Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá mennta- og barnamálaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 233, um úrræði fyrir börn með alvarlegan hegðunarvanda eða geðvanda, frá Evu Sjöfn Helgadóttur. Einnig hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 293, um fylli- og leysiefni vegna fegrunarmeðferða, frá Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur.

Virðulegi forseti. Í gær upplifðum við sögulegan viðburð í íslensku samfélagi, kvennaverkfallið á Íslandi árið 2023, daginn sem konur og kvár um land allt fóru í verkfall og allt að 100.000 mættu á Arnarhól. Þvílík orka, þvílík stemning. Til hamingju öll. En hvað svo? Hvernig ætlum við að láta kraft gærdagsins brjóta blað í vinnunni að jafnrétti? Verkefnin sem standa upp úr eftir gærdaginn snúast um að halda áfram að breyta menningu, útrýma launamun kynjanna og kynbundnu ofbeldi, dreifa þriðju vaktinni og bæta stöðu kvenna af erlendum uppruna í íslensku samfélagi. Á Íslandi höfum við góða sögu að segja af kerfisbreytingum sem hafa valdið straumhvörfum í jafnréttismálum, eins og tilkoma og þróun fæðingarorlofs og leikskóli fyrir alla. Við í Framsókn höfum þar lagt lóð á vogarskálarnar og við viljum halda áfram. Varaformaður Framsóknar, Lilja Dögg Alfreðsdóttir, benti í gær á mikilvæg skrif nýjasta Nóbelsverðlaunahafans í hagfræði sem fæst einmitt við rannsóknir á launamun til að efla skilning á stöðu kvenna á vinnumarkaði. Þangað má sækja þekkingu. Á síðasta jafnréttisþingi komu fram sláandi upplýsingar um stöðu kvenna af erlendum uppruna á íslenskum vinnumarkaði svo sem að 76% kvenna af erlendum uppruna sem hafa lokið háskólanámi eru ekki í störfum í samræmi við menntun og að takmarkað aðgengi að íslenskukennslu, skortur á íslensku tengslaneti og fordómar í samfélaginu skapa hindranir. Stjórnvöld geta auðveldlega aukið aðgengi að íslenskukennslu og skýrt verkferla við mat á menntun en breyting á menningu er okkar allra. Takk öll sem tókuð þátt í deginum með einum eða öðrum hætti. Jafnrétti er allra hagur.

Virðulegur forseti. Mig langar að gera samgöngumál að umtalsefni og byrja á samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Það stendur til á næstu vikum eða mánuðum að bjóða út nýja brú yfir Fossvog. Áætlaður kostnaður er í kringum 8 milljarðar kr. fyrir 260 metra brú sem er byggð sem einhvers konar listaverk. Til samanburðar má nefna að nú í dag er verið að vígja nýja brú yfir Þorskafjörð, sem er um 260 metra löng brú og 2,7 km vegkafli eða vegagerð í kringum það, þ.e. grjótgarðarnir, vegirnir að brúnni og vegagerð þar til viðbótar. Heildarkostnaður við þessa brú og öll þau mannvirki í kringum hana er um 2 milljarðar. Sambærileg brú í Kópavogi eða í Fossvogi 8 milljarðar. Þetta hlýtur að vekja okkur til umhugsunar um það hvort það er verið að fara allt of dýrar leiðir og þingið hlýtur að þurfa að grípa til ráðstafana þannig að þetta verði skoðað ítarlega. Ég vil nefna líka Arnarnesveginn sem upphaflega var áætlað, í útreikningum í þeirri áætlun sem þingið fjallaði um í samgöngusáttmálanum, að myndi kosta 2,2 milljarða. Það eru hafnar framkvæmdir á grundvelli tilboðs sem er upp á 7,3 milljarða. Reyndar var hafnað tilboðum frá tveimur meðalstórum verktakafyrirtækjum út af einhverjum reglum Vegagerðarinnar þannig að 1.300 millj. kr. var varpað út um gluggann út af einhverjum reglum Vegagerðarinnar. Það er ekki að mínu mati boðlegt, virðulegi forseti, að við skulum fara svona með skattfé borgaranna. Það vakti líka athygli að í gær lögðu borgarfulltrúar Sjálfstæðisflokksins fram tillögu um ljósastýringarmál í forgang. Því var hafnað af Reykjavíkurborg. Þetta er þó forgangsatriði samgöngusáttmálans þegar þingið afgreiddi hann hér úr þinginu. Svo er þessu hafnað núna af einum aðalaðila samgöngusáttmálans, Reykjavíkurborg. Ölfusárbrú er annað dæmi, 10 milljarða framkvæmd, hálfgert listaverk. 

Virðulegi forseti. Ég tek 100% undir með hv. þm. Jóni Gunnarssyni sem mælti hér áðan. Ég vil líka nefna það að við ætlum að ræða þetta í Valhöll klukkan fimm í dag, almenningssamgöngur strax. Það er mikilvægt að efla þær, við getum ekki beðið. En ég ætla að tala hér um alvarlega stöðu landbúnaðarins og minna þá á annan viðburð sem er í Salnum í Kópavogi á morgun þar sem ungir bændur standa fyrir umræðu um landbúnaðarmál, sem ég tel gríðarlega mikilvægt. Ég bið þingheim að hugsa um Ísland án landbúnaðar. Hvernig land væri það ef við hefðum ekki öflugan landbúnað? Ég held að fæðuöryggi væri þá ekki tryggt hér á landi og það er það kannski ekki enn þann dag í dag, en það væri þó enn verri staða þannig að við þurfum að huga að því að gera eins og allar þjóðir gera, þær verja sína framleiðslu. Allar þjóðir vilja hafa sem mesta framleiðslu í sínu landi. Það er umhverfisvænt, það er líka efnahagslega mikilvægt. Við þurfum að hafa þetta tvennt í huga; að verja innlenda framleiðslu og tryggja fæðuöryggi. Því er mikilvægt að við förum ekki í einhverja slagorðasamkeppni og sleggjudóma hér í umræðu um alvarlega stöðu bænda, heldur hugsum í lausnum: Hvernig getum við fundið varanlegar lausnir í að bæta rekstrarumhverfi íslenskra bænda og stöðu þeirra þjóðinni til heilla? Það skiptir mjög miklu máli. Það er ekki einhver ein lausn eða einhverjar háar peningagreiðslur sem leysa þetta. Við þurfum að auðvelda þeim leiðir til hagræðingar og við þurfum að hjálpa þeim til fjárfestinga enda höfum við sett miklar kröfur á þau í dýravelferðarmálum, sem bændur fagna vissulega. En það kostar fjárfestingu og annað slíkt. Við erum best í heimi þar eins og annars staðar og þeirri stöðu viljum við halda. Íslenskur landbúnaður með gott fæðuheilnæmi og góða dýravelferð 

Herra forseti. Ég vil hér í störfum þingsins aðeins gera að umtalsefni orðaskipti sem ég átti í gær við hæstv. heilbrigðisráðherra um þá staðreynd, þá sorglegu staðreynd, þá mjög sorglegu staðreynd að hér er ekki nein stefna til í málaflokki sem stefnir í að innibera fólk sem deyr í tugavís á ári hverju. Við erum með tölur um það að úr alkóhólisma eða fíknisjúkdómi muni deyja 80–100 manns á þessu ári og þetta eru bara tölur frá SÁÁ. Allt annað er ekki greint með sama hætti hvað varðar þá sem hafa leitað annað. Það er engin formleg stefna búin að vera í þessum málaflokki frá árinu 2020. Þá rann hún út. Núna er í gangi vinna í heilbrigðisráðuneytinu við að móta einhverja stefnu en við höfum enga tryggingu fyrir því að Alþingi Íslendinga og stjórnvöldum lánist að móta þessa stefnu og fá hana samþykkta hér áður en þetta kjörtímabil er úti. Ég vil nefna sérstaklega í þessu samhengi að í hvert einasta skipti sem maður viðrar þessi mál opinberlega, hvort sem það er í greinaskrifum eða í viðtölum eða hér í ræðustól Alþingis, þá fær maður neyðaróp frá fólki sem kemur annaðhvort ekki börnunum sínum eða kemst ekki sjálft í meðferð. Það þarf að bíða mánuðum saman. Þetta er málaflokkur þar sem tugir einstaklinga deyja á hverju einasta ári og við komum fólki ekki inn í aðstoð þegar það þarf raunverulega á því að halda. Mig langar enn og aftur að ýta undir þá hugmynd sem Alma Möller landlæknir hefur komið með um að stofnuð verði sérstök fíknivakt þar sem undir verður sérstök rauntímavöktun á umfangi vandans og skörp viðbrögð til samræmis, eins og hún nefndi í blaðagrein á dögunum. Þetta gæti kallast fíknivaktin. Þar hefði þessi nefnd tæki til að greina, vakta og grípa inn í. Hún hefði nauðsynlegar heimildir til þess að virkja þær stofnanir sem undir eru til að bregðast við þeim bráða vanda sem upp kemur. Mér finnst full ástæða til þess að ýta við okkur öllum. Við getum ekki búið við það lengur að ekki sé til virk stefna í þessum málaflokki.

Virðulegi forseti. Laun fyrir lífi - ungra bænda og íslenskra sveita er yfirskrift fundar sem ungir íslenskir bændur standa fyrir í Salnum í Kópavogi annað kvöld. Það er mikilvægt að við hlustum á þá rödd sem íslenskir bændur hafa og á það ákall sem þeir senda þjóðinni núna vegna afkomu sinnar og afkomubrests, sem er auðvitað ekki nýr en hefur með tilkomu Covid, stríðs í Úkraínu og hárra vaxta farið afar illa með mörg bú. Engum dylst erfið staða bændanna. Án breytinga á umhverfi þeirra og landbúnaðarins verður ekki eðlileg endurnýjun í sveitum landsins. Tómlæti samkeppnisyfirvalda kostar bændur og neytendur milljarða á ári. Breytingar voru gerðar um samstarf afurðastöðva og sölukerfis kúabænda fyrir nokkrum árum með gríðarlega mikilli hagræðingu. Sauðfjárbændur þurfa að feta sömu leið. Það er líka ljóst að hér í þinginu erum við oft ekki að lyfta undir með stöðu bænda. Í dag verður flutt frumvarp um að banna blóðmerahald í landinu. Það liggur fyrir að á annað hundrað býli í þessu landi byggja afkomu sína að verulegu leyti eða alfarið á blóðmerahaldi. Í landinu eru 70.000 hross, þar af eru 2.000 merar sem eru teknar í blóðmerahald. Samkvæmt upplýsingum sem fram komu í atvinnuveganefnd um daginn, þar sem yfirdýralæknir var fyrir svörum þegar ég óskaði eftir að hún yrði þar, hafa engin hross í landinu það betra en blóðmerar, engin hross. Minnsta álagið er á þeim. Það eru u.þ.b. 40 mínútur á ári sem þær eru undir álagi en annars eru þær úti á beit. Hvers vegna erum við að þvælast fyrir bændum og koma í veg fyrir tekjur þeirra? Sendum bændum jákvæð skilaboð.

Virðulegur forseti. Ég fór til Tryggingastofnunar ríkisins og fékk ekki réttar upplýsingar um rétt minn og fékk því skerðingar upp á hundruð þúsunda króna ári síðar. Ég átti rétt á styrk og vissi það ekki fyrr en þremur árum síðar en fékk hann ekki afturvirkt því að ég átti að vita um styrkinn, var svar Tryggingastofnun ríkisins. Öryrki fór til TR og spurði hvort hann mætti vinna fyrir 200.000 kr. á mánuði. Svarið hjá þeim var: Já, það máttu. Hann trúði því ekki og því kom hann til mín og sýndi mér á hvaða lífeyrislaunum, styrkjum og bótum hann væri. Hann var á þremur flokkum bóta sem urðu fyrir skerðingum vegna vinnutekna og hefði ekki fengið krónu fyrir þá vinnu sem hann ætlaði að vinna ef hann hefði farið að vinna. 85 ára ellilífeyrisþegi fékk 400.000 kr. eftirárukkun eftir að hafa fengið sér smá vinnu. Hlutverk Tryggingastofnunar er að veita almenningi þjónustu og ráðgjöf um réttindi og skyldur samkvæmt þeim lögum sem stofnunin starfar eftir og kynna almenningi réttindi sín með upplýsingastarfsemi. „Leiðbeiningarskylda. Tryggingastofnun ríkisins skal kynna sér aðstæður umsækjenda og greiðsluþega og gera þeim grein fyrir rétti þeirra samkvæmt lögum þessum og öðrum lögum er stofnunin starfar eftir, reglugerðum settum á grundvelli laganna og starfsreglum stofnunarinnar. Við meðferð máls skulu staða og réttindi umsækjanda eða greiðsluþega skoðuð heildstætt. Stofnunin skal leiðbeina umsækjanda um réttarstöðu hans, þau gögn sem þurfa að fylgja umsókn og um framhald málsins.“ Nú varðar erindi ekki stofnunina og skal þá vísa á rétta leið. Núverandi mannvonskukerfi almannatrygginga er ráðgáta sem nær enginn botnar í, en að láta það viðgangast árum og jafnvel áratugum saman að það sé ekki verið að leiðbeina veiku og öldruðu fólki um rétt þess gengur ekki upp. Hvað er ríkisstjórnin að gera í þessu máli? Ekkert. Segir það ekki allt sem segja þarf um þetta bútasaumaða mannvonskukerfi þeirra að þeir geti ekki einu sinni leiðbeint öldruðu fólki og öryrkjum um rétt þess?

Virðulegi forseti. Fjárfesting stjórnvalda í heilbrigðisþjónustu er minni á Íslandi en á öðrum Norðurlöndum. Fátt einkennir heilbrigðisþjónustu og öldrunarþjónustu á Íslandi meira en biðlistar þrátt fyrir að hér á landi sé starfandi frábært heilbrigðisstarfsfólk. Fjárfesting í heilbrigðisþjónustu er lítil á sama tíma og skattheimta er óvíða hærri en á Íslandi. Hvað er það sem veldur því eiginlega að háir skattar skuli ekki skila sterkara heilbrigðiskerfi? Staðreyndin er sú að íslenska ríkið er í sömu stöðu og heimilin á Íslandi. Ríkissjóður er að sprengja sig á vaxtakostnaði. Það sorglega er að þetta er staðan þrátt fyrir að skuldir ríkisins séu ekki sérstaklega háar. Það eru ekki skuldirnar heldur vextirnir sem fara með bókhaldið á hliðina. Kunnugleg mynd, ekki satt? Vextir íslenska ríkisins kosta 111 milljarða á næsta ári samkvæmt fjárlagafrumvarpi. Vaxtakostnaður er þriðji til fjórði stærsti útgjaldaliður ríkisins alls og auðvitað hefur þessi ævintýralegi kostnaður áhrif á burði okkar til að fjárfesta í heilbrigðisþjónustu og innviðum. Þess vegna gengur það ekki upp í umræðu um fjárlög og stöðu ríkisins að neita að ræða kostnað ríkisins af skuldum. Árið 2021 námu skatttekjur hins opinbera, að meðtöldu framlagi í lífeyrissjóði, næstum 45% af landsframleiðslu samkvæmt OECD. Bara Danmörk var hærri en Ísland. Ísland er að nálgast heimsmeistaratitil að þessu leyti. En það er ótrúlega lítil umræða um það hversu háir skattar eru á Íslandi og hvernig það má vera að þessir háu skattar skuli ekki skila meiri fjárfestingu í heilbrigðisþjónustu og innviðum fyrir fólkið í landinu. En þetta eru alvarlegar aukaverkanir þess að vera með íslenska krónu og örmynt sem gjaldmiðil, íslenska örmynt sem framkallar séríslenska sprengjuvexti. Aukaverkanirnar birtast núna harkalega hjá heimilunum, hjá bændunum og hjá ríkinu. Það er um þessa stöðu sem þarf að ræða.

Virðulegi forseti. Á síðustu vikum hef ég átt samtöl við fólk í þriðja geiranum, aðallega í stafni félagasamtaka og einstaklinga í samfélagslegri nýsköpun. Þriðji geirinn á Íslandi lyftir grettistaki á hverjum degi en þarf samt að berjast í bökkum. Þarna starfa óhagnaðardrifin félagasamtök sem sinna nauðsynlegri þjónustu sem ríkið býður ekki upp á. Mikil fjárhagsleg og samfélagsleg verðmæti myndu tapast ef þeirra nyti ekki við. Þrátt fyrir það búa þau mörg við skammtímastyrki og skortir fyrirsjáanleika til þess að geta náð sem mestum áhrifum fyrir samfélagið. Undanfarin ár í Evrópu hefur borið meira á svokölluðum félagslegum fyrirtækjum, á ensku, með leyfi forseta, „social enterprises“. Meginmarkmið slíkra fyrirtækja er að vinna í þágu samfélagsins fremur en að skila hagnaði til eigenda og fjárfesta. Félagsleg fyrirtæki geta verið samkeppnishæf á markaði og veitt þjónustu og á sama tíma unnið að samfélagslegum lausnum. Þau geta skapað verðmæti og veitt jaðarsettum hópum rödd, komið með nýjar leiðir til að mæta áskorunum í umönnun aldraðra eða tekið á vanlíðan ungmenna. Þrátt fyrir að hér á Íslandi séu starfrækt mörg félög sem falla undir þennan flokk höfum við enn sem komið er ekki góða og haldbæra skilgreiningu á þeim. Starfsumhverfið og launaumgjörðin eru ekki skýr og í rauninni ekki til. Möguleg rekstrarform hérlendis eru því fjölbreytt og flókin og verða slík verkefni t.d. að almannaheillafélögum, einkahlutafélögum eða sjálfseignarstofnunum. Slíkt rekstrarform getur hentað ákveðnum hugmyndum en öðrum færi betur að starfa sem félagslegt fyrirtæki. Félagslegar framfarir munu ekki eiga sér stað nema fólk, samtök og fyrirtæki sem standa að samfélagslegri nýsköpun séu raunverulega studd í sínum verkefnum. Umræðu um samfélagslega nýsköpun og félagsleg fyrirtæki þarf að halda á lofti hérlendis. Sýnileiki félagslegra fyrirtækja er orðinn töluvert meiri á Norðurlöndunum og regluverkið í Evrópu orðið skýrara. Ef við viljum að Ísland verði hluti af þessari þróun en ekki eftirbátur annarra landa þurfum við að gefa í.

Virðulegi forseti. Í gær flutti Urður Bartels ótrúlega öfluga ræðu á Arnarhól til að minna okkur öll á hinar alvarlegu hliðar kynferðislegs ofbeldis. 40% kvenna og kvára á Íslandi hafi orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi. Þetta hlutfall er enn hærra hjá þeim sem eru af erlendum uppruna eða eru fötluð. Sjöttu hverri stelpu eða stálpi í 10. bekk hefur verið nauðgað. Er þetta jafnrétti? Er þetta réttlæti? Ef tölur um kynferðisbrot sem tilkynnt eru til Stígamóta eru skoðaðar og þær bornar saman við fjölda atvika sem tilkynnt eru til lögreglu þá kemur í ljós að aðeins 10% ákveða að leggja fram kæru því að tiltrú þeirra á réttarkerfið er brotin. Það er kannski ekkert skrýtið að tiltrúin sé ekki til staðar því að einungis ein af hverjum fimm tilkynningum til lögreglu leiðir til þess að ákæra er gefin út, mjög oft einu til tveimur árum eftir að þolandi tilkynnti brotið. Kærur falla mjög oft niður vegna þess að rannsókn lögreglu tekur of langan tíma. Ef þolanda er byrlað og síðan brotið á viðkomandi þá dregur það úr líkum á að ákæra sé gefin út af því að þolandi man ekki eftir öllu. Er þetta jafnrétti? Er þetta réttlæti? Ef þolandinn er svo heppinn að gerandi er dæmdur fyrir brotið þá hefur þeim gerendum sem hljóta skilorðsbundinn dóm að öllu eða stærstu leyti fjölgað til muna, sér í lagi vegna langs málsmeðferðartíma. Allt hefur þetta þau áhrif að konur og kvár hætta tilkynna kynferðisbrot svo að þau þurfi ekki að upplifa brotið aftur og aftur ár eftir ár, allt til einskis. Er það jafnrétti? Er það réttlæti? Nei.

Forseti. Í þingsköpum Alþingis segir um meðferð þingmála að þegar máli hefur verið vísað til nefndar taki hún ákvörðun um málsmeðferð og feli jafnframt einum nefndarmanni að vera framsögumaður málsins. Er formanni m.a. skylt að taka mál á dagskrá fundar samkvæmt ósk framsögumanns. Það eru 63 þingmenn á þessu þingi, þeir eiga allir rétt á því að leggja fram þingmál og öll þingmál sem lögð eru fram á Alþingi eiga að fá þinglega meðferð; að fyrir þeim sé mælt, þau tekin fyrir í nefnd, kallað sé eftir umsögnum hagsmunaaðila og sérfræðinga og að mál séu afgreidd úr nefnd með nefndaráliti þannig að greiða megi um þau atkvæði hér í þingsal. Þannig vinnur meiri hlutinn hér á þingi hins vegar ekki. Hann vinnur í þágu ríkisstjórnarinnar, sama hvað, og verst jafnvel því að þurfa að taka afstöðu til nokkurra mála sem ekki koma frá henni. Það er óvirðing við starfsfólk Alþingis, umsagnaraðila, þingið sjálft og lýðræðið að framlögð mál fái ekki þinglega meðferð. Þingmannamál sem mælt hefur verið fyrir daga nær undantekningarlaust uppi í nefnd, fáist þau á annað borð flutt, og nær engin ná aftur í þingsal. Þessi vinnubrögð hafa sannarlega tíðkast hér um árabil í krafti alræðis meiri hlutans hér á þingi. Frá því að þessi ríkisstjórn endurnýjaði samband sitt á óljósum forsendum hefur minni hluta þings, og í raun þingmönnum öllum, hins vegar verið sýnd æ meiri óvirðing, enda virðist þetta samstarf ekki snúast um neitt annað en að hafa vald og sýna það. Meiri hluti þingmanna Alþingis lætur þetta yfir sig ganga. Er það Alþingi sem ræður sinni vinnu eða er það ríkisstjórnin? Ef meiri hlutinn hér á þingi ætlar þegjandi og hljóðalaust að standa með öllu því sem ríkisstjórnin leggur til, til hvers erum við þá með þjóðkjörið þing? Væri þá ekki réttara einfaldlega að kjósa þessa 12 manna ríkisstjórn og leyfa okkur hinum að fara heim? Til að bíta höfuðið af skömminni í þessum vinnubrögðum, að neita að taka til umfjöllunar nema sérvalin mál sem lögð eru fram af hálfu þingmanna, þá kemur ekkert frá ríkisstjórninni til þingsins.  Forseti. Á Íslandi ríkir viðvarandi stjórnarkreppa og ekki einu sinni þá fáum við að ræða þau mál sem skipta okkur þingmenn máli. Ætlum við að sitja undir þessu endalaust, kæru þingmenn?

Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á því að segja: Takk, konur, kvár og þið öll um allt land fyrir daginn í gær. Það var gjörsamlega mögnuð tilfinning að standa á Arnarhóli og finna þessa gríðarlega góðu samstöðu. Að öðru. Fyrr á þessu ári skrifaði ég grein um áhyggjur mínar af stóraukinni notkun á samfélagsmiðlum og þær eru svo sannarlega ekki innistæðulausar, ekki síst þegar kemur að unga fólkinu. Allar tölur og gögn segja það sama: Félagsleg einangrun, vanlíðan, alvarlegar sjálfsvígstilraunir og sjálfsvíg, þunglyndi og kvíði hefur aukist svo um munar og hefur þunglyndi meðal ungmenna á aldrinum 15–24 ára fjórfaldast síðasta áratug samkvæmt frönskum rannsóknum. Skuldinni er allt of oft skellt á börnin sjálf, að þau séu bara of mikið í símanum, að yngri kynslóðir fólks séu á einhvern hátt veikgeðja og hafi minni þrótt til að standast þessa freistingu. En hvert er viðnám þeirra sem alast upp með samfélagsmiðlum og sjá okkur foreldrana skruna upp og niður skjámyndina í fullkomnu reiðileysi? Og hvers erum við megnug þegar tækið við nefbroddinn á okkur hefur verið sérstaklega hannað af færustu vísindamönnum heims til að auka óhóflega neyslu á því sem fyrir augu ber og ánetja okkur og börnin okkar viðbrögðum og viðurkenningu annars fólks, því eitt læk getur dimmu í dagsljós breytt sem dropi breytir veig heillar skálar? Nú berast fréttir af því að 40 ríki Bandaríkjanna hafi stefnt Meta, sem rekur Facebook og Instagram, vegna þess að þau telja að fyrirtækið hagnist á þjáningu barna og skaði andlega heilsu þeirra. Það kemur fram í stefnunni sem lögð hefur verið fram að Meta hafi notfært sér unga fólkið til að vera sem mest á samfélagsmiðlum til að hámarka fjárhagslegan ávinning fyrirtækisins. En þetta á líka við um aðra samfélagsmiðla eins og TikTok, YouTube og Snapchat. Bandaríski landlæknirinn Vivek Murthy hvatti á þessu ári til þess að gripið yrði til aðgerða til að tryggja að umhverfi samfélagsmiðla ylli ungum notendum ekki skaða og sagði, með leyfi forseta: Við horfum upp á neyðarástand í geðheilbrigðismálum ungmenna og ég óttast að samfélagsmiðlar séu einn helsti drifkraftur þessa ástands. Á þessu þarf að taka tafarlaust. Ég tek undir þetta en hef ekki lausnina og við fullorðna fólkið verðum sannarlega að vera fyrirmyndir og sýna ábyrgð.

Forseti. Feðraveldið, eða, með leyfi forseta, eins og var sagt í gær úr munni ansi margra: Fokk feðraveldið. Þetta er pínulítið flókið hugtak, þetta er pólitískt hugtak, feðraveldið. Það hefur svo sem ákveðna orðabókarskilgreiningu og allt þar fram eftir götunum sem fólk túlkar á einn veg og annan. Sumir oftúlka, sumir vantúlka en þegar manneskja lýsir tilfinningum sínum á þennan hátt, fokk feðraveldið, þá lýsir það ákveðinni meiningu, meiningu sem er stundum erfitt að skilja þegar maður hlustar á þau orð. Þegar ég reyni að skilja þessi orð þá get ég t.d. borið það saman við störf þingsins, fyrst við erum nú einu sinni í liðnum störf þingsins. Hér á þingi búum við við ákveðið skipulag á þingstörfunum sem gerir alls ekki ráð fyrir fjölskyldulífi, bara alls ekki, gerir í rauninni ráð fyrir því að það sé einhver heimavinnandi og hérna geti þingmenn verið fram eftir kvöldum alla daga og sinnt þingstörfum, sem er ekki hægt í nútímasamfélagi. Samt er fyrirkomulagið þannig. Þetta er ákveðin arfleifð þess að hérna voru einfaldlega bara þingmenn sem voru með heimavinnandi aðstoð í rauninni til að sinna öllum öðrum störfum heimilisins. Það er ekki þannig í dag, langt því frá, þannig að þó að kannski ekki allir karlmenn og ekki allir feður o.s.frv. - að sjálfsögðu, það er enginn að reyna að segja neitt svoleiðis, þá búum við samt enn þá við þetta skipulag. Þetta er arfleifð þess fyrirkomulags sem við þurfum einhvern veginn að þola af því að þannig hefur það alltaf verið og það er þegar allt kemur til alls feðraveldið. Þannig að út frá þeim forsendum þá geri ég þau orð að mínum: Fokk feðraveldið.

Forseti minnir hv. þingmenn á að nota íslensk orð og hugtök í ræðum sínum 

Virðulegi forseti. Það er gaman þegar skólahópar af öllum stærðum og gerðum heimsækja þinghúsið. Ég var svo lánsamur að fá að hitta hóp nemenda úr unglingadeild og alþjóðadeild eins grunnskólans hér í þinghúsinu í morgun. Fyrir framan málverk Gunnlaugs Blöndal af þjóðfundinum 1851, sem hangir í forsal Alþingis, voru nemendurnir spurðir hvort þeim þætti eitthvað skrýtið við myndina. Þau voru ekki lengi að átta sig á því; á henni er ekki ein einasta kona. Í gær upplifðum við heimssögulegan viðburð þegar konur og kvár alls staðar á landinu fóru í verkfall. Ætla má að um þriðjungur þjóðarinnar hafi tekið þátt og því má slá föstu að verkfallið hafi haft áhrif á allt samfélagið. Til þess var jú leikurinn gerður, að draga fram hið augljósa; að án kvenna og kvára er samfélagið ekki starfhæft. Þeirra störf eigum við að meta að verðleikum. Og á meðan konur og kvár og einhverjir karlar fjölmenntu á Arnarhól dingluðum við þrettán karlar, þingmenn og ráðherrar, hér í þingsalnum í dagskrárliðnum óundirbúnum fyrirspurnum. Það var eins og afturhvarf til fortíðar. Jafn sögulegur viðburður og sá sem átti sér stað á Arnarhóli í gær var, þá hlýtur hann að hafa haft þau áhrif á okkur öll að við tökum nú höndum saman og vinnum gegn ólíðandi kynjamisrétti á íslenskum vinnumarkaði, þar sem konur af erlendum uppruna eru í verstu stöðunni, og ráðumst af öllu afli gegn þeim faraldri sem ofbeldi í garð kvenna er. Unglingarnir sáu strax hvað var skakkt við myndina af þjóðfundinum 1851. Þau eiga það inni hjá okkur að við gerum allt hvað við getum til þess að sporna gegn ójafnræðinu sem konur eru beittar. Áfram stelpur.  
            

Virðulegi forseti. Við getum verið gríðarlega stolt af því öfluga kvennaverkfalli sem fram fór í gær um allt land, þökk sé framlagi skipuleggjenda sem hefur verið á heimsmælikvarða. Athyglin utan úr heimi hefur enda ekki látið á sér standa, eðlilega, því við stærum okkur af því að vera fremst í flokki og það er íslenskum femínistum að þakka. Til þess að ná árangri í jafnréttismálum þarf þverpólitíska sátt sem endurspeglar þær skoðanir ríkisstjórnar að hún viðurkenni að þessi vandi sé til staðar í þessu þjóðfélagi og að það þurfi að tækla hann með öllum tiltækum ráðum. Forseti. Ríkisstjórnin býr ekki yfir þessari sátt. Hæstv. fjármálaráðherra gefur t.d. rautt ljós á frekari launahækkanir og aðgerðir í þágu jaðarsettra og fjárlagagerðin ber þess ekki beinlínis merki að það sé verið að ráðast á aldagamalt kynjalaunamisrétti. Hæstv. forsætisráðherra hefur svo það að segja í kjölfar kvennaverkfallsins að það sé allt útlit fyrir að fullu jafnrétti verði náð árið 2030. Telur hæstv. forsætisráðherra að það sé eitthvert útlit fyrir að þessi ríkisstjórn ætli sér að koma í veg fyrir, með öllum tiltækum ráðum, og bæta konum þá ólaunuðu umönnunarábyrgð sem þær hafa axlað yfir ævina og munu gjalda fyrir þegar þær komast á lífeyrisaldur? Ætlar löggjafarvaldið eitt og sér að útrýma kynbundnu ofbeldi gegn konum og kvárum og sjá til þess að karlar taki þriðju vaktina og axli ábyrgð á ólaunuðum heimilisstörfum og umönnun fjölskyldumeðlima? Forseti. Þetta eru einkennileg skilaboð frá forsætisráðherra sem hefur viljað gera jafnréttismálum hátt undir höfði í baráttu sem er að ná flugi. Hæstv. forsætisráðherra er líka í skuld við þingið og á fyrir langa löngu að hafa afhent skýrslu aðgerðahóps um virði kvennastarfa og ég hef lagt fram fyrirspurn og óskað skriflegs svars þar að lútandi. Óraunhæfar og allt að því oflætislegar yfirlýsingar gera hins vegar lítið til að brýna vandann fyrir þeim sem þurfa mest að hlusta. 

Virðulegi forseti. Fólk fæðist ekki með hatur í hjarta. Þjóðir hafa ekki eitthvert tiltekið eðli sem gerir þær illar eða góðar eftir atvikum, í sjálfu sér. Hins vegar getur fólk búið við þannig aðstæður að þær kalli fram heift og óslökkvandi hatur í garð þeirra sem bjuggu til þessar aðstæður. Markviss og áralöng kúgun ræktar ekki bara þrælslund og ótta hjá þeim sem á von á grimmilegri refsingu fyrir minnstu yfirsjón, hún ræktar líka hatur. Og hvernig tjáir manneskjan hatur sitt? Með eyðileggingu, ofbeldi og morðum, með blóðsúthellingum, með hefnd, og fá þeir fulltrúar þá brautargengi í samfélögum þar sem þannig háttar sem eru taldir líklegir til þess að hefna, eyða, myrða og brenna og tjá allt þetta hatur sem búið er að rækta. Í gær, virðulegi forseti, voru 700 Palestínumenn drepnir á Gaza, í loftárásum Ísraelshers sem beinast að íbúðablokkum og mannvirkjum og hverjum þeim stað þar sem foringjum Ísraels finnst líklegt að sé að finna einhvern sem hægt er að skilgreina sem Hamas-liða. Hamas eru hryðjuverkasamtök sem beita skelfilegum aðferðum; mannránum og manndrápum. Hamas er samt ekki annað en birtingarmynd þess haturs sem magnast upp og er ræktað í hvert sinn sem manneskja er drepin á Gaza;  Virðulegi forseti. 

Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um staðfestingu ríkisreiknings 2002 í samræmi við ákvæði laga um opinber fjármál. Ríkisreikningur er gerður á grundvelli alþjóðlegs reikningsskilastaðals fyrir opinbera aðila, svonefnds IPSAS-staðals og áritun ríkisendurskoðanda er án fyrirvara en með ábendingu um innleiðingu á breyttum reikningsskilum. Undanfarin ár hefur verið unnið að innleiðingu IPSAS-staðlanna og í reikningnum nú er gert samstæðuuppgjör fyrir A- og B-hluta ríkissjóðs þar sem A-hluti skiptist í A1-, A2- og A3-hluta. Ríkisreikninga fyrri ára hafa eingöngu ná til þess sem flokkast nú undir A-1 hluta sem er sú starfsemi ríkisins sem er einkanlega fjármögnuð með skatttekjum, lögbundnum þjónustutekjum og framlögum. Séryfirlit 1 er birt yfirlit um afkomu fyrir A1-hluta ríkissjóðs sem er samanburðarhæfur við fyrri ár. Rekstrarafkoma samstæðu A- og B-hluta ríkisins fyrir árið 2022 var neikvæð um 175,3 milljarða kr. Tekjur námu samtals 1.120,1 milljarði kr., þar af voru skatttekjur 861,0 milljarðar kr. Gjöld ríkissjóðs fyrir fjármagnsliði námu um 1.214,6 milljörðum kr. Virðulegi forseti. Efnahagsreikningur ríkissjóðs hefur tekið umtalsverðum breytingum síðustu ár. Samkvæmt efnahagsreikningi voru eignir samtals 3.442 milljarðar kr., skuldir og skuldbindingar samtals 3.245 milljarðar og eigið fé 197 milljarðar. Þrír stærstu eignaliðirnir eru eignarhlutir í félögum upp á 1.013 milljarða, samgöngumannvirki upp á 690 milljarða og fasteignir upp á 313 milljarða. Rekstrarafkoma ríkisreiknings er birt samkvæmt reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila, IPSAS, eins og ég hef áður nefnt, en heildarafkoma í fjármálaáætlun og fjárlögum er birt samkvæmt hagskýrslustaðli, svonefndum GFS-staðli. Báðum aðferðum er ætlað að tryggja samkvæmni og alþjóðlega samanburðarhæfni. Afkoma ríkissjóðs samkvæmt ríkisreikningi er því ekki sambærileg við afkomumarkmið fjármálaáætlunar og fjárlaga. Í ríkisreikningi er birt séryfirlit þar sem niðurstaðan er flokkuð í samræmi við GFS-flokkun fjárlaga og gerð samanburðarhæf við samþykkt fjárlög sem er í samræmi við A1-hluta ríkissjóðs. Afkoman á þeim grunni reyndist neikvæð um 89 milljarða. Afkoman samkvæmt GFS-staðlinum er 138 milljarði kr. betri en fjárlög ársins 2022 gerðu ráð fyrir. Frávik frá uppfærðum áætlunum eins og þær voru birtar með fjáraukalögum fyrir árið 2022 voru kynntar hér á þinginu á haustmánuðum 2022 var jákvætt um 59 milljarða. Frumjöfnuður var áætlaður í fjárlögum ársins neikvæður um 132 milljarða en raunfrumjöfnuður var jákvæður um 6,7 milljarða. Afkoman samkvæmt GFS-staðlinum er 138 milljörðum kr. betri en fjárlög ársins 2022 gerðu ráð fyrir. Frávik frá uppfærðum áætlunum eins og þær voru birtar með fjáraukalögum fyrir árið 2022 voru kynntar hér á þinginu á haustmánuðum 2022 var jákvætt um 59 milljarða. Frumjöfnuður var áætlaður í fjárlögum ársins neikvæður um 132 milljarða en raunfrumjöfnuður var jákvæður um 6,7 milljarða. Virðulegi forseti. Það er fátt mikilvægara fyrir lítið samfélag sem okkar að ríkissjóður standi styrkum fótum og að við sem getum haft áhrif á þróun efnahagsmála göngum í takt. Við núverandi aðstæður, þar sem blikur eru á lofti um þróun efnahagsmála, bæði hér heima og alþjóðlega, er nauðsynlegt að við gætum aðhalds. Í þeim orðum felst að við horfumst í augu við þá staðreynd að óháð því hversu góður málstaður nýrra útgjaldahugmynda kann að hljóma, þá munu aukin útgjöld ríkissjóðs við núverandi aðstæður aðeins leiða til verðbólgu og hærri vaxta nema við drögum þá úr annars staðar. Það þýðir ekki að við getum ekki gert betur, heldur aðeins að við getum ekki eytt enn meiru en við gerum í dag. Þetta aðhald skiptir höfuðmáli til að efnahagsstefnan njóti trausts. Á grunni þess trausts geta verðbólga og vextir lækkað á nýjan leik og jafnvel nokkuð hratt á nýju ári. Sú þróun mun skipta fólkið í landinu meira máli en aukin útgjöld sem veita aðeins skammgóðan vermi. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til fjárlaganefndar og til 2. umræðu að aflokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Mig langar að ræða aðeins um fjárfestingargetu ríkisins. Fjárfestingar ársins 2022 voru 60 milljarðar kr. Þetta er 66 milljörðum kr. lægra en heimildir voru til ráðstöfunar á árinu. Það átti sem sagt að vera með heimildir upp á 130 milljarða kr. en einungis um 60, eða helmingur af því, gekk út. Ég velti því fyrir mér, virðulegur forseti, hvað gengur á, hvort ríkið geti raunverulega hreinlega ekki fjárfest. Þetta er grafalvarlegt mál og það er eiginlega ótrúlegt að það sé ekki búið að vinna þá vinnu sem sífellt er verið að vitna til sem snýr að greiningum á ástæðu þessa. Mig langar að benda á, virðulegi forseti, að frá því að þessi ríkisstjórn tók við hefur þessi vandi aukist ár frá ári. Fyrsta árið fluttu þau fimm milljarða milli ára, síðan árið 2020 urðu 33 milljarðar eftir. Í fyrra þegar við fórum yfir ríkisreikning þá voru þetta 50 milljarðar og núna er þessi upphæð komin upp í 60 milljarða sem situr í fjármálaráðuneytinu óhreyfð og í fjárlagaumræðunni þessa dagana er verið að takast á um hvort það eigi til að mynda að fjármagna framhaldsskólana í landinu. Iðnnám fær ekki fjármagn til að standa undir fjölgun áhugasamra nemenda sem gætu til að mynda nýtt þetta fjármagn í byggingu innviða víða í landinu. Barnamálaráðherra segist þurfa þrjá til fjóra milljarða inn í framhaldsskólana en fær einn milljarð og ætlar sökum þess að sameina skóla, sisvona. Og á sama tíma þá þjóta hérna í gegnum þingið 60 milljarðar kr. af fjárheimildum sem rata ekki út úr fjármálaráðuneytinu. Hæstv. ráðherra hefur fullyrt að við verðum að hætta þessari plástrapólitík og fjárfesta til framtíðar svo hægt sé að nýta fjármagn betur. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Hvað ætlar hann að gera til að koma þessu fjármagni út og getur verið að það sé eitthvað í eðli stjórnunar þessarar ríkisstjórnar sem hefur leitt þetta ástand af sér?

Herra forseti. Það er vont þegar stjórnmálin, hvort sem það er framkvæmdarvaldið í stefnumótun eða fjárveitingavaldið, taka ákvarðanir og leggja plön um miklar fjárfestingar sem síðan af ýmsum ástæðum komast ekki út. Við sjáum til að mynda á fyrri árum í aðdraganda að uppbyggingu á nýjum spítala að þá voru of oft fjármunir fastir sem hefði verið hægt í rauninni að færa niður og við hefðum viljað koma hraðar út. Með breyttu vinnulagi erum við komin á miklu betri stað með það risastóra verkefni og ég nefni það vegna þess að það er stærsta einstaka fjárfestingin sem núna er komin á miklu betri stað með plön, áætlanagerð og að koma fjármunum út í fjárfestingar. Annað dæmi sem mér dettur í hug er fjárfesting í hjúkrunarrýmum þar sem við berjumst fyrir því að gera ráð fyrir töluverðum fjármunum sem síðan komast ekki út í byggingu. Þar segi ég fyrir mitt leyti að ég myndi vilja að við færum meira í það að tryggja að hver og einn sem á rétt á að komast inn á hjúkrunarheimili, geti gert það óháð því hvort það er ríki sem hrærir steypuna eða einhver annar. Þannig held ég að við kæmum fjármunum sem eiga að fara í fjárfestingar hraðar og betur út. Ríkisvaldið og hið opinbera almennt, hvort sem það er ríkið eða sveitarfélög, þurfa einfaldlega að gera betur í áætlanagerð og mín skoðun er sú að ríkið sé ekki eins öflugur framkvæmdaaðili og það gæti verið og ég mun leggja á það áherslu að við gerum betri áætlanir, raunhæfari áætlanir. Það á við um samgönguáætlun og aðrar áætlanir líka. Ég held til að mynda að þar sé hægt að gera betur. En við hins vegar erum að bæta þessa áætlanagerð og sömuleiðis held ég að þessir fjármunir hafi líka hækkað vegna þess að við tókum stórar ákvarðanir í Covid 

Virðulegi forseti. Nú horfi ég á fjárlög þessa árs þar sem ráðist er á reksturinn með almennum aðhaldskröfum. Ég nefni þetta almennar aðhaldskröfur en ekki sértækar aðgerðir. Við erum með ríkisstjórn sem stendur í fjárfestingarvanda í þjóðhagslega mikilvægum verkum. Það liggur alveg fyrir. Ég velti því áfram upp þessari spurningu til hæstv. ráðherra hvort þetta gæti komið til vegna þess að ekki er verið að setja fjármagn í að styrkja vinnuafl í þessum greinum og hvort stofnanir ríkisins hafi mögulega verið svo veiktar að þær hafi einfaldlega ekki bolmagn til að hrinda fjárfestingum í framkvæmd. Það er gott og vel að láta einhvern annan aðila um að gera þetta. Kannski snýst þetta um að láta einhvern annan hræra steypuna. Veit hæstv. ráðherra eitthvað um það? Hefur verið unnin einhver greining á því hvort það sé almennt talað þannig að einkaaðilar séu fljótari að finna til fjármagn eða ýta framkvæmdum úr vör? Mér þætti vænt um að sjá slíka greiningu unna. Það kann vel að vera að eitthvað sé til í því. 

Herra forseti. Í þeim tilfellum sem við erum að ræða er það svo að við erum í raun búin að finna fjármagnið, þannig að það er ekki spurning hvort einkaaðilar séu betri í að finna fjármagn en við. Það er okkar hlutverk að finna fjármagnið. Það er okkar hlutverk að tryggja að fjármagnið fylgi borgurum sem eiga rétt á ákveðinni þjónustu. Það er grundvallaratriði að fjármagnið sé til staðar, að rétturinn sé til staðar, að þjónustan sé til staðar og að þjónustan sé veitt. Þar held ég að sé til mikils að vinna, til að mynda að koma því út þegar rætt er um hjúkrunarrými að auka svigrúm þar þannig að aðrir geti hrært steypu eða byggt þau rými, og að þeir borgarar sem eiga rétt á þeirri þjónustu geti sótt hana. Það er vinna í gangi milli heilbrigðisráðuneytis og fjármálaráðuneytis sérstaklega um hjúkrunarrými sem er töluvert langt komin, þar sem það mun birtast að það er líklegt til árangurs að fara þessa leið. Ég vonast til þess að sú vinna sé alveg á lokametrunum þannig að við getum komið henni út og tekið ákvarðanir út frá því. 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra varðandi skuldastöðu ríkissjóðs. Í ríkisreikningi kemur fram að í árslok 2022 námu skuldir A- og B-hluta ríkissjóðs 3.245 milljörðum kr. Þar af voru vaxtaberandi skuldir 2.175 milljarðar kr., sem samanstanda af skuldabréfum fyrir 2.066 milljarða kr. og ríkisvíxlum fyrir 109 milljarða kr. Ef við skoðum markaðsupplýsingar síðan þá kemur í ljós að heildarskuldir ríkissjóðs voru 1.624 milljarðar kr. Þar af voru erlendar skuldir 16% og verðtryggð ríkisbréf 25%. Við virðumst ekki vera að fara rétta leið hér. Eins og kemur fram í greinargerðinni námu skuldir A-hluta ríkissjóðs 2.636 milljörðum kr. í árslok í fyrra og hækkuðu um 18 milljarða kr. milli ára. Ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar ríkissjóðs hækkuðu um 79 milljarða kr. á árinu og námu 880 milljörðum kr. Fyrrverandi þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins skrifaði grein fyrir nokkru og sagði að þessi ríkisstjórn hefði lækkað skatttekjur um 310 milljarða kr. Núna erum við að fara í ranga átt varðandi skuldir ríkissjóðs. Það kom fram í fjárlögum að við munum greiða mjög hátt hlutfall í vexti í ár. Við gerðum það alla vega í fyrra. Er ekki röng forgangsröðun að lækka skatta þegar skuldir ríkissjóðs hækka um 18 milljarða kr.? Er ekki kominn tími til þess að við förum einfaldlega að greiða niður skuldir af fullum krafti í þessu góðæri og á þessu þensluskeiði sem nú stendur yfir? 

Herra forseti. Við vorum sem betur fer komin í þá stöðu fyrir heimsfaraldur að skuldir voru lágar. Við fórum í miklar aðgerðir, efnahagslegar aðgerðir, sem heilt yfir gengu vel. Við náðum tilætluðum árangri og aðilar að utan hafa lagt mat á þær aðgerðir og komist að þeirri niðurstöðu heilt yfir að þær hafi verið réttar og gengið vel. Þær hins vegar kostuðu og skuldir ríkissjóðs jukust. Skuldir lækka núna 2023 og 2024. Þá tek ég með sölu á hlut ríkisins í Íslandsbanka. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni. Jú, það er kominn tími til þess að greiða frekar niður skuldir ríkisins. Þær þurfa að lækka, þær eiga að verða lægri. Það er eðlilegt að ríkið skuldi. Það skiptir hins vegar máli hvernig þær skuldir eru samsettar og hvað þær eru háar, í samhengi við aðra þætti sem mynda hina efnahagslegu mynd. Jú, það er kominn tími til að greiða niður skuldir. Þær þurfa að vera í heilbrigðu og eðlilegu hlutfalli við annað vegna þeirrar stöðu sem við erum í núna. Við sjáum fram á þörf fyrir aukin útgjöld, til að mynda í heilbrigðis- og velferðarmálum, þótt ekki væri nema vegna líffræðilegrar þróunar og þótt við gerðum allt annað rétt. Þetta kallar á ákvarðanir sem við höfum ekki tekið, en þurfum að taka til að minnka þá gríðarlega miklu útgjaldaþörf sem þar er og sömuleiðis til að tryggja það að komandi kynslóðir taki ekki við verra búi og til að tryggja það að við gerum það sem er rétt í því fyrir þær kynslóðir. Við erum í þeirri stöðu að við framleiðum verðmæti hægar en við gerðum fyrir heimsfaraldur. Það tekur lengri tíma. Ef við horfum út fyrir landsteinana er ég hrædd um að þau áföll sem hafa orðið reglulega undanfarin ár séu því miður ekki að fara að breytast. Við þurfum að búa okkur undir það. Þá skiptir mjög miklu máli að vera ekki með of háar skuldir.

Virðulegi forseti. Mín skoðun er sú að við séum ekki að greiða niður skuldir nægilega hratt. Það er alveg augljóst mál ef maður skoðar fjárlög fyrir næsta ár að við erum á þensluskeiði núna. Ef það verður samdráttur í íslensku efnahagskerfi og samdráttur í ríkisfjármálum, þá verður ríkissjóður í verulegum vanda. Þá væri gott að hafa það þannig að skuldahlutfall ríkissjóðs væri enn minna. Mér finnst fyrirhyggjan ekki nægilega mikil. Það kemur greinilega fram í þessum ríkisreikningi að skuldir hækka milli ára í A-hluta um 18 milljarða kr. Við erum ekki nægilega vel undirbúin fyrir næsta samdráttarskeið sem mun koma fyrr eða síðar. Við erum svo heppin núna að við erum á þensluskeiði. Það breytir því ekki að við sölu á Íslandsbanka - í fyrsta lagi er ekki búið að selja bankann, svo að gert er ráð fyrir peningum sem eru ekki komnir í kassann. Ég get ekki séð að fyrirhyggjan sé fyrir hendi hvað þetta varðar. 

Herra forseti. Við höfum selt hluta af bankanum. Það er áfram á áætlun að selja hann, sem er bæði skynsamleg ráðstöfun og rétt út frá hagsmunum skattgreiðenda og hagsmunum ríkissjóðs. Það verður mikil áskorun að gera það þannig að allir geti vel við unað. Ég mun ekki skorast undan þeirri ábyrgð og mun sannarlega leita til þingsins til að það verði gert með sem bestum hætti þannig að ríkissjóður og skattgreiðendur njóti góðs af þeirri ákvörðun og þeirri ráðstöfun. Við erum með allt of háan vaxtakostnað í dag. Ég nefni aftur að það eru sameiginlegir hagsmunir okkar allra að ná tökum á verðbólgu svo að hún lækki, vaxtavextir fari niður og vaxtakostnaður fari niður. Það hefur sömuleiðis áhrif á ríkissjóð og er gríðarlega mikið hagsmunamál fyrir ríkissjóð, sem er auðvitað ekkert annað en sjóður landsmanna og okkar allra. Þess vegna er ég að því leyti sammála hv. þingmanni.

Forseti. Hér erum við að glíma við ríkisreikning fyrir árið 2022. Það var einmitt á því ári sem verðbólgan sprakk í andlitið á okkur, nánar tiltekið í febrúar á því ári. Á þremur, fjórum eða fimm mánuðum eftir það kom ársverðbólga í andlitið á okkur - einn, tveir og bingó. Síðan þá hefur hún verið sjóðandi undir niðri allan þann tíma. Hún hefur einnig verið mjög há á þessu ári. Það voru mjög háir verðbólgumánuðir í upphafi þessa árs líka. Á meðan þessi atburðarás hefur verið í gangi, síðan í upphafi ársins 2022, hefur ríkisstjórnin aftur og aftur sagst vera að berjast við verðbólguna. Aðgerðapakkar voru kynntir í júní árið 2022 en ekkert hefur gerst síðan. Núna segir ráðherra að það hilli undir hraða lækkun verðbólgu á næstu mánuðum. Ég get alveg tekið undir það ef - og bara ef - verðbólga þróast í raun eftir meðalverðbólgu þessarar aldar, sem er svona 0,4% verðbólguhækkun á mánuði eða svo. Ef við fáum meðalverðbólgu fram á mitt næsta ár eða svo endum við einhvers staðar í 4,5% verðbólgu. Það væri frábært. Það er hins vegar ekkert sem segir okkur það að fyrri aðgerðir ríkisstjórnarinnar eða núverandi fjárlagafrumvarp séu einhvers konar orsakavaldur í þeirri þróun. Seðlabankastjóri segir meira að segja að fjárlagafrumvarpið sé hlutlaust. 

Herra forseti. Ef við erum sammála um að það séu ákveðnir þættir sem geta haft áhrif á verðbólgu - framleiðsluvandræði, eins og við sáum í Covid og eru nú liðin; eftirspurn, sem við sjáum að dregur nú úr; og síðan það að laun fylgi verðmætasköpun en ekki langt umfram það - þá myndi ég ætla að það hvort laun hækki langt umfram það sem er til skiptanna muni hafa áhrif á það hvort verðbólga fari niður eða ekki. Hins vegar er það alveg rétt að fjárlög, útgjöld okkar og fjárreiður ríkisins hafa sömuleiðis áhrif á verðbólguna. Ég vil ekki standa hér og segja að við horfum á það hvað aðrir geri í því og vonumst til þess að þeim gangi vel svo að verðbólga lækki. Við höfum líka hlutverki að gegna. Við berum okkar ábyrgð í því og aðrir bera sína. Það gengur ekki að þegar það er nefnt bendi sá sem er til svara á næsta mann sem beri ábyrgðina. Við berum öll ábyrgð saman. Ég mun ekki halda því fram að ég beri ekki ábyrgð, að ríkisstjórnin geri það ekki og að fjárveitingavaldið geri það ekki. Ég vona einlæglega - og ég meina það þegar ég segi það - að okkur takist að skila af okkur fjárlögum sem eru nægilega trúverðug svo að við getum með sanni sagt að við séum að gera það sem er ábyrgt og skynsamlegt í þeirri stöðu sem við erum í núna og skilum ekki af okkur fjárlögum sem styðja ekki við verðbólgumarkmið og aðgerðir Seðlabankans. Ég vona að þá getum við bent á aðila vinnumarkaðarins og sagt: Komið með vegna þess að það er sameiginlegt hagsmunamál okkar allra, alveg sama hvar við stöndum í íslensku samfélagi. Það er þannig að þau sem eru viðkvæmasti hópurinn geta síst ráðið við það. Við finnum öll fyrir því. Fjárlög og fjármálaáætlun eru mikilvægt púsl í þeirri mynd. Ég mun ekki skorast undan þeirri ábyrgð. Ég átta mig á þeirri ábyrgð og tek hana alvarlega. Ég finn líka fyrir því að það eru mörg mikilvæg verkefni sem kallað er eftir að þurfi meira fjármagn. 

Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Þetta eru alveg rétt og heiðarleg svör hjá ráðherra og gott að heyra þennan tón. Það eru hins vegar þó nokkur undirliggjandi atriði sem stjórnvöld hafa ekki náð tökum á. Það er húsnæðisvandinn, sem er landlægur vandi og einstaka sveitarfélög geta ekki borið ábyrgð á. Það er hinn svokallaði fráflæðisvandi í heilbrigðiskerfinu, sem er undirliggjandi þrýstingur en líka útgjaldavandi eins og það hefur verið kallað. Seðlabankastjóri segir að fjárlögin séu hlutlaus gagnvart þessu og ég er sammála því. Þetta eru ekki verðbólguhvetjandi fjárlög í stóra samhenginu. Það eru kannski einhverjar örfáar kommur á prósentum hér og þar, t.d. varðandi krónutölugjöld, en almennt séð eru þau ekki verðbólguhvetjandi. 

Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að húsnæðisvandinn er til staðar. Aftur er það eitthvað sem við berum ábyrgð á, sem skipulagsvaldið ber ábyrgð á. Almennt í regluverkinu eru tækifæri til að létta á, einfalda slíkar framkvæmdir og lækka kostnað. Þetta sáum við í úttekt OECD sem við létum gera. Þar eru nokkur hundruð tillögur að því hvernig hægt er að gera betur. Þær breyta ekkert öllu en hafa samt áhrif. Þetta er vandi sem löndin öll í kringum okkur glíma við. Það breytir því ekki að við þurfum að leysa það verkefni hér. Fjölgun fólks sem flytur til landsins til að sinna þeim störfum sem þarf að sinna ýtir undir þá áskorun. Það er sameiginlegt verkefni. Þess vegna skiptir máli að við skilum okkar í hlutdeildarlánum, stofnframlögum og öðru slíku. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um fráflæðisvandann. Þar er einfaldlega uppi ómöguleg staða sem hefur verið við lýði allt of lengi. Það er verkefni sem okkur verður að takast að leysa. Það er ekki hægt að horfa upp á þann kostnað sem verður til þar. Við þurfum önnur úrræði til að bæta þjónustu við þá sem þurfa á þjónustu að halda og leita á Landspítala. 

Frú forseti. Ég mæli fyrir máli sem við höfum lagt fram nokkrum sinnum áður á undanförnum árum, var brýnt þegar það var fyrst lagt fram og hefur aldrei verið eins brýnt og núna. Það er tillaga um hvernig hægt sé að efla innlenda matvælaframleiðslu og búa til öruggt og fyrirsjáanlegt rekstrarumhverfi fyrir landbúnað. Frá því að þetta var fyrst lagt fram, sem þá var þegar mjög tímabært, hefur ástandið því miður bara farið versnandi og því vona ég að í þetta skipti muni hv. þingmenn, og stjórnarliðar ekki hvað síst, líta til þessa máls, meta það og velta fyrir sér hvort ekki kunni að vera komin ástæða til að styðja við ítrekaða tillögu Miðflokksins um að taka á ófremdarástandi í matvælaframleiðslu og landbúnaði á Íslandi. Það ríkir neyðarástand í þessari undirstöðuatvinnugrein landsins, atvinnugreininni sem hefur haldið lífinu í Íslendingum frá landnámi. Það er ákveðin úrslitastund. Við höfum oft bent á það, þingmenn Miðflokksins, á undanförnum árum að landbúnaður á Íslandi væri kominn í hættu, það væri orðið aðkallandi að bregðast við. En viðbrögðin hafa því miður verið lítil sem engin frá stjórnvöldum og raunar áfram verið sótt að greininni því eins og við höfum ítrekað bent á þá hefur verið sótt að íslenskum landbúnaði úr mörgum áttum á undanförnum árum. Fremur en að líta á þetta sem þá mikilvægu grein sem hún er á svo fjölbreytilegan hátt þá hefur starf bænda verið gert jafnt og þétt erfiðara með fráleitum tollasamningum, einstaklega óhagstæðum fyrir íslenska bændur, með því að innleiða hér regluverk á miklu harkalegri hátt heldur en í þeim löndum sem íslenskir matvælaframleiðendur eru að keppa við þannig að kostnaðurinn hér vex og vex hlutfallslega í samanburði við önnur lönd og það verður erfiðara og erfiðara með hverju árinu, jafnvel hverjum mánuðinum, fyrir íslenska bændur að keppa við þá framleiðslu sem á sér stað í útlöndum og er í auknum mæli flutt inn í samræmi við ákvarðanir og ráðstafanir stjórnvalda. Búvörusamningar hafa ekki verið til þess fallnir að efla greinina heldur virðast stundum ætlaðir, eins og núna síðast, til að hjálpa henni að einhverju leyti að draga saman og þá væntanlega á endanum hverfa. Stefna ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum og umhverfismálum hefur verið, leyfi ég mér að segja, frú forseti, fjandsamleg íslenskum landbúnaði. Ég hef áður nefnt skýrsluna sem ríkisstjórn Íslands skilaði fyrir loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna þar sem dregnar voru upp ólíkar sviðsmyndir af því hvernig landið gæti þróast og fór ekki á milli mála að sú sviðsmynd sem virtist vera eftirsóknarverðust að mati skýrsluhöfunda fæli í sér mjög verulegan samdrátt í íslenskum landbúnaði. Það yrði lítið eftir og það sem yrði eftir yrði lagað að því að framleiðslan losaði sem minnst, helst ekki neitt. Til að nefna dæmi þá var gert ráð fyrir því að kýr fengju ekki lengur hey heldur fengju að éta þang, verða einhvers konar sækýr í þessari framtíðarsýn íslenskra stjórnvalda. Margt fleira mætti nefna um það hvernig starfsaðstæður íslensks landbúnaðar hafa verið skertar eða gerðar erfiðari. Svo bætast við þær aðstæður sem samfélagið stendur frammi fyrir nú með mjög háum vöxtum sem reynast íslenskum bændum alveg sérstaklega erfiðir vegna stöðunnar sem þeir eru í, hækkandi verði allra aðfanga og þar er nú ríkisstjórnin aldeilis ekki að hjálpa. Þvert á móti finnur hún upp ný og ný gjöld, kallar þau stundum græn gjöld eða græna skatta til að gera bændum lífið erfiðara, úrvinnslugjöld og hvaðeina. Allt hefur þetta auðvitað umtalsverð áhrif á rekstur íslenskra búa, íslensku fjölskyldubúanna og mjög lítið kemur á móti, ólíkt flestum öðrum sviðum samfélagsins. Í Covid voru allir meira og minna sammála um að þegar ríkið væri að grípa til ráðstafana sem gerðu fólki og fyrirtækjum erfitt fyrir við að framleiða verðmæti og starfa þá þyrfti að bæta það, það þyrfti að halda rekstri hinna ýmsu fyrirtækja gangandi, brúa bilið, koma þeim í gegnum ástandið. Það hefur verið að mjög takmörkuðu leyti gert gagnvart íslenskum landbúnaði þótt þörfin þar hafi verið orðin mikil löngu fyrir Covid. Það segir sína sögu, eins og ég hef margoft nefnt, frú forseti, hér á þingi undanfarin ár, að eina stéttin sem ríkisstjórnin gerir ráð fyrir í sínum áformum með því sem birtist nú árlega í fjármálaáætlun til næstu ára, eina stéttin sem ríkisstjórnin gerir ráð fyrir að fái jafnt og þétt lægri tekjur eru bændur, fólkið sem starfar í landbúnaði, starfar við að framleiða matvælin fyrir okkur Íslendinga, spara gjaldeyri, treysta byggðirnar, treysta öryggi okkar sem þjóðar. Eina stéttin sem fær tekjur að einhverju eða öllu leyti, eftir atvikum, frá ríkinu til að sinna verkefnum fyrir samfélagið sem á ekki að fá kjarabætur heldur þvert á móti á að skera niður ár eftir ár eru bændur. Þetta hef ég margsinnis bent á og því miður hefur ríkisstjórnin ekki horfið af þessari braut og sýnt greininni, þessari mikilvægu undirstöðugrein í meira en 1000 ár, mjög takmarkaðan áhuga, nema stöku sinnum birtist einn og einn ráðherrann eða þingmaður úr stjórnarliðinu og segir að það sé rétt að fara að velta fyrir sér stöðu landbúnaðarins en það er ekkert gert. Þetta er eins og á svo mörgum sviðum öðrum. Munurinn er þó sá hvað landbúnaðinn varðar er að nú stöndum við frammi fyrir algerri ögurstund. Ef ekki er brugðist við hratt þá verður ekkert hægt að byggja upp matvælaframleiðslu á Íslandi aftur. Það verður a.m.k. afskaplega erfitt og verður ekki með þeim hætti sem nú er, með fjölskyldubúunum sem hafa verið undirstaða byggðar í landinu frá upphafi, og það verður líka miklu dýrara en að bregðast við vandanum í tæka tíð og taka á honum. Vigdís Häsler, framkvæmdastjóri Bændasamtakanna, hefur tjáð sig töluvert á síðustu dögum um stöðu landbúnaðarins og lýst henni sem fullkomnu neyðarástandi. Hún bendir á að staðan sé orðin sú að það þurfi að leysa vandann á næstu vikum, ekki á næstu mánuðum eða næstu árum. Staðan í landbúnaði er sú að það þarf að leysa hann á næstu vikum. Hermann Ingi Gunnarsson, oddviti sveitarstjórnar Eyjafjarðarsveitar, var í viðtali við Morgunblaðið nú í upphafi vikunnar, ef ég man rétt, og lýsti þeirri uppgjöf sem blasir við í íslenskum landbúnaði, því að menn hafi reynt að þrauka ár eftir ár og misseri eftir misseri, mánuð eftir mánuð, í þeirri von að stjórnvöld myndu gera sér grein fyrir hættunni sem þessi atvinnugrein stendur frammi fyrir og bregðast við. En viðbrögðin séu engin og margir bændur núna ýmist hættir eða við það að hætta, því rekstrargrundvöllur starfseminnar sé brostinn. Það er vegna þess að menn líta ekki á heildarmyndina, frú forseti, þegar verið er að meta hvernig eigi að bregðast við í landbúnaði, menn líta ekki á heildarmyndina, líta ekki á heildartjónið, heildarkostnaðinn fyrir samfélagið af því ef bændur hætta störfum. En ég kem nánar að því á eftir og hvernig þessi tillaga er einmitt sniðin að því að líta á heildarmyndina. En Hermann Ingi segir að stjórnvöld hafi engan áhuga á þessum málum og það komi engin viðbrögð frá þeim, það sé enginn vilji til að gera nokkurn skapaðan hlut. Um leið er vinnuálag bænda eitthvert hið mesta, jafnvel hið mesta af nokkurri stétt, en aftur eina stéttin þar sem ríkið gerir ráð fyrir að tekjur eigi bara að dragast saman. Ég vísa aftur í Vigdísi Häsler, framkvæmdastjóra Bændasamtakanna, sem rakti bæði í viðtali á Sprengisandi á Bylgjunni og í grein á Vísi, held ég að hafi verið, að enginn hópur hefði mátt þola annað eins tekjutap og bændur, kemur heim og saman við það sem við í Miðflokknum höfum verið að reyna að benda á undanfarin ár, og hættan væri sú að jarðir rynnu í auknum mæli til eða yrðu keyptar upp af erlendum stórfjárfestum. Þá hljótum við að spyrja okkur: Er þetta ekki spurning um sjálfstæði þjóðarinnar, að viðhalda öflugum innlendum landbúnaði? Og má ekki kosta einhverju til þess að viðhalda hér matvælaframleiðslu og undirstöðu byggða hringinn í kringum landið? Er það ekki einhvers virði? Miðað við allt ruglið sem þessi ríkisstjórn eyðir peningum í, hafandi aukið ríkisútgjöld meira en nokkur önnur ríkisstjórn, gert það hraðar en nokkur önnur ríkisstjórn, hvernig má það vera að það sé ekki hugað að því að vernda undirstöðuatvinnugreinina landbúnað? Því það er góð fjárfesting. Það eru ekkert mjög mörg ár síðan íslensk matvælaframleiðsla bjargaði landinu frá gjaldþroti. Ég hef oft bent á þetta undanfarinn áratug eða lengur. Það mátti eiginlega engu muna í efnahagshruninu að Ísland lenti röngum megin við núllið, hefði ekki nægan gjaldeyri til að kaupa nauðsynjavörur að utan. Ef við hefðum þá ekki haft íslenska matvælaframleiðslu, sem á þeim tíma sparaði þjóðinni kannski 40–50 milljarða, auðvitað miklu meira á núvirði, með innlendri framleiðslu, þá hefðum við verið lent röngum megin við núllið. Þannig að þessi íslenska matvælaframleiðsla er í fyrsta lagi spurning um sjálfstæði þjóðarinnar, um fæðuöryggi, og matvælaöryggi um leið, því allir treysta þessum gæðavörum sem íslenskir bændur framleiða og þær eru líka betri en það sem við getum nálgast utan frá og eytt í það gjaldeyri og innflutningi, og ég tala nú ekki um ef menn eru að spá í gróðurhúsalofttegundir hversu mikilvægt það er að framleiðslan fari fram innan lands frekar en að allt sé flutt inn. Frú forseti. Ég bið yður að afsaka, ég kann að hafa gleymt mér aðeins því mér var mikið niðri fyrir um stöðuna í landbúnaðinum núna og hef því ekki náð að rekja tillöguna sem slíka enda líklega ekki verið tími til þess hvort eð er því hún er í 24 liðum og allítarleg greinargerð fylgir. Ástæðan er sú að hér er reynt að nálgast stöðuna í heild og bregðast við heildarstöðunni og til langs tíma. En við þurfum líka á því að halda akkúrat nú þessa dagana að ríkisstjórnin bregðist við því neyðarástandi sem ríkir í landbúnaðinum svoleiðis að hægt sé að fara í þessa uppbyggingu sem við lýsum hér. Miðflokkurinn mun á komandi landsþingi nú um helgina leggja áherslu á að bregðast við þeirri stöðu sem íslenskur landbúnaður stendur frammi fyrir. Við höfum frá upphafi verið eindregnir stuðningsmenn íslensks landbúnaðar og verðum það aldeilis áfram. En nú, í þeirri stöðu sem hefur verið lýst í fjölmiðlum að undanförnu og ég reifaði hér stuttlega, þarf viðbrögð strax og lausnir strax. Þær lausnir birtast að mjög verulegu leyti í þessari þingsályktunartillögu sem hér er lögð fram í fjórða sinn en þær munu líka birtast í stefnu Miðflokksins sem kynnt verður og samþykkt á landsþingi um komandi helgi. Miðflokkurinn stendur með íslenskum landbúnaði.

Hæstv. forseti. Mig langar til að þakka hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, formanni Miðflokksins, fyrir þessa tillögu vegna þess að hún sýnir hvernig flokkur Miðflokkurinn er, sem er hefðbundinn, stjórnlyndur vinstri flokkur sem ætlar að stórauka ríkisútgjöld í kerfi með aðferðum sem eiginlega er bara hægt að rekja aftur til Jónasar frá Hriflu. Það er líklega þaðan sem allar hugmyndirnar eru. Mig langar til að spyrja þingmanninn, vegna þess að hann hefur oft svona hnýtt í okkur Sjálfstæðismenn um að vera ekki nægjanlega miklir hægri menn: Hvað í þessum tillögum getur talist til hægri? Hefur hann kostnaðarmetið þessar tillögur? Og í ljósi þess að þegar maður skoðar tillögurnar og líklega meira en helmingur tillagnanna felur í sér stórfelld ríkisútgjöld, aukin ríkisútgjöld: Hvar ætlar hann að finna tekjurnar sem eiga að fara í þessi útgjöld og hvernig hyggst hann fjármagna það?

Frú forseti. Þetta eru ekki hægri tillögur, þetta eru skynsemishyggjutillögur af miðju stjórnmálanna frá Miðflokknum. Landbúnaður, ekki bara á Íslandi heldur alls staðar þar sem hann er rekinn, a.m.k. svona í siðmenntuðum löndum, þróuðum ríkjum, þarf á aðstoð ríkisvaldsins að halda og fær hana í mestu velmegunarlöndum Evrópu; í Sviss, Noregi er stuðningur við landbúnað mestur. Og hvers vegna skyldi það nú vera, frú forseti? Vegna þess að í þeim löndum sem hafa náð mestum árangri fyrir borgarana í efnahagslífinu þá er það gert með því að líta á heildarmyndina. Heildarmyndin er sú að ef við fjárfestum ekki í íslenskum landbúnaði, ef ríkisvaldið lítur svo á að það sé sóun að styðja við landbúnaðinn og matvælaframleiðsluna hér þá verður af því tap. Það verður af því mjög verulegt tap fyrir samfélagið allt. Það verður augljóst efnahagslegt tap af því að fara þá að flytja allt inn frá einhverjum frjálshyggjubúum í Evrópu, verksmiðjubúum sem fylgja ekki sömu reglum og lagðar eru á íslenskan landbúnað núna og losa auðvitað allar þessar gróðurhúsalofttegundir á leiðinni. Það verður það tap en það verður líka gífurlegt samfélagslegt tap af því að leyfa þessari undirstöðuatvinnugrein lífs í landinu að drabbast niður. Ég efast um það að einhver maður sem gæti viljað kalla sig íhaldsmann, ég veit að hv. þingmaður er það ekki, kannski einhvers konar frjálshyggjumaður, en allir þeir sem vilja vernda það sem er gott og hefur reynst vel hljóta að vilja vernda íslenskan landbúnað og telja að það að styðja við greinina sé góð fjárfesting.

Hæstv. forseti. Skynsemistillögur, segir þingmaðurinn, en leitar aftur bara til þess sem áður hefur verið reynt; styrkir og styrkjapottar, ríkisútgjöld. Það er nánast hvergi í þessum tillögum Miðflokksins horft til markaðsbúskapar. Það er nánast hvergi horft til þess að nota nýjar leiðir eins og t.d. ræktun Vaxa hérna í útjaðri höfuðborgarsvæðisins, sem eru nýjar leiðir í ræktun grænmetis og framtíðarleiðir. Nei, Miðflokkurinn horfi bara til baka og horfir bara á það sem Jónasi frá Hriflu mistókst og ætlar að endurtaka það. Það er alveg rétt að báðir þingmenn Miðflokksins eru líklega eindregnir stuðningsmenn íslensks landbúnaðar, eins og formaður Miðflokksins var að segja, og það erum við Sjálfstæðismenn líka. En ég tel að við getum ekki notað sömu gömlu aðferðirnar og hafa fært íslenskan landbúnað í þá stöðu og hann er núna til að leysa vandann sem er, heldur verðum við að fá markaðinn með okkur í lið og koma landbúnaðinum miklu frekar úr klyfjum hinnar þungu hendi ríkisins, frekar en að auka á þungann og drepa hann endanlega.

Frú forseti. Það er ástæða til að þakka hv. þingmanni fyrir þessar fyrirspurnir því að þær draga fram ákveðinn áherslumun eða reyndar mjög töluverðan áherslumun okkar á milli. En ég veit ekki alveg hvort Sjálfstæðismenn allir vilja gangast við því sem hv. þingmaður lýsti hér. Ef svo er væri það áhugavert og að mínu mati myndi benda til þess að það sem mann hefur grunað væri rétt, að Sjálfstæðisflokkurinn hefði einfaldlega gefist upp á íslenskum landbúnaði og liti á hann sem hverja aðra atvinnugrein sem þyrfti bara að spjara sig sjálf. En matvælaframleiðsla, landbúnaður, er, eins og ég gat aðeins um í fyrra andsvari, sérstök að því leyti að það er ekki hægt að meta ávinninginn af greininni nema líta á heildarmyndina. Ef eingöngu væri litið til þess hversu mikið hvert fjölskyldubú gæti hagnast á einhverjum brjálæðislegum frjálsum markaði í fullkominni samkeppni þá myndu flest þessara búa eða öll hverfa og eftir yrðu - sem við höfum séð gerast í sumum öðrum löndum, ekki þó í Sviss og Noregi og öðrum löndum sem standa með sinni matarframleiðslu - nokkur risastór verksmiðjubú. Hvaða áhrif hefði það á byggðirnar í landinu og hversu mikið yrði samfélagslegt og efnahagslegt tjón af því ef það eina sem stæði eftir af íslenskum landbúnaði væru einhver hámarkshagkvæmniverksmiðjubú sem líklega stæðu flest hér í kringum Reykjavík? Þó vil ég gera athugasemd við það að þótt margt af þessu sé kannski í samræmi við eitt og annað sem Jónas frá Hriflu hefði talið rétt, sérstaklega við núverandi aðstæður af því að Jónas leitaðist oft við að líta til aðstæðna hverju sinni, þá er þetta algjör nýlunda engu að síður miðað við landbúnaðarstefnu á Íslandi undanfarin ár því að hér er leitast við, frú forseti, 

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um velferð dýra, nr. 55/2013, bann við blóðmerahaldi. Með mér á frumvarpinu er gjörvallur þingflokkur Flokks fólksins, það eru þau Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon og Tómas A. Tómasson. Einnig áskotnaðist okkur liðsauki frá Pírötum, hv. þm. Andrés Ingi Jónsson er einnig með okkur á þessu frumvarpi. Það skal tekið fram að öllum þingmönnum, kjörnum fulltrúum, hvort sem þeir eru ráðherrar eða þingmenn, var boðið að vera með okkur á þessu máli og ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir að sýna því umhyggju. Lagt er til að 1. gr. hljóði svo: Á eftir 2. mgr. 20. gr. laganna kemur ný málsgrein, svohljóðandi: Bannað er að taka blóð úr fylfullum merum í þeim tilgangi að selja það eða vinna úr því hormónið PMSG (Pregnant Mare Serum Gonadotropin) eða nokkra aðra vöru til sölu. 2. gr. Eftirfarandi breytingar verða á 45. gr. laganna: a. Á eftir c-lið 1. mgr. kemur nýr stafliður, svohljóðandi: hann brýtur gegn bannákvæðum skv. 20. gr. b. 6. mgr. fellur brott. 3. gr. hljóðar svo: Lög þessi öðlast þegar gildi. Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: Frumvarp þetta var lagt fram á 151., 152. og 153. löggjafarþingi (53. mál) en náði ekki fram að ganga og er nú lagt fram að nýju óbreytt. Sem sagt, við erum að koma fram með málið eina ferðina enn. Alls bárust 24 umsagnir um málið á 153. löggjafarþingi. Jafnframt barst fordæmalaus fjöldi umsagna um málið á 152. löggjafarþingi, alls 137 og skal þess getið að þá voru líka send einhver hundruð umsagna til Umhverfisstofnunar. Einnig barst Alþingi undirskriftalisti þar sem 6.380 manns kölluðu eftir því að blóðmerahald yrði bannað. Meðal umsagnaraðila voru dýraverndunarsamtök, bæði innlend og alþjóðleg, dýralæknar, stjórnvöld, blóðmerabændur, almennir borgarar og fyrirtækið Ísteka. Ekki er hægt að fara í saumana á öllum þeim umsögnum sem bárust en rauði þráðurinn í afstöðu aðila er sá að þeir aðilar sem höfðu hagsmuna að gæta af blóðmerahaldi lögðust gegn frumvarpinu en almennir borgarar og dýraverndunarsinnar studdu almennt markmið frumvarpsins. Þá bárust einnig á annað hundrað umsagnir til Matvælastofnunar vegna útgáfu starfsleyfis Ísteka, sem framleiðir PMSG úr merablóði, en þorri umsagnaraðila lagðist gegn endurnýjun starfsleyfisins og mótmælti blóðtöku úr fylfullum merum. Á Íslandi er stunduð blóðtaka úr fylfullum merum í því skyni að vinna úr blóðinu hormónið Pregnant Mare Serum Gonadotropin (PMSG), sem selt er til líftæknifyrirtækja svo að framleiða megi frjósemislyf, aðallega fyrir svínarækt. Blóðmerar eru látnar ganga með folöld eins oft og mögulegt er til að hámarka afköst hverrar merar, þar til hormónið finnst ekki lengur í blóði hennar. Þegar svo er komið er merunum slátrað. Folöldunum er að jafnaði slátrað. Umfang blóðtökunnar fer fram úr ráðlögðu hámarki, langt fram úr ráðlögðu hámarki, en samkvæmt ritrýndri fræðigrein Vilanova o.fl. er lagt til að við endurteknar blóðtökur skuli ekki taka meira blóð en sem nemur 7,5% af heildarblóðrúmmáli. Gildandi reglugerð heimilar umtalsvert meiri blóðtöku, allt að 18,5% af heildarblóðrúmmáli vikulega, átta vikur í röð. Þannig að við erum að segja: Hér er heimilað að taka nánast fimmtunginn - fimmtunginn af blóði úr fylfullri meri einu sinni í viku, átta vikur í röð - fimmtung, takk fyrir. Fylfullar merar sæta mismiklu og misgrófu ofbeldi við blóðtöku þegar verið er að ná úr þeim hormóninu PMSG. Það má glögglega sjá í heimildarmyndinni Ísland - land 5.000 blóðmera sem var frumsýnd 22. nóvember 2021 og vakti sterk viðbrögð og mikla reiði um heim allan. Í myndinni er fjallað um blóðmerahald á Íslandi þar sem greinilega kemur í ljós sú illa meðferð, misþyrming og dýraníð sem hryssurnar þurfa að sæta við blóðtökuna. Í myndinni eru færð rök fyrir því að ætla megi að slíkt harðræði tíðkist almennt við blóðtökuna hér á landi. Ég vil benda á að ég hef verið í sambandi við mjög marga bændur, hrossabændur sem aðra bændur, og þeim ber öllum saman um eitt - það skal tekið fram að það er verið að taka blóð úr fylfullum hryssum sem eru ótemjur - það bar öllum saman um það að þú tekur ekki ótemju og brosir fallega framan í hana og biður hana um að labba inn í bás þar sem á að taka úr henni blóð. Það þarf oftar en ekki að beita miklum átökum til að koma hryssunni á þann stað sem ætlað er að setja hana. Sumarið 2022 var tilkynnt um átta fylfullar merar sem drápust í tengslum við blóðtöku og grunur er um að þar hafi verið að störfum dýralæknar sem voru ekki nógu þjálfaðir. Þá vil ég benda á að ég hef heimildir fyrir því að þessar hryssur hafi verið mun fleiri. Í einu málinu sem kom inn á borð hjá Matvælastofnun, MAST, hafði verið gengið það harkalega fram í blóðtöku að barkinn var sundur tekinn í merinni, hún var dregin út úr básnum þar sem hún var látin liggja og drepast á næstu 10–15 mínútum og blæða út. Hún fékk ekki einu sinni að njóta vafans og fá kúlu í hausinn. Nei, hún var látin liggja þarna og deyja eins og hvert annað rusl. Blóðmerahald jókst til muna undangenginn áratug en í kjölfar aukinnar umfjöllunar um blóðmerahald hefur umfang þess frekar dregist saman. Árið 2021 voru 119 starfsstöðvar með 5.383 blóðmerar, en árið 2022 hafði starfsstöðum fækkað í 90 og heildarfjöldi blóðmera var 4.779. Ég ætla í því sambandi að nefna hér að hv. þm. Ásmundur Friðriksson kom hér upp í störf þingsins þar sem hann benti á nauðsyn þess að við styðjum við búskap bænda og í rauninni held ég að það sé varla til sá alþingismaður eða þá sá flokkur hér á þingi sem ekki vill styðja við búskap bænda. Hv. þingmaður bendir hér á fundinn Laun fyrir lífi þar sem bændur eru í rauninni að hrópa á aðstoð. Hann talar þar um blóðmerahald, hversu mikilvægt það sé fyrir þessa bændur og hann talar um að það séu nú um 2.000 hryssur sem verið sé að dæla blóði úr. Ef má deila eins mikið í það sem hv. þingmaður sagði þá vil ég leiðrétta hann hér með og benda á það að þær voru 4.779, hryssurnar, en ekki 2.000, svo það sé sagt. Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, sendi bréf til íslenskra stjórnvalda 10. maí 2023 þar sem færð voru rök fyrir því að blóðmerahald bryti í bága við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2010/63/ESB frá 22. september 2010 um vernd dýra sem notuð eru í vísindaskyni. Samkvæmt ESA heyrir starfsemin undir tilskipunina, þar sem hún telst sem notkun dýra í öðrum vísindalegum tilgangi og kann að valda dýrum sársauka, þjáningu eða varanlegum skaða umfram þann þröskuld sem tilskipunin kveður á um. ESA telur jafnframt að hvorki lög um velferð dýra né sú reglugerð sem ráðherra setti um blóðtöku úr fylfullum hryssum, nr. 900/2022, uppfylli þær kröfur sem tilskipunin gerir og miði að því að vernda dýr sem nota á í vísindaskyni. Það er skilyrði samkvæmt tilskipuninni að stjórnvöld meti hvort notkun dýra á þennan hátt sé nauðsynleg til að ná fram þeim markmiðum sem að er stefnt eða hvort hægt sé að ná fram sömu markmiðum án notkunar dýra. Íslensk stjórnvöld hafa ekki framkvæmt slíkt mat. Í kvörtuninni sem barst til ESA vegna blóðmerahalds á Íslandi kom fram að nú þegar væru framleiddar staðkvæmdarvörur sem hefðu sömu notkunareiginleika og þau lyf sem framleidd eru úr hormóni fylfullra mera. Þess skal getið að ég veit eiginlega ekki hvað mörg lyf er þegar búið að framleiða, hversu margar tegundir. Ég vissi alla vega um níu tegundir sem fást nú bara í apótekum í Þýskalandi, en svo komu fram heimildir um að þessar staðkvæmdarvörur væru í rauninni mun fleiri - mun fleiri. Evrópuþingið hefur skorað á bæði framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og aðildarríki þess að hætta innflutningi og framleiðslu á PMSG. Áskorun þingsins til aðildarríkja ESB er í raun einnig beint til Íslands sem aðildarríkis að EES-samningnum. Ef framkvæmdastjórnin grípur til aðgerða til að framfylgja ályktun Evrópuþingsins, sem felur í sér bann við blóðmerahaldi í Evrópu, liggur ljóst fyrir að slíkt bann mun ná til Íslands á grundvelli EES-samningsins. Ísland er líklega eini framleiðandi PMSG í Evrópu - við vitum einungis um þrjú lönd í heiminum sem ganga svona harkalega fram gegn fylfullum hryssum - þrátt fyrir að hrossabúskapur sé stundaður í öllum löndum álfunnar. Það vekur furðu að starfsemi sem þessi sé jafn umfangsmikil hér á landi og raun ber vitni. Íslandsstofa hefur á undanförnum átta árum verið í sérstöku markaðsátaki til að kynna íslenska hestinn á erlendri grundu. Átakið felst í því að íslenski hesturinn verði þekktur á heimsvísu sem reiðhesturinn með góða geðslagið, sá sem færir fólk nær náttúrunni. Markmiðið með átakinu er að auka verðmætasköpun sem byggist á íslenska hestinum, sem er þvert á það dýraníð sem er verið að framkvæma hér á íslenskum fylfullum hryssum. Það er verið að styrkja ímynd hans í vitund fólks um heim allan og verið að markaðssetja vörumerkið Horses of Iceland. Ísland ver á ári hverju miklum fjármunum í að draga fram jákvæða ímynd landsins á erlendri grund. Blóðmerahald stórskaðar þessa ímynd og hefur verið fordæmt um heim allan. Ef ekki verður gripið til aðgerða gegn blóðmerahaldi tafarlaust verður orðspor og ímynd Íslands fyrir óafturkræfu tjóni. Lög um velferð dýra hafa það að markmiði að stuðla að velferð dýra, raunverulega. Til þess eru lög um velferð dýra. Í þeim lögum er talið upp að dýrin séu laus við vanlíðan, hungur og þorsta, ótta og þjáningu, sársauka, meiðsli og sjúkdóma. Hvað af þessari talningu sem ég var með hér skyldi nú eiga við um villtar fylfullar hryssur sem er verið að troða inn í blóðmerabásinn? Eru þær hræddar? Skyldu þær vera óttaslegnar, með vanlíðan? Eru þær þjáðar? Eru þær með sársauka? Meiða þær sig? Fimm atriði af þessari upptalningu eiga beint við um dýraníðið blóðmerahald - beint við. Það er þverbrot á lögum um velferð dýra. Það liggur á borðinu og það þarf í rauninni að hafa lítið fleiri orð um það. Það er enn fremur markmið laganna að dýr geti sýnt sitt eðlilega atferli eins og frekast er unnt. Það má vera ljóst að blóðmerahald brýtur gegn framangreindum markmiðum laganna. Stjórnvöld hafa ekki tryggt vernd fylfullra mera gegn því ofbeldi og þeirri illu meðferð sem felst í blóðmerahaldi. Löggjafinn verður að grípa til aðgerða strax og banna með öllu blóðmerahald. Lagt er til að brot gegn því banni varði refsingu skv. 1. mgr. 45. gr. laga um velferð dýra. Þá er einnig lagt til að 6. mgr. 45. gr., sem kveður á um að brot gegn velferð dýra skuli aðeins sæta rannsókn lögreglu að undangenginni kæru Matvælastofnunar, verði felld brott, því að að sjálfsögðu á þorri almennings og við, raunverulegir dýravinir, þeir sem raunverulega hugsa um velferð dýra, að geta bent á það ef um illa meðferð dýra er að ræða. Það skal einnig tekið fram að við komum með breytingartillögu við frumvarp til fjáraukalaga til að tryggja það að ríkið myndi stíga inn og styrkja þá bændur sem yrðu fyrir búsifjum ef þetta frumvarp næði fram að ganga. Við höfum ítrekað bent á ýmsar leiðir til að aðstoða bændur við að komast í aðra tegund búskapar. Við höfum viljað niðurgreiða raforku, við höfum viljað efla garðyrkju. Við höfum viljað hjálpa þeim þannig að þau verði sjálfbær í allri ræktun á ávöxtum og grænmeti og allri ylrækt. Þetta hefur náttúrlega ekki fengið góðan hljómgrunn. Það er vert að geta þess að það kom tilkynning frá matvælaráðuneyti 15. september síðastliðinn í kjölfar samskipta milli Eftirlitsstofnunar EFTA og matvælaráðuneytisins: „Í kjölfar samskipta milli Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) og matvælaráðuneytisins mun reglugerð sem gilt hefur síðan 2022 um blóðmerahald verða felld úr gildi og starfsemin felld undir reglugerð nr. 460/2017 um vernd dýra sem notuð eru í vísindaskyni sem innleiðir tilskipun 2010/63/EB sem felld var inn í EES-samninginn árið 2014. Í formlegu áminningarbréfi“ - áminningarbréfi, tek ég fram aftur, frú forseti - „ESA frá 10. maí sl. kemur fram afstaða stofnunarinnar um að Ísland hafi brotið gegn ákvæðum framangreindrar tilskipunar og ákvæðum EES-samningsins með setningu sérreglna um málefnið. Málið snýr að túlkun á gildissviði regluverksins sem um ræðir og hafa íslensk stjórnvöld“ - takið eftir - „fallist á að blóðtaka úr fylfullum merum fyrir framleiðslu á PMSG/eCG hormóni falli innan gildissviðs regluverksins. Reglugerð um blóðtöku úr fylfullum hryssum nr. 900/2022 verður felld úr gildi frá 1. nóvember nk. Lögð er áhersla á að gæta meðalhófs og að hagaðilum sé gefið tækifæri til að aðlaga sig að nýrri lagaumgjörð.“ - Það skal tekið fram að nú er þessari blóðmeravertíð ársins 2023 að ljúka, er nýlokið, en hún mun hefjast aftur næsta sumar þannig að aðlögunin er alveg nóg í mínum huga. - „Eftir 1. nóvember mun reglugerð nr. 460/2017 um vernd dýra sem eru notuð í vísindaskyni gilda um starfsemina. Að fella starfsemi blóðmerahalds undir umrædda reglugerð felur í sér að formkröfur til ákveðinna þátta starfseminnar munu breytast, t.d. varðandi starfsleyfi sem Matvælastofnun annast samkvæmt reglugerðinni.“ Það hefur einnig komið fram að það er talið að með þessari reglugerð sem við erum að innleiða nú sé nánast sjálfhætt, enda liggur það líka á borðinu. Það er ekkert við blóðtöku úr fylfullum hryssum, ekki neitt, sem kalla má í vísindaskyni. Það eru akkúrat engin vísindi, eftir áratuga dýraníð á fylfullum hryssum eru akkúrat engin vísindi sem liggja þar að baki. Og markmiðið, sem áður segir, sem að var stefnt með því að vinna hormónið PMSG úr blóði fylfullra hryssna, er eingöngu og einungis að auka svínakjötsframleiðslu fyrst og síðast. Í sárafáum tilvikum er þetta hormón notað í eitthvað annað. Þannig að þegar upp er staðið snýst þetta dýraníð um það að við getum borðað meira beikon og að verksmiðjubúskapurinn geti blómstrað sem aldrei fyrr með einu dýraníðinu ofan á annað. Þannig að ég vona bara innilega eftir allt sem á undan er gengið að löggjafinn fari að gyrða sig í brók og banna það sem hefur verið okkur til háborinnar skammar. Ég veit ekki eins og hvað við lítum út fyrir að vera á erlendri grund. Við eigum að koma til móts við bændurna okkar, byggja upp sjálfstraust þeirra gagnvart því að vera með búskap sem ekki er þannig úr garði gerður að það orki tvímælis og jafnvel særi siðferðis- og blygðunarkennd fólks. Það er sárara en tárum taki að árið 2023 skuli ég standa hér og mæla fyrir banni við blóðmerahaldi í fjórða sinn. Það er sárara en tárum taki að maður skuli vera að berja hér hausnum við steininn þegar í rauninni allur heimurinn sendir okkur illt auga. Þegar ESA, Eftirlitsstofnun EFTA, hefur sent okkur skammir, eigum við bara að hunsa það, frú forseti? Það er kominn tími til að taka utan um þessar blóðmerar. Að lokum langar mig að vísa aftur í hv. þm. Ásmund Friðriksson því að hann hefur mikinn áhuga, held ég, á blóðmerahaldi og nefndi það hér sérstaklega í störfum þingsins, sagði að þessar hryssur hefðu það sennilega best allra dýra í landinu, þær væru frjálsar og þyrftu ekki að ganga í gegnum neinar þvinganir eða leiðindi nema í örfáa klukkutíma á ári. Staðreyndin er sú að bara í desember 2019 drápust 100 merar, 100 merar drápust í óveðrinu og á hverju einasta ári drepast mismargar hryssur hér í ofsaveðrum sem geisa um landið vegna þess að það er ekki um þær hirt. Þær hafa ekkert skjól. Þannig að hún er í rauninni brotin, þessi dýravelferð, og þessi löggjöf um dýravelferð virðist meira vera sýndarmennska heldur en raunveruleg lög. Það er kominn tími til, frú forseti, að eftirlitsaðilar og löggjafinn sjálfur fylgi því fast eftir sem hann hefur gert hér að lögum. Það er ætlast til þess að almenningur fylgi þeim reglum sem við setjum hér. Hér eru menn kærðir hægri vinstri fyrir að keyra of hratt eða á öfugum helmingi vegarins eða hvaðeina annað sem er. Hér má í rauninni ekki neitt öðruvísi en að við því séu einhver ákveðin viðurlög. En dýraníð, það má brjóta lög um velferð dýra um hábjartan dag fyrir framan alheim án þess að íslensk stjórnvöld og eftirlitsaðilar bregðist við. Frú forseti. Það er kominn tími til að leggja algjört bann við dýraníðinu blóðmerahaldi.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða frumvarp Flokks fólksins um breytingu á lögum um velferð dýra, bann við blóðmerahaldi. Ég er stoltur af þessu frumvarpi. Á Íslandi er virkur iðnaður sem felst í blóðtöku úr lifandi hrossum í því skyni að vinna úr blóðinu hormón sem selt er líftæknifyrirtæki til að framleiða megi frjósemislyf og hvata til að auka frjósemi í svínaeldi til manneldis. Líftæknifyrirtækið borgar hátt verð fyrir hormónið og því hefur blóðmerahald aukist til muna á Íslandi á síðustu árum. Á nokkrum stöðum er þetta orðið stórbúskapur með allt að 200 hryssur í blóðmeraframleiðslu. Miklir fjárhagslegir hvatar eru til staðar til að hámarka afköstin og því eru blóðmerar látnar ganga með folöld eins oft og mögulegt er eða þar til hormónið fyrirfinnst ekki lengur í blóði þeirra. Þá er þeim slátrað og folöldin fara jafnan beint í sláturhús. Á meðan hormónið finnst í blóði meranna er framkvæmd blóðtaka á viku fresti, 5 lítrar í hvert skipti 7–8 sinnum yfir sumarið. Íslenski hesturinn en minni en hefðbundið hestakyn og því er blóðmagn í íslenskum hryssum aðeins 35–37 lítrar. Að níðast á einu dýri til þess að níðast á öðru dýri hlýtur að vera það ömurlegasta sem til er. Ef við förum að hugsa út í hvers vegna verið er að níðast á einu dýri til að níðast á öðru dýri og í hvaða aðstæðum það er gert hlýtur okkur að blöskra og við eigum að gera kröfu um að þessu verði hætt strax. Blóðmerasögur. Já, 5 lítrar af blóði allt að 8 sinnum úr fylfullri meri með folald er ekkert annað en mjög slæmt og hryllilegt dýraníð. Gleymum því ekki að þetta er meri með folald. Hún er með líf inni í sér. Eini tilgangurinn með því að ná þessu hormóni úr blóði merarinnar er síðan að níðast á öðru dýri, gyltu, til að gera hana tilbúna til að eignast grísi löngu áður en hún á að vera tilbúin til þess. Það er svo ótrúlegt að þetta skuli viðgangast. Það sem hefur kannski slegið mig mest er að þegar maður ræðir þetta við fólk úti í bæ þá hristir það hausinn og segir að þetta geti ekki átt sér stað, að við getum ekki verið svona ill að hafa búið til svona iðnað. Það er ekkert fallegt við þetta. Það er ekki hægt að gera þetta fallega. Dýrin eru skelfingu lostin. Það er útilokað að beita þeirri aðferð að binda upp höfuð dýra til að þvinga nál í hálsinn á þeim til að ná út blóði í þeim eina tilgangi að níðast svo á öðru, til þess að auka hvað? Framleiðslu á kjöti. Og þeir berjast með kjafti og klóm til að fá að halda þessu áfram, blóðmerabændur. En við eigum að hjálpa bændum sem hafa einhvern veginn villst af vegi og telja sig nauðsynlega þurfa að fara út í þennan iðnað, hjálpa þeim að komast í annað. Ég trúi ekki öðru en að ef þessir bændur gætu farið í annað og fengið sömu tekjur fyrir það myndu þeir gera það á stundinni. Okkur ber skylda til að stöðva þetta. Okkur ber skylda til að vernda dýrin. Það gerir okkur ekki betri að aðrir séu verri og það er engin afsökun þó að einhverjir reyni og ætli sér virkilega og vilji gera þetta vel. Það er ekki hægt. Þetta verður alltaf maðurinn að níðast á dýrinu til að ná blóði til að framleiða blóðpeninga og við skulum stoppa það. Sagt er að dýralæknar taki blóð undir opinberu eftirliti. Mér líður ekkert betur með það vegna þess að ég geri mér grein fyrir því að það er misbrestur á þeirri framkvæmd og það hefur komið í ljós. Annað sem ég átta mig eiginlega ekki á og kom fram og átti að vera til góðs, held ég, er að merarnar séu staðdeyfðar. Ég sé ekkert gott við það. Þær eru auðvitað staðdeyfðar vegna þess að þær finna til. Mannskepnan tekur ákvörðun; við förum í Blóðbankann ef við erum að gefa blóð en það er níðst á dýrunum án þess að hika. Ég las grein á sínum tíma þegar við vorum að ræða þetta. Höfundur hennar heitir Árni Stefán Árnason og er lögfræðingur, sérhæfir sig í lögum um dýravernd. Hann skrifaði grein í Kjarnann 14. janúar 2020 og með leyfi forseta ætla ég að vitna í grein hans. Þar segir undir fyrirsögninni „Alheimsvirðing íslenskrar hrossaræktar á undir högg að sækja“: „Íslenska hrossið nýtur mikillar virðingar á heimsvísu. Þegar best lætur á Íslandi er aðbúnaður og framkoma mannsins við hrossið til mikillar fyrirmyndar, langt umfram það, sem lög krefjast og gott siðferði gerir tilkall til. Þá ímynd verðum við að vernda og hrossinu ber að sýna þakklæti og virðingu. - En svo er því miður ekki alls staðar á Íslandi.“ Og áfram segir í fyrirsögn „Blóðmerin er tilraunadýr til að auka kjötframleiðslu“: „Blóðmerahald er iðnaður, skilgreindur sem tilraunadýrastarfsemi af Matvælastofnun (MAST) og hefur þann eina tilgang, að framleiða hormónið PMSG, hvata til að auka frjósemi í svínaeldi til manneldis.“ Síðar í greininni segir orðrétt undir fyrirsögninni „Blóðmerar þolendur hins harða heims útigangs“: „Blóðmerar eru útigangshryssur. Úti allt árið við afar misjafnar aðstæður. Við þessar aðstæður er skylda skv. lögum að veita þeim gott skjól, gegn veðrum, fóður og vatn. Það heyrði til undantekninga að samstarfsaðilar mínir sæju kröfuna um skjól uppfyllta en þeir höfðu viðkomu á um 40 stöðum blóðmerastóða hvar haldin voru hundruð mera ásamt folöldum. Það kom og á daginn í nýlegu óveðri að hross gátu ekki veitt sér skjól og drápust hægum kvalafullum dauðdaga, þvert á ákvæði dýraverndarlaga. Margoft hefur verið gagnrýnt af ýmsum aðilum hvernig mörg útigangshross eru auk þess vanrækt að vetri til varðandi vatns- og heygjöf.“ Undir fyrirsögninni „Iðnaðarþrælarnir blóðmerar og folöld þeirra“, segir orðrétt, með leyfi forseta: „Blóðmerar eru gerðar fylfullar með reglulegu millibili til þess að líkami þeirra geti hafið framleiðslu blóðs, sem inniheldur PMSG, „gullmola“ líftæknifyrirtækja, sem veitir þeim milljarðahagnað á ári hverju með fjöldaframleiðslu þess. Blóð er tekið úr merum í tuglítratali yfir sumarmánuðina.“ Í frumvarpinu kemur fram að það hefur ekki verið hrakið hér á nokkurn hátt að blóð sé tekið úr merunum 7–8 sinnum yfir sumarið. Íslenski hesturinn er minni en erlend hestakyn og því er blóðmagn íslenskra mera aðeins 35–37 lítrar, eins og áður kom fram. Hér er því verið að taka um 14% af blóðmagni þeirra í viku hverri í tvo mánuði. Mér er gjörsamlega fyrirmunað að skilja í fyrsta lagi að hægt sé að réttlæta þetta. Í öðru lagi að það sé líka, eins og hefur komið fram í málaskrá - það er eiginlega stórfurðulegt að við skulum vera í dag í þessari stöðu að þurfa að berjast fyrir því að það sé ekki framið svona óhugnanlegt dýraníð hér. Okkur ber eiginlega skylda til að leggja þetta af. Við eigum að vera nógu siðuð og við eigum að vera orðin nógu þróuð til að bera meiri virðingu fyrir dýrunum okkar en þetta. Ég segi fyrir mitt leyti að ég ber virðingu fyrir bændum og ég hef ekkert nema gott að segja af þeim bændum þar sem ég þekki til, en ég trúi því ekki að raunverulegir bændur vilji hafa þennan búskap. Hagnaðurinn hlýtur að liggja í því að taka blóð og búa til efnið sem svínabændur framleiða kjöt með. Ég segi: Eigum við að sammælast um það að frumvarpið sem við erum hér að mæla fyrir nái fram að ganga og að það sé kominn tími til að við sýnum hestum þá virðingu, sérstaklega merunum sem eru með folöld, að við séum ekki að dæla fleiri lítrum af blóði úr þeim 7–8 sinnum á sumri? Getum við verið í fáránlegri stöðu en þetta? Er hægt að leggjast lægra? Ég sé engan tilgang með þessu. Ég spyr: Er ekki löngu kominn tími til að við högum okkur eins og aðrar siðaðar þjóðir og hugsum um velferð dýra og hættum að níðast á þessum dýrum og það strax?

Virðulegi forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi um breytingu á lögum um velferð dýra líkt og allur þingflokkur Flokks fólksins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson frá Pírötum - mikilvægt að minnast hans - þar sem lagt er til að bannað verði að taka blóð úr fylfullum merum í þeim tilgangi að selja það eða vinna úr því hormónið PMSG (Pregnant Mare Serum Gonadotropin) eða nokkra aðra vöru til sölu. Hér er um mikilvægt dýravelferðarmál að ræða. Þessi starfsemi hefur verið stunduð hér undanfarinn áratug eða meira og er hormónið aðallega notað til að framleiða frjósemislyf fyrir svínarækt. Blóðmerarnar eru látnar ganga með folöld eins oft og mögulegt er til að hámarka afköst hverrar merar þar til hormónið finnst ekki lengur í blóði hennar. Þegar svo er komið er merunum slátrað. Folöldunum er að jafnaði slátrað og þetta eru oft mjög lítil folöld. Umfang blóðtökunnar fer fram úr því lágmarki sem t.d. er minnst á í greinargerð, en í ritrýndri fræðigrein er lagt til að það eigi aldrei að taka meira en 7,5% af heildarblóðrúmmáli. Gildandi reglugerð heimilar umtalsvert meiri blóðtöku, eða allt að 18,5% af heildarblóðrúmmáli vikulega, átta vikur í röð. Augljóst er að hér er um dýraníð að ræða sem varðar lög um velferð dýra. Hvernig má það vera að verið sé að taka vaxtarhormón úr fylfullri meri einmitt á þeim tíma sem hún þarfnast þess mest þegar hún er fylfull? Merin bregst oft þannig við að hún fyllist angist, missir stjórn og verður dauðhrædd. Hið ófædda folald vex heldur ekki eins og það myndi gera án þessarar blóðtöku. Hvað er svo gert við þetta vaxtarhormón? Jú, því er sprautað í svín. Það má eiginlega segja að hér sé um dýraníð að ræða á þremur stigum; gagnvart fylfullri meri, ófæddu folaldi og svíninu. Í fyrra, sumarið 2022, var tilkynnt um að átta fylfullar merar hefðu drepist í tengslum við blóðtöku og grunur leikur á að það hafi verið vegna starfa dýralækna sem ekki voru nógu þjálfaðir. Blóðmerahald jókst til muna undangenginn áratug en í kjölfar aukinnar umfjöllunar um blóðmerahald hefur umfang þess farið minnkandi. Árið 2021 voru 119 starfsstöðvar með 5.383 blóðmerar en í fyrra, árið 2022, voru starfsstöðvar orðnar 90 talsins og heildarfjöldi blóðmera 4.779. Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, sendi íslenskum stjórnvöldum bréf í maí í ár þar sem færð eru rök fyrir því að blóðmerahald brjóti í bága við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá september 2010 um vernd dýra sem notuð eru í vísindaskyni. Samkvæmt ESA heyrir starfsemin undir tilskipunina, þar sem hún telst sem notkun dýra í öðrum vísindalegum tilgangi og kann að valda dýrum sársauka, þjáningu eða varanlegum skaða umfram þann þröskuld sem tilskipunin kveður á um. ESA telur jafnframt að hvorki lög um velferð dýra né sú reglugerð sem ráðherra setti um blóðtöku úr fylfullum hryssum frá 2022 uppfylli þær kröfur sem tilskipunin gerir og miði að því að vernda dýr sem nota á í vísindaskyni. Það er skilyrði samkvæmt tilskipuninni að stjórnvöld meti hvort notkun dýra á þennan hátt sé nauðsynleg til að ná fram þeim markmiðum sem að er stefnt eða hvort hægt sé að ná fram sömu markmiðum án notkunar dýra. Stjórnvöld hafa ekki lagt mat á það hvort það sé hægt að ná markmiðum með öðrum hætti en með blóðtöku úr fylfullum merum. Er vert að benda á að í kvörtuninni sem barst til ESA vegna blóðmerahalds á Íslandi kom fram að nú þegar væru framleiddar staðkvæmdarvörur sem hefðu sömu notkunareiginleika og þau lyf sem framleidd eru úr hormóni fylfullra mera. Það er hægt að nota önnur staðkvæmdarlyf en þetta hormón sem tekið er úr fylfullum merum. Evrópuþingið hefur skorað á bæði framkvæmdastjórn Evrópusambandsins og aðildarríki þess að hætta innflutningi og framleiðslu á PMSG, þessu vaxtarhormóni. Ég veit að þetta hefur verið til umræðu í danska þinginu, hollenska þinginu og í Sviss. Ég veit að Danir eru að skoða þetta mál hjá sér en það breytir því ekki að við erum eini framleiðandinn á PMSG í Evrópu. Þrátt fyrir að hrossabúskapur sé stundaður í öllum löndum álfunnar eru það bara við á Íslandi sem framleiðum þetta. Hver eru hin ríkin? Jú, það eru fátæk þriðja heims ríki; fátæk ríki í Suður-Ameríku, Úrúgvæ og Argentína og svo Mongólía og Kína. Við erum á sama bás í dýravelferð hvað þetta varðar. Ég vil líka minnast á ímynd Íslands. Nú hefur Íslandsstofa verið í sérstöku markaðsátaki til að kynna íslenska hestinn á erlendri grund undir nafninu Horses of Iceland. Við verjum miklum fjármunum í að byggja upp þessa ímynd og höfum náð gríðarlegum árangri. Staða íslenska hestsins úti í heimi er alveg einstök, hvort sem er í Skandinavíu, Bandaríkjunum, Þýskalandi eða annars staðar - það er haldin heimsmeistarakeppni íslenska hestsins - svo ég tali nú ekki um þá ímynd og þann stall sem íslenski hesturinn er á í íslensku samfélagi og hefur verið á í árhundruð sem þarfasti þjónninn. Síðan erum við farin að nota þessa merkilegu skepnu til blóðmerahalds til að vinna vaxtarhormón úr skepnunum, sem er klárt dýraníð eins og hér hefur komið fram. Þetta skaðar stórlega þá ímynd sem bæði við sem samfélag höfum af íslenska hestinum og úti í heimi. Eins og kom fram hjá framsögumanni er ljóst að þessi iðnaður, ef við getum kallað hann svo, er undir reglugerð um vernd dýra sem eru notuð í vísindaskyni. Tilgangur reglugerðarinnar er að stuðla að takmörkun á notkun dýra í vísinda- og menntunarskyni, stuðla að velferð og virðingu fyrir dýr sem notuð eru í slíkum tilgangi, og að tryggja að dýr sem notuð eru í slíkum tilgangi séu ekki látin sæta óþarfa álagi. Þetta er tilgangurinn sem maður les úr 1. gr. reglugerðarinnar og það er alveg augljóst mál að blóðmerahald gengur gegn tilgangi þessarar reglugerðar um vernd dýra sem eru notuð í vísindaskyni. Það má nánast fullyrða að um leið og búið er að færa blóðmerahald undir þessa reglugerð sé blóðmerahaldi sjálfhætt, nema við ætlum að fara í einhverja stórkostlega lögfræðilega fimleika til að fella blóðmerahald í atvinnuskyni hér undir, með þeim hætti og því magni sem það er stundað hér á Íslandi. Blóðmerar voru tæplega 5.000 á síðasta ári og tekin voru vikulega, átta vikur í röð 18,5% af heildarblóðrúmmáli. Það mun ekki standast reglugerðina á nokkurn einasta hátt nema við ætlum að túlka hana þannig að hún verði algjörlega marklaus. Ef við skoðum þessa reglugerð er t.d. fjallað um það í 8. gr. að notast skuli við vísindalega aðferð eða prófunaráætlun sem ekki felur í sér notkun á lifandi dýrum. Einnig skal við tilraunir ekki nota fleiri dýr en nauðsynlegt er, án þess að markmiði tilraunar sé stefnt í hættu. Það er augljóst mál að ef við ætlum að gera vísindatilraunir og framleiða hormón til sölu í því magni sem við gerðum í fyrra úr tæplega 5.000 skepnum, þá brjótum við strax við bága við ákvæði 8. gr. um það að við tilraunir skuli ekki notast við fleiri dýr en nauðsynlegt er. Það er alveg klárt mál að við þurfum ekki að notast við tæplega 5.000 skepnur til að gera þá vísindatilraun, eða 4.779 blóðmerar. Einnig kemur fram í reglugerðinni um val á aðferðum að tilraun skuli ekki gerð ef önnur aðferð eða prófunaráætlun, til að ná fram þeim niðurstöðum sem sóst er eftir, sem felur ekki í sér notkun á lifandi dýri, er viðurkennd. Það eru þessar staðkvæmdarvörur; önnur aðferð er til. Við val um aðferðir við tilraunir og prófunaráætlanir skal velja þær sem fela í sér notkun á sem fæstum dýrum, það er a-liðurinn; notkun dýra sem upplifa sem minnstan sársauka, þjáningu, hræðslu eða verða fyrir sem minnstum varanlegum skaða, og er augljóst mál að það á ekki við um fylfullar blóðmerar; aðferðir sem valda dýrunum - þetta er endurtekið í 10. gr. - sem minnstum sársauka, þjáningu, hræðslu eða varanlegum skaða. Það er alveg klárt mál að blóðmerahald stenst engan veginn þessa reglugerð eins og við höfum stundað það, það er ekki í vísindaskyni og stenst ekki dýravernd. Við skulum vona að framkvæmd þessarar reglugerðar verði með þeim hætti að hún verði samkvæmt orðanna hljóðan. Þá væri þessu sjálfhætt. Flokkur fólksins hefur lagt til að nái þetta frumvarp fram að ganga verði blóðmerabændum bættur sá skaði og við höfum lagt fram tillögur í fjáraukalögum hvað það varðar. Það er mjög mikilvægt að við séum á undan bylgjunni, ef svo má segja, og tökum ekki á þessu eftir á. Að stunda blóðmerahald á grundvelli reglugerðar sem síðan stenst hana ekki á nokkurn hátt fyrir lögum mun líklega kalla á dómsmál. Það má ljóst vera að blóðmerahald brýtur gegn markmiðum og tilgangi þessarar reglugerðar og brýtur líka gegn lögum um velferð dýra. Stjórnvöld hafa ekki tryggt vernd fylfullra mera gegn því ofbeldi og þeirri illu meðferð sem felst í blóðmerahaldi. Löggjafinn verður því að grípa til aðgerða strax og banna blóðmerahald með öllu. Út á það gengur þetta frumvarp. Ég vænti þess að það fái góða umfjöllun í atvinnuveganefnd og komi til 2. umræðu í þingsal.

Virðulegur forseti. Ég ætla aðeins að taka til máls undir þessum lið. Ég vil reyndar byrja á að lýsa því yfir að ef ég vildi síst munnhöggvast við einhverja þá væri það við þessa ágætu vini mína í Flokki fólksins. Við erum ekki sammála í þessu máli en erum trúlega sammála í flestum öðrum málum. Það er vík milli vina í smástund og við látum það yfir okkur ganga. Það sem hræðir mig mest, virðulegur forseti, í þessari umræðu sem hér hefur farið fram er þessi þungi fullyrðinga og ásakana um dýraníð. Mér finnst það ekki sæmandi að tala svona hér í þingsal um íslenska bændur, að tala svona um fólk sem hefur sinnt þessu dýrahaldi í yfir 40 ár með miklum sóma. Ég þekki marga bændur og þeirra fólk og veit ekki um nokkurn mann, alla vega sem ég þekki, sem er vísvitandi að fara illa með blóðmerar. Ég hef upplýsingar um það að það séu minni afföll hjá blóðmerum en öðru afurðagefandi búfé í landinu. Það er einhver regla um það hvað talið er eðlilegt að afföll séu í bústofninum. Ég þekki það ekki, en ég hringdi til að fá upplýsingar um hvernig það væri almennt í bústofni. Það liggur fyrir og kom líka fram í atvinnuveganefnd um daginn að blóðmerahald hefur í 40 ár trúlega verið sú búgrein með hross sem fer hvað best með skepnuna. Ég ætla ekki að endurtaka hvað er tekið mikið blóð og hvað oft.  Ég vil biðja íslenska bændur afsökunar á því að þessi orð skuli hafa fallið í þingsal. Ég bið þá afsökunar á því og mér finnast þetta ekki góðar kveðjur til ungra bænda, sem margir hverjir stunda einmitt blóðmerarækt, að nú þegar þeir eru að berjast fyrir lífi sínu og fyrir lífi sveitanna séu þeir kallaðir dýraníðingar og sagt að þeir labbi fram hjá deyjandi skepnu eins og hún komi þeim ekki við. Það særir mig. Það særir hvern einasta mann að svoleiðis sé talað og þannig eigum við ekki að tala. Við myndum ekki einu sinni tala svona hvert við annað hér, hvað þá um bændur sem eiga allt gott skilið og þurfa á öllu frekar að halda núna en svona sendingum. Mér finnst í þessu máli eins og í of mörgum í þinginu að við séum í einhverju stríði við atvinnulífið. Þetta er bara árás á atvinnulífið. Þetta er búgrein sem er búin að vera innan Bændasamtakanna í 40 ár og er sérstök deild, og það á að fara að breyta því í það að vinna í vísindaskyni? Ætlum við að fara að stoppa fiskveiðar og fara að vinna þær í vísindaskyni? Við þyrftum þá ekki annað en að senda einhverja tvær trillur á sjó til að vita hvernig þorskurinn hefur það í sjónum. Er bara hægt að gera það eftir aldabúskap, í þessu tilfelli 40 ára búskap með blóðmerar, að segja að nú þurfi að fara að rannsaka þetta? Þeir vita allt um þetta og það þarf ekkert að rannsaka neitt, en það þarf að standa vel að öllu og við skulum halda áfram að tala fyrir því að bændur standi sig í stykkinu. Ég hef ekki áhyggjur af íslenskum bændum, að þeir standi sig ekki í stykkinu. Ég hef meiri áhyggjur af því að við hérna í þinginu stöndum okkur ekki í stykkinu og stöndum með þeim núna þegar allt er að fara til andskotans hjá þeim í búrekstrinum, og ekki allt þeim að kenna og örugglega fæst af því. Þeir stjórna ekki verðbólgunni í heiminum eða hækkunum á aðföngum, hvað þá hækkunum á vöxtum sem eru að drepa allt, ekki bara þá heldur okkur öll; börnin okkar sem eru að kaupa hús. Ég held að við ættum að senda hlýjar kveðjur í sveitina og ekki ásaka fólk þar um dýraníð. Það er alvarlegt að ásaka fólk um dýraníð. Ég veit ekki hvað fylgir þeirri sekt eða því broti að fólk sé sakað um dýraníð.

Ill meðferð á dýrum.

Það kom fram í atvinnuveganefnd þegar yfirdýralæknir kom að ekkert benti til þess að meðferð á blóðmerum bryti í bága við dýraverndarlög. Það er ekkert sem hefur komið fram um það að bændur hafi brotið dýraverndarlög gagnvart blóðmerum. En það er hægt að hlusta þegar útlendingar koma hingað og standa í þrjú ár og taka myndir af atvikum og klippa saman á ljótan hátt. Þá líta menn ekki vel út. Og hvað gerðu þeir þegar MAST óskaði eftir því að fá óklippt efni? Þá kom ekkert. Þeir vildu ekki senda sannleikann. Það má ekki segja sannleikann. Það á að halda lyginni á lofti. Það er óþverraskapur, alger óþverraskapur. Hvernig haldið þið að það væri ef ljósmyndari stæði á þingpöllunum í þrjú ár og tæki myndir af þingmönnum? Ég hugsa að það væri hægt að birta mynd af hverjum einasta þingmanni í einhverri stellingu sem væri óheppileg. Svo væri hægt að segja: Já, þetta er nú þingheimur. Svona lítur hann út. Þetta er auðvitað bara óþolandi umræða. Fólk getur auðvitað haft allar skoðanir á blóðmerahaldi, ég skil það alveg. Þannig erum við bara gerð. En ásakanir í garð einstaklinga, í garð heillar stéttar blóðmerabænda, eru ódrengilegar. Fjölmiðlarnir hafa tekið þátt í þessu líka. Þeir senda dróna inn í fjárhúsin þar sem er verið að taka blóð, þar sem fjölskyldan á bænum stendur við merarnar og tekur blóð með dýralækninum sem er búinn að deyfa þær. Þá koma svífandi drónar frá fréttastofu Ríkisútvarpsins inn um gluggann sem enginn hafði boðið í heimsókn og þeir brjóta öll lög. Hvar eru fréttirnar af því í Ríkisútvarpinu eða ríkissjónvarpinu? Þeir segja ekki fréttir af sér og sínum, hvorki þegar þeir brjóta lög gagnvart persónufrelsi eða öðru frelsi, eða sameiginlegum tekjum okkar landsmanna. Ég held að þeir ættu nú að hætta að leika sér í drónaleik, snúa sér að því að segja sannar fréttir og láta fólk í atvinnulífinu í friði sem er að vinna sína vinnu og vill fá frið. Það er lágmark að banka upp á, vegna þess að í sveitinni er vel tekið á móti öllum. Ég er alveg sannfærður um það að þeir sem urðu fyrir þessu hefðu boðið fólkinu í kaffi og leyft því að koma og vera viðstatt ef fólk hefði bara sýnt almenna kurteisi, sem vantar upp á. Hana vantar líka upp á í þeim orðum sem hér hafa fallið í dag gagnvart bændum.

Ég á það til.

Ég bið þá afsökunar á því fyrir hönd þingsins að þetta skuli vera sagt á þeim tíma sem við þurfum að senda hlýjar kveðjur í sveitina, baráttukveðjur, og þyrftum kannski að horfa í eigin barm og hvernig við getum betur staðið með bændum í þeirra erfiðleikum í dag.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir hans innlegg í umræðuna. En ég frábið mér alfarið að hv. þingmaður sé að biðjast afsökunar á orðum mínum hér í þessum hv. ræðustóli landsins. Ég get séð um það sjálf og ég sé ekki eftir einu einasta orði sem ég hef hér látið falla, ekki einu. Það að brjóta dýravelferðarlöggjöfina er ekkert annað í mínum huga en hreint og klárt dýraníð. Það mun ég segja hvar og hvenær sem er. Ég vil spyrja hv. þingmann: Hvernig stendur á því að við erum eina landið í Evrópu sem stundar þessa iðju? Gefur hv. þingmaður lítið fyrir það sem við höfum fengið frá eftirlitsstofnuninni, ESA? Ég vil spyrja hv. þingmann að því hvort honum finnist eðlilegt að stunda blóðmerahald í ljósi þessarar ásýndar þegar í rauninni er hægt að fá sambærileg lyf án þess að níðast á fylfullum hryssum. Það er ónauðsynlegt. Um leið vil ég spyrja hv. þingmann að því hvort honum finnist ekki eðlilegt og sjálfsagt að ríkisvaldið komi hér inn í og styðji við þá bændur sem þurfa að auka afkomu sína með því að stunda þessa iðju. Svo væri kannski ekki úr vegi, fyrst hann hrópar svona mikið í hagsmunagæslu fyrir okkar góðu bændur, að hv. þingmaður átti sig á því að hann er í Sjálfstæðisflokknum, stærsta hagsmunagæsluflokki sjálfsagt í heiminum, sem er í lófa lagið að koma til móts við bændur og styðja við þá og styrkja þá og gera okkur að ærlegri stétt sem getur séð um sig sjálf hvað lýtur að matvælaframleiðslu.

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar. Hér er talað um að brjóta dýraverndarlög. Ég hef bara upplýsingar um það af þessum fundi atvinnuveganefndar að það hafi engin dýraverndarlög verið brotin á blóðmerum. Það hefur ekki komið fram. Það er hægt að fullyrða það, en það er bara ekki rétt samkvæmt því sem ég best veit. Og að við séum eina landið þar sem tekið er blóð úr merum og ásýnd okkar - ég held að eina ásýndin sem við þurfum að sýna hér er að við stöndum vörð um traust og gott atvinnulíf og um það gildi góðar og einfaldar reglur. Hvað varðar önnur lyf þá kom það líka fram á títtnefndum fundi að það væru auðvitað til önnur lyf, þau gerðu bara ekki sama gagn. Ég er náttúrlega hvorki lyfjafræðingur né lögfræðingur, ég er bara ekki sérfræðingur í neinu, en ég held að þetta sé ekki gert til gamans. Þetta er auðvitað bara gert vegna þess að þetta er það sem virkar best í þeim tilgangi að fjölga svínum. Það kom líka fram á fundinum að nú eiga gyltur heilmikið fleiri grísir heldur en áður. Það sparar mikið búfjárhald í þeirri grein þannig að þetta er auðvitað alls konar fram og til baka. Varðandi það að ríkisvaldið styðji bændur sérstaklega út af þessu þá held ég að við í þinginu ættum ekki að koma alltaf hér upp þegar við erum á móti einhverri atvinnugrein eða höfum einhverja athugasemd við hana, og benda á það að ríkið eigi að koma að og borga, menn geti bara hætt að vinna og ríkið borgi. Þetta er náttúrlega þannig að Ísland er að verða eitt allsherjarfríríki fyrir þá sem vilja ekki gera neitt og vilja fá allt frítt.

Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni síðara andsvar. Þvílíkir og aðrir eins útúrsnúningar. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður gerir það vísvitandi eða óvart. Í fyrsta lagi: Hann vísar hér í yfirdýralækni sem var staddur hjá atvinnuveganefnd og fullyrti að hér væri ekki um neitt dýraníð að ræða. Ef yfirdýralæknir hefur látið þau orð falla þá ætti hann að byrja á því að pakka saman og segja starfinu lausu. Þá er hann vanhæfur sem dýralæknir. Og í öðru lagi þá hefur það aldrei verið meiningin hér, með því að leggja niður þetta blóðmeradýraníðshald, að skemma fyrir bændum eða að þeir setjist í helgan stein og ríkið þurfi að borga, heldur að aðstoða þá að fara í einhverja aðra búgrein. Ég hélt að það hefði alveg komið skýrt fram í minni ræðu hér og hv. þingmaður er vel meðvitaður um það. Ég segi bara þetta: Hér er mál sem skiptir okkur öll máli og ásýnd lands og þjóðar út á við, burt séð frá því hversu vel og mikið við elskum íslenska bændur.

Virðulegur forseti. Það var eiginlega ekki andsvar í þessu, það var kannski haldið áfram að dylgja um dýraníð. Ég bara forbýð okkur að tala á þann hátt um þessa grein. Við getum alveg skipst á skoðunum um það hvort þetta sé eðlileg búgrein eða ekki en að nota þessi orð og þessa framkomu gagnvart fólkinu í sveitinni finnst mér bara algerlega fyrir neðan allar hellur. Það er fyrst og fremst það sem ég var að benda á. Ég náði ekki að svara varðandi stærsta hagsmunaflokk í heimi en ég held að Sjálfstæðisflokkurinn sé auðvitað alltaf tilbúinn að huga að þeim hagsmunum sem skipta máli fyrir land og þjóð. Það er nú bara okkar verkefni hér inni, 63 einstaklingar kosnir á þing að gæta hagsmuna.

Er það þess vegna sem okkur gengur svo vel í baráttunni gegn fátækt?

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu. Hann sagði: Við getum öll haft skoðanir á blóðmerahaldi, og bendir jafnframt á að atvinnulífið eigi að vera traust og gott. Skoðanir Flokks fólksins eru þær að við teljum að það eigi að banna blóðmerahald vegna þess að þetta er slæm meðferð á fylfullum merum. Þetta er líka slæm meðferð á hinum ófæddu folöldum og slæm meðferð á svínum. Og að vera að tala um að það sé verið að saka einstaka bændur hér um dýraníð og vera með persónulegar árásir er bara einfaldlega rangt. Við erum að fjalla hér um atvinnugrein sem við teljum að eigi ekki að vera stunduð á Íslandi vegna þess að í henni felst slæm meðferð á dýrum, dýraníð, eins og ég fór yfir í ræðu minni. Talandi um bændur í samfélaginu þá er nú bara vert að minna á það hverjir hafa verið við völd undanfarin ár og áratugi. Það eru Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn. Hver er staðan hjá bændum í dag? Á hverra vakt horfir fram á fjöldagjaldþrot í stéttinni, fátækt sauðfjárbænda, fátækt kúabænda o.s.frv.? Jú, það er á vakt Sjálfstæðisflokksins. Þetta er algerlega á ábyrgð ykkar. Og hvernig stendur á því að bændur eru svona illa staddir? Jú, það er af því að Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn og núna VG hafa ekki verið að sinna þessari atvinnugrein og ekki stutt nægilega við bakið á bændum. Annað sem er vert að benda á er að Evrópuþingið hefur skorað á framkvæmdastjórn ESB og aðildarríki þess að hætta innflutningi og framleiðslu á PMSG. Af hverju? Jú, af því að þau líta á það sem dýraníð, svo einfalt er það. Svo er verið að býsnast yfir því að við séum að tala um þetta mál hér með þessum hætti. Það er eina leiðin. Grundvöllur þess að við teljum að það eigi að banna þetta er að þetta er dýraníð. Hvernig hv. þingmaður telur það ekki vera dýraníð þegar það er verið að taka vaxtarhormón úr fylfullri meri - mér þætti bara mjög gott að fá að heyra hvernig það getur staðist. Ég tala nú ekki um hið ófædda folald, hvernig það á að geta vaxið inni í kviði hinnar fylfullu merar þegar það er búið að taka vaxtarhormónið frá hinu ófædda folaldi og svo er því dælt inn í svínin. Hvernig er hægt að líta á það öðruvísi en sem dýraníð?

Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ég vil nú biðja hv. þingmann afsökunar á því að ég náði ekki alveg fyrri hlutanum af því sem hann var að segja, var nú bara aðeins upptekinn. Að því er varðar fjöldagjaldþrot bænda og hverjum er um að kenna þá liggur það alveg ljóst fyrir að ég hef aldrei hlaupist undan þeirri ábyrgð sem ég ber sem þingmaður eða nokkru öðru sem ég geri. Það er auðvitað þyngra en tárum taki að afkoma bænda hefur versnað á minni vakt. Það er bara þannig. Ég held reyndar að stór hluti af vanda bænda sé náttúrlega vandi okkar allra. Það er verðbólga, hækkandi vaxtastig og hækkandi kostnaður vegna hráefnis. Því held ég að það skýri sig sjálft. Af því að hv. þingmaður talar um afkomu bændanna þá er auðvitað ömurlegt að kúabóndi sem gat tekið út úr rekstrinum u.þ.b. 8 milljónir á ári til að borga sér laun, nær eingöngu 2 milljónum í dag. Hver getur sætt sig við þá ömurlegu afkomu? Hvað þá þegar við tölum um sauðfjárbúskapinn sem hefur nánast verið rekinn undir núllinu. Ég þekki bara ágætlega vel til í sauðfjárbúskap í gegnum góðan kunningsskap og vináttu í sveitinni. Þetta er náttúrlega algerlega ekki bjóðandi nokkru fólki að lifa við þau kjör sem sauðfjárbændur hafa búið við. Það fer ekki saman hljóð og mynd hjá okkur í þinginu þegar við tölum um að matvælaöryggi og fæðuöryggi í landinu þurfi að treysta en svo viljum við ekki treysta búskap og viðgang sveitanna í landinu með því að halda byggðinni gangandi.

Virðulegi forseti. Ég verð bara að segja eins og er að ég tel mig vera mikinn stuðningsmann íslensks landbúnaðar, mikinn stuðningsmann hefðbundins íslensks landbúnaðar, sauðfjárræktar og kúabúa í landinu og nautgriparæktar. Ég tel líka að það sé mikilvægt út frá byggðasjónarmiðum að allt landið sé í byggð, hinar dreifðu byggðir landsins, svo því sé haldið til haga. Ég ætla rétt að vona að ríkisstjórnin fari nú að hlaupa til og bjarga þessari atvinnugrein svo það verði nú matvælaframleiðsla í landinu. Það virðist ekki vera að það liggi mikið á ef maður horfir á ríkisstjórnarflokkana hvað það varðar. En það breytir því ekki varðandi blóðmerahald að þar er ekki um hefðbundinn landbúnað að ræða. Það er bara ekki þannig. Þetta eru oft bara girðingar þar sem Ísteka hefur aðgang að hestum til að taka blóð. Og það breytir því ekki heldur að að sjálfsögðu þarf þessi atvinnugrein að vera með ákveðna standarda þegar kemur að dýravelferð í landinu. Við teljum í Flokki fólksins að blóðmerahald standist ekki þær kröfur sem á að gera til dýrahalds í landinu. Svo einfalt er það. En það breytir því ekki 

Forseti minnir á takmarkaðan ræðutíma í andsvörum.

Virðulegur forseti. Við eigum samleið, ég og hv. þm. Eyjólfur Ármannsson, eins og svo oft áður, gamlir Austurbæingar úr Eyjum. Það er nú annaðhvort að við séum ekki í sama liði. Fyrir mér er blóðmerahald í sjálfu sér orðið hefðbundinn búskapur eftir 40 ára tilverurétt á Íslandi. Ég get ekki meint annað. Við getum auðvitað haft skiptar skoðanir um það, það er bara hið eðlilegasta mál. Ég hef fyrst og fremst verið að gera athugasemdir við umræðuna, hvernig hún er lögð upp og hvernig er farið í bændur í þessu máli. Mér finnst það bara ekki okkur sæmandi að gera það, hvorki á þennan hátt né að gera þeim það eða nokkrum öðrum sem ekki geta komið hingað í púltið og svarað fyrir sig, að saka þá um alvarlegan glæp sem er kallað dýraníð.

Frú forseti. Ég kem hér upp fyrst og fremst til að þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða og mikilvæga ræðu, bændum til varnar. Við þekkjum það og ég held að þingmenn almennt geri sér grein fyrir því að bændur á Íslandi og örugglega víðast hvar leggja mikla áherslu á að fara vel með dýrin sín. Gangur náttúrunnar er sá að stundum er þessum dýrum slátrað, það er ástæðan fyrir því að þau eru alin, og þá vilja menn gera það eins vel og kostur er og með sem allra minnstri þjáningu, a.m.k. á Íslandi, og það að vera dýr á búi á Íslandi er miklu betra hlutskipti, held ég að mér sé óhætt að segja, heldur en að vera dýr úti í náttúrunni og þjást af öllum þeim ástæðum sem náttúran býður dýrum upp á. Ég tel mjög mikilvægt að hv. þingmaður hafi undirstrikað það hvernig bændur nálgast sín störf og mér finnst líka afar mikilvægt að við gerum greinarmun á dýrum og fólki. Þetta er algerlega sitthvor hluturinn. En ég ætla að spyrja hv. þingmann spurningar sem gæti hljómað eins og einhvers konar óviðeigandi grín. Það er alls ekki meiningin heldur vil ég reyna að setja hlutina í samhengi: Ef hv. þingmaður væri hross, hvort myndi hann frekar vilja gefa blóð eða vera slátrað?

Virðulegur forseti. Það eru svolítið miklir afarkostir að standa hér í púlti Alþingis og velja dauðdaga eða blóðgjöf. Ég held að blóðgjöf okkar mannanna til hvers annars sé náttúrlega mjög göfugt og þarft verkefni. Ég held að mikilvægast sé að við tökum höndum saman, bæði um blóðmerahald og búskaparhætti og að þeir séu allir þannig, sama hvar þeir eru, að dýrunum líði sem best. Við þekkjum þennan gang. Þetta er gangur lífsins, búinn að vera það frá ómunatíð, frá því að land byggðist og löngu áður. Fæðukeðjan er svona og við erum efst í henni og búum við það að sækja okkur mat og þess vegna er mjög mikilvægt að við allt það starf og alla þá vinnu sem við vinnum við, hvort sem það er til sjós eða lands, sé unnið af virðingu við dýrin og við sýnum þeim þá virðingu að ljúka þessu á þann hátt að sem minnstur skaði verði og sársaukinn verði sem minnstur. Ég vil nú bara segja það að þó að hv. þingmaður hafi talið spurninguna eitthvað út í bláinn þá er það auðvitað mjög mikilvægt að við setjum okkur í þessi spor. Meðferðin skiptir miklu máli og við eigum aldrei að láta hjá líða að gera athugasemdir við það þegar illa er farið með menn eða skepnur vegna þess að það á enginn að stunda þá iðju við hvorki menn né dýr.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og tek undir það sem hann nefndi nú og raunar í ræðu sinni líka að það er mjög mikilvægt að dregin sé upp rétt og sönn mynd af því hvernig landbúnaður gengur fyrir sig og margir bændur, ekki hvað síst í mínu kjördæmi sem ég hef rætt við um þessi mál, eru sárir og reiðir yfir þeirri röngu mynd sem hefur verið oft og tíðum dregin upp, m.a. í fjölmiðlum, af störfum þeirra. Þeir lýsa þessu allt öðruvísi heldur en við höfum verið látin horfa upp á í fjölmiðlum og raunar að þetta gangi almennt, þegar rétt er að verki staðið, mjög friðsamlega fyrir sig og hrossin ánægð eftir framkvæmdina og fái sína köku o.s.frv. En ég spyr hv. þingmann í ljósi áforma hæstv. matvælaráðherra um breytta skilgreiningu á þessari starfsemi: 

Virðulegur forseti. Ég hef áhyggjur af því að þessi breyting sem er fyrirhuguð á næstunni geti haft áhrif á greinina. Það er þó ekki víst. Mér finnst að það hafi aðeins verið dregið í land með að það sé verið að leggja búgreinina af. Ég heyri það á bændum og forystumönnum bænda að það sé afar einkennilegt að þessi grein sérstaklega sé gerð að einhverju vísinda- eða tilraunaverkefni núna þegar hún er búin að standa í 40 ár og það eru dýralæknar og lyfjafræðingar og alls konar menntað fólk sem starfar við þetta. Það er í rauninni ekki neitt nýtt sem þarf að leita að eða fræðast um, það þarf bara að halda áfram að gera það besta sem hægt er í þessu og gera það á vísindalegan og góðan hátt.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ásamt mér á frumvarpinu eru Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Gísli Rafn Ólafsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jakob Frímann Magnússon, Tómas A. Tómasson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Ég vil þakka þeim þingmönnum utan þingflokks Flokks fólksins sem komu og sýndu þessu máli þá virðingu og þann sóma að vera meðflutningsmenn með okkur á því. Það skal tekið fram að öllum þingmönnum var boðið að vera með okkur á málinu um löggildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í 1. mgr. 1. gr. segir svo: „Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hefur lagagildi á Íslandi. Samningurinn um réttindi fatlaðs fólks er birtur sem fylgiskjal með lögum þessum.“ 2. gr.: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Í greinargerð með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Frumvarp þetta var lagt fram á 152. og 153. löggjafarþingi (61. mál) en náði ekki fram að ganga og er nú lagt fram að nýju efnislega óbreytt. Fyrirsögn frumvarpsins hefur verið breytt til að gæta lagasamræmis. Fatlað fólk hefur ávallt þurft að berjast fyrir sjálfsögðum mannréttindum. Það er ekki aðeins barátta gegn fordómum heldur einnig barátta gegn ofbeldi og barátta fyrir jafnrétti og sanngjörnum lífsgæðum. Mikið hefur áunnist í þeirri baráttu á undanförnum áratugum, bæði á Íslandi og á alþjóðavettvangi. Baráttunni er þó ekki lokið. Enn er langt í land og nú er kominn tími til að stíga næsta skref í átt að réttlæti og jafnrétti. Einn mikilvægasti áfanginn í þeirri réttindabaráttu er samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Samningurinn hefur það að markmiði að tryggja réttindi fatlaðs fólks til jafns við aðra.“ - Þá erum við líka að segja að það er verið að reyna að tryggja að fatlað fólk geti náð fram eins og kostur er þeim lífsgæðum sem fötlun þeirra segir til um. Við eigum í rauninni að gera allt sem í okkar valdi stendur til að gera líf fatlaðra eins gott og kostur er. Til þess verðum við að koma til móts við þau í alla staði. - „Í samningnum er fjallað um þau réttindi sem aðildarríkjum ber að tryggja fötluðu fólki og með hvaða hætti þau skuli tryggð. Ísland undirritaði samninginn strax á upphafsdegi hans, 30. mars 2007.“ - Hugsið ykkur, við undirrituðum þetta 30. mars 2007. Nú í dag er árið 2023 og við höfum enn ekki, 16 árum síðar, löggilt samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það sjá það allir sem sjá vilja hvaða virðingu við berum fyrir okkar minnstu bræðrum og systrum. - „Undirritun alþjóðasamninga er almennt aðeins viljayfirlýsing en fullgilding felur í sér þjóðréttarlega skuldbindingu til að uppfylla þær skyldur og tryggja þau réttindi sem alþjóðasamningar kveða á um. Árið 2016 samþykkti Alþingi loks að heimila ríkisstjórninni að fullgilda samninginn. Hann var í kjölfarið fullgiltur 6. desember 2016 og birtur í C-deild Stjórnartíðinda 29. júní 2017. Almennt er viðurkennt að íslenskur réttur byggist á tvíeðliskenningunni. Í henni felst að alþjóðasamningar sem Ísland er aðili að hafa ekki bein réttaráhrif.“ - Þrátt fyrir að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sé sannarlega til og flest ríki, siðmenntuð samfélög og réttarríki, hafi löngu löggilt hann, þá gildir hann því miður ekki á Íslandi nema við löggildum hann líka. Það er það sem tvíeðliskenningin felur í sér. Til þess að alþjóðasamningar hafi þessi beinu réttaráhrif þurfum við sem sagt að lögfesta hann. - „Lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks yrði mikil réttarbót og tryggði með lögum þau réttindi sem samningurinn kveður á um. Þess vegna hefur ítrekað verið kallað eftir því af hálfu Öryrkjabandalags Íslands, Landssamtakanna Þroskahjálpar, Mannréttindaskrifstofu Íslands og almennings að Alþingi lögfesti samninginn. Árið 2019 samþykkti Alþingi tillögu um að fela ríkisstjórninni að undirbúa lögfestingu samningsins,“ - sem sagt fyrir fjórum árum samþykkti Alþingi tillögu um að fela ríkisstjórninni að undirbúa lögfestingu samningsins - „og leggja fram frumvarp þar um eigi síðar en 13. desember 2020.“ - Sem sagt eigi síðar en fyrir réttum tæplega þremur árum síðan. Í kjölfarið var hins vegar ákveðið að þýða samninginn upp á nýtt. Ný þýðing var lögð fram í mars 2021 og hún var samþykkt á Alþingi í maí sama ár fyrir ríflega tveimur árum síðan. Nú stendur aðeins eftir að ganga formlega frá lögfestingunni. Ekki er seinna vænna enda sá frestur sem mælt var fyrir um í ályktun Alþingis löngu liðinn. - „Í frumvarpi þessu er því lagt til að veita samningnum lagagildi á grundvelli þeirrar þýðingar sem samþykkt var á Alþingi hinn 11. maí 2021. Nokkur fjöldi umsagna barst um frumvarp þetta á 152. og 153. löggjafarþingi. Öryrkjabandalag Íslands, Landssamtökin Þroskahjálp, Íslandsdeild Amnesty International, NPA-miðstöðin, Mannréttindaskrifstofa Íslands, Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi og réttindagæslumaður fatlaðra í Reykjavík og á Seltjarnarnesi lýstu yfir stuðningi við frumvarpið. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga kom fram að mikilvægt væri að kostnaðarmeta áhrif lögfestingar samningsins vegna þess að hún kynni að hafa fjárhagsleg áhrif á sveitarfélög.“ - Það skyldi þó aldrei vera að þarna liggi hundurinn grafinn. Það nefnilega kostar svo mikið að hjálpa fötluðu fólki. Excel-skjalið er þeim afskaplega óhagkvæmt. Þau eru nefnilega bara kostnaður í excel-skjalinu. Þau eru ekki að skila nógu í kassann. Þess vegna hafa þau verið látin bíða árum saman eftir þessum grundvallarmannréttindum sínum, að fá löggildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég held áfram að vísa hér í greinargerðina þar sem segir, með leyfi forseta: „Nokkrir umsagnaraðilar gerðu athugasemd við að frumvarpið hefði farið til velferðarnefndar og töldu að það ætti frekar heima hjá allsherjar- og menntamálanefnd. Eldri þingmál sem vörðuðu samninginn hafi verið til umfjöllunar þar og þá sé lögfesting samningsins fyrst og fremst mannréttindamál frekar en velferðarmál. Vert er að minnast sérstaklega á umsögn Ágústs Fannars Leifssonar. Hann nefnir mál sitt sem dæmi, sem hefur verið til meðferðar hjá stjórnvöldum og hefði mögulega farið á annan veg ef búið hefði verið að lögfesta samninginn. Um mikilvægi þess að lögfesta samninginn segir Ágúst: „[Samningurinn] segir að ég sé jafn mikils virði og aðrir þótt ég sé fatlaður. Hann segir að ófatlað fólk hafi búið til samfélag fyrir sig og gleymt fólki eins og mér þegar það bjó til lög og reglur og tók ákvarðanir fyrir samfélagið. Og hann segir að samfélagið eigi að aðlaga sig að mér og öðru fötluðu fólki.“ Alþingi samþykkti einróma þingsályktunartillögur um fullgildingu samningsins, um lögfestingu samningsins og um nýja þýðingu á samningnum. Nú er kominn tími til að lögfesta samninginn og tryggja þá réttarvernd sem fatlað fólk á skilið.“ Virðulegi forseti. Ég hef ekki betur heyrt en að ríkisstjórnin hafi tekið það fram, jafnvel í stjórnarsáttmála, að hún stefndi að því að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Hún stefnir nú að ýmsu, það verður að segjast eins og er, það er ansi margt sem er stefnt að hér. En það er ekki nóg að stefna að hlutunum, það þarf að framkvæma hlutina, það þarf að koma hlutunum í verk og það að löggilda samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er ekki bara skylduverkefni fyrir okkur hér heldur mannréttindaverkefni, mannúðarverkefni og viðurkenning á því að okkar minnstu bræður og systur eigi það skilið að fá samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi sín lögfestan til þess að geta lifað hér í samfélaginu okkar eins og kostur er miðað við fötlun sína.

Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, frumvarp Flokks fólksins, eiginlega lífsnauðsynlegt frumvarp fyrir fatlaða einstaklinga. Ég var hér í þingsal á sínum tíma og var bjartsýnn fyrir hönd fatlaðs fólks þegar við samþykktum 2019 að fela ríkisstjórninni að lögfesta þennan samning í síðasta lagi 13. desember 2020. Eftir nokkrar vikur verða liðin þrjú ár frá þeim degi þegar átti að vera búið að lögfesta þennan samning - þrjú ár. Því miður hefur ríkisstjórnin dregið lappirnar við að lögfesta samninginn og með sama hraða sé ég ekki fram á að henni dugi næsti áratugur. Hún þarf sennilega lengri tíma til að ganga frá þessu máli því að hún er að draga lappirnar. Það segir okkur nokkuð um forgangsröðunina. Það hefur sýnt sig á Alþingi að ef á þarf að halda að koma einhverjum hlutum í gegn þá er það bara gert einn, tveir og þrír, ekkert mál. En ekki er hægt að gera það í málefnum fatlaðs fólks, þá eru dregnar lappirnar sem lengst. Þegar það varðar verst setta hópinn okkar og lappirnar eru dregnar og það tekur allt of langan tíma á allan hátt þá er eins og áhuginn hverfi og málið er enn þá meira dregið á langinn. Þetta gildir líka um lögfestingu valfrjálsu bókunarinnar um málefni fatlaðs fólks, þar sem kæruleiðir og annað eru inni til að tryggja réttindi fólks, sem ég hef ítrekað mælt fyrir einnig en ekkert skeður. Við búum nú þegar í þjóðfélagi þar sem mannréttindi fatlaðs fólks eru langt á eftir. Þess vegna er nauðsynlegt að drífa þetta mál í gegn og klára það. Þetta á að vera hægt og það eina sem þarf er vilji, bara vilji ríkisstjórnarinnar. Ég er að vona að ríkisstjórnin sýni hann núna í eitt skipti og spýti í lófana og klári þetta mál í eitt skipti fyrir öll. Hvers vegna er ríkisstjórnin ekki nú þegar búin að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks eins og samþykkt var á Alþingi fyrir þremur árum síðan? Það er ofbeldi gagnvart fötluðu fólki að draga lappirnar endalaust í þessu lífsnauðsynlega réttindamáli fatlaðra. En stóra málið er lögfestingin. Það er mál málanna. Klárum lögfestinguna þannig að hægt sé að beita þeim lögum, bæði gagnvart stjórnsýslunni og ekki síst fyrir dómstólum, til að verja mannréttindi fatlaðs fólks. Það var að falla núna dómur í Hæstarétti um fatlað fólk, dómur um krónu á móti krónu skerðinguna, dómur um það þegar króna á móti krónu skerðingin var tekin af öldruðum en því ótrúlega fjárhagslega ofbeldi haldið áfram gagnvart fötluðu fólki 2017, 2018 og síðan 2019 var þetta lækkað í 65 aura á móti krónu. Og hvað gerði Hæstiréttur? Auðvitað vísaði hann málinu frá dómi, sagðist ekki taka ábyrgð, þetta væri bara stjórnvaldsákvörðun, þeim kæmi þetta ekkert við. Málið fer sennilega til Mannréttindadómstóls. Ég yrði ekki hissa á því. Þetta sýnir nákvæmlega það sem við erum að tala um hér, hversu lífsnauðsynlegt það er að lögfesta samninginn en þetta segir okkur líka hvers vegna ríkisstjórnin vill það ekki. Það er enginn á móti þessum samningi nema ríkisstjórnin. Það er einhver innbyggð tregða hjá ríkisstjórninni að klára málið. Hvers vegna? Stígum skrefið til fulls og þá getum við verið stolt af því að Alþingi hefur lokið með glæsibrag að lögfesta samninginn sem við vorum búin að samþykkja 2019. Ríkisstjórnin hefur nægan tíma til að klára málið. Allt sem þarf er pólitískur vilji. Menn hafa dregið lappirnar vegna þess að það þarf að þýða samninginn en því er nú löngu lokið. Við höfum orðið vitni að hreppaflutningum fatlaðs fólks, einstaklinga, á hjúkrunarheimili fyrir aldraða og það ber auðvitað að stöðva. En til þess þarf samninginn. Svoleiðis ofbeldismál væri ekki hægt að framkvæma ef það væri búið að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna gagnvart fötluðu fólki. Þá væri heldur ekki hægt að troða ofan í kok á fötluðum einstaklingum og öryrkjum starfsgetumati sem þeim er ekki þóknanlegt. Það verður að sjá til þess að húsnæðismál fatlaðra einstaklinga verði mannsæmandi. Það er hægt að gera kröfu um það þegar búið verður að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Í samningnum er ákvæði sem myndi líka þýða að jafnt gildi um fatlað fólk og að mismunun yrði bönnuð. Sérstaklega þurfum við, eins og ég hef áður sagt og ítrekað, að taka utan um fötluð börn. Við þurfum að hugsa vel um öll börn en fötluð börn eru í sérstakri áhættu. Þá er komið aðgengismálum. Aðgengismál fatlaðra eru í ólestri. Það er verið að berjast og það er verið að fara í rétta átt. Því miður virðist vera ákveðin tregða, og þá helst hjá opinberum aðilum, ríki og sveitarfélögum, og það er sorglegt. Að það skuli þurfa t.d. að setja í samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, í 15. gr., frelsi frá pyndingum og annarri grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu, það er óásættanlegt. Í 16. gr. er ákvæði um frelsi frá misnotkun í gróðaskyni, ofbeldi og misþyrmingum. Það segir okkur hversu lífsnauðsynlegt það er að samþykkja þennan samning. Að lifa sjálfstæðu lífi án aðgreiningar í samfélaginu, á það ekki að vera sjálfsagður hlutur? Virðing fyrir heimili og fjölskyldu, menntun, tjáningar- og skoðanafrelsi, aðgangur að upplýsingum, heilbrigði, hæfing og endurhæfing, vinna og störf, þetta segir okkur svart á hvítu að við þurfum að taka á þessum málum og við þurfum að gera það núna strax, á stundinni. Fatlaðir einstaklingar geta ekki beðið lengur. Þess vegna fagna ég þessu frumvarpi heitt og innilega og vona heitt og innilega að ríkisstjórnin fari nú að taka sig taki, hysja upp um sig brókina og lögfesta samninginn. Þetta er lítil krafa en risastórt skref fyrir þau sem þurfa að reiða sig á að samningurinn verði lögfestur þannig að þau geti fengið að verja sig og geti þar af leiðandi gert kröfu um að fá að lifa mannsæmandi lífi eins og við öll hin. Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir þetta frumvarp. Ég verð að segja eins og er: Að við skulum vera hér í dag, þremur árum eftir að á að vera búið að samþykkja þetta, að reyna að fá þetta samþykkt - ég hvet ráðherra til að bretta upp ermarnar og kalla inn fólk núna. Það er nóg til af hæfu fólki sem vantar til að vinna í því í eitt skipti fyrir öll að samningur Sameinuðu þjóðanna verði lögfestur og viðaukinn einnig. Klárum þetta. Við verðum að hætta því sem hefur viðgengist, að það sé verið að brjóta ítrekað gegn fötluðu fólki, t.d. í nýbyggingum, í umferðarmálum. Það er t.d. verið að þrengja göngustíga. Það er ýmislegt í gangi í kerfinu þar sem er verið að brjóta reglulega gegn fötluðu fólki þegar kemur að aðgengismálum og réttindum. Til að stöðva það þurfum við þennan samning. Ef við værum búin að lögfesta samninginn væri ekki hægt að haga sér svona. Þess vegna eigum við að drífa í því. Virðulegur forseti. Það er mikilvægt að við skulum vera að mæla fyrir þessu frumvarpi fyrir alla þá sem eiga við fötlun að stríða á sama tíma og það eru gríðarleg vonbrigði að ekki skuli vera fyrir löngu búið að lögfesta þennan samning. Við vitum að ofbeldi gegn fötluðu fólki er ljótur blettur á íslensku samfélagi. Lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks mun hindra ofbeldið og þá sérstaklega það ofbeldi sem fatlaðar konur og jafnvel börn hafa orðið fyrir. Alþjóðlegar rannsóknir sýna að fatlaðar konur eru mun líklegri en aðrar konur til að vera beittar ofbeldi. Þrátt fyrir að um sé að ræða alvarleg mannréttindabrot er ofbeldi gagnvart fötluðum konum enn falið og ósýnilegt og sjaldan brugðist við því af hálfu yfirvalda. Með lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks yrði að bregðast við þessu. Hér á landi hafa stjórnvöld brugðist við þessu með því að nýta tæknina og þróun á vefgátt. Við verðum að hindra ofbeldi og sjá til þess að það verði gert með lögum. Íslenskar sem erlendar rannsóknir leiða í ljós að fatlað fólk er í sérstökum áhættuhópi sem þolendur ofbeldis. Í því samhengi verðum við að átta okkur á því að fátækt meðal þessara hópa er viðvarandi. Það sama gildir um fátækar konur í þessum hópi og fátækt fólk almennt og sennilega er það verra að því leyti til, eins og rannsóknir hafa sýnt, að það fólk sem lifir við ævarandi fátækt lifir skemur, týnir með því einum tug ára og oft vegna þess að það fær ekki þá einföldu þjónustu sem það á rétt á. Kannanir sýna einnig að meiri líkur eru á að fatlað fólk verði fyrir ofbeldi en þeir sem teljast ófatlaðir. Einkum eru ungar konur sem glíma við fötlun líklegar til að verða fyrir kynferðisofbeldi. Erlendar rannsóknir sýna að börn sem glíma við þroskahömlun eru 4,6 sinnum líklegri en ófötluð börn til að verða fyrir kynferðislegu ofbeldi. Ef við samþykkjum samning Sameinuðu þjóðanna þá batnar vonandi réttarstaða þeirra. Hvað segir þetta okkur? Ein birtingarmynd ofbeldis gagnvart fötluðum er sú að Alþingi hefur ekki lögfest samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks. Það er bara staðreynd. Það eru þrjú ár síðan þetta átti að vera búið og það er ákveðið ofbeldi að gera ekki það sem hér í þingsal var samþykkt einróma að gera fyrir þremur árum síðan. Fötlun er í eðli sínu hluti mannlegs lífs og enginn veit hver verður næstur fyrir tímabundinni eða varanlegri fötlun á lífsleiðinni. Fatlað fólk á Íslandi á rétt á því að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði lögfestur og það strax og einnig viðauki hans. Þetta ber að gera. Í því samhengi verðum við að átta okkur á því að ef þetta verður ekki gert og ef ríkisstjórnin ætlar ekki að spýta í lófana og sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að samningur Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks verði lögfestur, og viðaukinn, þá eru þeir að bjóða því heim að það verði áfram brotin bæði lög og mannréttindi á fötluðu fólki. Það er alveg ótrúlegt að við skulum láta það viðgangast, eins og ég hef margoft bent á, að við skulum vera með t.d. á annað hundrað einstaklinga fasta inni á hjúkrunarheimilum, að við skulum vera í hreppaflutningum með fólk, að við skulum ítrekað heyra um þær hindranir sem fólk með fötluð börn verður fyrir í kerfinu. Að við skulum láta þetta viðgangast aftur og aftur, það er eiginlega sorglegt vegna þess að við erum búin að samþykkja þetta og búin að klára þetta fyrir þremur árum síðan. Hvernig í ósköpunum getur ríkisstjórnin látið þetta viðgangast? Og hvers vegna í ósköpunum gerir hún ekkert í þessu máli? Á meðan svo er þá er hún að samþykkja og bera ábyrgð á þeirri meðferð og þeim lögbrotum og mannréttindabrotum sem fatlað fólk verður fyrir. Ef hún virkilega vill taka á þessu máli þá lögfestir hún samninginn strax. Það yrði ekkert vandamál að fá þingið til að lögfesta þennan samning strax á morgun og ganga frá honum ef vilji væri fyrir því. Þá væri svo sannarlega hægt sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að það væri alla vega hægt að berjast gegn öllum þeim mannréttindabrotum og mismunun og ójafnrétti sem fatlað fólk verður fyrir í íslensku samfélagi.

Virðulegi forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi ásamt þingflokki Flokks fólksins og Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, formanni Viðreisnar, og Gísla Rafni Ólafssyni, þingmanni Pírata, um að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hafi lagagildi á Íslandi og hann yrði birtur sem fylgiskjal með lögunum. Fatlað fólk hefur ávallt þurft að berjast fyrir sjálfsögðum mannréttindum. Það er ekki aðeins barátta gegn fordómum heldur einnig barátta gegn ofbeldi og barátta fyrir jafnrétti og sanngjörnum lífsgæðum. Þó að mikið hafi áunnist í þeirri baráttu á undanförnum áratugum þá er enn langt í land og ég verð að segja eins og er að ég myndi gjarnan vilja sjá meiri umfjöllun í fjölmiðlum um réttindi og mannréttindi fatlaðs fólks og þá til jafns við aðra hópa í samfélaginu. Það er mikilvægt að við sem samfélag tökum utan um þennan hóp og göngum nú kröftuglega til verks og sjáum til þess að mannréttindi fatlaðs fólks fái notið sín, að það geti tekið virkan þátt í samfélaginu. Með það að leiðarljósi er mjög mikilvægt að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði löggiltur. Í íslenskum rétti er byggt á svokallaðri tvíeðliskenningu en í henni felst að alþjóðasamningur sem Ísland er aðili að hefur ekki bein réttaráhrif á Íslandi, þ.e. einstaklingar og lögaðilar á Íslandi geta ekki vísað í samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem íslensk lög heldur sem alþjóðasamning sem er notaður til túlkunar á íslenskum lögum. Um leið og samningurinn væri kominn inn í íslensk lög þá gætu einstaklingar notað ákvæði samningsins til að ná fram rétti sínum. Til þess að hann hafi bein réttaráhrif þarf að lögfesta hann. Lögfesting samningsins yrði því mikil réttarbót og tryggði með lögum þau réttindi sem samningurinn kveður á um. Það eina sem stendur eftir er að ganga formlega frá lögfestingunni. Mig langar aðeins að fjalla um ákveðin ákvæði samningsins. Eins og segir í formálsorðum eru ríki samningsins að árétta það að öll mannréttindi og grundvallarfrelsi séu algild og óumdeilanleg, innbyrðis háð og samtvinnuð, og áréttuð nauðsyn þess að tryggja að fatlað fólk njóti þeirra að fullu án mismununar. Í samningnum segir einnig að ríki viðurkenni að hugtakið fötlun sé í þróun og að fötlun sé afsprengi samspils milli fólks með skerðingar annars vegar og umhverfis og viðhorfa hins vegar sem hindra fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra. Með því að lögfesta væri líka sett í lög enn frekari viðurkenning á margbreytileika fatlaðs fólks, eins og segir í formálsorðunum. Við værum einnig að viðurkenna í lögum nauðsyn þess að efla og vernda mannréttindi alls fatlaðs fólks, þar með talið þess sem þarf mikinn stuðning. Við værum einnig að viðurkenna hið mikilvæga framlag sem fatlað fólk innir af hendi eða gæti innt af hendi til almennrar velsældar og margbreytni innan samfélagsins og að efling mannréttinda og grundvallarfrelsis auk fullrar þátttöku fatlaðs fólks í samfélaginu muni leiða til aukinnar tilfinningar þess fyrir því að tilheyra samfélaginu og til verulegra framfara í mannlegri, félagslegri og efnahagslegri þróun samfélagsins og til útrýmingar fátæktar. Við værum að festa í lög viðurkenningu á mikilvægi sjálfræðis og sjálfstæðis fatlaðs fólks, þar með talið frelsis til að taka eigin ákvarðanir. Við værum einnig að festa í lög áhyggjur af erfiðum aðstæðum fatlaðs fólks sem sætir fjölþættri eða aukinni mismunun á grundvelli kynþáttar, litarháttar, kynferðis, tungumáls, trúarbragða, stjórnmálaskoðana og annarra skoðana. Við værum einnig að viðurkenna að fatlaðar konur og stúlkur eru oft í meiri hættu, innan heimilis sem utan, á að verða fyrir ofbeldi, skaða eða misþyrmingum, vanrækslu eða hirðuleysi, illri meðferð eða misnotkun í gróðaskyni. Við værum einnig að viðurkenna og setja í lög viðurkenningu þess efnis að fötluð börn eigi að njóta til fulls allra mannréttinda og grundvallarfrelsis til jafns við önnur börn og minnast skyldna til þess sem aðildarríki samningsins um réttindi barnsins hafa undirgengist. Við værum jafnframt að leggja áherslu á nauðsyn þess að innleiða kynjasjónarmið í allar aðgerðir sem ætlað er að ná fullum mannréttindum og grundvallarfrelsi fatlaðs fólks. Með því að lögfesta samninginn værum við einnig að draga fram þá staðreynd að meiri hluti fatlaðs fólks býr við fátækt og viðurkenna í því sambandi að knýjandi þörf er á að vinna gegn neikvæðum áhrifum fátæktar á fatlað fólk. Hér er um gríðarlega mikilvæg markmið að ræða sem við sem samfélag ættum tvímælalaust að setja sem fyrst í lög og vinna að sameiginlega. Til þess þarf að hafa ákveðnar aðgerðaáætlanir sem mikilvægt er að tryggi þessi réttindi, efli og verji og tryggi að allt fatlað fólk njóti til fulls og til jafns við aðra allra mannréttinda og grundvallarfrelsis auk þess að efla virðingu fyrir eðlislægri reisn fatlaðs fólks. Hér virðist vera að ég sé að lesa bara mjög sjálfsagða hluti en þetta er ekki komið í lög á Íslandi. Mig langar að minna líka á að í skilgreiningum samnings fatlaðs fólks eru mjög áhugaverðar skilgreiningar, sem eru t.d., með leyfi forseta: „„Mismunun á grundvelli fötlunar“ merkir hvers konar greinarmun, útilokun eða takmörkun á grundvelli fötlunar sem hefur þann tilgang eða þau áhrif að torvelda eða koma í veg fyrir að öll mannréttindi og grundvallarfrelsi séu viðurkennd, þeirra sé notið eða þau séu nýtt, á jafnréttisgrundvelli, á sviði stjórnmála, efnahagsmála, félagsmála og menningarmála, sem borgari eða á öðrum sviðum. Hugtakið tekur til mismununar í hvaða mynd sem er, þ.m.t. þegar fötluðu fólki er neitað um viðeigandi aðlögun.“ Hér er komið hugtak sem er gríðarlega mikilvægt fyrir fatlað fólk, þ.e. hvenær á mismunun sér stað, hvenær er verið að mismuna fólki á grundvelli fötlunar? Þessi skilgreining væri þá með lögfestingu komin inn í lög og fatlað fólk gæti leitað réttar síns þegar verið væri að mismuna því á grundvelli þeirrar skilgreiningar sem ég las upp. Einnig er hugtakið viðeigandi aðlögun skilgreint sem „nauðsynlegar og viðeigandi breytingar og lagfæringar, sem eru ekki umfram það sem eðlilegt má teljast eða of íþyngjandi, þar sem þeirra er þörf í sérstöku tilviki, til þess að tryggt sé að fatlað fólk fái notið eða geti nýtt sér, til jafns við aðra, öll mannréttindi og grundvallarfrelsi“. Hér er líka verið að skilgreina það hvernig við eigum að ná viðeigandi aðlögun. Það er einnig skilgreining á algildri hönnun sem er hönnun á framleiðsluvöru og öðru slíku sem fólk getur nýtt sér að því marki án þess að það þurfi að koma til umbreytinga og algild hönnun á ekki að útiloka hjálpartæki fyrir tiltekna hópa fatlaðs fólks. Hér eru mikilvæg hugtök sem fatlað fólk gæti notað í réttindabaráttunni fyrir dómstólum og stofnunum ríkisins. Önnur atriði sem vert er að skoða í samningnum sem er mjög mikilvægt að verði lögfest, það er t.d. ákvæði um jafnrétti og bann við mismunun. Það er ákvæði um fatlaðar konur, fötluð börn, vitundarvakningu, aðgengi, réttinn til lífs, aðstæður sem skapa hættu og neyðarástand sem kallar á mannúðaraðstoð, jafna viðurkenningu fyrir lögum, aðgang að réttinum, og frelsi og öryggi einstaklingsins, svona mætti áfram telja, einnig um vernd friðhelgi einstaklingsins þar sem segir, með leyfi forseta: „Allt fatlað fólk á rétt á virðingu fyrir líkamlegri og andlegri friðhelgi til jafns við aðra.“ Einnig er ákvæði um ferðafrelsi og ríkisfang, frelsi frá pyndingum, grimmilegri, ómannlegri eða vanvirðandi meðferð eða refsingu. Það er rétt sem kom fram hjá framsögumanni að það liggur frumvarp fyrir Alþingi sem er búið að mæla fyrir, um Mannréttindastofnun Íslands, sem er nauðsynlegur hluti þess að fullgildingin nái fram að ganga og að við getum sinnt þessum málaflokki á fullnægjandi hátt og að fatlað fólk fái þau réttindi sem eru talin upp í samningnum. Hér er um mjög mikilvægt frumvarp að ræða sem verður að horfa á með hliðsjón af þessu frumvarpi hér um löggildingu samningsins, því það er ekki nóg að löggilda hann, efnisákvæðin þurfa að vera virk og það þarf að fara eftir þeim. Ég tel að hér sé um mjög mikilvægt mannréttindamál að ræða sem hefur tafist allt of lengi. Ég vænti þess að það fái góða meðferð í nefnd og að við getum gengið frá lögfestingu á þessum mjög mikilvæga samningi um réttindi fatlaðs fólks nú á þessu þingi. Þetta er eitt af forgangsmálum Flokks fólksins og annað forgangsmál er barátta gegn fátækt. Eins og kom fram í máli mínu hér áðan er líka verið að taka á því og minnast þess að fatlað fólk býr við þá staðreynd að meiri hluti þess býr við fátækt. Það er mjög mikilvægt að viðurkenna í því sambandi knýjandi þörf á að vinna gegn neikvæðum áhrifum fátæktar á fatlað fólk. Ég á ekki von á mikilli andstöðu við þetta frumvarp og líka að frumvarpið um Mannréttindastofnun Íslands nái fram að ganga svo að við getum verið þjóð meðal þjóða hvað þetta varðar og í þessum mikilvæga málaflokki. Við erum ekki að tala um lítinn hóp fólks heldur eru tugir þúsunda sem búa við fötlun á Íslandi í einni eða annarri mynd og þetta frumvarp og þessi samningur tekur - eins og kom fram áðan er fötlun margvísleg og samningurinn tekur til þess. Það kom fram áðan hjá mér að það stendur í samningnum að með löggjöf væri fest í lög viðurkenning á margbreytileika fatlaðs fólks. Ég vænti þess að þetta fái góða meðferð í nefnd og verði að lögum, vonandi fyrir áramót eða þá fyrir vorið.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um erfðafjárskatt, nr. 14/2004, ættliðaskipti bújarða. Flutningsmenn eru Birgir Þórarinsson, Ásmundur Friðriksson, Jón Gunnarsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Óli Björn Kárason og Vilhjálmur Árnason. Frumvarpið hljóðar svo: „1. gr. Við 1. mgr. 1. gr. laganna bætist: og 18. gr. a. 2. gr. Á eftir 18. gr. laganna kemur ný grein, 18. gr. a, svohljóðandi: Erfðafjárskattur leggst ekki á jarðir sem notaðar eru undir landbúnaðarrekstur líkt og slíkur rekstur er skilgreindur í 4. mgr. 3. gr. búnaðarlaga, nr. 70/1998, séu eftirfarandi skilyrði uppfyllt: 1. Landbúnaðarrekstur var á jörðinni þegar arfleiðandi lést eða þegar sýslumaður áritaði erfðafjárskýrslu þegar um er að ræða fyrirframgreiðslu arfs. 2. Arftaki erfði landið skv. 2. gr. erfðalaga, nr. 8/1962. 3. Arftaki haldi áfram landbúnaðarrekstri í 10 ár frá dagsetningu arftöku. Leggi arftaki landbúnaðarrekstur af áður en 10 ár eru liðin frá arftöku er arftaka skylt að greiða fullan erfðafjárskatt af eigninni. Þá skal skattstofn erfðafjárskatts miðast við fasteignamatsverð jarðarinnar á því tímamarki er búskapur lagðist af. 3. gr. Lög þessi öðlast gildi 1. janúar 2024.“ Ég vík þá að greinargerðinni með frumvarpinu, frú forseti. Talsverð umræða hefur verið um vanda við kynslóðaskipti í búskap. Núverandi samningar við bændur bera með sér að sá vandi hefur verið að nokkru verið viðurkenndur, með úrræðum til að styðja við nýliða. Allt eins mætti horfa til kynslóðarinnar sem er að láta af búskap og láta úrræðin vinna með markmiðum samninga bænda og ríkis. Eldri kynslóðir hafa yfirleitt lakan lífeyrisrétt. Lengi framan af voru reglur með þeim hætti að bændur gátu ekki safnað sér lífeyrisréttindum í samræmi við umsvif síns búskapar. Á margan hátt er fullt eins mikilvægt og vænlegt til árangurs að horfa til þess að auðvelda kynslóðaskiptin með úrræðum fyrir þann sem lætur af búskap. Í frumvarpi þessu eru bújarðir sem erfast skv. 2. gr. erfðalaga, nr. 8/1962, undanþegnar erfðafjárskatti, að því skilyrði uppfylltu að erfinginn eða erfingjar haldi áfram búskap á jörðinni í 10 ár. Að mati frumvarpshöfunda yrði með samþykkt þessa frumvarps stigið mikilvægt skref í átt að ásættanlegri nýliðun í landbúnaði. Það er grundvöllur nýliðunar að ungum bændum sé gert mögulegt að eignast jörð eldri kynslóða án þess að stofna til þungrar skuldabyrði. Algengt er að það sé vilji eiganda bújarðar að henni sé ráðstafað innan fjölskyldunnar og jafnvel til tiltekins ættingja sem hyggst halda áfram búskap á jörðinni. Verðmæti bújarða hafa oft og tíðum aukist verulega á liðnum árum og áratugum og getur því reynst erfitt fyrir næstu kynslóðir að taka við rekstri búsins ef á þeim hvílir há erfðafjárskattskvöð. Sé næstu kynslóðum gert of erfitt fyrir aukast jafnframt líkurnar á því að bújarðir verði seldar, en í mörgum tilvikum má ætla að hinn nýi eigandi hyggist nýta jörðina til annars en landbúnaðarreksturs. Sambærilegt fyrirkomulag og hér er lagt til þekkist víðs vegar erlendis, hvort sem er í Evrópu eða öðrum heimsálfum. Í Finnlandi er bújörð til að mynda metin á 40% af markaðsverði við álagningu erfðafjárskatts og í Ungverjalandi er hlutfallið 25%. Í Bretlandi og Póllandi eru svo bújarðir að öllu undanþegnar erfðafjárskatti að vissum skilyrðum uppfylltum. Þá eru ótalin þau lönd sem hafa afnumið erfðafjárskatt með öllu og má þar nefna Svíþjóð og Noreg sem nærtækustu dæmin. Samkvæmt frumvarpinu er afnám erfðafjárskattsins háð sérstökum skilyrðum eins og ég nefndi áður. Í fyrsta lagi verður jörðin sem um ræðir hverju sinni að hafa verið bújörð á þeim tíma sem arftaka átti sér stað, en ekki er gerð krafa um lágmarkstíma sem landbúnaðarrekstur þarf að hafa staðið yfir. Í öðru lagi eru það einungis arftakar samkvæmt 2. gr. erfðalaga sem falla undir frumvarpið, þ.e. niðjar og maki arfleiðanda. Markmið frumvarpsins er að auðvelda ættliðaskipti bújarða og gera bændum kleift að halda rekstri bújarðar innan fjölskyldunnar og því er ekki lagt til að aðrir arftakar en þeir sem að framan greinir geti notið góðs af undanþágunni. Í þriðja lagi er gerð sú krafa að arftaki haldi áfram búskap í 10 ár eftir að arftaka átti sér stað. Leggist búskapur af innan þeirra tímamarka skal arftaki greiða erfðafjárskatt samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga um erfðafjárskatt. Miðast þá skattstofn við fasteignamatsverð jarðarinnar á því tímamarki er búskapur lagðist af. Ekki er gerð krafa um að landbúnaðarrekstur arftaka eigi að vera sams konar eða að sama umfangi og landbúnaðarrekstur arfleiðanda var, heldur er einungis skylt að halda búskap áfram í einhverri mynd svo að ákvæði frumvarps þessa eigi við. Frú forseti, Mikilvægi innlendrar landbúnaðarframleiðslu er óumdeilt og lýtur ekki síst að matvælaöryggi þjóðarinnar. Innan fárra ára eða árið 2030 þarf að auka matvælaframleiðslu um 40% til að mæta aukinni fólksfjölgun. Nýliðun í landbúnaði er langt frá því að vera nægileg til að standa undir þeirri aukningu. Því er nauðsynlegt að færa í lög hvata fyrir einstaklinga til að stofna til landbúnaðarreksturs eða viðhalda honum, m.a. í gegnum húsnæðisstuðningskerfi og skattalöggjöfina. Þess má geta að fyrir tveimur árum kom út skýrsla um fæðuöryggi á Íslandi. Skýrslan var gefin út af Landbúnaðarháskóla Íslands og unnin fyrir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið. Skýrsla þessi er vel unnin og hefði mátt fá meiri athygli að mínum dómi. Eftir efnahagshrunið 2008 vöknuðu spurningar um fæðuöryggi þjóðarinnar og í ályktun sem samþykkt var á búnaðarþingi árið 2009 segir m.a.: „Það liggur fyrir að þegar efnahagsörðugleikar dynja yfir hugsa einstakar þjóðir fyrst og fremst um að tryggja sínum eigin þegnum mat. […] Ekki er alltaf hægt að treysta því að unnt sé að flytja inn matvæli eða aðföng til matvælaframleiðslu.“ Það getur verið mismunandi milli þjóða hvernig best er að tryggja fæðuöryggi þeirra á óvissutímum. Mikilvægt er að eiga kost á að auka innlenda framleiðslu eftir þörf. Veiki hlekkurinn í fæðuöryggi Íslendinga er hversu háð við erum innfluttum matvælum og aðföngum til innlendrar matvælaframleiðslu. Þó að núverandi staða sé góð er óvíst um framvinduna og ef upp kæmu fordæmalausar aðstæður sem á einhvern hátt hindruðu innflutning og greið viðskipti milli landa. Ísland er í þeirri stöðu að geta framleitt fæðu langt fram yfir það sem þarf til að hafa fullt fæðusjálfstæði en er engu að síður meðal þeirra landa sem flytja inn hvað hæst hlutfall af sinni fæðu. Ísland hefur auðlindirnar til að standa vel að vígi í framleiðslu búfjárafurða, með grasbítum og grænmetisrækt og með nýtingu innlendra orkugjafa. Við gætum bætt í framleiðslu á korni, bæði fyrir búfé og til manneldis, og ríkisstjórnin hefur lagt sérstaka áherslu á að auka kornrækt í landinu. Þegar allt gengur eins og í sögu er auðvelt að gleyma öllum varúðarráðstöfunum og af tímum heimsfaraldursins Covid-19 er ýmislegt hægt að læra. Allar greinar fæðuframleiðslu á Íslandi eiga það sammerkt að þær byggja á þekkingu sem er til staðar í landinu. Mannauðurinn í landbúnaði er það sem skiptir höfuðmáli. Án hans verður enginn landbúnaður og verður engin matvælaframleiðsla á Íslandi. En ef nýliðun í landbúnaði er ekki nægileg til að mæta aukinni fólksfjölgun í landinu erum við komin á hættulega braut. Það er skylda stjórnvalda að sjá til þess að eðlileg nýliðun eigi sér stað í landbúnaði og þetta frumvarp gengur út á það að færa í lög hvata fyrir einstaklinga til að stofna til eða viðhalda landbúnaðarrekstri og það er hagur okkar allra, frú forseti. Að lokum vil ég segja að ég vona að þetta frumvarp nái fram að ganga og ég vil nota tækifærið og minna á það að á morgun eru ungir bændur með baráttufund í Salnum í Kópavogi sem hefst klukkan eitt. Þar á einmitt að ræða mikilvægi nýliðunar í landbúnaði og hvernig stjórnvöld geta komið þar að liði og þetta frumvarp er liður í því. Svo vil ég geta þess einnig að ég hef mælt hér fyrir þingsályktunartillögu um ættliðaskipti í landbúnaði þannig að það eru tvö þingmál sem ég hef mælt fyrir sem lúta að nýliðun í landbúnaði. Að þessu sögðu, frú forseti, vil ég vísa málinu til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um grunnskóla, nr. 91/2008, kristinfræðikennsla. Flutningsmenn eru Birgir Þórarinsson, Ásmundur Friðriksson, Jakob Frímann Magnússon, Jón Gunnarsson, Vilhjálmur Árnason, Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Eyjólfur Ármannsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Inga Sæland og Tómas A. Tómasson. Frumvarpið hljóðar svo: „1. gr. Á undan orðinu „trúarbragðafræði“ í 2. mgr. 25. gr. laganna kemur: kristinfræði og. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Ég vík þá að greinargerðinni, frú forseti. Frumvarp þetta var lagt fram á 151. löggjafarþingi, 141. mál, en náði ekki fram að ganga og er nú lagt fram að nýju. Frumvarp þetta lýtur að því að auka veg kristinfræðikennslu í grunnskólum landsins eins og var fyrir gildistöku grunnskólalaga, nr. 91/2008. Heiti námsgreinarinnar trúarbragðafræði verði breytt í kristinfræði og trúarbragðafræði. Áherslan á kristna trú umfram önnur trúarbrögð helgast af menningu okkar og tengslum við sögu kristinnar trúar í landinu, sbr. 2. gr. grunnskólalaga frá 2008, þar sem segir að starfshættir grunnskóla skuli m.a. mótast af „kristinni arfleifð íslenskrar menningar“. Eðlilegt hlýtur að teljast að fjallað sé ítarlega um þau trúarbrögð sem ríkjandi eru í samfélaginu og þekking á kristni og Biblíunni er forsenda skilnings á vestrænni menningu og samfélagi. Þekking á eigin trú er forsenda til skilnings á trú annarra og leið til umburðarlyndis. Skólanum er ætlað að miðla grundvallargildum þjóðfélagsins, sem hér á landi eru byggð á kristnum rótum. Nám í kristinfræði er mikilvægt til skilnings á hugtökum eins og kærleik, umhyggju og umburðarlyndi, sbr. markmiðsgrein grunnskólalaga. Lögð verði áhersla á að nemendur læri að þekkja þá samkennd og siðferði sem birtist okkur í sögum guðspjallanna, að nemendur öðlist þjálfun í siðferði, sem þau geta stuðst við, með því að þekkja biblíusögurnar og merkingu þeirra. Í kjölfar breytingar á grunnskólalögum, sem hér er lögð til, ber að uppfæra aðalnámskrá grunnskóla, m.a. kafla 6.1., kafla 8.5., kafla 24.1. og kafla 24.2., í samræmi við efni frumvarpsins. Í námsgreininni kristinfræði og trúarbragðafræði skal hlutfall kennslu í kristinfræði vera 50% og trúarbragðafræði 50%. Jafnframt þarf að uppfæra og auka námsefni á þessu sviði. Sem dæmi má nefna að hið víðfeðma námssvið samfélagsgreina hefur ekki nema 11,46% af heildartímafjölda nemenda í grunnskólum, sbr. almenna hluta aðalnámskrár 2011. Hlutfallið er því lægra en það var áður en ólíkar greinar samfélagssviðsins voru sameinaðar. Æskilegt er í ljósi þess hversu samfélagsgreinarnar eru margar og víðfeðmar að auka heildartímafjöldann. Greinarnar eru saga, landafræði, þjóðfélagsfræði, trúarbragðafræði, lífsleikni, heimspeki ásamt siðfræði, sbr. aðalnámskrá grunnskóla, greinasvið 2013. Ég ætla hér næst, frú forseti, að víkja að ágripi af sögu kristinfræðikennslu á Íslandi. Kirkjan festi rætur í íslensku samfélagi fljótlega eftir kristnitökuna árið 1000. Fast helgihald, guðsþjónustur, dýrlingar og ýmsar hátíðir sýna að kirkjan snerti líf einstaklinga nánast alla ævi þeirra. Kirkjur, skólar og klaustur risu, bókmenntir og listir blómguðust og kirkjan varð æ viðameiri stofnun í samfélaginu. Þannig var kirkjan og hugmyndafræði hennar meðal hornsteina samfélagsins næstu fimm hundruð árin, eða þar til nýr siður var tekinn upp. Við siðbreytinguna um 1550 jókst menntun enn frekar. Marteinn Lúther taldi menntun gegna mikilvægu samfélagslegu hlutverki í hæfni manna til að sinna veraldlegum skyldum. Trúarleg fræðsla þjónaði andlegum tilgangi. Á Íslandi jókst almenn menntun og hófst formleg kennsla í kristnum fræðum á þeim tímapunkti. Kennslan fólst fyrst og fremst í þátttöku fólks í guðsþjónustum kirkjunnar en kennslubækur í lestri geymdu þó oft fræðslu um kristna trú. Árið 1594 voru Fræði Lúthers hin minni gefin út á Íslandi í þýðingu Odds Gottskálkssonar og árið 1736 var gefið út Barnalærdómskver í íslenskri þýðingu en það innihélt 759 spurningar og svör. Árið 1746 kom tilskipun frá konungi um að fimm til sex ára börn ættu að læra fræði Lúthers og síðar kverið. Prestar skyldu vitja heimila og fylgjast með námi barna og sekta heimili ef því var ekki sinnt. Skylda var að hefja kristindómsnám fyrir 10 ára aldur og ljúka því fyrir 14 ára aldur, vanræksla varðaði sektum. Skipulögð kennsla kristinfræði hófst ekki fyrr en í kringum 1879. Þá voru lög samþykkt á Alþingi og staðfest af konungi, þar sem kveðið var á um að fræðslan væri á ábyrgð heimilanna en prestar hefðu eftirlit með henni. Það var hin opinbera og viðurkennda skipan þar til barnafræðslulög voru sett árið 1907. Með þeim lögum færðist skipan fræðslumála undan umsjá kirkjunnar og yfir til ríkis og skóla. Árið 1929 var gefin út námskrá þar sem fram kom að kennsla kristinfræði skyldi hefjast við átta ára aldur og ljúka við 13 ára aldur. Gefnar voru út biblíusögur á síðari hluta 19. aldar og voru þær kenndar ásamt kverunum, Gamla testamentinu, Nýja testamentinu, sálmum og bænum. Námið var að mestu í formi utanbókarlærdóms og kennarar og prestar sáu um kennslu þrátt fyrir að búið væri að aðskilja kirkju og skóla. Með þessari námskrá hófst biblíusögukennsla í því formi sem best er þekkt í dag. Biblíusögurnar eru síðast nefndar í aðalnámskrá grunnskóla 2007 en þar kemur fram að biblíusögur séu veigamikill þáttur og nemendur eigi að leita eftir trúarlegri merkingu þeirra, menningaráhrifum og tengslum við daglegt líf. Fræðslulög voru sett árið 1946 sem varð til þess að vægi kristinfræðslu rýrnaði. Árið 1960 var ný námskrá gefin út. Þar var nánar farið í það námsefni sem kenna átti en nemendur áttu að læra ákveðna sálma, ritningargreinar og þekkja helstu viðburði kirkjusögunnar. Markmið voru sett fram varðandi kennsluna, hún átti meðal annars að veita nemendum þekkingu á aðalefni ritningarinnar, fræða nemendur um líf Jesú Krists og efla þroska þeirra með fræðslu um lífsskoðun og kristna siðfræði. Í lögum um grunnskóla sem sett voru árið 1974 kom nýtt ákvæði þar sem fram kom í fyrsta sinn að kristilegt siðgæði skyldi móta skólastarfið og að sérstaklega skyldi kenna siðfræði og almenn trúarbrögð. Dr. Gunnar Thoroddsen talaði fyrir því á Alþingi að kristið siðgæði ætti heima í markmiðsgrein um grunnskólana. Í 2. gr. laganna sagði svo: „Starfshættir skólans skulu því mótast af umburðarlyndi, kristilegu siðgæði og lýðræðislegu samstarfi.“ Þá um kristinfræði í aðalnámskrá grunnskóla frá 1976 til 2007. Í kjölfar laga um grunnskóla kom út aðalnámskrá grunnskóla árið 1976. Kristinfræðikennsla breyttist þar á róttækan hátt þannig að kristilegt siðgæði fékk aukna áherslu, aðrar kirkjudeildir og önnur trúarbrögð sömuleiðis. Breyttar áherslur voru kynntar, með auknu tilliti til nemenda og skilnings þeirra á námsefninu. Þar er í fyrsta sinn talað um aðrar kirkjudeildir og önnur trúarbrögð samhliða kristinfræði og siðfræði: „Tilgangur náms í kristnum fræðum, siðfræði og fræðslu um önnur aðaltrúarbrögð er að veita nemendum þekkingu á kjarna og kenningu kristinnar trúar, sögu og útbreiðslu hennar og áhrifum á líf einstaklinga og menningu þjóða, leiðbeina nemendum um undirstöðuatriði kristinnar siðfræði og fræða þá um önnur helstu trúarbrögð nútímans.“ Aðalnámskrá árið 1989 var áþekk. Þar kemur fram að undir námsgreinina falli kennsla í kristinfræði, siðfræði og trúarbragðafræði og kenna eigi hana í 1.–9. bekk. Náminu er ætlað að veita nemendum þekkingu og skilning á kristindómi, lögð er áhersla á kristinn mannskilning og siðferðileg atriði í tengslum við mannleg samskipti, þjóðlífið og nýtingu náttúruauðlinda. Eðlilegt þótti að byggja kennsluna á túlkun evangelísk-lúterskrar kirkju þar sem nánast öll þjóðin tilheyrði þjóðkirkjunni eða evangelísk-lúterskum fríkirkjusöfnuðum, sbr. 62. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Trúarbragðafræðin felst í því að nemendur þekki muninn á kristni og öðrum trúarbrögðum og kunni skil á grundvallarmun á trúarbrögðum, hugmyndum sem og sameiginlegum þáttum. Jafnframt segir: „Mikilvægt er að sýna nærgætni þegar fjallað er um málefni og viðhorf sem tengjast heimilum, t.d. neyslu og lífsvenjur. Þetta á sérstaklega við um trúar- og lífsskoðanir.“ Ákvæði um undanþágu frá kennslugreinum þar sem fjallað er um trúar- og lífsskoðanir fólks kom fyrst fram í aðalnámskrá grunnskóla árið 1989: „Með hliðsjón af sérstöðu þessara þátta, einkum hvað varðar trúfrelsi, er heimilt að veita einstökum nemendum undanþágu frá ákveðnum þáttum skyldunáms grunnskóla. Jafnframt ber að tryggja hverjum nemanda sem fær undanþágu jafnvæg tækifæri til menntunar og þroska.“ Í aðalnámskrá árin 1999 og 2007 er tekið fram að kristin trú hafi verið mótandi afl í íslensku þjóðlífi og að meira en 95% þjóðarinnar séu skráð í kristin trúfélög og ekki sé hægt að skilja sögu og menningu þjóðarinnar án þekkingar á kristinni trú, siðgæði og sögu kirkjunnar. Í aðalnámskrá árið 1999 segir: „Kristilegt siðgæði á að móta starfshætti skólans ásamt umburðarlyndi og lýðræðislegu samstarfi. Þó að þetta eigi við um skólastarfið almennt hlýtur kennsla í kristnum fræðum að sinna þessum þætti sérstaklega og vinna markvisst að því að stuðla að siðgæðisþroska nemendanna í glímu við siðferðileg álitamál. Gengið er út frá því að það sé gert í ljósi kristilegrar siðfræði.“ Enn fremur segir: „Námi í kristnum fræðum, siðfræði og trúarbragðafræði er ætlað að stuðla að menntun og þroska nemenda og efla skilning þeirra á íslensku samfélagi og menningu í fortíð og nútíð.“ Í sérstökum kafla um kristinfræði, siðfræði og trúarbragðafræði segir: „Kristin trú á sér rætur í sögulegum atburðum, allt frá tímum Gamla testamentisins, sem ná hámarki í lífi, starfi og kenningu Jesú Krists. Framhald þeirrar sögu er svo saga kristinnar kirkju allt til okkar daga. Í námskránni er leitast við að láta þessa sögulegu framvindu og tengsl hennar við nútímann verða ljós, svo og margvísleg trúarleg og menningarleg áhrif hennar. Mikilvægur hluti þessarar sögu er einnig saga einstaklinga og hreyfinga sem markað hafa spor í þágu trúar, mennta og mannúðar.“ Í aðalnámskrá 2007 er aðaláhersla á kristna trú í trúarbragðafræðikennslu, einkum evangelísk-lúterska trúarhefð. Vegna víðtækra áhrifa Biblíunnar, trúarbókar kristinna manna og gyðinga, á trú, siðgæði og menningu í heiminum sem og á íslenska tungu, er markmið námsins að efla þekkingu nemenda á henni. Önnur trúarbrögð, svo sem búddadómur, hindúasiður, íslam og gyðingdómur, eru mikilvæg vegna tengsla þeirra við landafræði og sögu heimsins. Grunnur þess siðgæðis sem íslenskt þjóðfélag hefur byggt á er í anda kristilegs siðgæðis. „Við eigum ekki að vera feimin við að segja að við séum kristið samfélag,“ sagði Þorgerður K. Gunnarsdóttir menntamálaráðherra í umræðum á Alþingi um kristilegt siðgæði í nóvember 2007. Engu að síður mælti ráðherra fyrir því að kristinfræði yrði ekki lengur kennd sem sérstakt fag. Með gildistöku nýrra grunnskólalaga, nr. 91/2008, var því fallið frá því að kenna kristinfræði sem sérstakt fag. Um núgildandi aðalnámskrá. Töluverðar breytingar voru gerðar á almenna hluta aðalnámskrár grunnskóla 2011 í tíð Katrínar Jakobsdóttur menntamálaráðherra. Námsgreinin kristinfræði er ekki lengur til, sbr. grunnskólalögin 2008. Í nýjustu aðalnámskrá grunnskóla frá 2013 breyttist tilhögun kennslu trúarbragða lítið frá fyrri árum og er trúarbragðafræðsla ein af níu námsgreinum sem falla undir samfélagsgreinar. Er það á valdi hvers skóla eða kennara að skipta þeim tíma sem gefinn er á milli þessara greina. Það er mat viðmælenda við vinnslu frumvarpsins að sá tími sé of naumt skammtaður. Ekkert opinbert samræmi er milli skóla landsins um hversu mikinn tíma þeir nýta í hvert fag innan samfélagsfræðinnar. Kom það fram af hálfu viðmælenda að dæmi séu þess að kristinfræði fái minna vægi í trúarbragðafræði en önnur trúarbrögð. Kristin- og trúarbragðafræðikennsla hefur þróast hægt og rólega og erum við langt komin frá þeim markmiðum kennslunnar sem sett voru á miðri 16. öld. Ágreiningsmálin virðast þó ávallt þau sömu, þ.e. hvað á að kenna og hver á að sjá um það. Á síðustu áratugum hefur bæst við ágreiningur um hvernig hægt sé að taka tillit til allra og koma í veg fyrir mismunun vegna trúar- og lífsskoðana en halda samt í þær hefðir sem við höfum sem kristið samfélag. Formleg kristinfræðikennsla á Íslandi þar sem kristinfræði var kennd sem sérstakt fag stóð frá miðri 16. öld til ársins 2008 eða í tæp 460 ár. Frá árinu 2008, við gildistöku nýrra grunnskólalaga, hefur kristinfræði verið kennd sem hluti af trúarbragðafræðslu, ekki sem sérstakt fag, eins og áður segir. Frú forseti. Menning okkar og saga mótast af kristni og eðlilegt er að spurt sé hvaða hlutverki kristinfræðikennsla geti gegnt í nútímasamfélagi, þar sem sívaxandi veraldarhyggja og fjölhyggja eru áberandi. Andstæðingar kristinfræðikennslu vísa gjarnan til þess að æ fleiri segi sig úr þjóðkirkjunni og fáir trúi á guð. Flutningsmenn eru þeirrar skoðunar að taka eigi tillit til þeirra trúarbragða sem hafa verið ráðandi í mótun menningar okkar og samfélags. Kristni er samofin sögu þjóðarinnar í meira en þúsund ár. Ekki er hægt að skilja menningu okkar nema hafa þekkingu á kristnum gildum, svokölluð fjölmenningarhyggja kemur þar ekki í staðinn. Rökin eru þar af leiðandi menningar- og samfélagsleg, eða með öðrum orðum að það sé eðlilegt að þau trúarbrögð sem eru ríkjandi í samfélaginu fái viðeigandi umfjöllun í kennslunni. Þetta er best gert með því að gera breytingar á gildandi kennslufyrirkomulagi á þann veg að kristinfræði fái aukið vægi á ný, eins og var fyrir gildistöku laga nr. 91/2008. Tengsl skóla og okkar kristna menningararfs eru mikilvæg til þess að viðhalda skilningi á grundvallaratriðum hinnar menningarlegu umgerðar þjóðarinnar. Hinn kristni grunnur er þjóðinni ekki minna virði en sagan og tungan. Þess má geta í þessu sambandi að í handbókinni Upplestrarkeppni í grunnskóla segir að kristinfræði henti sérstaklega vel til undirbúnings fyrir vandaðan lestur. Flutningsmenn leggja til að áhersla á kristinfræði verði aukin innan trúarbragðafræðinnar. Hér á landi fer innflytjendum sem koma frá ólíkum menningarheimum fjölgandi og eykur það kröfur um umburðarlyndi og gagnkvæma virðingu. Með vaxandi fjölgun íslenskra ríkisborgara sem eru af erlendu bergi brotnir eykst nauðsyn þess að brjóta niður múra á milli menningarheilda og trúarhópa og auka þar með umburðarlyndi. Slíkt er best gert með sérstakri fræðslu um ríkjandi trú landsins, kristni, og almennri fræðslu um trúarbrögð heimsins og þar með menningu og siði þjóða og þjóðarbrota. Til að slík fræðsla verði að gagni og nái að stuðla að alhliða þroska nemenda og virkri þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagi þarf hún að ná til allra. Árið 2002 gaf Evrópuráðið út tilmæli um að aðildarríkin geri sér grein fyrir því að trúarbrögð séu mikilvægur þáttur í evrópsku samfélagi og að menntun sé lykillinn að baráttunni gegn fáfræði, staðalímyndum og misskilningi varðandi trúarbrögð og leiðtoga þeirra. Evrópunefnd gegn kynþáttafordómum og umburðarleysi, á ensku European Commission against Racism and Intolerance, telur að menntun gegni mikilvægu hlutverki í baráttunni gegn skorti á umburðarlyndi og kynþáttafordómum, þar sem nemendur séu fræddir um fjölbreytileika mannlífsins og mismunandi trúarbrögð. Fræðsla í kristnum fræðum, siðfræði og trúarbragðafræði miðlar nemendum þekkingu á eigin rótum. Kirkjan veitir mikilvæga þjónustu á ýmsum sviðum og er fólki mikilvæg. Reynslan sýnir að aðstæður geta einnig skapast þar sem fólk leitar mjög til kirkjunnar. Má þar nefna náttúruhamfarir og slys. Um síðustu áramót voru um það bil 60% þjóðarinnar í þjóðkirkjunni. Fleiri kristnir söfnuðir eru í landinu og á síðustu árum hefur fjölgað töluvert í söfnuði kaþólskra. Markmið kennslunnar í kristinfræði og trúarbragðafræði á að vera í góðu samræmi við nútímasamfélagið. Kennarar virði ólíkan trúarlegan og menningarlegan bakgrunn nemenda og kennslan byggist á fræðslu. Nemendur læri að setja kristinfræðinámið í stærra þekkingarlegt samhengi. Þeir öðlist siðfræðilegan, siðferðilegan og félagslegan þroska, öðlist getu til að skilja viðhorf trúarbragða gagnvart einstaklingi, samfélagi og umhverfi, læri að bera virðingu fyrir fólki af annarri menningu og trú, geti tekið upplýstar ákvarðanir og rökstutt þær. Tengja þarf kennsluna við samfélagið, menninguna og nútímann. Fræða þarf um góðar og slæmar afleiðingar trúarbragða á víðum grundvelli. Nemendur læri að bera virðingu fyrir trú og skoðunum annarra. Lögð verði áhersla á að hlutverk kennara felist í fræðslu en ekki trúboði. Mikilvægt er að nemendur fræðist um þá trú sem mótað hefur samfélagið óháð kirkjusókn. Kirkjusókn eða sveiflur í henni frá einum tíma til annars hagga ekki menningararfi þjóðarinnar. Veraldarvæðing og einkatrú ætti ekki að hafa áhrif á það hvað við lærum um sögu okkar og samfélag. Á Norðurlöndum er kristinfræðikennsla yfirleitt skilgreind sem hluti af almennri menntun. Grunnskólar í Danmörku byggja trúarbragðakennslu á kenningum dönsku þjóðkirkjunnar, siðfræði, biblíusögum og sögu kristninnar. Í Noregi segir að skólinn skuli byggjast á grunngildum hins kristna arfs. Fræðsla í kristnum fræðum á ekki að hafa trúarlega boðun að markmiði. Í því felst að kennslan á að vera fræðileg en ekki boðandi. Í sem grófustu dráttum má skipta kristinfræðikennslu í siðfræðihluta og sagnfræðihluta. Trúfræðsla gæti verið þriðja sviðið en hana má fella undir sagnfræði, sé hlutleysis gætt. Sem siðfræði er trúarbragðafræðsla afar mikilvæg. Í siðfræðilegri fjölhyggju nútímans ætti fræðslan að gera nemendur vel í stakk búna til að fást við spurningar sem snúa að hversdagslífinu og auka umburðarlyndi og gagnkvæman skilning á ólíku lífsviðhorfi. Þrátt fyrir það getur siðfræðin ekki svarað spurningum um tilgang og lífsgildi nema að takmörkuðu leyti. Hún getur ekki farið fram eins og sagnfræðikennsla, sem staðreyndanám, né heldur sem einhvers konar áróðursfærsla fyrir ákveðnum viðhorfum. Kennslan krefst hlutleysis og ætlast er til að hún fáist við raunveruleg vandamál. Mikilvægt er að undirbúa kennara og kennaranema vel fyrir kennslu þessarar námsgreinar. Hið trúarlega efni í siðfræðikennslunni hefur einkum mikilvægu fræðsluhlutverki að gegna. Hefðir og saga skipta máli og fyrir Vesturlönd er sérstök áhersla á kristna siðfræði- og trúarhefð, umfram aðra trúarbragðafræði, skiljanleg í ljósi náinna tengsla við siðfræði og sögu kristninnar. Dr. Páll Skúlason segir í riti sínu Pælingar I um siðfræðikennslu: „Að vega og meta rök er mikilvægur þáttur siðfræðikennslunnar. Siðfræðikennsla er í raun ekki kennsla, heldur þjálfun. Góð kennsluaðferð í siðfræði er umræða um kröfuna um samkvæmni. Að aga fólk til samkvæmni milli orða og breytni er mikilvægt verkefni siðfræðikennslu því að slíkt er helsta leiðin til að þjálfa fólk til að móta heilsteypta hugsun og taka ákvarðanir vitandi vits um eigin afstöðu og viðhorf.“ Fjölskylda og nánasta umhverfi eru helstu áhrifavaldar á siðferðisvitund barna en skólanum er ætlað að hvetja börn og unglinga til að huga að forsendum og rökum hugmynda og skoðana. Siðfræðikennsla er mikilvæg í skólum og aukin áhersla á kristinfræði ætti að efla trúarlegan, siðferðilegan og félagslegan þroska nemenda. Skólinn er ekki trúboðsstofnun og því á kennslan ekki að stangast á við trúfrelsi. Það er kirkjunnar og trúfélaganna að sjá um boðun trúarinnar en ekki skólans. Á sama hátt er það ekki hlutverk skólans að vinna ákveðnum trúarskoðunum fylgi þótt fjallað sé um þær í kennslunni. Skólanum er ætlað að miðla þekkingu og auka skilning á kristinni trú og öðrum trúarbrögðum. Hægt er að kenna kristinfræði og vísa til kristindómsins án þess að boða hann. Markmið grunnskólans í lögum er byggt á kennslufræði og aðferðafræði. Kennslufræðin felur í sér markmið og innihald kennslunnar en aðferðafræðin, sem er sjálfstæð grein, fæst við að útfæra kennslufræðina á nákvæman hátt. Kristindómurinn fæst við manninn í heild og tilveru hans og í þeim skilningi er kristinfræðikennslan ekki eitthvað sem takmarkast við trúarlegan þátt mannlífsins. Markmið og innihald kennslunnar er innan þess ramma sem fræðsluyfirvöld setja skólum. Kirkjan ákveður ekki hvernig kristinfræði er kennd. Aðferðafræðinni er ætlað að miða að fræðslu og miðlun þekkingar. Dr. Sigurður Pálsson segir í riti sínu Kirkja og skóli á 20. öld að skólinn eigi að miðla menningararfinum og stuðla að persónuþroska barna. Trúarlegur þáttur menningarinnar er mótandi en skólinn á þó ekki að vera framlenging á starfi kirkjunnar. Með aukinni áherslu á kristinfræði er ekki gert lítið úr mikilvægi þekkingar á öðrum trúarbrögðum. Við hljótum að gangast við því hver við erum, sögulega, siðferðilega og trúarlega. Frá kristnitökunni fyrir um þúsund árum hefur kristin kirkja og kenning leikið stórt hlutverk í íslenskri menningu og sögu. Íslensk menning verður því vart skilin án þekkingar á grundvallaratriðum kristindómsins og áhrifum hans á sögu þjóðarinnar. Ef markmið íslenska menntakerfisins er að leggja rækt við sögu og menningu þjóðarinnar ætti ekki að gleyma þeirri staðreynd. Trúin og sagan að baki ólíkum siðferðisviðhorfum er jafn mikilvægur hluti kennslunnar og siðfræðin sjálf. Án þessara þátta er illmögulegt að þekkja uppruna siðferðishugmynda og vinna að samstöðu og skilningi milli ólíkra viðhorfa. Foreldrar og samfélagið eiga að kynna trúna fyrir börnunum því ef við gerum það ekki erum við í raun að velja fyrir þau. Því sá sem ekki kynnist trúnni getur ekki með góðu móti hafnað henni. Við þurfum að treysta börnunum til að velja því valið er mikilvægt hverjum manni. Það gerir kröfu um að við tökumst á við spurningar um okkur sjálf, mannlega tilveru, tilgang lífsins, stöðu mannsins í veröldinni og grundvöll siðferðisskoðana. Af hverju ættum við að takmarka kosti barnanna eða jafnvel forða þeim frá þeim? Kristinfræði getur hjálpað nemendum að taka sjálfstæða og ígrundaða ákvörðun um hvort þeir vilji aðhyllast kristni, önnur trúarbrögð eða jafnvel engin. Í löndum þar sem aðskilnaður ríkis og kirkju hefur farið fram, eins og í Svíþjóð, er enn lögð mest áhersla á kristna trú í trúarbragðafræðslu grunnskólanna. Eðlilegt er og æskilegt að kristinfræði sé kynnt æsku þjóðarinnar í meira mæli en gert er. Æska landsins á rétt á að fá að kynnast trúarbrögðunum sem mótuðu það samfélag sem við búum í. Saga landsins og kristni er að mörgu leyti samofin, þess vegna á kristinfræðin að njóta sérstöðu innan veggja grunnskólanna. Eðlilegt er að hún sé því í forgrunni í kennslu trúarbragða og vegna tengsla trúarinnar við sögu Íslands og menningu. Tengslin eru menningarleg, söguleg og félagsleg. Okkur ber að kynna áhrifin sem kristnin hefur haft á samfélag okkar. Eðlilegt er því að fræða sérstaklega um ríkjandi trú landsins. Það gerir nemendur læsa á íslenska og vestræna menningu og menningararf. Í þeim heimi sem við lifum í dag þar sem samfélagsmiðlarnir eru yfir og allt um kring og með öllu því sem þar gengur á er mikilvægt að börn læri að þekkja þá samkennd og siðferði sem birtist okkur í sögu guðspjallanna. Það er mikilvægt að nemendur öðlist þjálfun í siðferði sem þau geta stuðst við og þar eru biblíusögurnar eins og áður sagði mjög heppilegar, einfaldar til skilnings en með djúpa siðferðilega merkingu. Það er boðskapurinn um kærleikann, hin ríka áhersla á náungakærleikann, sömuleiðis réttlætið, fyrirgefninguna og mannvirðingu. Karl Sigurbjörnsson biskup sagði að það væri hættulegt ef kynslóðir vaxi úr grasi sem hafa ekki skilning á grundvallarþætti okkar menningar og samfélags sem birtist okkur í boðskap kristninnar. Hann sagði það vera alvarlegt að börn landsins væru að rofna úr tengslum við það sem við höfum lifað eftir um aldir á Íslandi og mótað er af kristnum gildum og kristinni trú. Þess vegna væri nauðsynlegt að efla kennslu í kristinfræði í skólum. Æska landsins á rétt á að fá að kynnast trúarbrögðunum sem mótuðu það samfélag sem við búum í í dag. Að þessu sögðu, herra forseti, þá vísa ég málinu til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. framsögumanni Birgi Þórarinssyni fyrir sína framsögu. Þetta er að mörgu leyti vel skrifað frumvarp, fer vel yfir sögu kristnifræði hér á landi en það er talað um að það þurfi að taka kristinfræði sérstaklega út fyrir trúarbragðafræðina, leggja sérstaka áherslu á hana. Þegar maður opnar aðalnámskrá þá er það gert í nokkrum viðmiðum. Þar er sagt að börn í 4. bekk eigi að kunna deili á nokkrum frásögnum, helstu hátíðum og siðum kristni og annarra trúarbragða, einkum í nærsamfélaginu, og ef ég held áfram, með leyfi forseta, „komið auga á dæmi um áhrif Biblíunnar á samfélagið“. Þetta er í 4. bekk. Í 7. bekk eiga börn að geta gert grein fyrir völdum frásögnum, hefðum, hátíðum, siðum og táknum í kristni og nokkrum helstu trúarbrögðum heims. Svo í 10. bekk eiga börn að geta sýnt fram á læsi á frásagnir, hefðir, kenningar, hátíðir, siði og tákn kristni og annarra helstu trúarbragða heims sem og geta greint áhrif Biblíunnar og helgirita annarra helstu trúarbragða á menningu og samfélög. Þetta er því gert í viðmiðum, þetta eru bara nokkur atriði sem ég tók fram í fljótu bragði. Ég sé því ekki hvernig það á að skila þeim áhrifum sem hv. þingmaður vill ná fram með þessu frumvarpi með því að taka þetta sérstaklega fram í lögunum af því að það er nú þegar gert í aðalnámskrá.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og gott að fá þetta fram vegna þess að þetta er einmitt það sem ég komst að þegar ég var að vinna þetta frumvarp. Ég vil taka það fram að ég var í góðu samstarfi við þá sem þekkja vel til þessara mála. Ég ræddi við kennara, ég ræddi við prófessora við Kennaraháskóla Íslands, þannig að ég var með fólk með mér í þessari vinnu sem þekkir mjög vel hvernig þessum málum er háttað. Þeim bar öllum saman um að það er ekki nein staðfesta í kennslunni, þ.e. kennarar hafa í raun og veru frjálsan vilja með það hvað þeir kenna þegar kemur að trúarbragðafræðinni. Ef kennari hefur sérstakan áhuga á t.d. búddisma eða einhverju svoleiðis, þá getur hann kennt meira um þau trúarbrögð en önnur trúarbrögð, þ.e. það vantar þessa skýru leiðbeiningar um það hvernig kennslunni skuli háttað. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefndi að það er að sjálfsögðu minnst á kristni í aðalnámskrá og í kennslunni en hún er ekki kennd sem sérstakt fag lengur og út á það gengur hluti þessa frumvarps. Ég legg m.a. til að það verði fastákveðið með hvaða hætti kennslunni skuli háttað, þ.e. það skuli kennt 50% um kristni og 50% um önnur trúarbrögð vegna þess að framkvæmdin hefur verið önnur og það tel ég óheppilegt. Þess vegna er lögð áhersla á að það verði skýrt með hvaða hætti kennslunni verði háttað og aukið vægi kristinfræðikennslu. Það er það sem frumvarpið gengur út á og skýrt með hvaða hætti kennslunni skuli háttað.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir svarið sem var að mörgu leyti áhugavert vegna þess að hann talaði um að það vantaði leiðbeiningar fyrir kennarana í þessum málum sem er nákvæmlega það sem viðmiðin í aðalnámskrá gera út á. Það sem börn þurfa að hafa lært. Með aðalnámskránni var kennurum veitt aukið frelsi, frábært. Bekkir eru mismunandi, það þarf að gera þetta á mismunandi hátt. En hæfniviðmiðin eru samt þeir punktar sem kennararnir þurfa að fylgja og þar kemur það fram að kristni er nefnd í mjög mörgum viðmiðunum sem viðkoma trúarbrögðum. Nú er það þannig að ég er sjálf nýbúin að fara í gegnum þetta nám, kennaranámið, þar sem ég lagði sjálf áherslu á trúarbragðafræði og samfélagsfræði Þannig að ef kristinfræði væri sérstaklega tekin út fyrir ramma þá erum við að fara gegn þeim viðmiðum sem aðalnámskrá setur almennt vegna þess að kennurum er gefið frelsi en þeir þurfa samt að fylgja þeim viðmiðum sem koma fram. Ég sé enn þá ekki hvernig þetta mun í rauninni geta tryggt það að kristinfræðin sé tekin enn meira fyrir vegna þess að hæfniviðmiðin tryggja að það sé talað um kristinfræði enda er talað um kristna trú í stjórnarskrá okkar. Einnig er mjög margt sem kemur fram í greinargerð frumvarpsins sem á við um nær öll trúarbrögð. Trúarbrögð eru náttúrlega mjög mikilvægur partur af öllum samfélögum þannig að það er mjög mikilvægt að þetta sé kennt í öllum skólum. En við erum núna með fjölmenningarsamfélag. Það er talað hér um að þekking á eigin trú sé forsenda til skilnings á trú annarra og um leið til umburðarlyndis. Nú erum við fjölmenningarsamfélag og í sumum bekkjum eru mun fleiri nemendur sem eru ekki kristinnar trúar þannig að það er líka mikilvægt fyrir þau að þekkja sína eigin trú til þess einmitt að hafa betri skilning á kristinni trú með þeim rökum sem þingmaður kemur með í þessu frumvarpi.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta ágæta innlegg í þessa umræðu og ég minni bara á, eins og ég minntist á hér í minni ræðu, að þegar þessi breyting er gerð þá er trúarbragðafræðsla felld undir samfélagsgreinarnar og þá er tíminn orðinn naumt skammtaður. Það voru allir kennarar sammála því sem ég ræddi við að það þyrfti að auka þennan tíma og að þetta kæmi bara niður á þessum greinum og niður á kennslunni. Ég er þeirrar skoðunar að það sé mjög mikilvægt að þekkja eigin trúarbrögð og sérstaklega þegar kemur að fjölmenningu, það sé mikilvægt til þess að auka skilning á trúarbrögðum annarra. Ég held ég hafi fært ágætisrök fyrir því hér í minni ræðu. Kjarni málsins er þessi að það hefur dregið úr kennslu í kristinfræði í skólum landsins og ég tel það vera óheppilegt. Ég tel það mjög gott innlegg fyrir börn í dag að þekkja biblíusögurnar eins og ég nefndi. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefndi að það er minnst á þær í aðalnámskrá en eins og ég sagði áðan þá er ekki verið að fylgja þessu nægilega vel eftir. Þess vegna er afar mikilvægt að þetta sé fastmótað og m.a. að kristinfræði verði kennd helminginn af þessum tíma sem ætlað er í þetta, eins og ég nefndi áðan. Í mínum huga er þetta frumvarp mjög skýrt. Og eins og ég sagði þá ræddi ég þetta við kennara og ég hef fengið mikla hvatningu, m.a. frá kennurum sem telja að við þurfum að bæta okkur í þessum efnum og eru að sjálfsögðu fylgjandi því að kristinfræði sé kennd í skólum.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir mjög greinargóða framsögu varðandi þetta mikilvæga mál. Nú segir m.a. í 2. gr. laga um grunnskóla, um markmið, með leyfi forseta: ,,Starfshættir grunnskóla skulu mótast af umburðarlyndi og kærleika, kristinni arfleifð íslenskrar menningar, jafnrétti, lýðræðislegu samstarfi, ábyrgð, umhyggju, sáttfýsi og virðingu fyrir manngildi.“ Hv. þingmaður skoðaði þetta við undirbúning frumvarpsins og það sem mig langar að spyrja hann er: Er það einhvers staðar, fyrir utan það sem kom fram í andsvörum áðan, að starfshættir grunnskóla mótist af kristinni arfleifð íslenskrar menningar? Annað sem mig langar að vekja athygli á, eins og kom fram í framsöguræðu hv. þingmanns, er að í aðalnámskrá 1989 er fjallað um kristindóminn og kristinfræðikennslu. Þá þótti eðlilegt að byggja kennsluna á túlkun evangelísku-lútersku kirkjunnar. Er það ekki rétt skilið að það verði gert samkvæmt þessu frumvarpi, þá 50% til móts við trúarbragðafræði, sem er 50% líka? Ég lærði við Kaþólska háskólann í Leuven í Belgíu, bjó þá í kaþólsku samfélagi. Ég varð strax var við það að ég bjó ekki í lútersku eða mótmælendatrúarsamfélagi. Ég hef búið í Skandinavíu, öllum skandinavísku ríkjunum þremur, og hef búið í Bandaríkjunum. Ég gerði mér strax grein fyrir því að þau samfélög mótast af mótmælendatrú. Er ekki mikilvægt, eins og kom fram í framsögu hv. þingmanns, að fólk skynji það þótt þú sért annarrar trúar að þú skiljir þá kristinfræðina og það sem býr þar að baki? Það er samfélagið sem skiptir máli, skilningur á bókmenntum, menningu og öðru slíku og það sem mótar samfélagið í grunninn er oft kristnifræði. Er það ekki það sem verið er að leggja áherslu á í þessari kennslu? Eins og kom fram líka í ræðu hv. þingmanns 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það segir í 2. gr. grunnskólalaganna, þ.e. svokallaðri markmiðsgrein, frá 2008 að starfshættir grunnskóla skuli m.a. mótast af kristinni arfleifð íslenskrar menningar. Það er ekki síst þess vegna sem ég tel að það sé eðlilegt framhald af þessu einmitt að leggja það til hér, eins og er lagt til í þessu frumvarpi, að það verði aukin áhersla á kristinfræði í grunnskólum. Það er alveg í rökréttu framhaldi af þessari markmiðsgrein sem ég var að lesa hér áðan. Eins og kom fram í andsvari sem ég átti hér á undan við hv. þm. Lilju Rannveigu Sigurgeirsdóttur er það einmitt þess vegna sem tel ég nauðsynlegt að auka vægi kristinnar kennslu eða kristinfræðikennslu í skólum, m.a. vegna þess að við stöndum frammi fyrir því að það er orðið töluverður fjöldi barna sem hefur ekki íslensku að móðurmáli, er af erlendu bergi brotinn og býr hér á landi og hefur kannski önnur trúarbrögð o.s.frv. Þannig að þetta er partur af því að hafa skilning á eigin trúarbrögðum til að öðlast skilning og umburðarlyndi gagnvart öðrum trúarbrögðum. Hv. þingmaður kom ágætlega inn á þetta og ég þakka honum fyrir hans andsvar. Eins og ég segi þá hlýtur að vera eðlilegt að fjallað sé ítarlega um þau trúarbrögð sem eru ríkjandi í samfélaginu og að sjálfsögðu er náttúrlega bara þekking á kristninni forsenda skilnings á vestrænni menningu almennt og samfélagi. Þannig að ég vona svo sannarlega 

Ég minni ræðumann á tímann.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég tók eftir einu í framsögu hans og líka í greinargerðinni, að það er ekki minnst einu orði á 62. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir, með leyfi forseta: „Hin evangeliska lúterska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi, og skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda.“ Og þetta með boðun, nú tók ég eftir á samfélagsmiðlum að það var verið að býsnast yfir þessu frumvarpi og að það væri einhvers konar trúboð í frumvarpinu, sem ég sé nú ekki, en hvort hv. þingmaður viti rætur þessa, skilji ræturnar, og hvort þetta sé ekki allt á misskilningi byggt á samfélagsmiðlum þar sem við erum fyrst og fremst að byggja hérna á menntun þjóðarinnar. Það er annað sem mig langar að spyrja um. Hann segir, með leyfi forseta, og það stendur í greinargerð: „Á Norðurlöndum er kristinfræðikennsla yfirleitt skilgreind sem hluti af almennri menntun.“ Það er vísað í grunnskóla í Danmörku, í Noregi og svo er síðar minnst á Svíþjóð þar sem enn er lögð mest áhersla á kristna trú í trúarbragðafræðslu. Höfum við farið þá leið miðað við hin Norðurlöndin? Nú veit ég t.d. að í Danmörku, og bara í Skandinavíu, er litið á kenningar prestsins Grundtvig sem hluta af eða jafnvel grundvöllinn fyrir skandinavísku sósíaldemókratíunni. Erum við með minni kristinfræðikennslu en önnur ríki? Annað sem mig langar að spyrja um og sem er mér svolítið hugðarefni núna upp á að skilja heiminn, og mér fannst svolítið vanta í framsögu hv. þingmanns um það, er að tala um hin abrahamísku trúarbrögð, þ.e. þau trúarbrögð sem rakin eru til ættföðurins Abrahams og lýst er í Torah, Biblíunni og Kóraninum, eða gyðingatrú, íslam og kristinfræði. Þarf ekki að leggja áherslu á skyldleika þessarar trúarbragða sem eingyðistrúar og líka bara upp á að skilja ástandið í heiminum? Ekki síst vegna þess að nú eru múslímar mjög stór hluti fólks í Evrópu og við þurfum að skilja líka gyðingatrúna og íslam miðað við hvernig ástandið er t.d. fyrir botni Miðjarðarhafs 

Ég minni hv. þingmann á ræðutímann.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni og tek alveg undir það með honum að það er sjálfsagt að fræða um skyldleika trúarbragðanna. Það er bara mjög mikilvægt, sérstaklega þegar kemur að umburðarlyndinu. Við erum náttúrlega að horfa upp á mörg stríðin og annað slíkt sem tengist trú, því miður. En af því að hv. þingmaður minntist hér aðeins á trúboð þá held ég að ég hafi farið mjög vel yfir það í minni framsöguræðu að hér er ekki um trúboð að ræða. Ég vitnaði m.a. í dr. Sigurð Pálsson og fleiri sem hafa gefið mjög greinargóðar útskýringar á því hversu mikilvæg fræðslan er en að hún sé ekki og eigi ekki að vera trúboð. Ég held að það sé alveg skýrt í þessu frumvarpi og að það þurfi enginn að efast um það. Af því að hv. þingmaður minntist aðeins á samfélagsmiðlana þá finnst mér bara ágætt að koma því á framfæri - hver er staða grunnskólanna í dag? Við sjáum það að einelti er að aukast í grunnskólunum og einelti eykst mjög í kringum 2012 sem er um svipað leyti og samfélagsmiðill sem heitir á ensku Snapchat kemur fram á sjónarsviðið þar sem er hægt að senda myndir og annað slíkt. Við sjáum það á öllum tölum að einelti hefur aukist í grunnskólum og töluvert á síðustu árum og það kemur fram í könnunum sem hafa verið gerðar. Í dag er það þannig að fjórði hver nemandi í 6. bekk hefur tilkynnt um einelti. Þetta eru svakalega háar tölur. Sömuleiðis hefur sjálfsálit unglinga dalað og ofbeldi nemenda gagnvart kennurum í grunnskólum aukist. Það er áhyggjuefni hvert við stefnum og tel ég að þetta frumvarp sé liður í því að vinna gegn þessari þróun og einmitt að nemendur 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni framsöguna og frumkvæðið. Málið er mjög jákvætt og snýr að því að færa kristinfræðikennslu í grunnskólum til fyrra horfs, eins og var til 2008. Það ætti hverjum manni að vera ljóst að áherslan á kennslu um kristna trú skýrist af menningu okkar og tengslum við sögu kristinnar trúar í landinu, enda er kristin trú sérstaklega tekin út fyrir sviga í lögum um grunnskóla. Það er bundið í lög að starfshættir grunnskóla skuli mótast af kristinni arfleifð. Þekking á kristinni trú er sömuleiðis grundvallarforsenda þess að skilja vestræna menningu okkar og samfélagsgerð. Með þessu er með engum hætti gert lítið úr mikilvægi almennrar trúarbragðakennslu, enda er hún mikilvæg til skilnings á menningu og sögu annarra þjóða. Það eru að vísu ekki ríkjandi viðhorf víðast hvar í heiminum. Það kenna sannarlega ekki allar þjóðir heims t.d. kristinfræði til að efla umburðarlyndi og þekkingu á menningu og sögu annarra þjóða. Virðulegi forseti. Kristin trú er rótgróin í íslenskri menningu og sögu sem ekki verður skilin án grunnþekkingar á kristni, hvað sem líður trúarsannfæringu hvers og eins. Íbúar hér eru að miklum meiri hluta kristinnar trúar og hér er stjórnarskrárvarin þjóðkirkja. Skilningur á íslensku þjóðfélagi og sögu hlýtur að vera forgangsmál í kennslu grunnskólabarna. Kennsla um kristna trú snýr m.a. að kennslu um grunngildin okkar sem eru kærleikur, fyrirgefning, miskunnsemi og mannvirðing. Við erum sannarlega lánsöm að búa í þjóðfélagi þar sem kristin gildi eru samofin menningunni.

Virðulegur forseti. Ég er meðflutningsmaður á þessu frumvarpi sem ég tel vera mikilvægt, frumvarp til laga um breytingu á lögum um grunnskóla, um kristinfræðikennslu. Áherslan á kristna trú umfram önnur trúarbrögð helgast af menningu okkar og tengslum við sögu kristinnar trúar í landinu. Við höfum verið kristin síðan árið 1000, í rúmlega 1000 ár, og sennilega var lögtaka kristni ein merkilegasta löggjöf sem samþykkt hefur verið á Alþingi Íslendinga, árið 1000, og gríðarlega mikilvæg. Svo var líka gríðarlega mikilvægt þegar við skiptum um sið og létum af kaþólskum sið og tókum upp hina evangelísku lútersku kirkju, mótmælendatrú. Ég tel það sjálfsagt mál að hlutfall kennslu í kristinfræði verði 50% á móti 50% í trúarbragðafræðum. Eins og hér hefur komið ítrekað fram þá er nú bara grundvöllurinn að því að geta skilið eigið samfélag og skilið vestræna menningu að hafa grunnþekkingu á kristinfræði og skiptir þá ekki máli hvort það séu bókmenntir eða önnur menning. Við þurfum einnig að skilja það að íslenskt samfélag hefur mótast af lúterskri trú, mótmælendatrú okkar. Ég er nú svo heppinn að ég lærði í Kaþólska háskólanum Leuven, í kaþólska samfélaginu, og maður sá strax muninn. Ég hef líka búið í Bandaríkjunum og í Skandinavíu og þar sér maður strax að það eru ákveðnir eiginleikar sameiginlegir með menningu Bandaríkjanna og Skandinavíu því að þetta eru allt mótmælendatrúarríki. Það er mjög mikilvægt að þekkja þá sögu líka, sögu Marteins Lúthers og siðbreytingarinnar sem varð með kenningum hans og túlkun Biblíunnar. Það má eiginlega segja að það hafi verið upphaf nútímans. Við siðbreytinguna um árið 1550 þá jókst menntun gríðarlega. Af hverju? Jú, allir áttu að geta lesið hina heilögu ritningu, Biblíuna, menntunarstig tók stórkipp og það fylgdi náttúrlega líka í tengslum við prenttæknina sem Gutenberg innleiddi. Þetta minnir mig á þekktan sagnfræðing í heiminum, Niall Ferguson, sem spurði: Á hvaða tímum lifum við? Er það 1930? Er þetta 1950? Nei. Hann sagði að við lifðum á sömu tímum, svipuðum tímum og þegar Marteinn Lúther var uppi og þegar Gutenberg kom með prenttæknina. Hið opinbera rými er að aukast stórkostlega núna með internetinu og allir geta tjáð sig og það var það sama sem átti sér stað þegar prenttæknin kom, allir gátu prentað eða flestir gátu prentað, ekki allir náttúrlega en fólk gat komið máli sínu á prent og þannig dreifðist þekkingin. Það var ekki allt til góðs. Það voru líka galdraofsóknir sem hófust vegna bóka sem voru gefnar út og það er sama með ofsóknir á netinu. Þetta er mjög áhugaverður samanburður hjá honum. Ég tel að hér sé um mjög þarft mál að ræða og ég tel að við höfum sennilega farið af leið þegar hætt var að kenna kristinfræði sem sérstakt fag árið 2008, því örlagaári í íslenskri sögu. Ég tel rétt að leiðrétta þann kúrs og við erum með þessu frumvarpi að gera það, þ.e. tryggja að 50% af kennslu í trúarbragðafræðum verði um kristinfræði. Hér er að sjálfsögðu ekki um trúboð að ræða heldur að fara yfir siðfræðihlutann og sagnfræðihlutann eins og framsögumaður fór yfir í ræðu sinni. Siðfræðihlutinn er gríðarlega mikilvægur og má þar vísa til þess m.a. að starfshættir grunnskóla skuli mótast af kristinni arfleifð íslenskrar menningar sem er náttúrlega siðferðislegur grundvöllur, hin kristna arfleifð. Svo er það að sjálfsögðu sagnfræðihlutinn sem er saga kristninnar og af Jesú Kristi sem var svona eins konar kántrírabbíi, sveitarabbíi í Galíleu, öll hans lífsferð. Ég fagna því líka að það er ekki verið að vísa til 62. gr. stjórnarskrárinnar um að ríkisvaldið skuli styðja og vernda hina íslensku þjóðkirkju heldur er hér einungis um trúarbragðafræðslu að ræða sem er þá að auka hlut kristinnar trúar. Það sem mér finnst áhugavert í þessu líka er að við virðumst hafa farið af leið miðað við önnur Norðurlönd eins og kemur fram þegar maður les frumvarpið og greinargerð þess. Í grunnskólum í Danmörku byggist trúarbragðakennsla á kenningum dönsku þjóðkirkjunnar, siðfræði og biblíusögum og sögu kristninnar. Í Noregi segir að skólinn skuli byggjast á grunngildum hins kristna arfs og svo í Svíþjóð er lögð mest áhersla á kristna trú í trúarbragðafræðslu grunnskólanna. Hér virðist þetta vera í höndum kennaranna eða eins og segir í greinargerð: „Er það á valdi hvers skóla eða kennara að skipta þeim tíma sem gefinn er á milli þessara greina.“ Það er þá átt við samfélagsgreinar og trúarbragðafræðsla er bara ein af níu greinum samfélagsgreina. Ég tel að raunverulega ættu allir sem fara í gegnum grunnskóla að hafa það veganesti að hafa kynnt sér ítarlega kristinfræði sem sérfag. Það sem mér finnst líka mikilvægt, og ég kom inn á þetta í andsvörum við framsögumann þessa frumvarps, hv. þm. Birgi Þórarinsson, eru tengsl við önnur abrahamísk trúarbrögð. Við þurfum að átta okkur á því að kristin trú er eitt af þremur trúarbrögðum, eða fjórum ef við tökum bahaitrúna með, sem eru rakin til ættföðurins Abrahams, stundum talað um að það sé guð Abrahams sem við dýrkum, þ.e. gyðingtrú, kristni, íslam og bahaitrú. Tengsl kristinnar trúar við þessi trúarbrögð eru mjög mikilvæg og ekki síst svo að við skiljum gyðingdóminn og íslam líka. Þannig að ég held að það sé mjög mikilvægt að skoða þessi tengsl saman svo við skiljum heiminn og nánasta umhverfi Evrópu sem er Miðausturlönd og Norður-Afríka. Það er gríðarlegur fjöldi fólks sem kemur frá þessum ríkjum og mjög mikilvægt að við skiljum tengsl milli kristinnar trúar og íslam og ég tala nú ekki um gyðingdóminn. Í frumvarpinu kemur fram, með leyfi forseta: „Árið 2002 gaf Evrópuráðið út tilmæli um að aðildarríkin geri sér grein fyrir því að trúarbrögð séu mikilvægur þáttur í evrópsku samfélagi og að menntun sé lykillinn að baráttunni gegn fáfræði, staðalímyndum og misskilningi varðandi trúarbrögð og leiðtoga þeirra. Evrópunefnd gegn kynþáttafordómum og umburðarleysi telur að menntun gegni mikilvægu hlutverki í baráttunni gegn skorti á umburðarlyndi og kynþáttafordómum, þar sem nemendur séu fræddir um fjölbreytileika mannlífsins og mismunandi trúarbrögð.“ Fræðsla í kristnum fræðum, siðfræði og trúarbragðafræði miðlar nemendum þekkingu á eigin rótum. Það er svo sannarlega gert með því að tryggja það að kristinfræði verði helmingur af trúarbragðakennslu á Íslandi. Íslenskt samfélag er svo sannarlega mótað af kristinni trú og við gerum okkur oft ekki grein fyrir því og þar liggja okkar rætur menningarlega að mörgu leyti. Við erum samnorræn þjóð, kristinnar trúar, mótmælendatrúar og það er það sem þarf að kynna börn fyrir í grunnskólum. Ég er ekki að segja að það sé eitthvert trúarboð í því eins og framsögumaður fór rækilega yfir, það er ekkert trúboð í því. Þetta er líka mikilvægt fyrir börn sem eru af erlendu bergi brotin, sem koma úr öðrum menningarheimum, til að skilja það samfélag sem þau eru að flytja inn í. Það er grundvallaratriði að þú skiljir það samfélag sem þú býrð í, á hvaða rótum það byggir og þetta hefur aldrei verið mikilvægara en akkúrat núna þegar það virðist vera, og það kom nú fram á nefndarfundi í morgun í fjárlaganefnd, að okkur fjölgar um 1.000 manns á mánuði. Það er fólk sem er innflutt vinnuafl sem kemur hérna og svo líka flóttamenn. Það eru gríðarleg fjölgun, 12.000 manns á ári. Það hefur aldrei verið mikilvægara en núna að hafa festu í lögum um grunnskóla og í kennslu í grunnskólum og að börn sem koma hingað og eru af erlendu bergi brotin skilji íslenska menningu, skilji rætur hennar og á hverju hún byggir. Í því felst alls ekki að það sé verið að innleiða eða boða kristna trú heldur er þetta bara hluti af menntun barnanna og mikilvæg menntun. Þá skilur fólk jafnvel eigin trú, það speglar sig í því samfélagi sem það býr í og þeim trúarbrögðum sem eru ríkjandi þar. Maður skilur betur sjálfan sig og eigið samfélag eftir að hafa verið erlendis og kemur til baka. Trúarbragðafræði felst líka í því að nemendur þekki muninn á kristni og öðrum trúarbrögðum og kunni skil á grundvallarmun á trúarbrögðum, hugmyndum og sameiginlegum þáttum. Þetta er líka mjög mikilvægt. Nemendur þekki og geti greint það strax hvað eru kristin gildi og hvað ekki. Saga og menning þjóðar verður ekki skilin án þekkingar á kristinni trú, siðgæði og sögu kirkjunnar. Svo einfalt er það. Það er mjög erfitt að þekkja menningu og sögu Íslands, íslensku þjóðarinnar og íslensks samfélags nema þekkja kristna trú. Ég tel því að þetta sé mikilvægt frumvarp og ég vona að það fái góða umfjöllun í nefnd og ég vænti þess að það fari að sjálfsögðu í allsherjar- og menntamálanefnd þar sem ég á sæti.