Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Meiri hl. landbn. ber hér fram á þskj. 363 tvær brtt. Í fyrsta lagi er það brtt. við 2. gr. frv. Við 2. umr. hér í hv. d. komu fram brtt. við frv., bæði frá hv. minni hl. landbn. og sömuleiðis frá hv. 5. þm. Reykv., við þessa gr. Við í meiri hl. landbn. athuguðum þessar brtt. og höfum orðið ásáttir um að taka þær að miklu leyti til greina. Aðalbrtt. n. er fólgin í því, að síðari málsliðir gr. eru felldir niður. Það er fellt niður úr gr. það ákvæði, að ríkissjóður skuli greiða vexti af lánum þeim, sem áburðarverksmiðjan kann að taka, og sömuleiðis ákvæðið: „að því leyti sem það“ (þ.e. vaxtagreiðslan) „telst nauðsynlegt, til að verð á íslenzkum köfnunarefnisáburði verði sambærilegt við erlendan áburð.“ M.ö.o., það er fellt niður, að ríkissjóður eigi að greiða niður verð áburðarins frá verksmiðjunni, til þess að það verði ekki hærra, en á þeim köfnunarefnisáburði, sem hægt væri að fá frá útlöndum. Meiri hl. n. féllst á, að það væri óviðkunnanlegt að hafa þetta ákvæði í lögum,og brtt.er borin fram af meiri hl. n. út frá því sjónarmiði, að eðlilegt verði að teljast, að áburður, framleiddur hér innanlands, yrði ekki dýrari en sá, sem inn væri fluttur. Út frá því sjónarmiði féllst meiri hl. n. á það að fella þetta ákvæði niður, þó að hann hins vegar teldi ekki ástæðu til að gera brtt. um það að fyrra bragði, af því að þetta ákvæði var borið fram í stjfrv. því, sem hæstv. ríkisstj. lagði fyrir Alþ. Og að vísu væri nokkurt öryggi í slíku ákvæði fyrir landbúnaðinn, þó að við föllumst á, að rétt og réttlætanlegt sé að fella þetta niður. Hv. 5. þm. Reykv. bar fram hér brtt. á þskj. 327 við 2. umr. málsins, þar sem hann er nú algerlega sammála þeirri brtt. meiri hl. landbn., sem nú liggur fyrir, um að fella niður seinni hluta 2. gr. En hv. 5. þm. Reykv. vill bæta aftan við 2. málsl. 2. gr. frv. orðunum: „ef Alþingi samþykkir lánsfjárhæðina og lánskjörin,“ þ.e. á þeim lánum, sem nauðsynlegt er fyrir verksmiðjustjórnina að taka til stofnkostnaðar verksmiðjunnar. Meiri hl. landbn. vill bæta inn í gr., að samþykkt ríkisstj. þurfi til þess, að verksmiðjustjórninni sé heimilt að taka slíkt lán. Þetta var ekki í upphaflegu gr. Þetta ákvæði er náttúrlega sjálfsagt, en hins vegar telur meiri hl. landbn. ástæðulaust að ganga lengra í þessu efni. Það verður að treysta hverri ríkisstj. á hvaða tíma sem er til að ganga ekki lengra í þessum efnum en hún veit, að hún hefur vilja Alþ. fyrir, enda mun þetta vera alveg hliðstætt við það, sem er í ýmsum lögum, t.d. þeim l., sem afgr. voru hér í fyrra um sementsverksmiðju. Og telur meiri hl. landbn. í þessu efni ekki ástæðu til að ganga lengra í þessum l. en þá var gert. Væntir meiri hl. n., að hv. 5. þm. Reykv. geti sætt sig við það, sem hér er orðið, því að svo langt hefur verið komið á móti hans brtt. hvað þetta snertir. Þá er á sama þskj. frá meiri hl. landbn. brtt. við 9. gr. frv., þar sem talað er um skyldur verksmiðjunnar til skattgreiðslu. Hefur hv. minni hl. n. borið fram brtt. við 2. umr. málsins við 9. gr., eins og hún er í frv. nú, og var mælt fyrir þeirri brtt. á þeim grundvelli, að þar væri um lækkun að ræða, þar væri takmörkuð útsvarsskylda verksmiðjunnar til sveitarsjóðs. En það er hæpið, eins og sú till. er, að þar sé um lækkun að ræða. Þar gæti, eftir þeirri till., í mjög mörgum tilfellum orðið um hækkun á útsvari að ræða. Í frv., eins og það nú er, er þannig til orða tekið: „Aldrei má leggja á hana“ (þ.e. verksmiðjuna) „hærra útsvar en nemi helmingi af tekjuafgangi hennar eða 1/2% af kostnaðarverði framleiðslunnar ár hvert. Heimilt skal þó jafnan að leggja á hana útsvar, er nemi allt að 1/4% af árlegu kostnaðarverði framleiðslunnar.“ Nú vill hv. minni hl. n. fella niður úr gr., að nokkurt tillit verði tekið til tekjuafgangs verksmiðjunnar við álagningu útsvars, en hins vegar megi hækka útsvarið frá því; sem í frv. er gert ráð fyrir, í 1% af kostnaðarverði framleiðslunnar. Það liggur því í augum uppi, að hér gæti verið um allverulega hækkun að ræða á útsvari verksmiðjunnar frá því, sem gert er ráð fyrir í frv., eins og það er nú. Og ef gr. er höfð í l. eins og hún er nú í frv. og ef tekjuafgangur verður mjög litill, verður útsvar verksmiðjunnar miklu minna en 1/2% af kostnaðarverði framleiðslunnar. Hér væri því eins líklegt, að um hækkun á útsvari verksmiðjunnar væri að ræða, ef brtt. hv. minni hl. n. yrði samþ. Hins vegar er meiri hl. landbn. á því, að rétt sé og sjálfsagt að takmarka mjög, að verksmiðjan sé skyld til að greiða útsvar. Það kom fram hér við 2. umr. það sjónarmið frá hv. þdm., að verksmiðjan skyldi vera alveg útsvarsfrjáls, og ég skal taka fram, að ég álit - og ég held, að sú skoðun sé ráðandi hjá meiri hl. n. - þetta vera rétt sjónarmið. Það eru svo mikil hlunnindi fyrir hvaða sveitarfélag sem er að fá til sín slíkt atvinnutæki með öllu því fólki og starfsemi, sem er í kringum það, sem fær tekjur til skattálagningar, að ástæðulaust er að skattleggja þetta fyrirtæki, eins og hugsað er, að það verði byggt upp hér. - Og með þetta allt í huga hefur meiri hl. n. lagt til, að brtt. á þskj. 363 yrði samþ., sem fer í þá átt, að það megi aldrei leggja hærra útsvar á áburðarverksmiðjuna, en nemi 1% af tekjuafgangi hennar, og vill alls ekki að neinu leyti miða útsvarið við kostnaðarverð framleiðslu verksmiðjunnar. Með þessu er náttúrlega mjög í hóf stillt um útsvarsskyldu verksmiðjunnar og það svo, að hér getur ekki verið um nema litlar upphæðir að ræða, nema um stórkostlegt gróðafyrirtæki sé að ræða, þannig að tekjuafgangur verksmiðjunnar fari að velta á milljónum kr., og væri þá ekki nema réttlætanlegt, að eitthvað gangi til opinberra þarfa af tekjuafganginum, þegar svo væri komið. Sé ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þessa brtt. Hún gengur í sömu átt, en þó nokkuð miklu lengra en hv. minni hl. landbn. vildi leggja til með sinni brtt. Þá vil ég taka það fram, að við 2. umr. málsins tók meiri hl. landbn. aftur brtt. sína á þskj. 246 við 4. gr. frv., þ.e. um það, hvernig stjórn verksmiðjunnar skyldi skipuð, og var það af því, að hv. minni hl. n. hefur borið fram á þskj. 312 brtt. í þá átt, að verksmiðjustjórnin skyldi skipuð 5 mönnum í stað þriggja eins og meiri hl. n. hefur lagt til. Ég vil taka fram, að meiri hl. n. hefur ekki séð sér fært að koma á móti hv. minni hl. n. hvað þessa brtt. snertir og heldur sér því við þá till., sem hér lá fyrir við 2. umr. málsins á þskj. 246 og óskar eftir því, að hún verði borin upp til atkv. hér. - Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta mál að sinni.



Herra forseti. Viðkomandi brtt. hv. meiri hl. n. um útsvarsskyldu verksmiðjunnar kemur það sama fram hjá þeim eins og alltaf, að þeir miða þessa verksmiðjubyggingu í öllu tilliti við það, hvað borgi sig bezt fyrir landbúnaðinn. En brtt. minni hl. var miðuð við það, að tekjuafgangur verksmiðjunnar væri samkv. þeim útreikningi, sem settur er fram í áliti minni hl. n. Ég álít óþarfa að breyta frá því, sem þar var lagt til um útsvarið. Ég fyrir mitt leyti var ekki að halda fram neinu í þá átt, að þetta fyrirtæki ætti ekki að borga útsvar, en vildi hafa það í hófi. En það má öllum mönnum vera ljóst, - þó að menn geri ákaflega mikið úr því, hvaða hlunnindi sé um að ræða fyrir þann kaupstað eða þann hrepp, sem þessi verksmiðja yrði byggð í, með því að fá verksmiðjuna til sín, að það er mikill munur á því, ef verksmiðjan sjálf þarf að halda við öllum tækjum og byggingum sínum á sinn kostnað eða fyrirtæki er byggt í bæjarfélagi, þar sem það þarf þess ekki. Ég hef lagt til, að málsliðurinn í 2. gr. frv.: „Vexti af .... erlendan áburð“ - falli burt. En meiri hl. n. vill einnig fella niður ákvæði 2. gr. frv. um, að fjárframlag ríkissjóðs eigi að ná til þess að tryggja verksmiðjunni nægilega raforku til áburðarvinnslunnar, ef þörf gerist. Þetta vil ég ekki fella niður. Og meiri hl. n. mun sannfærast um það, eins og allir, sem líta á þetta mál, að þessi áburðarverksmiðja verður aldrei byggð, nema sérstaklega sé séð fyrir rafmagnsþörf hennar án tillits til Sogsvirkjunar. Það, sem gerzt hefur í þessu áburðarverksmiðjumáli, er þetta: Árið 1944 er flutt frv. um að reisa áburðarverksmiðju, sem framleiði 3100 smálestir af áburði á ári, og þessa verksmiðju skyldi reisa á Akureyri til þess að taka við og nota afgangsrafmagn frá Laxárvirkjuninni. Sá afgangur reyndist svo enginn, þegar til kom. Nákvæmlega sama virðist vera að gerast hér. Það á að byggja verksmiðju, 7500 smálesta, til þess að taka við ímynduðum afgangi af rafmagni frá Sogsvirkjun. Og það veit hver maður, að þetta rafmagn sem afgangur af því, sem fólk þarfnast til annarra nota, verður alls ekki til í sambandi við Sogsvirkjun. Og ef á að miða þetta fyrirtæki við það að nota rafmagn frá Sogsvirkjun, þá er sama, hvort þetta frv. verður samþ. eða ekki, því að þá verður áburðarverksmiðjan aldrei byggð. Viðvíkjandi því, sem hv. frsm. meiri hl. n. tók fram um það, að ég vildi fimm manna stjórn fyrir þessa verksmiðju í staðinn fyrir, að þrír menn væru í þeirri stjórn, þá tek ég þá till. aftur, því að ég tel nákvæmlega sama, hvort í verksmiðjustj. verða 5 menn eða 3.



Herra forseti. Ég skal strax geta þess, að ég get fyllilega fallizt á þær brtt., sem fram eru bornar af hv. meiri hl. landbn., enda hafði ég rætt við n. um þau atriði og gat þess sömuleiðis í umr. um málið við 2. umr. Þessi ákvæði, - eins og ég skýrði frá áður, - bæði um framlagið og einnig varnaglinn um vaxtaábyrgð ríkissjóðs af lánum verksmiðjunnar, verða frekast að skoðast sem leifar frá fyrri tímabilum þessa máls, þegar frv. um þetta efni voru flutt fram í þeirri stærð, eða réttara sagt smæð, að ekki var almennt trú á því, að svo litlar verksmiðjur gætu staðizt samkeppni við framleiðslu köfnunarefnisáburðar frá verksmiðjum, sem væru stærri og afkastameiri. En eftir að málið er komið á þann grundvöll, að hér er hugsað að reisa verksmiðju, sem er af svipaðri stærð og fjölda margar áburðarverksmiðjur úti í heimi, sem taldar eru fyllilega starfhæfar, og komið er inn á að keppa við verksmiðjur af sömu stærð, þá teljum við enga ástæðu til þess að óttast það, að þessi verksmiðja geti ekki orðið fyllilega samkeppnisfær við hinar aðrar verksmiðjur af sömu stærð. Þannig á það ekki að teljast nauðsyn á því að hafa þennan varnagla lengur í frv., þó að það sé ekki hægt að neita því, að það hefði verið meira öryggi fyrir stofnunina, ef hún hefði fengið þannig í hendur að nokkru leyti óafturkræft eigið fé eða fé, sem hefði verið létt vaxtabyrði af, því að ef þannig hefði verið ástatt, að ríkið hefði verið þess umkomið að leggja verksmiðjunni fram stofnfé, sem hún ætti og væri óafturkræft, þá væri aðstaða þessa fyrirtækis um ókomna framtíð allt önnur en án þess, þar sem hún hefði getað byggt sig upp af eigin fé í hvert skipti sem vélar hennar væru úr sér gengnar, en ekki þurft að taka þetta af rekstrinum. Hins vegar get ég fallizt á þessa brtt. Ég hef trú á, að þetta fyrirtæki, ef upp verður komið, geti staðið straum af þeim fjármunum, sem því væru fengnir í hendur, á venjulegum rekstrargrundvelli. En um það er ekki hægt að segja neitt með vissu. Enginn getur ábyrgzt slíka hluti, og þar af leiðandi get ég ekki gefið hv. 5. þm. Reykv. trú á því, að þetta sé fjárhagslega öruggt fyrirtæki, úr því að hann hefur ekki skapað sér hana sjálfur, - á sama hátt og ótrú hans dregur ekki úr huga mínum þær vonir, sem ég byggi í þessu máli, að fram kominni þeirri rannsókn, sem fram hefur farið, og ég vona, að svo verði það með aðra hv. þm. - Hv. 5. þm. Reykv. taldi ólíklegt af reynslunni, og eiginlega af öllum ástæðum, að við Íslendingar gætum framleitt ódýrari iðnaðarvörur, en aðrar þjóðir. Það má náttúrlega ýmislegt um þetta segja og færa rök fyrir þessu máli hv. þm. En hér er á tvennt að líta. Fyrst og fremst á það, að við höfum rekið okkur á það, Íslendingar, þegar við ætlum að keppa við aðrar þjóðir, bæði um iðnaðarvarning og annað, að við stöndum því verr að vígi í þeirri samkeppni, sem sú framleiðsla, sem um er að ræða, byggist meira á mannkraftinum. Því fleiri menn og því fleiri hendur sem þurfa að vinna við fyrirtækin, því verr stöndum við að vígi í þessu efni vegna þess, hve okkar verðlag og kaupgjald er miklu hærra, en í öðrum löndum, sem við ætlum við að keppa. Þetta horfir hins vegar allt öðruvísi við, ef við eignumst tæki, sem eru mjög fullkomin að vélasamsetningu, þannig að vélaaflið vinnur meginhlutann af verkinu. Og þá er þetta komið inn á allt annað svið. Ég býst t.d. við, að ef við ættum að fara að keppa við aðrar þjóðir um prjónles, sem eingöngu væri prjónað í höndum, bæði hér heima og erlendis, þá yrðum við ekki samkeppnisfærir. Hins vegar er mér sagt, og ég hygg að það sé rétt, að búið sé að koma hér upp í landinu prjóniðnaði, sem vinnur svo automatískt, að það þurfi ekki nema fáar hendur til þess að stýra verkinu. Og mér er tjáð, að þessar fullkomnu prjónastofur séu algerlega samkeppnisfærar um þessa vinnu, vegna þess að vélar vinna ekkert verr hjá okkur, en annars staðar. Og nú er framleiðsla áburðar orðin ákaflega mekaniseruð, þannig að það þarf mjög lítið vinnuafl manna við þá framleiðslu. Og þetta eitt út af fyrir sig ætti að gefa okkur vonir um það, að við fengjum með þessu fyrirtæki möguleika til þess að geta orðið algerlega samkeppnisfærir við aðrar þjóðir, ef annað, sem við þurfum á að halda, er að sama skapi hentugt eins og vélasamsetning þessara verksmiðja. Og nú er það viðurkennt, að okkar aðstaða til raforkuvinnslu í þessu landi er þannig, að það eru mjög fá lönd, sem hafa jafngóða aðstöðu til þess að framleiða ódýra raforku eins og við Íslendingar höfum í okkar landi. Ég held, að í Norðurálfu sé ekkert land, sem standi okkar landi framar í þessu efni, nema Noregur. Og þess vegna er það þýðingarmikið, að við getum lagt fram og notað náttúrukraft, sem við ekki getum notað til annars og er að fullu samkeppnisfær við aðra náttúruorku, og notað þessa orku til þess að framleiða alveg samkeppnisfæra vöru. - Annað er á að líta einnig, að það er ekki alveg öruggt, að það verð, sem við höfum orðið að búa við undanfarið á áburði, sem við höfum keypt, og við e.t.v. verðum að búa við fyrst um sinn, sé framleiðsluverðið. Það er ekki sagt, að svo sé, en það vill nú oft verða svo, að ef þurrð er á vöru í heiminum og mikil eftirspurn, þá hafa þeir, sem valdið hafa yfir vörunni, mörg ráð til þess að leggja hærra verð á vöruna, en framleiðsluverðið eitt. Og á því getur byggzt sú niðurstaða í þeim athugunum og rannsóknum, sem hér hafa farið fram og leitt hafa í ljós, að við höfum líkur til að geta framleitt áburð með allmiklu lægra verði, en við höfum keypt hann fyrir á undanförnum árum. Og það er nokkurn veginn víst, að þessi niðurstaða byggist á þessu, að við höfum verið látnir greiða fyrir áburðinn miklu meira verð, en framleiðslukostnað. Þess vegna er það, að þó við gætum ekki framleitt áburðinn með lægri framleiðslukostnaði en aðrir, þá er þetta sjálfsögð sjálfsvörn og öryggi fyrir okkur að geta tryggt það, að íslenzkur landbúnaður geti fengið þessa nauðsynjavöru með kostnaðarverði, en ekki gróðaverði erlendra framleiðenda. Hv. 5. þm. Reykv. sagði, að sér virtist, að þeir, sem að frv. þessu standa, hafi sýnt það, að þeim væri álíka innanbrjósts og honum, og vantrú á þessu fyrirtæki gægðist fram í ákvæðum 2. gr., þar sem gert er ráð fyrir óafturkræfu framlagi frá ríkissjóði til fyrirtækisins eða vaxtalétti, ef til kæmi, að samkeppni við erlend fyrirtæki sýndi, að á því þyrfti að halda. Það má kannske segja þetta - kannske að nokkru leyti. En ég hef svarað því áður, að þessi ákvæði í frv. eru meira leifar frá fyrri stigum meðferðar málsins. Og auk þess, ef ríkið ætti að kosta stofnsetningu þessa fyrirtækis, ef ætti að framkvæma þetta þannig, þá væri þetta æskilegt fyrir þetta fyrirtæki. Hins vegar geri ég fyllilega ráð fyrir því, eins og högum okkar er háttað nú, og geng að því vitandi vits, að ríkið á ekki kost á því að koma þessu fyrirtæki upp skuldlausu, því miður, og leggja því til óafturkræft reiðufé og að þess vegna sé ekki í annað hús að venda, en að leita lánsfjár til framkvæmdanna. Það er að vísu rétt, að aldrei verða höfð of mörg varnaðarorð um það að gæta hófs um að taka erlend lán, og dettur mér ekki í hug að neita því. En ég vil þó, að það séu undir öllum kringumstæðum athugaðar málsástæður. Og ef ég er öruggur í þeirri trú, að það fyrirtæki, sem lánsfé er fengið til að koma upp, verði arðbært fyrirtæki, og ef enn fremur liggur fyrir, að sú framleiðsla, sem það á að annast, sparar beint eða óbeint stærri gjaldeyrisupphæðir á fáum árum, en þarf að greiða fyrir þau erlendu lán, þá tel ég ekki aðeins forsvaranlegt, heldur sjálfsagt að taka þau lán, ef hægt er að fá góð lánskjör. Og það er það, sem liggur fyrir hér og er hverjum manni augljóst, að sá gjaldeyrir, sem ríkið hlýtur að spara á fáum árum við það að losna við að kaupa þessa áburðartegund, sem ekki er nú að fá nema erlendis frá, - ef við getum sparað þennan gjaldeyri alveg með vaxandi framleiðslu á næstu árum, þá er greinilegt, að þjóðfélagslega séð verður ágóði af slíku fyrirtæki. - Það hefur verið rætt um það hér áður, og þá í sambandi við annað mál, að það er einmitt fyrirhugað nú, að þau lán, sem Íslandi er álitið að standi til boða gegnum Marshalllögin, og er ekki um deilt, að eru mjög hagkvæm lán, hagkvæmustu lán, sem nokkurs staðar eru á boðstólum nú, - það er ætlazt til þess, að þeim verði m.a. varið til þessara framkvæmda og ýmissa svipaðra stórframkvæmda. Þannig að ef við höfum trú á þessu fyrirtæki og viljum koma því upp, þá tel ég óforsvaranlegt, að þessu máli verði ekki einmitt hrundið í framkvæmd nú, til þess að við getum orðið aðnjótandi að þessum lánum og þeim lánskjörum, sem bundin eru við Marshalllöggjöfina. Ég skal ekki ræða við hv. 5. þm. Reykv. um hans brtt. Mér fannst hv. meiri hl. landbn. ganga þannig til móts við hann í þessu, að öruggt ætti að teljast, að það væri tryggt, sem þessi hv. þm. vildi tryggja, enda eru ákvæði þau í þessu efni, sem nú eru í brtt. hv. meiri hl. n., alveg sams konar og í samsvarandi löggjöf á öðrum sviðum, bæði í lögum um síldarverksmiðjur ríkisins og lögum um sementsverksmiðju, því að þar er alls staðar gert ráð fyrir því, að þegar Alþ. hefur ákveðið að leita eftir að fá lán til að reisa framkvæmdir, þá er ríkisstj. fengið þetta til fyrirgreiðslu og það lagt í hendur ríkisstj., og þá fjmrh., sem í hvert skipti á að hafa og hefur þessi mál í höndum sér. Og sennilega verður það alltaf svo, að hér starfar einhver ríkisstj., sem Alþ. treystir til að fara með slík mál. Og þá er það ekki meira vald, sem henni er fengið í fjármálum þjóðarinnar í þessu falli en öðrum. - Sem sagt, ég fellst fyllilega á brtt. hv. meiri hl. landbn. og óska, að hæstv. Alþ. sjái sér fært að samþ. þær.



Herra forseti. Eins og mál þetta er í sjálfu sér nauðsynlegt og gott, þá sýnast mér allar horfur á, að afgreiðsla þess hér á Alþ. verði algerlega blekking gagnvart þjóðinni. Og ef svo fer, verður það hv. þm. sjálfum að kenna, að svo verður, því að þeir hafa haft tækifæri til þess að gera þetta mál þannig úr garði, að það gæti staðið á raunhæfum grundvelli. - Ég hafði búizt við því, að hæstv. ráðh. mundi gefa dálítið skýrari yfirlýsingar viðvíkjandi fjárspursmálinu, en hann hefur gert, sökum þess að við 2. umr. þessa máls, þá var það notað sem ein aðalröksemd á móti því að reisa 30 þús. smál. áburðarverksmiðju, að það mundi ekki verða hægt að fá fé. Nú bendir hæstv. ráðh. á það, að auðvitað sé það eina vonin, sem hann hafi um fé til litlu verksmiðjunnar, að það fáist Marshalllán.En þá lægi sú spurning fyrir honum og hæstv. ríkisstjórn, ef það væri í raun og veru svo, að ríkisstj. ætlaði að taka t.d. 200 millj. kr. að láni sem lán eða gjöf, á hvern hátt hún gæti hagnýtt það fé sem bezt, hvort hún gerði það með því að setja upp fyrirtæki hér innanlands, sem væru tapfyrirtæki, af því að þau væru svo smá, eða hvort hún gerði það með því að setja upp fyrirtæki, sem sköpuðu verulegan útflutning og væru þannig grundvöllur fyrir lífsafkomu þjóðarinnar. - Ég ætla að skjóta því hér fram einu sinni enn þá, fyrst hæstv. ráðh. minntist á þann möguleika, og spyrja hann að því, hvernig hann héldi, að honum mundi verða svarað, ef hann kæmi til einhvers bankastjóra erlendis eða ríkisstj. eða fulltrúa eða forstjóra Marshallhjálparinnar og ætlaði að ræða mál eins og þetta á venjulegum grundvelli og hann kæmi með tvær uppsetningar, annars vegar áætlun um byggingu verksmiðju fyrir 44 millj. kr., sem ætti að gefa af sér samkvæmt þessum útreikningi um 4 millj. kr., ef bændur væru látnir borga fullt útsöluverð fyrir áburðinn, en þar væri það ákvæði sett inn í, að bændur skyldu fá áburðinn fyrir kostnaðarverð og þeir mundu fá meiri hluta framleiðslunnar til sín, og þá mundi þessi reikningur, sem þessi ráðh. legði fyrir t.d. forstjóra Marshallhjálparinnar, líta svo út, að það ætti að reisa áburðarverksmiðju fyrir 44 millj. kr., sem ætti að skila sem ágóða, - ef helmingur framleiðslunnar væri seldur á frjálsum markaði, en hitt til bænda, - sem svaraði 1 millj. kr. á ári. Setjum svo, að hæstv. ráðh. legði slíka áætlun þannig fram, en samtímis kæmi sami ráðh. með áætlun um að byggja verksmiðju fyrir 125 millj. kr., sem með sama útreikningi og lagður væri til grundvallar fyrir hinni verksmiðjunni mundi gefa 30 millj. kr. í gróða á ári, og þar með gæfi hún einnig um 60 millj. kr. í erlendum gjaldeyri. Ég ætla ekki að eyða orðum að því, hvernig hver einasti maður, sem hefði með fjármál að gera, mundi dæma um tvær svona tillögur frá því sjónarmiði að tryggja, að féð verði ávaxtað, og þá ekki aðeins, hvort fyrirtækið bæri sig, heldur væri hægt að borga vexti af fengnum lánum. Hvaða bankastjóri mundi vilja leggja fram fé í svo litla verksmiðju? En ef um stærra fyrirtæki væri að ræða, væri öðru máli að gegna. En ef bankastjórinn væri hluthafi í De Pond, gæti farið svo, að hann segði, að við skyldum aðeins byggja litla verksmiðju og Íslendingar ættu ekki að vera að keppa við aðrar þjóðir á þessu sviði og við skyldum láta okkur nægja með verksmiðju, sem fullnægði þörfum okkar sjálfra. En þau ráð mundu ekki vera okkur holl né verzlunarlega skynsamlegt að fara eftir þeim. Ég vildi aðeins taka þetta fram til að segja mína skoðun á því, hversu óforsvaranleg afstaða d. var við 2. umr. Hv. 5. þm. Reykv. lýsti vantrú sinni á, að íslenzkur iðnaður stæðist samanburð við iðnað annarra þjóða, en ég vil segja honum það, að sá iðnaður, sem stenzt samkeppni nú, er stóriðjan, sem rekin er með véltækni, og slík stóriðja drepur smáiðjuna. Þess vegna er viðbúið, að stóriðjan í heiminum eyðileggi okkar litlu verksmiðju, en við getum þó a.m.k. frekar staðið á móti, ef við höfum stóra verksmiðju. Það er stundum verið að tala um dýrleika vinnuaflsins, en slíkt kemur ekki til greina í þessu tilfelli. Í litlu verksmiðjunni verða um 50 manns, en í hinni, sem framleiðir fyrir um 60 millj., munu verða um 100 manns. Við erum sem sagt að flytja út raforku, eins og hæstv. atvmrh. sagði. Þess vegna verðum við að leggja í nógu stórt, svo að við getum staðizt samkeppnina. Og hvað snertir hættuna við að taka erlent lán, þá er ég óhræddur við það, ef það er í svo skynsamlegt fyrirtæki, sem gefur góðan arð og erlendan gjaldeyri, því að þá getum við hæglega greitt upp lánin. En hættan liggur í því að taka lán til fyrirtækja, sem ekki borga sig og ekki skapa gjaldeyri. Það er glapræði að leggja 45 millj. í fyrirtæki, sem engan gróða eða gjaldeyri gefur, en nær að leggja í verksmiðju, sem kostar 125 millj., en gefur 60 millj. kr. gjaldeyri og 30 millj. kr. gróða. Ég vil spyrja hæstv. atvmrh. og hv. frsm., hv. 1. þm. Skagf., hvort gengið sé út frá því, að tryggt sé, að vara sú, sem seld er á innlendum markaði, sé ekki dýrari en sú, sem flutt verður út. Og ég vil einnig spyrja þá, hvort þeir skilji 8. gr. svo, að áburðarsala ríkisins sé skyld að greiða kostnaðarverð fyrir áburðinn, sem hún kaupir af ríkinu, hvort sem verðið er hærra eða lægra, en markaðsverð erlendis. Ég vil, að það komi fram, hvort meiningin sé, að íslenzkir bændur séu skyldaðir til að kaupa þennan áburð, þó að hann sé dýrari, en erlendur áburður, og auðvitað kemur ekki til greina, að ríkið borgi undirballans af slíkum rekstri, eða vonandi dettur engum hv. þm. slíkt í hug. Þetta verður að koma ótvírætt fram nú, hvort áburðarsalan sé skyld til að kaupa þennan áburð, þótt hann verði dýrari, en gerist á erlendum markaði, svo að engin eftirmál verði, þegar verksmiðjan er komin upp. Ég vil taka það fram, að sá varasjóður, hvað verðið snertir, sem litla verksmiðjan hefur upp á að hlaupa, ef verðlækkun verður, nemur ekki nema 4 millj. kr. Og ef hún selur tonnið á 1.541 kr., sem er það lægsta, sem hún getur staðizt við án þess þess að tapa, verður erfitt fyrir hana að keppa við hina erlendu auðhringa. Stóra verksmiðjan getur aftur á móti selt tonnið á 1.133 kr. án þess að tapa. Það er rétt hjá hæstv. atvmrh., að því fer fjarri, að núverandi söluverð á áburði sé kostnaðarverð, og ég gæti trúað, að álagningin væri um 100%. Ágóði hringanna er því ekkert smáræði. Ég álít því, að það væri svo mikill munur fyrir okkur Íslendinga, hvort við þyldum að selja vöruna á 1.133 kr. tonnið eða hvort það væri 1.541 kr., að það gæti riðið baggamuninn. Ég vonast til að fá ótvírætt svar um það, hvort ætlunin er að neyða íslenzka bændur til að kaupa þennan áburð, hvað sem verðið verður hátt. Varðandi 9. gr., þá held ég, að áburðarverksmiðjan hefði átt að vera þannig, að hún gæti gefið ríkinu ágóða, en annað sjónarmið virðist ríkjandi hjá hv. meiri hl. landbn., en ég vil spyrja þessa hv. þm. Á hverja ætla þeir að leggja skattana, ef á að sleppa tækifærinu til að skapa fyrirtæki, sem getur borið sig og gefið góðar tekjur? Ef á að taka 45 millj. og setja í fyrirtæki, sem ætla má, að taprekstur verði á, og þar að auki að taka rafmagn frá Soginu, sem hægt hefði verið að selja háu verði annars staðar, á hverja ætla þeir þá að leggja gjöldin? Er ætlunin að leggja þau á þjóðfélagsþegnana? Ég verð að segja þetta vegna þess, að ég tel afgreiðslu þessa máls einhverja þá lökustu, sem átt hefur sér stað hér á Alþ. á stórmáli, og var eins gott, að ekki þurfti að leggja undir hv. deild kaupin á 30 togurunum fyrr en eftir á, og ég held sannarlega, að sú till. hefði farið sömu leið og stóra verksmiðjan. Það er annað, sem hv. meiri hl. hefur meiri áhuga á, en það er að útunga n. til að ákveða stað fyrir verksmiðjuna auk þeirrar n., sem á að koma verksmiðjunni upp. Það nægði ekki, að fjárhagsráð og verksmiðjustjórnin hugsuðu um þetta, heldur þurfti að skipa eina n. enn. - Ég veit, að það er ekki til neins að bera fram brtt. við frv. eins og nú er. En mér segir þungt hugur um, að afgreiðsla þessa máls verði ljótur dómur um skammsýni Alþ. í þessu þýðingarmikla máli.



Herra forseti. Hv. meiri hl. landbn. hefur borið fram brtt. við 2. gr. á þskj. 363, þar sem gert er ráð fyrir, að numið verði í burtu, að ríkissjóður greiði vexti af lánsfé til verksmiðjunnar. Ég get lýst ánægju minni yfir þessari brtt., því að mér skilst, að hér komi fram trygging fyrir því, að ekki verði lagt út í þetta, nema tryggt sé, að fyrirtækið verði sæmilega fjárhagslega öruggt. Eins og framhald af þessari brtt. vil ég leyfa mér að benda á, að í 8. gr., eins og hún nú er, er gert ráð fyrir í síðasta málsl. fyrri málsgr., að í hinu áætlaða kostnaðarverði skuli reikna með nauðsynlegum og lögákveðnum tillögum í fyrningasjóð og varasjóð verksmiðjunnar. Ef nú er gert ráð fyrir, að verksmiðjan standi undir lánum eftir breyt. þá, sem lögð er til í 2. gr., þá virðist vanta, að þegar tiltekinn er kostnaður áburðarins, sé einnig reiknað með nauðsynlegum vöxtum og afborgunum lána. Ég fyrir mitt leyti tel nauðsynlegt, að þessu sé breytt, og leyfi mér að leggja fram brtt., sem ég vil leyfa mér að lýsa hér, með leyfi hæstv. forseta. Breyt. er á þá leið, að í 8. gr. bætist það ákvæði, að við ákvörðun kostnaðarverðs skuli tekið tillit til vaxta og afborgana. Breyt. er ekki önnur en sú, að skýrar er tekið fram það, sem mér virtist, að hafi verið meining hv. n. Hins vegar geri ég ekki ráð fyrir, að fé, sem ríkissjóður kann að veita til áburðarverksmiðjunnar, standi áfram óafturkræft né heldur vextir af því, heldur einungis af lánum samkv. 2. gr. Ég tel raunar, að það sé ætlun hæstv. atvmrh. og hv. meiri hl. n., að þessu sé hagað svo, en tel rétt að taka þetta fram í l. til samræmingar öðrum l., t.d. um síldarverksmiðjur. Ég vona því, að hæstv. atvmrh. og hv. meiri hl. geti fallizt á þetta. Ég gat þess við 2. umr., að nauðsynlegt væri að fá verkfræðilega aðstoð og sérfræðinga, sem boðið er með Marshallaðstoðinni. Hæstv. atvmrh. tók vel í þetta, og ég ítreka þá ósk við hæstv. ríkisstj., að hún reyni sem fyrst að nota sér þá sérfræðilegu aðstoð, sem boðin er með Marshallhjálpinni. Það leikur ekki á tveim tungum, að Bandaríkjamenn standa mjög framarlega í vatnsvirkjunum og eiga færari sérfræðinga en aðrar þjóðir. Ég tel því, ekki sízt í sambandi við skýrslu frá raforkumálastjóra og rafmagnsstjóra Reykjavíkur, að nauðsynlegt sé nú þegar að fá umsögn bandarískra verkfræðinga, bæði um vatnsvirkjun og þessa áburðarverksmiðju. Og ég vil, að þetta verði gert strax. Ef til vill kæmi þá í ljós, að stærð sú, sem Alþ. hefur hugsað sér á verksmiðjunni, sé ekki sú rétta, og þá treysti ég því, að hæstv. ríkisstj. leiti til Alþ. um breytingu á því. Ég hef enga verkfræðilega möguleika til að dæma um, hvort þetta er sú rétta stærð. Ég ítreka því við hæstv. atvmrh., að hann snúi sér í þessum efnum til réttra aðila, bæði um vatnsvirkjunina og verksmiðjuna. Við höfum notað Marshallaðstoðina til að byggja síldarverksmiðju hér við Faxaflóa, og þó að það hafi verið nokkuð umdeilt, leikur það vart á tveim tungum, að það verður heppilegra og kostar minna, en flytja síldina til Siglufjarðar. Þá höfum við fengið dollara fyrir fisk, sem seldur hefur verið til sterlingspundssvæðisins. En hvorug þessi ráðstöfun er stórt skref í þá átt, sem er meginmarkmið Marhallaðstoðarinnar, að byggja upp framtíðaratvinnuvegina hér, og þurfum við þar að taka stærri skref. En ég ber það traust til hæstv. ríkisstj.,að ég veit, að hún mun nota Marshallaðstoðina svo sem til er ætlazt. En mér er nær að halda, að hæstv. ríkisstj. hafi ekki sinnt þessum málum svo sem þurft hefði. Ég ber hið mesta traust til sendiherra okkar í París, sem mjög hefur verið við þetta mál riðinn, en ég tel mjög hæpið, að ríkisstj. hafi veitt honum þá aðstoð, sem þurft hefur. Ýmsir færir menn hafa verið með sendiherranum, en enginn festst við það, unz nú ungur námsmaður, sem lært hefur í Ameríku. Flestar þjóðir hafa sent sína færustu menn til Marshallráðstefnunnar og verja miklu fé í því skyni. Ég hef nýlega séð í dönsku blaði eftir Bull fyrrv. forsrh., að sá mikli árangur, sem Danir hafa náð í að byggja upp hjá sér atvinnuvegina, sé Marshallaðstoðinni að þakka og nauðsynlegt sé að fylgjast sem bezt með öllu, til að aðstoðin komi að sem mestu gagni. Ég vil því ítreka áskorun mína frá 2. umr., að hæstv. ríkisstj. noti væntanlega sérfræðingahjálp frá Bandaríkjunum í öllum efnum, er mega verða til að byggja upp framtíðaratvinnuvegi vora. Í þessum tilmælum er ekkert vantraust falið á þá menn, sem hafa kynnt sér þessi mál. En hitt er alkunn staðreynd, að betur sjá augu en auga, og þó að við eigum marga góða verkfræðinga, þá hafa þeir ekki þá menntun, þekkingu og reynslu, sem sumir amerískir verkfræðingar hafa.



Herra forseti. Ég skal nú ekkert segja um þessa brtt. frá hv. þm. Ísaf. Ég held næstum, að hún sé óþörf og að það felist í ákvæðum frv., sem felst í henni. Þannig geri ég ráð fyrir, að á þetta yrði litið í framkvæmdinni og þá eins hvort sem þessi till. verður samþ. eða ekki. Annars vil ég taka fram í sambandi við ræðu þessa hv. þm., að það er ekki nema alveg sjálfsagt, áður en ráðizt er í framkvæmd þessa fyrirtækis, ef þetta frv. verður að lögum, að leitað sé beztu og fyllstu upplýsinga, sem hægt er að fá í þessum efnum. Ég er honum alveg sammála um, að nota beri sér til hins ítrasta allar þær upplýsingar, sem fyrir liggja í sambandi við Marshallaðstoðina, og færustu sérfræðinga á þessu sviði. Það er sjálfsagt að taka ábendingar hans fyllilega til greina. Ég vil geta þess, að mitt ráðuneyti hefur reynt að aðstoða sendiherra okkar í París, sem mest hvílir á af okkar fulltrúum í sambandi við Marshallaðstoðina, eftir föngum, svo að hann gæti lagt málin sem gleggst fyrir af okkar hálfu. En það hefur komið skýrt fram hjá stofnun Evrópu-Marshalllandanna í París, að nokkur tregða hefur verið á, að þeir mæltu með þessum framkvæmdum hjá okkur, og vilja margir vinna þetta verk, að koma upp slíkum atvinnufyrirtækjum. Nú þegar hefur af Íslands hálfu verið leitað tilboða í byggingu áburðarverksmiðju og sementsverksmiðju frá Ítalíu, Frakklandi, Sviss, Englandi og Vestur-Þýzkalandi til samanburðar tilboðum, sem liggja að nokkru leyti fyrir frá Bandaríkjunum. Sömuleiðis hefur verið leitað tilboða á Norðurlöndum í þessar verksmiðjur, svo að allar upplýsingar liggi sem ljósast fyrir. Varðandi sementsverksmiðjuna skipaði ég nýlega sérfræðinganefnd til að ljúka undirbúningi málsins innanlands, og nýlega var hér á ferð sérfræðingur frá fyrirtækinu F. L. Smith & Co. í Kaupmannahöfn, sem hefur útibú í London og Bandaríkjunum og er eitt af öruggustu og þekktustu fyrirtækjum í heimi á sviði sementsframleiðslu og sementsverksmiðjubygginga. Samkomulag varð um það við þennan sérfræðing, að fyrirtæki hans tæki að sér hinar ítrustu rannsóknir á hráefni okkar til sementsframleiðslu með því að framleiða sement úr því, gæfi allar tæknilegar upplýsingar varðandi framleiðsluaðferðir og vélar og annað, sem þörf er á, gerði teikningu af verksmiðjunni og tilboð í hana, og munu allar þessar upplýsingar varðandi sementsverksmiðjuna brátt liggja fyrir, og eins verður farið að varðandi áburðarverksmiðjuna. Ég læt mér ekki nægja minna en fyllstu, ítrustu og ábyggilegustu upplýsingar, sem hægt er að fá, áður en ráðizt verður í þessa framkvæmd. Hv. 2. þm. Reykv. spurði, hverju ég svaraði, er ég kæmi til erlendra banka eða þeirra, sem úthluta Marshalllánum, og talaði fyrir tveimur fyrirtækjum, öðru, sem gæfi eina milljón í tekjuafgang, og hinu, er gæfi 30 milljónir í tekjuafgang. Hann spurði, hvernig ég gæti forsvarað það fyrir lánveitandanum að biðja um lán til þess fyrirtækisins, sem gæfi ekki nema einn þrítugasta af sér á við hitt. Ég skal nú segja hv. þm., að ég sé ekki, að allar dyr standi okkur opnar og það væri sama, hvað við bæðum um og færum fram á, við fengjum það allt. Mér skilst, að allar Marshallþjóðirnar hafi sótt um meira, en líkur séu til, að hægt sé að veita af aðstoðinni, þannig að ég get ekki ímyndað mér, að við mundum fá ótakmarkaðar óskir uppfylltar. Hins vegar mundi ég áreiðanlega verða spurður um það af lánveitanda, hvort við hefðum tryggt okkur markað fyrir framleiðslu þess risafyrirtækis, sem hv. 2. þm. Reykv. vill koma upp. Og mér yrði þá sennilega svarafátt og yrði sennilega að vísa þar um til hv. 2. þm. Reykv., og vona ég þá, að hann gæti forsvarað það, svo að orð hans yrðu tekin sem góð og gild vara. Þá spurði hv. þm. í sambandi við það ákvæði frv., að áburðarsölu ríkisins er gert að kaupa áburðinn á kostnaðarverði, hvort það ætti að skiljast svo, að áburðarsalan væri skyldug til þess á hverjum tíma að kaupa áburðinn á kostnaðarverði, hvort sem það lægi undir eða yfir erlendu markaðsverði. Ég get sagt hv. þm., að ég hef litið svo á, að við værum bundnir við kostnaðarverðið, hvert sem markaðsverðið er. Ég veit ekki betur en að þetta sé svo í öllum löndum, sem framleiða áburð eða aðrar vörur, bæði til heimanotkunar og útflutnings. Eins yrðu Íslendingar að binda sig við framleiðsluverð áburðarins, þó að varan væri ár og ár boðin ódýrari erlendis. Það hefur iðulega komið fyrir, t.d. í Englandi, að selja hefur orðið vöruna úr landi fyrir neðan kostnaðarverð, en kostnaðarverðið hefur verið látið gilda í heimalandinu. Þetta hefur t.d. iðulega verið gert með sement í Englandi. Eins yrðum við að binda okkur við kostnaðarverðið, - ég sé ekki aðra leið fram úr því. Hv. 2. þm. Reykv. endaði ræðu sína á áminningarprédikun til hv. Nd., meiri hl. n. og mín og bar okkur á brýn smásýni og hrósaði happi yfir því, að það hefði ekki fallið í okkar hlut að ákveða tölu togaranna, þegar fyrrv. stjórn gerði samninga um kaup á 30 togurum. Það var gott, að hann minntist á þetta, það gefur tilefni til að minna á, að hann svaf sjálfur á verðinum, á meðan hann var einn meðal þeirra æðstu manna, sem höfðu með innflutninginn að gera, og nóg var til af gjaldeyri. Það má kannske segja, að þá hafi verið leikur einn að koma upp slíku fyrirtæki, sem hann er nú að prédika um, en það var bara ekki gert. En þegar búið er að eyða öllu í þarft og óþarft og allt er á heljarþröminni, ef svo mætti segja, vegna þeirrar eyðslu, þá kemur þessi hv. þm. og heimtar, að þessar risaframkvæmdir séu settar á stofn, sem yrði þá eingöngu að vera með lánum, innlendum eða erlendum. Og nú ásakar hann þá menn, sem eru að reyna að koma þeirri framkvæmd á laggirnar, sem þeir þráðu, að gerð hefði verið, meðan nóg fé var fyrir hendi, en ekki var gert þá, m.a. fyrir vanrækslu þessa hv. þm. Hin stóru orð bitna því fyrst og fremst á honum sjálfum, sem mistókst svo hrapallega, á meðan hann átti tækifærin, að hann lét þau ganga úr greipum sér.



Herra forseti. Það kom hér fram ósk í gær þess efnis, að frsm. n. hlutaðist til um það við hæstv. ríkisstj., að hún lýsti því yfir, að ákvæðin um réttindi vélstjóra yrðu endurskoðuð. Hæstv. siglmrh. sagði, að það væri vilji sinn, en þetta mál virðist heyra undir þrjú ráðuneyti, og verður því að álykta, að ef slík endurskoðun sé tryggð, þá væri heppilegra að bæta því aftan við lagagr. til tryggingar því, að það verði gert.



Herra forseti. Varðandi brtt. hv. 2. þm. Reykv., þá er ekki víst, að sú till. flýti nokkuð fyrir afgreiðslu þessa frv. Ef till. yrði samþ. hér, en síðar felld í hv. Ed., þá ætti ríkisstj. erfiðara með að láta endurskoðunina fara fram. Ég vildi leggja til, að þessi till. yrði ekki samþ. að svo stöddu. Það væri nóg að taka þetta til athugunar síðar, þegar l. hafa verið endurskoðuð. En að setja þetta í frv. núna, getur aðeins tafið fyrir frv. Þetta vildi ég benda hv. þm. á, þó að ég sé honum algerlega sammála varðandi brtt.



Herra forseti. Út af þeim skynsamlegu athugunum, sem hv. þm. Ísaf. talaði um, þá held ég, að þeir í Ed. gætu orðið sammála okkur í Nd. Það ætti því að geta orðið samkomulag um þessa till.



Herra forseti. Ég kann ekki við þann hátt, að nefndir leggi fram frv., sem fari hvað eftir annað í gegn við umr., án þess að því sé nokkur gaumur gefinn. Til þessa máls hefur engin n. tekið afstöðu. Hv. n. hefur flutt frv. þetta vegna fram kominna óska þar að lútandi. Ég vil því eindregið mælast til þess, að n. taki mál þetta til athugunar á milli 2. og 3. umr. Mér finnst það nú dálítið óviðeigandi að leyfa heimagrafreit á einum stað, en synja um hann á öðrum stað, ef óskað yrði. Ég vil ekki setja algert bann við því, það kann ég ekki við, og ég vænti, að hv. n. athugi málið nánar á milli 2. og 3. umr.



Herra forseti. Ég minnist þess ekki, að n. hafi athugað þessa hlið málsins, áður en hún lagði frv. fram, eða milli 1. og 2. umr. Hins vegar tel ég sjálfsagt að verða við ósk hv. 6. þm. Reykv., en ég tel hættulaust að ljúka þessari umr. nú, en legg það í vald forseta.