Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Bjarni Jónsson) Þetta frv. er fram borið í því skyni, að hjálpa stjórninni til að tregðast með að veita sjerleyfi til vatnavirkjunar, þar til þingið hefir gengið frá vatnalöggjöfinni. Eftir þeim lögum, sem nú eru til, er hægt að veita sjerleyfi eftir vild. En sje þetta borið undir þingið, þá er það ekki hægt umfram það, sem þingið ákveður. Þetta er því aðeins gert í varnaðarskyni, og mest sökum þess að í ráði er að stytta þingtímann nú eins mikið og unt er, og mun þá ekki vinnast tími til að fullgera vatnalögin, sem eru deilumál og taka því langan tíma. Verði þetta frv. nú samþykt, þá er þar með fengin trygging fyrir, að ekki verða veitt sjerleyfi til stærri virkjunar en hjer er ákveðið, og stjórninni auk þess gert hægra fyrir að neita slíkum beiðnum. Leyfi jeg mjer svo, ef frv. þetta nær samþykki deildarinnar, að leggja það til, að því verði vísað til fossanefndar.

Atvinnumálaráðherra (Kl. J.) Jeg man, að það var stundum sagt áður, þegar jeg átti sæti hjer á Alþingi, um ýms frv., sem fram voru þá borin, að þau væru bæði gagnslaus og meinlaus. Jeg skal játa, að þetta frv., sem nú er hjer á ferðinni, er gagnslaust með öllu, en þar með er ekki sagt, að það sje alveg meinlaust, þótt það virðist svo í fljótu bragði. Frv. miðar nefnilega til þess að slá því föstu, að ríkið eigi alt fossaflið í landinu. En um það er, eins og menn vita, mikill ágreiningur, og hefir einmitt valdið því, að fossanefndin milli þinga klofnaði, og auk þess 2 nefndir aðrar á undanförnum þingum. Það er auðvitað, að Alþingi verður að segja álit sitt og skoðun um þetta atriði, en hitt er ekki rjett, að gera það í sambandi við þetta frv. En það er og auðvitað satt, að þótt þingið taki nú eða síðar fasta afstöðu til þessa máls í þá átt, að ríkið eigi alla vatnsorku í landinu, þá er það að engu leyti bindandi, því hafi einstaklingurinn áður átt vatnsorkuna í sínu landi, þá er ekki hægt að svifta hann eign sinni nema þá með eignarnámslögum, ef skilyrði þess eru fyrir hendi. Og þó að það nú yrði ofan á í þinginu, að ríkið eigi vatnsorkuna, þá er það engum efa bundið að við þann úrskurð verður eigi unað, heldur verður því skotið til dómstólanna. Undir öllum kringumstæðum tel jeg það rangt að vekja málið upp á þennan hátt og taka það til úrskurðar þingsins, fyr en álit vatnamálanefndar liggur fyrir. Jeg lít svo á, að hver maður eigi vatn fyrir sínu landi, og þurfi hann ekki að sækja um sjerleyfi til stjórnarinnar til þess eins að virkja það. Öðru máli væri að gegna, ef veg þyrfti að leggja eða síma, til að koma þessu í framkvæmd. Þá þarf að sækja um leyfi til stjórnarinnar. Þetta frv. er því ekki rjett orðað. Ef það vildi leggja tálmanir í veg vatnavirkjunar, þá hefði það átt að koma með einhver ákvæði þessu viðvíkjandi. Annars þykir mjer undarlegt, að þetta frv. skuli einmitt vera fram borið af þessum mönnum, en ekki frá vatnamálanefndinni. Lít jeg því svo á, að því hljóti að vera stefnt til mín, af ótta við, að jeg myndi vera fús á að veita sjerleyfi til vatnavirkjunar, ef það stæði í valdi stjórnarinnar að veita það. En jeg skal nú lýsa yfir því, að ef farið verður fram á við stjórnina að veita sjerleyfi til vatnavirkjunar, sem nemur meiru en 1000 eðlishestorkum og hún að lögum hefði leyfi til að veita, þá dytti mjer aldrei í hug að misbeita valdi mínu svo, að veita slíkt leyfi. Því jeg tel með öllu rangt, að stjórnin taki sjer slíkt vald í máli, sem einmitt liggur undir aðgerðum þingsins. Jeg vona svo, að hv.flm. frv. (B. J.) verði mjer samdóma um, að frv. þetta sje með öllu óþarft. - Jeg gæti annars spurt, hvers vegna flm. hafa bundið sig við 1000 eðlishestorkur, hvort það stafar af því, að þeir eigi von á, að einhver sjerstök beiðni til sjerleyfis sje á leiðinni, eða bara sökum þess, að 1000 er svo áferðarfalleg tala.  (B. J.: Þessi tala er hámarkið. Fram úr henni má, eftir frv., ekki fara)  . Það kemur heldur ekki til, að sjerleyfi verði einu sinni veitt til svo mikillar virkjunar. Jeg vil að lokum vekja athygli háttv. deildar á því, að í ástæðunum fyrir þessu frv. stendur, að vatnamálið muni ekki útkljáð á þessu þingi. En þá verð jeg að benda á það, að þetta er nú 3. þingið, sem hefir þetta mál til meðferðar, - og einhvern tíma finst mjer þó að það ætti að verða tekið alvarlega til aðgerða og útkljáð. Ætti það því fremur að takast, sem fá mál í þinginu hafa fengið svo ítarlegan og góðan undirbúning sem þetta.

Sveinn Ólafsson Hæstv. atvrh. (Kl. J.) hefir nú tekið fram flest af því, sem jeg ætlaði að segja. Jeg skal þó bæta nokkrum orðum við, til frekari skýringar frv. þessu. Þegar vatnamálið kom fyrst til umr., á öndverðu þingi 1919, tók jeg það fram, að flýta bæri úrslitum þess sem mest, vegna hættu þeirrar, sem stafað gæti af vöntun sjerleyfislaga, en vatnsrjettindalögin eru nauðsynleg undirstaða sjerleyfislaga. Um þetta voru margir mjer sammála, og jafnvel flm. þessa frv. (B. J.). Hættan er í því fólgin, að þeir, sem umráð hafa mikillar vatnsorku, geta, eftir núgildandi lögum, án allrar íhlutunar landsstjórnarinnar, virkjað stórvirkjunum, sem jafnvel gætu orðið þjóðfjel. ofviða og hættuleg. Benti jeg í þessu sambandi á dæmi frá Noregi, þar sem útlendir eigendur vatnsrjettinda urðu fljótari til að reisa stór orkuver en Stórþingið að afgreiða sjerleyfislög og koma að eðlilegum takmörkunum og skilyrðum. Það er auðsjáanlega þesskonar hætta, sem hefir vakað fyrir háttv.þm. Dala. (B. J.), er hann samdi þetta frv. Hann hefir viljað afstýra þessari hættu, en sú tilraun hans hefir algerlega mishepnast, eins og hæstv. atvrh. hefir bent á. Hvort sá fiskur hefir legið hjer falinn undir steini, sem hæstv. atvrh. (Kl. J.) gat um, nefnilega að með þessu frv. eigi að læða inn óbeinni viðurkenningu þess, að ríkið eigi vatnsrjettindin alment, en ekki einstaklingurinn, það veit jeg ekki. En sje svo, þá hefir sú tilraun einnig mishepnast. Eftir núgildandi lögum er vatnsorkan háð einkaumráðum landeiganda, eins og önnur afnot vatnsins, þótt minni háttar takmarkanir sje til, og verður það þangað til þessu verður breytt með nýjum lögum. Hvort þetta frv. hefir að öðrum þræði verið borið fram í því skyni, að geta enn lengur frestað lögfestingu vatnalaga, veit jeg heldur ekki. En það er víst öllum kunnugt, hvers vegna sú töf er orðin svo löng, og hverjum hún er að kenna. Alt frá 1919 hefir sama firran þessu valdið, og er síst ástæða til að hlaða undir hana Það eitt er víst, að þótt frv. þetta gangi í gegn, þá erum við jafnilla staddir gagnvart þeirri hættu, sem nú hefir verið minst á, og er frv. því með öllu óþarft og markleysa ein, hvaðan sem á það er litið. Eina viðeigandi afgreiðslan á því er að rjetta þegar upp höndina á móti því.

Flm. (Bjarni Jónsson) Jeg átti von á dauða mínum, en ekki því, að hæstv. atvrh. (Kl. J.) reyndi að fá út úr þessu saklausa frv. úrskurð um eignarrjettinn á vatnsorkunni í landinu. Það er of fyndið til þess að mjer hefði getað dottið það í hug. Hafi jeg orðað eitthvað í frv. svo, að það megi skilja á þennan hátt, þá hefir það áreiðanlega orðið óvart. Það er fjarri mjer að hafa ætlað að ginna háttv.þm. eins og þursa til að samþykkja hjer eitthvað, sem þeir væru mótfallnir, enda sje jeg ekki eitt einasta atriði í þessu frv., sem skeri úr þeirri deilu. Þó einhverjum manni væri bannað að virkja foss, þá er ekki bar með skorið úr eignarrjetti hans á honum. Því þótt hann ætti hann eins tvímælalaust eins og hringinn á hendi sinni, þá mætti samt setja lög um það, hvort hann megi nota hann og hvernig. Þetta hefir líka oft og mörgum sinnum verið gert, og mun altaf verða gert. Þó talað sje um veitingu á leyfi til vatnavirkjunar, getur eigi verið að ræða um tilraun til að taka eignarrjett af mönnum. Tilgangur þessa frv. er að komast hjá hættunni við, að sjerleyfi yrði veitt, án þess þó að koma nálægt deiluatriðunum. Í 2. gr. frv., um veitingu leyfisins, stendur eingöngu hvenær og hvernig skuli leyfa, og ætlun mín var aðeins að setja skorður við því. - En eftir yfirlýsingu hæstv. atvrh. (Kl. J.) horfir málið alt öðruvísi við. Jeg tel mig hafa náð tilgangi frv. með því að fá þá yfirlýsingu, og eftir að jeg hefi fengið hana læt jeg mig litlu skifta, hvort hv.þm. ætla frv. með öllu óþarft. Jeg gæti því ef til vill tekið aftur tillöguna, því jeg efast ekki um, að hæstv. atvrh. (Kl. J.) efni orð sín, en hugsanlegt væri þó, að hann dæi og að annar, er kæmi í hans stað, áliti sig ekki bundinn af yfirlýsingu fyrirrennara síns, og er því rjettara að fara varlega. Hins vegar mátti ekki skilja tillögu mína sem áreitni við stjórnina eða hæstv. atvrh. (Kl. J.), en er hann lagði svo ríka áherslu á eignarrjettinn, virtist þó enn meiri ástæða en áður til að fá fulla tryggingu fyrir, að eigi yrði hafist handa í málinu að öllu óviðbúnu. Jeg get ekki sjeð, að eignarrjetturinn sje nokkursstaðar vjefengdur í þessu frv., en líki mönnum ekki orðalagið, má breyta því svo, að skýlaust sje tekið fram, að ekki sje verið að skera úr neinni deilu um það atriði. Hvað viðvíkur tölunni, 1000 hestöflum, sem jeg vildi í mesta lagi veita leyfi til að virkja, þá er hún tekin nokkuð af handahófi; mætti eins segja 500 hestöfl. Rjettast væri, að alt yrði geymt þangað til skipulag er komið á fossamálið. Því, sem hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) sagði hjer um, læt jeg ósvarað. Í ræðu hans var ekkert, sem svara þyrfti, enda var hún eigi annað en endurtekning á ræðu, sem hann hafði haldið hjer áður, og jeg efast ekki um, að hann hafi munað. Að lokum skal jeg geta þess, að í frv. bjó ekkert annað en það, sem hver maður mátti lesa, og var það eigi ætlað til þess að fleka hv.þm. til þess að skera á einn eða annan hátt úr deilumálunum um eignarrjett fossanna. Legg jeg svo undir dóm hv.þm., hvort þeir vilja vísa frv. til 2. umr. og þeirrar nefndar, er hv. 1. þm. S.-M. (Sv. Ó.) á sæti í.