokölluðu skoðanir stjórnarflokkanna, að þar verði ekki um þokað. En ég get ekki orða bundizt, því ég býst við, ef frv. þetta verður samþ. og því verður fylgt fram, að þá muni komu straumskipti í íslenzkan landbúnað. Það hefir verið álitið og því hefir verið fram haldið og ekki verið hrakið með rökum, þó að einstaka menn hafi maldað í móinn, að jarðir í sjálfsábúð séu betur setnar en leigujarðir. Ég geri líka ráð fyrir því, að þó að ríkið eigi jarðirnar, þá muni ekki verða meira framkvæmt, og með því líka að frv. það, sem lagt var hér fyrir hv. d. í dag, um jarðræktarlög, kippir fótunum undan þeim styrk, sem ábúendur á ríkissjóðs- eða kirkjujörðum eiga að hafa. Sannast að segja býst ég við því, að þeir bændur, sem eru leiguliðar, eða vona að geta orðið það, leggi lítið í jarðirnar, fari hægara í húsabyggingar og aðrar framkvæmdir eða umbætur, en reyni að koma því til hæstv.ríkisstj., og hóti svo að fara, eða ríkið verði að byggja, og þvinga þannig sinn landsdrottin, ríkið, því að samkv. ábúðarlöggjöfinni er landsdrottni skylt að leggja til allt aðkeypt efni. Mun því við þetta koma mikill afturkippur í landbúnaðinn og verða ýtt undir straumkastið til kaupstaðanna. Þó að það hafi heldur rénað nú í bili, þá er nú heldur alið á því. Þeir, sem ekki vilja búa lengur og ekki geta selt, þeir sjá nú, hvernig þeir eiga að losna. Hér í gamla daga, þegar fólk streymdi til Ameríku, þá var viðkvæðið: „Ég er ekkert að berjast þetta lengur, nú fer ég bara til Ameríku“. Og alveg það sama verður nú viðkvæðið: „Ég er ekkert að berjast þetta lengur, nú sel ég bara ríkinu og fer til kaupstaðanna.“ Hv. frsm. sagði, að fjöldi bænda um allt land mundi fagna yfir þessu frv. Ég held, að það sé einmitt það gagnstæða, og ég vil satt að segja halda því fram, að ekki muni aðrir fagna en þeir, sem gera sér vonir um að losna við jarðirnar til ríkisstj. með góðum kjörum, en það eru nú ekki allir svo heppnir. Ég tel, að frv. þetta gangi mjög í ranga átt, og væri sæmilegast, að bæði þetta mál og frv. til jarðræktarlaganna færu í eina og sömu gröf.

*Jónas Jónsson: Ég vildi leiðrétta þann misskilning, sem hv. síðasti ræðumaður virtist hafa á því, hvað okkur framsóknarmönnum gengur til með frv. þessu. Það er alls ekki almenn löngun til, að ríkið kaupi jarðirnar, heldur er það sama, sem rekur á eftir þessu, og rak á eftir kreppulánusjóði. Það er þetta ákveðna spursmál, sem ég vildi, að hv.þm. Dal., sem er góður og gegn maður á ýmsa lund, kynni skil á, hvernig ætti að leysa úr. Það er svo í einni sýslu, sem hefir orðið hart úti m. a. vegna harðindanna - skiptir ekki máli í þessu sambandi, hver hún er - að þar eru 600 menn, sem eiga það á hættu að missa jarðir sínar til kreppulánasjóðs. Þessi sýsla hefir orðið fyrir því óhappi að fá 2 vond sumur hvert á fætur öðru, og síðan nú aftakaharðan vetur og þar af leiðandi óvenjumikil fóðurbætiskaup, og er ég hræddur um, að þarna séu á annað hundrað bændur, sem liggur við borð, að tapi öllu sínu, þ. e. jörðum sínum, í kreppulánajóð. Ég veit það, af því að fjöldi bænda víðsvegar af landinu hefir skrifað mér, að vísu ekki úr Dalasýslu, að þeir eru margir, sem óttast um, að jarðir þeirra verði seldar. Kreppulánasjóður getur ekki annað eftir sínum lögum en selt jarðirnar, og það þarf ekki eins mikinn búmann og hv.þm. Dal. er til að sjá það, að ef boðnar eru fram í einni sýslu á annað hundrað jarðir, þá munu ekki vera margir til að kaupa. Náttúrlega mundu beztu jarðirnar fara fyrir slikk. Liggur beint við, að peningamenn í kaupstöðunum leggi peninga í slíkar jarðir, og á þann gætu myndazt stór „góss“. Er það vitanlega betra en ekki neitt fyrir kreppulánasjóð, að fá þá peninga, ef það tækist þannig til, en hitt verður að harma, ef svo færi fyrir bændum. Við lítum því svo á, að einhverja uppbót verði að gera á kreppulánasjóði. Það hafa fundizt ýmsir gallar á framkvæmd þeirra laga. en ég skal ekki fara út í það hér nú. En ég er viss um, að hv.þm. Dal. sér það, ef hann athugar þetta mál betur, að þeim dugandi mönnum, sem neyddir eru til að selja og verið er að flæma burtu frá jörðunum, er það betra, að ríkið kaupi jarðir þeirra og þeir geti síðan fengið þær á erfðafestu. Ég skil ekki, að hv.þm. sé búinn að gleyma þeim l., sem sett hafa verið í hans þingmannstíð um óðalsrétt og erfðaábúð. Er vitanlegt, að eftir ábúðarlögunum, sem nú gilda, eiga menn erfðafesturétt á ábýlisjörðum sínum, er þeir leigja af ríkinu. Það er rétt hjá hv.þm. Dal., að kirkjujarðasjóði veitist fullerfitt að standa undir þeim kröfum, sem gerðar eru af prestssetrunum um byggingar, og þess vegna er erfitt fyrir ríkissjóð að eiga jarðirnar. Þetta er reynt að fyrirbyggja með þeim ákvæðum í erfðafestulögunum, að ættirnar geti fengið jörðina byggða, þannig að börn taki við af föður. Með þessu er reynt að nota hina sterku hlið sjálfsábúðarinnar og fá ættirnar til að leggja fé sitt í jarðirnar, án þess að ættin þurfi að svara vöxtum af því. Þess vegna, ef að því kemur, að ágallar reynist á þessum lögum, þá er alveg sama, hvaða flokkar ráða, að þeir verða að reyna að koma því í það horf, að ættirnar verði ánægðar. Ég held því, að það geti ekki verið deilumál, að við framsóknarmenn erum ekki fíknir eftir því að veiða jarðir undan bændum í eigu ríkisins, og þó frv. þetta nái fram að ganga, er það ekki til þess, að jarðirnar verði ríkiseign, heldur þvert á móti til að ná því takmarki að hjálpa duglegum, en fátækum bændum, sem eru að tapa jörðum sínum. Ég hefi áður sagt það, að ég áliti, ef frv. þetta verður að lögum, þá ætti að beita ýtrustu íhaldssemi við framkvæmd þeirra, og ekki kaupa aðrar jarðir en þær, sem ábúendur eru duglegir menn og mundu flæmast frá að öðrum kosti. Þá hafa sumir hneykslazt á því, að ekki á að sælast eftir að gefa mikið fyrir jarðirnar, og halda því fram, að það sé ólán, ef jarðirnar séu ekki í háu verði, og m. a. hefir einn maður úr mínu kjördæmi skrifað um það nýlega, en það, sem liggur á bak við ábúðarlöggjöfina og þetta frv., er að bæta aðstöðuna til að búa á jörðunum, en það verður sízt, ef verð þeirra er hátt. Ég ætla að taka eina jörð í Eyjafirði t. d.; ég geri það ekki af neinni glettni við neinn einstakan þm., heldur sem dæmi aðeins.

Er það Hrafnagilið?

. Já. Það er Hrafnagilið. Sú jörð var einu sinni seld á 4–5 þús. kr., en nokkrum árum seinna er hún seld á 40 þús. kr. Sá maður, sem keypti jörðina þá, er duglegur bóndi, og hann er búinn að leggja í jörðina h. u. b. jafnmikla upphæð í byggingar og aðrar umbætur. Þegar Jónas sál. Jónasson yfirgaf jörðina, var hún virt á 4–5 þús. En hvers virði er hún nú fyrir börn þess manns, sem búinn er að leggja í hana um 80 þús. kr.? Þetta er í sjálfu sér lagleg jörð og vel byggð, en það er trúa mín, að hún muni tæpast svara vöxtum af meira en sem svarar 20 þús. kr., og eru það þá 60 þús. kr., sem ættin er búin að leggja í jörðina, en hún svarar ekki rentum af. Þetta er hið stóra spursmál bændastéttarinnar, sem hefir verið reynt að leysa af öllum þingflokkum með lögunum um erfðaábúð og óðalsrétt, þ. e. að tryggja sjálfsábúð þeirra, sem það geta, og í öðru lagi, að þeir, sem ekki geta keypt sér jörð, en taka nýbýli eða aðra leigujörð, séu líka tryggir um sína ábúð. Þess vegna er áreiðanlegt, að hv.þm. Dal. áttar sig á því, að þessi 2 mál styðja hvort annað, og að þetta mál hefir mjög sterkt fylgi vegna þess augnabliksástands, sem ríkir, að margir bændur eru að missa jörð sína undir hamarinn. Vitanlega dettur engum í hug, að ríkið kaupi allar jarðirnar, og ég þykist vita, að of fáum verði bjargað, en það á að hjálpa þeim duglegustu. Hitt er misskilningur hjá hv.þm. Dal., að fyrir okkur vaki skipulagsbundin herferð á hendur bændum, og er það sýnt með afstöðu okkar til óðalsréttar og erfðaábúðar, en það, sem hefir gert okkur hneigða til þess, að ríkið kaupi jarðirnar, er hinn mikli samdráttur bændastéttarinnar og erfiðleikar á því að halda jörðunum í ættunum, þegar búið er að gera miklar umbætur á þeim. Ég skal bara nefna tvær jarðir, aðra á Suðurlandi, en hina á Norðurlandi. Það eru höfuðbólin Selalækur í Rangárvallasýslu og Laxamýri í Suður-Þingeyjarsýslu. Þegar ég var drengur, þá var talað um Sigurjón á Laxamýri sem efnaðan og sterkan sjálfseignarbónda, en niðurstaðan varð sú, að jörðin var of dýr fyrir ættina, og síðast var hún seld fyrir 90 þús. kr. Björn Sigurjóns réðu ekki við hana, og líkur eru til, að kaupandinn muni ekki heldur ráða við hana. - Sama er að segja um Selalækinn. Hann var bættur mjög mikið, og varð svo dýr, að ættin réð ekki við hann, og síðan hafa orðið einlæg eigendaskipti. Þetta ættu þeir menn að skilja, sem þekkja til í sveitum og eins og hv.þm. Dal. vilja í raun og veru auka sjálfstæði bændanna, og ættu þess vegna að sjá, að þetta þrennt, óðalsréttur, erfðaábúð og þetta frv., styðja í rauninni að því sama og binda ættirnar fastar við jarðirnar og þar með vaxandi hl. fólksins í sveitunum, en þetta hefir aldrei tekizt hjá okkur. Norðmönnum hefir tekizt þetta. en hjá okkur er það undantekning, ef jörðin helzt í sömu ætt 100 ár eða svo, en í bændalandi eins og okkar, ætti sama jörðin að vera mörg hundruð ár í eign sömu ættarinnar.

Magnús Guðmundsson Ég ætla ekki að taka mikinn þátt í þessum umr. En ég vil segja fáein orð út af ummælum hv.þm. S.-Þ. um, að ekki bæri að skilja flokk hans svo sem hann vildi sækjast eftir, að ríkið keypti jarðirnar, heldur væri þetta gert til þess að hjálpa bændum. Ég vildi benda á aðra leið, sem liggur nær, ef að hjálpa ætti frændum þeim, sem eiga erfitt með að standa í skilum. Og það er sú leið að hjálpa þeim með afborganir í ár, sem tæpastir eru, og svo aftur að ári, ef með þyrfti, og sjá hvort ekki rættist úr kreppunni. Frá sjónarmiði þeirra manna, sem ekki þykjast vilja, að ríkið eignist jarðirnar, er réttara að grípa til þessa ráðs. Er það illa til fallið að taka einmitt erfiðasta tímann til þessara jarðakaupa, því með því er verið að svíkjast aftan að bændum og taka af þeim möguleikana til að halda jörðunum. Ef það á að hjálpa bændum, þá er þetta ekki rétta leiðin, heldur hitt, sem ég gat um. Og það er ekki ákaflega stór upphæð, sem þarf. Var það upplýst við umr. í hv.Nd., hve há þessi upphæð væri, og er sýnt, að hún er ekki hærri en svo, að hægt er við hana að ráða. Náttúrlega er hægt fyrir ríkissjóð að komast yfir margar jarðir, þegar þær eru teknar fyrir það eitt, sem á þeim hvílir, en fyrir vaxta- og afborganagreiðslu þarf þó að hugsa. Hv. þm. S.-Þ. nefndi verðhækkun á jörðunum vegna umbóta á þeim. Það er náttúrlega ekki undarlegt þó að þær hækki í verði af þeim sökum. Eða hver skyldi leggja á sig að gera umbætur á jörðunum, ef ekkert kæmi á móti í verðhækkun? Hitt er það, að verðsveiflur vegna stríðsins koma ekki þessu máli við, vegna þess að enginn maður gat við þær ráðið, og þær hefðu komið jafnt, þó aðeins hefðu verið leiguliðar. Það er hægt að segja, að þessar sveiflur hafi verið tap fyrir þjóðfélagið, en þó er það meira á yfirborðinu en raunverulegt. Það, sem gerðist, var aðallega flutningur verðmæta milli landsmanna. Má í þessu sambandi minna á þá daga, að kaupamannskaupið var 100 kr. á viku og mjólkurlítrinn 1 kr. En það er ómögulegt að segja, þó að mjólkurlítrinn sé nú 30–40 aurar og kaupmannskaupið 35 kr. á viku, að mismunurinn sé tapaður. Mér sýnist það vera ólíkt skynsamlegra að hjálpa bændum með því að hlaupa undir bagga með greiðslu vaxta og afborgana í eitt eða tvö ár, þar sem ekki þarf nema tiltölulega litla upphæð, en að rjúka í að kaupa jarðirnar. Og ég er viss um, að bændur mundu verða glaðari yfir því en þeim boðskap, að þeir geti selt ríkinu jörð sína, a. m. k. er ég sannfærður um þetta að því er snertir þá bændur, er ætla sér að búa áfram. En hitt getur verið rétt, sem hv.frsm. sagði, að þeir bændur verði glaðir yfir frv. þessu, sem ætla sér að yfirgefa jarðir sínar og flytja í kaupstað, og ég held, að það sé þeirra málstaður, sem verið er að styðja með frv. þessu.

*Þorsteinn Þorsteinsson: Hv. þm. S.-Þ. spurði um það, hvaða úrræði ég vildi benda á í þessum vandræðum, ef ekki væri tekinn sá kostur, að ríkið keypti jarðirnar. Ég segi fyrir mig, að ég tel mig ekki undir það búinn að svara þeirri spurningu, enda getur það verið erfitt mál. Ég vil þó benda á, að það má vel orða þá till., sem kom fram frá minni hl. landbn. í Nd., að breyta 1. gr. frv. og láta hana hljóða þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkisstjórninni er heimilt að greiða kreppulánasjóði árgjöld ársins 1935 fyrir þá bændur, sem eigi hafa greitt það gjald fyrir 1. júní 1936, svo framarlega sem athugun á efnahag þeirra sýnir, að þeim sé ókleift að inna það af hendi, en hafa að öðru leyti aðstöðu til að halda áfram búrekstri.“ Ég vil benda á, að það má vel orða það, hvort þessi aðferð gæti ekki verið til mikils gagns, og ég efast ekki um, að hún er betri en sú, sem hér liggur fyrir. Hann minnti á það, hvernig gæti farið, ef útlitið væri eins og það er nú á harðindasvæðunum. Eftir því, sem ég hefi hugsað mér, þá yrði það svo, ef allir væru landsetar, að þá mundu þeir þjóta upp til handa og fóta, segja jörðunum lausum og flýta sér í kaupstaðina. Þannig mundi þetta koma miklum fólksflutningum af stað, en þeir, sem hefðu eignarrétt ájörðum sínum, mundu sitja kyrrir, og nú blasir við þeim prýðilegasta framtíð, snjór er leystur og jörð komin upp, græn og ófrosin, svo að ástæður þeirra eru engu lakari nú heldur en annarsstaðar á landinu, þar sem betra hefir verið í vetur. Þetta getur bent á, að það er ekki alltaf gróði fyrir landbúnaðinn að þjóta í eitthvað flaumósa. Það er með seiglunni og fastheldninni við sinn bústað, sem bændur hafa barizt áfram gegnum margskonar örðugleika. Það er seiglan og átthagaböndin, sem þar hafa átt sinn drjúga þátt en með þessu sýnast þau verða miklu færri og veikari, og alltaf er verið að losa meira og meira um þá hnúta. Ég verð að taka undir það, sem sennilega fyrrverandi kjósandi hv. 2. þm. S.-M. sagði og hann hafði eftir honum í sinni ræðu, að það væri sérstakt ólán, ef jarðirnar væru ekki í háu verði. Ég tel það mikið lán fyrir landbúnaðinn, að jarðirnar séu í háu verði, því að þá veit maður, að annaðhvort er prýðileg afurðasala eða góðæri eða hvorttveggja. Ég vil ennfremur benda á eitt í þessu frv. Í 4. gr. þess stendur, að aldrei megi kaupa jarðirnar hærra verði en fasteignamat þeirra er. Ef þetta yrði að l., þá geri ég ráð fyrir, að reynt yrði af öllum, sem hafa í hyggju að selja jarðir sínar, að spenna þær sem mest upp við fasteignamat og koma þannig til leiðar tildursverði á jarðeignum, en svo verða allar lægra virtar. Annars virðist yfirleitt þetta frv. vera í áttina til þess að laða þá jafnaðarmenn, sem urðu svo óánægðir, þegar framsóknarmenn urðu svo stórvirkir að veru með óðalsréttarfrv., en þegar búið er að rétta fram litla fingurinn, þá er hætt við, að fljótt verði búið að hrifsa alla höndina.

*Magnús Jónsson: Þetta mál er þannig vaxið, að ekki þýðir mikið að ræða það, enda skal ég ekki lengja umr. mikið. Ég verð að segja, að mér finnst þetta mál með því ömurlegra, sem ég hefi séð koma fram á þingi, og ekki verður það minna ömurlegt eftir þeirri skýringu, sem hv.þm. S.-Þ. lét fylgja því, sem sé að þetta væri í raun og veru ekkert annað en áframhald af kreppusjóðshjálpinni til bænda, þ. e. a. s., að eftir að það opinbera hefir tekið þetta stóra tak með kreppusjóðsl., þá er svo komið, að þeir sömu menn, sem þar átti að hjálpa, hafa einskis annars úrskosta en að ganga frá öllu saman og það opinbera taki við jörðunum, náttúrlega fyrir sem allra lægst verð. Mér finnst þetta ákaflega ömurlegt, og ég er sannfærður um það, að svo framarlega sem þessi leið, sem farið er fram á í þessu frv., verður farin, og það er allt útlit fyrir, að hún verði farin, þá mun hún reynast sú langstórvirkasta dæla á fólkið úr sveitunum til kaupstaðanna, sem nokkru sinni hefir verið sett upp hér á landi. Mér finnst það ákaflega einkennilegt, að í grg. frv. er fyrst af öllu talað um það, að því er manni skilst, sem ástæðu fyrir því, að þetta frv. er fram komið, hvernig fólkið hefir flutzt úr sveitunum í kaupstaðina, þannig að sæmilega efnaðir sjálfaeignarbændur hafa selt jarðir sínar og farið með peningana til kaupstaðanna, en eignalausir menn tekið við í staðinn. Mér er gersamlegu hulinn leyndardómur. hvernig þetta frv. á að koma í veg fyrir þetta. Ég sé ekki, að þessi l. breyti nokkru í þessu efni öðru en því, að hér kemur enn einn nýr kaupandi að jörðunum í viðbót. Menn mega eftir sem áður selja jarðir sínar og fara með andvirðið til kaupstaðanna, og þegar þessi nýi kaupandi kemur, er þeim gert hægara fyrir með það, þannig að margir, sem nú mundu vilja selja jarðir sínar, en fá ekki kaupanda að þeim, þeim opnast hér leið til að losa sig við þær. Það má náttúrlega segja, að þegar maður selur jörð sína og fer til kaupstaðar, þá kemur nýr maður í staðinn, en það er alls ekki víst, að hann sé efnalaus, en það er nokkurnveginn víst, að þeir, sem koma til með að sitja á þessum leigujörðum, hvort sem það verða nýir menn eða ekki, þeir eru efnalausir. Það þarf viss efni til þess að geta keypt jörð. Ég held, að það sé ekki svo hlaupið í lánsstofnanirnar, að menn geti fengið hvern eyri út, án þess að þurfa að hafa nokkur efni úr að spila sjálfir. Það er auðséð, að með þessu frv. er ekki farið fram á annað en að nota neyð manna til þess að ná frá þeim jörðunum til þess að framfylgja þeirri pólitísku stefnu, sem er eina ástæðan fyrir svona frv., þeirri pólitísku stefnu, að ríkið eigi jarðirnar, eins og allt annað, sem þarf til framleiðslunnar. Það er náttúrlega rík ástæða fyrir svona frv., en það er líka eina ástæðan, sem er nokkurs virði. Það er svo með fjárkreppur, að þær skilja alltaf eftir mikil fleiður. Mér finnst það vera mikils virði, þegar svona kreppur ganga yfir, ef hægt er að komast hjá því, að þau fleiður beri varanleg merki. Það verður alltaf nokkurt ör, en það er svo, að lífið lifir, eins og skáldið segir, og það koma nýjir menn í staðinn. En ég er ákaflega hræddur um, að merki þessara kreppuára, sem nú standa yfir, sjáist nokkuð lengi ef þau eiga að verða til þess, að slík 1. sem þessi verði sett og þar með stefnt að því að afnema alla sjálfseignarbændur í þeim sveitum, sem harðast verða fyrir kreppunni. Nei, ef menn vilja fórna einhverju verulegu fé til þess að leysa yfirstandandi og yfirvofandi vandræði, t. d. við kreppulánasjóðinn, þá liggur nær að gera það, sem hv. 1. þm. Skagf. benti á og sömuleiðis kom fram í Nd., að ríkið noti eitthvað af þessu fé til þess að leysa þessi vandræði í svipinn. Það var svona aðferð, sem ég átti við, þegar ég minntist á, að það þyrfti að reyna að láta sárin ekki bera varanleg ör, styðja menn til þess, að þeir þyrftu ekki að ganga frá jörðum sínum, því að ef það yrði að koma fyrir, þá mundi það skilja eftir stórt og varanlegt ör á þjóðarlíkamanum. Ég hygg, þó að mér sé það ekki fullkunnugt, að það þurfi ekki svo mikið til þess að greiða það, sem áfallið er, til þess að menn lendi ekki í vanskilum, að það sé ekki miklu mögulegra en það, sem hér er farið fram á. Ég get ekki heldur neitað því, að ég ber nokkurn kvíðboga fyrir því, að framkvæmd þessara l. yrði ekki sem allra hreinust. Mér skildist á hv.þm. S.-Þ., að það ætti að gera talsverðan mismun, þegar ætti að kaupa jarðirnar, að ekki ætti að kaupa nema af dugandi mönnum. Og með því að ég býst við, að ekki verði þá dugandi menn nema í einum flokki, þá þykist ég vita, að það þýði það, að menn eigi að hafa rétta skoðun, til þess að hlaupið verði undir bagga með þeim. Ég er ekki að segja, að það verði framkvæmt þannig, en ákaflega verður það erfitt mál fyrir þá, sem þessu eiga að stjórna, að liggja ekki undir neinum grun um, að 1. sé misbeitt. Hv. frsm. segir, að bændur margir mundu fagna þessu frv. Það er kannske hægt að gera ástandið svo ömurlegt, að menn fagni öllum breyt. Það er sagt, að Ítalir komi til að frelsa Abessiníumenn frá morðvörgum og brennuvörgum. Það getur verið, að ástandið sé svo slæmt hjá bændum, að þeir verði fegnir, að ríkið taki jarðir þeirra fyrir áhvílandi skuldir.

*Þorsteinn Briem: Það hefir dregið til tveggja skauta með þetta mál hérna í þinginu. Það hefir verið borið fram af miklu kappi og líka verið lagzt af ærnu harðfylgi á móti því. Ég held, að í þessu máli, sem oftar, sé sannleikurinn sem næst því mitt á milli. Í samræmi við þá skoðun mína hefi ég borið hér fram nokkrar brtt., sem skoðast mega sem miðlunartill. Andstæðingar frv. hafa haldið því fram, að það væri sérstaklega áberandi í frv., að fræðslumálastjóra væri ætlað of mikið vald til þess að fyrirskipa um fræðslufyrirkomulagið, en hinsvegar væri þetta vald dregið úr höndum fræðslunefnda sveitanna frá því, sem verið hefði. Það má nú vel vera, að yfirleitt hafi fræðslumálastjóri aðstöðu og getu til þess að meta hvert mál rétt, en þar sem hann hlýtur allvíða að bresta staðlega þekkingu, hefi ég flutt 1. brtt. mína við 2. gr. Síðari mgr. 2. gr. hljóðar svo í frv.: Nú hefir skólahverfi vanrækt fræðslu þarna, og getur þá fræðslumálastjórnin fyrirskipað skólaskyldu barna á aldrinum 7–10 ára í hverfinu. Það getur að vísu verið gott, að fræðslumálastjóri hafi þetta vald, en þó er verr farið en heima setið, ef því er harkalegu beitt. Ég legg því til, að það verði gert að skilyrði fyrir því, að skólaskyldu, jafnvel niður í 7 ár, verði komið á, að viðkomandi skólanefnd hafi ekki látið skipast við ítrekaða áminningu fræðslumálastjóra og fræðsluráðs. Slíkar áminningar hafa oft sína þýðingu. 2. brtt. mín er við 4. lið 4. gr., þar sem talað er um kröfur í reikningi. Annar hv.þm. hefir bent á, að þessar kröfur muni vera fullháar, en ég vil þó ekki láta slaka á kröfunum um almenn brot og tugabrot, en legg hinsvegar til, að prófkröfum um prósentureikning sé sleppt, en þó geti börn átt kost á að læra hann. Þá flyt ég brtt. um það, að í stað þess, að barnið skuli kunna að reikna út flatarmál og rúmmál einfaldra hluta, komi „einföldustu hluta“. Þannig er t. d. ekki auðvelt fyrir barn að reikna út rúmmál brotinnar keilu, þótt segja megi, að það sé einfaldur hlutur. Sama má segja um það, að reikna út flatarmál átthyrnings, en ekki myndi ég telja hann til einföldustu hluta. Hinsvegar myndi það teljast til einföldustu hluta að reikna út flatarmál stofugólfs eða kálgarðs. Þá hefi ég flutt brtt. um það, að við gr. bætist ákvæði um það, á hverja af þessum 11 liðum skuli lögð mest áherzla, og legg því til, að mest áherzla skuli lögð á móðurmálið, kristindómsfræðsluna og móðurmálið, virðist og röðin á námsgreinunum í frv. benda til þess, að til þessa sé ætlazt, en ég tel þó réttara að taka þetta fram með berum orðum. Þá flyt ég brtt. við 6. gr., þar sem ræðir um, að heimavistarskóla skuli byggja þar, sem heimangönguskóla verður ekki við komið. Ég vil bæta við orðunum „ef óskað er“. Ég býst ekki við því, að fjárveitingavaldið geri meira í bráð en að fullnægja þeim óskum, sem fram koma í þessu efni, og hygg, að það muni ekki hafa neina freistingu til þess að gera meira. Ég álít líka, að bezt muni á því fara, að hér sé ekki um neina nauðung að ræða, heldur komi óskirnar frá heimilunum sjálfum. Um þetta fyrirkomulag er þegar fengin nokkur reynsla, og hvað sem um hana má segja, er ekki úr vegi að athuga málið áður en gripið er til nauðungarráðstafana í þessu efni, og það því fremur sem fjárveitingarvaldið á jafnerfitt og nú. Þá hefi ég flutt brtt. við 2. málsgr. stafl. b í 6. gr., að á eftir „heimangönguskólum“ komi: í kauptúnum. Ég held, að margir líti svo á, að 33 vikur fyrir börn á aldrinum 7–9 ára sé of langur tími í sveitum. En þótt ég hafi orðað þetta svo, að það nái eingöngu til heimangönguskóla í kauptúnum, hefi ég ekki við það að athuga, þótt það nái líka til byggðahverfa, eins og eru t. d. suður með sjó, og vil ég geta þess, að ég vil túlka till. svo. Þá legg ég til, að aftan við gr. bætist, að skóla skuli slitið eigi síðar en í maílok, en í frv. er þetta lágmark. En verið gæti þó, að einhver skólahverfi vildu fara fram úr þessum tíma. En þá kysi ég heldur, að skólinn byrjaði í september, heldur en hann starfaði fram í júní. Ég vil miða lögin við það, að börnin geti notið óhindraðrar útivistar að vori og sumri. Ég get hugsað mér, að hér í Reykjavík verði farið fram úr þessum tíma, og þá er sjálfsagt að byrja kennsluna heldur fyrr að haustinu en að láta hana ganga fram á vorið. Auk þess senda margir foreldrar börn sín í sveit á vorin eða fyrri hluta sumars, og væri illt, ef skólahaldið yrði því til hindrunar. Ég vænti því þess, að þessi brtt. mæti skilningi hjá þeim, sem hafa augu og hjörtu fyrir því, hversu sambandið við náttúruna er börnunum mikilsvert. Næsta brtt. er við 10. gr., á þá leið, að sameina megi hrepp eða hluta úr hreppi fræðsluhéraði annarar sýslu, ef henta þykir og fræðslumálastjóri mælir með því. Í frv. er um valdboð að ræða, en ég hefi meiri trú á samningaleiðinni. Hv. þm.N.-Ísf. hefir einnig flutt brtt. um þetta, sem að vísu gengur nær efni frv., og get ég eins vel fylgt henni. Þá er smávægileg brtt. við 13. gr., um að skólanefnd megi fela skólastjóra að semja skýrslur um skólaskyld börn og áætlun um útgjöld. Þetta myndi að vísu oftast verða svo, en mér finnst rétt að taka það fram. Enda flyt ég brtt., sem gerir ráð fyrir verulegum hlunnindum skólastjórum til handa fram yfir það, sem frv. ætlast til. Þá er önnur brtt. við sömu gr., sem ég býst ekki við, að mæti mótstöðu. Næst kemur brtt. við 15. gr. Hún er á þá leið, að í stað þess, að samkv. frv. getur fræðsluráð fyrirskipað stofnun skólabyggingarsjóðs fyrir skólahverfi, sem telst að hafa vanrækt skyldur sínar um bygging skólahúss eða viðhald, komi, að fræðsluráð setji reglur um viðhald skólahúsa og gæti þess, að þeim reglum sé fylgt. Það kann að vera gott, að fræðsluráð hafi þetta vald, en ég held, að ekki þýði að fyrirskipa slíkar sjóðstofnanir, ef vilja eða getu vantar. En hinsvegar verður að leggja áherzlu á það að varðveita þær eignir, sem til eru. Það er hörmulegt að sjá, hve illa hirt skólahús eru sumstaðar úti um landið. Ég hefi gert till. um að breyta þessari gr. á þann hátt, að fræðsluráð gæti sett reglur um viðhald skólahúsa og gætti þess, að þeim væri fylgt. Þá hefi ég gert brtt. við 17. gr. frv., sem ég vil vænta, að mæti ekki andmælum, því að þar er um svo sjálfsagt atriði að ræða. Í gr. stendur, að ríkisstyrkur til skólahúsa sé bundinn því skilyrði, að skólalóðin sé eign skólahverfis eða skólabyggingarsjóðs, og að fræðslumálastjórnin hafi samþykkt stærð hennar. Nú eru ýms dæmi þess, að skólanefnd hefir ekki átt kost á því að fá hentuga lóð til kaups undir skólahús, enda þótt hægt hafi verið að fá hentuga lóð með óuppsegjanlegum leiguskilmálum. En ég vil ekki, að komið verði í veg fyrir það, að hægt sé að reisa skólahús á hentugasta staðnum aðeins vegna þess, að ekki hefir verið hægt að fá lóðina til eignar. Ég flyt því þá brtt. við 17. gr., að nægilegt sé, að afnotaréttur lóðarinnar skuli tryggður með óuppsegjanlegum leigusamningi. Þá hefi ég leyft mér að flytja brtt. við 27. gr. frv., þar sem ræðir um lögbundin leyfi í skólum. Þar er sagt, að jólaleyfi skuli byrja 16. des. og standa til 3. jan., að báðum dögum meðtöldum. Ég tel óþarft að setja svo bindandi ákvæði um þetta í lög. Ég ætla, að um þetta megi vera rýmri ákvæði í lögum, og tel, að skólanefndir geti hagað þessu eftir vild og sett ákvæði um það í reglugerð, eftir því sem bezt þykir henta í hverju skólahverfi. Ég er ekki kunnugur hér í Reykjavík, en þó hefði ég hugsað, að það væri hentara, að jólaleyfið byrjaði síðar í desember, en stæði svo lengur fram yfir nýár. Ég vil ætla, að jólatrésskemmtanir fyrir börn séu nokkuð fram yfir nýár, og væri þá heppilegra, að kennsla í barnaskólum þyrfti ekki að hefjast 3. jan., en að jólaleyfið yrði ekki látið byrja fyrr en 20. des. En það, sem sérstaklega vakti fyrir mér, voru þó heimavistarskólarnir. Það mun vera svo til ætlazt, að börnin dvelji ekki í heimavistarskólunum meira en ½ mánuð í senn, og að þau fái svo frí eða hvíld á milli til þess að átta sig á kennslugreinum og verkefnum skólans. Það mun vera fengin reynsla fyrir því, að árangurinn verður meiri og að kennslan kemur að betri notum fyrir börnin á þennan hátt heldur en þegar skólinn er látinn standa stöðugt, án hvíldar fyrir börnin. En þar sem svona hagar til í heimavistarskólum og við farkennslu, þá tel ég óþarft að hafa svo langt jólaleyfi sem ákveðið er í frv. Ég tel ekki ástæðu til að láta það byrja 16. des., heldur sé það á valdi skólanefnda, og ákveðið eftir því, sem þær telja heppilegast. Því hefi ég flutt 9. brtt. mína, við 27. gr., þess efnis, að aftan við gr. bætist ný málsgr. svo hljóðandi: „Þó má í reglugerðum einstakra skóla setja önnur ákvæði um jólaleyfi.“ Loks hefi ég flutt á sama þskj.brtt. við bráðabirgðaákvæði frv., þar sem um það ræðir, að skólastjóri í kaupstöðum og heimavistarskólum taki laun fyrir einn mánuð umfram kennslutíma. Nú er það vitanlegt, að ýms kauptún eru þegar komin að því að hafa jafnmarga íbúa og sumir kaupstaðirnir, og til er kauptún, sem hefir fleiri íbúa en 2 fámennustu kaupstaðirnir. Þess vegna tel ég það ranglátt, að skólastjórar í þeim kauptúnum njóti ekki sömu aðstöðu og skólastjórar í kaupstöðunum. Ég legg því til, að í kauptúnum, sem hafa yfir 1000 íbúa, öðlist skólastjórar við barnaskóla þar sömu réttindi og skólastjórar í kaupstöðum. Barnatalan fer vanalega eftir fólksfjölda, og er það því augljóst, að skólastjórar og kennarar í þessum fjölmennu kauptúnum hafa jafnmiklar skyldur og störf og stéttarbræður þeirra í fámennustu kaupstöðunum. Ég vona, að hv.þd. líti svo á, að þessi till. sé sanngjörn í garð þessara skólastjóra. Það var um það rætt með sterkum orðum við 2. umr. þessa máls, hversu erfitt og vandasamt það væri að fá sem bezta menn til þess að stjórna heimavistarbarnaskólum og kenna við þá. Ég skal ekki draga úr því. En mér finnst það vera neyðarúrræði að fara inn á þá leið að heimila skólanefndum að segja skólastjórum og kennurum við þessa skóla upp störfum þeirra með eins árs fyrirvara, sem þeir hafa þó verið skipaðir til að gegna. Ég hygg, að það verði að búa þar betur um hnúta og setja um það fyllri ákvæði, áður en skólanefndum er veitt vald til þess að segja skólastjórum og kennurum þannig upp stöðum þeirra. Það getur vitanlega komið fyrir, að skólastjórar og kennarar vinni til saka og eigi skilið að fá uppsögn. En hitt getur einnig átt sér stað, að þeim verði sagt upp störfum án saka. Ég get fyllilega hugsað mér, að skólastjóri verði sekur talinn um stjórnmálaáróður, og það er vitanlega slæmt, en hitt er líka hægt að hugsa sér, að það gæti öfga í stjórnmálaskoðunum hjá meiri hluta skólanefndarinnar. Ég get því ekki fallizt á þá skoðun, að það megi fá skólanefndum slíkt vald í hendur. Ég álít, að það þurfi að búa betur um hnúta og það verði fleira að koma til í þessu falli, áður en til slíkra ráða yrði tekið. Hinsvegar er það jafnmikilsvert að geta byrgt brunninn og koma í veg fyrir, að óhæfir menn verði skipaðir kennarar við heimavistarskóla. Og vil ég leggja mikið upp úr því, að fólkið, sem býr í skólahverfinu, eigi þess kost að kynnast viðkomandi starfsmönnum, áður en þeir eru ráðnir við skólana til lífstíðar eða skipaðir í þessar stöður. Þess vegna legg ég það til, að þeir verði ekki skipaðir skólastjórar og kennarar í heimavistarskólum, fyrr en eftir tveggja ára reynslutíma. Þeim gefst þá tækifæri til að sýna sig. Og þó að einhver mistök kynnu að verða á störfum þeirra fyrsta veturinn, þá er máske ekki rétt að dæma mennina alveg eftir því. Eftir tveggja ára starf getur það komið betur í ljós, hvort slík mistök stafa af misbrestum í fari þeirra eða aðeins af skorti á æfingu. Af þessari ástæðu hefi ég lagt til, að aftan við gr. bætist ný málsgr., er orðist svo: „Skólastjórar og kennarar í heimavistarskólum skulu ekki skipaðir, fyrr en eftir tveggja ára reynslutíma .“ Þessi 3. umr. málsins hefir borið blæ 2. umr. En ég þykist ekki þurfa að biðja afsökunar á því, þó að ég hafi orðið alllangorður, enda hefi ég ekki tekið til máls í þessu máli fyrr en nú. Og þeim umr., sem búnar eru, var að miklu leyti hagað eins og 1. umr. mála. Vegna þess þurfti nú við. 3. umr. að gera grein fyrir svo mörgum brtt., og þar sem ég hefi varið til þess löngum tíma, mun ég ekki ræða nánar um frv. í heild.

*Frsm. meiri hl. (Jónas Jónsson): Ég á hér nokkrar brtt. við frv. á þskj. 536, og vil ég leyfa mér að skýra þær stuttlega, áður en fundinum verður frestað. Ég álít það sé nauðsynlegt að taka það fram í frv., hvað börnum sé almennt ætlað að vita, þegar þau eru 10 ára gömul. Það er gert ráð fyrir því í frv., að börnin eigi að vera skólaskyld frá 7 ára aldri. En það þýðir, að fjöldi foreldra í sveitunum neyðist til þess að sækja um undanþágu frá skólaskyldu fyrir börn sín. Þegar börnin eru 10 ára, á því að vera búið að kenna þeim í 3 ár í skóla, eða utan skóla samkvæmt undanþágu. Mig grunar, að þetta ákvæði leiði til þess, að börnunum verði kennt allt of mikið á þessum aldri. Ég held, að það sé oft látið viðgangast, að börnum séu kenndar allt of erfiðar og þungskildar fræðigreinar á þessum aldri, svo sem kristinfræði, landafræði, saga o. s. frv. - Það skiptir vitanlega mestu máli, að börnin læri að lesa skýrt og hiklaust, og byrji á að skrifa hreinlega og reikna einföldustu dæmi, áður en þau eru 10 ára. Fyrsta brtt. mín lýtur að því, að þetta verði viðurkennt takmark á þeim aldri, um leið og það er fyrirbyggt, að þeim verði þá ætlað þyngra nám. Það stendur nú í frv., að veita megi börnum fullnaðarpróf, sem eru innan við 14 ára aldur, þegar tryggt er, að barnið njóti framhaldsfræðslu til fulls 14 ára aldurs. En þessu er ekki hægt að fullnægja sumstaðar á landinu; við skulum taka t. d. í þorpi eins og Ólafsvík, þar er enginn slíkur skóli, og eins er það víða í sveitum. Mér hefir verið bent á það af einum barnakennara, að heppilegast væri að ákveða, að börn mættu ekki taka fullnaðarpróf, fyrr en eftir 12 ára aldur. Það hefir verið litið svo á, að fræðslulögin ættu að tryggja hverju barni visst lágmark þekkingar í tilteknum fræðigreinum, enda væri því marki fullnægt við próf. Og þá er ekki ástæða til að heimta svo og svo langa skólavist af hverju barni. Hitt ætti að nægja, að halda börnum að þessu marki við fullnaðarpróf. Ég legg því til, að skólanefndum verði heimilað að veita börnum, sem eru yngri en 14 ára, burtfararpróf, ef þau hafa náð samskonar þroska og börn hafa almennt á 14 ára aldri. Þá er samkvæmt 3. brtt. minni lagt til, að við fullnaðarpróf geti barnið lesið móðurmálið „hljóðvillulaust“. Það þykir ef til vill ekki ástæða til að bæta þessu orði inn í lögin, en ég vil með þessu benda kennurum á, að þetta er nú á tímum eitt hið hættulegasta mállýti og algengast hirðuleysi við framburð íslenzkunnar. - Ég hefi áður talað um reikninginn, og þá sérstaklega brotareikning, og þarf ekki að fjölyrða um hann nú. - En út af brtt.hv. 10. landsk. um að börnum sé veitt tækifæri til að nema prósentureikning, þá vil ég af því tvennu heldur halda honum en brotum, því að prósentureikningur er léttari fyrir börn. Hinsvegar geri ég ráð fyrir, að þorri unglinga læri brot í ungmenna- og héraðsskólunum. Í fræðslulögunum er heimilað að kenna fleiri námsgreinar í barnaskólum en krafizt er til fullnaðarprófs, og er 5. brtt. mín, um kennslu í útlendum tungumálum, miðuð við það. Sumsstaðar í kaupstöðum, og jafnvel í sveitum líka, eru börnum á skólaskyldualdri kennd erlend tungumál. Þetta getur í sjálfu sér verið gott; þegar börnin eru greind og hafa góðar ástæður að öðru leyti, þá má vera, að þau læri málin sér til gagns. En þó er það áreiðanlega rétt, sem hér er tekið fram í till. minni, að áður en barnið fer að læra erlend tungumál, þá verður það að vera svo vel að sér í móðurmálinu, að það geti skrifað það ritvillulítið og auk þess kunnað nokkuð í málfræði, sérstaklega greiningu orða. Það er eitt frumskilyrðið fyrir því, að tungumálanám verði því að gagni. Ég minnist þess, að það kom einn sinni á heimili mitt bréf frá vel menntaðri konu hér í bænum, og í því var kort með ósk um gleðilegt sumar, en stafsetningin var „Gliðiligt Sömar!“, með upphafsstaf í orðinn sumar. Sennilega af því að nafnorð í dönsku eru með stórum staf. Þetta dæmi ber vott um hljóðvillurnar, sem alltaf er verið að berjast við, og svo áhrifin frá dönskunáminu.

Hljóðvillurnar hafa viðgengizt frá upphafi

. Já, en það er þó ekki búið að viðurkenna þær í fræðslulögum eða stafsetningarreglum íslenzkunnar.

Málið er alltaf að breytast

. - Þá kem ég að ákvæðum frv. um dvöl barna í heimavistarskólum. Það er gert ráð fyrir því, að skólaskyld börn í sveitum eigi að vera 3–4 mánuði í heimavistarskólum árlega. Þetta er allt of kostnaðarsamt ákvæði, og vinnur á móti þeim tilgangi, sem lögunum er ætlað að ná. Þegar komið er með þennan lagastaf út í skólahéruðin í sveitunum og sagt við foreldrana, sem nú eru að basla þar við farkennslu: „Við krefjumst þess, að þið hafið börnin í heimavistarskólum 4 mánuði á hverjum vetri í 4 ár!“ - þá svarar sveitarfélagið: „Já, við eigum ekkert við slíkt skólahald. Sveitarsjóðurinn rís ekki undir því og fólkið hefir ekki efni á því.“ - Þá verður vitanlega gripið til undanþáguheimildar frá skólahaldi. En um leið er þá búið að smeygja fjötrinum á 10–14 ára gömul börn um minnst 16 vikna námstíma á ári. Þessi undanþáguheimild í frv. þarf að vera rýmri. Og í 6. brtt. minni er lagt til, að dregið verði úr þessari 4 mánaða námsskyldu. En hún er á þá leið, að aths. á eftir 6. gr. urðist svo: „Heimilt er þó skólanefnd að veita undanþágu frá ákvæðum e-liðs í samráði við forstöðumann heimavistarskólans, ef fullvíst þykir, að barnið öðlist engu að síður þá þekkingu, sem heimtuð er til fullnaðarprófs“, og er þá meiningin, að börnin geti hert eitthvað af námsgreinunum heima. Þá vil ég skýra dálítið 7. brtt., sem er við upphaf annars málsl. í ákvæðum til bráðabirgða. Þetta er talsvert þýðingarmikið atriði. Í frv. er gert ráð fyrir, að einn kennari geti annazt kennslu 50 barna við heimangönguskóla. Og í stórum barnaskólum, eins og hér í Rvík, er 7 ára skyldunám fyrir börn og ætlazt til, að 50 börn, 7–10 ára, komi á hvern kennara. - En annarsstaðar á landinu, t. d. í þéttbýlum sveitum, þar sem börn eiga að byrja skólagöngu 10 ára, þar á ekki að vera hægt að færa þetta meira saman en svo, að hver kennari hafi 30 börn til kennslu. Í þessu er beinlínis mótsögn. Því ef reiknað er með, að í kaupstöðum geti hver kennari haft 50 börn, þá verður engu síður hægt að ganga út frá því, að börnin læri eitthvað heima hjá sér í sveitunum. Þess vegna held ég því fram, að einn kennari geti annað um 50 börnum. Það byggi ég á því, að í mjög mörgum kaupstöðum er börnum yfirleitt ofboðið með skólasetu. sérstaklega þar, sem eru léleg húsakynni, lítil áhöld eða lélegt bókasafn. Þegar svo kennarinn er orðinn þreyttur og slitinn, þá er langt frá því, að það sé fagnaðarefni fyrir börnin að eiga endilega að vera allan daginn í skóla við bóklegt nám. Það liggja þess vegna í till. minni mótmæli gegn því, að hvert barn milli 10 og 14 ára eigi að vera á tíma í skóla á dag við bóklegt nám. Í því efni vísa ég til þess, sem ég sagði við 1. umr. málsins, að reynslan af þessari skólasetu væri allt annað en góð. Því að það er mála sannast, að langminnstur áhuginn er fyrir íslenzkum bókmenntum fornum og nýjum þar, sem börnin eru lengst í barnaskóla. Ég er ekki með þessu að ásaka kennarana. Ég viðurkenni, að þeir hafa erfiða aðstöðu. Það er illa að þeim búið. Við skulum hugsa okkur, að þegar börnin, hundruð eða jafnvel þúsund, eins og hér í Reykjavík, hafa yfirfarið landafræði Mortens Hansens sjö sinnum, hvað mikinn áhuga þau hafa fyrir þessari beinagrind í sjöunda sinnið. Þó að þessi bók sé ekki notuð nú, þá er hún ekki lakari en mörg önnur kennslubókin. - Ég veit, að svona hefir ástandið orðið víðar í skólum landsins vegna þess, hve lítil tök eru á því að gera kennsluna fjölbreyttari. Ég sé ekki, þegar ég lít yfir 4. gr. þessa frv., að það sé mikil þekking, sem er heimtuð af börnunum. Ég álít það ekki skaða. Ástæðan til þess, að ég gerði ekki fleiri brtt. við frv., var sú, að ég álít, að það hljóti að verða tekið fyrir aftur kannske á næsta þingi. Þess vegna sé ég ekki ástæðu til að koma með till., sem mjög verulegu máli skipta. Menn hafa haldið því fram við mig, að ef þessi till. verði samþ., að 50 börn komi á hvern kennara, verði skólarnir, a. m. k. í þorpum, látnir standa lengur, og þorpin verði því að borga þann kostnað úr sínum vasa. Ég álít, að þorpin geti komizt hjá því, og í minni till. liggur það, að kennarinn geti búið þessi 50 börn undir fermingu á fjórum vetrum. Þá er hér ein brtt., sem er nýmæli, sem lýtur að því að hjálpa börnum, sem eru iðjulaus að sumrinu, sem ekki komast í sveit og lifa lifi sinn á götunni. Ég hefi stungið upp á því, að þau væru undir eftirliti skólans, þó ekki við bóklegt nám, heldur verklegt nám og íþróttir. Ég veit, að þetta eru aðeins frumdrættir, og býst við, að það mætti bæta mikið, en af því að þetta er aðeins tilraun, þá orðaði ég till. mjög varlega. Þetta verður ekki gert nema þar, sem fræðsluráð samþykkir það og kennslumálaráðh., og þar að auki aðeins ákveðið til eins árs í senn. Þetta er sjálfsögð varasemi af því að ég efast ekki um, að þó að þetta sé flutt nú, þá verði ekki hægt að komast hjá því að taka þessa hugmynd upp. Það er ómögulegt að hugsa sér að halda því áfram að hafa nær þúsund börn, eins og maður sér hér í Reykjavík, eftirlitslaus og iðjulaus á götunni og kennarana atvinnulausa þann tímann. a. m. k. ekki sinnandi börnum. Ég hefi gert ráð fyrir því, að kennararnir yrðu með börnunum þennan tíma að sumrinu, og á þann hátt gæti starfstími kennaranna orðið 10 mánuðir. Það er misprentun hér í till. Þar á að standa 44 vikur, en er ekki nema 4. Þetta verður leiðrétt. Þá hefi ég komið með brtt., sem ekki er ósvipað hugsuð og kemur fram hjá hv. 10. landsk., þar sem hann leggur til að hafa varasemi í því ofni, að skólastjórum og kennurum við heimavistarbarnaskóla skuli ekki veittur starfinn fyrr en 2 árum eftir að þeir hafa verið settir. Það má vera, að fólkið sé búið að kynnast þessum mönnum það eftir 2 ár, að það sjái, hvern mann þeir hafa að geyma, en ekki legg ég mikið upp úr því. Það má búast við, að heimavistarskólum fari fjölgandi, a. m. k. ætlast þeir til þess, sem standa að þessu frv. Nú getur svo farið eftir frv., að í einhverri sveit, þar sem heimavistarskóli er, séu börnin hjá kennaranum 4 mánuði á ári í 6 til 7 ár, og fólkið er skylt til þess að láta börnin svona lengi. Við vitum, að katólskir klerkar hafa tekið það ráð að viðurkenna ekki hjónaskilnað, en lúterskir menn hafa komizt að þeirri niðurstöðu, þó að fólk sé yfirleitt skynsamt og viðhafi fulla varasemi við byrjun hjúskapar, að færa löggjöfina meira og meira í þá átt að gera hjónum mögulegt að skilja. En hliðstætt hinum katólsku mönnum hugsa þeir sér, sem að þessu frv. standa, að fólk í einni sveit sé eilíflega bundið í hjúskap, ef svo mætti segja, við þennan heimavistarskólakennara, sem búið er að skipa eftir tveggja ára reynslutíma. Ég ætla í þessu sambandi að segja hv. d. frá einu atviki, sem mér er kunnngt um. Það vildi til fyrir nokkrum árum norður á Akureyri, að forstöðumaður barnaskólans, mjög vandaður maður og afburða námsmaður, Steinþór Guðmundsson, þótti nokkuð harður við börnin. Foreldrar margra barnanna komust að þeirri niðurstöðu, að hann gæti ekki verið skólastjóri. Ástandið var orðið þannig á Akureyri, að barnaskólinn var orðinn mjög slæmur. Nú kom upp það stóra spursmál, hvort ætti að láta manninn fara. Fólkið fann til þess, að þó að þessi maður ætti marga góða kosti, þá gat hann ekki verið þar. Skólanefndin fann til þess líka og skrifaði mér og lagði til, að manninum væri vikið frá. Nú er sama togstreitan hér í hv. d. eins og í þessu tilfelli. Spurningin er, hvort eigi að meta meira, börnin eða kennarann. Niðurstaðan af þessari deilu á Akureyri varð sú í bili, að allir kunnugir skólastjóranum kenndu í brjósti um hann, og eftir að búið er að kæra til kennslumálastj. dregur skólanefndin sig í hlé og vill taka aftur það, sem hún var búin að gera. Fræðslumálastjórinn leggur líka á móti því, að manninum sé vikið frá. Að síðustu valt það á mér sem kennslumálaráðh., hvort ætti að draga taum kennarans eða barnanna. Ég fann það, að það var rangt gagnvart Akureyringum að láta þennan mann vera skólastjóra áfram, og vék honum frá. Ég fékk í staðinn mann, sem var mér að vísu lítið kunnugur, en er þó einhver bezti barnaskólastjóri landsins. Niðurstaðan varð því sú, að þótt margir ágætir barnaskólar séu á landinu, þá er viðurkennt, að skólinn á Akureyri undir stjórn þessa manns er einhver sá allra fremsti. Það er viðurkennt af öllum, sem til þekkja, að líf barnanna á Akureyri hafi tekið stórfelldum breyt. til bóta. Í staðinn fyrir þunglamalegan og leiðinlegan skóla er kominn skóli, sem börnin eru ánægð með og kennarinn er ánægður með og foreldrarnir. Ég tek þetta dæmi til þess að sýna fram á, hve skakkt það er að halda því fram, að það eigi að meta meira ímyndaða hagsmuni starfsmanns, sem þúsundir manna eiga að búa við, heldur en hagsmuni allra annara, og rígbinda þennan mann við starfið alla lífstíð. Ég veit, að þessu dæmi verður ekki mótmælt. Enginn treystir sér til þess að mótmæla því, að rétt hafi verið að láta vilja barnanna og foreldranna ráða í þessu efni. Ég skal játa, að komið geti það fyrir í ýmsum tilfellum, að reynt verði að misnota þessa till. mína, t. d. á þann hátt, að þetta ákvæði verði notað til þess að koma frá pólitískum andstæðingum. En skólanefnd má ekki segja upp kennara, nema samþ. kennslumálaráðh. komi til. Það eru því tveir dómstólar í þessu efni. Ég skal nefna tvær tegundir starfsmanna, sem búa við miklu meira réttleysi, en það eru kaupfélagsstjórar annarsvegar, en héraðsskóla- og gagnfræðaskólakennarar hinsvegar, einkum þó héraðsskólakennarar. Skólan. getur sagt þeim kennurum upp með nokkurra mánaða fyrirvara. Í öllum kaupfélögum landsins er hægt að segja kaupfélagsstjórunum upp með nokkurra mánaða fyrirvara. Það getur hent sig, að þessi heimild sé notuð, en það kemur afarsjaldan fyrir. Menn eru yfirleitt svo góðsamir, og það eru miklu meiri líkur til þess, þó að væri yfirdrifin ástæða til þess að segja barnaskólastjóra upp, að það yrði ekki gert. Lögin um héraðsskólana eru frá 1928, og ég veit ekki til, að þetta ákvæði hafi í nokkrum skóla verið misnotað eða yfirleitt notað. En það er ákaflega mikið öryggi í því fyrir skólana að vita, að ef óheppilegur maður kemst að þeim, þá sé hægt að losna við hann. Ég skal koma með dæmi, sem hreyft var hér fyrir skömmu í d. Hér austur í sýslum eru mjög myndarlegir heimavistarskólar, tveir á heitum stöðum og tveir á köldum stöðum. Tveir af þessum skólum eru gamlir, en tveir yngri. Þessir nýrri skólar voru byggðir með miklum fórnum af hálfu fólksins. því að hvor um sig er fyrir einn hrepp. Meðal annars gengust nemendur frá Laugarvatnsskóla mikið fyrir byggingu annars þeirra. Fólkið í þessari einu sveit lagði á sig 1000 eða 1200 dagsverk við byggingu skólans og það framkvæmdi þessa skólabyggingu með svo miklum áhuga, að sveitin er nálega skuldlaus. Svo fá þessar sveitir unga, góða og duglega menn að skólunum. En það kemur bara eitthvað það fram í fari þessara manna, að fólkið getur ekki fellt sig við þá. Og í báðum hreppunum eru alvarleg samtök um það meðal foreldra að senda ekki börnin í skólana, af því að þeir vita, að enginn vegur er að losna við þessa menn. En hvort er nú hyggilegra að láta að vilja fólksins eða ekki? Ég er viss um, að ekki er hægt að segja, að það sé af léttúð, sem fólkið vill losna við kennarana, einmitt þetta fólk, sem svona mikið lagði á sig til þess að koma skólunum upp. Nei, ég er viss um, að það er virkilegur hlutur. Maður getur hugsað sér það, hvort það muni foreldrunum ljúft, þegar á að skylda þá til þess að láta börnin sín í 4 mánuði á ári sitja til borðs með mönnum, sem þeir ekki treysta. Ég verð því að segja, að fólkinu er gerður mikill greiði með þessari till. minni, verði hún samþ. Ég hefi gert skyldu mína í því að bera hana fram, og ég veit, að þótt hún verði felld nú, þá verður ómögulegt að standa á móti þessu til lengdar. Annaðhvort staðnar þessi heimavistarskólahreyfing í landinu, eða það verður að taka tillit til fólksins. Það sjá allir, að það er mikill munur, hvort er um heimavistarskóla eða heimangönguskóla að ræða. Ég get t. d. tekið fyrsta stóra heimavistarskólann hér á landi, Möðruvallaskólann, sem hafði mikla þýðingu fyrir Norður- og Austurland á sinni tíð. Það voru margir myndarlegir og góðir kennarar við þennan skóla, en niðurstaðan varð sú, að ekki varð sem best samkomulag milli kennaranna. Piltarnir tóku afstöðu með þessum kennaranum, en móti hinum. Ég kom að þessum sama skóla, eftir að hann var kominn til Akureyrar. Þá var hann hættur að vera heimavistarskóli, og bar lítið á þeim erfiðleikum, sem bar á á Möðruvöllum. Var skólalífið því tiltölulega gott. Einn mikill enskur sagnfræðingur sagði einn sinni, þegar hann var að fara til Englands, að það væri hvergi hægt að verða eins mikið til þæginda og óþæginda eins og á skipi í langri sjóferð. Það er líkt með heimavistarskólana og þessar löngu sjóferðir. Þess vegna ber ég þessa till. mína fram í fullri alvöru, og hv.þm. verða að gera það upp við sjálfa sig, hvort beri að meta meira foreldrana og börnin eða kennarana. Það eru ekki til nema tvö fordæmi fyrir þessu ákvæði, annarsvegar kaupfélagsstjórarnir, en hinsvegar héraðsskólakennararnir. Hefir það gefizt vel í báðum tilfellunum. En ég geri glöggan greinarmun á heimavistarskólum og heimangönguskólum og hefi hagað till. minni eftir því. Það er allt annað með heimangönguskólana, og vil ég ekki vera mótgangsmaður kennarastéttarinnar að því, er þá snertir, úr því að hún leggur svo mikið upp úr þessu atriði. Ég vil ekki ganga á móti kennarastéttinni, nema þar sem það hefir óhjákvæmilega þýðingu.

1) TT: Burtséð frá aðalefni þessa málls, þá vil ég leyfa mér að vekja athygli á því, að eftir að fundur í Sölusambandinu hefir verið háður, getur þessi rökst. dagskrá eiginlega ekki staðizt, því að hér stendur í hinni rökst. dagskrá, með leyfi hæstv. foreta: »Þar eð ekkert það hefir komið fram í fiskimálunum, er bendir til þess, að eðlilegt sé eða hagkvæmt að leggja störf fiskimálanefndar undir stjórn sölusambands ísl. fiskframleiðenda«. . . En nú hefir það komið fram, að nær allir fiskframleiðendur óska, þessa, svo að þessi dagskrá, eins og hún er orðuð, er ótímabær og fær ekki staðizt þá reynslu, sem við höfum í þessum máum. Ég segi því nei.

*Frsm. 1. minni hl. (Ingvar Pálmason): Svo sem getið er um í nál. okkar hv. 1. þm.N.-M., þá hefir n. ekki orðið sammála um frv. þetta. Við leggjum til, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir; tveir meðnm. eru sennilega á móti því, en einn vill gera á því nokkrar breyt. Síðan við skiluðum áliti okkar, hefir komið fram nál. frá 2. minni hl., hv. 4. þm. Reykv., og fylgja því nokkrar brtt. frá honum. Ég vil taka það fram strax, að ég er mótfallinn 1. brtt. hans. Um 2. brtt. verð ég að segja, að mér finnst, að hún hafi ekki mikið gildi, eða að hún breyti ekki miklu. Það er að vísu svo, að um þá landspildu, sem um getur í frv., sem Gísli Björnsson hefir ábúðarrétt á, þá má kannske skilja frv. þannig, að hann hafi eignarheimild fyrir henni, og mun vera svo samkv. kaupbréfi, að það sé um eignarheimild að ræða á öðrum hlutanum, en hinn sé á leigu, og ég hygg, að það sé tilgangurinn með þessari brtt. að taka skýrara fram um það, að fyrir öðrum lóðarblettinum sé eignarheimild. Ég skal taka það fram, að ég sé ekki, að þessi brtt. sé til skemmda, og finnst sennilegt, að það gæti orðið samkomulag um hana. Sama er að segja um fyrirsögn frv. Hún ætti ekki að valda ágreiningi og skiptir litlu máli. Síðan n. hafði málið til meðferðar hefir hv.flm. frv. flutt við það brtt. á þskj. 513, og skilst mér, að hún geti komið í staðinn fyrir brtt.hv. 4. þm. Reykv. Að vísu kemur þar fram eitt nýtt atriði, sem sé að dóttir Gísla skuli hafa ábúðarrétt að foreldrum sínum látnum. En það, sem hér skiptir mestu máli að mínum dómi, er það, að leigt hefir verið úr landi Reykja. Ég vil vænta þess, að það geti orðið samkomulag um eftirgjafir á þessum leiguréttindum, sem leyfð hafa verið á þessari landspildu, því að ef það fæst ekki, þá sýnir það, að landspilda þessi er leigjandanum býsna mikils virði, og það sannar einmitt þá skoðun mína, að hér sé um mjög mikilsvert atriði að ræða einmitt fyrir þessa eigendur. Nú er gert ráð fyrir því, að auk þeirrar starfsemi, sem þarna er rekin, verði starfræktur garðyrkjuskóli á þessum stað, og ég lít svo á, að einmitt vegna þeirra ráðstafana sé það hreint og beint óhjákvæmilegt að ná aftur afnotaréttinum af þessari landspildu, og ég vil ennfremur geta þess, að sumarhús þau, sem þarna standa og frv. gerir ráð fyrir að hægt verði að ná afnotarétti af, eða a. m. k. af lóðunum, þau geta bæði orðið fyrir þessari starfsemi og auk þess til ýmissa óþæginda, svo að ég lít þannig á, að frv. þetta sé af nauðsyn fram borið og það sé rétt að láta það ganga fram.

*Frsm. 2. minni hl. (Sigurjón Á. Ólafsson): Hv. 1. minni hl. hefir gert grein fyrir sinni afstöðu til þessa máls, og ég, sem er einn á blaði á þskj. 376, hefi ekki getað orðið sammála hinum hv.nm. um afgreiðslu þessa máls, og kemur ágreiningurinn fram í þeim brtt., sem ég leyfi mér að flytja hér. Um fyrri brtt. skal ég segja það, að í frv. er gert ráð fyrir því, að einstök félög eða einstaklingar skuli hafa leyfi til þess að hafa skála eða tjöld til sumardvalar o. s. frv., eins og í frv. stendur, en það liggur í augum uppi að ef þetta er bundið við aðeins eitt ár, eins og frv. ætlast til, þá ættu það að vera fáir, sem byggja sér skýli þarna með það fyrir augum að þurfa að fara burt að ári liðnu, því að það kostar töluvert að koma sér upp sumarskála. Þessu ákvæði hefi ég breytt þannig, að þetta leyfi megi veita til allt að 5 ára í senn. Hv. fyrri minni hl. er á móti þessari till., og skil ég ekki, á hverju hann ætlar að byggja það álit sitt. Um 2. brtt. sagði hv.frsm. 1. minni hl., að hún hefði lítið gildi, en þó taldi hann, að í henni fælust þau ákvæði, sem gæti orðið samkomulag um, og þykist ég skilja, að hann eigi við það, að hér er breytt nokkuð um orðalag, sem hefir sína þýðingu, eins og t. d. það, að í frv. er gert ráð fyrir því að taka eignarnámi tvær lóðarspildur af fyrrv. eiganda. en eftir því sem mér skilst, er hér ekki nema um eina lóð að ræða. hinn svokallaða Guðrúnarskála, því að í afsalssamningnum stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Undanskilinn kaupum er svonefndur Guðrúnarskáli með tilheyrandi lóðarréttindum til afgirtrar lóðar, er skálinn stendur í.“ - Gísli Björnsson hefir rétt til lóðarinnar svo lengi sem skálinn stendur, en hann á ekki lóðina. En samkv. frv. er ætlazt til, að þetta verði keypt af honum. Um Ekrabarð er það að segja, að það liggur í miðju landi, og með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa upp það, sem um þetta er sagt í skjali, sem Alþingi barst fyrir ári síðan: „Ekrabarð heitir landspilda, sem liggur austan Varmár, neðan Reykjafoss. Þar er Fosshver og önnur laug allmikil. Þessi landspilda liggur í Reykjalandi, en var að síðustu undanskilin, þá kaupin á Reykjatorfunni voru fullgerð.“ Þarna eru lóðaréttindi, sem sjálfsagt má nota á mjög hagkvæman hátt, og að mínum dómi er sjálfsagt fyrir ríkið að eignast þau. Eins og hv.þm. hafa tekið eftir, gerir mín till. ráð fyrir, að felld verði burt ein leiguréttindi, sem frv. ætlast til, að tekin verði eignarnámi. Þar er farið fram á tvenn leiguréttindi, ábúðina á Reykjakoti og landspildu, sem Sigurður Sigurðsson fyrrv. búnaðarmálastjóri fékk hjá Magnúsi Guðmundssyni, þáv. ráðh., en eftir öllum gögnum að dæma, sem fram hafa komið í málinu, var þetta upphaflega leyft af fyrirrennara Magnúsar, núv. hv.þm. S.-Þ. Þessi landspilda er eftir afsalssamningi, sem prentaður er í þskj., sögð vera 3,6 ha., en á öðrum stað 4,65 ha.; hvort réttara er, veit ég ekki. Um þessa landspildu var rætt í sambandi við frv. um garðyrkjuskóla á Reykjum, og þá sagði hæstv.dómsmrh., að þessi spilda væri að mestu leyti í Reykjalandi. Ég hefi nú ásamt öðrum hv. meðnm. mínum átt kost á að skoða þetta land, og auk þess hefi ég átt viðtal við bústjórann á Reykjum og við Sigurð Sigurðsson. Bústjórinn segir, að árbakkinn út af fyrir sig hafi ekkert gildi fyrir starfsemina á Reykjum. En af því að um það hefir verið mikið talað, að nauðsynlegt sé að taka þetta land í sambandi við væntanlegan garðyrkjuskóla, þá vil ég benda á umsögn þeirra manna, sem fengið hafa nokkra reynslu í þessum efnum á Reykjum. Þeir segja, að þarna sé ekki heppilegur staður fyrir kartöflurækt undir beru lofti. Þess vegna er það mjög hæpið, að það sé rétt að festa það í löggjöfinni að setja upp garðyrkjuskóla á Reykjum. En ef þarna ætti að hafa einhverja ræktunarstarfsemi um hönd, þá er óþarft að vera endilega að seilast eftir þessum skika, sem liggur meðfram árbakkanum. Mér hefir verið skýrt svo frá, að fyrrv. búnaðarmálastjóri hafi ekki notað þetta land til kartöfluræktar, heldur til grasræktar og kálmetisræktar. Það land, sem hann á sunnan Varmár og ekki er í landi Reykja, er yfirleitt heldur ófrjór og grýttur melur, sem er mjög erfitt að rækta, en hinsvegar telur hann sig geta fóðrað þarna nokkrar kýr, og þess vegna þarf hann að halda þessu landi. Þar sem ég er viss um, að Sigurður Sigurðsson hefir þörf fyrir þetta land sér til lífsviðurværis, og ég veit, að ríkið þarf ekki nauðsynlega á þessu landi að halda, þá hefi ég leyft mér að fella þessi leiguréttindi burt úr frv., en um hin leiguréttindin, sem um er að ræða, á Reykjakoti, er það upplýst, að bóndinn þar hefir afsalað sér til ríkisins þeim leiguréttindum, sem hann hafði, svo að það er ekki um eignarnám að ræða gagnvart honum, og eins og allir vita, er þarna að hefjast ný starfsemi, þar sem menntaskólinn í Rvík hefir fengið leyfi til þess að reisa þarna sumarskála fyrir nemendur sína. Ég hefi þá drepið á helztu rökin fyrir brtt. mínum. Að lokum skal ég geta þess, að í landi Reykja eru nú, eins og kunnugt er, nokkrir sumarskálar, sem að dómi þeirra manna, er bezt þekkja til, eru ekki lengur jafngóðir hvíldarstaðir og áður, vegna þeirrar starfsemi, sem þarna hefir risið upp. Landlæknir hefir tjáð mér, að hann væri því yfirleitt mótfallinn, að menn dveldu þarna í sumarskálum í nánd við hælið, og hann hefir ennfremur tjáð mér, að hann væri yfirleitt ekki hrifinn af því að fá skólann einmitt þarna í nánd við hælið. Ég býst við, að hv.flm. álíti, að ég vilji láta fella niður eitt aðalatriði frv. með þessum till. mínum, en ég vil bara benda honum á það, að Alþingi getur alltaf, ef það telur þess þörf, tekið þetta land eignarnámi.

Ólafur Thors Ég vildi aðeins leyfa mér að beiðast þess, að hæstv. forseti tæki fyrir 12. dagskrármálið. Ég skal lofa að vera mjög stuttorður í framsöguræðu minni og ekki gera neitt til þess, að umr. verði langar.

Forseti (JörB): Þá verður tekið fyrir 12. mál, till. til þál. um síldveiði í Faxaflóa og fyrir suðurströnd landsins.

*Flm. (Ólafur Thors): Ég skal standa við það, sem ég lofaði hæstv. forseta, að vera ekki margorður um þessa till.; þarf ég þess líka síður í frumræðu, vegna þess að grg. segir í sjálfu sér velflest það, sem segja þarf. Það er farið fram á í till. annarsvegar, að nokkur hluti þeirra síldarsöltunarleyfa, sem væntanlega verður úthlutað á þessu ári, falli í skaut sunnanmanna, við Faxaflóa og fyrir suðurströndinni, og hinsvegar, að rannsókn verði framkvæmd á því, á hvern hátt bezt verði að hagnýta þá síldveiðamöguleika, sem eru í Faxaflóa og fyrir suðurströnd landsins. Ég viðurkenni, að það kann að vera nokkuð sterkt í ár tekið með a-lið till., að fara fram á, að 1/3 þeirra verkunarleyfa, sem úthlutað verður til matjessöltunar. falli í skaut sunnanmönnum, enda hygg ég, að við flm. þessarar till. séum reiðubúnir að semja um einhverja niðurfærslu. Till. þessi er fram borin annarsvegar vegna þess, að aflabrestur á þessari vertíð þrengir ákaflega mikið að verstöðvunum kringum Faxaflóa, - og svo hinsvegar af því, að vegna brestandi síldarafla á Norðurlandi í fyrrasumar voru gerðar alveg óvenjulega víðtækar tilraunir um síldveiðar hér sunnanlands, sem stóðu allt fram undir áramót. En venjan á undanförnum árum hefir verið sú, að síldveiðar eru stundaðar svona til ágústloka. Og þá hefir aðallega og nær eingöngu verið veidd síld í Faxaflóa með það fyrir augum að fullnægja beituþörf mótorbátaflotans hér sunnanlands. Þessi reynsla, sem fékkst í fyrra, - sem ég náttúrlega fúslega viðurkenni, að er ekki óyggjandi, - bendir með allsterkum rökum til þess, að það geti gefið góðan arð að stunda slíkar veiðar hér í Faxaflóa í allt öðrum og miklu ríkari mæli en venja hefir verið. Við flm. báðir viðurkennum, að það muni ekki vera á það hættandi að salta þessa Faxaflóasíld eða verka hana í venjulega söltun, til þess að ætla sér að framleiða jafngóða vöru og Norðurlandssíldina. Þetta mun vera dómur þeirra, sem bezt þekkja í þeim efnum, að þar standist Faxaflóasíldin engan samanburð. Þess vegna sé ekki rétt að verka hana á þann hátt, nema um algeran aflabrest norðanlands sé að ræða. Hinsvegar hefi ég í höndum skjallegar sannanir fyrir því, að þessi síld reynist ágætlega vel sem matjessíld, eins og nánar er vikið að í grg. Mér þykir ekki ástæða til að fara að lesa hér upp sönnunargögn fyrir þessu, nema því aðeins, að það verði véfengt, sem má gera ráð fyrir frá einhverjum þingmönnum.

Það er véfengt

. Af hverjum?

Af mér!

. Ekki öðrum? Það er nú ekki mikið! En ég get náttúrlega trúað, að það verði aðrir menn í hv. d. glöggari en hv.þm. Ísaf., eins og t. d. hv.þm. Ak. Ég mun þá ræða við hann, ef honum þykir ástæða til að bera brigður á þetta. En ég skal viðurkenna, að nokkur hætta er á, að sínum augum líti hver á silfrið og þingmenn hafi nokkra tilhneigingu í þessu máli til að draga fram hagsmuni sinna kjósenda. En ég stend á því alveg föstu, að það liggja fyrir sönnunargögn um þetta, að til matjessöltunar hefir þessi síld reynzt ágætlega. Ég held það liggi einnig fyrir upplýsingar um það, að það megi hagnýta Faxaflóasíldina með ýmsum öðrum hætti, t. d. með því að kryddsalta hana og eins með því að reykja hana. Og ég teldi vel farið, ef þessi till. gæti orðið til þess, að athygli yrði beint að því, hvort ekki yrði hægt að gera síldveiði í Faxaflóa að arðsömum atvinnurekstri, árlegum rekstri og þannig til frambúðar. Og á því leikur enginn vafi, að þótt mönnum kunni að þykja orka tvímælis, hvort þessi síld gæti sem matjessíld, kryddsöltuð og til reykingar staðið fullkomlega jafnfætis norðansíld, þá liggur þó allmikið öryggi fyrir Íslendinga almennt að byggja ekki eingöngu síldarsölu á Norðurlandssíldveiðum. Reynslan síðastl. ár ber þess órækt vitni. Á síðasta hausti var verkað samtals við Faxaflóa 52 þús. tonn síldar, sem seld var fyrir 2½ millj. kr. Og í fátækt okkar nú á þessum síðustu og verstu tímum er það feiknamikils virði fyrir þjóðina að fá slíkan pening upp í hendur. Og þó að við getum ekki allir lifað og nærzt á því, sem til fellst með þessari veiði, þá mundi margur maður finna til, ef þessi veiði hefði ekki verið rekin frá Faxaflóa. Ég vísa að öðru leyti til grg., til þess þá líka að efna heit mitt við hæstv. forseta að vera ekki margorður. Við flm. höfum átt samtal um þær brtt., sem liggja fyrir, annarsvegar frá hv.þm. Snæf. á þskj. 211, og erum þeim sammála. Hinsvegar ekki brtt. á þskj. 170, frá hv.þm. Ak. og fleirum, af eðlilegum ástæðum, sem ekki þarf að skýra.

*Guðbrandur Ísberg: Sú þáltill., sem hér liggur fyrir, er í 2 liðum, merktum a. og b. Ég er sammála b-lið, þar sem farið er fram á, að gerð sé rannsókn á því, hversu bezt verði hagnýttir síldveiðamöguleikarnir við Faxaflóa og suðurströnd landsins. Slík rannsókn er nauðsynleg og sjálfsögð, og geta væntanlega engir þm. verið henni andvígir. Hinsvegar verð ég að segja, að ég er algerlega mótfallinn a-lið, sem hnígur að því að ákveða fyrirfram síldveiðamönnum við Faxaflóa 1/3 af leyfum fyrir söltun matjessíldar. Slíkt tel ég hreina fjarstæðu að gera að órannsökuðu máli. Þess vegna finnst mér líka, að b-liðurinn hefði átt að vera á undan, sá, sem krefur rannsóknar. Annars skiptir það ekki miklu máli. - Ég hefi leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 170, þar sem till. er öll orðuð um og lagt til, að a-liður falli niður. Í grg. fyrir þessari till. er því haldið fram, að Faxaflóasíld muni vera jafngóð fyrir matjessíld eins og Norðurlandssíld. Ég hefi ekki fengizt við síldarsöltun, það skal ég viðurkenna, en eftir upplýsingum frá þeim fagmönnum, sem ég hefi talað um þetta við, er þetta mesti misskilningur. Norðurlandssíldin, sem óumdeilt er miklu feitari en Faxaflóasíldin, er einnig miklu betri til matjessöltunar. Svo að það er fjarstæða, svo framarlega sem nægilega mikið veiðist af Norðurlandssíld, að hverfa að því að salta miklu verri síld úr Faxuflóa. Þá síld verður að hagnýta á einhvern annan hátt. Annars skal ég ekki fjölyrða mikið um þetta. En ég vil gera það ákveðið að till. minni að fresta umr. og vísa till. til sjútvn. Þar eru menn, sem hafa sumpart sjálfir reynslu og sumpart nægilega þekkingu á þessum atriðum, til þess að geta gefið þd. í nál. þær upplýsingar, sem ættu að nægja. - Hirði ég svo ekki að fjölyrða meira.

*Finnur Jónsson: Þessi till. til þál. er á algerðum misskilningi og vanþekkingu byggð; þar sem því er haldið fram, að Faxaflói sé sérstaklega vel fallinn til matjesverkunar, þá kemur þetta, því miður ekki heim við nein þau ummæli, sem ég hefi fengið í hendur, hvorki frá þeim, sem hafa aðstöðu til að þekkja til og rannsaka þetta mál, né heldur frá þeim, sem hafa keypt þessa síld í nokkru landi. Það vill svo vel til, að síldarútvegsnefnd ákvað í janúarmánuði að senda mann út í því skyni að rannsaka sérstaklega möguleika fyrir sölu og verkun Faxaflóasíldar. Það var Magnús Vagnsson, trúnaðarmaður síldarútvegsnefndar. Hann tók sér ferð á hendur þ. 13. jan. síðastl. og kom til Englands 20. jan. Dvaldi hann í Englandi, Þýzkalandi, Danzig, Póllandi og Svíþjóð, þar til 19. marz, að hann lagði af stað heim á leið. Þessi maður hefir athugað svo gaumgæfilega sem framast er unnt og af þeirri þekkingu, sem hann hefir sem síldveiðimaður og síldarmatsmaður, ég ætla í 20–25 ár. Og hans álit er það, að Faxaflóasíld sé alveg óhæf til matjessöltunar. Þetta álit sitt hefir Magnús byggt á shlj. áliti allra hinna stærstu kaupenda að Faxaflóasíldinni, í Þýzkalandi, Danzig, Póllandi, Danmörku og Svíþjóð, á síðastl. hausti. Ég kemst ekki hjá því að fara nokkru nánar út í þau ummæli, sem þessir stærstu síldarkaupendur hafa um Faxaflóasíldina. Eftir að Magnús Vagnsson hafði verið í Englandi og kynnt sér mjög rækilega möguleika fyrir sölu Faxaflóasíldar til Englands, fór hann til Þýzkalands og átti fyrst tal við einhvern okkar stærsta síldarkaupanda í Hamborg. Nöfn kaupendanna eru í skýrslu hjá mér. En þar sem mikið af þessum viðtölum voru einkaviðtöl, sé ég mér ekki fært að birta þau í þingi, en mun að sjálfsögðu láta hv. sjútvn. í té þessa skýrslu, ef málinu verður vísað til hennar. Þessi stærsti kaupandi okkar í Þýzkalandi segir um þessa matjessíld, að menn hafi orðið fyrir vonbrigðum af henni. Um 8. febr., þegar viðtalið fór fram, lágu um 5 þús. tunnur í Hamborg, og myndu allir, sem ættu, tapa meira og minna, eftir birgðum. Annar stór kaupandi að Faxaflóasíld í Hamborg, sem hafði orðið fyrstur til að kaupa þessa síld í stórum stíl, seldi hana allt hvað af tók, fyrst við góðu verði (52–55 RM.) og losnaði við meiri hl. áður en hinir fengu síldina almennt. En þegar þeir seldu 5 mörkum lægra, þá rigndi kvörtunum um það, að síldin væri misjöfn og mögur. Og hann taldi kvartanirnar á rökum byggðar. En um þær hefði verið þagað, ef ekki hefði orðið áframhaldandi framboð við lægra verði. Niðurstaðan af þeim tilraunum að reyna að selja þessa síld sem íslenzka matjessíld, var sú, að seljendur fengu mjög sárar kvartanir yfirleitt yfir vörusvikum. Þeir, sem bera yfirleitt nokkurt skyn á þetta mál, vita það, að hrogn og svil í matjessíld eiga að vera mjög lítið þroskuð. En Faxaflóasíldin er einmitt með mjög þroskuð hrogn og svil, er komin að því að hrygna eða hefir nýlega hrygnt og er algerlega ófær til matjessöltunar. Þá vil ég leyfa mér að vitna í ummæli þriðja stóra kaupandans í Þýzkalandi, sem er mjög armæddur yfir Faxaflóasíldinni og taldi matjessíldinni stafa af henni alvarleg hætta, bæði vegna þess, að innflytjendur myndu vera hræddir við, að ofan á góða Norðurlandsveiði komi Faxasíldin. Kaupmenn mundu verða ragir við að birgja sig upp með dýra matjes vegna hræðslu við ódýra Faxa, sem, þótt hún sé alls ekki matjes, sé þó all nokkru leyti notuð í sama (reyk), og ekki of ólík til þess að óhlutvandir kaupmenn (úti á landi) gerðu ekki tilraunir með að selja hana sem matjes. Faxa er seld sem íslenzk síld. Fólk veit ekki um aðra Íslandssíld en matjes, en lætur glepjast í bili, en það hefir sín áhrif seinna. Helzt vildi hann aldrei sjá Faxa. Þá er 4. stóri þýzki kaupandinn. Hann hélt því fram, að innflytjendur mundu verða hræddir við Faxa og vilja sjá, hverju fram færi um veiði hennar eða aðgerðir síldarútvegsnefndar viðvíkjandi Faxasíld, áður en þeir þyrðu óhræddir að birgja sig upp með sumarmatjes. Sá sami maður sagði líka, að Faxasíld mundi spilla sölu septembersíldar að norðan. Þá er 3. kaupandinn. Hann átti óselt talsvert af Faxa, sem hann bjóst við að tapa á. Þá talaði Magnús Vagnsson einnig við 6. kaupandann, síldarniðursuðuverksmiðju í Þýzkalandi. Kom þá upp úr kafinu, að verksmiðjan hafði reynt að selja Faxa, eins og annar kaupandi, sem hann átti tal við á sama degi, en báðum gekk illa, segir í skýrslunni. Enn átti Magnús Vagnsson tal við einn af stærstu kaupendum okkar í annari borg Þýzkalands, sem stóð til að gera samninga við um 15 þús. tunnur matjessíldar á síðastl. sumri. Um þetta segir Magnús: Ég gerði margar tilraunir til að vekja áhuga hans á Faxasíld, en það gekk illa. Sagðist vilja reyna með hana, ef hún væri prima feit og sorteruð vandlega, - þá ýmist kverkaða eða rundsaltaða. Sagði þó, að hann hefði ekki trú á mikilli sölu á Faxa nema fyrir sama verð og norsk stórsíld. Þessi kaupandi hafði fengið 200 tunnur af Faxasíld, og bjóst við að eiga 50 tunnur af því lengst eigna sinna. Hún var sorglega mögur og ljót. Þá er lokið ummælum hinna þýzku kaupenda um Faxaflóasíldina, en það eru held ég allir, sem hafa keypt svo að nokkru hefir numið af íslenzkri matjessíld á undanförnum árum. Eftir að M. V. hafði dvalið alllengi í Hamborg, fór hann til Danzig og Gdynia og átti þar tal við síldarkaupendur. Sá fyrsti sagði, að Faxasíld hefði hann ekki keypt né séð, en þekkti af afspurn. Taldi hana ekkert erindi eiga til Póllands nema greinilega auðkennda frá matjes, með auknu salti, þó ekki of miklu, sorteraða „fulla“ og fyrir líkt verð og norsk „Sloefull“. Sagði hann, að árleg þörf fyrir „Sloefull“ í Póllandi væri um 10 þús., svo ekki væri eftir miklu að slægjast, enda hættulegt að senda matjessíld til Póllands, eins og síðasta haust, því að hún hefði verið boðin og seld sem matjes þar. En það taldi hann spilla mjög mikið fyrir matjessíldarmarkaðnum. Um þann mesta stórkaupanda í Danzig, sem Magnús átti tal við, er það að segja, að hann er sammála þeim fyrsta um Faxasíldina. Sá þriðji, sem einnig er einn af stærstu kaupendunum í Danzig, hafði heldur engun áhuga fyrir Faxasíld og áleit, eins og hinn, að hún mundi aðeins spilla fyrir hinni ekta íslenzku matjessíld. Þá kem ég að Gdynia. Þar keypti einn maður 1–2 þús. tunnur. Var sá sár yfir Faxasíld sinni, hvað hún hafði verið harðsöltuð og vont „kvalitet“. Ég spurði hann, segir M. V., hvort hann hafi átt von á, að hún væri eins og matjessíld. Hann sagðist hafa átt von á, að hún væri linsöltuð og mjúk, en játaði þó, að haust- og vetrarsíld, hvar sem væri, væri stinn og verri síld. Hann sagði, að varan ætti ekki meira hrós skilið en norsk Sloefull. Kvað hann sérstaklega hættulegt að framleiða Faxa ofan á góða matjesveiði, en hafði ekki á móti að fá góða Faxasíld fyrir lægra verð í vondu veiðiári. Eins og menn heyra á ummælum þessara síldarkaupenda, hefir Magnús Vagnsson gert sér mikið far um að fá kaupendur til að segja sem allra bezt kost og löst á vörunni, - þá menn, sem um tugi ára hafa safnað reynslu í þessu efni. Enn átti Magnús tal við þann mann, sem mest hefir selt af íslenzkri síld í Póllandi á undanförnum árum. Segir í skýrslu Magnúsar, að álit þessa manns sé í engu frábrugðið né annað en þeirra, sem hann talaði við í Danzig og Gdynia, og því óþarfi að endurtaka það. Eftir að hafa dvalið nokkurn tíma í Danzig og Gdynia fór Magnús Vagnsson til Kaupmannahafnar og átti tal við þá tvo menn, sem hafa mest haft með sölu íslenzkrar síldar að gera þar á síðastl. ári, og tilfærði þau ummæli, sem í engu fara í bága við þau ummæli annara kaupenda, sem ég hefi getið um. Annar þessara kaupenda sagði um Faxasíldina, að hún mundi liggja eins og mara á kaupendum næstu vertíð, og sagði, að til þess að þeir óhræddir gætu keypt norðansíldina, þyrftu þeir að fá vissu fyrir, að ekki yrði dembt á þá Faxasíld ofan á venjalegan útflutning af norðansíld. Hinn maðurinn kvaðst vera sömu skoðunar og ekki hafa áhuga á því að kaupa Faxaflóasíld. Þá fór Magnús Vagnsson til Svíþjóðar. Fyrsti síldarkaupmaður, sem hann átti tal við, sagðist ekki telja rétt að senda Faxaflóasíld til Svíþjóðar nú. Annar kaupandi sagðist álíta, að ekki væri rétt að senda Faxaflóasíld til Svíþjóðar, því að hún spillti fyrir, jafnvel þótt hún væri léttsöltuð. Þriðji sagði, að ef fyrningar yrðu, og þá af Faxaflóasíld, leiddi það til þess, að hægt væri að bjóða hana fyrir lægra verð en ella og þar með lækka síldarverðið yfirleitt. Öllum þeim, sem Magnús Vagnsson átti tal við, bar saman um það, að gæði Faxaflóasíldarinnar væru allt önnur og minni en Norðurlandssíldarinnar, sem í mörg ár hefir ein verið seld sem Íslandssíld og er orðlögð fyrir bragð og gæði. Ég vil leyfa mér í þessu sambandi að vitna í norskt bréf um þetta efni. þar sem segir svo, að Faxaflóasíldin muni vera lítt seljanleg, vegna þess hve miklu lélegri hún sé en önnur íslenzk síld, sérstaklega vegna þess hve hún er smá og misjöfn. - Ég get látið þetta nægja, Magnús Vagnsson var á ferðalagi frá því seint í janúar og fram í marz, og reyndi á allan hátt að fá sem óhlutdrægastar upplýsingar um Faxaflóasíldina. Erindi hans var að kynna sér nýja síldarverkun og matsreglur, og loks var honum falið að kynna sér sölumöguleika og verðlag á síld. Eftir upplýsingum hans að dæma tel ég óhætt að fullyrða, að ekki sé hægt að bjóða Faxaflóasíldina sem matjessíld. En þó er ekki þar með loku fyrir það skotið, að Faxaflóasíldin geti orðið útflutningsvara. Magnús Vagnsson kynnti sér í Englandi og Þýzkalandi mjög ýtarlega allt það, sem lítur að meðferð ísaðrar síldar, og hann álítur að Faxaflóasíldin, sem er full með hrogn og svil, geti verið vel fallin til reykingar í Englandi og Þýzkalandi. Því eru mjög miklar líkur til þess, að selja megi Faxaflóasíldina til reykingar í þessi lönd. Skýrsla Magnúsar Vagnssonar er mjög ýtarleg um verðlag síldar í Englandi og Þýzkalandi. Eftir því sem næst verður komizt, er Faxaflóasíldin mjög áþekk hinni norsku „sloefullsíld“, en hún er seld á 15 kr. norskar 110 kg., en nær ekki svipuðu verði og venjuleg Íslandssíld. Það eru því miklar líkur til þess, að Faxaflóasíldin geti orðið útflutningsvara á þann hátt, sem að framan greinir, en allar upplýsingar benda til þess, að stórhættulegt geti verið að senda hana út saltaða á sama tíma og Norðurlandssíldina, og óhlutvandir menn geti með því móti spillt áliti íslenzku síldarinnar yfirleitt og dregið verðið niður. Það er verkefni út af fyrir sig, og það ekki lítið verkefni, að gera Faxaflóasíldina að útflutningsvöru. En það má ekki gera það þannig, að hún stórspilli fyrir markaði annarar dýrmætrar íslenzkrar vöru, Norðurlandssíldarinnar, heldur á með sölu hennar að keppa við norsku „sloefullsíldina“. En þá má ekki halda því áfram að veiða hana aðeins í reknet, eins og gert hefir verið, heldur verður að nota til þess herpinætur og botnvörpur. Hin aðferðin er allt of kostnaðarsöm til þess að við getum tekið þátt í slíkri samkeppni. En verði teknar upp hentugri veiðiaðferðir og vel að því unnið að afla Faxaflóasíldinni þeirra markaða, sem hún á heima á, þykir mér ekki ósennilegt, að við getum orðið Norðmönnum skæðir keppinautar á þessu sviði og jafnvel borið sigur úr býtum. En auk þess sem við ættum að geta keppt við norsku „sloefullsíldina“ með Faxaflóasíldinni, þykir mér líklegt, að hægt sé að fá markað fyrir hana í New-York á vissum tíma hausts, þegar síldin er full með hrogn og svil. Á hverju hausti eru flutt 30–40 þús. smál. af síld frá Newfoundland til New-York, en þetta er vetrarsíld eins og Faxaflóasíldin. Ég hefi beðið Vilhjálm Þór að athuga þetta mál vandlega. Eftir því sem mér hefir virzt, er þessi síld einmitt mjög áþekk Faxaflóasíld. Það eru því miklar líkur til þess, að gera megi Faxaflóasíldina að útflutningsvöru. En það er á annan hátt en hv.þm. G.-K. og hv.þm. Borgf. ætlast til með þáltill., sinni. Sú rannsókn, sem farið er fram á í brtt.hv.þm. Ak., hefir þegar farið fram. Hún var framkvæmd þegar í janúar. Ég tel rétt, að síldarútvegsnefnd birti árangur þeirrar rannsóknar, en álít þó réttara að bíða með það, þangað til skýrsla Vilhjálms Þórs kemur. Ég vil að lokum vara hv.þm. við því að samþ.þáltill. þeirra hv.þm. G.-K. og hv.þm. Borgf. Samþykkt hennar, eða það, sem af henni leiddi, gæti hæglega orðið til að skaða útflutningsverzlun okkar um milljónir króna, og við megum sannarlega við minna á þessum hallæristímum. Hv. þm. G.-K. var að tala um það, að hann hefði í höndum skjallegar sannanir fyrir því, að Faxaflóasíld væri vel fallin til matjesverkunar. En þar sem allar rannsóknir, sem fram hafa farið, benda í gagnstæða átt, verð ég að efast um, að hv.þm. hafi slík gögn í fórum sínum.

Forseti (JörB): Það hefir komið fram uppástunga um að fresta málinu og vísa því til n. En sökum þess, að þeir hafa skipzt á orðum, hv.þm. G.-K. og hv.þm. Ísaf., tel ég rétt, að hv.þm. Ísaf. taki í annað sinn til máls.

*Finnur Jónsson: Ég skal ekki misnota þessa góðvild hæstv. forseta með því að vera langorður. - Hv. þm. G.-K. vildi fullyrða, að þessi skýrsla væri sérstaklega samin með það fyrir augum að fá það versta út, sem hægt væri um Faxaflóasíldina. Ég verð að mótmæla þessu sem algerlega röngu. Magnús Vagnsson segir í skýrslu sinni, að hann hafi gert sér far um eftir beztu getu að athuga möguleika fyrir Faxaflóasíldina í framtíðinni. Og það er fjarri því, að það sé nokkur snefill af sannleika í því, sem hv.þm. G.-K. sagði, að trúnaðarmaður síldarútvegsnefndar hefði fyrst farið á þá staði, sem hann hefði búizt við, að hann gæti fengið slæmar upplýsingar um þessa vörutegund, því hann byrjaði á því að fara til Englands og vera þar í 10 daga til þess að kynna sér allt, sem lýtur að meðferð og sölu ísaðrar síldar, einmitt í því skyni að finna þar markað fyrir Faxaflóasíldina. Þessi maður hefir haft talsverðan áhuga á því að reyna að koma á útflutningí ísaðrar síldar, og stóð þess vegna betur að vígi heldur en margur annar um að fá nauðsynlegar upplýsingar í þessum efnum. Ég tók það fram í minni fyrri ræðu, að Faxaflóasíldin væri að áliti flestra mjög vel fallin til reykingar, og það er þess vegna skiljanlegt, að þeir, sem hafa fengið síldina nógu vel aðgreinda og ætlað hana til reykingar, hafi ekki verið eins óánægðir eins og aðrir, sem ætluðu hana til annara nota. En út af umsögn, sem hv.þm. G.-K. kom hér með, þá vil ég taka það fram - með allri virðingu fyrir umsögn Gísla Vilhjálmssonar -, að Magnús Vagnsson hafði leitað til þeirra manna, sem keyptu síld af Gísla Vilhjálmssyni, og það er umsögn kaupendanna sjálfra, sem ég hefi lesið unn úr skýrslu Magnúsar Vagnssonar.

Gísli Vilhjálmsson tekur það fram í bréfi sínu, að það sé umsögn kaupendanna, sem hann styðjist við

. Ég veit ekki, hvaða tækifæri Gísli Vilhjálmsson hefir haft til þess að fá þær, en ég veit, að Magnús Vagnsson gerði sér ferð til allra stærstu síldarkaupenda í Svíþjóð, þar á meðal vitanlega þeirra, sem Gísli Vilhjálmsson keypti síld fyrir. Og einn þeirra er sá, sem lagt hefir mesta áherzlu á, að varlega þyrfti að fara í að verka Faxaflóasíldina og alls ekki mætti bjóða hana í Svíþjóð á þeim markaði, sem Íslandssíld er seld. Ég skal ekki fara mikið út í þessa umsögn að öðru leyti. En ég vil þó taka það fram, að það, sem haft er eftir hinum látna vini mínum, Mr. Duncan, er rangt. Við fengum sendar til Siglufjarðar 2–3 tunnur af Faxaflóasíld, sem átti að vera mjög vel aðgreind. Við tókum þessa síld og meðhöndluðum hana að öllu leyti eins og farið er með matjessíld. Og ég skal geta þess, að Mr. Duncan leizt ekki illa á síldina í fyrsta skipti, sem hann sá hana. Við létum svo síldina liggja í 4–5 vikur í tunnum og athuguðum hana svo að þeim tíma liðnum. En þá kvað Mr. Duncan upp þann dóm um þessa síld, að hún væri miklu bragðverri heldur en Norðurlandssíldin, og þó að stærðin væri að ýmsu leyti heppileg, þá passaði þessi síld alls ekki fyrir Ameríku. Og sönnunin fyrir því, að Mr. Duncan hafði þetta álit á síldinni, er sú, að eftir að búið var að gera ítrekaðar tilraunir af síldarútvegsnefnd til þess að fá Mr. Duncan til þess að taka Faxaflóasíldina að einhverju leyti upp í samninga og flytja eitthvað af henni til Ameríku, þá þverneitaði hann að taka það í mál. Hann sagðist ekki vilja spilla þeim markaði, sem þegar væri búið að vinna fyrir íslenzka matjessíld í Ameríku, með því að flytja þessa síld þangað. Og það má nærri geta, að ef Mr. Duncan - jafnslyngur verzlunarmaður og hann var - hefði álitið, að þessa síld væri hægt að nota sem matjessíld í Ameríku, hvort hann hefði ekki gert það. Þá las hv.þm. G.-K. upp ummæli eftir Mr. Durno, sem Magnús Andrésson hefir að undanförnu haft sem sérfræðing við síldarverkun hér á landi. Í því sambandi vil ég geta þess, að Magnús Andrésson, sem sjálfur hefir mjög gott vit á matjessíld, saltaði ekki nema nokkur hundruð tunnur af matjessíld á þessu sumri, þrátt fyrir það, að honum stæði miklu meiri síld til boða heldur en hann gat komizt yfir að láta salta. Og ástæðan til þess var sú, að honum var það ljóst, eins og bæði mér og öðrum, sem vit hafa á þessum málum, að það er ekki hægt að bjóða út svilfulla og nýgotna síld sem matjessíld. Það er vitanlega hægt að verka þessa síld á svipaðan hátt og matjessíld með því að setja í hana meira af salti, en það er ekki hægt að selja hana sem matjessíld. Það eru vörusvik. Ég hefi aldrei sagt, að Faxaflóasíldin væri ekki markaðsvara. En ég hefi bent á þá hættu, sem er í því fólgin að bjóða út þessa vöru undir tegundarheiti annarar betri vöru. Ég hefi einnig bent á þá möguleika, sem fyrir hendi eru, að nota þessa síldveiði að lokinni síldveiðinni fyrir Norðurlandi, og ég treysti því fullkomlega, að ef framhald verður á síldveiðunum í Faxaflóa, þá verði þeir möguleikar notaðir þegar á þessu ári.

*Flm. (Ólafur Thors): Það eru aðeins örfá orð. Ég kvaddi mér eingöngu hljóðs til þess að láta þær upplýsingar fylgja, að þau ummæli, sem ég las upp áðan og höfð voru eftir Mr. Duncan, sem nú er látinn, eru eftir Haraldi Böðvarssyni útvegsmanni á Akranesi. Þessi ummæli lýsir hv.þm. Ísaf. ósönn. Ég læt alla, sem þennan mann þekkja, Harald Böðvarsson, um það, hvort þeim þyki það trúlegt, að hann ætli að byggja upp sinn veg með því að ljúga upp á látinn mann. Þetta er alkunnur heiðursmaður, og engum, sem þekkir hann, mundi detta í hug, að hann freistaðist til að grípa til slíkra ráða sér til framdráttar.