Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Flm. (Steingrímur Steinþórsson): Þetta frv. var flutt á aukaþinginu s.l. haust af nokkrum hv. þm. úr Framsfl. N., sem hafði málið þá til meðferðar, hafði ekki skilað áliti, þegar því þingi lauk. Við töldum því rétt að flytja frv. á ný. Á haustþinginu fylgdi frv. allýtarleg grg., sem við flm. höfum nú leyft okkur að vísa til um efni frv. Í raun og veru eru í þeirri grg. færð fram í öllum atriðum rökin, sem liggja að flutningi þessa máls, og má jafnvel segja, að sá tími, sem liðinn er síðan frv. var flutt í haust, hafi sýnt það enn betur en það var séð áður, hve mikil þörf er á aðgerðum í þessa átt. Tilgangurinn með þessu frv. er að skapa ríkissjóði nokkurs konar varasjóð, sem hægt sé að grípa til til stuðnings atvinnuvegunum og til verklegra framkvæmda í landinu, þegar brýnust þörf verður til. Saga síðustu ára hefur sannað það greinilega, hve mikil þörf er á slíku. Síðustu árin fyrir styrjöldina var að vísu varið verulegum upphæðum til verklegra framkvæmda og stuðnings atvinnuvegunum og það óvenjulega háum upphæðum. En hitt er víst, að þá hefði verið þörf á enn frekari aðgerðum í þeim efnum. Ef ríkissjóður hefði þá þegar haft rýmri fjárhag, þá hefði áreiðanlega verið svo séð um atvinnuvegina og verklegar framkvæmdir í landinu, að ekkert atvinnuleysi hefði orðið hér á landi, sem þá var þó allmikið áberandi, a.m.k. vissa tíma ársins. Það er kannske enginn svo bjartsýnn að álíta, að það peningaflóð, sem nú flæðir yfir landið og borgararnir yfirleitt hafa talsvert af að segja og ríkissjóður að einhverju leyti, muni vara til lengdar. Það er víst, að það kreppir að fyrr en varir. Og þegar svo er komið, er þörf á, að til sé einhver varasjóður, sem hægt sé að grípa til í þessu skyni, sem ég hef tekið fram. Það er þetta, sem fyrst og fremst liggur til grundvallar því, að þetta frv. er flutt hér nú. Í frv. þessu er gert ráð fyrir, að tekjur til þessara hluta fáist á þann hátt, að hlutar uf tekjuafgangi á rekstrarreikningi ríkissjóðs verði lagðir til hliðar í þennan sjóð, sem við nefnum framkvæmdasjóð ríkisins. Hve stór þessi upphæð verður, er enn ekki sýnt. Það er enn ekki búið að leggja fram skýrslu um afkomu ríkissjóðs fyrir siðasta ár. En við fim. frv. um þetta efni á haustþinginu síðasta höfðum gert rá: fyrir, að þessir 3/5 hlutar af tekjuafganginum, sem við þá lögðum til að yrði varið eins og í þessu frv. getur, mundu sennilega ekki verða minna en 6 millj. kr., og ég hef fulla ástæðu til að ætla, að sú áætlun muni ekki bresta, en að það séu fremur líkur til, að þessi upphæð verði heldur meiri en við þá gerðum ráð fyrir, þó að ég vilji ekki fullyrða það. Og viðvíkjandi tekjuafgangi ríkissjóðs á yfirstandandi ári er í þessu frv. gert ráð fyrir, að sömu aðferð verði beitt. Á þennan hátt ætti á þessum tveimur árum að vera hægt í þessu skyni, sem í frv. getur, að leggja fram um 12 millj. kr. Vitanlega er öllum hulið, hver rekstrarafkoma ríkissjóðs verður á yfirstandandi ári. En vonir standa þó til þess, að afkoman ætti að vera tiltölulega sæmileg þetta ár. Ég vil geta þess, að það gæti komið til álita, hvort ekki væri rétt, að ákvæði um tekjur í þennan framkvæmdasjóð nái lengra en til yfirstandandi árs, t.d. til ársins 1943, þó að vitanlega sé enn þá í langmestri óvissu, hvernig fjárhagsafkoma ríkissjóðs verður það ár. Og við flm. frv. sáum ekki á þessu stigi málsins ástæðu til að fara að setja inn í frv. ákvæði um tekjuöflun á þeim grundvelli. En við álítum, að það sé ástæða fyrir n., sem málið fer til, að athuga þetta atriði og e.t.v. að setja einhver ákvæði varðandi árið 1943 um tekjuöflun í þessu skyni. Það skal að vísu viðurkennt, að eins og nú er háttað með peningaeign í landinu og þegar gengi okkar myntar er lágt eins og nú, þá er ekkí um tiltölulega mjög stóra upphæð að ræða, þó að nefndar séu 12 millj. kr. og jafnvel þó að það væri nokkru stærri fjárhæð, en það er þó skildingur, sem áreiðanlega væri gott að geta gripið til til ýmiss konar framkvæmda, þegar harðara verður í ári, bæði fyrir vinnuveitendum í landinu og verkafólki, heldur en nú er sem stendur. Um verkefni þessa framkvæmdasjóðs í einstökum atriðum er mjög lítið tekið fram hér í þessu frv., enda er ekki ástæða til þess, þar sem svo er frá gengið, að ætlazt er til, að Alþ. sjálft hafi fjárveitingarvald yfir þessum sjóði, eins og ríkissjóði sjálfum, þó að hins vegar sé gert ráð fyrir, að sérstök n. geri till. um, hvernig þessu fé skuli varið. Í grg. fyrir frv. um þetta efni frá í haust var lítilsháttar minnzt á þau verkefni, sem fyrir lægju til framkvæmda með þessum sjóði, ám þess þó að um nokkra tæmandi upptalningu væri, þar að ræða, enda ekki eðlilegt, að svo væri. En þar voru nefnd ýmis verkefni, eins og myndanir nýrra heimila, bæði í sveit og við sjó, eins ýmsar stærri framkvæmdir, svo sem verksmiðjubyggingar í þarfir landbúnaðarins og sjávarútvegsins og fleiri atvinnuvega. Sömuleiðis hafnargerðir, vegagerðir og fleira. Ég vil aðeins bæta við einu verkefni, sem við flm. frv. teljum, að sé kannske aðkallandi fremur en margt annað, að verði leyst á viðunandi hátt, og það er að koma rafmagninu með einhverjum ráðum út um dreifbýli landsins, þannig að sem flest fólk í landinu og mögulegt er, verði aðnjótandi þæginda þess og hagnaðar. Það kemur æ betur og betur í ljós, hve rafmagnið er nauðsynlegt afl, hvar sem er og við hvaða atvinnurekstur og hvaða aðstæður sem eru, að fram hjá því verður ekki gengið, að leitast verður við að koma því til sem allra flestra landsmanna á tiltölulega stuttum tíma. Og hlutverk sjóðs eins og þessa hlyti því að verða meðal annars það, að vinna að framkvæmdum í þá átt. Ég nefni þetta atriði nú sérstaklega af því, að á það var ekkert minnzt, þegar frv. þetta var flutt í haust, sem eingöngu stafaði af gleymsku. Að svo stöddu sé ég svo ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um þetta frv. á því stigi, sem málið er. Bæði er það, að sú grg., sem fylgdi frv. á haustþinginu í haust, liggur fyrir, þótt ekki hafi hún verið prentuð upp nú, og hafa allir hv. alþm. aðgang að því að kynna sér hana, og að hinu leytinu lít ég svo á, að heppilegast sé, að þetta frv. fái gaumgæfilega athugun í n. Og við flm. frv. erum mjög fúsir til að taka til athugunar till. um breyt. á frv. Ég vil svo að lokum leyfa mér að óska þess, að frv. verði vísað til 2. umr. og til fjhn.



Ég býst við, að hv. þdm. og aðrir hafi veitt því athygli, að hæstv. ríkisstjóri gat þess í þeim boðskap, sem hann flutti frá ríkisstj. við setningu Alþ., að ríkisstj. hygðist að leggja fyrir fé í sjóð af tekjum ríkisins, til þess sérstaklega að hamla með því fé upp á móti þeim örðugleikum, sem gera mætti ráð fyrir, að mættu okkur að ófriðnum loknum, og þá vitanlega með þeim hætti að gera ýmsar nauðsynlegar ráðstafanir, til þess að ekki verði allt of mikil röskun í þjóðfélaginu. Ég geri ráð fyrir því, að þessi sjóðmyndun, sem hæstv. ríkisstjóri talaði um í sínum boðskap, sem hann flutti fyrir ríkisstj., hafi verið hugsuð þannig, að ráðstafa skyldi í þessu skyni einhverjum hluta þess fjár, sem afgangs yrði af tekjum ríkissjóðs á s.l. ári, og auk þess tekjuafgangi yfirstandandi árs, miðað við núverandi fjárl., auk þess. fjár, sem kynni að verða aflað í þessu skyni með nýjum sköttum, er lagðir yrðu á á þessu þingi. Og í framhaldi af því hef ég búizt við, eftir þessari yfirlýsingu og því, sem vitað er, að ríkissj. hefur haft á prjónunum, þá kæmu fram sameiginlegar till. frá ríkisstj. snertandi ráðstöfun og fyrirkomulag á þessum sjóði, sem þannig yrði byggður upp. Mér þykir þetta því horfa dálitið einkennilega við, að menn úr öðrum stuðningsflokki stjórnarinnar skuli nú hafa hlaupið þannig fram fyrir skjöldu og tekið mál þetta upp og borið það fram án þess að hafa haft um það nokkur samráð við hinn aðilann. Og því undarlegra virðist mér þetta vera, þar sem aðeins einn af fjórum hæstv. ráðh., sem að þessum boðskap ríkisstjóra standa, er á þessu frv. sem flm. Það er að vísu rétt, að frv. svipað þessu kom fram á síðasta aukaþingi, sem haldið var, en þá hafði ríkisstj. ekki heldur tekið neina sameiginlega afstöðu, eins og hún hefur nú gert um það að stofna til slíkrar sjóðmyndunar sem þessarar. Á aukaþinginu komu fram, í sambandi við umr. um dýrtíðarmálið, ýmsar ráðagerðir í þessa átt, bæði frá þeim, sem að þessu frv. standa nú, ag öðrum. Og m.a. benti ég þá á í umr. um dýrtíðarmálið, að ég teldi miklu hyggilegar ráðið að leggja fé til hliðar, sem hægt væri að grípa til að stríðinu loknu, heldur en að verja stórum fjárhæðum úr ríkissjóði í þeim hæpna tilgangi að ætla með þeim hætti að halda niðri dýrtíðinni í landinu. Ég vildi láta þessa getið hér, og að mér þykir dálítið undarlegt, að einmitt till. um þetta samkvæmt þeim boðskap, sem hæstv. ríkisstjóri flutti í nafni ríkisstj., skuli ekki hafa komið fram frá hæstv. ríkisstj. sjálfri. Mér hefði fundizt það miklu eðlilegra, því að vitanlega verður þetta í framkvæmdinni að koma með aðstoð beggja þeirra flokka, sem að ríkisstj. standa. Og ég geri ekki heldur ráð fyrir, að ríkisstj. mætti neinni andstöðu í flokkum þeim, sem að henni standa, gegn þeirri hugmynd sinni að stofna slíkan sjóð, heldur verði alls staðar litið á sjóðmyndun þessa sem mjög skynsamlega og hyggilega ráðstöfun. Þó að þetta frv. sé nú komið fram í nokkru ósamræmi við boðskap ríkisstjóra, þann sem hann flutti fyrir ríkisstj. hönd, þá vitanlega kemur ekki til mála, að það verði þröskuldur í vegi fyrir því, að þetta mál verði, samkvæmt þessum tilkynnta boðskap ríkisstjóra, framkvæmt og samstarf verði um það innan stjórnarflokkanna, því að það er að mínum dómi sú ráðstöfun, sem í þessu efni er langsamlega líklegust til góðs árangurs og heppilegrar úrlausnar. Ég skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta frv. að sinni, en vildi aðeins láta þetta koma hér fram í sambandi við framkomu þessa frv. og boðskap hæstv. ríkisstjóra fyrir hönd ríkisstjórnar.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Út af ummælum hv. þm. Borgf. verð ég aðeins að staðfesta það, að það er rétt, eins og hann gerði ráð fyrir, að áður en þingið kom saman, var innan ríkisstj. talað um, að ríkisstj. legði fram fyrir hæstv. Alþ. till. um að draga saman fé til þess að mæta þeim örðugleikum, sem öllum er ljóst, að fram undan bíða okkar, þegar útfallið byrjar, eftir þá öldu atvinnu og peninga, sem nú ríður yfir. Hins vegar hefur ríkisstj. ekki enn þá gengið endanlega frá því og ekki tekið endanlega afstöðu um það, hvort þetta fé eigi að leggjast í sérstakan sjóð eða það eigi að vera handbært fé í ríkissjóði sjálfum, og skiptir það kannske ekki mestu máli. Aðalmálið er, að ríkisstj. er öll sammála um, að nauður reki til þess, að dregin sé saman veruleg fjárfúlga til þess að vera því víðbúinn, að ríkissjóði kunni að verða um megn að standa undir kostnaði af framkvæmdum verkefna sinna, þegar það fer saman, sem sýnt þykir að verða muni, að tekjur hans, sem nú eru, munu dragast saman, en nýjar kvaðir einnig lagðar honum á herðar. Í þessu skyni hefur ríkisstj. ákveðið að leggja fyrir. Alþ. till. um að þyngja mjög skatt, fyrst og fremst a stríðsgróða. Það verða fyrst og fremst þær tekjur, sem miðað er við. Það fé, sem inn kemur, á ekki að vera eyðslueyrir, heldur á að leggja það til hliðar vegna kreppunnar, sem framundan er.

* Flm. (Steingrímur Steinþórsson): Ég er þakklátur hv. þm. Borgf. og hæstv. ráðh. fyrir ummæli þeirra, og er gleðilegt fyrir okkur flm. að heyra, að þeir sýna svona mikinn áhuga fyrir þessu máli. En út af þeim ummælum hv. þm. Borgf., að það sé einkennilegt, að við skulum flytja þetta frv. nú, þar sem því hafi verið lýst yfir af hæstv. ríkisstjóra, að ríkisstj. væri með till. í þessa átt á prjónunum, vil ég taka það fram, að nú eru 21/2 vika, síðan þ. kom saman, og enn liggja ekki fyrir till. frá ríkisstj. Þarf því engum að koma á óvart, þótt við viljum hreyfa málinu aftur. Enda getur það ekki orðið till. ríkisstj. til hnekkis, þó að frv. eins og þetta komi fram, þegar þess er líka gætt, að meðal flm. er einn ráðh. Eftir undirtektum bæði hæstv. ráðh. og hv. þm. Borgf. að dæma, sé ég, að vera muni enn meiri trygging fyrir því en áður, að till. Framsfl. frá aukaþ. í haust fái nú að sigla hraðbyri gegnum þingið.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Eins og hæstv. utanrmh. hefur tekið fram, er það ekki í neinu ósamræmi við yfirlýsingu hæstv. ríkisstjóra af hálfu ríkisstj. um, að safna yrði í sjóði til að mæta væntanlegri kreppu, að þetta frv. er fram komið. Það, sem mestu máli skiptir um alla sjóðstofnun, er, að einhverjir peningar séu til til þess að leggja í þá. Þess vegna hefur fyrst og fremst verið unnið að því af hálfu ríkisstj. að koma sér saman um skattamálin og á hvern hátt yrði hægt að ná verulegum hluta stríðsgróðans til að leggja í sjóð. Um þetta hefur verið samið í aðalatriðum, og er nú verið að ganga frá þeim samningum þessa dagana, svo að þeir geti komið fram í frumv.-formi innan skamms. Það, sem hæstv. ríkisstjóri átti við, er, að ríkisstj. hefur vissu fyrir því, að samkv. lagafrv. um tekjuskatt muni verulegar upphæðir safnast í ríkissjóð, en það hefur ekki verið ákveðið, hvernig þeir fjármunir skuli geymdir, hvort þeir skuli geymdir sem tekjuafgangur í ríkissjóði og notaðir til framkvæmda eftir stríð, eða hvort féð skuli tekið frá í sérstakan sjóð, eins og gert er ráð fyrir í frv., sem fyrir liggur. Um þetta hefur lítilsháttar verið rætt í ríkisstj., og hún er ef til vill ekki alveg sammála um, hvor leiðin skuli farin. En það er áreiðanlega skoðun hæstv. viðskmrh., að það eigi að taka allverulegan hluta af tekjuafgangi s.l. árs og áfram og leggja í sérstakan framkvæmdasjóð. Aftur á móti hygg ég, að sumir aðrir í ríkisstj. hafi meiri tilhneigingu til að skipta ekki þessu fé. Það er rétt, að þetta komi hér fram til athugunar fyrir n. þá, sem fær málið til meðferðar. Frá mínu sjónarmiði hygg ég, að það sé öllu skynsamlegra að leggja féð fyrir í sérstakan sjóð. bíeð því móti höfum við gleggri tilfinningu fyrir því, til hvers á að nota féð eftir stríð. Við þurfum að fara að hefja rannsókn á því, hvað þarf að gera og hverju liggur mest á. Því meiri ástæða held ég sé til þess fyrir þá sök, að það ber mikið á því á þessu þ., að till. koma fram um stóreflis fjárframlög, án þess að sé nógu skipulega undirbúið, hvað á að sitja í fyrirrúmi að styrjöldinni lokinni. En það gæti bægt frá einhverju af því tillagnaflóði, ef fullkomin trygging væri fyrir því, að fé yrði til í sérstökum sjóði til framkvæmda eftir stríðið. Ég hygg, að það sé tímabært að benda í það vegna tillagna, sem hér hafa komið fram, að það er í fyrsta lagi vafasamt, hvort skynsamlegt er að ráðast í jafnmiklar framkvæmdir og hugur þm. stendur til nú, þegar allt er svo dýrt og vinnukraft vantár. En í annan stað er rétt, að það, komi fram, að það eru litlar líkur til þess, eins og nú horfir, að möguleg verði að fá efni til ýmissa framkvæmda, sem hv. alþm. virðast gera ráð fyrir, að hægt sé að ráðast í. Hv. alþm. hafa eflaust veitt því athygli, að erfiðleikar um flutninga á Atlantshafi hafa farið vaxandi 2–3 síðustu mánuði, og því hefur verið lýst yfir í brezka útvarpinu, að vegna skipatapa síðustu mánuðina verði að minnka matarskammt í Bretlandi, þar eð skipakostinn verði að nota svo sem unnt er til að flytja vopn. Þegar þessa er gætt, er ekki undarlegt, þó að tregara gangi fyrir okkur að fá skipakost til að flytja vistir, hvað þá til að fá efnivið, svo að við getum haldið áfram nýbyggingum. Það sem skiptir mestu máli nú, er, að við gerum okkur ljóst, hvar við stöndum. Við verðum að reyna að halda uppi sem óskertustu atvinnulífi því, sem fyrir er, og reyna svo að leggja fjárhagslegan grundvöll til að byggja á, þegar kreppan kemur og hugsa leiðir til framkvæmda eftir stríð.

*Haraldur Guðmundsson: Ég er samþ. meginhugsun þessa frv. Við Alþfl.-menn fluttum á mörgum þ. frv. í þessa átt, um jöfnunarsjóð, og lögðum til, að tekjuafgangur væri lagður til hliðar. Ég er því að sjálfsögðu samþ., að sú hugsun verði framkvæmd, en þó með því fororði, að. ekki verði vanræktar þarfir líðandi stundar. Ég skal ekki blanda mér í innanheimilismál stjórnarfl., hvort það er ósæmilegt háttarlag að flytja nú sérstakt frv. um þetta efni, þar sem hæstv. ríkisstjóri hefur gefið yfirlýsingu sína af hálfu ríkisstj. En það er lærdómsríkt að bera saman ummæli hæstv. forsrh. og hv. þm. Borgf. Ég tel eins og hæstv. ráðh., að full ástæða sé til að binda þann tekjuafgang, sem allir eru vissir um, að hljóti að safnast, við ákveðnar framkvæmdir. Hitt er annað mál, hvað á að sitja í fyrirrúmi. Í sambandi við gefin fyrirheit um ráðstafanir til tekjuauka með háum sköttum, vil ég spyrja hæstv. ríkisstj. Hvenær kemur unginn úr egginu? Fjárlfrv. var lagt fram í dag, og er skylt að þakka, að það er þó komið. Skattafrv. það, sem boðað er, væri æskilegt, að þm. fengju að sjá hið fyrsta. Ég vil ekki trúa því, að það é ætlunin að geyma það framyfir bæjarstjórnarkosningarnar. Vænti ég, að hæstv. ríkisstj. svari þessu. Í sambandi við ummæli hæstv. forsrh. í lok síðustu ræðu sinnar um vaxandi erfiðleika á aðflutningum, vil ég spyrja, þó að hæstv. viðskmrh. sé ekki við, hvort það sé rétt, - að birgðir af helztu n,auðsynjavörum séu afarlitlar. Ég minnist þess, að hæstv. viðskmrh. gaf yfirlýsingu um það á aukaþ. í nóv., að til væru 6 mán. birgðir af öllum skömmtunarvörum, og væri það áform ríkisstj., að þær heldur ykjust en hitt, og mátti skilja það á hæstv. ráðh., að vonir væru til, að það mætti takast. En ef það er rétt, sem blöðin segja, þá hefur þetta ekki. lánazt. Hér er um mikið alvöruefni að ræða. Það verður ekki annað séð en að alltof miklu skiprúmi sé varið undir óþarft skran. Búðir hér eru fullar af einskisverðu glingri og skrani. Þessu máli þarf að gefa nákvæmar gætur.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Ég hef ekki séð þessi ummæli í blöðun,um, sem hv. þm. Seyðf. talar um. En ég hygg, að mér sé óhætt að fullyrða, að birgðir hafi ekki dregizt saman. Ég vil þó ekki gefa neina skýrslu um það án þess að ræða við hæstv. viðskmrh. Ég geri ráð fyrir, að ef hv. d. vill fá nákvæmar upplýsingar um þetta mál, sé hægt að gefa þær innan skamms. Um skattamálin er það að segja, að flokkarnir hafa í aðalatriðum komið sér saman, og er v erið að semja um ýmis atriði og undirbúa það, að lagafrv. verði lagt fram. Eins og hv. þm. veit, tekur það sinn tíma að ganga frá málum í öllum atriðum.



Ég sé ekki ástæðu til að ræða almennt um frv., þó að það hafi verið gert af hæstv. ráðh., auk þess sem hv. flm. reifði málið. Ég verð að segja, að ég er ekki sammála hæstv. forsrh. um, að það sé í fullu samræmi við yfirlýsingu þá, sem hæstv. ríkisstjóri gaf, að einhverjir þm. innan stjórnarfl. fari að hlaupa til og flytja frv. um þetta sameiginlega stefnuanál stjórnarfl. Það er heilbrigðara, að sameiginleg áhugamál stjórnarfl. og ríkisstj. komi beint frá stj., eða að þm. úr báðum flokkum flytji þau sameiginlega. Það er alveg rétt af hv. þm. Seyðf. að vera ekkert að blanda sér inn í okkar mál, sjálfstæðismanna. Við kunnum áreiðanlega betur að orða okkar hugsun en hann.