Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Umræðurnar fara þannig fram að hver þingflokkur fær 30 mínútur til umráða sem skiptast í þrjár umferðir, um það bil 10 mínútur í hverri. Jóhanna Sigurðardóttir, 12. þm. Reykv., utan flokka, hefur 15 mínútur til umráða í lok fyrstu umferðar. Röð flokkanna verður í öllum umferðum þessi: Samtök um kvennalista, Sjálfstfl., Framsfl., Alþfl. og Alþb. Ræðumenn flokkanna verða: Fyrir Samtök um kvennalista talar í fyrstu umferð Kristín Ástgeirsdóttir, 15. þm. Reykv., í annarri umferð Jóna Valgerður Kristjánsdóttir, 6. þm. Vestf., og í þriðju umferð Guðrún J. Halldórsdóttir, 18. þm. Reykv. Ræðumenn fyrir Sjálfstfl. verða í fyrstu umferð Davíð Oddsson forsrh., í annarri umferð Þorsteinn Pálsson sjútvrh. en í þriðju umferð Halldór Blöndal landbrh. Af hálfu Framsfl. talar í fyrstu umferð Halldór Ásgrímsson, 1. þm. Austurl., í annarri umferð talar Stefán Guðmundsson, 4. þm. Norðurl. v., og í þriðju umferð Jóhannes Geir Sigurgeirsson, 6. þm. Norðurl e. Fyrir Alþfl. talar í fyrstu umferð Jón Baldvin Hannibalsson utanrrh., í annarri umferð Rannveig Guðmundsdóttir félmrh. og í þriðju umferð Gunnlaugur Stefánsson, 5. þm. Austurl. Ræðumenn Alþb. verða í fyrstu umferð Ólafur Ragnar Grímsson, 8. þm. Reykn., í annarri umferð Margrét Frímannsdóttir, 4. þm. Suðurl., og Hjörleifur Guttormsson, 4. þm. Austurl., en í þriðju umferð Steingrímur J. Sigfússon, 4. þm. Norðurl. e.

Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Á Droplaugarstöðum hér í borg býr ömmusystir mín 101 árs gömul. Þegar hún var lítil telpa uppi á Akranesi var Ísland enn hluti Danaveldis, íslensk útgerð var að stíga sín fyrstu spor og út um eldhúsgluggann mátti sjá breska togara moka upp fiski á gjöfulum miðum Faxaflóa nánast uppi í kálgörðum. Í þá daga áttu ungar stúlkur fárra kosta völ. Vinna var einhæf og laun lág. Eini framhaldsskóli landsins var lokaður konum og eina sérmenntunin sem þeim bauðst hér á landi var ljósmæðranám. Konur réðu ekki yfir tekjum sínum, eignum eða börnum, þær höfðu hvorki kosningarrétt né kjörgengi til Alþingis og aðeins örfáar konur mátti kjósa til sveitarstjórna. Vinnukonur og fiskverkunarkonur höfðu aðeins um þriðjung til helming af launum karla fyrir 14--16 tíma vinnudag. Þegar ömmusystir mín var að vaxa úr grasi í upphafi 20. aldar var líklegast að hennar biði líf bónda eða sjómannskonu með barnamergð, tilheyrandi barnadauða og daglegt strit í lélegum húsakynnum. En tímarnir breyttust. Íslendingar voru að stíga stór skref í átt til sjálfstæðis. Atvinnulíf og menntun barna tók stórstígum framförum. Barátta hófst fyrir félagslegum réttindum og mannsæmandi kjörum. Í landinu var að verða til öflug hreyfing kvenna sem með áratuga baráttu skilaði konum þeim réttindum sem talin eru til grundvallarmannréttinda og eru hluti af skipulagi lýðræðisþjóða þótt þau hafi í upphafi einungis verið ætluð hvítum körlum sem áttu eignir. Kvenfrelsiskonur aldamótaáranna, sem beittu baráttuaðferðum eins og kvennaframboðum, trúðu því að konur hefðu ýmislegt sérstakt fram að færa í landsmálum. Þær vildu sjá konur á bekkjum Alþingis, í bæjarstjórnum og dómsölum og vildu að þær létu til sín taka á öllum sviðum þjóðlífs í þágu betra mannlífs. En þegar réttindin voru fengin kom í ljós að baráttukonurnar voru langt á undan sinni samtíð. Hefðirnar, tregðan, ríkjandi karlveldi ásamt félagslegum og efnahagslegum aðstæðum settu konum stólinn fyrir dyrnar. Mannréttindabarátta íslenskra kvenna varð að halda áfram. Hún hefur nú staðið í rúmlega 100 ár með stöðugum ávinningum og nýjum áherslum og tímarnir eru enn að breytst. Barnabarnabörn gömlu konunnar á Droplaugarstöðum eru litlar dömur sem munu ganga ungar stúlkur inn í 21. öldina. Ef okkur Íslendingum tekst að vinna okkur skynsamlega út úr þeirri kreppu ofveiði og eyðslu sem við erum búin að koma okkur í og skapa atvinnu til frambúðar bíður þeirra góð framtíð. Þær ungu stúlkur munu geta ráðið sínu sambúðarformi, barneignum og búsetu. Þær munu eiga margra kosta völ í menntakerfinu og geta valið um atvinnu af ýmsu tagi, ekki síst ef skólakerfið tekur sig á og einbeitir sér að því að styrkja sjálfsmynd stelpna og hvetja þær til dáða í starfsvali, en náms- og starfsval kvenna hér á landi er allt of einhæft. En það ber skugga á 21. öldina. Ungu stúlkurnar mega vænta þess að verða ekki nema hálfdrættingar á við karlmenn í launum þegar allt er talið. Þær geta búist við því að réttmætur hlutur kvenna í valdastofnunum samfélagsins, hvort sem er á Alþingi, í sveitarstjórnum, í dómskerfinu, meðal vinnuveitenda, í forustu verkalýðshreyfingarinnar og í fjármálastofnunum verði enn mun rýrari en gerist hjá öðrum Norðurlandaþjóðum. Þær geta því miður átt von á því að verða fyrir kynferðislegu ofbeldi á götum úti eða í heimahúsum, sem guð forði þeim frá, og þær eiga eftir að horfa upp á versnandi heilsu kvenna ef marka má upplýsingar Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Það er ekki síst vegna framtíðarinnar sem Kvennalistinn er til. Við erum angi af meiði 100 ára kvennabaráttu. Við viljum bæta stöðu kvenna og barna núna, en við viljum líka horfa fram á veginn og vera þátttakendur í mótun nýrrar aldar í samfélagi sem tekur mið af þörfum beggja kynja, stefnir að jöfnuði, réttlæti, valddreifingu, virku lýðræði og því að koma á jafnvægi manns og náttúru. Við trúum því að allt sem gert er til að bæta stöðu kvenna skili sér í réttlátara og betra þjóðfélagi fyrir alla, konur jafnt sem karla. Í 12 ár hefur Kvennalistinn átt fulltrúa á Alþingi Íslendinga. Á þeim tíma hefur margt gerst. Fjöldi kvenna á Alþingi hefur fimmfaldast, úr 5% í 25%. Í sveitarstjórnum hefur hlutfall kvenna aukist úr 6% í rúmlega 20% og reyndar miklu meira í stærri sveitarfélögum eins og í Reykjavík þar sem konur eru í meiri hluta borgarfulltrúa. Fæðingarorlof lengdist úr þremur mánuðum í sex eftir margra ára baráttu kvennalistakvenna. Tekið var á nauðgunarmálum, forvörnum vegna brjóstkrabbameins, réttindamálum samkynhneigðra, kynfræðslu, mati á heimilisstörfum sem starfsreynslu, öflugri kjararannsóknum og umhverfisfræðslu svo að örfá dæmi séu tekin um tillögur Kvennalistans sem samþykktar hafa verið á Alþingi. Linnulausri umræðu hefur verið haldið uppi um stöðu kvenna, einkum launamisrétti og stöðu þeirra sem lægst hafa launin en í þeim hópi eru konur í meiri hluta. Margar tillögur hafa verið lagðar fram um endurskoðun á launakerfi ríkisins, endurmat á störfum kvenna, um lágmarkslaun og þannig mætti lengi telja. Það hefur hins vegar ekki verið vilji hjá gömlu flokkunum á hinu háa Alþingi til þess að taka á launamisréttinu og ár eftir ár hefur verið samið á almennum vinnumarkaði um óbreytt ástand og eilíft líf óréttlætisins. Menn horfa upp á það án þess að blikna að jafnréttislögin sé þverbrotin og það er eins og þau komi vinnumarkaðnum ekki við, hvað þá ríkisstjórninni, löggjafarvaldinu eða dómstólunum sem nýlega áréttuðu í dómi að stúlkur væru mun minna virði en drengir, þar sem þær hefðu væntanlega lægri tekjur á lífsleiðinni. Í 12 ár hafa margbreytilegar raddir kvennalistakvenna hljómað á Alþingi í þágu allra kvenna og við erum sannfærðar um að þær hafa náð hlustum margra. Dropinn holar steininn. En það er enn þá mikið verk að vinna í þágu betri hags fyrir konur, börn og fjölskyldur þessa lands. Það verkefni sem hæst ber er að taka á launamun kynjanna og mismunandi aðstæðum þeirra til að stunda vinnu. Nýleg könnun sem unnin var fyrir Jafnréttisráð leiddi í ljós það sem við höfum lengi vitað að laun þeirra hópa kvenna sem rannsóknin náði til eru á bilinu 64--78% af launum karla og launabilið vex eftir því sem menntunin er meiri. Þetta eru grafalvarleg skilaboð til ungra stúlkna sem hljóta að spyrja hvort menntun borgi sig. Samkvæmt nýlegum tölum Hagstofunnar eru laun kvenna að meðaltali um 50% af launum karla, meðan samsvarandi tala fyrir Bandaríkin er 70%. Við erum ekki aðeins í sömu stöðu og við vorum fyrir 100 árum heldur fyrir þúsund árum þegar aðalútflutningsvara Íslendinga var vaðmál sem konur ófu. Annað stórverkefni sem bíður okkar er atvinnusköpun fyrir allt það fólk sem nú er atvinnulaust og þá sem koma munu út á vinnumarkaðinn á næstu áratugum. Þau mál verða ekki leyst á einum degi eða í tíð einnar ríkisstjórnar. Við þurfum að móta atvinnustefnu til langs tíma sem tekur mið af þeim auðlindum sem við eigum í landinu, fullnýtingu þeirra og nýjum möguleikum sem felast í greinum eins og ferðaþjónustu, smáiðnaði og rannsóknum af ýmsu tagi. Við verðum að gefa einstaklingum og hópum kost á að spreyta sig og prófa nýjungar. Sérstaklega þarf að huga að atvinnusköpun kvenna en þar hafa stjórnvöld, verkalýðshreyfing og vinnuveitendur vægast sagt brugðist og hafa afhjúpað gamaldags og þröngsýn sjónarmið í tillögum sínum til atvinnusköpunar á undanförnum árum sem nánast eingöngu hafa gagnast körlum. Í Bandaríkjunum er talað um konur sem hinn nýja kraft efnahagslífsins. Þær hafa stofnað meiri hluta nýrra fyrirtækja og eiga stóran þátt í því að nánast útrýma atvinnuleysi þar vestra, enda fá þær mikið fé úr sjóðum sem ætlað er að styrkja nýsköpun í atvinnulífi. Þróun atvinnulífsins er nátengd menntakerfi landsins. Þar þurfum við Íslendingar að taka okkur tak, leggja áherslu á skapandi hugsun, efla starfs- og verkmenntun, búa betur að skólum landsins og auka rannsóknir og tilraunir. Íslendingar eru í hópi þeirra Evrópuþjóða sem verja minnstu fé til skólamála. Við gröfum undan eigin framtíð með slíkum áherslum. Við þurfum að skoða inntak þess náms sem hér er boðið upp á og átta okkur á því hvers konar menntun við viljum og þurfum. Þar þarf að skoða þarfir kynjanna sérstaklega og búa ungt fólk betur undir fjölskyldulíf og alls konar störf. Fyrst og fremst þarf þó að endurskoða launakjör kennara sem nú standa í verkfalli, enda hafa kjör þeirra dregist aftur úr. Menntakerfi sem býður starfsfólki sínu léleg kjör sem valda sífelldri óánægju kann ekki góðri lukku að stýra. Það þarf að semja við kennara strax jafnframt því að endurskoða launakerfi ríkisins sem er óréttlátt og handónýtt. Enn eitt mál sem við kvennalistakonur setjum efst á okkar blað er að tekið verði á ofbeldi gegn konum og börnum. Þar þarf róttækar aðgerðir, lagasetningu og hugarfarsbyltingu ef okkur á að takast að draga úr þeim hörmungum sem allt of margar konur og börn búa við. Að endingu vil ég nefna heilbrigðismál þar sem verður að eiga sér stað mikil áherslubreyting eigi að takast að draga úr kostnaði vegna sjúkdóma og heilsugæslu. Þar þarf að spyrja þeirrar grundvallarspurningar hvernig hægt sé að bæta heilsu þjóðarinnar og leggja megináherslu á forvarnir, að sjálfsögðu í góðri samvinnu við þá sem vinna að heilbrigðismálum. Við kvennalistakonur viljum halda áfram að beita okkur í þágu kvenna, barna og karla og við erum sannfærðar um að aldrei hefur verið eins mikil þörf fyrir sterka kvennahreyfingu og öflugar raddir kvenna og einmitt nú á tímum mikilla breytinga til þess að standa vörð um réttindi kvenna og til að stíga enn fleiri skref í átt til réttlátara þjóðfélags. En til þess þurfum við styrk. Ég hlýt að spyrja konur: Treysta þær Davíð og Friðriki til að bæta kjör kvenna eftir þær árásir sem gerðar hafa verið á stöðu heimilanna á þessu kjörtímabili? Treysta konur Ólafi Ragnari og Svavari sem á sínum tíma tóku til baka tímamótasamninga BHMR með bráðabirgðalögum sem ollu ómældum skaða í framhaldsskólum landsins? Treysta konur Jóni Baldvini og Sighvati sem unnið hafa það helst sér til frægðar að raða krötum á ríkisjötuna og setja allt á annan endann í velferðarkerfinu? Treysta konur Halldóri og félögum sem greiddu atkvæði á móti öllum kvennatillögum Kvennalistans við afgreiðslu síðustu fjárlaga? Ætla konur að setja traust sitt á gömlu flokkana sem standa eins og staðar merar í vegi aukins jafréttis kynjanna? Í nafni systurlegrar samstöðu gagnrýni ég engar konur hér enda eru þær allt of fáar á Alþingi Íslendinga. Það er löngu tímabært að Kvennalistinn fái að spreyta sig við stjórnvölin. Við erum reiðubúnar og nú veltur það á konum og körlum þessa lands hvort við fáum til þess brautargengi. --- Góðar stundir.

Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Það líður að lokum þinghalds í vetur og þar með lýkur kjörtímabilinu að mestu. Það hefur verið í mörgu að snúast hjá þjóðinni undanfarin fjögur ár og skipst á skin og skúrir. Í upphafi var ótti flestra að okkar biðu sömu efnahagslegu örlög og frænda okkar í Færeyjum. Það var ekki til þess fallið að draga úr þeim ótta að í ljós kom að skera varð þorskaflann niður um helming og enn þótti kárna gamanið þegar í kjölfarið kom hrun á verðlagi í helstu útflutningsvörum okkar. Þá töldu fræðimenn og sérfræðingar jafnt sem talsmenn Alþýðusambands Íslands að erfitt yrði að koma í veg fyrir að atvinnuleysið færi upp í 20--25% eins og gerst hefur hjá sumum nágrannaþjóðum okkar. En þessir hlutir eru allir að baki. Það tókst að leika varnarleikinn þannig að þjóðin er nú í sæti sigurvegarans. Vorið 1991 hafði fyrrv. ríkisstjórn, vinstri stjórn, kippt grundvellinum undan þeim árangri sem þjóðarsáttarsamningarnir frá árinu áður höfðu náð. Þjóðarsáttarsamningarnir gátu ekki staðist við aðstæður þar sem ríkisfjármálin voru komin um koll, lánsfjáreftirspurnin var orðin slík að ríkisvaldið sogaði í sig tvöfaldan heildarsparnað þjóðarinnar. Svigrúm atvinnulífsins var því orðið lítið og vextir voru rangt skráðir og á hinum frjálsa markaði voru vextir komnir upp úr öllu valdi. Þjóðarsátt gat ekki staðist við þessar aðstæður. Það er þar sem núv. ríkisstjórn tók við og lagði réttan grundvöll að farsælli þróun íslensks atvinnulífs. Þetta kostaði oft mikil átök en tókst þrátt fyrir utanaðkomandi erfiðleika, svo sem aflabrest og gífurlegt hrun á okkar dýrmætustu sjávarafurðum. En það er þetta starf allt sem nú er að skila árangri. Við búum ekki lengur við þá stöðnun sem hófst að mati hagfræðinga 1988 á sama tíma og stjórn þeirra Steingríms og Ólafs Ragnars tók við. Þær eiga sem sagt sama fæðingarvottorð stöðnunin og kreppan og vinstri stjórnin sem þá sat. Stöðugleikinn og vinnufriðurinn eru ekki bara orð. Þau eru meginskilyrði alls þess sem síðan hefur ræst. Við horfumst nú kinnroðalaust í augu við hvern sem er þegar við ræðum um íslenska verðbólgu. Hún hefur nú verið lægri en gengur og gerist í okkar nágrannalöndum um nokkurt skeið. Hún hefur að vísu hækkað nokkuð núna á fyrstu mánuðum ársins og stærsti einstaki liðurinn í þeim kipp er holræsagjaldið í Reykjavík sem vinstri meiri hlutinn lagði á og snarhækkaði allar vísitölur í einu vetfangi. Við höfm gætt þess í okkar viðleitni á þessum árum að tryggja starfsskilyrði atvinnufyrirtækjanna ekki með því að rétta ölmusur úr hendi ráðamanna heldur með því að leggja fastan og ákveðinn grundvöll að því umhverfi sem atvinnulífið starfar í. Menn hafa sagt að ríkisstjórnin hafi flutt skattálögur af fyrirtækjunum yfir á einstaklingana. Við höfum ekki lagt á 11 milljarða kr. skatta á fyrirtæki og einstaklinga eins og ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar gerði. 11.000 millj. í sköttum á fyrirtæki og einstaklinga. Við höfum staðið við það sem við sögðum í kosningabaráttunni 1991 að við mundum stöðva skattahækkunarskriðu vinstri stjórnar. Skattar á fyrirtæki voru lækkaðir um 2.000 millj. kr. en skattbyrði á einstaklinga hefur staðið í stað og reyndar lækkað ef tekið er mið af þeim skattalækkunum sem nú verða í framhaldi af nýgerðum kjarasamningum. Þessar aðgerðir hafa heppnast og þess vegna er nú atvinnuleysi minna í hverjum mánuði en í sama mánuði fyrir ári. Þeir sem kvarta yfir því nú að fyrirtækin búi við of góðan rekstrargrundvöll eru þá væntanlega að boða stórhækkaða skatta á fyrirtækin á ný. Skyldi það vera það sem vænlegast er til að tryggja hér heilbrigt atvinnulíf og stöðuga atvinnu? Ég fullyrði að svo sé ekki. Auðvitað þarf að deila byrðunum jafnt niður og enginn flokkur skilur slíkt betur en Sjálfstfl., flokkur allra stétta. En atvinnulífið verður að ganga. Nú eru skattamál atvinnulífsins með þeim hætti í fyrsta sinn að væru hér til að mynda gerðir samningar um stóriðju, sem vel getur komið til, þá þarf ekki að eyða tíma viðræðunefnda í samninga um skattamál. Stóriðja getur gengið beint inn í hið íslenska skattaumhverfi og það er mikil breyting og holl. Það er í raun óeðlilegt að þurfa að bjóða erlendum fyrirtækjum sérstaka skattalega meðferð þegar þau hefja starfsemi hér á landi. Það er samkeppniskrafa íslenskra fyrirtækja að allir sitji við sama borð í þeim efnum og það hefur nú loks gengið eftir. Ég nefndi að nú væri svo komið eftir lækkun matarskatts og hinnar nýju skattalækkunar sem verður næstu daga í kjölfar kjarasamninga að skattar á einstaklinga hafa í heild lækkað á kjörtímabilinu. Til viðbótar hafa gerst hlutir sem eru mikilvægir og skila sér í buddu landsmanna. Raunvaxtalækkunin ein er gríðarlega mikilvæg. Sú vaxtalækkun er ekki borin saman við skatta eða skattalækkanir en hefur sömu þýðingu fyrir langflesta í þjóðfélaginu. Sagt er að okkur hafi ekki heppnast allt og vissulega er það rétt. Vinstri flokkarnir hafa sérstaklega nefnt að okkur hafi ekki gengið nægilega vel að fást við fjárlagahallann. Við náðum ekki öllum þeim markmiðum sem við settum okkur þar. Við settum okkur það markmið í upphafi að ná fjárlagahallanum alveg niður á kjörtímabilinu. En skjótt skipast veður í lofti. Óhjákvæmilegt varð, eins og ég nefndi áðan, að taka þá ákvörðun að skera þorskaflann niður um helming. Það var áður en það lá fyrir að verð á okkar afurðum mundi lækka um 20--30%. Það er freistandi að halda töluverðum halla á ríkissjóði þegar erfiðlega árar í landinu og margir hagfræðingar halda því fram að það beri að gera það. Við stóðumst þessa freistingu, þingmenn Alþfl. og Sjálfstfl. Við stóðum af okkur þá freistingu að kaupa frá okkur vandann með lántökum. Þess vegna var ríkissjóðshallinn á sl. ári aðeins um 7 milljarðar kr. Og það er sama á hvaða mælikvarða það er mælt, þetta er betri árangur hjá fjmrh. Íslands en hjá nokkrum kollega hans í sambærilegu landi um þessar mundir. Það segir ekki að okkur sé óhætt að hvika frá fyrri markmiðum. Það segir hins vegar það að við eigum að geta notað hluta ábatans sem er að verða til að ná þessum markmiðum á næstu árum og fjmrh. hefur einmitt lagt drög að því með þeirri langtímastefnu sem hann hefur kynnt. Það hefur líka gerst á þessum tíma að gegnsæi efnahagslífsins hefur orðið meira. Skilyrðin og reglurnar sem fyrirtækin lúta eru orðin sambærilegri, bæði innan lands og gagnvart erlendum aðilum. Þetta atriði er afskaplega mikilvægt þegar samkeppnisstaða íslenskra fyrirtækja er athuguð og borin saman við það sem annars staðar gerist. Þess vegna, með vísun til þess sem ég þegar hef sagt, getum við með sanni fullyrt að varnarbaráttan hafi tekist, vörninni sé lokið og sóknin sé hafin. Á meðan allt þetta hefur gerst hafa raunskuldir þjóðarinnar í fyrsta skipti í þrjú ár lækkað verulega, eða sem mælist í 30 milljörðum kr. eða svo um þessar mundir. Þá vísa ég til þess sem ég sagði í upphafi að menn óttuðust Færeyjaleiðina í byrjun kjörtímabils. Við þorðum þá síst að vona eða þorðum að trúa því að í lok kjörtímabilsins hefðu raunskuldir þjóðarinnar snarminnkað og að sú þróun mundi halda áfram ef stöðunni verður ekki glutrað niður. Á sama tíma höfum við reynt að gæta þess að taka af skilningi á móti sanngjörnum óskum aðila vinnumarkaðarins um viðbrögð ríkisvaldsins á samningstímamótum. Við höfum reynt að teygja okkur til hins ýtrasta til að mæta sjónarmiðum þeirra en þó aldrei svo langt að meginmarkmið okkar, og í raun þeirra, mundu bregðast. En þetta viðhorf ríkisvaldsins hefur tryggt það í fyrsta sinn að kjaraskerðing hefur ekki lent þyngst á þeim sem minnst bera úr býtum, það er nýjung. Ég hef stundum haft það á tilfinningunni að þótt allir hafi talað um að verja lægstu kjör og hag þeirra sem minnst bæru úr býtum hafi fæstir meint með því nokkura alvöru. Þetta væri bara klisja sem hver æti eftir öðrum. Reynslan af þessu kjörtímabili er önnur. Þeir kjarasamningar sem nú hafa tekist á almenna vinnumarkaðnum tryggja að kaupmáttur almennings byrjar að hækka á ný. Það var tími til kominn. Forustumenn vinstri flokkanna vona kannski að menn séu búnir að gleyma þeirri stórkostlegu kjaraskerðingu sem varð hér er þeir réðu málum. En það hefur enginn gleymt kaupmáttarhruninu 1989 né því þegar samningsrétturinn var tekinn af fjölmennum stéttum með lögum af þeim sömu sem nú þykjast, eins og jafnan fyrir kosningar, vera sannir talsmenn almennings. Þeir samningar sem nú hafa verið gerðir auka kaupgetuna á ný hjá fólkinu í landinu og mest hjá því sem minnst hafa. Og það besta er að það er gert án þess að allt fari um koll eins og iðulega hefur gerst við kjarasamninga. Verðbólgan verður lág, atvinnuleysið mun halda áfram að minnka, við munum halda áfram að greiða niður skuldir okkar í útlöndum og vextir verða áfram lágir. Það er enn fagnaðarefni að allt bendir til þess að þessir farsælu samningar muni leiða til þess að áfram verði hægt að auka kaupmátt enn meir í næstu samningum. Hæstv. forseti. Góðir tilheyrendur. Það á að vera bjart yfir okkur Íslendingum um þessar mundir. Sól er að hækka á lofti og þjóðarhagur fer hratt batnandi. Kosningabaráttan sem fram undan er mun ekki snúast um einhver gervimál sem menn taka upp úr hatti eða búa til fyrir kosningar. Hún mun snúast um það að nægur stjórnmálalegur styrkur verði til staðar eftir kosningar til að fylgja batanum eftir og bregðast af festu og öryggi gegn hverju því sem upp kann að koma. Það er gleðiefni, góðir áheyrendur, að þessi kjarni komandi kosninga er að verða æ fleiri Íslendingum mjög vel ljós. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Virðulegur forseti. Góðir Íslendingar. Hæstv. forsrh. sagði að það væri allt í góðu lagi í íslensku þjóðfélagi, skuldirnar hefðu verið greiddar niður, kaupmátturinn hefði aukist og við værum ekki lengur á Færeyjaleiðinni. Hver var það sem talaði um Færeyjaleiðina fyrstur hér á Íslandi? Það var hæstv. forsrh. Það var svartsýni í hans orðum í upphafi kjörtímabilsins. En hann sagði jafnframt að þeir ætluðu sér í ríkisstjórninni að lækka skatta, þeir ætluðu að greiða niður skuldir, og þeir ætluðu að auka hag almennings. Hver er raunin, hæstv. forsrh.? Skuldir ríkisins hafa aukist á þessum fjórum árum úr 64 milljörðum í 145 milljarða. Erlendar skuldir hafa aukist á fjórum árum um 70 milljarða. En það sem verst er er að atvinnuleysið hefur aukist úr tæplega 2.000 í yfir 6.000 manns. Það ganga á milli 6.000 og 7.000 manns atvinnulausir á Íslandi. Mér finnst ekki vera ástæða til að vera sérstaklega ánægður með þennan árangur. Ég ætla ekki hér og nú að kenna hæstv. ríkisstjórn um þetta allt saman. Ég ætla ekki að halda því fram að aðrir hefðu getað komið í veg fyrir að erlendar skuldir hefðu vaxið eða skuldir ríkisins hefðu vaxið. Ég ætla ekki að halda því fram að það væri ekkert atvinnuleysi á Íslandi í dag ef aðrir hefðu verið við völd. En það sem mér þykir verst er að ríkisstjórnin er ánægð með þetta. Hún er ánægð með árangurinn og hún segir ekkert um það hvernig hún ætlar að bregðast við þessum mikla vanda. Hún kemur hér og skýrir frá því hvernig flokkar sem stóðu að ríkisstjórn áður stóðu að málum og fer hér með rangt mál um þau efni og hælir sér og ríkisstjórninni svo að það getur vart talist trúanlegt. Við í Framsfl. höfum lagt fram ákveðnar tillögur og ákveðna stefnu um hvernig við viljum taka á málum á næsta kjörtímabili. Við viljum ekki hækka skatta. Við teljum að það megi alls ekki hækka skatta. Við teljum hins vegar að það megi breyta ýmsu í skattlagningunni og það megi færa frá þeim sem meira mega sín til hinna sem minna mega sín. Við erum t.d. ekki ánægðir með þá kjarajöfnun sem aðgerðir ríkisstjórnarinnar leiða í ljós, þar sem nú er ákveðið að verja um 3.000 millj. til skattalækkana, en í því felst nánast engin kjarajöfnun. Við erum hins vegar þeirrar skoðunar að það eigi ekki að auka skatta á fyrirtækin í landinu vegna þess að við teljum að fyrirtækin í landinu eigi að fá svigrúm til að greiða hærra kaup og fyrirtækin í landinu eigi að fá svigrúm til að auka fjárfestinguna og byggja upp. Við teljum að hagsmunir fólksins og hagsmunir fyrirtækjanna fari saman. Að því leytinu er ég sammála hæstv. forsrh. og ég er ósammála formanni Alþb., sem heldur því fram að það eigi að stórauka skattlagningu á atvinnureksturinn. Alþb. hefur sett fram tillögur um það að stórauka skattlagningu á atvinnureksturinn þegar við þurfum á því að halda að auka atvinnuna í landinu. Þetta fer ekki heim og saman. Það eru ýmsir sem halda því fram að tillögur Framsfl. séu eitthvert miðjumoð. Það er ekkert nýmæli í íslenskri pólitík að Framsfl. kenni sig við miðju í íslenskum stjórnmálum, það hefur alltaf verið svo. Við höfnum stefnu til hægri, við höfnum frjálshyggjunni, við höfnum því að peningarnir eigi að ráða öllu, við höfnum því að ríkisvaldið eigi að sýna afskiptaleysi gagnvart atvinnulífinu. En við höfnum líka ýmsu í kenningum þeirra sem kenna sig eingöngu við vinstri. Við höfnum því t.d. að það eigi að líta á atvinnufyrirtækin sem andstæðinga launafólksins og það eigi að skattpína þau. Við höfnum því líka að við eigum ekki að taka þátt í alþjóðlegu samstarfi eins og t.d. samstarfi vestrænna þjóða. Það er þess vegna ýmislegt sem við höfnum hjá þeim sem kenna sig við vinstri. En við viljum halda á lofti ýmsu sem kennt er við vinstri, eins og félagshyggjuna, en við höfum aldrei talið okkur vera vinstri flokk. Við höfum hafnað kommúnismanum og sósíalismanum og eigum ekki við nein vandamál að etja í því sambandi, enda eru fáir sem tala um sósíalismann í dag. Alþfl. er löngu hættur að tala um hann og Alþb. er svona u.þ.b. að hætta að tala um sósíalismann. Mér er alveg sama hvað þessar stefnur eru kallaðar, hvort þær eru kallaðar vor, haust eða vetur. Ganga sósíalista er orðin löng og hún hefur verið mikil vetrarganga og það er kominn tími til að það birti yfir þeim og það er gott að það skuli vera vor í lofti yfir þeim. Alþfl. ætlar að ganga til þessara kosninga með það kjörorð að við eigum að ganga í Evrópusambandið og nú er ákveðið af hæstv. ríkisstjórn að leggja fram stjórnarfrv. um að breyta stjórnarskránni til að taka af öll tvímæli um að Íslendingar eigi fiskimiðin. Er einhver deila um það í landinu að Íslendingar eigi fiskimiðin? Ég hef út af fyrir sig ekkert á móti því að eitthvert slíkt ákvæði sé sett í stjórnarskrá, en ég er andvígur því að það sé gert vegna þess, eins og Alþfl. heldur fram, að þá getum við farið að semja við Evrópusambandið. Formaður Alþfl. hefur skýrt frá því að nú eigi að festa það í stjórnarskrá svo hann geti farið til Brussel til samninga og það sé vissara fyrir hann að hafa þetta stjórnarskrárákvæði í rassvasanum til að það sé öruggt að hann semji ekki af sér. Hvernig stendur á því að ríkisstjórnin ætlar nú að leggja fram þetta frv.? Má skilja það svo að flokkarnir séu orðnir sammála um það að fara til viðræðna við Evrópusambandið? Ætlar Sjálfstfl. að leggja fram þetta frv. á þessum grundvelli? Hefur hann fallist á þessi rök Alþfl.? Það er nauðsynlegt að fá þessu svarað. Ég á von á því að formaður Alþfl. skýri frá því hér í kvöld að þetta sé einmitt ástæðan. Ég á líka von á að hann skýri frá því hversu mjög muni blómgast í íslensku þjóðlífi ef við göngum þarna inn. Hann mun væntanlega ekki segja frá því að það þurfi að borga svona u.þ.b. 6 milljarða til Brussel ef við göngum í Evrópusambandið. Hvar ætlar formaður Alþfl. að ná í þá peninga? Hverja ætlar hann að skattleggja til að koma því heim og saman? Og hvernig ætlar hann að standa að millifærslukerfinu sem verður að taka upp í því sambandi? Ég lít svo á að með þessum frumvarpsflutningi sé Sjálfstfl. að taka undir með Alþfl. Framsfl. hafnar aðild að ESB. Við teljum að það þjóni ekki íslenskum hagsmunum og við teljum það vera tímasóun að vera að ræða um það í komandi kosningabaráttu, en við komumst ekki hjá því vegna þess að Alþfl. hefur tekið málið á dagskrá og er að reyna að villa um fyrir kjósendum í þessu máli. Virðulegur forseti. Góðir Íslendingar. Það líður senn að kosningum. Mikilvægum kosningum þar sem verður tekist á um það hvernig við ætlum að komast út úr atvinnuleysinu, hvernig við ætlum að fá hjól atvinnulífsins til að snúast á nýjan leik. Það er ekki nóg að líta til hagvaxtar á síðasta ári eða þjóðhagsspár Þjóðhagsstofnunar í ár vegna þess að því miður byggir það mjög á góðri loðnuveiði og mikilli veiði í Smugunni. Að mínu mati er spá Þjóðhagsstofnunar mjög bjartsýn fyrir þetta ár. Það þarf meira að koma til. Ríkisvaldið verður að taka höndum saman við aðila vinnumarkaðarins í atvinnumálum og það viljum við framsóknarmenn gera. Mér þykir leitt að heyra það að meira að segja Alþfl., sem kenndi sig þó einu sinni við sósíalisma og er gjörsamlega horfinn alveg hinum megin, afneitar nokkrum afskiptum ríkisvaldsins af atvinnumálum og gerir grín að tillögum okkar framsóknarmanna í þeim efnum. Verður ekki lítil þjóð eins og við Íslendingar, sem búum við þessar aðstæður, að viðurkenna að markaðsöflin vinna með öðrum hætti hér en víða annars staðar og því verðum við í samvinnu að vinna okkur út úr málunum? Virðulegur forseti. Ég vænti þess að komandi kosningabarátta verði málefnaleg. Ég vænti þess að hún verði ekki rekin með sama hætti og var uppi hér í kosningabaráttunni í Reykjavík á sl. vori, að flokkarnir fari út í persónulegt skítkast með því að ráðast á einstaka frambjóðendur. Ég tel það ósæmilegt. Ég tel að við eigum að sýna þjóðinni þá virðingu að fara út í þessa kosningabaráttu með málefnalegum hætti og bera þá virðingu fyrir framtíðinni að gera þjóðinni grein fyrir því hvað við viljum gera á næstu árum. Það ætlum við okkur að gera í Framsfl. Við teljum að við berum mikla ábyrgð, berum mikla ábyrgð gagnvart framtíðinni, framtíðinni sem er svo mikilvæg og dýrmætasta eign okkar. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Á flokksþingi okkar jafnaðarmanna í byrjun febrúar samþykktum við einróma ályktun um leiðir til jöfnunar lífskjara. Aðalatriðin í þessari ályktun voru þessi: Við vildum nýta efnahagsbatann, sem við mátum á um 10 milljarða kr., til þess að jafna lífskjörin í landinu. Við lögðum það til að samið yrði í kjarasamningum um fasta krónutölu og að hinum lægstlaunuðu yrði tryggður kaupauki sem síðan fjaraði út við tiltekin tekjumörk. Við lýstum okkur reiðubúna til þess að afnema lánskjaravísitöluna í núverandi mynd í trausti þess að ríkisstjórnin hefur þegar náð þeim árangri að verðbólga er því sem næst horfin í okkar landi. Áður höfðu stjórnarflokkarnir lýst því yfir að þeir væru reiðubúnir til að afnema tvísköttun lífeyrisgreiðslna og niðurstaðan í samningunum varð sú að skattfrádráttur yfir 4% iðgjaldagreiðslna launþega var tryggður sem hækkar skattfrelsismörkin yfir 60 þús. kr. á mánuði. Alþfl. lagði líka til að myndaður yrði starfshópur á vegum stjórnvalda og með aðilum vinnumarkaðarins til að kanna sérstaklega verðmyndun í opinbera kerfinu, þar sem einokun og fákeppni gætir, til þess að lækka þjónustugjöld í bankakerfi og til þess að reyna að stuðla að lækkun á orkuverði, símakostnaði, flutningskostnaði, fargjöldum og tryggingarkostnaði, allt saman kjarabætur án verðbólgu. Aðfaranótt þriðjudagsins, þegar yfirlýsing ríkisstjórnarinnar var birt og aðilar vinnumarkaðar höfðu undirritað samninga, var ljóst að allt hafði þetta gengið eftir. Þar með hafði verkalýðshreyfingin á Íslandi, atvinnurekendur og stjórnvöld, innsiglað þann sameiginlega vilja sinn að hverfa af braut falskra lífskjara, gengisfellinga og skuldasöfnunar, til þess að varðveita stöðugleikann til frambúðar og verkalýðshreyfingin á Íslandi á sérstakar þakkir skilið fyrir þátt sinn og þjóðhollustu í þessu máli. Sumir hafa lýst ótta sínum við það að boginn hafi verið spenntur of hátt, sérstaklega í ríkisfjármálum. Þá menn bið ég að hugleiða að stöðugleiki til frambúðar er einnar messu virði og í annan stað að það var sagt skilmerkilega af hálfu stjórnarflokkanna við samningsaðila að þessum auknu útgjöldum á næstu tveimur árum yrði að sönnu að mæta með auknum niðurskurði á öðrum sviðum eða með nýrri tekjuöflun. Og af því að formaður Framsfl., Halldór Ásgrímsson, lýsti því hér yfir áðan að hann hefði áhyggjur af því að ekki hefði nægilega verið gengið í átt til tekjujöfnunar í þessum samningum og aðgerðum stjórnvalda þá er ástæða til þess að spyrja um framhaldið. Hinn 10. des. sl. lýsti ríkisstjórnin því yfir að hún vildi mynda samstöðu og samstarf með stjórnarandstöðunni og aðilum vinnumarkaðarins til þess að ná samstöðu um útfærslu á framkvæmd fjármagnstekjuskatts sem kæmi til framkvæmda um næstu áramót. Nú vill svo til að aðilar vinnumarkaðarins og fulltrúar stjórnarandstöðuflokkanna hafa lýst sig reiðubúna til slíks samstarfs, en mér skilst að enn standi á Framsfl. Ef hægt er að nefna nokkurt eitt mál, réttlætismál sem mundi skipta sköpum um það að stuðla frekar að kjarajöfnun, þá væri það þetta. Ég skora á formann Framsfl. að láta ekki bíða lengur eftir sér. Með þessum sögulegu kjarasamningum hefur óvissu um framtíðina verið eytt. Fyrirtækin hafa fram að þessu beðið með ákvarðanir með útgjöld og fjárfestingar, en nú þurfa þau ekki að bíða lengur. Það er nefnilega nýtt vaxtarskeið fram undan, eftir þessa sögulegu samninga og aðgerðir ríkisstjórnarinnar, sem tryggir öllum vinnufúsum höndum verk að vinna á næstunni. Góðir Íslendingar. Berum nú saman stuttlega síbyljuáróður stjórnarandstöðuflokkanna á undanförnum árum og svo þann dóm staðreyndanna um árangur stjórnarstefnunnar á erfiðum tímum sem við blasir. Verðbólga ógnar ekki lengur afkomu ykkar og atvinnuöryggi. Gengið er traust. Framfærslukostnaður heimilanna hefur lækkað í fyrsta sinn í lýðveldissögunni milli ára. Matvælaverð fer lækkandi. Vaxtalækkunin hefur létt greiðslubyrði skuldugra fyrirtækja og heimila á ársgrundvelli sem svarar 123 þús. kr. á ári fyrir hverja fjögurra manna fjölskyldu. Viðskiptajöfnuður við útlönd er hagstæður þrjú ár í röð. Þjóðin er hætt að lifa um efni fram. Það hefur, þrátt fyrir þær tölur sem hv. formaður Framsfl. nefndi hér áðan, tekist loksins að stöðva aukningu erlendrar skuldasöfnunar þjóðarbúsins, þótt vissulega sé það rétt hjá honum að ríkið er enn rekið með halla og safnar skuldum vegna þess að það hefur orðið fyrir tekjubresti á samdráttarárunum og auknum útgjöldum til þess að halda uppi atvinnustiginu. Hagvöxtur er tekinn að glæðast á ný eftir sjö ára samdrátt og hnignun, skuldir fyrirtækja fara minnkandi og afkoman batnandi, sem er ávísun á aukna atvinnu. Atvinnulífið hefur komist klakklaust í gegnum þrengingarnar. Það hefur farið í megrunarkúr og veitti að sumu leyti ekki af og er við betri heilsu en oft áður. Það er betur í stakk búið til þess að hefja hið nýja framfaraskeið sem nú tekur við í kjölfar kjarasamninganna. Þeir sem til þekkja í íslensku atvinnulífi sjá hvarvetna batamarki. EES-samningurinn hefur virkað sem vítamínsprauta á íslenskan sjávarútveg. Við erum að vinna meiri verðmæti úr minni afla. Samkeppnisstaða útflutnings- og samkeppnisgreina hefur ekki í annan tíma verið betri. Sjávarútvegsfyrirtækin eru að greiða niður skuldir. Það er umtalsverð veltuaukning í iðnaði og þjónustugreinum. Matvælaiðnaðurinn á Íslandi er í sókn. Með dyggum stuðningi iðnrh. hafa skipasmíðar og viðgerðir rétt úr kútnum. Útflutningsverðmæti iðnaðarins á sl. ári jókst um 30%. Vaxtargreinar eins og t.d. framleiðsla á rafeindavogum og hátæknibúnaði fyrir fiskveiðar og vinnslu eru vaxtarbroddur þessarar sóknar. Íslenskur iðnaður hefur aukið markaðshlutdeild sína innan lands. Hvarvetna þar sem menn fara um vinnustaði mætum við nú jákvæðara hugarfari og bjartsýni á framtíðina. Í ljósi þessara staðreynda hljómar bölmóðurinn sem kveður við í ræðum stjórnarandstæðinga líkt og slitin, gömul plata af vinsældalistanum frá því í hittiðfyrra. Með þjóðlegri samlíkingu mætti líkja forustumönnum stjórnarandstöðuflokkanna við þau nátttröll þjóðsögunnar sem daga uppi við dagsbrún morgundagsins og talkór gylliboðanna hljómar falskur. Efnahagsbatinn byggir nefnilega hvorki á töfrabrögðum né skyndilausnum. Hann byggist t.d. ekki á því að þegar Alþb. hefur gefist upp á austrinu, sem það kenndi sig við til skamms tíma, að það fari enn þá lengra austur og þá til þeirra markaðshyggjuhagkerfa sem byggja á því að halda verkalýðshreyfingunni í skefjum og keyra hagvöxt á lágum launum. Efnahagsbatinn byggir ekki á töfrabrögðum. Íslenska þjóðin er einfaldlega að uppskera ávöxt erfiðis síns á undanförnum árum. Efnahagsbatinn er nú kominn til skiptanna hjá fólkinu í landinu. Hann er árangur skynsamlegrar hagstjórnar og stefnufestu andspænis ytri erfiðleikum og þrátt fyrir svartagallsraus og gagnrýni stjórnarandstöðunnar. Við þurfum fram að aldamótum að skapa 8.600 ný störf fyrir ungt og vel menntað fólk sem sækir út á vinnumarkaðinn. Það tekst okkur því aðeins að við varðveitum stöðugleikann og skjótum fleiri stoðum undir íslenskt atvinnulíf. Það er ekki síst þess vegna, vegna framtíðarþarfa unga fólksins á Íslandi, sem við jafnaðarmenn hvetjum hugsandi fólk á íslandi að skoða vandlega og án fordóma spurninguna um aðild Íslands að Evrópusambandinu, sem við kunnum að þurfa að gera upp við okkur á næsta kjörtímabili, jafnvel á næsta ári. Virðulegi forseti. Þegar við lítum til framtíðarinnar þá er það kannski einkum tvennt sem ber skugga á. Í sjávarplássum landsins gætir vaxandi uggs um það að óbreytt kvótakerfi loki ungum og framtakssömum athafnamönnum aðgangi að greininni og að veiðiheimildir færist sífellt á færri hendur. Í sveitum landsins eru augu bænda smám saman að opnast fyrir því að svokallaðir vinir þeirra hafa hneppt þá í fátæktarfjötra. Þetta er þeim mun dapurlegra sem aðrar atvinnugreinar atvinnulífsins þokast hægt en örugglega í frjálsræðisátt, ekki síst fyrir áhrif EES-samningsins sem tekur til flestra þátta þjóðlífsins nema landbúnaðar. Þann 11. feb. sl. skrifuðu hjón, Gunnar Einarsson og Guðrún S. Kristinsdóttur, ábúendur á Daðastöðum, grein í Morgunblaðið sem vakti þjóðarathygli og var beinskeytt ákæra á hendur bændaforustunni undir heitinu ,,Skipulögð fátækt.`` Ég tek undir orð þeirra þegar þau segja að hagur bændastéttarinnar væri áreiðanlega betri í dag ef meginreglur verslunar og viðskipta hefðu gilt um þeirra atvinnugrein í staðinn fyrir miðstýrt rígskorðað ofstjórnarkerfi. Bændur mega gjarnan hugsa til þess að Alþfl. hefur aldrei farið með stjórn landbúnaðarmála. Alþfl. á enga sök á því hvernig komið er kjörum bænda. Alþfl. er ekki óvinur bænda, en hann er svarinn óvinur þess kerfis sem hneppt hefur bændur landsins í þessa fátæktarfjötra. Um þá menn sem eiga þvílíka vini og leggja hald sitt og traust á þá má segja að þeir þarfnast heldur ekki óvina. Bændur standa nú frammi fyrir því á næstu árum að þeir þurfa að keppa um hylli neytenda á grundvelli gæða og vöruverðs. Það geta þeir ekki gert með báðar hendur bundnar fyrir aftan bak. Þess vegna vill Alþfl. afnema núverandi kvótakerfi og í stað framleiðslutengdra styrkja komi búsetustuðningur, grænar greiðslur í anda GATT, eins konar lágmarkslaun til þess að styrkja bændur fremur en búfénað. Til greina kemur einnig að okkar mati að tekjur ríkissjóðs í framtíðinni af innflutningstollum verði nýttar til að auðvelda öldruðum bændum að bregða búi með reisn, þeim sem þess óska. Núverandi stjórnkerfi fiskveiða þarfnast gagngerðrar endurskoðunar og það er mér þess vegna mikið ánægjuefni að stjórnarflokkarnir hafa náð samkomulagi um að flytja frv. um breytingar á stjórnarskipunarlögum þar sem sameign þjóðarinnar á fiskimiðunum er stjórnskipulega varin og fest í sessi eins og lýst var yfir í stjórnarsáttmála. En meðan núverandi skömmtunarkerfi er við lýði er það samt sem áður stærsta réttlætismálið að þeir sem fá ókeypis úthlutað heimildum fyrir óveiddum fiski í sjó greiði eðlilegt afgjald til eigenda auðlindarinnar, íslensku þjóðarinnar. Þetta er ekki skattlagning á sjávarútveginn því að kvótar ganga kaupum og sölum á háu verði og hluti þeirra fjármuna gengur út úr greininni. Tekjum af veiðileyfagjaldi framtíðarinnar mætti hins vegar ráðstafa innan greinarinnar, m.a. til þess að leysa staðbundinn vanda sem af kvótakerfinu hlýst. Íslendingar geta ekki mikið lengur varið það fyrir samvisku sinni að loka augunum fyrir þeim staðreyndum að veiddum fiski er hent í sjó í stórum stíl. Það verður einfaldlega að gera það fjárhagslega hagkvæmt fyrir sjómenn að koma með allan veiddan fisk að landi. Það er skynsamlegri leið að gera það hagkvæmt en að hóta mönnum Brimarhólmsvist. Auk þess verðum við að hlúa betur að vistvænum veiðum á grunnslóð og skoða vandlega hvort ekki sé tímabært að vísa öflugustu vinnsluskipunum af grunnslóð. Virðulegi forseti. Stjórnmálaflokkum ber að móta framtíðarsýn. Alþfl., Jafnaðarmannaflokkur Íslands, vill sjá Ísland til borðs með lýðræðisþjóðum Evrópu. Flokkurinn hafnar hræðsluáróðri um missi sjálfstæðis og þjóðernis Íslendinga. Ungt fólk á Íslandi, best menntaða kynslóð Íslandssögunnar, á annað og betra skilið af forustumönnum sínum en úrtölur og vonleysi. Jafnaðarmenn hafna þeirri framtíðarsýn sem byggir á hræðsluáróðri gegn samstarfi Evrópuþjóða. Ísland í Evrópu framtíðarinnar er því okkar kjörorð. Það er leitun á jafnskýru dæmi um staðfestu Alþfl. að hann var eini stjórnmálaflokkurinn á Íslandi sem frá upphafi til enda stóð heill og óskiptur að baki EES-samningnum. Fyrrv. formaður Framsfl. var í upphafi eins konar guðfaðir EES-samninganna í krafti embættis síns sem forsrh. Eftir kosningar og utan stjórnar söðlaði hann síðan um. Fræg eru ummæli núv. formanns Framsfl., Halldórs Ásgrímssonar, þau að ef Framsfl. hefði verið í stjórn eftir seinustu kosningar þá hefði hann stutt EES-samninginn. Það er með öðrum orðum ekkert að marka síbylju Páls Péturssonar, hins góðkunna baráttumanns gegn litasjónvarpi og annarra sálufélaga hans í Framsókn, í þessum málum fremur en öðrum, að sögn formanns Framsfl. og ekki rengi ég þau orð hans. Og hver veit þá hvernig vindar munu blása eftir næstu kosningar og hvernig flokkar með slíkan feril að baki haga seglum eftir vindum eftir kosningar. Ég virði andstæðingum okkar jafnaðarmanna það til vorkunnar þótt þeir vilji nú gjarnan hafa látið ósagt það sem þeir létu sér um munn fara um EES-samninginn, en þingtíðindin geyma ræður þeirra sem minnismerki um skammsýni grunnhygginna stjórnmálamanna sem þorðu ekki að taka ákvörðun sem þeir í hjarta sínu vissu að var þjóðinni fyrir bestu. Nú vita allir sem vita vilja að EES-samningurinn reyndist sjávarútveginum og þá sérstaklega fólkinu á landsbyggðinni, lyftistöng, að EES-samningurinn knýr þann efnahagsbata sem hart keyrðir launþegar á Íslandi eru nú að uppskera í formi bættra lífskjara. Þjóðhagsstofnun metur heildaráhrif EES-samningsins á landsframleiðslu á bilinu 2,5--3 milljarða fyrstu árin en allt að 6 milljarða þegar fram í sækir. Þetta þýðir á mannamáli 44 þús. kr. tekjuaukningu fyrir hverja fjögurra manna fjölskyldu að jafnaði á ári, upphæð sem síðan muni tvöfaldast að mati Þjóðhagsstofnunar þegar fram líða stundir. Þetta má kalla að færa björg í bú. Með því að greiða atkvæði allir sem einn gegn EES-samningnum hafnaði Alþb. útflutningsleiðinni sem það játar í orði. Kvennalistinn dæmdi sig úr leik sem framfaraafl og Framsfl. gat því miður í hvorugan fótinn stigið. Nú er EES-samningurinn orðinn helsta haldreipi þeirra sem vilja reka gamla, falska hræðsluáróðurinn gegn aðild Íslands að Evrópusambandinu. Það er að vísu óvænt traustsyfirlýsing í garð núv. utanrrh. og sannast þar hið fornkveðna að stundum birtist ólundin í óvæntu ljósi, nefnilega í formi gullhamra. Virðulegi forseti. Við jafnaðarmenn erum reynslunni ríkari eftir gerningahríðina gegn EES-samningnum. En við skulum hafa það hugfast að andstæðingar okkar höfðu líka rangt fyrir sér þegar þeir fóru hamförum gegn Atlantshafsbandalaginu. Þeir höfðu líka rangt fyrir sér í andstöðunni gegn varnarsamningnum við Bandaríkin. Þeir höfðu líka rangt fyrir sér í andófi sínu gegn stóriðjunni og hafa það enn. Þeir höfðu rangt fyrir sér í hræðsluáróðri sínum gegn aðild okkar að EFTA upp úr 1970. Þeir höfðu rangt fyrir sér í krossferðinni gegn aðild okkar að EES-samningnum og enn á ný mun það sannast að þeir hafa rangt fyrir sér í Evrópumálum einfaldlega vegna þess að þetta forrit þeirra er vitlaust og þeirra leiðir leiða til einangrunar Íslands og þar með lakari lífskjara ef þeir ná vilja sínum fram. Íslendingar verða sjálfir að ákveða framtíð sína. Aðrir gera það ekki fyrir okkur, ekki heldur Norðmenn. Ekki heldur þeir flokksforingjar sem vilja ekki ræða málið við þjóðina fyrir kosningar. Skilaboð okkar jafnaðarmanna eru skýr. Ef þeir fjölmörgu kjósendur, sem eru í hjarta sínu í grundvallaratriðum sammála okkur um hvar Íslendingum beri að skipa sér á bekk í samfélagi þjóðanna, ef þeir fylgja fram sannfæringu sinni í verki, þá er engin hætta á því að þjóðin verði dæmd til einangrunar og áhrifaleysis í framtíðinni. Höfum það hugfast, Íslendingar, það sem við erum að læra, að fyrirhyggja er dyggð og við tryggjum ekki eftir á.

Virðulegi forseti. Við erum komin hér saman við lok þessa kjörtímabils til að vega og meta árangurinn af störfum þeirrar ríksstjórnar sem mynduð var 1991. Þessi ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. var mynduð um skýra hægri stefnu. Það varð sú stefnubreyting sem varð vorið 1991. Frjálshyggjumennirnir í Sjálfstfl. og frjálshyggjumennirnir í Alþfl., undir forustu þáv. viðskrh., náðu þeim árangri að setja saman stjórnarsáttmála sem bar skýr einkenni þeirrar hægri stefnum sem ríkt hafði t.d. í Bretlandi og Bandaríkjunum um margra ára skeið. Vissulega er hægt að segja það nú, að fjórum árum liðnum, að þessir flokkar hafa að mörgu leyti staðið sig vel. Staðið sig vel í því að framkvæma þá hægri stefnu sem þeir lýstu yfir 1991 að þeir ætluðu að festa í sessi. Það ber líka að viðurkenna það að á þessu kjörtímabili hefur verið varðveittur sá arfur um lága verðbólgu sem fyrrv. ríkisstjórn fékk þessari ríkisstjórn í hendur. En hitt er aftur á móti kjarni málsins að líta á íslenskt þjóðfélag í dag og skoða staðreyndirnar. Staðreyndirnar um þær breytingar sem orðið hafa á grundvelli þessarar hægri stefnu. Hallinn á ríkissjóði er vissulega rúmir 30 milljarðar í lok kjörtímabilsins samtals yfir öll árin og það er risavaxin tala. Ísland er enn þá skattaparadís fyrir fjármagnseigendur, eina landið í Evrópu sem er slík skattaparadís þótt stjórnarflokkarnir ætli nú loksins við lok kjörtímabilsins að setja nefnd í málið. Ísland er enn þá skattaparadís fyrir hátekjufólk, eina landið í Vestur-Evrópu sem hefur ekki raunverulegan hátekjuskatt. Ég hef tekið saman á grundvelli upplýsinga frá fjmrn., Þjóðhagsstofnun og Seðlabanka nokkrar staðreyndir sem lýsa mjög vel framkvæmd þeirrar hægri stefnu sem núv. stjórnarflokkar hafa fylgt allt kjörtímabilið. Þeir hafa stórlækkað skatta á fyrirtækin eins og hér kemur fram og forsrh. vék að áðan. En þeir hafa stórhækkað skattana á einstaklingana í landinu. Meira að segja lágtekjufólkið með 65 þús. kr. á mánuði, sem borgaði ekki skatta þegar þessir menn tóku við, hafa borgað verulegan tekjuskatt á þessu tímabili. Tekjuskattur þeirra sem hafa 70 þús. kr. hefur verið tvöfaldaður og síðan upp stigann, 80 þús., 90 þús., 100 þús. kr. mánaðartekjur, hann hefur verið hækkaður jafnt og þétt á öllu kjörtímabilinu og líka með atkvæðum þess þingmanns sem talar á eftir mér. Skuldir heimilanna hafa stórvaxið á þessum árum eins og kemur fram á þessu línuriti. Einstaklingarnir og fjölskyldurnar í landinu eiga nú miklu stærri bagga að bera en í upphafi. Hægri stefnan kemur líka mjög skýrt fram í niðurskurði á námsaðstoð á öllum þessum árum vegna þess að það hefur ekki aðeins verið fylgt þeirri stefnu að hækka skattana á einstaklingum heldur eru námsmenn, sjúklingar og aldraðir látnir bera stórkostlegar byrðar. Hér sjáum við skýrar tölur um það hvernig sjúklingarnir hafa verið látnir bera stórauknar byrðar, hvernig álögurnar á sjúklinga í lyfjakostnaði og heilsugæslu hafa stórhækkað á öllum árum þessa kjörtímabils. Skýr lýsing á því hvernig hægri stefnan birtist í verki. Á sama tíma hafa þeir einnig stóraukið skuldir hins opinbera. Þegar Friðrik Sophusson og Davíð Oddsson tóku við voru skuldir hins opinbera aðeins 15% af landsframleiðslu. Þær eru nú komnar í 30% af landsframleiðslu. Ef það er ekki Færeyjaleið, hæstv. forsrh., þá veit ég ekki hvað á að kalla Færeyjaleið. Þessir menn hafa haft stór orð um hvernig staða ríkissjóðs var gagnvart Seðlabankanum þegar þeir tóku við. Jú, hér höfum við það. Það voru 8.000 millj. kröfur sem Seðlabankinn hafði á ríkissjóði og þær voru vissulega of miklar í desember 1991 en þær eru nú orðnar meira en tvöfalt meiri. Kröfur Seðlabankans á ríkissjóð eru nú um 18 milljarðar sem er risavaxin viðvörun um hvernig ástandið er við lok þessa kjörtímabils og ættu þessir menn að rifja upp sín eigin orð um ástandið á þeirri stöðu 1991 og horfast af karlmennsku í augu við það að þeir eru nú búnir að slá það met um meira en 100%. Hvað erlendu skuldirnar varðar er ánægjulegt að þjóðin hefur verið að minnka þær. En ríkið hefur verið að stórauka þær. Ríkið hefur verið að stórauka erlendar lántökur á kjörtímabilinu þannig að þegar þær lántökur verða borgaðar til baka eru það erlendu markaðirnir, erlendu lánardrottnarnir, sem fá þær tekjur í sinn hlut. Og atvinnuleysið sem lítið var rætt hjá hæstv. forsrh. hefur stórvaxið eins og þessar tölur sýna. Þetta, virðulegi forseti, eru nokkrar staðreyndir um þann veruleika sem blasir við í íslensku þjóðfélagi. Staðreyndir sem ekki er hægt að hrekja og lýsa skýrt þeirri hægri stefnu sem mótað hefur þetta tímabil. Þess vegna er ánægjulegt að okkur í Alþb. hefur tekist með góðri samvinnu við fjölda einstaklinga, vinstri sinna, félagshyggjufólk og jafnaðarsinna, að ná saman um það að bjóða í þessum kosningum upp á aðra, skýra og afdráttarlausa vinstri stefnu. Á stefnuþingi Alþb. og óháðra, sem haldið var um síðustu helgi, náðist afdráttarlaus og einlæg samstaða um nýjan valkost, nýja skýra vinstri stefnu í íslenskum stjórnmálum og það er fagnaðarefni fyrir okkur, vinstra fólk á Íslandi sem höfum átt okkur draum um breiða samstöðu, að slíkt skuli vera að gerast. Í Reykjavík í fyrra fundu vinstri flokkarnir aðferð sem gekk upp í baráttunni við Sjálfstfl. Við í Alþb. og hundruð einstaklinga, vinstri sinnað og félagshyggjufólk, erum núna að finna aðferð í landsmálum sem er líka að ganga upp. Sú stefna sem við göngum fram með í kosningunum er íslensk framtíðarstefna. Hún er íslensk atvinnustefna og íslensk velferðarstefna. Hún felur í sér afdráttarlausa lýsingu á vinstri leiðum í íslenskum stjórnmálum, valkost sem er í andstöðu við þá hægri stefnu sem stjórnarflokkarnir hafa fylgt á þessu kjörtímabili. Þau tíu stefnuatriði sem við leggjum hér fram eru í fyrsta lagi nýtt forrit í hagstjórn á Íslandi, útflutningsleiðin, atvinna fyrir alla sem skapað getur yfir 2.000 ný störf á fyrstu 12 mánuðum nýrrar ríkisstjórnar. Í öðru lagi tillögur um velferð og jöfnuð, einstaklinginn og fjölskylduna. Í þriðja lagi ný launastefna um kjarajöfnun og launamál kvenna. Það er ekki eðlilegt að fyrirtæki á Íslandi, sem búa nú við sambærilegt raungengi og samkeppnislöndin, svipaða skattastefnu og samkeppnislöndin, svipaða vaxtastefnu og samkeppnislöndin geti ekki greitt svipuð laun og eru í samkeppnislöndunum. Þess vegna er 10--15 þús. kr. hækkun lægstu launa eðlilegur kjarni í nýrri launastefnu. Við leggjum í fjórða lagi fram tillögur um réttlátt skattkerfi, um tilflutning 5--7 milljarða til lágtekjufólks og miðtekjuhópa innan núverandi skattkerfis án breytinga á heildarútgjöldum ríkisins. Við leggjum í fimmta lagi einnig fram tillögur í menntamálum sem fela það í sér að skila þeim 2.000 millj. til menntakerfisins sem núv. ríkisstjórn tók frá því og stíga frá þeim stalli sem Ísland er í töflu OECD, í neðstu sætunum ásamt Grikklandi og Tyrklandi. Aðgerðir í húsnæðismálum, siðbót í stjórnsýslu og fyrirtækjarekstri, einfaldara og ódýrara stjórnkefi eru einnig þættir í okkar tillögugerð. Við munum taka upp fjárlög til tveggja ára í senn, taka upp samræmd samgöngufjárlög til að auka hagræðinguna í mikilvægasta fjárfestingarþætti ríkisins og þannig mætti lengi telja. En kjarninn í tillögugerðinni er ný stefna í atvinnumálum á Íslandi. Nýtt forrit í hagstjórn á Íslandi sem felur í sér að læra bæði af íslenskri reynslu og læra af reynslu annarra, ríkja t.d. í Asíu, Hollands og Danmerkur og annarra ríkja sem náð hafa ótrúlegum árangri með því að taka upp samræmdar sóknarlínur í atvinnumálum. Það er þetta nýja forrit í atvinnumálum á Íslandi sem er kjarninn í þeirri tillögugerð, kjarninn í þeirri stefnubreytingu sem verður að festa í sessi í kosningunum. Ef við Íslendingar náum ekki 4% hagvexti á næstu árum verður ekki kleift að bæta hér lífskjörin, þá verður ekki kleift að greiða niður skuldir ríkisins, þá verður ekki kleift að reka ríkissjóð án halla og þess vegna er ný atvinnustefna sem skilar arðinum til launafólksins og í betri hagstjórn frumforsendan fyrir þeirri breytingu sem hér verður að eiga sér stað. Það er enginn annar flokkur eða framboð á Íslandi en G-listarnir sem hafa lagt á borðið nú þegar slíka ítarlega atvinnustefnu. Við höfum sagt til viðbótar að hluti hennar er ný heimssýn í viðskiptum. Að við Íslendingar förum að átta okkur á því að kraftvélarnar í hagkerfi 21. aldarinnar eru ekki, hæstv. utanrrh., hjá gömlu nýlenduveldunum sem mynda Evrópusambandið. Kraftvélarnar í hagkerfi 21. aldarinnar eru að dómi allra sérfræðinga í Asíulöndunum, í Ameríkulöndunum og í sunnanverðri Afríku. Ef við Íslendingar förum ekki að taka upp nýja viðskiptastefnu sem beinir sókn okkar á 21. öldina í þessar áttir mun okkur ekki takast að bæta hér lífskjörin. Ný markaðssókn fyrir Íslendinga, lönd hennar eru ekki hjá gömlu nýlenduveldunum, þau eru í þeim hluta heimsins sem býr nú við 6, 10 og 12% hagvöxt. Þetta er grundvöllurinn í þeim breytingum sem verða að eiga sér stað hér. Ég lýsti í upphafi þeirri hægri stefnu sem tók við. Hægri stefnu misréttis, ranglætis, skuldasöfnunar og spillingar. Þessari ríkisstjórn hefur vissulega tekist vel að framkvæma hana. Góðir Íslendingar. Það er komið nóg af þessum harða hægra vetri. Hann er þegar orðinn of langur. Við skulum taka höndum saman í vor um að breyta um stefnu, að festa hér í sessi íslenska framtíðarstefnu, íslenska atvinnustefnu og velferðarstefnu sem gerir okkur kleift að bera höfuðið hátt í samanburði við aðrar þjóðir. Góðir landsmenn. Í apríl skulum við hafna saman þeim hægra vetri sem hefur hneppt íslenskt þjóðfélag hér í fjötra. Við skulum fagna í sameiningu vinstra vori. Göngum heil til leiks.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Við erum mörg í þjóðfélaginu sem þekkjum vel og vitum af reynslu að gamla flokkakerfið, sem hefur áratugum saman setið hér á valdastóli, megnar ekki að jafna hér lífskjörin. Það skynjar líka fólk um allt land sem af biturri reynslu er hætt að treysta loforðum gömlu flokkanna um bætt lífskjör eins og hv. síðasti ræðumaður bar áðan fram hér. Við finnum vel hræðslu fjórflokkanna við nýja hreyfingu fólksins, Þjóðvaka, nú þegar þeir sjá valdakerfi sínu ógnað. Ný hreyfing fólksins hefur mælst með 10--20% fylgi á undanförnum vikum þrátt fyrir hrakspár flokka og flokksmálgagna og villandi og ómálefnalegan fréttaflutning af starfi hreyfingarinnar. Slíkt hefur ekki einungis hert okkur í þeim ásetningi að skapa nýjan vettvang sem er og verður upphafið að því að sameina jafnaðarmenn og félagshyggjufólk í öfluga fjöldahreyfingu. Afl okkar verður fólkið í landinu sem mun berjast með þessari hreyfingu til sigurs. Til sigurs fyrir málstað réttlætis og jöfnuðar í þjóðfélaginu. Til sigurs fyrir þann málstað sem ganga mun á hólm við valdakerfin í landinu sem í skjóli flokkakerfisins hafa dregið niður lífskjörin og breikkað bilið milli ríkra og fátækra í þjóðfélaginu. Gamla flokkakerfið hefur í raun gefist upp á að jafna hér eigna- og tekjuskiptinguna. Þess vegna hefur hreyfing fólksins, Þjóðvaki, orðið til. Hreyfing sem krefst sanngjarnrar skiptingar þjóðarauðsins, hreyfing sem leggur fram leiðir til nýrra sóknarfæra í atvinnulífinu og til átaks í mannréttinda-, siðvæðingar- og jafnréttismálum. Við þurfum að brjótast út úr þeim vítahring sem kjaramálin eru komin í. Það er eitthvað mikið að í þjóðfélagi okkar þegar láglaunafólk fær ekki meira fyrir vinnu sína en nokkurn veginn sem samsvarar atvinnuleysisbótum enda er Ísland auglýst sem Singapúr norðursins til að laða að erlenda fjárfesta vegna lítils launakostnaðar. Þetta fyrirkomulag brýtur niður sjálfstraust og sjálfsvirðingu fólks sem á ekki einu sinni fyrir brýnustu nauðþurftum. Við vitum að stöðugleiki síðustu missira byggist fyrst og fremst á framlagi launafólks sem tekið hefur á sig þungar byrðar, m.a. mikla skattatilfærslu frá atvinnulífinu. Það hefur skapað atvinnuvegunum ný skóknarfæri, aukið hagnað þeirra og minnkað skuldir. Við hljótum því að gera þá kröfu til atvinnulífsins að framleiðni aukist sem er með því lægsta sem þekkist í Evrópu og að hagræðing og endurskipulagning í fyrirtækjum nái til yfirbyggingar og stjórnunarkostnaðar en byrji ekki og endi á gólfinu hjá lægstlaunaða fólkinu. Kjarajöfnun, sagði ríkisstjórnin við láglaunafólk þegar skattapakkinn kom fyrir jólin sem skilaði láglaunafólkinu 900 kr. en hálaunamanninum sem átti 30 millj. kr. skuldlausa eign og var með 500 þús. kr. í tekjur tæpum 10 þús. kr. Þannig er þeirra kjarajöfnun, þannig er þeirra réttlæti, 900 kr. til láglaunafólks en 10 þús. kr. til hálaunafólks. Kjarajöfnun, sagði ríkisstjórnin aftur vegna nýgerðra kjarasamninga. Ja, svei. Á yfirborðinu heitir það 3.700 kr. hækkun fyrir láglaunafólk en 2.700 fyrir þá betur settu. Í aðgerðum ríkisstjórnarinnar vegna nýgerðra kjarasamninga gildir það sama og í svokallaðri kjarajöfnun ríkisstjórnarinnar fyrir jólin þó forsrh. hafi haldið fram hinu gagnstæða hér áðan. Þrír fjórðu hlutar af 3--4 milljörðum úr ríkissjóði renna til skattalækkana vegna lífeyrissjóðsiðgjalda sem best skila sér til hálaunafólks. Þannig fær 50 þús. kr. maðurinn í auknar ráðstöfunartekjur vegna kjarasamninganna og ráðstafana ríkisstjórnarinnar 43.500 kr. á ári samkvæmt mati Þjóðhagsstofnunar, en 300 þús. kr. maðurinn fær 85 þús. kr. á ári. Þetta er innihaldið í kjarajöfnuninni þegar umbúðirnar hafa verið teknar af sem verkalýðsforingjar og ráðherrar með 300 þús. kr. laun fagna í dag, 40 þús. kr. fyrir láglaunamanninn en 85 þús. kr. fyrir hálaunamanninn með 300 þús. kr. Það er þeirra réttlæti. Í tillögum Þjóðvaka um kjarajöfnun sem kynnt var nýlega er aftur á móti lagt til að það komi sérstök hækkun á skattfrelsismörk sem komi þegar til framkvæmda hjá fólki með 1 millj. eða minna í tekjur. Þannig hefðu skattfrelsismörk þessara hópa hækkað úr 58 þús. kr. í 67 þús. kr. Til launþega með 80 þús. kr. hefði þessi leið svarað til rúmlega 4% launahækkunar strax en kostnaður ríkissjóðs af þessari breytingu hefði orðið 1,5 milljarðar kr. Það alvarlega við þessar aðgerðir ríkisstjórnarinnar er líka að kostnaði við þessar aðgerðir upp á 3--4 milljarða kr. sem að verulegu leyti gengur til hærra launuðu hópanna er ávísað á næstu ríkisstjórn. Ég spyr: Getur láglaunafólkið treyst því að það verði ekki látið borga fyrir þessa sérstöku kjarabót til hálaunahópanna með skattahækkun, þjónustugjöldum eða að aðstoð til þeirra í gegnum velferðarkerfið verði ekki skert? Ég óttast það að fái núv. stjórnarflokkar endurnýjað umboð verður þessi litla kjarabót láglaunahópanna tekin aftur með þeim hætti og gildir þá einu hvort Alþfl., Framsfl. eða Alþb. verður með íhaldinu í ríkisstjórn að loknum næstu kosningum. Það leiðir hugann að yfirboði Alþb. vegna komandi kosninga þar sem boðuð er 15 þús. kr. launahækkun láglaunahópanna og 5--7 milljarða skattalækkun sem og að afnema öll gjöld af nemendum, sjúklingum og öldruðum og ganga þeir þar heldur lengra en Framsfl. í yfirboði sínu sem ekki mun standast nú frekar en endranær. Hvernig á launafólk að trúa þessu þegar fulltrúar Alþb. í ASÍ, sem sumir eru jafnframt frambjóðendur þeirra í komandi alþingiskosningum, standa að kjarasamningum þar sem hálaunahóparnir fá mun meira í sinn hlut en láglaunahóparnir? Er nema von að fólk hafi misst trú á loforðum fjórflokkanna og kennarar krefjist nú skriflegra loforða frá öllum, líka stjórnarandstöðunni, um að réttindamál þeirra verði tryggð. Það er einmitt þetta sem láglaunafólk hefur fengið nóg af, loforðum fjórflokkanna sem aldrei standast. Það var einmitt það sem ég hafði fengið nóg af þegar ég yfirgaf minn gamla flokk hvers formaður er í slíkum fílabeinsturni að hann segir þessa kjarasamninga einu samningana sem hann muni eftir sem tryggi kjarajöfnun. Á sama tíma lesum við í blöðunum að laun sérfræðinga hjá hinu opinbera hafi hækkað um rúm 20% á sl. ári eða að meðaltali um 600 þús. hjá hverjum þeirra meðan nánast engar launahækkanir áttu sér stað í þjóðfélaginu. Það er einmitt þessu sem við viljum breyta sem gefist höfum upp á úrræðaleysi gömlu flokkanna við að fara nýjar leiðir til raunverulegrar kjarajöfnunar. Það er óþolandi að sama hver fjórflokkanna er við völd, að alltaf eru það sömu hóparnir sem taka á sig skerðingar og fórnir í þjóðfélaginu. Fjórflokkakerfið hefur þar brugðist. Endurnýjun með nýju fólki og nýjum áherslum verður fyrst og fremst að finna í framboði Þjóðvaka í komandi alþingiskosningum. Kvennalistinn sem stofnaður var til að bæta kjör kvenna í þjóðfélaginu og auka hlut þeirra virðist það helst hafa til málanna að leggja að gera lítið úr störfum kvenna sem starfa á öðrum stjórnmálavettvangi þótt hv. þm. Kristín Ástgeirsdóttir sem hér talaði áðan sagði að í nafni systurlegrar samstöðu ætlaði hún ekki að gagnrýna konur á Alþingi. Hvað hefur Jóhanna gert fyrir konur, börn og heimilin í landinu? spurði þessi sami hv. þm. Kvennalistans í sjónvarpi nýverið. Ég skal að þessu gefna tilefni nefna þingmanninum örfá atriði. Lög um umboðsmann barna. Þrjú ný vistheimili fyrir börn sem höllum fæti standa. Tvöföldun á framlagi til barnaverndarmála. Lagður grundvöllur að stefnumótun í fjölskyldumálum. 50% raunaukning á framlögum til fatlaðra sem bylt hefur aðbúnaði fatlaðra barna. 3.500 félagslegar íbúðir og húsaleigubætur sem gagnast hafa fyrst og fremst einstæðum mæðrum og láglaunafólki. Lög um starfsmenntun í atvinnulífinu sem tryggt hafa endurmenntun 12 þúsund manns, ekki síst ófaglærðra kvenna og láglaunafólks. Námskeið fyrir ófaglært fólk á stofnunum fatlaðra um allt land sem tryggt hefur þeim launahækkanir. Framkvæmdaáætlanir til fjögurra ára um jafnrétti kynjanna, sem m.a. felur í sér starfsmat til að stuðla að launajafnrétti, sveigjanlegum vinnutíma, samfelldum skóladegi og að hlutur kvenna í opinberum nefndum verði ekki undir 30% á árinu 1997. Jafnréttisáætlanir hjá ríkisstofnunum og ítarleg könnun á launamismun kynjanna sem nýlega var birt og leiða á til aðgerða til að ná fram launajafnrétti. Ný jafnréttislög sem skilað hafa verulegum árangri í jafnréttisbaráttunni, m.a. að opna konum nýjar leiðir til að ná fram rétti sínum í launa- og kjaramálum. Veruleg framlög til að koma í veg fyrir ofbeldi gegn börnum og konum. Vel á annað hundrað millj. í sérstakt atvinnuátak kvenna, ekki síst á landsbyggðinni. Það er einmitt þessi nýja hreyfing, Þjóðvaki, sem hefur orðið til fyrir frumkvæði margra kvenna sem ætla sér að axla ábyrgð í þjóðfélaginu, hreyfing sem þorir að taka áhættu af ríkisstjórnarsamstarfi til að ná árangri ekki bara fyrir konur og börn heldur til að jafna lífskjörin og breyta tekjuskiptingunni fyrir alla þá sem ekkert skjól hafa haft af tilvist fjórflokkakerfisins sem sífellt ber á borð innihaldslausa kjarajöfnun fyrir láglaunafólkið. Þótt pakkinn sé stílaður á láglaunafólkið er innihaldið ávallt ætlað einhverjum öðrum. Góðir áheyrendur. Menn verða að þora að taka upp nýskipan á vinnumarkaði eins og við í Þjóðvaka leggjum til ef á að vera hægt að bæta kjörin á raunhæfan hátt og jafna launamisrétti kynjanna. Þeir sem ríghalda í óbreytt kerfi stuðla að áframhaldandi misskiptingu tekna í þjóðfélaginu. Ástæður sívaxandi skuldastöðu heimilanna eru margþættar og má rekja allt aftur til ársins 1980. Misgengi lána við afnám vísitölubindingar launa árið 1983 í tíð Framsfl., stórgallað húsnæðiskerfi á árunum 1986--1990, sem leiddi til mikillar skammtímafjármögnunar í bankakerfinu, atvinnuleysi og hið mikla tekjufall heimilanna vegna efnahagsþrenginga og lág laun í landinu eru þar ráðandi þættir. Grípa þarf til aðgerða sem fela í sér að heimilt verði að fresta greiðslum húsnæðislána um tiltekinn tíma, t.d. í þrjú ár, vegna erfiðra félagslegra aðstæðna og mikils samdráttar í tekjum heimilanna og lífeyrissjóðir og bankastofnanir verða að gefa fólki tækifæri til að skuldbreyta lánum sínum til allt að 15 ára. Þegar í stað þarf einnig að setja lög um greiðsluaðlögun til aðstoðar heimilum sem eru í miklum vanskilum en tillögur þar að lútandi voru tilbúnar í lokin á minni ráðherratíð en stjórnarflokkarnir heykjast á að leggja fram á Alþingi nú. Samhliða því að taka upp lög um greiðsluaðlögun þarf að lækka þjónustugjöld fjármálastofnana og lögfræðinga. Ótækt er líka með öllu að ríkisvaldið sé að leggja skatt á skuldir heimilanna á sama tíma og þeir koma sér hjá að leggja skatt á eignatekjur stóreignafólks en virðisaukaskattur er að fullu lagður á innheimtuþjónustu lögfræðinga. Fjármagnstekjuskatti sem greiddur er af öllum eignatekjum umfram eðlilegan sparnað fólks verður líka að koma á til þess að minnka skattbyrði hjá fólki með lágar og meðaltekjur, t.d. með lækkun á skatthlutfalli þeirra. Uppstokkun á ónýtu launa- og lífeyriskerfi verður ekki undan vikist en afnema þarf það lífeyriskerfi sem tryggir æðstu embættismönnum margfaldar lífeyrisgreiðslur úr opinberum sjóðum. Skilgreina þarf forgangsröð útgjalda, m.a. átak til að byggja upp fjölþætt menntakerfi sem er forsenda framfara í atvinnulífinu og það þarf að móta opinbera fjöklsyldustefnu þar sem m.a. verði lögð áhersla á forvarna- og fyrirbyggjandi aðgerðir. Og reglur þarf að setja til að hindra hagsmunaárrekstra, fyrirgreiðslu og sóun í opinberum rekstri og til að tryggja viðskiptasiðferði í fyrirtækjum og stofnunum. Nauðsyn á því að skipað verði stjórnlagaþing eins og Þjóðvaki hefur lagt til er staðreynd þegar nú liggur fyrir að flokkakerfið nær ekki saman um að jafna atkvæðavægi kjósenda. Um þá niðurstöðu sem þar var má segja: Fjallið tók jóðsótt og fæddist lítill flakkari. Stjórnlagaþing skipað þjóðkjörnum fulltrúum öðrum en alþingismönnum á að taka á þessu máli ásamt því að auka rétt fólks til þjóðaratkvæðagreiðslu, endurskoða ráðherraábyrgð, svo og skráðar og óskráðar reglur sem ríkja um embættisfærslu í opinberri stjórnsýslu og ráðstöfun opinberra fjármuna, fækka þingmönnum í 50 og auka valfrelsi kjósenda með persónukjöri. Góðir áheyrendur. Til þess að fá nýja sýn til mála þarf nýjan sjónarhól. Stjórnmálaflokkar sem eiga þá hugsjón stærsta að viðhalda sjálfum sér eða vera eins konar tryggingafélög fyrir þá einstaklinga sem telja sig ómissandi í pólitíkinni fara ekki ótilneyddir upp á nýjan sjónarhól. Fólkið sem nú fylkir sér um Þjóðvaka er boðberi breytinga og hefur kjark til að raska ró gömlu flokkanna og neyða þá til að endurskoða vinnubrögð sín og viðhorf. Fólki um allt land er ljóst að óbreytt flokkakerfi er ekki leið til að bæta lífskjörin og breyta tekjuskiptingunni. Þess vegna varð Þjóðvaki til, hreyfing fólksins gegn óbreyttu ástandi. Þjóðvaki er það pólitíska hreyfiafl sem þarf til að fá staðnað stjórnmálakerfi til að endurskoða málin með velferð fólksins að leiðarljósi.

Virðulegi forseti. Góðir landsmenn. Þetta þing fer senn að ljúka störfum og í kvöld gerum við þingmenn grein fyrir því starfi sem hér hefur verið unnið í vetur og jafnframt hvernig málin hafa þróast á kjörtímabilinu sem lýkur á vori komanda. Það er viðtekin venja hjá stjórnarandstöðu að nota tímann til að skamma ríkisstjórnina og draga fram í dagsljósið það sem aflaga hefur farið í starfi hennar. Það væri vissulega af nógu að taka en ég ætla þó ekki að eyða öllum tíma mínum í það uppgjör eingöngu. Ég hygg að hver maður og kona í þessu landi, hver einasta fjölskylda finni það á sjálfum sér og sínum aðstæðum hvernig ríkisstjórnin hefur stjórnað landinu síðustu fjögur árin. Barnafólkið sem hefur tekið á sig aukna skattbyrði og fengið skerðingu barnabóta finnur það. Námsmenn sem hafa fengið skerðingu námslána og sjá fram á aukna og jafnvel þrúgandi greiðslubyrði á næstu árum vita það. Húsbyggjendur sjá það í skerðingu vaxtabóta sem hafa verið árlegar og sjúklingar sem bíða eftir aðgerðum á löngum biðlistum sjúkrahúsanna finna fyrir niðurskurði í heilbrigðiskskerfinu og þeir sem sækja lyfin sín í næstu lyfjabúð greiða margfalt meira fyrir þau en fyrir fjórum árum. Og á landsbyggðinni búum við enn við sama mismun á húshitunarkostnaði og vöruverði og fyrir fjórum árum. Ríkisstjórnin lofaði að jafna húshitunarkostnað í áföngum á tveimur árum eða eins og segir í stjórnarsáttmálanum, hvítbókinni, með leyfi forseta: ,,Ríkisstjórnin mun fylgja eftir áætlunum sínum um jöfnun húshitunarkostnaðar í landinu.`` En þeim áætlunum var ekki fylgt. Í stað þess var settur 14% virðisaukskattur á húshitun sem gefur ríkissjóði 400 millj. kr. í hreinar tekjur. Jafnframt hefur orkuverð hækkað á tímabilinu og sérstaklega heildsöluverðið frá Landsvirkjun sem nú lætur landsmenn borga fyrir offjárfestingar liðinna ára eins og Blönduvirkjun sem byggðist á ofmati á framtíðarnotkun orkunnar. Þar voru stóriðjudraumarnir stærsti orsakavaldurinn en eins og þið vitið, áheyrendur góðir, hefur sá draumur ekki ræst og ekki útlit fyrir að það gerist á næstu árum. Samt byrjar enn og aftur umræðan um stóriðju þegar fer að nálgast kosningar. Nú er það sinkverksmiðja og útflutningur um sæstreng sem horft er til í hillingum. Á sama tíma fær atvinnugrein eins og garðyrkja engan stuðning við sína framleiðslu með lægra orkuverði. Frá árinu 1991 hefur kaupmáttur ráðstöfunartekna dregist saman um 6,2% miðað við framfærsluvísitölu. Það hefur orðið veruleg lífskjaraskerðing á síðustu fjórum árum. Hvort tekst að snúa þeirri þróun við nú með þeim kjarasamningum sem hafa verið gerðir mun tíminn leiða í ljós. Mér sýnist að ýmislegt af því sem ríkisstjórnin er þar að lofa, eins og að lífeyrisgreiðslur launþega verði skattfrjálsar, sé endurtekið loforð sem búið er að gera áður en er nú sagt með öðrum orðum. Hækkun skattleysismarka er líka orðin tóm. Sú hækkun persónuafsláttar sem koma á til framkvæmda á þessu ári er aðeins eðlileg verðlagshækkun en ekki viðbót. Hins vegar hafa skattleysismörkin verið lækkuð um 176.324 kr. á mann frá árinu 1988 til 1994 ef miðað er við árstekjur og reiknað á föstu verði. Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Við höfum í kvöld heyrt stjórnarliða hæla sér af lágri verðbólgu, stöðugleika og því að nú sé þjóðin farin að grynnka á erlendum skuldum, grynnka á þeim með hagstæðum viðskiptajöfnuði. Við skulum skyggnast nánar í þessar fullyrðingar. Vissulega er lág verðbólga árangur sem fyrst og fremst má þakka launþegum en ekki ríkisstjórn. Hin svokallaða þjóðarsátt fólst í því að herða sultarólina hjá láglaunafólkinu í landinu, konum og körlum sem búa við laun sem ekki duga fyrir framfærslu. En sú staðreynd að nú er hagstæður viðskiptajöfnuður er ekki það sama og að ríkissjóður sé farinn að greiða niður skuldir. Þvert á móti. Það eru einstaklingar og fyrirtæki sem gera það. Það eru þau sem hafa dregið úr innkaupum. Fólk hefur einfaldlega ekki efni á að veita sér að sem það gerði áður. Sumt var kannski óþarfi, en þegar fólk er farið að eiga sama bílinn í 10--15 ár af því að það hefur ekki efni á að endurnýja hann, safna skuldum af því að tekjur duga ekki fyrir framfærslu og afborgunum af lánum, þá er ástandið orðið alvarlegt. Skuldir heimilanna hafa vaxið gífurlega síðustu fimm árin og skuldir sveitarfélaga hafa líka aukist, einfaldlega af því að tekjur íbúanna minnka og atvinnuleysið eykst. Þannig hefur þetta allt saman keðjuverkandi áhrif og atvinnuleysið sem var óþekkt fyrirbrigði hér á landi mælist nú 6,8%. Ekki hefur heilbr.- og trmrh. tekið á því vandamáli með því að endurskoða lögin um atvinnuleysisbætur. Sú löggjöf er úrelt miðað við ríkjandi ástand og litlar sem engar lagfæringar verið gerðar á henni þrátt fyrir vaxandi atvinnuleysi á þessu kjörtímabili. Ríkisstjórnin skilur eftir sig halla á fjórum árum upp á um 40 milljarða kr. og skuldir ríkis og sveitarfélaga hafa vaxið úr 33% af landsframleiðslu í 53% á síðustu tíu árum. Finnst ykkur, áheyrendur góðir, að þetta sé viðunandi árangur? Ætlið þið að gefa þessum flokkum umboð til að stjórna áfram? Kvennalistinn hefur átt fimm þingkonur á Alþingi þetta kjörtímabil. Við höfum lagt fram mörg mál sem snerta réttindi kvenna og barna, jafnréttismál, umhverfismál og byggðamál, svo eitthvað sé nefnt. En við höfum einnig lagt mörgum góðum málum lið, sama hvort þau hafa verið flutt af stjórn eða stjórnarandstöðu. Það er mikill misskilningur að þeir alþingismenn sem ekki eru innan ríkisstjórnarflokkanna séu á móti öllum málum og við kvennalistakonur látum í öllum tilfellum málefnin ráða afstöðu okkar. Við í Kvennalistanum höfum einnig mótað okkur sérstöðu, t.d. í sjávarútvegsmálum. Þar höfum við verið talsmenn byggðakvóta en þá tillögu lögðum við fram 1987 og hún var síðan útfærð í brtt. við frv. um stjórn fiskveiða 1990. Við höfum nú endurskoðað okkar sjávarútvegsstefnu og leggjum til að fiskimiðunum sé skipt upp í grunnsjávarmið og djúpsjávarmið. Nýtingu grunnsjávarmiðanna sé stjórnað af samstarfsnefnd sjómanna og vísindamanna. Stærri skipum sé ekki leyft að veiða á grunnsjávarmiðum heldur séu þau fyrir báta innan ákveðinna stærðarmarka. Áætluðum ársafla af djúpsjávarmiðum sé úthlutað til skipa sem vegna stærðar og gerðar geta sótt afla á meira dýpi. Við viljum endurskoðun á fiskveiðistjórninni þar sem tekið sé tillit til allra þátta lífríkisins í hafinu og áhrifa veiðarfæra á hafsbotni. Við viljum að krókaveiðar séu frjálsar með dagatakmörkunum. Líklega erum við einu stjórnmálasamtökin sem eru sammála í sjávarútvegsmálum. Það er meira en sagt verður um aðra og sjálf tek ég lítið mark á því þó að sjálfstæðismenn á Vestfjörðum séu fram komnir með nýja stefnu í fiskveiðimálum. Það vita það allir sem vilja vita að þeir ná engri samstöðu um það innan sinna raða. En þeim þykir gott að koma með tillögur sem þeir halda að dugi þeim í kosningum þó að þeir afskrifi þær fljótlega eftir kosningar. Á landsbyggðinni skipta samgöngumálin miklu máli. Það gildir ekki hvað síst um mitt kjördæmi, Vestfirði. Þar er enn margt óunnið í vegamálum þó að mikið hafi vissulega verið gert á seinni árum, m.a. veginum um Hálfdán, brú á Dýrafjörð og ekki síst með jarðgangagerð á norðanverðum Vestfjörðum, sem ég fæ reyndar að heyra í hvert sinn sem ég nefni samgöngumál á hinu háa Alþingi. En þessi jarðgöng komast senn í gagnið. Næsta stórverkefni er brú á Gilsfjörð og lagning Djúpvegar. En ég legg ríka áherslu á það að hvað sem allri vegalagningu líður, þá sé öryggisþátturinn ævinlega tryggður. Ég hef lagt mig fram um að vinna að því að rekstur ferju við Djúp væri tryggður á næstu árum meðan verið er að vinna við Djúpveg og um það eru bráðabirgðaákvæði í nýjum vegalögum sem gilda til fimm ára. Hvers vegna framkvæmdir hafa dregist þrátt fyrir framkvæmdir á fjárlögum væri rétt að spyrja þá þingmenn um sem eiga aðild að ríkisstjórn. Við Vestfirðingar horfum á það á þessum vetri að það gengur einfaldlega ekki upp að treysta eingöngu á samgöngur á landi og í lofti. Góðir tilheyrendur. Innan þeirra flokka sem nú stjórna landinu er of mikið af fólki sem aðhyllist frjálshyggju og telur að markaðslögmálið leysi allan vanda. En jafnframt styður ríkisstjórnin við þá fjársterku aðila sem hafa tögl og hagldir í íslensku atvinnulífi. Það er nefnilega stutt í einokuna þegar stór fyrirtæki eru farin að ráða markaðnum. Því miður höfum við dæmin fyrir okkur í því. Þessi ríkisstjórn Sjálfstfl. og Alþfl. mun ekki setja málefni fjölskyldunnar, málefni kvenna og barna og láglaunafólks í neinn forgang. Einstakir ráðherrar með góðan vilja í þeim málum eða nýja fjölskyldustefnu fá því trauðlega breytt og það er heldur ekki trúverðugt þegar fyrrverandi ráðherrar tala eins og þeir einir hafi komið öllum góðum málum til leiðar. Það koma fleiri að því. Við kvennalistakonur munum halda áfram að berjast fyrir því hvar sem við getum því við komið og nú er það kjósenda að gera upp hug sinn hverjum þeir treysta best. Þeir eiga síðasta orðið. Ég þakka þeim sem hlýddu. Góðar stundir.

Frú forseti. Góðir Íslendingar. Það er engu líkara en talsmenn stjórnarandstöðunnar hér í kvöld hafi misst gleði sína og maður spyr þá sjálfan sig hvort það stafi af því að nú sjást víða batamerki í íslensku þjóðlífi. Batamerkin koma víða fram og einn ánægjulegur vottur um það eru þeir kjarasamningar sem forustumenn launamanna og atvinnurekenda á almennum vinnumarkaði hafa gert með sér í þessari viku, kjarasamningar sem vissulega marka þáttaskil. Þeir eru upphafið að því að við erum að ganga inn á braut þar sem við getum hækkað kaupið og aukið kaupmáttinn hægt á nýjan leik á grundvelli aukinnar verðmætasköpunar. Þeir eru markverðir fyrir þá sök að það er fyrst og fremst verið að rétta hlut þeirra sem búið hafa við lökust kjör og þeir eru markverðir fyrir þá sök að það er verið að treysta stöðugleikann í sessi sem er forsenda framfara og árangurs í atvinnu- og efnahagsmálum. Þessir kjarasamningar eru sprottnir úr jarðvegi þeirrar efnahagsstefnu sem fylgt hefur verið á undanförnum árum. Við höfum vissulega gengið í gegnum erfiðleika, orðið fyrir áföllum, þurft að skera niður þorskaflann um helming og urðum að horfast í augu við það að verðlag á okkar afurðum lækkaði um 30%. En það var við þessu brugðist með almennum ráðstöfunum í efnahagsmálum sem skiluðu því að útflutningsatvinnugreinarnar eru nú reknar með viðunandi afkomu. Okkur hefur tekist að snúa hag þjóðarbúsins út á við við. Þegar fyrrv. ríkisstjórn fór frá var hallinn á viðskiptum við útlönd 20 milljarðar króna. Núna er afgangur upp á 10 milljarða kr. Það hefur tekist að halda verðbólgunni með því lægsta í Evrópu og á síðasta ári lækkaði matvælaverðið sem er meiri árangur en við höfum áður séð. Og það hefur tekist að lækka vextina og með nýjum kjarasamningum eru enn skapaðar forsendur fyrir frekari lækkun vaxta og við sjáum þegar merki þess á fjármagnsmarkaðnum í gær og í dag. Það eru m.a. aðhaldsaðgerðir í ríkisfjármálum þar sem dregið hefur verið úr eftirspurn ríkisins á lánsfjármarkaði sem hafa leitt til þess að við höfum náð þessum árangri. En stjórnarandstöðuflokkarnir á Alþingi hafa barist gegn hverri einustu ráðstöfun ríkisstjórnarinnar sem miðað hefur að því að halda utan um ríkisfjármálin og draga úr lánsfjáreftirspurninni. Það hefur tekist þrátt fyrir það að skattar á einstaklinga hafa ekki hækkað og það hefur tekist þrátt fyrir það að skattar á atvinnufyrirtæki hafa verið lækkaðir um 2 milljarða kr. Til samanburðar höfum við svo skattahækkanir fyrri ríkisstjórnar upp á 11 milljarða sem bjó þó við þær aðstæður að það var gott til sjávarins og verð á sjávarfurðum á erlendum mörkuðum í sögulegu hámarki. Hér er umtalsverður árangur sem er forsenda stöðugleikans, forsenda þess að við getum aukið hagvöxt og skapað hér ný verðmæti. Og sem betur fer sjáum við víða í atvinnulífinu í dag að atvinnufyrirtækin eru að brjótast fram í nýjungum, eru að gera nýja hluti. Við sjáum það í sjávarútveginum þar sem sjávarútvegsfyrirtækin eru í auknum mæli í vöruþróun og framleiða nýjar tegundir fyrir neytendamarkaði. Við sjáum þetta í iðnaðinum sem er að hasla sér völl með nýjum framleiðslugreinum á erlendum vettvangi og við sjáum þetta í vaxandi ferðaþjónustu. Það er mikils um vert að við hugum ekki einungis að því að skapa hinn efnahagslega stöðugleika, heldur hugum einnig að stöðugleika í starfsumhverfi atvinnugreinanna. Það á ekki síst við um sjávarútveginn. Við verðum að tryggja að hann búi við leikreglur sem ekki er verið að breyta eða hringla með frá einu ári til annars. Við verðum að standast sviptivinda hagsmunaárekstranna og megum ekki snúast í þeim eins og skopparakringlur. Það hefur tekist að styrkja þennan stöðugleika í starfsumhverfinu með verulegum árangri í bættri afkomu sjávarútvegsfyrirtækjanna. Það er verulegur árangur þó að margt megi enn bæta í sjávarútvegi að íslenskur sjómaður skilar í dag fjórfalt meiri verðmætum að landi en starfsbróðir hans í Noregi. Og við megum ekki hverfa frá þeim stöðugleika í sjávarútvegsstjórnun sem dregur úr því að við getum haldið áfram á þessari braut. Við munum ekki ná þeim árangri í sjávarútvegsmálum með því að skattleggja meira. Við munum ekki fjölga fiskunum í sjónum með því að leggja á nýja skatta. Við munum ekki auðvelda nýjum aðilum að hasla sér völl í sjávarútvegi með því að leggja á þá meiri skatta. Við munum ekki koma í veg fyrir það að menn hendi fiski með því að leggja meiri skatta á sjávarútveginn. Og við munum ekki bæta stöðu sjávarplássanna í landinu með því að leggja meiri skatta á sjávarútveginn. Við höfum náð árangri með því að sýna festu og sveigjanleika. Aðalatriðið í þessu er að horfa á markmiðin. Þau eiga að vera að byggja upp og vernda fiskstofnana, auka hagkvæmni í atvinnugreininni og tryggja sem mest atvinnufrelsi. Og við erum á réttri leið í þeim efnum. En það er, frú forseti, ástæða til þess þegar við komum hér saman á síðasta eldhúsdegi þessa kjörtímabils að velta svolítið fyrir sér málflutningi stjórnarandstöðunnar á undanförnum árum. Það er svo sem ekki margt sem rís þar upp úr en mér kemur tvennt í hug: Í fyrsta lagi andstaða eins eða tveggja þingmanna stjórnarflokkanna við aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu, samningi sem tryggði stöðu Íslands í hinni nýju Evrópu, samningi sem tryggði okkur stöðu gagnvart helstu samkeppnisaðilum okkar á þessum mikilvægu mörkuðum. Og menn hljóta að spyrja í dag: Hvar værum við staddir ef við hefðum ekki sömu samkeppnisstöðu og Norðmenn á evrópskum markaði? Við værum auðvitað verr staddir og sjávarplássin í landinu væru að sama skapi verr stödd. Það er von að þetta sé beinlínis mál þeirra sem börðust gegn þessari aðild. Það er von að það sé feimnismál. Hitt atriðið sem ég man eftir var andstaða Framsfl. við það að lækka matarskattinn. Þeir komu hér fram á þinginu með miklu afli og börðust gegn því með kjafti og klóm að unnt væri að lækka skatt á matvæli. Þetta var þáttur í viðamiklum ráðstöfunum ríkisstjórnarinnar til þess að tryggja rekstur útflutningsgreinanna, tryggja þeim betri samkeppnisstöðu en atvinnufyrirtækin hafa haft í þrjá áratugi. Þetta var þáttur í ráðstöfunum til þess að tryggja stöðugleikann og þáttur í ráðstöfunum til þess að bæta afkomu heimilanna í landinu. Framsfl. gekk af öllu afli gegn þessum breytingum um lækkun matarskattsins. Og ekki í fyrsta skipti sem Framsfl. gerir það. Þeir gerðu það líka í ríkisstjórn 1988 þegar tillögur voru um gengisbreytingu og lækkun matarskatts. Þeir eru samkvæmir sjálfum sér. En þá höfðu þeir völd til þess að koma í veg fyrir að þessar ráðstafanir næðu fram að ganga. Munurinn núna er sá að þeir eiga ekki aðild að landsstjórninni. Þeir hafa ekki haft tækifæri til þess að koma í veg fyrir að slíkar ráðstafanir yrðu gerðar. Og það gerir gæfumuninn. Það er stundum sagt að það skipti engu máli lengur hverjir sitja í ríkisstjórn. Það sé sami grauturinn í hverri skál. En þetta dæmi sýnir ljóslega að það skipti máli að Framsfl. átti ekki aðild að landsstjórninni því að þetta var lykilatriði í því að þessar efnahagsráðstafanir fyrir fyrirtækin og til að verja afkomu fólksins í landinu tókust. Þær hefðu ekki tekist ef Framsfl. hefði átt aðild að ríkisstjórninni. Það er kjarnaatriði sem við skulum hafa í huga þegar við metum og förum yfir málflutning stjórnarandstöðunnar á liðnu kjörtímabili. Það skiptir máli hverjir sitja í ríkisstjórn og hverjir eru í stjórnarandstöðu. Sem betur fer tókst að koma þessum ráðstöfunum fram. Þess vegna er atvinnulífið á Íslandi í sókn í dag. Þess vegna var unnt að gera kjarasamninga. Vissulega á hóflegum nótum en kjarasamninga sem tryggja stöðugleika, kjarasamninga sem eru fyrsta skrefið í þá veru að auka kaupmátt á nýjan leik. Þess vegna getum við nú horft til nýrrar framtíðar með þá vissu í huga að það er hægt og við getum eflt íslenskt atvinnulíf. Það er komið á þá ferð og við erum að auka hagvöxt sem er grundvöllur bættra lífskjara í landinu. Og það er þess vegna sem við getum með nokkrum sanni sagt: Það er gróandi í íslensku þjóðlífi í dag.

Virðulegur forseti. Góðir tilheyrendur. Með ríkisstjórn Davíðs Oddssonar urðu vatnaskil í íslensku þjóðlífi. Af nýjum valdhöfum var talið ásættanlegt markmið að atvinnustigið á Íslandi væri sem næst því sem er í Evrópu en þar er atvinnuleysið 10--20%. Glæsileg lífssýn eða hitt þó heldur. Þegar síðustu kjarasamningar voru gerðir á hinum almenna vinnumarkaði sagði talsmaður vinnuveitenda þegar hann var spurður um álit sitt á niðurstöðu samninganna: ,,Þetta eru samningar um atvinnu``. Samningar um atvinnu var svarið. Staðreyndin er sú að atvinnuleysi á Íslandi hefur aldrei mælst meira en í tíð þessarar ríkisstjórnar, nema ef vera skyldi þegar þessir sömu flokkar störfuðu saman fyrir 1970. Atvinnuleysi og fylgifiskar þess, fátæktin og vonleysið, knýja nú dyra hér á landi eftir margra áratuga fjarvist. Atvinnuleysi á Íslandi er mikil uppgjöf og vantrú á möguleikum lands og þjóðar. Atvinnuleysi er ekki aðeins að missa atvinnuna, það er nú notað sem vopn gegn kjarabaráttu launafólks. Launþegum er nú ógnað við að ná rétti sínum til mannsæmandi launa með uppsögnum og atvinnuleysi og þessu til viðbótar þurfa þeir að fórna kjarabótum sér til handa til að verja velferðarkerfið. Af þessu hlýst margvíslegur vandi svo sem ógnvekjandi fjárhagserfiðleikar einstaklinga og heimila eins og dæmin sanna. Á valdatíma núverandi ríkisstjórnar hafa skuldir heimilanna vaxið um 90--100 milljarða kr. Á þeim árum sem Alþfl. hefur farið samfellt með málefni fjölskyldnanna í landinu hafa skuldir heimilanna vaxið um 130--140 milljarða kr. Samhliða þessu hafa milljarðar í nýjum skattálögum, þjónustugjöldum og margvíslegum öðrum íþyngjandi aðgerðum verið lagðir á herðar þessa fólks. En á sama tíma og þetta gerist liggja 75--100 milljarðar á einkareikningum í bönkum og sjóðum án þess að af þeim séu greiddir skattar til samfélagsins og 12 milljarðar liggja óinnheimtir vegna skattsvika. Svona lítur þá Ísland út í dag. Framsfl. leggur áherslu á að á þessum málum verði tekið tafarlaust. Með samvinnu ríkis, peningastofnana, launþegahreyfingar og fleiri aðila verður að gera fólki kleift að standa í skilum. Ríkisvaldinu hefur mistekist að viðhalda þeim grundvelli sem skuldbindingar heimilanna voru gerðar á og því ber að skapa nýjan grundvöll. Fram hjá þessu verður ekki gengið. Með þeirri stefnu, sem hér ríkir, hefur mátturinn til framkvæmda og nýsköpunar í íslensku atvinnulífi verið drepinn í dróma. Það er umhugsunar- og áhyggjuefni hversu eignartilfærslan í landinu er mikil sem best kemur í ljós í því að nú eru það þjónustufyrirtækin í landinu sem eru að eignast framleiðslufyrirtækin sjálf. Auknar fjárfestingar í atvinnulífinu eru lykillinn að uppbyggingu þess. Þó verður að tryggja að erlendum fjárfestum takist ekki að ná eignarhaldi í aðalatvinnuvegi landsmanna, hvorki í veiðum né vinnslu eins og hugur of margra stjórnarsinna stendur því miður til. Framsfl. vill koma á samstarfi launþega og atvinnulífs er miði að ná aukinni framleiðni og nýsköpun í þjóðfélaginu. Það er besta leiðin til að ná fram bættum lífskjörum í dag. Aukin atvinnutækifæri framtíðarinnar felast í því að auka útflutning á vörum og þjónustu og að draga úr innflutningi með því að efla innlenda framleiðslu. Íslenskur iðnaður hefur lengi búið við það að sæta síbreytilegum starfsskilyrðum. Á áttunda áratugnum gerðu stjórnvöld ráð fyrir að hlutdeild iðnaðar í úflutningi gæti orðið allt að 40% innan áratugar. Í dag er þetta hlutfall aðeins tæp 18%. Á valdatíma núverandi ríkisstjórnar hafa tapast um 1.000--2.000 störf í iðnaði og fluttar eru til landsins iðnaðarvörur sem hægt væri að framleiða hér á landi fyrir um 20 milljarða á ári. Það er mjög raunhæft markmið að færa það stóran hlut þessarar framleiðslu inn í landið skapa megi um 4--5 þús. ný störf fyrir íslenska launþega. Hér vantar framsækna iðnaðarstefnu. Vantrú stjórnvalda á íslenskum iðnaði er óréttmæt. Verulegum áhyggjum veldur hversu mjög hallar nú á landsbyggðina. Meginástæða þeirrar þróunar er þær miklu framleiðslutakmarkanir sem grundvallargreinar þjóðarinnar mega nú búa við meðan atvinnulífið á höfuðborgarsvæðinu er nánast frjálst. Um það hefur verið góður friður og sátt að byggja hér upp höfuðborg þar sem fjölbreyttri menningu og þjónustu hafa verið sköpuð skilyrði þannig að sem flestir geti notið. Reykjavík ber nú nafn höfuðborgar með sóma. Því er ástæða til að staldra eilítið við og líta til átta. Það er rangt mat að halda að höfuðborgin dafni án öflugrar byggðar þar sem landkostir eru nýttir. Nú er svo komið að fjöldi jarða er án framleiðsluréttar og sjávarplássin búa við mjög takmarkaðan afla og athafnarétt. Það er nauðsyn íslenskri þjóð að sameinast gegn þessari þróun og treysta varnarlínuna þaðan sem sótt verður fram á skipulegan hátt til nýrra verka. Framsfl. vill hafa um það forustu að byggja hér upp þjóðfélag mannúðar og mildi. Við skulum vera minnug þess þegar við mætum öldruðu, vinnulúnu fólki í dag að það var þetta fólk sem lagði grunninn að því Íslandi sem við eigum í dag. Það bar ekki alltaf heim daglaun að kveldi, það lifði við lítil efni, lélegan húsakost og takmarkaða möguleika til náms. Með þrotlausu starfi vanbúið tækjum lagði það nótt við dag að skapa umgjörð þess þjóðfélags sem við lifum nú við. Það land sem þá var talið á mörkum hins byggilega heims liggur nú á krossgötum nýrra leiða og tækifæra. Þekkingin, hugvitið og tæknin skapa okkur nú nýja möguleika til frekari framþróunar. Ef skyggnst er til framtíðar er öllum hugsandi mönnum ljóst að það er bæði rétt og okkur Íslendingum nauðsyn að fjárfesta meira í menntun en við höfum áður gert ætlum við okkur að byggja hér það land sem getur boðið þegnum sínum hliðstæð lífskjör og gerast best meðal annarra þjóða. Framsfl. telur nauðsynlegt að taka upp markvissa stefnu er hvetji ungt fólk til frumkvæðis, til stofnunar og reksturs sjálfstæðrar atvinnustarfsemi og það telji sér raunhæfan kost til ákvörðunar um lífsstarf. Allt þetta kallar á dugmikið og velmenntað fólk til fjölbreytilegra starfa, ekki síst í framleiðslu, markaðs- og sölumálum. Ef rétt er á málum haldið bíður æsku þessa lands heillandi verkefni til framtíðar litið. Hér býr lánsöm þjóð í dásamlegu landi sem á ærinn ónýttan auð þar sem milljarðatugir eru í ónýttum möguleikum og þúsundum nýrra atvinnutækifæra. Ísland býr yfir þeim auðæfum að hér á hvorki að vera atvinnuleysi né fátækt eins og því miður er nú. Misskiptingin í landinu er orðin óskapleg og óásættanleg. Við framsóknarmenn leggjum mikla áherslu á að treysta hornstein þessa þjóðfélags sem er heimilið sjálft sem á því miður nú í vök að verjast vegna ranglátrar stjórnarstefnu. Þau sár sem af því hafa hlotist munu seint gróa til mikils tjóns fyrir okkar litla samfélag. Virðulegi forseti. Við viljum einnig búa svo um að í landi okkar búi aðeins ein þjóð. Þótt fjármagnið sé mikilvægt má réttur þess til arðs aldrei verða meiri en fólksins. Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Við stöndum á tímamótum. Fram undan er val um hvert við viljum stefna í þeirri uppbyggingu sem fram undan er. Drögum lærdóm af reynslunni. Þegar horft er um öxl er stöðugleiki umdanfarinna ára mikilvægastur. Grunnur hans er að á milli aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda náðist sátt og samvinna um kaup og kjör. Sátt um að leggja áhersluna á kaupmátt en ekki hverfular krónur. Nýgerðir kjarasamningar byggja á gagnkvæmu trausti. Markmið þeirra er að treysta áframhaldandi stöðugleika og vaxandi kaupmátt. Verkalýðshreyfingin í landinu hefur enn á ný sýnt að hún er þess megnug að standa vörð um hag þeirra sem mest þurfa á að halda. Það er þetta sem er ánægjulegast við kjarasamninginn, hann byggir á launajöfnuði og að þeir sem lægst hafa launin fá mesta hækkun. Undanfarna viku hefur starfað samráðshópur félmrn., ASÍ, BSRB, banka, lífeyrissjóða, sveitarfélaga og Neytendasamtakanna. Þar höfum við saman farið yfir alla þá þætti er snúa að vanskilum heimilanna. Ég trúi að þetta góða samstarf eigi sinn þátt í afstöðu verkalýðshreyfingarinnar og í því trausti sem hún leggur á yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um aðgerðir í húsnæðismálum. Við munum ekki bregðast því trausti. Það er tryggt að fjármagn verður veitt til aðgerða vegna greiðsluerfiðleika í húsnæðismálum. Auk þess eru ýmsar ákvarðanir þegar farnar að hafa áhrif til bóta. Alþfl. hefur haft forustu um umbætur í velferðarmálum. Hvað felst í því? Hverju breytti t.d. fyrsta heildstæða löggjöfin um félagslega þjónustu? Áður upplifði fólk að það að leita hjálpar vegna fátæktar þýddi beiðni um framfærslu, eins konar ölmusu. Með lögunum var festur réttur fólks til stuðnings eftir reglum sem sveitarfélög setja og réttur einstaklinga varðandi málmeðferð og til þjónustu var tryggður. Ný löggjöf í málefnum barna og unglinga þýðir byltingu í þeim málaflokki. Þrátt fyrir samdrátt í ríkisútgjöldum hefur orðið raunaukning í málaflokki fatlaðra á kjörtímabili þessarar ríkisstjórnar. Stórkostlegar réttarbætur voru festar í nýlegum lögum. Nefna má nýja möguleika í búsetumálum fatlaðra, aukna liðveislu og þar með stuðning við þátttöku fatlaðra í atvinnulífi og í samfélaginu almennt. Á þessu ári verður stærra átak í úthlutunum Framkvæmdasjóðs fatlaðra en nokkru sinni fyrr í sögu sjóðsins. Mikil fjölgun hefur orðið á félagslegum íbúðum. Á kjörtímabili þessarar ríkisstjórnar og á stjórnartíma Alþfl. hefur stórkostleg aukning félagslegra íbúða átt sér stað eða um 4.650 íbúðir og er það nær helmingur allra félagslegra íbúða frá upphafi. Lán sem hvíla á þessum íbúðum gætu numið u.þ.b. 20--30 millj. í dag. Ég spyr vegna þeirra orða sem fallið hafa hér úr þessum ræðustóli í kvöld hvort það séu skuldir sem menn gagnrýna. Þessi húsnæðiskostur hefur skipt sköpum fyrir láglaunafólk sem hefur í þessum mæli fengið varanlega úrlausn. Frá síðustu áramótum hafa húsaleigubætur skapað jafnræði milli leigjenda og íbúðareigenda hvað varðar stuðning hins opinbera. Húsaleigubætur hækka ráðstöfunartekjur hjóna og einstaklinga að meðaltali um 10% og einstæðra foreldra um allt að 17% samkvæmt útreikningum Þjóðhagsstofnunar. Það eru ungar barnafjölskyldur, einstæðir foreldrar og láglaunahópar sem fyrst og fremst eru á leigumarkaði. Þess vegna eru þessar úrbætur svo mikilvæg aðgerð til kjarajöfnunar. Alþfl. er flokkur frumkvæðis og kjölfestu í íslensku stjórnmálalífi. Hann tileinkar sér ekki baráttuaðferð yfirboða og óábyrgra loforða. Þeirri austrænu dulspeki sem felst í útflutningsleið Alþb. er ætlað að standa undir bálki kosningaloforða þar sem hvert einasta orð kostar 10 millj. kr. og þá eru atviksorð meðtalin. Það kæmi ekki að sök væri sá bálkur kjarnorður, en langlokan kostar því miður á þriðja tug milljarða. Á sama tíma eru einu viðbrögð formanns Alþb. við nýju kjarasamningunum: Hver á að borga? Merkileg könnun um launamun karla og kvenna hefur mikið verið til umræðu í þjóðfélaginu. Þessi könnun er hafsjór af fróðleik og mikilvægum upplýsingum um hvar launamunurinn verður til. Mín afstaða er að við náum ekki fullkomnu jafnrétti nema tryggja að breytingar verði á viðhorfum til fjölskyldunnar, t.d. að lögð sé áhersla á aukna ábyrgð feðra í uppeldi barna sinna. Í markvissri fjölskyldustefnu liggur grunnur að jafnrétti. Meðan svo háttar að bæði kynin eru ekki jafnt kölluð til ábyrgðar í fjölskyldulífi og umönnun barna náum við ekki árangri. Fyrir Alþingi liggur þáltill. um mótun opinberrar fjölskyldustefnu. Hún byggir á heildarsýn í málefnum fjölskyldunnar og að stjórnvöld setji sér framkvæmdaáætlun til að bæta aðstæður hennar. Í slíkri ályktun felst leiðsögn um hvernig við setjum okkur markmið til að keppa að í þessum mikilvæga málaflokki. Einungis með slíkum hætti getum við náð árangri. Virðulegi forseti. Góðir tilheyrendur. John Osborne skrifaði áhrifaríkt leikrit sem heitir ,,Horfðu reiður um öxl``. Stundum þegar ég hlusta á stjórnarandstöðuna í sínu beiskjutali um allt sem miður hafi farið koma þessi orð í hugann. Horfum ekki reið um öxl. Lítum fram á veg og byggjum á því gagnkvæma trausti sem tekist hefur að festa í sessi. Það er á þann hátt sem þessi þjóð nær árangri. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Virðulegi forseti. Góðir áheyrendur. Kjörtímabili ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar er loksins að ljúka. Þetta hefur verið erfiður tími fyrir marga og í ljósi þess er einkennilegt að hlusta á fulltrúa ríkisstjórnarflokkanna hrósa sér af verkum sínum. Vissulega er það rétt að ákveðinn stöðugleiki hafi ríkt og verðbólga hafi verið mjög lítil undanfarin ár og það er gott. Verðbólgan var kveðin niður í tíð síðustu ríkisstjórnar þegar Ólafur Ragnar Grímsson var fjmrh. og grunnur lagður að þeim stöðugleika í efnahagsmálum sem ríkt hefur. Það má vel vera að fulltrúar ríkisstjórnarinnar sjái ástæðu til þess að þakka sér sérstaklega fyrir það að hafa ekki eyðilegt þennan árangur en ég geri það ekki. Ríkisstjórninni stóðu ýmsar leiðir til boða til að halda verðbólgu niðri og tryggja stöðugleika í efnahagsmálum. Stjórnarflokkarnir ákváðu að ná settu marki með því að vernda þá sem mest hafa og best eru settir, en láta aðra borga brúsann. Á þessu kjörtímabili er búið að auka þjónustugjöld og skatta á launafólk um milljarða kr. Það má með sanni segja að ríkisstjórnin hafi staðið sig vel fyrir þá sem hún ber fyrir brjósti. Launafólk og þeir sem minna mega sín eru greinilega ekki í þeim hópi. Hver kjaraskerðingin hefur rekið aðra undanfarin fjögur ár og það er af mörgu að taka. Barnabætur voru skertar, persónuafsláttur lækkaður, vaxtabætur skertar, skattleysismörkin lækkuð verulega, mæðra- og feðralaun voru skert, sjúklingar látnir greiða hærri gjöld fyrir heilbrigðisþjónustu, foreldrar greiða meira fyrir tannlækningar barna sinna og skólagjöld voru tekin upp. Ellilífeyrir var skertur, skattar á launafólk hækkaðir og þannig mætti lengi telja. Og ofan á allt saman kemur meira atvinnuleysi í tíð ríkisstjórnarinnar en áður hefur þekkst. Athafnir ríkisstjórnarinnar og aðgerðaleysi hafa orðið til þess að fjöldi heimila í landinu á við verulegan vanda að stríða. Harðast hafa þessar aðgerðir bitnað á ungu fólki í námi og ungu barnafólki sem er að stofna heimili og flytja í eigið húsnæði í fyrsta sinn. Og það er rétt í ljósi þeirrar ræðu sem við hlustuðum á rétt áðan að halda því til haga að hv. þm. Jóhanna Sigurðardóttir var ráðherra fjölskyldu- og félagsmála þegar þessar skerðingar á lífskjörum fóru fram, greiddi atkvæði og ber sömu ábyrgð og aðrir þó að hún hafi kosið að halda öðru fram. Það er sorglegt þegar stjórnmálamenn firra sig ábyrgð af eigin gerðum og ekki orð um það meir. Í nýgerðum kjarasamningum er vissulega verið að stíga skref í rétta átt með því að hækka lægstu launin meira en önnur laun. En þær kjarabætur sem verið er að semja um bæta ekki þá skerðingu á kjörum launafólks sem þessi ríkisstjórn hefur jafnt og þétt verið að auka á kjörtímabilinu. Ástandið er slæmt sem lýsir sér ekki síst í mikilli í skuldasöfnun heimilanna undanfarin ár og atvinnuleysinu sem er bein afleiðing þeirrar efnahagsstefnu sem rekin hefur verið. Í mörgum greinum atvinnulífsins eru laun enn langt undir framfærslukostnaði. Fátækt og misrétti hefur vaxið ár frá ári vegna atvinnuleysis, lágra launa og ranglætis í skattakerfinu. Það er kominn tími til að skipta um stefnu og setja fólk í landsstjórn sem vill jöfnuð, öfluga velferðarþjónustu og örugga atvinnu fyrir alla, fólk, sem lætur málefni fjölskyldunnar og þeirra sem minna mega sín hafa forgang. Við höfum kynnt stefnu okkar og margvíslegar tillögur um aðgerðir í atvinnumálum, uppeldismálum, menntamálum, húsnæðismálum og skattamálum sem styrkja stöðu fjölskyldnanna í þjóðfélaginu. Atvinnumálin eru í öndvegi í okkar tillögum, enda óþolandi að hér í þessu fámenna þjóðfélagi skuli vera rekin efnahagsstefna sem meinar tuttugasta hverjum manni að vinna. Í stefnu okkar kemur fram að við ætlum að tryggja að framlög til málefna fatlaðra fullnægi þjónustuþörfum þannig að þessi hópur geti notið lífsins gæða til jafns á við aðra. Við ætlum einnig að efla forvarnastarf á sviði heilbrigðis- og æskulýðsmála, hlúa að íþróttastarfsemi og styrkja baráttu gegn fíkniefnum. Við viljum að það verði forgangsverkefni næstu ríkisstjórnar að vinna að jöfnun orkuverðs, símgjalda og annarra undirstöðuþátta. Ranglátt skattkerfi á verulegan þátt í hvernig komið er fyrir fjölda heimila í landinu. Við höfum lagt fram skýrar tilögur um breytingar sem miða að því að bæta kjör þeirra sem erfiðast eiga og leiðrétta það hróplega misrétti sem nú ríkir. Við munum beita okkur fyrir hækkun skattleysismarka í áföngum, hertu skattaeftirliti, að fjármagnstekjur verði skattlagðar og að komið verði á raunverulegum hátekjuskatti. Við leggjum áherslu á að sett verði ný jöfnunarákvæði, vaxtabætur, húsaleigubætur og barnabætur og að skattkerfið verði gagnsætt og skilvirkt. Er t.d. eðlilegt að ég og aðrir sem höfum þokkaleg laun njótum sama persónuafsláttar og ungt barnafólk með mun lægri laun eða ungt fólk í námi? Ég tel vel koma til greina að fella niður persónuafslátt hjá okkur sem höfum góðar tekjur og færa það fjármagn sem þannig sparast til þeirra sem búa við lakari kjör. Í vel unnum tillögum okkar, sem ég hvet fólk til að kynna sér, er gert ráð fyrir að 5--7 milljarðar kr. verði fluttir til lág- og miðtekjuhópa. Það er kominn tími til að skila þessu fólki aftur því sem frá því hefur verið tekið á undanförnum árum. Verulegur hluti þeirra skulda sem hvíla á heimilum er vegna húsnæðiskaupa og margir geta ekki staðið við skuldbindingar sínar. Greiðslubyrði hefur aukist og þær lausnir sem boðaðar hafa verið þjóna aðeins hluta þeirra sem eiga við vandamál að stríða. Við leggjum m.a. til að húsnæðislán verði lengd, að veittur verði greiðslufrestur fyrir fólk sem leitar lausnar á tímabundnum erfiðleikum, að greiðslubyrði húsnæðislána verði alltaf innan við 20% af heildarlaunum, að húsaleigubætur verði almenn réttindi óháð búsetu líkt og vaxtabætur og að tekið verði sérstaklega á þörfum þeirra sem eru að tryggja sér húsnæði í fyrsta sinn. Góðir áheyrendur. Æviskeið ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar er á enda runnið sem betur fer. Nýrrar ríkisstjórnar bíða mörg og erfið verkefni. Það verður að efla atvinnulífið og tryggja landsmönnum öllum örugga atvinnu. Það verður að lagfæra þau spjöll sem búið er að vinna á velferðarkerfinu og jafna kjörin. Það verður að leysa úr brýnum vanda þeirra sem verst hafa orðið úti í tíð þessarar ríkisstjórnar. Við erum reiðubúin til að takast á við þetta verkefni og höfum lagt fram skýrar tillögur. Við bjóðum fram okkar framtíðarsýn, okkar atvinnustefnu, okkar velferðarstefnu. --- Ég þakka þeim sem hlustuðu.

Virðulegur forseti. Haustið 1991 kynntu Alþfl. og Sjálfstfl. stefnu sína og starfsáætlun undir fyrirsögninni ,,Velferð á varanlegum grunni``. Það er fróðlegt að bera þetta plagg saman við efndirnar nú við lok kjörtímabils. Efst á blaði hjá ríkisstjórninni var það markmið að rjúfa langvarandi kyrrstöðu í íslenskum þjóðarbúskap. Niðurstaðan er hins vegar meira atvinnuleysi en hér hefur þekkst í aldarfjórðung, alls um 9 þús. einstaklingar án atvinnu í lok síðasta mánaðar. Ríkisstjórnin lofaði að tryggja jafnvægi í ríkisfjármálum. Niðurstaðan er Íslandsmet í hallarekstri sem stefnir í um 35 milljarða kr. á kjörtímabilinu. Orðhagur ritstjóri Alþýðublaðsins, síðar umhvrh., skrifaði vorið 1991 að ríkisstjórnin væri, eins og hann orðaði það: ,,mynduð á bjarghellu gagnkvæms trausts sem spratt milli formanna stjórnarflokkanna tveggja.`` Og hann hélt áfram: ,,Í því felst ekki síst að þingmenn og flokksbroddar allir hafi hemil á athyglisfíkn sinni.`` Menn geta velt því fyrir sér hvort þessi forsenda hógværðar og lítillætis hafi brugðist hjá einhverjum. Ekki verður annað ráðið í ljósi reynslunnar en bjarghellan frá Viðey hafi verið hriplekur sandur. Bindiefnið virðist hafa verið löngunin til að deila og drottna og ásetningurinn um að innleiða hér harðstjórn peninga og óheft markaðslögmál í skjóli reglugerðar Evrópusambandsins. Samt geta forustumenn Sjálfstfl. og Alþfl. vel hugsað sér að sitja áfram ef þjóðin tekur ekki fram fyrir hendur þeirra í kosningum innan skamms. Íslensk þjóð þarf á öðru að halda en stefnunni frá Viðey. Alþb. hefur ásamt öðrum flokkum í stjórnarandstöðu veitt ríkisstjórninni aðhald. Nú sem fyrr er Alþb. kjölfestan á vinstri væng stjórnmála. Styrkur Alþb. hefur m.a. verið að eiga í sínum röðum þingmenn í öllum kjördæmum. Alþb. fylkir nú liði með óháðu fólki sem gengið hefur til liðs við G-listann víða á landinu. Þar er m.a. að finna forustufólk í samtökum launafólks og bænda. Á öflugri ráðstefnu um síðustu helgi mótaði G-listinn stefnu sína og áherslu í komandi kosningum. Ný atvinnustefna, útflutningsleiðin, velferð og aukinn jöfnuður eru þar meðal helstu kjörorða. Forgangsverkefni nýrrar ríkisstjórnar að kosningum loknum þarf að verða að bæta fyrir skemmdarverkin á velferðarkerfinu. Við setjum á oddinn kröfuna um jöfnuð óháð búsetu. Núv. ríkisstjórn boðaði í upphafi jöfnun húshitunarkostnaðar og að starfa í anda sáttar milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis. Allt hefur það gengið á annan veg. Húshitunarkostnaður hefur hækkað en ekki lækkað. Nú þurfa þeir sem hita hús sín með rafmagni að greiða 3 þús. kr. meira á ári en við upphaf kjörtímabilsins. Mál er að þessu óréttlæti linni. Alþb. og óháðir telja jöfnun orkuverðs, símgjalda og annarra opinberra þjónustugjalda meðal brýnustu úrlausnarefna nýrrar ríkisstjórnar. Eitt sárasta misréttið í þjóðfélaginu er munurinn á rauntekjum karla og kvenna fyrir sambærileg störf. Ráðast verður gegn þessum ójöfnuði með uppstokkun launakerfa, starfsmati og fleiri sértækum aðgerðum. Á glæsilegum baráttufundi Alþb. og óháðra gegn kynja- og launamisrétti um síðustu helgi var lagt á ráðin um aðgerðir. Í ályktun fundarins er bent á að hér ríkir grimmilegt launamisrétti milli kynja og að konum er mismunað á vinnustöðum hvað varðar tækifæri í starfi. Binda verður endi á þetta löglausa óréttlæti, fyrst af öllu hjá hinu opinbera og fyrir því mun G-listinn beita sér af fullri hörku. Í áramótaávarpi skoraði forseti Íslands á stjórnmálaflokkana að setja menntun í öndvegi. Alþb. hefur ævinlega haft menntun og menningarmál ofarlega á stefnuskrá sinni. Góð almenn menntun og ríkuleg framlög til skólamála, rannsókna og vísinda eru skilyrði þess að þjóðinni farnist vel í hörðum heimi. Fyrst af öllu þarf að hrinda því í framkvæmd sem jákvætt er í gildandi lögum. Jafnrétti til náms má ekki tefla í tvísýnu eins og núverandi ríkisstjórn hefur gert með breytingum á lögum um námslán og innheimtu skólagjalda. Deilur ríkisins við kennarasamtökin verður að leysa strax. Þvergirðingur ráðherra Sjálfstfl. má ekki lama skólastarf í landinu deginum lengur. Í atvinnu- og byggðamálum þurfum við Íslendingar að taka mið af aðstæðum okkar á norðurslóð og virða takmörk auðlinda lands og sjávar. Við þurfum að efla þekkingu okkar á umhverfinu og gæta þes að glata ekki forræði yfir fiskstofnum, landinu sjálfum og orkulindum þess. Löngu er tímabært að lögfesta sameign þjóðarinnar á helstu náttúruauðlindum og binda slík ákvæði í stjórnarskrá eins og Alþb. hefur ítrekað gert tillögur um. Samningurinn um Evrópskt efnahagssvæði hefur þegar breytt réttarstöðunni á þessu sviði, að ekki sé talað um beina aðild að Evrópusambandinu sem vikið getur lögum og stjórnarskrám aðildarríkja til hliðar, stangist þær á við Rómarsamninginn. Stefna stjórnvalda á að vera að varðveita byggðarkeðjuna í landinu. Gleymum því ekki að Vestfirðir eru ekki síður en Austfirðir hluti af byggðarhringnum. Núverandi stjórnkerfi í fiskveiðum og landbúnaði vegur að tilvist fjölmargra byggðarlaga og er því óhæft til frambúðar. Virðulegi forseti. Þessu þinghaldi er að ljúka og senn kemur að kjósendum að leggja sitt lóð á vogarskálar. Í rauninni eru kostirnir aðeins tveir: Annars vegar hægri stefna Sjálfstfl. að viðbættum Alþfl. eða Framsfl. Hins vegar vinstri stefna fyrir tilstyrk öflugs Alþb. og þeirra sem fylkja saman með því undir merki G-listans. Ég vona að sem flest ykkar hugleiði þær skýru áherslur sem Alþb. og óháðir leggja fram nú í aðdraganda kosninga. Fái þær brautargengi mun vora einnig á vettvangi stjórnmálanna. Ég þakka áheyrnina. Góðar stundir.

Virðulegi forseti. Góðir Íslendingar. Nú þegar fjögurra ára kjörtímabili þingsins er að ljúka blasa við farir og ófarir ríkisstjórnarinnar sem við völd hefur verið. Við sjáum landbúnað sem engist í greip niðurskurðarlúkunnar. Nú er stærð búa slík að bændafólk getur hvorki farið né verið á búum sínum. Atvinnulífið er í þeim viðjum að ekki er hægt að fá vinnu þótt fólk vilji bregða búi og á hverju búi er svo skorinn kvótaskammtur að erfitt er að framfleyta fjölskyldu á arði þess. Þetta er þeim mun dapurlegra þegar við flestra augum blasir að heimurinn muni þurfa miklu meira á fæðu að halda á komandi tímum en nokkurri annarri framleiðslu sem um getur í veröldinni. Matvælaiðnaður er sú iðja sem við hljótum að stefna að. Ekki er hægt að tala um stóriðju vegna þess hve fá við erum. Okkar bestu möguleikar liggja einmitt í dreifbýlinu og í lífrænni framleiðslu. Þeir og þær sem taka við völdum eftir næstu kosningar verða að gera sér grein fyrir því að í lífrænni ræktun og í lífrænum landbúnaði eigum við mikla möguleika. Kvennalistinn hefur frá upphafi barist fyrir náttúruvernd og viljað efla mengunarvarnir. Jafnframt viljum við efla menntun og rannsóknir, tilraunir til að finna bestu leiðir í framleiðslu matvæla, bæði sjávarafurða og landafurða, ræktun og nýtingu þeirra náttúrugæða sem við höfum ráð á. Menntun í markaðsöflun, auglýsingatækni og kynningartækni, menntun til að skilja menningu, mál og hugsunarhátt þeirra þjóða sem við skiptum við svo eitthvað sé nefnt. Það er því menntun bæði þeirra sem stunda framleiðslu og þeirra sem með annarri þekkingaröflun og rannsóknum geta gert hana hagkvæmari sem mikið veltur á. Hreint land, gróið land krefst líka stórátaks í umhverfismálum. Árið 1993 lýsti þáv. hæstv. umhvrh., Eiður Guðnason, því yfir að það væri stefna núverandi ríkisstjórnar Íslands að Ísland væri hreinasta land hins vestræna heims árið 2001 og nú á umhverfisverndarári er rétt að minnast þessa. Við þurfum að sameinast í umhverfisátaki, í störfum, í verndum náttúru, í hreinsun umhverfis og í rannsóknum. Kvennalistinn bendir á að átak í umhverfis- og náttúruverndarmálum skapar líka störf um land allt, gefur okkur fleiri möguleika í ferðaþjónustu og ýtir undir smáiðnað út um landið sem einkum er stundaður af konum. Við getum vegna smæðar þjóðarinnar aldrei tekið þátt í stóriðjukapphlaupi og það er heldur ekki æskilegt. Við eigum slíkar auðlindir í sjálfri náttúru landsins að fávísi er að spilla henni meira en orðið er með sinkóþverra og annarri slíkri iðju. Við eigum nú þegar alls kyns iðnað sem sjálfsagt er að hlúa að, enda er þar vænn vaxtarbroddur falinn, eins og komið hefur fram í kvöld, og staða hans hefur líka batnað á þessu kjörtímabili og það er vel. Það lætur því hjáróma í eyrum þegar okkar litlu iðjuhöldar eru að kveina yfir því að framleiðni á vinnustund sé ekki næg og láta sem svo að það sé verkafólki að kenna. Ég held að þeim væri nær að líta í eigin barm og spyrja sig hvað þeir hafi skipulagt vitlaust og hvar þeir hafi brugðist í áætlunum og fjárfestingum. Það batnar ekkert við að kenna alltaf öðrum um. Góðir Íslendingar. Við búum á eylandi og eigum því greiða leið til allra átta. Þess vegna getum við beint viðskiptum okkar og samböndum hvert sem er í heimi án þess að landfræðilegar hindranir aðrar en vegalengdir séu í vegi. Vegna þessarar legu landsins vorum við á vissan hátt einangruð áður fyrr en við varðveittum vel tungu okkar og menningu og gátum því miðlað bræðraþjóðum okkar á Norðurlöndum af menningararfinum þegar þær þurftu þess við. Þær hafa líka stutt okkur dyggilega á margan hátt. Þessi samvinna líður ekki undir lok þó að sumar Norðurlandaþjóðanna hafi gengið í Evrópusambandið en við höfum borið gæfu til þess að vera utan þess. Ég held að sú staða geti orðið dýrmæt fyrir öll Norðurlönd þegar frá líður. Og Íslendingar munu ekki einangrast því að við nútímatækni hefur heimurinn skroppið saman. Við eigum jafnauðvelt með að hafa samband við Hong Kong, Höfðaborg, Brussel og Honululu. Það er ótrúleg glýja sem alþýðuflokksfólk fær í augun þegar það horfir til Brussel og ótrúlegar ábatavæntingar sem bærast í brjósti þess þegar hugsað er til þess að atvinnuleysi í Evrópusambandslöndum er allt að 11%, en sú staða mun vera 6,8% hér á landi. Í báðum tilvikum eru konur í meiri hluta atvinnulausra og það hlýtur að auka áhyggjur og varúð í hugum okkar kvenna og litla löngum munum við hafa til að hækka töluna. Verður að gjalda varhug við þeim áróðri að við séum að missa af Evrópulestinni svokölluðu. Enn sem komið er þurfa þeir matinn sem við framleiðum og til þess dugar okkur EES-tengivagninn harla vel. Annar A-flokkur sem kennir sig við alþýðu Íslands er sleginn annarri glapsýn. Foringjar Alþb. dásama nú þá viðskiptahætti sem tíðkast í Asíu og vilja að við tökum þá til fyrirmyndar, sósíalísk markaðshyggja, kapítalismi undir eftirliti og í skjóli sósíalisma er hin gullna lausn sem þeir boða. Miðstýrður kapítalismi eins og tíðkast í Singapúr, Malasíu og víðar. Þessu er veifað framan í okkur sem eigum að trúa. Við vitum bara að á bak við ódýra framleiðslu Asíulandanna er 12--13 stunda vinnudagur sjö daga vikunnar, sáralitlar mengunarvarnir og hverfandi tryggingar starfsfólks og öryggisvarnir í lágmarki. Er það sú gullna framtíð sem við ætlum að bjóða íslenskum verkalýð eða ætlum við e.t.v. ekki að vera verkalýðurinn? Ætlum við e.t.v að vera yfirstétt sem nýtir eða þrælkar ódýrt vinnuafl hjá eða frá öðrum þjóðum? Hvað mun þá vera orðið af kenningunni um vorn minnsta bróður og minnstu systur? Ýmislegt hefur verið íslenskri þjóð mótdrægt undanfarin ár. Sífelldar tilraunir ríkisstjórnarinnar til einkavæðingar ríkisfyrirtækja, sem hafa endað í því að hún hefur selt þau fyrirtæki sem gefa arð meðan önnur óarðbær eru enn í höndum ríkisins, koma okkur Íslendingum, hinum eiginlegum eigendum ríkisfyrirtækjanna, stórkostlega undarlega fyrir sjónir. Og slík var ásóknin í sölunni að andvirði hlutabréfa var lánað kaupendum svo að þeir gætu dregið kaupverðið frá skatti í byrjun þessa árs. Þetta er skrýtinn bisness. Sífellt rýrara félagslegt kerfi, atvinnuleysi og frámunalega undarlegt atvinnuleysistryggingakerfi svo ekki sé meira sagt, félagslegt húsnæðislánakerfi í molum og húsbréfakerfi á hættumörkum. Þannig mætti telja miklu lengur. Og ríkisstjórnin ber sér á brjóst og hælir sér af því að verðbólgan sé 2,5% og stöðugleiki í samfélaginu. En þetta er ekki stjórnvisku að þakka, heldur því glópaláni sem bætt viðskiptaskilyrði í nágrannalöndum, Smuguveiðar og ládeyða í framkvæmdum hafa skapað og svo líka það að fólk hefur ekki efni á að kaupa neitt utan brýnustu lífsnauðsynjar. Þar af leiðandi er ekkert flutt inn. Kvennalistinn leggur áherslu á að við verðum að breyta þessari stefnu, við verðum að bæta hag þeirra borgara sem lægst laun hafa. Það er búið að tala mikið um það hér í kvöld hversu miklar hækkanir hafa verið en mér finnst það ekki miklar hækkanir þó að fólk með 42 þús. kr. fái 3 þús. kr. launahækkun, mér finnst það nánast smánarhækkun. Kvennalistinn leggur áherslu á að við eigum auð sem við þurfum að leggja rækt við, sérstöðu sem við getum nýtt okkur. Framtíðarvelgengni okkar byggist ekki á því að apa eftir Evrópu eða Asíu heldur því að skapa sérstæða þróun í landinu, sókn smáþjóðar til bættra lífsskilyrða og öryggis fjölskyldunnar, þróun sem byggir á endursköpun þjóðlífsins og nýju gildismati þar sem lögð er áhersla á hrausta þjóð í hreinu landi. --- Þökk fyrir.

Hæstv. forseti. Góðir Íslendingar. Ég tel óhjákvæmilegt í upphafi máls míns að víkja nokkrum orðum að afkomu sauðfjárbænda sem hefur farið mjög versnandi eins og flestum er kunnugt síðan búvörusamningarnir voru gerðir á öndverðu ári 1991, eins og ég hef raunar áður vikið að, bæði á aðalfundum Stéttarsambands bænda og búnaðarþingum. Þar hef ég vakið athygli á því að forsendur búnaðarsamningsins hafi brostið eins og þær voru hugsaðar af þeim sem settu nafn sitt undir samningana. Ég hef boðið upp á endurskoðun þeirra en meðal bænda eru skiptar skoðanir um hvernig við vandanum skuli brugðist. Ég er sannfærður um að það sé óhjákvæmilegt að finna leiðir til þess að rýmka um framleiðslukvótann, bæði til þess að treysta búsetu í sveitum og ná niður vöruverði. Ég hef þegar náð samkomulagi við bændur um að einstakir sauðfjárbændur geti dregið úr framleiðslu sinni eða jafnvel hætt henni en snúið sér þess í stað að landgræðslustörfum eða gróðurvernd. Ég vil sömuleiðis koma til móts við þá bændur sem búa við skerta starfsorku vegna sjúkdóms eða aldurs. Menn kunna að segja að þetta vegi ekki þungt til að draga úr heildarframleiðslunni en það munar um hvert einasta skref sem við stígum ef það er í rétta átt. Við verðum að huga að tekjumöguleikum bænda til hliðar við búskapinn. Ferðaþjónustan hjálpar sumum, aðrir hafa náð tökum á hrossarækt og enn aðrir eru í aðstöðu til að sækja vinnu af bæ. Við verðum að horfast í augu við að sumir sauðfjárbændur hafa enga afkomu eins og nú er komið. Þess vegna verðum við að auðvelda þeim sem vilja að hverfa frá búskapnum, líka þótt þeir kjósi að búa áfram á jörðum sínum. Fyrir nauðsyn þessa er vaxandi skilningur í þjóðfélaginu og við heyrðum það áðan hjá formanni Alþfl. að vinum bænda fer fjölgandi og ég get sagt við minn gamla skólabróður: Nú líkaði mér við þig. Bændur gera sér ljóst að ekki má dragast lengur að samstaða takist um skipan útflutningsmála þeirra. Ég er sammála þeim sem segja að bændur eigi að nýta sér reynslu hinna sterku sölusamtaka fiskiðnaðarins. Þetta er sérstaklega brýnt af því að við erum nú að efna til sérstaks markaðsátaks erlendis undir merki hollustu og hreinleika og er samkomulag um að verulegu fjármagni úr ríkissjóði verði veitt til þessa átaks á næstu árum. Eftir að ég varð samgrh. hratt ríkisstjórnin í framkvæmd sérstöku átaki í vegamálum. Markmið þess var að leggja bundið slitlag á þá vegi sem tengdu saman atvinnusvæði og nálægar hafnir. Sérstök áhersla var lögð á það í fyrsta lagi að ljúka veginum til Akureyrar og það tókst á sl. sumri. Í öðru lagi að teygja slitlagið austur að Höfn í Hornafirði og það er í sjónmáli að það takist. Og í þriðja lagi að hefja framkvæmdir við uppbyggingu vegarins yfir Fjöllin í Mývatnssveit til Egilsstaða og opna hann yfir veturinn. Það hefur komið í ljós að þessi ákvörðun hefur haft mikla þýðingu fyrir atvinnulífið á Norðurlandi og Austurlandi. Þannig hefur umferð aukist og viðskipti lifnað milli þessara landsfjórðunga sem áður voru dauð. Og það er mikill þrýstingur á að halda þessu verki áfram. Þess vegna leggjum við nú áherslu á það í nýju átaki í vegamálum að halda áfram uppbyggingu vegarins yfir Möðrudalsöræfi og það má vel minna á það að sú framkvæmd fannst hvergi á landakortinu hjá síðustu ríkisstjórn. Þá hefur verið tekin ákvörðun um að hefja uppbyggingu vegarins inn í Ísafjarðardjúp af fullum krafti. Það markar kaflaskil í samgöngumálum Ísfirðinga. Verulegum fjármunum er veitt til brýnustu gatnagerðarframkvæmda á höfuðborgarsvæðinu, það markar líka kaflaskil, og samningsgerðin um gerð jarðganga undir Hvalfjörð er komin á lokaskrið. Gilsfjarðarbrú verður boðin út og þannig koll af kolli. Það er eftirtektarvert og vitaskuld ánægjulegt hversu góður árangur hefur náðst í ferðamálum. Þannig hafa gjaldeyristekjurnar vaxið um þriðjung á tveimur árum og voru nær 17 milljarðar á sl. ári. Á sama tíma hefur erlendum ferðamönnum fjölgað úr 140 þús. í 180 þús. Annars vegar þökkum við þetta því að hér hefur náðst jafnvægi í efnahagsmálum og verðlag hér á landi er nú hagstæðara í samanburði við önnur lönd en það hefur verið um áratugi. Þetta hefur gefið okkur gullið tækifæri til þess að vinna að markaðsmálum okkar erlendis með öðrum og markvissari hætti en áður. Í samvinnu við Flugleiðir og bændur var á síðasta ári varið 100 millj. kr. til þessa sérstaka átaks. Þessir fjármunir hafa skilað sér til baka tífalt og jafnvel fimmtánfalt ef mið er tekið af gjaldeyristekjunum. Ávinningurinn verður enn meiri ef við tökum inn í dæmið þann mikla vöxt sem orðið hefur á flugleiðinni milli Evrópu og Ameríku. Ég er að tala um 20% fjölgun farþega milli ára. Ég er að tala um það að á síðasta ári fóru farþegar Flugleiða í fyrsta skipti yfir eina milljón. Vegna þessa góða árangurs sem náðist með markaðsátakinu á sl. ári hefur verið ákveðið að halda því áfram til hagsbóta fyrir alla þá sem með einhverjum hætti koma að ferðaþjónustunni hvort sem þeir búa hér á suðvesturhorni landsins eða úti á landsbyggðinni, hvort sem þeir starfa á hótelum eða í veitingasölum eða bílstjórar eða leiðsögumenn eða vinna við verslun. Kannanir sýna að átakið ,,Ísland, sækjum það heim`` fékk góðar undirtektir hjá þjóðinni, ýtti undir fólk að fara um landið og líka, sem er mikilvægt, að taka íslenskar framleiðsluvörur fram yfir erlendar. Það er ánægjulegt að sjá hvílíkar framfarir hafa orðið í heimilisiðnaði og smáiðnaði hvers konar. Nú eru heiti eins og þessi á hvers manns vörum: Handverkskonur milli heiða, Þingborgarhópurinn og frú Lára að öllum öðrum ógleymdum. Reynslan hefur sýnt að það er mikil samsvörun í afkomu heimilanna og fjölda farþega í innanlandsflugi. Á sl. ári tók þeim að fjölga jafnt og þétt borið saman við næsta ár á undan og sömu sögu er að segja af tveimur fyrstu mánuðum þessa árs. Þrátt fyrir erfitt tíðarfar fjölgaði farþegum um 10% í janúar og stefna í 15% fjölgun nú í febrúar. Þetta gefur með öðru vísbendingu um að við Íslendingar erum á réttri leið. Það ríkir meiri bjartsýni í þjóðfélaginu en áður. Við horfum fram til betra lífs og bjartari tíma. Góðir Íslendingar. Það er rétt sem Stefán Guðmundsson sagði í upphafi ræðu sinnar hér áðan að það urðu vatnaskil í íslenskum þjóðmálum með ríkisstjórn Davíðs Oddssonar. Sú stöðnun sem orsakaði atvinnuleysið sem við búum nú við hófst með síðustu ríkisstjórn og stóð allt hennar valdaskeið. Nú er atvinnulífið aftur komið á skrið, hjól framleiðslunnar snúast hraðar en áður og þjóðartekjur fara vaxandi. Atvinnutækifærum fjölgar og lífskjör batna. Störf ríkisstjórnar Davíðs Oddssonar hafa borið árangur. Nýir kjarasamningar leggja grundvöllinn að hagsæld fyrir alla.

Virðulegur forseti. Nú er komið að lokum þessa kjörtímabils. Við hljótum því að nota þetta tækifæri til þess að gera upp liðin ár um leið og við horfum til framtíðar. Að sjálfsögðu hefur ýmislegt það verið gert á vettvangi stjórnmálanna á þessu kjörtímabili sem horfir til framfara. Að halda öðru fram væri hin mesta firra. Ég vil í því sambandi nefna að sem betur fer er það svo að mikill meiri hluti þeirra mála sem unninn er á Alþingi er samþykktur samhljóða eftir ítarlega umfjöllun í nefndum þar sem hin ýmsu sjónarmið hafa verið vegin og metin. Þessa kjörtímabils mun hins vegar verða minnst vegna stöðugra deilna stjórnarflokkanna um hin stærstu sem smæstu mál. Þar má nefna sem dæmi afgreiðslu GATT-samningsins sem var komin í algert óefni vegna deilna stjórnarflokkanna þegar stjórnarandstaðan tók málið í sínar hendur. Við Íslendingar höfum verið að ganga í gegnum miklar breytingar á síðustu árum. Á um það bil ártug höfum við verið að færast nær um heiminum í margvíslegum skilningi en á mörgum áratugum þar á undan. Þetta á við á mörgum sviðum. Á sviði viðskipta- og peningamála, á sviði mennta- og menningarmála svo eitthvað sé nefnt. Margt bendir til þess að á næstu árum eigum við eftir að sjá stórstígar breytingar á sviði fjarskipta og rafeindatækni, m.a. með nýrri fjarsímatækni um gervihnetti og þekkingarhraðbraut um ljósleiðara sem nái inn á hvert heimili og vinnustað. Þessi tækni ásamt með þeim breytingum sem hún mun hafa á alla þróun atvinnustarfsemi kann að gera það að verkum að í atvinnulegu tilliti verði sú fjarlægðarhindrun sem við Íslendingar höfum búið við að mestu leyti upphafin. Eftir muni standa að hin landfræðilega einangrun og fámennið geti í sjálfu sér verið eftirsótt lífsgæði eftir að tæknin hefur gert okkur kleift að taka nánast óhindrað þátt í alþjóðlegri athafnasemi. Við framsóknarmenn viljum að Íslendingum verði gert kleift að taka að fullu þátt í þessari þróun. Á nýafstöðnu flokksþingi okkar bentum við á ýmsar leiðir til þess. Við leggjum til að markaðsstarf á vegum opinberra aðila verði eflt og samræmt, bæði hvað varðar útflutning og fjárfestingar erlendra aðila hér á landi. Við leggjum til að gerð verði framkvæmdaáætlun um að fyrir aldamót eigi öll heimili og vinnustaðir á landinu þess kost að verða tengd við þekkingarhraðbraut um ljósleiðara. Við leggjum til að tengsl atvinnulífs og skólakerfis verði styrkt og frumkvöðlahugsun efld. Við leggjum til að ungt fólk verði aðstoðað við að stofna fyrirtæki og margvíslegar aðrar aðgerðir í þessa veru. Það er hins vegar mikill misskilningur að opnara viðskiptaumhverfi og stóraukin samskipti við aðrar þjóðir þurfi að leiða til þess að við verðum að taka upp það versta frá öðrum þjóðum hvað varðar hvernig við skipum okkar innri málum, að við þurfum að hverfa frá þeirri stefnu samhygðar sem hefur einkennt íslenskt samfélag lengst af á uppbyggingartímanum á þessari öld. Núverandi valdhafar virðast ekki hugsa á þessum nótum. Á kjörtímabilinu hefur verið stjórnað í anda hörðustu peningahyggju. Andi Margrétar Thatcher hefur svifið yfir vötnunum. Hann hefur m.a. birst í því að langtímum saman hafa vextir á verulegum hluta lánsfjár heimila og fyrirtækja verið á bilinu 15--20%. Hann hefur birst í því að þegar farið var að hugsa að sparnaði í mennta- og námslánakerfinu var gripið niður á þann hátt að það hrakti einstæðar mæður og efnaminna fólk á landsbyggðinni frá námi. Hann hefur birst í því að umræða sem fer fram um allan hinn vestræna heim um kerfisbreytingar í heilbrigðisþjónustunni hefur hér komið fram í skyndiákvörðunum sem hafa komið á hastarlegan hátt niður á efnalitlu barnafólki. Framsfl. leggur áherslu á að til þess að ná árangri í jafnt efnahags- og velferðarmálum verði að koma til náið samstarf hagsmunaaflanna í þjóðfélaginu. Stjórnvöld, aðilar vinnumarkaðarins og peningakerfið vinni náið saman að uppbyggingu öflugs atvinnulífs sem undirstöðu samfélags þar sem einstaklingarnir bera sameiginlega ábyrgð gagnvart velferð heildarinnar. Við bendum á að besta velferðin fyrir einstaklinginn felst í því að hann fái tækifæri til að vinna fyrir sér með eigin höndum. Við eigum að sækja fyrirmyndir til annarra þjóða eftir því sem við teljum skynsamlegt á hverjum tíma. Það hefur sýnt sig að sú hugmyndafræði samráðs og samvinnu hagsmunaaðilanna sem ég nefndi hér áðan hefur reynst mun happadrýgri en hin hreina peningahyggja. Gildir þar einu hvort mælt er á kvarða hagvaxtar eða félagslegra gæða. Við þurfum ekki að leita lengra en til meginlands Evrópu þar sem þjóðir eins og Frakkar og Austurríkismenn hafa að miklu leyti fylgt þessari stefnu og bera það saman við gjaldþrot hinnar hreinu peningahyggju í Bretlandi. Virðulegur forseti. Mestu skiptir að við skipum okkar innri málum í samstafi við íslenskar hefðir og íslenskan veruleika. Það er í sjálfu sér að hlaupa úr öskunni í eldinni að ætla sér að hverfa frá thatcherismanum og til austurlenskra hefða eins og hið nýja Asíufélag undir forustu Ólafs Ragnars Grímssonar og Ögmundar Jónassonar boðar, hefða, sem að vísu byggja á ákveðnu samráði hagsmunaaðila en að öðru leyti á gildum sem ég hygg að enginn Íslendingur vilji hverfa til. Það varðar t.d. aðbúnað á vinnustað, umhverfismál, réttindi launafólks og fleira. Þar er unnið eftir aðferðum sem hinir hörðustu hægri menn hér á landi þora ekki einu sinni að nefna. Ég nefndi í upphafi afgreiðslu GATT-samninganna á Alþingi. Sú umræða hefur fyrst og fremst tengst einum atvinnuvegi hér, þ.e. landbúnaðinum, þó að aðild okkar að GATT leggi grunninn að öllum okkar útflutningi. Skilningur á því birtist m.a. í mótatkvæðalausri afgreiðslu á Alþingi nú fyrir áramót. Hitt er jafnljóst að með staðfestingu þessarar lotu GATT-samkomulagsins var gerð grundvallarbreyting á starfsskilyrðum landbúnaðar hér á landi. Þar var horfið frá innflutningsbanni nema þar sem um er að ræða sjúkdómahættu og í staðinn kemur frelsi á innflutningi með heimildum til þess að leggja á tolla til þess að jafna samkeppnisaðstöðu. Ég vil leggja áherslu á að þessi samningur er ekki einhliða. Hann skapar okkur einnig sóknarfæri á íslenska markaði með íslenskar hágæðabúvörur. Til þess að slíkt geti orðið að veruleika þarf hins vegar að koma til náið samstarf stjórnvalda, bænda, vinnslustöðva og markaðsfyrirtækja á sviði útflutnings. Því miður hefur lítið bitastætt gerst í málefnum landbúnaðarins á þessu kjörtímabili. Orka ríkisstjórnarinnar hefur farið í innbyrðis átök um málaflokkinn. Stefna landbrh. hefur byggst á pexi við Alþfl. vitandi það að flokkurinn nýtur lítillar hylli í sveitum landsins. Þetta kann að duga til vinsælda í augnablikinu, en eftir stendur að ekkert hefur verið unnið í stefnumótun til lengri tíma og þetta staðfestist rækilega í ræðu hæstv. landbrh. áðan. Bændur hafa lagt mikið á sig á síðustu árum til þess að aðlaga framleiðslu innanlandsmarkaði og á sama tíma lækkað verð á vörum sínum um nálægt 20%. Þeir standa nú frammi fyrir meiri óvissu um kjör sín og framtíð en verið hefur um langa tíð. Framsfl. hefur ekki farið með yfirstjórn málefna landbúnaðarins í tvö kjörtímabil. Komist hann til áhrifa mun hann beita sér fyrir nýrri stefnumótun í málefnum landbúnaðarins. Fyrstu skref hljóta að vera að tryggja að opinber framlög til landbúnaðarins lækki ekki frá því sem nú er og stefna að því að þeim innflutningi á búvörum sem í vændum er verði mætt með samsvarandi magni í útflutningi. Til lengri tíma verði stefnt að því að framleiðsluverðmæti búvara á Íslandi nái því að verða það sem það var áður en núverandi samdráttarstig hófst. Það má enginn skilja orð mín svo að ég vilji hverfa til fyrri tíma sjálfvirkra útflutningsbóta. Við erum fyrst og fremst matvöruframleiðsluþjóð. Við eigum að beita þeim viðskiptasamböndum sem við höfum á því sviði, koma búvörum í samsetta tilbúna rétti með fiskinum okkar og vinna landinu markvisst sess sem framleiðanda vistvænna matvæla. Þetta er verkefni sem þarf tíma og fjármuni til þess að árangur náist. Ef við hins vegar höfum úthald og hvikum ekki frá settu marki er ég þess fullviss að á þessu sviði eru miklir möguleikar. Góðir tilheyrendur. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu. --- Góða nótt.

Gott kvöld, góðir Íslendingar. Síðustu árin hafa verið erfið í íslensku þjóðarbúi. Alþýðuheimilin í landinu fóru ekki varhluta af hinum efnahagslegu þrengingum og erfiðleikarnir reyndu líka á þolrif stjórnmálamanna. Þrátt fyrir samfellt góðæri mörg fyrri ár var þjóðarbúið illa í stakk búið til að takast á við skyndileg áföll. Þau voru nærtæk, gömlu ráðin, að láta sem ekkert væri, grípa til gengisfellinga og skefjalausrar lántöku í útlöndum, magna upp verðbólgu, þykjast gera allt fyrir alla, en í raun stefna þjóðarhag í algert öngþveiti. En ríkisstjórnin stóðst prófið og hefur tekist að leiða þjóðina út úr þrengingunum svo nú blasir við svo sannarlega bjartari tíð. Það staðfesta nýgerðir kjarasamningar, kjarasáttmáli um lífskjörin þar sem verkalýðshreyfingin og vinnuveitendur taka höndum saman með ríkisstjórninni um að tryggja lífskjör og búsetu í landinu. Sáttmáli sem byggir á þeim árangri sem náðst hefur við efnahagsstjórnina þrátt fyrir mikla erfiðleika í þjóðarbúinu. Það vekur sannarlega athygli í þessum umræðum að ríkisstjórnin hefur ekki verið gagnrýnd fyrir frammistöðu sína í garð landsbyggðarinnar nema að mjög litlu leyti. Víst er það öðruvísi en áður var. Og hver man ekki eftir slagorðum fyrir kosningar að ef viðrreisnarstjórn kæmist til valda myndi hún rústa öllu á landsbyggðinni. Nú ríkir þögn að mestu um málefni landsbyggðarinnar af hálfu stjórnarandstöðunnar. Þrátt fyrir erfiðar aðstæður í þjóðarbúinu hafa stjórnarflokkarnir leitast við að framfylgja öflugri byggðastefnu. Þess sjást víða merki. Staðið hefur verið myndarlega að opinberum framkvæmdum á kjörtímabilinu. Vegaframkvæmdir hafa verið meiri á kjörtímabilinu en þekkst hafa um áratuga skeið. Fyrir síðustu kosningar lagði Alþfl. áherslu á að stórátak í samgöngumálum væri mikilvæg forsenda byggðastefnu er um leið gæti lagt grunn að eflingu atvinnulífsins með aukinni samvinnu og stækkun markaðssvæða. Þetta hefur gengið eftir og þess má sjá víða glögg merki að samgöngubæturnar skila góðum árangri. Það hefur einnig verið staðið vel að verki í opinberum framkvæmdum á sviði hafnarmála, heilbrigðismála og við byggingu skólamannvirkja. Þjónusta heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni hefur víða verið efld undir forustu heilbrigðisráðherra, ekki skorin niður. Þvert á móti má finna þess mörg dæmi að fjárframlög hafi verið hækkuð og gamlar skuldir allt frá síðasta áratug hafi verið gerðar upp. Undir forustu Alþfl. hafa niðurgreiðslur til húshitunar á köldum svæðum landsbyggðarinnar verið stórauknar eða um meira en helming. Án þeirra aðgerða væri landsbyggðarfólk nú að greiða 20% hærra verð fyrir húshitunina. Við síðustu fjárlagagerð var enn aukið við niðurgreiðslurnar um 50 millj. kr. og hefur iðnrh. lýst yfir hér á Alþingi og staðfest í nýgerðum kjarasamningum að hann muni leita eftir því við orkufyrirtækin að þau veiti til viðbótar umtalsverðan afslátt á orkuverðinu og að þessar ráðstafanir geti komið til framkvæmda nú strax í næsta mánuði sem mun þá skila umtalsverðri raunlækkun á húshitun köldu svæðanna á landsbyggðinni. En það eru atvinnumálin sem ráða úrslitum fyrir búsetuna á landsbyggðinni. Því miður blasa víða við miklir erfiðleikar í sjávarútvegi og landbúnaði. Við höfum búið við kvótakerfi í báðum þessum atvinnugreinum um nokkurra ára skeið og nú blasir reynslan við. Það hefur ekki tekist að byggja þorskstofninn upp þrátt fyrir 70% skerðingu aflaheimilda í þorski. Sauðfjárbændur hafa orðið að þola 40% skerðingu í framleiðslu sinni. Ef áfram heldur sem horfir og kvótakerfin fá áfram að vinna sín verk mun það hafa í för með sér ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir alla búsetu á landsbyggðinni og lífskjör fólksins. Við munum þá sitja uppi með fá en stór útgerðarfyrirtæki sem hafa eignast allan fiskinn í sjónum og nokkur stór bú í landbúnaði sem ráða framleiðslu landbúnaðarafurða. Á fundum sem ég stóð fyrir á Austurlandi nýlega gerðist það ekki einu sinni heldur oftar að smábátasjómaður sagði: Kerfið neyðir mig til að henda allt að öðrum hverjum fiski í sjóinn aftur sem ég veiði því að við verðum að velja dýrasta hráefnið á land svo við komumst hreinlega af. Og bóndi einn sagði: Ég verð að framleiða og selja kjöt fram hjá kvóta á svörtum markaði svo að fjölskyldan mín hafi einfaldlega til hnífs og skeiðar. Ég segi: Þetta er ekki dómur yfir fólki sem vill gera rangt heldur dómur yfir kerfi sem fjötrar í ánauð og gengur ekki upp. Þetta eru líka viðvörunarorð til þeirra stjórnmálamanna sem bera ábyrgð á þessum kerfum, hafa varið þau og segjast vera sérstakir vinir sjómanna og bænda. Alþfl. hefur barist fyrir því að þessi kerfi verði endurskoðuð frá grunni þannig að fólk geti búið við bærilegt réttlæti og jöfnuð varðandi aðganginn að auðlindum lands og sjávar. Það er grundvallaratriði að skráð verði í stjórnarskrá að fiskstofnarnir séu sameign þjóðarinnar. Það tókst fyrir atbeina Alþfl. að tryggja veiðar krókaleyfisbáta. Því ber að fagna. Þá tókst að opna smábátum á aflamarki aðgang að Fiskveiðasjóði og samkomulag náðist í fjárln. Alþingis um 40 millj. kr. styrkveitingu til smábáta á aflamarki. Alþfl. hafði forustu ásamt fjölmörgum útgerðaraðilum um að tryggja íslenskum fiskiskipum veiðar í Smugunni sem skilaði 50 þús. tonnum af þorski sl. tvö ár og fyrir baráttu Alþfl. tókst að aflétta löndunarbanni erlendra fiskiskipa í íslenskum höfnum sem skilaði 18 þús. tonnum af þorski á land og umtalsverðu magni af öðrum tegundum á síðasta ári. Og munar um minna fyrir íslenskt atvinnulíf. Þessar umræður bera þess glöggt vitni að kosningar eru í nánd. Ekki skortir hástemmd loforð og gylliboð af hálfu stjórnarandstöðunnar. Nú er hægt að gera allt fyrir alla. Alþb. slær Íslandsmet í loforðagjöf. En þótt sumir stjórnmálamenn virðist slitna gersamlega úr jarðsambandi við raunveruleikann og lífið í landinu rétt fyrir kosningar gerir fólkið það ekki. Kjósendur vita að kosningarnar snúast ekki um staðlaus loforð og yfirboð heldur traust, ekki um blekkingar heldur raunveruleika. Alþfl. er til þjónustu reiðubúinn á grundvelli ábyrgðar og trausts, er með skýra og kraftmikla stefnuskrá að leiðarljósi sem er raunsæ og ábyrg. Á slíkum grunni er gott að byggja framtíð þjóðlífi til heilla. --- Ég þakka þeim sem hlýddu.

Hæstv. forseti. Góðir áheyrendur. Nú þegar komið er að lokum þessa kjörtímabils er ekki úr vegi að staldra við og spyrja hvað hafi einkennt þetta tímabil, hvaða breytingar séu helstar orðnar á högum landsmanna og aðstæðum. Mér sýnist ljóst að þessa tímabils og ríkisstjórnar Sjálfstfl. og Alþfl. verði fyrst og fremst minnst og það með litlu þakklæti fyrir eitt, þ.e. atvinnuleysið. Þetta er tímabilið þegar atvinnuleysið hélt innreið sína, þetta er ríkisstjórnin sem ber ábyrgð á því. Nálægt 5% atvinnuleysi ár eftir ár, 6--7 þúsund Íslendingar án atvinnu að meðaltali allt árið. Tímabil algerrar stöðnunar í atvinnumálum, hlutfallslega minnstu fjárfestinga á Íslandi í hálfa öld. Alþb. hefur ítrekað á undanförnum árum hvatt til samstöðu í baráttunni gegn atvinnuleysinu. Við höfum lagt fram okkar tillögur og það er ánægjulegt að hér í kvöld hafa allir flokkar eytt umtalsverðum tíma í umfjöllun um kosningastefnu Alþb. Ég þakka þá athygli sem þessi stefna Alþb. og óháðra hefur fengið. Hún er til marks um að okkur hefur tekist að vekja athygli á þeim tillögum sem við höfum fram að færa. Því miður hefur hæstv. ríkisstjórn sofið þyrnirósarsvefni í atvinnumálum allt þetta kjörtímabil í anda stefnunnar ,,kemur mér ekki við``. Í málefnum undirstöðugreina eins og sjávarútvegs og landbúnaðar hefur ríkisstjórnin hrakist áfram stefnulaus, og óstarfhæf sökum innbyrðis illinda. Sjálfstfl. hefur farið með bæði þessi mikilvægu atvinnuvegaráðuneyti. Mér segir svo hugur að ráðherra hans í þessum efnum verði seint minnst fyrir frumkvæði og hugmyndaauðgi í þeim efnum. Svokölluð endurskoðun sjávarútvegsstefnunnar varð að engu í höndum tvíhöfða nefndar ríkisstjórnarinnar og í landbúnaðarmálum hefur ríkisstjórnin verið óstarfhæf vegna stanslausra illdeilna. Það hefur komið fram í skýrslu, sem hæstv. landbrh. gaf við beiðni þingflokks Alþb., að um stórkostlegar vanefndir á búvörusamningnum er að ræða. Landbrh. talaði áðan um að búvörusamningurinn væri erfiður sauðfjárbændum en það er þá varla, hæstv. landbrh., í miklu samræmi við það að svíkja svo bændur ofan í kaupið um hundruð milljóna og milljarða sem til þeirra áttu að renna samkvæmt þeim samningi. En hæstv. ráðherra hefur sjálfur lagt fram skýrslu sem sannar þessar vanefndir upp á hann. Jafnvel svo einfaldur hlutur og að ganga frá framkvæmdaatriðum sem snúa að alþjóðasamningum sem tengjast landbúnaðinum hefur þvælst fyrir ríkisstjórninni allt kjörtímabilið. Þetta er hörmuleg frammistaða í málefnum undirstöðuatvinnugreina landsmanna, sjávarútvegs og landbúnaðar, og ekki von á góðu þegar þvílíkt dugleysi einkennir framgöngu ráðherra stærsta stjórnmálaflokksins í þessum efnum. En því miður, góðir áheyrendur, verður þessa tímabils einnig minnst fyrir versnandi lífskjör á Íslandi. og fyrir stóraukið misrétti í launa- og skattamálum. Nýframkomin skýrsla um launamun kynjanna segir ljóta sögu um grimmilegt kynbundið launamisrétti. Nýgerðir kjarasamningar duga því miður skammt til að hækka lægstu laun og slá á launamisréttið sem hefur stóraukist hin síðustu ár. Þáttur ríkisstjórnarinnar í þessari samningagerð er allur hinn furðulegasti og felst fyrst og fremst í því að gefa út 4 milljarða víxil án þess að stakt orð fylgi með um það hver á að borga. Góðir áheyrendur. Alþýðubandalagið hefur í þessum kosningum fengið til liðs við sig öfluga sveit nýrra liðsmanna um land allt og býður fram í samstarfi við óháða, G-lista Alþb. og óháðra um allt land. Á sama tíma og flestir aðrir flokkar ganga klofnir og margklofnir til kosninga og ný klofningsframboð reyna fyrir sér gengur Alþb. heilt og óskipt og öflugra en fyrr til kosningabaráttunnar í samstarfi við nýja liðsmenn. Alþb. er kjölfestan til vinstri í íslenskum stjórnmálum. Framboð Alþb. og óháðra er eina aflið sem vinstri menn og félagshyggjufólk eiga sem hefur styrk til að knýja fram breytingar. Skoðanakannanir sýna um þessar mundir að önnur framboð eiga þar litla möguleika. Meginverkefni þeirrar kosningabaráttu sem í hönd fer er að fella núverandi hægri stjórn, stjórn atvinnuleysis og stöðnunar. Það má ekki gerast að hún nái fylgi til að sitja áfram. Þá á eftir er mikilvægast að tryggja að unnt sé að mynda raunverulega vinstri stjórn. Góðir Íslendingar. Við þurfum vor í íslenskum stjórnmálum eftir fjögurra ára vetur atvinnuleysis og hægri hyggju. Við þurfum vor til vinstri. Sem síðasti ræðumaður þessarar umræðu vil ég leyfa mér að þakka ykkur, áheyrendur góðir, fyrir samveruna. --- Góðar stundir.