Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg vil hefja mál mitt á því að þakka hæstv. stjórn fyrir það að hafa borið fram frumvarp þetta. Fræðslulögin frá 1907 sýndu það ljóst fram að ófriðnum mikla, að þau voru vel við hæfi landsmanna og fullnægðu þeim kröfum, sem til þeirra bar að gera. Hagskýrslur um barnafræðslu sýna það, að hjer tók það skemmri tíma en meðal annara þjóða að koma slíkri breyting í framkvæmd. Svo kom stríðið og þá kom afturkippur í þetta. Þá var hætt að reisa skóla og jafnframt dregið úr kenslunni. Á þeim tímum gerðu þeir einir till. um fræðslumálin á Alþingi, er vildu hopa frá því, er áður hafði gert verið. En þetta frv., sem hjer liggur fyrir, er fyrsti votturinn um stefnubreytingu í þessu máli og ber vott um, að þingið vilji nú reyna að bæta þá höfuðgalla, er verið hafa á fræðslulöggjöfinni að undanförnu. Að svo mæltu skal jeg minnast á nokkur helstu atriði í frv. sjálfu og áliti mentamálanefndar. Árið 1922 var með lögum samþykt undanþága frá farskólaskyldunni og þar með geigað stórlega frá þeirri meginreglu, sem lögin 1907 voru bygð á, að hvert barn í landinu skyldi eiga kost á þeirri fræðslu, sem því væri nauðsynleg. Það er nú að vísu svo, að kensla getur farið vel úr hendi, enda þótt ekki sjeu fastir kennarar, og jeg þekki að minsta kosti tvo hreppa, sem jeg treysti vel til slíks. Nefndin hefir því ekki viljað fella burtu undanþáguna, því að hún vill, að lögin hafi hann teygjanleik, sem nauðsynlegur er, og að þau sjeu löguð eftir þörfum landsmanna. Þau eiga að vera þannig, að þau kreppi að á sumum stöðum, en geti gefið eftir á öðrum. Breytingartill. nefndarinnar 2. B. miðar að því að veita sjerstakt aðhald þeim skólahjeruðum, er undanþáguna vilja nota. En hjer er eins og annarsstaðar í frv. lagt mikið vald í hendur fræðslumálastjórnarinnar, þar sem henni er falið að ákveða, hvar skólaskylda skuli vera. Nefndin er þeirrar skoðunar, að þetta vald verði að leggja í hendur fræðslumálastjórnarinnar, því að það verður að gera ráð fyrir, að henni sje best treystandi til þess að sjá um góða framkvæmd fræðslulaganna. Þá er brtt. nefndarinnar um kristindómsfræðsluna. Hygg jeg, að ef frv. verður samþykt með þeirri breytingu, þá sje það komið í það horf, sem því ber. Það eru margir kostir því samfara að hafa glögga verkaskiftingu milli presta og kennara um kristindómsfræðsluna. Og verkaskiftingin er þessi, að kennarar eiga að hafa með höndum hina sögulegu kristindómsfræðslu, en prestarnir trúfræðiskensluna. Býst jeg við, að hv.þdm. geti orðið sammála um að gera þessa breytingu, sem margir ágætir menn hafa lagt til, að gerð verði, enda væru þá lagafyrirmæli um þá kenslu komin í gott horf. Þessari breytingu ætti þó að sjálfsögðu að fylgja hitt, að kirkjunnar menn sjái sig knúða til að bæta um undirbúninginn undir ferminguna að því er kenslubækurnar snertir, kirkjan að vera einráð um það, því að jeg hygg, að það sje ekki vert, að hið háa Alþingi fari að skifta sjer af því, hverjar kröfur kirkjan vill gera til fermingarbarna. Þess vegna hefir nefndin ekki komið fram með neina brtt. í þá átt, en henni er ljóst, að víkja verður frá nokkrum þeim kenslubókum, sem nú eru notaðar, og semja nýjar. Treystir hún kirkjumálastjórninni vel til þess að sjá um það. Þá kem jeg að því ákvæði frv., að ríkissjóður leggi fram 1/3 kostnaðar við byggingu skólahúsa utan kaupstaða. Þetta hefir verið svo áður í fjárlögum, en nefndin er öll sammála um, að þessu sje breytt þannig, að ríkissjóði sje jafnan skylt að greiða 1/3 hluta kostnaðar við byggingu skólahúsa, án tillits til þeirrar upphæðar í fjárlögum, sem til þess er ætluð. Þetta mundi valda nokkurri breytingu frá því, sem nú er, en hún hefir þó engan beinan útgjaldaauka í för með sjer. Niðurstaðan yrði sú, að sum árin yrði ríkissjóður að leggja fram meira fje en ætlað er í fjárlögum, en það jafnast þannig, að sum árin verður upphæðin minni en ætlað er. Og það er einmitt sjerstök ástæða til þess nú að veita öllum þeim hjeruðum, er þess óska, 1/3 kostnaðar við skólabyggingar, þar sem skólahúsbyggingar hafa nú legið niðri í 10 ár, svo að segja. Fræðslumálastjóri hefir skýrt frá því, að nú liggi fyrir 14 umsóknir í þessa átt, en öll fjárhæðin, sem fram á er farið, er þó ekki meira en 30 þúsund kr., og þegar það er borið saman við hitt, að hv.fjvn. vill verja 27 þús. kr. til nýbygginga á prestssetrum, þá er sú upphæð ekki gífurleg. Og þegar þess er ennfremur gætt, að ríkið hefir lagt fræðsluskyldu á herðar hjeraðanna, með sjerstökum skilyrðum um kenslustofur og lækniseftirlit, þá ætti ekki að standa á ríkinu að hjálpa hjeruðunum til þess að uppfylla þær kröfur, sem til þeirra eru gerðar. Og þar sem hjeruðin eiga sjálf að leggja fram 2/3 kostnaðar, er þeim það nægilegt aðhald til þess að flana ekki út í byggingar að óþörfu nje láta kostnað við þær fara fram úr hófi. Þá er brtt. nefndarinnar 6. c. um kostnað við eftirlit og próf í skólunum, að hann verði greiddur af ríkissjóði, en ekki sveitarsjóði. Virðist það rangt að leggja það á hjeruðin, að þau hafi eftirlit með sjálfum sjer, enda hefir þessi kostnaður áður verið greiddur úr ríkissjóði. Um skólanefndir hafa, verið gerðar nokkrar breytingar. Telur nefndin nægilegt, að 5 menn sjeu í skólanefnd í kauptúnum og 3 í sveitum. Nefndin getur fallist á þá breytingu stjfrv., að fræðslumálastjóri skipi formann nefndanna, því að það mundi skapa aðhald um það, að fræðsluskyldunni væri vel sint, og er þess ekki vanþörf sumstaðar. Nefndin er þakklát hæstv. stjórn fyrir það, að frv. þetta á að tryggja það, að fræðslulágmarkinu sje alstaðar náð, og að fræðslumálastjóra sje gefið vald til að sjá um, að svo verði. Ratar frv. í þessu efni meðalveginn milli þeirra tveggja stefna, sem uppi hafa verið í skólamálunum, svo vel, að allir mega vel við una. Nú sem stendur nær heimafræðslan til barna frá 8–10 ára, og á að hafa eftirlit með því, að hún sje framkvæmd. En skólaskylda nær til 10–14 ára barna, en þó á heimakensla altaf að vera við hlið hennar. Vil jeg hjer taka það fram, að það er fjarri sanni, er sumir halda fram, að heimafræðslan sje gefin upp. Það er sennilegt, að hvergi í Evrópu sjeu gerðar eins miklar kröfur til heimafræðslu eins og hjer á landi, og eins mundi verða, þótt þetta frv. yrði samþykt. Það er aðalkostur þessa frv., að það skapar það aðhald, er nægja mætti til þess að lögin nái tilgangi sínum. Öll börn eiga heimtingu á fræðslu, og þann rjett verður að vernda. Misrjettið verður nóg síðar í lífinu, þótt það bitni ekki á mönnum á barnsaldri. Jeg hygg, að enginn geti verið á móti þessu frv. nema þeir, sem vilja gera sig bera að því að vilja draga úr fræðslukröfunum, en jeg veit ekki til þess, að neinn vilji láta það um sig spyrjast, að lokum vil jeg geta þess, að nefndinni virðist svo, að verði frv. þetta samþykt, þá vanti lagabálk um skyldur og störf fræðslumálastjóra. Jeg býst við, að það sje eitt af því helsta, sem löggjafarvaldið gæti unnið barnafræðslunni til gagns, ef það setti lög um starfsvið og skyldur fræðslumálastjóra. Nú þegar eru til drög til slíkra laga í frv., sem milli þinganefnd um mentamál samdi. Vildi jeg bæði fyrir eigin hönd og mentmn. óska þess, að hæstv. stjórn legði slíkt frv. fyrir næsta þing. Jeg álít, að það eigi að vera stjórnin, sem ber fram slíkt frv., meðfram sakir þess, að jeg vil, að löggjöfin komist sem mest í það horf, að stjórnin beri fram frv., en ekki einstakir þm. Þar sem þetta frv. er stjfrv. og fáar brtt. hafa fram komið við það frá einstökum þm., tel jeg það vitni um, að nú eigi að hefja nýja framsókn í kenslustarfseminni, til þess að það fje, sem veitt er til þeirra hluta, verði að sem bestum notum.

Forsætisráðherra (JM): Jeg vil votta háttv. mentmn. þakklæti mitt fyrir meðferðina á þessu frv. Við brtt. hennar hefi jeg ekkert sjerstakt að athuga; þær raska ekki aðalatriði frv. í neinu, en nauðsynlegar eru þær víst ekki. Brtt. um að ríkissjóður skuli greiða 1/3 kostnaðar við barnaskólabygging, án tillits til þess, hvort fje sje til veitt í fjárlögum, hygg jeg varhugaverða. Jeg geri ekki ráð fyrir, að fjrh. muni telja sig skyldan til að borga meira en veitt er í fjárlögum. Að öðru leyti þykir mjer ekki ástæða til að orðlengja um brtt. þessar.

Þórarinn Jónsson Það er aðeins örstutt aths. Jeg vildi aðeins geta þess, að jeg er ekki samdóma hv. nefnd um eina brtt., nr. 5 á þskj. 146. Brtt. er um það, að fella niður það ákvæði frv., að fara skuli eftir fjárveitingu fjárlaganna um tillag til byggingar skólahúsa, heldur veita úr ríkissjóði eins og um væri beðið til þessara bygginga, án íhlutunar þingsins, að 1/3 hluta. Það er alveg rjett, sem hv.frsm. (ÁÁ) tók fram, að um nokkurra ára bil hafa legið niðri byggingar skólahúsa, svo að þörfin er orðin nokkuð brýn, en það verða menn að athuga, að búast má við, að kröfurnar verði líka miklar. Það eru sjálfsagt 6–7 af hverjum 10 hreppum á landinu, sem ekki hafa bygt sjer skólahús, svo að búast mætti við, að fram gætu komið kröfur um 100 þús. kr. eða meira til skólabygginga á næstunni árlega. Það er líka rjett hjá hv.frsm., að ríkissjóður á ekki að greiða nema nokkurn hluta af þessum kostnaði, en það hlýtur að valda ósamræmi við aðrar fjárveitingar, sem geta verið eins þarfar, ef þetta þarf ekki að vera komið undir vilja þingsins á hverjum tíma. Heimilin hafa nú að undanförnu verið notuð til þessarar fræðslu, og þótt það sje ekki allskostar gott og fullnægi ekki þeim kröfum, sem gera má, held jeg, að ekki saki, þótt það dragist í 3–4 ár að bæta úr því. Menn hafa talið það töluverða ástæðu fyrir því, að hrepparnir ráðist ekki í skólahúsbyggingu nema vel ári, að þeir eigi sjálfir að greiða 2/3 af kostnaðinum. En nú er það að athuga, að margir hreppar eiga óuppkomin samkomuhús, sem hafa mætti í sömu byggingu og skólahúsin, og mundi það ýta undir marga þeirra að ráðast sem fyrst í bygginguna, einkum þegar þeir vissu, að þeir ættu von á þessari hjálp frá ríkissjóði hvenær sem þeir óskuðu. Jeg hygg því varhugavert að taka þessi mál undan meðferð þingsins, og álít betra að halda þeim í sama horfi og áður. Hv. frsm. sagði, að 14 hjeruð hefðu sótt um styrk á þessu ári til byggingar skólahúsa og að fræðslumálastjóri hafi sagt, að 30 þús. kr. mundu vera nægilegt fje. Í þessu liggur auðvitað þannig, að hann álítur ekki farandi lengra á þessu ári en að veita 30 þús. Jeg er hv. nefnd sammála að öðru leyti, en vil leggjast eindregið á móti þessari brtt. hennar.

Jón Sigurðsson Jeg á eina litla brtt. við 7. gr., á þskj. 237, þar sem farið er fram á það, að ekki þurfi að sækja um leyfi fræðslumálastjóra til að hafa 8 vikna kenslu, þar sem staðhættir eru slíkir, að ekki verður hjá því komist að þrískifta kenslunni. Hv. nefnd vill einnig heimila þetta, en aðeins láta sækja um það til fræðslumálastjóra í hvert einstakt skifti. Jeg tel það algerðan óþarfa að viðhafa slíka skriffinsku, þar sem fræðslumálastjóri mun aldrei neita um slíka undanþágu, sje hún á viti bygð, og örðugt að ná saman nefndunum á tveim stöðum, nema með stórkostnaði. Vona jeg, að þessi litla brtt. finni náð fyrir augum hv.þd., og ræði ekki frekar um hana. Þótt jeg hafi ekki borið fram nema þessa einu brtt., er jeg engan veginn allskostar ánægður með frv.; jeg er því ósamþykkur í ýmsum grundvallaratriðum, þótt jeg fari ekki út í það að sinni. - Jeg álít, að margar brtt.hv. mentmn. sjeu til bóta, og sumar til allverulegra bóta. En jeg verð að taka undir óánægjuna með þá brtt., að eigi þurfi heimild í fjárlögunum til þess að leggja megi úr ríkissjóði til byggingar skólahúsa. Jeg álít, að þingið eigi ekki að ganga inn á þá braut að afsala sjer rjettinum til að sníða fjárveitingar eftir ástæðum ríkissjóðs á hverjum tíma. Það hefir þegar verið gengið alt of langt inn á þá braut, og ættu hv.þm. að hugsa sig um, áður en þeir slá þetta vald úr hendi sjer frekar en orðið er. Jeg vil ekki gera mikið úr því, þótt áætlað hafi verið, að 30 þús. kr. færu til skólabygginga. Við þekkjum líklega allir þessar áætlanir og hvernig þær hafa reynst; reikningum og bakreikningum stundum rignt að upp á marga tugi þúsunda. Nei, jeg held, að það sje ekki mikið leggjandi upp úr áætlunum byggingameistaranna, sem lagðar hafa verið fyrir þingið. - Hv. frsm. gat þess til samanburðar, að veita ætti 27 þús. kr. til byggingar í prestssetrum. En þetta fje er aðeins lánað og greiddir af því vextir. Loks langar mig til að spyrja hv.frsm., hve því eigi að vera háttað, þegar talað er um, að fræðslumálastjórnin eigi að skipa formann skólanefnda. Á þessi formaður þá að vera búsettur í hjeraðinu, þar sem skólinn er, eða á það ekki að vera skylda? Þar sem þetta er ekki greinilega orðað, vil jeg skjóta því til hv. nefndar, hvernig hún lítur á þetta. Hefi jeg svo ekki meira að segja að sinni.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg vil fyrst svara síðustu spurningu hv. 2. þm. Skagf. (JS). Það er auðvitað, að form. skólanefndar skal vera búsettur í skólahjeraðinu. Þetta er að vísu ekki skýrt tekið fram í brtt. mentmn., en jeg held, að það sje svo sjálfsagt, að ekki þurfi nema þessa athugasemd fyrir nefndarinnar hönd til að binda það fastmælum. Um brtt.hv. 2. þm. Skagf. vil jeg geta þess, að nefndin heldur fast við sína tilhögun. Þetta er að vísu engan veginn stórt atriði, og alveg rjett, að skólanefndir hafa alveg eins góða aðstöðu til að vita þarfir hjeraðsins, hvort það þarf að hafa 2 eða 3 skólastaði. En það hefir viljað brenna við hjá einstaka hreppi, að meira hefir verið hugsað um, hvað væri ódýrast, heldur en það, hvað best væri fyrir barnafræðsluna. Mentmn. ætlast til þess, að fræðslumálastjóri geri sjer sem mest far um að athuga, hvort ekki sje mögulegt að tvískifta aðeins kenslunni, og að hann verði skólanefndunum til aðhalds í þeim efnum. - 8 vikna kensla er nokkuð lítið, enda er víðast kent 12 vikur, og stjfrv. gerði ráð fyrir að hafa hana altaf 12 vikur. Nefndin tekur undir það, að ástandið verði aðeins lakara, ef gerðar verða mjög einstrengingslegar kröfur í þessum efnum, og hefir því viljað leyfa undanþágu, þegar sjerstaklega stendur á. Hið eina, sem mönnum virðist vera sjerstaklega illa við í brtt. nefndarinnar, er það, að framvegis verði fjeð, sem veitt er í fjárlögum til skólabygginga, aðeins áætlunarupphæð, en þingið ráði því ekki, í hve miklar framkvæmdir verði ráðist. Hæstv. forsrh. (JM) sagði, að það væri ekki víst, að þessi brtt. yrði til bóta, því að fjrh. myndi ekki greiða meira en í fjárlögum stæði. En jeg vil halda því fram um þessar áætlunarupphæðir eins og aðrar, að það verði borgað, sem eyðist, eins og t. d. þegar áætlað er um eyðslu á kolum og þess háttar. Jeg hygg, að um þessi framlög mætti einnig gera sæmilegar áætlanir, og ef brtt. mentmn. væri samþ., myndi fjrh. borga, ef ríkissjóði væri það ekki algerlega ofvaxið. Enda er varla hætta á, að mikið eyddist í þetta í slæmu árferði, heldur færi saman mestar kröfur og gott árferði, því að í hallæri gætu sveitirnar ekkert lagt fram sjálfar. Jeg held, að það væri einmitt þægilegt að gera fjárframlögin til þessara bygginga ójafnari en verið hefir. Hitt er náttúrlega ómögulegt að segja með neinni vissu, hve háar kröfurnar gætu orðið. Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) hjelt því fram, að þær gætu orðið mjög háar, en jeg held, að þær verði það nú varla. Því að stærstu styrkirnir hlytu að verða til þorpa og kauptúna, en þau voru flest búin að koma sjer upp sæmilegum húsum fyrir 1914, og ættu þau að geta dugað enn um hríð. Umsóknirnar, sem koma á næstu árum, verða því sennilega allflestar frá þeim sveitum, sem hingað til hafa orðið að notast við stofur á bæjunum, en vilja nú byggja sjerstök hús, því að fólki er illa við að lána híbýli sín til barnakenslu. Hv. þm. V.-Húnv. (ÞórJ) gat þess, að 6 af hverjum 10 sveitum hefðu þegar komið sjer upp skólahúsum. Jeg geri ráð fyrir, að nálægt ¼ hluti muni aldrei koma sjer upp skólahúsum, svo að munurinn verður ekki svo mikill fyrir ríkissjóð, hvort það eru 6 eða 8 af hverjum 10 hjeruðum, sem hafa bygt. Hv. 2. þm. Skagf. varaði menn alvarlega við byggingameisturunum og lagði áherslu á, hve lítið væri að marka áætlanir þeirra. Jeg vil nú ekki rengja hann neitt sjerstaklega í þessu, en vil aðeins segja það, að hjer er um svo smáar fjárhæðir að ræða, að það getur aldrei munað miklu. Mörg eða flest skólahúsin kosta þetta 3–5 þús. kr., og þegar framlag ríkissjóðs er aðeins 1/3 hluti, verða það ekki nema 1–2 þús. úr ríkissjóði. Það er annað mál, þótt menn sjeu deigir við járnbrautir og önnur miljónafyrirtæki og sjeu þar hræddari við áætlanirnar.

Forsætisráðherra (JM): Jeg gleymdi áðan að svara einu atriði hjá hv.frsm. (ÁÁ), þar sem hann talaði um, að þörf væri á nánari ákvæðum í lögum um yfirstjórn fræðslumálanna. Jeg sagði það við l.umr. þessa máls, að mjer hefði komið til hugar að leggja fyrir þingið frv. líks efnis sem það, er milliþinganefndin hafði samið, en hætt þó við það. Það er alveg rjett athugað hjá hv.frsm., að hjer vantar nokkuð í löggjöfina, sem verður að lagfæra áður en langt um líður. Um brtt.hv. 2. þm. Skagf. get jeg verið fáorður; jeg sje ekki, að hún sje til neinna bóta, en er þó tiltölulega meinlaus.

Fjármálaráðherra (JÞ): Út af ummælunum um 5. brtt.hv. nefndar, sem fer fram á að fella úr 14. gr. orðin: „af því fje, sem veitt er í fjárlögum ár hvert“, vil jeg leyfa mjer að segja, að þessi brtt. er ákaflega ómerkileg og þýðingarlítil. Því að þessi lög geta á engan hátt breytt ákvæðum 37. gr. stjórnarskrárinnar, um það, að ekki megi gjalda annað fje úr ríkissjóði en heimilað sje í fjárlögum eða fjáraukalögum ár hvert. Það eina, sem mætti segja, er, að ef þessi brtt. væri samþ., hefði þingið veikari aðstöðu til að finna að við ráðherra; þótt hann færi út fyrir fjárlögin. En jeg lít svo á, að ef fjárveitingin er nú tekin upp í fjárlögin, hvort sem hún er há eða lág, hafi stjórnin sömu skyldur til að halda sjer við þá upphæð, alveg án tillits til þessarar brtt., og megi ekki taka upp þá reglu að greiða alt, sem farið er fram á, án þess að þingið fái að leggja þar orð í belg. - Þó að jeg gæti nú ekki haft á móti slíku auknu valdsviði fyrir núverandi stjórn, þá vil jeg þó enganveginn mæla með till. þessari.

Jón Sigurðsson Jeg vil aðeins benda hv.frsm. (ÁÁ) á það, að eftir stjfrv. á fræðslumálastjóri að hafa fulltrúa í skólanefndinni. En það má undarlegt heita, ef fræðslumálastjórinn, sem búsettur er hjer suður í Reykjavík, er færari að dæma um, hvað okkur hentar best norður á landi eða austur á Langanesi, þar sem hann hefir kannske aldrei stigið fæti sínum, heldur en skólanefndin, sem starfar þar á staðnum, og þar á meðal trúnaðarmaður fræðslumálastjóra. Háttv. þm. drap á aðhaldið, en jeg fæ ekki betur sjeð en að nægilega sje sjeð fyrir því. En með frv. þessu er fræðslumálastjóra frekar fengið of mikið vald en of lítið. en það fer auðvitað alt eftir þeim manni, hvernig hann fer með vald sitt.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Það er að vísu rjett hjá hv. 2. þm. Skagf. (JS), að brtt. hans verður minni, þar sem fræðslumálastjóri á fulltrúa í skólanefndum. En hitt er ekki rjett, að það, sem mentmn. heldur fram, verði ekki það hentasta í þessum sökum. Því skal ekki neitað, að skólanefndirnar munu oft hafa næga staðarþekkingu til að bera. En þær vilja bara ekki altaf hið besta, heldur hið billegasta. Og hefir þetta oft legið hjer í landi. Þess vegna virðist rjettast, að úrskurðarvaldið sje hjá fræðslumálastjóra. Skal jeg svo láta útrætt um þetta. Að vísu er það rjett hjá hæstv. fjrh. (JÞ), að þetta eru aðeins einföld lög. En það gerir þó ekki það að verkum, að brtt. 5 á þskj. 146 kunni að verða þýðingarlaus eða áhrifalaus með öllu. Því að ef tillagan verður samþykt, þá er það víst, að stjórnin mun setja í fjárlögin áætlunarupphæð eftir tillögur fræðslumálastjóra og samkvæmt aðfengnum skýrslum. Og aðalbreytingin yrði þannig, að meira tillit yrði tekið til fræðslumálastjóra og álits hans en áður hefir verið. Í ár hafa t. d. óskir fræðslumálastjóra ekki verið teknar til greina nema að litlu leyti. En með samþykt tillögu nefndarinnar eru miklar líkur til, að þetta breytist til batnaðar, og þá er tillagan alls ekki þýðingarlaus. Það er ekkert á móti því, að ýmsar fjárupphæðir sjeu lögbundnar með almennum lögum. Auðvitað er hægt að neita þessum lögum um rjett sinn. En það er bara ekki gert. Jeg skal aðeins nefna kostnaðinn af jarðræktarlögunum. Hann mun vera áætluð upphæð. En skyldi stjórnin ekki sinna þeim kröfum, er þar koma fram, og borga út eftir gjaldþoli ríkissjóðs? Jeg býst við því. Annars skal jeg ekki þrátta meira um þetta, og er því útrætt um það af minni hálfu og nefndarinnar.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg held, að ómögulegt sje að fá það út úr 14. gr. frv. með brtt. nefndarinnar, að ríkisstjórnin sje bundin til að fara eftir till. fræðslumálastjóra um framlög á þessum lið fjarlaganna. Það væri þá fremur hægt að hugsa sjer það, eins og háttv.frsm. (ÁÁ) sagði síðast, að tillagan þýði það, að umræddur liður í fjárlögunum verði skoðaður sem áætlunarliður.

Hvorttveggja

. Nei, alls ekki hvorttveggja. Stjórnin hefir óbundnar hendur gagnvart tillögum þeim og skýrslum, er hún útvegar sjer við samning fjárlagafrv., hvort sem þær eru frá fræðslumálastjóra eða öðrum. Nema þá að sjerstaklega sje ákveðið með lögum, að hendur hennar skuli vera bundnar. En því er ekki hjer til að dreifa. Er þetta því nokkuð hæpin skýring hjá nefndinni eða háttv.frsm. (ÁÁ). Greinin gerir ekki annað en að ákveða hlutfallið á milli þess, sem ríkissjóður á að greiða annarsvegar, en sveitarsjóður hinsvegar. En það er aldrei vant að skoða slíkar fjárveitingar sem áætlunarupphæðir. Það er eðlilegt, að fjárveitingar til þeirra mannvirkja, sem ætlast er til, að lokið sje við fyrir fjárveitinguna, sjeu skoðaðar sem áætlunarupphæðir. En jeg veit ekki, hvort unt er að skoða slíkar fjárveitingar, til að byggja fyrirfram óákveðna tölu barnaskólahúsa, sem áætlunarupphæðir. Jeg held, að það færi illa á því, ef stjórnin teldi sig hafa úbundnar hendur um þennan lið. Ef kæmi t. d. fram í þinginu tillaga um hækkun á liðnum, sökum mikillar eftirspurnar, en væri feld af fjárhagsástæðum, þá hefði stjórnin alveg eins slæma aðstöðu til þess að verða við beiðnunum, þó að þessi brtt. yrði samþykt.

Frsm. (Ásgeir Ásgeirsson) Jeg ætlaði mjer ekki að tala aftur, en verð þó að gera það út af ummælum hæstv. fjrh. (JÞ). Það nær vitanlega engri átt hjá honum, að stjórnin sje ekki skyldug að taka tillit til álits fræðslumálastjóra. En það er auðvitað „teoretiskt“ rjett, að stjórnin er ekki bundin, hvorki í þessu máli nje öðru. En í framkvæmdinni er það aldrei svo. Stjórnin hlýtur að taka tillit til laganna og til skýrslna og tillagna embættismanna ríkisins. Og hún gerir það altaf.

Fjármálaráðherra (JÞ): Það er alger misskilningur hjá háttv.þm. (ÁÁ), að stjórnin sje bundin af slíku lagaákvæði sem brtt. fer fram á. Hún áætlar aðeins eftir bestu vitund og skoðun sinni á gjaldþoli ríkissjóðs. Og einmitt þar sem fjárupphæðin er ekki bundin af lögum, hefir stjórnin frjálsar hendur við samning fjárlagafrv. og þingið við afgreiðslu þess. En það verður naumast hægt að segja, að þingið hafi frjálsar hendur um fjárhæðir, sem bundnar eru af löggjöfinni.

Frsm. meiri hl. (Jón Kjartansson) Allshn. hefir ekki orðið sammála um þetta frv. Meiri hl. ræður til, að það sje samþykt með ofurlitlum breytingum, en minni hl. vill fella það. Jeg tel nauðsynlegt fyrir þá, sem ætla sjer að fylgja minni hl. í þessu máli, að athuga vel, hvaða ástand var ríkjandi hjer í bænum, þegar húsnæðislögin voru sett og svo hvernig ástandið er nú. Aðalatriðin í húsaleigulögunum eru frá 1917. Þá var hjer svo mikið húsnæðisleysi, að til stórvandræða horfði. Þá var það, að þáverandi stjórn gaf út bráðabirgðalög um húsaleigu 14. maí 1917, og náðu þau samþykki Alþingi. Í þessum lögum voru þau tvö aðalatriði, 1. að ekki má segja upp húsnæði, og 2. að leiga skyldi haldast óbreytt eins og hún var þá. Það er auðsjeð á þingræðum þeim, er snerta þetta mál, að litið var á þessa ráðstöfun sem neyðarúrræði vegna stríðsins. Það var játað, að lögin gengju fullnærri eignarrjettinum, en sá rjettur yrði að þoka vegna almenningaheilla, og því voru þessi þvingunarlög samþykt. Menn voru ekki í vafa um, að svona lög myndu draga úr húsbyggingum hjer, en þá var varla um nokkrar nýbyggingar að ræða, þar sem verð á byggingarefni var hátt og fór hækkandi og vinnulaun fóru mjög hækkandi. - Þetta óvenjulega ástand varð þess valdandi, að lögin voru samþykt 1917. Árið 1919 var ástandið hjer líkt, eða ekki betra. Þá gaf stjórnin út ný bráðabirgðalög, sem heimiluðu bæjarstjórninni að ráðstafa lausum íbúðum. Það ár reis upp mikil óánægja út af húsaleigulögunum og Alþingi fjekk áskoranir frá fjölda bæjarbúa um að afnema þau. En það sá sjer ekki fært að verða við þeim áskorunum, vegna þess ástands, sem ríkti í bænum. En umræðurnar í Alþt. sýna, að á þetta var litið aðeins sem bráðabirgðaráðstöfun vegna ófriðarins. 1921 kom málið enn fyrir Alþingi. Fluttu þingmenn Reykjavíkur það að tilhlutun bæjarstjórnarinnar. Skyldi málið falla í hendur bæjarstjórnar og átti hún að setja reglugerð, er kæmi í stað laganna frá 1917–19. Áttu þau lög að falla úr gildi, þegar reglugerðin yrði samþykt. Þetta var samþykt á Alþingi og varð að lögum 27. júní 1921. Þannig komst málið í hendur bæjarstjórnarinnar. Í þrjú ár reyndi svo bæjarstjórnin að koma á reglugerð, en það tókst ekki. Loks í árslok 1924 samþykti bæjarstjórnin reglugerð, en stjórnin synjaði staðfestingar á henni, af því að hún taldi farið út fyrir heimildarlögin frá 1921. Saga málsins sýnir, að þetta hefir verið mesta vandræðamál. Nú ber að líta svo á, að bæjarstjórnin sjái sig ekki færa til að ráða því til lykta á farsælan hátt. Síðasta tilraun hennar var gerð í desember síðastl., en hún splundraðist. Bæjarstjórnin sneri sjer þá til stjórnarinnar og vildi láta hana afnema lögin, en stjórnin varð ekki við þeim tilmælum, þar sem skamt var til Alþingis, en vafasamt. hvort hún hafði heimild til að nema lögin frá 1917 úr gildi án þess að bæjarstjórnin skipaði þessu máli með reglugerð, eins og gert er ráð fyrir í lögunum frá 1921. Og víst er það, að stjórnin hefir enga heimild til þess að afnema lögin frá 1921. Málið stendur þá þannig, að þvingunarlögin frá 1917 eru enn í gildi. En ef borið er saman ástandið þá og nú, verður að líta svo á, að bæði sje ranglátt og óviðeigandi, að lögin sjeu í gildi framvegis, enda munu allar aðrar ófriðarráðstafanir úr gildi numdar. Meiri hluti allshn. hefir því lagt til, að frv. yrði samþykt með þeirri breytingu, að í stað þess, að segja megi upp húsnæði 1. október 1926, sje það ekki heimilt, fyr en 14. maí 1927. Nefndin neitar því ekki, að talsvert muni verða um uppsagnir, og álítur því heppilegra, að það fari fram að vori til. Jeg vil benda á, að nú orðið er miklu minni ástæða til þess að halda þessum gömlu þvingunarlögum, þar sem nú horfir vænlegar en áður með byggingar í bænum, einkum ef frv. um nýja veðdeildarflokka verður að lögum. Þá má gera sjer von um, að viðunandi lánskjör fáist til bygginga. Jeg vona, að hv. deild sjái ekki eftir þessum lögum og verði sammála meiri hl. nefndarinnar um, að rjett sje að nema þau úr gildi.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Það hefir orðið mitt hlutverk á hverju þinginu eftir annað að standa upp til þess að andmæla þeim tilraunum, sem gerðar eru til þess að nema úr gildi núverandi húsaleigulög. Jeg fæ ekki sjeð enn, að ástæður sjeu svo breyttar, að rjett sje að afnema þessi lög. Hið eina, sem breyst hefir, er það, að meiri hl. bæjarstjórnar hefir samþ. áskorun til stjórnarinnar um að nema lögin úr gildi. En á það má líta, að þetta var samþ. aðeins með eins atkvæðis mun. Borgarstjóri lítur einnig svo á, að þetta sje hæpin ráðstöfun, og greiddi ekki atkvæði. Það má vel vera, að þessi lög hafi verið neyðarráðstöfun, en til þess sama ráðs varð að grípa í mörgum löndum, og það er enginn vafi á því, að ef þessi lög verða numin úr gildi nú, verður stofnað til mestu vandræða. Reynslan í nágrannalöndunum sýnir þetta ljóst. Í Danmörku t. d. voru húsaleigulögin afnumin í öðrum bæjum en höfuðstaðnum. Afleiðingin varð sú, að húsnæðisuppsagnir streymdu inn. Í Álaborg t. d. fengu 1400 fjölskyldur uppsögn og á annað hundrað urðu að leita til borgarstjóra, af því að þær fengu ekki húsnæði. Eftir sama hlutfalli ættu 700 fjölskyldur hjer að fá uppsögn, og það er áreiðanlegt, að margar þeirra ættu hvergi höfði sínu að að halla. Hver eru svo úrræði bæjanna, þegar svona fer? Jú, þeir eiga yfir ýmiskonar húsnæði að ráða, skólum o. fl. Þessi hús eru tekin handa húsnæðislausu fjölskyldunum. Hvernig ætti nú að fara að hjer? Ætti að taka þennan eina barnaskóla, sem bærinn á? - Jeg er hræddur um, að einhver myndi kalla: Blessaðir, komið þið með húsaleigulögin aftur. Líkar afleiðingar hefir afnám laganna haft í Árósum. Þar var sagt upp 2900 fjölskyldum og 500 urðu húsnæðislausar. Þar var gripið til sömu ráða, teknir barnaskólar og hermannaskálar handa húsnæðislausu fólki. Svona urðu afleiðingarnar í þessum dönsku bæjum. En að því leyti stöndum við ver að vígi hjer, að húsnæðisvandræði eru mikil fyrir og húsaleiga hærri en í Danmörku. Jeg þekki nokkra íslenska iðnaðarmenn þar, sem leigja þriggja-fjögurra herbergja íbúðir fyrir 70 kr. á mánuði. Hjer munu slíkar íbúðir kosta 150 krónur. Líka eru meiri kröfur gerðar til húsnæðis þar. Hjer hafa allar ákvarðanir, sem heilbrigðisstjórnin hefir samþykt, orðið að falla niður, af því að ekki hefir verið kleift að láta fólk fara úr óforsvaranlegum íbúðum. Það er vikið að því í nál. minni hl., að ekki sjeu líkur til, að byggingar aukist að mun, ef löginn standa. Það kann að þykja óviðfeldið að hafa þessi höft, en það eru til svo margskonar höft, sem ekki verður komist hjá. Það hefir verið bygt hjer mikið undir húsaleigulögunum, þó ekki hafi það orðið nægilegt, og mikill fjöldi manna vill byggja. Það eru ekki húsaleigulögin, sem hindra byggingarnar, þó e. t. v. megi finna einstök dæmi þess, heldur er það skortur á lánsfje. Fáir eru svo efnum búnir, að þeir geti lagt fram alt fjeð, sem til þarf, sjálfir. Þeir hafa því orðið að fá lán, fyrst í veðdeild, ef þess hefir verið kostur, þá víxillán, og síðast hafa þeir e. t. v. orðið að leita til þeirra, sem gera sjer það að atvinnu að lána út fje með háum vöxtum. Jeg hygg, að flestir hafi orðið að borga upp undir 10% af lánum sínum. Mjer skildist á hv.frsm. meiri hl. (JK), að hann fallast á, að ekki yrði miklu meira bygt, þó að lögin yrðu afnumin. Hann byggir alla von sína á veðdeildarfrv. En má ekki búast við, að lánskjörin verði þar eitthvað svipuð og verið hefir? Enginn veit, hvernig tekst að selja brjefin, og það má búast við talsverðum afföllum. Og þó að menn geti fengið veðdeildarlán, eru fáir svo efnum búnir, að þeir geti lagt fram það, sem á vantar. Það þarf ekki að afnema húsaleigulögin til þess að bygt verði. Það vantar bara peninga til að byggja fyrir. Þetta held jeg, að sje hv.frsm. meiri hl. nokkurnveginn ljóst, eftir því sem honum fórust orð. Þá eru það brtt., sem hv. meiri hl. vill gera við frv. Jeg skal játa, að það mun í góðu skyni gert að lengja uppsagnarfrestinn til vors 1927. En sá galli er á, að þótt það ákvæði standi, er opin leið fyrir húseigendur að hækka leiguna eftir vild, þegar öll lögin eru afnumin, að undanskildu þessu eina ákvæði. Ef tryggja á það, að ekki verði sagt upp með því að hækka leigu, verður að setja um það sjerstök ákvæði. Þessi tillaga kemur því alls ekki að tilætluðu gagni, þar sem það er skýrt tekið fram í frv., að öll 3 lögin (líka lögin frá 1917 og 1921) skuli úr gildi numin, og þó að það standi eitt eftir í þessu frv., að ekki megi segja upp til brottflutnings fyr en að vori 1927, hamlar það ekki húseigendum frá því að hækka leiguna, sem er hjer um bil alveg það sama og að reka fólkið úr íbúðunum. Þetta veit jeg, að hv.frsm. meiri hl. skilur mjög vel, hann ætti því að taka þetta til nánari íhugunar. Þá er enn ein leið eftir, sem hugsanlegt er, að reynist fær, þ. e. að lofa lögunum frá 1921 að vera áfram í gildi, en fella aðeins niður lögin frá 1917, - að láta bæjarstjórn Reykjavíkur hafa allan veg og vanda af þessu máli, er hún hjeldi eftir heimild þeirri, er lögin 1921 veita henni til að gera samþyktir um þessi mál. Þetta væri sök sjer, ef frv. færi ekki lengra. Bæjarstjórnin gæti þá, þegar flutningsaldan og húsnæðisvandræðin koma yfir, tekið til sinna ráða samkvæmt þessum lagaheimildum. Eitt er og að vísu vegur fyrir bæjarfjelagið, þegar lögin eru numin úr gildi. Það er að byggja nógu margar íbúðir, en jeg tel þó efasamt, að það ráð verði tekið. Það hefir jafnan verið skelt skolleyrunum við því í bæjarstjórninni, er byggingar hafa verið nefndar þar á nafn, og húseigendur, sem munu standa að þessu frv., mundu heldur ekki líta til þess hýru auga, ef bærinn færi að byggja. Þetta hefir oft staðið til, að yrði gert, en það þarf sjálfsagt eitthvað að ske áður en bæjarfjelagið ræðst í byggingar, eins og stjórn þess er nú skipuð. Og þótt ráðist yrði í einhverjar byggingar, þá má búast við eftir reynslunni, að það yrði ekki gert fyr en síðla sumars, og þá gæti svo farið, að fjöldi fólks lenti í húsnæðishrakningum um langan tíma, jafnvel fram á miðjan vetur, því byggingar þurfa langan tíma til þess að verða fullgerðar og íbúðarhæfar. Bæjarstjórnin hefir venjulega dregið þessi mál of lengi og loks hefir hún látið hrúga upp ljelegum skúrum og þvílíkum hreysum, sem alls ekki hafa verið hæf til íbúðar, og það eru ekki þessháttar byggingar, sem jeg óska eftir, heldur góðar og varanlegar íbúðir til frambúðar fyrir fólkið. Jeg vildi helst, að frv. yrði nú þegar felt við þessa umræðu, en ef það lifir til 3. umr., sje jeg ekki annað en að óhjákvæmilegt sje að gera á því frekari breytingar en þetta, ef því er ætlað lengra líf og vænst er eftir, að það nái tilgangi sínum.

Magnús Jónsson Jeg vil fyrst og fremst sem 1. flm. þessa máls þakka hv. meiri hl. allshn. fyrir góða meðferð og greiða afgreiðslu þessa máls, og hv. meiri hl. hefir ekki gert aðrar breytingar á frv. en þær, sem jeg benti þegar á við flutning þess við 1. umr. hjer í deildinni, að farsælast mundi að flytja uppsagnardaginn til vors, í stað þess að í frv. var fyrst gert ráð fyrir, að segja mætti upp í haust. Hv. frsm. minni hl. (JBald) vil jeg segja það, að jeg held það sje best að fara ekki í langt karp um málið að þessu sinni. Ástæður allar eru of kunnar, bæði með og móti, til þess að nokkurs verði að vænta upp úr umræðum um þær. Jeg heyrði líka á ræðu hans, að hv.frsm. minni hl. hafði ekki neitt nýtt til brunns að bera, enda var þess ekki að vænta. Það er satt, að fleiri ástæður eru til þess en húsaleigulögin, að lítið er bygt, en það þarf þó ekki annað en að líta á óvinsældir þessara laga til þess að sjá, að þau valda miklu þar um. Jeg held, að þeir húseigendur sjeu fáir, sem ekki er meinilla við húsaleigulögin, enda væri það á móti öllu mannlegu eðli, ef lögin, sem öllum er illa við, hefðu ekki gert sitt til að draga úr vilja manna til að leggja fje sitt í fasteignir, sem þeir svo fá ekki að hafa umráð yfir. Annars voru aðalrök hv.frsm. minni hl. eins og vant var, að svo eða svo margar fjölskyldur mundu verða húsnæðislausar, ef frv. yrði að lögum. Kom hann með samanburðaráætlun um þetta við það, sem skeð hefði í Álaborg í Danmörku, og gerði ráð fyrir, að 700 til 1000 fjölskyldur mundu allar fara til bæjarstjórnarinnar og krefjast af henni að ráða fram úr vandræðum þeirra. Það er satt, að það er ekki óhugsandi, að eitthvað af fólki mundi taka til þessa ráðs, og hefir stundum gert það jafnvel meðan húsaleigulögin voru í gildi, en jeg spyr hv.þm. (JBald): Hvað heldur hann, að verði um þessi þúsund húsnæði, sem fólkið flytur úr? Vill hv.þm. eða nokkur annar trúa því, að þau verði látin standa auð, meðan hægt er að fá þá húsaleigu, sem nú gelst? Nei! Það yrðu vitanlega aðeins örari flutningar en áður, en húsnæðin munu leigjast jafnótt. Það munu ýmsir verða að flytja, sem ella hefðu setið, eins og fram að þessu, í skjóli húsaleigulaganna, og aðrir kæmu í þeirra stað; þá sætu og sumir kyrrir, sem áður hafa oft orðið að flytja sig. Flutningarnir yrðu aðeins örari en áður, og jeg skal segja hv.frsm. minni hl. það, að til eru og hafa verið fjölskyldur, sem eru húsnæðislausar vegna húsaleigulaganna. Jeg tek til dæmis, að jeg eigi hús (sem jeg raunar ekki á, segi þetta sem dæmi) með óleigðri íbúð; jeg á kost á að leigja hana fjölskyldu, en af því að jeg þekki hana ekki og líst ekki meira en svo á leigjendurna, þá hika jeg, þegar jeg veit, að fjölskylda, sem komin er einu sinni inn í íbúðina, situr þar föst, hvort sem mjer líkar betur eða ver. Íbúðin stendur svo óleigð á meðan. Það eru þess vegna ekki fáir, sem hafa lausar íbúðir vegna húsaleigulaganna, því þeir geta ekki losað þær aftur, ef þess þarf með, og þar af leiðandi margir, sem eru húsnæðislausir vegna þessara sömu laga. Þegar menn vita, að ekki er hægt að losna aftur við leigjanda, er ekki svo lítil ábyrgð því samfara að veita honum svo að segja lífstíðaríbúð, ef hann aðeins geldur tiltekna leigu, án tillits til nokkurs annars, sem kann að vera athugavert við hans þarveru. Nei! Húsnæðin munu ekki standa auð, þó að húsaleigulögin verði afnumin. - Það verður aðeins raðað öðruvísi niður fólkinu í íbúðirnar. Það kemur því ekki til neinna mála að halda lengur í aðrar eins ódæma ófriðarráðstafanir og þessi húsaleigulög eru. Því er það allbroslegt, að hv. minni hl. allshn. getur ekki talið lögunum annað til gildis í nál. sínu en að húseigendur hafi margir hagnast af þeim, vegna þess að leigjendur hafi staðið betur í skilum á leigu en áður. Það er eins og ekki hafi verið hægt að segja upp leigu á húsnæði áður vegna óskilvísi leigjanda. Nei, það eina, sem hægt er að segja um þetta, er það, að þarna var eina smugan, sem húsaleigulögin skildu eftir handa húseigendum til að þeir gætu losnað við hvimleiða leigjendur. En það er hreinn barnaskapur að þakka húsaleigulögunum annað eins og þetta, sem var alvenja áður en þau lög voru sett. Jeg orðlengi þetta svo ekki frekar; vona aðeins, að hv. deild láti nú þetta mál ná að ganga fram, eins og hún ætlaðist til á síðasta þingi, auk þess, sem nú eru enn ríkari ástæður til að samþykkja frv. en þá.

Frsm. minni hl. (Jón Baldvinsson) Jeg get svarað hv. 4. þm. Reykv. og flm. frv. (MJ) því, að þó jeg hafi ef til vill ekki komið með neitt nýtt í þessu máli, hefir hann heldur ekki gert það sjálfur. Þessa er heldur ekki von; ástæðurnar bæði með og móti ganga ávalt aftur í þessum umræðum, og er þá ekki annað eftir en spádómarnir um, hvað við muni taka, er lögin verða afnumin, og deilt um það, hverjir hafi getað fært fram sennilegri líkur fyrir sínu máli. Jeg neita því ekki, að húsaleigulögin eru óvinsæl af mörgum húseigendum, en jeg veit líka, að mjög margir leigjendur telja sjer mikla vernd í lögunum, og óvinsæld húseigenda í garð laganna stafar ekki af því, að þeir telji sig ekki geta bygt vegna þeirra, því þeir þurfa þess ekki; en þeir vilja leigja eins og þeim sýnist. Og hinu vil jeg heldur ekki neita, að til kunni að vera leigjendur, sem eru óánægðir með húsaleigulögin, út af úlfúð, sem átt hefir sjer stað í húsunum  Hv. þm. (MJ) hafði eftir mjer nokkrar tölur, sem jeg hafði tekið eftir dönskum blöðum, úr lýsingum á húsnæðisvandræðunum í Danmörku. Jeg reiknaði hlutfallið út eftir mannfjölda þar og hjer og hefi ekki sagt neitt um, að þetta væri alveg eins hjer. - jeg veit, að hjer er ástandið mun verra. Jeg byggi þetta álit mitt á því, hve eftirspurnin er hjer mikil eftir húsnæðum; ekki af eftirspurn þeirra, sem eru í einhverjum íbúðum, heldur þeirra, sem hafa vegna húsnæðisleysis orðið að leysa upp heimili sín, tvístra fjölskyldunni sitt í hverja áttina eða verða að hafast við í einu herbergi með fjölda manna, vegna þess að hæfilegar íbúðir hafa ekki verið falar. Jeg veit um fjölmargar fjölskyldur, sem svo er ástatt fyrir. Hv. þm. (MJ) spurði um. hvað yrði af þessum þúsund íbúðum, sem fólkið flytti úr, og hann svaraði því sjálfur, að það mundu aðeins aðrir flytja í þær, og að kveldi flutningsdags hefðu allir fengið húsaskjól. Þarna held jeg samt, að hv.þm. hafi misreiknast. Mörgum húseigendum er illa við lögin af þeim ástæðum, að þeir þykjast ekki geta bætt við sig eins miklu húsrúmi og þeir teljast þurfa. Jeg hygg því, að uppsögn á leiguíbúð þýði ekki alstaðar það, að aðrir komi í þær, heldur hitt, að húseigendur rýmki um sig til að geta sjálfir haft stærri og þægilegri íbúðir. Þetta er að vísu ekki óeðlileg krafa af hálfu húseigenda, en hitt er engu að síður ranglátt, að fleygja fjölda fjölskyldufólks út á götuna. Nei! Það er enginn efi á því, að fjöldinn af þeim íbúðum, sem losnar þannig, fæst ekki aftur á leigu. Þær fara aðeins til að auka við íbúðir einstakra manna, en húsnæðisvandræðin verða meiri eftir en áður. Þetta verður afleiðingin af því að afnema húsaleigulögin. Það er vilji margra að byggja yfir sig og margir gera það líka, en þó er ekkert rýmra um fólk í bænum, þrátt fyrir það, sem hægt er, og ef miðað er við byggingar þær, sem komist hafa upp síðastl. tvö ár, þarf varla að vænta, að batni mikið húsnæðisleysið í bænum, enda þótt það verði kannske ekki verra. Jeg held því varla, að tími sje kominn ennþá til þess að afnema húsaleigulögin. Hv. þm. (MJ) sagði að það væri óviðkunnanlegt og óviðfeldið að hafa lög sem mörgum væri illa við: hitt er þó enn verra, að hafa fjölda fólks á götunni, sem hvergi á höfði sínu skýli. Hann sagði og að það væri barnaskapur að þakka lögunum aukna skilvísi leigjenda; menn hefðu áður en þau voru sett getað sagt upp leigu á íbúðum af þeim ástæðum. Þetta er aðeins að sumu leyti rjett. Það mun sitthvað hafa átt sjer stað í þessa átt áður, en þá þurfti meira umstang til að koma þessu í framkvæmd en nú, eftir að húsaleigunefndin kom til skjalanna og ekki þurfti annað en segja henni til, ef ástæður voru til uppsagnar. Nei, jeg held, að húseigendur hafi síst verið grátt leiknir af þessum lögum, og eins og af er látið hafa þeir tekið óbilgjarna húsaleigu víðast hvar; og úrskurðir húsaleigunefndar hafa sjaldnast hallað á húseigendur: þeir hafa fengið fulla vexti af fje sínu, og meira til. Einstöku húseigendur hafa þó ekki notað sjer þetta til þess að hækka leiguna, en margir eru þó þeir, sem hafa sett sem skilyrði fyrir leigu á húsnæði gegn of hárri húsaleigu, að húsaleigunefnd yrði ekki sagt til um það, og fjöldinn allur hefir þannig neytt leigjendur til að ganga að alt of hárri leigu, því þeir vita, að margir eru svo gerðir að kæra ekki yfir þessu, vegna þess að þeir vilja skirrast við illdeilum í húsunum. En ef allir þeir, sem óánægðir eru með lögin, geta sagt upp íbúðunum. verður afleiðingin stórfeldari vandræði en orðið hafa hjer fram að þessu, og þá verður að gera einhverjar ráðstafanir til að útvega fólki húsnæði. Það versta við þetta verður, að það verður helst það fólk, sem síst má við því að verða húsnæðislaust, sem fer út. Þetta er augljóst af auglýsingum í blöðunum o. fl. Allir vilja helst aðeins leigja einhleypu fólki, þ. e. barnlausu; engir vilja hafa börn í sínum húsum, því menn kjósa heldur kyrlátari leigjendur en börnin. Ef til uppsagnar kemur, verða fyrst og fremst barnafjölskyldurnar á götunni. Þá verður óhjákvæmilegt, að hið opinbera geri stórfeldar ráðstafanir þessu fólki til bjargar; en það verður ekki gert á einum degi. Jeg hygg, ef sá andi ræður framvegis, sem þar hefir svifið yfir vötnunum í bæjarstjórn Reykjavíkur undanfarið, að dregið verði þar til í síðustu lög að gera nokkuð í húsnæðismálunum. Svo hefir venjan verið að ekkert hefir verið aðhafst fyr en neyð hefir verið fyrir dyrum. Jeg held því, að það sje mjög varhugavert að afnema þessi lög, og jeg veit að margir hv.þm. eru svo kunnugir hjer í bænum, að þeir vita, að stórvandræði muni leiða af því að afnema lögin. Það væri sök sjer, ef lögin frá 1921 fengju að standa, er vandanum verður öllum snúið á hendur bæjarstjórnarinnar. Því þó að brtt.allshn. verði samþ., verður fleira að gert hjer í bæ en að segja upp húsnæðunum. Víðast hvar verður leigan hækkuð að miklum mun, en það þýðir hið sama og að segja enn fleira fólki upp húsnæði. Þetta bið jeg hv.þm. að athuga vel. Þetta verður að lagast og frv. að breyta, ef þeir vilja að lögin veiti leigjendum þá sömu vernd og áður til flutningsdags 1927.