Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frv. til l. um breytingu á lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna nr. 64/1965. Flm. ásamt mér eru hv. 1. þm. Norðurl. e., Ingvar Gíslason, og hv. 2. þm. Norðurl. e., Halldór Blöndal. Þetta er 136. mál Nd. á þskj. 141. Frv. felur í sér í stuttu máli að komið verði á fót sjálfstæðri rannsóknarstofnun sem nefnist Rannsóknarstofa lífefnaiðnaðarins og heyri undir iðnrn. Mál þetta var flutt á síðasta þingi, en varð þá ekki útrætt og er nú endurflutt því sem næst óbreytt. Ég ætla þá, herra forseti, að víkja nokkrum orðum að uppbyggingu frv. og innihaldi þess og skýra nokkrar greinar þess. Uppbygging og skipulag þessarar rannsóknarstofu er í öllum aðalatriðum sniðin eftir köflum III–VII í gildandi lögum um þær rannsóknarstofnanir atvinnuveganna sem fyrir eru. Þó er rétt að vekja athygli hv. þd. á nokkrum atriðum varðandi einstakar greinar frv. Í 55. gr. er kveðið á um það að Rannsóknarstofa lífefnaiðnaðarins skuli staðsett á Akureyri eða í nágrenni. Um það atriði segir í grg. með frv., með leyfi forseta: „Gerð er tillaga um að Rannsóknarstofu lífefnaiðnaðarins verði valinn staður á Akureyri. Er það m.a. gert vegna þess að hér þarf nánast að byggja frá grunni nýja stofnun og gefst því gott tækifæri til að sýna í verki vilja til dreifingar ríkisstofnana um landið. Einnig má á það benda að á Eyjafjarðarsvæðinu fellur mikið til af hráefnum frá landbúnaði og sjávarútvegi sem ætla má að geti orðið undirstaða öflugs lífefnaiðnaðar. Þá mundi tilkoma slíkrar rannsóknarstofnunar efla skólastarf á æðri stigum á viðkomandi stað og verða lyftistöng í menntunarmálum jafnt sem í atvinnulegu tilliti.“ Í fyrirspurnartíma hér á hv. Alþingi fyrir nokkrum dögum var til umr. álit nefndar sem fjallaði um möguleika á eflingu Akureyrar sem miðstöðvar menningar og vísinda utan höfuðborgarinnar. Sú nefnd fjallaði m.a. um nám á háskólastigi á Akureyri og gerði till. um að það yrði tekið upp þegar næsta ár. Einnig fjallaði sú nefnd um vísindarannsóknir og taldi nauðsynlegt að efla þann þátt á Akureyri. Við þetta mætti svo bæta því að á Eyjafjarðarsvæðinu hefur undanfarin ár horft alvarlega um atvinnumál. Rökstyður það svo sannarlega að þar er þörf fyrir nýsköpun í atvinnulífi. Koma slíkrar rannsóknarstofnunar á það svæði, eins og hér er flutt frv. um, og sú þekking, sem þar með mundi flytjast inn í byggðarlagið og þróast upp, getur haft margháttuð jákvæð áhrif á atvinnulíf á viðkomandi stað. Ég leyfi mér að fullyrða, herra forseti, að norðanlands sé fyrir hendi mikill áhugi á því að nýta möguleika lífefnatækninnar til nýrrar sóknar í atvinnulífi. Þess hef ég orðið var víða í fjórðungnum. Ég tel því, herra forseti, að till. um að þessi rannsóknarstofnun verði byggð upp á Akureyri sé í góðu samræmi við niðurstöður nefndar þeirrar sem ég vitnaði til hér áðan og í góðu samræmi við þá ríku þörf sem talin er vera á rannsóknum sem forsendu allra framfara á þessum sviðum. Í 58. gr. er ákvæði um það að forstjóri stofnunarinnar skuli skipaður til fjögurra ára í senn. Ég vek athygli á þessu vegna þess að í gildandi lögum um aðrar rannsóknarstofnanir atvinnuveganna eru engin tímamörk sett hvað þetta varðar. Ákvæði þetta er hins vegar hliðstætt lögum um Iðntæknistofnun Íslands. Í 60. gr. er talið upp hverjir skuli tilnefna fulltrúa í ráðgjafarnefnd þessarar stofnunar. Það eru: Alþýðusamband Íslands, bæjarstjórn Akureyrar, Iðntæknistofnun Íslands, rannsóknarstofnanir atvinnuveganna, einn fulltrúa hver, verkfræði- og raunvísindadeild Háskóla Íslands, Verkmenntaskólinn á Akureyri, Vinnuveitendasamband Íslands og svo á forstjóri stofnunarinnar sæti í nefndinni eins og venja er. Þessar tilnefningar skýrast að hluta til af staðsetningu rannsóknarstofnunarinnar, þ.e. hvað bæjarstjórn Akureyrar og Verkmenntaskólann á Akureyri og hugsanlega fleiri aðila á viðkomandi svæði varðar. Einnig þótti rétt, m.a. með hliðsjón af staðsetningu og eðli starfseminnar, að aðrar rannsóknarstofnanir atvinnuveganna ættu aðild að ráðgjafarnefndinni svo og Iðntæknistofnun og verkfræði- og raunvísindadeild Háskóla Íslands. Aðild Alþýðusambands Íslands og Vinnuveitendasambandsins er í þessu tilfelli jafn sjálfsögð og þegar um aðrar hliðstæðar stofnanir er að ræða. 1 61. gr. er verksvið stofnunarinnar skilgreint á eftirfarandi hátt: „Verkefni Rannsóknarstofu lífefnaiðnaðarins skulu m.a. vera: 1. Rannsóknir til eflingar og hagsbóta fyrir lífefnaiðnaðinn í landinu. 2. Rannsóknir á nýtingu innlendra hráefna til lífefnaiðnaðar. 3. Rannsóknir og þróun framleiðslutækni og aðferða í lífefnaiðnaði og aðstoð við að koma á fót nýjum framleiðslugreinum. 4. Uppbygging og rekstur tilraunaverksmiðju á sviði lífefnaiðnaðar. 5. Nauðsynleg rannsóknarþjónusta við lífefnaiðnaðinn. 6. Kynning á niðurstöðum rannsókna í vísinda- og fræðsluritum. Í lögum um rannsóknir í þágu atvinnuveganna nr. 64/1965 er kafli um almenn ákvæði svo sem um tekjur hinna ýmsu rannsóknarstofnana. Einnig segir í núverandi 63. gr. áðurnefndra laga að nánari ákvæði um starfsemi stofnana þeirra, er lög þessi taka til, megi setja með reglugerð. Þ. á m. er heimilt að ákveða breytingar á verksviði einstakra stofnana, enn fremur að heimila sérfræðingum rannsóknarstofnana að kenna við Háskóla Íslands. Með lögunum er því einungis verið að setja starfseminni lagaramma og skilgreina verkefni eða verksvið einstakra stofnana í grófum dráttum. Um nauðsyn slíkrar rannsóknarstofnunar á sviði lífefnaiðnaðar mætti hafa langt mál, herra forseti. Í áfangaskýrslu nefndar um lyfja- og lífefnavinnslu, sem skilað var í maí árið 1974, segir að lífefnaiðnaður muni almennt eiga bjarta framtíð fyrir sér og mikið magn sé til af hráefnum fyrir slíkan iðnað. En nefnd þessi tók jafnframt fram að umfangsmiklar og skipulegar rannsóknir væru forsenda þess að kanna grundvöll lífefnaframleiðslu og ráða þyrfti sérstakt starfsfólk til að sinna slíkum rannsóknum. Lífefnaiðnaður hefur verið talsvert til umr. undanfarið. Ég tel óþarft að telja hér upp allar þær glæstu framtíðarspár, sem menn hafa haft um framtíð þessarar atvinnugreinar. Hv. þm. hafa fengið send gögn um þetta efni á þessum vetri og fyrri vetrum og eflaust kynnt sér þau gaumgæfilega. Þau tala sínu máli um það nánast samhljóða álit allra sem til þekkja, að þessi tegund atvinnurekstrar eigi sér mikla framtíð. Því er þetta mál hér flutt með tilvísan til þess. Það má eflaust deila um þá tilhögun, herra forseti, sem hér er gerð till. um, þ.e. að komið verði á fót sérstakri rannsóknarstofu sem sérhæfi sig í þessum rannsóknum. Sjálfsagt telja ýmsir eðlilegra og handhægara að fela einhverjum af þeim rannsóknarstofnunum, sem fyrir eru og liggja nálægt þessu verksviði, þetta verkefni. Því er til að svara að séu möguleikar lífefnaiðnaðarins eða líftækninnar sem aðferðar slíkir sem flestir telja, þá muni umfang þeirrar rannsóknar- og tilraunastarfsemi fyrr eða síðar verða slíkt að heppilegast væri að um eina sjálfstæða stofnun væri að ræða. Ég tel einnig ýmsa kosti því samfara að sameina þegar í upphafi kraftana í einni stofnun og á einum stað. Ég vek athygli á því að hér er ekki um að ræða ýkja fjárfreka uppbyggingu. Laun starfsfólks og nauðsynlegasta vinnu- og rannsóknaraðstaða er það sem fyrst þarf til að koma. Ég lít svo á, herra forseti, að afstaða manna til mála eins og þessa sé ákveðinn prófsteinn á vilja þann sem liggur að baki almennum yfirlýsingum sem nokkuð eru algengar þessa dagana um nauðsyn á nýsköpun í atvinnulífi. Ég vil taka fram að tillöguflutningur þessi er ekki á nokkurn hátt vantraust á þær stofnanir og þá menn sem af miklum áhuga hafa sinnt merkum athugunum á möguleikum líftækninnar hér. Það samstarf, sem ýmsir aðilar á þessu sviði hafa nú tekið upp, er spor í rétta átt, að sameina kraftana og varða veginn fram á við. Þá er það ekki ólíklegt að einhverjir þykist sjá á því vankanta að byggja slíka starfsemi upp annars staðar en í Reykjavík. Því er til að svara í því tilfelli að ef menn gefast sífellt upp fyrir slíkum raunverulegum eða ímynduðum erfiðleikum verður auðvitað ekkert af því nú og enn síður í framtíðinni að stofnanir af þessum toga byggist upp utan höfuðborgarsvæðisins. Þá má heldur ekki gleyma því að því geta fylgt ýmsir kostir að setja niður starfsemi af þessum toga á stað eins og Akureyri. Í minna samfélagi skapast nánari tengsl milli manna, stofnana og atvinnulífs og skóla. Með öflugan sjávarútveg og landbúnað og ríka iðnaðarhefð, m.a. í matvælaiðnaði, hefur Akureyri upp á fyrsta flokks aðstæður að mínu mati að bjóða til að hýsa slíka stofnun. Og hvað sem öllu öðru líður, herra forseti, hefur mér vitanlega enginn sannað enn þá að mönnum gangi verr að hugsa vestan við Borgarfjörð, norðan við Holtavörðuheiði eða austan við Flóa svo að ekki ætti það að vera til fyrirstöðu í þessu tilfelli. Að lokinni þessari umr., herra forseti, legg ég svo til að frv. verði vísað til hv. iðnn.



Herra forseti. Ég fagna því að við fáum hér tækifæri til að ræða málefni þessarar fyrirhuguðu atvinnugreinar. Hún hefur blessunarlega komið nokkuð oft til tals síðustu tólf mánuðina á hæstv. Alþingi og það horfir til bóta ásamt þeim vaxandi áhuga sem menn sýna nýsköpun í atvinnuháttum og framtíðinni. Ég hef vissar efasemdir um að stofnunar sé þörf í þessum efnum, a.m.k. fyrsta kastið. Líftækni má kalla þvergrein. Hún sækir efni til mjög margra og ólíkra greina. Hún er samsett af þekkingu úr eðlis- og efna- og tæknifræði. Hún er samsett af þekkingu úr líffræði, lífefnafræði, lífeðlisfræði og ótal ólíkum greinum. Þegar fyrstu spor líftækni voru stigin erlendis varð hennar fyrst vart á hinum ólíkustu stöðum í ýmiss konar grundvallarrannsóknum sem voru í ákveðnu sambandi við deildir eða stofnanir sem þá þegar voru fyrir hendi. Það er á þeim margþætta grunni sem líftæknin hefur vaxið síðan. Síðan hefur raunin orðið sú að þegar hún hefur eflst og magnast og ákveðin verkefni hafa verið tekin fyrir hafa bæði verið stofnuð utan um líftækni sérstök fyrirtæki og sömuleiðis hafa verið stofnaðar sérstakar deildir. En það eru að mínu mati skref sem menn ættu að stíga síðar á þróunarferlinum en við erum komin. Líftækninnar hefur orðið vart hér á Íslandi á þennan sama hátt. Það eru rannsóknarmenn t.d. á Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins, það eru rannsóknarmenn á Keldum, á veirustofu Háskóla Íslands, frá Líffræðistofnun Háskólans, frá Raunvísindastofnun Háskólans og víðar sem hver frá sínu sjónarhorni hafa fengið áhuga á þessum málum. Á þessum grunni hafa þeir byggt sínar tillögur og stigið sín fyrstu spor. Ef þessum mönnum væri steypt saman í eina stofnun er á vissan hátt verið að breyta því umhverfi sem verið hefur undirrótin. Á þessum stofnunum er nú þegar ýmiss konar aðstaða. Þar eru bækur, bókasöfn og gagnasöfn, þar er tækjabúnaður, þar er ýmiss konar þekking og ýmiss konar reynsla fyrir hendi. Slíks þarf ekki að afla eða kaupa að nýju þó að ákveðnir aðilar hneigist meira og meira að líftæknirannsóknum. Það sem hefur gerst blessunarlega á allra síðustu misserum í sambandi við líftækni hér á Íslandi er nákvæmlega það að menn frá þessum ólíku stofnunum hafa komið sér saman um og skipulagt rannsóknarverkefni. Nýjasta dæmið er skýrsla sem er nýlega búið að taka saman af nokkrum aðstandendum líftækninnar. Það hefur myndast vísir að samráði og samstjórn varðandi fjármögnun, fjáröflun og skipulagningu rannsóknanna. En eftir sem áður vinnur hver á sínum stað. Menn vinna áfram þar sem þeir hafa tæki, gögn, aðstoðarfólk og aðgang að upplýsingum og þekkingu. Það er því ekki rétt að mynda sérstaka stofnun á þessu stigi líftækniþróunar á Íslandi. Hins vegar, eins og ég lýsti í upphafi máls míns, má vel vera að það komi að því síðar, ef verkefni verða stærri og öflugri og ef fólkinu fjölgar sem við þau vinnur. E.t.v. kemur sú stund að mönnum þyki skynsamlegt að koma á laggirnar sérstakri stofnun eða deild. Þá tel ég að Akureyri geti mjög vel komið til greina. Við vitum að þekkingarmiðlun nú til dags er auðveld og möguleikar til að hafa samband sín á milli með tölvum og ýmiss konar nýjustu tækjum eru miklir. Mönnum er því ekkert til fyrirstöðu að hafa nána samvinnu eða miðla upplýsingum á milli landshluta. Ég geri því engar aths. við staðarvalið út af fyrir sig, en ég tel að í augnablikinu sé stofnunin sjálf ekki tímabær og legg áherslu á þær fjölþættu rætur sem líftæknin á í tækni og þekkingu. Ég held að það sé kannske brýnna verkefni á þessum misserum að fjármagna þá viðleitni sem þegar er hafin. Á þeim stofnunum sem ég vísaði til áðan er fyrir þekking, fólk í vinnu, tækjabúnaður, húsnæði. Ég held að ástæða sé til að verja þeim peningum sem menn vilja verja til líftækninnar á einhvern hátt til að styrkja þá viðleitni sem þegar er hafin og láta stofnunarmyndunina sjálfa bíða enn um sinn. En ég ítreka að það er gott og kærkomið að fá tækifæri til að ræða þessi mál, ekki síst þar sem ég veit að hv. fjvn. hafa verið afhent gögn um ákveðin þróunarverkefni í líftækni og að ýmsir eru um þessar mundir vongóðir um að við megnum e.t.v. á allra næstu misserum að stíga þar djarfleg spor.



Herra forseti. Ég vil leggja sérstaka áherslu á það í sambandi við þetta frv. að mikla nauðsyn ber til þess að efla sjálfstæða rannsóknastofnun með starfsemi úti á landi og einnig þarf að gefa því meiri gaum og fylgja því fastar eftir en gert hefur verið að opinberar stofnanir verði staðsettar á öðrum stöðum en á stór-Reykjavíkursvæðinu. Fyrir utan það að hér er hreyft athyglisverðu og nauðsynlegu máli með hliðsjón af eflingu lífefnaiðnaðar hér á landi er áhersla lögð á að miðstöð slíkrar rannsóknastarfsemi verði á Akureyri, sem ég tel jákvætt, og er það ástæðan fyrir því að ég gerist meðflm. að þessu frv. Ég vil leggja áherslu á að sú þingnefnd sem fær málið til meðhöndlunar athugi þetta mál ofan í kjölinn og geri sér grein fyrir hvernig að þessu þýðingarmikla máli skuli staðið. Ég vil í öðru lagi leggja áherslu á að Akureyri hefur frá fornu fari verið mikil menningar- og skólamiðstöð. Út af ummælum hv. 4. þm. Norðurl. e. vil ég jafnframt leggja áherslu á það að að minni hyggju er kannske brýnasta málið fyrir skólabæinn Akureyri um þessar mundir að efla verkmenntaskólann sem þar er verið að byggja og nauðsynlegt í tengslum við hann að stuðla að því að almenn iðnþróun geti gerst í tengslum við þann skóla, í nágrenni við hann verði skipulagt sérstakt svæði fyrir iðnfyrirtæki og með samstarfi þeirra fyrirtækja sem munu rísa við verkmenntaskólann, gagnkvæmum tengslum, takist að hrinda fram verulegri iðnþróun þar nyrðra, enda sýnir reynslan að annars staðar á landinu er ekki vænlegra að nýjar iðngreinar skjóti rótum. Ég vil í þriðja lagi leggja áherslu á að flutningur till. af þessu tagi eða tal um lífefnaiðnað eða iðnþróun almennt þar nyrðra má ekki láta í gleymsku falla þá höfuðnauðsyn að myndarlegt fyrirtæki rísi hið skjótasta við Eyjafjörð sem geti orðið byggðarlögunum þar næg vítamínssprauta til þess að byggðir þar fari aftur vaxandi og meiri bjartsýni gæti þar en verið hefur um hríð. Ég hef orðið var við að ýmsir fulltrúar ýmissa stjórnmálaflokka telja sjálfsagt að stóriðjufyrirtæki rísi beggja vegna við Eyjafjörð, bæði á Húsavík og í Skagafirði, en á hinn bóginn virðast fulltrúar ýmissa flokka reyna að slá keilur með því að stinga Eyjafjörð svefnþorni í þeirri atvinnuuppbyggingu sem nú er hvað hröðust og mest á dagskrá. Ég vil þess vegna, um leið og ég legg áherslu á að þingnefnd taki þetta mál til gaumgæfilegrar athugunar, leggja áherslu á hitt, sem raunar kom fram í máli flm. hér áðan, að þetta frv. dregur ekki úr nauðsyn uppbyggingar á nýjum iðnaði, nýiðnaði, þar nyrðra og getur ekki orðið til þess að draga úr þeirri áherslu sem þm. Norðurl. e. hljóta að leggja á stóriðjuver við Eyjafjörð ef þeir vilja vera trúir því byggðarlagi sem þeir eru kjörnir á þing fyrir.



Herra forseti. Aðeins nokkur orð. Ég er nú ekki nógu vel undirbúin undir þetta mál, en mig langaði til þess að segja nokkur orð. Ég efast um það að heppilegast væri á þessu stigi málsins að stofna rannsóknarstofu lífefnaiðnaðarins á Akureyri, jafnvel þó að það kynni að verða ákjósanlegt síðar. En ég vil hins vegar leggja áherslu á að það er nauðsynlegt að íhuga mjög vel einmitt núna hver stefna okkar Íslendinga verður í þróun líftækni og lífefnaiðnaðar og ekki síst í þróun þeirrar þekkingarsköpunar sem er grundvöllur og óhjákvæmileg undirstaða undir slíkan iðnað. Og þess vegna álit ég að stuðningur við slíka þekkingarsköpun hljóti að vera forgangsverkefni okkar núna. Í sambandi við það, sem hv. þm. Guðmundur Einarsson var að segja hér áðan, að það væri e.t.v. ekki ákjósanlegt að setja á fót stofnun núna á þessu stigi málsins með tilliti til þess hversu fjölþættar rætur þessi hugsanlega atvinnugrein eða þverstæða vísindagrein ætti, tel ég að það sé e.t.v. rétt, en jafnframt held ég að það sé lífsnauðsynlegt fyrir bæði þekkingarsköpunina og líka fyrir það samstarf sem nauðsynlegt er, aðila úr hinum ýmsu vísindagreinum, að tryggður sé lágmarks samstarfsgrundvöllur og hann verður að vera staðbundinn. Samstarf þrífst oft ekki á milli bygginga. Það er jafnvel stundum erfitt á milli hæða. En það verður að vera einhvers konar stofnun í formi samstarfs þó að hún sé ekki hús. Ég held að það sé eitt af aðalatriðunum að það verður að fjármagna einhverja lágmarksstarfsemi þar sem hinir ólíku aðilar ná saman til þess að virkja saman þekkingu sína. Og það held ég að sé íhugunarefni núna fyrir okkur í þeirri stefnumótun sem við stöndum frammi fyrir í dag hvernig við stöndum að því. Mig langar til að geta þess - af því ég kom hér upp - að ég átti þess kost í síðustu viku að vera stödd í breska þinginu. Þar stóð upp hver þingmaðurinn á fætur öðrum og varaði fjmrh. Nigel Lawson alvarlega við þeim niðurskurði í menntamálum sem ætti sér stað á þeim fjárlögum sem lögð voru fram með stefnuræðu forsrh. og var verið að ræða þessa viku í þinginu. Meðal annarra var James Callaghan og hann varaði alvarlega við því hvað slíkt mundi hafa í för með sér fyrir atvinnuþætti á Bretlandi í náinni framtíð og lauk máli sínu með því að segja að Bretar væru hröðum skrefum á leið með að verða minjasafn meðalmennskunnar og yrðu ekki aflögufærir eða gætu séð sér farborða, yrðu einungis þiggjendur á öld hinnar nýju tæknibyltingar ef ekki yrði gripið í taumana. Mér varð nú hugsað til okkar hér uppi á Íslandi þegar ég hlustaði á áhyggjur þessa manns. Ég held að það sé afar mikilvægt fyrir okkur að við mörkum okkur stefnu sem fyrst og reynum síðan að fylgja ötullega eftir þeirri stefnu sem við höfum markað.



Herra forseti. Ég ætla ekki undir þessum dagskrárlið að fara út í almennar umræður um atvinnuástand í Norðurl. e. Ég vil þó geta þess að í þeim efnum trúi ég því að margt smátt geri eitt stórt. Hér er kannske eitt af þessu smáa á ferðinni sem með öðru og í fyllingu tímans getur átt drjúgan þátt í að efla atvinnulíf hvort sem það er á Norðurl. e. eða annars staðar. Ég vil vegna orða hv. 4. landsk. þm. Guðmundar Einarssonar vekja athygli hans á því að í frv. þessu er ekki talað um stofnun, heldur um rannsóknastofu. Á þessu má gera nokkurn greinarmun. Það er ekki verið að flytja hér till. um mjög stóra stofnun og mikið af steinsteypu, heldur fyrst og fremst talað um rannsóknaaðstöðu sem hafi þó yfir sér það stjórnunarform sem einkennir aðrar rannsóknastofnanir atvinnuveganna. Ég hef þegar skýrt hvers vegna ég tel heppilegast að standa svo að málum frá byrjun. Í tilefni af orðum hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur og Guðmundar Einarssonar vil ég vekja athygli á því að menn kunna að segja sem svo að ekki sé tímabært á þessu stigi málsins að hefja starfsemi af þessu tagi á einum stað og í einni stofnun. Og menn kunna að telja skynsamlegra að verja nokkru fé-og ekki er ég í sjálfu sér mótfallinn því - til slíkrar starfsemi í hinum ýmsu stofnunum. En þá vek ég athygli á því að ég þykist glöggt sjá hvað verður um þá hugmynd að byggja þessa rannsóknastofu norður á Akureyri og gera Akureyri að miðstöð þessarar starfsemi ætli menn að láta eins og tíu ár eða fimmtán líða áður en hugmyndinni verður hreyft að nýju. Á sama tíma verður vonandi auknu fé varið til þessarar starfsemi og hún hleður utan á sig hvar sem hún verður ástunduð. Þá þykist ég glöggt sjá að ekki þýði að koma á hv. Alþingi og gera þá tillögu um að flytja þessa tegund starfsemi norður yfir heiðar. Þá verður við ýmiss konar erfiðleika að etja í því sambandi sem ekki eru fyrir hendi ef menn grípa tækifærin þegar þau gefast, þegar þarf að byggja upp nýja tegund starfsemi sem hvergi er fyrir. Menn reka sig á margháttuð vandamál, m.a. mannlegs eðlis, ef taka á upp starfsemi, sem þegar er komin á fót á einum stað, og flytja hana annað. Þess vegna held ég að það sé þeim mun mikilvægara að menn láti ekki lönd og leið þau tækifæri sem enn gefast til að byggja upp nýja starfsemi sem á að fara af stað úti á landi, ef menn á annað borð meina eitthvað með tali sínu um jafnvægi í byggð landsins og flutningi á opinberum stofnunum út um land. Það er margfalt auðveldara viðfangs að byggja upp nýja starfsemi en flytja aðra sem þegar er komin á fót. Á það vil ég leggja ríka áherslu í þessu sambandi. Þar með er ég ekki að segja að ekki skuli stutt vel við bakið á þeim stofnunum og þeim mönnum sem nú eru að sinna þessu verkefni. Ég hef þegar tekið það fram og ég dáist að framtaki þeirra. En ég vek aftur athygli á því að það sem hingað til hefur verið gert er fyrst og fremst í formi kannana og athugana og sú starfsemi er dreifð um ýmsar stofnanir og vegalengdir í Reykjavík eru orðnar býsna miklar. Ég tek undir það sem hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir sagði um nauðsyn þess að menn starfi saman og hafi náinn samgang í slíkum verkum. Einmitt þess vegna tel ég að staður eins og Akureyri, sem hefur að mínu mati allt sem til þarf upp á að bjóða, hafi einnig mikla kosti í þessu sambandi, m.a. vegna þess að þar er samfélag af hóflegri stærð sem gefur færi á nánu samstarfi slíkra rannsóknastofnana, menntastofnana og yfirleitt allra sem þessum málum tengjast. Ég verð að vekja athygli hv. þm. Guðmundar Einarssonar á því að það eru einnig til bækur norðanlands og það eru einnig til rannsóknastofur norðanlands. Og í bæjarfélagi eins og Akureyri, sem á sér mikla iðnaðarhefð og hvar er að finna t.a.m. iðnrekstur Sambands ísl. samvinnufélaga, einhvern hinn stærsta af þeim toga á landinu, öflugan matvælaiðnað, eru auðvitað fyrir hendi þekking, rannsóknaaðstaða og bækur sem hægt er að nýta í þessu skyni. Það er einnig til húsnæði á Akureyri. Þar er laust íbúðarhúsnæði á jafnvel betri kjörum en bjóðast í Reykjavík. Ég gæti lengi talið það fram sem Akureyri sem slík hefur upp á að bjóða í þessum efnum. Ég tel því ekki ástæðu til þess að gefast upp að órannsökuðu máli fyrir þeim erfiðleikum sem hugsanlega eru á því að hleypa þessari starfsemi af stað norðan heiða. Ég bið hv. þm., hvort sem þeir eru af landsbyggðinni komnir eða úr Reykjavík, að athuga að ef við viljum vinna að jafnvægi í byggð landsins er mikilvægt að hvert slíkt tækifæri, sem kemur upp í hendurnar á okkur til að hleypa af stokkunum starfsemi sem á að fara af stað einhvers staðar á landinu, verði ekki látið ónotað því nægir eru erfiðleikarnir á því samt að finna þau tækifæri sem upp á þetta bjóða. Og ég minni aftur á þá erfiðleika sem því eru samfara að ætla sér að flytja starfsemi sem þegar er fyrir hendi og þegar er búin að festa rætur, sem þm. hafa hér rætt um, í einhverju ákveðnu byggðarlagi. Ég er að leggja til að þessi starfsemi verði frá upphafi - þegar henni verður hleypt af stað með skipulegum hætti sem vonandi verður á næstu árum - sett niður á Akureyri og hún fái frá upphafi að festa sínar rætur þar. Ég geri mér grein fyrir því að þetta verk kann að taka nokkurn tíma, ég er ekki hér að flytja um það tillögu að þetta verði hafið á morgun, en ég tel þó nauðsynlegt, m.a. vegna þess mikilvægis sem menn telja að þessi atvinnustarfsemi geti skipað í framtíðinni, verði rétt á málum haldið, að ekki verði eytt meiri tíma til einskis og málin þegar í stað könnuð. Herra forseti. Þetta mál fór hér í gegnum eina umr. á hv. Alþingi í hv. Nd. Alþingis á síðasta þingi og var sent út af hv. iðnn. til umsagnar. Ég vænti þess að eitthvað af þeim umsögnum hafi þegar borist n. Hún mun þá að sjálfsögðu skoða þær og jafnvel óska annarra ef hún telur þess með þurfa. En ég vona að hún taki þetta mál til jákvæðrar meðhöndlunar og það sem fyrst.



Herra forseti. Á undanförnum mánuðum og misserum hafa málefni líftækni eða lífefnaiðnaðar verið mjög til umræðu þegar rætt hefur verið um nýskipun atvinnulífs í landinu. Það er sjálfsagt að vonum því að hefðbundnir atvinnuvegir eiga við ýmiss konar erfiðleika að etja og þá er von að menn hyggi að því hvað framtíðin ber helst í skauti sér og reyni að finna leiðir til úrbóta og til að efla fjölbreytni í íslensku atvinnulífi. Málefnum lífefnaiðnaðarins var líklega fyrst hreyft hér á Alþingi fyrir þremur eða fjórum árum er nokkrir þm. Framsfl. lögðu fram till. til þál. um lífefnaiðnað. Því miður varð minna úr framkvæmdum í framhaldi af samþykkt þeirrar till. en æskilegt hefði verið, en nú hefur þessi umræða vaknað aftur í þjóðfélaginu og er mikið rætt um þá framtíð sem lífefnaiðnaðurinn gæti átt og þá möguleika sem kunna að vera hér á Íslandi fyrir rannsóknir og úrvinnslu ýmiss konar á þessu sviði. Ég held að mjög þýðingarmikið sé að okkur takist að samræma og sameina krafta allra þeirra rannsóknaraðila sem við höfum hér í landinu til að undirbúa vel þessa atvinnugrein því að ég þykist þess fullviss að hún eigi mikla framtíð fyrir sér. Á fundum sem undirnefnd fjvn. Alþingis hélt með ýmsum rannsóknastofnunum atvinnuveganna síðari hluta sumars kom mjög skýrt fram hjá öllum að þeir bundu miklar vonir við þessa atvinnugrein og allir höfðu uppi hugmyndir um rannsóknir á þessu sviði og óskir um fjárveitingar til verkefnisins. Við nm., sem sátum á þessum viðræðufundum, lögðum á það áherslu að rannsóknastofnanir atvinnuveganna sameinuðu þar krafta sína og reynt yrði að gera átak sem skilaði verulega markvissri vinnu svo að það fjármagn sem varið yrði til þessara rannsókna nýttist sem best. Reyndar kom þar líka fram, sem einnig er getið í fskj. með þessu frv., að þá þegar hafði Rannsóknaráð ríkisins skipað starfshóp til að vinna að þessum verkefnum. Nú nýlega komu á fund fjvn. fulltrúar þriggja eða fjögurra stofnana, sem höfðu þá unnið gott starf til undirbúnings að þróunarverkefni, og báru upp óskir um fjárveitingar til að geta hrundið fram þeim rannsóknum og hugmyndum sem þeir voru með. Þar voru á ferðinni Iðntæknistofnun Íslands, Háskóli Íslands, Líffræðistofnun Háskólans og Raunvísindastofnun Háskólans, ef ég man rétt, svo og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Þá vil ég einnig minna á að í fyrirheitum ríkisstj. um verulegt fjármagn til þróunarverkefna á sviði nýsköpunar í atvinnulífinu er einmitt um það rætt að verja til ýmiss konar upplýsingastarfsemi og þróunarverkefna verulegu fjármagni. Rætt hefur verið um allt að 500 millj. kr. Auðvitað ætti lífefnaiðnaðurinn að fá verulegan skerf af því fjármagni til að undirbúa þessa framtíðaratvinnugrein. Við vitum að hér er um að ræða mikilvægar rannsóknir, en eru skammt á veg komnar. Hér er trúlega ekki um verkefni að ræða sem gerist á næstu mánuðum. Líklega er eðlilegra að hugsa í árum og svo mun sjálfsagt verða. Varðandi þetta frv., þegar við ræðum um að stofna sérstaka rannsóknastofu til að vinna að þessum verkefnum, vil ég leggja aftur og enn áherslu á að menn samræmi og sameini þá krafta sem kunna að vera fyrir í landinu. Ég vil taka undir það, sem kemur fram í málflutningi flm. með frv. þessu, að vissulega er þörf á að dreifa þjónustustarfsemi í landinu víðar en gerst hefur að undanförnu. Nánast öll þjónustustarfsemi, hvort sem hún er á sviði rannsókna eða á öðrum sviðum, er hér á höfuðborgarsvæðinu. Þetta á ekki eingöngu við um þetta tiltekna mál heldur almennt. Þar bera stjórnvöld undanfarinna ára sjálfsagt öll sameiginlega ábyrgð. Þó oft hafi verið um það rætt að þjónustu bæri að dreifa hefur minna orðið úr því, minna orðið um efndir, meira verið um orð. Ég legg því áherslu á að sú n. sem fær þetta mál til athugunar skoði sérstaklega hvort rétt sé og skynsamlegt að setja á fót slíka rannsóknastofu t.d. á Akureyri eins og hér er lagt til. Að undanförnu hafa verið nokkrar umræður um hvort setja bæri upp háskóla á Akureyri eða færa hluta af starfsemi Háskóla Íslands til Akureyrar. Ég held, og vil minna á það hér í þessum umræðum einnig, að það sé fyllilega þess virði að skoða það mál ítarlegar og ýmislegt fleira mætti hugsa um. Þetta frv. vekur okkur einmitt til umhugsunar um hvort ekki sé nú, og kannske aldrei fremur en nú, ástæða til að huga að einmitt þeim sjónarmiðum að dreifa þjónustu meira um landið en gert hefur verið. Ég legg því til fyrir mína parta að iðnn. hugi vel að því, jafnframt því sem hún skoðar það mál ítarlega hvort stofna beri sérstaka rannsóknastofu á þessu sviði til samræmingar og til þess að sameina þá krafta sem við höfum á þessu sviði, hvort þessi starfsemi, ef af verður skuli hafa sitt aðsetur á Akureyri. Það kom einnig fram í umr. hér áðan að tækni er orðin svo mikil á ýmsum sviðum samskipta, s.s. fjarskipta ýmiss konar eins og upplýsingamiðlunar milli staða eftir ýmsum leiðum, að það ætti ekki að hamla hér eða torvelda. Ég hygg að það gefi einmitt tilefni til að athuga í nýju ljósi að setja stofnanir niður víðar um land en verið hefur á undanförnum árum.



Herra forseti. Ég ætla að taka fram aftur að það eru tvö atriði í þessu máli sem menn ættu að ræða sitt í hvoru lagi. Annars vegar er það hugmyndin um að setja upp ákveðna rannsóknastofu eða stofnun í líftækni og hins vegar staðarvalið. Ég hélt að það hefði komið fram í máli mínu að ég er jafnmikið efins um að ástæða sé til að setja upp sérstaka stofu eða stofnun einhvers staðar í Reykjavík. Ég hef miklar efasemdir um að það þjóni hagsmunum okkar á þessu stigi málsins að setja upp sérstaka stofu eða stofnun um líftæknina eina saman - og jafnvel þó að hún væri á háskólalóðinni þar sem flestir þeirra, sem við þetta starfa, eru nú. Fyrirmyndin í þessu frv. er komin frá rannsóknastofnunum ríkisins eins og við þekkjum þær. Þar hefur verið sett á fót ein stofnun á hverju stóru sviði. Ég hef miklar efasemdir um að stofnanaaðferðin sé sú rétta í þessu. Reyndar sjáum við hið gagnstæða í svona greinum víða erlendis. Menn reyna í lengstu lög að komast hjá því að setja upp sérstakar stofnanir, en reyna með þeim aðferðum sem eru orðnar til í upplýsingamiðlun og samskiptum fólks að örva samskipti á milli þeirra stofnana sem fyrir eru frekar en að setja upp nýjar. Ég lýsi því yfir að ég hef mjög miklar efasemdir um að stofu- eða stofnunarhugmyndin sé sú rétta í þessu tilfelli. Það má hins vegar vel vera að ef bjartsýnustu spár manna rætast um umfang þessarar atvinnugreinar í framtíðinni, menn hafa kallað hana „atvinnugrein 21. aldarinnar“, geti vel komið að því að menn sjái ástæðu til að setja upp svona stofnun. En þá vil ég líka minna á að ef svo fer munu öflug fyrirtæki í líftækniiðnaði reka svona starfsemi sjálf. Sú er reynslan erlendis að rannsóknastarfsemi og þróunarstarfsemi í þessari grein fer mjög mikið fram úti í atvinnulífinu. Menn sóttu í fyrstunni upplýsingar og hugmyndir til stofnana sem voru fyrir hendi, en síðan hafa ýmist verið stofnuð um þetta sérstök fyrirtæki eða menn hafa sett upp rannsóknaaðstöðu hjá öðrum fyrirtækjum sem fyrir voru. Þetta hefur því á sér ýmsar myndir. Ég ítreka að það eru efasemdir mínar um gagnsemi sérstakrar stofu eða stofnunar sem eru undirrótin að því að ég kem hérna upp í stól. Ég held að til þess að tryggja og koma á fastari fót samstarfinu sem er þegar komið á fót í þessu, svo ég víki að orðum hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur, séu ýmsar leiðir færar. Menn þurfa að eiga ákveðinn samastað. Það eru ýmsar leiðir til þess. Menn geta skipst á um það í misseravís eða áravís að veita þessari rannsóknasamvinnu forstöðu og menn geta komið sér saman um miðsvæði fyrir hana einhvers staðar. En ég held að ekki sé ástæða til að setja að öðru leyti saman um þetta sérstaka stofnun. Að lokum ætla ég að segja að ég ber fyllsta traust til Akureyrar í þessum efnum, hvort sem verður sett upp þar sérstök rannsóknastofnun lífefnaiðnaðarins eða ekki. Ég þekki það til Akureyringa að þeir eru duglegir menn að bjarga sér og þar er þegar mikil starfsemi á þessum sviðum. Þar eru ýmis stærstu líftæknifyrirtæki landsins sem við þekkjum. Það er líftækniiðnaður í Sana, það er líftækniiðnaður í sútunarverksmiðjum sambandsins og það er líftækniiðnaður í mjólkurstöð KEA. Auðvitað er það ekkert annað en líftækni. - Þar eru duglegir menn og ég trúi því að þeir bjargi sér, eins og þeir hafa gert hingað til, þó að ríkissjóður leggi ekki til sérstakt fé til að setja þarna upp stofu.



Herra forseti. Það er bara eitt annað atriði sem ég held að eigi erindi í þessa umr. og mig langar að bæta við. Ekkert okkar, sem höfum talað í þessari umr., hefur skilgreint hvað við meinum með orðinu líftækni eða lífefnatækni eða lífefnaiðnaður. Í raun er um afar víðtækt svið að ræða sem spannar allt frá vinnslu hvata eða virkra efna úr afgangi eða úrgangi fiska eða sláturdýra allt til flutnings erfðaeiginda á milli lífvera og ýmsa framleiðslu því tengda. Og það er kannske nauðsynlegt fyrir okkur að vera nákvæmari í orðavali í raun og veru vegna þess að það gilda ekki sömu lögmál um það hvernig þarf að standa að þekkingarsköpun og þróun um hina ýmsu þætti innan þessa breiða sviðs. Það getur vel verið að það megi velja stað norðan heiða og efast enginn hvorki um hæfni einstaklinga né aðrar aðstæður þar. Það getur vel verið að sumt af þessu eigi heima hvar sem er á landinu og sé einmitt mjög vel fallið til þess að skapa atvinnu og virkni þar sem hún er ekki fyrir. En þar sem er um að ræða grundvallarþróunarverkefni sem þarfnast ákveðinnar þekkingarþéttni, einhverrar lágmarksþekkingarþéttni, þá er óhjákvæmilegt að þeim sé fundinn staður í þéttbýliskjarna eins og t.d. Reykjavík og er sumt jafnvel varla lífvænlegt þar, vegna þess að einstaklingarnir eru ekki nógu margir og þekkingin er sem stendur ekki nægileg til þess að nauðsynleg víxlfrjóvgun hugmynda fari fram. Við verðum nefnilega held ég að hyggja að lágmarksþekkingarþéttni, þekkingarsköpun. Það er grundvöllur undir þessu öllu. Síðan kemur útfærslan í atvinnuvegina síðar. Sumt af því er e.t.v. tilbúið til þess að virkja það í atvinnuhætti eða þarf ekki langa þróun til. Annað er í ljósára fjarlægð frá okkur. Að lokum: ég held að við verðum að vera nákvæmari í orðavali þegar við erum að tala um líftækni. Ég skal reyna að vera það næst.



Herra forseti. Aðeins örfá orð í framhaldi af þessum umr. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. 3. landsk. þm. Að sjálfsögðu þarf að skilgreina og er nauðsynlegt að skilgreina hvað átt er við með orðinu líftækni. Það mun óhjákvæmilega verða gert þegar menn komast lengra áfram á þeirri braut sem við erum að byrja að feta okkur eftir nú. En ég held að við hljótum fyrst og fremst að vera á höttum eftir þeim ávinningum innan líftækninnar sem aðferðar sem snúa að hagnýtri framleiðslu og þá fyrst og fremst í tengslum við okkar sérstöku íslensku möguleika, hráefni frá sjávarútvegi og landbúnaði, og hugsanlega það svið sem snýr að möguleikum þeirra örvera sem við höfum umfram aðra, hitaþolnar örverur úr hverum og möguleika þá sem þær bjóða upp á. Ég held að þau svið líftækninnar sem vissulega eru fyrir hendi og vissulega eru umrædd úti í hinum stóra heimi, sem liggja hins vegar lengra frá okkur, eins og rannsóknir á sviði erfðafræði, séu tæplega á okkar valdi eins og staðan er í dag og verði það tæplega á næstu árum. Hins vegar held ég að við hljótum að snúa okkur fyrst og fremst, svo ég endurtaki það, að þeim möguleikum þar sem við teljum að okkar séríslensku aðstæður kunni að bjóða okkur upp á, möguleikum þar sem við getum verið fyllilega samkeppnisfærir, jafnvel haft forustu umfram aðra á þessu sviði. Fróðir menn telja að ástæða sé til að ætla að okkar aðstæður bjóði upp á talsverða möguleika að þessu leyti. Ég vil taka það fram að ég skil efasemdir hv. þm. Guðmundar Einarssonar um réttmæti þess aðferðafræðilega að standa að uppbyggingu þessarar rannsóknarstarfsemi, en ég held ég vísi til þess sem ég sagði hér áðan um nauðsyn þess að þegar í upphafi verði hugað að því hvar þessi starfsemi eigi að byggjast upp til framtíðar. Ég endurtek einnig að ég geri mér grein fyrir að hér er á ferðinni mál sem ekki er á dagskrá í dag né alveg næstu daga, heldur er hér um framtíðarverkefni að ræða. Ég vil vekja athygli á því að þeir menn sem standa í þessum rannsóknum í dag við erfiðar aðstæður og við lítil efni eru að sjálfsögðu ekki líklegir til að gera tillögur um annað en að þeir fái fjármagn og aðstöðu til þess að sinna þeim verkum sem þeir standa í. Það liggur í hlutarins eðli. En ég held að það sé hlutverk okkar stjórnmálamannanna að reyna að móta framtíðarstefnuna og reyna að sjá yfir allt sviðið, reyna að líta fram hjá þeim hagsmunum sem hver og einn hefur í sambandi við þá starfsemi sem hann stendur í og af þeim áhugamálum sem hann er að sinna þá og þá stundina. Ég tók það fram að ég styð þær fjárveitingabeiðnir sem komið hafa frá aðilum sem standa í rannsóknum á þessu sviði þó e.t.v. sé réttara að nefna þær kannanir eða athuganir. Við erum hér hins vegar að fjalla um það sem yrði raunverulegar rannsóknir, jafnvel tilraunaframleiðsla, á þessu sviði. Þá erum við komin lengra út á brautina. Það var vikið að þeim tillögum sem ræddar voru hér á hv. Alþingi fyrir nokkrum dögum um nám á háskólastigi á vegum Háskóla Íslands á Akureyri og einnig var hér minnt á verkmenntaskólann á Akureyri. Ég held að þetta allt saman, háskólanám, verkmenntaskóli, starfsemi tengd rannsóknum og menningu og listum, styðji hvert annað og það hljóti að bera að skoða möguleika Akureyrar sem slíkrar út frá þessu öllu. Sé það rétt að hæstv. ríkisstj. hyggist verja miklum upphæðum til nýsköpunar í atvinnulífi og þ. á m. óhjákvæmilega til undirbúningsrannsókna og ýmiss konar rannsóknarstarfsemi, þá gefst hér e.t.v. lag til að hrinda úr vör með myndarlegri hætti en maður hefði þorað að vona ella. Ég skora þá á hæstv. ríkisstj. að taka þetta mál, sem og auðvitað fjöldamörg önnur sem þar hljóta að koma til skoðunar, með þegar eða ef þessu myndarlega átaki hæstv. ríkisstj. verður hrint úr vör á næstu mánuðum. Herra forseti. Ég held ég þurfi ekki að hafa fleiri orð um þetta. Ég þakka þær umr. sem hér hafa orðið um þetta mál.