Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir til umr., er til staðfestingar brbl. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu. Þau brbl. hafa takmarkaðan gildistíma, renna út um næstu mánaðarmót. En frv. til staðfestingar þeim er að sjálfsögð^i lagt hér fyrir Alþingi samkvæmt fyrirmælum stjórnarskrárinnar. Ég tel ekki ástæðu til á þessu stigi að fara að ræða efnislega brbl. né ráðstafanir samkv. þeim, en vil leyfa mér að leggja til, að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. fjh.- og viðskn.



Herra forseti. Efni þessa frv., sem er staðfesting á brbl. frá 21. maí, er bráðabirgðalausn á nokkrum hluta þess vanda, sem steðjar að efnahag og atvinnulífi þjóðarinnar. Það felur í sér hemlun verðlags, bindingu kaupvísitölu, bindingu á fiskverði, launum bónda og verkafólks hans í verðlagsgrundvelli landbúnaðarvöru og ákvæði um fjárfestingarsjóði, að þeir skuli lána út fé með sambærilegum skilmálum og þeir hafa tekið að láni, þannig að verðtryggingin megi einnig ná til ákveðins hluta hvers láns í tilteknum lánaflokkum. Auk þess er þetta frv. byggt á verulega auknum niðurgreiðslum vöruverðs, þó að það sé ekki beint tekið fram í frv., en þó gert ráð fyrir í því og á þessu byggt. Þessi brbl. eru vissulega vitnisburður um mikil vandamál, sem að þjóðinni steðja. Og þessi vandamál eru fyrst og fremst stórfelldur hallarekstur þjóðarbúsins eða þjóðhagslegur halli, eins og bankastjóri Seðlabankans komst að orði í sjónvarpi í gær. Þetta ástand stafar auðvitað af því, að innflutningur hefur verið að undanförnu miklu meiri en útflutningur, svo að þar hallast stórlega á. Þar hallast svo mjög á, að gert er ráð fyrir því í spám hinna kunnugustu manna, svo sem seðlabanka- og hagrannsóknastjóra, að vöruskiptahalli verði yfir 8 þús. milljónir á þessu ári eða 8 300 millj., eins og hin síðasta spá er. Lántökur er gert ráð fyrir að verði óvenjumiklar á þessu ári og í rauninni í hámarki, og munu þær jafna að töluverðu leyti þennan mikla vöruskiptahalla. Samt sem áður verður verulegur greiðsluhalli í heild, og gengur því stórlega á gjaldeyrissjóðinn. Skýringar eru auðvitað til ýmsar á þessu ástandi, bæði miklar verðhækkanir á erlendum vörum og alveg sérstaklega á olíu, svo að skiptir fyrir íslenska þjóðarbúið milljörðum á þessu ári. Hins vegar hefur almennur vöruinnflutningur verið miklu meiri en útflutningurinn og þjóðarbúið í heild leyfir. Þetta ástand hefur auðvitað komið mjög fram í stöðu gjaldeyrissjóðsins, sem hefur farið mjög minnkandi á þessu ári. Í júnílok í fyrra var gjaldeyrissjóðurinn 6 781 millj., en er nú í júnílok 3152 millj. Hér hefur því gjaldeyrissjóðurinn á einu ári lækkað um meira en helming, og nú um þessar mundir er svo komið að sögn bankastjóra Seðlabankans, að gjaldeyrissjóðurinn nægir ekki nema fyrir eins mánaðar innflutningi, - í stað þess, ef vel ætti að vera, þá þyrfti hann að nægja fyrir 3–4 mánaða innflutningi. Ef litið er aðeins á þróun gjaldeyrissjóðs á þessu ári, kemur í ljós, að gjaldeyrissjóðurinn hefur frá því um áramót lækkað úr 6 200 millj. niður í, eins og ég gat um, í júnílok 3152 millj. kr. Það er ljóst, að hér verður að spyrna við fótum og finna leiðir til að snúa við þessari þróun. Auk þessarar myndar af viðskiptunum gagnvart útlöndum er einnig ljóst, að aðalatvinnu vegur þjóðarinnar, sjávarútvegurinn, er að verulegu leyti rekinn með halla, einkum að því er snertir frystiiðnaðinn, frystihúsin og togarana, þar sem hjá báðum þessum aðilum er um verulegan halla að ræða. Ef litið er á hin svokölluðu peningamál, eins og það er kallað af sérfræðingunum, þ.e. bankakerfið og starfsemi bankanna, útlán og innlán, þá hefur hér verið og er mikil peningaþensla, eins og segir í skýrslu hagrannsóknastjóra, og útlánaþensla bankanna meginuppspretta peningaþenslunnar. Það er líka ljóst, að staða bankanna gagnvart Seðlabankanum hefur hríðversnað á þessu ári. Lausafjárstaða þeirra er slík, að hún hefur aldrei fyrr verið jafnslæm og hefur versnað um nokkra milljarða á þessu ári. Það þarf ekki fleira upp að telja til að minna á það mikla hættuástand, sem hér er á ferðinni og sérfróðir menn hafa bent á og nú síðast í gærkvöld formaður bankastjórnar Seðlabankans, og ástandið haldi áfram að versna. Verðbólgan er meiri hér en hún hefur verið áður og verður að finna ráð til að draga úr henni stórlega. Þetta er allt með þeim hætti, að veruleg hætta er á því, áður en langt um líður, að samdráttur verði í atvinnulífinu, sem gæti leitt af sér atvinnuleysi, sem auðvitað má ekki fyrir koma. Það, sem hér hefur í rauninni gerst, er í stuttu máli, að þjóðin hefur um hríð eytt meira en hún hefur aflað, þjóðarútgjöldin stefna langt fram úr framleiðslugetu á þessu ári. Spurningin er þá: Hvað á að gera til að stemma hér stigu við og reyna að koma hlutunum á réttan kjöl? Fyrst er auðvitað að gera sér grein fyrir vandanum, viðurkenna hann og reyna að gera sér ljósar orsakir hans og gera grein fyrir þeim úrræðum, sem helst eru vænleg til bóta, og síðast, en ekki síst, að stjórnvöld hafi þá þrek og manndóm til þess að framkvæma þær aðgerðir. Ég skal ekki á þessu stigi fara ítarlega út í þessi mál, en aðeins minna á, að auðvitað er eitt fyrsta og aðalverkefnið að gera ráðstafanir til þess að draga úr hinum mikla halla gagnvart útlöndum og stefna að því að ná jöfnuði í þeim viðskiptum. Það þarf að treysta og efla gjaldeyrissjóðinn, sem er algjör forsenda fyrir jafnvægi í efnahagsmálum, velgengni atvinnuveganna og lánstrausti okkar erlendis. Það þarf að sjálfsögðu að reyna að koma atvinnurekstri þjóðarinnar á heilbrigðan grundvöll, þannig að hann geti aftur borið sig og borið sig með þeim hætti, að hann geti sjálfur safnað nokkru fjármagni til að byggja sig upp, en ekki sé svo að honum kreppt, að hvað sem gera þarf til umbóta eða aukningar í atvinnurekstri, þá þurfi að sækja til banka og lánastofnana um lánsfé, því að sá skortur, sem atvinnureksturinn hefur orðið við að búa um nokkurn tíma á eigin fjármagni til uppbyggingar, er ein af ástæðunum fyrir því, að svo hefur gengið úr skorðum í bankakerfinu og peningamálum eins og raun ber vitni. Til þess að koma atvinnurekstrinum á heilbrigðan grundvöll spyrja auðvitað margir, hvort gengisbreyting sé nauðsynleg. Þá er þess fyrst að geta, að síðan um áramót hefur gengi íslensku krónunnar lækkað um nær 15%. Líka er vitað; að í þeim viðræðum, sem fara fram nú milli nokkurra stjórnmálaflokka um myndun stjórnar, hefur veríð rætt um hugsanlega gengislækkun til viðbótar þessu, sem gerst hefur á fyrri helmingi ársins. Um þetta skal ég ekkert dæma á þessu stigi. Hins vegar er rétt að vitna í þessu sambandi í ummæli Seðlabankans og hagrannsóknastjóra í einni af þeim skýrslum, sem frá þeim hafa komið, þeim nýjustu, þar sem segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fram hjá þeirri staðmynd er ekki hægt að komast, að gengi krónunnar á hverjum tíma hlýtur aðallega að markast af afkomu atvinnuveganna. Þegar yfir lengri tíma er litið og horft er fram hjá áhrifum afla- og verðsveiflna, er það raunverulega þróun innlends verðlags í samanburði við erlent, sem ákveður þróun gengisins.“ Í sambandi við gengismálin er vert að hafa í huga þessi sjónarmið Seðlabankans og hagrannsóknastjóra. Þá er ljóst, að þær víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags, sem átt hafa sér stað alllengi hér á landi eru ein af orsökum þess vanda, sem við er að glíma. Í þessari sömu skýrslu, sem ég minntist á, er lögð á það áhersla, að frumskilyrði þess, að takast megi að vekja aftur traust almennings á verðgildi peninga og gengi krónunnar og koma hlutum í lag, er, að takast megi að hemja á varanlegan hátt víxlhækkanir kaupgjalds og verðlags. Ég býst við, að það sé öllum orðið ljóst, bæði stjórnmálamönnum og forustumönnum launþega og launþegunum ekki síst sjálfum, að þær sjálfkrafa víxlhækkanir, sem nú eru, eru háskalegar fyrir atvinnulífið, fyrir þjóðfélagið í heild og hafa ekki komið launþegum að því gagni, sem sumir kunna áður að hafa talið. Stundum er á það minnst, að kaupgetan í þessu landi sé of mikil, og það er ekki nýtt fyrirbæri, að á þá lund sé mælt. Áður fyrr var stundum um það talað, að þyrfti ýmist að draga úr kaupgetu, ef hún væri of mikil, eða eins og það var orðað að loka hana inni, þ.e.a.s. með innflutningshöftum. Ég held, að þetta tal um innilokun kaupgetu eða að draga úr kaupgetu sé að mörgu leyti og í meginatriðum á miklum misskilningi byggt. Það, sem þarf að gera, er fyrst og fremst að reyna að hafa áhrif á ráðstöfun kaupgetunnar, þ.e.a.s. hvernig kaupgetan er notuð. Og þá kem ég að einu atriði, sem í rauninni má segja, að sé eitt meginatriði í okkar efnahags- og fjárhagslífi, og það er, hverjar leiðir hægt sé að finna til að auka sparifjársöfnun í landinu, því að sparifjársöfnun, aukning hennar, hefur bæði þá þýðingu að draga stórlega úr verðbólgunni, draga úr innflutningi, draga úr of mikilli eftirspurn, en um leið að útvega bönkunum ráðstöfunarfé til að lána atvinnuvegunum, sem dregur þá úr þeirri þenslu, sem mjög ógnar nú atvinnulífi og fjárhagslífi okkar. Þannig hlýtur aukning sparifjár að verulegu marki að vera eitt mikilvægasta atriðið til þess að draga verulega úr verðbólgunni og þeim efnahagsörðugleikum, sem þjóðin á við að glíma. Nú hefur Seðlabankinn fyrir nokkru hækkað vexti allverulega og hefur fært þau rök fyrir þeirri vaxtahækkun, að eitt aðalmarkmiðið með henni sé að auka sparifjársöfnun almennings. Nú er þetta auðvitað ein af þeim leiðum, sem mjög koma til greina. Það er ekki enn séð, hver áhrif þessi hækkun innlánsvaxta hefur haft eða mun á næstunni hafa á söfnun sparifjár. En það er önnur ráðstöfun, sem vafalaust yrði áhrifameiri og ég tel, að verði að beita á næstunni í einu eða öðru formi og það er verðtrygging sparifjár. Nú hafa menn stundum haft það á móti verðtryggingu sparifjár, að þá yrði um leið að verðtryggja öll útlán. Ég geri ráð fyrir því, að í fyrstu væri rétt að feta sig áfram og veita verðtryggingu á því sparifé, sem bundið er til nokkurs tíma, a.m.k. til eins eða tveggja ára. Nú er það þannig, að það mun vera um það bil fimmtungur sparifjár, sem nú er á 12 mánaða bók. Í júnílok, - það eru síðustu nákvæmar tölur, sem ég hef um spariinnlán í bönkum, sparisjóðum og innlánsdeildum kaupfélaganna, - var sparifé tæpir 26 milljarðar, en þar af eru tæpir 5 milljarðar, sem bundnir eru á eins árs bók. Ef tekinn væri upp sá háttur að verðtryggja, svo að fullnægjandi væri, það fé, sem lagt væri inn á bækur, sem bundnar væru til eins eða tveggja ára eða lengri tíma, þá er enginn vafi talinn á því, að sparifjársöfnun mundi aukast stórlega. Til þess að bankarnir eða hið opinbera gæti undir þessu staðið, þarf auðvitað að finna leiðir. Í því sambandi má benda á 5. gr. þess frv., sem hér liggur fyrir í brbl., þar sem gert er ráð fyrir, að fjárfestingarlánasjóðir, sem taka lán verðtryggð, endurláni þau með sambærilegum skilmálum, og þá gert ráð fyrir, að m.a. megi láta verðtryggingu ná til ákveðins hluta hvers láns í tilteknum lánaflokkum. Út í það atriði, hvernig þetta yrði nánar framkvæmt, skal ég ekki fara hér, til þess þyrfti að fá sérfróða menn frá bönkum, atvinnugreinum og öðrum aðilum. En hér er um eitt hið mikilvægasta atriði að ræða í sambandi við okkar efnahagsmál, það er verðtrygging á sparifé, a.m.k. að einhverju verulegu leyti. Það er ljóst, að hvaða aðgerðir sem notaðar verða í efnahagsmálunum, verður markið að vera það hiklaust og fyrsta markmiðið að tryggja fulla atvinnu, þannig að ekki komi til atvinnuleysis. En um leið þarf að hafa annað í huga, þ.e. að málum sé þannig stýrt, að ekki verði ofþensla á vinnumarkaðinum eða það, sem hagfræðingar kalla, umframeftirspurn vinnuafls. Það skapar einnig hættu á jafnvægisleysi, sem því miður er nú í okkar þjóðfélagi. Þess er auðvitað að vænta, að Alþingi finni bestu leiðir til að ráða bót á þeim efnahagsvanda, sem fram undan er, og vitanlega er það eitt meginatriði, að Alþingi takist og það sem fyrst að mynda stjórn, sterka stjórn, sem hefur tök á þessum málum og skapar þá tiltrú og traust hjá almenningi, sem er forsenda fyrir heilbrigðu efnahagslífi.



Herra forseti. Ég get verið sammála hæstv. forsrh. um það, að ekki er ástæða til að ræða þetta frv. ítarlega við 1. umr. Ég geri ráð fyrir, að að þessu sinni náist um það samkomulag, að frv. verði sent til nefndar til athugunar, og gefst þá vissulega tækifæri fyrir þá aðila, sem í nefnd eru, að skoða það nánar og einnig fyrir alla þingmenn að ræða það, þegar það kemur aftur frá nefndinni. Ástæðan fyrir því, að ég kvaddi mér hljóðs í sambandi við þetta mál, sem er, eins og í frv. segir, um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu, er annað atriði, sem gerst hefur, síðan þessi brbl. voru gefin út, og vissulega einnig er þáttur í efnahagsmálum og efnahagskerfi þjóðarinnar, en það er sú ákvörðun, sem Seðlabanki Íslands tók, þegar hann tilkynnti um vaxtahækkun nú fyrir nokkru. Þar var um verulega vaxtahækkun að ræða og ég held einna mesta vaxtahækkun, sem átt hefur sér stað, og var kannske ekkert við því að segja. En það hygg ég, að hafi komið fleirum en mér á óvart, að strax og þetta hafði verið tilkynnt opinberum fjölmiðlum, er það, að einn af hæstv. ráðh., hæstv. viðskrh., gefur um það yfirlýsingu, að þetta sé ekki gert með hans samþykki, - ég man ekki orðalag yfirlýsingarinnar, hvort hann taldi, að hann hafi ekki um þetta vitað, ég vil ekki um það fullyrða, a.m.k. gaf hann þá yfirlýsingu, að þetta væri ekki gert með hans vilja og ekki með hans samþykki. Ég ætlaði í þessu sambandi að bera fram fyrirspurn til hæstv. ráðh., en hann er ekki á þessum fundi og mun ekki verða, þannig að ég vil þá beina fyrirspurn minni til hæstv. forsrh., en hún er þess eðlis, hvort ríkisstj. hafi um það vitað, hvað til stóð hjá Seðlabankanum, hvort hún hafi fyrir fram vitað um þá ákvörðun, sem Seðlabankinn tók um vaxtahækkunina. Er vissulega atriði fyrir Alþingi að fá úr því skorið, hvort svona hlutir geti gerst hér á landi, að ein stofnun, sem Alþingi skipar fulltrúa til og fer að vísu með veigamikinn þátt í efnahagsmálum, geti tekið mjög afdrifaríkar ákvarðanir gegn vilja ríkisstj. og þá að sjálfsögðu, ef ríkisstj. styðst við meiri hluta á Alþingi, gegn vilja meiri hl. Alþingis. Það er þetta atriði, sem ég tel, að Alþingi eigi nokkurn rétt á að fá að vita, hvort hæstv. forsrh. skilur lögin um Seðlabankann á þann veg, að þetta geti gerst með eðlilegum hætti, að Seðlabankinn eða aðrar stofnanir, sem fara með efnahagsmál fyrir ríkisstjórn, geti tekið veigamiklar ákvarðanir, sem hafa afgerandi áhrif í efnahagsmálunum, gegn vilja ráðandi ríkisstj. og þá þeirra aðila, sem bak við ríkisstj. standa. Ég stóð í þeirri meiningu að svona hlutir gætu ekki gerst hér á landi. Ég hygg, að ef þetta er allt saman lögum samkvæmt, þá þurfi Alþingi að endurskoða lögin um Seðlabankann og kannske fleiri stofnanir til þess að fyrirbyggja, að Alþingi sé ekki að mínum dómi lítilsvirt með því að gera ráðstafanir eins og hér hafa átt sér stað. 4. gr. laga um Seðlabanka Íslands hljóðar þannig, með leyfi forseta: „Í öllu starfi sínu skal Seðlabankinn hafa náið samstarf við ríkisstj. og gera henni grein fyrir skoðunum sínum varðandi stefnu í efnahagsmálum og framkvæmd hennar. Sé um verulegan ágreining við ríkisstj. að ræða, er seðlabankastjórn rétt að lýsa honum opinberlega og skýra skoðanir sínar. Hún skal engu að síður telja það sitt meginhlutverk að vinna að því, að sú stefna, sem ríkisstj. markar að lokum, nái tilgangi sínum.“ Ég hef alltaf skilið þessa grein laganna um Seðlabankann á þann veg, að hann hefði ekki heimild til þess að taka ákvarðanir eins og hann hefur nú gert gegn vilja ríkisstj. og þá, að ætla verður, gegn vilja þeirra hv. alþm., sem ríkisstj. styðja. Fyrirspurn mín er því sú til hæstv. forsrh., hvort hann og aðrir hæstv. ráðh. hafi fyrir fram um þetta vitað, látið þetta gerast og látið duga, að einn ráðh., hæstv, viðskrh., gefi um það yfirlýsingu í fjölmiðlum, að þetta sé ekki gert með hans samþykki. Í 24. gr. seðlabankalaganna er, eins og allir hv. þm. vita, einnig tekið fram, að yfirstjórn Seðlabankans sé í höndum þess ráðh., sem fer með bankamál, og í höndum bankaráðs, þannig að ég held, að hv. alþm. hafi ástæðu til að ætla, að ef ráðamenn Seðlabankans þurfi að taka mikilvægar ákvarðanir í efnahagsmálum, hljóti þeir að verða að bera sig saman við ríkisstj. og þá Alþingi, ef það er að störfum. Ég skal ekki fara mörgum orðum um vaxtahækkunina sjálfa. Það vita allir, að þetta er aðgerð, sem notuð hefur verið bæði hér á landi og annars staðar í sambandi við aðgerðir í efnahagsmálum. Ég hygg þó, að einhliða vaxtahækkun hér á landi sé ákaflega hæpin ráðstöfun. Vaxtahækkun er tvíþætt, annars vegar til handa sparifjáreigendum, að bæta þeim það tjón, sem þeir verða fyrir, ef um verðbólguástand er að ræða. Þetta kemur með eðlilegum hætti sparifjáreigendum til góða. En hún er einnig, og það tel ég alvarlegast í því efnahagsástandi, sem er í dag og hefur verið undanfarna mánuði, mjög þungur baggi, þungur skattur á atvinnuvegum þjóðarinnar. Það liggur fyrir, að fyrir kosningar, fyrir 30. júní, var málum þannig komið hjá sjávarútveginum, að bankakerfið hafði orðið að lána það mikið, aðallega í sambandi við taprekstur í fiskiðnaðinum, að það taldi sig vera komið í þrot með að geta staðið undir því að halda þessum atvinnuvegi gangandi eða fleyta honum áfram. Bankaráðin munu hafa tekið þá ákvörðun, að til bráðabirgða skyldi þetta gert eða þar til nýrri ríkisstj. gæfist kostur á því að gera einhverjar þær ráðstafanir, sem hún teldi að mundu leysa þennan vanda. Engar slíkar ráðstafanir hafa verið gerðar enn, eins og allir vita. En ástand þessara mála hjá sjávarútvegi er á þann veg, að hann er því miður kominn alveg á heljarþröm, og þeir, sem í þessum málum standa, eru hreinlega að gefast upp, jafnvel þótt bankakerfið vilji halda áfram að lána þeim fyrir rekstrartapi. Þegar síðan er bætt 4% vöxtum ofan á þeirra rekstrarfé, þá sjá allir, hvernig það muni verka fyrir þessa atvinnugrein. Það er ekki svo, að þetta komi bankakerfinu til góða, þeim aðilum, sem lögum samkv. ber skylda til að lána sjávarútvegi og öðrum útflutningsframleiðslugreinum afurðalán. Þetta kemur ekki þeim til góða, því að vextir, sem bankastofnanir þurfa að greiða, hinir svokölluðu refsivextir hjá Seðlabankanum, eru komnir upp í 24% á ári eða 2% á mánuði, þannig að ég hygg, að þeir aðilar, sem eiga að standa undir taprekstri sjávarútvegs og fiskiðnaðar, haldi hreinlega ekki lengi út. Þó að þeir séu fullir af vilja til að gera allt, sem unnt er að gera, til þess að koma í veg fyrir, að sjávarútvegur hér á landi stöðvist allur í einu, þá efast ég um, að þeir hafi bolmagn til að standa undir þessu öllu lengur. Menn eru undrandi yfir því, að þeir skuli ekki hafa gefist upp við það fyrr, skuli ekki vera orðnir uppgefnir á því, og það hlýtur að kosta þá tugmilljónir í rekstrartap, þar sem svo stendur á, að þeir bankar, sem afurðalán inna af hendi, munu vera komnir í 3000 millj. í yfirdrátt hjá Seðlabankanum í sambandi við sín viðskipti. Það segir sig alveg sjálft, hvað óskaplegar tölur eru þarna á ferðinni, sem lenda kannske í bili á bankakerfinu að nokkru leyti, og að hinu leyti lendir vaxtahækkunin sjálf, 4% vaxtahækkunin, beint á atvinnurekstrinum. Ég tel, að þetta sé alvarlegt mál og ef ríkisstj. hefur vitað fyrir fram um þetta allt saman og ekkert gert annað en að láta einn af ráðh. sínum mótmæla í fjölmiðlum, þetta sé ekki gert með hans vilja, þá sé þetta atriði, sem Alþingi hljóti að taka til mjög alvarlegrar athugunar, hvort slíkt geti virkilega átt sér stað hér á landi og hvort ekki verði að breyta lögum, þannig að þetta geti ekki endurtekið sig.



Herra forseti. Ég skal reyna að standa við það, sem ég sagði í minni framsöguræðu, að fara ekki að ræða þessi mál efnislega á þessu stigi. Ég vil aðeins segja það út af því, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, að það er auðvitað viðurkennt og öllum ljóst, að það er við vandamál að stríða í efnahagsmálum þjóðarinnar, og það á ekki að vera nýtt fyrir neinum. Hins vegar hika ég ekki við að segja það, að sá vandi væri í dag þó mun meiri, ef þessi brbl. hefðu ekki verið gefin út, enda komu ekki fram neinar aths. hjá honum við brbl. út af fyrir sig. Ég vil enn fremur minna á, að það lá ljóst fyrir í vor, að það var við mikinn efnahagsvanda að glíma þá og það var mikill efnahagsvandi í uppsiglingu. Þá tókst ekki að fá Alþingi til þess að horfast í augu við þann vanda og gera þær ráðstafanir, sem þá hefði þurft að gera. Það er alveg víst, að ef ráðstafanir hefðu verið gerðar þá og gerðar í tæka tíð, þá væri vandamálið minna nú, og var minna þá en það er orðið nú að ýmsu leyti. Þetta vil ég aðeins minna á, án þess að ég ætli að fara að deila um söguna í því efni. Það er kannske rétt að geta þess í sambandi við gjaldeyrisstöðuna og það, sem minnst var á um stöðu bankanna, að það hefur verið sölutregða og tregða á útflutningi á vissum afurðum, og af því hefur leitt, að birgðir eru meiri en á sama tíma t.d. í fyrra í ýmsum efnum, og er ekki nema sanngjarnt, að það sé tekið með, þegar gjaldeyrisreikningurinn er gerður upp. Jafnframt hefur þessi birgðasöfnun auðvitað haft það í för með sér, að bankarnir hafa orðið að lána meira en ella út á þessar birgðir, og er staða þeirra gagnvart Seðlabankanum líka erfiðari af þessum sökum. Það er rétt að hafa þetta í huga í sambandi við þá mynd, sem dregin er upp af þeim efnahagsvandamálum, sem við er að glíma nú. Viðvíkjandi spurningu hv. þm. Guðlaugs Gíslasonar varðandi vaxtalánin vil ég segja það, að það er alveg rétt tilvitnun, sem hann fór með í 4. gr. seðlabankalaganna, að Seðlabankinn á að fylgja þeirri efnahagsmálastefnu, sem ríkisstj. mótar. Það lágu fyrir í maí, síðari hluta maí, ef ég man rétt, tilmæli eða ósk frá Seðlabankanum til ríkisstj. um það, að ríkisstj. samþykkti vaxtahækkun. Þá var samkvæmt till. frá mér, sem ég flutti í ríkisstj. samþ., að ríkisstj. gæti ekki fallist á þessi tilmæli Seðlabankans um vaxtahækkun, og samkvæmt því, framkvæmdi Seðlabankinn ekki þessa vaxtahækkun þá, enda þótt það væri skoðun stjórnar hans, að hún væri nauðsynleg. En þó að þetta standi svona, eins og það stendur í 4. gr., þá stendur hins vegar skýrum stöfum í annarri grein í seðlabankalögunum, í 13. gr., að Seðlabankinn ákveði vexti, það er alveg skýrt tekið fram. Út af fyrir sig skilur stjórn Seðlabankans það ákvæði svo, að hún geti gert þetta án þess að fá til þess samþykki ríkisstj. Eftir að ríkisstj. hafði sagt af sér, er auðvitað ekki hægt að gera kröfu til hennar um, að hún móti neina efnahagsmálastefnu. Það er ekki hægt að gera kröfu til ríkisstj., sem hefur sagt af sér og er aðeins „fungerandi,“ um það, að hún móti neina pólitíska stefnu. Þegar þannig stóð á, að ríkisstj. hafði sagt af sér og gegnir aðeins störfum samkvæmt beiðni forseta, þá taldi Seðlabankinn sig ekki þurfa að bíða og ekki þurfa að taka tillit til fyrri samþykktar ríkisstj. um það, að vaxtahækkun væri ekki framkvæmd, og ákvað vaxtahækkunina, að ég best til veit með öllum atkvæðum seðlabankastjóranna og atkvæðum bankaráðsins, nema hvað einn fulltrúi í bankaráði sat hjá við þá ákvörðun. Það er þess vegna algjörlega rétt, sem hæstv. viðskrh. hefur sagt, að vaxtahækkunin, sem ákveðin hefur veríð af Seðlabankanum, er ekki gerð með samþykki ríkisstj. Um vaxtahækkunina sjálfa og réttmæti hennar ætla ég ekki að fara að ræða hér. Það var sjónarmið ríkisstj., á meðan hún var og hét, að það ætti ekki að grípa til þessa ráðs. En auðvitað verður að játa, að þetta hefur bæði kosti og galla. Það liggur í augum uppi, að þetta kemur þungt við þá, sem lánin taka. En það ætti líka að vera nokkur hagsbót fyrir sparifjáreigendur, sem lögð var áhersla á áðan, að þyrfti að líta til. Sannleikurinn er sá auðvitað, að það hefur ekki verið farið með neina eins illa í þjóðfélaginu og sparifjáreigendur. Það er ekki nema eðlilegt og sanngjarnt, að menn verði að greiða fyrir fjármagnið. Sparifjáreigendur verða að fá eitthvað í sinn hlut. Menn geta endalaust deilt um, hve mikið það á að vera eða hve litið. En þetta var mat seðlabankastjórnarinnar, og hefur sjálfsagt vakað fyrir henni það tvennt að reyna að örva til aukinnar sparifjármyndunar, sem og hitt að reyna að draga úr lánseftirspurn og þenslu. Hvort þetta hefur tekist eða ekki, held ég að sé ekki hægt að dæma um enn, vegna þess að reynslan af þessu er enn svo stutt. Ég vona, að ég hafi með þessum fáu orðum svarað spurningu hv. fyrirspyrjanda, þannig að það sé ljóst, hvernig gangurinn var í þessu máli.



Herra forseti. Ég geri ekki ráð fyrir, að ég tali langt mál að þessu sinni um þetta frv. til staðfestingar á brbl., sem hér liggur fyrir. Umræður hafa verið hóflegar og tiltölulega stuttar um svo stórt mál eins og það raunverulega er, og geri ég ekki ráð fyrir, að ég telji rétt að þessu sinni, við 1. umr. málsins, að kveikja í umræðunum, eins og kalla mætti. Það gefst tækifæri til þess að tala um þetta mál, þegar það kemur síðar úr nefnd. Þetta frv. er aðeins einn þáttur í því að hamla gegn verðbólgu, en allir eru sammála um, að verðbólgan valdi miklum vanda í okkar þjóðfélagi. Hæstv. forsrh. flutti frv. á s.l. vori, sem átti að verða til þess að setja hemil á verðskrúfuna. Þetta frv. var kallað stjfrv., en gat raunverulega ekki talist það, vegna þess að ýmsir ráðh. höfðu fyrirvara um veigamikil atriði málsins og a.m.k. einn ráðh. lýsti því yfir, að hann væri algjörlega á móti málinu í heild. En hæstv. forsrh. flutti málið og talaði fyrir því. En 1. umr. málsins í þessari hv.d. lauk ekki og málið fór ekki til n. og ekki í þá þinglegu athugun, sem það hefði vitanlega átt að fara. Ég held, að hæstv. forsrh. og jafnvel fleiri hæstv. ráðh. hafi sagt, að stjórnarandstaðan hafi snúist gegn málinu og þess vegna hafi ekki verið unnt að láta málið fá þinglega meðferð. Ég minnist þess, að form. Alþfl. og e.t.v. fleiri hv. þm. Alþfl. lýstu því yfir, að þeir mundu greiða atkv. gegn frv., við 1. umr., þeir mundu greiða atkv. gegn því, að málið færi til nefndar. Við sjálfstæðismenn gáfum aldrei slíka yfirlýsingu, og ég minnist þess, að hæstv. forsrh. sagði úr þessum ræðustóli, að hann tryði því ekki, að stærsti stjórnmálaflokkurinn sýndi það ábyrgðarleysi að vilja ekki láta þetta mál, sem hann taldi vera mjög mikilvægt, fá þinglega meðferð. En á þetta reyndi aldrei, vegna þess að 1. umr. lauk ekki. En það vil ég fullyrða, að það var á valdi hæstv. forsrh. að láta ljúka þessari umr. og láta á það reyna, hvort málið gæti fengið þinglega meðferð. En það er vissulega gott til þess að vita, að form. Alþfl. hefur fengið fyrirgefningu fyrir þessa synd, sem talin var stór á s.l. vori. Og nú er form. Alþfl. og Alþfl-menn komnir að samningaborði um vinstri stjórn. Við því er vitanlega ekkert að segja, því að hér er lýðræðisþjóðskipulag og hér er þingræðisþjóðskipulag og þingmenn og stjórnmálaflokkar hafa, sem betur fer, það frjálsræði að ákveða, með hverjum þeir vilja vinna og um hvað þeir vilja semja. Ég las það í leiðara Alþýðublaðsins í gær, að það stæði raunverulega aðeins á einu, til þess að vinstri stjórnin yrði endurreist, það væru varnarmálin. Alþb. á leikinn, segir í Alþýðublaðinu. Og það á vissulega leikinn, þ.e. hvort það ætlar áfram að streitast gegn þjóðarviljanum, því að Alþýðublaðið fullyrti, að alþingiskosningarnar síðustu sýndu ótvírætt, að meiri hluti kjósenda væri með vörnum í landinu, en ekki varnarleysi. Ég vil draga þá ályktun af þessum skrifum, að efnahagsmálin hafi verið rædd við stjórnarmyndunartilraunirnar og að efnahagsmálin séu komin á það stig, að þau séu ekki í vegi fyrir því, að vinstri stjórn verði mynduð. Nú er enginn vafi á því, að lausn efnahagsvandans í dag er ekki minni en á s.l. vori, er hæstv. forsrh. flutti sitt frv. þá, sem allir þingmenn þekkja. Ég get vel trúað því, að það séu ýmsar aðrar till., sem nú séu ræddar við stjórnarmyndunina, heldur en voru í því frv., og það hlýtur reyndar að vera, ef Alþfl. hefur fallist á þær till., sem um er að ræða. En Alþýðublaðið getur ekki um, að það muni stranda á efnahagsmálunum, heldur aðeins á varnarmálunum, ef það strandar. Nú er það svo, að þótt maður heyri fregnir á skotspónum um það, hvað sé rætt við stjórnarmyndunartilrauna, er vitanlega alls ekki rétt að vera að hafa það eftir, hvorki í þingræðu né annars staðar, og ég mun þess vegna ekki gera það. Og ef einhver hefði talað við mig í alvöru, sagt mér fréttir í trúnaði, þá verður einnig að þegja yfir því. Þess vegna er ekki unnt að ræða efnahagsmálin í dag, eins og viðhorfið er. Það verður að fresta því, þangað til málið kemur úr nefnd og þangað til það liggur ljósara fyrir, á hvaða stigi stjórnarmyndunartilraunirnar eru og hvað langt tilraunaflokkarnir eru komnir í því að semja um lausn efnahagsvandans. En það hlýtur að verða mikil breyting frá því frv., sem hæstv. forsrh. lagði fram í vor, ef samkomulag er næstum því komið á milli fyrrv. stjórnarflokka og Alþfl., vegna þess að Alþfl. leit svo á, að það frv., sem hæstv. forsrh. lagði fram, væri svo fjarstæðukennt og gróft á ýmsum sviðum, að það kæmi ekki til mála að greiða atkv. með því til 2. umr. og nefndar. Ég skal ekki fara lengra út í efnahagsmálin að þessu sinni. Það er raunverulega ekki unnt, eins og sakir standa. Við vitum, að það er nauðsynlegt að fá þingmeirihl. til þess að mynda þingræðisstjórn og taka lausn vandans fyrir á raunhæfan og skynsamlegan hátt. Það er hætt við því, að það takist alls ekki að leysa þessi mál, nema fáist samstilltur meiri hluti, sem vill beita sér fyrir heppilegri lausn. Og það er enginn vafi á því, að það er nokkuð til í því, sem hæstv. ráðh. sagði áðan, að eftir að hæstv. ríkisstj. hefur sagt af sér og eftir að hún er komin í hreinan minni hluta, er hún raunverulega stefnulaus og alls ófær um að takast á við þann vanda, sem fyrir hendi er. Það er þess vegna mjög nauðsynlegt, að það dragist ekki öllu lengur, að meiri hluti fáist. Það má ekki dragast öllu lengur. Það er einnig rétt, sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan, að ef tekið hefði verið á vandanum fyrr, þá væri hann minni. Það er alls óvíst, að það hefði tekist á s.l. vori að taka á raunhæfan hátt á vandanum, þótt málið hefði farið til nefndar og í athugun, vegna þess að þá var ekki samstilltur meiri hl. til í þinginu. Það er alveg óvíst, að það hefði tekist, þótt málið hefði farið í n. En ég vil minna hæstv. forsrh. á það, að hæstv. ríkisstj. beið allt of lengi með það að leggja fram frv. og gera till. til lausnar á vandanum. Hefði hæstv. ríkisstj. komið með frv. haustið 1973, þá hefði verið miklu hægara að leysa vandann og vandinn verið miklu minni en hann var á s.l. vori og hann er nú. En það er í rauninni, úr því sem komið er, ekki mikils virði að deila um það, sem líðið er. Það, sem er aðalatriðið, og það, sem nú skiptir máli, er, hvað er fram undan og hvað verður gert. Þetta frv., sem hér er um að ræða, felur það í sér að ýta á undan sér vandanum, og fresturinn rennur út um næstu mánaðamót. Það er stutt til næstu mánaðamóta. Þegar þessi brbl. renna út, rýkur framfærslu- og kaupgreiðsluvísitalan upp, eins og lýst er í þeirri skýrslu, sem hv. alþm. hafa fengið. Ég sé ekki ástæðu til að fara að rekja þá skýrslu, en það hlýtur öllum hv. alþm. og hæstv. ríkisstj. að vera ljóst, hvað skeður, þegar þessi lög renna út, ef ekki er veitt viðnám. Verðbólguskrúfan heldur áfram. Það er talið, að það geti orðið 50% verðbólga á þessu ári, og er þá ekkert undarlegt, þótt atvinnuvegirnir séu í hættu, þótt efnahagssérfræðingar tali um hættuástand. Það þarf að mynda meirihlutastjórn, sem gerir sér grein fyrir vandanum og leysir hann. Kannski er meirihlutastjórn komin á þröskuldinn, það veit ég ekkert um. Þeir hv. frambjóðendur, sem töluðu fyrir vinstri flokkana fyrir síðustu alþingiskosningar, töluðu um, að það ætti að beita sér fyrir vinstri stjórn, en hún yrði að vera betri en fráfarandi stjórn. Því gerðu þeir sér grein fyrir, hún varð að vera betri, Spurningin er, hvort vinstri stjórn, saman sett af fjórum flokkum, verður betri en sú fyrri. Og spurningin er, hvort vinstristjórnarflokkarnir hafa nokkuð lært á þeim s.l. 3 árum, sem þeir hafa setið í stjórn. Ég skal ekki fara út í það. Meginefni þessa frv. er að hefta vísitöluna um stundarsakir, og það hefur verið gert með því að stórauka niðurgreiðslur og taka vísitöluna úr sambandi á nokkurn hátt, með því að leggja nokkur vísitölustig til hliðar, með því að taka bifreiðina út úr vísitölunni, með því að taka hækkun á áfengi og tóbaki út úr vísitölunni, fleira hefur verið tekið út úr vísitölunni, og áður hefði slíkt verið kallað fölsun. Nú heitir það ekki það, og við skulum láta það liggja milli hluta um sinn. En niðurgreiðslur á landbúnaðarvörum hafa verið stórauknar. Þær voru auknar það mikið í maí, að viðbótarniðurgreiðslan þá er miklu hærri en allar niðurgreiðslurnar voru áður. Bændasamtökin eru óánægð með þetta, og landbúnaðurinn er vissulega í hættu út af þeirri sveiflu, sem verður á verðlagi landbúnaðarvara vegna þessara aðgerða. Ég vil benda á, að það er stórhættulegt að afnema niðurgreiðslurnar í einum áfanga, má segja, að það geti verið jafnslæmt bæði fyrir framleiðendur og neytendur. Ég geri mér hins vegar grein fyrir því, að svona miklar niðurgreiðslur geta naumast verið til frambúðar. En ég held, að það sé skynsamlegast, hverjir svo sem ráða þessum málum, að minnka niðurgreiðslurnar í áföngum, til þess að það verði ekki eins tilfinnanlegar hækkanir og hlyti að verða, ef hækkunin kæmi í einu. Þetta vil ég benda á, og veit ég, að bændurnir óska eindregið eftir, að þetta verði gert. Bændurnir spyrja ekki að því, hvort þeir eigi að fá 9,5%, sem geymd eru frá 1. júní. Ég hef heyrt á þeim, að þeir telji það víst, auk þess 1%, sem átti að koma inn í verðið 1. sept., og auk þess fleira, sem hefur komið til síðan 1. júní vegna hækkunar á rekstrarvörum og aukins kostnaðar á ýmsum liðum. Þetta er það, sem þeir eru að velta fyrir sér, og skal ég ekki fara nánar út í það. Mig minnir, að það sé í skýrslunni, sem við fengum frá efnahagssérfræðingunum fyrir stuttu, að kaupgreiðsluvísitalan muni hækka um 27 eða 28% 1. sept., ef ekkert verður að gert. En nýjustu fregnir eru, að það muni verða nokkru meira vegna líða, sem ekki hefur verið reiknað með. Í sömu skýrslu er einnig tekið fram, hversu mikið kaupgreiðslu- og framfærsluvísitalan hækkar 1. nóv., en þar sem mönnum er þetta kunnugt, er ástæðulaust að fara út í það. En allt þetta gerir það enn ljósara en fyrr, hversu brýn nauðsyn er á því, að eitthvað verði gert sem allra fyrst til þess að forða frá þeim háska, sem af taumlausum hækkunum og vísitöluskrúfunni kann að leiða. Hér var áðan talað um vaxtahækkunina, sem auðvitað er mjög tilfinnanleg fyrir allan atvinnurekstur og eykur kostnaðinn ásamt söluskattshækkuninni, sem gerð var á s.l. vetri, og ásamt rekstrarvöruhækkunum, sem eru utanaðkomandi og enginn ræður við. Ég ætla ekki að fara að fullyrða eða deila neitt um það, hvort Seðlabankinn getur raunverulega upp á eindæmi ákveðið vaxtakjör í landinu. Ég fletti upp í lagasafninu, þegar þetta kom, og það eru tvær greinar sem um þetta fjalla. Annars vegar er það, að ef maður les bara aðra greinina, þá sýnist Seðlabankinn hafa þetta vald, hann geti á eigin spýtur ákveðið vexti. En ef hin greinin er lesin, þá kemur í ljós að það er alls ekki til þess ætlast, heldur að Seðlabankinn hafi samráð við ríkisstj, og geri ekkert, sem kemur í bága við stefnu hennar. En hæstv. forsrh. vildi afsaka þetta áðan með því, að minnihlutastjórnin, eftir að hún hafði sagt af sér, væri stefnulaus, - og stefnur lausa ríkisstj. megum við ekki hafa til lengdar. Ef svo er, þá hlýtur illa að fara. Seðlabankastjórinn sagði í gærkvöldi, að ef það hefði verið rétt að tala um hættuástand á s.l. vori, þá er það ekki síður nú. Og verði áfram stefnulaus ríkisstjórn í landinu, þá hlýtur ástandið að halda áfram að versna. Við skulum vona, að úr því rætist, að okkar málum verði bjargað af ríkisstj. og Alþingi og að við fáum ríkisstj., sem tekur upp góða og heilladrjúga stefnu í okkar málum.



Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. forsrh. fyrir það svar, sem hann veitti við fyrirspurninni, þó að það væri ekki svar nema að hálfu leyti. Það liggur þó ljóst fyrir eftir þær upplýsingar, sem hann gaf hér og þm. hafa reyndar sennilega nokkuð margir vitað, að ríkisstj. hafði áður synjað Seðlabankanum um heimild til þeirra vaxtahækkana, sem hann fór fram á. Þetta liggur ljóst fyrir eftir svar hæstv. forsrh. En þá hlýtur að vakna sú spurning, þegar þetta er upplýst hér á hv. Alþ.: Er þá ekki aðgerð Seðlabankans hreint brot á 4. gr. laga um Seðlabanka Íslands, þar sem er alveg skýrt tekið fram, að hann hafi ekki heimild til aðgerða í efnahagsmálum nema með samþykki ríkisstj.? Hæstv. forsrh. afsakaði sig með því, að það væri til önnum grein í lögum Seðlabankans, sem heimilaði honum vaxtahækkun. Ég vil í þessu sambandi minna á það, sem skeði hér í vetur, þegar rætt var um byggingu Seðlabankans og deilt var á hæstv. bankamrh. þá fyrir afstöðuleysi hans í sambandi við þær deilur, sem um bygginguna urðu, að þá úrskurðaði hæstv. forsrh. það hér á Alþingi, að seðlabankastjórnin eða bankaráð Seðlabankans mundi hafa til þess heimild að gera þær ráðstafanir, sem þá voru gerðar, án þess að bera undir þann ráðherra, sem með bankamál fer. Ég hlýt því að endurtaka það, sem ég sagði hér áðan: Er ekki fullkomin ástæða til þess að láta fara fram endurskoðun á lögum Seðlabankans, ef það er komið svo, að ríkisstj. getur skotið sér undir einhverjar ákveðnar greinar, sem stangast á innbyrðis í lögunum, og notað lögin sér til framdráttar, en hlaupið frá ábyrgð, sem hún hlýtur að vera krafin um af þjóðinni, með tilvísun til þess, að Seðlabankinn hafi samkv. einhverri lagagrein heimild til að gera ráðstafanir eins og hér er um að ræða? Ég held, að það hljóti að vera komið að því og Alþingi eigi á því kröfu, að hreinsað sé til í þessu máli, þannig að við vitum, hvort Seðlabankinn, ríkisstj. eða Alþ. muni í framtíðinni stjórna efnahagsmálum þjóðarinnar. Þetta þarf að liggja alveg ljóst fyrir. En hæstv. forsrh. upplýsir, að eftir að ríkisstj. hefur synjað þessari stofnun um tiltekna aðgerð í efnahagsmálum, þá er hún samt framkvæmd. Ég held, að það fari ekki milli mála, að allt þetta veki upp umhugsun og umræður um það, að þarna þurfi vissulega að láta fara fram athugun, þannig að alþm. viti, hvar þeir raunverulega standi í sambandi við þessi mál, og að þeir viti, hvort það er ein ákveðin stofnun í landinu, sem ætlar að taka að sér stjórn efnahagsmála, án þess að Alþingi eða ríkisstj. geti nokkuð sagt um það. ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta. En það, sem ég var að fiska eftir, var það, hvort Seðlabankinn hefði fyrir fram aðvarað ríkisstj. um það, að hann mundi birta tilkynningu um vaxtahækkun, því að það er nokkurt atriði, að Alþ. viti, hvort þetta er til að brjóta niður vald hennar eða henni er sýnd sú kurteisi, að hún sé aðvöruð um svona aðgerðir fyrir fram. Ef ríkisstj. hefur verið um þetta aðvöruð og ef hæstv. forsrh. ekki beinlínis mótmælir, að hann hafi um það vitað fyrir fram, þá hlýt ég að líta svo á, að þessi aðgerð Seðlabankans, - hvort sem hún er rétt eða röng, ég ætla ekki að leggja dóm á það, því að mér er ljóst, að á þessu eru tvær hliðar, bæði sú, sem snýr að sparifjáreigendum, og sú, sem snýr að þeim, sem þurfa mesta vexti að greiða, - þá liggur það nú alveg ljóst fyrir, að ríkisstj. hlýtur að vera kölluð til ábyrgðar í þessu sambandi. Ég tel, að ríkisstj. eigi ekki að gera svo lítið úr sjálfri sér að vera að reyna að skjóta sér undan svona aðgerðum, nema það verði séð, að hún hafi ekki fengið um það að vita, en þá náttúrlega er það á ábyrgð Seðlabankans eins, að þetta hefur gerst. En samkv. 4. gr., eins og ég hef sagt hér áður, hafði ríkisstj. heimild til að stöðva þetta og gat stöðvað það, hefði hún fengið um það að vita. Hæstv. forsrh. vildi afsaka sig með því líka að benda á, að það væri ekki eðlilegt, að ríkisstj., eftir að hún hefði sagt af sér og sæti sem bráðabirgðaríkisstj., þar til önnur ríkisstj. hefði verið mynduð, sem hefði þingmeirihluta á bak við sig, gæti ekki gert slíkar aðgerðir í efnahagsmálum eins og t.d. vaxtahækkunina. En það frv., sem við erum að ræða hér, það er til staðfestingar á brbl. um tímabundnar ráðstafanir til viðnáms gegn verðbólgu, sem vissulega eru að sumu leyti nokkuð harkalegar aðgerðir í sambandi við efnahagsmál, og þessi lög eru gefin út af ríkisstj., eftir að hún hafði sagt af sér.