Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Hæstv. forseti. Kannski mundu einhverjir halda sem fylgst hafa með umræðum á hinu háa Alþingi um þetta mál að umræðan um fyrirhugaða Kárahnjúkavirkjun væri tæmd. Ég tel þó svo ekki vera og ætla að gera grein fyrir afstöðu minni til málsins í eins stuttu máli og mér er unnt. En áður en ég hef mál mitt vil ég þó gera athugasemd við ummæli sem féllu hér fyrr í dag. Svolítils misskilnings gætti í andsvari frá formanni Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs sem hafði einhverjar áhyggjur af því að fulltrúar Samfylkingarinnar í hv. iðnn. beittu sér ekki sem skyldi, en ég vil halda því til haga að fulltrúar Samfylkingarinnar í iðnn. báðu sérstaklega á fundi í morgun um fundi sem haldnir verða í fyrramálið og einnig í efh.- og viðskn. vegna málsins og vegna þeirra atburða sem orðið hafa og þeirra frétta af upplýsingaflæði og meintri upplýsingaleynd sem við höfum rætt hér fyrr í dag. Best að hafa staðreyndirnar á hreinu þegar menn koma hingað upp með slíkar ábendingar, herra forseti. Við 1. umr. málsins gerði ég grein fyrir helstu fyrirvörum sem ég hef gert við frv. til laga um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar. Þeir fyrirvarar mínir hafa í engu breyst og ég mun ekki sjá mér fært að styðja þetta frv. hæstv. ríkisstjórnar. Fyrst og fremst af umhverfisástæðum. Eins og áður hefur komið fram við umræðurnar og ég gerði grein fyrir í fyrstu ræðu minni um málið tel ég, þrátt fyrir framhaldsúrskurð umhvrh. og þau skilyrði er þá voru sett, að hin óafturkræfu umhverfisáhrif sem verða við það að virkja við Kárahnjúka séu óviðunandi. Ekkert í þeirri röksemdafærslu sem fram hefur komið í málinu og því sem fært hefur verið fram í umræðum á þingi frá því hún hófst fyrir einhverjum dögum eða vikum hefur sannfært mig um hið gagnstæða. Í raun er þetta að því leyti til í engu breytt frá því fyrir nokkrum vikum þrátt fyrir að ýmislegt hafi gerst í samtölum á milli hugsanlegra fjárfesta og ríkisstjórnarinnar og hæstv. iðnrh. Grundvallarspurningin er ein og hin sama: Viljum við virkja með þeim hætti sem lagt hefur verið til við Kárahnjúka þegar fyrir liggur að framkvæmdin sem slík fékk ekki jákvæða afgreiðslu hjá Skipulagsstofnun og þótt hæstv. umhvrh. hafi látið framkvæma einhvers konar framhaldsmat? Ég vil taka skýrt fram, herra forseti, að ég deili ekki um lögmæti matsins sem slíks en ég hef áður sagt að skilyrðin sem hæstv. umhvrh. setti hafa ekki breytt afstöðu minni til málsins og um lögmæti framhaldsúrskurðarins munu aðrir kveða upp úr um. Það er dómsvaldsins að afgreiða það mál en ekki hins háa Alþingis. En umhverfisáhrifin eru hin sömu, herra forseti, og því hefur afstaða mín til málsins í engu breyst á liðnum vikum. Það sem hefur kannski breyst í umræðunni er að mörgum þykir óvissan nú enn meiri, þó að óvissan hafi löngum verið mikil í þessum málum, og sumum þyki hún jafnvel algjör. En ég held að það sé ekki aðalatriðið, heldur það að við stöndum frammi fyrir þessari ákvörðun og fyrir liggur að hér er ein stærsta framkvæmd sem ráðist hefur verið í í Íslandssögunni. Náttúruspjöllin eru eða munu verða með þeim hætti sem fyrir liggja, herra forseti, og hin aðalaástæðan fyrir því að ég get ekki greitt frv. atkvæði mitt er að ekki var hægt að bíða eftir því að klára gerð rammaáætlunar um nýtingu vatnsafls og jarðvarma á Íslandi. Þau vinnubrögð finnast mér hreint út sagt ekki tæk, ekki síst í ljósi þess, herra forseti, að fyrir liggur og hefur legið fyrir um nokkurn tíma að einhvers konar frumdrög þeirrar áætlunar, rammaáætlunarinnar, munu líta dagsins ljós í þessum mánuði líklega, jafnvel á næstu dögum. Vissulega munu þó ekki allir virkjanakostir landsins vera lagðir fram eða metnir, en einhverjir og kannski þeir stærstu og bestu, ég veit það ekki, herra forseti, en a.m.k. eru einhvers konar drög í farvatninu. Mér finnst býsna hart, herra forseti, að standa frammi fyrir því eina ferðina enn að hér skuli vera uppi mikil deila um virkjun á Austurlandi. Okkur er öllum í fersku minni deilan á Alþingi fyrir tveimur árum um Fljótsdalsvirkjun og enn stöndum við í raun í sömu sporum. Enn höfum við ekki getað eða rætt áætlanir til langrar framtíðar um það hvernig við viljum virkja og hvernig við ætlum að fara að því að velja bestu kostina. Forgangsraða bestu kostunum til virkjunar vatnsafls og jarðvarma. Það eru þau faglegu vinnubrögð sem mér þykir að auki pólitískt rétt vegna þess að þau stuðla að sáttum og sameiningu um niðurstöðu, en ekki að eilífum deilum um virkjanir með þeim hætti sem við höfum séð á liðnum missirum. Ég er þeirrar skoðunar að hvar í flokki sem við stöndum og hvort sem við styðjum þessa virkjun eða ekki séum við öll þeirrar skoðunar að virkja eigi bestu og hagkvæmustu kostina. Og til þess að vita hverjir eru bestu og hagkvæmustu kostirnir verður að liggja fyrir einhvers konar samanburður, herra forseti, faglegt og ítarlegt mat byggt á rannsóknum okkar færustu vísindamanna þar sem tekið er tillit til eins margra atriða og í rauninni hægt er í slíkri vinnu því ef við byggjum ákvarðanir okkar á slíkri vinnu, þá segir mér svo hugur að niðurstaðan verði okkur til framdráttar og komandi kynslóðum til gæfu, en því miður hefur hæstv. ríkisstjórn ekki tekist að vinna með þeim hætti. Hafandi sagt þetta, herra forseti, þá liggur það sem sagt fyrir að drögin, eða fyrstu drög eins og mér skilst að það heiti að títtnefndri rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma, muni líta dagsins ljós jafnvel í næstu viku, a.m.k. í þessum mánuði, aprílmánuði 2002. Þá mun líklega hafa verið búið þannig um hnútana, herra forseti, að þetta mál hafi verið afgreitt af hinu háa Alþingi. Mér er auðvitað fullljóst að fyrir virkjuninni er meiri hluti hér á hinu háa Alþingi. Það er líka ágætt að nota þetta tækifæri til að eyða nokkrum orðum á ferlið undanfarnar vikur og það laumuspil sem ég vil ég kalla, herra forseti, sem forsvarsmenn framkvæmdanna og aðrir sem að þeim koma hafa orðið uppvísir að. Menn hafa sakað hver annan um að fara með ósannindi. Ég vil ekki taka svo djúpt í árinni. Ég hygg hins vegar að það sé okkur holl lexía sem gerst hefur, þá á ég sérstaklega við samskipti ríkisvaldsins við hugsanlega fjárfesta í formi norska fyrirtækisins Norsk Hydro, og sýni okkur öllum og ekki síst okkur sem hér störfum í þessum sal að það er alltaf betra að hafa allar upplýsingar uppi á borði við afgreiðslu slíkra mála og reyna ekki að leyna neinu því slíkt kemur í bakið á fólki, hvort sem það er gert af einhvers konar samningatæknilegum ástæðum ellegar til að styrkja stöðuna, af því það mun ekki styrkja stöðuna þegar það kemur í bakið á fólki eins og gerst hefur hér á undanförnum dögum. Fjárfestarnir virðast ekki í augsýn, búið er að fresta álversframkvæmdunum. Auðvitað vitum við að frv. um virkjun Kárahnjúka væri ekki til umfjöllunar ef ekki væri ráðgert að byggja upp álver í Reyðarfirði. Ég gleðst ekkert sérstaklega yfir því að ekki skuli hafa tekist að semja við fjárfesta eða ekki skuli vera hægt að finna fjárfesta sem vilja festa fé sitt hér á landi. Ég held að við ættum með öllum ráðum að reyna að auka erlenda fjárfestingu á Íslandi. En það segir okkur hins vegar eitthvað um stærð verkefnisins og hugsanlega hagkvæmni þess og hugsanlega arðsemi þess að enn og aftur skuli vera komið babb í bátinn. Líklega er það þá þannig að fjárfestarnir telja fé sínu ekki nógu vel varið til framkvæmda sem þessara og þá hlýtur maður að spyrja: Því ætti íslenska ríkið að telja fé sínu nógu vel varið til framkvæmda sem þessara? Byggðastefnan í þessu máli, herra forseti, er auðvitað kapítuli út af fyrir sig. Ég ætla ekki að fara um hana löngu máli, en vil þó nota tækifærið til að lýsa þeirri skoðun minni að sú byggðastefna sem rekin hefur verið á Íslandi síðustu 30 ár eða svo, lengst af undir forustu Sjálfstfl. og Framsfl., hefur ekki orðið þjóðinni til hagsbóta, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Hér hafa menn farið af stað með hverja heildarlausnina á fætur annarri, ausið fé úr sjóðum í misgóðar framkvæmdir sem margar hverjar hafa síðan orðið gjaldþrota og í raun aldrei borið þann árangur sem að var stefnt, þ.e. að treysta byggðina í hinum dreifðu byggðum landsins. Af því má læra að e.t.v. hefði þó ekki væri nema einhverjum hluta fjárins verið betur varið a.m.k. hin síðustu ár, síðasta áratug eða svo, til að treysta innviðina í samfélaginu utan höfuðborgarsvæðisins, treysta uppbyggingu menntastofnana, treysta uppbyggingu heilsugæslu og sjúkrahúsa, félagsþjónustunnar og allt það sem gerir það að verkum að fólki er gert kleift að búa þar sem það vill búa, fá þá þjónustu sem ríki og sveitarfélög eiga að veita lögum samkvæmt og starfa við það sem það kýs að starfa og byggja upp þá atvinnu sem það kýs að byggja upp. En þannig hefur það ekki verið gert. Ég ætla að leyfa mér líka að benda á, herra forseti, að byggðastefnan hefur auðvitað að stærstum hluta verið afskaplega karlamiðuð. Að öllu leyti, herra forseti. Því miður er það þannig með þetta verkefni, þó svo að störf í álveri bjóði upp á fjölbreytta vinnu og kannski fjölbreyttari en margir hafa viljað halda fram, þá er það enn svo að þorri þeirra sem starfa í verksmiðjum af þessu tagi eru karlmenn. Menn verða að horfast í augu við það að vilji þeir treysta byggð á landsbyggðinni, hvort sem það er á Austurlandi eða annars staðar, þá verður að byggja upp starfsumhverfi og atvinnu sem hentar bæði körlum og konum. Það er einfaldlega þannig, herra forseti, þó svo að sumum okkar líki það ekki vel að atvinnumarkaðurinn er mjög kynskiptur enn þann dag í dag. Og það er tómt mál að tala um atvinnuuppbyggingu úti á landi ef hún horfir algjörlega fram hjá öðru kyninu. En aðalatriði málsins, herra forseti, er í raun og veru það að hér á að samþykkja leyfi sem hæstv. iðnrh. fær síðan í hendur, leyfi til tíu ára eða svo, það er okkar verkefni, ég deili ekki um það. En ég tel það hið mesta óráð að gera það með þessum hætti að því gefnu sem ég hef áður minnst á að ekki sé búið að ræða, leggja fram, ræða og afgreiða, rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma á Íslandi og að fengnum niðurstöðum umhverfismats. Og þá skiptir það engu máli eða gildir einu í mínum huga, herra forseti, hvort heldur við erum að tala um neikvæða niðurstöðu skipulagsstjóra ellegar jákvæða niðurstöðu hæstv. umhvrh. Hin stórkostlegu óafturkræfu umhverfisáhrif eru hin sömu. Lónið er jafnstórt, vatnsborðssveiflan er jafnmikil, stíflan er jafnhá. Það er verið að skera hálendið norðan Vatnajökuls í tvennt. Það er sama hvernig menn reyna að deila í eða margfalda eða leggja saman, þar með er búið að rjúfa skarð í stærstu ósnortnu víðerni í Evrópu. Að lokum, herra forseti, vil ég benda hv. þingmönnum á að á borðum okkar liggur frv. til raforkulaga sem enn hefur ekki verið tekið til umræðu. Það mun gjörbreyta umhverfi raforkurekstrar hér á landi. Og þetta er líklega síðasta virkjunin sem fer hér í gegn, ef frv. hæstv. iðnrh. verður samþykkt, með þeim hætti sem við höfum þekkt og við þekkjum núna. Það er margt að breytast í umhverfinu, í umhverfi raforkubúskaparins, bæði hér á landi og annars staðar í Evrópu. En það er ekki nóg með það, heldur þurfum við einnig að afgreiða þetta mál án þess að geta byggt á auðlindapólitík, eins og hv. þm. Svanfríður Jónasdóttir hefur margoft bent á, auðlindapólitík sem er úthugsuð, vel grunduð og byggir á því að allir eigi jafnan aðgang að auðlindunum, sameiginlegum auðlindum landsmanna, og borgi auðlindarentu ef því er að skipta. Þess vegna mun það land fyrir norðan Vatnajökul, ef af verður, verða afhent án endurgjalds, eða ég get ekki betur séð, herra forseti. Í þriðja lagi höfum við heldur ekki til hliðsjónar neitt er kalla mætti langtímastefnumótun í ferðaþjónustu, þeirri atvinnugrein sem er í örustum vexti á Íslandi og þeirri atvinnugrein sem við í raun getum byggt á til mjög langrar framtíðar. Hingað munu ferðamennirnir vonandi enn þá vilja koma eftir 70, 80, 90 ár, þótt Hálslón verði orðið fullt af aur en það verður kannski ekki eins fagurt um að litast á Vestur-Öræfum þá. Herra forseti. Ég tel mig hafa gert grein fyrir þeim tveimur aðalástæðum sem liggja til grundvallar þeirri niðurstöðu minni að styðja ekki frv. til laga um virkjun Jökulsár á Brú, Jökulsár á Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að gerð rammaáætlunar ætti að vera leið úr sjálfheldu eins og verkefnisstjóri hennar orðaði það svo ágætlega í viðtali við Morgunblaðið fyrir einu og hálfu ári, leið frá þeim gamaldags og í raun ótæku vinnubrögðum sem hér hefur verið lögð stund á árum og áratugum saman þegar kemur að auðlindanýtingu á Íslandi. Þess vegna get ég ekki samþykkt þetta frv. og eins og ég hef áður sagt breytir það engu í mínum huga þótt sett hafi verið ákveðin skilyrði, 20 talsins minnir mig, af hæstv. umhvrh. til þess að minnka umhverfisáhrifin. Þau eru samt sem áður stórkostleg og algjörlega óafturkræf, herra forseti. Við upphaf þessarar umræðu, líklega einhvern tíma fyrir páska, stigu nokkrir hv. þm. hér á stokk og fóru mikinn um sögu lands og þjóðar, sérstaklega þær stórstígu framfarir sem hér hafa orðið á sl. 100 árum, svo ekki sé talað um síðustu 50, frá því að lýðveldið Ísland var stofnað á Þingvöllum 17. júní 1944. Iðnbyltingin kom mun seinna til Íslands en til annarra landa og við vorum enn í moldarkofunum, langflest, um aldamótin 1900. Þess vegna hafa allar framfarir orðið miklar frá þeim tíma. Með nýtingu þeirra auðlinda sem við búum yfir og með því að mennta þjóðina höfum við komist þangað sem við erum í dag. Og ég lýsi eftir því við þessa umræðu að fólk, hv. þingmenn, stilli sig um að horfa endalaust um öxl, 100 ár aftur í tímann, og reyni einu sinni að horfa 100 ár fram í tímann, reyni að ímynda sér hvernig íslenskt samfélag muni líta út þá, hvernig landið muni líta út og náttúrugæðin, og ekki bara ímynda sér það, herra forseti, heldur mynda sér skoðun á því hvernig við viljum hafa hlutina. Það er jú okkar ábyrgð á hinu háa Alþingi, ekki bara hvernig við ætlum að hafa hlutina á þessu kjörtímabili, sem lýkur innan 13 mánaða, heldur til langrar framtíðar af því að ábyrgð okkar er ekki bara gagnvart lifandi Íslendingum heldur líka þeim sem ófæddir eru og öllum þeim öðrum sem hingað munu koma og vilja búa. Mín framtíðarsýn, herra forseti, er ekki Hálslón árið 2102 barmafullt af jökulleir. Ég vil miklu frekar að við eyðum tíma okkar hér í að skipuleggja og móta stefnu til langs tíma um ferðaþjónustu í landinu, að sjálfsögðu um auðlindanýtingu og um það hvernig við ætlum að virkja þær náttúruauðlindir sem við búum yfir, hvort heldur það er vatnsafl eða jarðvarmi. Ég vil að við gerum það þannig að sú pólitík hangi saman og það sé eitthvert vit í henni þegar til lengri tíma er litið.

Herra forseti. Hér er til umræðu frv. til laga um virkjun Jökulsár á Brú, Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar. Nú, í 2. umr. um málið, hafa þingmenn Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs farið mjög ítarlega í gegnum þetta mál, bæði hvað varðar umhverfislega þætti þess og meðferð gagnvart lögum og reglum og væntingum í umhverfismálum, sömuleiðis í gegnum þær umsagnir og þá meðferð sem málið hefur fengið hvað varðar efnahagslega þáttinn. Allt hefur þetta verið rækilega tíundað hér. Virðulegi forseti. Það er mjög gott og ágætt að fara ítarlega í gegnum þetta mál. Staðreyndin er sú að þegar upp er staðið stöndum við frammi fyrir pólitískum en ekki faglegum ákvörðunum, alveg frá byrjun þessa ferlis og enn þann dag í dag. Það var mjög áberandi í umræðunni í dag að þessi umræða snýst ekki um hina faglegu hlið málsins og hún snýst ekki um það hvort þarna sé verið að beita umhverfisverðmæti harðræði. Hún snýst ekki heldur um það hvort þarna sé verið að ráðast í framkvæmdir sem alls óvíst er að skili þjóðinni nokkrum arði til framtíðar. Nei, umræðan snýst fyrst og fremst um pólitískar ákvarðanir sem byggðar eru á alveg furðulegri þrjósku og þvergirðingshætti. Þegar þessi virkjun og þessar framkvæmdir fóru í mat á umhverfisáhrifum á sínum tíma og í það ferli eins og þingheimi og alþjóð er kunnugt um felldi Skipulagsstofnun úrskurð sinn, reyndar undir mikilli tímapressu því að tímapressa hefur ætíð verið mikil í þessu máli, eins og það sé einhver tímarammi sem samið hafi verið um á milli íslenskra stjórnvalda, þess fyrirtækis sem hefur verið stofnað um framkvæmdirnar hér á landi og Norsk Hydro. Alltaf hefur sá tímarammi sem þar var talið að samið hefði verið um verið það keyri sem hefur keyrt áfram hvern einasta þátt þannig að ekkert skref í þessu ferli öllu mátti vinna á viðunandi hátt. Það sást strax við undirbúningsrannsóknirnar sem þurfti að vinna við gerð matsáætlunar á þessum virkjunarframkvæmdum, síðan við umhverfismatið sjálft. Allt mátti þetta engan tíma taka því að þá mundi sá tímarammi sem var búið að semja um við Norsk Hydro splundrast og málið verða í miklu uppnámi til óbætanlegs tjóns fyrir þessar framkvæmdir og þá þjóðina alla. Þetta var enn fremur sá harði tímarammi sem Skipulagsstofnun varð að una og skila sínu áliti samkvæmt en þó var það vandað og ákveðið. Úrskurður Skipulagsstofnunar var afdráttarlaust sá að þessum framkvæmdum skyldi hafnað, ekki væri heimilt samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum að ráðast í þessar framkvæmdir. Strax og þessi úrskurður kom, úrskurður sem samkvæmt lögum var kæranlegur til umhvrh., stigu á stokk oddvitar ríkisstjórnarinnar, formaður Framsfl., hæstv. utanrrh., og formaður Sjálfstfl., hæstv. forsrh., og sögðu að það væri á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar að farið yrði í þessa virkjun og við það yrði staðið. Þetta voru þá þau skilaboð sem hæstv. umhvrh. fékk frá yfirmönnum sínum í ríkisstjórninni þannig að hafi hæstv. umhvrh. haft á því aðra skoðun var henni nauðugur kostur, og kom því engum á óvart í sjálfu sér þegar hún felldi hinn pólitíska úrskurð, sneri við úrskurði Skipulagsstofnunar og heimilaði þessa virkjun samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum. Í málinu réðu því ekki neinar faglegar ákvarðanir heldur eingöngu pólitískar. Það var jú látið heita svo að málið færi í eins konar nýtt umhverfismat hjá umhvrn. en allir vita að það var í sjálfu sér ekki það ferli sem lögin um mat á umhverfisáhrifum ætluðust til. Ef svo miklu var ábótavant við gagnaöflun og meðferð málsins í undirbúningi þess fyrir úrskurð Skipulagsstofnunar að þar þyrfti að afla miklu frekari gagna og rannsókna hefði átt að vísa málinu aftur til þeirrar meðferðar. Sem sagt, hæstv. umhvrh. valdi að kveða upp sinn pólitíska úrskurð og láta lönd og leið hinar faglegu hliðar málsins. Þegar úrskurður umhvrh. birtist, herra forseti, kom yfirlýsing frá níu umhverfis- og náttúruverndarsamtökum sem hörmuðu þetta. Ég ætla að fá heimild til að mega vitna í yfirlýsinguna en þar segir m.a.: ,,Í ljósi þess að Kárahnjúkavirkjun mundi valda margfalt meiri náttúruspjöllum en nokkur einstök framkvæmd á Íslandi til þessa er niðurstaða ráðherra óskiljanleg.`` --- Þetta var þegar hæstv. umhvrh. sneri við úrskurði Skipulagsstofnunar. --- ,,Veruleg og óafturkræf áhrif virkjunarinnar, sem Skipulagsstofnun byggði úrskurð sinn á, samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, blasa við hverjum þeim sem kynnir sér framkomnar upplýsingar. Tæpast er hægt að ímynda sér stórfelldari röskun af mannavöldum á náttúru landsins. Í þessu sambandi er minnt á eftirfarandi: Kárahnjúkavirkjun mun eyðileggja eitt stærsta hálendisvíðerni í Evrópu með mannvirkjagerð á um 1.000 ferkílómetra svæði og spilla fjölbreyttu gróðurlendi á allt að 600 ferkílómetra svæði, sem er hluti af samfelldri gróðurþekju frá sjó inn til jökla. Líta ber á hálendisgróður ofan við 500 m hæð sem fágæta og verðmæta auðlind. Ómetanlegar jarðfræðiminjar og landslagsheildir á heimsvísu yrðu eyðilagðar eða þeim raskað verulega með virkjunarframkvæmdum. Meira en hundrað fossar yrðu fyrir röskun af völdum virkjunarinnar og sumir þeirra hyrfu alveg. Stórfelldir vatnaflutningar einkenna virkjunina þar sem eitt stærsta vatnsfall landsins, Jökulsá á Dal, yrði flutt á milli vatnasviða og veitt í Lagarfljót. Nánast ekkert vatnakerfi á virkjunarsvæðinu stæði eftir óraskað. Lífríki í stöðuvötnum og fjölmörgum ám mun eyðast eða raskast verulega, einangruðum stofnum verður útrýmt eða þeim blandað saman við aðra stofna. Þýðingarmikil varpsvæði og fjaðrafellisstaðir fugla eyðilegðust á sjálfu virkjanasvæðinu og samfara vatnaflutningum á Úthéraði.`` Herra forseti. Þetta er hluti af yfirlýsingu sem níu náttúruverndarsamtök á landinu sendu frá sér þegar úrskurður hæstv. umhvrh. var kunngerður. Enn fremur birtist fyrir skömmu heilsíðuauglýsing í Morgunblaðinu með áskorun frá fjölda íbúa á Austurlandi sem búa á þessu svæði þar sem þessum miklu vatnaflutningum var mótmælt, þ.e. því að flytja heilar ár á milli vatnasviða. Ekki aðeins íbúum þessa héraðs heldur og fjölmörgum öðrum einstaklingum og náttúruverndarsamtökum er ljóst að þarna er verið að ráðast í óafturkræf umhverfisspjöll. Ég held að okkur sé mikilvægt, herra forseti, þegar við erum að fjalla um þetta að átta okkur á að hvert einasta skref í þessu máli er ákvarðað á pólitískum forsendum en ekki faglegum. Fyrst og fremst eru menn búnir að bíta í sig ákveðið pólitískt ferli sem ekki er ætlunin að hnika hvaða rök sem kunna að vera gegn því. Þetta var umhverfisþátturinn. Sama er einnig upp á teningnum hvað varðar efnahagslega þáttinn. Ítrekað hefur verið gerð grein fyrir því, bæði í umræðunum og í nefndarálitum, að flestir þeir hagfræðingar og efnahagssérfræðingar sem komið hafa að þessu máli sjá ekki arðsemi þessara framkvæmda. Þeir sjá hana alls ekki. Þeir hafa meira að segja óttast og hafa bent á að með þessum framkvæmdum sé verið að binda, ekki aðeins fjármagn og fjármögnunarmöguleika íslenska ríkisins heldur og er Landsvirkjun að setja allt sitt að veði og eigendur Landsvirkjunar eru að setja eign sína og notkun að veði. Líka er verið að veðsetja alla raforkunotkun í landinu fyrir þessa einu framkvæmd. Hér er því ekki verið að leita hagkvæmni á grundvelli lögmála markaðarins eða arðsemissjónarmiðanna sem svo mjög hefur verið haldið á lofti af hinum miklu málsvörum virkjunarinnar. Þeir sem líta kalt og hlutlaust á málið segja að þessar arðsemisvæntingar séu alls ekki fyrir hendi. Ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að vitna til greinar sem birtist í Viðskiptablaðinu 20.--26. mars árið 2002 og ber yfirskriftina ,,Markaðslögmálin gilda ekki hér``. Höfundur greinarinnar er virtur hagfræðingur, Sigurður Jóhannesson. Í þessari grein rekur hann ferilinn, þá umræðu sem fyrst var í þessu virkjanaferli, að Kárahnjúkavirkjun yrði sjálfstætt fyrirtæki sem ætti að reka sig á eigin forsendum og ekki væri gert ráð fyrir því að það yrði ríkisstyrkt eða virkjunin greidd niður af opinberum aðilum né heldur af almennum raforkunotendum í landinu. Svona var hugmyndin fyrst kynnt og á forsendum hennar fór umræðan í gang og var rekin í fyrstu. Í grein þessari segir undir millifyrirsögninni ,,Kárahnjúkavirkjun ber sig ekki sem sjálfstætt fyrirtæki``, með leyfi forseta: ,,Fram kom í máli fjármálastjóra Landsvirkjunar á orkuþingi í haust,`` --- og hann hefur endurtekið það síðan --- ,,að Kárahnjúkavirkjun mundi aldrei bera sig sem sjálfstætt fyrirtæki. Þetta er niðurstaða sérfræðinga á alþjóðlegum fjármálamarkaði sem Landsvirkjun leitaði til. Fjármálastjórinn sagði meira að segja að öll orkusala til stóriðju yrði hæpin ef Landsvirkjun yrði breytt í hlutafélag og bakábyrgð ríkis og sveitarfélaga hyrfi.`` Ítrekað hefur komið fram í þessu máli --- ég er að bera í bakkafullan lækinn með að segja það enn einu sinni --- að þessi virkjun ber sig ekki. Jafnvel að mati fjármálastjóra Landsvirkjunar gerir hún það ekki. Til þess að hægt sé að keyra hana fram þarf að koma til ríkisstuðningur, æ stærri bitar af verklegum framkvæmdum sem tengjast virkjuninni eru greiddir beint úr ríkissjóði, veittar eru ríkisábyrgðir sem hljóta náttúrlega að teljast beint framlag til verksins og skuldbinding til langs tíma, og sömuleiðis er hin almenna notkun í landinu, notkun Landsvirkjunar, sett að veði. Sigurður Jóhannesson rekur síðan í þessari grein hvernig reynt hefur verið að verja það að ráðist skuli í framkvæmdirnar og hvernig það er gert. Grein sinni lýkur hann svona, með leyfi forseta: ,,Kárahnjúkavirkjun og Reyðarál verða ekki einungis stærsta fjárfesting Íslandssögunnar heldur einnig ein hin opinberasta.`` --- Hann leggur áherslu á að hér er verið að ráðast í eina stærstu opinberu framkvæmd sem ráðist hefur verið í af Íslands hálfu. Það er ekki markaðurinn sem hér ræður ferð. Og áfram segir í greininni, með leyfi forseta: ,,Ef ekki hefði farið sem fór um einkavæðinguna hefði mátt segja að þetta væri á móti tíðarandanum. Fyrirtæki ríkis og sveitarfélaga virkjar, en hálfopinberir lífeyrissjóðir með skylduaðild eru kjölfestufjárfestar í álverinu.`` --- Þetta var á þeim tíma þegar enn þá var búist við því að álverið risi. --- ,,Úrtöluraddir um litla arðsemi eða mikla áhættu glepja ekki þennan flokk. Enginn hvikar nema Norsk Hydro.`` Ég held að okkur sé hollt, virðulegi forseti, að átta okkur á með hvers konar fádæmum þetta mál er rekið áfram í gegnum þingið, með þvílíkum fádæmum að það á sér ekki hliðstæðu í Íslandssögunni. Allt ríkið er sett að veði sem og framtíðarraforkunotkun landsmanna í gegnum ábyrgðir Landsvirkjunar fyrir þessar stærstu opinberu framkvæmdir í landinu. Hægt væri að styðja við marga atvinnustarfsemi í landinu með því að veita henni ríkisábyrgð á þennan hátt. Ætli það ekki? Ætli ýmsar rekstrarforsendur hjá öðrum atvinnugreinum sem nú eiga í erfiðleikum gætu ekki breyst ef veitt væri ríkisábyrgð á stofnkostnað og fjármagn? Virðulegi forseti. Meðal rakanna fyrir því líka að ráðist skyldi í þessa virkjun er að þetta sé sjálfbær orkuöflun, sjálfbær virkjun sem framleiðir rafmagn með sjálfbærum hætti. Reyndar hefur komið fram í umræðum fyrr að menn eru ekki alveg klárir á því, sumir hverjir, hvað orðið sjálfbær þýðir. Sjálfbær orkuframleiðsla er sú orkuframleiðsla sem nýtir orku auðlindar með sjálfbærum hætti þannig að auðlindin sem slík skilar sér jafngóð til ókominna kynslóða eins og við nýtum hana í dag, og skylda okkar er reyndar heldur að skila henni betri ef eitthvað er. Þessi virkjun byggir á því að ráðist verði í mikið jarðrask og mikla efnisflutninga, flutning á ám milli vatnasvæða og einnig á myndun gríðarlega stórs uppistöðulóns, eins og ég greindi frá áðan, uppistöðulóns sem hefur ekki aðeins það hlutverk að safna vatni til að miðla til virkjunarinnar heldur tekur það einnig á móti jökulframburðinum, sem annars byltist með jökulánum til sjávar, og stöðvar hann í þessu lóni. Menn vita ekki nákvæmlega hversu langan tíma það tekur að fylla þetta lón af jökulleir --- menn giska á 100 eða 200 ár, þá fari miðlunargeta lónsins að breytast, minnka og jafnvel hverfa eftir 200 til 300 ár. Hvort sem það eru 100, 200, 300 eða 500 ár sem það tekur er hér ekki um sjálfbæra orkuframleiðslu að ræða, aldeilis ekki. Hér er um að ræða varanleg náttúruspjöll og varanlega sóun og eyðileggingu á þessum náttúruauðlindum. Þetta getur þess vegna ekki flokkast undir þá skilgreiningu, hvorki innlenda né alþjóðlega. Þetta er ekki sjálfbær orkuframleiðsla. Mikilvægt er að menn geri sér grein fyrir þessu því að einstaka talsmenn hafa látið að því liggja í hita sínum fyrir þessu máli að þetta væri sjálfbær orkuframleiðsla. Ef menn hugsa í fimm eða tíu árum geta þeir kannski látið blekkjast en okkur ber að hugsa og taka ákvarðanir til lengri tíma, ekki síst þegar við höfum þá vitneskju og getum séð fyrir að þetta muni gerast. Aðeins um tímann ríkir óvissa. Þess vegna er mjög mikilvægt að fólk átti sig á því að verið er að blekkja í þessari umræðu með því að halda því fram að hér sé um sjálfbæra orkustefnu og -vinnslu að ræða, og það er mikilvægt í þessari umræðu að öllum sé ljóst að svo er ekki. Virðulegi forseti. Þetta frv. felur líka í sér að það á að heimila stækkun Kröfluvirkjunar. Sú stækkun sem hér er verið að sækja um heimild til og framkvæmdir henni tengdar eru ekki einu sinni búnar að fara í mat á umhverfisáhrifum. Hér er því verið að sækja um að veita virkjunarheimild áður en það ferli hefur átt sér stað. Að vísu er settur sá fyrirvari að leyfið sé ekki gefið út af ráðherra fyrr en umhverfismat liggur fyrir en slíkt ætti þá að vera bundið. Það var athyglisvert í ræðu hv. þm. Einars Más Sigurðarsonar, 4. þm. Austurl., fyrr í dag þar sem hann spurði: Er nokkur hætta á því, getur komið til greina að sú raforka sem hugsanlega verður framleidd frá Kárahnjúkavirkjun eða öðrum virkjunum þar yrði flutt hingað á suðvesturhornið eða í aðra landshluta til þess að verða orkugjafi fyrir stóriðju þar? Það taldi hv. þm. Einar Már Sigurðarson af og frá. Hann leit svo á að þetta væri auðlind Austfirðinga og ef ekki væri hægt að nýta þá auðlind nú þegar eða í bráð í fyrirhugaða álverksmiðju, þá bæri frekar að bíða þangað til önnur tækifæri gæfust til þeirrar orkunýtingar. Ég ber virðingu fyrir því sjónarmiði og skil það. En þá veltir maður því fyrir sér, virðulegi forseti, að rafmagn frá Kröfluvirkjun kemur frá Mið-Norðurlandi, eða úr allt öðrum byggðahverfum, og ekki hefur verið talið að þær framkvæmdir sem yrðu hugsanlega í kringum virkjun við Kárahnjúka og verksmiðjuna við Reyðarál hefðu bein áhrif á búsetu eða atvinnulíf á Húsavík eða í Suður-Þingeyjarsýslu. Og þá veltir maður því einnig fyrir sér, herra forseti, að nú hefur ekki verið framkvæmt neitt umhverfismat á heimild til stækkunar Kröfluvirkjunar, hvorki frá náttúrufarslegum sjónarmiðum, umhverfislegum sjónarmiðum, né heldur hefur verið kannaður annar valkostur á því svæði til þess að nýta þá orku eða hvaða áhrif það hefði á það samfélag þar að missa af þeim möguleika að nýta þessar auðlindir til eflingar á atvinnu í heimabyggð. Við þekkjum og vitum t.d. um áhuga Húsvíkinga á að styrkja og byggja upp höfnina og geta aukið umsvif þar. Ég vil þá varpa því til núv. þingmanna Norðurl. e., t.d. hv. 1. þm. Norðurl. e.: Hefur hann í rauninni gert sér grein fyrir hvað þarna er að gerast? Við virðum sjónarmið Austfirðinga sem segja að þeir vilji þá frekar að orkuauðlindin í fjórðungi þeirra bíði en vera flutt burt í aðra fjarlæga landshluta, og þeir sjái þá til hvort þeir geti annaðhvort með minni virkjunum eða annarri nýtingu á því svæði nýtt þær til eflingar atvinnulífs og mannlífs á þeim svæðum. Við virðum slíkt sjónarmið og ég ber mikla virðingu fyrir því og ég tel einmitt eðlilegt að það sé inni í umræðunni. Jafnframt hljótum við einnig að spyrja: Hvers vegna er þá verið að gefa þessa opnu heimild fyrir Kröfluvirkjun, fyrir stækkun Kröfluvirkjunar og það með að rafmagni frá henni skuli vera ráðstafað samkvæmt þessum lögum ef þeim verður ekki breytt, frv. sem hér liggur fyrir, austur í Reyðarál? Og meira að segja að þá ákvörðun skuli Alþingi taka áður en sú stækkun er búin að fara í mat á umhverfisáhrifum. Virðulegi forseti. Er að furða þótt maður spyrji: Er verið að vinna hér í takt? Eru þeir sem koma að málum og véla um sjálfum sér samkvæmir hvað þetta varðar? Ég tel sjálfur að í fyrsta lagi eigi að bíða eftir rammaáætlun um virkjanakosti áður en ráðist er í stórvirkjanir. En alveg skilyrðislaust á hugsanleg stækkun Kröflu að fara í mat á umhverfisáhrifum áður en við vélum um það eða ákveðum að rafmagn sem hugsanlega fáist þar til viðbótar verði sent í aðra landshluta. Þó að ég vilji alls ekki útiloka það og finnist eðlilegt að auðlindir miðhálendisins og stórvirkjanir nýtist öllum landsmönnum, það sé líka hugsun sem við göngum út frá, ber okkur samt að virða skoðanir og óskir heimafólks til auðlindanna sem eru við bæjardyr þeirra, hvernig þeim skuli fyrst og fremst ráðstafað, sérstaklega ef almannaheill kallar ekki eftir að það verði með öðrum hætti. En ekki er hægt að segja að fyrirhuguð verksmiðja eða virkjun sé mikilvæg vegna almannaheilla. Þetta er framkvæmd til ákveðinnar atvinnusköpunar en það er fjarri því að segja að framtíð Íslands og almannaheill krefjist þess að í hana verði ráðist. Herra forseti. Því er ljóst að þær forsendur sem hér er unnið eftir eru á engan hátt byggðar á faglegum eða skynsamlegum rökum og því er erfitt að ræða og reka málið hér á skynsemisgrunni. Þetta er fyrst og fremst rekið af hálfu stjórnvalda og einstakra hæstv. ráðherra á einhverri blindri þráhyggju sem þau hafa bitið í sig, sama hvað tautar og raular, höfðinu lamið við steininn og keyrt áfram, alveg eins og gamall hrútur í sveitinni sem renndi alltaf stöðugt á sama vegginn. Á síðustu vikum hefur Norsk Hydro, sem bundið hefur verið við samninga, lýst því yfir að það sé ekki reiðubúið til að halda þann tímaramma um verkið og framkvæmd þess sem áður hafði verið gengið út frá. Rætt hefur verið um það í dag hvernig það ferli hefur verið kynnt Alþingi fyrst og fremst á pólitískan hátt. Einnig hefur verið rætt um að hæstv. ráðherrar, hæstv. iðn.- og viðskrh. hafi kosið að gera ekki þingnefndum og Alþingi grein fyrir því sem þá var vitað um stöðu málsins þegar nefndirnar fjölluðu um það, sem er alvarlegur hlutur, ekki síst þegar sá tímarammi sem upp var settur og kynntur hér að væri vegna kröfu Norðmanna eða í þeim samningum sem gerðir hefðu verið við Norðmenn, þ.e. að ekki mætti hnika þeim tímaramma sem þar hefði verið settur því þá væri allt verkefnið á floti. Það hefur verið haft sem ástæða fyrir því að keyra málið fram af svo miklu offorsi í gegnum þingið. Nefndir máttu ekki fjalla um það og taka sér nauðsynlegan tíma til þess. Fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í iðnn. óskaði eftir því að fulltrúar Norsk Hydro kæmu á fund nefndarinnar þannig að ekki væri verið að gera þeim óbeint upp hugmyndir, heldur ættu þeir kost á því að tjá sig beint við þingnefnd íslenska þingsins. En því var hafnað af meiri hlutanum. Eða eins og hæstv. iðn.- og viðskrh. sagði og hefur greint frá, að hún hefði enn þá von um að tækist að snúa fulltrúum Norsk Hydro til þess að standa við sitt tímaplan, þrátt fyrir að fyrir lægju upplýsingar um að það mundi ekki verða svo. Það er alvarlegt, virðulegi forseti, þegar hæstv. ráðherrar og embættismenn, æðstu embættismenn ríkisins koma líka á fundi þingnefnda og greina þar ekki frá því sem þeir besta vita um stöðu málsins. Það er, virðulegi forseti, alvarlegur hlutur. Því hversu mikilvægt sem mál er, þá má það ekki vera rekið áfram í svo blindri óskhyggju og svo miklum blindingsleik að menn veigri sér við að greina eðlilega frá stöðu mála þegar það er til meðferðar í þinginu. En þetta er auðvitað alveg í takt við allt ferli málsins. Ég geri ekki lítið úr vonum fólks, að það hafi von og væntingar. Ef við hefðum ekki von, þá væri það nú dapurt. Við erum að tala um framkvæmdir á vegum íslenska ríkisins um hundruð milljarða króna. Við erum að tala um náttúruverðmæti, auðlindir og virkjanir og áhrif á náttúruauðlindir sem eru óafturkræfar. Í meðferð þingsins á slíkum stórmálum er ekki hægt að bera það á borð sem meginrök fyrir því hvernig skuli fara með bestu vitneskju um málið, að við höfum von um að eitthvað annað reki á fjörurnar. Það gengur ekki, virðulegi forseti. Þess vegna hefur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs ályktað um að fordæma slík vinnubrögð og ég tala nú ekki um í stórmáli eins og þessu þar sem ekki er greint frá þeirri bestu vitneskju sem vitað er um í málum fyrir þingnefndum þegar um þau er fjallað þar, og mikilvægt að reynt sé að tryggja í framtíðinni að slíkt endurtaki sig ekki. Og einmitt á grundvelli þeirrar óvissu í málinu hefur fulltrúi Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í iðnn. mótmælt því að málið væri tekið úr nefnd vegna þess að ekkert lægi fyrir um það hvort þörf væri á að taka það strax úr nefnd, því tímaramminn sem því væri settur væri ekki fyrir hendi og þess vegna væri ekki sú krafa að keyra málið áfram sem áður. Þess vegna hefur hann lagt til að málinu verði vísað frá eða vísað aftur til iðnn. þar sem farið verði betur í málið og staða þess í heild sinni tekin upp á nýtt og endurmetin áður en 2. umr. lýkur.

Hv. þm. talaði um vonir og væntingar í ræðu sinni og fyrir þingmenn sem hlusta á og vænta þess að komast í mat klukkan hálfátta eins og gert var ráð fyrir --- á hv. þm. mikið eftir af ræðu sinni?

Eigum við ekki bara að taka matarhlé, virðulegi forseti? Ég á um hálftíma eftir.

Þá munum við gera matarhlé núna.

Virðulegi forseti. Ég var kominn þar í ræðu minni að ég fjallaði um atburði síðustu daga og þá staðreynd að upplýsingar sem lágu fyrir um stöðu málsins gagnvart þeim tímaramma sem hafði verið settur í samningum um virkjunarframkvæmdirnar við Norsk Hydro hefði ekki verið komið til þingsins eða til þingnefnda. Ég vil leyfa mér, virðulegi forseti, að rifja upp að það var fyrst í blaðagrein í Morgunblaðinu 15. mars sl. að látið var að því liggja að tímaramminn fyrir þessar framkvæmdir væri í uppnámi og að ekki væri líklegt að hann mundi halda. Í Ríkisútvarpinu 15. mars sl. var viðtal við hæstv. iðnrh. þar sem ráðherrann var inntur eftir því hvort þessi mál stæðu óbreytt. Þá, 15. mars, sagði hæstv. ráðherra í Ríkisútvarpinu í morgunfréttum klukkan átta eftirfarandi, með leyfi forseta: ,,Það er aðalatriðið að það er unnið samkvæmt áætlun sem undirrituð var hér í júlí árið 2000. Og til staðfestingar á því get ég sagt frá því að það eru fundir einmitt þessa dagana í Kaupmannahöfn þar sem að fulltrúar Landsvirkjunar og Norsk Hydro taka þátt. Þannig að þetta er nú aðalatriðið. Og það að fyrirtækið eigi í erfiðleikum vegna fjárfestingar í Þýskalandi á að vera þessu máli óviðkomandi vegna þess að við vorum fullvissuð um það á fundi hér á Íslandi síðast liðið haust að svo væri.`` Þá spyr Þóra Kristín Ásgeirsdóttir, með leyfi forseta: ,,En þið hafið ekkert orðið vör við neinar breytingar núna?`` Þetta er 15. mars, virðulegi forseti. Þá svarar hæstv. iðnrh. Valgerður Sverrisdóttir: ,,Nei, við höfum ekki orðið það og trúum því að þessar sögusagnir eigi því ekki við rök að styðjast.`` Þarna, 15. mars, neitar hæstv. ráðherra því að nokkuð sé á ferðinni sem gefi tilefni til að efast um að mál sé í þeim farvegi sem ætlað var. Hinn 27. mars er svo viðtal við stjórnarformann Reyðaráls á Stöð 2. Þar kemur fram að stjórnarformaðurinn segist hafa vitað frá miðjum febrúar að Norsk Hydro teldi sér ekki fært að standa við tímarammann 1. september og að þetta væri athyglisvert í ljósi þess að á Bylgjunni þann 19. febrúar væri það haft eftir honum að engan bilbug væri að finna á samningaviðræðum fyrirtækjanna. Og þegar stjórnarformaður Reyðaráls er inntur eftir þessu frekar svarar hann fréttamanninum, með leyfi forseta: ,,Geir A. Gunnlaugsson, stjórnarformaður Reyðaráls: Mér finnst það fullkomlega réttlætanlegt`` --- sem sagt að gefa þetta ekki upp --- ,,til þess, vegna málsins, að menn ja, þess vegna séu ekki alveg að segja sannleikann af því að menn verða að nota þennan tíma til þess að reyna að fá fram þá niðurstöðu sem við viljum.`` Þarna er kominn 27. mars. Svo er ítrekað spurt hvort ekki sé réttara að halda sig við sannleikann. Þá segir stjórnarformaðurinn, með leyfi forseta: ,,Já, já en þarna er náttúrlega verið að ræða, þarna er um viðskiptaleyndarmál að ræða og það er og þetta er alls staðar í öllum viðskiptum, ...`` --- þ.e. að þess vegna megi leyna þessu. Þetta segist hann samt hafa vitað frá því í febrúar. Hinn 28. mars er svo hæstv. iðnrh. spurð í Ríkisútvarpinu hvort hún hafi ekki vitað af þessu um miðjan febrúar eins og stjórnarformaður Reyðaráls hafi greint frá að hann hefði gert. Þá svarar hæstv. iðnrh., þ.e. í hádegisfréttum Ríkisútvarpsins 28. mars, með leyfi forseta: ,,Nei, það vissi ég ekki og ef að hann [þ.e. stjórnarformaðurinn] og einhverjir fleiri hafa búið yfir þessum upplýsingum þegar um miðjan febrúar þá hafa þeir alla vega haldið þeim leyndum fyrir mér því að það er miklu síðar sem að ég fæ svona skilaboð um það nokkuð misvísandi að þarna sé ekki allt með felldu, að þeir eigi í erfiðleikum út af fjárfestingum í Þýskalandi ...`` Þarna fullyrðir því hæstv. ráðherra að hún hafi ekkert vitað um að þetta gæti verið í uppnámi og er meira að segja að finna að því að vera ekki upplýst um málið. Þá spyr fréttamaðurinn, Jóhanna Margrét Einarsdóttir, með leyfi forseta: ,,En telur þú ekki að Geir A. Gunnlaugssyni hafi borið skylda til þess að upplýsa þig um málið um miðjan febrúar?`` Þá svarar hæstv. ráðherra: ,,Ég ætla ekki að fullyrða um skyldur hans gagnvart mér vegna þess að hann er einn af fjárfestunum en ég kem að málinu sem ráðherra.`` Þegar fréttamaðurinn síðan spyr ráðherrann, með leyfi forseta: ,,En er hægt að treysta manni sem viðurkennir það á opinberum vettvangi að hafa logið?`` svarar hæstv. ráðherra: ,,Ég ætla ekkert að svara frekar um það.`` Í þessum fréttatíma, virðulegi forseti, hefur ráðherrann valið þann kostinn að skjóta sér á bak við það að hafa ekki verið búin að fá vitneskju um þetta og lætur að því liggja að viðkomandi stjórnarmaður hafi ekki gefið sér upplýsingar með eðlilegum hætti eða á eðlilegum tíma. Í byrjun apríl upplýsti formaður stóriðjunefndar, sem hefur einmitt stýrt eða tekið þátt í viðræðum við Norsk Hydro, forstöðumaður Þjóðhagsstofnunar, Þórður Friðjónsson, í blaðaviðtali að hann hafi greint hæstv. iðnrh. frá því að í lok febrúar hafi verið teknar ákvarðanir hjá Norsk Hydro um að staðan þar væri þannig að tímasetningar varðandi álver í Reyðarfirði kynnu að raskast. Með leyfi forseta: ,,Aðalsamningamaður Norsk Hydro lét mig vita af því að blikur væru á lofti með tímasetningar og í framhaldi af því lét ég ráðherrann vita af málinu,`` segir Þórður Friðjónsson, formaður samráðsnefndar Norsk Hydro, íslenskra stjórnvalda og fjárfesta og Landsvirkjunar vegna Reyðarálsverkefnisins. Virðulegi forseti. Ég tel ekki ástæðu til þess að rekja frekar það sem fram kemur í viðtölum við hæstv. iðnrh. Það er alveg ljóst að frá því um miðjan febrúar hefur hæstv. ráðherra vitað að þessi mál væru í uppnámi. Ráðherrann hafði verið upplýstur um það. Það er þess vegna ekki stórmannlegt að í viðtölum við fjölmiðla skuli hún láta að því liggja að embættismenn eða aðrir trúnaðarmenn á vegum stjórnvalda og fyrirtækisins hafi hugsanlega brugðist trúnaði við ráðherrann og ráðherrann víki að því sérstaklega. Það er ekki stórmannlegt í meðferð þessa máls. Virðulegi forseti. Það er ólíðandi að vinnubrögð af þessu tagi viðgangist í stórmálum eins og hér er verið að fjalla um, stórmálum sem eru umdeild í þjóðfélaginu þar sem gert er ráð fyrir fjárfestingum upp á hundruð milljóna króna. Þarna er um að ræða umdeilda ráðstöfun á auðlindum og náttúruverðmætum. Áætlanir eru um mjög umdeildar umhverfisraskanir og málið hefur allt verið keyrt fram vegna tímaramma sem settur hafði verið í samningum m.a. við Norsk Hydro. Það var talin ástæða fyrir því að keyra málið fram svo hratt og af svo miklu offorsi í gegnum umhverfismat, úrskurð skipulagsstjóra og svo áfram hér á Alþingi og í gegnum nefndir. Meðan málið var enn í nefndum er öllum þeim ljóst sem þarna koma að máli að þessi tímarammi er í uppnámi. Þau rök sem þar var beitt til að keyra málið áfram voru fallin. Þá þegar var vitað að sá tímarammi héldi ekki. Þess vegna hefði verið heiðarlegt að gera Alþingi og þingnefndum grein fyrir stöðu mála og því að meiri tími gæfist til að fjalla ítarlega um málið og með fullnægjandi hætti. Vegna þessa, virðulegi forseti, hefur þingflokkur Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs í dag sent frá sér ályktun þar sem þessari framkomu, þessum tvískinnungi er mótmælt og lögð er áhersla á að fundin verði leið til þess í þingstörfum að koma í veg fyrir að slíkt geti endurtekið sig líkt og við höfum hér berlega orðið vitni að. Herra forseti. Þá er rétt að víkja að síðasta kaflanum í þessu máli, þ.e. viðbrögðum stjórnvalda varðandi atvinnumál Íslendinga og þá sérstaklega Austfirðinga. Um langt árabil hefur verið horft á álverksmiðju á Austfjörðum og stórvirkjanir þar sem aðalatriðið í uppbyggingu atvinnulífs á Austurlandi. Af hálfu stjórnvalda hefur a.m.k. fátt verið í gangi til að styrkja eða skapa öruggari umgjörð. Í allmörg ár hafa nánast verið tilbúnar áætlanir um jarðgangagerð til að bæta samgöngur á Austurlandi. Jarðgöng milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar hafa verið á dagskrá í mörg ár. Það var gert ráð fyrir því að þegar jarðgangavinnunni lyki á Vestfjörðum yrði farið í jarðgangagerð á Austurlandi. Nú er brátt liðinn áratugur síðan jarðgangagerðinni á Vestfjörðum lauk. Þessi ár hafa verið illa notuð. Hv. 1. þm. Austurl., formaður Framsfl., hefði getað haft þessi mál í hendi sér ef hann hefði viljað beita sér í ríkisstjórn sem annar oddviti ríkisstjórnarinnar. Hann hefði fyrir löngu getað verið búinn að sjá til að ráðist yrði í þessar framkvæmdir ef vilji hefði verið til. Þetta er þó ekki framkvæmd nema upp á 2--5 milljarða. Frekari samgöngubætur á Austfjörðum hafa líka verið á dagskrá. Hefði verið ráðist í þær hefði það orðið til styrktar atvinnulífi á Austurlandi. Þegar þessi mál komast síðan í uppnám halda formaður Framsfl., hæstv. utanrrh. Halldór Ásgrímsson, og hæstv. iðnrh. Valgerður Sverrisdóttir, áfram að berja höfðinu við steininn og segja við fólk á Austurlandi: Þetta skal áfram það úrræði sem ykkur stendur til boða. Þetta er úrræði sem við munum berjast fyrir og ekkert annað. Þetta er það sem við gerum. Vitlegra hefði verið að snúa við blaðinu. Þau hefðu mátt vinna áfram, hefði þeim sýnst svo, að hugmyndum um iðjuver og raforkuver á Austurlandi, kanna jafnvel minni einingar, bæði í orkuverum og iðnaði. Alla vegana er ljóst að á næstu mánuðum og árum mun slíkt ekki rísa. Þess vegna ber þessum oddvitum Framsfl. skylda til að koma með nýjar leiðir og önnur verkefni inn í fjórðunginn. Þegar svo hæstv. utanrrh., 1. þm. Austurl., fer síðan og heldur opinn fund á Austurlandi getur hann enn ekki svarað því hvort hann muni beita sér fyrir því að ráðast í jarðgöngin á milli Fáskrúðsfjarðar og Reyðarfjarðar. Hann gat ekki sagt til um hvort þau yrðu nú sett á hraðferð, sem er að mínu viti sjálfsagt og eðlilegt. Þar eru fleiri slík verkefni sem hægt væri að setja á fulla ferð til að sýna þann hug sem Alþingi ber að sýna gagnvart atvinnumálum á Austurlandi. Þótt okkur greini á um hvort skynsamlegast hefði verið að ráðast í virkjun við Kárahnjúka og uppbyggingu Reyðaráls er alveg ljóst að búið var að byggja upp þær væntingar á Austurlandi að það hlaut að valda miklum vonbrigðum og óöryggi að heyra að þessar áætlanir gengju ekki upp. Svo mjög hefur þeim verið haldið á lofti. Stjórnvöldum og 1. þm. Austurl. ber að hafa sérstaka forgöngu um aðgerðir til þess að styrkja byggð og atvinnulíf á Austurlandi nú þegar, aðgerðir sem þegar eru til áætlanir um eins og jarðgangagerð. Hæstv. utanrrh. og formaður Framsfl. segir að hugsanlega geti skapast meira svigrúm ef ekki verður ráðist í þessar virkjanir til þess að fara í þessa jarðgangagerð. Er það nú framkoma eða manndómur í þessu máli? Mér finnst þetta dapurleg framkoma af hálfu 1. þm. Austurlands. Mér finnst að finna hefði átt fleiri mál til að styrkja þar atvinnulíf. Ég get t.d. nefnt Skógrækt ríkisins. Við heyrðum í fréttum nýverið að rætt væri um að flytja tilraunastöð Skógræktarinnar á Mógilsá og rannsóknastarfsemi hennar á Suðurland og á döfinni væri að bjóða falt landið á Mógilsá. Að minni hyggju er náttúrlega sjálfsagt og einboðið að verði hreyft við þessari rannsóknastarfsemi í skógrækt eigi skilyrðislaust að flytja hana austur og styrkja miðstöð skógræktar á Austurlandi. Ég hefði viljað heyra hæstv. utanrrh., formann Framsfl. og 1. þm. Austurl., leggja áherslu á að athugað yrði hvar væri hægt að styrkja starfsemi sem fyrir er, t.d. skógræktina. Í staðinn þá heyrum við umræðu um að það eigi að flytja þá starfsemi á Suðurland. Að sjálfsögðu getur starfsemin orðið vel sett þar í sjálfu sér en það var tekin ákvörðun um að flytja Skógrækt ríkisins austur á Hérað og ég hef ekki heyrt neinn andmæla því. En þá væri nær að fylgja því eftir, ekki síst í þeirri umræðu sem við stöndum frammi fyrir. Ég hefði viljað heyra 1. þm. Austurl. taka til orða t.d. varðandi það að styrkja og efla Skógrækt ríkisins fyrir austan. Ég hefði líka viljað heyra að gert yrði stórátak í ferðamálum. Hugsið ykkur að ríkið ver einungis í kringum 700 millj. kr. til þróunar- og markaðsstarfs í ferðamálum, atvinnuvegar sem þó er í svo örum vexti að talið er að á sl. ári hafi um 300.000 erlendir ferðamenn komið til landsins. Það er búist við því að á næstu 10--20 árum geti fjöldi þeirra tvöfaldast. Í rauninni er ekkert í gangi hér á landi til undirbúnings því að taka á móti svo mikilli fjölgun, né áætlanir um að nýta það í atvinnuskyni. Ímyndið þið ykkur, til þessa er einungis varið um 700 millj. kr. Hvert ársstarf í samanlagðri Kárahnjúkavirkjun og Reyðaráli, hvað ætli það hafi átt að kosta? Samkvæmt þeim tölum sem þar hafa komið upp í umræðunni hefði hvert ársstarf þar kostað um 400 millj. kr. Tvö ársstörf í stóriðjunni sem þar átti að byggja upp kosta meira en varið er til opinbers þróunarstarfs og markaðssetningar í ferðamálum. Ferðaþjónustan er þó sú grein sem er í hvað mestum vexti og skilar hvað mestri aukningu í gjaldeyristekjum til þjóðarinnar. Talið er að á síðast ári hafi hún skilað í kringum 37 milljörðum kr. í gjaldeyristekjur. Á Austurlandi eru einmitt miklir möguleikar til að efla ferðaþjónustu, styrkja hana sem atvinnugrein og nýta þær náttúruauðlindir sem þar eru til að efla og styrkja ferðaþjónustuna. En í staðinn eiga þau fyrirtæki sem þar eru núna í miklu basli, fyrirtæki og einstaklingar sem leggja allt sitt, þar með talið orku sína, í þróunarstarf í ferðaþjónustu og eiga mjög erfitt uppdráttar fjárhagslega. Væri ekki nær í þessari umræðu að sýna lit og styrkja þá starfsemi sem fyrir er í stað þess að segja: Bíðið bara í tvö eða þrjú ár en við ætlum samt að koma með álverið? Fyrir tæpum tveimur árum gat stór flugvél varla lent á Egilsstaðaflugvelli vegna þess að þar var ekki dæla til að dæla eldsneyti á vélar. Ég vona að úr því hafi þó eitthvað ræst. 

Okkur vantar tekjur af álveri til þess að geta sett meiri pening í þetta.

Nei, því miður, hv. þm. Guðmundur Hallvarðsson, þetta stenst ekki. Hvert ársverk í álveri er dýrt, tvö ársverk í álveri og virkjun kosta eins mikið og allt það sem núna er lagt til opinbers þróunarstarfs í ferðaþjónustu. Hugsið ykkur hvað þetta er fráleitt. Virðulegur forseti. Ég tel að Alþingi beri núna að koma með raunhæfa framkvæmdaáætlun fyrir Austurland. Ég hef nefnt jarðgöngin, ég hef nefnt auknar vegaframkvæmdir í byggð og að tengja saman byggðir á Austurlandi. Ég hef nefnt Skógrækt ríkisins. Það ætti líka að vera fyllilega grundvöllur til þess að stofna háskóla á Austurlandi, háskóla sem væri sérhæfður og gæti tekið að sér sérverkefni á sviði náttúruvísinda, umhverfismála, rekstri þjóðgarða og starfað þar á alþjóðavísu. Reynsla Akureyringa var einmitt sú að þegar menn vöknuðu upp af álversdraumunum og sneru sér að því að byggja upp innviði sína með öðrum hætti, með byggingu Háskólans á Akureyri, fór þróun byggðar og efling sjálfsímyndar að snúast þar við. Þetta á líka að gera á Austurlandi. Virðulegi forseti. Ég óska þess að hæstv. ríkisstjórn sjái að sér í þessu máli. Það er glapræði að keyra fram á fölskum forsendum, a.m.k. mjög veikum, áframhaldandi hugmyndum um uppbyggingu stóriðju á Reyðarfirði og byggingu Kárahnjúkavirkjunar. Í stað þess eigum við þegar að vinda okkur í að setja í gang framkvæmdir, verkefni á Austurlandi sem styrkja þar byggð, styrkja þar atvinnulíf á forsendum Austfirðinga sjálfra heima fyrir.

Hæstv. forseti. Í því frv. til laga sem við erum að ræða, um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar, hefur margt verið sagt úr þessum ágæta ræðustól. Sitt sýnist hverjum þó að við 2. umr. þessa máls hafi ýmislegt verið að skýrast enn frekar og koma meira og meira í ljós, sumt jákvætt, annað neikvætt. Ég ætla, herra forseti, ekki að lengja þessa umræðu mikið en vil samt sem áður segja mitt álit á þeirri stöðu sem uppi er og á þeim virkjunum sem hér er verið að fjalla um sem eru vegna hugsanlegrar byggingar álvers í Reyðarfirði. Afstaða mín er skýr, ég er hlynntur þessu verki og þessari framkvæmd af tveimur ástæðum, annars vegar vegna þess að þetta er þjóðhagslega hagkvæmt og þetta er þjóðhagslega nauðsynlegt fyrir efnahagslíf landsmanna, og í öðru lagi vegna þess að þetta er byggðalegs eðlis. Þetta yrði geysilega mikil lyftistöng fyrir þann landsfjórðung sem álverið á að byggja á, þ.e. Austurland og íbúa Austurlands, þó að landfræðilega sé það kannski ekki fyrir alla. Verkefnið verður þó klárlega til hagsbóta, sérstaklega fyrir íbúa Miðausturlands. Ég viðurkenni að mér finnst nokkurt áfall að Norsk Hydro telji sig ekki geta tekið ákvörðun miðað við þá tímaáætlun sem sett var upp en er samt ekki búið að segja sig frá verkinu. Sem betur fer eru málin þannig tengd, eins og reyndar kemur fram í athugasemdum við lagafrv., að frv. er flutt til þess að afla lagaheimilda til að byggja Kárahnjúkavirkjun og stækka Kröfluvirkjun vegna stóriðjuframkvæmda sem áformað er að ráðast í á næstu árum á Austurlandi. Ég ætla að gera ráð fyrir að af þessari framkvæmd verði þrátt fyrir síðustu áföll. Að mínu mati er algjört skilyrði fyrir virkjun á þessu svæði að orkan sé notuð til þess að byggja upp og nota við stóriðju á Austurlandi. Það segir sig líka sjálft, herra forseti, að allar vangaveltur um að reisa þessa virkjun og flytja orkuna í einhverja aðra landsfjórðunga gerir það að verkum að arðsemi virkjunarinnar minnkar allverulega ef hún ekki hverfur alveg þannig að þetta er algjört grundvallaratriði til að hafa í huga. Ég sagði áðan, herra forseti, að önnur ástæða mín fyrir stuðningi við þetta frv. og þessa framkvæmd væri sú að þetta er þjóðhagslega nauðsynlegt. Það er nauðsynlegt fyrir okkur Íslendinga að efla útflutningstekjur og skjóta frekari stoðum undir atvinnulíf okkar, og það að nýta vatnsorkuna, þá náttúruauðlind, er hlutur sem við getum ekki horft fram hjá. Við Íslendingar erum ekki það rík af náttúruauðlindum öðrum en þessu og því sem kemur upp úr sjónum en við byggjum auðvitað alla okkar afkomu á þeim. Það kemur fram í frv. að arðsemi virkjunar er mikil og ég ætla ekki að draga það í efa þó að ég viðurkenni líka að ég hef ekki allar forsendur til að leggja mat á hana. Ég veit t.d. ekki um orkuverð, það er trúnaðarmál við iðnaðarnefndarfólk og aðra, og ég geri ekki heldur kröfu um að fá endilega að vita það. Ég treysti mínu fólki í þessum nefndum til að vega það og meta, og ég segi þetta eingöngu vegna þess að þarna er um svo stór mál viðskiptalegs eðlis að ræða að þessum viðskiptaupplýsingum er ekki hægt að flagga úti um borg og bæ, allra síst í upphafi máls, þ.e. sýna þá viðsemjendum hvaða spil við höfum á hendi og arðsemi og annað slíkt sem gæti orðið til þess að kaupendur að orkunni gætu krafist þess að fá hana á lægra verði. Þetta er önnur aðalástæðan fyrir stuðningi mínum, herra forseti. Ég sagði líka áðan að í byggðalegu tilliti styrkti þessi framkvæmd þennan landshluta mjög verulega. Ég hef gagnrýnt núv. hæstv. ríkisstjórn fyrir aðgerðaleysi í byggðamálum í mörgum ræðum og bent á ótal atriði en þarna á þó að grípa til aðgerðar sem mark er takandi á. Það að ætla að reisa þetta álver á Austurlandi og nýta orkuna þar í næsta nágrenni við virkjunarsvæðið gerir það að verkum að þetta er fýsilegur kostur í byggðastefnu og byggðaþróun. Við þurfum ekki nema að skoða söguna, fara nokkra áratugi aftur á bak til þess tíma þegar síldin var að hverfa og miklir erfiðleikar í efnahagsmálum gengu yfir íslenska þjóð. Þá er ég auðvitað að tala um það tímabil þegar við Íslendingar fórum af stað og byggðum álverið í Straumsvík og þær virkjanir á Suðurlandi sem þar voru reistar sem, eins og fram hefur komið í ræðum hjá nokkrum þingmönnum, eru sennilega álíka stórt dæmi og það sem við erum að tala um hér og nú. Við erum að tala um risastórt verkefni. Við þurfum ekki að fara nema nokkur ár aftur í tímann og horfa á Norðurál uppi í Hvalfirði og sjá hvernig það hefur orðið til að styrkja atvinnulíf á því svæði, hvað bygging Norðuráls og álverksmiðjan þar hefur lyft miklu grettistaki þar sem eru um 200 manns í vinnu núna. Norðurál átti á síðasta ári viðskipti við 60--70 þjónustuaðila í nágrenni sínu og því liggur í augum uppi þegar Norðurál er skoðað að það er mikilvægt í atvinnulegu tilliti. Ég kann ekki að segja hverjar útflutningstekjur af Norðuráli eru en ég hlustaði á það nýlega að hagnaður þess fyrirtækis á síðasta ári var einn milljarður kr.  Norðurál á, eins og ég sagði áðan, í viðskiptum við milli 60 og 70 þjónustuaðila í nágrenni verksmiðjunnar á Vesturlandi. Þjónustan er auðvitað geysilega mikil, sama hvort það er í rafmagnsiðnaði, járniðnaði, tölvubransanum eða öðru. Eiginlega má nefna hverja einustu starfsgrein sem til er, hún hefur einhvers konar hag af því að vera í nágrenni við þetta fyrirtæki. Þetta er, herra forseti, aðalástæðan fyrir því að ég er mjög hlynntur þessu verki, eins og ég hef áður sagt. Síðan langar mig í örfáum orðum að ræða um að þetta stóra og mikla verkefni geti sett allt á annan endann í efnahagsmálum okkar Íslendinga, og það þurfi ofboðslegar mótvægisaðgerðir ef þetta verk fer í gang. Það þarf örugglega mótvægisaðgerðir en ég er þeirrar skoðunar að það sé ekki hægt, og hafi ekki verið hægt á þeim tímapunkti þegar verið var að ræða um þetta og menn héldu að allar tímaáætlanir mundu standa, að fara að kortleggja einhverjar mótvægisaðgerðir í dag gegn því sem gerist árið 2005 ef verkið verður þá hafið og mesti krafturinn í því eins og það gæti litið út nú. Í dag er ekki tími til að segja til um það. Núna er hins vegar tími til að stjórnvöld viðurkenni það og segi að þegar þetta verkefni fer í gang þurfi þáverandi stjórnvöld að vera tilbúin með mótvægisaðgerðir til að sporna gegn þenslu og öðru slíku í þjóðfélaginu. Og það er gott ef allir eru meðvitaðir um það í dag. Ég hef oft spurt mig þessa: Hverjar voru mótvægisaðgerðirnar við hin og þessi stórverkefni sem unnin hafa verið á höfuðborgarsvæðinu, sem m.a. hafa sogað til sín fólk af landsbyggðinni? Þar voru engar mótvægisaðgerðir gerðar, e.t.v. því miður. Þetta vildi ég segja um þau efnahagslegu mál sem þarna var talað um. Rétt í lokin vil ég koma að hinni nýju stöðu í þessu máli sem kom upp í lok mars, rétt fyrir páska, þar sem fram kom hjá Norsk Hydro að þeir geti ekki staðið við þær tímaáætlanir sem þeir voru búnir að gefa, þ.e. um 1. júní og síðan aftur 1. sept., vegna fjárfestinga í gamalli álverksmiðju í Þýskalandi. Mér finnst hafa verið staðið þokkalega vel að eftir að sú staða kom upp. Ég lít ekki svo á að Norsk Hydro sé búið að segja sig frá verkefninu. Ég er hins vegar sammála því að mjög slæmt er hvernig Norsk Hydro hefur komið í bakið á okkur Íslendingum hvað þetta varðar. En það er ekki þannig sem betur fer að þeir séu búnir að segja sig alfarið frá verkefninu og þess vegna hlýtur það að vera verkefni númer eitt, tvö og þrjú hjá stjórnvöldum í dag að finna og fá nýjan aðila inn í þetta arðbæra stórverkefni og ég vona að sú leit og sú skoðun beri árangur sem allra fyrst. Mér finnst það heldur ekkert slæmur kostur þó að nýr aðili komi inn í eignarhald álverksmiðjunnar á einhvern hátt, minnki jafnvel hlut okkar Íslendinga, minnki þess vegna hlut Norsk Hydro og þannig verði þetta byggt upp. Ég vona að sú leit taki ekki langan tíma og vil hvetja hæstv. iðnrh. til að láta sína menn sem vinna við þetta og hina nýskipuðu nefnd, sem sagt hefur verið frá, vinna hratt og vel í þessum efnum. Herra forseti. Þess vegna held ég og er þeirrar skoðunar að við eigum að klára það mál sem við ræðum nú, þ.e. virkjunarleyfið. Ég tel að við séum ekkert að skjóta okkur í fæturna þó að við samþykkjum það núna. Ég tel það reyndar vera vinnubrögð til fyrirmyndar á Alþingi að þetta verði unnið í tæka tíð og með góðum fyrirvara. Þá er hægt að flagga því að þetta sé allt saman klárt, umhverfismatið og virkjunarleyfið, þegar leitað er að fjárfestum. Þetta vildi ég segja í lokin, herra forseti, um leið og ég vil ljúka máli mínu með því að segja að ég vona svo sannarlega og ítreka það sem ég segi, að þetta verkefni fari í gang sem allra fyrst því að nóg eru Austfirðingar búnir að bíða eftir þessu verkefni. Það muna þeir sem eru eldri en ég og geta talið það í árum, en ég hef heyrt menn tala um 20 ára bið, 20 ára vonbrigði jafnvel hjá Austfirðingum vegna stóriðjuáforma sem mörg hver hafa dottið upp fyrir á ýmsum vinnslustigum. Þess vegna trúi ég því ekki að það verði svo með þetta verkefni, enda held ég að það sé fýsilegur kostur að byggja álver á Íslandi sem notar vistvæna orku sem hér á að framleiða. Við getum hugsað þetta hnattrænt, ef svo má að orði komast, heimurinn þarf meira ál. Við skulum hafa það í huga að samdráttur í efnahagslífi heimsins sem hófst í mars eða apríl árið 2000 og stöðugur samdráttur í heiminum í efnahagsmálum sem fékk heldur betur högg, 11. september sl. þegar glæpasamtök gerðu árás á hinn vestræna heim og vestrænt efnahagslíf, að í rauninni er ekkert óeðlilegt að svo stór framkvæmd eins og þessi skuli fara í ákveðinn bakkgír, ef svo má að orði komast, í framhaldi af því að heimurinn er að jafna sig af því sjokki sem þá varð og þessu efnahagssjokki. Þess vegna segi ég alveg hiklaust og vil enda orð mín á því að ég vona að Austfirðingar þurfi ekki að bíða allt of lengi og við Íslendingar eftir því að framkvæmdir við byggingu Kárahnjúkastíflu og þess sem þar þarf og álvers á Reyðarfirði, sem er algjör forsenda fyrir að nýta þá orku og það verði sem allra fyrst og sú bið verði ekki mörg ár.

Virðulegi forseti. Ég vil spyrja hv. þm. Kristján Möller hvort honum finnist ekki frekar ósanngjarnt, eins og fram kom í ræðu hans, gagnvart Norðmönnum að stilla þeim upp sem eins konar sökudólgum í þessu máli, vegna þess að við höfum öll vitað að taka átti ákvörðun um framgang verksins í tveimur áföngum, þ.e. 1. júní og 1. september. Ég tel mig sem iðnaðarnefndarmann alltaf hafa vitað að Norðmenn gætu á báðum þessum stigum gengið út úr verkefninu. Síðan vil ég jafnframt spyrja hv. þm. hvort hann telji ekki erfitt fyrir Austfirðinga að standa frammi fyrir málflutningi eins og þeim að þeir séu búnir að bíða nógu lengi, vegna þess að við höfum reynslu af svona málum, eins og t.d. í Eyjafirði þar sem voru svipaðar raddir uppi og þar sem menn sögðu að Eyfirðingar væru búnir að bíða eftir álveri í 15 eða 20 ár. Ég er þeirrar skoðunar að slík framsetning mála geti verið letjandi og haft mjög neikvæð áhrif. Menn verða að vera raunsæir og reynslan sýnir okkur að slík verkefni eru ekkert í hendi og hafa ekkert verið í hendi þó svo að við höfum unnið að þeim um áratuga skeið. Það eru bara tvö verkefni sem hafa farið í gang og það er í Hvalfirði og í Straumsvík. 

Hæstv. forseti. Hv. þm. Árni Steinar Jóhannsson spurði mig hvort mér fyndist ekki þetta ferli og e.t.v. það sem ég hef verið að tala hér um ósanngjarnt gagnvart Norðmönnum þar sem ég talaði um að Norsk Hydro hefði í raun og veru komið í bakið á okkur. Nei, ég tel það ekki ósanngjarnt sem við erum að segja gagnvart Norðmönnum. Hins vegar vil ég ítreka það sem ég sagði áðan um ástand efnahagsmála í heiminum fram að 11. september og eftir þann tíma, að menn horfa kannski ekki nóg á þau hryðjuverk sem þar voru unnin á efnahagslífi Vesturlanda sem setti ýmislegt í bakkgír í framhaldi af því. Síðan veit ég ekki og hef ekki heyrt í fréttum hvað kaup Norsk Hydro á álveri í Þýskalandi hafa haft langan aðdraganda, ég kann ekki að segja hvað það hefur tekið langan tíma. En auðvitað liggur í augum uppi að Norsk Hydro þurfi að skoða fjárfestingarstefnu sína í framhaldi af því að kaupa þá miklu og stóru verksmiðju í Þýskalandi. Ég vona hins vegar að Norsk Hydro, vegna þess að þeir eru miklir fagmenn á þessu sviði og sennilega langfremstir í álbransanum, verði með í þessu verkefni hjá okkur, þó svo að ég gráti það ekkert að nýr aðili komi inn í þetta púkk með okkur. Hv. þm. spyr hvort ég telji það ekki vera erfitt fyrir Austfirðinga að bíða og bíða eftir stóriðju. Jú, það er það. Ég hygg að það sé líka mjög erfitt fyrir Austfirðinga að hlusta á málflutning Vinstri grænna í þessu máli vegna þess að hann hefur verið dálítið rokkandi. Fyrst var hann eingöngu um umhverfismál, síðan snerist hann um efnahagsmál og nú snýst hann um þá von að þetta mál detti upp fyrir vegna þess að Norðmenn eru að gera eitthvað annað. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, ég reyndi að tala skýrt áðan og lýsti yfir stuðningi við þetta verk og reyndi að færa rök fyrir því. Ég er algjörlega ósammála þingmönnum Vinstri grænna í andstöðu þeirra gegn þessu verki vegna þess að mér finnst hún ekki vera á réttum nótum.

Virðulegi forseti. Ég vil benda hv. þm. Kristjáni Möller á að Vinstri grænir voru ekki til þegar verkefni eins og Keilisnes fór upp fyrir. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð var ekki til þegar álviðræðunefndir voru sendar í stríðum straumum norður í Eyjafjörð til þess að skoða lóðir undir álver, síðast í Dysnesi. Ætli það hafi ekki verið fimm aðilar sem komu þar að? Ég vil einnig benda hv. þm. á að Austfirðingum hefur verið það ákaflega ljóst alveg frá upphafi að við vildum annars konar atvinnuuppbyggingu þannig að menn ganga ekkert gruflandi að því. Þess vegna finnst mér dálítið einkennilegt og vil spyrja þingmanninn enn og aftur hvort hann telji þetta ekki óheppilega framsetningu mála að kenna samstarfsaðilanum eða aðilanum sem er verið að semja við, Norsk Hydro, um væntanlega seinkun og síðan að reyna, eins og þráfaldlega er gert, að kenna Vinstri grænum um það að menn hafi ekki komist áfram með málið. Sagan sýnir að það að koma upp álveri eða semja um slíka atvinnuuppbyggingu hér á landi hefur tekið mörg ár og það hefur bara tekist að koma því í framkvæmd í tveimur tilfellum, í Straumsvík og í Hvalfirði. Og það er búið að reyna, eins og ég segi, margsinnis. Ég vil því spyrja þingmanninn enn og aftur hvort hann telji ekki að það að berja hausnum við steininn, halda áfram að gefa Austfirðingum von og þar af leiðandi að grípa ekki til hliðarráðstafana, sé verst fyrir fjórðunginn í raun og veru þegar upp er staðið.

Hæstv. forseti. Andsvarið snerist um að minna okkur á að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð var ekki til hér á árum áður og það er alveg rétt, hvorki þegar verið var að ræða um álver á Keilisnesi, sem datt upp fyrir, né önnur álver þar á undan, Ísal eða Norðurál. Hins vegar er varaþingmaður Vinstri grænna, Hjörleifur Guttormsson, til. Hann var eitt sinn iðnrh. sem byggði upp miklar væntingar hjá Austfirðingum fyrir stóriðju og nefni ég þá kísilmálmverksmiðjuna. Og Hjörleifur Guttormsson á heiður skilið fyrir það að hann keypti landið sem á að byggja álverið á fyrir hönd ríkissjóðs og startaði því verki. Hann er núna varaþingmaður Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboð.  Aðeins um það þegar talað er um ósanngirni gagnvart Norðmönnum. Norðmennirnir, forustusveit Norsk Hydro, sögðu í fyrra að það mundi ekki hafa áhrif á verkefnið hér ef þýska álverksmiðjan yrði keypt. Og það er í rauninni það sem ég er að segja að sé að koma í bakið á okkur og það er það sem menn eru að tala um að sé mjög ósanngjarnt og slæmt hvernig þetta kemur upp núna. Auðvitað hefur sú efnahagslægð sem hefur verið í heiminum áhrif en við erum sem betur fer að byggja okkur upp úr því. Ég vil í lokin, herra forseti, í seinna andsvari mínu ítreka það sem ég sagði í lok ræðu minnar áðan: Ég er bjartsýnn og hef trú á því að álverksmiðja verði byggð við Reyðarfjörð með þátttöku Norsk Hydro og íslenskra fjárfesta og e.t.v. fleiri fjárfestum og reyndar vonandi fleiri fjárfestum. Ég á þá ósk að sú leið eða þær viðræður sem munu fara í gang muni leiða til þess að nýir aðilar komi inn í fyrirhugað verkefni og að af verkefninu verði. En það er vissulega slæmt að þær væntingar sem búið var að byggja upp skuli frestast um eitt eða tvö ár.

Hæstv. forseti. Nú er komið að úrslitastund í þessu máli hér í Alþingi sem snýst um það hvort Alþingi vilji samþykkja virkjun þeirra tveggja stórfljóta sem hér eru til umræðu ásamt stækkun Kröfluvirkjunar. Ég ætla að byrja á að segja að ég hef alltaf haft þá skoðun síðan ég fór að velta þessu máli fyrir mér að við Íslendingar mundum virkja fljótin þarna, og vegna þess að rammaáætlun sem lengi hefur verið beðið eftir er enn í vinnslu má segja að við séum að fjalla um málið á annan hátt en annars mundi hafa verið gert. En ég er alveg sannfærður um að þegar rammaáætlun verður sýnd, hvort sem það gerist fyrr eða síðar, þá verður í henni gert ráð fyrir að virkja þau fljót sem hér um ræðir. Fyrir mér snýst málið fyrst og fremst um það hvort Alþingi eigi að samþykkja þær virkjunarframkvæmdir eða ekki. Fyrst vil ég segja, hæstv. forseti, að mér finnst umræðan síðustu dagana hafa snúist og af eðlilegum ástæðum um stöðu málsins nú. Þær fréttir að Norsk Hydro, fyrirtækið sem gert var ráð fyrir að tæki þátt í verkefninu og gerði kleift að hrinda því af stað, væri ekki tilbúið til að taka ákvarðanir um hvenær framkvæmdir yrðu hafnar eftir þá tímafresti sem gert var ráð fyrir, hafa vitanlega komið miklu róti á málið og þær fréttir vekja auðvitað upp alls konar spurningar. Ég tel að ástæða sé til að velta því fyrir sér hvort áhugi Norsk Hydro hafi nokkurn tíma verið jafnmikill og stjórnvöld hafa látið að liggja. Ég minnist þess að fyrir ári eða meira var talað um að Norsk Hydro vildi helst ekki eiga meira en rúmlega 20% í álverksmiðjunni sem gert var ráð fyrir að byggja. Síðan komu fréttir, sem ég kann nú ekki að fara með hvort voru nokkurn tíma endanlega staðfestar, að Norsk Hydro væri tilbúið að eiga allt að helmingi í þessu. Það vekur mann til umhugsunar þegar nú kemur að því að Norsk Hydro telur sig vanbúið að taka ákvarðanir eftir þá fresti sem gefnir voru, að stjórnvöld hafi dregið málið áfram, meira af sínum áhuga en að þar hafi verið jafnmikill áhugi frá hendi Norsk Hydro til að taka þátt í þessu. Ekki efast ég samt um að áhugi þeirra er til staðar. En menn verða auðvitað að gá að því að fyrirtæki af þessu tagi, auðhringur eins og Norsk Hydro, er auðvitað að skoða möguleika á fleiri stöðum í heiminum en Íslandi. Möguleikarnir sem slíkt fyrirtæki skoðar eru örugglega fleiri en fyrirtækið er fært um að taka ákvarðanir um að hefja framkvæmdir við. Þannig að ef raknar úr hugmyndum á einum stað hefur það að öllum líkindum aðrar afleiðingar í för með sér annars staðar. Því stöndum við núna frammi fyrir. Nú þurfum við að meta það í framhaldinu, eða stjórnvöld á Íslandi, hvort áhugi Norðmanna sé núna eitthvað tryggari en hann var áður. Mér kæmi ekki á óvart þó að Norsk Hydro væri að skoða fleiri möguleika en að halda áfram við þetta verkefni sem hér er til umræðu. Ég væri ekkert hissa á því. Þess vegna held ég að menn verði að horfast í augu við að á meðan þetta fyrirtæki skrifar ekki undir bindandi yfirlýsingar um að það ætli sér í þessi verkefni þá verði menn einfaldlega að gera ráð fyrir að þeir geti hvarflað frá verkinu. Ég vil ekki fullyrða að þeir muni gera það en ég tel raunhæft að líta á málið eins og það er. Þeir hafa ekki skuldbundið sig. Það er ekki rétt að líta þannig á, þó að þeir hafi fjárfest í undirbúningi hér, að það bindi þá eins og sumir hafa látið í veðri vaka í þessari umræðu. Mér finnst ekki fólgin trygging í því vegna þess að hagsmunir slíkra fyrirtækja nema gífurlegum fjárhæðum og hálfur milljarður á Íslandi getur verið hálfgerð skiptimynt þegar menn eru að velja á milli þess að fara í fjárfestingar upp á tvö, þrjú hundruð milljarða hér eða einhvers staðar annars staðar. Þannig er ástæða til að hafa allan vara á hvað þessi málefni varðar. Ég nefndi rammaáætlunina áðan. Ég tel að það hafi verið mikill skaði að við höfum ekki fyrir löngu komið okkur upp rammaáætlun til að mynda einhvers konar sátt um nýtingu á auðlindunum okkar. Mér finnst að nú sé aðeins að byrja að djarfa fyrir því, í nánustu framtíð, að við sjáum þessa rammaáætlun. Ég nefni hana hér aftur vegna þess að mér finnst þessi umræða hafa verið á dálitlum villigötum hvað þetta atriði varðar, þ.e. hvort þarna verði virkjað eða ekki. Fyrir mitt leyti hef ég verið gjörsamlega sannfærður um það, og ég yrði ákaflega undrandi ef það rættist ekki, að bæði þessi fljót yrðu ofarlega á skrá yfir möguleika til að virkja þegar rammaáætlun liggur fyrir. Ef maður gefur sér að svo væri þá er umræðan um umhverfisspjöllin sem menn tala um að verði komin í svolítið annað samhengi. Menn verða auðvitað að líta á þau með tilliti til þess hve mikla orku er verið að virkja. Í þessu tilfelli er verið að virkja gífurlega orku. Einfaldast er að líkja þessu við allar virkjanirnar á Þjórsár--Tungnaár svæðunum þar sem menn keyra fram hjá hverri virkjuninni eftir annarri upp á hálendið. Þar er ekki búið að virkja sambærilega orku við það sem virkjað yrði með einni virkjun í þessum tveimur fljótum sem þarna er verið að tala um. Það er fráleitt að halda því fram að meiri umhverfisspjöll séu af þessari einu virkjun en af öllum þeim virkjunum. Það er fráleitt. Ég er sannfærður um að ekki er möguleiki á að reisa margar virkjanir sem hafa mundu í för með sér minni umhverfisspjöll í samhengi við hve mikla orku þær gefa af sér. En þá kem ég að hinu. Það er auðvitað ekki nóg að virkja þessa gífurlegu orku. Það verður að vera verulegur arður af þeirri orkunýtingu sem þarna er á ferðinni. Í þessum umræðum hefur verið gerð grein fyrir því gert sé ráð fyrir því að afskriftartími þessarar virkjunar verði 30 ár. Séu þær upplýsingar réttar er á ferðinni mjög arðsamt fyrirtæki. Ég ætla ekki að tala í kvöld eins og ég telji að af þessu verði öllu saman, þ.e. að það sé öruggt mál. Ég er ekki með glýju í augunum yfir álverinu sem þarna á að byggja. Ég hef hins vegar skoðað og fylgst með byggingu álvers í Hvalfirði. Ég hef komið í álver á Íslandi og ég hef komið á marga aðra vinnustaði. Ég held því hiklaust fram að beri menn þessa vinnustaði saman við annað atvinnulíf í landinu þá þoli þeir þann samanburð mjög vel, bæði hvað varðar aðbúnað mannskapsins sem þarna vinnur, launin sem menn fá fyrir vinnuframlag sitt og að maður tali nú ekki um afleiðingarnar af þessari atvinnustarfsemi fyrir allt samfélagið í kringum þessi stóru fyrirtæki. Hér er ekki um það að ræða að einungis sé verið að tala um einhver erfiðisvinnustörf eða störf í mikilli mengun. Um er að ræða fjölmarga menntamenn og fjölmarga þjónustuaðila sem fá atvinnu í kringum þessi fyrirtæki. Mér finnst að ég þurfi ekki endilega að tengja ákvörðunina um að styðja virkjunarleyfið sem hér er verið að tala um við sérstakt verkefni sem fengið hafi verið í hús. Mér finnst að Alþingi, eftir allan þann tíma sem menn hafa talað um að í nánustu framtíð yrði af einhvers konar stóru atvinnufyrirtæki fyrir austan, lýsi því a.m.k. yfir að til staðar sé möguleiki til þess að virkja og nýta raforku til atvinnustarfsemi á Austurlandi. Mér er ekki neitt að vanbúnaði að taka þátt í að gefa slíka yfirlýsingu. Ég hef farið yfir málin og tel að þessi umhverfisspjöll séu ekki slík sem menn hafa lýst hér. Mig langar samt, hæstv. forseti, að fara svolítið yfir þann feril sem þetta mál hefur fylgt hvað varðar umhverfismálin. Ég vil fyrst segja að okkur í Samfylkingunni hefur stundum verið legið á hálsi fyrir að hafa snúist í hringi í þessum stóriðju- og umhverfismálum, vegna þess að við tókum þá ákveðnu afstöðu á sínum tíma hvað varðaði Fljótsdalsvirkjun að þar ætti að fara fram umhverfismat. Við töldum einfaldlega að þar væri vegið þannig að náttúrunni að það væri ófært, eftir að lög um umhverfismat lægju fyrir, að láta það ekki fara fram og láta ekki þær fyrirhuguðu framkvæmdir sæta þeim reglum sem þar hafði verið tekin ákvörðun um. Við þessu var ekki orðið. En málefnið sem við erum að tala um hér hefur farið í gegnum þann feril sem lögin um umhverfismat byggjast á. Nú ætla ég ekki að fara í langar umræður um hvort eða hvaða breytingar þyrfti að gera á þeim lögum. Ég tel að farið hafi verið eftir þeim lögum og að í sjálfu sér standi ekki deila um það. Ég vil til upplýsingar lesa, með leyfi hæstv. forseta, umsögn okkar, þ.e. mína og hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur sem fulltrúa í umhvn., til iðnn. hvað þessi mál varðar. Umsögnin er svohljóðandi, hæstv. forseti: ,,Undirrituð telja að eftir að Skipulagsstofnun felldi úrskurð sinn um mat á umhverfisáhrif um fyrirhugaðrar Kárahnjúkavirkjunar 1. ágúst 2001 og sá úrskurður var kærður til um hverfisráðherra á grundvelli laganna um mat á umhverfisáhrifum, nr. 106/2000, hafi ráðherrann átt um tvo kosti að velja. Að taka kæruna eins og hann gerði til umfjöllunar með því að gangast fyrir einhvers konar framhaldsmati byggðu að einhverju leyti á nýjum upplýsingum. Ellegar að senda málið aftur til umfjöllunar Skipulagsstofnunar sem þá hefði fengið hin nýju rannsóknagögn í hendur og getað kveðið upp nýjan úrskurð. Við berum ekki brigður á lögmæti þess ferlis sem umhverfisráðherra ákvað að setja málið í, enda liggur því til grundvallar lögfræðiálit Eiríks Tómassonar, þar sem færð eru rök fyrir niðurstöðu ráðherrans. Það er hins vegar okkar skoðun að sá kostur sem ráðherrann valdi verði að teljast stjórnsýslulega hæpinn vegna þess að hinn endanlegi úrskurðaraðili, þ.e. umhverfisráðherrann, ber ábyrgð á umhverfismatsferlinu sjálfu og þeim vinnubrögðum sem við það er beitt. Þar með ber ráðherrann og ráðuneytið, sé þessi leið valin, ábyrgð á einstökum niðurstöðum úr matsferlinu. Þetta rýrir trúverðugleika ráðuneytisins og ráðherrans og kallar fram efasemdir um það hvort málsmeðferðin standist stjórnsýslulega og hvort hún standist alþjóðlegar skuldbindingar okkar í umhverfismálum. Ákjósanlegra hefði verið að umhverfismat byggt á nýjustu upplýsingum hefði verið í höndum Skipulagsstofnunar. Þó skal það tekið fram að skilyrðin sem umhverfisráðherra setti í úrskurði sínum 20. desember sl. eru til bóta. Ljóst er að lögin um mat á umhverfisáhrifum þarfnast endurskoðunar með tilliti til þess hvernig skuli fara með kærur til ráðherra vegna úrskurða Skipulagsstofnunar.`` Ég tel ástæðu til þess að vekja athygli á þessu. Ég tel reyndar að þessi ferill hafi sýnt okkur að það þurfi að endurskoða lögin um mat á umhverfisáhrifum. Ég vil segja alveg skýrt að ég tel það óþolandi stöðu fyrir hæstv. umhvrh. og umhvrn. að þurfa að skera úr um málefni og einstök rannsóknarefni sem ráðherra hefur sjálf látið vinna í sínu eigin ráðuneyti. Ég hvet því til þess að sem allra fyrst verði farið yfir þessi mál og menn taki þannig á þeim að stjórnsýslulega verði ekki hægt að efast um að rétt sé að þeim staðið. Ýmislegt hefur gerst í þessari umræðu. Ég hef tekið eftir því að loforðaflaumur hefur staðið upp úr mönnum, um að gera jarðgöng og hvaðeina fyrir austan í tengslum við þetta mál, sem sárabætur til Austfirðinga skilst mér. Mér finnst það vera svolítið óábyrgur málflutningur, ég verð bara að segja það. Mér finnst nóg að halda sig við umræður um þetta málefni hér. Hvað stjórnvöld geta gert til að koma til móts við samgönguvandamál á Austfjörðum er önnur saga sem verður að ræðast í samhengi við önnur svæði og er í sjálfu sér í því ferli öllu saman. Ég vara menn við því að tala um Austurland eða önnur landsvæði eins og hið opinbera eigi bókstaflega að sjá til þess að atvinnulíf sé rekið á því svæði. Ég held að Austfirðingar séu ekki í neinum sérstökum vandræðum með þá hluti, og ég efast um að þeim sé nokkur greiði gerður með því að á Alþingi séu menn að upphugsa einhverjar sérstakar lausnir í atvinnumálum fyrir þá. Ég held að þeir séu alveg færir um það sjálfir. Það hefur ekkert með það að gera hvar menn setja niður stóriðju. Þó að stóriðja hafi mikil áhrif á atvinnulífið þar sem hún verður sett niður er það að mínu viti ekki byggða- eða atvinnustefna stjórnvalda. Hún getur ekki verið fólgin í því að koma niður einhverjum stórkostlegum framkvæmdum af því tagi sem við ræðum hér. Slíkar framkvæmdir hafa auðvitað óhjákvæmilega áhrif í kringum sig en geta ekki verið hluti af byggða- eða atvinnustefnu sem slíkri fyrir allt landið. Ég ætla, hæstv. forseti, ekki að hafa mjög langt mál um þetta. Ég vil segja að Samfylkingin er ekki á móti virkjunum og hún er ekki á móti stóriðju. Komi upp mál sem Samfylkingin getur ekki samþykkt, mál sem samrýmist ekki þeim lögum sem sett hafa verið um mat á umhverfisáhrifum eða öðrum lögum, hlýtur hún að þurfa að taka sérstakar ákvarðanir um það. Þá hlýtur að þurfa að koma fram tillaga í stofnunum flokksins þar sem menn taka slíka afstöðu. Það er ekki útilokað að taka slíka afstöðu í Samfylkingunni, hún er lýðræðislegur flokkur þar sem allar tillögur sem fram koma eru meðhöndlaðar með eðlilegum hætti. Slík tillaga hefur ekki komið fram. Meiri hluti þingflokksins telur að hér sé á ferðinni mál sem geti gefið landinu mikla framtíðarmöguleika í atvinnulegu tilliti og gjaldeyrisöflun, lyft upp því landsvæði sem þetta fyrirtæki verður sett niður á. Flest okkar styðja málið á einhverjum slíkum grundvelli. Sem betur fer þurfum við í framtíðinni líklega ekki að standa í sömu sporum og við gerum nú vegna þess að vonandi liggur rammaáætlun fyrir sem allra fyrst. Þegar hún liggur fyrir næst svo vonandi sæmileg sátt um þau verkefni í virkjun fallvatna sem Íslendingar hafa þá ákveðið að velja sér, í þeirri röð sem skynsamlegust þykir út frá bæði umhverfissjónarmiðum og hagkvæmni. Ég endurtek að hefði sú áætlun legið fyrr fyrir hefðu þessar virkjunarframkvæmdir sem hér eru til umræðu örugglega verið afar ofarlega á því blaði.

Virðulegi forseti. Mér fannst gæta nokkurrar misvísunar í máli hv. þm. Jóhanns Ársælssonar. Annars vegar segir hann að ríkið eigi ekki að vera sá aðili sem horft sé til þegar setja eigi niður stórframkvæmdir eða koma með lausnir í atvinnumálum, og að auki minntist hann á að ekki mætti horfa á þetta verkefni sem beint byggðaverkefni heldur ætti að horfa á það á breiðari grunni. Í lok máls síns sagðist hann hins vegar vona að yrði af þessu verkefni yrði það mikil lyftistöng fyrir viðkomandi landshluta sem ekki veitti af. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi gert sér grein fyrir því að Kárahnjúkavirkjun og það sem henni tilheyrir er í rauninni ein stærsta ríkisframkvæmd sem hefur verið á borði stjórnvalda í Íslandssögunni þar sem ríkið leggur bæði til fjármagn, eða ábyrgðir, og Landsvirkjun sem er í eigu opinberra aðila, bæði ríkis og sveitarfélaga, leggur allt sitt undir þannig að þarna er staðið fyrir stærstu opinberu framkvæmdinni. Ætli hv. þingmaður hafi gert sér grein fyrir því? Ég tel einmitt varhugavert að ríkið gangi í að byggja upp atvinnurekstur, að fara beri varlega í það, en hér er á ferðinni ein stærsta ríkisframkvæmd Íslandssögunnar. Hefur hv. þm. gert sér grein fyrir því í raun?

Hæstv. forseti. Ég geri mér fulla grein fyrir því að Landsvirkjun er í eigu ríkisins að hálfu leyti og rúmlega það. Það er þannig og því verður ekki breytt í bili. Hv. þm. hafði eftir mér að það hefði mikil áhrif á Austurlandi ef þessi framkvæmd yrði sett þar niður, og það er rétt að ég sagði það, en ég tel að ég hafi ekki sagt: ,,Ekki veitir af`` eins og hv. þm. bætti við. Ég veit ekki hvort hv. þm. hefur skilið mig til fulls, kannski setti ég mál mitt ekki nægilega skýrt fram, en ég er einfaldlega að segja að menn taka ekki ákvarðanir um að byggja slíka risavirkjun, sem við erum hér að tala um, út frá þeim sjónarmiðum að það þurfi að taka á einhvers staðar í atvinnumálum á viðkomandi svæðum. Miklu stærri upphæðir og ákvarðanir eru á ferðinni en að hægt sé að líta þannig á málið. Spurningin hvar slík framkvæmd er sett niður hlýtur að snúast fyrst og fremst um hagkvæmni virkjunarkostanna en ekki um það hvort koma eigi til móts við atvinnulífið á viðkomandi svæði. Svona fyrirtæki hefur hins vegar áhrif á það svæði sem það er sett niður á, og við þekkjum það vel. Ég vil ekki að þetta sé misskilið. Ég held að þeir sem hlusta með jákvæðu hugarfari á það sem ég hef verið að segja skilji alveg hvað ég er að fara og ég held að í sjálfu sér sé engin deila um þetta atriði.

Virðulegi forseti. Ég kom inn á það í ræðu minni að ég teldi að horfa ætti til þess að styrkja eða flýta þeim framkvæmdum sem væru fyrirhugaðar á Austurlandi og hafa dregist um of. Hv. þm. taldi hins vegar í sinni ræðu að þetta ætti ekki að vera neinn sérstakur hvati að því. Það má vel vera. En ég benti einmitt á jarðgangagerðina --- áætlanir um hana hafa legið fyrir um árabil --- og er gefið mál að jarðgöng mundu styrkja byggð og atvinnulífsmöguleika. Í sjálfu sér er ekki langvarandi atvinna að byggja jarðgöng en þau skaffa atvinnuumgjörð, og ég tel einmitt að hið opinbera eigi að kanna með hvaða hætti það getur gert það. Og því er ekki að leyna að fyrirhugaðar framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun og byggingu álvers á Reyðarfirði eru fjær nú en Austfirðingar bjuggust kannski við fyrir tveim til fimm mánuðum, og þar höfðu miklar væntingar hlaðist upp. Hv. þm. sagði að hann teldi ekki rök fyrir slíkum framkvæmdum að verið væri að bjarga einhverri byggð eða styrkja hana. Þau rök hafa samt einmitt verið keyrð fram sem ein meginröksemdin í álmálinu sem þarna er verið að vinna að. Ég spyr hv. þingmann hvort hann geti ekki verið sammála mér um að nú sé enn ríkari nauðsyn til að taka ákvörðun og fara í framkvæmdir sem eru búnar að vera á döfinni árum saman og hafa lent í undandrætti, m.a. fyrir slælega framgöngu eða ranga forgangsröðun hjá þingmönnum Austurlands.

Hæstv. forseti. Mér finnst dálítið undarlegt að hlusta á þessa röksemdafærslu. Hluti af röksemdafærslunni fyrir því að fara í þessi göng hefur verið að þessar framkvæmdir væru að fara af stað og ganganna væri þörf til að tengja saman byggðirnar svo að þær þyldu álagið sem skapaðist vegna þessara miklu framkvæmda. Þegar núna er fyrirsjáanlegt að eitthvað dragist að af þessum framkvæmdum verði eru röksemdirnar orðnar þær að fara þurfi í þessi jarðgöng þeirra sjálfra vegna. Allt hefur þetta snúist dálítið við. Ég veit vel að ýmsir hafa sagt að hér sé á ferðinni byggðastyrking, og ég get svo sem alveg skrifað upp á að um byggðastyrkingu sé að ræða þar sem svona fyrirtæki er sett niður. Ég er samt ekki tilbúinn til að líta á það sem rök í málinu. Eins og ég sagði áðan, stórframkvæmdir eins og þær sem við erum að tala um hér eru ekki settar niður með það í huga að verið sé að leysa einhver byggðavandamál.  Ég ætla svo ekki að orðlengja meira um þetta en ég tel að menn hafi kannski verið svolítið brattir í því að lofa mönnum of miklu í þessari umræðu.

Herra forseti. Nú er liðið langt fram á kvöld og hér er til 2. umr. frv. til laga um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar. Ég hélt fyrri ræðu mína rétt fyrir páska. Þá voru nokkrar blikur á lofti hvað varðaði allar tímasetningar þessa stóra verkefnis, Noral-verkefnisins, sem við erum að hluta til að ræða hér, því að Jökulsá í Fljótsdal er forsenda þess að hægt verði að reisa hið stóra álver á Reyðarfirði. Frá því að ég hélt fyrri ræðu mína hefur verið lesin upp á Alþingi yfirlýsing Noral-hópsins, samstarfshópsins. Þar með var staðfest að tímaáætlanir standast ekki og hefur þó öll vinnan við þetta frv., allur undirbúningur þess, miðast við tímaáætlanir Noral-verkefnisins sem búið er að fresta í tvígang. Tímaramminn hefur í raun haft mikil áhrif á þá vinnu sem við byggjum málflutning okkar á. Það er alveg ljóst að til að vinna mat á umhverfisáhrifum þessarar stóru virkjunar hefði þurft lengri tíma. Í undirbúning fyrir slíkar framkvæmdir er ekkert óeðlilegt að ætla sér þrjú til fimm ár, sérstaklega þegar við stöndum frammi fyrir því að margar grunnrannsóknir sem þurfa að liggja fyrir við kortlagningu á slíku verkefni voru ekki til staðar. Það þurfti að fara í frumrannsóknir á mörgum sviðum. Sumar þeirra rannsókna lúta að náttúrufari á ýmsum sviðum og þá segir sig sjálft að það þarf lengri tíma en tæp tvö ár, fleiri en eitt sumar til þess að standa í slíkum rannsóknum. Mat á umhverfisáhrifum bar þess nokkur merki að vera settur þessi tímarammi. En þrátt fyrir þessa miklu pressu og þrátt fyrir að Landsvirkjun hefði réttlætt hinar miklu raskanir á náttúru landsins inn við Dimmugljúfur eða við Hafrahvamma, þau óafturkræfu náttúruspjöll með þjóðhagslegri arðsemi verksins, féll úrskurður skipulagsstjóra á þann veg að falla ætti frá þessari virkjun, hún væri of mikið óafturkræft inngrip í þetta umhverfi og þjóðhagsleg arðsemi dygði ekki til til að réttlæta þennan verknað. Svo þekkjum við öll framhaldið, hvernig hæstv. umhvrh. sneri þessum úrskurði og lagði fram nokkrar mótvægisaðgerðir, sem eru í sjálfu sér góðar svo langt sem þær ná. En því miður stendur eftir það sem framkvæmdin féll á, þ.e. áhrif leirupphleðslu í Hálslóni og hinn mikli vatnaflutningur Jöklu úr farvegi sínum yfir í Lagarfljót, skerðing Kringilsárrana yrði jafnframt ekki aftur tekin og að öllum líkindum mundu áhrif virkjunarinnar með tímanum ná langt út fyrir þetta svæði. Á þessu stigi er ekki hægt að fullyrða að hægt verði að ráða við fok frá Hálslóni. Herra forseti. Ég fór yfir þetta og fleira í fyrri ræðu minni en hafði þá talið ástæðu til að falla frá þessari framkvæmd. Vinstri hreyfingin -- grænt framboð er af mörgum ástæðum alfarið á móti Kárahnjúkavirkjun, þeirri sem hér er talað fyrir, og stækkun Kröfluvirkjunar. Ég vil nefna nokkrar þeirra því að borið hefur á því hér í umræðum hv. þingmanna að Vinstri hreyfingin -- grænt framboð sé fallin frá græna litnum, búin að taka af sér grænu kápuna, sé komin rauða og fari ekki úr henni þar sem við höfum með auknum þunga lagt áherslu á eða dregið fram hin efnahagslegu rök í málinu sem eru mjög veik og standast ekki, hin þjóðhagslega hagkvæmni alls verksins stenst ekki ef tekið er til allra þátta. Í fyrsta lagi erum við þingflokkur sem hefur annað á stefnuskrá sinni en stóriðju líkt og núv. ríkisstjórn beitir sér fyrir, þ.e. að leggja ofurkapp á álver og stóriðju til nýtingar orku úr fallvötnum og jarðgufu landsins þannig að annað kemst varla að. Við erum ekki andsnúin stóriðju sem slíkri og höfum ekki beitt okkur gegn hugsanlegum framkvæmdum sem verið á Grundartanga. Það sem skiptir máli í þessu sambandi er auðvitað heildarsýnin, þ.e. hvaðan á að taka orkuna og hvernig sú orkunýting verður. Hvernig náum við henni fram? Hverju þarf að fórna? Það er mjög erfitt að ná fram nýtanlegri vatnsorku án þess að valda einhverjum umhverfisspjöllum. Það verður að meta í hvert einasta skipti og vanda til verksins þannig að umhverfisáhrifin verði minnkuð eins og hægt er. Síðan þarf að horfa á málið í því samhengi hversu stóran hluta nýtanlegrar orku við viljum binda í einsleitri framleiðslu, hvort það á eingöngu að vera ál eða önnur stóriðja sem við viljum fara í. Það er hættulegt, herra forseti, að hafa öll eggin í sömu körfunni og binda svo stóran hluta af nýtanlegri orku í eina atvinnugrein. Þetta er okkar sýn og hafa verður heildarsýnina í huga. Við erum líka mótfallin því að á þeim tíma sem verið er að vinna rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma sé farið í að taka svo stóran hluta nýtanlegrar vatnsorku frá til einnar virkjunar í stað þess að klára rammaáætlunina og sjá hana í heild sinni. Núna ættum við, herra forseti, að hafa tíma til að klára rammaáætlunina með eðlilegum hætti og sjá hvernig Jökla og Lagarfljót komi út í rammaáætluninni. Nú höfum við tækifærið, án þess að trufla nokkuð það ferli sem stóriðjusinnar vilja halda til streitu. Við hefðum a.m.k. betri grunn til að byggja á og gætum þá frekar réttlætt þessar framkvæmdir eða þær framkvæmdir sem farið yrði í, hefðum við rammaáætlunina til að byggja á. En áhrif virkjunarinnar, eins og ég sagði áðan, eru óafturkræf og náttúruspjöllin af hennar völdum í þeim mæli að fyrir öðru eins er ekki fordæmi hér á landi, og er alveg sama hvort við tölum um verkið út frá inngripi í náttúruna, út frá þjóðarhag eða hinum félagslegu áhrifum verkefnisins. Eins og ég sagði verður að hafa í huga skerðingu Kringilsárrana og áhrifin af Hálslóni, leirburðinn sem er ekki yrði hægt að komast fyrir. Í Jöklu er mesti leirburður hér á landi og þó víðar væri leitað í einu jökulfljóti. Hann mun gera meira en að fylla Hálslón á tiltölulega skömmum tíma miðað við sögu lands og þjóðar. Þó að okkur finnist 40 ára líftími þessara stórframkvæmda langur tími er það stuttur tími í sögunni 100--200 ár fram í tímann. Að ætla sér að skilja það verkefni eftir óleyst fyrir afkomendur okkar, að fást við leirsoppuna sem sest til í Hálslóni og sitja uppi með það sem ekki verður nýtanlegt lón, þann kostnað að eyðileggja eða farga virkjuninni til að koma jökulánni aftur í rennsli, er fórnarkostnaður sem við reiknum ekki einu sinni með í verði til hugsanlegra rekstraraðila álversins, hvað þá að hugsað sé fyrir að þeim sé gert að greiða fyrir landnot eða mengunarskatta eða að standa undir þeim kostnaði sem af þessum spjöllum hlýst. Því er haldið fram að við séum með gullmola í höndunum og séum að reyna að koma honum út en það gengur ekki þrátt fyrir að Norsk Hydro hafi hvergi í samningsdrögum sem hafa legið fyrir --- nú getur maður ekki vitnað í þau drög nema af sögusögnum því að ekki höfum við fengið að sjá þau --- þurft að bera kostnað af því að hreinsa upp afleiðingar af virkjuninni né greiða mengunarskatt né greiða fyrir land. Herra forseti. Ef hægt væri að treysta því að allar efnahagslegar forsendur fyrir verkinu væru mjög sterkar og áreiðanlegar, eins og haldið er fram, gæti maður hugsanlega reynt að afsaka þessar framkvæmdir og náttúruspjöll með því. En það er ekki svo gott. Þessu er haldið fram en það er ekki hægt að gera þá útreikninga með hlutlausum aðilum á þeim forsendum sem Landsvirkjun gefur sér. Það er hægt að spá í spilin en ekki meira. Það eru fleiri hagfræðingar og rekstraraðilar sem hafa farið yfir þessar hugsanlegu forsendur og fengið allt aðra útkomu en Landsvirkjun ber á borð. Ég sé enga ástæðu til að rengja þá aðila nokkuð frekar. Þá þyrfti, sérstaklega ef litið er til þess að ekki er tekið tillit til þátta sem ég rakti hér áðan í raforkuverði, ef við viljum vera sanngjörn gagnvart afkomendum okkar, raforkuverðið að vera umtalsvert hærra en geta má sér til um að það sé í samningsdrögum í dag, eða yfir 20 mill. Allar þessar stórframkvæmdir hafa áhrif á samfélagið. Óhjákvæmilega verða mikil og að mörgu leyti jákvæð áhrif á Miðausturlandi, því ber ekki að neita, og þeirra áhrifa bíða mjög margir, fullir eftirvæntingar vegna þeirra loforða sem gefin hafa verið. Fólk vill trúa því enn að hægt verði að standa við þessi loforð því að fólk lítur til þeirra áhrifa sem mun gæta, sérstaklega meðan á uppbyggingu stendur, þeirra áhrifa sem sjá mun stað í nærsamfélaginu þegar, og ef, af rekstri álversins verður. Já, óneitanlega verða ýmis jákvæð áhrif. En áhrifin verða líka neikvæð og mér finnst þau áhrif gleymast þegar menn tala af ákafa fyrir þessum framkvæmdum. Jákvæðu áhrifin eru dregin fram en þau neikvæðu eru höfð til hliðar. Að öllum líkindum verða mjög neikvæð jaðaráhrif, t.d. munu Vopnfirðingar og þeir sem búa á Djúpavogi og þar fyrir sunnan verða lítið varir við þá jákvæðu þætti sem stafa af rekstri stórs fyrirtækis á Miðausturlandi, og hugsanlegt er að svo stór vinnustaður dragi til sín íbúa af jaðarsvæðunum sem horfi þá fram á enn frekari fólksfækkun. Þannig gæti þessi aðgerð unnið algjörlega gegn því sem til er ætlast á þessum jaðarsvæðum, þ.e. styrkingu byggðar. Þetta mun einnig hafa áhrif á önnur fyrirtæki á svæðinu, hjá því verður ekki komist. Þegar svo stór vinnustaður er settur niður og framkvæmdir eru í fullum gangi dregur slíkt til sín starfsmenn úr öðrum fyrirtækjum. Sprotafyrirtæki og þau sem hafa veika burðarliði, eins og háttar því miður um mörg fyrirtæki á þessu svæði, munu tapa og verða undir. Þau sterkari munu standa en því miður eru þau ekki mjög mörg á þessu svæði --- betur að svo væri. En við skulum ekki gera lítið úr þessum áhrifum á aðra vinnustaði og halda að allt verði í blóma ef við fáum bara þennan eina stóra. Svo er þetta karlavinnustaður að mestu leyti. Þó að störfum kvenna hafi eitthvað fjölgað og þessi stóru álfyrirtæki séu að reyna að laða til sín kvenfólk er þetta og mun verða um langan tíma að mestu leyti karlavinnustaður og það eitt mun skapa vandamál ...

... konunum þætti ...

Ég segi að það mun skapa ákveðið vandamál og við skulum ekki gera lítið úr því, því að margir eru fjölskyldumenn og þá þarf jafnframt að hugsa fyrir því að hafa atvinnu fyrir konurnar líka. Það er ekki nóg að eingöngu sé atvinna fyrir karlmanninn, það þarf líka að skapa konunni atvinnutækifæri. Annars munu karlar koma, vinna í törnum og búa einhvers staðar annars staðar þar sem konur þeirra hafa atvinnu. Ef við ætlum að undirbúa austfirskt samfélag fyrir þennan stóra vinnustað þarf að undirbúa samfélagið til þess að taka á móti fjölda kvenna. Það væri gott ef það væri hægt. En við skulum líta á reynsluna, staðreyndirnar um vinnumarkaðinn í dag og ekki gera lítið úr þessum þætti. Það er ljóst og þýðir ekki að neita því að til þess að geta mannað starfsemina, bæði á framkvæmdatíma og eins þegar kemur að rekstri álversins, þarf að flytja inn vinnuafl enda er það ein af þeim forsendum sem settar eru fram af Þjóðhagsstofnun til að þetta verkefni geti gengið, að möguleikar á innfluttu vinnuafli verði rýmkaðir. Ég nefni þetta og álverið í sömu andrá og Kárahnjúkavirkjun út frá þeim lagaramma sem við erum að fjalla hér um því að þetta hangir allt saman. Ekki væri verið að fara í þessa miklu virkjanaframkvæmd nema vegna álversins á Reyðarfirði og þess stóra verkefnis sem við köllum Noral-verkefnið. Herra forseti. Noral-verkefnið var sett inn í ákveðinn tímaramma fyrir samstarfsverkefni Íslendinga og Norðmanna, Landsvirkjunar og iðnrn. og Norsk Hydro, en hann er sprunginn. Málið er í uppnámi og samkvæmt þeim upplýsingum sem komu fram á fundi á Reyðarfirði í gærkvöldi getur í fyrsta lagi í lok ársins 2003 eitthvað skýrst í málinu hvað varðar annan samstarfsaðila að þessu stóra verkefni í áliðnaði. Þó að samstarfsaðili finnist á þessum tíma, og unnið verði hratt og vel í þeirri nýju nefnd sem búið er að setja á laggirnar undir forustu Finns Ingólfssonar, fyrrv. iðnrh. og núv. seðlabankastjóra, er alls ekki víst að núverandi hönnun Kárahnjúkavirkjunar muni henta þeim samstarfsaðila. Þá geta verið uppi allt aðrar hugmyndir um stærð, framkvæmdahraða eða uppbyggingu verksins en er í dag. Mér finnst alveg fráleitt að láta sér detta í hug að knýja þetta mál fram núna þegar við höfum unnið þennan tíma og vitum að við erum ekki að tefja nokkurn skapaðan hlut með því að leggja frv. til hliðar. Við eigum ekki að leggja fram nýtt frv. fyrr en nýr samningsaðili hefur fundist, ef hann finnst, og gera svo bindandi samninga um raforkusöluna, um verð á orku, framleiðsluna, uppbygginguna, mengunarvarnirnar, auðlindagjaldið og mengunargjaldið, og tryggja að þessi fyrirhugaða stóriðja verði arðbær fjárfesting með öllum þessum þáttum fyrir þjóðarbúið. Ef þetta verkefni er eins arðsamt og af er látið og eins mikill gullmoli og lýst er á ekki að þurfa að vera búið að afgreiða lög og hafa allt tilbúið upp í hendurnar á hugsanlegum samstarfsaðila eða framkvæmdaaðila. Ef samningar nást við einhvern slíkan aðila á þessum tíma eða síðar mun örugglega ekki standa á því að gefa þá út virkjunarleyfi.

Ætlið þið að sjá um það?

Við þurfum ekki að sjá um það. Ef allar þessar forsendur eru til staðar og ef við getum veitt þá raforku sem hugsanleg stóriðja þarf og tillit verður tekið til þeirra þátta sem sleppt er í dag, mat á umhverfisáhrifum stenst, rammaáætlun verður tilbúin á þessum tíma --- auðvitað þurfum við að meta alla hluti á eigin forsendum. Núna höfum við þennan tíma og ekkert rekur á eftir okkur. Það vekur hjá mér enn frekari ugg að núna sé sagt: Við þurfum að afgreiða þetta frv. til þess að meiri líkur séu á að einhver vilji koma og reisa hér álver. Hvaða arðsemi erum við þá að tala um? Hvaða gullmoli er það sem við höfum ef við þurfum að leggja svona mikið upp í hendurnar á viðkomandi aðila? Verður það þá næst að geta lofað því að það verði ekki bara Krafla, það verði líka Jökulsá á Fjöllum, eða að við munum setja kostnaðinn inn á rafveitukerfið og greiða með framkvæmdinni? Málið er líka að hugsanlega þarf núna að knýja þetta mál fram á Alþingi áður en við tökum raforkulögin til afgreiðslu. Öll þessi framkvæmd, þetta Noral-verkefni eða svipað verkefni, mun aldrei geta farið í gegnum þingið eftir að ný raforkulög hafa tekið gildi. Við skulum skoða þetta, anda aðeins djúpt og athuga hvort við erum ekki í einhverju gönuhlaupi við að samþykkja allra stærstu og mestu virkjun og framkvæmd í Íslandssögunni á tíma sem mun í nánustu framtíð verða talið algjört glapræði og sögulegt slys, að horfa ekki á þetta með tilliti til nýrra raforkulaga og rammaáætlunar. Herra forseti. Ýmislegt hefur komið fram í umræðunni í dag sem vert væri að huga aðeins að. Hv. þm. Einar Már Sigurðarson sagði í dag að það væri umhugsunarvert hvernig þingmenn nota málfrelsið hér í þinginu. Ég vil, herra forseti, mótmæla þeim orðum hv. þm. að það sé umhugsunarvert hvernig við notum það málfrelsi sem við höfum. Ég varð því miður of sein í þingsalinn til þess að gera athugasemd við orð hv. þm. þegar hann hafði lokið ræðu sinni og vil því geta þess hér. En ég tel ekki að haldið hafi verið uppi einhverju málþófi í þessu máli. Ég hef hlustað hér á mjög margar ræður. Þær hafa allar verið efnislegar. Þær hafa allar verið málefnalegar. Þær hafa allar verið um það efni sem við erum að fjalla um. En, herra forseti, þetta er langstærsta mál sem við höfum fengist við hér á þinginu, efnahagslega, umhverfislega, þjóðhagslega og á öllum sviðum. Við höfum mismunandi skoðanir á því út frá mismunandi forsendum hvort eigi að fara í þessar stórframkvæmdir. Ég leyfi mér að fullyrða að þingmenn verði að fá að ræða það hér og koma skoðunum sínum á framfæri. Ég tel það mjög hættulegt ef við leiðum hugann að því að takmarka ræðutíma þingmanna því enginn veit hvaða mál geta komið hér upp og það veit enginn hver verður í stjórn og hver í stjórnarandstöðu á næsta kjörtímabili. Við þingmenn verðum, á hvaða tíma sem er, að hafa þennan möguleika til þess að koma máli okkar á framfæri og þá til þess að tala hér í fleiri klukkutíma ef málið er þess eðlis að menn telja að það eigi við. Hvort sem við köllum það málþóf eða málflutning eða eitthvað annað, þá er þetta okkar tæki, okkar möguleiki. Þó að okkur þyki erfitt í ákveðnum málum sem eru viðkvæm eins og þetta að hlusta á langar ræður þá verðum við bara að gjöra svo vel og gera það. Ég vil líka minnast hér á ályktun þingflokks Vinstri hreyfingarinnar -- græns framboðs og tillögu til ályktunar til forsn. sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð lagði hér fram. Ályktun þingflokksins var samþykkt í dag og hv. þm. Ögmundur Jónasson las hana hér upp. Þar fordæmir þingflokkurinn harðlega að mikilsverðum upplýsingum sem vörðuðu stöðu Noral-verkefnisins svonefnda og stjórnarfrumvarps um Kárahnjúkavirkjum og stækkun Kröfluvirkjunar skuli hafa verið haldið leyndum fyrir Alþingi og viðkomandi þingnefndum meðan málið var þar til umfjöllunar. Herra forseti. Ályktunin er lengri. Ég les hana ekki hér aftur. Hæstv. utanrrh. brást harkalega við henni og ásakaði hann Ögmund Jónasson og Vinstri hreyfinguna -- grænt framboð um að ætla að yfirtaka mál og beita ólýðræðislegum vinnubrögðum. Við erum bara ekki sammála um mikilvægi þeirrar atburðarrásar sem átt hefur sér stað og er orðin opinber, þ.e. að á mjög viðkvæmu stigi við afgreiðslu þessa máls í þingnefndum og hér í þinginu fengu þingmenn ekki þær upplýsingar sem við í dag vitum að hefðu getað haft áhrif á afgreiðslu málsins, alla vega sett það í annan farveg. Kannski má segja að í stríði sé allt leyfilegt og að tilgangurinn helgi meðalið. En við töldum að það hefði verið á áætlun að klára þetta mál fyrir páska og það var kannski í ljósi þess að hluta til sem ekki var verið að upplýsa þingmenn fyrr en í allra lengstu lög um stöðu málsins og þá frestun sem var þá orðin staðreynd. Án þess að ég ætli að rekja það hér sem ég er með mér, þ.e. tíma yfirlýsinga og dagsetningar sem hafa komið fram í fjölmiðlum --- það hefur verið tekið saman hver sagði hvað á hvaða tíma og hver vissi hvað á hvaða tíma --- þá hefur það komið fram að hæstv. utanrrh. var í símsambandi við yfirmenn Norsk Hydro á undan hæstv. iðnrh. Þetta eru fréttir sem komu fram í fjölmiðlum og ég hef ekki heyrt að hæstv. utanrrh. dragi það til baka. En þar sem hæstv. utanrrh. situr hér í salnum væri æskilegt að hann gæfi okkur upplýsingar um hvað honum og yfirmönnum Norsk Hydro fór á milli í þessum samtölum sem hann átti áður en iðnrh. náði sambandi við yfirmann Norsk Hydro, því samkvæmt öllum útreikningum þá tók það hæstv. iðnrh. allt að þremur vikum að ná sambandi við þann yfirmann. Herra forseti. Margt hefur komið fram í þingræðum en enn er margt ósagt eða ástæða til að leggja áherslu á. Því vil ég sérstaklega nefna þáltill. á þskj. 5. Það er 5. mál en hefur ekki fengið afgreiðslu á þinginu. Hún er um sérstakt átak til að treysta byggð og efla atvinnulíf á landsbyggðinni. Þetta er þáltill. sem Vinstri hreyfingin -- grænt framboð flutti og ástæðan er sú að þingflokkur okkar hefur miklar áhyggur af þeirri byggðaröskun sem hefur verið undanfarin ár og komið illa við ákveðna landshluta, Austurland þar á meðal, Vestfirði og fleiri staði. Við lögðum til með tilliti til þess ástands sem hefur verið ríkjandi á Austurlandi, að byrjað yrði í eins konar svæðisbundnu átaki á Austurlandi í atvinnuuppbyggingu og til styrkingar byggðar með margvíslegum hætti og byggt á þeirri reynslu sem fengist með slíku svæðisbundnu átaki. Þetta er verkefni sem hefur verið farið í í öðrum löndum og gefist vel, þ.e. að efla fjölbreytt atvinnulíf og menntun á forsendum byggðanna sjálfra. Við viljum að slíkt átak verði í höndum heimamanna, að þeir fái til þess fjármagn og verði styrktir til eigin frumkvæðis. Herra forseti. Ég vil óska eftir því að þessi tillaga sem er á þskj. 5 og er 5. mál þingsins --- það lýsir því að hún var lögð fram í upphafi þingsins --- verði tekin hér og nú til afgreiðslu og samhliða inn í stöðuna eins og hún er nú. Það er kallað eftir aðgerðum. Austfirðingar fjölmenntu á fund á Reyðarfirði í gærkvöldi þar sem kallað var eftir stórframkvæmdum eins og jarðgangagerð. Ég lýsi fullum stuðningi við þær kröfur og tel að nú eigum við og ríkisstjórnin að taka ákvörðun um að fara í allar þær opinberu framkvæmdir sem þegar eru komnar á dagskrá varðandi Austurland og þá sérstaklega hvað varðar vegagerð og jarðgöng. Jarðgöng eru ekki eingöngu byggðastyrking. Ef við lítum á þau jarðgöng sem eru nær tilbúin til útboðs, ef þau eru þá ekki tilbúin, jarðgöngin á milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar, þá er engin þversögn að tala um þau jarðgöng bæði sem byggðastyrkingu og eins í samhengi við umræðu um að stóriðja rísi á Reyðarfirði, sem hugsanlega getur gerst einhvern tímann. Að mínu mati á forsenda þess að stækka atvinnusvæðið og draga úr jaðaráhrifum stórframkvæmda eins og stóriðju eða annarra stórframkvæmda að vera sú að búið verði að koma þessum jarðgöngum í gagnið áður en hugsað er til þess að fara í einhverjar slíkar framkvæmdir eins og hafa verið fyrirhugaðar, og þó að þær verði minni. Jarðgöng eru því bæði byggðastyrking og gagnast eins atvinnusvæðinu. Þá vil ég líka nefna jarðgöng á milli Héraðs og Vopnafjarðar sem núna ætti að skoða í beinu framhaldi af Reyðarfjarðar/Fáskrúðsfjarðargöngunum. Nú ætti að einhenda sér í hönnun og undirbúning þeirra jarðganga til þess að ekki falli nú niður framkvæmdaáætlun jarðgangagerðar á Austurlandi, heldur að jafnt og þétt verði haldið áfram. Það að fara í svæðisbundið átak og veita opinberan stuðning er ekkert meira en langstærsta opinbera framkvæmd sem lýst hefur verið í Íslandssögunni, þ.e. Noral-verkefnið sem langstærstu byggðaáætlun allra tíma. Miðað við þá miklu framkvæmd ætti ekki að vefjast fyrir stjórnarliðum að fara í svæðisbundið átak á Austurlandi og setja í það umtalsverða fjármuni. Við nefndum 400 millj. á ári í þessari þáltill. Það er ekki heilög tala. Hún mætti bæði vera hærri og lægri. En með þáltill. vildum við lýsa því yfir að þetta ættu að vera fjármunir sem hefðu eitthvað að segja. Mig langar undir lokin að vitna til ummæla hæstv. forsrh. Davíðs Oddssonar úr Ríkisútvarpinu þann 19. mars nýliðinn. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Davíð Oddsson forsætisráðherra segir ljóst að ekki verði ráðist í svo dýrar framkvæmdir sem Kárahnjúkavirkjun nema fyrir liggi að sala orku frá virkjuninni verði tryggð.`` ---- Nema fyrir liggi að sala orku frá virkjuninni verði tryggð. Hann segir í viðtalinu að ekki komi á óvart að fréttir berist af hiki Norsk Hydro gagnvart álversframkvæmdum og minnir á að hann hafi margoft lagt á það áherslu í umræðum á Alþingi að álver væri ekki í hendi fyrr en samningar um það liggi fyrir undirritaðir. Davíð segir ástæðu til að hafa áhyggjur af áformum Norsk Hydro um byggingu álvers við Reyðarfjörð, hann hafi þó ekki sjálfur verið í sambandi við Norðmennina, það hafi aðrir ráðherrar í ríkisstjórninni annast, en Norsk Hydro verði að gefa um það skýr svör á næstu vikum hvort fyrirtækið hyggist taka þátt í verkefninu. Svarið er komið, Norsk Hydro hefur gefið verkefnið frá sér, a.m.k. varðandi tímaáætlunina, og Íslendingum er heimilt að leita að öðrum samstarfsaðila eða -aðilum, einum sér eða með Norsk Hydro. En ástæða þess að ég dreg fram þessa tilvitnun í hæstv. forsrh. er sú að í svona viðræðum eins og þeim samningaviðræðum sem hafa verið í gangi um þetta Noral-verkefni er ekkert í hendi fyrr en búið er að skrifa undir. Ég undirstrika að það á að ganga frá samningum áður en farið er í virkjunarframkvæmdir. Annað er óábyrgt. Vonandi verður einhvern tíma virkjað fyrir austan, og allt bendir til þess þó að yfirlýsing hæstv. iðnrh. um virkjanir hafi að mínu mati verið þversagnakennd. Hún segir að ef það eigi að fara í aðrar virkjunarframkvæmdir en þessa stóru Kárahnjúkavirkjun, minni vatnsaflsvirkjanir, verði þær að fara í rammaáætlun um nýtingu vatnsafls og jarðvarma og vinnast samkvæmt henni. Mér fannst þessi yfirlýsing vera nokkuð þversagnakennd. Það á að taka þær minni og setja í rammaáætlunina en sú allra stærsta þarf ekki að fara í mat. Það er dýrt að flytja raforkuna yfir hálendið en við megum ekki gleyma að það frv. sem hér liggur fyrir og á að afgreiða er í sjálfu sér sérsniðið að þörfum álversins á Reyðarfirði. Þar af leiðandi er stækkun Kröflu inni í frv. þó að ekkert umhverfismat hafi þar verið gert og ekki heldur á línunum yfir hálendið frá Kröflu í Kárahnjúkavirkjun eða til Reyðarfjarðar. Í frv. sjálfu er engin binding á orkunotkun Kárahnjúkavirkjunar við álverið á Reyðarfirði. Leyfið er í rauninni alveg galopið. Ef þetta frv. verður afgreitt er það algjörlega óskrifuð bók, ávísun á hvaða orkunýtingu sem er. Það er ekki bundið álverinu við Reyðarfjörð og ef mönnum dytti í hug að það mundi eftir sem áður borga sig að flytja orkuna með raflínum og nýta hana annars staðar er ekkert í þessu frv. sem bannar það. Ég vil að menn taki eftir því að þótt hér séu gefin loforð um hvernig eigi að nýta þessa orku verður þessi ríkisstjórn ekki til eilífðar. Hún verður í hæsta lagi eitt ár til viðbótar í óbreyttri mynd, og þá verða alþingiskosningar. Það er ekki sjálfgefið hverjir munu þá sitja í næstu ríkisstjórn. Ef lögin verða samþykkt er mönnum alveg frjálst að nota orkuna í hvaða stóriðju sem er, og fer eftur ákvörðun þeirra ríkisstjórna sem þá hafa völdin.

Herra forseti. Ég leyni því ekki að mér finnst hún um margt kúnstug, þessi 2. umr. eða öllu heldur önnur lota 2. umr., um virkjunarheimild vegna Kárahnjúkavirkjunar. Hún hefur tekið ýmsar þær sveigjur og beygjur sem ég átti satt að segja ekki von á. Einkum og sér í lagi hef ég staldrað við og lagt við hlustir þegar þeir sem hvað lengst hafa talað og mest við þessa seinni lotu 2. umr., málsvarar Vinstri grænna, hafa mætt í pontu og farið mikinn um hin hagrænu gildi, hin fjölþættu atriði þessa máls, og fundið þar málinu allt til foráttu satt að segja. Mig langar í byrjun til að fjalla um ræðu síðasta hv. þm. Hv. þm. Þuríður Backman var að ljúka máli sínu, og hún var eiginlega talandi dæmi um þær þversagnir sem finna má í tali vinstri grænna í þessu máli öllu. Hún rakti það lið fyrir lið, og lauk raunar ræðu sinni á því að vekja á því athygli að ekki væri það endilega bundið í lagatexta að sú orka sem Kárahnjúkavirkjun framleiddi mundi renna til austurs, þ.e. í Reyðarfjörð til stóriðju þar á bæ, heldur gæti hún þess vegna verið flutt suður um heiðar. Fyrr í ræðu sinni hafði hv. þm. hins vegar rakið það mjög skilmerkilega, að því er henni fannst, hversu vond sending það væri fyrir Austfirðinga að fá eitt stykki álverksmiðju með öllum þeim meintu göllum sem hún tiltók, verksmiðjan væri karlavinnustaður, óþrifavinnustaður, einhæfur vinnustaður, byggðaröskun í fjórðungnum o.s.frv. Maður veltir fyrir sér hvorar áhyggjur hennar vegi þyngra, nefnilega annars vegar þær að orkan verði flutt suður ellegar hin stóra hættan að orkan verði flutt í Reyðarfjörðinn. Aðrar hvorar áhyggjurnar hljóta að vega þyngra í huga hennar því að tæpast getur hvort tveggja átt við. Nákvæmlega það sama á við, herra forseti, þegar málsvarar Vinstri grænna koma hér hver á fætur öðrum og hefja mál sitt á því yfirleitt að vera með yfirlýsingar, mjög breiðar í þá veruna að þeir séu á móti þessu máli og hafi verið það allt frá byrjun. Það þarf svo sem ekki vitnanna við því að það hefur auðvitað margsinnis verið hér á blað sett af þeirra hálfu og í ræðum þeirra í þingtíðindum. Eitt þessara dæma má finna í greinargerð með afskaplega undarlegri tillögu vinstri grænna til þál. þar sem þeir lögðu til að fram færi þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíð hálendisins norðan Vatnajökuls en í greinargerð með þeirri till. til þál. sjá þeir sérstaka ástæðu til að taka af öll tvímæli með það að flutningsmenn, sem eru allir þingmenn Vinstri grænna, sex talsins, væru andvígir stóriðjuáformum ríkisstjórnarinnar og byggingu Kárahnjúkavirkjunar, og segja í greinargerð að þeir hafi ítrekað gert grein fyrir afstöðu sinni til málsins. Það fer með öðrum orðum ekkert á milli mála, þeir eru á móti þessari virkjun af umhverfisástæðum, og ég held að ég fari algerlega rétt með í þeim efnum. Þá skulum við setja semíkommu og spyrja okkur hvers vegna þeir, fremstir allra, telji þá ástæðu til að setja hér á langar ræður, bláar ræður, um arðsemi og hagkvæmni. Af því að hv. þm. Ögmundur Jónasson hélt langa og um margt ítarlega ræðu fyrr í dag og rekur nú höfuðið inn um gættina vil ég spyrja hann þráðbeint hvort mál séu þannig vaxin hjá þingflokki hans að ef arðsemi væri meiri, raforkuverð yrði hærra, efnahagslegar mótvægisaðgerðir væru fyrirliggjandi og klárar og aðrir þeir þættir af hinum hagræna toga sem hann varði löngum tíma í væru allir með þeim hætti að málið gerði sig --- dygði það til þess að hv. þm. styddi málið? Hv. þm. hristir höfuðið. Herra forseti. Þarf þá frekari vitnanna við? Ég hef auðvitað afskaplega gaman af því að heyra akademískar vangaveltur frá fólki sem veit eitt og annað um lífið og tilveruna. En það er auðvitað ákaflega létt í vasa, herra forseti, og verður að segja þá hluti eins og þeir eru. Þegar menn, sem hafa myndað sér skoðun fyrir fram og lýst því yfir afdráttarlaust að þeir leggist gegn málinu undir öllum kringumstæðum af umhverfislegum ástæðum, geta verið hinir hagfræðilegu sérfræðingar og lagt hlutlægt mat á hvað er rétt og hvað rangt í þeim efnum ... 

Þetta truflar reyndar forseta.

Já, ég hef hins vegar mikla samúð með forseta í þessum efnum og tek því leiðbeiningum hans. En, herra forseti, undrist það hver maður þó að ég sé eilítið ruglaður í ríminu þegar kemur að þessari nálgun mála. Ég verð að halda áfram og spinna þennan þráð öllu lengra. Nú vil ég taka það skýrt fram að ég er auðvitað ekki að taka á neinn hátt réttinn af hv. þm. Vinstri grænna til að hafa skoðanir á þessum málum þó að ég ítreki það og undirstriki að mér finnst hlutlægni þeirra mjög í efa dregin þegar þeir hafa fyrir fram lýst yfir afdráttarlausri skoðun og andstöðu við þetta mál á grundvelli umhverfisverndar. Ég efast hins vegar um að þeir séu kannski manna fremstir og helstir til þess að segja okkur hinum hvar hinum hagrænu gildum er best fyrir komið. Virði menn mér það til vorkunnar. Herra forseti. Að svo skuli það vera hv. þm., virðulegur þingmaður Ögmundur Jónasson, sem mér finnst um margt vera --- hann er auðvitað býsna vel máli farinn og flytur mál sitt af miklum þunga gjarnan, hann hefur talið sig þurfa að fara fremstur í flokki þeirra sem ráðast hér --- sumpart með réttu --- að hæstv. iðnrh. með þeim spjótum að hún hafi ekki sagt honum nægilega fljótt frá því að ekkert yrði af álversframkvæmdum fyrir austan. Einhver sem hefði heyrt ávæning af þessari umræðu í gegnum tíðina, í gegnum vikurnar, mánuðina og missirin, hefði haldið að það væri hv. þingmanni mjög þóknanlegt að svona skyldi enda. Auðvitað skín í gegnum þetta allt að hv. þingmenn Vinstri grænna eru eins og púkinn á fjósbitanum og hljóta að fagna því að það eru minnkandi líkur á því --- ég held að um það sé engum blöðum að fletta --- að af þessu verði. A.m.k. er algjörlega kýrskýrt og fyrirliggjandi að á þessu verður umtalsverður frestur og það verður tæplega af álveri á kjörtímabilinu. Að öllum líkindum kemur ekki einu sinni til neinnar þeirrar ákvörðunar sem ekki verður hægt að snúa af braut með. Ég held að þetta rugli ekki bara mig í ríminu, herra forseti, ég held að þetta rugli fleiri eilítið í ríminu. Er þá að undra að ég hafi velt því upp í umræðum um þessi mál fyrir einhverjum vikum hvort vinstri grænir væru ekki algjörlega samstiga í þessu máli, hvort það væru einhverjar innantökur í þeirra herbúðum þegar kæmi að hinni grænu verndarstefnu, hvort nánast að segja hinn blái litur hefði þarna eitthvað að segja líka. Ég gæti líka sagt hinn rauði með vísan til fortíðar því að ég vil rifja það upp, herra forseti, að það voru hinir róttæku flokkar jafnaðarmanna og sósíalista sem sáu fyrir sér í árdaga að efla mætti þrótt og kjör þeirra sem höllum fæti standa með því að ríkisvaldið beitti sér fyrir því með beinum hætti stundum, og óbeinum hætti oftar, að skapa ný atvinnutækifæri fyrir vinnandi fólk í þessu landi. Og minn flokkur, Alþýðuflokkurinn, og við jafnaðarmenn tókum gjarnan höndum saman við sósíalista forðum daga um þau efni. Mér býður í grun, herra forseti, og segi það alveg af því ég meina það, að kannski eru það þessir fornu straumar, hinn rauði litur sem þarna smellur í grænu slikjuna, grænu kápuna, og vill vera með. Það er gott. Herra forseti. Þetta var aðeins um málatilbúnað vinstri grænna. Þeir hafa líka lýst því yfir að þeir telji ekkert liggja á málinu og að það megi vel bíða. Að sumu leyti get ég tekið undir, herra forseti, að það liggur ekki lífið á að við ræðum þetta mál hér undir miðaftan og ræðum hér í myrkri,  Ég vil nefna, herra forseti, sem mína skoðun, og það er ekki bein gagnrýni á vinstri græna sérstaklega heldur ýmsa aðra hv. þm. og málsmetandi menn sem hafa lagt orð til þessarar umræðu, að mér finnst stundum að hjá okkur stjórnmálamönnum beri á hálfgerðri von um að einhverjir aðrir taki ákvarðanir fyrir okkur og einhver rammaáætlun sem embættismenn setja saman geri það að verkum að við þurfum ekkert að taka neina ákvörðun, einhverjir aðrir verði búnir að því fyrir okkur. Nákvæmlega í þessa veru var hér umræðan um umhverfismatið, sem er sannarlega nýtt af nálinni og um margt til fyrirmyndar. Þar eru ný vinnubrögð sem ég kann afskaplega vel við. En stundum töluðu menn þannig að um leið og umhverfismatið væri komið í góðan gír og eftir því væri unnið þá þyrftum við hv. þm. ekki að taka afstöðu til mála mikið lengur, þá væri búið að því fyrir okkur. Herra forseti. Þannig er þetta auðvitað ekki. Það væri afskaplega ólýðræðislegt í alla staði ef við hv. þm. ætluðum meðvitað eða ómeðvitað að framvísa ábyrgð á stórákvörðunum af þeim toga sem hér um ræðir til embættismanna á framkvæmdarsviðinu, undirmanna ráðherra. Ég er a.m.k. ekki þeirrar tegundar, herra forseti, að vilja hlaupast undan í þeim efnum, hvort heldur ég er í stjórnarandstöðu ellegar meðal stjórnarliða. Ég vil klárlega undirstrika að það er ekki lýðræðisleg nálgun viðfangsefna, hvort sem í hlut á þetta mál hér eða önnur. Það er auðvitað ekki mikill mannsbragur á því, herra forseti, þegar menn eru með undanhald af þessum toga gagnvart verkefnum sem við okkur blasa og við erum kjörin til að taka á, ekki bara til að tala um, heldur til þess að greiða atkvæði um og taka um ákvörðun. Auðvitað er ég meðvitaður um það, herra forseti. Því miður er, mér liggur við að segja, stundum eins konar gervilýðræði í þessum sal. Framkvæmdarvaldið, ráðherravaldið er svo mikið að hópur stjórnarliða lætur að vilja ráðherra umhugsunarlítið og stundum, liggur mér við að segja, umhugsunarlaust. Hið virka lýðræði fær auðvitað ekki alltaf notið sín. Það breytir því hins vegar ekki að hv. þm. geta ekki keypt sér fjarvistarsönnun frá því þegar þeim býður svo við að horfa, eins og mér finnst stundum vera, hvort sem þau tól eða tæki sem eiga að vera okkur til aðstoðar, leiðbeiningar og upplýsingar heita umhverfismat, rammaáætlun eða eitthvað annað. Nei, herra forseti, þetta eru ákvarðanir sem við hljótum að þurfa að taka afstöðu til, stundum óbeint í opinberri umræðu og stundum með því að taka ákvörðun í atkvæðagreiðslu á hinu háa Alþingi. Þannig er það núna. Það er fleira, herra forseti, sem er kúnstugt í þessari umræðu og vekur sérstaka athygli í þessari seinni lotu 2. umr., þ.e. hvernig stærsti flokkur þjóðarinnar hefur farið í felur, gjörsamlega og alfarið. Hann hefur ekki komið að þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað í allan dag. Hann kom hér rétt aðeins að í morgun með innleggi hv. 2. þm. Austurl. sem hefur síðan ekki látið sjá sig hér í salnum. Manni væri skapi næst að halda að hér væri á ferðinni einkamál Framsfl. í þessum efnum. En auðvitað er skýringin nærtæk. Hún liggur auðvitað í þeim umræðum sem við höfum fylgst með, þeirri opinberu umræðu sem við höfum fylgst með allt frá því kengur hljóp í þessi mál gagnvart Norsk Hydro og ásakanir fóru í gang, einkanlega í Morgunblaðinu, þess efnis að hæstv. iðnrh. og Framsfl. hefðu ekki staðið sig í stykkinu. Í fyrsta lagi segja menn að þeim hafi mistekist að halda góðu sambandi við þá Norðurálsmenn, Kenneth Peterson, en í raun var einnig verið að senda þau skilaboð til þjóðarinnar frá samstarfsflokknum í ríkisstjórninni, Sjálfstæðisflokknum, til samstarfsflokksins, Framsóknarflokksins, flokks hæstv. utanrrh. Halldórs Ásgrímssonar, 1. þm. Austurl., að ég tali nú ekki um hæstv. iðnrh. Valgerðar Sverrisdóttur, að þar hefði Framsfl. ekki staðið vaktina sem skyldi. Herra forseti. Það er eitt atriði í þessu samhengi sem mig langaði að inna hæstv. iðnrh. eftir. Ég bið forseta um að leita hann uppi og biðja hann að vera viðstaddan þessa umræðu þannig að ég geti beint þeirri fyrirspurn beint til hans horft á hann á sama tíma. Þetta nýjasta mál í samskiptum stjórnarflokkanna hefur auðvitað leitt í ljós að það er hlaupin uppstytta í þetta samstarf, í fleiri en einu tilliti. Það er ekki bara í þessum virkjanamálum sem í ljós hefur komið að hann er orðinn þunnur þrettándinn á stjórnarheimilinu og að lítið þarf til að upp úr sjóði. Við tókum auðvitað eftir því, allir þingmenn hér, þegar hin stóra frétt birtist og Morgunblaðið gaf til kynna, fyrst í Reykjavíkurbréfi og í leiðara sömu helgi, að Framsfl. hefði ekki staðið vaktina gagnvart Norðuráli, að hæstv. forsrh. tók undir þá gagnrýni í Ríkisútvarpinu. Þá var mjög spennuþrunginn dagur hér í þinginu milli stjórnarliðanna. Það fór auðvitað ekki fram hjá nokkrum manni. Því lyktaði með því að forsrh. taldi sig knúinn til að fara í sjónvarp og lýsa alveg sérstöku trausti á hæstv. iðnrh. sem hann og gerði. Ég hef hins vegar tekið eftir því að hv. 1. þm. Norðurl. e. sá hér í umræðu þann 14. febrúar sl. sérstaka ástæðu til að hæla hæstv. iðnrh. Valgerði Sverrisdóttur, og bar þá nýrra við, og taldi hana hafa staðið sig mjög vel í öllum samskiptum við Norsk Hydro. Hann bætti raunar við að það horfði afskaplega vel og óvenjuvel um það verkefni allt saman. Það var hæstv. forseti Alþingis, hv. 1. þm. Norðurl. e., sem lagði þessa lykkju á leið sína á þeim tíma. Hann hefur svo sem ekki sagt meira í þessa veru frá þeim tíma. Hann hefur raunar ekki sagt eitt aukatekið orð um þetta mál frá þeim tíma. Hann ætlaði reyndar að taka til máls við þessa umræðu en sagði sig frá þeim fyrirætlunum sínum og er hér ekki lengur á mælendaskrá. Ég var einmitt að segja, herra forseti, og vildi að hæstv. ráðherra heyrði það beint, að það vekur sérstaka athygli mína, fálæti samstarfsflokksins, Sjálfstæðisflokksins, í þessari umræðu. Maður hlýtur auðvitað að velta fyrir sér hvernig á því stendur. Allt frá þeim tíma að hæstv. forsrh. bað nánast hæstv. iðnrh. afsökunar á því að hafa skammað hana í útvarpi daginn áður, fyrir að hafa ekki verið í sambandi við Kenneth Peterson, hefur hæstv. forsrh. ekki sagt eitt aukatekið orð um málið. Hann er að vísu fjarstaddur núna. Mig langar, vegna þessarar rannsóknarblaðamennsku Morgunblaðsins og Stöðvar 2 um það efni sem hér hefur talsvert verið rætt í dag og var einkum og sér í lagi til umræðu í upphafi fundar, að inna hæstv. iðnrh. eftir því hvenær hæstv. iðnrh. upplýsti hæstv. forsrh. um að vandamál væru komin upp varðandi tímasetningar af hálfu Norsk Hydro. Hvenær var þetta mál síðan reifað í ríkisstjórn? Mér finnst þetta skipta máli fyrir framgang málsins. Ég hef fylgst allvel með fréttum þar sem um þessi mál hefur verið rætt og þau verið reifuð en ég hef ekki tekið eftir því að menn hafi sérstaklega innt sjálfstæðismenn eftir því hvenær þeir hafi fengið upplýsingar um, hvort heldur var frá Geir Gunnlaugssyni, framkvæmdastjóra Hæfis, Þórði Friðjónssyni, eða hæstv. iðnrh. eins og eðlilegast hefði verið, um að Norsk Hydro væri komið í bakkgír. Mér þætti vænt um að hæstv. ráðherra upplýsti um þetta. Hún hefur upplýst nákvæmlega um allar tímasetningar hér. Ég hef viljað trúa henni í þeim efnum og farið mjög rækilega yfir það. En í þessu sambandi skiptir máli, vegna þess að ég vil glöggva mig á því hvort Sjálfstfl. sé hér heils hugar stuðningsmaður þessa máls, ellegar hvort hann styðji aðra pólitík sem ég átta mig ekki á. Herra forseti. Framsfl. hefur verið afskaplega áfram um það mál sem hér um ræðir. Ég held að ég muni það rétt að það hafi verið 1996 eða 1997 sem fyrst komu fram handfastar hugmyndir um að farið yrði í stóriðju, þ.e. álverksmiðju á Reyðarfirði, þá í samstarfi við Norsk Hydro. Það eru fimm ár eða þar um bil og hvort sem okkur líkar það betur eða verr er staðan sú að við erum hér á byrjunarreit. Hvernig svo sem menn velta þessum steini fram og til baka þá erum við á algjörum byrjunarreit. Hæstv. iðnrh. vill ekki ætla að svo sé en því miður er það þannig. Ég rifja það upp að þann 13. febr. var hæstv. iðnrh. spurður um það í fyrirspurnatíma hvort hún hefði, og ríkisstjórnin raunar því ég vil líta svo á að hér sé um eitt stærsta verkefni ríkisstjórnarinnar að ræða en ekki einkamál hæstv. iðnrh., hvort til væri eitthvert plan B, eitthvert varadekk sem hægt væri að grípa til ef Norsk Hydro hrykki úr skaftinu. Auðvitað höfðu margir hverjir ýmsar efasemdir um að þessu stóra norska fyrirtæki, raunar alþjóðlega fyrirtæki, væri full alvara í þessu verkefni þegar þeir fóru að draga lappirnar, þegar þeir fóru að fresta þessum ákvörðunum. Svo var í tíð forvera hæstv. iðnrh., Finns Ingólfssonar, sem leiddi auðvitað til gjörbreytingar á verkefninu öllu saman. Nú hefur komið á daginn að þær grunsemdir, þær áhyggjur, áttu því miður við rök að styðjast. Ég lýsti yfir sérstökum vonbrigðum mínum með það. Það hlægir mig hreint ekki. Ég spyr hæstv. iðnrh. hvers vegna hún neiti þeirri ályktun minni og stöðumati að við séum á byrjunarreit í viðskiptum við aðra hugsanlega lysthafendur um kaup á orku til byggingar á álveri í Reyðarfirði. Það þýðir ekkert að segja mér að hugsanlega séu Norsk Hydro ekki hættir, kannski geti þriðji aðili komið inn. Það liggur ljóst fyrir að þeir valkostir sem til staðar eru eru ekki allt of margir og aðdragandi þessara mála er langur. Í fimm ár höfum við bundið okkar trúss við Norsk Hydro, í fimm ár höfum við verið í ástar/trúlofunarsambandi við þetta norska fyrirtæki og nú er þeirri sambúð lokið. Það er kannski ekki lögskilnaður en það er a.m.k skilnaður að borði og sæng, svo mikið er hægt að fullyrða. Þetta er veruleikinn sem við okkur blasir og því árétta ég það, herra forseti, að væntanlega verður ný ríkisstjórn að afloknum næstu kosningum sem mun leiða þessi mál til lykta á einn eða annan veg og ég trúi því að sú ríkisstjórn muni geta gert það. Herra forseti. Ég vil ekki láta hjá líða að fara aðeins yfir afstöðu flokks míns í málinu. Á hann hefur verið ráðist af ýmsum í gegnum tíðina og honum borið það á brýn að hann sé flöktandi í afstöðu til þessara mála. Skoðum aðeins staðreyndir í örstuttu máli. Ég rifja það upp að Samfylkingin var eindregið þeirrar skoðunar, allur þingflokkurinn og allir þingmenn, að aðferðafræðin í Eyjabakkamálinu, þ.e. að skjóta sér fram hjá lögformlegu umhverfismati --- við lögðum fram tillögu um að farið yrði að lögum í þeim efnum. Allir þingmenn Samfylkingarinnar greiddu því atkvæði. Því miður var sú tillaga felld af stjórnarmeirihlutanum á þeim tíma. Hins vegar skiptust menn um efnislega niðurstöðu málsins. Fjórir þingmenn greiddu atkvæði með því en 13 voru því andvígir. Við lögðum hins vegar ævinlega og alltaf áherslu á að standa yrði rétt að verki. Og það hefur verið gert í þessu Kárahnjúkamáli. Menn getur greint á um hvort þau lög sem við höfum staðið að og varða aðferðafræðina við umhverfismat séu að öllu leyti gallalaus, um það má hafa langt mál, en það eru þau lög sem við sjálf settum okkur í þessum efnum og eftir þeim lögum ber framkvæmdarvaldinu að vinna og það hefur framkvæmdarvaldið gert. Við höfum skoðað niðurstöðu mála eftir að Skipulagsstofnun ríkisins hefur komið með ábendingar, eftir að umhvrh. samkvæmt lögum hefur farið að fjölmörgum þeim ábendingum og metið málið á efnislegum grunni þannig að það sé komið nægilega til móts við þær ábendingar sem Skipulagsstofnun ríkisins viðhafði, svonefndar mótvægisaðgerðir til þess að draga úr umhverfisspjöllum eins og kostur er. Í því ljósi hefur þingflokkur Samfylkingarinnar, raunar að tveimur þingmönnum undanskildum, lýst yfir stuðningi við málið. Það gerum við ekki endilega gagnrýnislaust að öllu leyti en við ætlum hins vegar ekki að flýja þá lýðræðislegu skyldu og þann lýðræðislega rétt okkar að taka afstöðu í málinu, því að sagan mun spyrja um það: Hvar var varst þú, hvað gerðir þú þegar þessi ákvörðun var tekin? Ég ætla að vera á réttum stað í þeim efnum. Ég ætla ekki að vera á handahlaupum í burtu frá því máli með vísan til þess að einhvern tíma seinna komi rammaáætlun, einhvern tíma seinna kunni eitthvað annað að gerast sem geti breytt hinu eða þessu. Herra forseti. Samfylkingin hefur því verið sjálfri sér samkvæm í þessu máli og hún hefur gert meira. Okkur er auðvitað ljóst að um málið hafa verið talsvert deildar meiningar. Sem betur fer held ég að úr helsta tilfinningahitanum hafi heldur dregið. Sumir segja að ástæðan sé einfaldlega sú að það kreppi að í efnahagskerfinu okkar, og það er að sönnu rétt, og að almenningur, vinnandi fólk í landinu, alþýða landsins, sjái það fyrir sér að ekki eru mörg járn í eldinum, ekki séu margir möguleikar til aukins hagvaxtar, aukinnar framleiðslu í þjóðarbúinu og finni sig kannski ekki alveg í því að sjá nýja peninga, nýja fjármuni, hærri laun í nýjum jarðgöngum eða í einhverjum meintum auknum ferðamannastraumi, heldur í handfastri framleiðslu sem flutt er til útlanda. Við Íslendingar erum nefnilega ekkert afskapleg rík þjóð í öllu tilliti. Hér er enga olíu að finna, við lifum á fiski og við höfum talað um það árum og áratugum saman, ég hygg allflestir hér inni, að verðmæti okkar liggi í landinu og þar með að nýta landið okkar og það afl sem í vatninu felst. Þess vegna held ég að um þetta sé að nást meiri sátt. En við viljum ganga enn þá lengra og við höfum skilning á því að hér er vissulega verið að færa ákveðna fórn, óafturkræfa fórn, með því að setja ósnortin víðerni undir vatn. Því gerum við það samhliða að leggja hér fram tillögu þar sem við segjum: Hingað og ekki lengra, hér drögum við línuna þegar kemur að svæðinu norðan Vatnajökuls, og erum alveg skýr og afdráttarlaus og samstiga í þeim efnum. Þá er ég að tala um þjóðgarðshugmynd þá sem hér hefur verið hreyft og flutt í formi þáltill. af hálfu þingmanna Samfylkingarinnar. Með því viljum við reyna að spila saman sjónarmið verndunarsinna og þeirra sem nýta vilja náttúruna til framleiðslu, til útflutningsframleiðslu. Herra forseti. Ég ætlaði ekki að tala svona lengi. Ég gæti svo sem rætt talsvert um þann veruleika sveitarfélaga sem birtist þeim þegar stórfyrirtæki á borð við álver mætir í bæinn. Ég er nefnilega alinn upp í einu slíku sveitarfélagi, Hafnarfirði, þegar fyrsta stóriðjan hér á landi reis á sjöunda áratugnum. Ég var nú ekki mjög gamall en man samt þá umræðu og hef flett henni upp síðar hvernig sú umræða gekk fyrir sig á hinu háa Alþingi og hverjir það voru sem þá lögðust eindregið gegn þeirri uppbyggingu. Það voru flokkssystkini iðnrh., Framsóknarflokkurinn, sem gengu hér berserksgang.  Ég gæti líka rifjað það upp, af því að hér hefur stundum verið um það talað með akademískum hætti af þeim sem eru hvort eð er á móti málinu, að þetta séu vondir vinnustaðir, skítugir vinnustaðir, karlavinnustaðir, vinnustaðir sem enginn vill vinna á. Ég horfi bara á veruleikann eins og hann er. Straumsvíkurálverið var vissulega skítugur vinnustaður á árum áður og frá því streymdi mengun. Þar hefur hins vegar orðið gjörbreyting á. En hvort heldur er þá hefur á þeim rúmu fjórum áratugum eða á fimmta áratug sem liðinn er frá því að það álver var sett í gang tæplegast fyrirfundist annar vinnustaður þar sem trygglyndi starfsmanna við fyrirtækið hefur verið jafnmikið. Auðvitað hefur ekki alltaf verið kyrrt og fellt þar á bæ frekar en í öðrum fyrirtækjum landsins og þar hafa vissulega farið fram átök um kaup og kjör eins og vera ber og á að vera. En það breytir því ekki að þetta hefur verið eftirsóttur vinnustaður á alla lund, mjög eftirsóttur vinnustaður. Ég spyr: Af hverju ættu mál að þróast á allt annan veg annars staðar á landinu? Hafa þau gert það uppi í Hvalfirði? Nei, þau hafa ekki gert það. Þar er nákvæmlega sama reynslan. Því staðreyndin er sú þegar menn skoða þessi mál ofan í kjölinn að í stórauknum mæli hefur konum fjölgað sem starfsmönnum álvera, enda vinnan yfirleitt þannig í langflestum tilfellum að hún fellur jafnt konum sem körlum. Í annan stað eru menntunarkröfur mjög mismunandi og ýmis sérhæfð störf orðin þar til í seinni tíð eftir því sem tækninni hefur fleygt fram í þeim iðnaði. Ég frábið mér því svona einfaldar meldingar í þá veru að stóriðja sé eitthvað skítugt og vont sem megi ekki líta við. Það má enginn skilja orð mín svo að ég sé einhver einlægur aðdáandi stóriðju og hún sé upphaf alls þess sem koma skal. En, herra forseti,  Menn hafa staðið í þessum ræðustól fyrr og síðar og tengist það mjög náið þeim umræðum sem átt hafa sér stað um stóriðju, nefnilega áhrifum útlendinga á íslenskt atvinnulíf. Maður lifandi. Hér hafa menn staðið og talað sig hása svo tímunum skiptir um þá hættu sem íslensku þjóðarbúi stafaði af vondum útlendingum sem ætluðu að kaupa dalina, árnar okkar, ætluðu að leggja undir sig landið. Þá er ég að vísa til umræðunnar um EES-samninginn forðum daga. 

Í liði með?

Formanni sínum, hæstv. fyrrv. formanni Framsfl., Steingrími Hermannssyni. Ég vænti þess að hæstv. iðnrh. hafi þá verið í Framsfl. eins og núna, mjög væntanlega. Í þessu samhengi er einnig fróðlegt að rifja það upp, af því ég nefndi hvernig rauði og blái liturinn blönduðust stundum þegar kom að atvinnuuppbyggingu, að ein helsta mótbáran gegn stóriðju á Íslandi var frá últravinstrimönnum, þ.e. að útlendingar ættu meira en helminginn í slíkum fyrirtækjum. Það þótti ekki nægilega góð latína og menn lögðust eindregið gegn því. Ég held að tillaga hafi komið um það á sínum tíma frá vinstri mönnum að það væri klár og kvittur áskilnaður að Íslendingar ættu meira en helming í slíkum fyrirtækjum. Nú er þetta ekkert sérstakt mál og mætti segja mér að þetta hafi frekar snúist við og að langflestir teldu það mjög æskilegt að áhrif útlendinga í íslensku atvinnulífu yrðu hóflega mikil m.a. til að tryggja eðlilega samkeppni. Ég hef a.m.k. ekki heyrt marga í þessum sal síðustu missiri og árin hafa af því sérstakar áhyggjur. Að minnsta kosti heyri ég það ekki í þessari umræðu að menn setji það sérstaklega fyrir sig að útlendingar hætti fjármunum sínum til að reisa álver á Íslandi. Það er fremur að meiri peninga þurfi frá þeim og það sé fremur það að hv. þingmenn á borð við Ögmund Jónasson sem hafi áhyggjur af því að íslenskir lífeyrissjóðir láti sér til hugar koma að festa peninga í framtíðarverkefnum af þessum toga. Ég er honum algjörlega ósammála. Ég spyr hv. þm. hvort hann telji fjármunum lífeyrissjóðanna betur komið í áhættufjárfestingu erlendis. Ég spyr hann beint hvort hann telji fjármunum umbjóðenda sinna, Lífeyrissjóðs opinberra starfsmanna, betur komið í áhættufjárfestingum erlendis heldur en að reisa hér verksmiðju sem muni mala um áratuga skeið og selja vörur til útlanda. Ég fæ ekki komið heim og saman slíkri forgangsröðun, en vafalaust getur hv. þm. útskýrt það fyrir mér með sínum bláu áherslum hvernig á því stendur. Herra forseti. Ég ætla ekki að segja mikið meira um þetta. Afstaða mín hefur verið skýr í málinu allt frá upphafi. Ég ætla heldur ekki að segja frá því hvernig ég kynntist fyrst þessum viðfangsefnum austur á Reyðarfirði, á Austfjörðum, þegar varaþm. Vinstri grænna, Hjörleifur Guttormsson, var þá iðnrh., og ég var á 14 fundum með honum um alla Austfirði í alþingiskosningunum 1983, þar sem hann lofaði hástöfum aftur á bak og áfram kísilmálmvinnslu fyrir Austfirðinga.