Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Það er nokkuð óvanaleg aths., en mér sýnist óþarflega rakin í 2. og 3. gr. smáatriði, sem naumast eiga heima í lagafrv. Í 2. gr. eru töluvert ýtarlega tilgreint, hver landamerki þessi tilraunastöð eigi að hafa, og vitnað í uppdrátt af landeigninni, án þess að hann sé að öðru leyti einkenndur. Og síðan eru ýmsir staðhættir svo rækilega tilteknir. Í 3. gr. er verið að mæla fyrir, hvernig eigi að ákveða þjóðvegarstæðið á þessari tilteknu jörð. Ég efast um, að um nokkurt annað vegarstæði sé í nokkrum venjulegum l. tiltekið eins nákvæmlega um þetta. Ég vildi skjóta því til hv. flm. og n., hvort ekki væri rétt að taka málið af dagskrá og athuga 2. og 3. gr., hvort ekki er hægt að stytta þær og setja meir í samræmi við það, sem venja er í l., tiltaka ekki annað en það, sem á heima í l. Mér finnst ætti að vera nóg að segja: Þessi skal stærð landsins vera, eftir því sem nánar verður kveðið á. Og þar sem samkomulag mun vera um þetta fyrir fram, ætti það því fremur að vera óhætt.



Herra forseti. - Að þetta er svo tiltekið í 2. gr. frv., kemur til af því, að jörðinni sjálfri er skipt; hún er ekki öll lögð undir tilraunastöðina, heldur ákveðinn hluti samkv. till. frá tilraunaráði í jarðrækt. Þegar skiptin voru gerð, var hugsað, að hinn hluti jarðarinnar gengi til landbúnaðarskólaseturs. Og til þess að tilraunastöðin gæti fengið ótakmarkaðan rétt yfir því landi, sem hún hlyti úr jörðinni, þurfti að sjálfsögðu að ákveða, hvernig skiptin skyldu gerð og hvaða takmörk sett. - Hvað snertir ákvæðið um þjóðveginn, kemur það til af því, að nauðsynlegt er að ákveða legu hans fyrir fram, svo að hún komi ekki í bága við það skipulag, sem gera á á jörðinni um húsabyggingar, sumpart vegna tilraunastöðvarinnar og sumpart vegna hins væntanlega skólaseturs. Er þetta gert algerlega eftir till. mþn., en í henni átti sæti m.a. Pálmi Einarsson ráðunautur, sem lagði mjög mikla áherzlu á, að einmitt þetta stykki úr landareigninni yrði afhent tilraunastöðinni, og jafnframt, að vegurinn yrði ekki lagður annars staðar en þar, sem ráðið segði til um. Hér er því fullt samkomulag um öll þessi mál, bæði við skipulagsstjóra og aðra aðila. En ef nú landbn. þykir ástæða til að taka frv. á ný til athugunar, er ég síður en svo á móti því að taka málið af dagskrá. Vil ég gjarnan heyra álit hv. frsm. um það, hvort hægt sé að breyta þessu orðalagi þannig, að það sé eðlilegra og betra, en nái þó tilgangi sínum.



Ég get getið þess, að mér finnst ekki nauðsynlegt að athuga þetta frv. meir. En ég játa, að það er rétt, að það má hafa sérstaklega 3. gr. dálítið öðruvísi og í þá átt, sem hv. 6. þm. Reykv. gat um. Það mætti orða þetta á þá leið: Niðurröðun allra bygginga tilraunastöðvarinnar og annarra mannvirkja landsvæðisins skal gera í samráði við skipulagsstjóra ríkisins. Þetta er máske réttara en að ákveða þarna þjóðvegarstæðið. En úr því að farið er að minnast á, hver takmörk skuli vera á landi þessu, þá finnst mér ekki fjarri að staðfesta það, þó að óvanalegt sé í l. Einhvers staðar þarf að gera það. En úr því að á annað borð er byrjað á að geta um það, veit ég ekki, hvort hægt er að fara skemmra en gert er í 2. gr. En ég set mig ekki á móti því, að málið sé látið bíða til næsta fundar, einkum til að athuga orðalag 3. gr.



Eins og grg. þessa frv. ber með sér, er það flutt af alveg sérstakri ástæðu nú. Eins og kunnugt er neitaði sýslunefnd Eyjafjarðarsýslu um ábyrgð sýslusjóðs þar á hafnarláni, sem Ólafsfjarðarhreppur hugðist að taka og gat fengið með ríkisábyrgð. En í hafnarl. fyrir Ólafsfjörð var þessi endurábyrgð Eyjafjarðarsýslu áskilin fyrir ríkissjóð. Það er ekki langt síðan ég færði rök að því hér í hv. d. í sambandi við annað mál, sem sé hafnarl. fyrir Ólafsfjörð, að það er algert lífsskilyrði fyrir fjárhagsafkomu manna á þessum stað, að þar verði gerð fullkomnari hafnarmannvirki en þegar eru þar. En það er öllum mönnum ljóst, að það er ekki hægt að koma slíkum hafnarmannvirkjum upp nema með því móti að fá til þess lán. Og það lán getur ekki fengizt, a.m.k. tæplega, nema með því móti, að ábyrgð ríkissjóðs sé fyrir því. En nú er þetta skilyrði um ábyrgð sýslunnar til hindrunar því, að ríkið veiti sína ábyrgð. Og ég tel það vonlaust mál, að þessi ábyrgð sýslunnar fáist, a.m.k. að óbreyttum öllum aðstæðum. Mér sýnist því, að ekki séu nema tvær leiðir fyrir hendi, ef á að bjarga þessu máli við. Fyrri leiðin gæti verið sú að nema ákvæðið um endurábyrgð Eyjafjarðarsýslu úr hafnarl. og láta þar við sitja. Með því væri óneitanlega gefið fordæmi og ákaflega hætt við, að aðrir, sem hlut eiga að máli, myndu fara fram á, að sams konar ákvæði yrðu numin úr hafnarlögum. Þegar við þm. Eyf. fréttum í fyrravetur um þessa neitun sýslunefndar Eyjafjarðarsýslu, kynntum við okkur það báðir, hvort hægt mundi verða að fá fylgi Alþ. fyrir því að nema ákvæði þetta úr hafnarl. Og við komumst báðir að þeirri niðurstöðu, að það mundi ekki vera hægt, fordæmisins vegna. Hin leiðin er svo sú, að Ólafsfjarðarkauptún fái bæjarréttindi, því að þegar þau væru fengin, mundi þykja sjálfsagt að fella ákvæðið um ábyrgð Eyjafjarðarsýslu niður. Ég get í því efni vitnað til hafnarl. fyrir Akranes. Í fyrstu var svo ákveðið í þeim l., að skilyrði fyrir ábyrgð ríkissjóðs til lántöku þar væri endurábyrgð Borgarfjarðarsýslu. En þegar Akranes varð sérstakur kaupstaður, var þetta ákvæði numið úr hafnarl. þar, ég held alveg mótatkvæðalaust. Náttúrlega má segja sem svo, að það sé ekkert öruggara fyrir ríkið að veita Ólafsfirði þessa ábyrgð, þó að kauptúnið verði að bæjarfélagi, heldur en nú, þegar það er aðeins hreppur, - og það er alveg rétt. Sú nauðsyn að fá bæjarréttindi viðurkennd stafar aðeins af þessari venju, sem hefur ríkt um þetta, og af fordæminu, sem það mundi gefa, ef ákvæði þetta yrði numið úr gildi, meðan Ólafsfjörður er partur af sýslu. En ég vil taka það fram, að ég lít svo á, að þó að þessi árekstur út af ábyrgð Eyjafjarðarsýslu hefði ekki orðið, þá hefði samt sem áður ekki liðið á löngu þar til Ólafsfjarðarkauptún hefði beðið um bæjarréttindi, þó að það hefði sjálfsagt ekki orðið á þessu ári. Eins og ég býst við, að hv. dm. viti, er Ólafsfjarðarkauptún í hröðum vexti. Í grg. er getið um, að íbúatalan alls í hreppnum sé 900 manns, eða mjög svipuð og á Seyðisfirði, sem lengi hefur haft bæjarréttindi. Atvinnuhættir í Ólafsfirði eru mjög ólíkir því, sem er í meginhluta Eyjafjarðarsýslu. Samgöngur á milli Ólafsfjarðar og Eyjafjarðar eru eingöngu á sjó og ekki miklar. Á landi hefur Ólafsfjörður aðallega samgöngur við Skagafjörð. Og þegar vegur kemur yfir Lágheiði, sem sjálfsagt verður innan skamms, má búast við, að samband Ólafsfirðinga verði miklu meira við Skagafjörð. Af þessum ólíku atvinnuháttum í Ólafsfirði og Eyjafirði leiðir það, að Ólafsfirðingar eiga ekki alls kostar samleið með öðrum Eyfirðingum í ýmiss konar félagsmálum, þó að þar sé enginn metingur á milli. Það er því alveg víst, að í þessu efni hljóta leiðir að skiljast fyrr eða síðar. Þetta hafnarmál er að vísu orsök til þess, að þetta mál er borið fram nú. Það aðeins flýtir fyrir, en er alls ekki eina orsökin til þess, að fram á þetta er farið. Til þess að sannfærast um þetta þarf ekki annað en renna huganum víðar um landið og sjá, hver þróunin hefur orðið í stærri kauptúnum hér á landi. Það voru þeir tímar - og stóðu líklega um 100 ár -, að ekki var nema einn kaupstaður hér á landi, sem sé Reykjavík. Svo var farið að fjölga þeim. Sat þó enn við það um áratugi, að einn var kaupstaður í hverjum landsfjórðungi. En á síðari árum hafa stærri kauptúnin eitt af öðru fengið bæjarréttindi: Hafnarfjörður, Siglufjörður, Nes í Norðfirði, Akranes o.s.frv. Ég sé ekki heldur, hvað ætti að vera á móti að samþ. þetta frv. um einn kaupstað í viðbót. Á það má benda, að slíkt mun ekki hafa í för með sér nein teljandi útgjöld fyrir ríkissjóð. Fyrir nokkrum árum var skipaður lögreglustjóri í Ólafsfirði, og hann er launaður af ríkissjóði. Þetta embætti mundi leggjast niður, en í staðinn kæmi bæjarfógetaembætti. Yrði hann ef til vill launaður eitthvað lítið eitt hærra en lögreglustjóri. Og það er þá eini kostnaðurinn í launum, sem af þessu leiddi. Síðan þetta frv. varð kunnugt í þinginu, hefur einstaka maður látið í ljós við mig efa um það, að Ólafsfjörður sjálfur fái undir því risið að vera bæjarfélag. En ég sé ekki í fljótu bragði, hvaða baggar Ólafsfirðingum eru bundnir með þessu fram yfir það, sem nú er. Ég veit ekki betur en hreppurinn verði að standa straum af sínum málum, og þessi mál hreppsins eru mikið þau sömu og bæjanna. Í frv. er að vísu gert ráð fyrir sérstökum bæjarstjóra, og mætti ætla, að hann yrði að hafa nokkur laun. Oddvitar hafa nú þegar nokkur laun í fjölmennum hreppum, sem hrepparnir borga sjálfir. Mér fyndist alveg sjálfsagt, a.m.k. fyrst um sinn, að bæjarfógetinn þarna yrði jafnframt bæjarstjóri, og vil ég skjóta því til n., sem væntanlega fær málið til meðferðar, hvort ekki sé fært að setja ákvæði um það í frv. Ég sá mér það ekki við fljóta athugun fært, vegna ákvæða annarra l., en ég vildi mjög gjarnan, að n, athugaði þetta. Eins og getið er í grg., er það eindregin ósk Ólafsfirðinga, að kauptúnið og þar með Ólafsfjarðarhreppur fái bæjarréttindi. En það er ekki einasta ósk Ólafsfirðinga, heldur má sjá það í fskj. með þessu frv., að fyrir liggur samþ. sýslun. í Eyjafjarðarsýslu, og er fyrir fram búið að koma sér saman um fjárskipti milli Ólafsfjarðar og Eyjafjarðarsýslu, ef til kemur. Svo að ef þessi skilnaður fæst, má segja, að það sé skilnaður í fullum friði og samþ. allra hlutaðeigenda. Ég vona því, að mál þetta fái góðar undirtektir, bæði hér í d. og þinginu yfirleitt. Legg ég til, að málinu verði vísað til allshn. að umr. lokinni.



Það er út af fyrir sig ekkert við að athuga, þó að hreppar í landinu óski að verða kaupstaðir í staðinn fyrir hluti af sýslu, sérstaklega þegar fullt samkomulag er um fjárskipti og annað. En hins vegar er leiðinlegt, að slíka ósk skuli bera þannig að eins og þetta mál, að hún er beinlínis - á þessu stigi málsins - borin fram til að komast undan ákvæðum l. um ábyrgð vegna hafnarmannvirkja. Um það ætla ég ekki að ræða frekar, en benda flm. á, að ég tel ekki alveg öruggt, að fullt samþ. fáist um það á eftir, að hafnarl. verði breytt eins og hann minntist á. Það er þegar ákveðið í hafnarl. almennt, að hver kaupstaður hafi aðeins 1/3 tillags frá ríkissjóði. Og það væri sannarlega bjarnargreiði við Ólafsfjörð, ef fjárframlag vegna þessara l., sem nú kynnu að verða samþ., yrði framvegis miðað við 1/5 í staðinn fyrir 2/5. Ég sé ekki yfirleitt, hvernig sjútvn. og Alþ. á að fara inn á þá braut að veita 2/5 til hafnarbóta, á meðan viðkomandi staður er hluti af sýslu, en strax og þeim þóknast að verða bæjarfélag, til þess að koma sér undan ákvæðum um ábyrgð, skuli þeir hafa frekari réttindi hvað ábyrgðir snertir og framlag til hafnarbóta en aðrir staðir. Það getur verið rétt, að þetta hafi verið gert við Akranes, - áður en ég kom á þing; en ég tel, að þegar beiðni kemur næst um hafnarbætur á Akranesi, eigi Alþ. að taka til íhugunar, hvort veita skuli þeim stað meira en 1/3, miðað við aðra kaupstaði landsins. Hitt hefði verið möguleiki, að leysa þetta mál þannig, að í stað þess, að Ólafsfjörður fengi framlag til hafnarbóta, fengi hann framlag til lendingarbóta. Þetta hefur verið gert á ýmsum stöðum, m.a. Árskógssandi. En hvort þessi upphæð, sem Ólafsfjörður þarfnast, er miklu hærri en fordæmi eru fyrir á öðrum stöðum, skal ég ekki segja. En þá leysist málið þannig, að ekki þarf ábyrgð ríkissjóðs, en framlag ríkissjóðs hækkar úr 2/5 og í helming. Vil ég aðeins benda á þetta hv. flm. til athugunar.



Ég sé ekki, að það sé neitt leiðinlegt, hvernig þetta mál hefur borið að. Sýslun. Eyjafjarðarsýslu hefur gert grein fyrir þessari neitun sinni, sem byggist ekki á neinn hátt á óvild til Ólafsfjarðar eða vantrausti, heldur á þeirri almennu skoðun sýslun., að ekki sé rétt að ganga í ábyrgð, sem ekki er hægt að standa við, ef til kæmi, og það telur hún Eyjafjarðarsýslu ekki geta í þessu tilfelli. Þessi neitun varð til þess að hrinda málinu af stað á þessum tíma. Annars er bæjarfógeti og sýslumaður Eyjafjarðarsýslu staddur í bænum, og ég tel víst, að hv. þm. Barð. eigi greiðan aðgang að því að tala við hann um þetta. En hann beitti sér aðallega fyrir þessari afstöðu sýslunefndarinnar. Það kann vel að vera rétt bending hv. þm: um það, að ekki sé öruggt, að hafnarl. verði breytt á þann eina hátt, að ákvæðið um ábyrgð sýslunnar verði numið úr gildi. En ég man ekki betur en svo væri um Akranes, og mætti það heita merkilegt, ef Ólafsfjörður ætti ekki að njóta sama réttar. En hvað sem um þetta er, er, eins og málið horfir nú, vissa um það, að Ólafsfirðingar kjósa það frekar, jafnvel þótt þeir fái verri kjör en upprunalega var ætlazt til, að koma hafnarmálinu þó áleiðis en að koma því ekki neitt, eins og aðstæður eru að óbreyttu. Ég hygg, að ekki komi til neinna mála, að nægt geti í Ólafsfirði að veita eitthvert fé til lendingarbóta, því að það eru stór mannvirki, sem fyrirhuguð eru í sambandi við höfnina. Annars vil ég enda með því að þakka hv. þm. fyrir undirtektir hans. Því að þrátt fyrir þessar aths. lýsti ræða hans ekki öðru en velvilja til málsins.