Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Guðmundur Bjarnason, 1. þm. Norðurl. e. Fjarvistarleyfi: Davíð Oddsson forsrh., Egill Jónsson, 3. þm. Austurl., Guðni Ágústsson, 5. þm. Suðurl., Pétur Bjarnason, 2. þm. Vestf., Ragnar Arnalds, 3. þm. Norðurl. v.

Áður en lengra er haldið vill forseti tilkynna um tvær utandagskárumræður að lokinni atkvæðagreiðslu. Í þeirri fyrri er málshefjandi Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, 6. þm. Vestf., og efni umræðunnar er öryggi í samgöngumálum Vestfjarða. Þetta verður hálftíma umræða. Í síðari umræðunni er málshefjandi Ólafur Ragnar Grímsson og efni umræðunnar er hringamyndun og samþjöppun valds í íslenskri fjölmiðlun. Það er einnig hálftíma umræða.

Virðulegi forseti. Á haustmánuðum lagði ég fram skriflega fyrirspurn á hinu háa Alþingi til forsrh. um sérverkefni fyrir Stjórnarráðið. Mér bárust þau skilaboð að fyrirspurnin væri býsna flókin og erfitt að svara henni þannig að ég tók mig til og vann hana upp á nýtt og skilgreindi hvað átt væri við með fyrirspurninni. Nú hafa vikur og mánuðir liðið og ekki berst svar. Mér er kunnugt um að tveimur ráðuneytisstjórum var falið að ræða við mig um þetta mál ef það mætti leiða til þess að hægt væri að svara þessu en vikurnar hafa einnig liðið frá því að þeim var falið að vinna það verk og ég hef ekkert heyrt frá þeim. Nú kann að vera að það sé rétt af hálfu ráðuneytanna að hér sé um flókna og viðamikla fyrirspurn að ræða en ég er að sjálfsögðu reiðubúin til þess að ræða við framkvæmdarvaldið um það hvernig hægt sé að skilgreina málið þannig að auðveldara væri að vinna það. Hins vegar er algerlega óásættanlegt að þingmönnum berist ekki svör við fyrirspurnum. Því vil ég fara þess á leit við hæstv. forseta að hann kanni hvernig stendur á því að ekki berst svar frá ráðuneytunum eða að ekki hafi verið leitað til þess þingmanns sem hér stendur um það hvernig hægt verði að leysa málið. Það er óviðunandi að ekki berist svar.

Forseti getur upplýst að það hefur verið ítrekað af hálfu skrifstofunnar að svar berist við þessari fyrirspurn.

Virðulegi forseti. Vegna ummæla hv. þm. vil ég taka fram eins og reyndar hefur komið fram fyrr á þessum fundi að hæstv. forsrh. er veikur og hefur fjarvistarleyfi en ég skal á ríkisstjórnarfundi í fyrramálið taka það upp sem dagskrárlið að ræða þær fyrirspurnir sem hefur ekki verið svarað. Ég veit að í mörgum tilvikum, þar á meðal tilvikum sem snúa að fjmrn., er um að ræða flókin viðfangsefni sem tekur langan tíma að svara. Því miður er það svo að embættismenn hafa í mörgum tilfellum öðrum störfum að gegna en svara fyrirspurnum frá hv. þm. þótt vissulega sé það verkefni sem njóti forgangs. Ég mun koma þessum viðhorfum til skila. Ég get ekki lofað því að fyrirspurninni verði svarað strax þess vegna en mun taka málið upp og óska eftir því við aðra ráðherra að þeir geri grein fyrir því að hve miklu leyti þeir treysta sér og embættismönnum sínum til þess að svara fyrirliggjandi fyrirspurnum en það er auðvitað skylda þeirra samkvæmt þingsköpum að senda inn svör við fyrirspurnum á þeim tíma sem tilskilinn er í þeim lögum.

Virðulegi forseti. Þáltill. var samþykkt 19. mars 1992 um yfirtökutilboð og önnur almenn tilboð í hlutafélögum. Þáltill. var mjög einarðlega orðuð og var á þessa leið: ,,Alþingi ályktar að fela viðskrh. að undirbúa nú þegar löggjöf um yfirtökutilboð og önnur almenn tilboð í hlutafélög til þess að vernda félagsmenn og aðra sem hagsmuna eiga að gæta. Leggja skal fram frv. um þetta efni fyrir 116. 1öggjafarþing svo að ný lög um þetta efni geti tekið gildi eigi síðar en 1. janúar 1993.`` Ég leyfði mér nú þremur árum síðar að bera fram fyrirspurn til viðskrh. og ég lét í ljós mikla óánægju þegar að fyrirspurnin er ekki á dagskrá í dag. Það er löngu orðið mjög mikilvægt að löggjöf sé sett í þessum efnum og hæstv. fjmrh. sagði hér áðan að embættismenn hefðu ýmsum öðrum hnöppum að hneppa en að svara fyrirspurnum en þá eru líka til önnur vinnubrögð sem eru þau að þingmenn fái þá greidda sérfræðilega aðstoð til þess að semja slík frumvörp og ganga frá þeim og minnka álagið á embættismennina. Ég held að meiri þörf væri á því en mörgum snattferðunum sem eiga sér stað.

Forseti vill upplýsa að hæstv. viðskrh. er erlendis og að því er forseti best veit mun hæstv. umhvrh. gegna í fjarveru hæstv. viðskrh. Að öðru leyti mun forseti koma athugasemdum hv. þm. til skila en hæstv. umhvrh. var að koma hér í salinn.

Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið er hæstv. viðskrh. erlendis í opinberum erindagerðum en ég mun ganga eftir því við hann að þessari fyrirspurn verði svarað hið fyrsta.

Virðulegi forseti. Við erum að greiða atkvæði um frv. til laga um samsetta flutninga o.fl. vegna aðildar Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu. Í minni hluta samgn. teljum við að um algerlega óhæfa lagasetningu sé að ræða og leggjum því til að frv. verði vísað til ríkisstjórnarinnar og erum við með sérstakt nefndarálit um það. Þess vegna munum við ekki greiða atkvæði með þessu frv. heldur að því verði vísað frá og kvennalistakonur munu a.m.k. greiða atkvæði gegn frv. því að slíka lagasetningaraðferð, sem lögð er til í frv., teljum við í hæsta máta mjög óeðlilega og til þess fallna að ýta undir það viðhorf sem heyrist oft að Alþingi sé algerlega ofurselt framkvæmdarvaldinu og hlutverk þess eingöngu afgreiðslustofnun.

Hæstv. forseti. Þessi liður í þingsköpum er tæplega ætlaður til þess að endurtaka umræðu um mál en vegna orða hv. 6. þm. Vestf. vil ég geta þess að ákvæði frv. fela í sér heimildir til ráðherra til að setja reglugerðir til staðfestingar á gerðum EES-samningsins að því er varðar flutningastarfsemi milli landa í Evrópu og innan landa Evrópusambandsins sem geta orðið okkur Íslendingum til hagsbóta en leggja ekki sérstakar kvaðir á okkur að öðru leyti.

Eins og áður hafði verið tilkynnt hefst nú utandagskrárumræða. Fyrst verður umræða sem hv. 6. þm. Vestf., Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, hefur beðið um. Efni umræðunnar er öryggi í samgöngumálum Vestfjarða og er samgrh. til andsvara. Umræðan fer fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa.

Virðulegi forseti. Við höfum óþyrmilega verið á það minnt enn einu sinni hér á landi hve háð við erum veðurfari í öllu lífi okkar og starfi. Þeir dagar geta komið og stundum orðið margir á ári að ekki er hægt að halda uppi samgöngum á láði eða í lofti vegna veðurskilyrða. Þá er sjórinn eina samgönguleiðin. Þannig háttar ekki hvað síst til á Vestfjörðum þar sem vegakerfið er enn ófullkomið á stórum svæðum. Jafnvel þótt svo væri ekki er vegalagning víða þannig að mikil hætta er á að vegur lokist að vetri til og hættulegt geti verið að ferðast um vegina vegna snjóflóðahættu því að oftar en ekki eru þetta sneiðingar í bröttum hlíðum. Þannig er einmitt ástandið með hinn svokallaða Djúpveg í Ísafjarðardjúpi. Frá því um miðjan janúar hefur tæpast verið hægt að halda þar opnum vegi. Bæði er að mikið hefur snjóað og því erfitt um mokstur og dæmi er um að það taki þrjá daga að opna veginn frá Ísafirði til Hólmavíkur og tekst ekki að halda honum opnum nema um nokkra klukkutíma í senn áður en hann lokast aftur. Þá er einnig rétt að gera sér ljósa þá staðreynd að 50--60 km geta verið á milli byggðra bóla. Það hlýtur því hver maður að sjá að ekkert öryggi er í þeim samgöngum að vetri til þar sem svo er ástatt. Ég tel því fullsannað að hér verði jafnframt að vera til staðar samgöngur á sjó og ekki séð fyrir að hægt sé að leggja þær af og treysta eingöngu á vegina. Um áratuga skeið hefur Djúpbáturinn hf. þjónað íbúum við Ísafjarðardjúp, haldið uppi samgöngum við eyjarnar í Djúpi, bændur í Inndjúpi og á ströndinni, jafnframt hin síðari ár að flytja bíla milli Ísafjarðar og staða í Djúpi. Árið 1991 var ljóst að endurnýja þyrfti gamla Fagranesið ef það ætti að sinna hlutverki sínu. Endurbætur voru áætlaðar um 80 millj. kr. Var þá ákveðið að festa kaup á notuðu skipi frá Noregi sem bauðst fyrir 45 millj. kr. Það var ekjuskip sem gert var fyrir 24 bifreiðar og 170 farþega. Skipið var keypt með vitund og vilja stjórnvalda og var ætlunin að byggja ferjubryggjur á Ísafirði og í Inndjúpi til að gera reksturinn hagkvæmari. Skemmst er frá að segja að þetta mál hefur mjög vafist fyrir mönnum í kerfinu. Ótal nefndir hafa verið settar á fót og gerðar kannanir á mögulegum rekstri. Margar ályktanir og undirskriftalistar hafa borist frá heimamönnum og nú síðast 2. febr. sl. var gerð samþykkt um málið á fundi bæjarstjórnar Ísafjarðar þar sem ítrekuð er ályktun bæjarins frá haustinu 1993 um ferjubryggjur. En í samgrn. virða menn það að vettugi. Í 6. gr. fjárlaga árið 1992 var heimild til handa samgrh. um að ganga til samninga við heimamenn um smíði á ferjubryggjum. Á fjárlögum 1993 og 1994 hafa verið fjármunir til verksins. Sl. vor gekk samgn. Alþingis frá því með skýrum hætti hvernig að málinu skyldi staðið. Í september lá á borði Hafnamálastofnunar tilbúið útboð í ferjubryggjur en enn gerist ekkert. Hafnamálastofnun fær ekki heimild til að bjóða verkið út. Því vil ég spyrja hæstv. samgrh.: 1. Hvers vegna voru ferjubryggjur í Ísafjarðardjúpi ekki boðnar út sl. sumar eins og samþykkt samgn. Alþingis gerði ráð fyrir? 2. Ef framkvæmdarvaldið hunsar vilja Alþingis og með aðgerðarleysi gerir Djúpbátnum ókleift að reka skipið, hvernig á þá að halda uppi reglulegum samgöngum við eyjarnar í Djúpi, við íbúa á Snæfjallaströnd og Langadalsströnd og sama má segja um aðra staði í nágrenni Ísafjarðar þegar vegir eru lokaðir svo dögum skiptir? 3. Telur ráðherrann að öryggissjónarmið séu höfð að leiðarljósi ef eingöngu á að treysta á vegasamgöngur í Ísafjarðardjúpi og leggja algerlega af samgöngur á sjó?

Hæstv. forseti. Það kemur mér örlítið á óvart að efnt skuli til utandagskrárumræðu um þetta mál eins og nú standa sakir þar sem þessi mál eru nú til athugunar hjá þingmönnum Vestfjarða en ég er þakklátur hv. þm. fyrir að taka málið upp vegna þess að þetta er auðvitað flókið mál, ekki einfalt og það snertir Ísfirðinga og Vestfirðinga margvíslega. Fyrst er um þetta mál að segja að samkvæmt tillögum Vegagerðar og samgrn. eins og þær eru lagðar fyrir þingmenn Vestfjarða er gert ráð fyrir því að vegaframkvæmdum sé hraðað inn Ísafjarðardjúp. Um það stendur málið að Djúpvegurinn sé tekin í tölu stórverkefna þannig að af sameiginlegu fé landsmanna sé borgað 70% og gert er ráð fyrir því í þeim tillögum að á næstu fjórum árum til 1998 komi af stórverkefnafé alls 338 millj. kr. Miðað við langtímaáætlun eins og hún lá áður fyrir var gert ráð fyrir 56 millj. kr. á þessu tímabili og það kom allt af vegafé Vestfirðinga sjálfra þannig að samkvæmt langtímaáætluninni eins og hún var lögð fram af síðustu ríkisstjórn var ekki gert ráð fyrir því að hefjast handa um Djúpveginn fyrr en um aldamót. Ég spyr: Telja Vestfirðingar það ekki til hagsbóta fyrir sig að hægt sé að ráðast strax í uppbyggingu Djúpvegarins? Ef gert er ráð fyrir því að Vestfirðingar leggi heimaframlag til er verið að tala um 438 millj. kr. á næstu fjórum árum. Það er auðvitað verulegt fé og meira en helmingur þess fjár sem þarf til uppbyggingar þessa vegar ef undan er skilin brú eða þverun eins og stundum er sagt yfir Mjóafjörð sem er inni í þessu dæmi við Hrútey sem áætlað er að kosti um 300 millj. kr. Það er þess vegna mjög gott boð, álitaefnið er þess virði að um það sé hugsað. En það er auðvitað alveg ljóst að ekki er hægt að hugsa sér hvort tveggja: Að byggja upp fullkomna aðstöðu fyrir ferjuna og reka hana og hefjast samtímis handa um uppbyggingu Djúpvegar enda hygg ég að engum hv. þm. komi það til hugar og hv. þm. lagði málið heldur ekki fyrir með þeim hætti í fyrirspurn sinni. Ef við erum að tala um hafnaraðstöðu á Arngerðareyri kostar hafnargarður, viðlega og ekjubrú 38 millj. kr., bílastæði, vegur, snyrtiaðstaða, lýsing o.fl. lágmarksaðstaða um 15 millj., þá erum við að tala um 53 millj. og 24 millj. sem það kostar við Ísafjarðarkaupstað. Ég vil líka að það komi alveg skýrt fram þegar rætt er um öryggissjónarmið að það er Slysavarnafélagið sem fengi Fagranesið til þess að reka Slysavarnaskólann og það hefur lýst því yfir að að sjálfsögðu munu þeir stilla svo til að Fagranesið yrði fyrir vestan janúar- og febrúarmánuði. Það er alveg auðgert að það geti verið þar yfir hátíðarnar og fram í mars ef svo viðrar. Ég ætla ekki að gera lítið úr því sem hv. þm. sagði en ég vil ítreka að ég hef alltaf litið svo á að Vestfirðingar, Ísfirðingar teldu það vera mikið öryggis- og mannréttindamál fyrir sig að Djúpvegur yrði byggður upp. Ég tek auðvitað undir það með hv. þm. að víða fyrir vestan er mikil snjóflóðahætta, ég geri ekki lítið úr því, mér dettur það allra síst í hug. Þó að ég og nákomnir ættingjar mínir eigi ekki um sárt að binda af þeim sökum nú þá fylgdist öll þjóðin með því sem þar skeði. Á hinn bóginn minni ég á að auðvitað er snjóflóðahætta víða. Má vera að hún sé mest á aðalleiðum og Súðavíkurhlíðinni en í sömu andrá nefnum við staði eins og Eyrarhlíð, Hnífsdal, Óshlíð, Ólafsfjarðarmúla og víða annars staðar er snjóflóðahætta. Ég get nefnt Vattarnes, Kambanes, Auðbjargarstaðarbrekku, Skötufjörð, Vatnadalshlíð þannig að snjóflóðahættan er víða og ég geri ekki lítið úr henni. En ég hef á hinn bóginn rætt þetta mál m.a. við Ólafsfirðinga. Ég minnist þess hversu mikill léttir það var fyrir þá þegar göngin komu á sínum tíma. Eftir sem áður er auðvitað snjóflóðahætta í Múlanum en ég hygg að þeir mundu ekki samt sem áður vilja skipta á Múlavegi og gamla Drang.

Virðulegi forseti. Ég á bágt með að trúa öðru en því að um það verði samstaða meðal þingmanna Vestfirðinga að hraða vegabótum um Ísafjarðardjúp. A.m.k. var það þannig með mig að á þeim tíma sem ég barðist fyrir því ásamt öðrum þingmönnum Vestfjarða að fá fjárveitingar til ferjubryggja við Ísafjarðardjúp var það alltaf ofarlega í huga okkar að jafnframt þyrfti að vinna að því að í framtíðinni yrði byggður upp vegur inn Ísafjarðardjúp. Þess vegna trúi ég ekki öðru en við séum sammála um að mjög mikilvægt sé í þessu sambandi að vegaframkvæmdum um Ísafjarðardjúp sé hraðað sem allra mest enda muni framtíðin liggja í því að við höfum góðar vegasamgöngur milli þéttbýlisstaðanna við norðanvert Ísafjarðardjúp og raunar í Vestur-Ísafjarðarsýslu með tilkomu ganganna við aðalþjóðvegakerfi landsins. Jafnframt er það mjög mikilvægt að tryggja öryggi íbúanna á svæðinu og tryggja að ekki sé dregið úr öryggisþætti þessa máls. Eins og þessi mál hafa verið kynnt fyrir okkur hv. þingmönnum Vestfjarða er það í bígerð að gera samning milli fyrirtækisins Djúpbátsins hf. á Ísafirði og Slysavarnaskóla sjómanna um það að Slysavarnaskóli sjómanna leigi ferjuskipið Fagranesið til sinna nota. Það hefur líka komið fram hjá fulltrúum Slysavarnaskóla sjómanna að þeir sjá ekkert því til fyrirstöðu að skólinn sé til staðar á Vestfjörðum og sé þess vegna reiðubúinn til þess að grípa inn í og vera öryggis- og samgöngutæki fyrir svæðið á þeim tíma sem aðstæður eru eins og hv. 6. þm. Vestf. lýsti. Jafnframt hefur komið fram að það er að sjálfsögðu gert ráð fyrir því að þjónustuferðunum við Ísafjarðardjúp sé sinnt og kostað sé til þess almannafé úr ríkissjóði alveg eins og gert hefur verið. Að þessu uppfylltu, þ.e. bæði sé séð fyrir þjónustuþættinum við Djúpið og öryggisþættinum jafnframt því að stórauka vegaframkvæmdir við Ísafjarðardjúp trúi ég ekki öðru en við þingmenn Vestfjarða getum sameinast um ákvarðanir af því taginu.

Virðulegi forseti. Vegna fjarveru hæstv. iðnrh. og viðskrh. vil ég nota tækifærið í umræðum um þetta mál til þess að koma á framfæri samþykktum sem félög alþýðuflokksmanna við Ísafjarðardjúp og á norðanverðum Vestfjörðum hafa látið frá sér fara í málinu. Eins og fram hefur komið snýst málið um að falla frá ákvörðun um að byggja ekjubryggjur við Ísafjarðardjúp en á móti á að koma 300--350 millj. kr. á næstu fjórum árum í Djúpveg sem er þó framkvæmd sem vitað er að kostar 1--1,5 milljarða kr. og mun þess vegna taka 10--15 ár að fullgera miðað við þessa samþykkt. Ég undirstrika að samþykktir félaga alþýðuflokksmanna á norðanverðum Vestfjörðum eru þær að við erum andvíg því að hætt verði við byggingu ekjubryggja á Ísafirði og í Inndjúpi. Rökin fyrir því eru ferns konar: Í fyrsta lagi hversu vel úr vegi sem Djúpvegur verður gerður mun hann ætíð liggja um hættulegar snjóflóðaslóðir, það er vitað. Einnig vitum við að umferð um Djúpveg mun stóraukast á veturna þegar Vestfjarðagöng opnast. Fagranesið sýndi að það er að öðrum miðlum ólöstuðum notadrýgst af öryggisástæðum við þær aðstæður sem sköpuðust t.d. nýlega í Súðavík þegar aðrar aðgönguleiðir voru tepptar og út frá spurningum um læknishjálp og sjúkraflutninga við veðurskilyrði sem þar ríkja oft um vetrarmánuði er það nauðsynlegt. Í þriðja lagi vekjum við athygli á því að Fagranesið gegnir lykilhlutverki við uppbyggingu ferðamannaiðnaðar á Vestfjörðum. Ef tillögur Vegagerðarinnar ná fram að ganga er grundvellinum beinlínis kippt undan þeirri ört vaxandi atvinnugrein. Í þessari samþykkt alþýðuflokksfélaganna á norðanverðum Vestfjörðum felst því að menn vilja eindregið beita sér fyrir því að staðið verði við eldri ákvarðanir um ekjubryggjur fyrir Fagranesið og áframhaldandi uppbyggingu Djúpvegar til langs tíma. Þetta eru meginatriði málsins. Ég tel það afar óskynsamlega ákvörðun að falla frá þeirri ákvörðun, sem fyrir lá um ekjubryggjur og sú hugmynd að taka upp 30 ára gamalt skip, úr sér gengið, gamla Fagranesið, gengur heldur ekki upp.

Hæstv. forseti. Þegar núverandi Fagranes var keypt á sínum tíma til landsins 1991 held ég að megi segja að tilgangurinn með því hafi verið þríþættur. Það er í fyrsta lagi sem samgöngutæki, það er í öðru lagi sem öryggistæki fyrir þetta svæði og það var í þriðja lagi vegna mikilvægis þess í vaxandi ferðaþjónustu á svæðinu og samskipta við þjóðgarðinn á Hornströndum og eyðibyggðir þar á sumrin. Öllum þessum þremur markmiðum átti skipið að þjóna. Það vildi hins vegar svo til að í boði var einstaklega ódýrt og gott skip sem ofan í kaupið var ekjuskip en gagnvart þeirri ákvörðun sem tekin var á sínum tíma þá var það aldrei neitt aðalatriði þess máls heldur fylgdi það einfaldlega með í kaupunum að skipið var þannig útbúið. En það var ekki keypt gagngert vegna þess að um ekjuskip væri að ræða og verkefnin sem því var þá ætlað að þjóna voru fyrst og fremst annars eðlis. Þetta finnst mér að þurfi að koma fram til þess að ekki sé verið að blanda hugmyndum sem síðan komu eðlilega upp um að nýta þessa möguleika skipsins inn í þessa ákvarðanatöku. Aðalatriði málsins finnst mér vera að þetta skip eða annað sambærilegt þarf að vera til staðar á þessu svæði. Ég hef engin rök séð sem breyta þeirri sannfæringu minni að mikilvægt sé af samgönguástæðum vegna öryggis og líka vegna þessa hlutverks í ferðaþjónustu að skip af þessu tagi séu á svæðinu. Að öðru leyti hef ég ekki aðstæður eða forsendur til að tjá mig um þær hugmyndir sem þarna eru núna uppi en finnst þó í aðalatriðum að það sé illt ef tilvist skipsins á svæðinu þarf að vera að blandast inn í að öðru leyti sjálfsagða baráttu og eðlilega baráttu Vestfirðinga fyrir því að fá sínar samgöngur á landi bættar.

Virðulegi forseti. Ég undirstrika að þetta mál er í tillöguformi lagt fyrir þingmannahóp Vestfirðinga af fulltrúa Vegagerðarinnar fyrir hönd ráðherra og við höfum þessar tillögur til meðferðar. Enn fremur hefur tillagan verið kynnt í samgn. sem hefur hana líka til meðferðar. Þingmenn Vestfjarðakjördæmis hafa ekki komið saman á nýjan leik í sinn hóp til að gera út um það hver niðurstaða þeirra verður í þessum málum. Ég tel því algerlega ótímabært að einstakir þingmenn úr þessum hópi séu að rjúka í fjölmiðla með skoðanir sem byggjast á þeirri fyrir fram gefnu afstöðu að þingmannahópurinn nái ekki sameiginlegri niðurstöðu um lyktir málsins. Þetta vildi ég undirstrika og ítreka að ég tel þessa umræðu vera á villigötum vegna einmitt þess hvernig málið stendur. Ég vil hins vegar segja almennt um málið að ég er þeirrar skoðunar að Vestfirðingar eigi að tryggja samgöngur sínar við aðra landshluta eftir vegum. Það er sú leið sem dugar best og það er sú leið sem fólk vill helst nýta sér. Góður vegur frá Ísafirði um Djúpið, sem tengir okkur við aðra hluta landsins, kostar minna en t.d. Herjólfur sem tengir Vestmannaeyjar við landið. Þó að þetta séu auðvitað töluvert háar tölur getum við ekki sagt að hér sé um að ræða slíkar tölur að menn eigi að hrökkva frá því að ráðast í þetta verkefni. Ég vil svo að lokum, virðulegi forseti, láta það koma fram að mér finnst að þingmenn Vestfirðinga eigi að tala mjög gætilega þeir þeir úthrópa vegi Vestfjarðakjördæmis og draga upp og ámálga þá hættu sem þeir telja vegfarendum um þá vegi búin. Ég tel að tveir hv. þm. hafi gengið allt of langt í þessum efnum á undanförnum tveimur dögum að rægja vegakerfið á Vestfjörðum.

Hæstv. forseti. Ég verð að segja eins og er að mér finnst þetta mál ekki bera rétt að og undarlega að því unnið að ýmsu leyti. Það hafa komið yfirlýsingar frá þingmönnum Vestfjarða um það að þeir geti jafnvel ekki neitað slíku tilboði eins og það geti út af fyrir sig verið í myndinni að verið sé að kaupa menn fram og til baka út af því hvort verkefnið sé stórverkefni eða ekki. Ég tel fulla ástæðu til að ræða það í alvöru að þessi framkvæmd sé stórverkefni en það á ekki að setja það í samband við rekstur ferju á svæðinu. Það er allt annað mál. Ég tel að það sé mjög langt í það enda hefur þetta verið áætlað 1.200 millj. kr. verkefni að leggja þennan Djúpveg og það sé þá langt í að hann geti fullnægt samgöngum og öryggi á þessu svæði og þess vegna sé útilokað að setja þetta tvennt í samhengi. Það er líka annað sem menn verða að skoða í þessu. Það er nýlega búið að ákveða að bæta við stórverkefnum í stórverkefnasjóði. Ég minni á það að núna er gert ráð fyrir að Búlandshöfði sé í stórverkefnasjóði. Það sést ekki í hann á þessari tillögu. Ég ætla ekki að fara að ræða nánar um þessar útfærslur en úr því að farið er að ræða þetta mál í þinginu þá hlýtur það að verða að koma fram að það er ekkert sjálfsagt að það komi ný verkefni inn í stórverkefnasjóð og fari fram fyrir önnur. Og ég held líka að það eigi alls ekki að tengja saman rekstur ferjanna og það að gera þetta að stórverkefni. Þetta er satt að segja orðið farsakennt hvernig hæstv. samgrh. kemur fram í þessum málum. Það koma nýjar tillögur á hverju ári sem hann dregur upp úr pússi sínu um breytingar og að fara allt öðruvísi en gert hefur verið í vegamálum fram að þessu. Síðan eru menn að hæla sér af stórverkefnum og átökum í vegamálum en hver er svo niðurstaðan? Það er verið að fresta t.d. Gilsfirði um tvö ár á þessu kjörtímabili og stórverkefni sem ákveðin voru fyrir tveimur árum eru sett út af borðinu.

Virðulegi forseti. Ég tel það mjög þarft að taka þetta mál upp hér á Alþingi eins mikil og umræðan hefur verið í fjölmiðlum og kannski ekki öllum stundum svo málefnaleg. Það sem mér finnst fyrst og fremst að við berum ábyrgð á hér allir þingmenn, ekki bara þingmenn Vestfjarðakjördæmis, er það að sú ákvörðun sem verður tekin hver svo sem hún verður taki fyrst og fremst tillit til öryggissjónarmiða og einnig að tekin séu inn þau rök sem við höfum núna varðandi þá tímaáætlun sem búast má við að uppbygging Djúpvegarins fari eftir. Þar erum við að tala um allmörg ár sem eru meira og minna í óvissu. Þetta er að vísu afskaplega þörf framkvæmd á þeim tíma sem hún verður tekin fyrir en það er ljóst að þetta er ekki eitthvað sem menn hrista fram úr erminni. Þess vegna tel ég að það verði að taka inn ekki bara annaðhvort eða heldur það sjónarmið að hafa möguleika á því að reka líka góðar ferjur. Við höfum nýlegt dæmi um það að vegur hversu góður sem hann er getur lokast um nokkurn tíma. Þetta er ástand sem við búum við víða á landinu og við verðum að fara að læra að búa með því landi sem við tilheyrum.

Virðulegi forseti. Ég fagna að mörgu leyti þeirri umræðu sem hér fer fram þó að ég hefði kosið að hún hefði farið fram á nokkuð öðrum nótum, en við erum hér að ræða um það hvernig tryggja megi samgöngur til og um Vestfirði. Það hefur komið fram að nú við gerð nýrrar vegáætlunar er gert ráð fyrir því að Djúpvegur verði tekinn inn sem sérstakt stórverkefni. Ef ég man rétt þá eru áætlaðar kostnaðartölur um að byggja upp Djúpveginn rétt um 1,2 milljarða kr. Úr því að ég er kominn hér og við eru að ræða um samgöngur um Vestfirði vildi ég nota tækifærið og spyrja hæstv. samgrh. hvort við sem höfum áhuga fyrir bættum samgöngum til og um Vestfirði megum ekki reikna með því að við þau áform verði staðið að Gilsfjarðarbrú verði boðin út á þessu ári. Það þarf ekki mikið málæði í kringum þetta, já eða nei, þannig að þingheimur og þeir sem við eiga að búa skilji. Að lokum, virðulegi forseti, vil ég segja við ágæta þingmenn Vestfjarðakjördæmis: númer eitt, tvö og þrjú til þess að ná árangri í þessu máli er að þingmenn Vestfirðinga tali saman, leiði Vestfirðinga að sameiginlegri niðurstöðu í samgöngumálum síns kjördæmis. Það er verðugasta verkefnið sem þingmenn Vestfirðinga eiga í þessu að fara fyrir þeim hópi manna sem vill Vestfjörðum vel og ná ákveðinni sátt um hvernig að þessu málum er staðið. Ég hef trú á því eftir að hafa kynnst þingmönnum og hug þingmanna til samgöngumála að hann standi til þess að bæta úr ástandi þessara mála á Vestfjörðum.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hv. 5. þm. Vestf. sagði og eiginlega undir hvert einasta orð sem hann sagði í sinni ræðu. Ég tel að þetta mál hafi ekkert erindi átt í utandagskrárumræður. Þetta er tillaga Vegagerðarinnar sem er rædd við þingmenn málefnalega og jafnframt er reifað hvað hægt væri að gera líka á móti. Ég vil fá góðan veg um Djúpið, ég vil fá góða vegi um Vestfirði og allt Ísland. Ég hefði aldrei gengið inn á það að Djúpbáturinn yrði lagður niður nema hann yrði gerður út frá Vestfjörðum sem skólaskip. Þannig stendur á að skólaskipið er ónýtt og það hefði þurft að fara annars í stórfelldar framkvæmdir þess vegna. Því ekki að huga að þessari tillögu og setja það að skilyrði að skipið verði staðsett á Ísafirði þannig að ef eitthvað kemur fyrir, eins og hefur komið fyrir í tvö ár í röð, að það gæti gripið inn og það skipti engu máli hvort það héti Djúpbátur eða skólaskip Slysavarnafélagsins. Ef slíkir samningar nást þá er mikill fengur að því að koma því í gegn. Þetta er á viðræðurstigi núna. Ég hefði aldrei hlustað á það að leggja Fagranesið niður ef ekki væri skip aftur við hendina þó það sé skólaskip og ég tel feng að því fyrir Vestfirðinga að fá það. Ég vil því mælast til þess að menn hlaupi ekki upp með tillögu sem ekki er búið að taka neina ákvörðun um og er á viðræðustigi. Ég tel að það hafi verið mikil fljótfærni hjá hv. þm. að biðja um utandagskrárumræðu á Alþingi.

Virðulegi forseti. Ég vil benda hv. 1. þm. Vestf. á það að ég bið hann ekki um leyfi til þess að fara upp með utandagskrárumræðu. Hvað varðar það að þingmenn Vestfjarða eigi að hafa samráð um þessi mál þá hafa þingmenn Vestfjarða það vitaskuld. Að þessi mál eru rædd hér er vegna þess að frá því í haust hafa verið í gangi viðræður milli samgrh. og Vegagerðarinnar um að brjóta þá samþykkt sem gerð var í fyrra, fyrir tæplega einu ári, um hvernig að þessu máli skyldi staðið. Þá lá fyrir samþykkt Alþingis um þá framkvæmd sem við höfum hér verið að ræða um ferjubryggjur. Það var gengið frá málinu í samgn. Alþingis sl. vor. Í sumar voru undirbúnar framkvæmdir og það eru tilbúnar tillögur um það hvernig skuli byggja þessar bryggjur. Þær hafa bara aldrei farið lengra en ofan í skúffuna hjá hæstv. samgrh. Vitaskuld hafa allir þingmenn Vestfjarða og sú sem hér stendur líka ekki hvað síst lagt mikla áherslu á uppbyggingu Djúpvegar. En það tekur það langan tíma eins og menn hafa verið að rekja hér. Það tekur kannski 12 ár að koma þessum vegi í varanlegt ástand. Er á sama tíma hægt að leggja niður það öryggistæki sem við höfum á þessum slóðum? Ég segi að það sé ekki hægt. Það má skoða það aftur þegar vegurinn er kominn í það ástand að hann sé orðinn varanlegur. Það hefur verið rakið hér að það kosti í kringum 53 millj. kr. að byggja þessa bryggju á Arngerðareyri, 24 millj. á Ísafirði. Samkvæmt tillögum Hafnamálastofnunar munu þessar bryggjur kosta báðar milli 60 og 70 millj. kr. Það er sú áætlun sem liggur fyrir. Eins og hér hefur verið sagt kostar það 1,2 milljarða kr. að byggja Djúpveg. Við erum að tala um 400 millj. kr. fyrir hverja vegáætlun í fjögur ár og ég segi hér: Það er ekki hægt að segja í dag að Vestfirðingar geti hætt við að reka ferjur vegna þess að þeir eru að fá góðan veg um Djúpið. Sá vegur verður ekki tilbúinn fyrr en eftir 10--12 ár.

Hæstv. forseti. Ég er hér að tala um stefnubreytingu varðandi Djúpveginn. Ég er að tala um það að á næstu fjórum árum fari 438 millj. kr. eða svo í Djúpveginn í staðinn fyrir 56 millj. kr. eins og gert er ráð fyrir í þeirri langtímaáætlun sem lá fyrir fyrir síðustu kosningar. Við erum því að tala um mikla stefnubreytingu. Ég verð líka að segja við hæstv. utanrrh., hann er ekki við, að mér þótti hann bölsýnn á það að hægt yrði að halda áfram því átaki sem hér er efnt til ef það verður samþykkt. Ég get ekki fallist á að það sé óeðlilega staðið að þessum hugmyndum. Það hefur verið lögð áhersla á að kynna þessar hugmyndir fyrir þingmönnum Vestfirðinga og það er unnið að því og auðvitað verða menn að standa frammi fyrir vali. Það er ekki hægt að nota sömu peningana tvisvar. Ég get nefnt sem dæmi vegna þess að það er talað um Sæbjörgu gömlu, gamla Þór. Það skip, skólaskipið núna, er 43 ára gamalt. Það hefur ekki haffærisskírteini til siglinga að vetrarlagi og getur ekki siglt frá septemberlokum og fram í maí. Önnur aðalvél skipsins er ónýt og það kostar 50--60 millj. kr. að gera við það. Að öðrum kosti yrðum við að kaupa nýtt skólaskip. Við erum að tala um það að reyna að spara með því að nýta Fagranesið sem skólaskip, láta það vera fyrir vestan þann tíma eftir áramótin, um hátíðar og fram í mars þegar þannig viðrar. Það er hægt að nota Fagranesið til að grípa inn í fyrir aðra ferjubáta og það er hægt að nota Fagranesið yfir sumarið til ferðaþjónustu ef á þarf að halda en nota þá fjármuni sem sparast til átaks í samgöngumálum Vestfirðinga og til þess að hefja uppbyggingu Djúpvegarins. Ég trúi ekki öðru en þingmenn beri gæfu til þess að fylgja eftir því vegátaki sem hér er efnt ef sú verður niðurstaðan. 
             Um Gilsfjarðarbrúna er ekki annað að segja en hún verður boðin út á þessu ári ef ég fæ að ráða.

Þá hefst hin síðari umræða utan dagskrár um hringamyndun og samþjöppun valds í íslenskri fjölmiðlun. Málshefjandi er hv. 8. þm. Reykn. en umræðan fer fram skv. 1. mgr. 50. gr. þingskapa.

Virðulegi forseti. Við erum á Alþingi að fjalla um stjórnarskrá íslenska lýðveldisins og margvíslegar breytingar á sviði mannréttinda. Grundvallarhugun þeirrar stjórnskipunar sem tíðkast í lýðræðisríkjum Vesturlanda er að greina ríkisvaldið í sjálfstæðar einingar til að koma í veg fyrir vald hinna fáu. Þannig miðast stjórnskipun okkar við óháð dómsvald og aðgreiningu löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Það er samdóma álit fræðimanna að á síðari árum og áratugum hafi vald fjölmiðla orðið svo mikilvægt í lýðræðislegum samfélögum að í reynd séu fjölmiðlarnir orðinn fjórði þátturinn í því að tryggja lýðræðisleg samfélög á okkar tíma. Löggjafarvald, framkvæmdarvald, óháð dómsvald og frjálst og óháð fjölmiðlavald. Það er þess vegna mjög mikilvægt í lýðræðislegu samfélagi, ekki aðeins að tryggja mannréttindi í stjórnarskrá og eðlilegar aðferðir við skipan löggjafarvalds og framkvæmdarvalds heldur einnig að tryggja að fjölmiðlakerfið í hverju lýðfrjálsu landi sé opið og frjálst. Hringamyndanir á sviði fjölmiðla ganga þannig þvert á nútíma hugsun á vettvangi lýðræðis. Þannig hafa í ýmsum lýðræðisríkjum eins og í Bandaríkjunum og Evrópu verið sett í lög margvísleg ákvæði sem koma í veg fyrir hringamyndanir, ákvæði sem koma í veg fyrir það að sömu aðilarnir geti haft ráðandi vald á dagblöðum, á sjónvarpsstöðvum og á útvarpsstöðvum. Engin slík lög eru til hér á Íslandi. Nú hefur það gerst að myndaður var fyrir nokkrum dögum öflugur fjölmiðlarisi í okkar landi, svo öflugur að hann er að umfangi og veltu stærri en Morgunblaðið. Með samruna DV, Stöðvar 2, Bylgjunnar og fjölmargra annarra fjölmiðla hefur orðið til nýr fjölmiðlarisi. Það er einnig athyglisvert að margir áhrifamenn í þessum fjölmiðlum hafa margvísleg tengsl við Sjálfstfl. Það kemur í ljós að í þriggja manna stjórn þessa nýja fjölmiðlarisa situr aðstoðarmaður forsrh. Sjálfstfl. Fréttastjórinn er fyrrum aðstoðarmaður menntmrh. Sjálfstfl. og starfsmaður Sjálfstfl. Annar ritstjórinn er fyrrum þingmaður Sjálfstfl. og þannig mætti lengi telja. Nú er ég ekki að halda því fram að Sjálfstfl. sem heild standi á bak við þessa atburði en það vekur óneitanlega tortryggni og dregur úr tiltrú á óháða og sjálfstæða fjölmiðla að svo mikil ítök áhrifamanna í einum stjórnmálaflokki skuli vera innan þessa nýja fjölmiðlarisa. Ég hef því kvatt mér hljóðs, virðulegi forseti, til að spyrja hæstv. menntmrh. eftirfarandi spurninga: 1. Er ekki nauðsynlegt að setja í lög á Íslandi reglur sem knýja á um það, eins og í ýmsum öðrum löndum Evrópu, að ákveðinn tími þurfi að líða frá því að ákvarðanir séu teknar um slíkan samruna fjölmiðla þar til þeim er hrint í framkvæmd og slíkur biðtími sé notaður til þess að samkeppnisstofnanir og aðrir aðilar kanni málið mjög rækilega og þá fyrst þegar gengið hefur verið frá því að allt sé með felldu og engin óeðlileg áhrif séu þessu samfara sé leyfið veitt? 2. Er ekki rétt að setja í lög á Íslandi, eins og gert er víða um heim, að hafi dagblað ákveðna markaðsdrottnun yfir tilteknum mörkum og hafi sjónvarp og útvarpsstöð líka markaðsdrottnun yfir ákveðnum mörkum þá megi ekki steypa slíkum fjölmiðlum eignalega saman í einn hring? Í Bandaríkjunum var hinn mikli fjölmiðlarisi Rupert Murdoch knúinn til þess að selja hlut sinn í dagblöðum vegna þess að hann vildi kaupa sig inn í sjónvarpsstöðvar en í Bandaríkjunum var það talið fullkomlega óeðlilegt að sömu einstaklingarnir gætu ráðið þannig sjónvarpi, útvarpi og dagblöðum. 3. Er ekki nauðsynlegt að setja í lög á Íslandi reglur sem tryggja að starfshættir slíkra fjölmiðla séu með þeim hætti að þeir séu opnir, það ríki ákveðinn trúnaður og það ríki rík upplýsingaskylda? Ég vil t.d. vekja athygli á því að því miður hafa engar upplýsingar komið fram opinberlega um kaupverðið í þessum viðskiptum. Það skapar ekki tiltrú að það eina sem komið hefur í DV um þetta mikla og stóra mál er lítil tveggja dálka frétt á baksíðu á föstudag, ekkert á laugardag og ekkert í dag. Það sýnir að blaðið sjálft er auðvitað heft í umfjöllun sinni um þetta mál. Að lokum sjáum við það öll í hendi okkar að við höfum á borðum mikla skýrslu um hringamyndun í íslensku atvinnulífi: í sjávarútvegi, í samgöngum, í tryggingafélögum og á fjölmörgum öðrum sviðum. Ef álíka hringamyndun verður í fjölmiðlum og orðið hefur á þeim sviðum atvinnulífsins sem kennd eru við kolkrabbann og smokkfiskinn þá er verið að stefna lýðræðislegu eðli íslenskrar fjölmiðlunar í hættu. Ég vil þess vegna, virðulegi forseti, biðja hæstv. menntmrh. að lýsa yfir viðhorfum sínum til þess að setja löggjöf með þessum hætti og jafnvel knýja á um það áður en þingi lýkur.

Hæstv. forseti. Ég vil fyrst segja að það hefði e.t.v. verið réttara fyrir hv. þm. að beina þessari fyrirspurn til hæstv. viðskrh. en ég hef í sjálfu sér ekkert á móti því að svara. Fyrst vil ég segja það að þótt íslenska útvarpsfélagið kaupi stóran hlut í Frjálsri fjölmiðlun hf. þá held ég að það út af fyrir sig gefi varla tilefni til að setja reglur um samruna fyrirtækja á sviði fjölmiðlunar en það má kannski segja að annað væri uppi á teningnum ef meiri hluti hefði verið keyptur. En í þessu sambandi sýnist mér rétt að líta sérstaklega til ákvæða samkeppnislaga. Eins og kunnugt er gilda ekki sérstök lög um samruna fyrirtækja á sviði fjölmiðlunar hér á landi. Um það efni gilda samkeppnislögin sem hafa það að markmiði að efla virka samkeppni í viðskiptum og þar með að vinna að hagkvæmri nýtingu framleiðsluþátta þjóðfélagsins. Í lögunum er kveðið á um m.a. að markmiðinu skuli náð með því að vinna gegn óréttmætum viðskiptaháttum, skaðlegri fákeppni og samkeppnishömlum og auðvelda aðgang nýrra keppinauta að markaðnum. 18. gr. laganna er ætlað að sporna gegn hringamyndun í samruna fyrirtækja. Telji samkeppnisráð að samruni fyrirtækja eða yfirtaka fyrirtækis á öðru fyrirtæki leiði til markaðsyfirráða þess eða dragi verulega úr samkeppni getur ráðið ógilt samruna eða yfirtöku sem þegar hefur átt sér stað. Lög þessi eru almenn og taka til hvers konar atvinnustarfsemi, svo sem framleiðslu, verslunar og þjónustu án tillits til þess hvort hún er rekin af einstaklingum, félögum, opinberum aðilum eða öðrum. Það gilda engin sérlög um fjölmiðla í þessu sambandi og því fellur starfsemi þeirra undir samkeppnislögin. Samkeppnisráð hefur hingað til túlkað lögin þröngt varðandi inngrip í samruna fyrirtækja. Mikið hefur þurft til að koma til að gripið verði inn í starfsemi fyrirtækja. Í þessu umrædda tilviki hefur Íslenska útvarpsfélagið hf. keypt 35% hlut í Frjálsri fjölmiðlun hf. og er því rúmlega þriðjungur síðarnefnda fyrirtækisins nú í eigu þess. Hingað til hefur Samkeppnisstofnun ekki talið ástæðu til þess að aðhafast þegar um slíka eignatilfærslu í fyrirtækjum er að ræða. Það er svo aftur annað mál að víða í nágrannalöndum okkar hefur þótt ástæða til að fjalla um samruna fjölmiðlafyrirtækja, sérstaklega í lögum, m.a. með tilliti til þess að fákeppni á þessu sviði kann að hefta frjálsa skoðanamyndun. Lagaúrræði þessi miða að því að takmarka möguleika á að ná yfirráðum eigna eða fjármuna í fjölmiðlafyrirtækjum. Þetta er gert m.a. með því í fyrsta lagi að takmarka eign í fleiri en einum fjölmiðli á sama sviði, í öðru lagi með því að takmarka möguleika á því að eiga fleiri en einn fjölmiðil á mismunandi sviðum fjölmiðlunar og í þriðja lagi með því að setja skorður við hámarki eignarhlutar í ljósvakafjölmiðli, t.d. með því að draga úr möguleikum meiri hlutans til áhrifa um leið og stuðla að fjölbreytni hluthafa. Úrræðin felast annars vegar í setningu reglna um tiltekin skilyrði eða sérstakri heimild til viðkomandi stjórnvalds til frjáls mats. Ég hef ekki tíma til að rekja ákvæði í löggjöf ýmissa nágrannalanda okkar en víðast hvar á Norðurlöndum hafa verið sett ákvæði eða slíkt er í athugun. Ég vil benda á að árið 1992 fól ég útvarpslaganefnd að fjalla sérstaklega um það hvaða kröfur beri að gera um eignaraðild einkarekinna ljósvakamiðla, sérstaklega með tilliti til samþjöppunar eignarhalds á þessu sviði. Niðurstaða nefndarinnar varð sú að ekki væri rétt að setja önnur og strangari skilyrði um eignaraðild einkarekinna ljósvakamiðla en gilda um aðra fjölmiðla eða atvinnufyrirtæki almennt á grundvelli samkeppnislaga. Það er þó mitt mat að við verðum að skoða þessi mál í víðara samhengi og fylgjast vel með þróuninni, m.a. þeirri sem á sér stað innan Evrópusambandsins og snertir okkur vegna aðildar að Evrópska efnahagssvæðinu. Ég vil ekki útiloka þann möguleika að lögfesta sérlög um samruna fjölmiðla hér á landi. Þetta verður að duga sem svar mitt við spurningum hv. þm. Hann gerði nokkuð mál úr því að sjálfstæðismenn væru nokkuð fyrirferðarmiklir sem eignaraðilar að stórum fjölmiðlum hér á landi. Það má vel vera og ég vona satt að segja að svo sé en ég kannast ekki við að Sjálfstfl. sem slíkur sé tekinn einhverjum sérstökum silkihönskum af þessum stóru fjölmiðlum. Það kannast ég ekki við. Auk þess reikna ég ekki með að eignaraðilarnir ráði ritstjórnarstefnunni en það má vel vera að hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson telji að svo sé. Ég held að slíkt þekkist ekki lengur nema á hreinum flokksblöðum sem eru ekki mörg eftir. Ef ég man rétt þá eru það Alþýðublaðið, Tíminn og Vikublaðið.

Virðulegi forseti. Það hefur verið þannig í íslenskri fjölmiðlun og er nú orðið svo að þrír stórir aðilar eru í fjölmiðlum á Íslandi. Það er Íslenska sjónvarpsfélagið og Frjáls fjölmiðlun, það er Morgunblaðið og það er Ríkisútvarpið. Ég hef í sjálfu sér engar áhyggjur af því að samkeppni sé ekki fullnægt meðan menn hafa þá stefnu að reka hér ríkisútvarp og ef menn standa almennilega að því. Ég tel að blöðin verði að hafa samkeppnisstöðu. Morgunblaðið hefur nýlega farið inn á það að fara út í svokallaða rafræna fjölmiðlun og það er ekki ástæða til að hefta að fleiri blöð fari inn á þann vettvang. Ég hef kynni af Frjálsri fjölmiðlun eins og þingheimur veit í gegnum það að Frjáls fjölmiðlun hefur gefið út Tímann samkvæmt sérstökum samningi. Það samstarf hefur gengið ágætlega og við höfum haft algerlega frjálsar hendur á Tímanum í okkar ritstjórnarstefnu. Menn mega ekki gleyma því að blaðamenn vinna samkvæmt sérstökum siðareglum og það er ekki hægt orðið nú til dags að segja blaðamannastéttinni fyrir verkum á Íslandi. Að öðru leyti vil ég ekki tjá mig um þetta mál frekar. Ég tel enga hættu að samkeppni sé ekki nóg á Íslandi eins og er í þessum málum, en nota bene, menn verða að standa að því að reka Ríkisútvarpið vel og fólk eigi aðgang að því þannig að það sé þriðji aðilinn í þessari mynd. Ég er hissa á því ef hv. 8. þm. Reykn. hefur áhyggjur af því að það komi stærri aðili en Morgunblaðið á fjölmiðlamarkaðinn.

Virðulegi forseti. Ég hlýt að deila áhyggjum með hv. málshefjanda Ólafi Ragnari Grímssyni vegna þeirra atburða sem gerst hafa á síðustu dögum varðandi breytt eignarhald á fjölmiðlum á Íslandi, þeim hinum svokölluðu frjálsu og óháðu fjölmiðlum sem eru í eigu einkaaðila. Það gefur auga leið að ritstjórnarstefna þessara fjölmiðla tekur beint og óbeint mið af eigendum sínum, ekki með beinum hætti endilega heldur einfaldlega með markaðslegum sjónarmiðum, með ákvörðunum um mannahald og mannaráðningar, ráðningu ritstjóra, framkvæmdastjóra, útvarpsstjóra o.s.frv. Hv. þm. Jón Kristjánsson, sem talaði rétt áðan, er kannski talandi dæmi um það. Hann vék að því að Frjáls fjölmiðlun hefði réttilega ekkert með ritstjórnarstefnu Tímans að gera og það kann rétt að vera. En á hinn bóginn, hvað gerir Jón Kristjánsson og hans starfsmenn ef Frjáls fjölmiðlun tekur um það einfalda ákvörðun að hætta þessari útgáfu á örskömmum tíma, telur hana ekki þjóna hagsmunum sínum af einhverjum orsökum? Hvað gera bændur þá, hv. þm. Jón Kristjánsson? Fer þá lítið fyrir þessu frelsi ritstjórnar Tímans með annars fullri virðingu fyrir henni. Virðulegur forseti. Hér held ég að þurfi að staldra við og íhuga málin. Mat mitt er að ekki verði hjá því komist á þessum viðkvæma þætti fjölmiðlunar að setja um það skýrar og afmarkaðar reglur með hvaða hætti eignarhaldi er háttað á þessum fjölmiðlum. Það er alveg sama hvernig á málið er litið, það liggur fyrir að Árvakur hefur 50% af blaðamarkaði hér, Frjáls fjölmiðlun hefur u.þ.b. 30%, litla Alþýðublaðið er með sína hlutdeild og aðrir ótaldir miðlar það sem eftir liggur. Á vettvangi ljósvakans eru þessi mál með svipuðum hætti. Þar er Ríkisútvarpið með um 50%, Íslenska útvarpsfélagið um 30%. Þannig að okkur má ljóst vera að þrátt fyrir tilraunir löggjafans á sínum tíma til þess að breikka og auka skoðanamyndun í landinu virðist þróun vera í þá átt að færa hana á æ færri hendur. Til þess var leikurinn ekki gerður á sínum tíma og við skulum staldra við og íhuga aðgerðir til að koma á móts við þessa öfugþróun.

Virðulegi forseti. Aldrei þessu vant er ég sammála fulltrúa Alþfl. í þessum umræðum. Þar er fyrst að nefna eins og hefur komið fram að í lýðræðisríkjum er talað um fjölmiðlana sem fjórða valdið í samfélaginu sem hefur það hlutverk að veita stjórnvöldum aðhald og upplýsa almenning. Við höfum reynslu af því frá ýmsum ríkjum og ýmsum skeiðum sögunnar hve hættulegt það er að stjórnvöld eða einstakir aðilar ráði öllu í fjölmiðlum og hafi þannig einhliða áhrif á alla skoðanamyndun. Á undanförnum áratugum hafa orðið miklar breytingar á íslenskum fjölmiðlamarkaði með fækkun dagblaða og fjölgun útvarps- og sjónvarpsstöðva en það er ekki þar með sagt að sú þróun hafi orðið umræðunni í vil. Að mínum dómi er fjölmiðlaflóran um margt fátæklegri og einlitari en hún áður var og því miður þá sinnir hún heldur illa þeirri skyldu sinni að upplýsa og veita aðhald, hvað þá að stunda vönduð vinnubrögð. Nú hefur það gerst að mjög sterk tengsl hafa myndast milli annars dagblaðarisans í landinu og þeirra sem reka aðra sjónvarpsstöðina, þ.e. Stöð 2. Eins og hefur komið fram eru víða í gildi lög sem takmarka eignatengsl af þessu tagi og hafa Bandaríkin verið nefnd þar til sögunnar og lögin eru fyrst og fremst til þess sett að tryggja lýðræðislega umræðu í samfélaginu. Í framhaldi af þessum tíðindum sem okkur hafa borist vil ég taka undir að það er fyllilega ástæða til þess að skoða eignarhald og hagsmunatengsl á íslenskum fjölmiðlum og að kanna hvort sú samþjöppun sem hér hefur orðið stenst samkeppnislögin. Í framhaldi af slíkri könnun þarf að meta hvort ástæða er til þess að setja lög hér á landi sem takmarka gagnkvæma eign á blöðum og sjónvarpsstöðvum. En fyrst og fremst, virðulegi forseti, eigum við svar við þessari þróun og það er að styðja og styrkja Ríkisútvarpið sem er fjölmiðill allra landsmanna og eign allra landsmanna og það getur verið það mótvægi sem við þurfum til þess að halda uppi málefnalegri, menningarlegri og lýðræðislegri umræðu í landinu.

Virðulegi forseti. Það hefði verið æskilegra ef betra tækifæri hefði gefist til þess að ræða þessi mál í þinginu því að málið er flókið í eðli sínu. Slíkt tækifæri hefði að sjálfsögðu gefist ef hæstv. menntmrh. hefði mælt fyrir frv. til útvarpslaga sem hann hefur í sínum höndum en þá hefði gefist tækifæri til þess að skoða ýmsar hliðar þessa máls. Vissulega er rétt hjá málshefjanda að hér er um mál að ræða sem þarf að fylgjast með náið og sem þinginu ber skylda til að fylgjast með. En hin hliðin er sú að íslenskur markaður er svo ofursmár að það er að sjálfsögðu tilhneiging til þess að fjölmiðlar séu vanburðugir til þess að takast á við hlutverk sitt ef þeir geta ekki leitað leiða til að styrkja stöðu sína. Ég verð að segja alveg eins og er að þegar ég hlýði á hv. málshefjanda, Ólaf Ragnar Grímsson, segja að lýðræðislegu eðli íslenskra fjölmiðla sé stefnt í hættu með þeirri þróun sem nú hefur átt sér stað vil ég taka skýrt fram ef við berum saman þann tíma sem nú er í fjölmiðlun og þann tíma þegar hér voru reknir fjölmargir fjölmiðlar, fjölmörg dagblöð sem voru gefin út á forsendum pólitískrar sannfæringar tel ég að sú þróun sem hefur orðið í fjölmiðlum á síðari árum hafi ekki stefnt í hættu lýðræðislegu eðli íslenskra fjölmiðla heldur bætt lýðræðislegt eðli þeirra stórlega. Ég legg áherslu á að það er mjög mikils virði fyrir lýðræðislega þróun á Íslandi að hér séu sterkir fjölmiðlar, bæði í blaðaheiminum og í ljósvakaheiminum, og ég tel að það sé mjög mikið athugunarmál fyrir Íslendinga að skoða það miðað við hvað aðstæður eru erfiðar til þess að reka sterka fjölmiðla, hversu góða fjölmiðla við rekum þó hér. Það byggist að sjálfsögðu m.a. á styrk þeirra.

Hæstv. forseti. Hér er auðvitað vikið að mikilsverðu máli. Hvað sem gott má segja um ýmsa fjölmiðla hér í landi er það óumdeilanlegt að best treystum við þeim fjölmiðli sem þjóðin á sjálf, þ.e. Ríkisútvarpinu og ríkissjónvarpinu, enda er aðhald að þeim stofnunum um að gera ekki mun á mönnum eða málefnum eftir pólitískum völdum. Skoðun mín er sú og það verður mitt eina innlegg í umræðuna að komið sé að því að þjóðin þurfi að eignast dagblað þar sem gilda svipuð lögmál og í Ríkisútvarpi og ríkissjónvarpi og Alþingi sjálft kjósi stjórn yfir slíkt dagblað. Ég skal taka undir með öðrum hv. þm. að ég mæli ekki með flokksblöðum. Ég treysti þeim ekki. En til þess að þjóðin fái upplýsingar sem má treysta þar sem aðhald er að ekki sé gerður munur á fólki eða málefnum og hið ískalda vald peninganna nái ekki að stjórna málum held ég að við þurfum málgagn allrar þjóðarinnar þar sem öll sjónarmið og allir þegnar landsins fá sömu meðferð. Ég sé ekkert athugavert við að við eignuðumst ríkisblað eins og ríkisútvarp og ríkissjónvarp.

Hæstv. forseti. Það liggur við að manni verði orðfall að koma í ræðustól á eftir síðasta hv. þm. Hugmyndin um ríkisdagblað er mér svo framandi að ég bara get varla hugsað hana til enda.

Þingmaðurinn er ekki sérlega frumlegur heldur.

Sennilega yrði hv. þm. Guðrún Helgadóttir ritstjóri þessa dagblaðs ef hennar flokkur væri í stjórnaraðstöðu til þess að ráða því. Hæstv. forseti. Ég get ekki tekið undir með hv. málshefjanda að þau tíðindi að Íslenska útvarpsfélagið hafi keypt 35% hlut í Frjálsri fjölmiðlun kalli á sérstaka umræðu um samruna fjölmiðla á markaði. Reyndar kemur mér á óvart að hann skuli ræða samþjöppun valdsins eða samþjöppun áhrifa fjölmiðla á Alþingi því að 18. október sl. þegar hv. þm. Svavar Gestsson hafði frumkvæði að utandagskrárumræðu um málefni Ríkisútvarpsins gerði ég það einmitt að umtalsefni í ræðu minni hversu yfirgnæfandi staða Ríkisútvarpsins væri á okkar litla fjölmiðlamarkaði. Hv. þm. Ólafur Ragnar Grímsson, sem tók þátt í umræðunni, tók á engan hátt undir orð mín. Reyndar tók enginn hv. þm. undir þessi orð mín. Það kemur mér því verulega á óvart að nú í dag skuli vera mikill áhugi og miklar áhyggjur af því að vald skuli þjappast saman í þessum fjölmiðlaheimi. En ýmis gullkorn falla í þessari umræðu. Það er ekki bara hv. þm. Guðrún Helgadóttir sem er uppi með góðar og snjallar og skemmtilegar hugmyndir um ríkisdagblað. Starfsmaður samsteypunnar, sem verið er að gagnrýna, hv. þm. Jón Kristjánsson, ritstjóri Tímans, kom í pontu áðan og ræddi m.a. um rafræna fjölmiðlun. Ég velti því fyrir mér hvaða markhópur eða markaðshópur það væri sem mundi í framtíðinni lesa Tímann á Interneti.

Virðulegi forseti. Það er engin tilviljun að erlendar þjóðir sem kenna sig við lýðræði hafa sett sér lög um að ekki megi safnast vald, m.a. í fjölmiðlum, á fárra hendur. Ég held að við megum ekki vera svo kokhraust eða hrokafull að líta ekki á það dæmi. Því miður höfum við dæmi um það hér á landi. Og jafnvel þeir sem hafa komið nálægt blaðamennsku sem hér hafa verið vita að það hefur verið gerð athugasemd við stjórn fjölmiðla af hálfu þeirra sem þar starfa einmitt vegna áhrifa eignarhalds. Sem betur fer er það liðin tíð að tilteknar bílategundir lentu ekki í árekstri í vissum fjölmiðlum og það er fortíð sem við fáum vonandi aldrei yfir okkur aftur. En við stöndum á þröskuldi nýrrar miðlunar og það er mjög mikilvægt að við getum unnið vel að því og þar megum við ekki vera svo bláeyg að við gerum okkur ekki grein fyrir því að peningar eru ákveðið vald í þeim heimi eins og öllum þeim heimi sem við lifum og hrærumst í. Við getum staðið frammi fyrir því að það skipti máli hver og hvernig þessi miðlun er notuð. Þar á ég við þessa margmiðlun. Ég veit að það er mikið af hæfileikaríku fólki sem starfar hjá hinni nýju samsteypu og ég vona það sannarlega að þeirra kraftar nýtist sem best. Ég held að það sé miklu heillavænlegra að styðja og styrkja sem víðtækast eignarform á slíkri margmiðlun og að þar hefur öll þjóðin, hvort sem hún gerir það í krafti einhvers konar ríkisvalds eða sem ég tel að væri æskilegra með almenningsframtaki, miklu meira að segja og það skiptir máli að öll sú miðlun sem við stöndum frammi fyrir verði sem lýðræðislegust á allan hátt.

Virðulegi forseti. Það hefur komið í ljós í þessari umræðu að hún er þörf. Í fyrsta lagi liggur fyrir sem yfirlýsing frá hæstv. menntmrh. að hann telur að það komi til greina, eins og hann orðaði það, að sett verði sérlög til að tryggja tjáningarfrelsi í landinu. Í öðru lagi hefur komið fram hjá hv. þm. Tómasi Inga Olrich að hann telur eðlilegt að þessi mál verði rædd miklu rækilegar hér m.a. þegar sett verður á dagskrá frv. til útvarpslaga sem sagt er að liggi einhvers staðar í skúffum menntmrh. eða jafnvel í skúffum Alþingis, ég átta mig ekki alveg á því. Þannig að það er greinilegt að það er vilji til þess að taka á málinu í þessari stofnun með svipuðum hætti og hv. 8. þm. Reykn., málshefjandi í dag, gerði grein fyrir málinu og það er mjög mikilsverður árangur. Mikilsverður árangur andspænis þeim tíðindum sem hafa birst af þessu nýja fjölmiðlatrölli sem er að verða til í landinu með ljósvakamiðla, með prentmiðla, með gagnabanka og með margmiðlun af ýmsu tagi. Þannig að það er augljóst að Alþingi Íslendinga mun ekki sitja hjá í þessari þróun heldur taka á henni á tiltölulega skýran hátt og vonandi á þessu þingi af því að fyrir þinginu liggur fyrir frv. um að breyta stjórnarskránni og tryggja þar tjáningarfrelsi og mannréttindi. Það er nauðsynlegt einmitt út af fjölmiðlatröllinu sem er að verða til að á þessum málum verði tekið í stjórnarskránni líka og Alþingi láti málið til sín taka þegar á þeim vikum sem í hönd fara þar til því lýkur. Að lokum, hæstv. forseti, hafi menn þurft að efast um það hvaða áhrif svona fjölmiðlatröll og það að vera í vinnu hjá þeim eða nálægt þeim hefur á einstaklinga þurftu menn ekki annað en að hlusta á þann góða vin okkar allra hér, hv. 2. þm. Austurl. áðan, ritstjóra Tímans, sem er sannarlega kominn í bland við tröllin og við skulum sameinast um að gera allt sem við getum til að frelsa þann góða mann úr þeim klóm.

Hæstv. forseti. Við lifum á tímum sem eru kenndir við upplýsingabyltinguna þar sem menn eru að stíga ný skref til upplýsingamiðlunar og tileinka sér nýja tækni til þess að geta verið virkir þátttakendur í þeirri byltingu. Ég hef skilið það svo að samruni eða samstarf þeirra tveggja fyrirtækja sem hér hefur sérstaklega verið rætt um miði að því að Íslendingar geti orðið virkari þátttakendur í þessari byltingu og hér verði fyrir hendi aðstaða og þekking til þess að nýta sér hana til fullnustu. Ég sé ekki að það sé neitt athugavert við það að fyrirtæki sameinist, einkaaðilar sameinist um slíka starfsemi og tel það því miklu meira í samræmi við tímann heldur en mæla fyrir um það að ríkið auki hlut sinn á sviði fjölmiðlunar. Ég tel að það hafi verið tímanna tákn á sínum tíma þegar Ríkisútvarpið var stofnað að þá voru menn að glíma við tæknileg vandamál sem ekki voru á færi einstaklinga að leysa. Nú eru breyttir tímar og þá eiga einstaklingar að láta að sér kveða með þeim hætti sem skynsamlegast er og það er að gerast í þessu máli. Það er einnig rangt að halda því fram að hér hafi þrengst um á fjölmiðlamarkaði. Þvert á móti hafa tæknibreytingarnar leitt til þess að það er miklu auðveldara en áður var að stunda fjölmiðlun, bæði í útvarpi og einnig í blaðaútgáfu, enda sjáum við það um land allt og hvarvetna þar sem menn hafa áhuga á að láta að sér kveða að þeir geta gefið út blöð og þeir geta opnað útvarpsstöðvar þannig að það er algerlega rangt að halda því fram að skoðanamyndun í landinu sé að færast á færri hendur. Þvert á móti hefur tæknin leitt til þess að það geta fleiri látið að sér kveða. Um það hvort þurfi að setja sérstaka löggjöf varðandi þessa starfsemi þá dreg ég það í efa. Ég held að sú löggjöf sem er nú fyrir hendi geri mönnum kleift að stunda þessa starfsemi, bæði blaðaútgáfu, útvarpsstarfsemi og sjónvarpsstarfsemi með þeim hætti að fullnægjandi sé fyrir hagsmuni hins almenna borgara. Og ég mótmæli því að einhver þróun hafi átt sér stað hér í landinu sem miðar að því að færa upplýsingamiðlun á færri hendur. Hið gagnstæða hefur í raun og veru gerst.

Virðulegi forseti. Það kemur mér ekki á óvart að síðasti hv. ræðumaður Björn Bjarnason sjái ekkert athugavert við hringamyndun af þessu tagi. Hann var eini alþingismaðurinn sem greiddi atkvæði gegn því á sínum tíma að Samkeppnisstofnun væri falið að gera athugun á hringamyndun í íslensku atvinnulífi. Allir aðrir þingmenn studdu það á sínum tíma. Ég vil þakka hæstv. menntmrh. fyrir þau svör sem hann gaf hér og tel að í þeim felist mikilvæg viðurkenning á því að þessi mál þurfi að takast til sérstakrar könnunar og skoða mjög rækilega og með opnum huga hvort ekki þurfi að setja reglur og jafnvel lög sem tryggja trúverðugleika fjölmiðlunar í landinu og komi í veg fyrir óeðlileg valdatengsl og hringamyndun á þessu sviði. Það eru auðvitað gildar ástæður fyrir því að þróuð lýðræðisríki, bæði í Evrópu og Bandaríkin, hafa talið nauðsynlegt að setja slík lög og slíkar reglur vegna þess að máttur hinna stóru á þessu sviði er slíkur þótt um leið hafi tæknin opnað fyrir hina smáu að það er ekki hægt í lýðfrjálsu ríki að sætta sig við slíkt vald. Á sama tíma og menn eru að breyta stjórnarskrá í átt að meiri mannréttindum er nauðsynlegt að tryggja þetta. Það sýnir best mátt eignarhaldsins að sá ágæti maður, ritstjóri Tímans, en Tíminn, málgagn Framsfl., hefur nú um nokkurt skeið verið hjáleiga hjá þessum mikla fjölmiðlarisa þar sem áhrifaaðilar í Sjálfstfl. starfa, að ritstjóri Tímans skyldi hér áðan í reynd vera í vörninni fyrir þennan nýja, mikla fjölmiðlarisa. Ég tel því miður að ritstjórn DV hafi fallið á fyrsta trúverðugleikaprófinu varðandi þennan samruna með því að flytja eingöngu þessa litlu frétt í blaðinu um þetta stóra mál, með því að segja ekkert annað um málið og með því að láta ritstjórann, Jónas Kristjánsson, vera á opinberum vettvangi réttlætingaraðilann fyrir þessa eignarsamsteypu, ritstjórann sem á að tryggja óháða og sjálfstæða ritstjórnarstefnu á viðkomandi blaði. Og mér þykir það leitt að sjá blaðið falla þannig á fyrsta prófinu varðandi trúverðugleika þessa máls. Það er þess vegna alveg ljóst, virðulegi forseti, að það er okkar verkefni hér á Alþingi ekki bara að tryggja mannréttindi í stjórnarskrá heldur tryggja það að hringamyndanir og samþjöppun valds komi ekki í veg fyrir eðlilega, lýðræðislega þróun á Íslandi.

Hæstv. forseti. Það er rétt að ég sagði að ég vildi ekki útiloka þann möguleika að setja sérlög um samruna fjölmiðla hér á landi, en ég vil undirstrika það að ég tel þetta sem hér hefur gerst ekki endilega kalla á slíkt. Menn geta deilt um orð. Hér er auðvitað ekki um beinan samruna fyrirtækja að ræða þótt þarna sé um 35% kaup að ræða. Ég nefndi að löggjöf hefði verið sett í öðrum löndum sem við viljum gjarnan bera okkur saman við. Á Norðurlöndum hafa Danir t.d. sett ákvæði í löggjöf um að skilyrði þess að fá heimild til þess að reka staðbundið sjónvarp sé að umsækjandi reki einvörðungu slíkt fyrirtæki. Í Svíþjóð hefur ríkisstjórnin nýverið ákveðið að stofna sérstaka nefnd sem á að gera úttekt á fákeppni eða samþjöppun eignarhalds á sviði fjölmiðlunar þar í landi og undirbúa lagasetningu ef þörf krefur. Ég ítreka það að mér finnst sjálfsagt að þetta sé kannað hér hjá okkur. Það sem mér fannst kannski koma einna merkilegast fram í ræðum manna hér var þessi oftrú á ríkisrekna fjölmiðla. Það kom bæði fram hjá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur sem sagði að svar við þessari þróun væri að styðja og styrkja Ríkisútvarpið og svo kom þessi stórkostlega hugmynd hjá hv. þm. Guðrúnu Helgadóttur að koma hér á laggirnar ríkisblaði þar sem öll sjónarmið eiga að fá inni, eins og hv. þm. sagði. Hugsið þið ykkur nú þegar búið verður að kjósa pólitískri kosningu á Alþingi ritstjórnina og væntanlega velja ritstjórann líka, það verður nú aldeilis að það megi treysta því að öll sjónarmið fái inni. En við erum væntanlega búin að fá þá hér upp á borðið stefnu Alþb. í þessum efnum og það er auðvitað afskaplega verðmætt að fá það út úr þessari umræðu.

Þú gefur nú út Lögbirtingablaðið á hverjum degi.

Þessari utandagskrárumræðu er nú lokið, tíminn er liðinn sem hún má standa. Hv. 2. þm. Austurl. óskar eftir að bera af sér sakir og biður nú forseti hv. þm. að gera skilmerkilega grein fyrir þeim sökum sem hann þarf að bera af sér í upphafi máls síns.

Virðulegi forseti. Á mig hafa verið bornar þær sakir að ég sé í blandi við tröll sem vilji ógna mannréttindum hérlendis. Ég mótmæli því harðlega. Ræða mín hér áðan gaf ekkert tilefni til þess að draga slíkar ályktanir vegna þess að inntakið í henni var það að það þyrfti að styrkja og reka áfram og standa vel að samkeppnisaðila þess trölls sem hér er um að ræða. Það var inntakið í minni ræðu þannig að getsakir um það að ég sé í vörn fyrir þennan fjölmiðlarisa eru algerlega tilefnislausar og ég mótmæli þeim sökum.