Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Á þskj. 798 leyfi ég mér að spyrja hæstv. menntmrh. eftirfarandi spurninga varðandi endurbætur á Þjóðminjasafninu: ,,1. Hversu miklu fé hefur verið varið til endurbóta á Þjóðminjasafninu frá því að viðgerð þess hófst og hvað hefur verið gert? 2. Hvaða skýring er á því að samningnum var rift við þær arkitekta- og verkfræðistofur sem undirbjuggu áætlanir um viðgerðir á Þjóðminjasafninu og önnuðust þær? 3. Hvað hafði arkitekta- og verkfræðistofunum verið greitt mikið fé áður en samningum var rift og hvað hafa þær fengið miklar skaðabætur hvor um sig? 4. Eftir hvaða áætlun er nú unnið að viðgerðum við Þjóðminjasafnið og hvaða aðilar hafa verið ráðnir til að annast þær í stað þeirra sem samningum var rift við?`` Eins og kemur fram í þessum spurningum, virðulegi forseti, þá bar það til tíðinda við viðgerðirnar á Þjóðminjasafninu að af einhverjum ástæðum var ákveðið að rifta þar samningum sem leiddu til þess að greiða þurfti skaðabætur. Það vakna auðvitað spurningar hvað hefur verið þarna á ferð, hvað hefur verið að gerast þarna innan veggja. En það má ljóst vera að þegar stofnun eins og Þjóðminjasafnið, sem hefur takmarkað fé til umráða, fer út í það að rifta samningum þá tefur það auðvitað bæði framkvæmdir og eins fara peningar forgörðum. Fyrir Alþingi liggur og er til vinnslu í hv. menntmn. frv. til laga um breytingar á þjóðminjalögum sem gera ráð fyrir töluverðum skipulagsbreytingum. Ef það verður samþykkt á þessu vori þá koma þar væntanlega aftur nýir aðilar að þessum viðgerðum, en það hlýtur að vera augljóst hversu mikilvægt það er að samfella sé í vinnunni við þetta mál. Húsið er afar illa farið eins og menn vita og það liggur ljóst fyrir að það þarf að verja gífurlegum fjárhæðum í að gera við húsið því það hefur því miður verið látið drabbast niður um árabil. Því er afar mikilvægt að þarna verði vel að verki staðið, ekki síst í ljósi þess líka að það eru uppi hugmyndir um einhvers konar viðbyggingu eða tengibyggingu við Þjóðminjasafnið. Þar af leiðandi skiptir mjög miklu máli hvernig staðið er að verki og að að þessu komi færustu arkitektar og verkfræðingar og þeir sem hafa reynslu af söfnum á borð við Þjóðminjasafnið eða þeir sem gera sér grein fyrir því hvers konar starfsemi fer fram innan Þjóðminjasafnsins. Ég bíð spennt eftir því að heyra svör menntmrh.

Hæstv. forseti. Fyrsta spurning hv. þm. er: ,,Hversu miklu fé hefur verið varið til endurbóta á Þjóðminjasafninu frá því að viðgerð þess hófst og hvað hefur verið gert?`` Endurbygging húseignar Þjóðminjasafnsins við Suðurgötu hófst árið 1991. Fjárveitingar á þessu tímabili hafa verið sem hér segir: 1991 30 millj. kr., 1992 10 millj. kr., 1993 90 millj. kr. og 1994 30 millj. Samtals 160 millj. kr. Það sem unnið hefur verið við er endurnýjun þaks og þakefna, glersteinsgluggar hafa verið endurnýjaðir, þakkantur og þakrennur uppbyggðar, lagðir loftræstistokkar, auk ýmissa tilfallandi smærri viðhaldsverkefna. Áfallinn kostnaður vegna undirbúnings og framkvæmda er þessi: Árið 1991 22,6 millj., auk 7,7 millj. kr. vegna undirbúningskostnaðar sem fór umfram heimildir 1990 eða alls 30,3 millj. 1992 21,3 millj., 1993 26,4 millj. Heildarkostnaður á þessu árabili er því 78 millj. kr. Til ráðstöfunar eru því nú á þessu ári 82 millj. kr., þ.e. fjárveiting 1994 og geymd fjárveiting frá fyrra ári. Á þessu ári er stefnt að því að ljúka viðgerðum utan húss með útboði á endurnýjun glugga og endursteiningu útveggja. Talið er að þær fjárveitingar sem nú eru til ráðstöfunar muni duga til að ljúka því verki. Í öðru lagi er spurt: ,,Hvaða skýring er á því að samningnum var rift við þær arkitekta- og verkfræðistofur sem undirbjuggu áætlanir um viðgerðir á Þjóðminjasafninu og önnuðust þær?`` Á árinu 1989 var skipuð nefnd til að undirbúa viðgerðir og endurbætur á húsakosti Þjóðminjasafns. Nefndin lét m.a. vinna frumáætlun um endurbætur og uppbyggingar sem kynnt var í júní 1990. Niðurstaða menntmrn. var sú að enda þótt í áætluninni kæmu fram áhugaverðir kostir þyrfti að leita nýrra leiða til lausnar á húsnæðismálum Þjóðminjasafns Íslands. Þetta var byggingarnefnd tilkynnt í lok nóvember 1992 og jafnframt var ákveðið að skipa nýja byggingarnefnd til að leita nýrra lausna. Hönnuðir og ráðgjafar fyrri byggingarnefndar voru eftirtaldir: Hjörleifur Stefánsson arkitekt, Gunnar St. Ólafsson verkfræðingur, Guðni A. Jóhannesson verkfræðingur, Sveinn Áki Sverrisson, á Verkfræðistofu Guðmundar og Kristjáns, og Jón Otti Sigurðsson, hjá Rafhönnun hf. Hjörleifur Stefánsson lét af störfum að eigin ósk sumarið 1991 og Guðni A. Jóhannesson fluttist af landi brott. Í stað Hjörleifs komu arkitektarnir Stefán Örn Stefánsson og Grétar Markússon til starfa hjá fyrri byggingarnefnd. Ekki var gerður bindandi samningur við hönnuði. Ný byggingarnefnd var skipuð í byrjun febrúar 1993. Henni var falið að stjórna viðgerðum og endurbótum á húsnæði safnsins jafnframt því að gera tillögur um framtíðarskipan húsnæðismála. Nefndinni var falið að ráða hönnuði til starfa og leita tæknilegrar ráðgjafar eftir því sem þörf krefur. Byggingarnefnd ákvað að leita eftir ráðgjöf nýrra hönnuða við tillögugerð að nýjum lausnum. Því var ekki leitað eftir ráðgjöf hjá þeim arkitektum sem komu í stað Hjörleifs né heldur Gunnari St. Ólafssyni verkfræðingi. Að öðru leyti hefur hún nýtt sér þjónustu fyrrv. ráðgjafa. Rétt er að taka það fram að ekki voru gerðir sérstakir bindandi samningar við hönnuði og er því ekki um það að ræða að samningum hafi verið rift. Nýrri byggingarnefnd var í sjálfsvald sett til hvaða hönnuða og ráðgjafa hún leitaði. Þriðja spurning: ,,Hvað hafði arkitekta- og verkfræðistofunum verið greitt mikið fé áður en samningum var rift og hvað hafa þær fengið miklar skaðabætur hvor um sig?`` Þar sem ekki var um riftingu samninga að ræða hefur ekki komið til greiðslu skaðabóta. Nokkrir óuppgerðir reikningar voru við Gunnar St. Ólafsson vegna vinnu hans fyrir fyrri byggingarnefnd. Þau mál voru gerð upp og þeim lokið með sérstöku samkomlagi. Heildargreiðslur til Gunnars, sem ná allt aftur til ársins 1989, nema 5.964.895 kr. með virðisaukaskatti. Heildargreiðslur til Stefáns Arnar Stefánssonar og Grétars Markússonar, teiknistofunnar Skólavörðustíg, greiddar á árunum 1990--1992, námu 1.242.496 kr. Síðasta spurning: ,,Eftir hvaða áætlun er nú unnið að viðgerðum við Þjóðminjasafnið og hvaða aðilar hafa verið ráðnir til að annast þær í stað þeirra sem samningum var rift við?`` Eins og áður var skýrt frá verður í sumar unnið að því að endurnýja glugga og endursteiningu útveggja. Verður unnið að því verkefni í samræmi við áætlun sem byggð er á ráðgjöf verkfræðistofunnar Línuhönnunar, Ögmundar Skarphéðinssonar arkitekts og sérfræðinga Framkvæmdasýslunnar. Ekki hafa verið gerðir formlegir bindandi samningar við hönnuði eða ráðgjafa.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. menntmrh. fyrir þessi svör. Það kom mjög greinilega fram í hans inngangi og hans svörum hversu mikil hreyfing hefur verið á þessum málum og nýjar og nýjar nefndir skipaðar til þess að vinna nýjar og nýjar áætlanir og gera nýjar tillögur um það hvernig að málum skuli staðið. Ekki skal ég gera lítið úr því að það er mjög flókið mál að byggja upp að nýju eða gera við byggingu eins og Þjóðminjasafnið, en ástæða þeirra fyrirspurna sem ég hef lagt fram er einmitt sú að mér bárust fregnir af því að þarna hefði verið staðið eitthvað sérkennilega að verki. Þó að hæstv. menntmrh. fallist ekki á það að samningum hafi verið rift, og ég skal ekki draga í efa að það hefur sennilega ekki verið um bindandi samninga að ræða, þá hefur samt sem áður þurft að greiða bæði verkfræðingum og arkitektum upp í verk sem þeir ætluðu að vinna og verk sem þeir hugðu að væru fram undan á þeirra stofum. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég fékk voru greiddar þarna í öðru tilvikinu 3 millj. kr. sérstaklega vegna þessara breytinga sem þarna áttu sér stað. Ég talaði við arkitekta sem að þessum málum standa og síðast þegar ég vissi var sú arkitektastofa sem tók við af Hjörleifi Stefánssyni í einhvers konar samningamálum við Þjóðminjasafnið til að fá greitt fyrir það tap sem þeir töldu sig verða fyrir vegna breytinga á fyrirkomulagi. En ég dreg ekki í efa að menntmrh. fari þar rétt með að þar hafi ekki verið um bindandi samninga að ræða. En þetta er nokkuð sérkennilegt og eins og kom hér fram hefur verið margbreytt um nefndir og eflaust mismunandi skoðanir á því hvernig að verki skuli staðið. Tíminn verður auðvitað að leiða í ljós hvort þarna hefur verið rétt að verki staðið.

Hæstv. forseti. Ég vona að það sé alveg ljóst að það hefur engum samningum verið rift og þess vegna er orðalag fyrirspurnarinnar að miklu leyti byggt á misskilningi. Það er heldur ekki rétt að orða það svo að hér hafi nýjar og nýjar nefndir verið skipaðar. Það hafa aðeins tvær nefndir, eftir því sem ég veit best, starfað að þessum málum og í sjálfu sér ekkert óeðlilegt við það þótt ný byggingarnefnd leiti til annarra hönnuða en hin fyrri hafði gert. Það út af fyrir sig getur ekki verið neitt óeðlilegt. Hv. fyrirspyrjandi nefndi í seinni ræðu sinni að kunnugt væri að öðrum aðilanum hefðu verið greiddar 3 millj. kr. Ég veit ekki alveg hvaðan sú frétt er komin. Ég veit hins vegar að það hafa verið gerðir upp reikningar við Gunnar St. Ólafsson og þeir reikningar námu um 2,5 millj. kr., rétt liðlega 2,5 millj. kr., þannig að það eru engar deilur uppi við hann. Hins vegar hafa þeir haldið uppi kröfum, hinir aðilarnir, sem höfðu unnið fyrir fyrri byggingarnefnd en það hefur ekki komið til nein sérstök greiðsla til þeirra. Aðalatriðið er sem sagt að það hefur engum samningum verið rift vegna þess að það voru engir sérstakir samningar í gildi. Það hafði verið leitað til ákveðinna hönnuða og þjónusta keypt af þeim og fyrir þá þjónustu hefur verið borgað.

Virðulegi forseti. Lögum samkvæmt hvílir sú skylda á Ríkisútvarpinu að ná með útsendingum sínum til landsmanna allra. Stofnunin hefur leitast við að uppfylla þessa lagaskyldur sínar í landfræðilegum skilningi og hefur náð umtalsverðum árangri. Til er sá hópur Íslendinga sem sjónvarpssendingar Ríkisútvarpsins ná ekki til nema að mjög takmörkuðu leyti. Þessi hópur, heyrnarlausir, eru þó þeim mun háðari þeim upplýsingum og því efni sem í sjónvarpi er flutt þar sem fötlun þeirra meinar þeim aðgang að hljóðvarpi með öllu. Fötlun heyrnarlausra er sérstæð að því leyti að hún er ósýnileg. Það er eflaust m.a. af þeim sökum sem okkur hættir til að vanmeta aðstæður þessa hóps. Aðgangur að upplýsingum er meðal undirstöðuatriða nútímasamfélaga sem stæra sig af auknu, aðgengilegu og ódýru upplýsingaflæði. Sjónvarp er orðinn einn af höfuðmiðlum upplýsinga og gegnir sívaxandi hlutverki sem uppeldisstofnun. Það verður því að skoðast sem alvarlegt umhugsunarefni ef töluverður hópur Íslendinga á afar takmarkaðan aðgang að þeim miðli sem löggjafinn hefur lagt á þær skyldur að hann skuli ná til allra landsmanna. Virðulegi forseti. Þótt fötlun heyrnarlausra sé með þeim hætti að seint muni okkur takast að bjóða þeim sömu þjónustu og öðrum er hér í dag vakin athygli þingsins og ríkisstjórnar á málefnum þessa hóps með því að beina til hæstv. menntmrh. eftirfarandi fjórum spurningum sem hljóða svo, með leyfi hæstv. forseta: ,,1. Hve margir eru þeir Íslendingar sem ekki eru taldir geta nýtt sér þjónustu Ríkisútvarpsins vegna heyrnarleysis eða heyrnarskerðingar? 2. Á hvern hátt hefur Ríkisútvarpið reynt að koma til móts við þennan hóp? 3. Hefur verið dregið úr þjónustu Ríkisútvarpsins við heyrnarlausa? 4. Er áformað að auka þjónustu Ríkisútvarpsins við heyrnarlausa?``

Hæstv. forseti. Svör mín við spurningum hv. þm. Tómasar Inga Olrich eru byggð á upplýsingum sem ég hef fengið frá Ríkisútvarpinu. Í fyrsta lagi er spurt: Hve margir Íslendingar eru ekki eru taldir geta nýtt sér þjónustu Ríkisútvarpsins vegna heyrnarleysis eða heyrnarskerðingar? Heyrnarlausir eru taldir vera á bilinu 200--300 manns. Ekki er vitað hversu margir eru heyrnarskertir, en áætlað að þeir séu allt að 25 þús. Í öðru lagi er spurt: Á hvern hátt hefur Ríkisútvarpið reynt að koma til móts við þennan hóp? Sjónvarpið kemur til móts við heyrnarlausa með flutningi daglegra táknmálsfrétta við upphaf dagskrár á virkum dögum og á svipuðum tíma um helgar. Einnig hefur Félag heyrnarskertra til eigin afnota 20 síður í textavarpi, auk þess sem almennt textavarp þjónar þessum hópi. Í þriðja lagi er spurt: Hefur verið dregið úr þjónustu Ríkisútvarpsins við heyrnarlausa? Ekki hefur verið dregið úr þjónustu við heyrnarskertra. Tími táknmálsfrétta hefur verið lengdur úr fimm í átta mínútur, auk þess sem sjónvarpið hefur tekið að sér að greiða laun táknmálsþuls og aðstoðarmanns hans, en í upphafi var þessi þjónusta kostuð af heyrnarlausum sjálfum og félagssamtökum þeirra. Í fjórða lagi er svo spurt: Er áformað að auka þjónustu Ríkisútvarpsins við heyrnarlausa? Í framtíðinni hlýtur þjónusta við heyrnarlausa fyrst og fremst að verða í textavarpi. Um síðustu áramót var komið upp búnaði til textunar innlendra dagskrárliða í textavarpi og eru þá neðanmálstextar kallaðir fram á sérstakri síðu í textavarpi þannig að textunin truflar ekki þá sem ekki vilja sjá texta á myndfletinum. Helstu innlendir liðir jóla- og áramótadagskrár sjónvarpsins eru textaðir á þennan hátt. Framhald þessarar þjónustu ræðst af því hvort heilbrigðis- eða félagsmálayfirvöld taka að sér að greiða þann kostnað sem þessari sértæku þjónustu fylgir.

Hæstv. forseti. Ég vil satt að segja vísa á bug þeirri aðferð sem fram kom í lok ræðu hæstv. menntmrh., að vísa þessu máli á heilbrigðis- og félagsmálayfirvöld, þ.e. túlkaþjónustunni almennt. Það gengur alls ekki. Ég vek athygli á því að það eru stödd á pöllunum hjá okkur í dag í fyrsta sinn í sögu Alþingis einstaklingar sem eru að túlka fyrir heyrnarlausa, flytja táknmál heyrnarlausra hér í þessum sal, íslenska táknmálið, sem er í raun og veru mál þessara einstaklinga. Hér þarf að taka ákvörðun um það að íslenska táknmálið verði viðurkennt sem móðurmál þessa fólks þannig að það njóti fullra réttinda hér á Íslandi eins og aðrir einstaklingar. Það er ekki hægt að leggja þetta tungumál að jöfnu við önnur tungumál sem eru gerðar kröfur um túlkun á, hér er um allt annan þátt að ræða, hluta af íslensku þjóðlífi sem væri ástæða til að ræða nánar hér en ekki er kostur á vegna þess að tíminn er búinn. 
             Ég þakka hv. þm. Tómasi Inga Olrich fyrir að hreyfa þessu máli. Ég tel að í málefnum heyrnarlausra séu að gerast stórkostleg tíðindi á Íslandi og það þarf að halda því verki áfram, m.a. með því að tryggja að táknmálið íslenska verði viðurkennt sem móðurmál þessa fólks, sem hluti af íslenskum menningarveruleika.

Hæstv. forseti. Ég tel nauðsynlegt að skoða vel hvernig þróa má sem besta þjónustu Ríkisútvarpsins í framtíðinni við heyrnarskerta og heyrnarlausa og að við dagskrárgerð og stefnumótun verði ávallt haft í huga hvernig hagsmunum þessa hóps verði gerð sem best skil. Það eru t.d. sjálfsögð mannréttindi að heyrnarskertir eða heyrnarlausir fái notið sem bestrar fréttaþjónustu í sjónvarpi og það á eðlilegum tíma, þ.e. á þeim tíma sem ætla má að fólk sé komið heim úr vinnu. Sömuleiðis tel ég rétt að skoða stöðugt hvernig sú tækni og þau tækifæri sem textavarpið gefur gagnist þessum hópi hvað best. Í dag tel ég að sú tímasetning sem hefur verið valin fyrir fréttir í sjónvarpi fyrir heyrnarlausa sé tæpast sá tími sem henti þeim best og ég tel að það megi endurskoða það mál.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka menntmrh. fyrir þau svör sem hann gaf hér. Í sambandi við svar hans við þriðju spurningu minni, hvort dregið hefði verið úr þjónustu við heyrnarlausa, þá vil ég taka fram að sá breytti tími á þjónustu við heyrnarlausa með táknmáli getur tæplega talist viðunandi og er nauðsynlegt að taka á því máli sérstaklega. Textavarpstæknin gefur vissulega möguleika á því að koma mjög verulega til móts við heyrnarlausa og heyrnarskerta en það er það að sjálfsögðu, að því tilskildu þó, að þessi tækni sé aðgengileg fyrir þennan hóp, en það hefur komið í ljós við athuganir að mjög fáir af heyrnarlausum ráða yfir tækjum sem nýtanleg eru til þess að notfæra sér þessa nýju tækni og erindum um niðurfellingu á gjöldum á tækjum af þessari tegund hefur verið hafnað á þeim grundvelli að lagafyrirmæli hindri að það sé hægt að koma til móts við það. Það eru því enn sem komið er því miður allmargir annmarkar á því að heyrnarlausir og heyrnarskertir geti nýtt sér þessa tækni, sem er góð og nýtanleg til þess að bæta stöðu þeirra, en kemur ekki að gagni nema komið sé til móts við þennan hóp að því er varðar kaup á þessum tækjum. Að öðru leyti tel ég að það komi allmörg atriði til álita, ef við lítum til þess sem nú brennur mest á heyrnarlausum, þá sé hægt að gera margt til þess að koma til móts við óskir þeirra án þess að til verulegs kostnaðar leiði. Ég nefni alveg sérstaklega, fyrst þetta tækifæri gefst hér í lok ræðu minnar, fréttir af hættuástandi. Það er að sjálfsögðu alveg óviðunandi að heyrnarlausir skuli ekki geta fengið viðbrögð og fréttir af hættuástandi án þess að það sé textað.

Hæstv. forseti. Hv. þm. Svavari Gestssyni féllu ekki þau lokaorð mín að það kynni að ráðast af því hvort heilbrigðis- eða félagsmálayfirvöld tækju að sér að greiða þann kostnað sem af þessari sérstöku þjónustu leiðir. Sem fyrrv. menntmrh. þekkir hv. þm. Svavar Gestsson mætavel að það er ýmislegt lagt á Ríkisútvarpið sem er ákveðið af öðrum eins og t.d. niðurfelling afnotagjalda til fjölmargra aðila sem veldur tekjutapi hjá Ríkisútvarpinu upp á tugi milljóna króna. Það er einfaldlega þetta sem Ríkisútvarpið er að láta í ljós þegar það nefnir í sínum upplýsingum til mín að það kunni að ráðast af því hvort aðrir aðilar greiði að hluta til þessa þjónustu. Ég vil svo aðeins í lokin taka undir með þeim sem leggja áherslu á sem besta þjónustu við heyrnarlausa og heyrnarskerta og ég trúi því að um það geti þingheimur allur sameinast.