Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Iðnrh. (Gunnar Thoroddsen) : Forseti. Í núgildandi lögum um Húsnæðismálastofnun er svo ákveðið að þóknun húsnæðismálastjórnar og laun framkvæmdastjóra greiðist úr ríkissjóði. Við undirbúning fjárlaga var ákveðið að leggja til að hér yrði gerð breyting á, þannig að Byggingarsjóður greiddi þessar umræddu þóknanir. Efni þessa frv. er því það, að þóknun húsnæðismálastjórnar og laun framkvæmdastjóra greiðist úr Byggingarsjóði ríkisins. Ég ætla að það sé algengt um slíka sjóði að kostnaður sem þessi greiðist af þeim sjálfum. Rétt er að taka fram að í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir og byggt á því að þetta frv. nái fram að ganga. Frv. var lagt fyrir Ed. og náði þar samþykki. Ég legg til að því verði vísað til 2. umr. og félmn.

Karvel Pálmason Hæstv. forseti. Það má kannske líta svo á að það frv., sem hér er til umr., sé ekki veigamikil breyting frá því sem nú er. Ég held þó og kannske efast um að þm. almennt geri sér grein fyrir því hverju er hér í raun og veru verið að breyta. Eins og það blasir við mér, þá er hér um það að ræða að þeir póstar, sem eru á fjárlögum og varða þetta, verði þar teknir út og Byggingarsjóður ríkisins verði látinn annast þær greiðslur sem af því kunna að hljótast. Þetta er ekki mikið fjárhagsspursmál kannske eins og er í dag, en e. t. v. er þetta grunnur að stærra verkefni, sem hér er verið að færa yfir á Byggingarsjóð, heldur en verið hefur og er í dag. Mér sýnist að hér sé verið að leggja grunninn að enn einni útgáfu af því kerfi sem er kannske hvað mest sjálfrátt um eigin gerðir að því er varðar launagreiðslur og laun. Mér sýnist hér verið að leggja til að fara inn á sama svið og t. d. bankarnir hafa en eins og allir vita eru þeir með 13 mánuði í árinu og borga laun samkv. því og þar getur ríkið eða ríkissjóður engin áhrif haft á. Það er fyrir utan alla launastiga ríkis. Framkvæmdastofnun ríkisins er með sama marki brennd. Hún þarf ekki að taka neitt mið af því sem er að gerast á hinum almenna launamarkaði hjá ríkisstarfsmönnum eða slíku og getur því - og mun í sumum tilvikum hafa gert það - gengið á undan í því að sprengja upp það sem almennt gerist á vinnumarkaðnum. Ég skal því segja það strax fyrir mitt leyti að ég er andvígur því að þetta verði gert. Ég tel að það eigi fremur að gera til þess ráðstafanir að draga úr því misræmi sem er í þessum efnum innan ríkiskerfisins, og ég á þar t. d. bæði við banka og Framkvæmdastofnun ríkisins, þannig að þessir aðilar geti ekki leikið lausum hala fyrir utan það kerfi sem er mest í gangi. Í öðru lagi hlýtur þetta að hafa áhrif á fjármagn Byggingarsjóðsins. Eins og ég sagði áðan er hér, eins og nú er málum háttað, ekki um verulegar upphæðir að ræða, en enginu vafi er á því að þær munu á næstu árum aukast, kannske verulega, og hafa þá enn meiri áhrif á að minnka það fjármagn sem Byggingarsjóður ríkisins hefur til umráða til lánveitinga. Mig minnir að í athugasemdum fjárlagafrv. sé gert ráð fyrir að þetta sé eitthvað á þriðju milljón á árinu 1976 að því er varðar Byggingarsjóð ríkisins, og svo kemur Byggingarsjóður verkamanna þar til viðbótar. Ég tel sem sagt að þetta frv. sé þess eðlis að það sé ekki ástæða til þess, allra síst kannske nú, að breyta hér um. Hér er um það að ræða fyrst og fremst að losna við pósta út af fjárlagafrv. og fjárlögum til þess að setja á aðra anga kerfisins og þar með að lækka fjárlögin. En ég held að þessi breyting geti haft í för með sér æðimiklu meira ef þessu verður sleppt lausu af hálfu ríkisins, og ég er því andvígur þessu frv. og mun að sjálfsögðu greiða atkv. samkv. því

Frsm. meiri hl. (Ólafur G. Einarsson) Hæstv. forseli. Fjh.- og viðskn. hefur rætt þetta frv., en varð ekki sammála um afgreiðslu þess. Álit meiri hl., fulltrúa stjórnarflokkanna, er á þskj. 150 og leggjum við þar til að frv. verði samþykkt. Minni hl., hv. þm. Lúðvík Jósepsson og Gylfi Þ. Gíslason, skilar sérálitum. Hér er um að ræða frv. til staðfestingar á brbl. sem sett voru 16. júlí í sumar um sérstakt tímabundið vörugjald. Til þess var nauðsyn vegna þess að ekki reyndist unnt að lækka ríkisútgjöld að því marki sem Alþ. hafði heimilað, auk þess sem ríkissjóður þurfti að taka á sig auknar skuldbindingar vegna kjara- og verðlagsmála. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta mál frekar, en vísa til álits meiri hl. n. sem leggur til að frv. verði samþykkt.

Frsm. 1. minni hl. (Gylfi Þ. Gíslason) : Hæstv. forseti. Þetta frv. er flutt til staðfestingar á brbl. sem út voru gefin á s. l. sumri, nánar tiltekið 16. júlí 1975, en þá var ákveðið að innheimta skyldi 12% vörugjald af tilteknum vöruflokkum og lögin gilda til loka þessa árs. Málavextir voru þeir og aðstæður í þjóðfélaginu voru þannig, að þegar brbl. voru gefin út hafði nýlega verið gert samkomulag um kjaramál milli launþegasamtaka annars vegar og samtaka vinnuveitenda hins vegar, en í sambandi við það samkomulag gaf ríkisstj. vissar yfirlýsingar sem stuðluðu mjög að því að samkomulag næðist. Ein þessara yfirlýsinga var um að skattar skyldu lækkaðir um því sem næst 2000 millj. kr. og skyldi það reiknað launþegum sem kjarabót. Auðvitað var við þetta fyrirheit staðið. Það dettur engum í hug að ríkisstj. gefi yfirlýsingar í sambandi við kjarasamninga og bregðist þeim síðan beinlínis. En það gerðist skömmu síðar án nokkurs samráðs við launþegasamtökin, án þess að þeim væri gert viðvart með einu orði, án þess að efna til nokkurs samtals við þau, að ríkisstj. gaf út brbl. um þetta 12% vörugjald, þau brbl. sem nú er lagt til að verði staðfest. Auðvitað jafngilti vörugjaldið útgjaldaauka fyrir launþega, þ. e. hækkaði vöruverð í landinu mjög verulega. Á það verður að benda alveg sérstaklega að það er ekki réttur skilningur, sem þó er mjög algengur, að vöruverð hafi hækkað um 12% eins og menn álykta gjarnan af því að gjaldið heitir 12% vörugjald. Vörugjaldið varð einnig til þess að tollar hækkuðu, vegna þess að tollar leggjast ofan á innflutningsverðið, og það varð einnig til þess að álagning hækkaði, vegna þess að hún er hlutfallsleg og álagningin kom á hækkað verð. Að sjálfsögðu hefur hækkunin orðið misjöfn á einstökum vörutegundum eftir því hvernig tollum og álagningu hefur verið hagað, en óhætt er að fullyrða að hér var ekki um 12% verðhækkun á vörum að ræða í kjölfar 12% vörugjaldsins, heldur einhvers staðar á milli 17 og 20% verðhækkun, í sumum tilfellum eflaust yfir 20%, eins og bent var á af einum hv. þm. Hér var því augljóslega um mjög mikla útgjaldaaukningu að ræða hjá launþegum í kjölfar setningar þessara brbl. Mér er ekki kunnugt um að nákvæmir útreikningar hafi verið gerðir á því til hve mikillar útgjaldaaukningar þetta leiddi, en ég hef lauslegar áætlanir um að á ársgrundvelli hafi setning þessara brbl. jafngilt um það bil 4000 millj. kr. útgjaldaaukningu fyrir launþega eða allt að því tvöfalt hærri upphæð en ríkisstj. hafði lofað að lækka beina skatta um í samningunum. Ef þessi áætlun er rétt, - ég viðurkenni fúslega að hún er lausleg og byggist ekki á neinum nákvæmum útreikningum að því er ég best veit, en mjög fjarri lagi er hún ekki, - þá er efni málsins það, að í sambandi við samninga launþega og vinnuveitenda lýsir ríkisstj. því yfir að hún skuli lækka skattabyrðar á almenningi um 2000 millj. kr., en rétt á eftir, án þess að virða launþegasamtökin viðlits, án þess að eiga við þau eitt einasta samtal, þá leggur hún á skatta, að vísu í öðru formi, sem kosta launþega næstum tvöfalt meira. Hér er að sjálfsögðu um að ræða algjörlega óviðunandi framferði. Það er jafnvel um að ræða óviðunandi framkoma gagnvart launþegasamtökunum, að gera slíkt án nokkurs samráðs. Lágmarkskurteisi hefði verið að láta launþegasamtökin vita af því að þetta stæði til, en jafnvel slík kurteisi var þeim ekki sýnd. Það er því meginefni þessa máls, að í framhaldi af efnd loforðs um 2000 millj. kr. skattalækkun kemur hækkun óbeinna skatta sem nemur allt að því tvöfaldri þeirri upphæð. Það þurfti því engan að undra að launþegasamtökin andmæltu þessum aðförum mjög harðlega, sem þau og gerðu, og teldu hér vera í reynd um brigð að ræða á því samkomulagi sem þau hefðu gert við ríkisstj. í sambandi við gerð launasamninganna. Þingflokkur Alþfl. lítur þannig á að útgáfa þessara brbl. hafi verið mjög óeðlileg ráðstöfun og auk þess gerð á mjög óheppilegum tíma með hliðsjón af nýgerðum kjarasamningum. Þm. Alþfl. munu greiða atkv. gegn staðfestingu brbl.

Frsm. 2. minni hl. (Lúðvík Jósepsson) : Hæstv. forseti. Ég hef gefið út sérstakt nál. á þskj. 162 þar sem ég lýsi yfir andstöðu minni við þetta frv. Ég get í rauninni tekið undir allar þær röksemdir sem komu fram hjá hv. 9. þm. Reykv. Meginafstaða mín er sú, að ég tel að þetta gjald hafi verið lagt á með þeim hætti að það hafi í rauninni farið í bága við það samkomulag sem ríkisstj. hafði nýlega gert við launþegasamtökin í landinu. Auk þess er svo það, að þessi sérstaki skattur miðaði auðvitað að verulegri verðlagshækkun í landinu. Er talið að þetta gjald nemi í vísitöluútreikningi í kringum 4%. Þetta var því einn af mörgum liðum sem höfðu áhrif á hina almennu verðlagshækkun á árinu og hæstv. ríkisstj. stóð beinlínis fyrir. Stefnan virðist vera óbreytt hjá hæstv. stjórn, því að nú er hún einnig með tillögu um að bæta við 2% stigum í söluskatti til þess að afla ríkissjóði nýrra tekna, og einnig er lagt til að hækka eignarskatt. Allt miðar þetta auðvitað að hækkandi verðlagi og dregur því ekki úr hinni margumtöluðu verðbólgu sem ríkisstj. talar þó mikið um við viss tækifæri að verði að vinna bug á. Hér er fyrst og fremst um að ræða staðfestingu á brbl. sem sett voru til takmarkaðs tíma, og þessi lög eiga að falla úr gildi nú um áramót eða eftir fáar vikur. Það hefði vissulega verið viðeigandi að hæstv. ríkisstj. hefði í sambandi við þessa afgreiðslu málsins gefið yfirlýsingu um hvort hún er að hugsa um að framlengja þetta gjald eða hvort það er meining hennar að láta það falla niður nú um áramótin eins og yfirlýsingar voru gefnar um. En í stuttu máli er afstaða mín sú að ég er á móti þessu og við alþb.- menn munum greiða atkv. gegn þessu frv. Ég tek sem sagt undir öll þau rök, sem hér komu fram hjá hv. 9. þm. Reykv., til viðbótar því sem ég hef þegar sagt um afstöðu mína til málsins.

Karvel Pálmason Hæstv. forseti. Ég sé ekki ástæðu til að fara mörgum orðum um þetta mál. Það er þó ástæða til fyrir mig að fara um það örfáum orðum, vegna þess að við eigum ekki fulltrúa í þeirri hv. nefnd sem um þetta mál hefur fjallað, fjh.- og viðskn. En ég vil láta það koma fram strax í upphafi að við munum greiða atkv. gegn þessu frv., staðfestingu þessara brbl. Þetta gjald er, að því er ég hygg, einhver ranglátasti skattur - og er þá mikið sagt - sem lagður hefur verið á það fólk sem byggir hinar dreifðu byggðir þessa lands. Þó að menn séu að tala um 12% almennt vörugjald, þá hefur það verið svo í reynd, eins og hér hefur komið fram, að þetta hefur þýtt allt upp í 20 eða yfir 20% hækkun frá því sem áður var. Það, sem líka er slæmt í þessum efnum, er að ákvörðun um þessa gjaldtöku er með þeim hætti að það verður ekki annað sagt en hér hafi verið komið aftan að verkalýðshreyfingunni. Þetta gjald er á sett skömmu eftir að gengið var frá kjarasamningum á s. l. sumri og eins og einnig hefur komið fram er þetta gert án vitundar verkalýðshreyfingarinnar að einu eða neinu leyti. Að sjálfsögðu var þessu harðlega mótmælt, því að það lá fyrir þegar kjarasamningar voru gerðir og kannske miklu fyrr að ekki var um það að ræða að hæstv. ríkisstj. og stjórnarliðar mundu framkvæma þann niðurskurð á útgjöldum ríkissjóðs á fjárlögum ársins 1975 sem þeir töldu þurfa til þess að með skikkanlegum hætti væri að þeim málum staðið. Það verður því að segjast að þessari skattlagningu var leynt af hálfu hæstv. ríkisstj. fram yfir þann tíma sem verkalýðshreyfing, vinnuveitendur og ríkisvaldið gengu frá málum á launamarkaðnum. Hér hefur því verið komið aftan að verkalýðshreyfingunni. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða öllu meira um þetta. Það er sem sagt ljóst að við munum greiða atkvæði gegn staðfestingu þessara brbl. En ég vil að síðustu aðeins varpa þeirri spurningu fram til hæstv. fjmrh. líklegast helst - eða einhvers ráðh. sem getur eða vill svara: Er það meiningin að þetta gjald, sem talað er um í fjárlagafrv. að eigi að falla niður, það falli niður um áramót, eða eru uppi hugmyndir um að það verði í einhverri mynd framlengt? Ég vildi gjarnan fá um það upplýsingar hjá hæstv. ráðh., hverjum sem því vill svara, hvort það sé meiningin að þetta gjald falli niður um áramót.

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Virðulegi forseti. Ég vil svara fyrirspurn hv. 5. þm. Vestf. á þá leið að það er ekki útilokað að vörugjald verði framlengt í sama eða breyttu horfi eða samsvarandi gjald verði í gildi á næsta ári. Það, sem úrslitum veldur um svarið, er hver verður endanleg niðurstaða við fjárlagaafgreiðslu. Verður því spurningu hv. þm. ekki svarað skýrar á þessu stigi málsins.

Frsm. meiri hl. (Ólafur G. Einarsson) Hæstv. forseti. Fjh.- og viðskn. hefur haft þetta frv. til meðferðar, en ekki orðið sammála um afgreiðslu þess. Meiri hlutinn, fulltrúar stjórnarflokkanna, leggur til á þskj. 151 að frv. verði samþ., en minni hlutinn, hv. þm. Lúðvík Jósepsson og Gylfi Þ. Gíslason, skilar séráliti. Frv. þetta hefur við 1. umr. hér í hv. þd. verið útskýrt af hæstv. fjmrh. þannig að ég þarf ekki að hafa um það mörg orð. Annars vegar felur frv. í sér að þau 2 söluskattsstig, sem runnið hafa til Viðlagasjóðs, skuli frá 1. janúar 1976 renna til ríkissjóðs, enda er talið að núgildandi tekjustofnar Viðlagasjóðs dugi til þess að ljúka verkefnum sjóðsins í Vestmannaeyjum og Neskaupstað, en síðan tekur Viðlagatrygging Íslands við hliðstæðum verkefnum eftir þörfum, eins og kunnugt er. Hins vegar er um þá breytingu að ræða að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga fái 8% hlutdeild í hinum 19 söluskattsstigum í stað hlutdeildar hans í 13 söluskattsstigum til þess, og eykur það tekjur Jöfnunarsjóðsins um u. þ. b. 600 millj. kr. Á móti er svo ráðgert að yfirfæra verkefni til sveitarfélaganna sem nemur sömu eða svipaðri upphæð. Það er ekki ástæða fyrir mig til að ræða þetta frv. frekar, en meiri hl. n. leggur sem sagt til að frv. verði samþykkt.

Frsm. 1. minni hl. (Gylfi Þ. Gíslason) Hæstv. forseti. Eins og hv. frsm. meiri hl. n. hefur gert grein fyrir, er það meginefni þessa frv. að þau 2 söluskattsstig, sem samkv. gildandi lögum áttu að falla niður við n. k. áramót, en innheimt hafa verið undanfarið sem tekjustofn fyrir Viðlagasjóð, skuli innheimt áfram, en tekjur af þessum 2 söluskattsstigum skuli framvegis renna í ríkissjóð til þess að mæta almennum útgjöldum ríkissjóðs. Þessu erum við þm. Alþfl. algjörlega andvígir, og stendur það í beinu sambandi við það að við höfum gerst talsmenn róttækrar og gagngerðrar stefnubreytingar í skattamálum ríkisins sem ég skal ekki eyða tíma hv. þd. nú til að rekja í einstökum atriðum, enda gafst tilefni til þess við 1. umr. málsins. Þar gerði ég grein fyrir því að það væri kjarni hinnar nýju stefnu, sem Alþfl. gerðist talsmaður fyrir, að ríkissjóður hætti algjörlega að innheimta tekjuskatt af launatekjum, en bætti sér tekjumissinn af því fyrst og fremst með því að halda þessum 2 söluskattsstigum, sem nú eiga að ganga til ríkissjóðs til þess að mæta almennum útgjöldum, og svo með því að halda áfram innheimtu þess eina stigs sem nú gengur til þess að lækka verðlag á olíu þegar Alþ. telur fært að hætta að innheimta sérstakt söluskattsstig í því skyni. en eins og bent hefur verið á verður það eflaust ekki á næsta ári. Auk þess höfum við bent á mögulega tekjuöflun með réttlátri skattlagningu atvinnurekstrar í landinu til þess að mæta því sem enn kynni á að vanta, þó að haldið yrði áfram að innheimta 3 söluskattsstig og nauðsyn reyndist að efla nokkuð almannatryggingar og aðra opinbera þjónustu við hina lægst launuðu í sambandi við þá breytingu á skattformi sem í því felst að horfið yrði frá tekjuskattsinnheimtu á laun og í staðinn tekin upp greiðsla neysluskatta í formi söluskatts eða öllu heldur virðisaukaskatts. Ég hef áður, við 1. umr., gert svo rækilega grein fyrir þeim rökum sem fyrir þessari stefnubreytingu felast að ég tel ástæðulaust að endurtaka þau hér. Það siglir gróflegt félagslegt misrétti í kjölfar þess forms á skattheimtu sem nú á sér stað. Tekjuskatturinn er orðinn skrípamynd, hrein skrípamynd af eðlilegri stighækkandi tekjuskattsheimtu. Skattstigin eru orðin aðeins 2 fyrir einstaklinga, skattstig er aðeins eitt fyrir félög, og einstaklingar reynast greiða langmestan hluta tekjuskattsins. Félög og atvinnurekendur greiða sáralítinn hluta hans og mjög verulegur hluti þeirra, sem stunda atvinnurekstur, bæði félög og einstaklingar, borgar bókstaflega engan tekjuskatt. Það þarf í raun og veru ekki langt mál og engan frekari rökstuðning til þess að leiða athygli þm. og þjóðar að því að slíkt skattkerfi hefur gengið sér algjörlega til húðar og þess getur ekkert beðið annað á næstu árum en algjört afnám, og það er sú stefna sem Alþfl. boðar. Þess vegna erum við andvígir því að ríkissjóður fái að halda þessum 2 söluskattsstigum til að mæta almennum útgjöldum sínum. Við mundum vera fúsir að fallast á að hann héldi þessum 2 söluskattsstigum, ef jafnframt væri um að ræða skuldbindingu um að lækka tekjuskatt um sömu upphæð eða réttara sagt ef áframhald þessara 2 söluskattsstiga yrði liður í kerfisbreytingu úr ranglátum og úreltum tekjuskatti yfir í heilbrigðara, skynsamlegra og réttlátara skattkerfi. Þetta er meginástæðan fyrir því að við þm. Alþfl. munum greiða atkvæði gegn þessu frv. Þó er í frv. eitt atriði sem við erum samþykkir, og það er bað að Jöfnunarsjóður sveitarfélaga fái 8% af öllum innheimtum söluskatti, eins og hann hefur fengið af þeim söluskatti sem innheimtur var áður en viðlagagjaldið og olíugjaldið komu til sögunnar. Til þess að við getum látið í ljós samþykki við þennan þátt málsins vil ég leyfa mér að óska eftir því að síðari málsliður 1. gr. sem hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Ríkissjóður greiðir Jöfnunarsjóði sveitarfélaga 3% - átta af hundraði - skatts þess sem um ræðir í 1. mgr.“ - verði borinn upp sérstaklega vegna þess að við þm. Alþfl. óskum eftir því að láta í ljós stuðning við þennan þátt frv. þó að við séum meginefni þess andvígir.

Frsm. 2. minni hl. (Lúðvík Jósepsson) : Herra forseti. Á þskj. 163 geri ég grein fyrir afstöðu okkar alþb.-manna til þessa frv., auk þess hef ég gert það við 1. umr. þessa máls, en afstaða okkar er sú að við erum á móti frv. og leggjum til að það verði fellt. Ég þarf því í rauninni ekki að tala hér langt mál að þessu sinni. Eins og þegar hefur komið fram í umræðum þá er aðalefni þessa frv. það að ríkissjóður ætlar nú að taka til sín þau 2 söluskattstig sem hafa nú um nokkurt skeið verið innheimt til Viðlagasjóðs. Hér er um það að ræða að ríkissjóður er að auka tekjur sínar miðað við ár um 2500 millj. kr. Það er skoðun okkar að nú hefði verið möguleiki á því að koma fram nokkurri verðlækkun sem hefði vissulega komið sér vel nú eins og mál standa, almennri verðhækkun sem hefði numið í kringum 2%, eða a. m. k. hefði verið hægt að nota þetta tækifæri til þess að hamla gegn hinni miklu verðbólgu sem alltaf er verið að ræða um. En það er ástæða til að vekja athygli á því að þegar möguleikar eru til að hamla gegn verðbólgunni virðist hæstv. ríkisstj. aldrei vera tilbúin til þess að taka þátt í slíkum ráðstöfunum, en hún talar býsna mikið um að verðbólgan sé of mikil og verði að koma í veg fyrir vöxt verðbólgunnar, a. m. k. við sérstakar aðstæður. Það er enginn vafi á því að ríkissjóður hefði getað aflað sér nægilegra tekna fyrir rekstur sinn, eins og nú standa sakir, með öðrum hætti en þessum. Við höfum bent á að það er ekki eðlilegt að gera ráð fyrir að lækka innflutningstolla á vörum, aðallega iðnaðarvörum, frá Efnahagsbandalagslöndum sem nemur 800 millj. kr. á næsta ári, eins og gert er ráð fyrir í fjárlagafrv., allra síst á meðan mál standa eins og þau standa nú þar sem Efnahagsbandalagslöndin standa ekki við þennan tollalækkunarsamning af sinni hálfu, en við höfum staðið við hann með því að lækka hingað til verulega tolla á vörum frá þeim. Ég tel ekki, eins og nú standa sakir, ástæðu til að framkvæma þessa tollalækkun. Á þennan hátt gæti ríkissjóður sparað sér í kringum 800 millj. kr. Auk þess er svo það, að eins og hér hefur margsinnts verið bent á eru möguleikar á því að breyta tekjuskattslögum þannig að ýmsir þeir aðilar, sem nú sleppa gjörsamlega við að greiða tekjuskatt, greiði eðlilegan hluta tekjuskatts af sinni hálfu. Það er hægt að koma fram slíkum breytingum og væri vitanlega alveg sjálfsagt við núverandi aðstæður, eftir því sem þörf ríkisins er á auknum tekjum. Auk þessa kæmi svo vissulega til greina ýmiss konar sparnaður í ríkisrekstrinum í heild. Það er því skoðun okkar að nú hefði átt að nota tækifærið og lækka söluskattsinnheimtuna um 2 stig og hamla þannig nokkuð gegn hækkandi verðlagi, enda hefði það vissulega komið sér vel í sambandi við þau miklu vandamál sem fram undan eru varðandi lausn kjaramála sem nú eru á næsta leiti. Það hefur verið á það minnst að í þessu frv. er einnig að finna ákvæði um að hlutdeild sveitarfélaganna í landinu í söluskattstekjunum er aukin nokkuð frá því sem verið hefur, eða samkv. áætlun um 600 millj. kr. á ári. Við alþb.-menn erum samþykkir þessu atriði sem stefnumáli. En vegna þess að það er líka gert ráð fyrir að í kjölfar þessarar samþykktar komi að leggja á sveitarfélögin ný útgjöld, umfram það sem áður var, sem nemur þessari sömu fjárhæð, þá skiptir þetta ekki miklu máli. Ég hygg að mjög margir sveitarstjórnarmenn væru fullt eins ánægðir með að vera án þessa hluta af söluskattinum og slyppu þá líka við að taka á sig þau nýju útgjöld sem er verið að ræða um að leggja á sveitarfélögin. Sem sagt, hér er ekki um mikilvægt atriði að ræða nema ætlunin væri að auka við tekjur sveitarfélaganna af söluskattinum án þess að ætla að leggja á þau sérstakar nýjar útgjaldakvaðir. Ég þarf ekki að hafa fleiri orð um þetta frv. Afstaða okkar alþb.-manna eru sú að við erum á móti frv. í heild, en verði síðari málsgr. 1. gr. frv. borin upp sér, munum við greiða atkvæði með síðari málsgr. 1. gr., því að við erum ekki á móti því ákvæði sem þar er að finna út af fyrir sig.



Herra forseti. Við 1. umr. þessa máls hér í hv. d. gerði ég grein fyrir afstöðu okkar til þess, en ég tel rétt að ítreka það aðeins við 2. umr., eftir að málið er búið að fá meðferð í nefnd. Eins og hér hefur komið fram er um að ræða tvenns konar breytingu frá gildandi lögum og reglum, og meginefni þessa frv. er að ríkissjóður fái sem tekjur andvirði tveggja söluskattsstiga sem áður hafa runnið til Viðlagasjóðs. Þetta er meginefnið, og ég hef lýst því yfir að þessu erum við andvígir. Við teljum að það væri réttara, ekki síst undir þeim kringumstæðum sem nú ríkja, að fella þetta algjörlega niður og nota tækifærið sem gefst til þess að auka tekjur ríkissjóðs með öðrum og skynsamlegri hætti. Hér hefur fyrst og fremst verið bent á eina leið, að vísu fleiri en fyrst og fremst eina, þ. e. að breyta tekjuskattslögum þannig að þeir þúsund aðilar í þjóðfélaginu, sem hingað til hafa ekki greitt til samfélagsins, en ættu svo sannarlega að gera það, yrðu nú til þess skyldaðir. Þetta er sem sagt meginefni þessa frv., en auk þess er hér um að ræða aukningu á hlutdeild sveitarfélaga í söluskattsstigunum, og því hef ég lýst yfir að við værum sammála. Í grg. frv. er gert ráð fyrir því að síðar komi annað eða önnur frv. sem fela í sér breytingar á verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Það verður að teljast furðulegt og ég fyrir mitt leyti vil harðlega átelja það að slík frv. skuli ekki vera fram komin enn ef það er á annað borð meining hæstv. ríkisstj. að afgreiða slík mál hér fyrir jólahlé. Það verður að teljast furðulegt að lagafrv. sem afgreiða á fyrir jólahlé sem er eftir u. þ. b. viku, skuli ekki enn vera farin að sjást. Ég vil taka það fram varðandi síðari málsgr. 1. gr. að við munum greiða atkv. með henni. Það hefur komið fram ósk um að 1. gr. yrði borin upp í tvennu lagi og við munum að sjálfsögðu greiða atkv. með síðari málsgr. þeirrar gr. Ég vil ítreka það, sem ég sagði við 1. umr., að aukin hlutdeild sveitarfélaga í söluskattsstigunum er nauðsyn, þó að engin verkefni eigi þar að fylgja sem á að taka af ríkissjóði yfir til sveitarfélaga. Fjárhagsstöðu sveitarfélaganna í landinu er nú svo háttað og hefur verið um nokkurn tíma að þar er nauðsyn að gera á úrbætur. Og sú aukning, sem þarna er um að ræða er að því er menn telja nú um 600 millj. kr., en fer sífellt lækkandi, a. m. k. frá því að fjárlagafrv. var lagt fram hér á Alþ. Þá var hún áætluð allt upp í 754 millj. Þessarar tekjuaukningar er þörf hjá sveitarfélögunum þó að engum verkefnum verði á þau bætt frá því sem nú er. Ég vil sem sagt ítreka það, að við erum andvígir meginefni þessa frv. og munum greiða atkv. gegn því að þessi 2 söluskattsstig, sem runnið hafa til Viðlagasjóðs, renni nú til ríkissjóðs, en við munum greiða atkvæði með hinum þætti málsins, sem er um að auka hlutdeild sveitarfélaga í söluskatti.



Herra forseti. Ég vil aðeins segja örfá orð í tilefni af umr. um þetta frv. Ég vil byrja á því að lýsa yfir að ég er andvígur málinu, en álit okkar alþb.-manna hefur þegar fram komið í ræðu hv. 2. þm. Austurl. Ég stend upp fyrst og fremst vegna þess sem kemur fram í aths. við þetta lagafrv. Þar segir að áætlað sé að núgildandi tekjustofnar Viðlagasjóðs dugi til að ljúka verkefnum hans í Vestmannaeyjum og á Norðfirði. Ég álít að þessi staðhæfing sé röng, eins og kom skýrt fram í máli mínu þegar rætt var um að taka 200 millj. úr Vestmannaeyjadeild Viðlagasjóðs til Neskaupstaðar. Ég hélt því þá fram og rökstuddi það nokkuð að verulegar upphæðir vantaði til þess að sæmilega væri skilið við endurreisn Vestmannaeyjakaupstaðar. Þessi tekjustofn, 2% af söluskattsstofni, var upphaflega settur til þess að bæta skaða af völdum náttúruhamfara. Nú hefur hins vegar komið í ljós að ríkisstj. ætlar að notfæra sér þennan náttúruhamfara-tekjustofn til þess að halda sér á floti fjárhagslega. Enda má með sanni segja, að það jafngildi náttúruhamförum að slík ríkisstj. sitji við völd.



Herra forseti. Þetta frv. er flutt af þm. Reykjan. sem sitja í hv. Ed., og frá þeirri d., þar sem það hefur verið samþ. er frv. komið hingað. Þetta frv. er samhljóða þeim frv. um kaupstaðarréttindi, sem samþ. voru á hv. Alþ. á síðasta ári, og samhljóða því frv. sem nú er til meðferðar í þinginu. Ástæður fyrir flutningi þessa frv. eru þær hinar sömu, eða eins og nefnt er í grg. með þessu frv. aukið sjálfstæði til handa sveitarfélaginu, einfaldari stjórnsýsla, bætt þjónusta hins opinbera o. s. frv. Ég sé ekki ástæðu til að hafa fleiri orð um þetta, en legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. félmn.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég ætla alls ekki að fara að mæla gegn þessu frv., en ef ég man rétt er annað frv. hér einnig sem liggur fyrir, þ. e. um kaupstaðarréttindi handa Garðahreppi. Nú kann þetta að vera rétt stefna. En það var fjölgað nokkuð kaupstöðum á síðasta Alþ. og þess vegna vil ég aðeins beina því til þeirrar n., sem um þetta fjallar, hvort ekki sé ástæða til að fara að líta meira heildstætt á þessi mál heldur en að láta þetta ganga til með þessum hætti, að breytt sé allmörgum sveitarfélögum í kaupstaði á hverju ári. Bæjarfógetinn í Hafnarfirði og sýslumaðurinn í Kjósarsýslu verður orðinn bæjarfógeti í nokkuð mörgum kaupstöðum um það er lýkur, og hrepparnir í sýslunni, sem eftir sitja, verða orðnir býsna fáir. Ég held að það sé full ástæða til þess að líta á þessi mál nokkuð almennt og hvort eigi ekki að setja einhver almenn mörk fyrir því hvenær hreppur á að öðlast kaupstaðarréttindi. Það dregur enginn í efa að báðir þeir hreppar, sem ég nefndi, eru að fólksfjölda til þannig settir að þeir jafnast á við marga kaupstaði sem fyrir eru og þess vegna á engan hátt neitt óeðlilegt þó að þeir vilji öðlast kaupstaðarréttindi. En það var aðeins þessi ábending, sem ég vildi koma á framfæri, að mér sýnist að með þessu geti verið stefnt í nokkurt óefni ef haldið er áfram á þessari braut, án þess að litið sé á málin í heild. Mér kæmi ekki á óvart þó að það kallaði innan tíðar á breytingu, að því er varðar sýsluskipunina, því að ég sé ekki betur en að sum sýslufélögin geti með þessu áframhaldi orðið lítt starfhæf. En eins og ég sagði, þá mega þessi orð mín ekki skoðast sem nein andmæli út af fyrir sig við þetta frv., heldur aðeins ábending um hvort ekki væri rétt að hafa aðra starfsaðferð við þetta en verið hefur. Það er ósköp eðlilegt að einstakir þm. verði við óskum um að flytja frv. um að þessi og þessi hreppurinn í þeirra kjördæmi verði kaupstaður, en ég sé ekki fyrir endann á þeirri þróun ef hún á að halda áfram án þess að menn athugi ofurlítið betur til hvers hún leiðir.



Herra forseti. Með fullri virðingu fyrir Njarðvíkurhreppi og íbúum hans vil ég leyfa mér að taka eindregið undir þau orð sem hæstv. dómsmrh. lét falla í þessu máli. Ég held að hv. alþm. verði að fara að gera sér fulla grein fyrir því og horfast af fullri alvöru í augu við það sem hér er að gerast. Á síðasta Alþ. fara að mig minnir fimm hreppar landsins af stað, krefjast kaupstaðarréttinda og fá þau. Nú eru tveir þegar farnir af stað, sennilega fleiri í vændum. Þarna er að hefjast skriða sem ég efast um að menn geri sér fulla grein fyrir hvar endar. Hvað vilja hv. alþm. í þessum efnum? Vilja þeir leggja niður hin einu lögboðnu samtök hreppa á Íslandi í dag, sýslufélögin? Við skulum segja að þeir vilji það. Vilja þeir þá fá landshlutasamtökin í staðinn sem hingað til hafa starfað sem áhugamannasamtök? Það er ekki svo að sjá því að ég man ekki betur en frv. um landshlutasamtök hafi legið fyrir þingi a. m. k. þrisvar sinnum án þess að ná fram að ganga. -Það er aðeins þetta sem ég vil eindregið taka undir, að við verðum allir sem einn að gera okkur fulla grein fyrir því, hvert stefnir í þessum efnum, og reyna að stemma á að ósi á einhvern hátt áður en þessi mál lenda í fullkomnu öngþveiti og vandræðum.



Herra forseti. Ég get sannarlega tekið undir með hæstv. dómsmrh. að það verði farið að athuga þessi mál heildstætt. Sannleikurinn er sá að ég held að það sé ástæða fyrir því, að svo margir hreppar hafa sótt um kaupstaðarréttindi, að það hefur ekkert gerst í endurskoðun á sveitarstjórnarlöggjöfinni. Og það er vissulega ástæða til að það verði gert. Ég held að eftir því sem fleiri hreppar, og þá stærstu hrepparnir í hverju sýslufélagi, segja sig úr dögum við sýslufélagið, ef svo má segja, og sækja um kaupstaðarréttindi, þá verði mönnum ljósara smátt og smátt að við búum við úrelta skipan í þessum efnum. Það er alveg ljóst að þegar sýslufélögin sitja eftir sem samtök minnstu hreppanna á hverju svæði verða þau ekki þess megnug að leysa neitt verulegt verkefni af hendi. Það kann vel að vera nokkuð andkannalegt að sýslumaður í einu sýslufélagi sé jafnframt bæjarfógeti í svo og svo mörgum kaupstöðum. Þannig getur þetta orðið hér á Reykjanessvæðinu þegar bæjarfógetinn í Hafnarfirði verður sýslumaður í Kjósarsýslu og bæjarfógeti í þremur kaupstöðum ef frv. um kaupstaðarréttindi til handa Garðahreppi verður að lögum. Á sama hátt verður sýslumaðurinn í Gullbringusýslu bæjarfógeti í þremur kaupstöðum, Keflavík, Grindavík og Njarðvík, ef frv. um kaupstaðarréttindi til handa Njarðvíkurhreppi verður að lögum. Þetta kann vel að vera andkannaleg skipan. En þá verður það eitt með öðru sem kallar á endurskoðun í þessum málum öllum. Ég sé enga ástæðu til þess að fara að ræða spurninguna sem hv. þm. Friðjón Þórðarson varpaði hér fram, hvað hv. þm. vildu um þessi lögboðnu samtök sveitarfélaganna, sýslufélögin, hvort þeir vildu heldur landshlutasamtökin. Ég held að sú spurning sé alls ekki á dagskrá hér og sé ekki ástæðu til þess að ræða hana.

Flm. (Svava Jakobsdóttir) : Hæstv. forseti. Ég hef ásamt tveim hv. þm. öðrum, þeim Lúðvík Jósepssyni og Vilborgu Harðardóttur, leyft mér að flytja frv. til laga um Lánasjóð dagvistunarheimila sem er birt á þskj. 137. Þetta frv. er flutt vegna þess að ljóst er að þörf er meira fjármagns til uppbyggingar dagvistunarheimila en nú er varið til þeirra mála og brýnt að örva til meiri framkvæmda. Fram til ársins 1973 höfðu sveitarfélög og áhugamannafélög allan veg og vanda af byggingu og rekstri dagvistunarheimila. Þetta eru, eins og allir vita, kostnaðarsamar framkvæmdir. Það er áætlað að kostnaðurinn sé 125 þús. kr. á fermetra. En það er vitað að sveitarfálög höfðu ekki bolmagn til að sinna þessu verkefni þótt þörfin væri mjög brýn. Þannig var ástatt þegar lög voru sett um hlutdeild ríkisins í byggingu og rekstri dagvistunarheimila árið 1973, í tíð vinstri stjórnar. Þótt stutt sé síðan lögin komu til framkvæmda má þegar greina hver lyftistöng þau hafa verið sveitarfélögum. Þetta sést á eftirfarandi samanburði: Árið 1973 voru dagheimili í 10 sveitarfélögum og leikskólar í 25 sveitarfélögum, en í 7 þeirra starfaði leikskóli aðeins hluta af árinu. Það ár greiddi ríkið 10 millj. í stofnkostnað. Árið 1974 var greitt upp í stofnkostnað 19 heimila í 11 sveitarfélögum. Fjárframlag ríkisins til stofnkostnaðar það ár var 40 millj. kr. Árið 1975 er á fjárl. 60.1 millj. sem renna á til 39 heimila í 18 sveitarfélögum. Vegna fjárl. 1976 liggja nú fyrir umsóknir vegna byggingar 10 nýrra heimila. Verði þeim umsóknum sinnt eru heimilin orðin 49 í 25 sveitarfélögum. Á fjárl. 1976 er áætlað að verja 68.4 millj. til stofnkostnaðar dagvistunarheimila, en till. menntmrn. hljóða hins vegar upp á 164 millj. 468 þús. krónur. Til fróðleiks get ég talið upp þau dagheimili sem hafa sótt um að vera tekin inn í fjárlög næsta árs, en þan eru: Búðahreppur, Egilsstaðir, Grundarfjörður, Reykjavík, Ísafjörður, Ólafsfjörður, Patreksfjörður og Tálknafjörður. Þessi samanburður sýnir stórkostlega framför. Á árunum 1963–1973 voru reist 8 ný heimili á 6 stöðum utan Reykjavíkur og 10 í Reykjavík, en alls voru dagheimili í landinu 26 í árslok 1973 og leikskólar 40. Á þessum tveim árnun síðan lögin tóku gildi hefur því hafist bygging fleiri heimila en alls voru til á landinu áður. Ég held að þetta sýni svo að ekki verði um villst að þörf sveitarfélaga fyrir frekara fjármagn til þessara mála sé mjög brýn og stofnun sjóðs í þessu skyni mundi hjálpa sveitarfélögunum til þess að hefja þessar nauðsynlegu framkvæmdir og til þess að halda í horfinu. Í frv. er gert ráð fyrir að sjóðurinn verði fjármagnaður með 0.25% almennum launaskatti af greiddum vinnulaunum og hvers konar atvinnutekjum er launagreiðendur greiða samkv. reglum laga um launaskatt. Ef miðað er við launaskattsupphæðina 3 milljarða 50 millj., eins og fjárl. gera ráð fyrir, má ætla að þessi viðauki muni skila tæpum 220 millj. á næsta ári. Við leggjum til að menntmrn. fari með yfirstjórn sjóðsins og teljum það eðlilegt með hlíðsjón af því að það rn. fer með stjórn þessara mála. Og samkv. lögum um hlutdeild ríkisins í byggingu og rekstri dagvistunarheimila er framlag ríkisins bundið ýmsum skilyrðum og eðlilegt er að lán úr þessum sjóði verði háð sömu skilyrðum og ríkisframlag, bæði um undirbúning og framkvæmd og svo um innri gerð alla eins og hún er sett fram í reglugerð. Þetta sjónarmið okkar, kemur einnig fram í 5. gr. frv. Þá gerum við ráð fyrir því að lán, sem sveitarfélögum yrði veitt í þessu skyni, megi nema allt að 30% áætlaðs stofnkostnaðar fullbúins húsnæðis fyrir dagvistunarheimili og skuli þau tryggð með veði í því. Herra forseti. Ég held að það þurfi ekki að fjölyrða mjög um rök fyrir því að launaskattsgreiðendur leggi sitt af mörkum til þessara mála. Ástæðurnar fyrir kröfum fólks um dagvistunarheimili, bæði fleiri og fullkomnari, eru svo kunnar að það er varla þörf á því eð fjölyrða um þær. En þær ástæður eru vissulega margþættar. En mjög veigamikil rök eru vissulega atvinnuþátttaka beggja foreldra, aukin atvinnuþátttaka kvenna, og þetta fólk gerir strangar kröfur um að þjóðfélagið sjái börnum þeirra fyrir hinni bestu umönnun meðan það stundar vinnu sína. Mörgum starfsgreinum væri varla hægt að halda uppi án þátttöku kvenna, það er viðurkennt, og því er í fyllsta máta eðlilegt að atvinnurekendur leggi sitt af mörkum. Ég legg á það áherslu að þessi atvinnuþátttaka beinlínis eykur þjóðartekjur og því er fyllilega sanngjarnt að sjóður sem þessi verði settur á stofn og sveitarfélögum gert þannig kleift að koma upp þessum nauðsynlegu menningar- og uppeldisstofnunum. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að frv. verði vísað til 2. umr. og menntmn.

Flm. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Rétt áður en síðasta Alþ. lauk, á s. l. vori, var flutt till. til þál. um löggjöf um íslenska stafsetningu. Efni þeirrar þáltill. var að ríkisstj. skyldi falið að undirbúa löggjöf um íslenska stafsetningu, en þangað til slík lög yrðu sett skyldi fylgja þeirri stafsetningu sem í gildi var áður en menntmrn. gaf út þær auglýsingar sem nú gilda um íslenska stafsetningu, þ. e. auglýsingu nr. 272 frá 4. sept. 1973 og nr. 132 frá 3. maí 1974. Áður hafði ég flutt frv. til l. um lögfestingu þeirrar stafsetningar sem í gildi hafði verið áður en tvær fyrrnefndar auglýsingar voru gefnar út af þáv. hæstv. menntmrh. Frv. kom til 1. umr., en vonlaust var að Alþ. næði að taka afstöðu til þess sökum þess hve skammt var þá til þingloka. Þess vegna varð niðurstaða ýmissa þeirra sem fylgjandi voru því að hin fyrri stafsetning; sem gilt hafði í nær hálfa öld, yrði tekin upp aftur að flutt yrði till. til þál. um málið. Var hv. þm. Sverrir Hermannsson 1. flm. hennar, en hinir fjórir aðrir voru úr öðrum þingflokkum, öðrum en SF. Niðurstaða umr. um þessa þáltill. fimmmenninganna varð sú að till. var samþ. shlj. í því formi að ríkisstj. var falið að undirbúa löggjöf um íslenska stafsetningu en hins vegar varð samkomulag um það milli flm. og hæstv. menntmrh. að niður skyldi fellt úr till. það ákvæði að þangað til slík lög yrðu sett skyldi fylgja fyrri stafsetningu. Í lok umr. um þáltill. lýsti hæstv. menntmrh. því yfir að hann teldi skynsamlegt að sett yrði löggjöf um íslenska stafsetningu. En svo sem kunnugt er hefur sú hefð ríkt á undanförnum áratugum að íslenskri stafsetningu eða stafsetningu íslenskrar tungu hefur verið skipað með auglýsingu frá menntmrn. Slík auglýsing var gefin út árið 1929 af þáv. menntmrh. Henni var breytt lítils háttar með nýrri auglýsingu, raunar frá fræðslumálastjóra, 1934, og þær reglur, sem þá komust á voru síðan í gildi í nær hálfa öld, þar til þeim var breytt með auglýsingum frá 1973 og 1974. Það var meginatriði í rökstuðningi fyrir því frv. sem ég flutti á síðasta þingi um stafsetningu íslenskrar tungu, að eðlilegt væri að jafnmikilvægu máli og þar væri um að ræða væri skipað af sjálfu Alþ. með lagasetningu, en væri ekki háð ákvörðunarvaldi eins ráðh. sem tekið gæti ákvörðun um það með einfaldri stjórnvaldsauglýsingu. Á þessa skoðun féllst hæstv. núv. menntmrh. í yfirlýsingu sinni við lokaumr. málsins og tókst þar með á hendur að hafa frumkvæði um að löggjöf yrði samin um stafsetningu íslenskrar tungu. Nú er komið fram að jólahléi þingsins og enn hefur ekki bólað á frv. af hálfu hæstv. menntmrh. um þetta mikilvæga mál, og hann mun ekki hafa falið neinni nefnd eða neinum sérfróðum mönnum að semja slíkt frv. Þess vegna höfum við sex þm. tekið okkur saman um að láta semja slíkt frv. sem er þess efnis að ef það yrði samþ. yrði lögfest í einu og öllu óbreytt sú stafsetning sem gilt hafði í næstum fimm áratugi eða þangað til breytingar voru gerðar með auglýsingum frá 1973 og 1974. Ég tel rétt að það komi fram að hæstv. menntmrh. var að sjálfsögðu gert kunnugt um flutning þessa frv. áður en það var lagt fram og honum skýrt frá því að við teldum flutning frv. vera í algeru samræmi við þá yfirlýsingu sem hann hafði gefið á s. l. vori, væntanlega ekki aðeins frá eigin brjósti, heldur með samþykki hæstv. ríkisstj. allrar, að eðlilegt væri að Alþ. sjálft setti löggjöf um það hver vera skuli stafsetning íslenskrar nútímatungu. Eftir að hæstv. menntmrh. gaf þá yfirlýsingu, sem ég hef nú rætt um, undirrituðu 33 alþm. áskorun á ráðh. að gera ráðstafanir til þess að stafsetning sú, sem gildi tók 1929, verði notuð við prentun þeirra skólabóka sem verið væri að undirbúa og nota næsta vetur. Með þessari áskorun hinna 33 alþm. kom fram augljós vilji meiri hl. alþm. fyrir því að halda fast við þá stafsetningu sem gilt hafði áður en fyrrnefndar auglýsingar voru gefnar út 1973 og 1974 og breyttu nær hálfrar aldar hefð varðandi opinbera stafsetningu íslenskrar tungu. En þessir 33 alþm. voru eftirtaldir, með leyfi hæstv. forseta: Sverrir Hermannsson, Gunnlaugur Finnsson, Helgi F. Seljan, Gylfi Þ. Gíslason, Svava Jakobsdóttir, Benedikt Gröndal, Jónas Árnason, Sighvatur Björgvinsson, Eggert G. Þorsteinsson, Þórarinn Þórarinsson, Eyjólfur K. Jónsson, Ingi Tryggvason, Stefán Valgeirsson, Steingrímur Hermannsson, Jón Árm. Héðinsson, Oddur Ólafsson, Jón Helgason, Ingólfur Jónsson, Friðjón Þórðarson, Ragnhildur Helgadóttir, Jón Árnason, Sigurlaug Bjarnadóttir, Axel Jónsson, Geirþrúður H. Bernhöft, Ólafur G. Einarsson, Þorv. Garðar Kristjánsson, Guðmundur H. Garðarsson, Lárus Jónsson, Jón G. Sólnes, Garðar Sigurðsson, Guðrún Benediktsdóttir, Tómas Árnason, Jóhann Hafstein og Pétur Sigurðsson. Okkur, sem höfðum forgöngu um undirritun þessarar áskorunar, var kunnugt um að ýmsir fleiri þm. voru reiðubúnir til þess að undirrita slíka áskorun til hæstv. menntmrh., og m. a. var okkur kunnugt um að ýmsir ráðh. voru sama sinnis, þannig að augljóst var að yfirgnæfandi meiri hl. alþm. á s. l. vori var því fylgjandi að aftur skyldi horfið að þeirri stafsetningu sem í gildi hafði verið í 4–5 áratugi áður en breyting var gerð fyrir skömmu. Þetta frv. er flutt í fullu trausti þess að skoðanir allra þessara þm. á málinu séu óbreyttar, og hafa raunar víðræður við meginhluta þeirra leitt í ljós að svo er, þannig að fastlega má gera ráð fyrir, að yfirgnæfandi meiri hl. í báðum deildum Alþ. sé fyrir meginefni þess. Ég endurtek, að með frv. þessu yrði lögfest í einu og öllu og án nokkurrar minnstu breytingar sú stafsetning sem kennd hafði verið í íslenskum skólum 4–5 áratugi áður en breytingarnar frá 1973–1974 voru gerðar. Meginrökin fyrir því að breyta til og hverfa aftur að því skipulagi, sem hlotið hafði nær hálfrar aldar hefð, eru að sjálfsögðu þau að sérhverri menningarþjóð er mikilvægt að sem mest festa sé í stafsetningu tungu hennar. Það gefur auga leið að hagræði er að samræmdri stafsetningu í bókagerð, stjórnsýslu, safnstörfum og kennslu. Með nútíma ljósprentunartækni má spara stórfé við endurútgáfu hvers kyns rita, svo sem dýrra handbóka, orðabóka og annarra uppsláttarrita, en þá er auðvitað mikilvægt að ekki sé hringlað með stafsetningu til þess að eldri útgáfur haldi gildi sínu og komist verði hjá þeim gífurlega aukakostnaði sem hlýst af stafsetningarbreytingum. Af þessum sökum er um að ræða augljóst hagsmunamál fjölmargra aðila í landinu, bókaútgefenda, rithöfunda og annarra. Ætti raunar að vera óþarft á það að benda að á þeirri tölvutækniöld, sem við lífum, er festa í stafsetningu mikils virði við alla skýrslugerð, við gerð skráa sem raðað er í stafrófsröð, svo sem spjaldskráa í söfnum, o. s. frv. Í þessu sambandi er alveg sérstök ástæða til þess að vekja athygli á og undirstrika að á þeirri tæpu hálfu öld sem sú stafsetning sem lagt er til að verði lögfest með þessu frv., hefur gilt, hefur séð dagsins ljós meginhluta alls prentaðs máls sem gefið hefur verið út á Íslandi frá upphafi vega. Breyting frá hinni hálfrar aldar gömlu stafsetningu mundi því þýða, ef hún fengi að haldast, að alger þáttaskil yrðu í stafsetningu á því sem út hefur komið á Íslandi og út kæmi á næstu hálfri öld, en það er að sjálfsögðu mjög óheppilegt. Það hefur nokkur skaði skeð á því tveggja ára tímabili sem liðið er síðan umræddar auglýsingar voru gefnar út, en hann er þó ekki meiri en svo að hann er auðbættur. Meginatriðið er að koma í veg fyrir að frekari skaði verði og að þau rit, sem út koma á næstu áratugum, verði með sömu stafsetningu og þeirri sem gilti í nær hálfa öld og ég endurtek: meginhluti alls prentaðs máls, sem til er á íslensku, er gefinn út samkvæmt. Það er engin ástæða til þess að rekja einstök atriði frv., þ. e. í hverju hin fyrri stafsetning er fólgin. Hún er öllum fullorðnum mönnum ljós. Þeir hafa allir lært hana á skólabekk og kunna hana í meginatriðum. Ég endurtek aðeins að þetta frv. er í einu og öllu í samræmi við hina fyrri stafsetningu sem í gildi var áður en síðustu breytingar voru gerðar. Þegar breytingin var gerð hefur þáv. menntmrh. eflaust gert ráð fyrir því að hún mundi heppnast í þeim skilningi að framkvæmd hennar mundi takast, að hin nýja stafsetning yrði tekin upp í raun og veru og breytingin hefði verulegt fylgi. Það hefur komið í ljós á þeim 2–3 árum, sem síðan hafa liðið, að þetta mat var ekki rétt. Síðan hinar nýju reglur voru settar hefur verið alger glundroði í íslenskum stafsetningarmálum. Ég nefni sem dæmi að ýmis rn. hafa ekki fylgt hinum nýju stafsetningarreglum, heldur haldið áfram að nota fyrri stafsetningu. Fjölmargir rithöfundar hafa ekki viljað taka upp hina nýju stafsetningu, heldur haldið áfram að skrifa bækur sínar og ritgerðir samkv. fyrri stafsetningu. Og svo að ég nefni sem síðasta dæmi, stærsta blað landsins, sem gefið er út í einum 40 þús. eintökum og má því telja að sé lesið á nær hverju einasta heimili á landinu, hefur ekki breytt stafsetningu sinni, heldur er enn ritað samkv. hinni gömlu stafsetningu. Má geta nærri hvílíkum glundroða það veldur þegar verulegur hluti almenns lestrarefnis í formi bóka og tímarita og blaða berst inn á heimili með annarri stafsetningu en þeirri sem börnum og unglingum er kennd í skólum. Þá má þess og geta - og það skulu vera lokaorð mín - að fyrir um það bil ári beindu 100 þekktir íslendingar þeirri áskorun til hæstv. núv. menntmrh. að nema úr gildi auglýsingarnar frá 1913 og 1974 og gefa út tilskipun um að hverfa aftur að hinni fyrri stafsetningu. Áskorun þeirra er prentuð sem fskj. með frv., bæði áskorunin sjálf og nöfn þeirra 100 manna sem þessari áskorun beindu til hæstv. menntmrh. Ég vil aðeins láta þess getið að í hópi þessara 100 manna eru ýmsir af kunnustu menntamönnum og rithöfundum þjóðarinnar, ég hygg að óhætt sé að segja yfirgnæfandi meiri hluti þeirra manna sem kunnastir eru sem íslenskir rithöfundar og menntamenn. Ber það vott um að ekki er einungis að vitneskja liggur fyrir um vilja yfirgnæfandi meiri hl. alþm. í þessu máli, heldur liggur einnig fyrir vitneskja um vilja yfirgnæfandi meiri hl. hinna kunnustu mennta- og fræðimanna í þessu máli. Ætti því Alþ. með hinni bestu samvisku að geta afgreitt þetta mál og leyst þannig úr menningarvanda, sem skapast hefur á undanförnum árum, og tryggt það, sem ég tel vera meginatriði málsins, að íslenskt lesmál, sem birt verður næstu hálfa öld og um alla framtíð að ég vona, verði með þeirri sömu stafsetningu og meginhluti þess lesmáls sem nú er tiltækilegt á íslenskri tungu. Að svo mæltu legg ég til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. menntmn.



Herra forseti. Með frv. á þskj. 140 er lagt til að horfið verði frá hefð sem er ekki bara hálfrar aldar gömul, heldur jafngömul afskiptum íslenskra stjórnvalda af stafsetningarmálum. Þennan tíma hefur það verið óslitin hefð að ákvörðun um þá stafsetningu, sem kennd er í íslenskum skólum og viðhöfð í opinberum plöggum, eigi sér stað með ráðherraúrskurði, og ævinlega þegar slíkir úrskurðir hafa átt sér stað hefur verið leitað þeirra ráðunauta sem hollastir voru taldir í þessu máli. Nú er hins vegar lagt til að stafsetningu sé skipað með lagasetningu á Alþingi um hvert og eitt það stafsetningaratriði sem til álita er talið koma á hverjum tíma. Án tillits til þess hvaða skoðanir menn hafa á einstökum stafsetningaratriðum kemur hér að mínu viti til álita í fyrstu röð hvort rétt er og nauðsynlegt að breyta svo um starfsaðferðir í þessu máli sem hér er lagt til. Ég álít að áður en farið væri alfarið að hverfa gersamlega frá hinni fyrri hefð og taka upp lagasetningu um einstök stafsetningaratriði, hvern stafkrók og kommu í þeirri stafsetningu sem kennd skal í skólum og viðhöfð í opinberum plöggum, bæri að líta á það hvort ekki kæmi alveg eins til mála að skipa því með lögum hver vinnubrögð skuli höfð við breytingar stafsetningar þótt með hinum fyrri hætti væri, sem sagt að Alþingi tjái sig um það hvernig og hjá hverjum ráðh. skuli leita ráða og till. áður en stafsetningarbreyting er gerð, því að ég tel að ef svo alger breyting frá fyrri starfsháttum er gerð sem hér er lagt til, þá sé nauðsyn að leiða hugann að því hvað af mundi hljótast. Það gæti farið svo að stafsetning og einstök stafsetningaratriði yrðu deiluefni og ágreiningsefni og tillöguefni þing eftir þing. Og þing eru auðvitað misjafnlega skipuð og menn á Alþ. hafa misjafnar skoðanir á stafsetningarmálum. En ég tel það borna von að þing verði skipað nema að takmörkuðu leyti mönnum sem hafa sérþekkingu á undirstöðufræðum stafsetningarákvarðana. Þau fræði eru einkum tvenn, annars vegar málvísindi og hins vegar kennslufræði, þegar ákveða á hvað sé eðlileg kennslustafsetning í skólum. Ég tel að hér sé síður en svo verið að tryggja festu og samhengi í þessum málum, heldur sé hér verið að bjóða heim mun tilviljanakenndari vinnubrögðum við stafsetningarákvarðanir heldur en hingað til hafa þó tíðkast, því að menn skyldu ekki gleyma því að við þær stafsetningarákvarðanir, sem teknar voru síðastar, var í öllum meginatriðum nema einu byggt á fyrri ákvörðunum sem teknar voru hálfri öld áður. Það, sem hins vegar var gert, var að fylla í ýmsar eyður sem voru í fyrri reglum frá 1928, að kveða á um ýmis atriði sem samkv. þeirri auglýsingu voru algerlega óákveðin og látin þar liggja á milli hluta, svo sem greinarmerkjasetningu, hvort rita skyldi eitt orð eða tvö o. fl. Hér var annars vegar með þeim ákvörðunum, sem síðast voru teknar, ákveðið að nema burt reglu um z úr lögboðinni stafsetningu, en hins vegar að fjalla nákvæmar eða frá grunni um ýmis atriði sem ekki hafði verið kveðið á um í fyrri reglum. Ég býst við að hv. flm. líti svo á að undir þennan leka sé sett með ákvæðinu í 3. gr., að fylgt skuli þeim meginreglum sem farið var eftir á tímabilinu frá 1929 til 1973 um atriði sem ekki er tekið á í 2. gr. En þar stendur svo á að það er ekki hægt að finna meginreglur frá þessum tíma um atriði sem ekki eru ákveðin í þágildandi stafsetningarreglum nema með mjög viðtækri könnun á rituðu máli þess tíma. Þarna er um það að ræða að atriði, sem áður voru óákveðin í lögboðinni stafsetningu og því á reiki, voru fastákveðin í þeim reglum sem nú gilda. Og enn er haldið uppteknum hætti um hina margumtöluðu z. Í 4. gr. er ákvæði um að ekki skuli þess krafist að sá stafur sé kenndur í 1.–6. bekk grunnskóla. Hér er sem sagt haldið því sem varð raunin á tímabili stafsetningarinnar frá 1928, að nemendum og fólki er skipt í tvo flokka, þá sem tileinka sér z-stafsetningu og þá sem það gera ekki. Það kemur sem sé í ljós að fyrir flm. frv. á þskj 140 vakir ekki fyrst og fremst að koma á festu né samhengi, heldur að viðhalda því að í landinu ríki tvenns konar stafsetning, lærðra manna stafsetning og almennings stafsetning. Af þeim sökum sérstaklega er ég andvígur þessu frv., en þar að auki af þeim sökum, sem ég lýsti áður, að ég tel það fljótræði að hverfa frá hinu fyrra fyrirkomulagi áður en athugað er hvort ekki getur orðið samkomulag um starfsreglur sem farið sé eftir við stafsetningarákvarðanir héðan í frá. Í máli hv. frsm., 9. þm. Reykv., kom ýmislegt fram sem ástæða væri til að gera aths. við og mun ég drepa á fátt eitt af því. Hv. 9. þm. Reykv. staðhæfði hér úr þessum ræðustól, eins og hann hefur gert áður, að menningarþjóðir hreyti helst ekki stafsetningu sinni. Ég vil benda á það að þjóðir, sem ég a. m. k. tel menningarþjóðir, eins og danir, svíar og norðmenn, hafa allir breytt sinni stafsetningu á undanförnum áratugum og það jafnvel í veigameiri atriðum en breytingarnar sem áttu sér stað á íslenskri stafsetningu nú siðast. Af þessu leiðir að rökin um að stafsetningarbreyting eyðileggi að meira eða minna leyti bókakost þjóðarinnar falla um sjálf sig og fá ekki staðist. Það hlyti að vera jafnmikið óhagkvæmnisatriði og kostnaðaratriði fyrir þessar þjóðir að gera stafsetningarbreytingu eins og okkur. Og það er síður en svo að stafsetningarbreytingar sem þær gerðu, og var hin danska einna mest, hafi valdið vandræðum. Þær hafa síður en svo komið í veg fyrir, að þessum þjóðum notist bókakostur frá undanförnum áratugum eða valdið því, að þar eigi sér ekki stað ljósprentanir handbóka og uppsláttarrita án þeirrar dýru uppsetningar á prentuðu máli sem veifað er hér sem grýlu. Þá er sérstök ástæða til að víkja að þeirri röksemd hv. 9. þm. Reykv., að einstakir rithöfundar og/eða einstök útbreidd málgögn hafi ekki þegar í stað tekið upp hina nýju stafsetningu, að það geri hana óhæfa með öllu og skaðlega. Slík töf á sér auðvitað stað við allar stafsetningarbreytingar. Það tekur nokkurn tíma að þær nái þeirri útbreiðslu sem auðvitað er stefnt að. Hv. 9. þm. Reykv. nefndi sérstaklega Morgunblaðið, að það gerði stafsetninguna, sem nú gildir, gersamlega óhæfa, skaðlega fjölskyldunum og friðspilli á heimilum, að Morgunblaðið skuli ekki hafa tekið hana upp. Minnist hv. þm. þess ekki hversu langan tíma það tók Morgunblaðið að taka upp stafsetninguna frá 1928? Ef ég man rétt söðlaði Morgunblaðið ekki um og tók upp þá stafsetningu fyrr en árið 1953 eða 1954, svo að sú stafsetning sem þá var lögfest þurfti sannarlega töluverða bið eftir því að halda innreið sína í Morgunblaðið. Og vissulega gerðist það líka á því tímabili að einstakir rithöfundar fylgdu ekki hinni lögboðnu stafsetningu og reyndust sumir hverjir góðir rithöfundar samt. Hér er nefnilega ekki um það að ræða og getur ekki verið að það, sem kallað er lögboðin stafsetning, sé fortakalaust notuð á öllu prentuðu máli. Það, sem máli skiptir, er hvaða stafsetning er kennd í skólum, hvaða stafsetningu nemendur, sem lokið hafa almennu skyldunámi, eru taldir þurfa að tileinka sér til að verða það sem kallað er sendibréfsfærir. Það er mergurinn málsins, en ekki hvort einhver tiltekinn rithöfundur eða tiltekið málgagn fylgir lögboðinni stafsetningu eða ekki. Það varð líka raunin á hjá nágrannaþjóðum okkar þegar þær breyttu stafsetningu sinni að sum málgögn og þá gjarnan hin íhaldssömustu blöð í þeim löndum urðu miklu seinni en aðrir til þess að fylgja stafsetningarbreytingu. Ég tel að það, sem hér þarf fyrst og fremst að líta á, sé eðli máls, en ekki undirskriftasafnanir, hvort sem þær eiga sér stað utan þingsala eða innan, og tel ég reyndar að það muni hafa verið næsta einstæður viðburður í þingsögunni þegar það gerðist í lok síðasta þings að tveir af flm. frv. á þskj. 144 skutust milli þingbekkja að safna undirskriftum undir áskorunarskjal alþm. á hæstv. menntmrh. Ég fyrir mitt leyti tel ekki að slík vinnubrögð sé rétt að viðhafa við málatilbúnað á Alþ. Og hvað varðar þær undirskriftir, sem komið hafa fram frá ýmsum mönnum sem margir hverjir hafa sannarlega sýnt að þeim er annt um tunguna og hafa sýnt mikinn málssmekk, þá finnst mér satt að segja að áskorun þeirra og mótmæli gegn stafsetningarbreytingunni séu nokkuð seint fram komin, því að margir þessara manna áttu á sínum tíma við mig alltíð samskipti þegar vitað var að stafsetningarmálin voru í endurskoðun og til athugunar. Ég minnist ekki að einn einasti úr þeim hópi hafi séð ástæðu til að láta uppi við mig andstöðu við þær breytingar sem þá voru á döfinni og voru ákveðnar með auglýsingu sem kom í minn hlut að undirrita.