Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, felur það í sér, að söluskattur, sem nú er 5 1/2%, verði hækkaður frá og með áramótum upp í 8%. Enn fremur er ákvæði um greiðslur af söluskatti til sveitarfélaganna. Þegar 3% söluskatturinn var lögleiddur 1960, var svo ákveðið, að 20% af honum skyldu renna til jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og skipt milli þeirra þaðan eftir íbúatölu. Þegar söluskatturinn var hækkaður í janúarmánuði s.l. um 2 1/2%, var ákveðið, að hann rynni óskiptur til þeirra þarfa, sem janúarlögin fjölluðu um, en ekki skyldi hluti af þessari viðbót renna til sveitarfélaganna. Eins er það um þá hækkun, sem nú er ráðgerð. Það er gert ráð fyrir því, að hún renni óskipt í ríkissjóð. Það þykir því rétt að breyta þessu ákvæði um upphæðina, sem rennur til jöfnunarsjóðs, að forminu til, þannig að ákveða 7 1/2% af þessum væntanlega 3% söluskatti, sem er nákvæmlega sama upphæð og 20% af 3% söluskatti. Þetta frv. hefur þannig enga breytingu í för með sér varðandi hluta jöfnunarsjóðs sveitarfélaga af söluskatti. Í júnímánuði s.l. náðist samkomulag milli ríkisstj., Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambands Íslands um kaupgjaldsmál o.fl. Um leið og þessi samningur var gerður í meginatriðum um óbreytt kaup til eins árs, var ákveðið að taka upp verðtryggingu kaups, þannig að ef vísitala hækkaði, skyldi kaup einnig hækka. Til þess að reyna að koma kyrrð á þessi launamál og verðlagsmál, a.m.k. fyrst um sinn, var ákveðið, að vísitölu skyldi með auknum niðurgreiðslum úr ríkissjóði haldið óbreyttri fram á haust, þangað til þing kæmi saman, og enn fremur var því lýst yfir í þeim viðræðum, að reynt yrði að halda vísítölunni óbreyttri fram til áramóta. Þetta hefur verið gert með þeim hætti, að frá og með 1. júlí s.l. var aukin niðurgreiðsla á mjólkurlítra um 40 aura, og 1. sept. var hún enn aukin um 1.30 kr. Í þriðja lagi voru svo niðurgreiðslur auknar verulega í septembermánuði, þegar haustverðlagning landbúnaðarvara kom til, en þá hækkaði verð landbúnaðarvara sem svaraði 4.8 vísitölustigum. Það var ákveðið að greiða þessa verðhækkun landbúnaðarvara að öllu leyti niður með auknum níðurgreiðslum úr ríkissjóði. Þessar auknu niðurgreiðslur frá því í júní nema samtals sem næst 7 1/2 vísitölustigi, og kostnaður við þær niðurgreiðslur er á þessu ári fram til áramóta um 68 millj. kr. Um leið og þessar viðbótarniðurgreiðslur, sem ekki var gert ráð fyrir í fjárl. 1964, voru ákveðnar, var að sjálfsögðu gengið út frá því, að til þeirra yrði að afla tekna, annaðhvort strax þegar Alþingi kæmi saman eða í síðasta lagi um leið og fjárlög fyrir árið 1965 yrðu afgreidd. Í grg. fjárlagafrv. er rætt um þessi niðurgreiðslumál, og segir þar svo í aths. um 19. gr., með leyfi hæstv. forseta: „Niðurgreiðslur vöruverðs innanlands eru áætlaðar 336 millj. kr. Er þá miðað við niðurgreiðslur eins og þær voru áætlaðar í maí s.l. á ársgrundvelli að viðbættri áætlaðri söluaukningu næsta ár. Á hinn bóginn er hér ekki gerð till. um, hversu skuli á næsta ári fara um þær niðurgreiðslur, sem síðar hafa bætzt við og nauðsynlegar hafa reynzt til þess að halda vísitölunni óbreyttri að sinni, eins og gert var ráð fyrir, þegar samið var milli ríkisstj. og Alþýðusamband Íslands í júní s.l. Verður að telja eðlilegt, að Alþingi marki þá frambúðarstefnu, sem fylgt verður í því máli.“ Síðan fjárlagafrv. var lagt fram, hefur þetta mál allt verið kannað mjög gaumgæfilega af ríkisstj., til þess að hún gæti undirbúið og lagt sínar till. fyrir Alþingi um þetta efni. Ef hefði átt að halda óbreyttri þeirri fjárhæð til niðurgreiðslna, sem fjárlagafrv. felur í sér, m.ö.o. að fella niður þessar þrjár viðbótarniðurgreiðslur, sem ég nefndi, þá þýddi það, að vísitalan hefði nú um áramót hækkað af þessum ástæðum vegna minnkaðrar niðurgreiðslu um 7 1/2 stig, en það mundi þýða sem næst 5% kauphækkun í landinu. Að athuguðu máli þótti ekki fært að fara þessa leið. Það má enn fremur geta þess til viðbótar, að hagstofan gerir ráð fyrir því, að hækkun vísitölu skömmu eftir áramót af ýmsum ástæðum óviðkomandi niðurgreiðslum muni nema tæplega 1 1/2 stigi. Ef hvort tveggja kæmi þannig til, sú vísitölu- og kaupgjaldshækkun og enn fremur 5% kauphækkun vegna minnkaðra niðurgreiðslna, telur ríkisstj. ekki fært að láta af þessum ástæðum almennt kaupgjald í landinu hækka sem því nemur. Niðurstaðan hefur orðið í stuttu máli sú, sem nánari grein er gerð fyrir í aths. þessa frv., en hún er á þá leið að halda áfram þeim niðurgreiðslum, sem hafa verið síðustu mánuði, en til þess að svo megi verða, þarf um 207 millj. kr. á næsta ári. Til þess að afla tekna til að standa undir þessum niðurgreiðslum, bæði þeim, sem ákveðnar hafa verið og koma til framkvæmda á þessu ári og ekki var ætlað fé til á fjárl. þessa árs, og til þess að halda áfram niðurgreiðslum óbreyttum á næsta ári, er gert ráð fyrir í fyrsta lagi að hækka hinn almenna söluskatt um 2 1/2%, úr 5 1/2% upp í 8%. Þessi söluskattshækkun mun hækka vísitöluna um 3 stig, og þegar til viðbótar kemur það tæplega 1 1/2 stig, sem ég gat um áðan, af ýmsum ástæðum, þá er gert ráð fyrir því, að þrátt fyrir þessar óbreyttu niðurgreiðslur áfram muni vísitalan hækka skjótlega um um það bil 4 1/2 stig, sem svarar til 3% kauphækkunar. Til viðbótar þessum tveim fjárhæðum, sem ég hef nefnt, 68 millj. og 207 millj. vegna niðurgreiðslna, þarf að afla fjár vegna þeirra hækkana, sem fjárl. taka í meðförum Alþingis, og er gert ráð fyrir, að þær till., sem annars vegar fjhn. hefur flutt og hafa verið samþykktar á þingi í gær, og þær, sem eftir urðu við 3. umr., muni nema í kringum 55 millj. kr. Þá er í fjórða lagi, að þessi 3% kauphækkun, sem gert er ráð fyrir að komi snemma á næsta ári, mun valda ríkissjóði auknum útgjöldum, sem nema um það bil 42 millj. kr. Þar eru aðallega tveir liðir, annars vegar sú hækkun, sem verður á launagreiðslum til opinberra starfsmanna, og hins vegar hækkun á hinni almennu kauphækkun í landinu. Til þess að mæta þessum útgjöldum, sem ég hef rakið og nema 372 millj. kr., er gert ráð fyrir þeirri söluskattshækkun, sem frv. felur í sér og er gert ráð fyrir að skili um 307 millj. kr. á ári. Þá er gengið út frá sömu áætlun og fjárlagafrv. sjálft byggir á, en þar er hvert prósent söluskatts áætlað á 123 millj. Í öðru lagi er gert ráð fyrir að hækka gjöld af innfluttum bifreiðum og bifhjólum um 25% og svo loks að hnika til áætlun fjárl. um aðflutningsgjöld um 34 millj. til hækkunar og hluta umboðsþóknunar af gengismismun gjaldeyrisbankanna um 3 millj. Í sambandi við þetta frv. kemur sú spurning að sjálfsögðu upp í huga manns, hvort ekki sé hægt að sleppa þessum hækkunum tekna með því móti að áætla tekjur ríkissjóðs árið 1965 hærra en gert er í fjárl. Það hefur verið gerð rækileg athugun á því, og niðurstaðan er sú, að ekki þykir fært að hækka tekjuáætlunina að öðru leyti en ég hef áður greint um þessar 37 millj. Menn munu e.t.v. vitna í það, að bæði árin 1962 og 1963 hafi tekjur orðið verulega hærri en fjárlög áætluðu. Þau ár bæði er skýringin sú fyrst og fremst, að innflutningurinn jókst mjög mikið þessi ár bæði frá því, sem verið hafði árið áður. En eins og kunnugt er, eru aðflutningsgjöldin um það bil helmingur af tekjum ríkissjóðs og skipta því hér mestu máli. Þegar tekjuáætlunin var samin fyrir fjárl. bæði 1962 og 1963, var innflutningsáætlunin og þar með tollaáætlunin byggð á þeim upplýsingum, sem lágu þá fyrir, og áætlunum frá Seðlabanka Íslands og Efnahagsstofnuninni. Bæði árin reyndist aukning innflutningsverðmætis miklu meiri en gert hafði verið ráð fyrir, þannig að 1962 varð þessi aukning nærri 28% frá því á árinu á undan og árið 1963 nærri 23% frá því á árinu á undan. Þessi þróun innflutnings hefur hins vegar ekki haldið áfram á árinu 1964, og það liggur nú fyrir í megindráttum, hversu mikill innflutningurinn verði á þessu ári, og bendir það til þess, að aukningin frá fyrra ári verði miklu minni en 2 undanfarin ár og svipuð eða ekki meiri en gert var ráð fyrir í fjárl. 1963. Þetta þýðir það, að tekjur ríkissjóðs af aðflutningsgjöldum í ár verða, eftir því sem nánast liggur fyrir nú, sáralitlu hærri en áætlað var í fjárl. Það er ekki heldur talið varlegt að gera ráð fyrir því, að á næsta ári taki innflutningurinn stökk og aukist svo stórlega eins og árin 1962 og 1963. Varðandi afkomu ríkissjóðs á árinu 1964 og þá spurningu, hvort mætti taka t.d. þessar 68 millj. vegna niðurgreiðslna í ár umfram áætlun fjárl. á ríkissjóð án þess að afla tekna til þess, þá er því til að svara, að ef það ætti að gera, þá mundi ríkissjóður vafalaust koma með tekjuhalla á þessu ári, og stafar það fyrst og fremst af því, að tekjur ríkissjóðs í heild munu verða mjög nálægt áætlun fjárlaga í ár, væntanlega fara sáralítið fram úr, en hins vegar vitað um nokkra útgjaldaliði, sem verða töluvert hærri á þessu ári en áætlað er í fjárl. Má þar einkum nefna útflutningsuppbætur á landbúnaðarafurðir, sem talið er nú að fari marga milljónatugi fram úr því, sem fjárlög gerðu ráð fyrir. Að öllu þessu athuguðu hefur það orðið niðurstaðan hjá ríkisstj., að sú hækkun gjalda, sem hér er gert ráð fyrir í frv., sé óhjákvæmileg, því að ríkisstj. telur ekki koma til mála að afgreiða fjárlög fyrir næsta ár með greiðsluhalla. Ég legg til, að frv. þessu verði vísað til 2. umr. og hv. fjhn.



Herra forseti. Hæstv. ríkisstj. hefur nú látið frá sér fara jólagjöf sína til landslýðsins, og sú jólagjöf er ekki skorin við nögl fremur en fyrri daginn, þegar um þess háttar gjafir ríkisstj. er að tefla. Þó að menn séu ýmsu vanir frá hendi hæstv. ríkisstj. og menn kippi sér ekki upp við sitt hvað, sem frá henni kemur, þá hygg ég, að þessi jólagjöf komi flestum nokkuð á óvart. Ég hygg, að þessi jólagjöf og þessi nýi söluskattsauki og þessar nýju álögur, söluskattsálögur upp á 307 1/2 millj. kr., valdi mörgum mönnum sárum vonbrigðum og þá ekki hvað sízt þeim, sem hafa treyst hæstv. ríkisstj. hvað bezt. Þess er skemmst að minnast, að í byrjun þessa árs var almenni söluskatturinn hækkaður úr 3% upp í 5%. Margir hafa eflaust ætlað, að við þessa hækkun yrði látið sitja í bráð, en svo er nú ekki. Nú er fitjað upp á nýjan leik, og enn er aftur höggvið í sama knérunn. Nú á að hækka almenna söluskattinn úr 5 1/2% í 8%. Og þó nægir það nú ekki til í álögunum, heldur á að taka til viðbótar 28 millj. kr., sem er hækkun á leyfisgjöldum af bifreiðum og bifhjólum. Er nú að undra, þótt menn standi sem steini lostnir. Þeir eru áreiðanlega margir hér á landi, sem höfðu í skattamálunum búizt við allt annarri og annars konar jólagjöf en þessari. Það eru áreiðanlega margir, sem hafa veri að vona það í lengstu. lög, að ríkisstj. mundi láta frá sér fara í þeim efnum vissan jólaglaðning, allt annars eðlis en þann, sem felst í því frv., sem hér liggur fyrir, og þeir höfðu líka vissulega ástæðu til þess að búast við því og vonast til þess, að ríkisstj. beitti sér fyrir vissum ívilnunum mönnum til handa á þeim gífurlegu skattaálögum, sem á menn voru lagðar s.l. sumar. Menn höfðu a.m.k. ástæðu til að vana, að hún veitti þar á tilslökun í einhverri mynd og með einhverjum hætti. En í stað þess kemur hún með þetta frv. um söluskattsviðauka eða hækkun söluskattsins, svo mikla sem áður er á drepið. Þegar litið er til þess, sem á, undan er gengið í þessum efnum, og hinna gífurlegu álagna frá s.l. sumri og þeirra vilyrða, sem ríkisstj. hefur látið frá sér fara um þá lagfæringu, sem þyrfti að gera á skattakerfinu, þá koma þessar álögur nú blátt áfram sem hnefahögg í andlit almennings. Það er atriði, sem ekki verður gengið fram hjá í sambandi við þessi mál, og þegar fjallað er um þessar nýju eg fyrirhuguðu álögur ríkisstj., er eðlilegt, að menn hafi í huga fyrirheit hæstv. ríkisstj. varðandi beinu skattana, tekjuskattinn og útsvarið, og athugi efndir þeirra fyrirheita og hvernig framkvæmdinni þar hefur verið háttað. Það er ekki nema sanngjarnt, að það sé kannað, hvort sívaxandi söluskattur hafi e.t.v. haft þá verkun og réttlætist e.t.v. með því, að beinu skattarnir hafi lækkað að sama skapi. En eftir fyrri fyrirheitum hæstv. ríkisstj. mætti ætla, að svo væri nú komið. Að því atriði mun ég nú nokkuð víkja, áður en ég kem beint að efni þess frv., sem hér liggur fyrir, en mun þó reyna að fara fljótt yfir sögu, eftir því sem kostur er. Hæstv. ríkisstjórn má sjálfri sér um kenna, ef ég verð þar ekki jafngagnorður og get ekki flutt um það eins hnitmiðað mál og æskilegt væri, af því að það er hennar sök, að ónógur tími hefur gefizt til athugunar á þessu máli, þar sem þessu frumvarpi var útbýtt hér seint í gærkvöld og það kom fram öllum að óvörum, og það er þessi starfsmáti hæstv. ríkisstjórnar, sem er sérstaklega ámælisverður og ég mun ef til vill koma að betur síðar í öðru sambandi. En eins og fram kom í ræðu hæstv. fjmrh. áðan, var í raun og veru alveg ástæðulaust fyrir hæstv. ríkisstj. að vera að draga framlagningu þessa frv. svo sem hún hefur gert, vegna þess að þær ástæður, sem hún taldi fram sem rök fyrir þessu frv., lágu ljóst fyrir um það bil, að Alþingi kom saman og fjárlagafrv. var lagt fram. En þetta er ekki nv bóla, að það séu lögð fram jafnþýðingarmikil frv. og þetta, sem hafa jafngagnger áhrif á afkomu alls almennings, á síðustu stundu, ef svo má segja, og þannig frá gengið, að þingmönnum gefist naumur tími til þess að fjalla um þessi mál. Í hinni viðkunnu viðreisnarbók, sem gefin var út á landssjóðs kostnað á sinni tíð, eins og alþjóð er kunnugt; stendur með stóru letri á bls. 30 sem yfirskrift yfir þeim kafla, sem fer á eftir: „Tekjuskattur afnuminn á almennum launatekjum.“ Og síðan er því lýst í framhaldi af þeirri fallegu yfirskrift, að þegar núverandi ríkisstj. hafi verið mynduð, hafi hún lýst því yfir, að hún mundi beita sér fyrir afnámi tekjuskatts af almennum launatekjum, og síðan er gerð grein fyrir þeim tillögum, sem hún muni á næstunni koma á framfæri til þess að standa við þessi fyrirheit. Og það er rétt, að í framhaldi af þessu fyrirheiti voru gerðar talsverðar lagfæringar á tekjuskatti, sem ég vil ekki út af fyrir sig gera neitt lítið úr. Persónufrádráttur var hækkaður verulega. En sá böggull fylgdi þar því skammrifi, að um leið og það var gert, var felld niður úr lögunum sú umreikningsregla, sem gilt hafði þá á undanförnum árum, um nokkurt skeið a.m.k., umreikningsregla á persónufrádrætti og tekjutölum skattstigans, sem komið hafði í veg fyrir, að skattar yrðu hlutfallslega þyngri vegna vaxandi verðbólgu. Jafnframt voru þá útsvarsstigar festir, án þess að væri gert ráð fyrir breytingu þar á vegna breytts verðgildis peninga. Afleiðingin af þessu varð svo skjótlega sú vegna hinnar miklu dýrtíðar, að beinu skattarnir hafa sífellt orðið þyngri og þungbærari vegna dýrtíðar og krónufjölgunar þau ár, sem liðin eru, frá því að skattalagabreytingin 1960 var gerð, og var svo komið s.l. ár, að ríkisstj. sá, að svo búið mátti ekki lengur standa, einkanlega eftir að dýrtíð hafði vaxið mjög gífurlega og haft í för með sér verulegar kauphækkanir eða launabreytingar, þannig að auðsætt var, að til mjög mikillar og óbærilegrar hækkunar á belnum sköttum mundi koma að óbreyttum álagningarreglum. Þess vegna lagði hæstv. ríkisstj. á síðasta Alþingi fram frv. til breyt. á skattalögum og útsvarslögum, og þar var að vísu persónufrádráttur hækkaður nokkuð, og var það náttúrlega til bóta út af fyrir sig, svo langt sem það náði, en jafnframt var gerð um leið nokkur breyting á skattstigum, sem miðaði til hækkunar. Þegar þessar skattalagabreytingar voru til umræðu hér á Alþingi á sínum tíma, bentu stjórnarandstæðingar á að þær væru ófullnægjandi, og þeir fluttu brtt., sem m.a. miðuðu í þá átt að taka aftur upp hina fyrri umreikningsreglu og lækka skattstigana til þess horfs, sem áður hafði verið. En þessum brtt. og ábendingum stjórnarandstæðinga, jafnt framsóknarmanna sem Alþb.-manna, var vísað á bug með miklu yfirlæti og svigurmælum. Og er þar skemmst af að segja og skemmst að minnast, að þegar þessi skattalagabreyting hafði verið afgreidd hér á Alþingi, var ákaflega mikið af henni látið og upp slegið um hana miklu skrumi í sumum stjórnarblöðum, og mun málgagn hæstv. fjmrh., dagblaðið Vísir, hafa gengið einna lengst í því efni, þar sem það m.a. var með ýmsar skemmtilegar bollaleggingar um það, hversu bezt og haganlegast mætti verja þeim skattalækkunum, sem menn öðluðust í sambandi við þessa skattalagabreytingu, og reiknaði það m.a. út, að menn mundu geta siglt sér til skemmtunar og hressingar til útlanda fyrir þá lækkun á skattinum, sem fælist í þeim lögum, sem afgr. voru á síðasta Alþingi. Og margt var skrafað og skeggrætt í þessum dúr, og það er ekki nokkur vafi á því, að fjöldi manna hér í borg og um land allt lagði trúnað á þessar glæsilegu gyllingar. En þær gyllingar stóðu ekki nema takmarkaðan tíma, því að menn vöknuðu svo til veruleikans, þegar skattskrárnar og útsvarsskrárnar tóku að birtast og menn fengu sína seðla um skatta og útsvör, sem sýndu þeim svart á hvítu, hvort um lækkun skattanna hefði verið að tefla eða ekki og þessi gögn höfðu vissulega allt aðra sögu að segja en stjórnarmálgögn höfðu viljað vera láta. Er skemmst af því að segja, að þegar almenningi varð kunnugt um skattaálögurnar síðasta sumar, höfðu menn aldrei áður kynnzt neinu slíku, og þá vaknaði reiðialda meðal alls almennings, hvar í flokki sem menn stóðu, ekkert síður hjá stjórnarsinnum en stjórnarandstæðingum, yfir þessum þungu skattaálögum og þá kannske ekki hvað sízt yfir þeim herfilegu blekkingum, sem beitt hafði verið í sambandi við þær. Það má segja, að þar hafi að ýmsu leyti farið í broddi fylkingar og mjög myndarlega eitt aðalmálgagn hæstv. ríkisstj., Alþýðublaðið, sem skrifaði um þessi mál af mikilli einurð og skelegglega, og get ég ekki farið að tefja tímann á því að rifja upp öll þau réttmætu ummæli og greinar, sem um þetta efni birtust í Alþýðublaðinu á sínum tíma, en vissulega voru þau þess virði, að þeim sé á loft haldið og ekki gleymt. Það má segja, eins og ég sagði áðan, að almenn reiðialda hafi gripið um sig yfir þessum gífurlegu álögum og þegar mönnum varð ljóst, að af mörgum hverjum launamanni var hirtur að segja mátti langmestur hluti launanna, þannig að mönnum voru ekki ætlaðar nema kannske mjög fáar krónur til þess að lifa af á mánuði hverjum. En það má þó segja, að frá þessari almennu óánægjuöldu, sem reis þarna strax í öndverðu, væri ein undantekning til að byrja með, því að enn var það málgagn hæstv. fjmrh., Vísir, sem lýsti því yfir eftir útkomu skattskrárinnar, að flestir væru ánægðir með skatta sína. En það sýndi sig furðu fljótt samt, að blaðamenn Vísis höfðu í þessu tilfelli verið heldur óheppnir með viðmælendur, enda kom það á daginn, að Vísir eins og önnur blöð varð fljótt að taka í sama streng og lýsa yfir óánægju með þessar skattaálögur. Og það fór svo fljótt, að þetta almenningsálít varð svo sterkt, að jafnvel stjórnarmálgögnin og ríkisstj. bognaði fyrir þessu sterka almenningsáliti og fór að láta undan siga og tala um þessi mál í allt öðrum tón en áður hafði verið gert, fór að viðurkenna það fyrst og fremst, að skattabyrðin væri þung, fór að láta í það skína, að hér þyrfti nauðsynlega lagfæringar á að gera, og fór óbeinlínis að viðurkenna, að það hefði verið rétt, sem framsóknarmenn og aðrir stjórnarandstæðingar héldu fram við umræður um þessi mál á síðasta Alþingi, og fóru að viðurkenna það, að skattabyrðin væri orðin gífurleg og ranglætið í skattamálunum væri með öllu óþolandi, þar sem ástandið var þannig, eins og ég drap á áðan, að mjög mörgum launamönnum var lítið eftir skilið í sínum umslögum, en á sama tíma var mönnum kunnugt um ýmsa stóreignamenn, sem lifðu hátt í augum alþjóðar, en greiddu ekkert til opinberra þarfa í formi skatta eða útsvars eða þá svo lítið, að því mátti helzt jafna við vinnukonuútsvar. Strax og skattskráin hafði birzt hér í Reykjavík, hélt stjórn Framsfl. fund um það mál og gerði af því tilefni samþykkt, sem send var hæstv. ríkisstj. og ég vildi mega leyfa mér að lesa hér, með leyfi hæstv. forseta, en þar segir svo: „Vegna þess alvarlega vanda, sem nú hefur skapazt eftir síðustu álagningu skatta og útsvara, leggur stjórn Framsfl. til eftirfarandi: 1) Að ríkisstj. gangist án tafar fyrir skipun nefndar með þátttöku allra þingflokka til þess að gera nú þegar tillögur um endurskoðun þeirra opinberu gjalda, sem nú hafa verið á lögð, og réttmæta skipan skatta- og útsvarsmála til frambúðar. - 2) Ríkisstj. geri þær ráðstafanir til bráðabirgða að fresta innheimtu á verulegum hluta af álögum, meðan þessi endurskoðun fer fram.“ Hæstv. ríkisstj. sá sér ekki fært að taka þessa tillögu framsóknarmanna til greina, en skömmu síðar sneru launasamtök landsins, bæði BSRB og Alþýðusamband Íslands, sér til ríkisstj. út af þessum málum og fóru fram á það, að ríkisstj. tæki þátt í athugun á þessum málum og veitti eftirgjöf eða ívilnun á þessum sköttum. Og undir þetta var a.m.k. tekið af ríkisstj. með þeim hætti, að það var skipuð sameiginleg nefnd þessara aðila til þess að kanna þessi mál. Nokkru síðar gerðist það, að efnt var til útvarpsumræðna um þessi málefni, það var 17. ágúst s.l. sumar. Þar mættu 4 forustumenn flokkanna, þar af fyrir Sjálfstfl. hæstv. fjmrh. og fyrir Alþfl. hæstv. viðskmrh. Og það er skemmst af að segja, að í þessum umræðum kom það fram, að allir þessir forustumenn stjórnmálaflokkanna voru býsna sammála um það málefni, sem rætt var um í þessum umræðuþætti, - já, ég vil segja jafnvel óvenjulega sammála. Og víst er um það, að þar lýstu þeir því báðir, hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskmrh., að það væri sýnilegt eftir það, sem fram hefði komið í sambandi við þessa síðustu skattaálagningu, að það væri óhjákvæmilegt að gera ýmsar lagfæringar á skattamálunum, og þá benti, ef ég man rétt, hæstv. fjmrh. einkum á þau atriði til lagfæringar, sem framsóknarmenn höfðu bent á á síðasta Alþingi, svo sem það, að hækka þyrfti persónufrádráttinn meira, að taka þyrfti upp umreikning og herða þyrfti á skatteftirliti. En síðan er nú langur tími liðinn, og langt er nú síðan nefnd sú, sem ég drap á áðan, skilaði sínu álíti, en það hefur ekki til þessa neitt gerzt í þessum málum af hendi hæstv. ríkisstj. Hún hefur ekki fallizt á að verða við þeim tilmælum, sem samtök launastéttanna hafa til hennar gert í þessu efni, hvorki um eftirgjafir eða ívilnanir né um gjaldfrest, –mér er ekki kunnugt um það, - enda er nú náttúrlega svo komið, að það er búið að plokka þessa skatta af það mörgum aðilum þegar, hvernig svo sem menn hafa komizt af jafnhliða því að þurfa að greiða þá. Og það bólar ekki heldur á því, að ríkisstj. hafi lagt fram á þessu Alþ. enn þá neinar till. um breyt. á skattamálakerfinu. Það hefði þó vissulega verið viðeigandi, að hún hefði ekki verið a.m.k. seinni á sér með þær breyt. en þessa hækkun söluskattsins, sem hér er um að tefla. Og víst er um það, að þetta mál er ekki úr sögunni. Menn eru enn minnugir þess, hvað um þessi mál var sagt á sinum tíma, og menn finna enn fyrir því og hafa fundið fyrir því að undanförnu, hverjar skattabyrðirnar hafa verið. Það er ekki lengra síðan en eitthvað 2 dagar, að stærsta verkamannafélag þessa lands kom saman til fundar og gerði á fundi sínum alveg sérstaka ályktun varðandi þessi skattamál, sem ég vildi mega lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta, en sú ályktun er svo hljóðandi: „Fundur í verkamannafélaginu Dagsbrún, haldinn 14. des. 1964, mótmælir mjög harðlega þeim drápsklyfjum skatta, sem lagðar hafa verið á launþega á þessu ári. Hinar miklu skattahækkanir hafa algerlega ofboðið greiðsluþoli fjölda launþega, þar sem stór hluti eðlilegra launa fer í skattgreiðslur og aðeins lítið er eftir til lífsframfæris. Slík skattheimta jafngildir launalækkun fyrir verkafólk, og því telur fundurinn, að með henni hafi algerlega verið raskað þeim grundvelli, sem samkomulagið s.l. vor milli verkalýðshreyfingarinnar og ríkisstj. og atvinnurekenda byggðist á. Fundurinn vítir harðlega, að stjórnarvöld skuli á engan hátt hafa orðið við hinum réttlátu kröfum launþegasamtakanna, Alþýðusambandsins og BSRB um lækkun á hinum óhóflegu skattabyrðum, og því frekar hlýtur verkalýðshreyfingin að mótmæla slíkum vinnubrögðum, þegar augljóst er og viðurkennt, að skattsvik vaða uppi og gróðafyrirtækjum og auðmönnum er hlíft við réttmætum skattabyrðum. Fundurinn varar stjórnarvöldin mjög alvarlega við framhaldi þeirrar skattpíningar, sem launþegar nú þegar hafa verið beittir, og gerir kröfu til, að þar verði á róttæk stefnubreyting. Fundurinn telur óhjákvæmilegt, að verkalýðssamtökin láti skattamálin meira til sín taka hér á eftir og fylgist vel með framvindu þeirra, svo mjög sem þessi mál varða hag og afkomu allra launþega. Að lokum gerir fundurinn þá eindregnu kröfu, að ekki verði um að ræða frekari skattheimtu af kaupi verkamanna í desembermánuði.“ Þetta var ályktun Dagsbrúnar. Það er að vísu þungur dómur, sem þar er upp kveðinn, en að mínu viti alveg réttmætur. Og það er í þessari ályktun Dagsbrúnar vikið að samkomulagi verkalýðshreyfingarinnar, atvinnurekenda og ríkisstj. í sambandi við skattamálin og að því vék líka hæstv. fjmrh. nokkuð í sinni frumræðu, og á ég eftir að koma að því betur síðar, hvert samband muni þar vera á milli. En þeir segja, Dagsbrúnarmennirnir, í þessari ályktun, að beinu skattaálögurnar hafi verið í ósamræmi eða algerlega raskað þeim grundvelli, sem samkomulagið frá s.l. sumri var á byggt. Hér hef ég í örfáum orðum rifjað upp og rakið nokkuð, hvernig framkvæmdir ríkisstj. hafa verið á sviði hinna beinu skatta og hverjar efndir eru fram komnar á þeim fyrirheitum, sem hún hefur gefið í sambandi við skattamálin. En það virðist svo sem þetta séu þær einar efndir, sem þar eru sýnilegar, eða réttara sagt, það eru engar efndir sýnilegar á því enn, og þetta frv., sem hér liggur fyrir, er eina sýnilega svarið í þeim efnum, þar sem söluskattur er hækkaður upp í 8% eða um 307 1/2 millj. kr. Ég játa það fyllilega, að mig vantar órð til þess að lýsa þessum vinnubrögðum sem vert væri. En við framsóknarmenn erum andvígir þessari hækkun söluskattsins og munum þess vegna að sjálfsögðu greiða atkv. gegn þessu frv., og ástæðurnar fyrir þeirri afstöðu okkar eru í sem skemmstu máli þessar: Í fyrsta lagi, að við teljum ósannað með öllu, að þörf sé á nokkrum nýjum álögum til þess að mæta útgjaldahækkunum fjárlaga. Í öðru lagi teljum við ekki almenna söluskattshækkun leiðina, sem fara ætti til tekjuöflunar, jafnvel þó að þörf væri á nýrri tekjuöflunarleið. Við teljum hinn almenna söluskatt í þeirri mynd, sem hann er hér, og að fenginni þeirri reynslu, sem af honum og innheimtu hans er fengin, vera mjög óheppilegan skatt, mjög óskynsamlegan skatt og mjög ranglátan skatt. Og þriðja ástæðan er svo sú, að við teljum, að fjárstjórn og fjármeðferð ríkisstj. á undanförnum árum sýni það, að hún kunni ekkert með fé að fara, og kemur því ekki til mála að mínum dómi að samþykkja henni til handa neinar nýjar álögur. Það væri í raun og veru gagnslaust, því að þær mundu jafnóðum hverfa í eyðsluhít ríkisins. Þó að ríkisstj. fengi nú samþykktar nýjar álögur, mundi hún samkv. reynslunni koma aftur eftir nokkra mánuði og fara fram á meira, segja það þá, að hún þurfi að fá meira. Það sýnir reynslan og það sýnir öll saga hæstv. ríkisstj. Að samþykkja nýjar álögur henni til handa væri óráð. Það væri alveg eins og að fá ráðlausum spilamanni peninga í hendur. Þeir eru búnir á morgun, þá þarf hann að fá meira. Þess vegna er það, að jafnvel þó að maður sæi þörf á einhverjum nýjum tekjum, sem hér er þó ekki viðurkennt, þá væri það, eins og nú er komið, fullkomið ábyrgðarleysi að mínum dómi að samþykkja nýjar álögur, ef allt ætti að öðru leyti að sitja við það sama um fjárstjórn ríkisins. Að þessum ástæðum, sem ég hef hér stuttlega minnzt á, skal nú nokkru nánar vikið. Kem ég þá fyrst að fyrsta atriðinu, nefnilega því, hvort þörf sé á nýjum álögum til þess að standa undir fyrirsjáanlegum fjárveitingum fjárl. á næsta ári. Það er rétt, að ætla má, að útgjöld fjárl. fyrir árið 1965 muni hækka verulega frá útgjaldatölum framlagðs fjárlagafrv. eða alltaf sjálfsagt um 330-340 millj. eða eitthvað því um líkt. Í aths. við söluskattsfrv. segir að vísu, að hækkunin, sem gera megi ráð fyrir, sé 372 millj. kr., en þar af eru 42 millj. kr. vegna fyrirsjáanlegra kauphækkana af völdum verðlagshækkana og þá fyrst og fremst verðlagshækkana, sem leiðir af sjálfri söluskattshækkuninni, og gefur það út af fyrir sig ofurlitla sjónhending af því, hversu heppilegt úrræði þessi söluskattur mun vera í þessu sambandi. Það er náttúrlega út af fyrir sig villandi, finnst mér, eins og segir í aths. við söluskattsfrv., að það megi gera ráð fyrir, að gjaldahlíð fjárlagafrv. muni hækka sem næst um 372 millj. kr. í meðförum Alþingis, því að í raun og veru eru af þessum 372 millj., sem þar er talað um, 275 millj. kr. a.m.k. vegna niðurgreiðslna, sem ráðnar voru og fyrirsjáanlegar voru og framkvæmdar sumpart a.m.k. þegar þing kom saman og fjárlagafrv. var samið, og þess vegna full ástæða til þess að taka þær tölur upp í fjárlagafrv. Þó má taka til greina að sjálfsögðu það, sem hæstv. fjmrh. sagði um það hér áðan og las í því sambandi upp úr aths. við fjárlagafrv., sem sýndu, að það væri í raun og veru gert ráð fyrir þessu, en talið eðlilegt, að Alþingi fjallaði um málið, áður en það væri tekið alveg upp í fjárlagafrv. En mér finnst, að þessar aths. gefi a.m.k. fljótt á litið þá hugmynd, að þessar 372 millj. komi sérstaklega til vegna aðgerða Alþingis. Það má kannske að vissu leyti til sanns vegar færa, en það er þó að frumkvæði og fyrir atbeina hæstv. ríkisstj. En þó að það sé nú gert ráð fyrir þessu, að útgjaldatölur fjárl. hækki þannig frá því, sem sett var á blað í fjárlagafrv., um 372 millj. kr., þá álít ég, að enn sé með öllu ósannað, að þörf sé á nýjum álögum til að mæta þessum útgjöldum, eg á meðan svo er, tel ég ekki réttmætt að grípa til þvílíkra örþrifaráða, eins gífurlegrar hækkunar á söluskatti og þeirrar, sem þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég álít, að út frá því megi ganga samkv. reynslunni, að tekjuáætlun fjárl. sé allt of lág. Sú hefur reynslan orðið á undanförnum árum. Árið 1962 urðu umframtekjur ríkissjóðs 302 millj. eða 303 millj. kr. og árið 1963 urðu þær 322.5 millj. kr. Það er að sjálfsögðu rétt, eins og hæstv. fjmrh. gerði grein fyrir hér áðan, að það liggur ekki enn fyrir með öruggri vissu, hver útkoman muni verða á þessu ári, sem nú er senn á enda, en engin rök virðast til þess liggja, að útkoman ætti að verða lakari þetta ár en hin fyrri. Það hefur verið góðæri þetta ár ekki siður en áður. Það hafa verið metaflabrögð þetta ár ekki siður en hin árin. Verðlag á útflutningsafurðum er yfirleitt hagstætt og hækkandi. Ríkisstj. hefur og hælt sér af því, að engin séu innflutningshöftin nú á þessum síðustu og verstu tímum að hennar dómi og innflutningur allur gangi nú greiðlega og ólíkt því, sem áður var. Tolltekjur ættu því vissulega ekkert síður að fara fram úr áætlun á þessu ári en á undangengnum árum, og víst er um það, að beinu skattarnir fóru stórlega fram úr áætlun. Ég hef að sjálfsögðu ekki í höndum hér nein gögn til að fullyrða um þetta, og hæstv. fjmrh. vildi í ræðu sinni hér áðan gera sem minnst, að mér virtist, úr vænlegum horfum um afkomu ríkissjóðs á þessu yfirstandandi ári. Þó var allt það, sem hann sagði um það, heldur óákveðið, og a.m.k. virtist hann gera ráð fyrir, að innflutningstekjurnar eða tolltekjurnar eða tekjur af aðflutningsgjöldum stæðust þó alltaf ríflega áætlun. Og ég verð nú að álíta, að þegar hæstv. fjmrh. kveður ekki sterkara að orði en raun bar vitni hér áðan um þessi efni, megi gera ráð fyrir svipaðri tekjuaukningu á innflutningsgjöldum þetta ár og hin fyrri árin. Að sjálfsögðu skal ég ekkert um þetta fullyrða, eins og ég sagði áðan, en á meðan annað er ekki upplýst örugglega, verður að ganga út frá því, að umframtekjur verði með svipuðum hætti þetta ár og hin fyrri. Og ég tel allar líkur benda til þess, að tekjur fjárlagafrv. nú séu, hvað sem afkomu ársins í ár liður, áætlaðar með það fyrir augum, að umframtekjur verði ekki hlutfallslega minni árið 1965 heldur en árin 1962 og 1963. En ef svo reynist, mundu þær nægja til þess að mæta þeim útgjaldahækkunum, sem hér er talað um. Ríkisstj. keppir að því að hafa ríflegan greiðsluafgang til þess að draga með þeim hætti úr kaupgetu almennings. Það sýnir reynslan, það sýnir boðskapur ráðh. nú, sbr. t.d. skrif hæstv. viðskmrh. nú nýlega í Alþýðublaðinu. Það sýnir enn fremur nýbirt skýrsla Efnahagsstofnunarinnar í París, þar sem lögð er á það áherzla, að greiðsluafgangur ríkissjóðs megi ekki vera undir 1 1/2% af þjóðartekjum, eða frá 250-300 millj. kr. árlega. Nú getur það auðvitað verið rétt fjármálapólitík undir vissum kringumstæðum að gera ráð fyrir ríflegum greiðsluafgangi, en vitaskuld á þó alitaf að reyna að áætla tekjur svo rétt sem kostur er. En ég held, að eins og á stendur hér nú, sé það ekki réttlætanleg pólitík að leggja á stórfellda neyzluskatta í því augnamiði að tryggja stórfelldan greiðsluafgang. Ég held, að það sé ekki réttlætanlegt að gera það á kostnað almennings. Skattabyrðin, bæði sú beina og óbeina, er vissulega orðin nægilega þung og meira en það. Það er vissulega ekki þörf á neinum nýjum ráðstöfunum til þess að draga úr kaupgetu almennings nú. Í annan stað er svo fjárlagaafgreiðslan nú byggð á eyðslustefnu núv. ríkisstj. Það er auðvitað hægt, ef vilji væri fyrir hendi, að draga stórlega úr ýmsum útgjöldum ríkisins. Það væri hægt að koma við margháttuðum sparnaði í ríkisrekstri. Þá leið á að fara, áður en gripið er til þvílíkra álaga á neyzlu almennings eins og hér er gert ráð fyrir, og þá leið verður auðvitað að fara fyrr en seinna, ef hér á ekki að sigla öllu í strand. Það er ekki hægt að halda áfram endalaust á braut síhækkandi útgjalda í því trausti, að alltaf sé hægt að sækja það, sem á vantar, í vasa almennings. Það er ekki hægt. Þegar hæstv. ríkisstj. hóf göngu sína, gaf hún mörg sparnaðarloforð, og ég vil ekki draga í efa, að þar hafi hugur fylgt máli á þeirri tíð. Og því skal ekki neitað, að nokkra viðleitni sýndi hún í þá átt á fyrstu starfsárum sínum, enda þótt mörgum sýndist árangurinn lítill. En það er áreiðanlega ekki ofmælt, að nú hafi hæstv. ríkisstj. gefið þessa litlu sparnaðarviðleitni sína algerlega upp á bátinn og hafi gefizt upp við að framkvæma þá stefnu, eins og reyndar fleira í sinni upphaflegu stefnuskrá. Það er önnur saga, sem ég fer ekki nánar út í í þessu sambandi. En í stuttu máli sagt held ég, að því fari mjög fjarri, að það liggi fyrir nægileg rök fyrir óhjákvæmilegri nauðsyn á svo stórfelldum álögum sem hér eru ráðgerðar, og þegar svo stendur á, er ekki, eins og ég áðan sagði, réttlætanlegt að grípa til þvílíkra örþrifaráða eins og jafnstórfelld söluskattshækkun sem þessi er í raun og veru. Þá ætla ég þessu næst að víkja ofurlítið að þeim tekjuöflunarhætti, sem hér á að nota, almennum söluskatti. Ég ætla þó ekki að fara langt út í þá sálma. Ég ætla ekki að fara langt út í það að rifja hér upp sögu hins almenna söluskatts. Hann var á sínum tíma boðaður af hæstv. ríkisstj., bæði í viðreisnarbókinni frægu og í grg. með fjárlagafrv. fyrir 1960, og hann var svo í samræmi þar við lögfestur með l. nr. 10 frá 1960, en áður hafði að vísu verið innflutningssöluskattur, sem framlengdur var með þeim l. og aukinn, eins og kunnugt er og ég fer ekki að rekja hér neitt frekar, og áður hafði einnig verið sérstakur söluskattur á ýmissi þjónustustarfsemi og innlendum iðnaðarvarningi, en með söluskattslögunum frá 1960 var samt sem áður farið inn á nýja braut í þessum efnum, þannig að með þeim l. var lagður á almennur söluskattur, 3% söluskattur, sem lagður er á allar vörur og öll viðskipti yfirleitt, með þeim örfáu undantekningum, sem í þeim l. greinir. Þessi söluskattur var svo hækkaður í 5 1/2% með l. nr. 1 frá 1964, og nú á að hækka hann í 8%. Það fer að sjálfsögðu eftir aðstæðum og þörfum á hverjum tíma, hverjar tekjuöflunarleiðir séu heppilegastar. Ég held, að í því efni sé ekki til nein algild formúla eða algild kennisetning. Það getur sjálfsagt stundum orðið að grípa til einhvers konar söluskatta eins og annarra tekjuöflunarleiða. Ég tel ekki rétt að vera þar með neina einstrengingslega fordóma. En auðvitað skiptir í því sambandi og þegar um söluskatt er að ræða meginmáli, hvernig á stendur hverju sinni og hvernig söluskattinum nánar er hagað, hvort hann er hafður misjafnlega hár á vörutegundir, þannig að þær vörur, sem munaðarvörur má telja, leggi þar meira af mörkum, þannig að hann sé raunverulega skattur á raunverulega eyðslu, eða hvort hann er lagður á allar vörur almennt, almennur neyzluskattur. Enn fremur er auðvitað mjög gerandi greinarmunur á söluskatti, hvort hann er notaður af innflutningi eða hvort hann er lagður á viðskipti manna á milli innanlands, eins og á sér stað um þann almenna söluskatt, sem hér gildir. En ég held, að af ýmsum söluskattsaðferðum, sem tíðkanlegar eru og hugsanlegar eru, sé hinn almenni söluskattur í þeirri mynd, sem hann hér hefur verið lögleiddur, einna óheppilegastur. Ég tel þess vegna, að í lengstu lög ætti að forðast að grípa til hans. Og ég tel hann alveg sérstaklega varhugaverðan vegna þess, að hann kemur þyngst niður á öllum almenningi, hækkar vöruverð og stóreykur dýrtíð og kyndir þar með undir verðbólguþróuninni, auk þess svo, að innheimta á slíkum almennum söluskatti er ákaflega erfið, innheimtumenn eru margir eða réttara sagt, þeir verða margir, sem eiga að standa skil á söluskattinum. Það er hætt við, að þau skil verði misjöfn. Það er hætt við, að hann komist ekki allur til skila. Það er mikil freisting lögð fyrir þá, sem á móti skattinum taka, og ég held, að þessi skattheimtuaðferð ýti beinlínis undir óheiðarleika í þjóðfélaginu. Mennirnir eru að vísu misjafnir, sumir eru heiðarlegir, aðrir kannske misjafnlega heiðarlegir. Ég efast ekkert um það, að margir þeir, sem við þessum skatti taka, skili honum vel og heiðarlega af sinni hendi. En líklegast má telja, að á því séu samt veruleg missmíði, og a.m.k. gengur almannarómur í þá átt, að mjög mikið skorti á, að skil á söluskatti séu í því lagi, sem vera ætti. En sannleikurinn er sá, að ef þessi skattheimta á að vera í nokkru lagi, þá þarf mikið og skilvirkt eftirlit. Það kostar mjög mikla skriffinnsku, gífurlegan kostnað og mikla fyrirhöfn fyrir allan almenning, ef skattheimta af þessu tagi á að vera í nokkru lagi. Það eftirlit, sem til þarf, hefur, að ég held, ekki á nokkurn hátt verið fullnægjandi, og eins og ég sagði áðan, er það víst, að það er uppi almannarómur um, að það sé miklu skotið undan af söluskatti. En það liggur í augum uppi, að allir þessir agnúar, sem, ég hef hér minnzt á í örfáum orðum, verða miklu alvarlegri og stórkostlegri, eftir því sem söluskatturinn verður hærri. Ég er ekki einn um þessa skoðun. Við framsóknarmenn erum ekki einir um þessa skoðun. Við höfum átt skoðanabræður í herbúðum stjórnarflokkanna og þá fyrst og fremst í röðum Alþfl., - skoðanabræður, sem ekki hafa síður en við komið auga á þá annmarka, sem almennum söluskatti fylgja og ég hef hér lítillega leitazt við að rekja, og ég leyfi mér því til sönnunar að tilfæra nokkur dæmi. Ég sé nú að vísu, að ég hef ekki við höndina þau dæmi, sem ég ætlaði að rekja úr umr., sem fram fóru hér eitt sinn á hv. Alþingi um söluskatt, en þá tóku þátt í þeim umr. fyrir hönd Alþfl. þáv. formaður Alþfl., Haraldur Guðmundsson, og núv. hæstv. viðskmrh. og lýstu þá mjög skilmerkilega og mjög á sömu lund og ég hef gert hér, en þó með miklu sterkari og litríkari orðum, eins og þeirra var von og vísa, þeim annmörkum, sem á almennum söluskatti eru, og lýsti hæstv. viðskmrh. því alveg sérstaklega, að af öllum sköttum væri þessi skattur einna ranglátastur og þó að það væri viðurkennt, að skattsvik ættu sér nú víða stað, mundu þau þó hvergi vera meiri en einmitt í sambandi við söluskattinn. En það er nokkuð langt síðan þessi ummæli voru um hönd höfð, eða árið 1953, og mér er það ljóst, að ýmsir af fyrirsvarsmönnum Alþfl. hafa ekki þurft alltaf svo langan umþóttunartíma til þess að skipta um skoðun. Þess vegna þykir mér nú hlýða, þótt ég hafi ekki þessi ummæli þeirra hér við höndina og geti ekki lesið þau nákvæmlega upp, að vitna til nýrri ummæla frá fyrirsvarsmönnum Alþfl. og geta þess, sem Álþýðublaðið ritaði um það efni einmitt um þær mundir, sem verið var að lögleiða söluskattinn hér á Alþ. með l. nr. 10/1960, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta, í leiðara Alþýðublaðsins 11. marz 1960: „Þegar lífskjör alþýðunnar eru svo knöpp, að hún getur ekkert leyft sér nema nauðþurftir, er að sjálfsögðu mjög óréttlátt að leggja á þær vörur söluskatt. Við þær aðstæður kemur skatturinn þyngst niður á þeim, sem sízt skyldi.“ Og enn fremur segir: „Þegar lífskjör batna og verða svo góð sem nú er orðið, má undanskilja ýmsar lífsnauðsynjar, en leggja söluskatt á aðrar. Þá greiða menn því meira af skattinum, því meira sem þeir hafa og nota af fé. - Það er af þessum ástæðum, sem menn hagnast við núverandi aðstæður af söluskatti. Hér á landi hafa ýmsar gerðir söluskatts verið reyndar síðustu ár. Hér þarf einfalt kerfi, sem er auðskilið, og sem minnst af undanþágum. Hér þarf umfram allt nákvæmt eftirlit með innheimtu skattsins og að honum verði ekki hreinlega stolið á leið frá neytanda til ríkiskassans. Það mun fara að verulegu leyti eftir þessu framkvæmdaatriði, hvort almenningur sættir sig við skattinn eða ekki.“ Svo mörg voru þau orð Alþýðublaðsins á sínum tíma. Hver hefur nú framkvæmdin orðið á innheimtu söluskattsins, en eftir því telur Alþýðublaðið eða taldi á sínum tíma, að það mundi einkum fara, hvort söluskatturinn væri réttlætanlegur eða ekki? Eins og ég hef margtekið fram, er það a.m.k. almannarómur, sem telur, að skattheimtunni sé einmitt á sviði söluskattsins alveg sérstaklega ábótavant. Og hvað segir Alþýðublaðið um það? Finnst því og finnst Alþýðuflokksmönnum, að innheimtan á söluskattinum hafi verið í lagi, í svo góðu lagi, að það réttlæti ekki aðeins áframhaldandi tilvist söluskattsins, heldur þá hækkun hans, sem hér er ráðgerð? Að minni skoðun verður það nánast að teljast furðuleg bíræfni að fara fram á þessa hækkun, sem hér er um að tefla, án þess að sjáanlegt sé, að gerðar hafi verið eða gerðar séu jafnframt nokkrar sérstakar ráðstafanir til þess að bæta innheimtuna. Hér ber því allt að sama brunni. Skattauki sá, sem í þessu frv. felst, er óþarfur, hann er óskynsamlegur, hann er ranglátur, og hann er lítt innheimtanlegur, svo að í lagi sé. Ég man það að vísu, að þegar þessi söluskattur var lögleiddur hér á sínum tíma 1960, lét hæstv. fjmrh, þau orð falla, að þessi söluskattur væri sérstaklega heppilegur vegna þess, að hann væri svo auðskilin og einfaldur í framkvæmd. En mér þykir mikið, ef hæstv. fjmrh. getur með góðri samvizku tekið undir þau orð nú að fenginni reynslu. Það er alls ekki, eins og nú er komið, á álögur bætandi. Söluskattur mundi með þeirri hækkun, sem hér er ráðgerð, fara allt upp í um það bil 1000 millj. kr. á ári, og það er engin smáræðisupphæð, - minna má nú gagn gera. Í sambandi við þessa miklu söluskattshækkun, sem hér á að gera, er vekjandi á því athygli, eins og staðfest var af hæstv. fjmrh. í framsöguræðu hér áðan, að það er ekki gert ráð fyrir, að hluti jöfnunarsjóðs af söluskattinum hækki neitt. M.ö.o.: jöfnunarsjóðurinn á ekki að fá neitt af þeirri hækkun, sem þetta frv. lögfestir. Í fjárlagafrv. er gert ráð fyrir nær 74 millj. kr. til jöfnunarsjóðsins af söluskattinum. Nú er gert ráð fyrir því, að jöfnunarsjóðurinn fái 7 1/2% af söluskattinum í heild, sem eftir hækkunina ætti að nema, eins og ég sagði áðan, nær 1000 millj. kr. á ári, og er þá auðsætt, að hluti jöfnunarsjóðsins verður eftir sem áður kringum 74 millj. kr. Það er þó sannast sagna, að það væri ekki vanþörf á að sjá sveitarfélögunum fyrir auknum tekjum, því að ástandið hjá þeim er þannig, að þau eru mörg hver í mikilli þörf fyrir auknar tekjur og eiga mörg hver við mikla erfiðleika að etja. En eins og öllum er kunnugt, er einn aðaltekjustofn þeirra útsvörin, en útsvörin hafa einmitt lagzt sérstaklega þungt á gjaldendur, og er viðurkennt af flestum, sem til þekkja, að þörf væri á því að létta útsvarsbyrðina nokkuð. En jafnframt er ljóst, að það er ekki hægt um vik í því efni, nema jafnframt sé sveitarfélögunum séð fyrir nokkrum tekjum í staðinn. Í sambandi við þá söluskattshækkun, sem í þessu frv, felst, finnst mér ástæða til að vekja athygli á frásögn þeirri, sem birt er í dag á fyrstu síðu Morgunblaðsins um framlagningu þessa frv., en á fyrstu síðu Morgunblaðsins í dag stendur með stóru letri: „Söluskattur hækkar í 8% vegna niðurgreiðslna.“ Og síðan með stóru letri einnig, en nokkru smærra þó: „Í samræmi við júnísamkomulagið við verkalýðsfélögin.“ Og hæstv. fjmrh. talaði líka hér áðan í sinni frumræðu um þetta júnísamkomulag, og eiginlega skildist mér á hans máli, að í þessu blessaða júnísamkomulagi væri upp talið allt í þessu máli. En ég vil bara að gefnu þessu tilefni spyrja um það, hvort efni þessa frv. sé í samræmi við júnísamkomulagið. Á að halda því fram, að þá hafi verið samið um það, sem í þessu frv. felst? Það er ekki vafi á því, að með fyrirsögn Morgunblaðsins, þeirri sem ég áðan lýsti, er verið að reyna að læða því inn í hugi kjósenda, borgaranna, að þetta frv., með því efni, sem það hefur, sé í samræmi við hið svokallaða júnísamkomulag. Ef svo væri, fer ég fyrst að skilja yfirlýsingu hæstv. forsrh. um, að hann hafi mætt alveg sérstakri sanngirni í samningum við ákveðna hópa, þá yfirlýsingu, sem hann gaf hér í gærkvöld. Og þá fer mér ekki að þykja það undarlegt, þó að hugur hans eftir á hafi verið opnari fyrir vinahótum í garð þeirra. En ég verð að segja það, að mér dettur ekki í hug að halda, að það hafi verið samið í júnísamkomulaginu um neitt þvílíkt eins og það, sem er í þessu frv. Þvert á móti spái ég því, að verkalýðssamtökin og launastéttirnar láti fljótlega í sér heyra andsvar við þessu frv. og því efni, sem það hefur að geyma. Og það væri ekki nema í samræmi við þá samþykkt, sem gerð var fyrir tveimur dögum í verkamannafélaginu Dagsbrún og ég gat um fyrr í minni ræðu, að þeir mótmæltu þessu frv. myndarlega. En það verður að gefnu þessu tilefni að krefjast alveg skýrra svara um það, hvort það hafi verið gert eitthvert samkomulag um þetta atriði og um þetta efni. Það er bezt, að það komi alveg fram, að það sé ekki verið að læða því að mönnum, að um þetta hafi verið eitthvert samkomulag, að þetta sé afleiðing, rökrétt afleiðing af því, sem þá var gert. Það er bezt, að það komi skýrt fram frá báðum aðilum, sem að því samkomulagi , stóðu, hvort það er svo í raun og veru eða ekki. Það dugir ekki að hafa neina tæpitungu á þar um eða tala í neinum gátum um það. Þetta verður að liggja alveg ljóst fyrir. Þetta er auðvitað þvílíkt meginatriði. En eins og ég sagði áðan, þá dettur mér ekki í hug að halda það, og ég var alveg sannfærður um, að um slíkt og þvílíkt hefur aldrei nokkurn tíma verið samið eða nokkurt samkomulag verið gert. Ég drap á það sem þriðju ástæðuna, þriðju meginástæðuna fyrir því, að þetta frv. væri ekki samþykkjandi, að fjárstjórn ríkisstj. hefði yfirleitt verið með þeim hætti, að henni væri ekki fyrir fé trúandi. Það eru nú svo nýlega um garð gengnar almennar fjárlagaumræður, þar sem fram kom af hálfu framsóknarmanna rökstudd gagnrýni í því efni, að ég sé ekki hér ástæðu til að fara ýtarlega út í það og get nú stytt mál mitt um það, enda búinn að tala nokkuð lengi. En það er þó síður en svo, að ég biðjist nokkurrar afsökunar á því að tala lengi um þetta mál, því að það er það, sem þeir mega búast við, hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsmenn, ef þeir ætla að temja sér þá starfshætti að koma með mál sem þetta inn að óvörum á síðustu dögum þings. Þegar allt er þannig í pottinn búið, að það er ekki tími til að afgreiða málin, svo að í lagi sé, þá mega þeir búast við því, að það sé að því fundið og menn sýni ekki ríkisstj. að því leyti neina sérstaka tilhliðrunarsemi. En um fjárstjórnina almennt er það náttúrlega skemmst að segja, sem öllum hv. alþm. er ljóst, að fjárlagaútgjöldin og álögurnar þar með hafa farið hækkandi ár frá ári um mörg hundruð millj. ár hvert, þannig að nú er svo komið, að að þessu frv. samþykktu mundi tekjuáætlun fjárlagafrv. komast upp í um það bil þrjá milljarða og sex hundruð millj. kr. Og eins og kom fram í fjárlagaumræðunum og á var þá rækilega bent, er eyðslan í ýmsum efnum orðin óhæfileg. Og til þess að standa undir þessari eyðslu þarf alltaf að seilast dýpra og dýpra niður í vasa skattborgarans, bæta á nýjum og nýjum álögum, þannig að þessi hæstv. ríkisstj., sem nú situr, er alveg óefað orðin mesta skattpíningarríkisstjórn, sem hér á landi hefur nokkru sinni setið, og á þar auðvitað algert met, og verður sjálfsagt langt þangað til það met verður yfirstigið. Og yfirleitt er þessi hæstv. ríkisstjórn ákaflega aðgangshörð í sínum nýju álögum. Ég skal nú ekki fara út í það í sambandi við þetta mál að ræða dýrtíðarpólitík ríkisstj. almennt, enda þótt sú pólitík eigi að sjálfsögðu einn þátt í því, hvernig komið er, einnig á þessu sviði, og í þeirri eyðslu hjá ríkissjóði, sem raun ber vitni. Ég fer ekki út í að ræða það, hvernig það eitt hefur fætt af sér annað, gengisfellingarnar 1960, 1961, vaxtapólitíkin, söluskatturinn o.s.frv. En allt þetta hefur kynt undir verðbólgunni og valdið því, að fjárlögin hafa farið sífellt hækkandi og álögurnar sífellt orðið þungbærari, og er nú svo komið, að almenningur kvartar almennt undan þeim skattaálögum og hefur gert frá því s.l. sumar. Og daglega heyrum við í útvarpinu glymja áminninguna frá Gjaldheimtunni til skattþegnanna að borga sína skatta. Ég held þó, að ég geti ekki stillt mig um að nefna það í þessu sambandi, að það séu vissir aðilar samt, sem hafi ekki ástæðu til að kvarta í þessu sambandi. Það er gengið hart að hinum almenna skattborgara, en núlljónamæringarnir, þeir sem stóreignaskatturinn var lagður á á sinum tíma, hafa ekki ástæðu til að kvarta. Þeir eru ekki minntir daglega á að borga sinn skatt. Hæstv. fjmrh. upplýsti það nýlega, að á þessu ári hefði aðeins verið greitt af þeim skatti um 400 þús. kr., ef ég man rétt, og að útistandandi af þeim skatti væru æðimargar millj., 25 millj., ef ég man rétt. Þessi skattur átti þó að fullnægja góðum þörfum. 2/3 hans áttu að renna í byggingarsjóð ríkisins, 1/3 í veðdeild Búnaðarbankans. Báðar eru þessar stofnanir og hafa lengi verið fjárvana og höfðu fyllstu þörf fyrir þessar tekjur. En hæstv. fjmrh. hefur lýst því yfir, a.m.k. tvívegis, svo að ég hef heyrt, að þessi stóreignaskattslöggjöf frá 1957 hafi ekki einasta verið meingölluð, heldur sé hún einsdæmi í íslenzkri löggjöf. Ég held, að þetta sé mjög ofsagt hjá hæstv. fjmrh. og að hann hljóti að sjá það, ef hann hugsar betur um. Stóreignaskattslöggjöfin frá 1957 var nefnilega ekkert einsdæmi. Hún átti sér algera hliðstæðu í löggjöf, sem sett var 1950, með l. nr. 22/1950. Að vísu má segja, að það skilji nokkuð þar á milli. Það skilur á milli, að stóreignaskattinn frá 1950 áttu menn að greiða þegar af 300 þús. kr. eign, en stóreignaskattinn skv. l. nr. 44/1957 áttu aðeins milljónamæringar að greiða, þeir sem áttu 1 millj. eða meira. En að öðru leyti var þarna um hliðstæðu að ræða. Og það verður ekki fært fram til réttlætingar stóreignaskattslöggjöfinni frá 1950 fram yfir stóreignaskattslöggjöfina frá 1957, að stóreignaskatturinn 1950 hafi verið lagður á í sambandi við gengisbreytingu, en hinn ekki, vegna þess að raunverulega var stóreignaskattslöggjöfin frá 1957 liður í ráðstöfunum, sem gerðar voru 1956, og þá alveg sérstaklega í sambandi við 1. nr. 86/1956, þar sem lögleitt var 16% yfirfærslugjald á gjaldeyri, sem hefur verið haldið fram og ég vil ekki andmæla, haldið fram af stjórnarsinnum, a.m.k. sjálfstæðismönnum, að hafi jafngilt gengisbreytingu. Einmitt í sambandi við setningu þeirrar löggjafar, l. nr. 86/1956, var boðuð þessi stóreignaskattslöggjöf frá 1957, þannig að í raun og veru, þegar aðstæðurnar eru skoðaðar, voru þær mjög á eina lund 1950 og 1957. Það stenzt þess vegna ekki, að stóreignaskattslöggjöfin 1957 sé einsdæmi í íslenzkri löggjöf, enda er ég ekki þar einn til vitnis um, því að í þeim dómi, sem hæstiréttur kvað upp á sínum tíma um þetta árið 1958, þá kemur það einmitt fram í þeim dómi, að ein af ástæðunum að vísu, sem meiri hl. hæstaréttar finnur lagasetningunni 1957 til foráttu, er, að það hafi verið lagður á hliðstæður skattur 1950. Það var visst atriði að vísu, sem skildi á milli stóreignaskattslaganna 1950 og 1957 eftir þeim skilningi, sem meiri hl. hæstaréttar lagði í stóreignaskattslöggjöfina frá 1950 á þeirri tíð, af því að meiri hl. hæstaréttar skildi þá löggjöf á þá lund, að félög ættu að greiða stóreignaskatt, sem stóreignamönnum í þeim var gert að greiða. Ég verð að segja það, að þegar sá skilningur var lagður til grundvallar, hefði manni ekkert komið það á óvart, þó að sú hefði verið niðurstaðan, að stóreignaskattslöggjöfin frá 1950 hefði verið talin brjóta í bága við stjórnarskrá. En það var ekki litið svo á af meiri hl. hæstaréttar, en minni hl, aftur á móti var alveg sömu skoðunar um þau l. og aftur hæstiréttur 1957, þannig að því fer náttúrlega fjarri, að stóreignaskattslöggjöfin frá 1957 sé nokkurt einsdæmi í íslenzkri löggjöf. Það má áreiðanlega sitthvað að henni finna, og ég er ekki neinn sérstakur talsmaður fyrir því, að það sé gripið til þvílíkrar löggjafar. En það er hins vegar rétt í sambandi við þetta mál, sem hér er rætt, að minna á þessa löggjöf og hversu linlega hefur verið gengið fram í innheimtu þess skatts, samtímis því sem fyllstu hörku hefur verið beitt gagnvart hinum almenna skattborgara og samtímis því sem verið er að leggja á jafngífurlega neysluskatta og þennan almenna söluskatt, sem hér er um að tefla. Sannleikurinn er sá, að það skilur kannske ekki nema eitt á milli stóreignaskattslöggjafarinnar 1950 og 1957, og það er, að Sjálfstfl. stóð að setningu stóreignaskattslöggjafarinnar 1950, en ekki að setningu stóreignaskattslöggjafarinnar 1957. En það er rétt, eins og ég sagði áðan, að minna á það í sambandi við þessi skattamál öll, hversu hefur verið gengið linlega fram í innheimtu stóreignaskattsins. Hæstv. fjmrh. hefur fært það fram sér til réttlætingar í því efni, að það hafi risið mörg málaferli út af stóreignaskattinum 1957. Það er rétt. Það risu líka mörg málaferli út af stóreignaskattinum 1950, ég veit ekki, hvort þau voru fleiri eða færri þá, ég hef ekki talið það saman. En hæstv. fjmrh. segir, að það væru óheppileg vinnubrögð að vera að innheimta skattinn og láta hann í hendur veðdeild Búnaðarbankans og byggingarsjóðs ríkisins og svo væri kannske niðurstaðan hjá dómstólunum sú, að það ætti að endurgreiða eitthvað af þessum skatti. Það má segja. En mér er þá spurn: Er þessari reglu fylgt alls staðar annars staðar? Ég veit ekki betur en það hafi verið ákveðinn með lögum svokallaður bændaskattur, gjald, sem á að renna í Stofnlánadeild landbúnaðarins, og ég veit ekki betur en það hafi risið málaferli út af þeim skatti. Ég veit ekki betur en því sé haldið fram, að hann sé andstæður stjórnarskránni. Það mál er enn óútkljáð hjá hæstarétti. Það sé fjarri mér að fullyrða nokkuð um, hver málalok verða í því, ég skal ekkert segja um það, um gildi þeirra raka, sem færð eru fram fyrir því, að þessi skattur sé andstæður stjórnarskránni. En mér er ekki annað kunnugt en hann hafi verið innheimtur og innheimtur til fulls, þrátt fyrir það að það hljóti að vera svipað óvissuástand um hann og stóreignaskattinn að þessu leyti. Það liggur í augum uppi, að ef svo færi, að hæstiréttur kæmist að þeirri niðurstöðu, að þetta gjald væri andstætt stjórnarskránni, yrði það dálítið óþægilegt fyrir stofnlánadeild Búnaðarbankans að standa skil á því fé, sem lagt hefur verið í hana. En samt sem áður hefur ekki verið hætt við innheimtu gjaldsins. Ég nefni þetta aðeins til þess að sýna, að það er gerður hér munur á. Og stjórn, sem er í einelti við almenna skattborgara hér á landi, en sýnir milljónamæringum hlífð og linkind, hún hentar ekki á Íslandi, og það mun sýna sig. Ég skal svo láta máli mínu lokið um þetta frv. Ég held, að það sé aðeins einn votturinn af mörgum um það, að hæstv. ríkisstj. hefur beðið algert skipbrot, ekki aðeins í þessu máli, heldur og miklu víðar. Og ég skal aðeins ljúka máli mínu með því að minna á, að það dettur vitaskuld engum í hug að segja það nú, að verðbólgan hér á landi sé stöðvuð, að segja, að núverandi hæstv. ríkisstj. hafi ráðið við verðbólguna eða ráði við hana. Það dettur ekki nokkrum manni í hug að halda því fram í fullri alvöru. Enda er sýnilegt t.d., að þetta frv., sem hér liggur fyrir, mun á sinn hátt ýta undir verðbólguna. Það, sem það hefur í för með sér, verða verðlagshækkanir, sem verða svo aftur orsök til kaupgjaldshækkana. En því nefni ég þetta, að í einni af sinni seinustu ræðum til þjóðarinnar sagði fyrrv. forsrh., fremsti maður Sjálfstfl., hv. þm. Ólafur Thors, að ef ekki tækist að vinna bug á verðbólgunni, þá væri allt annað unnið fyrir gíg. Og það held ég, að sé mjög rækilega á sannað.



Herra forseti. Ég verð að játa það, um leið og ég hef mál mitt, að fyrstu viðbrögð mín við þessu frv., þegar það var lagt hér á borð okkar þm. í gær, voru þau, að ég varð undrandi. Og ég get búizt við því, að svo hafi verið um fleiri, sem allt frá því á s.l. vori hafa alið með sér nokkrar vonir um það, að hæstv. ríkisstj., þrátt fyrir sinn að mörgu leyti óhugnanlega feril í efnahagsmálum og þá alveg sérstaklega að því er varðar þá þætti, sem snúa að öllum almenningi og verkalýðshreyfingunni í landinu, hefði a.m.k. að einhverju leyti séð að sér, eins og það samkomulag, sem hún átti þátt í að gert var við verkalýðshreyfinguna 5. júní s.l., benti til, og þeir munu hafa verið margir, sem hugðu bata hæstv. ríkisstj. varanlegri en reynslan hefur orðið og vonuðu, að hún stefndi ekki jafnrakleitt verðhækkana- og verðbólguleiðina eins og áður. Það verður að vísu að segjast, að sjálft fjárlagafrv. með þeim gífurlegu hækkunum, sem það boðaði, eða sem svaraði í rekstrarútgjöldum um hálfum milljarði, eins og það leit út, þegar það var lagt fram á hv. Alþingi, og öll meðferð þess fram að þessu gaf auðvitað strax til kynna, að alvara hæstv. ríkisstj. í því að spyrna fótum við verðbólgunni, verðlagshækkunum og sírýrnandi gildi gjaldmiðilsins risti ekki allt of djúpt. En allt um það, þá munu þó flestir hafa vonað, að forðazt yrði að vega enn í þann knérunn, sem nú er gert, og grípa til slíkra algerra óyndisúrræða sem þetta frv. er, - óyndisúrræða, sem útilokað er að leiði annað af sér en auka á allan vanda, sem við er að fást, og hljóta að stórspilla öllum líkum fyrir friðsamlegri lausn þeirra vandamála, sem bíða úrlausnar í launa- og kjaramálum vinnustéttanna, ef þessi úrræði, sem hér eru til umr., skjóta þá ekki loku fyrir þá lausn með öllu. Áður en ég vík beint að sjálfu því frv. efnislega, sem hér er til umr., tel ég rétt að minna nokkuð á það samkomulag þriggja aðila, þ.e.a.s. ríkisstj., vinnuveitenda og verkalýðshreyfingar, sem gert var á s.l. vori, svo mjög sem það varðar þetta mál bæði beint og óbeint. Ég minni fyrst á það, að þetta samkomulag var gert við þau skilyrði og að þeirri atburðarás undangenginni, að kaup verkafólks hafði lækkað frá því í febr. 1960, um það bil sem núverandi hæstv. ríkisstj. tók við völdum, á sama tíma sem vöruverð og þjónusta hafði hækkað um 84%. Og ef sú saga er rakin einu ári lengra aftur í tímann, þá minnumst við þess, að annar hv. stjórnarflokka, sem þá fór með völd með stuðningi hins, lækkaði raunverulegt kaupgjald verkafólks í landinu um 5.4%, en sjálfar kaupsupphæðirnar um 13.6%. Samkomulagið í vor var sem sagt gert að undangenginni stórfelldri kjaraskerðingu. Kaupgjaldið hafði verið lækkað ár frá ári allt valdatímabil núverandi stjórnarflokka, fyrst og fremst með aðgerðum af hálfu hæstv. ríkisstj., og ber þar fyrst og fremst að nefna tvennar gengisfellingar, 1960 og 1962, og stórfelldar almennar álögur, sérstaklega í formi söluskatts og nefskatts, auk hækkunar á beinum sköttum. Og mönnum er auðvitað kunnara en því þurfi að lýsa hér í hv. d., hvers konar eindæma verðbólguflóð leiddi af þessum aðgerðum, og allt gerðist þetta í skjóli þess, að það hafði tekizt í upphafi viðreisnarinnar og ræna launamenn þeirri vernd, sem samningar um verðlags bætur á laun veittu, áður en sú vernd var numin úr gildi við upphaf hinnar svokölluðu viðreisnar. Þrátt fyrir allt þetta, sem á undan var gengið og ég ætla ekki að rekja, svo kunnugt sem það er, og þrátt fyrir einstök góðæri, sem höfðu fært þjóðarbúinu sívaxandi tekjur, og öll ytri skilyrði og ástæður voru þannig til mjög mikilla launahækkana, þá sýndu verkalýðssamtökin þá einstæðu - vil ég segja - hófsemi að ganga til samninga, sem fólu ekki í sér neinar grunnkaupshækkanir, svo að nefnandi væru því nafni. Þau féllu frá öllum slíkum kröfum gegn því að fá fram að nýju vísitölubætur, ef verðlag hækkaði, og nokkur atriði önnur, sem þau töldu allmikilvæg fyrir skjólstæðinga og kunnari eru en frá þurfi hér að segja. En ég mundi segja, að fyrst og fremst hefðu verkalýðssamtökin gengið til þessa samkomulags vegna þess, að þau töldu, að með því væri brotið blað varðandi efnahagsmál þjóðarinnar að því leyti, að skilningur væri að skapast hjá ríkisstj. á hinum geigvænlegu afleiðingum verðbólgustefnunnar, ekki aðeins fyrir allan almenning og kjör hans frá ári til árs, heldur á alla eðlilega þróun atvinnuveganna í landinu, á þróun þjóðarbúsins sem heildar og jafnvel fyrir efnahagslegt sjálfstæði þjóðarinnar. Kannske gætum við líka látið okkur nægja að svo stöddu að segja, að verkalýðshreyfingin hafi trúað því eða a.m.k. viljað sannreyna, hvort svo væri, að ríkisstj, liti nú orðið, þegar þetta samkomulag var gert, á verðbólguna ekki aðeins sem hentugt tæki til þess að halda raunverulegum lífskjörum almennings niðri, heldur einnig sem vandamál, sem henni bæri nokkur skylda til að reyna að leysa. Ég verð að segja, að þetta frv. er hnefahögg framan í alla þá, sem gengu til samninganna í vor í góðri trú á heilindi hæstv. ríkisstj. í baráttunni gegn verðbólgunni. Sú trú hefur að vísu hlotið áföll, áður en samningstímabilið er hálfnað, en þetta frv. er þó þeirra áfalla langmest og alvarlegust. Í því sambandi nefni ég fyrst, hvernig staðið er að þessu máli. Hér er ekki verið að hafa fyrir því að leita álíts viðsemjandans frá því í vor, þ.e.a.s. verkalýðssamtakanna, á því, hvort hann telji á rétt sinn gengið beint eða óbeint, eða yfirleitt verið að leita eftir viðhorfi hans til þeirra aðgerða, sem munu hafa í för með sér nýjar álögur á skjólstæðinga hans upp á 300-400 millj. kr. a.m.k., þegar öll kurl eru komin til grafar. Og það er líka athyglisvert, að þessum álögum er skellt yfir á miðjum þeim samningstíma, sem samkomulagið átti að gilda. Ég verð að segja, að verkalýðshreyfingin hafði ríkar ástæður til, bæði beinar og óbeinar, að ætla, að til engra slíkra aðgerða sem þessara yrði gripið án þess að leita álits hennar áður. Það er að vísu fjarri mér að ætla að halda því fram, að hæstv. ríkisstj. hafi afsalað sér umfram það, sem skjalfest var með samkomulaginu á s.l. vori, rétti sínum til að hafa forgöngu til lagasetningar hér á hv. Alþingi, en í þessu sambandi held ég, að það sé líka nauðsynlegt að líta aftur ofurlítið til forsögunnar, fyrst tilrauna hæstv. ríkisstj. í nóv. í fyrra til þess að knésetja verkalýðssamtökin með því að svipta þau samningsréttinum, síðan verkfallsstríðsins í desembermánuði sama ár og loks samninganna á s.l. vori. Sagan um þessa þrjá sögulegu viðburði segir okkur auðvitað ótvírætt, hverjum sem augu hefur og eyru, að ríkisstj. hvarf tilneydd eða vegna skynsemi sinnar, hvort sem maður vill heldur hafa, frá þeirri stríðsstefnu, sem hún hafði áður haldið sleitulaust uppi allt frá valdatöku sinni. Hún valdi á s.l. vori samningaleiðina, leið viðræðna um vandamálin, leið samstarfs við verkalýðshreyfinguna, leið aðgerða gegn verðbólgunni, og við, sem tókum þátt í samningunum fyrir verkalýðshreyfinguna, höfðum vissulega fulla ástæðu til þess að ætla, að vilji hæstv. ríkisstj. til þess að fara þessa leið í samskiptum við verkalýðshreyfinguna mundi a.m.k. endast í þetta eina ár, sem samkomulagið átti að gilda, og þó fremur lengur en skemur. En maður verður að játa þá lífsreynslu, að svo lengi lærir sem lifir, þó að það virðist nú ekki vera tilfellið um hæstv. ríkisstj. Hún virðist vera búin að gleyma a.m.k. að verulegu leyti, vonandi þó ekki öllu, hvert stríðsstefnan var að leiða hana sjálfa, því að hafi nokkur ríkisstj. verið stödd á hengiflugi með gapandi tortíminguna fyrir neðan, þá var það hún fyrir 13 mánuðum. Og ég held, að það væri hollt fyrir hæstv. ríkisstj. í sambandi við þetta mál m.a. að gera ráð fyrir því, að hún geti haldið svo á málum, að henni yrði kannske öðru sinni sýnt fram af bakkanum, og kynni þá minna að vera hirt um það en hið fyrra sinnið að rétta henni hönd til bjargar. Nei, það er sannarlega ekki neinum blöðum um það að fletta, að þær aðgerðir til aukinnar dýrtíðar og þær aðgerðir til þess að hindra eðlilegar kjarabætur vinnustéttanna, sem felast í þessu frv. og ég mun koma nánar inn á síðar, þær eru freklegt brot gegn anda þess samkomulags, sem hæstv. ríkisstj. gerði við verkalýðssamtökin á s.l. vori. Og ég tel þetta að vísu veigamikið, þó að það sé ekki brot, hvorki á skjalfestu samkomulagi né samkomulagi, sem gert hefur verið með yfirlýsingum. Þá verður það líka að segjast, þó að ég telji það raunar ekki eins veigamikið, að ég fæ ekki betur séð en frv. feli í sér bein svik á yfirlýsingum, sem voru gefnar í sambandi við samkomulagið, - yfirlýsingum, sem að vísu voru ekki skjalfestar, en bæði ég og fleiri þykjast muna fullvel, að voru gerðar. Í grg. með frv. er frá því skýrt, að fjár á nú að afla upp á 68 millj. kr. til þess að standa undir viðbótarniðurgreiðslum fyrir árið 1964 vegna samkomulagsins og vísitöluhækkunar á kaup, sem ella hefði orðið. Ég man ekki betur en því væri mjög greinilega lýst yfir a.m.k. tvisvar sinnum af ábyrgum aðilum, sem tóku þátt í þessum viðræðum fyrir hæstv. ríkisstj., og ég hef borið það undir aðra, sem einnig tóku þátt í þessum viðræðum til undirbúnings samkomulagsins, að því var mjög greinilega lýst yfir, að engar nýjar álögur yrðu lagðar á vegna niðurgreiðslu á árinu 1964. En samkv. þessu frv. er komið með reikninginn á eftir fyrir allri þeirri upphæð, sem samkomulagið kostaði hæstv. ríkisstj. í niðurgreiðslum á þessu ári. Og þetta er meira að segja gert án þess, að leitað sé nokkurs rökstuðnings í lélegri afkomu ríkissjóðs á því ári, sem nú er að líða. Ég verð að taka það strax fram í sambandi við það, sem kom hér fram hjá hæstv. fjmrh., að bæði ég og fleiri þdm. hafa heyrt ágizkanir hans um þróun innflutnings og um það, hvað líklegt væri að skattar og önnur gjöld yrðu há, nú undanfarin ár, og meðan a.m.k. hæstv. ráðh. kemur ekki fram á hv. Alþingi með bráðabirgðayfirlit yfir afkomu ríkisins á þessu ári, þá met ég þessar ágizkanir hans ekki nokkurn hlut meira en ég gerði fyrir árið 1962 og 1963. Það er ekkert líklegra en fullyrðingar hans nú séu á sömu bókina lærðar og þá. Annars verð ég að segja það í sambandi við það, úr því að ég er farinn að tala um samkomulagið og þau brigð, sem ég tel að hér hafi verið í frammi höfð í sambandi við niðurgreiðslurnar á þessu ári, þá vil ég einnig koma aðeins inn á það, sem hv. 3. þm. Norðurl. v. var að tala um, hvort það hefði verið samið um eitthvað meira, hvort það hefði kannske verið samið um það í sambandi við kaupgjaldsmálin, að við ættum að hafa hér fulltrúa í n., Alþb., og annað því um líkt. Þetta talaði hann um í dylgjutón, sem ég kann ekki við, í öðru orðinu, þó að hann í hinu orðinu fullyrti, að hann væri sannfærður um, að ekkert slíkt samkomulag hefði verið gert. Ég verð að segja, að það situr ekki á þessum ágæta fulltrúa samstarfsflokks okkar Alþb.-manna, m.a. í verkalýðshreyfingunni, að bera fram svona dylgjur, og ég vísa þeim algerlega til föðurhúsanna. Um ekkert slíkt var samið á s.l. vori. En þegar þannig er haldið á málum, eins og hæstv. ríkisstj. hefur gert varðandi fjáröflun til niðurgreiðslna á árinu 1964, þá horfir vissulega ekki vænlega um það, að eflzt geti gagnkvæmt traust og friðsamleg sambúð milli ríkisstj. og verkalýðssamtakanna. Og þá er bezt að snúa sér að því athuga ofurlítið nánar, hvað felst í þessu frv. að öðru leyti og aðgerðum, sem beint leiðir af því eða í sambandi við það standa. Það er þá fyrst það að telja, að söluskatturinn er hækkaður um 46%, ekki um 2.5% eins og aðalfyrirsögn Vísis hljóðar upp á. Hækkunin er 46%, eftir að hann hefur verið hækkaður um 80% í fyrra frá árinu þar á undan. En þetta þýðir í fyrstu lotu tæplega 2.5%verðhækkun á öllu verðlagi í landinu, sem síðan hlýtur að vaxa verulega vegna víxláhrifa, þannig að innan tíðar verður a.m.k. 6 stiga vísitöluhækkun, sem af þessu leiðir, og að auki þau víxláhrif, sem kunna að koma fram, m.a. vegna ýmiss konar innanlandsframleiðslu. Og svo í öðru lagi felst það í frv., að önnur gjöld eru hækkuð allverulega. Þetta felst fyrst og fremst í frv., og það má segja, að þetta mál sé að því leyti ekki svo ákaflega flókið. En þá er rétt að gera sér eins vel og hægt er í lítilli athugun grein fyrir því, hvaða afleiðingar þetta hefur bæði á verðlagsþróunina og efnahagsmálin og á kjaramálin í landinu. Við hér í þessari hv. þd. erum nýbúnir að verða áheyrendur að fræðilegri ræðu, sem hv. 10. þm. Reykv. flutti yfir okkur eins og skóladrengjum um það, hvenær vísitala væri slæm og hvenær hún væri góð, og mér skildist á ræðu hans, að hann teldi, að ákvæði um vísitölu gætu verið harla góð, þ.e.a.s. sem aðhald fyrir stjórnarvöld um það að hækka ekki verðlag úr hófi fram, en hún væri slæm, þegar hún færi í gang. Þetta væri eins og sjálfvirkur hreyfill, sem a.m.k. væri skaðlaus, meðan hann gengi ekki, en þegar hann færi í gang, væri hann stórhættulegur. Ég held, að það sé engum blöðum um það að fletta, að margt er rétt í þessari kenningu hv. 10. þm. Reykv., og ég get í aðalatriðum samsinnt því, þetta er einnig mín skoðun, að það sé fyrst og fremst það gildi, sem ákvæðin um vísitöluna hafa, það sé aðhaldið til stjórnarvalda. Það er það aðhald, sem þau hefur skort á undanförnum árum, og hefur greinilega sýnt sig þennan tíma fram að þessu, sem vísitalan hefur verið í gildi, að þá hefur hún haft mjög verulega þýðingu að þessu leyti, þ.e.a.s. þangað til núna, að hæstv. ríkisstj. setur þennan hættulega hreyfil sjálf í gang. Um það er engum blöðum að fletta, að vélin er farin að ganga, og hún mun eiga eftir að ganga næstu mánuðina og trúlega næstu árin. Ég hygg, að það megi um þetta segja, að það sé miklum mun auðveldara að láta það vera að setja vélina í gang heldur en stöðva hana aftur, a.m.k. hefur reynslan verið sú. Af þessu frv., segir í grg., að leiði 3% kauphækkun á öll laun á landinu í öllum atvinnugreinum og yfirleitt hjá öllum, sem laun taka og laun greiða. Nú er það auðvitað næsta líklegt, að svo fari í þessu tilfelli sem fleirum, að allir aðilar, sem kaup þurfa að greiða, velti þeirri byrði af sér, sem hér er á þá lögð, nema útflutningsframleiðslan, sem hlýtur að búa við það heimsmarkaðsverð, sem gildandi er á hverjum tíma, og hlýtur því að rekast á harðan vegginn með það, að hún getur engum af þeim byrðum velt af sér, sem lagðar eru á hana í hækkuðu kaupgjaldi eða með öðrum hætti, nema þá til komi uppbætur og styrkir úr ríkissjóði. En á útflutningsframleiðsluna á sem sagt eins og aðrar atvinnugreinar í landinu að leggja 3% kauphækkun í krónutölu, sem þó kemur ekki að neinum notum fyrir þá, sem launin taka. Það er ekki alveg sögð öll sagan með því, hvernig útflutningsatvinnuvegirnir fara út úr þessu, því að í sambandi við afgreiðslu fjárl. og einnig þá í beinu sambandi við þetta frv. eru teknar af fiskiðnaðinum 95 millj. kr., sem hann fékk á s.l. ári, þannig að það er greinilega um það að ræða, að hann hlýtur að búa við versnandi hag, sem nemur þessum 95 millj., sem ríkissjóður nú hrifsar til sín, og að auki hlýtur hann svo að bera þessi 3%. Í grg., sem fylgdi frv., sem samþ. var hér í fyrra og fjallaði fyrst og fremst um aðstoð við sjávarútveginn og hækkun söluskatts, frv. til l. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, segir m.a., með leyfi hæstv. forseta: „Samkvæmt útreikningum Fiskifélags Íslands nemur aukning útgjalda hraðfrystihúsanna vegna 15% kauphækkunar sem svarar 5.2% af framleiðsluverðmæti húsanna. Miðað við 1200 millj. kr. árlega framleiðslu frystihúsanna, sem er áætluð framleiðsla þeirra fyrir árið 1963, er hér um að ræða 62 millj. kr. upphæð.“ Þ.e.a.s., að 15% kauphækkun kostaði frystihúsin í landinu 62 millj. kr. Nú er um það að ræða, að af fiskiðnaðinum eru teknar til ríkisþarfa 95 millj. kr., og að auki á svo að leggja 3% kauphækkun á fiskiðnaðinn, og mér skilst, að það sé ekki fjarri því, að þetta svari til þess, að nýjar byrðar séu lagðar á fiskiðnaðinn í landinu, sem mundu jafngilda 20-25% kauphækkun, sem þær aðgerðir svara til, sem hér er um að ræða. En sem sagt, aðrar atvinnugreinar í landinu geta velt af sér byrðunum og látið þær renna út í verðlagið, en það leiðir svo aftur til nýrra kauphækkana. Í þriðja lagi felst svo í þessu, að tekjuþarfir ríkissjóðs aukast um 42 millj. kr. vegna hækkaðs kaups og vísitölu og almannatrygginga, þ.e.a.s. að skattur leiðir af sér nýjan skatt, - það eru smáhjól í vélinni, sem þar eru að verki, - skattur lagður á vegna annars skatts. Og í fjórða lagi verður að ætla og er vafalaust óhætt að fullyrða, að margir tugir milljóna, e.t.v. 50-90 millj. kr., svo að maður nefni einhverjar tölur, renna í vasa þeirra innheimtumanna, þeirra misjafnlega heiðarlegu innheimtumanna, sem fara með innheimtu á þessum nýja skatti, og fyrir þann hluta innheimtunnar fást auðvitað engar bætur, hvorki í vísitölu né öðru. Ég get sleppt því að ræða þetta miklu nánar, svo góð skil sem hv. 3. þm. Norðurl. v. gerði þessu atriði, og ég get því látið mér nægja að taka undir allt, sem hann sagði um þetta. Ef við skoðum svo þetta mál út frá sjónarmiði venjulegs manns, sem við þetta á að búa, hvernig skyldi málið þá líta út? Auðvitað fer ekki hjá því, að þessar nýju álögur leiða til þess, að meiri tilhneiging verður til þess að krefjast hærra kaups og það af raunverulega mörgum ástæðum, ekki sízt vegna þess eðlis söluskattsins, að hann leggst tiltölulega þungt á þá, sem lægst laun hafa, þá, sem hafa fyrir barnmörgum heimilum að sjá, hann leggst jafnt á gamalmennið og hvítvoðunginn eins og þann, sem er fullvinnandi, nokkurn veginn, sem sagt það er gömul og ný reynsla, að hann leggst þyngst á þá, sem hafa aðeins til hnífs og skeiðar. Og svo í öðru lagi hlýtur þessi tilhneiging til kauphækkana fremur að vaxa en hitt, vegna þess að einmitt í þessari skattheimtu er útilokað, að fullkomnar bætur fáist í vísitölu. Í öðru lagi, sem ég álít þó miklu veigameira í þessu sambandi, þá leiðir þessi breyting, sem hér hefur verið gerð, bæði á söluskattinum og á því, hvernig sá styrkur, sem áður gilti til útflutningsatvinnuveganna, er nú af tekinn og notaður í almenna eyðslu hjá ríkissjóði, þá hlýtur það að leiða til þess, að möguleikar atvinnuveganna, og þar á ég sérstaklega við útflutningsatvinnuvegina, til þess að standa undir eðlilegum kauphækkunum, hljóta að stórminnka. Dýrtíðin er látin éta upp þá möguleika, sem þarna hafa verið fyrir hendi, enda má það vissulega vera íhugunarefni, hvernig yfirleitt er mögulegt að koma t.d. bættum verzlunarkjörum, hækkuðu verðlagi á útflutningsframleiðslu og öðru slíku til skila til fólksins, sem vinnur við þessar atvinnugreinar, ef verðgildi þeirra peninga, sem fæst fyrir útflutninginn, er rýrt í sífellu. Ég held, að eðli þess máls sé þannig, að það sé nokkurn veginn séð fyrir því, að það sé ekki mögulegt. Niðurstaðan verður þá sú, að það verða verðbólgubraskararnir, sem ganga með stóra hlutinn frá borði, en það er útflutningsframleiðslan og fólkið, sem vinnur, sem tapar. Það hefur verið höfuðeinkenni verðbólguþróunarinnar, og það verður áreiðanlega höfuðeinkenni þeirra áhrifa, sem þetta frv. hefur. Hæstv. ríkisstj. og talsmenn hennar hafa lengi haft á vörunum þau kjörorð, að kauphækkanir væru sjálfsagðar í fullu hófi, þær væru sjálfsagðar, að svo miklu leyti sem þjóðarframleiðslan ykist, og annað því um líkt. En á stjórnartíma núv. hæstv. ríkisstj. hefur reynslan af þessu orðið sú, að þjóðartekjurnar hafa vaxið oft og tíðum meir en í flestum nágrannalöndum okkar, en lækkun hefur orðið svo að segja árlega á raunverulegu kaupgjaldi og launatekjum á hverja tímaeiningu, og aðferðin, sem lengst af hefur verið notuð til að halda í þessu horfinu, hefur verið sú að magna verðbólgu með stjórnaraðgerðum, eins og ég hef áður rakið, og heyja stöðugt stríð við launastéttirnar, og það verður að segjast, að þetta frv. er enn eitt sporið á sömu gömlu, troðnu slóðinni. Þetta er þeim mun hörmulegra sem ríkisstj. átti alveg óvenjulegt tækifæri, sem e.t.v. engin ríkisstj. hefur haft á mörgum undanförnum árum, til þess að stöðva verðbólguna, til áframhaldandi verðstöðvunar, því að það var komin verðstöðvun á í landinu og hefur verið frá því á s.l. vori. Að vísu verður að segja, að það hafa ekki allir verið jafnánægðir með þetta. Braskararnir hérna í Reykjavík, kaupsýslumennirnir, sem hafa grætt á verðbólgunni, þeir sem hafa spekúlerað í fasteignum og lóðum, hafa verið afskaplega óánægðir. Ég heyri, að brúnin hafi létzt á þeim á kaffihúsunum hérna í Reykjavík í morgun og þeir hafi talið, að nú mundu bjartari tímar vera fram undan fyrir þá, og mig undrar það sannarlega ekki. Nú kunna menn e.t.v. að segja sem svo: Er þetta nú annars ekki allt í lagi með að hleypa verðbólguhjólinu af stað að nýju, fyrst almenningur fær kaupið hækkað með vísitölu? Og ég sé það í því ágæta einkamálgagni hæstv. fjmrh., að það slær fréttinni upp í dag þannig, að með mjög stóru letri er prentað: „3% almenn kauphækkun,“ en með miklu smærra letri: „Söluskatturinn hækkar um 2.5%.“ Það voru að vísu 46%, en það er kannske smávegis ónákvæmni. En það er eðlilegt, að menn spyrji þessarar spurningar, og það er sjálfsagt að reyna að svara henni, eftir því sem maður hefur vitið til. Ég var að sýna fram á það áðan, hvernig öll kauphækkunin, sem hér er um að ræða, og þó raunverulega miklu stærri fjárhæðir lenda á útflutningsframleiðslunni og hvernig möguleikar hennar til þess að standa undir kauphækkununum á næsta vori, þegar samningar renna út, hljóta að rýrna að sama skapi, þ.e.a.s. um a.m.k. sem svarar 20% kauphækkun, og það hefði einhvern tíma þótt saga til næsta bæjar, að fiskiðnaðurinn í landinu væri fær um að bera 25% kauphækkun, en það er það, sem hæstv. ríkisstj. er að segja með þessum aðgerðum. Nú er í sambandi við þetta nauðsynlegt að hafa í huga, að það hefur lengi verið vitað með fullri vissu, að verkalýðshreyfingin mundi ekki sætta sig við óbreytt kaupgjald lengur en fram á næsta vor, eftir allt það, sem á undan var gengið, og það var m.a. einróma álít þings Alþýðusambands Íslands, sem háð var hér í fyrra mánuði í Reykjavík, ekki aðeins Alþb.-manna og framsóknarmanna, stjórnarandstæðinga, heldur bókstaflega allra, sem þetta þing sátu sem fulltrúar verkalýðshreyfingarinnar í landinu, líka þeirra, sem fylgdu núv. stjórnarháttum, að útilokað væri annað en að á næsta vori yrðu að koma til verulegar kauphækkanir eftir ekki aðeins alla þá stöðvun raunverulegra kauphækkana, sem hefur staðið núna í sex ár, heldur verulega rýrnun kaupgjalds fyrir hverja tímaeiningu á þessu tímabili. Og menn vonuðu að sjálfsögðu, að í kjölfar samkomulagsins, sem gert var í vor, væri nú skapaður grundvöllur fyrir raunhæfari kjarabótum en áður. Ég hygg jafnvel, að það hafi margir verið farnir að ímynda sér það, að nú væru stóru stökkin í kaupgjaldsmálunum liðin tíð, nú væri hægt að sætta sig við kannske allt aðra hluti en við höfum oft orðið að gera í verkalýðshreyfingunni í sambandi við kaupgjaldsmál, vegna þess að það, sem fengist, væri þá öruggt, vegna þess að ríkisstj. hefði fullan skilning á því, að kjarabætur yrðu að vera raunhæfar, það mætti ekki taka þær aftur um leið. Ég held, að það sé ekki hægt að ganga fram hjá þessu viðhorfi verkalýðshreyfingarinnar, þegar þessir hlutir eru athugaðir. Reikningurinn fyrir síðustu ár var ekki gerður upp á s.l. vori. Hann stendur enn þá óuppgerður. Og það kann auðvitað að skipta ákaflega miklu, hvað verkalýðshreyfingin sættir sig við í sambandi við það reikningsuppgjör, hvernig hæstv. ríkisstj. hagar sér í efnahagsmálunum, hvernig hún hagar sér í þeim málum, sem varða mestu verkalýðshreyfinguna, og hérna höfum við, hvernig spilin eru lögð á borðið. Eftir góðærin, sem að undanförnu hafa verið fyrir fiskiðnaðinn, fyrir útgerðina í landinu, er raunverulega lögð á þann atvinnuveginn, sem fyrst og fremst er miðað við, þegar um kaupið er samið, þá er lögð á hann sem svarar 20-25% kauphækkun. Síðan á að segja við verkalýðshreyfinguna og útflutningsframleiðsluna: Þið skuluð bara prófa að semja, þið skuluð prófa að semja um kauphækkanir. - Við þurfum svo sem ekki að efast um svörin, eftir að þessi skilyrði hafa verið sköpuð af hæstv. ríkisstj. Og það þarf mikla bjartsýni til að halda, að svona vinnubrögð eins og hér hafa verið viðhöfð kunni að stýra góðri lukku í sambandi við þá samninga, sem þá eiga að fara fram. Það er þess vegna gráthlægilegt, þegar einkamálgagn hæstv. fjmrh. talar um almenna kauphækkun í sambandi við þetta frv., því að þetta frv. er frv. um beina kauplækkun, beina stórfellda kauplækkun. Það eru þakkirnar, sem verkalýðshreyfingin fær fyrir þann ársfrest, sem hún gaf hæstv. ríkisstj. til þess að vera viðbúin því að mæta kröfum hennar um raunhæfar og verulegar kjarabætur eftir árið. Það er jólagjöfin, sem verkalýðshreyfingin og verkalýðurinn í landinu fær fyrir samningsvilja sinn. Menn spyrja auðvitað: Er þetta virkilega nauðsynlegt? Er virkilega nauðsynlegt að leggja á milli 300 og 400 millj. kr. í nýjum álögum auk þess hálfa milljarðs, sem gert var ráð fyrir í fjárlfrv. að rekstrarútgjöld ríkissjóðs ykjust? Er það virkilega svo, að það sé ekki hægt að stanza ofurlítið við, þegar tollar og skattar eru orðnir nærri því 3 milljarðar og hafa hækkað úr rúmum 700 millj. kr. á sex árum? Er það virkilega svo, að byrðarnar, sem almenningur í landinu verður að bera, séu ekki orðnar nógu þungar? Það er sjálfsagt að athuga þetta mál svolítið betur. Ef litið er á afkomu ríkissjóðs á undanförnum árum, hefur ár hvert, sem ríkisreikningar liggja fyrir um, verið stórkostlegur rekstrarog greiðsluafgangur á undanförnum árum. Það hefur alltaf verið sagt í sambandi við fjárl. og yfirleitt í sambandi við umr. um efnahagsmál hér á hv. Alþingi, að allar tekjur væru áætlaðar eins háar og nokkrar líkur væru til, það væri spennt til þess ýtrasta. En niðurstaðan hefur orðið m.a. sú, að 1963 er rekstrarafgangur ríkissjóðs 339 millj. og í greiðsluafgang er talið að hafi orðið á því ári um 170 millj. kr. Ég spyr nú í minni fáfræði, ég veit að vísu, að einhverju af þessu hefur þegar verið ráðstafað, en ég hef ekki enn þá séð lagt fram hér á hv. Alþingi greinargóða skýrslu um það, hvernig þessu hefur verið ráðstafað og að hve miklu leyti þessu er ráðstafað. Ég vil fá að vita það. Og hvað þá um greiðsluafgang fyrri ára? Hvað hefur verið gert af því fé, sem sannanlega hefur verið ofheimt umfram þarfir af almenningi? Voru ekki einhvern tíma lagðar 100 millj. í sérstaka bók, til þess að hæstv. fjmrh. gæti montað af því, að í fyrsta skipti í sögunni legði nú ríkissjóður inn á einhverja fasta bók? Kannske hann hafi lagt það inn á 10 ára bók? Ég veit það ekki, ég vil fá að vita það líka. Svo er það afkoman 1964. Það furðulega hefur skeð, að fjárlfrv. er nú senn komið til 3. umr, og bráðabirgðayfirlit yfir afkomu ársins 1964 til þessa hefur ekki enn þá verið lagt fyrir fjvn. Það hefur verið tekið svo í það, að hún geti kannske fengið þráðum að sjá það, en það hefur ekki mátt ske t.d. áður en 2. umr. fjárl. fór fram. Það verður að vísu að segjast, að hæstv. ráðh. hefur kannske haft sínar afsakanir, hann var úti í löndum, aldrei þessu vant, og var sagt hér í þinginu, að hann væri að kynna sér, hvar helzt væri hægt að leita nýrra skattstofna, en hann virðist ekki hafa lært mikið í ferðinni. Að vísu minnir mig, að ég sæi í einhverju blaði, að það væri einhver ný tegund af skatti, sem hefði einhvers staðar skotið upp kollinum og mundi ekki vera afleit. En niðurstaðan var sú, að ekkert af þeim lærdómi, sem honum hlotnaðist í þessari ferð, var hægt að nota í sambandi við vandamálin núna. Þannig kann hæstv. ráðh. í sinni námsferð að hafa tafizt frá því að geta gefið Alþingi þessar upplýsingar, og þykir mér, að ekki sé seinna vænna, að þessar upplýsingar séu gefnar, ekki bara í ágizkunarformi frá honum, eins og í hans frumræðu hér áðan, heldur í greinargóðri og skjalfestri skýrslu. En svo mikið er víst, að ég á afskaplega bágt með að trúa því, að afkoman á árinu 1964 hafi orðið mjög slæm og það svo slæm eins og hæstv. ráðh. var að láta liggja hér að, að það yrði líklega, sagði hann, greiðsluhalli, ef ríkissjóður væri látinn bera þær byrðar, sem hæstv. ríkisstj. skuldbatt sig í sambandi við samningana í vor að yrðu ekki lagðar á og átti að greiða af tekjum ársins, sem nú er að líða. Ég á ákaflega torvelt með að trúa þessu. Það hefur nefnilega engin „katastrófa“ skeð í okkar efnahagsmálum á þessu ári. Það hefur verið uppgripaár til lands og sjávar. Innflutningurinn hefur vaxið stórkostlega. Útflutningurinn hefur vaxið enn þá meira. Það er vitað, að útflutningurinn til þessa hefur vaxið líklega um 800 millj. kr., og það er ákaflega ólíklegt, að þess sjái ekki einhvern stað í innflutningnum og þeim tekjum, sem af honum verða hafðar. Sem sagt, öll viðskipti þjóðarinnar út á við hafa vaxið stórkostlega. Ég er ekkert að fullyrða um, að það hafi skeikað 28%, eins og það gerði annaðhvort árið 1962 eða 1963, frá ágizkunum hæstv. ráðh., þegar hann var að láta búa til fjárl., en mér þykir ákaflega sennilegt, að það hafi allar fyllstu vonir staðizt í sambandi við þetta ár. Ég a.m.k. trúi ekki öðru, fyrr en ég fæ skjölin á borðið um það. Ekki er undan því að kvarta t.d. , að tekjuskatturinn hafi brugðizt. Ég hef upplýsingar um það frá mönnum í þeirri n., sem unnu að athugun á tekjuskattinum, út af þeirri miklu óánægju, sem varð út af álagningunni síðustu, að álagður tekjuskattur hafi orðið 47 millj. kr. meiri en gert var ráð fyrir í fjárl. þessa árs, og eitthvað sýnist manni nú, að hægt væri að gera við þá upphæð, sérstaklega ef aðrir tekjustofnar hafa gefizt álíka vel á árinu. En sem sagt, mér finnst það ekki mögulegt fyrir hæstv. fjmrh. að draga það öllu lengur að gefa hv. Álþingi yfirlit um afkomuna, - ég tala nú ekki um fjvn., því að það er náttúrlega reginhneyksli, að hv. fjvn. skuli hafa þurft að vinna að afgreiðslu fjárl. án þess að hafa nokkurt bráðabirgðayfirlit yfir afkomu ársins núna og samanburð við fyrri ár. Það skyldi nú aldrei vera, að það, sem ofheimt hefur verið af almenningi á undanförnum árum og e.t.v. hefur sloppið undan eyðslusemi hæstv. fjmrh., hossaði nokkuð upp í það að jafna metin, sem hér er um að ræða? Við skulum gera okkur grein fyrir því, að hér er ekki um sjálfa brúttóupphæðina að ræða, þar sem a.m.k. 42 millj. ganga í sjálfar sig, þannig að það er þá ekki um að ræða raunverulega tekjuþörf nema upp á 250 millj. En um þetta verður að sjálfsögðu ekki fullyrt, fyrr en eðlilegar og fullnægjandi upplýsingar liggja fyrir. En um fjármálastefnu hæstv. núv. fjmrh. er annars það að segja, að maður hlýtur oft og tíðum að spyrja: Er það meiningin, að það eigi að reka ríkissjóðinn sem ófyrirleitið gróðafyrirtæki, sem einskis svífst? Eða á að gæta ráðdeildar og forðast að seilast dýpra til skattheimtu en brýna nauðsyn ber til? Það getur vel verið, að það þyki góð latína einhvers staðar úti í löndum, e.t.v. við talsvert önnur skilyrði en hér eru, að hafa mikinn greiðsluafgang, þ.e.a.s. heimta meira í sköttum en þörf er á á hverjum tíma. En svo mikið er víst, að þessi kenning hefur reynzt illa hér á landi. Hún hefur reynzt mjög illa, og ég hygg, að hún hljóti að gera það alls staðar, þar sem sköttum er þannig fyrir komið, að meginþungi þeirra hvílir á lágtekjufólki og öllum almenningi. En það er rétt, þessari kenningu er haldið fram mjög fast af ýmsum þeim erlendu aðilum, sem eru stöðugt að skipta sér af íslenzkum efnahagsmálum og gefa út um þau álít, ef þá ekki bara hrein fyrirmæli til þeirrar ríkisstj., sem nú situr. Hér hefur verið rætt um það, að það kynni nú einnig að vera eins og undanfarin ár, að tekjuáætlun væri of lág. Um það skal ég ekki fullyrða. En það er ákaflega sennilegt, að svipaður háttur hafi verið hafður á um þá áætlun og undanfarin ár og að upplýsingar, sem um þetta eru gefnar, eða ágizkanir séu ekki miklu áreiðanlegri en þær reyndust á undanförnum árum. Það er sem sagt engan veginn sannað mál og reyndar ólíklegt, að nokkurrar fjáröflunar sé þörf í sambandi við fyrirhuguð fjárlög. Ef samt sem áður er óhjákvæmilegt að jafna metin, ber auðvitað fyrst að leita allra úrræða til sparnaðar, og það má vel vera, að það sé nauðsynlegt. Nú vildi ég spyrja hæstv. fjmrh. Ég minnist þess, að það var á síðasta ári vinstri stjórnarinnar, að mig minnir, þá hélt hann útvarpsræðu um sparnað í ríkisrekstri, og ég man ekki betur en að hann nefndi þá 29 liði, sem mætti spara mjög mikið á. Þá voru fjárl. ekki nema milli 600 og 700 millj., og þó átti að vera hægt að spara stórkostlegar upphæðir á ekki mikið undir 30 liðum. Á ekki hæstv. fjmrh. þessa upptalningu sína, og vill hann ekki gera grein fyrir því, hvernig honum hefur gengið að spara á þessum liðum? Ég held, að hæstv. ráðherra hefði mjög gott af að fara yfir þessa liði og sýna, hvernig honum hefur gengið að lifa eftir sínum eigin heilræðum. En hvað sem því líður, þá er það a.m.k. alveg öruggt, að hækkun fjárlaga um fast að einum milljarð á einu ári, án þess að um nokkrar teljandi kauphækkanir hafi verið að ræða, er algerlega óeðlileg, og getur tæplega verið annað en slíkt hljóti að hefna sín. Það er ekkert eðlilegt við slíka þróun málanna. Og ég kem aftur að því, að verðstöðvunin á s.l. vori gerði mögulegt að stöðva eða a.m.k. að hægja mikið á ferðinni um hækkanir í ríkisrekstrinum. En niðurstaðan er sú, að hraðinn í hækkununum hefur aldrei verið slíkur, aldrei verið svo ofsalegur sem nú. Ég held líka, að það sé nauðsynlegt að gera sér grein fyrir því, að slík stöðvun eða a.m.k. að hægt væri á ferðinni, var óhjákvæmileg forsenda fyrir því, að um áframhaldandi verðstöðvun gæti verið að ræða. Og ég er fyrir mitt leyti alveg sannfærður um það, að ef þeirri stefnu hefði verið framfylgt af heilindum, þ.e. einnig stöðvunarstefnu í ríkisrekstrinum, þá hefði almenningur jafnvel sætt sig við nokkru hægari framkvæmdir á ýmsum sviðum og tekið fúslega á sig óþægindi af sparnaðaraðgerðum. En viljinn til þess að beita nokkrum sparnaði hefur reynzt minni en enginn, -óráðsía, fjáraustur og flottræfilsháttur hvert sem litið er. Hið næsta hæstv. ráðh., sem fyrir þessu standa, er ferðaþeytingur heimshorna á milli, milljóna veizlukostnaður, einkabílstjórar eða einkaþjónar, tugmilljóna bifreiðakostnaður þeirra sjálfra og annarra hærri embættismanna, milljónir í óþarfabyggingar gæðinga stjórnarflokkanna, hv. þm. stjórnarflokkanna alveg sérstaklega. Þannig er ráðdeildin í toppnum, - ráðdeild þeirra, sem ættu að vera til fyrirmyndar öðrum, en ekki viðvörunar. Og svo er að öðru leyti stórfelld þensla ríkisbáknsins, í einstökum tilfellum jafnvel margföldun, eins og t.d. í skattakerfinu á örfáum árum. og óþarfaaustur til þarfs sem óþarfs rekstrar og framkvæmda. Ég held, að í skemmstu máli mætti segja, að hæstv. ríkisstj. hagaði sér í þessum efnum eins og nýríkur braskari. Það er vissulega óhætt að fullyrða um það, hvernig sem þetta mál er skoðað, að ríkisstj. átti annarra kosta völ en þessara, sem hún hefur valið. En því miður hefur hún ekki valið þann kostinn, sem lakari er af tveimur, heldur þann, sem er lakastur og hættulegastur af mörgum. Söluskatturinn er áætlaður nú eftir þessa nýjustu 46% hækkun 984.4 millj. kr., eða tæpur milljarður, og svarar til þess að vera um 30 þús. kr., ef því væri jafnað á hverja 5 manna fjölskyldu í landinu. Auk þess verður svo almenningur að bera hærri útsvör en nokkurn tíma áður, miðað við það kaup, sem menn hafa, hærri tekjuskatt en nokkru sinni áður, miðað við það kaup, sem menn hafa, og hærri nefskatta en menn hafa nokkurn tíma áður búið við. En þeir hafa hækkað alveg stórkostlega. Ég held mér sé óhætt að segja, að þeir hafi margfaldazt í tíð hæstv. núv. ríkisstjórnar og eru farnir að vera mjög tilfinnanlegur liður í útgjöldum hverrar fjölskyldu. Þessi upphæð, sem söluskatturinn nú verður, þ.e.a.s. sá parturinn af honum, sem yfirleitt lendir í ríkiskassanum, er orðin hærri en öll fjárlög fram að valdatíma núv. hæstv. ríkisstj. Og ég mundi telja það lágt áætlað, að auka þessa hluta, sem kemur til skila, lægju a.m.k. 2-3 hundruð millj. kr. eftir í vasa innheimtumannanna, eða álíka upphæð og nú á að bæta við, án þess að nokkrar ráðstafanir séu gerðar gegn skattþjófnaði, þeim stórfellda skattþjófnaði, sem allir vita að framinn er í sambandi við þennan skatt. Það er því sama, hvernig á er litið. Þessi hækkun, sem hér er um að ræða, er óþörf. En hún er jafnframt sú óheppilegasta og fyrir almenning sú óhagstæðasta og fyrir efnahagsþróunina hættulegasta af öllum hugsanlegum leiðum, sem til voru. Þegar núverandi hæstv. ríkisstj. stóð fyrir því í ársbyrjun 1960 að innleiða almennan 3% söluskatt á allar nauðþurftir almennings, þ. á m. ýmsar þær vörur, sem aldrei áður hafa verið skattlagðar í allri sögu þjóðarinnar frá upphafi byggðar, þá spáði bæði ég því hér og ýmsir aðrir þingmenn Alþb., að verið væri að stíga risaskref til verðbólguþróunar og það væri líka verið að stíga skref til styrjaldar við verkalýðssamtökin. Reynslan sannaði, að við vorum sannspáir. Afleiðingarnar urðu eins og við sögðum fyrir: versnandi lífskjör, stéttastríð, ófriður á vinnumarkaðinum, öryggisleysi fyrir aðalatvinnuvegina og fyrir allan almenning. Hér er nú í þriðja sinn vegið í þennan sama knérunn og áður. Verðbólgan er mögnuð, og stríðshanzkanum er kastað til voldugustu almannasamtakanna í landinu, rift þeim grundvelli, sem lagður hafði verið til vinnufriðar og samstarfs milli ríkisvaldsins og verkalýðshreyfingarinnar. Við Alþb.-menn vörum enn þá við afleiðingunum. Og við erum fullvissir um, að við gerum það sem talsmenn verkalýðshreyfingarinnar allrar, ekki aðeins þeirra meðlima í verkalýðshreyfingunni, sem kjósa með okkur í almennum kosningum, heldur líka í nafni þeirra, sem fylgja núv. stjórnarflokkum. Við skorum þess vegna á hæstv. ríkisstj. að draga þetta frv. til baka og fresta afgreiðslu fjárl. þangað til eftir nýár, hefja þá þegar viðræður við verkalýðshreyfinguna og við stjórnarandstöðuna um friðsamlega lausn vandamálanna, freista þess að treysta grundvöll að vinnufriði í landinu og grundvöll að eðlilegum og raunhæfum kjarabótum fyrir alþýðu manna. Af slíkum vinnubrögðum mundi hæstv. ríkisstj. hljóta verðskuldaðan sóma og verðskuldað traust. Það fer að vísu ekkert á milli mála; að hæstv. ríkisstj. getur þvingað þetta frv. nú fram fyrir jólin. Hún hefur aðstöðuna til þess og valdið, sem til þess þarf. En ég held, að það væri hollt fyrir hana að muna þá staðreynd, sem hæstv. forsrh. minnti reyndar á í ræðu hér í gærkvöld um allt annað mál, að það eru til fleiri aðilar en hún, sem lögum og rétti samkv. hafa mikið vald í þjóðfélaginu og rétt til þess að beita því, og til þess beri að taka tillit. Það er sannarlega hörmulegt til þess að vita, að hæstv. ríkisstj. virðist annaðhvort hafa gleymt þessari staðreynd, þegar hún ákvað að grípa til þeirra óyndisúrræða, sem hér eru á ferðinni, eða þá að öðrum kosti hún efnir til öngþveitis og ófriðar með ráðnum hug, ráðin í því að reyna enn á ný að knésetja samtök fólksins í landinu þrátt fyrir reynslu sína af fyrri tilraunum í þá átt. Þessu frv. hlýtur að verða mætt af fullri andúð og mótaðgerðum, jafnt af hverjum þeim, sem fæst við heilbrigðan atvinnurekstur í þessu landi, og verkalýðssamtökunum og launþegunum. Hinir einu, sem fagna þessum aðgerðum til þess að setja verðbólguhjólið í gang að nýju, eru spákaupmenn, verðbólgubraskarar og skattþjófar í kaupsýslustétt, sem nú virðast vera orðnir algerlega ofan á að nýju í Sjálfstfl. En illt er að vita til þess að hafa þá ríkisstj. í landi, sem lætur þessa aðila ráða gerðum sínum.



Herra forseti. Eg skal á þessu stigi málsins ekki hefja almennar umr. um það vandamál, sem hér er við að etja, hvorki um fjárhag ríkissjóðs né verðbólguvandamálið almennt. Verðbólguvandamálið hefur svo oft verið rætt, að ástæðulaust er að fjölyrða um það nú, enda ekkert nytt komið fram, sem gefi ástæðu til al. mennra umr. af minni hálfu, nú í kvöld a.m.k. En það var ein yfirlýsing frá hv. síðasta ræðumanni, sem gaf mér ástæðu til þess að taka til máls. Hann sagði, að sú leið, sem hér væri farin til tekjuöflunar til ríkissjóðs, bryti í bága við anda þess samkomulags, sem gert var í sumar milli ríkisstj., verkalýðs og atvinnurekenda, en herti síðan á því varðandi eitt atriði, en dró úr varðandi meginefni málsins, því að hann viðurkenndi berum orðum, að það væri ekkert í skriflegum skuldbindingum eða yfir. lýsingum, sem gefnar hefðu verið, sem væri því til fyrirstöðu, að fjár væri aflað til ríkissjóðs með þessum hætti. En hann sagði: Það er eitt atriði, sem verður að skoðast sem bein brigð, og það er að afla fjár - yfirleitt að afla fjár - til þess að standa undir niðurgreiðslum í ár, auknum niðurgreiðslum, og sagðist a.m.k. sjálfur hafa skilið svo yfirlýsingar, sem fram hefðu komið af hálfu fulltrúa ríkisstj., og fleiri hefðu skilið þær á sama veg. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara að ræða hér almennt um anda samkomulagsins frá því í vor. Um það geta menn auðvitað endalaust deilt. En ég fullyrði, að menn gerðu sér þá ljóst, að það kynni að verða þörf tekjuöflunar, einmitt sökum þeirra ráðstafana, sem gerðar voru, og það var síður en svo, að þar væri talað um, að nokkrar skuldbindingar væru gefnar um, að söluskattur kæmi ekki til greina. Þetta er varðandi sjálfan anda málsins. En varðandi þessa tilteknu skuldbindingu, sem hv. þm. segir að hafi verið gefin, kannast ég ekki við hana. Ég veit ekki, hvort hv. þm. telur, að ég hafi gefið hana. Ég skildi hann þó svo, að svo væri ekki, að hvorki ég né samráðh. minn, hæstv. sjútvmrh. og félmrh., hefði gefið hana, heldur einhverjir okkar umboðsmenn. Ég vil taka það alveg skýrt fram af minni hálfu, að ég lýsti því yfir hvað eftir annað og alveg ótvírætt, þegar samkomulagið var gert, að við hygðumst að vísu greiða niður vísitöluna fram á þing og e.t.v. fram til áramóta, en við gætum ekki tekið á okkur neinar skuldbindingar um þetta og endanleg ákvörðun í þessu efni yrði ekki tekin fyrr en á þingið kæmi og menn sæju þá, hver hagur ríkissjóðs yrði. Þessa yfirlýsingu þori ég að ábyrgjast, að ég gaf. Hún hefur ekki getað farið fram hjá neinum, sem viðstaddur var. Hvort einhverjir aðrir hafa á öðrum stigum málsins sagt eitthvað, sem á annan veg hefði verið skilið, eða e.t.v. einhver orð mín fyrr hafa verið skilin á annan veg, get ég auðvitað ekki ábyrgzt. En ég man það fyllilega og hef hvað eftir annað leitað staðfestingar á því meðal þeirra, sem þarna voru viðstaddir, að þessa yfirlýsingu gaf ég. Ég hef leitað staðfestingar á því, vegna þess að ég hef séð annað gefið í skyn í blaðagreinum. Það er öruggt, að þessi yfirlýsing var gefin, áður en endanlega var gengið til samningsgerðarinnar. Og í henni fólst, að ríkisstj. treysti sér ekki til þess að taka á sig skuldbindingar um niðurgreiðslur, ráðgerði að halda þeim áfram, sennilega til áramóta, en hafði sérstakan fyrirvara um, að óvíst yrði, að það yrði lengur en eitthvað fram á þingið, fram í október, og þá yrði með hliðsjón af fjárhag ríkissjóðs að taka afstöðu til þess, hvort menn treystu sér til þess að halda niðurgreiðslunum áfram. Af þessu hlýtur að leiða, að ef niðurgreiðslum var haldið áfram og hagur ríkissjóðs talinn bágborinn, varð að afla til þess tekna. Og um það voru menn með öryggi aðvaraðir. Nú held ég, að þetta mál sé alveg nógu vandasamt, þótt við séum ekki að bera hver annan sökum, að menn hafi gengið á bak orða sinna. Ef hér verður sýnt fram á, að eitthvað, sem ég hef sagt eða mínir umboðsmenn, hafi verið með þeim hætti, að það hafi mátt skilja á þann veg, sem hv. þm. segir, þá er sjálfsagt að taka til athugunar og kanna það til hlítar, hvort það fær staðizt og hvaða afleiðingar það á að hafa. En ég er mér ekki þess meðvitandi, og ég hef spurt að því nú, frá því að hv. þm. gaf þessa yfirlýsingu hér áðan, þann mann, sem aðallega var fyrir okkur, hvort hann mundi eftir slíkri yfirlýsingu, og hann man það ekki. Með þessu er ég ekki að segja, að hv. þm. fari hér með vísvitandi rangt mál, því fer fjarri. Í löngum umr. kann sitthvað að skolast og sitthvað að vera sagt á ýmsum stigum málsins. Það er rétt, að þetta sé athugað hlutlaust og í rólegheitum. En það, að ríkisstj. hafi hér gengið á bak orða sinna, á bak skriflegra skuldbindinga eða gefinna yfirlýsinga, það fær ekki staðizt að mínu viti. Hv. þm. veit auðvitað einnig, að því miður hefur ekki orðið fullkomin verðstöðvun í landinu og hækkunin, sem við sáum fyrir að mundi verða einhver, hefur orðið jafnvel örari en við bjuggumst við. Hún hefur orðið örari vegna þess, að landbúnaðarvörurnar hækkuðu meira en við gerðum ráð fyrir, þegar júnísamkomulagið var gert, og með því hafa verið lagðir mun þyngri baggar á ríkissjóð en menn gerðu ráð fyrir á s.l. sumri. Það er því eðlilegt, að hagur ríkissjóðs sé nú lakari en menn bjuggust við, af því að niðurgreiðslunum hefur verið haldið áfram. Eins verður aldrei fram hjá því komizt, að mikið af þeim miklu hækkunum, sem hv. þm. talaði um að hefðu orðið á útgjöldum ríkissjóðs nú á einu ári, eru afleiðingar atburða ársins 1963 og þeirra miklu hækkana, þ. á m. kauphækkana, sem á því ári urðu. Um þetta mætti tala endalaust. Ég skal ekki fjölyrða um það. Það er eðlilegt, að stjórnarandstæðingar hafi uppi gagnrýni á slíku frv. sem þessu. Það fylgir þingræðinu, að slíkur háttur er hafður. Það er ekki heldur nein ástæða til þess að furða sig á því, þótt við séu höfð sterk orð til áfellis ríkisstj. af hálfu hennar andstæðinga. Það er venja. En ég held, að við eigum allir að gera okkur grein fyrir því, að hér er of viðurhlutamikið mál fyrir velfarnað íslenzku þjóðarinnar í heild, til þess að við truflum eðlilega málsmeðferð og möguleika til lausnar með ásökunum, sem ekki fá staðizt.



Herra forseti. Það var fyrir rúmum 5 árum eða nánar tiltekið hinn 20. dag nóvembermánaðar 1959, sem við Íslendingar hrepptum það hlutskipti, að viðreisnarstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. tók við völdum í þessu landi, og þá var nú sitt hvað sungið og kveðið. Hinir nýju stjórnarherrar þreyttust ekki á að útmála það með ýmsum sterkustu og litríkustu orðum tungunnar, hve frámunalega bágborin vinstri stjórnin sáluga hefði verið. Hún hefði skilið við þjóðarbúið á heljarþröm. Ávirðingar hennar voru taldar upp og það var mjög langur listi. Þó töldu hinir nýju ráðamenn, að tvennt væri það jafnvel öllu öðru fremur, sem sú ríkisstj. hefði unnið sér til dómsáfellis, og væri þó hvort öðru nátengt. Annað var það, að vinstri stjórnin hefði fylgt fram óhóflegri skattpíningarstefnu og sýnt jafnframt fyrirhyggjuleysi og gáleysi í afskiptum af fjármálum ríkis og þjóðar. Hitt er það, að hún hefði engin tök haft á verðbólgunni, hún hefði að lokum hreinlega gefizt upp í glímunni við þennan mikla vágest. Það var í sjálfu sér ekki mikið undrunarefni, þó að sjálfstæðismenn dæmdu vinstri stjórnina hart. Þeir höfðu verið aðalandstæðingar hennar frá upphafi og allt þar til yfir lauk og hennar ævi var öll. Hitt var kannske dálítið hlálegra, að leiðtogar Alþfl. tóku rösklega undir þennan söng og höfðu þar um engu minni raddstyrk, létu eins og þeir hefðu hvergi nærri komið. Jæja, nú var mikil áherzla á það lögð, að heldur en ekki skyldi breytt um stefnu. Ellefu mánaða ríkisstj. Emils Jónssonar hefði aðeins verið undanfari, nú átti viðreisnin að hefjast fyrir alvöru. Áhrifamikill, öflugur og reyndur stjórnmálamaður, maður, sem þó var á bezta aldri, tók nú við embætti fjmrh., enda þörfin óvíða meiri en þar að taka fast og myndarlega í taumana. Hinum nýja hæstv. fjmrh. varð ekki skotaskuld úr því fyrir 5 árum að lýsa á mjög dramatískan, - ja, mér liggur við að segja: hrollvekjandi hátt, þeim vesaldómi og því úrræðaleysi, sem honum þótti hafa einkennt fjármálastjórn undanfarinna ára. Hann skorti sannarlega ekki orð til þess að lýsa skattpíningunni, lýsa því, hversu verðbólgan hefði tútnað út eins og púki á fjósbita, hversu fjárausturinn í ríkissjóð og úr ríkissjóði aftur hefði verið hóflítill eða jafnvel hóflaus. Og þá var hæstv. ráðh. ekki heldur orða vant, þegar hann útmálaði, hvernig tekið skyldi á þessum m;álum á nýjan hátt af einbeitni og festu. Og hann hélt mikla ræðu og raunar fleiri en eina um sparnað, um niðurskurð á óþörfum útgjaldaliðum fjárl. Hæstv. ráðh. benti þá á ýmsa liði, ég held nokkra tugi, eina þrjá, þar sem með hagsýni mætti spara drjúgar fúlgur, og þetta væri í rauninni aðeins sýnishorn, skildist manni, nokkur dæmi um það, sem komið gæti og koma skyldi. Nú í dag stóð þessi sami hæstv. ráðh. hér í þessum ræðustól og flutti þjóðinni boðskap, flutti þm. og þjóðinni boðskap sinn um dálítinn jólaglaðning, svona til að hressa upp á fjárlagaafgreiðsluna, sem einnig fer fram nú þessa dagana undir hans stjórn. Sá jólaglaðningur er enn einn ávöxtur þeirrar stefnu, sem mörkuð var fyrir 5 árum, viðreisnarstefnunnar, sem svo hefur verið kölluð. Og hér gefur á að líta 335 millj. kr. nýjar álögur, nær allt tekið með stórhækkuðum söluskatti. Við þessa fúlgu má í rauninni bæta 95 millj. kr. af þeirri söluskattshækkun, sem lögfest var í janúarmánuði s.l. Þeim 95 millj. var þá ráðstafað sem beinum stuðningi við sjávarútveginn, en nú á að taka þetta fé af útveginum og láta það á næsta ári renna í ríkissjóð, í ríkishítina. Eftir að það frv., sem hér er til umr., hefur verið lögfest og ætlunin er að knýja það fram nú fyrir jól, hefur söluskattur verið hækkaður á einu og sama ári úr 3% í 8%, en það þýðir að dómi ríkisstj. sjálfrar 615 millj. kr. Raunar er skattheimta þessi, sjálf skattheimtan, talsvert hærri. Í fyrsta lagi ex það mjög sennilegt, að hvert prósent söluskatts gefi í góðu árferði heldur meira en þær 123 millj., sem ríkisstj. reiknar með að renni til hins opinbera af hverju einu prósenti söluskatts. En svo er hitt vitað og ég held almennt viðurkennt, að innheimtur söluskattur kemur ekki allur til skila. Það er að sjálfsögðu ógerlegt að áætla þau vanhöld með nokkru öryggi. Sé þar um 15-18% að ræða, svo að ekki sé sérlega há hlutfallstala nefnd, kemur allur álagður söluskattur á næsta ári og innheimtur til að nema eitthvað milli 12 og 13 hundruð millj. kr. Hann kemur að vísu ekki allur í ríkissjóð. Ég ætla ekki að fara langt út í þá sálma nú að rekja skattheimtuferil hæstv. núv. ríkisstj. á undanförnum árum. Það hefur oft verið gert, sú saga er öllum hv. alþm. kunn, og það hefur enn verið gert allrækilega hér í dag. Ég mun einnig láta hjá líða að segja í löngu máli hina dapurlegu sögu af glímu ríkisstj. við verðbólguna. Þar hafa menn handbærar tölur, sem sanna, að engin stjórn hefur farið jafnhalloka og þessi, og er þá mikið sagt. Nú hefur það lengi verið játað og viðurkennt af öllum ábyrgum mönnum, að ég hygg, að óðaverðbólga, mjög mikil og ör verðbólga, er þjóðarmeinsemd, sem veldur ófyrirsjáanlegu tjóni, jafnvel hreinu upplausnarástandi í hverju þjóðfélagi. Á slíkri óðaverðbólgu tapa allir, þegar til lengdar lætur, nema tiltölulega fáir verðbólgubraskarar. Ör verðbólga táknar það, að allt er á hverfanda hveli í því þjóðfélagi, þar sem hún er landlæg og verður ekki stöðvuð. Samningar, sem gerðir eru um kaup og kjör, fá í rauninni með engu móti staðizt stundinni lengur. Launþegar geta í sjálfu sér engar öruggar áætlanir gert um framtíð sína og fyrirætlanir. Fjárhags- og framkvæmdaáætlanir atvinnuveganna og opinberra stofnana verða á skömmum tíma, jafnvel fáeinum mánuðum, úrelt pappírsgögn, ef svo má segja. Hagsýni, fyrirhyggja og sparsemi koma mönnum undir þeim kringumstæðum að sáralitlum notum. Fjármálaráðstafanir ríkisstj. og Alþingis hafa ekki heldur raungildi nema skamman tíma, jafnvel fáa mánuði í senn. Þegar þm. eru að reyna að auka svolítið framlög í krónutölu til ýmissa nauðsynjamála: trygginga, sjúkrahúsa, skóla og hafnarbóta, vegamála o.s.frv., gleypir verðbólgan aukninguna og meira til fyrr en varir. Þetta eru alkunnar staðreyndir og menn hafa séð þetta fyrir löngu, og þess vegna er það, sem það hefur verið yfirlýst stefna hverrar ríkisstj. á fætur annarri, að nauðsynlegt sé að beita sér fyrir stöðvun örrar verðbólgu með öllum tiltækum ráðum. Árangurinn hefur að vísu orðið hörmulega smár, og af því súpum við margvíslega seyðið. En svo gerðist sá merki atburður á s.l. vori eða snemma sumars, atburður, sem gaf um það töluverðar vonir, vil ég segja, að hægt yrði með árangri að snúast gegn óðaverðbólgu á Íslandi, hægt yrði að draga stórlega úr henni eða jafnvel, ef vei væri að unnið, stöðva hana með öllu. Svo virtist sem ábyrg og áhrifamikil öfl hefðu komizt að þeirri niðurstöðu, að taka þyrfti hér upp ný og betri vinnubrögð en áður höfðu tíðkazt. Fulltrúar launþega, atvinnurekenda og stjórnarvalda settust að samningaborði með þeim árangri, að samningar tókust og það með þeim hætti, að vinnufriður var tryggður í eitt ár, og grundvöllur virtist lagður til að hefta dýrtíðarflóðið og stöðva hið háskalega verðfall peninganna, þar sem þessir samningar voru gerðir á grundvelli þess, að engar verulegar kauphækkanir yrðu. Þjóðin fagnaði þessum atburði, ég held nokkurn veginn einhuga. Menn tóku að gera sér vonir um, að á þessum grundvelli tækist að reisa þann varnarmúr, sem verðbólgualdan brotnaði á. En til þess að slíkt gæti orðið, þurftu allir aðilar að starfa í anda þess samkomulags, sem gert var í vor. Mest hlaut að velta á því hina næstu mánuði og missiri, hver vinnubrögð og stefna ríkisstj. og stuðningsflokka hennar yrðu. Það var á valdi þessara aðila að gera ýmsar ráðstafanir til að tryggja árangur samkomulagsins og samninganna frá í vor til frambúðar. Ríkisstj. og þinglið hennar fékk hér tækifæri, ég vil segja einstætt tækifæri til að sýna það og sanna, að stöðvun verðbólgunnar væri ráðandi mönnum djúpstætt alvörumál. Nú reið á því fremur en nokkru sinni að forðast allt, sem aukið gæti dýrtíðina. Nú var það brýnna en nokkru sinni fyrr að stilla álögum í hóf. Eins og á stóð var ekki aðeins réttlætanlegt, heldur nauðsynlegt og sjálfsagt að viðhafa fyllstu varfærni við afgreiðslu fjárl., framkvæma sparnað, hvar sem við varð komið, og fara jafnvel út í töluverðan niðurskurð þeirra verkefna, sem helzt gátu þá beðið um sinn, og alveg sjálfsagt mátti það heita undir þessum kringumstæðum að neita sér um þann munað að innheimta hjá þjóðinni verulegar fúlgur umfram það, sem ríkiskassinn þarf til að standa undir nauðsynlegum gjöldum, einungis til þess að geta flaggað með háan greiðsluafgang á ríkisreikningi síðar. Um allt þetta hefði verið viturlegt að hafa sem bezt samráð og samstarf við stjórnarandstöðuna og láta þá til fulls reyna á það, hvort stjórnarandstaðan hefði ekki við þessar aðstæður sýnt þá ábyrgðartilfinningu að vera til viðtals um allróttækar aðgerðir í þessa stefnu, þegar til svo mikils var að vinna að tryggja árangur samninganna frá í vor og stöðva dýrtíðarflóðið. En var þessi leið valin? Nei, þetta var ekki gert. Það var valin þveröfug leið. Og nú er ekki annað sýnna en að stjórnarflokkarnir stefni að því með aðgerðum sínum eða verði þess a.m.k. valdandi með sínum aðgerðum, að það, sem ávannst í vor, verði gert að engu, að hjaðningavígin hefjist að nýju, að verðbólguhjólið fari aftur að snúast og þá með sívaxandi hraða. Fari svo, ber núv. stjórnarmeirihl. á því meginábyrgð, og sú ábyrgð er þung. Nú mun hæstv. fjmrh. og aðrir ráðh, vafalaust segja eitthvað á þessa leið og hafa reyndar sagt: Eitthvað varð að gera til þess að mæta nýjum útgjöldum vegna hækkaðra niðurgreiðslna. Fjárlög varð að afgreiða greiðsluhallalaus. Og ef ekki þennan nýja söluskatt, hvað þá? Þessari spurningu hefur í raun og veru verið svarað í ræðum hér síðdegis í dag, svo að ég mun ekki fara langt út í þá sálma, en vil í örstuttu máli benda til aukinnar áherzlu á nokkur atriði. Það er þá fyrst, að sjálfsagt var og er að leiðrétta tekjuáætlun fjárl., sem að þessu sinni ekki síður en oft áður á undanförnum árum mun vera höfð, að því er virðist vísvitandi, of lág, jafnvel svo að nemur verulegum upphæðum. Með því að halda dauðahaldi í þá stefnu við afgreiðslu fjárlaga ár eftir ár að áætla tekjuliði til mikilla muna of lága, eru álögur á þjóðina þyngdar úr hófi fram, með þeirri afleiðingu, að kjör fólks eru skert að óþörfu. Slík stefna knýr svo að sjálfsögðu launþega til að krefjast kauphækkana, auk þess sem aukin skattheimta hefur bein áhrif á vísitölu og kaup, eftir að þessi atriði eru orðin tengd á ný. Í öðru lagi var og er bein siðferðileg skylda hæstv. ríkisstj. að fela nú sérfræðingum sínum að fara rækilega í saumana á fjárlagafrv. og framkvæma umtalsverðan sparnað. Þetta var hægt og er raunar enn, ef vilji væri fyrir hendi. Í þriðja lagi, að svo miklu leyti sem þetta tvennt: leiðrétting tekjuáætlunar og sparnaður lítt þarfra útgjalda, hrökk ekki til, var að mínum dómi ekki aðeins réttlætanlegt, heldur skylt, eins og á stóð, að fara út í nokkurn frekari niðurskurð á fjárl., svo að ekki þyrfti til þess að koma, að neinir nýir skattar yrðu á lagðir að þessu sinni. Um slíkan niðurskurð, ef til hans þyrfti að taka, og raunar um allar hugsanlegar leiðir til áframhaldandi stöðvunar verðbólgu hefði hæstv. ríkisstj. átt að freista þess, eins og ég áðan sagði, að hafa samráð og samvinnu við stjórnarandstöðuna um þetta alvarlega mál. Með því hefði verið sýnt, að hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar vildu gera sitt ýtrasta til að tryggja áframhald og árangur þeirra samninga, sem gerðir voru í vor, og ég trúi því ekki, að stjórnarandstaðan hefði sýnt ábyrgðarleysi eða skorazt undan því að taka á sig nokkurn vanda í sambandi við lausn þessara mála. Ég trúi því ekki enn, get ekki sætt mig við þá tilhugsun, að sá sáttmáli, sem ríkisstj. gerði við verkalýðshreyfinguna og aðrar launastéttir og atvinnurekendur s.l. vor, hafi verið fláttskapur til þess að kaupa sér stundarfrið. Ég vil trúa því, að af hálfu samningsaðila allra hafi verið að málum staðið í þeirri von og með það fyrir augum, að þarna væri verið að gera alvarlega tilraun til að reisa varnarvegg gegn óðaverðbólgunni, vegg til varnar, sem kosta þyrfti kapps um að efla og treysta á komandi missirum. En það er eins og hin furðulega efnahagsmálapólitík þessarar hæstv. ríkisstj., viðreisnarstefnan svokallaða, sé orðin svo magnaður draugur, að hann taki öll ráð af þeim, sem eitt sinn vöktu hann upp, þeir fái nú engu tauti komið við þennan uppvakning. Svo mikið er víst, að með því hátterni, sem nú er uppi haft við afgreiðslu fjárl., og við stóraukna skattheimtu með nýrri löggjöf er verðbólguskrúfan sett í fullan gang að nýju. Vissulega hefði ég getað unnt hæstv. fjmrh. betra hlutskiptis en þess að standa nú hér frammi fyrir þingi og þjóð eftir 5 ára fjármálastjórn í eindæma góðæri með þetta nýja söluskattsfrv. í höndunum. 5 ár eru nú liðin, síðan hann stóð hér á Alþingi sem vel hervæddur og vopnglaður riddari, albúinn í stríð við eyðslusemi, við óðaverðbólgu og aðrar meinvættir. Og nú undir jól 1964 er svo komið, að þegar almenningur í þessu landi lítur til baka, finnst honum Eysteinn Jónsson fyrrv. ráðh. hafa verið næsta mildur skattheimtumaður í sinni ráðherratíð og bara töluvert sparsamur. Hæstv. fjmrh. á eitt blóm eftir, eitt blóm í sínu hnappagati nú, og honum er vafalaust dálítið sárt um það. Blómið er þetta: fjárlög skulu, hvað sem tautar og raular, afgreidd fyrir jól. Nú vil ég heita á hæstv. fjmrh., þótt það kunni að vera svolítið sárt, að taka þetta skrautblóm úr hneppslunni að þessu sinni, að beita sér nú fyrir því, að fjárlagaafgreiðslu og söluskattsmálinu og dýrtíðarmálunum sé frestað fram yfir hátíðar, en þegar að þeim loknum verði tekið til óspilltra málanna um lausn þeirra í samstarfi við stjórnarandstöðuna og þá aðila, sem stóðu ásamt ríkisstj. að samkomulaginu í sumar. Væru slík vinnubrögð upp tekin, þótt á elleftu stundu sé, kynni enn að mega bægja vá óðaverðbólgu frá dyrum þjóðarinnar. Til þess er miklu fórnandi, og þeir, sem beittu sér fyrir slíkri lausn, gerðu þjóð sinni verulegt gagn og væru menn að meiri.



Herra forseti. Það var mikið um að vera á stjórnarheimilinu um og eftir áramótin 1960. Þá var hæstv. ríkisstj. og þeir ráðunautar, sem hún hefur sér til aðstoðar, að gera úr garði eins konar guðspjall, sem sent var út á hvert heimili í landinu, og ríkisstj. gekk að því með miklu harðfylgi að boða hinar hagfræðilegu kenningar, sem þá voru settar fram, eigi síður en ötulir trúboðar þær kenningar, sem þeir flytja. En áður en hér var komið sögu, hafði orðið nokkur aðdragandi. Þegar lagt var fyrir hv. Alþingi það fjárlfrv., sem vinstri stjórnin gerði síðast úr garði, haustið 1958, létu þeir, sem nú fara með völdin í landinu, það álít uppi mjög ótvírætt, að það væri auðvelt að koma fram miklum sparnaði í fjármálum ríkisins frá því, sem þá hafði verið. Þegar fjárlagafrv., sem lagt var fram haustið 1958, var tekið til 1. umr., talaði fyrir Alþfl. Emil Jónsson, núv. hæstv. félmrh. Hann sagði þá m.a. í ræðu sinni: „Fjárlög hvers árs hafa sífellt verið hærri en ársins á undan. Þessi þróun er uggvænleg og stefnir greinilega í fullkomið óefni.“ Við þetta tækifæri talaði af hálfu Sjálfstfl. Magnús Jónsson, hv. 6. þm. Norðurl. e. Hann sagði þá orðrétt: „Það er áreiðanlega hægt að spara á mörgum sviðum. En það þarf í senn réttsýni og kjark til að gera slíkar ráðstafanir á viðeigandi hátt. Án einbeittrar forustu fjmrh. á hverjum tíma er þess ekki að vænta, að andi sparnaðar og hagsýni ráði í ríkisrekstrinum.“ Og eftir að stjórn Emils Jónssonar hafði setið að völdum um nokkurra mánaða skeið og fengið aðstöðu til þess að kynnast fjármálum ríkisins, jafnvel betur en áður, mælti þáv. fjmrh., Guðmundur Í. Guðmundsson, svo í ræðu á hv. Alþingi 20. apríl 1959 við 2. umr. um fjárlagafrv. fyrir árið 1959: „En af þeirri reynslu og þeim kynnum, sem ég hef haft af þessum hlutum, er það sannfæring mín, að mikið megi niður færa og mikið megi spara í ríkisbákninu.“ Þegar þessar kenningar voru fluttar fram, voru fjárlög ríkisins aðeins rúml. 800 millj. kr. Síðan hafa fjárlög farið stórhækkandi ár frá ári. Samkv. fjárl. fyrir 1959 námu útgjöldin 1033 millj., 1960 1501.2 millj., 1961 1588.2 millj., 1962 1748.7 millj., 1963 2198.4 millj., 1964 2677 millj., og þá eru þau útgjöld, sem vegáætlun ákveður, ekki talin með. Séu þau tekin með, sem raunar er rétt til samanburðar við fyrri ár, nálgast útgjöld fjárl. 3 milljarða. Og í þeim fjárl., sem nú á að setja, eru útgjöldin 3200 millj. Með því frv., sem hér liggur fyrir, á að bæta við 372 millj., og samkv. till. til vegáætlunar, sem komin er fram, er þar um að ræða um 200 millj., sem eru innheimtar sérstaklega í tekjustofnum, sem ríkið hafði áður. Þegar þetta er lagt saman, mun það láta nærri, að stofnað sé til þess, að útgjöld ríkisins á árinu 1955 verði a.m.k. 3 1/2-4 milljarðar eða líklega sem næst 3800 millj. kr. M.ö.o. : hækkunin á fjárl. frá því í fyrra, frá ári til árs, er orðin eins há að krónutölu og öll fjárl. voru á tímum vinstri stjórnarinnar, þegar viðvörunarorðin, sem ég drap á í upphafi máls míns, voru fram flutt hér á hv. Alþingi. Ég verð að segja, að það er ekki óeðlilegt, þó að þm. staldri við, þegar þróun mála er orðin á þennan veg. Hafi þróunin verið uggvænleg, eins og hæstv. félmrh. sagði um hækkun fjárl. frá ári til árs 1957 og 1958, þá er hún miklu uggvænlegri ná, eins og stofnað er til um afgreiðslu þessara mála. Eins og aðrir hafa bent á, kemur það fram í fjárlagafrv. og afgreiðslu meiri hl. fjvn., að það er hvergi unnið að því að færa niður útgjöld, heldur stefnt að því að ná saman endunum eða brúa bilið milli tekna og gjalda á þann veg að auka tekjurnar. Og í því skyni er verið að kosta kapps um að fá lögfestan þennan nýja tekjustofn, sem nú er hér til umr. Þessa gífurlegu hækkun fjárl. frá ári til árs leiðir vitanlega af stjórnarstefnunni. Það er sagt, að það þurfi tekjur til þess að standa undir niðurgreiðslum. En allt er þetta vegna þess, að stjórnarstefnan er eins konar vítahringur, sem farið verður örar um, því lengur sem haldið er áfram á þessari braut. Sennilega vantar líka réttsýni eða kjark til einbeittrar forustu til sparnaðar, eins og talað var um 1958. Sennilega vantar það í enn ríkara mæli nú og líklega hvort tveggja þetta. En til þess að auka tekjur ríkissjóðs, svo sem talin er þörf á, er gripið til þess ráðs að stórhækka söluskattinn, eins og þetta frv. felur í sér. Það er orðið nokkuð langt síðan söluskattur var tekinn upp sem einn af skattstofnum ríkisins. Ég ætla, að upphafið hafi verið það, að á tímum nýsköpunarstjórnarinnar frá 1944-1946 var lagður á svonefndur veltuskattur. Þegar veltuskatturinn var felldur úr gildi, mun hafa verið tekinn upp söluskattur í því sérstaka augnamiði að standa straum af kostnaði dýrtíðarsjóðs, sem stofnað var til vegna atvinnuveganna. Og síðan hélzt það um árabil, að nokkur söluskattur var innheimtur, og rann hann að sumu leyti til ríkissjóðs, en að sumu leyti til sérstakra dýrtíðarráðstafana. En sá söluskattur, sem innheimtur var á því árabili, allt til 1960, var bæði nokkuð annars eðlis, þ.e.a.s. skattgrundvöllurinn var annar en sá, sem söluskatturinn nú hvílir á, og allt eru það smámunir einir að krónutölu í samanburði við það, sem nú er um að ræða á þessu sviði. Með l. um söluskatt frá 1960 var gengið miklu lengra í þessari skattheimtu en nokkru sinni hafði verið fyrr, og þá var gengið svo langt að skattleggja brýnustu neyzluvörur manna, eins og fisksoðningu, sem aldrei hafði verið gert fyrr, svo að mér sé kunnugt um. Með söluskattsl. 1960 var ákveðið að innheimta söluskatt af heildsölu og enn fremur 3% almennan söluskatt, sem leggst á öll eða flest innanlandsviðskipti. Frá því eru aðeins fáar og fremur smávægilegar undantekningar. En til viðbótar þessu var lagður á bráðabirgðasöluskattur í innflutningi. Sú grein var gerð fyrir því af hálfu fjmrh., þegar sá bráðabirgðasöluskattur var lögfestur, að til þess lægju þrjár ástæður. Í fyrsta lagi hefði verið ráðgert, að hinn almenni söluskattur yrði annaðhvort 3 eða 4%, en niðurstaðan varð sú, að hann var lögákveðinn 3%. Í öðru lagi höfðu undanþágur frá hinum almenna skatti orðið nokkru viðtækari í frv. heldur en upphaflega hafði verið hugsað fyrir af hálfu þeirra, sem undirbjuggu frv. En síðan segir orðrétt: „Þriðja ástæðan er sú, að söluskatturinn verður í gildi aðeins 9 mánuði ársins 1960, eða þrjá ársfjórðunga í stað fjögurra, sem að sjálfsögðu dregur mjög úr heildarupphæðinni. Þess vegna er farin sú leið til bráðabirgða að afla viðbótarteknanna, sem með þarf, með nokkurri hækkun á innflutningssöluskattinum. Sá innflutningssöluskattur, sem er nú 7% og hefur verið undanfarin ár, verður hækkaður um 8% upp í 15%.“ En þegar að því kom, að aðstaða var til þess að innheimta hinn almenna 3% söluskatt allt árið, þ.e.a.s. á árinu 1961, er bráðabirgðasöluskatturinn ekki felldur niður og ekki lækkaður, heldur er hann framlengdur á árinu 1961. Hann er enn framlengdur með sérstökum lagaákvæðum 1962, og 1963 er hann ekki felldur niður, heldur felldur inn í tollalöggjöfina og gerður þar með að skatti til frambúðar. 1964 í janúar er svo það skref stigið að hækka hinn almenna 3% söluskatt í 5 1/2%, en sú hækkun var gerð vegna sérstakra ráðstafana í l. um ráðstafanir vegna sjávarútvegsins, og nú er þróunin orðin svo ör, að það líður ekki heilt ár, þangað til knýja á fram næstu hækkun, þ.e.a.s. þá, sem hér er um að ræða. Það eru aðeins orðnir 10 mánuðir á milli þeirra skrefa, sem stigin eru til stórhækkunar á söluskatti. Nú er stefnt að því með þessu frv. að hækka skattinn upp í 8%. Og verði þetta lögfest, þá hefur þessi eini tekjustofn, söluskatturinn, verið hækkaður á árinu 1964 um rúmar 600 millj. kr. samkv. þeim grundvelli, sem lagður er í grg. þessa frv., að 1% í söluskatti skili 123 millj. í tekjur. Það sjá allir, þegar þessar tölur eru athugaðar, hvað hér er orðið skammt stórra höggva á milli. Ef litið er á þetta í krónutölu, er, eins og ég sagði áðan, hinn gamli söluskattur á tímabilinu 1947-1960 hreinir smámunir miðað við það, sem hér er um að ræða. En samkv. fjárl. 1960 er söluskatturinn til ríkisins 381 millj. og til sveitarfélaga 56. þ. e. 437 millj., 1961 til ríkisins 438.5, sveitarfélaganna 71, þ.e. 509.5 millj., 1962 til ríkisins 510.4, til sveitarfélaganna 83.4, þ.e. 593.8 millj., 1963 til ríkisins 650, til sveitarfélaganna 104, þ.e. 754 millj. 1964 lækkar þessi tala verulega, vegna þess að þá er bráðabirgðasöluskatturinn kominn saman við tollana, svo að þá er ekki lengur um sambærilegar tölur að ræða. En nú er stefnt að því, að á árinu 1965 verði innheimt með sölusköttum af þjóðinni fast að einum milljarði eða um 930 millj. kr. Og þá ber enn þess að gæta, þegar þessi tala er reiknuð, að bráðabirgðasöluskatturinn, sem áður var innheimtur, er nú tekinn með tollunum. Það er því alveg augljóst, að söluskatturinn er sérstakt eftirlæti núv. hæstv. ríkisstj. Það hefur verið gert að umtalsefni af þeim, sem talað hafa hér fyrr í dag, að það sé almenn skoðun, að þessi skattheimta missi verulega marks vegna þess, hve hún er örðug í innheimtu, hvað það eru margir, sem eiga að standa skil á fjármunum til ríkissjóðs, og hve erfitt er að koma við fullkomnu og ströngu eftirlíti. Þetta er almenn skoðun, og hún er ekki ný. Hv. 3. þm. Norðurl. v. vék að því mjög greinilega í ræðu sinni hér í dag, að framsóknarmenn væru ekki einir um þessa skoðun, heldur ættu þeir marga skoðanabræður að þessu leyti, bæði utan þings og innan, og hann benti á það, að Alþýðuflokksmenn, þeir sem nú skipa sæti í ríkisstj. og standa að þessu máli, hefðu fyrr á árum varað við þessum gjaldstofni, söluskattinum. Ég skal ekki fara langt út í að ræða þennan þátt málsins, en ég vil þó aðeins þessum almennu orðum til staðfestingar drepa hér á eina tilvitnun úr Alþingistíðindunum, sem tekin er nokkurn veginn af handahófi, það mætti vissulega finna margt fleira. Hinn reyndi þingskörungur, fyrrv. forustumaður Alþfl., Haraldur Guðmundsson, sagði svo í umr. á þingi um söluskattinn, með leyfi hæstv. forseta: „Ég álít, og Alþfl. er sömu skoðunar, að af mér liggur við að segja öllum þeim tollum, sem á eru lagðir hjá okkur, sé söluskatturinn ranglátastur og óskynsamlegastur. Hann er ranglátastur af því, að hann lendir langþyngst á þeim, sem minnsta getu hafa til að greiða til opinberra þarfa. Hann fellur langþyngst á barnmargar fjölskyldur og stór heimili, og það þarf ekkí orðum að því að eyða, hversu ranglátt slíkt fyrirkomulag er til innheimtu opinberra gjalda. Aðrir tollar ýmsir, ég vil nú ekki segja flestir, eru þó á lagðir með það sjónarmið fyrir augum, að þeir séu mismunandi þungir, eins og t.d. verðtollurinn eftir því, hvaða vörur eiga í hlut, hvort hægt er að komast af án þeirra eða ekki. En til þessa sjónarmiðs er engan veginn tekið tillit við álagningu söluskattsins, heldur þvert á móti. Í öðru lagi liggur í augum uppi, að söluskatturinn hlýtur að hækka verðlag í landinu og þar með dýrtíðina, a.m.k. sem skattinum nemur og þeirri álagningu, sem óhjákvæmilega hlýtur að koma á hann í öllum viðskiptum. Sú aukna dýrtíð, sem af þessu stafar, kemur svo fram í hækkuðum framleiðslukostnaði. Af því leiðir aftur, að útflutningsvörur okkar, sem framleiddar eru með þessum háa framleiðslukostnaði, verða torseldari og standa þess vegna lakar að vígi í samkeppni við hliðstæðar vörur á heimsmarkaðinum. Tollur þessi og skattur er því hvort tveggja í senn ranglátur gagnvart þeim, sem greiða hann, og mjög óskynsamlegur frá sjónarmiði þjóðfélagsheildarinnar. Við leggjum því til, Alþfl.-menn, að þessi skattur verði felldur niður.“ Þetta var um hinn eldri söluskatt, sem var, eins og ég hef áður sagt, hreinir smámunir hjá því, sem nú á að flétta inn í verðlagið. En ég hygg, að þessi ummæli séu í fullu gildi enn í dag og því meira gildi sem hér er um hærri fjárhæðir að ræða. Hér er sem sé stefnt að því að innheimta með söluskatti álag á nær allar vörur í landinu, þar með taldar brýnustu neyzluvörur, til þess að greiða síðan niður verðlag á nauðsynjavörum. En þessi aðferð, sem er eins konar hringferð, sem ríkisstj. fer, leiðir til þess, alveg eins og ummæli Haralds Guðmundssonar bera með sér, að verðlag hækkar og það þyngist fyrir fæti hjá útflutningsframleiðslunni og atvinnuvegum þjóðarinnar og kostnaður allur við framkvæmdir stóreykst. Það er ekki heldur nýtt álit, sem komið hefur fram í þessum umr., að söluskatturinn sé að því leyti viðsjálli tekjustofn heldur en aðrir tekjustofnar ríkisins, að hann komi ekki allur til skila. Einn af núv. hæstv. ráðh. hefur látið uppi álít opinberlega hér á þingi í því efni, eins og hv. 3. þm. Norðurl. v. drap á í ræðu sinni hér í dag. Gylfi Þ. Gíslason, hæstv. viðskmrh., hefur hér á hv. Alþingi farið um söluskattinn svolátandi orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Við þetta allt saman bætist svo, að söluskatturinn er í eðli sínu ranglátur. Það er einhver ranglátasti skattur, sem lagður hefur verið á af íslenzka löggjafanum. Og það er ekki nóg með það, að hann sé ranglátur í eðli sínu, framkvæmdin á söluskattsinnheimtunni hefur og verið þannig, að á því er enginn vafi, að enginn skattur hefur verið svikinn jafnstórkostlega og söluskatturinn. Það er ekki aðeins ríkissjóður, sem tekur inn mikið fé í skjóli þessara lagaákvæða um söluskattinn, heldur taka ýmiss konar atvinnurekendur einnig inn stórfé í skjóli þessara ákvæða. Það er auðvelt að svíkja tekjuskatt fyrir þá, sem hafa stórfelldan atvinnurekstur með höndum. Það er þó margfalt auðveldara að svíkja söluskatt. Það er jafnopinbert leyndarmál og skattsvikin í tekjuskattinum, að þau eru gífurleg í söluskattinum.“ Hér er vitnisburður eins hæstv. ráðh., sem stendur að flutningi þessa frv.

Hvaða ár var þetta?

Þetta er í B-deild Alþingistíðinda 1953.

Voru þær umr. um söluskatt þáv. fjmrh.?

Ja, ætli þessi söluskattur sé af nokkuð betri náttúru, sem nú er verið að ræða um? Ég hygg ekki. Eins og ég hef rakið, er með þessu frv. og þeirri stórfelldu hækkun á sölusköttum, sem endurtekin er hvað eftir annað og nú orðið með stuttu millibili, verið að vega oft í sama knérunn. Og það hefur frá fornu fari ekki þótt hyggilegt eða vænlegt til giftu að fara þannig að. Ég skal ekki fjölyrða um þá samninga, sem áttu sér stað í sumar milli atvinnurekenda, ríkisstj. og Alþýðusambandsins. Ég fjallaði ekki um það mál og er því ekki kunnugur. En mér sýnist þó sem leikmanni, sem hefur staðið utan við þá samningagerð, að þetta frv. hljóti að stríða gegn anda þess samkomulags, sem þá var gert, enda hefur það komið berlega fram af hálfu annarra ræðumanna, sem talað hafa, að þeir, sem þar eru kunnugir málum, líta svo á. Með þessu frv. er að sönnu ráðgerð 3% kauphækkun, sem komi fram í greiðslu verðlagsuppbóta. En sú kauphækkun kemur eftir á, eftir að launþeginn hefur áður orðið að taka á sig hækkun verðlagsins. Og mér finnst margt benda til þess, að launþegasamtökin muni ekki sætta sig við svo litlar bætur sem felast í þessu frv., eftir að hin mikla hækkun á söluskattinum, sem hér er stefnt að, hefur verið lögfest. Og ég ætla, að ég muni það rétt, að frá því hafi verið skýrt fyrir skömmu, að stjórn Bandalags starfsmanna ríkis og bæja hafi samþykkt að fara fram á hvorki meira né minna en 23% launahækkun nú á næstunni. Þessi samþykkt mun þó hafa verið gerð áður en kunnugt varð um ákvæði þessa frv., en allar líkur benda til þess, svo að vægt sé til orða tekið, að ákvæði þessa frv. ýti undir kröfugerð af þessu tagi. Þó að launþegar eigi að fá bætta hækkun verðlagsins samkv. vísitölu, er þess að gæta, að sú hækkun verðlagsins, sem kemur í kjölfarið á samþykkt þessa frv., fléttast um allt efnahagskerfi þjóðarinnar. Hún kemur miklu víðar fram en í þeim gjaldaliðum, sem teknir eru inn í vísitöluna, þannig að hinn almenni þjóðfélagsþegn ber vitanlega byrðar umfram það, sem hann fær bætt í vísitölunni. Eða hvað skyldu menn segja um húsnæðiskostnaðinn? Vitanlega leiðir hækkun söluskatts af sér hækkun byggingarkostnaðar. Það kallar aftur á hærri húsaleigu og hærri húsnæðiskostnað. Hið sama er að segja um atvinnureksturinn. Hinn margvíslegi rekstrarkostnaður atvinnuveganna er ekki færður inn í vísitölugrundvöllinn. En auðvitað verða þeir, sem fyrir atvinnurekstri standa, að bera þessar hækkanir án þess að fá það bætt í vísitölunni. Og þetta frv. stríðir að ýmsu leyti gegn því, sem hæstv. ríkisstj. telur nú stefnu sína öðrum þræði, t.d. gegn því að halda við verðgildi sparifjár. Vitanlega minnkar kaupmáttur sparifjár við þá hækkun verðlagsins, sem í kjölfarið á söluskattshækkuninni kemur, og þannig verða afleiðingar þessa frv., ef að lögum verður, svo víðtækar, að það er ekki aðeins um að ræða þá hækkun á kaupgjaldi og launum, sem greidd eru úr ríkissjóði, sem koma fram í fyrstu umferð, heldur fléttar þetta sig óðar en varir inn í nær alla þætti efnahagslífsins og kyndir þannig undir framhaldandi verðhækkanir og aukna verðbólgu. Þegar á þetta er litið, er það auðsætt, að við þessu máli þarf að gjalda mikinn varhuga. Það má segja, að það sé tvennt eftirtektarvert sérstaklega við þetta frv. auk hinnar almennu stefnu, sem í því felst. Annað er það, að þess verður ekki vart, að í því séu nein ákvæði um að auka eftirlitið með innheimtu söluskattsins og herða á ráðstöfunum í því skyni að tryggja sem bezt skil á þessum tekjustofni ríkisins. Hitt er það, að þrátt fyrir þá verðhækkun, sem bersýnilega leiðir af samþykkt þessa frv., virðist mér, að ekki eigi að bæta hlut sveitarfélaganna að neinu leyti. Augljóst er þó, að þau verða fyrir skakkaföllum af þeim verðhækkunum, sem koma munu í kjölfarið á þessu frv., ef að lögum verður, og hefði því verið mjög eðlilegt, að tillit væri tekið til þess, þegar söluskatturinn er stórhækkaður, og sveitarfélögunum ákveðinn ríflegri hluti af söluskattinum í heild en ráðgert er í þessu frumvarpi. Ég skal nú fara að stytta mál mitt. Ég vildi aðeins láta þessa skoðun mína koma fram við 1. umr. málsins. Sennilega telur ríkisstj. sig hafa nægilegt þingfylgi enn sem fyrr til þess að knýja þetta mál gegnum þingið og það líklega á skömmum tíma. Vel má vera, að svo reynist. En þetta mál og raunar fjárl. bera þess vott, að þó að ríkisstj. kunni enn að hafa atkvæðamagn hér á þingi til þess að knýja frv. fram, ræður hún raunverulega ekki orðið við efnahagsmál landsins. Það væri eðlilegast, það væri sómi fyrir hana og réttast af henni að gera sér grein fyrir þessu og draga rökréttar ályktanir af því.



Herra forseti. Það er ekki efni til, að ég fari að halda hér langa ræðu út af neinu, sem fram hefur komið, frá því að ég var hér í ræðustólnum. En þó tel ég ástæðu til að gera aðeins að frekara umræðuefni það, sem í fyrsta lagi ég hafði sagt um það, sem ég taldi í minni fyrri ræðu brigð á yfirlýsingum, sem hefðu verið gefnar í sambandi við samkomulagið í vor, og svo í öðru lagi örlitlar aths. við það, sem hæstv. forsrh. hafði um þessa fullyrðingu mína að segja. Ég endurtek það hér, að ég þykist muna það alveg rétt, að sú yfirlýsing var gefin af fulltrúum ríkisstj., aðalráðunaut hennar í efnahagsmálum, að engar nýjar álögur yrðu lagðar á vegna niðurgreiðslna á árinu 1964. Ég endurtek þetta og fullyrði það, að þetta er rétt munað. Núna í kvöldmatarhléinu hringdi ég í Eðvarð Sigurðsson og bar þetta undir hann, hvort hann teldi, að þarna væri um að ræða misminni hjá mér, og hann bað mig að koma því að hér í umr., að þetta væri algerlega rétt. Ég hlýt að viðurkenna það, að mitt minni er ekki óbrigðult, hvorki um þetta efni né annað, en ég tel, að þar sem um svo veigamikið atriði er að ræða, væri það harla einkennileg tilviljun, ef okkur Eðvarð Sigurðsson misminnti svo hrapallega báða í þessu efni. Ég held líka, að þegar þetta mál er athugað, þá mundu flestir sannfærast um það, að við Eðvarð Sigurðsson og aðrir, sem stóðu í samningum fyrir verkalýðshreyfinguna á s.l. vori, hefðum verið hreinir fábjánar, ef við hefðum ekki knúið fram yfirlýsingu einmitt um þetta atriði. Og þó að minni mitt kunni að vera brigðult, þá treysti ég því a.m.k., að um svo stórvægileg atriði eins og þetta geti ég munað rétt, því að þarna var auðvitað um svo stórt aðalatriði að ræða, að það var útilokað, að nokkur ábyrgur samningsaðili hefði ekki viljað ganga úr skugga um þetta. Hitt er auðvitað líka jafnrétt, að það er ekki við því að búast, að yfirlýsingar um svona efni geti tekið mjög langt fram í tímann, og allt, sem hæstv. forsrh. sagði um það, hvaða skuldbindingar ríkisstj. hefði gert varðandi niðurgreiðslur fram í tímann, er, eftir því sem ég bezt man, alveg rétt. Ég hlýt að þessu athuguðu að halda mig við það, sem ég sagði hér um þetta, og hef reyndar styrkzt síðan í því, að ég hafi farið með algerlega rétt mál. En ef haldið er fast við gagnstæða fullyrðingu af okkar viðsemjendum, þá er auðvitað ekkert við því að segja. Það stendur þá fullyrðing gegn fullyrðingu, og hver verður að trúa því, sem honum þykir sennilegast. En ég verð að segja það fyrir mitt leyti, að mér þykir það ekki skemmtilegt að standa í slíkum fullyrðingum á víxl og tel það ekki til gagns í raun og veru fyrir neinn, þó að ég hins vegar mundi telja það brigð við mína umbjóðendur í sambandi við þessa samninga, ef ég færi að gefa þessar 68 millj. kr. eftir, án þess a.m.k. að ég hefði um það allan fyrirvara og öll mótmæli. Þessar 68 millj. svara til rúmlega 1/2% af þeirri 2 1/2% hækkun, sem hér er um að ræða, og hæstv. ríkisstj. hefur enn þá fullkomið tækifæri til að leiðrétta þetta. Og ég vil treysta því, að það verði gert, og teldi það ekki til neinna bóta fyrir seinni tíma, því að enda þótt okkur greindi á við hv. ríkisstj. um þetta frv., eins og hér hefur komið fram, þá kynni svo að fara, að við ættum eftir að semja við hana aftur, og þá skiptir það auðvitað miklu máli fyrir báða aðila, að þeir geti treyst svo mikilvægum yfirlýsingum sem hér er um að ræða. Ég vil þess vegna vænta þess og reyndar treysti því, að hæstv. forsrh., sem ég hef ekki hingað til reynt að neins konar brigðum í sambandi við þetta mál, annað en það, sem hér er um að ræða, - ég vil trúa því, að það sé ekki um vísvitandi brigð að ræða, heldur sé það óviljaverk. Og ég vil treysta því, að hann rannsaki þetta mál til hlítar, áður en þetta mál verður afgr. hér í þinginu, og ef hann sannfærist um, sem ég trúi, að við Eðvarð Sigurðsson séum ekki að skrökva hér upp vísvitandi, og ef athuganir hans að öðru leyti staðfesta okkar mál, þá hlutist hann til um það, að frv. verði breytt í samræmi við það, sem satt reynist í þessu máli.



Herra forseti. Það eru nokkrar athugasemdir, sem ég vil að gefnu tilefni gera hér til viðbótar framsöguræðu minni, áður en málið fer til nefndar. Í fyrsta lagi er því haldið fram, að þetta tekjuöflunarfrv. sé óþarft, vegna þess að tekjuáætlunin í fjárl. fyrir árið 1965 sé allt of lág, eins og einn hv. þm. orðaði það, og jafnvel vísvitandi röng, eins og haft hefur verið á orði. Þessu til sönnunar er bent á það, að tekjur hafa reynzt verulega umfram áætlun árin 1962 og 1963. Ég skal aðeins rekja það, hvernig tekjuáætlanir hafa reynzt þessi 4 ár eða 5 ár, sem núv. stjórn hefur setið. Varðandi fyrstu fjárlögin, fyrir 1960, þá reyndust tekjur ríkissjóðs heldur lægri en áætlað var. Árið 1961 reyndust þær lítilsháttar hærri, en ekki neitt verulega. Árin 1962 og 1963 reyndust þær allverulega miklu hærri, eins og ég gat um í minni frumræðu, vegna þess aðallega, að innflutningur varð miklu meiri en menn höfðu gert ráð fyrir. Ég býst við, að hvorki hv. stjórnarandstæðingar né við höfum séð það fyrir, að þessi mikla innflutningsaukning yrði á þeim árum. Og eins og ég hef tekið fram áður, þá voru þessar áætlanir, sem aðflutningsgjöld voru byggð á, bæði í fjárl. fyrir 1962 og 1963, fyrst og fremst byggðar á áætlunum Seðlabanka Íslands og Efnahagsstofnunar og þó, ef ég man rétt, áætlun um aðflutningsgjöldin sett endanlega í fjárl. nokkru hærri en þessar stofnanir höfðu áætlað. Varðandi árið 1964 liggur það fyrir, að tekjuáætlun fjárl. mun verða mjög nærri sanni, þannig að tekjurnar verða sáralítið, eftir því sem nú horfir, umfram áætlun fjárlaga. Af þessari reynslu af fjárl. 5 síðustu ára fer því fjarri, að nokkur heimild sé að draga þá ályktun, sem hér hefur verið gerð, að áætlanir hafi öll þessi undanfarin ár verið vísvitandi röng, tekjuáætlun hafi verið vísvitandi röng. Þetta er staðhæfing, sem enginn fótur er fyrir. Þá er næst afkoma ársins 1964, sem hér var óskað eftir upplýsingum um. Hv. 4. þm. Norðurl. e. lét orð falla á þá lund, að það væri hneyksli, að fjvn. hefði ekki enn verið gefið yfirlit um afkomu ársins 1964. Ég tók það fram í ræðu við 2. umr. fjárl., af hverju það stafaði. Það stafaði einfaldlega af þeirri eðlilegu ástæðu, að athugun og endurskoðun á tekjuáætlun fjárlagafrv. var látin bíða til 3. umr. og þess vegna eðlilegt, meðan öll þessi mál voru í deiglunni, að bæði grg. um tekjuáætlun í frv. 1965 og þá samhliða henni áætlun um afkomu ársins 1964 biði þangað til milli 2. og 3. umr. Á fundi fjvn. á morgun, ætla ég, að gefin verði grg. um þetta, enda nú auðvelt, þar sem búið er að gera það dæmi upp, hvað þarf til þess, að fjárl. verði afgreidd hallalaus. En það er rétt til glöggvunar hér aðeins að gefa yfirlit og samanburð við s.l. ár um niðurstöðutölur. og tek ég þá yfirlit um tekur og gjöld ríkissjóðs fyrstu 11 mánuði áranna 1963 og 1964. Varðandi árið 1963 voru tekjur og gjöld svo að segja jöfn eftir 11 mánuði ársins eða í nóvemberlok, eða um það bil 2037 millj. Tekjur og gjöld sem sagt stóðust á í lok þess mánaðar. Í lok nóvembermánaðar 1964 hafa tekjur orðið samtals 2281 millj. kr., en útgjöld 2579 millj. M.ö.o.: gjöldin voru í lok nóvembermánaðar þessa árs nærri 300 millj. hærri en tekjurnar. Af þessu má sjá, að í nóvemberlok 1964 var staða ríkissjóðs nær 300 millj. lakari en á sama tíma í fyrra. Með þessu er auðvitað ekki sagt, að endanleg niðurstaða í reikningi verði þetta miklum mun lakari árið 1964 heldur en 1963, vegna þess að enn eiga eftir að breytast nokkuð þessar tölur, væntanlega ríkissjóði fremur í hag. En samt sem áður gefur þessi samanburður mynd af því, hversu fráleitt það er að ætla að byggja á því, að tekjur ríkissjóðs og greiðslujöfnuður verði jafngóður á árinu 1964 og árunum 1962 og 1963. Annað dæmi, sem sýnir þetta glögglega, er að sjálfsögðu hinn fasti viðskiptareikningur ríkissjóðs við Seðlabankann, sem stendur nú um þessar mundir miklu lakar en á sama tíma í fyrra, sem nemur á 3. hundrað millj. kr. Með þessu hef ég svarað þeirri fullyrðingu að verða að ganga út frá verulegum greiðsluafgangi ríkissjóðs í ár. Þá kom það fram hjá tveimur hv. þm., sem hér hafa talað, að aðferðin til þess að losna við þessar nýju skattaálögur, en þó væntanlega halda áfram niðurgreiðslum að fullu, væri niðurfærsla útgjalda og sparnaður, sem væri umtalsverður. Því var lýst yfir hér af einum hv. þm. stjórnarandstöðunnar, hv. 5. þm. Reykn., að stjórnarandstaðan væri tilbúin til samstarfs um sparnað og niðurfærslu útgjalda. Hann virtist tala þarna í umboði bæði Framsfl. og allra arma Alþb., hann hafði a.m.k. engan fyrirvara um annað. En þegar maður nú lítur á, hvað gerzt hefur undanfarna daga í þinginu í sambandi við fjárl., er ekki að undra, þótt manni verði á að hvá og velta fyrir sér, hversu mikil alvara er þarna á bak við. Við 2. umr. fjárl. flutti t.d. Framsfl. till. um útgjaldahækkanir, sem námu yfir 200 millj. kr. Ég hef ekki talið saman, hvað hækkunartill. Alþb. voru miklar, en ég held þó, að Framsfl. hafi örugglega haft vinninginn í þessu efni. Er það nú líklegt, að sá flokkur eða þeir flokkar, sem flytja svo stórkostlegar útgjaldahækkunartill., væru reiðubúnir til þess ekki aðeins að falla frá þeim öllum, heldur ganga inn á niðurskurð á fjárl.? Ég veit ekki betur en ýmsir framámenn Alþb. hafi undanfarna mánuði stært sig mjög af því, að með júnísamkomulaginu hafi þeir tryggt stóraukið fé til byggingarframkvæmda. Er það líklegt, að þm., sem fluttu till, um að hækka framlög til vegamála á næsta ári um 60 millj., mundu reiðubúnir til að falla frá þeim hækkunartill. og jafnvel draga eitthvað saman seglin? Er það líklegt, að þeir, sem fluttu till. um að hækka framlög til hafna um 10-20 millj., til raforku um 15 millj., atvinnubótasjóðs um 15 millj. og flugvalla um 10 millj., svo að ég nefni nokkrar tölur, að þessir hv. þm. hefðu talið sjálfsagt að falla frá þessum till. og jafnvel ganga í þess stað til niðurskurðar á ýmsum útgjaldaliðum fjárl. bara fyrir þá sök, að ríkisstj. hefði talað við þá og óskað samstarfs? Í umr. um fjárl. í sameinuðu þingi var einn af leiðtogum Alþb., sem kom einnig inn á þetta sama, að hér þyrfti niðurskurð og sparnað. Hann byrjaði á því að telja upp nokkra liði. Þeir urðu aldrei fleiri en þrír, sem hann vildi spara á. Hann vildi leggja niður Kaupmannahafnarprestinn, hann vildi leggja niður almannavarnir, og hann vildi ekki veita aukið fé til endurbóta á prestsetrum. Þetta, sem þessi hv. þm. taldi upp, mun hafa numið samtals lækkunum um einar 5-6 millj. Sem sagt, það náði ekki einu sinni 2% af fjárlagaupphæðinni. Þegar maður lætur verkin þannig tala og lítur bara á það, sem hefur verið að gerast þessa dagana hér, og að hv. stjórnarandstæðingar hafa ekki aldeilis sýnt í verki vilja sinn til niðurskurðar, heldur þvert á móti að þenja út fjárl. og auka stórlega útgjöld þeirra, án þess að sjá fyrir tekjum á móti, þá verður maður að leggja með nokkurri varúð trúnað á það, að þeir séu reiðubúnir til niðurskurðar á fjárl. og útgjöldum ríkisins, sem geri nýjar skattaálögur óþarfar, bara ef ríkisstj. vildi láta svo lítið að segja við þá: Við skulum setjast niður saman, góðir hálsar, og framkvæma þetta allt svona til niðurskurðar. Nei, það er ósköp auðvelt að tala um sparnað og niðurskurð, en sýna svo í verki allt annað og gera enga tilburði til þess að benda á neitt, sem máli skiptir, til niðurskurðar. Ég skal svo að lokum aðeins minnast á skattamálin, sem hv. þm. hafa gert nokkuð að umtalsefni. Einn hv. þm. eða raunar tveir töldu, að það hefðu verið mikil vonbrigði, að ríkisstj. hafi ekki treyst sér til þess að veita neina tilslökun á álögðum sköttum í ár, og var svo að skilja, að ríkisstj. hefði þar brugðizt einhverju, sem hún hefði lýst yfir. Ég kannast ekki við, að ríkisstj. hafi nokkurn tíma gefið nokkurt fyrirheit um það, að þau útsvör og þeir skattar, sem voru á lagðir í ár, yrðu lækkaðir. Eftir tilmælum Alþýðusambandsins og Bandalags starfsmanna ríkis og bæja þótti ríkisstj. hins vegar sjálfsagt að hefja viðræður við þá aðila, og eftir uppástungu hennar voru settir til þess 4 menn að kanna, hvort möguleikar væru á því að veita afslátt á þessum gjöldum í ár. Í því að setja slíka trúnaðarmenn til slíkrar rannsóknar felst auðvitað ekki neitt fyrirheit eða loforð um það, að þessar álögur verði lækkaðar. Í þessa fjögurra manna nefnd var tilnefndur fulltrúi ríkisstj., fulltrúi frá Sambandi ísl. sveitarfélaga, fulltrúi, sem A.S.Í. valdi, og fulltrúi, sem bandalag opinberra starfsmanna valdi. Þessi nefnd lagði í þetta mjög mikla vinnu og samdi álít, sem var einróma. Og í þessu áliti - og því fylgdi ýtarleg grg. og upplýsingar - lagði n. ekki til, að gefinn yrði afsláttur á útsvörum eða tekjuskatti á lögðum í ár. Eftir að hafa kynnt sér málin, treysti hún sér ekki til að mæla með því, m.a. fulltrúi Alþýðusambandsins og fulltrúi opinberra starfsmanna. Því fer svo fjarri, að ríkisstj. hafi þannig gengið á bak orða eða fyrirheita í þessu efni, þau hafa aldrei verið gefin. En hv. þm. hafa notað um það sterk orð, að almenningur greiði nú hærri tekjuskatta en nokkru sinni áður, og þrátt fyrir nokkuð mismunandi orðalag hafa þeir þm., sem hér hafa talað úr stjórnarandstöðunni, verið þó sammála um þessa óskaplegu skattpíningu og þá sérstaklega talað um beinu skattana. Nú eru útsvörin ekki hér til umr., en tekjur ríkissjóðs hins vegar, og vil ég því aðeins minnast á tekjuskattinn. Nú má auðvitað skoða tekjuskatt manna á tvo vegu: annars vegar, hvort hann er hærri í krónutölu en áður, hins vegar, hvort hann er hærri eða lægri í prósentu af tekjum. Vitanlega er það ákaflega villandi og eiginlega ekki sæmilegur samanburður, þegar verið er að tala um hækkaða skatta, þótt þeir hafi hækkað í krónutölu, ef þeir eru lægri prósenta af tekjum manna vegna hækkandi launa og breytts verðlags. Ég hef áður bent á það, gerði það í útvarpsræðu í ágúst í sumar, hvað meðalverkamannafjölskylda greiddi í ár af tekjum sínum frá í fyrra, bæði eftir núgildandi lögum, eftir tekjuskattsl. frá í fyrra og eftir þeim l., sem giltu, þegar vinstri stjórnin lét af völdum. Sá samanburður var auðvitað á þá leið, að skatturinn var sem enginn af þessari meðalverkamannafjölskyldu í ár, hann var nokkur í fyrra, en margfaldur samkv. vinstristjórnarl., ef þau giltu enn. Nú hefur þessum samanburði verið mótmælt, því að það sé fráleitt að láta sér detta í hug, að nokkur stjórn eða nokkurt þing hafi getað látið skattalög vinstri stjórnarinnar vera enn í gildi. Við skulum þá taka málið frá annarri hlið. Hagstofan hefur reiknað út í mörg ár, hverjar væru meðaltekjur verkamanna í krónutölu, og við skulum þá athuga, hvað meðalverkamannafjölskylda hefur þurft að borga af sínum tekjum, við skulum segja t.d. af tekjum ársins 1958 og svo aftur nú í ár, og um þetta er ýtarleg greinargerð og tafla í grg. fjögurra manna nefndarinnar, sem ég gat um. Þar kemur í ljós, að 1958 voru samkvæmt útreikningi hagstofunnar meðallaunatekjur verkamanns tæpar 63 þús. kr. Af þessum tekjum, þ.e.a.s. það er miðað við hjón með tvö börn, greiddi hann 1644 kr., en það var 2 1/2% af hans þáverandi launum, sem hann greiddi í tekjuskatt til ríkisins. Þessi sama fjölskylda hafði á árinu 1963 tæplega 112 þús. kr. í tekjur eftir útreikningi hagstofunnar. Af þessu greiddi hún í ár 90 kr. eða 0.1% af sínum tekjum. Ef við tökum t.d. iðnaðarmann, sem hafði árið 1958 68 600 kr. í tekjur, greiddi hann af því í tekjuskatt 1884 kr. eða 2.7% af sínum tekjum. Hann hafði á s.l. ári 125 þús. kr. í tekjur, greiddi af því í tekjuskatt 960 kr. eða 0.8%. Mér finnst þurfa töluverð brjóstheilindi til þess af mönnum eins og hv. 4. þm. Norðurl. e., sem hefur vafalaust haft þessa skýrslu alla og útreikninga undir höndum, því að ég geng út frá því, að fulltrúi Alþýðusambandsins í n. hafi látið stjórn Alþýðusambandsins þessar skýrslur í té, og veit raunar, að svo er, - það þarf töluverð brjóstheilindi til að koma hér upp í ræðustólinn og segja, að tekjuskattur á almenningi sé hærri en nokkru sinni hefur áður verið. Varðandi þessi dæmi dugir ekki eingöngu sú blekking, sem hv. stjórnarandstæðingum er svo kær og töm, að miða bara við krónutöluna, því að einnig í krónutölu er tekjuskatturinn af þessari verkamannafjölskyldu og meðal iðnaðarmannafjölskyldu miklu lægri en hann var áður, en af verkamannafjölskyldunni er sem sé nú tekið 0.1% af tekjum hans í tekjuskattinn til ríkisins. en var 1958 2.5%, og af iðnaðarmanninum nú 0.8%, en var þá 2.7 %. Hv. þingmenn virðast sumir skáka í því skjólinu, að það moldviðri, sem tókst að þyrla upp í sumar út af sköttum, sé enn með sama hætti. Þegar þessi alda var liðin hjá, frá því í ágúst, og menn fóru að skoða málin, þá vissu þeir, að megnið af því, sem þá var skrifað og talað um þetta, fékk ekki staðizt. Það var öllum vitanlegt, að eftir skattalögunum frá síðasta þingi voru skattarnir lægri en þeir hefðu orðið eftir lögunum, sem áður giltu. Hitt mátti svo auðvitað hverjum manni vera ljóst, að þegar tekjur manna hækkuðu jafnmikið almennt og raun var á árinu 1963 frá árinu 1962, þá urðu menn að sjálfsögðu að gera ráð fyrir því, að skattur þeirra hækkaði. Ég skal ekki fara út í ýmsar ástæður, sem ollu þessu, en vitanlega er það öllum mönnum ljóst, að ekkert er auðveldara í þjóðfélaginu heldur en að gera menn óánægða með skattana sína, og hv. stjórnarandstæðingar gengu á það lagið. Það er létt verk og löðurmannlegt. Eitt vil ég þó taka fram. Það er auðvitað ljóst, að ein af ástæðunum til þess, að slíku moldviðri tekst að þyrla upp, er sú, að okkur hefur ekki enn tekizt að koma hér á þeirri sjálfsögðu umbót, vil ég segja, að menn greiði skatta af tekjum sínum jafnóðum og þeirra er aflað. Það er í fyrsta skipti nú í tíð þessarar ríkisstj., sem gerð hefur verið gangskör að því að undirbúa það mál með það fyrir augum að koma því á í náinni framtíð. Ég geri þó ekki ráð fyrir, að það geti komizt á á næsta ári, því að þetta þarf mikils undirbúnings við, en að því er unnið. Þá er það loks eitt atriði, sem ég vildi nefna hér til leiðréttingar. Hv. 4. þm. Norðurl. e. sagði, að tekjuskattur yrði í ár 47 millj. meiri en áætlað er í fjárl., og annar hv. þm. sagði, að beinu skattarnir, átti þá náttúrlega við tekjuskatt og eignarskatt, færu stórlega fram úr áætlun á þessu ári. Hvort tveggja þetta er rangt. Það kemur einnig fram í þessari athugun fjögurra manna n. og fylgir þar með bréf frá ríkisskattstjóra, þar sem niðurstaðan er sú, að tekjuskatturinn í ár verði 264 millj., sem er sambærileg upphæð við áætlun fjárl. í ár, sem er 255 millj. M.ö.o.: það er áætlun ríkisskattstjóra í september.  Það, sem villir hv. þm., að því er virðist, í þessu og gerir það að verkum, að þeir bera saman ósambærilegar tölur, er, að álagður tekjuskattur og eignarskattur á árinu í ár var 301 millj. kr. Af því sem sagt er gert ráð fyrir, að innheimtist í ár 75% eða 226 millj. og að auki innheimtist um 40 millj. af eftirstöðvum fyrri ára, þannig að niðurstaðan verður um 264 millj. eða 9 millj. fram yfir það, sem fjárl. gera ráð fyrir. Þá spurði hv. 4. þm. Norðurl. e. að lokum um það og krafðist svars, hvað orðið hefði af greiðsluafgangi fyrri ára. Hann á þar við árin 1962 og 1963, og greiðsluafgangur þeirra ára varð samtals um 300 millj. kr. Af þessum 300 millj. kr. voru lagðar í jöfnunarsjóð ríkisins 100 millj. Það voru notaðar til skuldagreiðslu við Seðlabankann um 40 millj., og ákveðið var að greiða 20 millj. vegna vangoldinna framlaga ríkissjóðs til sjúkrahúsa og 20 millj. vegna vangoldinna framlaga til hafna. Þessar eru þær ráðstafanir, sem gerðar hafa verið. Að öðru leyti stendur greiðsluafgangur nú eins og áður, þegar um greiðsluafgang hefur verið að ræða, inni í ríkissjóði sem rekstrarfé ríkissjóðs. Þessi afgangur af greiðsluafganginum, ef svo má segja, hefur þó hvergi nærri nægt sem rekstrarfé ríkissjóðs, eins og kemur í ljós í því, að um miðjan desember er yfirdráttur í Seðlabankanum nokkuð á 3. hundrað millj. kr. Ef ætti að taka þessar eftirstöðvar greiðsluafgangs fyrri ára og nota þær t.d. til þess að greiða til niðurgreiðslna, þá þýðir það auðvitað, að skuld ríkissjóðs við Seðlabankann mundi hækka nákvæmlega að sama skapi, og ef slík ráðstöfun verkar ekki verðbólguaukandi, þá veit ég ekki, hvaða ráðstafanir það eru, sem hafa slík áhrif. Þegar allir þykjast vilja reyna að forðast verðbólgu og stjórnarandstæðingar eiga ekki nógu sterk orð til þess að lýsa því, hversu ráðstafanir stjórnarinnar auki verðbólguna, þá er ljóst, að ef ætti þannig að sækja í Seðlabankann á annað hundrað millj. og dæla því út í niðurgreiðslum, þá mundi það vafalaust auka verðbólguna mjög myndarlega. Ég tel ekki ástæðu til þess að fara inn é fleiri atriði að sinni í þessum umræðum.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég þarf að segja. Það er fyrst, að ég vildi taka það fram út af ummælum, sem féllu hjá hv. 4. þm. Norðurl. e., þar sem hann virtist hafa lagt þann skilning í mín orð, að ég hefði jafnvel gefið í skyn, að það hefði verið samið um þessa skattheimtu í sumar, - ég vil segja, að það er alger misskilningur á mínum orðum, og hafi ég orðað þetta óskýrt að einhverju leyti, þá var það alls ekki meining mín að gefa neitt þvílíkt í skyn, þar sem ég tók meira að segja fram alveg berlega, að ég væri sannfærður um, að ekkert slíkt hefði átt sér stað, enda liggur það nokkuð í hlutarins eðli. En það, sem ég benti á og átaldi, var uppsláttarfyrirsögn í aðalmálgagni hæstv. ríkisstj., Morgunblaðinu, þar sem hún segir frá þessu framlagða frv., þar sem það er sagt með stóru letri: „Er í samræmi við júnísamkomulagið.“ Þetta fannst ,mér ástæða til að átelja, af því að ég áleit viljandi og blekkjandi að gefa slíkt í skyn, og með því hlaut meiningin að vera sú að læða því inn hjá lesendum Morgunblaðsins, að þessi söluskattshækkun væri í samræmi við hið svokallaða júnísamkomulag. En þegar ég flutti mína ræðu hér í dag, hafði ég ekki enn séð hitt aðalmálgagn hæstv. ríkisstjórnar, aðalmálgagn hæstv. fjmrh., dagblaðið Vísi, en nú hefur það sýnt sig, að það hefur í sínum uppsláttarfyrirsögnum slegið Morgunblaðið út í þessu efni, því að þar er aðalfyrirsögnin á frásögn um þennan skatt sú: „3% kauphækkun.“ Það væri nú kannske ekki ástæða til þess að vera að vekja athygli á þessu hér, að vera að sakast um þetta, ef maður gæti litið svo á, að þarna væri aðeins um einhver mistök hjá blaðamönnum að ræða, og ef maður væri þeirrar skoðunar, sem einu sinni var sagt og skrifað, að byssurnar væru farnar að skjóta sjálfar. En það er vitað mál, að þeir eru hvor um sig, hæstv. forsrh. og hæstv. fjmrh., nokkuð strangir húsbændur á þessum heimilum sínum, blöðunum, þannig að það virðist a.m.k. ekki ólíklega ætlað, að þeir hafi haft nokkra hönd í bagga um það, hvernig sagt hefur verið frá þessu þýðingarmikla máli. Fleiri orð skal ég svo ekki hafa um það. Ég ætla síður en svo að fara að blanda mér í þann ágreining, sem hefur komið fram hjá þeim hæstv. forsrh. og hv. 4. þm. Norðurl. e. um skilning á því samkomulagi, sem gert var í s.l. júní, um það, hvort þetta sé andstætt þeim yfirlýsingum, sem þá voru gefnar, eða ekki, þar um get ég ekkert sagt og þar læt ég þá deila. Í annan stað vildi ég aðeins út frá því, sem hæstv. fjmrh. sagði almennt um skattana, sem hann var tiltölulega ánægður með, benda á það, að hann mótmælti því að vísu, að það hefði verið gefið nokkurt vilyrði um skattalækkanir eða afslátt á álögðum sköttum eða álögðum gjöldum nú í ár, en ég vil þó benda á það, eins og hann viðurkenndi, að ríkisstj. féllst á að skipa fjögurra manna nefnd til þess að kanna, hvort mögulegt væri að veita einhvern afslátt á álögðum gjöldum. Það má vitaskuld deila um það, hvað í slíku felist. Ég hygg, að sumir vilji skilja það á þá lund, að í því felist eitthvert vilyrði, og aðrir, eins og hæstv. fjmrh., geta kannske skilið það á annan veg. En hvað sem því líður, er hitt ljóst og verður ekki um deilt, að í útvarpsþætti sínum í ágústmánuði lýsti hæstv. fjmrh. því yfir, að skattarnir hefðu reynzt hærri en gert hafði verið ráð fyrir. Hann lýsti því einnig, að sér væri ljóst, að í framtíðinni þyrfti þar á að gera ýmsar lagfæringar, eins og t.d. þá, sem hann nefndi sérstaklega hér áðan, að það þyrfti að taka upp það skipulag, að skattar væru dregnir frá tekjum jafnóðum, og enn fremur það, að hækka þyrfti persónufrádrátt, í þriðja lagi það, að taka þyrfti upp umreikningsreglu, og í fjórða lagi það, að bæta þyrfti skattaeftirlit. Ég hef ekki séð, að það liggi enn fyrir nokkrar efndir á þessum atriðum. Það má vera, að þær eigi eftir að sjá dagsins ljós og að þær verði lagðar fram síðar á þessu Alþingi, en ég verð að segja, að það hefði verið æskilegra að sjá framan í þær áður og það hefði verið viðkunnanlegra frá stjórnarinnar hálfu að sýna framan í þessar fyrirhuguðu endurbætur, sem fyrirheit hafði verið gefið um, áður en hún lagði fram frv. sitt um söluskattshækkunina. Nú vill hæstv. fjmrh. gera lítið úr því, að álagður tekjuskattur verði hærri en reiknað hafði verið með í fjárlögum, og nefnir í því sambandi tölur. Þær tölur vil ég að sjálfsögðu ekki vefengja út af fyrir sig. En ég vil benda á það, að ég hygg, að þær gefi alls ekki fullkomlega rétta mynd, vegna þess að þrátt fyrir alla hörku hæstv. ríkisstj. í skattheimtunni var það þó gefið eftir, að þeir, sem sóttu um það að fá að draga greiðslur á sköttum, fengu það í tvo mánuði, þannig að það hlýtur að liggja í hlutarins eðli, að það dregst meira af þessum greiðslum yfir á næsta ár heldur en áður hefur verið, þannig að ég leyfi mér að vefengja það mjög, að þær tölur, sem hann nefndi í þessu sambandi, gefi raunverulega rétta mynd af ástandinu í þessum efnum, þegar öll kurl koma til grafar. Út af þeim samanburði, sem hann var með um það, hversu skattar væru nú gagnvart sköttum áður, vil ég aðeins benda á það, eins og hann reyndar tók fram, að í þeim samanburði voru útsvörin ekki tekin með, en auðvitað eru þau einn höfuðþáttur í álögum á almenning. Og þá vil ég enn og miklu frekar benda á það, að þegar þetta er borið saman með þeim hætti, sem hæstv. fjmrh. gerði, má það vissulega ekki gleymast, hversu gífurlegar breytingar hafa verið gerðar á skattheimtunni að því leyti til, að það hefur í raun og veru verið fært svo og svo mikið til úr hinum beinu sköttum yfir í hina óbeinu skatta. Þetta er alveg ómótmælanlegt, að það hefur í raun og veru verið stefna ríkisstj. að breyta sköttunum í æ ríkara mæli í óbeina skatta, og þess vegna hefði, ef ætti að gera nokkuð raunhæfan samanburð, orðið að taka til þess stórkostlega mikið tillit, því að auðvitað eru það álögur ekkert síður, sem greiddar eru í óbeinum sköttum. Út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði um afkomuhorfur ársins nú, og þeim tölum, sem hann þar nefndi í lok nóvembermánaðar nú, sem virtust sýna, að staðan væri allmikið lakari en á sama tíma í fyrra, tel ég alveg vafalaust, eins og hæstv. ráðh. sagði reyndar líka, að þessar tölur mundu breytast, - hann sagði: væntanlega eitthvað ríkissjóði í hag. Ég held, að þær muni breytast mjög verulega ríkissjóði í hag, og þá ályktun dreg ég af því, sem alkunna er, að þrátt fyrir það góðæri, sem hér hefur verið að mörgu leyti, hafa m.a. sívaxandi álögur, vaxandi dýrtíð o.fl. gert það að verkum, að menn hafa átt miklu erfiðara nú en áður að standa skil á álögðum opinberum gjöldum og tekjum í ríkissjóð. Ég hygg þess vegna, að þó að innheimtan hafi gengið tiltölulega vel, hljóti að vera mun meira útistandandi nú en á sama tíma á árinu áður, og t.d. gæti vel hugsazt, að slíkt ætti sér stað varðandi söluskattinn. Ég held þess vegna, að þessi mynd eigi eftir að breytast æðimikið. En ég vil aðeins að lokum benda á í sambandi við afgreiðslu á þessu máli, sem ég hef gert mjög miklar athugasemdir við, á einmitt þá hliðina á málinu, að þetta er lagt fram hér á síðustu dögum fyrir jól, það er lagt fram þm. svo að segja að óvörum og ekki gefinn neinn kostur á því að kynna sér málavexti alla með eðlilegum hætti, áður en lagt er í 1. umr. málsins. Í því sambandi vil ég líka benda á það, sem kom fram hjá hæstv. fjmrh., að nú fyrst fyrir 3. umr. fjárlaga, þegar 1 eða 2 dagar í hæsta lagi eru til stefnu og til athugunar á fjárlögum, er gert ráð fyrir því, að fyrir fjvn. verði þá fyrst lagt fram það yfirlit yfir tekjuáætlun, sem hæstv. ráðh. drap hér á áðan. Það gefur auga leið, hvert tækifæri það er, jafnvel fyrir fjvn., til þess að setja sig að nokkru gagni inn í þetta mál, áður en fjárlög eru afgreidd, hvað þá fyrir þá þm., sem ekki eiga sæti í fjvn. Það eru þessi vinnubrögð, sem að mínum dómi eru mjög varhugaverð og ætti að leggja niður, því að fyrir þeim finnst engin afsökun. Þegar þing er kvatt saman snemma októbermánaðar og fjárlagafrv. lagt fram í upphafi þings, þá er það vitaskuld óverjandi að gefa ekki fyrr skýrslur um þessi efni og hraða allri fjárlagameðferðinni, þannig að þm. geti raunverulega fylgzt með í þessu efni. En eins og þessu er hagað nú, gildir það í raun og veru bæði um fjárlögin og þó miklu fremur um þetta frv., sem hér liggur fyrir, að þess er náttúrlega ekki kostur fyrir þm. að kynna sér til neinnar hlítar þær forsendur, sem það er talið byggjast á.



Herra forseti. Þetta frv. til l. um breyt. á l. um tekjustofna sveitarfélaga stendur í beinu sambandi við þá breytingu á lögum um söluskatt, sem hér var til umræðu og ég skýrði þá, og þarf ekki við að bæta öðru en því að undirstrika, að hér er lagt til, að ríkissjóður greiði 7 1/2% af 8% söluskattinum í jöfnunarsjóð sveitarfélaga, og er það hliðstætt við 20% af 3% söluskattinum samkv. l. frá 1960. Ég legg til, að frv. sé vísað til 2. umr. og fjhn.



Herra forseti. Það er rétt, sem hæstv. fjmrh. sagði, að þetta frv. er afleiðing af frv. því, sem verið var að vísa til n. áðan. Það er dilkur með því frv. Söluskattshækkunarfrv. er móðir þess. Ég kann ekki við annað en vekja athygli á því, að þessi dilkur er ekki á vetur setjandi, eins og hann er á sig kominn. Mér þykir það í raun og veru hálfraunalegt, að hæstv. fjmrh. skuli leggja fram og mæla með svona frv., sem felur það í sér, að söluskattshluti sá, sem á að ganga til sveitarfélaganna, á að standa í stað í þeirri miklu dýrtíð, sem nú er, og jafnframt því, að álögur til ríkisins eru hækkaðar, álögur, sem leiða af sér hækkun á tekjuþörf sveitarfélaganna m.a. Eitt sinn var það, að hæstv. fjmrh. beitti sér fyrir því, að sveitarfélögin fengju 1/5 af söluskatti. Ég fylgdi honum fast í því máli. Það er nú svo með hæstv. ríkisstj., að það er eins og hún sé alltaf á flótta nú orðið. Og undan hverju? Ja, menn segja: Hún er á flótta undan skugganum af sjálfri sér. Dýrtíðin hrekur hana. Menn hafa hér í sambandi við móðurfrv. þessa frv. lagt áherzlu á það með ýmsu móti, hvernig hæstv. ríkisstj. hefur beðið ósigur og hrökklazt frá markmiðum þeim, sem hún í upphafi síns starfs lýsti yfir, að hún hefði, og kallaði þá stefnu sína viðreisnarstefnu. Í hug minn hefur sérstaklega komið undir þessum umr. kvæði eftir Davíð Stefánsson, eitt af sterkustu kvæðum hans. Það heitir „Skriftamál gamla prestsins.“ Gamli presturinn leit yfir ævi sína og var nú hættur prestsskap. Og hann taldi upp mistök sín, stór og mörg, og sagði m.a.: „Ég barst eins og flak fyrir bylgjum og straumi.“ Mér finnst það eiga við um þessa hæstv. ríkisstj., að hún berist eins og flak undan bylgjum og straumi. Presturinn var orðinn hempulaus, þegar hann gerði sín skriftamál, og ég held, að hæstv. ríkisstj. ætti sem fyrst að fara úr hempunni, þegar svona er komið. Ég veit það, þó að hún geri ekki sínar skriftir nú, þá mun sá tími koma, að hún skriftar eins og gamli presturinn og sér þá eftir því, hvað hún hékk lengi í embætti sínu. Eins og ég gat um áðan, var hlutur sveitarfélaganna af söluskatti upphaflega fimmtungur, og fyrir því beitti hæstv. fjmrh. sér. Þetta hefur gilt hingað til um þann skatt, 3% söluskattinn. En þegar skattur þessi var hækkaður upp í 5 1/2% í fyrra, á síðasta þingi, var ekki við það komandi, að sveitarfélögin fengju fimmtung af honum. Á flótta sínum hafði þá hæstv. ríkisstj. og hæstv. fjmrh. týnt áhuga á því að láta sveitarfélögin njóta síns hlutfalls af söluskattinum. Samkv. fjárlagafrv. er gert ráð fyrir, að söluskatturinn verði 677.4 millj. kr. 1965. Og á hinu nýja frv. er gert ráð fyrir, að rúmlega 300 millj. kr. bætist þar við. Segja má því öfgalaust, að líkur séu til, að stofnað sé til þess að innheimta með þessum söluskatti 1 milljarð. Eftir gömlu hlutaskiptareglunni ættu sveitarfélögin að fá af þessari upphæð 1/5 eða 200 millj. Hins vegar er nú með frv. þessum, sem lögð hafa verið fram, aðeins gert ráð fyrir, að í hlut sveitarfélaganna komi 75 millj. eða nálega alveg sama upphæð og í fjárlagafrv., áður en viðbótarsöluskattur sá, sem nú er á döfinni, er á lagður. En til þess að sýna ríkisstj. fulla sanngirni, og það er sjálfsagt að gera það, - það á að sýna öllum sanngirni, gömlum poka- og syndaprestum líka, - þá er rétt að geta þess, að 76.65 millj. eru hluti sveitarfélaganna af aðflutningsgjöldum á fjárl. Þessi hluti fékkst þannig, að þegar bráða birgðasöluskatturinn. sem eitt sinn var á lagður og margendurtekinn til bráðabirgða, var látinn hverfa, til eilífrar þjónustu, vil ég segja, inn í tollheimtuna, var ákveðið, að jöfnunarsjóður sveitarfélaganna skyldi fá 5% af aðflutningsgjaldatekjunum og þær gera 76.65 millj. samkv. fjárlagafrv. Og þess vegna er það svo, að samkv. fjárlagafrv. og samkv. þeim nýju frv., sem nú liggja fyrir, er gert ráð fyrir, að sveitarfélögin fái alls 151 millj. 650 þús. í sinn hlut af þessum afla. Ég vil telja, að þetta sé fráleitt tillitsleysi við sveitarfélögin. Dýrtíðin bitnar á sveitarsjóðunum ekki síður en á ríkissjóði. Og þeirra hlutverk eru ekki síður þýðingarmikil á sínum sviðum en hlutverk ríkissjóðsins. Mikið hlutfall af útgjöldum sveitarfélaganna er bundið með löggjöf og hreyfist til hækkunar, án þess að þau fái við það ráðið löggjöf sú, sem nú á að setja um hækkun söluskatts, bitnar hreint og beint á þeim, vegna þess að starfsemi þeirra er að verulegu leyti þjónusta, sem skatturinn fellur á. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh., hvort hann vilji ekki taka þátt í því eða beita sér fyrir því að breyta frv. þessum á þá leið, að sveitarfélögum verði tryggt að fá í sinn hlut alls ekki minna en einn fimmtung af sölusköttum, eins og áður var. Þá skilst mér, að sá hluti, sem sveitarfélögin fá gegnum jöfnunarsjóðinn, gæti orðið yfir 1000 kr. á mann, auk þess sem jöfnunarsjóðurinn héldi svo töluverðu eftir af skatti til sinna þarfa, t.d. til þess að hlaupa sérstaklega undir bagga hjá þeim sveitarfélögum, sem eiga í þröngri vök að verjast, en það þarf jöfnunarsjóðurinn að geta gert. Ég mun sennilega við 3. umr. gera brtt. á þessa leið, þ.e.a.s. ef hæstv. fjmrh. tekur ekki af mér ómakið, þegar hann hefur hugsað sig um og gert smávegis skriftir. Og ég er viss um það, að sveitarstjórnarmenn munu taka undir það, að hér sé verið að beita rangindum, og óska þess, að hlutur. sveitarfélaganna verði réttur frá því, sem er í þessu frv. Mér virðist, að þótt hæstv. ríkisstj. eigi bágt, eins og hæstv. fjmrh. hefur í raun og veru lýst í ræðum sinum, sé ekkert vit í því af hæstv. ríkisstj. að taka ekki til greina till. um það, að jöfnunarsjóðurinn fái sama hlutfall og áður af aðflutningsgjöldum og söluskatti samanlagt, sem sé 1/5, eins og byrjað var með. Mér virðist, að hin botnlausa ráðleysis- og flóttasaga hæstv, ríkisstj. í sambandi við álagningu skattanna og útsvaranna 1964 geri hæstv. ríkisstj. enn þá skyldugra en ella, þótt fullskylt væri að vísu annars, að lækka ekki söluskattshlut sveitarfélaganna, en með því að ætla að láta hann standa í stað að krónutölu, er hann stórlega lækkaður að gildi. Ég lít svo á, að það uppþot, sem varð í sumar sem leið út af sköttum og útsvörum, hafi verið réttmætt og þær undirtektir, sem þær kvartanir og klögumál, sem fram komu í þessum efnum, fengu, hafi gefið það í skyn, að á einhvern hátt yrðu léttar byrðar þeirra, sem þessi gjöld féllu óvænt á, óvænt segi ég, vegna þess að hæstv. ríkisstj. og hennar stuðningsflokkum hafði tekizt með gyllingum að koma þeirri skoðun inn hjá almenningi, að byrðarnar yrðu léttari en áður, það væri verið að létta af fólki byrðum. Og ég lit svo á, eins og hv. 3. þm. Norðurl. v., að í ræðu hæstv. fjmrh. í ágúst í sumar hafi verið sá andi, sem réttmætt var að fólk liti svo á að boðaði það, að á einhvern hátt mundi stjórn landsins stuðla að því á þessu ári, að menn yrðu ekki ofreyndir undir þeim álögum, sem fallnar voru á herðar þeim. Það má vera, að hæstv. ráðh. geti sýnt fram á það með því að leggja fram þessa ræðu, að engin bein loforð hafi í henni falizt. En allur andinn var sá. Ég kann ekki þá ræðu, þó að ég hlustaði á hana, en hún verkaði þannig á mig og ég fann það greinilega, að hún verkaði almennt á þá leið, að menn töldu það gamla prestinum til heiðurs að taka þannig undir við sóknarbörnin. Ég tel þess vegna, að skyldan sé fullkomin og ríkisstjórninni beri fullkomlega skylda til að gera eitthvað og megi ekki minna vera en að láta sveitarfélögin fá 1/5 hlut af söluskattinum, svo að þau geti verið vægari í álögum á næsta ári en á þessu ári, sem nú er að líða. Ég endurtek það, að ég vildi mega vænta þess, að hæstv. fjmrh. athugaði, hvort hann getur ekki fallizt á að breyta frv. á þá leið, sem ég hef bent á að er skylt og nauðsynlegt, hef svo ekki um þetta fleiri orð, því að frv. kemur í þá nefnd, sem ég á sæti í.