Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. þetta er mjög einfalt í sniðum og þarf því ekki langa framsögu. Með því er lagt til, að heimilt verði, að þær hjúkrunarkonur, sem starfa að félagsmálum hjúkrunarkvenna á vegum Hjúkrunarfélags Íslands, njóti fullra réttinda í Lífeyrissjóði hjúkrunarkvenna. Eins og lögin eru nú, eru það aðeins starfandi hjúkrunarkonur, sem hafa þennan rétt, en félaginu þykir það mikil nauðsyn að hafa a.m.k. eina sérmenntaða hjúkrunarkonu, sem starfi að félagsmálum stéttarinnar. Stjórn Lífeyrissjóðs hjúkrunarkvenna er sammála um það, að rétt sé að veita slíkri hjúkrunarkonu full réttindi í sjóðnum, og það er augljóst, að ekki er kostur á að fá slíka hjúkrunarkonu til starfa fyrir félagið, nema því aðeins, að hún njóti þessara réttinda. Áður hefur hliðstæð heimild verið veitt í sambandi við Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, þar sem starfsmanni eða starfsmönnum BSRB var veitt full aðild að lífeyrissjóðnum. Ég vænti þess, að ekki þurfi um þetta frv. að verða neinn ágreiningur, og sé ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum, en legg til, herra forseti, að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umræðu og hv. fjhn.



Herra forseti. Á s.l. ári var það boðað, bréflega lofað fiskvinnslustöðvunum, að flutt mundi verða á næsta Alþ. þ.e.a.s. því, sem er nýlega hafið, frv. til l. um Verðjöfnunarsjóð fyrir fiskiðnaðinn. Ljóst var þá þegar, að hér var um að ræða allmikið vandamál, sér í lagi tæknilega séð, og verið var að fara inn á brautir, sem lítt höfðu verið kannaðar áður. En það var þó von manna þá, að takast mætti að finna form fyrir þetta málefni, sem hæfilegt væri talið. Þetta reyndist hins vegar erfiðara en búizt hafði verið við, og var því ákveðið að bíða þessa þings, eins og ég áðan sagði, og ætla þannig nokkru lengri tíma til undirbúnings málinu. Frv. liggur nú hér fyrir, og má segja, að það sé í formi nokkurs konar tilrauna, þar sem reynt er að skapa grundvöll, sem unnt væri að starfa á, án þess að sett séu of ströng fyrirmæli um einstök atriði, en ætlazt til, að reynslan geti vísað veginn. Sú hugmynd, sem liggur til grundvallar þessu frv., er þó ekki með öllu framandi í íslenzkum sjávarútvegi, þó að á öðru sviði hafi verið. Okkar sjávarútvegur hefur tvö sérkenni, sem hafa afgerandi áhrif á afkomu hans. Bæði þessi sérkenni eru háð utanaðkomandi áhrifum, sem ekki er unnt að hafa áhrif á en verður þó að laga sig eftir. Annars vegar er um að ræða aflabrögð, er háð eru margs konar atvikum, svo sem styrkleika fiskstofna, veðurfari og veiðitíma og hvers konar tækni við sjálfar veiðarnar. Fyrstu tvö atriðin eru hér algerlega óháð mannlegum áhrifum, en hverja þýðingu hið þriðja getur haft, höfum við á síldveiðunum undanfarin ár séð, en því miður höfum við orðið að horfast í augu við hversu skammt tæknin nær, þegar náttúruskilyrðin við veiðarnar bregðast, eins og augljóslega hefur orðið á þessu ári. Hins vegar er svo verðlag á erlendum mörkuðum. Á þetta atriði getum við sem seljendur að vísu ekki haft nein bein áhrif, en mikið veltur á mörkuðunum. En jafnvel þetta er ekki einhlítt. Ef við lítum á fyrra atriðið, aflabrögðin, er langt síðan menn fóru að velta því fyrir sér, hvort ekki væri mögulegt að finna leið til að taka sárasta broddinn af aflabrestinum, sem ávallt hefur verið ógn fiskimannsins, með því að koma á fót tryggingarkerfi, sem gæti bætt upp að nokkru leyti aflabrestinn. Niðurstöðurnar af þessum athugunum komu fram í l. um Hlutatryggingasjóð bátaútvegsins, sem sett voru árið 1949. Sú lagasetning hefur vafalaust orðið til ómetanlegs gagns fyrir bátaútveginn og síðan með breytingu l. fyrir allar greinar fiskveiðanna. Með þessu hefur verið dregið úr áhrifum aflasveiflna og mestu erfiðleikarnir af völdum aflabrestsins hafa verið mildaðir. Það hefur löngum verið mönnum ljóst, að æskilegt væri að geta beitt svipuðum aðferðum til að milda verðsveiflur afurða á erlendum mörkuðum. Slíkt er hins vegar margvíslegum erfiðleikum háð, og því hefur liðið langur tími, þar til til slíks gæti komið. Það hefur raunar komið fyrir oftar en einu sinni, að ríkisvaldið hefur tekið á sig skuldbindingar til að tryggja ákveðið lágmarksverð við útflutning. Þetta var t.d. gert á árunum 1946–1950, þegar hin svokallaða fiskábyrgð var í gildi. Verðtrygging var einnig tekin upp á árinu 1967 og var enn fremur í gildi á yfirstandandi ári. Var það gert með stofnun Verðjöfnunarsjóðs fiskiðnaðarins árið 1967, sem var ætlað það hlutverk að taka áfalli af miklu verðfalli á frystum fiskafurðum, sem hófst seint á árinu 1966, og skyldi verðtryggingin ná til framleiðslu ársins 1967. Lagði ríkissjóður fram fé í þessu skyni, en sú hugmynd kom þá fram, að komið yrði því formi á þessi lán, að stofnaður yrði verðjöfnunarsjóður, sem gæti náð til fleiri útflutningsgreina sjávarútvegsins, og farið yrði inn á þá eiginlegu verðjöfnun, sem ekki aðeins var ætlað það hlutverk að taka skellinn af verðlækkunum á afurðum, heldur einnig að taka hluta af verðhækkun, sem kynni að verða, og yrði hún lögð í sjóðinn. Var hugsunin sú, að með þessu móti mundi stuðlað að því að jafna óheppileg áhrif verðsveiflna á þær afurðir, sem slíkur sjóður næði til, og þá einnig á hagkerfið allt, en um slík áhrif eru kunn dæmi frá undanförnum árum. Þetta frv. byggir á þessum meginsjónarmiðum, og gefur heiti sjóðsins til kynna, að honum er ætlað þetta tvíþætta hlutverk, sem kemur fram í 1. gr. frv. Vil ég nú fara nokkrum orðum um þær greinar, sem ég tel vera veigamestar í frv., og ég vík þá fyrst að 5. gr. frv. Enda þótt hér sé gert ráð fyrir tekjum af útflutningsgjaldi, svo sem upphaflega var ætlað, hefur við endurskoðun útflutningsgjaldalaganna, sem nú fer fram, ekki þótt fært að fara út í það að sinni að taka hluta af þeim nú til Verðjöfnunarsjóðs vegna annarra brýnna þarfa, en tekjunum af flutningsgjaldi er samkv. þessu frv. ætlað að renna í hina almennu deild sjóðsins. Rétt þótti þó að hafa þetta ákvæði í l., þegar að því kæmi, að fært þætti að breyta í þessa átt. Varðandi 6., 7. og 8. gr. frv. vildi ég segja þetta: Engin reynsla er fengin af slíkri lagasetningu sem þessari, og verður því nokkuð að þreifa sig áfram með ýmiss konar framkvæmdaákvæði og hafa ákvæði laganna eftir því sveigjanleg. Hér eru þó nefnd viss meginatriði, sem hafa skal hliðsjón af. T.d. er það meginregla, að verðbætur skuli ekki nema meira en helmingi af verðhækkun, þannig að útflytjandi beri ávallt helming sjálfur. Þá skal taka mið af vissum atriðum, þegar verðgrundvöllur sá er ákveðinn, sem miða skal við, er metin er verðhækkun eða verðlækkun. Skal t.d. hafa hliðsjón af verðlagi undanfarinna ára, þó að slíkt sé að sjálfsögðu ekki einhlítt. Enn fremur skal taka tillit til svo gagngerðra breytinga, sem verða við gengisbreytingar eða óvenjulegar breytingar á erlendum mörkuðum. Allt er þetta frekar til leiðbeiningar en sem fastar reglur í sambandi við ákvörðun afgjalda samkv. 5. gr. eða verðbóta samkv. 6. gr., og hafa verður svigrúm til að ákveða, hvort þau hlutföll skuli vera föst eða stigbreytileg miðað við hlutfallslega breytingu verðlags. Öll þessi ákvæði, sem hér voru nefnd, eru sett á vald sjóðsstjórnar í samráði við ráðh. til þess að skapa nægjanlega sveigju í framkvæmd, svo að unnt sé að laga sig að síbreytilegum aðstæðum markaðanna og aðstæðum við framleiðsluna. Þetta er, eins og ég áðan sagði, alger nýjung í löggjöf hér á landi, og er því verið að fara inn á nýjar og lítt kannaðar leiðir, því að ekki er kunnugt um slíka lagasetningu annars staðar. Margt er í óvissu um, hvernig slík lagasetning getur orðið í framkvæmd og hver áhrif hennar kynnu að verða. Reynsla undanfarinna ára og áratuga bendir þó í þá átt, að sé rétt á málum haldið og framkvæmd l. takist vel, geti orðið að þeim mikill ávinningur, bæði fyrir þær greinar sjávarútvegsins, sem frv. nær til, og þá einnig fyrir efnahagskerfið í heild, og er það að sjálfsögðu höfuðtilgangur frv. Ég mundi vilja að þessum orðum sögðum beina því til þeirrar hv. n., sem málið fær til meðferðar, að hún hafi undir meðferð málsins í n. samráð við þau samtök, sem hér eiga hlut að máli, því að eins og ég sagði í upphafi minna orða, er frv. þetta flutt samkv. yfirlýsingu, sem samtök þessi mátu mikils á sínum tíma, og ég tel eðlilegt, ef einhverjar brtt. koma fram, að þær séu ekki gerðar, án þess að haft sé náið samráð og samstarf við þessi samtök. Herra forseti. Ég legg svo til, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. sjútvn.



Herra forseti. Að baki hugmyndarinnar um Verðjöfnunarsjóð liggur heilbrigð hugsun að mínum dómi. Það er skynsamleg regla að leggja til hliðar í góðum árum og geyma til hinna lakari. Um nánari uppbyggingu og fyrirkomulag Verðjöfnunarsjóðs geta að sjálfsögðu verið skiptar skoðanir. Ýmis ákvæði þessa frv. þurfa að sjálfsögðu nánari athugunar við. Þegar hugmyndin um Verðjöfnunarsjóð kom fram í fyrra, lýstum við fylgi við þá hugmynd, enda þótt við létum þá í ljós efasemdir um, að afkoma sjávarútvegsins á því ári væri sú, að fært væri að leggja til hliðar það, sem þá var gert ráð fyrir. Eins og hæstv. ráðh. vék að, hefur nokkuð dregizt að leggja þetta frv. fram, eða samning þess hefur dregizt nokkuð frá því, sem gert var ráð fyrir í fyrra. Ég vil undirstrika það, að ég álít það skynsamlega reglu að jafna á milli ára, og ég býst við því, að við getum flestir verið sammála um það nú, að það hefði verið skynsamlegt að grípa til þess ráðs fyrr. Reyndar má segja, að það hafi verið að nokkru leyti gripið til þess, að því er varðar Hlutatryggingasjóð og Aflatryggingasjóð, en þeir hafa þó náð skammt til þess að jafna þær sveiflur, sem orðið hafa í þessum atvinnuvegi. En það er augljóst mál, að í sjávarútvegi og fiskiðnaði hljóta alltaf að verða miklar sveiflur, bæði vegna aflabreytinga og eins vegna verðbreytinga. Og það er einmitt hlutverk ríkisvaldsins að hamla nokkuð gegn þeim áhrifum, sem slíkar sveiflur geta haft í för með sér. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að ef þessi hugmynd hefði fyrr verið tekin til rækilegrar athugunar og henni hefði verið hrint í framkvæmd t.d. á árunum 1965 og 1966 og þá hefði nokkuð verið lagt til hliðar til þess að mæta þeim áföllum, sem síðan hafa orðið, hefðum við verið betur á vegi staddir í dag. En þess hefur ekki verið gætt sem skyldi, og einmitt til þess má kannske rekja æðimikið af þeim vandræðum, sem við er að glíma. Við höfum sem sagt ekki reiknað nægilega með þeim mögru árum, sem jafnan fylgja á eftir góðum árum, og við höfum ekki hagað okkur á góðu árunum með tilliti til þeirrar staðreyndar, að það má jafnan búast við lakari árum á eftir. Hvorki höfum við þá lagt nægilega til hliðar til hinna lakari ára né heldur höfum við að öðru leyti haft þá stjórn á, sem æskilegt væri, t.d. hefur hið opinbera á hinum góðu árum lagt í fjárfestingar í stað þess að geyma sér nokkuð af því til þeirra ára, þegar meiri þörf yrði fyrir framkvæmdir. Eins og ég áðan sagði, tel ég þessa hugmynd góðra gjalda verða, en hins vegar er það svo, að einstök ákvæði þessa frv. eru að mínum dómi nokkuð óljós og þurfa nokkurra breytinga við. Þar til vil ég fyrst nefna ákvæðin um skipun stjórnar Verðjöfnunarsjóðs, en þau ákvæði er að finna í 2. gr. frv., og eru þau harla óákveðin. Þar segir, að í stjórninni skuli vera 7 menn og skuli tveir skipaðir eftir tilnefningu aðila fiskiðnaðarins og tveir eftir tilnefningu þeirra aðila, er selja afla til fiskiðnaðarins, en þrír eiga að vera skipaðir án tilnefningar. Nú er það svo, að þetta er nokkuð óákveðið, hvaða aðilar eiga að tilnefna þessa fjóra, sem þarna er um að tefla, enda er einmitt gert ráð fyrir því í 10. gr., að það þurfi að kveða nánar á um það í reglugerð, hvaða aðilar það séu, sem eiga að tilnefna þessa fjóra stjórnarmenn. Þó að hér sé um tilraun að tefla, eins og hæstv. ráðh. réttilega vék að, virðist mér, að það muni vera auðvelt og fyrir allra hluta sakir eðlilegast, að löggjafinn gangi sjálfur frá því, hverjum hann ætlar tilnefningarrétt í þessa stjórn. Sömuleiðis fyndist mér eðlilegra, að þessir þrír, sem skipaðir eru í sjóðsstjórnina án tilnefningar, væru kjörnir af Alþ. Ég tel það mjög eðlilegt, að Alþ. fái aðild að þvílíkum sjóði með þeim hætti. Þetta er atriði, sem auðvitað má athuga í nefnd og verður athugað nánar þar. Í öðru lagi vil ég nefna 5. gr., sem raunar verður ekki skilin ein út af fyrir sig, heldur í sambandi við 7. gr. Þær reglur, sem þar eru settar, eru, að því er mér virðist, harla óákveðnar. Þar segir fyrst, að ganga skuli til sjóðsins hluti af útflutningsgjaldi. Nú skildist mér á hæstv. ráðh. áðan, að það væri í raun og veru ekki gert ráð fyrir því, að til slíks kæmi um sinn, svo að þá má segja, að það sé nokkuð vafasamt að vera að gera ráð fyrir slíkum tekjustofni, þegar það er sem sagt gert ráð fyrir því, að hann verði ákveðinn með sérstökum l. Þá hefur ákvæði sem þetta auðvitað í þessum I. svo sem ekkert gildi. Þetta, hvernig á að ákveða verðbætur og afgjöld, sem kölluð eru, er eiginlega alveg óákveðið, og það er lagt á vald sjóðsstjórnar og sjútvmrh. að ákveða þessi atriði algerlega í raun og veru, því að eins og hæstv. ráðh. tók fram, eru þessar reglur, sem þarna eru settar, eða þessar ábendingar, sem þarna eru nefndar, nánast aðeins leiðbeiningarreglur, en binda ekki sjóðsstjórnina né sjútvmrh. Ég verð að segja það, að mér þykir vera þarna um fullmikið valdframsal að tefla af löggjafans hálfu, og mér kemur það svo fyrir sjónir a.m.k., að það sé ekki gott að átta sig á þessu, að það sé ekki gott að gera sér grein fyrir því, hvað maður er að samþykkja, þegar þetta er afgr. Það er náttúrlega aldrei góð regla að samþykkja það, sem maður veit ekki, hvað í raun og veru er. En eins og þetta er þarna fram sett, virðist mér það vera opið í alla enda. Nú er það efalaust rétt, sem hæstv. ráðh. sagði, að það getur verið erfitt að setja mjög fastskorðaðar reglur um þetta fyrir fram, og það getur verið nauðsynlegt að þreifa sig áfram og breyta reglunum um þetta að fenginni reynslu og eftir þörfum á hverjum tíma, en ég hygg þó, að það ætti að vera hægt að forma þetta eitthvað ákveðnar í l. og auðvitað er hægurinn hjá að breyta þeim l. eftir því sem reynslan segir til um og breyttar þarfir kalla á. Lagasetningaraðferðin hjá okkur er það greið, að á því ættu ekki að vera vandkvæði. Hitt felli ég mig ekki alls kostar við, að löggjafinn afsali sér svo víðtæku valdi sem hér er um að tefla í hendur framkvæmdavaldshafa, sjóðsstjórnar og sjútvmrh., vegna þess að það er auðvitað öllum ljóst, að þarna getur verið um að ræða stórkostlega þýðingarmiklar reglur, sem snerta hagsmuni einstakra manna. Það eru teknar eignir af mönnum, eða skattur skulum við segja, í Verðjöfnunarsjóðinn, og það er æðimikið hagsmunaatriði fyrir þá menn, sem þar eiga hlut að máli, hvernig það er gert. Og það getur orkað tvímælis, að löggjafinn eigi að sleppa því úr hendi sér að hafa hönd í bagga þar með. Og það er auðvitað ekki sagt, að þeir sömu aðilar, sem greiða í þennan sjóð, komi alltaf til með að njóta þeirra verðuppbóta, sem úr honum eru greiddar. Þó að það sé gert ráð fyrir, að hver grein hafi sinn fjárhag út af fyrir sig og sé aðskilin, þá getur ýmis atvik að höndum borið á þessum tíma, sem gera það að verkum, að það séu ekki sömu aðilar, sem taka bætur og gjaldið greiða. Annars er það kannske ekki alls kostar ljóst. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu, að mér sýnist, að þessi lagasmíð þurfi frekari athugunar við. Að sjálfsögðu er rétt að hlusta á það, hvað þeir aðilar hafa um þetta að segja, sem þetta mál snertir mest, en þetta er náttúrlega mál, sem snertir mjög marga, og til þeirra allra verður auðvitað ekki hægt að ná, heldur verður aðeins hægt að heyra, hvað fáir fyrirsvarsmenn í þessum málum segja. En hér er um mál að tefla, sem snertir hagsmuni allra þeirra, sem fást við þennan atvinnuveg, og þeir eru margir. - Að þessu vildi ég sem sagt víkja, en þetta verður auðvitað að athuga nánar í þeirri n., sem frv. fær til meðferðar, og ég skal ekki fjölyrða frekar um það, það má koma því á framfæri þar. Ráðh. vék að því, að greiðslur færu fram úr ríkissjóði í þessu skyni nú og ábyrgð hefði verið tekin á verðmæti. Ég sé ekki, að það komi glöggt fram í þessu frv., að það sé gerð grein fyrir því, hvernig hlutfallið er milli þessara greiðslna, sem nú fara fram samkv. þessum ábyrgðum, og þess, sem hugsað er, að verði samkv. þessu frv. Ég veit ekki, hvort það er hægt að átta sig á því, en æskilegt væri að fá einhverja hugmynd um það. Eins og ég hef þegar sagt. sýnist mér margt í frv. heldur óljóst og ekki auðvelt nema með nánari skýringum að átta sig á því, hvað hér er í raun og veru verið að samþykkja.



Herra forseti. Ég hef nú litlu við það að bæta, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. tók fram. Sumt af því hafði ég þegar minnzt á í minni framsöguræðu, en um málið almennt vil ég aðeins endurtaka það, sem ég sagði áðan, og tek þá alveg undir meginþráðinn í ræðu hv. þm., að málið er mikið hagsmunamál og þess vegna mjög viðkvæmt. Það er meginorsökin til þess, hve langur tími hefur farið í samningu frv., og þá jafnframt er það afleiðing þessara löngu viðræðna við hlutaðeigandi hagsmunasamtök, hve mörg ákvæði frv. eru óljós. Ég vil taka það alveg skýrt fram, að það mikla vald, sem lagt er í hendur sjútvmrh. í þessu frv., er ekki eftir minni sérstöku ósk þangað komið, heldur fyrst og fremst til úrlausnar á þeim deilum eða mismunandi skoðunum, sem fram komu við samningu frv. Það, sem ég átti við áðan, þegar ég talaði um, að nauðsynlegt væri, að n. hefði samráð við hlutaðeigandi aðila undir meðferð málsins í n., var ekki það, að ég teldi mögulegt, að viðræður verði hafnar við hvern einn og einstakan, sem þarna á hlut að máli. Til þess er sá hópur allt of stór. Það er mér ljóst. En við fulltrúa frá forustu þessara meginsamtaka, sem þarna koma við sögu og eiga stóran hlut að, teldi ég nauðsynlegt, að væri rætt, því að við þá hefur verið haft samráð við samningu frv., og enn fremur þá aðila, sem mesta vinnu hafa lagt í að semja þetta frv., að þeir væru kvaddir þar til líka. Málið er, eins og ég sagði í minni framsögu, samkomulagsmál aðila frá s.l. vertíð, og var þá lofað, að frv. skyldi flutt, og frv. þetta er niðurstaða þeirrar viðræðu, sem við samtökin hefur verið átt síðan. Og ég teldi því mjög nauðsynlegt, að þeir aðilar. sem komu að samningu frv., fengju aðstöðu til þess að láta n. í té skoðanir sínar á þeim liðum, sem óljósastir þættu. Sjálfum væri mér mjög kærkomið, að hægt væri að kveða nánar á um þessa hluti og hafa þá skýrari, en það þótti ekki fært af þeim aðilum, sem stóðu að samningu frv. Vonandi tekst það þó í þessari hv. þd., sem ekki tókst þar, en ég tel. að nm. væri nauðsyn á því að fá frá fyrstu hendi allar þær upplýsingar, sem fram hafa komið í þessum víðræðum við undirbúning málsins.



Herra forseti. Frv. þetta, sem er á þskj. 77, er í meginatriðum samhljóða því frv., er við framsóknarþm. í þessari hv. þd. fluttum á síðasta þingi. Enda þótt þeir, sem töluðu í málinu við 1. umr., teldu, að nauðsyn bæri til að greiða götu þeirra bænda, sem illa eru staddir fjárhagslega, urðu endalok málsins þau, að það hlaut ekki afgreiðslu meiri hl. landbn., en minni hl. landbn. gaf út nál. þann 19. apríl s. l. svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Nefndin hefur athugað frv. þetta, en ekki orðið einhuga um afgreiðslu þess. Þann 1. febr. var frv. þetta tekið til umr. í Ed. Alþingis og vísað til landbn. þann 6. febr. Litlu síðar var málið tekið fyrir í n. og sent til umsagnar þriggja aðila, Stéttarsambands bænda, Búnaðarbanka Íslands og Seðlabanka Íslands. Umsögn hefur borizt frá Stéttarsambandi bænda, þar sem það mælir með frv. Hins vegar hafa ekki borizt umsagnir frá Búnaðarbanka Íslands né Seðlabanka Íslands. Sennilega eru þessir aðilar í meginatriðum sammála flm. um þýðingu frv. fyrir bændastéttina og telja sig þar af leiðandi ekki þurfa að gefa umsagnir. Frv. á miklum vinsældum að fagna meðal bænda, enda var því vel tekið af þeim, sem létu í ljós álit sitt við 1. umr. í Ed.“ Þetta var nál., sem minni hl. gaf út þann 19. apríl, undirskrifað af Ásgeiri Bjarnasyni og Páll Þorsteinssyni. Mér þykir leiðinlegt, að hvorki hæstv. fjmrh. né hæstv. landbrh. eru í d., því að ég hefði gjarnan viljað, að einmitt þeir frekar en aðrir ráðh. væru viðstaddir, og vildi ég biðja hæstv. forseta að sjá um, að þeir yrðu hérna viðstaddir eða a. m. k. annar hvor. Það er kunnugra manna mál, að viss hluti bænda eigi í miklum Fjárhagserfiðleikum og það svo, að ekki verði hjá því komizt að greiða götu þeirra með því að breyta lausaskuldum í föst lán og með skuldaskilum hjá öðrum. Samhliða þessu verður heldur ekki hjá því komizt að greiða úr skuldaerfiðleikum hjá fyrirtækjum bænda. Í framsöguræðu minni á s. l. vetri gerði ég ýtarlega grein fyrir þessu máli, og mun ég nú rifja upp helztu ástæðurnar fyrir skuldasöfnun og lýsa í nokkru því, sem við blasir í landbúnaðinum um þessar mundir. Þegar lögum um Ræktunarsjóð Íslands og byggingarsjóð var breytt í núgildandi lög um stofnlánadeild landbúnaðarins, fór fram samkv. sérstökum l. breyting á lausaskuldum bænda í föst lán. Það verður því að ætla, að lausaskuldir bænda hafi ekki verið ýkja miklar um það leyti, sem stofnlánadeild landbúnaðarins hóf göngu sína. Skýrslur sýna það, að aðeins þriðji hluti skulda bænda hafi þá verið lausaskuldir, en 2/3 hlutar veðbundin lán. Ég minni á þetta hér við þetta tækifæri, því að nú er þetta alveg öfugt orðið, þar sem lausaskuldirnar eru 2/3 og veðbundnar skuldir um 1/3 af heildarskuldum bænda. Hæstv. landbrh. taldi í sambandi við stofnlánadeildina, að það mundu ekki þurfa framvegis að safnast lausaskuldir, því að svo vel hefði hæstv. ríkisstj., viðreisnarstjórnin, séð fyrir lánaþörf landbúnaðarins. Í sama streng tók núv. hæstv. fjmrh., sem fann upp sérskattinn á bændur, stofnlánadeildarskattinn. Með leyfi hæstv. forseta vil ég rifja upp örfá atriði, sem þessir hæstv. ráðh. sögðu við það tækifæri, og þykir mér leitt, að þeir skuli ekki þora að vera viðstaddir og hlusta á það, sem þeir hafa áður sagt um þessi efni.  „Sannleikurinn er sá, að yfirleitt eru heimildir til að lána til allra þeirra hluta, sem líklegt er, að þurfi að lána til á næstu árum í landbúnaði. Hin stóra breyting er hins vegar sú, að með þessu frv. er lagður grundvöllur að því, að þessar heimildir geti orðið að veruleika í náinni framtíð. Þegar uppbygging stofnlánadeildarinnar er komin vel á veg, eins og sýnt er að verður eftir stuttan tíma, má segja, að hana muni ekki mikið um það að kaupa af veðdeildinni bankavaxtabréf fyrir 10 millj. kr. árlega.“ Þetta sagði hæstv. landbrh. þá. Þáv. bankastjóri Búnaðarbankans, hæstv. fjmrh. Magnús Jónsson, sagði við sömu umræður: „Með því frv., sem hér liggur fyrir, er leyst til frambúðar lánsfjárvandamál landbúnaðarins til stofnlána og lagður grundvöllur að því, að hægt sé að bæta úr því mikla vandamáli, sem hv. þm. réttilega benti á, að væri við að stríða í dag.“ Þetta var við umr. þá. Enn fremur sagði ráðh.: „Ég vil ákveðið halda því fram, að með þessu frv. hafi verið efnt það fyrirheit að tryggja öryggi stofnlánasjóðanna, fullkomlega efnt það fyrirheit.“ Þessar umsagnir ráðh. standa í Alþingistíðindum 1961 B, 4. hefti, ef einhverjum skyldi detta í hug að athuga, hvort rétt er með farið. Þannig hljóðuðu þessi heilögu orð hæstv. ráðh. Síðan þetta var talað, hefur viðreisnarstjórnin ráðið lögum og lofum í landinu um margra ára skeið. En hvernig stendur þá á því, að lausaskuldir hafa safnazt í jafn ríkulegum mæli og dæmin sýna? Lengst af á þessum tíma hefur verið góðæri. Getur það verið, að stefnan hafi verið vitlaust mörkuð í upphafi, að þar hafi verið breytt um til hins verra frá því, sem áður þekktist? Allt bendir til þess, að svo hafi verið. Á sviði landbúnaðarins var tekin upp alröng stefna af núv. valdhöfum nákvæmlega eins og með aðra atvinnuvegi. Á þessum árum hefur skapazt öryggisleysi í stað öryggis og jafnt og þétt grafizt undan atvinnulífi þjóðarinnar og það, sem við blasir, eru víðtækari vanskil og greiðsluþrot en áður hafa þekkzt í sögu þjóðarinnar. Fjórar gengisfellingar, sem hafa hækkað erlendan gjaldeyri um 441%, segja til sín. Erlendar lántökur, sem átt hafa sér stað að undanförnu og nema senn á 15. milljarð kr., segja sína sögu. Útþenslan og stjórnleysið í fjármálum þjóðarinnar koma ekki síður við bændastéttina en aðra. Hækkun vaxta af stofnlánum í tíð núv. stjórnar var í upphafi 60–70% frá því, sem áður gilti, samfara styttingu lánstíma. Þetta hvort tveggja segir sína sögu, svo að ekki sé talað um stofnlánadeildarskattinn, sem er alíslenzkt fyrirbæri og enginn landbrh. í víðri veröld hefði gerzt talsmaður fyrir nema hæstv. landbrh. á Íslandi. Þetta þrennt, hækkun vaxta, stytting lánstíma - og sérskatturinn er stór þáttur í því, að til lausaskulda hefur komið í stórum stíl hjá bændum samhliða því, sem mati á framkvæmdum hefur verið haldið niðri til þess að draga úr lánsfjárupphæðum. Þá er það vitað mál, að á þessum tíma hefur byggingarkostnaður margfaldazt og varla er hægt að koma upp einni íbúð fyrir minna en 1 millj. kr., en lán út á þessar íbúðir hefur verið um það bil 1/3 hluti af heildarkostnaði íbúðarinnar. Sama máli gegnir með vélvæðinguna. Þar eru lánin um það bil 1/3 hluti af því, sem aflvélar kosta, og ekki neitt til tækjakaupa í sambandi við vélarnar. Þá bætir það ekki úr í framtíðinni, að allar þessar vélar og öll þessi tæki hafa hækkað svo stórkostlega nú á einu einasta ári, að ein lítil heimilisdráttarvél, sem kostaði fyrir ári síðan 109 þús. 594 kr., kemur til með að kosta nú eftir síðustu gengisbreytingu 188 þús. 762 kr., eða hækkar um 72%. Sama máli gegnir með aðrar vélar og varahluti til vélvæðingarinnar. Þar eru stórfelldar hækkanir fram undan. Ef verzlunarfyrirtæki bændanna geta ekki liðið um greiðslur í bili, verða bændur að hætta við vélvæðingu, því að ekki eru bankarnir galopnir bændum, a. m. k. ekki sumum þeirra. Þar sitja aðrir jafnan innar við borðið. Stofnlánadeild landbúnaðarins hefur því frá öndverðu reynzt allt önnur en hún var í upphafi túlkuð, eins og stjórnarstefnan öll, enda einn anginn af viðreisninni. Því hefði hún verið rétt uppbyggð væru lausaskuldir landbúnaðarins minni en þær nú eru. Við skulum líta á reikninga stofnlánadeildarinnar fyrir árið 1967. Þar sést, að þær tekjur, sem stofnlánadeildin hefur, eru á árinu 1967 94 millj. 262 þús. 746 kr. En af þeim tekjum koma frá bændum 62.8 millj. kr. á móti 31.4 millj. annars staðar að sem aðallega er frá ríkinu. Ég ætla, að það beri enginn á móti því, að lántökugjöldin, sem eru 1.3 millj., séu borguð af bændum og vextir til stofnlánadeildarinnar, sem eru 42 millj. 945 þús. 798 kr. Aftur á móti geri ég ráð fyrir, að 665 þús. rúml., sem er stóreignaskattur, komi annars staðar að. 1% álag á landbúnaðarvörur, þ. e. 17 millj. 101 þús. 46 kr. koma frá bændum og að sjálfsögðu kemur hluti af 0.75% álaginu líka á neyzluvörur bænda eins og annarra neytenda í landinu, þannig að það er ekki ofsögum sagt, að bændur borga 2 kr. af hverjum 3, sem stofnlánadeildin hefur í tekjur, og það er alveg öfugt við það, sem áður var, að stofnlánadeildin er uppbyggð af tekjum frá bændum í staðinn fyrir að áður fyrri voru ræktunarsjóður og byggingarsjóður byggðir upp með tekjum annars staðar að og komu því bændum til góða, en þarna verður það tæplega sagt, af því að kostnaðurinn er svo mikill, sent á bændurna sjálfa fellur, þó að þeir fái þarna að vísu sína fyrirgreiðslu. Við skulum líka líta á annan þátt í stofnlánadeildinni, en það eru skuldir hennar. Þar stendur, að erlendar skuldir 31. des. 1967 hafi verið 234 millj. 646 þús. 922.10 kr. En hvað hafa þessar skuldir hækkað nú? Ef ekki hefði verið borgað af þessum skuldum á árinu, og ég efast um, að það hafi verið meira af þeim borgað heldur en þau nýju erlendu lán, sem tekin hafa verið, sem eru um 19 millj. kr. á árinu, þá hafa þessar erlendu skuldir hækkað í 362 millj. 294 kr. og hækka því um 127 millj. kr. rúmlega við þessa síðustu gengisbreytingu. Og árgjöldin, sem á bændur falla, hafa hækkað úr 11.6 millj. kr. í 23 millj. kr. af þessum erlendu lánum, þ. e. a. s. fyrirtæki bændanna borga þetta að vísu í bili, en að sjálfsögðu er þetta rýrnun á afurðaverði til bænda, þegar það kemur endanlega til greiðslu. Þá segir enn fremur í skýrslu Búnaðarbankans á bls. 8, að rekstrarhagnaður stofnlánadeildarinnar árið 1967 hafi verið 33.9 millj. En hins vegar var tap á eldri lánum vegna gengisákvæða 54.8 millj. kr. En þar kemur á móti það, sem kemur inn vegna útlána með gengisáhættu 23.1 millj. kr., þannig að stofnlánadeildin eða varasjóður hennar hækkar aðeins um 22 millj., enda þótt hagnaður deildarinnar hafi verið 33.9 millj. En hvert skyldi svo tapið verða í sambandi við núverandi gengisbreytingu, sem tekst af varasjóði deildarinnar? Ég skal ekkert um það fullyrða, en ég hef heyrt nefnt, að það mundi verða um 80 millj. kr. Þarna er viðreisninni og stjórnarstefnunni kannske hvað gleggst lýst, að hún grefur undan atvinnuvegunum, grefur undan stofnlánasjóðum, eyðir eignum með hverju ári, sem líður. En hvernig er það með veðdeild Búnaðarbankans? Stofnlánadeildin átti að vera þess megnug að kaupa bankavaxtabréf fyrir 10 millj. kr. árlega af veðdeild, en útkoman í öll þessi ár er hins vegar sú, að stofnlánadeildin hefur ekki getað keypt bankavaxtabréf veðdeildarinnar nema aðeins fyrir 5 millj. kr. á öllu þessu tímabili. Hins vegar bíða nú á 2. hundrað bændur eftir lánum úr veðdeildinni, og mun heildarlánsupphæð nema allt að 20 millj. kr. og miðast þetta við hámarkslán 200 þús., sem orðinn er býsna lítill peningur, þegar keyptar eru jarðir fyrir 1 og allt upp í 3 millj. kr., eins og átt hefur sér stað á undanförnum árum. Hér vantar því tvennt, hærri lánsupphæðir til hvers og eins og meira fjármagn og að tryggja fjármagn veðdeildarinnar í framtíðinni. Það hefur ekki tekizt, enda þótt það væri talið öruggt fyrir nokkrum árum síðan, að stofnlánadeildin leysti þann vanda. Hér í hv. þd. liggur fyrir frv. um veðdeildina frá okkur framsóknarmönnum og mundi það, ef að lögum verður, bjarga miklu í þessum efnum eins og hv. 2. þm. Austf. gerði grein fyrir í ýtarlegri framsöguræðu, þegar málið kom til 1. umr. Þá vil ég á það minna við þetta tækifæri, að hlutur bænda í fjárfestingu þeirra fer ört vaxandi með hverju ári, sem liðið hefur. Árið 1958 voru framlög ríkis vegna fjárfestingar í landbúnaði um 19% og stofnlán í sama skyni 25%, þannig að annað fjármagn, eigin vinna og önnur lán nam 56.5% 1958. Hins vegar hefur þróunin orðið sú allt til ársins 1964 og ég býst við, að það hafi snúizt á sömu sveif síðan, þó að ég hafi ekki séð endanlegar tölur um það, að þá voru 18% framlög frá ríki og 18% stofnlán eða 36% samtals, en 64% eigin vinna og önnur lán, sem komu frá bændum. Hlutur bóndans er því 64% í stað 56% áður. En á þessum verðbólgutímum nemur þetta háum upphæðum hjá umbótamönnum. Opinber framlög, miðað við heildarkostnað framkvæmdanna, hafa farið minnkandi. Sama máli gegnir um stofnlánin, sem líka eru óhagstæðari en áður var. En þetta stuðlar allt að aukinni lausaskuldasöfnun samhliða því, sem verðlag búvöru hefur ekki skilað bændum þeim tekjum, sem verðgrundvöllur gerir ráð fyrir, að bændur fái. Ég vil minna á það, að árið 1967 skilaði verðlagsgrundvöllurinn bændum í meðalárstekjur ekki nema 93 435 kr. eða 105 þús. kr. minna en grundvöllurinn gerði ráð fyrir það sama ár. Þessar tölur eru samkv. úrtaki Hagstofu Íslands fyrir s. l. ár og er meðalbú samkv. því úrtaki 317 ærgildi, og lætur mjög nærri, að það hafi verið eins og meðalbústærðin, sem verðlagið var miðað við. Verðlagsúrskurðurinn haustið 1967 á eftir að verða bændum dýr eins og öllum, er til þekktu, var ljóst þegar í upphafi, og mun hann eiga sinn þátt í skuldaaukningu bændastéttarinnar, sem talin er vera að meðaltali 60–70 þús. kr. frá árinu áður eða úr kr. 266 þús. í 320 330 þús. kr. samkv. því úrtaki, sem ég gat um hér áðan. Í verðlagsgrundvelli fyrir sama ár eru skuldir aðeins taldar vera 132100 kr. eða 93 þús. kr. lægri en þær raunverulega eru samkv. úrtaki Hagstofunnar. Það er því fjarri öllu lagi að halda því fram, að bændur fái alla vexti inn í verðlagið og það skipti þá engu máli, hverjir vextirnir eru, eins og hæstv. landbrh. hélt mjög margar og hjartnæmar ræður um fyrir nokkrum árum síðan, að vextirnir skiptu bændur enga máli, því að þeir færu inn í verðlagið og þeir yrðu af öðrum greiddir. Það er óhætt að fullyrða, að það eru alltaf um það bil 20 þús. kr. skuldavextir af meðalbúi, sem aldrei koma inn í verðlagið, auk þess, sem ekki eru reiknaðir vextir nema að litlu leyti af því kapítali, sem bóndinn á í jörð, vélum og bústofni. Hér hefur því breikkað verulega bilið frá því, sem áður var, að því er vaxtagreiðslur snertir samkv. verðlagsgrundvelli landbúnaðarafurða. Árferði, sérstaklega nú 3 síðustu árin, hefur valdið bændum í vissum landshlutum miklum erfiðleikum og orsakað hækkun á lausaskuldum. Það er erfitt hjá umbótamönnum, þátt ekki séu harðindi, hvað þá hinum, þegar um er að ræða heykaup og kaup á fóðurbæti í stórum stíl eins og átt hefur sér stað í vissum landshlutum nú um þriggja ára skeið. Frv. þetta fjallar eingöngu um það að breyta lausaskuldum bænda og fyrirtækja þeirra í föst lán með hagkvæmum kjörum. Hitt er jafnljóst, að þeir bændur munu vera til, sem ekki verður bjargað með þessu frv., ef að lögum verður, því að þeir eru í það miklum fjárhagserfiðleikum, að þeim gagnar ekki neitt nema skuldaskil. Það er eins með þá og mörg útgerðarfyrirtæki, að þar verður að grynna á skuldum, til þess að rekstrarhæfur grundvöllur skapist. Við munum síðar, framsóknarmenn, flytja till. um þessi efni. Mér er kunnugt um það, að harðærisnefnd, en í henni eiga sæti þrír fulltrúar, einn frá ríkisstj., einn frá Stéttarsambandi bænda og einn frá Búnaðarfélagi Íslands, dætur í samráði við ríkisstj. fara fram víðtæka athugun á efnahag bænda. Fyrst mun þessi athugun hafa átt að ná einungis til bænda í þeim landshlutum, sem verst eru settir vegna árferðis hin síðari ár. En síðan hefur þessu verið breytt þannig, að nú er ákveðið, að þessi athugun nái til allra bænda í landinu. Ég vona, að út úr þessari athugun komi mjög glöggt yfirlit yfir skuldamál landbúnaðarins, svo að miklu auðveldara en annars sé að taka þessi mál raunhæfum tökum. Mér er kunnugt um það, að sá, sem vinnur aðallega þetta starf, Árni Jónasson, fyrrv. bústjóri að Skógum í Rangárvallasýslu, tekur þessi mál skipulegum og föstum tökum. En þetta er mikil vinna, sem tekur langan tíma. Ég efast ekki um, að að þessari athugun fenginni styrkist grundvöllur þess frv., sem hér er til umr. því að allt, sem ég hef um þetta mál heyrt, virðist hníga að því. Frv. þetta felur í sér að heimila veðdeild Búnaðarbanka Íslands að gefa út nýjan flokk bankavaxtabréfa, sem nota skal til þess að breyta lausaskuldum bænda og fyrirtækja þeirra í föst lán. Lán skal veita gegn veði í bújörðum bænda, mannvirkjum, vélum og vinnslustöðvum landbúnaðarins. Vextir skulu eigi vera hærri en 6½% og lánsupphæð takmarkast við 80% af matsverði veðsins. Gert er ráð fyrir, að Seðlabanki Íslands kaupi bankavaxtabréfin á nafnverði. Þótt hér sé gert ráð fyrir því, að frv. þetta, ef að lögum verður, nái aðeins til áranna 1960 til ársloka 1967, þá reikna ég með, að árið 1968 verði látið fylgja með, þar sem það er senn á enda og ekki horfur á því, að þetta frv. nái fram að ganga á þessu ári, enda þörf á að taka með í reikninginn skuldir þessa árs, þar sem þær virðast hafa aukizt talsvert frá árinu áður. Það eru, eins og ég hef þegar komið inn á, margar samverkandi orsakir, sem valda lausaskuldaaukningunni, sem nemur nú samkv. síðustu upplýsingum í sumar 320–330 þús. kr. á meðalbóndann og hafa því aukizt á einu ári um 60–70 þús. kr. Þetta kemur illa við og ekki sízt hjá þeim, sem eru að hefja ævistarfið og fá hvergi hagstæð lán til bústofnskaupa. Það eru mjög misjafnlega miklar skuldir, sem hvíla á bændum og eru skuldirnar að verða þeim óbærilegar, sem mest skulda og vilja vera skilamenn. Verðlagsúrskurðurinn haustið 1967 var bændum afar óhagstæður, enda komið í ljós, að af 198 þús. kr., sem bændur áttu að fá í laun það ár, fengu þeir aðeins 93 þús. og eru nú sem fyrr langtekjulægsta stétt þjóðarinnar. Heildarskuldir bænda eru hátt á 2. milljarð kr., og eru þá ótaldar skuldir fyrirtækja þeirra, sem eru mjög háar. Síðustu viðreisnaraðgerðir í efnahagsmálum boða ekki góða hluti. Þar blasir við mikil hækkun á öllum rekstrarvörum landbúnaðarins, gengisbreytingin í fyrra var mjög óhagstæð bændum. Svo mun og verða um þessa gífurlegu gengisbreytingu. Það verður ekki lengi hægt að stjórna landinu með gengisbreytingum, erlendum lántökum og skattahækkunum, eins og gert hefur verið í tíð viðreisnarinnar. Hér þarf að söðla um. Herra forseti. Ég hef gert grein fyrir frv. þessu og þeim ástæðum, sem ég tel, að knýi á um, að það verði lögfest. Bændastéttin er stórhuga nú sem fyrr og trúir á landið. Hún hefur sýnt það í verki, að hún er þess verðug, að hennar málefnum sé vel tekið. Ég vænti því þess, að frv. þetta mæti skilningi hv. alþm. Framleiðsluverðmæti landbúnaðarins eru hátt á 3. milljarð kr. Þau skaga því hátt upp í verðmæti þau, sem sjávaraflinn gefur, þegar hann berst á land. Landbúnaðurinn sparar marga milljarða í gjaldeyri fyrir þjóðina og landbúnaðurinn hefur líka lengst af fætt og klætt íslenzku þjóðina og bezt hefur henni farnazt, þegar svo hefur á málum hennar verið haldið, að innlend verðmæti eru tekin fram yfir þau erlendu. Á þann hátt hefur skapazt auður í stað eymdar. Möguleikar í landbúnaði eru miklir. Gróðurmoldin og sjóðandi hverir búa enn þá yfir miklum, ónotuðum verðmætum, sem þörf er á að beizla. Engum er þetta ljósara en bændastéttinni sjálfri. Unga kynslóðin, sem er á fjölmörgum sviðum betur undir ævistarfið búin en sú kynslóð, sem nú er að hverfa af sjónarsviðinu, bíður spennt eftir viðfangsefnum. Við eigum að búa þannig í haginn fyrir þessa kynslóð, að hún uni hag sínum bezt við það, sem íslenzkt er og líklegast er til bjargar þjóðinni í framtíðinni. Þetta frv. er einn þáttur af mörgum til þess að setja nýtt líf í einn aðalatvinnuveg þjóðarinnar og búa betur í haginn fyrir þá, sem við taka og erfa landið. Ég vil að lokinni þessari umr. leggja til. að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. landbn.