Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Björn R. Stefánsson Við 2. umr. þessa máls var svo margt um það skrafað, að mjer fanst ekki gustuk að fara að lengja þær umr. með því að fara þá að gera grein fyrir atkv. mínu, enda fjelst jeg á það, sem háttv. 2. þm. Rang. (E. J.) sagði, að þm. myndu vera búnir að mynda sjer skoðun og taka afstöðu til málsins, svo að lengri umr. myndu þar engu um þoka. Jeg gat hvorki sætt mig við frv. hv. stjórnar nje till. nefndarinnar, hvorki meiri nje minni hluta, en mjer fanst, að stjórnarfrv., eins og það lá fyrir, mundi fremur verða komið í það horf, sem jeg gæti felt mig við, heldur en eins og það hefði orðið með brtt.háttv. meirihluta. Þess vegna greiddi jeg atkv. á móti flestum brtt. Ágreiningurinn við 2. umr. var aðallega um það, hvort heldur ætti að fylgja þeirri stefnu að gefa eða lána fje úr landssjóði til hjálpar almenningi, ef vandræði bæri að höndum. Háttv. meiri hl. nefndarinnar hjelt því fram, að hagur landssjóðs væri ekki svo góður, að hann væri þess megnugur að gefa nokkuð, sem um munaði, ef verulega neyð bæri að höndum. Jeg játa fyllilega, að þetta sje rjett, en sumar aðrar röksemdir hv. meiri hluta sýndu það jafnframt og sönnuðu, að landssjóður sje enn síður megnugur að lána eftir till. hans heldur en að gefa eftir till. stjórnarinnar, því að eftir till.háttv. meiri hluta var um ferfalt hærri útgjaldaupphæð að ræða. Háttv. meiri hluti tók það fleirum sinnum fram og lagði áherslu á það, að ef svangan mann vantaði 10 krónur, þá væri hann ekkert um það að hugsa eða að því að spyrja, hvort hann fengi þær lánaðar eða gefins, ef hann að eins gæti fengið þær, enda kæmi það, í bráðina, alveg í sama stað niður fyrir hann. Jeg vil nú snúa þessu dæmi að landssjóðnum og segja: Ef landssjóður er í þröng, en þarf að leggja út peninga almenningi til bjargar, þá er honum í bili alveg sama, hvort hann á að lána þá eða gefa; hitt verður aðalatriðið, að upphæðin sje sem allra minst, sem hann á að leggja fram, svo að hann komist ekki ekki í þrot, og jeg tel það aðalskyldu okkar að binda landssjóði ekki þyngri bagga en svo, að hann fái undir þeim risið. Þess gættum við ekki í fyrra, og það víti eigum við að láta okkur að varnaði verða og gæta þess að stranda ekki á sama skeri nú. Jeg tók það fram áðan, að eins og stjórnarfrv. og till.háttv. meiri hluta lágu fyrir við 2. umr., þá hefði fjárframlag landssjóðs orðið ferfalt meira eftir till. meiri hlutans en eftir stjórnarfrv., því að eftir sama mælikvarða, sem hv. meiri hluti áætlar framlögin eftir till. sínum, 903 þús., hefðu þau orðið 225 þús. eftir stjórnarfrv. Gamall málsháttur segir, að maður eigi að vona það besta, en vera við búinn því versta. Ef við nú fylgjum þessari reglu, verðum við að gera ráð fyrir, að stríðið standi nokkur ár enn, að enn harðni í ári og hagur almennings versni að mun. Þá mundi svo fara, að við á næstu árum myndum þurfa að veita ný lán, í staðinn fyrir að innheimta það, sem við lánum í ár, eins og háttv. meiri hluti ætlast til, - eða dettur nokkrum í hug, ef stríðið heldur áfram og við framvegis verðum við það að búa að hlíta ofbeldi Englendinga, að sá almenningur, sem þarf í ár að fá hundruð þúsunda að láni, geti endurborgað þau lán á næstu árum. Það, sem við því þurfum að gera, er það að búa svo um, eftir því sem við höfum best vit á, að almenningur finni hjá sjer hvöt og skyldu til að hjálpa sjer í lengstu lög sjálfur, að leggja bjargráðin sem mest í hendur sveitarstjórna, en sýna þó jafnframt hluttekningu og veita hjálp þar, sem að þrengir, og hana þeim mun meiri sem erfiðara verður fyrir. Jeg játa það, að undir venjulegum kringumstæðum er stór munur á því að lána og gefa, en eins og hjer stendur á, held jeg, að munurinn verði lítill, og því beri að leggja áherslu á það að hafa fjárframlagið sem rjettlátast og notadrýgst, en þó svo lágt sem hægt er, hvort sem það svo er kallað gjöf eða lán, enda er á það að líta, að þegar batnar í ári, mun full þörf á að finna nýjar tekjulindir, til þess að rjetta við fjárhag landssjóðsins, og hvar haldið þið þá, að þessara tekjulinda verði leitað annarsstaðar en hjá þeim sama almenningi, sem nú á þessum erfiðu tímum á að veita dálitla hjálp? Hún fer þess vegna ekki í ómildan akur. Af framansögðu fanst mjer frv. hæstv. stjórnar vera nær rjetta sporinu en till.háttv. meiri hluta, og því studdi jeg að því með atkvæði mínu, að það kæmist til 3. umr. Hins vegar fanst mjer það alveg fráleitt, að hjálpin væri altaf jöfn, hvort sem sveitarfjelagið þyrfti mikið eða lítið að sjer að leggja, og því ganga brtt. okkar háttv.þm. V. Sk. (G. Sv.) út á það, að gera greinarmun á því. Landssjóður hefir ekki ráð á því að hampa fjenu framan í almenning og segja við fyrstu þriggja krónu aukabyrðina, sem hann verður að leggja á sig: Eina af þessum þremur krónum geturðu fengið hjá mjer. Það hefir oft verið á það minst og að því fundið, hvað landssjóður hafi náð í lítið af stórgróða einstakra manna á þessurn ófriðartímum. Þessir stórgróðamenn eru flestir í bæjum og þorpum, en þar er helst vandræða von; þar eru þá líka óeyddir tekjustofnar, sem við getum sagt að þing og stjórn hafi eftirlátið bæjar- og sveitarfjelögum að grípa til, til almennrar dýrtíðarhjálpar. Þessar tekjulindir þurfa að vera svo djúpar og drjúgar, að úr þeim náist sem svarar 5 krónum á hvern mann í bæjar- eða sveitarfjelaginu, áður en landssjóður fer að leggja fram. Hjer er nú ýtt að mjer stjórnarfrv., sem til þess er tlað að ná í þennan stórgróða handa landssjóðnum. Þetta stjórnarfrv. var ekki lagt fram fyr en núna á fundinum, og hafði jeg ekki hugmynd um, að það væri á leiðinni, þegar við sömdum brtt. okkar á þgskj. 136. Annars liggur það frv. ekki fyrir til umr., svo að ekki er vert að minnast frekar á það nú, eða lýsa minni afstöðu til þess, en þegar brtt. voru skrifaðar, var það tilætlunin, að bæjarfjelögin hefðu þennan skattstofn, eða að landssjóður eftirljeti þeim hann. Við það eru brtt. miðaðar. Jeg hefi líklega farið aftan að siðunum með því að minnast fyrst á síðustu brtt., en það er afsakanlegt, vegna þess að það er aðalbrtt. Brtt. við 2. gr. er bygð á því, að háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) benti á, að það vantaði ákvæði um það, hvað ætti að miða við og hvað væri venjuleg útgjöld sveitarfjelaganna. Eru hjer sett ákvæði um það. Þá er brtt. við 1. gr. b. Hv. meiri hluti talaði mikið um það, að þessar 15 krónur á mann væru í raun og veru ekki nema smáræði, ef nokkuð þrengdi að. Samt fór hann ekki hærra en að hækka það upp í 20 krónur, en með brtt. okkar háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) er styrkurinn hækkaður upp í 25 kr. „Fyrir 1. okt. komi: 1. nóv.“ er bygt á því, að sveitarstjórnir koma altaf saman seint í okt. til þess að jafna niður útsvörum og ráða ráðum sínum að öðru leyti; væri þeim mjög óþægilegt, ef þær ættu að gera það strax í september. Auk þess er á það að líta, að í september er ekki eins vel sjeð, hvað til muni verða, ekki eins vel komið fram, hvað bjargræði manna hafi orðið yfir sumarið og hvað skorta muni til þess, að menn geti bjargað sjer með sumargróðann. Að þessu leyti held jeg, að brtt. sje aðgengilegri fyrir sveitarstjórnirnar, því að þeim verður óhægt að gera ábyggilegar áætlanir svo snemma. Nú skal jeg stuttlega gera grein fyrir því, hvað þetta nemur miklu fyrir landsjóðinn, ef brtt. okkar háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) ganga fram. Ef til þess þyrfti að taka, að hvert einasta sveitarfjelag notaði þetta til hins ítrasta, gæti hjer verið um tæp 600.000 króna útgjöld að ræða fyrir landssjóð. Ef við svo aftur á móti göngum út frá, að að eins helmingur sveitar- og bæjarfjelaga notaði sjer þetta - eins og háttv. meiri hluti gerði við 2. umr. -, yrði upphæðin tæp 300.000, eða 299.700 krónur. Eftir þessum lægri mælikvarða hefði framlag landssjóðs orðið eftir till.háttv. meiri hluta 900.000 krónur, en eftir stjórnarfrv. 225.000 krónur. Við 2. umr. þessa máls var Reykjavík oft nefnd, og sett upp dæmi til að sýna, hvað hún gæti fengið mikið eftir hvorri till. fyrir sig. Jeg skal nú gera sama, og geng þá út frá 15.000 manns. Eftir till.háttv. meiri hl. gat hún fengið 300.000 króna lán. Eftir stjórnarfrv. gat hún fengið 75.000 króna styrk, gegn 150.000 krónum úr bæjarsjóði. Eftir brtt. okkar háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) gæti hún fengið 100.000 króna styrk, gegn 275.000 krónum úr bæjarsjóði. Jeg sagði áðan, að landssjóður gæti ekki lagt meira fje fram heldur en það, sem verða mundi eftir þessum till. Jeg meinti það nú ekki alveg bókstaflega, að hann gæti kann ske ekki meira í bráðina, en bann má ekki ganga nær sjer en þetta, því að eigi stríð og dýrtíð eftir að standa lengi enn, þá má hann ekki tefla svo mjög á það ítrasta með möguleika sína, að hann geti ekki neitt, þegar enn meir þrengir að. Viðvíkjandi því, að þetta sje gjöf, en ekki lán, sem kann ske sje óþörf, ef snemma batnar í ári, má endurtaka það, að skattarnir verða ekki sóttir annað en til þessara sömu manna, sem fengu hjálpina meðan á dýrtíðinni stóð, svo að hún hefir þá ekki fallið í ómildan akur. Við 2. umr. skrifaði jeg ýmislegt hjá mjer, sem jeg áleit þörf á að gera athugasemdir við, en jeg skal nú ekki tefja tímann með því að fara að taka það upp nú, nema því að eins, að það verði þá vakið upp aftur við þessa umr. Jeg ætla svo að bíða andsvara áður en jeg segi meira.

Einar Árnason Þegar þetta mál var hjer til 2. umr., voru umr. um það mjög langar, og hafi nokkuð hafst upp úr öllum þeim löngu ræðum, hefir það líklega verið það, að málið komst í mesta óefni, þar sem tveir jafnsterkir flokkar deildu um tvær mismunandi stefnur. Jeg vil ekki verða til þess að vekja deilurnar aftur, því að jeg held, að málið vinni ekkert við það. Eins og menn muna, fjell 1. brtt.háttv. meiri hl. bjargráðanefndar með jöfnum atkv. Þá var sjeð, að hjer voru tveir flokkar jafnsterkir, og leit ekki út fyrir annað en að stjórnarfrv. myndi falla líka. Jeg hallaðist að stefnu háttv. meiri hl. nefndarinnar, þó að mjer í ýmsum atriðum fjellu ekki sem best sumar brtt. hennar. En svo virtist mjer ekki rjett að fella stjórnarfrv. strax, heldur greiddi jeg því atkv. mitt, í þeirri von, að hægt myndi að koma á einhverju samkomulagi við 3. umr. Nú hefi jeg leyft mjer að bera fram brtt. á þgskj. 150, ef vera kynni, að menn gætu fallist á það, svo að frv. gæti komist út úr deildinni með sæmilegum meiri hl. Jeg skal strax taka það fram, að þessar brtt. ganga í svipaða átt og brtt. meiri hl. bjargráðanefndar um daginn, en þessar till. hafa þann kost, að þær gera málið einfalt og óbrotið og lögin þægileg til framkvæmda. Með þessu er frv. aftur fært inn á þá leið, að landssjóður láni sveitarfjelögum, þegar í harðbakka slær, en gefi ekki fje. Jeg hefi þá sannfæringu, að gjafir frá landssjóði, hvort sem er til einstakra manna eða sveitarfjelaga, hafi ekki góðar afleiðingar; þær rýra sjálfsbjargarhvötina, en hana má aldrei skerða, hvorki hjá einstaklingum nje fjelögum. Hins vegar verð jeg að halda því fram, að hjálp, sem veitt er í neyð, komi að sama liði, hvort sem hún er veitt sem lán eða gjöf, og hjer er það aðalatriðið, að sá, sem nauðsynlega þarf á hjálp að halda, hann fái hana. Að þessu lýtur 2. brtt. á þgskj. 150, um það, að 2. og 3. gr. frv. falli burt. Með því er numin burt heimildin til að greiða úr landssjóði 1/3 af þeirri upphæð, er sveitar- og bæjarfjelög kunna að verja til dýrtíðarhjálpar, og með því er jafnframt stefnu frv. breytt í það horf, er jeg hefi bent á og talið heppilegt. Þetta er því þungamiðja brtt. Af þessu er það jafnframt eðlilegt að nema burt 15 kr. ákvæðið úr 1. gr. frv., því að þegar þátttaka landssjóðs er numin í burt, er það eðlilegt og sjálfsagt, að sveitarstjórnir sjeu sjálfráðar í þessu efni, svo langt sem vald þeirra nær samkvæmt sveitarstjórnarlögunum. Þá er 3. brtt. um það, að landsstjórninni sje heimilt að lána bæjar- eða sveitarfjelögum vörur með eins árs gjaldfresti og 5% vöxtum. Jeg get ekki betur sjeð en að þegar í harðbakka slær, þá sje þetta einfaldasta ráðið til hjálpar. Eins og sakir standa nú, er ekki annað sjáanlegt en að öll kornvöruverslun hjer á landi gangi í gegnum landsverslunina, og finst mjer það þá óþarfa fyrirhöfn, að landssjóður láni fyrst sveitarfjelögunum peninga, til þess að þau borgi svo vörurnar, sem þau fá í landsversluninni, með þeim sömu peningum. Að þetta geti á nokkurn hátt leitt út á hálar brautir fyrir landsverslunina get jeg ekki sjeð. Jeg ætlast ekki til, að sveitarfjelög eða kaupstaðir leiti á náðir landssjóðs fyr en öll önnur sund eru lokuð, og jeg ætlast ekki heldur til, að landsstjórnin veiti þessi vörulán fyr en knýjandi nauðsyn ber til; en landsstjórnina tel jeg fullkomlega bæra að dæma um, hve nær sú nauðsyn er fyrir hendi. Og því frekar treysti jeg stjórninni til að framkvæm þetta, þar sem að hún hefir, að mínu áliti, farið alveg rjett að við framkvæmdir þeirra dýrtíðarlaga, sem nú gilda, þar sem hún hefir ekki notað sjer hina rúmu lánsheimild, sem þar er veitt; tel jeg hana eiga þakkir skilið fyrir það. Jeg vil að lokum biðja menn að athuga það, að það lá mjög nærri, að frv. þetta fjelli hjer í deildinni við 2. umr. Fari nú svo, að þessar brtt. mínar falli, þá sje jeg mjer ekki fært að greiða frv. atkv., og eru þá forlög þess ærið tvísýn.

Framsm. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) Jeg skal ekki fara mörgum orðum um brtt. þær, sem hjer liggja fyrir. Jeg mun við atkvæðagreiðsluna sýna, hvernig jeg lít á þær. Jeg vænti þess, að háttv.þm. ljái viðaukatillögu minni á þgsk. 134 liðsinni sitt, því að jeg hygg, að hún muni verða að talsverðu gagni fyrir það málefni, sem hún vinnur að. Háttv. 2. þm. S.-M. (B. Stj drap á það, viðvíkjandi fjárframlögum úr landssjóði, að hann teldi það helstu skyldu hvers þm. að forða landssjóði sem mest frá fjárútlátum. Þetta er að nokkru leyti rjett, en þó má þessi skylda ekki vera svo rík, að hún verði yfirsterkari þeirri skyldu, sem ætíð á að sitja í fyrirrúmi, sem sje þeirri, að hjálpa þeim, sem bágstaddir eru, því að það er ekki eingöngu siðferðileg skylda, heldur og lagaleg skylda þingsins. Jeg veit líka, að háttv.þm. (B. St.) hefir haft þetta í huga, þegar hann sagði þessi orð, því að það hefir hann einmitt sýnt með till. sínum um þetta mál. Annað atriði drap þessi sami háttv.þm. (B. St.) á, viðvíkjandi stríðsgróðanum, sem jeg vildi minnast á með örfáum orðum. Hann sagði, að ekki væri nema sjálfsagt að taka af honum til þeirra útgjalda, sem nauðsynleg væru til þess að bjarga alþýðu. En vel má vera, að stríðsgróðinn sje ekki á það mörgum höndum, að til hans náist, að hann hrökki nema til þeirra þarfa, sem hvert bæjar- eða sveitarfjelag hefir. Þess ber líka að gæta, að þessir stórgróðamenn hljóta að bera þyngstu útgjaldabyrði þess bæjar- eða sveitarfjelags, sem þeir teljast til. Svo að það eru vitanlega takmörk fyrir því, hve mikil gjöld þeir geta borið. Menn geta farið nærri um það, hvernig jeg muni lita á brtt. frá háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.), á þgskj. 150. En það verð jeg að segja háttv.þm. (E. Árna.), að jeg hefði kunnað betur við, að hann hefði sparað sjer þessar brtt. og greitt hreint og beint atkv. á móti frv. stjórnarinnar; það hefði verið mikið betra gagnvart okkur, sem erum á öndverðum meiði, heldur en að koma nú með till., er nemur burt það, sem mestu skiftir í stjórnarfrv., svo að ekkert verði eftir nema fánýtt pappírsgagn. Síðasti liðurinn í brtt. er ekki eins heppilegur að mínu áliti eins og háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) gerir sjer í hugarlund. Jeg var að vísu fylgjandi því, að landssjóður lánaði bæjar- og sveitarfjelögum fje, en þessi heimild, sem þarna er farið fram á, er miklu athugaverðari, því að það er svo miklu verra að hafa eftirlit með því, hve nær væri nauðsyn að lána vörur heldur en peninga. Það er hætt við því, ef þetta verður samþ., að menn muni ekki leggja eins mikið kapp á og ella að birgja sig upp með nauðsynjar, og jeg spái því, að landsverslunin mundi fá að kenna illilega á þessu ákvæði, ef það yrði að lögum, því að það mundi reynast erfitt að hamla á móti þessum vörulánum. Háttv. þm. (E. Árna.) gat þess í ræðu sinni, að jeg færi nokkuð í sömu átt og hann í minni till., þar sem jeg fer fram á, að landsstjórninni heimilist að lána olíu og salt. En þess ber að gæta, eins og tekið er fram, að þetta lán skuli að eins vera til skamms tíma, og svo er líka öðru máli að gegna um olíu og salt heldur en um matvörur. Það er ekki ætlast til þess að lána þessar vörur nema brýn nauðsyn beri til og að þær verði fljótlega greiddar. Sjávarútvegi er líka þannig varið, að ætla má, að honum reyndist vel mögulegt að greiða skjótlega slíkan stuðning. Það er hálfleiðinlegt, að menn skuli hjer á þingi draga sem mest úr hjálpinni til kaupstaðarbúa, eins og nú er ástatt. Því að það þýðir ekki að dylja það, að þeir hafa þó orðið verst úti í dýrtíðinni, og atvinnuvegur þeirra hefir orðið fyrir langmestu tjóni. Jeg býst við því, að mjer verði svarað því til, að í kauptúnunum búi efnamestu menn þessarar þjóðar, og að þeir sjeu fullfærir um að bera þá sveitarbyrði, sem þessir tímar skapa. En menn verða líka að muna eftir því, að þau tekjuaukafrv., sem nú liggja fyrir þinginu til handa landssjóði, koma aðallega niður á kauptúnabúum. Menn ættu að geta látið sjer nægja með að taka frá þeim fje í landssjóð, en ekki um leið að reyna að finna allar krókaleiðir til þess að forða því, að nokkrir molar fjellu til þeirra af borði landssjóðs.

Sveinn Ólafsson Jeg skal ekki verða fjölorður eða myrkur í máli, en kann betur við, áður en til atkvæða er gengið, að gera grein fyrir atkv. mínu og afstöðu til frv. og brtt. Jeg fylgdi frv. stjórnarinnar við 2. umr., og einstöku fram komnum brtt. get jeg fylgt, en jeg get ekki verið sammála háttv. meiri hl. bjargráðanefndar, því að mjer finst endilega, að hann hafi misskilið tilgang frv. Jeg veit, að háttv. meiri hl. hefir vandað til till. og að þær eru fram komnar af fylsta áhuga fyrir málinu, en gat þó ekki orðið henni samferða. Jeg skal kannast við það, að stjórnarfrv. er ekki svo tæmandi eða ítarlegt, sem vera þyrfti, en svo er þetta líka um brtt. Það mun líka reynast svo, að nærri ókleift er að er að gefa út lög um dýrtíðarráðstafanir, er geti náð yfir öll þau einstök tilfelli, sem það ástand hefir í för með sjer. Þess vegna held jeg, að best sje að taka frv. eins og það er, í þeirri von, að það komi að liði í þeim tilfellum, er fyrir kunna að koma, og frv. þræðir þá leið, sem annarsstaðar er fylgt, að veita nokkra kauplausa hjálp áður en kemur að hallærislánum. Fjórar brtt., á þgskj. 133, 134, 136 og 150, hafa komið fram við frv. Skal jeg stuttlega minnast á þær allar og byrja á þeirri síðustu, sem komin er frá háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.). Mjer þykir fyrir því, að þessi till. skuli vera komin frá jafngætnum og tillögugóðum manni, því að mjer finst, að hann hafi hlotið að misskilja tilgang frv. Háttv. þm. (E. Árna.) leggur það til, að feld verði úr frv. 2. og 3. gr., en það er alveg það sama og að leggja það til, að 1.-8. gr. verði feldar, eða með öðrum orðum alt frv.; það er ekkert eftir af því, ef 2. og 3. gr. eru feldar úr. Lánsheimildin, sem hann að nafninu til vill að haldist, er með öllu óþörf, því að hún er áður til í lögum, bæði eftir stjórnarskránni og sveitarstjórnarlögunum, sem og eftir gamalli venju um hallærislán. Jeg sje ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um þessa till.háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.), því að annað, sem athugavert er við hana, hefir verið tekið fram af háttv. 1. þm. Reykv. (J. B ). Þá kem jeg að till. á þgskj. 136. Um hana er, í sem fæstum orðum, það að segja, að jeg felli mig vel við 2. lið hennar, sem fer í þá átt, að færa tímatakmarkið fyrir skýrslugjöf hreppsnefnda frá 1. október til 1. nóvember. Sömuleiðis felli jeg mig vel við staflið a í 1. tölulið, en við staflið b felli jeg mig ekki og verð að skoða hann í sambandi við 3. tölulið brtt. Jeg held, að tillögumönnunum hafi yfirsjest, er þeir hafa búið til „skalann“ um lánshámarkið. Í staflið b er gert ráð fyrir, að tillagið verði 25 kr., og það hefir ekki verið tekið fram af flutningsmönnunum, að hjer væri um ritvillu að ræða, en ef það er ekki, þá er horfið frá þeim grundvelli, sem lagður er í lögunum og jeg hallaðist að, og yfir höfuð finst mjer þessi sundurliðun vera harla smávægileg. Sje um verulegan skort að ræða, held jeg, að hluttaka landssjóðs megi ekki vera minni en stjórnarfrv. gerir ráð fyrir, sem sje að hann leggi 5 kr. á móti hverjum 10 kr., sem sveitarfjelagið leggur fram. Það má auðvitað altaf deila um það, hvort þessi 15 króna styrkur, sem stjórnarfrv. gerir ráð fyrir, sje nægilegur. Hann mundi víða nægja, þar sem skortur er ekki mjög almennur, líka reynast óþarflega hár þar, sem fáir eru þurfandi, og þá eigi notaður að hámarki, en þegar hann reynist of lítill, þá er heimildin til fyrir láni. Jeg get því felt mig við tölulið 1 a á þgskj. 136 og sömuleiðis við tölulið 2, en ekki sje jeg ástæðu til þess að hallast að hinum breytingunum. Brtt. á þgskj. 134, frá hv. 1. þm. Reykv. (J. B.), finst mjer þess eðlis, að hana beri að styðja. Mjer finst sú langeðlilegust hjálpin, sem sjávarútveginum verði veitt, og landsjóði að útgjaldalitlu. Jeg hefi það í huga, að þau lán mundu sjerstaklega verða veitt þeim útgerðarmönnum, sem efnaskorts vegna geta ekki aflað sjer vörunnar með því að borga hana út í hönd. Þeim er aðallega þörf á þessu, sem hafa takmarkað lánstraust. Brtt. á þgskj. 133, frá 1. þm. Árn. (S. S.), finst mjer vera frambærileg, en ekki get jeg kannast við, að hennar sje brýn þörf, því að í 6. gr. frv. er gert ráð fyrir þessu, að stjórninni skuli heimilað fje til atvinnubóta, og jeg býst við, að stjórnin muni ekki ganga fram hjá tækifærinu til þess að nota fjeð til vatnsveitu, eða jafnvel heyskapar, þegar það gefst, en annars get jeg vel sætt mig við hana og mun því greiða henni atkvæði. Frv., með nefndum tækum breytingum, mun jeg því styðja. En verði það felt, eða brtt.háttv. bjargráðanefndar samþyktar, þá situr alt við sama og áður, eftir lögum síðasta þings, og þó því lakara, sem till. nefndarinnar eru lakari en lögin frá síðasta þingi, gölluð eins og þau eru.

Sigurður Sigurðsson Jeg kvaddi mjer hljóðs aðallega til þess að minna hv.þm. á brtt. mína á þgskj. 133. Hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) hefir vakið að nokkru athygli á henni, og jeg er honum þakklátur fyrir það og yfirleitt fyrir undirtektirnar. Jeg ætla ekki að eyða löngum tíma í það að gera grein fyrir þessari tillögu, því að það hefir verið gert áður. Till. kom sje fram við 2. umr., en komst þá ekki til atkvæðagreiðslu vegna sjerstakra atvika. Hún var sem sje viðaukatillaga við brtt.hv. meiri hluta bjargráðanefndar. En þær voru feldar, og voru því ekki greidd atkvæði um þessa till. En þó að till.háttv. meiri hluta hafi fallið, sannar það ekki, að þessi till. mundi hafa verið feld, Jeg vona því, að tillagan sje borin fram í fullum rjetti og brjóti ekki í bága við þingsköpin. Brtt. þessi er gerð við 6. gr. stjórnarfv. og fer fram á, að á eftir orðunum: „í beinar þarfir framleiðslunnar“, komi: svo sem til þess að reka garðrækt og heyskap í stórum stíl og að framkvæma stærri áveitufyrirtæki að meira eða minna leyti, eftir því, er um semur við þá, er eiga hlut að máli um þau verk. Þessi till. skilgreinir því, hvaða framleiðsluverk sjerstaklega beri að leggja áherslu á. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) gat þess í ræðu sinni, að ekki væri þörf á þessu, en þó gat hann þess hins vegar, að till. væri ekki óþörf, og yfirleitt fanst mjer hann styðja hana með ræðu sinni. Jeg er honum samdóma um það, að svo megi álita, að ef til vill sje hennar ekki bein þörf, en á hinn bóginn tel jeg hana til bóta, og því vænti jeg, að háttv. deild samþykki hana. Jeg held, að mjer sje óhætt að láta þess getið, að bjargráðanefndin muni ekki amast við till., en hún hefir ekki tekið beina afstöðu til hennar, og er því algerlega óbundin um atkvæði sín gagnvart henni. Tilefnið til tillögunnar er í sjálfu sjer ósköp einfalt, ekki annað en að fá heimild handa stjórninni til þess að ráðast í þessi fyrirtæki, ef þörf krefur. Og jeg verð að segja, að það er lítið traust til stjórnarinnar í því fólgið, ef háttv. deild treystir henni ekki til þess að fara svo með þessa heimild, að vel megi við una. Jeg verð því að líta svo á, að ef tillagan verður ekki samþykt, þá sje fólgið í því hálfgert vantraust til stjórnarinnar í þessu efni. Að endingu vil jeg undirstrika þetta og taka það strangt fram, að stjórnin gæti haft gott af slíkri heimild, ef vandræði og atvinnuleysi ber að höndum. Jeg vona því, að háttv. deild taki brtt. vel.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg ætla að vera mjög stuttorður og ekki komast neitt inn á almennar dýrtíðarhugleiðingar, að eins skýra frá afstöðu minni til þeirra brtt., sem fyrir liggja. Fyrst ætla jeg að víkja að brtt. háttv 2. þm. Eyf. (E. Arna.), er heimilar vörulán. Jeg verð að segja það, þótt mjer þyki það leiðinlegt, af því að þessi hv.þm. er venjulega tillögugóður, að mjer þykir hún mjög óheppileg og verð að mæla eindregið á móti henni. Það er að mínu áliti einhver varhugaverðasta tillagan, sem komið hefir fram í dýrtíðarmálunum á þessu þingi. Hún mundi reynast landsversluninni mjög örðug. Lánbeiðnirnar mundu streyma að úr öllum áttum, og yrði þá erfitt að daufheyrast við þeim. Þá sjá menn, hve erfitt yrði að reka verslunina, sjerstaklega ef að því skyldi reka, sem flestir eru nú sammála um, að nauðsyn muni til bera, að reka þurfi landsverslun í enn stærri stíl en hingað til; þá veitir henni ekki af að hafa alt sitt veltufje handbært. Þetta gæti orðið mjög svo hál braut, ef út á hana er haldið. Allir, sem talað hafa, hafa líka tekið í sama strenginn um þessa brtt. Út af því, sem háttv. flutnm. brtt. (E. Árna.) gaf í skyn, að hann mundi verða á móti frv. stjórnarinnar, ef brtt. yrði feld, þá verð jeg að segja það, að það væri mjög óheppilegt, ef frv. fær ekki fram að ganga, eins og málinu nú er komið, því að þá væri ekkert annað að halda sjer við en dýrtíðarlögin frá síðast þingi, og flestir hv. þingdm. munu vera sammála um það, að þau eru ekki góð. En jeg verð að mæla mjög alvarlega á móti því, að þessi brtt. verði samþykt. Sama er að segja um það að nema í burt 2. og 3.gr. frv. Það álít jeg að væri mjög misráðið og gerði frv. lítilsvert. Um brtt. og ræðu háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefi jeg talað við 2. umr. þessamáls og þarf því ekki að dvelja við hana hjer aftur. Um brtt.háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) er það að segja, að þar gæti verið um mjög stór lán að ræða. Stjórninni bárust einmitt mjög stórar fjárbeiðnir á síðastliðnum vetri, til aðstoðar sjávarútvegi á ýmsum stöðum. Það er að vísu vert að gera það, sem unt er, fyrir sjávarútveginn, en þær ráðstafanir verður að gera sjerstaklega, en ekki í þessu frumv. Þá kem jeg að brtt. þeirra háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) og háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.). Þessi brtt. heldur sjer á þeim grundvelli, sem stjórnin byggir á frv. sitt, að yfirgefa lánabrautina, en veita aftur á móti styrk. Munurinn er að eins sá, að þeir færa hámark styrksins upp í 25 kr. og vilja láta landssjóðstillagið fara hækkandi, eftir því sem sveitarfjelögin leggja meira fram. Hámark þeirrar upphæðar, sem landssjóður gæti komið til með að ieggja fram eftir þessari tillögu, verður um 600.000 krónur. Aftur ef sveitarfjelögin leggja 10 krónur, eins og stjórnarfrv. ætlast til, þá er hámark landssjóðstillagsins 450.000 krónur. Jeg get ekki sett mig beint upp á móti þessari brtt., og mundi vel við una, þó hún væri samþykt. Þá hefi jeg ekki fleira að segja um brtt., sem fyrir liggja, en leyfi mjer að vænta, að frv. stjórnarinnar megi ganga fram, en brtt. þær, er jeg hefi mótmælt, verði feldar.

Einar Árnason Þeir, sem tekið hafa til máls, hafa allir andmælt brtt. mínum, þar á meðal hæstv. fjármálaráðh., sem þó fór um þær hógværum orðum. Hann bjóst við því, að ef brtt. yrðu samþyktar, mundi landsversluninni stafa bætta af því, vegna þess að lánbeiðnir drifu þá að úr öllum áttum. Þessi sífelda hræðsla stjórnarinnar við lánbeiðnir virðist bera vott um það, að hún vilji hliðra sjer hjá því að leggja dóm á það, hvar neyðin er mest og þörfin brýnust. En jeg sje ekki neina ástæðu til þess að losa hana við þann vanda, tel hann ekki heldur svo ógurlegan, því að sveitarfjelögin munu naumast að nauðsynjalausu sækjast eftir þessum lánum, þar sem þau þurfa strax að borga af þeim 5% ársvexti. Þessi hætta er því ástæðulaus grýla. Háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði, að eins vel hefði mátt fella allar greinar frv. eins og að nema í burt 2. og 3. gr. Jeg get þó ekki verið á sama máli um það; því að þótt gengið sje út frá því sem sjálfsögðu, að stjórnin veiti hallærislán, þegar í harðbakka slær og önnur bjargráð eru þrotin, og að til þess þurfi ekki að samþykkja nein dýrtíðarlög, þá fela þó bæði 4. og 6. gr. frv. í sjer alveg ný og mjög mikilsverð ákvæði til dýrtíðarhjálpar. En fyrst háttv.þm. (Sv. Ó.) lítur svo á, að stjórnin sje skyld að hlaupa undir bagga með lán, þegar neyð ber að dyrum, þá get jeg ekki sjeð neitt hættulegt við það að ákveða, að lánin skuli veitt í nauðsynjavöru. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) kvað svo ramt að orði, að hann taldi brtt. mínar óalandi og óferjandi með öllu. Mig furðar mest á því, að hann skuli ekki geta felt sig við síðari brtt. mína, því að hún fer nákvæmlega í sömu átt og viðaukatill. hans á þgskj. 134. Hann leggur sem sje til, að stjórninni sje veitt heimild til að lána olíu og salt til sjávarútvegarins. En hvers vega þá ekki líka matvöru? Það virðist þó ekki minni ástæða til, ef í verulegar nauðir rekur, að menn geti átt kost á að fá matvæli til að draga fram lifið, heldur en að fá olíu og salt, til að geta stundað atvinnu sína. Þá kem jeg að því atriði hjá sama háttv.þm. (J. B.), að kaupstaðabúarnir verði fyrir mestu skakkafallinu af dýrtíðinni. Það kann rjett að vera, og dettur mjer síst í hug að vefengja það. En jeg get ekki fallist á, að hjer sje enn þá nein almenn neyð í landi, að minsta kosti ekki meiri en oft hefir verið áður. Jafnvel fyrir nokkrum tugum ára hygg jeg að fult eins mikið hafi sorfið að landsbúum eins og enn gerir. Og þá voru engin dýrtíðarlög. Jeg held að þingið hafi farið of snemma af stað með dýrtíðarráðstafanir sínar. Sönnunin fyrir því er sú, hve óhemju mikið var sótt um dýrtíðarlán í vetur að nauðsynjalausu, einungis af því, að lánskjörin voru svo góð. Það getur verið, að þröngt verði í búi hjá mörgum manninum í sjávarþorpunum, og það er fjarri mjer að ætlast til, að fólk sje látið líða skort. En jeg ætlast til, að sveitarfjelög hjálpi á meðan þau geta, og jafnframt verður fólkið að leggja fram alla þá orku, sem það á til, til þess að komast af; það hefir þessi þjóð orðið að gera á öllum undanförnum tímum. Á síðustu árum hefir fólkið streymt úr sveitunum til gullnámanna í kaupstöðunum, og það er ekki nema eðlilegt, að fólkið streymi þangað, sem gullnámur er að finna. En þessar gullnámur eru oft viðsjárgripir, því að þar er svo margt komið undir hepninni einni. Þessi flutningur úr sveitunum til kaupstaðanna hafði þau áhrif, að búnaðarhættir allir breyttust, framleiðsla á mjólk, skyri og smjöri minkaði, einmitt því bjargræðinu, sem mest og best hefir haldið lífi og þrótti í þjóðinni frá landnámstíð. Nú standa svo sakir, að ekki lítur út fyrir annað en að grasið verði undir snjónum fyrir fólksleysis sakir, að landsvæði, sem gætu gefið af sjer tífaldan gróða í kartöflum, liggja ónotuð og að mjólkurpeningurinn verði rekinn á fjall. Þetta kalla jeg að taka brauðið frá börnunum og kasta því fyrir hundana. Neyðin, ef um nokkra neyð er að tala nú, heimtar, að allir leggi sitt ítrasta fram og hagi sjer skynsamlega. En hvað sjer maður svo dags daglega hjer? Fólkið stendur hópum saman á strætum og gatnamótunum aðgerðalaust, bíðandi eftir því, sem enginn veit hvað er og aldrei kemur. Og svo þegar vonirnar bregðast, þá á landssjóður að taka við. Fólkið prjedikar vandræði, dýrtíð og óstjórn hvað fyrir öðru, uns alt skynsamlegt vit er flúið á dyr, öll bjargræðisviðleitni steindauð, og ekkert er eftir nema rakalausar ákærur til þeirra manna, sem með stjórnarvöldin fara. Og svo leggja sum blöðin sína fríkirkjulegu blessun, eða rjettara sagt sleggjudóma, yfir alt saman.

Þórarinn Jónsson Það er illa gert að teygja tímann, en jeg hefi ekki tekið þátt í umræðum um þetta frv. áður, en sýndi við atkvgr. við 2. umr, að jeg var á móti frv. stjórnarinnar, en hallaðist að tillögum meiri hluta bjargráðanefndar. Jeg vil gera örstutta grein fyrir þessari afstöðu minni, áður en málið fer út úr deildinni. Tilgangi þeim, sem þetta frv. hefir, sem sje þeim, að bjarga eða styrkja þegar á liggur, er ómögulegt að ná með till. stjórnarinnar, en brtt. meiri hluta nefndarinnar voru nær rjettri leið. Mjer er öldungis ómögulegt að fylgja frv. stjórnarinnar, af tveimur ástæðum. Fyrst og fremst af því, að styrkurinn, sem ætlast er til að sveitarfjelögin verji til bjargráða, er svo lítill, að eins 15 kr. á mann. Í öðru lagi vegna þess, að þegar í neyðina er komið, þá geta þau sveitarfjelög, sem verst eru sett að gjaldþoli, ekki af eigin rammleik lagt fram það, sem til þess þarf að verða styrksins aðnjótandi, og að öllum líkum ekki heldur fengið neitt lán. Aftur á móti þau sveitarfjelög, sem eru svo efnuð, að þau geta lagt fram til bjargráða af sínu eigin fje, fá styrk úr landssjóði. Hin efnaminni, sem komin eru í neyð, standa uppi ráðþrota og hafa enga leið, en þó verður maður að ætla, að það hafi ekki verið tilgangur stjórnarinnar, að þeim, sem bjarga ætti, væri fyrirmunuð öll björg. En lítum nú á þetta, eins og það hefir komið fram hjer í deildinni. Stjórnin hefir margsinnis lýst yfir því, að hún vill ekki fara inn á lánabrautina, og einn bankastjóri hefir tekið það fram í umræðunum, að bankarnir megi ekki lána þegar í neyð er rekið, og það hygg jeg að sje alveg rjett athugað, því að það eru ekki stofnanir, sem hætta vilja fje sínu. Þessi efnaminni sveitarfjelög verða því svo út undan, eins og jeg hefi tekið fram, að þau hafa enga leið, eftir þessu frv., til að bjargast. Það er hægt að segja, að tilgangurinn sje sá, að fyrirbyggja það, að neyð verði, að tillagið eigi að hjálpa mönnum til þess að afstýra neyðinni fyrirfram. En mjer getur ekki annað en fundist, að eins og frá frv. er gengið, mundi hjálpin koma heldur seint fyrir þá, sem þurfa. Fyrir hina, sem ná henni, er hún til engrar hlítar í þessu efni, því að hvað segir svo þessi 5 kr. styrkur? Það er eins og að gefa krakka fimmeyring. Í sambandi við þetta skal jeg drepa á eitt dæmi, sem háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) kom með í ræðu sinni við 2. umr. þessa máls og átti að vera til að staðfesta gamla málsháttinn, að betra sje að byrgja brunninn áður en barnið er dottið í hann. Dæmið var eitthvað á þá leið: Ef bóndi á 50 ær, og er að því kominn að eyðileggja þær sökum bjargarskorts, væri þá ekki betra að hjálpa honum til þess að halda lífinu í ánum heldur en að leggja honum fje til framfærslu, þegar ærnar eru allar eyðilagðar. Menn munu væntanlega sjá það, hvernig 5 kr. styrkur á mann á að bjarga frá því að fella 50 ær. Gerum ráð fyrir, að 6 manns sje í heimili. Þá fær heimilið ekki nema 30 kr. styrk frá landssjóði, en framlag frá sveitinni fær það hvort sem er; og til þess að fá þessa upphæð þarf nú ekki annað en að lóga einni ánni. Skyldi hv. 1. þm. Reykv. (J. B.) takast að telja nokkrum lifandi manni trú um það, að þetta fyrirbygði eyðileggingu á 50 ám. Og hvað er það nú, sem maðurinn getur fengið til viðurværis sjer fyrir einar 5 kr. ? Hann getur keypt fyrir þær 51/2 kg. af haframjeli. Á því gæti hann ef til vill dregið fram lífið í hálfan mánuð með öðrum fæðutegundum. Þetta á að bjarga þegar komið er í neyð! Öðru máli er að gegna með lán þau, sem í gildandi dýrtíðarlögum eru heimiluð. Þau gátu bjargað í þessu tilfelli, en landssjóður getur ekki borið þau. En lánastefnuna verð jeg þó að telja rjetta, með breyttum lánsskilyrðum. Þessi styrkur er humbug, sem þeir einir nota og njóta, sem alls ekki þurfa þess. Hinir koma á landssjóðinn hvort sem er. Þótt við sjeum ekki í vopnagný, þá erum við samt í bardaga, sem útheimtir það, að hver einasti maður leggi fram sitt ítrasta. Enginn er eins fær um það og sveitarfjelagið að tæma gjaldþolið, þar sem það er til. Það er talið mikið, ef lagt er á eignamann að gjalda 1/5 teknanna í útsvar. En þótt hann ætti að láta mestallar tekjurnar, þá er það ekki nema sanngjarnt, þegar aðrir verða að ganga á höfuðstól sinn. Þetta gjaldþol geta sveitirnar fyrst gengið á, og landssjóður á ekki að hlaupa undir bagga meðan það er til. Það er nefnilega þetta, sem dýrtíðarráðstafanir þingsins verða að bera með sjer, að það liggi í þeim hvöt fyrir sveitarfjelögin til að bjargast af eigin mætti meðan kostur er á, og að hrinda þeirri hvöt er rangt. Það var tekið fram af háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.), þegar hann mælti fyrir brtt. sínum, að á sama stæði, hvort landssjóður lánaði eða gæfi, þegar hann ætti lítið fje. Það er sama sem að segja, að maður þurfi ekki að fá skuld sína borgaða, ef hann á lítið til. Nei, því fátækari sem landssjóðurinn er, því meiri þörf er á, að hann fái borgað aftur það fje, sem hann lætur úti. Við höfum alls ekki ráð á að fleygja fje úr landssjóði, sem ekki er hægt að treysta að ekki fari í þá staði, sem þess er ekki þörf. Fyrri brtt.háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árha.) álít jeg alveg sjálfsagða. Ef sú hjálp, sem frv. býður fram, á að koma að notum, má alls ekki takmarka þá upphæð, er sveitarstjórnir mega leggja fram. Það er hugsunarlega rjett að breyta frv. í þá átt að láta þær ráða. Annars verður þessi hjálp svo takmörkuð, að útkoman verður sú, að þau mega ekki bjarga sjer sjálf. Annars mun jeg sýna með atkv. mínu, hvernig jeg lít á einstakar till.Háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) hefir mikið talað um till. sína. Ekki mun jeg nú greiða henni atkv., fremur en áður. Jeg hefi svo sáralitla trú á þessum ráðstöfunum um dýrtíðarvinnu, sem stjórnin á að sjá um, eftir undangenginni reynslu um það. Get jeg þess vegna ekki greitt þeirri till.atkv., fremur en flestum öðrum.

Einar Arnórsson Jeg stóð upp til þess, eins og ýmsir ágætismenn hjer, að gera grein fyrir atkv. mínu. Mjer líkuðu ekki allar till. meiri hl. við 2. umr.; sjerstaklega var eitt ákvæði í þeim alveg óhafandi. Þær voru feldar, sem kunnugt er, en nú eru komnar fram brtt., sem fara í svipaða átt. Það eru brtt.háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.). Mjer skilst, að ef þær verða samþyktar, þá verði frv. að stofni til nokkuð svipað í öllum aðalatriðum og lög nr. 25, 1917. Lánsheimildin rýmkast, og svo er landsstjórninni, eins og í 2. gr. nefndra laga, veitt heimild til að veita vörulán. Annars er ekki ýkjamikill munur á lögunum nr. 25,1917, og þessum till, nema hvað heimildin fyrir landsstjórnina til að selja kol undir verði, í 3. gr. nefndra laga, fellur burt. Og ákvæði 6. gr. frv. tel jeg hallkvæmari en 4. gr. laganna. En svo finst mjer algerlega vanta inn í frv. um vörulán eða styrki, sem veittir eru sveitarmönnum eftir þessum heimildum, sams konar ákvæði og í 5. gr. laga nr. 25, 1917. En jeg vænti, að háttv.Ed. taki það til athugunar, ef málið kemst þangað. Ekki get jeg sjeð, að mikil bót geti orðið að brtt. á þgskj. 133, frá háttv. samþingismanni mínum (S. S.).  (S. S.: Höggur nú sá, er hlífa skyldi)  . Það er meira að segja vafasamt, hvort slíkt ákvæði getur ekki orðið hættulegt, ef stjórnin fer að framkvæma það.  (S. S.: Þetta er vantraust á stjórninni)  . Það kemur mjer ekki við. Mjer er sama, þótt það verði álitið vantraust á stjórninni. En vjer skulum taka dæmi. Stjórnin leigir slægjur uppi í Mosfellssveit eða austur í Flóa, ræður margt fólk og verkstjóra til umsjónar. Svo verður hún að útvega verkfæri og vistaföng handa mörgu fólki. Og ef heyskapurinn hepnast, verður hún að byggja skýli fyrir heyin, til að vernda þau undir veturinn. Þau yrðu svo má ske geymd sem varaforði til þeirra, er síðar þurfa. Það getur nú vel verið, að þetta hepnist vel. En það er þó eitthvert áhættumesta fyrirtæki, sem landssjóður getur ráðist í, því að ef illa viðrar, hvað verður þá úr öllu heyinu?  (S. St.: Súrhey)  . Vjer höfum enga tryggingu fyrir því, og jeg býst ekki við, að þeir, sem kæmu til að standa fyrir verkinu eða starfa að því, kunni að gera súrhey.  (S. St.: Halldór Vilhjálmsson kann það)  . Jeg veit ekki til, að stjórnin eigi engjar á Hvanneyri, og býst við, að Halldór hafi nóg að starfa á sínum eigin engjum. Jeg held satt að segja, að súrheysgerð sje ekki svo mikið tíðkuð enn og mishepnist oft.  (S. S.: Annar hver maður á Suðurlandi kann að búa til súrhey)  . Þetta hygg jeg allmiklar ýkjur. Jeg þekki þar sveitir, sem lítið er um súrheysgerð.  (S. S.: Háttv. samþingismaður minn (E. A.) hefir ekki komið þar lengi)  . Jeg hefi komið þar oft, þó að jeg hafi sennilega ekki smogið þar inn í hvert búr eða eldhús. Jeg býst við, að það væri sama, hvort þessi heimild er eða engin, því að jeg geri ekki ráð fyrir, að landið gæti notað hana. Stjórnin gæti að sönnu sent út hirðisbrjef eða pistla til að áminna menn um að heyja vel. En setjum nú samt svo, að stjórnin sæi sjer slíkt fært, þá er till. samt óþörf, því að það er tekið fram í 6. gr. frv., að stjórninni sje heimilt að verja fje úr landssjóði til atvinnubóta „í beinar þarfir framleiðslunnar“. Og þar heyra því enn fremur undir vatnsveitingar, því að ekki er það síður í beinar þarfir framleiðslunnar að veita vatni á mýri. Háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) komst í ræðu sinni dálítið út frá efninu. Hann var svo gramur yfir því, að hæstv. landsstjórn sætti ákúrum fyrir það, sem hún gerði eða gerði ekki. Það er nú engin ný bóla, að stjórn hjer eða annarsstaðar megi taka aðfinningum, eða aðrir þeir menn, er sig gefa við almennum málum. En það er svo skrítið, að stjórnin sjálf er ekki að tala um þetta, heldur tekur því svo ósköp rólega, eins og þeir menn aðrir, sem eru dálítið veraldarvanir. Það er eins um hana og sniglana - án þess þó að jeg ætli mjer að líkja hæstv. stjórn við þau dýr - að hún sýnist hafa einhver þreifihorn hjer í deildinni, sem altaf kveinka sjer og kippast við, og það þótt jafnvel ekkert sje að stjórninni veist. Það er auðvitað svo um þessa stjórn sem aðrar, að hún sætir ákúrum fyrir það, sem hún gerir, og þeim sumum rjettmætum, en sumum væntanlega ekki. Svo er um allar stjórnir í þingfrjálsum löndum. En svo tók jeg eftir því, að háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) gaf það í skyn í upphafi ræðu sinnar, að ef brtt. sínar yrðu ekki samþ., mundi hann veita sitt lið til þess að fella stjórnarfrv. Þar höggur sá er hlífa skyldi, því að fátt er hægt að gera einni stjórn meir til miska en að myrða þau mál, er hún ber fyrir brjósti og telur sitt hjartans mál. Jeg tel það ekki eins mikla mótgerð að segja stjórn til syndanna sem hitt, að fella mál, sem stjórnin telur þjóðþrifamál. Jeg veit nú ekki, hvað hinn háttv.þm. (E. Árna.) kann að gera, en vænti nú þess, að þar sem jeg hefi bent honum á þetta, þá bæti hann nú ráð sitt og samþ. stjórnarfrv., enda þótt till. hans verði feldar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg hefi bæði við þessa og 2. umr. málsins heyrt um það talað, að alt of takmörkuð sje upphæðin í stjórnarfrv., 15 kr., þar sem sveitarstjórnir mættu ekki fara lengra. Hæstv. fjármálaráðherra hefir nú þegar bent á, að þetta er ekki rjett. Öll takmörkunin er sú, að sveitarstjórnin verður annars að leita samþykkis sýslunefndar, og býst jeg við, að sýslunefnd muni undir flestum kringumstæðum fús til að veita samþykki sitt. Annars er það sjerstaklega 2. aðaltill. háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.), sem jeg vildi minnast á, af því að húu fer, eins og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) tók fram, í sömu átt og till. meiri hl. bjargráðanefndar, að veita lán. En jeg álít þessa till. lakari að því leyti, að hún ríður í bág við þá stefnu, sem haldið hefir verið fram á þingi og álitin rjettmæt, að aðgreina landsverslunina sem mest frá stjórnarstörfunum og fela hana sjerstökum mönnum. Þetta hefir stjórnin gert svo rækilega, að þessir menn ráða versluninni alveg, og stjórnin skiftir sjer ekkert af henni. Ef nú þingið heimtar aftur af stjórninni, að hún taki vörur frá versluninni til að lána almenningi, þá er aftur farið að blanda saman versluninni og stjórnarstörfunum. Er þá horfið að því, sem áður var fundið að, og farið að gera graut úr því, sem áður var aðskilið og allir hafa viðurkent rjettmæta ráðstöfun. Jeg vil vekja athygli háttv.þm. á þessu. Það liggur í augum uppi, að ef á að lána, þá á að lána hreint og beint peninga úr landssjóði. Enda hefir því verið stranglega fylgt, að lánin eru tekin beint úr landssjóði og versluninni borgaðar vörur þær, er hún lætur úti. Þess vegna er jeg sjerstaklega á móti till.háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.). Einkum er það brýn nauðsyn, að verslunin sje sem best út af fyrir sig, eftir því sem hún vex. Og þegar svo yfir þessa verslun eru settir menn, sem allir treysta fyllilega, þá á að láta þá ráða. Þeir hafa nýlega í viðtali við stjórnina látið í ljós, að þeir álitu mjög svo óholt að skylda verslunina til að lána. Að vísu voru allmiklar skuldir útistandandi við verslunina, er þeir tóku við um nýár, en þeim hefir tekist að fá mikið inn og hreinsa þannig til. Það verður vísast aldrei svo, að ekki verði eitthvað ofurlítið útistandandi, en þeir hafa hugsað sjer að hafa það sem minst. Jeg verð því að halda því fram, að ef hallast er að þeirri stefnu að veita lán, þá eigi að lána beint úr landssjóði, ekki í vörum, heldur peningum. Um till.háttv. samþingismanns míns (J. B.) vil jeg taka í þann streng með hæstv. fjármálaráðherra, að vel geti komið fyrir, að nauðsynlegt verði að tryggja atvinnuvegina eitthvað með peningalegum tilstyrk. En þessi styrkur verður að vera alveg laus við almennu dýrtíðarhjálpina og má ekki blandast saman við hana. Og jeg get sagt háttv. deild, að eftir þeirri reynslu, sem stjórnarráðið hefir fengið í þessu tilliti, þá er hætt við, að stjórnin yrði að taka býsna mikla peninga til þessa. Einstakir hreppar hafa heimtað til þeirra hluta svo að þúsundum og jafnvel tugum þúsunda skiftir. Ef svona till. yrði samþ., væri því komið inn á þá braut, sem enginn veit hvar lendir. Held jeg því, að það sje alveg rjett að fella báðar þessar till., háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna) og háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Verður svo að ráðast, hvernig háttv. deild fer með stjórnarfrv. Viðkomandi því, að ástæða sje til að athuga, hvort nauðsynlegt sje að gera einhverjar frekari ráðstafanir til styrktar atvinnuvegunum, skal jeg geta þess, að stjórnin hefir þegar gert nokkuð til að tryggja landbúnaðinn, t. d. keypt fóðurbæti fyrir allmikið fje. Eitthvað má sjálfsagt gera fyrir sjávarútveginn, en jeg vil ráða frá að setja nokkrar slíkar ráðstafanir inn í þetta frv., um almenna dýrtíðarhjálp. Svo skal jeg koma að því, sem háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) og fleiri háttv.þm. hafa minst á. Ef sveitarfjelag er orðið alveg bjargþrota, sjóður þess þurausinn og sýslufjelagið getur ekki hjálpað, þá er alveg einsætt og sjálfsagt, að landssjóður verður að hjálpa. Þar um þarf engin lög. En það verður fyrst, þegar í þrot er komið að öllu leyti heima í hjeraði, og heyri jeg nú á mörgum háttv.þm., að þeir búast ekki við, að svo fari á næsta ári. En ef til þarf að taka, þá þarf ekki að kvíða því, að stjórnin, hver sem hún verður, hlaupi ekki undir bagga.

Gísli Sveinsson Þessi brtt. á þgskj. 136, sem við háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) berum fram, virðist ekki falla öllum háttv.þm. jafvel í geð. Hæstv. stjórn hefir að vísu tekið henni mjög líklega, og býst jeg ekki við, að neitt sjerstakt verði haft á móti henni frá þeirri hálfu, því að hún liggur mjög á sömu braut og stjórnarfrv. Það, sem hún á við sjerstaklega, er að gera dálitla stigbreytingu á upphæðinni, sem veitt er, svo að hún komi rjettlátlegar niður. Aðalbreytingin er sú, að við viljum styrkja meir, eftir því sem sveitarfjelagið hefir tekið nær sjer og leggur meira á sig. Við viljum hins vegar ekki, að veittur sje styrkur úr landssjóði móts við einhverjar smáupphæðir, sem ráðstafað kynni að verða í þessu skyni. Okkur finst, að þótt eitt sveitarfjelag verji til þessara ráðstafana upphæð, sem ekki fer yfir 5 kr. á mann hvern í sveitinni, þá sje það ekki svo tilfinnanlegt, að ástæða sje til að bæta það upp að nokkru. En þá fyrst, er upphæðin hækkar, verður það sjálfsagt, því að þá er þessu fjelagi fremur þörf hjálparinnar. Við höfum sett takmarkið 5 krónur. Útkoman verður þannig sú, að með þessu er veittur meiri styrkur þeim, sem hafa lagt mikið að sjer, heldur en með frv. því, er fyrir liggur. Það er því rangt hjá háttv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.), að þetta sje of lítið, miðað við stjórnarfrv. Það er í raun og veru meiri styrkur og kemur betur niður, að því er sjeð verður. Jeg skal geta þess um 1. brtt. á þessu þgskj., staflið a, að hún er borin fram sökum aths., sem kom fram við 2. umr. málsins, frá háttv. 2. þm. Árn. (E. A.). Þar sem talað er um venjuleg útgjöld, vildu menn halda, að væri meint gjaldahæð á hverjum tíma. Og út frá þessum skilningi töluðu margir háttv.þm., og þar á meðal þessi háttv.þm. (E. A.), sem sýndi fram á, að ekki yrði vitað með vissu, við hvað væri miðað, hvort heldur útgjaldaupphæð síðasta árið, eða meðaltal fleiri síðustu ára. Vildum við með till. þessari slá föstu ákvæði um þetta, svo að það yrði ábyggilegt. Og í þeim tilgangi er till. komin fram. En nú standa sakir svo, að skilningur hæstv. stjórnar og háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) á þessu atriði er líklega ekki rjettur. Þar er ekki átt við útgjaldahæð, heldur lögmæta útgjaldaliði, og fyrir utan þessi reglulegu eða „ordinæru“ gjöld veita lögin því heimild til „extra-ordinærra“ gjalda. Jeg hygg, að önnur rjett meining geti ekki veriðíþessu, og ef hæstv. stjórn vill leggja þennan skilningíákvæðið, getum við flutnm. tekið tillöguna aftur. Jeg skal ekki fara langt út í það, sem háttv.þm. hafa látið uppi sem greinargerðir fyrir atkv. sínum; jeg býst við, að það verði til lítils að reyna að sannfæra þá. Jeg verð þó að fara nokkrum orðum um sumt af því, sem fram hefir komið. Jeg ætla þó ekki að hætta mjer út í heimsádeilu háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) um fólkið, blöðin og stjórnina, enda býst jeg við, að hann hafi lent út á þeim hálu brautum af tómu „ergelsi“, en ekki hafði jeg ætlað honum slíkt meyrlyndi, að það ræki hann til þess að reka rauna sinna hjer í þingsalnum. En till. hans, að fella burt 2. gr. úr frv., virðist mjer vera fullkomlega meiningarlaus, ef á annað borð á að skilja eftir nokkuð af því, því að sje hann á móti frv. svo framarlega sem till. hans falla, þá hefði það verið hreinlegra fyrir hann að leggja til, að frv. yrði felt alt. Um 3. brtt.háttv. sama þm. (E. Árna.) hefir bæði hæstv. stjórn og aðrir háttv.þm. rjettilega tekið fram, að hana má alls ekki samþ. Og það er ekki af forminu einu, sem hæstv. forsætisráðh. aðallega mintist á, að till. grípi fram fyrir hendur forstjórnar landsverlunarinnar, því að landsstjórnin ber ábyrgð á framkvæmdunum, hvað verslunarmálin snertir, hjer eftir sem hingað til. Hitt er aðalatriðið, að till. er hættuleg fyrir landsverslunina, og nái till. fram að ganga, hefir líka stjórnin, hver sem hún verður, algerlega óbundnar hendur; henni eru engin takmörk sett um framkvæmd þessa ákvæðis, en slíkt má ekki eiga sjer stað. Stjórninni væri með því líku ákvæði heimilað að lána takmarkalaust, hvort sem neyð er fyrir hendi eða ekki, og hafi hún slíka heimild, getur hún vitanlega ekki gert upp á milli sveitarfjelaga; þau hafa öll aðgang að stjórninni með vörulán, og sje einu þeirra fullnægt, er það gefinn hlutur, að hin koma á eftir. Jeg get því tæplega treyst nokkurri stjórn til þess að fara með slíka heimild, og mjer þykir það næsta ólíklegt, að háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) geti gert sjer von um, að slík till. sem þessi verði samþ. Þá er brtt.háttv. 1. þm. Árn. (S. S.). Kemur hjer aftur fram hið sama og hjer var heilsað fyrir skemstu, og það ekki í endurbættri útgáfu, og ekki tel jeg brtt. þessa bæta 6. gr. frv. að neinu leyti, enda var hún sæmilega skýr áður, tel jeg. Og sjálfum ætti mjer að vera kunnugast um það, þar sem hún er samin af mjer, en hvað sem um það er, þá hefir öðrum háttv.þm. borið saman um það, að hún sje fullskilmerkileg. Annars er það Flóaáveitan, sem háttv.þm. (S. S) vill enn þá koma að, og mun að vísu enginn lá honum það. En jeg lít svo á, sem slík fyrirtæki sjeu ekki í beinar þarfir framleiðslunnar, en væri nú svo, að slík ákvæði sem þessi ættu hjer heima, þá væru það miklu fremur smærri vatnsveitur, sem tiltækilegt væri að taka ákvæði um að skyldu framkvæmast sem dýrtíðarvinna. Hitt álít jeg að ekki komi til mála, að fara nú að ráðast í að byrja á Flóaáveitunni, eða nokkrum hluta hennar, og verða svo síðar að taka upp aðrar aðferðir og annað fyrirkomulag við vinnuna. Slíku verki þarf að fylgja fram í heild. Annars má með sömu rökum sýna fram á hættu þá, sem felst í till. þessari og hinni, sem jeg hefi áður minst á. Heimildin, sem stjórninni er veitt með henni, er alt of viðtæk og ótakmörkuð. Og jeg treysti því ekki, að stjórninni geti ekki orðið það á að hlynna frekar að einu fyrirtækinu eða öðru, eða einu hjeraði fremur öðru, ef slík heimild er veitt. Jeg get t. d. vel hugsað mjer, að hv. 1. þm. Árn. (S. S.) gæti unnið stjórnina til þess að ráðast í Flóaáveituna.  (S. 8.: Er ekki inni undir hjá henni)  . Nei, en hann getur orðið það; það getur jafnvel farið svo, að hann setjist sjálfur í ráðherrasessinn. Þá var háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.) að gera grein fyrir atkv. sínu. Virtist mjer hann vera helsti þungorður um till. þessar. Jeg ætla mjer ekki að fara að bera blak af till.hæstv. stjórnar, en þó verð jeg að leiðrjetta misskilning, sem kom fram hjá þessum háttv.þm. (Þór. J.). Hann kvað það ekki ná neinni átt að ætla að hjálpa með slíku lítilræði sem 10-15 kr. á mann. Jeg hefi orðið þess var var, að sumir fleiri hafa skilið þetta ákvæði svo, sem ekki megi koma hærra á mann, af þeim sem þurfandi eru. En nú er engin ástæða til þess að gera ráð fyrir, að allir verði þurfamenn. Og hjer er að eins um það að ræða, hve mikið megi koma á nef hvert, til þess að miðla af þeim, sem í nauðir rata, og getur það orðið sæmileg hjálp til hvers eins þeirra, þar sem ekki verður gengið út frá því, að neyð verði almenn á landinu. Annars má það undarlegt heita, að þeir skuli nú líta smæstum augum á hjálp þessa, sem altaf hafa manna fremstir viljað klípa allan dýrtíðarstyrk við neglur sjer. Líka virðist það undarlegt, að þeir hinir sömu skuli vilja fara lánaleiðina, sem þó eftir reynslu síðastliðins árs virðist með öllu ófær, vegna þess að hún er blátt áfram glæfraleg, þar sem ekki er hægt að setja neinar skorður við því, að stjórn, sem annars fer gálauslega fram, kynni ekki að beita gerræði eða rasa fyrir ráð fram. Frá háttv. 1. þm. G. K. (B. K.) kom fram sá dómur um lánaleiðina við fyrri umræður málsins, að það væri landssjóður einn, sem ætti að lána; bankarnir mundu neita um harðærislán, þar eð þeir mættu ekki lána nema gegn vissri endurborgun. Þetta síðara atriði er að vísu alveg rjett. En hver getur sagt, að lán þessi yrðu ekki endurborguð? Þvert á móti tel jeg það víst, að sveitarfjelögin endurborgi harðærislán sín, svo framarlega sem þau flosna ekki upp með öllu. Og það eru ekki nema allra stærstu hörmungar, sem leggja heil sveitarfjelög í eyði, naumast annað en sandur og sjór, sem koma þeim í kalda kol um tíma eða eilífð. Þess vegna lít jeg svo á, að bankarnir geti lánað sveitarfjelögunum, enda þótt hallæri sje. Þar standa að veði allir hreppsbúar og eignir þeirra. Mín skoðun er því sú, að það sjeu bankarnir, sem fyrst og fremst eiga að hlaupa undir bagga með sveitar- og sýslufjelögum, en hitt er annað mál, hvort þeir hafa fje til þess á reiðum höndum.

Fjármálaráðherra (S. E.) Jeg vil að eins lýsa yfir því, að jeg fellst á skilning háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv) á 1. gr. frv.

Framsm. minni hl. (Jörundur Brynjólfsson) Það hefir nú verið farið nokkrum orðum um brtt. þær, sem fram hafa komið við frv. þetta; þar á meðal hefir hæstv. forsætisráðh. minst á brtt. mína. En um hana er það að segja, að jeg mundi ekki hafa borið hana fram, ef jeg hefði haft nokkra von um, að sjerstakar ráðstafanir yrðu gerðar til þess að ljetta undir með atvinnuvegunum. Það, sem fyrir mjer vakti með brtt., var það að styðja þennan atvinnuveg tel jeg, að það muni vera helsta og besta bjargráðið. En sje það nú í ráði og fullvíst, að stjórninni verði veittar heimildir til slíkra framkvæmda, þá get jeg látið mig það litlu skifta, hver afdrif þessarar brtt. verða, en auðvitað í trausti þess, að þessu líkar ráðstafanir verði gerðar. Jeg átti alls ekki við það með brtt., að stjórnin ætti að gegna fjárbeiðnum í hverju einstöku tilfelli, heldur að eins þar, sem brýn þörf væri. Og þess þykist jeg fullviss, að með nokkurri eftirgrenslun hefði það verið vinnandi vegur að fá fullvissu um það, hvar slík þörf væri fyrir hendi. Þá vildi jeg gera athugasemdir nokkrar við ræðu háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J.). Hann talaði um orð þau, sem jeg ljet falla við 2. umr. málsins, og gætti þar misskilnings ekki alllítils hjá honum. Jeg talaði þá um það, hve mikilsvert það væri að hjálpa mönnum til að halda sínu, bústofni og öðrum eignum. Jeg tók til dæmis mann, sem ætti 50 ær, hve mikið það væri hyggilegra að hjálpa honum til þess að halda þeim heldur en að láta hann farga þeim sjer til framfæris og hjálpa honum fyrst, er hann hefði eytt þeim, og hefði það dæmi átt að vera fullljóst öllum sveitamönnum, bæði þeim, sem eiga hjer sæti, og öðrum. Nú skal jeg minnast á sama dæmið aftur, til frekari skýringar. Jeg tek aftur til dæmis mann, sem á 50 ær. Eftir fjárverði nú mundu þær seljast á 30 krónur hver. Fargi maðurinn nú ánum, mundi andvirði þeirra nema 1.500 krónum. Þurfi nú maðurinn að farga ánum, sjer og sínum til framfæris, hefir bústofn hans rýrnað um þessar 1.500 krónur En setjum nú svo, að maðurinn tæki 1.500 króna lán, til þess að lifa af; skuld hans með vöxtum væri þá 1.590 krónur (vextir reiknaðir 6%); maðurinn hjeldi þá auðvitað ánum. Jeg reikna honum fyrir vanhöldum og öllum kostnaði ullina alla og helming dilkanna, og hygg jeg, að allir geti fallist á, að fyrir kostnaði er þá vel í lagt. Eftir verða þá 25 dilkar, sem reikna má hvern á 18 krónur. Það verða samtals 450 krónur. Ágóðinn verður því 360 krónur á ári. Maðurinn gæti því greitt skuld sína á hjer um bil 4 árum og ætti bústofn sinn (eða þessa 50 ær) óskertan. Þetta dæmi er einföld sönnun þess, hversu miklu betra það er að hjálpa mönnum til þess að halda bústofni sínum en farga honum sjer til lífs, sem aldrei er annað en aumasta neyðarúrræði. Hv. þm. (Þór. J.) gat þess, að 5 kr. tillagið hrykki skamt, og það veit jeg vel, en það er nú áskilið, að sveitar- eða bæjarfjelagið leggi fram 10 krónur fyrir hvern íbúa í hjeraðinu, á móti 5 króna tillagi landssjóðs. Sje nú gert ráð fyrir, að 1/4 íbúa í hjeraði þarfnist hjálpar, verður hjálpin, sem veitt er úr landssjóði, 20 krónur á mann. Þar við bætast svo 40 krónur, sem koma eiga úr sveitar- eða bæjarsjóði. Fimm manna fjölskylda fær þá t. d. 300 krónur, og verður það að teljast talsverður stuðningur. Og sje nú litið til dæmisins, sem jeg nefndi áðan, sjest það, að þeim manni mundi veitast það auðveldara að endurgreiða álíka skuld á 4-5 árum, ef hann gæti haldið bústofni sínum, heldur en að farga af honum í stórbaga, sjer til framfærslu. Þetta vildi jeg sýnt hafa með ummælum mínum, og vona jeg nú, að hv.þm. skiljist, hvað jeg átti við, sem var að eins það að sýna fram á, hversu miklu betur sá maður væri settur, sem gæti haldið bústofni sínum, bæði sjer til bjargar og til endurgreiðslu á dýrtíðarlánum, heldur en hinn, sem verður að farga honum sjer til framfæris. Og þá ætti líkt dæmi ekki síður heima um sjávarútveginn, þar sem arðurinn er bæði meiri og fljótteknari.

Björn R. Stefánsson Það er nú sitthvað búið að finna að brtt. á þgskj. 136. En háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir svarað því flestu, svo að jeg get verið stuttorður. En það var sjerstaklega 1. þm. Húnv. (Þór. J.), sem jeg vildi minnast á. Mjer þótti hann leggja miður góðgjarnlegan skilning í þau orð mín, að sama væri, hvort landssjóður ljeti peningana að láni eða gjöf. Aðaláhersluna lagði jeg á það, að landssjóði væri best að þurfa sem minst að láta af hendi, meðan fjárhagurinn er svo þröngur, og jeg held fast við það, að hann megi ekki nú þegar tefla svo á það ítrasta með lánstraust sitt, að hann verði einkis megnugur, ef enn meir kreppir að almenningi. En við því verðum við að vera búnir, að það geti komið fyrir. Enn þá er ekki fyrirsjáanlegt, hve nær þessum mikla ófriði lýkur og þeirri dýrtíð og atvinnuspjöllum, sem af honum stafur. Þá sagði sami hv.þm. (Þór. J.), að styrkurinn væri hverfandi lítill, mundi naumast endast lengur til lífsviðurhalds en í tvær vikur. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) hefir þegar leiðrjett þann misskilning, en jeg vil þó leyfa mjer að skýra þetta dálítið nánar. Setjum svo, að styrk þessum sje varið til þess að styrkja þá, sem í neyð eru komnir, og gerum ráð fyrir, að það sje tíundi hver maður; frekari neyð gerir maður ekki að svo stöddu ráð fyrir. Nú er til þess ætlast, að styrkurinn sje 25 krónur á hvern mann, eftir brtt. okkar. Þá verða það 250 krónur, sem sá tíundi hver fær, sem í neyð ratar. Sex manna fjölskylda mundi þá fá 1.500 krónur, og getur það alls ekki talist svo hverfandi lítil hjálp, eins og háttv.þm. (Þór. J.) hjelt fram. Þótt svo færi, að hver fimti maðar yrði hjálpar þurfi, þá væru þó 750 krónur á 6 manna heimili að meðaltali. Meira held jeg að við getum tæplega í bili, enda get jeg ekki fallist á, að það sje mjög óveruleg hjálp. Þá tók sami hv.þm. (Þór. J.) það fram, að að eins hin vel stæðu sveitarfjelög mundu fá styrk þennan, því að hin gætu ekki fengið lán. Um það atriði get jeg vísað til orða minna áður, þar sem jeg benti á stórgróðamennina sem tekjulind fyrir sveitarfjelögin. Jeg benti á það, að jeg ætlaðist til þess, að mikið af þeim styrk, sem ætlaður væri til þess að hjálpa þeim, sem verst væru staddir, væri fenginn með auknum útsvörum á gróðamennina. Þeir væru flestir í bæjum og þorpum, en þar væru líka mestar líkur til þess, að þyrfti að veita almenna hjálp. Jeg geng því alls ekki út frá því, að sveitarfjelögin þyrftu að sækja alt þetta fje í bankana, - í sumum tilfellum kann ske mjög lítið eða ekkert. Sami hv.þm. (Þór.J.) vill jafnvel ganga svo langt, að taka allan gróða af þeim, sem grætt hafa á þessum árum, og þegar búið er að gera það, minkar það, sem þarf að taka frá bönkunum. Sumir eru nú að vísu ekki trúaðir á það, að bankarnir mundu nokkuð lána, og efast enda um, að þeir geti lánað mikið, því að þótt þeir hati mikið fje í veltunni, þá hafa þeir að öllum líkindum fjeð gangandi eða fast í ýmsum atvinnufyrirtækjum. En ef veruleg neyð kemur, sem búast má við, ef atvinnuvegir leggjast í kalda kol býst jeg við, að peningar safnist fyrir hjá bönkunum og að þeir vilji þá heldur láta þá til sveitarfjelaganna heldur en að liggja með þá vaxtalausa, þar sem jeg ekki get talið hættulegt að lána þeim sveitarfjelögum, nema í þeim fáu og einstöku tilfellum, sem háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) nefndi, að um fullkomna auðn væri að ræða. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) hneykslaðist á því, sem jeg sagði í fyrri ræðu minni um það, að fyrsta skylda okkar væri að forða landssjóði frá útgjöldum, þar sem fyrsta skylda hans væri einmitt að bjarga sveitarfjelögunum; en jeg held, að jeg hafi tekið það fram, að það yrði að fara eins sparlega með getu hans og unt væri. Þá furðaði mig á því, að hann skyldi fara að bera blak af stórgróðamönnunum, því að hann benti á, að þeir hefðu í fleiri horn að líta en að borga til bæjanna; jeg átti satt að segja ekki von á því, að þeir - stórgróðamennirnir - fengju málsvara úr þeirri átt. Um till.háttv. 2. þm. Eyf. (E. Árna.) er það að segja, að þar sem hann vill hafa ársfrest á borguninni, þá gerir það hana óhæfa til þess, að jeg geti fylgt henni. Ef það hefðu að eins verið 3- 4 mánuðir, þá hefði það verið annað mál, en landssjóður hefir sett svo mikið fast, að hann getur víst ekki meira. Um till.háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) er það að segja, að heyskapurinn gerir það ómögulegt, að jeg geti fylgt henni. Jeg vil ekki gera ráð fyrir því, að til atvinnuskorts komi á þeim tíma, sem hægt er að stunda heyskap, því að þá væri sú neyð í landi, sem landssjóði væri um megn að bæta úr.

Pjetur Þórðarson Jeg þykist hafa ástæðu til þess, mörgum öðrum fremur, að gera grein fyrir atkvæði mínu, þótt ekki væri nema af þeirri ástæðu, að segja mætti, að við 2. umr. væri það atkvæði mitt, sem olli því, að frumv. gekk þá fram, af því að jeg var sá eini af þeim, sem greiddu atkvæði með brtt.háttv. meiri hl. bjargráðanefndar, en að þeim föllnum með stjórnarfrv. Jeg vona, að frv. fái nú meira fylgi, jafnvel hvernig sem fer um þær brtt., sem nú liggja fyrir. Ástæðan til þess, að jeg tók heldur það ráð að greiða atkvæði með frv., var sú, að jeg vildi ekki missa 8. gr. Mjer fanst svo vera komið þessu máli í meðferð þessarar háttv. deildar, að virðing hennar mundi að litlu vaxa við það að láta málið niður falla við svo búið, og reyndar hvernig sem með það verður farið, en þó sjerstaklega af því, að það var haldið svo á þessu máli í fyrra hjer á þinginu, að samþykt voru lög þau, sem nú gilda, og öllum virðist koma saman um að ekki geti orðið framkvæmd samkvæmt tilgangi sínum. En sem sagt ætla jeg mjer ekki að fara að ræða brtt. þær, sem hjer eru fyrir hendi, því að það er orðið nógu þvælt mál, mundi ekki bæta úr skák, þótt jeg gerði það, heldur mun jeg sýna það við atkvgr., hvernig jeg lít á þær En úr því að lánaheimildir og nauðsynleg takmörkun þeirra gat nú eigi komist að, til hjálpar í væntanlegri neyð, tek jeg heldur þann kostinn, þótt hann sje ekki góður, að greiða atkvæði með frumvarpinu, svo fremi að því verði ekki breytt mjög mikið, áður en það kemst út úr þessari háttv. deild, heldur en að verða þess valdandi, að 8. gr. fái ekki að standa.

Sigurður Sigurðsson Vegna þess, að tveir háttv.þm. virðast hafa lagt sig nokkuð í framkróka um það, að mæla á móti till. minni á þgskj. 133, neyðist jeg til þess að segja nokkur orð. Háttv. þm. V.-Sk. (G. Sv.) hafði mikið að athuga við till.; meðal annars vildi hann, að hefði staðið í henni vatnsveitufyrirtæki, í staðinn fyrir áveitufyrirtæki. Þetta er það eina, sem jeg get talið að vissu leyti rjettmætt í aðfinningum hans, en í sjálfu sjer gerir ekkert til, hvort þar stendur vatnsveitufyrirtæki eða áveitufyrirtæki. En hin athugasemdin, að þar hefði heldur átt að standa minni áveitufyrirtæki heldur en meiri, nær ekki nokkurri átt. Setjum svo, að það vanti atvinnu fyrir marga menn, þegar kemur fram í október í haust - segjum 100-200 menn - þá er það ljóst, að miða verður við stórfyrirtæki. Hitt segir sig sjálft, að ekki þurfi að taka þau öll fyrir í einu, heldur nokkurn hluta þeirra, eftir því sem um semur við hlutaðeigendur. Svo segir háttv.þm. (G. Sv.), að það megi ekki byrja á neinu, nema því að eins, að alt verkið sje framkvæmt, og það á skömmum tíma. Við það er nú í fyrsta lagi það að athuga, að þótt stjórnin semdi við áveitunefndina um nokkurn hluta verksins til dýrtíðarvinnu og notaði það næsta haust, eða 1919, og svo skyldi ófriðnum linna, þá eru miklar líkur til, að verkinu yrði haldið áfram, eða þeim hluta verksins, sem stjórnin hefir ekki tekið að sjer. Það mundu hlutaðeigendur gera sjálfir. Að öðru leyti er það mesta fjarstæða, að ekki megi taka nokkurn hluta af verkinu þegar í haust, þó að hinn hlutinn bíði um sinn. Háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) hjelt því fram, að heimild fyrir stjórnina til þess að taka slík verk sem þetta að sjer felist í ákvæðum 6. gr. frv., eins og hún er orðuð nú, þar sem minst er á, að stjórnin hafi heimild til að verja fje til atvinnubóta, er að framleiðslu lúta, og er jeg honum samdóma um það. En háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) vildi ekki kannast við það og sagði, að hann legði að minsta kosti ekki þann skilning í greinina. En hann er faðir að henni, eins og hún er nú orðuð. Þess vegna finst mjer miklu meiri ástæða til að samþykkja mína brtt., þar sem hún skilgreinir, hvað átt sje við með henni, og heimilar stjórninni að ráðast í slík verk, ef nauðsyn krefur. Hins vegar skal jeg geta þess, þó að orð 6. gr. geti að sjálfsögðu átt við áveitufyrirtæki, að þá er á það að líta, að stjórnin virðist halda því fram, og hefir haldið því fram, að erfitt sje yfir höfuð að ráðstafa atvinnulausu fólki í vinnu nokkuð lengra í burtu. Vitanlega nær þetta ekki nokkurri átt, enda er það engin frágangssök að ráðstafa fólki í vinnu upp í Borgarfjörð eða austur í Árnessýslu. En það er eins og stjórnin álíti, að ekki geti komið til mála að ráðstafa fólki í vinnu annarsstaðar en hjer rjett hjá Reykjavík. Hefi jeg þá ástæðu til að ætla, að hún hafi í huga Hafnarfjarðarveginn, sem byrjað er á, en aldrei skyldi verið hafa. Hitt segir sig sjálft, að það styður meir að framleiðslu að vinna að áveitufyrirtækjum en vegagerð, jafnvel þótt alveg bráðliggi á þeim, en því er ekki að heilsa með Hafnarfjarðarveginn. Jeg skal ekki fara langt út í það, sem háttv. samþingismaður minn (E. A.) var að tala um heyskap. Það er nú svo, að ef óþurkar ganga, þá myndu þeir ekki sneiða hjá þessum dýrtíðarheyskap stjórnarinnar; við getum sagt það t. d., að í haust gerði frost, sem tók fyrir vinnu og gerði það að verkum, að miklu minna vanst í dýrtíðarvinnunni. Þessu og öðru eins verða menn að taka með jafnaðargeði, og hittir það auðvitað alveg eins dýrtíðarráðstafanir stjórnarinnar eins og einstakra manna störf. En þessi hugmynd, með heyskapinn, er langt frá því að vera fráleit. Jeg vil meira að segja halda því fram, að það væri ekkert að því, þótt stjórnin, án þess að aðkallandi neyð væri, rjeði atvinnulausa menn til heyskapar upp í Borgarfjörð, Mosfellsheiði eða austur í Ölfus, hlæði þar upp að heyinu eða flytti það þegar hingað til Reykjavikur og geymdi það hjer. Jeg sýndi fram á það við 2. umr. þessa máls, að slíkur heyforði myndi koma sjer vel, jafnvel á næsta vori. Þetta er áreiðanlega engin fjarstæða, og jeg veit ekki, á hverju er nauðsyn, ef ekki á því að afla heyja næsta sumar, eins og föng eru á. Jeg hefi nú sýnt fram á það, að till. mín á þgskj. 133 er rjettmæt og gerir það að verkum, að stjórnin getur ráðist í áveitufyrirtæki til dýrtíðarráðstafana, ef þörf gerist. Hún er því nauðsynleg, eins og á stendur, en jeg vil minna á það, að „ekki tekur til nema þurfi“.

Þórarinn Jónsson Hæstv. fjármálaráðherra (S. E.) gat þess, að jeg hefði misskilið ákvæði 1. gr. frv., sem sje það, að sveitarfjelögin mættu ekki verja meiru en 15 krónum á mann til dýrtíðarhjálpar, og að hann hefði tekið það fram við 2. umr. Það getur verið, að það sje svo, og að 5. gr. eigi að sýna það, að meiru megi jafna niður án leyfis sýslunefndar. En það er óþarfi að hafa lög svo óljós. Þess vegna tók jeg það fram, að óviðkunnanlegt væri, að sveitarfjelögin þyrftu að leita að „motiv“-inu til þess hjer í umr. Þá gat hæstv. fjármálaráðherra um það, að þau sveitarfjelög, sem svo illa væru komin, að þau gæti enga björg sjer veitt, og ef sýslufjelögin gætu ekki heldur hjálpað, þá væri ekki annað að leita en til landssjóðs. Jú, einmitt það, þessi lög eiga ekki við þau sveitarfjelög, sem eru í neyð, og eftir þessum orðum hæstv. ráðherra hefir það verið meiningin, að þau ættu að verða út undan, því að þau kæmu til landssjóðs þegar þau gætu ekki annað. En þá er ekki verið að hjálpa þeim, sem þurfa, með þessu frv. Þá nefndi háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) þann misskilning hjá mjer, að jeg leyfði mjer að reikna með þeirri aðferð, að ekki kæmu nema 5 kr. á styrkþurfa, en það yrðu aldrei allir í sveitinni. Jú, það getur vel komið fyrir, að sveitarmenn sjeu allir svo jafnilla staddir. Og með þessari aðferð hefir verið reiknað bæði hjá stjórn og bjargráðanefnd. En hvers vegna jeg mætti ekki hafa sömu aðferð, nefndi háttv.þm. (G. Sv.) ekki. í sambandi við það sagði hann, að það gæti verið, að það væru ekki nema 2-3 menn í sveitarfjelaginu, sem þyrftu styrks með. En hvernig ættu sveitarstjórnir að sýna það, ef það er ekki meiningin, að stjórnin skuli gera sig ánægða með hvað eitt, sem sveitarstjórnir setja á reikningana? Þess vegna er það vitanlegt, að þetta kemur ekki öðrum að gagni en þeim, sem alls ekki þurfa þess með.  (B. St.: Stjórnarráðið úrskurðar reikningana)  . Sýslunefndir úrskurða nú sveitarsjóðsreikninga. En þó að stjórnarráðið líti á reikningana, þá er hægurinn hjá fyrir sveitarstjórnir að koma þessu svo fyrir, að það sje til einhverra þeirra ráðstafana, sem margar geta verið, er lúta að dýrtíðinni. Þá gat háttv.þm. (G. Sv.) þess, að sú lánveitingaleið, sem þingið tók í fyrra, hefði verið fordæmd, en sú leið var vitanlega tekin til þess, að lánin gætu bjargað mönnum frá neyð, eða fyrirbygt hana. Og þó að lánskjörin væru fordæmd, þarf leiðin ekki að vera það. Háttv. 1. þm. Reykv. (J. B.) tók það fram, þegar öll rök voru þrotin fyrir því, að þessi litli styrkur gæti nokkuð bjargað, að þá gætu menn tekið lán. Já, það er nú svo, en þegar landsstjórnin heyrir lán nefnd, þá hrekkur hún við, og bankastjórnirnar líka, enda er það fullkomlega upplýst, að sú leið er alveg lokuð þegar í neyð er komið. Það skilja allir, nema hv. 1. þm. Reykv. (J. B.). Og svo kom háttv. 2. þm. S.-M. (B. St.) með enn þá eina leið, nefnilega að leggja skatta á efnamennina. En það átti að gerast áður en búið væri að tæma gjaldþol sveitanna og löngu áður en landssjóður þurfti að leggja til einn einasta eyri, og hann á ekki að leggja fram fje, nema því að eins, að þörf sje fyrir það. Jeg skal nú. láta háttv.þm. (B. St.) um að koma þessu saman og skýra það fyrir deildinni. En líklega erum við orðnir eitthvað á eftir tímanum með þær ráðstafanir, sem hann vildi láta lúta hjer að. En ekkert af því, sem fram hefir verið tekið, hrekur það, að sá styrkur, sem ákveðinn er í frv., kemur þar niður, sem hans er síst þörf.

Fjármálaráðherra (S. E): Það er að eins örstutt athugasemd, út af ræðu háttv. 1. þm. Húnv. (Þór. J ). Jeg ætla að svara háttv.þm. (Þór. J.) með litlu dæmi. Hugsum okkur hrepp, sem 300 íbúar eru í. Ef sá hreppur leggur 10 krónur á mann, þá fengi hann 1.500 krónur frá landssjóði. Setjum svo, að það væri hluti hreppsbúa, sem þyrfti styrksins með. Þá kæmu 1.500 krónur frá landssjóði og 3.000 krónur frá hreppnum til úthlutunar meðal 30 manna. Jeg get nú ímyndað mjer, að þetta myndi þykja góður styrkur handa þessum fáu mönnum. Það er vitanlega ekki búist við því, að þetta fari til allra jafnt, heldur að eins til þeirra, sem verst eru staddir. Háttv. þm. (Þór. J.) sagði, að þegar fyrst var verið að ræða um till.háttv. meiri hl. nefndarinnar, hefði verið reiknað með þessari upphæð á hvern mann. Já, þegar öll upphæðin er gerð upp, er reiknað með því, en það þýddi auðvitað ekki, að hver einasti maður í sveitarfjelaginu fengi styrk, heldur að þessi upphæð skiftist á milli þeirra fáu manna í sveitarfjelaginu, sem styrks þurfa, og þá sjest það, um hversu drjúga hjálp getur orðið að ræða.

Einar Árnason Jeg skal vera stuttorður. Það eru nú ekki færri en 7-8 háttv.þm., sem hafa gert brtt. mínum þann heiður, að gera þær að umræðuefni. Það gleður mig, að þeim hefir þótt svo mikils við þurfa, til þess að koma þeim fyrir kattarnef, því að allir hafa þeir viljað þær feigar, nema helst háttv. 2. þm. Árn. (E. A.), en dálítið fanst mjer hann kippast óþarflega við út af orðum, er fjellu hjá mjer áðan og hann tók sem einhverja vörn fyrir stjórnina. En í fátinu, sem á hann kom, misskildi hann mig algerlega. Orð mín gáfu alls ekkert tilefni til þeirra ummæla, sem hann hafði í minn garð. Hins vegar kemur mjer það ekkert undarlega fyrir, þótt honum þyki kynlegt, að jeg skuli ekki selja sannfæringu mína, ef því er svo varið, að hann ætli sjer að greiða atkv. á móti frv. af þeirri ástæðu einni, að það er frá stjórninni. Jeg þarf ekki að eyða mörgum orðum um ræðu háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.), því að það, sem hann hafði á móti till., voru 4-5 þm. búnir að segja á undan honum. Og þar sem hann hafði ekki neitt nýtt til brunns að bera í þessu máli, þá hefði hann vel getað sparað sjálfum sjer ómak og deildinni leiðindi.

Einar Arnórsson Því hefir verið slegið föstu, að að gefnu tilefni bæri að skilja orðin „venjuleg útgjöld“ í 1. gr. frv. þannig, að ekki væri átt við aukaútsvör eða aðrar tekjur sveitarfjelagsins, heldur sjerstaka útgjaldategund, og get jeg felt mig vel við þá skýringu, og ákvæðin í 6. gr. útiloka engan veginn þetta, en í 5. gr. er komist svo að orði, að orkað getur tvímælis, hvort rjett sje. En þó finst mjer, að þrátt fyrir ákvæði 5. gr. þurfi þessi skilningur ekki að fara í bága við þau, því að það getur staðið svo á, að í hreppnum sjeu hverfandi lítil aukaútsvör. Jeg vil taka það fram, í sambandi við viðaukatill. háttv. samþingismanns míns (S. S.), að jeg get ekki fallist á, að skilningur háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sje rjettur. Mjer skilst fyrst og fremst, að það sje í „beinar þarfir framleiðslunnar“ að veita vatni á engjar, svo að betur spretti. Og þótt háttv.þm. V.-Sk. (G. Sv.) sje faðir till., þá álít jeg, að stjórnin sje ekki fremur bundin við hans skilning á málinu heldur en hvers annars þm.

Frsm. (Sigurður Sigurðsson) Bjargráðanefndin hefir leyft sjer að bera fram þessa till. Ástæðan til þess er fyrst og fremst skýrsla frá Þorkeli Clementz, sem hefir legið fyrir bjargráðanefnd, og ræðir um mómál, vinslu kola úr mó o. fl. En þetta mál er þannig til orðið, að Clementz fór utan í vetur, sumpart af eigin hvötum og að nokkru leyti með styrk frá landssjóði; fjekk hann til þeirrar ferðar 2.000 kr. styrk af opinberu fje Tilgangur ferðarinnar var sá, að rannsaka móiðnað á Norðurlöndum í ýmsum greinum. Þegar hann kom heim, skrifaði hann þessa skýrslu, sem jeg gat um áðan; hefir verið getið um hana í blöðum og lokið lofsorði á. Hann skýrir svo frá, að hann hafi í þessari ferð sinni sjerstaklega rannsakað nýjustu og fullkomnustu aðferðir við mómjölsgerð, mótöflugerð, mókoksgerð, mógasgerð og loks votkolun. Lýsir hann nokkru nánar hverri aðferðinni fyrir sig, en sjerstaklega er það síðasta aðferðin, sem hann leggur mesta áherslu á og telur líklegasta til að geta komið að notum hjer á landi, ef um móvinslu er að ræða. Með þessari skýrslu sinni hefir hann aðallega bent á tvent, sem hann hyggur að hjer geti komið að notum, og fengið upplýsingar um það. Í fyrsta lagi bendir hann á ýmsar vjelar - og hefir hann sýnishorn af þeim - til flýtisauka og vinnusparnaðar, svo sem við upptöku á mó og fleira. Í öðru lagi, og er það aðalatriðið fyrir honum, að komið geti til mála að setja upp fullkomna móeltistöð eða móvinslustöð í stórum stíl, með svo nefndri Laval aðferð eða votkolun Það er sú aðferð, sem hann leggur sjerstaklega áherslu á og telur að hjer geti átt við. Þessi aðferð, Lavals aðferðin, er í stuttu máli í því fólgin, að skila mónum saman pressuðum og þurrum, þegar umferðinni er lokið. En það, sem hjer kemur þá fyrst til greina, í sambandi við þessa hugmynd um móvinslu í stórum stíl, er það, hvort hjer sje mór á svo stóru svæði og svo góður, að tiltök sjeu að reisa slíka verksmiðju. Það, sem till. fer fram á, er ekki annað en það, að þetta atriði sje nákvæmlega rannsakað. Það segir sig sjálft, að slík rannsókn verður að fara fram á undan öðrum undirbúningi í þessu máli, því að á henni grundvallast í rauninni alt annað. Till. fer fram á, að landsstjórninni heimilist að gera slíka rannsókn og leggja fram fje til þess En þegar um þetta er að ræða, þá vil jeg benda á, að ekki koma til tals til athugunar nema vissir staðir á landinu. Slíkur móiðnaður verður að vera í námunda við hentugan hafnarstað, þar sem hægt er að koma hinum þurra mó frá sjer og senda hann þangað, sem markaður er fyrir hann. Og þegar á það er litið, að þörfin fyrir slíkan iðnað mundi helst vera í stærri bæjum, allra helst í Reykjavík, liggur það í hlutarins eðli, að slík stöð þyrfti að vera hjer í nánd. Með þetta fyrir augum hefir nefndin sett í till., að þessi rannsókn verði framkvæmd með tilliti til mómýra hjer í grend eða við Faxaflóa. Það eru ýmsir staðir hjer, sem komið geta til greina, og skal jeg þá sjerstaklega nefna mómýrarnar nálægt Borgarnesi og við Búðir á Snæfellsnesi. Ekki mundi heldur frágangssök að athuga staði til slíkrar móvinslu á Vestfjörðum; þar eru hafnir góðar og mórinn ágætur. Álítur nefndin því, að slík rannsókn geti náð þangað. En svo er fleira, sem kemur til greina þegar um stofnun slíkrar móiðnaðarverksmiðju er að ræða. Menn hugsa sjer hana í stórum stíl, með fullkomnum tækjum og vjelurn, sem reknar væru með einhverjum krafti, og kemur þá til greina annaðhvort rafmagn eða að mórinn sjálfur væri notaður til kraftframleiðslu En það hefir sína ókosti að þurfa að nota móinn, sem unninn er, vegna þess, að það ódrýgir mjög framleiðsluna. Hitt lægi nær, að setja slíka móvinslustöð í samband við vatnsafl og reka hana með rafmagnskrafti, og þess vegna verður rannsóknin að taka sjerstakt tillit til þeirra staða, þar sem auðið væri að setja slíka verksmiðju upp í sambandi við rafmagnsstöð. Það skilja víst allir, svo að jeg skal ekki fjölyrða um það, að slík móvinsla, sem hjer er um að ræða, mundi koma að mjög miklu gagni hjer á landi, ef auðið yrði að koma henni á fót, en fyrsta spurningin er þó það, hvort mór landsins sje til þess fallinn að vinna úr honum með Lavals-aðferðinni. Þorkell Clementz og fleiri, sem hafa rannsakað hann, telja, að mórinn sje mjög öskumikill; bæði sje innan um lögin aska frá gömlum eldgosum, og sjálfur sje hann mjög öskuborinn. Þetta er svo mikill galli, að mörg sýnishorn, sem rannsökuð hafa verið, sýna það, að þau eru með öllu óhæf til móvinslu á þennan hátt, og er það mjög leitt og óhagkvæmt, að mórinn, einmitt hjerna í kring um Reykjavík, skuli hafa þennan mikla ókost. Það má telja áreiðanlegt, að ef mórinn er svo mjög öskuborinn, þá sje það illkleift og um of kostnaðarsamt að vinna úr honum með Lavals-aðferðinni, og því verður nákvæm rannsókn að fara fram áður en hægt er að hugsa um móvinslu hjer á landi í stórum stíl. Þetta er nefndinni ljóst, og þess vegna leggur hún til, að slík rannsókn verði framkvæmd. Verði þessi till. samþykt, liggur það í hlutarins eðli, að stjórnin á að annast um, að þessi rannsókn fari fram. Nefndin hefir ekki gert neina áætlun um, hvað þessi rannsókn muni kosta, en með tilliti til þess, að hún hlýtur að miðast við ákveðna staði hjer á landi og ekki mjög langt frá Reykjavík, mætti ætla, að hún þyrfti ekki að kosta mjög mikið; jeg hefi hugsað mjer svona 3-4.000 krónur, en þetta segi jeg nú á mína ábyrgð. En mjer finst sjálfsagt að kosta til þeirrar rannsóknar. Jeg skal svo ekki fara frekar út í till. að sinni. Við hana er komin brtt. á þgskj, 131, frá háttv.þm. Dala. (B. J.); hún er í mörgum liðum, og kennir þar margra grasa. En jeg skal geta þess, að það er annar maður úr nefndinni, ritari nefndarinnar, sem tekið hefir að sjer að fara nokkrum orðum um þá tillögu.

Forsætisráðherra (J. M.) Mjer þykir rjett að gera nokkrar athugasemdir út af till., af því að atvinnumálaráðherra er ekki við. Jeg kynti mjer mál þetta nokkuð við dvöl mína erlendis síðast. Talaði jeg þá við þann mann í Svíþjóð, sem einna mest hefir við mómýrarannsóknir fengist þar og einna mest hefir með þau mál að sýsla þar. Fjekk jeg hjá honum skýrslur um þetta mál, sem jeg álít að geti komið að góðu haldi við athugun þess hjer í þinginu. Þessar skýrslur afhenti jeg atvinnumálaskrifstofunni, og svo hefir hún verið afhent verkfræðingi landsins, og býst jeg við, að nefndin hafi borið sig saman við hann. Jeg tel rjett að benda á það, að aðferð sú til móvinslu, sem sennilega er hjer höfð fyrir augum, er bundin einkarjetti fjelags eins. Í Svíþjóð var nýlega stofnað fjelag með 7 milj. kr. veltufje, og í ráði var að stofna annað í Danmörku, og eru þau í sambandi innbyrðis.  (S. S.: Tillagan fer ekki fram á það)  . Það er ekki til neins að rannsaka nánara skilyrði fyrir móvinslu með þessum hætti, nema í sambandi við þessi fjelög. En það má vel athuga málið, og hinn sænski maður, er jeg nefndi áðan, var fús til að útvega hingað verkfræðing til þess að rannsaka mómýrar hjer. Maðurinn átti að fást með góðum kjörum, en varla mundi samt unt að gera miklar rannsóknir fyrir 3.000 kr. Þessar rannsóknir mundu samt aðallega miða að því, að komast að einhverri niðurstöðu um mómagn hjer á landi. Jeg býst við, að nefndinni sje kunnugt um það, að fyrir nokkrum árum var hjer verkfræðingur frá útlendu fjelagi við slíka rannsókn. Þessi maður fór víða um land og komst að þeirri niðurstöðu, að mórinn hjer við Reykjavík og í næstu sveitum er ekki sem best fallinn til móvinslu í stórum stíl. Á Kjalarnesi er að sögn ein mýri með góðum skilyrðum, að öðru leyti en því, að hún er heldur lítil. Í Skagafirði þóttu skilyrðin ekki góð. Einasti staðurinn, sem hann taldi vera líklegan til þess, að hægt væri að setja þar á stofn mókolavinslu í stórum stíl, var á Snæfellsnesi, því að þar var bæði mikill og góður mór. Mórinn sjálfur er sagður víða óhentugur til slíkrar vinslu. Jeg vildi að eins skjóta þessu fram til þess að sýna, að ýmsar upplýsingar eru til um málið, sem nefndin hefir ekki aflað sjer eða náð í. Hvað verkfærunum viðvíkur, efa jeg, að auðvelt sje að fá þau nú.  (S. S.: Hve nær ferðaðist þessi verkfræðingur hjer?)  . Það var fyrir nokkrum árum, en jeg get ekki sagt upp á ár hve nær það var, því að jeg hefi fengið svo óljósar upplýsingar.  (P. Þ.: Það var 1911-12)  .

Bjarni Jónsson Jeg byrja á því, svo að eigi gleymist, að mjer láðist að gera tillögu um að breyta fyrirsögn tillögunnar. En þetta þarf eigi að saka, þótt till. færi til 2. umr. með hjáleitri fyrirsögn, því að þá mætti færa hana í rjett lag. Jeg heyri að komið er gorhljóð í hv. sessunaut minn (S. St.), því að hann vonar að sjer og öðrum jafnsnjöllum bjargráðafrömuðum muni takast að fella þessa tillögu mína. Jeg býst og við því sjálfur, en mun þó mæla nokkur orð fyrir henni. Og fyrirfram mun jeg leggja áherslu á það, að það verður á ábyrgð þeirra háttv.þm., sem fella till. en ekki á minni, þótt fátt verði um bjargráðaráðstafanir þessa þings. Mjög svo eðlilegt er það, að stjórnin vildi hafa þingið sjer við hlið, er ákveða skyldi um ráðstafanir til þess að tryggja líf landsmanna. Því að oss er nú þörf á allri varúð og þörf á að búa svo um, sem gera þyrfti, ef landinu væri lokað. Eins og allir vita, hefir verslun vor eigi verið frjáls frá því er ófriðurinn hófst, og hefir æ farið versnandi. Það er því engin furða, þótt stjórnin hafi óskað að hafa þingið við hlið sjer, einkum þar sem nú standa yfir samningar við aðra hlið ófriðarins. Má auðvitað segja, að þingið hafi unnið mikið afrek í bjargráðamálunum, er það hefir fyrir sitt leyti ráðið fram úr samningamálinu, heyrt málaleitanir frá báðum hliðum, hugsað þær, rætt þær og gert ályktun um þær á 1½ klukkustund. En þótt hjer væri sýndur mikill dugnaður, skjótvirkni og snarræði, ef vel var ráðið, þá er þó þörf áframhalds. Því að enn þá er samningum ólokið, og vitum vjer því eigi, hvort nokkrar vörur verða fluttar inn í landið, og eigi við hverju verði, þótt þær fáist. Það er því eigi seinna vænna að gera ráðstafanir til þess að landsfólkið geti lifað, þótt taki fyrir alla aðflutninga. En þótt úr samningum verði, og vjer fáum loforð fyrir nægilegum innflutningi, þá er eftir að tryggja aðflutning vörunnar. En það getur enginn gert. Vjer höfum eigi svo mikinn skipakost, að vjer megnum að flytja að oss miklar birgðir á skömmum tíma, heldur verðum vjer að selflytja og verja til þessum löngum tíma. Þá gæti svo farið, að önnurhvor hlið ófriðarins svifti oss skipunum, áður en vjer hefðum náð að flytja helming forðans heim. Væri því lítil forsjón í því, ef Alþingi færi heim vongott í þeirri trú, að öllu væri borgið, en veturinn kæmi yfir oss óviðbúna. Þykir jafnan seint að herklæðast þegar á hólminn er komið. Þess vegna hefi jeg leyft mjer að koma fram með till. um ýmsar sjálfsagðar ráðstafanir, sem gera þarf nú þegar. Jeg hefi flutt þessar till. sem brtt. við till. um eina sjerstaka ráðstöfun, nefnilega að rannsaka mómýrar. Jeg fer fram á það, að í einni till. sjeu talin upp þau atriði, sem nauðsynleg eru til þess að tryggja líf landsmanna. Jeg hefi gert tilraun til þess að nefna höfuðatriðin, en vel má vera, að jeg hafi gleymt einhverju, en hitt er jeg sannfærður um, að jeg hefi eigi talið neitt, sem óþarft er. Jeg vil geta þess í upphafi, að þessi till. mín hvílir á þeirri skoðun, sem jeg lýsti fyr, að nauðsyn krefji að tryggja líf landsmanna, ef illa fer. Hitt er auðvitað, að þetta felur í sjer ýms óþægindi og fyrirhöfn, sem er óþarft, ef vel gengur. En þau ófriðaröfl, sem nú eru að starfi í heiminum, minna oss ljóslega á að búast við því illa, það góða skaðar ekki. Enda væri það ill byrjun á þeirri sjálfstæðisöld, sem þessir stórhuga háttv. þingmenn ætla að láta renna upp yfir þessu landi í sumar, ef menn fjellu af hungri fyrir ráðleysi þingsins. Það er alkunna, að veðurátt er hjer svo köld og landshættir allir með þeim hætti, að gróður landsins getur ekki fætt íbúana. Verða þeir því að lifa við dýrakjöt láðs og lagar, og hefir landslýður afgang þar, sem hann selur fyrir þær fæðutegundir og aðrar nauðsynjar, er hann þarf að fá að. Má það og kalla hyggilega búið, meðan samgöngur eru í því horfi, sem orðið var fyrir styrjöldina. En þótt gróður sje eigi ríkulegri hjer en sagt var, þá grær þó margt hjer á landi, sem hafa má til þess að blanda fæðuna og gera hana margbreyttari og hollari. Og jeg er sannfærður um, að landsfólkið getur bjargast við það, sem landið gefur, ef það er notað rjett. Er það í rauninni hið æskilegasta, að svo sje ætíð, en nú er það lífsnauðsyn. Saga vor sýnir, að þetta má takast. Því að á fyrri öldum var verslun svo háttað, að lítið fluttist til næringar og eigi átti reiða sig á, að þetta litla kæmi. Þá urðu menn að lifa við það, sem landið gaf. Raunar má segja, að nú sje fleira fólk í landinu og því erfiðara að alast við afurðir landsins. En þetta er þó annars vegar ekki alveg rjett, því að á blómaöld landsins var hjer fleira fólk en nú og þó miklu minna flutt að af matvöru. Á hnignunartíma landsins var oft færra fólk en nú, en það breytir engu. Því að enginn skortur þarf að vera á þeim tegundum hjer á landi, sem hafa má til manneldis. Íslendingar hafa og frá landnámstíð lagt stund á að hagnýta sjer gróður landsins til manneldis, og hafa þeir lært margt í því efni af reynslunni. Byggrækt var allmikil hjer á landi frá því fyrsta og hjelst langt fram í aldir, að minsta kosti fram til miðrar seytjándu aldar. Og þótt hún hafi nú lagst niður, þá er ósannað, að það hafi verið fyrir þá sök, að það væri ekki tilvinnandi. Miklu nær liggur hitt, að hún hafi lagst niður af öðrum orsökum. Það má vera, að nú á tímum borgi sig lítt að rækta hjer bygg, þegar samgöngur eru í því horfi, sem kornið var fyrir heimsstyrjöldina. En á einokunartímunum hefir það vissulega borgað sig. Orsökin til þess, að hætt var, hefir vafalaust verið sú, að verslunin hefir eigi flutt þau áhöld og efni, sem nauðsynleg voru til akuryrkju. Eymd og ódugnaður gæti verið samverkandi orsök, en hitt má telja víst, að á þeim tímum hafi menn vitað, í hverju landi þeir bjuggu og reynt að hagnýta sjer alt, sem þeir vissu vaxa nýtilegt í landinu. Nú er þetta með öðrum hætti, því að svo er að sjá, sem mönnum hafi komið það mjög á óvart í vetur sem leið, að frost gætu komið á Íslandi. Ýms verk manna á síðari árum benda til þess, svo sem þá er menn fleygja ræsum í vegi svo ofarlega, að þau hljóta að frjósa nema í bestu vetrum. Þeir menn, sem muna eigi frostaveturinn 1880-81, sýnast eigi vita, hvar þeir búa, og vera einskonar útlendingar hjer á landi. En þótt framkvæmd væri þessi till. um að hagnýta sjer gróðrarríki landsins og gróðrarmáttugleika þess, þá er ekki þar með sagt, að komist verði hjá öllum aðflutningi, en með því mætti spara þann kornmat, sem er og verður í landinu, svo mikið, að vjer þyrftum eigi að taka öllum afarkostum næstu ár Safna má ýmsu og geyma hitt og þetta af þeim tegundum, sem jeg hefi nefnt í till., og þótt það sje ekki alt í stórum stíl þá hjálpar það þó alt til þess að gera matinn fjölbreyttari, og nokkurt næringargildi hafa þær allar, þótt misjafnt sje. Söl og fjörugrös má taka að mun og geyma til forða. Fjallagrösin þekkja allir, og heimulan þykir mörgum sælgæti.  (St. St.: Á ekki stjórnin að fara á berjamó?)  . Já, vel á minst, þá eru berin. Jeg heyri, að ýmsir háttv.þm. reyna að færa háð að þeirri till. En þeir ættu að vera komnir til Noregs. Þar var í hverju blaði áminning um að nota berin, og þó var jeg þar fyrir stríðið; þar voru boðin ber í hverju veitingahúsi, og Austmenn flytja árlega út ber fyrir miljónir króna. Það þarf því vel heimska menn til þess að hlæja að berjunum, enda segja menn, sem vit hafa á, að vjer myndum mega flytja út ber fyrir tugi þúsunda af krónum. Það vex sjálfkrafa, sem jeg hefi enn þá nefnt. En nú mun jeg drepa á hitt, er rækta má. - Jarðeplin þekkja allir og kunna meira og minna til jarðeplaræktar, enda hefir nýlega verið gefinn út leiðbeiningabæklingur í því efni. Enginn efi er á því, að vjer getum ræktað nægju vora af jarðeplum, jafnvel á sultartímum, þegar þau eru höfð í korns stað, og meira að segja heila skipsfarma til útflutnings. En nú má eigi bíða þess, að jarðeplaræktin smáaukist þar til þetta næst. Nei, nú verður að vinda bráðan bug að framkvæmdum, svo að vjer förum eigi á mis við jarðeplauppskeru nú í sumar. Þá kem jeg að bygginu. Það hefir verið ræktað frá landnámstíð og fram á miðja 16. öld að minsta kosti, bæði norðanlands og sunnan. Fyrir norðan hjet einn akurinn Vitazgjafi, af því að hann brást aldrei, og á Suðurlandi voru margir ágætir akrar. Björn Magnússon Olsen hefir ritað um þetta efni mjög svo ítarlega í Búnaðarritinu. Getur hann þess þar, að uppskeran í Görðum á Álftanesi hafi verið 60 tunnur af korni eftir íslensku máli, en 63.18 tn. að dönsku nútíðarmáli. Segir hann og, að uppskeran á Bessastöðum hafi eigi verið minni og þá eigi heldur að Útskálum. Ekki mundi slíkt talið ónýtt búsílag, ef aðflutningur teptist. Jeg minnist þess, að mjer var svarað því til um annað mál hjer í salnum, að „þótt vjer gætum alist við eigin fæði og hreint með því forða vorn til næsta vors, hvað yrði þá?“ Nú, þá yrði oss það fyrir sem fornmönnum, að rækta bæði bygg og aðrar nærandi jurtir. - Það má yfir höfuð að tala kalla heimsks manns hátt að sækja það um langa vegu og torfæru, sem sprottið getur úr skauti landsins sjálfs. Jeg gat þess fyr um káltegundir þær, sem till. nefnir, að þær eru ekki sjerlega næringarmiklar, en þó allar hin bestu nytjagrös. Jeg hirti þó eigi að telja allar tegundir þær, er rækta má eða safna sjálfvöxnum. T. d. nefndi jeg ekki skarfakálið, er menn söfnuðu áður og geymdu í skyri eða sýru. Jeg hefi eigi heldur nefnt íslenska kornið eða melinn, en það vex, sem menn vita, hjer austur um sandana, og má vel rækta það hvar sem er. Skaftfellingar hafa haft það til brauða, og er það vafalaust nýtanda, einkum ef jurtafæðu vantar, til þess að hafa með slátri eða fiski. Mun sá siður hafa haldist um margar aldir. Að minsta kosti telja menn, að þar hafi geymst meðferð hinna fornu Íslendinga á korni, skrýfing, þresking o. fl. Jeg kann því miður eigi deili á efnasamsetning allra þessara hluta, enda þekkja menn þá flesta. Tel jeg sjálfsagt, að stjórnin fái bestu lækna landsins til þess að gera þjóðinni matseðil, er greini, hversu alíslenskum fæðutegundum má haga svo, að vel sje. Um þarana veit jeg lítið eitt, hversu þar er efnum blandað: 1. Söl (Rhodymenia palmata): þurefni 17,45%, köfnunarefnissambönd (mest eggjahvítuefni) 15,37% af þ. e., önnur efni (mest kolvetni) 54,76% af þ. e. 2. Sjóarkræða (Gigartina mamillosa): köfnunarefnissambönd 22,75% af þ. e., önnur efni (mest kolvetni) 54,83% af þ. e. 3. Purpurahimna (Porphyn umbilicali): köfnunarefnissambönd 27,80% af þ. e , önnur efni 51,99%. (Samkvæmt rannsókn Ásgeirs Torfasonar). Þessar tegundir eru þannig fyrirtaks næring, einkum þar sem meltanleiki köfnunarefnissambanda er mikill (Porphyn 73,0%, Rhodymenia 78,9%, en Gigartina minst 51,7%). Næringargildi hinna tegundanna er svo alþekt, að ekki þarf að tilgreina það. Þá er eldiviður ein af helstu nauðsynjum landsmanna, og við það afarverð, sem er nú á erlendu eldsneyti, þá er það lífsnauðsyn að afla hans innanlands. Verður því að knýja hvern einstakling til þess að fá til bús síns sem mest af innlendu eldsneyti. Mætti meðal annars skipasýslunefndum, hreppsnefndum og hreppstjórum að ganga mjög ríkt eftir, að þetta sje framkvæmt. En þar sem líkur eru til, að það nægi ekki, sem einstaklingar afla, þá er ekkert að því, að eldiviðartekja fari fram á alþjóðarkostnað eða hjeraða, einkum í bæjum og verstöðvum. Þar er þá fyrst að nefna surtarbrandstekjuna. Þótt námugröftur í stórum stíl borgi sig ef til vill eigi í vanalegu ári, þá er þó víða svo handhægt að ná því eldsneyti, og ætti að mega fá það svo ódýrt, að það margborgaði sig nú. - Landssjóður mundi þá sennilega halda áfram námu þeirri, sem hann hefir unnið, er fenginn er maður, sem til kann og notar rjett verkfæri. En auk þess væri sanngjarnt, að hann hjálpaði mönnum um vegarspotta til flutnings, ef þeir vildu sjálfir vinna surtarbrand, og að sjálfsögðu fengi menn að nota sjer surtarbrandstekju á landssjóðsjörðum. Sumstaðar gætu menn tekið jöfnum höndum mó og surtarbrand, eftir því sem landshættir eru. Sama er um mótekju, að þingið þarf að leggja ríkt á við stjórnina að ganga eftir því, að afla hans sem mest má verða, án þess að slökt sje niður enn þá nauðsynlegri störfum, svo sem heyskap. En ekki kunna allir að leita að mó, og ætti því að fá almenningi sjerstaka móleitarmenn, og mætti landssjóður vel kosta nokkru til þess. Jeg hefi tekið eftir því, að búnaðarsamband Austurlands hefir haldið sjerstakan móleitarmann og hefir gefist ágætlega, t. d. í Vopnafirði. Þá er kolmógerðin. Þar eru till. mínar viðaukatill. við þingsályktunartill. þá, sem er hjer til umr. Hníga þær að því, að eigi sje að eins rannsakað, hvar mór sje, heldur og vídd, dýpt og gæði, og vitað verði, hvort og hvar muni borga sig að gera Lavalstöflur. Ekki legg jeg mikið upp úr því, sem hæstv. forsætisráðherra mintist á, að eitthvert gróðafjelag hefði sent hingað mann til þess að rannsaka mó, og hefði sá lítinn eða engan fundið. Jeg trúi ekki þessum erlendu hlaupatíkum, er útlend fjelög senda og enginn veit, hvort nokkurt vit hafa á málinu. Enda þurfum vjer eigi að spyrja slík aðskotadýr um það, því að vjer vitum þó miklu meira sjálfir. Helgi bróðir minn hefir haft á hendi rannsóknir á mómýrum og hefir látið leysa móinn sundur til rannsóknar í efnarannsóknarstofunni hjer. (sjá skýrslu Ásgeirs Torfasonar í Búnaðarritinu. Nú gæti hann vel rannsakað það, sem hjer um ræðir, vídd mómýranna og dýptina á mónum, ef hann hefði verkfæri. En nú heyri jeg, að Búnaðarfjelagið hafi selt þann eina mónafar, sem það átti. Vera má, að Þorkell Clemenz geti bætt úr þessu, því að hann hefir einn eða tvo nafra, ef jeg man rjett. Nú mætti spara sjer mikinn kostnað með því að biðja Helga að gera þessa rannsókn á Austfjörðum, því að hann fer nú hvort sem er norður og austur til grasfræðirannsókna og sjerstaklega til þörungarannsókna þeirra, sem um var rætt á síðasta þingi. Annars vita menn, að mór er víðast til hjer á landi, en misjafn mjög bæði að vöxtum og gæðum. Bestur mór og dýpstur er á Vestfjörðum og Austfjörðum. Er mjer t. d. sagt, að á Hjeraði sjeu 20 stungur niður. Sagt er mjer og, að Borgarfjörður eystra sje ein mómýri og hún góð, og mun svo víðar vera á Austfjörðum. Nú þarf helst að fara saman nógur og góður mór og góð lending eða höfn. Þetta mun hvorttveggja vera til á Vestfjörðum og Austfjörðum á ýmsum stöðum. En það var þó rjett, sem ráðherra hafði eftir útlendingnum, að á norðanverðu Snæfellsnesi er góður mór, en á miklu minna svæði en því, sem jeg hafði nefnt. Við Faxaflóa er og mór víðast hvar, en þó eigi svo góður og djúpur sem á Austfjörðum og Vestfjörðum. Kolmórinn kemur úr vjelinni í litlum töflum; eru þær jafnhitamiklar sem jafnþungi af kolum, og má því brenna þeim á skipum, en rúmtak þurfa þær nokkru meira, og eru því óþægilegri en kol. En ekki væri það þó lítilsvert, ef vjer gætum látið skip vor ganga fyrir innlendum aflvaka og þyrftum eigi að sæta afarkostum Jeg legg því til, að stjórninni sje heimilað að veita 400.000 -500.000 kr. fúlgu til þess að setja á stofn kolmógerð, því að vel gætum vjer grætt á því, og átt þó við betra að búa en ókjör þau, sem nú eru. En menn þurfa eigi að kvíða því, að þessu fje verði kastað á glæ, því að fyrst verða gerðar allar rannsóknir, en stöðin því að eins sett á fót, að líklegt sje, að hún borgaði sig. En þótt það sje í óvissu, hvort hún kemst á fót eða ekki, þá þarf þó nú heimildarinnar, því að of seint væri að fá hana á næsta þingi. Það mundi fresta framkvæmdinni um eitt ár. Jeg kann eigi frá því að segja, hvort vjelar Lavals eru þýsk smíði og geta því eigi fengist, en hitt veit jeg, að þær má gera í Svíþjóð, og er þar nóg efni. Þessi mótekja, kolmógerðin, kemst eigi á í sumar, af því að ekkert var gert í fyrra. Það er gamla sagan, að þurfa að naga sig í handarbökin á hverju ári fyrir gleymsku og framkvæmdaleysi árið áður. Nú er að gæta þess, að vjer þurfum eigi að naga oss í handarbökin næsta ár. Því að þá megum vjer betur við því að neita ókjörum næsta ár, ef svo ilt skyldi um heiminn hugsa, að einhverjir yrðu til þess að bjóða oss þau. En kæmi slíkt fyrir, þá er betra að hafa þó einhver framleiðslu- og flutningatæki í höndum. Jeg segi það nú hjer í heyranda hljóði og lýsi yfir því, að þetta mál er eigi á minni ábyrgð framar, heldur þeirra, sem fella till. mína. Er óvandari eftirleikurinn fyrir mig að fella dóminn síðar. Jeg hverf frá þessum lið og skal minnast nokkrum orðum á þriðju tegund eldsneytiskaflans, skógarhöggið. Viða þarf að grisja skóga, og má fá þaðan feikn af eldivið án skemdar á skógunum. Skógræktarstjórinn bað um litla upphæð um daginn til þess að láta höggva, og er vonandi, að það verði veitt og vinnan rekin vel. Sjálfsagt er og að hlutast til um, að menn höggvi sjálfir undir eftirliti skógræktarmanna. Bátavið er lífsnauðsyn að eiga í landinu. Jeg gat þess í ræðu á síðasta þingi, að rjett væri að fiska sem mest á opna báta, og yrði þá að fá til efnivið. Bar jeg fyrir mig einn af duglegustu útgerðarmönnum hjer, Elías Stefánsson. Kom okkur ásamt um, að sá útvegur mundi borga sig lengst, ef atvinnuvegurinn yrði beittur ofbeldi. Þótt olía og kol verði svo dýrir aflgjafar, að fiskverðið hafi eigi við, þá er mannaflið hið sama og vindurinn samur, að eins efnið í bátinn nokkru hærra. Mætti því vel borga sig að fiska með þessum hætti. Og rjett væri að afla efnis eða láta afla til færa og netja, svo að menn hefðu verk að vinna í landlegum. Þarf eigi að orðlengja hjer um, því að þessir hlutir eru hverjum manni auðskildir. Þá hefi jeg lagt til, að fengin yrðu verkfæri til þess að vinna salt úr sjó, því að betra er að hafa það en ekki, ef samningar ganga nú eigi saman og oss verða meinaðar allar siglingar. Þetta hefir verið gert á mestu vesaldómsárum og öldum þjóðarinnar, og hefi jeg sjeð á nokkrum stöðum leifar af saltbrenslutækjum. Jeg býst eigi við, að slík saltvinsla yrði arðvænleg þegar viðskifti komast aftur í samt lag, en þangað til mætti vinna nóg til matar. Sumir menn hafa borið brigður á það, að vjer mættum lifa hjer við það, sem landið gefur, og fært það til, að oss vantaði salt. En þeir hafa gleymt því, að hjer hefir verið unnið salt og má vinna salt til matar. Auk þess má komast af með miklu minna salt en nú er neytt. Má t. d. herða fiskinn. Deyr enginn, sem hefir nægan harðfisk að eta og aðrar íslenskar fæðutegundir að tiltölu. Hangið kjöt er og góð fæða og jafnvel vindþurkað. Auk þess mætti hafa íshús á hverju strái. Gætu menn því lifað við minna salt en nú og jafnvel ekkert. En betra er þó að hafa það, ef menn geta fengið það heima hjá sjer. Ef svo færi, að vjer yrðum hjer inniluktir á hólma vorum, þá mundum vjer síður komast í kjötskort eða fiskjar heldur en feitmetis og mjólkur. Og er því alveg sjálfsagt að sjá um, að fært sje frá öllum ám og málnytan hagnýtt sem best til smjörgerðar, osta, skyrs og sýru. Vel má vera, að sumstaðar hagi svo til, að eigi sje þar kjarngott undir bú, eða að einhvern mann skorti fólk, en fje svo fátt, að eigi borgi sig að bæta manni við En þá er hægurinn hjá að flytja fjeð á betri haga og hafa það í samlögum við annan eða aðra, annaðhvort í heimahögum eða í seli. Nú er eigi á það hyggjandi að græða eða hafa mikinn ágóða af atvinnu sinni, heldur hitt, hvern veg megi tryggja líf allra landsmanna. Nú er sjávarútvegur svo lamaður, að gera má ráð fyrir, að þriðjungur manna, er hann hefir stundað, missi atvinnu sína og hafi ekkert að lifa á. Þá verður þeim helst bjargað með því að fá þeim vistir uppi í sveitum. En það verður að gera svo tímanlega, að bændur geti notið sumarvinnu þeirra, því að annars væri þeirra kosti þröngt. En kvikfjárræktin er hið eina líf landamanna ef að kreppir, og ber því að auka hana sem mest. Verður því að fá bændum vinnukraft, en tilskilja það, að þeir búi fyrir alla þjóðina og semji búskap sinn eftir því. Menn verða að gæta þess, að jeg hefi borið þessar till. fram í því skyni, að tryggja líf þjóðarinnar, ef illa fer, til þess að koma í veg fyrir, að helmingur þjóðarinnar falli úr hungri. Eða hvort mundu menn eigi vilja leggja þetta á sig, til slíkrar tryggingar, jafnvel þótt óttinn rætist ekki? Jeg segi ekki, að þetta verði, en jeg segi, að það geti orðið. Og þá vildi jeg, að vjer værum færir til þess að taka á móti. Eða hver er svo djarfur, að hann þori að taka líf þjóðarinnar í ábyrgð, ef skipum vorum yrði sökt eða þau tekin áður en vjer hefðum flutt að oss forðann? Hver þorir að taka það á sína ábyrgð, að ekkert sje gert til þess að tryggja líf vort ? Hver þorir að ábyrgjast að láta heila þjóð fljóta sofandi að feigðarósi? Til þeirra framkvæmda, sem nú voru nefndar, þarf stjórnin víðtæka heimild til þess að ráðstafa mönnum og fje, í því skyni að tryggja líf þjóðarinnar fyrir yfirvofandi hættu. Gæti jafnvel komið fyrir, að gera þyrfti sömu ráðstafanir sem tíðkast, þegar borg er lýst í hergirðingu. Þá hefir daglegt líf eigi sína eðlilegu rás, heldur fyrirskipar stjórnin eða herstjórnin mönnum starf og lifnaðarháttu. En ef til þess þarf meiri heimildir en stjórnin hefir, þá verður Alþingi að veita henni þær, og yrði þá að gefa sjer tíma til þess að athuga ekki smærra mál en það, hvort rjett sje að sjá lífi þjóðarinnar borgið, eða hvort hana eigi að setja á guðs náð og gaddinn. Rjettast væri, að stjórnin legði nú fyrir þingið nauðsynleg lög í þessu efni, ef tími vinst, en geri þá bráðabirgðalög, ef það er satt, sem heyrst hefir, að háttv.þm. hafi eigi tíma til þess að bjarga mannfólkinu í landinu, áður en bjargráðanefndin heldur heim af þingi. Jeg bið háttv.frsm. bjargráðanefndar (S. S.) að fyrirgefa mjer, hversu stuttorður jeg hefi verið um svo mikið mál og svo ágæta nefnd. En að endingu vil jeg geta þess, að þar sem háttv.þm. með rjettu telja það mjög mikilsvert, að fjenaði sje ætlað nóg fóður yfir veturinn, þá muni þeim eigi síður þykja ástæða til um þessa háttv.þm. og kjósendur þeirra, að setja þá vel á og ætla þeim að sínu leyti jafnmikið fóður og hinu sauðfjenu.

Pjetur Jónsson Háttv. þm. Dala. (B. J ), sem ber fram till. þessa á þgskj. 131, sagði sig úr bjargráðanefnd fyrir annríkis sakir, og hefir ekki borið sig saman við bjargráðanefndina áður en hann bar till. fram. En ef hann hefði gert það, hefði till. áreiðanlega orðið styttri, og hefði hann viljað fara að ráðum nefndarinnar, hefði hann sennilega ekki flutt hana. Enda þótt till. þessi í heild sje ekki svo löguð, að hægt sje að tala mikið um hana, þá eru þar þó ýms atriði, sem vekja upp það, sem nefndin hefir haft til meðferðar, bæði leynt og ljóst. Skal jeg því minnast á þá einstöku liði. Í raun og veru hefir bjargráðanefnd haft til athugunar öll þau bjargráð í till, sem verulegu máli skifta. Ætla jeg þá fyrst að minnast á söl og fjörugrös. Nefndin áleit ekki sjerstaka þörf á að gera neitt í því máli nú, því að hún mintist þess, að þingið í fyrra hafði samþykt þingsályktun um að skora á stjórnina að gera það, sem hægt væri í málinu, og lagði með því, að einum vissum manni væri veitt fje til þess að vinna að því að útbreiða þekkingu í þessum efnum meðal almennings og koma út á prent leiðarvísi um söfnun og hagnýtingu sölva og annara ætiþörunga. Jeg hefi ekki neitt heyrt um árangurinn af þessu og held ekki, að þingsályktun nú geti hert á þessu máli að gagni. En mjer er kunnugt um, að þessi maður, dr. Helgi Jónsson, hefir skrifað ritgerð um þetta efni í Búnaðarritið, sent út um land ýmsar fyrirspurnir, til þess að afla sjer upplýsinga, og nú heyri jeg, að hann ætli að ferðast í sumar. Til þess var ætlast, að þetta yrði til verulegs gagns, nú í dýrtíðinni, að þessi maður leiðbeindi mönnum í öflun fjörugrasa, meðferð þeirra og notkun, og má vel vera, að þetta hafi þegar orðið að verulegu gagni, þótt jeg viti ekki til þess. Annars getur skeð, að hæstv. atvinnumálaráðherra gæti gefið upplýsingar um þetta þegar í stað, en jeg hygg það ekki þýða að senda stjórninni frekari áskoranir í sömu átt.  (B. J.: Helgi bróðir minn átti ekki að safna þessum jurtum fyrir landsmenn)  . Fyrsti liður till. fer fram á, að stjórnin sjái um, að sem flestir einstaklingar leggi kapp á að safna þessum jurtum, og hjelt jeg, að hafa ætti dr. Helga Jónsson til þess að hvetja menn og kenna þeim að safna þessum jurtum. Hafi það ekki orðið, er jeg hræddur um, að aðgerðir þingsins þyrftu að vera kröftugri en þessi þingsál., ef vænta ætti meiri árangurs. Eitt af því, sem bjargráðanefndin vildi kynna sjer, var um kartöfluútsæði. Hún aflaði sjer því upplýsinga og komst að því, að stjórnin hafði gert mikið í málinu með aðstoð Búnaðarfjelags Íslands og landsverslunarinnar. Því að þótt mikið af útsæðinu hafi komið heldur seint til þess að sendast út um land í tækan tíma, þá hyggjum vjer, að þar hafi stjórnin gert alt, sem hægt var eftir atvikum, og komið var í kring, þá er þing kom saman. En það kom í ljós við athugun þessa máls og ýmsar fregnir, er nefndinni bárust, að mikið af útsæðinu hefir farið forgörðum fyrir frostin í vetur og ónóga geymslu. Þess vegna ber bjargráðanefndin fram till. þá um útsæði, sem búið er að samþ. hjer í deildinni. Hyggjum vjer því, að búið sje að gera það, sem gert verður í þessu máli með þingsályktun. Svo að það yrði ekki nema endurtekning að samþ. það í till.hv.þm. Dala. (B. J.), er að þessu lýtur. Þá er eldsneytismálið. Það mál hefir nefndin haft til athugunar frá fyrstu, bæði kola- og mómálið. Fyrst er þá kolamálið. Báðar bjargráðanefndir þingsins hafa haft það til meðferðar. Nd. nefndin hefir verið hikandi í því að leggja með nýju kolanámi á kostnað landssjóðs. Henni hefir þótt kostnaðurinn nokkuð mikill við Tjörnesnámuna. Stjórnin hafði sent þangað útlendan verkfræðing til þess að rannsaka þá námu og aðrar, og koma á nýjum vinnuaðferðum. Enn fremur ráðið þar verkstjóra til sumarsins. Taldi nefndin ekki rjett að taka fram fyrir hendur stjórnarinnar í þessu máli, eða hafa frekari afskifti af því, enda þótt mjög orki tvímælis um þetta kolanám. Auk þess hefir verið borin fram í hv.Ed. þingályktunartillaga um að styrkja sýslufjelög til kolanáms. Geri jeg ráð fyrir, að ekki verði frekar í þessu máli gert og að við þennan rekspöl megi una. Þá hefir nefndin ekki látið mómálið afskiftalaust. Vjer höfum rannsakað, hver eru þau hjeruð og bygðarlög, kauptún og sjávarþorp, er bjargast geti að miklu eða öllu leyti án aðfengins eldsneytis, svo sem með mótekju, skógarhöggi eða innlendum kolum. Og þegar vjer fórum kringum landið í huganum, þá sáum vjer, að það er allvíða, sem menn ættu að geta verið sæmilega birgir, þótt þeir fái ekki útlend kol). Sumstaðar er t. d. kolanám, svo sem á Tjörnesi, í Reyðarfirði og Bolungarvík og víðar, sem getur orðið þeim bygðarlögum til styrktar. Eru það væntanlega engar sveitir og færri kaupstaðir og sjávarþorp, sem geta heitið á flæðiskeri stödd með eldsneyti. Er það sjerstaklega Reykjavík og Gullbringusýsla, og hefir Reykjavík þó mikla mótekju. Náttúrlega er ekki gott um eldsneyti á Ísafirði, og sjálfsagt er erfitt að fá nóga mótekju á Akureyri, þótt mór sje þar mikill til. En út af þessum hugleiðingum rjeð nefndin það af að skrifa stjórninni og ráðleggja henni að skrifa bæjar- og sveitarstjórnum og hvetja þær til þess að afla eldsneytis af eigin ramleik, svo að þær þyrftu sem minst eða helst engin kol. Þannig hefir nefndin í þessu efni gert það, sem farið er fram á í till.háttv.þm. Dala. (B. J.), og er því óþarfi að samþykkja hana að því leyti. Þá er skógarhöggið. Hefir komið erindi frá skógræktarstjóra Kofoed-Hansen um flutning á skógarviði til Reykjavíkur, bæði úr Hallormsstaðarskógi og Vatnaskógi, og er þar farið fram á fjárveitingu úr landssjóði til þess að koma þessu í framkvæmd. Þetta erindi skógræktarstjórans hefir svo nefndin sent stjórninni ásamt brjefi, með nokkrum hvatningum, og ljet hún þar í ljós, að þar sem slíkur viðarflutningur gæti borið sig, þá mundi stjórnin hafa fult umboð til þess að ráðast í hann eins og hún teldi skynsamlegast og heppilegast. Nefndin áleit ekki „plan“ það, er skógræktarstjóri lagði fram, með öllu ráðlegt; það var ekki vel sundurliðað og ýmislegt við það að athuga. En það virðist liggja í augum uppi, og reynslan staðfestir það, að hingað sje hægt að flytja skógarvið, að minsta kosti úr Vatnaskógi, svo borgi kostnaðinn, en ella er ekkert vit í flutningnum. Þar sem nú bæði skógræktarstjóri og bjargráðanefndin hafa mint stjórnina á þetta, þá þarf hjer ekki við að bæta. Þá er öflun bátaviðar. Það mál hafði nefndin til íhugunar og aðgerða og var að hugsa um að bera fram þingsályktunartillögu, en fanst þó hitt heppilegra, að athuga sjálf, hversu statt væri bæði um byggingu smærri fiskibáta og efni til þeirra. Fór nefndin því að rannsaka málið. Fjekk hún að vita í landsversluninni, að komið hefði nokkuð af trjávið til Hafnarfjarðar og Reykjavíkur, sem nothæfur væri til bátagerðar. Þannig hefir nefndin komist að þeirri niðurstöðu, að svo myndi vera ástatt hjer við Faxaflóa, að ekki stæði það í veginum, ef menn vildu koma sjer upp róðrarbátum. Býst jeg því við, að tilhlutun stjórnarinnar hefði sáralítinn árangur, nema þá að hún reyndi útvegun á sænsku timbri hingað um Kaupmannahöfn, til þess að senda það til fjarlægari hjeraða, þar sem ver kann að standa á, svo sem til Vestfjarða, Eyjafjarðar eða Austfjarða. En það hlýtur að hleypa verðinu gríðarmikið fram, ef fyrst á að flytja viðinn til Reykjavíkur og setja hann svo um borð í strandferðaskip. Nefndin hefir rætt þetta mál við landsverslunina og lagt niður fyrir henni að sinna þessari útvegun eftir því sem hún gæti. Þá er hjer minst á hagnýting búfjárnytja, mjólkur og þess háttar. Það mál var, eins og kunnugt er, til meðferðar í Ed., og hygg jeg, að sú hv. deild hafi gert málnytu landsins svo til góða, að ekki sje hægt að gera það betur.  (B. J.: Hefir hún þá etið hana alla?)  . Nei, að vísu ekki. Hún hefir strokkað hana. Það atriði að útvega mannafla í sveitirnar hefir líka legið fyrir háttv.Ed., og er þar til meðferðar með samráði við bjargráðanefnd Nd., svo að jeg hygg, að ekki þýði að koma fram með þingsályktunartill um það efni. Jeg hefi nú álitið rjett að skýra frá því, sem nefndin hefir gert í þessum efnum, þótt jeg hafi fremur hugsað mjer, að það kæmi fram í nál , sem yfirlit yfir það, sem nefndin hefir starfað, því að hún hefir ekki legið á liði sínu. Jeg skal að eins geta þess um þau atriði, sem nefndin hefir ekki tekið til verulegrar meðferðar, t. d. að safna berjum, ætijurtum o. fl., að jeg geri ekki lítið úr þeim, nje neinu því, sem miðar að því að nýta og bjargast við það, sem landið hefir fram að bjóða sjálft. En jeg er sannfærður um það, að ef stjórnin vill vinna að þessu máli með áhuga og gera eitthvað að gagni í því, frekar en það, sem bjargráðanefnd og þing þegar er búið að beina til hennar, þá væri það besta ráðið að senda okkur þingmennina heim, hvern á sinn stað, þótt ekki væri til annars en að tína ber; það væri miklu meira gagn að því heldur en að sitja hjer yfir sífeldu þrefi og mælgi um það, hvað hægt er að gera.

Atvinnumálaráðherra (S. J): Það er í tilefni af einu atriði í ræðu háttv.þm. S.-Þ. (P. J) að jeg stend upp. Það er skógarhöggið. Skógræktarstjórinn hefir snúið sjer til stjórnarráðsins með beiðni um peninga til þess að geta látið grisja skóga á nokkrum stöðum, og hefir honum verið heitið nokkru fje úr landssjóði, til þess að geta látið byrja á vinnunni. Geri jeg ráð fyrir, að fje þetta verði tekið af því fje, sem ætlað er í fjárlögunum til skógræktar; þótti ekki nema sjálfsagt að bregðast vel við og láta nokkurt fje af hendi, svo að ekki þyrfti að stranda á fjárskorti, að byrjað yrði á skógarhöggi. Viðvíkjandi bátunum skal jeg geta þess, að símað hefir verið út um alt land, eftir till. bjargráðanefndar, með fyrirspurnir um, hvað til væri af róðrarbátum í hverju lögsagnarumdæmi. Þegar þessi svör koma, verður hægt að taka ákvarðanir í samræmi við þau.

Einar Jónsson Jeg mun ekki setja mig á móti þeirri till., sem hjer er til umr., enda þótt mjer sje kunnugt um það, að nokkuð svipuð rannsókn sem þessi hafi samþykt verið og farið fram áður á vissum svæðum. En það er brtt., sem hjer kemur fram, sem mjer kemur dálítið einkennilega fyrir sjónir að skuli fylgja þessu frv. um rannsókn mómýra. Jeg get ekki orða bundist um það, vegna þess, hversu fáviskulegt þingskjalið er. Jeg minnist þess ekki að hafa sjeð nokkurt þingskjal jafnvitlaust í þingtíðindum Íslendinga, ekki fyrir það, að mjer þyki lengur nokkuð einkennilegt, þótt markleysa og óþarfi komi fram á þessu þingi, ekki fyrir það, þótt annað hvert orð sje latína og gríska, ekki heldur fyrir það, að þar er öllu ruglað saman í einn graut og gert erfitt viðfangs, heldur fyrir það, að kostnaðarspursmálið við þetta verður svo gífurlega mikið, að þótt háttv.þm. Dala. (B. J.) vildi reyna að reikna það út á latínu og grísku, þá er jeg viss um, að honum tækist aldrei að finna neinn botn í því.  (B. J.: Það er náttúrlega öðruvísi reiknað á grísku og latínu)  . Háttv. þm. (B. J.) virðist vera svo tamt að nota latínuna og grískuna, að jeg hjelt, að reikningurinn myndi ganga fljótar svoleiðis, yrði auðvitað jafnóábyggilegur hvernig sem hann reiknar. Jæja, það er nú búið að prenta þetta skjal á „alþjóðar“-kostnað, svo að það á þá ekki nema vel við að ræða það dálítið á alþjóðarkostnað; það væri þá ekki nema hugsunarvilla, en ekki meiningarvilla. Hjer á að leggja kapp á, að hver einasti maður rækti allar þær jurtir, sem í till. eru taldar, en það hlýtur að koma að því, að einum manni sje þetta ofvaxið, og þess vegna verður að gera það á alþjóðarkostnað. Ef sami maður á að leggja stund á að rækta þetta alt og safna því, ýmist niðri í fjöru, uppi á fjöllum eða í miðri sveit, þá mundi sá vandfundinn, sem gerði sjer gagn með þess háttar vinnubrögðum? Nú þar sem háttv.þm. (B. J) talaði um jurtir úr sjó, þá fanst mjer hann koma með nokkurskonar vantraustsyfirlýsingu á bróður sinn, sem hann taldi vel færan á síðasta þingi til að rannsaka næringargildi þörunga og gefa skýrslur og leiðbeiningar gegn styrkveitingunni, sem þá var veitt. Nú á að vinna að þaratekju með nýjum umsjónarmönnum - og alt á að gera með um sjónarmönnum - gerir ekkert til frá sjónarmiði hv. tillögumanns (B J.), bara það sje alt á „alþjóðarkostnað“. Jeg skal nú ekki segja, að það sje óþarfi að rækta allar þessar jurtir, þótt þær sjeu yfir 20 samtals ef hægt er að koma því við, en jeg held, að það væri ósanngjarnt að ætlast til, að hver einstaklingur leggi kapp á að rækta þær allar. Mjer datt það í hug, að það væri óhugsandi, að annar maður hefði komið með þessa brtt. en sá, sem væri alveg sama um það, þótt landssjóður skuldaði miljónir og aftur miljónir, til þess að geta ausið þeim í allskonar hjegóma, umsjónarmenn, eftirlitsmenn og aðra óþarfa tilgerð, ef hægt væri. Þá hugsar háttv.þm. (B. J.) sjer, að stjórnin láti leggja akvegi og sporbrautir til sjávar, þar sem surtarbrandstekja væri, og þá að sjálfsögðu jafnt fyrir því, þótt vitanlegt sje, að á sumum stöðum hagar svo til, að það er ómögulegt að leggja nokkra vegi. Gljúfur, háfjöll, hamrar, vatnsföll o. m. fl. geta þar hindrað. Það skilja víst allir nema háttv.þm. Dala. (B. J.). Þá komst háttv.flm. (B. J.) svo að orði, að það væru ekki til neinir móleitarmenn, að menn kynnu ekki að leita mós, og jafnvel ekki þekkja mó. Það kann að vera, að hann þekki það í Dölunum, þótt jeg geri það ekki á Rangárvöllum. Jeg veit ekki betur en að hver maður, sem býr á jörð, kunni að leita að mó í sínu landi og viti, hvort hann er þar til eða ekki, svo að allir þessir nýju móleitarmenn sjeu óþarfir, Þá er það dálítið einkennilegt að heyra talað um það, að búskapur eigi að færast til forns lags, ekki síst um nytjar búpenings. Vill háttv. flutnm. (B. J.) með því náttúrlega, að menn hætti að slá með góðum ljáum, en brúki íslenskar járnspíkur, hætti að flytja á vögnum, en fari að flytja alt á klökkum aftur. Hann vill að líkindum auk þess, að menn fari að drepa úr hor, því að það er gamla lasið, en þekkist naumast lengur. Hann vill láta reisa íshús í hverju hjeraði, en talar svo um það í sömu andránni, að það þyrfti að geta komið sjer áfram með það að vinna salt úr sjó. Jeg held nú, að þegar búið er að útvega tækin og efnið í íshúsin, þá mundi það geta orðið nokkuð dýrt að eiga þau, því að jeg býst við, að háttv.þm. (B. J.) viti, að til íshúsa þarf mikið salt, annars koma þau ekki að haldi, en nú hin mesta saltekla í landi. Auk þess er búið þannig í sveitum, að þar eru engin not að íshúsum í fjarlægð, svo að jeg held, að þetta atriði till. yrði einungis til hnekkis, en engra bóta, ef það yrði samþ. Svo klykkir háttv.þm. (B. J.) út með því að svara mönnum um heimfýsi, og datt mjer þá í hug, hvort hann ætlaði að skemta mönnum svona og til þess að forða mönnum frá henni. Jeg bið hæstv. forseta að fyrirgefa mjer, hvernig jeg hefi farið út í einstaka liði hinnar vitlausu till. Jeg vil svo taka mjer orð Jóns Þorlákssonar í munn, með þessum hendingum: „Ályktun mín skal af því sú, að þið systurnar, hún [till.] og þú, seljist í sama bandi.“ Með þeim orðum vildi jeg afhenda hv.þm. Dala. (B. J.) till. og láta hann ekki gera meiri kostnað með henni. Býst jeg við, að fjárveitinganefnd mæli ekki með henni og verði erfitt um að ganga fram. Jeg býst þá við, að jeg hafi þá látið það álit mitt í ljós, að jeg get ekki greitt þessari till.atkv. mitt. Og skal hjer staðar numið.

Bjarni Jónsson Jeg ætla, úr því að mjer hefi yfirsjest við þessa till., að taka hana aftur og leggja hana aftur fram við síðari umr. Svo skal jeg leyfa mjer að þakka þessum háttv.þm., sem hafa rætt þessa till. Það var reyndar sök sjer um hinn fyrri háttv.þm. sem talaði (P. J.),en um hinn síðari (E. J.) er það að segja, að hann er snjallastur við að styðja þau málin, sem hann vill fella. Annars var það illa til fallið fyrir þennan háttv.þm. (E. J.) að nota þessa till. til þess að ráðast á Helga bróður minn. Annars hefði hann líka mátt heyra það, að jeg las upp næringargildi ýmsra þeirra jurta, sem hann hefir rannsakað, og er því illa til fallið að nota þessa till. til þess að gera einskonar grímuklædda árás á bróður minn, án þess að mál þetta snerti hann nokkuð. Hefði jeg náttúrlega ekki nefnt verk hans að neinu, ef ekki hefði staðið svo á, sem nú er. Að öðru leyti þakka jeg háttv.þm. (E. J.) fyrir stuðninginn og trúi því, að satt sje, sem annar þeirra sagði, að gott væri að senda þá heim, - ef ekki færu fleiri.

Flm. (Stefán Stefánsson: Um þessa till. þarf jeg sjálfsagt ekki svo mjög að fjölyrða, og þá sjerstaklega vegna þess, að greinargerðin sýnir ljóslega, hvers vegna hún er fram komin. En það, sem einkum hefir komið mjer til þess að beitast fyrir þessu máli, er það, að bæði sveitungar mínir eiga og reka sparisjóð, og sömuleiðis eru slíkir sparisjóðir víðar í kjördæminu, og flestir þessir sjóðir hafa óskað undanþágu frá reglugerðarákvæðunum um þá bókfærslu, sem er fyrirskipuð, þannig að henni yrði hagað „eftir því, sem forstöðu- og ábyrgðarmönnum sjóðsins kæmi saman um, með hliðsjón af reglugerðarákvæðunum“, eftir því, sem þeir þá álitu til bóta og væri vel framkvæmanlegt eftir staðháttum og efnahag sjóðsins. En þessum tilmælum sparisjóðsstjórna og ábyrgðarmanna hefir verið neitað af stjórnarráðinu, með þeirri skýringu, að því að eins fengju frv. til laga fyrir sjóðina staðfestingu stjórnarráðsins, að ákvæða 1. gr. reglugerðarinnar frá 5. maí 1917 - sem eingöngu ræðir um bókfærslu sjóðanna - sje fyllilega gætt, eða tekin upp í starfrækslu sjóðanna, og frestur á þeirri bókfærslu veittur að eins nú til ársloka, enda gerir reglugerðin ekki ráð fyrir neinum undanþágum. En þessi undanþága þarf nauðsynlega að fást, því að þótt jeg hafi heyrt þess til getið, að ekki mundi verða gerð veruleg gangskör að því, að breyting yrði á bókfærslunni, þótt ákvæðið væri sett inn í lög sjóðanna, ef reikningarnir sýndu, að alt væri í góðu lagi um hag þeirra og reikningshald að öðru leyti, en jeg hygg, að menn mundu ekki vilja nota þá eftirlátssemi, sem eðlilegt er. Undanþágan er beint nauðsynleg, í fyrsta lagi af því, að bókhaldið er óþarflega margbrotið og flókið; í 2. lagi kostar öll þessi bókfærsla óþarfa tímatöf, því að athugavert er, að forstöðumenn sjóðanna,og þá sjerstaklega gjaldkerarnir, sem þó auðvitað mest vinna fyrir sjóðina, hafa þetta starf ekki að neinu leyti sem aðalstarf, heldur leggja það á sig auk venjulegra heimilisstarfa, og að baka þeim allsendis óþarfa tíma- og verkatöf með margbrotinni bókfærslu, er með öllu ógerlegt; í 3. lagi af því, að kostnaðurinn við rekstur sjóðanna, einkum hinna smærri, verður óhæfilega mikill. Laun starfsmanna hljóta að hækka að mun, og kaup á t. d. 12 bókum með nafnaskrá, þar sem nú eru að eins 4-5 bækur, mundu kosta 200-300 krónur. Stjórnarkostnaður og annar kostnaður mundi því nema svo miklu, að litlum sjóðum mundi seint safnast sá varasjóður, sem þeir að sjálfsögðu þurfa til þess að tryggja sem best að verða má aðalsjóðinn, með öðrum orðum, að þar sem bókfærslan, samkvæmt reglugerðinni, á að miða að því að tryggja sjóðinn, þá verður þó afleiðing hennar sú, fyrir litla sjóði, að fjeð þverrar að sama skapi sem hún og þar af leiðandi annar rekstrarkostnaður eykst. Í 4. lagi er þessi undanþága nauðsynleg vegna þess, að ef hún fæst ekki, mun stofnun nýrra sparisjóða, að minsta kosti í sveitum, naumast vera gerleg, þar sem allar bækur yrði að kaupa strax á fyrsta ári, og stjórnarkostnaður þá hlutfallslega eftir sjóðmagni óhæfilega mikill. Jeg tel engan vafa á því, að gjaldkerar smærri sjóðanna munu sem fyrst vilja losast við starfann, verði þess ekki kostur, að undanþága fáist, en þá væri mörgum sjóðnum óþarfur greiði gerður, því að víða hagar svo til, það er mjer kunnugt um, að gjaldkerar eru valdir fjárgæslumenn, og eru því besta tryggingin fyrir því, að rekstur sjóðanna sje í fullkomlega góðu lagi. Og þar álít jeg að missist enn meiri trygging fyrir sjóðina en sú, sem fæst með þessari bókfærslu. Jeg ætla, að bókhaldið, eins og það gerist við flesta sparisjóði, og eins og mjer er kunnugt um að það er við þann sparisjóðinn, sem jeg er formaður fyrir, sje svo tryggilegt, að sjóðirnir þess vegna standi ekki í hinni allra minstu hættu. Jeg held því, að fyrirmæli reglugerðarinnar verði því að eins til þess að gera bókhald sjóðanna óþarflega flókið og erfitt. En því margbrotnara sem það er, því fremur veldur það gleymsku og skekkjum. Jeg held því, að enginn skaði væri skeður, hvað þetta snertir, þótt undanþága væri veitt. Eins og bókhaldið er nú við sjóðina, geta menn sjeð, hve nær sem er, hvað er í sjóði, hvað hver inneigandi á mikið í sjóðnum, hvað hver einstakur skuldar og í hve miklum ábyrgðum einstakir menn standa, sem sagt yfirlit yfir allar tryggingar sjóðsins. Alt þetta geta menn sjeð af bókunum, næstum að segja um leið og þær eru opnaðar. Þetta, sem nú hefir verið nefnt, verða menn að viðurkenna að eru aðalatriðin eða aðalskilyrðin fyrir því bókhaldi, sem verður að teljast nauðsynlegt. Það er vitanlega sjálfsagt, að þetta standi ljóst fyrir, hve nær sem menn vilja grenslast um það. Mjer hefir dottið í hug, að til þess að undanþága yrði veitt ætti stjórn sjóðsins að gefa landsstjórninni skýrslu um hag hans og um þá bókfærslu, sem er viðhöfð. Þyki stjórninni skýrsla þessi nægilega skýr, þá veiti hún undanþáguna. En þyki stjórninni það ekki, þá sje stjórnendum sparisjóðsins gefinn kostur á að sýna bækur sjóðsins einhverjum verslunarfróðum manni, t. d. stjórnanda þess bankaútibús, sem sjóðstjórnin á hægast með að ná til. Líki honum bókfærslan og hafi hann ekkert við hana að athuga, þá virðist mjer sjálfsagt - að fengnu vottorði þessa manns - að stjórnin veiti undanþáguna. Þetta ætlast jeg til að verði til þess að gera sjóðnum hægara fyrir með að fá undanþáguna, að ekki verði heimtað, að bækur sjóðsins sjeu beint sýndar í stjórnarráðinu. Áður en jeg lýk máli mínu, skal jeg leyfa mjer að benda þingdm. á það, að hjer liggur frami á lestrarsalnum umkvörtun um fyrnefnda reglugerð, frá sparisjóði Ólafsvíkur. Umkvartanir þessar eru í fullu samræmi við það, sem hjer hefir verið haldið fram. Aðallega er það sú breytta bókfærsla, sem sjóðnum þykir erfið og með öllu óþörf. Í þessu skjali er ljóst skýrt frá agnúunum á því að breyta til með bókhaldið, samkvæmt reglugerðinni, og jafnframt lýst yfir því, hve miklum vandkvæðum það geti valdið fyrir sjóðina, einkum þá, sem ekki mega við miklum kostnaði. Jeg skal svo ekki orðlengja meira um þetta mál, en leyfi mjer að óska, að því verði vel tekið. Vel má vera, að till. hefði verið betur orðuð á annan veg. En jeg vona, að háttv. þingdm. skilji, hvað verið er að fara fram á, og geti því gefið henni atkv. sitt, þar sem það er skýrt tekið fram, að undanþága sje því að eins veitt af landsstjórninni, að hún álíti bókfærsluna nægilega trygga.

Benedikt Sveinsson Mjer sýndist, að enginn ætlaði að taka til máls, annar en háttv. flutnm. (St. St.). Vildi jeg því, áður en gengið er til atkvæða, láta í ljós það álit mitt, að jeg tel till. hafa við mikil rök að styðjast. Mjer er kunnugt um það, að til stjórnarinnar hafa borist miklu fleiri kvartanir yfir sparisjóðsreglugerðinni en þær, sem hjer hafa verið nefndar, en stjórnin hefir ekki viljað sinna neinni þeirra. Mjer hafa t. d. borist ýmsar óskir frá mínum kjósendum um það að leita undanþágu frá fyrirmælum þessarar reglugerðar hjá stjórninni, því að óskir manna og áskoranir til hennar hafa enga áheyrn fengið, Þykir mjer því gott að fá hjer tækifæri til þess að styðja þessar rjettmætu óskir. Sparisjóðslögin frá 1913 voru til þess ætluð, að tryggja eignir sjóðanna, og stjórninni var falið að semja reglugerð um starfrækslu þeirra. Í þessari reglugerð, sem stjórnin gaf út fyrir rúmu ári, er enginn munur gerður á starfrækslu sjóða eða lánstofnana, sem velta fje svo að miljónum skiftir, og smásjóða, sem aldrei hafa nema örlítið fje til meðferðar. En á því er þó mikill munur. Það er erfitt fyrir smásjóðina að fylgja sömu reglum og hinir stærri og ekki virðist nein ástæða til, að gengið sje eftir að þeir fylgi svo fullkomnum reglum með bókfærslu, sem þörf þykir á við stærri peningastofnanir. Það mun algengt, að sparisjóðir hafi ekki ráð á að borga starfsmönnum sínum nema lítilfjörlega þóknun, og því varla hægt að ætlast til þess, að starfsmennirnir geti tekið að sjer mikið aukna bókfærslu fyrir þau laun. Annars er mál þetta mjög ljóst, og jeg efast um, að það skýrist nokkuð við langar umræður. Lögin voru nógu ströng í þessu efni, reglugerðin er miklu strangari, og það, sem verst er af öllu, að ómögulegt er að fá undanþágu frá neinum ákvæðum hennar. Ef stjórnin sjer ekki fært að veita undanþágu, vegna þess, að lögin girði fyrir það, þá verður þingið strax að taka sparisjóðslögin til meðferðar og ráða bætur á þeim. Að öðrum kosti er ekki annað sýnna en að margir sparisjóðir verði að leggjast niður, og vita allir, hver afturför það væri, því að mönnum kemur mjög vel að hafa smásjóði að grípa til heima í sveit, og eins glæðir það áhuga almennings að leggja fje í sjóðina, að þeir sjeu sem víðast, og eflir sparnaðaranda og samhaldssemi. Er einsætt, að þingið styðji svo gott málefni með því móti að gera mönnum sem hægast fyrir, samfara því, að sæmilega tryggilega sje um hnútana búið.

Atvinnumálaráðherra (S. J.) Eins og kunnugt er, voru lögin um sparisjóði lengi á leiðinni, og þá var mikið talað um þá tryggingu, sem þyrfti að setja fyrir því, að fje sjóðanna lenti ekki í óreiðu. Nú er hjer farið fram á að breyta reglugerð um starfrækslu sparisjóða, sem gefin var út 5. maí 1917, því að það liggur í augum uppi, að stjórnin getur ekki veitt undanþágu frá ákvæðum reglugerðarinnar, meðan hún stendur óbreytt. Sá, sem samdi reglugerðina að mestu, er sá maður, sem manna lengst hefir verið bankastjóri hjer á landi, og því einnig haft sparisjóðsfje með höndum. Jeg álít því varhugavert að breyta þessari reglugerð með þingsályktun, áður en það er athugað af sjerfróðum mönnum, hvort breytingin sje tiltækileg eða ekki. Að minsta kosti ætti að setja málið í nefnd, til þess að hún fái tækifæri til að leita umsagnar sjerfræðings um málið. Jeg held, að kostnaðaraukinn við þessa auknu bókfærslu sje meira í orði en á borði, og efast um, að hann þurfi að verða tilfinnanlegur. En jeg skal ekki lengja umr. með því að þrefa um það. Ef flm (St. St.) vill ekki, að umr. verði frestað og málið athugað í nefnd, þá held jeg, að hyggilegast væri að vísa því til stjórnarinnar, með skírskotun til þess, sem hjer hefir komið fram í málinu. Jeg segi ekkert um það, hvernig því mundi tekið af stjórninni. En jeg tel þó víst, að reynt mundi - með aðstoð sjerfróðra manna - að finna einhverja leið til þess að minka kostnaðinn við starfrækslu sparisjóðanna, án þess að tryggingin skerðist.

Matthías Ólafsson Mjer kemur ekki á óvart, þó að þessi till. sje fram komin hjer á þessu þingi, og jeg vonaðist einmitt eftir henni úr þeirri átt, sem hún nú er komin. Jeg hefi áður verið með háttv.flm. (St. St.) og komist að því, að honum er illa við, að sparisjóðunum sjeu settar nokkrar skorður um það, hvernig þeir eru starfræktir. Honum er illa við, að þeim sjeu fastar skorður settar, en hann vill, að þeim sjeu veitt öll rjettindi. Jeg er líka samdóma honum um það, að sparisjóðir eigi að njóta allra sömu rjettinda og aðrar lánstofnanir, en jeg vil þá líka, að þeim sjeu settar fastar og ákveðnar skorður um alt, sem lýtur að starfrækslu sjóðanna og meðferð fjárins, til þess að sem allra tryggilegast sje um hnútana búið. Við vorum því hvorugur ánægður með reglugerð stjórnarinnar, þegar hún kom út. Hún gekk ekki eins langt í því, að tryggja eignir sparisjóðanna, eins og jeg hefði viljað, en hún gekk lengra en háttv.flm. þessarar till. (St. St.) taldi við þurfa Mjer kom því ekki á óvart, að hann kemur fram með till. En hitt kom mjer á óvart, að bankastjóri skyldi standa hjer upp í deildinni til þess að lýsa yfir því, að hann vill, að veittar sjeu undanþágur frá þeim kröfum, sem reglugerðin setur. Það er ekki hægt að telja mjer trú um, að hægt sje að fá fljótt og glögt yfirlit yfir hag sjóðsins og viðskifti með þremur bókum, eins og hv.flm. (St. St.) hjelt fram.  (St. St.: Jeg nefndi aldrei 3 bækur, heldur 4 - 5 bækur)  . Mjer heyrðist hv.flm. (St. St.) segja 3 bækur í ræðu sinni; 4-5 er strax miklu betra, en alls ekki fullnægjandi, til þess að sjá alt, sem máli skiftir, um viðskiftin. Jeg var að hugsa um að þegja og leggja ekkert til málanna nema atkv. mitt, og hefði ekki gert það, hefði bankastjórinn, sem situr hjer við hlið mjer (B. Sv.) ekki lagt til, að farið væri að veita undanþágu frá þeim kröfum, sem settar hafa verið. Rök hans fundust mjer ljettvæg og ekki ástæða til þess að svara þeim. Mín skoðun er það, sem sagt, að sparisjóðir eigi að hafa öll sömu rjettindi og aðrar lánstofnanir, en jeg vil þá, að þeim sjeu settar svo fastar skorður, sem frekast er þörf, til tryggingar. Og jeg sje ekki ástæðu til þess að vera vægari í kröfum við smásjóðina en hina stærri. Væri frekar ástæða til að setja þeim öllu strangari kröfur, því að þeim er meiri hætta búin, ef eitthvað fer aflaga. Jeg ætla svo ekki að orðlengja meira um þetta, en vona, að menn sjeu ekki í neinum vafa um, hvernig þeir eigi að greiða atkvæði.

Þorleifur Jónsson Jeg verð að álíta, að haldið sje í rjetta átt með till. þessari. Með reglugerðinni er smásparisjóðum í sveitum gert mjög erfitt fyrir um alla starfrækslu, ekki einungis það, að bókfærslan er gerð of erfið og flókin, heldur öllu heldur hitt, að mjög erfitt getur verið að fá tvo menn til þess að undirskrifa gerðir sjóðsins, bæði gjaldkera og bókara. Áður var látið nægja, að gjaldkeri einn skrifaði undir. Það mun viðast hvar hafa verið venjan, að menn gera sjer far um að fá þann besta mann, sem kostur er á, af þeim, sem við sjóðinn eru riðnir, til þess að vera gjaldkeri hans, - mann, sem hægt er að bera fult traust til, og þá láta menn nægja undirskrift hans eins. Nú heimtar reglugerðin, að sjóðirnir hafi tvo fasta starfsmenn, gjaldkera og bókara, og að þeir undirskrifi saman. Þegar um er að ræða sparisjóði upp til sveita, þá er sjaldan hægt að fá bókara á sama bæ og gjaldkerinn er. Þá verður annarhvor þeirra að takast ferð á hendur á starfsdögum sjóðsins, og það getur orðið ærið kostnaðarsamt. Það er sjálfsagður hlutur, að margir sveitasparisjóðir verða að leggjast niður, ef fylgja á fast fram ákvæðinu um svona margbrotna bókfærslu og svo þessu um undirskriftirnar. Jeg get ekki sjeð, að neitt væri úr vegi að draga úr þessum ákvæðum, þegar um smásjóði er að ræða. Jeg held ekki, að nein hætta geti verið á því, að illa sje farið með sparisjóðsfje til sveita, enda veit jeg ekki dæmi til þess, að nein óregla eða óreiða hafi komið fyrir við slíka sjóði. Það er ekki heldur svo erfitt að líta eftir því þar, í fámenninu. Jeg veit dæmi til þess, að það hefir mikinn kostnað í för með sjer fyrir fátækan sveitasparisjóð að afla allra þeirra bóka, sem reglugerðin gerir ráð fyrir. Sá sjóður, sem jeg veiti forstöðu, hefir ekki fengið þær nærri allar enn, en þær, sem hann er búinn að fá, kostuðu um 150 kr. Við þennan bókakostnað bætist svo kostnaðurinn við aukinn starfskraft. Sjá þá allir heilvita menn, að þetta hlýtur að verða tilfinnanlegt fyrir litla sjóði. Jeg álít því rjett, að deildin samþykki þessa till., og vona jeg þá, að stjórnin sjái sjer fært að taka tillit til hennar, og rýmki eitthvað til í þessu efni. Stungið hefir verið upp á því að vísa málinu til nefndar, og er jeg því ekkert mótfallinn.

Flm. (Stefán Stefánsson) Jeg er mjög þakklátur þeim háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.) og háttv.þm. A.-Sk. (Þorl. J.) fyrir þeirra góðu undirtektir. Viðvíkjandi ræðu hæstv. atvinnumálaráðherra skal jeg játa það, að á meðan reglugerðin stendur óbreytt, og þingið hreyfir ekki neitt við þessu máli, er varla við því að búast, að stjórnin veiti undanþágu frá ákvæðum hennar, þó að einstakar sjóðstjórnir fari fram á það. En þess vegna er þetta mál flutt, að stjórnin fái fullkomna ástæðu og jafnvel skyldu til þess að slaka eitthvað til, þar sem hún sjer þess þörf og enga hættu. Til þess er till. flutt. Þetta verður hæstv. atvinnumálaráðherra að skilja. Hann sagði, að stjórnin gæti ekki veitt undanþágu frá reglugerðinni, og þá vitanlega hæpið, að hægt væri að samþykkja svona till. á þingi, án frekari undirbúnings. Hæstv. atvinnumálaráðh. hyggur má ske, að þingmenn hafi ekki vit á því, hvernig beri að stjórna sveitasparisjóðum og hvernig þeim hefir verið stjórnað til þessa. En kunnugt ætti hæstv. atvinnumálaráðh. að vera um það, að ekki hafa verið mikil brögð að því, að sparisjóðir hafi tapað fje fyrir ónóga bókfærslu. Í það minsta veit jeg, að þeir sparisjóðir, sem jeg þekki best, hafa ekki tapað fje alla þá tíð, sem þeir hafa starfað, og hafa þó ekki haft nema 4 eða má ske 5 bækur. Það er öldungis víst, að bókakostnaðurinn og bókfærslan er ofvaxin byrði fyrir litla sjóði. Kostnaðurinn við stjórn smærri sparisjóðanna hefir lengi vel leikið á sem næst 100 kr., en er nú síðustu ár eitthvað á annað hundrað kr. En hvaða sjóður mundi verða rekinn samkvæmt reglugerðinni fyrir það fje? Þar sem hæstv. atvinnumálaráðherra gaf það eiginlega í skyn, að tryggingin fyrir eignum sjóðsins minkaði eftir því, sem bókhaldið yrði minna, þá hefi jeg sýnt fram á, að tryggingin minkar einmitt við það, að bókhaldið er gert svona margbrotið. Þegar rekstrarskostnaðurinn, kostnaður til bókakaupa og stjórnarkostnaður, margfaldast, þá er loku fyrir það skotið, að varasjóður geti aukist, með öðrum orðum, að minstu sjóðirnir hljóta að verja öllum ársarðinum til greiðslu á því, er til þarf að kosta á árinu. Að vísa þessu máli til stjórnarinnar er jeg eindregið mótfallinn. Jeg ber að vísu gott traust til hennar að ýmsu leyti, en í þessu máli ber jeg eðlilega ekki það traust til hennar, að hún fari að breyta í þá átt, sem jeg fer fram á, þar sem hún kannast ekki við, að þörf sje á slíkri breytingu, enda sje reglugerðin „samin af þeim manni, sem lengst hefir verið bankastjóri hjer á landi“. Hann yrði því sennilega fyrsti og helsti „sjerfróði“ maðurinn, sem stjórnin leitaði aftur til í þessu máli, og má því nokkurn veginn ráða í aðgerðirnar og úrslitin úr þeirri átt. Þá held jeg, að jeg hafi svarað þeim helstu atriðum, er hæstv. atvinnumálaráðherra tók fram. En viðvíkjandi því, er háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) var að tala um samvinnu okkar á þingi, er sparisjóðslögin voru samþykt, þá er það rjett, að við vorum á nokkuð öndverðum meið um ýms veruleg atriði. Og jeg verð að segja, að hefði margt af því gengið fram, er hann vildi koma inn í lögin, þá hefðu þau ekki orðið betur liðin eða reynst hagkvæmari. Annars minnist jeg þess, að sá maður, sem jeg átti mesta samleið með þá í þessu máli, var háttv. 2. þm. S.-M., sem þá var (G. E ). Fyrir okkar aðgerðir urðu þau nothæfari og aðgengilegri en ætlast var til í byrjun, og hefðum við ekki unnið að því að koma að ýmsum breytingum, tel jeg engan vafa á, að þau hefðu gert meiri skaða en gagn. Að því leyti efast jeg um, að vinna hv.þm. (M. Ó) hafi verið nokkuð affarasælli en mín í þessu máli. En hann nefndi ekki neinar sjerstakar ástæður fyrir ákúrunum í minn garð, en það fanst honum taka út yfir, að bankastjóri skyldi veita mjer eða till. minni liðsyrði. Jeg álít það þakkarvert, ekki af því, að jeg flyt till., heldur af því, að hann skilur, að þörf er á undanþágunni. Því að jeg vil segja, að sparisjóðir í sveitum sjeu hinar mestu þarfastofnanir. Það vill svo vel til, að annar bankastjóri, er situr hjer skamt frá (B. K.), gefur mjer upp tölu þeirra bóka, er hann telur nægilega, í það minsta við alla smærri sparisjóði, og eru þær fimm. Jeg held því, að háttv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), þótt hann sje bankastjóri, þurfi alls ekki að bera kinnroða fyrir orð sín, enda þykist jeg sannfærður um, að hann talar af fullri þekkingu á þessu máli. Hann hefir veitt því sitt góða fylgi, og það þakka jeg honum fyrir. Þá kom háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó.) með það, að skilyrðin mættu síst vera vægari fyrir smærri sjóði, eða veita þeim linkind fremur en stærri sjóðum. Væri þessari merkilegu tilhögun beitt gagnvart sjóðunum, væri fyrst og fremst gengið lengra en lögin benda til, og auk þess beitt þeirri megnustu ósanngirni, sem við engin rök hefði að styðjast. Eða hvers ættu þeir smærri sjóðir að gjalda? Nei, það mundi vel fallið til þess, að ekki stofnuðust fleiri nýir sjóðir, og jafnvel þeir sveitasparisjóðir, sem nú eru, mundu eyðileggjast. Þessi mundi afleiðingin, því að það gefur öllum að skilja, að stórir sparisjóðir, sem skifta hundruðum þúsunda, geta borið meiri kostnað en smærri sjóðir og þolað betur, þótt þeim sje gert erfiðara fyrir. Jeg býst svo ekki við, að jeg hafi fleira að segja gagnvart þeim, sem talað hafa á móti till., og býst ekki við að taka aftur til máls, nema sjerstakar nýjar ástæður komi fram.

1079Forsætisráðherra (J. M): Jeg skal ekki segja neitt um, hversu nauðsynlegt er við litla sparisjóði að hafa eins margar bækur og reglugerðin mælir fyrir. Jeg get vel ímyndað mjer, að þess muni ef til vill ekki þurfa við minni sjóði. En jeg verð að taka undir það með hæstv. atvinnumálaráðherra, að það er mjög undarleg aðferð að semja fyrst lög um, að stjórnarráðið skuli gefa út reglugerð, og koma síðan inn á þing með óljóst orðaða till. um undanþágu undan þessari reglugerð, og heimta hana samþykta strax án athugunar. Jeg held, að það sje óheppilegt að veita undanþágur undan reglugerðum á þennan hátt. Jeg held, að betra sje, að reglugerðin ákveði, að svo og svo margar bækur skuli hafðar í sparisjóðum í kaupstöðum og svo og svo margar í sveitasparisjóðum. Ef stjórnarráðið er búið að gefa út reglugerð og álítur bókfærsluna ekki trygga nema henni sje fylgt, þá væri þessi krafa um undanþágu ómöguleg, og stjórnin hlyti að neita henni. Og sem þingmaður verð jeg að segja, að jeg gæti varla tekið á móti því, að gefa fyrst út reglugerð og vera svo krafinn um undantekningar undan henni. En alt annað mál væri það, að breyta ákvæðum reglugerðarinnar í þessa átt, ef það gæti álitist tiltækilegt. Háttv. þm. A.-Sk. (Þorl. J.) talaði um að skipa tvo menn. Það eru ekki lögin, heldur reglugerðin, sem skipar það, og er ekki ætlast til þess að breyta lögunum með reglugerð. Jeg vildi nú leyfa mjer að mælast til þess, að málinu væri vísað til fjárhagsnefndar, og skil jeg ekki, að háttv.flm. (St. St.) geti haft neitt á móti því. En jeg verð að segja, að það er nóg af undantekningum, þótt þingið sje ekki að skipa stjórninni að semja reglugerð og gefa síðan undanþágur undan henni.

Magnús Guðmundsson Jeg vildi leyfa mjer að mæla nokkur orð til stuðnings þessari till. Jeg þekki dálítið til sparisjóða, þar sem jeg hefi sjálfur verið í stjórn sparisjóðs í 5 ár, og er það víst annar stærsti sparisjóður á landinu. Þótt þessi sparisjóður væri svona stór, reyndist þó þessi fyrirskipaða bókfærsla auka töluvert fyrirhöfn, og má þá nærri geta, hvort svo er eigi í stórum mæli að því er kemur til hinna smærri og smæstu sjóða. Og það virðist alls ekki rjett að láta sömu reglu gilda um sparisjóði, sem hafa fáar þúsundir að ávaxta, og aðra, sem hafa ef til vill miljónir að ávaxta. Það virðist alveg auðsætt, að þar ætti að vera munur á, en eftir reglugerð stjórnarráðsins er enginn munur á því gerður. Það er vitaskuld fjarstætt allri skynsemi, sem háttv.þm. V.-Ísf. (M. Ó) sagði, að reglurnar um bókfærslu sparisjóða ættu að vera því strangari, sem sjóðirnir væru minni. Þetta er auðvitað alveg öfugt. Það fer eigi heldur í bága við sparisjóðslögin að hafa bókfærsluna mismunandi eftir stærð sjóðanna, því að í enda 12; gr. sparisjóðslaganna stendur ekki annað en: „Stjórnarráðið setur reglur um bókfærslu sparisjóða og ákveður fyrirmynd allra skjala.“ Þetta ákvæði sýnir, að ekkert er því til fyrirstöðu, að þessar reglur sjeu mismunandi fyrir sjóðina, eftir stærð þeirra. Að till. sje óheppilega orðuð fæ jeg ekki sjeð. Þar er talað um að veita undanþágu, þegar bókfærslan er nægilega trygg. Það er auðvitað á valdi stjórnarráðsins sjálfs að meta, hve nær hún er trygg. Jeg þekki það vel, að allur þessi bókafjöldi er óþarfur við hina smæstu sjóði. Í þeim sumum er kann ske ein afgreiðsla á dag. Hana þarf að færa í margar bækur. Þetta fyrirkomulag, sem fyrirskipað er, er miðað við banka, sem hafa margar afgreiðslur á dag, og á því eigi við um litla sparisjóði. Hvað það snertir, að vísa till. til nefndar, þá verð jeg að segja, að jeg sje ekki beint ástæðu til þess, þótt hins vegar sje ekki ástæða til þess að vera beint á móti því. En jeg er fastráðinn í því að greiða atkvæði með þessari till. eða till. í svipaða átt.

1081Atvinnumálaráðherra (S. J.) Jeg held að háttv.flm. (St. St.) hafi misskilið mig, eins og hann sagði, að jeg hefði misskilið sig. Jeg skal ekki bera brigður á, að hann hefir leitast við að svara helstu atriðunum í hinum fáu orðum mínum, en hann hefir gert meira, því að hann svaraði því, sem jeg hefi aldrei tekið fram. Jeg var að benda á, að mál þetta ætti að koma fram í öðru formi. Og þar sem háttv. flutnm. (St. St.) gerði þá kröfu til mín, að jeg skildi hann, þá get jeg komið fram með þá sömu kröfu, að hann misskilji ekki orð mín. Og til þess að uppræta misskilning þann, er kendi í svarræðu hans, þá skal jeg endurtaka það, að jeg lagðist ekki á móti till. að efni, heldur að formi. Hann sagði, að tryggingin minkaði, ef reglugerðarákvæðunum væri breytt. Það kannast jeg ekki við að þurfi að vera rjett. Breytingin getur verið svo, að tryggingin þurfi ekki að minka. En jeg get ekki felt mig við till., eins og hún er orðuð. Og það hygg jeg óhrakið, að þegar nema á eitt atriði út úr stórri heild, sem margbúið er að ræða og sett er eftir mikla athugun, þá sje æskilegra, að þessi breyting sje ekki gerð í einum svip, heldur sje málið athugað betur en kostur er á í einni umr., þegar menn eru orðnir þreyttir og óstiltir. Er jeg þess vegna því meðmæltur, að málið sje athugað í nefnd, eða það afgreitt með rökstuddri dagskrá, sem og ef til vill er á leiðinni.

Björn Kristjánson Þegar mál þetta var tekið á dagskrá, fór jeg að athuga sparisjóðslögin sjálf, að því er til bókfæralunnar kemur. Um hana er talað í 12. gr. laganna. Er þar gert ráð fyrir, að 5 bækur sjeu haldnar að minsta kosti. Jeg vil því benda á, að lögin vilja ekki kveða þyngra á um bókhald smærri sparisjóða. Það er sparisjóðsbók, höfuðbók, þar sem skráð eru öll lán úr sjóðnum, lántakendur, tryggingar o. s. frv., enn fremur skuldaskrá og gerðabók stjórnarinnar. Það er auðvitað, að stjórnarráðið hefir heimild til þess að ákveða, hvernig bókfærslu skuli hagað. En mitt álit er, að fyrir smærri sparisjóði nægi þessar bækur: kassabók, höfuðbók og sparisjóðsbók (bækur). Fyrir stærri sparisjóði bætist svo við skuldaskrá („obligo“-bók), auk fundarbóka sparisjóðsstjórnar, af því að lögin áskilja hana. En í smærri sparisjóðunum er hún óþörf, því að stjórnin veit hverjir skulda. Mjer finst orðalag till. óheppilegt, eins og sumum öðrum. Væri víst betra að orða till. í þá átt að skora á stjórnina að breyta reglugerðinni. Væri þá líklega heppilegast, að málið færi snöggvast í nefnd. En yfirleitt mundu þessar 5 bækur við smærri og 6 við stærri sparisjóði vera nægileg bókfærsla. Vil jeg því mæla með því, að málinu sje vísað til nefndar. En jeg held, að ekki sje rjett að gera sparisjóðum þyngra fyrir en lögin ætlast til. Jeg þekki vel, hvað það er að halda bækur, sem komast má af án. Þetta margbrotna bókhald getur að eins átt við stærri stofnanir, svo sem banka.

Matthías Ólafsson Það voru að eins örfá orð, til þess að svara orðum háttv. 1. þm. Eyf. (St. St) um afstöðu mína til þessa máls í byrjun. Hann sagði, að lögin hefðu orðið öðruvísi og verri, ef jeg hefði fengið að ráða, en þau eru nú. Það er engin furða, þótt hann segi þetta. Lögin hefðu orðið alt öðruvísi, ef að mínum vilja hefði verið farið. En nú eru þau afskræmd; það fjekk hann á unnið. Meðal annars gat hann fengið afnumda umsjónarmenn sparisjóða, en þá áleit jeg mjög sjálfsagt að hafa. Hann má gjarnan, hv.flm. (St. St.), hrósað sjer af þessu, ef hann getur áunnið sjer atkvæði með því. Jeg get vel fallist á að vísa þessu máli til nefndar, og þá að sjálfsögðu til allsherjarnefndar.

Pjetur Jónsson Jeg er auðvitað alveg á sama máli um sparisjóðsreglugerðina og háttv.flm. (St. St.). En jeg er ekki ánægður með till. að forminu til. Jeg get ekki sætt mig við það að skora á stjórnina að veita takmarkalausar undanþágur og eyðileggja þannig sitt eigið verk, heldur álít jeg, að breyta beri reglugerðinni, enda liggur frammi brjef á lestrarsalnum frá einum sparisjóði, sem greinir þetta nánar. Jeg ætla ekki að endurtaka það, sem sagt hefir verið þessari skoðun til meðmæla, en vil skjóta því fram, hvort ekki megi treysta stjórninni til þess að liðka svo til í málinu, að minni sparisjóðum verði hægra fyrir um starfrækslu og bókhaldið. Hefir mjer þess vegna dottið í hug að bera fram þannig lagaða rökstudda dagskrá: „Í því trausti, að landsstjórnin sjái sjer fært að breyta hinni gildandi reglugerð um sparisjóði í þá átt, sem tillagan fer fram á, einkum fyrir smærri sparisjóði, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.“ Jeg býst við, að ef sú nefnd, sem málið fengi til meðferðar, kæmist að þeirri niðurstöðu, að hjer þurfi að breyta til, þá mundi það vera í þessa átt, og málið sjálft með umræðunum og þessari dagskrá gera sama gagn og þingsályktun.

En viðvíkjandi því, er háttv.þm. S.-Þ. (P. J.) var að tala um að veita takmarkalausar undanþágur, þá held jeg, að hann hafi ekki tekið eftir framsögunni. Í henni tók jeg það skýrt fram, við hvað átt væri í till., og held jeg, að jeg hafi reist fullkomnar skorður við því, að hún væri misskilin En nú skal jeg gera það honum til geðs að vera með því, að málið gangi til nefndar. En þessari rökstuddu dagskrá uni jeg alls ekki. Rökstuddar dagskrár eru alloftast - eins og háttv.þm. (P. J.) veit - samdar til þess að koma málunum fyrir kattarnef. (P. J.: Þetta er mín fyrsta dagskrá). Jeg get ekki búist við öðru af henni en öðrum rökstuddum dagskrám. Þess vegna vil jeg styðja það, að málið gangi til fjárhagsnefndar.

Pjetur Jónsson Jeg get tekið dagskrána aftur, úr því að fleiri eru með nefnd.

Pjetur Jónsson Jeg skal geta þess, að bjargráðanefndin hefir ekki haft þessa till. beinlínis til meðferðar, þótt hún hafi athugað málið; enn fremur get jeg getið þess, að bjargráðanefnd Nd. hafði ekki tekið neina afstöðu til þessa máls þegar bjargráðanefnd Ed. tók við því. Jeg geri ráð fyrir, að nefndin greiði atkv. með því að vísa málinu til síðari umr., en þó vil jeg taka það fram sem mína eigin skoðun gagnvart brtt. á þgskj. 160, að mjer finst það vera heppilegri aðferð, sem felst í till. frá háttv.Ed., sem sje sú, að styrkja svona fyrirtæki með því að greiða þeim ákveðið gjald fyrir hverja smálest, sem upp er tekin. Auðvitað getur það verið álitamál, hvort yfirleitt beri að styðja námugröft eftir þessum mælikvarða, því að það gæti komið svo misjafnlega niður, en jeg geri ráð fyrir, að það mundi þó verða til þess, að reynt væri að afla kolanna þar, sem það borgaði sig best. Jeg álít það dálítið óheppilega leið, sem brtt. vill fara, ef styrkja á með því að leggja veg. Við erum að vísu búnir að átta okkur á því, að ekki þarf stórfje til að leggja þennan vegarspotta, sem hjer um ræðir. En ef veitt er heimild til ótiltekins kostnaðar í þessu skyni hjer, má búast við, að svo verði á öðrum stað eins, þar sem kostnaðurinn kynni að verða miklu meiri og má ske fjarri öllum sanni. Hjer getur því sem betur fer ekki verið um mikið fje að tefla, en jeg held, að sýslunefndin hefði eins gott af að fá 10 kr. á hverja smálest, sem upp yrði tekin, eins og að fá þessa fjárveitingu eftir brtt.

Atvinnumálaráðherra (S. J ): Eins og tekið hefir verið fram, er till. frá Ed. um að styrkja kolanám í Gunnarsstaðagróf. Þegar málið var þar til umr., ljet jeg í ljós þá skoðun, að ef gengið væri inn á þessa braut, væri með því gefin grundvallarregla gagnvart öðrum líkum málaleitunum. En hjer finst mjer vera um svo mikið atriði að ræða, að ekki eru tiltök á að slá því föstu með einni þingsályktun, enda mundi þá ilt að neita um svipaðar fjárhæðir hve nær sem vera skal og hver sem bæði um styrkinn. Jeg hygg líka, að það geti þótt íhugunarvert að styrkja kolanám, þar sem sýslufjelög eiga hlut að máli. En þó þykir mjer betra að veita ákveðinn styrk heldur en að fara inn á þá braut að miða bann við unna og burtflutta kolasmálest. Viðvíkjandi beiðninni frá Hvammstangj, þá kom hún frá tveimur mönnum, sem fóru þess á leit að fá leyfi til þess að taka þar upp kol handa tveimur sýslustofnunum; var önnur stofnunin sjúkrahúsið á Hvammstanga, og hin var alþýðuskólinn þar. Jeg endurtek, að jeg tel málinu betur borgið með brtt. heldur en eins og það kom frá háttv.Ed.

Magnús Pjetursson Jeg vildi að eins gera stutta athugasemd út af ræðu háttv.þm. S.-Þ. (P. J.). Mjer þótti vænt um að heyra, að bjargráðanefnd skuli ekki hafa tekið fasta afstöðu til málsins, því að jeg vona, að þegar hún gerir það, verði ákvörðunin málinu í vil. Þeim kemur ekki rjett vel saman, hæstv. atvinnumálaráðherra og háttv. bjargráðanefnd.  (P. J.: Jeg talaði að eins út frá mínu sjónarmiði)  . Það er skiljanlegt, því að enginn mun gera ráð fyrir, að þetta hafi borið á góma í bjargráðanefndinni. En þar sem talað var um það, að þetta gæti orðið fordæmi, ef lagður yrði vegur á landssjóðskostnað frá námunni og til sjávar, þá er nokkuð öðru máli að gegna hjer, þar sem náman er landssjóðseign, en annars mun það óvenjulegt, að landssjóður eigi þær námur, sem reknar eru. En þar, sem landssjóður á námur, er ekki nema sjálfsagt, að hann leggi veg frá þeim og til sjávar, og það jafnvel þótt það væri akbraut, því að það á ekki að horfa í það að búa í haginn fyrir sjálfan sig. Það er alveg rjett hjá hæstv. atvinnumálaráðherra, að það er Strandasýsla, sem ætlar að reka námuna, en mjer fanst skrítið, að hann skyldi taka svo til orða „að hann hefði heyrt það“, að sýslufjelagið ætlaði að reka námuna, þar sem þó hefir verið lagður útdráttur úr sýslufundargerð sýslunnar fyrir háttv. stjórn, svo að hann hlýtur að hafa sjeð það. Það er ekki meiningin, að Strandamenn sjeu að sækja hjer um sjerstök hlunnindi, eins og mjer skildist á háttv.þm. S.-Þ. (P. J), heldur eru þeir að reyna að bæta úr ráðleysi og framkvæmdaleysi stjórnarinnar í þessu efni, með því að taka framkvæmdirnar í sínar hendur, og það er ekki fyrir Strandasýslu eina, að þeir óska eftir þessu, heldur fyrir allar sveitir, sem liggja upp frá Húnaflóa, því að þær mundu allar hafa stórmikið gagn af námurekstri á þessum stað. Annars vil jeg skjóta því til bjargráðanefndar og háttv. deildar að afgreiða málið eins fljótt og unt er, því að svo framarlega sem nokkuð á að gera í vor, verður sýslufjelagið að fá að vita um úrslit málsins sem allra fyrst.

Pjetur Jónsson Mjer hefir heyrst þess óskað, að bjargráðanefnd taki málið til íhugunar, og hygg jeg, að mjer sje óhætt að lofa því fyrir hennar hönd að afgreiða málið sem allra fyrst, en áður finst mjer það sjálfsagt, að hún beri sig saman við bjargráðanefnd Ed. um það, hvora till. beri heldur að aðhyllast.

Fyrirspyrjandi (Pjetur Ottesen) Mjer finst jeg ekki geta látið hjá líða nú í þinglokin að beina örfáum orðum til hæstv. stjórnar í tilefni af því, að við 2 deildarmenn fluttum á öndverðu þingi fyrirspurn til stjórnarinnar um alvarlegt atriði. Fyrirspurnin var leyfð af hv. deild með öllum greiddum atkvæðum. En hún hefir ekki fundið náð fyrir augum hæstv. stjórnar, og hefir hæstv. stjórn ekki svarað henni einu orði, hvorki hátt nje í hljóði. Í stuttu máli hefir hún stungið fyrirspurninni algerlega undir stól. Við fyrirspyrjendur verðum að telja þessa aðferð stjórnarinnar gagnvart okkur í hæsta máta móðgandi. Og við lítum enn fremur svo á, að hún fari algerlega í bág við 31. gr. þingskapanna, þar sem ótvírætt er gert ráð fyrir, að slíkum fyrirspurnum sje svarað, og enn fremur við 40. gr. stjórnarskrárinnar.

Forsætisráðherra (J. M.) Jeg vildi að eins geta þess, að mjer er mál þetta ókunnugt. Það hefir algerlega farið fram hjá mjer, og jeg hefi ekkert um það vitað.

Fyrirspyrjandi (Pjetur Ottesen) Það virðist nú svo, sem hæstv. stjórn ætti allri að vera málið kunnugt. Jeg skal geta þess, að jeg hefi látið hæstv. atvinnumálaráðherra vita, að jeg myndi minnast á þetta mál nú, en hann hefir ekki fundið ástæðu til að vera viðstaddur samt sem áður.

Magnús Pjetursson Mjer finst ekki hægt að komast hjá því að gera svolitla grein fyrir tildrögum þessa máls, svo að háttv.þm. geti greitt atkv. um málið. Á þinginu í fyrra var samþykt áskorun til stjórnarinnar um að vinda sem bráðastan bug að innlendu kolanámi, til þess að fullnægja eldiviðarþörf landsmanna. Síðasta sumar fór jeg þess á leit við landsstjórnina, hvort hún væri ekki fáanleg til þess að láta reka námugröft á þessum stað, sem till. talar um. Svaraði stjórnin með því að lýsa yfir því, að hún hefði ekki í huga að reka námugröft á landssjóðskostnað annarsstaðar en á Tjörnesi. Síðastliðið sumar var því ekki hægt að gera neitt frekar í því efni, en í vetur sáum við Strandamenn, að það dugði ekki að láta við svo búið standa, ef mönnum væri nokkur alvara með að birgja sig upp með eldsneyti. Mönnum var það fyllilega ljóst, eftir veturinn í vetur, að eitthvað yrði að gera, eitthvað betur en gert var af hálfu landsstjórnarinnar. Þess vegna tók sýslufundurinn að sjer að hreyfa þessu máli, fyrst sem ósk til stjórnarinnar um það, að hún gerði þá skyldu sína, sem þingsályktunartillaga síðasta þings fór fram á, það, að hún ljeti beinlínis reka námugröft í Gunnarsstaðagróf. En vegna þess, að sýslunefndin þóttist mega vera sannfærð um það, að stjórnin tæki að sjer námugröftinn, mundu kolin verða miklu dýrari en ef einstakir menn tækju hann að sjer, eða þá sýslufjelagið. Var þetta bygt á reynslu þeirri, sem fengist hefir. Þá bauðst hún (sýslunefndin) til þess að taka að sjer námureksturinn, með því skilyrði, að lagður yrði akfær vegur frá námunni til sjávar og að landsstjórnin lánaði verkfæri til þess að vinna námuna með. Og það er einmitt þessi brtt., sem jeg ber nú fram. Það er auðvitað, að till., eins og hún kemur frá háttv.Ed., meinar nokkuð svipað. Jeg geri nefnilega ráð fyrir því, að þessum 10 kr., sem ætlaðar eru til verðlauna fyrir hverja framleidda smálest, mætti verja til þess að gera þennan veg fyrir. Mjer finst það samt sem áður hálfhjákátlegt að vera að binda slík verðlaun eingöngu við þetta sjerstaka verk, sem landssjóður kostar ekki, með því að landssjóður ekki heldur alment veitir verðlaun fyrir kolagröft. Það er líka hugsanlegt, að það sje betra fyrir landssjóð að gera veginn heldur en að þurfa að borga verðlaun fyrir hverja smálest, kann ske mörg hundruð kr. Mjer þykir líklegt, áð það geti orðið honum miklu dýrara heldur en að leggja þennan vegarspotta og lána verkfærin. Svo koma þeir peningar fyrst eftir á, og þá þyrfti sýslan að taka lán til bráðabirgða til verksins. Jeg býst nú við, að háttv.þm. muni vilja fá að vita, hve mikið landssjóður muni þurfa að leggja í þennan veg, en því miður hefir ekki verið gerð nein áætlun um það, en þó geta hv.þm. fengið nokkra hugmynd um það, þegar jeg segi þeim, að þessi vegalengd er 2.200 metrar; vegurinn verður það sneiddur. Sá maður, sem látinn hefir verið rannsaka þessa námu fyrir landsstjórnina, hefir skrifað hjer lýsingu á vegarstæðinu og hvað helst muni þurfa að gera, og skal jeg, með leyfi hæstv. forseta, lesa það upp, því að það gefur hugmynd um, hvað kostnaðurinn muni þurfa að verða. Hann segir: „Jeg hafði ekki tíma til að mæla halla á vegarstæði til sjávar, en jeg mældi vegalengdina til sjávar eftir því vegarstæði, sem mjer virtist kerrufært, með auganu. Mældist mjer þannig vegalendin öll til sjávar 2.200 metrar Á að giska liggur fullur helmingur þess vegar, er jeg mældi, um mela, sem ekki þarf annað við að gera en að ryðja, svo að hann verði kerrufær, og allmikið stykki má gera kerrufært með því að nema burtu grasþúfur, en á köflum þarf að gera upphleypta vegarspotta yfir lækjar- og mýradrög og búa til sneiðingu utan í brekkum ...“ Af þessu held jeg að menn geti fengið nokkurn veginn hugmynd um, að hjer er ekki verið að ræða um stórfyrirtæki; það er ekki verið að ræða um akbraut, heldur að eins um akfæran veg, sem hægt er að koma kerrum eftir til sjávar. Í áliti sínu hefir vegamálastjórinn ekki talið það frágangssök, að landssjóður legði svo sem 1.000 kr. fram, og mundi það hjálpa mikið, þótt það mundi ef til vill ekki nægja fullkomlega, en um það fullyrði jeg ekki neitt að svo komnu máli. Einn háttv.þm. skaut því fram, hvort sæmileg höfn væri fyrir námulandinu, og það er hægt að segja það, að þar er yfirleitt góð höfn og ágætt bátalægi og lending. Annars bjuggumst við við að hafa lausar bryggjur, en skipin geta hæglega legið fram undan og tekið kolin þar, sem þau koma fyrst til sjávar, án frekari flutnings. Mjer er kunnugt um, að háttv. bjargráðanefnd hefir haft þetta mál til meðferðar, en þótt undarlegt megi virðast, þá er málið ekki komið frá henni inn í þessa deild, heldur kom það fyrst til Ed., og þaðan er það komið til þessarar háttv. deildar. Að bjargráðanefnd skeytti ekki málinu mun hafa verið af því, að vegamálastjóri hefir ekki lagt nægilega mikið með því. Jeg símaði því til Guðmundar Bárðarsonar og vildi fá hjá honum skýlaust álit hans á útlitinu fyrir námugrefti í Gunnarsstaðagróf, og hann segir svo í símskeyti til mín, að þykt laganna sje ca. 1 m., að hægt sje að taka upp nokkur hundruð smálestir, með því að ryðja ofan af 1- l½ m. af lausum jarðlögum, og að gæði kolanna sjeu síst verri en Tjörneskolanna.  (E. A.: Ekki mikið sagt með því)  . Þetta er þó það eldsneyti, sem þektast er hjer á landi, er um innlend kol er að ræða, og er því eðlilegt, að við það sje miðað. Það, sem vegamálastjórinn hafði aðallega á móti kolanáminu, var það, að jarðvegurinn, sem liggur ofan á kolalögunum, sje svo laus, að hann muni þegar hrynja niður, er farið sje að grafa, nema því að eins, að námugöngin sjeu bygð upp og reft jafnóðum og grafið sje. Nú álítur Guðmundur, að vel sje hægt að taka upp nokkur hundruð smálestir án þess að grafa nokkur námugöng, að eins með því að moka ofan af kolalögunum, og álítur hann, að allur viðbúnaðurinn, sem vegamálastjóri var að tala um, sje með öllu óþarfur, meðan um lítið kolanám er að ræða. Jeg tel víst, að þingið sje alt sammála um, að ekki megi það undir höfuð leggjast að afla íslensks eldneytis, og því skil jeg ekki, að það geti neitað svona góðu tilboði frá sýslunefndinni, þar sem hún býðst til að taka verkið alveg að sjer upp á eigin ábyrgð, og fer að eins fram á, að landssjóður leggi þennan lítilfjörlega vegarspotta og láni verkfærin. Jeg fyrir mitt leyti tel þetta stórlega góð boð. Jeg ætla svo ekki að fjölyrða meir um þetta mál, en áður en jeg sest niður ætla jeg að minnast á ósk sýslunefndarinnar um, að landssjóður lánaði verkfæri til vinnunnar. Þessari ósk sýslunefndar neitaði vegamálastjóri og færði það til, að verkfærin mundu ganga svo mikið úr sjer, og mundi landssjóður hafa skaða af, en hann sagði aftur á móti, að komið gæti til mála, að landssjóður seldi sýslunefnd verkfæri og keypti þau svo aftur, þegar sýslunefnd hefir notað þau. Mjer finst nú þetta vera nokkuð sama og að landssjóður keypti verkfærin og lánaði svo sýslunefndinni, sem síðan borgaði fyrningu og skemdir, eftir mati dómkvaddra manna.  (H. K.: Nei, það er munur á)  . Jeg sje ekki muninn, en gaman væri, ef háttv.þm. (H. K) vildi útskýra, í hverju hann er fólginn. Til þess að sýna, að talsverð eftirspurn er eftir kolum þessum, skal jeg geta þess, að landsstjórnin hefir fengið beiðni frá Hvammstanga um leyfi til að taka upp í námunni 40-50 smálestir af kolum. Jeg get vel skilið, að landsstjórnin vilji verða við þessari bón, og satt að segja get jeg ekki þakkað henni það, en ef ætti að gera þetta þannig, að kolin gætu orðið til verulegs gagns fyrir menn, ekki eingöngu fólk í næsta nágrenni, heldur umhverfis allan Húnaflóa, þá finst mjer sjálfsagt, að sýslunefndin sæti í fyrirrúmi og stæði fyrir verkinu. Jeg get tekið það fram, að sýslunefndin ætlar að selja kolin eins ódýrt og hún sjer sjer fært, og að eins svo, að hún sleppi skaðlaus, og sjá því allir, hversu miklu rjettara það er að láta hana sitja fyrir því að láta vinna verkið heldur en hleypa einstökum mönnum í námuna, sem síðan kynnu að selja kolin aftur dýru verði. En jeg skal taka það fram, að þetta meina jeg alls ekki til þeirra manna á Hvammstanga, er óskað hafa eftir námuafnotum, því að þeir gera það að eins sjer til bjargar.