Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Fyrir rúmum 20 árum var gripið til þess ráðs að leggja hér á svokallaðan veitingaskatt, en þessi skattur hefur ætið verið hálfgert vandræðabarn. Veitinga- og gistihúsarekstur hér á ákaflega erfitt uppdráttar, og þó að ætlunin hafi nú verið að vísu, að þeir, sem skipta við þessar stofnanir, greiddu skattinn í verðlagi varanna, hefur þessi skattur að sjálfsögðu orðið til þess að gera erfiðara um rekstur gisti- og veitingahúsa. Það má taka svo til orða, að það hafi á undanförnum árum verið setið um færi til þess að afnema þennan skatt. Ég fyrir mitt leyti hef litið þannig á þennan skatt, að hann væri eitt af því fyrsta, sem þyrfti að losa sig við, ef hægt væri að lækka skatta og tolla. Það hefur nú orðið að ráði að leggja fram þetta frv. til l. um afnám veitingaskattslaganna. Ég vil óska eftir því, að málinu verði vísað til hv. fjhn. að lokinni þessari 1. umr.



Herra forseti. Efni þessa frv. er orðið hv. þingmönnum vel kunnugt. Það er nú flutt í þriðja sinn. Frv. fer fram á það í sem skemmstu máli, að öll störf, sýslanir og embætti hjá íslenzka ríkinu og hjá bæjar- og sveitarfélögum skuli greidd sömu launum, hvort sem þau eru unnin af konum eða körlum. Í öðru lagi, að sömu reglur gildi um færslu kvenna sem karla milli launaflokka, en slík hefur framkvæmdin ekki verið hér á landi til þessa. Í þriðja lagi er farið fram á, að það verði lögfest, að öll skrifstofustörf og afgreiðslustörf í verzlunum verði greidd með sama kaupi, hvort sem þau eru unnin af konum eða körlum. Og í fjórða 1agi, að öll störf í hraðfrystihúsum og við iðju og iðnað skuli greidd konum og körlum með jöfnu kaupi. Til þess að ekki verði árekstrar um framkvæmd þessa atriðis, er svo farið fram á það í lokagrein frv., að ákvæði í öllum samningum stéttarfélaga við atvinnurekendur, sem ákveða lægra kaup handa konum en körlum, skuli verða felld úr gildi við gildistöku laganna. Í grg. frv. er sýnt fram á það með ákveðnum dæmum, hversu ranglætið er áberandi að því er snertir launagreiðslur kvenna og karla hjá Reykjavíkurbæ. Og það sama gildir auðvitað hjá öðrum bæjar- og sveitarfélögum, þó að dæmin séu tekin úr opinberum skjölum, skýrslum Reykjavíkurbæjar. Í öðru lagi eru í grg. rakin dæmi um sams konar ósamræmi og ranglæti hjá fólki, sem er í þjónustu ríkisins, starfs- og sýslunarmönnum hvers konar, sem er launað misjafnlega eftir því, hvort það er karl eða kona, sem gegnir starfinu. Aftur á móti eru vissar undantekningar til að því er snertir embætti hjá ríkinu, þar sem konum eru greidd sömu laun og körlum, eins og t. d. í kennarastéttinni. Þar er ekkert spurt um, hvort kennarinn er karl eða kona. Sama er að segja um þau fáu tilfelli, sem til eru um kvenlækna. Þær hafa að lögum sömu laun og karlar. Er þannig í raun og veru ekkert samræmi í þessu hjá ríkinu eins og stendur. Þá hefur iðnverkafólk mjög mismunandi laun eftir því, hvort um karlmann eða konu er að ræða, og er þetta launamisrétti því meira áberandi sem yfirleitt er staðreynd, að konur geta afkastað við létt störf í verksmiðjuiðnaðinum eins miklu og í sumum tilfellum meiru en karlar. Á þetta sérstaklega við um öll þau störf, sem meira eru komin undir handflýti en líkamsorku, og er það yfirgnæfandi hluti þessara starfa, sem þannig er í eðli sínu. Við verzlunarstörf, skrifstofustörf og afgreiðslustörf hvers konar er launamunurinn mjög áberandi. Sums staðar er það þannig. að tvöfalt hærra kaup er greitt körlum en konum við þessi annars yfirleitt auðveldu störf, þar sem engum dettur í hug að halda því fram, að karlar afkasti meira verki eða verðmætara en konur. Að því er snertir erfiðisvinnu er munurinn líka mikill á kaupi kvenna og karla, en þó er það þannig, að þar er munurinn nú orðinn minnstur, og gætir þar nokkurra áhrifa frá því, sem unnizt hefur í kaupgjaldsbaráttu verkalýðssamtakanna. Þetta mál er nú á dagskrá, ekki aðeins hér á landi, heldur víðs vegar úti um heim. Er það nú orðið stefnuskrármál ýmissa heimssamtaka, svo sem Sambands frjálsra verkalýðsfélaga, en það samband hefur gefið fyrirskipanir til þeirra verkalýðssamtaka í ýmsum löndum, sem eru meðlimir í því, - þar á meðal Alþýðusambands Íslands, - að berjast fyrir sömu launum kvenna og karla fyrir sömu vinnuverðmæti. Þá hefur Alþjóðavinnumálastofnunin í Genf málið ofarlega á stefnuskrá og hefur hvað eftir annað sent íslenzkum stjórnarvöldum og Alþingi tilmæli um það að staðfesta hina svokölluðu jafnlaunasamþykkt, sem þar var samþykkt fyrir mörgum árum. En Ísland hefur ekki enn þá gerzt aðili að þessari alþjóðlegu samþykkt um sömu laun kvenna og karla af þeirri góðu og gildu ástæðu, að Ísland getur ekki tekið á sig skuldbindingar jafnlaunasamþykktarinnar, þar sem Vinnuveitendasamband Íslands og Alþýðusamband Íslands, þ. e. a. s. stéttarsamtök atvinnurekenda og verkafólks, hafa ekki skuldbundið sig um þetta. En ef slíkar skuldbindingar væru nú orðnar gildandi og bindandi, þá gæti Ísland á þeirri sömu stundu eða hvenær sem væri gerzt aðili að jafnlaunasamþykktinni. Þetta væri líka hægt með öðru móti. Það væri hægt fyrir Ísland að gerast aðili að jafnlaunasamþykktinni frá Genf, ef búið væri að lögfesta sama kaup til handa konum og körlum. Þá gæti Ísland staðið við skuldbindingar sínar gagnvart þeim alþjóðasamtökum, sem íslenzka ríkið er aðili að. En meðan þetta hefur ekki gerzt, getur Ísland ekki orðið aðili að jafnlaunasamþykktinni. Síðan málið var flutt á seinasta þingi, hefur það gerzt, að fram var borin á Alþ. af sjö þm. Sjálfstfl. þáltill., sem var þess efnis, að ríkisstjórn Íslands skyldi athuga, hvaða ráðstafanir þyrfti að gera til þess, að Ísland gæti orðið aðili að jafnlaunasamþykktinni í Genf. Nú væri auðvitað ákaflega fróðlegt að fá eitthvað að heyra um það, hvort ríkisstj. er farin að athuga þetta, hvað hún þurfi að gera, til þess að íslenzka ríkið geti orðið aðili að þessari samþykkt, og hvaða niðurstöðu ríkisstj. hefur komizt að, ef hún skyldi nú hafa lokið þessum athugunum, - yfirleitt væri gaman að vita, hvort íslenzk stjórnarvöld eru búin að glöggva sig á því, hvað hér þurfi að gerast, til þess að Ísland geti orðið aðili að þeirri samþykkt, sem lagt hefur verið fyrir íslenzka ríkið að staðfesta, af því að Ísland er aðili að samtökum, sem þegar hafa samþykkt þetta mál. Nú má það vera, að enn þá sé allt í þoku um það, hvað Íslendingar þurfi að gera í þessu efni, og að enginn sé búinn að glöggva sig á því, hvorki tillögumennirnir frá því í fyrra né íslenzka ríkisstj., sem þeir fólu þessa vandasömu athugun. Annað atriði hefur líka gerzt, síðan málið var flutt hér á Alþ. í fyrra, og það er það, að nokkur verkalýðsfélög kvenna hafa í samningum við Vinnuveitendafélag Íslands og atvinnurekendur á sínum félagssvæðum knúið fram, að konum sé goldið sama kaup og körlum við nokkrar ákveðnar, tilteknar vinnugreinar eða ákveðin störf, einkanlega erfið störf. Þar með hefur fengizt staðfesting á því, að atvinnurekendur vilja greiða konum sama kaup og körlum einmitt við ýmis erfið störf, þar sem konur eru sízt færar um að afkasta sama verki og karlmenn. Þetta er ef til vill af því, að þeirra góða hjarta þoli það ekki, að konum sé atað út við svona erfiða vinnu, og þess vegna beri að yfirborga þeim, þegar þær vinni slík störf. En svo mikið er víst, að ef komið er til móts við réttlætið að því er snertir að borga konum sama kaup og körlum við erfið störf, þá er vitanlega alveg sjálfsagður hlutur að borga konum sama kaup og körlum við öll létt og auðunnin störf, sem eru þess eðlis, að handflýtir konunnar skilar jafnmiklu eða jafnvel meira verki og vinnuverðmæti en karlar gera. Ætti því sóknin að því marki að vera tiltölulega auðveld, ef atvinnurekendur eru almennt búnir að viðurkenna það, að við erfið störf skuli borga konum sömu laun og körlum. En samt er það nú einmitt svo, að það stendur á atvinnurekendum að borga konum sama kaup og körlum við létt störf, þar sem vinnuverðmæti þeirra er engu minna en vinnuverðmætið, sem karlmenn skila. Sú staðreynd, að vinnuveitendurnir fást ekki enn þá til að viðurkenna þetta, er orsök þess, að leitað er nú til löggjafans um að hjálpa þeim á rétta braut í þessu efni um það, sem enn þá er áfátt, til þess að Ísland geti orðið aðili á alþjóðlegum vettvangi um að viðurkenna konum sama kaup og körlum fyrir sömu vinnu. Ég vil a. m. k. óska þess, að hæstv. ríkisstj. sjái sér fært að ljúka fljótt og vel athugun sinni á því, hvað Ísland þurfi að gera til þess að geta orðið aðili að jafnlaunasamþykktinni. Það getur ekki orðið margra ára verk, - það er alveg óhugsandi, - því að viðfangsefnið er þetta eitt, hvort ríkisvaldið vill heldur, að þetta gerist með samningum milli Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands, eða lögfesta þetta réttlætismál og tilkynna síðan Alþjóðavinnumálastofnuninni í Genf: Nú erum við tilbúnir. Nú getum við orðið aðilar að þessari alþjóðlegu samþykkt og staðið við hana. - Og það ætti hæstv. ríkisstj. auðvitað að gera án nokkurra umþenkinga, því að þetta er sjálfsagt mál. Ég legg svo til, að málinu verði vísað til hv. fjhn. Þetta er vitanlega stórt fjárhagsmál fyrir íslenzka ríkið, ef það vildi ganga á undan öðrum um að fullnægja réttlætinu, og það vona ég, að ekki standi á því að gera.



Herra forseti. Þetta, mál, sem hér liggur fyrir, frv. til laga um hvíldartíma háseta á íslenzkum botnvörpungum, er nú í níunda sinn flutt hér á hv. Alþ. Það mætti nú álíta, þegar þetta er níunda árið í röð, sem Sósfl. hefur flutt það, að einhver breyting hafi orðið á eðli málsins frá því, er það var flutt fyrst. Þá var í lögum, að þeir höfðu 8 stunda hvíld og 16 stunda vinnu í sólarhring, og þetta er í lögum enn. En á þeim tíma, frá því að þetta mál var fyrst flutt og þangað til nú, er það þó orðið samningsbundið á öllum veiðum, að þeir þurfa ekki að vinna nema 12 tíma, svo að á þessu máli hefur verið meiri skriður utan þings en hér í Alþ. Sögu þess máls eru gerð nokkur skil í grg. fyrir þessu frv. En ef maður lítur á þetta mál, hvaða áhrif það muni hafa á allra þýðingarmesta atvinnuveg þjóðarinnar, sem enginn efast um að sé vinna togarasjómannanna íslenzku, sem gefi mestan arð í þjóðarbúið, þá hafa þeir, sem í samningunum hafa staðið, atvinnurekendur yfirleitt og sérstaklega togaraútgerðarmennirnir gert samning um það, - þeir hafa ekki getað staðið á móti því, - að það væri á þessum tíma a. m. k. ekki forsvaranlegt að ætla mönnum lögboðna vinnu meira en hálfan sólarhringinn. En það hefur aldrei tekizt hér á Alþ. að láta meiri hluta Alþ. viðurkenna þetta. Við vitum um það, að það er oft hörð barátta milli atvinnurekenda og verkamanna, útgerðarmanna og sjómanna, um vinnukjör og kaupgjald og allt þess háttar. Það hefur kostað miklar fórnir bæði fyrir sjómennina og fyrir útgerðarmennina og landið að koma þessu fram. Og þegar sjómenn eru búnir að berjast við atvinnurekendur og þeir eru loksins búnir að láta undan kröfum þeirra um hvíldartímann og önnur kjör - ja, þá segir meiri hluti Alþ.: Það getur vel verið, að þið hafið slakað til þarna, en það er okkur óviðkomandi mál. - Meiri hluti Alþ. er ekki búinn að viðurkenna, að það sé réttlæti, að maður hafi lög til þess að þurfa ekki að vinna nema hálfan sólarhringinn. Löggjafarvaldið er ekki búið að viðurkenna það enn, og það er dálítið erfitt að sætta sig við það, þegar farið er að koma fram, að menn munu komnir niður í jafnvel 40 stunda vinnuviku og fyrir neðan það. En þessir menn hafa ekki enn fengið viðurkennt af löggjafarvaldinu, að þeir skyldu fá lögtryggða 12 tíma hvíld. Þetta mál hefur farið gegnum Alþ. venjulega ákaflega umræðulítið, legið í salti allan þingtímann og í mesta lagi í lok þings verið vísað til stjórnarinnar, eins og greint er frá í frv., og ekkert verið svo gert. Nú er þetta mál flutt enn, og nú vona ég, að það sé það minnsta, sem hægt er að gera, að Alþ. viðurkenni, að það sé réttlátt, að íslenzku sjómennirnir eigi lög til þess að þurfa ekki að vinna nema 12 tíma á sólarhring, og að fá þetta frv. löggilt. Svo læt ég þessari ræðu minni lokið og óska, að frv. verði vísað að lokinni þessari umr. til sjútvn.



Herra forseti. Frumvarp það, sem hér liggur fyrir á þskj. 20, er um breyt. á l. nr. 16 26. febr. 1943, um orlof. Lög um orlof voru samþykkt 1943. Sumarið 1942 hafði Verkamannafélagið Dagsbrún náð mjög þýðingarmiklum samningum við atvinnurekendafélag Íslands. Í þeim samningum var í fyrsta sinn viðurkenndur 8 stunda vinnudagur, en auk þess var þá samningsbundið orlof verkamanna 2 vikur á ári og skyldu atvinnurekendur greiða verkamönnum orlofsfé þannig, að verkamenn skyldu halda launum í leyfi sínu. Hér var um að ræða stórmerkan áfanga í réttinda- og hagsmunamálum íslenzkrar alþýðu, enda var þess skammt að bíða, að þessi mikilvægi réttur næði til launþegastéttarinnar víðs vegar um land. Alþ. samþykkti svo á næsta ári lög um orlof. Þrátt fyrir það að lögin um orlof væru á sínum tíma mjög merkilegur og mikilvægur áfangi í menningar- og hagsmunabaráttu launastéttarinnar, eru þau engan veginn fullnægjandi nú orðið, enda margvíslegar breytingar orðnar síðan, sem fyllilega réttlæta það og gera það beinlínis nauðsynlegt, að lögunum um orlof frá 1943 verði breytt til samræmis við þær aðstæður, sem nú eru, og við þá reynslu, sem fengizt hefur, frá því að lögin voru sett. Á undanförnum þingum hafa þingmenn Sósfl. o. fl. beitt sér fyrir breytingu á þessum lögum. Á Alþ. 1948–1949 fluttu þeir alþm. Hermann Guðmundsson og Sigurður Guðnason frv. til laga, svipað því, sem hér liggur fyrir. Á næstsíðasta Alþ. var frv. aftur flutt og þá af alþm. Magnúsi Kjartanssyni og Steingrími Aðalsteinssyni. Og á síðasta þingi var það enn á ný tekið upp og flutt af 9. landsk. og mér. Í hvert skipti, sem þetta merka mál hefur verið flutt, hefur hv. Alþingi sýnt málinu lítinn skilning og því minna fylgi. T. d. í fyrra var málinu að lokinni 1. umr. vísað til 2. umr. og félmn. Sú hv. n. sá sér aldrei fært að afgreiða það, og dagaði það uppi ásamt fjölmörgum öðrum nýtum og góðum málum hjá nefndinni. Máske hafa hv. nm. talið sig vera að þjóna flokkssjónarmiðum með því að afgreiða ekki málið. Í þessu frv. felast fjórar nýjar breytingar á núgildandi lögum: 1) Lágmarkssumarleyfi lengist upp í 18 virka daga eða sem svarar 3 vikna orlofi, og skal orlofsfé þá hækka í samræmi við það upp í 6½% af kaupinu. Slík lenging á orlofstímanum og um leið hækkun er þegar komin til framkvæmda hjá ýmsum embættis- og starfsmönnum hins opinbera, sömuleiðis hjá ýmsum iðnaðarmönnum. Erlendis, t. d. á Norðurlöndum, hefur 3 vikna orlof komið til framkvæmda. Norðmenn samþykktu lögin um 3 vikna orlof 1947. Danir og Svíar hafa síðar komið á hjá sér 3 vikna orlofi. Það er full vissa fyrir því, að vinnandi fólk á Íslandi mun ekki sætta sig við önnur og verri kjör hvað þetta áhrærir en nú eru gildandi um öll Norðurlönd að undanskildu Íslandi. 2) Í frv. er lagt til, að orlofsrétturinn nái óskertur til hlutarsjómanna. Í orlofslögunum eru ákvæði um orlof hlutarsjómanna óglögg, og hefur það oft valdið ágreiningi. Þessu ber hv. Alþ. að kippa í lag og leiðrétta það óeðlilega misræmi, sem fram kemur í lögunum, enda mælir ekkert með því, að hlutarsjómenn séu afskiptir orlofsfé, heldur hið gagnstæða. 3) Í núgildandi orlofslögum er eigi gert ráð fyrir, að orlofsfé sé greitt á eftir-, nætur- og helgidagavinnu í sama hlutfalli og launagreiðslur, heldur svo sem um dagvinnu væri að ræða. Í þessu frv. er lagt til, að þessi ákvæði verði felld niður og að orlofsfé verði í öllum tilfellum jafnt, þ. e. 6½%. 4) Í 15. gr. orlofslaganna eru sérstök ákvæði um fyrningu á kröfum, svo hljóðandi: „Kröfur á hendur vinnuveitendum samkvæmt lögum þessum falla úr gildi fyrir fyrning, ef þær hafa ekki verið viðurkenndar eða lögsókn hafin innan loka næsta orlofsárs eftir að kröfurnar stofnuðust.“ Þetta ákvæði laganna er í alla staði óeðlilegt og getur beinlínis orðið til þess, að menn tapi rétti til orlofsfjár, enda dæmi til þess, að svo hefur farið. Sjálfsagt er, að fyrning á kröfum vegna orlofsfjár fylgi í öllu sömu reglum og um fyrningu kaupgjalds. Verkalýðshreyfingin hefur að undanförnu krafizt 3 vikna orlofs. Í desemberverkfallinu 1952 var ein aðalkrafa verkalýðssamtakanna um 3 vikna orlof. Samið var þá um 15 daga orlof eða 5% orlofsfé. Það er fullvíst, að verkalýðssamtökin munu halda áfram að krefjast 3 vikna orlofs og muni við fyrsta tækifæri knýja þessa kröfu fram. Vilji Alþ. hins vegar sýna þessu máli fullan skilning og samþykkja þetta frv., gæti það orðið til þess að auðvelda samkomulag milli atvinnurekenda og verkalýðssamtakanna við næstu samninga. Það getur ekki liðið nema tiltölulega skammur tími, þar til verkalýðssamtökin sjái sig til knúin að segja upp núgildandi kjarasamningum. Í tíð núverandi ríkisstj. hefur dýrtíðin haldið áfram að vaxa með ævintýralegum hraða, en kaupgjald ekki hækkað í neinu samræmi við hina ört vaxandi dýrtíð. Það væru því ekki nema örlitlar sárabætur á öllu því misræmi, sem nú er á milli verðlags og kaupgjalds í landinu og bitnar harðast á launastéttunum, að Alþ. það, sem nú hefur hafið störf sín að nýju, sæi sóma sinn í því að verða við hinni sjálfsögðu kröfu launastéttanna að fá 3 vikna orlof og samþykkja frv. það, sem hér liggur fyrir. Að lokinni þessari 1. umr. leyfi ég mér að óska þess við hæstv. forseta, að málinu verði vísað til 2. umr. og til heilbr.- og félmn.



Herra forseti. 1. gr. frv. þess, sem hér er flutt á þskj. 21, hefur inni að halda nokkrar ívilnanir á tekjuskatti fyrir þá launþega, sem tilneyddir eru að sækja atvinnu sína til staða fjarri heimili sínu. Þá er í sömu gr. lagt til, að hækkaður verði frádráttur á tekjum til skatts sjómanna á fiskiskipum vegna hlífðarfatakostnaðar úr 200–300 kr. á mánuði, eins og nú er í lögum, upp í 600 kr. á mánuði, miðað við þann tíma, sem þeir stunda fiskveiðar. Eins og nú er háttað atvinnumálum hér á landi, er í sumum landshlutum hið mesta atvinnuleysi. Sérstaklega er þetta mjög áberandi í kauptúnum og sjávarþorpum norðanlands. Á hverju hausti fer stór hópur verkafólks og iðnaðarmanna í atvinnuleit til Suðurlandsins. Fólksstraumur þessi hefur farið ört vaxandi ár frá ári. Veldur þar um hið mikla og alvarlega síldarleysi, sem nú í heilan áratug hefur þjakað heil byggðarlög norður þar meira en orð fá lýst. Það hefði mátt ætla, að hið opinbera hefði fyrir löngu séð sér fært að taka að einhverju leyti tillit til hins mikla kostnaðar, sem því er samfara að þurfa að sækja atvinnu sína suður á land í 6–10 mánuði á ári. Það er algengt, að fólk, sem fer til slíkrar atvinnu, verður að greiða í uppihald mikið á annað þúsund kr. á mánuði, og vitanlega verður að sjá jafnframt fjölskyldu sinni farborða heima fyrir. Í núgildandi skattalögum eru engin ákvæði, sem heimila frádrátt á tekjum til skatts vegna kostnaðar við að sækja atvinnu til fjarlægra staða. Þetta er hið mesta misrétti, sem hið opinbera verður að leiðrétta. Það er lágmarkskrafa, að það fólk, sem tilneytt er að sækja atvinnu sína til fjarlægra staða vegna atvinnuleysis heima fyrir, fái a. m. k. allan uppihalds- og ferðakostnað til frádráttar frá tekjum sínum til skatts. Frv. gerir ráð fyrir, að við ákvörðun þessa kostnaðar sé farið eftir mati skattayfirvalda. Um frádrátt á launum sjómanna á fiskiskipum til skatts vegna hlífðarfatakostnaðar er það að segja, að það opinbera hefur þegar viðurkennt þá kröfu að nokkru. Í þessu frv. er enginn mismunur gerður á því, hvort menn stunda fiskveiðar á togurum eða öðrum fiskiskipum, heldur skal draga frá tekjum sjómanna, sem fiskveiðar stunda, 600 kr. á mánuði vegna hlífðarfatakostnaðar. Allir þeir, sem eitthvað þekkja til sjósóknar og fiskveiða, vita, að engin atvinna, sem stunduð er hérlendis, útheimtir eins mikið af góðum hlífðarfötum og fiskveiðar. Maður, sem t. d. fer á togara og þarf að kaupa allan nauðsynlegan hlífðarfatakostnað í túrinn, kemst tæplega af með minni upphæð til slíks en 2000 kr. Eftir hverja veiðiferð þarf hann að endurnýja hlífðarfatnað sinn að meira eða minna leyti. Hið sama gildir um þá sjómenn, sem stunda fiskveiðar á öðrum skipum. Þar er hlífðarfatakostnaðurinn farinn að skipta mörgum þúsundum yfir hverja vertíð. Það er fyllsta ástæða til fyrir hið opinbera að taka frekar tillit til hins mikla kostnaðar, sem nú er og fiskimenn okkar þurfa að leggja á sig fram yfir aðrar starfsstéttir vegna hinna miklu og dýru hlífðarfatakaupa. 2. gr. frv. gerir ráð fyrir, að sjómenn á íslenzkum fiskiskipum njóti þeirra fríðinda að mega draga 1/3 hluta af sjómannskaupi sínu frá brúttótekjum til skatts. Þetta mundi, ef að lögum yrði, létta talsvert skattgreiðslur hlutaðeigandi sjómanna. Aðalástæðan fyrir því, að rétt þykir að veita fiskimönnum skattaívilnanir fram yfir aðrar stéttir, er, að reynslan sýnir, að erfiðlega hefur gengið að fá menn til þeirra starfa, erfiðlegar en flestra annarra, svo og hins, að störf íslenzkra fiskimanna eru erfið og hættuleg og vinnutími langur. Því verður ekki á móti mælt með neinum rökum, að tekjur sjómanna. sem verða að dvelja fjarri heimilum sínum í lengri eða skemmri tíma, reynast ótryggari en tekjur þeirra, sem vinna heima hjá sér og geta því notað frístundir sínar til ýmissa starfa fyrir heimili sín. Sjómaðurinn verður aftur á móti að kaupa margvíslega aðstoð og vinnu fyrir heimilið fram yfir aðra, þar sem hann atvinnu sinnar vegna getur ekki sinnt slíku starfi sjálfur. Á síðari árum hefur oft og tíðum reynzt erfitt að fá menn á fiskiskipin. Kaup fiskimanna er ekki í neinu samræmi við hinn langa vinnutíma þeirra og er í mörgum tilfellum lakara en landverkafólks. Auk þess fylgir allri sjósókn mikil slysahætta fram yfir flesta aðra vinnu. Skortur á dugandi sjómönnum til fiskveiða er mikið áhyggjuefni þeirra manna, sem útgerð stunda, enda hreinn þjóðarvoði fyrir dyrum, ef ekki fást nægilega margir ötulir og dugandi sjómenn á fiskiskipastól landsmanna. Skattfríðindi eins og þau, sem hér um ræðir og veitt yrðu fiskimönnum, ættu að verða einn þáttur í því að örva unga og dugmikla menn til þess, að þeir teldu sér hag í því að gera sjómennsku á fiskiskipum að lífsstarfi sínu. Okkur flutningsmönnum er það fyllilega ljóst, að margt fleira þarf að gera til að bæta kjör íslenzkra fiskimanna en felst í þessu frv., svo að hægt verði að snúa við á þeirri óheillabraut undanfarinna ára, að fleiri og fleiri menn telji sig neydda til að flýja frá framleiðslustörfum þjóðarinnar og þá einkum fiskveiðum til óarðbærari og sumpart óþjóðhollrar vinnu í landi, svo sem vinnu við hernaðarmannvirki suður á Keflavíkurflugvelli. Íslenzkir fiskimenn eru margfalt afkastameiri við veiðiskap en fiskimenn annarra þjóða. Útflutningur íslenzkra fiskafurða gerir hvorki meira né minna en 90–95% af öllum útflutningi landsmanna. Á þessu sést, svo að ekki verður um deilt, hvers virði störf fiskimanna okkar eru fyrir þjóðarheildina og hversu mikil þjóðarnauðsyn það er að hagur þeirra sé sem beztur. Skattfríðindi þau, sem frv. þetta hefur inni að halda til handa sjómönnum á fiskiskipaflotanum, eru aðeins smáviðurkenning til handa fiskimönnum okkar á hinu þýðingarmikla starfi þeirra í þágu lands og þjóðar, sem Alþingi ætti að sjá sóma sinn í að samþykkja á þessu þingi. Ég vil að lokum geta þess, að fulltrúar togaraeigenda og fulltrúar togarasjómanna, sem voru við síðustu togarasamninga, voru sammála um að vinna að því, að skattfríðindi til handa sjómönnum næðu fram að ganga. Vænti ég þess. að fulltrúar togaraeigenda hér á Alþ. leggi þessu máli lið, svo og aðrir hv. alþm. Að lokinni þessari umr. vil ég leggja til, að málinu verði vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að flytja hér á ný í þessari hv. þd. frv. á þskj. 23 um lengingu orlofsréttarins úr tveim vikum í þrjár og tilsvarandi hækkun orlofsfjárins. Á síðasta Alþ. flutti ég einnig samhljóða frv., en það fékk þá ekki endanlega afgreiðslu þingsins. Hv. heilbr.- og félmn. afgreiddi þá málið, en klofnaði í afstöðunni til þess. Minni hl. n., hv. 1. landsk., lagði til, að frv. yrði samþykkt, en álit meiri hl. varð ekki birt, enda komið þá hart nærri þinglokum og sýnt, að þingmeirihluti stjórnarflokkanna hafði ekki áhuga á málinu. Við flutning frv. þá gerði ég allýtarlega grein fyrir gangi orlofsmálanna frá öndverðu og afskipta Alþýðuflokksmanna af þeim og tel því óþarft að endurtaka það allt nú. Þó verður ekki hjá því komizt að endurtaka nokkuð af því, sem þá var sagt. Eins og í grg. fyrir frv. segir, fluttu þrír af þm. Alþfl. á Alþingi 1952 þáltill. um endurskoðun orlofslöggjafarinnar frá 26. febr. 1943, m. a. með það fyrir augum að lengja orlofsréttinn úr tveim vikum í þrjár. Enn fremur var gert ráð fyrir athugun á hentugum og ódýrum orlofsferðum, innanlands og utan. Þáltill. þessi hlaut ekki afgreiðslu þingsins, og ber að harma, að slík rannsókn skyldi ekki fara fram. Flm. þessa frv. telur höfuðnauðsyn á í fyrsta lagi, að orlofsrétturinn verði færður úr tveim vikum í þrjár og að b-liður 1. gr. laganna verði felldur niður. En þar er m. a. gert ráð fyrir, að hlutarsjómenn njóti ekki að fullu þeirra hlunninda, sem lögin veita öðrum launþegum. Nú hafa þessi mál skipazt þannig við lausn hinnar langvinnu vinnudeilu í des. 1952, að fallizt var í samkomulaginu milli verkalýðsfélaganna og vinnuveitenda á hækkun orlofsfjár og lengingu á orlofsrétti launþega úr 4% í 5%. Þrátt fyrir þennan árangur er vitað af samþykktum fjölmargra verkalýðsfélaga, að þau munu ekki linna baráttunni fyrir framgangi þessara réttinda, fyrr en þeim árangri er náð, sem telja verður eðlilegan og sjálfsagðan með tilliti til þeirrar þróunar, sem átt hefur sér stað, t. d. á Norðurlöndum, en þar hefur nú víðast verið lengdur orlofsrétturinn úr tveim vikum í þrjár og tilsvarandi hækkun orlofsfjárins. Fullnægjandi réttindi í lögum þessum telja verkalýðsfélögin ekki tryggð fyrr en í fyrsta lagi orlofsrétturinn hefur verið hækkaður samkv. frv. þessu, í öðru lagi jafnframt hitt, að þessi mál verði ekki samningsatriði milli vinnuþega og vinnuveitenda hverju sinni, heldur verði gerðar tilsvarandi breytingar á orlofslöggjöfinni, og þá jafnframt í þriðja lagi, að lögin nái til allra launþega. Það er því í senn eðlileg og sjálfsögð þróun þessara mála í nágrannalöndunum og sanngirniskröfur launþegasamtakanna, sem gera það nauðsynlegt, að Alþingi samþykki frv. þetta, um leið og Alþingi afstýrði því, að frekari deilur yrðu um þessi réttlætismál. Má þó ljóst vera, að framangreindar breytingar eru ekki einhlítar til úrbóta í þessum málum, og með það í huga er 4. gr. frv. sett hér og bráðabirgðaákvæði hennar um, að athugaðir verði möguleikar á því, að launafólk geti hagnýtt sér orlofsféð og hvíldartíma á sem heilladrýgstan hátt. Ég vil geta þess, að innan samtaka þeirra 26 þúsund karla og kvenna, sem mynda hin íslenzku verkalýðssamtök, er enginn ágreiningur um framgang þessa máls. Það sýna ljóslega samþykktir undanfarinna Alþýðusambandsþinga og einstakra verkalýðsfélaga. Ég vildi svo að lokum mega óska þess, að frv. verði vísað til hv. heilbr.- og félmn. og 2. umr. og að afgreiðslu málsins yrði hraðað svo sem unnt er, a. m. k. að sagan frá síðasta þingi endurtaki sig ekki í sömu mynd.

Flm.. (Eggert Þorsteinsson): Herra forseti. Frv. á þskj. 24 er eitt þeirra mörgu mála, er verkalýðshreyfinguna varða, sem endurflutt eru hér á hv. Alþingi. Ég hef leyft mér að flytja það hér á ný. Eins og í grg. þess segir, var það einnig flutt hér á síðasta þingi, en hlaut þá þau örlög hér í hv. þd. að vera fellt við 2. umr. Þessi afstaða hv. meiri hl. þingmanna var byggð á þeirri umsögn stjórnar félagsheimilasjóðs, að verkalýðsfélögum væri ef til vill heimilt að vera þátttakandi ásamt öðrum þeim félögum, er um getur í gildandi lögum, um byggingu félagsheimila, eins og lögin nr. 77 frá 5. júní 1947 segja. Það er með öðrum orðum til of mikils mælzt, að félög sem verkalýðsfélögin eru megi hafa forgöngu um byggingu félagsheimila, en það er það eina, sem frv. fer fram á. Frv. fer fram á það eitt, að verkalýðsfélögum sé veittur sami réttur til opinberrar aðstoðar við byggingu samastaðar fyrir starfsemi sína eins og ungmennafélögum, íþróttafélögum, lestrarfélögum, bindindisfélögum, skátafélögum og kvenfélögum. Mér er kunnugt um staði, þar sem ekkert slíkt félag er starfandi, en hins vegar eru til verkalýðsfélög, sem eru á algerum verðgangi með starfsemi sína. Vegna þessara aðstæðna ætti slíkt stéttarfélag fyrst samkv. núgildandi lögum að beita sér fyrir stofnun t. d. íþróttafélags eða kvenfélags og reyna síðan að fá samflot við það eða þau um byggingu samkomuhúss. Slíkt er að sjálfsögðu algerlega óviðunandi ástand og útlátalaust fyrir Alþ. að bæta hér úr. Hinum virðingarverðu menningarfélögum, er um getur í núgildandi lögum, er heldur engin hætta búin með tilkomu verkalýðsfélaganna, því að vissulega leggja fjárhagslega getulítil félög, eins og verkalýðsfélögin eru víðast hvar, ekki út í byggingu félagsheimila nema af knýjandi nauðsyn og mundu að sjálfsögðu fá aðstoð einhverra hinna fyrrnefndu félaga, ef þau yrðu síðar stofnuð. Verkalýðsfélögin eru víðast hvar elztu og fjölmennustu félagasamtökin, og það virðist því vera algert sanngirnismál, að Alþ. komi til móts við þau í þessu máli. Vafalaust mundi svo hins vegar örvast margs konar félagslíf á hinum fyrr nefndu stöðum einmitt vegna þess, að verkalýðsfélögunum yrði gefinn kostur á því að hafa forgöngu um þessi mál. Verkalýðsfélögunum er ekki nægjanlegt, að þeim sé undir ákveðnum tilfellum sýndur áhugi og umhyggja. Þau óska eftir að sjá þann áhuga á borði. Að svo mæltu óska ég eftir því, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn. og að málinu verði hraðað eftir föngum.



Það er eingöngu vegna þess, að ég býst við, að það fari svo á þessu þingi eins og undanfarin þing um þetta mál og önnur verkalýðsmál, sem nú eru endurflutt á Alþ., að um þau ljúki 1. umr. og þeim sé vísað til nefndar, komið í þá gröf, sem þeim sé ekki ætlað að koma úr aftur, af hv. meiri hl. Alþingis, eingöngu vegna þessa, segi ég, er það, að ég vildi bæta nokkrum orðum við það, sem hv. frsm. sagði um þetta annars sjálfsagða mál. Það er farið fram á það lítilræði í þessu frv., að verkalýðsfélög verði tekin inn í upptalningu þá, sem er í lögunum, en þar eru talin upp þau menningarfélög, sem flm. nefndi, en verkalýðsfélögin eru ekki með í þeirri upptalningu. Af þessu leiðir, að þar sem verkalýðsfélag er eitt félag á stað og þörf er á að byggja félagsheimili eða endurbæta eða stækka félagsheimili eða samkomuhús, sem fyrir er, t. d. í eign verkalýðsfélags, þá er verkalýðsfélagið á staðnum ekki talinn löglegur aðili að því að fá fé úr sjóðnum til byggingar eða endurbóta á samkomuhúsi á staðnum. Til þess að það sé hafið yfir allan vafa, að þetta er svo nú, skal ég nefna dæmi, sem hæstv. forseta þessarar deildar er vel kunnugt um. Dæmið er úr hans eigin kjördæmi. Þar er í þorpi einu allmyndarlegt hús, eða réttara sagt var á sínum tíma allmyndarlegt samkomuhús, reist af verkalýðsfélagi og ungmennafélagi. Ungmennafélagið er horfið úr sögunni fyrir mörgum árum, er hætt að starfa, og verkalýðsfélagið er þarna eitt eftir sem aðili að þessu samkomuhúsi. Samkomuhúsið hefur nú um 20 ára skeið verið notað í byggðarlaginu sem félagsheimili verkalýðsfélagsstarfseminnar og sem kirkja og skóli fyrir byggðarlagið og þannig verið athvarf allra, sem hafa þurft að rækja einhverja félagsstarfsemi. Nú, þegar húsið var orðið rúmlega 20 ára gamalt, þurfti að endurbæta það og búa það svo úr garði, að það svaraði kröfum tímans. Sýnt var, að þetta kostaði stórfé. Þá var leitað til stjórnar félagsheimilasjóðs. Málið var tekið til velviljaðrar athugunar, en, nei, því miður. niðurstaðan varð sú, að verkalýðsfélög væru ekki til í upptalningu laganna, þ. e., verkalýðsfélagið á þessum stað hefði ekki rétt til fjár úr félagsheimilasjóði til endurbótar á félagsheimili staðarins. Þetta dæmi er alveg nægilega skýrt til þess að afsanna þá kenningu Morgunblaðsins, sem það flutti, þegar málið var flutt á síðasta þingi, að það væri alveg óþarft að vera að flytja svona mál, því að verkalýðsfélögin fengju að vera með öðrum félögum um byggingu félagsheimila og endurbætur á þeim, það væri bara vanþekking flutningsmanns, að þetta þingmál hefði nokkurn tíma séð dagsins ljós. Eitthvað á þessa leið sagði þetta útbreiddasta málgagn Sjálfstfl. En sannleikurinn er sá, að þarna var það aðeins vanþekking Morgunblaðsins, en ekki flm., sem var staðreynd og er staðreynd og það er alveg með fullum rétti, að svona mál sé flutt, til þess að verkalýðsfélögin njóti sama réttar og þau menningarfélög. sem upp eru talin í gildandi lögum. Ég trúi því ekki, að nokkur alþm. standi á móti því, að verkalýðsfélögin séu viðurkennd sem aðili að þessari löggjöf, þegar hann veit, hvernig þetta mál er vaxið. Þau eiga vissulega rétt á að fá styrk úr félagsheimilasjóði, þegar þau hafa leyst sams konar vandamál á sínu félagssvæði og önnur menningarfélög fá hjálp til að leysa. Ég efa það ekki, að dæmin eru fleiri en þetta, sem ég nefndi, og er því misréttið, sem nú á sér stað, sjálfsagt nokkuð almennt. Það bitnar ekki bara á verkalýðsfélögunum, það bitnar í heild á þeim byggðarlögum, sem ekki fá byggð félagsheimili eða fram komið nauðsynlegum endurbótum á samkomuhúsum, sem til eru á staðnum. Verkalýðsfélagið í því kauptúni, sem ég ræði hér um, reyndi að vísu að brjótast um á hæl og hnakka og útvegaði sér óhagstæð lán til þess að framkvæma það nauðsynlegasta af endurbótunum, sem gera þurfti, en það gat þó ekki framkvæmt viðgerðina og breytinguna á húsinu á þann hátt, að húsið væri fyllilega sambærilegt við þau stórmyndarlegu félagsheimili, sem nú eru víða reist með aðstoð félagsheimilasjóðsins. En þegar þetta hús var byggt, og sama er sagan um mörg önnur samkomuhús, sem verkalýðsfélögin hafa reist, þá fékkst engin aðstoð frá þjóðfélagsins hendi til þess að koma slíkum húsum upp. Það stóð meira að segja í stórkostlegu stríði, þegar þetta hús var byggt, um að geta fengið nokkurn blett í byggðarlaginu til að setja húsið á, þá voru verkalýðsfélögin svo fordæmd af ráðamönnum sumra sveitarfélaganna. Það eimir einmitt eftir af þessari fordæmingu enn þá, að því er snertir Alþingi. Úti um landið er slík fordæming ekki lengur til á verkalýðsfélögunum. Starf þeirra er orðið viðurkennt, en Alþingi vill þó standa í vegi fyrir því enn þá, að þau fái þann rétt, sem sjálfsagður telst, þegar önnur félög eiga í hlut. Verkalýðsfélögin hafa víða komið upp samkomuhúsum á eigin spýtur, og skyldi maður einmitt ætla, að þau væru verðlaunuð, eins og í þessu tilfelli, fyrir að hafa komið upp samkomuhúsi, sem verið hefur í senn skóli og kirkja og athvarf allrar félagsstarfsemi viðkomandi byggðarlags. En umbunin er hegning. Félagið fær enga aðstoð, af því að það er verkalýðsfélag. Það er eins og hv. flm. sagði áðan: Í þessu tilfelli yrði verkalýðsfélagið á staðnum að endurreisa ungmennafélagið gamla, sem var upphaflegur aðili að húsbyggingunni, til þess að tekin væri til greina umsókn þess. Ég talaði á sínum tíma sjálfur við íþróttafulltrúa ríkisins, sem þá var formaður sjóðsstjórnarinnar, og hann sagði, að því miður væri ekki hægt, eins og lögin væru, að taka umsóknina til greina, af því að lögin veittu ekki þessum félögum þann rétt, sem önnur félög nytu, þegar þau væru ein að verki. Verkalýðsfélag yrði að vera með öðrum félögum, til þess að hægt væri að taka slíka umsókn til greina. Frv., sem hér er til umræðu, á að bæta úr þessu, og það er ekki hægt að hugsa sér sjálfsagðari hlut en að verða við þessu máli. En samt fór svo, að það mætti mótspyrnu á seinasta Alþingi og fékkst ekki afgreitt, og er það þess vegna flutt nú í annað sinn. Það má ekki fara svo, að svo sjálfsagt mál nái ekki afgreiðslu Alþingis, þegar það er endurflutt og fyllri upplýsingar lagðar á borðið en áður hafa verið lagðar fram um það. Þessi félög eru sannanlega höfð út undan samkvæmt gildandi löggjöf og fá ekki leiðréttingu sinna mála nema að breyttum lögum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til þess að leiðrétta dálítinn misskilning, sem komið hefur fram hjá hv. þm., sem um þetta mál hafa rætt. Hv. flm. málsins sagði m. a., að ekki væri hægt að fá styrk til byggingar félagsheimilis á stað, þar sem verkalýðsfélag væri einu félagasamtök byggðarlagsins, vegna þess að lögin útilokuðu slíka aðild verkalýðsfélags. Þetta er hinn mesti misskilningur. Í því tilfelli. að verkalýðsfélag sé einu félagasamtök á stað, þá er ekkert auðveldara fyrir það en að fá styrk úr félagsheimilasjóði til byggingar félagsheimilis og það með því einfalda ráði að taka upp samvinnu við viðkomandi hreppsfélag eða sveitarfélag, sem félagið er í. Í núgildandi lögum um félagsheimili stendur nefnilega, eftir að talin hafa verið upp þau félagasamtök, sem styrk geta fengið til byggingar félagsheimilis, að sama gildi um samkomuhús sveitarfélaga. Verkalýðsfélag á þeim stað, sem hv. 7. landsk. þm. minntist á, á þess vegna að snúa sér til síns sveitarfélags og óska samvinnu við það um byggingu þessa nauðsynlega mannvirkis, og styrkurinn verður veittur. Og ég verð að segja það í þessu sambandi, að mér þykir leiðinlegt, að mínir ágætu vinir í Súðavík, sem hv. 3. landsk. þm. minntist á að sótt hefðu um aðstoð félagsheimilasjóðs, en ekki fengið, skyldu ekki hafa snúið sér til mín og fengið þessar upplýsingar, því að að þeim fengnum og eftir að hafa hafið samvinnu við hreppinn um þetta hefðu þeir hlotið að fá styrk úr félagsheimilasjóði. Ég þarf svo ekki að fjölyrða frekar um þetta. Flutningur þess hér byggist á dálitlum misskilningi. En ég vil láta í ljós þá skoðun og er alveg sammála hv. 7. landsk. um það og raunar 3. landsk. líka, að það væri mjög illa farið, ef verkalýðsfélög, sem á mörgum stöðum í landinu eru aðalsamtök fólksins, væru gersamlega útilokuð frá þátttöku í byggingu félagsheimila. En sem betur fer er þetta ekki þannig. Á þeim stöðum, þar sem ég þekki bezt til, er því ekki þannig farið. Í Bolungavík t. d. hefur verið byggt eitt glæsilegasta félagsheimili landsins. Þar hefur verkalýðsfélagið á staðnum tekið þátt í því fyrirtæki. Á öðrum þeim stöðum, þar sem ég þekki til og undirbúnar eru framkvæmdir á þessu sviði, eru verkalýðsfélögin einnig með í undirbúningnum. Það er misskilningur hjá þessum hv. þm., ef þeir halda, að það væri greiði við félagsheimilin að stuðla yfirleitt að því, að einstök félagasamtök í litlum byggðarlögum taki að sér forustu um byggingu þeirra. Lögin gera þvert á móti ráð fyrir, að öll félagasamtök, eða flestöll félagasamtök, sem öllum almenningi eru opin og ópólitísk, bindist samtökum um að ráðast í þessi dýru og fjárfreku fyrirtæki sem bygging stórra samkomuhúsa og félagsheimila er. Þessu hefur einnig verið háttað þannig í framkvæmdinni, að svo að segja öll félagasamtök á einstökum stöðum hafa sameinazt um byggingu félagsheimilanna, og þetta hefur gefizt mjög vel. Verkalýðsfélögin hafa verið með í þessum samtökum, en ekki skorið sig út úr, og ég skil ekki, að það geti verið ætlan þeirra hv. þm., sem láta liggja að því, að það sé eitthvað verið að þröngva kosti verkalýðssamtakanna í þessu efni, - að það sé ætlan þeirra að hvetja til þess, að verkalýðssamtökin ein fari að ráðast í að byggja félagsheimili í stað þess að hafa samvinnu við önnur félagasamtök á viðkomandi stöðum. Það væri áreiðanlega enginn greiði við félagslíf fólksins úti um land, þar sem er verið að byggja félagsheimili og þar sem þarf að byggja félagsheimili, ef þannig væri unnið að því að dreifa kröftum þess. Ég veit, að þetta getur ekki vakað fyrir hv. flm. þessa máls, enda þótt svo kunni jafnvel að virðast af málflutningi hans og af því frv., sem hér liggur fyrir. Ég vil endurtaka það, að ég tel, að verkalýðsfélögin eigi að vera með í byggingu félagsheimila, en ég tel, að grundvöllurinn eigi að vera sem breiðastur, þannig að sem flestir kraftar séu sameinaðir um byggingu þeirra menningarfyrirtækja, sem hér er um að ræða.



Herra forseti. Mér kom það ekki að óvörum, að hv. þm. NÍsf. (SB) tæki til máls. Það dagblað hér í bænum, sem hann er nokkrum vanda bundinn, fór nokkrum vinsamlegum orðum um mig og flutning þessa máls hér á sínum tíma, þó að samflokksmenn hans og hann sjálfur létu sig nú hafa það að fella það. Þá voru ekki taldar upp þær forsendur, sem virðast vera helzti þrándur í götu þessa frv. nú, sem sagt það, að verkalýðsfélögin gætu haft samstarf við sveitarfélögin o. s. frv., eins og hann talaði um. Ég get nefnt eitt dæmi því til viðbótar, sem 3. landsk. var hér með áðan, en það er viðtal mitt við formann verkalýðsfélagsins á Raufarhöfn, sem mun hafa átt við svipaða erfiðleika að stríða og þeir, er hv. 3. landsk. gat um, og leitað hefur eftir aðstoð Alþýðusambandsins og upplýsingum um styrk við byggingu félagsheimilis, en fengið neitandi svör, þar sem ekki væri gert ráð fyrir, að verkalýðsfélögin hefðu forustu um slíka hluti, jafnvel þótt ekkert annað félag, sem um getur í núgildandi lögum, væri til á staðnum; m. ö. o. neitun á þeim forsendum, að þau eru ekki einn þeirra sex aðila, sem í lögunum eru upp taldir nú. Það er rétt hjá hv. þm. N-Ísf., að það er áreiðanlega ekki meining mín með flutningi þessa frv. eða hv. 3. landsk. með hans ræðu hér áðan, að við ætlum að fara að sundra félagslífi í hinum dreifðu byggðum landsins. Ef það er heimilt einstökum félögum, sem þegar eru upp talin í núgildandi lögum, þá biðjum við um sama rétt handa verkalýðsfélögunum, en ekki til þess að sundra þeim sex, sem upp eru talin í lögunum. Ég gat þess í minni framsöguræðu hér áðan, að verkalýðsfélögin eru víðast hvar og ég ætla í allflestum stöðum ekki það vel fjáð, að þau mundu leggja í byggingu slíks húss upp á það eitt að búa sér samastað svona rétt að gamni sinu. Það gera þau einungis af knýjandi nauðsyn til að geta haldið uppi nauðsynlegri starfsemi sinni, og það er þess vegna rétt tilgáta, að þetta frv. er áreiðanlega ekki í því skyni flutt að sundra félagslífi hinna dreifðu byggða. Það eru þegar fyrir sex aðilar í lögunum, sem ég gat um í minni framsöguræðu og tel óþarft að telja upp aftur, og eiga rétt á að hafa forgöngu um þetta og hafa sjálfsákvörðunarrétt um, hversu mörg byggja hvert heimili. Sjálfsagt hefur félagsheimilasjóðurinn eða stjórn hans eitthvað um það að segja einnig, og það er einungis farið fram á þennan sama rétt fyrir verkalýðsfélögin á Súðavík og Raufarhöfn og öll þau önnur félög, sem undir svipaða sök eru seld. Ef þetta er á einhvern hátt óréttmætt, þá væri alls ekki úr vegi, að þrautreynd yrðu hin nýju rök hv. þm. N-Ísf., sem komu nú í stað þeirra ljúfu ummæla, sem höfð voru um þetta frv. á sínum tíma í Morgunblaðinu. En vonandi þarf ekki til þeirra að koma, heldur verði samþykkt sú sanngirniskrafa, sem hér er farið fram á.



Herra forseti. Það fór sem mig varði, að hv. þm. N-Ísf. hafði engar upplýsingar að gefa um það dæmi, ,sem ég tók áðan, umfram það, sem ég hafði þegar upplýst, en hins vegar segir hann, að þann vanda hefði verið hægt að leysa með því að fara fram á fjárveitingu úr félagsheimilasjóði til handa Verkalýðs- og sjómannafélagi Álftfirðinga og sveitarfélaginu. Ég ræddi það mál líka við íþróttafulltrúa, sem þá var formaður sjóðsstjórnar, því að það er íþróttanefndin, sem á að gera tillögur um fjárveitingar úr sjóðnum, og taldi hann, að innan ramma laganna væri engin leið opin til fjárveitingar vegna umbóta á húsinu samkvæmt teikningu, sem sjóðsstjórnin var þó reiðubúin til þess að samþykkja. Það yrðu að vera fleiri en eitt félag, sagði hann, sökum þess að verkalýðsfélögin væru hvergi nefnd í upptalningu laganna. En upptalningin er, eins og margtekið hefur verið fram í umræðunum: „Ungmennafélög, íþróttafélög, lestrarfélög, bindindisfélög, skátafélög. kvenfélög.“ Og svo kemur, og það gæti verið matsatriði og auk þess sýnt hugarfar manna til verkalýðsfélaganna: „hvers konar önnur menningarfélög, sem standa almenningi opin, án tillits til stjórnmálaskoðana.“ Eru verkalýðsfélögin slík félög? Ég held því fram, að þau séu það, en svo virðist sem sjóðsstjórnin og yfirvöld landsins hafi ekki enn þá viljað fallast á, að verkalýðsfélög felist í þessari viðbót við upptalninguna, þ. e. „menningarfélög, sem standa almenningi opin án tillits til stjórnmálaskoðana.“ Verkalýðsfélögin setja þó enga ákveðna afstöðu til stjórnmála sem skilyrði fyrir inntöku. Í verkalýðsfélögunum eru Alþýðuflokksmenn, sjálfstæðismenn, kommúnistar, þjóðvarnarmenn og hverra flokka menn sem eru. Og það er ekkert ákvæði til í lögum neins verkalýðsfélags, sem banni mönnum að aðhyllast hverja þá stjórnmálaskoðun sem vera vill. - Máske það standi þá í vegi, að þau séu ekki talin menningarfélög? Víst er um hitt, að þau standa opin mönnum með hvers konar stjórnmálaskoðanir. Víst er um það, að félagið, sem hér um ræðir, hafði tekið að sér það menningarhlutverk að sjá sínu sveitarfélagi fyrir samkomuhúsi, en það hafði ekki verið til mönnum bjóðandi. Hér hafði verið barizt við þá byrjunarörðugleika að fá blett til þess að setja húsið á. Og síðan stofnaði félagið sér í fjárhagslega áhættu með byggingu hússins. Félagið lagði svo sveitarfélaginu til skólahús og kirkju um áratugi, en þegar það leitaði eftir styrk úr félagsheimilasjóði til að endurbæta húsið, þá var það alls ekki hægt. Annaðhvort er vafasamt, að þetta félag sé menningarfélag, ellegar þá að hitt sé dregið í efa, að menn hafi frjálsan aðgang að því eftir stjórnmálaskoðunum. Ég held, að sjóðsstjórnin fáist ekki til að fallast á þá skoðun, sem hv. þm. N-Ísf. túlkaði hér áðan, að það sé ekkert annað fyrir verkalýðsfélagið á þessum stað en að leita samstarfs við sveitarfélagið. Og sjálfsagt hefur hún rétt fyrir sér í því. Seinasta málsgr. í 1. gr. laganna er nefnilega svona: „Sama gildir um samkomuhús sveitarfélaga.“ Nú er hér ekki um að ræða samkomuhús, sem sveitarfélagið hafi komið upp. Hér er þvert á móti um að ræða samkomuhús, sem sveitarfélagið barðist á móti að kæmist upp og átti engan þátt í að byggja. Það er og alveg útrætt mál við sjóðsstjórnina, a. m. k. eins og hún var skipuð, þegar þetta erindi var lagt fram, að það fékkst ekki viðurkennt, að verkalýðsfélögin gætu fallið undir áframhald upptalningarinnar: „Önnur menningarfélög, sem standa almenningi opin án tillits til stjórnmálaskoðana.“ Og húsið reyndist ekki heldur vera samkomuhús sveitarfélagsins. Umsókninni var því ákveðið synjað. Síðan hefur ekkert það gerzt, sem gefi vonir um, að hægt sé að fá fé úr félagsheimilasjóði til þess að fullkomna eða endurbæta það hús, sem þarna er til á staðnum, svo að það fullnægi kröfum tímans líkt og félagsheimili þau, sem nú hafa verið byggð í þorpunum þarna í kring, eins og t. d. í Bolungavík. Til þess að verkalýðsfélögin njóti sama réttar og önnur félög, þarf því greinilega breytingu á lögunum - þá breytingu, sem hér er farið fram á. Get ég ekki meint, að til séu nokkur rök fyrir því að standa gegn svo sjálfsagðri breytingu. „Góð meining enga gerir stoð“, og það hefur ákaflega lítið að segja, þó að hv. þm. N-Ísf., sem vafalaust er hlynntur því, að Álftfirðingar fái aðstoð til þess að umbæta félagsheimili sitt, telji verkalýðsfélögin hafa þann rétt, sem þau ekki hafa. Það, sem máli skiptir, er það, að sú skoðun hans hefur ekki fengið staðfestingu hinna „autoriseruðu“ yfirvalda, sem þarna fara með fjárveitingarvaldið, sem sé stjórnar íþróttasjóðs. Að fenginni þessari reynslu Álftfirðinga og sams konar reynslu á nokkrum öðrum stöðum var það, að þetta frv. var flutt, en fékk ekki áheyrn á síðasta þingi. Reynir nú aftur á það, hvort Alþingi ætlar að taka þá afstöðu að neita verkalýðsfélögum, sem byggt hafa samkomuhús, um fé úr félagsheimilasjóði eða löggjafarákvæðum fáist breytt þannig, að það sé hafið yfir allan efa, að verkalýðsfélög séu talin menningarfélög og eigi skilið að fá aðstoð ríkisins úr félagsheimilasjóði eins og önnur félög.