Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég er á förum til útlanda í opinberum erindum og get því ekki sótt þingfundi á næstunni óska ég eftir því með vísan til 2. mgr. 53. gr. þingskapa að 1. varamaður Framsfl. í Reykv. n., Guðjón Ólafur Jónsson héraðsdómslögmaður, taki sæti mitt á Alþingi á meðan. Virðingarfyllst, Halldór Ásgrímsson, 7. þm. Reykv. n.`` Kjörbréf Guðjóns Ólafs Jónssonar hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hann hefur ekki tekið áður sæti á Alþingi og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni.

Guðjón Ólafur Jónsson hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.

Að loknum atkvæðagreiðslum um dagskrármálin fer fram umræða utan dagskrár um úthlutunarreglur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Málshefjandi er hv. þm. Jón Bjarnason. Hæstv. félmrh. Árni Magnússon verður til andsvara. Umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa og stendur í hálfa klukkustund.

Borist hafa eftirfarandi tilkynningar um kjör formanna og varaformanna alþjóðanefnda þingsins: Íslandsdeild Alþjóðaþingmannasambandsins: Einar K. Guðfinnsson formaður og Hjálmar Árnason varaformaður. Íslandsdeild Evrópuráðsþingsins: Sólveig Pétursdóttir formaður og Kristinn H. Gunnarsson varaformaður. Íslandsdeild NATO-þingsins: Árni R. Árnason formaður og Guðmundur Árni Stefánsson varaformaður. Íslandsdeild Norðurlandaráðs: Jónína Bjartmarz formaður og Rannveig Guðmundsdóttir varaformaður. Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins: Birgir Ármannsson formaður og Hjálmar Árnason varaformaður. Íslandsdeild þingmannanefndar EFTA: Gunnar Birgisson formaður og Birkir J. Jónsson varaformaður. Íslandsdeild þingmannaráðstefnunnar um Norðurskautsmál: Sigríður A. Þórðardóttir formaður og Magnús Stefánsson varaformaður. Íslandsdeild þings Vestur-Evrópusambandsins: Bjarni Benediktsson formaður og Guðjón Hjörleifsson varaformaður. Íslandsdeild þings Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu: Pétur H. Blöndal formaður og Dagný Jónsdóttir varaformaður.

Herra forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár til þess að ræða þá alvarlegu stöðu sem komin er upp í fjárhag margra sveitarfélaga, m.a. vegna skyndilega breyttra reglna um greiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, og beini máli mínu til hæstv. félmrh. Stöðugt hefur þeim verkefnum fjölgað sem ríkið hefur fært til sveitarfélaganna án þess að nægjanlegir tekjustofnar fylgdu með. Mörg sveitarfélög voru alls ekki undir það búin að taka við grunnskólunum t.d. Margs konar félagsmál og aukin félagsstarfsemi á vegum sveitarfélaganna hefur vaxið. Má þar nefna leikskóla, öldrunarþjónustu o.fl. Í kjölfar sameiningar fyrirtækja í sjávarútvegi og landbúnaði og brottflutnings tekjuhærra fólks úr byggðarlögunum hefur enn þrengt að mörgum dreifbýlissveitarfélögum og sjávarbæjum. Óhagstæð gengisskráning hefur lækkað fiskverð og þar með laun sjómanna. Staðan er sú að mörg sveitarfélög herða nú ólina í þjónustu við íbúana en safna samt skuldum. Skuldug sveitarfélög fá lakari lánskjör. Þannig vindur þetta upp á sig sveitarfélögunum í óhag. Hluti tekna sveitarfélaga kemur frá jöfnunarsjóði. Á árinu 2003 komu til framkvæmda breyttar úthlutunarreglur sjóðsins. Þessar breyttu reglur komu mjög flatt upp á mörg sveitarfélög. Samkvæmt lögum gera sveitarfélög langtímafjárhagsáætlun annars vegar og hins vegar fjárhagsáætlun til næsta árs. Snöggar breytingar í tekjustofnum þeirra geta því haft afdrifaríkar afleiðingar. Tökum ákveðið dæmi af sveitarfélagi sem er mjög dreifbýlt en með einn þéttbýliskjarna. Það fær um 50% tekna sinna úr jöfnunarsjóði, hefur fengið 55--60 millj. kr. úr honum á undanförnum árum en fær nú liðlega 44 millj. kr. Framlagið lækkar um 20--30% á milli ára. Rekstur sveitarfélagsins hefur ekki breyst. Tökum annað dæmi, nú af þéttbýlissveitarfélagi sem byggir afkomu sína á sjávarútvegi. Tekjur bæjarfélagsins fara svo til allar í rekstur og afborganir af skuldum. Endurskoðun fjárhagsáætlunar fyrir árið 2003 er á lokastigi og byggir á uppgjöri fyrstu 8 mánaða ársins. Rekstrarútgjöldin standast áætlun í þessari erfiðu stöðu en tekjuhliðin ekki þótt áætlunin hafi verið unnin innan þeirra marka sem sveitarfélögin miðuðu almennt við um síðustu áramót. Tekjur sveitarfélagsins eru að dragast saman um rúmar 30 millj., þ.e. 12--15%. Framlag jöfnunarsjóðsins lækkar um 21,3 millj. eða úr liðlega 73 millj. í 52. Það er ekki nein von til þess að sveitarfélög ráði við svona skyndileg stökk. Sömu sögu er að segja víða um land. Ég get rakið fleiri dæmi. Reyndar hafa sum sveitarfélög fengið aukin framlög vegna þessarar breytingar og veitir þeim svo sannarlega ekki af. En í þessu fjársvelti sem sveitarfélögin mörg hver eru er það engin lausn að taka fjármagn frá einu fátæku sveitarfélagi og færa til annars fátæks sveitarfélags eins og hér virðist vera raunin. Herra forseti. Þau sveitarfélög sem nú fá svo gríðarlega skerðingu á framlögum úr jöfnunarsjóð eru í miklum vanda sem verður að taka á nú þegar. Ég leyfi mér því að spyrja hæstv. félmrh.: 1. Með hvaða hætti hafa greiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga breyst og færst milli stærðarflokka sveitarfélaga vegna nýrra úthlutunarreglna sjóðsins? 2. Hvers konar sveitarfélög verða fyrir hlutfallslega mestri skerðingu framlaga úr jöfnunarsjóði vegna breyttra reglna sjóðsins og hvaða áhrif í raun hafa þessar breytingar á heildarfjárhag þeirra? 3. Hvernig hyggst ráðuneytið koma þeim sveitarfélögum til aðstoðar sem nú ná ekki endum saman í rekstri sínum, m.a. vegna skyndilega breyttra reglna sjóðsins? Virðulegi forseti. Ég ítreka það að hér er um bráðavanda að ræða sem verður að koma til móts við á þessu hausti. Ég óska eftir svörum.

Herra forseti. Í byrjun árs 2001 skipaði þáv. félmrh. nefnd til að endurskoða lög og reglur um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Í henni áttu sæti tveir fulltrúar sveitarfélaganna, þrír alþm. og fulltrúi félmrh. Nefndin skilaði tillögum í september árið 2002 og helstu markmið þeirra voru að gera aðferðir við útreikninga einfaldari og auka hlutfallslegt vægi almennra framlaga, að stilla framlögum sjóðsins upp á nýjan og aðgengilegri hátt þannig að betri yfirsýn skapaðist, að gera nauðsynlegar breytingar á tilteknum reglum sjóðsins vegna breyttra forsendna, m.a. vegna fækkunar og aukinnar stærðar sveitarfélaga og breytinga á tekjustofnum þeirra og verkefnum, að tryggja réttláta jöfnun að teknu tilliti til tekjumöguleika sveitarfélaga og útgjaldaþátta en um leið að gæta þess að þau njóti engu að síður ávinnings af hagkvæmni í rekstri og að styrkja enn frekar hlutverk sjóðsins í tengslum við sameiningu sveitarfélaga. Í framhaldi af þessum tillögum nefndarinnar voru gerðar breytingar á laga- og reglugerðarákvæðum um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Helstu áhrif breytinganna voru að útgjaldajöfnunarframlög koma nú í stað þjónustuframlaga. Ýmsar breytingar hafa verið gerðar á uppbyggingu framlaganna og við útreikning þeirra er tekið tillit til fleiri þátta en áður. Sem dæmi má nefna að sérstakt tillit er tekið til sveitarfélaga með fjölda þéttbýlisstaða umfram einn en markmið þeirrar breytingar er að styrkja þau sveitarfélög sem í kjölfar sameiningar þurfa að reka þjónustu á fleiri en einum þéttbýlisstað. Tekjuhá sveitarfélög verða nú fyrir hlutfallslega meiri skerðingu en áður. Það má einkum rekja til þess að skerðing vegna tekna hefst nú þegar tekjur sveitarfélags eru 4% yfir meðaltekjum sveitarfélaga í sama viðmiðunarflokki. Samkvæmt eldri reglum hófst skerðing þjónustuframlaga ekki fyrr en tekjur voru 15% umfram meðaltekjur. Sú breyting sem hefur mest áhrif á framlög til einstakra sveitarfélaga er að framlag vegna aksturs grunnskólabarna úr dreifbýli er nú hluti útgjaldajöfnunarframlaga en var sérstakt framlag áður. Allra tekjuhæstu sveitarfélögin sem áður fengu framlag vegna skólaaksturs grunnskólabarna úr dreifbýli verða því sum hver fyrir algerri skerðingu á þessu framlagi. Af þessum sökum verða sex þeirra sveitarfélaga sem hafa hæstar tekjur fyrir skerðingu akstursframlaga sem nemur samtals um 42 millj. kr. milli áranna 2002 og 2003. Í stuttu máli má segja, herra forseti, að stór og meðalstór sveitarfélög komi hagstæðar út við útreikning útgjaldajöfnunarframlaga í ár en sveitarfélög með færri en 2.000 íbúa sem má rekja til þess að skerðing vegna stærðarhagkvæmni er ekki eins mikil og áður. Jafnframt leiða breyttar reglur í mörgum tilfellum til aukningar á framlögum til sameinaðra sveitarfélaga sem m.a. má rekja til framlags til þeirra sveitarfélaga sem nú eru með fleiri en einn þéttbýliskjarna. Þegar rætt er um skerðingu útgjaldajöfnunarframlaga á þessu ári verður hins vegar að hafa í huga að þjónustuframlög úr jöfnunarsjóði voru óvenjuhá á síðasta ári. Safnast hafði fyrir eigið fé í sjóðnum og var tekin sú ákvörðun að auka úthlutun þjónustuframlaga á árinu 2002. Heildarúthlutun þjónustuframlaga í fyrra nam samtals 1,9 milljörðum kr. Vegna aksturs grunnskólabarna úr dreifbýli var þó greitt sérstakt framlag og nam það tæpum 500 millj. árið 2002. Í ár er áætlað að veita 1,9 milljörðum kr. til útgjaldajöfnunarframlaganna og eru framlög vegna aksturs grunnskólabarna þar meðtalin. Samkvæmt þessu eru minni fjármunir, þ.e. 1,9 milljarðar kr., til skiptanna í ár samanborið við 2,4 í fyrra. Munurinn nemur um hálfum milljarði kr. Til samanburðar má geta þess að þjónustuframlög og framlög vegna aksturs grunnskólabarna úr dreifbýli námu svipaðri upphæð árið 2001 og varið er í ár til útgjaldajöfnunarframlaga. Herra forseti. Mikið og gott samráð var haft við sveitarfélögin um endurskoðun á reglum jöfnunarsjóðs. Samband ísl. sveitarfélaga átti eins og áður sagði tvo fulltrúa í endurskoðunarnefndinni og einnig unnu sérfræðingar sambandsins náið að málinu með nefndinni og félmrn. Málið var síðan kynnt rækilega fyrir sveitarstjórnarmönnum, m.a. á fulltrúaráðsfundi sambandsins og á fjármálaráðstefnu sveitarfélaganna, auk þess sem samráð var haft við stjórn sambandsins og ráðgjafarnefnd Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga áður en breytingarnar tóku gildi. Varðandi áhrif skerðingar á einstök sveitarfélög er ljóst, herra forseti, að framlög skerðast mest hjá þeim sveitarfélögum sem hafa hæstar tekjur og þar með mest svigrúm til hagræðingar í rekstri sínum. Þessi sveitarfélög eiga að geta hagað áætlanagerð sinni í samræmi við fyrirsjáanlega skerðingu framlaga, t.d. með því að draga úr fjárfestingum, hagræða í rekstri eða nýta betur tekjustofna sína. Ekki verður séð að þau sveitarfélög sem verða fyrir mestri skerðingu þurfi sérstakrar aðstoðar við þar sem tekjur þeirra á íbúa eru almennt langt yfir meðaltekjum sveitarfélaga af sambærilegri stærð. Á hinn bóginn vil ég taka fram, herra forseti, að þetta er fyrsta árið sem framlögum jöfnunarsjóðs er úthlutað samkvæmt hinum nýju reglum og í allri umræðu er eðlilegt að hafa þann fyrirvara að ekki er komin mikil reynsla á hið nýja fyrirkomulag. Ég tel öruggt að bæði Samband ísl. sveitarfélaga og ráðgjafarnefnd jöfnunarsjóðs muni óska eftir breytingum á gildandi reglum ef það reynist mat þessara aðila að þau markmið sem stefnt var að hafi ekki náðst við þær breytingar sem gerðar voru á reglum sjóðsins. Sama máli gegnir ef þessir aðilar telja að reglurnar leiði til ósanngjarnrar niðurstöðu.

Herra forseti. Hér er til umræðu Jöfnunarsjóður sveitarfélaga og málshefjandi, hv. þm. Jón Bjarnason, hefur af því nokkrar áhyggjur hvernig reglum er háttað um úthlutun á fjármunum úr sjóðnum. Ég verð að segja eins og er að ég deili þeim áhyggjum með honum. Sveitarstjórnarmenn sem komið hafa til fjárln. hafa lýst því yfir við okkur að þeir skilji ekki þær reglur sem gilda um jöfnunaraðgerðir jöfnunarsjóðs. Þeir eru þó allir á þeirri skoðun að jöfnunarhlutverk sjóðsins sé mjög mikilvægt. Það virðist vera eins og einhver misbrestur hafi orðið á því að kynna þessar breytingar sem urðu á reglugerð um Jöfnunarsjóð sveitarfélaga, þ.e. reglugerð frá 12. febr. sl. Sveitarstjórnarmenn virðast ekki gera sér grein fyrir í hverju þær breytingar eru helst fólgnar. Jöfnunarframlög úr sjóðnum skiptast í tvennt. Annars vegar er það tekjujöfnunarframlagið sem ég held að allir skilji og hins vegar er þetta nýja útgjaldajöfnunarframlag. Útgjaldajöfnunarframlaginu skal varið til að mæta mismunandi útgjaldaþörf sveitarfélaga á grundvelli stærðarhagkvæmni og tekna þeirra að teknu tilliti til þeirra þátta sem áhrif hafa á útgjaldaþörf svo sem íbúafjölda, fjarlægð, skólaakstur í dreifbýli o.fl. eins og segir í lögum um tekjustofna sveitarfélaga. Ekki kannski mjög skýrt og maður fer í reglugerðina til að sjá hvernig það á að líta út vegna þess að það á að kveða nánar á um þetta í reglugerð en það er kannski fyrst þegar maður les reglugerðina sem maður verður endanlega ruglaður á því hvernig á að útdeila þessu nýja framlagi, þessu útgjaldajöfnunarframlagi. Ég held að það sé forgangsverkefni hjá hæstv. félmrh. að láta fara fram gagngera skoðun á þeim breytingum sem nýja reglugerðin um jöfnunarsjóð hefur haft í för með sér fyrir sveitarfélögin vítt og breitt um landið. Það er alveg ljóst að margir sveitarstjórnarmenn líta þannig á og halda að breytingarnar á reglugerðum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga séu að mestu leyti gerðar til þess að neyða smærri sveitarfélög í sameiningu við þau stærri.

Virðulegi forseti. Það er mjög eðlilegt að menn ræði málefni Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Hlutverk hans hefur verið að vaxa á undanförnum árum og í hvert skipti sem við höfum tekið um það ákvarðanir á Alþingi að færa verkefni til sveitarfélaga frá ríkinu hefur hlutverk jöfnunarsjóðsins þar með verið aukið. Þetta átti við t.d. þegar við tókum um það ákvörðun að færa verkefni sem lúta að skólamálum í grunnskólunum til sveitarfélaganna, þá þurftum við að auka hlutverk jöfnunarsjóðsins einfaldlega vegna þess að það þurfti að koma til móts við mismunandi þarfir. Hlutverk jöfnunarsjóðs sést líka á því að ef við skoðum fjárlagafrv. fyrir næsta ár, þá er gert ráð fyrir því að lögbundið framlag ríkisins til sjóðsins verði samkvæmt frv. um 6,6 milljarðar kr. Hér er því um að ræða gríðarlega miklar upphæðir og ljóst mál að fyrir einstök sveitarfélög skipta jöfnunarsjóðsframlögin mjög miklu. Þess vegna munu allar breytingar sem gerðar eru á jöfnunarsjóðnum og reglunum í kringum það hafa áhrif á sveitarfélögin þó með mismunandi hætti eftir því sem breytingarnar gefa að sjálfsögðu tilefni til. Ég held hins vegar að mjög mikilvægt sé í þessu sambandi vegna þess að við erum núna að ræða þær breytingar sem hér hafa verið til umræðu, að menn átti sig á því að það verður að skoða þetta líka í því samhengi sem hæstv. félmrh. vakti athygli á og það er að útgjaldajöfnunarframlögin eru núna á þessu ári verulega minni en þau voru á árinu 2002. Það var einfaldlega þannig að forsendur sköpuðust vegna fyrninga á árinu 2001 til að auka þessi framlög á árinu 2002. Því höfðu menn til ráðstöfunar um hálfum milljarði meira. Nú hafa menn sem sagt til útgjaldajöfnunarframlaganna um það bil hálfum milljarði minna til ráðstöfunar og það tekur auðvitað einhvers staðar í í samanburði við það sem menn höfðu á árinu á undan. Ég held þess vegna, virðulegi forseti, þó það sé sjálfsagt að við reynum að skoða og átta okkur á áhrifum þessara breytinga, að menn verði jafnframt að gera sér grein fyrir að þær breytingar skýra ekki nema að nokkru leyti áhrifin á einstök sveitarfélög. Menn verða líka að hafa í huga við þessa skoðun að heildarframlögin til útgjaldajöfnunarinnar eru einfaldlega minni af þeim ástæðum sem hér hafa verið raktar.

Virðulegi forseti. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga gegnir veigamiklu hlutverki varðandi fjármögnun minni og tekjulægri sveitarfélaga. Öllum ætti einnig að vera ljóst að staða sveitarfélaga landsins er bágborin. Þær breytingar sem urðu á úthlutunarreglum sjóðsins leiða oft til þess að verið er að færa fé á milli sveitarfélaga oftar frá hinum fámennari til hina fjölmennari. Breytingar á reglum jöfnunarsjóðsins leiða til þess að framlög til millistórra sveitarfélaga eða sveitarfélaga á bilinu 2.000--21.000 íbúa eru aukin. Þessi auknu fjárframlög virðast vera borin að einhverju leyti uppi af skerðingu til fámennari sveitarfélaganna. Ég tel að þau sveitarfélög sem fá aukið fé samkvæmt hinum nýju úthlutunarreglum séu ekki ofhaldin miðað við fjárhagsstöðu sveitarfélaga landsins og þeim veiti ekki af auknu fjármagni. En það má ekki verða til þess að verið sé að klípa af fámennari sveitarfélögum sem eru síður en svo fjársterkari en þau sem verið er að gera betur við í þetta sinn. Við í Frjálslynda flokknum leggjum til að sveitarfélög við sjávarsíðuna fái á ný atvinnuréttindi. Þá muni þeim vegna betur og eiga auðveldara með að fjármagna rekstur sinn. Frjálslyndi flokkurinn leggur einnig til að auknu fjármagni verði varið til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Peningunum væri betur varið í það en mörg önnur gæluverkefni ríkisstjórnarinnar, svo sem að verja 170 millj. til að loka sláturhúsum á landsbyggðinni.

Hæstv. forseti. Undanfarna daga höfum við rætt á þinginu fjárlög ríkisins. Þau hafa verið eða ýmsir þættir þeirra gagnrýnd mjög harðlega og réttilega en eitt atriði hafa menn þó sameinast um að ljúka lofsorði á og það er sú nýbreytni að leitast við að horfa til framtíðar og gera grein fyrir pólitískum og efnahagslegum forsendum til næstu fjögurra ára. Þar með hafa stofnanir ríkisins vitneskju um hvað vakir fyrir fjárveitingavaldinu og þar með traustari forsendur til að gera rekstraráætlanir sínar. Öðru máli gegnir um sveitarfélögin. Gagnvart þeim eru viðhöfð allt önnur vinnubrögð. Eins og oft áður er vinnuborð ríkisstjórnarinnar gagnvart sveitarfélögunum handarbakið. En það er ekki nóg með að við séum að verða vitni að handarbakavinnubrögðum því þau hafa mjög alvarlegar afleiðingar fyrir sveitarfélögin, séstaklega þau smáu. Fyrirvararlaust eru þau svipt veigamiklum tekjum. Þess eru dæmi að smásveitarfélög sem hafa fengið úr þessum sjóði tugi milljóna króna fá nú helmingi minna framlag. Á þessu eru mikilvægar byggðapólitískar hliðar. Jöfnunarsjóði sveitarfélaga er ætlað að jafna tekjumun sveitarfélaganna og tryggja að sveitarfélögin geti viðhaldið eðlilegu þjónustustigi og hefur hér komið fram hvað er um að ræða. Vísað hefur verið í skólaakstur svo dæmi sé tekið. Hæstv. ráðherra segir að sveitarfélögin verði svipt þar 42 millj. kr. en það komi ekki að sök. Það eru ríku sveitarfélögin sem verða svipt þessu framlagi. Og nú spyr ég hæstv. ráðherra: Hvaða sveitarfélög eru það sem eru svo rík, hafa svo mikla sjóði að þau megi verða við slíkri sviptingu? Ég óska eftir svari við þeirri spurningu.

Herra forseti. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga hefur mikið gildi fyrir sveitarstjórnarstigið og er hlutverk hans m.a. að vinna að jöfnuði milli sveitarfélaga er varðar fjármögnun lögbundinna verkefna þeirra. Ef borið er saman við aðrar Norðurlandaþjóðir er umfang jöfnunarsjóðsins hér á landi mun minna en í þeim löndum. En úthlutunarreglur sjóðsins hafa verið endurskoðaðar og lagaðar að breyttum aðstæðum nokkuð reglulega gegnum tíðina, síðast fyrir nokkrum mánuðum. Þar sem fjármunir þeir sem jöfnunasjóður hefur til ráðstöfunar er einn pottur er ljóst að allar breytingar og tilfærslur framlaga milli einstakra þátta þýða tilfærslu fjárframlaga til sveitarfélaganna. Sú endurskoðun á reglum jöfnunarsjóðs sem fór fram nýlega miðar að ákveðnum markmiðum sem hæstv. félmrh. hefur gert grein fyrir. Fram hefur komið að ýmis sveitarfélög telja að framlög til þeirra lækki eftir þessa breytingu en hafa verður það í huga í því samhengi að á síðasta ári hafði jöfnunarsjóðurinn mun meira fjármagn til ráðstöfunar en á þessu ári og það verður að taka fullt tillit til þess í umræðunni. Ein afleiðing þessara nýju breytinga er að tekjuhá sveitarfélög fá lægri framlög en áður og hlýtur það að teljast rökrétt þar sem um jöfnunaraðgerð er að ræða. En á það skal lögð áhersla að breytingar á reglum jöfnunarsjóðs sem voru unnar nýverið voru unnar í fullu samráði við Samband sveitarfélaga og voru kynntar sveitarstjórnarmönnum og ráðgjafarnefnd jöfnunarsjóðs áður en frá þeim var gengið. Ég vil í því sambandi, herra forseti, gera athugasemd við það sem fram hefur komið hjá hv. þm. Vinstri grænna um að hér sé um skyndilegar breytingar að ræða. Það er ekki rétt. Nefndin sem vann að þessu var skipuð árið 2001 og hún gerði grein fyrir þessum málum á fjármálaráðstefnu sveitarfélaga, á landsþingi sveitarfélaga og hjá fleiri stofnunum sveitarfélaga. Það er því ekki rétt að hér sé um að ræða skyndilegar breytingar eins og þær hafi dottið ofan úr himnunum vegna þess að þetta hefur verið kynnt. En þessar nýju reglur eru nýkomnar til framkvæmda og ég tel rétt að fá reynslu af þeim breytingum þannig að menn geti unnið að þessum málum í framhaldinu og ef talið er að breytingarnar hafi ekki náð þeim markmiðum sem upp voru sett, þá hljóta menn að skoða það í framhaldinu.

Virðulegi forseti. Það er rétt sem hér hefur komið fram að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga gegnir veigamiklu hlutverki í tekjuframlögum til sveitarfélaga og sjá til reksturs þeirra. Þess vegna er það að þegar einhverjar breytingar hafa verið gerðar á úthlutunarreglum, þá kemur það misjafnlega illa við. Sem dæmi get ég tekið að í Öxarfjarðarhreppi er gert ráð fyrir að tekjuframlagið frá jöfnunarsjóði skerðist um hvorki meira né minna en 17 millj. kr. Jöfnunarsjóðurinn hefur verið helmingur af tekjum þess sveitarfélags og sveitarfélagið rekið á núlli. Þegar framlag minnkar svo mikið sem raun ber vitni frá jöfnunarsjóði, þá verður náttúrlega halli og ekkert svigrúm til að gera eitt eða neitt. Þetta kemur sér illa eins og ég sagði við sveitarfélög og sveitarstjórnarmenn eru sífellt að ræða þessi mál meira og meira við þingmenn. Þegar maður skoðar þetta eins og þetta lítur út getur maður séð skerðingar eins og hjá sveitarfélaginu Skagafirði allt að 90 millj. ef þetta gengur eftir. Þetta kemur sér náttúrlega mjög illa. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. félmrh. út í það hvort gripið verði til þess ráðs að spýta í eða setja inn í þennan pott 700--900 milljónir eins og gert hefur verið undanfarin ár beint frá ríkissjóði. Telja menn einmitt nú að mikil þörf sé á því m.a. vegna þess að á Alþingi var breytt lögum um einkarekstur og einkahlutafélög sem gerir það að verkum að sveitarfélög tapa mjög miklum tekjum bara vegna þessarar sjálfsögðu breytingar að gefa mönnum kost á að hafa rekstur sinn í einkahlutafélögum. Og það verða þá ekki útsvarstekjur sem sveitarfélögin fá í staðinn. Verður bætt í þennan pott, hæstv. félmrh.? Og svo má eiginlega segja að enn einu sinni séum við að ræða um sífellt aukin verkefni á hendur sveitarfélaga frá hinu háa Alþingi án þess að tekjupóstar komi með og síðan munum við ábyggilega þurfa að hlusta á það á næstunni að sveitarfélögin verði skömmuð fyrir það að fara fram úr áætlun eða að skapa þenslu í landinu.

Virðulegi forseti. Hlutverk jöfnunarsjóðs hefur aukist mikið síðustu ár. Hann er mjög mikilvægur fyrir sveitarfélögin. Á fjárlögum er núna ætlað að verja tæpum 6 milljörðum að ég tel sem munu fara í jöfnunarsjóðinn. Herra forseti. Jöfnunarsjóði var síðast en ekki síst breytt vegna þess að hann hamlaði í rauninni gegn sameiningu sveitarfélaga eins og hann var upp byggður áður og í endurskoðuninni tóku sveitarstjórnarmenn fullan þátt. Aðalatriðið er, eins og hæstv. félmrh. greindi frá áðan, að gerðar voru breytingar á tilteknum reglum sjóðsins vegna breyttra forsendna, m.a. vegna fækkunar og stækkunar sveitarfélaga og breytinga á tekjustofnum þeirra og verkefnum og til að tryggja réttláta jöfnun meðal sveitarfélaganna að teknu tilliti til tekjumöguleika þeirra og útgjaldaþátta en þess gætt að þau njóti engu að síður ávinnings af hagkvæmni í rekstri og til að styrkja enn frekar hlutverk sjóðsins í tengslum við sameiningu sveitarfélaga. Niðurstaða nefndarinnar varð þó sú að gera ekki róttækar breytingar á reglum og gerð framlaga Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Ef rétt reynist, eins og hv. þm. Jón Bjarnason heldur hér fram, að bráðavandi sé mikill þá er ég alveg sannfærð um að hæstv. félmrh. mun skoða það sérstaklega. En þetta er fyrsta árið sem unnið er eftir nýjum reglum. Við verðum að gefa sjóðnum tækifæri til að vinna úr sínum málum. Það hefur líka komið í ljós að stærri sveitarfélög og meðalstór sveitarfélög koma hagstæðar út núna við útreikning útgjaldajöfnunarframlaga sem má rekja til þess að skerðing vegna stærðarhagkvæmni er ekki eins mikil og áður. Herra forseti. Að lokum er rétt að benda á að hæstv. félmrh. hefur ákveðið í samvinnu við Samband íslenskra sveitarfélaga að hefja átak í sameiningarmálum sveitarfélaga þar sem samhliða verði verkaskipting ríkis og sveitarfélaga 

Herra forseti. Ég held að það verði að ræða þetta mál í fyrsta lagi í ljósi þess að afkoma sveitarfélaganna almennt er óviðunandi. Þó hún sé vissulega breytileg og sveitarfélög finnist sem búa við góðan fjárhag þá er allur þorri sveitarfélaganna að glíma við rekstraraðstæður sem eru alls ekki boðlegar. Þeim mun tilfinnanlegri verða breytingar á þeirra högum sem þýða skyndilegt tekjufall af aðgerðum af þessu tagi. Og það er gagnrýni vert hversu oft það gerist að jöfnunarsjóðurinn, jafnmikilvægur og hann er, er notaður næstum til skyndiákvarðana í þessum efnum eins og þegar menn t.d. setja fyrst inn fólksfækkunar- og sérstöku tekjujöfnunarframlögin og kippa þeim síðan út aftur. Það verkar eins og högg á þau sveitarfélög sem áttu þar mikilla hagsmuna að gæta. Ég dreg í efa að það standist að hér eigi eingöngu í hlut tekjuhæstu sveitarfélögin sem fá á sig sérstaka skerðingu. Alla vega er það ljóst að þarna eru sveitarfélög að verða fyrir miklu tekjufalli sem eru á sérstökum válista, sérstökum eftirlitslista félmrn. vegna skulda og erfiðs rekstrar. Hljómar það vel að það séu einmitt þau sveitarfélög sem fá þarna á sig sérstakt tekjufall? Ég held varla. Og þessi breyting er víst skyndileg, hv. þm., stjórnarliðar, vegna þess að reglugerðin kom ekki út fyrr en á þessu ári innan yfirstandandi fjárlagaárs og þá fyrst geta sveitarfélögin reiknað út nákvæmlega hvernig þetta kemur við þau. Þetta er víst svona. Það þýðir ekkert fyrir hv. formann fjárln., Magnús Stefánsson, að hrista hausinn. Þetta er bara svona. Það er ekki fyrr en reglugerðin er komin út, inn á yfirstandandi fjárlagaári, sem menn geta séð það nákvæmlega hvernig þeir koma út. Það er framkoma sem er ekki boðleg að skella þessu á sveitarfélögin innan yfirstandandi fjárlagaárs. Ég skora á hæstvirtan ráðherra að taka stöðu þessara sveitarfélaga, kannski á milli 10 og 20 sveitarfélaga sem verða sérstaklega illa úti, til sérstakrar skoðunar og gefa þeim a.m.k. aðlögunartíma eða að setja þak á það hversu skyndilega og hversu mikið framlög þeirra úr jöfnunarsjóði lækki. Allt annað er óviðunandi framkoma nema það sem fyrir mönnum vakir sé 

Hæstv. forseti. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga gegnir veigamiklu hlutverki í tekjujöfnun sveitarfélaga í landinu. Í gegnum árin hefur sjóðurinn haft sérstaklega mikið að segja fyrir minni sveitarfélög landsins og því haft gríðarlega þýðingu í byggðalegu tilliti. Í þeim tillögum sem ráðherraskipuð nefnd lagði til um endurskoðun á lögum um reglur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga kom m.a. fram að einfalda ætti aðferðir við útreikning framlaga jöfnunarsjóðs sem og að tryggja réttláta jöfnun að teknu tilliti til tekjumöguleika sveitarfélaga og útgjaldaþátta þeirra. Sérstaklega er horft til þess að sveitarfélög eigi ekki síður að njóta ávinnings fyrir hagkvæmni í rekstri. Markmiðin með setningu á þessum reglum eru því æskileg og eiga að samræmast þeim veruleika sem við búum við í dag, þ.e. stækkun sveitarfélaga og breytingar á tekjustofnum þeirra. Hæstv. forseti. Hins vegar hefur borið á því að undanförnu að útgjaldajöfnunarframlög einstakra sveitarfélaga hafa skerst verulega eftir breytingu á úthlutunarreglum jöfnunarsjóðsins. Þó ber að leggja áherslu á að framlögin úr jöfnunarsjóði voru óvenjuhá á árinu 2002 og því set ég spurningarmerki við það hvort rétt sé að bera saman árin 2002 og 2003 í þessu samhengi. Við hljótum jafnframt að sýna því skilning að umræddar skerðingar bitna greinilega í einhverjum tilvikum harkalega á minni og tekjulágum sveitarfélögum og er óviðunandi að þau sveitarfélög, tekjulág sveitarfélög, þurfi að búa við slíkt til langframa. Rétt er þó að benda á að skerðingin er í langflestum tilvikum hjá tekjuháum sveitarfélögum. Ég vil hins vegar leggja áherslu á að mjög takmörkuð reynsla er komin á hinar nýju reglur um úthlutanir jöfnunarsjóðs og ég er þess sannfærður og tek heils hugar undir orð hæstv. félmrh. að ráðgjafarnefnd jöfnunarsjóðsins mun trúlega óska eftir breytingum á reglum sjóðsins ef ljóst þykir að þær leiði til ósanngjarnrar niðurstöðu.

Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu og þakka hæstv. félmrh. fyrir það sem hann hefur lagt inn í umræðuna þó að mér finnist það of dapurt. Mér sýnist að hæstv. ráðherra annaðhvort viti ekki eða geri sér ekki grein fyrir alvarleika þess sem við stöndum frammi fyrir. Það er alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra að þessar breytingar á reglugerð hafa leitt til þess að framlög úr jöfnunarsjóði til þeirra sveitarfélaga sem hæstar hafa tekjur hafa skerst. En þau dæmi sem ég vitnaði hér til voru ekki dæmi um tekjuhá sveitarfélög. Þetta voru dæmi um afar tekjulág sveitarfélög. Tekjur þeirra voru að skerðast kannski frá 10% og upp í 40% og er ég þar ekki að miða við síðasta ár heldur lít ég til þriggja til fjögurra eða fimm ára þar á undan. Ég held að hver maður sem setur sig inn í málið ætti að geta séð að þetta er staðreynd. Ég hefði viljað sjá, og vil ítreka það við hæstv. félmrh., að hann beiti sér nú í raun, skoði þessi mál og taki á þeim því fyrir einstaka sveitarfélög sem þarna er um að ræða er staðan afar alvarleg og þolir enga bið. Ég krefst þess raunar, herra forseti, að hæstv. ráðherra taki á þessum málum nú þegar hvað varðar endurskoðun á þessum reglum varðandi tekjulægstu sveitarfélögin sem ég hef hér tekið sem dæmi. Varðandi kynninguna þá hef ég heyrt það frá þeim sveitarstjórnarmönnum sem ég hef heyrt í að kynningin hafi algerlega verið í skötulíki og að þetta hafi komið mörgum þeirra mjög á óvart. Vel má vera að þetta hafi verið kynnt með ,,PowerPoint``-sýningu, eins og einhver sagði við mig, á einhverri hátíðarsamkomu þar sem hann var ekki við. En svona stórmál þarf náttúrlega ítarlega kynningu áður en það er sett fram. Ég ítreka það að hér er svo 

Herra forseti. Á þessu ári er gert ráð fyrir að framlög jöfnunarsjóðs til sveitarfélaganna verði hátt í 10 milljarðar kr. Fullyrða má að án þessara framlaga væri enginn fjárhagslegur grundvöllur undir rekstri margra sveitarfélaga, einkum á landsbyggðinni. Sjóðurinn hefur þannig mikla þýðingu fyrir byggðamálin í landinu. Varðandi viðbrögð mín við kvörtunum sveitarfélaga vegna lægri framlaga vil ég ítreka og leggja sérstaka áherslu á að framlög sjóðsins voru óvenjuhá í fyrra og því verður að fara varlega í allan samanburð. Herra forseti. Því er haldið fram í þessari umræðu að breytingar á úthlutunarreglum jöfnunarsjóðs hafi verið fyrirvaralausar. Það er ekki rétt. Fjárhagsleg áhrif breytinga á reglum sjóðsins eru í fullu samræmi við tillögur endurskoðunarnefndarinnar þar sem sveitarstjórnarmenn áttu sannarlega sína fulltrúa. Ég vil líka taka fram að tillögur nefndarinnar fólu alls ekki í sér róttækar breytingar á uppbyggingu og gerð framlaga Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Varðandi einstök sveitarfélög geta margir þættir haft áhrif á samanburð. Það má m.a. nefna mannfjöldabreytingar sem haft geta áhrif á niðurstöðu milli ára, t.d. lækkað framlög til sveitarfélaga þar sem börnum á skólaskyldualdri fækkar og þetta getur leitt til þess að samanburður við fyrri ár verður óhagstæður. Herra forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson spyr hvaða sveitarfélög verða fyrir skerðingu, svo sem vegna skólaaksturs. Ég ætla ekki að tíunda hér nákvæmlega hver þau eru. En sem dæmi um stöðu þeirra sveitarfélaga sem hafa gert athugasemdir við framlög sjóðsins má nefna að tekjur þeirra á hvern íbúa eru á bilinu 21--67% yfir meðallagi. Tekjustofnar sveitarfélaganna voru nýlega hækkaðir nokkuð á grundvelli tillagna nefndar sem við höfum hér fjallað um. Nettóhækkun tekna allra sveitarfélaga vegna þessa er tæpir 4 milljarðar á ári. Útgjöld sveitarfélaganna vaxa hins vegar stöðugt sem vissulega kallar á reglulega endurskoðun tekjustofna sem sveitarfélögin hafa samkvæmt lögum. Herra forseti. Að lokum vil ég nefna og svara með því spurningum um hvort bæta eigi í jöfnunarsjóðinn fjármunum nú að í tengslum við fyrirhugað átak í sameiningarmálum sveitarfélaga mun fara fram ítarleg athugun á hugsanlegri tilfærslu verkefna milli ríkis og sveitarfélaga og aðlögun tekjustofna sveitarfélaganna að nýrri sveitarfélagaskipan. Ég tel eðlilegt að beina frekari umræðu um fjármál sveitarfélaganna sem mest í þann farveg.