Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Jónsson) Þetta mál er ekki nýtt hjer á þinginu. Það hefir legið fyrir þingum að undanförnu, var borið fram af landbúnaðarnefnd á þinginu 1909, svo aftur 1911 og í þriðja sinn 1913, en aldrei komist í gegnum þingið. Frv. hefir aldrei verið felt, heldur hafa menn gert það af ásettu ráði að láta það ekki verða að lögum, af því að það hefir ekki þótt nægilega undirbúið. Yfirleitt hefir það ekki þótt tiltækilegt, að lög um bygging og ábúð jarða verði þannig að lögum, heldur þurfi þau að vera betur undirbúin. Nefndin nú hefir komist að sömu niðurstöðu. Nú eru, eins og menn vita, mörg mál á döfinni, sem ástæða þykir til að búin sjeu sem best undir þing. Þetta er eitt af þeim, sem sjerstaklega þarf að vanda til, ef svo á að vera frá því gengið, að vel sje. Líklega þyrfti helst milliþinganefnd, ef það ætti að vera nógu rækilega athugað. Nefndin fer nú ekki þá leiðina að leggja til, að milliþinganefnd verði skipuð, heldur vill hún vísa málinu til stjórnarinnar, með þeirri skírskotun, sem rökstudda dagskráin á þgskj. 891 ber með sjer. Þó að háttv flm. (S. S.) hafi komið með brtt. á þgskj. 921, þá býst jeg ekki við, að það sje ætlun hans, að frv. verði samþ. með þeirri breytingu við þessa umræðu. Hann hefir að öllu leyti fallist á meðferð nefndarinnar á málinu. Jeg held því, að hann beri brtt. fram að eins til að skýra málið betur. Nefndarálitið er skrifað til þess að vekja athygli á málinu á ný og koma mönnum til að hugsa það og ræða um land alt. Málið hefir altaf verið tekið upp á þingi til þess, að umræður yrðu um það, og í von um, að gangskör yrði gerð að því að koma því í betra horf. Þetta hefir ekki orðið enn þá. Það hefir orðið þingsins hlutverk að hreyfa við því, og þó ekki unnist tími til að brjóta það til mergjar, eins og jeg hefi áður sagt. Jeg skal benda á eitt atriði, sem mikil vandkvæði eru á að ráða fram úr; það er um hús á jörðum. Það mun vera miklu auðveldara að koma sjer niður á viðunanleg ákvæði um það, er snertir jarðabætur. Vandinn er meiri með þau ákvæði, sem snerta húsin, hverjar skyldur landsdrottinn skuli hafa gagnvart leiguliða í þeim efnum, hvort landsdrottinn eigi að leggja til fullnægjandi hús á jörðina, og hvort leiguliði skuli eiga heimtingu á fullu endurgjaldi fyrir þau hús, sem hann lætur byggja. Þá verður að minsta kosti að slá varnagla við því, að ekki sje hrófað upp húsum, sem lítt er til vandað og að eins geta staðið í nokkur ár, en síðan verði að bæta þau fullu verði, ef ábúandi fer frá jörðinni, Það ríður á að ganga svo frá lögunum, að menn geti ekki heimt að endurgjald fyrir önnur hús en þau, sem vel er til vandað. Í frv. er landsdrotni gert að skyldu að láta jörðinni fylgja öll bæjarhús. Önnur hús eru ekki nefnd á nafn. Má því neyða menn til að rífa þau niður og færa á burt, ef landsdrottinn eða viðtakandi vill ekki kaupa. Þessu verður að breyta. - Jeg vil vekja athygli manna á því, sem bent er á í nál., að annað ákvæði var í frv. 1909 og 1911. Þá var svo fyrir mælt, að ef leiguliði vildi breyta jarðarhúsi, umbæta það að mun eða byggja ný hús, sem þörf væri á, þá legði landsdrottinn fram ¾ kostnaðar. Gömlu húsin skyldi þá meta til niðurrifs, og verð þeirra ganga upp í verð þeirra, sem bygð eru. Með þessu móti er hægt að haga umbótum húsakynnanna eftir því, sem þarfir tímans heimta, og eftir því, sem menn álíta að rjett sje í hvert sinn. Þá er í frv. ákveðið, að landsdrottinn skuli skyldur að leggja fram fje til bæjarhúsa, sem nemur alt að áttföldu afgjaldi. Nefndin vildi engan dóm á það leggja, hvort þetta er á rökum bygt, heldur að eins vekja athygli á því, að í frv. 1909 og 1911 var ekki miðað eingöngu við bæjarhús, heldur við öll hús á jörðinni. Það skiftir miklu, hvernig peningshús eru á jörðum. Það er svo miklu aðgengilegra fyrir leiguliða að taka við jörð, ef hún er vel hýst og hús öll stæðileg. Það er líka mikill kostur fyrir jarðareiganda, að húsin sjeu í því ástandi, að jörðin sje útgengileg til leigu. Nefndin álítur, að komið geti til mála að skylda viðtakanda til að kaupa nauðsynleg úthýsi, en þá yrði að vera sleginn varnagli við því, að þeim væri ekki hrófað upp, heldur yrðu þau að vera vönduð og vel frá þeim gengið. Eitt atriðið í frv. er um kúgildi, að þau ættu að falla niður. Það er álit manna, að það sje óhagstætt fyrir leiguliða að taka við kúgildum og skila þeim aftur; yfirleitt sje það hagkvæmara, að menn eigi sjálfir það, sem þeir hafa undir höndum. Það mun því vera rjettara að hvetja menn sem mest til þess að standa á eigin merg, fremur en að hafa á leigu. Ákvæðin í 2. gr. frv. lúta að jarðabótum, en sú er breytingin frá lögum 1884, að hjer er að eins gert ráð fyrir endurgjaldi fyrir stærri jarðabætur. Nefndinni þótti það athugavert, að jarðabæturnar eru ekki greindar nánara, nje skilyrði sett um það, hverjir vera skyldu matsmenn. Nú hefir háttv.flm. (S. S.) flutt brtt., sem bætir úr þessum agnúum, og er samskonar sem sú niðurstaða, er nefndin komst að og raunar felst í athugasemdum hv.flm. (S. S.) við frv., en kemur ekki fram í sjálfu frv. Þessi 4 atriði, sem jeg hefi nú nefnt, telur þá nefndin athugaverð. Ábúðarspurningin mun vera ný í þinginu, eða ekki man jeg, að því hafi verið hreyft. Í ábúðarlögunum er ekki nefnt, hvað lágmarkið megi vera um áratölu ábúðar, og það er kunnugt, að menn leigja nú jarðir um 1-2 ár, sem engan veginn getur talist heppilegt. Því vill nefndin, að lágmark sje ákveðið minst 5-10 ár. Jeg vona, að deildin hafi ekki á móti því, að málinu sje enn um tíma haldið vakandi, og að dagskráin verði því samþykt. Nefndin hefir gert ráð fyrir, að búnaðarfjelag landsins og búnaðarsamböndin leiti aðstoðar hjá góðum mönnum víðs vegar um landið, um breytingar á lögunum, og má því vænta þess árangurs, að málið komi betur undirbúið fyrir næsta þing.

Sigurður Sigurðsson Jeg vil að eins segja nokkur orð, áður en málinu er ráðið til lykta. Það er rjett hjá hv.frsm. (J. J.), að þetta frv. er svipað samskonar frv., sem legið hafa fyrir nokkrum undanförnum þingum og tíðast hafa verið samþ. í Nd., en ýmist dagað uppi í Ed. eða verið vísað til stjórnarinnar. Á þinginu 1911 var frv. vísað til stjórnarinnar og hún beðin að leita álits allra búnaðarfjelaga landsins. Þessu tók stjórnin þannig, að hún skrifaði Búnaðarfjelagi Íslands brjef, þar sem hún taldi gagnslaust að leita álits búnaðarfjelaganna, en beiddist álits fjelagsstjórnarinnar. Búnaðarfjelagsstjórnin svaraði þessu brjefi í erindi, þar sem hún taldi ýmsa annmarka, sem á ábúðarlögunum eru, og gaf bendingar um breytingar, sem hún taldi æskilegar. Þessar bendingar hafa verið teknar til greina af flm. frv., sem er jeg. Út af hinni rökstuddu dagskrá skal jeg geta þess, að jeg ljet það eftir nefndinni, að vísa mætti málinu til stjórnarinnar með þeim hætti, að leitað væri álits Búnaðarfjelags Íslands um það og stjórna búnaðarsambandanna. En hins vegar hefi jeg þó ekki mikla trú á, að mikill ávinningur verði að því. Þessi fjelög munu að líkindum leita upplýsinga mest hjá hinum stærri mönnum, sem kallaðir eru, efnabændum o.s.frv. En jeg lít svo á, að meira mundi á því að græða að leita til þeirra, sem vita best, hvar skórinn kreppir að, leiguliðanna. Og þótt svo sje að orði kveðið, að leitað skuli aðstoðar viturra manna, þá mun svo fara, að leitað mun til meiri háttar manna. þeirra sem hafa opinber störf með höndum eða mannaforráð, hvort sem þeir eru vitrir eða ekki vitrir. Í rauninni held jeg, að ákvæðið sje að eins til málamynda. En jeg geri þetta ekki að kappsmáli. Við sjáum hvað setur, hvort nokkur árangur fæst með þessari aðferð eða ekki. Það er undarlegt, hvað menn hafa annars sýnt lítinn áhuga á þessu máli yfir höfuð, þótt menn hins vegar viðurkenni, að lögin sjeu úrelt og þurfi bráðra umbóta. Þeir, sem hæst láta og í blöðin skrifa, eru ekki alt af þeir, sem best hafa sett sig inn í málin, eða best skil kunna á þeim. Um þetta mál hefir verið tiltölulega hljótt í blöðunum, og síst hafa leiguliðar lagt þar orð í belg. Jeg læt þá arka að auðnu um þetta mál, en vildi þó hafa komið fram með brtt. á þgskj. 921, með því að þar með er ráðin bót á þeim annmarka, sem nefndin í raun og veru taldi vera mestan á frv. því að yfirleitt var nefndin málinu hlynt, þótt hún hafi verið sein til að skila því frá sjer, og ekki hafi skort, að hún hafi verið mint á það.

Frsm. (Jón Jónsson) Það var frá upphafi meining nefndarinnar að afgreiða ekki þetta frv. nú á þessu þingi, alveg af sömu ástæðum sem á undanförnum þingum, sem sje að vjer höfum ekki tök á að athuga málið svo vel, sem skyldi, og teljum því ekki forsvaranlegt að samþ. það nú. Hv. flm. (S. S.) hefir sjálfsagt hugsað málið vel, en ekki hafa honum hugsast neinar breytingar, nema við 2. gr., frá því sem áður var. Það getur vel orðið niðurstaðan, að frv. verði að lyktum samþ. í þessu formi, því að margir góðir menn hafa hjer lagt í púkk, og má búast við, að þeir hinir sömu leggi enn eitthvað gott til, t. d. eins og hv.þm. S.-Þ. (P. J.), sem sat í milliþinganefndinni í búnaðarmálum hjer um árið. Jeg minnist þess, að hann gat þess, fyrst þegar þetta frv. kom fyrir þingið, að einmitt þetta mál væri það, sem milliþinganefndin strandaði á og varð að varpa frá sjer. Hvernig sem á þetta mál er litið, þá hefir engin frekari rannsókn farið fram nú en á undanförnum þingum, svo að ekki kemur til mála að samþ. frv.

Frsm. (Stefán Stefánsson) Jeg hefi áður, við 1. umr. þessa máls, skýrt frá. þeim helstu atriðum, sem það snerta. Er við 2. umræðu komu fram athugasemdir við frv. frá hv.þm.N.-Þ. (B. Sv.), og samkvæmt þeim athugasemdum hefir nefndin komið fram með breytingartillögur við frv. Þessar tillögur eru á þgskj. 922. Og skal jeg minnast á þessar tillögur með nokkrum orðum. Það er þá fyrst brtt. við 1. grein, um að aftan við greinina bætist „sem ætlað er til útflutnings“, eða með öðrum orðum, að einkaleyfið nái ekki til annars kjöts en þess, sem ætlað er til útflutnings. Það hefir altaf verið meining nefndarinnar, að leyfið næði ekki lengra, en hún áleit eiginlega þýðingarlaust að setja það inn í frv., en auðvitað hefir hún alls ekkert á móti því, og tekur þennan viðauka því upp. Þá er næsta brtt., við 2. gr., um að aftan við greinina bætist „enda hafi landssjóður forkaupsrjett. Með þessu er það unnið, að einkaleyfið er ekki framseljanlegt nema samþykki landsstjórnarinnar komi til, og hún þá hafi forkaupsrjettinn fyrir hönd landssjóðs. Þriðja breytingartill. nefndarinnar, við 4. grein, er að eins orðabreyting. Þá hefi jeg minst á allar brtt. nefndarinnar, en hv.þm.N.-Þ. (B.Sv.) á hjer eina brtt., við 6. gr., um að landsstjórnin hafi leyfi til að taka einkaleyfið í sínar hendur eftir 5 ár, í stað þess að gert er ráð fyrir 10 árum í frv. - Ef þessi brtt. verður samþykt, þá verður ekki sagt, að áhættan sje orðin mikil fyrir landið. Nefndin hefir átt tal við leyfisbeiðanda um þessa tillögu, og hefir hann tjáð sig mundu ganga að henni, í þeirri von, að landsstjórnin, að þeim tíma liðnum, gerði sjer ekki óþarflega erfitt fyrir, gagnvart hans tilkostnaði og atvinnurekstri. Nefndin vill því mæla með því, að allar breytingartillögurnar sjeu samþyktar.

Benedikt Sveinsson Jeg sje það á tillögum hv. landbúnaðarnefndar, og heyri það á hv.frsm. (St.St.), að nefndin hefir tekið til greina athugasemdir mínar um þetta mál við 2. umr. Jeg hefi skilið brtt. við 2. gr. svo, að landssjóður hefði forkaupsrjett á einkaleyfinu, en ekki kauparjett yfir höfuð. Það er tekið fram í brtt. við 6. gr., að landið hafi kauparjett á fyrirtækinu eftir 5 ár, en aftur á móti eiga ákvæði 2. gr. að lúta að því, að landinu sje heimilt að ganga inn í kaupið, hve nær sem leyfishafi vill selja. Brtt. eru allar til bóta, og er því sjálfsagt að samþykkja þær allar, hvað svo sem gert verður við frv. á eftir. - Hjer verður að athuga það vel, að það er varhugavert að samþykkja slík einkaleyfi. Þau geta orðið til þess að hefta frjálsa samkepni í landinu og frjálsa framkvæmd í atvinnurekstri. Hjer er þó um svo skamman tíma að ræða, að ekki ætti að verða mein að. En það er ekki nóg, að „vera ekki viss um, að einkaleyfið valdi skaða“. Vjer eigum einmitt að vera vissir um, að leyfið verði ekki að skaða.

Bjarni Jónsson Hjer er ekkert um það að ræða að veita einkaleyfi til að hagnýta gæði landsins, Jeg er ekki viss um að jeg mundi verða með slíku einkaleyfi. Hjer er einungis um að ræða að veita einkaleyfi til að nota vissa aðferð til að koma keti óskemdu til útlanda. Háskinn, sem í þessu getur falist, verður aldrei annar en sá, að þetta verði svo dýrt, að ekki borgi sig að reka þessa atvinnu, og því komi aldrei neitt í landssjóðinn. Það nær ekki nokkurri átt að tala í þessu sambandi um, að þetta sje sjerstök meðferð á matvælum, og því megi ekki veita þetta einkaleyfi. Það gildir líkt um þetta og þurkun á fiski o. fl., sem aðrar þjóðir veita einkaleyfi til. Það er líklegt, að þessi maður þyrfti að kaupa talsvert af kjöti og þurka það, til þess að geta sent sýnishorn til annara landa, en ekki er hægt að búast við því, að á næstu árum verði mikill markaður fyrir þannig hagnýtt kjöt. En ef nú yrði ofmikill gróði á því, þá bætir brtt.hv.þm.N.-Þ. (B.Sv.) úr því, með því að heimila landsstjórninni að kaupa fyrirtækið með öllum áhöldum eftir 5 ár. Það getur því aldrei orðið að neinum skaða að veita þetta einkaleyfi, en getur orðið að miklu gagni, því að þetta er hliðstætt því að frysta kjöt. Það þarf nefnilega að bleyta kjötið upp aftur, áður en það er matreitt, og á það þá að verða sem nýtt.

Einar Arnórsson Jeg get tekið undir það, sem hv.þm.N.-Þ. (B.Sv.) sagði um daginn, að jeg mun síst álasa mönnum fyrir það að vekja upp ýmsar nýungar, en af því leiðir það ekki, að jeg sje með því að veita einkaleyfi til allra nýunga, án þess að jeg viti nokkuð, hvað muni verða úr framkvæmdum. Enda er það alt annað að hlynnna að þeim mönnum, sem fást við að finna upp nýungar, eða veita þeim einkaleyfi til að hagnýta þær. Mjer er nú kunnugt um það, að í öðrum löndum eru ýmsar kröfur gerðar til þeirra manna, sem sækja um að fá slík leyfi. Þessar kröfur eru, eins og allir vita, gerðar samkvæmt sjerstakri löggjöf, svokallaðri „patent“-löggjöf. Þessar kröfur eru meðal annars þær, að beiðninni verður að fylgja nákvæm lýsing á öllum þeim vjelum, sem vinna á með, og uppdráttur af hverju fyrir sig. Engum þessum skilyrðum er hjer fullnægt. En alstaðar er undan tekin meðferð á matvælum og læknislyfjum. Nú er hjer ekki um eina vissa aðferð að ræða, heldur alment öll þurkun á kjöti með vjelum. Þetta hlýtur því að heimfærast undir meðferð á matvælum. Við verðum því undantekning frá öðrum þjóðum, ef við samþykkjum þetta frv. Við höfum tvisvar áður veitt leyfi, sem fór í svipaða átt og þetta. Það var á þinginu 1913, að stjórninni var heimilað að veita Páli Torfasyni einkaleyfi til að vinna salt úr sjó, og það leyfi var síðan veitt af stjórninni. Sömuleiðis árið 1915 var Þórarni Þórarinssyni og Magnúsi Gíslasyni veitt leyfi til að hagnýta járnsand við strendur Íslands. Jeg veit ekki, hvort þetta leyfi er enn veitt af stjórninni, en í minni ráðherratíð var það ekki veitt. Þótt leyfið til að vinna saltið væri veitt í góðum tilgangi, þá hefir ekki orðið neitt úr framkvæmdum. Þetta er óheppilegt, því að það mætir manni ekki ósjaldan í útlöndum, að menn eru að furða sig á því, að Alþingi skuli vera að fást við slíkt. Þótt þessi einkaleyfisbeiðni sje aðgengilegri en hinar, þá hefði þó háttv. landbúnaðarnefnd átt að læra af undanfarandi reynslu að brenna sig ekki oftar á sama soðinu, en setja meiri tryggingar inn í frv. en þar er gert. Annars furðar mig á því, að leyfisbeiðandi skuli geta látið sjer nægja 5 ára leyfistíma. Maður gæti freistast til að búast við því, að tilgangurinn væri að eins sá að framselja leyfið, eða braska með það. Sömuleiðis er það mjög athugavert við frv., að verði það að lögum, þá komast ekki aðrar kjötþurkunaraðferðir að, nema með góðu leyfi leyfisbeiðanda, en það verð jeg að telja mjög óheppilegt. Ef fyrirtækið væri komið í gang, þá væri sanngjarnt að styðja það, en nú vitum við ekki neitt um fyrirtækið annað en það, að það er líklegt til að hefta frjálsar framkvæmdir í meðferð kjöts. - Mjer þætti gott, ef leyfisbeiðandi vildi láta sjer nægja, að málið gengi ekki fram á þessu þingi, en legði svo fyrir þingið að sumri frekari gögn, svo að hægra væri að átta sig á málinu. Það er ekki heldur rjett að varpa allri sinni áhyggju upp á háttv.Ed. og búast við því, að hún muni laga það. Hvernig stendur annars á því, að frv. kemur svona seint fram? Jeg veit þó ekki betur en að nefndin hafi legið á því nokkuð lengi, og þegar það svo loksins kemur fram, þá kemur enginn ungi úr egginu. Skurnin brotnar utan af stropanum.  (St. St.: Nefndin var að safna meðmælum með frv.)  . Jeg sje ekki, að þau meðmæli, sem nefndin hefir fengið með þessu leyfi, sjeu nokkurs virði. Jeg verð að segja, að nefndin hefir unnið málinu ógagn með því að liggja á því allan þennan tíma, og hreinasti óþarfi var henni að bíða eftir þessum gersamlega einskisverðu meðmælum. Nefndin hefði getað lært talsvert af lögum þeim tveimur, sem heimiluðu stjórninni að veita áðurnefnd einkaleyfi 1913 og 1915. T.d. skal jeg taka það, að bannað er framsal einkaleyfisins í báðum þessum lögum, til annara en þeirra, er heimilisfang hafa hjer á landi. Þetta hefir nefndin ekki athugað, fremur en annað, sem hún hefði þó vissulega átt að kynna sjer í sambandi við þetta mál Svo er eitt, sem að vísu kemur ekki þinginu við. Þó vil jeg nefna það. Kjötframleiðsla þessa lands er ekki nema örlítið brot af allri kjötframleiðslu heimsins. Þarf jeg ekki að nefna nema Argentinu og Ástralíu. Svona lagað einkaleyfi kæmi því ekki að neinu haldi. Því að ef einhverjar þurkunaraðferðir fyndust, þá myndi samkepnin frá þessum löndum verða svo mikil, að það kæmi að engu gagni, þótt ekki væri um innanlandssamkepni að ræða. Svona lagað einkaleyfi er ekki heldur venja til að veita í nokkru landi. Það væri meiningarlaust að veita einkaleyfi á kjötpurkun með vjelum yfirleitt. Hitt væri eðlilegra, að veita einkaleyfi á einhverri sjerstakri aðferð til að þurka kjöt. En það heyrir ekki undir Alþingi. Það væri betra fyrir þetta mál sjálft, að mönnum væri gefinn tími til að átta sig á því. Því vil jeg leyfa mjer að afhenda forseta svo hljóðandi rökstudda dagskrá. Með því að nauðsynlegar upplýsingar vantar um mál þetta, og með því að svo virðist, sem einkaleyfi það, sem hjer greinir, fari í bága við almenna löggjöfum veitingu einkaleyfa, þykir deildinni ekki rjett að afgreiða þetta mál frá sjer nú, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.

Bjarni Jónsson Jeg kalla, að það leggist lítið fyrir kappann að ráða niðurlögum þessa máls. Auðvelt er það lögfróðum manni að leiða fram grýlur til að fæla menn. Sumar voru þó lítils virði. Aðalástæða háttv. 2. þm. Árn. (E. A.) á móti frv. var, að það stöðvaði frjálsa samkepni á þessu sviði. En það yrði naumast nema á pappírnum. Þótt leyfið verði veitt, efast jeg um, að þurkað kjöt verði verslunarvara áður en leyfistíminn er útrunninn. En þá væri engum bagi að því. Rjett var það athugað, að aðferðinni er ekki fyllilega lýst í skjölum málsins. Er það að vonum, því að enn hefir engin fullnaðartilraun verið gerð. Efni mannsins hafa ekki leyft, að hann legði út í að gera fullnaðartilraunina fyr en hann eigi vís þau fríðindi, er geri honum eftir á skaðlaust að hafa ráðist í þetta. Get jeg helst til, að menn taki því vel, er þetta er komið í kring. Hvað það snertir, að þessi lög vernd ekki fyrir samkepni frá Argentínu, er það að segja, að það stendur ekki í þingsins valdi að forða frá þeirri samkepni. Til að forðast hana getur leyfishafi „tekið patent á“ aðferð sinni, þegar hann hefir fullgert hana, Það er ekki svo, að enn sje ekki fengin nein niðurstaða. Háttv. 2. þm. Árn. (E.A.) mun hafa rent augum yfir efnagreiningaskýrslu, sem fylgir þessu máli. Þar sjest, að lítið fer til spillis af nauðsynlegum næringarefnum, þótt kjöt sje þurkað. Það verður ekki heldur sjeð, að þetta einkaleyfi sje einsdæmi. Mætti bera það saman við ýms einkaleyfi, sem þing þetta hefir veitt. Eitthvað er einkaleyfið til saltvinslu úr sjó yfirgripsmeira. Það vita allir, að salt er í sjónum, og alkunnugt er það, að salt hefir verið unnið úr sjó hjer á landi. Víða þar, sem jeg hefi farið, hefi jeg sjeð saltsuðupípur. Ef það einkaleyfi, sem nú um ræðir, er ilt, þá er saltvinslueinkaleyfið afleitt. Samt lítur út fyrir, að sumir, sem það samþyktu, sjeu andstæðir þessu frv. - Sama mætti segja um einkaleyfið til að vinna járnsand. Því er jeg algerlega samþykkur, að skilyrði eigi að setja fyrir því, hverjum megi framselja einkaleyfið. Ætti að minsta kosti að setja inn í frv. ákvæði, sem varnaði því, að útlendingar gætu fengið leyfið keypt. Það mun vera misgáningur hjá nefndinni, að hún hefir ekki þegar gert það. Vil jeg skjóta því til háttv frsm. (St.St.), hvort hann vilji ekki taka málið af dagskrá, svo að hægt sje að kippa þessu í lag. Vona jeg, að 2. þm. Árn. (E.A.) taki dagskrá sína aftur, er málið kemur aftur svo úr garði gert.

Einar Arnórsson Jeg ætla að lýsa yfir því, að jeg get geymt dagskrá mína, ef háttv. framsm. (St.St.) tekur málið af dagskrá.

Frsm (Stefán Stefánsson) Það hefir komið fram í umræðunum, að hættulegt geti verið að veita þetta leyfi. Þessi verkunaraðferð er áður óþekt, svo að það er næstum óhugsandi, að einkaleyfi um svona skamman tíma geti orðið hættulegt landsmönnum. Hins vegar er hjer um tilraun að ræða, sem gæti haft mjög affarasælar afleiðingar fyrir kjötframleiðendur hjer á landi. Það getur orðið bændum beinn gróði, ef hún tekst. Það væri því sama og að girða fyrir þennan gróðamöguleika, ef leyfið væri ekki veitt. Nei! Landsmenn eru yfirleitt ekki í hættu. Sá, sem er í hættu, er leyfishafi sjálfur. Hann leggur í kostnað, án þess að hafa nokkra vissu fyrir að fá hann bættan. Það mun ósk samnefndarmanna minna, að málið verði tekið af dagskrá, og óska jeg þá þess, að svo verði.

Fyrirspyrjandi (Stefán Stefánsson) Jeg vona, að hæstv. stjórn taki því vel, þótt slík fyrirspurn, sem hjer er flutt, komi fram, og þyki hún ekki óeðlileg. Jafnvel þótt ekki væri fyrir hendi neitt sjerstakt tilefni, þá væri það ofureðlilegt, að mönnum þyki það rjett að grenslast eftir um það, sem hjer er spurt um. En það, sem aðallega veldur því, að fyrirspurnin er flutt, er það, hve flutningsgjald á steinolíu til Siglufjarðar með Botníu í síðustu ferð hennar var óvenju hátt. Út af þessu hafa kaupmenn og útgerðarmenn á Siglufirðr sent okkur þingmönnum sínum símskeyti það, sem nú er kunnugt orðið, þar sem þeir lýsa óánægju sjerstaklega yfir 20 kr. flutningsgjaldi á hvert olíufat, er þeir fengu með Botníu síðast, og telja þetta „óhæfilega ráðstöfun“ á flutningsgjaldinu, að hækka það um 300%, eða úr 5 kr. upp í 20 kr. á fat, með sömu ferð og flutningsgjald á matvöru til Húsavíkur lækkar um 33%, eða úr 45 kr. ofan í 30 kr. á. smálest, frá næstu ferð á undan. Á þessu krefjast þeir leiðrjettingar, krefjast þess, að þeir sjeu ekki beittir misrjetti. Þetta virðist oss svo sjálfsögð krafa, að ekki verði fram hjá henni gengið, og það er ekki líklegt, að slíkt flutningsgjald haft verið með öllu sjálfsagt eða óhjákvæmilegt. En svo er það samræmið á flutningsgjaldinu til Siglfirðinga og Húsvíkinga. Á því er slíkur feiknamunur, að ekki er að furða sig á, þó að eftir því sje tekið og mönnum gremjist það, hve Siglfirðingar eru hart leiknir. Þetta okurgjald þola útgerðarmenn líka því ver, þar sem skaðinn er nú svo geisimikill á allri skipa- og bátaútgerð, að við liggur eyðileggingu á þeim atvinnuvegi. Annars er þessi Botníu-hringferð svo einstök hvað kostnaðinn snertir, eftir þessu að dæma, að maður leiðist til að álita, að ef það hefir ekki verið mögulegt að haga ferð hennar haganlegar, og flutningskostnaðurinn því fyrirsjáanlegur, þá hefði alls ekki átt að senda hana í þessa ferð, þar sem ganga mátti að því sem vísu, að útvegurinn þyldi ekki slík ókjör, ofan á aðra afarkosti, sem hann varð að þola. Og þegar litið er til þess, hvað er og hefir verið vilji þingsins um flutning á vörum landsins, þá er hann mjög ljós. Á síðasta þingi er stjórninni með lögum „heimilað að veita þeim, sem búa utan Reykjavíkur, sanngjarna ívilnun eða uppbót á kostnaði við að senda vöruna milli hafna eða staða umhverfis landið“. Og nú fyrir þrem dögum var feld tillaga um, að hálfur flutningskostnaður legðist á vörur til ýmsra hafna kringum land, en samþykt, að öllum flutningskostnaði yrði jafnað niður á alla vöruna. Jeg vænti því, að hæstv. stjórn skýri frá, af hverju þetta háa flutningsgjald stafar, og verði fús til að leiðrjetta það, svo að hlutaðeigendur verði ánægðir.

Atvinnumálaráðherra (S.J.): Jeg verð að byrja mál mitt á stuttri athugasemd viðvíkjandi síðustu orðum hv. fyrirspyrjanda (St.St.), um vilja þingsins um vöruflutning. Fyrst kannast jeg ekki við, að síðasta þing hafi sett nokkur föst ákvæði um flutningsgjald á vörum. Í annan stað var samþyktin um flutningsgjald, sem gerð hefir verið hjer í deildinni nýlega, gerð eftir að þeir atburðir gerðust, sem hrintu hv. fyrirspyrjendum af stað. Og það gat alls ekki verið tilætlun, að þetta hefði áhrif á liðna tímann. Enn fremur vil jeg taka það fram, að afskifti þingsins af flutningsgjaldi hafa að eins náð til landssjóðsvaranna. Það er því allsendis meiningarlaust að vitna til þeirra, þegar um flutningsgjald á vörum kaupmanna er að ræða. Mjer er ljúft að játa, að það er ekki eingöngu eðlilegt, að fyrirspurn þessi er fram komin, heldur er hún og stjórninni kærkomin. Skal jeg svo snúa mjer að því að lýsa, frá sjónarmiði stjórnarinnar, reglum þeim, sem farið hefir verið eftir, um flutningsgjald á vörum út um land. Að svo mæltu vil jeg svara fyrirspurn þeirri, sem hjer er nú fram komin, og mun jeg reyna að gera það svo ítarlega, en þó jafnframt í svo stuttu máli, sem atvik liggja til. Eins og kunnugt er drógst afhending skipsins „Sterling“, sem keypt var síðari hluta vetrar frá Svíþjóð til strandferða, svo mjög, að skipið gat ekki farið fyrstu strandferðina frá Reykjavík fyr en um miðjan síðastliðinn ágústmánuð. Varð landsstjórnin því í maímánuði í vor að leigja skipið „Botníu“ til þess að annast ferðir með ströndum fram, þangað til Sterling kæmi. Það var þá orðin mesta þörf á að fá strandferðir, því að lítið hafði verið um vöruflutninga til landsins það sem af var árinu, vegna siglingateppunnar, og því víðast orðinn hörgull á vörum, en hins vegar hafði komið talsvert af nauðsynjavörum til Reykjavíkur í apríl og maímán., sem þurftu að fara út um landið. Botnía var að vísu ekki hentugt strandferðaskip og var dýrt skip í úthaldi, þar sem hún er mjög kolafrek og kolin dýr, enda þá lítið um þau hjer. Til þess, að landssjóður biði ekki altof gífurlegan halla af ferðunum, varð að setja upp bæði fargjalds- og farmgjaldstaxtann frá því, sem hann hafði áður verið. Á mjölvörum, kaffi, sykri og öðrum nauðsynjavörum var taxtinn með Botníu hækkaður frá taxta Eimskipafjelags Íslands upp í 45 kr. fyrir smálest, á öðrum vörum um rúm 100%, og þótti ekki fært að hækka hann meir á þeim vörum, því að hætta þótti þá á, að menn teldu frágangssök að flytja þær vörur með skipinu. Að því er steinolíuflutning snerti með Botníu þá, var það landsstjórnin ein, sem hafði olíu og seldi hana þá undir verði fyrir sama verð um land alt, og þótti því ekki rjett að leggja þá meiri flutningskostnað á hana en 5 kr. á tunnu. Taxtinn gilti jafnt fyrir allar vörur, sem sendar voru með skipinu, bæði landsjóðsvörur og vörur frá einstökum mönnum. En af því að landssjóður einn hafði þá nokkuð verulegt af vörum fyrirliggjandi hjer, voru það aðallega vörur frá honum, sem fluttar voru með tveim fyrstu ferðum skipsins. Strandferðaskipið Sterling kom hingað, eins og kunnugt er, í byrjun ágústmánaðar, og tók Eimskipafjelag Íslands þá þegar við afgreiðslu þess, eins og Alþingi hafði gert ráð fyrir. Eftir tillögum stjórnar Eimskipafjelagsins var þá sett flutningsskrá fyrir skipið, þannig, að farmgjaldstaxtinn var settur helmingi eða 100% hærri en flutningsgjöld Eimskipafjelagsins áður. Eftir því er flutningsgjaldið með skipinu nú fyrir mjölvörur 30 kr. af smálest, 40 kr. fyrir smál. af kaffi, 8 kr. fyrir steinolíutunnuna o. s. frv. Að vísu má búast við töluverðum halla af útgerðinni með þessum töxtum, enda er gert ráð fyrir tillagi úr landssjóði til strandferða í fjárlögunum, en vænta má, að hallinn verði ekki eins mikill að tiltölu og hann reyndist í þeim þrem strandferðum, sem Botnía var látin fara og síðar mun vikið að. Að sjálfsögðu gildir þessi farmgjaldstaxti Sterlings jafnt fyrir landssjóðsvörur sem vörur frá öðrum. Af því, sem nú hefir sagt verið, sjest það, að sömu reglum hefir verið fylgt um ákvörðun flutningsgjalds alment á landssjóðsvörum og vörum annara með Botníu og Sterling, en í þriðju ferð Botníu var gerð undantekning frá þessari reglu, af alveg sjerstökum ástæðum, sem nú skal nánar skýrt frá. Þegar Botnía kom úr annari ferðinni kringum land hingað, var ekki afráðið, hvort hún yrði látin fara þriðju ferðina. Sterling var þá nýkomin frá útlöndum, og þótti óvíst, hvort hún myndi ekki geta fullnægt flutningsþörf þeirri, er þá var hjer á vörum úti um land. Að vísu voru um 200 smálestir í skipinu frá Kaupmannahöfn til ýmsra hafna úti um land; en það rúm, sem eftir var, myndi þó hafa nægt til þess að koma bæði þeim landssjóðsvörum og öðrum vörum, sem nauðsynlega þyrftu að komast með þeirri ferð, sjerstaklega til hafna, sem ekki hafði verið komið á í tveim undanfarandi ferðum Botníu. En þá kom nýtt atvik fyrir, sem olli því, að ákveðið var að láta Botníu fara þriðju ferðina. Um sama leyti sem Botnía kom hingað úr annari strandferðinni kom hingað frá Ameríku skip steinolíufjelagsins hjer, „Fredericia“, með 8.000 tunnur af steinolíu. Strax er það skip var komið hingað, drifu að til landsstjórnar og steinolíufjelagsins úr öllum áttum beiðnir um, að sjeð væri sem allra fyrst um flutning á þeirri steinolíu út um land, sjerstaklega af svæðinu frá suðurtakmörkum Suður-Múlasýslu að vesturtakmörkum Eyjafjarðarsýslu, til fisk- og síldveiða. Steinolíufjelagið sá sjer ekki fært að láta skip sitt fara lengra en til Reykjavíkur með neitt af steinolíunni, enda var það eðlilegt, er um svo stórt og dýrt skip var að ræða. Ekki gat verið að tala um, að Sterling gæti tekið nema eitthvað á annað hundrað tunnur af olíu, og það á þilfar, og var það ekki meira en nauðsynlega þurfti að flytja til þeirra hafna, þar sem tvær fyrstu ferðir Botníu komu ekki að notum, þó því að eins, að slept væri að koma með Sterling nauðsynlegum flutningi til Tjörnesnámunnar, en til Ísafjarðar fjell skipsferð hjeðan, til að sækja flutning úr Goðafossstrandinu, um það leyti, sem steinolíuskipið kom hingað, og með þeirri ferð kom steinolíufjelagið olíu þeirri þangað, sem með þurfti í bráðina. En þá voru Austfirðir, Þingeyjarsýsla og Eyjafjarðarsýsla eftir. Gaf landsstjórnin þá steinolíufjelaginu kost á því að láta Botníu fara þriðju strandferðina hjeðan austur um land til Eyjafjarðar með steinolíu. Var áætlað, að skipið mundi geta flutt 3.000 tunnur, og flutningsgjaldið sett 20 kr. fyrir tunnuna, og var áætlað, að landssjóður myndi með því flutningsgjaldi sleppa skaðlítið við ferðina, ef alt gengi upp á hið besta og fullfermi yrði af steinolíu, eins og þá mátti búast við. Þessi áætlun reyndist og nærri sanni, því að niðurstaðan varð sú, að ferðin kostaði um 58 þús. kr., enda vildu engar tafir til af veðri á ferðinni. Landstjórninni þótti sem sje ekki ástæða til að kosta miklu til úr landssjóði til þessa steinolíuflutnings, eftir því sem á stóð. Næsta steinolíufarm á undan þessum, þann, sem kom með Bisp í vor og var afardýr landssjóði, vegna tafa skipsins í Ameríku út af siglingateppunni, hafði landsstjórnin sem sje selt mikið undir verði, vegna útgerðarinnar, og þótti ekki fært að halda áfram með það og tapa svo miklu á flutningi þessa steinolíufarms, er um var að ræða, úti um land. Þegar framkvæmdarstjóri steinolíufjelagsins skýrði kaupendum sínum á Austur- og Norðurlandi frá farmgjaldinu með Botníu, mótmæltu þeir því, en þóttust þó óhjákvæmilega þurfa að fá olíuna tafarlaust. Kváðust nokkrir útgerðarmenn við Eyjafjörð þá senda mótorbáta hingað suður eftir olíunni og sækja hana þannig smátt og smátt. Einn af þessum bátum var mótorbátur, sem búið var að ráða til strandferða frá Norðurlandi til Austurlands, og gat ekki komið til mála að gefa bátinn eftir til þessa. En um hina aðra báta, sem stóð til að væru látnir sækja olíuna, kom það í fyrsta lagi til álita, hvort þeir myndu geta sótt svo mikið af henni, að allir, sem þyrftu olíu þar nyrðra, gætu fengið með því móti í tíma það, sem nauðsynlegt var. Í öðru lagi hefði gengið allmikið af olíu í slíkar flutningaferðir, og þá stóð svo á, að alveg var í óvissu, hve nær næst kæmi steinolía hingað, því að fyrir skip landsstjórnarinnar, Villemoes, sem þá lá í New-York, hafði þá ekki fengist leyfi til olíutöku, og alveg í óvissu, eftir ástandinu í Ameríku þá, hve nær útflutningsleyfið fengist. Vakti þá fyrir landsstjórninni að eyða ekki að óþörfu því, sem þá var af olíu í landinu, en það hefði orðið ef farið hefði verið að kjótla olíunni norður með mótorbátum, þótt þá hefði kann ske orðið eitthvað ódýrara flutningsgjaldið á tunnu fyrir kaupendur með því móti. Í þriðja lagi reið það baggamuninn, að Austfirðingar og Þingeyingar höfðu engin skiparáð til að ná að sjer olíunni, og voru þeir, einkum Austfirðingar, mjög óþolinmóðir, og sögðust tapa mörgum þúsundum króna á dag í fiskveiðum, ef ekki væri bætt tafarlaust úr olíuvöntuninni þar. Að þessu athuguðu rjeð landsstjórnin það af að láta alla þá steinolíu, sem átti að ganga til svæðisins frá suðurtakmörkum Suður-Múlasýslu til vesturtakmarka Eyjafjarðarsýslu, fara með Botníu. Þegar til kom, urðu það ekki nema 1966 tunnur, sem fóru með Botníu til þessa svæðis, sem sje: Til Eskifjarðar 356 tunnur. - Seyðisfjarðar 423 - - Húsavíkur 117 - - Siglufjarðar 264 - - Akureyrar 806 - Með því nú að steinolíufjelagið var deigt við að senda mönnum olíuna með þessu flutningsgjaldi, sem mótmælt höfðu því, hve hátt það væri, var fjelaginu lofað því, að landsstjórnin skyldi taka við því af olíunni, sem kaupendur kynnu að amast við að taka á móti, sem ekki reyndist, enda vakti það sjerstaklega fyrir landsstjórninni að koma olíunni svo fljótt til allra, að fiskveiði og síldveiði þyrfti ekki að stöðvast, og láta jafnt ganga yfir alla með flutningsgjaldið. Í sambandi við þetta skal á það minst, að fundið hefir verið að því, að sumir hafi fengið steinolíu með Sterling, sem fór hjeðan um sama leyti, fyrir 8 kr. flutningsgjald fyrir tunnu, og að þar kenni misrjettis. Þetta er þó ekki svo. Með Sterling fóru að eins 149 steinolíutunnur á þilfari; meira gat skipið ekki tekið; þær fóru allar á smáhafnir úti um land, sem hvorki höfðu fengið steinolíu með Bisp eða Botníu í tveim fyrstu ferðunum, og því ekki notið góðs af þeirri lækkun, sem gerð var á hinu virkilega verði þeirrar olíu. Þessar 149 tunnur skiftust niður á 12 hafnir, og var þó sumt af olíunni til afskektra landsvita. Þegar svona stóð á, þótti engin ástæða til að fara að hækka flutningsgjaldið fyrir þessar tunnur upp úr þeim 8 kr. taxta, sem settur hafði verið fyrir Sterling. Eins og getið var urðu það ekki nema tæpar 2.000 tunnur af steinolíu, sem fóru með Botníu, og var því töluvert rúm eftir í skipinu. Var þá einstökum mönnum gefinn kostur á að senda vörur með því fyrir fyrgreindan taxta, sem gilti um tvær fyrstu strandferðir skipsins. Til viðkomustaðanna komu þá til flutnings samtals 112½ tonn, 2.608 teningsfet, og 255 tómar tunnur frá einstökum mönnum. Var þá enn eftir nokkurt rúm í skipinu, og þótti þá rjett að láta það ekki ónotað, og voru þá settar landssjóðsvörur í það, sem að vísu lá ekki á í þessari ferð, svo sem hér greinir: Til Eskifjarðar 11.475 kg. mjölvörur 1.200 kg. kaffi og sykur Til Seyðisfjarðar 300 kg. kaffi og sykur Til Akureyrar 12.755 kg. 7.655 kg. kaffi og sykur Til Siglufjarðar 300 kg. kaffi og sykur Til Húsavíkur 1.150 kg. Samtals 25.380 kg. mjölvörur 9.395 kg. kaffi og sykur Auk þessa voru send með Botníu til Tjörnessnámunnar 7 tonn 350 kg. af ýmsum vörum og 2.234 teningsfet af trjáviði, seni ekki var látið fara með Sterling, til þess að rýma fyrir steinolíunni til smáhafnanna, og gelið var um áður. Eins og áður var getið voru landssjóðsvörurnar látnar í Botníu, til þess að láta rúm þar ekki ónotað. en nú hefir verið fundið að því, að landssjóðsvörur þessar voru fluttar fyrir sama taxta og landssjóðsvörur þær, sem fóru samtímis með Sterling, sem sje 30 kr. fyrir smálest af kaffi og sykri. En slíkt er fjarstæða, því að það hefði valdið mesta ruglingi og ósanngirni að fara að senda landssjóðsvörurnar samtímis til sömu hjeraðanna með misjöfnu flutningsgjaldi, þegar enginn nauður rak til þess að senda vörurnar þá. Og eins og sendingum var hagað, og getið var um, sætti ekkert hjerað betri kostum þar en annað, eins og þó jafnvel hefir verið haldið fram. Landsstjórnin verður samkvæmt þessu að halda fast við það, að í ráðstöfunum þessum öllum hafi verið farið svo að, sem ástæður heimtuðu, þegar ráðstafanirnar voru gerðar, og að henni verði ekki með rjettu legið neitt á hálsi fyrir þær, því að þótt svo hafi reynst, að útlit sje fyrir, að nú rætist betur úr með steinolíu en þá horfðist á, og þótt gæftir hafi orðið stirðari en búist hefir verið við, og því má ske minni þörf á olíu en ella, þá var það ekki fyrir- sjáanlegt þá. Loks skal drepið á eitt atriði, sem vikið hefir verið að áður af landsstjórnarinnar hálfu, hvort ástæða kynni að vera til að bæta eitthvað upp flutningsgjaldið fyrir steinolíuna með Botníu eða slá einhverju af því, og skal þess þá getið, að enginn einstakar maður eða fjélag myndi finna ástæðu til þess, ef eins væri ástatt fyrir honum og landsstjórninni í þessu máli. Það eina, sem gæti mælt með því, er það, að á þessari þriðju ferð Botníu varð dálítið minni halli en á hinum tveim ferðunum tilölulega, og það þótt tekið sje tillit til þess, að þriðja ferðin var að eins hálf hringferð. Á öllum ferðunum hefir sem sje samtals orðið rúmur 117 þús. kr. halli fyrir landssjóð, en þar af fellur á þessa þriðju ferð að eins um 8.000 króna halli, og sá halli stafar að mestu af vörunum til Tjörnesnámunnar, meðal annars við að koma þeim af sjer þar. Annars skal þess hjer getið, í sambandi við þetta mál, að landsstjórnin hefir í huga að jafna sem mest að hægt er og sem víðast á landinu að við verður komið, verð á sykri, steinolíu, kolum og salti, svo lengi sem hún hefir aðalinnflutning á þeim vörum til landsins, eins og útlit er fyrir að verði um sinn. Og jafnframt því getur þá komið til mála að lækka eða bæta upp að einhverju leyti þetta farmgjald steinolíunnar í síðustu ferð Botníu, sem svo mikið hefir verið talað um. Jeg vona, að ekki verði á móti haft, að til þessarar skýrslu hafi verið vandað eftir föngum, og það eigi rengt, að hjer sje sagt rjett og satt frá öllum málavöxtum. Fyrirspurnum, sem fara út yfir það, sem tekið er fram í skýrslu þessari, mun jeg tæplega við búinn að svara að sinni; með skýrslunni mun vera svarað öllu, sem í hinni prentuðu fyrirspurn er tekið fram. Hv. deild er auðvitað í sjálfsvald lagt, út í hvaða sálma hún vill fara, út fyrir hina upprunalegu fyrirspurn. En þar getur ýmislegt fyrir komið, sem ekki má vænta, að stjórnin sje viðbúin að svara fyrirvaralaust.

Fyrirspyrjandi (Stefán Stefánsson) Jeg þakka hæstv. atvinnumálaráðherra fyrir svar hans, og býst ekki við að bera fram fleiri fyrirspurnir en hin prentaða fyrirspurn bendir á, svo að það er óþarfi fyrir hæstv. atvinnumálaráðherra að vera að slá þar nokkurn varnagla. En viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðherra (S.J.) gat um í upphafi ræðu sinnar, að jeg mundi ekki hafa rjettan skilning á þessu máli, þá verð jeg að segja það, að í lögum þeim, sem þingið samdi í vetur, um heimild fyrir landsstjórnina til ýmsra ráðstafana út af Norðurálfuófriðnum, og í þingsál.tillögu þeirri, er samþykt var fyrir skemstu hjer í deildinni, er fólgin að nokkru leyti skipun til stjórnarinnar að ívilna með flutningsgjald, eða koma jöfnuði á vöruverð á hinum ýmsu stöðum í landinu. Jeg skil ekki mælt mál ef þessi skilningur minn er ekki rjettur; og hverja aðra þýðingu getur þingsályktunartillagan haft en að herða á stjórninni, einmitt af því, að þinginu þótti hún hafa notað linlega ívilnunarheimild þá, sem henni var gefin í vetur, og ekki farið þar að vilja þingsins. Jeg álít, að það hefðu orðið að vera mjög knýjandi ástæður fyrir stjórnina, miklu sterkari en komið hafa fram enn, til þess að setja hátt og mismunandi flutningsgjald á vörur út um land. Óneitanlega komst hæstv. atvinnumálaráðherra illa út af því, er hann var að skýra frá hinu mismunandi flutningsgjaldi á steinolíunni, og þó engu síður er hann var að segja frá mismunandi flutningsgjaldi með sama skipinu; þær ástæður, sem hann færði fyrir því, rjettlættu það að litlu leyti. Jeg skal ekki fara að gagnrýna ræðu hæstv. atvinnumálaráðherra. Virtist mjer hann geta sætt sig við, að þessi mismunandi flutningskostnaður væri bættur upp. F.n af því, að mjer virtist svar hans ekki vera fullkomin skýring á flutningsgjaldsmuninum, þá leyfi jeg mjer að bera upp svo hljóðandi rökstudda dagskrá: Í trausti þess, að landsstjórnin greiði 8 kr. flutningsgjaldsuppbót fyrir hvert steinolíufat með síðustu ferð Botníu, og að sjálfsögðu verði samræmi eftirleiðis komið á flutningsgjald, tekur deildin fyrir næsta mál á dagskrá.

Atvinnumálaráðherra (S.J.): Hv. fyrirspyrjandi (St.St.) telur sig ekki hafa fengið fullnægjandi svar og heldur enn fast við, að Siglfirðingar hafi verið mis rjetti beittir, en honum er samt ekki unt að færa minstu rök fyrir þessari staðhæfing sinni, sem ekki er von. Skýring mín stendur alveg óhrakin. En jeg skal ekki þrátta meir við hann um þetta. Málið myndi varla skýrast betnr við það. En. jeg vil benda honum á, að hann og kjósendur hans muni betur geta um þetta dæmt þegar þeir lesa orð mín í þingtíðindunum, í góðu næði heima hjá sjer. Get jeg þess til, að hv. fyrirspyrjanda verði þá ljósara, að hann hefir fengið fullnægjandi svar. Ekki stendur það í mínu valdi að ráða því, hvort dagskrá hv. fyrirspyrjanda (St.St.) verður feld eða samþykt. Það vil jeg þá nefna, að ekki er á það minst í henni, hvaðan á að taka uppbótina, hvort það eigi að taka hana úr landssjóði eða frá landsversluninni. 

Fyrirspyrjandi (Stefán Stefánsson) Síðari hluti dagskrárinnar á að skiljast svo, að jeg treysti stjórninni til að hafa ekki mismunandi taxta fyrir sömu ferð sama skipsins.  
             . Það stendur skrifað meðal annars í rjettlætismeðvitund hjá hverjum óspiltum manni, æðri sem lægri.

Forsætisráðherra (J.M.): Jeg vil skjóta því til háttv. fyrirspyrjanda, að jeg skil ekki síðari hluta tillögu hans. Ef átt er við, að flutningsgjaldið eigi altaf að vera hið sama á sama tíma, þá getur það verið talsvert athugavert. En ef átt er við það, að flutningsgjaldið með sama skipi eigi altaf að vera hið sama, þá getur það líka verið varhugavert. Svo mundi enginn einstakur maður fara að. Við skulum taka t. d. Botníuferðina. Hún var að eins farin vegna steinolíunnar. Ef nú hefði ekki komið eins mikið af steinolíu og búist var við, var þá ekki betra að hlaða skipið öðrum vörum, þótt með lægra flutningsgjaldi væri, en að láta vanta á farminn? Það er algengt, að flutningsgjald sje mjög mismunandi með sömu skipsferð. Fasta taxta má setja á skip, sem hafa fasta áætlun en alls ekki önnur skip. Seinni hluti dagskrárinnar finst mjer því óþarfur. Stjórninni sjálfri má liggja það í ljettu rúmi, hvort uppbótin verður 5 eða 8 kr. á olíufat. En meira en 5 kr. má varla greiða af fje verslunarinnar. Helst ætti að greiða uppbótina alla úr landssjóði. En mig furðar á því, að háttv. fyrirspyrjandi (St.St.) skuli ekki heimta 12 kr. uppbót, úr því að hann vill koma jöfnuði á. Það ætti hún að vera, borin saman við flutningsgjaldið með Sterling. Annars hefi jeg engu við skýrslu hæstv. atvinnumálaráðh. að bæta. Það er að eins eitt atriði, sem jeg vildi minnast nánar á. Hv. fyrirspyrjandi (St.St.) var að vitna í 2. gr. laga um heimild fyrir landsstjórnina til ýmsra ráðstafana út af Norðurálfuófriðnum, frá 1917, og taldi ráðstöfun stjórnarinnar lagabrot. Þetta er algerður misskilningur. ívilnunin, sem þar um ræðir, á að eins við flutningsgjald á vörum, sem landssjóður fær frá útlöndum. Greinin kemur ekkert við vörum, sem landsstjórnin flytur með skipum sínum fyrir kaupmenn. Enda væri það afarhættulegt, ef landsstjórninni væri heimilað eða skipað að flytja vörur fyrir kaupmenn, fyrir það verð, að þeir geti selt sama verði hvar á landinu sem er. Þetta var því mikill misskilningur hjá hv. ftn (St.St.

Fyrirspyrjandi (Stefán Stefánsson) Eftir bendingu, sem jeg hefi fengið frá hæstv. forsætisráðherra, skal jeg taka seinni hluta dagskrárinnar aftur. Meining mín var sú, að flutningsgjaldið væri ekki reiknað af handahófi, eða sett svo fjarri öllum sanni, að það komi mönnum mjög á óvart. Þetta hefir komið fyrir, en það vildi jeg fyrirbyggja. Rjettara hefði mjer virst af stjórninni að kaupa olíuna og flytja hana svo fyrir sæmilegt gjald en að flytja hana með þessum hætti og gera útgerðarmönnum hjer um bil ókleift að nota hana til atvinnurekstrar síns. Kaupmenn hefðu getað flutt olíuna sjálfir fyrir miklu minna fje.

Benedikt Sveinsson Þótt ekki verði því neitað, að flutningsgjaldið, sem Eyfirðingar hafa orðið að greiða fyrir steinolíuna, sje ærið hátt, þá finst mjer háttv. 1. þm, Eyf. (St.St.) fara fulllangt í skaðabótakröfum sínum. Það þarf meiri rannsókn en þingið hefir ástæðu og tíma til, til að komast að ákveðinni niðurstöðu um hafi, hvað sannsýnilegt sje að veita mikla ívilnun á flutningskostnaðinum. Það getur ekki komið til nokkurra mála að samþykkja dagskrá háttv. 1. þm. Eyf.(St. St.), enda væri þafi brot á 27, gr, stjórnarskrárinnar að samþykkja á þennan hátt fjárveitingu, sem nemur 16. þús. kr. fyrir landssjóð. 27. gr. stjórnarskrárinnar hljóðar svo: „Ekkert gjald má greiða af hendi, nema heimild sje til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum“. Jeg fæ ekki annað sjeð en að hið eina rjetta sje að samþykkja till.hv. 1. þm. Árn. (S. S.) um að vísa málinu til stjórnarinnar, og greiðir þá stjórnin þær skaðabætur, sem hún telur rjettmætar. Samkvæmt 31. gr. þingskapanna er og beint óheimilt við umræðu út af fyrirspurn að gera nokkra ályktun. En rökstudda dagskráin verður þó sannarlega ekki talin annað en ályktun, því fremur sem í henni er heimiluð allhá fjárveiting, eins og jeg hefi bent á. Þar á móti er það í fullu samræmi við 42. gr. stjórnarskrárinnar (12. gr. stjórnarsk. laga 1903) að vísa málinu til stjórnarinnar, eins og háttv.l.þm. Árn. (S.S.) leggur til, því að grein þessi segir, að ef þingdeild þyki ekki ástæða til að gera ályktun um eitthvert málefni, þá geti hún vísað til ráðherra.

Bjarni Jónsson Jeg man, að þetta ákvæði, um að ekki megi gera neina ályktun við umræðu fyrirspurnar, var með vilja sett, er þingsköpin voru samin.

Fyrirspyrjandi (Stefán Stefánsson) Það er misskilningur hjá háttv. þm N.-Þ. (B. Sv.), að það fari í bág við 27. gr. stjórnarskrárinnar að samþykkja dagskrá þá, sem jeg hefi borið fram. Fjeð á að taka af landsversluninni, en ekki úr landssjóði, og er slík veiting vel heimil, þó að ekki standi hún í fjárlögum eða fjáraukalögum.

Sigurður Stefánsson Skilist hefir mjer á stjórninni, að hún ætli að bæta flutningsgjaldið upp að einhverju leyti. Það gerir hún auðvitað ekki nema hún hafi fulla heimild til þess. Í landssjóðinn mun hún ekki hafa heimild til að seilast eftir uppbótinni eins og háttv.þm.N. Þ. (B.Sv.) hefir tekið fram, en úr landssjóðsversluninni hlýtur henni að vera heimilt að taka fjeð til þess. Hjer getur því vart verið að tala um, að með dagskránni sje framið brot á stjórnarskránni. En hitt getur orkað tvímælis, hvort rjett sje að ákveða uppbótina með ákveðinni upphæð í dagskránni Þess ætti ekki heldur að vera þörf. Gerst má ráð fyrir, að stjórnin vilji gera viðkomandi menn sem ánægðasta og fara einslangt og hún sjer sjer fært í þessu efni Að þessu leyti hefði jeg heldur kosið, að ekki væri tiltekin ákveðin krónuupphæð.

Bjarni Jónsson Jeg vil benda á, að ekki er leyfilegt að gera neinaályktun nú, í sambandi við fyrirspurnina. Svo skil jeg 31. gr. þingskapanna. Jeg get því ekki fallist á orð háttv. sessunauts mins, (S. St.). Hins vegar þykir mjer sem það ætti að nægja, að stjórnin lofaði að þægja þessum mönnum, eftir því sem hún hefir heimild til, án frekari íhlutunar þingsins.

Gísli Sveinsson Hvað efni þessa málssnertir, hefði jeg vel felt mig við, að umræðurnar enduðu með einhverri ályktun. Þó hefði jeg kosið, að hún væri nokkuð öðruvísi en rökstudda dagskráin. Jeg tel ekki ráðlegt að binda uppbótina, ef einhver ætti að vera, við ákveðna upphæð, og alveg er dagskráin orðin einskisverð ef seinni hlutinn er feldur aftan af henni, eins og háttv. fyrirspyrjandi (St.St.) nú virðist vilja. Það er einmitt mergur þessa máls, að einhverjum föstum reglum verði fylgt um flutningsgjöld með skipum stjórnarinnar. Af þessum sökum sje jeg mjer ekki fært að greiða atkvæði með dagskránni, hvorki eins og hún var, og því síður eina og hún er nú orðin eftir þessa afturtöku, Hvað viðvíkur því, hvort taka megi slíka ályktun sem þessa út af fyrirspurn, skal jeg benda á það, að hv. 1. þm. Árn. (S.S.) flutti fyrirspurn hjer á þinginu í sumar, sem afgreidd var með rökstuddri dagskrá. Að vísu var sú ályktun feld, en það breytir engu. Afstaða þingmanna til málsins rjeð því. Jeg tek þetta fram til þess að benda á það, að áður á þessu þingi er eitt dæmi þess, að ályktun hafi verið gerð út af fyrirspurn í þessari hv. deild. Fyrir skömmu varð líka ágreiningur um það í hv.Ed., hvort rökstudd dagskrá skyldi teljast ályktun í svipuðu tilfelli. Það kom undir úrskurð forseta þar í deildinni, og hann úrskurðaði, að dagskráin yrði ekki talin ályktun, svo að hún kom til atkvæða. Jeg get ekki sjeð, að hægt sje að gera upp á milli dagskrár þeirrar, sem hjer hefir verið borin fram, og tillögu hv. 1. þm. Árn. (S. S.), sem hann nú hefir borið fram munnlega, um að vísa málinu til stjórnarinnar. Ef eitt er ályktun, þá er líka annað ályktun.

Forsætisráðherra (J.M.): Jeg skal að eins taka það fram, að það hefir ekki komið neitt það fram hjá stjórninni, sem bendi til þess, að hún hafi breytt öðruvísi en rjett var. Ef þingmenn lesa skýrslu þá, sem hjer hefir verið gefin, þá hljóta þeir að ganga úr skugga um það, að engin ástæða er til að áfellast stjórnina fyrir þessar ráðstafanir. Svo segi jeg ekki meira um það. Viðvíkjandi deilunni um ályktun skal jeg taka það fram, að jeg átti nokkurn þátt í samningu þingskapanna. Þá var einmitt talsvert um þetta rætt, og var til þess ætlast, að út af fyrirspurn væri ekki leyft að bera undir atkvæði rökstudda dagskrá, ef í henni feldist sjerstök ályktun. Það mun vera rjett, að bæði fyr og síðar hafi verið bornar upp rökstuddar dagskrár, sem að þessu leyti brjóta í bág við þingsköpin. Aftur á móti er hitt ekki rjett, sem hv.þm. Dala. (B.J.) hjelt fram, að það að vísa til stjórnarinnar væri sama og að gera ályktun. Í 42. gr. stjórnarskrárinnar er það beint tekið fram, að ef þingdeild þykir ekki ástæða til að gera ályktun í einhverju máli, þá geti hún vísað því til stjórnarinnar. Tillaga hv.þm. Árn. (S.S.) er því fyllilega samkvæm bæði stjórnarskrá og þingsköpum.

Stefán Stefánsson Eins og fram hefir verið tekið af hv.þm. V.-Sk. (G.Sv.) hafa fyrirspurnir verið afgreiddar með rökstuddri dagskrá í báðum deildum þingsins, svo að þessu leyti er hjer alls ekkert nýtt á ferðinni, enda hefi jeg ástæðu til að ætla, að það sje ekki dagskráin, sem hv. þingdm. eru á móti, heldur mun það vera málið sjálft, sem þeir vilja ekki láta fá framgang, eða aðra þá afgreiðslu, er við megi una fyrir þá, er verst hafa orðið úti, fyrir aðgerðir landsstjórnarinnar.

Einar Arnórsson Mjer skilst, að samkvæmt 42. gr. þingskapanna sje ekki leyfilegt að bera upp tillöguna um það að vísa málinu til stjórnarinnar, því að jeg má segja, að einhver var búinn að tala á eftir flm. dagskrárinnar (St.St.) áður en hv. 1. þm. Árn. (S.S.) kom með þessa tillögu. En í 42. gr. þingskapanna stendur það berum orðum, að tillagan skuli fram borin áður en nokkur annar en flm. tekur til máls. Jeg get ekki fallist á skýringu hæstv. forsætisráðh. á því, að það sje ekki ályktun að vísa máli til stjórnarinnar. Að vísu stendur í 42. gr. stjórnarskrárinnar, að vísa megi til stjórnarinnar, ef ekki sje gerð ályktun, en með því er auðvitað átt við ályktun um efni málsins. En sje máli vísað til stjórnarinnar, þá er að eins gerð ályktun um meðferð þess, en ályktun er það engu að síður. Jeg álít því, að ekki sje heimilt að bera þessa dagskrá undir atkvæði, og það hafi líka verið óheimilt með þær dagskrár, sem áður hafa verið bornar upp, bæði hjer og í hv.Ed. Annars geta skoðanir manna á því verið skiftar, hvort dagskrá sje leyfileg eða ekki. Mönnum er heimilt að leggja sinn skilning inn í orð þingskapanna, ef sá skilningur getur staðist. En tilgangur þingskapanna með því að banna að gera ályktanir út af fyrirspurn, er auðvitað sá, að fyrirbyggja það, að komið sje með neitt það undir atkvæði, sem menn hafa ekki átt kost á að átta sig á. Ef þetta ákvæði væri ekki, þá væri hægt að koma með tillögur eða dagskrár og knýja þm. til að greiða atkvæði um þær án alls fyrirvara, ef málið er borið fram sem fyrirspurn. Ef þetta er látið dynja yfir menn óviðbúna, þá er engin trygging fyrir því, að þeir geti áttað sig á því, sem um er að ræða. Jeg held mjer við það, að hvorugt sje leyfilegt að bera undir atkvæði, tillöguna eða dagskrána.

Forsætisráðherra (J.M.): Jeg verð að álíta, að hv. 2. þm. Árn (E. A.) hafi ekki athugað það, að 42. gr. þingskapanna ræðir um það, ef máli er vísað frá. Í 41. gr. er ákvæðið um það að vísa til ráðherrans. Hjer er ekki um neina frávísun að ræða, svo að hv. 2. þm. Árn. (E. A.) hlýtur að hafa farið greinavilt.

Einar Arnórsson Jeg verð að halda mjer við það, að tiilaga hv. 1. þm. Árn. heyri undir 42. gr. þingskapanna, þar sera hún fer í þá átt að vísa dagskránni frá.

Forsætisráðherra (J.M.): Hv. 2. þm. Árn. hefir ekki gætt sín í þetta sinn, sem annars kemur mjög sjaldan fyrir.

Forseti: Út af ágreiningi þeim, sem orðið hefir um það, hvort heimilt sje, samkvæmt þingsköpunum, að bera undir atkvæði þær tillögur, sem fram eru komnar, þá leyfi jeg mjer að kveða upp þann úrskurð, að heimilt sje að bera upp til atkvæða þá tillögu, að vísa málinu til stjórnarinnar, samkvæmt 41. gr. þingskapanna, og verður sú tillaga þá að sjálfsögðu borin upp fyrst. Jeg verð sem sje að líta svo á, að ákvæði 41. gr. þingskapanna nái til allra mála, sem deildin hefir til meðferðar, hvort sem þau eru borin fram í frumvarpsformi, sem tillaga til þingsályktunar, eða sem fyrirspurn til landsstjórnarinnar. Það verður að álítast jafnheimilt að vísa hvaða máli sem er til stjórnarinnar, enda er ekki þar með gerð nein ályktun um efni málsins, sem hlýtur að vera átt við í 31. gr. þingskapanna, þar sem svo er ákveðið, að við umræðu um fyrirspurn megi enga ályktun gera. - Jeg ber því fyrst upp till. um það að vísa málinu til stjórnarinnar, en verði hún feld, kemur til álita, hvort heimilt sje að bera upp þær rökstuddu dagskrár, sem fram eru komnar. Að loknum umræðum var málinu vísað til stjórnarinnar samkvæmt 41. gr. þingskapanna með 14:7 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: B.Sv., B.J., B.K., E.J., J.J., J.B., M.G., P.J., P.O., P.Þ., S.S., Sv.Ó., Þorl.J., Ó.B. nei: E.A., E.Árna., G. Sv., M.P., M.Ó., S.St., St.St. B.St. og J.M. greiddu ekki atkv. Þrír þm. (H.K., Þorst.J. og Þór.J.) fjarstaddir.