Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Magnús Kristjánsson) Mál þetta kom fyrir þingið 1920 og fjekk þá góðar undirtektir, og var af öllum viðurkent, að nauðsyn bæri til að afgreiða það sem fyrst, vegna þess, að það stendur í svo nánu sambandi við mótorvjelstjóraskólann, sem þá var nýstofnaður með lögum. En þrátt fyrir það, þótt undirtektir væru þær, sem að framan greinir, vildi þó svo undarlega til, að vegna einhvers misskilnings var málið felt í Ed. á síðustu stundu. En með því, að nú má telja víst, að þessi misskilningur eigi sjer ekki lengur stað, þótti mjer rjett að bera málið fram af nýju. Jeg tel því fullar líkur til, að málið eigi betri viðtökum að fagna í hv.Ed. nú. Jeg geri ráð fyrir, að slík ábyrgðarstörf sjeu varla í nokkru siðuðu landi undanþegin lögskipuðu eftirliti, eins og hjer Það þýðir ekki að halda langa ræðu um þetta mál, þó að hjer sje um brýna nauðsyn að ræða. Aðalákvæði frv. eru mikilsverður þáttur í þeirri starfsemi að tryggja líf sjómanna, sem stunda áhættumesta atvinnuveg þessa lands. Frumvarp þetta hefir verið borið undir álit sjerfræðinga í þessari grein, og álíta þeir ekkert við það að athuga. Jeg tel svo ekki ástæðu til að fjölyrða meira um þetta. en legg til, að frv. verði vísað til 2, umr. og sjávarútvegsnefndar.

Flm. (Þorsteinn Jónsson) Aðalástæðurnar fyrir þessu frv. eru teknar fram í greinargerðinni, og því óþarft að fara mörgum orðum um það nú. Það er, sem vænta má, allerfitt að gera vegalögin hjer á landi svo úr garði, að þau sjeu allskostar rjettlát, enda er ekki hægt að segja, að það hafi tekist. Það verður ekki borið á móti því, að ýmsir landshlutar hafa verið mjög miklu misrjetti beittir í þessu tilliti. Um sum hjeruð landsins liggja vegir þvert og endilangt, en önnur mega heita svo að segja vegalaus. Enginn landshluti er eins gersamlega án þjóðvega sem norðausturhluti landsins. Tvær víðáttumiklar sýslur, Norður-Múlasýsla og Norður-Þingeyjasýsla, mega heita þjóðvegalausar. Um bygðarlög þessa landshluta er enginn þjóðvegarspotti alla leið úr Reykjadal og sem póstleið liggur með bygðum alt austur á Fljótsdalshjerað. Sá hluti sýslnanna, sem þjóðvegurinn liggur um, er að mestu óbygður, og hafa þessi hjeruð harla lítið gagn af þeim öræfavegi. Er það í rauninni reglulegur fjallavegur, og að mestu sjálfgerður af náttúrunni, enda hefir lítið fje verið lagt til hans af hálfu þess opinbera. Aðgerðir koma og varla til greina, þar sem honum er svo farið. Ár eru að vísu á þessari leið, en engin stórá nema Jökulsá á Fjöllum; en ekki hefir hún til þessa verið brúuð á núverandi þjóðvegi, og mun varla verða það. Niðri í Öxarfirði hefir hún aftur á móti verið brúuð, og einmitt þar, sem flm. þessa frv. ætlast til, að þjóðvegur verði lögákveðinn. Við höfum ekki tekið fram í frv. að fjallvegurinn verði lagður niður, af þeim sökum, að ekki þarf að búast við, að fje verði lagt til viðhalds honum úr ríkissjóði að neinum mun. Og því síður til að leggja þarna nýjan veg, þar sem vegurinn er að mestu leyti sjálfgerður af náttúrunnar hálfu. Það er að mínu áliti tæplega hægt fyrir háttv.þm. að rísa gegn þeirri sanngjörnu kröfu, sem frv. fer fram á. Þess eru engin hliðstæð dæmi hjer á landi, að svo stór og fjölbygð hjeruð sjeu með öllu þjóðvegalaus. Það opinbera hefir líka þrásinnis viðurkent þetta, með því að brúa ýmsar ár á bygðaleiðinni, að mestu leyti á kostnað ríkisins, þrátt fyrir það, þótt ekki væri þar um landssjóðsvegi að ræða. Mun það hafa verið gert til að bæta það misrjetti, sem þessi hjeruð hafa orðið hjer fyrir og sem nú virðist kominn tími til að bæta að fullu. Að lokinni þessari umr. óska jeg, að málinu verði vísað til samgöngumálanefndar.

Flm. (Magnús Jónsson) Frv. þetta er á þskj. 47, og þar eru greindar ástæðurnar fyrir því. Á stríðstímanum og fyrst á eftir voru, eins og kunnugt er, góð ár fyrir landbúnaðinn. Sparisjóðseignir manna fóru vaxandi, og er það skýrasti mælikvarðinn á afkomu almennings. Sveitaprestar nutu þess, eins og aðrir bændur. En áður en launalögin voru endurskoðuð og bætt, áttu allir mjög erfitt uppdráttar, sem í embættum sátu í kaupstöðum og þorpum, og söfnuðu skuldum. Kjör sveitapresta voru því þyrnir í augum margra, þegar verið var að bæta launin og talað var um kjör embættismanna. Þótti því ekki ástæða til, að þeir nytu sömu hækkunar og aðrir. Stjórnin sá því ekki annað fært en að taka upp í frv. takmörkun á dýrtíðaruppbót sveitapresta. Ekki af því, að þá mætti svifta uppbót, heldur af því, að þeir fengju hana ekki, þingið mundi ekki samþykkja það. Nefndin í Nd. lagði til, að þessi takmörkun á dýrtíðaruppbót væri feld burtu. Frsm. bar fyrir þær laukrjettu röksemdir, að engin trygging væri í framtíðinni fyrir þessum ágóða af búskap; sagði auk þess, að gert væri of mikið úr hlunnindum þeirra. Endurmat færi fram á prestssetrunum. Forsrh. var sammála nefndinni, og tók fram, að takmörkunin væri sett af ótta við þingið; óttaðist, að það mundi taka málinu ver, ef eigi væri takmörk sett í þessu atriði. Nd. skildi svo við málið, að takmörkunin var 1/2 dýrtíðaruppbót. Ed. leit svipað á, en lagði til, að takmörkunin væri hækkuð upp í 2/3. Vildi ekki fella þau niður vegna væntanlegs ágreinings; og þannig gekk það í gegn um þingið og er nú í gildi. Við að athuga þessa sögu málsins, sjest, að þeir aðiljar, sem mest höfðu um það að segja, stjórnin og báðar nefndirnar, voru á móti takmörkuninni. Fyrir þessu, að sveitaprestar fái ekki fulla dýrtíðaruppbót, er ein og aðeins ein röksemd færð: þ. e. gróði sá, er sveitaprestar hafi á búskap. Um 1/2 uppbótina, sagði 1. þm.N.-M. (Jón Jónsson): „Þessi tillaga byggist á því, að prestar, sem hafa góðar jarðir til ábúðar, verða ekki eins varir við dýrtíðina og hinir. Jeg býst við að flestir prestar mundu heldur kjósa að halda bújörð sinni, heldur en fá alla uppbótina og vera án jarðanna“ o. s. frv. og 1. landsk. varþm. (SF) sagði: „Prestar til sveita hafa þau hlunnindi fram yfir aðra starfsmenn ríkisins, að þeir eiga kost á að fá bújarðir, sem venjulega eru bestu jarðirnar í hverri sveit. - Hafa þeir sumir haft, og hafa enn, jafnframt prestskapnum, stórbú, er gefa af sjer allmiklar tekjur.“ Það er rangt í þessu, að prestar hafi einir þessi hlunnindi. Að vísu njóta þeir þessa fram yfir flesta aðra embættismenn. - Rökin eru þessi, og hefði búskapurinn verið þá eins og nú er orðið, hefði þessi takmörkun ekki verið samþykt. Nú er þessi ástæða með öllu fallin burt, eins og margir kannast við. Raddir heyrast um, að bændur eigi afarerfitt uppdráttar, og það þó að þeir gefi sig alla við búskapnum, þá er ekki hægt að láta búin bera sig. Prestar, sem tefjast frá búskap og hafa kostnað og ættu að minsta kosti ekki að neyðast til að vera fyrst bændur og svo prestar, þeir hljóta að líða. skaða. Og ætti ekki að ala á því, að þeir bindist of mikið búskap á kostnað preststarfsins. Nú vill fjöldi presta sleppa jörðum sínum, ef þeir fá fulla dýrtíðaruppbót. Hafi vafi verið á því 1919, hvort prestar ættu að fá takmarkaða dýrtíðaruppbót, þá er sá vafi burtu fallinn nú. Jeg hefi í greinargerð frv. gert áætlun um, hvað sparnaður þessi á dýrtíðaruppbót hafi numið, og hverju hún muni nema. Mætti þó gera ráð fyrir lægri upphæð, ef þær vonir rætast, að dýrtíðin minki. Sje það nauðsynlegt, að spara, þá ætti það fremur að koma annarsstaðar niður. Ríkissjóður er búinn að spara c. 300 þús. kr. á þessum lið. Ætti nú ekki að nema staðar í ár, því fremur sem ilt er í ári, og tjáir ekki lengur að vitna til þess, að prestar alment græði á búskap. Má einnig í þessu sambandi geta þess, að laun presta eru lægstu embættislaun, en þó nálega sami undirbúningstími fyrir þeim sem öðrum embættismönnum. Ættu þeir þess vegna ekki að hafa lakari kjör, og því síður sem þeir hafa orðið fyrir halla undanfarin ár. Órjettlæti kemur fram í því, að laun presta eru lægst, þrátt fyrir það; þótt þeir þurfi sama undirbúning sem aðrir embættismenn. Þetta kemur af því að margir þeirra búa í sveit, en það er ekki sá gróðavegur nú að stunda búskap, að nokkurt rjettlæti sje í því að vera að draga af dýrtíðaruppbót þess vegna, þar að auki við lágu launin.