Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. - Ég vil aðeins mótmæla þeirri aðferð, sem höfð er við 2. umr. þessa máls, sem sé að leyfa ekki framsögur með nál. og banna þeim hv. þm., sem flytja rökst. dagskrár og brtt., að mæla fyrir þeim. Það er alveg áreiðanlegt, að þó að umr. sé útvarpað, er ekki tilgangurinn með því að hindra, að umr. fari fram W þess að útvarpað sé. Verði þessi háttur hafður nú, að slíta umr. þegar er útvarpsumr. er lokið, geta þeir hv. þm., sem brtt. flytja, ekki mælt fyrir þeim, og er það áreiðanlega ekki tilgangurinn með útvarpsumr. – Ég vil því skora á hæstv. forseta að athuga það alvarlega að svipta ekki þm. málfrelsi. Það verður að leyfa þm. að mæl með þeim brtt., sem þeir flytja.

Forseti (JPálm): Varðandi fyrirspurn hv. 2. þm. Reykv. (EOl) vil ég taka fram, að reglur um útvarp frá Alþ. voru fyrst settar af forsetum í samráði við þingflokka á sumarþinginu 1931 og teknar inn í þingskapalögin, nr. 50 10. apríl 1936. 54. gr. þingskapa hljóðar svo: „Þegar útvarpað er umræðum um önnur mál en þau, er í 51. og 53. gr. segir, fær hver þingflokkur til umráða þrjá stundarfjórðunga, er skiptast í tvær umferðir. Takmarka má fyrir fram umræðutíma um þingmál, önnur en þau, er um ræðir í 51. og 53. gr., þótt umræðu sé útvarpað, allt niður í 3 klst., enda styttir þá forseti umferðir að sama skapi.“ Þetta ákvæði hefur alltaf síðan verið framkvæmt þannig, að við þá umr. um mál, sem útvarpað er, hafa ekki aðrar umr. farið fram, og hefur aldrei verið undan kvartað. Þetta tekur þó eigi til eldhúsumr. eða 1. umr. fjárl., enda eru sérákvæði um þær í 51. og 53. gr. Þegar l. voru sett, voru 4 þingflokkar á Alþ. og einn eða jafnvel tveir utanflokksmenn, og gátu þá umr. samkv. 54. gr. staðið í 3 klukkustundir og 23 mínútur, en þó er heimilt samkv. gr. að stytta umræður niður í 3 klukkustundir. Nú er ákveðið, að þessi umr. standi í 3 klukkustundir og 23 mínútur, og verður henni slitið að þeim tíma liðnum, eins og venja er til þegar umr. er útvarpað.



Herra forseti. - Ég vil taka það fram í sambandi við þessa yfirlýsingu hæstv. forseta, að útvarpsumr. geta ekki svipt nokkurn þm. þeim rétti að kveðja sér hljóðs. Það er ekki hægt samkvæmt þingsköpum að svipta þm. málfrelsi. Útvarpsumræður eru miðaðar við flokka, en ekki við það, að þm. geti mælt með brtt. og nál., en með því að binda umr. alveg við útvarp hennar, eru margir þm. sviptir málfrelsi. Með þessu lagi gætu flokkarnir krafizt útvarpsumr. til þess að svipta suma þm. sína málfrelsi, en ég efast um, að það hafi við nokkurn rétt að styðjast, og útvarpsumræður geta ekki svipt þm. rétti til að kveðja sér hljóðs.

Forseti (JPálm): Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta frekar. Flokkarnir ráða að sjálfsögðu, hverjir tala fyrir þeirra hönd við útvarpsumr., og þá verða þm. að eiga það við sinn flokk, hvort þeir fá að taka til máls 



Herra forseti. - Ég hef leyft mér að flytja rökstudda dagskrá ásamt hv. 3. landsk. þm. (HV). Ég hef ekki hugsað mér að taka til máls við þessar útvarpsumr., en tel það minn rétt að fá að mæla með þessari till. og vil víta, hvort hæstv. forseti ætlar að taka af mér málfrelsi, og ég krefst þess að fá að taka til máls. Að útvarpsumr. loknum verða þm. a?S geta mælt með sínum till. Ég mun ekki fjölyrða um þetta nú, en mun að loknum útvarpsumr. kveðja mér hljóðs og óska þess, að nafn mitt verði sett á mælendaskrá.



Herra forseti. - Ég var erlendis þegar þing var kvatt saman að þessu sinni, en það var gert með mjög stuttum fyrirvara, svo sem kunnugt er. Þótt ég kæmi til landsins með fyrstu flugferð eftir að ég fékk boð hæstvirts forseta, náði ég ekki fyrstu umr. þess máls, sem er á dagskrá þessa fundar til síðari umr., og sama máli gegnir um fleiri þm. Nú hefur verið ákveðið, að þessu umr. skuli vera útvarpsumræða, og á ég þess ekki kost að gera grein fyrir skoðun minni á málinu í ræðutíma flokks míns. Verði litið svo á, að þessari umræðu sé að fullu lokið með útvarpsumr., á ég þess því engan kost að taka til máls í þessu stórmáli. Við 3. landsk. þm. (HV) höfum flutt brtt. við þáltill. þá, sem fyrir liggur, en hvorugur okkar á þess kost að mæla fyrir þeim, ef umr. heldur ekki áfram, og við höfum heldur ekki fengið tækifæri til að skrifa með þessu grg. Ef þingsköp eru skilin á þá leið, að umræðu megi aldrei halda áfram að lokinni útvarpsumræðu, virðist mér einmitt, að málfrelsi þm. sé þá takmarkað með óeðlilegum hætti. Ef meiri hl. einhvers þingflokks vildi takmarka umræður um mál eða jafnvel koma í veg fyrir ræðuhöld af hálfu útrekinna þm. við síðustu umr. máls, ætti slíkt að geta tekizt með því að biðja um, að umr, yrði útvarpað. Þarf ekki að eyða orðum að því, að slíkt væri andstætt eðli þingræðisins. Ég leyfi mér því að óska þess mjög eindregið við hæstv. forseta, að umræðunni sé haldið áfram að útvarpsumræðunni lokinni.

Forseti (JPálm): Eins og hv. þm. hafa heyrt, vil ég ekki víkja frá þeirri reglu að láta umr. lokið, er útvarpsumr. er lokið.



Herra forseti. - Mál það, sem hér er til umræðu, samningurinn við Bandaríkin, hefur þegar verið rætt svo mikið í blöðum og á mannfundum, að óþarft er að rekja það ýtarlega, enda er þess ekki kostur á þeim fáu mínútum, sem ég hef til umráða. Ég mun þó, einkum vegna hlustenda utan Reykjavíkur, leitast við að rekja höfuðdrætti þess í sem stytztu máli. Söguleg tildrög málsins eru þessi: Í herverndarsamningnum frá 1941 segir: „Bandaríkin skuldbinda sig til þess að hverfa burt af Íslandi með allan herafla sinn á landi, í lofti og sjó, undireins og núverandi ófriði er lokið.“ Um skilning þessa ákvæðis hefur verið og er ágreiningur milli Íslands og Bandaríkjanna. Halda Bandaríkin því fram, að ófriðnum sé enn ekki lokið í þeim skilningi, sem átt sé við í samningnum. Þeim sé því enn eigi skylt að hverfa burt með herafla sinn, enda þótt þau að sjálfsögðu muni í einu og öllu standa við skuldbindingar sínar samkvæmt samningnum. Af Íslands hálfu hefur aldrei verið á þann skilning fallizt. Hinn 1. október 1945 fóru Bandaríkin fram á, að Íslendingar leigðu þeim til langs tíma þrjá tilgreinda staði, Hvalfjörð, Skerjafjörð og Keflavíkurflugvöllinn, til þess að hafa þar herstöðvar. Þessu neitaði stjórn Íslands, og lá nú málið í þagnargildi um skeið. Þegar beiðni Íslands um upptöku í bandalags sameinuðu þjóðanna var rædd á Alþ. í júlímánuði síðastliðnum, var dvöl Bandaríkjahersins gerð að umræðuefni. Gaf ég þá yfirlýsingu um, að ég mundi tafarlaust hefja viðræður við stjórn Bandaríkjanna um fullnægingu og niðurfellingu herverndarsamningsins frá 1941. Þegar þessar umræður hófust í júlílok, stóðu sakir þannig: 1. Íslendingar höfðu neitað beiðni Bandaríkjanna um herstöðvar á Íslandi. 2. Leifar af her Bandaríkjanna dvöldu enn hér á landi. 3. Bandaríkin töldu sér þessa hersetu heimila samkvæmt herverndarsamningnum frá 1941. 4. Bandaríkin vildu ekki kveða upp úr um, hve lengi þau hefðu í hyggju að hagnýta sér þessa meintu heimild sína. Viðræður þessar stóðu yfir í nærri 2 mánuði. Niðurstaðan felst í samningsfrv. því, er hér liggur fyrir. Aðalatriðin eru : 1. Bandaríkin falla frá óskum um herstöðvar á Íslandi. 2. Herverndarsamningurinn frá 1941 fellur úr gildi. 3. Bandaríkin skuldbinda sig til þess að hafa flutt allan her sinn burt af Íslandi innan 6 mánaða frá því að hinn n$ í samningur gengur í gildi. Bandaríkin afhenda Íslendingum tafarlaust Keflavíkurflugvöllinn til fullrar eignar og umráða. Ég skal ekki fjölyrða um það, sem hér hefur á unnizt. En ekki kæmi mér á óvænt, að síðar yrði það talið meðal torskildustu fyrirbrigða sögunnar, hversu nokkrir af forustumönnum Íslendinga brugðust við, þegar tókst að tryggja brottflutning hvers einasta hermanns af landinu og endurheimt alls landsins í hendur Íslendinga. Hið eina, sem Bandaríkin öðlast með samningi þessum, eru tímabundin og takmörkuð afnot af Keflavíkurflugvellinum. Það eru þessi væntanlegu afnot af flugvellinum, sem deilan stendur um, og gildir því, að menn geri sér fyllilega ljóst, hvað í þeim felst. Til þess að menn sjái þetta mál í réttu ljósi, minni ég á, að með sáttmála þeim, sem gerður var í Potsdam sumarið 1945 milli Bretlands, Bandaríkjanna, Sovétríkjanna og Frakklands, skuldbundu þessir aðilar sig til þess að hafa á hendi herstjórn í Þýzkalandi að loknum ófriðnum. Samkv. þessari skuldbindingu hafa allar þessar þjóðir, sem kunnugt er, her í Þýzkalandi. Strax og samningaumleitanir þær, er leitt hafa til þess frv., er hér er til umr., hófust, tilkynntu Bandaríkin stjórn Íslands, að þau teldu sér nauðsynlegt að fá víss afnot af Keflavíkurflugvellinum í því skyni að auðvelda þeim herstjórn í Þýzkalandi. Þessari beiðni Bandaríkjanna, sem meðal annars var rökstudd með því, að þessi afnot tryggðu líf og öryggi þeirra, er flugleiðis fara yfir Atlantshafið, gat stjórn Íslands alls ekki svarað á þá leið, að líf og öryggi þegna Bandaríkjanna væri Íslandi óviðkomandi mál. Og því síður kom til mála að taka slíkri málaleitan með þvermóðsku, þar sem Íslendingar gátu jafnframt fengið uppfylltar sínar óskir um brottflutning hersins úr landi og afhending Keflavíkurflugvallarins. Hitt kom að sjálfsögðu til athugunar, með hverjum hætti hentast þætti að fullnægja þörf Bandaríkjanna. Var þá m.a. til athugunar úrlausn eigi ósvipuð þeirri, sem Framsfl. nú hefur stungið upp á. Var þó frá því ráði horfið af ýmsum ástæðum, meðal annars vegna þess, að hún var eigi talin tryggja rétt Íslands betur en sú leið, sem frv. leggur til. Verður vikið nánar að því síðar. Þá vil ég minna á, að enn þann dag í dag eru flestir sammála um, að stórhættulegt sé að gera Reykjavíkurflugvöllinn að aðalflugvelli Íslands. Og allir eru á einu máli um hitt, að enn sem komið er skorti Íslendinga bæði menn og fé til að reka Keflavíkurflugvöllinn. Þetta verða menn að hafa í huga þegar rætt er um frv. það, er hér liggur fyrir. Skal ég þá víkja aftur að samningsfrv. Þau fríðindi Bandaríkjunum til handa, sem talin eru máli skipta, felast í 4. gr. samningsins eins og hann verður samkv. till. hæstv. utanrmn. Með henni er Bandaríkjunum veittur réttur til að athafna síg á Keflavíkurflugvellinum, en hvergi annars staðar á landinu. Réttur þessi er skýr og tvímælalaust takmarkaður við þá þörf til umferðaréttinda, sem skapast af herstjórnarskyldu Bandaríkjanna í Þýzkalandi. Mannfjöldi sá, sem þeim heimilast að hafa á vellinum, fer ekki eftir því, sem Bandaríkin sjálf kynnu að telja þörfina, heldur eftir því, hvað nauðsynlegt er til þess að Bandaríkin geti innt af hendi nefndar herstjórnarskyldur. Rísi ágreiningur út af því, verður honum skotið til gerðardómsins í Haag eða þess dómstóls, sem sker úr deilum sameinuðu þjóðanna. Mennirnir, sem á vellinum dvelja, verða að hafa dvalar- og atvinnuleyfi frá íslenzkum stjórnarvöldum. Íslendingar hafa þannig eigi aðeins aðstöðu til þess að fylgjast nákvæmlega með þeim mannfjölda, sem á hv erjum tíma dvelur á vellinum, heldur hafa þeir vald til að neita um dvalarleyfi, ef þeim þykir eitthvað grunsamlegt við fjölda þessara manna. Sjálf hafa Bandaríkin lýst yfir, að þau telji, að hægt eigi að vera að komast af með 600 manns í þessu skyni. Menn þessir lúta í einu og öllu sömu l. sem Íslendingar. Þetta leiðir beint, ótvírætt og óhjákvæmilega af því, að herinn afhendir Íslandi Keflavíkurflugvöllinn. Frá þeirri stundu gilda að sjálfsögðu íslenzk l. í einu og öllu jafnt á Keflavíkurflugvellinum sem annars staðar á Íslandi. Og hin íslenzku l. ná alveg jafnt til þeirra erlendu manna, sem ætlunin er, að íslenzk stjórnarvöld veiti þar dvalarleyfi, sem til þeirra Íslendinga, er þar munu dvelja. Frá þessu er það eina afvik, að þessir menn njóta vissra skattfríðinda. Hafa þau ákvæði lítilli gagnrýni sætt, enda aðeins óverulegur hluti þeirra fjárhagsfríðinda, sem samningurinn færir Íslendingum. Með þessu tel ég vera fullkomlega tryggilega um hnútana búið varðandi þann mannafla, sem Bandaríkin fá heimild til að hafa á flugvellinum, jafnt um sjálfan fjöldann sem um allan athafnarétt þessara manna. Hið sama gildir að því er áhrærir alla starfsemi Bandaríkjanna á flugvellinum. Hún miðast við það, sem nauðsynlegt er, til þess að þeir fái fullnægt þeirri skuldbindingu, sem þeir hafa tekizt á hendur gagnvart Bretum, Sovétríkjunum, Frakklandi og raunar öllum hinum sameinuðu þjóðum, um herstjórn í Þýzkalandi. Við þessar skyldur og ekkert nema þessar skyldur er sá réttur og allur sá réttur, er þeir með samningnum öðlast, bundinn. Það hefur frá öndverðu verið tilgangurinn, að flugvöllurinn yrði að öðru leyti kvaðalaus eign Íslendinga, sem og hitt, að Íslendingar hefðu úrslitayfirráð hvað rekstur og umráð flugvallarins snertir. Tel ég, að allt þetta hafi verið tryggt með því samningsfrv., er ég lagði fyrir Alþ. Aðrir hafa talið það orka tvímælis. Hæstv. utanrmn. hefur nú borið fram brtt., sem tekur af allan vafa í þessum efnum. Er þar lagt til, að eftir 4. gr. (áður 5. gr.) komi ný gr., svo hljóðandi : „Hvorki ákvæðin í næstu grein á undan né nein önnur fyrirmæli þessa samnings raska fullveldisrétti né úrslitayfirráðum lýðveldisins Íslands varðandi umráð og rekstur vallarins og mannvirkjagerð eða athafnir þar.“ Skýrara er ekki auðið að kveða á um þetta. Íslendingar hafa öll umráð flugvallarins. Þeir ráða eigi aðeins rekstri hans, heldur nær og fullveldisréttur og úrslitayfirráð einnig til mannvirkjagerðar á flugvellinum og yfirleitt til allra athafna Bandaríkjanna þar. Fleiri slíkar brtt. hefur n. borið fram til þess að mæta óskum þeirra, er semja vilja við Bandaríkin, en þótti orðalag samningsfrv. of tvírætt: Er ég þeim að sjálfsögðu öllum meðmæltur. Í samningsfrv. er aðeins eitt atriði, sem ég er ekki fyllilega ánægður með, en það er uppsagnarákvæðið. Að sönnu hefur það þann ómetanlega kost, að í stað þess, að eins og nú standa sakir er ágreiningur um, hvenær Bandaríkjunum sé skylt að hverfa með her sinn burt af Íslandi, skuldbinda þau sig með samningi þessum til að hafa flutt allan herinn burtu innan 180 daga. Jafnframt er ákveðið, að við hinn nýja samning geti Íslendingar einhliða losnað eftir 61/2 ár, ef þeir óska. Það verður eigi með réttu vefengt, að þetta er mikill ávinningur. Samt sem áður hélt ég fast á, að hægt væri að segja samningnum upp með mjög stuttum fyrirvara, helzt aðeins fárra mánaða. Um það náðist þó því miður ekki samkomulag. Færðu Bandaríkin aðallega tvenns konar rök fyrir sínu máli. Í fyrsta lagi héldu þau því fram, að nauðsynlegt væri að leggja fram um 30 millj. kr. til þess að flugvöllurinn yrði sæmilegur, en talsvert meira ef vel ætti að vera. Slík fjárframlög væru ekki eðlileg, ef hægt væri að segja samningnum upp tafarlaust, þegar Bandaríkin væru búin að gera við flugvöllinn. En auk þess og jafnvel aðallega var það haft á oddinum, að Bandaríkin teldu sér ekki fært að afsala sér þeim rétti, er þeir samkv. samningnum frá 1941 teldu sig hafa til herdvalar hér á landi, nema því aðeins að þeir tryggðu sér jafnframt þau minnstu afnot Reflavíkurflugvallarins, sem þeir teldu sér nauðsynleg til þess að standa við fyrrnefndar skuldbindingar til herstjórnar á Þýzkalandi. Byggðu Bandaríkin á þessum rökum kröfu um, að gildistími hins nýja samkomulags miðaðist við herstjórnartímann. Á þetta var af hálfu íslenzkra stjórnarvalda þverneitað að fallast, og náðist loks samkomulag um þau 6li ár, sem frv. greinir. Þá vil ég geta þess, að ég er mótfallinn till. framsóknarmanna á þskj. 39, bæði vegna þess að mér sem þeim er ljóst, að þær leiða ekki til samkomulags við Bandaríkin, sem og vegna hins, að ég tel, að það form, sem þar er valið, sé mjög óviðfelldið. Framsóknarmenn ætlast til, að Íslendingar reki flugvöllinn sjálfir að nafninu til, en allt, sem til þess rekstrar þarf, þ.e.a.s. menn og fé, fái þeir frá Bandaríkjunum. Það kann að vera, að við fyrstu sýn líti þetta eitthvað betur út. Í reyndinni verður það verra. Þá hef ég heldur ekki séð mér fært að fallast á fram komnar óskir um, að mál þetta verði lagt undir sérstakan dóm þjóðarinnar með almennri þjóðaratkvæðagreiðslu. Ber margt til, en það helzt, að það fær með engu móti staðizt, að með þessum samningi sé á nokkurn hátt um réttindaafsal að ræða af hálfu Íslendinga. Þvert á móti er nú landið að nýju fengið Íslendingum í hendur. Þjóðaratkvæðagreiðsla er því ástæðulaus. Vísa ég að öðru leyti til ummæla í nál. hv. meiri hl. utanrmn. um þetta atriði. Ég verð þá að stytta mál mitt. Aðrir munu ræða hér ýmsar hliðar þess og m. a. sanna, hvílík fásinna er, að samningur þessi veiti Bandaríkjunum herstöðvaréttindi eða brjóti í bág við fullveldi Íslands. Þó vil ég ekki láta því ómótmælt, að með þessum samningi hafi Íslendingar skipað sér í fylkingu í togstreitunni milli austurs og vesturs, eins og þetta er orðað. Ef Ísland hefði af frjálsum vilja samþ. till. þær, er Bandaríkin báru fram hinn 1. október 1945, og með því veitt Bandaríkjunum rétt til herstöðva á Íslandi, þá hefði ef til vill mátt til sanns vegar færa, að Ísland hefði þar með kastað teningunum: með vestri og gegn austri. Ísland gerði þetta ekki. Alveg að sama skapi tel ég, að ef Ísland neitaði Bandaríkjunum um þann umferðarétt, sem þau - og þau ein - þurfa hér á landi, en austrið þarf og hefur tryggt sér annars staðar, þá hefðu Íslendingar gerzt berir að beinum fjandskap við Bandaríkin. Af því hefði hlotið að leiða, að Íslendingar yrðu taldir hafa skipað sér til andstöðu gegn Bandaríkjunum og þá væntanlega líka gegn Bretlandi, samkvæmt boðsendingu stjórnar Bretlands. Með því hefðu Íslendingar þá brotið af sér tvo voldugustu vinina, nágrannana að vestan og austan. Ég veit, að þetta vakir ekki fyrir Íslendingum, og heldur ekki hitt, sem sennilega yrði afleiðingin, að Ísland ætti hvergi skjól nema hjá austrinu. Allir vitibornir menn játa, að á öllu veltur fyrir Íslendinga að vera í vinfengi við sem allra flestar þjóðir, og þá ekki sízt allar hinar voldugustu. Ég hef kosið að verja þeim stutta tíma, er ég hef til umráða, til þess að skýra málið, en leitt hjá mér árásir og fáheyrðar svívirðingar andstæðinga málsins í garð okkar, er að samningsfrv. stöndum. Sagan mun hrekja þær árásir. Þess verður ekki langt að bíða, að víman renni af mönnum. Þá mun það koma í ljós, að vel hefur tekizt að leysa mikið vandamál, er herinn er fluttur úr landi, Íslendingar fengið að nýju full yfirráð lands síns, en brýn þörf vínaþjóðar þannig leyst, að Íslendingar hafi af fullan sóma. Við, sem að þessu máli stöndum, sýndum það með undirtekt okkar undir herstöðvaóskir Bandaríkjanna, að okkur skorti ekki manndóm til að gæta réttar Íslands, þótt við voldugan aðila væri að etja. Hitt játa ég, að mig brestur bæði vilja og þrek til að gerast ber að því, sem ég tel hreinan fjandskap við Bandaríkin. Ég tel, að sjálfstæði Íslands sé undir því komið, að við höldum vínfengi við aðrar þjóðir. Það tekst aldrei án þess að við leggjum okkar skerf til alþjóðasamstarfs og verðum við þeim óskum annarra þjóða, sem auðið er, okkur að meinfangalausu. með því einu móti getum við líka vænzt þess, að við slítum ekki vináttuböndin, þótt við svörum þeim synjandi þegar til þess er mælzt, sem ekki samræmist frelsi landsins og fullveldi þess. Ég vil svo aðeins að lokum segja þjóðinni frá því, að daglega hafa mér borizt skilaboð og tilmæli hvaðanæva. Hér er þess enginn kostur að rekja þær óskir. Tel ég mér þó skylt að skýra frá því, að í gærkvöld gekk nefnd manna á fund minn og færði mér áskorun frá útifundi Reykvíkinga um að láta ganga þjóðaratkvæðagreiðslu um málið. Gegn þeirri ósk hafa hins vegar langflestir lagzt, er til mín hafa snúið sér. Skal ég úr þeim margmenna hópi aðeins nefna þann, er síðastur kom, einmitt þegar ég var að ganga hingað niður í alþingishúsið. Mér var þá afhent svo hljóðandi skjal: „Vér undirritaðir, skipverjar á e.s. „Súðin“, lýsum okkur samþykka meiri hluta samningsuppkasts þess, sem nú liggur fyrir Alþingi, um réttindi Bandaríkjanna til notkunar Keflavíkurflugvallarins. Vér teljum, að þjóðaratkvæðis þurfi ekki að leita um þennan samning, því að hann feli ekki í sér neina réttindaskerðingu, heldur óumdeilanlegan rétt Íslendinga yfir landinu. Vér lítum svo á, að rakalaus tortryggni í garð vinveittrar þjóðar sé ekki sæmandi. Í trú á góðvilja og réttlæti milli þessara þjóða skorum vér sjómenn á Alþ. og ríkisstj. að samþykkja þennan samning, án tillits til sundrungaraflanna, sem nú ber svo mikið á í þjóðlífi voru. Um borð í e.s. „Súðin“, 4. okt.“ Þessu bréfi fylgdi bréf frá þjóðkunnum manni, sem lengi hefur verið vel þekktur meðal þeirra, er fastast standa á rétti Íslendinga. Þar segir m.a.: „Það er mér mikil ánægja að tjá yður, herra forsrh., að undir þetta skjal hafa ritað nafn sitt allir skipverjar skipsins. Vér vonum, að það geti orðið til einhvers gagns fyrir framgang þess máls, er það fjallar um. Er það álit mitt, að sjómenn yfirleitt séu svipaðs sinnis í máli þessu.“ Af þessu og óteljandi öðru svipaðs eðlis höfum við, sem að málinu stöndum, fulla ástæðu til að ætla, að við höfum þjóðarviljann að baki okkar.



Í viðræðum þeim, sem hæstv. forsrh. hefur undanfarið átt við fulltrúa Bandaríkjastjórnar um niðurfelling og fullnægingu herverndarsáttmálans frá 1941, hefur því verið haldið fram af hálfu Bandaríkjanna, að þeim væri óhjákvæmileg nauðsyn að halda afnotum Keflavíkurflugvallarins vegna skyldu þeirra til herstjórnar og eftirlits í Þýzkalandi. Ef slík afnot féllu niður, hefur af hálfu Bandaríkjanna verið fullyrt, að fjölda mannslífa og miklum verðmætum væri stefnt í voða á flugleiðinni yfir norðanvert Atlantshaf. Stjórn Bandaríkjanna hefur einmitt bent á þessa staðreynd sem ástæðuna fyrir því, að hún hefur enn eigi flutt allan herafla sinn brott af landi héðan. Menn hafa hér á landi brugðizt nokkuð misjafnlega við þessari nauðsyn Bandaríkjanna eða fullyrðingunni um hana. Sumir hafa sagt, að hún væri yfirvarp eitt, tylliástæða til að skýla ofbeldishug Bandaríkjanna gegn Íslandi og Norðurálfuríkjunum yfirleitt. Engin rök hafa þó verið færð fyrir þessum ásökunum í garð Bandaríkjanna. Þvert á móti hafa komi2S fram gögn um það, að aðrar þjóðir, sem taka þátt í hernámi Þýzkalands, hafa talið sig nauðbeygðar til að tryggja aðflutningsleiðir sínar þangað. Skýrt hefur verið frá því, að vegna hernáms Rússa á austurhluta Þýzkalands og Austurríkis hafi þeir í Póllandi 450 þús. hermenn, í Rúmeníu 300 þús. hermenn og í Ungverjalandi 60 þús. hermenn, allt til að tryggja samgönguleiðirnar til Þýzkalands og Austurríkis. Er þó ekki að heyra, að þeir, sem ákafastir eru í grunsemdum í garð Bandaríkjanna, gruni Rússa um græsku. Englendingar hafa afnot stórs flugvallar á Jótlandi í sambandi við hernám sitt á norðvesturhluta Þýzkalands, og eiga þeir þó ólíkt skemmri leið að sækja yfir Norðursjóinn en Bandaríkin, sem verða að fara þvert yfir Atlantshafið. Þá er það vitað, að Bandaríkin hafa afnot flugvalla í Englandi, Frakklandi, Belgíu og Hollandi í sambandi við hernám þeirra á Suðvestur-Þýzkalandi. Sjálfsagt eru samningar um stöðvar þessar og afnot þeirra með ýmsum hætti, enda eru atvikin ólík á hverjum stað og raunar hvergi lík því, sem á Íslandi er, því að hvorki voru Íslendingar beinir þátttakendur í styrjöldinni né heldur hafa þeir fram að þessu rekið stóra flugvelli, sem ætlaðir eru til að taka við miklum flugflutningum á alfaraleiðum. Þrátt fyrir þessa sérstöðu eru það áreiðanlega fáir Íslendingar, sem vilja með öllu neita því að verða við ósk Bandaríkjanna um að veita þeim þá aðstöðu hér á landi, sem þeim er nauðsynleg í sambandi við flutninga þeirra vegna herstjórnarinnar og eftirlitsins í Þýzkalandi, svo fremi að slíkt verði gert án þess að skerða frelsi og fullveldi landsins eða hagga þeirri meginstefnu, er menn vilja fylgja í utanríkismálum. Nú hafa allir íslenzkir stjórnmálaflokkar lýst yfir því, að þeir vildu ekki herstöðvar í landinu. Í viðræðum sínum við fulltrúa Bandaríkjastjórnar hefur hæstv. forsrh. aldrei hvikað frá þessum vilja landsmanna. Hann hefur þess vegna gersamlega neitað að veita Bandaríkjunum nokkra þá aðstöðu hér á landi, sem veitti þeim rétt til her stöðva hér eða nokkurs, sem jafngilti þeim. En þá lá fyrir að finna úrræði, er tryggði í öllu rétt Íslendinga, en veitti Bandaríkjunum þó sanngjarna úrlausn og gerði þeim kleift að fullnægja þeirri skyldu, sem þau hafa tekið á sig gagnvart öllum sameinuðu þjóðunum. Nú eru hér á landi tveir stórir flugvellir. Annar er Rvíkurflugvöllurinn, gerður af Bretum inni í miðri Rvík. Hinn er Keflavíkurflugvöllurinn, sem Bandaríkjamenn gerðu, og er hann miklu stærri og raunar fleiri en einn völlur, sameinaður í einu flugvallahverfi. Ef eigi á alveg að synja óskum Bandaríkjanna, verður að veita þeim afnót af öðrum hvorum þessara valla. Íslenzka flugmálastjórnin, þ.e. hæstv. flugmálaráðh., Áki Jakobsson, og flugmálastjóri, virðist vilja láta Reykjavíkurflugvöllinn verða aðalflugvöll landsins, en annaðhvort leggja Keflavíkurflugvöllinn alveg niður eða halda þar uppi óverulegri starfrækslu með örfáum eða í mesta lagi nokkrum tugum manna, svo að völlurinn yrði í raun réttri aðeins neyðarhöfn, en fullnægði hvergi nærri þeim kröfum, hvorki um öryggi né annað, sem gerðar eru til þýðingarmikilla flugvalla á alfaraleiðum. Um Rvíkurflugvöllinn, sem vegna vaxandi styrjaldarþarfa stækkaði mjög á meðan hann var í smíðum frá því, sem í fyrstu var hugan, en flugmálaráðh. vill nú gera að aðalflugvelli landsins, er það að segja, að bæði gerð hans og síðari stækkunum var á sínum tíma mótmælt af borgarstjóra Rvíkur, og öll var sú framkvæmd þvert um geð meginþorra borgaranna. Þrátt fyrir allmikla stærð fullnægir Rvíkurflugvöllurinn ekki alþjóðareglum um lendingaröryggi fyrir Atlantshafsflug. Eru og áreiðanlega á því miklir annmarkar, ef ekki allsendis ókleift vegna landslags og aðstöðu allrar, að gera þann völl svo úr garði, að hann fullnægi alþjóðaöryggisreglum. En jafnvel þótt slík stækkun og endurbót vallarins væri möguleg, sem að svo stöddu skal mjög dregið í efa, að unnt sé að gera, svo að í lagi sé, þá hefur flugmálaráðh. skýrt svo frá, að víst væri, „að slíkar stórfelldar endurbætur á Reykjavíkurflugvellinum verða aðeins gerðar, ef alþjóðafé kemur til að verulegu leyti“. En þá er þess að gæta, að enginn alþjóðasjóður er fyrir hendi, sem veiti slíka styrki, heldur mundi verða undir högg að sækja hjá stjórnum einstakra ríkja um fjárframlög í þessu skyni, enda mundu þær þá geta sett þau skilyrði, er þeim sýndist. Því fer og fjarri, að hér komi fjárhagsatriðin ein til greina. Samkv. skýrslu, sem mér barst fyrir fáum dögum frá flugmálastjóra, þarf að rífa 30 íbúðarhús og æði margar aðrar byggingar, ef víðlit á að verða að fá viðurkenningu Rvíkurflugvallarins sem Atlantshafsflugvallar, er fullnægi alþjóðareglum. Af fyrri reynslu er sýnt, að með öllu er óvíst, að við þetta yrði látið sitja, og öruggt má telja, að af þessu mundi leiða margs konar önnur óþægindi og hættur jafnvel á friðartímum. Verst er þó, að ef Rvíkurvöllurinn á að verða eini stóri flugvöllurinn hér á landi, þá er Rvík sett í augljósa og óafsakanlega hættu, ef ný heimsstyrjöld brytist út, sem vér skulum vona, að ekki verði, en andstæðingar samningsfrv. hafa mjög ógnað mönnum með. - Af öllum þessum ástæðum og ýmsum fleiri væri það með öllu óverjandi, ef Íslendingar ákvæðu að gera Rvíkurflugvöllinn að aðalflugvelli landsins og vísuðu Bandaríkjamönnum á, að þeir gætu notað hann í sambandi við flutningaþörf sína yfir Atlantshaf. Þetta virðist engu að síður hafa verið það, sem fyrir hæstv. flugmálaráðh. (ÁkJ) og skoðanabræðrum hans hefur vakað í þessu efni að svo miklu leyti sem þeir hafa viljað virða óskir Bandaríkjanna að nokkru, sem raunar er meira en tvísýnt. Ástæðan til þessarar stefnu hæstv. flugmálaráðh. og skoðanabræðra hans er sú, að þeim er ljóst, að rekstur Keflavíkurflugvallarins, svo að í nokkru lagi sé, er Íslendingum enn gersamlega ofvaxinn, enda segir í tilvitnaðri skýrslu ráðh., að ef veruleg starfræksla verði á Keflavíkurvellinum, þurfi til hennar „alþjóðlegt rekstrartillag“, sem þá þyrfti að semja um við einstakar erlendar þjóðir, eins og áður segir. En ef menn á annað borð vilja komast að samkomulagi við Bandaríkin um þetta mál, þá er ákaflega erfitt að neita að semja við þau um afnot Keflavíkurflugvallarins svipað því, sem í samningsfrv. er gert, úr því að játa verður, að vér hvorki viljum né getum gert Rvíkurflugvöllinn að viðunandi Atlantshafsflugvelli, og úr því að vér höfum ekki sjálfir bolmagn til að reka Keflavíkurflugvöllinn enn sem komið er. Hv. framsóknarmenn gera sér þetta og ljóst. Þeir leggja sem sé til, að samið verði við Bandaríkin um rekstur flugvallarins, þangað ráðnir starfsmenn, sem Bandaríkin leggi til, og þau greiði allan kostnað við völlinn. Í framkvæmdinni mundi sjálfsagt ekki verða ýkja mikill munur á þessum hætti og þeim, er samningurinn gerir ráð fyrir. En mjög verður að draga í efa, að hann sé Íslendingum hagkvæmari en samkv. samningsfrv. er ætlað, einkum þegar tekið er tillit til hinnar nýju 5. gr., sem meiri hl. n. leggur til, að tekin sé í frv., en þar segir berum orðum, að hvorki ákvæðin í næstu gr. á undan né nein önnur fyrirmæli þessa samnings raski fullveldisrétti né úrslitayfirráðum lýðveldisins Íslands varðandi umráð og rekstur vallarins og mannvirkjagerð eða athafnir þar. Það er þess vegna t.d. ótvírætt, að engin mannvirki, stækkanir eða annað slíkt má gera án samþykkis Íslendinga á vellinum, enda leiðir það þegar af því, að Íslendingar eiga völlinn og að aldrei hefur komið til mála að skerða fullveldi þeirra þar. Stjórn Bandaríkjanna á að vísu að vera heimilt að hafa allmarga starfsmenn sína á vellinum, þeir eru áætlaðir 600, sem allir þurfa hér landvistarleyfi og atvinnuleyfi sem hverjir aðrir útlendingar, og allir lúta þeir íslenzkri lögsögu, dómgæzlu og lögreglu, og yfirstjórn Íslendinga á vellinum er tvímælalaus. Aðstaðan er því slík, að Bandaríkjastjórn er heimilað að láta tiltekna starfrækslu eiga sér stað á vellinum, hún ber sjálf ábyrgð á þeirri starfrækslu, sem í hennar þágu er, og greiðir allan kostnað, sem af henni leiðir, en allt lýtur þetta íslenzkum l. Verður mjög að draga í efa, að Íslendingum yrði hagkvæmara, þótt þeir tækju sjálfir að nafninu til við rekstrinum með þeim hætti, sem till. hv. framsóknarmanna gera ráð fyrir. Segja má, að í báðum tilfellum sé mjög undir því komið, hvernig framkvæmdin fer úr hendi. Svo er um alla samninga. Hitt er fjarstæða að segja, að með samningsfrv. svo sem það liggur fyrir sé heimilað að setja her stöð á Keflavíkurvöllinn. Engin nauðsyn til slíks er hugsanleg í sambandi við herstjórn og eftirlit Bandaríkjanna í Þýzkalandi. Ef Bandaríkin framkvæmdu samninginn á þann veg, jafngilti það hernámi landsins af hálfu Bandaríkjanna, og gætu menn þá alveg eins ályktað sem svo, að lendingarréttur kaupflugfara hér á landi, en til slíkra lendinga hafa Bandaríkin nú þegar rétt, gæti leitt til herstöðva þeirra, því að ekki þyrfti annað en að vopna kaupförin óforvarandis og láta þau ætíð mörg sitja samtímis á flugvelli hér. Allar slíkar bollaleggingar byggjast á því, að menn treysta ekki hinum samningsaðilanum, enda hefur það ótvírætt komið fram, að mikið af hinni hatrömmu andstöðu gegn samningsfrv. þessu er byggt á slíku vantrausti. En ef slíkt vantraust er réttmætt, þá er hag vorrar litlu þjóðar vissulega illa komið. Því að ef stórveldin vildu beita oss yfirgangi, þá hafa þau jafnvel á síðar í árum að velli lagt meiri risa en 130 þúsund manna þjóð norður á hjara veraldar. En ég fullyrði, að slíkt vantraust á Bandaríkjunum sé með öllu óréttmætt. Vér megum minnast þess, að þau vildu eigi í fyrstu hernema land vort, heldur vildu fá samþykki vort til hingaðkomu sinnar, og þess vegna var herverndarsáttmálinn frá 1941 gerður. Þau óskuðu þess að vísu, að vér frestuðum lýðveldisstofnun vorri fram yfir árslok 1943. Töldu þá ýmsir, að þau brytu á oss gerða samninga, og vildu hef ja við þau fjandskap og illindi þegar í stað. Aðrir héldu því fram, að eigi væri um annað en vínsamlega málaleitun að ræða og bezt væri kapp með forsjá. Endir þess máls varð sá, að Bandaríkin viðurkenndu lýðveldisstofnun vora fyrst allra ríkja, og fullyrði ég, að örðugra mundi hafa orðið um þá viðurkenningu sums staðar að, ef Bandaríkin hefðu eigi vísað veginn. Satt er það, að ágreiningur er um skilning á því ákvæði herverndarsáttmálans, hvenær Bandaríkin skuli flytja síðustu leifar hers síns héðan af landi brott. Vér Íslendingar höldum þar auðvitað fram þeim skilningi, er vér teljum réttan og landi voru fyrir beztu, en það haggar ekki hinu, að gagnaðilinn virðist sannfærður á sama hátt um sinn málstað. Einn þm. hefur haldið því fram, að vér ættum að kæra Bandaríkin af þessum sökum fyrir öryggisráði sameinuðu þjóðanna. Með því móti mundi Ísland dragast enn frekar en orðið er inn í deilur stórveldanna, og munu fáir telja það til mikils vinnings fyrir landið. Og hvað sem réttarágreiningnum líður, þá mun þjóð vorri fyrir beztu að ná svo rétti sínum, að hún virði þá mikilsverðu hagsmuni annarra, sem hún getur veitt þeim sjálfri sér að meinfangalausu. Vér skulum, svo sem í samningsfrv. þessu er gert, standa fast á því, að enginn er lendur her hafi stöðvar í landinu, en hitt skulum vér forðast að neita samskiptum við vinsamlegar þjóðir, er í engu skerða fullveldi vort né hagsmuni, einungis af þeirri minnimáttarkennd, er stafar af því, að menn skammast sín fyrir að vera litlir. Það er engin skömm að játa það, að vér erum þess eigi enn búnir að taka við rekstri Keflavíkurvallarins. Hitt væri bæði skömm og skaði, ef vér fyrir þær sakir létum loka vellinum eða sama sem það og reyndum í þess stað að gera Rvíkurvöllinn að eina stóra flugvelli landsins og færðum með því hættu yfir höfuðborgina, ef svo færi sem andstæðingar þessa samningsfrv. tala mjög um, að ófriður brytist út. Með samningsfrv. er oss fenginn ótvíræður réttur til að taka einir við rekstri Keflavíkurvallarins eftir 61/2 ár, ef vilji þjóðarinnar verður slíkur. Sá takmarkaði réttur, sem Bandaríkin hafa þangað til, skerðir í engu fullveldi vort né úrslitayfirráð yfir vellinum og býður engri þeirri hættu heim, sem hvort eð er er ekki fyrir hendi. Ef stórveldin vilja beita Íslendinga ofbeldi, hafa þau afl til þess hvenær er þau lystir. Þessi samningur gerir það sízt léttara, heldur þvert á móti. Með honum er ekki heimilað að fjandskapast við neinn, heldur einungis létt undir með að halda uppi friði og reglu á vegum sameinuðu þjóðanna. Ef ófriður brýzt út, sem ég vil ekki trúa að verði á gildistíma þessa samnings, þá hafa Íslendingar þegar reynt, að þeir eru ekki ætíð aðspurðir, og megum vér þó minnast afstöðu Bandaríkjanna 1941. En hvernig sem allt veltist, er þó öruggara, að aðalflugvöllur landsins sé ekki inni í miðri höfuðborginni, þar sem þriðjungur þjóðarinnar býr.. Andstæðingar samningsfrv. þessa bera mjög í munni sér nafn Einars Þveræings og svör hans við málaleitun Noregskonungs, er hann vildi ná eignarhaldi á Grímsey. Vonandi lifa orð Einars Þveræings og andi sá, er bak við þau býr, um alla framtíð með hinni íslenzku þjóð. En þess skulum við minnast, að það tekur nú skemmri tíma fyrir flugflota stórveldanna að komast yfir byggðir Íslands frá heimastöðvum sínum en það tók fyrir langskip að ná til lands frá Grímsey á dögum Einars Þveræings. Sú hætta, sem Einar varaði við, er þess vegna nú þegar margfaldlega fyrir hendi, ef vér ætlum þessum drottnurum heimsins það, að þeir vilji níðast á vorri fámennu þjóð. Ég ætla þeim það ekki, á sama hátt og ég neita að trúa því, að ófriður sé yfirvofandi á næstu árum. En ef menn gera ráð fyrir hættunni, þá er hún til komin vegna aukinnar tækni, en án tilverknaðar vor Íslendinga. Afleiðingar tækninnar fáum vér eigi með neinu móti umflúið. Aldrei munum vér þó samþykkja neitt það, er felur í sér hættu fyrir frelsi vort og fullveldi. En það er ekki nóg, því að hug vorum verðum vér að halda jafníslenzkum sem nokkru sinni fyrr. Vér megum eigi láta hann verða að stöð eða áróðurstæki fyrir erlenda stefnu, hvaðan sem hún kemur, heldur halda óskertri dómgreind og jafnvægi, hvað sem á dynur. Sjálfstæði Íslands fær því aðeins staðizt, að vér viðurkennum staðreyndirnar og miðum stefnu vora við þær. Þótt vér séum smáir, þá megum vér eigi óttast friðsamleg skipti við aðrar þjóðir, heldur halda svo á málum, að frelsi vort og sjálfstæði verði sem bezt tryggt um alla ókomna tíð. - Það er með þetta í huga, sem ég er sannfærður um, að ég geri rétt, þegar ég óhikað greiði atkv. með þessu samningsfrv.



Þegar stjórn Bandaríkjanna fór fram á herstöðvar hér á landi 1. okt. 1945, höfðum við um nokkurn tíma búið við það ástand, að her Bandaríkjanna sat hér þvert ofan í skýlaus loforð Roosevelts Bandaríkjaforseta í herverndarsamningnum, að allur her skyldi fara af landi burt þegar við lok stríðsins. Eins og allir muna, þá vakti beiðni Bandaríkjanna mikla undrun hér á landi. Menn höfðu alls ekki vænzt þess, að stjórn Bandaríkjanna gerði tilraun til þess að seilast eftir herstöðvum, jafnhátíðlegar yfirlýsingar og hún hafði gefið um að viðurkenna og virða sjálfstæði landsins. Í orðsendingu Bandaríkjanna 1. október 1945 var farið fram á, að Keflavíkurflugvöllurinn yrði látinn í té sem bækistöð fyrir hernaðarflugvélar, Fossvogur fyrir sjóflugvélar og Hvalfjörður yrði afhentur sem flotastöð fyrir Bandaríkin. Það kom mjög fljótt fram, að meiri hluti þjóðarinnar skildi, að Bandaríkjastjórn var að fara fram á það, að íslenzka þjóðin afsalaði sér sjálfstæðinu. Þjóðin skildi, að það varð ekki farið fram á að ljá erlendu herveldi land sitt til frjálsra afnota í hernaðarundirbúningi, án þess að aðrar þjóðir, sem teldu sér ógnað, beint eða óbeint, hlytu að skoða íslenzku þjóðina ósjálfráða og ekki húsbónda í sínu eigin landi. Auk þessa var fólki strax ljóst, að þráseta erlends herliðs í landi okkar hlyti beinlínis að ógna tilveru íslenzks þjóðernis. Það var líka þýðingarmikil ástæða fyrir andstöðu þjóðarinnar gegn því, að Bandaríkjunum yrðu látnar í té hernaðarbækistöðvar hér, að með því gætum við kallað. vandræði yfir ýmsar nágrannaþjóðir okkar, einkum frændþjóðir okkar á Norðurlöndum, ef svo skyldi fara, að það stórveldi, sem teldi sér ógnað með herstöðvum á Íslandi, krefðist herstöðva í þessum löndum sér til varnar. Þrátt fyrir þann einhug, sem ríkti meðal þjóðarinnar í herstöðvamálinu, voru þó til menn, sem lögðust svo lágt að gerast talsmenn þess, að þjóðin afsalaði sér landsréttindum. Þeir voru að vísu ekki margir, en þeir voru flestir í áhrifamiklum stöðum, og var því tekið meira tillit til þeirra en tilefni var til. Meðal áhrifamanna þjóðarinnar varð lítið vart þeirrar eindrægni gegn herstöðvaafsali, sem ríkjandi var meðal þjóðarinnar. Sósfl. einn flokka tók skýlausa afstöðu gegn herstöðvum. Aðrir flokkar treystust að vísu ekki til þess að taka afstöðu með herstöðvaafsalinu opinberlega, en voru þó mjög hikandi og loðnir í afstöðu sinni til þess. Þessi tvískinnungur ýmissa leiðandi manna meðal andstæðinga okkar sósíalista á þingi kom skýrt fram í svarbréfi íslenzku ríkisstj. við herstöðvabeiðninni. í svarbréfinu var að vísu neitað að láta í té herstöðvar á tilgreindum stöðum til langs tíma, eins og farið var fram á, en þó haldið opnum möguleika fyrir frekari viðræðum um einhvers konar úrlausn Bandaríkjunum til handa, er veitti þeim svipaða aðstöðu og þá, sem þeir fóru fram á. Það fékkst ekki fram, að Bandaríkjunum yrði svarað afdráttarlaust neitandi, eins og Sósfl. vildi og réttast hefði verið. Og það er nú komið á daginn, að undanbrögð Sjálfstfl. og Alþfl. voru víðhöfð í því skyni að geta síðar svikizt aftan að þjóðinni, eins og nú er á daginn komið. Eftir því sem leið á s.l. vetur, varð alda mótmælanna gegn herstöðvabeiðni Bandaríkjanna háværari meðal þjóðarinnar. Menntamennirnir tóku forustuna og boðuðu til mótmælafunda í Rvík, sem þúsundir Reykvíkinga tóku þátt í, er samþykktu ákveðin mótmæli gegn hvers konar herstöðvaafsali. Þessir mótmælafundir menntamanna reistu mótmælaöldu um allt land. Mótmæli voru samþykkt í félagssamtökum bæði hér í Rvík og úti á landi, í verklýðsfélögum, stjórnmálafélögum, íþróttafélögum, ungmennafélögum og hvers konar menningarfélögum. Sem sagt öll þjóðin mótmælti herstöðvaafsali. Þessi almenna mótmælaalda þjóðarinnar gegn herstöðvamálinu hafði djúp áhrif á stjórnmálaflokkana og stjórnmálamennina fyrir kosningarnar s.l. sumar. Eftir því sem nær dró kosningunum, fóru flokkarnir að gefa ákveðnar yfirlýsingar um afstöðu sína, svíða af sér alla loðnu og reyna að telja fólki trú um, að þeim hefði aldrei dottið annað í hug en vera andvígir öllu herstöðvaafsali. Hinir ýmsu frambjóðendur flokkanna gáfu yfirlýsingar um andstöðu sína og reyndu að sannfæra kjósendur sína um, að þeim væri vel til þess treystandi að standa vörð um landsréttindi þjóðarinnar. Sósfl. aðvaraði þjóðina, að yfirlýsingar flokkanna og ýmissa frambjóðenda væru knúðar fram af ótta við þjóðarviljann og vegna kosninganna, sem framundan voru. Við bentum á, að það væri tvískinnungur í borgaraflokkunum í þessu máli og að þeir mundu, þegar kosningahræðslan væri horfin af þeim, leitast við að koma þessu máli fram, ef Bandaríkin leituðu aftur á, og að eina ráðið, sem þjóðin hefði til þess að tryggja sér það, að þing og stj. væru staðföst gegn allri erlendri ásælni, væri, að þjóðin veitti þeim flokkum, sem tvískinnung sýndu í málínu, harða áminningu með minnkuðu kjörfylgi. Þjóðin sinnti ekki þessum áminningum Sósfl. Hún tók alvarlega yfirlýsingar þessara flokka og það meira að segja svo, að eldheitir andstæðingar herstöðvamálsins gengu fram fyrir skjöldu til að afla flokkum þessum kjörfylgis í þeirri trú, að þeir mundu reynast staðfastir verjendur landsréttinda. Þannig sluppu sölumennirnir óþægindalítið yfir kosningarnar og hafa nú þorað að láta í ljós skoðanir sínar í trausti þess, að langur tími sé til næstu kosninga. Þjóðin þarf að festa sér í minni, hve alvarleg mistök hún gerði í þessu máli, er hún í kosningunum s.l. sumar efldi svo mjög Alþfl. og Sjálfstfl., sem nú hafa bundizt samtökum um að láta erlendu herveldi í té hernaðaraðstöðu á Íslandi í skjóli þess, að þjóðin geti ekki dregið þá til ábyrgðar og verði búin að gleyma brotum þeirra þegar reikningsskil verða næst. Það kom fljótt á daginn, að kosningaúrslitin örvuðu forustumenn Sjálfstfl. og Alþfl. til aðgerða í herstöðvamálinu. Hingað kom siðsumar s sérstakur erindreki Bandaríkjastjórnar, einn af meiri háttar embættismönnum í utanrrn. í Washington, Cummings að nafni. Maður þessi mun hafa verið með víðtækt umboð frá Bandaríkjastjórn til þess að hefja samninga um hernaðaraðstöðu Bandaríkjunum til handa á Íslandi. Komu þessa manns hingað til Íslands og dvöl hans hér var bæði af amerísku ríkisstj. og eins Ólafi Thors leynt svo sem frekast var unnt. Ég skal taka það fram, að þótt ég eigi sæti í núv. ríkisstj., þá get ég ekki skýrt frá gangi þeirra viðræðna, sem fram fóru milli þeirra Ólafs Thors og þessa Cummings, enda var farið með þær eins og mannsmorð og ríkisstj.fundir felldir niður, sennilega til þess að Ólafur Thors þyrfti ekki að veita neinar upplýsingar um, það, hvað þeim fór á milli. Í stuttu máli er þó einfaldast að lýsa þessum viðræðum á þann veg, að þær hafi verið samsæri, sem Ólafur Thors ásamt nokkrum öðrum forustumönnum úr Sjálfstfl. og Alþfl. hafi stofnað til gegn íslenzku þjóðinni. Það fyrsta, sem menn spyrja: Af hverju þurfti að hafa þessa leynd og samsærisbrag yfir samningsgerðinni? Ástæðan er sú, að Ólafur Thors veit það, að hann er með samningum þessum að gera hluti, sem þjóðin er andvíg og hún hafði ástæðu til að ætla, ef dæmt er eftir yfirlýsingunum, sem gefnar voru fyrir kosningarnar, að Sjálfstfl. og Alþfl. gerðu ekki. Þess vegna taldi Ólafur Thors nauðsynlegt að gefa þjóðinni ekkert tækifæri til þess að fylgjast með samningsgerðinni, hann opinberaði ekki samninginn fyrr en Alþ. kom saman, og þá var ætlunin að hraða málinu svo gegnum þingið, að þjóðin gæti ekki áttað sig fyrr en allt væri um garð gengið. Allur undirbúningur samningsins er í samræmi við þetta. Forsrh. velur sjálfur þá menn, sem taka þátt í þessum ljóta leik, að hætti venjulegra samsærisforingja. Ríkisstj. fær ekkert að frétta. Loforð, sem forsrh. gaf Sósfl. við myndun núv. ríkisstj. um það, að ekki skyldi farið á bak við ráðh. Sósfl. um framkvæmd meiri háttar utanríkismála, var rofið. Utanrmn, sem Alþ. hefur með l. skyldað utanrrh. til þess að láta fylgjast með samningum um utanríkismál, er gersamlega sniðgengin. Engir sérfræðingar eru kvaddir til ráða, hvorki á sviði flugmála, lögfræði né þjóðréttar, og yfirleitt engir látnir hafa hugmynd um þessa samningsgerð aðrir en þeir, sem fyrir fram tjáðu sig viljuga til að láta að vilja Bandaríkjastjórnar. Það hefur líka ekki farið fram hjá því, að samningurinn allur beri það með sér, hvernig hann er til kominn. Hann ber það með sér, að umboðsmaður Íslands hefur gengið til samningaborðsins ákveðinn í að gera samning, sem fulltrúi Bandaríkjastjórnar gæti fellt sig við, hversu óhagstæður og niðurlægjandi sem hann væri fyrir íslenzku þjóðina. Samningurinn er einhliða réttindaafsal af Íslendinga hálfu, en auk þess svo loðinn og óljós, að sjálfum forsrh. hefur ekki tekizt að gera grein fyrir innihaldi hans, enda virðist hann aldrei hafa gefið sér tíma til þess að leggja niður fyrir sér raunverulegt innihald hinna ýmsu greina. Þegar mikilsverðir samningar um utanríkismál eru gerðir, er nauðsynlegt, að tekið sé fullt tillit til allra sjónarmiða, sem með þjóðinni eru. Slíka samninga á að gera að sjálfsögðu í samráði við ríkisstj. og utanrmn. og auk þess í samráði við flokkana. Það er mjög þýðingarmikið, að allt sé gert til að samræma sjónarmiðin, til þess að eining geti orðið um slík mái. Sérhver ábyrgur utanrrh. hlýtur að telja það fyrstu skyldu sína að halda þannig á utanríkismálunum, að eining geti skapazt um þau meðal þjóðarinnar. Hvernig hefur Ólafur Thors framkvæmt skyldustörf sín í þessu efni? Hann hefur staðið einn í þessum samningum, hugsað um það eitt að sveigja flokk sinn til fylgis við gerðir sínar og nægilega marga Alþfl.menn til þess að geta fleytt samningnum í gegnum þingið, en farið algerlega á bak við okkur, ráðh. Sósfl., og þm. Sósfl. og Framsfl., sem eru þó 22 af 52 þm. Og hann hefur leitazt við að haga þannig undirbúningi málsins fyrir þingið og meðferð þess í þinginu, að þessum þm. gæfist ekki tækifæri eða tóm til að afla sér þeirra upplýsinga, sem nauðsynlegar voru til að mynda sér skoðanir um málið. Þetta hefur gengið svo langt, að forsrh. hefur ekki gefið sér tíma til að láta þýða samninginn rétt, áður en hann var lagður fyrir þingið, og varð hann sjálfur að viðurkenna það í þinginu, að þýðingin væri fljótfærnisleg. Þá hefur forsrh. skipulagt það, að fylgismenn hans á Alþ. tækju sem minnst þátt í umr., til þess að þurfa ekki að skýra nánar hin ýmsu vafaatriði og til þess að hraða málinu sem mest gegnum þingið. Og svo var ákafinn mikill að hraða samningnum áður en þing og þjóð gæti áttað sig á innihaldi hans, að fundum var haldið áfram á laugardag samhangandi frá því kl. 1:30 um daginn og fram á sunnudagsnótt, sem mun vera einsdæmi í þingsögunni. Það voru atburðir næstsíðasta sunnudags, hinn geysifjölmenni fundur alþýðusambandsins, reiði almennings og allsherjarverkfall verklýðsfélaganna í Rvík, sem hafa orsakað þann drátt, sem orðið hefur á afgreiðslu málsins, en ekki hugarfarsbreyting forsrh. og samsærisfélaga hans úr Sjálfstfl. og Alþfl. Starfsaðferðir Ólafs Thors hafa verið þessar: Hann gerir upp á eindæmi samning við erlent ríki, tryggir sér örlítinn meiri hl. þm., fer á bak við ríkisstj., svíkst um að hafa utanrmn. með í ráðum, skeytir því engu að hafa samráð við alla þm. tveggja flokka, leggur málið illa undirbúið, óathugað og skýringalaust fyrir þingið, gerir tilraun til að hespa það í gegnum þingið í skyndi, skellir skollaeyrum við yfirlýstum vilja meiri hl. þjóðarinnar og ætlar að hundsa, að málið verði lagt undir úrskurð þjóðarinnar með þjóðaratkvæðagreiðslu. Svona starfsaðferðir eru brot á öllum réttarreglum þjóðfélags okkar, brot á öllu lýðræði og anda stjskr. Svona starfsaðferðir eru ofbeldi gagnvart þjóðinni og lýðréttindum hennar. Blöð Ólafs Thors og samsærisfélaga hans hafa hneykslazt yfir ofbeldi, sem þau segja, að hafi verið beitt s.l. sunnudag. En ég vil benda á, að það er forsrh., Ólafur Thors, sem er upphafsmaður ofbeldisins í þessu máli og getur sjálfum sér um kennt yfir því ofbeldi, sem hann telur, að beitt hafi verið á sunnudaginn, því að hann veit, að eftirleikurinn er óvandaðri. - Þá hafa þessi sömu blöð haldið því fram, að nú skiptist þjóðin í sveitir með og móti ofbeldi. Þetta er rétt, þjóðin skiptist í fylkingar, annars vegar ofbeldismennirnir, sem vilja knýja fram samninginn, hins vegar yfirgnæfandi meiri hl. þjóðarinnar, sem krefst þess, að fylgt sé lýðræðisreglum við afgreiðslu þessa samnings, sem hér liggur fyrir, og að haft verði um hann þjóðaratkvæði áður en hann verði samþykktur. Þegar mál eru lögð fyrir þing, þykir sjálfsagt að láta fylgja þeim skýringar og grg., og það jafnt þótt um smámál sé að ræða. Þegar till. um inngöngu Íslands í hinar sameinuðu þjóðir var lögð fyrir Alþ., fylgdu henni skýringar og athuganir fræðimanna á þeim skuldbindingum, sem þjóðin undirgengist, er hún gengi í þessi samtök. Nú, þegar Ólafur Thors leggur fyrir þingið samning, sem felur í sér margfalt stórfelldari skuldbindingar en sáttmáli sameinuðu þjóðanna, þá er hann lagður fram án skýringa og án grg. Og ræða forsrh., er samningurinn var lagður fram, er óundirbúið og flausturslegt þrugl. Enginn þjóðréttarfræðingur hefur verið látinn gera athugun á þeim skuldbindingum, sem samningurinn felur í sér, og engar athuganir hafa verið gerðar á þeim verkunum, sem samningurinn muni hafa á íslenzkt þjóðlíf og aðstöðu þjóðarinnar út á við. Það liggur ekki fyrir athugun á því, hvort samningurinn er nauðsynlegur Bandaríkjunum til þess að standa við skuldbindingar sínar við hernám Þýzkalands, né heldur hvort samningurinn hefur með sér hlutleysisbrot gagnvart öðrum þjóðum, er geti dregið Ísland inn í hernaðaraðgerðir, ef svo illa skyldi fara, að stríð skylli á. Af hverju stafar þetta? Vannst ekki tími til þess? Jú, vissulega. Ef samningurinn hefði verið gerður með lýðræðislegum aðferðum, þá hefði slík rannsókn verið látin fram fara. Skýringin á þessari vanrækslu er sú, að Ólafur Thors þorði ekki að leita álits sérfræðinganna, vegna þess að hann vissi, að þá mundi koma í ljós, svo að allir gætu skilið, hve stórhættulegt óhæfuverk samningur hans er. Samningar milli þjóða eru alltaf mjög vandasamir. Það er mjög nauðsynlegt, að þeir séu afdráttarlausir og skýrir, þannig að enginn vafi geti á því verið, hver sé þýðing hinna ýmsu ákvæða samningsins. Stórþjóðir geta stundum leyft sér, þegar þær semja innbyrðis, að hafa tvíræð ákvæði, treystandi á styrk sinn til að knýja fram sinn skilning. Þegar smáþjóð semur við stórveldi, Er henni lífsnauðsyn, að samningurinn sé skýr, vegna þess að ef hann er tvíræður, þá hefur sá sterki alltaf betri aðstöðu til þess en sá veiki að knýja skilning sinn fram, þann skilning, sem honum er hagstæður. Þannig er afstaðan milli Bandaríkjanna og Íslands. Ef við getum ekki í samningum við Bandaríkin byggt rétt okkar á skýlausu og greinilegu samningsákvæði, er hætt við, að við neyðumst til að fallast á óhagstæðar skýringar hins sterka. Þetta hefði átt að gefa Ólafi Thors tilefni til þess að gæta ýtrustu varfærni í samningsgerðinni og leggja á það megináherzlu að gera öll ákvæði samningsins þannig, að ekki væri hægt að skilja þau á annan veg en þann, sem til var ætlazt. Í stað þess gengur Ólafur til samningsgerðarinnar í fullkomnu alvöruleysi, enda er samningurinn frá upphafi til enda svo óljós, ógreinilegur og tvíræður, að slíks munu fá dæmi í milliríkjasamningum. Ég mun nú með nokkrum orðum víkja að samningnum sjálfum. - Þegar samningurinn var birtur, lögðu blöð þeirra samsærismanna einhliða áherzlu á það í fyrirsögnum sínum, að með samningnum losnaði þjóðin við hersetu Bandaríkjanna, og þar með væri herstöðvamálið úr sögunni. Í 1. gr. samningsins er því slegið föstu, að herverndarsamningurinn frá 1941 skuli niður falla við gildistöku þessa samnings. Þetta ákvæði er algerlega óþarft, því að samkvæmt skýlausum ákvæðum í sjálfum herverndarsamningnum er hann þegar niður fallinn fyrir löngu síðan, eða við lok styrjaldarinnar. Samkv. 2. gr. samningsins afhenda Bandaríkin Keflavíkur,flugvöllinn 2samt öllum óhreyfanlegum mannvirkjum. Þetta ákvæði er líka óþarft, vegna þess að með samningi, sem gerður var við Bandaríkin 1942, eru þau búin að skuldbinda sig til að afhenda íslenzku ríkisstj. þessar eignir endurgjaldslaust og áttu að gera það, er herverndarsáttmálinn féll niður í styrjaldarlokin. Í 4. gr. samningsins skuldbinda Bandaríkin sig til að flytja burt herlið sitt frá Íslandi innan 180 daga. Þetta er enn fremur óþarft, vegna þess að samkv. herverndarsamningnum átti herliðið að flytjast' brott af Íslandi þegar við stríðslokin. - Þessi þrjú atriði, er ég hef nú talið, sem eru þau atriði, er blöð samsærismanna hafa einhliða flaggað framan í íslenzku þjóðina, eru einskis nýt, því að þau eru aðeins endurtekning á skuldbindingum, sem Bandaríkin hafa þegar með skriflegum og greinilegum samningum tekið á sig gagnvart Íslendingum, þótt þau hafi fram til þessa vanrækt að standa við þær. Þetta veit enginn betur en sjálfur forsrh., en fyrir hans tilstilli munu Bandaríkin þó hafa tekið þessi ákvæði inn í samninginn, til þess að hann liti út sem tvíhliða samningur Íslendinga og Bandaríkjanna, en ekki einhliða réttindaafsal af hálfu Íslendinga, eins og hann er í raun og veru. Í 5. grein samningsins, eins og hann var lagður fyrir þ., felast þær skuldbindingar og kvaðir, sem Íslendingar taka á sig Bandaríkjunum til handa. Þessi gr. er svo loðin og óljós, að ákaflega er erfitt að skýra til fulls, hversu víðtæk hernaðarafnot hún heimilar Bandaríkjunum. Ef orðalag gr. er athugað gaumgæfilega, kemur greinilega í ljós, að hún er samin einmitt með það fyrir augum, að í henni séu engin skýr takmörk fyrir því, hver afnot Bandaríkjaher má hafa af Keflavíkurflugvellinum. Þessi ákvæði bera líka með sér, að þau eru samin af Bandaríkjunum einum, og frá þeirra hendi eru þau þungamiðja samningsins, enda hefur Bandaríkjastjórn ekki viljað breyta þessari gr., er hún féllst á ýmsar breyt. samkvæmt beiðni Ólafs Thors, eftir að í ljós kom hin mikla andstaða, sem er gegn samningnum. Þetta bendir til þess, að Bandaríkjastjórn ætlar þrátt fyrir önnur ákvæði samningsins að hafa frjálsar hendur um það sjálf að skýra samninginn hvað viðvíkur því, hve víðtækur afnotaréttur hennar af vellinum má vera. Í 1. mgr. þessarar gr. eru ákvæði um það, að Bandaríkjunum skuli heimil afnot af Keflavíkurflugvellinum fyrir flugför sín í sambandi við framkvæmd þeirrar skyldu, er Bandaríkin hafa tekizt á hendur og lítur að herstjórn og eftirliti í Þýzkalandi. Síðan segir, að í þessu skyni skuli stjórn Bandaríkjanna heimilt að halda uppi á flugvellinum beinlínis eða á eigin ábyrgð þeirri starfsemi, þeim tækjum og því starfsliði, sem nauðsynlegt kann að vera til þeirra afnota. Það er ekkert smáræði, sem felst í þessu ákvæði, því að Bandaríkjastjórn á sjálfdæmi um það, hvað sé nauðsyn hennar. Hún má hafa eins marga starfsmenn á vellinum og henni sýnist. Að vísu hefur forsrh. skýrt frá því, að Bandaríkin teldu sér, eins og sakir standa, nauðsynlegt að hafa 600 manns á vellinum. Þetta er að vísu margfalt hærri tala en nauðsynlegt er til að stjórna vellinum og starfrækja hann, en samt sem áður geta Bandaríkin, hvenær er þeim býður svo við að horfa, margfaldað þetta starfslið án þess að íslenzka ríkisstj. geti á nokkurn hátt hindrað það, því að samkv. samningnum er íslenzku ríkisstj. ekki ætlað að meta það, hver sé nauðsyn Bandaríkjanna í því efni. Þær fullyrðingar, sem fram hafa verið bornar af fylgjendum samningsins, að íslenzk stjórnarvöld geti með því að neita að veita landvistarleyfi takmarkað tölu þessa starfsliðs, er slúður eitt, sem gripið hefur verið til í örvæntingarfullum tilraunum til þess að verja samningsgerðina. - Þá er Bandaríkjunum samkvæmt þessu heimilt að senda til Íslands eins margar flugvélar og þeim sýnist, láta þær dvelja á Íslandi eins lengi og þeim sýnist og hafa áhafnir þeirra eins fjölmennar og þeim sýnist, vegna þess að í samningnum eru engin ákvæði um það, hve margar flugvélar megi koma hingað og vera hér samtímis, engin ákvæði um, hve lengi hver flugvél má dvelja hér, og loks engin ákvæði um það, hve margir Bandaríkjamenn, sem koma hingað með þessum flugvélum, megi dvel ja hér flestir. Hins vegar er það tekið fram, að íslenzk stjórnarvöld skuli taka tillit til sérstöðu þessara flugfara og áhafna þeirra að því er varðar landvistarleyfi og fleira, það er að segja, Bandaríkjamenn, sem Bandaríkjastjórn þóknast að telja til áhafna flugvéla sinna, mega dvelja hér eins margir og eins lengi og Bandaríkjastjórn sýnist og án þess að þeir þurfi hér landvistarleyfi og, að því er bezt verður séð, án þess að heyra undir íslenzka lögsögu. Það er tekið fram í samningnum, að Keflavíkurflugvöllurinn sé eingöngu heimill þeim flugförum Bandaríkjanna, er séu í förum til Evrópu. Þannig er Bandaríkjastjórn opin leið til þess að senda til Íslands hundruð flugvéla, búnar öllum þeim hernaðartækjum og mannafla, sem hana lystir, og láta þær hafa fast aðsetur á Íslandi um ótakmarkaðan tíma. Þegar þetta er athugað, verður munurinn á þeim réttindum, sem Bandaríkjunum eru veitt með þessum samningi, og því, sem Bandaríkin fóru fram á 1. október 1945, vart sæmilegur, því að hvað er það annað en herstöðvar, þegar Bandaríkin geta haft á vellinum hernaðarflugvélar, búnar öllum hernaðartækjum og mannafla, eins margar og eins lengi og þeim sýnist. Það er því næsta hlálegt, þegar fylgjendur samningsins eru að reyna að bera það á borð fyrir þjóðina, að með honum séu Bandaríkjunum ekki veittar herstöðvar á Íslandi. Það er ómótmælanlegt, að samningurinn, ef samþ. verður, gefur Bandaríkjastjórn ótakmarkaðan rétt til þess að gera Keflavíkurflugvöllinn að hernaðarbækistöð sinni til almennra hernaðarafnota. Þá hefur því verið haldið fram af Ólafi Thors og fylgismönnum hans, að yfirstjórn Keflavíkurflugvallarins muni verða í íslenzkum höndum og Íslendingar geti því haft útslitavöld um það, hvað fram fer þar. Enginn þeirra félaga hefur þó treyst sér til að skýra, hvernig það megi verða, a.ð íslenzkur embættismaður geti stjórnað mörg hundruð eða mörg þúsund manna hóp bandarískra flugvallarstarfsmanna og flugvélaáhafna, sem að staðaldri kann að vera á vellinum, sem þó á að starfa beinlínis undir stjórn bandarísku ríkisstj. og á hennar ábyrgð. Ólafur Thors hefur oftar en einu sinni verið spurður um það, hvernig hann hugsi sér yfirstjórn Íslendinga á flugvellinum fyrir komið samhliða þessum bandarísku yfirráðum. Hann hefur skotið sér undan að svara, af þeirri einföldu ástæðu, að fullyrðingarnar og ákvæðin um úrslitayfirráð Íslands eru sett í samninginn að því er virðist í þeim tilgangi einum að dylja íslenzku þjóðina raunverulegs innihalds samningsins. Forsrh. Ólafur Thors var búinn að lofa Bandaríkjastjórn því, að samningurinn skyldi knúinn í gegnum þ. óbreyttur, eins og hann var lagður fyrir það. Í því skyni átti að hespa samninginn af svo skyndilega, að þjóðin gæti ekki áttað sig á honum fyrr en allt væri um seinan. Þetta fór öðruvísi en ætlað var. Þegar eftir að samningurinn var lagður fyrir þ., reis þvílík mótmælaalda og þjóðarreiði, að slíks eru engin dæmi í sögu þjóðarinnar. Ólafur Thors og samsærismenn hans úr Sjálfstfl. og Alþfl. urðu alvarlega hræddir, þeir gáfust upp við að verja samninginn við fyrri umr. málsins í þinginu og lögðu á það megináherzlu að ljúka henni sem fyrst. Eftir hina stóru fundi, sem haldnir voru í Reykjavík á sunnudag og mánudag fyrir hálfum mánuði síðan, og hið algera allsherjarverkfall verkalýðsins í Reykjavík, sá forsrh. sitt óvænna og fór í betliferð til Bandaríkjastjórnar til þess að biðja um lagfæringar á samningnum í þeirri von, að honum tækist að lægja mótmælaöldu þá, sem risin var. Afrakstur þessarar betliferðar er heldur rýr, því að langflestar eru breyt. aðeins orðalagsbreyt., sem engu raunverulegu máli skipta, en gera þó samninginn heldur álitlegri fyrir þann, sem les hann yfir í flaustri. Það er sérstaklega eftirtektarvert, að í 5. gr., sem eftir breyt. verður 4. gr., en sú gr. hefur inni að halda þau ákvæði, sem gera Keflavíkurflugvöllinn að raunverulegri herstöð Bandaríkjanna, - er engu breytt. Bandaríkin hafa sem sagt í engu slakað á klónni. Hins vegar hafa verið strikuð út úr samningnum ýmis niðurlægjandi orðatiltæki í garð Íslendinga, án þess að um verulegar efnisbreyt. sé að ræða. T.d. var í fyrra uppkastinu alltaf talað um Bandaríkin og Ísland, en í hinum nýja samningi er talað um Ísland og Bandaríkin. Þetta finnst Ólafi Thors víst mikill sigur. Af hálfu Ólafs Thors og fylgismanna hans hefur verið lögð á það mikil áherzla, að Íslendingum væri um megn af fjárhagslegum ástæðum að reka Keflavíkurflugvöllinn. Ólafur Thors hefur fullyrt, að rekstrarkostnaður vallarins mundi veiða 30 millj. kr. á ári. Þetta er hrein blekking. Ólafur Thors lét enga rannsókn fara fram á rekstri flugvallarins. Samkvæmt áætlunum, sem íslenzkir fagmenn hafa gert, er rekstrar- og víðhaldskostnaður Keflavíkurflugvallarins áætlaður 1,8 millj. og Reykjavíkurflugvallarins 2,15 millj. eða samtals innan við 5 millj. kr. Á móti þessu koma svo tekjur, sem mundu skipta a.m.k. nokkrum millj., ef allar flugvélar, sem fljúga um Íslandi, væru gjaldskyldar, eins og tíðkast annars staðar, en eins og kunnugt er, hefur ameríska herstjórnin dregið til Keflavíkurflugvallarins millilandaflugvélar með því að taka engin gjöld af þeim þar og þar með rýrt verulega tekjur Reykjavíkurflugvallarins, og verður ekki annað séð en þetta hafi verið gert viljandi í því skyni að auka sem mest á erfiðleika Íslendinga við rekstur vallanna. En það getur hins vegar enginn Íslendingur í alvöru haldið því fram, að okkur sé þörf á því að leita á náðir annarra þjóða, jafnvel þótt svo færi, að við yrðum að leggja til flugmála okkar nokkrar milljónir á ári fyrst í stað, því að allt bendir til, að eftir skamman tíma verði flugvellirnir reknir tekjuhallalaust eða jafnvel með ágóða. Forsrh. hefur látið þess getið, að Bandaríkjastjórn hafi hyggju að endurbæta og stækka Keflavíkurflugvöllinn fyrir um 75 millj. kr. Það er hins vegar vitað, að flugvellinum hefur verið prýðilega viðhaldið og brautir hans eru í góðu lagi og eru nægilega langar og burðarmiklar fyrir þær flugvélar, sem hingað til hafa verið notaðar í Evrópu. Slíkar stækkanir hljóta að vera í því skyni gerðar að geta notað flugvöllinn fyrir risaflugvirki, en það er alvarleg ábending til okkar íslendinga um það, að afnot Bandaríkjanna af vellinum miðast ekki eingöngu við samgöngur þess við Þýzkaland, eins og gefið er í skyn, heldur eigi völlurinn að vera tiltæk hernaðarbækistöð til árása á Evrópu í hugsanlegu stríði. Fylgismenn samningsins hafa verið mjög háværir um, að í honum sé ekki að ræða um neinar herstöðvar og sé hann að því leyti gersamlega annars efnis en fyrri kröfur Bandaríkjanna. Eins og ég hef tekið fram áður, þá veitir samningurinn Bandaríkjunum rétt til að gera Keflavíkurflugvöllinn að herstöð sinni mismunurinn virðist helzt vera sá, að ef fallizt hefði verið á fyrri kröfu Bandaríkjanna, þá hefðu stöðvar þessar verið girtar gaddavír og gætt af vopnuðum hermönnum, þar með hefðu herstöðvarnar verið skildar alveg frá Íslandi, og það, sem fram fór á herstöðvunum, hefði verið algerlega án vitundar eða samþykkis íslenzkra stjórnarvalda, þau hefðu ekki borið ábyrgð á einstökum athöfnum Bandaríkjamanna, þótt þau að sjálfsögðu hefðu orðið að bera ábyrgð á því gagnvart öðrum þjóðum að hafa látið Bandaríkjunum í té herstöðvar. Samkvæmt þeim samningi, er hér liggur fyrir, hljóta íslenzk stjórnarvöld að bera ábyrgð á því sem mest hverri þeirri aðgerð amerískra yfirvalda, sem fram fer á flugvellinum og aðrar þjóðir teldu gegn sér beint. Í hvert skipti, sem einhver Evrópuþjóð teldi sér ógnað af veru bandarískra hernaðarflugvéla á Íslandi, gæti hún vegna ýmissa ákvæða samningsins gert íslenzk stjórnarvöld ábyrg fyrir þeim, og þannig gæti Ísland sí og æ dregizt inn í deilur hernaðarvelda með öllum þeim óþægindum og hættum, sem slíkt hefur í för með sér. Það er rannsóknar efni og mikið vafamál, hvort þessi samningur er heppilegri en upphaflegu kröfurnar. - Íslenzka þjóðin er minnsta fullvalda þjóðin í heiminum og hefur því enga aðstöðu til að verja frelsi sitt með valdi. Við höfum aðeins eitt vopn til þess að verja fullveldi okkar með fyrir ásælni annarra. Þetta vopn er hinn siðferðislegi réttur okkar til landsins, sem íslenzka þjóðin hefur ein búið í frá upphafi. Íslenzka þjóðin hefur aldrei sýnt nokkurri þjóð áreitni og hefur aldrei gert aðrar kröfur en þær að fá að lifa óáreitt í landi sínu. Þjóðir, sem þannig, eins og Íslendingar, verða að byggja tilveru sína á því, að aðrar þjóðir viðurkenni siðferðislegan rétt þeirra og að friðsamleg viðskipti eigi sér stað þjóða í milli, verða að varast mjög rækilega að gera nokkuð það, sem getur dregið þjóðina inn í deilur annarra ríkja, sem getur orðið þess valdandi, að íslenzk stjórnarvöld verði borin þeim sökum, að þau hafi veitt einu ríki aðstöðu til þess í landi sínu að ógna öðru. Þegar svo er komið, er þjóðin búin að glata sínu eina vopni, hinum siðferðislega rétti, og hætt við, að þær þjóðir, er telja sér ógnað fyrir aðgerðir íslenzku þjóðarinnar, telji hana ekki fullvalda í landi sínu.



Herra forseti, góðu landar. Afstaða Sósfi. til leigu á íslenzku landi undir hernaðarbækistöðvar Bandaríkjunum til handa hefur auðvitað ekkert breytzt, þótt kosningarnar séu um garð gengnar. Afstaða Sósfl. er enn sem fyrr afdráttarlaust nei. Afstaða Sósfl. er enn sem fyrr: Burt með Bandaríkjaherinn af Íslandi. Þessi afstaða er ekkert sérkenni sósíalista. Þetta er afstaða allra Íslendinga, sem ekki hafa fyrirgert rétti sínum til að bera það nafn. Þetta er afstaða íslenzku þjóðarinnar. Bandaríkjaherinn er hér í hennar óþökk. Henni finnst fyrir löngu ofsetið. Og íslenzka þjóðin hefur krafizt þess skýrt og skorinort, að Bandaríkjastjórn stæði við gerða samninga og yrði á brott með her sinn héðan. Íslenzka þjóðin neitar að kaupa efndir á gefnum loforðum fyrir ný fríðindi, og þótt henni hafi verið og sé enn oftlega hótað af erindrekum Bandaríkjastjórnar, hér á Alþ. og víðar, með missi vináttu og virðingar þeirra, er með völd fara í því volduga herveldi, ef hún sé ekki eftirlát, þá lætur hún sér það í léttu rúmi liggja. Hún veit, að virðingu kaupir sér enginn með undirlægjuhætti og aðkeypt velvild er Íslendingum ekki að skapi. Íslenzka þjóðin telur ekki þá vináttu eftirsóknarverða, sem einkennist af ágengni, ógnunum og eiðrofum. Íslenzka þjóðin veit, að hún stendur ekki í neinni þakkarskuld við Bandaríkin, þótt þau hafi um síðir uppfyllt það skilyrði nauðungarsamningsins frá 1941 að viðurkenna fullveldi Íslands. Hún telur það sjálfsagða skyldu að standa við gerða samninga án þess að sérstök þóknun komi fyrir né heldur undirgefni, og því afþakkar hún einnig eindregið afskipti hr. Bevins af sínum málum. Hún veit, að það eru engin áhöld um, hvor þjóðin á hinni meira upp að inna. Hún veit, að herstöðvarnar hér styttu styrjöldina til mikilla muna og að þær urðu því til að draga úr stríðskostnaði Bandaríkjanna og minnkuðu mannfall þeirra einnig geysimikið. Íslenzka þjóðin veit líka, að hún sjálf beið hlutfallslega mest afhroð í styrjöldinni, t.d. við matarflutninga til Bretaveldis, svo að ekki séu með taldir þeir Íslendingar, er féllu fyrir vopnum úrvalsliðsins hér heima. Íslenzku þjóðinni finnst þessar þjóðir hvorar tveggja launa illa veitta aðstoð: Bretastjórn með ósvífinni afskiptasemi og Bandaríkjastjórn með samningsrofum, ásælni og nauðung. Í stað þess að hverfa brott með herinn strax að stríðinu loknu, eins og samningar stóðu til, hefur Bandaríkjastjórn þrásetið, og fyrir réttu ári síðan sendi hún Íslendingum í þokkabót móðgandi tilmæli um herstöðvar hér í heila öld. Því tiltæki Bandaríkjastjórnar átti að leyna þjóðina. Þá þegar, á öðru ári fullveldis, voru öfl innan veggja Alþ., undir forustu hálfdanans Ólafs Thors og auðnuleysingjans Ásgeirs Ásgeirssonar, einkafulltrúa hans í drottinsvíkum, er æsktu þess eins að svíkja föðurland sitt, fyrr en það kæmi fyrir sig vörn, í klær Bandaríkjanna. Það mistókst, eins og kunnugt er. Einlægir ættjarðarvinir vöruðu þjóð sína við þeim voða, er að stefndi, og íslenzka þjóðin reis upp af heilagri vandlætingu til öflugra mótmæla. Þetta snögga víðbragð Íslendinga ásamt þeirri staðreynd, að alþingiskosningar fóru í hönd, gerði gæfumuninn þá. Tilmælum Bandaríkjastjórnar fékkst neitað. Óvinir Íslands, erindrekar Bandaríkjastjórnar, leyndu sínu spillta hugarfari að sinni og fluttu jafnvel sumir hverjir áfjálg erindi um trúnað sinn við íslenzkan málstað, en allir með tölu sóru þeir fyrir kosningar Íslandi dýra hollustueiða þrátt fyrir margítrekaðar aðvaranir sósíalista og annarra ættjarðarvina, og enda þótt öllum væri enn í fersku minni ótal dæmi um landráð og önnur níðingsverk úr raunasögu Evrópu hinn síðasta áratug, tókst óheillamönnum þessum að villa um allmikinn hluta þjóðarinnar og ná kosningu til Alþ., og því er þessi örlagastund Íslands upp runnin. Kjósendum þeirra ómenna er nú óhægt innanbrjósts, en vissulega skulu þeir ekki sakaðir um gerræði það, sem hér er verið að fremja. Þeirra sök er andvaraleysi og oftrú á óhlutvanda menn, menn, sem kosnir voru til að vernda hagsmuni Íslands, fullveldi þess og frelsi, menn, sem nú svíkja alla um allt og gerast formælendur og stuðningsmenn þessa samningsuppkasts, sem að er unnið gagnstætt landslögum og stefnt er gegn sjálfstæði Íslands, uppkasts, sem þjóðhollum Íslendingum er meinað að ræða sem þingsköp mæla fyrir, vegna þess að formælendur þess vita, að öll íslenzka þjóðin er landráðasamningnum andhverf. Íslenzku þjóðinni er frelsi og sjálfstæði Íslands ekki aðeins metnaðarmál, heldur hjartans mál engu að síður. En það er ekki aðeins tilfinningamál. Þjóðin veit, að nú er ekki aðeins sómi hennar í veði, heldur líka tilvera. Verði uppkast þetta samþykkt, eru íslenzkir alþm. að taka sér vald, sem þeir eiga hvorki lagalegan né siðferðilegan rétt á, þeir eru með ofbeldi að svíkja þjóð sína og gefa úr hendi hennar eina vopnið, sem smáþjóð fær beitt gegn stórveldum, en það er rétturinn á, að staðið sé við gerða samninga. Ef svo hrapallega tekst, eru alþm. að binda þjóðinni fjötur um fót þvert ofan í gefin heit, í beinni andstöðu við hátíðleg loforð, í fullkomnu heimildarleysi, en af ráðnum hug. Þeir vita vel, hvað þeir eru að gera, og því verður þeim aldrei fyrirgefið, hvorki lífs né liðnum, því að íslenzka þjóðin er langminnug á misgerðir, - en hún er líka ógleymin á það, sem henni er vel gert, og nú á þessari alvörustund gefst einstætt tækifæri til þess. Í nafni íslenzkra kvenna, í nafni allra Íslendinga, aldinna, ungra og óborinna, skora ég á ykkur að bregðast nú drengilega við.



Við hernám Breta á Íslandi, 10. maí 1940, tóku Íslendingar fyrst í eigin hendur, um aldaskeið, meðferð utanríkismála, bæði í formi og í raun. Áður hafði utanríkispólitík Íslands, að svo miklu leyti sem um hana var að tala, aðallega verið fólgin í látlausu þrefi og stimpingum við Dani, til þess að öðlast fullt stjórnarfarslegt frelsi og eiga þess kost að stjórna utanríkismálum sínum og marka þar ákveðna stefnu. Um leið og Ísland tók þannig fyrir fullt og allt utanríkismál sín á eigin herðar, var samtímis, fyrir rás heimsstyrjaldarinnar, horfið frá fornri einangrun. Þetta eru staðreyndir, sem vert er að veita athygli : Ísland hefur fyrir fullt og allt og um framtíð alla tekið utanríkismál sín í eigin hendur. Ísland er horfið úr fornri einangrun, komið inn í hringiðu heimsviðburðanna og hverfur þaðan ekki aftur í fyrirsjáanlegri framtíð. - Af þessu hvoru tveggja leiðir, að Ísland verður að marka sína eigin utanríkispólitík. Hún hlýtur fyrst og fremst að vera í því fólgin, í fáum orðum sagt: að öryggja frelsi og sjálfstæði landsins, að vinna að því að ná viðskiptum og vináttu annarra þjóða og þá sérstaklega þeirra, sem líklegastar eru til þess hvors tveggja, að virða sjálfstæði og fullveldi landsins og vera okkur hagkvæmar til verzlunar-, menningar- og stjórnmálaviðskipta. - Í þessu sambandi má það aldrei líða úr minni Íslendinga, að þjóðin er lýðræðis- og menningarþjóð og vill umfram allt vera það áfram. Ísland er fámennasta sjálfstæða og fullvalda ríkið í heimi. Máttur þess liggur ekki í mannafla og valdi, heldur í hagkvæmri, hyggilegri utanríkispólitík og vináttu og gagnkvæmu trausti á milli þess og annarra menningar- og lýðræðisríkja, samfara fölskvalausri tryggð við þjóðerni sitt og sjálfstæði. Enginn stjórnmálaflokkur kemst hjá því og hefur í raun og veru ekki komizt hjá því um skeið að marka í orði og verki ákveðna og hugsaða stefnu í utanríkispólitík. Alþfl. hefur fyrir sitt leyti markað ákveðna stefnu í þessum efnum, orðað hana á flokksþingum sínum og fylgt henni fram í ræðu og riti. Hann skipaði sér þegar í upphafi heimsstyrjaldarinnar síðustu ákveðið og skýrt með bandamannaþjóðunum í orrustu þeirra gegn ofbeldi öxulríkjanna. Hann gekk heils hugar og ákveðinn að því að semja við Bandaríkin um hervernd Íslands. Hann beitti áhrifum sínum í þá átt, að skilnaður Íslands og Danmerkur færi fram að réttum l. og í samræmi við gerðan milliríkjasáttmála og með sem beztum gagnkvæmum skilningi og vinsemd á milli ríkjanna. Hann hefur barizt fyrir og stutt að norrænni samvinnu. Hann kvað fyrstur flokka upp úr um það, að hann væri því eindregið andvígur, að léð yrði máls á, að nokkrar samningaumleitanir færu fram við Bandaríkin um leigu á herstöðvum hér á landi. Hann var því ákveðið fylgjandi, að Ísland gerðist aðili að bandalagi sameinuðu þjóðanna, en hafði áður barizt gegn því í lok ófriðarins, að Ísland, vopn- og herlaust, léti sig henda þann barnaskap að segja möndulveldunum stríð á hendur. Af þessu öllu má gerla sjá það, að Alþfl. hefur í orðum og athöfnum markað utanríkismálastefnu sína á þá leið að skipa sér í hóp lýðræðisþjóðanna gegn einræðisþjóðunum, að lána Bandaríkjunum land sitt til stuðnings baráttu þeirra og samherja þeirra gegn öxulveldunum, að stofna lýðveldi á Íslandi í samræmi við lög og rétt og með sem mestri samúð vinveittra ríkja, að efla og auka norræna samvinnu, að viðurkenna í verki, með inngöngu í sameinuðu þjóðirnar, að Ísland tæki þátt í alþjóðlegu samstarfi, en hyrfi ekki aftur til fornrar einangrunar, og að berjast gegn því eftir ófriðinn, að samið væri um herstöðvar á Íslandi. Í ljósi þessara staðreynda og hinnar mörkuðu stefnu Alþfl. í utanríkispólitík hefur miðstjórn hans og þingflokkur samþ. að styðja að því að gera samning við Bandaríkin á þá leið, er í áliti meiri hl. utanrmn. segir. En hvað er þá fólgið í þessum mikið umrædda samningi? Í nál. meiri hl. utanrmn. er það rækilega rakið, og get ég að verulegu leyti vísað til þess. Það eru staðreyndir, hversu miklum blekkingum sem reynt er um þetta upp að þyrla, að í þessum samningi, sem gerður er í fullri vinsemd og með gagnkvæmu trausti, eru fólgin eftirfarandi skýlaus ákvæði : 1. að herverndarsamningurinn frá 1941 falli úr gildi, sbr. l. gr.; 2. að flugvallakerfið við Keflavík er skýlaus eign íslenzka ríkisins, sbr. 2. gr. ; 3. að Bandaríkin flytja á brott allan herafla sinn frá Íslandi og hafa lokið þeim brottflutningi innan 6 mánaða, sbr. 3. gr.; 4. að Bandaríkin skuldbinda sig til þess að þjálfa íslenzka starfsmenn í tækni flugvallarekstrar, svo að Íslendingar geti í vaxandi mæli tekið að sér rekstur flugvallarins, sbr. 6. gr.; 5. að Bandaríkin taka að sér að kosta fyrst um sinn og á meðan samningstímabilið stendur yfir rekstur, viðhald og endurbætur hins mikla og nauðsynlega Atlantshafsflugvallar á Íslandi, sbr. 4. og 8. gr.; 6. að Ísland eignast endurgjaldslaust öll óhreyfanleg mannvirki á flugvellinum, sem Bandaríkin framkvæma á meðan samningstímabilið stendur yfir, þar með t.d. talin hús og byggingar o.fl., sbr. 11 gr.; 7. að Bandaríkjunum eru heimil afnot flugvallarins til lendingar fyrir flugvélar þeirra og til þeirra einna afnota að framkvæma samningsbundna skyldu þeirra gagnvart Bretlandi, Frakklandi og Sovét-Rússlandi varðandi herstjórn og eftirlit í Þýzkalandi, og í þessu skyni er þeim heimilt að halda uppi á flugvellinum, á eigin kostnað, þeirri starfsemi og starfsliði, sem nauðsynlegt er, og er gert ráð fyrir, að borgaralegt starfslið Bandaríkjanna til þessara takmörkuðu framkvæmda fari ekki yfir 600 manns og að nauðsynjar til framkvæmda á flugvellinum og vörur til starfsliðs Bandaríkjanna við þessa þjónustu séu tollfrjálsar og að ekki skuli tekjuskattur lagður á þær tekjur þessa starfsliðs, er leiðir af framkvæmd samningsins, sbr. 4., 9. og 10. gr.; 8. að hvorki. ákvæðin um lendingarrétt Bandaríkjanna né nein önnur ákvæði samningsins raska úrslitayfirráðum Íslands varðandi umráð og rekstur flugvallarins, mannvirkjagerð og athafnir þar, sbr. 5 gr.; 9. að Ísland getur af sinni hálfu losnað algerlega við samning þennan, ef hann er ekki af öðrum ástæðum fallinn fyrr úr gildi, eftir 61/2 ár, sbr. 12. gr. Þetta eru helztu ákvæði samningsins. Ég vil fyrst og fremst taka fram, að það er gersamlega rangt og blekkingar einar, að hér sé samið um dulbúnar eða ódulbúnar herstöðvar fyrir Bandaríkin á Íslandi. Á alíslenzkum flugvelli, undir blaktandi íslenzkum fána, undir ótvíræðum og óvefengjanlegum yfirráðum Íslands, á flugvelli þar, sem engin eru vopn, hvorki fallbyssur né loftvarnabyssur, þar, sem eingöngu dvelur borgaralegt starfslið, háð íslenzkri lögsögn, þar, sem íslenzk yfirvöld, löggæzlumenn og tollgæzlumenn, fara frjáls ferða sinna, þar er ekki snefill af herstöð, hvorki dulbúinni né ódulbúinni. Og það breytir engu í þessu máli, þó að bandarískar herflugvélar lendi þar á ferð sinni til þess að halda uppi samningsbundnum skyldum Bandaríkjanna í Þýzkalandi. Svíum dettur að sjálfsögðu ekki í hug og engum manni, er satt og rétt vill segja, að Bandaríkin hafi herstöð í Svíþjóð, þó að margar bandarískar herflugvélar lendi, eins og alkunnugt er, á Brommaflugvellinum við Stokkhólm og séu afgreiddar þar af Bandaríkjamönnum og það jafnvel í hermannabúningi. En það er táknrænt fyrir það, hversu haldlaus, óréttmæt og blekkingakennd gagnrýnin er á þessum samningi, þegar því er haldið fram, að hér sé um herstöðvar að ræða. Ég sagði áðan, að fylgi Alþfl. við samning þann, er hér liggur fyrir til umr., sé í samræmi við markaða utanríkispólitík hans fyrr og síðar. Og það er rétt og óvefengjanlegt. Flokkurinn lýsti sig andvígan leigu á herstöðvum til Bandaríkjanna. Það mál er nú úr sögunni, um ekkert slíkt samið né fram á farið. Það þóf er vissulega á happaríkan hátt til lykta leitt. Það land, sem áður var undir stjórn og einkaumráðum erlends hers, hverfur nú að fullu og öllu undir óskoruð úr slitayfirráð íslenzkra stjórnarvalda. Hlutverki Bandaríkjahers hér á landi, sem hann innti af höndum með fullu samþykki Íslands, er nú með öllu lokið. Ísland hefur full umráð yfir öllu landi sínu, eins og vera ber. Ísland fær tryggingu fyrir því að geta starfrækt undir eigin stjórn voldugan Atlantshafsflugvöll, til ómetanlegs hagnaðar fyrir samgöngur og samskipti við erlend ríki, og miklar og verðmætar eignir til óskoraðs íslenzks rekstrar á flugvellinum í framtíðinni, þegar fengizt hefur nægur íslenzkur, þjálfaður mannafli. Ísland greiðir fyrir voldugri, vinveittri lýðræðisþjóð til þess að auðvelda henni að halda uppi samningsskyldum sínum við sameinuðu þjóðirnar, í hvers hópi Ísland væntir að verða viðurkennt innan skamms tíma. Ísland tryggir sér með samningi áframhaldandi vínsemd og samstarf við hinar engilsaxnesku stórþjóðir og fullan skilning og samhug lýðræðisþjóðanna á Norðurlöndum og meginlandi Evrópu. Þetta er allt í fullu samræmi við utanríkispólitík Alþfl., að tryggja og öryggja fullveldi og sjálfstæði Íslands, gegna eðlilegum skyldum sínum í alþjóðlegu samstarfi, auka og bæta samgöngur við aðrar þjóðir, án þess að reisa sér fjárhagslega hurðarás um öxl, svo og víðhalda og efla vínfengi við lýðræðisþjóðirnar. En hvers vegna er þá þessi gauragangur, ofbeldi, uppþot og takmarkalaus illyrðaflaumur, svika- og landráðabrigzl, sem andstæðingar samningsins hafa haldið uppi undanfarnar tvær vikur og nú einnig á lítið smekkvíslegan hátt heyrist héðan úr sölum Alþ. í ræðu Katrínar Thoroddsen? Þetta á sér skýringar, sem mér þykir skylt að víkja að. Fyrstir og fremstir í hópi ofstopamannanna, er með skefjalausum æsingi og gauragangi berjast gegn samþykkt þessa samnings, eru íslenzkir kommúnistar, bæði flokksbundnir og óflokksbundnir. Þá er og nokkur sundurlaus hópur manna úr ýmsum áttum, sem ekki eru kommúnistum skyldir í skoðunum, þótt þeir, því miður, í baráttu þessari hafi sumir hverjir tamið sér keimlíkar starfsaðferðir og orðbragð, eins og vel má sjá á ávarpi til íslenzkra alþm., er birtist í blaðinu „Þjóðvörn“ í gær. Því var að vísu ekki áður fyrr spáð, að kommúnistar teldu sig sjálfkjörna í fylkingarbrjóst ættlands síns. Þeirra mikli spámaður, Karl Marx, komst svo að orði í kommúnistaávarpinu: „Öreigalýðurinn á ekkert ættland. Það, sem hann ekki á, verður ekki af honum tekið.“ En kommúnistar allra landa hafa eignazt nýtt ættland, sem er Sovét-Rússland. Utanríkismálastefna þess er utanríkismálastefna kommúnista um allan heim. Og þó að einstakir áhangendur þeirra vilji sverja fyrir þetta, jafnvel við minningu feðra sinna, þá tala staðreyndirnar samt öðru og óskeikulu máli. Sovét-Rússland hefur aldrei gert neitt í afstöðu sinni til annarra landa án þess að kommúnistar, jafnt íslenzkir kommúnistar sem aðrir, hafi sungið hallelúja. Það var gert þegar Stalín gerði vináttusamninginn við Hitler. Það var gert þegar Molotov sagði, að það væri ekki nema smekksatriði, hvort menn berðust með eða móti nazismanum. Það var gert þegar Rússar réðust að baki Pólverjum, en þá sagði einn af höfuðspámönnum kommúnista í Þjóðviljanum: „ Þrem vikum eftir undirskrift griðasáttmálans er bolsévisminn á bökkum Veiksel. Fimmtán milljónir manna hafa árekstralítið og án verulegra blóðsúthellinga hoppað inn í ráðstjórnarskipulag verkamanna og bænda. I:g skil ekki almennilega, hvernig bolsévikar ættu að sjá nokkurt hneyksli í því, að 15 milljónir manna eru þegjandi og hljóðalaust innlimaðar undir bolsévismann.“ Þannig fórust honum orð. Og þegar Rússar heimtuðu herstöðvar í Finnlandi, þótti kommúnistum það sjálfsagt, að þær yrðu látnar af hendi og jafnsjálfsagt, at`i Rússar tækju þær með hervaldi. Þegar Eystrasaltslöndin voru innlimuð í Rússland, var gleði í herbúðum kommúnista. Þegar Rússar heimtuðu herstöðvar af Tyrkjum, var tekið undir í fylkingum kommúnista. Og þannig mætti endalaust telja. Og íslenzkir kommúnistar fara áreiðanlega nærri um það, að Rússar muni þess ekki hvetjandi, að gerður verði á milli Íslands og Bandaríkjanna samningur sá, er hér liggur fyrir. Og þar með er afstaða kommúnistanna skýrð. Og svo mikils þykir þeim nú við þurfa til að framfylgja utanríkismálastefnu Rússa, að þeir gefa þær yfirlýsingar í blaði sínu og á Alþ., sem ekki verða skildar á annan veg en að þeir muni tafarlaust hverfa úr ríkisstj. þegar samningurinn er samþykktur. Um andstöðu þeirra manna, sem ekki eru kommúnistar eða kjósendur þeirra, vildi ég segja það eitt, að sú afstaða virðist mér byggjast á einangrunarstefnu, andúð eða tortryggni í garð Bandaríkjanna, misskilningi á hinum nýju viðhorfum, sem skapazt hafa í stríðinu og upp úr því, hvað Ísland snertir, varðandi alþjóðaviðskipti, og þá einnig að nokkru leyti á vanmati á íslenzku þjóðinni til þess að vernda og halda í heiðri sjálfstæði sínu og þjóðerni og auk þess á gamalli einangrunarrómantík. Eitt orkar á þennan og annað á hinn, og margt af þessu sameiginlega á suma. En ekki dettur mér í hug að bera þessa menn þeim brigzlum, sem þeir sumir hverjir láta sér sæma að bera á okkur. Sumir andstæðingar samningsins hafa borið það mjög í munni séu, að hann væri hættulegur sjálfstæði þjóðarinnar og skerðing á sjálfsvirðingu hennar. Slíkt er, eins og ég hef áður bent á, annaðhvort byggt á blekkingum eða hrapallegum misskilningi og vanmati. En það er annað, sem hættulegt er sjálfstæði Íslands og virðingu þjóðarinnar út á víð, og það eru umr. þær, orðbragð og brigzlyrði, er átt hafa sér stað í blöðum og á mannfundum út af þessu máli. Látum vera, þó að þessu fólki þóknist að kalla okkur, íslenzku alþm., er fylgjum samningnum, júdasa, kvislinga, landráðamenn, föðurlandssvikara og þjóðníðinga. Þetta orðbragð er mjög algengt og munntamt andstæðingunum. Það hrín á þeim, en ekki öðrum. En miklu verra er hitt og hættulegra fyrir álit landsins og jafnvel sjálfstæði þess að nota verstu götustrákaorð og illmæli um Bandaríkin og Bretland og höfuðforustumenn þessara ágætu lýðræðisþjóða. Táknrænt fyrir þennan munnsöfnuð eru orð eins af rithöfundum Þjóðviljans, er hann vill láta svara þeim manni, er nú ber einna hæst í utanríkismálum meðal jafnaðarmanna og lýðræðisþjóðanna yfirleitt, utanrrh. Breta, Mr. Bevin, með því að segja honum að „éta það, sem úti frýs“. Slíkur vanþroski, dólgsháttur og dónaskapur í umræðum um utanríksmál er beinlínis þjóðhættulegur. Ég hef þá gert grein fyrir afstöðu minni og þeim rökum, sem liggja til grundvallar fyrir samþykkt miðstjórnar og þingflokks Alþfl. um, að rétt sé, eðlilegt og til beinna hagsmuna fyrir Ísland að samþykkja samningsfrv. Ég er öruggur í þeirri skoðun, að samningur þessi verði til giftu og gæfu fyrir þjóðina, og kvíði þar engum dómi, hvorki samtíðar né framtíðar.



Í hinu ferlega blekkingamoldviðri, sem þyrlað hefur verið upp í sambandi við samninginn við Bandaríkin, er sennilega ein mest. Ég hlýt því að minnast á hana hér. Hún talar sínu máli. Í nál. 2. minni hl. utanrnm., Einars Olgeirssonar, segir svo: „Þessi samningur skapar því Bandaríkjunum tæknilega möguleika til árásar á meginland Evrópu og hefur því gildi fyrir þau sem möguleg og dulbúin herstöð.“ Vegna þess að hér er um það atriði að ræða, sem einna mest hefur verið hamrað á og mestum deilum hefur valdið, er rétt að athuga þetta svolítið nánar. Bandaríkin hafa í Þýzkalandi hundruð þúsunda af hermönnum allra tegunda, fullkomnustu hergögn og herstöðvar, sem byggðar eru eftir öllum vísindanna reglum. Þessar herstöðvar liggja nánast í Evrópu miðri og fjarlægðir stuttar til allra hliða. Á hinu leitinu er Reykjanesflugvöllurinn, vopnlaus, hermannalaus, með Íslendinga í fjölda störfum og eins fjarri Mið-, Suður- og Austur-Evrópu og nokkur staður í þeirri álfu getur verið. Geta menn nú haldið því fram í fullri alvöru, að héðan verði frekar lagt af stað til árása á borgir Evrópu en frá herstöðvunum í Þýzkalandi, ef Bandaríkjamenn ætluðust slíkt fyrir ? Ég held varla. Og hætti Bandaríkjamenn að hafa herstöðvar í Þýzkalandi, fellur einnig þessi samningur niður. Þetta sýnir, hve allt tal um herstöðvar hér til árása á borgir Evrópu er mikil firra. Ágreiningurinn í þessu máli er tvenns konar og mjög ólíks eðlis. Annars vegar eru þeir með sínar aths., sem segja: Vissulega viljum við veita Bandaríkjunum rétt til nauðsynlegrar viðkomu hér á leið sinni til hernámssvæðanna í Þýzkalandi, og við viljum á allan sanngjarnan hátt stuðla að því, að þessir flutningar geti tekizt vel, en við viljum bara ekki gera það á þann hátt, sem samningurinn gerir ráð fyrir. Við viljum endurskoða samningsfrv., nema brott agnúana og gera nýjan samning. Þetta skilst mér t.d. að sé hugarfar framsóknarmannanna í utanrmn. o.fl., og á þessari hugsun byggjast till. þeirra. Hvernig vilja þeir þá breyta samningsfrv.? Ef sleppt er þýðingarlitlum smábreyt., má segja, að höfuðbrtt. þeirra séu tvær. Sú fyrri er á þá leið, að allir starfsmenn flugvallarins, einnig þeir, sem afgreiða flugvélarnar, sem um er samið á vegum Bandaríkjastjórnar, starfi á ábyrgð íslenzku ríkisstj., en ekki hinnar bandarísku, eins og gert er ráð fyrir í samningnum; og í öðru lagi vilja þeir hafa samningstímann styttri. Hvorugt þetta atriði er fyrir mér neitt úrslitaatriði, svo að á því beri að láta samninginn stranda, ef hann að öðru leyti getur talizt aðgengilegur. Hér er um að ræða að hafa erlenda menn við störf, fyrst og fremst vegna þess, að við eigum ekki nógu marga Íslendinga þjálfaða og reynda til þess að taka þau að sér. Hins vegar er umsamið að ala upp unga menn og kenna þeim, svo að þeir í vaxandi mæli geti tekið að sér flugvallarstörfin. Þessir menn taka svo við smátt og smátt öllu öðru, samkv. samningnum, en afgreiðslu hinna bandarísku véla, sem verða í höndum þeirra sjálfra og á þeirra ábyrgð. Þetta for m er að mínu víti heppilegra að því leyti, að þá geta Bandaríkin við engan sakazt nema sjálf sig, ef út af ber, og önnur ríki geta ekki heldur sakazt við Íslendinga út af framkvæmdinni, heldur við Bandaríkjamenn. Hér er, eins og ég gat um fyrst, gengið út frá, að menn séu sammála um að veita Bandaríkjunum lendingarréttinn. Með hinni nýju 5. gr., sem nú hefur verið bætt inn í samninginn, eru möguleikar þessara manna til allra athafna og framkvæmda þrengdir svo, að samkv. samningnum mega þeir ekki taka sig fram um neitt nema með leyfi íslenzkra stjórnarvalda. Það er því skoðun mín, að íslenzk yfirstjórn yfir þessum starfsmannahópi og ábyrgð á verkum þeirra mundi sízt reynast okkur heppilegra fyrirkomulag en hitt, sem samningurinn gerir ráð fyrir, sem er eins konar sérleyfi. Þá er aftur spurningin um, hvort þetta leyfi, sem þannig er veitt útlendingum til ákveðinna, takmarkaðra og tímabundinna starfa á flugvellinum, þýði afsal landsréttinda, og að Íslendingar séu þar með að missa fullveldi sitt í hendur Bandaríkjunum, eins og haldið hefur verið fram. Ég held, að engum sæmilega skynibornum manni geti komið til hugar að halda þessu fram, því að þessir menn eru á allan hátt undir íslenzkum lögum, þó að verkstjóri þeirra eða vinnuveitandi sé erlendur og hafi ráðið þá til að framkvæma verk, sem hann hefur samið um og fengið leyfi til að framkvæma hér og hér er gengið út frá, að viljað sé og samþ., að verði framkvæmt hér. En mér er ekki kunnugt um, að neinn þm. utan Konunúnistaflokksins hafi viljað neita um lendingar réttinn. Um hitt atriðið - samningstímann, skal ég segja það, að sjálfsagt væri æskilegt, að hann væri sem stytztur, svo að Íslendingar gætu sagt samningnum upp, ef hann reyndist illa. En hvort tveggja er, að þetta atriði hefur tekið miklum breytingum frá því sem upphaflega var talað um, í þá átt að stytta tímann, og svo ber á það að líta einnig, sem hinn samningsaðilinn segir, að hann verður að takast á hendur kostnaðarsamar byggingaframkvæmdir, bæði hús og endurbætur á flugbrautum, og því ósanngjarnt, að hann eigi á hættu að þurfa að afhenda allt þetta eftir eitt ár eða svo. Ég tel því, að hvorugt þessara atriða sé þess eðlis, að það eigi að valda úrslitum, og þeir, sem á annað borð vilja nokkuð við Bandaríkjamenn tala eða semja, en það skilst mér vera allir þm. utan Kommúnistaflokksins, geti fallizt á samninginn einnig hvað þetta snertir. En til er annar hópur manna hér, með annan ágreining, sem ég vil kalla hinn kommúnistiska, og hann er allt annars eðlis, og rökin til hans liggja miklu dýpra. Þessi hópur manna vill segja nei við öllum samningum við Bandaríkin og heimta allan bandaríska herinn, sem hér dvelst enn, burt þegar í stað - og þar með búið. Hann vill ekkert líta á þörf Bandaríkjanna til viðkomu hér vegna hernáms Þýzkalands og virðist helzt vilja torvelda á allan hátt þá flutninga, sem nauðsynlegir eru taldir þangað frá Bandaríkjunum. Þessir menn virðast vilja hindra vinsamleg samskipti milli Íslendinga og Bandaríkjanna, alveg eins og þeir hafa áður viljað torvelda öll samskipti milli Íslendinga og þeirra þjóða, sem við höfum áður staðið í vinsamlegu sambandi víð, til þess í staðinn að geta treyst því betur vináttuböndin í aðrar áttir. Að þetta sé ekki úr lausu lofti gripið, skal ég sanna með nokkrum dæmum. Þegar samningarnir voru gerðir milli Íslands og Svíþjóðar fyrir hálfu öðru ári, voru þeir úthrópaðir í blöðum kommúnista sem óalandi og óferjandi og samningamennirnir ófrægðir niður fyrir allar hellur. Þegar samningarnir stóðu yfir við Dani nú fyrir skömmu, vildi fulltrúi kommúnista bara segja nei og ekkert nema nei. Þannig var meiningin að einangra Íslendinga frá samskiptum við Norðurlönd. - Þá er einnig kunn afstaða þessara manna til viðskiptamála okkar við Breta. Þeir hafa gert það, sem þeir hafa mátt, til að torvelda, að samkomulag gæti tekizt við þá, og í aðalmálgagni þessara manna er fyrir þremur dögum sagt, að einasta svarið, sem Englendingum hæfi nú, sé að segja þeim að éta skít. - Þá hefur afstaðan til Bandaríkjanna alltaf verið ljós. Engan samning, burt með Bandaríkjamenn, sagði Katrín Thoroddsen. - Loks má geta þess, að hin kommúnistíska stjórn Alþýðusambandsins taldi það bezt henta okkar utanríkisverzlun að banna afgreiðslu á öllum vörum til Spánar og frá því landi. Stefnan hefur því verið mjög ljós. Það hefur verið markvisst unnið að því að koma okkur út úr húsi hjá öllum vinveittum nágrannaþjóðum, til þess að við ættum ekki í annað hús að venda en opinn náðarfaðm Rússa og þeirra ríkja annarra, er í nánustu sambandi standa við þá. Um þetta ber vitni hinn mikli áhugi þessara manna fyrir því að gera viðskiptasamninga við Pólverja, Tékka og Rússa og beina sem mestu af viðskiptum okkar þangað. Nú er ég að vísu síður en svo á móti því, að viðskiptum sé komið á milli Íslands og þessara þjóða, en ég er ekki tilbúinn til að gera þær að einkaviðskiptamönnum okkar og útiloka alla hina. Með því erum við orðnir þeim allt of háðir, og möguleikar kynnu þá að verða fyrir því, að okkur yrðu sett þau skilyrði, sem við ættum erfitt með að samþykkja. Nei, þessi utanríkismálapólitík kommúnista á áreiðanlega ekki hljómgrunn hjá þjóðinni. Þess vegna verður að dulbúa hana eins og gert hefur verið í þessu máli og reyna að véla svo um fyrir þjóðinni, að henni sjáist yfir þennan kjarna málsins. Þess vegna er talað um „herstöðvasamning“ nú, þegar allur her og öll hergögn eru flutt burt úr landinu. Þess vegna er talað um afsal landsréttinda, þegar Íslendingar eiga að fá full og óskoruð umráð yfir öllu landi sínu. Og þess vegna er reynt að gera Bandaríkjamenn tortryggilega í augum Íslendinga, mennina, sem fyrst og drengilegast studdu okkur í sjálfstæðisbaráttunni og viðurkenndu íslenzka lýðveldið fyrstir og reyndust okkur þannig á styrjaldarárunum, að við fáum seint fullþakkað. Ég tel, að við eigum að samþykkja samninginn 1. vegna þess að viðkvæmt deilumál um brottför Bandaríkjahers er þar með á enda kljáð og herinn fer; 2. vegna þess að um leið verður flugvöllurinn á Reykjanesi óumdeilanleg eign Íslendinga, sem þeir geta notað sér eins og þeir vilja; 3. trygging fæst fyrir því, að vellinum verði komið í nothæft og gott stand, og allur búnaður verði hinn fullkomnasti, svo að hann verði rekinn sem alþjóðlegur flugvöllur af fullkomnustu gerð, undir stjórn og yfirráðum Íslendinga. Allt þetta tel ég meir en jafngilda því, að Bandaríkin fái hér lendingarrétt á vellinum og leyfi til að hafa ákveðinn takmarkaðan hóp manna þar til þess að taka á móti vélum sínum. Þegar svo þar við bætist, að með samningsgerðinni ávinnum við okkur vínsemd og áframhaldandi samskipti hinnar voldugu Bandaríkjaþjóðar, tel ég, að ekki beri að skoða hug sinn um það að samþykkja samninginn. Það hefur verið talað um þjóðaratkvæðagreiðslu um þennan samning, en þá fyrst hefur verið á hana minnzt, þegar öll önnur rök hefur þrotið. Krafan um þjóðaratkvæðagreiðslu er reist á röngum forsendum. Hún er byggð á því, að hér sé um herstöðvasamning að ræða, og hún er byggð á því, að hér sé um að ræða afsal landsréttinda. Hvort tveggja þetta hefur komið fram í þeim ályktunum, sem gerðar hafa verið um málið, en hvort tveggja er rangt. Þegar af þeirri ástæðu á þjóðaratkvæðagreiðsla ekki að fara fram. Kommúnistar reyna að villa svo um fyrir þjóðinni, að hún sjái ekki kjarna málsins, sem ég hef bent á, - utanríkispólitík þeirra, sem vill koma okkur út úr húsi hjá öllum okkar nábúum. Sjálfstæði Íslands verður aðeins varið og treyst með vinsamlegri sambúð við allar þjóðir. Þess vegna greiði ég hiklaust atkv. með samningnum.



Herra forseti. Góðir hlustendur. - Hæstv. samgmrh. óskaði eftir því, að ég gerði hér grein fyrir till. Framsfl. Þessi ósk var alveg óþörf. Ég mun að sjálfsögðu gera það í þessari ræðu, þótt ég komi ekki að því þegar í upphafi. Þetta mál hefur verið rætt nokkrum sinnum í utanrmn., en henni gafst ekki kostur á því, fyrr en eftir að það var lagt fyrir Alþ., að fylgjast með þeim samningsumræðum, sem fóru fram, og hún sá ekki málið fyrr en þeim var lokið. - N. hefur ekki orðið á eitt sátt um afgreiðslu málsins. Fulltrúar Alþýðuflokksins og Sjálfstæðisflokksins í n. leggja til, að samningurinn verði samþykktur með nokkrum breyt. Fulltrúi Sósfl. leggur til, að samningnum verði hafnað, en við fulltrúar Framsfl. lítum svo á, að rétt sé að semja við Bandaríkin um afnot af Keflavíkurflugvelli á þeim grundvelli, að ljóst sé af samningnum og óvefengjanlegt, að Íslendingar ráði einir rekstri flugvallarins. En til þess að svo megi verða, teljum við, að gera þurfi á samningnum allmiklar og víðtækari breyt. en þegar er fram komið af hálfu meiri hl. utanrmn. Mál þetta er stórmál og þurfti flestum málum fremur ýtarlegan undirbúning. Flugmálin eru meðal þýðingarmestu mála þjóðanna, og svo er einnig að verða hjá oss Íslendingum. Við höfum nú tvo stóra flugvelli, annan við Rvík, hinn við Keflavík. Það hefur margoft verið gerð krafa í utanrmn. undanfarin ár um það, að ríkisstj. léti fram fara rannsókn sérfræðinga á því, hvernig flugvellirnir verði bezt nýttir í þágu flugferða okkar, hvort það nægði að hafa annan í notkun eða nauðsynlegt væri að reka vellina báða, hvað kosta muni að reka þá og hve marga menn þurfi að æfa til þess að annast það starf. Jafnframt yrði að athuga, hvaða tekna mætti vænta af flugvöllunum, frá þeim þjóðum, sem teldu nauðsynlegt að fá þar lendingarrétt. Allt þetta þurfti vitanlega að liggja ljóst fyrir í sambandi við þessa samningsgerð um flugvöllinn. En því fer svo fjarri, að slíku sé til að dreifa, að það, sem við fáum að vita, er það, að engin sæmileg rannsókn hafi farið fram og engin stefna verið tekin í ríkisstj. um notkun og rekstur vallanna. Hæstv. flugmálarh. sagði, að árlegur kostnaður við rekstur vallanna beggja mundi nema innan við 5 millj. kr. En hæstv. forsrh. taldi, að rekstur Keflavíkurflugvallarins kostaði árlega um 30 millj. kr. Hann sagði, að tekjuvon af rekstrinum væri sáralítil. En hæstv. flugmálaráðh. telur líkur til þess, eins og kom fram í útvarpsræðu hans áðan, að tekjur af flugvallarrekstrinum verði nægar til þess að greiða rekstrarkostnað, og jafnvel yrði gróði af flugvellinum áður en langt um liði. Menn munu nú sjá, hve einstakt undirbúningsleysið er á þessu máli öllu frá Íslendinga hálfu. Þetta er sú hlið málsins, sem að sjálfum okkur snýr. Á þessum grundvelli eigum við að byggja samninga við aðrar þjóðir um notkun Keflavíkurflugvallarins. En samningsgerð um flugvöllinn er einnig vandasamt utanríkismál. Það vakti því eðlilega ekki litla furðu, þegar utanrrh. lagði samninginn um flugvallarmálið fyrir Alþ. og sagði, að um það tvennt væri að velja að samþykkja hann eins og hann lægi fyrir eða hafna honum. Hann upplýsti, að samningsgerð þessi hefði staðið yfir í a.m.k. tvo mánuði. Og Alþ. fær enn þá ekkert um það að vita, hverjir að samningnum hafa unnið af Íslendinga hálfu með ráðherranum. En það er vitað mál, að þetta mál var aldrei rætt í utanrmn. og hún fékk ekkert um það að vita fyrr en eftir að það var lagt fyrir Alþ. Í 1. um starfssvið utanrmn., sem einnig eru tekin upp í 16. gr. þingskapa Alþ., er svo fyrir mælt, með leyfi hæstv. forseta: „Til utanríkismálanefndar skal vísað utanríkismálum. Utanríkismálanefnd starfar einnig milli þinga, og skal ráðh. ávallt bera undir hana utanríkismál, sem fyrir koma milli þinga.“ Þetta er alveg ótvírætt ákvæði, og það er sett til þess að þeir þingflokkar, sem hafa svo mikið traust og fylgi með þjóðinni að fá þar sæti fyrir þingfulltrúa sinn í n., geti án tillits til þess, hvort þeir eiga fulltrúa í ríkisstj. eða ekki, fylgzt með gangi utanríkismála. Með þessum hætti þykir bezt mega tryggja það, að sem mest eining verði um utanríkismálin. Það hafa engin rök komið fram til varnar þessari óþingræðislegu vinnuaðferð í flugvallarmálinu, sem er hreint og beint lögbrot. En það er reynt að afsaka með því, að herverndarsáttmálinn frá 1941 hafi ekki verið lagður fyrir utanrmn., og það er reynt í því sambandi að beina árás gegn mér, sem ég verð að svara með nokkrum orðum. En um þetta mál var, eins og raunar allir landsmenn vita, allt öðru máli að gegna. Allir þeir þingflokkar, sem sæti áttu í utanrmn., áttu fulltrúa í ríkisstj. og gátu fengið þar sams konar vitneskju og í utanrmn. En það er bezt að skýra frá því, úr því að þetta er leitt inn í umr., að þótt ekki væri haldinn formlegur fundur í utanrmn., heldur fundur undir forsæti þáv. ríkisstjóra Íslands, voru flestir þingfulltrúar, sem sæti áttu í utanrmn., kallaðir á fundinn. Mun ég ekki ræða það atriði nánar, nema enn verði gefið tilefni til þess. En herverndarmálið varð vitanlega vegna eðlis málsins að sæta alveg sérstakri meðferð, enda var öll ríkisstj. sammála um, að allt annað væri óverjandi. Það þurfti vitanlega að vera alveg sérstök og ströng leynd og meiri hraði á herverndarsáttmálanum, með því að hann var hernaðarleyndarmál mitt í ægilegri styrjöld og ríkisstj. fékk mjög alvarlega víðvörun frá hinum samningsaðilanum gagnvart því, að almenningur fengi vitneskju um þetta mál, enda kvað sendiherrann í bréfi sínu, að slíkt mundi nær áreiðanlega hafa í för með sér, að óvinurinn réðist á landið. Taldi hann, að höfuðstaður Íslands yrði þá í alveg sérstakri hættu. Þetta bréf frá sendiherra Breta til ríkisstj. er prentað í umræðuparti Alþt. frá aukaþingi 1941, bls. 23, og getur hver og einn gengið úr skugga um, að rétt er hermt. Það er því hæpinn ávinningur að færa fram þá afsökun fyrir þeirri leynilegu meðferð flugvallarmálsins, að hún sé svipuð meðferð og hernaðarleyndarmál í miðri styrjöld varð að sæta. Þessi meðferð flugvallarmálsins hefur leitt til þess, að Framsfl. fékk ekkert um þennan samning að vita, fyrr en hann var lagður fyrir Alþ. Þessi framkoma er lítt skiljanleg, þar sem vitað var af yfirlýsingu Framsfl., að hann vildi taka með sanngirni á samningum við Bandaríkin. Flokkurinn hefur hins vegar sérstakt sjónarmið viðkomandi þessum samningi, skoðun, sem snertir einnig viðhorf mikils meiri hl. þjóðarinnar. Það var nauðsynlegt, að þessi sjónarmið kæmu fram meðan á samningnum stóð og yrðu rökstudd og skýrð fyrir hinum samningsaðilanum. Með því stóðu vonir til, að þau yrðu tekin til greina, og hefði þá meiri eining fylgt samningsniðurstöðunni. Fyrir þessu eru a.m.k. æði sterkar líkur fram komnar, þegar þess er gætt, að talsverðar breyt. hafa fengizt á samningnum eftir að forsrh. lagði hann fram á Alþ. og lýsti yfir því, að lengra yrði ekki komizt, þm. yrðu annaðhvort að hafna samningnum eða játa honum eins og hann lægi fyrir. Við fulltrúar Framsfl. trúum því, að ef okkar sjónarmið og rök verða flutt fyrir hinn aðilann og yfirlýstur vilji Alþ. stendur þar á bak við, muni enn vera unnt að fá þær breyt. á samningnum, að Íslendingar geti sæmilega við unað. Það, sem ég áleit, að meginþorri íslenzku þjóðarinnar vildi í þessu máli, er það, að Bandaríkin fái umbeðin afnot samkv. samningi, sem sé þannig úr garði gerður, að hann tryggi þjóðinni allt það öryggi, sem unnt er yfirleitt að tryggja í samningi. Við þetta eru till. okkar framsóknarmanna miðaðar. Þær eru miðaðar við þá varfærni, sem smáþjóð verður einatt að sýna í samningum við stórþjóðir, þótt velviljaðar séu. Eins og samningurinn liggur nú fyrir, eftir að á honum hefur verið gerð breyt., er hann í höfuðatriðum þannig, sem ég mun nú rekja í stuttu máli, vegna þeirra áheyrenda, sem fjarri eru og hafa e.t.v. ekki haft tækifæri til að kynna sér samninginn. Þetta verður örstutt yfirlit. Samkv. 1. gr. er ákveðið, að herverndarsáttmálinn skuli úr gildi felldur. Þetta teljum við ágalla. Um þetta þurfum við ekki að semja, því að herverndarsáttmálinn er úr gildi fallinn og við viljum ekki hefja nýja samninga á þeim grundvelli að játa, að þessi skilningur okkar hafi verið rangur. 2. gr. er um afhendingu flugvallarins, sem að vísu var áður samið um, og teljum við ekki þörf að gera breyt. á henni. 3. gr., er með gagnályktun mátti skil ja svo, að Bandaríkin ein hefðu rétt til að nota Keflavíkurflugvöllinn fyrir herflugvélar, hefur verið felld niður eins og samningurinn nú liggur fyrir, og er það til bóta. 4. gr. er um brottflutning herliðsins, og með þeim breyt., sem á henni hafa verið gerðar, er hún víðunandi. 5. gr. er lítils háttar breytt. Þar stendur enn þá það ákvæði, að stjórn Bandaríkjanna reki sérstaka starfsemi á flugvellinum í Keflavík, án þess að nægilega skýrt sé orðað, hve víðtæk hún megi vera og hver um það skuli dæma. Enn fremur eru niðurlagsákvæði gr. um sérstakt tillit, er taka beri til hervéla, að því er snertir landvistarleyfi, tolla og önnur formsatriði, þannig, að ágreiningi getur valdið, hvernig það beri að skilja. Á eftir 4. gr. kemur ný gr., sem er til bóta. Þessi gr. segir, að engin ákvæði samningsins raski úrslitayfirráðum Íslendinga yfir rekstri flugvallarins og mannvirkjagerð þar. Þó verður að gæta þess, að þessi almennu ákvæði raska naumast sérákvæðum hinna ýmsu gr. samningsins. 6. gr., um réttindi okkar Íslendinga til þess að koma mönnum í kennslu á flugvellinum, er þannig orðuð, að það er enn lagt á vald hins samningsaðilans, hve margir verða teknir til námsins. Þó hefur þessi gr. verið lagfærð. 7. gr., um það, að við setjum reglugerð um rekstur flugvallarins ásamt stjórn Bandaríkjanna, hefur nú verið breytt þannig, að við eigum að setja reglugerðina í samráði við stjórn Bandaríkjanna. 8. gr. er óbreytt. Hún er um kostnað við rekstur flugvallarins, hvernig greiðast skuli. 9. gr. er um tollfrelsi til handa þeim Bandaríkjamönnum, sem á Keflavíkurflugvellinum dveljast. Það tollfrelsi á að gilda um þau tæki og vörur, sem inn eru fluttar til endurbóta og nýbygginga á flugvellinum, sem er sanngjarnt, og einnig um nauðsynjar allar, sem Bandaríkjastjórn telur sig þurfa til eigin þarfa þess starfsliðs, er hún eða umboðsmenn hennar hafa á flugvellinum, og verð ég að telja það meira en lítið vafasamt ákvæði. 10. gr. er um skattfrelsi sömu mönnum til handa, er tollfrelsi hafa samkv. 9. gr. 11. gr. er um afhendingu flugvallarins að samningstíma liðnum, og 12. gr. er um uppsagnarákvæði eftir 5 ár. Ég hef nú aðeins lauslega rakið efni samningsins. Spurningin, sem hlýtur að vakna í sambandi við þetta mál, er fyrst og fremst: Hvaða nauðsyn er Bandaríkjamönnum á notkun flugvallarins, og hvað hafa þeir beðið okkur um? Þeir hafa beðið um rétt til lendingar og viðdvalar á flugvellinum í Keflavík, og við teljum líklegt, að þetta sé þeim mikið hagræði og jafnvel nauðsyn. Við framsóknarmenn höfum því gert till. um samning, þar sem orðið er við réttmætum óskum Bandaríkjanna. Ég skal geta þess hér, að tveir alþm., Gylfi Þ. Gíslason og Hannibal Valdimarsson, hafa borið fram till. efnislega mjög líkar till. okkar framsóknarmanna. Þeim mun hins vegar ekki hafa verið leyft að mæla fyrir þessum till. hér í útvarpinu. Þau rök, sem ég flyt hér fyrir till. okkar framsóknarmanna, gilda eðlilega einnig um till. áðurnefndra þm., þótt þeir mundu að sjálfsögðu hafa rökstutt mál sitt að ýmsu leyti á annan veg en ég rökstyð till. okkar. Samkv. því, sem við framsóknarmenn leggjum til, er viðurkennt í 1. gr., að herverndarsáttmálinn sé úr gildi fallinn án nýrra samninga. 2. og 3. gr. verða svipaðar og í samningnum eins og hann er nú frá meiri hl. utanrmn. En svo kemur meginbreyt. í 4. gr. Þar er svo fyrir mælt í till. okkar, að Íslendingar reki flugvöllinn og setji reglur um rekstur hans, að sjálfsögðu í samræmi við samninginn og alþjóðareglur og lög, en Bandaríkjamenn gangast undir þær skyldur að útvega okkur starfslið á meðan við þurfum á því að halda, að svo miklu leyti sem íslenzka ríkisstj. telur nauðsynlegt. Hins vegar skal Bandaríkjunum veittur umbeðinn réttur til lendingar og viðdvalar á flugvellinum í samræmi við það, sem þeir hafa borið fram, að sér væri nauðsyn. Samkv. 5. gr. till. okkar á Bandaríkjastjórn að greiða Íslendingum þann kostnað, sem þeir hafa af framkvæmd samningsins, og um það verði gerður sérstakur samningur, sem gangi í gildi samtímis þessum. Það er vitanlega ekkert óviðfelldið, að Bandaríkin greiði kostnað við framkvæmd samningsins. Þau þurfa á þessum sérstaka greiða að halda vegna hernáms Þýzkalands, og þau, en ekki við, eiga að greiða kostnaðinn, sem er kostnaður við hernám Þýzkalands. Mundi þar mega kveða svo á, að tollfrelsi væri fyrir verkfæri og það efni, sem til þess þyrfti að halda við og endurbæta Keflavíkurflugvöllinn og íslenzka ríkisstj. telur þörf til þess að fullnægja samningnum. Að lokum er 6. gr., þar sem ákvæði er um, að samningnum megi segja upp eftir 1 ár í stað 5. Eins og af þessu verður ljóst, yrðu gr. samningsins sem í stað tólf, ef till. okkar framsóknarmanna verða samþykktar. Það falla greinar úr samningnum af sjálfu sér, ef svo má segja, ef ákveðið er, að Íslendingar einir reki flugvöllinn: 5. gr., um það, að úrslitayfirráð yfir vellinum séu í okkar höndum, verður óþörf. 6. gr., um skyldu Bandaríkjastjórnar til að taka Íslendinga í skóla, einnig, því að þá yrði kennslan í höndum starfsmanna, sem væru í þjónustu íslenzku ríkisstj. 7. gr., um að samráð yrði haft um reglugerð, hyrfi og að sjálfsögðu. 9. og 10. gr., um skattfrelsi og tollfrelsi, yrðu að hverfa, því að starfsliðið á vellinum væri í þjónustu íslenzku ríkisstj. og lyti í öllu sömu lögum og aðrir landsmenn. 11. gr., um afhendingu mannvirkja, er gerð væru eftir gildistöku samningsins, kæmi ekki heldur til greina, eftir að Íslendingar tækju við rekstrinum, enda yrði um þau atriði samið sérstaklega samkv. 5. gr. í till. okkar. Nú hef ég gert grein fyrir till. meiri hl. utanrmn. og jafnframt fyrir till. okkar framsóknarmanna. Ég ætla ekki að mikla þá ágalla, sem hér hefur verið bent á í samningi hæstv. utanrrh. Þeir eru misjafnlega veigamiklir. En ég álít, að það sé skylda bæði mín og annarra að reyna að gera sér grein fyrir þeim og gera sitt til þess að nema þá brott úr samningnum. Þetta tel ég, að mundi takast, ef öruggt fylgi fengist hér á Alþ. fyrir till. okkar framsóknarmanna. Ég hygg, að það muni brátt kunna að koma í ljós, að agnúarnir á þessum samningi. utanrrh. verði meiri í framkvæmd en meðhaldsmenn samningsins vilja nú kannast við. Það er sagt í Morgunblaðinu, að efnislega felist hið sama í till. okkar framsóknarmanna og í samningnum, eins og þær nú liggja fyrir, nema það eitt, að uppsagnarréttur sé styttur í eitt ár úr fimm árum. Ég hef hér að framan dregið nokkur rök að því, hvað rétt er í þessu, og geta tilheyrendur um það dæmt. En ef þetta er skoðun meðhaldsmanna samningsins, hvers vegna vilja þeir þá ekki samþykkja till. okkar? Meginhluti þeirra, sem eru óánægðir með samning stj., geta á þessar till. okkar fallizt, - telja, að í þeim felist það öryggi, sem við getum tryggt okkur í samningnum. Ef þjóðin telur sig ná þessu í samningnum, stendur meginhluti hennar með honum. Það er heldur ekkert undarlegt, þótt þetta atriði skipti sköpum í málinu, skipti þjóðinni í andstæðinga og samþykkjendur samningsins. Við Íslendingar höfum sama rétt til þessa lands sem Bandaríkin og aðrar þjóðir yfir löndum sínum, þótt við höfum ekki sama vald á bak við réttinn. Þessum rétti getum við glatað með óvarfærni í samningum. Vitund þjóðarinnar um þetta og dýrkeypt reynsla hennar og lærdómur í margra alda ánauð veldur því, að henni er eins og í blóð runnin varfærni, jafnvel tortryggni, þegar um samninga er að ræða, er veita öðrum þjóðum einhvers konar réttindi í landinu. Og lái henni hver sem vill. En þessi varfærni á að mínu áliti fullan rétt á sér. Ég vil ekki gera upp á milli þess, hvort hættulegra sé okkur Íslendingum: hóflaus ósanngirni og öfgar eða trú og gagnrýnislaust traust á óbreytanlega velvild þjóða. Ég held, að sanngirni samfara varfærni í utanríkissamningum og í samskiptum við aðrar þjóðir sé bezta landvörn okkar. En nú hef ég heyrt ýmsa segja, að það væri ekki sanngjarnt í till. okkar framsóknarmanna að ætlast til þess, að Bandaríkin legðu fram fé til endurbóta á húsum á flugvellinum og til umbóta á honum sjálfum, en við gætum sagt samningnum upp eftir eitt ár, þ.e. verið lausir eftir 21/2 ár. Bandaríkin muni aldrei ganga að því, segja menn. En athugum það, að peningaframlög Bandaríkjanna mundu ekki verða stór fúlga miðað við kostnað af hernámi Þýzkalands og sú áhætta ekki sérlega stór. En ef okkur fellur ekki framkvæmd samningsins í næstu 21/2 ár, getur sú áhætta okkar verið mikil að verða þó að lúta ákvæðum hans í 61/2 ár. Við getum ekkert um það vitað nú, hvaða stjórn og stefna verður ríkjandi í Bandaríkjunum eftir tvennar forsetakosningar, er fram eiga að fara á næstu 6–7 árum, hvert verður viðhorf þessara nýju stjórna gagnvart okkur og öðrum þjóðum, og hvernig verður víðhorfið til framkvæmda á óljósum milliríkjasamningi. Við vitum það ekki. En hins vegar vitum við það, að það er á valdi Bandaríkjanna að gera hinn stutta uppsagnarfrest áhættulausan fyrir sig með skynsamlegri framkvæmd samningsins, enda kynni þvílíkt ákvæði að veita nokkurt aðhald í þá átt. Velvild íslenzku þjóðarinnar til Bandaríkjanna er svo rík hjá meginþorra þegna hennar, að vafalaust er, að þjóðin mundi ekki nota sér uppsagnarákvæðið eftir mjög stuttan tíma, ef henni fellur framkvæmd samningsins þannig, að hún telur sér hann mein- og hættulausan. Til þess að þjóðin breytti á annan veg yrði víðhorf hennar til Bandaríkjanna að gerbreytast, og er það lítt hugsanlegt án þess að á undan sé gengin breyting á framkomu Bandaríkjanna. En komi það í ljós vegna breyttrar stjórnmálastefnu í Bandaríkjunum eða af öðrum ástæðum, sem ekki er okkar sök, hvers vegna skyldum við þá vera bundnir, hvaða skynsemi mælir með því? Það mun og ásannast, að bezt fer á því, að þjóðin viti, að hún getur verið laus við þessa samninga með hæfilegum fyrirvara, og þá fer bezt á því, að hún finni, að henni hefur með samningnum verið tryggt allt það öryggi, sem með samningi fæst, og að henni er treyst. Það er leiðin til þess að ryðja úr vegi þeirri tortryggni, sem ella verður naumast hjá komizt í samningum voldugrar stórþjóðar við smáþjóð - og auðvelt er að auka, ef samningar eru ekki ljósir. Ég trúi því, að ef Alþ. bæri gæfu til að standa saman um till. okkar og bera þær fram sem tilboð af Íslands hálfu, mundu Bandaríkin fallast á þær. Ef þau gerðu það ekki, er það í ósamræmi við það, sem þau hafa beðið okkur um - og það traust, sem við teljum okkur hafa verðskuldað í síðustu styrjöld. Með því að samþykkja till. veitum við vínveittri þjóð umbeðinn greiða, en höldum þó jafnframt fast á öryggi og rétti Íslands. Og þetta er það, sem ég held, að meginþorri þjóðarinnar vilji, að við fulltrúar hennar hér á Alþ. gerum fyrir hennar hönd.



Herra forseti. Háttvirtu hlustendur. - Það var fögnuður í hjörtum Íslendinga 17. júní 1944, þegar þjóðveldið íslenzka var endurreist. Draumur kynslóðanna í 7 aldir rættist. Íslendingar tóku stjórn allra sinna mála í sínar hendur á ný og fluttu æðsta valdið, þjóðhöfðingjavaldið, heim. En einn skuggi grúfði yfir þessari fagnaðarhátíð hins íslenzka þjóðernis. Þrátt fyrir endurreisn lýðveldisins réðum við sjálfir ekki öllu landi voru. Vissir staðir í landinu voru bannsvæði undir stjórn og umráðum erlends ríkis, og erlendir vopnaðir verðir gættu þess, að enginn Íslendingur stigi þangað fæti. Í landi voru dvöldust tugþúsundir útlenzkra hermanna, sem engin íslenzk l., íslenzkir dómstólar né íslenzk yfirvöld náðu til. Þetta ástand byggðist á herverndarsamningnum, sem Íslendingar gerðu við Bandaríkin 1941. Íslendingar hafa þráð þá stund, er sá samningur félli úr gildi. Og allur herinn hyrfi úr landi brott. Íslendingar hugsuðu með tilhlökkun til þess dags, er þeir fengju aftur full yfirráð yfir öllu landi sínu og íslenzk l. næðu til allra þeirra manna, er á Íslandi væru. Fyrsta afleiðing þessa samnings, sem nú liggur fyrir alþ., verður sú, að þessar óskir Íslendinga rætast. Samkv. frv. verður allt herlið flutt af landi burt innan 6 mánaða, og allt íslenzkt land kemst aftur undir íslenzka stjórn, undir íslenzk lög. Nú vilja sumir halda því fram, að allt þetta gætum við öðlazt án þess að gera nokkurn samning við Bandaríkin. Þau séu, samkvæmt herverndarsamningnum, skuldbundin til að vera farin með allan her sinn. Það er rétt, að við höldum ákveðið fram þeim skilningi. Bandaríkin hafa annan skilning á því ákvæði samningsins, hvenær ófriðarástandinu sé lokið, eins og hæstv. forsrh. skýrði í ræðu sinni. Þau telja sér heimilt samkv, samningnum að hafa her sinn hér enn um ótiltekinn tíma. Hér liggur fyrir ágreiningur milli ríkjanna, og þá er tvennt til fyrir okkur: Annaðhvort að kæra Bandaríkin fyrir öryggisráði eða alþjóðadómstóli eða að ná samkomulagi við þau um brottflutning hersins. Að sjálfsögðu getur þau atvik að höndum borið, að vér Íslendingar neyðumst til að hefja kærur og málaferli við aðrar þjóðir, stórar eða smáar. En það er skoðun mín, og ég segi hana hiklaust, þótt blindu slegnir ofstækismenn kalli það landráð, að ég tel hagsmunum Íslands heilladrýgra að útkljá þennan ágreining með vinsamlegu samkomulagi, sem í engu skerðir sjálfstæði Íslands, heldur en með kærum og málarekstri á alþjóða vettvangi. 1. október í fyrra báru Bandaríkin fram tilmæli um að fá herstöðvar til langs tíma í Reykjavík, Hvalfirði og Keflavík. Með herstöðvum var átt við, að þessi ákveðnu landssvæði yrðu undir erlendum yfirráðum og þar yrðu hermenn, utan við íslenzk lög og rétt. Ég taldi og tel, að herstöðvar erlends ríkis í landi voru væru ósamrýmanlegar sjálfstæði þess. Ísland svaraði herstöðvakröfunni neitandi. Bandaríkin kváðust láta málið niður falla í bili. Það er önnur afleiðing þessa samningsfrv., að herstöðvakröfurnar eru niður fallnar fyrir fullt og allt. Flestum Íslendingum er það ljóst, að einn fullgildan Atlantshafsflugvöll verðum við að hafa. Þá er um annað tveggja að ræða, Reykjavíkur eða Keflavíkurvöllinn. Með öryggi höfuðborgarinnar og hagsmuni alls Íslands fyrir augum veldur það engum vafa, að Keflavíkur völlinn ber að velja. Hins vegar er það viðurkennt af öllum, að vér erum ekki megnugir þess að reka slíkan flugvöll af eigin fé. Sósíalistinn Ellingsen, flugmálastjóri, Áki Jakobsson, flugmálaráðh., og Einar Olgeirsson hafa allir lýst yfir því, að ekki sé unnt að starfrækja Keflavíkurvöllinn sem aðalflugvöll landsins, nema stofn- og rekstrarkostnaður verði greiddur af öðrum en Íslendingum. Spurningin er þá aðeins þessi: Eigum vér að ganga sem beiningamenn fyrir hvers manns dyr og betla um samskot til að reka flugvöllinn, - og er þó óupplýst og ósennilegt, að nokkur þjóð mundi vilja leggja fé af mörkum, - eða eigum vér að taka tilboði Bandaríkjanna um, að fyrir þann lendingarrétt, sem þau telja sér nauðsynlegan vegna hernáms Þýzkalands, greiði þau meginhlutann af viðhalds- og rekstrarkostnaði vallarins meðan samningurinn er í gildi? Ég tel síðari leiðina virðulegri fyrir hið sjálfstæða Ísland. Þriðja afleiðing þessa samnings yrði því sú, að fjárhagslegum rekstri flugvallarins verði borgið. En það er ekki eingöngu af fjárhagsvanefnum, að vér erum því óviðbúnir að taka við rekstri flugvallarins. Oss skortir enn nægan mannafla lærðra og reyndra flugvallarstarfsmanna. Vér þurfum því að tryggja tvennt: Erlenda sérfræðinga fyrst um sinn og þjálfun og kennslu Íslendinga til þess að þeir geti tekið að sér störfin. Hvort tveggja er tryggt með samningsfrv. Fjórða afleiðing samningsins er því sú, að nægir sérfræðingar verða til starfa á vellinum og Íslendingum er tryggð kennsla og þjálfun í þeim tilgangi, að vér getum sjálfir í vaxandi mæli tekizt störfin á hendur. - Allt þetta, sem ég nú hef greint, sést þeim mönnum yfir, sem leyfa sér að fullyrða, að með þessum samningi fái Bandaríkin allt, sem þau vilji, en Íslendingar fái ekkert í aðra hönd. En hver eru þá réttindin, sem Bandaríkin fá? Þau fá tvenns konar rétt. Í fyrsta lagi lendingarrétt á vellinum fyrir þær flugvélar, sem þar þurfa að lenda vegna hersetu Bandaríkjanna í Þýzkalandi. Í öðru lagi fá þau rétt til að hafa á flugvellinum það starfslið, þau tæki og þá starfsemi, sem nauðsynleg er í þessu skyni. Fyrra atriðið vekur auðvitað þá spurningu: Er þessi lendingarréttur nauðsynlegur fyrir Bandaríkin? Ég hef ekki þá herkunnáttu, að ég geti um það dæmt. En margt bendir þó til þess, að synjun þessa lendingarréttar gæti bakað Bandaríkjunum stórkostlega örðugleika og aukna áhættu mannslífa og annarra verðmæta. Þessi nauðsyn verður ljósari þegar aðgætt er, hversu miklar kröfur aðrar hernámsþjóðir gera til ýmissa ríkja til tryggingar samgönguleiðunum. Hv. 10. landsk. drap á, að Bretar hafa t.d. afnot flugvallar á Jótlandi í þessu skyni. Bretar og Bandaríkjamenn hafa afnot flugvalla í Hollandi, Belgíu, Luxemburg og Frakklandi í þessu sama skyni. Rússar hafa, til þess að tryggja samgönguleiðir milli sín og Þýzkalands, mikið herlið í þeim löndum, er liggja þar í milli: 450 þús. manna her í Póllandi, 300 þús. í Rúmeníu og 60 þús. í Ungverjalandi. Þegar þessar staðreyndir eru hafðar í huga, virðast óskir Bandaríkjanna, - ekki um herstöðvar hér, ekki um einn einasta hermann, heldur aðeins lendingarrétt, - ekki vera óeðlilegar. Flugmálaráðh., Áki Jakobsson, fór fram á það við fyrri umr. þessa máls, að fengið væri álit hinna þjóðanna, sem að hernámi Þýzkalands standa, um það, hvort Bandaríkjunum væri þetta nauðsynlegt. Nú liggur fyrir álit frá einni þeirra, Bretum, þar sem þeir telja þennan lendingarrétt vera Bandaríkjunum bráðnauðsynlegan. En þá bregður svo við, að blað þessa sama manns kallar álit Breta, sem hann sjálfur hafði þó óskað eftir, vera svívirðilega íhlutun um málefni Íslands og árás á sjálfstæði þess. En þó að þessi lendingarréttur ætti í upphafi að vera höfuðvopnið gegn þessu frv., þá hafa umr. snúizt svo nú, að meginþorri gagnrýnendanna er farinn að viðurkenna þessa nauðsyn, vill semja við Bandaríkin á þeim grundvelli, að þau fái þennan lendingarrétt, og telur það enga skerðingu á fullveldi okkar. Brtt. Framsfl. byggjast á því, að þessi réttur sé veittur. Sama er um brtt. Gylfa Þ. Gíslasonar og Hannibals Valdimarssonar. Og í blaði Þjóðvarnarfélagsins, „Þjóðvörn“, er út kom á miðvikudaginn, stendur í ritstjórnargrein þessi setning orðrétt: „Allir Íslendingar og meira að segja kommúnistar hafa æ ofan í æ lýst því yfir nú undanfarið, að þeir vilji semja við Bandaríkin um alla þá flutninga, sem herstjórn þeirra telur sér nauðsynlega sakir hersetunnar í Evrópu.“ Eftir þessar viðurkenningar á því atriði samningsins, sem mestur styr stóð um í öndverðu, tel ég litla þörf á að ræða það mál nánar. Næst er að athuga, hvernig frv. ætlast til, að þessi lendingarréttur verði í framkvæmd, og hversu háttað verði starfsliði, tækjum og starfsemi á flugvellinum. Það er skýrt fram tekið í frv. eins og utanrmn. leggur til, að það verði, að flugvöllurinn í Keflavík verði óvefengjanleg eign Íslands og Ísland hafi fullveldisrétt og úrslitayfirráð um allan rekstur hans og umráð, mannvirkjagerð og athafnir þar. Af þessu og fullveldi Íslands leiðir að á flugvellinum gilda eingöngu íslenzk l., eins og annars staðar í landi hér, og að þeir erlendu starfsmenn, sem þar verða, standa undir íslenzkri lögsögu, gagnstætt því, sem verið hefur um hermennina. Allt herlið hverfur þaðan á braut. Enginn útlendur starfsmaður getur verið þar, nema hann hafi fengið landvistarleyfi og atvinnuleyfi hjá ríkisstj. Íslands. Um tölu þessara útlendu flugvallarmanna hefur Bandaríkjastjórn tjáð íslenzku ríkisstj., að gert sé ráð fyrir, að þeir verði 500–600, og hefur verið afhent sundurliðuð skrá um, hvaða starf hver þessara manna skuli hafa með höndum. Það hefur því enga stoð í veruleikanum, þegar því er varpað fram, að Bandaríkin geti haft þar svo marga starfsmenn sem þeim þóknast, jafnvel svo að þúsundum skiptir. Því hefur verið haldið að fólki, að Bandaríkin ætli og hafi rétt til að leggja óhemjumiklar nýjar flugbrautir á vellinum. Það er þó skýrt orðað í frv., að engin mannvirki má gera þar án samþykkis íslenzkra stjórnarvalda. Þær fjárhæðir, sem hæstv. forsrh. hefur nefnt, eru miðaðar við smíði húsa og híbýla, endurbætur og víðhald brauta, en ekkert af þessu má þó gera nema með okkar samþykki. Ef ágreiningur kynni að koma upp milli íslenzkra og erlendra starfsmanna á flugvellinum, er það íslenzka yfirstjórnin, sem sker úr. Því er haldið fram, að þessi samningur sé stórkostleg skerðing á fullveldi okkar, og einn spekingurinn orðar það svo í dag, að verði samningurinn samþ., stöndum vér yfir moldum íslenzks fullveldis. Vér skulum nú athuga nánar þessar staðhæfingar. Í fyrsta lagi: Andstæðingar frv. segja, að það sé skerðing á fullveldinu, að nokkur hundruð útlendir menn starfi hér undir íslenzkri lögsögu. Auðvitað er þetta fjarstæða, enda væri þá engin þjóð fullvalda, því að í sérhverju landi er eitthvað af útlendum starfsmönnum. Í öðru lagi: Andstæðingarnir telja það fullveldisskerðingu, að erlent fé komi til að byggja vistarverur og gera við flugbrautir. Það þarf töluvert hugmyndaflug til þess að láta sér detta slíkt í hug, þegar einnig er ákveðið í samningnum, að íslenzka stj. ráði því, hvaða mannvirki megi gera þar. Einn lögspekingur sósíalista hefur fundið það út, að sérreglan um skattgreiðslu hinna erlendu flugvallarmanna þýði glötun fullveldisins. Vér höfum nú þegar ýmsar sérreglur um skattgreiðslur útlendinga, og kemur það fullveldinu auðvitað ekkert við. - Fjórða staðhæfingin er sú, að umferðar- og lendingarréttur hinna bandarísku flugvéla sé ósamrýmanlegur fullveldi landsins. Ég hygg, að leitun sé á þeim manni utan Íslands, sem hefur dottið í hug að kalla lendingarrétt flugvéla skerðing ásjálfstæði og fullveldi, enda væri þá lítið orðið úr fullveldi flestra ríkja í Evrópu. - Í fimmta lagi er staðhæft, að það ákvæði 4. gr., að taka skuli tillit til sérstöðu þessara flugvéla og áhafna þeirra varðandi tolla, landsvist og formsatriði, sé fullveldisskerðing. Samkvæmt þjóðarétti gilda sérreglur um herflugvélar og áhafnir þeirra, og er þetta ákvæði ekki annað en staðfesting þeirra reglna. - Í sjötta lagi er sagt, eins og flugmálaráðh., Áki Jakobsson, hélt fram, að Bandaríkin geti haft hundruð herflugvéla með fast aðsetur á vellinum eins lengi og þau vilja og þess vegna sé þetta herstöðvasamningur. Auðvitað veit maðurinn, að engin heimild er í samningnum fyrir slíku: lendingarréttur og umferðarréttur sá, sem 4. gr. veitir, skapar engan rétt til varanlegs aðseturs fyrir neinar flugvélar á vellinum. Í 5. og 7. gr. er íslenzku ríkisstj. tryggður réttur til að banna slíkt. Þessir háttvirtu andstæðingar hefðu getað talað um skerðingu fullveldisins þegar herinn kom hingað og meðan vér erum undir hervernd Bandaríkjanna og her þeirra er hér. En að hefja hróp um skerðingu á fullveldinu, þegar herverndin fellur niður og herinn er fluttur á brott og við fáum yfirráð alls landsins, til þess þarf meira ímyndunarafl og brjóstheilindi en Íslendingar almennt hafa. Um þá endemisræðu, sem Áki Jakobsson hélt, vil ég segja það eitt, að ég hygg, að ekki hafi það áður komið fyrir, hvorki hér né annars staðar, að einn ráðh. í ríkisstj. talaði þannig í garð forsrh. En þessi ráðh. er nú alltaf með sínu lagi. - Það hefur verið deilt á málsmeðferðina. Áki Jakobsson kvartar yfir því, að sósíalistar hafi ekki fengið að fylgjast með undirbúningi málsins. Sósíalistar höfðu margsinnis lýst yfir því, að þeir vilji ekki semja við Bandaríkin, heldur kæra þau. Það var því ástæðulaust og hefði verið óviðeigandi að hafa slíka menn með í viðræðunum. Andstæðingarnir kvarta yfir því, að forsrh. hafi viðhaft ofbeldi, pukur og leynd í þessu máli. Mál þetta hefur verið undirbúið á svipaðan hátt og annars staðar tíðkast um utanríkismál. Sá ráðherra, sem með utanríkismál fer, undirbjó það með viðræðum við hinn aðilann. Þegar ráðh. hafði náð þeim árangri, sem hann taldi hægt að fá beztan, kallar hann saman Alþ., en leggur málið áður fyrir ríkisstj. Um málið voru ákveðnar tvær umr. Fyrri umr. stóð yfir í tvo daga, og málinu var vísað til utanrmn. Það er alger misskilningur, að nokkurt ákvæði þingskapa hafi verið brotið, þau ákveða ekkert um, á hvaða stigi máls skuli leita álits utanrmn. N. og þingflokkarnir hafa haft málið til athugunar í tvær vikur. Og nú er útvarpað síðari umr. Ég held varla, að þeir menn geti verið heilir á sönsum, sem út af þessari málsmeðferð koma kveinandi og emjandi yfir því, að pukur, leynd og ofbeldi sé víðhaft af hálfu forsrh. í þessu máli. Sósíalistar tala mjög um þjóðareiningu gegn frv. Það hefur ekki verið sparað, að ýmis félög hafa verið fengin til að gera samþykktir gegn málinu. En þær samþykktir eru ýmsar til orðnar með einkennilegum hætti. T.d. var boðað til fundar í verkamannafélagi í nágrenni Rvíkur til þess að mótmæla samningnum. Í félaginu eru um 700 manns. 25 menn mættu, og meiri hl. þeirra mótmælti. Og þannig hefur verið um flestar aðrar samþykktir. En ekki hefur verið sparað að birta þetta í útvarpinu sem vilja þjóðarinnar. Sjálfstæðismenn hafa haldið í Rvík þrjá fundi meðan umr. hafa staðið yfir um málið. Á öllum þessum fjölmennu fundum hefur ríkt alger eining um samningsfrv. og samþykkt meðmæli með því. En ég vil leyfa mér að spyrja: Hvað líður undirskriftunum, sem sósíalistar stofnuðu til, undirskriftunum um að heimta þjóðaratkvæði? Það var gengið í hvert hús í bænum. Smölunin hefur staðið yfir í tvær vikur. Hvers vegna hefur árangurinn ekki enn verið leiddur í dagsins ljós? Er það vegna þess, að sósíalistar hafi orðið fyrir einhverjum vonbrigðum með árangurinn? Um þjóðaratkvæðið vil ég segja það eitt: Ég tel sjálfsagt, að engu ríki séu. veittar hér herstöðvar án þjóðaratkvæðis. Þetta frv. felur engar herstöðvakvaðir í sér. Þess vegna er ástæðulaust að leita þjóðaratkvæðis. Ef það væri gert, væri með því ranglega gefið í skyn, að samningurinn fæli í sér herstöðvar. Af þeim ástæðum, sem ég hef greint, greiði ég atkv. með þessari þáltill.



Herra forseti. Háttvirtir hlustendur. - Ill var hin fyrsta ganga þessa máls, er það var undirbúið á bak við ráðh. Sósfl. og utanrmn., illa undirbúið og með lögbrotum, - en verst verður þó hin síðasta ganga þess, ef hv. þm. skal nú neitað um málfrelsi á þingi til þess að skila nál. og mæla með brtt. Mikils þykir nú við þurfa, ef þingsköp og þingreglur eru þannig brotnar. Ég mótmæli þessum aðferðum, svo sem ég þegar gerði í fundarbyrjun. Ég krefst málfrelsis fyrir þm. til þess að ræða þetta mál til þrautar. Nóg óhæfa er afgreiðsla þess samt, þótt ekki sé það þar að auki knúið fram í þinginu með brotum þingskapa og l. Ef þetta samningsuppkast verður samþ. hér í dag, þá er það ofbeldið, sem ræður gerðum hæstv. Alþ., - ofbeldi Bandaríkjahers á Íslandi, því að aðeins í krafti þrásetu hans hér í trássi við lög og rétt er hægt að skapa meiri hl. á þessu þingi fyrir þessu samningsuppkasti, og íslenzka þjóðin mun aldrei skoða sig siðferðislega bundna við samning, sem þannig er til kominn. Herverndarsamningurinn 1941 var samþykktur af umboðslausri ríkisstjórn og umboðslausu þingi í hernumdu landi undir slíkum kringumstæðum, að einn hv. þm. Sjálfstfl., Sigurður E. Hlíðar, gerði þá grein fyrir afstöðu sinni með þessum orðum : „Þó að ég sé „idealisti“ og vilji lifa í friði við allar þjóðir, neyðist ég líklega til að vera raunsæismaður í þessu máli og beygja af. Mun ekki verða komizt hjá að gera þennan samning við Bandaríkin, því að hnífurinn er á barka okkar. Þessi ríki hafa ráð okkar í hendi sér og geta bannað alla flutninga til landsins. Þau geta komið í veg fyrir það, að við getum flutt einn fiskugga úr landi, og stefnt þannig fjárhag okkar og lífi í hættu. Ég sé því ekki, að komizt verði hjá að samþykkja þetta, og mun því ekki greiða atkv. á móti þessu, þó að ég héldi í fyrstu, að ég mundi gera það, og getur meira að segja verið, að ég greiði beinlínis atkv. með málinu, þó að ég geri það nauðugur.“ Þannig mælti Sigurður E. Hlíðar árið 1941. Nú hefur meira að segja þessi herverndarsamningur verið rofinn á oss, og í krafti þess samningsrofs á að knýja fram nýjan samning. Þjóðin hefur nú beitt öllu því áhrifavaldi, sem hún hefur nú eftir, fyrst hún lét blekkja sig við síðustu kosningar til þess að gera þá flokka, er nú vilja selja á leigu dulbúnar herstöðvar, svo sterka sem raun ber vitni um. Þjóðin hefur mótmælt almennar og skarpar en nokkru sinni fyrr, mótmælt með öllum löglegum aðferðum, allt frá voldugum mótmælafundum til fyrsta allsherjarverkfallsins í Rvík. Hún hefur einbeitt þessum mótmælum á eitt: að þetta uppkast verði ekki samþykkt, nema þjóðaratkvæðagreiðsla komi til. Hæstv. forsrh. lýsti yfir því, að hann hefði ástæðu til að ætla, að hann hefði þjóðarvilja að baki sér í þessu máli, vegna þess að skipverjar á Súðinni væru með honum. Ef hæstv. forsrh. trúir þessu, hvers vegna vill hann þá ekki láta þjóðaratkvgr. skera úr? Fullyrðingar hjálpa ekki í þessu máli. Aðeins reynslan sjálf, reynslan í þjóðaratkvgr., getur skorið úr þessu. Vér skorum á hæstv. forsrh. að leggja þetta mál undir dóm þjóðarinnar. Þjóðaratkvgr. er í stjskr. vors unga lýðveldis eina atriðið, auk þjóðhöfðingjakjörsins, sem í lýðræðislegu tilliti skilur stjskr. lýðveldisins Íslands frá stjskr. konungsríkisins Íslands. Þjóðaratkvgr. er í stjskr. lýðveldisins, jafnhliða kosningunum, viðurkennd sem æðsta form lýðræðisins, æðra en þingið sjálft. Stjskr. gerir ráð fyrir því, að þingið geti verið í andstöðu við þjóðarvilja og skuli þá þingræðisformið víkja, en fullkomnara lýðræðisform þjóðaratkvgr. ráða. Forseta lýðveldisins er fengið það vald af þjóðinni að gæta þess réttar hennar gagnvart þinginu. Og því er hann hafður þjóðkjörinn, en ekki þingkjörinn. Og þess vegna er honum líka fengið það vald að geta neitað l. um staðfestingu með því að skjóta þeim undir þjóðardóm í þjóðaratkvgr., og skulu þau þá falla úr gildi, ef felld eru af þjóðinni. Nú hefur forseti formlega séð máske ekki slíkt vald um þáltill., og tel ég þó efasamt, nema hann hafi það raunverulega samkv. stjskr., en samningur sem þessi verður ekki fullgerr af Íslands hálfu með þáltill. einni saman, heldur þarf til þess l., t.d. um skattfrelsi ameríska starfsliðsins. Beiti forseti skírskotunarvaldi sínu um slík l., þá er hann í skýlausum rétti gagnvart stjskr. L. um þetta skattfrelsi átti að bera fram á þingi samtímis þessu samningsuppkasti. Það er ekki gert. Slíkt er lögleysa. Er það máske gert til þess að hindra möguleikann á því, að forsetinn geti notað vald sitt til þjóðaratkvgr.? Ég vil því vekja eftirtekt þeirra, sem nú mæla með samþykkt uppkastsins, á því, að með því taka þeir á sig skuldbindingu um lagasetningu, en þá lagasetningu er Alþ. alls ekki einfært um. Ef þeir samþykkja að láta hæstv. ríkisstj. undirskrifa svona samning án slíkrar lagasetningar, eru þeir að skuldbinda íslenzka ríkið án þess að hafa lagalegt vald til þess. Fyrst eftir slíka lagasetningu og eftir að forseti hefur samþykkt hana eða þjóðardómur staðfest hana, ef forsetinn lætur þjóðaratkvgr. fara fram, þá væri lagalega hægt fyrir ráðh. að undirskrifa svona samning. Það er því lagalega séð ekki hægt að ganga frá samningi þessum nema forseti hafi haft tækifæri til þess að láta þjóðina dæma, ef hann vill. Og það er siðferðislega séð óhæfa af hv. Alþ., ettir þau loforð, sem þingflokkarnir gáfu í síðustu kosningum, að afgreiða þetta mál án þess að leggja það undir þjóðaratkvgr. Aðeins þeir, sem óttast lýðræðið, geta verið á móti þjóðaratkvgr. Aðeins þeir, sem vilja misnota þingræðið á móti þjóðinni, eftir að hafa komið sér inn á þingið með blekkjandi yfirlýsingu, aðeins slíkir geta verið á móti því að leggja þetta stórmál - mesta hitamál, sem upp hefur komið á Íslandi í áratugi - undir dóm þjóðarinnar í þjóðaratkvgr. Þess vegna legg ég til, að þjóðaratkvgr. fari fram um samning þennan, ef hæstv. Alþ. ber ekki gæfu til að fella hann. Hv. 10. landsk. þm., Bjarni Benediktsson, mótmælti því, að Keflavíkurflugvöllurinn væri herstöð. Ég sýndi fram á það í nál. mínu, sem mér er meinað að gera grein fyrir, að „þessi samningur skapaði Bandaríkjunum tæknilega möguleika til árásar á meginland Evrópu, og hefur því gildi fyrir þau sem möguleg og dulbúin herstöð, hvenær sem þau kysu að hagnýta hann þannig“. Nú hefur Sjálfstfl. lýst yfir því, að hann sé andvígur herstöðvum hér á friðartímum. Í þeirri yfirlýsingu liggur, að hann sé ekki andvígur herstöðvum hér á ófriðartímum. Með ítökum Bandaríkjanna á Keflavíkurflugvellinum, er þau fengju með þessum samningi, hafa þau raunverulega herstöð tilbúna, ef þau vilja hefja ófrið. Og yfirlýsing Sjálfstfl. felur ekki í sér, að flokkurinn sé andvígur slíkri herstöð á ófriðartímum. M.ö.o., Bandaríkin fengju hér stöð, sem er orðin herstöð til árása á sömu mínútu sem þau vilja hef ja ófrið, ef samningurinn þá enn er í gildi. Er það þetta, sem Sjálfstfl. vill og dylur undir loðnum yfirlýsingum sínum? Þá minntist hv. 10. landsk. á, að skattfrelsi og tollfrelsi Bandaríkjamannanna væri smáræði. Í áliti hv. meiri hl. er gert ráð fyrir, að Bandaríkin geti t.d. falið flugfélagi þessi störf. Þá þýðir þetta ákvæði skattfrelsi fyrir slíkt amerískt auðfélag. Það er ekkert smáræði. Ísland ætti að gjalda varhuga við að opna þannig hlið sín fyrir ameríska dollaravaldinu. Hv. 5. landsk., Stefán Jóh. Stefánsson, talaði hér af miklum fjálgleik um, hvílíkur lýðræðisflokkur Alþfl. væri. Heyr á endemi! Alþfl. er eini flokkurinn á Íslandi, sem, þegar hann hefur ráðið yfir fjölmennustu samtakaheild íslenzkrar alþýðu, hefur afnumið lýðræðið í þeim samtökum, komið á algeru flokkseinræði í þeim og bannað öllum þeim að neyta kosningarréttar síns, sem voru á annarri skoðun en hann. Blað Alþfl. er eina blaðið á Íslandi, sem hefur heimtað heila flokka og blöð þeirra bönnuð og jafnvel unnið að því að fá slíku banni framgengt með íhlutun erlends hervalds. Lýðræðisást hv. 5. landsk. þm. og virðing leiðtoga Alþfl. fyrir málfrelsi, meira að segja hans eigin manna, birtist nú í því að neita þeim hv. þm. Alþfl., sem eru andstæðir þessu samningsuppkasti, um málfrelsi í þinginu, neita þeim um möguleika til þess að ræða sínar eigin brtt. Svo talar foringi þessa flokks fullur helgislepju um lýðræði og er á sama augnabliki að neita íslenzku þjóðinni um fyllsta lýðræði: þjóðaratkvgr. Slíkt tal er hræsni, þegar verkin eru í svo hrópandi mótsögn við orðin. Enda blöskrar nú eigi aðeins almennum fylgjendum Alþfl. framferðið, heldur meira að segja frambjóðendum hans og þm. Sigurbjörn Einarsson dósent, fjórði maðurinn á lista Alþfl., sagði nýlega í ræðu um afstöðu StJSt & Co. til þessa samnings: „Ég verð að segja fyrir mig, að ég hafði til annars ætlazt af þeim hv. þm., sem ég studdi til þingsetu, og miklu fleiri þm. raunar líka,“ Stefán Jóh. Stefánsson sagði, að þessi samningur væri í samræmi við vilja og hagsmuni Norðurlanda. Þetta er ósatt. Í einu af íhaldssamari blöðum Kaupmannahafnar er beinlínis sagt um þetta mál: „Mál þetta hefur ekki aðeins hina mestu þýðingu fyrir íslenzku þjóðina, heldur Norðurlöndin öll, þar sem samningsuppkastið er hið fyrsta af sinni tegund, sem fram hefur komið, og mun því vafalaust hafa víðtækar afleiðingar fyrir hin Norðurlöndin.“ Norrænu þjóðirnar óttast afleiðingarnar af þessum samningi og eru andvígar honum. Og ef einhver vafi er á afstöðu þeirra, hví þá ekki að spyrja stjórnir þeirra áður? Einhvern tíma hefði Stefán Jóh. Stefánsson verið fús á að heyra álit t.d. Per Albin Hansons um svona mál. En hví skal nú þegja, þegar mest liggur víð? Er máske Svíþjóð orðin of austræn í augum þeirra, sem nú vilja draga hólma vorn í vestur? Hæstv. samgmrh., Emil Jónsson, sagði, að Sósfl. vildi einangra landið. Því fer fjarri. Sósfl. hefur unnið að því, að Ísland fengi sem bezta samninga við hverja þá þjóð, sem vér höfum skipti við. Alþfl. hefði helzt ekki átt að minnast á sænska samninginn. Hann var sannarlega ekki fyrirmynd, eða hví treystist hæstv. ríkisstj. ekki til þess að senda samningamennina aftur út til samninga við Svía næsta ár? Sósfl. vill vinna að vináttu Íslands við allar aðrar þjóðir. Hann álítur hins vegar hvorki vináttu né víðskiptasambönd við neina þjóð hefta málfrelsi sitt um stjórnendur hennar. Ef stjórnendur vinveittrar þjóðar fremja ódæði, þá eiga þeir, að okkar áliti, eins og Stephan G. sagði forðum : „helga heimting á um höfuðglæp sinn níð að fá“. Hinu almenna kommúnistaníði þessara herra mun ég ekki svara frekar venju. En það gefur ef til vill nokkra hugmynd um tilgang þessara herra með samningi þessum, að hæstv. dómsmrh. (FJ) Iýsti yfir því við fyrri umr. þessa máls, að til átaka drægi milli hins volduga auðmannastórveldis Vesturheims og alþýðuríkjanna á meginlandi Evrópu, og kvað ekki seinna vænna, að Íslendingar tækju afstöðu. Slík túlkun þessa samnings er bein fjandskaparyfirlýsing gegn ríkjunum á meginlandi Evrópu. Úlfshárin gægjast fram undan sauðargæru þessa samnings. En slík rök af hálfu fylgjenda samningsins benda beinlínis til þess, að þeir, sem þau nota, séu nú þegar í vitorði með þeim aðilum, sem kynnu að hugsa sér að misnota lendingarréttinn til skyndiárása á Evrópu, er þeim þætti tími til kominn. Hv. þm. Snæf., Gunnar Thoroddsen, talaði um, að bezt væri að sætta ágreining með samningi, sem ef til vill leiðir til nýs ágreinings, - frekar en fara í gerðardóm eða kæru. Skilur hv. þm. ekki, að með þessu móti hvoru tveggja er fullveldi voru í hættu stofnað? Vér verðum ekki einráðir um það, sem gerist á íslenzkri grund, heldur eigum undir dóm erlendra aðila að sækja. Kúgunarskjalið Gamli sáttmáli varð líka réttindaskrá Íslands, af því að mennirnir, sem sömdu hann, gættu þess, þótt þeir væru að gefast upp, að áskilja sér og niðjum sínum þann rétt að vera lausir allra mála, ef konungur héldi eigi trúnað við landsmenn. Því hafa þeir sleppt, er þetta uppkast skráðu. Hv. 10. landsk. þm. talaði hér áðan um vináttu við Bandaríkin. Munið þið, hver skilaboð Þórarinn Nefjólfsson flutti forðum daga? Hann kvað Ólaf konung vilja, að konungur og Íslendingar væru „hvorir annarra vinir til allra góðra hluta“, og svo sagði hann: „Það fylgir kveðjusending konungs, að hann vill beiðast í víngjöf af Norðlendingum, að þeir gefi honum útsker, er liggur fyrir Eyjafirði og menn kalla Grímsey.“ Og Guðmundur ríki svaraði: „Fúss er ég til vináttu við Ólaf konung, og ætla ég mér það miklu meira til gagns en útsker það, er hann beiðist til.“ Svona var líka talað um vináttu þá. Og vér höfum verið stoltir af því í 9 aldir, að einn þjóðskörungur vor og alþýða öll skuli hafa skilið, hvers konar vinarboð var boðið. Það er þá hvort tveggja, að vér eigum nú engan slíkan skörung á þingi sem þá, og svo hitt, að alþýðu lands er meinað að ráða í þessu máli, ef fulltrúar sjálfrar söguþjóðarinnar, nýfrjálsir úr 7 alda kúgun, samþykkja það uppkast, sem hér liggur fyrir. En Íslands óhamingju verður þá allt að vopni, ef fyrsta þingið, sem íslenzkt lýðveldi hefur kjörið, ber ekki einu sinni gæfu til þess að leyfa þjóðinni að dæma um afdrifaríkasta stórmálið, sem fyrir þingið hefur komið um langan aldur. Hæstv. menntmrh. hefur þegar lýst yfir því fyrir hönd Sósfl., að verði þetta samningsuppkast samþ. af samstarfsflokkum hans í ríkisstj., þá sé grundvöllur stjórnarsamstarfsins rofinn - og það af þeim. Ef þetta uppkast verður samþykkt, mun því Sósfl. krefjast þess, að stj. segi af sér, þing verði rofið og nýjar kosningar látnar fara fram, svo að þjóðin fái sjálf tækifæri til þess að skapa sér meiri hl. hér á þingi, sem vill standa vörð um sjálfstæði og fullveldi þjóðarinnar og halda áfram nýsköpunarstefnunni í atvinnulífinu. Ef eigi verður orðið við þeirri kröfu vorri, krefjumst vér þess, að þessi ríkisstj. öll segi af sér og Alþ. fái tækifæri til þess að mynda nýja stj. Sósfl. er ekki að hlaupast á brott frá ábyrgð á því að stjórna þessu landi, með því að reyna að knýja nú fram lausnarbeiðni þessarar stj. Sósfl. mun þvert á móti stuðla að því af ýtrasta mætti að mynda nýja ríkisstj., er standi vörð um heill og hag þjóðarinnar og haldi nýsköpunarstarfinu áfram, róttækar og betur en fyrr. Verði eigi heldur orðið við þeirri kröfu vorri, að ríkisstj. beiðist öll lausnar, þá munu ráðh. Sósfl. biðjast lausnar. Sósfl. hefur nú gert allt, sem í hans valdi stendur, til þess að hindra samþykkt þessa samnings. Ef allt um þrýtur og þessi samningur nú verður samþykktur, svo þokkalega sem til þess samþykkis er stofnað; og þjóðinni meinað að fella hann í þjóðaratkvgr., þá skorar Sósfl. á þjóðina að láta þann helga eld réttlátrar reiði, er nú brennur í hjörtum hennar yfir þeim aðförum, sem nú eru hafðar í frammi - ekki kulna, heldur taka upp markvissa baráttu gegn frekari ágengni gagnvart þjóð vorri með það fyrir augum að hrinda þessum smánarsamningi af höndum vorum, þegar þjóðin fær næst tækifæri til að dæma. Forfeður vorir töldu ekki eftir sér að berjast í 700 ár fyrir að ná fullu frelsi lands vors eftir að Gamli sáttmáli var gerr. Íslendingar! Vér skulum ekki telja eftir oss, ef vér bíðum ósigur í dag, að berjast í 5 ár til þess að hindra frekari ágang á land vort og fella þennan samning úr gildi.

Félags- og dómsmrh. (Finnur Jónsson): Í þessum umr. hefur komið fram ráðningin á því, hvers vegna kommúnistar eru á móti útvarpsumr. um þetta mál. Ráðningin á þeirri gátu kemur fram í „rökum“ þeirra gegn samningnum. Skammir þeirra og fúkyrði gegn samningnum eru sem sé ekki líkleg til þess að laða menn að málstað þeirra, og auðveldara er að blekkja þjóðina, ef engar útvarpsumr. eru hafðar um málið. Hv. 2. þm. Reykv. taldi það furðulegt, að utanrmn. skyldi ekki hafa leitað álits þeirra Ólafs Lárussonar og Einars Ólafs Sveinssonar á samningnum. Hann gat sjálfur spurt um álit þeirra. Af hverju kom hann ekki með það? Ef til vill hefur hann ekki fengið það eins og hann vildi. Sami hv. þm. taldi það og furðulegt, að ekki væri lagt fram frv. um breyt. á skattgreiðslum útlendinga. Áttu þær að byggjast á því, sem ekki var búið að samþykkja? Enn fremur talaði þessi hv. þm. um lýðræðið í verkalýðssamtökunum, er Alþfl. réð þar, og eins og það er nú, og taldi það stórum hafa aukizt. En þeir, sem hafa búið við lýðræði Alþfl. og hið svokallaða lýðræði kommúnista nú, geta svarað þessum hv. þm. Mjög víða, þar sem kommúnistar ráða í verkalýðsfélögum, eru kosningar framkvæmdar með ofbeldi og svikum. Þetta er kunnugt, og menn utan af landi geta borið þessu vitni. Sami hv. þm. taldi þennan samning nauðungarsamning, sem Bandaríkin neyddu upp á okkur. Þetta er staðleysa. Við alþm., sem samþykkja viljum þennan samning, gerum það af fúsum vilja, af því að við teljum samninginn okkur hagkvæman. Enn segir þessi hv. þm., að fyrir liggi undirskriftir um það bil 8000 kjósenda, sem krefjist þjóðaratkvæðis um málið. Þær undirskriftir eru alls ekki fyrir hendi. Það liggja fyrir undirskriftir ýmissa manna, sem alls ekki hafa kosningarrétt. Þrátt fyrir svívirðingar, árásir og róg um uppkastið, bæði í blöðum og á mannfundum, hefur aðeins fimmti hluti Reykvíkinga skrifað undir kröfuna um þjóðaratkvæði. Djúpar rætur hefur krafan um þjóðaratkvæði ekki átt hjá þjóðinni. Kommúnistar vildu ekki útvarpsumr., af því að þeir vildu blekkja þjóðina, því að auðveldara er að blekkja fólk án málflutnings frá öllum hliðum. Hingað hafa komið allmargar samþykktir um mótmæli gegn uppkastinu, en í mörgum tilfellum vissu menn alls ekki, hvað þeir voru að skrifa undir. Fjarstæða er að halda því fram, að hér sé um herstöðvasamning að ræða. Ástæðurnar gegn samningnum eru aðallega tvenns konar. Í fyrsta lagi óttinn um þjóðernið og í öðru lagi óttinn um yfirráðin yfir flugvellinum. Við höfum haft tugi þúsunda af útlendingum í landinu og höfum ekki glatað þjóðerni voru, heldur hefur það þvert á móti eflzt og stælzt. Hér eru nú í landinu í atvinnu um 3000 útlendingar. Engum dettur í hug, að þjóðerninu stafi hætta af þeim. Hér á að leyfa 500–600 Bandaríkjamönnum að hafa dvöl á Keflavíkurflugvellinum undir íslenzkri lögsögu og suður á flugvellinum. Það stafar minni hætta af fimm til sex hundruð Bandaríkjamönnum á einum stað heldur en af þeim 3000 útlendingum, sem hér eru í atvinnu, dreifðir um allt landið. Óttinn um þjóðernið er því ástæðulaus. Hvað víðvíkur yfirráðum yfir flugvellinum, þá fáum við samkv. samningnum full yfirráð yfir honum. Hér liggja fyrir þrenns konar brtt., en í raun og veru skiptast menn aðeins í tvo flokka: Þá, sem vilja semja við Bandaríkin, og þá, sem vilja ekki semja við Bandaríkin. Í utanrmn. var hv. 2. þm. Reykv. sá eini, sem lagði til, að uppkastið að samningnum yrði fellt. Kommúnistar eru sem sé þeir einu, sem enga samninga vilja við Bandaríkin og vilja ekki leyfa þeim umferðarrétt á Keflavíkurflugvellinum til þess að geta uppfyllt hernámsskyldur sínar í Þýzkalandi. Ef Bandaríkin eru ákveðin í því að brjóta samninginn og beita ofbeldi, þurfa þau engan samning til þess. En með andstöðu sinni gegn samningsuppkastinu sýna kommúnistar, að þeir telja Bandaríkin ekki samningshæf. Till. Framsfl. eru erfiðar í framkvæmd. Samkv. þeim tækjum við rekstur flugvallarins að okkur að nafninu til og á okkar ábyrgð. Ef slys eða aðrar misfellur á rekstri flugvallarins kæmu fyrir, væri hægt að skella skuldinni á okkur, en eins og ger t er ráð fyrir í samningsuppkastinu, getum við snúið okkur til alþjóðadómstóls, ef kvartað er yfir rekstri flugvallarins og aðgerðum á honum. Eru því brtt. Framsfl. sízt til bóta. Viðvíkjandi þjóðaratkv. vil ég taka fram eftirfarandi: Forsrh. sneri sér til meðráðh. sinna og óskaði, að ríkisstj. reyndi að ráða farsællega fram úr innanríkisvandamálunum, sérstakar ráðstafanir þarf að gera vegna sjávarútvegsins, og fé vantar í ýmiss konar framkvæmdir, og mörg verkefni eru óleyst. Forsrh. sneri sér því til meðráðh. sinna og óskaði eftir lausn þessara mála. En ráðh. kommúnista neituðu að ræða þessi innanríkisvandamál fyrr en flugvallarsamningsmálið væri til lykta leitt. En þjóðaratkvæði er raunar ástæðulaust, þar eð hér er ekki um neitt réttindaafsal að ræða, heldur fá Íslendingar nú full og óskoruð umráð yfir öllu landi sínu. Ef til þjóðaratkvæðis hefði verið gengið, hefði öllum tilraunum til úrlausnar á vandamálunum innanlands verið slegið á frest. Menn skiptast í flokka um þetta mál. Meiri hl. vill vináttu við aðrar þjóðir og lausn innanríkisvandamálanna. Og ég tel, að andstaðan gegn uppkastinu byggist að nokkru leyti á vanmati á íslenzku þjóðerni og andstöðuafli okkar. Ef okkur er sýnt ofbeldi, stöndum við alltaf sem einn maður, nema þá þeir, sem í öllum málum trúa á forustu og umsjá annarrar þjóðar.



Það má mikið vera, ef mörgum verður ekki um þessar mundir hugsað til þess, þegar síðast var rætt um pólitík í útvarpið. Það eru nú ekki nema rúmir 3 mánuðir síðan. Við það tækifæri tók hæstv. forsrh. sig til og hóf að nefna hv. 2. þm. Reykv. herra Einar, en herra Einar lét það í móti koma af sinni hendi, að hæstv. núv. forsrh. væri slíkur afreksmaður ásamt núv. hæstv. menntmrh., að heill og velferð landsins ylti á því, að þeim ekki sinnaðist svo, að samstarf þeirra biði hnekki af. Við sama tækifæri og um sömu mundir var þjóðin upplýst um það, hve náið, innilegt, drengilegt og þjóðhollt stjórnarsamstarfið væri. Þetta var nú sagt þá. Nú á hinum síðustu og verstu tímum hafa skeð atburðir, sem sýna mönnum nokkuð aðra lið þessara mála. Það er nú komið í ljós, að tæplega hafa þessir hv. ræðumenn og stjórnendur verið búnir að sleppa orðinu, þegar hæstv. forsrh. hóf að semja við umboðsmenn annarrar þjóðar um eitt vandasamasta og viðkvæmasta utanríkismál landsins á bak við ríkisstj. og án vitundar hennar. Og það er á allra vitorði, enda upplýst af blöðum hæstv. forsrh., að þær afsakanir eru hafðar fyrir þessari framkomu ráðh., að hann hafi orðið að gera þetta, vegna þess að í ríkisstj. hafi verið og séu menn, sem ekki sé til þess trúandi að fjalla um þvílík vandamál. Þegar svo hæstv. forsrh. hafði lokið samningum á bak við ríkisstj., utanrmn. og að ég nú ekki tali um framsóknarmenn, sem voru svo mikla óþjóðhollari en kommúnistar, að þeir vildu ekkí eiga þátt í að stjórna landinu á þann hátt, sem gert hefur verið undanfarið, þegar ráðh. hafði lokið samningum á þennan hátt og lagði þá fyrir ríkisstj. og Alþ. sem gerðan hlut, - þá fór fram allsherjar endurskoðun á þeim vitnisburðum, sem mönnum höfðu verið gefnir. Tvö aðalmálgögn hæstv. ríkisstj. hafa haft forustuna. Hinir þjóðhollu drengskaparmenn í ríkisstj. eru í einu vetfangi orðnir að ótíndum landráðamönnum, Júdösum og mútuþegum, og hallar ekki mjög á um vitnisburðina hjá flokksblöðum ráðherranna. Sá er helzt munurinn, að í stjórnarherbúðum sósíalista er því slegið föstu, að samstarfsmenn þeirra séu nú að drýgja landráð, en í hinum hluta stjórnarherbúðanna er fullyrt, að kommúnistar séu hvenær sem er reiðubúnir til þess að drýgja landráð, ef þeir ná í réttan enda. Þá heldur aðalmálgagn Sjálfstfl. því blákalt fram, að samstarfsmenn forsrh. í ríkisstj. hafi efnt til uppþots gegn honum og fleiri þm. Sjálfstfl. í því skyni, að líkamlegu ofbeldi yrði beitt. En hér í þessum umr. stimplar hæstv. atvmrh. starfsbróður sinn réttan og sléttan samsærismann, og eru það þó eins og gælur samanborið við annað, sem menn eiga nú að venjast. Það er ömurleg mynd af óheilindum og litlum drengskap í samstarfi, sem landsmenn hafa nú daglega fyrir augum. Ef til vill kemur einhverjum þetta á óvart, sem trúað hefur skrumi og fagurgala stjórnarliðsins um stjórnarhættina og heilindin, en þeir munu vera margir, sem nú sjá glöggt, að það, sem menn hafa nú fyrir augum, er ekki svo fjarri því að vera rétt mynd af því, hvernig stjórnarhúsið hefur litið út að innan allan þann tíma, sem það hefur staðið, þótt reynt hafi verið að bera það gyllingu utan. Það er ekki von á góðu, þegar illa er í pottinn búið. Það er augljóst, að málefni það, sem hér er nú til umræðu, hefur goldið þess, en ekki notið, hvernig ástatt var um stjórnarhættina, og það hefur einnig goldið þeirrar lífsreglu, sem hæstv. ríkisstj. hefur farið eftir og í því var fólgin að útiloka stjórnarandstöðuna frá öllum áhrifum á þjóðmál. „Útrýmum þeim pólitískt“ - „þeir hafa valið það að vera utangarðs“ þetta voru kjörorðin. Það var komið vel á veg með að leggja utanrmn. niður. Hver samningurinn gerður af öðrum án þess að bera hann undir hana, t.d. flugvallarsamningurinn við Breta. Kommúnistar létu sér þetta vel líka - þangað til nú. „Það voru tveir flokkar, sem treystu mér það var nóg að tala við þá,“ sagði hæstv. forsrh. við fyrri umr. þessa máls, og þessi orð sýna, hvernig komið var viðhorfi utanrrh., þegar vandann bar að. En var þessi hæstv. ráðh. búinn að gleyma því, að hann var utanrrh. íslenzku þjóðarinnar, en ekki tveggja flokka, og var hann búinn að gleyma því, að hann og málgögn hans hafa áður og innan um þetta tal haldið því fram, að utanríkismálin ættu að vera sameiginlegt víðfangsefni allra flokka og hafin yfir flokkadeilur um önnur mál? Afleiðing þess stjórnmálaöngþveitis, sem hér hefur raunverulega ríkt undir forustu þessarar hæstv. ríkisstj., ef forustu skyldi kalla, er m. a. sú, að hæstv. utanrrh. mætir hér á Alþ. með samning, sem hann hefur gert bak við ríkisstj., utanrmn. og Alþ., en hann hefur fyrir fram bak við tjöldin bundið meiri hl. þm. til þess að samþykkja óbreyttan. Og þetta hefur verið tilkynnt gagnaðila í samningunum, eftir því sem ráða má af málgagni hæstv. utanrrh., Morgunblaðinu. Hæstv. ráðh. tilkynnti um leið og málið kom fyrir, að samningum væri lokið. Lengra yrði ekki komizt, það yrði að samþykkja þetta eða fella eins og það lægi fyrir. Þessi vinnubrögð hæstv. ráðh. hafa vakið undrun og andúð og orðið öllum til ógagns, nema þeim heittrúarmönnum í liði kommúnista, sem ekkert samkomulag vilja við Bandaríkjamenn, enda hafa þeir ekki sett sig úr færi, heldur notað sér þetta út í æsar. Hæstv. ráðh. bar skylda til þess að ráðfæra sig við utanrmn. og Alþ. áður en nokkuð var fastmælum bundið við gagnaðilann, til þess að eðlileg gagnrýni gæti átt sér stað í tíma og tillit orðið til hennar tekið, eftir því sem málefni stóðu til. Enn fremur var þetta nauðsynlegt til þess að ýtrustu tilraunir yrðu gerðar í þá átt, að sem flestir af þeim meginþorra þjóðarinnar, sem vill semja við Bandaríkjamenn um nauðsynleg flugréttindi vegna hersetu þeirra í Þýzkalandi, gætu staðið saman. En eins og þetta hefur allt að borið, er því líkast, sem verið sé að gera allt, sem unnt er, af hendi íslenzkra stjórnarvalda, til þess að sundra þeim, sem saman þyrftu og ættu að geta staðið um slíka samningagerð af Íslands hálfu, hvað sem að öðru leyti er að segja um viðhorfið í landsmálum. Samningsuppkast það, sem hæstv. ráðh. lagði fyrir Alþ., hefur sætt mikilli gagnrýni. Málefni eins og þetta er þannig varið, að það getur tæpast verið flokksmál í nokkrum flokki, en það er óhætt að fullyrða fyrir munn framsóknarmanna, að þeir telji eðlilegt, að samið sé við Bandaríki Norður-Ameríku um sérstök afnot af Keflavíkurflugvellinum í sambandi við ferðalög þeirra til og frá Þýzkalandi. Framsóknarmenn eru ekki meðal þeirra, sem telja ófært að semja við Bandaríkjamenn vegna þess, að þeir séu fullir ofbeldishneigðar og kúgunaranda og vísastir til þess að svíkja hvern samning og misnota. Framsóknarmenn líta þveröfugt á, telja eðlilegt að semja um þessi mál og treysta Bandaríkjaþjóðinni til þess að halda samninga, en gera sér samt ljóst, að það er vandasamt að ganga frá samstarfi um þau. Kemur fleira en eitt til: Rótgróin tortryggni Íslendinga á erlendri starfsemi í landinu, og er hún sprottin af sögulegri rót, en stafar ekki af andúð á öðrum þjóðum, allra sízt Bandaríkjaþjóðinni. Enn fremur kemur hér til, og það veldur mestum vandanum, að Íslendingar hafa ekki möguleika til að halda uppi þeirri flugvallastarfsemi, sem þörf er á, til þess að fullnægja umferðaþörf Bandaríkjanna á næstunni. Vegna þess, að Framsfl. telur rétt að semja, en telur málið vandasamt, þá hefur hann látið það verða sitt starf á Alþ. og utan þess að vinna að breyt. á samningi þeim, sem fyrir var lagður, til þess að hann gæti orðið þannig, að Bandaríkjamenn fengju það, sem þeir þyrftu á að halda, en Íslendingar hefðu það vald á framkvæmd málsins, sem viðunandi væri. Flokkurinn hefur'lagt fram till. um þetta, sem sýna, hvernig hann telur eðlilegast, að þessu verði fyrir komið. En áður en ég vík að því, mun ég minnast nokkuð á það, sem fyrir liggur nú að öðru leyti í málinu. Barátta sú fyrir breyt. á samningnum, sem háð hefur verið af ýmsum, hefur alls ekki verið unnin fyrir gýg, þótt ekki hafi náðst jafnlangt og æskilegt væri í því efni. En hér hefur verið óhætt um vik, þar sem búið var að lofa gagnaðila ákveðnum úrslitum, eins og áður er að vikið. Meðal brtt. frá meiri hl. utanrmn., sem eru árangur af hálfs mánaðar starfi, má nefna, að 3. gr., þar sem farið er inn á þá braut að semja við Bandaríkin um það, hvaða flugvélar annarra þjóða hefðu lendingarrétt, er samkv. þeim felld niður. Ákvæðið um það, að íslenzka stj. og sú bandaríska setji sameiginlegar reglur um rekstur flugvallarins, er fellt niður, en í stað þess sett, að íslenzka stj. geri þetta, en hafi samráð við Bandaríkjastjórn. Þessar breyt. eru þó ekki það, sem aðalmáli skiptir, heldur sú, sem fjallar um afskipti íslenzkra yfirvalda af framkvæmdum og starfsemi þeirri, sem heimiluð er samkv. 5. gr. samningsins. Þegar samningurinn var lagður fyrir, hafði hann inni að halda ákvæði um það, að Bandaríkjamönnum væri heimilt að halda uppi á Keflavíkurflugvellinum þeirri starfsemi, sem kynni að vera nauðsynleg vegna hersetu þeirra í Þýzkalandi. Í samningnum var ekkert ákvæði um það, að íslenzk yfirvöld hefðu nokkuð um það að segja, hversu víðtæk þessi starfsemi yrði í framkvæmd, né hvaða framkvæmdir væru gerðar samkv. þessu ákvæði. Nú liggur .fyrir brtt. frá meiri hl. utanrmn., sem ákveður, að úrslitavaldið um það, hve starfsemi þessi skuli vera víðtæk og hverjar framkvæmdir skuli gera á flugvellinum, verði í höndum Íslendinga. Með hálfs mánaðar baráttu hefur tekizt að fá til leiðar komið slíkum breyt. á samningsuppkastinu, sem hæsts. utanrrh. sagði, að væri síðasta orðið, og það þrátt fyrir þá sjálfheldu, sem búið var að koma málinu í. Það vita allir, að ætlun hæstv. utanrrh. var að keyra málið fram óbreytt á tveimur dögum, og að þær breyt., sem meiri hl. leggur til, eru beinn ávöxtur þeirrar gagnrýni, sem beint hefur verið að samningnum af hendi þeirra, sem vilja semja, en gátu ekki fellt sig við það, sem fyrir lá. Blöð hæstv. ráðh. og nánustu fylgismenn hans hafa nú tekið þann undarlega kost, víst í því skyni að halda skildi fyrir ráðh., sem hafði sagt heldur mikið á fyrra stigi málsins, að þessi trygging fyrir því, að Íslendingar hefðu um það að segja í framtíðinni, hve víðtæk starfsemi Bandaríkjamanna verður á flugvellinum, hafi frá öndverðu verið í samningnum og að breytingar væru yfirleitt orðabreytingar. Það er vorkunn, þótt hlutaðeigendur vilji bjarga skinni hæstv. ráðh., en er það nú ekki til of mikils ætlazt, að menn trúi því, að samningurinn, eins og hann yrði að samþykktum brtt. meiri hl. utanrmn., þótt ekki sé nú dýpra í árinni tekið, sé hinn sami og uppkast hæstv. forsrh., sem átti að sýna það, sem lengst varð komizt og játa varð eða neita. Ég veit vel, hvaða skoðun hv. talsmenn uppkastsins, eins og það var fyrir lagt, hafa um þetta inn á sér, þótt öðru sé flíkað. Þegar litið er á það, sem gerzt hefur í málinu, þá verður vafalaust mörgum til þess hugsað, hver niðurstaðan hefði getað orðið, ef öðruvísi hefði verið á því haldið og sjónarmið þeirra, sem vilja góða sambúð við Bandaríkin og eðlileg samskipti, en ekki voru til samninganna kvaddir, hefðu komið til, áður en málið var komið of langt. Brtt. þær, sem fyrir liggja frá meiri hl., eru til verulegra bóta frá mínu sjónarmiði, en ég vil leggja áherzlu á það, að mér sýnist sú leið eðlilegust og tryggilegust, sem fulltrúar framsóknarmanna í utanrmn. hafa lagt fram í flokksins nafni og hv. þm. Str. hefur rökstutt. Þar er gert ráð fyrir því, að Bandaríkjamenn fái afnotarétt þann, sem þeim er nauðsynlegur, að Íslendingar reki völlinn sjálfir þannig, að þessi umferð geti átt sér stað, en Bandaríkjamenn borgi kostnað þann, sem af þessum ráðstöfunum þeirra vegna leiðir. Því er borið við af hv. frsm. meiri hl., að það þýði ekki að samþykkja þetta, af því að það sé vitað, að á þetta verði ekki fallizt af gagnaðila. Málið hefur legið þannig fyrir, að upp á þetta hefur ekki verið boðið af Alþ., og því ekki fullprófað, hvort samningar ekki gætu tekizt á þessum grundvelli, ef meiri hl. Alþ. væri á þessari skoðun. En það tel ég alveg víst, og byggi þar á þeim undirtektum, sem þessar till. okkar hafa fengið, að samningur á þeim grundvelli væri fleiri Íslendingum að skapi en sá, sem hér liggur fyrir, og eins þótt breyt. yrðu gerðar á uppkastinu, svo sem til stendur. Ég vil því beina því til hv. þm. að endurskoða hug sinn og samþykkja brtt. framsóknarmanna. Ég fæ ekki betur séð en að það hlyti að leiða til framhaldssamninga, við Bandaríkjamenn á grundvelli, sem væri Íslendingum betur að skapi en annað, sem fyrir liggur, og fullnægði Bandaríkjamönnum. Ég vil benda mönnum á, að verði hin leiðin tekin að láta málið koma til fullnaðarúrslita nú með því að fella till. framsóknarmanna, sem þýðir framhaldssamninga, og úrslitaatkvgr. látin fara fram um samninginn, þá getur það leitt til þess, ,ð úrslit málsins gefi villandi mynd af viðhorfi Alþ. í utanríkismálum, og hjá slíku væri gott að geta komizt. En hvernig sem þessu máli lyktar nú, þá skulum við vona, að meðferð þess af hendi utanríkismálastjórnarinnar verði mönnum svo til varnaðar, að þannig verði aldrei framar haldið á víðkvæmu utanríkismáli af hendi íslenzkra stjórnarvalda. Að lokum vil ég minnast örfáum orðum á hið pólitíska ástand. Mikið hefur verið spurt um það undanfarna daga, hvaða pólitískar afleiðingar afgreiðsla þessa máls mundi hafa. Nú hafa menn fengið svar. Út af þessu máli segjast sósíalistar ætla úr ríkisstj. Það er nú svo. Þeir segja nú, að það sé af þessu. En því er ekki að leyna, að margir eru þeirrar skoðunar, að leysist stjórnin upp, þá sé hin raunverulega ástæða það upplausnarástand í fjárhags- og atvinnumálum, sem nú er búið að stofna til og verður ekki lengur með nokkru móti dulið, en minna hefur verið rætt undanfarnar vikur, vegna þess hve það mál, sem við nú ræðum, hefur gripið hugi manna. Telja margir, að ef stj. hefði ekki séð sig að þrotum komna og engin sköpuð ráð séð út úr öngþveitinu, hefði verið gætilegar farið með sprengiefnið í stjórnarhúsinu og minna borið í mannlýsingar stjórnarblaðanna síðustu dagana og nú við umr. En hver sem hin raunverulega ástæða er, þá sýnist svo, sem stj. muni nú leysast upp, og mér þykir ólíklegt, að það verði þjóðarsorg út af því.



Herra forseti. - Ég vildi vita, hvort hæstv. forseti ætlar að varna þm. þess að mæla með þeim brtt., sem þeir flytja. Slík ákvörðun á sér enga stoð í þingsköpum og er fordæmalaus. Sú gr., er um þetta vitnar, er 35. gr. og hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Framsögumaður meiri og minni hluta nefndar, svo og flutningsmaður máls, en eigi nema einn, þótt fleiri flytji, mega við hverja umræðu um mál tala þrisvar. Ef tveir eða fleiri eru flutningsmenn, skal sá, er fyrstur stendur á skjalinu, teljast framsögumaður, nema annar sé tilnefndur.. Aðrir mega ekki tala oftar en tvisvar. Þó er jafnan heimilt að gera stutta athugasemd um atkvæðagreiðslu, um gæzlu þingskapa og til þess að bera af sér sakir.“ Þessu ákvæði er ekki fullnægt, ef ekki á að get'a þm. rétt til að mæla fyrir brtt., sem þeir flytja. Og ég verð að segja það, að ef ljúka á þessum umr. með ofbeldi, hallast lítið á um upphaf málsins og endi, hvort tveggja eru ofbeldisverk. - Ég mun svo mæla með minni till., nema forseti beiti valdi.

Úrskurðurinn byggist á þingsköpum og þingvenjum

. Úrskurðurinn byggist hvorki á þingsköpum né þingvenjum. Ég hef hér túlkað skoðun alls þorra þm., en eins og ég sagði áðan, málið er hafið og endað með ofbeldi, og úrskurður þessi byggist á því, að ekki þykir henta, að þm. geri grein fyrir skoðunum sínum. ATKVGR. Rökst. dagskráin á þskj. 41 felld með 38:12 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EOl, GÞG, HV, HermG, KTh, LJós, SigfS, SG, StgrA, ÁkJ, ÁS, BrB. nei: EE, EmJ, FJ, GÞ, GJ, GSv, GÍG, GTh, HÁ, HB, HelgJ, HermJ, IngJ, EystJ, JóhH, JJós, JS, JJ, JörB, LJóh, ÓTh, PÞ, PM, PO, SB, SEH, SK, SÁÓ, SkG, StJSt, StgrSt, ÞÞ, ÁÁ, BSt, BÁ, BBen, BK, JPálm. PZ, BG greiddu ekki atkv. 1 þm. gerði grein fyrir atkv. sínu á þessa leið:



Með tilvísun til þeirrar brtt., sem við hv. þm. Mýr. (BÁ) höfum lagt fram á þskj. 40 og ég vil, að komi til atkv., greiði ég atkv. gegn þessari rökst. dagskrá. Brtt. 40 felld með 27:24 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EOl, GÞG, HÁ, HV, HelgJ, HermG, HermJ, EystJ, JörB, KTh, LJós, PZ, PÞ, SigfS, SG, SkG, StgrA, StgrSt, ÁkJ, ÁS, BSt, BÁ, BK, BrB. nei: EE, EmJ, FJ, GÞ, GJ, GSv, GÍG, GTh, HB, IngJ, JóhHZ JJós, JS, JJ, LJóh, ÓTh, PM, PO, SB, SEH, SK, S ÁÓ, StJSt, ÞÞ, ÁÁ, BBen, JPálm. BG greiddi ekki atkv. 6 þm. gerðu svofellda grein fyrir atkv. sínu:



Með því að samþykkt þessarar brtt. hefði það í för með sér, að Alþingi fengi málið aftur til meðferðar, greiði ég atkv. með henni.



Þar sem samþykkt þessarar brtt. mundi hindra, að samningar tækjust, get ég ekki sagt já. Hæstv. flugmálaráðh. hefur sagt, að hér yrði að vera alþjóðaflugvöllur. Það hlýtur að vera Keflavíkurflugvöllurinn. Hæstv. menntmrh. hefur búið svo að einum reyndasta skólastjóra hér í bæ, að hann verður að vera búsettur austur í Árnessýslu í vetur vegna fátæktar eingöngu. Af þessum ástæðum öllum hlýt ég að vera á móti þessari brtt. og segi nei.



Með tilvísun til fyrirvara hv. 2. þm. Reykv. segi ég já.



Ég segi já með tilvísun til aths. hv. 2. þm. Reykv.



Ég greiði atkv. með till. af sömu ástæðum og hv. 2. þm. Reykv.



Með til vísun til grg. hv. 2. þm. Reykv. segi ég já. Brtt. 42 felld með 27:24 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EOl, GÞG, HÁ, HV, HelgJ, HermG, HermJ, EystJ, JörB, KTh, LJós, PZ, PÞ; SigfS, SG, SkG, StgrA, StgrSt, ÁkJ, ÁS, BSt, BÁ, BK, BrB. nei: EE, EmJ, FJ, GÞ, GJ, GSv, GÍG, GTh, HB, IngJ, JóhH, JJós, JS, JJ, LJóh, ÓTh, PM, PO, SB, SEH, SK, SÁÓ, StJSt, ÞÞ, ÁÁ, BBen, JPálm. BG greiddi ekki atkv. 4 þm. gerðu svofellda grein fyrir atkv. sínu:



Þar sem samþykkt þessarar brtt. mundi þýða, að samningar yrðu teknir upp af nýju, segi ég já.



Með tilvísun til aths. hv. 2. þm. Reykv. segi ég já.



Með tilvísun til aths. hv. 2. þm. Reykv. segi ég já.



Ég vísa til aths. hv. 2. þm. Reykv. og segi já.

Forseti (JPálm): Næst kemur til atkv. brtt. meiri hl. utanrmn. á þskj. 38.



Úrslit kosninganna 30. júní 1946 sýndu ótvírætt þetta tvennt: Í fyrsta lagi: Næstum allir þeir þm., sem nú sitja á þingi, voru kosnir í trausti þess, að þeir stæðu á móti öllum tilmælum erlendra ríkja um hernaðarleg fríðindi hér á landi. Í öðru lagi: Yfirgnæfandi meiri hluti þjóðarinnar lýsti fylgi sínu með þeirri stefnu, sem mörkuð var með samningi hinna þriggja flokka, sem nú fara með stjórn, og ríkisstj. hefur fylgt í höfuðdráttum allt til þessa. Alþ. hefur nú farið inn á leiðir, sem eru í algerri andstöðu við þá stefnu, sem sigraði með þjóðinni í kosningunum. Hernaðarleg réttindi hafa verið látin af hendi við Bandaríkin og grundvöllur stjórnarsamstarfsins þar með rofinn. Fyrir því gerir Sósfl. þá kröfu til hæstv. forsrh., að hann leggi til við forseta Íslands, að þing verði rofið og efnt til nýrra kosninga. Þar sem Sósfl. hefur lýst yfir því, að grundvöllur stjórnarsamstarfsins sé ekki lengur til og ráðh. hans muni því ekki lengur sitja í þessari stjórn, mun hann nú rita hæstv. forsrh. bréf og óska þess, að hann biðjist lausnar fyrir ráðuneytið.

Forsrh. (Ólafur Thors) Hæstv. menntmrh. hefur nú lýst yfir því, að ráðh. Sósfl. muni ekki lengur sitja í núv. ríkisstj. Enda þótt hann færi fyrir þeirri ákvörðun rök, sem ég get ekki fallizt á. raskar það að sjálfsögðu ekki ákvörðun Sósfl. Hæstv. ráðh. skýrir jafnframt frá því, að Sósfl. muni tilkynna mér þetta bréflega. Mun ég að sjálfsögðu taka það bréf til athugunar tafarlaust, er mér berst það, en síðan taka mínar ákvarðanir.



Ég vildi fá að vita, hvort samningurinn verður borinn undir atkv. á eftir, ef þessi brtt. verður samþ. Á ekki að bera vatill. mína á þskj. 45 upp, eftir að búið er að greiða atkv. um samninginn, ef hann verður samþ.?

Forseti (JPálm): Brtt. og vatill. verða bornar upp fyrst og síðan samningurinn í heild. Brtt. 38 samþ. með 39:1 atkv. - 45 felld með 27:24 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: BK, BrB, EOl, GÞG, HÁ, HV, HelgJ, HermG, HermJ, EystJ, JörB, KTh, LJós, PZ, PÞ, SigfS, SG, SkG, StgrA, StgrSt, ÁkJ, ÁS, BSt, BÁ. nei: EE, EmJ, FJ, GÞ, GJ, GSv, GÍG, GTh, HB, IngJ, JóhH, JJós, JS, JJ, LJóh, ÓTh, PM, PO, SB, SEH, SK, SÁÓ, StJSt, ÞÞ, ÁÁ, BBen, JPálm. BG greiddi ekki atkv. Till., svo breytt, samþ. með 32:19 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: EmJ, FJ, GÞ, GJ, GSv, GÍG, GTh, HÁ, HB, IngJ, EystJ, JóhH, JJós, JS, JJ, JörB, LJóh, ÓTh, PM, PO, SB, SEH, SK, SÁÓ, StJSt, StgrSt, ÞÞ, ÁÁ, BBen, BK, EE, JPálm. nei: GÞG, HV, HelgJ, HermG, HermJ, KTh, LJós, PZ, PÞ, SigfS, SG, SkG, StgrA, ÁkJ, ÁS, BSt, BÁ, BrB, EOl. BG greiddi ekki atkv. 1 þm. gerði svofellda grein fyrir atkv. sínu: