Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í umr. utan dagskrár í Sþ. í fyrradag vakti ég athygli hæstv. ríkisstj. og þingheims á því, að hjá því gæti ekki farið, að það hefði mjög alvarlegar afleiðingar í för með sé fyrir viðskipta- og gjaldeyrismál þjóðarinnar, ef sú óvissa, sem þá var, héldist áfram varðandi efnahagsráðstafanir hæstv. ríkisstj. Ég benti á, að það væri algerlega óeðlilegt, að ríkisstj. sæti við völd og það væri vitað af alþjóð, að ágreiningur væri innan hennar sjálfrar og innan stuðningsflokka hennar um það, hvaða leiðir skyldi fara í efnahagsmálum, og þessi ágreiningur varaði dögum saman, þar eð enginn vissi, hver niðurstaðan yrði. Ég lagði áherzlu á, að brýna nauðsyn bæri til, að höggvið yrði á þennan hnút sem fyrst, helzt strax, ef komast ætti hjá mjög alvarlegum atburðum í gjaldeyris- og viðskiptamálum þjóðarinnar. Nú er það altalað hér í Reykjavík, var altalað í gærkvöld og hefur verið altalað í morgun, að í gær hafi átt sér stað stórkostlegur fjárflótti úr íslenzkum bönkum, þ.e.a.s. að stórkostlegar fjárhæðir hafi verið yfirfærðar í erlendan gjaldeyri úr ísl. kr., að greiddar hafi verið skuldir, sem ekki voru gjaldfallnar, svo að tugum, ef ekki hundruðum millj. skiptir. Um það vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. ríkisstj., hvort hún geti upplýst þingheim og þjóðina nokkuð um þetta. Ef það er rétt, þá er það staðfesting á því, að þau varnaðaorð, sem ég mælti í fyrradag, voru ekki að nauðsynjalausu töluð. Ef þetta reynist rétt, sem ég held, að sé, þá undirstrikar það enn nauðsyn þess, að ákvarðanir verði teknar í þessum málum nú þegar, þannig að þjóðin viti, hvar hún stendur í efnahagsmálum sínum, þannig að þjóðin viti, hvers hún má vænta í byrjun næstu viku, við hvað hún á að vakna upp á mánudagsmorgun. Ef ríkisstj. tekur ekki ákvörðun í þessum efnum í dag eða á morgun, tel ég það tvímælalausa skyldu hennar að segja þegar í stað af sér.



Herra forseti. Þar sem hæstv. bankamálaráðh. er ekki kominn, verð ég að segja hér nokkur orð um ræðu hv. 7. þm. Reykv. Auðvitað hlustuðum við með athygli á varnaðarorð hans í fyrradag og höfum kynnt okkur eftir það, eins og reyndar áður, hvernig ástatt væri um yfirfærslur í bönkum, og höfum staðið í sambandi við bankastjórana og sérstaklega þá bankamálaráðh. í sambandi við Seðlabankann. Þann dag, sem hv. þm. kom fram með þessi aðvörunarorð hér á þingi, reyndist það svo, þegar upplýsingar lágu fyrir um þann dag, að 140 millj. höfðu verið yfirfærðar. Það er talsvert meira en eðlilegt er. Þó er þess að gæta, að það er alltaf verulega mikið um yfirfærslur í þessum mánuði og á þessum dögum, og þarf ekki út af fyrir sig að vera neitt óeðlilegt við það. Ég hef orð seðlabankastjóra fyrir því, að hann taldi þetta, 140 millj. þennan dag, ekkert óeðlilegt. - Ég sé nú, að hæstv. bankamálaráðh. er kominn, og er hann kannske fróðari um þessi mál öll. - Í fyrradag námu aftur yfirfærslur 115 millj., þannig að þær höfðu lækkað mjög verulega frá því deginum áður, - deginum, þegar ræða hv. 7. þm. Reykv. var flutt. Miðað við þessar aðstæður taldi Seðlabankinu ekki ástæðu til þess að grípa til ráðstafana í gær. En hitt er alveg laukrétt, sem hv. þm. sagði, að útstreymi gjaldeyris í gjaldeyrisbönkunum í gær var miklu meira en dagana áður. Ég hef ekki svo nákvæmar tölur við hendina, að ég vilji fara með þær. En það er alveg rétt, að það var mun meira, og sjálfsagt einhver hættumerki þar á ferð. Þó veit ég ekki og hef ekki heldúr fengið upplýsingar um það, hve mikið af þeim yfirfærslum er hægt að segja, að hafi verið óeðlilegar. Þetta var föstudagur, menn að leysa út mikið af vörum til laugardagssölu og þess vegna ekki óeðlilegt, þó að það væri venju fremur mikið um gjaldeyrísyfirfærslur. Hitt er rétt, að það var óvenjulega mikið. Það er kannske ekkert undarlegt, og það þarf kannske ekki að leita lengi orsakanna til þess. Ekki er þeirra að leita hjá okkur ráðh., ekki höfum við verið með neinar yfirlýsingar um, að það verði gengisfelling. En það hefur hins vegar verið þrálátur orðrómur um þetta, eins og hv. þm. drap á. Sá orðrómur hefur komizt á prent. Og hvar hefur sá orðrómur komizt á prent? Hefur það verið í stjórnarblöðum? Nei, það hefur verið í stjórnarandstöðublöðum. Ef einhver á sök á því að hafa komið orðrómi á kreik um þetta, þá segi ég: Ábyrgðin liggur hjá stjórnarandstæðingum og stjórnarandstöðublöðunum. Það þarf engan að undra, þegar slíkum orðrómi hefur verið komið á kreik, eins og gert hefur verið að undanförnu, - ég segi bara í Morgunbl. og Vísi, - þá þarf engan að undra, þó að einhverjir vilji fara að leita í gjaldeyrisbankana og fá gjaldeyrisyfirfærslu. Ég veit, að varnaðarorð hv. þm. voru mælt af fullri alvöru, og ég hef tekið þeim vinsamlega og tók þeim vinsamlega þá. Og ég tek þessum aðvörunarorðum hans vinsamlega. Það er alveg augljóst, að ef einhver dráttur verður á aðgerðum í þessu efni, eftir að búið er að koma slíkum orðrómi á kreik, þá verður að grípa í taumana og taka til skoðunar, hvað á að gera varðandi lokun gjaldeyrisbanka, ef þessi orðrómur verður áfram á döfinni. Mér er það að sjálfsögðu jafnmikið kappsmál og ekki minna kappsmál en hv. l. þm. Reykv., að það þurfi ekki að dragast lengi héðan af, að það liggi ljóst fyrir, til hverra ráðstafana verður gripið.



Herra forseti. Mér finnst, að hæstv. forsrh. ætti ekki að haga orðum sínum eða athöfnum þannig, að hann bæti fleiri ávirðingum á sínar herðar en hann hefur gert með frammistöðu sinni undanfarna daga. Hæstv. forsrh. hefur djörfung í sér til þess að koma hér upp í ræðustól á Alþ. og ásaka stjórnarandstæðinga fyrir orðróm um, að gengislækkun kynni að vera í vændum. Ekkert stendur um það í stjórnarblöðum, nei, nei. Það er bara í Morgunblaðinu og Vísi. - Þetta er auðvitað minni háttar atriði, hvað í blöðum stendur, en í forustugrein Tímans s.l. sunnudag var hins vegar sérstaklega bent á gengislækkun sem eina af valkostaleiðunum, og þegar alltaf er verið að tala um, að hér sé um hugsanlega valkosti að ræða, þá er þetta auðvitað ábending um, hvað e.t.v. kunni að koma til álita. En þetta er minna atriðið. Hæstv. forsrh. stóð sjálfur fyrir nokkrum dögum í þessum sama ræðustól og var að gefa skýringar fyrir alþjóð, - sem allir hafa nú reyndar brosað að, - um það, að hann hefði ekki meint það í stjórnarsáttmála sínum, að núv. ríkisstj. mundi ekki grípa til gengislækkunar. Hún væri ekkert bundin af því að gera það ekki. Að vísu sagði ráðh.: Ég er ekki þar með að segja, að við gerum það. - Hvað er þetta annað en að koma af stað orðrómi? Þetta er hæstv. forsrh. til mikillar skammar, framkoma hans hér í dag.

Því hefur verið haldið fram æ ofan í æ, að í málefnasamningnum hafi því verið lýst yfir, að ríkisstj. mundi ekki gripa til gengisfellingar. Ég hef leiðrétt það hér, það stendur ekkert þvílíkt í málefnasamningi ríkisstj. Það stendur orðrétt í málefnasamningi ríkisstj. það, sem ég vil mega leyfa mér að lesa hér upp, með leyfi hæstv. forseta: „ Ríkisstj. mun ekki beita gengislækkun gegn þeim vanda, sem við er að glíma í efnahagsmálum.“ Ég er að vísu enginn íslenzkusérfræðingur, en ég tel mig þó skilja almennt mælt mál. Þarna er ákveðið ábendingarfornafn „þeim“, og sagnorðið „er“ í nútíð, og mér hefur verið kennt það, að þetta gæti ekki átt við nema tiltekinn vanda, sem þá er fyrir hendi. Það mundi hafa verið orðað á aðra lund, ef ríkisstj. hefði ætlað að segja, að hún mundi aldrei gripa til gengislækkana. Þá hefði ég haldið, að það mundi verða orðað svo: Ríkisstj. mun ekki beita gengislækkun gegn þeim vanda, sem við verður að glíma. - Ég held, að það geti enginn sæmilega læs maður lesið þetta á annan veg en þennan, sem ég hef hér gert grein fyrir. En auðvitað verður haldið áfram að klifa á því í blöðum stjórnarandstöðunnar, hvort sem og hvaða ráðstafanir sem verða gerðar nú, að ríkisstj. hafi lýst því yfir í málefnasamningi sínum, að hún mundi aldrei grípa til gengisfellingar. En ég vil vona, að þeir af landsmönnum, sem vilja heldur hafa það, sem sannara reynist, taki tillit til þess, sem stendur prentað í þessum samningi, og sjái ástæðu til að taka til greina þá leiðréttingu, sem ég hef hér komið á framfæri. En þetta er ekki það eina, sem sagt hefur verið um gengislækkun og haft hefur verið eftir mér í því sambandi. Því hefur verið haldið fram í blöðum stjórnarandstöðunnar hvað eftir annað, a.m.k. í blöðum Sjálfstfl., að ég hafi sagt það hér í umr. um tímabundnar efnahagsráðstafanir, að ríkisstj. mundi ekki gripa til gengisfellingar. Þessar umr. um tímabundnar efnahagsráðstafanir fóru fram 25. okt. s.l. og 30 okt. Við þessar umr. hélt ég tvær ræður. Þær eru birtar í 3. og 4. hefti Alþingistíðinda, sem nú eru, sem betur fer, gefin út jafnharðan. Ég vil taka það fram, að ég hef þann hátt á, að ég les ekki yfir ræður mínar og leiðrétti þær ekki. Þær koma því prentaðar í þessum tíðindum algerlega eins og talað er inn á hljóðnemann. Um þetta getur fulltrúi Alþ., sem hefur með þetta að gera, borið vitni. Og nú hef ég gert mér það til dundurs, eftir að þeir hafa þrástagazt á þessum fullyrðingum, að ég hafi sagt í þessum ræðum, að þessi ríkisstj. mundi ekki gripa til gengisfellingar, að lesa nú yfir þessar ræður mínar, og ég hef ekki fundið í þeim eitt einasta orð um það, að ekki yrði gripið til gengisfellingar. Ég hef ekki fundið í þeim stafkrók um það, að ég lýsti því yfir, að ég afneitaði gengislækkun eða breytingu á gengisskráningu. Ég finn hins vegar í þessum ræðum, að ég legg hvað eftir annað áherzlu á, að það sé ekki tímabært að ræða um úrlausnir í efnahagsmálum, það eigi að bíða eftir áliti valkostanefndarinnar og athuga þær niðurstöður, sem hún kemst að, og velja síðan úrræði samkv. því. En þetta hafa þau sagt, stjórnarandstöðublöðin, dag eftir dag, að ég hafi sagt á þingi. Nú skora ég á hv. 1. þm. Reykv. að lesa þessar ræður eða láta einhvern þjóna sinna lesa þessar ræður og finna eitt einasta orð, sem bendir í þá átt, að ég hafi út af fyrir sig afneitað gengislækkun eða ég hafi boðað, að það yrði alls ekki gripið til breytinga á skráðu gengi. Ég skora á þá að gera það. Það er ekki ástæða til að vera að fárast um það, þó að dagblöð séu að fara með fleipur dag eftir dag. Það tekur maður ekki nærri sér og lætur eins og vind um eyru þjóta. En hitt, - ég vil ekki segja, að mig taki það sárt, en mér þykir það leiðinlegt, að maður eins og hv. 1. þm. Sunnl., sem ég hef talið og tel, að vilji vera heiðarlegur, skuli halda áfram að tönnlast á þessu og skuli ekki vilja taka til greína leiðréttingar, sem ég hef gert á þessu, bæði varðandi málefnasamninginn og varðandi þessi ummæli, sem höfð hafa verið eftir mér um gengislækkun. Í þeim ræðum mínum, sem ég geri nú hér að umtalsefni, vík ég aðeins á einum stað að gengi. Það var að gefnu tilefni frá hv. 2. þm. Norðurl. e., sem hafði verið að halda því fram, að við stjórnarandstæðingar hefðum ekki viljað ljá máls á hækkun gengis 1970. - Ég þurfti að svara því nokkrum orðum og vil - með leyfi hæstv. forseta - mega lesa það upp, sem ég í því sambandi segi um gengismál: „Ég man það t.d., að hv. 2. þm. Norðurl. e. var að tala um gengishækkun, sem þeir hefðu viljað gera 1970, og lét að því liggja, að þá hefði stjórnarandstaðan ekki tekið líklega undir það mál. Ég minnist þess nú ekki að ég hafi látið uppi neitt álit um það efni, enda komst það víst aldrei á það stig, að það kæmi til kasta stjórnmálaflokka. Hitt mun hafa verið rétt, að aðilar vinnumarkaðarins höfðu ekki mikla trú á þessu úrræði. Ég held, að það geti verið ákaflega hættulegt að fordæma einhver úrræði í eitt skipti fyrir öll. Þó að það hafi tekizt þannig til, að menn hafi í huga eitt ákveðið fordæmi í sambandi við gengishækkun, sem ekki tókst sem skyldi, þá held ég fyrir mitt leyti, að það sé mjög vafasamt að slá því föstu í eitt skipti fyrir öll, að aðstæður geti ekki verið þannig, að hún geti komið til greina. Og þó að ég sé þeirrar skoðunar, að það sé mjög veigamikið undirstöðuatriði í efnahagslífi landsins að hafa sem tryggast gengi, þá getur vel verið, að í okkar landi, sem er svo ákaflega háð sveiflum, að það gæti verið hugsanlegt að - hafa einhvern ramma, svigrúm, þar sem gengið væri látið hreyfast innan einhverra ákveðinna takmarka, upp eða niður eftir aðstæðum, innan mjög þröngra takmarka. En ég ætla að vona, að mér leyfist að láta þetta í ljós sem hugleiðingu, án þess að það verði farið að herma það upp á ríkisstj., að hún verði að bera ábyrgð á þessum u1nr. Þetta er persónuleg skoðun.“ Þetta er það eina, sem ég sagði í þessum umr. um gengi, og ég ætla að vona, að hv. 1. þm. Reykv. leggi nú í lúsarleit og athugi, hvort hann finnur eitthvað annað í þessum ræðum, sem ég hélt við þetta tækifæri, um gengismál. Hitt er svo laukrétt, að í viðtali við fréttamann frá útvarpinu svaraði ég 25. okt. aðspurður spurning um það, hvort ríkisstj. mundi grípa til gengislækkunar, á þá lund, að mér þætti ekki líklegt, að þessi ríkisstj. gripi til gengislækkunar. Vilja nú hv. þm. gefa mér leiðbeiningar og fræða mig um, hvernig ég hefði átt að svara svona spurningu á þessum tíma öðruvísi? Vilja ekki hv. þm. hugleiða, hvaða áhrif það hefði haft á spákaupmennsku og „spekúlasjón“ í landinu, ef ég hefði farið að segja á því stigi: Það getur vel verið, að það verði gripið til gengisfellingar. - Eða sagt sem svo: Ég vil ekki útiloka nokkurn möguleika, það getur vel komið til greina. - Hvernig gat ég á þessu augnabliki og hvernig hefði ég og hvaða ráðh. sem er yfirleitt getað að undanförnu svarað svona spurningu, ef henni er beint til hans beint frá fjölmiðlum, sem flytja þjóðinni svarið, öðruvísi en á þann veg, að það komi ekki til gengisfellingar? Ég tel, að ef ég hefði farið að svara þessu á þá lund, að víst gæti það komið til greina, að til gengisfellingar yrði gripið, þá hefði ég verið að fremja brot á góðri ráðsmennsku ráðh. Ráðh. má aldrei gefa slíkar yfirlýsingar fyrirfram, og ég er í góðum félagsskap að þessu leyti til. Ég man ekki betur en Bjarni Benediktsson lýsti því yfir í nóv. 1967, að gengi yrði ekki fellt, að það yrði ekki grípið til gengisfellingar, af því að gengisfelling, ef ég man rétt, skapaði meiri vanda en hún leysti. Hvað skeði? Rúmlega viku síðar var gengið fellt. Og hvað sagði hv. 7. þm. Reykv. í ráðherrastóll í ágúst 1967? Efnislega alveg á sömu lund sagði hann, að ekki yrði gripið til gengisfellingar. Ég er ekki að segja þetta mönnum til lasts, síður en svo. Þeir gátu blátt áfram ekki svarað svona spurningu öðruvísi en þeir gerðu á þeim tíma. Annað hefði verið brot hjá þeim. Og eitthvað minnir mig einnig um það, að sá margrómaði og heiðarlegi maður, Sir Stafford Criffs, hafi á sínum tíma í Englandi lýst því yfir undir svipuðum kringumstæðum, að til gengisfellingar yrði alls ekki gripið, þó að það væri svo gert nokkrum dögum seinna. Nei, þeir Morgunblaðsmenn mega halda áfram skítkasti á mig fyrir að hafa sagt þessi orð í útvarpi. En þeir skyldu þá gæta að því, þeir góðu menn, að jafnframt eru þeir að ata auri minningu síns fallna foringja, Bjarna Benediktssonar. Kannske er þeim öllum ekki sárt um það. Þeir vita það fyrir víst, að þeir komast aldrei í þau spor sem hann steig, - með tærnar þar, sem hann hafið hælana.

Það eru fleiri um það.

Já, mér dettur ekki í hug að halda, að ég komist það heldur. Ég hef aldrei haldið því fram. Ég álít mig yfirleitt ekkert stórmenni. Ég tel mig með þessu hafa nokkuð sýnt fram á, að það er ástæðulaust að vera að brýna mig á því, að ég hafi verið með einhverjar yfirlýsingar um, að aldrei yrði gripið til gengisfellingar. Og ég er ekkert að segja það hér á þessari stundu, að það verði gripið til gengisfellingar. Ég vona, að það liggi fyrir innan skamms, til hvaða efnahagsaðgerða verði gripið. En ég veit, að blaðamenn gera sér oft leik að því að tína upp ummæli, Sem hafa verið höfð löngu áður og undir öðrum aðstæðum, og þetta gengur kannske gegnum blöðin árum saman. Og þetta gerum við líka á þingi, og sjálfsagt hef ég einhvern tíma tekið þátt í þeim leik. En auðvitað er þetta ákaflega lítils virði og oftast nær gagnslaust og tilgangslaust að vera að rifja það upp og rekja, sem menn hafa sagt þá og þá, e.t.v. við allt aðrar aðstæður. Sannleikurinn er sá, að það er engum leggjandi til lasts, þó að hann skipti um skoðun að fengnum nýjum upplýsingum, að fenginni nýrri vitneskju, að fenginni nýrri reynslu, að framlögðum nýjum rökum. Ég tel það ekki ljóð á neinum manni, þó að hann breyti um skoðun og fari þann veg og breyti nú á þá lund, sem hann sér, að er betri en hann áður taldi. Ég hygg, að enginn hv. þm. hafi lýst þessu betur en hv. 7. þm. Reykv., sem hefur sýnt fram á, hvað það væri fornaldarlegur hugsunarháttur, að menn ættu að steinrenna og staðna í einhverjum skoðunum, sem þeir hafi einhvern tíma haft. Auðvitað eiga menn að laga sig að fenginni reynzlu og breyttum aðstæðum. Annars væri maðurinn blátt áfram ekki skyni gædd vera. Það er mergurinn málsins. Við erum öll að læra og eigum öll að vera að læra allt okkar líf. Þess vegna er það í sambandi við þær efnahagsaðgerðir, sem kunna að verða gerðar og ég vil ekki segja neitt um nú, þá er það í rauninni algert aukaatriði, hvað ég hef sagt áður. Það, sem skiptir höfuðmáli, það eina, sem skiptir máli, er, að við þær aðstæður, sem nú eru fyrir hendi, sé valin sú leið, sem skynsamlegust er. Það veltur allt á því, en ekki á því, hvað menn hafa sagt endur fyrir löngu eða kannske fyrir stuttu. Erum við ekki allir sammála um, að það eigi að velja skynsamlegustu leiðina? Hver er skynsamlegasta leiðin? Það kemur á daginn, hvaða leið við í stjórnarflokkunum teljum skynsamlegustu leiðina. Þá kemur til kasta stjórnarandstöðunnar að segja til um það, hvaða leið hún telur skynsamlegustu leiðina. Ef hún vill ekki fallast á þau úrræði, sem við komum með, þá er það hennar að benda á, hvaða úrræði hún vill færa fram, og hún hefur til þess betri aðstöðu nú en stjórnarandstaða hefur nokkru sinni haft áður, vegna þess að það hefur aldrei verið hagað vinnubrögðum gagnvart stjórnarandstöðu á sömu lund og gagnvart þessari stjórnarandstöðu. Við höfum látið hana fylgjast með. Hún hefur fengið nokkurn veginn jafnsnemma í hendurnar álit sérfræðinganefndarinnar og við fengum það. Hún hefur þess vegna haft alla möguleika til að mynda sér skoðun á þessu máli, skapa sér aðstöðu, koma með till. og vera reiðubúin til þess jafnsnemma og við. Við skulum bíða, sjá og heyra, hvað hún segir, þegar efnahagsaðgerðirnar liggja fyrir.  Ég skal svo, herra forseti, ekki syndga öllu meira upp á náðina að þessu sinni, en ég gat ekki orða bundizt. Ég sá enga ástæðu til þess að gera hið minnsta verður út af þeim orðum, sem hv. 7. þm. Reykv. lét hér falla, því að þau voru málefnaleg á allan hátt og réttmæt. En þegar hv. 1. þm. Reykv. kemur hér upp og flytur með hávaða fyrirlestur um það, hversu oft ég hafi orðið mér til skammar að undanförnu, þá ætla ég að svara honum fullum hálsi, og í hvert eitt einasta sinn, sem hann kemur upp með það, þá ætla ég að svara honum alveg fullum hálsi.



Herra forseti. Það er kannske erfitt að komast í gegnum þetta líf án þess að Jóhann Hafstein: Herra forseti. Það fer nú að verða gaman að hæstv. forsrh. Allur þingheimur kvartar undan því allajafna, að það heyrist aldrei neitt í honum, hann muldri í barm sér eitthvað, sem enginn heyrir í þingsölunum. En menn gera enga aths. við það og láta það gott heita. Hann fór þó að hvessa sig núna, blessaður. Hæstv. forsrh. sagði hér, og það hefur einnig verið sagt í blaði hans, að það hafi aldrei verið hagað vinnubrögðum eins og nú í sambandi við lausn efnahagsmála og að stjórnarandstaðan hafi fengið álit sérfræðinga nokkurn veginn jafnsnemma í hendur og sjálf ríkisstj. Þetta vil ég leiðrétta. Nú verð ég að hressa upp á minnið hjá hæstv. forsrh. Við skulum taka haustið 1968, þegar við viku eftir viku, stjórnarliðar, sátum með fulltrúum stjórnarandstöðunnar, þ. á m. núv. forsrh.

Við vorum látnir húka í biðstofunni.

Hæstv. forsrh. var sannarlega ekki látinn húka í biðstofunni, hann sat viku eftir viku á fundum með ríkisstj.

Það eru fleiri til frásagnar um það en ég.

Ætlar hæstv. forsrh. að neita því, að hann hafi setið þá með ríkisstj. á fundum um lausn efnahagsvandamálanna?

Á endanum boðið inn.

Á endanum boðið inn? Honum hefur líklega verið boðið að sitja á óæðri endanum, en var það svo merkilegt? Það er næsta furðulegt, hvernig forsrh. hagar sér, því að haustið 1968 var stjórnarandstæðingum boðið að hefja viðræður við fulltrúa ríkisstj. um þann mikla vanda, sem þá var í efnahagsmálunum. Þá var nefnilega við verulegan vanda að glíma í efnahagsmálunum. Og það var látið uppi af þáv. ríkisstj. og fulltrúum hennar, að einmitt viðræður, sem þá var stofnað til við stjórnarandstæðinga, gætu alveg eins leitt til þess, - ef þeir yrðu menn til þess að taka á sig einhverja ábyrgð á þeim hlutum, sem gera þyrfti, - þá gæti það alveg eins leitt til breytinga á ríkisstj., sem þá var. Þá var hvert einasta atriði, sem ríkisstj. sjálfri var kunnugt um í efnahagsmálunum, og álit sérfræðinga og hvers konar skýrslur í því efni látnar þessum mönnum í té, og þeir þurftu alls ekki að lesa það á biðstofum, því að þeir fengu að fara með það heim til sín og hafa það með höndum alveg eins og ráðh. En það endaði auðvitað með því, að engir af fulltrúum stjórnarandstöðunnar vildu bera neina ábyrgð á þeim aðgerðum, sem gerðar voru, þ.e.a.s. gengislækkun, þegar að henni kom. Það var raunverulega ekki talað nema um tvo höfuðvalkosti þá, þar sem nú er talað um þrjá. Annars vegar millifærsluleið, sem nú er kölluð, og hins vegar gengislækkun. Stjórnarandstæðingar fengust þá aldrei til þess að flytja neinar till., sem nokkru máli skiptu í sambandi við lausn efnahagsvandans, - alls engar, og höfðu þeir þó öll plögg og öll gögn í höndum, eins og ég hef lýst. Þess vegna vil ég, eins og ég sagði áðan, hressa upp á minni hæstv. forsrh. og leiðrétta þetta, því að það er alrangt, að það sé einhver nýlunda nú, að stjórnarandstöðu séu látin í té öll þau sömu gögn og sama vitneskja og ríkisstj. sjálf hefur í höndum í sambandi við lausn efnahagsmála. Hæstv. forsrh. sagði, að það væri algert aukaatriði, hvað hann segði eða hefði sagt. Ég held, að þetta sé eini forsrh. í heimi, sem kemur fram fyrir þingheim og lýsir yfir: Það er alveg sama, hvað ég segi. - Þetta er einsdæmi, held ég. En þegar mönnum verður á að lýsa yfir einhverri glópsku eða gera eitthvað, sem er þannig vaxið, að ráðh. gerir sér grein fyrir því sjálfur, að þetta mátti betur fara og ætti betur að fara, þá er sú leið viðhöfð í þingræðislöndum, og það eru mörg dæmi þess, að þá kemur ekki ráðh. og segir: Það skiptir engu máli, hvað ég segi. - Hann segir: Því miður hef ég ekki sagt það, sem ég vildi sagt hafa. Ég hefði átt að segja annað, og ég tek afleiðingunum af þessu og segi af mér. - Það er nefnilega dálítið atriði, hvað forsrh. segir. Það var gripið fram í hér áðan, þegar hæstv. forsrh. minntist á Bjarna heitinn Benediktsson og vildi taka hann sem fordæmi. Auðvitað mátti af því skilja, að hann ætlaði sér að hafa skjól af Bjarna Benediktssyni, og þá var réttilega gripið fram í, að hann mundi lítið skjól geta haft af þeirri persónu, og ég hygg, að það hafi verið sannmæli. En þegar Bjarni Benediktsson lýsti því yfir, - eins og hæstv. forsrh. segir, að ekki yrði gripið til gengislækkunar haustið 1968, þá vil ég minna á, að þá var gengislækkun gerð, eftir að pundið var fallið, og við Íslendingar höfum jafnan verið, og vorum þá alveg sérstaklega háðir pundinu. Og það var, held ég, enginn, sem gat álitið þá, að við yrðum ekki fyrir áhrifum af þeirri gengisfellingu. Ég minni á, að það er ekki fyrst núna, sem ríkisstj. er að lækka gengi íslenzku krónunnar. Hún lækkaði gengið í fyrra um 8% eða eitthvað því um líkt, þegar dollarinn féll. Og hún hefur ekki verið ásökuð sérstaklega fyrir það, að krónan félli þá um leið og dollarinn. Ég hef hins vegar bent á það mörgum sinnum, að ríkisstj., - ég held, að ég fari rétt með það, - að bæði hæstv. viðskrh. og ég held seðlabankastjórinn einnig hafi haft orð á því á opinberum vettvangi, að færi svo, að dollarinn félli, þá væri það þó að athuga, að um það bil 60% af gjaldeyrisöflun okkar væru í dollurum, en um 40% í Evrópugjaldeyri, þá kæmi til álita að fara bil beggja, ef til gengisbreytinga kæmi, með hliðsjón af þeim hlutföllum, sem í gjaldeyrisöflun okkar væru, annars vegar í dollurum og hins vegar í öðrum gjaldeyri, sem þá féll ekki, en þvert á móti hækkuðu a.m.k. sumar tegundir gjaldeyrisins, eins og þýzka markið. Hæstv. forsrh. talaði með miklum hávaða um skítkast Morgunblaðsmanna. Ég held nú, að hæstv. forsrh. sé ekki meiri þörf á neinu í dag heldur en aurhlíf fyrir því moldviðri, sem hann sjálfur þyrlar upp í kringum sig. Hann er tvisvar sinnum búinn að gefa þessar dæmalausu skýringar á stjórnarsáttmálanum og ætlar að skýla sér á bak við það, að þar væri ekki lýst yfir, að núv. ríkisstj. mundi ekki grípa til gengislækkunar. Það hefur verið uppistaða í málflutningi stjórnarsinna, að það væri einn meginmunur á fyrrv. ríkisstj. og þessari, að þessi ríkisstj., sem nú væri, hefði gerbreytt um stefnu, hún ætlaði sér ekki að fara gengislækkunarleiðina, sífellda gengislækkunarleið. En slíkar leiðir hafa meira að segja verið álitnar svo slæmar, að þær eru taldar koma af stað afbrotum unglinga. Eftir að stjórnarsáttmálinn var kunngerður, hefur þetta verið áframhaldandi uppistaðan í málflutningi þeirra, og ég hef alveg sannar fréttir af því, að á fundum hjá framsóknarmönnum sjálfum, - og það getur vel verið, að svo hafi verið hjá öðrum stjórnarsinnum, en sérstaklega á ég hér við fundi framsóknarmanna á s.l. hausti um allt land, - þá hafi einmitt komið fram hjá þeim sá boðskapur, að það yrðu fundnar aðrar leiðir en gengislækkunarleiðin, því að þessi ríkisstj. ætlaði sér ekki að brenna sig á sama soðinu og fyrirrennarar hennar í þeim efnum. Og með staðfestingu á þessu m.a. var hv. 1. þm. Sunnl. í þinginu fyrir nokkrum dögum í blaði, framsóknarmanna á Suðurlandi, - Þjóðólfur, held ég, að það heiti, - þar sem þeir segja frá fundi, sem þar hafði verið haldinn, pólitískum fundi, og þar er haft eftir sjálfum fjmrh., að núv. ríkisstj. muni ekki grípa til gengislækkunar. Það var enginn að þvinga hann um þetta eða spyrja hann um það. Þess vegna setti menn hljóða, þegar menn heyrðu skýringar hæstv. forsrh. í hljóðvarpi á stjórnarsáttmálanum fyrir nokkrum kvöldum, þegar hann fór að tala um, að þar væri bara verið að tala um þann vanda, sem við var að glíma í efnahagsmálum, þegar núv. ríkisstj. tók við, að öðru leyti væri ekkert, sem máli skiptir, um gengislækkun eða ekki gengislækkun í þessum stjórnarsáttmála. Önnur stjórnarblöð hafa nú litið á þetta allt öðruvísi, hæði Þjóðviljinn, Nýtt land o.fl., svo sem auðvelt er að rekja. En það getur vel verið, og ég skal ekkert um það segja, dæmi ekkert um það, því að ég hef ekki sérstaklega tekið eftir því, að einhver blöð hafi sagt, að forsrh. hafi sagt í umr. á Alþ. nú nýlega, að ekki yrði gripið til gengislækkunar, og þetta sé ekki rétt, það sé ekkert hægt að finna í ræðum hans um það. En þá var verið að ræða hér í þinginu um tímabundnar efnahagsráðstafanir, og forsrh. gaf þá hinar merkilegu yfirlýsingar sínar um sína persónulegu skoðun, sem hann sjálfur er nú að segja, að eigi ekkert að taka mark á lengur og yfir höfuð ekki, þegar hann talar, því að hann komist kannske á einhverja aðra skoðun og þá ætlar hann að fylgja henni. Og það var út af þessum umr. í þinginu, sem ríkisútvarpið hafði viðtal við hæstv. forsrh. eins og hann var að víkja að, og þar segir í fréttum útvarpsins, í útdrættinum, sem fyrir liggur í skjölum útvarpsins og ég hef ljósrit af, að „forsrh. sagði í dag, að hann áliti, að verðstöðvun ætti að standa næsta ár og gengislækkun yrði ekki, á meðan núv. stjórn væri við völd“. Á þessum tíma var fréttaviðtal, var talað við forsrh., og í það er svo vitnað í seinni fréttatímanum þetta sama kvöld, og um það liggja fyrir þessar skjallegu sannanir, sem ég hef hér í höndum, með leyfi hæstv. forseta: „Ólafur Jóhannesson forsrh. mælti í dag fyrir frv. til staðfestingar á brbl. um tímabundnar efnahagsráðstafanir. Í viðtali við fréttastofuna í kvöld gerði hann grein fyrir persónulegu áliti sínu á verðlagsmálum o.fl. og sagði það sitt álit, að verðstöðvun ætti að standa út næsta ár. Hann áliti, að niðurgreiðslur þetta tímabil mundu kosta 800–1000 millj. kr. Hann kvaðst telja, að beinir skattar ættu ekki að hækka, en sagði það sitt álit, að leggja ætti á óbeina skatta, sem þá væru ekki teknir inn í vísitöluna.“ Og svo endar þessi frásögn: „ Forsrh. kvað gengislækkun ekki gerða af núv. ríkisstj.“ Sé nú ekkert í sjálfum ræðunum í Alþ. af slíkum staðhæfingum sem þessum, eins og hæstv. forsrh. segir, þá finnst mér það ekki höfuðsynd, þó að einhverjum hafi orðið á að blanda málum, að forsrh. hafi sagt þetta í þinginu, þegar í tvígang eru höfð eftir honum þessi ummæli og hann sjálfur í viðtali viðhefur þau í fréttum ríkisútvarpsins um kvöldið vegna þessara umr. En nú kemur hæstv. forsrh. og segir: Ég gat ekkert annað sagt, þegar ég var að því spurður, og ég mátti ekki segja neitt annað. - Það eru farnir að verða nokkuð furðulegir tilburðir hæstv. forsrh. í sambandi við gengislækkunarmálin, en það var mjög ánægjulegt, að hann skyldi gefa sérstaka ástæðu til þess, að þessi mál yrðu rædd nú. Ég gerði þetta að umtalsefni hér um miðnættið við 2. umr. fjárl. Hæstv. forsrh. var þá ekki viðstaddur þær umr. frekar en margir aðrir ráðh., sem kannske gerði ekki svo mikið til, því að það er rétt, sem við sögðum, að það var um markleysu að ræða, að 2. umr. um fjárl. færi fram, eins og þá var í pottinn búið. En ég held, að það sé alveg gersamlega óþarfi, eins og hæstv, forsrh. var að skora á mig, að fara í einhverja lúsarleit í ræðum hans, þegar hann sjálfur hefur viðhaft þessi ummæli, sem skjalfest eru og ég hef lesið hér upp, þegar verið er að ræða við hann í áheyrn allrar alþjóðar um það, hvað hann hafi sagt í þinginu þennan sama dag.



Herra forseti. Ég ætlaði mér ekki að blanda umr. um hugsanlega gengislækkun inn í þetta mál og ætlaðist ekki til þess, að aths. mínar í upphafi þingfundar yrðu til þess að efna til almennra umr. um gengisbreytingu, um það, hvað menn hefðu sagt eða hefðu ekki sagt. En það var hæstv. forsrh., sem vék málinu inn á þessar brautir, og af því tilefni finnst mér ég þurfa og eiga rétt á að gera örfáar aths. Það var að ýmsu leyti nýr maður, sem stóð hér í ræðustólnum áðan sem hæstv. forsrh., allt annar og mun betri maður en hér stóð oft áður í 12 ár sem leiðtogi og forustumaður stærsta stjórnarandstöðuflokksins. Nú var það kjarni í málí hans, að það væri aukaatriði, hvað menn hefðu sagt, það væri algert aukaatriði, hvað hann hefði sagt um hugsanlega gengisbreytingu, aðalatriðið væri að gera rétt. Um þetta er ég honum fullkomlega sammála. Ég hef löngum haldið því fram, að það væri stjórnmálatal á sérstaklega lágu stigi, þegar röksemdir væru byggðar á því, hvað menn hefðu sagt fyrir 20 árum, fyrir 10 árum, jafnvel fyrir einu ári, ef það, sem áður hefur verið sagt, var sagt undir allt öðrum kringumstæðum en þeim, sem ríkja á þeirri stundu, sem síðustu orðin eru töluð. Hingað til hefur þetta ekki þótt mikil speki í herbúðum þeirra, sem nú mynda ríkisstj. á Íslandi. En mér þykir vænt um að heyra, að nú hefur hæstv. forsrh. lært svo mikið af tæplega tveggja ára setu í sínu virðulega embætti, að hann tekur undir þessi orð, og ég vona, að hann geri það af heilu hjarta, og efast raunar ekki um, að svo sé. En ástæðan til þess, að ég vek athygli á þessu, er sú, að maður hefur þurft að lesa það meira en þúsund sinnum í blaði hæstv. forsrh., hversu óskaplegir óbótamenn þeir Bjarni Benediktsson og Gylfi Þ. Gíslason hafi verið að viðhafa þau ummæli haustið 1968, að gengi krónunnar skyldi ekki breytt, og svo hafi því samt verið breytt. Ég hef ekki lagt það á mig að telja það og mun aldrei gera, hversu oft við höfum verið bornir sökum, þyngstu sökum, fyrir þetta í blaði hæstv. forsrh. Þegar hann nú heldur því fram réttilega hér, að slíkur málflutningur sé ósamboðinn skynsömum mönnum, þá öfunda ég ritstjóra Tímans og formann þingflokks Framsfl. ekki af þeim vitnisburði. Sannleikurinn var sá, að þegar við Bjarni heitinn Benediktsson gáfum þá yfirlýsingu haustið 1968, að gengislækkun væri ekki fyrirhuguð, þá var hún auðvitað gefin í góðri trú og af heilum hug. Það vita allir, sem þeim málum voru kunnugir, að það var ætlun þáv. ríkisstj. að reyna að leysa þann efnahagsvanda, sem þá var fyrir dyrum, með öðrum hætti en gengisbreytingu. Við höfðum uppi tilburði í þá átt, og það vissi stjórnarandstaðan eflaust, það vissi stjórn Alþýðusambandsins, að það var vilji okkar að reyna að komast hjá gengisbreytingu og taka öðruvísi á þeim vanda, sem beið. Hitt er annað mál, að það tók enginn orð okkar um það, að ekki yrði gengisbreyting eða að við vildum komast hjá henni haustið 1968, þannig, að við værum almennt að fordæma gengisbreytingu. Það er munurinn á ummælum okkar þá og ummælum ýmissa valdamanna nú. Öll þjóðin vissi þetta Við skömmuðumst okkar ekkert fyrir það, að við höfðum áður á áratugnum beitt okkur fyrir gengisbreytingu sem einu skynsamlegu leiðinni úr þeim vanda, sem þá var við að etja. Við höfum aldrei nokkurn tíma, hvorugur okkar Bjarna Benediktssonar, sem hér hafa verið nefndir í þessu máli, sagt eitt einasta orð, sem væri almenn fordæming á gengisbreytingu sem hagstjórnartæki. Þvert á móti, við höfum sannað það með gerðum okkar hvað eftir annað, að við teldum, að undir vissum kringumstæðum væri gengisbreyting það eina rétta, sem hægt væri að gera til þess að leysa efnahagsvandann. Þess vegna þýddu orð okkar haustið 1968 ekkert annað en það, við þær kringumstæður, sem þá voru, að þótt við viðurkenndum, að gengisbreyting gæti verið öldungis rétt og hið eina rétta í mörgum tilfellum, þá teldum við, að við þáverandi aðstæður ætti að reyna önnur ráð en gengisbreytingu. hetta sögðum við, og þetta meintum við. Þá gerist það, að Bretar breyta sínu gengi, lækka gengi pundsins. Ég held, að engum viti bornum manni hafi þá getað dottið í hug annað en að við fylgdum pundinu. Þar með var krónan lækkuð gagnvart dollar og öðrum dollaramyntum. Þá tók ríkisstj. þá ákvörðun að leysa þann vanda, sem við var að etja, með viðbótargengislækkun. Gengi krónunnar hlaut að falla, og þá sannfærðumst við um, að þann vanda, sem beið, væri hyggilegast að leysa með þeim einfalda hætti að lækka gengið nokkru meira en nauðsynlegt var og allir voru sammála um, að nauðsynlegt væri að gera vegna gengisbreytingar pundsins. Þetta er sannleikurinn um þá atburði, sem gerðust þetta margumtalaða haust. En því miður hafa hæstv. núv. ráðh. aldrei hagað orðum sínum um gengisbreytingu og gengismál yfir höfuð að tala eins og við í fyrri ríkisstj. gerðum allan þann tíma, sem við vorum í ríkisstj., í 12 ár. Þvert á móti var meginárásarefni núv. stjórnarflokka á okkur það, að við skyldum hafa notað gengið sem hagstjórnartæki, að við skyldum hafa beitt gengisbreytingu til þess að mæta utanaðkomandi erfiðleikum og aflabresti. Í 12 ár höfum við orðið að hlusta á gagnrýni, auðvitað rangláta og auðvitað fullkomlega ósanngjarna, en í 12 ár höfum við orðið að hlusta á gagnrýni fyrir það að hafa breytt genginu til þess að leysa efnahagsvanda. Ég kvarta ekki undan gagnrýni, það eiga stjórnmálamenn auðvitað ekki að gera, jafnvel þó að hún sé ósanngjörn og heimskuleg, eins og þessi gagnrýni var. Því verður að taka. Maður verður að búast við hverju sem er af þeim, mönnum, sem átt er í höggi við, eftir því við hverja er við að eiga. En getur nokkur verið hissa á því, að ég skuli núna ekki láta eins og vind um eyru þjóta, að allt í einu skuli vera það hljóð komið í strokkinn, að nú komi gengisbreyting sannarlega til greina og sé jafnvel líklegasta úrræðið. Eftir 12 ára tal gegn gengisbreytingu er hún nú allt í einu talin koma til greina af hálfu þessara sömu manna, sem stór orð hafa notað í þessum efnum. M.ö.o.: ef genginu verður breytt núna, sem ég er auðvitað enginn maður til að spá neinu um og ætla mér ekki að spá neinu um, þá felst í þeirri ráðstöfun alger og endanleg ómerking á öllum þeim orðum, sem sögð hafa verið í Tímanum og Þjóðviljanum, sögð hafa verið af hálfu Framsfl., Alþb. og SF, af þeim fyrrnefndu í 12 ár og af hálfu hinna frá því að þeir fæddust. Við skulum bara bíða alveg rólegir eftir því, hvað hæstv. ríkisstj. kemur til með að gera. Það verður mikill grautur, sem þá þarf að borða, og ég vildi ekki þurfa að leggja það á mig að láta hann allan ofan í mig. En við skulum sjá, hvað kokvíðir sumir reynast. Það síðasta, sem ég segi um málið, skal vera það að minna á, að jafnvel þó að hæstv. forsrh. sé nú orðinn svo sanngjarn og réttlátur og skynsamur að segja, að auðvitað geti gengisbreyting komið til greina, þá á hann fortíð í þessum efnum. Ég fagna því vissulega, að hann skuli hafa tekið þessum mikilsverðu sinnaskiptum, og vona, að þau taki einnig til formanns Framsfl. En ég kemst ekki hjá að minna á, að þangað til fyrir rúmlega viku var það skoðun Framsfl., að það ætti ekki að breyta genginu. Þangað til fyrir rúmlega viku var Framsfl. eins og Alþb. uppbótaflokkur, fylgjandi gömlu, ömurlegu uppbótaleiðinni, sem við margir höfum hörmulega reynslu af. En hvernig stendur á sinnaskiptunum? Tók hæstv. forsrh. sinnaskiptunum sjálfur? Tók hann þeim sjálfur? Og hefur hæstv. viðskrh. tekið sinnaskiptum og hæstv. iðnrh.? Það vitum við ekki? Ég heyri, að hæstv. forsrh. er á miklum batavegi. En aftur á móti heyri ég ekkert um, hvort hinum tveimur, viðskrh. og iðnrh., er nokkuð að skána. Það veit maður ekki enn. Ég get vel unnt þeim þess, að þeir skáni svolítið líka.  Nei, sannleikurinn er sá, að því miður hefur batinn ekki komið innan að, hann hefur komið utan að. Það vita allir, að það, sem gerzt hefur í stjórnarherbúðunum, er það, að Frjálslyndir sýndu þann stjórnmálakjark, það stjórnmálahugrekki, að varpa gömlum hugmyndum fyrir borð, varpa gömlum hugmyndum um gengismál fyrir borð og leggja fram till. um breytingu á genginu innan ríkisstj. Þetta er ekkert leyndarmál lengur. Þetta hefur komið í blöðum og því hefur ekki verið mótmælt, svo að ég er hér engu að ljóstra upp. Þá fyrst tók Framsfl. að átta sig. Þá fyrst hófust sinnaskiptin, sem mér heyrist núna, að séu orðin alger. En enn þá vitum við ekkert um ráðh. Alþb. Þeir þegja enn þá þunnu hljóði. En sem sagt, ég óska jafnvel þeim alls hins bezta í þessum efnum. Síðustu orð mín skulu svo vera þau að leiðrétta það, sem hæstv. forsrh. fór með um þann mæta mann, Sir Stafford Cripps, þegar hann var fjmrh. á sínum tíma. Frásögn hans var ekki alveg rétt, en rétt er sagan svona: Pundið var í mikilli hættu. Sir Stafford hélt útvarpsræðu að kvöldi dags um það, að gengi pundsins yrði ekki breytt. Þar talaði brezkur fjmrh. Því var breytt um nóttina. Þegar menn vöknuðu morguninn eftir, hafði Sir Stafford sagt af sér.



Herra forseti. Því miður hefur orðið nokkur töf á afgreiðslu þessa máls í fjvn., og má þá fyrst og fremst kenna um miklum önnum n. í sambandi við fjárlagaafgreiðsluna. En það er von mín og ég held allra nm., að þessi töf komi ekki að sök. Fjvn. hefur rætt þetta mál allítarlega. Innan n. er ekki skoðanamunur um það, að efling Landhelgisgæzlunnar sé nauðsynjamál. Þess vegna eru allir nm. sammála um efni og tilgang þessarar þáltill. Hins vegar kusu fulltrúar Sjálfstfl. í n. að skila séráliti, þar sem þeir munu líta svo á, að með því ættu þeir auðveldara með að koma fram sérstökum viðhorfum sínum til eflingar Landhelgisgæzlunni. Ég sé ekki, að þetta sé á neinn hátt óeðlilegt, en ég fagna því, að þeir sem aðrir hv. fjvn.- menn eru meðmæltir samþykkt tillögunnar. Við, sem að þessu nál. stöndum, leggjum eindregið til, að till. verði samþ. óbreytt. Ég vil geta þess, að sú skoðun kom fram í n., að skynsamlegt mundi vera í sambandi við öflun nýs varðskips að skipa sérstaka skipakaupanefnd eða byggingarnefnd varðskips. Við gerum ekki till. um, að tillgr. verði breytt til samræmis við þessa skoðun, en eigi að síður er hér um ábendingu að ræða, sem meiri hl. fjvn. væntir, að hæstv. ríkisstj. taki til athugunar. Ég endurtek, að meiri hl. fjvn. leggur til, að till. verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. minni hl. fjvn., sem við stöndum að, fulltrúar Sjálfstfl. í fjvn., þá erum við samþykkir samþykkt þessarar till. Þegar hún kom fyrst til umr. í fjvn., bentum við á, að 1. þm. Reykv. ásamt nokkrum öðrum þm. Sjálfstfl. hafði flutt frv. til l. um breyt. á l. um Landhelgisgæzlu Íslands, sem er á þann veg, að í Landhelgissjóð skuli renna sektarfé og andvirði upptækra verðmæta vegna brota á fiskveiðilöggjöfinni og enn fremur björgunarlaun, svo sem segir í 12. gr., og jafnframt, að ríkissjóður leggi Landhelgissjóði til árlegt framlag, 75 millj. kr. Þetta frv. var flutt á síðasta þingi síðla þings og varð þá ekki útrætt, en var flutt aftur í byrjun þessa þings og vísað til allshn. Nd. 18. okt. Ég sé í fundargerðarbókum allshn., að frv. hefur verið tekið fyrir þar 7. nóv. og ákveðið að kalla á fund n. forstjóra Landhelgisgæzlunnar og ráðuneytisstjórann í dómsmrn. 14. nóv. koma þeir á fund n. til viðræðna við n., og að þeim fundi loknum er í raun og veru ekkert eftir annað en að afgreiða málið. Fulltrúar Sjálfstfl. í fjvn. lýstu því yfir, að þeir væru algerlega sammála þeirri till., sem lægi hér fyrir frá ríkisstj. og fylgt var úr hlaði af hæstv. forsrh. og er á þá leið, að Alþ. álykti að heimila ríkisstj. að stofna til byggingar eða kaupa á nýju varðskipi fyrir Landhelgisgæzluna. En það er ekki stafkrókur um það, á hvern hátt eigi að kaupa skip eða efla starfsemi Landhelgisgæzlunnar fjárhagslega. Við vitum, hvernig staða Landhelgissjóðs er. Við höfum fengið um það upplýsingar, og þegar þetta frv., sem ég minntist á áðan, kom hér til 1. umr. í hv. þd., tók forsrh. því mjög jákvætt, en við fulltrúar Sjálfstfl. vildum fá vitneskju um það og inntum eftir því við meiri hl. fjvn., af því að þeir ættu, eins og eðlilegt er, greiðari aðgang að skoðunum hæstv. forsrh. en við, hvort hann hygðist beita sér fyrir því, að þetta frv. um að efla Landhelgissjóð yrði samþ. eða þá að það verði tekið inn í fjárlög álitleg upphæð til þess að standa undir þessum framkvæmdum og sömuleiðis að gera ákveðna áætlun um eflingu Landhelgisgæzlunnar. Þetta fékkst ekki fram. Fulltrúar meiri hl. töldu, að þetta skipti ekki máli í sambandi við samþykkt þessarar till. En við hinir erum á öðru máli. Við teljum, að það skipti afar miklu máli, hvernig eigi að standa undir kostnaðarsömum framkvæmdum og mikilvægum framkvæmdum eins og væntanlegum framkvæmdum Landhelgisgæzlunnar. Það kemur mér því á óvart, að 12. des. sé ég, að varaformaður allshn. Nd., sem gegndi störfum í n. í fjarveru formanns, skýrir frá því, að hann hafi ítrekað beiðni n. til forstjóra Landhelgisgæzlunnar um kostnaðaráætlun fyrir nýtt varðskip og fyrir endurbyggingu gæzlunnar í landi. Fulltrúar Sjálfstfl. í n. óskuðu eftir því, að afgreiðslu málsins væri hraðað og það kæmi fyrir Alþ. fyrir afgreiðslu fjárl. Mér finnst þessi bókun vera mjög einkennileg, því að það liggur fyrir hjá fjvn. ljósrit af bréfi, sem er lauslegt tilboð eða réttara sagt upplýsingar, hvað kostnaðarverð er á skipi eins og systurskipi Ægis, sem er nýjasta varðskipið. Þetta bréf fékk formaður fjvn. sent, og ég skil ekki í því, að það hefði ekki verið hægur vandi að koma þessu bréfi, þessu eina ljósriti, á milli herbergja á 1. hæð Þórshamars, til þess að allshn. hefði getað fengið að sjá þetta ljósrit, en það er á þá leið, að slíkt skip muni kosta um 22 millj. danskra kr., en þegar Ægir var byggður, var umsamið kaupverð hans um d. kr. 13 millj. 850 þús. Hækkun hefur orðið á byggingarkostn. um 59%. Hins vegar er talið sjálfsagt að hraða mjög afgreiðslu á till. um að stofna til byggingar eða kaupa á nýju varðskipi, þar sem ekki er minnzt einu orði á fjármálahliðina, á sama tíma og frv. liggur fyrir n. allan þennan tíma, sem fjallar um það að efla Landhelgissjóðinn til þess m.a. að standa undir kaupum eða byggingu á slíku skipi eins og hér er um að ræða. Allshn. Nd. hefur ekki afgr. þetta mál og hefur í raun og veru engan rökstuðning fyrir því að vera ekki búin að afgreiða þetta mál fyrir löngu. Við eigum auðvitað enga heimtingu á því, að meiri hl. allshn. afgreiði þetta frv. algerlega breytingalaust. Þar hefur meiri hl. fullan rétt til að leggja til, að það verði fellt, ef hann vill leysa fjármál Landhelgisgæzlunnar með öðrum hætti. En á sama tíma, sem knúið er á, sem eðlilegt er, af hæstv. forsrh. að afgreiða þá till., sem ríkisstj. leggur fram, þá eigum við fullan rétt á því, flm. þessa máls, að það sé knúið á um afgreiðslu málsins í n. Það eru engin frambærileg rök fyrir því að liggja á þessu máli, eins og átt hefur sér stað. Mér þykir leitt til þess að vita, að það þurfi að koma til karps um málefni Landhelgisgæzlunnar. En okkur er ekki sama um það, á hvern hátt þessi mál verða leyst. Það er ekki nóg að flytja till. upp á tvær línur, en láta svo ekki fylgja neitt meira, hvernig á að standa undir fjáröflun, á sama tíma og við vitum, að Landhelgissjóðurinn, eins og hann er núna, stendur engan veginn undir þeirri fjáröflun, sem þarf til þess að standa undir lánum vegna síðasta skips, hvað þá heldur að taka á sig nýjar skuldbindingar, nema bann fái aukið fjármagn. Tekjur Landhelgissjóðs á árinu 1971 voru ekki beysnar. Sektir, andvirði upptæks afla og veiðarfæra voru ekki nema 2 millj. 365 þús., björgunarlaun voru 7 millj. 297 þús., vextir 541 þús. og framlag ríkissjóðs 17 millj. 982 þús., eða alls 28 millj. 185 þús. En vextir og afborganir vegna varðskipsins Ægis námu á árinu 1971 hvorki meira né minna en 23 millj. kr. Á árinu 1972 eru sektir og andvirði upptæks afla og veiðarfæra 3 millj. 431 þús. og björgunarlaun 1 millj. 264 þús. Ég held, að menn geti ekki búizt við að öllu óbreyttu, að tekjur Landhelgissjóðs aukist mikið, a.m.k. ekki á meðan ekki eitt einasta skip er tekið í landhelgi og fært til hafnar og sektað, heldur er það eina, sem hefur verið gert, að beita veiðiþjófana hrekkjum á miðum úti með því að klippa á togvírana. En ég held, að framtíðin til friðunar íslenzkri landhelgi liggi ekki í því að hrekkja þjófana. Ég held, að það væri talin heldur skrýtin löggæzla, ef lögreglan biði við glugga á húsum, þar sem innbrotsþjófar eru, ef hún ætlaði ekki að gera annað en að klípa í rassinn á þeim og sleppa þeim svo. Ég tel, að það sé kominn tími til. að það verði látið til skarar skríða gagnvart erlendum veiðiþjófum í íslenzkri landhelgi.



Herra forseti. Mér þykir leitt, ef svo er, að menn geti ekki orðið sammála um afgreiðslu þessarar till. Í þessari till. liggur ekki annað fyrir en heimild til handa ríkisstj. til að láta hefja athugun á undirbúningi um smíði skips eða athugun á kaupum á skipi. Ríkisstj. getur a.m.k. ekki formlega hafizt handa í þessu efni nema fá þessa heimild. Hitt er svo auðvitað, að öllum er ljóst, að áður en til framkvæmda kemur í þessu efni, á hvorn veginn sem verður, þá verður að afla fjár til þess. Ég get hugsað mér, að eitthvað þessu viðkomandi verði tekið inn á heimildagr. fjárl. Í annan stað vil ég segja, að ég tók frv. sjálfstæðismanna um eflingu Landhelgissjóðs vel, og ég hef gert ráð fyrir því, að það yrði afgreitt á þessu þingi í einhverri mynd, en ekki þar með sagt, að það yrði afgreitt í þeirri mynd, sem það er í nú. Ég held, að það sé ekki ástæða til að kvarta neitt óskaplega yfir því, þó að ekki sé búið að afgreiða það. Ég held, að það liggi æðimörg frv. fyrir í n. óafgreidd, meira að segja æðimörg stjfrv., þannig að ég held, að það þurfi ekki að örvænta um, að þetta frv. verði afgreitt, þó að það hafi ekki enn þá komið til afgreiðslu. Ég ætla ekki að fara að svara hv. þm. Matthíasi Kjarnasyni um Landhelgisgæzluna. Það er rétt, að hans orð standi sem vitnisburður hér.



Herra forseti. Fyrst hv. 2. þm. Vestf, fór að lesa upp úr bókum allshn., get ég upplýst, að það er rétt, að allshn. óskaði eftir skýrslu frá forstjóra Landhelgisgæzlunnar um, hvað þyrfti háa upphæð til að standa straum af skipi, sem keypt yrði og væri á stærð við Ægi, en auk þess, hvað væri líklegt, að þyrfti í vexti og afborganir og til þess að byggja yfir Landhelgisgæzluna, þannig að það væri sómasamlegt að hans mati. Það er alveg rétt, að við kölluðum hann fyrir og óskuðum eftir þessu, og það er búið að ganga eftir því að fá þessa grg., en hún hefur ekki borizt okkur í hendur enn. Við erum nefnilega ekki eins glöggir fjármálamenn og hv. þm., þannig að við getum ákveðið upphæðina og sett inn í frv. án þess að kanna nánar, hvað eðlilegt væri að stæði þarna. Hann upplýsti hins vegar, að vextir og afborganir af Ægi mundu nú nema um 23 millj., en byggingarkostnaður á slíku skipi hefði hækkað um 50%. Ég veit því ekki, hvaðan hv. flm. hafa fengið þessar 75 millj., því að þeir reiknuðu með, að 50 millj. færu í að kaupa þetta skip, en síðan 25 millj. á hverju ári í að byggja yfir Landhelgisgæzluna. Mér finnst eðlilegt, að n., sem starfa, reyni að fá sem gleggstar upplýsingar um áætlanir í þessu skyni, áður en þær afgreiða sín mál. Það er ekki hægt að átelja allshn, fyrir slæleg vinnubrögð í þessu efni, og ég held, að það séu þá fleiri n., sem hafa ekki afgreitt mál, og meðferð þessa máls sé með eðlilegum hætti.



Herra forseti. Ég vil geta þess í sambandi við þetta mál, að það mun verða tekið til athugunar, áður en fjvn. lýkur afgreiðslu sinni, um fjármál út af væntanlegum skipakaupum. Á hvern hátt það kann að verða, get ég ekki sagt á þessu stigi, en það mun verða rætt við n., áður en hún lýkur sínum störfum.



Herra forseti. Ég skal ekki efna til neinna deilna um þetta mál eða skyld mál. Aðalatriðið, sem fram hefur komið í sambandi við mál, sem snerta Landhelgisgæzluna, á þessu þingi er það, að hæstv. forsrh. sagði réttilega, að hann hefði tekið vel frv. okkar sjálfstæðismanna og gerði ráð fyrir, að það hlyti afgreiðslu á þessu þingi. Þetta þykir mér gott að fá áréttað, og mér þykir einnig vænt um að heyra yfirlýsingu hæstv. fjmrh. um það, að fyrir 3. umr. fjárl. verði tekið til athugunar að setja inn einhverja upphæð í sambandi við þarfir Landhelgissjóðs. Þetta tvennt vil ég leggja megináherzlu á. Hitt vil ég ekki fallast á, að afgreiðsla allshn. sé með eðlilegum hætti, að öðru leyti en því, að það er rétt hjá hv. þm., formanni allshn., að afgreiðsla hennar er að því leyti með eðlilegum hætti, að þn. hafa lagt það í vana sinn að undanförnu að vera ákaflega seinar að afgreiða mál og alveg sérstaklega á fyrri hluta þingsins. Þetta er ekki sagt sérstaklega allshn. eða formanni allshn. til lasts, heldur á þetta við um allar þn. Ég vil beina því til forseta að hlutast til um það við þn., hverjir svo sem í þeim verða í framtíðinni, að vinnubrögðum verði verulega breytt að þessu leyti. Við höfum hvað eftir annað horfzt í augu við það, að frv. koma fram á fyrsta mánuði þingsins og eru ekki komin úr n. í fyrri d. síðari hluta vetrar og daga svo e.t.v. uppi eða koma í síðari d. á síðasta spretti þinghaldsins. Þetta á ekki svo að vera. Það á enginn einn sök á þessu, hvorki þm. né flokkur. Við eigum allir sök á þessu, en þetta er atriði, sem þarf að leiðr. Það er ekki deilt um það að fylgja þessari till. um byggingu varðskips frá hæstv. ríkisstj. Það kemur fram hjá þm. Sjálfstfl. í fjvn., að þeir styðja till., svo að það á ekki að vera neitt ágreiningsatriði um afgreiðslu hennar. Forsrh. furðaði sig að vísu svolítið á því, ef hún gengi ekki greiðlega fram, og það er ástæða til þess, ef svo fer. En ég vil minna á, að það var flutt till. á síðasta þingi af mér og hv. 2. þm. Reykv. um byggingu varðskips, og nú segir hæstv. forsrh.: Það er ekki hægt að byrja bygginguna nema fá heimildina. Það var hægt að fá þessa heimild á síðasta þingi. En stjórnarliðið hirti ekki um að fá þessa heimild samkv. þeirri till. Það voru einnig í þeirri till. fyrirmæli frá Alþ. um áætlunargerð um framtíðaruppbyggingu Landhelgisgæzlunnar. Ég gerði fastlega ráð fyrir því, að eins og sakir stæðu, mundi Landhelgisgæzlan og dómsmrn. hafa forgöngu um það. Ég benti á, að til þess að gera áætlanir fram í tímann um uppbyggingu Landhelgisgæzlunnar, þyrfti hún að geta byggt á einhverjum vissum tekjum, því að tekjur Landhelgissjóðs eru ákaflega óvissar. Það kom fram hjá hv. 2. þm. Vestf., að ég held, að 1971 hafi björgunarlaun verið 7 millj. kr. fyrir Landhelgissjóðinn, og ég held, að þetta sé í sambandi við björgun á olíuskipi. Hitt árið, sem hann nefndi, voru björgunarlaunin innan við 2 millj, kr. Þegar farið er yfir þennan lista, sem ég hef ekki núna, en rekur aðeins minni til, sést, að björgunarlaunin voru stundum sama sem engin, nokkur hundruð þús. kr. eða innan við bað sum árin, svo að í þessu er mikil óvissa. Það er ekki hægt að byggja framtíðaráætlanir á slíku. Þess vegna þótti mér vænt um, þegar hæstv. forsrh. tók vel undir það í upphafi þings, að Landhelgissjóðurinn þyrfti einmitt að fá fastar og ákveðnar tekjur, eins og frv. okkar sjálfstæðismanna gerir ráð fyrir. Það er ekki rétt hjá hv. 4. þm. Norðurl. e., að við gerum ráð fyrir því í okkar frv., að 25 millj. fari í uppbyggingu Landhelgisgæzlunnar í landi og 50 millj. í byggingu skips. Fyrri hlutinn er réttur. Þar er til heimild um að verja, ef þarf, allt að 25 millj. til uppbyggingar í landi, en hitt er til annarrar ráðstöfunar Landhelgissjóðs. Það er fleira en skip, sem á þarf að halda, og eins og öllum hv. þm. er kunnugt, væri mjög æskilegt að geta eflt flugflota Landhelgisgæzlunnar. Aðstaða Landhelgisgæzlunnar til þess að kaupa ný tæki þarf að batna, og sennilega þarf einmitt við gæzlu 50 mílna landhelginnar að hafa tæki staðsett bæði í landi, áður en langt um líður, og í skipunum. En miklu dýrari tæki þarf til staðsetningar skipa svo langt úti á sjó og er allt annars eðlis en þegar verið var að gæta 12 mílna landhelginnar. En heimildin í frv. til að verja fé til uppbyggingar í landi nemur allt að 25 millj., og þá er fyrst og fremst verið að tala um aðalstöðina hér í Reykjavík. En ég hef bent á, að það væri mjög æskilegt og nauðsynlegt, að Landhelgisgæzlan hefði aðstöðu í landi á Austfjörðum og Vestfjörðum, alveg sérstaklega, og þá fyrir flugvélar og þyrilvængju á þessum stöðum. með því móti gæti Landhelgisgæzlan gegnt því tvíþætta hlutverki sínu að gæta betur landhelginnar og veita þjónustu í hinum dreifðu byggðum, en það er eitt af hlutverkum Landhelgisgæzlunnar, því að þá væru flugvéla- og þyrluskýli á þessum stöðum. Þá gætu þyrlurnar haft náin tengsl við skip, sem eru fyrir austan og vestan. Það er oftast svo, að tvö af stóru skipunum eru kannske sitt hvorum megin, fyrir austan og vestan landið, en á öllum þremur stærri skipunum eru þyrluskýli, sem þyrlurnar, sem kæmu úr landi, gætu horfið til, ef veður og aðrar aðstæður eru slíkar. Ég skal ekki tefja tímann að þessu leyti. Ég styð að sjálfsögðu þessa till. hæstv. ríkisstj., og sjálfstm. í fjvn. hafa einnig lýst sig henni fylgjandi. Ég vil mega treysta því, að frv. okkar sjálfstm. nái fram að ganga með þeim hætti, sem viðunandi er. Loks fagna ég því, að inn í fjárlfrv. verði fyrir 3 umr. bætt því, sem menn telja fært í fjárveitingu til þess að efla landhelgissjóðinn.