Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

3. Gslustjóri Söfnunarsjóðsins. Á sama fundi var tekin til meðferðar kosning gæslustjóra Söfnunarsjóðs Íslands fyrir árabilið frá 1. jan. 1928 til 31. des. 1931. Tillaga frá 1. þm. Rang. (KIJ) um að endurkjósa Sigurð Gunnarsson samþykt í e. hlj. Samkv. því lýsti forseti yfir, að Sigurður Gunnarsson præp. hon. væri rjett kjörinn gæslustjóri sjóðsins.

Hjeðinn Valdimarsson Jeg tek aftur til 3. umr.brtt. á þskj. 591.  (BL og JK: Þær eru teknar upp)  .

Tryggvi Þórhallsson Forseti Ed. (HSteins) úrskurðaði nýlega, að ekki mætti taka upp aftur brtt., sem aðeins væru teknar aftur til næstu umr.

Forseti (BSv): Það þekkist ekki í þingsköpum að taka aftur brtt. til næstu umr., þótt stundum sje svo að orði kveðið hjer í þingdeildunum. Og þar sem það er á valdi hv.þm. sjálfra, hvort þeir bera fram aftur við síðari umr.brtt. þær, sem þeir hafa tekið aftur við fyrri umr., þá er óvíst, hvort nokkurntíma gefst færi á að greiða um þær atkvæði. En það er rjettur þingmanna að taka upp einstakar greinir eða frumvörp, sem flutningsmenn taka aftur, þegar á sama fundi, og koma þessar brtt. því til atkvæða nú.

Frsm. (Magnús Jónsson) Fjhn. flytur þáltill. þá, sem hjer liggur fyrir. Það hefir tíðkast hin síðari ár að prenta með landsreikningunum rekstrar- og efnahagsreikninga þeirra fyrirtækja, sem rekin eru af ríkinu, og er þar bæði átt við verslanir og skip ríkisins. Þessir reikningar, þó birtir sjeu með landsreikningunum, tilheyra þeim auðvitað ekki á sama hátt og aðrir liðir. Yfirskoðunarmenn hafa þó farið yfir þessa reikninga, og sjerstaklega í þetta sinn skoðað vandlega bækur landsverslananna og fengið ítarleg plögg um allan hag þeirra, og út frá þeirri skoðun eru gerðar aths. 18, 19 og 20 í landsreikningunum nú síðast. Mjer finst annars hálfóviðkunnanlegt að tala hjer um þetta mál, þar sem hvorugur hæstv. ráðh. er hjer viðstaddur til þess að andmæla. En það verður nú ekki í alt horft að því leyti. Hv. þm. hafa sjeð, að það eru gerðar aths. við fleira en útistandandi skuldir. En jeg ætla eingöngu að halda mig við það, sem till. hljóðar um, sem sje skuldir þessara verslana. En hitt ætla jeg að láta bíða og ekki fjölyrða um, og setja aðeins fram málstað nefndarinnar með sem fæstum orðum. 1. liður till. er um áfengisverslunina. Skuldir hennar í árslok 1925 voru kr. 467,133,28, en skuldir í árslok 1926 kr. 430,679,16. Mismunur kr. 36,454,12. Því verður ekki neitað, að þetta er geysilega mikið hjá verslun, er reka ætti svo að segja án útlána. Í brjefi frá áfengisversluninni til fjhn. er að vísu gefin sú skýring á þessu, að þar sem viðskiftin eru gerð upp til fullnustu um áramót, þá sjeu útistandandi skuldir hærri en vera mundi, ef beðið væri með að gera upp reikningana, því að talsvert er lánað með 2 og 3 mánaða gjaldfresti. Þetta er að vísu rjett, en eins og reikningarnir nú eru, sýna þeir einmitt alveg rjett útistandandi skuldir verslunarinnar á hverjum tíma. Það er nú sameiginlegt álit yfirskoðunarmanna landsreikningsins og fjhn., að áfengisverslunin eigi ekki að reka lánsverslun. Með öllu er þó ekki hægt að komast hjá útlánum, vegna þess. að verslunin er í raun rjettri tvískift; hún verslar bæði með áfengi og lyf. Mun varla hægt að komast með öllu hjá því að veita læknum og lyfjabúðum ofurlítinn gjaldfrest með lyf. Þess vegna var ekki hægt að samþykkja þetta eins og það var orðað í þáltill. í Sþ. nú fyrir nokkru. En um áfengisútsölurnar er alt öðru máli að gegna. Þær verða á engan hátt taldar þau nauðsynja- eða þjóðþrifafyrirtæki, að ástæða sje til þess að veita þeim gjaldfrest og stórlán til þessa atvinnurekstrar. Öllum hv.þm. er kunnugt um það, hvernig á því stendur, að þessar útsölur starfa, og jeg hefi enga löngun til þess að koma inn á það. En það sýnist engin ástæða til þess, að landið láni þeim stórfje, þegar svo mörg þörf og góð fyrirtæki eru lömuð af fjárskorti. Þótt eitthvað kynni að kippa úr þessari verslunargrein, þá mundu menn standa jafnrjettir eftir og vel það. Eins og jeg sagði, mun ekki hægt að komast hjá því að láta eitthvað af lyfjum með nokkrum gjaldfresti. En þetta sýnist hafa verið gert í óhófi. Lyfjabúðirnar skulda t. d. um síðustu áramót kr. 162.580. Þetta er að mestu óþarfa útlán. Margar lyfjabúðirnar eru svo settar, að vel gætu tekið lyfin eftir hendinni, og engum ætti að lána mjög mikið. Sum af þessum fyrirtækjum munu að vísu vera traustir og góðir skiftavinir. En þó hefir svo farið, að margir tugir þúsunda munu vera tapaðir. Lyfjabúðirnar geta brugðist eins og önnur fyrirtæki. Það er ekki nema eðlilegt, að læknar fái einhvern dálítinn gjaldfrest, en skuldir sumra eru alveg óeðlilegar og munu tapast. Einn læknir skuldar t. d. 10.000 krónur og nokkrir svo skiftir þúsundum. Varasjóður mun bera töp þessi, en þau eru jafnóafsakanleg og ill fyrir því. Þarf að taka hjer örugt og fast í taumana. Þá kem jeg að öðrum lið till. Útistandandi skuldir gömlu landsverslunarinnar eru í árslok 1926 (aurum slept): Reykjavík . . Ísafjörður.. kr. 252.176 - 28.626 Akureyri . . - 60.034 Seyðisfjörður.. . - 54.774 Kr. 395.610 Við síðustu áramót (1925) voru skuldirnar kr. 445.129. Borgast hefir því á árinu 1926 tæpar 50.000 kr., og af þeim eru 30.000 kr. borgaðar í Reykjavík og um 19.000 kr. á Akureyri. Hin útibúin standa í stað. Það er um þessi viðskifti eins og önnur gömul viðskifti, sem löngu er lokið, að mjög erfitt mun verða um innheimtuna. Má sjálfsagt gera ráð fyrir því, að bróðurparturinn af þessum skuldum sje tapaður, líklega ekki minna en 300 þús. kr. í sjálfu sjer er ekki hægt að segja, að þetta sje neitt sjerlega stórkostlegt, og varasjóður verslunarinnar ber þetta tap vel, en rjett sýnist að vera ekki að halda þessum stóru upphæðum á pappírnum, heldur gera öll þessi gömlu viðskifti upp. Útistandandi skuldir tóbakseinkasölunnar um síðustu áramót voru kr. 71.554. Þessi viðskifti eru ekki jafnfyrnd eins og hin, en þó mun óhætt að fullyrða, að aldrei náist inn nærri helmingur af þessu. Þá kemur steinolíuverslunin. Hún hefir þá sjerstöðu, að þar er um verslun að ræða, sem enn er í gangi. Þar er því ekki aðeins að ræða um útistandandi skuldir, heldur og um rekstur verslunarinnar. Skuldir hennar eru (aurum slept): Skuldir í árslok 1925 Skuldir í árslok 1926 Athugasemd Reykjavík 112.343 132.601 Hækkun um 20.000 Akureyri }296.886 170.204 } Lækkun um 20.000 Siglufjörður 104.66/ Seyðisfj. 258.918 301.315 Hækkun um 42.000 Eyrarb. Ö. Þ. 7.568 6.886 - S.P.J. 9.159 13.051 Vestm.eyjar 50.785 66.671 Hækkun um 16.000 Hafnarfj. 19.748 35.423 Hækkun um 16.000 Ísafjörður 24.881 72.005 Hækkun um 48.000 Samtals 780.288 902.823 Hækkun 122.535 Skuldirnar hafa hækkað hvorki meira nje minna en um liðlega 122½ þúsund krónur á árinu, og þar á meðal um 42000 hjá því útibúinu, sem varhugaverðast var áður. Að vísu hefir skuld reikningshaldarans sjálfs lækkað, að minsta kosti á pappírnum, um h. u. b. 15 þús., en hún er þó enn afarmikil, og þegar skuldaupphæð útibúsins í heild hefir hækkað svo gífurlega, má segja, að ekki hafi snúist til lagfæringar á árinu þar eystra. Því miður var ekki hægt að bera saman, hvar hækkanirnar liggja helst, en þó veit jeg að minsta kosti um einn viðskiftamann, sem í fyrra skuldaði mikið, og mjög er hæpið að geti staðið í skilum, en hefir samt hækkað skuld sína um mörg þúsund kr. á árinu. Þetta er náttúrlega alveg óafsakanlegt. Reynt hefir verið að athuga með aðstoð kunnugra manna, hvernig skuldir verslunarinnar væru. Sú áætlun er auðvitað ekki nema mjög lausleg. En svo hefir talist til, að tapast muni: Reykjavík um 42000 kr. Ísafjörður um 24000 - Vestmannaeyjar um 15000 - Eyrarbakki um 10000 - Hafnarfjörður um 5000 - Seyðisfjörður um 90000 - Siglufjörður um 44000 - Akureyri um 70000 - Samtals um 300000 kr. Áætlun þessi er, eins og jeg sagði, aðeins lausleg, en hætt er þó við því, því miður, að hún reynist fremur of lág en of há. Reynslan ein getur úr því skorið með vissu. Þessi skýrsla um væntanleg töp steinolíuverslunarinnar er hjer ekki sett af neinni löngun til þess að lasta þá, sem með þessi mál hafa farið, heldur til þess að færa ástæður fyrir niðurlagsorðum tillögunnar, að framvegis verði gætt varúðar um útlán. Það er einmitt sú hætta, sem því fylgir að láta landið reka þessa verslun, að gerðar eru meiri kröfur til hennar um útlán í vondu árferði en hægt mundi vera að gera til einstakra manna. Þeir, sem versluninni stjórna, ráða ekki við, og áður en varir getur verslunin tapað stórfje. Það er því áreiðanlega ekki óþarft, að Alþingi sýni eindreginn vilja sinn í þessu efni og styðji með áhrifavaldi sínu þá forstjórn verslunarinnar, sem sýna vildi fulla gætni um útlánin.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það er engin ástæða til annars af hálfu stjórnarinnar en taka þessari till. vel. Jeg get lýst yfir því, að það mun reynt að uppfylla þær kröfur, sem hún gerir, ef hún verður samþ. hjer. Að því er snertir fyrsta lið till., um áfengisverslunina, þá veit jeg ekki betur en það sje siður þar að gera upp bækur verslunarinnar 1. jan., en það er víða siður að halda bókunum opnum 2–3 fyrstu mánuði ársins. En þetta gerir það að verkum, að það sýnist minna útistandandi, þegar reikningunum er haldið opnum. Forstjóri verslunarinnar segir, að á fyrsta ársfjórðungnum komi inn mikið af þeim skuldum, sem útistandandi eru um áramót. Ef sú regla yrði upp tekin að taka við innborgunum frá liðnu ári fyrstu mánuði ársins, þá yrði minna reikningslega útistandandi. Þessi verslun veitir læknum þriggja mánaða gjaldfrest, en út sölunum tveggja mánaða. En af því leiðir, að það, sem sent er út á síðasta ársfjórðungnum, hlýtur að standa í skuld við áramót. Þá vil jeg spyrja hv.frsm. (MJ), hvort hann eða nefndin telji vínanda undir lyf. Vitaskuld ætlast löggjafinn til þess, að vínandi sje aðeins notaður sem lyf, en jeg vil biðja um skýringu á því, hvort hv. nefnd ætlast til þess, að greint sje á milli þessara lyfja og annara. Þá mintist hv.frsm. á skuld eins læknis og gat þess, að hann væri ekki embættislæknir. í tilefni af þessu vil jeg upplýsa það, að þessi skuld stafar frá þeim tíma, er hann var embættislæknir. Viðvíkjandi 2. liðnum, að gerð verði upp til fullnustu viðskifti eldri landsverslunarinnar og tóbakseinkasölunnar, skal jeg geta þess, að verið er á hverju ári að innheimta þessar skuldir, eftir því sem fært þykir. En þetta eru slæmar skuldir, sem orðnar eru eftir, og verður því að fara með lagi að þessu. Það er ekki hægt að heimta þær allar inn í einu, heldur hefir við suma verið samið um árlegar afborganir. Sumar skuldirnar standa líka inni í dánar- og þrotabúum, og verður því að bíða eftir skiftum. Að því er snertir 3. lið till., um steinolíuverslunina, þá skal jeg geta þess, að hún mun nú eiga um 100 þús. kr. í varasjóði. Þótt mönnum þyki háar upphæðir útistandandi, þá er þess að gæta, að það er erfitt að neita um lán í þessum tilgangi, sjerstaklega þegar það hefir sýnt sig, að sama sem ekkert af steinolíu er flutt inn af öðrum, þótt ekki sje nú einkasala á steinolíu, svo sem kunnugt er. En eigi að síður er það sjálfsagt að gæta allrar varúðar við útlánin, og mun framkvæmdarstjórinn hafa haft það hugfast. En það er ekki gott fyrir hann að koma í veg fyrir lán útibúanna. Að því er snertir skuldirnar á Seyðisfirði, þá er mjer kunnugt um, að þar hefir verið tekið veð fyrir stærstu skuldinni, og hún hefir lækkað á síðasta ári, og lítur út fyrir, að hún muni einnig minka á þessu ári.

Frsm. (Magnús Jónsson) Það er rjett hjá hæstv. atvrh. (MG), og jeg gat líka um það í minni fyrri ræðu, að það breytir nokkru um útkomuna á útistandandi skuldum áfengisverslunarinnar, að reikningar hennar eru gerðir upp um áramót. En með þessu móti kemur betur í ljós hin raunverulega mynd af ástandinu heldur en ef reikningunum væri haldið opnum fyrstu 2–3 mánuði ársins. Annað mál er hitt, að það liti betur út á pappírnum, ef reikningunum væri haldið lengur opnum fyrir innborganir, svo að andvirði þess, sem selt er gegn víxlum, væri inn komið. Útistandandi skuldir reyndust þá minni, en myndin af hag verslunarinnar á hverjum tíma væri þá ekki eins rjett. Það var ekkert um það rætt í nefndinni, hvort telja ætti spíritus til lyfja eða ekki. En jeg fyrir mitt leyti tel það alveg tvímælalaust, að það eigi að telja hann til lyfja. Jeg vil ekki „autorisera“ hann öðruvísi en sem lyf, og það er ekki leyfilegt að versla með hann nema sem lyf. Annað mál er það, að hann kann að vera notaður öðruvísi en sem lyf, en það er ekki hægt að skilja þar á milli. Það væri óviðkunnanlegt að fara að áætla, hve mikið af spíritus sje notað sem áfengi og hve mikið til lyfja. Jeg skal svo ekki orðlengja þetta frekar.

Jón Auðunn Jónsson Jeg vil benda á það, sem hv.frsm. (MJ) drap á, að það virðast hafa verið allmikil mistök á útlánum steinolíuverslunarinnar á hinum ýmsu stöðum. Það er enginn að kenna forstjóranum um þetta; það leiðir af svona fyrirkomulagi. En það er undarlegt, að á Austurlandi, þar sem miklu minni olía er notuð en á Vesturlandi, skuli skuldirnar vera ferfaldar og oft sjö- til áttfaldar á við það, sem þær eru á Vesturlandi. Þetta er ófært, því að það eru skilamennirnir, sem verða að borga fyrir vanskilamennina. Flestir þessir menn selja sína síld að haustinu, en reikningum þeirra við landsverslun haldið opnum fram í febrúar og marsmánuð, og þó hafa þeir ekki lokið olíuskuldinni. Eftir því sem jeg veit best, er það t. d. svo á Ísafirði, að þar er heimtuð trygging af bönkunum, ef hætta virðist á, að útgerðarmenn standi ekki í skilum. Nú er það undarlegt, að þessu skuli sjerstaklega hafa verið beitt við Vestfirðinga, og þeir hafa sennilega ekki betri ástæður til þess að greiða skuldir sínar heldur en Austfirðingar eða aðrir. Jeg get heldur ekki látið vera að minnast á, út af þessum skuldalista, sem nefndin hefir fengið, að mjer finst óviðkunnanlegt, að útibússtjórar landsverslunarinnar skuldi stórar upphæðir, eins og t. d. á sjer stað um einn þeirra, sem skuldar versluninni nálægt 100 þús. kr. Jeg get ekki betur sjeð en að slíkur maður hafi fyrirgert svo trausti sínu, að það sje beinlínis skylda forstjóra landsverslunar að skifta þar um útibússtjóra. Það er líka vitanlegt, að þessi maður hefir varið fje, sem hann átti að gæta og ábyrgjast, í sinn eigin atvinnurekstur. Annars er er mjer kunnugt um, að einhverjir menn eystra hafa ekki þóst skulda það mikið, sem reikningur landsverslunarútibúsins þar ber með sjer. Það væri því sjálfsagt, að verslunin taki upp þá reglu, sem víða tíðkast, að heimta af útibúunum, að kvittanir skuldunauta fylgi eða viðurkenningar þeirra fyrir því, að skuldin sje rjett talin hjá útibússtjóra. Að lokum vildi jeg aðeins segja það. að mjer finst óviðkunnanlegt að sjá í þessum skuldalista skuldir þrotabúa, sem færðar eru ár frá ári. Þær upphæðir eru vitanlega tapaðar og ættu því að strikast út. Að láta þær standa í reikningnum, gefur ranga hugmynd um afkomu landsverslunar.

Jón Guðnason Það hefir áður, í Sþ. í vetur, legið fyrir svipuð mál og fyrsti liður þeirrar till., sem hjer er til umr., en var þá felt. Verð jeg því að lýsa ánægju minni yfir því, að málið er tekið aftur upp, þótt í öðru formi sje og þó að hjer sje ekki jafnskorinort eða fast að kveðið og jeg hefði óskað. Skuldalisti sá, er lesinn var upp áðan, sýnir nauðsyn till. þeirrar, er jeg mintist á, að feld hefði verið. Þess vegna er mjer óskiljanlegt, að sú till. skyldi ekki hafa þann byr, að hún næði samþykki Alþingis. Annars væri ekki mikið um þessar skuldir að segja, ef hjer væri um nauðsynjavöru að ræða. En það er nú eitthvað annað. Hjer hefir verið lánuð vara, sem teljast verður með öllu óþörf, en neytt hefir verið upp á okkur. Ýmsir ágætir læknar álíta sig geta gegnt störfum sínum til fullrar hlítar án áfengislyfja. En af skuldalistanum liggur jafnvel beint við að ætla, að minst af því áfengi, sem lánað hefir verið, muni hafa farið til lyfja eða lækninga, enda ber skýrsla hv.fjhn. það með sjer, að þessi áfengisverslun muni vera alt annað en glæsileg. Nú vildi jeg óska í þessu sambandi að fá að heyra, hvað hæstv. stjórn hugsar sjer að gera, hvort hún ætlar að láta halda áfram að lána læknum og lyfjabúðum áfengi ótakmarkað, eins og verið hefir, eða hvort hún hugsi sjer að takmarka þessi áfengisútlán að einhverju leyti framvegis. Þessar misfellur, sem orðið hafa á útlánum áfengisverslunarinnar, eru svo miklar, að hjá einum viðskiftamanni hennar nemur skuldin tug þús. kr., og er sá maður þó ekki embættislæknir. Er og upplýst, að sumt af þessum útlánum muni vera tapað fje. Þessi útlán áfengisverslunarinnar eru því varhugaverðari sem læknarnir sjálfir eru ekki sammála um nauðsyn áfengislyfja, enda skiftir mjög í tvö horn um notkun lækna á áfengi til lyfja. Jeg hefi í höndum skýrslu, gefna samkv. rannsókn, sem fór fram á útgáfu áfengislyfseðla hjá læknum í Reykjavík mánuðina maí og nóv. árið 1924. Þar eru taldir upp 31 læknir, sem þá voru starfandi í höfuðstað landsins. Af þeim voru 7, sem enga áfengisseðla höfðu látið úti, 10, sem látið höfðu af höndum 1–14 áfengisseðla, og 3, sem voru með í kringum 50 slíka lyfseðla hver. En þegar þessum læknum sleppir, koma um 10 læknar, sem gefið hafa út þetta frá 115 og upp í 471 áfengislyfseðla, og mikill sægur af þeim seðlum var upp á yfir 210 gr., en fram úr þeirri grammatölu má hver einstakur lyfjaskamtur ekki fara að öllum jafni, og er annað því að eins heimilað, að alveg sjerstaklega standi á. Annaðhvort er nú, að mjög misjafnt hlýtur það að vera, sem læknar líta á nauðsyn áfengis til lyfja, eða þá að hjer er um stórkostlega misbrúkun að ræða, sem margir læknanna hafa gert sig seka í. Einkum hefir maður ástæðu til að álykta, að svo sje, þegar þess er gætt, að á meðal þeirra, sem örfáa eða enga áfengislyfseðla hafa látið úti, eru sumir bestu og frægustu læknar landsins. Mætti þar til nefna Guðmundana þrjá, Björnson, Hannesson og Magnússon, og af yngri læknum, sem mikið eru sóttir, þá Gunnlaug Claessen og Halldór Hansen. Þar sem allir þessir læknar, sem kunnugt er um, að haft hafa og hafa mikla aðsókn, gera svona lítið að því að nota áfengi til lyfja, og á hinn bóginn að á landsfundi lækna, þingi Læknafjelags Íslands, hefir verið samþ. áskorun til heilbrigðisstjórnarinnar um að fá áfengislyfseðlaleyfi lækna aftur numið úr lögum, þá virðist hjer ekki um þá nauðsynjavöru að ræða, sem ástæða sje til að lána út, og það eins takmarkalaust og gert hefir verið að undanförnu. Það er ljóst af ræðu hv.frsm. (MJ), að hv.fjhn. telur þetta vandræðamál, sem þarfnist skjótrar og góðrar úrlausnar. Og þar sem hv.fjhn. hefir riðið á vaðið, þá ætti að vera hægra um vik fyrir hæstv. stjórn að framkvæma vilja þingsins. Mjer skilst, að þessar ráðstafanir til að hætta útlánum við verslanir ríkisins eigi fyrst og fremst að hefjast við þá verslunina, sem að flestra dómi verslar með tóman óþarfa, og það óþarfa, sem er og getur orðið til bölvunar og spillingar í þjóðfjelaginu. Annars verð jeg að segja það, að mjer þykir undarlegt, hvað hæstv. stjórn hefir verið róleg fyrir þessu og látið reka á reiðanum á meðan skuldirnar voru að safnast. Einkum finst mjer þó þetta stinga í stúf við kenningar þær, sem haldið hefir verið fram af stuðningsmönnum hæstv. stjórnar - íhaldsflokknum - sem hefir hampað því utan þings og innan, að öll ríkisverslun sje óheppileg og að ríkið megi ekki við því að binda fje sitt í slíkum rekstri. Það voru einmitt þessir sömu menn, sem feldu niður tóbakseinkasölu ríkisins, verslun, sem jafnvel hæstv. atvrh. (MG) kvað hafa uppfylt sínar bestu vonir. Þó feldi stjórnarflokkurinn hana niður og hjelt því fram, að ríkissjóður mætti ekki festa fje sitt í henni. Þess vegna undrar mig, að frá þessum sama flokki og stjórn hans skuli engin óánægja heyrast um rekstur áfengisverslunar ríkisins, og er þó ástandið svo, að verslunin á útistandandi mörg hundruð þús. kr., og hjá einstökum læknum svo að skiftir þúsundum. Væri hjer um verslun með einhverja nauðsynjavöru að ræða, þá væri minna að segja. En þar sem eingöngu er um óþarfa varning að ræða, og það slæman varning, sem bæði veldur og getur valdið heilsu- og efnatjóni einstaklinganna, þá er undarlegt, að íhaldsflokkurinn og hæstv. stjórn skuli hafa gengið þegjandi fram hjá því, að fje ríkissjóðs er fest í þessum ríkisrekstri, eins og raun hefir orðið á. Og jeg vil segja, að það sje raunalegt, að á sama tíma og tóbakseinkasalan er afnumin, sem hæstv. atvrh. (MG) gaf þó svo góðan vitnisburð, sem jeg áður sagði, skuli rekin í bannlandi verslun með áfengi fyrir ríkisfje, og henni auk þess hagað svo, að líkindi eru til, að mikið af hinum stórmiklu útistandandi skuldum hennar tapist. Að svo mæltu vildi jeg geta þess í sambandi við 1. lið till., að þó að ekki yrði gengið lengra en svo, að lyfjabúðir fengju einhvern mjög takmarkaðan gjaldfrest hjá áfengisverslun ríkisins, þá ætti þó a. m. k. að taka fyrir það með öllu að veita einstökum læknum nokkurn gjaldfrest á áfengi. Þeir myndu þá e. t. v. nota dálítið minna af því, sumir hverjir, og verð jeg að álíta það alveg óhætt, þar sem sumir okkar bestu og frægustu lækna nota lítið eða jafnvel alls ekki neitt áfengi til lyfja.

Atv.- og dómsmrh. (Magnús Guðmundsson): Það eru aðeins örfá orð til hv.þm. Dal. (JG). Hann getur ekki sannað neitt með margra ára gömlum upplýsingum, sem hann kom með, að læknar misnoti þann rjett, sem þeir hafa til þess að gefa út áfengislyfseðla. Síðan hefir ný reglugerð verið sett og eftirlitið miklu strangara en áður var. Þá verð jeg að mótmæla því, að stjórnin eða íhaldsflokkurinn hafi ekkert gert til þess að draga úr því, að lánað væri jafnóspart við verslanir ríkisins eins og átt hefir sjer stað. Og þar sem einn maður úr flokknum hefir nú í dag sagt, að það væri fyrir tilmæli stjórnarinnar, að hv.fjhn. hefði tekið þetta mál til rannsóknar, þá verð jeg að segja, að menn, sem þannig haga orðum sínum eins og hv.þm. Dal. (JG), sjeu ekki vandir að virðingu sinni. Það er rjett, að það er nokkuð misjafnt, sem læknir líta á notkun áfengis til lyfja. En á meðan læknar eru ekki á einu máli um að taka það út úr lyfjaskrá, verður ekki hægt að taka þennan rjett af læknunum, sem þeir hafa til þess að gefa út áfengislyfseðla. En hitt er reynt, að ganga svo frá þessu, að það verði ekki misnotað. Um áfengismálið hefir annars verið rætt svo mikið á þessu þingi, að tæplega er ástæða til að bæta miklu við það. Það er alkunnugt, að Spánarvínunum var þröngvað að oss, og þar sem vjer getum alls ekki af fjárhagsástæðum sagt þeim samningi upp við Spánverja, sem nú gildir, er ekkert ráð vænna en fara að eins og Bandaríkjamenn gerðu, þegar Englendingar lögðu háan toll á te. Þeir hættu að drekka te. Það besta, sem við getum gert, er að drekka ekki vínin. Og það væri miklu sæmra að fara þannig að. Þetta ætti hv.þm. Dal. (JG) að athuga, og heldur berjast fyrir bindindi, og helst ganga í bindindi sjálfur, en ekki að reyna að nota þetta mál til pólitískra árása á andstæðingana, því að hann er ekkert síður sekur í þessu máli en aðrir, sem hann er að reyna að kasta steini að. Annars virðist mjer það lítil sanngirni í garð stjórnarinnar að segja, að hún vilji ekkert gera í þessu máli, þegar hún hefir lýst því yfir, að hún ætli að taka till. til greina. Út af því, sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) sagði um útibússtjóra landsverslunarinnar, að þeir hefðu reynst misjafnlega hæfir, þá er ekki nema sjálfsagt að taka það til athugunar og skifta þá um mann, ef ástæða er til þess.

Pjetur Ottesen Jeg ætla mjer ekki að tala langt mál, enda geri jeg ráð fyrir því, að tillaga sú, sem hjer liggur fyrir, verði samþ. í þessari till. er farið fram á það eitt, sem nauðsynlegt er og sjálfsagt að gera, og að því sje undið sem allra fyrst. Í 1. lið till. er það skýrt tekið fram, að alls engan gjaldfrest má veita á neinum vínum öðrum en þeim, sem tekin eru upp í lyfjaskrá lækna og heimilt er, samkv. lögunum um aðflutningsbann á áfengi, að nota sem lyf. En jafnframt er það skýrt tekið fram, að gjaldfrest á lyfjum skuli jafnan sem stystan veita. Þó að vitað sje um, að sumir af læknum landsins hafi misnotað læknisleyfi sitt að því leyti, að láta af hendi vín til nautnar, og hætt við, að freistingin til þess sje ekki með öllu útdauð enn, þá er ekki rjett, frá sjónarmiði bann- og bindindismanna, að stuðla að því, að nokkuð sje gert, sem talist geti viðurkenning á því, að eigi skuli altaf og undir öllum kringumstæðum skoða þann vínanda, sem tekinn er upp í lyfjaskrá, sem önnur lyf. Þess vegna er rjett að láta, hvað þetta snertir, eitt og hið sama gilda um öll lyf. Um hitt má altaf deila, hvort nauðsynlegt sje að taka vínanda upp í lyfjaskrá lækna, og innan sjálfrar læknastjettarinnar eru allskiftar skoðanir um þetta. En eins og kunnugt er, hefir þetta ákvæði verið þyrnir í augum bannmanna frá fyrstu tíð, en um það á ekki við að vera að fjölyrða frekar hjer, því að málið liggur ekki fyrir á þeim grundvelli. Eins og minst hefir verið á, var till. ekki alls fyrir löngu til umræðu í Sþ., sem meðal annars fór fram á það að banna öll útlán á víni og vínanda úr áfengisverslun ríkisins. En af þeirri ástæðu, sem jeg áður nefndi, og að vitað var um, að sú till., sem nú liggur fyrir, mundi koma fram, náði þetta ekki fram að ganga. Hvað þá till. snertir að öðru leyti, sem borin var fram í Sþ., þá stendur hún ekki í svo nánu sambandi við þetta mál, að það sje í rauninni heimilt eftir þingsköpum að ræða um efni hennar nú. En hv.þm. Dal. (JG) fór samt að draga hana inn í þessar umræður, sýnilega í þeim vesæla tilgangi annarsvegar að reyna að kasta skugga á núverandi stjórn og Íhaldsflokkinn, en hinsvegar til að leiða athygli að því, hvað hann sjálfur væri hreinn og flekklaus. Hv. þm. fór að blanda tóbaksverslun ríkisins, sem hann sagði, að hefði verið augasteinn og framtíðarvon þjóðarinnar, inn í þetta mál og kasta hnútum að núverandi stjórn og Íhaldsflokknum fyrir að hafa beitt sjer fyrir því, að hún var lögð niður. Jeg held, að reynslan sje nú búin að sýna, að tóbaksverslun ríkisins var enginn sjerstakur bjargvættur fyrir þjóðina. Hv. þm. Dal. (JG) þótti ekki gott samræmi í því hjá Íhaldsflokknum að vilja leggja niður einkasölu á tóbaki, en halda uppi ríkisverslun á áfengi. Það kemur mjög skýrt fram í þessum ummælum hv.þm., að hann læst ekki skilja eða skilur ekki, Hvaða ástæður það voru, sem lágu til grundvallar fyrir því, að eigi varð hjá því komist á sínum tíma að ganga að samningunum við Spánverja, og að þessar sömu ástæður eru þess enn valdandi, að það er ekki hægt að segja upp þessum samningum, nje á það hættandi að gera nokkrar þær ráðstafanir, sem komið gætu í bága við þá. Jeg get sagt hv.þm. Dal. það, að jeg þyrfti ekki neina brýningu eða eggjun, hvorki frá þessum hv.þm. eða öðrum, til þess að ganga fast fram í því að ljetta af okkur þessu oki, ef jeg sæi, að þær kringumstæður væru fyrir hendi, sem gerðu okkur það kleift. Jeg vænti þess, að ef hv.þm. í raun og veru getur gert sjer nokkra grein fyrir tilfinningum þeirra manna, sem eru andstæðir víni og vínnautn, þá sje honum það ljóst, hvað það hefir verið með ljúfu geði, er þessir menn neyddust til að greiða atkv. með því, að slík skerðing á aðflutningsbanninu væri gerð með samningunum við Spánverja. Það er þess vegna harla hart og leiðinlegt, þegar verið er að núa gömlum, góðum og einlægum bann- og bindindismönnum því um nasir, að það sje áhugaleysi þeirra og kæruleysi að kenna, að svona er komið fyrst og fremst, og að þessu oki er ekki ljett af okkur. Jeg vil svo að lokum segja hv.þm. Dal. (JG) það, að það skiftir miklu, þegar bornar eru fram till. um eitthvert mál, hverjir það eru, sem að þeim till. standa. Jeg held, að það þurfi ekki að gera sjer neitt glæsilegar vonir um mikinn árangur af starfi þeirra manna fyrir bindindis- og bannmálið, sem eru sjálfir með opið ginið í hvert skifti, sem tappi er tekinn úr Spánarvínsflösku, og mæna gráðugum girndaraugum á hvern dropa, sem fer ofan í aðra.

Forseti (SigurjJ): Hv. þm. Dal. (JG) hefir kvatt sjer hljóðs, en um leið og jeg gef honum orðið vil jeg óska þess, að hv.þm. haldi sjer við dagskrárefnið. Þingmaðurinn gaf tilefni til þess í síðustu ræðu, að umræður snerust að öðru.

Jón Guðnason Mjer þykir það, er jeg sagði áðan, hafa orðið til þess að vekja óþægilegar tilfinningar hjá hæstv. atvrh. (MG), og þó einkum hjá hv.þm. Borgf. (PO). Jeg gat ekki betur fundið en að talsvert mikill móður væri í hv.þm. Borgf., þegar hann var að tala. Veit jeg sannast að segja ekki. hvað það hefir verið, sem fyrir honum vakti með því að standa upp og láta mælskuljós sitt skína á þann hátt, sem hann nú gerði. Hv. þm. talaði um það, að þeir menn, sem hafa verið áhugasamir um bindindi og bann, mundu ekki hafa gert það með ljúfu geði að opna landið aftur fyrir víninu, eins og gert var með Spánarsamningnum. Þetta get jeg fallist á. Og jeg hefi heldur aldrei borið það yfirleitt á þessa menn, að þeir hafi gert þetta með ljettúð. Jeg talaði um þetta um daginn sem nauðung frá Spánverja hendi, sem við hefðum orðið að ganga að. Hitt er annað mál, að mjer getur ekki dulist, að það hefir ýmislegt komið fram síðan við urðum að slá þannig undan Spánverjum, sem sýnist bera þess vitni, að mönnum hafi ekki verið - sumum að minsta kosti - eins óljúf þessi undanlátssemi eins og maður hefði getað búist við. Þetta mál horfir kannske nokkuð öðruvísi við þar, sem jeg þekki best til, heldur en þar, sem hv.þm. Borgf. (PO) er kunnugur. Þar, sem jeg þekki til, er það svo nú til margra ára - og það eins eftir að leyfður var innflutningur á Spánarvínum, að vínsala eða drykkjuskapur hefir ekki átt sjer stað. En eigi að síður er almenn gremja yfir því, að hafa orðið að láta þannig undan útlendri þjóð um fyrirkomulag hjer heimafyrir. Og mjer er óhætt að segja, að það er ríkjandi skoðun þar, að okkur beri að gera alt, sem hægt er, til þess að losa af okkur þetta helsi, sem á okkur var spent. Það er skoðað sem stórt sjálfstæðisatriði fyrir okkar þjóð, að þetta megi verða. Jeg lít því á þetta mál sem hreint og beint sjálfstæðismál okkar gagnvart þessari þjóð, sem í þessu efni kúgar okkur, um leið og það vitanlega er siðferðismál, þar sem það hefir svo mikla þýðingu til þess að draga úr þeirri ofnautn áfengis, sem á sjer stað í landinu. Jeg hefi ef til vill átt að skilja svo orð hv.þm. Borgf. (PO), að mjer færist ekki um þessi mál að tala, þar sem hann sagði, að mikið væri undir því komið, hver stæði bak við till. í þessa átt og bæri fram. Jeg vil í þessu efni algerlega vísa frá mjer þeim dylgjum, sem komu fram frá hv.þm. Borgf. Það er alveg satt, að jeg hefi aldrei verið í þeim hóp, sem ýmsir flokksbræður hv.þm. Borgf. kalla þröngsýna og einsýna templara; og jeg hefi heldur aldrei talið mig þurfa þess með, sökum þess, að jeg hefi sjálfur aldrei fundið til neinnar ástríðu gagnvart áfengi, þótt jeg ekki sjái neitt á móti því, að neyta þess í góðum kunningja hóp. Enda er það vitanlegt, að það, sem vakir að minsta kosti fyrir hinni íslensku þjóð út um landið, sem horfir á áfengisbölið álengdar, það er ekki neinn ofsi gagnvart öllum þeim, sem að einhverju leyti neyta áfengis. Það er óánægja yfir þeirri misbrúkun, sem hefir átt sjer stað, að því leyti sem það átti að nota til lyfja, og ennfremur óánægja út af því, hversu óþarflega virðist hafa verið gengið langt gagnvart Spánarsamningnum um það, að hafa svo marga vínsölustaði sem raun er á, og í þriðja lagi að gera áfengið svo aðgengilega vöru, með því að lána það út, eins og hefir átt sjer stað. Jeg tek því þessi orð hv.þm. Borgf. (PO) sem vott um gremju, sem hjá honum býr yfir þeim ásökunum, sem komið hafa fram opinberlega í garð þeirra manna, sem ekki hafa viljað gera hinar ítrustu ráðstafanir, sem stungið hefir verið upp á til þess að fyrirbyggja misbrúkun áfengis. Jeg fyrir mitt leyti hefi í því efni ekki ásakað neinn eða neina fyrir neitt annað en það, sem hefir komið fram algerlega opinberlega. Jeg hefi vítt misbrúkun á þeim rjetti, sem læknum er gefinn og einnig að því er snertir áfengisverslunina, og jeg hefi vítt undanlátssemi að óþörfu við Spánverja.  (Atvrh. MG: Hver á sökina á því?)  . Jeg gat um það um daginn, að í Spánarsamningnum er þess hvergi getið, hversu útsölustaðir ættu að vera margir. Hæstv. forsrh. (JÞ) bar af sjer sökina um þetta efni - og jeg hygg að hann hafi á rjettu að standa - en þá er sökin hjá þeirri stjórn, sem kom þessu í kring áður; jeg tek það fram, að mjer er engin ánægja að koma þessu á hæstv. núverandi stjórn.