Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þetta frv. er komið til þessarar hv. d. frá Ed., þar sem það var afgreitt með lítils háttar breyt. Frv. er samið að tilhlutan dómsmrh. vegna ábendingar í ályktun Alþ. frá 13. maí 1964. Hafa athuganir í sambandi við frv. beinzt að því að fá upplýst, hvort á yrði talið skorta um hæfilegan hraða í meðferð dómsmálanna, og að því leyti sem sú yrði niðurstaðan, að leita ráða til þess að koma fram úrbótum, eins og segir í grg. með þessu frv. Þar segir enn fremur, að athuganir, sem gerðar hafa verið á gangi og meðferð opinberra mála, þyki sýna, að á því sviði séu viðfangsefni til úrbóta tiltölulega takmörkuð. Hin stærri sakamál virðast yfirleitt hafa eðlilega, greiða og örugga meðferð fyrir dómstólum. Nauðsyn á umfangsmikilli reikningslegri endurskoðun verður þó stundum til verulegrar tafar, en dómstólarnir hljóta að meta, hvers réttaröryggi krefst í slíkum efnum. Þá segir enn fremur í grg. með frv. um hinn sívaxandi fjölda minni háttar mála, einkum vegna brota í umferðinni, að þar sé brýn þörf á úrbótum, bæði til þess að létta álag á dómstólunum og fá skjótari málalok fyrir sakborninga og auka á varnaráhrif refsinganna, með því að viðurlögum sé komið fram sem skemmstum tíma eftir að brot er framið. Þeir, sem unnið hafa að samningu þessa frv. með dómsmrn., eru saksóknari ríkisins, lögreglustjórinn í Reykjavík og yfirsakadómarinn í Reykjavík, og þeir vinna áframhaldandi að tillögugerð um þetta efni, og munu þær till. koma síðar fram. En helztu breyt. á l. um meðferð opinberra mála nr. 82/1961, sem fram koma í þessu frv., eru við 112. gr. laganna og eru þessar: Lögreglustjórum eru heimilaðar sektargerðir fyrir brot gegn umferðarlögum, áfengislögum og lögreglusamþykktum, allt að 5000 kr. sektum. Sakborningi er í sjálfsvald sett, hvort hann gengst undir sektarákvörðun lögreglustjóra. Geri hann það, er máli hans þar með lokið. Geri hann það ekki, gengur málið fyrir dómstóla. Í gildandi lögum er einungis slík heimild til sektarákvörðunar fyrir lögreglumann þann, er stendur vegfaranda að broti gegn umferðarlögum eða lögreglusamþykkt, og sektarupphæð takmörkuð við 300 kr. Sú hámarksupphæð er að vísu í frv. hækkuð í 1000 kr. Þess er þó e.t.v. ekki að vænta, að beiting lögreglumanna á sektarheimild þessari muni verða mikið notfærð. Hins vegar eru raunhæfari möguleikar á, að hagnýtt verði heimild lögreglustjóra til sektarákvörðunar, til verulegs léttis fyrir dómstólana. Önnur veigamesta breyt. frv. á gildandi ákvæðum er sú að heimila dómara ákvörðun allt að eins árs ökuleyfissviptingar án málshöfðunar, ef brot er skýlaust sannað. Með þessari heimild er talið, að verulegum hluta mála vegna ölvunar við akstur bifreiða muni verða lokið á mun einfaldari og fljótlegri hátt en nú er mögulegur, til mikils léttis fyri dómstólana, þar sem þessi mál eru nú langstærsti flokkur opinberra mála, sem lokið er með dómi. Verður ekki séð, segir í grg., að réttaröryggi sé hætt með þessari breyt., þar sem þessi meðferð skal aðeins heimil, ef brot er skýlaust og sakborningur játast undir ákvörðun, enda saksóknara heimilt að kæra málið til hæstaréttar, ef hann telur rangt með farið, sbr. síðustu mgr. gr., en svo sem áður um ræðir í 5. mgr., skal senda skrá um öll slík mál til saksóknara. Skv. 5. mgr. 81. gr. umferðarl., nr. 26 2. maí 1958, skal svipting ökuleyfis, eða réttar til að öðlast það, gerð með dómi. Til samræmis við þessar breytingar þarf að gera till. um breyt. á því lagaákvæði í frv. til breyt. á umferðarlögum. Þriðja breyt., sem felst í frv., er sú að setja reglur um afskipti saksóknara ríkisins af sektaraðgerðum lögreglustjóra og lögreglumanna, sem til þess eru fallnar að gera sektargerðirnar einfaldari í meðförum og skapa samræmi í beitingu þeirra. Allshn. hefur farið yfir þetta frv. og leggur einróma til, að það verði samþykkt óbreytt.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 499, 501 og 502, hefur sú sérstaka n., sem kjörin var til þess að fjalla um frv. það til I. um lagagildi samnings milli ríkisstj. Íslands og Swiss Aluminium um álbræðslu í Straumsvík og kölluð hefur verið álbræðslunefnd, ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins. Mér þykir hins vegar rétt í upphafi máls míns að gera grein fyrir störfum n., og inn í það munu að sjálfsögðu fléttast störf þmn., sem starfaði meðan undirbúningssamningar stóðu, en eins og hv. þdm. er kunnugt, var það í byrjun ársins 1965, að hæstv. iðnmrh. óskaði eftir því fyrir hönd ríkisstj., að sett yrði á laggirnar n., sem skipuð væri tveimur þm. frá hvorum stjórnarflokknum svo og Framsfl., til þess að vinna að undirbúningi þessa máls. Síðar komu einnig í n. tveir fulltrúar Alþb., þannig að mestan starfstíma n. störfuðu í henni fulltrúar frá öllum þingflokkunum. Því hefur verið haldið fram hér á hv. Alþ. undir umr. þessa máls, að það hafi ekki fengið þann undirbúning sem skyldi, og verð ég að telja, að þeir, sem kynnt hafa sér á hvern hátt unnið hefur verið að þessu máli, mæli þar gegn betri vitund. Þmn. starfaði frá því í byrjun ársins 1965 og hélt 26 fundi. Eins og fram kemur í grg. með frv., hafa sérfræðingar ríkisstj. setið alla þessa fundi, og þar hafa verið lögð fram öll uppköst að samningum svo og allir aukasamningar, sem gert er ráð fyrir, að gerðir verði. Á þessum fundum, sem haldnir voru undir forustu hæstv. iðnmrh., voru uppköstin að þeim samningi, sem nú er gert ráð fyrir, að öðlist lagagildi, rædd og skoðuð, og niðurstöður af ýmsum fundum urðu þær, að samningsuppköstin breyttust í meðförum n. Ég held, að þær upplýsingar, sem nm. fengu þar, hafi allar verið með þeim hætti, að segja verður, að þegar slíkt mál er lagt fyrir Alþ., sé þm. málið miklu betur kunnugt en flest þeirra mála, sem lögð eru yfirleitt fyrir þingið. Nm. var auk þess gefið tækifæri til þess að fá að sjá rekstur þess fyrirtækis, sem gert er ráð fyrir, að reisi verksmiðju þá, sem fyrirhugað er að reisa í Straumsvík, sjá verksmiðju af sömu stærð, bæði í byggingu svo og með fullum afköstum og einnig gefið tækifæri til að sjá ýmiss konar úrvinnslu þess málms, sem hér er gert ráð fyrir að framleiða. Jafnframt þessu, eins og tekið er fram í nál. meiri hl., fengu nm., þ.e.a.s. þmn., tækifæri til þess að skoða þær módeltilraunir, sem gerðar hafa verið að undanförnu og unnið hefur verið að að undanförnu í Þrándheimi. Þær tilraunir hafa verið gerðar vegna þeirrar sérstöðu, sem hér um ræðir, þegar gert er ráð fyrir að virkja jökulvatn, og þar sem nm. fengu að sjá þessar tilraunir, gafst þeim vitaskuld mikið tækifæri til þess að setja sig inn í þann vanda, sem hér var um að ræða. Það gaf okkur einnig tækifæri til þess að sjá, hvernig unnið er að því að komast fram hjá þeim vandamálum, sem eru þar óneitanlega fyrir hendi. Ég vil segja, að allt starf þmn. hafi verið með þeim hætti, að þeir aðilar, sem fengu tækifæri til þess að vera í þeirri n., standa í dag, þegar mál þetta er nú rætt á Alþ., miklu betur að vígi til þess að ræða það heldur en oft á tíðum áður um þau mál, sem til umr. eru hér. Þegar svo málinu var lokið við 1. umr., var kjörin n., sem fjalla skyldi um það fyrir hönd d., og samkv. till. hæstv. iðnmrh. kaus hæstv. Ed. n., sem fjalla skyldi um málið, er til Ed. kæmi, og var gert ráð fyrir því, að n. störfuðu saman, til þess að flýta fyrir afgreiðslu málsins. N. þessar störfuðu saman og héldu nokkra fundi. Á þá fundi komu sérfræðingar ríkisstj., sem unnið hafa að þessu máli, þ.e.a.s. þeir dr. Jóhannes Nordal bankastjóri, Eiríkur Briem framkvstj., Brynjólfur Ingólfsson ráðuneytisstjóri, Steingrímur Hermannsson framkvstj., Hjörtur Torfason hdl. Á fundum n. voru lagðar spurningar fram af einstökum nm. og sérfræðingarnir svöruðu því í einu og öllu sem fyrir þá var lagt, og skýrðu einstök atriði samningsins, aðalsamningsins, svo og raforkusamningsins, sem var yfirfarinn einnig. Störf n. voru með ágælum að mínum dómi, og ég vil nota tækifærið hér og þakka bæði meðnm. mínum svo og hv. Ed.nm. fyrir ágætt samstarf. Þegar svo n. hafði lokið því að yfirfara samninginn svo og raforkusamninginn og komið var til afgreiðslu málsins í álbræðslun. Nd., klofnaði n. eins og fram hefur komið og skilar nál. í þrennu lagi, þ.e.a.s. meiri hl. og tveir minni hl. Meiri hl. n., sem skipa auk mín þeir Benedikt Gröndal, Jónas G. Rafnar og Sigurður Ingimundarson, leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt. Þegar samningur sá, sem hér er farið fram á, að öðlist lagagildi, er ræddur, fer ekki hjá því, að umr. snúist töluvert mikið um raforkumálin, því að hér er beinlínis gert ráð fyrir því, að virkjun sú, sem var samþ. með l. á síðasta Alþ., þ.e.a.s. Búrfellsvirkjun, verði byggð og raforka frá henni seld því fyrirtæki, sem hér er gert ráð fyrir, að reisi álbræðslu. Þegar gert var ráð fyrir því að ráðast í Búrfellsvirkjun og 1. um Landsvirkjun voru samþ. á síðasta Alþ., hafði komið í hug margra manna, sem unnið höfðu að raforkumálum á Íslandi, á hvern hátt hægt væri að ráðast í svo stóra virkjun á sem hagkvæmastan hátt. Það lá ljóst fyrir, að við urðum að hefja virkjun vegna okkar sjálfra, en spurningin var einfaldlega: Var hægt að ráðast í stærri virkjun og á einhvern hátt hagnýta sér þá hluti, þ.e.a.s. uppsetningu á stóriðnaði, og skapa þannig landsmönnum ódýrari raforku? - Allt frá því, að fyrsta rafstöðin var sett í gang suður í Hafnarfirði 12. desember 1904 og fram til þessa dags, höfum við eingöngu virkjað fyrir okkur sjálfa. Það var lítil virkjun, sem sá stórhuga maður Jóhannes Reykdal réðst í á sínum tíma suður í Hafnarfirði, en hún varð vísir að stærri virkjunum, og á undanförnum áratugum hafa verið byggðar mun stærri virkjanir. En nú er svo komið, að hugurinn stefnir enn hærra, og það er hugsað til þess að ráðast í þá stærstu virkjun, sem við nokkurn tíma höfum ráðizt í, en þá vaknar um leið spurningin um það, hvort við getum á einhvern hátt hagnýtt okkur þá virkjun til þess að gera raforkukostnaðinn fyrir okkur sjálfa lægri. Þess vegna kemur stóriðnaðurinn á dagskrá fyrir nokkuð mörgum árum, og það er farið að kanna það, hvort hægt væri að tengja þetta saman. Þegar þeir hlutir liggja ljósir fyrir fyrir örfáum árum, að slíkt muni hægt, þá lætur ríkisstj. þegar hefjast handa um undirbúning málsins, og í dag stöndum við frammi fyrir því, að á hennar vegum hefur verið gerður samningur, - og hann hefur verið undirritaður af hæstv. iðnmrh., - þar sem gert er ráð fyrir því, að svissneskt fyrirlæki reisi álbræðslu við Straumsvík, sem gert er ráð fyrir að muni kaupa verulegt magn af raforku á næstu 25 árum. Þegar að þessu er komið, þá er ekki óeðlilegt, að ýmsir spyrji: Hvers vegna að ráðast í stóriðju og getum við ekki verið í þessu eingöngu fyrir okkur? Er nokkur ástæða til þess að gera þessa hluti? Í framsöguræðu sinni við I. umr. gerði hæstv. iðnmrh. grein fyrir þeim samningi, sem hér liggur fyrir, og ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða um einstaka kafla eða greinar hans. Ég hefði hins vegar kosið í örfáum orðum að yfirfara eða athuga þau áhrif, sem slíkur samningur getur haft fyrir okkur Íslendinga og leitast við að svara spurningunni, hvort hér sé um að ræða jákvæðar aðgerðir eða ekki. Í grg. með frv. eru gefnar ýmsar ábendingar í sambandi við þau þjóðhagslegu áhrif, sem bygging álbræðslunnar getur haft. Og þá í fyrsta lagi í sambandi við þann raforkusamning, sem gert er ráð fyrir, að Landsvirkjunin geri við það félag, sem ráðgert er að stofnað verði og reisi álbræðsluna við Straumsvik. Af eðlilegum ástæðum hlýtur þetta dæmi að verða setl þannig upp, að annars vegar sé Búrfellsvirkjun án álbræðslu og svo hins vegar með álbræðslu. Landsvirkjunin hefur reiknað út þessi tvö dæmi, þessi tvö tilvik, og niðurstaðan, samkv. þeirra reikningi, er, að á árunum 1969–1975 verður raforkan 62% ódýrari miðað við álbræðsluna, 1976–1980 22% og 1981–1985 12%, þ.e.a.s. að meðaltali á árunum 1969–1985 28% ódýrari. Þessar tölur hafa ekki verið vefengdar, og aðrir útreikningar hafa ekki komið fram af hálfu þeirra, sem hér hafa talað í þessu máli og andmælt þeim samningum, sem hér er ætlað að gera og þeim samningi, sem ætlað er, að öðlist lagagildi. Á sama tíma, sem hér hefur verið komið fram með þær aths., að samkv. raforkusamningnum sé gert ráð fyrir allt of lágu verði á raforkunni, þá hefur jafnframt verið gerð aths. við, að fyrstu 6 árin er gert ráð fyrir hærra raforkuverði heldur en síðar, þ.e.a.s. 3 mill í staðinn fyrir 21/2. Þegar þessir hlutir eru bornir saman, þá stangast þeir á, og gefur auga leið, að annað getur ekki átt sér stað, þegar um er að ræða ábendingar, án þess að grundvöllur sé raunverulega fyrir því, sem sagt er. Síðan hefur því verið haldið fram, að eftir 1985 sé málið enn þá óhagkvæmara fyrir okkur. Það sýnist hreint óskiljanlegt, hvernig það ætti að vera, því að 1985 hefur Búrfellsvirkjun skilað sinum greiðslum, og þá kemur álbræðslan, sem þá hefur möguleika á viðbótarsamningi, til með að greiða á ári 110 millj. kr., sem eru nánast því nettóhagnaður, þar sem, eins og ég sagði áðan, búið verður að greiða niður virkjunina. Hvort þá verður haldið áfram að selja álbræðslu raforkuna eða þá, að hún verður notuð fyrir okkur sjálfa, hvort tveggja getur verið fyrir hendi, en það sýnist augljóst mál, að þegar við þá verðum að hefja virkjanir fyrir okkur sjálfa, þá er það ekki svo lítil búbót fyrir okkur að hafa sem tekjur frá álbræðslunni 110 millj. á ári fyrir þá raforku, sem hún mundi kaupa frá Búrfellsvirkjun. - Þær tölur, sem ég minntist á hér áðan, eru miðaðar við, eins og ég sagði, að fullnægja raforkuþörf okkar sjálfra til ársins 1985. Þá er um að ræða áhrif álbræðslunnar á gjaldeyristekjur þjóðarinnar, en það hefur verið reiknað út, að þær munu nema um 300–320 millj. kr. eins og fram kemur í grg. með frv. Hv. stjórnarandstæðingar hafa viljað halda því fram, að hér sé allt of hátt reiknað, og hv. 5. þm. Austf. hélt því fram hér í sinni framsöguræðu, að það væri u.þ.b. helmingi of hátt reiknað, það mætti búast við í hæsta lagi allt að 150 millj. kr. gjaldeyristekjum. Þessu var einfaldlega slegið fram án þess, að því fylgdi nokkur röksemd, en grundvöllurinn að þeim tölum, sem hér eru, er byggður upp á þann hátt, að það er reiknað með vinnuaflskostnaði fyrir 120 millj., skrifstofukostnaði og viðhaldi fyrir 58 millj., kostnaði í álsteypu 21 millj., sköttum 52 millj. og raforku 112 millj. Þetta gerir 363 millj. kr., en frá dragast 55% af erlendum kostnaði virkjunarinnar, þ.e.a.s. 63 millj., þannig að hér er um að ræða 300 millj. kr. Það er hins vegar Ijóst, að afkastageta verksmiðjunnar yrði í reynd nokkru meiri en 60000 tonn, og má gera ráð fyrir, að gjaldeyristekjur mundu, þegar fram í sækti, verða ca. 20 millj. meiri. Þegar hv. 5. þm. Austf. reiknaði þetta út, þá miðaði hann við þann mannafla, sem gert er ráð fyrir, að notaður verði í sambandi við verksmiðjuna, þ.e.a.s. þegar hún er komin í fullan gang, 450 manns. En þegar hann kom að þeim kafla sinnar ræðu, þar sem hann ræddi um vinnuaflið og vildi gera sem mest úr þeim vandræðum, sem af því hlytust, þá reiknaði hann orðið með því, að hér mundi verða um að ræða allt upp undir 700 manns, sem þyrfti til þess að fullnægja þeirri eftirspurn, sem álbræðslan krefðist. Það liggur náttúrlega í augum uppi, að ef um það væri að ræða, að sú tala væri rétt, þá væri dæmi hans í sambandi við gjaldeyristekjurnar rangt reiknað, því að þar var hann aðeins með 450 manns, en þegar hann kom að síðari kaflanum, var hann kominn með um 700. Þannig hefði hann þurft að leiðrétta sinn reikning í sambandi við gjaldeyristekjurnar. Þegar við komum að sköttum þeim, sem hér um ræðir, þá liggur það í hlutarins eðli, að það er mikill ávinningur, sem við höfum af því, að slík stóriðja mundi verða hér reist. Það er gert ráð fyrir því, að miðað við óbreytt verð á áli, þá muni skattgreiðslurnar verða um 1400 millj. króna, og samtals mundi verða greitt í skatt og raforku um 4100 millj. kr. Þessar tölur hafa heldur ekki verið vefengdar eða komið með neina þá útreikninga, sem sýna, að þær standist ekki. Þá liggur það í augum uppi, að ef slík verksmiðja yrði hér reist, þá mundi það gefa tækifæri til mjög mikillar aukningar á nýjum iðnaði. Hér mundi þá skapast í landinu hráefni, sem er mikið notað til alls konar iðnaðar og þar af leiðandi gæfi okkur tækifæri til þess að setja upp slíkan iðnað í landinu. Þetta gefur auga leið og skilur hvert mannsbarn, sem skilja vill. Eitt atriðið, sem á hefur verið bent og mjög margir stjórnarandstæðingar hafa fundið að, það er, að við skulum fara erlendis til þess að fá fjármagn í atvinnulíf hér á Íslandi. Þetta er hlutur, sem mjög hefur verið ræddur á undanförnum áratug, og ég held, að miklu fleiri en stjórnarsinnar séu á þeirri skoðun, að ef slíkt sé hagkvæmt, þá sé það sjálfsagt. Hins vegar verða því að vera reistar þær skorður, sem við þurfum skiljanlega, ekki stærri þjóð en við Íslendingar erum. En hvort það, að við ráðumst í raforkuver eins og Búrfellsvirkjun á svo skömmum tíma, geti valdið því, að lánsfjármöguleikar okkar versni til annarra framkvæmda, þá held ég, að það liggi líka í augum uppi, að það sé ekki, þar sem við höfum tryggt okkur með raforkusölusamningnum við væntanlegt fyrirlæki, að greiðslur þess standi straum af þeim lánum, sem við þar þurfum að taka. Ég mundi miklu fremur vilja meina, að þetta gæti skapað okkur aukna möguleika til lántöku í sambandi við aðrar framkvæmdir. Það er að sjálfsögðu ýmislegt, sem hægt er að benda á í þessum samningum, sem einhverjir hefðu kosið að verið hefði öðruvísi. Það fer aldrei hjá því, þegar um samninga er að ræða. Hvort eitt atriði er haft á einn veg fremur en annan, slíkt verður auðvitað að meta með tilliti til heildarinnar, en það er ákaflega auðvelt, þegar eitt einstakt atriði er tekið út úr, að gera það tortryggilegt. Ef við lítum á þá áhættu, sem við höfum í sambandi við það að reisa slíkt fyrirtæki, sem hér er gert ráð fyrir, þá verður hún verulega lítil, ef hún verður nokkur, eftir því sem hér sýnist um hnútana búið. Það er gert ráð fyrir lágmarksgreiðslu fyrir rafmagn, og það er gert ráð fyrir því, að ef framleiðsla á áli dregst saman á einhvern hátt hjá hinu svissneska fyrirtæki, þá verði það engan veginn látið bitna á því fyrirtæki, sem hér er, fram yfir önnur fyrirtæki, sem þetta fyrirtæki rekur. Auk þess eru settar háar tryggingar í sambandi við byggingu fyrirtækisins. Í sambandi við Búrfellsvirkjunina sjálfa, þá er spurning um áhættuna þar. Því hefur verið haldið fram, að útreikningar þeir, sem gerðir hafa verið, þeir muni ekki standast. Hitt liggur hins vegar fyrir, að tilboð eru nú þegar komin í virkjunina og flestar vélasamstæður, og sýna þau, að þar er um að ræða sáralítinn lausan kostnað, mikið af því fast, hvernig svo sem verðlag breytist. Hins vegar er í sambandi við útreikninga Landsvirkjunarinnar engu að síður gert ráð fyrir hækkunum og þær teknar inn í þann reikning, sem hér hefur verið gerður. Þá hefur mikið verið bent á það, að ístruflanir í Þjórsá mundu geta valdið töluverðum aukakostnaði. Það er gert ráð fyrir því, að til þess að fyrirbyggja slíkt, verði eytt a.m.k. 200 millj., og þær umframtekjur, sem Landsvirkjunin hefur á næstu 15 árum, eru margfalt meiri en svo, að nokkru þurfi að kvíða um þau efni. Hins vegar, eftir því sem bezt verður séð, þá munu þær ráðstafanir verða gerðar, sem tryggja, að truflunin þar verði sem allra minnst. Þá hafa stjórnarandstæðingar viljað gera mjög mikið úr vinnuaflsþörf þessa fyrirtækis og talið, að hér væri um að ræða svo óskaplega mannfrekar framkvæmdir, að það gæti alveg riðið okkur að fullu á næstu árum. Með frv, er fskj. frá Efnahagsstofnuninni, þar sem sýnt er fram á, hver vinnuaflsþörfin verður á næstu árum í sambandi við virkjunina, í sambandi við byggingu verksmiðjunnar svo og hafnarinnar. Af þeirri skýrslu verður ekki séð, að hér sé um að ræða neina verulega hættu fyrir okkur, en að sjálfsögðu verður tekið tillit til þess í sambandi við aðrar framkvæmdir, að á þessum árum, 1967 og 1968, þá er talið, að vinnuaflsþörfin vegna þessara framkvæmda muni verða á milli 700 og 800 manns. Í þessari skýrslu, sem ég gat um áðan, er ítarleg grein gerð fyrir þessum hlutum, og ef menn kynna sér hana, þá geri ég ráð fyrir því, að þeir átti sig á því, að hér er ekki um þá hættu að ræða, sem margir hafa viljað vera láta. Ég hef nú drepið á örfá atriði í sambandi við þennan samning svo og raforkusamninginn, sem mér hefur þótt máli skipta. Hér hafa stjórnarandstæðingar við l. umr. málsins gert mikið veður út af orkuverðinu. Því hefur verið svarað. Og einnig út af gerðardómsákvæðinu. Því hefur verið svarað líka og því hefur verið vísað heim til föðurhúsanna. Þeir hafa talið, að hér væri um of langan samningstíma að ræða. Því hefur verið svarað einnig. Það eru tvö atriði, sem þeir hafa sérstaklega gert að umtalsefni. Það er í fyrsta lagi framlagning málsins svo og einn þátturinn af þessu máli, þ.e.a.s. staðsetning verksmiðjunnar. Það var hv. I. þm. Austf., sem minntist á það í upphafi síns máls, að framlagning þessa máls eða vinnubrögðin í sambandi við það væru með alveg sérstökum hætti. Hér undirritaði hæstv. ráðh. samningana fyrst og legði þá svo fyrir Alþ. eingöngu til þess að binda þm. stjórnarflokkanna. Ég varð satt að segja dálítið undrandi, þegar ég heyrði þennan hv. þm., formann Framsfl., segja þetta eftir þær yfirlýsingar, sem Framsfl. hefur gefið í þessu máli. Þegar hann samþ. á sínum tíma andstöðu við þetta mál, þá er ekki hægt að lesa út úr þeirri samþ. annað en það, að hvenær sem væri gætu þeir fyrir sitt leyti samþ. samninginn. En það skin einn hlutur í gegn, eins og hér hefur verið sagt, og hann er sá, að það þýði, að þeir fái stjórnarstóla. Þegar hv. l. þm. Austf. minnist á það, að þm. stjórnarliða sé stillt upp við vegg og þeir píndir til þess að samþykkja þetta mál, þá vil ég vekja athygli hans á því, að þetta mál hefur verið til umr. á fundum beggja stjórnarflokkana, landsfundum þeirra svo og annarra, þar sem þm. flokkanna hafa haft tækifæri til þess að koma fram með sínar skoðanir. Það hefur ekki komið fram neinn ágreiningur hjá þeim í sambandi við þetta mál, og þeir styðja málið allir heilshugar. En það skyldi ekki vera, að í röðum þm. Framsfl. sé ekki jafnmikil ánægja með samþykkt þá, sem gerð var af hálfu Framsfl., og þær samþ., sem Sjálfstfl. og Alþfl. hafa gert í þessu máli. Það skyldi þó aldrei vera, að einhverjir þm. Framsfl. væru svo víðsýnir menn, að þeir vildu standa með þessu máli, en þeir fengju það ekki. Grunur minn er sá, að svo sé. Um það er ég sannfærður, því að málið er þannig vaxið, að það væri óeðlilegt, að flokkur, sem er íslenzkur flokkur eins og Framsfl., að innan hans vébanda væru ekki einhverjir þeir menn, sem mundu vilja styðja þetta mál. Það er hægt að skilja afstöðu hins stjórnarandstöðuflokksins, hún getur verið skiljanleg út af fyrir sig. Það er upplýst af einum hv. þm. Framsfl., að staðsetningin ein sé nægjanleg til þess, að þeir geti ekki hugsað sér að greiða atkv. með málinu. Ég gat skilið hann sem slíkan, en ég átti erfitt með að skilja það, aí5 hv. 3. þm. Norðurl. e. væri að gefa yfirlýsingu fyrir alla aðra þm. Framsfl., þar sem hann sagði, að staðsetningin ein nægði til þess, að þeir væru á móti málinu. Ég spyr: Hvers á það byggðarlag að gjalda, sem þessi verksmiðja verður væntanlega staðsett í? Eru það ekki útreikningar sérfræðinga, sem valda því, að staðsetningin er ákvörðuð þar? - Og mér þætti gaman að heyra, hvort hv. 3. þm. Norðurl. e. hafi talað fyrir hönd þm. Framsfl. héðan af Suðvesturlandi, þegar hann upplýsti þetta. Ég hef þá trú, að það mál, sem hér er til umr., sé um marga hluti mjög nytsamt, og það sé með þeim hætti, að af því getum við Íslendingar haft stóran ávinning í framtíðinni. Ég held, að það liggi í hlutarins eðli, þegar skoðuð er sú mótbára stjórnarandstöðunnar og þá sérstaklega hv. framsm., að ekkert liggi á, þegar hún er skoðuð í ljósi þeirra staðreynda, sem við höfum fyrir okkur, þá komist menn að þeirri niðurstöðu, að ef við biðum, þá getum við e.t.v. misst af því tækifæri, sem við höfum í dag. Það er engum vafa undirorpið, að fjölmargir framsýnir, stórhuga Íslendingar hafa velt því fyrir sér áður fyrr, á hvern hátt við gætum hagnýtt okkur þær geysimiklu orkulindir, sem þjóðin á ónotaðar í stórám Íslands. Þrátt fyrir þessar hugmyndir og þau góðu áform, þá hefur okkur enn ekki tekizt eða enn ekki reynzt kleift að ráðast í stórvirkjanir á borð við Búrfellsvirkjun. Og það er einn hlutur, sem kannske hefur valdið því, að við höfum ekki ráðizt í það eða gert tilraunir til þess og það er, að við höfum talið okkur örugga um, að að því kæmi, að við gætum hagnýtt okkur þessar orkulindir. Hitt liggur svo ljóst fyrir, að á s.l. 20 árum hafa átt sér stað mjög miklar vísindalegar og tæknilegar framfarir, sem m.a. munu valda því að vatnsföllin eignast harða keppinauta um framleiðslu á ódýrri orku svo sem kjarnorkustöðvar og gasstöðvar. Þetta gæti valdið því, að við mundum ekki fá tækifæri til þess að virkja okkar stórfljót eins og við nú höfum tækifæri til. Og ef við lítum til nágranna okkar Norðmanna, þá sjáum við, hvað þeir eru að gera. Áður en þeir missa af tækifærinu, þá reyna þeir að virkja eins mikið af sinum vatnsföllum og hægt er. Ég ætla ekki að fjölyrða meira um þetta mál. Það kemur fram í nál. meiri hl. á þskj. 502, hver afstaða hans er. Og leyfi ég mér í lokin að lesa upp niðurlagið: „Leggur meiri hl. n. áherzlu á, að með samningi þessum sé Íslendingum tryggður mikill fjárhagslegur ávinningur. Okkur verður gert kleift að ráðast í Búrfellsvirkjun á fjárhagslega hagkvæmum grundvelli, sem kemur fram í lægra raforkuverði en ella og örari uppbyggingu raforkukerfisins. Gjaldeyrisstaðan mun halda áfram að batna og mun skapa möguleika fyrir auknum þjóðartekjum og þar með auknum vaxtarmöguleikum allra atvinnuvega landsmanna. Meiri hl. n. leggur því til, að frv. verði samþ. óbreytt.“

Frsm. l. minni hl. (Lúðvík Jósefsson): Herra forseti. Það hefur nú því miður ekki unnizt tími til þess að lesa að fullu og öllu í gegn þau nál., sem liggja hér fyrir í þessu máli. Nál. var útbýtt nú rétt í fundarbyrjun. Þau eru löng og allítarleg, en sem sagt, umr. verður að hefjast hér án þess að það hafi gefizt eðlilegur tími til þess að lesa yfir þau gögn, sem hér liggja fyrir. Þetta er illt út af fyrir sig. Ég hef gert grein fyrir afstöðu minni og okkar Alþbm. til þessa máls í sérstöku nál. á þskj. 499. Afstaða okkar er sú, að við viljum fella það frv., sem hér liggur fyrir. En til vara flytjum við eða flyt ég fyrir hönd okkar till. á þskj. 500 um breyt. við 3. gr. frv., þar sem gert er ráð fyrir því, að I. öðlist ekki gildi, fyrr en fram hefur farið þjóðaratkvgr. um múlið, og meiri hl. þeirra, sem tekið hafa þátt í atkvgr., hafi fallizt á samþykkt I. Þetta er sem sagt okkar afstaða til málsins. Allmiklar umr. hafa nú átt sér stað hér á Alþ. um þetta mál að undanförnu. Ég tel, að í þeim umr. hafi komið í ljós mjög greinilega, að fyrir þeim, sem standa að flutningi þessa máls og samningsgerðinni við Swiss Aluminium. vaki raunverulega að taka upp nýja stefnu í atvinnumálum þjóðarinnar. Hin nýja stefna, sem þeir vilja taka hér upp, er við það miðuð að heimila útlendingum rétt til atvinnureksturs í landinu. Þeir halda því fram, að atvinnuvegir landsmanna séu ekki lengur nægilega traustir, til þess að hægt sé að byggja á þeim æskilegar framfarir þjóðinni til handa. Þetta sjónarmið kom mjög greinilega fram að mínum dómi í ræðu þeirri, sem hæstv. forsrh. flutti hér um málið við I. umr. Og þetta sama sjónarmið hefur komið enn þá greinilegar fram hjá þeim efnahagssérfræðingum, sem ríkisstj. hefur aðallega beitt fyrir sig í sambandi við þessa samningsgerð alla. Ég tel, að þetta atriði sé alveg meginþungamiðja þessa máls. Sem sagt það, að með þessari samningagerð er verið að leggja inn á nýja braut í atvinnumálum landsmanna. Það er verið að taka hér upp nýja stefnu. Í nál. mínu bendi ég m.a. á það, að form. þeirrar stóriðjun., sem unnið hefur að þessari samningsgerð, Jóhannes Nordal seðlabankastjóri, lýsti því yfir á mjög greinilegan og ótvíræðan hátt strax snemma á árinu 1962, þegar hann var á ferðalagi erlendis til þess að ræða við erlenda aðila um það að hefja slíkan rekstur, eins og hér er nú rætt um að taka upp, - lýsti hann því yfir alveg ótvírætt, hvaða ástæður lægju til þess, að það væri verið að fara inn á þessa braut. Orðrétt sagði form. stóriðjun., Jóhannes Nordal. það, sem ég skal nú hér greina, með leyfi hæstv. forseta. Orð Jóhannesar Nordals voru þessi: „Ein aðalástæðan fyrir þessum ráðagerðum er sú, að íslenzkur sjávarútvegur er ekki talinn geta aukið útflutningstekjur sínar nema um 5% í hæsta lagi á ári næstu ár, og slík tekjuaukning hjá aðalatvinnuvegi landsmanna nægir ekki til að tryggja með góðu móti bætt lífskjör og velmegun í landinu. Íslendingar verða því að leita annarra möguleika til að auka útflutningstekjur sínar.“ Jóhannes Nordal leynir því ekki á neinn hátt, hvað fyrir honum vaki í þessum efnum. Hans verkefni er ekki það að semja við erlendan aðila um byggingu alúminíumverksmiðju á Íslandi, til þess að á þann hátt sé hægt að leysa raforkuframkvæmdir landsmanna. Á það minnist hann ekki. Enda efast ég ekki um, að hann hefur talið það í rauninni allt of fjarstætt að halda því fram, að eins og okkar málum nú væri komið, gætum við ekki með eðlilegum hætti leyst okkar raforkumál sjálfir, án þess að gera slíka samninga sem þá, sem hér liggja nú fyrir. En hans skoðun var þessi, að svo væri komið með atvinnuvegi þjóðarinnar, að það, væri ekki lengur hægt að byggja á þeim, ef tryggja ætti þjóðinni eðlilegar, efnahagslegar framfarir, og af þeim ástæðum þyrfti nú að taka upp nýja stefnu, ná samningum við fjársterka útlendinga og fá þá til þess að taka upp atvinnurekstur i landinu sjálfu. Ég bendi einnig á það í mínu nál., að aðalefnahagssérfræðingur ríkisstj., Jónas Haralz forstöðumaður Efnahagsstofnunarinnar, staðfesti sams konar skoðun og þessa um svipað leyti eða strax á árinu 1962, þegar hann í ræðu, sem hann flutti á ráðstefnu íslenzkra verkfræðinga, lýsti því yfir, að hann teldi, að það væri þegar sannað mál, að það væri ekki hægt að tryggja eðlilegar, efnahagslegar framfarir í landinu með því að byggja á þeim atvinnuvegum, sem þjóðin hefur byggt á hingað til. En orðrétt sagði Jónas Haralz í þessari ræðu sinni strax á árinu 1962 það, sem hér greinir: „Ég hef reynt að sýna fram á, að þær atvinnugreinar, sem hingað til hafa verið meginstoðir þjóðarbúskaparins: landbúnaður, sjávarútvegur og framleiðsla iðnaðarvöru fyrir innlendan markað - veiti ekki á næstu árum nægilegt svigrúm til þess vaxtar þjóðarframleiðslu, sem æskilegt er. Til þess að sá vöxtur geti átt sér stað, verður að fara inn á nýjar leiðir.“ Þetta sagði Jónas Haralz í ræðu á ráðstefnu verkfræðinga, þar sem hann ræddi sérstaklega um stóriðju og áhrif hennar á íslenzkan þjóðarbúskap. Ég hef einnig bent á það, að það voru ekki aðeins þessir ráðunautar ríkisstj. í atvinnu- og efnahagsmálum, seðlabankastjórinn Jóhannes Nordal og forstöðumaður Efnahagsstofnunarinnar Jónas Haralz, sem boðuðu þessa kenningu strax á árinu 1962 og hvað eftir annað síðan, heldur var þessi skoðun, þessi kenning, einnig boðuð af ýmsum öðrum helztu forustumönnum innan ríkisstj. Nákvæmlega sams konar skoðun kom hvað eftir annað fram í ræðum hjá hæstv. forsrh. Hann taldi, að það, sem mestu skipti fyrir Íslendinga, eins og nú væri komið, væri að koma á stóriðju, og það er nú komið í ljós, hvers konar stóriðju hann hefur haft í huga allan þennan tíma til þess að tryggja hér efnahagslegar framfarir, þar sem það mætti telja fullvíst, að þjóðin gæti ekki tryggt sér nægilega örar efnahagslegar framfarir með því að treysta á þá atvinnuvegi, sem hingað til hefði verið treyst á. Og eins og ég sagði hér í upphafi míns máls, staðfesti hæstv. forsrh. þessa sömu skoðun í ræðu sinni við I. umr. þessa máls hér í þessari hv. d. nú fyrir nokkrum dögum. Á þetta ber vitanlega að leggja áherzlu, vegna þess að það er nauðsynlegt, að menn átti sig á því, hvaða ástæður liggja til þess, að það er verið að gera þá samninga, sem nú liggja hér fyrir til umr., hvað það er, sem veldur því, að út í þessa samningagerð hefur verið farið. Það er vitanlega allt of billeg skýring á þessari samningagerð, þegar einstaka menn úr stjórnarliðinu reyna að halda því fram, að farið hafi verið inn á þessa braut, til þess að við gætum virkjað með hagstæðum og eðlilegum hætti og gætum framleitt raforku vegna þarfa landsmanna. Samkv. þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir, er það upplýst, að ráðgert er, að tekið verði lán, sem nemur 774 millj. kr., til raforkuframkvæmdanna við Búrfell hjá Alþjóðabankanum, og síðan er einnig gert ráð fyrir því, að tekið verði lán hjá öðrum erlendum aðila vegna þessara framkvæmda, sem nema 408.5 millj. kr., eða erlend lán samtals til þessara framkvæmda I 182 millj. kr. Það er alveg augljóst, að það hefði verið létt verk fyrir Íslendinga að leggja fram talsvert verulegan hluta af þessu fjármagni án lántöku, og hitt efast auðvitað enginn um heldur, að við hefðum getað fengið þetta fé að láni miðað við fjárhagsaðstöðu þjóðarinnar nú, ef eftir því hefði verið leitað, vegna okkar eigin framkvæmda í raforkumálum. Það er því engin nauður, sem hefur rekið okkur til þess að semja við erlendan aðila um atvinnurekstur í okkar landi á þeim grundvelli, sem hér hefur verið markaður, vegna þess að við höfum ekki getað fengið lánin, sem við þurftum að fá til raforkuframkvæmdanna með öðrum hætti. - Nei, grundvöllur málsins er þessi, eins og ég hef bent á, að forustumenn í stjórnarliðinu hafa slegið því föstu, að Íslendingar geti ekki lengur byggt á þeim atvinnugreinum, sem hingað til hefur verið byggt á, og ekki lengur byggt á því, að landsmenn sjálfir eða einir annist atvinnureksturinn í landinu. Þeir hafa hallazt að hinni skoðuninni, að það sé þjóðinni nauðsynlegt vegna þess, hve atvinnuvegir landsmanna séu fábreyttir og vanmegnugir, að leita til fjársterkra útlendinga um það, að þeir komi hingað til landsins með sitt fjármagn og hefji hér atvinnurekstur fyrir okkur. Það mál, sem hér liggur fyrir, verður því að ræðast á þessum breiða grundvelli, - ekki hinum, þar sem umr. snúast eingöngu um einn tiltekinn samning við einn erlendan aðila um byggingu einnar alúminíumverksmiðju hér við Straumsvík sunnan Hafnarfjarðar. Um það snýst þetta mál ekki í rauninni. Það er alveg augljóst, að að því er stefnt af þeim, sem eru forsvarsmenn þessa máls, að halda lengra inn á sömu braut, fá meira af svo góðu, ná fleiri slíkum samningum og vitanlega græða meira á þann hátt, sem þeir halda nú fram, að þeir muni gera á þessum sérstaka samningi. Á þetta viljum við Alþbm. leggja höfuðáherzlu í sambandi við afgreiðslu þessa máls. Við vörum alveg sérstaklega við því, að þessi nýja stefna verði tekin upp í atvinnumálum landsmanna, og við bendum á það, að það eru engar forsendur, sem nú liggja fyrir í dag, sem gera það eðlilegt eða knýjandi, að við hverfum frá okkar gömlu stefnu um það, að við skulum sjálfir eiga atvinnutækin í landinu og að við skulum sjálfir stjórna atvinnulífinu og hafa yfirráð þess á allan hátt og hverfa að hinni stefnunni, sem mundi þýða það, að meira eða minna af atvinnulífi landsins kæmist undir forræði útlendinga. Atvinnuvegir þjóðarinnar hafa þvert á móti sýnt það á síðustu árum, að þeir hafa reynzt okkur mun betur en meginatvinnuvegir margra annarra þjóða hafa reynzt þeim. Hér hefur framleiðsluaukningin á síðustu árum orðið meiri en í nálægum löndum. Þjóðartekjurnar hafa vaxið meir hér á síðustu árum en annars staðar. Það er því ekkert, sem kallar á það hjá okkur, að við hverfum frá þeirri stefnu í okkar atvinnuuppbyggingarmálum, sem við höfum byggt á til þessa. Það hefur að vísu komið hér fram í umr. um þetta mál, að það er ekki fyllileg samstaða í liði ríkisstj. um þetta meginatriði málsins. Af hálfu Alþfl. er það tekið fram og undirstrikað, að hann vilji ekki fyrir sitt leyti viðurkenna það, að það eigi að hverfa inn á þessa braut almennt séð. Hann segist hins vegar hafa fallizt á það, að þessi einstaki samningur skuli gerður á þeim grundvelli, sem hann er, og þeir Alþfl.- menn telja, að það muni ekki þurfa að skipta sköpum, þó að á það sé fallizt, en taka þó fram, að þeir vilji fara mjög með varúð í sambandi við samninga um atvinnurekstursréttindi útlendinga hér í landinu. Það virðist því vera, að ýmsir af forustumönnum annars stjórnarflokksins, sem sé Alþfl., hafi gert sér grein fyrir því, að ýmsar hættur eru því samfara að fara inn á þessa nýju stefnu. Alþfl. segir m.a., að hann hafi sett fram þau skilyrði, að hinn erlendi atvinnurekandi verði t.d. ekki þátttakandi í samtökum atvinnurekenda í landinu. Þeir Alþfl.-menn sjá það sem sagt strax, að það er veruleg hætta á því, að þessi stóri erlendi atvinnurekandi, sem hér á að fá atvinnurekstursaðstöðu, geti gert sig verulega gildandi um þau málefni, sem samtök atvinnurekenda allajafna fjalla um, sem er einmitt um skiptingu á þjóðartekjunum, en það þýðir bein afskipti af pólitískum málefnum í landinu. Mér sýnist því það vera ljóst, að innan Alþfl. gætir nokkurs ótta í sambandi við þessa nýju stefnu á sama tíma sem forustumenn Sjálfstfl. virðast vera miklu harðari af sér í málinu og trúa miklu meira á þessa nýju stefnu, að það sé hagstætt fyrir Íslendinga að semja við útlendinga um það að annast atvinnurekstur í landinu að meira eða minna leyti. Eins og ég hef sagt, leggjum við Alþb.-menn varðandi afstöðu okkar til þessa máls einmitt megináherzlu á þetta eðli samningsgerðarinnar, að hér sé verið að taka upp nýja stefnu, hér sé verið að fara inn á þá braut í atvinnumálum þjóðarinnar, sem við teljum verulega hættulega fyrir efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar á komandi árum. Við teljum, að reynslan frá liðnum árum hafi verið sú, að það sé miklum mun traustara og betra fyrir landsmenn að byggja á eigin framkvæmdum í þessum efnum og eigin getu, en að eiga uppbyggingu atvinnulífsins og rekstur atvinnutækja að meira eða minna leyti undir áhuga eða almennri afstöðu útlendinga. Hér hafa af skiljanlegum ástæðum einnig orðið allmiklar umr. um ýmis þau efni, sem þessir samningar, sem hér liggja nú fyrir, fjalla sérstaklega um. Ég skal nú víkja hér nokkuð frekar að þessum efnisatriðum samningsgerðarinnar.  Fundarhlé. Herra forseti. Ég var kominn þar ræðu minni, að ég ætlaði að víkja með nokkrum orðum að ýmsum ákvæðum samninganna. Eins og greinilega hefur komið fram í umr., reyna forsvarsmenn þessara samninga mjög að réttlæta þá með því, að samið sé á hagstæðan hátt um sölu á rafmagni til alúmínhringsins. Mig langar nú til þess að rifja það hér upp með nokkrum orðum, sem fram hefur komið í sambandi við þennan lið samninganna. Það liggur alveg óumdeilanlega fyrir, að það rafmagnsverð, sem samið hefur verið um við hringinn, er um 28% lægra en Norðmenn sömdu um við sama aðila, þegar þeir sömdu um rafmagnssölu til alúminíumreksturshringsins í Noregi. Í Noregi er gengið út frá því, að þetta rafmagnsverð, sem er þó þetta miklu hærra en hér hefur verið samið um, geti þó hækkað samkv. vísitölu, svo að á næstu 25 árum getur þar verið um allmargar hækkanir að ræða. Hér hins vegar er samið þannig, að það má heita nokkurn veginn víst, að rafmagnsverðið verði óbreytt í 25 ár. Forstjóri Landsvirkjunar upplýsti, að sú endurskoðun, sem að vísu gæti farið fram á raforkuverðinu eftir 15 ár, væri með þeim hætti, að það væri ekki orð á því gerandi, og það gæti varla breytt raforkuverðinu neitt, sem héti, svo að það má segja, að þessir samningar geri ráð fyrir því, að rafmagnsverðið, 10.75 aurar á kw-stund, verði svo að segja óbreytt í 25 ár. Það sjá því allir, að það er mikill munur á raforkusamningum Norðmanna við hringinn og þeim raforkusamningi, sem hér hefur verið gerður. Alþfl.- menn viðurkenna þetta í sínum málflutningi. Þeir viðurkenna það, að í samningunum hafi það farið svo, að það hafi reynzt nauðsynlegt að semja um tiltölulega lágt raforkuverð, til þess að hægt væri að fá hringinn til þess að koma hingað með atvinnurekstur sinn. Það liggur alveg óumdeilanlega fyrir, að það raforkuverð, sem um er að ræða í þessum samningi, er lægsta raforkuverð, sem nú mun vera fáanlegt í allri Evrópu. Hvergi munu vera möguleikar á því að fá rafmagn á svona lágu verði. Einn af þeim alúmínhringjum, sem hafði hug á því eða athugaði möguleikana á því að byggja alúminiumverksmiðju hér á landi, samdi um byggingu slíkrar verksmiðju í Grikklandi og gerði þar samning um kaup á raforku. Þar samdi sá hringur um svipað verð og norska verðið er eða um 3 mill en reynslan varð sú, að það varð svo mikil óánægja í Grikklandi út af þessu lága verði, sem þeir kölluðu, á raforkunni, að þar hrökkluðust menn úr ríkisstj. fyrir þessa samningagerð, og síðan hefur hringurinn orðið að sætta sig við það, að þetta rafmagnsverð, sem hann hafði gert samning um, hefur verið hækkað upp í 4.3 mill. Þar er því um miklum mun hærra verð á raforkunni að ræða heldur en þessi samningur felur í sér. Það er einnig upplýst, að rafmagnsverðið samkv. þessum samningi er lægra heldur en samið var um af Ghanastjórn í sambandi við mjög mikla stórvirkjun þar í landi og miklar framkvæmdir þar, þar sem þó er talið, að virkjunaraðstaða öll sé miklum mun hagstæðari heldur en hér. En þetta Afríkuríki náði sem sagt mun hagstæðari raforkusamningi en þeim, sem hér liggur fyrir. Ég ætla, að þessi atriði öll, sem hér hafa verið nefnd, sýni það, að hér er ekki um að ræða hagstæðan raforkusamning, heldur mjög óhagkvæman fyrir Íslendinga. Á það hefur verið bent, að forstöðumenn Landsvirkjunar telja, að framleiðslukostnaður á hverri kw-st. í Búrfellsvirkjun muni verða í kringum 10.4 aurar, miðað við þær áætlanir, sem þeir ganga út frá. En nú er upplýst af forstöðumönnum Landsvirkjunar, að heildarkostnaður virkjunarinnar er áætlaður 1913 millj. kr. Ef stofnframkvæmdir fara 65 millj. kr. fram úr áætlun, er verðið 10.75 aurar á kw-st. augljóslega orðið lægra en beinn framleiðslukostnaður. Það verður nú að segja, að miðað við alla þá reynslu, sem við Íslendingar höfum í sambandi við meiri háttar framkvæmdir, verður það að teljast með ólíkindum, ef heildarkostnaðurinn fer ekki meira fram úr áætlun en sem nemur 65 millj. kr. Það má svona skjóta því hér inn í, í sambandi við þessa áætlun, að ég held, að það hafi verið sama fyrirtækið, sama íslenzka fyrirtækið, sem á að standa að framkvæmdunum við Búrfell, sem gerði fyrir nokkrum árum tilboð í byggingu hafnarinnar í Þorlákshöfn. Þá ætlaði það fyrirtæki að byggja höfnina í Þorlákshöfn fyrir 40 millj. kr., en nú er talið alveg víst, að byggingarkostnaður á þessari höfn fari yfir 100 millj. kr. Þeir mega vera nokkuð nákvæmari í tilboðum sínum nú en þeir voru í sambandi við byggingarframkvæmdirnar í Þorlákshöfn, ef umframkostnaðurinn á ekki að verða svo mikill, að það verði um augljóst tap að ræða fyrir Íslendinga að selja raforkuna á því verði, sem samið hefur verið um. En þó að gengið sé nú út frá þeim áætlunum, sem liggja fyrir um stofnkosinað virkjunarinnar, liggur það greinilega fyrir, að þar er margt vantalið. Í áætlununum er t.d. gengið út frá því, að reistar verði varaaflsstöðvar upp á 40 mw. og að þær muni kosta 122 millj. kr. En samkv. samningunum er við það miðað, að lágmarksorka, sem á að vera til staðar fyrir alúminíumverksmiðjuna, á að vera 56 mw., en varaaflsstöðvarnar eru ekki nema upp á 40 mw. Nú getur það vel svo farið, enda hreinlega gert ráð fyrir því af forstöðumönnum Landsvirkjunar, að Búrfellsvirkjunin gæti fallið út með öllu á einhverju tímabili, ef um óhöpp væri þar að ræða. Það er því alveg ljóst, að þar er ekki gert ráð fyrir að byggja þær varaaflsstöðvar vegna þeirrar orku, sem samningurinn raunverulega kallar eftir. Þegar á þetta er bent, segja forstöðumenn Landsvirkjunar: Fari svona, reiknum við með því, að við verðum að taka viðbótarorku út úr hinu almenna kerfi, sem Íslendingar búa við nú. - Hér er sem sagt greinilega reiknað með því að reisa minna af varaaflsstöðvum en bein þörf er á. Á þennan hátt er komizt hjá því að taka með inn í heildarstofnkostnaðinn rúmlega 60 millj. kr., sem 20 mw. viðbótar varastöð mundi kosta. Samkv. þeim upplýsingum, sem nú liggja fyrir, er gert ráð fyrir því, að ráðizt verði í varúðarráðstafanir fyrir ofan virkjunarstaðinn við Búrfell, sem muni kosta um 24 millj. kr. En ýmsir sérfræðingar hafa bent á það, að þessar ráðgerðu varúðarráðstafanir séu allt of litlar. Ef þær ættu að koma að verulegu gagni, þarf að eyða hér miklu meira fjármagni en 24 millj. Og það eru allar líkur til þess, að áður en langt um líður verði ráðizt í framkvæmdir ofan virkjunarstaðar, sem munu kosta miklum mun meira en þetta. Það hefur t.d. komið fram í umsögn raforkumálastjóra um þessi mál, að hann segir, að það sé líklegt, að í þessar ráðstafanir þurfi að ráðast, en það verði bara gert siðar. M.ö.o.: það er verið að draga hér undan nokkurn hluta af þeim stofnkostnaði, sem menn vita þó um, að muni koma til með að falla á þessar framkvæmdir. Þegar forstöðumenn Landsvirkjunar reikna með því, að framleiðslukostnaður á hverja kw-stund raforku frá Búrfellsvirkjun verði 10.40 aurar, segjast þeir miða við það, að eytt verði í olíukaup við rekstur varastöðvanna 6–7 millj. kr. á ári. En það þýðir, að þeir reikna með því, að varastöðvarnar verði reknar 6–8 daga miðað við það orkumagn, sem verksmiðjan þarf að fá að lágmarki til. Þegar maður hefur það nú í huga, að það geta skiljanlega orðið afföll á orkunni frá Búrfelli af ýmsum ástæðum, sjá menn, að það er ekki reiknað með mikilli notkun varaaflsstöðvanna í þessu dæmi. Það er kunnugt, að það getur komið fyrir og hefur æði oft komið fyrir í virkjunum, að vélasamstæða bilar og hún liggur biluð nokkurn tíma, og það þarf að leita eftir hlutum til útlanda til þess að koma samstæðunni í fullan rekstur aftur. Vitanlega getur slíkt gerzt þarna við Búrfellsvirkjun. Það getur líka komið fyrir, að orkuflutningslinan frá Búrfelli hingað til Faxaflóa bili af ýmsum ástæðum nokkurn tíma, og fleira getur komið til. En auk þess er svo um að ræða verulegar truflanir í Þjórsá vegna ísmyndunar eða mikils aurskriðs, sem viðurkennt er nú af öllum, að veruleg hætta sé á. Ég held því, að enginn geti efazt um það, að í þessum útreikningum er miðað við svo litla notkun á varaaflsstöðvunum, að það verður að teljast mjög ógætilegt í áætluninni. Upplýsingar liggja fyrir um það, að aðeins olíukostnaðurinn einn nemi um 50 aurum á hverja kw-st. í rekstri þessara varastöðva - og þó að miðað sé við varastöðvar af þeirri gerð, sem áætlunin gerir ráð fyrir, er þó tekið fram, að búast megi við, að olíukostnaðurinn sé í kringum 55 aurar á kw.-st., aðeins olíukostnaðurinn einn, og svo kemur auðvitað þar til viðbótar annar rekstrarkostnaður stöðvanna. Það gefur því auga leið, að það má ekki reka þessar stöðvar lengi, svo að meðaltalsframleiðslukostnaður í virkjuninni hækki ekki talsvert frá því, sem áætlanir eru um. Ég held því, að þessi atriði, sem ég hef minnzt á hér í sambandi við sölu raforkunnar til alúmínhringsins, bendi öll til þess, að hér sé um óhagkvæman samning að ræða og að veruleg hætta sé á því, að svo kunni að fara, að framleiðslukostnaðurinn á rafmagninu verði hærri miðað við hverja kw-st. heldur en það verð er, sem gert er ráð fyrir, að hringurinn eigi að greiða. Í umr. um raforkusölusamninginn hefur af skiljanlegum áslæðum verið á það bent, að Íslendingar verði líka að taka það með í reikninginn, þegar þeir mela gildi þessa samnings, að þeir eru að selja á leigu eina hagstæðustu virkjun, sem þeir ráða yfir. Búrfellsvirkjun, selja hana á leigu til langs tíma, en á þeim tíma, sem þessi virkjun á að vinna aðallega fyrir útlendinga, þurfa landsmenn sjálfir að ráðast í aðrar virkjanir vegna eigin þarfa. En þá hafa talsmenn þessarar samningagerðar talið sig geta sýnt það með samanburðarútreikningi, að raunverulega hafi Íslendingar verulegan hag af því að semja við alúminverksmiðjuna á þessum grundvelli, því að þeir eigi aðra möguleika til virkjunar, þannig að það mundi verða hagstæðara fyrir þá að hafa samninginn við alúmínfyrirtækið en að búa einir að Búrfellsvirkjun. Og svo er samanburður í þessum efnum gerður á þessum grundvelli. Annars vegar er gert ráð fyrir því, að um sé að ræða Búrfellsvirkjun upp á 210 mw. Íslendingar eiga að fá sjálfir 84 mw., en útlendingarnir 126 mw. eða um 2/3 orkunnar. Hins vegar er svo aftur sett upp í samanburðardæminu það, að Íslendingar hafi þessi 84 mw., sem þeir eiga að fá úr Búrfellsvirkjun, en virki í staðinn Háafoss og fái út úr honum 126 mw. eða jafnmikið eins og í hinu dæminu á að ganga til alúmínverksmiðjunnar. Gert er svo ráð fyrir því, að þessi 126 mw. virkjun við Háafoss eigi að kosta 975 millj. kr. Og þegar þetta samanburðardæmi er síðan gert upp, er því slegið föstu af talsmönnum þessarar samningagerðar, að það sé augljóst mál, að það sé hagkvæmara fyrir Íslendinga að láta 2/3 af orku Búrfells á 10.75 aura, þó að þeir þurfi síðar að virkja Háafoss með þeim kostnaði, sem þarna er reiknað með í dæminu, en að búa einir að Búrfellsvirkjun. Nú hata verið gerðar nokkrar aths. við þennan samanburðarútreikning. M.a. benti ég á það, að þetta væru tortryggilegar tölur, því að nú virtist komið upp, að hægt væri að ráðast í virkjun við Háafoss, sem væri 126 mw. og kostaði ekki nema 975 millj. kr., en það þýddi, að sú virkjun væri orðin hagstæðari en útreikningarnir við sjálfa Búrfellsvirkjun hafa sýnt, - hvert kw. í þessari Háafossvirkjun væri orðið ódýrara. þegar á þetta var bent, komu þessar skýringar til baka: Ja, það er að vísu rétt, að tölurnar benda til þess, að Háafossvirkjun sé ódýrari, en þar á móti kemur það, að Háafossvirkjun er aðallega hugsuð sem toppstöð. Hún gefur ekki þessa orku, 126 mw., nema stöku sinnum. Þar er um þannig vatnsfall að ræða, að í mjög mörgum tilfellum mundi hún ekki gefa nema hálfa þessa orku, en hún gæti aðeins þjónað sem toppstöð í þessu tilfelli. - En þá sjá auðvitað allir, að hér er verið að jafna saman alveg ólíkum hlutum. Annars vegar er um raunverulega virkjun að ræða, sem getur veitt að staðaldri eða stöðugt orku upp á 126 mw., en í hinu tilfellinu er um að ræða virkjun, sem ekki getur veitt þá orku nema stöku sinnum. En þetta er sett upp sem tvennt sambærilegt. Það er því alveg augljóst mál, að hér er verið að blekkja. Á það hefur einnig verið bent, að þetta samanburðardæmi fær heldur ekki staðizt af þeim ástæðum, að í öðru tilfellinu er gert ráð fyrir því, að öll orkan sé seld, þ.e.a.s. allt umframaflið er þarna látið til alúminíumverksmiðjunnar, en í hinu tilfellinu er ekki gert ráð fyrir því, að Íslendingar geti notfært sér allt aflið, og talsverður hluti af orkunni er því ekki seldur. En vitanlega væri hægt að selja allmikið af þessari orku, ef aðeins verðið væri lækkað, t.d. eitthvað í námunda við 10.75 aura á kw.-st., og þá mundi allur útreikningurinn gerbreytast. Ég tel, að þessi atriði, sem ég hef minnzt á hér nú, sýni það, svo að ekki verður um villzt, að raforkusamningurinn við alúminíumhringinn er okkur Íslendingum út af fyrir sig ekki keppikefli. Hann er óhagstæður, og það eru mjög verulegar líkur til þess, að svo geti farið, að við höfum beint tap af þessari orkusölu, a.m.k. á talsverðum hluta samningstímabilsins. Við verðum vitanlega að hafa það í huga, að mjög viðurkenndir sérfræðingar í virkjunarmálum hafa bent á það, að það eru miklar hættur á því, að rennslisvirkjun í Þjórsá geti orðið áhættusöm. því verður ekki neilað, að sá af íslenzkum verkfræðingum, sem langsamlega mesta reynslu hefur varðandi virkjun fallvatna og þessi vandamál. sem ísavandamálin eru, það er Sigurður Thoroddsen, sem hefur verið einn aðalverkfræðingur okkar Íslendinga í rafmagnsmálum nú um langan tíma. Hann hefur varað sterklega við því að ætla að treysta á slíka rennslisvirkjun, sem hér er ráðgerð. Og hann telur, að það sé hreint óvit að leggja út í það að reka þessa virkjun á þeim grundvelli, sem nú er ráðgert með samningum við alúmínverksmiðjuna. án þess að ráðizt verði í verulega kostnaðarsamar öryggisráðstafanir utan virkjunarstaðarins við Búrfell. Sams konar aðvaranir komu frá norsku ísasérfræðingunum, sem athuguðu mjög allar kringumstæður í Þjórsá. Þeir gáfu beinlínis ábendingar um það, hvað þeir teldu að væri æskilegt að gera til þess að koma í veg fyrir mestu hættuna í þessum efnum, en ábendingar þeirra eru ekki teknar til greina, eingöngu af þeim ástæðum, að ef eftir þeim væri farið, þá mundi stofnkostnaður virkjunarinnar fara alllangt yfir það, sem hann má fara, ef þær tölur eiga að geta gilt, sem ríkisstj. hefur hampað í þessu máli. Ég vil þá víkja nokkrum orðum að rekstri alúminverksmiðjunnar sjálfrar. Ég hafði hér áður í þessum umr. bent á það, að beinar tekjur mundu Íslendingar ekki hafa af rekstri alúminverksmiðjunnar nema í sambandi við sölu á vinnuafli til fyrirtækisins og í sambandi við skattgreiðslur fyrirtækisins. Ég held, að þetta liggi líka nokkuð ljóst fyrir af því, sem fram hefur komið af hálfu ríkisstj. til frekari upplýsinga um þetta atriði. Að vísu er ágreiningur þar um eitt einasta atriði. Fulltr. ríkisstj. vilja reikna með því, að nokkrar beinar gjaldeyristekjur fáist í sambandi við rekstur verksmiðjunnar og af raforkusölunni til verksmiðjunnar, en ég fyrir mitt leyti vil ekki fallast á að reikna með því, vegna þess að mér sýnist alveg augljóst, að þær greiðslur, sem við eigum að fá fyrir raforku frá verksmiðjunni, muni ekki verða meiri en svo, a.m.k. á fyrsta 25 ára tímabilinu, að þær muni rétt standa undir þeim hluta af stofnkostnaði virkjunarinnar, sem svarar beinlínis til þess orkuhlutfalls, sem fyrirtækið á að fá. Við verðum því að taka erlent lán vegna raforkuframkvæmdanna og greiða aftur það lán með því fé, sem fyrir raforkuna kemur inn, og ég treysti mér ekki til þess að reikna með því, að þar verði um neinar nettógjaldeyristekjur að ræða fyrir Íslendinga. Segja má, að það skipti ekki höfuðmáli, hvort gjaldeyristekjur af þessari verksmiðju verða reiknaðar 50 millj. kr. hærri eða lægri. Fyrir mér er það a.m.k. ekkert stórt atriði í þessum efnum. En ég held, að útreikningar ríkisstj. um það, að nettógjaldeyristekjur af rekstri verksmiðjunnar verði um 300 millj. kr. eða 250 millj. kr. fyrir utan gjaldeyristekjur af raforkusölunni, - ég held, að þeir útreikningar fái ekki staðizt. Ekki miðað við það, að aðeins 450 Íslendingar eigi að vinna við rekstur verksmiðjunnar. Þegar óskað var eftir nánari upplýsingum um þetta atriði, þá kom það fram, að reiknað var með, að beinar gjaldeyristekjur vegna vinnusölu til verksmiðjunnar mundu verða 112 millj. kr., en þá er sýnilega reiknað með því, að allir þessir 450 menn verði Íslendingar, en það sýnist mér mjög hæpið að reikna með miðað við það, sem sagt er í samningunum um rétt þeirra til þess að hafa útlendinga í sinni þjónustu. Og einnig er það sýnilegt, að þá á meðalkaup hvers Íslendings, sem þarna vinnur, að verða 280 þús. kr. á ári, en það tel ég vera hærra en greitt er hér fyrir sambærilega vinnu á Íslandi nú. En okkur er hins vegar sagt, að þessi verksmiðja eigi að greiða svipað kaup og innlendir atvinnurekendur gera. Mér sýnist því, að það sé teygt úr þessari tölu. En þó að gengið sé út frá því, að gjaldeyristekjur af vinnusölu 450 manna til verksmiðjunnar verði 112 millj. kr., þá vantar enn allverulega á, og þá er því bætt við, að við munum fá um 58 millj. kr. á ári eða þar um bil vegna viðhaldskostnaðar verksmiðjunnar. Þar er auðvitað augljóslega um það að ræða, að þá er gert ráð fyrir því, að við seljum þar viðbótarvinnuafl, því að ef þar á að vera um að ræða nettógjaldeyristekjur okkur til handa, þá vitanlega kemur það fyrir selt vinnuafl, og þá eru líka mennirnir, sem eiga að starfa við fyrirtækið, orðnir fleiri en 450. Þá er einnig bætt hér við einum tekjulið, sem er í sambandi við skrifstofuvinnu og aðra yfirstjórn. Þar er auðvitað líka um vinnuafl að ræða. En þegar heildargjaldeyristekjurnar af þessu fyrirtæki voru sagðar mundu verða 300 millj. kr. á ári, og síðan var reiknað út, að gjaldeyristekjur á hvern vinnandi Íslending í þessari verksmiðju mundu verða meiri en t.d. á hvern vinnandi Íslending, sem starfaði að sjávarútvegi, þá var aftur reiknað með því, að við fyrirtækið ynnu aðeins 450 menn. Það er því alveg sýnilega um það að ræða í þessum efnum, að hér er rangt reiknað. Fyrst eru teknar inn í dæmið 50 millj. kr. tekjur af raforkusölu, en það vinna vitanlega ákveðnir menn við framleiðsluna á raforkunni, viðhaldið á þeim mannvirkjum o.s.frv., en þeim er ekki bætt við. Síðan er þarna verið að gera ráð fyrir nokkrum tekjum í sambandi við viðhald á fyrirtækinu og við skrifstofuvinnu við fyrirtækið o.s.frv. Ég hef aldrei neitað því og neita því ekki, að nettógjaldeyristekjur af þessu fyrirtæki geti orðið 300 millj. kr., þær gætu jafnvel orðið meiri, en það byggist aðeins á því, að þá ætlum við að selja þangað meira vinnuafi en gert hefur verið ráð fyrir. Ekki 450 menn, heldur 550 menn eða 650 menn eða kannske 700 menn. Gjaldeyristekjur af þessu fyrirtæki fáum við aðeins fyrir það vinnuafl, sem við látum fyrirtækið hafa og svo 50 millj. kr. út úr skattlagningu á fyrirtækið á ári. Um aðrar gjaldeyristekjur frá þessu fyrirtæki er ekki að ræða. Ég held því svo fram, að sú ráðstöfun á vinnuafli að selja vinnuafi miðað við venjuleg kjör á vinnuafli til erlends aðila, sem býr við þau kjör, sem gert er ráð fyrir samkv. þessum samningi, - þ.e.a.s., að sá aðili á ekki að borga neina tolla eða önnur aðflutningsgjöld af vörum og tækjum, sem hann flytur inn í landið, hvorki til rekstrar né til stofnkostnaðar. Hann fær aðstöðu til að flytja allan þann hagnað, sem verður á rekstri fyrirtækisins, út úr landinu aftur. - Ég segi, að það að selja slíkum aðila vinnuafi fyrir það almenna gjald, sem er á vinnuaflinu í landinu, það er óhagstætt, það er óhagstætt okkar þjóðarbúi, miklum mun óhagstæðara en að nota þetta vinnuafi við þá atvinnuvegi, sem við höfum fyrir í landinu og skila auðvitað margir hverjir miklum hagnaði, óbeinum hagnaði, í okkar þjóðarbú og standa undir öllum þeim margvíslegu gjöldum til þjóðarbúsins, sem nú eru hér í gildi, en þessi á ekki að standa undir þeim öllum. Ég hef því leyft mér að halda því fram, að það sé ekki hagstætt fyrir Íslendinga að ráðstafa vinnuafli sinu á þennan hátt. Mér sýnist, að þessi verksmiðja hafi nákvæmlega sams konar gildi í íslenzku efnahagslífi í þessum efnum og flugvöllurinn við Keflavík hefur. Auðvitað höfum við Íslendingar fengið nokkurn gjaldeyri fyrir það vinnuafl, sem við höfum ráðstafað þar inn á völlinn, en við hefðum bara fengið meiri gjaldeyri, ef við hefðum notað það vinnuafi til þess að reka betur okkar atvinnuvegi en við höfum gert. Heildargjaldeyristekjur af þessum rekstri, 300 millj. kr. á ári, - þó að sú tala ríkisstj. sé tekin gild, - þá er sú tala ekki ýkja merkileg. Þegar maður hefur það í huga, eins og ég hef bent á áður í þessum umr., að útflutningsverðmæti okkar sjávarútvegs er nú að nálgast 6000 millj. kr. á ári, og aukningin og aðeins aukningin í útflutningsverðmætum sjávarútvegsins hefur verið nú síðustu ár frá 800 og allt upp í 1000 millj. Sannleikurinn er sá, að þegar þessi verksmiðja gerir ekki betur en að veita okkur aðeins gjaldeyristekjur fyrir vinnuafl, sem hún hefur af okkur tekið, þó að hún skilaði í okkar gjaldeyriskassa um 300 millj. kr. á ári, þá er það ekkert keppikefli að ná í slíkt. Við þurfum ekkert á slíku að halda miðað við þá möguleika, sem við ráðum yfir nú. Mér sýnist af þessu, sem ég hef sagt, að það sé sama, hvort litið er á rafmagnssölusamninginn og byggingu raforkuversins við Búrfell eða litið er á beinan rekstur alúmínverksmiðjunnar. Hvorugt þetta hefur það gildi fyrir okkur Íslendinga, að það sé ástæða til þess fyrir okkur að leggja á okkur öll þau vandkvæði og allar þær hættur, sem fylgja þessari samningsgerð. Mig langar þá til þess að víkja hér nokkrum orðum að ýmsum þeim fríðindum, sem hinn erlendi aðili á að fá samkv. þessari samningsgerð, því að það verður vitanlega líka að meta þann hugsanlega hagnað, sem ríkisstj. hefur nú verið að reyna að reikna sem allra mestan, t.d. í sambandi við gjaldeyrisöflun. Það verður að meta hann með tilliti til þess, hvað við látum í staðinn í ýmsum efnum. Samkv. samningunum er gert ráð fyrir því, að alúminhringurinn losni við að greiða alla tolla og öll aðflutningsgjöld í sambandi við byggingu verksmiðjunnar, og í áætlunum þeim, sem ríkisstj. hefur lagt hér fyrir þingið, er þess beinlínis getið, að þessi gjöld muni nema af stofnkostnaði verksmiðjunnar í kringum 500 millj. króna. Nú vitum við það, að annar atvinnurekstur í okkar landi verður að standa undir tollum og aðflutningsgjöldum. Hann verður að greiða slíkar upphæðir, en þessi á að losna við að greiða þessi gjöld. 500 millj. í eftirgjöf af stofnkostnaði jafngildir því, eins og ég hef bent hér á áður í umr. um þetta mál. að fyrirtækið borgi hreinlega enga skatta í 10 ár. Aðeins þessi eftirgjöf nemur því, að fyrirtækið sé með öllu skattfrjálst fyrstu 10 árin, ef við viljum bera þetta saman við önnur fyrirtæki, sem eru starfrækt í landinu. Þá er í þessum samningum gert ráð fyrir því, að alúmínverksmiðjan þurfi ekki heldur að greiða tolla af rekstrarvörum sínum, vélum og lækjum og efni, sem þarf til rekstrarins. Annar atvinnurekstur í okkar landi verður að greiða þessi gjöld. Þegar flutt er inn vél til endurnýjunar í frystihúsum eða keypt eru ný frystitæki eða fluttar eru til landsins vélar, sem eiga að framleiða hér iðnaðarvörur, þá verður að greiða full aðflutningsgjöld af þessum tækjum. En þessi rekstur á að sleppa við að borga þessi gjöld. Hér er vitanlega um stórkostleg fríðindi að ræða og mismunun á milli atvinnurekstrar, þar sem alúmínverksmiðjan er annars vegar og atvinnurekstur landsmanna hins vegar. Samkv. samningunum er gert ráð fyrir því, að alúminverksmiðjan þurfi ekki að vera bundin af íslenzkum lögum um meðferð á gjaldeyri. Fyrirtækið má ráðstafa sínum gjaldeyri, eins og það óskar eftir á hverjum tíma. Annar atvinnurekstur í okkar landi verður að afhenda þann gjaldeyri, sem að hann vinnur sér fyrir. Hér er vitanlega líka um mjög mikil fríðindi að ræða. Þá er að finna það ákvæði í samningunum, að þessi rekstur getur einnig komið til með að njóta vissra fríðinda í sambandi við skráningu krónunnar. Það er beinlínis tekið fram í samningunum, að ef þannig standi á, að mismunandi gengi sé á íslenzku krónunni, þá skuli alúminfyrirtækið aldrei búa við lakari gengisskráningu en sem nemur vegnu meðaltali af þeim mismunandi gengjum, sem í gildi eru á hverjum tíma. Nú hefur það komið fyrir hjá okkur, að til þess hefur þurft að grípa, að það hefur þurft að styrkja vissar útflutningsgreinar með hagstæðri gengisskráningu eða öðru, sem jafngildir því. Það gæti því vel farið svo á þeim næstu 45 árum, sem þessi samningur á að gilda, að það yrði tekið hér upp mismunandi gengi að meira eða minna leyti og þá byggi þessi rekstur, þessi stórrekstur útlendinga, þá byggi hann orðið við hagstæðari gengisskráningu en t.d. meginhlutinn af okkar sjávarútvegi væri látinn búa við. Þetta er eitt af mörgum fríðindum, sem hringurinn hefur tryggt sínum rekstri í sambandi við þessa samningsgerð. Þá er það ákvæði að finna í samningunum, að hringurinn semur um það, að alúmínverksmiðjan á ekki að þurfa að borga alla þá skatta eða öll þau gjöld, sem kunna að verða lögð á hér á Íslandi á næstu 45 árum. Hann semur um einn fastan skatt, sem á að koma í aðalatriðunum í staðinn fyrir tekju- og eignarskatt og útsvör og aðstöðugjöld og nokkur önnur smágjöld, en þetta framleiðslugjald felur ekki í sér einu sinni öll þau gjöld, sem atvinnureksturinn á Íslandi þarf að borga nú og ýmsir aðilar hér í landinu eiga að borga nú. Og auk þess er svo alveg augljóst, að þessi rekstur mundi sleppa við ýmsar hækkanir, sem ákveðnar yrðu á næstu árum eða ýmis ný gjöld, sem hér kynnu að koma inn og sem eðli málsins samkv. gætu ekki komið inn í þetta framleiðslugjald, þegar það verður endurskoðað. Það er því ekkert um það að villast, að þessi alúmínrekstur, sem hér er ráðgerður, kemur til með að búa við allveruleg skattfríðindi líka. Þá er samið um að í þessum samningum, að alúmínreksturinn eigi ekki að lúta íslenzku skattaeftirliti. Í þeim tilfellum, sem það þykir nauðsynlegt að líta eftir uppgjöri fyrirtækisins og bókhaldi, er fyrirtækið ekki skyldugt að leggja bókhald sitt eða aðrar upplýsingar fyrir íslenzk skattayfirvöld. Það semur um það, að ef fram þurfi að fara athugun í þessum efnum, skuli óháð erlend endurskoðunarskrifstofa vinna þetta starf. Óháð erlend endurskoðunarskrifstofa á þá að vinna þetta starf. Þó að stofna eigi að nafninu til íslenzkt hlutafélag. Íslenzka álfélagið hf., sem á að fá atvinnurekstraraðstöðu hér í landinu í 45 ár og njóta allra réttinda samkv. íslenzkum lögum um hlutafélög og ýmis önnur réttindi þar til viðbótar samkv. þessum samningi, þá þarf það ekki að beygja sig undir það að lala við íslenzk skattayfirvöld. Það hefur eitt rétt til þess að stefna þessum málum sínum til athugunar hjá erlendum aðila. Þá er það atriði í samningunum, sem talsvert hefur verið hér rætt um, þar sem hinn erlendi aðili hefur tryggt sér það ákvæði í samningunum, að rísi upp ágreiningur á milli dótturfélags hans hér á landi, Íslenzka álfélagsins hf., og t.d. Hafnarfjarðarkaupstaðar eða Landsvirkjunar eða íslenzkra stjórnarvalda, geti hann skotið slíkum ágreiningsmálum undir úrskurð erlends gerðardóms en þurfi ekki að beygja sig fyrir úrskurði íslenzkra dómstóla. Það hefur verið reynt hér í þessum umr. af hálfu forsvarsmanna þessa samnings að réttlæta þetta ákvæði með því, að það væru til ýmis fordæmi hér á landi um slík gerðardómsákvæði sem þetta. M.a. hefur verið fært fram, að í viðskiptasamningum á milli Íslands og Sovétríkjanna væri ákvæði svipað þessu um gerðardómsúrskurð. Ég tel, að þessi afsökun forsvarsmanna samninganna sé lýsandi dæmi um það, hvað þeir eiga erfitt með að réttlæta sinar gerðir í sambandi við ýmis ákvæði þessa samnings. Þeir vita auðvitað mæta vel, að hér er engu líku saman jafnað. Það hefur enginn ágreiningur verið um það, að gerðardómsákvæði gætu verið fullgild út af fyrir sig til þess að skera úr um deilur. Við vitum, að í mörgum tilfellum hefur um það verið að ræða, þar sem Ísland hefur samið við önnur ríki, og við vitum líka, að í fjöldamörgum tilfellum hefur verið um gerðardómsákvæði að ræða, þar sem íslenzk fyrirtæki eða íslenzkar stofnanir eiga í viðskiptasamningum við erlendan aðila. Þar hafa málin eðlilega legið þannig, að annars vegar var aðili, sem átti að njóta íslenzkrar réttarverndar, en hins vegar var samningsaðili, sem naut réttarverndar í einhverju öðru landi. Þegar þessir aðilar áttu saman samningsviðskipti, var það vitanlega ekkert óeðlilegt og hefur alltaf verið viðurkennt, að í þrætum þeirra á milli gæli verið úrskurðað af gerðardómi. En hér er ekki um það að ræða í sambandi við þá deilu, sem upp hefur risið um þetta gerðardómsákvæði. Hér er um það að ræða, að stofnað er svonefnt íslenzkt félag, Íslenzka álfélagið hf., þar sem fram er tekið, að það skuli njóta allra réttinda, sem íslenzk hlutafélög njóta. Þetta félag á að fá hér atvinnurekstraraðstöðu í 45 ár, en síðan er bara ákveðið, að þetta íslenzka félag skuli hafa rétt til þess, þegar ágreiningur kemur upp á milli þess og annarra innlendra aðila, að skjóta slíkum ágreiningsmálum undir úrskurð erlendra aðila. Engin fordæmi hafa verið nefnd, sem réttlæta samningsgerð eins og þessa. Ekkert fordæmi neins staðar frá. Þetta kom mjög greinilega fram í viðtali, sem blaðamenn áttu við forstjóra Swiss Aluminium, þegar hann var spurður um þetta atriði. Fyrirtæki hans hefur komið upp alúmínverksmiðjum og dótturfyrirtækjum í mörgum löndum, en hann viðurkenndi, að í engu landi hefði hann fengið ákvæði sem þessi inn í sína samninga. Hvergi! Á það hefur líka verið bent, að við vitum það, að ýmis stór auðfyrirtæki t.d. í Bandaríkjunum eða í Þýzkalandi eða Englandi eiga nú fyrirtæki í Noregi eða Danmörku. Stóru olíuhringarnir eiga t.d. olíuhreinsunarstöðvar í mörgum löndum. Þeir hafa komið þar upp sinum dótturfyrirtækjum. En í öllum greinum verða þessi dótturfyrirtæki þeirra vitanlega að lúta l. viðkomandi lands. Talsmenn þessarar samningsgerðar hafa ekki getað nefnt eitt einasta dæmi ekki eitt einasta dæmi - um það, að í slíkum tilfellum hefðu þessi fyrirtæki rétt til þess að fara með ágreiningsefni, sem upp koma varðandi rekstur þeirra í þessum löndum, út úr réttarlögsögu viðkomandi lands og til annars lands. En sem sagt, hæstv. ríkisstj. vill treysta á það í þessum efnum, að hún hafi nægilegan blaðakost til að endurtaka það nógu oft, að það séu til mörg fordæmi um gerðardómsákvæði eins og þetta, t.d. í olíusamningunum, og Alþýðublaðið slær því síðan upp, að í Ed. hafi allir þeir, sem fundu að þessu samningsákvæði, legið hreinlega í rusli, þegar þeim var bent á það af hæstv, viðskmrh., að svona ákvæði væri í olíusamningum Íslendinga og Sovétmanna. Ja, það vantar ekki. Þeir lágu bara í rusli, þegar bent var á þetta fjarstæðukennda dæmi. - Nei, hér er vitanlega um það að ræða, að hinn erlendi aðili tryggir sér í þessum efnum alveg óvenjulegt ákvæði, sem ekkert fordæmi er til um annars staðar frá, nema þá frá löndum, - það er hugsanlegt, - sem eru að verulegu leyti efnahagslega ósjálfstæð og verða því kannske að lúta einhverjum neyðarkjörum í sínum samningum við volduga erlenda aðila. Þegar þetta ákvæði er t.d. borið saman við samninga Swiss Aluminium í Noregi, kemur það auðvitað í ljós, að þar er greinilega tekið fram í samningunum, að hinn erlendi aðili skuli ekki njóta forréttinda í einu eða neinu. Og þar verður hann að beygja sig undir norsk lög í öllum greinum. Þessi atriði, sem ég hef hér minnzt á, um ýmiss konar fríðindi, sem hinum erlenda aðila eru tryggð með þessari samningagerð, sýna það, að það er verið að skapa hið mesta misrétti á milli erlenda atvinnurekandans og innlendra atvinnurekenda í landinu. Innlendir atvinnurekendur eiga að sjálfsögðu að keppa við hinn erlenda bæði um vinnuafi og annað, en sá erlendi fær margs konar fríðindi sér til handa, sem innlendir atvinnurekendur fá ekki. Og þegar menn meta síðan hugsanlegan hagnað í krónum talið af skattgreiðslu fyrirtækisins eða af raforkusölu til fyrirtækisins, verður vitanlega að hafa í huga, hvað búið er að veita þessum aðila mikil fríðindi einnig í peningum talið, því ef fríðindin væru metin, yrði ákaflega lítið eftir af beinum hagnaði. Ég veit, að það er vitanlega hægt að taka ýmis íslenzk fyrirtæki og segja: Ja, skattgreiðslur þeirra eru nú ekki ýkja miklar til hins opinbera, vegna þess að fjárhagsafkoma þeirra er heldur bág, - en segja aftur jafnhliða: Þetta erlenda fyrirtæki ætlar bara að borga heilmikinn skatt. - En innlendu fyrirtækin eru búin að borga í opinbera þjónustu mikla tolla og önnur aðflutningsgjöld af stofnkostnaði sinna fyrirtækja, og þau verða að borga árlega meira og minna í tolla og önnur aðflutningsgjöld og ýmiss konar gjöld til opinberrar þjónustu, áður en skattstiganum er beitt á þá úlkomu, sem reikningar þeirra kunna að sýna. Og það verður vitanlega að taka fullt tillit til þess, þegar samanburður er gerður á milli þessara aðila. Ég hef hér minnzt með nokkrum orðum á samninga hins svissneska auðhrings um byggingu og rekstur alúmínverksmiðju í Noregi. Ég vil aðeins endurtaka þessi atriði í sambandi við samanburð á samningum fyrirtækisins við Norðmenn og við Íslendinga: Það liggur fyrir alveg óumdeilanlega, að Swiss Aluminium hefur samið um 28% hærra verð á raforkunni þar. Það liggur líka fyrir alveg óumdeilanlega, að í Noregi fær fyrirtækið engin forréttindi. Það er skýrt og greinilega fram tekið, að það skal engra sérréttinda njóta. Í Noregi var staðsetning alúminverksmiðjunnar ákveðin þannig, að þar er hún byggð á afskekktum stað í miklu strjálbýli og á ýmsan hátt við heldur óaðgengilega aðstöðu. Þar var um að ræða skilyrði af hálfu norskra yfirvalda, en hér fær hinn erlendi aðili að ákveða staðsetningu verksmiðjunnar við mesta fjölbýli landsins. Í Noregi verður þetta erlenda fyrirtæki, sem á að mestu leyti verksmiðjuna þar, að leggja fram verulegt fjármagn til að byggja yfir þá starfsmenn, sem eiga að vinna í verksmiðjunni, og það verður jafnvel að taka á sig veruleg útgjöld af ýmsum opinberum framkvæmdum þar á staðnum, eins og vegalagningu, byggingu félagsheimilis eða samkomuhúss o.fl., o.fl. En hér er greinilega tekið fram í samningunum, að það sé gengið út frá því, að starfsmenn fyrirtækisins geti búið í Reykjavík eða Hafnarfirði og að þeir skuli undir öllum kringumstæðum njóta jafngóðra réttinda og aðrir Íslendingar um aðstöðu til þess að fá sér lán til íbúðabygginga og annars þess, sem þeir þurfa á að halda. Það er ekkert um það að villast, að á þennan hátt er fyrirtækið að spara sér marga tugi milljóna hér, borið saman við það, sem það verður að greiða í Noregi. Í Noregi verður fyrirtækið að byggja sína alúminverksmiðju þannig, að það séu sett upp fullkomin reykhreinsunartæki. Talið er, að slík tæki á svona verksmiðju kosti í kringum 100 millj. kr., en hér er um það samið, að fyrirtækið þurfi ekki að leggja á sig þessi útgjöld. Þannig er það auðvitað alveg greinilegt mál, að þessir samningar, sem hér liggja nú fyrir til umr., eru mjög óhagkvæmir, mjög óhagstæðir, miklum mun lakari í öllum greinum vil ég segja en hliðstæðir samningar, sem við höfum fréttir af annars staðar frá. En hvaða almennar afleiðingar hljóta svo að verða af þessari samningsgerð, ef til framkvæmdanna kemur með þessar stórframkvæmdir allar? Á það hefur verið bent, að jafnmiklar stofnframkvæmdir, sem koma að verulegu leyti á tveggja eða þriggja ára tímabil. muni reynast íslenzkum vinnumarkaði verulega erfitt vandamál. Samkv. upplýsingum, sem liggja fyrir, telur Steingrímur Hermannsson verkfræðingur, sem fór til Noregs að kynna sér þessi mál, að þar hafi unnið um 1200 manns við byggingu líkrar verksmiðju og hér á að byggja. Og samkv. upplýsingum, sem forstöðumenn Landsvirkjunar hafa gefið, reikna þeir með, að það muni vinna beinlínis við Búrfellsvirkjunina um 520 manns. En til viðbótar við þennan mannafla kemur svo mannafli við að byggja hafnarmannvirkin við Straumsvík og mannafli við að reisa eða koma upp varaaflsstöðvunum, sem byggja á hér sunnan Hafnarfjarðar. Og til viðbótar við þetta kemur svo allt það þjónustulið, sem kemur til með að snúast í kringum þetta vinnuafl á beinan eða óbeinan hátt. Ég tel því, að það sé enginn vafi á því, að það verði að reikna með, að á árunum 1967 og 1968 þurfi Íslendingar að binda að verulegu leyti um 2000 manns við þessar stórframkvæmdir. Þar er vitanlega um svo mikið vinnuafi að ræða á íslenzkan mælikvarða, að það hlýtur að segja alvarlega til sín. Nú er ástandið þannig á okkar vinnumarkaði, eins og allir vita, að það skortir verulega vinnuafl beinlínis við framleiðslustörf, og það er engan veginn hægt að koma áfram með þeim hraða, sem æskilegt væri, ýmsum framkvæmdum, sem fjármagn er til að vinna að. Það er því alveg ljóst, að það að efna til þessara stórframkvæmda á þann hátt, sem hér er ráðgert, hlýtur að leiða það af sér, að eitthvað af framkvæmdum Íslendinga verður að sitja á hakanum. Það verður að draga úr framkvæmdum þeirra, enda er beinlínis gert ráð fyrir því í sumum þeim grg., sem koma frá ríkisstj. eða sérfræðingum hennar, að það muni þurfa að gera ráðstafanir til þess að draga úr ýmsum framkvæmdum Íslendinga, á meðan mest vinnuafi þurfi til þessara framkvæmda. En hvað kostar það íslenzkan þjóðarbúskap, ef þessar framkvæmdir, að verulegu leyti vegna útlendinga, verða til þess að draga úr ýmsum framleiðsluþáttum þeim, sem Íslendingar eiga sjálfir? Hvað kostar það okkar þjóðarbúskap? - Nú vitum við það, að þessar framkvæmdir ganga auðvitað yfir og þá þarf miklum mun minna af fólki á eftir til þess að halda þessum mannvirkjum við og annast reksturinn, og þá leitar þetta vinnuafl að sjálfsögðu eitthvað annað á eftir. Ég held, aði afleiðingarnar af þessu hljóti að verða þær, að það muni hefjast meira uppboð á vinnuafli á íslenzkum vinnumarkaði en áður hefur þekkzt. En uppboð á vinnuafli leiðir vitanlega til þess, að dýrtíðin stóreykst í landinu. Það hefur alltaf farið svo, og það mun fara svo enn. Og hvað kostar það svo íslenzkt efnahagskerfi, ef þessar framkvæmdir leiða til þess, að dýrtíðarvandamálið verður mun meira og þyngra en það hefur verið? Það gæti þýtt það, að ýmsar þær framleiðslugreinar, sem nú eiga fullan rétt á sér og fá staðizt undir núv. kringumstæðum, að þær gætu ekki lengur haft rekstrargrundvöll, því að því eru vitanlega takmörk sett, hvað íslenzkur iðnaður og jafnvel hinn afkastamikli íslenzki sjávarútvegur, hvað þessar starfsgreinar þola hátt verðlag. Það er því mjög hættulegt að mínum dómi að etna til slíkrar spennu á íslenzkum vinnumarkaði, sem hér er greinilega efni til. Þá er hitt atriðið, að vel getur komið til þess, að talsvert af vinnuafli flytjist utan af landi hingað suður í sambandi við þessar framkvæmdir. Sérstaklega má búast við því frá þeim landshlutum, þar sem aðstaðan til framkvæmda hefur verið tiltölulega veikust um skeið. En flutningur á vinnuafli í slórum stíl, t.d. frá Norðurlandi eða Vestfjörðum, þar sem ástandið er tiltölulega lakast nú í vinnumálum, - verulegur flutningur á fólki þaðan hingað suður til þess að taka þátt í þessum framkvæmdum mundi vitanlega skapa stóraukinn vanda í sambandi við byggðajafnvægið í landinu. Till. um það frá hæstv. ríkisstj. að taka hluta af skattgreiðslu alúmínverksmiðjunnar, þegar sá skattur fer að falla til, taka hluta af honum eftir á og senda hann til baka aftur til þeirra landshluta, þar sem atvinnuástandið er veikast, það vitanlega breytir litlu, þegar fyrst er búið að gera ráðstafanir til að flytja fólkið í hundraðatali frá þessum svæðum hingað suður og festa það hér við vinnuframkvæmdir í nokkur ár. Ég a.m.k. óttast fyrir mitt leyti, að þeir menn, sem taka sig upp af Norðurlandi og flytjast hingað suður og verða við þessar vinnuframkvæmdir í 2–3 ár, að það fari svo, að margir þeirra fari ekki heim til sín aftur. Þar miðar maður aðeins við fengna reynslu. Alveg sams konar fólksflutningar áttu sér stað í sambandi við Keflavíkurframkvæmdirnar og við vitum mætavel, hver niðurstaðan var, hver reynslan varð af því. Ég held því, að afleiðingarnar af framkvæmd þessa samnings verði m.a. þær, að þær stórauki það vandamál, sem við höfum átt við að glíma í sambandi við byggðina í landinu. Þau svör, sem komið hafa frá talsmönnum þessara samninga í sambandi við þessar athugasemdir, sem ég hef verið að gera, finnst mér segja heldur lítið. Þegar bent er á vinnuaflsvandamálið, koma þau svör frá talsmönnum samninganna, að það séu nú alltaf að koma stærri og stærri árgangar inn á okkar vinnumarkað og þetta muni því ekki verða svo tilfinnanlegt. Ég hef aftur bent á það á móti, og því hefur ekki verið hnekkt á neinn hátt af hálfu ríkisstj., að það er alveg óumdeilanlegt, að þessir stærri árgangar, sem hafa verið að koma inn á vinnumarkað, hafa verið að koma inn á okkar vinnumarkað síðustu 10 árin. Og það er ekkert, sem bendir til þess samkv. þeim útreikningum, sem liggja fyrir, að það verði um meiri fjölgun að ræða á okkar vinnumarkaði á næstu 10 árum en var á undanfarandi 10 árum. Það er aðeins um smávægilegan mun að ræða. Vinnuaflsvandamálið mun því ekki leysast á þann hátt, að hér komi inn á okkar vinnumarkað einhver óvæntur fjöldi. Slíku er ekki til að dreifa. Og einmitt á s.l. 10 árum, þegar hinir stærri árgangar hafa verið að koma inn á vinnumarkaðinn, hefur vinnuaflsvandamálið í landinu verið að aukast meira og meira. Og það er, eins og ég hef bent á áður, ofur eðlilegt, vegna þess að það hefur verið mikil gróska í íslenzku atvinnulífi á þessu tímabili, framleiðslan hefur stóraukizt í landinu, til hefur komið ný tækni og ný vinnuaðstaða, og þessi stóraukna framleiðsla hefur auðvitað kallað á aukið vinnuafl, og aukin framleiðsla hefur líka kallað á verulega auknar framkvæmdir í ýmsum greinum. Og ég tel, að það sé allt, sem bendi til þess, að það sé hægt að halda áfram svipuðum vexti í íslenzku atvinnulífi og verið hefur nú um skeið. Ég benti á það í upphafi míns máls, að það, sem þó skipti mestu máli í sambandi við þessa samningagerð, væri fyrst og fremst það, að með þessum samningum eru aðalforsvarsmenn þeirra raunverulega að marka nýja stefnu í okkar atvinnumálum. Þeir hafa lýst því yfir hver um annan þveran á undanförnum árum, að það sé að þeirra dómi óhjákvæmilegt að leita til útlendinga um þátttöku í atvinnurekstri í okkar landi, vegna þess að okkar aðalatvinnuvegir væru ekki nægilega öflugir til þess að hægt væri að byggja á þeim góð lífskjör á komandi árum. Það er einmitt sú nýja stefna, sem hér er verið að marka með þessari samningsgerð, sem er það hættulegasta. Það er þáttur út af fyrir sig, að samningarnir, sem hér liggja nú fyrir, eru óhagkvæmir, þeir eru áhættusamir, - þeir munu jafnvel geta leitt af sér bein töp fyrir okkur í krónutali í ýmsum greinum. Það er líka auðvitað býsna stórt atriði, að samningarnir fela í sér niðurlægjandi ákvæði fyrir okkur, og það er líka bölvað, að þeir fela í sér mikið misrétti, sem hér á að innleiða á milli innlendra og erlendra í atvinnurekstri. En það, sem mestu máli varðar, er, að hér er verið að taka upp þá stefnu, að það á að leiða erlent einkafjármagn til áhrifa í landinu. Það er enginn vafi á því, að hér er ekki um einangraða samninga að ræða. Hér er að vísu um fyrsta stóra samninginn af þessari tegund að ræða, en það er ætlun þeirra, sem fyrir þessu máli standa, að fleiri slíkir samningar komi á eftir. Auðvitað kemur þeim ekki til hugar, að þessi eina alúmínverksmiðja, sem samkv. þeirra útreikningi ætti að færa í okkar þjóðarbú kringum 300 millj. kr. á ári, geti haft afgerandi áhrif á þróun íslenzkra efnahagsmála á komandi tímum. Það dettur þeim ekki í hug. Nei, þeir ætla sér margar slíkar verksmiðjur sem þessa. Þeir eru á þeirri skoðun, að við eigum að leiða hér erlent einkafjármagn til forustu í sambandi við uppbyggingu okkar atvinnulífs. Þeir voru á sínum tíma mjög ginnkeyptir fyrir kenningunum um Efnahagsbandalag Evrópu, en grundvallaratriðin, sem þar var byggt á, voru einmitt þau sömu og felast í þessum samningum. Þar voru að verki auðhringarnir í Vestur Evrópu, sem vildu fá frjálsari hendur en þeir hafa haft til að færa fjármagn sitt á milli þeirra landa, sem í bandalaginu væru, til þess að geta fært vinnuafl á milli landa og til þess að þeir fengju betri aðstöðu til gróðasöfnunar sér til handa. Þeir vildu fá þetta í gegnum Efnahagsbandalagið sem almenna reglu, sem byggja átti á, en hér í þessu tilfelli er að vísu um að ræða samning við einn aðila, en aðalforsvarsmenn þessara samninga hafa lýst því yfir, að þeir stefni hér inn á nýjar brautir í sambandi við okkar atvinnumál. Þeir hugsa sér þetta sem fordæmi, eru að brjótast hér í gegn. Þeir eru að víkja til hliðar þeirri gömlu stefnu, sem við höfum byggt á, að það væri heilladrýgst fyrir okkur, að við landsmenn sjálfir ættum atvinnutækin og stjórnuðum þeim og hefðum fullkomin yfirráð yfir atvinnutækjunum og yfir atvinnulífinu í landinu. Forsvarsmenn þessara samninga reyna stundum að halda því fram, að við, sem séum á móti þessum samningum, séum á móti stóriðju og að við séum á móti því, að íslenzkt atvinnulíf verði gert fjölbreyttara og öflugra en það hefur verið. Hér er vitanlega um alrangar sakargiftir að ræða. Við Alþb.-menn erum ekki á móti stóriðju, en við erum á móti erlendri stóriðju á Íslandi. Við teljum, að það sé sjálfsagt að vinna að því, að landsmenn sjálfir komi sér upp þeim stóriðjufyrirtækjum, sem með eðlilegum hætti er hægt að rúma hér í íslenzku atvinnulífi á hverjum tíma og að þessu sé unnið stig af stigi og þannig, að við spillum ekki því, sem fyrir er. En við erum algerlega andvígir því, að erlendir auðhringar fái aðstöðu til að koma upp sinni stóriðju hér á Íslandi. Við erum líka því fylgjandi, við Alþb.-menn, að það sé unnið að því að gera íslenzkt atvinnulíf fjölbreyttara, og við höfum í þeim efnum alveg sérstaklega bent á það, að það verkefni, sem sé næst okkur í þeim efnum, væri að vinna að fullnýtingu eða góðri úrvinnslu á þeim afurðum, sem hér falla til í landinu, bæði frá sjávarútvegi og landbúnaði. Þar eigum við mikið verk óunnið og gífurlega mikla möguleika til að stórauka okkar þjóðartekjur. Þetta eru verkefni, sem að okkar dómi eru næst okkur. Fleira getur komið til. Vissulega getur komið til greina að koma upp ýmiss konar atvinnurekstri í landinu, en við leggjum á það áherzlu, að sá atvinnurekstur verði undir íslenzkri stjórn og að hann búi við þau almennu kjör, sem sett eru um atvinnurekstur í okkar landi. Það er því till. okkar í sambandi við þetta mál, að frv. um lagagildi þessa samnings verði fellt, en við flytjum sem varatill. till. um það, að lögin skuli þó ekki öðlast gildi, fyrr en fram hefur farið þjóðaratkvgr. um lögin og meiri hl. þeirra, sem þátt taka í atkvgr., samþykki þau. það væri létt verk fyrir ríkisstj. út af fyrir sig að fallast á þessa till. okkar, ef hún virkilega tryði á sinn málstað. Það mundi ekki á neinn hátt trufla þær framkvæmdir, sem hér er stefnt að, að leggja þetta mál undir þjóðardóm nú eftir einn mánuð eða svo, það væri innan handar. En þá líka reyndi á það, hvort meiri hl. þjóðarinnar vildi fallast á þá stefnu, sem ríkisstj. er að reyna að knýja í gegn nú, eða ekki. Ég fyrir mitt leyti efast ekkert um það, að það er mikill meiri hl. íslenzku þjóðarinnar, sem er á móti þessari samningsgerð. Hik það, sem fram hefur komið hjá Alþfl., og ýmis þau skilyrði, sem hann er að minnast á í umr. um málið, benda til þess, sem vitað er, að innan þess flokks eru margir aðilar, sem eru andvígir þessari samningsgerð. Ýmsir nafnkunnir forustumenn Sjálfstfl. víða á landinu hafa látið alveg ótvírætt uppi þá afstöðu sína, að þeir séu á noti þessum samningi. Á Alþ. standa málin þannig, að rétt tæpur helmingur þm. er greinilega á móti samningsgerðinni. Og það er ekkert, sem bendir til annars en þess, að allir stuðningsmenn bæði Alþb. og Framsfl. í landinu séu á móti samningunum. Hér er því að mínum dómi verið að knýja í gegn stórkostlegt alvörumál gegn vilja meiri hl. landsmanna. Hér er því ekki til að dreifa, að ríkisstj. geti afsakað það að neita um þjóðaratkvæði um þessa lagasetningu, vegna þess að með því sé verið að setja málið í hættu. Ef það er meiri hl. landsmanna á bak við þessa samningagerð, kæmi hann að sjálfsögðu fram við almenna atkvgr. eftir svo sem mánuð eða svo, og málið héldi áfram sínum eðlilega gangi. Engar truflanir hlytust af slíku. En hér er um það að ræða, hvort ríkisstj. þorir að leggja þetta mál undir dóm þjóðarinnar. Það er vitanlega ólýðræðislega að verið í jafnslórkostlegu máli og þessu að neila um slíka atkvgr., en það mega þeir menn vita, sem að þessari samningsgerð standa, að þó að þeir neiti þjóðinni nú um það að fá að greiða atkvæði um þetta mál með eðlilegum hætti, þá getur þjóðin talað, áður en langt um liður, og hún getur talað þannig við þá, að það verði hægt að hnekkja þessu máli í framkvæmd.



Herra forseti. Það mál, sem hér liggur fyrir, er eitt hið stærsta og kannske örlagaríkasta, sem Alþ. og íslenzka þjóðin hafa staðið frammi fyrir um langt árabil. Með samningi þeim, sem nú er gerð till. um að löggilda, er stigið spor, sem í vissum skilningi liggur aftur á bak, því að með honum er verið að heimila erlendan alvinnurekstur í stórum stíl í landinu að nýju. Allt fram að þessu, frá því að síðustu tengsl við útlent vald og atvinnuréttindi útlendinga voru rofin fyrir tiltölulega skömmu, hefur atvinnu- og fjármálalíf þjóðarinnar verið algjörlega á ísl. höndum. Samningurinn við Swiss Aluminium Limited boðar stefnubreytingu að þessu leyti. Hér eftir gerist útlent stóriðjufyrirtæki umsvifamikið í atvinnulífi þjóðarinnar. Innlendir aðilar eru ekki lengur einir um atvinnurekstur í landinu hér eftir. Það er ekki gerlegt að ræða þetta mál, sem hér liggur fyrir, án þess að gera sér fulla grein fyrir þeim tímamótum, sem það markar að þessu leyti. Við þetta atriði ber öllum að staldra, ekki einungis þeim, sem leggjast gegn samningnum, heldur einnig hinum, sem bera þetta mál fram. Má með réttu segja, að stuðningsmönnum þessa máls sé ríkari skylda á herðar lögð um réttan skilning á sögugildi þess, og þeirra er skyldan til að rökstyðja, svo að óyggjandi sé, nauðsyn þeirrar stefnubreytingar í atvinnumálum, sem samningurinn boðar. Ég skal viðurkenna, að hæstv. ríkisstj., sem ber þetta mál fram, hefur sýnt viðleitni í þá átt að rökstyðja aðgerðir sínar, en viðleitni hennar hefur ekki borið þann árangur, að mér og fjöldamörgum öðrum hafi ljós orðið nauðsyn þessa samnings, eins og hann liggur fyrir. Þvert á móti, samningurinn er þannig að allri gerð, bæði ytra og innra, að við, sem mælum gegn honum, teljum hann óviðunandi og einnig beinlínis fjárhagslega óhagstæðan. Fyrir slíkan samning viljum við sízt af öllu kasta fyrir róða hefðbundinni slefnu um atvinnurekstur í landinu. Þessi samningur er ekki þess virði, að Alþ. ljái honum jáyrði. Ég vil því strax lýsa yfir því fyrir hönd okkar, sem að þessu nál. stöndum, að við leggjum eindregið til. að frv. nái ekki fram að ganga og að því verði vísað frá nú við þessa umr. Að áliti okkar, sem skipun þann minni hl., sem ég mæli fyrir, eru höfuðröksemdirnar gegn málinu þessar: Í fyrsta lagi: Samningurinn er fjárhagslega óhagstæður, m.a. er raforkuverðið allt of lágt og umsamið til allt of langs tíma. - Í öðru lagi: Efnahagslegt ástand í landinu mælir gegn því, að ráðizt sé í slíkar stórframkvæmdir nú og á næstu árum. - Í þriðja lagi: Á samningunum er óviðfelldinn heildarblær. Þeir eru umbúðamiklir og jafnvel torskildir um margt, og fram kemur greinileg tortryggni í garð íslenzkra laga og réttar. Ákvæðin um réttarfar í ágreiningsmálum eru algjörlega óviðunandi. Í stuttu máli sagt: Samningur þessi fullnægir á engan hátt þeim hugmyndum, sem ýmsir hafa gert sér um hagkvæmni þess eða sérstakt gildi þess að heimila erlenda stóriðju í landinu. Hins vegar er augljóst, að hann mun raska enn frekar en orðið er eðlilegu jafnvægi í efnahagslífinu og gera byggðavandamálið enn óviðráðanlegra en nokkru sinni fyrr. Aðalröksemdin fyrir þessum samningi er sú, að með honum sé tryggt að hægt sé að ráðast í hagkvæmustu virkjunarframkvæmdir og tryggja um leið hagstæðast raforkuverð. Jafnvel þessi röksemd fellur um sjálfa sig. Einkum ber að minnast þess, að stóriðja útlendinga er engin nauðsyn eða óhjákvæmilegt skilyrði þess að hægt sé að virkja fallvötn á Íslandi með eðlilegum hraða og í eðlilegum stærðum til þess að fullnægja innlendri raforkuþörf. Fyrirhuguð virkjun við Búrfell er ekki ætluð innlendum þörfum nema að sáralitlu leyti, einkum fyrst í stað. Hún er fyrir útlendinga, þeir munu nota helming eða meira af Búrfellsorkunni í 45 ár. Verður tæplega sagt, að farið sé sparlega með orkulind, sem við vitum, að er ekki ótæmandi. Mér þykir skylt að gera nokkra grein fyrir afstöðu Framsfl. til atvinnuréttinda útlendinga eða þátttöku erlends áhættufjármagns í atvinnurekstri hér á landi, eins og það hefur líka verið kallað. Mér þykir nauðsynlegt að ræða það mál sérstaklega vegna þess, að sú staðhæfing hefur iðulega komið fram af hálfu meðhaldsmanna fyrirliggjandi álsamnings, að Framsfl. hafi fram að þessu verið talsmaður þess að leyfa erlendan atvinnurekstur í landinu og þá einkum í sambandi við nýtingu raforkunnar til stóriðju. Með skírskotun til þessarar staðhæfingar er því haldið fram, að Framsfl. sé eins og að hlaupast undan merkjum og hverfa frá fyrri afstöðu, þegar hann lýsir yfir eindreginni andstöðu við fyrirliggjandi stóriðjusamninga. Allt er þetta fullkominn afflutningur á afstöðu Framsfl. Allt, sem Framsfl. hefur ályktað um stóriðjumál og atvinnurétt útlendinga, er á þann veg að vara við þeirri leið nema sem algerri undantekningu frá þeirri höfuðstefnu, að allur atvinnurekstur skuli vera á innlendum höndum. Æ ofan í æ hefur Framsfl. gert um það ályktanir og boðað í ræðu og riti, að hann sé andvígur því að opna landið fyrir erlendu einkaauðmagni og atvinnurekstri útlendinga, nema því aðeins, að um væri að ræða svo skilyrtan samning um það efni, að íslenzkum hagsmunum væri í engu fórnað og að hinir erlendu aðilar lytu í einu og öllu íslenzkum lögum og þ. á m. að sjálfsögðu dómsvaldi og að sérstökum atvinnulegum markmiðum væri náð, og þá er í fremstu röð að greina, að slíkur atvinnurekstur væri staðsettur með það fyrir augum að hann stuðlaði að jafnvægi í byggð landsins, enda fyndust ekki önnur heppilegri eða tiltækari ráð í því efni. Þetta er í höfuðdráttum stefna Framsfl. og afstaða til atvinnuréttinda útlendinga og þá fyrst og fremst til stóriðjufyrirtækja, sem sækjast eftir raforku frá íslenzkum raforkuverum, því að flokkurinn er undantekningarlaust andvigur erlendri þátttöku í öðrum atvinnugreinum, t.d. sjávarútvegi og fiskiðnaði. Um það er ekki að ræða, að Framsfl. ljái máls á slíkri stefnu. Sú margskilyrta undantekning flokksins um alvinnurétt útlendinga hér á landi er algerlega bundin við stóriðju, sem byggist á mikilli raforkusölu. Eins og ég hef lýst stefnu flokksins í þessum málum, er engin furða, þó að framsóknarmenn hafi ekki andmælt því, að kannaðir yrðu möguleikar á erlendri stóriðju hér á landi. Því er flokkurinn að sjálfsögðu meðmæltur, en í því felst engin skuldbinding um að skrifa undir hvaða ókjarasamning, sem ráðamönnum þjóðarinnar þóknast að leggja fyrir hv. Alþingi. Samningur sá, sem nú liggur fyrir til samþykktar, er í öllum meginatriðum af þeirri gerð, að Framsfl. er honum andvigur, enda ekki fullnægt einu einasta skilyrði flokksins um starfsemi útlendra manna í landinu, og ég vil segja, að ef þetta er sá bezti og hagstæðasti samningur, sem hægt er að ná við erlenda atvinnurekendur, liggur næst við að álykta, að við Íslendingar getum ekki vænzt mikils af því, að erlend stóriðja verði lyftistöng fyrir íslenzkt atvinnulíf og almennar framfarir í landinu. Með þessum samningi munu dynja yfir okkur allir ókostir samskipta við erlenda stóriðjuhölda. Þeir munu hafa allan ávinninginn, en við ekkert nema óhagræðið og skömmina, og slíkum samningi ber auðvitað að hafna. Þó að samningar þessir hafi verið ræddir allítarlega við 1. umr. málsins, þannig að meginafstaða þingflokkanna er þegar öllum ljós, og þó að afstaða þess minni hl. í álbræðslunefnd, sem að ég tala fyrir, liggi greinilega fyrir í nál., mun ég eigi að síður fara nokkrum orðum um samningana, til þess að undirstrika helztu málsatriðin og lýsa almennt persónulegri afstöðu minni til málsins. Upplýst er, að hreinar gjaldeyristekjur Íslendinga af álbræðslunni verði 300, kannske 320 millj. kr. á ári, þegar hún hefur náð fullri stærð, en ekki nema 150 millj. af 30 þús. tonna áfanganum. Við verksmiðjuna munu starfa um 450 manns, eftir að fullri stærð er náð, en um 300 manns á meðan að afköstin eru 30 þús. tonn á ári. Augljóst er, að mikil óbein umsvif alls konar þjónustustarfa safnast í kringum verksmiðjuna og starfsfólk hennar, og gæti hún ein orðið undirstaða allstórs kaupstaðar á íslenzka vísu. Verksmiðjan hefur þannig mikið aðdráttarafi og tekur mikið til sín at starfandi fólki beint og óbeint. Ekki getur hjá því farið. að hennar gæli mjög í atvinnu- og þjóðlífi Íslendinga, enda verður hún langstærsti vinnustaður á landinu, þó að nefna megi nokkur félög og fyrirtæki, sem hata fleira fólk í þjónustu sinni. Varla verður sagt, að gjaldeyristekjurnar af verksmiðjunni séu svo miklar, að þær skeri úr um gjaldeyrisafkomu þjóðarinnar, og hugsanlegt er. að tekjurnar gætu orðið minni en þetta, m.a. ef þörf verður fyrir mikið erlent vinnuafl, en það mundi lækka þann hagnað, sem við hefðum af vinnulaunagreiðslunum að sama skapi, því að erlendu starfsfólki er að sjálfsögðu ekki skylt að skila íslenzkum bönkum launatekjum sínum. Það hefur heimild til að yfirfæra allt sitt kaup til útlendra banka og eyða kaupi sínu erlendis. Samið hefur verið um að selja raforkuna til álbræðslunnar fyrir verð, sem nemur 10,75 aurum á kwst. Í samanburði við orkuverð í öðrum löndum, þar sem Swiss Aluminium rekur álbræðslur, er verð þetta mjög lágt, enda er það 13,75 aurar í Noregi, og talað er um, að það muni vart undir 17 aurum suður á Grikklandi. Miðað við það, að kostnaðarverð á raforku frá Búrfellsvirkjun er áætlað 10,4 aurar á kwst., sést enn betur, hve kostnaðarverðið til álbræðslunnar er lágt. Má sáralitlu muna á virkjunarkostnaði til þess. að svo fari, að raforkan verði seld undir raunverulegu framleiðsluverði. Þetta mun þó koma enn betur í ljós, þegar fram í sækir og Íslendingar fara að virkja við verri skilyrði en fyrir hendi eru í Þjórsá við Búrfell. Því miður er vatnsafli okkar ekki almennt svo háttað, að hægt sé að gera ráð fyrir, að það verði virkjað fyrir þetta verð í framtíðinni. Með raforkusamningunum við Swiss Aluminium erum við því að ráðstafa hagstæðustu orkunni á mjög lágu verði til mjög langs tíma, sem hlýtur, þegar fram í sækir, að koma niður á innlendum raforkunotendum. Við þetta bætist, að ekki er gert ráð fyrir, að raforkuverðið verði endurskoðað fyrr en árið 1994. Það verður aðeins leiðrétt að nokkru leyti árið 1984 og síðan á 5 ára fresti, en leiðréttingin miðast einvörðungu við kostnaðarbreytingar í sambandi við viðhald og gæzlu orkuversins, en ekkert tillit tekið til fjármagnskostnaðar, sem hefur þó hvað mest áhrif á raforkuverðið. Það er varla að undra, þó að forstjóri Swiss Alumínium lýsi yfir fögnuði sínum með svo hagstæðan samning, eins og hann hlýtur að vera frá hans sjónarmiði. Raforkuverðsákvörðunin er vissulega gagnrýni verð, en hitt er ekki síður athugavert, að ekki skuli vera gert ráð fyrir tíðari endurskoðunum á raforkuverðinu en samningurinn ákveður. Ber hér enn mjög á milli hins norska raforkusamnings og hins íslenzka við sama fyrirtæki. Í norska samningnum er gert ráð fyrir, að raforkuverðið sé endurskoðað á 5 ára fresti. Um skattlagningu álbræðslunnar gilda allflóknar reglur, enda er fyrirtækið óháð og undanþegið venjulegum íslenzkum skattalögum. Í stað þess að skattleggja álbræðsluna með eðlilegum hætti er svo umsamið, að hún greiði ákveðið framleiðslugjald miðað við hvert tonn, sem verksmiðjan framleiðir. Ekki munu þessar skattareglur eiga sér fordæmi annars staðar, en þær styðjast við þau rök m.a., að talið er örðugt að ákveða raunverulegan hagnað fyrirtækis af þessu tagi, þar sem um er að ræða eins konar keðjuframleiðslu, sem öll er undir einum og sama hatti og vel hugsanlegt, að hægt sé að koma við ýmiss konar bókhaldsbrellum í þessu sambandi. Að mínum dómi mælir ýmislegt með því, að þessi skattlagningaraðferð sé notuð. Upplýst hefur verið, að framleiðslugjaldið sé við það miðað, að skattlagning álbræðslunnar verði ekki minni en vera mundi skv. íslenzkum skattareglum, ef þeim væri beitt, en í því efni hefur ekki verið komizt hjá því að leggja til grundvallar rekstraráætlanir fyrirtækisins sjálfs, sem telja verður mjög hæpna viðmiðun. Er óhjákvæmilegt, að íslenzk skattayfirvöld fái aðstöðu til að athuga reikninga álbræðslunnar með tilliti til þessa atriðis, enda takmarkast skattgreiðslan einnig við það, að bræðslan greiði aldrei meira en 50% af tekjuafgangi sínum, og það ákvæði gerir það nauðsynlegt, að íslenzk yfirvöld fylgist með því, hvernig tekjuafgangurinn er ákvarðaður. Að vísu mun bræðslan skyld til að greiða skattinn í bili, þótt hann fari fram úr þessu marki, og ríkissjóður fær þannig til ráðstöfunar fé um sinn, en að samningstíma loknum skal gera upp slíkar umframgreiðslur og eigi bræðslan þá inni hjá ríkissjóði, ber að greiða skattinnstæðuna til baka með fullum vöxtum. Getur skattgreiðslan því í praxís komið fram sem lán til ríkissj. fremur en raunverulegt skattgjald. En hins er skylt að geta, að skattgreiðslan mun aldrei fara niður fyrir 20 dollara á tonn. Það er því hið raunverulega og trygga skattgjald, en vafi leikur á um það, hvort nokkurn tíma verður í raun hægt að ná því hæsta framleiðslugjaldi, sem um er rætt í 25. gr. aðalsamningsins, en þar er talað um 35 dollara á tonn. Fer það algerlega eftir því, hvernig reksturinn kemur út og hvort skattinnstæður safnast fyrir á samningstímabilinu. Það fer ekki fram hjá neinum, að álbræðslan nýtur verulegra og mjög óvenjulegra tollfríðinda. Verksmiðjan er undanþegin aðflutningsgjöldum af efni og tækjum, sem hún eða verktakar hennar flytja inn á meðan á byggingu stendur, og sama gildir um hráefni, vélar o.s.frv., sem verksmiðjan þarf á að halda, þegar til rekstrarins kemur. Þetta atriði ásamt fleiru skapar álbræðslunni mikla sérstöðu umfram önnur fyrirtæki í landinu. Þau verða öll að borga af sínum rekstrarvörum og sínum byggingarvörum aðflutningsgjöld og tolla. Það er einnig augljóst, að hafa verður sérstaka tollvörzlu og löggæzlu í sambandi við álbræðsluna, ef koma á í veg fyrir smygi út af bræðslulóðinni. Og við getum svona nokkurn veginn sagt okkur sjálfir hverjar tilhneigingar verða í þá átt. Við þekkjum það af langri reynslu, hversu smygltilhneigingin er mikil í sambandi við slíka staði sem þann er rísa mun í Straumsvik. Þá verður það að teljast til óvenjulegra fríðinda, að álbræðslan er undanþegin því að koma upp gaseyðingartækjum. Það er algert einsdæmi, að Swiss Aluminium hafi sloppið við að gera slíka varúðarráðstöfun - algjört einsdæmi. Allar verksmiðjur félagsins, hvar sem er í heiminum, eru búnar slíkum gaseyðingartækjum. Eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja, eru að vísu líkur fyrir því, að þeirra sé ekki þörf við aðstæður, sem gerast í Straumsvík, en engin tvímæli eru tekin af um eiturverkanir flúorgassins. Meðan svo er, er vissulega óvarlegt, að ekki sé meira sagt, að undanþiggja álbræðsluna þeirri skyldu að koma upp gaseyðingartækjum. Það er nóg af hæpnum ákvæðum og undanslætti í þessum samningum, þótt ekki sé slakað á, hvað snertir heilbrigðisráðstafanir í sambandi við þessa verksmiðju. Eitt þeirra atriða, sem allir ættu að vera sammála um að mæli harðast gegn því að samþykkja fyrirliggjandi stóriðjusamninga, er ástandið í efnahagsmálunum. Og hvert er þá ástand efnahagsmálanna í dag? Hvað er það, sem setur svip sinn á efnahagsmálin í dag? Því er auðsvarað. Það er verðbólgan og það er dýrtíðin og það er ofþensla á vinnumarkaði, sem ekki er sjáanlegt, að sé í neinni rénun. Þetta er höfuðvandamálið í efnahagslífi þjóðarinnar. Þetta viðurkenna allir í orði a.m.k., þó að kannske finnist ráðamenn, sem reyna að blekkja bæði sjálfa sig og aðra með því að gera lítið úr verðbólgunni, eða eins og þeir frekast geta. En sem betur fer eru þeir ekki margir, sem eru svo glámskyggnir, að þeir sjái ekki þá háskalegu þróun, sem hér er að verki. Sú hæstv. ríkisstj., sem nú situr að völdum, hefur ráðið efnahags- og fjármálastefnunni nærri tvö kjörtímabil. Meginráðstafanir hennar í efnahagsmálum tóku gildi í febrúarmánuði 1960, viðreisnarstefnan. sem svo var nefnd af höfundum sínum í bjartsýni og eldmóði fyrstu stjórnardaganna. Hún hefur þannig 6 ára reynslutíma að baki. En árangurinn er því miður sá, að verðbólgan og dýrtíðin hafa aldrei verið magnaðri, enda á góðri leið með að kaffæra eðlilega fjárhagsafkomu atvinnulífsins í landinu. Raunar er ekki hægt að tala um neina skipulagða stefnu hjá hæstv. ríkisstj. lengur, því að allt rekur á reiðanum undir kjörorðinu „flýtur á meðan ekki sekkur“. Hæstv. ríkisstj. lifir í voninni um það, að hlutirnir geti dankast áfram eitthvað enn þá, eins og af gömlum vana, en lökin á stjórn efnahagsmálanna hefur hún löngu misst. Metnaður hennar er ekki í því fólginn að leysa neinn vanda, heldur er hann sá einn að setja met í þrásetu uppi í stjórnarráði og viðurkenna ekki ósigur sinn, sem þó er fyrir löngu augljós staðreynd. M.ö.o.: megineinkenni efnahagslífsins eru verðþensla, dýrtið og óðaverðbólga. Þessi ósköp fara eins og eldur um allt atvinnulífið og eru að sliga ríkissjóð, svo að ofan á allt annað þá er ríkisbúskapurinn rekinn með halla ár eftir ár, enda er ekki við öðru að búast, því að ríkissjóður er öllu öðru fremur viðkvæmur fyrir verðbólgu og gengisfellingu. Þetta veit ég, að hæstv. fjmrh. gerir sér grein fyrir, enda sagði hann réttilega í ræðu, sem hann hélt við 2. umr. fjárl. í vetur, að verðbólgan væri aðalógnvaldur ríkissjóðs. Hæstv. fjmrh. gerir sér fullkomlega ljóst, að það er eitthvað athugavert við efnahagsástandið á meðan verðbólgan hámar í sig síhækkandi ríkissjóðstekjur og sporðrennir öllum viðbótarsköttunum, án þess að fá fylli sína, enda er fjárhagskerfi ríkisins að molna niður að meira eða minna leyti, og ríkissjóður treystir sér ekki til að standa undir nauðsynlegustu útgjöldum, jafnvel ekki þeim, sem eru lögbundin. Og hvað er að segja um atvinnulífið? Ætli verðbólgan hafi einhver áhrif á rekstur atvinnuveganna? Þótt efnahagsástandið sé ótryggt vegna verðbólgunnar og ekki sé við það búandi lengur, þá er það eigi að siður staðreynd, að framleiðslustarfsemin hefur aldrei verið meiri en undanfarin 5–6 ár, einkum 3 síðustu árin. Þetta hafa, þegar á heildina er litið, verið sannkölluð veltiár. Að vísu hefur velgengnin ekki náð til allra landshluta. Um norðan- og norðvestanvert landið hefur verið mjög misærasamt samhliða góðærinu annars staðar á landinu. Það hefur svo magnað vandræðin norðanlands, að ekki hefur fengizt nægur skilningur á því, að nauðsynlegt var að mæta þessum erfiðleikum með sérstökum aðgerðum, sem vænta mátti árangurs af, ef rétt hefði verið á málum haldið. Það hefði m.a. mátt gera meira af því að dreifa síldaraflanum skipulega til vinnslu á Norðurlandshöfnum, þar sem allt atvinnulíf er grundvallað á slíkum iðnaði. Það hefði a.m.k. mátt haga síldarflutningunum þannig, að hagsmunum Norðlendinga hefði verið gert jafnhátt undir höfði, þegar farið var að styrkja síldarflutninga og veita ríkisábyrgðir til kaupa á síldarflutningaskipum, eins og hagsmunum Reykvíkinga, þó að þeir séu alls góðs maklegir. En atvinnuerfiðleikar Norðlendinga eru þáttur út af fyrir sig. Þó að mér sé málið skylt og ég vilji ekki láta neitt tækifæri ónotað til að minna á atvinnuerfiðleikana fyrir norðan og þau vandræði, sem af þeim hafa leitt fyrir framfarir í þessum landshluta, verður hinu ekki neitað, að síðustu árin og öll stjórnarár núv. ríkisstj. er ein samhangandi keðja af góðæri til lands og sjávar. Þjóðarauðurinn hefur vaxið. Verðmætasköpunin hefur vaxið. Sjávaraflinn hefur aldrei verið meiri og vaxið með hverju árinu. Verkamenn og sjómenn hafa unníð tvöfaldan vinnudag ár út og ár inn, m. ö. o. hér hefur verið rífandi atvinna og meiri þjóðarframleiðsla en um getur í allri Íslands sögu. Og ekki nóg með það, að aflinn, sem á land er dreginn, sé meiri en nokkru sinni fyrr, heldur kemur það og til, að afurðasalan er algerlega hindrunarlaus. Það hefur ekki staðið á, að framleiðsluvörurnar seldust og það fyrir allgott verð miðað við það, sem oft hefur verið, enda er það eitt af einkennum viðskiptalífsins, að viðskiptakjörin hafa aldrei verið betri en síðustu ár. Það hefur ekki haft lítil áhrif á þjóðarafkomuna, þegar svo er. Satt að segja hefur það bjargað því, sem bjargað varð, í því óstjórnarfeni verðbólgu og dýrtíðar, sem hæstv. ríkisstj. er einkum fræg fyrir. Þrátt fyrir allt góðærið, þrátt fyrir aflamokið, þrátt fyrir viðskiptakjörin, þrátt fyrir allan dugnaðinn og vinnuálagið þá berjast atvinnuvegirnir fjárhagslega í bökkum. Ástæðan er ofureinföld. Það gerist nákvæmlega það sama hjá atvinnufyrirtækjunum og hjá ríkissjóði. Verðbólgan slokar í sig bróðurpartinn af því, sem góðærið og viðskiptakjörin færa þeim af gróða og velgengni. Mundi ekki einnig sömu sögu að segja um afkomu almennings, bænda og launþega? Þrátt fyrir afurðaverðshækkanir og kauphækkanir hrakar raunverulegri afkomu þessara stétta. Verðbólgan og dýrtíðin sjá dyggilega fyrir því. Efnahagsástandið er því gersamlega óviðunandi. Það er útilokað, að hægt sé að ráðast í fyrirhugaðar stóriðjuframkvæmdir í því stjórnleysi á efnahagsmálum, sem nú ríkir í landinu. Og það er ætlunin að ráðast í þessar framkvæmdir, þar sem þenslan er mest, þar sem hver vinnandi hönd er á uppboði og þar sem framkvæmdirnar eru svo miklar og svo óskipulegar, að ekki ræðst við neitt. Ofan í þessa hít á að dengja stóriðjuframkvæmdunum. Menn geta gert sér í hugarlund, hvernig ástandið verður hér næstu árin, ef fram heldur sem horfir. Hæstv. ríkisstj. ætti að gera sér grein fyrir því og hún viðurkennir í öðru orðinu a.m.k., að fyrirhugaðar stóriðjuframkvæmdir og allt sem þeim tilheyrir, hljóti á næstu árum að auka svo um munar verðbólguáhrifin og vinnuaflsvandræðin. Auðvitað fer ekki hjá því, að stóriðjuframkvæmdirnar sogi til sín vinnuaflið. Þær munu ekki einungis soga til sín vinnuaflið frá Norðurlandi, þar sem atvinnuerfiðleikar eru fyrir hendi, heldur munu þær draga að sér vinnuafl frá sjávarútvegi og öðrum undirstöðuatvinnuvegum þjóðarinnar, - þeim atvinnuvegum, sem rísa undir þjóðarbúinu og eru grundvöllur þess, að hér er sjálfstælt og allauðugt þjóðfélag, sem að menningu og félagslegum framförum jafnvel gnæfir yfir obbann af öðrum löndum heimsins. Það hefur okkur tekizt, Íslendingum, þó að við séum óheppnir með ríkisstj. þessa stundina, að verða sú þjóð í heimi, þar sem fátæktin og misskipting auðsins er minnst. Mér þykir strax rétt að slá þann varnagla, að hæstv. ríkisstj., sem nú situr, á minnstan þátt í því, að Íslendingar eru í hópi þeirra þjóða, þar sem búið er að sverfa broddana af verstu agnúum auðvaldsins. Þó að tölur sýni, að nú um þessar mundir sé Ísland í hópi þeirra landa, þar sem tekjur á hvert mannsbarn eru hæstar, verður það ekki þakkað þeirri ríkisstj., sem nú er við völd. Þetta gerist þrátt fyrir það og þrátt fyrir hina slæmu stjórn, sem við höfum. Það er heldur ekki nýtt, að skýrslur sýni sams konar útkomu. Árið 1958, þegar vinstri stjórnin sat að völdum, var Ísland meðal þeirra landa, þar sem meðaltekjurnar voru langhæstar. Ætli hæstv. ríkisstj. vilji þakka það vinstri stjórninni, að svo var? - Nei, hún vill það áreiðanlega ekki, enda verður engri einni ríkisstj. þakkað allt, en auk þess ber ég heldur ekki saman vinstri stjórnina og þá, sem nú situr, því að á þeim er mikill gæfu- og manndómsmunur. Nei, ástæðan til þess, að samanburðarskýrslur um efnahagsmál hafa alllanga tíð sýnt kjarajöfnuð og minni stéttaskiptingu hér en annars staðar, á sér pólitískan og sögulegan aðdraganda, sem er lengri en stjórnferill núv. hæstv. ríkisstj. Það er síður en svo, að hún hafi komið að auðu og tómu landi, þegar hún settist að völdum. Hæstv. ríkisstj. er hvorki skapari himins né jarðar, en manni gæti stundum dottið í hug, þegar maður hlustar á hæstv. ráðh. suma hverja a.m.k. að þeir imyndi sér, að Íslandssagan hefjist í febrúarmánuði 1960, þegar viðreisnarlögin voru samþ. Þá hafi kviknað ljós, sem lýsi um alla heima, þá hafi eldurinn verið fluttur frá guðunum til mannanna. Að vísu var eldur kveiktur með viðreisnarlöggjöfinni frá 1960, en það var ekki sá eldur, sem Prómeþevs sótti upp á Ólympstind, - það er sá eldur, sem er í ætt við Surtarloga. Síðan hefur eldur óstjórnarinnar brunnið á Íslandi, en það kviknaði líka Ijós, þótt síðar yrði, í sambandi við efnahagsaðgerðir ríkisstj. Fram að þeim tíma trúðu ráðamiklir hagfræðingar og ráðh. því statt og stöðugt, að öruggasta ráðið til þess að stjórna efnahagslífinu á Íslandi væri í gegnum svokallaðar peningalegar aðgerðir. Þeir bentu á, að í öllum nálægum löndum væri efnahagslífinu stjórnað með slíkum aðgerðum fyrst og fremst. Trúin á vaxtahækkanirnar og aðrar peningalegar ráðstafanir sem úrbætur í efnahagsmálum hefur þó dvínað ögn hin síðari ár, þó að ekki sé hún með öllu horfin. Viðreisnin hefur, þótt heldur sé dimmt yfir henni, kveikt örlitla skilningstýru í höfði hæstv. ríkisstj. og hennar manna. - Ég ætla að leyfa mér að vitna til einnar mgr. í síðustu ársskýrslu Seðlabanka Íslands. Þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Reynsla undanfarinna ára bendir hins vegar eindregið til, að ráðstafanir í peningamálum og fjármálum ríkisins séu ekki einhlítar til lausnar verðbólguvanda af því tagi, sem við er að etja hér á landi.“ Ja, öðruvísi mér áður brá. Þarna er loks fengin nokkur viðurkenning á því, að allt hringlið með vextina undanfarin ár hefur ekkert haft að segja til þess að draga úr verðbólgunni. Það hefur anzi lítið haft að segja, þó að vald Seðlabankans hafi verið aukið á kostnað Alþ. í þessum efnum, þannig að Alþ. ræður ekki lengur vaxtastefnunni fremur en ýmsu öðru, sem smám saman er verið að hrifsa úr höndum þess og fela ríkisstj. eða embættismönnum. Sennilega er nú loks að renna upp skilningsljós fyrrv. hæstv. ríkisstj. um það, að atvinnulíf okkar og efnahagskerfi er með nokkuð sérstökum hætti og ekki beinlínis náskylt því hagkerfi, sem gildir hjá iðnaðarstórveldunum. Enn þá eru það fiskimenn og bændur, sem eru grundvallarstéttir í þjóðfélaginu, og það eru hinir fornu atvinnuvegir, sem standa undir þjóðarbúinu. Framleiðslan er fyrst og fremst komin frá þeim. Iðnaður okkar, sem mestu varðar fyrir þjóðarbúið, stendur í nánum tengslum við þessa atvinnuvegi. Allar framfarir í þjóðfélaginu standa í sambandi við framfarirnar í sjávarútvegi og landbúnaði og þeim iðnaði, sem þeim er tengdur. En peningalegar aðgerðir ríkisstj. og Seðlabankans hafa komið harðast niður á þessum undirstöðuatvinnuvegum. Þær hafa stóraukið rekstrarkostnaðinn, svo að þessir atvinnuvegir verða sífellt harðar úti og standa verr að vígi í samkeppni um markaðsverðið. Þar er óðaverðbólgan að verki, þessi eldur, sem kviknaði m.a. af misskilningi hæstv. ríkisstj. á eðli efnahagslífsins á Íslandi. Og ekki mun þetta ástand batna, þegar stóriðjan á mesta þenslusvæði landsins hefst handa með milljarðaframkvæmdir sínar. Þá fyrst mun keyra um þverbak á efnahagsdrög hæstv. ríkisstj. Ástandið í efnahagsmálunum er því það atriði af mörgum, sem mest mælir gegn því, að ráðizt verði í þá stóriðju, sem fyrirhuguð er. Við lestur álsamninganna hljóta menn strax að reka sig á það, hve óviðfelldinn heildarblær eða tónn er yfir samningunum. Hið fyrsta er, að samningarnir, einkum aðalsamningurinn, líkjast einna helzt því að vera milliríkjasamningur. Auk þess er aðalsamningurinn fullur af endurtekningum og óþarfa málalengingum eða því, sem heitir á prentsmiðjudönsku „selvfölgeligheder“. Ofan á þetta bætist svo, að íslenzka gerð samningsins er meira og minna ónákvæm og beinlínis röng. Hún er flausturslega unnin og að ýmsu leyti misþyrming á móðurmálinu. Það er ríkisstj. ekki til sóma að leggja svona plagg fyrir Alþ., því að hún ber ábyrgð á því, að þýðendur, sem annars eru vel færir í starfi sínu, hafa orðið að hlaupa yfir þetta verk á hundavaði í kapp við bráðræði hæstv. ríkisstj. og prentvélarnar í Gutenberg. Það er hart til þess að vita, að svona plagg skuli koma frá ríkisstj., sem nýtur forustu manns, sem hlotið hefur opinbera viðurkenningu fyrir snjöll tök á íslenzku máli, - og ég hygg, að við séum flest sammála um, að hæstv. forsrh. hafi átt þá viðurkenningu fullkomlega skilda. Hin íslenzka gerð samningsins er eins og hálfunnið verk, og það er rétt að minna á það hér, að það er illt til afspurnar, ef meiri hl. Alþingis ætlar að láta slíkt plagg frá sér fara og láta geymast í þingskjölunum næstu aldirnar. En óviðfelldinn málblær ásamt bögumælgi og þýðingarvillum ríða ekki við einteyming, því að aftan í þessi ósköp er hnýtt í eina lest fráleitum efnisatriðum, sem runnin eru af sömu rót og menguð af lítilsvirðingu á íslenzkum lögum og réttarfari. Það er jafnvel ekki skirrzt við að efast um gildi sjálfrar stjórnarskrárinnar um vernd eignar- og mannréttinda, með því að drita ákvæðum um svo sjálfsagða hluti hér og þar í samninginn. Formælendur samningsins segja, að ekki sé skaði að því, þótt samningurinn sé þannig úr garði gerður, það sé í fullu samræmi við íslenzkan rétt og ekki saki, þó að stjórnarskrárákvæði séu tekin í samninginn. Má vera, að það saki ekki efnislega, en það hlýtur þó að saka sjálfsvirðingu manna, ef þeir hafa hana einhverja. Lítilsvirðingin á íslenzku réttarfari nær þó hámarki í 46. og 47. gr. aðalsamningsins, þar sem kveðið er á um úrlausn deilumála, sem rísa kunna út af samningsgerðinni. Þar hefur hæstv. ríkisstj. gengizt undir þá smánarlegu kvöð að semja sig undan íslenzkum dómstólum með því að fallast á, að utanaðkomandi gerðardómur skeri úr ágreiningsefnum. Enginn vafi er á því, að svissneski álhringurinn pressaði þetta ákvæði inn í samninginn af þeirri einni sök, að forráðamenn hans treysta ekki íslenzkum dómstólum, þeir treysta ekki íslenzku réttarfari. Um það liggur fyrir skýlaus yfirlýsing aðalforstjóra Swiss Aluminium, sem hann gaf í blaðaviðtölum fyrir fáum dögum. En ég leyfi mér að spyrja: Hvert er þá orðið okkar starf? Er ekki á einu leitinu verið að hrópa húrra fyrir Íslandi sem hinu elzta lýðræðis- og réttarríki og hylla það í skálaræðum og vináttuheimsóknum þjóðarleiðtoga okkar út um allan heim, en þegar á reynir og þegar við höfum raunverulega þörf fyrir það traust, sem ætti að felast í öllum skálaræðunum, þá er þúsund ára lýðræðishefð og réttarhugmyndum Íslendinga sýnd sú virðing, sem birtist í samningunum við auðhringinn Swiss Aluminium Ltd. Og þetta gera hæstv. ráðh. sér að góðu. Að vísu er það ekki ný bóla, að núv. hæstv. ríkisstj. sé flöt fyrir útlendingum í samningum. Hvað það snertir tala staðreyndirnar sínu máli. Eitt nýjasta og átakanlegasta dæmið er sjónvarpsleyfið frá 1961, þegar ríkisstj. heimilaði stækkun sjónvarpsstöðvar herliðsins á Keflavíkurflugvelli. Það mál er mörgum ofarlega í huga, og ekki hefur vegur hæstv. ríkisstj. vaxið mikið með því máli. Mér er líka í minni óðagot hæstv. ríkisstj. fyrir þremur til fjórum árum í sambandi við Efnahagsbandalag Evrópu. Þá munaði ekki nema hársbreidd, að hæstv. ráðh. létu útlendinga telja sig á að sækja um upptöku í þetta nýja bandaríki Evrópu. Það virtist vera heilög sannfæring hæstv. ríkisstj., að Íslendingar ættu sér hreinlega ekki viðreisnar von í nútíð og framtíð nema þeir kæmust undir verndarvæng slíkrar voldugrar ríkjasamsteypu, sem hafði þó það markmið að útþurrka sjálfstæði þjóðríkja á borð við það litla ríki, sem við Íslendingar höfum verið að reyna að halda uppi síðan 1918. Þeir menn, sem valdir höfðu verið til þess að stjórna málefnum þjóðarinnar og höfðu tekið í arf sjálft fullveldið og lýðveldið, sem fram að þessu hafði verið talið fjöregg þjóðarinnar, endurheimt eftir margra alda nýlenduþrælkun, þessir menn létu sig hafa það hver um annan að spá þjóðinni eymd og ófarsæld, ef hún byndist ekki meira eða minna nánum stjórnarfarstengslum við ríkjabandalag suður í Evrópu. Sem betur fer tókst að koma vitinu fyrir þessa herra, áður en ósköp hlytust af. Sumpart munu þeir hafa séð að sér, þegar þeir fóru að hugleiða nánar afleiðingarnar, en sumpart stafaði það af því, að bandalagshugmyndin komst ekki í framkvæmd. Því miður er ekki örugg vissa fyrir því, að þetta mál verði ekki vakið upp einhvern tíma síðar. Um það er ómögulegt að segja. En við skulum vona, að á því verði bið. Ég geri mér þær hugmyndir um hæstv. forsrh. og raunar fleiri ráðh., að þeir viti, hvað það gildir að tengjast stjórnmálaböndum við útlend stórveldi, hvað sem um hina er að segja, sem renna niður ótuggnum öllum tízkuhugmyndum um efnahagsbandalög og eru tilbúnir að trúa því, að fullveldi og sjálfstæði smáþjóða standi í vegi fyrir efnahagslegum framförum. Ég skal játa það, að álsamningurinn er hreinasta smáræði hjá því, sem það hefði verið að tengjast Efnahagsbandalagi Evrópu. En hins vegar mátti svo sem við því búast, að þeir, sem gátu hugsað sér að tengjast því með aðild eða aukaaðild, sem enginn vissi hvað var, og lúta þannig útlendu valdi, bæði löggjafar- og dómsvaldi, hikuðu ekki við að semja sig undan íslenzkum dómstólum í tilviki eins og því, sem hér liggur fyrir. Það var raunar ekki við öðru að búast. Ég sagði áðan, að samningarnir við Swiss Aluminium hefðu á sér blæ milliríkjasamninga. Slíkt er mjög óviðeigandi og óæskilegt fordæmi. Þó að Swiss Aluminium sé voldugt og ráði kannske yfir meira auðmagni en allt íslenzka ríkið, er þó alveg óþarfi að hossa því svo hátt í samningunum, sem gert hefur verið. Það er óþarfi að veita því sömu réttar- og virðingarstöðu sem fullvalda ríki. Fyrr má nú vera respektin. Samkvæmt aðalsamningunum við Swiss Aluminium Ltd. heimilast nefndu fyrirtæki að stofna hér á landi dótturfélag, sem nefnast skal Íslenzka álfélagið h.f. Þetta félag á að skrá á íslenzka hlutafélagaskrá með heimilisfang hér á landi, og skal það verða hlutafélag samkv. íslenzkum lögum með þeim breytingum, er af staðfestingarlögunum leiðir, og skal sem slíkt eiga og mega notfæra sér öll félagsleg réttindi, sem veitt eru með stofnskrá þess og samþykktum og íslenzkum lögum þannig breyttum. Ákvæðin um réttarstöðu Íslenzka álfélagsins h.f. eru vægast sagt óviðkunnanleg. Það er að nafni til íslenzkt félag, en um það gilda svo margar sérreglur samkv. samningunum, að ekki á sér hliðstæðu, hvað önnur félög snertir. Réttarstaða Íslenzka álfélagsins er með allt öðrum hætti en menn hefðu getað vænzt. Ástæða var til að ætla, að rekstrarfélagið yrði algerlega undir íslenzkum lögum og háð íslenzkri lögsögu og dómsvaldi. Skipti þá ekki máli, þó að Swiss Aluminium ætti meiri hluta i félaginu eða væri jafnvel einkaeigandi þess. Þar sem félaginu er ætlað að starfa á Íslandi, reka stórverksmiðju og stofna til mikilla viðskipta við innlenda aðila, bæði á einu og öðru sviði, var ekkert sjálfsagðara en félagið lyti íslenzkum I. og þá fyrst og fremst dómsvaldi. En það er nú eitthvað annað. Málaferli við Íslenzka álfélagið verða ekki útkljáð á Íslandi. Nei, þau á að leggja fyrir alþjóðlegan gerðardóm, eins og um milliríkjamál væri að ræða. Það er því ekki nóg með, að íslenzka ríkisstj. líti á Swiss Aluminium sem eins konar sjálfstætt ríki, heldur má segja, að hún liti sömu augum á dótturfyrirtæki þess hér á landi. Komið hefur fram í umr. um mál þetta, að álsamningarnir geyma margs konar einsdæmi. Og mundi það ekki eitt af einsdæmunum, að ætlast til þess, að úrlausn deilumála milli réttaraðila, sem báðir eru að formi íslenzkir, fari fyrir alþjóðlegan gerðardóm? Þannig getur þó farið í þessu tilfelli. Íslenzka álfélagið, sem reka á álver í Straumsvík, skrásett íslenzkt hlutafélag, og Landsvirkjun, íslenzkt raforkusölufyrirtæki, gera með sér raforkusamning, og rísi deilur milli þessara tveggja íslenzku lögpersóna, skal útkljá þær með alþjóðlegum gerðardómi. Einnig gerir Íslenzka álfélagið hafnar- og lóðarsamning við heimilissveit sína, Hafnarfjarðarkaupstað, og rísi deilur milli þeirra um eitthvað í samningnum, skal útkljá þær með alþjóðlegum gerðardómi. Látum svo vera, að ríkisstj. gangist undir alþjóðlega gerð í deilumálum við Swiss Aluminium, sem er alútlent fyrirtæki, út af samningsgerðinni. En er það ekki helzt til langt gengið að veita Íslenzka álfélaginu heimild til að skjóta ágreiningsmálum sínum við Landsvirkjun og Hafnarfjarðarkaupstað til alþjóðlegs gerðardóms? Finnst mönnum það virkilega ekki óeðlilegt að hafa slíkan hátt á, þegar um samskipti rekstrarfélagsins og annarra íslenzkra aðila er að ræða? Mér finnst það fráleitt og alveg óviðunandi. En svona er blærinn á þessum samningum. Samningsformið, andi þeirra og heildarblær, ákvæðin um lausn deilumála fyrir alþjóðlegum gerðardómum, málalengingarnar og vanmatið á íslenzkum lögum og rétti, þ. á m. á stjórnarskránni, allt þetta og hvert eitt atriði út af fyrir sig er nægileg ástæða til þess að hafna þessum samningum: Þeir eru í fyrsta lagi óviðeigandi og óviðunandi fyrir fullvalda réttarríki, sem á að baki sér óslitna lýðræðishefð í aldaraðir, og auk þess er hér skapað hættulegt fordæmi í samningsgerð, fordæmi, sem kann að draga dilk á eftir sér. Engum heilskyggnum manni getur dulizt, að fyrirhugaðar stóriðjuframkvæmdir í Straumsvík munu stórauka jafnvægisleysi í byggð landsins. Það er óhætt að fullyrða, að þeir landshlutar, sem nú eiga við atvinnulega erfiðleika að stríða, eru í stórhættu vegna þess sterka aðdráttarafls, sem stóriðjuframkvæmdirnar óneitanlega hafa. Hvað þessu vandamáli viðvíkur erum við Íslendingar þó reynslunni ríkari, og hefði mátt ætla, að ríkisstj. hefði haft vit og þroska til þess að draga af henni réttar ályktanir, þegar til þess kom að velja stóriðjunni stað. Því miður hefur það brugðizt allhrapallega, og mun þó e.t.v. öðru til að dreifa, því að ekki verður annað séð af gangi þessa máls en ríkisstj. hafi beinlínis skort vilja að því er varðar þetta mikilvæga atriði. Yfirlýsingar hæstv. ríkisstj. um það. að kannaðir hafi verið til hlítar möguleikar á staðsetningu álbræðslu á Norðurlandi, ber að taka með mikilli varúð. Hið sanna er, að ríkisstj. hefur aldrei gert staðsetningu álversins að neinu stórmáli. Um það vitnar undirbúningur raforkuáætlananna og samningarnir við Swiss Aluminium. Forsenda ríkisstj. fyrir álmálinu er ekki sú að nota hina erlendu stóriðju til þess að efla atvinnulífið á Norðurlandi. Ef svo hefði verið, hefði raforkuáætlunin verið með öðrum hætti og samningsviðræður við Swiss Aluminium og jafnvel Alþjóðabankann reistar á allt öðrum grundvelli. Álsamningarnir hafa frávikalaust að kalla snúizt um stórvirkjun í Þjórsá við Búrfell og staðsetningu álversins í nágrenni Reykjavíkur á þeirri forsendu, sem flestir kunna nú orðið utan að, að með því væri verið að tryggja hagkvæmustu virkjunaraðferðir og lægst raforkuverð. Jafnvægi í byggð landsins og atvinnuuppbygging á Norðurlandi og allt slíkt var aukaatriði í þessu máli. Ríkisstj. taldi engu fyrir það fórnandi, og er ekki ofmælt, þó að sagt sé, að á þessu atriði framar mörgum öðrum hafi skilið leiðir með Framsfl. og stjórnarflokkunum í stóriðjumálinu. Framsfl. lítur á staðsetningu stóriðjufyrirtækisins sem eitt af grundvallaratriðum málsins, eins og ályktun miðstjórnar flokksins frá 1965 ber með sér. Að dómi miðstjórnar flokksins er því aðeins hægt að taka áhættuna af erlendri stóriðju, að alveg sérstakar ástæður mæli með því. Og þar er fyrst að greina áhrif hennar á uppbyggingu í þeim landshlutum, sem eiga við að búa ótraustan atvinnugrundvöll og ónóg afkomuskilyrði fyrir vaxandi fólksfjölda. Norðurland mun löngum hafa verið einna fjölmennasti landshlutinn, en á nú mjög í vök að verjast vegna yfirvofandi fólksfækkunar, sem ómótmælanlega hlýtur að leiða til afturfarar. Í fyrstu stóriðjuskýrslu, sem alþm. barst sem trúnaðarmál frá ríkisstj., dags. 14. nóv. 1964, er frá því greint, að í ársbyrjun 1963 hafi legið fyrir fullnaðaráætlanir um 133 mw. virkjun við Dettifoss og 180 mw. virkjun við Búrfell. Á grundvelli þessara áætlana var gerður samanburður á þessum virkjunum, og kom í ljós, segir í skýrslunni, að orkan frá Dettifossi afhent við Eyjafjörð yrði 20% dýrari en orkan frá Búrfellsvirkjun afhent við Faxaflóa. Segir svo orðrétt í skýrslunni, með leyfi hæstv. forseta: „Þetta þurfti út af fyrir sig ekki að þýða, að Dettifossvirkjun hentaði ekki fyrir alúminíumverksmiðju. Hitt var verra, að eina fyrirtækið, Swiss Aluminium, sem ræddi alúminíumverksmiðju hér í alvöru, taldi sig ekki vilja ráðast í stærri verksmiðju en sem svaraði til 60 mw., 30 þús. tonna, og vildi ekki skuldbinda sig til að stækka hana innan ákveðins líma. Raforkuverði frá Dettifossi, sem til umræðu getur komið í þessu sambandi, verður hins vegar ekki náð nema virkjunin sé a.m.k. 100 mw. og vegna smæðar hins almenna raforkumarkaðar fyrir norðan, var hér um að ræða meira vandamál en talið er leysanlegt.“ M.ö.o.: stærð álbræðslunnar útilokaði það, að hagkvæmt væri að virkja Dettifoss að sinni, en ekki raforkuverðið. Játa verður, að hér var um frambærileg rök að ræða gegn álbræðslu við Eyjafjörð, og að mínum dómi hefðu frekari umræður um stóriðju útlendinga mátt niður falla, án þess að það hefði í nokkru þurft að tefja undirbúning undir nauðsynlegar raforkuframkvæmdir til innanlands þarfa, meðal annars vegna raforkuþarfar á Suðurlandi á orkuveitusvæði Sogsins, sem þá var löngu fullvirkjað. En nú líða nokkrir mánuðir. Í febrúar 1965 barst þm. ný skýrsla hæstv. ríkisstj. um alúminíumverksmiðju og stórvirkjun. Í henni greinir m.a. frá því, að Swiss Aluminium, sem áður hafði að sögn ekki viljað reisa nema 30 þús. tonna álbræðslu á Íslandi, krefjist þess nú að fá að koma á fót 60 þús. tonna álbræðslu í landinu, þ.e. fyrirtæki, sem þarf á að halda 100–120 megawatta orkuveri. Ýmsir hefðu talið, að þessi nýju viðhorf sköpuðu grundvöll undir frekari umræður um staðsetningu álbræðslu við Eyjafjörð og virkjun Jökulsár á Fjöllum. Því sjónarmiði hreyfðu framsóknarmenn strax, þegar þessar upplýsingar lágu opinberlega fyrir. Virtist liggja beint við, að þessi leið yrði könnuð til hlítar, en ríkisstj. sýndi þá, svo að ekki verður um villzt, að hún hafði engan áhuga á virkjun Dettifoss né á álbræðslu á Norðurlandi. Allt tal hennar í þá átt reyndist augljós markleysa. Í stað þess að láta gera ítarlega áætlun um Dettifossvirkjun og álbræðslu á Norðurlandi, sá ríkisstj. aldrei aðra leið en fullvirkjun Þjórsár við Búrfell og staðsetningu álbræðslu í Straumsvík. Ríkisstj. hafði að vísu áður sett á svið stuttan milliþátt í þessum sjónleik, sem reistur var á þeirri hugmynd að leiða raforku frá Búrfellsvirkjun norður yfir hálendið til Eyjafjarðar, enda væri alúminíumverksmiðjan staðsett þar. Ekki reyndist þessi hugmynd álitleg og hefur löngum verið notuð sem röksemd gegn staðsetningu verksmiðjunnar á Norðurlandi, og er það vafalítið, miðað við þær forsendur, sem hæstv. ríkisstj. gengur út frá í þessu máli. Þá er það fært fram sem rök gegn staðsetningu álbræðslunnar við Eyjafjörð, að stofnkostnaður hennar yrði að verulegum mun meiri þar en í Straumsvík. Var sú staðhæfing reist á upplýsingum frá Swiss Aluminium meðan enn var rætt um 30 þús. tonna verksmiðju, en stóriðjunefnd taldi Swiss Aluminium að vísu ofreikna þennan mismun um nokkra milljónatugi. En eigi að síður gerði hún ráð fyrir, að kostnaðarmismunurinn yrði 50–100 millj. kr., eftir því hvort setja þyrfti upp gaseyðingartæki í Straumsvík eða ekki, en ljóst var, að þeirra væri þörf við Eyjafjörð, vegna veðurfars og vegna landslags og atvinnuhátta, en síður í Straumsvík. Raunar er engin vissa fyrir því, að ekki sé þörf gaseyðingartækja í Straumsvík, eins og ég hef áður sagt, því að athuganir um þetta eru vægast sagt mjög ófullkomnar. Þó má vera, að það yrði eitthvað dýrara að reisa álbræðslu við Eyjafjörð. En stóriðjunefndin bendir réttilega á það í einni af sínum skýrslum, að sá munur hlýtur fyrst og fremst að liggja í gaseyðingartækjunum. Að þeim slepptum getur tæpast verið um stórvægilegan kostnaðarmun að ræða. Varla hefði Swiss Aluminium látið stranda á þessu eina atriði, ef ríkisstj. hefði staðið öðruvísi að málinu, vegna þess að félagið getur almennt ekki vænzt þess að fá leyfi til að reisa álbræðslur án slíkra tækja, enda fullvist, eins og ég hef áður sagt, að allar álbræðslur fyrirtækisins, hvar sem er í heiminum, eru búnar gaseyðingartækjum. Straumsvíkurbræðslan er að þessu leyti alger undantekning. Með undanslætti sínum hvað þetta atriði varðar hefur ríkisstj. því gert ófýsilegra að reisa álbræðslu við Eyjafjörð en í Straumsvík. Þetta lýsir með öðru viljaleysi hæstv. ríkisstj. að því er tekur til staðsetningar álbræðslunnar norðanlands. Og svo er því ekki að leyna, að ýmsir eru í vafa um það, hversu ítarleg virkjunarrannsókn hafi átt sér stað í Jökulsá á Fjöllum, en um það skal ég ekkert dæma. En því fer fjarri, að verkfræðingar séu á einu máli um virkjunaráætlun Dettifoss og raunar um virkjunaráætlanir í landinu í heild. Mér virðist að þar sýnist sitt hverjum, op meðan svo er, verður því ekki almennt trúað, að einhver ein leið sé alfullkomin og óyggjandi. Ég held því, að það muni margur trúa því, að það hefði allt eins mátt haga virkjunarframkvæmdum á annan veg en ráðgert er. Það er svo til marks um áróðursmálflutning ríkisstj. í þessu máli, að hún heldur þeirri kenningu á loft og lætur málgögn sín og málsvara básúna það út meðal almennings, að stóriðjusamningarnir verði beinlínis til þess að efla jafnvægi í byggð landsins, þar sem ákveðið sé að láta hluta af skattatekjum vegna álbræðslunnar renna í svonefndan Atvinnujöfnunarsjóð, sem ráðgert er að stofna. Með þessari kenningu hyggst hæstv. ríkisstj. fá almenning úti um land til þess að sætta sig við samningana, en hér er auðvitað um mestu falskenningu að ræða. Þó að uppbyggingarsjóður af svipuðu tagi sé eitt hið brýnasta hagsmunamál þjóðarinnar, eins og framsóknarmenn hafa lengi bent á og barizt fyrir, m.a. með flutningi frumvarpa hér ár eftir ár um sérstakar ráðstafanir til að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, lýsir það mikilli skammsýni, ef menn trúa því, að tiltölulega litlar upphæðir, miðað við það gífurlega fjármagn, sem stóriðjuframkvæmdum fylgír, verði til þess að vega upp á móti röskunaráhrifum hins erlenda risafyrirtækis. Þess er og að gæta, að röskunaráhrif frá álbræðslunni og öðrum stórframkvæmdum, sem á döfinni eru, dynja snögglega yfir, áður en Atvinnujöfnunarsjóður fer að fá tekjur af skatti álbræðslunnar. Sjóðurinn er því satt að segja allmáttvana til þess að hindra það, að vinnuaflið leiti brott frá þeim stöðum, þar sem atvinnuleysi eða ónóg afkomuskilyrði eru fyrir hendi. Því miður er skipuleg uppbygging landshlutanna svo fjarlæg enn sem komið er og allar aðgerðir í þeim efnum svo lítilfjörlegar, að ný stóriðja á mesta þéttbýlis- og þenslusvæði landsins mun um ófyrirsjáanlega framtíð feykja um koll öllum skynsamlegum vonum manna um vaxandi fólksfjölda, þróttmeira athafnalíf og aukna framleiðslu utan þessa svæðis. Sá jafnvægissjóður, sem fyrirhugað er að stofna, hlýtur að verða sem dropi í hafi þeirra stórframkvæmda, sem ráðgerðar eru annars staðar í landinu. Því er talsvert á lofti haldið í umr. um þessi mál, að aðrar þjóðir sækist eftir erlendri fjárfestingu og telji sér ávinning að. Þá er framar öðru bent á fordæmi Norðmanna, sem lengi hafa leyft erlenda fjárfestingu í landi sínu og gera vist ekki stanz á þeirri stefnu, nema síður sé. Mjög hafa formælendur álbræðslusamningsins hér á landi visað á aðgerðir Norðmanna í þessum efnum og talið æskilega fyrirmynd okkur Íslendingum. Ég skal ekki gera neitt lítið úr þessu, en í því sambandi er ástæða til að minnast á annan þátt þessara mála, sem ekki er síður athyglisverður. Noregur er stórt og strjálbýlt land, á margan hátt örðugt til búsetu og beinlínis harðbýlt og mundi þykja ærið óblítt og óbyggilegt víða, í augum sumra hagspekinga á Íslandi. Enda fer ekki hjá því, að Norðmenn eiga við mikið byggðavandamál að etja og ef til vill engu minna en við Íslendingar. Einstakar sveitir, héruð og heilir landshlutar eru ofurseldir öryggisleysi um afkomu og jafnvel landauðn vegna fólksfækkunar. Norskir stjórnmálamenn hafa fyrir löngu, hvar í flokki sem þeir eru, sameinazt um þá stefnu, að sporna við því, að héruð eða heilir landshlutar tæmist af fólki, svo að við blasi auðnin tóm, og þar í landi er þessi stefna engin sérvizka talin. En það gæti þó gerzt, landauðnin gæti þó orðið, ef ekki hefði verið gripið til sérstakra ráðstafana því til hindrunar. Eitt hið mikilvægasta vopn í höndum norskra stjórnarvalda í því að stuðla að jafnvægi í byggð landsins er að dreifa atvinnufyrirtækjum, og þá fyrst og fremst nýjum iðjuverum, sem víðast um landið. Atvinnuleyfi er jafnvel því aðeins veitt, að fyrirtækin gangist undir staðsetningarskilyrði ríkisstjórnarinnar. Upplýst er í meðferð stóriðjumálsins hér á Alþ., að Swiss Aluminium varð að gangast undir slíkt skilyrði í sambandi við byggingu álbræðslunnar í Husnesi. Þetta skilyrði, staðsetningin á Husnesi, er þó talin hafa haft það í för með sér, að álbræðslan varð að verulegum mun dýrari í byggingu en ef hún hefði verið þar staðsett, sem Swiss Aluminium vildi fremur. Og auk þess augljóst, að hún verður talsvert miklu dýrari í rekstri. En um þetta átti svissneska fyrirtækið ekkert val. Staðsetningin var ákveðin af hálfu norsku ríkisstj., og að þessu skilyrði var gengið, enda þótt það hefði í för með sér stóraukinn byggingar- og rekstrarkostnað fyrir Swiss Aluminium. Ég verð að segja, að hér er ólíku saman að jafna, óhvikulli og markvissri stefnu norsku ríkisstj. og stefnuleysi hinnar íslenzku. Um það er rætt, að nauðsynlegt sé að auka fjölbreytni íslenzkra atvinnuvega. Þetta er hverju orði sannara, og undir það tek ég af heilum hug. En það er illt, þegar hugleiðingar um atvinnumál og þróun þeirra leiða til vanmats á undirstöðuatvinnuvegum landsmanna. Slíkt lýsir hinni mestu skammsýni. Það, sem máli skiptir um framtíðaruppbyggingu og aukna fjölbreytni í íslenzku atvinnulífi, er öðru fremur að nýta betur afurðir lands og sjávar, fullvinna fiskaflann og búfjárafurðirnar. Þó að mikið hafi áunnizt síðustu áratugi á þessu sviði, þá er enn langt í land, að því marki sé náð, sem talizt getur viðunandi. Enn flytjum við út hálfunna vöru í stórum stíl. Það er okkar meginútflutningur. T.d. er síldarframleiðsla okkar enn á algjöru frumstigi að kalla, og okkur verður miklu minna úr aflanum en vera mundi, ef átak væri gert til þess að nýta aflann betur. Enn leggjum við höfuðáherzluna á veiðarnar, en gerum næstum ekkert raunhæft til þess að vinna úrvalsvöru úr síldinni og afla markaða fyrir þá vöru. Við sækjumst eftir fjármagni og tækniaðstoð erlendis frá. Við erum í ýmiss konar efnahagslegri samvinnu við aðrar þjóðir, og sumt hefur reynzt okkur til góðs. Við leitum jafnvel efnahagslegra ráðlegginga hjá erlendum stofnunum og sérfræðingum, en því miður oft með litlum eða neikvæðum árangri. Yfirleitt held ég, að okkar efnahagslega samvinna og leiðbeiningarstarf útlendinga um íslenzkt atvinnulif sé á hreinum villigötum. Að öllum líkindum liggur það í eðli þessara samskipta að einhverju leyti, þ.e. að þær alþjóðlegu efnahagsstofnanir og fjármálastofnanir, sem við eigum aðgang að, hafa engan skilning á sérþörfum okkar, og starfsaðferðir þeirra henta okkur ekki. Þær eru ekki sniðnar fyrir það þjóðfélag, sem hér ríkir, og þess vegna sést þeim oft yfir það, hverjar þarfir okkar eru. Að sjálfsögðu vantar okkur Íslendinga verulegt fjármagn til þess að endurskipuleggja atvinnuvegina. Sumpart væri hægt að afla þessa fjár innanlands, en að nokkru hljótum við að vera háð því að afla fjárins erlendis. Okkur vantar aðgang að lánum, sem hægt er að nota til skipulegrar uppbyggingar. Það ætti að vera stefna hverrar ríkisstj. að afla slíkra sambanda. Það verður að gera alþjóðlegum efnahags- og fjármálastofnunum ljóst, að við getum ekki þegið af þeim ráð eða aðstoð, nema forráðamenn þeirra setji sig inn í íslenzkar aðstæður og íslenzkan hugsunarhátt. Það verður að gera þeim það ljóst, að almennt er það til stórtjóns fyrir íslenzkt þjóðfélag, að erlent einkafjármagn ryðjist inn í landið, hvort sem slíkt kann að vera öðrum þjóðum til gagns eða ekki. Við höfum vonda reynslu af atvinnustarfsemi útlendinga, og við erum ófúsir til að taka þá stefnu upp að nýju, að hér verði um verulegan erlendan atvinnurekstur að ræða í framtíðinni. Íslenzka þjóðin er andvíg slíkri stefnu. Hún vill sjálf hafa yfirráð sinna atvinnutækja, og almenningur á Íslandi er enn ekki orðinn sá hugsunarlausi múgur, sem ekki gerir sér grein fyrir því, að arðurinn af atvinnurekstri útlendinga flyzt alltaf burt úr landinu. Að fylla hér allt af erlendum atvinnurekstri endar með því, að við eignumst ekkert. Við höfum í hæsta lagi einhverjar launatekjur, en við eignumst ekkert af varanlegum verðmætum. Þess vegna getum við ekki byggt atvinnulíf okkar að neinu ráði á erlendum atvinnurekstri. Okkur ríður á, að byggja atvinnuvegi okkar upp sem alíslenzka starfsemi að öllu verulegu. Einkafjárfesting útlendra aðila á ekki að koma til greina, nema sem algjör undantekning, og þá með mjög ströngum skilyrðum. Þó að haldið sé fast við þá stefnu, þá á það ekkert skylt við það, að menn vilji ekki auka fjölbreytni í atvinnulífinu. En það má ekki kaupa fjölbreytni í atvinnulífinu allt of dýru verði. Þróun atvinnulífsins verður að byggjast á skynsamlegu mati á öllum aðstæðum hér á landi, bæði pólitískum og þjóðlegum, og möguleikum þeirra auðlinda, sem landið býr yfir. Nú er í ráði að stofna til stóriðju útlendinga hér á landi. Gjaldeyrislegur ávinningur af því er talinn vera um 300 millj. kr. á ári. Þ.e.a.s., þegar álbræðslan er komin í fullan rekstur. Samningur liggur fyrir um það að selja hinu útlenda fyrirtæki raforku í allt að 45 ár, frá virkjun, sem okkur er sagt, að sé hagstæðasta virkjun á landinu. Fyrir liggur, að næstu virkjanir hljóta að verða miklu dýrari. Í slíkar virkjanir þarf að ráðast löngu áður en samningstímanum við erlenda fyrirtækið lýkur. Það tekur ekki á sig neinn aukakostnað af nýjum og dýrari virkjunum. Sá kostnaður verður allur borinn uppi af innlendum notendum, þ.e. almenningi og atvinnurekendum á Suður- og Suðvesturlandi. Þjórsárvirkjunin, bezta og hagstæðasta virkjunin að sögn, er ekki ætluð innlendum aðilum, nema bara að nokkru leyti, og þá ekki fyrr en einhvern tíma í fjarlægri framtið. Hér er því ekki um að ræða hagstæða ráðstöfun á raforkunni frá okkar sjónarmiði, og gjaldeyrislegur ávinningur er hverfandi lítill, þar sem aðeins er um að ræða 300 millj. fyrir raforkusölu, skatta og laun og þjónustu samanlagt. Þetta er allt og sumt, sem þjóðarbúið fær frá álbræðslunni. Ég er sannfærður um það, að hægt væri að tífalda þessa upphæð á skömmum tíma, ef önnur stefna yrði upp tekin í því skyni að auka fjölbreytni atvinnulífsins hér á landi og leitað væri fjárhagslegrar aðstoðar, ef þörf reyndist til þess að koma því í kring. Ég nefni enn þá fullvinnslu sjávarafurða ásamt skipulegri markaðsleit fyrir slíkar vörur. Ég vil nefna fiskrækt í ám og vötnum, sem gæti orðið framtíðaratvinnuvegur, ef skipulega yrði að því máli unnið. Eins og nú horfir í þeim málum er varla við miklu að búast. Veiðimálalöggjöfin býður ekki upp á neinar stórframfarir á því sviði, og fullyrða má, að rannsókn á möguleikum í fiskrækt er ekki fyrir hendi. Til slíkra rannsókna þarf að veita meira fé og skipuleggja starf sérfræðinga á því sviði í stórum stíl. Það er trú mín, að unnt væri að gera fiskrækt, að meiri háttar búgrein í flestum sveitum og byggðarlögum á Íslandi og skapa útflutningsverðmæti, sem skiptu hundruðum millj. kr. Danir flytja út svokallaðan regnbogasilung, sem þó er ekki talinn í háum verðflokki, fyrir fullar 300 millj. ísl. kr. á ári. Þetta gætum við alveg eins gert. Við höfum alveg einstök skilyrði til ræktunar nytjafiska í ám okkar og vötnum. Vatnasvæði landsins er að þessu leyti nær óþrjótandi, og við þurfum ekki að óttast, að ár okkar og vötn eyðileggist sem veiðistaðir sakir úrgangsefna og mengunar frá iðnaðarstöðum og vaxandi stórborgum, eins og raunin er í Evrópu og Ameríku og víðar, þar sem vatna- og fljótafiskur missir smám saman öll lífsskilyrði og er nú að þurrkast út. Það þarf áreiðanlega ekki andvirði einnar álbræðslu til þess að ná þeim gjaldeyrisverðmætum, sem koma frá álbræðslunni, á fiskeldi einu saman, ef í slíkt væri ráðizt af myndarskap. Og ég vil nú líka. leyfa mér að nefna minkaræktina. Hún á að geta orðið mikilvæg búgrein hér í landinu, ef menn hefðu vilja á að notfæra sér þann atvinnuveg, enda hlýtur líka að því að koma, þegar skynsemin leysir fordómana af hólmi í því máli. Og sú stund mun koma, að ullar- og skinnaiðnaði verður sýndur meiri sómi en nú er, og þá verður hægt að margfalda verðmæti þessara afurða og auka fjölbreytnina í vinnslu þeirra. Möguleikarnir hér á Íslandi til þess að auka atvinnufjölbreytnina eru sennilega óþrjótandi, en hins vegar gerum við afar lítið til þess að koma nokkru slíku fram. Við þurfum því, Íslendingar, ekki að óttast það, að það verði ekki möguleikar til þess að auka fjölbreytni atvinnuveganna, án þess að gera það að aðalstefnuskráralriði að „laða“ hingað erlent einkafjármagn eins og það er kallað. Sízt af öllu megum við fara að trúa því, að orkulindir okkar verði að engu gagni, ef við flýtum okkur ekki allt hvað af tekur að virkja fyrir útlendinga. Ég hygg, að orkulindir okkar, sem virkjanlegar eru á hagstæðu verði, séu ekki svo miklar, að við höfum efni á því að offra þeim með þeim hætti, sem nú er ráðizt í. Vatnsorka okkar er ekki óþrjótandi, og það getur beinlínis verið hættulegt að binda sig í löngum samningum um ráðstöfun hennar til útlendra fyrirtækja. Og alveg sérstaklega held ég, að það sé óskynsamlegt að ráðstafa Þjórsárorkunni fram í tímann, þegar þess er gætt, að á Suður- og Suðvesturlandi er orkuþörfin til innlendra nota langmest og vex örast vegna þess mikla fólksfjölda og mikla atvinnurekstrar, sem þar er, og það er ekkert lát á því, að þar verði mesta fólksaukningin á Íslandi. En það gildir annað á Norðurlandi. Þar er nú vandræðaástand vegna ótraustra afkomuskilyrða. Þar er þörf á nýjum atvinnugreinum, og þar er næg raforka, næg skilyrði til mikillar raforkuframleiðslu, sem ekki er sýnilegt, að notuð verði í náinni framtíð. Ég leyfi mér því að gera höfuðmun á því að heimila útlendingum að setjast að með atvinnurekstur á Norðurlandi, að vissum skilyrðum fullnægðum, og því að staðsetja slíkan rekstur á því landssvæði, þar sem atvinnan er nú mest. Og ég viðurkenni ekki, að í þessu felist nein mótsögn. Ein af ástæðunum til þess, að ég er á móti álsamningnum, er því sú, að ég felli mig ekki við staðsetningu álbræðslunnar. Hitt vil ég þó taka fram, að önnur atriði, sem ég hef þegar rakið, ráða einnig afstöðu minni. Ég tek afstöðu til þessa samnings eins og hann liggur fyrir. Ég tel hann í öllum meginatriðum óviðunandi. Sú er afstaða okkar í minni hl. þeirrar n., sem ég tala fyrir, og þess vegna leggjum við til, að þetta mál nái ekki fram að ganga og að því verði vísað frá nú þegar við þessa umr. Við höfðum einnig gert till. um það, eða látið í það skína í nál., að við mundum flytja till. um þjóðaratkvgr. við 3. umr., ef þessi till. okkar yrði felld, en nú hafa hv. Alþb.-menn flutt slíka till., og mér sýnist þá a.m.k. formsins vegna, að það sé ekki hægt fyrir okkur að flytja slíka till., og reikna ég því ekki með, að það verði gert.



Herra forseti. Það hafa þegar farið fram miklar umr. hér á hæstv. Alþ. um frv. þetta; það hefur verið rætt frá ýmsum hliðum og skoðanir verið mjög skiptar um efni þess og tilgang. Eitt þeirra mörgu atriða, sem ítarlega hafa verið rædd, er staðsetning væntanlegrar álbræðslu, sem frv. gerir nú ráð fyrir að reist verði í Straumsvik við Hafnarfjörð. Í skýrslu ríkisstj. til Alþ. um athugun á byggingu alúmínverksmiðju á Íslandi er að því vikið, að ýmsir aðrir staðir hafi verið athugaðir, en þó einkum Gáseyri við Eyjafjörð. Í umr. um mál þetta hefur það komið fram, að það kynni að hafa haft áhrif á afstöðu Framsfl. til samningsgerðar við Svisslendinga um byggingu álverksmiðju á landinu, hvar verksmiðjan væri staðsett. Ég hlustaði á ræðu hv. 1. þm. Austf., sem hann flutti hér við l. umr. málsins. Hann lýsti sig og sinn flokk andvígan samningsgerðinni við Swiss Aluminium eins og hún lægi fyrir en sló úr og í um það, hvort Framsfl. vildi hér álverksmiðju, ef hún yrði reist annars staðar, t.d. við Eyjafjörð. En um þetta atriði gaf hv. þm. enga beina yfirlýsingu. Hv. 3. þm. Norðurl. e. hélt og hér við l. umr. langa tölu, þar sem hann rakti m.a. áskoranir fjórðungsþings Norðlendinga í júní 1960, sýslun. Suður-Þingeyjarsýslu í apríl 1961, sameiginlegs fundar sveitarstjórna í SuðurÞingeyjarsýslu og Norður-Þingeyjarsýslu í sept. 1961, bændafélags Fljótsdæla í febr. 1962 og svo kvennasamtaka á Austurlandi um virkjun Dettifoss í Jökulsá á Fjöllum „til stóriðju eða stórframkvæmda,“ eins og það var orðað hjá einhverjum nefndra aðila. Þm. gat þess, að Dettifossvirkjun hefði verið tengd hugmyndunum um stóriðju, t.d. áburðarvinnslu eða alúminíumvinnslu. Ég skildi mál hans á þann veg, að hann gæti verið fylgjandi stóriðju á vegum erlendra aðila, ef slík framkvæmd kæmi í veg fyrir yfirvotandi fólksfækkun og jafnvel eyðingu byggðar í einhverjum landshluta. Hann deildi hart á hæstv. ríkisstj. fyrir að hafa ekki sett það skilyrði, að álverksmiðjan yrði reist utan þéttbýlisins hér við Faxaflóa, og taldi, að mjög slælega hefði verið fram í því gengið að kanna virkjunarmöguleika Dettifoss. Niðurstaða hans var í stuttu máli sú, að álverksmiðja hefði átt að rísa norðan fjalla með orku frá Dettifossvirkjun. Til þess að fyrirbyggja misskilning, en ég hef ekki nokkra löngun til þess að rangfæra orð hv. þm., þá hafði hann flest við þennan samning, sem hér er nú til umr., að athuga, og mun án efa greiða atkvæði gegn honum, þegar þar að kemur. Í þessu sambandi er rétt að rifja það upp, sem vikið var að af hv. 3. þm. Norðurl. e., að þm. Norðurl. e. fluttu á Alþ. 1960 till. til þál. um að undirbúa virkjun Jökulsár á Fjöllum til stóriðju eins og segir í fyrirsögn till., en hún var svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta hraða gerð fullnaðaráætlunar um virkjun Jökulsár á Fjöllum og athugun á hagnýtingu orkunnar til framleiðslu á útflutningsvöru og úrræðum til fjáröflunar í því sambandi.“ Till. þessi var samþ. sem ályktun Alþ. Rúmlega ári síðar, eða í júlí 1962, var haldinn á Akureyri fundur forsvarsmanna bæjar- og sveitarfélaga á Norðurlandi um raforkumál. Á fundinum mættu og alþm. þessa landshluta. Óskað hafði verið eftir, að formaður svonefndrar stóriðjun., dr. Jóhannes Nordal, og raforkumálastjóri, Jakob Gíslason, kæmu til fundarins og flyttu þar erindi. Urðu þeir báðir við þessum tilmælum. Formaður stóriðjunefndar upplýsti, að n. hefði þá starfað í rúmt ár á vegum ríkisstj. að undirbúningi mála, er vörðuðu stofnun nýrra atvinnufyrirtækja hér á landi með þátttöku erlendra aðila. N. hefði ekki haft það hlutverk að gera almenna rannsókn á því, hvaða nýjar framleiðslugreinar hér á landi væru líklegastar til vaxtar og viðgangs, heldur hefði hún einskorðað störf sín við athuganir og undirbúning mála, er væru komin það langt áleiðis, að raunverulegur áhugi væri vaknaður á að hrinda þeim í framkvæmd bæði meðal innlendra og erlendra aðila. Til n. hefði fyrst og fremst verið visað tveimur málum, byggingu alúminiumverksmiðju og byggingu kísilgúrverksmiðju. Hefði n. unnið að margvíslegum undirbúningi beggja þessara mála og átt um þau ítarlegar viðræður við þá erlendu aðila, sem áhuga hefðu á þeim haft. Formaðurinn sagði m.a.: „Sameiginlegt með þessum tveimur framkvæmdum er, að um er að ræða nýjar atvinnugreinar, sem nýla íslenzkar auðlindir, sem áður hafa verið lítt eða ekki notaðar. Í öðru lagi er hér um að ræða framkvæmdir, sem óhugsandi væri, að Íslendingar gætu stofnað til af eigin rammleik án verulegrar erlendrar þátttöku.“ Hann taldi, að eins og nú væri háttað, væri alúminíumframleiðsla langlíklegasta stóriðjan til útflutnings, sem unnt væri að koma á fót hér á landi á grundvelli ódýrrar raforku, ef þá ekki sú eina. Ef til hennar kæmi, yrði að gera langan orkusölusamning milli virkjunar og hins erlenda aðila, t.d. 20–30 ára, en með því væri dregið úr áhættu Íslendinga og öflun lánsfjár gerð auðveldari. Hann skýrði ítarlega, hvaða þýðingu raforkuverðið hefði í þessu sambandi. Það réð úrslitum. Hann skýrði fundinum einnig frá því. að viðræður hefðu átt sér stað við svissneskt fyrirtæki og franskt. Ég hef nú drepið á þetta vegna þess, að nefndur fundur á Akureyri var haldinn í beinu sambandi við fyrrgreinda ályktun Alþ. um fullnaðarvirkjun Jökulsár á Fjöllum til stóriðju. Eins og hv. 3. þm. Norðurl. e. gerði grein fyrir, kom fram mikill áhugi á fundinum fyrir virkjun Jökulsár. En ég held, að allir hafi gert sér grein fyrir því, að hún væri óframkvæmanleg án þess, að til kæmi nýr stór atvinnurekstur, sem væri þess megnugur að skuldbinda sig til orkukaupa langt fram í tímann, þar sem minni en 100 megawatta virkjun kæmi ekki til greina varðandi Dettifoss. Sú virkjunarstærð og 133 mw. stærð höfðu og verið athugaðar og allar áætlanir verið við þessar stærðir miðaðar. Það má vera, að á fundinum hafi verið bent á fleira en alúminíumvinnslu í sambandi við hagnýtingu á orku frá Dettifossvirkjun. En andmæli gegn því, að til hennar yrði stofnað með þeim hætti, sem formaður stóriðjunefndar lýsti í stórum dráttum, lét fundurinn ekki frá sér fara. Um það leyti, sem fundurinn um raforkumál var haldinn á Akureyri, áttu sér stað umræður í stjórn Laxárvirkjunar um það, hvernig hagkvæmast yrði að tryggja orkuveitusvæðinu næga raforku. En þá var sýnt, að orkuskortur yrði þar innan fárra ára, jafnvel á árunum 1967 og 1968, ef ekkert yrði aðhafzt. Sigurður Thoroddsen verkfræðingur vann þá á vegum Laxárvirkjunarstjórnar að gerð áætlunar um virkjun Laxár, þ.e.a.s. fallsins við Brúar, í því skyni m.a., að hægt væri út frá þeirri áætlunargerð að ákveða heppilega skiptingu fallsins í áfanga, sem fullnægðu afl- og orkuþörf orkuveitusvæðisins eins og það er nú og einnig, ef Austurlandið væri tekið með. Sigurður hafði unnið að þessum athugunum allt frá árinu 1958. Niðurstaða hans var sú, að um ferns konar mismunandi tilhögun gæti verið að ræða og að allir þeir mátar væru tiltölulega hagstæðir, ef markaður væri fyrir orkuna. Ég hef þær upplýsingar frá Knúti Otterstedt rafveitustjóra á Akureyri, að heildarafi Laxár allrar muni vera af stærðargráðunni 160 mw. og orkuvinnslugetan 800 millj. kwst. Norðurlandið hefur því í framtíðinni fleiri hagstæða virkjunarmöguleika en Jökulsá á Fjöllum, sem hægt verður að nýta stig af stigi. Á árinu 1964 voru raforkumálin mjög til umr. bæði sunnanlands og norðan eins og menn minnast og þá einnig álvinnsla hér á landi í því sambandi. Snerust þessar umr. og athuganir sérfræðinga ekki hvað sízt um það atriði, hvort staðsetja ætti væntanlega verksmiðju við Faxaflóa eða við Eyjafjörð. Í beinu tilefni af þessum athugunum og umr. gerði bæjarstjórn Akureyrar hinn 10. nóv. 1964 eftirfarandi samþykkt. með leyfi hæstv. forseta: „Bæjarstjórn Akureyrar lætur í ljós eindreginn áhuga sinn á því, að næsta stórvirkjun fallvatns hér á landi verði staðsett á Norðurlandi, og bendir í því sambandi á áætlanir þær, sem nýlega eru fram komnar um virkjun Laxár. Einnig yrði stóriðja, sem stofnað kann að vera til í sambandi við orku frá vatnsvirkjun, staðsett við Eyjafjörð. Telur bæjarstj., að með slíkri staðsetningu stórvirkjunar og stóriðju væri unnið að nauðsynlegu jafnvægi í byggð landsins.“ Þessi ályktun bæjarstjórnarinnar var samþ. með 9 atkv. gegn 2. Fulltrúar Framsfl. greiddu allir með tölu till. atkvæði sitt, en eins og ég gat um áðan voru Alþb.-fulltrúarnir á móti. En þessi till. fjallar um stórvirkjun og stóriðju á Norðurlandi og er flutt og samþ., eins og ég hef sagt, í beinu sambandi við þær umr., sem þá höfðu átt sér stað um byggingu álverksmiðju hér á landi á vegum Swiss Aluminium. Eins og ég hef núna rakið og hv. 3. þm. Norðurl. e. gerði og ítarlega grein fyrir við 1. umr. þessa máls, þá hafa sveitarstjórnarmenn á Norðurlandi við mörg tækifæri lýst yfir fylgi sínu við virkjun Dettifoss og stóriðju í sambandi við virkjunina. Bæjarstjórn Akureyrar hefur bent á virkjun Laxár í sambandi við stóriðju. Við því mátti búast, að þessir aðilar létu í sér heyra og kæmu með andmæli, er lagt var til að koma upp stórvirkjun í Þjórsá, er seldi raforku til stóriðju við Hafnarfjörð. Og það stóð ekki heldur á því, að mótmæli væru send. Áhugamenn um landsmál í Norðurl. e., eins og þeir nefna sig, gangast fyrir undirskriftasöfnun, þar sem skorað er á Alþingi Íslendinga að hafna þeim samningum, sem nú eru í undirbúningi um stóriðju auðhrings í þéttbýlinu við Faxaflóa. Og undir þessi mótmæli rita m.a. margir sveitarstjórnarmenn, þeirra á meðal bæjarfulltrúar Framsfl. á Akureyri. Nú mundu menn ætla, að þessir fyrirsvarsmenn byggðajafnvægis hefðu notað gullið tækifæri til þess að minna hv. alþm. á Dettifosshreyfinguna og bæjarfulltrúar Framsfl. á Akureyri á stórvirkjun í Laxá. En það er öðru nær. Í skjalinu, sem undirritað er af 487 kjósendum, sem langsamlega flestir hafa fylgt Framsfl. að máli, er ekki með einu orði vikið að Dettifossvirkjun eða stóriðjustofnun norðan fjalla. Allar hinar mörgu fundarsamþykktir, sem hv. 3. þm. Norðurl. e., Gísli Guðmundsson, las upp við I. umr. í nákvæmri tímaröð og ég hef nokkuð vikið að, virðast nú vera með öllu gleymdar. Með sterkum orðum er varað við fjárfestingu erlendra aðila hér á landi og fullyrt, að stóriðja muni gera okkar gömlu atvinnuvegum þröngt fyrir dyrum, og samkeppnin um vinnuaflið við stóriðjuna muni standa i vegi fyrir þróun íslenzkra atvinnuvega og hagnýtingu innlendra hráefna til verðmætasköpunar. Engum getur dulizt, að undirskriftaskjalið, þótt það eigi fyrst og fremst við samninginn við Swiss Aluminium um byggingu verksmiðju í Straumsvík, felur í sér alhliða og fyrirvaralaus mótmæli gegn stóriðjurekstri erlendra aðila hér á landi. Athyglisvert er, að undir andmælin rita framámenn í félags- og sveitarstjórnarmálum, sem fyrir örskömmu siðan skoruðu á stjórnarvöldin að stuðla að stóriðjustofnun á Norðurlandi og vissu þá vel, að það væri óframkvæmanlegt nema á vegum erlendra aðila, enda út frá því gengið í öllum umr. um málið. Eftir að nefnt mótmælaskjal kom fram, hefur því mjög verið hampað í málgögnum Framsfl. Undrar það engan, þar sem stuðningsmenn flokksins hafa fyrst og fremst að því staðið. En mótmælin gefa tilefni til hugleiðinga um nokkur atriði, ef taka á þau alvarlega, en ekki sem pólitíska dægurflugu, sem beinast lægi við, eftir það, sem á undan er gengið. Ef hættulegt er fyrir íslenzku þjóðina að hafa samvinnu við erlenda aðila um atvinnurekstur hér á landi og háski stafar af innfluttu erlendu fjármagni, eru þá ekki þeir sömu, sem standa að mótmælunum, á móti byggingu kísilgúrverksmiðju við Mývatn? Í maímánuði s.l. kom það fram á fundi, sem haldinn var á Akureyri um atvinnumál á Norðurlandi, að bæjarstjórn Húsavíkur taldi, að bygging kísilgúrverksmiðjunnar yrði til hagsældar fyrir héraðið og Húsavík. Er þessi skoðun þá nú ekki orðin þjóðhættuleg? Allir vita, að virkjun Dettifoss verður mikil og fjárfrek framkvæmd, þar sem áætlanir hafa verið byggðar, eins og ég sagði áðan, á 100 og 130 megawatta stærðum. Raforkumarkaðurinn á Norður- og Austurlandi mun ekki á næstu árum, jafnvel þó að horft sé langt fram í tímann, geta tekið við þeirri viðbót, nema upp rísi stór raforkufrekur atvinnurekstur. E.t.v. er hægt að hugsa sér, að raforkan yrði leidd til annarra fjarlægari landshluta. Það má geta þess til upplýsingar, að Laxárvirkjunarstjórn er núna, einmitt núna, að láta vinna að áætlun um 12 mw. stækkun orkuversins við Laxá, og verði ráðizt í þá stækkun, þá mun verða séð fyrir raforkuþörf orkuveitusvæðisins þó nokkuð mörg ár fram í tímann. Verður þá ekki að líta svo á, að þeir aðilar, sem undirritað hafa greind mótmæli til Alþ., verði einnig á móti stóriðju á Norðurlandi, sem fái raforku frá Dettifossi, ef um hana yrði samið við erlendan aðila á svipuðum grundvelli og nú hefur verið gert og lagt er til, að Alþ. staðfesti með lagasetningu þar að lútandi. Þótt nefnd andmæli nokkurra hv. kjósenda í mínu kjördæmi og það, sem að baki þeim liggur, gefi tilefni til frekari athugasemda, þá læt ég þessi orð mín nægja. Að mínu áliti verða þau tæpast tekin hátíðlega, enda sennilega ekki til þess ætlazt af nokkuð mörgum, sem undir þau hafa ritað. Eins og fram kemur í skýrslu ríkisstj. um athugun á byggingu alúminíumverksmiðju á Íslandi, var ítarlega rannsakað, hvar helzt kæmi til greina að reisa væntanlega verksmiðju. Ríkisstj. taldi strax æskilegast, að hægt yrði að staðsetja verksmiðjuna, þar sem hún stuðlaði að auknu byggðajafnvægi. Var því rækilega athugað, hvort unnt væri að ná samningum um byggingu verksmiðjunnar við Eyjafjörð, við Gáseyri, en sú staðsetning utan Faxaflóasvæðisins virtist helzt koma til greina. Fljótlega kom því miður í ljós, að á þessu voru alvarlegir fjárhagslegir annmarkar. Þá kom það einnig til, sem er ekkert launungarmál, að Svisslendingarnir töldu að ýmsu leyti varhugavert að hafa verksmiðjuna á Norðurlandi vegna hafíshættunnar, og ég held, að sú skoðun þeirra hafi ekki hvað sízt komið fram, eftir að ísinn kom hér að landi á s.l. vetri og s.l. vor. Í viðræðunum um staðsetninguna lýstu fulltrúar Alusuisse því yfir, að fyrirtækið yrði að fá verulega hagstæðara raforkuverð á Gáseyri vegna hærri stofn- og rekstrarkostnaðar þar. En fulltrúar Alþjóðabankans, sem lána mun til virkjunarinnar, o.fl. bentu hins vegar á það, að nauðsynlegt yrði að selja raforku til verksmiðjunnar hærra verði við Eyjafjörð vegna meiri stofnkostnaðar raforkukerfisins, ef hún yrði þar reist, auk þess sem innanlandsverð á raforku þyrfti að hækka. Gerður var samanburður á staðsetningu álbræðslu norðanlands og sunnan. Alusuisse hélt því fram, að 30 þús. tonna bræðsla yrði um 170 millj. kr. dýrari fyrir norðan og gerði kröfu til þess að fá raforkuna á lægra verði en 21/2 mill. Íslenzkir samningsaðilar töldu þennan kostnaðarauka of hátt áætlaðan, hann væri um 100 millj., en það breytti engu um sjónarmið Alusuisse hvað varðaði raforkuverðið. Til viðbótar kom svo það, að íslenzkir sérfræðingar í virkjunarmálum töldu, að staðsetning 30 þús. tonna verksmiðju fyrir norðan mundi leiða af sér yfir 400 millj. króna hærri stofnkostnað raforkumannvirkja en ef henni yrði valinn staður við Straumsvík, og þá var gert ráð fyrir því, að lína kæmi sunnan frá Búrfellsvirkjun. Og munurinn á rekstrargjöldum raforkukerfisins á árunum 1969 til 1983 miðað við 6% vexti töldu þeir að yrði samtals 655 millj. kr. Straumsvík í hag. Ég hefði að sjálfsögðu kosið, eins og ég fullyrði, að allir stuðningsmenn hæstv. ríkisstj. gera, að verksmiðjan hefði fremur verið staðsett við Eyjafjörð en hér í þéttbýlinu við Faxaflóa. En um það reyndist ekki unnt að ná samningum, nema þá ef við vildum fallast á lægra raforkuverð og tækjum jafnframt á okkur hærri stofnkostnað vegna raforkumannvirkjanna. Eins og ég gat um áðan, kom það einnig fram í viðræðunum við Svisslendingana, að þeir ólu ótta í brjósti vegna hafíshættunnar fyrir norðan, en það er áætlað, að flutningaþörf þessarar 60000 tonna verksmiðju til og frá sé á ári í kringum 240 þús. tonn. Ég vil þó ekki segja, að þetta atriði varðandi hafísinn hafi haft úrslitaþýðingu, en á það mun reyna, ef af samningum verður síðar meir á grundvelli 37. gr. aðalsamningsins á þskj. 434, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fari svo, að ríkisstj. hyggi á það í framtíðinni að byggja álbræðslu á Norðurlandi, lýsir Alusuisse yfir því, að félagið er viðbúið að taka til vinsamlegrar athugunar þátttöku í slíku fyrirtæki í félagi við íslenzka aðila, svo fremi að það sé fjárhagslega hagkvæmt.“ Að sjálfsögðu væri margt annað, sem þá kæmi til athugunar og hefði úrslitaáhrif, fyrst og fremst reynslan, sem þá verður fengin af vinnslunni í Straumsvík, raforkuverð almennt í landinu og markaðshorfur erlendis. Allt hefur þetta áhrif á fjárhagshlið málsins. Með því að leggja í kostnað við byggingu á stærri geymum fyrir hráefnið og framleiðsluna, þá er einnig unnt að vega á móti eða gera ráðstafanir gegn hafísvandanum, ef til þess kæmi. Þótt ekki sé gert ráð fyrir því að reisa verksmiðjuna þar, sem ég hefði fremur kosið, þá er ég þó fylgjandi þeirri samningsgerð, sem hér er til umr., um byggingu álverksmiðju í Straumsvik, m.a. af eftirfarandi ástæðum: Rekstur verksmiðjunnar kemur til með að tryggja okkur Íslendingum ódýrari raforku en unnt yrði með öðrum hætti. Útreikningar, sem fyrir liggja um þetta atriði og birtir eru í fylgiskjölum málsins, hafa enn ekki verið hraktir. Þessi niðurstaða byggist á því, að langur orkusölusamningur gerir okkur kleift að ráðast nú þegar í stórvirkjun, sem öllum ber saman um, að er hagstæðast, ef góð nýting orkunnar er fyrir hendi. Deilt hefur verið um raforkuverð það, sem álverksmiðjan er reiðubúin til að greiða, en í því sambandi má á það benda, að við höfum ekki átt kost á öðrum nægilega stórum orkukaupanda, sem byði hagstæðara verð. Ekki er ósennilegt, að eftirspurn eftir raforku frá vatnsaflsstöð minnki með árunum, þar sem kjarnorkan er óðum að koma til sögunnar. Opnast þá möguleikar fyrir raforkufrekan iðnað til þess að staðsetja sig, þar sem hráefnisins er aflað, eða þá sem næst aðalsölumarkaði, og losna þannig að mestu leyti við kostnaðarsama flutninga til og frá. Þá er og víst, að á næstu árum mun aukast mjög samkeppnin á þessu sviði af hálfu hitabeltislanda, en þar er óhemjumikið ónotað vatnsafl, sem tiltölulega kostnaðarlítið mun verða að virkja. Að því hafa verið leidd rök, að Búrfellsvirkjunin, eins og hún er nú áætluð og samningurinn við álverksmiðjuna á að tryggja fjárhagslega, muni mjög auðvelda okkur að koma upp nýjum virkjunum. Vil ég í því sambandi vísa til bls. 98 á þskj. 434, þar sem fjallað er um áhrif álbræðslu á þróun raforkumálanna, en þar segir m.a., að raforkukostnaður á árunum 1969–1980 muni verða 28% hærri ef Búrfellsvirkjun verði eingöngu byggð fyrir almenningsnotkun og enginn sölusamningur gerður við álbræðslu. Enn fremur: sé allur hagnaðarmismunur á þessum tveimur leiðum, þ.e.a.s. virkjuninni án eða með sölu til álbræðslu, lagður í nýja stórvirkjun á móti 50% lánsfjáröflun annars staðar að, þá mundi hann t.d. nægja riflega fyrir virkjun Dettifoss. Er hér ekki um neina smáupphæð að ræða, ef rétt er reiknað, þar sem kostnaður Dettifossvirkjunar er áætlaður, að því er ég bezt veit, í kringum 1300 millj. króna. Þá er þess og að gæta, að það hefur komið í ljós, að fyrirfram samningur um sölu á raforkunni auðveldar okkur að fá hagstætt lán til virkjunarframkvæmdanna, ekki hvað sízt vegna þess, að samningurinn tekur fram greiðslur í dollurum. Það skiptir einnig miklu máli, að lántaka af þessari ástæðu skerðir ekki möguleikana til lánsfjáröflunar erlendis til annarra gagnlegra framkvæmda, heldur þvert á móti. Með stofnun verksmiðjunnar verður enn einni sterkri stoð komið undir atvinnulíf landsmanna. Þjóðinni fjölgar ört, og kröfurnar til aukinna lífsþæginda virðast aukast að sama skapi. Það er því áreiðanlega rétt, sem segir í grg. okkar þm. Norðurl. e. fyrir till. um undirbúning virkjunar Jökulsár á Fjöllum til stóriðju: „Framleiðsla þjóðarinnar þarf að vera bæði meiri og fjölbreyttari.“ Margt bendir til þess, að álvinnslan geti skapað grundvöll fyrir nýjan, innlendan iðnað, sem hagnýtti sér framleiðslu verksmiðjunnar. Má í því sambandi vísa til þess, að ál er nú mjög mikið notað í byggingariðnaðinum í vaxandi mæli til skipasmíða og í umbúðir, svo sem dósir undir niðursoðinn mat, einnig í þiljur fiskiskipa og í kassa undir fisk. Það er því ekki ósennilegt, að stofnuð verði hér á landi fyrirtæki, sem hefji framleiðslu á margvíslegum hlutum og tækjum úr áli. Í 17. gr. samningsins er tekið fram, að Alusuisse og ISAL séu reiðubúin til að aðstoða íslenzka iðnaðaraðila við þróun úrvinnslu áls á Íslandi með því að leggja fram tæknikunnáttu. Eins og ég gat um fjölgar íslenzku þjóðinni ört. Áætlað er, að um næstu aldamót verði íbúatala landsins komin upp í um 400 þús. manns, og gera má ráð fyrir því, að á næstu tíu árum bætist við á vinnumarkaðinn um 17 þúsund manns. Öllu þessu fólki verður að sjá fyrir öruggri og arðbærri vinnu. Rekstur álverksmiðjunnar getur orðið einn þátturinn í þeirri viðleitni. Andstæðingar samningsins hafa haldið því fram, að óráðlegt sé nú að ráðast í þennan rekstur, þar sem nægileg atvinna sé fyrir í landinu. Það er rétt, að atvinna er nú bæði mikil og góð sem betur fer. En við Íslendingar þekkjum til þeirra sveiflna, sem geta orðið í atvinnulífinu. Það þarf ekki nema aflabrest á einu árí til þess að snúa dæminu verulega við. Þegar flest var, munu t.d. um 3000 manns hafa unnið hjá varnarliðinu, og ég minnist sjálfur áranna 1950–1955 og jafnvel 1956, þegar margir Norðlendingar urðu að sækjast eftir vinnu á Keflavíkurflugvelli og oft í samkeppni við Sunnlendinga vegna atvinnuskortsins, sem fyrst og fremst var afleiðing aflabrests á síldveiðum bæði fyrir Norður- og Austurlandi. Það hvarflar raunar ekki að mér að halda því fram, að álverksmiðjan og rekstur hennar geti riðið baggamuninn í þessu sambandi, þar sem ekki koma til með að starfa beint við sjálfa verksmiðjuna nema um 450 manns, þegar hún hefur náð 60 þús. tonna afköstum eða um 3% af vinnuaflsaukningunni eins og hún verður orðin eftir tíu ár. En hún mundi þó hjálpa til. Að reksturinn komi til með að draga verulega frá sjávarútveginum, tel ég ástæðulaust að óttast, eða frá öðrum atvinnuvegum, þannig að þeim stafi af því veruleg áhætta, það efast ég um. Hins vegar er það rétt, að bæði virkjun Þjórsár og verksmiðjubyggingin koma til með að hafa mikil áhrif á vinnumarkaðinn, meðan á þeim framkvæmdum stendur. Eftir mitt ár 1967 og fram á næsta ár munu vinna um 500 manns við virkjunarframkvæmdirnar og eitthvað færri við álverksmiðjuna, er kemur fram á árið 1968. Í þessum umr. hefur því verið haldið fram, að fylgismenn samningsgerðarinnar, sem frv. þetta fjallar um, væru haldnir einhvers konar vanmati á getu sjávarútvegsins. Þetta er hreinn misskilningur og algerlega ástæðulaus ótti. Við höfum að vísu varað við hættunni, sem þjóðarbúskap okkar getur stafað af ofveiði við strendur landsins, ef ekki næst samkomulag við erlendar fiskveiðiþjóðir um skynsamlegar ráðstafanir til varnar, en þetta eru áreiðanlega sannindi, sem flestir viðurkenna nú orðið. Uppbyggingu iðnaðarins nú á síðari árum hefur almennt verið fagnað, þar sem hann felur í sér aukið öryggi fyrir íslenzkt atvinnulíf. Margir hafa látið síg dreyma um atvinnurekstur, sem með hagnýtingu raforkunnar ynni úr íslenzkum hráefnum fyrir erlendan markað. Engum hefur komið til hugar, að athafnasemi á því sviði mundi verða til þess að skerða áhuga útgerðarinnar fyrir auknum framförum og framkvæmdum í fiskiðnaðinum. Eftir því sem iðnaðargreinunum fjölgar og fer fram, vex þekking og reynsla landsmanna á þessu sviði, en hún er nauðsynleg, ef vel á að takast til. Aukin iðnvæðing mun því áreiðanlega leiða til aukins skilnings á því, að nauðsynlegt sé að vinna sem mest og bezt verðmæti úr sjávaraflanum, að aflamagnið sjálft sé ekki aðalatriðið heldur verðmætið, sem fyrir aflann fæst. Rekstur væntanlegrar álverksmiðju verður til þess að gera atvinnulíf landsmanna enn þá fjölbreyttara. Og eins og á hefur verið bent, getur hann lagt grundvöllinn að nýjum, öflugum atvinnugreinum. Beinar gjaldeyristekjur af rekstri verksmiðjunnar fyrir þjóðarbúið koma til með að verða verulegar, auk þess sem sjálfar byggingaframkvæmdirnar færa miklar tekjur. Árlegar gjaldeyristekjur af 60 þús. tonna verksmiðju eru áætlaðar yfir 300 millj. kr., en miðað við núverandi verðlag mun útflutningsverðmæti slíkrar verksmiðju vera nálægt 1300 millj. kr. Um skattamál og skattlagningu verksmiðjunnar hefur mikið verið rætt. Ég tel, að rétt hafi verið að semja um ákveðið skattgjald miðað við hvert framleitt tonn, þar sem það fyrirkomulag á að geta forðað báðum aðilum frá deilum um annars nokkuð flókin atriði. Um upphæð framleiðslugjaldsins má að sjálfsögðu deila, en miðað við þær upplýsingar, sem fengizt hafa frá Noregi, og í því sambandi verið sérstaklega vísað til skýrslu Steingríms Hermannssonar, sem hann gaf þmn., má telja, að vel hafi til tekizt í sambandi við þetta atriði. Ríkisstj. og stjórnarflokkarnir hafa talið eðlilegt, að meginhluta skatttekna vegna væntanlegrar álbræðslu yrði varið til að stuðla að eflingu atvinnulífsins víðs vegar um landið. Áætlað er, að fyrsta heila starfsár bræðslunnar verði 1970 og að framleiðslugjald hennar fyrstu þrjú árin verði árlega 16–17 millj. kr. miðað við núverandi gengi. Eftir það hækka svo tekjurnar af gjaldinu nokkuð ört, og miðað við óbreytt verð á áli munu skatttekjurnar af verksmiðjunni næstu 25 árin nema samtals um 1400 millj. kr., og þær tekjur koma til með að greiðast í dollurum á hverjum tíma, þannig að þessi upphæð er að þessu leyti með gengistryggingu eða gengistryggð. Gert er ráð fyrir, eins og ég drap á, að um 71% af þessu gjaldi renni til atvinnujöfnunar í sérstakan sjóð, en síðar hækki hlutfallið upp í 76%. Hæstv. ríkisstj. hefur nú nýlega lagt fram frv. um Atvinnujöfnunarsjóð, þar sem m.a. er byggt á framangreindum tekjum frá álverksmiðjunni, en um hlutverk sjóðsins segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í því frv., sem lagt hefur verið fram: „Hlutverk Atvinnujöfnunarsjóðs er að veita lán og styrki til framkvæmda í þeim landshlutum, þar sem brýn þörf er fjölbreyttara atvinnulífs og skilyrði fyrir hendi til arðbærra framkvæmda, er séu til þess fallnar að stuðla að jafnvægi í byggð landsins, koma í veg fyrir, að einstök byggðarlög fari í auðn.“ Í frv. er gert ráð fyrir styrkveitingum í þessu skyni úr sjóðnum auk lána. Andstæðingar samningsgerðarinnar og þeirra á meðal hv. 3. þm. Norðurl. e. og hv. 5. þm. Norðurl. e. í ræðu sinni hér rétt áðan, hafa viljað gera lítið úr þýðingu Atvinnujöfnunarsjóðs, úr því að verksmiðjuna eigi að staðsetja sunnanlands, við Straumsvík. Ég er nú allt annarrar skoðunar. Slíkur sjóður, sem byggist upp með öðrum, árlegum tekjum, getur orðið til ómetanlegrar hjálpar, jafnvel ráðið úrslitum um það, hvar fyrirtæki verða staðsett, enda yfirlýstur tilgangur sjóðsins að stuðla að því. Lánveitingar úr sjóðnum munu væntanlega koma til viðbótar öðrum lánum, sem fást kunna t.d. úr Fiskveiðasjóði, Iðnlánasjóði og frá atvinnuleysistryggingunum og fleiri stofnsjóðum, sem e.t.v. eiga eftir að koma til sögunnar í framtíðinni. Ég hef nú vikið að nokkrum atriðum varðandi mál þetta, og í stuttu máli er þetta niðurstaða mín: Með margþættum athugunum stóriðjunefndar og sérfræðinga á ýmsum sviðum, miklu starfi hæstv. iðnmrh., viðkomandi ríkisstofnana og síðan þmn. tel ég, að málið hafi verið vel undirbúið. Allir þm. hafa, eftir því sem samningum miðaði áfram, fengið upplýsingar og margvísleg gögn í hendur. Þannig má segja, að allar staðreyndir málsins í meginatriðum hafi legið fyrir um langan tíma, og einn veigamesti þáttur málsins er bygging væntanlegs orkuvers við Þjórsá, sala og hagnýting orkunnar þaðan, en þessi hlið málsins var einmitt mjög til umr. hér á hæstv. Alþ. á s.l. vetri, og voru þá afgr. lög frá Alþ. um Landsvirkjun, eins og hv. þm. munu minnast. Þegar á þetta allt saman er litið, held ég, að ekki verði annað sagt en að allir hv. þm. hafi haft góðan tíma til þess að kynna sér allar aðstæður málsins og mynda sér skoðanir á því. Allt hnígur að því, að mikill þjóðhagslegur ávinningur verði af álbræðslu. Þessi nýja atvinnugrein á ekki að þurfa að skaða aðra alvinnuvegi, sem þjóðin hefur byggt afkomu sína á, heldur hið gagnstæða. Með tekjunum af álbræðslunni verður unnt að styrkja annan atvinnurekstur í landinu. Vinnandi fólki í landinu fjölgar það mikið á ári hverju, að það getur ekki leitt nein vandræði yfir aðra útflutningsatvinnuvegi, þótt um 450 manns komi til með að starfa í sjálfri álbræðslunni. Og í þessu sambandi má geta þess, sem áður var raunar bent á, við 1. umr., að það eru nú þegar allmörg fyrirtæki hér á landi, sem hafa fleira fólk í þjónustu sinni en væntanleg álbræðsla, enda mun þróunin í flestum löndum miða í þá áttina, að fyrirtækin fremur stækki en hitt, ýmist með því að þau færa sig út eða þá að smærri fyrirtæki eru sameinuð í stærri heildir. Það hlýtur ætíð að vera matsatriði hverju sinni, að hve miklu leyti sé æskilegt að hagnýta sér erlent fjármagn, sem býðst til stofnunar atvinnufyrirtækja og rekstrar. Á það jafnt við um fjármagn, sem fengið er að láni og greiða verður á ákveðnu árabili, og fjármagn, sem erlendir aðilar leggja fram beint sjálfir sem áhættufé. Það hefur komið fram í umr., að vinstri stjórnin svonefnda hafði á sínum tíma látið kanna, hvort amerískt félag vildi reisa álbræðslu hér á landi, og ég minnist þess ekki að hafa heyrt, að því hafi verið andmælt.  Ég vil svo að lokum endurtaka það, að ég hefði fremur kosið, að verksmiðjan væri reist fyrir norðan, við Eyjafjörð, þar sem segja má, að þörfin sé miklu meiri fyrir aukið athafnalíf og fjölbreytni í atvinnu háttum en hér við Faxaflóa, en um þetta var ekki unnt að semja eins og bent hefur verið á. Af ræðum hv. framsóknarmanna hér i þd. og málgögnum þeirra verður ekki ætlað, að þeir hefðu léð fylgi sitt byggingu álverksmiðju við Eyjafjörð á sama samningsgrundvelli og nú liggur fyrir til umr. varðandi Straumsvík. Á þetta vil ég einmitt benda vegna forsögu málsins. Norðlendingar eru allir sammála um það, að stefna beri að virkjun Dettifoss í Jökulsá á Fjöllum, sem yrði stórvirkjun, 100–130 mw. að stærð. Til þess að ná því marki duga ekki viljayfirlýsingar einar eins og þær, sem hv. 3. þm. Norðurl. e. las hér upp við l. umr. málsins. Fyrst og fremst þarf gaumgæfilegar athuganir og síðan ákvarðanir, byggðar á raunhæfum fjárhagslegum grundvelli. Ég veit, að hv. þm., sem er hygginn og gætinn maður, hann er mér algerlega sammála um þetta atriði. Eins og raforkumarkaðinum er nú háttað á Norðurlandi, er helzt rætt um 12 mw. virkjun í Laxá. Það er því ljóst, að Dettifoss verður ekki virkjaður í náinni framtíð fyrir atvinnu norðan heiða, nema þar rísi nýr stóratvinnurekstur. Hvort samstaða næst til að undirbúa hann og koma honum upp, verður tíminn að leiða í ljós. Um það mál, um það atriði, verður ekkert sagt á þessu stigi. Hjá stjórn raforkumála hefur verið út frá því gengið, að til tengingar orkuveitusvæðanna kæmi innan fárra ára. Búrfellsvirkjun 310 mw. og virkjun Háafoss 126 mw. mun með orkusölu til álverksmiðju duga Suðurlandinu næstu 20 árin eða til 1985. Ef rafmagnslína eða orkuveitulína verður þá komin milli Suður- og Norðurlands, og þá hef ég Austurland einnig í huga, mundi orka frá Dettifossi koma í góðar þarfir. Þessi mál verða án efa athuguð mjög gaumgæfilega á næstu árum og þá frá öllum hliðum. Ég vona, að Dettifossvirkjun eigi ekki svo langt í land, en með þeirri stórframkvæmd væri lagður einn öruggasti hornsteinninn að norðlenzku og austfirzku athafnalífi. Forustumenn þessara landshluta eiga því að nota hvert tækifæri, sem gefst, til þess að búa í haginn fyrir þessa framkvæmd. Fundarsamþykktir og viljayfirlýsingar eru hvetjandi og oft nauðsynlegar til þess að vekja athygli á verkefnum, en til þess að þær leiði til árangurs, verða þær að byggjast á raunsæi og fjárhagslegri getu þeirra aðila, sem framkvæma eiga hlutina.



Herra forseti. Landbn. d. hefur fjallað um þetta mál og sent það til umsagnar Sambandi ísl. sveitarfélaga og Flateyjarnefnd, þ.e.a.s. mþn., sem hafði haft það hlutverk að athuga, hvað hægt væri að gera til þess að viðhalda og efla byggð í Flatey á Breiðafirði. Báðar þessar umsagnir eru jákvæðar. Samband ísl. sveitarfélaga segir: „Stjórnin“ - þ.e.a.s. stjórn sambandsins - „samþykkir að mæla með því, að frv. nái fram að ganga.“ Mþn. um vandamál byggðar í Flatey sendi einnig umsögn, og vil ég leyfa mér, með leyfi hæstv. forseta, að lesa það svar. Það er á þessa leið, það er dags. 2. okt.: „Flateyjarnefnd hefur meðtekið bréf hv. Nd. Alþ., dags. 18. febr. 1966, ásamt frv. til l. um eignarnám lands í Flatey á Breiðafirði á þskj. 183, þar sem beiðzt er umsagnar n. um frv. Eins og við tókum fram á fundi með landbn. nýlega, teljum við, að frv. á þskj. 183, þótt að l. verði, leysi ekki að fullu þann vanda, sem leysa þarf í þessu máli. Hreppsfélag þetta er fámennt og hefur eins og stendur sjálft enga fjárhagslega möguleika á af eigin fé að staðgreiða líklegt andvirði þessarar eignar. Við teljum því, að frv. verði að taka verulegum breyt., ef leysa á þann vanda, sem hér um ræðir. Nm. hafa því orðið sammála um að leggja til við hv. landbn., að eftirfarandi breyt. verði gerðar á frv., en þær fela í sér, að ríkið veiti tímabundna fjárhagslega aðstoð til þess, að hreppurinn síðar geti eignazt landið. Með tilvísun til þessa leggjum við til eftirfarandi: Að 1. gr. frv. orðist svo: Ríkissjóði er heimilt að kaupa þá 4/5 hluta Flateyjarjarða á Breiðafirði ásamt tilheyrandi hlunnindum þeirra, sem nú eru í einkaeign. Náist ekki samkomulag um kaupin við eigendur, er ríkissjóði heimilt að eignarnema Flatey 1, 2, 3, 4, 6 og 7 með gögnum og gæðum, er þeim fylgja, og skal framkvæmd eignarnámsins fara eftir ákvæðum laga nr. 61 frá 14. nóv. 1917. 2. gr. frv. orðist svo: Þegar ríkissjóður hefur eignazt þessar jarðir, svo sem fyrir er mælt í I. gr., skal hann endurselja þær Flateyjarhreppi með þeim greiðslukjörum, að hreppsfélaginu verði fært að standa undir vöxtum og afborgunum til ríkissjóðs, miðað við, að leigur fyrir land og hlunnindi fari ekki fram úr venjulegri leigu af jörðum í eign ríkisins. Við endursölu til hreppsins sé sett það skilyrði, að hreppnum sé óheimílt að selja eignirnar eða hluta þeirra, þó að undanskildum jarðarhúsum. Við ráðstöfun á jörðunum til ábúðar sé tryggt, þurfi hreppurinn eða ríkið á landi að halda til sérstaks atvinnureksturs, að eigi komi til önnur bótaskylda fyrir land eða hlunnindi en lækkun á leigu, er svari til þeirrar rýrnunar, er verður af notun lands og hlunninda. Takist ekki samkomulag milli hreppsins og ríkissjóðs um kaup hreppsins á eignunum, leigir ríkissjóður hreppnum eignirnar, enda séu ákv. 2. mgr. að fullu tryggð með leigusamningunum. Þá skal og Flateyjarhreppur jafnan eiga þess kost að kaupa eignirnar með þeim kjörum, sem í 1. mgr. getur. Virðingarfyllst. Gísli Jónsson, form., Pálmi Einarsson, ritari. Til landbn. Nd. Alþ.“ Þessi umsögn var sem sé jákvæð, en lagt var til. að tvær breyt. yrðu gerðar á frv., og talið, að ef þær breyt. yrðu gerðar, væri það öruggara, að lögin kæmu að fullu gagni í því skyni að efla byggð í Flatey á Breiðafirði. Það var þess vegna talið sjálfsagt af landbn. að athuga möguleika á því að fá samstöðu um frv. þannig breytt, eins og mþn. lagði til, og var rætt um það mál við hæstv. fjmrh. Hann var í sjálfu sér fús til þess að taka þá skuldbindingu á ríkið að leysa út Flateyjarlönd, þá hluta, sem hér um ræðir af Flateyjarlöndum, samkv. niðurstöðu fyrirhugaðs eignarnáms, en var þó ekki alls óhræddur um, að þetta kynni að leiða til hættulegra fordæma annarra, kannske stærri en hér væri um að ræða. Það var athugað, að svipuð lönd á Breiðafirði, þ.e.a.s. lönd Hergilseyjar, höfðu verið nýlega seld á 11000 kr. hundraðið að fornu mati. Öll Flateyjarlönd eru 40 hundruð að fornu mati, en hér var um að ræða að eignarnema 4/5 þess eða 32 hundruð. Það væri því í hæsta lagi, ef niðurstaða eignarnáms yrði eitthvað svipuð og kaupverð í Hergilseyjarlöndum nú nýskeð, kannske um að ræða 400000 kr. upphæð. Það gat ekki talizt neinn stórpeningur fyrir ríkissjóð. Það var þess vegna eingöngu, að hæstv. fjmrh. talaði um, að þetta kynni að draga stærri dilk á eftir sér, ef gengið væri inn á þetta. En ég var m.a. þeirrar skoðunar, að öruggara væri, að frv. kæmi að notum, ef frv. væri breytt í samræmi við till. mþn. Niðurstaðan hefur samt orðið sú, að landbn. mælir öll með því, að frv. verði samþykkt, og það er þá gert í trausti þess, að komi á daginn, að hið fámenna hreppsfélag Flateyjarhrepps reynist þess ekki megnugt fjárhagslega að leysa af hendi kaupverðið samkv. mati, þá verði með einhverjum hætti veitt aðstoð af hendi ríkisins eða einhverra opinberra sjóða, til þess að þetta fátæka hreppsfélag geti eignazt landið, og ég hef hugmyndir um það, að til þess ættu að vera möguleikar. Og í því trausti, að það bregðist ekki, mæli ég með frv. óbreyttu. Nú kynnu menn að segja sem svo, hvaða líkur eru fyrir því, að það komi að gagni gagnvart eflingu byggðar í Flatey á Breiðafirði, þó að heimamenn eða hreppsfélagið sjálft eignist landið. Jú, það er upplýst, að flestir eigendur að 4/5 hlutum Flateyjarlands eru nú ekki búsettir þar á staðnum, margir þeirra búa hér í Reykjavík, sumir jafnvel í öðrum heimsálfum. Þessi lönd hafa verið leigð eftir gömlum leigumálum, það á að greiða þarna leiguna í dún, og leigan verður með þeim hætti mjög há, það er ekki hægt að segja annað. Hins vegar hafa leigjendur ekki aðstöðu til þess að bæta landið með ræktun, þar sem þeim er leigt þetta frá ári til árs, og eigendur hafa engan áhuga á því að rækta landið. Það hefur verið leitað samvinnu við þá um það, að þeir heimiluðu samfellda ræktun landsins, en samkomulag hefur ekki náðst við hina dreifðu eigendur um það. Það er því bersýnilegt, að ef fólkið í Flatey á að njóta þessara landgæða, sem þarna er um að ræða, með eðlilegum hætti og fyrir sanngjarna leigu, þarf sveitarfélagið sjálft að eiga þetta land, og ég er sammála mþn. um það, að það sé frumskilyrði fyrir áframhaldandi byggð í Flatey, að hreppurinn eignist allt land og öli landsréttindi í Flatey, þar með talin öll hlunnindi, sem fylgja jarðeignum þar, en þetta er í nál. mþn. Vitanlega fólust í till. mþn. um viðreisn byggðar í Flatey ýmsar aðrar till. en um það, að sveitarfélagið eignaðist landið. Þó að n. legði einna mest upp úr því, er því ekki að neita, að smáútgerð getur vel komið til greina í Flatey, og hefur fiskigengd í Breiðafirði, á Breiðafjarðarmiðum, nú aukizt á síðari árum eftir útfærslu landhelginnar, en það var eitt, sem kom hart við Flatey, þegar Flateyjarmið voru uppurin og ekki fékkst þar fiskur úr sjó, en sú var niðurstaðan orðin áður en landhelgin var stækkuð. En það hafði komið í ljós við athugun í sambandi við hugmyndir manna um þaravinnslu, t.d. með aðstoð jarðhitans á Reykhólum, að mjög þýðingarmikil þaramið eru einmitt í kringum Flatey, og er ekki ólíklegt, að það gæti orðið nokkur atvinna fyrir íbúa Flateyjar að skera þara eða afla þara til þaravinnslu t.d. á Reykhólum. Einnig hefur það sýnt sig, að skilyrði eru afbragðsgóð, alveg sérlega góð, til verkunar skreiðar í Flatey, og væri ekki ólíklegt, að einmitt smáútgerð og verkun aflans í skreið gæti verið einmitt þýðingarmikil fyrir tiltölulega fámenna byggð í Flatey. Okkur Vestfirðingum er ekki alveg sársaukalaust, að Flatey á Breiðafirði leggist í eyði. Þetta er menningarstöð að fornu og nýju. Rætur íslenzkrar menningar stóðu óvíða á landinu fastari fótum en einmitt í Flatey á Breiðafirði, t.d. á 19. öldinni. Það er þjóðfélagsþróun, sem veldur því að verzlunin lagðist frá Flatey, og í annan stað, að fiskigengd lagðist frá Breiðafjarðarmiðum. Það er þetta og annað því líkt, sem veldur því, að Flatey hefur nálega lagzt í eyði, en þar eru nú aðeins milli 30 og 40 manns. Ég skal ekki hafa þessi orð fleiri. Við flm. leggjum allir áherzlu á það, að málið fái afgreiðslu á þessu þingi, og niðurstaða landbn. er sú, að hún mælir einróma með samþykkt frv. óbreytts.



Herra forseti. Mér sýnist nú í fljótu bragði, að sú till., sem hér liggur fyrir frá hv. 3. þm. Reykv., sé ein ágætasta till. í áfengismálum, sem fram hefur komið í lengri tíð. Hins vegar fæ ég ekki séð, að hún komi neitt við því máli, sem hér er til atkvgr., þ.e. a. s. breytingu á áfengislöggjöfinni í sambandi við bruggun áfengs öls. Þar sem ég vil enn síður, að þetta ágæta mál verði háð örlögum hins margumrædda ölmáls og mundi gjarnan vilja, að það mál næði fram að ganga, hvort sem bjór yrði innleiddur á Íslandi eða ekki, þá treysti ég mér ekki til að taka afstöðu til málsins og greiði því ekki atkv.



Herra forseti. Ég er samþykkur þessari till., en þar sem fyrir liggur, að búið er að endurskoða áfengislöggjöfina og frv. um það efni mun væntanlega fljótlega verða lagt hér fram á Alþ., sé ég ekki ástæðu til að taka eitt atriði út úr og greiði því ekki atkv.



Herra forseti. Ég tel eðlilegt, að þingheimur greiði hreinlega atkv. um efni þess frv.. sem hér liggur fyrir, um það, hvort eigi að leyfa bjórbrugg í landinu eða ekki, og sé enga ástæðu til þess að skjóta mér fram hjá atkvgr. um það, og þar sem upplýst er, að þetta atriði mun koma til afgreiðslu þingsins í sambandi við annað mál, segi ég nei.



Herra forseti. Þar sem felld hefur verið till. um að skjóta þessu máli til þjóðaratkvæðis, segi ég nei.