Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Halldór Stefánsson) Fjhn. hefir öll orðið á einu máli um að leggja til, að frv. þetta verði samþ. óbreytt. Frv., er að mestu leyti aðeins endurnýjun lánsheimildar þeirrar, er samþ. var á þinginu í fyrra. Í grg. frv. og við 1. umr. hefir verið gerð grein fyrir því, sem nýtt er í frv. Við 1. umr. var spurt um kjörin á lántöku þeirri við Barclays Bank, sem um getur í 2. gr. frv. Hefir n. séð lánssamninginn. Lánið er venjulegt reikningslán, sem á að greiðast upp einu sinni á ári. Í fyrsta sinni 31. okt. 1930. Hinsvegar er gert ráð fyrir því í lánssamningnum, að framlengja megi lánið um eitt ár í senn með sömu skilyrðum, að óbreyttum ástæðum landsins. Vextir af láninu skulu vera ½% yfir vexti Englandsbanka, eins og þeir eru á hverjum tíma. Þó aldrei lægri en 5% og aldrei hærri en 6% nema vextir Englandsbanka verði 6% eða meira; þá fylgja þeir vöxtum hans. Auk þess á að vera 1% viðskiptagjald af allri upphæðinni. Ennfremur er það út af ákvæðum samningsins, sem í 2. gr. frv. er farið fram á, að þetta lán hjá Barclays Bank skuli teljast hluti af láni því, sem stj. var gefin heimild til að taka með lögunum í fyrra.

Ólafur Thors Fjhn. var sammála um að mæla með þessu frv. - eins og hv.frsm. sagði. - Var sammála, segi ég, af því ég er ekki viss um, að n. hefði orðið það, ef þá hefði verið fyllilega komið í ljós, eða eins vel og nú er, hvert fjarmálavit hæstv. stj. situr inni með. Ég mun þó líklega ekki taka samþ. mitt aftur. En ég vil geta þess, að ég léði nafn mitt til samþ., af því mér fannst ég ekki geta riftað þeim samningum, sem þegar var búið að gera, þótt sá samningur sé að mínu viti óhagkvæmur. A. m. k. álít ég, að það hafi verið hreinn óþarfi að taka svo dýrt lán, áður en það vitnaðist, sem hér gerðist í nótt. En sjálfsagt verðum við að lúta því, sem verra er, eftir þau lánstraustsspjöll, sem leiðir af lokun Íslandsbanka. Hæstv. fjmrh. lýsti því nokkuð við 1. umr., hver lánskjörin væru. Mér þóttu kjörin svo léleg, að ég innti eftir, hvort ég hefði heyrt rétt. En síðan hefi ég þó fullvissað mig um, að lánskjörin eru enn lélegri en hann sagði þau vera, því þetta viðskiptagjald, sem hæstv. ráðh. sagði að væri 1%, getur orðið margir % af þeirri upphæð, sem notuð er. Í dag borgum við 3½% fram yfir vexti Englandsbanka. Ég býst við að verða að sætta mig við þetta, af því ég sé ekki, að hægt sé að rifta gerðum stj. í þessu máli, enda hygg ég, að lánstraust okkar verði ekki svo gott í framtíðinni, að auðvelt sé að banda hendi móti lánum, sem þegar eru fengin. En ég vildi láta það sjást, að þótt ég eins og komið er sjái mér tæplega annað fært en að vera með í þessu, þá geri ég það nauðugur.

Héðinn Valdimarsson Ég vil líka gera nokkrar aths. við frv. þetta, sérstaklega vegna þess, hve kjörin eru léleg og til hve stutts tíma lánið er tekið. Lánveitandinn ræður því alveg, hvort lánið verður framlengt nú í september næstk. Eftir það, sem nú er komið á daginn um hag Íslandsbanka, getur vel farið svo, að erfitt verði að fá lánið framlengt. Þá var það ekki rétt hjá hv.frsm., að hámarksvextir lánsins væru 6%. Þeir geta orðið miklu hærri, ef vextir Englandsbanka hækka. Ef þeir t. d. kæmust í 10%, yrðu vextir af þessu láni 10%. Ekkert hámark er á vaxtakjörunum, en aftur á móti lágmark 6%. Virðist í því efni einnig mikið hallað á lántakandann, og skyldu menn þó halda, að tveir frjálsir aðilar semdu, sem báðir hefðu hag af, að samningar tækjust, og því væri engum ókjörum beitt. Virðist mér það ekki hafa verið gætilegt af hæstv. fjmrh. að taka slíkt lán á örðugasta tíma, ekki meiri nauðsyn en rak til þess þá, og byggja á svo stuttu, lausu láni löng lán hjá Búnaðarbankanum og endanlega greiðslu stofnfjár Landsbankans o. fl.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég ætla ekki að deila við hv.þm. um það, hvort þessi lánskjör, sem hér er um að ræða séu óhagkvæm fyrir landið. Ég býst við, að það megi alltaf deila um það, þegar verið er að taka lán, hvort ekki hefði verið hægt að fá betri kjör. Ég tók það fram um daginn út af aths. hv. 2. þm. G.-K., þegar hann sagðist hafa tekið á sama tíma lán í Englandi fyrir 5% vexti.

Það sagði ég aldrei

. Jú, það sagði hv.þm. Hann gleymdi að minnast á viðskiptagjaldið af þessu láni sínu, sem hann sennilega hefir aldrei tekið, en honum hefir ekki fundizt þörf á að skýra frá því. Sannast að segja væri fróðlegt að sjá þann samning, sem þessi hv.þm. þykist hafa gert á sama tíma og ríkissjóður tók sitt lán. En það er ekki nema gott og gleðilegt, ef hv. 2. þm. G.-K. hefir aðgang að lánum í útlöndum fyrir 5%. Ég vona, að hann láti ættjörðinni skína gott af, og hann ætli þá að koma sem frelsandi engill og útvega Íslandsbanka slík kostalán. Ég held mér sé óhætt að segja, að það líti margir fjármálamenn svo á, að ekki sé hægt að fá svona lán, eins og hv.þm. talaði um, og að þetta lán, sem hér er um að ræða, sé alls ekki lakara en venjuleg viðskiptalán eru. Það skiptir ákaflega miklu um viðskiptagjaldið í þessu sambandi. Lánið var ekki notað fyrr en seinustu daga ársins, svo að viðskiptagjaldið byrjaði ekki fyrr. Það var ekki notað meira en gert var vegna þess, að ríkissjóður hafði í bili nóg fé til þess að annast þær greiðslur, sem á honum hvíldu. En hinsvegar geri ég ráð fyrir, að það þurfi að nota lánið bráðlega aftur að fullu. Það, hvort lánið fengist framlengt, er ekkert aðalatriði fyrir stj. að fá fullt loforð um. Þau ummæli, sem að því lúta, eru að áliti stj. alveg fullkomið loforð og hún er alls ekki hrædd um, að lánið fáist ekki framlengt, ef á liggur. Það er ekki svo venjulegt, að bankar gefi út ótvíræðar yfirlýsingar um þessa hluti. Hinsvegar er líka ómögulegt að segja um það, hvort það kemur til þess, að stj. þurfi að fá lánið framlengt.

Sigurður Eggerz Það var aðeins dálítil fyrirspurn, sem ég vildi leyfa mér að gera til hæstv. stj. Ég get auðvitað tekið undir, að það er dálítið illa farið, að landið skuli ekki hafa getað fengið betri kjör á láninu en þetta. En ég vildi spyrja hæstv. stj., hvernig stendur á því, að fast lán hefir ekki verið tekið. Mér sýnist það í sjálfu sér athugavert að taka bráðabirgðalán og byggja á því stórar framtíðarráðstafanir. Ég geri ráð fyrir, að starfsemi Landbúnaðarbankans eigi m. a. að hefjast á grundvelli þessa bráðabirgðaláns. En mér virðist það ákaflega óaðgengilegt að byggja framtíðina á slíkum bráðabirgðalánum. Og þess vegna verð ég að spyrja: Ef hægt hefir verið að fá lán til langs tíma - eins og tilætlunin var - með sæmilegum kjörum, hvernig stendur á, að þetta hefir ekki verið gert? Það hlýtur öllum að vera ljóst, hve miklu öruggara fast bankalán er, þegar á að byggja á því ráðstafanir til langframa. Því að bæði geta orðið ýmsar breyt. í heiminum, eins og nýlega hefir sýnt sig, þegar vaxtahækkun sú hin mikla var úti í heimi, og svo getur fyrir ýmsar óhentugar ráðstafanir farið svo, að það land, sem í gær hefði getað náð láni með góðum kjörum, verði í dag að sæta afarkjörum. Seinustu viðburðir hjá oss vekja til umhugsunar um þetta. Ég ætla ekki að fara inn á þá atburði frekar nú, en ég vil aðeins vekja athygli hæstv. stj. á því, að svo framarlega sem hún gat fengið gott lán til langs tíma, þá var mjög óheppilegt að kasta allri áhyggjunni á bráðabirgðalánið. Ég veit að vísu, að á þessu tímabili, sem heimildin nær yfir, hefir ekki alltaf verið hægt að fá lán með góðum kjörum, en það er ekki nema eðlilegt að spyrja, hvort stj. hafi gert tilraun til þess að ná betri kjörum og hver niðurstaðan hafi orðið. Á því má m. a. sjá, hvernig Ísland stendur á lánamarkaðinum. Ég orðlengi ekki frekar um þetta, heldur bið aðeins um upplýsingar, sem ég geri ráð fyrir, að allir óski að fá. Ég spyr ennfremur, hvort það sé meiningin að búa áfram við þetta bráðbirgðakassalán eða hvort meiningin sé að leitast við að fá fast lán.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Þetta frv., sem ég og hv. 2. þm. G.-K. flytjum, gengur út á það, að ríkið skjóti fé inn í Íslandsbanka sem forgangshlutafé, að uppfylltum vissum skilyrðum, og ennfremur að ríkissjóður ábyrgist innlánsfé og annað innstæðufé bankans í hlaupandi viðskiptum til loka leyfistímans, 31. des. 1933. Er það meining okkar að fyrirbyggja með frv. þessu, að Íslandsbanki þurfi að stöðva starfsemi sína lengur en örfáa daga. Það er kunnugt, að síðastl. nótt var haldinn lokaður fundur um þetta mál í sameinuðu þingi, og vildi ég fyrir mitt leyti helzt mega skoða þennan fund sem framhald hins að nokkru leyti, þó að hann væri lokaður og í sameinuðu þingi. Ef ég geng út frá þessu, þá er ekki nauðsynlegt fyrir mig sem stendur að rifja upp það, sem sagt var um þetta mál í nótt. En ef hér verða miklar umr., er óhjákvæmilegt að endurtaka aðalatriðin úr því, sem sagt var á hinum lokaða fundi. Fyrst og fremst vildi ég þá varpa fram 2 spurningum, þessum: Hvað verður, ef bankinn hættir starfsemi sinni, og hvað leiðir af því ef hann er studdur til þess að halda áfram? Ég vil fyrst taka til athugunar fyrri spurninguna. Hvað verður, ef bankinn hættir starfsemi? - Af því leiðir fyrst og fremst, að truflun kemst á atvinnulífið í þessu landi. Þess verður að minnast, að þessi banki hefir nú starfað hér mjög lengi, og það er öllum vitanlegt, að hann á svo víða rætur í atvinnulífi landsins, að það er með öllu ómögulegt að skera fyrir þær rætur án þess að af hljótist mikill skaði fyrir atvinnulífið. Það er með öllu ómögulegt að kippa viðskiptum þessa banka yfir í annan banka í fljótu bragði, og auk þess vafamál, hversu æskilegt það væri. Ég held, að við höfum með reynslunni fengið að sjá það, hversu erfitt það er að flytja viðskipti milli banka. Við sjáum það af þeirri reynslu, sem hefir orðið hjá okkur. Við höfum ætlað að láta viðskiptin smátt og smátt dragast saman hjá Íslandsbanka, í sambandi við innlausn seðlanna, en reynslan hefir sýnt, að það er ekki hægt. Og ég er hræddur um, að einmitt þetta eigi talsverðan þátt í því, sem nú er fram komið. Þetta er hliðin inn á við, sú sem snýr að landsmönnum sjálfum. En svo er hin hliðin út á við, sú, er snýr að öðrum löndum. - Ég er mjög hræddur um að lokun bankans verði til skaða fyrir lánstraust okkar út á við. Ég vil ógjarnan endurtaka rökin, sem færð voru fyrir þessu í nótt sem leið, en ég vil leyfa mér að geta þess, að í dag hefir einn af bankastjórum Íslandsbanka fengið skeyti, sem ég skal lesa hér upp í ísl. þýðingu. Það hljóðar svo: „Orðrómur frá Kaupmannahöfn hermir að banki yðar hafi stanzað útborganir .... óska að leggja áherzlu á hin alvarlegu áhrif á lánstraust landsins hér (þ. e. í Englandi), sem það hefir, ef banki yðar, með þremur bankaráðsmönnum tilnefndum af hinu opinbera, getur ekki staðið í skilum, sérstaklega á ári, sem er svo áríðandi fyrir Ísland“. Ég hefi hér á ensku þetta skeyti, og það er undirskrifað af Charles Hambro. Þessi maður er, eftir því sem ég veit bezt, í bankaráði Englandsbanka, og er bankastjóri í Hambrosbanka. Þetta skeyti hefir hann sent, eins og það sjálft sýnir, út af orðrómi, sem borizt hefir frá Kaupmannahöfn til Englands. Það er kunnugt um þennan bankamann, að hann er okkur vinveittur, og það er enn fremur kunnugt, að hann er einn meðal mestu fjármálamanna Englands. Ég get ekki verið í neinum efa um það, að orð hans um þetta eru rétt, að þetta er hans álit, og ég held að það sé engin ástæða til að ætla að hann fari villur vegar í þessu áliti sínu. Ég held í raun og veru að það væri ekki nema hlægilegt, að ég færi að útlista betur, hversu hættulegt þetta er okkar lánstrausti út á við, því ég ætla mér ekki þá dul að mæla mig við þann mann, sem þetta skeyti hefir sent, um þekkingu á fjármálefnum erlendis. Þetta er þá það, sem mér sýnist blasa við: Inn á við truflun atvinnuveganna. Út á við lánstraustsspjöll. Það er áreiðanlegt, að þessu máli er fylgt með mestu athygli hér um allt land. Það mun vera svo, að í dag hafi ekki gengið á öðru meira en símafyrirspurnum um það, hvort bankinn myndi að fullu stöðvast, og sýnir þetta betur en langar umræður, hversu mikið menn þykjast eiga undir því, að þessi banki haldi áfram að starfa. En þá kem ég að hinni hlið málsins, hvað verður, ef þetta frv., sem hér er til umr., verður samþykkt. Þá verður það, að ríkissjóður leggur fram fé til styrktar bankanum og ábyrgist innlánsfé hans. Ég viðurkenni, að það er talsvert stórt skref að stíga. Það er þó skref, sem maður sér út yfir, hvert leiðir. En ég sé ekki út fyrir, hvert hitt leiðir, ef ekkert er gert. Og þegar um tvennt er að velja, eins og hér, þá sýnist mér vera sjálfsagt að velja það, sem maður hefir betri skilyrði til að sjá og skilja, heldur en hitt, sem enginn sér, hvað af leiðir. En auk þess er nú það, að það er sérstök skylda þingsins að sjá fyrir atvinnuvegum landsins. Ég veit satt að segja ekki á hverju þetta land á að lifa, ef atvinnuvegirnir geta ekki haldið áfram. Það er svo um okkar atvinnuvegi, að þeir eru misbrestasamir. Jafnvel í góðum árum veitir ekki af, að allt sé truflunarlaust. Og auðvitað er sérlega hættulegt, ef svo skyldi fara saman illt árferði og lokun bankans. Það var upplýst hér í umr. í nótt, að forsætisráðherra hafi látið skyndirannsókn fara fram á bankanum af tveim ágætum mönnum  Þetta segja þeir, og við höfum þetta að byggja á, og get ég ekki séð, að það væri forsvaranlegt að hjálpa ekki bankanum yfir þrepskjöldinn, því hvað ætli það væru mörg atvinnufyrirtæki hér á þessu landi, sem ætti að stöðva, ef heimtað væri, að þau ættu meira en fyrir skuldum? Ég er viss um, að það er ekki lítill hluti af viðskiptalífi þjóðarinnar, sem þetta snertir, ef þannig verður farið að við þessa stofnun. - Þegar svo líka það er athugað, að það má vænta árlega allmikils gróða af bankarekstrinum, ef varlega er að farið, þá get ég ekki séð annað ef gengið er út frá þessu mati, en að það sé ekki óglæsileg framtíð, sem þessi stofnun eigi fyrir sér. Að því er nú snertir þetta frv. sjálft, þá skal ég viðurkenna, að það hefir ekki verið næsta mikill tími til undirbúnings því, en ég vona samt, að það sé nokkurn veginn frambærilegt. Ég vil um leið taka það fram, að það er ekki svo, að við flm. þessa frv. séum alveg ófúsir til samninga. Þvert á móti erum við reiðubúnir til samninga, bæði við hæstv. landsstj. og n., með því skilyrði, að niðurstaðan verði sú, að bankinn haldi áfram störfum og þurfi ekki að stanza nema örskamma hríð, og auðvitað að því tilskildu líka, að við getum fellt okkur við þær leiðir, sem farnar eru til að ná því marki. Ég vil þess vegna biðja hæstv. stj. að skoða ekki þetta frv. sem ófrávíkjanlegan grundvöll eða ófrávíkjanlegt tilboð frá okkar hálfu. Við erum fúsir til samkomulags með þeim úrslitum, sem ég áður lýsti. Ég vil nú mjög innilega óska þess og vænta, að hæstv. stj. vilji reyna að komast að samkomulagi í þessu máli. Ég er nokkurn veginn viss um, að það er miklu erfiðara böl, að bankinn verði að loka að fullu og öllu, heldur en sú leið, sem hér er stungið upp á. Og ég vil skilja samþykki hæstv. fjmrh. til þess að þetta mál fari til 2. umr. þannig, að samningar um þetta mál séu alls ekki útilokaðir. Ég vil gera það að minni till., að þessu máli verði vísað til sömu n. og kosin var í næsta mál á undan á dagskránni (um skiptameðferð á búi Íslandsbanka). Og ég vildi óska, að meðferð þessa máls þyrfti ekki að vera lengri en það, að n. gæti lokið störfum sínum á morgun, svo að við gætum tekið þetta mál til umr. annað kvöld. Ef svo giftusamlega tekst, að samkomulag næst, skilst mér, að ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að afgreiða þetta mál frá deildinni annað kvöld, og ef það verður afgreitt, þá skilst mér, að hæstv. stj., sem hefir svo góð tök á Ed., geti gert hverjar ráðstafanir sem er, og jafnvel þótt þyrfti að dragast einn dag afgreiðslan, þá er það í mínum augum ekki hættulegur hlutur, ef vissa er um samkomulag. Ég ætla svo ekki í bili a. m. k. að fara fleiri orðum um frv., en vil endurtaka það, að ég vona fastlega, að stj. sé ekki ótilleiðanleg til samkomulags um þetta mál.

Ólafur Thors Með því að þessi fundur er fyrsti opinber fundur á Alþingi um Íslandsbankamálið, tel ég rétt, að nú þegar komi fram nokkru ítarlegri skýrsla í málinu heldur en hv. 1. flm. frv. gaf í frumræðu sinni. Ég vil því gefa nokkrar viðbótarupplýsingar, og mun um forsögu málsins styðjast eftir föngum við það, sem ég man úr framsöguræðu hv. 3. landsk. (JÞ) á lokaða fundinum í nótt, en hann gaf skýrslu sína fyrir hönd bankaráðs Íslandsbanka samkv. ósk hæstv.forsrh. og hv. 1. þm.N.-M. (HStef), er einnig eiga sæti í bankaráði Íslandsbanka. Í árslok 1920 var hag Íslandsbanka þannig komið, að þingið 1921 taldi ástæðu til að samþykkja lög, sem heimiluðu ríkisstj. að leggja fram 4½ millj. úr ríkissjóði til aukningar á hlutafé bankans. Heimild þessi var þó eigi notuð, en í þess stað sá ríkisstj. bankanum fyrir rekstrarfé með nokkrum hluta hins svonefnda enska láns, sem flestir kannast við. Lög þessi eru enn í gildi, og frv. það, er hv. 1. þm. Skagf. og ég berum fram, er breyting á þeim lögum. Samkv. þessum lögum er bankinn skyldur að draga inn seðla sína með 1 millj. kr. á ári frá 1. okt. 1922, en þá var seðlavelta bankans talin 8 millj. kr. Inndrátturinn byrjaði eins eg lögin mæltu fyrir, og 3 fyrstu árin dró bankinn árlega inn 1 millj. af seðlum sínum. En eftir það treystist bankinn ekki til frekari inndráttar, þar til í október síðastl., að fjórða milljónin var inndregin; en Alþingi veitti bankanum árlega undanþágu frá inndráttarskyldunni. Út af seðlainndrættinum og öðrum örðugleikum, er að bankanum steðjuðu, komst Íslandsbanki í allstóra skuld við Landsbankann. Hefir skuld þessi verið yfirdráttur, tryggður með víxlum viðskiptavina Íslandsbanka. Hámark skuldarinnar hefir verið 3360 þús. kr., en annars hefir hún verið breytileg, eftir þörfum Íslandsbanka. Á árunum 1926 til 1927 varð enn órói um bankann, sem ásamt fleiru olli því, að bankinn missti 6–7 millj. kr. af því sparifé, sem landsmenn höfðu falið honum til ávöxtunar. Slík blóðtaka hlaut að sjálfsögðu að skapa bankanum nýja og óvænta örðugleika, sem leiddu til þess, að hann neyddist til þess að leita á náðir stjórnarvaldanna um aðstoð við útvegun þess fjár, er bankanum var nauðsynlegt til áframhalds þess atvinnurekstrar, sem rekinn hafði verið með lánsfé frá bankanum. Stjórnarvöldin ákváðu að greiða götu bankans með þeim hætti, að ábyrgjast lán fyrir Landsbankann, en Landsbankinn skyldi svo aftur lána Íslandsbanka nokkurn hluta lánsins. –Upprunalega var svo til ætlazt, að teknar yrðu að láni 3 millj. kr. danskar, en úr því varð þó eigi, heldur var tekið lán í New-York, að upphæð 2 millj. dollarar, eða um 9 millj. kr. Var upphæð þessi að vísu miklu hærri en þörf var fyrir, en lánveitandi mun hafa tilskilið, að upphæðin væri ekki lægri, og þar sem kjörin þóttu góð, var lánið tekið. Af þessu fé fékk svo Íslandsbanki 1 millj. kr. hjá Landsbankanum, en að öðru leyti var lánið ekki notað. Gaf Íslandsbanki víxil - hinn svonefnda dollaravíxil - fyrir skuldinni, tryggðan með víxlum viðskiptamanna bankans. Árið 1928 fékk Landsbankinn lánið í New-York fært niður í 1 millj. dollara, og á síðasta ári taldi Landsbankinn óþarft að halda láninu lengur opnu, greiddi það að fullu og sagði upp lánssamningnum. Eftir það var sú 1 millj. kr., er Íslandsbanki hafði fengið af fé þessu, orðin hrein skuld við Landsbankann, og greiddi Íslandsbanki helming skuldar sinnar 1. júlí 1929, en hinn helmingurinn er enn ógreiddur. Um fé það, sem Íslandsbanki að öðru leyti starfar með, er það að segja, að auk innstæðna íslenzkra manna hefir bankinn erlent lánsfé, sem hann verður að standast árlegar afborganir af. Aðallán bankans eru þessi: 1. Hluti bankans af enska láninu er um 5.6 millj. kr. Ríkissjóður ber ábyrgð á láninu gagnvart skuldheimtumanni, en hefir aftur tryggingar í víxlum viðskiptamanna Íslandsbanka. Árleg afborgun af láninu er um 100 þús. kr. 2. Bankinn skuldar ríkissjóði Dana 3.9 millj. danskar krónur. Lán þetta, sem er án sérstakra trygginga, á að greiðast á 15 árum. Árleg afborgun nemur um 400 þús. kr. 3. Til skamms tíma skuldaði Íslandsbanki Privatbankanum í Kaupmannahöfn á 4. millj. d. króna. Það er tryggt með víxlum viðskiptamanna Íslandsbanka, og svo um samið, að það afborgist með því, er greiðist inn á tryggingarvíxlána. Á síðasta ári nam sú upphæð 400 þús. kr. Af þessum þremur aðallánum bankans hefir því bankinn greitt á síðasta ári 900 þús. kr., en auk þess greitt inn á dollaravíxilinn 500 þús. kr., og þrengt að sér vegna inndráttar seðla um 625 þús. kr. Samtals 2 millj. 25 þús. kr. Því mun nú hafa verið haldið fram af hendi stj. Landsbankans, að Íslandsbanki hafi ekki innt þessar greiðslur af hendi af eigin rammleik, heldur með því að hækka skuld sína við bankann að sama skapi. - Þessu til sönnunar bendir Landsbankinn á, að yfirdráttur Íslandsbanka hjá Landsbankanum hafi í árslok 1928 aðeins numið 1.8 millj. kr., en í árslok 1929 3.3 millj. kr., og þannig vaxið um 1.5 millj. kr. á árinu. En Íslandsbanki telur þetta vera rangt hjá Landsbankanum, a. m. k. að miklu leyti, og gefur þær skýringar, að í árslok 1928 hafi bankinn lítið fé haft í sjóði, en í árslok 1929 hafi sjóðurinn numið 1 millj. kr. Bankinn hafi eftir atvikum talið réttara að liggja með það fé heldur en að leggja það inn á reikning sinn í Landsbankanum, til niðurfærslu á skuldinni. Íslandsbanki sýnist þannig á síðasta ári hafa grynnt á skuldum sínum af eigin getum um a. m. k. 1½ millj. kr., en með þessu virðist einnig, að bankinn hafi ofboðið getu sinni. Á síðastl. hausti, eftir að bankinn dró inn þá 1 millj. kr. af seðlum sínum, er ég gat um áður, sneri hann sér til stj. Landsbankans og óskaði þess, að hún endurkeypti víxla af honum, er næmu 5/8 hlutum seðlainndráttarins, eða 625 þús. kr., en 69. grein landsbankalaganna frá 1928 leggur þá skyldu á herðar Landsbankanum, að kaupa slíka víxla af Íslandsbanka, fyrir upphæð, er nemur 5/8 hlutum þeirra seðla, er Íslandsbanki á hverjum tíma dregur inn, en fyrir 3/8 hluta seðlanna er ætlazt til, að Íslandsbanki selji Landsbankanum hluta af gullforða sínum. Landsbankinn neitaði þó að verða við þessari ósk Íslandsbanka og færði fram þau rök fyrir synjuninni, að hinn ógreiddi hluti dollara-víxilsins væri fallinn í gjalddaga, án þess þó að Íslandsbanki hefði náð samningum um gjaldfrest. Ennfremur leit Landsbankinn svo á, að af þeim 3360 þús. kr., er Íslandsbanki skuldaði Landsbankanum, bæri að skoða 1875 þús. kr. sem 5/8 hluta þeirra 3 millj. kr., er Íslandsbanki hefði áður dregið inn af seðlum sínum, en afgangurinr., um 1½ millj. kr., væri óumsamin skuld. Taldi því Landsbankinn sig hafa rétt til þess að draga frá þessari upphæð þær 625 þús. kr., er honum, samkv. nefndum lögum frá 1928 bar að kaupa víxla fyrir af Íslandsbanka, vegna þeirrar 1 millj. kr. af seðlum, er Íslandsbanki dró inn síðastl. októbermánuð, og skuldaði Íslandsbanki þó Landsbankanum vegna þeirra viðskipta yfir 800 þús. kr. Bankaráð Íslandsbanka neitaði að viðurkenna þennan skilning Landsbankans á lögunum frá 1928, og benti á, að þegar þau lög voru sett, var skuld Íslandsbanka á þessum reikningi 1½ millj. kr. umfram þær 1875 þús. kr., er ég áður nefndi. Taldi Íslandsbanki, að löggjafinn hefði aldrei ætlazt til, að sú skuld greiddist jafnóðum og seðlainndráttur færi fram, enda hefði öllum þá verið ljóst, að bankinn gat ekki risið undir slíkum greiðsluskilmálum á skuld þessari. Ég leiði hjá mér að dæma um, hvor bankinn hefir réttan skilning á þessu máli, en bendi aðeins á, að ráðh. sá, er lagði nefnd lög fyrir Alþingi 1928, hefir lýst því yfir, að hann hafi skilið lögin eins og bankaráð Íslandsbanka. En hvort sem bankaráð Íslandsbanka hefir haft lög að mæla eða ekki, þá er það fullvíst, að Íslandsbanki hafði brýna þörf fyrir þessa peninga. Og snemma í fyrri viku var þröng bankans orðin svo mikil, að bankaráð bankans taldi tvísýnt, að bankinn mundi einfær að ráða fram úr vandkvæðunum. En samtímis fór að berast um bæinn orðrómur um erfiðleika bankans, en við það óx vitanlega hættan á, að bankinn gæti ráðið fram úr vandræðunum. Og þar kom, að bankaráðið, eða formaður þess, hæstv.forsrh., snéri sér síðastl. föstudag til fjmrh. og tjáði honum vandræði bankans. Fór bankaráðið þess á leit, að fjmrh. héti bankanum stuðningi til að annast greiðslur á þeim kröfum, sem bankanum kynnu að berast á laugardag. Tók fjmrh. vel þeirri málaleitan og hét þeim stuðningi, sem nauðsynlegur væri. Reyndin varð þó sú, að ekki þurfti að grípa til stuðnings stj., því á laugardag voru engin veruleg brögð að því, að tekið væri fé úr bankanum umfram venju. En óróinn í bænum fór vaxandi, svo að sýnt þótti, að ef bankinn opnaði á mánudaginn, mundi hann ekki geta greitt þær kröfur, er honum bærust, nema ný sterk öfl kæmu bankanum til aðstoðar. Bankaráðið skrifaði því fjmrh. og fór fram á það, að ríkið tæki ábyrgð á skuldbindingum bankans, að einhverju eða öllu leyti, og sæi bankanum jafnframt fyrir 1½ millj. kr. rekstrarfé. Eru till. þær nú öllum kunnar, svo að óþarft þykir að rekja þær hér. Um málið var svo haldinn lokaðnr fundur í sameinuðu þingi síðastl. nótt, án þess þó að fullnaðarákvörðun væri tekin í því. Samtímis sem bankaráðið vék vandkvæðum sínum til fjmrh., skipaði forsrh. þá Jakob Möller bankaeftirlitsmann og Pétur Magnússon bankastjóra til þess að rannsaka hag bankans. Hafa þeir nú skilað áliti, sem ber með sér, að þeir telja, að bankinn eigi fyrir skuldum, eða sem næst því, ef hann getur óhindrað haldið áfram starfsemi sinni. Um mat þessara manna er það að segja, að vitaskuld verður að viðurkenna, að frestur sá, er þeim var settur, er stuttur. En hann er ekki styttri en venja er til erlendis, þegar um slíka rannsókn er að ræða undir líkum kringumstæðum, og það þótt rannsaka þurfi miklu stærri og margþættari banka en Íslandsbanka. Rannsóknin var auðveldari fyrir það, að bankaeftirlitsmaðurinn hefir áður framkvæmt nákvæma rannsókn á bankanum, sem að sjálfsögðu hefir flýtt fyrir bráðabirgðarannsókninni. En um hæfni rannsóknarmannanna til starfans er óhætt að fullyrða, að Jakob Möller hefir lengi notið viðurkenningar fyrir að vera einn gleggstur fjármálamaður þjóðarinnar, en Pétur Magnússon er í senn gáfaður maður, vel kunnur fjármála- og atvinnulífinu og óvenju varfærinn. Veit ég það af langri viðkynningu, að hann segir sízt of mikið undir slíkum kringumstæðum. Ég tel því alveg ástæðulaust að vefengja dóm þeirra um, að bankinn eigi fyrir skuldum, ef hann fær að starfa áfram. Hitt er svo annað mál, að verði bankinn að stöðva, getur vel farið svo, að reyndin verði sú, að stórfé skorti á, að hann geti svarað út öllum skuldbindingum sínum. Í þeim efnum álykta ég aðeins út frá þeim mun, sem nú yfirleitt er á því, hvort fyrirtæki er starfandi eða neyðist til að stöðva alla starfrækslu og selja eignir sínar nauðungarsölu að meira eða minna leyti. Eins og menn vita, hefir bankinn nú neyðzt til að loka, a. m. k. í bili, og það, sem fyrir liggur, er að ákveða, hvort löggjafinn vill veita bankanum aðstoð til þess að opna að nýju, því að öðrum kosti getur hann ekki haldið áfram. Öllum er það sjálfsagt ljóst, að í þessu máli verður engin sú ákvörðun tekin, að eigi fylgi nokkur áhætta. Hér verður aðeins að meta, hver áhættan er minnst, og skal ég leyfa mér að gera stutta grein fyrir minni skoðun í þeim efnum. Skal ég þá fyrst athuga afleiðingar þess, að frv. okkar hv. 1. þm. Skagf. verði samþ. Frv. fer í höfuðdráttum fram á tvennt: að ríkissjóður kaupi forgangshlutabréf í bankanum að upphæð 3 millj. kr., en hið eldra hlutafé færist niður eftir endanlegu mati á hag bankans, og að ríkissjóður taki ábyrgð á sparifé og öðru innstæðufé í bankanum. Fyrra ákvæðið hnígur að því að útvega bankanum rekstrarfé, og samtímis að tryggja hagsmuni erlendra skuldheimtumanna bankans, því vitaskuld er það ekki sæmilegt og mundi reynast stórhættulegt, ef aðeins væri séð fyrir hagsmunum íslenzkra viðskiptavina bankans, en hagur erlendra skuldheimtumanna, þar á meðal ríkissjóðs Dana, væri fyrir borð borinn. En eftir þeirri venju, er mest tíðkast um viðreisn erlendra banka, má telja fullvíst, að með þessum hætti telji erlendir skuldheimtumenn hag sínum borgið. Síðara ákvæðið, um ábyrgð ríkissjóðs á innstæðufé bankans, er til þess ætlað, að róa eigendur þess og tryggja, að þeir sjái ekki ástæðu til að taka fé sitt út úr bankanum. Það er álit Sjálfstæðismanna á þingi, að þessar ráðstafanir séu fullnægjandi til þess að tryggja framtíð bankans. Hvaða áhætta stafar nú ríkissjóði af þessari ábyrgð? Bankinn hefir verið skoðaður og telst eiga fyrir skuldum. Áhættan sýnist því takmarkast við áhættu á rekstri bankans, þ. e. a. s. við afkomu viðskiptamanna bankans. Sé nú sú áhætta vegin í sambandi við hina hlið þessa máls - lokun bankans -, kemur í ljós, að ekki er rétt að láta bankann falla hennar vegna, því ef það er rétt, sem haldið hefir verið fram af andstæðingum frv. okkar hv. 1. þm. Skagf., að atvinnurekstur sá, sem rekinn hefir verið með lánsfé úr Íslandsbanka, muni eftirleiðis fá fé til þarfa sinna frá Landsbankanum, þá færist þar með áhættan af afkomu þessa atvinnurekstrar yfir á ríkissjóð, vegna þess að ríkissjóður ber nú þegar, samkv. lögum frá 1926, ábyrgð á öllum skuldbindingum Landsbankans. Þessi áhætta sýnist því vera svipuð, hvor leiðin sem farin er í málinu, ef fyrrnefnd fullyrðing andstæðinga frv. er rétt. En enda þótt hún sé nú ekki rétt, og það er hún ekki nema að nokkru leyti, þá verður þó áhættumunurinn ekki svo mikill, að hann megi ráða úrslitum þessa stórmáls, því verði bankanum lokað að fullu, munu af því hljótast mörg og mikil vandkvæði. Nefni ég þar fyrst áhrifin á lánstraust landsins út á við. Ísland er enn lítið þekkt á erlendum peningamarkaði. Fregnin um, að annar af tveim bönkum landsins hafi neyðzt til að stöðva rekstur sinn, mun því að sjálfsögðu skapa óróa og tortryggni í okkar garð, og þá ekki sízt fyrir það, að yfirleitt mun svo litið á erlendis, sem íslenzk stjórnarvöld séu svo mjög við bankann riðin, að nærri stappi, að full ábyrgð fylgi fyrir ríkissjóð. Þegar nú fregnin um stöðvun bankans berst erlendum skuldheimtumönnum, mun fyrst að því spurt, hvort þess hafi verið enginn kostur að bjarga bankanum, því að annarsstaðar mun það venja, að bæði þjóðbankinn og ríkið taki á sig þungar kvaðir til að afstýra slíku hruni. Svar okkar við slíkri fyrirspurn fegrar ekki málstaðinn. 1) Bankinn er talinn eiga fyrir skuldum, ef hann fær að halda áfram rekstri, og væntanlegt tap orsakast því beinlínis af stöðvuninni. 2) Innieign þjóðbankans hjá Íslandsbanka er talin fulltryggð. 3) Ábyrgð ríkissjóðs vegna bankans er sömuleiðis talin fullkomlega tryggð með víxlum viðskiptamanna bankans. 4) En kröfur annara skuldheimtumanna eru ýmist aðeins tryggðar að nokkrum hluta eða alveg ótryggðar, og meðal hinna ótryggðu er næststærsti skuldheimtumaður bankans, ríkissjóður Dana. Beina tapið af stöðvun bankans skellur því hvorki á þjóðbankanum né ríkissjóðnum, heldur á öðrum skuldheimtumönnum, sem þá munu hafa tilhneigingu til að telja, að þjóðbankinn og ríkissjóður hafi tryggt sig á þeirra kostnað. Ég þykist ekkert ofmæla, þó að ég fullyrði, að af þessu muni hljótast alvarleg og ískyggileg spjöll á lánstrausti landsins erlendis. En um það, hvernig við megum við slíkum lánstraustsspjöllum, er það að segja, að hér á landi er flest ógert og verður að framkvæmast með lánsfé, enda liggur nú fyrir Alþingi frv. um heimild fyrir ríkisstj. til þess að taka 12 millj. kr. erlend lán til að bæta úr bráðustu þörfinni. Um áhrifin innanlands get ég verið fáorður. Þau standa yfirleitt flestum ljósar fyrir hugskotssjónum. En um það er ég sannfærður, að Landsbankinn mun í reyndinni hvorki vilja né geta tekið við öllum þeim atvinnufyrirtækjum, sem Íslandsbanki hefir veitt rekstrarfé. Ég fullyrði því, að verði bankinn ekki opnaður aftur, muni afleiðingarnar fljótlega koma fram á þann hátt, að margir verða gjaldþrota, atvinnurekstur landsmanna bíður stórhnekki og hið mesta atvinnuleysi mun fylgja í kjölfarið. Og hvernig stöndum við Íslendingar svo yfirleitt, ef farið er að hrófla við okkur? Ég ætla engan samanburð að gera á bönkunum. En sjálfsagt eru þeir báðir mjög veikir, borið saman við erlenda banka, sem svipuð hlutverk eiga að annast. Og atvinnufyrirtækin í landinu? Við samanburð á notkun lánsfjár í hlutfalli við sjálfseignarfé til starfrækslu atvinnufyrirtækja hér og í nágrannalöndum, sést glögglega, að það, sem nágrannaþjóðir telja, að lengst megi ganga í lánsfjárnotkun, er sú lánsfjárnotkun, er hér tíðkast hjá þeim fyrirtækjum, sem sterkust eru talin. En allur þorri atvinnurekenda notar lánsfé umfram það, sem aðrar þjóðir telja heilbrigt. Ég tel því, að sem stendur sé mjög æskilegt að afstýra þeim fyrirbrigðum í fjármálalífi þjóðarinnar, sem gefa erlendum lánardrottnum ástæðu til sérstakrar rannsóknar á íslenzku fjármálaástandi. Mín niðurstaða er því sú, að með því að standa undir Íslandsbanka tökum við á okkur ábyrgð, sem við getum tölum talið, en með því að loka bankanum færist yfir á okkur áhætta, sem fyrirsjáanlega er mikil, en enginn getur í bili sagt um, hversu mikil er. Ég ræð því eindregið til, að frv. okkar verði samþ., og ekki sízt vegna þess, að ég tel ekki ólíklegt, að áður langt um líður verði talið nauðsynlegt, að ríkissjóður taki á sig a. m. k. þá ábyrgð, sem frv. fer fram á. Tel ég ekki rétt á þessu stigi málsins að rökstyðja þá skoðun mína, en leiði aðeins athygli að þessu. En ef sú skoðun er rétt, þá hljóta allir að viðurkenna, að réttara er að taka þá heldur ábyrgðina strax, og bjarga með því bankanum, heldur en að leggja fyrst bankann á höggstokkinn, en taka síðan allar þær ábyrgðir, sem nauðsynlegar eru til þess að bjarga bankanum.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það hefir orðið að samningi milli mín og hv. 1. þm. Skagf., að við létum þau tvö frv., sem um þetta mál fjalla, ganga til n. án þess að eyða tíma í að ræða þau nú við þessa 1. umr.Hv. 1. þm. Skagf. hefir líka haldið sinn hluta af þeim samningi, og hið sama vonaðist ég til að geta gert. En þegar hv. 2. þm. G.-K. stendur upp og heldur langa ræðu, sem ekkert er annað en endurtekning af því, sem margbúið er að segja áður, þá eru brotnir samningar og illa varið dýrmætum tíma.

Ég sagði í byrjun ræðu minnar, að ég ætlaði að skýra frá því, sem fram hefði komið

. Já, ég veit það, að hv.þm. er að tala fyrir blöðin. En hann ætti þá heldur að skrifa í blöðin en að sýna öðrum hv.þm. þá ónærgætni að vera hér að taka upp aftur allt það, sem þeir vöktu við að hlusta á alla síðastl. nótt. Ræða hans var því nær tómar endurtekningar. Sumu vissi hv.þm. ekki deili á og sumt fór hann skakkt með. Og hann sneiddi vandlega hjá þeim möguleika, að eitthvað hefði verið bogið við stjórnina á Íslandsbanka. Ég hefi heldur aldrei búizt við, að hv. 2. þm. G.-K. segði óvilhallt frá báðum hliðum málsins. Ein setning vakti sérstaklega athygli mína. Hv. þm. sagði, „að það væri skylda okkar að koma í veg fyrir, að athygli erlendra fjármálamanna beindist að íslenzku fjármálalífi“. Ég læt hvern og einn um það, hvernig hann skilur þessa setningu; en ég vildi ekki láta slík ummæli fara framhjá án þess að þau væru skjalfest, hv.þm. til verðugs heiðurs.

Bjarni Ásgeirsson Sumt af því, sem hv. 2. þm. G.-K. sagði um viðskipti Landsbankans og Íslandsbanka, var þess eðlis, að fullkomin ástæða væri til þess að skýra það nánar, en vegna þess að ég álít lífsnauðsyn, að við komumst sem fyrst að einhverri niðurstöðu í þessu máli, ætla ég að geyma til 2. umr. að gefa ýmsar skýringar, sem ég get gefið, þar sem ég á sæti í bankaráði Landsbankans.

Ólafur Thors Mér þykir undarlega við bregða í stærsta málinu, sem komið hefir fram á mörgum þingum, ef þm. eru skyldugir að þegja, þó að þeir hafi vakað eina nótt. Mér þykir það líka undarlegt, að einmitt hæstv. fjmrh., sem ég hefi aldrei séð bregða skapi fyrr en núna, ræðst á mig með hálfgerðum illindum, af því að ég dirfðist að halda hér ræðu, sem þó var ekkert hnjóðsyrði í. Ég gerði fulla grein fyrir því, hvað fyrir mér vekti, og tók það fram, að ég mundi jöfnum höndum nota rök annara manna, sem fram voru borin á lokuðum fundi í nótt, og mín eigin rök. Ég býst við, að hæstv. fjmrh. sjái, þegar honum rennur reiðin, að ég hafi rétt að mæla. Hæstv. fjmrh. sagði, að ég hefði farið rangt með eitthvað. Ég skora á hæstv. ráðh. að segja, við hvað hann á.

Ég skal gera það seinna

. Því ekki núna? Ég vil ekki heita „landsfrægur lygari“ lengur en þörf er á. Hv. þm. verða að geta staðið við fullyrðingar sínar, og ég skora sem sagt á hæstv. fjmrh. að lýsa því yfir sem fyrst, hvað það er, sem hann telur, að ég hafi farið rangt með.

Sigurður Eggerz Ég mundi ekki standa upp núna, ef ég liti ekki svo á, að hér sé um svo mikið alvörumál að ræða, að það sé blátt áfram skylda mín að brýna fyrir Alþingi mikilvægi þess. Ég ætla fyrst að draga upp dálitla mynd af aðstöðu Íslandsbanka, bæði gagnvart Landsbankanum og gagnvart ríkisstj.Hv. 2. þm. G.-K. hefir að vísu talað um aðstöðu Íslandsbanka til Landsbankans, en ég vil benda á það aftur, að Íslandsbanki skuldar nú Landsbankanum 3347000 krónur og auk þess eftirstöðvar dollaravíxilsins, 560 þús. kr. Aðalatriðið er, að skuldir Íslandsbanka til Landsbankans eru fulltryggðar. Hvernig sem um Íslandsbanka fer, á Landsbankinn ekkert á hættu hvað þessar skuldir snertir. Aftur skuldar bankinn ríkissjóðnum það, sem eftir stendur af því, sem hann fékk af enska láninu, og eru einnig fullar tryggingar fyrir þeirri skuld. Aðalspurningin er, hvort meiri áhætta sé í að loka bankanum heldur en að halda honum áfram. Það er kunnugt, að Íslandsbanki hefir átt við mikla örðugleika að stríða og auðvitað hafa engir orðið meira varir við það en við bankastjórarnir. Íslandsbanki á að draga inn eina millj. af seðlum á ári. Hann hafði dregið inn 3 millj. frá árinu 192l, og þingið hafði hvað eftir annað veitt honum undanþágu frá að draga inn meira. En Magnús sál. Kristjánsson fjármálaráðherra, sem var mjög velviljaður Íslandsbanka, sagði í fyrra, að bankanum mundi ekki þýða að fara til þingsins og reyna enn að fá lausn frá inndráttarskyldunni. Þetta var ástæðan til þess, að bankinn ætlaði að draga inn seðlana upp á eigin spýtur, með þeirri aðstoð, sem lögin gerðu ráð fyrir að Landsbankinn veiti, en samkv. þeim á Landsbankinn að endurkaupa víxla fyrir 5/8 af þeirri upphæð, sem Íslandsbanki dregur inn, sem sé 625 þús. kr. Íslandsbanki snéri sér nú til Landsbankans. Landsbankinn svaraði, að hann gæti ekki sagt neitt um þetta fyrr en hann sæi víxlana, sem Íslandsbanki vildi fá endurkeypta. Þetta var mjög eðlileg krafa og voru víxlarnir svo sendir út í bankann. Ekkert heyrðist svo frá Landsbankanum fyrr en daginn áður en draga átti inn, en þá óskaði stjórn Íslandsbanka að fá svar við málaleitun sinni. Á síðustu stundu neitaði bankastjórn Landsbankans með öllu að endurkaupa víxlana og þóttist enga skyldu hafa til þess. Íslandsbanki dró þó inn seðlana, en jafnframt benti bankastjórnin bankaráðinu og stjórn Landsbankans á, að þetta væri bankanum um megn, og einkum fyrir það, að samtímis hamaðist Landsbankastjórnin á Íslandsbanka að greiða sér eftirstöðvar dollaravíxilsins, en Íslandsbanki var þá búinn að greiða 500 þús. af þeim víxli á árinu. En þrátt fyrir örðugleikana af inndrættinum gekk þó fyrst um sinn allt skaplega. En alltaf var verið að smáreyna að fá þessu kippt í lag hjá Landsbankanum og er langt mál að segja frá þeirri viðureign, er endaði svo, að Landsbankinn vildi ekki veita neina hjálp sem dygði. Vegna þess að Íslandsbanki fékk ekki þessar 625 þús. kr. og vegna þess, að Landsbankinn dró alltaf svörin við málaleitunum hans, kreppti smámsaman að honum og órói skapaðist í hringum hann. Ef Íslandsbanki hefði möglunarlaust fengið þessar 625 þúsundir, hefði allt gengið sinn vanagang. Landsbankinn hefir haldið því fram, að honum bæri ekki skylda til að láta af hendi þessar 625 þúsundir. En ég álít fyrst og fremst, að það sé bein lagaskylda Landsbankans, sem viðurkend mundi fyrir dómstólunum, og í öðru lagi, að þó að það hefði ekki verið lagaleg skylda, sé þjóðbankinn samt sem áður skyldugur - siðferðislega skyldugur - til að veita jafnlitla aðstoð og hér var um að ræða til þess að vernda þjóðfélagið frá þeirri fjárhagslegu hættu, sem stafaði af stöðvun Íslandsbanka. Þó menn vilji deila um þá lagalegu skyldu, þá munu þeir fáir, sem vilja deila um siðferðislegu skylduna, þar sem Landsbankinn gat veitt þessa aðstoð án nokkurrar fjárhagslegrar hættu fyrir hann. Eins og kunnugt er, hefir farið fram mat á Íslandsbanka, sem sýnir, að bankinn á fyrir skuldum. Er nú ástæða til að hlaupa undir bagga með bankanum? Ég verð að segja, að mér finnst það svo alvarlegt mál, ef á að loka bankanum, að erfitt er að gera sér hugmynd um, hve miklu tjóni það getur valdið fyrir þjóðina. Enda hefir þegar borizt skeyti frá aðalbankastjóra Hambrosbankans þess efnis, að ef Íslandsbanki verði lokaður, geti lánstrausti okkar erlendis verið mikil hætta búin. Þessi bankastjóri á sæti í bankaráði Englandsbanka, og það er vitanlegt, að Hambrosbanki ræður ákaflega miklu um viðskipti við Norðurlönd. Enn hefir borizt annar vottur í sömu átt, sem sé, að krafizt muni verða tryggingar fyrir hinu svokallaða póstláni, danska. Hvað er nú farið fram á, til þess að koma í veg fyrir allar þessar hættur? Fyrst og fremst 3 millj. í forgangshlutafé, og auk þess ríkisábyrgð á öllu innstæðufé og hlaupandi viðskiptum. En þetta fé er 10 millj. króna. Ég er í engum vafa um, að svo framarlega sem bankanum verður hjálpað núna, er framtíð hans örugg. Það er farið fram á, að ríkið ábyrgist innstæðufé landsmanna. Og það er hrein og bein siðferðisskylda ríkisins að hlaupa undir bagga með innstæðueigendum. Svo framarlega sem þetta er rétt - og ég býst ekki við, að margir mótmæli því -, gerir Alþingi ekki annað en skyldu sína með því að reisa nú bankann við. Þá kem ég að lánstraustsspjöllunum. Hversu hátt á að meta þau? Hversu margar milljónir eru í hættu, ef ríkissjóður missir sína tiltrú erlendis? Ég er í engum vafa um, að síðan ég kom á þing, hefir ekkert mál eins alvarlegt legið fyrir Alþingi og þetta. Og það er sorglegt, að einmitt þetta ár, árið 1930, þegar allur heimurinn horfir á Ísland og minnst er á það í hverju blaði, skuli það koma fyrir, að annar af aðalbönkum landsins sé stöðvaður. Nú býst ég við, að ýmsir vilji segja: „Hvað vilt þú, þér ferst að tala, sem berð ábyrgð á því, sem komið er!“ - En það er alltaf tími til að rannsaka, hver á að bera ábyrgðina. En það vil ég segja, að ég og bankastjórarnir, sem með mér eru, við þykjumst hafa gert undanfarin ár allt, sem við höfum getað, til þess að leiða bankann gegnum þá örðugleika, sem á hans leið hafa verið. Þar með er ekki sagt, að við höfum ekki gert hitt og þetta, sem betur hefði mátt fara. Það dettur mér ekki í hug. Og mér dettur ekki í hug yfirleitt að bera mig sjálfan undan neinni ábyrgð. En ég tala hér alls ekki sem bankastjóri Íslandsbanka; ég tala hér sem þm. þjóðarinnar. Ég tala hér sem sá maður, sem ber ábyrgð fyrir þjóðinni á því, sem hér gerist á Alþingi. Og ég er svo hjartanlega sannfærður um það, að við rólega athugun, sem aðeins metur og vegur það, hvað bezt sé fyrir landið, þá hljóti menn að komast að þeirri niðurstöðu, að það sé skylda að taka þann kaleik frá þjóðinni að láta Íslandsbanka stöðvast nú. Verði hann stöðvaður, er hinni stærstu ógæfu varpað yfir atvinnulíf þjóðarinnar, og innstæðueigendur verða fyrir stórtjóni. Og hve örðugt á ekki atvinnulíf þjóðarinnar, þótt það verði ekki fyrir öðrum eins hnekki? Hvaða örðugleika á ekki okkar sjávarútvegur að búa við? Jafnvel í öðru eins góðæri og síðasta ári hafa mörg félög alls ekki borið sig. Það getur ekki verið nokkur minnsti ágreiningur um það, að það er þjóðarógæfa, sem er að ske, ef bankinn er látinn stöðvast. Ég hefi lýst ógæfunni inn á við. En ógæfan út á við, lánstraustsspjöllin, sem hljótast af því, að frá litlu landi, sem veröldin þekkir lítið, fer að berast fregn um það, að annar höfuðbankinn sé stöðvaður, - hvaða áhrif hefir það? Hvað má meta þessi lánstraustsspjöll hátt í milljónum? Þegar ég hér bið um vægð fyrir Íslandsbanka, þá er ég að biðja um vægð fyrir fleiri en hann. Ég er að biðja um vægð fyrir atvinnulíf þjóðarinnar og fyrir lánstraust þjóðarinnar. Og ég bið um það, að menn láti ekki þá gömlu óvild verða að villiljósum á vegum sínum, þegar þeir eru að ráða fram úr þessu máli, heldur skilji, að þeir eigi að rétta hér hjálpandi hönd. Þeir, sem vilja láta bankann deyja, það eru mennirnir, sem eru að kasta milljónunum í burt. Þeir, sem vilja láta bankann lifa, þeir eru að bjarga milljónunum. Ég er ekki að biðja um vægð fyrir mig sem bankastjóra. Ég hefi lýst yfir því, að gefnu tilefni, við hæstv.forsrh., áður en stöðvunin kom til tals, að ef það gæti orðið til þess að bjarga bankanum, að ég færi frá honum, þá segði ég óðara minni bankastjórastöðu lausri. Því að sannarlega skil ég svo vel aðstöðu mína sem þingmanns þjóðarinnar, að ef ekki er um meira offur en það að ræða, þá er rétt að láta það í té til að hjálpa bankanum. Enginn af bankastjórum Íslandsbanka er að biðja um vægð fyrir sig. Sú stjórn, sem með Alþingi að bakverði vill hjálpa bankanum, hefir á valdi sínu að skipa þá menn, sem hún trúir bezt fyrir bankanum. Í nótt, þegar rætt var um þetta mál, þá lauk þeim umr. svo, að greidd voru atkv. um tillögu til að bjarga bankanum - gefa stj. heimild til að gera ráðstafanir fyrir bankann, til þess að forða honum frá stöðvun. 18 greiddu atkv. með till, en hinir greiddu ekki atkv., og var till. talin fallin. Ástæða þeirra, sem ekki greiddu atkv., var sú, að þeir væru ekki búnir að kynna sér þessi mál nógu vel.

Ætli það hafi ekki verið eðlilegt?

. Ég fer ekki frekar inn á það að þessu sinni. En þessa aðstöðu mætti ef til vill dæma þannig, að ýmsir af þessum mönnum myndu, eftir að hafa fengið betri þekkingu á málinu, vera fúsir til að rétta hjálparhönd, þótt þeir treystu sér ekki til þess í nótt. Ég vona, að ég hafi skilið hæstv. fjmrh. rétt, að þessu máli ætti undir öllum kringumstæðum að vísa til þeirrar n., sem ákveðið var að skipa í málinu hér á undan. Ég treysti fastlega, að þetta mál fari að fara í þá n. og að það megi takast að draga það út úr hitanum - út úr óróanum - og inn í þá rólegu yfirvegun, sem ég vonast til, að málið fái í nefnd. Ég er alveg viss um það, að það er ekki neitt mál, sem komið hefir á dagskrá þjóðarinnar í seinni tíð, sem augu þjóðarinnar vaka meir yfir en þetta mál. Augu þjóðarinnar vaka yfir því, sem gert er í þessu máli. Og þess vegna held ég, að það sé a. m. k. það sjálfsagðasta, að Alþingi rökstyðji gerðir sínar í þessu máli eins vel og það getur. Annars verð ég að segja það, að þar sem tveir jafntrúverðugir menn eins og bankaumsjónarmaðurinn og bankastjóri við landbúnaðarbankann hafa metið þennan banka og segja, að hann eigi fyrir skuldum, þá ætti það í raun og veru að vera nægur grundvöllur fyrir þingið til þess að byggja á hjálp sína. Ef þetta mat er rétt, þá er engin áhætta fyrir þingið að taka ábyrgð á innstæðufénu. Og þó að það væri einhver áhætta, mundi nokkursstaðar á landinu heyrast nokkur rödd á móti því, að sparisjóðseigendum væri tryggt sitt fé? Jafnvel þótt niðurstaðan verði sú, að stöðva bankann, koma þá ekki kröfur, sem þingið getur ekki staðið á móti, kröfur um það, að hver fái sitt af innlánsfénu? Ég segi: Þær kröfur koma fram. Ég segi meira: Alþingi treystir sér ekki til að standa á móti þeim kröfum. En ef þetta er rétt, því þá ekki að taka strax þetta skref, úr því það getur orðið til þess að gefa bankanum líf? Það mundi bjarga honum ekki aðeins um stundarsakir, ef hann fær þessa aðstöðu, sem talað er um, heldur mun hann ábyggilega geta haldið áfram að verða lifandi, starfandi liður í viðskiptalífi þjóðarinnar. Ég veit það, að sú ábyrgð, sem hvílir á Alþingi í þessu máli, hún er mikil. Og ég veit það alveg með vissu, - með fullkominni vissu, að ef bankinn nú verður stöðvaður, þá er verið að skapa ógæfu fyrir þjóðina, sem enginn veit ennþá hvað verður stór.

Flm. (Magnús Guðmundsson) Ég vildi aðeins segja það, að mér þykir leitt, ef hæstv. fjmrh. hefir skilið mig svo, að ég hafi lofað fyrir alla, að ekki yrði talað neitt í þessu máli. En hitt er satt, að ég sagði honum, að ég mundi ekki verða langorður. Og finnist honum ég hafa verið langorður, getur hann sakað mig um það, að hafa ekki gert það, sem ég lofaði. En mér fannst ég ekki vera langorður um þetta mál. Hitt skal ég gjarnan segja, að ég vil ekki ræða meira um þetta mál nú, nema nýtt tilefni gefist til.

Fjmrh. (Einar Árnason) Hv. 2. þm. G.-K. var að panta hjá mér, að ég segði, hvað það hefði verið, sem hann hefði ekki vitað og ekki farið rétt með. Það eru hæg heimatökin, því að hann játaði sjálfur, að hann vissi ekki, hvernig enska láninu var fyrir komið, þegar hann var að tala um það. Hitt var ekki rétt, sem hann sagði um póstsjóðspeningana. Þetta vildi ég láta hann vita, af því að hann gekk svo fast eftir því. En vitanlega var það margt fleira.

Hvað var mishermt um póstsjóðspeningana?

. Mér finnst við hafa annað að gera í kvöld en munnhöggvast um svona smámuni. Hv. þm. Dal. flutti hér ræðu, sem að efni til var ekki alveg ókunn þeim, sem sátu hér á fundi í nótt sem leið. Og þó ég sjái ekki ástæðu til að fara langt út í hana, vegna þess að ræðunni var þá svarað, þá neyðist ég þó til, út af henni, og jafnframt út af ræðu hv. 2. þm. G.-K., að minnast á einstök atriði í starfrækslu Íslandsbanka, af því að mér fannst þeir báðir gleyma ýmsum mikilvægum atriðum. Ég ætlaði að hliðra mér hjá því, en þegar ræðurnar eru endurteknar hvað eftir annað um þetta sama, þá verður varla hjá því komizt að gera aths. enn á ný. Ég ætla, að það hafi verið hv. 2. þm. G.-K., sem minntist á, að Íslandsbanki hafi lent í kröggum 1921 og þá fengið nokkurn stuðning af hinu svokallaða enska láni. Þetta er í sjálfu sér rétt. En hann sleppti að minnast á, hvernig á því stóð, að bankinn lenti í kreppu 1921. Það voru sem sé gamlar syndir bankans, sem voru að ganga aftur. Það var seðlaútgáfan mikla frá árunum fyrir 1920, þegar bankinn gekk lengra í því að gefa út seðla en forsvaranlegt var gagnvart gjaldþoli þjóðarinnar og atvinnuveganna. Og ég geri ráð fyrir, að það hafi verið sá útlendi bankastjóri, sem þá starfaði hér, sem átti mestan þáttinn í því, - sá starfsmaðurinn, sem hefir verið leiddur út með einna stærstum gjöfum af hálfu bankans. En í þessu sambandi get ég ekki komizt hjá að minnast á það, að þetta enska lán, sem tekið var að miklu leyti til þess að hjálpa Íslandsbanka út úr kröggunum, það er svartasti skugginn, sem hvílir yfir fjárhagslegu áliti landsins í augum útlendra fjármálamanna. Og nú uppsker þjóðin launin fyrir það að hafa lánað þessum útlenda banka stórfé og selt honum sjálfdæmi um seðlaútgáfuna á árunum 1917–1921. Svo kemur annað tímabilið. 1926 lendir bankinn næst í fjárhagsörðugleikum. Hvorugur þessara hv.þm. minntist á, hvernig á því stóð, báðir sneiddu þeir hjá því. Satt að segja furðar mig, að hv. 2. þm. G.-K. skyldi sneiða hjá því.

Ég sneiddi ekki hjá því; ég minntist á erfiðleikana, sem bankinn komst í

. Á gengishækkuninni 1925 tapaði Íslandsbanki stórfé. Þetta er viðurkennt af bankastjórn Íslandsbanka, nema ég er ekki viss um hv.þm. Dal.

Græddi hann ekki á gengishækkuninni á móti?

Já, hvað græddi hann? Hans raunverulega tap var 5 millj. króna, eftir því, sem bankastjórar Íslandsbanka segja, og þeir ættu bezt að vita það. Það var heldur engin ástæða til þess, að Íslandsbanki lenti í erfiðleikum á þessum árum, því að árin voru góð, ef ekki hefði verið þessi mikla og öra gengishækkun, eða þá lakleg stjórn á bankanum. Hv. þm. Dal. talaði um, að nú væri bankinn ennþá kominn í kröggur og nú ætti ríkið að gera hreint fyrir sínum dyrum og taka þennan einkabanka að öllu upp á sína arma. Það er hvorki meira né minna, sem farið er fram á í bréfi bankastj., sem lá fyrir lokaða fundinum síðastl. nótt, en að ríkissjóður taki ábyrgð á öllum fjárreiðum bankans, og þar að auki leggi fram 1½ millj. króna í rekstrarfé. Þetta er nú hreint ekki til lítils mælzt, þegar litið er til fortíðar bankans og þess, að það er í þriðja sinn, sem hann rekur upp á sker. Hvað á nú að gera? Svo spyrja menn hver annan. Ég játa með hv.þm. Dal., að það er ógæfa, að slíkt skuli koma fyrir, að Íslandsbanki lendi í greiðsluþroti. Þar er ég honum sammála. En þá er það spurningin, hvernig eigi að ráða fram úr þessu, svo að ekki hljótist af meiri þjóðarógæfu en þegar er orðin. Mér fannst það ekki koma neitt greinilega fram hjá þessum tveimur hv.þm. með nokkrum rökum, hvort ekki væri áhætta fyrir ríkissjóðinn að takast á hendur að verða við kröfu bankastj. Það var heldur ekki von. Það er aldrei hægt að segja, hvað fyrir kann að koma hjá banka, þegar í þetta óefni er komið; sérstaklega þegar ókunnugt er um hans raunverulega fjárhagsástand. Menn þekkja reynsluna frá útlöndum. Þegar gripið hefir verið til þess örþrifaráðs, að hið opinbera hefir lagt stórfé í banka, sem hefir verið að stöðvast, til þess að halda honum uppi þá hefir oft horfið milljón eftir milljón, og þó ekkert hjálpað. Ef hér væri engin hætta á ferðum, þá er sennilegt, að rétt væri að styðja Íslandsbanka. En nú eru allar líkur til hins gagnstæða. Íslenzka ríkið hefir áður hjálpað þessum banka með 6 millj. króna láni. Það hefir ekki bjargað nema í bili og nú er séð, að nokkuð af þessu fé er glatað. Ég tel skyldu mína að vara við því, að ríkissjóður verði látinn taka á sig svo miklar skuldbindingar, sem hér er farið fram á, að ekki meira rannsökuðu máli. Það sem skýrt hefir verið frá um hag Íslandsbanka, er ekki neitt í þá átt, að hægt sé að byggja nokkurn hlut á því, hvernig hagur bankans er nú eða kynni að verða í framtíðinni. Hv. þm. hafa talað talsvert um það, að útlendir skuldheimtumenn bankans væru farnir að senda hingað skeyti til þess að vara við því, að láta bankann hætta starfsemi sinni, sökum hættu á lánstraustsspjöllum fyrir landið. Þetta er ákaflega eðlilegt úr þeirri átt. Hvers vegna ættu ekki þessir menn, sem eiga fé sitt í Íslandsbanka að einhverju leyti, að neyta sinna áhrifa til þess að ríkið gangi í ábyrgð fyrir þessum skuldum? Þetta er svo eðlilegt, sem nokkuð getur verið. Ýmsir hv.þm. vilja náttúrlega hoppa inn á þetta undir eins, en mér finnst þess vert að athuga málið dálítið. Og því er það, að ég vil láta það fara í nefnd, ef fram gæti komið frekari greinargerð en nú er komin um það, hvernig ástandið í raun og veru er. Ég vil leitast við að teygja ekki umr. meira en nauðsynlegt er. Ég býst við, að menn séu þreyttir orðnir að sitja hér, en muni albúnir þess að greiða málinu atkv. í nefnd. Viðvíkjandi þeim fáu orðum, sem hv. 1. þm. Skagf. sagði, þegar hann innleiddi málið, hefi ég ekkert að athuga. Ég hafði skilið hann svo, að það virtist vera óþarfi, að aðrir færu að bæta um það, sem hann sagði í málinu, og það gæti því hiklaust gengið til n. En ég ásaka hv. 1. þm. Skagf. fyrir að hafa ekki reynt að stöðva flokksmenn sína og með því sporna við óþörfum umr. Maður verður sjálfsagt að muna það hér eftir, þegar um samninga við málafærslumenn er að ræða, að búa svo um hnútana, að ekki sé hægt að komast framhjá þeim.

Héðinn Valdimarsson Ræða hv.þm. Dal. gefur mér tilefni til að segja nokkur orð, sem ég ætlaði að geyma þar til við 2. umr. Þeir eru búnir að tala af hálfu Íhaldsflokksins, bæði hv. 1. þm. Skagf. og hv. 2. þm. G.-K. Vil ég ekki að sinni fara inn á umtalsefni þeirra, til þess er nægur tími síðar. En þegar þriðji maðurinn úr stjórn flokksins, hv.þm. Dal., stendur hér upp og heldur þá ræðu, sem hann hélt í kvöld, þá held ég, að tími sé kominn til þess að skjóta því til Íhaldsflokksins  Ég hygg þeir verði nú fáir, sem trúa því, eins og hann sjálfur virðist trúa, að hann geti skipt sér í tvo hluta, og annar helmingurinn tali sem bankastjóri Íslandsbanka, en hinn sem þm. Dal., enda ber ræða hans vott um það, að hinn óheppilegi bankastjóri Íslandsbanka sé að tala. Það virtist vera kjarninn í ræðu hans að efninu til, fyrir utan alla þá mærð, sem kom í endinn, að ef bankinn hefði fengið þessi 625 þúsund, þá mundi hann hafa getað bjargað sér á venjulegan hátt, en af því að hann hefði ekki fengið þetta, hefði vakizt út af því umtal, sem olli þeim afleiðingum, að bankanum þurfti að loka. Hv. þm. Dal. lýsti því mjög átakanlega, hversu hugarástandi þeirra bankastjóranna við Íslandsbanka hefði verið farið á hverjum morgni í vetur, þegar átti að fara að opna bankann og þeir vissu ekki, hvernig þeir áttu að bjarga sér yfir daginn. Það er því ekkert nýtt, að Íslandsbanki sé í vandræðum. Hann hefir verið það lengi undanfarandi - því er nú verr og miður. Og það er ekki nokkur fótur fyrir því, að bankanum hefði verið bjargað, ef hann hefði fengið þessar 625 þús. kr., né að það hafi vakið svo mikið umtal og óróa, að honum var synjað um þær, að bankinn hafi þess vegna orðið að loka. Synjunin hafði engin veruleg áhrif á hag bankans, því að það var sama sem ekkert tekið út úr honum fyrir hræðslu, eins og hv. 3. landsk.þm. skýrði frá á fundinum í nótt sem leið. Það segir sig líka sjálft, hvort þessar 625 þús. kr. hafa getað bjargað bankanum, þegar bankinn nú fer fram á að fá 1½ millj. kr. nýtt lán, auk ríkissjóðsábyrgðar á öllum skuldbindingum sínum, sem nema um 35 millj. kr., eða ef þingið geti ekki fallizt á það, þá að ríkið ábyrgist allt innstæðu- og innlánsfé, sem er um 10 millj. kr. En eins og hv. 3. landsk.þm. lýsti yfir í nótt, er mjög óvíst, að varatill. sé nægileg. Það er því ekkert annað en blekking hjá hv.þm. Dal., þegar hann er að tala um það, að þessar 625 þús. kr. hefðu getað bjargað bankanum. Þó að bankinn hefði fengið þær, hefði hann verið í sömu vandræðunum eftir sem áður, og þeim kastað á glæ. Hv. þm. Dal. vísaði til mats þess, sem bankaeftirlitsmaðurinn og Pétur Magnússon hæstaréttarmálaflm. kváðu upp eftir 12 tíma rannsókn á hag bankans. Ég skal ekki deila á Pétur Magnússon sem mann - hann er góður og glöggur maður -, en hitt þori ég að fullyrða, að það er á einskis manns færi að virða á hálfum sólarhring efnahag banka, sem hefir um 35 millj. kr. í veltu, án þess að geti skeikað um milljónir króna. Auk þess er þetta mat þeirra tveggja byggt á mati bankaeftirlitsmannsins á hag bankans fyrir árið 1928, og allir vita, hvernig það mat er. Ég er ekki í vafa um það, að ef tilnefna á einhvern annan en hv.þm. Dal. sem orsök í, að Íslandsbanka er nú svo komið sem raun er á, má fyrst og fremst tilnefna bankaeftirlitsmanninn, sem áreiðanlega hefir gefið rangar skýrslur um hag bankans. Ef réttar skýrslur hefðu verið gefnar, hefði mátt á at ósi stemma. Samkv. mati eftirlitsmannsins á efnahag bankans 1928 er um 1 millj. kr. af hlutafé bankans töpuð, en nú er svo komið, að tapið er meira en 4 millj. kr., þannig að allt hlutaféð er tapað, og meira til, eftir orðalaginu á þessari síðustu matsgerð. Eftir þessu ætti bankinn að hafa tapað meiru en 3 millj. kr. á síðasta ári, og er þó vitanlegt, að bankinn hefir ekki orðið fyrir neinum sérstökum töpum á því, nema hvað uppvíst varð um tapið á Seyðisfirði, en það hefir myndast á mörgum árum og áreiðanlega minnstur hluti þess síðastl. ár. Annars er útibúið á Seyðisfirði ágætt dæmi um ástandið og hirðuleysið, sem einkennt hefir alla stjórn Íslandsbanka. Bankastjórarnir báru ekki við að kippa útibúinu á Seyðisfirði í lag, fyrr en þeir voru reknir til þess. Ég geri nú ráð fyrir, að menn sjái af þessu, að eitthvað hefir verið bogið við mat bankaeftirlitsmannsins á efnahag bankans fyrir árið 1928, og að full ástæða er til að vefengja mat, sem byggist á því. Og hvernig stendur á því, að eftirlitsmaðurinn kemur ekki fram með neina aðvörun, þegar bankinn tapar á 4. millj. kr. á einu ári? Skyldi vera vanþörf á endurmati á bankaeftirlitsmanninum sjálfum, og mundi rétt mat á honum ekki hljóta að hafa það í för með sér, að honum yrði vikið frá starfi sínu. Við jafnaðarmenn viljum gera allt, sem við getum, til þess að koma þessu máli sem fljótast í höfn og þannig, að sem fæstir bíði tjón af því. Munum við vinna að því í n. Við álítum, að það, sem fyrst og fremst þurfi að gera nú, sé að öryggja með ríkisábyrgð verðgildi þeirra seðla, sem nú þegar eru í umferð frá Íslandsbanka, eins og frv. á þskj. 68 fer fram á, því að verði það ekki gert, má búast við, að hræðslan og óróinn út af þessum atburðum keyri úr öllu hófi. Við stöndum á öndverðum meiði við íhaldsmenn í þessu máli, sem gera allt til að sverta fjárhagsástandið í landinu, og höfum við þá von, að ríkið og Landsbankinn muni komast yfir þessa raun og að hægt verði að tryggja atvinnurekstur landsmanna, ef ekki er stefnt til nýrra óheillaaðgerða. Hv. þm. Dal. vitnaði til álits erlendra manna í þessu máli og útmálaði það með hinum sterkustu litum, hvílík álitsspjöll við Íslendingar mundum líða erlendis, ef Íslandsbanki yrði tekinn til skiptameðferðar á þessu hátíðarári þjóðarinnar. Ég held nú þvert á móti, að við myndum vaxa í áliti hjá þeim útlendu mönnum, sem á annað borð hafa fylgzt með ferli Íslandsbanka frá því fyrsta, og þar með hjá umheiminum yfirleitt, ef hér verður gert hreint borð og jafnframt nauðsynlegar ráðstafanir til þess að tryggja afkomu atvinnurekstrar landsmanna.

Bjarni Ásgeirsson Af því að nú hefir enn verið byrjað á þeim sama leik, sem leikinn var hér í nótt, og ráðist á Landsbankann vegna þeirra atburða, sem gerzt hafa þessa síðustu daga, og þannig verið gerð tilraun til æsinga gegn þjóðbankanum, tel ég það skyldu mína að taka svari bankans, þar sem ég er bankaráðsmaður við Landsbankann og því allkunnugur þessum málum. Árásirnar á Landsbankann eru aðallega þrennskonar. Í fyrsta lagi er bankinn ásakaður fyrir að hafa brotið 69. gr. landsbankalaganna. Í öðru lagi er honum gefið það að sök, að hann hafi með því orðið þess valdandi, að Íslandsbanki varð að loka. Og í þriðja lagi er bankinn borinn þeim sökum, að hann hafi með því að draga á langinn að svara Íslandsbanka valdið því, að þetta mál komst í slíkan eindaga og að órói skapaðist út af bankanum. Ég skal nú gera nokkra grein fyrir þessum þrem atriðum, og byrja þá á því, sem ég taldi fyrst. Til þess að gera mönnum ljóst, hvað hæft sé í þeirri ásökun, að Landsbankinn hafi brotið lög á Íslandsbanka, verð ég að lesa hér upp 69. gr. landsbankalaganna. Hún hljóðar svo: „Landsbankinn endurkaupir af Íslandsbanka góða viðskiptavíxla gegn forvöxtum, sem séu ekki minna en 1% lægri en forvextir Íslandsbanka, þó aldrei lægri en 1% undir forvöxtum Landsbankans til peningastofnana, fyrir allt að 5/8 þeirrar upphæðar, sem Íslandsbanki hefir á hverjum tíma dregið inn af seðlaveltu sinni, miðað við 31. okt. 1922, en þá telst seðlavelta Íslandsbanka hafa verið 8 millj. kr. Eftir að Íslandsbanki hefir dregið inn alla seðla sína, minnkar fjárhæð sú, sem Landsbankinn endurkaupir með þessum kjörum, um ½ millj. kr. á ári hverju, þar til hún hverfur alveg“. Eftir þessari gr. er það ótvírætt - og mér skilst, að meira tillit eigi að taka til l. sjálfra, þegar þau eru svo skýr, heldur en til þeirra skýringa, sem þeir, er l. hafa samið, vilja gefa á þeim -, að Landsbankinn skuldbindur sig til að kaupa af Íslandsbanka gegn sérstökum kjörum 5/8 af því seðlamagni, sem Íslandsbanki dregur inn á hverjum tíma, þannig að þegar hann er búinn að draga inn 8 millj., á Landsbankinn að hafa endurkeypt af honum 5 millj. í víxlum. Nú hafði Íslandsbanki til 31. okt. síðastl. ekki dregið inn nema 3 millj., og átti þá Landsbankinn 1. samkv. að hafa keypt af honum víxla fyrir 1875000 kr., en skuld Íslandsbanka á seðlakontónni nemur þá 3347000 kr. Þegar svo Íslandsbanki 31. okt. síðastl. haust dragur enn inn 1 millj. og fer fram á, að Landsbankinn endurkaupi að sér víxla fyrir 625 þús. kr., fær hann neitandi svar, af því að Landsbankinn hefir þá þegar keypt af Íslandsbanka með hinum lögákveðnu kjörum víxla fyrir 3347000 kr., þó að honum bæri ekki skylda til að fara hærra en í 2500000 kr., og það fyrst nú, þegar Íslandsbanki hafði dregið inn seðla fyrir fjórðu millj. Það, sem Landsbankinn því hefir brotið við Íslandsbanka, er þetta: Hann hefir keypt af Íslandsbanka víxla fyrir 847 þús. kr. fram yfir það, sem hann var skyldugur til að lögum. Það er því svo fjarri, að Landsbankinn hafi ekki gert skyldu sína, að hann þvert á móti hefir gert meira en honum bar að gera. Ég vil í þessu sambandi ennfremur benda á það, að samkv. beiðni Íslandsbanka fyrir nokkrum árum var víxlakontónni breytt í hlaupareikning eða svokallaðan hlaupareikningsyfirdrátt, og er ávinningur Íslandsbanka af því sá, að þegar hann hafði fé í sjóði umfram þarfir sínar, gat hann lagt það inn á hlaupareikninginn, í stað þess að leggja það inn sem innlánsfé, og lækkað þar með víxlakontóna og notið þess munar, sem er á útláns og innlánsvöxtum. Landsbankinn hefir því í þessu atriði einnig farið lengra en honum bar skylda til. Loks vil ég drepa á það, að samkv. 69. gr. landsbankalaganna bar Landsbankanum ekki að kaupa af Íslandsbanka nema góða viðskiptavíxla. Til þess að sýna, hvað átt sé við með því, verð ég að lesa upp 14. gr. nefndra laga. Hún er á þessa leið: „Seðlabankanum er heimilt: 1. Að kaupa og selja víxla, tékka og ávísanir, sem greiðast eiga innanlands. 2. Að kaupa og selja víxla, tékka og ávísanir, sem greiðast eiga erlendis. Víxlar þeir, sem greinir í 1. og 2. tölulið, mega ekki vera með lengri gjaldfresti en 6 mánuðum, og má eigi endurnýja þá meira en 6 mánuði samtals“. Með öðrum orðum: Samkv. landsbankalögunum eiga víxlar þeir, sem seðladeildin kaupir af Íslandsbanka, að borgast upp a. m. k. innan árs. Hver hefir nú reynslan orðið um þetta? Jú, hún er sú, að víxlar þessir eru, ef svo má segja, eilífir, svo að þessi trygging, sem Íslandsbanki setur fyrir skuld sinni, er í raun og veru allt önnur og óálitlegri en lögin gera ráð fyrir. Víxlafúlgan liggur óhreyfð frá ári til árs. Ég þykist nú hafa sýnt fram á, að hafi Landsbankinn brotið bankalögin, hafi hann brotið þau Íslandsbanka í vil, en ekki til bölvunar, og sný mér því að þeirri ásökun, að Landsbankinn hafi með því að neita Íslandsbanka um þessar 625 þús. kr. orðið þess valdandi, að hann komst í kröggur og varð að loka. Eins og hv. 2. þm. Reykv. tók fram, nær þessi ásökun ekki nokkurri átt, eins og bezt sést á því, að bankaráðið sjálft telur, að bankinn geti ekki starfað áfram, nema hann fái 1½ millj. kr. nýtt lán, auk meiri eða minni ríkisábyrgðar. Og í frv., sem hér liggur fyrir, er gert ráð fyrir, að bankinn þurfi 3 millj. kr. nýtt lán. Það sér því hver maður, hvílík fjarstæða það er, að þessi litla upphæð hefði getað bjargað bankanum. Það eina, sem hún hefði gert að verkum, var að fresta kröggum bankans. Bjargað honum gat þessi litla upphæð ekki. Enda mun landsbankastjórnin hafa óttast það strax í haust, að hér væri um meira alvörumál að ræða en svo, að unnt væri að bjarga Íslandsbanka með þessum 625 þús. kr. Og þegar svo bankastjórarnir við Landsbankann voru búnir að komast að raun um það samkv. viðtali við bankastjórn Íslandsbanka, að hræðsla þeirra var á rökum reist, var skylda þeirra að gefa synjandi svar, til þess að geta staðið því betur í ístaðinu fyrir atvinnuvegi landsmanna, ef bankinn skyldi lenda í einhverjum örðugleikum. Ef þeir hefðu haldið áfram að festa fé Landsbankans í Íslandsbanka, áttu þeir verra með að hjálpa á eftir. Þá kem ég að síðasta atriðinu, því, að drátturinn á svari landsbankastjórnarinnar hafi komið af stað óróa utan um bankann. Þetta hefir við engin rök að styðjast. Drátturinn olli engum óróa, eins og einn af bankastjórunum við Íslandsbanka hefir líka skýrt tekið fram. Hitt er satt, að það hefði verið æskilegra, að landsbankastjórnin hefði gefið svör sín fyrr, því að þá hefði verið lengri frestur til að ráða þessu máli til lykta. En orsökin til dráttarins var sú, að hún fékk ekki fyrr en nú þá einu, réttu skýrslu um það, hversu viðskiptum Íslandsbanka og hag hans var í raun og veru farið. Ég held, að öllum þm. hefi verið það ljóst í gær, að þeir eiga nú að ráða fram úr meira og stærra alvörumáli en ef til vill nokkru sinni hefir legið fyrir Alþingi Íslendinga. Annar aðalbanki landsins, sem hefir starfað um fjórðung aldar, er þegar búinn að loka og atvinnuvegirnir, sem við hann styðjast, riða svo, að liggur við falli. Ég hélt líka, að við fyndum allir til ábyrgðarinnar, sem á okkur hvílir um lausn þessa máls. Það er skiljanlegt, að ágreiningur verði um það, hvernig eigi að bjarga. Hitt er aukaatriði, hvernig á því stendur, að nú er svo komið, sem komið er. Aðalatriðið er nú að bjarga því, sem bjargað verður. Ég vona því, að þeim hv.þm., sem eru að dreifa umr. frá kjarna málsins með ádeilum á hina og aðra, sé það ljóst, hvað þeir eru að gera. Svo mikið er víst, að þeir eru hvorki að vinna þessu máli né þjóðinni í heild sinni gagn. Og ég vil skora á þm. að standa saman í þessu máli um slíka lausn þess, sem verða megi þjóð og landi til sannrar blessunar. En hitt, að ætla sér að snúa gremjunni og sársaukanum yfir falli Íslandsbanka í hatur og árásir á sjálfan þjóðbankann, það er aðeins fávísleg tilraun til þess að bæta eitt böl með því að bíða annað meira.

Sigurður Eggerz Ég er sammála hv.þm. Mýr. um það, að aðalatriðið í þessu máli sé, hvernig eigi að bjarga, en ekki hitt, hverjir séu orsök í því, að nú er svo komið, sem komið er. Þar með segi ég ekki, að það sé þýðingarlaust að gera sér grein fyrir þeim ástæðum, sem liggja til þess, að Íslandsbanki varð að loka, því að þær geta einmitt verið leiðbeinandi um það, sem gera þarf, til þess að ráða þessu máli til farsællegra lykta. Skal ég svo víkja að ræðu hv.þm. Mýr. að öðru leyti. Hv. þm. hefir ekki með ræðu sinni snúið mér frá þeirri skoðun, að Landsbankinn hafi brotið lög á Íslandsbanka. Það er að vísu rétt, að Íslandsbanki skuldar Landsbankanum 3347000 kr., en þegar lögin um seðlainndráttinn voru sett, var þessi skuld þegar til. Og það hefði verið einber hégómi að lögákveða, að Landsbankinn skyldi endurkaupa víxla af Íslandsbanka fyrir 5/8 þeirrar upphæðar, sem bankinn drægi inn af seðlum sínum, ef ekki var miðað við inndráttinn, því að ef miðað var við, að Íslandsbanki skyldi greiða sína gömlu skuld, þýddi það ekkert annað en að loka bankanum. Sömu skoðunar eru þeir einnig, hv. 3. landsk.þm., sem var fjmrh., þegar l. voru samþ., og Klemenz Jónsson, þáverandi form. fjhn. Enda held ég, að allir lögfræðingar séu á einu máli um það, að Íslandsbanki hafi átt „formellan“ rétt á að fá þessar 625 þús. kr. Hitt er annað mál, að Landsbankinn gat rukkað Íslandsbanka um þessa gömlu skuld sína. Annars á þjóðbanki einnar þjóðar ekki að hugsa eingöngu um það minnsta, sem hann eftir lögunum geti sloppið með að gera, heldur ber honum skylda til að gera það, sem viðskiptalífið heimtar á hverjum tíma og hann er megnugur til að gera. Utan um þetta verður ekki komizt. Hvað gera þjóðbankar annara landa? Þeir hætta milljón á milljón ofan í þessu skyni. En hverju hefir þjóðbankinn í þessu landi hætt? Engu. Hann hefir aldrei haft sig í neinni hættu til þess að bjarga viðskiptalífinu í landinu. Aldrei. Það dugir ekki að halda því fram, að það megi rífa niður allar aðrar bankastofnanir, en aldrei finna að neinu hjá þjóðbankanum. Að þjóðbankinn sé eitthvert „tabú“, sem aldrei megi anda á, þó hann hafi drýgt hverja þá synd, sem hinum bankanum er gefin að sök, í meira eða minni mæli á sinni tíð. - Það dugir ekki. Ég hefi þá svarað greinilega fyrsta liðnum. Og á ég þá eftir að svara öðrum liðnum. Ég sagði, að þessi neitun hefði orðið til þess að stöðva bankann, og ég er ekki einn um þá skoðun. Allir bankastjórar Íslandsbanka líta sömu augum á málið. Enginn hlutur er eins næmur fyrir áhrifum og bankamálin. Á meðan friður ríkir um bankann, getur hann lifað og haldið áfram að starfa með lítilli hjálp. En þegar órói skapast um bankann og erlendir menn koma fram með kröfur sínar, þá þarf stóra upphæð, þar sem lítil hjálp á réttum tíma hefði getað bjargað. Þetta er lögmál peningamálanna. Viðkvæmni á þessu sviði er meiri en margan grunar. Það er hægt að færa sönnur á það, hvað miklu hefir oft tekizt að bjarga með lítilli hjálp. Árið 1926 eða '27 var Íslandsbanki illa staddur; þá voru vandræði hans stærri en nú. Skuld hans meiri við Hambrosbanka en nú, enda hafði Hambrosbanki veitt yfirdrátt um 20–30 þús. pund tryggingarlaust. Þá kom Hambrosbanki mjög vel fram við Íslandsb. eins og oft bæði fyrr og síðar. Ég fór þá utan til þess að ræða við stjórn Privatbankans í Danm. um vandræði Íslandsbanka. Þá átti Privatbankinn kröfu á Íslandsbanka allmiklu hærri en þá kröfu, sem hann hefir nú á bankann. Úr þeim hinum miklu vandræðum, sem þá steðjuðu að bankanum, var greitt með einni einustu milljón. En þar sem ein millj. dugði til þess að bjarga Íslandsbanka þá úr hinum miklu vandræðum, því ættu þá ekki 625 þús. krónur að geta hjálpað honum nú? Sannleikurinn í málinu er, - og ég er ekki svo óhreinskilinn að segja hann ekki blátt áfram -, að ef Landsbankinn hefði sýnt meiri skilning á málinu og mætt Íslandsbanka á miðri leið, þá hefði mátt með lítilli upphæð, með þeirri upphæð, er ég nefndi og Íslandsbanki átti lagalega kröfu til, fyrirbyggja það sem nú er komið á daginn. Ég þarf ekki mörgu að svara hæstv. fjmrh. Hann talaði með stillingu um málið, eins og hans er síður. Hann sagði, að ég hefði ekkert minnzt á örðugleika Íslandsbanka á undanförnum árum, en þá hefir hann víst ekki hlustað óskiptur á fyrri ræðu mína. Ég sagði einmitt, að um örðugleika Íslandsbanka væru svo margar sögur, að ég sæi mér ekki fært að telja þær allar upp. Hæstv. fjmrh. sagði, eins og rétt er, að ekki mætti gleyma ríkissjóði og áhættu hans við að taka á sig nýja ábyrgð Íslandsbanka vegna. En hefir verið reiknað út, hvað mikið drýpur í ríkissjóðinn vegna þess stuðnings, sem Íslandsbanki hefir veitt sjávarútveginum? Og stöðvist sjávarútvegurinn, hver getur þá reiknað út tap ríkissjóðs? En á því eru horfur, að svo framarlega sem Íslandsb. verði að stöðva starfsemi sína, að mikill hluti sjávarútvegs landsmanna lendi í óútreiknanlegum örðugleikum. Ég ætla ekki að endurtaka það, sem ég sagði áðan, nema það, að ég held fast við, að þinginu beri skylda til að taka ábyrgð á sparifé því, sem Íslandsbanki geymir fyrir landsmenn, og þó að bætt sé við, að ríkið taki á sig ábyrgð fyrir 3 millj. kr., þá er ég sannfærður um, að þingið þarf aldrei að iðrast þess. Ég veit ekki, hvort ástæða er til að svara hv. 2. þm. Reykv. Mér fannst ræða hans veigalítil. Þó verð ég að játa, að mér fannst ræða hans eins og að rætast væri einhver gamall draumur hans um, að Íslandsbanki væri að fara á hausinn. Hann sagði, að ekki sæti á mér að vera að ræða um þetta mál, sem bæri ábyrgð á því, hvernig komið væri fyrir Íslandsbanka. Ég ætla ekki að mæla mig undan réttmætri ábyrgð. En mér finnst ég eigi enga ábyrgð að bera á því, að bankinn er stöðvaður nú. Og ég skal segja meira. Ég mundi ekki þora að standa hér upp á Alþingi og tala, ef ég vissi mig ekki hreinan af þessum áburði. Ég líð ekki andstæðingum mínum að slöngva slíku framan í mig og dettur ekki í hug að þegja við því. Ég mun tala um málið og hræðist engar árásir á mig sem bankastjóra. Með því vil ég þó ekki segja, að ekki hefði verið hægt að stýra bankanum betur en ég hefi gert, en hins er ég meðvitandi, að vísvitandi hefi ég ekki gert neitt rangt, og veit ekki heldur, að neitt það gæti komið fram við rannsókn, er ég þurfi að roðna af. Ég mun óskelfdur nota þm. rétt minn til að tala um þetta stærsta og afdrifaríkasta mál þjóðarinnar. Hér eru rædd smámál dag eftir dag og deilt um smáfjárveitingar, en hvað er það hjá þessu máli, sem ekki verður framhjá komizt, að er mál málanna. Hv. 2. þm. Reykv. sagði, að jafnaðarmenn vildu vinna að því að komast að sem beztri niðurstöðu til þess að bjarga þessu máli. En hver er sú björgun? Hún er ekki fólgin í því að loka bankanum fyrir fullt og allt. Það, sem um er að ræða, er, eins og hv. 1. þm. Skagf. sagði, hvort bankinn eigi að lifa eða deyja. Það er barizt um líf og dauða bankans. Og um afdrif þessa máls fer mikið eftir því, hvernig þjóðinni reiðir af í framtíðinni.

Magnús Jónsson Ég get mjög vel gengið inn á, að það hefði ekki verið neitt óheppilegt, þó að málið hefði farið til n. svo að segja umr laust. En þegar svona stórt mál er á ferðinni, sem auk þess er sérstaklega fallið til þess að setja menn í æsing og gera menn kvíðafulla, þá er sízt að furða, þó að menn vilji um það ræða. Umr. eru ekki orðnar langar enn, og Alþingi til sóma, hve áreitnislausar þær hafa verið, enda vona ég, að þau orð, sem ég segi um málið, gefi ekki tilefni til annars. Það hefir verið sagt, að þetta sé erfiðasta málið, sem Alþ. hefir átt við. En munurinn er aðeins sá, hvernig menn snúast við örðugleikunum. Við erum mestu börn á mörgum sviðum, þar sem aðrar þjóðir hafa langa reynslu að byggja á. Og það er gott fyrir okkur eins og aðra að komast sem lengst í reynslu. Og eitt dæmi er þetta frv., sem ávöxtur þeirrar breyt., sem orðið hefir á Íslandsbanka síðan 1921. Frá því 1921 hefir þessi banki alstaðar verið meira og minna á dagskrá. Hann hefir verið umvafinn pólitík á allar hliðar, og síðan ég kom á þing hefir staðið styr um hann á hverju ári. Það er hættulegt fyrir banka að vera svo umvafinn pólitík, eins og nú er komið á daginn með Íslandsbanka, því að lokun hans verður að setjast í samband við þá pólitík, sem hann hefir orðið að hrærast í. Ég ætla þá að byrja með að víkja örfáum orðum að hæstv. fjmrh. Hann var í síðustu ræðu sinni að svara hv. 2. þm. G.-K., sem nú hefir talað tvisvar og getur því ekki svarað nema með aths. Hæstv. fjmrh. sagði, að hv. 2. þm. G.-K. hefði gleymzt mikilsvert atriði, er hann nefndi ekki í ræðu sinni, af hverju erfiðleikar Íslandsbanka hefðu stafað 1921. En ráðh. vildi þá halda því fram, að erfiðleikarnir hefðu átt rætur sínar í gömlum syndum bankans, seðlaflóðinu og ýmsu fleiru, sem hann þó ekki skýrði neitt frekar. En þetta svar hæstv. fjmrh. er engin skýring á erfiðleikunum, heldur almennt orðtak. Árið 1921 var komið svo mikið ósamræmi milli gildis íslenzks og dansks gjaldeyris, að það hlaut að valda yfirfærsluerfiðleikum, meðan ekki fékkst viðurkennt sjálfstætt gengi ísl. krónu, en það, sem beinlínis stöðvaði Íslandsbanka þá, var það, að Privatbankinn hirti allt, sem inn kom erlendis. Íslandsbanki stóð í þeirri góðu trú lengi vel, að hann ætti stórar fjárhæðir inni erlendis, og vísaði á þær, en svo „sló allt klikk“, Privatbankinn hafði tínt erlenda gjaldeyrinn upp í sín viðskipti við Íslandsbanka. Ég skal ekkert um það segja, hvort Privatbankinn hafi haft rétt til þessa; ég hefi ekki séð þá samninga, er bankarnir höfðu gert sín á milli. En þetta var ástæðan til þess, að yfirfærsla bankans stöðvaðist 1921 og að þingið styrkti hann þá. Mér skildist á hæstv. fjmrh., að Íslandsbanki hefði tapað á gengishækkuninni. Um það skal ég ekki deila; þó held ég, að beint tap og gróði bankans af þeim sökum hafi staðizt nokkurnveginn á. En hitt má kannske segja, að erfiðleikar sumra viðskiptamanna bankans hafi óbeint stafað af gengishækkuninni, og má þá ekki gleyma því, að gengið var hækkað þvert á móti vilja ráðamanna bankans þá. Íslandsbanki átti engan þátt í því. Hv. þm. Mýr. vildi mótmæla því, að stöðvun Íslandsbanka nú hefði orsakazt vegna íhlutunar Landsbankans. Ég er enginn lögfræðingur og ætla því ekki að blanda mér í „juridiskt“ mál. En ég lít svo á, að aðgerðir Landsbankans séu orsök stöðvunar Íslb., hvort sem honum er þar um nokkuð að „kenna“ eða ekki. Það liggur engin bein orsök til stöðvunarinnar önnur en þess. Og þessari skoðun mun ég halda á meðan mér verður ekki bent á eitthvað annað, eða hvers vegna þessi stöðvun þurfti að koma nú fremur en stundum áður. Ég hefi alltaf verið vinur Landsbankans og viljað hans heill í öllu; þess vegna hefir þetta gert mig órólegan. Það er skylda seðlabanka að gera allt, sem hægt er, til að afstýra þeim voða, sem hér hefir skollið á. Þess vegna verður þetta bankahrun til þess að vekja umtal um Landsbankann, sem ekki getur orðið honum til góðs. Menn hafa sagt: Ef lítið eitt gat komið í veg fyrir lokun bankans, hvers vegna þarf þá svo mikið til að koma honum á laggirnar aftur? Það eru engar röksemdir, þó að svona mikið þurfi til þess að bjarga Íslb. nú. Það er dýrara að líftryggja sig á höggstokknum en á meðan maður hefir sæmilega heilsu. Íslb. hefir verið leiddur á höggstokkinn, og þess vegna þarf nú mikið átak til þess að bjarga honum yfir örðugleikana. Það má ekki rugla of mikið saman hag bankans og greiðsluörðugleikum hans. Það geta komið fyrir alla banka greiðsluörðugleikar, þó að þeir að öðru leyti standi sig ekki illa. Ég skal t. d. benda á, að atvinnufyrirtæki þau, sem bankinn hefir styrkt, og eflaust margir viðskiptamenn hans, hljóta að komast í mikla greiðsluörðugleika nú vegna lokunar bankans, enda þótt þeir séu fjárhagslega vel stæðir. Ef fyrirtækið er ekki sterkt - eins og öllum kemur saman um, að Íslb. hafi ekki verið síðan 1921, enda margsinnis viðurkennt, að hann hafi haft allt of litlu fé að ráða yfir -, þá geta lítil atvik valdið tjóni og miklum greiðsluörðugleikum. Mín skoðun er sú, að ekkert hafi enn komið fram í þessu máli, er bendi til, að Íslb. standi sig verr nú en stundum áður, og hefir hann þó getað starfað fullum fetum. Þess vegna finnst mér ótrúlegt, að þurft hefði að fara fyrir Íslb. eins og komið er. Það hefir verið talað um endurskoðun þá á bankanum, sem þeir framkvæmdu Pétur bankastjóri Magnússon og Jakob Möller bankaeftirlitsmaður, og þó að sumir leggi lítið upp úr henni, þá geri ég það ekki. Ég trúi því a. m. k. þangað til sýnt verður annað. Þess vegna kemur það dálítið kynlega fyrir sjónir, að hæstv. stj. skuli nú láta koma fram með frv. um gjaldþrotaskipti fyrirtækis, sem nýlega er yfirlýst, að á fyrir skuldum. Vitaskuld getur maður nú sagt, að bankastj. Íslandsbanka eigi sök á, að í óefni þetta er komið um hag bankans, og að þeir hafi ekki dregið saman seglin, eftir því sem hagur bankans krafðist. En sé svo, þá hafa þeir fyrst og fremst gert það í trausti þess, að þeir ættu framvegis óskertan aðgang að endurkaupaaðferð þeirri í Landsbankanum, sem þeir álitu, að þeir ættu kröfu til. Það hefir verið gerður allnákvæmur samanburður á því, sem af hálfu ríkisins hefir verið gert fyrir Íslandsbanka og Landsbanka Íslands. Verður því ekki neitað, að næsta ólíku hafa þessar stofnanir átt að mæta um dagana af hálfu hins opinbera. En ástæðurnar eru ávallt taldar þær, að annað er banki þjóðarinnar, en hitt er útlendur hlutabanki. Ef þessi rök eru krufin til mergjar, kemur það í ljós, að hér er um hreinar blekkingar að ræða. Lítum fyrst á sjálfa hlutafjáreignina. Aldrei heyrist talað um að tryggja hluthafa fyrir tapi. Þó ber á það að líta, að sem betur fer er ekki nærri öll hlutafjáreignin útlend; margir Íslendingar hafa á síðustu árum gerzt hluthafar í bankanum. Og auk þess eiga útlendingar fullan rétt til fjár síns, sem þeir hafa hætt í íslenzkan atinnurekstur. En sé hlutafjáreignin frá tekin, hvað verður þá eftir? Hver er þá munurinn á þessum tveim bönkum? Báðir eru þá algerlega íslenzkar stofnanir, og báðar í rauninni reknar af hinu opinhera. Ríkið útnefnir tvo af þremur bankastjórum Íslandsbanka og bankaráðsmennirnir eru íslenzkir menn. Fyrirtæki þau, er góðs njóta af bankanum um veltufé, eru öll íslenzk, og sparifjárinnstæður sömuleiðis. Það eru samansparaðir aurar fátæklinga og efnaminni manna víðsvegar af landinu. Vitaskuld hefir ríkisábyrgðin á Landsbankanum dregið meira af innstæðum þangað. Hvers vegna á annar bankinn endilega að njóta ríkisábyrgðar, en hinn ekki? Mér skilst báðir bankarnir hafa sama tilverurétt? Ég hefi aldrei verið þess fýsandi, að ríkið tæki ábyrgð á Landsbankanum, en úr því að þingið hefir horfið að því ráði, virðist mér einsætt, að halda verði Íslandsbanka við, ef unnt er. Ég ætla ekki að tala mikið um afleiðingar þær, er lokun Íslandsbanka getur haft í för með sér. Það hefir verið bent á þá hættu, er af þessu gæti stafað. Og ég held, að afleiðingar þess hafi jafnvel gert vart við sig í dag hér í bænum. Viðskiptalíf vort hefir tekið þeim þroska, að slíkir athurðir sem þeir, sem nú hafa gerzt, hafa mikil og víðtæk áhrif. Lífið „púlserar“ hratt og viðskipti nútímans eru næm fyrir slíkum áföllum. Afleiðingarnar hljóta að verða víðtæk lánstraustsspjöll erlendis, eins og bent hefir verið á undir þessum umr. Fjöldi heimila hér á landi verður fyrir beinum fjártöpum, atvinnumissi og öðru tjóni, ef bankinn verður látinn stöðva starfsemi sína fyrir fullt og allt. Eins og ég drap á áðan, var ég á móti hinni víðtæku ábyrgð, sem ríkið hefir tekið á sig gagnvart Landsbankanum. Ég var einn í minni hl. milliþinganefndar þeirrar, sem fjallaði um þau mál. Og ég held, að óhætt sé að fullyrða, að æ betur og betur kemur það í ljós, að ég hefi haft rétt fyrir mér. Og eitt atriði vil ég drepa á sérstaklega, hversu þetta Íslandsbankamál hefir sýnt það greinilega, að ríkisábyrgð á einum banka þýðir sama og ríkisábyrgð á öllum bönkum, því að það er alveg ómögulegt fyrir banka að lifa við hlið og standast samkeppni við banka, sem ríkisábyrgð er á. Banki með innskotsfé getur ekki lifað við hlið á ríkisábyrgum banka; féð hlýtur að streyma meira og meira yfir í ríkistryggða bankann og veikja hinn að sama skapi. Ef Íslandsbanki á nú endilega að fara á höggstokkinn, þá ætti það að færa mönnum heim sanninn um það, að þeir bankar, er síðar kynnu að rísa upp í landinu, svo sem útvegsbanki, samvinnubanki, iðnaðarbanki o. fl., verða að fá ríkisábyrgð, ef þeir eiga að geta starfað við hlið Landsbankans, sem ríkið stendur í ábyrgð fyrir. Reynslan mun sanna þetta. Auk þess eru slíkar ábyrgðir alvarlegar fyrir ríkið, enda virðist nú hæstv. fjmrh. vera farinn að sannfærast um það, því hann viðurkenndi, að víðtæk ríkisábyrgð gæti haft alvarlegar afleiðingar fyrir lánstraust landsins út á við. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um þetta mál. Vil taka undir með hv.þm. Mýr., að bjarga þurfi því, sem bjargað verður í þessum efnum. En ég verð að segja, að mér finnst það óneitanlega dálítið undarleg aðferð til þess að bjarga, að gera Íslandsbanka eins erfitt að gera nokkuð úr reitum sínum og unnt er. Það, sem ráða þarf fram úr, er, hvernig hjálpa má bankanum til að gera sem mest úr þeim. Mín skoðun er, að það verði bezt gert með því að gera bankanum kleift að halda áfram. Ef honum verður lokað að fullu, er honum gert ómögulegt að standa hverjum skil á sínu, sem vel mætti takast, ef honum væri gert kleift að starfa út leyfistímann. Með lokun hans myndast æðileg hræðsla og órói utan lands og innan, lánstraustsspjöll og atvinnutruflanir, gjaldþrot og margskonar óáran í viðskiptalífi landsins. Er ekki einungis sennilegt, heldur alveg fullvíst, að slíkar afleiðingar verða landi og þjóð miklu þungbærari að lokum heldur en ef lögð er fram þegar sú hjálp, sem þarf til þess að bankinn geti starfað áfram. Að endingu vil ég leggja hv.n. ríkt á hjarta að láta nú einu sinni flokkshagsanuni víkja fyrir því, sem heillavænlegast er til úrlausnar þessa máls.

Bjarni Ásgeirsson Ég ætla aðeins að gera stutta aths., og mun ég halda mér að öllu leyti innan þeirra takmarka, sem ég hefi gert hingað til, nefnilega um aðstöðu Landsbankans til þessa máls. Til þess að skýra ágreining minn og hv.þm. Dal., skal ég leyfa mér að lesa upp 69. gr. bankalaganna frá 1928. Hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Landsbankinn endurkaupir af Íslandsbanka góða viðskiptavíxla .... fyrir allt að 5/8 þeirrar upphæðar, sem Íslandsbanki hefir á hverjum tíma dregið inn af seðlaveltu sinni“ o. s. frv. Ég vil nú benda hv.þm. á, að í gr. stendur „hefir dregið inn“, en ekki „dregur inn“ á hverjum tíma. Bendir þetta orðalag ótvírætt til þess, sem þegar er um garð gengið, en ekki þess, sem er að gerast á hverjum tíma. Hv. þm. sagði, að þessi umrædda skuld hefði verið stofnuð áður en Landsbankalögin gengu í gildi. En vitanlega hefir hún verið stofnuð vegna inndráttar seðla, svo að ef strika á yfir hana, þá verður heldur ekki hægt að taka inndrátt seðlanna til greina. Landsbankinn leyfði Íslandsbanka að taka meira út á seðlaútdráttarkontóna en lögin tilskildu svo að ef um lögbrot er að ræða af hálfu Landsbankans gegn Íslandsbanka, þá er það Íslandsbanka í vil, en ekki öfugt. Skylda Landsbankans til að rediskontera víxla Íslandsbanka nam ekki meira en 625 þús. kr. Hins vegar er skuld Íslandsbanka á þessari kontó á fjórðu millj. kr. Það nær því engri átt, að Íslandsbanki hafi átt nokkra lagakröfu um það, að Landsbankinn endurkeypti víxla, sem svaraði til seðlainndráttarins í haust, meðan Landsbankinn hafði í þeim efnum jafnvel farið fram úr því, sem lögheimila. Sé sú skýring rétt, sem áreiðanlegt er, að lögunum sé ætlað að gilda aftur fyrir sig, þá stendur Íslandsbanki mun verr að vígi, er hann vill sækja Landsbankann til sakar um lögleysu og lögbrot í þessu atriði. Hv. þm. Dal. lagði áherzlu á það, að Landsbankanum hefði aldrei stafað hætta af viðskiptunum við Íslandsbanka. Ég ætla ekki að deila við hv.þm. um það, enda væri slíkt þýðingarlítið. En ég skal aðeins geta þess, að ýmsir hafa enn litið öðrum augum á það mál, sem þeim viðskiptum hafa verið eins kunnugir. Þá skal ég að lokum drepa lítilsháttar á þau orð hv.þm., að Landsbankinn væri skyldur að afstýra hruni annara banka í landinu. Ef þetta væri rétt, að seðlabanki væri skyldugur til þess, þá væri ekki mikið um bankahrun í löndunum, a. m. k. ekki smábanka. En þá gæti líka farið svo að lokum, að seðlabankarnir sjálfir hryndu með alla trossuna aftan í sér. Og vitanlega væru slík bankahrun miklu alvarlegri en þótt einn og einn banki heltist úr lestinni. En þar sem seðlabanki hvers lands er lífæð allra atvinnumála þess, er skylda þeirra manna, er þeim stjórna, að gæta fyllstu varúðar gagnvart vafasömum fyrirtækjum, hverrar tegundar sem eru. Þetta var þess valdandi, að Landsbankinn treystist ekki til að halda áfram að kaupa víxla Íslandsbanka. Að vísu má segja, að Landsbankinn hefði getað haldið Íslandsbanka við eða bjargað honum með því að endurkaupa víxla af honum fyrir 625 þús. kr., en sú björgun hefði ekki varað lengi. Landsbankinn hefði að sjálfsögðu orðið að kaupa víxla fyrir 625 þús. kr. eftir hálfan mánuð o. s. frv. Vitaskuld hefði Landsbankinn getað haldið svo lengi áfram að kaupa víxla af Íslandsbanka fyrir 625 þús. kr. í hvert sinn, að Íslandsbanki hefði getað lifað. En slíkar ráðstafanir hefðu verið mjög vafasamar, því fyrst og fremst verður hann sem höfuðbanki landsins að tryggja sig og sjá sér farborða. Er Landsbankinn sízt ámælisverður, þótt hann hafi gætt þessarar skyldu. Ég sé nú, að hæstv. forseti er orðinn óþolinmóður, en ég vil minna hann á, að ég byrjaði með stuttri aths.

Jóhann Jósefsson Ég skal lofa hæstv. forseta því, að vera ekki langorður, enda gefst tækifæri til þess að ræða málið síðar, er það kemur úr n. Að mínu viti hafa umr. þær, er fram hafa farið í kvöld, að minnstu leyti snúizt um það, sem meginatriði er þessa máls. Einstakir þm. hafa gerzt málsvarar beggja bankanna og sótt hvern annan til sakar um það, hvernig nú er komið. En ég lít svo á, að nú sé ekki tími til slíks. Skeð er skeð, og á þessu stigi málsins verðum við að leggja höfuðáherzlu á það, hvernig því verður við bjargað, sem hér hefir úr lagi farið. Um hitt er minna áríðandi að tala nú, hvernig hefði verið hægt að afstýra þessum vandræðum og hver eigi sök á þeim. Sú hlið málsins verður væntanlega tekin til athugunar síðar. Ég skal þá snúa mér að frv. því, sem hér er til umr. í kvöld. Það fer fram á, að ríkið leggi bankanum til 3 millj. kr. sem forgangshlutafé, að því tilskildu, að hinir útlendu lánardrottnar, svo sem Privatbankinn í Kaupmannahöfn og Hambros Bank í London, gefi kost á framhaldandi viðskiptalánum handa Íslandsbanka, með aðgengilegum kjörum. Í öðru lagi fer frv. fram á, að ríkissjóður ábyrgist innlánsfé og annað innstæðufé bankans í hlaupandi viðskiptum til loka leyfistímans, 31. des. 1933. Hæstv. fjmrh. reyndi að meta pro og contra í þessu máli, og komst að lokum að þeirri niðurstöðu, að ef um nokkra hættu væri að ræða fyrir ríkissjóð, þá gæti hann ekki verið því meðmæltur, að gengið væri inn á þá braut, er frv. þetta leggur til. Ég vil þá benda hæstv. ráðh. á, að þing og stj. hefir oftlega stigið spor, sem gætu haft alvarlegar afleiðingar fyrir ríkið, án þess að jafnalvarlegt tilefni væri til þess og nú. Ég beindi þeirri fyrirspurn til hæstv. stj. á fyrra stigi þessa máls, hvað hún hefði hugsað sér að gera fyrir atvinnufyrirtæki þau, sem allt eiga undir Íslandsbanka um veltufé, ef starfsemi hans stöðvaðist algerlega. Vil ég þar sérstaklega tilnefna útgerðina í mínu kjördæmi, Vestmannaeyjum. Ef Íslandsbanka er lokað, og aðrar ráðstafanir ekki gerðar tafarlaust til að leggja viðskiptavinum bankans til rekstrarfé, er útgerð mikils meiri hluta þeirra vélbáta, ca. 100, sem þar ganga, þá þar með stöðvuð, og fleiri þús. manns sviptir atvinnu og öllu bjargræði. Úrlausn þessa máls sker úr því, hvert verður hlutskipti útvegsins í Vestmannaeyjum, sem atvinnu- og bjargarvonir kjördæmisins eru tengdar við. Að vísu hafði hæstv.forsrh. góð orð um, að gerðar yrðu sérstakar ráðstafanir til þess, að atvinnufyrirtækin gætu haldið áfram. En það er alveg víst, að þrátt fyrir góðan vilja stjórnarvaldanna um að láta hrun Íslandsbanka valda sem minnstum truflunum í atvinnulífinu, þá getur þó aldrei hjá því farið, að margir verði fyrir þungum búsifjum af völdum þess. Slíkur glundroði í peningamálum þjóðarinnar hlýtur ávallt að baka fjölda manna það tjón, að þeir fái það aldrei að fullu bætt. Er það ótvíræð skylda þings og stj. að afstýra slíkum búsifjum eftir megni. Í sambandi við þau orð hæstv. fjmrh., að hér væri um hættu að ræða fyrir ríkið, ef það reisti bankann við samkv. frv. á þskj. 67, þá langar mig til þess að spyrja hæstv. ráðh. nokkurra spurninga. Ef hnigið verður að því óheillaráði að taka bankann nú þegar til gjaldþrotaskipta, hversu fer þá um þær skuldbindingar, sem ríkið nú er í vegna bankans, og hvað er um þá hættu, sem þjóðarbúinu getur stafað af þeim? Í öðru lagi: Hvað er um þann tekjumissi ríkissjóðs, sem óhjákvæmilega hlýtur að leiða af tjóni þeirrar atvinnugreinar, sjávarútvegsins, eða þess hluta hans, sem hingað til hefir notið stuðnings Íslandsbanka með rekstrarfé? Felst þar engin hætta fyrir ríkissjóðinn? Annars verð ég að segja það, að ef það er meining þingsins að miða hjálpina einungis við það, sem hættulaust er fyrir ríkissjóð, þá get ég ekki séð, að þingið sé fært um að ráða fram úr þessu máli á viðunandi hátt. Það er beinlínis skylda þingsins að gera skynsamlegar ráðstafanir til þess að fyrirbyggja hrun annars aðalbankans í landinu og þá atvinnutruflun, fjártöp, lánstraustsspjöll og hverskonar ófarnan, sem af slíku hlýtur að leiða. Enda þótt slíkar ráðstafanir feli í sér einhverja hættu fyrir ríkissjóð, þá eru þær þó gerðar til þess að afstýra annari og miklu meiri hættu, og þess vegna fullkomlega réttmætar. Þá hefir verið drepið á það tjón, sem sparifjáreigendum og öðrum innstæðueigendum er bakað með því að taka Íslandsbanka til gjaldþrotaskipta. Sparifjárinnieignir landsmanna í Íslandsbanka skipta mörgum millj. króna. Þetta eru samansparaðir peningar manna víðsvegar um land, og þá aðallega þeirra manna, sem ekki hafa fé bundið í atvinnurekstri. Ætlar nú þingið að horfa upp á það með köldu blóði, að þetta fólk sé umsvifalaust svipt þessum eignum sínum, eða meiri hluta þeirra? Mörgum verða þessi töp svo þungbær, að þeir fá ekki undir risið. Ætlar hið opinbera, ætla valdhafar ríkisins að launa þannig þeim sparsömu og ráðdeildarsömu? Ekki fer hjá því, að slíkt mundi veikja stórlega gjaldþol fjölda manna í landinu. Felst ekki einnig hætta í þessu fyrir ríkissjóð? Er það með öllu hættulaust fyrir ríkissjóð að veikja þannig hina sparandi krafta í landinu? Ég held yfirleitt, að mjög beri að gjalda varhuga við þeirri leið, sem frv. Framsóknarmanna vili fara í þessu máli. Varla hefir þess áður verið brýnni þörf, að haldið væri á máli með viti, skilningi og velvild heldur en nú. Ég tel meira en brýna nauðsyn bera til, að tekið sé á þessu máli með viti, skilningi og velvild, ef forða á þeirri ógæfu, sem leiðir af því fyrir þjóðina, að Íslandsbanki verði á þessu stigi málsins endanlega lokaður og gerður upp, eins og sakir standa nú. Þetta segi ég ekki eingöngu sem þm. Vestm., heldur sem þm. yfirleitt. Þetta er af mörgum talið hið alvarlegasta mál, sem hér hefir risið upp nokkru sinni. Og það má alls ekki líðast í slíku máli sem þessu, að gamlar væringar milli Íslandsbankastj. og Landsbankaráðsins eyði tíma og kröftum þingsins, sem gætu orðið þjóðinni til varanlegra heilla og blessunar, ef vel væri á þeim tíma haldið. Það er ekki um það deilt, að með því áfalli, sem Íslandsbanki þegar hefir orðið fyrir, er stórtjón skeð. En spurningin er ekki sú ein nú í bili, af hverju þetta tjón stafar. Hin alvarlegri hlið þessa máls er sú, sem snýr að allri þjóðinni. En sú hlið er spurningin um það, á hvern hátt fljótast megi vinna bug á því tjóni, sem þegar er orðið, og fyrirbyggja, að meira verði. Ég tel, að ef horfið verður að því óheillaráði að láta Íslandsbanka deyja nú þegar, eins og sumir hv.þm. vilja, þá sé það ekki rétt lausn á málinu. Þá verður þjóðinni áreiðanlega bakað meira tjón vegna yfirstandandi erfiðleika bankans en þarf að vera. En að hinu þurfa allir beztu kraftar að beinast á þessu augnabliki, að gera þetta tjón sem allra vægast, bæði vegna þeirra, sem eiga atvinnurekstur sinn undir afkomu bankans, og eins hinna, sem eiga þar inni margra ára uppsparað fé sitt. Þessa aðila erum við í dag kvaddir til að verja. Og ég efast eigi um, að það megi takast, ef vilji manna hnígur að því ráði. Ef allir verða samtaka um það, þá efast ég ekki um, að sæmileg lausn náist í þessu máli, þó nú þyki erfiðlega við horfa.

Fors.- og atvmrh. (Tryggvi Þórhallsson): Ég álít illa farið, að þessar umr. gátu ekki farið fram eins og hv. aðalflm. mun hafa ætlazt til. Framsöguræða hans var alls ekki löng og benti til þess, að hann mun ekki hafa ætlazt til, að langar umr. yrðu um þetta mál að sinni. Ég tel illa farið, að þessar umr. hafa orðið svona langar, því málinu hefði orðið það stórum meiri hagur, að n. hefði fengið þennan tíma til að vinna að málinu og leita í næði að samkomulagsgrundvelli til að byggja till. sínar á. Að því loknu var svo tími kominn til fyrir hv.þm. að deila um málið. Máli þessu horfir svo við nú, að hvað sem um lausn þess má deila, þá er það þó sameiginleg ósk allra, að flýtt verði sem mest afgreiðslu þess. Sú hætta vofir yfir bankanum, að ófyrirleitnir og harðvítugir kröfuhafar á bankann geri rétt sinn gildandi á kostnað annara kröfuhafa. Ég vonaðist til, að samkomulag gæti fengizt um að koma í veg fyrir þetta og að hv.þm. gætu geymt rétt sinn til að rífast, þar til þetta væri búið. En þar sem þetta hefir nú ekki tekizt og við erum hvort sem er farnir að vaka, þá er rétt að skýra nokkur atriði þessa máls nánar en gert hefir verið. Út af þeim tíðindum, að Íslandsbanki hefði lokað, er eðlilegt, að margir hafi spurt að því, hver rök liggja til þess, að svo þurfti að fara. Hér hafa tveir eða fleiri hv.þm. talað um það - í fullri alvöru, að því er virðist -, að afkoma bankans hafi oltið á því, hvort hann fékk nokkur hundruð þús. kr. að láni fáum dögum fyrr eða síðar. M. ö. o. að þessi litla upphæð veitt að láni nokkrum dögum fyrr hefði getað bjargað Íslandsbanka. En ég vil reyna að gera mönnum það ljóst, að margar og miklar dýpri ástæður liggja að baki þessa atburðar. Og sá aðdragandi, sem leiddi til þessara úrslita, var í raun og veru orðinn svo langur og svo margháttaður, að það er meir að undra, að þetta skyldi ekki koma fyrir miklu fyrr. Ég vil þá fyrst minna á tvennt gamalt, sem þótt það sé gamalt, hefir alltaf síðan verið nýtt fyrir bankann. Árin næstu eftir stríðið reyndu á þolrif fjármálamanna um víða veröld. Við Íslendingar vorum þá svo óheppnir að aðalpeningastofnun landsins, Íslandsbanka, stýrði þá sem aðalbankastjóri útlendur maður, sem brast bæði mannvit og mannkosti til þess að gegna því afarþýðingarmikla starfi. Hann var settur til þessa starfs af þeim útlendu mönnum, sem Íslendingar, í gáleysi sínu, höfðu afhent seðlaútgáfuréttinn og aðalstjórn peningamálanna. Hin hörmulega bankastjórn þessa útlendings leiddi böl yfir alla þjóðina með hinu gífurlega verðfalli peninganna. Og Íslandsbanki varð fyrir geysilega miklum töpum. Hann var þá særður því ólífissári, sem síðustu droparnir blæddu úr þegar bankanum var lokað, á mánudaginn var. Við þessum tíðindum var snúizt með nokkuð undarlegum hætti. Þessi útlendingur hvarf frá Íslandi nokkru síðar. Dýrkeyptari varð hann Íslandi en nokkur annar útlendingur, sem til Íslands hefir komið - og er þá mikið sagt. En þeir, sem þá höfðu völdin í Íslandsbanka, tóku það til ráðs, að þeir veittu honum að gjöf hærri fjárhæð en nokkrum útlendingi hefir verið gefin frá Íslandi - úr sjóði þeirrar stofnunar sem hann hafði svo skemmilega stjórnað. Og þeir, sem völdin höfðu á þjóðarbúinu, tóku það til ráðs að veðsetja tolltekjur Íslands fyrir hinu mesta ókjaraláni, sem tekið hefir verið fyrir Íslands hönd, og var meiri hluta lánsfjárins varið til þess að bjarga Íslandsbanka. Enn er að minnast liðinna tíðinda. Fyrir fimm árum var til þess stofnað að hækka í mjög stórum stíl og á tiltölulega mjög stuttum tíma verðgildi íslenzkra peninga. Þetta leiddi af sér geysimikla örðugleika fyrir framleiðendur bæði til lands og sjávar. Töp atvinnurekenda af gengishækkuninni lentu vitanlega að töluverðu leyti á lánardrottnum þeirra, bönkunum. Hefir sá af bankastjórum Íslandsbanka, sem bezt skyn ber á að meta það, talið að tap bankans á gengishækkuninni muni hafa numið 4–6 millj. kr. Og enn á ný kom bankanum hjálp frá ríkinu til þess að standast þetta mikla áfall. Þau miklu töp, sem Íslandsbanki varð fyrir fyrst fyrir tíu árum og því næst eftir gengishækkunina fyrir tæpum fimm árum, hafa vitanlega hvílt á honum með ærnum þunga síðan. Jafnt og þétt hefir hann sligast undir vaxta- og afborganabyrðinni af skuldunum. Skuldirnar frá áfallaárunum hefir bankinn vitanlega orðið að borga með árlegum afborgunum. Samningar um þær greiðslur voru gerðir, meira og minna hagstæðir. Jafnt og þétt hefir orðið að afborga. Má þar til einkum nefna afborganir af skuld til hins gamla viðskiptavinar, Privatbankans í Kaupmannahöfn. af skuld við ríkissjóð Dana og af skuld við ríkissjóð Íslands, enska láninu. Þessar og aðrar smærri afborganir munu næstliðin ár hafa að jafnaði numið meiru en einni millj. kr. á ári. Í þessu sambandi má og geta þess, að samkv. lögum ber bankanum að draga inn eina millj. króna á ári af seðlum sínum og hafði þegar gert það fjögur árin. En að því leyti, sem það gull hrökk ekki til, sem losnaði jafnhliða, hefir Landsbankinn meira en hinu svaraði endurkeypt af Íslandsbanka víxla, svo að fjármagn hans hefir ekki skerzt við það. En í staðinn fyrir þær afborganir, sem að framan eru nefndar og árlega rýrðu til stórra muna fjármagn bankans, hefir ekki tekizt að afla bankanum neins nýs fjármagns, svo teljandi sé. Þannig hefir fjármagn bankans þrotið árlega. Minnkandi fjármagn, og einnig dýrt rekstrarfé, hefir dregið úr afkomumöguleikum bankans undanfarið. Sparifé hefir bankinn aðeins haft tiltölulega lítið í sínum vörzlum undanfarin ár - miklu minna en áður var. Yfirleitt hefir tiltölulega mjög lítið af því fé, sem hann hafði til að starfa með undanfarið, verið með sæmilegum kjörum. Kjörin á enska láninu t. d. svo slæm, hinir raunverulegu vextir svo gríðarlega háir, að þeir eru að mun hærri en þeir vextir, sem bankinn hefir tekið af víxlum sínum. Og kjörin á þeim lánum, sem Íslandsbanki hefir sumpart haft föst og sumpart fengið um tíma árlega hjá Landsbankanum, hafa verið þau, að á þeim hefir Íslandsbanki a. m. k. sáralítið eða ekkert hagnazt. Má af þessu það liggja í augum uppi, að hagnaðurinn af lánastarfsemi bankans undarfarin ár getur ekki hafa verið mikill. En bankinn hefir verið dýr í rekstri. Það lag er nú einu sinni komið á, að bankarnir á Íslandi launa starfsfólki sínu betur en nokkrar aðrar stofnanir, undantekningarlítið, og hefir samanburður í því efni við ríkisstofnanir orðið flestum lítt skiljanlegur. Sérstaklega hefir Íslandsbanki jafnan haft dýrt höfuð. Afarhálaunaða bankastjóra, fjölmennt bankaráð og tiltölulega fjölmennan hóp eftirlaunamanna. Fyrr og síðar hefir það verið tízka, að gæta ótrúlega lítillar sparsemi um fé bankans í þessu efni. Og svo er því yfirleitt þannig varið, að stofnun, sem er að minnka, eins og Íslandsbanki hefir verið að gera undanfarið, á erfitt með að minnka rekstrarkostnaðinn í jafnríkum mæli. Enn dregur þetta úr afkomumöguleikum bankans og líkum til þess, að hann gæti rétt við. Svo var til Íslandsbanka stofnað í upphafi, að hann hafði sterka aðstöðu út á við. Hann var a. m. k. með annan fótinn í því landi, Danmörku, sem Ísland hafði þá langsamlega mest viðskipti við. Árum saman átti Íslandsbanki sitt mikla traust að sækja til danskra fjármálamanna og stofnana. Þessi fótur er nú högginn af. Ástæður til þess verða ekki raktar í þetta sinn. En mörgum munu þær liggja í augum uppi, að nokkru a. m. k., eftir þeim tíðindum, sem hér hafa gerzt nýlega. Vinsældir Íslandsbanka og traust í Danmörku hefir mjög rækilega verið að engu gert, og hefir ósleitilega verið að því unnið. Afleiðingarnar fyrir bankann, beinar og óbeinar, er svo breyttist aðstaðan til aðalviðskiptalandsins, stofnana þar og einstaklinga vitanlega líka, munu liggja í augum uppi. Þetta atriði er eitt hið þýðingarmesta um að skilja, hvernig komið er fyrir bankanum. Hinsvegar hefir þjóðbankinn, Landsbanki Íslands, eflzt með vaxandi hraða á undanförnum árum við hliðina á Íslandsbanka, sem alltaf hefir verið að minnka. Landsbankinn hefir dregið til sín meira og meira af sparifé landsmanna, enda ber ríkið sjálft ábyrgð á innieignunum. Hann hefir einnig dregið að sér útlendu viðskiptin, og það sum arðbærustu viðskiptin, með vaxandi hraða. Inn á við hefir traust Landsbankans jafnan aukizt. Meginhluti þjóðarinnar hefir af ekki óeðlilegum ástæðum látið sér miklu annara um þann bankann, sem hún taldi fyrst og fremst sinn eiginn banka og einhverja þýðingarmestu stofnun þjóðarinnar. Út á við hefir ekkert það borið við, sem því hefði mátt orka að veikja traust Landsbankans, heldur þvert á móti. Hnígur enn að hinu sama um afleiðingarnar fyrir Íslandsbanka. Það liggur í augum uppi, að það rýrir afkomumöguleikana að starfa við hliðina á slíkum keppinaut. Það, sem nú hefir verið fram tekið, er ærið nóg til þess að sýna, að það er ekkert undarlegt, þótt Íslandsbanki hafi lent í erfiðleikum. Hann hefir hlotið að vera í sífelldum erfiðleikum, jafnvel þótt alveg sérstaklega vel hafi látið í ári, og þeir erfiðleikar hafa hlotið að fara vaxandi. Við slíka aðstöðu gat Íslandsbanki ekki átt annað en óvænlega framtíð framundan. Engan þarf því að undra, þó að Íslandsbanka hafi um síðir rekið upp á sker. Það má nálega svo að orði kveða, að hitt sé undarlegra, að hann gat staðið svo lengi. Fyrir alllöngu hafði ég fært það í tal við ráðandi menn í Íslandsbanka, hversu óvænleg mér virtist framtíð bankans af þessum ástæðum, sem nú hafa verið nefndar. Ég benti á það, að fyrir því yrði að hugsa, að hér yrði á einhver breyting, því að þannig gæti þetta ekki gengið áfram. Þessi ummæli fengu ekki áheyrn, fremur en ýmislegt annað, sem ég bar fram. Mikil bjartsýni um áframhaldandi rekstur bankans virtist a. m. k. vera ríkjandi, og það fram á allra síðustu daga. Þess vegna kom það bankaráðinu, ég held alveg öllu, mjög á óvart, með hve sáralitlum fyrirvara síðustu vandræðin skullu yfir. Almenningi er að nokkru leyti kunnugt um það áfall, sem bankinn hefir orðið fyrir í útibúinu á Seyðisfirði og uppvíst varð um við rannsókn hins setta bankaeftirlitsmanns á síðastl. hausti. Fyrir banka, sem þegar áður var erfiðlega staddur, er það mikið áfall, að mjög mörg hundruð þúsundir króna hverfa út úr rekstrinum, og að miklu leyti sem gertapaðar. Verður sú ráðsmennska útibússtjórans þar því óskiljanlegri og vitaverðari, hygg ég, því nánar, sem það mál verður athugað að öllu. En innanlands varð samt enginn órói um bankann út af Seyðisfjarðarmálinu. Góðærið mun hafa átt sinn þátt í að róa menn, og menn hafa haldið, að Íslandsbanki mundi þola þetta sár, eins og svo mörg önnur. - En þá gerðist sá atburður utanlands, sem telja má víst, að hafi orðið seinasta beina ástæðan til lokunarinnar. Hlutabréf bankans hafa jafnan verið skráð á kauphöllinni í Kaupmannahöfn, enda hefir meiri hluti hluthafanna jafnan verið danskur. Hlutabréfin höfðu um langa hríð verið verðföst; keypt og seld, hvert 100 kr. bréf, á 38–40 krónur danskar. Rúmri viku fyrir lokunina féllu þau allt í einu niður í 24 kr. Næstu dagana stigu þau að vísu dálítið aftur, en það var aðeins stundarfriður. Síðustu dagana fyrir lokunina fóru þau aftur að hríðfalla. Er svo stutt umliðið síðan, að engar fréttir eru af því komnar, hvað muni hafa valdið þessu snögga og mikla verðfalli hlutabréfanna. Með vissu vil ég og ekki segja, hvað hafi valdið þessu. En það er nú vitað, að fáum dögum fyrir verðfallið hafði aðalviðskiptabanki Íslandsbanka í Kaupmannahöfn bréflega sagt Íslandsbanka upp skuldinni, sem hann á hjá honum og nemur fullum tveim millj. kr. Það veit enginn hér með vissu, hvort samband er milli þessara tveggja atburða. En það liggur í augum uppi, að þessi lánsuppsögn getur verið langsamlega nægileg ástæða til verðfalls hlutabréfanna. Meira að segja má nálega fullyrða, að hafi það frétzt til hluthafanna, að þessi aðalviðskiptabanki Íslandsbanka hafði krafið hann um alla skuldina, þá hafi það orðið til þess að auka framboð á hlutabréfunum og valdið verðfalli. En hitt er víst, að þetta verðfall hlutabréfanna varð hin síðasta bein ástæða til þess, að Íslandsbanki varð að loka. Verðfallið kom af stað vaxandi óróa um bankann utanlands. Fyrirspurnir bárust hvaðanæfa að, bæði til einstakra manna og stofnana hér í bænum. Þær leiddu af sér, að óróinn um bankann, sem verðfall bréfanna hafði skapað utanlands, fór nú einnig að gera vart við sig hér. Ég vil svo út frá þeim umr., sem fram hafa farið hér nú, segja það, að erfiðleikar Íslandsbanka eru miklu meiri og alvarlegri heldur en sumir hv. ræðumenn vilja vera láta. Þess vegna lagði ég líka áherzlu á það á lokaða fundinum síðastl. nótt, að hér dygði ekkert hálfverk, ef reisa ætti bankann við og gera hann færan um að starfa til frambúðar. Ég get því tekið undir með hv. 3. landsk., sem lét hér það álit sitt í ljós, að taka þyrfti fulla ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans, ef duga ætti. Það hefir nú verið lagt undir úrslit í þinginu, hvort neita ætti slíkri hjálp. Landsstj. treysti sér ekki til að gera það. Og meiri hl. þingsins treysti sér eigi síðastl. nótt til að gera það, að órannsökuðu máli. En allir erum við reiðubúnir að vinna með öðrum hv. þ.m. að heppilegustu úrslitum þessa máls.

Fjmrh. (Einar Árnason) Það hefir komið fram í umr. bæði nú og síðastl. nótt, að einstöku hv.þm. telja, að Landsbankinn hafi sýnt Íslandsbanka meiri stirðleik en sanngjarnt megi teljast og að hann hefði getað greitt betur fram úr vandræðum Íslandsbanka en hann hefir gert. Nú vil ég vekja eftirtekt manna á því, og það er álit mitt, að vandlega beri að greina á milli þeirra tveggja atriða, hvort um venjuleg viðskipti er að ræða, eða hvort svo langt er komið, að um beina hjálp sé að ræða. Ég lít svo á og veit, að landsbankastj. er sömu skoðunar, að Landsbankinn hafi ekkert leyfi til að veita Íslandsbanka peninga, þegar svo langt er komið, að augljóst er, að það er aðeins stundarhjálp. Lokunin hlýtur að koma. Það verður aðeins dráttur um fáar vikur. Að 625 þús. kr. hefðu bjargað bankanum, er fjarstæða, sem enginn trúir. Út af því umtali, að Íslandsbanki væri aðalbjargvættur sjávarútvegsins og legði honum til peninga, þá vildi ég skýra frá, hvernig aðstaðan hefir verið milli Íslandsbanka og Landsbankans síðustu mánuðina. Þá bað Íslandsbanki Landsbankann um 625 þús. kr. lán. Einnig fór hann fram á að fá sérstaka samninga um hlaupareikningsfé. Og í þriðja lagi vildi hann fá Landsbankann til að kaupa af sér 4 millj. kr. viðskiptavíxla, aðallega fiskvíxla. Um leið og þetta kemur fram, er því og lýst yfir við stj. Landsbankans, að Íslandsbanki hafi ekkert rekstrarfé og að hann geti ekki greitt ½ millj. kr. víxilskuld við Landsbankann, sem féll í gjalddaga í september síðastl. og hefir legið í vanskilum síðan. Þegar þannig var ástatt, þá finnst mér ekkert undarlegt, þótt Landsbankinn hikaði við að hætta fé sínu lengur til Íslandsbanka. Og þegar þess er ennfremur gætt, að það fé, sem Íslandsbanki lagði fram til sjávarútvegsins, var fengið hjá Landsbankanum að nokkru leyti, þá var það ekki nema krókaleið, að játa það ganga í gegnum Íslandsbanka. Landsbankinn hefir keypt fiskvíxla, og nú vildi hann heldur fara þá leið, að lána beint til notenda. Sú leið er líka eðlilegri. Ég get heldur ekki séð, að það sé lakara, að það fé, sem Landsbankinn leggur hvort sem er til útgerðarinnar, komi beint frá honum, heldur en þó það fari í gegnum Íslandsbanka. Hinsvegar er það álit mitt, að það væri betra fyrirkomulag, að tveir bankar störfuðu hér. Gæti þá hvor þeirra tekið að sér vissa tegund af útlánum. Væri því gott, að Íslandsbanki gæti haldið áfram starfi sínu, eða þá nýr banki í hans stað, ef hann gæti orðið svo sterkur, að seðlabankinn gæti áhættulaust látið hann fá þá seðlafúlgu, er hann kynni að þurfa til þeirrar starfsemi. Nú var svo komið í síðastl. mánuði, að landsbankastj. sagði, að ekki væri lengur til sín að leita um hjálp, heldur yrði stj. Íslandsbanka að leita til landsstj. um aðstoð. Þetta voru sjálfsögð svör frá bankans hálfu. Bæði bankastjórum og bankaráði Landsbankans var það ljóst, að seðlabanki landsins mætti ekki stofna sér í slíka fjárhagshættu. Ég skal ekkert um það segja, hvort hér var um mikla eða litla hættu að ræða. En hætta var það; og það eitt var víst, að hér var eigi lengur um viðskipti að ræða, heldur hjálp. Og það er meira að segja vafamál, hvort Landsbankinn hefir haft heimild til þess að ganga eins langt og hann gerði. Það var eitt atriði í ræðu hv. 1. þm. Reykv., sem vakti athygli mína. Hann lagði ekki lítið upp úr þeirri skoðun, sem fór fram á Íslandsbanka um leið og hann lokaði, og gerð var á einum sólarhring. Ég skal vitanlega ekkert um það segja, hve ábyggileg hún er. Getur verið, að hún sé það, og getur líka verið, að hún sé það ekki. En það eitt er víst, að hv. 1. þm. Reykv. veit ekkert um það, hve ábyggileg þessi 24 klst. skoðun er. Ég vil benda á það, að þegar Landsbankinn var rannsakaður síðast, þá ætla ég, að fimm menn hafi framkvæmt þá skoðun og verið að því í sex mánuði. Og þótt ég vilji alls ekki gera lítið úr þessum mönnum, sem litu yfir pappírana í Íslandsbanka um kvöldið, þá finnst mér ekki, að þingið geti tekið þetta sem góðan og gildan úrskurð um það, að það sé engin hætta fyrir ríkið að taka á sig ábyrgð á stórum fjárútlátum fyrir bankann. Það þarf að koma eitthvað fram, sem meiri veigur er í, til þess að það sé alveg víst, að hér sé engin áhætta fyrir ríkissjóðinn.

Sigurður Eggerz Þetta er nú í þriðja skiptið, sem ég tala, svo að ég skal reyna að komast af með mínar fimm mínútur. Ég heyrði ekki alla ræðu hv.þm. Mýr., en ég hygg ég geti vísað að öllu leyti til þess, sem ég sagði áðan, til nægilegra svara. Það er að vísu rétt hjá hæstv.forsrh., að bankinn á við ýmsa örðugleika að búa, og hann taldi ýmsa þeirra upp. En ég vil taka það fram, að þrátt fyrir þessa örðugleika hefir þó bankinn grætt allt að ½ millj. kr. á ári, og ætti slíkt að vekja traust á stofnuninni í sjálfu sér. Hæstv. forsrh. sagði, að fyrir honum vekti það, að ef ætti að styrkja bankann, yrði að styrkja hann þannig, að hann yrði verulega sterkur fyrir viðskiptalífið. Þetta er rétt. Það er einmitt rík nauðsyn á því að gera bankann sterkan. Hæstv. forsrh. sagði, að til þess væri aðeins ein leið, sú, sem felst í aðaltill. bankaráðsins, að taka ábyrgð á öllum skuldbindingum bankans. En ég er viss um, að það, að ábyrgjast sparisjóðsfé á hlaupareikningi og ákveðið starfsfé, eins og ætlazt er til, mundi nægja til að skapa bankanum þann stuðning og ró, sem hann hefir alltaf svo tilfinnanlega vantað. Einmitt við það, að ríkissjóður taki á sig þessa ábyrgð er sú höfuðhætta, sem bankinn á að búa við - hættan á, að skapist órói í kringum hann -, tekin burt. Og ég verð að segja, að ef frv., sem hér er á ferð, um 3 millj. kr. hlutafé og aðrar tryggingar, sem felast í varatill., verður samþ., þá er ég fyrir mitt leyti hjartanlega sannfærður um það, að bankinn fær nægan styrk til að geta lifað góðu lífi. Þá er enginn vafi á, að hann mundi njóta góðs lánstrausts. Um Privatbankann er það að segja, að Íslandsbanki skuldar honum minna nú en 1926–1927; þá á 4. millj., en nú ekki nema á 3. millj. Ég er sannfærður um, að það verður hægt að komast að fullu samkomulagi við hann. Viðvíkjandi Hambros Bank er það að segja, að hann hefir jafnan verið bjargvættur Íslandsbanka. Síðast þegar ég átti tal við hann, hækkaði hann lán til Íslandsbanka. En af athugunarleysi á einni skrifstofunni var farið 15 þúsund pund yfir hið ákveðna hámark. Bankanum voru því næst send 5 þús. pund og róaðist hann alveg við það. Ég skildi seinustu ummæli hæstv.forsrh. þannig, að hann vildi taka til alvarlegrar íhugunar, hvort ekki mætti ná samkomulagi og lífga bankann. Er það ekki rétt?

Jú, það vil ég gera

. Ef það er meiningin, þá vil ég þakka honum það, en ef meiningin er að halda áfram á likvidationsbrautinni, þá er engin ástæða til að þakka. Við hæstv. fjmrh. vil ég segja það um viðskipti bankans, að ég visa til þess, sem ég áður sagði. Landsbankanum stafaði engin hætta af viðskiptum við Íslandsbanka. Íslandsbanki fór ekki fram á meira en eðlilegan stuðning með því að óska eftir, að vera laus við að greiða meira en 500 þús. kr. af hinum svokallaða dollaravíxli á einu ári. Landsbankinn hafði enga ástæðu til að ætla, að greiðslur Íslandsbanka á fiskvíxlum yrðu ekki í lagi. Þá fiskvíxla, sem Landsbankinn hefir endurkeypt, borgar Íslandsbanki jafnóðum og fiskurinn selst. Ég vil taka það fram, að þessi starfsemi er eðlileg seðlabankastarfsemi og í endurkaupum á tryggðum fiskvíxlum gerir því Landsbankinn ekki annað en sjálfsagða skyldu sína. Ég vil enn víkja að því atriði í minni fyrri ræðu, að það er ekki nema eðlilegt, að þjóðbankinn, í hvert skipti sem hann getur, rétti hinum bönkunum í landinu hjálpandi hönd. Þessi skoðun ríkir hvarvetna erlendis um skyldur þjóðbanka. Hæstv. fjmrh. vildi gera lítið úr skoðun bankans, af því að hún var gerð á svo stuttum tíma. En sannleikurinn er sá, að það er hægt fyrir glögga menn að gera upp á 24 tímum aðalviðskiptin í höfuðbankanum. Það eru nokkrar stórar upphæðir, sem aðallega verður að rannsaka, hvernig eru tryggðar. Mestur partur af hinum smáu lánum er svo að kalla alveg tryggður, svo að ekki þarf um þau að tala. Þegar því jafnglöggir menn eins og bankastjóri landbúnaðarbankans með umsjónarmanni bankanna hafa athugað bankann, þó ekki sé á lengri tíma en 24 klst., þá má líka ganga út frá því, að á áliti þeirra megi byggja. Það lét einhver falla hér ámælisorð í garð bankaumsjónarmannsins. Ég held þau ummæli séu alvel óverðskulduð. Hann er mjög glöggur maður. Og óhætt er að fullyrða um bankastjóra landbúnaðarbankans, að honum hefði aldrei dottið í hug að gefa þá yfirlýsingu, sem hann gaf, ef hann væri ekki sannfærður um, að það væri óhætt. Þar með er það gefið, að honum hefir sjálfum fundizt hann vera búinn að rannsaka nógu vel. Um útibúin er það að segja, að í Vestmannaeyjum og á Akureyri hefir lítið tapast. Útibúið á Ísafirði vita menn, hvernig stendur. Það hafa orðið ákaflega mörg töp, og er ekki búið að afskrifa þau. En maður veit, hvernig þau töp liggja. Hæstv. forseti sýnir mér úrið; sem ekki er nema eðlilegt. Ég þakka honum fyrir þolinmæðina, en mig langar til áður en ég lýk máli mínu að skýra frá skeyti, sem sent var bankastjórum Íslandsbanka og bendir alvarlega í þá átt, að stöðvun bankans er meira en innanlandsmál. Skeytið er frá merkum fjármálamanni í Oslo. Hann segir, að eftir að hafa borið sig saman við bankamenn í Osló, þá sé það álit fjármálamanna, að lánstrausti landsins stafi hætta af bankastöðvuninni, og hryggjast þeir yfir, að þetta skuli hafa komið fyrir. Þannig skýrir þessi góðkunni fjármálamaður bankanum frá því, eftir að hafa borið sig saman við höfuðbankann í Osló, að það tjón, sem Ísland bíður í útlöndum, sé ómetanlegt. Skeytið ber það beinlínis með sér, að það er hrein og bein sorg hjá frændum okkar og vinum, Norðmönnum, yfir þessu óláni, sem hefir hent okkur á þessu stóra ári, sem við vonum að verði fyrir þjóðina. Allt þetta staðfestir það, hve mikil nauðsyn er á því, að menn taki saman höndum, - láti gamla stríðið og nýja stríðið gleymast, láti allt gleymast annað en það að reyna að komast að þeirri niðurstöðu, hvað þjóðinni í heild er fyrir beztu. Auk þess, sem það er í sjálfu sér óheppilegt, að peningaverzlun í landinu sé öll á einni hendi, þá er á hitt að líta, sem er höfuðatriði, að stöðvun bankans er þjóðinni ómetanlegur skaði, á þann hátt, sem þessir erlendu fjármálamenn eru hvað eftir annað að ítreka við okkur. Að lokum vil ég biðja hæstv. forseta afsökunar á ef ég hefi talað lengur en tilætlun hans var.

Magnús Jónsson Hv. þm. Mýr. þarf ekki að segja mér neitt um það, hvað átt er við með endurkaupaskyldu Landsbankans, því ég var í þeirri milliþinganefnd, sem um það fjallaði. Þar var ekkert ákveðið annað en lágmarkið, því að vanalega hafa seðlabankar engar slíkar skyldur, en gera það samt. Það er af því, að endurkaup seðlabanka á víxlum annara banka eru þeirra vissustu viðskipti. Hv. þm. sagði um yfirdráttarlánið svokallað, að þessi endurkaupaskylda hafi verið fyrirfram innt afhendi. Ég skaut því fram, að það gæti ekki stafað af endurkaupum, þar sem þessi skuld var meiri en sem nam endurkaupaskyldunni. Þetta lán stafar frá þeim örðugleikum, sem Íslandsbanki fékk ekki af seðlainndrættinum einum, heldur af því, hvað hann missti geysilega mikið innstæðufé, þegar óróinn varð mestur um bankann 1926. Hv. þm. sagði í þessu sambandi með réttu, að ekki væri rétt að lýsa bankanum með svartari litum en vert væri. En mér fannst hann syndga í þessu þegar hann fór að líkja ástandi hans við það versta, sem komið hefir fyrir í öðrum löndum. Hvernig eru þrotabú vanalega? Þau gefa oft þetta kringum 10%. En hér er skýrsla, sem segir, að bankinn eigi fyrir skuldum. Segjum, að hann eigi ekki alveg fyrir skuldum. Ástandið er samt ekki líkt þeim firnum, sem menn verða að horfast í augu við, þegar um slíkt er að ræða. Ég vil þakka hæstv.forsrh. fyrir hans ræðu, vegna þess, að ég vil segja, að öllu sterkari rök hafa ekki verið færð fyrir því, að sjálfsagt er að samþ. frv. Hann fór að telja upp, hvað hefði mætt á Íslandsbanka um síðustu tíu ár. Það er ákaflega merkilegt, að hann sleppti því úr, sem mátti gefa bankanum mesta sök, en það eru óheppilegar ráðstafanir bankastj. í lánveitingum. Hitt, sem hann nefndi, er svo að segja allt saman að meira eða minna leyti bankanum ósjálfrátt, eða þar hafa aðrir aðiljar starfað mikið með honum. Hæstv. forsrh. nefndi seðlaflóðið. En fór bankinn þar fram úr heimild? Aldrei. Hann fékk alltaf heimild til að auka seðlana. Hann er í minnstri sök. Hin sjálfsagði íhaldsaðili hefði átt að vera þingið og stj. Hvað um gengistapið 1925? Var það Íslandsbanki, sem orsakaði það? Þessu má hiklaust svara neitandi. Þegar hæstv.forsrh. talaði um að starfsfé bankans væri að minnka, gætti hann ekki að því, að bankanum var gert að skyldu að draga inn seðlana á hverju ári, og hann hefir gert það, nema þegar hann hefir fengið sérstaka lagaheimild til að fresta inndrættinum. Enska lánið fékk hann að nokkru, og er það dýrt lán, sem hann verður að afborga smám saman. Þannig var þá hlaupið undir bagga 1921, þegar þingið annars ákvað að kaupa hlutabréf bankans, en var ekki gert. Ég ætla það komi nú í ljós, að það var misráðið að fara ekki eftir kröfu þingsins um þetta. Hæstv. ráðh. sagði, að ódýrasta fé bankans væri sparisjóðsfé. Það er ekki rétt, enda þótt það verði ekki borið saman við enska lánið. Bezta fé bankanna er þeirra eigið fé, sem þeir þurfa ekki að borga vexti af, nema þegar útkoman sýnir, að þeir eru færir til þess. Eins er það, hvað bankinn er dýr í rekstri, þetta dýra höfuð á bankanum. En tveir af bankastjórunum eru skipaðir af ríkinu og laun þeirra ákveðin af því. Um traust bankans út á við mætti margt segja, - en það er nú orðið framorðið, svo að ég verð stuttorður. Ég er ekki óhræddur um það, að ýmislegt, bæði frá hæstv.forsrh. og ýmsum öðrum, sem gustað hefir um bankann, muni hafa stuðlað eitthvað að því, að hans traust er ekki eins tryggt út á við sem þurfti að vera. Bankinn varð að draga inn starfsfé sitt, svo að það minnkaði úr 51294000 kr., sem það var samkv. jafnaðarreikningi 1921, og niður í 38734000 kr., eins og jafnaðarreikningur 1928 sýnir. Með öllum þessum aðstæðum, dýru starfsfé og gengistapi, sem hann varð fyrir, hefir hann getað aðstaðið fram á þennan dag, og hann er ennþá fyrirtæki, sem fjöldi góðra manna fullyrðir, að geti starfað áfram, ef vel er nú hlaupið undir bagga. Þetta sýnir okkur, að hér er virkilega um lífvænlegt fyrirtæki að ræða. Og hæstv. ráðh. hefir sýnt það með sinni ræðu - kannske skýrar en nokkur annar -, hvaða dæmalaust glapræði væri að leggja þetta fyrirtæki á höggstokkinn.

Frsm. (Hannes Jónsson) Með lögum frá 1919 voru sett ákvæði um dýrtíðaruppbót á laun embættismanna. Þessi lög hafa nú þegar tvisvar verið framlengd, 1925 og 1928. Fjhn. hefir orðið sammála um, að lög þessi verði framlengd enn, eða þar til fengin er endanleg skipun á launalögunum. N. er öll sammála um þetta. Hinsvegar er n. ekki sammála um, til hve langs tíma ákvæði frv. skuli gilda. Í frv. er gert ráð fyrir því, að þau gildi til ársloka 1932, og minni hl. n., eða hv. 1. þm.N.-M. og ég, vill samþ. frv. óbreytt. En meiri hl. n. vill ekki láta þetta ákvæði gilda lengur en til ársloka 1931 og hefir komið fram með brtt. um það. Þar sem hv.þdm. er mál þetta fullkunnugt áður, þykist ég ekki þurfa að fjölyrða um það nú. Hér er heldur ekki nema um lítilfjörlegan skoðanamun að ræða, sem enga verulega þýðingu hefir. Ef reynast skyldi óumflýjanlegt að framlengja þetta til 1932 og það verður ekki gert núna, þá verður það vitanlega gert á næsta þingi. Hinsvegar hefði ég talið réttara að framlengja lögin til ársloka 1932, eins og frv. gerir ráð fyrir, því enda þótt ný launalög verði gengin í gildi áður, sem þó er óvíst, þá mundu þessi ákvæði um leið falla niður af sjálfu sér, og er þá enginn skaði skeður. Ég legg þó enga sérstaka áherzlu á það, hvort heldur gengið verður að frv. óbreyttu eða brtt.samþ.

Sigurður Eggerz Það er almenn krafa frá öllum embættismönnum, að launakjörin séu tekin sem fyrst til athugunar. Á síðasta þingi var talsvert mikið rætt um að koma fram með þáltill. um að skora á stj. að hraða þessari endurskoðun. En ástæðan til þess, að ekki var komið með þáltill., var sú, að gengið var út frá, að stj. mundi hraða endurskoðuninni. Ég vil framlengja þessi lög, en aðeins til eins árs, af þeirri ástæðu, að ég tel nauðsyn á því vera, að endanleg skipun verði sem fyrst gerð um launamálið. Ég vil svo að síðustu beina þeirri fyrirspurn til hæstv. stj., hvort byrjað sé á endurskoðun launalaganna og hvenær megi vænta þess, að málið verði lagt fyrir þingið.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég vil þakka hv.fjhn. fyrir fljóta afgreiðslu á þessu máli. Og ég skal taka það fram strax, að ég ætla ekki að deila mikið um þann ágreining, sem verið hefir milli n.-hlutanna um það, hvort ákvæði frv. skuli gilda til eins eða tveggja ára. Ég er þó þeirrar skoðunar, að enn þurfi að framlengja þetta á næsta þingi, ef eigi er framlengt nú lengur en til eins árs, og er því sammála hv.frsm.n. um það. Um fyrirspurn þá, er hv.þm. Dal. gerði til stj., hvenær vænta mætti endurskoðunar á launalögunum, get ég sagt, að stj. hefir ekkert um það ákveðið. Ég lýsti því yfir sem minni skoðun á þinginu í fyrra, að endurskoðun launalaganna yrði að bíða, þar til gengismálið væri leyst. Og ég er sömu skoðunar enn. Annars skal ég ekki fjölyrða frekar um þetta, því hér er aðeins um smáatriði að ræða.

Sigurður Eggerz Mér finnst svör hæstv. stj. ekki bera þess vott, að búast megi bráðlega við endurskoðun launalaganna, því hæstv. stj. sýnist ekki vilja hraða lausn gengismálsins neitt sérlega mikið. Og ef nú á að hnýta launamálinu aftan í það, þá gæti svo farið, að þessi endurskoðun færi ekki fram í tíð þessarar hæstv. stjórnar.

Flm. (Ingvar Pálmason) Frv. sama efnis og þetta var flutt á síðasta þingi hér í deildinni. Frv. þetta fékk hér vinsamlegar viðtökur, en mætti nokkurri andstöðu í Nd. og var að lokum vísað til stj. Nú hefi ég flutt þetta frv. aftur, samkv. áskorunum frá bæjarstjórn Neskaupstaðar. Það, sem olli mótþróanum gegn frv. í Nd., var það, að ekki hafði verið leitað umsagnar hlutaðeigandi sóknarprests. En nú stóð svo á í fyrra, að þá var aðeins settur prestur á Norðfirði, og gat því eigi álitizt aðili í málinu. Þessi sami prestur hefir nú fengið veitingu fyrir prestakallinu, og hefir málið verið borið undir hann, og hefir hann mælt með því með vissum skilyrðum, svo sem sagt er í grg. frv. Hvort sem skilyrði þessi verða uppfyllt eða ekki, tel ég hættulaust að samþykkja frv., því að í 1. gr. þess er svo ákveðið, að samþykki sóknarprests þurfi til sölunnar. Einnig kom það fram í Nd. í fyrra, að sumir hv.þm. töldu, að setja þyrfti lágmarksverð á jarðarhluta þann, sem er eign ríkissjóðs. Úr þessu er nú bætt hvað hluta ríkissjóðs snertir, en verð á hluta kirkjunnar er ekki hægt að ákveða, meðan ekki er víst, hve stór sá hluti verður. Víst er um það, að lóð undir prestssetur og tún verður undanskilið sölunni. Ég sé ekki ástæðu til að endurtaka rök mín frá því í fyrra fyrir þessu máli, enda eru þau að miklu leyti tekin fram í grg. frv., og ég þykist vita, að málið mæti hér hinni sömu velvild og á síðasta þingi, og óska ég að því verði, að lokinni umr., vísað til allshn.

Flm. (Hannes Jónsson) Frv. þetta, sem hér liggur fyrir, er borið fram eftir ósk hæstv. fjmrh. Eins og nú er komið fjárhag Íslandsbanka, er ekki sjáanlegt annað en að hann verði tekinn til gjaldþrotameðferðar innan skamms, ef ekkert er aðhafzt. Nú sjá allir menn, að sú meðferð á búi jafnstórfelldrar stofnunar og Íslandsbanki er mundi mjög óhagkvæm bankanum. Og því er það, að með þessu frv. er gert ráð fyrir sérstakri skiptanefnd; sem verði falin meðferð skiptanna. Get ég látið nægja að vísa til grg. frv. um þetta. atriði. Ég sé það á frv. því á þskj. 67, sem er 2. mál á dagskrá í dag, að einhverjir hv.þdm. líta svo á, að hægt muni að starfrækja bankann áfram með tilstyrk ríkisins. En ég verð að segja, að þær upplýsingar, sem fengust um hag bankans við umr. í Sþ. síðastl. nótt, og það frá mönnum, sem eru honum mjög nákomnir og ættu því að þekkja hag hans út og inn, voru á engan hátt þannig lagaðar, að ég telji forsvaranlegt af þinginu að taka ákvörðun um stórfellda ábyrgð á fjárreiðum bankans. Í 5. gr. frv. eru ákvæði um, að ríkið taki ábyrgð á seðlum bankans, sem í umferð eru og nema 4 millj. króna. Ríkið hefir löggilt seðla þessa sem gjaldeyri, og er því óhjákvæmilegt, að það tryggi handhafa þeirra gegn tapi af fjárþrotum bankans. Að sjálfsögðu stendur óhögguð ábyrgð bankans sjálfs á seðlunum, og stendur gullforði bankans og aðrar eignir jafnt til tryggingar seðlunum gegnvart ríkissjóði sem handhöfum þeirra. Meginatriði frv. þessa eru aðallega tvö; hið fyrra er að koma fjárreiðum bankans svo fyrir, að ekki hljótist af stórtjón eða óþarfa töf, en hið síðasta er, að þegar í stað skuli teknar ákvarðanir um, að handhafar seðlanna hljóti ekki töp af þeim. Ég býst ekki við, að ég þurfi að fara fleiri orðum um frv., en læt nægja að vísa til grg. Ég legg til, að frv. verði vísað til 2. umr. og n., sem sennilega ætli að vera fjhn.

Magnús Guðmundsson Hér eru á dag skrá þessa fundar í kvöld tvö frv. um Íslandsbanka. Hið fyrra hljóðar um, að bankinn skuli deyja, en hitt um að hann skuli lifa. Það frv., sem hv.þm. V.-Húnv. flytur, er um dauða bankans, en hitt, sem ég er meðflm. að, er um líf hans. Þar sem þessi frv. eru svo óskyld að efni, þó að þau séu um sama banka, þá ætla ég að hafa þá aðferð að ræða ekki um þetta frv., en bíða með það þangað til hitt frv. kemur til umr., sem ég er meðflm. að. Það leiðir af sjálfu sér, að þar sem þetta frv. fer í þveröfuga átt við hitt, þá get ég alls ekki verið því hlynntur, a. m. k. ekki á þessu stigi málsins. Úr því að hv.flm. óskaði eftir, að þetta frv. gengi til n., þá vil ég leyfa mér að stinga upp á, að það sé kosin sérstök n. í þetta mál. Hv. flm. gerði ráð fyrir, að það færi til fjhn.  Vil ég því beina þeirri ósk til hæstv. forseta, að þessi till. mín verði borin undir atkv.þdm., og vona ég, að hæstv. fjmrh. sé því ekki mótfallinn. Ég vil leyfa mér að stinga upp á, að í n. séu kosnir 5 menn með hlutfallskosningu. Að öðru leyti mun ég bíða með að ræða málið, þangað til hitt frv. verður tekið fyrir.

Fjmrh. (Einar Árnason) Ég hefi að svo stöddu ekki annað að segja en að lýsa því yfir, að ég get fallizt á uppástungu hv. 1. þm. Skagf. um að kosin verði sérstök n. til að fjalla um þetta frv.

Héðinn Valdimarsson Við jafnaðarmenn berum ekki fram neitt frv. að sinni út af þessu máli. Ég geri ráð fyrir, að þessi frv., sem fram eru komin, verði látin ganga til n., og mun afstaða okkar til þeirra koma fram í n.

Flm. (Ingvar Pálmason) Svo stendur á þessu frv., að seint á þingi í fyrra bárust mér tilmæli frá manni þeim, er um ræðir í frv., um að flytja frv. þess efnis, að honum yrði veittur íslenzkur ríkisborgararéttur. Frv. um veitingu ríkisborgararéttar var þá til meðferðar í þinginu og komið til síðari deildar, og var með því fjórum mönnum veittur ríkisborgararéttur. En með því að mér bárust tilmæli þessi svo seint, taldi ég ekki rétt að bæta þessum manni við þá, þar sem það gat orðið til þess, að frv. næði ekki fram að ganga á því þingi, og væri skjólstæðingur minn þá engu bættari, enda voru plögg þau, er ég hafði frá honum þá, heldur eigi fullnægjandi. Nú hefi ég flutt þetta frv. eftir beiðni hans, og vona ég, að deildin bregðist vel við ósk hans. Þessi maður hefir verið búsettur í Neskaupstað síðan 1924, er giftur íslenzkri konu, og eiga þau tvö börn. Hann skilur íslenzku allvel. Hann hefir eignazt hús þar í kaupstaðnum og óskar nú fyrir sína hönd og konu sinnar, sem misst hefir ríkisborgararétt við giftinguna, að mega gerast íslenzkur borgari. Þar sem ég á sæti í n. þeirri, er mun fá málið til meðferðar, mun ég gefa þar nánari upplýsingar. Ég skal aðeins bæta því við, að þessi maður hefir kynnt sig mjög vel og er hið bezta látinn af samborgurum sínum.