Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem Lára Margrét Ragnarsdóttir, 6. þm. Reykv., getur ekki sótt þingfundi á næstunni vegna veikinda leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 1. varaþm. Sjálfstfl. í Reykjavík, Katrín Fjeldsted læknir, taki sæti á Alþingi í forföllum hennar. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Geir H. Haarde, formaður þingflokks Sjálfstfl.`` Katrín Fjeldsted hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hún boðin velkomin til starfa.

Þá er hér tilkynning um utandagskrárumræðu að loknum 1. dagskrárlið og atkvæðagreiðslum, um starfsaðferðir fíkniefnalögreglunnar. Málshefjandi er hv. þm. Margrét Frímannsdóttir og hæstv. dómsmrh. verður til andsvara. Þetta er hálftíma umræða.

Herra forseti. Ég kveð mér hljóðs vegna þess að ég neyðist til að gera mjög alvarlegar athugasemdir við svör frá hæstv. forsrh. við fyrirspurn sem ég hef lagt fram og snýr að kostnaði vegna ráðstefnu svonefndrar einkavæðingarnefndar, en í svari við 3. tölul. þeirrar fyrirspurnar neitar forsrh. eða forsrn. í raun og veru að svara með vísan til þess að upplýsingar liggi ekki fyrir. Spurningin er svohljóðandi: ,,Hve mikið greiddu ráðuneyti og opinberar stofnanir í þátttökugjöld, sundurliðað eftir ráðuneytum og stofnunum?`` Svar hæstv. forsrh. er: ,,Ekki liggur fyrir hversu mikið opinberar stofnanir og ráðuneyti greiddu í þátttökugjöld.`` Punktur. Þetta tel ég, herra forseti, algjörlega ófullnægjandi frammistöðu og ég vísa til þess að í 49. gr. þingskapa er eina leiðsögnin sem liggur fyrir um fyrirspurnir en þar segir: ,,Óski alþingismaður upplýsinga ráðherra eða svars um opinbert málefni eða einstakt atriði þess gerir hann það með fyrirspurn er afhent skal forseta. Fyrirspurn skal vera skýr, um afmörkuð atriði og mál sem ráðherra ber ábyrgð á og sé við það miðað að hægt sé að svara henni í stuttu máli.`` Allar þessar forsendur fyrirspurnarinnar eru uppfylltar. Hún er skýr, hún er um afmarkað málefni og hún er um málefni sem heyrir undir hæstv. forsrh. Og það er algjörlega óásættanlegt, herra forseti, það er engin frammistaða af hæstv. forsrh. að svara þannig að ekki liggi fyrir upplýsingar sem beðið er um. Það er þess vegna sem fyrirspurnin er lögð fram. Það er verið að óska eftir því að viðkomandi upplýsinga sé aflað og þær séu lagðar hér fram. Það gengur ekki, herra forseti, að ráðherrar í æ ríkari mæli eru að reyna að koma sér undan því að sinna skyldum sínum hvað þetta varðar. Ég mótmæli því. Ég fer fram á það að hæstv. forsrh. skili nýju svari hér inn til þingsins og ég fer fram á stuðning hæstv. forseta við að þessi réttur okkar þingmanna til að krefjast upplýsinga sé virtur og hann sé varinn. Og ég fullyrði að það er í algerri mótsögn við þróunina í löggjöf á undanförnum árum, upplýsingalög, stjórnsýslulög og aðrar slíkar breytingar sem við höfum verið að gera, að það gerist nú æ algengara að hæstv. ráðherrar svíkist um að svara eins og þeim er þó rétt og skylt.

Virðulegi forseti. Hv. þm. gerir mikið mál úr svari sem er 3. liður í svari á þskj. 744, en í svarinu segir að það liggi ekki fyrir ákveðnar upplýsingar. Nú er það svo að þegar ráðherrar svara hv. þingmönnum, þá er ávallt gerð tilraun til þess að svara því sem allra best og eins og upplýsingar liggja fyrir um. En því miður er það stundum þannig að ekki er á þeirri stundu sem svarið berst hægt að svara upplýsingum af því að þær liggja ekki fyrir. Ég skal hins vegar af þessu tilefni bera þau boð til hæstv. forsrh. að þegar þær upplýsingar liggja fyrir, þá verði þeim komið til þingsins. Það kann nefnilega að vera þannig vegna bókhaldsreglna að þessar upplýsingar liggi ekki fyrir fyrr en eftir tiltekinn tíma. Ég veit að hv. þm. sem er fyrrv. ráðherra þekkir það að upplýsingar á borð við þessar þurfa ekki að berast endanlega til ráðuneyta eða stofnana jafnóðum. Til þess að svara þessu nákvæmlega hefði þá þurft að spyrja hverja einustu stofnun og hvert einasta opinbert fyrirtæki um hve mikið þeir hefðu greitt vegna þessarar ráðstefnu. Ég tel að svarið sé út af fyrir sig fullnægjandi því að það segir að þessar upplýsingar liggi ekki fyrir og þess vegna er ekki hægt að svara á þessari stundu. En ég skal koma boðum til forsrh. og væntanlega munu þá upplýsingarnar berast þegar þær liggja fyrir.

Herra forseti. Ætli það séu ekki svona 50--60 manns eða kannski í mesta lagi 100 sem hefði þurft að skoða til að vita hvað hefði kostað að senda á þessa ráðstefnu, eða hvað? Þetta er svona klukkutíma verk fyrir Stjórnarráðið þannig að þetta er auðvitað aumlegur kattarþvottur hjá hæstv. fjmrh. í þessu máli. Hins vegar er málið grafalvarlegt vegna þess að það kemur fyrir aftur og aftur og aftur og hefur færst stórkostlega í vöxt að ráðherrar sýni þinginu dónaskap af því tagi sem hv. 4. þm. Norðurl. e. nefndi hér áðan. Ég gæti í þessu sambandi nefnt svar hæstv. heilbrrh. við fyrirspurn minni um niðurfellingu afnotagjalda af útvarpi og sjónvarpi hjá öldruðum og öryrkjum sem var alveg ótrúlegt. Þannig að það kemur auðvitað fyrir aftur og aftur og það er bersýnilegt að það þarf að vanda um við ráðherrana í þessu máli. Ég tek undir áskorun hv. þm. til hæstv. forseta í þessu efni. Þetta gengur ekki, hvernig menn hafa komið fram við þingið að undanförnu.

Herra forseti. Ég þakka hæstv. fjmrh., starfandi forsrh., fyrir út af fyrir sig að reyna að klóra í bakkann fyrir hönd hæstv. forsrh. sem er fjarstaddur. En ég er honum algerlega ósammála. Svarið er allt hið aumingjalegasta og hvað varðar þennan 3. tölul., þá er það auðvitað algjörlega fráleitt að hæstv. forsrh. eigi að komast upp með að svara ekki spurningu af þessu tagi sem er skýr og afmörkuð og ætti ekki að þurfa að taka nema eftirmiðdagsstund fyrir einn embættismann að draga saman upplýsingar um. Það liggur fyrir að það kostaði 14 þús. kall inn á þessa ráðstefnu og það hefði ekki tekið nema 10 símtöl eða 15--20 símtöl að hringja í ráðuneytin og helstu stofnanir og fá upp gefið hve margir hafi sótt ráðstefnuna frá hverri og einni stofnun eða hverju og einu ráðuneyti. Auðvitað kostar stundum vinnu að draga saman þær upplýsingar sem verið er að biðja um í fyrirspurnum, en þetta er tiltölulega einföld fyrirspurn um í raun og veru lítið mál hvað umfang varðar borið saman við margt annað. Þingsköpin gefa visst svigrúm í þessum efnum vegna þess að þegar beðið er um skriflegt svar, þá stendur að það skuli að jafnaði svara eigi síðar en 10 virkum dögum eftir að fyrirspurn er lögð fram. En svigrúm er haft þarna ef þannig skyldi standa á að það þyrfti nokkra daga í viðbót að draga saman upplýsingar og iðulega höfum við þingmenn þurft að bíða lengi eftir skriflegum svörum eins og kunnugt er. Það má þá líka gera bráðabirgðagreinargerð eða skil með svari og láta þá koma þar fram að verið sé að afla frekari upplýsinga eða vinna þær. En að ætla að afgreiða málin með þessum hætti er algjörlega ólíðandi og það er stórhættulegt fyrir þingið ef það ætlar að sitja þegjandi og horfa á þróun af þessu tagi eiga sér stað. Ég ítreka því að lokum, herra forseti, þá áskorun mína til hæstv. forseta að hann og forusta þingsins standi með okkur þingmönnum í því að tryggja okkar rétt hvað þetta snertir. Og það er alveg greinilegt að það þarf að veita hæstv. ráðherrum miklu meira aðhald en verið hefur til þess að ekki fari illa hér.

Forseti hefur heyrt athugasemdir og tilmæli hv. þingmanna og mun taka málið upp við hæstv. forsrh.

Virðulegi forseti. Við alþýðubandalagsmenn flytjum hér skylt mál í þinginu, þ.e. frv. til laga um áhættu- og nýsköpunarlánasjóð. Því frv. var vísað til hv. iðnn. Eins og fram kom í umræðum um málið hér á dögunum munum við óska eftir því í framhaldi af því að þessu máli verður vísað til efh.- og viðskn. að okkar mál verði flutt úr hv. iðnn. og vistað í efh.- og viðskn. Sömuleiðis vil ég ítreka, herra forseti, það sjónarmið sem fram kom í umræðunum um Lánasjóð landbúnaðarins að ég er þeirrar skoðunar að sá sjóður og sú umræða ætti betur heima í efh.- og viðskn. Ég geri mér hins vegar ljóst að líklega er þingmeirihluti fyrir hinu en ég mun ekki greiða atkvæði með því að það mál fari til landbn.

Herra forseti. Um helgina bárust þær fréttir að til væru drög að frv. um lífeyrismál hjá ríkisstjórninni þar sem gert væri m.a. ráð fyrir verulegri skerðingu á möguleikum núverandi lífeyrissjóða. Þær fréttir sem bárust af málinu gáfu til kynna að hér væri atlaga gerð að lífeyrissjóðakerfinu án samráðs og samstarfs við samtök launafólks. Þetta setti kjaraviðræður í uppnám og fundir voru með hæstv. forsrh. Þetta eru ótæk vinnubrögð að mínu mati, herra forseti. Ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. upplýsi hvernig efnisþættir þessa frv. voru og hvernig þetta frv. er úr garði gert og hvort það hafi átt að takmarka hluta af 10% greiðslu iðgjalda. Ég spyr einnig fjmrh.: Hvað verður með lífeyrissjóði opinberra starfsmanna ef þessar hugmyndir ná fram að ganga, en þar er greitt hærra hlutfall eins og menn vita. Það er ljóst í þessu sambandi að margir renna orðið hýru auga til væntanlegs lífeyrissparnaðar. Það gefst nú tækifæri á morgun að ræða þessi mál í víðara samhengi, ekki síst út frá þeim fréttum um kaup Landsbanka Íslands á hluta í Vátryggingafélagi Íslands. Ég tel hins vegar brýnt, herra forseti, að hæstv. fjmrh. upplýsi um þetta mál, hvernig það stendur, hverju hafi verið lofað að breyta í þessu frv. af hæstv. forsrh. og hvort hér sé um að ræða þá aðferð að takmarka möguleika núverandi lífeyrissjóða í þeirri uppstokkun sem ríkisstjórnarflokkarnir ætla að standa fyrir.

Virðulegi forseti. Haustið 1995 skipaði ég nefnd sem átti að endurskoða lög um lífeyrissjóði og setja ný lagaákvæði sem ekki hafa verið í gildi fyrr. Sú nefnd skilaði ágætu verki um fjárreiður sjóðanna og skyldutrygginguna á sl. hausti og í framhaldi af því var tveimur nefndarmönnum falið að leita að samkomulagi milli ólíkra sjónarmiða og þeir hafa unnið að því verki síðan. Nefndin hefur hins vegar ekki komið saman frá því í september eða október á sl. ári trúi ég. Ég vil í tilefni af þessu segja að frv. um þetta efni hefur ekki verið lagt fyrir ríkisstjórnina heldur er það unnin innan ráðuneytisins. Hugmyndin var að kynna þetta frv. aðilum á vinnumarkaði og halda fundi í nefndinni í framhaldi af því. Það hefur komið fram af minni hálfu og forsrh. að hugmyndin er að slíkir fundir með aðilum á vinnumarkaði verði haldnir og því hefur verið lýst yfir að sjálfsforræði sjóðanna sé tryggt og að ætlunin sé að 10% gangi til þeirra. Ágreiningurinn sem uppi var í þessu máli er ósköp einfaldlega sá að það var sjónarmið þeirra sem unnu að frumvarpsdrögunum að eftir að búið væri að tryggja samtryggingarhlutann að ákveðinni upphæð þá væri einstaklingum sem í sjóðunum eru og ber að greiða í þá samkvæmt lögum heimilt að stýra hluta af fjármagninu til svokallaðra séreignasjóða. Ég minni á að séreignasjóðirnir eru gildir lífeyrissjóðir og í vissum tilvikum geta menn uppfyllt lagaskylduna með því að greiða beint í þá. Að allra síðustu minni ég á að það liggja fyrir beiðnir í ráðuneytinu þess efnis að sjóðir fái að velja fyllilega milli þess hvort allt framlagið eigi að fara til séreignasjóða eða til samtryggingasjóða. Varðandi opinberu sjóðina skal það sagt, virðulegi forseti, 

Herra forseti. Þetta er lýsandi dæmi um aðferðir núv. ríkisstjórnar. Það eru samin drög að frv. í fjmrn. þar sem skert eru réttindi launafólks. Þetta er ekki í fyrsta skipti sem það er gert. Svo þegar kemst upp um strákinn Tuma, þá er talað um að það skuli vera haft samráð. Ég bendi á að hæstv. ráðherra svaraði engu um hvað yrði með opinberu sjóðina þar sem greitt er meira en 10%, það er greitt 15,5% í þá sjóði, hvort þeir fái ekki þá greiðslu inn í sína sjóði heldur fari hluti af henni á opinn peningamarkað. Ég skil svar ráðherra einnig þannig að það hafi verið ætlunin að skerða 10%, að hluti af 10% átti að geta farið annað, og það hafi verið það sem hæstv. forsrh. Davíð Oddsson dró til baka eftir kröfu verkalýðshreyfingarinnar í viðræðum um helgina. En ég vildi gjarnan fá að vita, herra forseti, hvenær þetta frv. verður lagt fram í ríkisstjórn, hvenær það verður kynnt í stjórnarflokkunum því að stjórnarliðar hafa ekki heyrt um þessar hugmyndir og hvort þetta frv. verður á forgangslista ríkisstjórnarinnar í þingstörfum í vor. Er það ætlun ríkisstjórnarinnar að afgreiða þetta frv. á yfirstandandi þingi?

Virðulegi forseti. Ég vil taka það mjög skýrt fram af því tilefni sem hér gefst að það að tala um skerðingu í þessu sambandi eru hrein öfugmæli, hreinustu öfugmæli. Vegna hvers? Vegna þess að þetta mál snýst ekki um að það sé verið að taka nokkurn rétt af nokkrum manni. Það snýst um það hvort þeir sem greiða í lífeyrissjóði eigi að hafa eitthvað um það að segja hvar þeir fjármunir eru vistaðir eftir að tryggt er að samtryggingunni er náð. Þetta snýst um það hvort einstaklingar sem eru að leggja fé til hliðar eigi að hafa eitthvað um það að segja. Hvers vegna er verið að fjalla um þetta með þessum hætti? Það er vegna þess að vissir lífeyrissjóðir eru séreignasjóðir og taldir gildir og það sem verið er að gera er að reyna að leita lausna, málamiðlunar á milli ólíkra sjónarmiða. Það er engin skerðing sem hér á sér stað. Og ég skal endurtaka að með þetta mál verður farið eins og ætlað var, það verður unnið að því í samráði við aðila á vinnumarkaði. Vona ég, virðulegi forseti, að þetta skýri málið nokkuð og komi í veg fyrir öfugmæli eins og komu úr munni þess sem hér spurði áðan.

Herra forseti. Það er alveg augljóst af blaðafréttum og viðtölum við hæstv. forsrh. að frv. var upphaflega gert þannig úr garði að það átti að taka hluta af 10% hlutanum. Hann átti að geta runnið út á hinn frjálsa markað. Breytingin sem varð var sú að það er staðnæmst við 10%. Þannig skil ég frásagnir fjölmiðla, þannig skil ég yfirlýsingar forsrh. Það er alveg ljóst að í upprunalega frv. var verið að skerða möguleika núverandi lífeyrissjóðakerfis í þeirri uppstokkun sem átti að eiga sér stað. Og það sem er ámælisvert varðandi þennan þátt er að þetta skuli bera að með þessum hætti í viðkvæmri stöðu í kjaramálum, unnið allt að því í skjóli nætur í fjmrn. án þess að hafa eðlilegt samráð við stéttarfélögin í svona viðkvæmu máli. Ég hélt að þessi ríkisstjórn væri búin að fá nóg af því að lenda upp á kant við stéttarfélögin vegna samráðsleysis en ég sé að það er hennar stefna að vilja viðhafa þessi vinnubrögð.

Virðulegi forseti. Hv. þm. tekur ekki sönsum í þessu máli. Það er engin skerðing sem hér á sér stað, engin skerðing. Við verðum að hafa í huga að ýmsir í þessu þjóðfélagi telja að það megi gilda meira valfrelsi í lífeyrissjóðamálum. Við verðum að hafa í huga að það eru kjarasamningar í gildi á milli aðila á vinnumarkaði og þeir ganga út frá því að þeir sem eru tryggðir hjá sjóðunum hafi lítið sem ekkert um það að segja hvert peningarnir þeirra fara, hvernig þeir eru notaðir og hvernig ráðstafað. Um þetta er tekist á í þjóðfélaginu. Það sem okkur gengur til í þessari vinnu er að ná samkomulagi á milli ólíkra sjónarmiða og ástæðan fyrir því að þetta spurðist út var einfaldlega sú að við höfðum þá kynnt þetta ákveðnum fulltrúum sem áttu að vinna niðri í Karphúsi. Þess vegna fóru þessar upplýsingar niður eftir og það er ekkert við það að athuga. Það sem ég held að hafi hins vegar valdið þessum titringi var að Landsbankinn keypti hluta af VÍS á sama tíma og við vorum að vinna að þessu eðlilega starfi, sem ég tel vera og held að við ættum að vinna áfram að og helst að ljúka í vor allra hluta vegna. Það er það sem hefur valdið þessum titringi hygg ég eins og hv. þm. gat reyndar um í útvarpi ef ég heyrði rétt í gær.

Virðulegi forseti. Ég vek athygli á því orðalagi sem hæstv. fjmrh. notaði hér áðan í fyrirspurn um annað mál, að það spurðist út að verið væri að fara yfir lífeyrismálin í fjmrn., án þess að verkalýðshreyfingunni í landinu og aðilum vinnumarkaðarins hefði verið gefinn kostur á að fara yfir málin. Það er nákvæmlega sami hluturinn sem kemur upp aftur og aftur, það er eins og ríkisstjórnin vilji klúðra kjarasamningum. Hún vilji koma í veg fyrir að það náist kjarasamningar í þeirri stöðu sem uppi er. Hvað hef ég fyrir mér í þeim efnum, herra forseti? Ég hef fyrir mér í þeim efnum t.d. tillögurnar um vaxtabætur sem voru lagðar hér fram af ráðherrum ríkisstjórnarinnar þegar VR-samningurinn hafði verið gerður. Þeim lá svo mikið á að þeir lögðu fram tillögur sem kom í ljós að reyndust vera hrein vitleysa, vitlaust útreiknaðar og að öllu leyti algerlega fráleitar. T.d. kom fram að gert var ráð fyrir því að vaxtabætur væru sérstaklega lækkaðar í Reykjavík samkvæmt tillögunum eins og þær lágu fyrir. Enda kom það á daginn að ríkisstjórnin virðist ætla að draga þær að einhverju leyti til baka og hið sama er í raun og veru að segja um tillögurnar um barnabætur. Það kemur í ljós að þær eru tóm vitleysa líka. En það lá svo mikið á að bekenna um leið og VR-samningurinn hafði verið gerður að það voru lagðar fram óundirbúnar, illa unnar og ómerkilegar tillögur sem stóðust hvergi. Veruleikinn er þó sá að hæstv. forsrh. hefur séð sig tilneyddan til þess að draga þessa reikningsskekkju til baka en hann ætlar að reyna að selja það verkalýðshreyfingunni að honum þóknast að láta reikna vitleysuna upp á nýtt. Og hann ætlar að reyna að fá verkalýðshreyfinguna í landinu til þess að fallast á lakari kjör af því að hann ætlar að láta reikna vitleysurnar upp aftur. Veruleikinn er auðvitað þannig, hæstv. forseti, í þessu máli að á því verður að taka sérstaklega. Það er til mikils vansa hvernig ríkisstjórnin heldur á því og ég spyr hæstv. fjmrh.: Hver verða næstu skref í þessum vitlausu útspilum ríkisstjórnarinnar í kjarasamningunum?

Virðulegi forseti. Það er ákaflega gaman að hlusta á hv. þingmenn koma hér og tala um vitlaus útspil og sýnir í raun hug þeirra sem þola ekki að núverandi ríkisstjórn hafi sett fram sjónarmið sem koma skattgreiðendum til góða og mest þeim sem ASÍ hefur borið fyrir brjósti. Það er athyglisvert að hlusta á þessi sjónarmið þingmannsins. Varðandi lífeyrismálin vil ég bara segja það að lífeyrismál eru stærri málaflokkur en svo að hann komi aðilum á vinnumarkaði einum við. Um það hef ég talað fyrr í dag og mun halda áfram á morgun. Varðandi vaxtabæturnar skal það tekið fram að eftir fund með hæstv. forsrh. hefur komið í ljós að vegna óska frá ASÍ er ríkisstjórnin tilbúin að ræða við ASÍ um hver útfærslan á að vera og það boð stendur. Þá vil ég láta það koma fram að það að við séum að hygla landsbyggðinni á kostnað Reykjavíkur byggist væntanlega á því að fasteignamatið er öðruvísi í Reykjavík heldur en úti á landi. Þetta mál hafði verið rætt í jaðarskattanefndinni og var sæmilega rætt á milli ríkisvaldsins annars vegar og þeirra sem tóku þátt í starfi þeirrar nefndar. En það er auðvitað sjálfsagt að líta á nýjar aðferðir ef ósk kemur þar um og hún hefur komið fram. Um barnabæturnar hefur verið miklu meiri friður, enda fóru fram umræður innan nefndarinnar um hvernig hugsanlega væri hægt að dreifa barnabótum með eðlilegri hætti en nú er gert til þess fyrst og fremst að koma fjármunum til þeirra sem mest þurfa á því að halda samkvæmt áliti þeirra sem með þessi mál fara af hálfu Alþýðusambands Íslands. Það næsta sem gerist í þessum málum er að ríkisstjórnin flytur frv. vegna þess að það er nauðsynlegt að fyrir 1. maí verði komin í gildi lög sem tryggja að skattarnir verði lækkaðir frá og með 1. maí nk. en það væri náttúrlega eftir fyrirliðum Alþb. að reyna að koma í veg fyrir það af því að það gæti horft til vinsælda fyrir ríkisstjórnina.

Já, það er þannig, hæstv. forseti, að þetta snýst um vinsældir fyrir ríkisstjórnina. Það var ansi athyglisvert. Ég verð að viðurkenna að henni misheppnaðist í þessu máli vegna þess að hún lagði fram tillögur um skattalækkanir sem reyndust vera tóm vitleysa að því er varðaði vaxtabætur og barnabætur. Í vinsældakeppninni mistókst þetta hjá hæstv. fjmrh. Það er auðvitað alveg ljóst að hann gat ekki gert neitt vitlausara í sambandi við vinsældakeppnina ef það var það sem hann var að hugsa um. Ég hélt satt best að segja að við værum með ríkisstjórn í landinu sem hefði áhuga á því að taka eðlilega á kjaramálum hins almenna manns, m.a. með samningum og viðræðum við aðila vinnumarkaðarins. Það er ekki gert. Staðan er sú, og ég held ég leyfi mér að hafa það eftir einum af forustumönnum Alþýðusambands Íslands sem ég talaði við fyrir nokkrum mínútum, hann tjáði mér að núverandi vaxtabótakerfi væri betra en sú tillaga sem ríkisstjórnin hefur hér lagt fyrir vegna þess hvernig á þeim málum er haldið. Það er því auðvitað augljóst mál að í vinsældakeppninni hefur hæstv. fjmrh. mistekist í þessu máli.

Virðulegi forseti. Ef ósk kemur fram um það að halda vaxtabótunum óbreyttum af því að vaxtabótakerfið sé svo gott í núgildandi lögum, þá er sjálfsagt að verða við því. Varðandi barnabæturnar má ugglaust hugsa sér einhverja aðra útfærslu en ég hef ekki heyrt að nein óánægja hafi komið fram í stórum stíl vegna þess hvernig útfærslan er á barnabótunum. Það er hins vegar umhugsunarvert þegar maður hlustar á ræður hv. alþýðubandalagsmanna í þingsal hvernig þeir taka þessum málum. ASÍ kom á fund ríkisstjórnarinnar og bað ríkisstjórnina um útspil í skattamálum, helst fyrir fram. Ríkisstjórnin hefur nú komið með sitt útspil og þá koma þeir í þingsal, eins og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, og amast við því að við séum að færa völdin út í bæ með þessum hætti. Með öðrum orðum er það Alþb. sem á þingi er að reyna að koma í veg fyrir að ASÍ geti haft áhrif á það hvernig við ætlum að standa að breytingum á skattalögum til þess að koma skattalækkunum til almennings í landinu. Það er athygli vert.

Virðulegi forseti. Hvers lags rugl er nú þetta eiginlega? Alþb. vill koma í veg fyrir það að aumingja blessuð ríkisstjórnin geti komið kauphækkunum og skattalagfæringum til fólksins í landinu. Ja, það er nú meiri ódámurinn þetta Alþb. ef veruleikinn er nú þessi.

Það er rétt.

Hæstv. fjmrh. er auðvitað algerlega í keng með þessi mál. Veruleikinn er sá að í fyrsta lagi býr hann til vaxtabótatillögur sem eru svo vitlausar að hann verður að draga þær til baka. Í öðru lagi býr hann til barnabótatillögur sem eru svo ranglátar að hann verður að draga þær til baka. Í þriðja lagi er hann að pukrast með lífeyrissjóðsfrv. uppi í fjmrn. sem er greinilega verið að vinna á vegum Sjálfstfl. og sennilega í andstöðu við hinn stjórnarflokkinn. Allt verður þetta til þess að spilla fyrir kjarasamningum. Það er það sem við erum að gagnrýna hér, herra forseti.

Hæstv. forseti. Sl. fimmtudag féll merkilegur dómur í Hæstarétti þess efnis að óheimilt sé að greiða mismunandi grunnlaun fyrir sömu vinnu þótt greitt sé eftir samningum óskyldra stéttarfélaga. Þar með hefur Hæstiréttur kveðið upp dóm sem styrkir jafnréttislögin verulega og gerir vinnuveitendum vonandi ómögulegt að leika þann leik að greiða körlum mun hærri laun en konum á grundvelli þess að um mismunandi stéttarfélög sé að ræða, en oftast eru það konurnar sem eru á lægri launum. Að mínum dómi er hér um sigur að ræða í baráttu kvenna fyrir launajafnrétti sem á eflaust eftir að hafa mikil áhrif. Það er ánægjuefni að dómstólar fara að nýtast í jafnréttisbaráttu hér á landi eins og raunin hefur verið í öðrum löndum, eins og t.d. Bandaríkjunum þar sem dómstólar hafa leikið stór hlutverk í að fylgja lögum eftir og beitt háum sektum gegn þeim sem gerast brotlegir en það er reyndar ekki gert í því tilviki sem hér um ræðir. Dómurinn segir einfaldlega: ,,Það ber að greiða sömu laun fyrir sömu vinnu``, eins og reyndar hefur verið kveðið á um í lögum hér á landi frá 1961, en verið freklega brotið. Nú er það spurning mín til hæstv. fjmrh.: Hvernig hyggst hann bregðast við þessum dómi og hefur verið kannað innan fjmrn. hvaða áhrif hann hefur á ríkiskerfið?

Virðulegi forseti. Ég tek undir það með hv. þm. að jafnréttismálin eru stórmál fyrir íslenska þjóð og að þeim ber okkur öllum að vinna. Ég held hins vegar að sá dómur sem féll í Hæstarétti og vitnað var til sé með þeim hætti að óvíst sé hvort hann geri jafnréttisbaráttunni gagn. Samkvæmt þessum dómi segir að það megi ekki mismuna fólki í launum þótt um sé að ræða ólíka kjarasamninga við tvö félög sem hafa byggt á mismunandi áherslum í samningum. Það er ekkert tillit tekið til þess að réttindi, t.d. lífeyrisréttur, fæðingarorlof og veikindaréttur, séu ólík samkvæmt þessum samningum. Það verður að taka fram að það liggur fyrir í þessu tilviki að þeir einstaklingar sem í hlut eiga, hvort sem það eru karlar eða konur, gátu valið um í hvoru félaginu þeir voru. Mér sýnist, vegna þess að það er spurt um viðbrögð af okkar hálfu, að þetta ýti undir nauðsyn þess að samningar verði gerðir á grundvelli breytts launakerfis þannig að launaákvarðanir eigi í frekari mæli en hingað til stað úti í stofnunum þar sem nauðsynlegt verður að samræma þessi sjónarmið þar og koma í veg fyrir að slík skörun geti átt sér stað. Ég ítreka það og undirstrika að þessi dómur þýðir það að mínu viti, nema ég hafi misskilið hann, að Alþingi gæti með lögum tekið niður fæðingarorlof, veikindarétt og lífeyrissrétt opinberra starfsmanna og sett öll þessi réttindi jöfn þeim sem gerast á almennum vinnumarkaði. Það hefði engin áhrif fyrir jafnréttið ef það er tryggt að launaútkoman sé sú sama. Það er einungis horft á hluta af heildarkjörunum. Ef ég skil dóminn rétt er hann ekki, því miður, jafnréttisbaráttunni til framdráttar.

Hæstv. forseti. Mér þykir þessi túlkun hæstv. fjmrh. afar undarleg. Málið snýst um hvort jafnréttislögum er fylgt og hvort vinnuveitendur sinna þeirri skyldu sinni að greiða sömu laun fyrir sömu vinnu óháð því í hvaða stéttarfélagi fólk er. Við vitum ósköp vel að sá leikur hefur verið leikinn stundum að kalla störf sitt hvoru nafninu þó um nákvæmlega sama starfið sé að ræða, en oft er á grundvelli þess að menn eru í öðru stéttarfélagi samið öðruvísi. Ég vil bara benda á það sem kemur fram í Morgunblaðinu sl. laugardag að opinberir starfsmenn eru ekkert sammála þessari túlkun. Það kom hér greinilega fram þegar verið var að ræða lögin um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna að það er hreint ekki sameiginlegur skilningur á því hvað þessi félagslegu réttindi þýða sem vissulega eru í sumum tilvikum meiri meðal opinberra starfsmanna, en málið snýst um það að fólkið sem er að vinna hlið við hlið, sama starfið, fái sömu grunnlaun fyrir það.

Virðulegi forseti. Ég verð enn á ný að taka undir það sem hv. þm. sagði, eins og ég sagði í upphafi síðustu ræðu minnar. Ég tel að fólk eigi að hafa sömu laun fyrir sömu vinnu og það eigi ekkert að fara í grafgötur með slíkt. En þegar við tölum um laun og launakjör, þá tel ég að við getum ekki einungis byggt á þeirri upphæð sem kemur í launaumslagi. Það verði að taka tillit til mismunandi réttinda og þar beri okkur að virða að kjarasamningar eru ólíkir. Það liggur fyrir að fæðingarorlof og veikindaréttur opinberra starfsmanna er betri en yfirleitt á almenna vinnumarkaðinum og ég tel að það megi virða til fjár og það hafa stéttarfélögin gert í raun með því að leggja mismunandi áherslur. Það er enginn vafi á því að opinberir starfsmenn hafa lagt áherslu á þessi félagslegu réttindi. Ef Hæstiréttur segir hins vegar að þrátt fyrir þetta skuli launin vera jöfn, þá komumst við í mikil vandræði og mín viðbrögð eru þau: Reynum að koma launaákvörðunum sem mest út á vinnustaðina sjálfa þar sem auðvitað verður að semja með aðild viðkomandi stéttarfélaga.

Herra forseti. Þann 5. febrúar sl. bar hv. þm. Sigríður Jóhannesdóttir fram fyrirspurn í þinginu um gang mála varðandi endurskoðun á lögum um Lánasjóð ísl. námsmanna. Eins og kunnugt er hefur lengi verið beðið eftir að það loforð hæstv. ríkisstjórnar verði efnt að endurskoða lögin. Ekki síst bíður námsmannahreyfingi óþreyjufull, enda búa námsmenn við óhóflega endurgreiðslubyrði og eftirágreiðslu námslána sem hafa verið helstu ásteytingssteinarnar í málinu. Hv. þm. hafa annað slagið í vetur borið fram fyrirspurnir um endurskoðunina og hafa svör hæstv. ráðherra jafnan verið á þá leið að lagafrv. líti dagsins ljós á næstunni. Svona hefur þetta gengið frá því sl. haust og eftir áramót er sama staðan uppi þótt hæstv. forsrh. hafi við fjárlagaumræðuna um áramótin látið að því liggja að aðeins tæknilegir örðugleikar kæmu í veg fyrir að tillögurnar væru færðar í frumvarpsbúning fyrir áramót, eins og hann orðaði það. 5. febrúar sl. svarar hæstv. menntmrh. því til við fyrirspurn hv. þm. Sigríðar Jóhannesdóttur að þann 6. febrúar, þ.e. daginn, eftir, ættu að liggja fyrir tillögur frá námsmönnum og að í kjölfarið yrðu teknar lokaákvarðanir um efni frv. sem yrði lagt fyrir þingið á næstu vikum. Síðan þá eru liðnar nokkrar vikur og því spyr ég, herra forseti: Liggur nú fyrir endanleg gerð frv. í ráðuneytinu eða drög að því? Hvers efnis er það í stuttu máli? Er þar fallist á samtímagreiðslur? Það er í stuttu máli það sem ég er að spyrjast fyrir hér. Hvenær verður frv. lagt fyrir þingið? Og kannski svona í lokin: Hvað hefur tafið orminn langa?

Herra forseti. Það er rétt sem fram hefur komið í þessari fyrirspurn að það komu tillögur til mín frá námsmannahreyfingunum 6. febr. sl. Það hefur verið unnið úr þessum tillögum og frv. liggur nú fyrir, en það vantar kostnaðarmatið og að átta sig á því hvernig er unnt að fella þær hugmyndir sem við erum með innan þess ramma sem forsvaranlegur er með hliðsjón af þeim kostnaði sem af breytingunum hljótast.

Herra forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir svarið en ég lagði fram nokkrar spurningar og tel að þeim hafi ekki öllum verið svarað. Ég vil gjarnan fá að vita hvort í þessum frumvarpsdrögum væru útfærslur á samtímagreiðslum, ég spurði um það. Og í öðru lagi: Hvenær verður frv. lagt fyrir þingið? Getur hæstv. ráðherra gefið þinginu einhverjar frekari upplýsingar um það heldur en nú liggja fyrir?

Herra forseti. Varðandi útfærslu á einstökum greinum frv. þá mun ég ekki skýra frá því hér og nú. Það mun koma fram þegar frv. verður lagt fyrir Alþingi. Varðandi dagsetningar þá stefni ég að því að frv. liggi fyrir þannig að Alþingi geti afgreitt það í vor.

Hæstv. forseti. Það er ýmsum minnisstætt að geðsviði Sjúkrahúss Reykjavíkur var á sl. ári gert að spara 2 millj. kr. og í því skyni var lokað þar, að því er sagt var tímabundið, deild fyrir langveika geðsjúklinga. Það blasti á þeim tíma við hverjum þeim sem kynnti sér þessar ráðstafanir að sparnaður af þeim yrði enginn því að til að vista hluta af þeim sjúklingum sem þarna voru fyrir á deild sem var rekin með lágmarkskostnaði þurfti margfalt dýrari úrræði eða allt að tíu sinnum dýrari en eru í Arnarholti og þannig var allur sparnaður fyrir bí og vel það. En allt þetta fólk missti þarna heimili sitt og mörgum hefur liðið afskaplega illa síðan. Menn hafa bundið miklar vonir við að deildin yrði opnuð nú eftir áramót en hver dagsetningin eftir aðra sem hefur verið gefin upp hefur brugðist. Síðast kom skrifleg beiðni frá yfirlækni geðsviðs og hjúkrunarforstjóra fyrir fund en afgreiðslu hennar var frestað. Því vil ég spyrja hæstv. heilbrrh.: Er fyrirhugað að opna umrædda deild í Arnarholti eða er meiningin að ,,spara`` meira á þessum sjúklingum? Ef á að opna deildina, þá hvenær?

Virðulegi forseti. Vegna þeirrar fyrirspurnar sem hér er fram borin um breytingar sem urðu í Arnarholti á sl. ári þá er því til að svara að það eru stjórnendur Sjúkrahúss Reykjavíkur sem fara alfarið með stjórn þessara mála. Það er ekki ákveðið í heilbrrn. hvort þessi eða aðrar deildir eru opnar. Sjúkrahús Reykjavíkur hefur vissar fjárveitingar og innan þess fjárlagaramma munu þeir stjórna sínu sjúkrahúsi. Ég get ekki svarað því hvort sú ákveðna deild sem hér er um að ræða verður opnuð eður ei. En þarna urðu vissir tilflutningar eins og hv. þm. man. Það voru sjúklingar inni á Arnarholti sem fluttust í annað hús, líka vegna þess að húsið þótti ófullnægjandi og á því þurfti að gera vissar breytingar og lagfæringar. Ég veit ekki hvort þær lagfæringar hafa átt sér stað.

Hæstv. forseti. Það er að vísu rétt að þetta sjúkrahús heyrir undir Sjúkrahús Reykjavíkur en æðsti yfirmaður heilbrigðismála í landinu er heilbrrh. og hann hlýtur að vilja hafa eitthvað um það að segja til hvaða ráðstafana er gripið þegar slíkar sparnaðarráðstafanir eru framkvæmdar. Ég skora á hæstv. ráðherra að beita sér í þessu máli og láta opna þessa deild, nr. 35, á Arnarholti. Þetta er mjög ódýrt úrræði. Þetta hefur verið mjög vinsælt og gefist vel og mér er kunnugt um að þeir sjúklingar, sem hefur þurft að vista núna á deild á Sjúkrahúsi Reykjavíkur, sem er tíu sinnum dýrara heldur en Arnarholt, eru orðnir fjórir af þeim tólf sem voru á deild 35 á Arnarholti. Við vitum öll hvað það úrræði kostar og það hlýtur að vera þjóðfélagslega mjög brýnt að opna þessa deild aftur. Mér er kunnugt um að hreingerningin og þær lagfæringar sem þarna áttu að fara fram hafa farið fram og þarna er ekki neitt að gera nema opna deildina aftur.

Virðulegi forseti. Ef stjórnendum Sjúkrahúss Reykjavíkur sýnist svo að það sé faglega rétt að opna þessa deild aftur þá er ég alveg viss um að þeir munu gera það.

Hæstv. forseti. Í ályktun sem okkur þingmönnum Austurl. hefur borist varðandi Fljótsdalsvirkjun frá samtökum áhugafólks um verndun hálendis Austurlands kemur fram að fulltrúar Landsvirkjunar hafa lýst því yfir að ekki þurfi að fara fram umhverfismat fyrir Fljótsdalsvirkjun. Ég beini fsp. minni til hæstv. umhvrh.: Er það svo að ekki þurfi að fara fram umhverfismat vegna virkjunar í Fljótsdal?

Hæstv. forseti. Í lögunum um mat á umhverfisáhrifum er skýrt kveðið á um það að framkvæmdir sem þegar hafa verið heimilaðar áður en þau lög tóku gildi þurfi ekki að fara undir umhverfismat. Nú hef ég hvorki fyrir framan mig lögin um Fljótsdalsvirkjun né heldur lögin um umhverfismatið en ég hygg að ég muni þetta rétt og það sé nokkuð skýrt kveðið á um þetta og það þurfi þá að grípa til annarra ráða ef það eigi að knýja á um það að hugsanleg Fljótsdalsvirkjun fari undir umhverfismat. Vafalaust er það rétt eins og hv. fyrirspyrjandi nefnir að fulltrúar Landsvirkjunar telja sig hafa til þess fullgild lagaákvæði að fara í þessar framkvæmdir án þess að framkvæmdir fari í mat á umhverfisáhrifum. Það er hins vegar aðeins með nýjar framkvæmdir, nýjar virkjanir, sem ákveðnar eru eftir að lögin um mat á umhverfisáhrifum tóku gildi, svo og hugsanlega ef um er að ræða þær breytingar, einhverra hluta vegna á Fljótsdalsvirkjun að væntanleg framkvæmd þar, hvernig sem það verður nú, brjóti að einhverju leyti í bága við lögin sem samþykkt voru á sínum tíma eða að ástæða verði talin til að taka þau lög upp eða endurskoða sem gæti opnast farvegur fyrir það að taka framkvæmdirnar undir lögin um mat á umhverfisáhrifum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. umhvrh. svarið. Ég hefði gjarnan viljað heyra það frá hæstv. umhvrh. hvort hann telji ekki eðlilegt að fram fari umhverfismat vegna svo gífurlega mikilla framkvæmda. Það má reikna með því að margir mundu vilja koma fram athugasemdum sínum í ljósi þess að hér er um miklar náttúruperlur að ræða á framkvæmdasvæðinu.

Hæstv. forseti. Það var spurt um vilja minn til þess eða skoðun á því hvort ég teldi að það væri æskilegt að þessi virkjun færi undir mat á umhverfisáhrifum. Ég get lýst því yfir að ég teldi að það væri æskilegt vegna þess að ég tel að það sé æskilegt með allar stórframkvæmdir af þessu tagi og eins t.d. með þessa virkjun. Þess vegna eru lögin um mat á umhverfisáhrifum sett til þess að geta tekið framkvæmdir af þessu tagi til svokallaðs umhverfismats og auðvitað ætti það við um þetta. En hér ræður löggjafinn eða hann hefur sett sér leikreglur hvað þetta varðar bæði fyrir þann sem framkvæmdaleyfið hefur og gagnvart eldri lögum. Þegar lögin um mat á umhverfisáhrifum voru sett þá tóku þau það beinlínis fram að heimildir sem áður höfðu verið gefnar út skyldu standa þannig að ég held að þá yrði löggjafinn að taka málið upp, ef hann vildi gera það, og þá hygg ég að lög um Fljótsdalsvirkjun heyri undir iðnrh. en ekki umhvrh. ef ganga ætti svo langt og ef það yrði niðurstaða löggjafans að grípa þannig inn í málið.

Virðulegi forseti. Á undanförnum árum hafa af og til birst í fjölmiðlum fréttir þess efnis að lögreglan greiðir fyrir ábendingar og gerir samninga við afbrotamenn sem veita þeim upplýsingar. Fréttir þessar hafa í flestum tilvikum verið óstaðfestar. Nú bregður hins vegar svo við að frá og með síðustu áramótum höfum við fengið staðfestar fréttir þess efnis að slík viðskipti hafi átt sér stað, samanber fréttir Stöðvar 2 og Bylgjunnar frá 10. og 11. janúar sl., þar sem greint var frá því að yfirmaður fíkniefnalögreglunnar hefði mælt með því að dæmdur fíkniefnasali fengi leyfi til að nota byssu. Þessi einstaklingur hafði þá áður hlotið dóm hér á landi fyrir fíkniefnamisferli og þar áður verið dæmdur erlendis og þá tekinn með fíkniefni og ólögleg skotvopn. Dómsmrn. synjaði áðurnefndri umsókn um byssuleyfi og byggði synjun á umsögn lögreglunnar í Reykjavík um brotaferil þessa einstaklings sem í hlut á. Komið hefur fram að yfirmaður fíkniefnalögreglunnar telur að hann hafi með fullnægjandi hætti greint bæði lögreglu og ráðuneytisstjóra frá uppáskrift sinni. Getum hefur verið leitt að því að umrædd meðmæli hafi verið liður í viðskiptum fíkniefnalögreglunnar við brotamanninn sem hafi miðlað upplýsingum til lögreglunnar í staðinn. Lögreglustjórinn hefur lítið látið frá sér fara um það hvort honum hafi verið kunnugt um meint viðskipti en vísað til þess að fíkniefnalögreglunni hafi verið ljós afstaða sín í þeim efnum. Ábyrgð lögreglustjóra hlýtur þó að vera öllum ljós og verða að teljast litlar líkur á því að fíkniefnalögreglan hafi keypt upplýsingar án vitneskju lögreglustjóra eða annarra yfirmanna lögreglunnar. Yfirmaður fíkniefnalögreglu hefur lýst því yfir að greitt hafi verið fyrir upplýsingar en að engar reglur gildi um það hvernig skuli að því staðið enda engar lagaheimildir fyrir hendi sem heimila lögreglunni slíkt. En það er heldur ekki að finna ákvæði sem banna lögreglunni að greiða fyrir upplýsingar. Yfirmenn fíkniefnalögreglu hafa þó ítrekað gengið eftir því við yfirmenn lögreglu og dómsmála að reglur yrðu settar um þessi viðskipti sem og aðrar óhefðbundnar rannsóknaraðferðir. Í grein í tímaritinu Mannlífi sem kom út nú fyrir helgi og tekur yfir 20 síður er fjallað um samskipti fíkniefnalögreglunnar við ákveðinn afbrotamann, þann sama og sótti um umrætt byssuleyfi. Í þessari grein koma fram mjög alvarlegar fullyrðingar og ásakanir þess efnis að hér séu stunduð stórfelld fíkniefniviðskipti í skjóli samninga sem gerðir hafa verið við fíkniefnalögregluna. Það er ekki ástæða til þess hér að tíunda þær fullyrðingar eða frásagnir nafngreindra heimildarmanna eða ónafngreindra sem koma fram í greininni. Hins vegar er full ástæða til þess að Alþingi krefjist þess að fram fari rannsókn á því hvort þessar fullyrðingar eru réttar þar sem um er að ræða starfsheiður manna og ekki síður vegna þess að sagt er þannig frá starfsaðferðum fíkniefnalögreglunnar að útilokað er fyrir Alþingi að láta sem vind um eyru þjóta. Neysla vímuefna er stöðugt vaxandi vandamál í þjóðfélaginu og hér eru á ferðinni fullyrðingar þess efnis að einhver umsvifamestu fíkniefnaviðskipti fari fram nánast í skjóli fíkniefnalögreglu en ég hef talið að deildin standi sig vel miðað við þann aðbúnað og þær fjárveitingar sem hún fær. Samningar um uppljóstrun brotamanna eru þekktir erlendis frá og fullyrt er að þeir hafi hugsanlega leitt til spillingar sem við höfum trúað að lögreglan hér væri laus við. Hugsanlega geta verið rök fyrir því að lögreglunni sé nauðsynlegt að hafa heimildir til að gera samninga en um slíka samninga verða þá að gilda skýrar reglur og öll slík viðskipti verða að vera undir ströngu eftirliti yfirmanna eða þar til skipaðra eftirlitsmanna og mega undir engum kringumstæðum verða til þess að hylma yfir afbrot hvað þá að þau séu stunduð í skjóli slíkra samninga. Við hljótum því að krefjast þess að rannsókn fari fram á þeim staðhæfingum sem komið hafa fram að undanförnu, nú síðast í tímaritinu Mannlífi. Aðrar fréttir af starfsemi lögreglunnar er óhjákvæmilegt að ræða en það er sala hennar á 24 skammbyssum í eigu lögreglunnar sem fór fram snemma árs 1991. Í lögum kveður skýrt á um að meðferð þessara skotvopna er einungis leyfileg í undantekningartilvikum og mínum huga er ekkert sem réttlætir það að lögreglan losi sig við vopn með þeim hætti sem þarna virðist hafa verið gert. Ég beini því eftirfarandi spurningum til hæstv. dómsmrh.: Var ráðuneytinu kunnugt um eða veitti það heimild til þess að lögreglan seldi 24 skammbyssur 4. febrúar 1991? Telur ráðherra þessa sölu lögreglunnar samrýmast hlutverki löggæslunnar? Er ráðherra kunnugt um að lögreglan hafi innt af hendi fjárgreiðslur eða veitt annars konar fyrirgreiðslu til brotamanna eða annarra fyrir uppljóstranir eða ábendingar um sakhæft athæfi? Hefur ráðherra eða ráðuneytið veitt heimildir til viðskipta af þessu tagi og ef svo er, á hvaða lagaheimildum byggir það leyfi? Hver er afstaða hæstv. ráðherra til slíkra viðskipta? Á að leyfa þau? Ef svo er, mun ráðherra þá beita sér fyrir því að um þau verði settar skýrar reglur? Og síðast en ekki síst: Mun ráðherra beita sér fyrir því að opinber rannsókn fari fram á þeim alvarlegu fullyrðingum sem birst hafa um samninga sem fíkniefnalögreglan á að hafa gert? Ef ekki, hvernig hyggst ráðherrann kanna sannleiksgildi þessara fullyrðinga?

Herra forseti. Í tilefni af þeim fyrirspurnum sem hér hafa verið bornar fram get ég í upphafi staðfest að dómsmrn. veitti leyfi til þess í febrúarmánuði 1991 að tilteknar skammbyssur í eigu lögreglu yrðu seldar. Í samræmi við þær reglur er um sölu á skammbyssum gilda geta einstaklingar fengið keyptar nýjar eða notaðar skammbyssur að fengnu leyfi dómsmrn. Slík leyfi eru háð tilteknum þröngum skilyrðum. Sala þeirra vopna er spurning hv. þm. lýtur að fór á sínum tíma fram í samræmi við þessar reglur samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið. Um þessar mundir er til meðferðar í ríkisstjórn frv. til vopnalaga þar sem m.a. er ráð fyrir því gert að strangari reglur gildi í þessum efnum en verið hefur. Þar er að því stefnt að vopn sem þessi verði ekki seld á almennum markaði. Hvað varðar fjárgreiðslur eða fyrirgreiðslur lögreglu vegna upplýsinga er þetta að segja: Samkvæmt upplýsingum frá lögreglustjóranum í Reykjavík veitti ráðuneytisstjóri dómsmrn. árið 1983 lögregustjóranum í Reykjavík munnlega heimild til að greiða uppljóstrunarmanni fyrir upplýsingar sem leitt hafi til haldlagningar á fíkniefnum. Sú heimild mun hafa verið bundin því skilyrði að hófs yrði gætt við ákvörðun greiðsluupphæðar og að hún færi eftir mati lögreglustjóra hverju sinni. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ráðuneytið hefur fengið um framkvæmd slíkra mála hjá lögreglustjóranum í Reykjavík mun þeim hafa verið háttað í samræmi við ofangreinda munnlega heimild en slíkar greiðslur munu vera fátíðar samkvæmt upplýsingum lögreglunnar. Engin skýr lagaheimild er fyrir slíkum greiðslum fyrir upplýsingar í lögum en ráðuneytið hefur ákveðið að fela ríkislögreglustjóra að gera tillögur um það hvort slíkar greiðslur eigi að leyfa og þá eftir hvaða almennu reglum. Eins og kunnugt er eru slíkar greiðslur í öðrum löndum mikilvægur hluti af rannsókn afbrotamála, ekki síst fíkniefnamála. Að undanförnu hefur nokkuð fjölmiðlaumræða orðið um það að lögreglufulltrúi hjá ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík hafi skrifað sem meðmælandi á byssuleyfi tiltekins afbrotamanns. Þeirri umsókn um byssuleyfi var synjað í dómsmrn. Jafnframt hefur verið til umfjöllunar reynslulausn sem sami maður fékk í júlímánuði 1991 eftir að hafa afplánað helming af þeirri refsingu er hann var dæmdur til að afplána. Fangelsismálastofnun ríkisins veitti umrædda reynslulausn að fengnum meðmælum fullnustumatsnefndar er starfaði þá samkvæmt reglugerð nr. 568/1988. Umsagnir fullnustumatsnefndar voru ekki rökstuddar sérstaklega á meðan hún starfaði en hún var lögð niður samfara gildistöku reglugerð nr. 29/1993, um fullnustu refsidóma. Í þessu efni er rétt að taka fram að óheimilt er með öllu og refsivert af hálfu lögreglu að hylma yfir grun um refsiverða háttsemi, semja um að menn geti sloppið við viðurlög eða ákæru eða á nokkurn annan hátt að láta grun um refsiverða háttsemi afskiptalausa. Slíkt væri hvort tveggja í senn brot í opinberu starfi sem og hlutdeild í viðkomandi afbroti. Af hálfu lögreglustjórans í Reykjavík hefur því alfarið verið hafnað að slíkt hafi gerst eða tíðkast hjá lögreglunni í Reykjavík. Ég hef ekki ástæðu til að vefengja þá fullyrðingu. En það er vissulega óþolandi fyrir lögregluna í Reykjavík að sitja undir slíkum ásökunum. Almenningur á að sjálfsögðu rétt á að öllum efasemdum í þeim efnum verði eytt. Það er mjög mikilvægt til þess að fyllsti trúnaður ríki á hverjum tíma um starfsemi lögreglunnar. Af þeim sökum hefur ráðuneytið nú til mjög alvarlegrar skoðunar hvort ríkissaksóknara verður falið að taka það mál til sérstakrar rannsóknar sem hér hefur verið gert að umtalsefni.

Virðulegi forseti. Enginn er hafinn yfir gagnrýni. Löggæslan eins og aðrir hlutar stjórnsýslunnar er engin undantekning. En gagnrýnin verður að vera réttmæt og málefnalega sett fram og með rökstuðningi. Varast ber allan æsifréttastíl. Heilbrigð gagnrýni og aðhald frá almenningi og stjórnvöldum er nauðsynleg. Öðruvísi skapast ekki gagnkvæmt traust milli borgara og lögreglu. Ég spyr: Eru einhverjar líkur á að þær sakir sem greinarhöfundur Mannlífs ber á fíkniefnalögregluna séu sannar? Hæstv. dómsmrh. verður að taka á málinu. Aðgerðaleysi elur á efasemdum. Það hefur komið fram í viðtölum við yfirmenn lögreglunnar að notaðar hafi verið svokallaðar óhefðbundnar aðferðir í baráttunni við fíkniefnasalana. Hafi eitthvað farið úrskeiðis verður að lagfæra vinnulagið, lögbinda reglur og skapa lögreglunni það vinnuumhverfi að boðlegt sé. Það er almennt viðurkennt að lögreglan er í fjársvelti og það verður að gera kröfu til stjórnvalda að bæta þar úr. Fjölga verður í fíkniefnalögreglunni og gera henni kleift að koma sér upp þeim tækjum sem duga í baráttunni við undirheimana. Vandinn er um allt land. Útihátíðir á landsbyggðinni á sumrin eru kjörland fyrir fíkniefnasalana. Þeir flykkjast þangað í leit að nýjum fórnarlömbum og til þess að að fylla á hjá fíklunum. Virðulegi forseti. Það verður að leggja allt í sölurnar til þess að markmið hæstv. dómsmrh. um fíkniefnalaust Ísland fyrir árið 2002 verði að veruleika.

Herra forseti. Fíkniefnavandinn hefur oft borist í tal hér á hinu háa Alþingi á þessu kjörtímabili en oftast vegna upplýsinga um vaxandi fíkniefnaneyslu, ekki síst meðal ungs fólks. Þær upplýsingar um starfsaðferðir fíkniefnalögreglunnar sem fram hafa komið í fjölmiðlum að undanförnu, einkum og sér í lagi í tengslum við einn meintan fíkniefnasala, eru nýtt sjónarhorn í umræðuna þar sem athyglin beinist að fíkniefnasölunni og að starfsaðferðum lögreglunnar í því sambandi. Þær ásakanir sem koma fram í nýútkomnu blaðaviðtali þess efnis að meintur fíkniefnasali hafi fengið starfsleyfi frá fíkniefnalögreglunni til að verða stærsti fíkniefnasali á Íslandi, koma upp um keppinauta sína og safna auði, eru það alvarlegar að Alþingi hlýtur að spyrja hvort gengið er svo langt að það sé litið fram hjá þessu sem glæpsamlegu athæfi og hvort lögreglan sé komin út fyrir allt það sem lög heimila. Svör hæstv. ráðherra við fyrirspurn málshefjanda áðan voru nokkuð skýr en ekki að öllu leyti. Ég óska eftir því að umrædd rannsókn sem ráðherra taldi hugsanlega eigi sér stað því að það hlýtur að vera nauðsynlegt að komast til botns í svo mikilvægu máli. Við kvennalistakonur hvetjum til mikillar festu á þessu sviði. Líf of margra hefur verið lagt í hættu og rúst vegna fíkniefnasölu. Það er engin tilviljun að fíkniefnabraskið er svona umfangsmikið hér á landi því að þetta er með arðbærustu atvinnugreinum í veröldinni auk vopnasölu og klám- og kynlífsiðnaðar, en svo virðist sem á hinu síðastnefnda sviði séu sams konar vandamál hvað varðar eftirlit löggjafans. Frelsi einstaklingsins virðist vera virt svo mikils að vernd hins almenna borgara sé teflt í tvísýnu. Þessu verður að linna og því krefst ég þess að umrædd rannsókn fari fram og Alþingi verði gefin skýrsla um málið.

Herra forseti. Þær ásaknir sem koma fram á hendur fíkniefnalögreglunni og yfirmönnum hennar í tímaritinu Mannlífi eru mjög alvarlegar, bæði fyrir lögregluna, því þær grafa undan trúnaðartrausti hennar, og einnig fyrir þá einstaklinga sem hafa mannorð sitt að verja. En það er greinilegt að þessi vinnubrögð hafa verið gagnrýnd innan lögreglunnar og verið á vitorði manna þar því að fyrir um það bil ári kom maður á skrifstofu mína hér í þinginu og sagði mér frá því að þarna væri ekki allt eins og hann teldi að rétt væri með vinnubrögð. Ég átti erfitt með að trúa því sem hann sagði mér en það sem hann sagði mér er nánast það sem kemur fram í þessu blaði. Ég tel þetta vera svo alvarlegar ásakanir að það verði að rannsaka sannleiksgildi þeirra og ég fagna því að hæstv. dómsmrh. hyggst fara fram á athugun á þessum málum og talaði um að ríkissaksóknari færi í það mál en ég spyr hæstv. dómsmrh.: Hverjir eru hæfir til að gera úttekt á vinnubrögðum fíkniefnalögreglunnar? Getur ríkissaksóknari t.d. farið fram á það við lögregluna að hún geri úttekt á þessu? Er lögreglan sem samstarfsmenn fíkniefnalögreglunnar hæf eða jafnvel vanhæf til þess að gera slíka úttekt? Ef í ljós kemur að þessar ásakanir reynast réttar, sem ég vona nú að sé ekki, þá vil ég spyrjast fyrir um það hvor yfirmenn verði látnir sæta ábyrgð. Og einnig ef í ljós kemur að þau vinnubrögð hafi verið viðhöfð sem nefnd eru í Mannlífi, þá vil ég einnig spyrja: Var það með vitneskju og vitund æðstu yfirmanna löggæslunnar hér á landi? Það er alveg greinilegt að þessi umfjöllun um málefni fíkniefnalögreglunnar krefst gagngerðrar rannsóknar á sannleiksgildi hennar.

Virðulegi forseti. Þegar fíkniefnadómstóllinn var lagður niður var rannsókn fíkniefnamála ekki fenginn Rannsóknarlögreglu ríkisins af einhverjum ástæðum, heldur heyrði fíkniefnadeildin undir lögreglustjórann í Reykjavík. En þar sem fyrir liggur að starfsemi fíkniefnadeildar verði nú á vordögum færð til Rannsóknarlögreglu ríkisins er e.t.v. ástæða til að koma í veg fyrir að þau mistök og sú misbeiting valds sem fíkniefnadeildin virðist hafa gert sig seka um verði með í farangrinum þegar Rannsóknarlögregla ríkisins tekur við. Ég gæti ef tími ynnist til rakið hér frásögn af því að fíkniefnadeildin gerði húsleit hjá fólki án húsleitarheimildar sem er skýlaust lögbrot. Ég gæti líka bent á mörg tilvik þar sem fíkniefnadeildin hefur misbeitt valdi sínu og farið offari. Í einu tilviki var talin þörf á því að hafa tal af konu einni er bjó í smáþorpi úti á landi. Í stað þess að senda einn lögreglumann með handtökutilskipun, sem flestum hefði þótt fullnægjandi í þessu tilfelli, taldi yfirmaður fíkniefnalögreglunnar ástæðu til að senda flugvél fulla af einkennisbúnum lögregluþjónum frá Reykjavík ásamt tveim lögreglubílum úr nærliggjandi kaupstað með alla tiltæka lögregluþjóna á vakt til að umkringja húsið. Ég gæti nefnt fjölmörg dæmi þess að fíkniefnalögreglan hefur farið offari, hefur brotið á lögvörðum réttindum fólks, hefur að ástæðulausu lítillækkað og niðurlægt fólk. Yfirmaður fíkniefnadeildar lýsti því yfir í sjónvarpsviðtali að hann hefði greitt uppljóstrurum fyrir þjónustu með upphæðum sem hann taldi raunar skammarlega lágar og líkur benda einnig til að uppljóstrurum hafi verið veittur afsláttur af refsingu og jafnvel að litið hafi verið fram hjá umfangsmikilli ólöglegri starfsemi. Þetta taldi yfirmaður fíkniefnadeildar í sjónvarpsviðtali nýverið vera línudans á gráu svæði. Niðurstaða þessarar umræðu hér virðist mér því þurfa að verða sú að settar verði nákvæmari reglur um rannsókn sakamála þar sem skýrt komi fram að miklar takmarkanir verði settar við kaup upplýsinga af glæpamönnum, grunuðum jafnt sem sönnuðum gegn fríðindum af einhverju tagi þannig að lögreglan þurfi ekki að stunda línudans á gráum svæðum þó auðvitað þurfi hún að berjast gegn innflutningi og dreifingu fíkniefna með öllum löglegum leiðum.

Virðulegur forseti. Lögreglan er einn af hornsteinum okkar samfélags. Hennar hlutverk er að halda uppi allsherjarreglu og gæta að hagsmunum einstaklinga og vernda eignir borgaranna. Þess vegna er gríðarlega mikilvægt að almenningur hafi traust á lögreglunni. Þegar ásakanir af því tagi sem hér um ræðir koma fram þá er mikilvægt að rannsókn á þeim fari fram. Það er gríðarlega mikilvægt í því skyni að treysta trú almennings á lögreglunni. Þeirri trú verður að viðhalda. En því miður hefur öll þessi umræða snúist upp í það að persónugera einstaklinga í stað þess að fá frekar fram viðhorf yfirmanna viðkomandi einstaklinga. Það tel ég galla á þessari umræðu. Það kom fram hjá hæstv. dómmrh. að það er í skoðun í dómsmrn. hvort af þessari rannsókn verði. Ég vil segja það sem mína skoðun að ég held að mjög nauðsynlegt sé að hún fari fram. Að lokum vil ég nefna það, virðulegi forseti, að sú þróun hefur átt sér stað víðast hvar í löndunum hér í kringum okkur að lögregla hefur haft heimild til að greiða fyrir einstaka upplýsingar. Ég held að það væri mjög æskilegt að lögreglan hér fengi slíka heimild en jafnframt verður að gæta þess að einstakir embættismenn eða lögreglumenn hafi ekki heimildir til að veita nokkurs konar sakaruppgjöf. Að því þurfum við að gæta. Því er þessi öflun upplýsinga tvenns konar, annars vegar hvort lögreglan hafi heimild til að greiða fyrir upplýsingar ellegar að hún sé að minnsta kosti ekki að veita mönnum nánast sakaruppgjöf eða að koma í veg fyrir rannsókn ef það er hugsanlega uppi á borðinu að veita upplýsingar í staðinn. Um það verður að setja skýrar reglur, virðulegur forseti.

Herra forseti. Ég geri þá kröfu til hæstv. dómsmrh. að hann beiti sér til að vernda mig og mína fjölskyldu. Ég geri líka þá kröfu til hæstv. dómsmrh. að hann verndi sína undirmenn, sem er lögreglan. Það blasir við að hæstv. dómsmrh., maður þekktur fyrir að vera skeleggur í sínum málflutningi, hefur sagt í þessu máli að hann hafi það til ,,alvarlegrar skoðunar`` að láta fara fram opinbera rannsókn á þessum fullyrðingum. Herra forseti. Það er ekki nóg fyrir mig sem borgara í landinu og ekki heldur nóg fyrir lögregluna á Íslandi. Það er alveg ljóst að ef ekki er kannað sannleiksgildi þeirra staðhæfinga sem komið hafa fram í þessari umræðu þá verður eftir hana trúnaðarbrestur milli fólksins í landinu og fíkniefnalögreglunnar. Fíkniefni eru mesti vágestur nútímaþjóðfélags og við sem eigum fjölskyldur óttumst fátt meira heldur en að unglingarnir okkar og börnin okkar verði bráð fíkniefnanna. Hvert er skjól okkar í þeirri baráttu? Það er fíkniefnalögreglan. Það hafa komið fram ásakanir sem gera það að verkum að það hlýtur að myndast trúnaðarbrestur á milli borgaranna og fíkniefnalögreglunnar. Það er ekki til nema ein leið til að uppræta þennan trúnaðarbrest og það er að hæstv. dómsmrh. taki af skarið, komi hér á eftir og segi ekki að hann hafi það til alvarlegrar skoðunar að láta fara fram opinbera rannsókn, heldur lýsi því yfir fyrir þingheimi að hann hafi ákveðið að láta þessa skoðun fara fram. Það er eina aðgerðin sem hæstv. dómsmrh. getur tekið sem er hin rétta í þessu máli. Það er eina leiðin til þess að verja borgarana í landinu og til þess að verja orðstír lögreglunnar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svör hans. Í ljósi þess að hæstv. ráðherra fer yfirleitt varlega í allar fullyrðingar þá treysti ég því að orð hans um að hann hafi það til alvarlegrar skoðunar að láta rannsaka þær fullyrðingar sem fram hafa komið að undanförnu um starfsemi fíkniefnalögreglunnar þýði að fram fari rannsókn. Ég vil einnig þakka hæstv. dómsmrh. fyrir að hann lýsti því yfir að hann muni beita sér fyrir því að gerðar verði tillögur og settar reglur um hvernig staðið skuli að viðskiptum sem þessum þegar verið er að kaupa upplýsingar. En það verður að setja reglur um allar óhefðbundnar rannsóknaraðferðir sem lögreglan viðhefur í dag vegna þess að við vitum og höfum vitað lengi að svokallaðar óhefðbundnar rannsóknaraðferðir hafa verið viðhafðar. Reglur um slíkar aðferðir verða að vera mjög skýrar. Það dugar ekki munnleg heimild síðan 1983. Ég efast um að það sé annars staðar í íslenska kerfinu sem munnlegar heimildir hafa geymst eins vel og hjá lögreglustjóraembættinu. Því verður líka að ljúka að yfirmenn fíkniefnalögreglunnar séu alltaf og ævinlega sú deild sem dregin er til svara ef svona ásakanir koma fram vegna þess að lögreglustjórinn ber ábyrgð, lögreglustjórinn einn ber ábyrgð á framkvæmdinni. Enda segir í þessari heimild frá 1983 að það verði að fara með hana hverju sinni eftir mati lögreglustjóra. Það er því lögreglustjórinn sem ber ábyrgð á því að reglurnar hafa ekki verið mótaðar úr því að honum var kunnugt að þessi munnlega heimild var til staðar. Hann hefur veitt þessar heimildir, það var hans að sjá um eða gera tillögur um það til ráðuneytisins að reglurnar yrðu mótaðar.

Herra forseti. Ég vil þakka fyrir þær undirtektir sem hér hafa komið fram hjá hv. þingmönnum um mikilvægi þess að þetta mál verði hreinsað. Ég lýsti því hér yfir að ég hefði það og ráðuneytið til alvarlegrar skoðunar að fela ríkissaksóknara að rannsaka það frekar. Ég fékk í morgun svör lögreglustjórans í Reykjavík og það er mjög eðlilegt að ég taki mér svo sem eins og einn sólarhring til að taka endanlega ákvörðun um hvernig við verður brugðist en ég hef ekki séð aðrar leiðir en að gera þetta með þessum hætti. Ég mun að sjálfsögðu gera ríkisstjórninni grein fyrir málinu áður en endanleg ákvörðun verður tekin. Vegna þeirrar spurningar sem hér kom fram um það hvort ríkissaksóknari væri rétti aðilinn til að standa að slíkri rannsókn þá lúta þær ásakanir sem bornar hafa verið fram að athöfnun sem varða við hegningarlög og það er enginn annar aðili lögum samkvæmt sem getur farið með rannsókn slíkra mála en ríkissaksóknari. Hann starfar algjörlega sjálfstætt, óháð framkvæmdarvaldinu og þess vegna eru að mínu mati engar aðrar lagalegar forsendur fyrir rannsókn sem telst vera fullnægjandi en þessi. Hvers konar nefndarskipanir sem menn gætu hugsað sér gætu aðeins leitt til könnunar en slíkar nefndir gætu ekki lögum samkvæmt haft neitt rannsóknarvald. Því tel ég að það sé ekki um annan farveg að ræða en þennan. En það er mjög mikilvægt eins og hér hefur komið fram að lögreglan njóti trausts. Ég er ekki að óska eftir þessari rannsókn vegna þess að ég hafi ástæðu til að ætla að lögreglumenn hafi misfarið með vald sitt. En það er nauðsynlegt að hreinsa málið og upplýsa það. Það verður að mínu mati ekki gert með öðrum hætti en þessum.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nál. frá meiri hluta samgn. um frv. til laga um Flugskóla Íslands hf. Samgn. fjallaði um málið og fékk á sinn fund allnokkra aðila og kallaði að sjálfsögðu eftir umsögnum. Þess ber að geta að þetta frv. var lagt fram á síðasta þingi en hlaut ekki afgreiðslu þá. Samgn. bárust þá allmargar umsagnir og athugasemdir frá ýmsum aðilum. Frv. var síðan endurflutt á síðasta hausti með nokkrum breytingum frá fyrri gerð, m.a. með hliðsjón af framkomnum athugasemdum. Í fyrsta lagi vil ég nefna að það sem áður var aðeins í athugasemdum frv., að nemendur skuli eiga þess kost að semja sjálfir við aðra flutskóla um afnot flugvéla eða leggja til eigin flugvélar, er nú sett inn í lagatextann sjálfan. Í öðru lagi eru felld út ákvæði sem kváðu á um að samgrh. skipi meiri hluta stjórnar. Í þriðja lagi er fellt niður ákvæði um að ríkissjóður skuli eiga að minnsta kosti 51% hlutafjár með því að eignarhlutur einstakra hluthafa er takmarkaður við 25% þannig að dreifing hlutafjárins á að vera tryggð. Í frumvarpinu er lagt til að stofnað verði hlutafélag um rekstur Flugskóla Íslands. Ástæða þess að slíkt rekstrarform er valið er sú að með því er aðilum, sem hagsmuna eiga að gæta varðandi rekstur skólans, gefinn kostur á að gerast eignaraðilar að honum og hafa þannig áhrif á stefnu hans og viðgang. Engum einum aðila öðrum en ríkinu er þó heimilt að eiga meira en 25% hlutafjár samkvæmt frumvarpinu. Virðulegur forseti. Ég vil einnig vekja athygli á því í þessu sambandi að loftferðaeftirlit Flugmálastjórnar hefur nú eftirlit með flugskólum samkvæmt reglugerð og Flugmálastjórn fer með framkvæmd og umsögn prófa og útgáfu atvinnuskírteina. Þess vegna er talið rétt að höggva á þau nánu rekstrarlegu tengsl sem hafa verið milli Flugmálastjórnar og skólans með stofnun sérstaks hlutafélags um Flugskóla Íslands hf. Markmiðið með starfsemi Flugskóla Íslands hf. er að veita nemendum bestu menntun sem völ er á hverju sinni og stefnt er að því að nemendur útskrifist með skírteini sem viðurkennd verði af Samtökum loftferðaeftirlita í Evrópu, Joint Aviation Authorities (JAA). Í 7. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að stofnfund hlutafélagsins skuli halda samkvæmt ákvörðun samgönguráðherra í samráði við þá sem hann kveður til samstarfs. Meiri hluti nefndarinnar telur rétt að tryggja að allir eigi jafna möguleika á að sækja stofnfund og að fundurinn verði auglýstur opinberlega. Með því er átt við að fundurinn verði auglýstur í blöðum eða á annan sannanlegan hátt. Meiri hlutinn leggur þess vegna til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: Fyrri málsliður 1. mgr. 7. gr. orðist svo: Samgönguráðherra skal auglýsa opinberlega fund um stofnun hlutafélags um rekstur Flugskóla Íslands. Árni Johnsen var fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nál. skrifa Einar K. Guðfinnsson, form. og frsm., Magnús Stefánsson, Egill Jónsson, Stefán Guðmundsson og Kristján Pálsson.

Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta samgn. um frv. um Flugskóla Íslands hf. Eins og fram hefur komið hjá frsm. meiri hluta hefur nefndin fjallað um málið bæði nú í vetur og í fyrra og fengið á sinn fund allmarga umsagnaraðila. Í frumvarpinu er lagt til að stofnað verði hlutafélag um rekstur Flugskóla Íslands. Ástæða þess er sögð sú að með því sé aðilum, sem hagsmuna eiga að gæta varðandi rekstur skólans, gefinn kostur á að gerast eignaraðilar að honum og hafa þannig áhrif á stefnu hans og viðgang. Engum einum aðila öðrum en ríkinu sé þó heimilt að eiga meira en 25% hlutafjár samkvæmt frumvarpinu. Auðvelt virðist að gefa hagsmunaaðilum kost á að hafa áhrif á stjórn skólans án þess að breyta skólanum í hlutafélag, t.d. mætti skipa þá í skólaráð eða skólanefnd ásamt fulltrúum ráðuneyta, kennara og nemenda. Almennt virðist það heldur hæpin stefna í skólamálum að hagsmunaðilar og fyrirtæki geti keypt sér áhrif í skólum með hlutafjárframlögum. Þá er rétt að benda á að frumvarpið er mjög umdeilt og mikilvægur umsagnaraðili, Félag íslenskra einkaflugmanna, mælir eindregið gegn samþykkt þess. Að þessu athuguðu telur minni hluti nefndarinnar rétt að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar til endurskoðunar. Undir þetta rita þann 12. mars 1997 hv. þm. Ragnar Arnalds, Guðmundur Árni Stefánsson og Ásta R. Jóhannesdóttir. Ég vil einnig að það komi fram hér að okkur fulltrúum jafnaðarmanna í samgn. hefur fundist að ef rekstur skóla eins og Flugskóla Íslands á að vera á höndum hagsmunaaðila, þá sé það spurning hvort hann ætti ekki eingöngu að vera á þeirra höndum, hvort ríkið þurfi þá endilega að vera að koma þar að, og jafnvel er það spurning hvort skóli sem flugskólinn ætti að vera á vegum menntmrn. Það hafa sem sagt ýmsar spurningar vaknað við umfjöllun þessa máls og því full ástæða til þess að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar til endurskoðunar.

Herra forseti. Ég kem hingað til þess að andmæla frv. og vara við því að það verði samþykkt. Ég held að menn ættu að staldra aðeins við og reyna að átta sig á því út í hvaða fen þeir eru að fara áður en þeir vaða fram með svona hugmyndir. Ég verð að segja alveg eins og er að ég batt vonir við að þetta frv. kæmi aldrei, a.m.k. ekki í óbreyttri eða lítt breyttri mynd frá hv. nefnd, auk þess sem það hefði auðvitað átt að fara til menntmn. til skoðunar sem hluti af skipulagi menntamála í landinu ef út í það væri farið. Ég held að það sé að vísu hægt að viðurkenna, herra forseti, að saga flugnámsins eða flugskólans hefur verið hálfgerð hrakfallasaga. Það hefur ekki gengið nógu vel eða tekist nógu hönduglega að koma því fyrir en það eru engin rök eða engin réttlæting fyrir því að fara að brydda upp á þeim ósköpum sem hér eru á dagskrá, að stofna hlutafélag um rekstur eins tiltekins faggreinarskóla í landinu. Út á hvaða braut eru menn þá að halda og hvar endar það og hvaðan koma mönnum rök fyrir því að þetta sé farsæl niðurstaða, t.d. hvað varðar samskipti atvinnugreinar og ríkis á sviði menntunar og starfsfræðslu á einu sviði, að fara út í það fyrirkomulag að stofna hlutafélag, selja helstu viðtakendum þeirra sem þarna stunda nám hlut í félaginu með þeim rökum að þeir þurfi að geta haft nógu mikil áhrif á framgang mála? Ég held að hér sé að mörgu að hyggja, herra forseti, sem ekki hafi verið gert nægilega vel. Mér finnast þessi nefndarálit heldur ræfilsleg og það á við þau bæði, ekki síður minni hlutans, það skal tekið fram. Ef minni hlutinn er á móti þessu máli þá hefði hann vel mátt hafa fyrir því að rökstyðja það aðeins betur. Herra forseti. Þessi röksemdafærsla, þ.e. ástæða þess að slíkt rekstrarform er valið eins og segir í nefndaráliti meiri hlutans, er sú að með því er aðilum sem hagsmuna eiga að gæta varðandi rekstur skólans gefinn kostur á að gerast eignaraðilar að honum og hafa þannig áhrif á stefnu hans og viðgang. Bíðum nú við. Hverjir eiga hagsmuna að gæta hér? Eru það ekki m.a. nemendur? Er það ekki m.a. þjóðfélagið allt og er þetta ekki hluti af menntastefnunni í landinu? 

Maður spyr nú sjálfan sig.

Hvers konar della er þetta, herra forseti? Auðvitað er ekkert því til fyrirstöðu að setja skýr ákvæði um skólastjórn, fagráð eða aðra slíka hluti sem menn vilja hafa þarna til að tryggja að atvinnugreinin, flugrekendur, geti haft áhrif, að sjálfsögðu, að svo miklu leyti sem menn telja að þeir eigi að hafa áhrif því að við skulum ekki gleyma því að þeir eru ekki endilega hlutlausir aðilar í stöðunni. Þeir eiga mikilla hagsmuna að gæta og það er líka vandasamt að draga þá mörk um það að hve miklu leyti þeirra áhrif eiga að vera þarna á ferðinni. Þetta má ekki þróast í þá veru að þeir geti sent ríkinu reikninginn fyrir að þjálfa kannski sína tilvonadi starfsmenn í mjög ríkum mæli umfram það sem eðlilegt má teljast og kallast má grunnám. Hafa menn hugað að því? Við skulum segja að það sé einn einasti aðili í landinu, flugrekandi með stórum staf og ákveðnum greini, sem taki við 70--80% af öllum þeim sem þarna útskrifast og ljúka námi. Á hann þá ekki talsverðra hagsmuna að gæta? Gæti það ekki verið freistandi fyrir hann, ef hann getur í gegnum eignaraðild að skólanum sem ríkið borgar hins vegar, stýrt námskránni þannig að flugmennirnir komi út úr náminu meira og minna þjálfaðir á tilteknar flugvélagerðir og guð má vita hvað, sérstaklega undir það búnir að starfa við tiltekna þætti í flugrekstri? Ég held að þetta sé afar lítið hugsað, herra forseti. Síðan á að tryggja þarna einhverja eignaraðild, að vísu með því að enginn megi eiga meira en 25% hlutafjár. Er þá átt við hvern einstakan flugrekanda, hvert einstakt flugrekstrarleyfi eða yrði það samstæða? Mættu mismunandi fyrirtæki í samstæðu eiga hver sín 25%? Þetta er praktísk spurning. Við þekkjum eignatengsl stórra aðila á þessu sviði í flugrekstrinum. Hvaðan koma mönnum þau rök að betra sé að gera þetta svona heldur en t.d. með því að vista þennan skóla hjá einhverjum traustum framhaldsskóla á höfuðborgarsvæðinu eða standa einhvern veginn öðruvísi að því? Ef menn vilja hafa þetta nær háskólastiginu getur hann verið við Tækniskólann. Til eru ótal möguleikar á að búa þessu fagnámi stöðu þannig að það sé sambærilega sett og annað og því sé fullur sómi sýndur án þess að fara að lögfesta þessi afbrigðilegheit hér. Með leyfi forseta. Ég hlýt að nota það orð. Það eru afbrigðilegheit að vera að lögfesta þennan hlutafélagabastarð um þennan skóla. Það eru nú meiri ósköpin verð ég að segja. Ég vil aðeins staldra, herra forseti, við ákvæði í 4. gr. Þar kemur að þessu sem er aðalrökstuðningurinn samkvæmt nefndarálitinu fyrir því að einkavæða þennan skóla. Það er að vísu annar rökstuðningur en kemur fram í greinargerð með frv. á bls. 3, þ.e. upphaflega textanum sem fylgdi frv. í fyrra því að þar segir ósköp einfaldlega, með leyfi forseta: ,,Ráðuneytið er þeirrar skoðunar að kostir hlutafélagsformsins séu verulegir umfram ríkisrekstur á þessu sviði.`` Rökstuðningur fyrir málinu eins og það kom upphaflega hér inn, herra forseti, var að það var skoðun ráðuneytisins. Ráðuneytið hefur skoðun. Það telur að einkarekstur sé betri en almennir skólar  Herra forseti. Í 4. gr. kemur að því að búa um það sem er notað hér sem rökstuðningur, þ.e. að flugrekendurnir geti með eignaraðild sinni haft áhrif á stefnu skólans og viðgang eins og stendur í nefndarálitinu. Það á að gerast þannig að þriggja manna stjórn er kosin á aðalfundi skólans. Nú heldur hlutafélagið aðalfund, hlutafélagið Skólinn hf., og kýs þriggja manna stjórn og það er stjórn hlutafélagsins sem á að hafa þarna áhrif. Þetta hlýtur að vera hlutafélag sem lýtur hlutafélagalögum. Annaðhvort er þetta einkahlutafélag eða almenningshlutafélag. Það eru ekki til önnur form hlutafélaga í landinu og mér sýnist nú miðað við að eignaraðilarnir verði kannski ekki mjög margir, það er ekki sérákvæði um það í lögunum, að þetta muni þá verða einkahlutafélag og fer vel á því auðvitað. Ráðherrann og Flugleiðir koma til með að eiga þetta saman og einhverjir einn til tveir litlir aðilar kannski í viðbót svona til þess að passa upp á fjölbreytnina. Það er stjórn þessa hlutafélags sem á síðan að verða einhvers konar skólastjórn. Þetta er afar sérkennilegt, herra forseti, verð ég að segja. Með öðrum orðum: Þetta er ekki skólastjórn. Þetta lýtur ekki lögum eins og um skóla væri að ræða. Nemendur koma þarna ekkert til sögu. Það er ekkert nemendaráð. Þetta kemur hvergi við menntamálalöggjöf í landinu. Það er hlutafélagalöggjöfin sem á að gilda um þennan skóla. Er það ekki? Og það verður þá væntanlega að fara eftir hlutafélagalögum um gerð ársreikninga og endurskoðun og annað því um líkt fyrir þennan skóla. Þetta er rekstur sem á að lúta lögum um samkeppnisfyrirtæki í atvinnulífinu þó að þessi skóli sé einn í landinu og hafi auðvitað einokun ef út í það er farið. Þetta er mjög sérkennilegt svo ekki sé meira sagt, herra forseti. Er nú alveg tryggt að þessir snillingar sem ná kosningu á aðalfundinum verði mjög vel að sér um kennslumál, gerð námskrár, tilhögun kennslu, námskeið, stundaskrá og námsefni? Allt þetta er talið upp og stjórn hlutafélagsins á að gerast sérfróð í þessu. Síðan kemur 5. gr., herra forseti. Hún er alveg stórbrotin: ,,Samgönguráðherra skal beita sér fyrir gerð samnings milli ríkisins og hins nýja félags [þ.e. hlutafélags] þar sem nánar skal kveðið á um það skólahald sem félagið á að sinna og hvernig greiðslum af hálfu ríkisins skuli háttað. Á fjárlögum hverju sinni skal síðan veita fé til að fullnægja skuldbindingum ríkisins samkvæmt samningnum.`` Með öðrum orðum: Samningaumboðið er framselt til ráðherrans. Hann gerir samning. Í honum getur staðið hvað sem er þess vegna og Alþingi skal veskú við fjárlagaafgreiðsluna hverju sinni borga, setja inn fullnægjandi fjárveitingar til að efna samninginn. Þetta er afar opið svo ekki sé meira sagt. Er þá ekki fyrst rétt að bera fram umboðið og kanna vilja Alþingis til að slíkt samningsumboð sé afhent og hefur nefndin farið yfir það, rætt það við fjárln., efh.- og viðskn. hvort hér sé eðlilega að málum staðið? Ég hefði fyrst talið að það ætti að veita ráðherra umboð í ákvæði til bráðabirgða til að leita eftir gerð slíks samnings við félagið og svo ætti að láta á það reyna hvort þingið vildi efna hann með fjárveitingum, en því væri ekki stillt upp við vegg þegar þar að kemur á grundvelli samnings sem gerður væri með þessum hætti og eigi þá engan annan kost en að borga því að þetta verður að sjálfsögðu löggjörningur. Þetta verður löggjörningur sem þingið verður bundið af, ef svona verður gengið frá málinu, skaðabótaskylt ella. Það er alveg ljóst. En þetta er alveg ótrúleg röð á hlutunum sem hér er sett upp og ég spyr, herra forseti: Hvaða snillingar sömdu þetta? Hvaða snillingar gengu svona frá þessu? Þetta er mjög óvenjulegur umbúnaður svo ekki sé meira sagt. Ég hef komið að því hér fyrr á öldinni, eins og stundum er sagt, að gera býsna stóra samninga fyrir hönd ríkisins við aðila. Þá reyndu menn auðvitað að fara í þetta í réttri röð og bera fyrst upp í þinginu heimild til þess að leita eftir samningunum og hafa hana í lögum. Þegar hún var komin í lög, þá var farið í samningagerðina. Þegar samningarnir lágu fyrir, þá var vilji Alþingis til að hefja framkvæmd samninganna kannaður og svo voru sett lög um þann umbúnað á eftir vegna þess að menn vildu ekki koma að Alþingi þannig að það stæði upp við vegg, búið að framselja frá sér samningsvald til þess að skuldbinda ríkið með löggjörningum án þess að nokkurt þak eða nokkur takmörk væru á upphæðinni. Hvað segja þessir miklu snillingar í fjárln. sem spretta hér upp stundum þegar það á við og mótmæla því að fjárveitingavaldið sé framselt? Hvar eru þeir núna? Var enginn þeirra í samgn. eða á maður að trúa því að samgn. hafi ekkert velt þessum hluta málsins fyrir sér? Þetta er afar sérkennilegur og óvenjulegur frágangur á máli, herra forseti. Að vísu skal það tekið fram að í 3. mgr. 5. gr. er sleginn sá varnagli að félagið, hlutafélagið, einkahlutfélagið þeirra kumpánanna samgrh. og kó, á ekki að vera gróðafyrirtæki, ekki í hefðbundnum skilningi þess orðs, þ.e. það er ekki reiknað með því að eigendurnir taki arð eins og er þó mjög í tísku núna. Og reynslan sýnir að menn geta hvenær sem er hrokkið í gang með eitthvert ferli, skírt sjálfa sig eigendur að einhverjum svona fyrirbærum og farið að heimta arð. Dæmi: Landsvirkjun. En það er nú samt sagt hér í 3. mgr. 5. gr., með leyfi forseta: ,,Tilgangur félagsins er ekki að afla hluthöfum fjárhagslegs ávinnings, heldur skal rekstrarafgangi varið til frekari uppbyggingar skólastarfsins og skulu samþykktir félagsins innihalda ákvæði þess efnis.`` Gott og vel, þetta er þá orðin einhvers konar NGO-stofnun eins og stundum er sagt á erlendri tungu, einhvers konar hálfgert líknafélag eða sjálfseignarstofnun í reynd í þeim skilningi að hún á að vaxa af sjálfri sér en það á ekki að draga arð út úr starfseminni. Það er gott og vel. En þar með er þó a.m.k. ljóst að stofnunin getur látið það eftir sér sem henni sýnist. Hún getur lagt fjármuni í uppbyggingu sína samkvæmt þessu eins og hún kýs og, og hvað? Sent ríkissjóði reikninginn. Hún getur ákveðið að búa sig svo vel af tækjum sem fara gerir, hafi hún til þess svigrúm innan samningsins. Hún getur látið ýmislegt eftir sér, sýnist mér, og reikningurinn fer til ríkissjóðs ef þannig bæri nú undir að einhvern tímann á góðri stund þá næðu þeir svo vel saman, hæstv. samgrh., hver sem það nú yrði eða verður sem færi með samningsumboðið, og hinir. Þetta finnst mér satt best að segja mjög skrýtið, herra forseti, svo ekki sé meira sagt. Ég vek athygli á því að stjórn skólans, stjórn hlutafélagsins, á að semja námskrána og ákveða tilhögun námskrár, stundaskrár, námskeiða og annað því um líkt. Hún er líka viðsemjandinn, auðvitað. Það hlýtur að vera þannig því að samgrh. skal beita sér fyrir gerð samnings milli ríkisins og hins nýja félags. Hverjir stjórna því? Stjórn hlutafélagsins sem jafnframt er skólastjórn og semur námskröfurnar og verður tilnefnd af helstu hagsmunaaðilum í fluginu. Þannig er það. Þetta, herra forseti, er afar sérkennilegt, svo ekki sé meira sagt. Flugleiðir benda í umsögn sinni við frv. eins og það kom í fyrra réttilega á að íslenska ríkið stendur yfirleitt straum af kostnaði við grunnmenntun langflestra starfsstétta í landinu og þannig á það að vera. Hvers vegna á þá að vera að undanskilja bóklegt nám atvinnuflugmanna? Af hverju er farin þessi afbrigðilega leið við að koma því fyrir í menntakerfi landsins? Hver eru rökin önnur en einhver svona, að ráðuneytið hafi þá skoðun eða að þetta sé aðferð til þess að láta flugrekendur hafa áhrif á uppbyggingu námsins? Það er bara ekki nokkurt minnsta vandamál að gera það á mikið einfaldari og eðlilegri hátt en hér er lagt til og forðast að lenda út í þeim ógöngum að fara að reka skóla af þessu tagi, sem er eini fagskólinn á heilu sviði í landinu, sem hlutafélag. Herra forseti. Er ekki reynslan líka dálítið blendin af þessu fíneríi þegar menn draga hagsmunaaðilana inn að borðinu með sér og afhenda þeim hluti af þessu tagi? Hvernig er reynslan af Bifreiðaskoðun Íslands hf., blessaðri? Það var nú fína útkoman á því dæmi fyrstu árin eða hitt þó heldur. Skoðunargjöldin hækkuðu um mörg hundruð prósent og þjónustan stórversnaði. Það vantaði nú ekki að hagsmunaaðilarnir gætu aldeilis farið að hafa áhrif þar. Nei, ég er ekki viss um, herra forseti, að þetta sé mjög skynsamlegt og reyndar alveg sannfærður um hið gagnstæða. Þetta er ákaflega vanhugsað. Ég vil fá einhver meiri rök en koma fram í þessum pappírum hér, greinargerð með frv., sem er nú að mestu leyti hrá frá því í fyrra og hafði ekki fram að færa merkilegri rökstuðning en þetta, að ráðuneytið væri þeirrar skoðunar að kostir hlutafélaga væru ótvíræðir. Síðan eru gerðar minni háttar lagfæringar á frv. og í raun og veru ekki fjallað um neitt annað í nál. á þskj. 754. Ég vara mjög við því, herra forseti, að fara út á þessa braut. Ég held að þetta sé algjörlega vanhugsað. Skynsamlegast væri að menn sameinuðust um það hér að láta málið liggja, bara hætta því þar sem það er statt núna og minnast ekkert á það meir. Reyna svo að koma með einhverja vitlega, vel rökstudda og útfærða tilhögun á þessu í frumvarpsformi t.d. næsta haust. Ég spyr að lokum, herra forseti: Hefur hæstv. menntmrh. verið hafður eitthvað til ráðuneytis um þetta mál? Var það ekki þannig að hæstv. menntmrh. var að troða hér í gegn framhaldsskólalögum þar sem átti að byggja upp alveg sérstakt nýtt kerfi, þ.e. að einstakir skólar gætu sérhæft sig sem kjarnaskólar á viðkomandi sviðum? Var ekki verið að byggja heilan nýjan stóran framhaldsskóla sem ætlar að sérhæfa sig á tilteknum sviðum iðnnáms eða verknáms og verða kjarnaskóli? Af hverju er ekki einhver skóli látinn sérhæfa sig og verða kjarnaskóli fyrir flugnámið, bóklegt nám atvinnuflugmanna og jafnvel fleiri greinar, tengdar og skyldar greinar sem gætu nýst til að efla á einum stað nám fyrir þessi svið? Það er náttúrlega stutt yfir í mörg önnur fög sem tengjast fluginu eða eru skyld því. Við getum tekið þar flugumferðarstjórn og flugumsjón og jafnvel rafeindavirkjun á þessu sviði og ýmislegt fleira. Ég held að það væri alveg prýðilegt að stefna að því að það myndaðist einhver kjarnaskóli á þessu sviði, annað hvort einn af framhaldsskólunum hér eða að Tækniskólinn tæki þetta að sér. Ég varpa því nú frekar fram svona sem hugmyndum heldur en hitt að mér sé það eitthvað fast í hendi hvernig að þessu verði staðið. Eða þá, ef menn telja að þetta eigi að vera sérskóli, að þetta sé þá bara ríkisskóli. Það væri hugsanlega hægt að vista hann einhvers staðar í sambýli við annan, en hann gæti verið sjálfstæður sem slíkur, séreining, ef menn vilja frekar hafa það þannig. Það er ekkert vandamál. En þessi hlutafélagamanía sem hér er gengin aftur inn í þetta mál finnst mér ótrúleg. Og ég trúi því ekki satt best að segja að þingmenn hafi almennt áttað sig á því eða gert það upp við sig að fara að styðja þessi ósköp. Herra forseti. Ég tel sjálfsagt mál, ef menn vilja knýja á um afgreiðslu málsins hér, að styðja þá tillögu um að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar þannig að það verði betur skoðað, en skynsamlegast væri nú að láta þetta bara alls ekki koma neitt til atkvæða, bara hætta þessu hér og nú.

Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér ekki ástæða til þess að orðlengja mjög þessa umræðu. Þetta mál hefur komið hér allnokkrum sinnum til umfjöllunar. Eins og ég gat um í máli mínu áðan var þetta mál lagt fram á síðasta þingi en hlaut ekki afgreiðslu þá en fékk þó að sjálfsögðu nokkra umræðu í þinginu. Sömuleiðis höfðu menn tækifæri til þess að fjalla almennt um málið við 1. umr. og hafa væntanlega gert það með einhverjum hætti. Virðulegi forseti. Hv. 4. þm. Norðurl. e. spurði mig eftir því hver væri hinn almenni rökstuðningur fyrir því að færa námið út úr flugskóla Flugmálastjórnar og inn í þetta nýja rekstrarform sem hér er gert ráð fyrir. Ég vil í þessu sambandi í fyrsta lagi vekja athygli á þeim almenna rökstuðningi sem fram kemur í greinargerðinni eða athugasemdunum við lagafrv. sem ég vék lítillega að í máli mínu áðan. Það er í fyrsta lagi það að það eru fullgild rök í sjálfu sér að færa þessa starfsemi úr umsjón Flugmálastjórnar þar sem loftferðaeftirlit Flugmálastjórnar hefur eftirlit með flugskólum samkvæmt reglugerð. Þess vegna væri mjög óeðlilegt í sjálfu sér að viðhalda núverandi fyrirkomulagi við rekstur flugskólans þar sem eftirlitsaðilinn sjálfur sæi um rekstur skólans. Það er því augljóst að við svo búið má ekki standa. Við verðum þess vegna að gera þá breytingu sem nauðsynleg er til þess að skilja þarna á milli. Í rauninni er það þannig að löggjafinn hefur verið að stíga á öðrum sviðum flugrekstrarins skref í þessa átt. Ég nefni í því sambandi til að mynda lögin um flugslys sem við vorum að samþykkja á síðasta þingi sem fólu nákvæmlega þetta í sér, að gera skil þarna á milli. Og ég held að við hv. þm. hljótum að vera sammála um það að getur ekki gengið til frambúðar að eftirlitsaðilinn sjálfur annist rekstur skólans. Þess vegna er eðlilegt að höggva á þessi tengsl eins og segir líka í athugasemdum. Jafnframt sagði hv. þm. að athugasemdir með frv. stönguðust á við nál. meiri hlutans. Það er alveg fráleitt. Það sem kemur fram í nál. meiri hlutans má segja að séu fremur viðbótarrök í þessu sambandi. Við vekjum athygli á því að flugnámið er í miklum vanda eins og það er nú. Það er alveg ljóst að ef menn ekki taka einhvern veginn á þessu máli þá stöndum við frammi fyrir þeirri hættu að flugnám hreinlega leggist niður eða flytjist úr landi. Þá má velta fyrir sér hvernig við getum nálgast þetta mál. Það er hægt að fara þá gömlu leið sem hv. þm. lagði hérna til áðan, þ.e. að hafa gömlu góðu aðferðina og stofna ríkisskóla eins og hv. þm. impraði á í máli sínu áðan. Það er auðvitað leið. Það er auðvitað aðferð. Það ber að viðurkenna það. En þá nýtum við hins vegar ekki þá kosti sem í því felast að tengja þetta nám þeim aðilum sem mestra hagsmuna hafa að gæta, hafa mikla þekkingu á þessu sviði og hafa áhuga á því að þetta nám sé starfrækt hér innan lands. Þá á ég m.a. við flugrekstraraðila eða aðra, t.d. þá sem eru að reka aðra flugskóla sem kynnu að hafa og hljóta að hafa mikla hagsmuni af því og áhuga á því að þetta nám sé starfrækt hér á landi þannig að sú nauðsynlega samfella skapist sem við þurfum að sjá í þessu námi. Þess vegna eru fullgild rök fyrir því að reyna einmitt þetta form, hlutafélagaformið, og laða að starfseminni og uppbyggingu skólans alla þá sem kynnu að hafa áhuga á því að hafa áhrif á þessa starfsemi og kynnu að vilja nýta fjármuni sína til þess að byggja upp þessa starfsemi hér í landinu og þess vegna er hlutafélagaformið langeðlilegast og nærtækast í þessu sambandi. Virðulegi forseti. Ég er alveg ósammála því sem hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði áðan þegar hann leit svona þröngt á málið, leit þannig á að það væri ekki hægt að beita öðrum aðferðum en þeim að stofna bara til ríkisskólareksturs og það væri eini valkosturinn sem við ættum í þessu sambandi. Þarna held ég að hv. þm. hafi verið á algjörum villigötum vegna þess að sú aðferð sem hér er verið að leggja til tryggir að við getum haldið áfram flugskólanáminu á Íslandi. Ég held að allir hljóti að vera sammála um að mjög mikilvægt sé að við reynum að tryggja að þetta nám fari hér fram þannig að okkar unga fólk sem vill leggja fyrir sig nám á þessu sviði geti sótt það innan lands. Við vitum og það gefur auga leið, að nám á þessu sviði innan lands hefur allt annað og miklu meira gildi en ef menn sækja það eingöngu til útlanda. Hér eru aðstæður allt aðrar, aðstæður sem menn þurfa síðan að búa við, og þess vegna væri mikill löstur á þessu öllu saman ef flugskólanámið legðist af og færi eingöngu til útlanda. Þetta er því aðferð til að tryggja að flugskólanámið verði hérna og að við getum laðað að bæði krafta manna og fjármagn til þess að byggja undir þetta nám þannig að það verði hér áfram til frambúðar. Hv. þm. spurði síðan í lokin hvort hæstv. menntmrh. hefði verið hafður með í ráðum. Ég hlýt að vekja athygli á því að meðal nefndarmanna í nefndinni sem samdi frv. í upphafi var fulltrúi menntmrn. þannig að það gefur auga leið að menntmrn. var haft með í ráðum auk þess sem þetta er stjfrv. og hæstv. menntmrh. stendur vitaskuld að því og þarf ekkert að hafa fleiri orð um það. Virðulegi forseti. Ég tel að hérna hafi verið komist niður á leið sem sé í sjálfu sér skynsamleg til þess að tryggja að fugrekstrarnám fari fram hér á landi. Hér er búin til aðferð við það að laða að fleiri aðila sem geta byggt undir þennan rekstur og tryggt að hann eigi sér stað og þess vegna held ég, virðulegi forseti að hér sé verið að leggja til skynsamlega aðferð, þ.e. að stofna sérstakt hlutafélag um rekstur þessa flugskóla og tryggja að þetta nám geti farið fram innan lands.

Herra forseti. Ég er nú ekki miklu nær. Þetta voru meira og minna sömu gömlu klisjurnar og tuggurnar, tiltölulega lítt rökstuddir frasar um að hlutafélagaformið eigi hér best við og sé vænlegast og skynsamlegast og það sé úrelt og hallærislegt að tala um að stofna gamaldags ríkisskóla. Hvað er hv. þm. að tala um? Hvað eru gamaldags ríkisskólar? Eru það svo til allir skólar? Eru þeir svona hallærislegir af því að það eru gamaldags ríkisskólar? Er hv. þm. að tala fyrir þeirri stefnubreytingu að allir skólar í landinu eigi hér eftir að vera hlutafélög og einkareknir eða hvað? Hvað er hér á ferðinni? Ég er ekki að leggja neitt annað til hér þó ég andmæli þessu hlutafélagaformi heldur en þetta verði bara jafnsett annarri starfsemi í menntakerfinu, að þetta verði eins og hver annar venjulegur skóli. Ef hv. þm. vill hafa um það einhver háðugleg orð og tala um gamaldags ríkisskóla, þá má hv. þm. gera það fyrir mér. Er þá Háskóli Íslands, Háskólinn á Akureyri, Framhaldsskóli Vestfjarða, eru þetta allt saman gamaldags hallærislegir ríkisskólar eða sérskólar? Stýrimannaskólinn, Sjómannaskólinn og aðrir slíkir, eru það gamaldags ríkisskólar? Ég þarf aðeins meiri rökstuðning en þetta til þess að falla flatur fyrir svona frasanotkun. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti. Þetta hreyfir mig ekki mikið. Varðandi það að þarft sé og rétt að gera aðskilnaðinn frá Flugmálastjórn, þá get ég vel tekið undir það. Það var að mörgu leyti vandræðalaust þegar farið var með bóknámið í Flugmálastjórn eins gert var. Menn hefðu þá átt að hyggja að því þegar þeir stofnuðu þann skóla. Því var áður fyrir komið annars staðar eins og hv. þm. hlýtur að þekkja. En það eru til aðferðir í því sem eru bæði miklu einfaldari og eðlilegri, sem er annaðhvort sú að hafa sjálfstæða stjórn fyrir skólanum eða aðskilja þá starfsemi innan Flugmálastjórnar sem lýtur að náminu og eftirliti með því. Það er líka hægt. Það er hægt að hafa þar hreinan aðskilnað eins og er t.d. á milli loftferðaeftirlitsins annars vegar og annarrar starfsemi Flugmálastjórnar hins vegar. Þetta er allt saman þekkt. Tengsl við aðra aðila. Eru einhver vandamál því samfara að eiga góð tengsl við atvinnulífið eða greinar þó að námið fari fram í venjulegum skóla? Er hv. þm. að segja að eina leiðin til þess að hafa gott samstarf við atvinnugreinar um nám, um námskrá, um aðra slíka hluti, sé að búa til hlutafélag með atvinnugreinum eða einstökum fyrirtækjum því að hér er tæplega hægt að tala um atvinnugrein sem stendur undir nafni í þeim skilningi að hægt sé að tala um hana í fleirtölu. Þetta eru fyrst og fremst örfá fyrirtæki og aðallega eitt, svo að maður tali nú um hlutina eins og þeir eru, sem ræður það fólk sem kemur út úr skólanum ef það þá fær vinnu. Auðvitað er ekki nokkur vandi að setja þessum skóla skólastjórn eða einhvers konar fagráð með þátttöku nemenda og fagaðila á þessu sviði sem er miklu heilbrigðari lausn en sú að láta þetta gerast í gegnum hagsmunatengsl í formi hlutafélags sem ég tel vera ankannalegt. Þetta eiga að vera samskipti ótengdra aðila hvað hagsmuni snertir í beinum skilningi þess orðs og lúta faglegum samskiptalögmálum í þeim skilningi að menn leggi metnað sinn í að námið sé gott, fjölbreytt og almennt og búi menn vel að breyttu breytanda almennt, óháð hagsmunum einstakra fyrirtækja, undir starf á þessu sviði en ekki þannig að einhver tiltekinn rekstraraðili geti farið að hafa áhrif á það beint hvernig fólkið er þjálfað í grunnáminu og hvað það lærir. Mér finnst þetta vera fullkomlega óheilbrigt. Ef við hefðum þetta svona t.d. í sjávarútveginum og einhver stórfyrirtæki sem gerðust stórir eignaraðilar í Sjávarútvegsskólanum gætu haft áhrif á það að þeir menn sem kæmu þangað út úr námu væru sérhæfðir til að starfa við þeirra tegund af sjávarútvegi, þeir væru betur þjálfaðir sem togaramenn heldur en trillukarlar eða eitthvað því um líkt, kynnu á eina tegund véla frekar heldur en aðra. Út á hvaða braut eru menn að fara ef þeir ætla að fara með almennt fagnám af þessu tagi inn í þennan farveg með þeim rökstuðningi sérstaklega að hagsmunaaðilarnir geti haft bein áhrif á það hvernig eintökum er ungað út úr skólunum? Í fjórða lagi í sambandi við það að þetta nám eigi að vera hér í landinu. Að sjálfsögðu á það að vera hér, herra forseti. Það hefur enginn talað um neitt annað, en ég er ekkert viss um að það sé tryggara í sessi hér í landinu með þessum æfingum heldur en t.d. með því að búa vel um það í einhverjum framhaldsskóla á höfuðborgarsvæðinu. Ég tel reyndar að úr því að menn eru að hræra í námi sem tengist flugi á annað borð, þá hefðu menn átt að fara yfir það að reyna að ná fleiri greinum inn í landið. Hvað með flugvirkjanámið? Hvað með fleiri slíkar greinar? Af hverju var þá ekki reynt að búa til kjarnaskóla sem tók jafnvel fleiri greinar tengdar flugi upp? Flugrekstur er á Íslandi sennilega hlutfallslega stærri atvinnugrein í þessu en nokkru öðru landi í heiminum.  Ég segi þetta í fimmta lagi, herra forseti. Ef menn eiga að taka þessi rök gild og eru ekki að ræða þetta eins og eitthvert smámál sem engu skiptir, ef við ætlum að taka þessi hlutafélagarök gild getur það dregið dilk á eftir sér. Ef menn ætla að reyna að vera sjálfum sér samkvæmir í pólitík, hv. þm. Einar Kristinn, hæstv. samgrh. Halldór Blöndal, verða þessir menn þá ekki að taka upp þennan fána og ganga með hann út um þjóðfélagið? Við ætlum að breyta öllum skólunum í landinu í hlutafélög  Auðvitað er þetta ekkert annað en ríkisskóli. Þetta er allt saman misskilningur. Hvers konar pilsfaldakapítalismi er það að stofna hlutafélag og segja svo í lögum um það hlutafélag að ríkið skuli borga reikninginn, það er fína einkavæðingin. Það er það sem stendur í 5. gr. þannig að þetta er auðvitað argasti brandari, herra forseti, að hér sé á ferðinni einhver einkavæðing eða eitthvert hlutafélag í eiginlegum skilnilngi þess orðs. Það er kyrfilega gengið frá því í lögunum að ríkið skuli borga hvað sem tautar og raular. Herra forseti. Hér hafa engin rök komið fram sem hafa að mínu mati haldið gagnvart því að menn séu að fara út á rétta braut. Þetta mál er hinn mesti misskilningur og rugl. Það vantar allan haldbæran rökstuðning fyrir því að gera þetta svona og ég spái því að höfundarnir eigi eftir að naga sig illilega í handarbökin ef þeir fá þessa vitleysu samþykkta hér og verður síðan haldið við efnið og spurt: Hvað svo? Er það þá orðin stefna t.d. þessarar ríkisstjórnar að breyta skólunum á færibandi í hlutafélög í framhaldinu með sömu rökum og hér hafa verið flutt eða hvað? Hvar ætla þeir þá að láta staðar numið? Hvaða skóli verður tekinn næstur og gerður að hlutafélagi? Hvaða sérskóli verður næstur? Verður það Stýrimannaskólinn? Verður það hann? Hvað hefur hv. þm. Einar Kristinn Guðfinnsson í huga?

Virðulegi forseti. Ég held að þessi ræða hv. þm. hafi verið óskaplega tilefnislítil vegna þess að þessi umræða fjallar eingöngu um þennan tiltekna skóla, Flugskóla Íslands. Þau rök sem ég flutti fyrir því að gera hlutafélag um rekstur þessa flugskóla eru auðvitað bara rök um þennan tiltekna skóla, Flugskóla Íslands, og ber alls ekki að reyna að útvíkka það eins og hv. þm. gerði. Ef hv. þm. langar til þess að efna hér í einhvern eldhúsdag um hlutafélagavæðingu eða formbreytingu fyrirtækja, þá má hann það út af fyrir sig. En þetta frv. fjallar ekkert um það. Þetta frv. fjallar eingöngu um það hvernig skynsamlegast sé að reyna að leysa vanda flugnámsins í landinu. Niðurstaða þeirra sem hafa staðið að þessu og niðurstaða þeirra sem sömdu þetta frv. og niðurstaða meiri hluta hv. samgn. er sú að skynsamlegast sé að gera það eins og hér er lagt til, að gera hlutafélag um Flugskóla Íslands og reyna að laða til þess hlutafélags aukið fjármagn til þess að byggja upp þetta nám þannig að það megi verða áfram innan lands. Um þetta snýst málið. Fyrir því reyndi ég að flytja nokkur rök áðan í ræðu minni en hv. þm. sagði að það dygði honum ekki og það er út af fyrir sig sjónarmið. Hann féllst ekki á þau rök og hann telur að mín rök dugi sér ekki til þess að komast að sömu niðurstöðu og ég. Það er út af fyrir sig bara eins og það er. En að hv. þm. geti síðan að dregið þá ályktun að úr því að við höfum hlutafélög um þennan skóla eigi það endilega við um einhverja aðra skóla líka ef menn vilja vera sjálfum sér samkvæmir held ég að sé alveg fráleit ályktun hjá hv. þm. Ég held að langskynsamlegast sé í þessu sambandi eins og svo mörgum öðrum að skoða hvert mál út af fyrir sig. Það er niðurstaðan sem menn hafa komist að varðandi þennan skóla. Menn hafa skoðað rekstur hans, komist að því að hann gengur ekki áfram óbreyttur. Það þarf að finna nýtt form til þess að hann geti gengið og niðurstaðan er hlutafélagaformið. Það sem ég sagði áðan um ríkisskólana var einfaldlega þetta: Ég tel, og það er þá skoðun þeirra sem eru að leggja þetta til, að fullreynt sé um það rekstrarform sem hefur gilt og þess vegna leggjum við þetta til.

Herra forseti. Þetta er mjög athyglisvert. Nú kemur hv. þm. og sver það algerlega af sér að þetta eigi við um aðra skóla. Þá hlýtur niðurstaðan að vera sú að allar hinar almennu röksemdir sem svo fjálglega voru færðar fyrir kostum hlutafélagaformsins í þessu sambandi og þessi skoðun ráðuneytisins sé algerlega sértæk gagnvart þessu námi. Þetta eigi þá ekki við annars staðar. Reyndar held ég að það sé aðallega að hv. þm. varð auðvitað feiminn þegar hann fór að átta sig á því út í hvaða fen menn væru að fara hér, þessa hlutafélagaþvælu í sambandi við skólana. Ég virði það við hv. þm. að hann dregur þó í land hvað þetta snertir og þvær það af sér að þetta eigi við sem almenn röksemdafærsla fyrir því að það eigi yfirleitt að reka skóla í hlutafélögum. Svo finnst mér hin röksemdin líka mjög kostuleg að það hafi verið óhjákvæmilegt að fara út í þetta hlutafélag til þess að halda náminu í landinu. Menn hafi staðið frammi fyrir þeim kostum að tapa því úr landi nema þeir stofnuðu hlutafélag um rekstur þessa skóla. Er hv. þm. virkilega að reyna að segja að hann sé þeirrar skoðunar að það hefði verið ofvaxið íslenska ríkinu að halda úti þessu námi nema stofna um það hlutafélag og fá einhverjar milljónir frá Flugleiðum til þess að stofna hlutafélög þegar ríkið á svo að borga skólann eftir sem áður, borga allan kostnaðinn? Þetta snýst þess vegna um einhverjar milljónir í upphafspunkti málsins sem hugsanlega verða lagðar inn sem hlutafé gagnvart námi sem ríkið á síðan að kosta hvort sem er eða a.m.k. í öllum aðalatriðum. Mér finnst þetta ekki halda, herra forseti. Ég verð að segja alveg eins og er þó að ég viðurkenni að vísu að mér finnst að breyttu breytanda skárra að hv. þm. er þó ekki að reyna að boða hér allsherjarhlutafélagavæðingu allra skóla í landinu.

Virðulegi forseti. Það sem ég sagði áðan var einfaldlega að menn verða auðvitað að skoða hvert tilvik fyrir sig. Ef menn ætla að breyta öðrum skólarekstri í hlutafélög verða menn auðvitað að skoða það sérstaklega. Það er engin ástæða fyrir hv. þm. að reyna að draga einhverjar víðtækar ályktanir af þessu frv. og segja að í því felist einhver almenn stefnumótun fyrir menntakerfið í landinu eins og hv. þm. var að reyna að segja áðan. Í þessu frv. felst eingöngu stefnumótun um þennan tiltekna skóla. Út á það gekk öll vinnan og við það miðaðist öll vinnan. Þess vegna getur hv. þm. auðvitað leyft sér, eins og hann gerði hér áðan, að fimbulfamba eitthvað fram og til baka um hlutafélagavæðingu og eitthvað þess háttar og reyna síðan að draga einhverjar ályktanir út frá því en það skiptir engu í þessu máli, það snertir ekki kjarna þessa frv. Frv. fjallar um þennan tiltekna skóla og þá niðurstöðu sem menn hafa komist að, að hlutafélagaformið eigi vel við rekstur þessa tiltekna skóla. Ég sagði áðan að til greina hefðu komið fleiri kostir. Auðvitað kom það alveg til greina að reka þetta sem einhvers konar ríkisskóla þó að það væri ekki undir Flugmálastjórn eins og ég sagði áðan. En því fylgdu ýmsir aðrir viðbótarkostir að breyta skólanum í hlutafélag og fá bæði styrk, þekkingu og fjármagn frá þeim aðilum sem hafa hagsmuni af því að þetta skólanám haldi hér áfram. Þess vegna m.a. og ekki síst var þetta rekstrarform valið á skólann. Og ég er alveg sannfærður um eftir að hafa farið ofan í þetta mál, kynnt mér það og rætt við ýmsa sérfróða aðila, að þetta mun reynast vel vegna þess einfaldlega að þennan skóla skiptir það miklu að vera í góðum tengslum við þá sem hagsmuni hafa af rekstri hans. Það mun verða þessum skóla til framdráttar alveg eins og það er ýmsum fagskólum til framdráttar þegar þeir eru í góðu samstarfi við faggreinarnar í landinu sem þeir eiga að þjóna og vinna fyrir.

Herra forseti. Auðvitað er það fagskólum til framdráttar og heppilegt fyrir þá að vera í góðum færum við sína faggrein og þannig er það yfirleitt. Ágætis tengsl, prýðileg tengsl, mikill stuðningur við skólana. Ég veit að hv. þm. þekkir t.d. að hve stórum hluta ýmiss konar tækjakaup í Stýrimannaskólanum, Iðnskólanum og víðar eru fjármögnuð með stuðningi frá atvinnugreinunum sem fylgjast af vakandi áhuga með uppbyggingu námsins, stuðla að því að nýjustu tæki komi inn í skólana o.s.frv. Gengur það bara ekki ágætlega? Það sem ég er aðallega að reyna að draga hér fram, herra forseti, er: Hver eru rökin fyrir því að það sama geti ekki átt við um bóklegt nám atvinnuflugmanna? Hvers vegna í ósköpunum ekki? Af hverju skyldi annað eiga við hér? Af hverju er hlutafélagaformið svona gráupplagt hér en ekki annars staðar? Hv. þm. verður að gera það upp við sig hvort hann er að tala fyrir almennum röksemdum um kosti hlutafélagaforms í svona sambærilegum tilvikum eða ekki. Hv. þm. hefur náttúrlega flúið inn fyrir garðinn og segir nei, þetta á bara að við um þennan skóla. Það er ágætt, það er þá ekki verið að fara lengra í bili. Ég tel náttúrlega að það sé býsna erfitt fyrir þá menn sem flytja þessar hlutafélagaröksemdir að ætla svo í framhaldinu að reyna að vera sjálfum sér samkvæmir. Það verður vandi hv. þm. ef hann lendir út á þessa braut á annað borð að rökin elti hann ekki uppi fyrir því að vera með þetta svona. Auðvitað er það þannig að ég tel að þetta nám eigi að meðhöndla eins og annað sambærilegt fagnám, bóklegt eða verklegt í góðum tengslum við sína grein. Það eru engin vandkvæði á því að koma því fyrir innan almenna skólakerfisins og gengur prýðilega í öðrum tilvikum og það á ekki að fara út í þessi afbrigðilegheit hér sem þessi hlutafélagabastarður er.

Herra forseti. Með þessu frv. er lagt til að þeim nemendum sem hófu nám fyrir gildistöku laga nr. 62/1995, um breytingu á lögum um atvinnuréttindi skipstjórnarmanna á íslenskum skipum, sé heimilt að ljúka námi samkvæmt eldri lögum, enda útskrifist þeir eigi síðar en fimm árum eftir að námið hófst. Í 16. gr. laga nr. 112/1984 er kveðið á um að þeir sem hafi öðlast rétt til atvinnu við siglingar á íslenskum skipum áður en lögin tóku gildi skuli halda þeim réttindum sínum óskertum. Þetta gildir hins vegar ekki um þá sem höfðu hafið nám í gildistíð eldri laga. Staðan gagnvart þeim er sú að nemendur sem voru í Stýrimannaskólanum fyrir gildistöku laganna nr. 62/1995 útskrifuðust samkvæmt nýju lögunum. Með þeim lögum var réttindum skipstjórnarmanna breytt til samræmis við alþjóðlegar reglur og veitir nám í Stýrimannaskólanum önnur réttindi samkvæmt nýju lögunum en hinum eldri lögum. Eðlilegt er að ný lög hafi ekki íþyngjandi áhrif á þá sem hófu nám í trausti þess að fá réttindi á grundvelli eldri laga. Tilgangur frv. er sá að einn að tryggja rétt þessara nemenda. Hæstv. forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til 2. umr. og samgn.

Herra forseti. Það frv. til nýrra lögræðislaga sem ég mæli hér fyrir er samið af nefnd sem ég skipaði í marsmánuði 1993. Hlutverk nefndarinnar var samkvæmt skipunarbréfi heildarendurskoðun gildandi lögræðislaga frá 1984. Í nefndina voru skipuð Drífa Pálsdóttir, skrifstofustjóri í dómsmrn., sem var formaður nefndarinnar, Davíð Þór Björgvinsson, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, og Páll Hreinsson, aðstoðarmaður umboðsmanns Alþingis. Ritari nefndarinnar var Áslaug Þórarinsdóttir, deildarstjóri í dómsmrn. Einnig veittu lögfræðingarnir Bragi Björnsson og Stefán Eiríksson nefndinni aðstoð um tíma. Helstu markmið nefndarinnar við gerð þessa frv. voru þau að skapa aukið svigrúm til að koma til móts við einstaklingsbundnar þarfir manna í ríkari mæli en skilyrði eru til samkvæmt gildandi lögræðislögum þannig að ekki verði gengið lengra en nauðsyn þykir bera til við skerðingu þeirra mannréttinda hvers manns að fara með sjálfræði sitt og fjárræði. Þetta kemur fram í þrennu: 1. Gert er ráð fyrir að unnt verði að tímabinda lögræðissviptingu þannig að hún standi ekki lengur en þörf er á hverju sinni. 2. Gert er ráð fyrir, þegar um fjárræðissviptingu er að ræða, að hún geti tekið til tilgreindra eigna. Með þessu er stefnt að því að svipting gangi aldrei lengra en nauðsynlegt er hverju sinni og að viðkomandi haldi fjárræði sínu að öðru leyti. 3. Lagt er til að sá sem á óhægt með að sjá um fjármál sín vegna veikinda eða fötlunar geti fengið sér skipaðan ráðsmann til að annast um þau. Allt eru þetta nýmæli í lögræðislögum en samkvæmt gildandi lögum er einungis unnt að svipta mann lögræði eða sjálfræði eða hvoru tveggja alfarið og ótímabundið. Önnur markmið nefndarinnar voru að tryggja betur en nú er réttarstöðu þeirra sem svipta þarf lögræði eða vista í sjúkrahúsi gegn vilja sínum vegna alvarlegs sjúkdóms eða ofneyslu áfengis eða annarra ávana- og fíkniefna. Á undanförnum árum hefur farið fram talsverð umræða um hækkun sjálfræðisaldurs úr 16 árum í 18 ár. Um þetta hafa verið skiptar skoðanir. Skömmu eftir að nefndin tók til starfa árið 1993 óskaði hún eftir umsögnum nokkurra stofnana, félaga og samtaka varðandi þetta álitaefni og óskaði eftir því að rök með og á móti hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár yrðu reifuð. Í athugasemdum með frv. er gerð ítarleg grein fyrir svörum umsagnaraðila og reifuð mikilvæg rök sem voru borin fram bæði með og á móti hækkun sjálfræðisaldurs. Nefndin kaus að taka ekki beina afstöðu til þessa álitaefnis og samdi því tvær útgáfur af frv. sem eru efnislega eins að öðru leyti en taldi nefndin eðlilegt að ýmis önnur lög sem heyra undir önnur ráðuneyti en dómsmrn. yrðu tekin til skoðunar ef mælt yrði með hækkun sjálfræðisaldurs. Það frv. sem ég mæli hér fyrir gerir ráð fyrir að sjálfræðisaldur skuli eftir sem áður miðast við 16 ár. Ég bendi á að flestir umsagnaraðilar sem mæla með hækkun sjálfræðisaldurs eru félög eða stofnanir sem fara með málefni barna og ungmenna sem af ýmsum ástæðum hafa lent á villigötum í lífinu, oftast vegna neyslu ávana- og fíkniefna. Einnig er mest áhersla lögð á þörf fyrir að koma þessum ungmennum til hjálpar. Ég tel að vandi þessara ungmenna verði tæpast leystur með hækkun sjálfræðisaldurs heldur fyrst og fremst með öflugum forvörnum og fræðslu. Málflutningur þeirra sem mæla með hækkun sjálfræðisaldurs byggist fyrst og fremst á því að nauðsynlegt sé að koma þessum ungmennum í meðferð án tillits til vilja þeirra. Ég tel hins vegar að meðferð sem byggist á nauðung í stað samvinnu sé ekki líkleg til að skila árangri. Allur þorri íslenskra ungmenna er vel fær um að axla þá ábyrgð við 16 ára aldur sem fylgir því að verða sjálfráða, þ.e. að ráða persónulegum högum sínum svo sem dvalarstað og atvinnu. Sérstaða okkar Íslendinga varðandi sjálfræðisaldur byggist á gömlum merg enda eru aðstæður íslenskra ungmenna um margt ólíkar aðstæðum í öðrum löndum. Þátttaka ungmenna í atvinnulífinu er meiri en annars staðar tíðkast og dreifð byggð gerir oft nauðsynlegt að ungmenni fari að heiman við 16 ára aldur til að stunda nám við framhaldsskóla. Sú ábyrgð á eigin lífi sem sjálfræði færir ungmennum á jákvæðan og uppbyggilegan hátt kemur þeim til góða og ég tel að þau rök sem færð hafa verið fram með hækkun sjálfræðisaldurs séu ekki fullnægjandi til að svipta svo stóran hóp ungmenna þeirri ábyrgð sem þeim er fengin samkvæmt gildandi löggjöf. Í II. kafla frv. er fjallað um sviptingu lögræðis. Kaflinn er að stofni til svipaður II. kafla gildandi lögræðislaga en í frv. er þó að finna mikilsverðar nýjungar auk þess sem málsmeðferðarreglur fyrir dómi eru mun ítarlegri en reglur gildandi laga. Skilyrði lögræðissviptingar samkvæmt 4. gr. eru einfölduð og lagt til að nokkur ákvæði gildandi laga sem þykja úrelt verði felld brott. Þetta er rækilega reifað í athugasemdum með greininni. Þá er lagt til í 5. gr., eins og ég hef áður vikið að, að unnt verði að tímabinda lögræðissviptingu og að unnt verði að svipta mann fjárræði einungis varðandi tilteknar eignir hans. Þessi heimild er bundin við fasteignar, loftför, skráningarskyld skip eða ökutæki, viðskiptabréf og fjármuni á innlánsreikningum hjá bönkum og sparisjóðum, svo og eignir í verðbréfasjóðum. Lögræðissviptingu sem aðeins tekur til tiltekinna eigna þarf ekki að birta í Lögbirtingablaði en slík opinber birting er iðulega viðkvæm fyrir hinn svipta og aðstandendur hans. Um birtingu og skráningu þess háttar sviptingar segir í 4. mgr. 14. gr. frv. Í 6. gr. er lagt til það nýmæli að unnt verði að svipta mann lögræði til bráðabirgða ef skilyrði til sviptingar þykja vera fyrir hendi og brýn þörf er á sviptingu þegar í stað. Reynslan hefur sýnt að þörf er á slíku úrræði. Í 7.--11. gr. er mælt fyrir um aðild að lögræðissviptingarmálum, form og efni kröfu um lögræðissviptingu, varnarþing og málsmeðferð. Þar á meðal um rannsókn máls og loks um úrlausn máls í 12. gr. Í samræmi við markmið nefndarinnar sem samdi frv. og ég vék að hér áðan segir í 1. mgr. 12. gr. að svipting lögræðis skuli ekki ganga lengra en dómari telur þörf á hverju sinni. Í 13. gr. er með skýrum hætti mælt fyrir um réttaráhrif úrskurðar um lögræðissviptingu. Í 14. gr. eru ítarlegar reglur um birtingu úrskurðar, skráningu og fleira sem er í samræmi við álit umboðsmanns Alþingis eins og reifað er í athugasemdum við 14. gr. Ákvæði 15. gr. um niðurfellingu lögræðissviptingar felur í sér umtalsverðar breytingar frá gildandi lögum. Þar er m.a. lagt til að allir þeir sem geta átt aðild að lögræðissviptingu geti einnig borið fram kröfu um niðurfellingu sviptingarinnar en samkvæmt gildandi lögum á það einungis við um þann sem sviptingar krafðist og hinn lögræðissvipta sjálfan. Þykir hagsmuna hins lögræðissvipta betur gætt með rýmkaðri heimild til aðildar og einnig verður að telja eðlilegt að nánir aðstandendur hins svipta geti borið fram slíkar kröfur þótt þeir hafi ekki átt aðild að lögræðissviptingarmálinu. Ákvæði 16. gr. um málskot til Hæstaréttar og 17. gr. um málskostnað eru að mestu leyti í samræmi við gildandi lög en þó eru þau nýmæli í 17. gr. að gert er ráð fyrir að kostnaður við öflun læknisvottorðs og þóknun til skipaðs talsmanns sóknaraðila, sem vikið verður að síðar, skuli greiða úr ríkissjóði. Í III. kafla frv. er fjallað um nauðungarvistun sjálfráða manns í sjúkrahúsi vegna alvarlegs geðsjúkdóms eða ofneyslu ávana- og fíkniefna. Kaflinn er að stofni til svipaður III. kafla gildandi lögræðislaga en í frv. er jafnframt að finna mikilsverðar breytingar frá gildandi lögum sem hafa það að markmiði að tryggja sem best réttarstöðu þeirra sem sviptir eru frelsi með þessum hætti. Breytingar þessar eiga einnig að tryggja að ákvæði lögræðislaga um nauðungarvistanir séu í samræmi við íslensk stjórnskipunarlög og alþjóðlega mannréttindasáttmála sem Ísland hefur fullgilt eða veitt lagagildi. Nýmælin sem felast í þessum kafla eru, eins og áður sagði, einkum þau að réttarstaða nauðungarvistaðs manns er gerð skýr og ótvíræð. Er það m.a. gert með því að mæla fyrir um rétt hans í öllum tilvikum til að bera nauðungarvist hans undir dóm og rétt hans til að njóta ráðgjafar og stuðnings sérstaks ráðgjafa vegna sjúkrahúsdvalarinnar auk þess sem skýr ákvæði eru að finna um að þvinguð meðferð nauðungarvistaðs manns í sjúkrahúsi sé háð ákvörðunum yfirlæknis nema í neyðartilvikum og að slíka ákvörðun yfirlæknis sé unnt að bera undir dómstóla. Þá má nefna að í frv. eru að finna reglur um skráningar ýmissa upplýsinga í sjúkraskrá og fleira. Ákvæði 19. gr. um skilyrði nauðungarvistunar í sjúkrahúsi eru að mestu leyti í samræmi við gildandi lögræðislög, þ.e. að maður sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða ofnautn áfengis eða ávana- og fíkniefna. Þó gætir hér þeirra nýmæla að slík vistun er heimil ef verulegar líkur eru taldar á að maður sé haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða ástand hans er með þeim hætti að jafna má til alvarlegs geðsjúkdóms. Í fyrrar tilvikinu er á því byggt að oft þegar um bráða geðveiki er að ræða er ekki unnt að koma við nákvæmri greiningu á ástandi sjúklingsins áður en honum verður komið í sjúkrahús og í síðara tilvikinu er átt við alvarlegt sjúklegt ástand manns sem ekki fellur undir hugtakið alvarlegur geðsjúkdómur eins og t.d. lystarstol á lífshættulegu stigi. Í 4. mgr. 19. er nýmæli þar sem segir að lögreglu sé skylt að verða við beiðni læknis um að flytja mann nauðugan í sjúkrahús og að læknir skuli þá fylgja honum ef nauðsyn þykir bera til. Reynslan hefur sýnt að þörf er á slíku ákvæði til að skapa skýra heimild fyrir lögreglumenn til afskipta og aðstoðar í þessum málum og einnig er um að ræða réttaröryggi fyrir þá sem að koma. Samkvæmt 5. mgr. 19. gr., sem einnig er nýmæli, skal heilbrrh. ákveða með reglugerð hvaða sjúkrahús hafi heimild til að taka við nauðungarvistuðum mönnum. Ljóst er að gera verður ríkar kröfur um góða faglega umönnun og aðbúnað á þeim sjúkrahúsum og þykir rétt að heilbrrh. meti hvaða sjúkrahús uppfylli þær kröfur. Ákvæði 20.--24. gr. um það hverjir beiðst geti nauðungarvistunar, um form, efni og fylgigögn með beiðni, um trúnaðarlækni dómsmrn. og um málsmeðferð og ákvörðun ráðuneytisins eru að mestu leyti í samræmi við gildandi lögræðislög en þó ítarlegri. Á hinn bóginn eru reglur 25. og 26. gr. um kynningu á réttarstöðu nauðungarvistaðs manns og skráningu í sjúkraskrá nýmæli í lögum en svipaðar reglur eru nú í reglugerð um sjúkraskrár og skýrslugerð um heilbrigðismál. Þykir tryggara að lögfesta þær. Mikilvægt nýmæli um ráðgjafa nauðungarvistaðra manna er að finna í 27. gr. frv. þar sem segir m.a. að nauðungarvistaður maður eigi rétt á að njóta ráðgjafar og stuðnings sérstaks ráðgjafa vegna sjúkrahúsdvalarinnar og meðferðar þar. Í athugasemdum við 27. gr. kemur fram að gert er ráð fyrir að starfi ráðgjafa sinni maður með fagmenntun á sviði félagsráðgjafar eða sálfræði eða á öðrum sambærilegum sviðum. Mikilvægt nýmæli er einnig í 28. gr. frv. um takmarkanir á þvingaðri meðferð nauðungarvistaðs manns í sjúkrahúsi. Er þar bæði átt við þvingaða lyfjagjöf og aðra þvingaða meðferð og er heilbrrh. veitt heimild til að setja nánari reglur um þess konar meðferð. Um lok nauðungarvistunar segir í 29. gr. sem er að mestu í samræmi við gildandi lögræðislög. Þó er þar það nýmæli að lagt er til þegar krafa hefur verið gerð um að maður, sem vistaður hefur verið nauðugur á sjúkrahúsi, verði sviptur sjálfræði skuli dómari án tafar senda yfirlækni á sjúkrahúsi þar sem hinn vistaði dvelst staðfestingu á að slík krafa sé fram komin og hvenær hún hafi borist dóminum. Þessi tillaga er í samræmi við álit umboðsmanns Alþingis sem reifað er í athugasemdum við 29. gr. Í 30. gr. er kveðið á um skilyrðislausan rétt sjálfráða manns til að bera ákvörðun um nauðungarvistun undir dómstóla en þessi réttur er tryggður í 4. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, samanber lög 62/1994 og 4. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar eins og henni var breytt með stjórnarskipunarlögum, nr. 97/1995. Einnig er í 30. gr. mælt fyrir um rétt manns, sem hefur verið gert að sæta þvingaðri lyfjagjöf eða annarri þvingaðri meðferð, til að bera þá ákvörðun undir dómstóla og um aðstoð ráðgjafa þess sem áður er nefndur við kröfugerð til dómstóls. Í 31. gr. er síðan ítarlegt ákvæði um meðferð mála skv. 30. gr. fyrir dómi. Í 32. gr. er loks mælt fyrir um skyldu til að dæma sjálfráða manni bætur úr ríkissjóði vegna nauðungarvistunar hans ef lögmælt skilyrði hefur brostið til slíkrar aðgerðar, hún hefur staðið lengur en efni stóðu til eða að henni hefur verið staðið á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Í 1. mgr. er vísað til þeirra skilyrða sem rakin eru í 19. gr. frv. og er þetta í samræmi við 67. gr. stjórnarskrárinnar, samanber stjórnarskipunarlög, nr. 97/1995. Ég vík þá að IV. kafla frv. um ráðsmenn en ákvæði hans eru nýmæli í lögum. Þar er gert ráð fyrir því að fjárráða maður, sem óhægt á með að sjá um fjármál sín vegna veikinda eða fötlunar, geti óskað eftir því að honum verði skipaður aðstoðarmaður sem í frv. þessu er nefndur ráðsmaður. Skjólstæðingur ráðsmanns er ekki sviptur fjárræði sínu. Hægt er að fela ráðsmanni umsjón tiltekinna eigna skjólstæðings síns. Ráðsmaður er undir opinberu eftirliti yfirlögráðanda og ber honum að hafa samráð við skjólstæðing sinn eftir því sem við verður komið. Skjólstæðingur ráðsmannsins glatar við skipun ráðsmanns gerhæfi sínu yfir þeim eignum sem faldar hafa verið ráðsmanni til umsjónar, en getur hvenær sem er óskað eftir niðurfellingu ráðsmennskunnar og að honum verði á ný fengin umráð eigna sinna. Í merkingu ákvæða frv. er hugtakið ráðsmaður nýtt í íslensku lagamáli en orðið sjálft hefur þekkst hér um aldir. Ráðsmaður er í þeim skilningi sá sem ráðinn er til að standa fyrir búi og segja fyrir verkum í forföllum og fjarveru húsbónda síns. Hinn almenni skilningur fellur því að vissu marki vel að notkun hugtaksins í frv. Svipuð úrræði og mælt er fyrir um í IV. kafla þekkjast í nágrannaríkjum okkar en það kerfi sem hér er lagt er þó mun einfaldara og skýrara en fyrirkomulag svonefndrar ráðsmennsku í grannlöndunum. Er þessu ítarlega lýst í athugasemdum við IV. kafla frv. Í 33. gr. frv. er getið um skilyrði fyrir skipun ráðsmanns sem ég gat um áður og í 34. gr. um form og efni umsóknar um skipun ráðsmanns. Í 35. gr. eru tilgeindar þær eignir sem unnt er að fela ráðsmanni til umsjónar en þær eru hinar sömu og takmörkuð fjárræðissvipting skv. 2. mgr. 5. gr. frv. tekur til. Þessar eignir eiga það allar sammerkt að auðvelt er að skrásetja hver fer með forræði yfir þeim þannig að grandlausum viðsemjendum megi vera kunnugt um takmörkun á ráðstöfunarheimildum skjólstæðings ráðsmanns. Í 36., 37. og 39. gr. er kveðið á um stjórnsýsluumdæmi og ítarlegar reglur um málsmeðferð og ákvörðun yfirlögráðanda um skipun ráðsmanns, m.a. um hraða málsmeðferðar og leiðbeiningarskyldu og aðstoð yfirlögráðanda við þann sem óskar eftir að sér verði skipaður ráðsmaður. Gert er ráð fyrir að ráðsmaður verði valinn í samráði við umsækjanda en hann verður að sjálfsögðu að uppfylla þau hæfisskilyrði sem mælt er fyrir í 38. gr. frv. en þau eru hin sömu og gerð eru til skipaðra lögráðamanna. Um tilkynningu um skipan ráðsmanna og skráningar þeirra segir í 40. gr., en þær reglur eru áþekkar þeim reglum sem gilda um sama efni þegar maður hefur verið sviptur fjárræði. Í 41. gr. er kveðið á um réttaráhrif skipunar ráðsmanns eins og ég gat um hér áðan, þ.e. að skjólstæðingur ráðsmanns glatar við skipunina rétti til að fara með, ráðstafa og takast á herðar skuldbindingar vegna þeirra eigna sem ráðsmanninum hafa verið faldar til umsjónar með þeim undantekningum sem í greininni er mælt fyrir um. Um heimildir ráðsmanns segir í 42. gr. að ráðsmaður fari með sömu heimildir fyrir þeim eignum sem honum hefur verið falin umsjón með og skjólstæðingur hans hafði fyrir skipunina, nema annað leiði af lögum og að lögmæt ráðstöfun ráðsmanns á þessum eignum bindi skjólstæðing hans. Við tilteknar ráðstafanir ráðsmanns þarf þó samþykki yfirlögráðanda. Um starfsskyldur ráðsmanns og skaðabótaskyldu hans vegna tjóns af ráðsmannsstörfum gilda sams konar reglur og um lögráða menn. Þóknun ráðsmanni til handa greiðist af skjólstæðingi hans og skal yfirlögráðandi ákveða fjárhæð þóknunarinnar með tilliti til eðlis og umfangs starfans. Um þetta segir í 44. gr. Gert er ráð fyrir að dómsmrn. móti almennar viðmiðunarreglur um þóknun sem yfirlögráðendur styðjast við. Um skýrslugjöf ráðsmanns til yfirlögráðanda er mælt fyrir í 45. gr. Skýrslugjöf er mikilvægur þáttur í eftirliti yfirlögráðanda með störfum ráðsmanna og auk reglubundinnar skýrslugjafar getur yfirlögráðandi hvenær sem er krafist þess að ráðsmaður geri honum grein fyrir ráðstöfunum sínum. Í ljósi þess að ráðsmennska er hugsuð sem úrræði fyrir menn, sem vegna veikinda eða fötlunar eiga óhægt með að sjá um fjámál sín, má búast við að ástand þeirra geti breyst ýmist til hins betra eða til hins verra. Er því lagt til í 46. gr. að skjólstæðingur ráðsmanns geti hvenær sem er óskað eftir að breyting verði gerð á því hvaða eignir eru faldar ráðsmanni til umsjónar. Um meðferð slíkra mála fer eftir sömu reglum og gilda um skipun ráðsmanns eftir því sem við getur átt. Í 47. gr. er mælt fyrir um lausn ráðsmanns frá störfum. Meginreglan er sú að ráðsmaður og skjólstæðingur hans geta hvor um sig óskað eftir að ráðsmanni verði veitt lausn frá störfum og einnig skal yfirlögráðandi að eigin frumkvæði leysa ráðsmann frá störfum ef skilyrði skipunarinnar er ekki lengur fyrir hendi, hann hefur vanrækt starfa sinn eða gerst brotlegur í starfi eða uppfyllir ekki lengur almenn hæfisskilyrði. Þótt meginreglan sé sú að skjólstæðingur ráðsmanns geti hvenær sem er óskað eftir að honum verði veitt lausn frá störfum og skjólstæðingur fengið umráð eigna sinna á ný, getur yfirlögráðandi þó frestað meðferð máls skv. ákvæðum 48. gr. ef ástæða er til að ætla að skjólstæðingurinn sé ófær um að ráða fé sínu vegna þeirra ástæðna sem um getur í 4. gr. og krafa hefur verið borin fram fyrir dómi um fjárræðissviptingu hans. Um tilkynningu um lausn ráðsmanns frá störfum o.fl. segir síðan í 49. gr. Fyrir skipun ráðsmanns, breytingu á störfum hans eða lausn að ósk skjólstæðings hans greiðir skjólstæðingurinn 5 þús. kr. í ríkissjóð. Í V. kafla frv. um lögráða menn gætir verulegra nýmæla. Þar er að finna mun ítarlegri reglur en í gildandi lögræðislögum um lögborna lögráðamenn, þ.e. foreldra barna og ungmenna sem ólögráða eru fyrir æsku sakir, og einnig um skipaða lögráðamenn. Í 51. gr. er kveðið á um lögráðamenn þeirra sem ólögráða eru fyrir æsku sakir. Um þann þátt lögráðamanna sem lýtur að persónulegum högum barna og ungmenna, þ.e. forsjá, fer samkvæmt barnalögum og lögum um vernd barna og ungmenna. Um fjárhald barna og ungmenna er hins vegar fjallað í 2.--8. mgr. Þar eru m.a. skýrar reglur um atbeina beggja foreldra til ráðstafana er varða fjárhald barns þeirra, um umboð annars foreldris til hins til að fara með fjárhaldið og um skipun fjárhaldsmanns fyrir barn ef þar greind skilyrði eru fyrir hendi. Yfirlögráðandi skal þá gefa barni kost á að tjá sig um skipunina en þó með þeim takmörkunum sem í ákvæðinu greinir. Í 52. gr. er kveðið á um lögráðamenn þeirra sem sviptir hafa verið lögræði. Ákvæðið er að mestu leyti í samræmi við gildandi lög. Það nýmæli er þó að finna að lögráð manns, sem sviptur hefur verið lögræði, skuli hverfa til yfirlögráðanda þar til lögráðamaður hefur verið skipaður. Ákvæði 53. gr. um sérstaka lögráðamenn og 54. gr. um hæfi lögráðamanna eru samhljóða gildandi lögum. Í 55.--57. gr. er fjallað um málsmeðferð og ákvörðun um skipun lögráðamanns og tilkynningu um skipun og skráningu lögráðamanna. Í 58. gr. er mælt fyrir um heimildir lögráðamanns þess sem sviptur hefur verið lögræði til þess að taka lögmætar ákvarðanir fyrir hans hönd. Heimildir lögráðamanns þess sem sviptur hefur verið fjárræði eru að mestu óbreyttar frá gildandi lögum en heimildir lögráðamanna þeirra sem sviptir hafa verið sjálfræði eru þrengdar og afmarkaðar. Er þetta ítarlega reifað í athugasemdum við 58. gr. Samkvæmt gildandi lögræðislögum eru heimildir lögráðamanns þess sem sviptur er sjálfræði sínu ótakmarkaðar en skv. ákvæðum 58. gr. eru þær bundnar við nauðsynlegar ákvarðanir sem hinn sjálfræðissvipti er ófær um að taka sjálfur. Skýrt er tekið fram í ákvæðinu að sjálfræðissviptur maður verði ekki sviptur frelsi sínu með vistun á stofnun nema lífi hans eða heilsu sé hætta búin að mati læknis og að slíkri vistun verði einungis komið við á stofnun sem rekin er samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu eða lögum um málefni fatlaðra eða heimili eða stofnun sem rekin eru samkvæmt lögum um vernd barna og ungmenna. Í 1. mgr. 59. gr. er tryggður réttur sjálfræðissvipts manns til að bera ákvörðun lögráðamanns undir dómstóla. Þetta ákvæði er hliðstætt 30. gr. þar sem mælt er fyrir um rétt sjálfráða manns sem vistaður hefur verið nauðugur í sjúkrahúsi skv. ákvæðum III. kafla til að bera þá ákvörðun undir dómstóla. Þótt staðið sé að ákvörðunum þessum með ólíkum hætti, eiga þau sjónarmið um vernd mannréttinda og réttaröryggi sem búa að baki ákvæði 30. gr. einnig að mestu leyti við um slíkar ákvarðanir lögráðamanna. Þykir því eðlilegt að gera ráð fyrir að sjálfræðissviptur maður geti með sama hætti borið ákvörðun lögráðamanns síns um vistun á stofnun undir dómstóla. Um starfsskyldur lögráðamanns segir í 60. gr., þar á meðal um samráð hans við hinn ólögráða, um framkvæmd lögráðamennskunnar og að lögráðamaður skuli haga störfum sínum í þágu hins ólögráða eins og best hentar hag hans hverju sinni. Ákvæðið tekur bæði til skipaðra og lögborinna lögráðamanna. Ákvæði 61. gr. um skaðabótaskyldu lögráðamanna er óbreytt frá gildandi lögum. Í 62. gr. er fjallað um þóknun og útlagðan kostnað skipaðs lögráðamanns og þar gætir verulegra nýmæla. Samkvæmt ákvæðinu skal lögráðamaður ávallt eiga rétt á endurgreiðslu á nauðsynlegum útlögðum kostnaði vegna starfans. Útlagðan kostnað skal að jafnaði greiða af eignum hins ólögráða en yfirlögráðandi getur þó ákveðið að hann skuli greiddur úr ríkissjóði ef eignir hins ólögráða eru litlar eða aðrar sérstakar ástæður mæla með því. Yfirlögráðandi getur einnig ákveðið að lögráðamaður skuli fá sanngjarna þóknun fyrir störf sín. Með sanngjarnri þóknun er átt við að hún skuli ákveðin í samræmi við eðli og umfang starfans. Meginreglan er sú að þóknun lögráðamanns skuli greidd af eignum hins ólögráða en yfirlögráðandi getur þó ákveðið að hún skuli greidd úr ríkissjóði ef eignir hins ólögráða eru litlar eða aðrar sérstakar ástæður mæla með því. Í ákvæðinu er lagt til að dómsmrh. setji nánari reglur um þóknun yfirlögráðanda. Samkvæmt upplýsingum sem borist hafa frá yfirlögráðendum er í sumum tilvikum ógerningur að fá menn til að taka að sér lögráðamennsku fyrir lögráðasvipta menn. Á þetta einkum við um lögráðamennsku fyrir alvarlega geðsjúka menn og áfengis- og fíkniefnaneytendur. Það verður að teljast með öllu óverjandi að manni sem sviptur hefur verið lögræði sínu verði ekki skipaður lögráðamaður. Til þess að tryggja að svo megi verða er lagt til að yfirlögráðanda verði heimilt að ákveða þóknun til lögráðamanns úr ríkissjóði ef eignir hins ólögráða hrökkva ekki til eða aðrar sérstakar ástæður mæla með því. Þetta á þó einungis að koma til í undantekningartilvikum eins og ítarlega er reifað í athugasemdum við 62. gr. Eftir sem áður er gert ráð fyrir að í flestum tilvikum verði nánir ættingjar eða venslamenn hins svipta skipaðir lögráðamenn án þess að fá sérstaka þóknun fyrir störf sín. Í 63. gr. er mælt fyrir um skýrslugjöf lögráðamanna til yfirlögráðanda sem er nauðsynleg til þess að yfirlögráðendur geti sinnt eftirlitsskyldu sinni með störfum lögráðamanna. Nýmæli er í ákvæðinu um skýrslugjöf lögráðamanna þeirra sem ólögráða eru fyrir æsku sakir. Nokkuð hefur borið á gagnrýni vegna skorts á eftirliti yfirlögráðanda með fjárhaldi lögborinna lögráðamanna þeirra sem eru ólögráða fyrir æsku sakir. Ákvæði í 1. mgr. er ætlað að tryggja eftirlit yfirlögráðanda með störfum þeirra þegar eignir barns eða ungmennis eru sem nokkru nemur. Er hér miðað við að verðmæti eignanna séu 500 þús. kr. eða þar yfir. Auk fyrirmæla um skýrslugjöf lögborinna lögráðamanna eru ítarlegar reglur um skýrslugjöf skipaðra lögráðamanna til yfirlögráðanda í 63. gr. frv. Í VI. kafla frv. eru reglur um meðferð á fjármunum ófjárráða manna og eiga þær við hvort sem um er að ræða fjárræðisskort vegna æsku hins ófjárráða eða vegna fjárræðissviptingar hans. Reglurnar gilda einkum um meðferð lögráðamanna á fjármunum ófjárráða manna en eiga einnig við um meðferð yfirlögráðanda eftir því sem við á. Þessi kafli hefur að mestu leyti að geyma lítið breytt ákvæði gildandi lögræðislaga en framsetningu hefur verið breytt í því skyni að gera reglurnar aðgengilegri og skýrari og einnig eru sumar þeirra ítarlegri en samsvarandi ákvæði gildandi laga. Ég tel ekki ástæðu til að hafa mörg orð um ákvæði þessa kafla en vil þó benda á það nýmæli í 73. gr. sem mælir fyrir um tilkynningarskyldu allra þeirra til yfirlögráðanda sem inna af hendi fjárgreiðslur til lögráðamanns ófjárráða manns, sem eru eign hins ófjárráða, um greiðslu á fjármunum sem nemur 500 þús. kr. eða þar yfir. Er þetta liður í því að tryggja, eftir því sem kostur er, varðveislu fjárins og ávöxtun og eftirlit yfirlögráðanda með því. Í VII. kafla frv. er kveðið á um löggerninga ólögráða manna. Ákvæði kaflans eru í öllum aðalatriðum sambærileg við ákvæði gildandi lögræðislaga. Reglurnar varða inntak sjálfræðis og fjárræðis að því er varðar heimild ólögráða manns til að gera löggerninga og mæla fyrir um riftun samninga og um skilaskyldu og bætur. Ég tel því heldur ekki ástæðu til að hafa mörg orð um þennan kafla, en bendi þó á ákvæði 79. gr. sem er nýmæli um takmörkun á fullnustu í eignum sem takmörkuð fjárræðissvipting skv. 2. mgr. 5. gr. tekur til. Í VIII. kafla frv. er fjallað um yfirlögráðendur og hlutverk þeirra. Sýslumenn eru yfirlögráðendur hver í sínu umdæmi sem er óbreytt regla gildandi lögræðislaga. Helstu hlutverk yfirlögráðenda er að skipa lögráðamenn og ráðsmenn og hafa eftirlit með störfum þeirra og með fjárhaldi lögráðamanna þeirra sem ófjárráða eru fyrir æsku sakir. Í kaflanum er heimild til málskots á stjórnvaldsákvörðun yfirlögráðenda til dómsmrh. innan 30 daga frá birtingu hennar. Þessi frestur er styttri en hinn almenni kærufrestur samkvæmt stjórnsýslulögum. Ástæða þess er sú að rétt þykir að úrlausn mála er snerta mikils verða persónu eða fjárhagsmálefni manna gangi sem hraðast fyrir sig. Í IX. kafla frv. er mælt fyrir um verðbreytingar á grunnfjárhæðum sem um er getið í ýmsum greinum um gildistöku, brottfallin lög og lagaskil. Gert er ráð fyrir að lögin, ef frv. þetta nær fram að ganga, öðlist gildi 1. janúar 1998. Nauðsynlegt er að nokkur tími gefist til að móta þær reglur sem víða er í frv. lagt til að verði settar. Herra forseti. Ég hef þá gert grein fyrir meginákvæðum frv. og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Frv. það sem hér er til umræðu felur í sér mörg merk nýmæli sem ástæða er til að fagna og hæstv. dómsmrh. hefur gert grein fyrir. Hinu er ekki að leyna að það veldur miklum vonbrigðum að sjálfræðisaldurinn í þessu frv. skuli vera óbreyttur. Eftir því hefur verið beðið nokkuð lengi hvaða afstöðu ríkisstjórnin tæki til þessa máls vegna þess að eins og þingheimur veit, þá hefur umræða um hækkun á sjálfræðisaldrinum oft verið hér til umræðu. Frumvörp hafa verið flutt bæði á síðasta þingi og þessu þingi af mér og hv. þm. Guðnýju Guðbjörnsdóttur í þá veru að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár eins og gerist í langflestum löndum í kringum okkar. Um þau frumvörp hefur aldrei verið hægt að fá neina efnislega niðurstöðu eða afgreiðslu í allshn. sem hefur fjallað um þau mál, af því að til þess hefur ávallt verið vísað að hæstv. dómsmrh. væri með málið til umfjöllunar og nefnd á hans vegum væri að skoða málið. Ég hefði haldið, herra forseti, að þegar þetta atriði væri til umfjöllunar, þá hefði hæstv. ráðherra tekið sér lengri tíma til að fjalla um og fara yfir kosti og galla þess að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár. En ráðherra lét það ógert, fór stuttlega yfir kosti þess að hafa aldurinn óbreyttan en skautaði algjörlega yfir það að lýsa kostum þess að breyta honum. Það er alveg ljóst á frv. að nefndin sem samdi þetta frv. hefur átt í mestum bögglingi með að gera upp hug sinn í þessu máli, enda kemur fram að nefndin hafi skilað tveimur útgáfum af frv. til lögræðislaga til hæstv. dómsmrh. þar sem annað frv. innihélt hækkun á sjálfræðisaldrinum en hitt var um hann óbreyttan. Þess vegna er alveg nauðsynlegt, herra forseti, að fara ítarlega yfir kosti og galla þess að hækka sjálfræðisaldurinn hér í þessari umræðu. Og ég held að það sé ekki rétt sem hæstv. ráðherra hélt fram, og mun koma inn á það í máli mínu, að það væru fyrst og fremst félög og stofnanir sem færu með málefni barna sem lent hafa á villigötum sem hafi mælt með hækkun á sjálfræðisaldrinum. Það var nú svo að við fengum það þó í gegn í hv. allshn. að farið var yfir umsagnir með frv. og það orðuðu allir nefndarmenn að það væri mjög einstætt að hver umsögnin á fætur annarri sem þarna kom fram væri jákvæð, ekki bara frá félögum og stofnunum sem fjalla um vandamál barna heldur frá mörgum öðrum aðilum eins og t.d. Sambandi ísl. sveitarfélaga og fleirum aðilum. Það vekur furðu mína að Framsfl. skuli standa að ákvæðinu eins og hér er lagt upp með. Svo virðist að í hverju málinu á fætur öðru sé Framsfl. genginn í björg hjá íhaldinu og ég spyr sjálfa mig hvort hér sé um að ræða stjfrv. Af hverju geri ég það? Það er vegna þess að fyrr á þessu þingi var hæstv. félmrh. spurður um afstöðu hans til þess að hækka sjálfræðisaldurinn. Hæstv. félmrh. sagði orðrétt, með leyfi forseta: ,,Spurt var um sjálfræðisaldur og mér er kunnugt um að dómsmrn. hefur þetta mál til meðferðar og fyrirspurn var send til félmrn. um hver afstaða ráðuneytisins væri til hækkunar sjálfræðisaldurs. Við unnum nokkuð í þessu og ég kannaði málið og velti því töluvert fyrir mér og svar okkar var það að við töldum að nauðsynlegt væri að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár. Það var svar okkar.`` Það er alveg ótvírætt að núna fyrir örfáum vikum síðan lýsti hæstv. félmrn. því yfir á Alþingi að hann væri því hlynntur að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár. Og ég trúi því varla að hæstv. félmrh. skipti svo skarpt um skoðun að hann sé búinn að breyta afstöðu sinni af því að Sjálfstfl. er þeirrar skoðunar, eða a.m.k. hæstv. dómsmrh., að hann skuli vera óbreyttur. Því spyr ég eina framsóknarmanninn hér í salnum, hv. þm. Jón Kristjánsson: Er það virkilega svo að Framsfl. sé sammála því að hafa sjálfræðisaldurinn óbreyttan? Ég skal ekki, herra forseti, kalla eftir hæstv. félmrh. þó að það væri freistandi af því að ég veit að hæstv. ráðherra á afmæli í dag. Ég skal því hlífa honum við því að kalla hann hér inn í salinn þó að full ástæða væri til en vænti þess að ég fái þó einhverja vísbendingu um það frá hv. þm. Jóni Kristjánssyni hvort Framsfl. er sammála því að hafa sjálfræðisaldurinn óbreyttan. Nefndin sem fjallaði um þetta mál gerir ítarlega grein fyrir rökum með og á móti að hækka sjálfræðisaldurinn í greinargerð með þessu frv. og það er virðingarvert af henni. Varðandi rökin með, er farið inn á mörg þau atriði sem við sem tölum fyrir hækkun á sjálfræðisaldrinum höfum tíundað í umræðum hér á Alþingi. Ég vil vara við þeim rökum sem hæstv. dómsmrh. hélt fram í umræðunni og sem notuð eru gegn hækkun sjálfræðisaldursins í 18 ár, að það séu fyrst og fremst úrræði til að beita gegn börnum sem búa við vandamál og verið sé að svipta fjölmarga þeim rétti sem þetta á að fela í sér, sjálfræðisaldurinn 16 ár, vegna vandamála örfárra. Sú leið að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár er ákvæði fyrst og fremst hugsað til að tryggja öryggi og vernd allra barna til 18 ára aldurs og vil ég fara nánar inn á það í mínu máli. Helstu rökin fyrir þeirri breytingu að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár eru þau að lögin taki mið af breyttum þjóðfélagsaðstæðum, séu í samræmi við það sem tíðkast í nágrannalöndum okkar, miði að auknu lagasamræmi í íslenskum rétti, tryggi betur að ungt fólk búi við öryggi og aðhald foreldra til 18 ára aldurs og auðveldi meðferð á ungum fíkniefnaneytendum. Það er alkunna að þjóðfélagsaðstæður hafa gjörbreyst frá því að 16 ára reglan var innleidd í lög. Ungmenni eru núna háðari foreldrum sínum efnahagslega en áður var raunin með auknum kröfum um menntun svo dæmi sé tekið. Einnig hefur atvinnuleysi aukist sem þýðir það líka að börnin eru háðari foreldrum sínum, en nú búa 80--90% ungmenna á aldrinum 16--18 ára í foreldrahúsum. Lengri skólaganga hefur almennt þýtt að ungmenni verða að treysta á að foreldrar sjái fyrir þeim lengur en áður tíðkaðist. Ég hef nefnt atvinnuleysið og fleiri dæmi mætti nefna. Ég vil halda því fram og það höfum við gert, flutningsmenn þess frv. sem nú liggur fyrir hv. allshn., að framlenging forsjárskyldu foreldra til 18 ára miði gagngert að því að auka réttaröryggi barnsins, en inntak forsjárskyldu er uppeldisskyldan svo sem best hentar hag barnsins og þörfum þess hverju sinni. Hækkun sjálfræðisaldurs er því framlenging á ábyrgð og skyldum, ekki bara foreldra og forráðamanna, heldur samfélagsins í heild gagnvart börnunum. Ég tel að þetta inntak forsjárskyldunnar, sem er uppeldisskyldan, gangi gegn ákvæðum laga um vernd barna og ungmenna, en markmið þeirra laga er að styrkja uppeldishlutverk fjölskyldunnar og beita úrræðum til verndar börnum þegar við á. Það er rétt hjá hæstv. dómsmrh. að það fólk sem fjallar um málefni barna er á einu máli um að rétt sé að hækka sjálfræðisaldurinn í 18 ár, ekki bara vegna þeirra barna sem búa við vandamál eða hafa lent á glapstigum heldur sé þetta ákvæði sem tryggi og auki rétt barna og ungmenna til 18 ára aldurs. Á Íslandi eru foreldrar forsjárskyldir við barn til 16 ára aldurs þess. Forsjáraðilar eru þó framfærsluskyldir gagnvart börnum sínum til 18 ára aldurs og geta einstakar forsjárskyldur haldist lengur ef þörf krefur. Þar er hægt að nefna að framlag til menntunar eða starfsþjálfunar, getur haldist til 20 ára aldurs. Hérna er því eitt atriði sem eru rök í málinu. Það er samræmingarsjónarmið, að það er verið að samræma réttindi og skyldur barna og foreldra þeirra. Það þarf að vera samræmi í löggjöf að því er varðar forsjár- og framfærsluskylduna, að þeim ljúki á sama tíma. Ég hef nefnt að fagfólk er á einu máli um að hækka beri sjálfræðisaldurinn. Svo er líka um Samband ísl. sveitarfélaga sem hefur lýst því afdráttarlaust yfir, mig minnir að það hafi veri fulltrúaráð Sambands ísl. sveitarfélaga. Það var tillaga starfshóps á vegum borgarstjórnar um úrbætur í málefnum miðbæjarsins í Reykjavík. Það var líka tillaga samráðsnefndar um málefni barna og ungmenna til félmrh. 1992 og það var líka tillaga nefndar hæstv. dómsmrh. um úrbætur í fíkniefnamálum. Ég ætla lauslega að fara yfir umsagnirnar sem hafa komið. Ég er ekki með þær allar við höndina, herra forseti, en ég hygg að það sé fyrst og fremst Lögmannafélag Íslands sem lýsir ákveðnum efasemdum þó að ég sjái nú ekki að það mæli neitt gegn hækkun á sjálfræðisaldrinum. Umboðsmaður barna sendi mjög vandaða umsögn frá sér þar sem tíunduð eru rök sem mér finnst öll lúta í þá átt að mæla með hækkun á sjálfræðisaldrinum. En umboðsmaður barna bendir rétt eins og nefndin á ýmis ákvæði í öðrum lögum sem þurfi að huga að, en telur að áður en endanleg ákvörðun verði tekin um hækkun sjálfræðisaldurs úr 16 í 18 ár, skuli gera könnun á viðhorfum barna á aldrinum 15--18 ára til þeirra breytinga. Síðan er það stjórn Sambands sveitarfélaga sem mælir með samþykkt frv. og fulltrúaráðið felur stjórn sambandsins að beita sér fyrir því að sjálfræðisaldur verði hækkaður úr 16 í 18 ár þegar á yfirstandandi þingi, mig minnir að þetta hafi verið á sl. ári. Síðan er það barnaverndarráð sem er fylgjandi slíkri breytingu, þ.e. það telur að þau rök sem mæli með henni vegi þyngra en þau rök sem kunna að mæla gegn henni. Það er auðvitað kjarni þessa máls að ef vegin eru rök með og á móti, þá vega þau miklu þyngra rökin með, og það er raunverulega niðurstaða flestra sem um málið hafa fjallað. Það er alveg ljóst á frv. að nefndin sem samdi það hefur ekki verið sammála um þetta atriði. Það er a.m.k. einhver ástæða fyrir því að hún skilar hæstv. ráðherra tveimur útgáfum af frv. Barnaverndarráð kemur akkúrat með þau sjónarmið sem ég hér nefndi að með hækkun sjálfræðisaldurs er í raun og veru verið að framlengja ábyrgð foreldra á uppeldi barna sinna, ekki bara barna sem eru í vandamálum heldur allra barna. Og það er bent á þá staðreynd að börn séu mun lengur í foreldrahúsum en áður og unga fólkið er flest í námi og tækifærum til tekjuöflunar í fríum hefur fækkað. Meðferðarstöð ríkisins fyrir unglinga mælir með hækkuninni, lögreglustjórinn í Reykjavík gerir ekki athugasemdir við frv. og þá er ég að tala um frv. um hækkun á sjálfræðisaldrinum sem ég og hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir fluttum. Heimili og skóli eru varla félagasamtök sem eru bara að fást við vandamál. Þetta eru samtök sem láta sig varða heill og hamingju allra barna. Í umsögn þeirra um frv. um hækkun sjálfræðisaldurs frá í fyrra segir, með leyfi forseta: ,,Samtökin styðja þessa breytingu og taka undir þau rök sem birtast í greinargerð flutningsmanna`` og þau voru hér tíundað. Hér segir orðrétt: ,,Breytingin undirstrikar ábyrgð foreldra á framfærslu unglings og tryggir honum dvöl í foreldrahúsum a.m.k. til 18 ára aldurs sem er hagsmunamál á tímum atvinnuleysis. Þeir unglingar sem búa við svo óblíðar aðstæður í heimahúsum að þeir vilji eða verði að fara að heiman munu að sjálfsögðu eiga rétt á aðstoð yfirvalda til að losna úr slíkum hremmingum.`` Síðan er mjög vönduð umsögn frá Barnaverndarstofu en þar segir, með leyfi forseta: ,,Í ákvæði 1. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem Íslendingar fullgiltu 2. nóvember árið 1992 skilgreinir að börn séu þeir einstaklingar sem eru innan 18 ára aldurs. Miðað við þá löggjöf sem er í gildi hér á landi njóta íslensk ungmenni eldri en 16 ára ekki þeirra réttinda sem falla innan sjálfræðishugtaksins og barnasamningurinn tilgreinir. Hér er einkum átt við rétt þessa aldurshóps til forsjár foreldra, en forsjárskyldum þeirra lýkur raunverulega þegar einstaklingurinn hefur náð sjálfræðisaldri. Með vísan til þess er ljóst að íslensk lög, þar á meðal núgildandi lögræðislög, tryggja íslenskum ungmennum ekki öll þau réttindi sem tilgreind eru í barnasamningnum.`` Barnaverndarstofa vekur athygli á lokaathugasemdum eftirlitsnefndar Sameinuðu þjóðanna við framkvæmd Íslands á barnasamningnum frá fundi hennar með fulltrúum íslenskra stjórnvalda í janúar árið 1996. Hún segir efnislega að skorta kunni á að samningurinn endurspeglist að fullu í landslögum og að gera þurfi ráðstafanir til að tryggja þau réttindi sem talið er að í samningnum njóti fullrar verndar. Og síðan segir í umsögn Barnaverndarstofu: ,,Hér á nefndin ugglaust við hinn lága sjálfræðisaldur á Íslandi, en í bráðabirgðaathugasemdum nefndarinnar er sérstaklega hvatt til að hann verði tekinn til endurskoðunar.`` Ég vil spyrja hæstv. dómsmrh. sérstaklega um þetta atriði. Er það svo að eftirlitsnefndin hafi gert athugasemd við sjálfræðisaldurinn hér á landi og hefur hún óskað þess eða beint því til okkar að breyta sjálfræðisaldrinum? Ég held að það sé nauðsynlegt að fá það fram við þessa umræðu. Það eru mörg önnur rök sem Barnaverndarstofan tíundar sem ég hef ekki tíma til að fara yfir. Það er þó e.t.v. ástæða í lokin að fara yfir breytingar á ákvæðum laga ef hækkun sjálfræðisaldurs verður lögfest. Nefnd dómsmrh. sem samdi þetta frv. segir hér, herra forseti, að hún telji ekki nauðsynlegt, ef svo fer að sjálfræðisaldur verði hækkaður, að gera breytingar á öðrum lögum. Þetta geti staðið sjálfstætt án þess að breyta öðrum lögum. En nefndin telur eðlilegt ef svo verður að tekin verði til athugunar nokkur atriði í löggjöfinni sem þessu tengjast. Þá nefnir nefndin nokkur atriði og maður veltir fyrir sér hvort það séu þau atriði sem hæstv. ríkisstjórn og hæstv. dómsmrh. óttast að verði næsta krafa þegar búið er að hækka lögræðisaldurinn og það sé kannski ein ástæða þess að hæstv. dómsmrh. sér sér ekki fært að mæla með þessari breytingu þó að allir fagaðilar, Samband ísl. sveitarfélaga og fleiri aðilar sem ég hef hér nefnt, mæli eindregið með hækkun á sjálfræðisaldrinum, ekki út af vandamálum örfárra heldur út af heildinni. Er það ástæðan, ég spyr hæstv. ráðherra, það sem tíundað er á bls. 31, t.d. að 6. gr. laga um tekju- og eignarskatt verði breytt á þann veg að börn verði sjálfstæðir skattaðilar við 18 ára aldur í stað 16 ára eins og nú er, að foreldrum þurfi að greiða barnabætur til 18 ára aldurs í stað 16 ára, og að skoða þurfi ýmsar bætur samkvæmt almannatryggingalögunum. En ég ítreka að þetta á varla að verða fyrirstaða vegna þess að eins og segir hjá nefndinni, þá getur þetta ákvæði staðið sjálfstætt. Herra forseti. Tíma mínum er að ljúka. Ég vil segja að þó að frv. feli ekki í sér breytingar á sjálfræðisaldrinum, þá er ástæða til þess að fagna að það er komið fram vegna þess að þá getur hv. allshn. ekki borið því við að við þurfum enn einu sinni að bíða eftir því að hæstv. dómsmrh. heiðri þingið með því að leggja fram frv. og taka afstöðu til þessa máls, þá er það úr sögunni, herra forseti. Og nú hlýtur hv. allshn. að þurfa að taka afstöðu til þessa máls sem greinilega eru skiptar skoðanir um og þingið að fá að taka afstöðu til málsins. Við munum auðvitað gera kröfu til þess, flutningsmenn þessa frv., að allshn. taki málið til efnislegrar umfjöllunar og afgreiði það inn í þingið. Að öðrum kosti hljótum við að flytja brtt. við það frv. sem hér er til umfjöllunar þannig að Alþingi fái að taka afstöðu til málsins. Herra forseti. Ég vona að hv. þm. Jón Kristjánsson geti þá upplýst okkur um málið hér. Ég hef þá trú að það sé meiri hluti fyrir þessari breytingu á hv. Alþingi, a.m.k. ef hv. framsóknarmenn eru samkvæmir sjálfum sér og ekki enn eina ferðina í þessu máli ásamt öðrum gengnir í björg hjá íhaldinu.

Herra forseti. Hér er vissulega um stjfrv. að ræða og tekur á mörgum þörfum málum varðandi þessi mikilvægu atriði sem frv. innifelur. Við höfum rætt það í þingflokki Framsfl. að sjálfsögðu. Við gerum fyrirvara við 1. lið 1. gr., við viljum ræða það mál, fara yfir rök og gagnrök í nefnd. Það lá fyrir þegar leyfð var framlagning á þessu frv. Við vildum ekki koma í veg fyrir að þetta þarfa mál færi til umfjöllunar í allshn. en áskiljum okkur rétt til að skoða 1. lið 1. gr. nánar og fara yfir öll þau atriði sem koma fram en þegar liggja fyrir eins og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni mikil gögn í nefndinni varðandi þetta mál. Ég svara fyrirspurn hennar þannig að við erum með fyrirvara um þetta atriði og áskiljum okkur rétt til að skoða það sérstaklega í meðförum allshn.

Herra forseti. Hv. 2. þm. Austurl. segir að hér sé um stjfrv. að ræða en hann tekur fram að framsóknarmenn hafi fyrirvara um það atriði sem ég gerði sérstaklega að umtalsefni í máli mínu áðan, hækkun á sjálfræðisaldrinum. Ég vil fagna því að hv. framsóknarmenn eru ekki búnir að binda sig fyrir fram í þessu máli og við höfum þá tök á því að ræða það efnislega án þess að framsóknarmenn séu fyrir fram búnir að binda sig á niðurstöðu hæstv. dómsmrh. Það vekur þær vonir sem ég lét í ljós hér áðan, herra forseti, að margt bendir til þess að þetta ákvæði um að hækka sjálfræðisaldurinn hafi meiri hluta í þinginu og auðvitað verður að láta á það reyna, annaðhvort í þessu stjfrv. ef það verður afgreitt fyrir vorþing ef tími gefst til þess, þetta er mjög ítarlegt frv. og stór lagabálkur sem þarf að fara yfir, eða þá að við hv. þm. Guðný Guðbjörnsdóttir munum knýja á um að frv. okkar verði tekið til atkvæðagreiðslu hér í þinginu.

Herra forseti. Ég vil byrja á að segja að það er ánægjulegt að frv. nýrra lögræðislaga skuli komið fram því að eins og fram kom í framsögu hæstv. dómsmrh. og margir vita, þá hafa ýmsir vankantar verið á þeim reglum sem hafa gilt um lögræði og lögræðissviptingar. Og eftir því sem mér sýnist þá eru í þessu frv. lagðar til ýmsar breytingar á reglunum um lögræði sem löngu voru orðnar tímabærar. Mér virðast flestar breytingarnar vera til bóta. Ég vil þá kannski byrja að telja til að það virðist vera gert ráð fyrir meiri sveigjanleika varðandi lögræðissviptingar heldur en verið hefur sem virkilega var orðið tímabært að gera og er það vel. Þar er tekið upp kerfi sem er kallað ráðsmannakerfi í þessum lögum hér. Fyrirmyndin að því er sótt að hluta til Norðurlandanna þar sem svipuð kerfi hafa verið við lýði og eru nefnd í athugasemdum með frv. aðstoðarmannakerfi ýmiss konar. Gert er ráð fyrir því í frv. að fjárráða maður, ég ítreka, fjárráða maður, hann verður að vera fjárráða, sem óhægt á með að sjá um fjármál sín vegna veikinda eða fötlunar, geti óskað eftir því að honum verði skipaður aðstoðarmaður sem í frv. þessu er nefndur ráðsmaður. Ráðsmanninum er hægt að fela umsjón tiltekinna eigna skjólstæðingsins. Ráðsmaðurinn er undir opinberu eftirliti yfirlögráðanda og ber honum að hafa samráð við skjólstæðing sinn eftir því sem við verður komið. Skjólstæðingur ráðsmannsins glatar við skipun ráðsmanns gerhæfi sínu yfir þeim eignum sem faldar hafa verið ráðsmanni til umsjónar en getur hvenær sem er óskað eftir niðurfellingu ráðsmennskunnar og honum verði á ný fengin umráð þessara eigna sinna. Þegar skoðaðar eru reglur sem gilda um þessi mál á Norðurlöndunum kemur í ljós samkvæmt athugasemdum með IV. kafla frv. að þar hafa svolítið öðruvísi kerfi verið við lýði. Helsti munurinn á kerfunum, þ.e. kerfinu sem hér er lagt til og kerfunum sem þar gilda, er að ráðsmennskan nær yfirleitt ekki til tiltekinna eigna heldur er hún almenn, auk þess sem skjólstæðingur tapar ekki gerhæfi sínu við skipun aðstoðarmanns, sem hefur eða getur a.m.k. valdið ákveðnum ruglingi um ákveðin atriði, ákveðna löggerninga. Mér sýnist það skref sem tekið er í þessu frv. vera strax til bóta. Spurning er hins vegar hvort æskilegt hefði verið að fara lengra og meira í þá veru sem farið hefur verið á Norðurlöndum. En það má líka segja að sú leið sem hér er farin er vissulega einfaldari. Hún er mjög skýr og tvímælalaust er hún til bóta. Ég verð að segja eins og er að þó að ég sé sátt við flest það sem kemur fram í þessu frv. þá tek ég undir með þeim hv. þm. sem talaði hér áðan að ég varð fyrir vonbrigðum með að sjá að ekki skuli vera valin sú leið að hækka sjálfræðisaldur í frv. Ég hef talað áður fyrir því máli í umræðum í þinginu og hv. ræðumaður sem var hér á undan fór yfir það mjög ítarlega hver eru rök gegn hækkun sjálfræðisaldurs og rök með hækkun sjálfsræðisaldurs. Ég vil líka að það komi fram að ég tel þetta frv. mjög vel unnið að því leyti að greinargerðin er alveg einstaklega vel unnin. Það ber að fagna því sem vel er gert. Þetta er mjög viðamikið frv. og það er mjög gott að fá ítarlega úttekt á málinu hér inn í þingið, enda um að ræða mál sem er ekki einfalt, langt í frá, sem eru málin sem snúa að lögræði. Ég er ein þeirra sem hafa mælt með hækkun sjálfræðisaldurs. Ég geri það m.a. vegna þeirra fjölmörgu raka sem fram koma í frv. Ég vil líka taka undir með þeim hv. þm. sem talaði áðan, Jóhönnu Sigurðardóttur, að ég er ekki sammála hæstv. dómsmrh. í því að það sem fram kemur af meðmælum með hækkun sjálfræðisaldurs í umsögnum sé einkum frá þeim sem hafa haft með afvegaleidd ungmenni að gera. Mér sýnist það vera miklu stærri hópur sem mælir beint með hækkun sjálfræðisaldurs. A.m.k. er sagt í frv. á bls. 29, með leyfi forseta: ,,Meiri hluti umsagnaraðila mælti með hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár og enginn mælti gegn þeirri hækkun.`` Hér eru tíndir til allflestir þeir aðilar sem maður getur látið sér detta í hug að hafi eitthvað um þetta mál að segja. Mér þykir líka athyglisvert það sem fram kemur í athugasemdunum með frv. að nefndin sem undirbjó þetta frv. lagði í raun og veru drög eða hugmyndir sínar fram til umsagnar við ýmsa aðila bæði árið 1993 og aftur árið 1996 og það er tekið sérstaklega fram að þeim sem semur greinargerðina þykir athyglisvert að þegar bornar eru saman umsagnir þær sem óskað var eftir árið 1993 og þær sem óskað var eftir árið 1996 að mun fleiri stofnanir og samtök taka nú afstöðu með hækkun sjálfræðisaldurs. Mér þótti þetta mjög athyglisverður punktur. Ég held að þetta komi ekki til vegna þess að það sé einhver tískubóla í samfélaginu núna að hækka sjálfræðisaldur heldur einmitt vegna þess að vaxandi skilningur er á því að þjóðfélagið er að mörgu leyti breytt frá því sem var þegar þessar reglur eru settar. Það var allt tínt til hér áðan af hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur og óþarfi af mér að telja það allt upp aftur. En þessi rök koma öll fram í frv. og eru mjög þung á metunum að mínu mati, þ.e. breyttar þjóðfélagsaðstæður á síðustu áratugum, þorri íslenskra ungmenna býr í foreldrahúsum fram undir tvítugt og nýtur stuðnings foreldra og að hækkun sjálfræðisaldurs hafi fyrst og fremst táknrænt gildi og ég held að þannig sé það í allflestum tilvikum, langflestum tilvikum. Enda felst í því að ungmenni sem verður sjálfráða getur ráðið sjálft dvalarstað sínum og gert vinnusamninga. Það fylgja í raun og veru mjög lítil áþreifanleg réttindi því að verða sjálfráða. Ég held að flest ungmenni upplifi það ekki sem eitthvað stórt skref í sínu lífi. Ég alla vega minnist þess ekki að hafa upplifað það sem slíkt og ég efast um að ungmenni nú til dags geri það heldur. Með breyttum tímum, minnkandi atvinnumöguleikum ungmenna og lengri skólagöngu hafi aðstæður breyst, atvinnu, húsnæði og tekjur skorti o.s.frv. Það eru líka að mínu mati gild rök að við séum upp á kant við það sem gengur og gerist í nágrannalöndum okkar og ég held að sérstaða íslensks samfélags sé ekki sú lengur að það eigi að vera ráðandi röksemd að við búum hér við einhverjar sérstakar aðstæður. Atvinnuleysið hefur haldið innreið sína hér eins og í nágrannalöndum okkar, því miður, þó það hafi gerst langt á eftir þeim löndum. Bent er á skilgreiningu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem allir einstaklingar undir 18 ára eru skilgreindir sem börn. Síðan eru tínd til rökin sem hvað þyngst hafa vegið, þ.e. varðandi afbrot og vímuefnaneyslu ungmenna á aldrinum 16--18 ára, að hækkun sjálfræðisaldurs geri það að verkum að auðveldara verði að ná til og grípa í taumana hjá einstaklingum á þessum aldri ef sjálfræðisaldur verði hækkaður. Ég held að þetta séu mjög veigamikil rök og geti skipt verulegu máli í velferð þessara einstaklinga. Rökin gegn eru mörg góð og gild líka og hafa verið rakin hér. Þau rök sem hæstv. dómsmrh. nefndi eða mér fannst hann leggja hvað mesta áherslu á eru þau að með því að hækka sjálfræðisaldur sé verið að svipta stóran hóp ungmenna rétti til að takast á við sjálfsábyrgð og það muni mæta verulegri andstöðu hjá unglingum þar sem ungt fólk vilji taka ákvarðanir í eigin málum. Það sé verið að reyna að ná til hóps unglinga sem séu á villigötum vegna neyslu vímuefna eða vegna afbrota, en þetta sé lítill hópur og ekki vænlegt að skerða réttindi allra á þessu aldursskeiði vegna fárra einstaklinga. Mér finnst í raun og veru mótrökin segja: Það getur skipt verulegu máli fyrir velferð þessa fámenna hóp sem er á villigötum að þurfa ekki að fara í gegnum sjálfræðissviptingu sem er mjög erfið aðgerð og viðkomandi einstaklingur getur borið þess ævarandi merki og því skipti verulegu máli fyrir velferð þess hóps að sjálfræðisaldur verði hækkaður á meðan ég held að fyrir hinn hópinn þá skipti þetta ekki eins miklu máli þegar upp er staðið. Það eru ein rök sem mér fannst mjög athyglisvert að sjá í frv., þ.e. rök gegn hækkun sjálfræðisaldurs. Ég vil að hæstv. dómrmrh. hlusti sérstaklega á mál mitt núna vegna þess að kannski vill hann bregðast við því sem ég ætla að segja. Í greinargerðinni segir á bls. 30, með leyfi forseta: ,,Loks er talið til``, sem rök gegn hækkun sjálfræðisaldurs, ,,að skjólstæðingahópur barnaverndarnefnda muni stækka í hlutfalli við auknar skyldur barnaverndaryfirvalda og því þurfi að mæta með fjölgun starfsmanna og úrræða fyrir aldurshópinn 16--18 ára. Fram kemur í umsögn félagsmálaráðuneytisins að búast megi við auknum útgjöldum ríkisins til barnaverndarmála, einkum vegna fjölgunar meðferðarheimila.`` Ég verð nú að segja eins og er að mér þótti þetta mjög athyglisverður punktur að sjá. Þarna kannski þykir mér líklegast að meginröksemdin sé fundin hjá hæstv. ríkisstjórn fyrir því að velja það frv. sem mælir með því að sjálfræðisaldurinn verði óbreyttur. Eins og komið hefur fram áður þá lagði nefndin fram tvær tillögur og tók ekki afstöðu til þessa atriðis. Mér þykir það mjög alvarlegt mál að þessi röksemd skuli vera höfð í frammi og að hún skuli vera höfð í frammi af hæstv. félmrh. eins og þarna virðist vera því að það felst margt í þessu. Í þessu felst í fyrsta lagi það sem kemur fram í þessari setningu hérna að félmrn., ráðuneyti barnaverndarmála, viðurkennir að þarna sé nú bara veruleg þörf og þetta muni hafa í för með sér verulegan kostnað fyrir ríkissjóð, vegna þess að það segir ,,... að búast megi við auknum útgjöldum ríkisins til barnaverndarmála``. Ekki fjölgar barnaverndarmálum skyndilega vegna þess að sjálfræðisaldurinn er hækkaður. Það er miklu frekar að vandamálið sé viðurkennt og tekið sé á því. Síðan segir í framhaldi að þessu: ,,... einkum vegna fjölgunar meðferðarheimila``, sem þýðir að fleiri börn eða ungmenni á aldrinum 16--18 ára komi til með að hafa þörf fyrir meðferð. Mér þykja þessi rök sem þarna eru sett fram gegn hækkun sjálfræðisaldurs vera enn og aftur hvað sterkust rökin með hækkun. En um leið eru stjórnvöld að sjálfsögðu að viðurkenna að þarna sé töluverður vandi á ferðinni sem þurfi að taka á og hann kosti eitthvað. Þess vegna hefði ég viljað sjá og geri nú ráð fyrir að hv. allshn. sem fær frv. til umsagnar, muni óska eftir því að skoða þennan þátt sérstaklega betur. Hvers vegna gerir félmrn. ráð fyrir því að búast megi við auknum útgjöldum til barnaverndarmála, einkum vegna fjölgunar meðferðarheimila? Væntanlega vegna þess að vandamálið er til staðar. Ég held að það væri ekki úr vegi fyrir hv. allshn. að fá umsagnir um kostnaðarmat. Hérna liggur fyrir, eins og venja stendur til, umsögn fjmrn. um frv. eins og það liggur fyrir núna og því væri ekki úr vegi að hv. allshn. fengi umsögn, kostnaðarmat fjárlagaskrifstofu fjmrn. á því hvað þetta mundi kosta ríkissjóð ef frv. væri sett í hinn farveginn. Ég hefði a.m.k. mikinn áhuga á að sjá hvernig það kæmi út. Kannski er meginkjarni þess sem ég hefði viljað segja núna við fyrstu umræðu, sá að mér þykir hæstv. dómsmrh. ekki hafa gert nægilega grein fyrir því hvers vegna hæstv. ríkisstjórnin velur þessa leið. Mér þykja þau rök sem talin voru upp af hæstv. dómsmrh. ekki nægilega sterk til þess að horfið sé gegn því sem svo til allir umsagnaraðilar leggja til. Og þarna erum við að tala um aðila sem eru, ég vil segja alfa og omega þess sem hefur með málefni barna og ungmenna að gera á Íslandi í dag. Þessir aðilar leggja allir til ýmist að sjálfræðisaldur verði hækkaður eða mæla að minnsta kosti ekki gegn því. Að öðru leyti, eins og ég sagði í upphafi, sýnist mér flest til bóta í frv. og mun að sjálfsögðu kynna mér betur, þegar þar að kemur, hvernig hv. allshn. fer í málið og hvað kemur í ljós við skoðun málsins þar.

Virðulegi forseti. Það gerist ekki mjög oft að ræðumenn, þó þeir séu allir saman í stjórnarandstöðu, séu svo til algjörlega sammála í máli sem þessu. Ég tel að ég geti tekið undir hvert einasta orð sem hv. tveir síðustu ræðumenn, Bryndís Hlöðversdóttir og Jóhanna Sigurðardóttir, hafa sagt. Ég ætla þó samt sem áður að leyfa mér að endurtaka sumt af því og bæta nokkrum atriðum við. Hér eru að mínu mati mjög athyglisverðir hlutir að gerast. Ég vil byrja á að koma með samlíkingu frá því á síðasta þingi. Þá gerðust þau tíðindi að lagt var fram frv. og öll umræðan fór þá í það sem ekki var í því frv. Það var frv. um samningsveð sem reyndar var endurflutt nú í vetur með hinu umdeilda ákvæði inni í. Nú ber svo við aftur að fram kemur frv. sem beðið hefur verið eftir mjög lengi. Þessi nefnd um endurskoðun lögræðislaga er búin að starfa síðan 1993 og nú birtist frv. loks án þess að tekið sé á því atriði sem allir hafa verið að bíða eftir. Nú er ég að tala um þetta frv. til lögræðislaga þar sem lagt er til óbreytt ástand, þ.e. að sjálfræðisaldurinn verði ekki hækkaður úr 16 í 18 ár. Ég vil taka undir það sem kom fram hjá síðasta ræðumanni að ég tel að hér sé um mjög vandaða greinargerð að ræða og að mörgu leyti mjög vandað frv. Ekki síst er mjög athyglisvert að nefndin sem samdi það hefur verið í miklum vafa um þetta umdeilda atriði en hæstv. dómsmrh. ákveður að leggja fram þetta afbrigði af frv. Hæstv. forseti. Ég verð að segja að það urðu mér veruleg vonbrigði að sjá þetta afbrigði frv., ekki síst vegna þess að eins og hér hefur komið fram, hefur legið frammi í þinginu, bæði á þessu þingi og á síðasta þingi, frv. frá mér og hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur. Þau frv. hafa verið send út til umsagnar og það er mjög athyglisvert eins og reyndar kemur fram í grg. með frv. að það hefur orðið veruleg viðhorfsbreyting í þjóðfélaginu frá því að nefndin hóf störf árið 1993 þar til nú. Nefndin sem samdi þetta frv. sendi út umsagnir tvisvar sinnum og það var veruleg breyting eins og kemur fram í grg. á viðhorfum til þess ákvæðis að hækka sjálfræðisaldur og ég minnist þess ekki nokkurn tímann að hafa séð stjórnarandstöðufrv. inni í nefnd, í þessu tilfelli allshn., þar sem svo til allir umsagnaraðilar tóku undir þær breytingar að það beri að hækka, í þessu tilviki, sjálfræðisaldur úr 16 í 18 ár. Undantekningar voru umboðsmaður barna sem tekur ekki beina afstöðu og Lögmannafélagið. Allir aðrir umsagnaraðilar tóku undir þetta. Ég er með umsagnirnar hér en ég ætla tímans vegna ekki að lesa þær upp vegna þess að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir fór dálítið ofan í umsagnirnar. Ég ætla að láta nægja að telja upp þessa aðila. Þetta eru: Samtökin Barnaheill, Félag framhaldsskólanema, Sýslumannafélag Íslands, Félagsmálastofnun Akureyrar, Félagsmálastofnun Hafnarfjarðar, Félagsmálastofnun Kópavogs, Félagsmálastofnun Reykjavíkur, Barnaverndarstofa, Heimili og skóli, Samband íslenskra sveitarfélaga, Lögreglustjórinn í Reykjavík, Barnaverndarráð og Meðferðarstöð ríkisins fyrir unglinga. Allir þessir aðilar mæla með hækkun sjálfræðisaldurs úr 16 í 18 ár. Með frv. okkar Jóhönnu Sigurðardóttur eru tíunduð rök með hækkun sjálfræðisaldurs ítarlega á einum þremur blaðsíðum. Ég ætla ekki að tíunda þau hér í þessari ræðu en aðeins að vitna í niðurlagið. Þar segir, með leyfi forseta: ,,Helstu rökin fyrir þessari lagabreytingu [þ.e. hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár] eru því þau að lögin taki mið af breyttum þjóðfélagsaðstæðum, séu í samræmi við það sem tíðkast í nágrannalöndum okkar, miði að auknu lagasamræmi í íslenskum rétti, tryggi betur að ungt fólk búi við öryggi og aðhald foreldra til 18 ára aldurs og auðveldi meðferð á ungum fíkniefnaneytendum.`` Ég vil einmitt leggja áherslu á að þó að þetta síðastnefnda sé mikilvægt, þ.e. að auðvelda meðferð á litlum hópi, þá legg ég ekki síður áherslu á hitt að þetta tryggi betur réttarstöðu barna á aldrinum 16--18 ára almennt og ábyrgð foreldra á þessum hópi. Það eru því mjög sterk rök sem mæla með þessu. Ég las þetta frv. nú ekki síst til þess að leita eftir mótrökum. Og ég verð að segja, hæstv. forseti, að mér finnast þau mótrök sem eru talin fram í grg. alls ekki nægilega sterk. T.d. þetta orðalag að ekki sé hægt að hækka sjálfræðisaldur því þá sé verið að svipta stóran hóp ungmenna rétti til að takast á við sjálfsábyrgð og það muni mæta verulegri andstöðu hjá unglingum þar sem ungt fólk vilji taka ákvarðanir í eigin málum. Ég vil bara spyrja: Hvaða réttindi eru þetta sem viðkomandi einstaklingar eru að tapa? Það er engan veginn ljóst í mínum huga. Og ég vil taka undir með síðasta ræðumanni, Bryndísi Hlöðversdóttur: Meðal þess sem beinlínis er talið upp sem rök gegn hækkun er að þetta muni kalla á aukið starf hjá barnaverndarnefndum vegna meðferðarheimila fyrir 16.--18. ára fólk. Það er mjög athyglisvert, ekki síst vegna þess að það hefur komið fram hjá talsmönnum barnaverndaryfirvalda í landinu, m.a. á málþingum um kynferðisofbeldi núna í síðustu viku, að það þurfi að lögvernda rétt barna til meðferðar. Það sé hreinlega ekki nægilega vel haldið á þeim málum, það sé algerlega á ábyrgð sveitarfélaga núna hvort börn fá meðferð t.d. eftir kynferðisofbeldi. Þannig telur talsmaður Barnaverndarstofu að það þurfi að breyta barnaverndarlögum og tryggja börnum þennan rétt. Ef ætlunin er að að tryggja þennan rétt þá þyrfti líka að tryggja rétt 16--18 ára ungmenna ef sjálfræðisaldur yrði hækkaður. Ég tel að það vegi þungt að það er hugsanlega kostnaðarauki af þessu, en ekki síður það sem nefnt er á bls. 31 í grg., þ.e. að ekki sé talið nauðsynlegt að gera ákveðnar lagabreytingar en það sé talið eðlilegt og því er ekki ólíklegt að hæstv. ríkisstjórn og hæstv. dómsmrh. telji að það verði næsta skref ef sjálfræðisaldurinn verður hækkaður. Þar vil ég ekki síst nefna það sem nefnt er undir 1. lið að þetta geti orðið til þess að lögunum um tekju- og eignarskatt verði breytt á þann veg að börn verði sjálfstæðir skattaðilar við 18 ára aldur í stað 16 ára eins og nú er. Mér virðist að þarna séu grundvallarrökin, það eru ekki síst hagsmunir Sjálfstfl. og skjólstæðinga hans, þ.e. sjálfstæðra atvinnurekenda sem eru í aðstöðu til að nýta sér ónotaðan persónuafslátt barna sinna og geta hlaðið tekjum sínum yfir á börn sín. Þetta er mjög stórt atriði að mínu mati. Það væri því mjög fróðlegt að fá eins og kom reyndar fram hjá síðasta ræðumanni, álit fjárlagaskrifstofunnar á hinu afbrigðinu af frv. Ég tel að ríkið muni græða töluvert vegna þessa ákvæðis ef þessu yrði breytt þannig að þetta yrði ekki allt saman kostnaðarauki þó það verði kannski kostnaðarauki fyrir suma skjólstæðinga Sjálfstfl. Það atriði að foreldrum verði greiddar barnabætur til 18 ára aldurs tel ég náttúrlega alveg augljósan kostnaðarauki fyrir ríkissjóð en mér sýnist nú, á meðan barnabæturnar eru í því horfi sem þær eru í núna, að þá skipti þær kannski ekki meginmáli. Þær eru hvort sem er ekki það háar fyrir allan almenning. Það er ljóst að rökin sem talin eru gegn þessu eru í raun og veru engin, þ.e. að verið sé að svipta einstaklinga einhverjum réttindum sem engin eru. Það er nefnt t.d. sem mótrök að það sé óeðlilegt að misvægi sé á milli þess að skólaskyldu ljúki við 16 ára aldur en að börn verði sjálfráða 18 ára. Þetta er ekki talið vera vandamál í öðrum löndum. Af hverju ætti það að vera meira vandamál hér? Þetta er ekki vandamál í Englandi, í Bandaríkjunum, á Norðurlöndum. Það er alls staðar skólaskylda bara til 15--16 ára aldurs þó fólk verði sjálfráða 18 ára. Ég held því að það sé ýmislegt í þessari röksemdafærslu ráðherrans sem ekki stenst. Ég vil spyrja hæstv. dómsmrh. enn og aftur hvort hann geti rökstutt það betur, hvers vegna hann leggur fram þetta afbrigði af frv. og hvort athugun hafi verið gerð af fjárlagaskrifstofu fjmrn. um það hver kostnaðurinn hefði orðið af hinu afbrigði frv. Ég vil taka undir og staðfesta það sem kom fram í máli hv. þm. Jóhönnu Sigurðardóttur að við munum flytja brtt. við þetta frv. um að sjálfræðisaldurinn verði hækkaður í 18 ár í samræmi við það frv. okkar sem liggur nú fyrir í allshn. Ég vonast svo sannarlega til þess, í framhaldi af yfirlýsingu fulltrúa Framsfl. í umræðunni áðan um að þeir hafi gert fyrirvara um þetta ákvæði, að þetta deilumál verði tekið til alvarlegrar efnislegrar umræðu í allshn. Ég vona að það verði ekki bara Framsfl. sem sé tilbúinn að skoða það með opnum huga heldur einnig Sjálfstfl. Að öðru leyti vil ég fagna því að frv. er komið fram. Greinargerðin er mjög vönduð og mér sýnist flestar lagabreytingarnar sem þar koma fram vera til bóta. Ég ætla þó ekki að tjá mig um þær að sinni þar sem ég vil fara yfir þær í nefndinni áður og mun því gera það við 2. umr. Ég vil aðeins ítreka að ekki eru komin nægilega góð rök fram fyrir því hvers vegna frv. er lagt fram með þessum hætti þrátt fyrir að allir fagaðilar mæli með hinu og að yfirgnæfandi sterkari rök mæli með hækkun sjálfræðisaldurs í 18 ár. Ég spyr enn og aftur: Er hægt að sannfæra okkur betur en gert er með grg., hæstv. dómsmrh.?

Herra forseti. Við erum að ræða um sjálfræðisaldur og það eru deildar meiningar um það hvort hann eigi að vera miðaður við 16 ára aldur eða 18 ára. Ég hef áður lagt til að sú leið verði farin að heimilt verði að fresta sjálfræði til allt að 18 ára aldurs að ósk foreldra eða barnaverndaryfirvalda á tiltölulega einfaldan hátt í stað þess að gera 8.000--9.000 Íslendinga að börnum.

Virðulegi forseti. Samkvæmt barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna eru börn börn til 18 ára aldurs. Hvers vegna skyldu íslensk börn ekki vera börn til 18 ára aldurs eins og öll önnur börn í heiminum?

Herra forseti. Hv. 13. þm. Reykv. bar fram tvær fsp. Önnur laut að afstöðu eftirlitsnefndar með barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég vek athygli á því að á bls. 31 í frv. segir frá þessari afstöðu nefndarinnar. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Á fundum fulltrúa íslenskra stjórnvalda og nefndarinnar urðu nokkrar umræður um hugtakið ,,barn`` samkvæmt íslenskum rétti þar sem m.a. kom fram að samkvæmt gildandi lögræðislögum yrðu einstaklingar sjálfráða 16 ára gamlir. Nefndin kom þeim tilmælum til íslensku fulltrúanna að við endurskoðun lögræðislaga yrði sjálfræðisaldur hækkaður í 18 ár. Ekki er hins vegar vikið að þessu í skýrslu nefndarinnar sem hún sendi síðar frá sér.`` Það sem liggur fyrir í þessu efni er að munnlega var þessum tilmælum beint á fundi þar sem um þessi mál var fjallað en í sjálfri skýrslu nefndarinnar þar sem endanlegt álit hennar kemur fram er ekki að þessu vikið. Þá spurði hv. þm. að því hvort hugsanlegar breytingar á skattalögum og ýmsum öðrum lögum kynnu að hafa valdið því að ríkisstjórnin kaus að velja þessa útgáfu frv. Svo er alls ekki. Það er ekki af kostnaðarástæðum sem það er gert. Ég hygg að það sé rétt sem hér kom fram hjá hv. 19. þm. Reykv. að ólíklegt er að ríkið mundi tapa eitthvað á því þó að sjálfræðisaldur yrði hækkaður þannig að það eru ekki fjárhagsaðstæður ríkissjóðs sem valda því. Nefndin lagði fram, eins og hér hefur komið fram, tvær tillögur og gerði ekki upp á milli þess af sinni hálfu hvort sjálfræðisaldur yrði óbreyttur eða yrði hækkaður í 18 ár. Ríkisstjórnin kaus hins vegar að leggja fyrir þingið frv. þar sem gert var ráð fyrir óbreyttum sjálfræðisaldri. Það hefur ekki af minni hálfu né af hálfu ríkisstjórnarinnar falist í þeirri ákvörðun að öll rök sem færð hafa verið fram með hærri sjálfræðisaldri væru ógild eða að engu hafandi. Hér liggur aðeins það mat að nægjanlega sterk rök, að okkar mati, hafa ekki verið færð fyrir hækkun sjálfræðisaldurs. Varðandi fyrirspurnir um það hvort einstakir þingmenn stjórnarflokkanna séu með bundnar hendur um stuðning við þetta frv. er það að segja að við höfum ekki litið svo á að hér væri um flokkspólitískt álitaefni að ræða. Þingmenn stjórnarflokkanna, bæði Sjálfstfl. og Framsfl., eru þess vegna ekki með bundnar hendur að því er varðar afstöðu til þessa máls. Mér er kunnugt um að í báðum flokkum eru þingmenn sem hafa mismunandi skoðanir á þessu álitaefni þó þingflokkarnir hafi samþykkt að standa að framlagningu frv. Ég tel einfaldlega eðlilegast að þingið sjálft afgreiði þetta álitaefni í atkvæðagreiðslu, auðvitað að undangenginni umfjöllun í hv. allshn. og sé ekkert því til fyrirstöðu. Það eru engar hömlur á afstöðu stjórnarþingmanna í þessu efni. Það hefur verið að því spurt hvers vegna ekki hafi verið tekin afstaða með því að hækka sjálfræðisaldurinn. Vissulega er rétt að mjög margar umsagnir mæla með því að sjálfræðisaldurinn sé hækkaður eins og hér hefur komið fram. Það er svolítið breytt afstaða frá því sem var í öndverðu. Það voru fleiri umsagnaraðilar á móti þegar þetta starf fór af stað. Án þess að ég ætli að gera lítið úr þeim rökum sem sett hafa verið fram vil ég aðeins vekja athygli á því að mér sýnist að höfuðrökin í þessu séu þrenns konar. Í fyrsta lagi er verið að höfða til þess að með hækkun sjálfræðisaldurs megi fá úrræði til að taka á vanda nokkurs hóps unglinga sem lent hefur á glapstigum eða í erfiðleikum. Í annan stað er verið að vísa til almennra þjóðfélagsbreytinga, að börn séu lengur heima hjá sér en áður var. Í þriðja lagi að hækkunin sé í betra samræmi við löggjöf sem er annars staðar. Ef við förum aðeins yfir þessi atriði er það svo að mínu mati að meðferðarúrræði, hvort heldur það eru börn, unglingar eða fullorðið fólk sem í hlut á, duga mjög skammt ef meðferðin fer fram vegna þvingunarúrræða. Ég held að það sé mat flestra þeirra sem eru með fólk í meðferð að það sé mjög mikilvæg forsenda fyrir árangri að viðkomandi aðili hafi sjálfur og af frjálsum vilja tekið ákvörðun um meðferðina og að þvinguð meðferð sé ekki líkleg til að skila árangri. Af þeim sökum hef ég ekki talið að þau rök sem þarna hafa verið færð fram væru nægjanlega gild. Ef við horfum svo á almennu rökin, að þjóðfélagsaðstæður séu breyttar, þá er það, að ég hygg, alveg rétt að ugglaust er það svo að unglingar eru lengur heima hjá sér en áður var. En þá vaknar sú spurning hvort einhver knýjandi nauðsyn sé á því þrátt fyrir það að hækka sjálfræðisaldurinn. Breytir sú staðreynd einhverju um það? Ég held að í flestum tilvikum, eins og kom fram hjá hv. 12. þm. Reykv., gerast svona hlutir ekki akkúrat á einni dagsetningu. Unglingar eru að þróast í það að verða fullorðið fólk og sjálfstæði þeirra og sjálfræði verður raunverulega til á lengri tíma þó að löggjafinn verði auðvitað að miða það við tiltekna dagsetningu. Þess vegna held ég að þó það sé rétt að þessi þjóðfélagsbreyting hafi orðið sé ekki sjálfgefið að það sé knýjandi ástæða til að fylgja því eftir með hækkun sjálfræðisaldurs. Það er líka rétt að það eru fleiri nágrannaríki okkar sem hafa 18 ára sjálfræðisaldur. Þá vaknar upp sú spurning hvort það séu meiri vandamál varðandi unglinga hér á landi en í þeim löndum. Eru einhverjar slíkar upplýsingar fyrir hendi sem sýna að af þeim ástæðum sé ástæða til að færa sjálfræðisaldurinn til samræmis við það sem er í útlöndum? Ég held að slíkar upplýsingar séu ekki fyrir hendi og vandamál unglinga og forráðamanna þeirra séu ekki meiri hér en þar. Ég hef ekki af þessum sökum talið þessi rök nægjanlega gild til að ég gæti sjálfur staðið að því að flytja frv. með þessum breytingum. En ég skil mætavel þau sjónarmið sem þarna eru sett fram. Ég held að enginn geti gert mismunandi mat á þessu að stóru pólitísku ágreiningsefni. Það er útilokað að gera það og þess vegna eðlilegt að þingmenn hver og einn geri þetta upp við sig og meiri hluti þingsins við afgreiðslu þessa frv. kveði á um það hvor kosturinn þingið vill að verði í endanlegri gerð þegar frv. verður að lögum. Þetta eru þau helstu sjónarmið sem ég vildi koma á framfæri í tilefni af þessari umræðu sem hér hefur orðið sem ég þakka að öðru leyti fyrir. Hún hefur verið málefnaleg og stuðningur við meginatriði frv. sem fela í sér mjög miklar breytingar að því er varðar löggjöf um lögræði og margs konar nýmæli sem ég held að séu til mikilla bóta í þessari löggjöf. Ég heyrði ekki annað en að hv. þm. tækju undir og ég þakka fyrir það.

Herra forseti. Mér fannst þessi síðari ræða hæstv. dómsmrh. miklu betri og málefnalegri varðandi þann þátt sem við höfum helst rætt um, sem er hækkun sjálfræðisaldursins. Hér fór hæstv. dómsmrh. nokkuð inn á þau atriði sem við höfum verið að tíunda varðandi kostina á hækkun sjálfræðisaldursins og það tel ég vel og vera til bóta fyrir þessa umræðu. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt að það liggi fyrir, sem fram kom hjá hæstv. dómsmrh., að það eru ekki kostnaðarástæður sem liggja til grundvallar því að ekki er lögð til hækkun á sjálfræðisaldrinum heldur sé það fyrst og fremst mat dómsmrh. sjálfs sem ber ábyrgð á þessu frv. með framlagningu sinni. Því ber vissulega að fagna. Eins og hæstv. ráðherra lýsti er hér ekki um flokkspólitískt mál að ræða vegna þess að í eðli sínu er það raunverulega þverpólitískt og sjálfsagt rétt hjá hæstv. ráðherra að um þetta eru skiptar skoðanir, kannski helst innan stjórnarflokkanna. Ég hef ekki fundið annað að því er varðar stjórnarandstöðuna en að þeir sem hafa tjáð sig um þetta efni séu talsmenn þess að hækka sjálfræðisaldurinn. Nefndin mun fjalla um málið og ég tel mjög mikilvægt að þessar yfirlýsingar ráðherrans liggi fyrir. Það væri kannski ástæða til að spyrja hér í lokin að ef meiri hluti allshn. kemst að þeirri niðurstöðu að hækka beri sjálfræðisaldurinn, mun þá hæstv. dómsmrh. fylgja þeirri leiðsögn og styðja hækkun á sjálfræðisaldrinum? Ég held að sú yfirlýsing sem fram kom hjá ráðherranum um að stjórnarliðar séu ekki bundnir flokkspólitískt, eins og oft er, af þeirri afstöðu sem lýtur að hækkun sjálfræðisaldursins sé mjög góð að minnsta kosti fyrir stjórnarliða í allshn.

Herra forseti. Vegna fyrirspurnar hv. þm. vil ég aðeins segja að ég mun taka afstöðu til álits allshn. þegar það liggur fyrir hvort sem það verður meirihluta- eða minnihluta álit eða sameiginlegt álit nefndarinnar sem enginn veit fyrr en nefndin hefur lokið umfjöllun um málið.

Herra forseti. Alltaf batnar málflutningur ráðherrans því oftar sem hann talar um þetta málefni að því er varðar hækkun á sjálfræðisaldrinum. Mér finnst hann kannski vera miklu nær því heldur en hann var í sinni fyrstu framsögu. Mér heyrist af orðum hans að hann sé ekki búinn að njörva sig niður alveg óháð öllum rökum um að ekki beri að hækka sjálfræðisaldurinn og að hann muni taka afstöðu til þess þegar meirihlutaálit liggur fyrir. Það er fagnaðarefni, herra forseti.

Herra forseti. Vegna umræðu hæstv. dómsmrh. um að þvinguð meðferð sé ekki gagnleg get ég svo sannarlega tekið undir það sem sálfræðingur að það sé oft ekki gagnlegasta meðferðin, en það er oft það sem þarf þegar alkóhólistar eða fíkniefnaneytendur eru annars vegar. Málið snýst ekki um þvingun eða ekki þvingun. Það snýst um þvingun með eða án sjálfræðissviptingar. Það getur verið mjög þungbær kross fyrir einstaklinginn að bera allt lífið að hafa verið sviptur sjálfræði. Enda er framkvæmdin í raun ekki í samræmi við gildandi lög vegna þess að meðferðaraðilar hafa tilhneigingu til að taka tillit til þess að það getur verið þungbært að bera þennan kross. En ég vil eins og hv. síðasti ræðumaður fagna því að dómsmrh. virðist vera opinn fyrir því að þetta mál fái málefnalega umfjöllun og er ekki búinn að fastbinda sig í þá ákvörðun sem kemur fram í hinu framlagða frv. Ég velti því fyrir mér, hæstv. forseti, hvort ástæðan fyrir því að þessi frumvarpsgerð er lögð fram séu yfirlýsingar hæstv. forsrh. um hans afstöðu til þessa máls og formanns Heimdallar. Þau hafa bæði tvö lýst því yfir að þau vilji ekki hækka sjálfræðisaldurinn. Ég velti fyrir mér hvort það sé hin raunverulega ástæða fyrir frv. tveimur að nefndin hefur fengið svolítið tvíbent skilaboð frá ráðherrum Sjálfstfl.

Herra forseti. Vegna ummæla hv. 19. þm. Reykv. vil ég aðeins ítreka það sem hefur komið fram af minni hálfu áður í þessari umræðu. Ástæðan fyrir því að ég lagði til að þessi útgáfa frv. yrði lögð fyrir þingið er sú að ég hef litið svo á, og það er mitt mat, að þau rök sem fram hafa komið fyrir hækkun sjálfræðisaldurs séu ekki nægjanlega gild. Það er auðvitað þeirra sem vilja gera breytingar að færa fram rök fyrir tillögum sínum. Þetta er mitt mat og á því byggist sú niðurstaða ríkisstjórnarinnar að leggja frv. fram í þessum búningi.

Herra forseti. Á þskj. 714 liggur fyrir frv. til laga um veitingu ríkisborgararéttar. Þar er lagt til að níu nafngreindum einstaklingum verði veittur ríkisborgararéttur með lögum. Umsækjendurnir, sem teknir hafa verið í lagafrv., fullnægja skilyrðum samkvæmt reglum Alþingis um veitingu ríkisborgararéttar sem settar voru af allshn. Alþingis 21. febr. 1995. Þetta er síðara frv. sem flutt er venju samkvæmt á þessu þingi. Ég legg til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Frv. þetta er flutt út af beiðni stjórnar Happdrættis Dvalarheimilis aldraðra sjómanna. Þar er lagt til að leyfi Dvalarheimilis aldraðra sjómanna til að reka happdrætti á þann hátt sem verið hefur frá 1954 verði framlengt um tíu ár eða til ársloka 2007. Leyfi til rekstursins var síðast framlengt með lögum nr. 24/1987 og þá til ársloka 1997. Nýtt happdrættisár hefst 1. maí 1997 og þarf því að liggja fyrir heimild til áframhaldandi happdrættisreksturs fyrir þann tíma. Því er lagt til í 2. gr. að lögin öðlist gildi 30. apríl 1997. Það er ósk mín, herra forseti, að frv. fái af þessum sökum skjóta meðferð í þinginu og ég legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allshn.

Herra forseti. Samkvæmt gildandi lögum um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins frá 1986 skal 15% af hráefnisverði skipa haldið eftir við veðsetningu eða gjaldeyrisskil og sú fjárhæð lögð inn á sérstakan bankareikning. Því fé er síðan ráðstafað í þrjá staði. 7% renna inn á stofnfjársjóðsreikning viðkomandi skips hjá Fiskveiðasjóði Íslands, 6% renna inn á vátryggingarreikning skipsins hjá Landssambandi ísl. útvegsmanna til greiðslu tryggingariðgjalda vegna skipsins, en 2% greiðast inn á sérstakan greiðslumiðlunarreikning hjá Stofnfjársjóði fiskiskipa. Því fé er síðan miðlað milli Lífeyrissjóðs sjómanna annars vegar, sem fær 92% af þessum 2%, og hagsmunasamtaka sjómanna og útvegsmanna hins vegar sem fá afganginn. Framangreint fyrirkomulag gildir varðandi þilfarsskip 10 brúttólestir eða stærri. Fyrir opna báta og minni en 10 brúttólestir gilda þær reglur að 10% er haldið eftir af hráefnisverði. Er allt það fé lagt inn á greiðslumiðlunarreikning hjá Stofnfjársjóði fiskiskipa. Því fé er síðan skipt milli Lífeyrissjóðs sjómanna, iðgjaldagreiðslna vegna slysa og örorkutrygginga skipverja og bátatrygginga og Landssambands smábátaeigenda. Samkvæmt frv. til laga um stofnun Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf., sem viðskrh. mælti fyrir í síðustu viku, er gert ráð fyrir að starfsemi Fisklánasjóðs, Iðnlánasjóðs og Iðnþróunarsjóðs verði sameinuð 1. jan. 1998. Frá sama tíma er gert ráð fyrir að lög um Stofnfjársjóð fiskiskipa verði afnumin. Af þessum sökum er nauðsynlegt að gerðar verði tvær efnisbreytingar á framangreindum ákvæðum laganna um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun. Í fyrsta lagi verður að teljast óeðlilegt að innheimta vegna lána til fiskiskipa sé tryggð með sérstökum lögum eftir að Fjárfestingarbanki atvinnulífsins tekur til starfa. Bankinn tekur við öllum skuldbindingum Fiskveiðasjóðs og í því felst m.a. að hann mun innheimta útistandandi lán Fiskveiðasjóðs. Verður að teljast eðlilegt að um innheimtu þeirra lána sem og nýrra lána hins nýja fjárfestingarbanka til fiskiskipa gildi sömu reglur og um innheimtu annarra lána fjárfestingarbankans. Fyrir því er í 1. og 3. gr. þessa frv., sem hér er til umræðu, lagt til að eftirleiðis verði einungis skylt að halda eftir 8% af aflaverðmæti við veðsetningu og gjaldeyrisskil í stað 15% áður. Í öðru lagi verður að fela öðrum aðila það framkvæmdahlutverk við greiðslumiðlun sem Stofnfjársjóður fiskiskipa gegnir nú. Er með frv. þessu lagt til að Lífeyrissjóður sjómanna taki við þessu hlutverki enda er stærstum hluta þeirra fjármuna er um greiðslumiðlunarkerfið fara miðlað til þess sjóðs. Í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir því sem meginreglu að aðilar að greiðslumiðlunarkerfinu komi sér saman um skiptingu kostnaðar er leiðir af umsýslu Lífeyrissjóðs sjómanna í greiðslumiðlunina. Þá er loks með frv. þessu lagt til að ef ágreiningur rís um skiptingu fjár annars vegar á milli Sjómannasamands Íslands, Alþýðusambands Austfjarða og Alþýðusambands Vestfjarða og hins vegar milli Farmanna- og fiskimannasambands Íslands og Vélstjórafélags Íslands geti aðilar óskað eftir því að skipaður verði gerðardómur til að leysa úr þeim ágreiningi. Með frv. þessu er ekki stefnt að heildarendurskoðun laganna um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins heldur eru breytingatillögurnar nær eingöngu takmarkaðar við þær breytingar sem óhjákvæmilega leiðir af endurskipulagningu sjóðakerfisins. Þar með er ekki sagt að ekki sé ástæða til að huga að slíkri heildarendurskoðun. Ég tel hins vegar mikilvægt að menn gefi sér gott ráðrúm til að huga að þeim málum í samráði við þau samtök sem aðild eiga greiðslumiðlunarkerfinu. Ég hef jafnframt ákveðið í því sambandi að slík endurskoðun muni hefjast fljótlega. En ég ítreka að þau álitaefni sem þar koma upp geta m.a. lotið að skipulagi þeirra félagasamtaka sem þar eiga hlut að máli og þess vegna er nauðsynlegt að taka til þess nokkurn tíma. Sú ákvörðun ein að breyta nú á þessu þingi rekstri Fiskveiðasjóðs getur ekki ráðið tímasetningum í því efni. En í þessa heildarendurskoðun verður hins vegar ráðist. Ég legg svo til að frv. verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.