Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég hef ásamt hv. þm. Haraldi Ólafssyni, Davíð Aðalsteinssyni, Ólafi Þ. Þórðarsyni, Stefáni Guðmundssyni, Guðmundi Bjarnasyni og Þórarni Sigurjónssyni leyft mér að flytja till. til þál. á þskj. 75 um tengsl fræðslukerfis og atvinnulífs. Till. er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta athuga hvernig unnt er að tengja fræðslukerfið, einkum Háskóla Íslands, við atvinnulíf landsmanna framar því sem nú er.“ Till. var flutt á seinasta þingi samhljóða þessari og flutti ég þá framsöguræðu fyrir henni sem ég skal reyna að endurtaka ekki nema að nokkru leyti. Sú till. fór til n. mjög seint á þinghaldinu og n. komst ekki yfir að afgreiða hana þannig að hún hlaut ekki afgreiðslu á seinasta þingi. Þess vegna er hún nú endurflutt. Á fjárlögunum fyrir árið í ár er varið að ég hygg milli 14 og 15% af útgjöldum fjárlaga til fræðslumála. Þetta sýnir hve geysistór útgjaldaliður fræðslumálin eru á fjárlögunum og hve útgjöld þjóðarinnar til fræðslumála eru stór þáttur sem að sjálfsögðu verður að nýta sem best m.a. á hagnýtan hátt. Það mætti með nokkrum rétti segja að vélvæðing hér á landi hafi hafist að nokkru ráði í kringum seinustu aldamót, að vísu í smáum stíl til að byrja með eins og allir vita, en smátt og smátt í vaxandi mæli. Og segja má að það hafi orðið hrein bylting í þessum efnum á þessari öld sem náði e.t.v. hámarki eftir síðustu heimsstyrjöld. Síðan hefur verið um að ræða frekari framþróun í þessum málum, þó að t.d. tilkoma tölvunnar nálgist nú byltingu sem á eftir að segja meira til sín þegar tímar líða. Á seinustu áratugum hafa helstu atvinnuvegir þjóðarinnar, svo sem sjávarútvegur, landbúnaður, iðnaður, verslun og þjónusta, tekið flókna véltækni í þjónustu sína, þ. á m. margbrotnar og vandmeðfarnar tölvur og er ekki séð fyrir endann á þeirri þróun. Það er því augljóst að atvinnulífið kallar í sífellt vaxandi mæli á aukna starfskunnáttu og þekkingu er varðar meðferð, gæslu og viðhald hinna flóknustu véla og vélbúnaðar af ýmsu tagi. Það er því ekki óeðlilegt að spurt sé: Er þjóðin nægilega vel að sér í þessum greinum? Hefur fræðslukerfið fylgt þróuninni nægilega vel eftir eða er ástæða til að endurskoða nánar tengslin milli fræðslukerfisins og þarfa atvinnulífsins? Er fræðslukerfið nægilega aðlagað brýnustu þjóðfélagsþörfum? Þessum spurningum og mörgum fleirum þarf að svara. Ef við lítum í kringum okkur og athugum helstu atvinnutæki íslensku þjóðarinnar blasir við hin flóknasta og margþættasta tækni af ýmsum gerðum. Það nægir að nefna fiskiskipastólinn sem er mjög nýtískulegur þótt skipin eldist með ári hverju. Hafa nú staðið miklar deilur um stærð fiskiskipaflotans og sýnist sitt hverjum. Ég álít að hann sé ekki of stór til að hagnýta það hráefni sem hægt er að afla hér við landið ef aflinn væri fluttur í vinnslu ferskur og í fyrsta flokks ástandi. Það eru verulega ónýtt tækifæri í fiskveiðum og allt of mikil brögð að því að komið sé með lélegt hráefni að landi. En það þarf stóran og vel útbúinn fiskiskipaflota til að flytja hráefnið að landi þannig að hægt sé að segja að það sé fyrsta flokks. Það ætti ekki lengur að tengja nafnið „aflakóngur“ við þá sem fiska flest tonnin, heldur við þá sem skila verðmætustu hráefni að landi með sem minnstum tilkostnaði. Ákaflega mikil breyting hefur orðið í rekstri útgerðar á allra seinustu árum. Nægir þar að nefna þá gífurlegu breytingu sem varð með olíuverðshækkununum á árinu 1973 fyrst og síðan 1979, sem hefur valdið nýjum viðhorfum í rekstri útgerðarinnar. Í kjölfar þessa hefur fjármagnskostnaður í heiminum stórhækkað þannig að það hefur valdið í vaxandi mæli gífurlega miklum erfiðleikum að fjármagna smíði fiskiskipa þegar af þeirri ástæðu hvað fjármagnið er orðið dýrt. Hér hafa orðið á gífurlegar breytingar sem verður auðvitað að taka tillit til en hafa valdið miklum erfiðleikum í okkar sjávarútvegi eins og öllum er kunnugt. En með hliðsjón af sífellt bættri tækni, bæði til að finna fiskinn og til allra verka um borð og til að vinna hráefnið og nýta það, þarf æ meiri þekkingu á meðferð hinna flóknustu tækja. Sífellt er verið að vinna að ýmsum þáttum útgerðar. Tæknideild Fiskifélags Íslands er t.d. þátttakandi í norrænu rannsóknarverkefni á sviði orkusparnaðar í fiskveiðum á vegum NORDFORSK sem tæknideildin er aðili að. En tæknideildin hefur ásamt Fiskveiðasjóði allar götur frá 1975 unnið að útvegun búnaðar til mælingar á olíunotkun fiskiskipa. Á miðju ári 1976 hófust mælingar um borð í ýmsum fiskiskipum og um seinustu áramót voru orkunotkunarmælar um borð í 268 skipum, en mælarnir eru nær allir íslenskir. Það er talið að notkun þessara mæla hafi sparað 3.5% af heildarnotkun almennt. Það er erfiðara að segja beint til um sparnað við sjálfar veiðarnar, en til mikils er að vinna, því að aðeins 1% olíusparnaður á íslenska fiskiskipaflotanum jafngildir sennilega útgjöldum sem eru ekki minni en 18 millj. kr., þannig að það telur fljótt í þessum efnum. Margir eru þeirrar skoðunar að flest skip okkar séu mjög óhagkvæm með tilliti til orkusparnaðar. Það eru mörg atriði í gerð skipanna sem hér skipta verulegu máli og mætti þar nefna atriði eins og t.d. gerð stefnis, skrúfugerð og margt fleira. Margir álíta t.d. að skrúfugerðin á okkar togaraflota sé með þeim hætti að ástæða væri til að gera þar á breytingar í mjög mörgum tilvikum. Þetta hefur verið gert. Ég er ekki verkfróður maður en mér skilst að það felist aðallega í því að stækka skrúfuna. Með því móti sé hægt að spara verulega orku, veruleg olíuútgjöld. Þetta eru aðeins dæmi um hvað hægt er að gera í þessum efnum ef að þeim er skipulega unnið. Það er ástæða til að spyrja hver hlutur Háskóla Íslands og vísindamanna okkar í þessum málum sé, um það hvernig á að gera fiskiskip nútímans úr garði. Það væri t.d. verðugt verkefni fyrir vísindamenn og fræðslukerfið að standa að hönnun fiskiskipa og vélbúnaðar sem gæti mætt kröfum nýrra tíma og nýrrar tækni þannig að hægt sé að halda úti skipum með góðum árangri. Ef litið er til fiskvinnslunnar, sem er ein af stærstu atvinnugreinum þjóðarinnar, þá hefur tækninni fleygt fram með ótrúlegum hraða. Hins vegar er því ekki að leyna að hægt er að bæta vélvæðingu og hagræða fiskvinnslustarfseminni stórlega frá því sem nú er og er að því unnið, m.a. með því að taka tölvur í þjónustu fiskvinnslustöðvanna og nýta þær við stjórnun og annað þar sem þær koma að gagni. Það er enginn vafi á því að afkoma þessarar atvinnugreinar er ekki síst undir því komin í framtíðinni að það takist að nýta tæknina og kunnáttuna einmitt til að gera mönnum kleift að reka þessi fyrirtæki á arðbæran hátt. Það hefur mikið verið rætt um stærð fiskiskipaflotans og það hefur mikið verið rætt um fjárfestingu í sjávarútvegi, t.d. í fiskvinnslustöðvum. Ég held að nauðsynlegt sé að menn hafi í huga að á áratugnum 1970–1980 varð hagvöxtur á Íslandi nærri því 5% á ári að jafnaði og var það með því hæsta sem gerist meðal ríkustu þjóða heimsins. Þar á ég við þær þjóðir sem eru meðlimir í Efnahags- og framfarastofnuninni í París. Ég er ekki í nokkrum vafa um að þessi vélvæðing, bæði í fiskiskipaflotanum og einnig í fiskvinnslustöðvunum, átti þar langríkastan þáttinn þó að margt fleira hafi komið til. Hins vegar stöndum við frammi fyrir miklum erfiðleikum, m.a. af ástæðum sem ég hef lýst og öðrum sem ég fer ekki út í í sambandi við þetta mál, þar sem eru verðbólgan og erfiðleikarnir sem hún skapar. Við stöndum sem sé frammi fyrir erfiðleikum sem er býsna erfitt að ná tökum á. En svo haldið sé áfram og komið að stjórnuninni, þá hefur tæknin og tölvan leyst af hendi á fljótvirkan hátt hin ýmsu störf og skapað ný viðhorf í stjórnunarmálum. Sama má segja um landbúnaðinn eins og fiskveiðarnar og fiskvinnsluna. Flóknar og stórvirkar vélar eru þar sífellt að koma til sögunnar og hafa margfaldað afköstin. Það þarf býsna mikla þekkingu og kunnáttu í meðferð tækja og véla til þess að búa vel nú á dögum. Ekki þarf í þessu sambandi að ræða háþróað iðntækniþjóðfélag nútímans með hinum flóknustu og fíngerðustu tækjum og tilfæringum. Það sama hefur í raun og veru skeð í verslun og raunar hvers konar þjónustugreinum. Þar hefur tæknin einnig haldið innreið sína og það eru miklir möguleikar fólgnir í því að beisla hana á þeim sviðum. Auðvitað fer fram margþætt tilraunastarfsemi sem snertir atvinnulífið. En það er einnig þörf á að efla verkmenntun og starfskunnáttu á fleiri sviðum en þeim sem sérstaklega snerta vélbúnað og tækni. Margs konar önnur menntun og starfsþjálfun getur komið atvinnulífinu að miklu gagni, þ. á m. er brýnt að efla hönnunarmenningu þjóðarinnar, þjálfun sölumanna, stjórnunarfræði og fleiri greinar hagnýtrar verkmenningar. Síst ber að vanmeta nauðsyn skipulegrar þjálfunar starfsmanna í fyrirtækjum, enda nauðsynlegt að efla verkmennt þjóðarinnar á öllum stigum starfsskiptingar atvinnulífsins, en ekki í hinum hærri þrepum einum saman. Slík ræki við almenna verkmenntun mun leiða af sér trausta verkmenningu þjóðarinnar og gera hana hæfari til stórra átaka í arðbærri framleiðslu af ýmsu tagi. Mér er það nokkuð minnisstætt að ég stundaði framhaldsnám við bandarískan háskóla fyrir 30 árum og gerði mér dálítið far um að kynnast því hvernig háskólar þar í landi starfa. Það sem vakti einna mesta athygli mína var hversu háskólarnir eru tengdir sterkum böndum við atvinnulífið, það kemur fram í ýmsum greinum, t.d. er tilraunastarfsemi háskólanna í mjög nánum tengslum við atvinnulífið. Haldin eru námskeið í háskólunum þar sem fyrirtækin eiga kost á að senda unga menn til að fylgjast með því nýjasta á sviði tilrauna og menntunar sem snertir þeirra starfsvettvang. Ég er ekki í nokkrum vafa um að ein af ástæðunum fyrir því að Bandaríkin eru langsterkasta framleiðsluþjóðfélag veraldar er sú að þeim hefur kannske tekist umfram aðrar þjóðir að tengja atvinnulífið við háskólana og fræðslukerfið í landinu. Þó þarf ekki að efast um að þar eru ýmsir misbrestir á. Þrátt fyrir þörfina á sérhæfðu námi í nútímaþjóðfélagi má ekki missa sjónar á því hlutverki skólanna að koma nemendum almennt til nokkurs þroska. Hins vegar finnst mér vera álitamál hvort við eigum að halda þeirri stefnu í skólamálum sem við höfum markað, þ.e. að hafa tiltölulega langt almennt nám áður en menn fara í sérnám. Ýmsar þjóðir, eins og t.d. Bandaríkjamenn og fleiri þjóðir, haga þessum málum á þann veg að menn byrja fyrr á sérnámi en hér er á Íslandi. Það eru sjálfsagt bæði gallar og kostir við þetta, en ég er þeirrar skoðunar að við ættum að huga að því að hefja fyrr sérnám en við gerum. Ég held að það mundi skila meiri og betri árangri en það fyrirkomulag sem við búum við þó það hafi ýmsa góða kosti. Á seinustu árum hefur orðið mikil breyting á háskólanámi að því leyti til að það eru margfalt fleiri stúdentar sem nú stunda nám við háskólana en var fyrir örfáum árum. Það hefur orðið stökkbreyting í þessum efnum. Sem dæmi um það má nefna að ég hygg að það sé ekki langt frá því að um 7000 stúdentar stundi nám við Háskólann hér og við erlenda háskóla. Það er býsna mikill fjöldi og það veltur á miklu að vel takist til um námið og ekki síst að það komi að sem hagnýtustum notum í þjóðfélaginu. Þegar ég talaði fyrir þessu máli í fyrra gerði ég nokkra grein fyrir framhaldsskólakerfinu, hvernig það væri. Í ljós kom þegar ég fór að athuga það, og það þekkja menn, að það er býsna ólíkt í hinum ýmsu skólum. Þetta hefur kannske valdið vissum erfiðleikum fyrir Háskólann vegna þess að skólakerfin eru mismunandi á framhaldsskólastigi og dálítið erfitt fyrir Háskólann að fylgjast með undirbúningi þeirra nemenda sem koma til náms. Framhaldsskólarnir kvarta undan lélegum undirbúningi grunnskólans, Háskólinn kvartar undan lélegum undirbúningi sumra stúdenta og margir skólamenn álita að auka ætti sambandið milli hinna ýmsu skólastiga, þannig að t.d. Háskólinn þekkti betur til þekkingar væntanlegra nemenda. Það getur verið þáttur í þessu máli að skoða þetta nánar. Auðvitað er þetta í sífelldri skoðun á vegum menntmrn. og fræðsluyfirvalda en það gæti verið ástæða til að gefa gaum að þessu atriði sérstaklega. Hinn merki skólamaður Guðmundur Arnlaugsson, fyrsti rektor Menntaskólans við Hamrahlíð, sagði efnislega í ræðu sem hann flutti á ráðstefnu BHM 26. nóv. 1983 að við upphaf kennaraferils síns fyrir stríð hefðu nemendur oft brotist áfram af dugnaði og elju við erfiðar ástæður. Hann sagði að þegar hann bæri þessa gömlu vini sína saman við slakasta hluta nemenda í seinni tíð, sem létu berast með straumnum án verulegs áhuga eða hugsjónar, gæti hann ekki varist þeirri hugsun að víst væri þessu fólki hollt að ögn erfiðara væri að komast af hjalla í skólakerfinu. Hann sagði og, með leyfi hæstv. forseta: „Ég held að framhaldsskólinn verði að sætta sig við að vera víður inngöngu og reyna að gera sem best við alla sem í hann koma. En ég held jafnframt að hann ætti að vera þröngur útgöngu. Hann ætti að gera talsverðar kröfur til nemenda sinna og ekki hika við að láta þá hverfa úr skólanum sem ekki sinna þeim kröfum.“ Það er sjálfsagt að viðurkenna að fræðslukerfið hefur um margt leitast við að fylgjast með tímanum og ýmislegt hefur verið og er vel gert í þessum efnum. Margir sérskólar starfa á tæknisviðum og búa nemendur undir vandasöm störf í þágu atvinnuveganna. Má þar nefna t.d. Vélskóla Íslands, stýrimannaskólana, Tækniskólann, búnaðarskólana, og þar með búnaðarháskólann á Hvanneyri, iðnskólana, Fiskvinnsluskólann og ýmsa fjölbrautaskóla með brautir á véla- og tæknisviði. Ýmiss konar námskeið fara einnig í vöxt. Útgerðartækni hefur verið kennd við tækniskólann síðustu 6–7 árin, en annars hefur kennslu í sjávarútvegsgreinum lítið verið sinnt til þessa á æðsta stigi fræðslumála. Þó er þetta okkar þýðingarmesti atvinnuvegur. Á Akureyri hefur tekið til starfa verkmenntaskóli. Þar eru nú við nám líklega yfir 700 nemendur og sá skóli skiptist í hinar ýmsu deildir á sviði verkmenntunar. Hv. þm. Ingvar Gíslason, þegar hann var menntmrh., undirbjó þetta mál og núv. hæstv. menntmrh. gaf út heimild í nóv. 1983 til skólans um að hann mætti útskrifa þegar á fyrsta starfsári sínu stúdenta á viðskiptasviði og síðar á uppeldis- og heilbrigðissviði. Þá er rétt að geta þess að fyrrv. menntmrh. Ingvar Gíslason skipaði nefnd undir forustu Valdimars Kr. Jónssonar prófessors á grundvelli þáltill. sem Guðmundur Karlsson fyrrv. alþm. flutti og fékk samþykkta hér á Alþingi um að koma á fót kennslu í sjávarútvegsgreinum við Háskóla Íslands. Þessi nefnd hefur skilað áliti og er það til umfjöllunar hjá rn., að ég hygg, samtökum sjávarútvegsins og fleiri aðilum. Þá er rétt að geta þess einnig að á síðasta ári var ráðinn endurmenntunarstjóri við Háskóla Íslands og hefur hann staðið fyrir endurmenntunarnámskeiðum fyrir verkfræðinga og tæknifræðinga. Iðntæknistofnun hefur einnig í undirbúningi námskeið fyrir unga menn sem gegna vandasömum störfum í iðnaði. Það sem ég hef nú minnst á er aðeins upptalning nokkurra tilvika. Margt fleira mætti nefna í þessum efnum. Núv. hæstv. menntmrh. lýsti því yfir, þegar hún tók við ráðherrastörfum, að hún hefði áhuga á tengslum milli fræðslumála og atvinnulífs. Þegar í júlímánuði 1983 skipaði hún fjölmenna nefnd um tengsl atvinnulífs og skóla. Þessi nefnd er nokkuð fjölmenn og í hennar erindisbréfi - ég veit að ég má áreiðanlega lesa upp úr því, með leyfi forseta og hæstv. menntmrh., - segir svo: „Nefndin fjalli um það hvernig breyta þurfi skólamenntun þannig að hún búi nemendur betur undir margs konar atvinnuþátttöku í þjóðfélagi nútímans. Það verði sérstaklega kannað á hvern hátt bein þátttaka í atvinnugreinum geti orðið hluti náms og á hinn bóginn hvort skólinn geti miðlað atvinnuvegum fræðslu með beinni hætti en nú er.“ Þetta er nokkuð fjölmenn nefnd, sem hefur unnið að gagnasöfnun í þessum málum, en það er auðvitað frumatriði að afla gagna, gera sér grein fyrir því hvernig skólakerfið raunverulega er og hvernig það starfar áður en menn eru í stakk búnir til að gera tillögur til úrbóta. Þessi till., sem við flytjum hér, er því ekki flutt sem gagnrýni á menntmrh. seinustu ára, sem ég hygg að allir hafi haft áhuga á þessu máli, heldur í þeim tilgangi að freista þess að Alþingi lýsi yfir vilja sínum í þessum mikilvægu málum. Ég mundi gjarnan vilja mega gera grein fyrir því hvernig ég áliti heppilegast að vinna að þessu máli áfram. Það er nú svo að það eru uppi ýmsar hugmyndir um það hvernig Alþingi eigi að starfa. Sumir telja að Alþingi eigi að starfa með þeim hætti að þm. séu heils árs menn, embættismenn, séu ekki í öðrum störfum, þingið starfi allt árið o.s.frv. Aðrir eru hins vegar þeirrar skoðunar að heppilegra sé að hafa þetta á svipaðan veg og verið hefur, þingið starfi frá byrjun októbermánaðar og fram í maíbyrjun, þm. geti verið að hluta til í öðrum störfum í þjóðfélaginu. Um þessar stefnur hafa menn deilt eins og kunnugt er. Ég er fylgismaður þess fyrir mína parta að þingið starfi með svipuðum hætti eins og gert hefur verið með einni undantekningu þó og sú undantekning er að það verði gert miklu meira af því en gert hefur verið nú um mörg ár að setja mþn. í þýðingarmikil mál. Ég álít að þetta mál sé einmitt þeirrar tegundar að ástæðá væri til að setja mþn. í málið þannig að hún starfaði milli þinga. Nefndin fengi þær upplýsingar og þær tillögur sem vinnunefnd hæstv. menntmrh. mun skila af sér, vonandi fyrr en síðar, og síðan starfi mþn. þm. að málinu því að ég er viss um það að það tekur langan tíma að vinna að þessu máli svo að vel sé. Ég vil því leyfa mér að beina því til nefndarinnar, sem verður nú sennilega hv. atvmn., málinu var vísað þangað í fyrra, að hún athugi þetta, athugi hvort ekki væri ástæða til þess fyrir Alþingi að setja niður mþn. sem hefði það verkefni á sinni stefnuskrá að auka tengsl fræðslukerfisins og atvinnulífsins. Ég vil svo ljúka máli mínu, herra forseti, með því að ítreka og undirstrika það að ég álít að Íslendingar hafi ekki enn þá náð nándar nærri tökum á því að tengja skóla- og fræðslukerfi við atvinnulíf landsmanna. Mér er sagt að þessarar þróunar gæti einnig talsvert víða í Evrópu. Hins vegar held ég, eins og ég hef áður drepið á, að Bandaríkjamenn hafi í þessum efnum náð meiri og sterkari tökum á sínum fræðslumálum en flestar aðrar þjóðir. Herra forseti. Ég vil svo leyfa mér að lokinni þessari umr. að leggja til að málinu verði vísað til hv. atvmn.



Herra forseti. Mig langar til þess, áður en umr. um þetta mál verður frestað, að leggja örfá orð í belg. Ég vil þakka hv. 4. þm. Austurl. fyrir forgöngu hans um að hreyfa þessu máli. Hér erum við að fjalla um mál sem er meðal þeirra stærstu sem renna stoðum undir uppbyggingu atvinnulífs á Íslandi á næstu árum. Ef við ætlum að byggja upp atvinnulíf á Íslandi með árangri og ef við ætlum að efla þær atvinnugreinar sem fyrir eru verðum við um leið að hyggja að fræðsluþættinum. Það kemur að harla litlu haldi að leggja stórfé í nýjar fjárfestingar og nýjar greinar ef þess er ekki jafnframt gætt að hafa á að skipa mannafla sem hefur þekkingu til þess að valda þeim verkefnum, sem hefur líka þekkingu til þess að fylgjast með því sem nýjast gerist og best í heiminum á þeim sviðum. Allar þær þjóðir sem náð hafa lengst í efnahagsuppbyggingu á undanförnum árum hafa gert sér þetta ljóst og þær hafa lagt á þetta atriði höfuðáherslu. Það er vissulega rétt, sem hv. þm. segir, að tillögugerð um þessa hluti getur tekið langan tíma, en sumt af þeim atriðum þarf ekki að taka langan tíma. Sumt af þeim atriðum þarf fyrst og fremst skilning og fjármagn. Og sum af þeim atriðum eru þess eðlis að við höfum ekki ráð á að láta þau bíða í mörg ár. Þá verðum við einfaldlega of sein til þess að geta sinnt með árangri þeirri samkeppni sem við er að etja í framleiðslu ýmissa verðmæta sem á boðstólum eru á heimsmarkaði. Í okkar landi, sem er land fárra auðlinda, verðum við að hlynna að þeirri auðlind sem hægt er að auka með mannlegum aðgerðum, en það er einmitt þekking fólksins. Og við þurfum þeim mun meira á því að halda að sú auðlind sé virkjuð sem við erum fámenn þjóð. Við ættum ekki að hafa síðri skilyrði til þess að sinna þeim aðgerðum en aðrar þjóðir þótt fjölmennari séu, nema að því leyti til sem við auðvitað fáum færri menn til starfa en aðrar þjóðir, en þeir ættu ekki að vera síður að sér, enda er það mála sannast að t.d. í Háskóla Íslands höfum við á að skipa, ef ég má svo segja, úrvali þekkingar.

Ég vil biðja hv. þm. að hafa hljóð á fundinum.

Á það við um ræðumann, hæstv. forseti? Ég þykist vita að svo sé ekki.

Ég geri ráð fyrir að hv. ræðumaður geri sér grein fyrir því að það er verið að biðja um hljóð fyrir ræðumann.

g þakka fyrir það, hæstv. forseti. Það er vissulega rétt og oft er rétt að það er þörf á því. Ég verð að segja að oft er ég þakklát fyrir röggsama fundarstjórn hæstv. forseta og svo er nú. Mig langar til að geta um örfá atriði sérstaklega vegna þeirrar till. sem til umr. er, en í till. segir, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta athuga hvernig unnt er að tengja fræðslukerfið, einkum Háskóla Íslands, við atvinnulíf landsmanna framar því sem nú er.“ Ég vil skýra frá því að unnið hefur verið í menntmrn. frv. um breyt. á l. um Háskóla Íslands sem einmitt er unnið með þetta markmið fyrir augum. Þetta frv. er nú til umfjöllunar í ríkisstj. og ég vonast til þess að frv. um þetta efni liggi fyrir hér á Alþingi nú fyrir jólin. Það miðar einmitt að því að veita Háskóla Íslands heimild til að tengjast atvinnulífinu með beinni hætti en nú er og gera hann þar með að stofnun sem er í enn meira lifandi tengslum við önnur störf í þjóðfélaginu og einnig að nýta þá mikilsverðu og fjölbreyttu þekkingu sem Háskólinn og starfsmenn hans hafa á að skipa, en það eru menn sem hafa numið með mjög góðum árangri í mörgum tugum bestu menntastofnana heimsins. Ég hygg að svo einkennilegt sem það er sé það e.t.v. því að þakka hve fámenn við erum að Háskólinn býr ekki eingöngu að sínu, heldur hafa íslenskir háskólaborgarar þurft að sækja ýmsa sérmenntun til annarra landa, þannig að við höfum þarna mjög verðmæta þekkingu sem við verðum að nýta sem best. Þetta atriði vildi ég nefna og einnig það, sem hv. frummælandi vék að, þar sem hann minntist á störf nefndar sem vann að tillögugerð um menntun í sjávarútvegsfræðum. Ákvörðun um það liggur fyrir og tengist tveimur deildum Háskólans. Enn fremur eru í uppbyggingu nýjar greinar, sem hafa mikla þýðingu fyrir nútíma atvinnulíf, nýjar greinar í Tækniskólanum. Að því er iðnfræðsluna varðar og ýmiss konar annað sérnám vil ég sérstaklega taka fram að ég hygg að við verðum að varast að leggja um of áherslu á að sérnám beri að hefjast sem allra fyrst. Ég held einmitt að þróun síðustu ára í tækni og hraðar breytingar á ýmsum tæknibúnaði atvinnuveganna leiði til þess að grunnfræðsla, fræðsla í ýmsum undirstöðugreinum iðnskólanna t.d., þurfi að vera rækilegri en nú er. Á þetta hafa þeir, sem þeim skólum stjórna, og einnig þeir, sem vinna í ýmsum sérgreinum þar sem hraðastar eru breytingarnar, bent. Ég hygg að þetta sé rétt og sérstaklega eigi þetta við um tungumálakunnáttu og nokkra þekkingu á rafeindasviðinu. Það væri freistandi að fara út í ýmis fleiri einstök atriði, svo sem áætlun um tölvukennslu og notkun á tölvum í fræðslustörfum. Það verður ekki gert að sinni. Hins vegar vil ég leggja á það áherslu að ég er þeirrar skoðunar að við þurfum á viðhorfsbreytingu að halda. Við höfum talað um það í mörg ár að styrkja betri tengsl skóla og atvinnulífs. Mig grunar að í mörgum tilfellum hafi menn þá fyrst og fremst verið að hugsa um að nemendurnir færu sem fyrst út í atvinnulífið, þátttaka í atvinnulífi væri metin til eininga við námslok o.s.frv. Það er vissulega atriði sem hefur þýðingu. En það sem ég held að hafi meginþýðingu og til langrar framtíðar er að gæði menntunar, sem svo eru nefnd, og þá ekki síst á grunnskólastigi, hafi ómetanlega þýðingu sem grundvöllur atvinnulífs í landinu og framfara í efnahagsmálum. Einkum á þetta við um undirstöðugreinar og á undirstöðuþekkingu að þessu leyti hvílir öll verkmenntunin og hæfni til þátttöku í ýmsum greinum atvinnulífsins. Að því er varðar fræðsluna á framhaldsskólastiginu aftur á móti ég hygg að þar þurfi að gefa miklu meiri gaum að nánári tengslum eins og við segjum og vissulega hefur það verið til meðferðar í þeirri nefnd sem hv. frummælandi gat hér um. Hún hefur gert tillögur um miklu meiri og nánari upplýsingaöflun og upplýsingastreymi á milli þessara aðila, atvinnuveganna annars vegar og fræðslukerfisins, sem fyrst og fremst kæmi að haldi annars vegar við námsval og hins vegar við uppbyggingu námsgreina. Það sem ég vil nefna hér, sem ég held að hafi ekki komið verulega til athugunar hér á landi og ég hef hug á að staðið verði að í náinni framtíð, er formlegt samstarf milli yfirvalda fræðslumála og launþegasamtakanna og vinnuveitendasamtakanna hins vegar. Ég hef nokkur gögn fyrir mér í þessu sambandi, en alveg nýlega var haldinn í Parísarborg fundur menntmrh. allra OECD-ríkjanna um þessi málefni, nákvæmlega það sem hér er á dagskrá að því er framhaldsskólastigið varðar og svo gæði grunnmenntunar sem óaðskiljanlegs þáttar uppbyggingar og framfara í efnahagslífi þjóðanna. Það var mjög athyglisvert að á þessum fundi lágu fyrir skýrslur sem voru árangur viðræðna þessara aðila við stjórnir alþjóðalaunþegasamtakanna og alþjóðavinnuveitendasambandsins og margt af þeim hugmyndum á vafalaust rétt á sér í mörgum ríkjanna, þar á meðal hér. Ég vil gjarnan, ef hv. þm. eða sú nefnd sem fengi þetta mál til umfjöllunar hafa hug á því, láta þeim þessi gögn í té. En allt er þetta mál þess eðlis að þarna held ég að allir alþm. verði að vera jafnvel enn betur á verði en verið hefur. Sérstaklega tel ég að við verðum að hafa það í huga, þegar um það er rætt að mikið fé hafi farið til fræðslumála, að skipulag þeirra mála verður að vera þannig að það beri árangur í því sambandi sem við erum að tala hér um og það stuðli að hinni almennu menntun hvers og eins að sjálfsögðu, en uppbygging atvinnulífsins og uppbygging fræðslukerfisins eru óaðskiljanlegir þættir. Ég vonast til þess að sem allra flestir muni taka afstöðu skv. því. Ég geri mér ljóst að í því fjárhagsárferði sem við búum nú við þykir mörgum það áhorfsmál að veita eigi auknu fé í þennan þátt og það er vitanlega ljóst að horfa verður í því sambandi á þá þætti sem eru óaðskiljanlegir hlutar þessarar uppbyggingar, en ég leyfi mér að vona að svo verði og ég held að sú till. sem liggur hér fyrir geti einmitt stuðlað að bættu viðhorfi að þessu leyti. Ég vil einnig taka fram, herra forseti, að ég hygg að hugmynd hv. 4. þm. Austurl. um að setja á laggirnar mþn. í þessu sambandi sé skynsamleg því að það sem tengir þingið sem allra best uppbyggingu í þessum málum held ég að hljóti að verða til góðs.



Herra forseti. Ég hafði óskað eftir því við hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. að þeir væru hér viðstaddir við þá umr. utan dagskrár sem ég er hér að hefja. Ég vil hinkra við og sjá hvort báðir ráðh. eru ekki viðstaddir.

Það skal tekið fram að hæstv. forsrh. er í húsinu og ég veit ekki betur en hann viti að við erum að byrja. Hér gengur hann í salinn.

Já. Ástæðan fyrir því að ég hef kvatt mér hér hljóðs utan dagskrár í Sþ. eru þau válegu tíðindi, sem fram hafa komið á síðustu dögum, að forseti Bandaríkjanna og æðstu yfirmenn Bandaríkjahers hafi um árabil veitt til þess formlega heimild að flytja megi kjarnorkuvopn til Íslands á ófriðartímum og miða uppbyggingu herstöðvarinnar í Keflavík við þær fyrirætlanir. Þegar hefur komið fram opinberlega hjá íslenskum ráðherrum að heimildir þessar til að staðsetja ógnarvopn hérlendis hafi verið veittar, ef rétt reynist, án vitundar og vilja íslenskra stjórnvalda og þvert ofan í hátíðlegar yfirlýsingar ekki færri en sjö íslenskra utanrrh. um hið gagnstæða allt frá árinu 1964 að telja. Núv. hæstv. forsrh. kom þannig af fjöllum þegar Ríkisútvarpið innti hann álits á þeim upplýsingum sem Bandaríkjamaðurinn William F. Arkin frá Institute for Policy studies í Washington veitti honum aðgang að í fyrradag, en þær upplýsingar voru einnig afhentar utanrrh. Geir Hallgrímssyni í gær. Ég fór þess á leit við þessa hæstv. ráðh. við upphaf þingfundar í gær að þeir yrðu viðstaddir umr. um þetta mál hér í Sþ. í dag, ef leyfð yrði, þar sem ég mundi m.a. beina fsp. til hæstv. utanrrh. Urðu þeir þegar við þeim tilmælum. Hæstv. forseti Sþ. varð síðan við þeirri ósk minni að mál þetta kæmi hér til umr. utan dagskrár á fundi þingsins í dag og vil ég þakka þær undirtektir. Fullyrða má að sjaldan hafi verið ríkara tilefni en nú til umr. hér á Alþingi Íslendinga um öryggismál landsins, þegar fram hafa komið staðhæfingar, byggðar m.a. á ljósrituðum heimildum frá æðstu stjórn Bandaríkjanna, þar sem Bandaríkjaforseti veitir landvarnaráðuneytinu bandaríska fortakslausa heimild til að koma megi fyrir kjarnorkuvopnum á Íslandi á ófriðartímum. Skv. þessum heimildum var á árinu 1975 um skjalfest leyfi þáv. forseta Bandaríkjanna að ræða um að flytja mætti 48 kjarnorkudjúpsprengjur til Íslands á ófriðartímum til nota gegn kafbátum. William Arkin staðhæfir þessu til viðbótar að slík heimild hafi verið veitt á tímabilinu 1951-1983 árlega og hafði hann séð það skjalfest hjá embættismanni Bandaríkjastjórnar að því er varðar síðasta ár. Ísland er þarna í hópi landa eins og Bermuda, Azoreyja, Kanada og Puerto Rico auk þeirra ríkja, níu talsins, sem fallist hafa opinberlega á að taka við kjarnorkuvopnum á friðartímum. Ísland er eina fullvalda ríkið sem tekið er inn í þessa heimildaskrá, þar sem ekki liggur fyrir skýr stefna eða formlegt leyfi viðkomandi stjórnvalda um hugsanlega staðsetningu kjarnorkuvopna. Varðandi Bermuda er m.a. tilgreint í nefndu skjali frá árinu 1975 að fá þyrfti leyfi breskra stjórnvalda til að flytja kjarnorkuvopn til eyjarinnar á ófriðartímum. Enginn slíkur fyrirvari er tilgreindur að því er Ísland varðar, þótt hér hafi því þrásinnis verið lýst yfir af íslenskum ráðherrum að staðsetning kjarnorkuvopna á Íslandi komi ekki til greina. Skv. upplýsingum Williams Arkins hefur forseti Bandaríkjanna þannig um árabil staðfest áætlanir fyrir bandarísk hernaðaryfirvöld sem brjóta þvert gegn þessari yfirlýstu stefnu íslenskra stjórnvalda og varnarsamningnum svonefnda milli Íslands og Bandaríkjanna frá 1951. Lengra er vart hægt að ganga gegn stjórnvöldum og öryggishagsmunum fullvalda ríkis en að draga það inn í áætlanir um kjarnorkuvígbúnað að stjórnvöldum sama ríkis forspurðum og gefa jafnframt út hátíðlegar yfirlýsingar um hið gagnstæða. Hæstv. utanrrh. minntist á það í Ríkisútvarpinu í gærkvöld að bandarísk yfirvöld hafi fyrir fjórum árum gefið út yfirlýsingu um það, eins og hann orðaði það, að þau færu í einu og öllu eftir yfirlýsingu þjóðarleiðtoga Atlantshafsbandalagsríkjanna, sem gefin var út 1957, þess efnis að kjarnorkuvopn væru ekki geymd og þau mundu ekki verða notuð frá neinu ríki Atlantshafsbandalagsins án samþykkis viðkomandi ríkis. Geir Hallgrímsson hæstv. utanrrh. minntist einnig á það í sama viðtali að skv. varnarsamningnum svonefnda frá 1951 eigi Íslendingar að hafa, eins og hann orðar það, fyrsta og síðasta orðið varðandi hvaða vopn eða hvaða aðstöðu við látum varnarliðinu í té. Lengra verður ekki gengið í að sýna stjórnvöldum í fullvalda ríki lítilsvirðingu en með því að ganga þannig gegn skýrum fyrirvörum og samningsákvörðun eins og hér virðist hafa verið gert. Það á ekki síður við þegar um er að ræða stjórnvöld og ráðamenn sem hafa verið leiðitamir gagnvart óskum bandarískra stjórnvalda um hernaðaraðstöðu eins og dvöl og umsvif herliðsins á Miðnesheiði bera vott um. Ekki þarf að hafa um það mörg orð að ríki og svæði, sem koma við sögu í kjarnorkuvopnaáætlunum risaveldanna, eru í sérflokki ef til styrjaldarátaka kemur. Háskinn, sem íbúum þessara landa er búinn, er margfaldur á við það sem er um lönd sem hafa heri eða herstöðvar án kjarnorkuvopna. Er þá raunar vægt til orða tekið. Það vekur athygli að í umræddri heimild Bandaríkjaforseta til hernaðaryfirvalda um kjarnorkuvígbúnað er hvergi minnst á NATO-ríkin Noreg og Danmörku sem ekki hafa léð máls á að taka við bandarískum herstöðvum eða að veita viðtöku kjarnorkuvopnum. Þetta sýnir m.a. hversu fjarri lagi það er að leggja að jöfnu annars vegar stöðu Íslands og hins vegar Noregs og Danmerkur innan Atlantshafsbandalagsins og gagnvart Bandaríkjum Norður-Ameríku sérstaklega. Í ljósi þeirra upplýsinga, sem hér liggja fyrir um kjarnorkuvígbúnaðaráætlanir Bandaríkjanna að því er Ísland snertir, verður skiljanlegri afstaða þeirra stjórnmálamanna á öðrum Norðurlöndum sem kunnugastir eru hnútum innan NATO og sem halda vilja Íslandi utan við umræður um kjarnorkuvopnalaus Norðurlönd. Líklega hafa þeir hinir sömu stjórnmálamenn haft skýrari mynd af áætlunum bandarískra hernaðaryfirvalda í tengslum við Keflavíkurherstöðina en íslenskir starfsbræður þeirra. Í þessu sambandi er einnig vert að hafa í huga þá túlkun á ákvæðum varnarsamningsins frá 1951 að Keflavíkurflugvöllur sé nánast bandarískt yfirráðasvæði en ekki íslenskt. Er hugsanlegt að bandarísk stjórnvöld líti svo á rétt sinn og yfirráð á þessu svæði að þau þurfi af þeim sökum ekki að leita heimildar íslenskra stjórnvalda vegna áætlana um að flytja kjarnorkusprengjur inn á vallarsvæðið á ófriðartímum og komist þar af leiðandi af með minna en t.d. gagnvart Bermuda og breskum stjórnvöldum? Ekki er ólíklegt að bandarísk stjórnvöld vefengi eða reyni að gera sem minnst úr þeim upplýsingum sem William Arkin hefur nú komið á framfæri við íslenska ráðherra. E.t.v. eigum við eftir að heyra að aldrei hafi staðið til að sniðganga íslensku ríkisstjórnina ef til kastanna kæmi um flutning kjarnorkuvopna til landsins. Það hafi aðeins gleymst að segja þeim Geir Hallgrímssyni, Ólafi Jóhannessyni, Benedikt Gröndal og Einar Ágústssyni, sem var utanrrh. Íslands árið 1975, frá heimild Bandaríkjaforseta um að flytja megi kjarnorkuvopn til Keflavíkur á ófriðartímum, 48 kjarnorkusprengjur á árinu 1975, svo ekki sé minnst á forsætisráðherra Íslands á sama tíma, þ. á m. samtal þeirra Steingríms Hermannssonar hæstv. forsrh. og George Bush varaforseti Bandaríkjanna fyrir ekki löngu síðan sem hæstv. forsrh. gerði að umtalsefni í Ríkisútvarpinu í gær. Sú staða, sem nú blasir við, kallar ekki aðeins á einörð viðbrögð af Íslands hálfu, vegna þess að svo virðist sem farið hafi verið gróflega á bak við íslensk stjórnvöld í lífshagsmunamáli í bókstaflegri merkingu. Verði framkomnum upplýsingum ekki hnekkt á afdráttarlausan hátt hljóta Íslendingar að verða að endurskoða frá grunni afstöðu sína til þeirrar hernaðaraðstöðu sem Bandaríkjunum var veitt hér með samningi árið 1951, þeirra framkvæmda sem heimilaðar hafa verið á undanförnum árum og ráðgerðar eru, svo sem um nýja stjórnstöð hersins í Keflavík, olíubirgðastöð og herskipalægi í Helguvík og nýjar ratsjárstöðvar á öllum landshornum, svo fáein dæmi séu nefnd. Ekki getur það heldur orkað tvímælis að þessar framkvæmdir og áætlanir um hernaðaraðstöðu hér blasa við í allt öðru ljósi ef þær eru skoðaðar í tengslum við áætlanir um að nota herstöðina í Keflavík í tengslum við kjarnorkustríðsátök, eða á ófriðartímum. Hæstv. utanrrh. hefur þegar bent á það í viðtölum á síðasta sólarhring, bæði við Ríkisútvarpið og dagblöð, að áætlanir í þessa átt, samþykktar á bak við íslensk stjórnvöld, væru að hans mati brot gegn hátíðlegum yfirlýsingum og samningsbundnum skuldbindingum Bandaríkjanna gagnvart Íslandi. Það tel ég eðlileg og ótvíræð viðbrögð í miklu alvörumáli sem hlýtur að vera hafið yfir alþekktar deilur og ólíka afstöðu til herstöðvar Bandaríkjanna hérlendis á meðan kjarnorkuvopn voru ekki talin koma þar neitt við sögu. Ég tel hins vegar skrif eins og þau sem lesa má í ritstjórnargrein Morgunblaðsins í dag vera dæmi um hið gagnstæða við viðbrögð hæstv. utanrrh. og sýni hvernig þar er brugðist við í örlagaríku máli með lágkúru og skætingi. Ég spara mér, herra forseti, að styðja þau orð mín með tilvitnunum í Morgunblaðið að þessu sinni. Uppljóstranir Williams Arkins um áform bandarískra hernaðaryfirvalda, sem staðfest voru, að hans sögn, um árabil af forseta Bandaríkjanna, gera það að mínu mati óhjákvæmilegt að Alþingi Íslendinga taki af öll tvímæli um afstöðu til kjarnorkuvopna á Íslandi og lýsi því afdráttarlaust yfir og lögfesti að hér skuli aldrei vera staðsett kjarnorkuvopn eða aðstaða þeim tengd, jafnt á friðar- sem ófriðartímum. Það er með öllu óviðunandi að í slíku máli ríkti einhver óvissa og að það geti verið talið á valdi ríkisstj. á hverjum tíma og jafnvel utanrrh. eins hvort slík heimild verði veitt. Ég óskaði eftir því að hæstv. forsrh. yrði viðstaddur þessa umr. í dag eins og ég hef þegar um getið og ég vænti þess að hann tjái sig um viðhorf til framkominna upplýsinga og staðhæfinga. Sérstaklega vil ég inna hann eftir afstöðu hans til þess að Alþingi taki af tvímæli um að ekki geti til þess komið að kjarnorkuvopn verði staðsett hérlendis, hvort sem um er að ræða friðar- eða ófriðartíma að einhverra mati. Einnig vil ég spyrja hann hver fari með það vald að hans dómi að bregðast við hugsanlegri beiðni af hálfu NATO eða Bandaríkjastjórnar að flytja hingað kjarnorkuvopn á meðan Alþingi hefur ekki afdráttarlaust markað stefnu um þetta með löggjöf eða ótvíræðri yfirlýsingu. Er það utanrrh. landsins einn eða ríkisstjórn Íslands í heild? En sérstaklega beini ég hér fsp. til hæstv. utanrrh. Geirs Hallgrímssonar, sem hann hefur lýst sig fúsan til að svara hér við þessa umr., og þær eru eftirfarandi: 1. Hver eru viðbrögð utanrrn. við framkomnum upplýsingum Williams Arkins þess efnis að Bandaríkjaforseti hafi um árabil staðfest heimildir til bandarískra hernaðaryfirvalda um að flytja megi kjarnorkusprengjur til Íslands á ófriðartímum? 2. Telur hæstv. utanrrh. ekki þörf á að endurmeta afstöðu íslenskra stjórnvalda til herstöðvarinnar á Miðnesheiði, nýlegra framkvæmda þar og framkvæmdaáforma, m.a. um nýjar ratsjárstöðvar, í ljósi framkominna upplýsinga? 3. Hver er afstaða utanrrh. til þess að tekin verði af tvímæli um það af Alþingi, t.d. með löggjöf, að ekki komi til greina að hér verði heimilað að staðsetja kjarnorkuvopn hvort sem um er að ræða friðar- eða ófriðartíma? Ég vænti þess, herra forseti, að ég fái skýr svör við þessum fsp. í ljósi þeirrar stöðu, sem mál þetta er í nú, og ég vænti þess að þessar umr. hér, sem ég taldi óhjákvæmilegt að hefja, verði til þess að á þessum málum verði tekið af Alþingi og íslenskum stjórnvöldum í ljósi þess um hve afdrifaríkt mál er hér að ræða.



Herra forseti. Til mín hefur hv. þm. Hjörleifur Guttormsson beint þrem fsp. Fyrsta fsp. var um það hver viðhorf utanrrh. og rn. væru til fram kominna upplýsinga Arkins um það að forseti Bandaríkjanna hefði heimilað flutning á kjarnorkuvopnum til Íslands á ófriðartímum. Eins og hv. þm. gat um í ræðu sinni afhenti Arkin þessi forsrh. og mér ljósrit af fjórum blaðsíðum úr stærra skjali og tjáði skjalið hafa inni að halda það sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gat um, heimildir forseta Bandaríkjanna varðandi geymslu og notkun kjarnorkuvopna. Ég tók þá afstöðu strax að rétt væri að fá fram skýringar Bandaríkjastjórnar á tilvist þessa skjals og innihaldi áður en ályktanir eru dregnar af því sem á þessum fjórum blaðsíðum má sjá. Ég tel það allsendis ófullnægjandi umræðugrundvöll að þessar fjórar blaðsíður einar séu forsenda umr. um svo alvarleg mál sem geymsla og notkun kjarnorkuvopna er. Þess vegna tel ég ekki tímabært að fara langt út í efnisatriði málsins og tel að það verði að bíða þess að frekari upplýsinga sé aflað, sem ég hef þegar gert ráðstafanir til að komi sem allra fyrst. Ég vil ítreka það að ef út úr þessu skjali má lesa að Bandaríkjastjórn eða forseti Bandaríkjanna hafi veitt heimild til flutnings á kjarnorkuvopnum til Íslands án heimildar íslenskra yfirvalda, þá er hér um að ræða brot á varnarsamningnum, þá er hér um að ræða brot á yfirlýsingu leiðtoga Atlantshafsbandalagsins frá 1957, sem hefur gilt um meðferð og geymslu kjarnorkuvopna meðal bandalagsþjóða, og þá er, að því er ég best veit, um að ræða brot gegn bandarískum lögum sem fjalla um vörslu kjarnorkuvopna. Önnur fsp. var sú, hvort ekki væri þörf á að endurskoða, í ljósi fram kominna upplýsinga, þær framkvæmdir sem unnið er að á Keflavíkurflugvelli eða farið hefur verið fram á að hafnar yrðu af varnarliðinu á Íslandi. Ég tel enga ástæðu til þess að byggja á framkomnum upplýsingum Arkins að svo stöddu og geymi mér þess vegna að draga ályktanir af því skjali, eins og ég gat um í svari mínu við fyrstu fsp. Í þriðja lagi var spurt hvort það væri ekki mín skoðun að nauðsynlegt væri að Alþingi gerði með formlegum hætti samþykkt er varðaði geymslu kjarnorkuvopna hér á landi, eða réttara sagt bann við geymslu og notkun kjarnorkuvopna hér á landi. Mitt svar við þeirri spurningu er að ég tel stefnu íslenskra stjórnvalda og stefnu Íslendinga, hvað snertir geymslu og vörslu kjarnorkuvopna, vera svo skýra og afdráttarlausa að þess gerist í raun ekki þörf. Það er öllum ljóst að Íslendingar og íslensk stjórnvöld hafa lýst því margsinnis yfir að hér væru ekki geymd kjarnorkuvopn og hér ætti ekki að geyma kjarnorkuvopn. Í þeim efnum er því út af fyrir sig ekki frekari aðgerða þörf. Og undir engum kringumstæðum er ástæða til að rjúka til þess vegna þessara upplýsinga Arkins, sem hv. þm. vitnaði til, því að Bandaríkjamenn - ef þær upplýsingar skyldu vera á einhverjum rökum byggðar - hafa enga afsökun að vita ekki hver stefna og afstaða íslenskra stjórnvalda er. Ég get rakið það hér, til þess að upplýsa málið frekar, að út af fyrir sig eru upplýsingar Arkins nú ekki nein ný bóla. Arkin þessi kom af stað sögusögnum fyrir fjórum árum um að hér væru geymd kjarnorkuvopn á friðartímum. Það fyrsta sem hann sagði við mig, þegar hann hitti mig að máli í gær, var að hann hefði haft á röngu að standa. Út frá þessum röngu upplýsingum fyrir fjórum árum voru boðaðir og haldnir a.m.k. þrír ef ekki fjórir fundir í utanrmn. þar sem menn sátu klukkutímum saman til að fjalla um þessar röngu upplýsingar. Ég held að þessi reynsla sýni okkur að okkur ber að leita betri upplýsinga og skýringa áður en við hefjum málefnalegar umr. á grundvelli þess sem nú er fram komið. Forveri minn, Ólafur Jóhannesson heitinn, tók þeim fréttum fyrir fjórum árum alvarlega, alveg eins og ég tek mjög alvarlega við þessum fréttum sem Arkin telur sig flytja nú. Ég held að rétt sé að rifja upp þá yfirlýsingu sem þáverandi utanrrh. Ólafur Jóhannesson gaf 11. ágúst 1980 og byggð var á yfirlýsingu sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi þann sama dag, en sú yfirlýsing var gefin í umboði bandarískra stjórnvalda. Yfirlýsing þáverandi utanrrh. Ólafs Jóhannessonar var á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta: „Yfirlýsing sendiherra Bandaríkjanna, sem hann gefur fyrir hönd ríkisstjórnar sinnar, vísar til tveggja skuldbindinga, sem leiða til þess að bandarísk kjarnavopn verða ekki flutt til Íslands nema fyrir liggi samkomulag Íslands og Bandaríkjanna þar að lútandi, og áréttar að þetta sé í samræmi við stefnu Bandaríkjanna. Hin fyrri er samþykkt leiðtogafundar Atlantshafsbandalagsríkjanna frá des. 1957 um staðsetningu kjarnavopna og flugskeyta í Evrópu til mótvægis við vaxandi vígbúnað sovétríkjanna. Þessi samþykkt kveður skýrt á um að slíkum vopnum verði ekki komið fyrir í neinu Evrópuríki nema með fullu samkomulagi þeirra ríkja sem málið snertir beint, þ.e. þess ríkis sem vopnin eru flutt til og þess ríkis sem þau koma frá. Síðari skuldbindingin felst í 3. gr. varnarsamnings Íslands og Bandaríkjanna frá 5. maí 1951. Skv. henni er það háð samþykki Íslands með hverjum hætti varnarliðið hagnýti þá aðstöðu á Íslandi sem veitt er með varnarsamningnum. Og er þá m.a. átt við fjölda varnarliðsmanna, vopnabúnað og framkvæmdir á varnarsvæðinu. Af hálfu Bandaríkjamanna hafa ekki verið settar fram óskir um staðsetningu neinna tegunda kjarnavopna á Íslandi og ekki hafa heldur af hálfu neinna annarra aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins eða herstjórna þess verið gerðar athugasemdir við þá stefnu Íslands að hér skuli ekki vera kjarnavopn. Stefna íslenskra stjórnvalda í þessu efni hefur alla tíð verið skýr og ótvíræð. Hafa ekki færri en fimm íslenskir utanrrh. gefið opinberar yfirlýsingar um þessa stefnu, auk þess sem hún hefur hvað eftir annað verið áréttuð á ráðherrafundum Atlantshafsbandalagsins, t.d. á fundi Atlantshafsráðsins í Brüssel í des. 1979 og nú síðast á fundinum í Ankara í júnílok s.l. Ummæli mín þar voru á þessa leið: „Ég vil við þetta tækifæri ítreka þær yfirlýsingar, sem fyrirrennarar mínir hafa gefið hér í ráðinu, þess efnis að það er og hefur ætíð verið eitt af grundvallaratriðum íslenskrar varnarmálstefnu að engin kjarnavopn skuli vera í landinu. Og ég er þess fullviss að engin íslensk ríkisstjórn getur samþykkt að falla frá þeirri stefnu.“ Við þessa yfirlýsingu var engin athugasemd gerð. Ég fagna því að Bandaríkjastjórn hefur orðið við þeim tilmælum sem ég setti fram og ræddi síðan við utanrrh. Bandaríkjanna á Ankara-fundinum, að hún staðfesti afstöðu sína í málinu með opinberri yfirlýsingu. Þar með liggja óvefengjanlega fyrir yfirlýsingar beggja aðila.“ Þetta var yfirlýsing þáv, utanrrh. Ólafs Jóhannessonar 11. ágúst 1980. Ég vil bæta við þá yfirlýsingu að á fyrsta fundi Atlantshafsráðsins, sem ég sat í París vorið 1983, tók ég fram og ítrekaði og staðfesti þessa sömu stefnu Íslendinga varðandi kjarnavopn. Það hefur heldur engin athugasemd verið gerð við þennan fyrirvara Íslendinga varðandi kjarnavopn. Þess vegna er full ástæða til að ætla að þessi ákvörðun og stefna okkar sé virt, hvort heldur er á friðar- eða ófriðartímum, þ.e. að það sé á valdi íslenskra stjórnvalda hvort hér séu geymd kjarnavopn eða ekki. Ég hlýt í þessu sambandi að mótmæla þeim stórhættulega skilningi, sem á sér raunar enga stoð í orðalagi varnarsamningsins eða í framkvæmd hans, að Keflavík sé bandarískt svæði en ekki íslenskt, eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gat um hér í ræðu sinni, og það kunni að vera skýring þess að Bandaríkin telji sig ekki þurfa að spyrja okkur Íslendinga um leyfi. Þetta er staðhæfing sem nálgast það að flokkast undir landráð í þeim skilningi að réttindi landsins séu dregin í efa. Skv. varnarsamningnum er það einmitt skýrt að Íslendingar ráði yfir öllu sínu landi og þar á meðal varnarsvæðunum. Og það er ekkert sem fram fer á varnarsvæðunum sem á þar að eiga sér stað nema Íslendingar hafi gefið til þess leyfi sitt. Ég hef lagt á það áherslu sem utanrrh. að Íslendingar fylgdust betur með en þeir hafa gert varðandi áætlanir Atlantshafsbandalagsins til varnar og öryggis Íslandi og til varnar og öryggis öðrum bandalagsþjóðum. Ég hef talið það nauðsynlegt til að Íslendingar sjálfir tækju ákvarðanir um þær framkvæmdir, sem hér á landi eiga sér stað í þágu lands og þjóðar og í þágu allra bandalagsþjóðanna, vegna þess að auðvitað er það, sem er gert til öryggis einu meðlimaríkjanna, þeim öllum til varnar um leið. Þess vegna erum við í varnarbandalagi að við einir megnum ekki að tryggja öryggi landsins. Það er engin minnkun vegna þess að stærri þjóðir en við eru í varnarbandalagi Atlantshafsríkjanna alveg af sömu ástæðu. Það er samstaða frjálsra lýðræðisríkja Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku sem tryggir frið og frelsi í okkar heimshluta og hefur nú gert það í meira en 35 ár. Ég get nú í raun og veru látið lokið máli mínu. En ég vil taka það fram að ég er fylgjandi því að Alþingi feli nefnd manna að kanna öll þau mál er lúta að öryggi og vörnum Íslands og þátttöku Íslands í afvopnunarmálum. Fordæmi þessa eru mörg, frá þjóðþingum Norðurlanda m.a. Við sjáum það líka á yfirstandandi þingi svo og hinu síðasta að tillögur eru hér fluttar um þessi efni og það er ekkert nema gott um það að segja. En ég hygg að hér sé um svo flókin mál að ræða og íhugunarverð að ástæða sé til að gefa sér tíma t.d. fram að næsta Alþingi til að fjalla ítarlega um allar hliðar þessara mála, bæði stöðu Íslands og afvopnunarmál í heiminum almennt, svo að réttmætt sé að slík nefnd manna starfi og sé ætlaður sá tími til starfa sem ég gat um. Enda gæti slík nefnd notið góðs af slíkum upplýsingum sem fyrir hendi eru í utanrrn. og hjá öryggismálanefnd sem ég hygg að hafi unnið mjög þarft og gott starf. Ég ítreka svo aðeins að lokum að ég mun ganga ríkt eftir því að fyllstu upplýsinga sé aflað varðandi þau skjöl sem Arkin afhenti mér og forsrh. í gær og í fyrradag. En á meðan málið er ekki upplýst og forsendur málsins ekki betur kunnar tel ég að tíma okkar sé betur varið í annað en að ræða um það sem ekki liggur ljóst fyrir.



Herra forseti. Ég skil það mætavel að meintar upplýsingar um heimild til þess að staðsetja kjarnorkuvopn hér á landi á ófriðartímum veki menn til alvarlegrar umhugsunar um þetta kjarnorkuvopnakapphlaup í heiminum, og stöðu okkar Íslendinga í því sambandi. Mér finnst eðlilegt að því máli sé hreyft hér á hinu háa Alþingi. Hv. fyrirspyrjandi hefur lagt fyrir mig tvær spurningar. Í fyrsta lagi spyr hann hvort ég telji rétt að Alþingi taki af skarið og lýsi því yfir að á Íslandi skuli ekki staðsett kjarnorkuvopn án heimildar íslenskra stjórnvalda. Ég tel að slíkt geti vissulega komið til greina. Þó legg ég á það mikla áherslu, sem kom fram mjög glöggt í máli hæstv. utanrrh., að íslensk stjórnvöld hafa lýst þessu yfir ítrekað, aftur og aftur, allt frá því að Ísland gerðist aðili að Atlantshafsbandalaginu og íslensk stjórnvöld hafa ríka ástæðu til að álykta að þetta sé móttekið og þessu ekki andmælt á nokkurn máta af Bandaríkjunum eða öðrum meðlimaríkjum Atlantshafsbandalagsins. Hér hefur verið nefnt það, sem ég gat um í Ríkisútvarpi, að ég nefndi þetta atriði í viðtali við varaforseta Bandaríkjanna. Af hans hálfu kom fram að á þessu hefðu Bandaríkjamenn fullan skilning. Ég tel mikilvægast nú að gengið sé eftir svörum við því skjali sem fram hefur verið lagt til okkar utanrrh. og mín og skýringar á því fengnar og síðan taki ríkisstj. t.d. í samráði við utanrmn. Alþingis afstöðu til þess hvort nauðsynlegt er á einn máta eða annan að ítreka þessa afstöðu íslenskra stjórnvalda. Hv. þm. spyr einnig hvort utanrrh. einn fari með valdið ef leitað verður heimildar til að staðsetja kjarnorkuvopn hér á landi eða hvort ríkisstj. í heild hljóti að fjalla um það. Tvímælalaust hlyti ríkisstj. í heild að fjalla um slíkt. Það væri vægast sagt mjög róttæk breyting á yfirlýstri stefnu Íslands í þessum málum og stefnu allra stjórnmálaflokka og hlyti að koma til kasta þeirra flokka sem stæðu að ríkisstj. þegar og reyndar ef slík tilmæli kæmu. Ég tel því engum tvímælum undirorpið að ríkisstj. öll hlyti að fjalla um slíkt. Hv. þm. varpaði fram spurningu um annað, sem ég veit ekki hvort beint var til mín eða hæstv. utanrrh., m.a. um hugmyndir um nýjar ratsjárstöðvar sem ég hygg að ekki hafi verið svarað í ræðu hæstv. utanrrh. Ég vil þess vegna geta þess að ég notaði tímann og spurði þennan ameríska sérfræðing um álit hans á slíkum hlutum. Hann orðaði það svo að þessar hugmyndir um ratsjárstöðvar teldi hann mikið smámál og gæti ekki séð að þær stofnuðu til aukinnar hættu fyrir Íslendinga. Hann gat þess að þetta væru litlar stöðvar og ekki af þeirri gerð sem sér yfir sjóndeildarhringinn t.d. Hér væri fyrst og fremst um viðleitni ameríska flotans að ræða til að spara í rekstri mjög kostnaðarsamra flugvéla, svo kallaðra AWACS-flugvéla sem halda yrði á lofti stöðugt og flotanum hefði ekki tekist að fá heimild til að fjölga í sinni þjónustu. Þær væru bæði mjög kostnaðarsamar og dýrar í rekstri. Hann nefndi að hann teldi nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að fullvissa okkur um það að við gætum haft þau afnot af svona ratsjárstöðvum sem um væri talað, þær væru ekki eingöngu í hernaðarskyni. Mér þykir rétt að þetta komi fram af því að þetta bar á góma á þeim fundi sem ég átti með umræddum sérfræðingi. Ég vil svo leggja á það áherslu að brugðið var strax við þegar þessar upplýsingar komu fram á þann máta sem ég tel rétt. Utanrrh. hæstv. kvaddi á sinn fund þann mann sem gegnir störfum ameríska sendiherrans hér í fjarveru hans, og hefur krafið hann um skýringar á þessum skjölum. Það kom fram hjá hæstv. utanrrh. að hér er um fylgiskjöl að ræða við augsýnilega miklu stærra skjal. Þó að ég hafi enga ástæðu til að vefengja þetta skjal er að sjálfsögðu ekki hægt að staðfesta það á nokkurn máta fyrr en á því hafa fengist haldgóðar skýringar frá amerískum stjórnvöldum og þessu ber að hraða. Þegar þær liggja fyrir mun ríkisstj. taka afstöðu til málsins að nýju og þá mun um það verða haft samráð utanrmn.



Í ræðu sinni hér áðan, herra forseti, komst hæstv. utanrrh. þannig að orði, að ummæli sem hv. 5. þm. Austurl. hafði hér áðan nálguðust það að falla undir landráð. Ég hygg að það sé einsdæmi að landráðabrigsl af þessu tagi séu flutt af ráðh. úr þessum ræðustól. Ég get ekki látið hjá líða, áður en þessi umr. heldur lengra áfram, en mótmæla þessum svívirðingum hæstv. utanrrh. á alþm. sem bera fram mál sitt hér. Ég tel einnig að það væri eðlilegt að hæstv. forseti vítti ráðh. fyrir ummæli af þessu tagi.



Herra forseti. Ég tel ekki ofmælt það sem ég sagði í ræðu minni, hafi ég tekið rétt niður eftir hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni, þar sem hv. þm. hélt því fram að það gæti verið afsökun fyrir Bandaríkin að hafa í hyggju að geyma kjarnorkuvopn á Keflavíkurflugvelli að samkvæmt varnarsamningnum væri Keflavíkurflugvöllur bandarískt svæði, eða þeir litu svo á, en ekki íslenskt. Að leggja lið slíkum skilningi á varnarsamningnum er vissulega ekki í samræmi við íslenska hagsmuni.



Herra forseti. Það er kannske eðlilegra að aðrir en ég fari að leggja mat á þau ummæli sem féllu hjá hæstv. utanrrh. Ég ætla ekki að fara að ræða efnislega svör hans, en mun gera það síðar við umr. Ég tel rétt að fram komi hér þau orð sem ég viðhafði og leyfi mér að endurtaka þau vegna þess sem fram kom. Þau voru þannig, með leyfi forseta: „Í þessu sambandi er einnig vert að hafa í huga þá túlkun á ákvæðum varnarsamningsins frá 1951 að Keflavíkurflugvöllur sé nánast bandarískt yfirráðasvæði en ekki íslenskt. Er hugsanlegt að bandarísk stjórnvöld líti svo á rétt sinn og yfirráð á þessu svæði að þeir þurfi af þeim sökum ekki að leita heimildar íslenskra stjórnvalda vegna áætlana um að flytja kjarnorkusprengjur inn á vallarsvæðið á ófriðartímum og komist þar af með minna en t.d. gagnvart Bermuda og breskum stjórnvöldum?“ 
             Þessi túlkun hefur oft heyrst í sambandi við umr. um þessi mál. 



Herra forseti. Það er bersýnilegt á þeim orðum sem hv. 5. þm. Austurl. las upp úr ræðu sinni áðan að hæstv. utanrrh. hefur tekið rangt eftir því sem þm. sagði. Þess vegna held ég að það sé góð regla fyrir ráðh. og aðra að leggja sig fram um að taka rétt eftir áður en þeir fara að bera landráðabrigsl á einstaka alþm.



Það hefur verið talað um að forseti ætti e.t.v. að gera athugasemdir við þau ummæli sem hér hafa verið viðhöfð og gerð athugasemd við. Skv. 69. gr. þingskapa ber forseta undir vissum kringumstæðum að víta þm. ef þm. eru bornir brigslyrðum. Ég hef áður lýst því að ég tel að forseta beri að fara með gát með þetta vald og betra sé að það sé frekar vangert en ofgert í að beita því. Að sjálfsögðu getur oft verið um álitamál að ræða. En ég hygg að það sem ræður úrslitum í þessu tilfelli sé að talað var um að það nálgaðist ákveðinn verknað en ekki staðhæft að hann hefði verið framinn. Því er þessu máli lokið.



Herra forseti. Það mál sem hér er í raun til umfjöllunar er vissulega mjög alvarlegt, en ég tel að það sé farsælast fyrir okkur að spara okkur stóryrðin þangað til málið er að fullu upplýst. Ég lýsi yfir ánægju með fyrstu viðbrögð utanrrh. í þessu máli þess efnis að fá betri upplýsingar um það mál sem hér er til umfjöllunar. Við skulum líta á hvað hefur gerst. Eftir því sem við erum upplýst um, án þess að hafa fengið nokkuð að sjá, hefur bandarískur maður, Arkin að nafni, afhent forsrh. og utanrrh. ljósrit af nokkrum blaðsíðum úr skjali og þetta skjal sagði hæstv. utanrrh. að nefndur bandarískur aðili, Arkin hefði tjáð þeim að fjallaði um heimildir Bandaríkjaforseta varðandi staðsetningu á kjarnorkuvopnum. Nú hef ég ekki séð skjalið, en maður hlýtur að spyrja sig hvort það hafi ekki ótvírætt mátt lesa af þessu skjali hvers efnis það hafi verið. Maður hlýtur líka að spyrja hvort ekki sé hugmyndin að neinir aðrir fái að sjá þessar ljósrituðu síður, sem virðast vera brot úr stærra plaggi ef ég skildi hæstv. utanrrh. rétt. Þessi aðili, Arkin frá Bandaríkjunum, hefur áður verið með fullyrðingar um að hér væru nú kjarnorkuvopn, eins og upp hefur verið rifjað. Það reyndist rangt. Hann hefur játað að það sé rangt. Sú saga hans í þessu máli gefur auðvitað fyllsta tilefni til þess að við verðum enn þá varfærnari í umr. okkar á grundvelli staðhæfinga frá þessum aðila. Þess vegna finnst mér rangt, eins og hv. þm. Hjörleifur Guttormsson gerði áðan, að ganga út frá staðhæfingum hr. Arkin sem staðreyndum og hafa síðan uppi stóryrði í þessu máli. Í þessu máli hlýtur það að vera meginatriði fyrir okkur að fara einmitt að eins og mér sýnist að hæstv. utanrrh. sé að gera, að fá hinar fyllstu upplýsingar um þetta mál og þá í fyrsta lagi að fá viðbrögð bandarískra stjórnvalda við því sem hér er um að ræða, en jafnframt hljóta íslensk stjórnvöld að gera það sem í þeirra valdi stendur til að afla sér sjálfstæðra upplýsinga um hvað sé hér á ferðinni. Við hljótum að hafa uppi okkar eigin eftirgrennslan. Ef hr. Arkin hefur á réttu að standa skal hann hafa þökk fyrir upplýsingarnar, en ef hann hefur enn einu sinni á röngu að standa held ég að ekki sé ráðlegt fyrir hann að koma hér öllu oftar með staðhæfingar. Meginatriði málsins er að hér er um alvarlegt mál að ræða. Því hljóta menn að taka hverjar þær ábendingar sem fram koma til athugunar til þess að afla sér fyllstu upplýsinga í málinu, og mér sýnist að hæstv. utanrrh. hafi farið hárrétt að í þessum efnum, en jafnframt hljótum við að hafa uppi okkar eigin eftirgrennslanir til að ganga úr skugga um hvað hér sé á ferðinni. Ég vil líka ítreka það, sem ég sagði í upphafi, að mér finnst að hæstv. ráðh. hefðu kannske átt að ganga harðar að hr. Arkin en mér virðist, af því sem þeir hafa hér upplýst, um það hvernig þetta plagg væri til komið, hvernig þess hefði verið aflað. Jafnframt sýnist mér að utanrmn. -menn hljóti að gera kröfu til þess a.m.k. að þeir fái aðgang að þessum upplýsingum, þannig að þeir geti metið sjálfir hvernig þeim virðist þær vera. Stefna íslenskra stjórnvalda í þessum efnum hefur verið mjög skýr, og hún hefur verið rifjuð upp, um það að Íslendingar vilja ekki að hér séu staðsett kjarnorkuvopn. Ég tek undir það, sem hæstv. utanrrh. sagði, að sé hér um raunverulega ákvörðun að ræða, staðfesta af Bandaríkjaforseta, er það vitaskuld brot á varnarsamningnum og brot á fleiri samkomulögum sem gerð hafa verið, og hlýtur það að teljast mjög alvarlegt. Nú vitum við ekki hvers konar viðbrögð við fáum frá Bandaríkjastjórn. Hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði að þau gætu sjálfsagt orðið af ýmsu tagi, eins og því að meiningin hafi alltaf verið að afla heimildar íslenskra stjórnvalda. Við skulum meta þau viðbrögð þegar þar að kemur og ef þau reynast ekki fullnægjandi, ekki svarað þeim spurningum sem við berum fram, hljótum við að halda áfram frekari eftirgrennslan. En dóma í þessu máli skulum við geyma okkur þangað til það er upplýst. Ég sagði áðan að stefna íslenskra stjórnvalda væri skýr og ég tel að svo sé. Ég held að það gildi um alla flokka hér á Alþingi að þeir séu þeirri stefnu eindregið fylgjandi, sem hér hefur ríkt að hér skuli ekki staðsett kjarnorkuvopn. Sú stefna hefur ítrekað komið fram. Ég rifja þetta upp vegna þess að hér hefur aðeins komið til umfjöllunar hvort ástæða væri til þess fyrir Alþingi að taka af öll tvímæli um þetta atriði með löggjöf eða þáltill. Ég held menn ættu að hugsa sig aðeins um áður en þeir stíga það skref. Sannleikurinn er sá að uppi er umræða um kjarnorkuvopnalaus svæði á Norðurlöndum. Mér sýnist að löggjöf eða þál. um þetta efni væri það skref sem menn væru að stíga um leið og þeir vildu lýsa því yfir og í því fælist að menn væru hluti af kjarnorkuvopnalausu svæði. Skilningur okkar í Alþfl. hefur verið sá að við teldum mjög æskilegt að komið yrði á kjarnorkuvopnalausu svæði á Norðurlöndum, en við höfum ævinlega litið svo til að við ættum ekki að gera það einhliða, heldur ætti það að vera hluti af heild. Við vildum t.d. fá viðurkenningu stórveldanna á því að þau mundu virða slíkt svæði og ábyrgjast og við gerðum kröfu til þess að um einhver viðbrögð yrði að ræða, tilslakanir ef menn vilja svo kalla það, af hálfu t.d. Sovétríkjanna. Þess vegna segi ég að menn ættu að hugsa sig um áður en þeir stíga skref af þessu tagi varðandi löggjöf eða þáltill., vegna þess að mér virðist, við fyrstu sýn a.m.k., að það mundi jafngilda yfirlýsingu um kjarnorkuvopnalaus svæði, og það tromp vil ég eiga til að þrýsta á um frekari afvopnun í kringum okkur, en ekki að gefa slíka einhliða yfirlýsingu án þess að eitthvað komi á móti. Ég geri þetta sérstaklega að umtalsefni í tilefni af þeim umr. sem hér hafa farið fram um þetta efni og í tilefni af ummælum hæstv. forsrh. Í ræðu sinni stakk hæstv. utanrrh. upp á því að sett yrði á fót nefnd til að fjalla um öryggismál Íslands, fyrirkomulag þeirra svo og um afvopnunarmál. Ég tel að þetta sé merk yfirlýsing hjá hæstv. ráðh. og það gæti orðið mjög til góðs að slík nefnd yrði einmitt sett á fót til að fjalla uni þessi atriði. Að því leytinu er ég mjög ánægður með að hæstv. utanrrh. skyldi taka svo til orða sem hann gerði hér áðan og gera tillögu um þetta efni. Vitaskuld er viðfeldnast í þessum efnum að frumkvæði um þetta mál komi frá ráðh. sjálfum. Ég fagna því þessari yfirlýsingu. Herra forseti. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta. Ég sagði að þær upplýsingar, sem við hefðum um þetta mál, væru ákaflega takmarkaðar. Við leggjum áherslu á að það verði upplýst. Við teljum nauðsynlegt að það verði gert með eins ítarlegum hætti og mögulegt er og að íslenskir aðilar grípi til þeirra aðgerða til að upplýsa þetta mál sem bestar kunna að verða. En dóma skulum við ekki fella fyrr en upplýsingarnar liggja fyrir og það er í raun kjarni málsins. Umr. um málið sjálft eiga að fara fram þegar það er upplýst. Nú á að ræða með hvaða hætti með skuli fara þær staðhæfingar sem fram hafa komið. Þess vegna hef ég fyrst og fremst gert það að umfalsefni í ræðu minni og látið í ljós ánægju með viðbrögð utanrrh. að því er varðar upplýsingar frá Bandaríkjastjórn, en jafnframt bent á að nauðsynlegt sé að við könnum málið sérstaklega og sjálfstætt sjálfir.



Herra forseti. Mér hefur oft dottið í hug á undanförnum misserum þegar fjallað er um varnarmál, NATO og þess háttar, að viðbrögð íslenskra stjórnvalda eru um margt lík því þegar börn spyrja foreldra sína fyrstu spurninganna um kynlíf. Það sem heyrist gjarnan er: Þetta er nú svo flókið, væna mín, hafðu engar áhyggjur af þessu, þetta kemur í ljós, við skulum nú ekki flana að neinu. Ég minnist þess að þegar ég var ungur fann ég í kofforti heima hjá mér bók sem hét „Hverju á ég að svara barninu mínu?“ og fjallaði um þau mál. Ég held að það sé kominn tími til þess að íslensk stjórnvöld komi sér upp bók um varnarmál og hermál sem gæti heitið „Hverju á ég að svara þjóðinni minni?“ eða „Hverju á ég að svara þinginu mínu?“ Ég held að þessi þögn verði að fara að rofna. Ég held að við verðum að fara að gera það ljóst að það sé til einhver kunnátta, að það sé til einhver stefna, íslensk stefna í varnar- og öryggismálum. Það er afar lærdómsríkt að líta á viðbrögð stjórnvalda núna við upplýsingum Williams Arkins. Það eru í raun sáralitlar upplýsingar lagðar fram af hálfu stjórnvalda. Það eru ítrekaðar yfirlýsingar íslenskra forráðamanna á undanförnum árum um hvernig Íslendingar vilji hafa þessi mál en menn hafa í raun afar fátt til málanna að leggja. Hæstv. ráðh. og reyndar málgagn hans og ýmsir tengdir virðast jafnvel í öðru orðinu leggja á það mesta áherslu að gera lítið úr þessu máli. Það er talað um mann að nafni William Arkin og sagt þessi William Arkin, William Arkin þessi. Maður á helst von á því að næst komi yfirlýsing frá utanrrn. um að þetta sé kannske bara bróðir skopleikarans Allans Arkin og það sé kannske látið fylgja að þessi Allan Arkin hafi leikið í myndinni „Rússarnir koma“ og þessi familía sé ekki til að treysta á í hernaðarmálum. Þegar rn. svarar engu um svona mál þá verða menn náttúrlega að spyrja sig: Hvers vegna koma ekki upplýsingar frá íslenskum stjórnvöldum um varnar- og öryggismál? Er það vegna þess að stjórnvöld vilja ekki eða er það vegna þess að stjórnvöld vita ekki? Ef við athugum fyrri möguleikann, að stjórnvöld vilji ekki ræða varnar- og öryggismál, þá er illt að trúa því, en hins vegar er því ekki að neita að það er raunar stefna ríkisstjórna á Vesturlöndum mjög víða. Það er haft við orð að varnar- og öryggismál séu of flókin fyrir fólk að skilja þau. Það er talað um að þetta séu hernaðarleyndarmál og þess vegna sé eðlilega ekki hægt að ræða þau af því að Rússarnir mega ekkert vita. Það eru líka höfð á orði þriðju rökin, að fólk geti orðið hrætt ef því er sagt frá því sem geti gerst í styrjöldum. Engin þessi rök eru gild vegna þess að ef við tökum þau fyrstu, að málin séu flókin, þá er það bara þannig að lífið er flókið. Varnar- og öryggismál eru ekkert flóknari en efnahags- og atvinnumál og yfirleitt allur þessi vefnaður eins samfélags sem við gerum þó kröfur til að fólk skilji og m.a.s. kjósi um á fjögurra ára fresti. Fólk getur og vill skilja þessa hluti. Það er reyndar hluti af upplýsingaskyldu stjórnvalda að halda þegnum sínum þannig upplýstum í þessum málum að þeir geti gert sér grein fyrir valkostum og geti metið aðgerðir stjórnvalda í varnar- og öryggismálum eins og öllum öðrum málum. Raunar er varla við því að búast að þessi ríkisstj. gegni upplýsingaskyldu sinni vandlega á þessu sviði. Við höfum séð hvernig hún metur þetta hlutverk á því að gefinn var út í fyrrahaust fjórblöðungur sem rúmaði alla efnahagsstefnu ríkisstj. eins og hún taldi að þyrfti að birta hana almenningi og meiri hlutinn á þessum fjórblöðungi var skrípamyndir. Þessi rök um að varnar- og öryggismál séu flókin og vandmeðfarin eru rétt að því leyti að þetta eru erfið mál. Þetta er ekkert erfiðara og ekkert flóknara, hvorki fyrir þm. né almenning, en önnur mál sem menn verða að fjalla um í þessu samfélagi okkar. Síðan koma þau rök að þarna séu hernaðarleyndarmál og um þau megi helst ekki ræða. Ég held að það sé engin hætta á því að íslenska þjóðin yrði svo upplýst um varnar- og öryggismál, þó opnaðar væru hirslur, að hún mundi vita meira en Rússarnir vita þegar um þessi mál. Ég held að njósnakerfi stórveldanna hljóti að sjá sínum mönnum fyrir því sem þeir þurfa að vita. Ég held að það sé engin hætta á því að við færum fram úr Rússunum þó að við fréttum svolítið af því hvað er að gerast á Norður-Atlantshafi, hvaða stefnu þessi mál eru að taka, í hvaða skipulagi Ísland er varðandi hernaðarmál umheimsins. Öll stjórnkerfi hafa tilhneigingu til að pukrast, að fara með leynd með mál sem þau telja að varði sig meira en fólkið. Gegn þessari pukurtilhneigingu ber okkur skylda til að berjast. Erlendis hafa ýmis samtök fólks tekið upp baráttu gegn leyndinni. Fjölmiðlar hafa gegnt mjög öflugu hlutverki í þessu sama skyni, háð öfluga baráttu til að öðlast vitneskju um þessi mál. Við verðum að taka upp slíka baráttu sömuleiðis. Í þriðja lagi er sagt að þögnin og fáfræðin séu nauðsynlegar vegna þess að fólk yrði hrætt fengi það að vita meira. Þá er því til að svara að ekkert vekur fólki meiri hræðslu en fáfræði. Íslendingar hafa aldrei verið fælnari og hræddari við tröll og alls kyns ókynjur en þegar þeir voru sem fáfróðastir. Það er með upplýsingunni og vitneskjunni sem við getum útrýmt hræðslunni. Þetta eru sem sagt þrenns konar rök, þ.e. að málin séu allt of flókin, að þau séu allt of mikið leyndarmál og fólk verði allt of hrætt ef það ræðir þessi mál. Ég hafna þessum rökum öllum. Ég veit raunar ekki hvort hér ríkir svona mikil þögn um þessi mál vegna þess að íslenska ríkisstjórnin vilji ekki eða að hún viti ekki. Það hvarflar stundum að manni sá ótti að á þessu landi séu menn í raun mjög fákunnugir um hernaðar- og öryggismál. Það virðist vera að allt traust í þessum málum sé sett á NATO og Bandaríkin. Það eru algeng viðbrögð fólks að segja: Varnarmálin koma okkur ekki við. NATO sér um þetta. Menn ræða um þessi mál þangað til þeir koma að, - eigum við að segja - girðingunni á Miðnesheiði og segja: Hingað og ekki lengra. Mér kemur ekkert við hvað þeir eru að gera þarna fyrir innan. - Málið er að okkur kemur þetta við. Ég kann ekki að leggja mat á hvort þessi þögn er vegna þess að við ekki vitum eða stjórnvöld vita ekki eða vilja ekki, en það er hvort tveggja jafnslæmt. Ef við athugum hvernig þessi þögn hefur birst okkur á undanförnum misserum í utanríkismálum, þá hefur þetta gerst þannig að hingað hefur rekið á fjörur ýmis einstök og einangruð mál. Menn hafa fjallað um AWACS-ratsjárvélar og sagt: Þetta eru bara stækkaðir sjónaukar til þess að horfa norður og þetta er í varnarskyni Menn hafa fjallað einangrað um olíutanka og sagt: Þetta er eldsneyti handa flugvélum og handa þessum könnunarflugvélum og svo er þetta eldsneyti handa orrustuflugvélunum sem fara og hitta rússnesku flugvélarnar þegar könnunarflugvélarnar eru búnar að finna þær. Þær þurfa eldsneyti og við þurfum stærri tanka af því að það eru alltaf að koma fleiri sovéskar flugvélar. Hins vegar höfum við ekki fengið svar við spurningunni: Hvað eru þessar sovésku flugvélar að gera? sumir segja að þær séu að koma til þess að vita hvort hinar flugvélarnar komi á móti þeim, en við höfum ekki fengið neina hernaðarlega skýringu á því í hvaða leik þeir séu, þessir herramenn. Það hefur líka verið fjallað um neðanjarðarstjórnstöð og aftur erum við að tala um að efla varnir landsins. Við getum talið upp miklu fleiri dæmi sem hafa verið tekin ein og sér. Við virðumst kyngja þessum bitum einum og einum án þess að athuga hver aðalrétturinn er. Við lítum á trén eitt og eitt, en virðumst ekki huga að hvernig skógurinn lítur út. Spurningin er, ekki bara af því að William Arkin kom frá útlöndum í vikunni, heldur vegna ýmissa annarra ástæðna: Hver er heildarstefna í varnar- og hernaðarmálum á Norður-Atlantshafi? Og við verðum líka að spyrja nánar út í hina einstöku þætti. Við verðum að spyrja: Hvað gera AWACS-vélarnar? Eru þær bara til þess að horfa þarna norður í sortann eða eru þær líka árásartól? Sumir segja að þær séu miklu frekar árásartól en nokkurn tíma varnartól. Og hvað með olíutankana? Hvað með neðanjarðarstjórnstöðina? Af hverju þarf að byggja neðanjarðarstjórnstöð þannig að hún standist sjö daga gereyðingarstríð? Hverjir eiga að ganga út úr þeirri stjórnstöð eftir sjö daga gereyðingarstríð og til hvers þurfa þeir að komast af? Og hvaða starfsemi er svo mikilvæg að það þurfi að verja hana á þennan hátt? Það er með því að spyrja þessara spurninga og fá undanbragðalaus svör við þeim sem við verðum að reyna að mynda okkur skoðun á því hvort Ísland hafi breyst úr sjónauka í stálhnefa, eins og ýmsir vilja halda fram. S.l. mánudag óskaði ég þess á fundi utanrmn. að utanrrn. tæki saman skýrslu um flugstöðina. Ég tilgreindi að ég teldi að þessi skýrsla ætti að innihalda upplýsingar um núverandi starfsemi stöðvarinnar, þ.e. hvað fer þar fram nákvæmlega, og sömuleiðis hvert hlutverk stöðvarinnar væri í áætlunum Bandaríkjanna og NATO um varnar- og hernaðarstörf á norður-Atlantshafi nú, hvaða hugmyndir væru uppi um þróun hernaðar- og varnarmála á Norður-Atlantshafi og annað sem gæti varpað ljósi á þýðingu þessarar stöðvar í herbúnaði NATO og Bandaríkjanna. Tilefni mitt á mánudaginn var skýrsla sem kom um ratsjárstöðvar á Vestfjörðum og Norðausturlandi - enn einn litli bitinn og enn eitt tréð sem við höfum fengið um þessi mál án þess að skoða heildarmyndina. Í þessari skýrslu - hún var út af fyrir sig nokkuð dæmigerð - komu fram ýmis atriði sem voru dæmigerð fyrir það sem ég lýsti hérna á undan. Það var lýst þarna ýmsum almennum atriðum, hugsanlegum notum sem Íslendingar gætu haft af þessum ratsjárstöðvum í sínum innanlandsmálum, en hernaðarþættinum, sem þó er aðalatriðið, voru sáralítil skil gerð. Það er talað um að aukist hafi eða tvöfaldast fjöldi rússneskra flugvéla sem kæmu sunnan úr sortanum eða norðan úr sortanum og talað var um að það væri geil í ratsjárkerfinu núverandi. Síðan fylgir ekkert mat á því hvers vegna endilega og hvers vegna nákvæmlega þurfi þessar endurbætur sem menn ráðgera á þessu sama radarkerfi. Þetta minnir mig á skuggamynd sem ég sá einu sinni í herstöðinni. Ég var í hópi nemenda sem var þarna í kynnisferð og við vorum dregin inn í bragga og okkur gefinn bjór. Voru okkur sýndar skuggamyndir um þýðingu varnarliðsins og mér er minnisstæðust mynd sem sýndi Norður-Atlantshafið og svera keðju yfir Norður-Atlantshafið og Ísland. Okkur var sagt: Þetta er keðjan sem ver Ísland og ríkin í NATO. Svo kom næsta mynd, og þá var sýndur stór hvellur og keðjan slitnaði beint yfir Íslandi og það var sagt: Þetta gerist ef Ísland fer úr NATO. Engar útskýringar, en hins vegar var greinilegt hvaða tilfinningu menn áttu að hafa af því að horfa á þetta. Tilefni mitt til að biðja um þessa skýrslu var umr. um ratsjárstöðvar. En tilefni voru einnig fleiri, eins og þau að í blöðum sem liggja hér á borðum eins og Guardian og Politiken getum við lesið greinar eftir almenna dálkahöfunda í útlöndum sem virðast fjalla af miklu meiri þekkingu um varnarmál en nokkur aðili í íslenska stjórnkerfinu. Maður spyr sig hvort sú þögn og hvort sú vankunnátta sé ekki yfirgengileg. Síðan vill svo til að síðar í þessari viku kemur eitt tilefni enn til að fara fram á svona úttekt og svona skýrslu. Hingað kemur fræðimaður sem Morgunblaðið taldi trúverðugan í þessum efnum í Reykjavíkurbréfi s.l. sunnudag. Hann flutti upplýsingar um að stjórn Bandaríkjanna og forseti hafi veitt flotanum heimild til að flytja hingað kjarnorkuvopn á stríðstímum og það sé ekkert tiltekið um að leyfi Íslendinga þurfi til. Þetta er, eins og hæstv. ráðh. sagði áðan, brot á öllum samningum um þessi mál. Þetta leiðir aftur hugann til þess að við skulum ekki standa betur að vígi sjálf í þessum efnum, að geta af trausti og trú borið svona sögusagnir til baka, ef þær eru rangar. Menn spyrja sig: Er það ekki æskilegt, ef til væru á Íslandi þær upplýsingar um þessi mál, að Íslendingar gætu haft það sjálfstraust að játa eða neita í þessum efnum en þurfa ekki að fara hálfpartinn undan í flæmingi? Það er spurning hvort ekki sé ástæða til að við fylgjumst betur með vopnabúnaði sem þarna er, svo við lendum ekki í því að Arkin þessi - svo notuð séu orð hæstv. ráðh. - komi einu sinni enn og setji ráðh. eða rn. út af laginu. Það er spurning, eftir svona uppákomu hvort ekki sé ástæða til að styrkja íslenska sjálfstæða rannsókn og upplýsingasöfnun um utanríkismál og hvort ekki sé ástæða til að Alþingi taki upp umr. um varnarmál og endurmeti stöðu þeirra og marki þeim einhverja stefnu. Þegar til kemur virðist Alþingi hafa afskaplega lítið um utanríkismál að gera. Það virðist í besta falli hafa umsagnarrétt um það sem ráðh. og rn. fjalla um. Það kemur örugglega einhver Arkin eftir þennan Arkin. Við verðum að læra á þessu að láta ekki grípa okkur í bólunum og láta taka okkur á taugum út af einhverjum plöggum sem kunna að finnast einhvers staðar. Við eigum að hafa eigin vitneskju um þetta og hafa það sjálfstraust til að taka svona málum að við þurfum ekki að stofna til stórræða. Út um allan heim eru þing og þjóðir að velta þessum málum mikið fyrir sér. Ég held það sé ekki að ósekju. skv. nokkuð nýlegum upplýsingum sem ég hef fengið eru til núna 50 þús. kjarnorkusprengjur í heiminum og hver og ein þeirra er jafnvel upp í það að vera þúsund sinnum sterkari en sprengjan sem sprengd var í Hiroshima. Og sprengjumagnið sem til er í kjarnorkusprengjum í heiminum jafngildir 13 þús. millj. tonnum af TNT. Það jafngildir nokkurn veginn því að til séu um 3 tonn af dýnamiti fyrir hvert einasta mannsbarn á þessari jörð. Þetta er nokkuð hart þegar líklega fjórðungur, jafnvel helmingur þessara sömu mannabarna þjáist af hungri. Þrisvar sinnum á minna en ári hafa flugvélar með kjarnorkuvopn verið búnar til árásarflugs, áhafnir verið komnar af stað vegna mistaka í búnaði. Og fjármunir til hernaðarmála á árinu 1982 námu 650 þús. millj. dollara. Ég held það sé komið að okkur að fara að velta þessu fyrir okkur, afla okkur upplýsinga og upplýsa okkar þjóð um öll þessi mál, um þessar sprengjur. Við verðum að vita um þessar sprengjur vegna þess að við gætum lent í því einhvern tíma að verða fórnarlömb þeirra. Ég held að öðru hverju, alla vega á Alþingi, sé tímanum ekki betur varið.



Herra forseti. Ég kem hér í ræðustól til að lýsa áhyggjum sínum vegna þeirra upplýsinga, sem nýlega hafa verið lagðar fram, varðandi samskipti Íslendinga og Bandaríkjamanna á sviði hernaðarmála. Hér má ræða margt um þessa hluti en ég ætla að vera mjög stuttorð og fyrst og fremst beina til hæstv. utanrrh. fáeinum spurningum sem á mér brenna vegna þessa máls: Hversu ítarlegar og haldgóðar upplýsingar er í reynd að hafa um hlutverk Íslands í vígbúnaði og hernaðar- eða varnaráætlunum Atlantshafsbandalagsins? Eftir þeim upplýsingum að dæma, sem William Arkin athenti íslenskum stjórnvöldum nýlega og hér hafa verið til umr., virðist sem við séum illa upplýst í þessum efnum. Ef upplýsingar Arkins reynast réttar, þá vil ég spyrja: Ef svo er, hvernig getur það komið til að íslensk stjórnvöld viti ekki um þessa hluti? Ef upplýsingar Arkins munu reynast réttar - ég er ekki að segja að þær séu það, en ef einhver leið er til að sannreyna þær, þá vil ég spyrja: Hvers virði eru yfirlýsingar Bandaríkjamanna um vígbúnað hér á landi og hlutverk Íslands í varnar- eða hernaðarkerfi Atlantshafsbandalagsins? Og í framhaldi af því: Hvers virði eru þá þær yfirlýsingar sem við kunnum að fá frá Washington nú sem svar við þeim spurningum sem íslensk stjórnvöld hafa nú sent þangað? Ég vildi gjarnan heyra skoðun hæstv. utanrrh. á þessu og jafnframt hvernig hann hafi hugsað sér að sannreyna þær upplýsingar sem hann kann að hafa eða muni fá um þessi mál. Hér er að mínu viti um grundvallarspurningar að ræða og ég vona að hæstv. ráðh. sjái sér fært að svara þeim hér á eftir.



Í þessum umr. hafa nú þegar talað þm. úr öllum þingflokkum. Það hefur verið gert ráð fyrir að þessum þingfundi ljúki um kl. 5. Það eru fimm nú á mælendaskrá og þess er vænst að hv. þm. taki tillit til þess hvernig stendur á.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að lýsa yfir ánægju minni með þá hugmynd - eða eigum við að kalla það till. - utanrrh. að skipuð verði nefnd til að fjalla um öll afvopnunarmál og öryggismál sem snerta Ísland. Það er ákaflega mikilvægt að í þessum málum náist víðtæk samstaða milli flokka og ég held að þessi hugmynd utanrrh. komi á mjög réttum tíma. Ég endurtek að ég fagna henni og af máli þeirra, sem hér hafa talað, sýnist mér að allir flokkar séu í rauninni sammála um að meginatriði þessa máls sé að afla nánari o betri upplýsinga og marka skýrar en verið hefur stöðu Íslands í hernaðarkerfum, öryggiskerfi þess og afstöðu þess til afvopnunarmála og friðarmála í heiminum. En það mál, sem hér er til umr. og er tilefni þessara umr., er í sjálfu sér hafið yfir allar flokkadeilur. Það er svo mikilvægt að það getur í sjálfu sér aldrei orðið að flokkspólitísku deilumáli. Hver og einn einasti Íslendingur hlýtur að sameinast og vera með einum hug þegar um grundvallaratriði þess er að ræða. Þetta mál snýst ekki fyrst og fremst um það hvort William Arkin hafi rétt fyrir sér eða ekki. Það er ekkert aðalatriði hvort honum skjátlast nú eins og 1980 eða ekki. Hafi hann í höndum skjöl, sem sýna að forseti Bandaríkjanna hafi fyrirskipað að kjarnorkuvopn skuli flutt til Íslands á stríðstímum, þá er um að ræða mjög alvarlegt mál. Trúnaður hefur verið rofinn, samningar gerðir að engu. Þar við bætist að mat á ófriðartímum hefur verið harla mismunandi og það væri á valdi Bandaríkjamanna einna að ákveða hvenær aðstæður væru þær að þeir teldu nauðsynlegt að flytja kjarnorkudjúpsprengjur til Íslands. Hafi Arkin rangt fyrir sér, þá er það einungis af hinu góða. Það væri okkur léttir að frétta að engar fyrirskipanir hefðu verið gefnar um að flytja kjarnorkuvopn til Íslands, hvorki á tímum friðar né ófriðar. En þótt Arkin hefði skjátlast, þá er samt sem áður ósvarað þeim þýðingarmiklu spurningum sem raunverulega skipta öllu máli um framtíðarstefnu Íslendinga og örlög íslenskrar þjóðar geta verið komin undir að svarað sé af hellindum og þekkingu. Þær spurningar, sem þessa dagana brenna á vörum Íslendinga, eru þessar: Hvaða áætlanir eru uppi um Ísland í hernaðar- og varnaráætlunum Bandaríkjanna og Atlantshafsbandalagsins? Hvaða hlutverki gegnir herstöðin á Íslandi á friðartímum annars vegar og hvaða hlutverki er henni ætlað á ófriðartímum hins vegar? Og þriðja spurningin og kannske ekki hin veigaminnsta er þessi: Er í raun til öryggisstefna Íslands? Er það reyndar svo að við höfum sett niður og mótað ákveðna stefnu í þeim málum, hvernig frelsi og sjálfstæði og öryggi þessarar þjóðar skuli háttað? Þetta eru þær spurningar sem svara verður áður en hægt er að taka afstöðu til margra framkvæmda sem fyrirhugaðar eru á Keflavíkurflugvelli, í grennd við hann og annars staðar á landinu. Afstaða Framsfl. í varnar- og öryggismálum var þannig orðuð í samþykktum 18. flokksþingsins í nóv. 1982, með leyfi hæstv. forseta: „Íslendingar noti hvert tækifæri sem gefst til að vara við auknum kjarnorkuvopnabúnaði og vaxandi hernaðarumsvifum á Norður-Atlantshafi.“ Og á öðrum stað segir: „Framsfl. vill taka þátt í varnarsamstarfi vestrænna þjóða en vill jafnframt að erlendur her hverfi héðan jafnskjótt og aðstæður leyfa. Það er stefna Framsfl. að staðið skuli við skuldbindingar Íslands gagnvart Atlantshafsbandalaginu þannig að það þjóni fyrst og fremst öryggishagsmunum íslensku þjóðarinnar. Unnið verði að því að skilja enn frekar á milli herliðs og þjóðar en nú er og umsvif varnarliðsins gerð sem minnst.“ Á grundvelli þessarar samþykktar hljóta framsóknarmenn að meta mjög gaumgæfilega allar breytingar á skipan varnarmála og aukningu umsvifa bandaríska varnarliðsins, bæði í Keflavík og annars staðar á landinu. Við hljótum að kanna hvað er að gerast og hvert er eðli þeirra breytinga og aukningar sem nú er í undirbúningi. Ratsjárstöðvar á Vestfjörðum og Norðausturlandi, stóraukið olíubirgðarými í Helguvík, neðanjarðarstjórnstöð, varnir gegn efnavopnum, nýr flugvélakostur - hvað þýðir þetta allt í heild? Það er alveg rétt sem hæstv. forsrh. sagði áðan og hafði eftir Arkin. Hann ræddi það einnig á fundi með okkur þm.: Radarstöðvarnar sem slíkar eru smámál. Hvert af þessum málum út af fyrir sig er ekki neitt stórmál. En þegar það safnast saman hlýtur maður að spyrja: Er eðli varnarstöðvarinnar í Keflavík á einhvern hátt að breytast? Er staða Íslands á einhvern hátt að breytast? Er því ætlað annað hlutverk nú en fyrir 10 árum, fyrir 20 árum eða 30 árum? Þessum spurningum verður að svara. Það er nauðsynlegt að svara þeim til að geta metið framtíð Íslands, til að geta metið hvaða möguleika við höfum, bæði á friðartímum og ófriðartímum. Það er nauðsynlegt að Íslendingar geri sér ljóst hvernig öryggi þeirra verður best tryggt og endurmeti stöðu sína í ljósi hugsanlegra breytinga á hernaðarstefnu stórveldanna og nágrannaríkjanna. Ég held að ég láti þetta nægja. Það, hvort gefin hefur verið út skipun um kjarnorkuvopn eða ekki í Keflavík, er alvarlegt mál og ég tel að hæstv. utanrrh. hafi tekið þar mjög fast á málum og mjög rétt. En þegar það mál er upplýst hljótum við að meta stöðu okkar í ljósi þeirrar niðurstöðu. Þangað til er málið það alvarlegt að við hljótum að bíða átekta og sjá hverju fram vindur. Það er þess vegna till. mín að farið verði mjög náið ofan í þessi mál og ég veit að það verður gert. Við fáum skýr svör og metum stöðu Íslands í ljósi þeirrar niðurstöðu sem væntanleg öryggisnefnd þingsins, sem ég vona innilega að komist á laggirnar, kemst að í rannsóknum sínum.



Herra forseti. Það eru vissulega alvarlegar fréttir sem hér hafa verið til umr. og það eru líka alvarlegir tímar sem við stöndum frammi fyrir í þessum málaflokki. Á þessu ári höfum við séð í heiminum stærstu heræfingar allra tíma sem fram hafa farið hjá báðum hinum stóru hernaðarblokkum. Við horfum á hæstu fjárveitingar til vígbúnaðarmála á friðartímum frá upphafi í Bandaríkjunum og svipaðar fréttir berast nú á síðustu vikum frá öldungunum í Kreml. En hvernig er staðan hér á Íslandi? Ég vil gera spurningu hv. síðasta ræðumanns að minni. Höfum við hér uppi á Íslandi sloppið við allar þessar breytingar í vígbúnaðarmálum heimsins eins og oft hefur verið haldið fram? Í skýrslu hæstv. utanrrh. um utanríkismál á síðasta þingi má lesa um þetta efni í kafla IV á bls. 20 undir fyrirsögninni Varnar- og eftirlitsstöð: „Hér á landi er enginn sá vopnabúnaður til árásar sem neinni þjóð gæti stafað hætta af. Varnir Íslands geta því ekki talist ögrun við neina þjóð, enda hefur eðli stöðvarinnar sem varnarstöðvar ekki breyst í tímans rás.“ Það væri vissulega ánægjulegt, herra forseti, ef þessi væri staðreyndin, ef því má treysta að við, mér liggur við að segja einir þjóða, höfum verið svo heppnir að sleppa við þá viðsjárverðu þróun sem við horfum á allt í kringum okkur og þá ekki síst í höfunum allt í kringum landið. Það er nauðsynlegt að fara yfir það örfáum orðum hvað gerst hefur hér á Íslandi alveg síðustu ár í þessum efnum. Ég mun sleppa hér að rekja þá sögu sem mönnum er misjafnlega kunn eftir atvikum eins og yfirleitt gengur þegar rætt er um varnarmál. Ég mun ekki fara hér út í þær breytingar sem urðu á herstöðinni í Keflavík við yfirtöku sjónvarpsins og tilkomu eldflaugakafbáta, Polaris-áætlunarinnar og byggingar leiðsögukerfis Loran C-stöðvarinnar fyrir þá áætlun, en snúa mér að því sem við höfum horft á og reyndar hefur borið nokkuð á góma hér í fyrri ræðum hin allra síðustu ár. Þar er nokkuð langur og sorglegur listi því miður, herra forseti. Í fyrsta lagi komu hingað fyrir nokkrum árum ratsjárflugvélar nefndar AWACS með bandarískum framburði, skammstöfun fyrir Airborne Warning and Control System. Þetta eru mikil tæki og um þessar vélar segir í mjög merkilegu plaggi frá merkilegri nefnd, sem m.a. hefur verið lofuð í þessum umr., Öryggismálanefnd í riti nr. 1. eftir Gunnar Gunnarsson, með leyfi herra forseta undir fyrirsögninni Tæknileg lýsing: „E-3A Sentry eða AWACS er hönnuð til að gegna þríþættu hlutverki, til eftirlits. aðvörunar og stjórnunar herafla. Vélunum er ætlað að geta uppgötvað, fylgt eftir og borið kennsl á bæði herskip og flugvélar og einnig stjórnað herflugvélum NATO.“ Framar í þessum kafla er fjallað um möguleika vélarinnar, svo sem eins og þá að geta stjórnað 100 árásarþotum í einu, að geta þakið á flugi 550 og upp í 900 þús. km2 svæði, eða nífalt flatarmál Íslands, og það er ítarlega rætt um þetta þríþætta hlutverk vélanna. Við höfum séð og sjáum nú þessi síðustu ár margföldun á olíubirgðum og birgðahöfn í Helguvík. Þar eru birgðir til að fóðra stóran flugþota með hjálp KC-135 tankvéla sem eiga að annast það hlutverk. Á þessu ári eða hinu næsta stendur til að endurnýja algerlega árásarorrustuflugflota Keflavíkurstöðvarinnar. Þar eiga að koma nýjar og miklu fullkomnari orrustuflugvélar af gerðinni F-15 í staðinn fyrir eldri gerð systurvéla þeirra, F-4E og þær verða 18 í staðinn fyrir 12. Í erlendum handbókum um vígtól segir að þessi F-15 þota sé miklum mun fullkomnari. Hún er sögð geta borið meðaldrægar eldflaugar, Phoenix, til viðbótar öllum þeim vopnakosti sem forveri hennar, þ.e. F-4E-flugvélin gat borið. En sú vél, sem er búin að vera staðsett hér um árabil, svo merkilegt sem það nú er, getur m.a. borið flugskeyti af gerðinni Ballpup, sem geta bæði innihaldið venjulega sprengjuhleðslu eða kjarnahleðslu. Það er reyndar langur listi yfir öll þau vopn sem þessi vél getur borið. herra forseti, og ég spara tímann með því að lesa hann ekki hér. Byggð hafa verið sprengjuheld flugskýli og fleiri stendur til að byggja og við hljótum að spyrja: Hvers vegna eru þessi skýli sprengjuheld? Hvers vegna eru þau með metraþykkum veggjum ef hér er ekkert að óttast, ef hér er einungis varnarbúnaður sem engum ógnar og kæmi þá væntanlega aldrei til þess að á hann yrði ráðist? Hvers vegna eru þessi sprengjuskýli með veggi svo skiptir metrum á þykkt úr járnbentri steinsteypu? Flugstöðvarbyggingin, sem mjög var til umr. hér á þinginu í fyrra, hefur einnig hernaðarlegan tilgang í bland við annað. Við höfum séð byggða upp jarðstöð fyrir móttöku gervihnattasendinga. Allra nýjasta dæmið, það sem núna er efst á listanum, eru radarstöðvarnar margnefndar. Ég mun geyma mér það til síðari tíma að fjalla um það hér á hv. Alþingi. Síðan höfum við heyrt og vitum meira eða minna um ýmis áform Bandaríkjamanna um áframhaldandi uppbyggingu hér á landi. Ég nefni þar fyrst neðanjarðarstjórnstöð sem upplýsingar hafa verið að berast um af og til, að hún eigi að geta þolað sjö daga algert stríð, hún eigi að vera varin fyrir efna- og sýklahernaði. En ég spyr aftur: Hvers vegna neðanjarðarstjórnstöð? Hvers vegna stjórnstöð sem getur þolað algert stríð í sjö daga ef hér er einungis varnarbúnaður sem engum ógnar og væntanlega þyrfti þá aldrei að ráðast á? Við höfum séð áætlanir. Menn geta deilt um hversu ábyggilegar þær eru. En á hv. Alþingi í fyrra var rætt um áætlun sem unnin var fyrir Director of Defense Nuclear Agency in Washington DC. Það var skjal nr. 20305 og fjallaði um eldflaugakerfi til þess að loka svonefndu GIUK-hliði og setja upp hér á Íslandi og í Skotlandi. Við höfum heyrt áform um orrustuflugvöll norðanlands og sérfræðingar spá okkur. Það verður fróðlegt að vita hver framvinda þess máls verður að innan tíðar munu koma upp hugmyndir um að byggja aðra flugbraut í Keflavík til að auka afkastagetu flugvallarins þar. Þessi listi - og hann hef ég ekki tæmt, herra forseti - hlýtur að vekja okkur til umhugsunar um það hvort við séum virkilega svo heppin, Íslendingar, að við, eins og ég sagði áðan, mér liggur við að segja einir þjóða um norðanverðan hnöttinn höfum sloppið algerlega við þær breytingar sem við höfum horft á í vígbúnaðarmálum á undanförnum árum allt í kringum okkur. Við hljótum að spyrja: Hvers konar stöð er herstöðin í Keflavík í dag og allt það sem henni tengist? Það er líka hægt að fá ýmsar upplýsingar um það í handbókum um herfræði. Þar er yfirleitt efst á blaði að herstöðin í Keflavík sé miðstöð fyrir andkafbátahernað NATO og Bandaríkjanna á norðanverðu Atlantshafi, það sem heitir „antisubmarine warfare“. Í öðru lagi er gjarnan nefnt að stöðin sé nú stuðningsstöð við flotaaðgerðir. Til sanninda um það má vitna í ummæli manna eins og Leslie McDonalds yfirmanns flotaafla NATO og reyndar líka Bandaríkjanna hér á norðanverðu Atlantshafi. Í þriðja lagi er það nefnt að stöðin sé stuðningsstöð eða stoðstöð við loftvarnar- og loftárásaraðgerðir í þessum heimshluta. Síðan er hún í fjórða lagi og kannske ekki hvað síst í æ vaxandi mæli að verða upplýsingamiðstöð þar sem allar upplýsingar frá SOSUS hlustunarkerfi frá aðalratsjárvélum og þá væntanlega frá nýjum ratsjárstöðvum eru bræddar saman og úr þeim unnið. Því til viðbótar má nefna, þegar spurt er: Hvert er eðli stöðvarinnar í Keflavík? Hvers konar búnaður er þar? Hvaða hlutverki þjónar sá búnaður? Hvernig er hann skilgreindur af herfræðingum? Hér eru nokkuð frægar PC-Orion-flugvélar sem geta borið kjarnorkuvopn. Og það er væntanlega handa þeim flugvélum sem þessar margumræddu kjarnorkusprengjur, sem hér hafa verið til umr., eiga að vera vopn í þeirra höndum í andkafbátahernaði. Það er reyndar svo, að þessi tól, þessar PC-Orion-vélar eru hið mesta furðuverk ef það er skoðað nánar. Ég vitna aftur í ábyggilegt rit ábyggilegrar nefndar sem hæstv. utanrrh. lofaði hér í umr. áður og heitir öryggismálanefnd. Þar segir að Orion-flugvélar þessar megi búa „mörgum tegundum vopna til gagnkafbátahernaðar, þ. á m. tundurskeytum, djúpsprengjum, kjarnorkudjúpsprengjum og tundurduflum. Eftirfarandi tafla sýnir vopnabúnað. Það eru MK-45 tundurskeyti, MK-54 djúpsprengja, B-57 kjarnorkudjúpsprengja, MK-82 (Low Drag Bombs), MK-83 af sömu tegund, MK-36 (Destructor), MK-52 (Sea Mine), MK-55 af sömu tegund, MK-56 af sömu tegund, MK-20 (Cluster bomb) og AGM-84 Harpoon stýriflaug auk smáflaugahólka.“ Þetta er nokkurn veginn tæmandi listi skulum við vona, yfir þann vopnabúnað sem þessi PC-Orion flugvél getur notað. Ég hef aldrei heyrt það nefnt að allur þessi listi væri eingöngu ætlaður til varnar. Hingað eru að koma þessar F-15 orrustuþotur sem geta borið allan þann vopnabúnað sem ég nefndi áðan. Hér eru eldsneytisbirgðir og tankvélar eða tankvél í það minnsta sem geta fóðrað mikinn flugflota. Þess má geta að í herfræðiritum er gjarnan greint á milli tveggja hugtaka og þau skipta miklu máli í þessu sambandi, þ.e. það sem nefnt er „defensive og offensive role“, sem þýða mætti sem varnar- og sóknarhlutverk. Ef taka má mark á skýrslu hæstv. utanrrh. og trúa henni í einu og öllu ættu hér, skv. þeim ummælum sem þar eru á bls. 20, einungis að vera búnaður og tæki sem þjóna hinu fyrra hlutverki þ.e. varnar- eða defensive hlutverki. En allur sá listi, sem ég hef hér farið yfir, er meira og minna blanda af þessu hvoru tveggja. Aðalflugvélarnar, DCeða PC-Orion-flugvélarnar, Phantom-þoturnar o.s.frv. eru í mörgum tilfellum ekki síður nefndar sem offensive eða sóknartæki í fræðiritum. Og hvernig má það vera, miðað við yfirlýsingar hæstv. utanrrh. hér? Er það aftur upplýsingaleysið og fáfræðin sem verður okkur að falli? Er það virkilega svo að öll þessi tæki hafi komið hingað hægt og rólega þegar það stendur skýrt og skrifað í upplýsingaritum að þær þjóni offensive eða árásarhlutverki ekki síður en öðru, að engu að síður höfum við í góðri trú tekið við þeim þegjandi og hljóðalaust, trúandi því að með komu þeirra yrði engin eðlisbreyting á stöðinni í Keflavík? Það má deila um það, herra forseti, hversu þýðingarmikil hver einstök framkvæmd er og ég tek undir orð hv. síðasta ræðumanns í þeim efnum. En þegar allt fellur saman í eina heildarmynd er ekki nokkur leið að loka augunum fyrir því sem er að gerast, hefur verið að gerast og á að gerast skv. þeim takmörkuðu upplýsingum sem við höfum. Ég held að við eigum að líta á þessar ratsjárstöðvar, ekki síst í ljósi þeirra frétta sem hér hafa verið til umfjöllunar, sem hluta af þessari heildarmynd. Það er alveg óhjákvæmilegt þótt þær hafi verið ræddar í þjóðfélaginu undanfarið fyrst og fremst á þeim forsendum að þar sé um íslensk samgöngumannvirki að ræða og hin herfræðilega hlið þeirra skipti litlu máli, sé nánast einhver aukageta. Allt það sem ég hef rakið og gerst hefur í herstöðinni í Keflavík og í tengslum við hana á undanförnum árum er svo hluti af enn þá stærri mynd, enn þá alvarlegri heild. Það er hluti af þeirri tilhneigingu, sem er rík báðum megin Atlantshafsins, að losna við vígtól, einkum og sér í lagi kjarnorkuvopn, af meginlöndunum út í höfin. Menn vilja ógjarnan sofa með kjarnorkuvopn í bakgarðinum hjá sér. Þess vegna verða allir fegnir þegar herforingjarnir koma með nýja áætlun: Við skulum taka þessar eldflaugar og færa þær út í höfin, svolítið lengra frá okkur. Allir verða ánægðir. En hvaða tíðindi eru það fyrir eyþjóð eins og Íslendinga sem býr í miðju Atlantshafinu? Við erum leiksoppur, eins og það hét í gamla daga. Við erum leiksoppar þessarar þróunar eða öfugþróunar. Og auðvitað hlaut þetta og hlýtur að þýða eitthvað fyrir herstöðina í Keflavík. Ég vil vitna í ræðu hæstv. utanrrh. frá 38. allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna árið 1983. Með leyfi þínu, herra forseti, vil ég lesa örstuttan kafla úr þessari ræðu. Ég les hana á því máli sem hún var þar flutt, þ.e. á enskri tungu. Þar stendur: „We Icelanders base our economy first and foremost on the resources of the sea. We are therefore deeply concerned about the military buildup in the oceans. A minor mishap alone, not to mention any major disaster, could have the gravest consequences for our fishbanks, and thus on the whole of our economy. But not for us alone. The protection of the oceans as a foodstore for mankind, millions of whom are starving, makes the preservation of the oceans our common convern. Let us bear this firmly in mind and act accordingly.“ Ég endurtek: „and act accordingly.“ Ég vil, herra forseti, taka þessi orð upp og gera þau að mínum. Ég er algerlega sammála hæstv. utanrrh. og ég tel reyndar að einhver alvarlegasta breyting á sviði alþjóðamála, sem við Íslendingar höfum horft fram á á síðustu árum, sé einmitt þessar breytingar í vígbúnaðarstefnu stórveldanna, að flytja í vaxandi mæli vígtól sín út í höfin. En það vill svo til að við erum eyja í miðju hafi. Ég tel það skyldu okkar að gera allt, sem við teljum okkur geta, til að sporna gegn þessari óheillavænlegu þróun, að hindra það að okkar land, að okkar yfirráðasvæði hér í höfunum verði notað á nokkurn hátt til þeirra hluta sem stigmagnað geti þessa þróun. Það er svo með ýmis tæki, ýmis vopn að þau eru ekki ýkja hættuleg hver einn hlutinn. Þau eru mörg samsett úr ótal pörtum. Þannig er það einnig með vígbúnaðarkerfi. Því er raðað saman úr mörgum brotum. Eitt vopn sem ég þekki ágætlega til, herra forseti, er haglabyssan. Venjuleg haglabyssa er gjarnan samsett úr þremur hlutum og síðan koma skotin. Það er hlaup, það er skefti, það er undirstykki og það eru skot. Hvert eitt af þessum hlutum er ekki ýkja hættulegt eitt sér. Ég get í raun látið börn leika sér að hverjum þessara hluta sem vera skal hvar sem er og hvenær sem er. En ég mundi aldrei raða byssunni saman, setja í hana skot og fá hana svo í hendurnar á óvita, hæstv. utanrrh. Og það er það því miður sem ég held að sé að gerast hér á Íslandi, hér í höfunum í kringum okkur og að þær alvarlegu fréttir, sem við fengum nú, séu hluti af því og þær ratsjárstöðvar, sem í ákveðinni skýrslu geta virst vera býsna meinlaus fyrirbrigði og eru það kannske í sjálfu sér einar sér, séu hluti af þessari mynd. Þær eru eitthvert af þessum stykkjum í vopninu sem ég var hér að vitna í. Ég skora á og ég heiti á alla þá alþm., sem kunna á næstu vikum og næstu mánuðum að standa frammi fyrir því að taka ákvörðun um einhvern þann hlut sem fallið getur inn í þessa mynd, að skoða hug sinn vel áður en þeir samþykki nokkuð sem dregur Ísland lengra inn í þetta. svarta myrkur vígbúnaðarkapphlaupsins.



Herra forseti. Ég hélt nú satt best að segja að hér væri verið að ræða ákveðinn þátt varðandi utanríkismál en ekki verið að gera almenna úttekt á gildi varnarstöðvarinnar í Keflavík, eins og síðasti hv. ræðumaður gerði. Ég skal reyna að virða þau tilmæli forseta að vera stuttorður. Mér skilst að það séu þrír þm. enn á mælendaskrá og eigi að reyna að ljúka þessum umr. fyrir kl. 5. Ég kemst ekki hjá því að víkja fáeinum orðum að 2–3 atriðum í ræðu hv. síðasta ræðumanns, hv. 4. þm. Norðurl. e. Ég skil vel að það er áfall fyrir þá Alþb.menn þegar hr. Arkin, sem þeir trúa svo vel, segir að radarstöðvarnar séu hreint smámál og skipti nánast engu í þessari umr. allri, þar séu aðrir hlutir langtum mikilvægari. Ég skil vel að það sé þeim nokkurt áfall því að það kemur þvert á þeirra umfjöllun. Sömuleiðis vekur það mér ævinlega furðu þegar verið er að tala um hér að hinar og þessar flugvélar geti flutt kjarnorkuvopn. Sjálfsagt geta allar flugvélar flutt kjarnorkuvopn. Þær flugvélar, sem hv. þm. gerði hér að sérstöku umtalsefni, PC Orion, eru sömu gerðar og Loftleiðir á sínum tíma, líklega fyrir 17 eða 20 árum, hugsuðu sér að kaupa til farþegaflugs yfir Atlantshaf en hættu við vegna þess að þeim leist ekki nógu vel á þær. Þær hafa nú verið framleiddar og búnar til annarra nota. Sjálfsagt geta þær flutt kjarnorkuvopn eins og aðrar flugvélar. Í Evrópu eru kjarnorkuvopn flutt milli staða, kjarnorkueldflaugar á vörubílum. Þessi umr. er því öll meira og minna út í hött. En það mál, sem hér er um að ræða, er vissulega alvarlegt. Ef þær upplýsingar, sem William Arkin hefur komið á framfæri við íslensk stjórnvöld, eru réttar þá er þetta alvarlegt mál, en við eigum að spara okkur stóru orðin þangað til við vitum hvort William Arkin hefur rétt fyrir sér. Tilefni þess að ég kvaddi mér hljóðs hér var það að 22. maí 1980 urðu hér miklar umr. utan dagskrár í Ed. vegna þess að títtnefndur William Arkin hafði í samtali við fréttamann Ríkisútvarpsins fullyrt að hér á landi væru geymd kjarnorkuvopn. Þetta var svona samræmdur konsert eins og nú hefur verið hafinn í Þjóðviljanum og hjá herstöðvarandstæðingum og víðar. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir sagði þá í Þjóðviljanum, með leyfi forseta: „Ljóst væri þó skv. skrifum erlendra tímarita um kjarnorkumál, t.d. mætti nefna The Bulletin of the Atomic Scientist, að hér eru geymd kjarnorkuvopn.“ Enn fremur segir, með leyfi forseta, í Þjóðviljanum um þetta leyti: „Við mótmælum því að hérlendis skuli geymd kjarnorkuvopn og ítrekum enn einu sinni þá kröfu að bandarískur her skuli á brott.“ Ég lét í ljós efasemdir um að þessi ummæli væru rétt í umr. sem ég hóf utan dagskrár 22. maí 1980. Þar sagði aðaltalsmaður Alþb., hv. þáv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, með leyfi forseta: „Ásakanir fyrir fram og tortryggni, eins og fram kom bæði hjá frummælanda“-Það er sá sem þetta mælir„og því miður einnig hjá hæstv. utanrrh. í garð þeirrar stofnunar og í garð þess einstaklings, Williams Arkins, sem fréttamaður hafði samband við, finnst mér bera vott um að áður en menn hafa efnislega niðurstöðu í málinu sé byrjað á því að reyna að tortryggja heimildirnar.“ Heimildirnar voru tortryggðar í þessu tilviki. Síðan gerðist það að í ljós kom að þetta var allt bull og vitleysa. Umrædd stofnun, Center for Defence Information, hafði gert meira en það. Hún dreifði upplýsingum um að hér væru kjarnorkuvopn m.a. til virts rits sem gefið er út árlega og heitir World Military and Social Expenditures, þ.e. Útgjöld í heiminum til hernaðar- og félagsmála. Þar var kort prentað og Ísland merkt sem svæði þaðan sem kjarnorkuvopnum væri beitt. Hvaðan komu þær upplýsingar? Þær komu frá Center for Defense Information og frá áður umræddum William Arkin. Ritstjóri þessa blaðs, sem ég vitna til, sagði í bréfi til mín: „Við höfum það fyrir sið að birta ekki svona upplýsingar nema þær komi frá tveimur sjálfstæðum, ólíkum, óháðum heimildum. Okkur hefur skjátlast. Báðar heimildirnar eru af sömu rót, frá Center for Defense Information og þær hafa ekki við rök að styðjast.“ Þess vegna held ég að það sé fyllsta ástæða til að taka öllum fullyrðingum með varkárni þangað til við vitum hið sanna. Ég mátti sitja undir þungu ámæli þeirra Alþb.-manna í Ed. á sínum tíma fyrir að leyfa mér að draga í efa að þetta gæti verið rétt. Síðan upplifði ég það hér í þessu húsi á þriðjudagsmorgun ásamt hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og ýmsum fleiri hv. þm. á fundi með títtnefndum William Arkin að hann byrjaði sinn fund með fulltrúum þingflokkanna á því að segja og vitna til þessa viðtals í Ríkisútvarpinu 1980: „I was wrong,“ ég hafði rangt fyrir mér, sagði hann. Maður að meiri að viðurkenna það skýrt og skilmerkilega í áheyrn þm. Ég held að það sé nauðsynlegt að rifja þetta upp. Við eigum ekki að trúa öllu sem útlendingar segja, hvaðan sem þeir koma og hverjir sem þeir eru, eins og nýju neti. Mér finnst þeir hv. Alþb.-menn hafa mikla tilhneigingu til þess. Mér finnst þeir ekki vera hæfilega gagnrýnir á heimildir. Ég vona að þær upplýsingar og þau skjöl, sem títtnefndur einstaklingur hefur sýnt hæstv. ráðh., hafi ekki við rök að styðjast. Það getur vel verið að allt sé þetta rétt sem hann sagði. En við skulum ganga úr skugga um að svo sé áður en við hefjum heróp og kjarnorkuhvell hér, eins og Alþb. og Samtök herstöðvarandstæðinga hafa í sameiningu gert alltaf næstum því árvisst, hvort sem tilgangurinn er að skelfa fólk hér til fylgis við þeirra málstað eða einhver annar. Um það skal ég ósagt láta. Hins vegar veit ég og þekki og það er mín skoðun að Alþb. á sér gamla sögu undir mörgum nöfnum. Það hefur forn og ný tengsl við Sovétríkin þótt nú sé svo látið sem þau tengsl séu rofin og slitin. Ég held að svo sé ekki, það er mín skoðun.

Rök. Rök.

Herra forseti. Ég heyri að formaður Alþb. kallar: Rök. Við höfum sjálfsagt hvert okkar sín rök í því máli. Ég hef mín. Það er alveg sjálfsagt að rekja þau, en ég þarf til þess töluverðan tíma. Ærið oft sjást þess merki á síðum Þjóðviljans, málgagns - 

Staðreyndir, komdu með staðreyndir.

Staðreyndir eru í Þjóðviljanum um þetta. 

Þetta er lygi, hv. þm.

En það er mín skoðun að þarna á milli hafi verið og voru vissulega mjög skýr tengsl og ég er þeirrar skoðunar að þeirra stað megi enn þá sjá, það er mín skoðun, það ítreka ég. Þess má finna stað á síðum Þjóðviljans í mörgum tilvikum. Ég ætla ekki, herra forseti, að þessu sinni að hafa þessi orð fleiri. Mér væri það sannkallað ánægjuefni að taka þessa umr. upp aftur síðar við hv. þm. Svavar Gestsson, formann Alþb., þegar rýmri tími er hér til umr. í Sþ.



Herra forseti. Ég les sjaldan Þjóðviljann og ég get ekki blandað mér í þá umr. sem hv. 5. landsk. þm. hóf áðan. Ég tel hins vegar að það sé ekkert undrunarefni að þjóð sem felur annarri þjóð að fara með fjöregg sitt fái stundum af því undarlegar fregnir. Hornsteinar frjáls ríkis eru margir. Sjálfstæði og ábyrgð í öryggis- og varnarmálum er vafalaust einn sá mikilvægasti. Þennan hornstein vantar íslenska lýðveldið. Hann er í Washington. Mest svíður undan því að Íslendingar skuli hafa afsalað sér þessum mikilvæga þætti utanríkismála, að því er virðist í sparnaðarskyni. Afleiðingar þeirrar grunnhyggni eru án efa margar. Kontór í Washington með útibú á Keflavíkurflugvelli ráðskast með fjöregg íslensku þjóðarinnar. Íslensk stjórnvöld skortir aðstöðu til að fá yfirsýn og möguleika til að meta öryggismál þjóðarinnar í því heildarsamhengi sem nauðsynlegt er. Íslensk stjórnvöld eru háð bandarískum um upplýsingar og ekki grunlaust að upplýsingarnar, þegar þær fást, taki frekar mið af bandarískum hagsmunum en íslenskum. Aðild Íslendinga að Atlantshafsbandalaginu er að mestu fyrir milligöngu Bandaríkjamanna, a.m.k. hvað snertir hernað og varnir. Herra forseti. Það fyrirkomulag sem er á öryggis- og varnarmálum þjóðarinnar er með öllu óviðunandi. Vilji Íslendingar á annað borð gera samninga við önnur ríki um hervarnir og öryggi á að vera um skilgreinda þjónustu að ræða, eins konar verktakastarfsemi. Sá sem kaupir þjónustuna á að hafa allt um það að segja hvernig hún er. Það verður ekki á það fallist að Bandaríkjamenn eða yfirleitt nokkur þjóð sé að blanda Íslendingum og Íslandi inn í stríðsleiki sína, a.m.k. ekki að þeim forspurðum. Vilji Bandaríkjamenn reka hérlendis einhver erindi vegna eigin hagsmuna er verðugt og rétt að þeir sæki um það til íslenskra stjórnvalda, ríkisstj. og Alþingis í hverju tilviki. Herra forseti. Að mínu mati er langmikilvægasta atriðið að Íslendingar sjálfir taki frumkvæðið í varnar- og öryggismálum sínum og að ekkert verði aðhafst og engin stefna mörkuð án þess að til komi frumkvæði og samþykki Íslendinga sjálfra. Þá fyrst verður hægt að ábyrgjast að dauðinn sé ekki geymdur í hattaöskjum hérlendis. Herra forseti. Það sem er langhryggilegast við þær umr. sem hér fara fram er sú staðreynd að á hinu háa Alþingi, þessari öldnu og virðulegu stofnun, skuli yfir höfuð gefast tilefni til þess að ræða möguleikana á því að einhverjir útlendingar séu með eða hugsi sér að vera með dauðasprengjur á íslenskri grund.



Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka fyrir þau svör sem hæstv. ráðherrar veittu við mínum fsp. þó að í því felist ekki það mat að þau hafi verið fullnægjandi eða með þeim hætti sem ég hefði talið eðlileg við þessar aðstæður, a.m.k. á það ekki við um alla þætti. Ég tel að í þessari umr. hafi margt gagnlegt komið fram af hálfu þeirra sem í henni hafa tekið þátt, en ég mun tímans vegna aðeins koma að örfáum atriðum. Ég lýsti í máli mínu upphaflega yfir ánægju með þau ákveðnu viðbrögð sem komið höfðu fram hjá hæstv. utanrrh. vegna þeirra upplýsinga sem hann hefði fengið í hendur, og hann ítrekaði í sínu svari þá skoðun sína að væru þessar upplýsingar réttar væri þarna um þrefalt brot að ræða á samningum og yfirlýsingum Íslendinga. Hann bætti þar við það sem áður hafði fram komið um brot á varnarsamningi og brot gegn yfirlýsingu NATO frá 1957 að hér væri þá einnig um brot að ræða gegn amerískum lögum. Það fer því ekki milli mála að hæstv. utanrrh. lítur þessar upplýsingar og það sem fram hefur komið mjög alvarlegum augum og ég skil vel að hann sé uggandi þeirra vegna og einnig sár ef svo væri að þessar upplýsingar yrðu staðfestar sem réttar við nánari skoðun máls. Fáir hafa stutt jafndyggilega við þá stefnu í samskiptamálum við Bandaríkin á undanförnum 15 árum og sennilega lengur en hæstv. núv. utanrrh. og það hlýtur auðvitað að vera honum sérstakt og mikið áfall ef þannig er unnið á bak við hann í stórmáli sem þessu, eins og fram komnar upplýsingar eru vísbending um. Hæstv. ráðh. er á þessu stigi ekki reiðubúinn til þess að tjá sig um hvort ástæða sé til að endurmeta samskiptin við Bandaríkin í sambandi við herstöðina hér og svokallað varnarsamstarf, og út af fyrir sig skil ég að hann vilji fá nánari vitneskju um atriði sem tengjast þeim upplýsingum sem hann hefur fengið í hendur. En það hefur komið fram í máli ýmissa annarra ræðumanna að það sé rík ástæða til að fara ofan í þessi mál og það ekki eingöngu í því formi að svara sé leitað og skýringa frá bandarískum stjórnvöldum, heldur með sjálfstæðri athugun af hálfu Íslendinga sjálfra. Ég tek undir þau ummæli sem fallið hafa þar að lútandi, m.a. frá hv. 11. þm. Reykv., frá hv. 3. þm. Reykn. og ekki síst frá hv. 9. þm. Reykv. sem mælti hér að mínu mati mjög athyglisverð og gild aðvörunarorð í sambandi við öryggismál landsins. Í þessum hópi var raunar einnig hv. 4. landsk. þm. sem gerði þessi atriði að sérstöku umtalsefni. Ég spurði hæstv. ráðh. um afstöðu þeirra til þess að Alþingi tæki af öll tvímæli í sambandi við staðsetningu kjarnorkuvopna á íslenskri grund eða flutning á þeim til landsins á friðartímum sem ófriðartímum að einhverra mati. Hæstv. forsrh. tók jákvætt undir þetta efni, taldi að það kæmi mjög til greina að Alþingi tæki þannig af tvímæli, en eins og ég skildi hæstv. utanrrh. tók hann ekki af skarið um þetta og taldi, ef ég hef skilið hann rétt, að afstaða og viðhorf Íslendinga að þessu leyti ættu að liggja nægilega skýr fyrir, þannig að bandarísk yfirvöld ættu ekki að velkjast í neinum vafa um afstöðu Íslendinga. Ég ítreka það hér sem mitt sjónarmið að ekki megi dragast og ekki eigi að dragast að Alþingi marki þarna skýra og ótvíræða afstöðu. Hæstv. forsrh. lýsti þeirri skoðun sinni að heimild til að flytja kjarnorkuvopn til Íslands væri ekki mál eins ráðh., væri ekki málefni utanrrh. eins. Ef eftir væri leitað væri það málefni allrar ríkisstj. Þetta er að mínu mati eðlilegur skilningur, en að auki bæti ég því við að slíkt mál hlyti að leggjast fyrir Alþingi og leitað væri eftir afstöðu Alþingis í því efni. Væntanlega verður þess ekki langt að bíða að Alþingi taki formlega af skarið um viðhorf sem ég trúi ekki öðru en eigi einróma stuðning í sölum Alþingis þegar á reynir. Ég heyrði það á máli hv. 3. þm. Reykn., Kjartans Jóhannssonar, að hann teldi að ég hefði verið með staðhæfingar varðandi þær upplýsingar sem fram hafa komið og fylgt síðan á eftir með stóryrðum. Ég undrast að hv. þm. skuli ekki hafa lagt betur við hlustir þegar ég flutti mitt mál. Ég lagði að sjálfsögðu ekkert mat á réttmæti eða sannleiksgildi framkominna upplýsinga og ég byggði heldur engin stóryrði á þeim efnum, en ég hvatti mjög eindregið til þess að menn stöldruðu við og athuguðu sinn gang í sambandi við þessar upplýsingar og drægju af því ályktanir, ef þær yrðu staðfestar, og lagði á það ríka áherslu að ofan í saumana yrði farið í þessum efnum. Það vill verða svo að umræðan um öryggismál hér á Alþingi vill fara út á brautir sem mér finnast ekki vera farsælar. Ræða hv. þm. Eiðs Guðnasonar, hv. 5. landsk. þm., var dæmigerð um hvernig menn á stundum hrökkva í baklás og hlaupa upp með nánast óskiljanlegum hætti. Mér finnst óskiljanlegt að mál af þessu tagi, og það mál sem ættu að vera hafin yfir flokkadrætti, eins og spurningin um hvort komi til greina að staðsetja kjarnorkuvopn á Íslandi, þurfi að verða til þess að menn fari að kyrja hér söng, sem ég hélt að heyrði fortíðinni til, með Rússagrýlu og áburð á þingflokk Alþb. um að ganga erinda annars risaveldisins. Ég harma málflutning af þessu tagi og ég hvet hv. þm. til að lesa sér betur til, bæði í Þjóðviljanum, ræðum, ritum og samþykktum Alþb. um þessi efni þannig að hann velkist ekkert í vafa. Ég hefði ástæðu til að gera þær staðhæfingar hæstv. utanrrh. að umtalsefni að ábending mín í sambandi við réttarstöðu Keflavíkurflugvallar og svokallaðra varnarsvæða jaðraði við landráð. Ég undrast að heyra slíkan málflutning af vörum hæstv. utanrrh., byggt á þeim ummælum sem frá mér komu um þetta efni og ég endurtók hér áðan í umr. um þingsköp. Ég met það svo að hæstv. ráðh. sé með málflutningi af þessu tagi að reyna að finna eitthvert skálkaskjól til þess að hlaupa í í sambandi við umr. um þetta mál. Það er hins vegar þess eðlis að menn ættu ekki að þurfa að vera að grípa til slíkra ráða, eins og hæstv. ráðh. gerði áðan. Það hefur oft komið fyrir að ágreiningur hefur risið um hver hafi völdin á Keflavíkurflugvelli og hægt er að finna þess mörg dæmi, þó að ég hafi þau ekki hér til að hafa yfir, sem minna okkur á að t.d. völd lögreglustjórans á Keflavíkurflugvelli hafa verið talin orka tvímælis þegar til ágreinings og árekstra hefur komið vegna einstakra tilefna þar á hinum svokölluðu varnarsvæðum. Ég var ekki að gera það að mínum orðum í því máli sem ég flutti hér áðan að þessi svæði lægju utan íslenskrar lögsögu. Það gerði ég ekki og hæstv. ráðh. getur gengið úr skugga um það með því að lesa afrit af minni ræðu. Ég hlýddi af athygli á hugmynd hæstv. ráðh. um að Alþingi, eins og ég tók eftir að hann sagði, fæli nefnd manna að kanna öll þau mál sem tengjast öryggi Íslands og ég hygg að hann hafi sagt aðgerðum í varnarmálum eða eitthvað á þá leið. Ég tel þessa hugmynd mjög góðra gjalda verða og sjálfsagt sé að taka undir hana. En ég vildi þó, vegna þess að ég geri ráð fyrir að hæstv. ráðh. tali hér á eftir, að hann útskýrði með ákveðnari hætti hvernig hann hyggur að að þessu sé staðið og hvort sá skilningur sé réttur að ef til slíkrar nefndar sé stofnað sé tryggt að þar eigi sæti fulltrúar allra þingflokka sem eru starfandi á Alþingi nú eða framvegis. Ég bendi einnig á að hér er starfandi svokölluð öryggismálanefnd, sem hefur verið allvirk á undanförnum árum þó að meira hefði mátt fara fyrir hennar störfum að mínu mati, og utanrmn. sem er kosin af Alþingi og fjallar m.a. um öryggismál að vissu marki. En það mætti vera meira og það þarf að sjálfsögðu að tryggja, ef til nýrrar nefndar er stofnað með þessum hætti, að eðlilegt samhengi og samstarf sé milli þeirra sem fjalla um utanríkis- og öryggismál landsins. Mér þótti gott að hlýða á mál hv. 9. þm. Reykv. Haralds Ólafssonar í sambandi við viðhorf til íslenskra öryggismála og ég vildi óska þess að þau viðhorf, sem hann túlkaði þar, ættu sér traustan stuðning í röðum Framsfl. Hv. þm. taldi raunar að hann hefði flokksþingssamþykki þar að baki. Af máli hans mátti ráða að hann teldi að algerlega væri í rauninni óljóst hver væri öryggisstefna Íslands. Það væri ógert að móta slíka skilmerkilega stefnu. Hann taldi að það mál, sem hér hefði verið til umr. í dag, fjallaði um grundvallaratriði sem ætti að vera hafið yfir flokkadeilur. Ég tek undir það með hv. þm. að hér er ekki um mál að ræða sem má falla í einhvern karpfarveg og það er mun víðtækara en sá ágreiningur sem hefur verið uppi og er uppi varðandi herstöðina í Keflavík og aðra hernaðaraðstöðu Bandaríkjamanna hérlendis. Spurningin um kjarnorkuvopn í því samhengi, áætlun um kjarnorkuvopn, sem þessu tengjast, er allt annars eðlis í rauninni og alvarlegri en sá ágreiningur sem uppi er að öðru leyti í þessum efnum. Hv. 9. þm. Reykv. benti á það, og undir það var tekið og undirstrikað af hv. þm. Steingrími Sigfússyni áðan, að hver og einn þáttur í þróun herstöðva hér á landi, þ. á m. varðandi radarstöðvarnar, væri hluti af heild og þeirri spurningu væri ósvarað, m.a. af Alþingi, inn í hvaða samhengi þessir hlutar féllu og það væri það sem máli skiptir. Hæstv. forsrh. sá ástæðu til þess í máli sínu áðan að taka undir það sem hann taldi vera sjónarmið Williams Arkins í sambandi við radarstöðvarnar, að þar væri smámál á ferðinni. Ég taldi að skilningur hv. 9. þm. Reykv. væri mun skarpari á því máli og því samhengi, sem þar er um að ræða, og ég vona að hans sjónarmið fái öflugan stuðning í hans flokki þegar þau mál verða til frekari umræðu og ákvörðunar. Ég vildi svo, herra forseti, vegna þess að hér hefur verið óskað eftir því að fundi megi ljúka, aðeins að endingu segja að ég tel að þessi umr., sem hér hefur farið fram í dag, hafi leitt fram svör og viðbrögð bæði hæstv. ráðh. og einstakra alþm. sem gagnleg megi vera við framhaldsskoðun þessa þýðingarmikla og alvarlega máls. Málið er ekki um það eitt hvort upplýsingar umrædds Bandaríkjamanns séu réttar í öllum greinum eða ekki, heldur snúast þær einnig um það hvert við erum að fara, hvert okkur Íslendinga er að bera í sambandi við svokölluð öryggismál og þá aðstöðu sem við höfum veitt Bandaríkjamönnum hérlendis fyrst og fremst, þó að að sumu leyti sé það rekið í nafni Atlantshafsbandalagsins. Það er ofan í saumana á því samhengi öllu saman sem Alþingi Íslendinga þarf að fara nú á næstunni því að þennan vef er verið að vefa fastar með hverjum deginum sem líður, með hverju skrefi sem tekið er. Þar er umræðan um radarstöðvar, sem nú er hafin, hvað nærtækust.



Herra forseti. Ég skal vera stuttorður og leitast mun ég við að ýfa ekki upp umr. að nýju þar sem forseti hefur af frjálslyndi sínu og góðvild leyft þessar utandagskrárumr. með það fyrir augum að unnt væri að nýta það sem eftir er dagsins í önnur skyldustörf Alþingis. Ég vil þess vegna sem mest reyna að halda mig við að svara fsp. sem fram hafa komið, en mun þó víkja að örfáum öðrum atriðum. Hv. þm. Sigríður Dúna Kristmundsdóttir spurði mig nokkurra spurninga sem ég óskaði eftir að fá skriflegar og hef fengið þær og ég þakka það. Það er í fyrsta lagi: Hversu ítarlegar og haldgóðar upplýsingar er í reynd að hafa um hlutverk Íslands í vígbúnaðar- og varnaráætlunum Atlantshafsbandalagsins? Ég tel að það sé hægt að fá bæði ítarlegar og haldgóðar upplýsingar um þessi efni ef Íslendingar leita eftir þeim og fylgjast vel með. Þann tíma sem ég hef verið utanrrh. hef ég lagt aukna áherslu á þessi efni og tekið það fram m.a. að til þess að við fylgdumst nægilega vel með þyrftum við og að fylgjast með störfum hermálanefndarinnar, bæði til þess að gera okkur grein fyrir hlutverki Íslands í Atlantshafsbandalaginu, varnarbandalagi vestrænna þjóða og einnig til þess að við getum beitt áhrifum okkar að svo miklu leyti sem unnt er og raunsætt að því að vinna að afvopnun í heiminum. Spurningar Sigríðar Dúnu eru allar byggðar á því skilyrði að upplýsingar Williams Arkins séu réttar. Ég hef ekki talið rétt að fara í efnislegar umr. eða svara spurningum sem annaðhvort byggjast á því að upplýsingar Arkins séu réttar eða rangar. Ég kveð ekki upp dóm um það fyrr en það mál er upplýst. Þess vegna er ekki efni til þess að svara spurningum eins og hvers vegna íslensk stjórnvöld viti ekki um efni þessara upplýsinga, hvers virði yfirlýsingar Bandaríkjamanna séu o.s.frv. Fimmta fsp. Sigríðar Dúnu er um það hvernig ráðh. hafi hugsað sér að sannreyna þær upplýsingar sem hann kann að hafa eða muni fá um þessi mál. Ég tel nauðsynlegt í hverju máli að leita upplýsinga alls staðar þar sem hugsanlegt er að upplýsingar sé að fá. M.a. er unnt með samanburði við aðrar bandalagsþjóðir að sannreyna hvort upplýsingar frá einni þeirra eru réttar, svo ég nefni eitt dæmi. Þá hefur hér í umr. verið rætt um hvort hlutverk varnarstöðvarinnar væri að breytast. Hv. þm. Steingrímur Sigfússon vitnaði í þeim efnum í skýrslu mína um utanríkismál þar sem ég sagði að eðli varnarstöðvarinnar væri fyrst og fremst varnar- og eftirlitshlutverk. Ég tel engan þeirra þátta sem hann nefndi sem dæmi um að varnarstöðin á Keflavíkurflugvelli væri að breyta um eðli hafa við rök að styðjast, en hef ekki tíma til að fara yfir þessa þætti hvern fyrir sig þó að ég hefði ánægju af því að gera það við annað og betra tækifæri. Almennt vil ég um þetta segja að þær ráðstafanir og framkvæmdir sem verið er að vinna að á Keflavíkurflugvelli og við varnarstöðina eru endurnýjanir og endurbætur sem leiða af því að tækniframfarir eiga sér stað í heiminum. Það er ósköp eðlilegt að 20–30 ára gömul tæki eða aðstaða þurfi endurnýjunar við. Ég skal svo víkja að þeim orðum sem hv. þm. Hjörleifur Guttormsson sagði hér síðast. Sú skoðun, sem hann tilgreindi ekki annað en að hann tæki þátt í að hafa, að Keflavíkurflugvöllur væri bandarískt svæði en ekki íslenski, er auðvitað algerlega út í hött og skaðar hagsmuni Íslands. Hann nefndi sem stuðning við þessa skoðun að ágreiningur ætti sér stað um löggæslu á Keflavíkurflugvelli. Nú hef ég ekki annað í huga en að um löggæslu á Keflavíkurflugvelli og á varnarsvæðinu séu mjög skýr og skítmerkileg ákvæði í varnarsamningum. Ég man ekki eftir neinu því ágreiningsmáli í þessum efnum sem styður skoðun hv. þm. að þessu leyti. Þá spurði þm. hvað vekti fyrir mér með ummælum um nefndarskipun er fjallaði um öryggismál Íslands og ekki síður, eins og ég undirstrikaði í minni fyrstu ræðu, að slík nefnd ætti að fjalla um stöðu og þátttöku Íslands almennt í viðleitni til afvopnunar og útrýmingar kjarnorkuvopna. Ég tel alveg sjálfsagt að slík nefnd væri skipuð fulltrúum frá öllum þingflokkum. Það væri efni sem utanrmn. gæti fjallað nánar um með hvaða hætti nefndin skyldi skipuð og hvert yrði verksvið hennar, en ég gekk út frá því að nefndin fjallaði um þær till. sem hér hafa séð dagsins ljós og snerta þessi efni. Ég fagna því að áhugi á varnar- og öryggismálum sýnist fara vaxandi. Það hefur stundum á því bryddað að þetta væru álitin nokkurs konar feimnismál. Að sumu leyti er eðlilegt að þessi mál séu sjaldnar og síður til umr. hér á Íslandi og Alþingi en á þjóðþingum annarra landa. Það stafar af því að aðrar þjóðir þurfa árlega að fjalla um það hve mikill hluti af skattheimtu fari til verndar sjálfstæði og öryggi þjóðanna. Þá gefst um leið mjög eðlilegt tækifæri til að fjalla um hvað þessar þjóðir vilja á sig leggja til að treysta varnir sínar, öryggi og sjálfstæði. En þess er engu síður þörf hér á Íslandi að við gerum okkur vel grein fyrir hvers er þörf í þeim efnum þótt við þurfum ekki að veita fjármunum, sem teknir eru með sköttum af þjóðinni, til þessara mála. Ég hef sagt frá því í utanrmn. að ég vonaðist til þess að skýrsla um utanríkismál yrði fyrr á ferðinni á þessu þingi en var í fyrra til þess að nægilegur og góður tími gæfist til umr. um þessi mál þ. á m. um varnarmál og ýmislegt það sem menn hafa rætt um í þessum umr.



Herra forseti. Ég sé ástæðu til að gera hér athugasemd vegna síðustu ummæla hæstv. utanrrh. Hann er enn við það heygarðshorn að nudda mér upp úr því að ég hafi verið hér með ummæli sem jaðri við landráð. Hann endurtók það í sinni síðustu ræðu þó að hann hafi staðhæft í upphafi að hann ætlaði sér ekki að gefa tilefni til frekari umr. Hæstv. ráðh. virðist ekki leggja vel við hlustir. Hann virðist hvorki hafa hlustað á mín upphaflegu ummæli né heldur ræðu mína hér áðan þar sem ég taldi mig hafa leiðrétt misskilning ráðh. um að ég væri þeirrar skoðunar að vallarsvæðin eða verndarsvæðin svokölluðu lægju utan íslenskrar lögsögu. Það er ekki mitt viðhorf.