Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. d. hefur haft frv. það, sem hér er á dagskrá, til athugunar og fékk m.a. hæstv. fjmrh. til að mæta hjá sér á fundi og ræða frv. Eins og fram kemur, hefur n. ekki orðið sammála um afgreiðslu þess, en á þskj. 561 er nál. meiri hl., en minni hl. hefur skilað nál. á þskj. 596. Eins og fram kemur í grg. með frv. og hæstv. fjmrh. ítrekaði á fundi með fjhn., þá er þessu frv. fyrst og fremst ætlað að ná til þeirra þéttbýlissvæða, sem nú teljast, þ.e.a.s. Reykjavíkur og nágrennis svo og Akureyrar. Það er ekki ætlunin með frv., ef að lögum verður, að óbreyttu ástandi, að breyta þeim reglum, sem gilt hafa um húsnæði í eigu ríkissjóðs úti á landi. Meiri hl. n. leggur því til, að frv. á þskj. 561 verði samþ. óbreytt.



Herra forseti. Ég tók eftir því, að hv. frsm. meiri hl. sagði, að þessu frv. væri ekki ætlað að breyta þeim reglum, sem gilt hefðu varðandi byggðirnar utan þéttbýlissvæðis þess, sem um ræðir í aths. við frv. Þetta er nú svona og svona skýring. Í 2. og 3. gr. frv. segir svo, með leyfi hv. forseta: „2. gr. Það skal vera meginregla, að ríkið leggi ekki starfsmönnum sínum til húsnæði, nema því aðeins, að þeir gegni störfum í þeim landshlutum, þar sem sérstakir staðhættir gera slíkt nauðsynlegt. Þó skal heimilt að leggja til húsnæði þeim starfsmönnum, sem vegna sérstakra gæzlustarfa þurfa að búa á vinnustað.“ Og í 3. gr. segir svo: „ Hlutaðeigandi ráðh. ákveður í samráði við fjmrh., hvar ríkið skuli leggja starfsmönnum til íbúðarhúsnæði samkv. lögum þessum, eftir þeim meginreglum um svæðaskiptingu, er settar verða í reglugerð, sbr. 11. gr.“ Í þessu finnst mér þvert á móti felast töluvert mikil breyting. Og það verður sérstaklega ljóst, ef litið er á 12. gr., þar sem segir, að úr gildi skuli falla lög, sem þar eru til tekin, en það eru þau lög, sem fjalla um embættisbústaði presta, dómara, dýralækna og ýmissa starfsmanna í skólakerfinu. Þetta er töluvert mikil breyting og töluvert veigamikið mál, sem þarna er um að ræða. Nú er ástandið þannig, eins og alkunna er, að það er mjög erfitt að fá embættismenn til starfa víðs vegar um landið. Þess vegna er það, að ég álít mjög vafasamt og raunar alls ekki rétt að gera svo róttæka lagabreytingu varðandi þessi mál, sem ætlað er með þessu frv. Því það, sem gerist í raun og veru, ef frv. nær samþykki, er það, að lagaskyldan er afnumin, en hins vegar er lagt á vald ráðherra hverju sinni að ákveða, hvar ríkið skuli byggja yfir sína starfsmenn. Ég get ekki fallizt á það, að það sé rétt að gera svo róttæka lagabreytingu nú, eins og málin horfa við. Hins vegar má það vel vera, og ég skal ekki mótmæla því, að það sé ástæða til að taka þessi mál til endurskoðunar og e.t.v. að afnema byggingarskylduna á tilteknum svæðum. Það kemur fram hér í grg. og það kom fram í fjhn., þegar hæstv. fjmrh. kom til viðtals við n., að það sé alls ekki fyrirhugað á þessari stundu að láta ríkið hætta að eiga húsnæði í hinum ýmsu byggðarlögum utan allra mestu þéttbýlissvæðanna. En þó að það sé ekki fyrirhugað nú, þá er það ekki að mínum dómi nægileg ástæða til þess að fallast á það frv., sem hér liggur fyrir. Ég álít, að það eigi að setja bein ákvæði um þetta í lögin, en að mínum dómi er málið ekki lagt þannig fyrir, að ég telji mig hafa grundvöll til þess að byggja á till. um það í einstökum atriðum, hversu skipta skuli svæðum í þessu tilliti. Ég tel mig ekki hafa aðstöðu til að gera það og hef þess vegna leyft mér með tilliti til þess, sem ég hef nú sagt, og sérstaklega vegna þess, að ég tel ekki málið nægilega undirbúið, að leggja til, að því verði vísað frá með svohljóðandi rökstuddri dagskrá: „Þar sem miklir og vaxandi erfiðleikar eru á því að fá menn til að gegna embættisstörfum víða um land og mál þetta virðist hafa fengið fremur einhliða undirbúning, þá telur deildin ekki tímabært að afnema með öllu lagaskyldu ríkisins til að byggja íbúðarhúsnæði fyrir ákveðnar starfsstéttir í þjónustu ríkisins, og tekur fyrir næsta mál á dagskrá.“



Herra forseti. Ég er efnislega algjörlega sammála þeirri stefnu, sem felst í þessu frv., að ríkið leggi ekki starfsmönnum sínum til íbúðarhúsnæði, nema því aðeins, að þeir gegni störfum í þeim landshlutum, þar sem sérstakir staðhættir gera slíkt nauðsynlegt. Það er alkunna, að lögin um embættisbústaði hafa lengi verið úrelt með öllu; það embættismannabústaðakerfi, sem í lögunum felst, er ekki í neinu samræmi lengur við sjálfan embættismannahópinn í þjóðfélaginu, og auk þess hafa þessi lagaákvæði stuðlað að ýmiss konar misnotkun, eins og allir þekkja. Ýmsir gæðingar í hópi embættismanna hafa getað notað þessi lög til þess ýmist að selja ríkinu fasteignir eða kaupa fasteignir af ríkinu út frá einkahagsmunum sínum, og ég held, að eins og nú er ástatt í þjóðfélaginu, eigi það að vera hin almenna regla, að embættismenn ríkisins sjái sér fyrir húsnæði eins og aðrir þegnar. Hins vegar gegnir öðru máli um staði í þeim landshlutum, þar sem sérstakir staðhættir gera það nauðsynlegt, að ríkið greiði fyrir embættismönnum. Hins vegar er á þessu frv. mjög einkennilegur smíðagalli, sem ég hef flutt till. um, að sniðinn verði af. Í 10. gr. frv. er einn einasti embættismaður ríkisins undanþeginn þessum lögum og það er biskupinn yfir Íslandi. Samkv. þessu frv. á hann einn að njóta þess að hafa embættisbústað í Reykjavík á kostnað ríkissjóðs, og ég fæ ekki með nokkru móti skilið, hvers vegna þessi háttur er á hafður. Þegar þetta frv. var afgreitt í Ed., voru dm. þar m.a. s. svo strangir, hvað þetta atriði snertir, að þeir gerðu breytingu á frv. til þess að koma í veg fyrir, að æðsti embættismaður þjóðarinnar, forseti Íslands, gæti haft nokkra aðstöðu í Reykjavík. Í frv., eins og það var lagt fram, var það tekið fram, að embættissetur forseta Íslands væri undanþegið, en Ed.-mönnum þótti ekki nóg að gert, heldur vildu að það væri tekið fram, að þarna væri átt við embættissetur forseta Íslands á Bessastöðum. Ástæðan var, sem kunnugt er, sú, að forseti Íslands lét þess getið í síðustu áramótaræðu sinni, að hann teldi, að það gæti verið þægilegt fyrir forseta Íslands að hafa eitthvert afdrep í Reykjavík, en Ed.-menn voru sem sagt svo strangir á ákvæðum þessa frv., að þeir töldu nauðsynlegt, að orðalagið á lögunum væri slíkt að það væri tryggilega frá því gengið, að forseti Íslands gæti ekki fengið slíka aðstöðu í Reykjavík. Engu að síður stendur það enn þarna, að biskupinn skuli hafa þessa aðstöðu, og ég segi enn, mér er þetta gjörsamlega óskiljanlegt. Í Ed. var borin fram brtt. um, að þessi undanþága fyrir biskupsembættið yrði felld niður; hún var flutt af þm. úr þrem flokkum, en samt vildi svo undarlega til, að hún var felld með miklum meiri hl. atkv. Ég geri ráð fyrir, að ástæðan sé sú, að þm. hafi þótt óþægilegt að fella þetta ákvæði niður, fyrst það af einhverjum undarlegum ástæðum villtist inn í frv. sjálft, að þeir hafi talið, að með því væri eitthvað verið að vanrækja tilhlýðilega virðingu við biskupsembættið, en auðvitað er slíkt algjör misskilningur. Samt urðu málalok þessarar till. í Ed. til þess, að ég hef ekki tekið hana upp hér, vegna þess að ég taldi litlar vonir til þess, að hún yrði samþykkt. Ég legg hins vegar til að þessi undarlegi smíðagalli verði leiðréttur með öðru móti. Ég legg til, að í stað „biskupsbústaðar í Reykjavík“, sem stendur í 10. gr., komi: biskupsbústaðar í Skálholti. Í því felst, að ef þjóðkirkjan ákveður að hafa biskup sinn í Skálholti, skuli bústaður hans undanþeginn almennum ákvæðum þessara laga og njóta sömu sérstöðu og forsetabústaðurinn á Bessastöðum og bústaðir íslenzkra sendiherra erlendis. Þar með væri það orðið eðlilegt embættisbústaðakerfi, sem felst í þessum lögum, og þessi undarlegi smíðagalli væri sniðinn af. Ég vil minna á það í þessu sambandi, að þjóðkirkjan beitti sér um skeið mjög fyrir því, að Skálholt yrði endurreist, og þá var notað sem aðalröksemd, að þar ætti að vera biskupsbústaður. Sá maður, sem færði öflugust rök fyrir því og hóf fyrir því mjög harða baráttu, var séra Sigurbjörn Einarsson, sem nú gegnir biskupsembætti á Íslandi. Hann beitti sér fyrir samtökum til þess að berjast fyrir endurreisn biskupsstóls í Skálholti, og hann átti mjög ríkan þátt í því, að Alþingi lagði fram verulega fjármuni til þess að endurreisa Skálholt, koma þar upp mikilli kirkju og íbúðarhúsnæði, sem hver biskup væri fullsæmdur af. Hins vegar hefur þetta farið svo einkennilega,að biskupinn hefur ekki flutt í þetta íbúðarhúsnæði í Skálholti, og eins og allir vita, eru menn í miklum vandræðum með það, hvað gera skuli við hin ágætu mannvirki á staðnum. Ég tel því, að með tilhögun, eins og ég hef lagt til í þessari brtt., væri þjóðkirkjunni og biskupsembættinu sýndur fullur sómi. Hins vegar mundi það að sjálfsögðu ekki felast í því, þó þessi brtt. yrði samþ., að biskupinn yrði að flytjast í Skálholt; það er ekki verið að leggja hér til neins konar sveitarflutninga; ef þjóðkirkjan vill hafa biskup sinn í Reykjavík áfram, þá er henni það að sjálfsögðu heimilt, en þá yrði sá embættismaður, á sama hátt og aðrir embættismenn, að sjá sér sjálfur fyrir húsnæði.



Herra forseti. Það er fyrst og fremst í tilefni af þeirri rökst. dagskrá, sem hér hefur verið flutt og felur það í sér, að þessu máli verði vísað frá, sem ég vildi segja fáein orð. Ég vil fyrst láta það koma skýrt fram hér til staðfestingar því, sem frsm. hv. fjhn. sagði, að það er rétt, að það er ekki ætlunin með þeirri breytingu, sem frv. gerir ráð fyrir, að afnema byggingu embættisbústaða út um land, þar sem þeir hafa nú til þessa verið byggðir, heldur að frv. taki til aðalþéttbýlissvæða landsins, þar sem eftirspurn og framboð íbúðarhúsnæðis er með eðlilegum hætti. Það kann auðvitað að vera svo á fleiri stöðum á landinu, að slíkt sé eða hafi verið um eitthvert skeið vegna óvenjulegs atvinnuástands. Við skulum taka t.d., að á vissum stöðum á Austfjörðum kann þetta að vera svo, að það uppfylli þau skilyrði frv., að íbúðarhúsnæði gangi þar kaupum og sölum með eðlilegum hætti, en bæði er, að slíkt getur verið tímabundin aðstaða og eins hitt, að þar kemur til einmitt það, sem vikið hefur verið að af ýmsum, að á hinum afskekktari svæðum eru oft miklir erfiðleikar á að fá embættismenn til þess að setjast að og af þeim sökum óumflýjanlegt að hafa fyrir þá embættishúsnæði. Það er því, eins og sakir standa í dag, ekki nema þéttbýlissvæðin hér, Reykjavík og nágrenni og Akureyri, sem gera má ráð fyrir, að yrðu talin geta fallið undir þessi lög, þar sem hætt yrði að byggja embættisbústaði. Ástæðan til þess, að það þykir hins vegar rétt að fella úr gildi þessi lög, sem gilda um embættisbústaði, er m.a, sú, að vel getur verið hugsanlegt, að það væru aðrir embættismenn, sem væri ástæða til að byggja yfir. Þessi ákvæði um hina ýmsu embættismannahópa eru úrelt, eins og hér var sagt áðan, og af þeim sökum óeðlilegt að hafa öll þau sérlög í gildi. Þess vegna mundi ég telja, að í almennum lögum, eins og hér er gert ráð fyrir að setja, sé eðlilegast, að settar séu meginreglur, sem þeim aðilum ber svo að setja aðrar reglur eftir, sem það er falið eftir lögunum. Þar er um tvo öryggisventla að ræða; annars vegar þurfa viðkomandi rn. að meta það svo, að þetta sé nauðsynlegt út frá þeim sjónarmiðum, sem ég hef hér lýst, og í annan stað kemur það til, sem eru aukin áhrif Alþ. að vissu leyti frá því, sem nú er, að það er ekki hægt að ráðast í kaup á íbúðarhúsnæði fyrir embættismenn eða byggingu þess, án þess að samþykki Alþ. komi til, þ.e.a.s. fjárveiting hverju sinni. Þó þetta hafi verið í lögum hingað til, að gert sé ráð fyrir, að tilteknir embættismenn hafi embættisbústaði, þá hefur það ekki verið ákveðið af Alþ., hvar slíka bústaði eigi að byggja. Það hefur að vísu verið háð fjárveitingum hverju sinni, en hins vegar hefur Alþ. ekki ákveðið það, hvar skuli byggt, heldur viðkomandi rn. algjörlega upp á eigin spýtur. Nú er því haldið fram í sambandi við þá rökst. dagskrá, sem hér er flutt, að út af fyrir sig sé góð og nytsamleg hugsun í þessu frv., en það sé laklega undirbúið. Þetta get ég ekki fallizt á, því þó það séu starfsmenn stjórnardeildar, sem hafa undirbúið það, þá hefur málið verið mjög rækilega kannað frá öllum hliðum, og ég hygg, að fáir þekki það betur en einmitt þeir menn í stjórnardeildunum, sem sérstaklega hafa haft með að gera vandamál embættisbústaðanna, hver í sínu rn., hvernig þarfirnar eru í þessum efnum, því að kröfur embættismanna um embættisbústaði mæða að sjálfsögðu mest á ráðuneytunum þannig, að ég held ekki að það sé hægt að undirbúa málið betur heldur en með þessum hætti. Ég sé því ekki rökin fyrir því að vísa þessu máli frá. Ég álít, að það sé mikilvægt mál til þess að leiðrétta óeðlilega þróun, það skipti veigamiklu máli varðandi sparnað í ríkisbúskapnum á næstunni og það sé þess vegna mál, sem hv. Alþ. eigi að ljá liðsinni sitt til að hægt sé að koma í eðlilegt horf. Af þessum sökum hlýt ég að leggja á það áherzlu, að frv. verði samþ. og vænti þess, að hv d. geti fallizt á till. meiri hl. fjhn. um það efni. Varðandi till. hv. 6. þm. Reykv., sem hann flytur hér, til þess að laga smíðagalla á frv., verð ég því miður að segja, að á till. er dálítill smíðagalli líka, þannig að mér finnst dálítið erfitt að fallast á hana, hvað sem líður hugsuninni, sem á bak við er. Ég skal ekki hafa á móti því, að biskup sitji í Skálholti, síður en svo, en eins og hv. flm. sagði sjálfur, er ekki hlutverk þessa frv. að ákveða, að hann skuli sitja í Skálholti, heldur vill hann gera það ljóst, að ef kirkjunni þóknaðist að flytja hann til Skálholts, þá skuli hann eiga þar húsakost. Þessi smíðagalli er í því fólginn, að frv., eins og það er, gerir beinlínis ráð fyrir því, að bannið við íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins til handa embættismönnum nái ekki til strjálbýlissvæða. Árnessýsla er tvímælalaust á því svæði, þar sem embættismenn mundu fá bústað samkv. lögum, og af því leiðir, að það er alveg óeðlilegt að segja það, að lögin skuli ekki ná til embættisbústaðar í Skálholti, því þau ná ekki til þess samkv. hljóðan 2. gr., það er alveg ótvírætt, og af þessum sökum skilst mér, að það sé ekki eðlilegt - hvaða efnislega skoðun sem menn hafa á biskupssetri - að taka inn brtt. með þessum hætti. Hitt er allt annað mál, að ef það er sú hugsun, sem vakir fyrir hv. þm., að biskupssetur í Reykjavík eigi ekki að vera áfram í eigu ríkisins, þá er auðvitað eðlilegt að flytja sams konar till. um það eins og gert var í Ed., af því að ég hygg nú, að hv. Nd.-menn séu ekki það skyni skroppnir, að þeir sjái ekki, hvað liggur í þessari till., enda tók hv, flm. það fram, að náttúrlega fælist það í till., að það ætti að leggja niður biskupsbústaðinn í Reykjavík, en það er auðvitað fullkomlega eðlileg meðferð að flytja slíka till., ef menn að öðru leyti vildu á hana fallast, að lögin næðu ekki til biskupsbústaðar í Reykjavík. Um það að takmarka forsetaembættisbústaðinn við forsetasetrið á Bessastöðum, þá var það aftur á móti eðlilegt, vegna þess að Bessastaðir eru á þéttbýlissvæðinu og það mundi ekki hafa náð til þeirra, nema það væri sérstaklega tekið fram. Af þessum sökum er hér um annars eðlis mál að ræða, sem ég efa ekki, að hv. þm. áttar sig fullkomlega á, þegar hann íhugar það mál betur.



Herra forseti. Ég get ekki fallizt á þessa aths. hæstv. ráðh. Í 10. gr. stendur að l. í heild taki ekki til þeirra bústaða, sem þar eru taldir upp. Þar er ekki aðeins átt við þau ákvæði, sem eru í 2. gr., heldur öll ákvæði l., og þarna eru taldir upp embættissetur forseta Íslands, biskupsbústaður í Reykjavík og bústaðir sendiherra Íslands erlendis. Þarna eru tekin út úr nokkur embætti, sem ætlunin er að gera sérstaklega við, og ég fæ ekki betur séð en að till. mín sé í fullu samræmi við uppbyggingu laganna. En ástæðuna til þess, að ég hafði þennan hátt á, skýrði ég út áðan. Það virtist vera einhver undarleg viðkvæmni hjá hv. þm. fyrir því að leiðrétta málið á þann hátt, sem gert var ráð fyrir í Ed., en ég vænti þess, að þannig sé gengið frá þeirri till., sem ég flyt hér, að menn geti samþ. hana, án þess að þeir telji, að þeir séu að sýna biskupsembættinu einhverja óvirðingu með því.



Herra forseti. Það voru aðeins örfá orð út af ræðu hæstv. fjmrh. Það er látið að því liggja, bæði í grg. og þegar talað hefur verið fyrir þessu frv., að hér sé í raun og veru ekki um svo mikinn vanda að ræða að draga línuna. Þetta liggi nokkuð ljóst fyrir, núna sé það Reykjavík og næsta nágrenni, ennfremur Akureyri og þar með punktum og basta. Það má vel vera, að núverandi valdhafar líti svo á, að þannig sé þetta nú í dag. En ég vil benda á það, að orðalag 9. gr. gefur fyllilega tilefni til þess að álíta, að hér geti orðið um matsatriði að ræða. 9. gr. hefst á þessa leið: „Íbúðarhúsnæði í eigu ríkisins innan þeirra svæða, þar sem eðlilegur markaður hefur skapazt fyrir íbúðarhúsnæði til kaups eða leigu, sbr. reglugerð, er sett verður samkv. 11. gr., skal selja þegar í stað,“ o.s.frv. Þar sem eðlilegur markaður hefur skapazt segir þar. Nú er það svo, sem betur fer, að það hefur verið og er eðlilegur markaður fyrir íbúðarhúsnæði á fleiri stöðum en í Reykjavík og næsta nágrenni og svo á Akureyri. Það hefur verið á nokkrum svæðum á Austurlandi um tíma enginn hörgull á því að selja húseignir á eðlilegu verði. Og mjög mikil eftirspurn og raunar vandræði eru þar með húsnæði. En á þessum sömu stöðum eru sömu vandkvæðin á um embættismennina eins og annars staðar, þar sem húsnæði er í minna verði, þannig að þetta getur verið töluvert mikið matsatriði. Það er að vísu rétt, sem fram kom hjá hæstv. ráðh., að þessi aðstaða getur verið tímabundin, hún getur verið breytileg, en það breytir hins vegar ekki því, að þarna getur oft og einatt verið um mikið matsatriði að ræða. Og með þessu frv., ef að lögum verður, þá er sú breyting gerð, að í staðinn fyrir, að ríkið hafi vissar skyldur varðandi húsnæðismál embættismanna, þá er valdið lagt í hendur einstakra ráðh. Hér er verið að opna leið fyrir óeðlilegt reiptog um þessi mál. Ég get ekki fallizt á það, sem fram kom í ræðu hæstv. ráðh., að með þessu frv. sé vald Alþ. aukið á einhvern hátt. Ég hygg, að hæstv. ráðh. hafi átt við ákvæði 4. gr. frv., þar sem segir: „Óheimilt er að byggja eða kaupa nýtt íbúðarhúsnæði samkv. lögum þessum, nema fé sé til þess sérstaklega veitt á fjárl. og fyrir liggi samþykki hlutaðeigandi ráðh. um að í byggingu eða kaup skuli ráðizt.“ En ég hefði nú haldið, að það þyrfti fjárveitingar á fjárl. í embættismannabústaði nú þegar. Nei, þvert á móti er valdið yfir þessum málum tekið frá löggjafanum með frv. og lagt í hendur einstakra ráðh. Þetta tel ég rangt. Og þar sem ekki liggja fyrir beinar tillögur um skiptingu í svæði, þá legg ég til að vísa málinu frá með dagskrá.



Herra forseti. Hv. fjhn. hefur klofnað 3 þessu máli, þannig að fimm nm. mæla með samþykkt frv., einn nm. vill afgreiða það með rökstuddri dagskrá, en sjöundi nm. virðist ekki hafa tekið þátt í atkvgr. við afgreiðslu málsins í n. Ég ætla ekki að verða margorður um þetta mál, en ég vil byrja á því að lýsa fylgi mínu við þá brtt., sem fyrir liggur á þskj. 421, sem er um það, að ríkið leggi biskupinum yfir Íslandi til húsnæði í Skálholti, en ekki í Reykjavík eins og stendur í frv. nú. Ég hef lengi verið þeirrar skoðunar, og ég veit, að það eru fleiri í hv. d., að biskupinn yfir Íslandi ætti að sitja í Skálholti. Í Skálholti var fyrst settur biskupsstóll hér á landi, og í þann tíð var Skálholt gefið til biskupsseturs með þeim ummælum, að þar skyldi vera biskupsstóll meðan kristni héldist í landinu. Fátækt þjóðarinnar og umkomuleysi varð þess valdandi í lok 18. aldar, að stóllinn var fluttur, og um skeið komst Skálholt sjálft úr eigu hins opinbera. En ég held, að það ætti að vera metnaðarmál fyrir okkur nútímamenn að gera ráðstafanir til þess, að staðið verði við það, sem ákveðið var í öndverðu um, að Skálholt sé biskupssetur. Það stendur nú þannig á, að í seinni tíð hefur allmiklu fé verið varið til þess að prýða Skálholt og koma þar upp mannvirkjum. Þar hefur verið byggð vegleg kirkja. Þar hefur verið komið upp veglegu íbúðarhúsi; og ég skildi það svo, þegar það hús var reist, að þar væri fyrirhugað biskupssetur, en úr því hefur ekki orðið. Ég er, eins og ég sagði, fylgjandi því, að þessi brtt. verði samþ., og ég sé ekki,að það sé neinn smíðagalli á frv., þó að svo yrði gert. Með því að samþykkja hana er Alþ. í raun og veru að lýsa yfir því, hvernig þessu skuli hagað um biskupssetrið. Út af frv. sjálfu, sem hér liggur fyrir á þskj. 394, vildi ég segja það í stuttu máli, að ég er því sammála, að það eigi að vera meginregla, að ríkið leggi ekki starfsmönnum sínum til íbúðarhúsnæði, nema því aðeins, að þeir gegni störfum í þeim landshlutum, þar sem sérstakir staðhættir gera slíkt nauðsynlegt. Og mundi það þá væntanlega teljast til sérstaklegra staðhátta, ef þannig horfir við, að erfitt er að fá embættismann á stað, nema því aðeins, að honum sé lögð til íbúð. Ég er þessu sammála, m.a. vegna þess, að mér sýnist, að ef ríkið leggur fram fé til þess að byggja yfir starfsmenn sína á þeim stöðum, þar sem slíks ætti ekki að þurfa með, þá geti það orðið til þess, að minnafé verði fáanlegt úr ríkissjóði til þess að byggja yfir aðra starfsmenn, þar sem þess er þörf. Og þá er náttúrlega heldur ekki óeðlilegt, að ríkið losi sig smátt og smátt við þau hús, sem byggð hafa verið þar, sem ekki er þörf á að sjá starfsmönnum fyrir bústöðum. Hins vegar verð ég að segja það, að ég hefði kosið ákvæði frv. sum nokkuð á annan veg. Og þá hefði ég m.a talið eðlilegt, að í sjálfum l. væri eitthvað af þeim ákvæðum eða kannske flest þau ákvæði, sem virðist vera fyrirhugað samkv. 3. gr., að sett verði með reglugerð. Ég tel það tæplega rétt að fela ráðherra það mikið vald til að ákveða staði fyrir embættisbústaði, sem þarna er gert í frv., og mér hefur sýnzt, að ákvarðanir ráðh. um byggingu embættisbústaða muni nú hin síðari ár hafa í sumum tilfellum verið nokkuð vafasamar. En í 3. gr. er gert ráð fyrir því, að hlutaðeigandi ráðh. ákveði í samráði við fjmrh., hvar embættisbústaður skuli byggður. Það eru eiginlega þessir hlutaðeigandi ráðherrar, sem hafa ráðin, skilst mér, en þó í samráði við fjmrh. Það er út af þessu, m.a. í sambandi við 9. gr., sem hér var rætt um áðan, sem ég er dálítið óánægður með frv., þrátt fyrir það, að mér virðist megintilgangur þess í samræmi við það, sem ég tel rétt. Ég vil benda á það, að þetta mál er nokkuð seint fram komið á þingi og að það hefur ekki verið lengi til umr. í n., a.m.k. ekki í þessari hv. d. Og ég er ekki frá því, að það væri nú heppilegust meðferð á þessu máli, að því væri frestað að þessu sinni og tekið upp í byrjun næsta þings. Ég gæti bezt trúað því, að það væri þá hægt að ná samkomulagi um þetta í þinginu. Mér sýnist undirtektir manna vera á þá leið, að það væri hægt að ná samkomulagi um frv. með einhverjum breytingum, og ég held, að ef einhver vill greiða atkvæði með þessari rökst. dagskrá, sem hér liggur fyrir, þá verði það a.m.k. hjá ýmsum þannig, að þeir séu í sjálfu sér ekki á móti þessum aðaltilgangi frv., heldur telji, að frv. sé ekki að öðru leyti rétt sniðið, þannig að það þyrfti umbótar við. Og um það þyrfti að reyna að ná samkomulagi hér í þ. Mér finnst ekki ólíklegt, að það samkomulag geti tekizt, ef tími væri til.



Herra forseti. Ég skal ekki fara út í neinar bollaleggingar um það, hvort biskupinn yfir Íslandi eigi fremur að sitja í Skálholti eða hér í Reykjavík. Ég viðurkenni það, að ég mundi telja það mikinn vegsauka fyrir hinn fornhelga stað, ef aftur kæmi biskup í Skálholti. En það telja líka margir mikinn vegsauka fyrir Þingvöll, ef Alþ. yrði flutt þangað. Það hafa verið bornar fram till. hér á Alþ., sem ganga í þá átt að flytja þingið aftur til Þingvalla. En ég efast alveg um, að úr þessu verði, bæði því að biskupinum verði ætlað að sitja í Skálholti, sem og hinu, að Alþingi okkar Íslendinga verði flutt til Þingvalla. Það eru allt aðrar aðstæður í okkar þjóðfélagi í dag heldur en voru, þegar þing var sett hér á landi og þegar biskupsstólar voru settir. Það var gjörsamlega allt annað þjóðfélag, sem við bjuggum við þá. Og ég efa það mjög, að það sé meirihlutafylgi fyrir því meðal íslenzku þjóðarinnar, að biskupinn yfir Íslandi verði fluttur héðan úr Reykjavík til Skálholts, sem og það, að ég efast um, að það sé nokkur meiri hl. fyrir því meðal þjóðarinnar, að Alþingi verði flutt til Þingvalla. Hitt er svo annað mál, sem um hefur verið talað, að það sé ekki ástæðulaust, að biskupum verði fjölgað á Íslandi. Þeir voru tveir um aldaskeið, meðan þessi þjóð var miklu fámennari en hún er í dag, og þá finnst mér, að það gæti vel komið til mála, að biskupsstólar yrðu endurreistir bæði í Skálholti og á Hólum í Hjaltadal. Ég tek undir það með hæstv. fjmrh.,að mér sýnist þessi till. hv. 6. þm. Reykv. vera út í hött, ástæðulaus, því að þó svo fari, að biskup verði fluttur að Skálholti, og það verði ákvarðað af Alþingi Íslendinga, að biskupssetur skuli vera þar, þá kemur það ekki til samkv. þessum lögum eða þessu frv., sem hér er verið um að ræða, að embættisbústaður hans verði seldur. Þess vegna sé ég ekki neina ástæðu til þess fyrir hv. d. að ljá þessari till. fylgi.



Herra forseti. Það var aðeins til þess að koma í veg fyrir misskilning. Hv. 5. þm. Austf. vitnaði til 9. gr. frv. máli sínu til stuðnings og taldi, að það væri hætt við, að það yrði útfært víðar en ég gerði grein fyrir í mínu máli, hvar embættisbústaðir yrðu seldir, vegna þess að þar væri talað um, að íbúðarhúsnæði skyldi selt á svæðum, þar sem eðlilegur markaður hefði skapazt. Vitanlega ber að skilja 9. gr. með hliðsjón af 2. gr., vegna þess að 9. gr. er aðeins ákvæði um það, hvernig eigi að fara með bústaði, sem ber að selja. Í fyrsta lagi, að þeir skuli seldir og í öðru lagi, með hvaða hætti þeir skulu seldir, en 2. gr. er náttúrlega meginstefna frv., alveg eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. réttilega komst að orði, og vonast ég til, að það þurfi því ekki að valda neinum misskilningi. Ég vil ekki fara að blanda mér í þetta Skálholtsmál að öðru leyti en því, að ég kann ekki við það, að það sé verið að forklúðra málið, ef svo má segja. Menn geta haft sínar skoðanir um, að biskup eigi að sitja í Skálholti, og það væri ekkert athugavert við það, þó hv. þm. flyttu um það frv. eða þáltill. eða tækju það mál upp með einhverjum hætti, að biskup ætti að vera í Skálholti, en ég held, að það liggi alveg í augum uppi, að það að fara að samþykkja hér inn í þetta frv., 10. gr. þess, undanþáguákvæði, eins og gert er ráð fyrir í brtt., það er algjörlega andstætt allri eðlilegri uppbyggingu frv. og það fæst ekki út úr því nein heil hugsun, ef svo má segja, vegna þess að í fyrsta lagi er enginn bústaður í Skálholti og frv. ákveður ekki um það, að hann skuli byggður. A.m.k. vona ég, að það sé ekki hugsunin, því ekki þætti mér gaman að sitja uppi með bæði biskupsbústað í Skálholti og í Reykjavík, því að biskupsbústaðurinn í Reykjavík yrði þó ekki samkv. frv. seldur, fyrr en núv. biskup viki þaðan, og ekki langar mig til, og ég býst ekki heldur við, að það sé hugsun flm., að yrði farið að byggja núna annan bústað í Skálholti. Það hefur hins vegar komið fram hugmynd um það á kirkjuþingi, held ég sé, að það gæti verið gott, að það væru til fleiri bústaðir fyrir biskup, að hann gæti verið í Skálholti eða í Reykjavík eftir atvikum. Það býst ég ekki við, að vaki fyrir flm., en af þeirri ástæðu vildi ég nú sannast sagna helzt fara fram á það, að hann taki till. aftur vegna þess, að verði reist hús í Skálholti, þá taka l. ekki til þess. Það er alveg ljóst samkv. 2. gr., þannig að það þarf ekki að taka það fram. Ástæðan til upptalningarinnar í 10. gr. er beinlínis sú, að ef sú upptalning væri ekki til staðar, þá ætti að selja þá bústaði, sem þar um ræðir. Það er alveg ljóst mál, bæði um embættissetur forseta Íslands og biskupsbústað í Reykjavík, að það yrði að selja þá samkv. almennum reglum frv. Um bústaði sendiherra Íslands erlendis mundi væntanlega gilda það sama, alla vega eru þeir í þéttbýli og varla mundi verða talið, að hinn annmarkinn væri þar á, að menn fengjust ekki til að gegna stöðunum, þannig að af þeim sökum er nauðsynlegt að hafa þetta ákvæði í 10. gr.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Um þetta frv. vil ég segja það, að það hefur bæði kost og galla. Ég er fylgjandi þeirri stefnu frv. að takmarka það, hvar embættisbústaðir skuli reistir. Ég álít, að það hafi verið gengið of langt í því að reisa embættisbústaði, og það á ekki að reisa embættisbústaði, þar sem gott er að fá leiguhúsnæði og gott er að selja húsnæði. Og það er enginn vafi á því, að ríkið hefur með embættisbústaðabyggingum á síðari árum gengið of langt um framkvæmd þeirra og það svo, að hefur haft veruleg áhrif í uppbyggingu á húsnæði hér á landi, a.m.k. í mörgum byggðarlögum hefur það einmitt valdið því, að húsnæði hafa verið byggð meiri að gerð heldur en ella hefði verið. Þess vegna álít ég, að það sé nauðsyn að setja löggjöf um embættisbústaði yfirleitt og get líka fallizt á þá stefnu, að það eigi að vera heildarlöggjöf um embættisbústaðina. En þeir annmarkar, sem ég sé á þessu frv., eru þeir sömu sem mér finnst að hafi einkennt löggjöf síðari ára og þó sérstaklega verið áberandi í sambandi við frv., sem hafa verið til meðferðar hér á hv. Alþ. í vetur, sem sé það, að ríkisstj. og hæstv. ráðh. er gefið óeðlilega mikið vald með reglugerðum til þess að framkvæma það, sem löggjafinn er að fást við. Þess vegna finnst mér það galli á þessari löggjöf, að það skuli ekki vera kveðið á um, hver þau svæði eru, þar sem embættisbústaði á ekki að byggja, og í öðru lagi, hver þau svæði eru, þar sem embættisbústaði á að reisa. Það mundi svo standa eftir sem áður, að það mundi hvorki vera hægt að byggja embættisbústað eða kaupa embættisbústað, nema fé sé veitt til á fjárl. Svo hefur það verið og svo yrði það að vera, vegna þess að ríkið er ekki bundið við málið, fyrr en til fjárveitinga kæmi. En í sambandi við frv., eins og það liggur nú fyrir og horfur eru á, að það muni ganga í gegnum hv. Alþ., er gert ráð fyrir að fella úr lögum þau ákvæði um embættisbústaði, sem nú eru gildandi. Í því sambandi vil ég leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh., hvernig yrði framkvæmd með embættisbústaði, eftir að þessi lög tækju gildi. Nú er það t.d. svo með bústaði fyrir héraðslækna, að þar greiðir ríkið nú að 2/3. Eftir að þetta ákvæði væri úr l., hver yrði þá þátttaka ríkisins í embættisbústað héraðslækna eða greiddi ríkið þá það að öllu leyti? Til skólastjóraíbúða, t.d. við heimavistarskóla, hefur það verið 3/4. Mundi það verða hér eftir að öllu leyti? Hins vegar hefur það verið svo með embættisbústaði presta, sýslumanna og bæjarfógeta og dýralækna, að ríkið hefur greitt þá að öllu leyti. Þess vegna er það mín fsp: Ef þetta frv. verður að l., ber þá að skilja ákvæðið þannig, að ríkið greiði að öllu leyti kostnaðinn við þá embættisbústaði, sem hér eftir yrðu byggðir eða keyptir? Þetta væri nauðsynlegt að fá upplýst. Eg held hins vegar, að það beri mjög lítið á milli t.d. hæstv. fjmrh. og hv. 5. þm. Austf. Það, sem ber á milli, sé ekki annað heldur en það að vilja fá inn í löggjöfina ákvæðið um skiptinguna og framkvæmdina, að framkvæmdin verði bundin í lögum, og eins og hv. 1. þm. Norðurl. e. tók fram, er málið þannig að það mundi verða auðvelt að ná samstöðu um það hér á hv. Alþ., ef einhver tími væri til að fjalla um það frekar. Þess vegna mundi það ekki skaða málið á neinn hátt, þótt það hefði ekki gengið í gegn á þessu þingi og reynt yrði að vinna sameiginlega af Alþ. að heildarlöggjöf um þennan málaflokk, sem ég tel nauðsyn að setja heildarlöggjöf um, og ég er fylgjandi þeirri stefnu, að aðhald verði af ríkisins hálfu í sambandi við embættisbústaði.



Herra forseti. Aðeins örfá orð vegna þess, að hæstv. fjmrh. bað mig um að draga brtt. mína til baka. Í andmælum sínum beitir hæstv. ráðh. einvörðungu formlegum röksemdum. Hann heldur því fram, að þessi brtt. falli ekki inn í frv. eins og það er. En þetta get ég ómögulega samþykkt. Í 10. gr., sem ég gerði brtt. við, segir svo: „Lög þessi taka hvorki til“ o.s.frv. - það er að segja lögin í heild. Þar er ekki um að ræða ákvæði 2. gr., heldur l. í heild, og þarna eru teknir út úr nokkrir sérstakir embættisbústaðir, ekki aðeins hér á landi, heldur einnig erlendis, þannig að ég fæ ekki betur séð en till. mín falli mjög eðlilega inn í frv. og að hún sníði raunar af því þá smíðagalla, sem ég vakti athygli á í ræðu minni hér áðan. Mér hefði þótt það miklu forvitnilegra, ef hæstv. fjmrh. hefði gert einhverja skiljanlega grein fyrir því, hvers vegna einn einasti embættismaður á Íslandi er eftirskilinn með embættisbústað í Reykjavík. Um það hefur hæstv. ráðh. ekki sagt eitt einasta orð, og mér er ómögulegt að skilja, hvers vegna taka á út úr þennan eina embættismann og tryggja honum einum embættisbústað í Reykjavík. Hitt vil ég benda hæstv. ráðh. á, að það liggur hér fiskur undir steini, sem hv. 2. þm. Norðurl. v. benti hér á áðan. Það eru uppi hugmyndir um það að fjölga biskupum á Íslandi í þrjá, og þetta Skálholtsævintýri, sem ráðizt hefur verið í, á að vera aðdragandi að því, að hægt sé að koma þeirri skipan á. Ég hafði skilið hæstv. ráðh. þannig, að hann væri ekki ýkja ginnkeyptur fyrir því að fjölga embættismönnum að óþörfu, eins og nú standa sakir, þannig að ég hefði haldið, að hæstv. ráðh. ætti að taka því fegins hendi, þegar reynt er að sporna við því, að sú þróun verði. Ég held líka, að það hefði verið afar æskilegt fyrir þann mann, sem hefur umsjón með fjármálum ríkisins nú, ef hægt hefði verið að koma því þannig fyrir, að sá bústaður, sem núna er í Skálholti og ekki þarf að byggja, verði notaður sem biskupsbústaður og að hæstv. ráðh. geti þá gengizt fyrir því að það hús, sem nýlega var keypt hér í Reykjavík handa biskupsembættinu á 4 millj. kr., og síðan þurfti að lagfæra fyrir, að ég hygg, 2-3 millj., komist aftur í verð og þeir fjármunir verði hagnýttir til einhverrar annarrar og meiri nauðsynjar.



Herra forseti. Það var fyrst og fremst út af fsp. frá hv. 3. þm. Vesturl. Hann spurðist fyrir um það, hver áhrif þessi lög mundu hafa á læknisbústaði. Þessi lög hafa ekki áhrif á læknisbústaði. Það er tilgreint í 12. gr. frv., hvaða lög falla úr gildi af þeim lögum, þar sem gert er ráð fyrir embættisbústöðum. Læknisbústaðir eru samkv. þeim lögum, sem um þá gilda, eign læknishéraðs, og þar er aðeins um að ræða framlag ríkissjóðs til þeirra bygginga, og það er ekki gert ráð fyrir því, að það breytist með þessum lögum. Ég tek undir það, sem hv. þm. sagði, að mér skilst, að hér séu menn yfirleitt ekki að deila um efni málsins, heldur aðeins það, að menn séu óánægðir með það annars vegar að auka vald ráðh. í þessum efnum og hins vegar, að það skuli ekki vera skýrar markað beinlínis í l. sjálfum, til hvaða landssvæða þau eigi að taka. Vitanlega hefði það verið æskilegast, að allir gætu orðið um þetta sammála, en úr því að menn efnislega eru sammála um málið, þá fæ ég nú ekki séð, að þessir þættir séu í það veigamiklum atriðum á annan veg en menn almennt mundu kjósa, að ástæða sé til þess að vera á móti frv. af þeirri orsök. Mér finnst það vera ákaflega erfitt í almennum lögum að fara að setja beinlínis ákvæði um það, hvaða landssvæði skuli falla undir lögin. Vitanlega getur þetta orðið breytingum undirorpið, og þetta verður að metast og það verður metið, eins og ég áðan sagði, út frá vissum grundvallaratriðum. Og það, að hér sé verið að auka vald ráðh., er í rauninni meira og minna formsatriði, vegna þess að hingað til hefur ráðh. ráðið því, hvaða embættisbústaðir hafa verið byggðir innan ramma þeirra laga, sem um það hafa gilt. Alþ. hefur ekki ákveðið hverju sinni, í hvaða embættisbústað væri veitt fé, heldur hefur verið varið einni heildarupphæð til tiltekinna tegunda embættisbústaða og ráðh. síðan ákveðið, hvernig því hefur verið ráðstafað, þannig að mér finnst við hér vera að deila um keisarans skegg að þessu leyti. Hins vegar er beinlínis tekið fram, að ráðh. er að því leyti bundinn hér eftir, að hann getur ekki ráðizt í nein slík kaup eða byggingu, nema hafa fengið sérstaka fjárveitingu frá Alþingi til þess, þannig að það er alls ekki verið að taka vald af Alþ. í þessu sambandi. Ég mundi því telja, að skoðanir okkar allra séu svo skyldar í þessu efni, að það ætti ekki að þurfa að valda deilum um efni þessa máls. Komi fram síðar óánægja um það, hvernig ráðh. túlki þessi lög, þá er auðvitað alltaf hægurinn hjá að breyta l., þannig að þingið afsalar sér á engan hátt þeim rétti, þó að frv. yrði samþ. í þeirri mynd, sem það nú er í. Ég vildi nú þess vegna mega leyfa mér að vænta þess, að menn gætu fallizt á að samþykkja málið. Ég tel það mikils virði, að þessi stefna verði mörkuð og eins og hér var bent á, með því að spara fé til embættisbústaða í þéttbýli, verður auðvitað auðveldara um vik að leysa þá e.t.v. vandamálin annars staðar. Og ég álít, að það sé mikilvægt að fá þessa löggjöf ákveðna nú, vegna þess að það eru umsóknir uppi um byggingu ýmissa embættisbústaða hér í þéttbýlinu, þannig að meðan lög um það efni eru í gildi, þá auðvitað verður mjög erfitt um vik að standa gegn þeim óskum, og það er ástæðan til þess, að ég vildi leggja áherzlu á, að hv. þm. gætu fallizt á að samþykkja frv. eins og það er. Varðandi biskupsmálið vil ég ekkert frekar segja. Ég endurtek aðeins það, sem ég hef sagt, þó að ég geti ekki fallizt á skoðun hv. 6. þm. Reykv. um það efni, að hér sé ekki galli á málatilbúnaði. Það var hins vegar algerlega eðlilegur málatilbúnaður að leggja til, að biskupsbústaður væri tekinn út úr frv. út af fyrir sig. Það var hrein og afdráttarlaus ákvörðun um það, að hann ætti ekki hér að vera. Ég get alveg fullvissað hv. þm. um það, að ég er andvígur því, að það verði farið að setja upp mörg biskupsembætti hér á Íslandi, þannig að okkur ber ekki á milli í því efni. Varðandi það atriði, að bústaðurinn var yfirleitt tekinn inn í frv., held ég, að ég hafi nú gert grein fyrir því í framsögu um málið, að Alþingi sjálft hefur nú um nokkurt bil veitt í fjárlögum sérstaka fjárveitingu til biskupsbústaðar í Reykjavík, þó að um það gildi engin sérstök lög. Þá hefur það lýst vilja sínum í þessu efni og á þeim grundvelli var það, sem ráðizt var í kaup á biskupshústað. Og með hliðsjón af þessari ákvörðun Alþ. þótti óeðlilegt, að svo yrði lagt til núna að fella niður þennan bústað hér, enda er sannleikur málsins sá, þó að menn kunni að greina á um þetta, að auðvitað er ekkert sambærileg nauðsyn biskups hér að hafa bústað eða presta í Reykjavík, bæði miðað við launakjör biskups og presta og miðað við þá risnu, sem biskup þarf að hafa í sambandi við bæði innlenda og erlenda gesti. Ég skal svo fullkomlega fallast á það, að það má deila um það, hvort yfirleitt eigi að hafa biskupsbústaðinn engu að síður, en þá á Alþ. bara að taka rögg á sig og segja til um það, og þeir, sem eru á móti því, eiga þá einfaldlega að flytja till. um að fella þetta niður, en ekki að reyna að komast að málinu með krókaleiðum, eins og hér er gert, sem verða aðeins til að klúðra frv., sem um er að ræða.



Herra forseti. Allshn. beggja deilda hafa haft samráð um þær umsóknir, sem bárust um ríkisborgararétt, og eins og málið var afgreitt frá Ed., leggur Ed. til, að 39 umsækjendur fái ríkisborgararétt. En eftir að frv. var afgreitt frá allshn. Ed., barst allshn. Nd. umsókn frá tveimur aðilum og enn fremur ein umsókn, sem allshn. Ed. hafði ekki tekið til greina, vegna þess að nokkur gögn vantaði með umsókninni, en þessi gögn höfðu borizt, þegar allshn. Nd. fór yfir umsóknirnar. Leggur n. því til, að sú umsókn verði tekin gild, sem hér er nr. 1 á þskj. 573, en n. tekur aftur till. sína nr. 2, því að þar er um barn að ræða, sem öðlast ríkisborgararétt við það, að móðirin fær ríkisborgararétt, en um það fjallar liður nr. 3. Samkv. þessu leggur allshn. til, að 41 umsækjandi öðlist ríkisborgararétt, og eru flestir umsækjenda Danir, 11 talsins, Færeyingar 7, Þjóðverjar 8, Bandaríkjamenn 4, Norðmenn 3, Austurríkismenn 3, Svíar 3, Finnar 3 og Júgóslavi 1.



Herra forseti. Frv. þetta, sem hér er til umr., er komið frá Ed., og hefur sjútvn. d. haft málið til athugunar á nokkrum fundum og kynnt sér þær umsagnir, sem lágu fyrir, þegar málið kom til þings, og einnig þær mörgu umsagnir, sem borizt hafa til Alþ. síðan, en eins og segir í nál. frá sjútvn., hafa mjög veigamiklar mótbárur verið bornar fram gegn frv. í þeirri mynd, sem það var borið fram í byrjun, og eins reyndar gegn því, eins og það kemur frá Ed. Sjútvn. Nd. hefur tekið til greina margar af þessum mótbárum, sem hafa m.a. borizt frá Skipstjórafélagi Íslands, Skipstjóra- og stýrimannafélaginu Vísi á Suðurnesjum, frá aðalfundi Skipstjóra- og stýrimannafélagsins Öldunnar, frá Skipstjóra- og stýrimannafélaginu Ægi, Slysavarnafélagi Íslands og frá nokkrum siglingafræðikennurum við Stýrimannaskólann í Reykjavík. Þá hafa einnig borizt munnleg mótmæli frá Skipstjóra- og stýrimannafélaginu Bylgjunni á Ísafirði, og auk þess hefur n. fengið upplýsingar, sem falla í sama farveg, frá forstöðumanni lögskráningarskrifstofunnar hér í Reykjavík. Eins og segir í nál., er höfuðáherzlan lögð á það í þessum mótmælum, að um mikla afturför sé að ræða, þegar segir í þessu frv., að eigi skuli þurfa að hafa stýrimann á landróðrarbátum undir 60 rúmlestum að stærð í stað 30 rúmlesta samkv. gildandi lögum, og enn fremur, að það sé vafasamt að stytta siglingatímann, sem þarf til þess að öðlast réttindi, bæði sem skipstjóri og stýrimaður, svo og að lækka aldursmarkið, sem siglingatíminn er miðaður við, úr 16 árum í 15 ár. Við höfum ekki orðið algerlega sammála kollegum okkar í Ed. um siglingatímann. Við erum að vísu sammála þeim um það, að rétt sé að fallast á nýmælið um að telja hann frá 15 ára aldri, en við erum þess fullvissir, að margir þeirra, sem mótmælt hafa þessum ákvæðum, hafi ekki gert sér grein fyrir því, að fyrir aðeins tveim árum var samþ. hér á Alþ. ný löggjöf um Stýrimannaskólann í Reykjavík, og reyndar er enn styttra síðan sambærilegar breytingar voru gerðar á l. um Stýrimannaskólann í Vestmannaeyjum, en með þeim lagabreytingum var námstími til undirbúnings fyrir öll próf, sem tekin eru í stýrimannaskólunum, lengdur mjög. Og þegar haft er í huga, að þessi lenging á skólanámstímanum hefur fyrst og fremst verið notuð til þess að auka þekkingu nemenda á helztu raf- og radíótækjum, sem notuð eru í skipum, ekki aðeins við veiðarnar sjálfar, heldur og við siglingu skipanna, en notkun þeirra hefur farið stórlega í vöxt nú á síðustu árum, og þegar vitað er, að það hefur síður en svo verið dregið úr kennslu í verklegri sjómennsku, frekar hefur hún verið aukin, þá teljum við, að sá aukni skólatími, sem nú liggur til grundvallar menntun þessara manna, vegi fullkomlega upp á móti styttingu siglingatímans sjálfs. Við höfum hins vegar fallizt á rök aðila, sem við n. hafa rætt, þ. á m. nokkurra kennara úr Stýrimannaskólanum, um það, að ekki væri rétt, um leið og leyfilegt væri að miða upphaf svokallaðs siglingatíma við lægri aldur en áður, að lækka þá einnig aldursmarkið sem tilskilið er til að fá stýrimannsatvinnuskírteini í hendur og taka til starfa sem stýrimaður, heldur eigi að hækka það nokkuð. Þykir mörgum aldursmarkið vera býsna lágt þrátt fyrir það, þegar haft er í huga, að stýrimenn með meira fiskimannapróf frá stýrimannaskólunum geti komizt í það að stjórna 60–70 manna hóp og jafnvel að taka við skipstjórn á togskipum með þennan fjölda manna, þótt þau séu ekki fyrir hendi hjá okkur í dag. Það sé því nokkuð mikill ábyrgðarhluti að láta yngri menn en tvítuga fá þessi réttindi, stýrimannsréttindi á slíkum skipum. Við höfum þess vegna viljað verða við þessum óskum og leggjum til, að þessi aldursákvæði verði hækkuð nokkuð. Ég mun nú fara lauslega í gegnum þær brtt., sem sjútvn. leggur til að gerðar verði á frv., eins og það kom frá hv. Ed. Ég vil taka það fram, að hv. þm. Sverrir Júlíusson skrifar undir nál. með fyrirvara gagnvart þeim lið, sem ég hef þegar minnzt á, að í stað 60 rúmlesta komi 30 rúmlestir í 21. gr., en er að öðru leyti samþykkur þeim brtt., sem við leggjum til, að gerðar verði á frv. Þrjár fyrstu brtt. eru nánast leiðrét2ingar, en í b-lið 3. brtt. leggur n. til, að aftur sé tekið upp í lögin ákvæði um það, að til þess að fá vottorð um lægstu réttindi, sem skipstjórnarmönnum heimilast hér á landi, þurfi þeir að koma með vottorð um sundkunnáttu. Við vitum, að víða um land er erfitt að fullnægja lögbundnum skilyrðum um sundkunnáttu, en við teljum nauðsynlegt, að það sé bundið með lögum, að a.m.k. einn maður á slíku skipi sé syndur. Fyrir aðra, sem þessi lög fjalla um, þarf ekki að taka þetta fram, vegna þess að nemendur úr sjálfum Stýrimannaskólanum fá ekki sitt prófskírteini frá skólanum fyrr en slíku vottorði er skilað, en við leggjum sem sagt til, að þetta sé tekið aftur upp í frv., en þetta er nú í gildandi lögum. Þá gerum við till. um það að breyta e-lið 8. gr. í það horf eins og ég hef þegar nokkuð drepið á, að sá einn geti fengið hið minna stýrimannaskírteini á fiskiskipi, sem sé minnst 19 ára að aldri, í stað 18 ára, eins og segir í frv. Ákvæðum 10. og 12. gr. breytum við aftur í sama horf og var í frv., þegar það var lagt fram hér á Alþ. á haustmánuðum, og við breytum einnig aldursákvæðum fyrir stýrimenn, sem fá hið meira stýrimannsskírteini á fiskiskipi, úr 19 í 20 ár. Við 14. gr. leggjum við til, að inn komi nýr liður. Margir aðilar, og þá sérstaklega skipstjórnarmenn á verzlunarskipum, hafa mótmælt því, að niður væru felld ákvæðin um það, að skipstjórnarmenn eða skipstjórar á verzlunarskipum þyrftu að öðlast reynslutíma eða siglingatíma sem stýrimenn á verzlunarskipum í utanlandssiglingum. Sjútvn. hefur fallizt á röksemdir þessara aðila, enda er það ekki minnsta atriðið í sambandi við stjórn á slíkum farartækjum að kunna að meðhöndla farminn, bæði við losun og lestun og eiga þau viðskipti við erlenda aðila, sem nauðsynleg eru. Við leggjum til, að inn í þessa gr. frv. komi nýr liður þess efnis, að þessir stýrimenn þurfi, áður en þeir fái skipstjóraréttindi, að hafa verið af þeim siglingatíma, sem talinn er í b-lið gr., a.m.k. 6 mánuði stýrimenn á verzlunarskipi í utanlandssiglingum. Í 16. gr. eru sambærilegar breytingar gerðar á siglingatímanum eins og ég hef þegar getið um, en í 18.gr. er umbreytingu að ræða,sem ekki hafði verið rædd í Ed. á sínum tíma, en fjallar um þá menn, sem hlotið hafa takmörkuð atvinnuréttindi eftir 2. stigs farmannapróf, sem tekið var upp við þær breytingar, sem gerðar voru á l. um stýrimannaskóla, en til farmannaprófs er nú þriggja vetra nám. Þessum mönnum hefur verið gefin heimild til þess að öðlast atvinnuskírteini í 6 mán., eftir að þeir ljúka þessu prófi, og hefur þá verið reiknað með, að þeir hyrfu til skólans aftur að hausti. Nú höfum við fallizt á þau rök kennara Stýrimannaskólans, sumra hverra a.m.k., að þannig geti staðið á hjá einstaka nemanda, að hann eigi þess ekki kost að hverfa til skólanáms að hausti, af fjárhagsástæðum og öðrum ástæðum, en muni kannske vilja koma aftur ári seinna,og teljum við þá ekki nema sjálfsagt að hann haldi atvinnuréttindum á meðan svo stendur á, en viljum þó ekki veita þau lengur, þótt ég persónulega álíti það galla á þessari löggjöf, að þessir menn fái engin réttindi út úr sínu námi, sem jafnast þó fullkomlega á við það nám, sem krafizt er til fiskimannaprófs hins meira, að þeir fái ekki önnur réttindi en minni stýrimannsréttindi á fiskiskipi. Þetta er að vísu ekki eina gatið í þessari löggjöf, heldur eru þau vissulega fleiri, og hefði verið æskilegt að hafa lengri tíma til þess að skoða þau nánar. Að síðustu leggur meiri hl. n. til, að sú breyting verði gerð á síðustu mgr. 21. gr., að í stað „undir 60 rúmlestum“ komi: undir 30 rúmlestum. Við, sem fylgjum þessari till., teljum, að þetta sé nauðsynlegt vegna öryggis áhafnar og skips. Það kemur skýrt fram í öllum þeim mótmælum frá skipstjórnarmönnum, sem borizt hafa alls staðar að af landinu, að þarna sé verið að hverfa frá því öryggi, sem verið hefur, og ég tel alls ekki rétt að miða við tímabundinn skort á stýrimönnum á þessi skip, sem verið hefur, en það hefur sannarlega mjög breytzt hin síðustu misserin. Við, sem höfum stundað sjó, bæði á fiskiskipum og farskipum, vitum, að mannekla á hinum ýmsu tegundum skipa er mjög tímabundin og fer eftir því, hvernig gengur með þessa og þessa veiðiferðina hverju sinni. Við erum þess vegna andvígir því, að þetta tímabundna ástand verði lagt til grundvallar því, að þessi skip þurfi ekki að hafa stýrimenn. Auk mótmæla skipstjórnarmanna, sem þekkja þetta auðvitað manna bezt, er þessu atriði einnig mótmælt af Slysavarnafélagi Íslands. Þeir, sem þar starfa, þekkja nokkuð til þessara mála líka, og þeir telja, að þetta að taka stýrimenn af landróðrarbátum allt að 60 rúmlestum að stærð, snerti öryggi sjófarenda, og þeir mótmæla frv. í meginatriðum á þeirri forsendu. Í mótmælum Skipstjóra- og stýrimannafélagsins Ægis segir alveg réttilega, með leyfi forseta: „Í síðustu málsgr. 21. gr. eru fiskiskip undir 60 rúmlestum undanþegin skyldu til að hafa stýrimann, ef þeim er ætlað að leggja afla á land daglega. Vér leyfum oss að benda hinu háa Alþ. á, að hér er vegið freklega að öryggismálum skipa og skipshafna, og við teljum, að forðast verði allt það, sem á nokkurn hátt geti rýrt öryggi sjófarenda frá því, sem nú er. Þess hefði mátt vænta, að hin hörmulegu sjóslys, sem orðið hafa að undanförnu, hefðu orðið hvatning til þess að auka og bæta öryggismálin og láta einskis ófreistað í því efni. Það ber að harma, að frv. felur í sér hið gagnstæða.“ Þetta var úr umsögn Skipstjóra- og stýrimannafélagsins Ægis. Ég held, að þeir, sem til þekkja, verði að viðurkenna það, að þeir menn, sem hafa lokið siglingafræði- og sjómennskunámi frá Stýrimannaskólanum, séu betur hæfir til þess að gegna stýrimannsstöðu heldur en hinir, sem hafa því miður of oft á undanförnum árum fengið undanþágu til þess að rækja þetta starf. Allt útlit er fyrir, að sú breyting verði á, að það fáist nógir menn á þessa tegund skipa, eins og raun ber nú vitni um á yfirstandandi vertíð. Þó að ekki sé algerlega búið að fullnægja þeim óskum, sem komið hafa fram um að fá slíka menn, hefur orðið stór breyting þar á, eins og ég segi, og við verðum að telja það, sem til þekkjum, að þetta sé það stór liður í öryggi þeirra skipshafna, sem hafa slíka menn um borð hjá sér, að við viljum ekki láta hjá líða að reyna að fá þessu ákvæði breytt, og ég held, að það sé samdóma álit allra þeirra, sem hafa látið heyra í sér um þetta mál.



Herra forseti. Frv. þetta er komið frá Ed. Gerði hún ekki á því neinar breytingar, heldur samþykkti það eins og það var lagt fyrir. Eftir að frv. var vísað til allshn. Nd., óskaði stjórn Lögmannafélags Íslands eftir viðræðu við n. um frv. og hafði allmargar aths. fram að færa um það. Sendi hún nefndinni síðan aths. sínar skriflega og tók n. þær til athugunar. N. ræddi einnig við ráðuneytisstjóra dómsmrn., Baldur Möller, sem er formaður þeirrar n., sem dómsmrh. skipaði haustið 1966 til að fjalla um endurskoðun á dómaskipan í landinu, og enn fremur ræddi n. við yfirborgardómara í Reykjavík, Hákon Guðmundsson. N. varð að lokum sammála um að leggja til, að gerðar yrðu nokkrar breytingar á frv. Þær breytingar eru prentaðar á þskj. 575 og er veigamesta brtt. við 1. gr., að í stað orðsins „skulu“ í upphafi greinarinnar komi „mega“, en með því er lögmönnum veitt valfrelsi um hvora leiðina þeir nota, samkvæmt þessu frv., ef að l. verður, eða hina eldri leið. Er það gert til þess að koma til móts við óskir Lögmannafélagsins, og formaður n., ráðuneytisstjóri dómsmrn. og yfirborgardómari hafa lagt á það mjög mikla áherzlu, að Alþ. afgreiddi frv. og vilja fyrir sitt leyti fallast á þessar breytingar, ef það yrði til þess, að frv. næði fram að ganga. Þessari lagabreytingu er ætlað að stuðla að hraðari afgreiðslu nokkurra einfaldari dómsmála, sem þannig er farið, að ætla megi að stafi eingöngu af getuleysi skuldara til að greiða. Eru mál,sem falla undir ákvæði þessa lagafrv., yfirgnæfandi meiri hluti þeirra mála, sem nú er stefnt fyrir bæjarþing Reykjavíkur. Fjórir fulltrúar yfirborgardómara eru nú eingöngu bundnir við afgreiðslu þessara mála og mikið vélritunarstarf fer í að vélrita endurrit af dómum í málum þessum. Það kemur fram í bréfi til dómsmrh. frá yfirborgardómara í Reykjavík, að á árinu 1967 voru þingfest 6019 mál á móti 5068 málum árið á undan. Varð aukningin því tæplega 20%, og segir borgardómari, að ætla megi, að aukningin muni halda áfram svipað og verið hefur á undanförnum árum. Þrátt fyrir þessa breytingu, sem n. leggur til, að í stað orðsins skulu í 1. gr. frv. komi „mega“ ætlar yfirborgardómari, að vel flestir lögmenn muni nota sér hina greiðari leið samkvæmt þessu frv., þó að þeir hafi valfrelsi í sambandi við þennan málarekstur. Aðrar brtt. eru nánast til að gera ákvæði skýrari heldur en þau eru í frv. og eru settar fram samkvæmt ábendingu Lögmannafélagsins. Ég held, að ég megi segja, að með því að gera þessar brtt. á frv., hafi náðst samkomulag við Lögmannafélagið og sömuleiðis samkomulag við formann n., ráðuneytisstjórann í dómsmrn. og yfirborgardómarann í Reykjavík um frv. Frá þeirra sjónarmiði séð telja þeir auðvitað þessa breytingu vera til hins verra, en telja, að ef það mætti verða til þess, að frv. fengi greiðari afgreiðslu og yrði að lögum á þessu þingi, þá vildu þeir það heldur en að frv. næði ekki fram að ganga.



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. d. hefur haft frv. þetta til athugunar á tveimur fundum. Á fundum þessum mættu þeir Jónas Haralz, forstöðumaður Efnahagsstofnunarinnar, og dr. Gísli Blöndal, hagsýslustjóri ríkisins. Veittu þeir fundarmönnum þær upplýsingar, sem þeir báðu um, og gerðu grein fyrir einstökum atriðum frv. eftir því, sem óskað var af hv. nm. Eins og fram kemur á þskj. 595 og 598, hefur fjhn. ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. n. leggur til á þskj. 595, að frv. verði samþ. óbreytt til 3. umr.



Herra forseti. Eins og lög gera ráð fyrir, þá var 1. mál þessa þings frv. til fjárl. fyrir árið 1968. Nú er eitt síðasta mál, sem lagt er fyrir þingið, þegar líður fast að lokum þess, frv. til l. um heimild fyrir ríkisstj. til að taka lán vegna framkvæmdaáætlunar fyrir árið 1968. Þetta er eitt síðasta mál þingsins, en hefði raunverulega átt að leggjast fyrir Alþ. snemma á þingtíma og helzt í byrjun og þá í tengslum við fjárl. sjálf. Þegar þetta mál var rætt í fjhn. þessarar hv. d., þar sem mættir voru fulltrúar frá ríkisstj., féllust þeir fyllilega á það, að þannig ætti þetta í raun og veru að vera og kváðu að því hafa verið stefnt í byrjun. Það hefði verið unnið að undirbúningi þessarar áætlunar þegar á liðnu sumri og hausti, og að eðlilegum gangi mála hefði hún átt að geta verið tilbúin miklu fyrr og raunar þegar við upphaf þings. 1. umr. um þetta frv., þessi lánafjárlög, fer fram 9. apríl. Þm. hefur verið sagt, að þingslit yrðu þann 20. apríl. Á þessum tíma, frá því, að 1. umr. fer fram um þetta mál og þangað til Alþ. á að ljúka störfum nú, þar til slíta á þinginu, á þeim tíma er öll páskahelgin, og virkir dagar, sem Alþ. hefur til umráða til þess að fjalla um þetta mál, eru ekki nema 6. Frv. fjallar þó um lántökuheimildir upp á fleiri hundruð millj., 5600 millj. trúi ég, og einnig um ráðstöfun þessa fjár. Og með frv. fylgir sjálf framkvæmdaáætlunin eins og í kaupbæti, og það er þó a.m.k. ekki óeðlilegt, þegar slíkt mál er lagt fyrir Alþ. á prentuðu þskj., að nokkurt tóm gefist til þess að ræða þær tölur einnig, sem þar eru birtar, um leið og frv. sjálft er rætt. Og ég spyr: Hvernig verður meðferð mála, þegar svona er að unnið, og hvernig verður meðferð þessa máls í hv. Alþ.? Ég hef ekki yfirlit yfir önnur verkefni þeirrar viku, sem til þess er ætluð að fjalla um þetta mál, en þau eru vissulega mörg. Það er raunar tóm endaleysa að ætlast til þess, að alþm. geti fjallað um svo viðamikil mál á jafnstuttum tíma og hér er um að ræða og undir þeim kringumstæðum, sem nú eru. Og ég verð að segja það, að mér finnst, að með þessum vinnubrögðum sé Alþ. sýnd óvirðing. Afgreiðsla Alþ. á þessu máli hlýtur að verða hrein sýndarmennska. Ég kem kannske örlítið nánar inn á þessa málsmeðferð síðar. Í I. kafla þessa frv. er fjallað um útgáfu og sölu ríkisskuldabréfa. Í 1. gr. segir: „Fjmrh. er heimilt fyrir hönd ríkissjóðs að gefa út til sölu innanlands ríkisskuldabréf eða spariskírteini að upphæð allt að 75 millj. kr.“. Á síðasta ári var einnig tekin í lög heimild til útgáfu slíkra skuldabréfa eða sparimerkjaskírteina. Þá var heimildin 125 millj. Hvers vegna skyldi hún vera þetta mikið lægri núna? Það er líklega ekki af því, að ríkissjóður sé síður févana nú en þá var, heldur speglast í þessu mat ríkisstj. sjálfrar á ástandinu fjárhagsástæðum þjóðarinnar eins og þær eru í dag. Þetta hefur áður verið gert, og það er þannig margítrekað búið að fara í þessa sömu slóð um fjárútvegun til handa ríkissjóði og vegna framkvæmdaáætlunarinnar, eða til þeirra verkefna, sem hún fjallar um. Um þetta má auðvitað deila, og það getur vel verið, að eitthvert fjármagn komi fram við slíkt útboð sem þetta, sem ekki er beint tekið frá hinu almenna bankakerfi eða hefði ella komið inn í það eftir venjulegum innlánaleiðum. Það má sjálfsagt deila um þetta atriði, en ég held, að það verði varla um það deilt, að að meginhluta er það fé, sem hér um ræðir, í raun og veru tekið af viðskiptabönkunum og öðrum innlánastofnunum landsmanna. Og þegar hér við bætast svo aðrar aðgerðir ríkisstj. á undanförnum árum í peningamálunum og í bankamálunum, frysting sparifjárins t.d. og einnig sá siður, sem nú hefur verið tekinn upp, að semja við bankana um það, að þeir leggi árlega tiltekinn hluta af sparifjáraukningu sinni inn í stofnlánastarfsemina, þá er ekki furða, þó að þröngt sé orðið á hinum almenna lánamarkaði og að bönkunum gangi erfiðlega að fullnægja því stóra verkefni að sjá atvinnuvegunum fyrir rekstrar- og starfsfé. Það hefur ekki verið farið neitt dult með það af hálfu ríkisstj., að hún hefur ætlað að stjórna fjármálalífi landsins og peningamálunum gegnum aðgerðir í bankamálum. Með stefnu sinni í þeim málum hefur ríkisstj. ætlað sér að hafa hemil á verðbólguþróuninni og beina þróun efnahagsmálanna í farsælli farveg en verið hefur. En þegar hér er komið sögu, nú í dag, held ég að enginn - og ekki heldur stjórnarliðið - haldi því fram, að þetta hafi tekizt til neinnar hlítar. Aftur á móti fer það ekki á milli mála, að gegnum árin hefur með lánamálastefnunni verið þrengt tilfinnanlega að atvinnuvegunum á margan hátt. Það er áreiðanlega ekki með nokkrum rétti hægt að segja, að það sé eðlilegt, að fyrirtæki, allgóð fyrirtæki, sem hafa búið við uppgrip, séu svo til strand um leið og uppgripin eru búin. Það er einhver sérstök ástæða til þess, að þetta á sér stað víðs vegar í atvinnulífi þjóðarinnar. Og ein af meginástæðunum er áreiðanlega sú stefna, sem fylgt hefur verið í lánamálum, bæði varðandi stofnlán og rekstrarlán, og sú velta, sem ýmsar atvinnugreinar hafa búið við í þessu efni, bæði sjálfir undirstöðuatvinnuvegirnir og einnig ýmsar þær þjónustugreinar, sem starfandi eru í landinu og ómissandi eru fyrir undirstöðuatvinnuvegina. Það er ástæða til þess í þessu sambandi að minna á það, sem segir í l. um Seðlabankann, að það sé m.a. hlutverk hans „að annast seðlaútgáfu og vinna að því, að peningamagn í umferð og framboð lánsfjár sé hæfilegt miðað við það, að verðlag haldist stöðugt og framleiðslugeta atvinnuveganna sé nýtt á sem fyllstan og hagkvæmastan hátt. Fyrr á þessu þingi var lögð fram till. til þál. um hlutverk Seðlabankans og var leitað umsagnar um þá till. hjá fulltrúum atvinnuveganna og þeir, sem svöruðu, voru ómyrkir í máli og hikuðu ekki við að láta í ljósi skoðun sína um það, hvernig staðið hefði verið að verkum hvað þetta atriði snertir. Það kom t.d. umsögn frá Landssambandi ísl. útvegsmanna einmitt um þetta atriði. Þar segir svo m.a. með leyfi hæstv. forseta: „Samtökin hafa álitið, að undanfarin ár hafi hvergi nærri verið séð fyrir nægjanlegu rekstrarfé til útgerðar fiskiskipa né nægjanlegu láni út á unnar sjávarafurðir og lýsa sig því fylgjandi sérhverjum aðgerðum og till., sem miða til bóta í þessu efni. Þá viljum vér benda á, að rekstrarfjárskorturinn til útgerðar fiskiskipa hefur aldrei verið meiri en nú, einkum eftir gengisbreytinguna á s.l. hausti, og hafa rekstrarlán ekkert hækkað, þrátt fyrir eindregnar óskir samtakanna og ábendingar um mikinn kostnaðarauka við að hefja útgerð.“ Þetta eru þeirra ummæli hjá Landssambandi ísl. útvegsmanna. Stéttarsamband bænda hefur einnig svarað varðandi þetta mál og minnt á það, að endurkaup vegna rekstrarlána eru hin sömu í krónutölu og þau voru 1959, og þarf ekki að fara mörgum orðum um það, hversu hagkvæmt það er fyrir þann atvinnurekstur, sem þar á hlut að máli. Það held ég, að sé ómótmælanlegt með öllu, að sú stefna, sem fylgt hefur verið í bankamálum og peningamálum yfirleitt, hefur ekki stöðvað verðbólguna. En hitt hefur tekizt, að þröngva mjög kosti atvinnulífsins í mörgum greinum. Og það er ekki sjáanleg nein breyting á þeirri stefnu. Í umr., sem áttu sér stað á milli fulltrúa bændastéttarinnar og ríkisstj. fyrir nokkrum vikum síðan, var skýrt frá því, að ákvæðin um bindingu sparifjár væru í ýtarlegri endurskoðun og að því er ég bezt gat skilið, með tilliti til þess að athuga sérstaklega, hvort ekki væri rétt og tímabært að draga úr bindingunni. Um það hefur maður síðan ekkert frétt meira. Og það er ekki annað að sjá af því frv., sem hér liggur fyrir og þeim upplýsingum, sem fram hafa komið í sambandi við það, heldur en halda eigi bindingunni áfram í óbreyttri mynd. Við í minni hl. fjhn. flytjum brtt. varðandi þetta efni, að efni til líka þeim brtt., sem áður hafa verið fluttar varðandi sams konar mál hér í Alþ. Í 3. gr. þessa frv. er nú eins og áður ákvæði um það, að ríkisskuldabréfin og spariskírteinin, sbr. l. gr., og svo vextir af þeim og verðbætur skuli undanþegin ekki einungis skattlagningu, heldur einnig framtalsskyldu. Við í minni hl. fjhn. erum andvígir þessu ákvæði. Við teljum það nauðsynlegt, ef hægt á að vera að halda uppi eðlilegu og réttmætu eftirliti með skattaframtölum, að ekki sé heimilt að fella eignir niður úr framtali. Það sé ekki heimilt, jafnvel þótt það kunni að þykja réttmætt að undanþiggja þær skatti í vissum tilfellum. Og við teljum það óeðlilega þróun og viðsjárverða að auka á þetta og gefa mönnum oftar og oftar og í ríkara mæli kost á að telja ekki fram eignir sínar. Og við sjáum ekki, að það sé nein frambærileg ástæða fyrir því að halda slíku ákvæði í frv. og l. um ríkisskuldabréf og sölu spariskírteina og flytjum brtt. varðandi það. Í II. kafla þessa frv. eru svo lántökuheimildirnar sjálfar, erlendu lánin fyrst og fremst. Þar er um fernar heimildir að ræða. Í fyrsta lagi er það almenn heimild um 275 millj. kr. lántöku. Það er heimild til að ábyrgjast lán hjá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins upp á 500 þús. dollara vegna Vestfjarðaáætlunar, þ.e.a.s. vegna framkvæmda í samgöngumálum á Vestfjörðum. Það er í þriðja lagi vörukaupalán að upphæð 1 millj. 426 þús. dollarar, og í fjórða lagi er svo heimild til 10 millj. kr. lántöku vegna tækjakaupa fyrir flug og rafmagn. Hér er vissulega um stórar fjárfúlgur að ræða, og ég held, að það geti ekki með réttu kallazt neitt óeðlilegt við það, þó að alþm. telji sig þurfa að fjalla um mál, sem eru þetta stór í sniðum, á annan hátt en unnt verður að gera, eins og nú er allt í pottinn búið. Í III. kafla frv. eru svo ákvæði um það, hversu ráðstafa skuli því fé, sem ræðir um í I. og II. kafla. Þar er í fyrsta lagi um það að ræða að endurlána framkvæmdasjóði allt að 113 millj. kr. af láni skv. 5. gr., þ.e.a.s. af almenna 275 millj. kr. láninu. Það er einnig augljóst, að ráðstöfun þessa fjár er mikið mál. Og það er óhætt að segja það, að mörgum hv. alþm. mundi áreiðanlega þykja það miklu varða, að eiga um það nokkurn tillögurétt, hversu Framkvæmdasjóður Íslands deilir því fé, sem hann fær til umráða, á milli hinna ýmsu stofnlánasjóða. En það er með það eins og fleira, að til þess gefst lítið tóm hér í Alþ. eða annars staðar. Ein sú lánastofnun, sem framkvæmdasjóðurinn leggur til fé, er stofnlánadeild landbúnaðarins. Um þau verkefni, sem henni er ætlað að sinna, er það t.d. vitað, að mjög miklar og dýrar framkvæmdir eru nauðsynlegar í hinum ýmsu vinnslustöðvum landbúnaðarins. Þar er um að ræða bæði mjólkurbúin, því að eins og mönnum er kunnugt, er orðið langt um liðið síðan þau voru reist í fyrstunni, sum er að vísu búið að endurbyggja, en önnur þurfa endurbyggingar við, og sums staðar stendur endurbygging yfir. En þó er enn meiri og enn brýnni þörf átaka á þeirri hliðinni, sem viðkemur kjötframleiðslunni. Endurbygging margra sláturhúsa er nú mjög aðkallandi, bæði vegna þess að þau fullnægja ekki þeim kröfum, sem innlend heilbrigðisþjónusta og vandlátir erlendir markaðir gera til þeirra, og einnig vegna hins, að þau þarf að endurbyggja af hagkvæmniástæðum, til þess að hægt sé að koma við nýjustu vinnubrögðum, sem að áliti þeirra, sem skoðað hafa þessi mál nákvæmlega, gætu orðið til mjög verulegs sparnaðar og lækkunar á vinnslukostnaði kjötsins. Ég nefni þetta rétt svona sem dæmi um þau atriði, sem þarna er um að ræða, því að þetta eins og skýrir það, hversu margt það er og stórt í sniðum, sem hér er fjallað um, og mikil ástæða til þess að skyggnast nánar undir yfirborðið en hægt er að gera, eins og málið ber hér að. Í 11. gr. frv. er svo fjallað um það, hvernig því lánsfé, sem aflað er með sölu ríkisskuldabréfa og með almenna erlenda láninu o.fl., skuli varið, því, sem ekki fer gegnum framkvæmdasjóðinn og út í stofnlánakerfið. Í þessari gr. eru liðir eins og Rafmagnsveitur ríkisins, sérstakar framkvæmdir í raforkumálum, gufuveita í Reykjahlíð, jarðborun á Reykjanesi, landshafnir, vegir, m. a. Hafnarfjarðarvegur í Kópavogi o.s.frv. Og upphæðirnar, sem nefndar eru, eru allt upp í 82.6 millj. kr. á einum og sama lið. Hér gætu áreiðanlega verið deildar meiningar um það, hversu með þetta fjármagn skuli fara, en það er hvort tveggja, að málið er þá fyrst lagt fram, þegar búið er að setja það upp lið fyrir lið, og að tími til skoðunar er nálega enginn, svo að útilokað má kalla að setja fram veigamiklar brtt. En það er vissulega ekki af því, að þarna sé ekki um mörg atriði að ræða, sem menn kynnu að vilja skoða nánar. Hér er t.d. einn eða tveir liðir um raforkumál, og þá fer ekki hjá því, að menn leiði hugann að því, hvernig búið hefur verið að þeim málum á undangengnu góðæristímabili. Hvað hefur verið gert í orkuvinnslumálunum, í byggingu nýrra orkuvera, á þessu tímabili? Það er næsta lítið. Allt Austurlandssvæðið og Hornafjarðarsvæðið með býr nú að mjög miklu leyti við olíuorku, sem er mjög dýr, miklu dýrari en á orkuveitusvæðum vatnsorkuvirkjana og auk þess ótrygg. Og á þessu árabili hefur verið hrúgað upp dísilstöðvum á dísilstöðvar ofan, á meðan eitthvert bezta og auðvirkjanlegasta vatnsfall á landinu, Lagarfljót, rennur óbeizlað til sjávar. Á Hornafirði, sem ekki er á Austfjarðaveitusvæðinu, hefur alveg sama sagan gerzt. Þar hefur dísilrafmagnið verið notað á Höfn og því hefur verið veitt út um sveitirnar á sama tíma og Smyrlabjargaá fellur óbeizluð fram á sandinn, á meðan hluti af virkjanaefninu liggur þar í sandinum í 8-9 ár og rústar. En annar hluti af efni til þessarar virkjunar, vélarnar, eru geymdar innsmurðar í vörugeymsluhúsum suður í Reykjavík. Það er einnig möguleiki að nýta betur þá vatnsorku, sem þó er fyrir á sumum svæðum, með því að tengja inn á þau svæði staði, sem enn þá búa við dísilrafmagn, og mér er kunnugt um það, að í till. framkvæmdastj. Rafmagnsveitna ríkisins um framkvæmdir á þessu ári voru a.m.k. tvö atriði, sem fjölluðu um það að tengja slík svæði við vatnsorkuver, annars vegar kauptúnin á Melrakkasléttunni við Laxárvirkjunarsvæðið og hins vegar Dalasýslusvæðið og Búðardal við virkjanirnar norður í Strandasýslu. Það er augljóst hversu vanrækt hefur verið að beina orkuvinnslunni að vatnsaflinu á þessu undangengna árabili, en í stað þess hlaðið upp með gífurlegum kostnaði dísilstöðvum, sem framleiða svo rafmagn, sem stöðugt hækkar í verði vegna hækkana á brennsluefninu. Þarf því nokkurn að undra, þó að þm. kynnu að vilja skoða hluti eins og þessa nokkru nánar en hægt er að gera á fjórum annríkisdögum eða svo. Og það er þannig um ýmislegt fleira hér í frv. og þeim skjölum, sem því fylgja. Hér er t.d. einhvers staðar gert ráð fyrir fjárveitingu eða lánsfé til að gera tilraunagufuvirkjun norður við Mývatn. Þetta er sjálfsagt ágætt mál og nauðsynlegt að kanna það, hverjir möguleikar hér eru fyrir hendi, en það breytir ekki því, að það er óeðlilegt, að Alþ. fjalli um það á þann hátt, sem hér er gert. Það eru vissulega fleiri þættir, sem menn kynnu að vilja skoða nánar, ef tóm væri til. Það eru t.d. hafnarmálin. Hér er gert ráð fyrir að nota í þrjár landshafnir 40 millj. kr., og það er langdregið sú fjárhæð, sem ætluð er á fjárl. til allra annarra hafna á landinu. Það er ekkert með ólíkindum, að menn vildu athuga þá hluti örlítið nánar. Og það er raunar eins með það fé, sem hér er ætlað til vega. Sennilegt þykir mér þó, eftir þeim upplýsingum, sem við fengum í fjhn., að um vegamálin megi segja það, að flest þau atriði, sem fjallað er um hér, séu einnig í vegáætlun. En þá kemur það líka til athugunar, sem áður hefur verið rætt hér um og gagnrýnt, að í vegáætlun, sem er þó vissulega áætlun um framkvæmdir, hvernig þeim skuli raðað og hvað skuli gert það og það árið, í vegáætluninni eru lántökuheimildir fjölda margar, en síðan er í framkvæmdaáætlun ríkisins valið úr og þar með skekkt sú mynd, sem Alþ. var búið að setja upp af því, í hvaða röð verkefni í vegamálum skyldu unnin. Allar stærstu upphæðirnar í þeim 82 millj. kr., sem hér um ræðir, fara í skuldagreiðslur. Langsamlega hæsta upphæðin er til þess að greiða af skuldinni vegna Reykjanesbrautar, 43.7 millj. kr., 10 millj. vegna vega til Búrfellsvirkjunar og 11.6 millj. vegna Kísilvegarins norður frá. Það er auðvitað tilgangslaust að fara að rekja í einstökum atriðum hina ýmsu liði varðandi ráðstöfun þessa fjár. En meðferð þessa máls hér nú, sem afgreitt verður á 6 dögum, máls, sem með eðlilegum hætti hefði átt að fylgja fjárl. og fá líka afgreiðslu og fjárlög fá, er enn þá eitt áberandi dæmi um það, hversu raunverulegt fjárveitingavald er dregið úr höndum Alþingis eftir ýmsum leiðum. Annars er það mjög eftirtektarvert, að nú er svo komið, að fjölmargar þær framkvæmdir, sem áður voru á fjárl., fjölmargar almennar framkvæmdir er nú fyrirhugað að vinna með lánsfé, annaðhvort erlendu eða innlendu. Þetta er vissulega viðsjárverð þróun, en hún er hins vegar alveg dæmigerð fyrir þá stefnu og þá starfsaðferð, sem núv. hæstv. ríkisstj. temur sér í vaxandi mæli. Það eru kunn dæmin frá því fyrir síðustu kosningar, hversu reynt var að velta á undan sér hlutunum og enn þá er þessu haldið áfram að nokkru leyti, þó að menn hafi þegar orðið að taka til við að greiða suma þá „víxla“ sem þá voru gefnir út. Ég ætla ekki að rifja þau mál upp í einstökum atriðum. Það er ástæðulaust við þessa umr. En ég vil þó rétt minna á það, að við vorum ekki fyrr teknir til við þingstörf í haust en komið var með frv. til l. um efnahagsaðgerðir, sem fól það í sér að klóra saman um 400 millj. kr. til þess að Ijúka við að ná saman endum á þeim fjárl., sem höfðu verið afgreidd fyrir kosningar. Erlendar lántökur eru ekki nýtt fyrirbæri. En það hefur löngum þótt góð latína - og er það vissulega enn - að nota erlent lánsfé fyrst og fremst til þess að efla arðbærar atvinnugreinar eða hrinda áleiðis framkvæmdum, sem eru þjóðhagslega mikilvægar og nokkuð stórar í sniðum. En hér eins og víðar í ferli ríkisstj. hefur verið brotið blað, og það er kannske skiljanlegt, þegar athugað er, hvernig allt er nú komið á kaf hjá þessari hæstv. ríkisstj. Minni hl. fjhn. flytur aðeins tvær brtt. við frv. að þessu sinni. Fyrri brtt. er við 1. gr. frv. og er þess efnis, að útgáfa ríkisskuldabréfa og spariskírteina sé því aðeins leyfð, að Seðlabankinn hverfi frá frystingunni. Hin brtt. er um það atriði, sem ég gerði að umtalsefni hér áðan, framtalsskylduna, að fella niður úr 3. gr. orðin „framtalsskyldu og“, því að eins og ég þá gerði grein fyrir, teljum við það atriði alveg óeðlilegt. Það er vissulega ýmislegt fleira en ég hef gert að umtalsefni, sem athugunarvert er við þetta frv. að okkar dómi í minni hl. fjhn., en til þess er tíminn allt of naumur. Og það er áreiðanlega ekki til þess ætlazt af hæstv. ríkisstj., að um þessi mál sé fjallað á venjulegan hátt eða farið með neinni nákvæmni ofan í málið. Ég held, að nál. meiri hl. um þetta stóra mál sanni það betur en mörg orð, því að það hefur rúmazt hér í tveimur línum. En meðferð þessa máls í Alþ. er í samræmi við aðra meðferð mála hér í þingi í vetur. Frá því að Alþ. kom saman í haust og fjárlög voru lögð fram og þangað til þetta frv. er lagt fram, þá telst mér svo til, að ríkisstj. sé búin að leggja fram 20 frv. um alls konar fjármálaráðstafanir og flest einhvers konar vandræðaráðstafanir. Þetta byrjaði með efnahagsmálafrv., sem dagaði hér uppi í þinginu í þann mund, sem Bretar felldu sterlingspundið, og síðan hefur straumurinn haldið áfram nær óslitið, svolítið mismunandi hratt að vísu. Það munu hafa orðið ein sjö frv., sem fylgdu gengislækkuninni, og það vildi svoleiðis til, að síðasta frv. í þessum flokki, þ.e. frv. um breytingu á tollskránni, var ekki búið að vera nema nokkra daga fyrir Alþ., þegar ríkisstj. lagði fram frv. til bjargar sjávarútveginum, sem hún hafði verið að hjálpa með gengisbreytingunni við áramót. En þó tókst ekki verr til en svo, að frv., sem beint fylgdu gengisbreytingunni, voru komin fram aðeins á undan, svo að þetta varð allt í réttri röð! Ég hygg, að frv. vegna erfiðleika sjávarútvegsins séu orðin ein fjögur a.m.k. Og „fjárlaga“-frv. eru orðin mörg. Fyrst kom fjárlagafrv. sjálft, síðan efnahagsmálafrv., sem var viðbætir við fjárl. 1967. Síðan kom gengisbreytingin með öllu tilheyrandi og vissulega hafði hún stórkostleg áhrif á fjárreiður ríkissjóðs. Svo koma sérstök vegafjárlög, þá sparnaðarfjárlög og svo koma loks þau lánafjárlög, sem hér er fjallað um núna. Ég held, að það sé ekkert ósanngjarnt, þó að maður segi, að í þessum málum hafi á þessu Alþ. frá hálfu ríkisstj. ríkt alger ringulreið. Ég held, að það sé bara ekkert of djúpt tekið í árinni. Og ég held, að það sé varla hægt að búast við því, að nokkur ríkisstj. komist þá öllu lengra en að leggja fram að jafnaði eitt vandræðafrumvarp á viku. Svo fylgir það langoftast með í kaupbæti, að málin á að afgreiða sem allra, allra fyrst, núna t.d. á sex dögum. Og þannig hefur þetta verið æ ofan í æ, að það hefur verið óskað eftir afgreiðslu með hraði. Svo er rekið smiðshöggið á verkið hvað snertir vinnubrögðin á Alþ. þessa síðustu daga, því að nú er hér allt í einni bendu. Ég hef ekki haft aðstöðu til þess að telja þau stjfrv., sem nú liggja fyrir til afgreiðslu, en þau eru mörg. Hitt er ég viss um, að það skiptir mörgum tugum, sem fyrir Alþ. liggur nú af nál. um mál, sem búið er að afgreiða í nefndum og ekki hefur verið tóm til að ræða. Mér er sagt, að það standi til, að utanrrh. flytji hér skýrslu um utanríkismál. Sennilegt er, að hún verði eitthvað rædd. Mér skildist á tali manna í fjhn. á skírdag, því að þá var þar síðasti fundur í fjhn., að það væri von á skýrslu frá fjmrh. E.t.v. vildu þm. segja eitthvað um hana. Svo eru útvarpsumr. tvö kvöld. Allt á þetta að ljúkast á 4 dögum. Það er ekki furða, þó að það séu ýmis mál, sem erfitt er að fá rædd hér á þingi undir lokin, þegar svona er að unnið. Og ég spyr: Hvers vegna þarf að vinna svona að málum á síðustu dögum þingsins og hvað er það, sem liggur á bak við þá ákvörðun, að Alþ. skuli ljúka á laugardaginn kemur, eins og okkur hefur verið tjáð, hvað sem tauti og rauli, - hvað er það, sem þarna er á bak við? Varðandi frv., sem hér liggur fyrir, vil ég aðeins segja það að lokum, að minni hl. fjhn. lætur sér nægja að flytja við það þær brtt. tvær, sem ég hef lýst, enda þótt að hans dómi séu þar mjög mörg atriði, sem þurft hefði að athuga nánar.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja mikið þessar umr. Hv. 5. þm. Austf. sagði, að það væri hættuleg þróun að lána til framkvæmda. Um þetta geta verið skiptar skoðanir, en þegar þessir sömu menn kvarta jafnframt undan háum sköttum og krefjast meiri framkvæmda, þá er auðvitað erfitt að mæta því nema með því að taka lán. Hins vegar get ég að sumu leyti verið sammála því, sem hv. þm. sagði í byrjun sinnar ræðu í sambandi við það frv., sem hér liggur fyrir, um heimild fyrir ríkisstj. til að taka lán vegna framkvæmdaáætlunar fyrir árið 1968. Mér er það alveg ljóst, að að baki slíku frv. liggur mikil vinna og það er kannske erfitt og ekki sanngjarnt að krefjast þess, að það liggi fyrir við afgreiðslu fjárl., en hitt verður þó að segja, að það er afleitt, að það skuli vera lagt fram, þegar komið er að þinglokum, og erfiðast af öllu finnst mér, og um það get ég ekki látið hjá líða að gera aths., að um ráðstöfun fjár samkv. ýmsum liðum 11. gr. frv. liggja ekki fyrir, þm. til glöggvunar, neinar sundurliðaðar upplýsingar. Og mér brá nú heldur í brún, þegar frsm. meiri hl. fjhn. mælti hér fyrir frv. og skýrði á engan hátt þessa liði. Hv. frsm. minni hl. var svo að burðast við að skýra lítillega liðina, maður fékk þó meginþorrann af vegunum út úr hans ræðu. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég hef ekki hugmynd um, hvernig þessir liðir sundurliðast hér í frv. Ég tel, að þetta frv. beri alls ekki rétt að. Í aths. við 11. gr. frv. segir, að nánari grg. um skiptingu lánsfjár á einstakar framkvæmdir verði gefin út í sambandi við framkvæmda- og fjáröflunaráætlun ríkisstj. árið 1968. Ég hefði talið, að slík skýrsla hefði átt að koma á undan, áður en þetta frv. er afgreitt hér út úr hv. þd. Ég get ekki látið hjá líða að gera þessar aths. Mér er það ljóst, að í 11. gr. eru ákveðnir liðir, sem skýra sig sjálfir, og það stórir liðir eins og Búrfellsvirkjun, 75 millj. kr. Þetta er auðvitað sjálfsögð og eðlileg heimild, og raunar eru kannske allar þessar heimildir það, en ég tel, að þdm. eigi að fá skýrslu um það, hvernig þessir liðir sundurliðast. Mér leikur t.d. mikil forvitni á að vita nánar um efni 7. gr. frv. Þar er endurnýjuð heimild handa fjmrh. til að ábyrgjast fyrir hönd ríkissjóðs lán hjá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins, sem mun tekið af Framkvæmdasjóði Íslands, að fjárhæð 500 þús. dollarar. Þegar samgönguáætlun Vestfjarða var samþ. og ríkisstj. ákvað að hrinda þeirri áætlun í framkvæmd, sem var myndarleg áætlun og Vestfirðingar meta mikils, þá var reiknað með, að 50% kæmu á móti af innlendu fjármagni. Sá hluti hefur komið að verulegu leyti til hafnarframkvæmda, einnig hefur komið allmikill hluti, en þó engan veginn nóg, til vegaframkvæmda, en til þess að halda þessum framkvæmdum áfram, verður auðvitað það fé að koma allt. Í einum þætti þessarar áætlunar, flugmálunum, finnst mér, að lítið hafi komið af innlenda fjármagninu, og mér er það einnig ljóst, að framlögum, sem veitt eru til flugvalla- og flugstöðvabygginga hefur verið skipt af flugráði. Ég sé hér á töflunni 6 millj. kr. til flugmála. Á þetta að fara til flugráðs? Á það að skipta þessu? Eða er þetta einhver ákveðin framkvæmd, sem um er að ræða? Þetta hef ég talið, að þm. ættu kröfu til að fá að vita, fá gleggri skýrslu yfir, og ég tel, að þó áliðið sé þingtíma, eigi, ef þetta ber rétt að og skýrslur eru gefnar, að vera hægt að afgreiða málið, afgreiða bæði þessi mál og önnur á tiltölulega, stuttum tíma, því að ég hygg, að sem betur fer séu þm. almennt það fljótir að átta sig á hlutunum, þegar upplýsingar liggja fyrir, að það þurfi ekki að vera að fresta þingslitum þess vegna fram eftir öllu vori. Þing hefur nú staðið þegar nógu lengi að mínum dómi, en ég vildi sem sagt láta þetta koma hér fram, að ég lýsi yfir óánægju minni með það, að þessi skýrsla skuli ekki gefin á undan og það eigi að afgreiða þetta frv. út úr þd., án þess að gefa slíka skýrslu.



Herra forseti. Þegar ég hlustaði á síðasta ræðumann, datt mér í hug, „að bragð er að, þá barnið finnur.“ Hann þarf nú að kvarta svona alvarlega undan vinnubrögðum sinnar eigin ríkisstj. En ég er honum sammála um, að það er lítt viðunandi að gera þá kröfu til þm. að samþykkja frv. sem þetta og láta þeim ekki í té frekari upplýsingar en liggja hér fyrir. En ég vil beina orðum mínum engu síður til hv. frsm. minni hl. n., sem sjálfsagt er búinn að fá meiri upplýsingar í þessu máli en við hinir, jafnframt því sem ég beini því til hæstv. fjmrh., sem ég vil spyrja um. Ég geri ráð fyrir, að hv. n. hafi leitað sér upplýsinga um skiptinguna á þessu lánsfé, sem í þessu frv. felst. Ég ætla ekki að gera margt hér að umtalsefni, þó að ég hefði mikla löngun til þess að fá að heyra t.d., hvað á að vinna mikið í raforkumálum á Vestfjörðum á þessu ári fyrir það lánsfé, sem til raforkumálanna er ætlað. Fyrir hve mikið og hvar á að vinna að hafnarframkvæmdum fyrir lánsfé? Það er eins um flugmálin. En það eru allar horfur á því, að við fáum ekkert um þetta að vita, þó að við séum að ræða þetta frv. A.m.k. bólar ekki neitt á slíku enn. Mér dettur í hug svona af tilviljun, að það stendur, held ég, í 11. gr., að til jarðborana á Reykjanesi eigi að fara 3.6 millj. Nú hef ég ekki hugmynd um, hvaða Reykjanes þetta er, sem menn eru að tala þarna um. Ég veit, að það eru til a.m.k. tvö Reykjanes í Vestfjarðakjördæmi og einhver eru þau fleiri annars staðar, ég hef t.d. heyrt talað um Reykjanes í Reykjaneskjörd. Hvaða Reykjanes er þetta, sem hæstv. ríkisstj. er að láta skrásetja þarna? Það er bágt að þurfa að spyrja um svona hluti, en þetta er nú svona. Um vegina var ég að spyrja um daginn og fékk heldur þokukennd svör hjá hæstv. ráðh., það verð ég að segja. Ég ætla að reyna að spyrja samt aftur. Það segir svo á bls. 5 í töflu þeirri, sem fylgir þessu frv., að framkvæmdir eigi að nema 79.9 millj., mér skilst framkvæmdir af því lánsfé, sem hér er gert ráð fyrir. Í neðanmálsgrein undir 6. lið stendur: „Vegaframkvæmdir á Vestfjarðaáætlun, 19.7 millj. kr., og skuldagreiðslur þeirra vegna, 2.1 millj., eru taldar hér með.“ 19.7 millj. samkv. Vestfjarðaáætlun á árinu 1968. Á að skilja þetta þannig, að það sé verið að auka þarna alveg stórlega við vegaféð á Vestfjörðum úr flóttamannasjóðnum, er við köllum flestir svo? Eða hvernig eru þessar 19.7 millj. til komnar? Það eru nefnilega ekki nema 8 millj. í núgildandi vegáætlun í sambandi við Vestfjarðaáætlun á þessu ári. En þarna eru 19.7. Ég fagna því og tek því með miklum þökkum, ef þetta er svo, að þarna á ríflega að tvöfalda upphæðina. En ætli þetta sé svona? Mér þætti mjög vænt um, ef hæstv. ráðh. gæti svarað þessu. Þetta er frekar einföld spurning. Það fóru aftur á móti á árinu í fyrra um 11.5 millj. af þessum svo kölluðu Vestfjarðalánum til vega. Og það er dálítið einkennilegt, að þetta er hér um bil nákvæmlega sama upphæð, sem þarna vantar á, að fjárveiting vegáætlunar í ár sé 19.7 millj. En ég get þó ekki ímyndað mér, að þannig sé þessu varið. En ég spyr sem sé að þessu: Fyrst 19.7 millj. af þessari upphæð eru til Vestfjarðavega og það er árið 1968, sem þessi framkvæmdaáætlun gildir fyrir, eru þetta þá ekki rúmlega 11 millj., sem á að bæta við það, sem áður var búið að ákveða? Og ef svo er, til hvaða vega eiga þær millj. að fara? Ég veit ekki, hvort það er ástæða fyrir mig að spyrja að fleiru, til þess að rugla ekki þetta mál. En þetta er einfalt. Auðvitað langar mig til þess að fá að vita, hvort eitthvað verður breytt þeim lánum, sem búið var að samþykkja á Alþ. í fyrra til vega á Vestfjörðum, eða m. ö. o., hvort þau lán, sem þar standa, falla nú öll niður og þessi komi í staðinn. Eru vegalánin, sem ákveðin voru í vegáætlun í fyrra fyrir árið 1968, öll úr sögunni með þessu frv., en þessi lán komin í staðinn? Og ef þau koma í staðinn, hvernig skiptast þau þá? Ég get gjarnan getið þess, að mér hefur verið tjáð af manni, sem á sæti í fjhn. Ed., sem búin er að fjalla um þetta mál eitthvað, að t.d. einn vegur á Vestfjörðum, sem í vegáætlun er nú með 1.8 millj. kr. á þessu ári, það er Gemlufallsheiði milli Dýrafjarðar og Önundarfjarðar, falli nú niður og eigi að nota fjárhæðina annars staðar. Ég veit ekki, hvort þetta er rétt athugað eða ekki. En um þetta vil ég t.d. spyrja. Hvernig liggur í þessu? Og er ómögulegt að fá fulla vissu um þetta, hvernig lánin skiptast til hinna einstöku framkvæmda og að hve miklu leyti þau brjóta í bága við ákvæði vegáætlunar, sem er enn í gildi? Mér sýnist, að þetta sé síðasta tækifærið til að spyrja um þétta, og alveg hreinasta tilviljun, að umr. var ekki lokið áðan. Ég vænti þess, að hæstv. ráðh. geti nú svarað þessu, en ef hann á erfitt með að svara þessu við þessa umr., þá er 3. umr. eftir, en e. t. v. á að hespa hana af í kvöld. Það væri kannske betra fyrir hann að svara þessu þá, því að það er ekki hægt að ætlast til þess, að hann hafi allt fyrir framan sig á borðinu, sem maður kann að spyrja um.



Herra forseti. Mér þykir það mjög gleðilegt, að hv. Vestfjarðaþm. geta þó verið sammála og talað saman í bróðerni og fundið einhvern sameiginlega til að snúa geiri sínum að, en sleppum því. Ég get alveg fúslega fallizt á, að það hefði verið æskilegra, að þetta mál hefði borið fyrr að og verið í ýmsu tilliti með öðrum hætti, og ég gerði grein fyrir því í minni framsöguræðu um málið. Ég hefði talið æskilegast og að því er stefnt, að framkvæmdaáætlunin gæti að meginefni til verið samferða fjárlagafrv., og ég skýrði frá því, að í haust við undirbúning fjárlagafrv. hefðu verið gerð drög að framkvæmdaáætlun fyrir árið 1968. Um það mál var hins vegar ekki fengin það endanleg niðurstaða, að hægt væri að láta það fylgja fjárl. M.a. var ógerlegt á því stigi málsins að gera sér grein fyrir fjárþörf framkvæmdasjóðanna og ýmsu öðru, sem þá var ekki ljóst. Það þótti hins vegar nauðsynlegt að gera sér þá grein fyrir málinu, einmitt vegna þess, að menn þyrftu að átta sig á því, hvaða fé væri hugsanlega hægt að ráðstafa til framkvæmda á þessu ári: Ég held, að ekki þurfi að fara mörgum orðum um þetta mál til þess, að öllum hv. þdm. ætti að vera það fullkomlega ljóst, að eins og málum var háttað, var þetta gersamlega útilokað. Þróun mála hefur orðið svo hröð og breytingar svo miklar á síðustu mánuðum, að framkvæmdaáætlun, sem þá hefði verið gerð, hefði orðið að takast gersamlega til endurskoðunar eftir áramót, og ég býst við, að hefði sungið eitthvað í ýmsum hv. þm., ef þá hefði þurft að fara að endurskoða framkvæmdaáætlunina ásamt mörgu öðru, sem hefur þurft að endurskoða, bæði í sambandi við fjárlög og annað og margoft hefur verið fundið að. En eins og málið liggur nú fyrir mönnum, er það ljóst, að áhrif aðgerðanna eftir áramót, bæði ráðstafananna vegna sjávarútvegsins og þar af leiðandi endurskoðunar fjárl. fyrir 1968 og sparnaðarráðstafananna, sem þar voru ákveðnar, hafi gert óumflýjanlegt að taka framkvæmdaáætlunina alla til heildarendurskoðunar og því miður að draga málið eins og raun hefur orðið á. Það var ekki hægt, þó að ég fullkomlega taki undir, að það hefði verið æskilegt, að leggja framkvæmdaáætlun eða þetta frv. fyrir þingið fyrr en nú. Það var ekki hægt. Og ég verð að sjálfsögðu að taka því, ef mönnum finnst vera óhæfilega að unnið, en um það þýðir ekki að fást. Það er tiltölulega skammt síðan ákveðið var að freista þess að fjármagna þær 62 millj. t.d., sem voru teknar út úr fjárl., með lántökum, og það þurfti að kanna til hlítar, hvort hugsanlegt væri að ná saman endum með þessum hætti, og eins voru mörg önnur vafaatriði, sem ekki voru ljós fyrr en nú alveg síðustu daga. Og það var ekki dregið einn dag að leggja þetta frv. fyrir Alþ., þegar tekizt hafði að ganga endanlega frá því. Ég get svo alveg tekið undir það með hv. 4. þm. Vestf., að auðvitað hefði verið æskilegast, að gefin hefði verið skýrsla um framkvæmdaáætlunina, áður en þetta frv. var lagt fram um lántökuheimildirnar, til þess að menn fengju yfirlit yfir það, hvað áformað væri að gera. Ég held þó, að það ráði ekki úrslitum málsins, vegna þess að sú grg. er miklu víðtækari, þ.e. yfirlitsskýrsla um þróun og horfur efnahagsmála almennt, fjárfestingarmála í þjóðfélaginu, og svo að sjálfsögðu grg. um þær framkvæmdir, sem ríkið hyggst standa að, ekki eingöngu það, sem framkvæmt er innan ramma þessarar lántökuheimildar, heldur margt annað, vegna þess að þær framkvæmdir, sem lántökuheimildirnar ná til, eru sjálfsagt ekki nema lítill hluti af opinberum framkvæmdum. Það má vel vera, og ég skal fúslega fallast á það, að að þessu megi finna. Því miður hefur bara vinnubrögðum verið þannig háttað og aðstaða manna slík til þess að ljúka öllum þeim verkefnum, sem á þeim mönnum hafa hvílt, sem að þessu þurfa að vinna, að það hefur verið ógerlegt að koma þessu á annan hátt fyrir, og það er sjálfsagt að biðja afsökunar á því, ef mönnum þykir það fordæmanlegt. En við þetta varð því miður ekki ráðið, og miðað við það, að þingi átti að ljúka innan skamms, varð ekki hjá því komizt að leggja þetta frv. fyrir þingið það tímanlega, að það gæti fengið afgreiðslu. Hingað til hefur þetta mál ekki verið deilumál hér á Alþ., og hefur það þó borið að með mjög svipuðum hætti og það hefur nú borið að. En hvað um það, allar réttmætar ábendingar og aðfinnslur er auðvitað sjálfsagt og skylt að taka til greina. Hitt þykir mér mjög leitt, ef ekki hafa komið fram fullnægjandi upplýsingar um málið. Ég gerði grein fyrir því hér við 1. umr., að hv. fjhn. mundu verða látnar í té allar upplýsingar, sem þyrfti í sambandi við einstakar framkvæmdir, því að ég taldi of langt mál að rekja það í minni ræðu þá. Og hv. 1. þm. Austf., sem þá einmitt skaut fram slíkum aths., alveg með réttum og eðlilegum hætti, vék einmitt að því sjálfur í sinni ræðu, að þess væri ekki að vænta, að ég mundi svara því þá á stundinni, heldur að fjhn. fengi allar þessar upplýsingar og gæti áttað sig á, hvað hér væri um að ræða. Og þetta vonast ég til, að n. hafi fengið í hendur og fullvissað sig um, hvað hér væri á ferðinni. Auðvitað er það sjálfsagt mál, að ég reyni að gera grein fyrir frekari sundurliðun hér, en þar sem tími er naumur, verð ég samt að biðja afsökunar á því, að ég reyni að takmarka mig sem mest. Sumt af þessu skýrði ég þegar í framsögu minni, og ef ég lít aðeins yfir þessa liði, sem hér er um að ræða, þá skulum við fyrst taka Vestfjarðaáætlunarféð, sem mikið er um talað og báðir hv. þm. gerðu að umtalsefni og báru fram fsp. um og þarf út af fyrir sig engan að undra það. Ástæðan til þess, að það er ekki sérstaklega sundurliðað hér, er sú m. a., að það er ætlunin, að Framkvæmdasjóður Íslands taki þetta lán, eins og Framkvæmdabankinn áður gerði, það er því ekki sundurliðað sérstaklega fremur en annað það, sem fer í gegnum framkvæmdasjóðinn. En ég skal fúslega gefa upplýsingar um það. Það eru 27 millj. kr., sem hér er um að ræða tilheyrandi Vestfjarðaáætlun, sem gert er ráð fyrir, að verði tekið að láni hjá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins, og það er gert ráð fyrir, að 16 millj. af því fari í vegi, 9.8 millj. í hafnir og 1.2 millj. í flugmál. Það er gert ráð fyrir því, að sú upphæð öll, sem ætluð er til flugmála, fari til Ísafjarðarflugvallar. Af lánsfjárupphæðinni til hafnanna er gert ráð fyrir því, að Bolungarvík fái um 6.5 millj., Súðavík 0.4 millj., Suðureyri 1.3 millj., Patreksfjörður 0.8 millj. og Flateyri 0.7 millj. Þetta eru þó ekki nákvæmar tölur, ég sleppi þarna tugum þúsunda. Um vegina er það að segja, að það er gert ráð fyrir því samkv. þeirri áætlun, sem ég hef hér fyrir mér um þetta efni, að vegafénu verði ráðstafað þannig, að í Vestfjarðaveg sunnan Þingmannaheiðar fari 5 millj. 990 þús., í flugvallarveg á Patreksfirði fari 60 þús., í Bíldudalsveg fari 280 þús., í Vestfjarðaveg á Breiðadalsheiði fari 5 millj., í Súgandafjarðarveg fari 2 millj. 890 þús., í Bolungarvíkurveg fari 1 millj. en þar getur orðið breyting á með samkomulagi, og í flugvallarveg við Ísafjörð um 680 þús. Þetta eru 16 millj., sem hér er um að ræða, og þetta eru þær upplýsingar, sem fyrir liggja um Vestfjarðaféð. Ég hygg, að hv. fjhn. hafi fengið sundurliðun á fjárupphæð til vegaframkvæmda almennt. Sú upphæð er líka ósundurliðuð hér í þessu frv. Bróðurparturinn af þeirri fjárhæð rennur til Reykjanesbrautar, 43.7 millj. Í Breiðholtsveg, sem er hér innan við bæinn, og þarf að leggja þann veg í sambandi við byggingaráætlunina, fara 3.6 millj., í Heydalsveg 1.5 millj., í Siglufjarðarveg 0.5 millj., (fjármagnið til hans kemur aðallega úr vegasjóði), í Kísilveginn frá Mývatni 11.6 millj. og í Austurlandsveg 1.5 millj. 10 millj. renna til vegar þess, sem Landsvirkjun lánaði fé til og lagður var vegna virkjunarinnar, og 10 millj. eru sérstök afborgun af bráðabirgðaláni í Hambrosbanka vegna Keflavíkurvegar, og er þá treyst því, sem þó er ekki vitað um enn, að því láni fáist breytt í lán til nokkurra ára. Þetta eru upplýsingarnar um vegina. Varðandi Rafmagnsveitur ríkisins, þá er þetta almenn fjáröflun til þeirra, eins og undanfarin ár, og ekkert sérstaklega greint frá því, hvernig því er ráðstafað. Það hefur verið athugað, hver þörfin er, bæði í sambandi við dísilstöðvar og annað, og hér er ekki um að ræða sérstaka fjáröflun vegna dreifiveitna út um landið, það er sérstök fjárveiting í fjárl., sem fer til þeirra þarfa. Um ráðstöfun á liðnum „Raforkumál sérstakar framkvæmdir“ er heldur ekki endanlega ákveðið. Þar af er áætlað, að 5 millj. renni til Rafmagnsveitna ríkisins til ýmissa endurbóta, sem þær telja nauðsynlegar og 10 millj. eru lagðar til hliðar vegna bugsanlegrar gufuveitu við Mývatn. Það liggja till. fyrir um það, til þess að hægt sé að fresta Laxárvirkjun um skeið, að byggð verði þar raforkustöð, þar sem hagnýtt verði jarðgufa með nýrri aðferð, og eru menn yfirleitt, að því er ég hygg, nokkurn veginn orðnir sammála um það, að rétt sé að gera þessa tilraun. Til gufuveitu í Reykjahlíð er um fjáröflun að ræða til framkvæmda, sem þegar er lokið að mestu og eru í sambandi við kísilgúrverksmiðjuna og ríkið er bundið með samningi til þess að gera. Varðandi Reykjanesið kann svo að vera, að mönnum standi einhver Reykjanes mismunandi nærri huga, ég skal ekki segja um það, en hv. þm. hefur þá ekki hlustað mjög á það, sem ég sagði í 1. umr. þessa máls, því að ég skýrði þá frá því, að það væri hér á Reykjanesi syðra í sambandi við hugmyndir um það að koma hér e. t. v. Upp sjóefnaverksmiðju og þá þyrfti að gera þar athuganir varðandi hafnirnar. Þá er ekki um að ræða aðrar hafnir en landshafnirnar, því skýrði ég frá, það eru Þorlákshöfn og Njarðvíkurhöfn og smáupphæð til Rifshafnar. Hafnarfjarðarvegur í Kópavogi býst ég við, að skýri sig sjálfur. Hvað flugmálin snertir, þá eru það ekki ákveðnir flugvellir, heldur er þetta viðbótarfé, sem verður deilt niður á sama hátt og fé því, sem veitt er til flugvalla í fjárl. Það er flugmálaráðherra, sem skiptir fénu eftir till. flugráðs. Það er mun meira fé, sem gert er ráð fyrir í þessu sambandi, vegna þess að það er leitað eftir lántökum í þessu frv. einnig í sambandi við tækjakaup til flugmála, sem eru fyrir utan þetta. Skólana og sjúkrahúsin hygg ég, að hv. þm. sé fullkunnugt um, vegna þess að þar er um að ræða millifærslu frá fjárl., og eru teknar þær upphæðir, sem þar er gert ráð fyrir að veita í þessu skyni. Lögreglustöð í Reykjavík og Búrfellsvirkjun held ég, að skýri sig sjálft. Ég hygg þess vegna, að það hafi ekki verið svo ákaflega erfitt, ef menn hafa viljað leggja sig eftir því, að fá upplýsingar um þetta efni, sem hér er um að ræða og fá sundurliðun, og það hefur sannarlega ekki verið reynt að fela það fyrir einum né neinum. Hitt má vel segja, og ég skal fúslega taka við þeirri gagnrýni, að það hefði verið æskilegt, að þetta frv. kæmi fyrr fram og meiri tími hefði gefizt til þess að ræða það. Um það hef ég ekkert annað að segja en ég áðan sagði, að það hefur hver stund verið í það notuð, sem möguleg hefur verið, en miðað við þær erfiðu aðstæður allar, sem verið hafa og þær miklu breytingar, sem við höfum staðið andspænis síðustu mánuði og sem hafa leitt til endurskoðunar löggjafar æ ofan í æ, þá hefur ekki verið auðið í þetta sinn að hafa annan hátt á. En ég skal fúslega fallast á, að það er ekki til fyrirmyndar, og það er sjálfsagt, ef ég hef einhver afskipti af því máli, að reyna að vinna að því, að það geti orðið með öðrum hætti, og við skulum líka vonast til þess og gerum það vafalaust allir, að við stöndum ekki næsta ár eða um næstu áramót andspænis sambærilegum erfiðleikum og við höfum þurft að leysa nú.



Herra forseti. Ég hafði kvatt mér hljóðs fyrir nokkru, en skal nú játa það, að sumt af því, sem ég ætlaði mér að spyrja um, er þegar fram komið hjá hæstv. fjmrh., en þó vil ég leyfa mér að segja um þetta nokkur orð. Hér er í stjfrv. á þskj. 547 vissulega um allmikið mál að ræða. Í 1. gr. frv. er heimild til að taka innanríkislán, ríkisskuldabréfa- eða spariskírteinalán, allt að 75 millj. Í 4. gr. er heimild til þess að gefa út ný ríkisskuldabréf eða spariskírteini. Í 5. gr. er heimild til þess að taka erlend lán allt að 275 millj. kr. Í 8. gr. er heimild til þess að taka vörukaupalán í Bandaríkjunum, 1 millj. 425 þús. dollara eða allt að því. Í 9. gr. er heimild til að taka lán allt að 10 millj. kr. til tækjakaupa í þágu flugmála og raforkumála. Í 12. gr. er heimild til að taka innlend og erlend lán allt að 90 millj. til smíði strandferðaskipa. Og í 7. gr. er heimild til að veita ríkisábyrgð fyrir láni Framkvæmdasjóðs Íslands frá Viðreisnarsjóði Evrópuráðsins allt að 500 þús. dollara. En lánsfé þessu skal samkv. gr. verja til flugvalla, hafna- og vegaframkvæmda á Vestfjörðum. Það stendur nú ekki þarna, að þessu skuli verja til mannvirkja samkv. Vestfjarðaáætlun. En það virðist koma fram í umr., að það eigi að gera, og þessi Vestfjarðaáætlun hefur enn einu sinni verið nefnd nokkrum sinnum í þessum umr. Ég innti eftir því í fyrra við afgreiðslu svipaðs máls, hvort ekki væri hægt að fá þessa Vestfjarðaáætlun birta, og ég vil spyrjast fyrir um það aftur hjá hæstv. fjmrh., hvort hann sjái ekki möguleika til þess, að Vestfjarðaáætlunin, sem svo oft hefur verið nefnd, verði birt á Alþ., áður en þingi er slitið að þessu sinni. Ég var að spyrja að þessu í fyrra og er að spyrja að þessu aftur nú, vegna þess að nú mun vera unnið að annarri áætlun, þ.e.a.s. Norðurlandsáætlun, og mér finnst, að það væri mjög gagnlegt fyrir þá, sem vinna að Norðurlandsáætluninni eða hafa áhuga fyrir henni, að sjá það svart á hvítu, hvernig Vestfjarðaáætlunin er, hvernig þessi áætlun er, sem talið er, að gerð hafi verið fyrir Vestfirði, væntanlega á vegum hæstv. ríkisstj. Ég endurtek það, að ég vil spyrja hæstv. fjmrh., hvort ekki sé möguleiki á því, að þessi Vestfjarðaáætlun verði birt hér á Alþ., áður en þingi er slitið að þessu sinni, ekki sízt vegna séráætlana, sem gerðar kunna að verða eða eru í smíðum, og svo auðvitað vegna Vestfirðinga. Ég geri að vísu ráð fyrir því, að Vestfirðingar kunni að hafa fengið áætlunina og viti, hvernig hún lítur út. En ég hef áhuga fyrir því, að við fáum að sjá hana hér á Alþ., svo og almenningur. Það var að vísu sagt í umr. hér í fyrra og m.a.s. af einum þáv. hv. þm. Vestf., að þessi Vestfjarðaáætlun væri eiginlega ekki til og hann hefði orð ekki ómerkari manns en forstöðumanns Efnahagsstofnunarinnar fyrir því, að áætlunin væri ekki til. En ég vil ganga út frá því, ekki sízt eftir að hafa heyrt hana nefnda oftar en einu sinni í þessum umræðum, að hún sé til. Hún hafi bara ekki verið birt. Ég verð að taka undir það, sem ég held, að hv. 4. þm. Vestf. hafi haft orð á, að mig furðar á því, hvað álitið frá hv. fjhn. um slíkt stórmál sem þetta er veigalítið og þó sérstaklega álit meiri hl. á þskj. 595, því að það er, eins og ég hef sagt, ekki nema tvær línur, sem hljóða svo: „Nefndin hefur athugað frv., en eigi orðið sammála um afgreiðslu þess. Mælir undirritaður meiri hl. með því, að það verði samþykkt óbreytt, en aðrir nm. munu skila séráliti.“ Það, sem frá meiri hl. kemur, er eiginlega bara þetta, að hann mælir með því, að frv. verði samþ. óbreytt. Ég vil taka undir það, að mér finnst, að þetta sé eiginlega ekki viðunandi afgreiðsla hjá meiri hl. hv. fjhn. á slíku máli, og það er ekki nema von, að hv. þm. hafi þurft að spyrja um eitt og annað, þegar svona er fjallað um mál í n. Það segir hér í 11. gr. frv., að lánsfé því, sem aflast samkv. þessu frv., að vissum fjármunum þó undanskildum, samtals 330.2 millj. kr., skuli varið eins og þar segir í 12 liðum, að ég ætla. En um þetta liggja ekki fyrir sundurliðaðar upplýsingar frá n., og ég ætlaði einmitt að spyrja um þetta nánar, hvernig ætti að verja þessu fé. Sumar af þeim upplýsingum, sem mér leikur hugur á að fá, eru þegar komnar fram. En eitt atriði vil ég þó staðnæmast við. Það stendur hér, að til vega skuli fara af þessum 330.2 millj. 82.6 millj. Í grg., þar sem fjallað er um 11. gr., segir: „Nánari grg. um skiptingu lánsfjár og. einstakar framkvæmdir verður gefin í sambandi við framkvæmda- og fjáröflunaráætlun ríkisstj. árið 1968.“ Á bls. 4 er skýrsla, sem heitir Framkvæmda og fjáröflunaráætlun 1968, og þar stendur að því er varðar vegina: „Vegir 82.6 millj.“, þ.e.a.s. alveg ósundurliðuð tala eins og í 11. gr. sjálfri, þannig að ég er engu fróðari, þó að ég sjái þessa framkvæmda og fjáröflunaráætlun, sem þarna er prentuð sem fskj. En mér skilst, að það sé ætlunin að gera nánari grein fyrir þessu síðar. En er það þá ekki ráð að fresta lokaafgreiðslu þessa frv., þangað til sú grg. er komin fram? Eins og ég sagði, ætlaði ég að spyrja sérstaklega um vegina, hvernig ætti að skipta þessum 82.6 millj., en hæstv. ráðh. hefur þegar gert nokkra grein fyrir því. Þó virðist mér eins og grg. hans muni varla vera alveg tæmandi. En ef svo kynni að vera, vildi ég mega leyfa mér að spyrjast fyrir um það hjá honum eða hæstv. samgmrh., - hann mætti nú líklega frekar svara því, - hvort eða hvernig eigi að sjá fyrir láni samkv. hinni endurskoðuðu vegáætlun fyrir árin 1967-68, III. kafla II. 7. og 8. tölul. Það er ekki enn þá búið, svo að ég hafi orðið var við, að sjá fyrir þeim fjármunum, sem þarf til að fullnægja þessum tölul. En það var gert ráð fyrir, að þessi lán yrðu tekin á árunum 1967 og 1968. Ég hef ekki orðið var við, að neitt af þessum lánum hafi verið tekið á árinu 1967. En ef gert er ráð fyrir, að taka ætti lánið í heild á árinu 1968, þarf að gera ráðstafanir til þess, með því að ekki verður séð, að gert hafi verið ráð fyrir fjármunum í þessu skyni í bráðabirgðaákvæði hinna nýju laga um breyt. á vegal. Ég vonast nú eftir að fá upplýsingar um þetta og eins um Vestfjarðaáætlunina, hvort þess megi ekki vænta, að hún verði birt, áður en þessu þingi er lokið. En að lokum vil ég segja: Það liggja mörg mál óafgreidd fyrir þessu þingi, sum voru borin fram á öndverðu þingi, önnur hafa verið borin fram síðar. Sum hafa naumast fengið afgreiðslu í n., önnur hafa verið afgr. úr n., en ekki í þinginu. Nú er talað um, að þingi verði slitið bráðlega, eftir nokkra daga, á laugardag hef ég heyrt. Og nú vil ég spyrja: Hvað er það, sem gerir það nauðsynlegt að flýta þinginu svo mjög, hraða þinginu svo mjög, þegar þannig stendur á, að fjöldi mála er óafgreiddur, og sérstaklega ef þannig stendur á, eins og þm. hafa kvartað yfir á þessum fundi, að varla er tími til að afgreiða vandasöm mál frá sjálfri hæstv. ríkisstj.? Hvaða nauðsyn ber til að ljúka þinginu nú í þessari viku? Ekki er að því teljandi sparnaður fyrir ríkissjóð, eins og nú er háttað lögum. Það hefur verið algengt undanfarin ár, að þinghald hefur staðið fram yfir mánaðamót apríl-maí, mjög algengt. Og ég hygg, að þm. og þingflokkarnir hafi núna undanfarna daga jafnvel verið að ræða mál, sem ekki eru komin fram á þessu þingi, en þyrftu að koma fram og fá einhverja afgreiðslu. Hverju sætir það, að svo mjög liggur á að ljúka þinginu nú fyrr en venjulegt er? Ég veit, að hæstv. ríkisstj. hefur samkv. stjskr. möguleika til þess að afgreiða sjálf mál, afgreiða sjálf lög, eftir að þingi er slitið. En þó er ekki ætlazt til þess, að slík heimild sé notuð, nema mikla nauðsyn beri til. Og ég á erfitt með að trúa því, að sá háttur verði á hafður, að hæstv. ríkisstj. haldi bara löggjöfinni áfram, eftir að Alþ. er lokið. Ég á erfitt með að trúa því. En er það þá ekki a.m.k. athugunarefni fyrir hæstv. ríkisstj., hvort hún á að halda svo fast við þessa fyrirtekt sína að ljúka þinginu núna á laugardaginn eða gefa því gaum, að það er fyrst og fremst skylda þm. að afgreiða mál þau, sem fyrir eru lögð, og það er ekki eðlilegt, þegar um stórmál er að ræða, að ríkisstj. hindri þm. í að gera þessa skyldu sína. Ég gerði í fyrra, eftir að þingi var lokið, skrá yfir meðferð málanna hér á hinu háa Alþ. og ég las þessa skrá upp á nokkrum fundum, þar sem ég var staddur í fyrrasumar. Það var athyglisverð skrá um það, hvernig Alþ. undir forustu þeirra, sem nú hafa hér forustu, fer að því að ljúka verki. Slíka skrá hef ég eigi gert nú. En grunur minn er sá, að verkalokin að þessu sinni, ef þingið stendur ekki lengur en fram að næstu helgi, verði ekki álitlegri en í fyrra.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ég vil þakka hæstv. ráðh. fyrir þær upplýsingar, sem hann lét nú í té. Þær voru að verulegu leyti mikils virði fyrir mig, því að þarna greindi hann frá því, hvernig ætlunin væri, að unnið yrði fyrir lánsfé í vegum á Vestfjörðum á yfirstandandi sumri. Og þá kemur það í ljós samkv. þessum upplýsingum hæstv. ráðh.; að þessi skýrsla, sem fylgir frv., er röng. Þar segir skýrum stöfum, að vegaframkvæmdir á Vestfjörðum eigi að nema 19.7 millj. kr. og þar að auki skuldagreiðslur þeirra vegna 2.1 millj., eða 21.8 millj., en hæstv. ráðh. segir, að þetta verði ekki nema 16 millj. kr. Þarna er strax farið að leiðrétta skýrsluna, sem fylgir frv., og munar þó nokkru, plöggin taka skyndilega breytingu nú á tímum. Það kemur einnig fram í svari hans, þó að óbeint sé, að ákvörðun Alþ. frá í fyrra um vegagerð fyrir lánsfé er fallin úr gildi eða réttara sagt er felld úr gildi með þessu frv., og þó ekki með frv. sjálfu, heldur með ákvörðun ríkisstj., þegar hún skiptir fénu, sem þarna er tilgreint í frv. Þó að Alþ. hafi í fyrra ákveðið fjármagn í tiltekna vegi á þessu ári, gildir það ekki. Ég sé hvað snertir Vestfjarðavegina, að sumir eru hækkaðir, aðrir eru lækkaðir. Nýir vegakaflar eru teknir upp og einn a.m.k. er algerlega felldur niður. Það er Gemlufallsheiði, sem átti að fá tæpar 2 millj. á þessu sumri, en fær nú ekkert. Þetta þykja mér dálítil tíðindi, og mér finnst það nokkurs virði að fá þessar upplýsingar, þótt seint sé. Hæstv. ráðh. nefndi framlög til hafna á Vestfjörðum, en ég kynni mér það seinna, ég náði því ekki alveg. Til flugvalla nefndi hann 1.2 millj. í Ísafjarðarflugvöll og annað væri það ekki þar. En um rafmagnsframkvæmdir nefndi hann ekki neitt, svo að ég tek það svo, að það eigi ekkert að vinna fyrir lánsfé á Vestfjörðum að rafmagnsframkvæmdum.  Hæstv. ráðh. tók því með lítilli ánægju, að ég gerði aths. við það orðalag í þessu frv. að nefna Reykjanes og taldi, að það væru harla litlar upplýsingar. Hann segir, að ég hefði þó átt að geta vitað þetta, ef ég hefði hlustað á sig um daginn, því að hann hefði sagt, hvaða Reykjanes þetta væri í framsöguræðu sinni fyrir þessu frv. En það er ekki framsöguræðan, sem Alþ. á að samþ., heldur frv. Þess vegna á þetta að standa í frv., jafnvel þótt það stæði ekkert í framsöguræðunni, því að Alþ. greiðir ekki atkv. um hana. Að öðru leyti skal ég ekki orðlengja þetta meira. Ég heyri, að hæstv. ráðh. hefur viðurkennt, að það mætti mjög að þessari málsmeðferð finna, og það er heldur ekki ofsögum sagt. En ég endurtek það, sem hann sagði sjálfur: Þetta er ekki til fyrirmyndar.



Herra forseti. Það er nú ekki til þess að lengja þessar umr., að ég stend hér upp, heldur aðeins út af því, að hv. síðasti ræðumaður sagði, að upplýsingar mínar hér áðan leiddu í ljós, að það væru rangar upplýsingar í töflu, sem fylgdi frv. Þetta er ekki rétt, vegna þess að inni í þessari töflu eru tæpar 6 millj. kr. úr vegáætlun, sem er þarna talið með heildarupphæðinni, 22 millj. eða nálægt því. Þar af eru um 16 millj., sem fást af hinu erlenda lánsfé. Hitt er framlög, sem ætlazt er til að komi í gegnum vegáætlun og eru um 6 millj. kr. Hér hefur verið spurt um Vestfjarðaáætlun. Það var gerð grein fyrir henni í upphafi, hvernig hún hefði verið byggð upp, þessi samgönguáætlun Vestfjarða, og fyrrv. fjmrh. gerði grein fyrir henni hér á Alþ., og ég tel hana vel geta komið til athugunar nú, - það hafa margar breytingar orðið á henni, m.a. hefur farið meira fé í hana en gert var ráð fyrir, - og því kann að vera innan tíðar tímabært að gera grein fyrir áætluninni aftur, eins og hún stendur, og framkvæmd hennar. Ég hygg hins vegar, að Vestfirðingum hafi verið það höfuðatriði málsins, að það hefur sézt á hverju ári, að þeir hafa fengið hér verulegar fjárupphæðir til framkvæmda í vegum, höfnum og flugvöllum. Þetta var samgönguáætlun Vestfjarða, og hefur alltaf verið frá því skýrt, að hún væn samgönguáætlun, og af því leiðir, að það er að sjálfsögðu ekki veitt fé innan hennar til raforkumála. Þau eru annars eðlis. Það merkir hins vegar ekki, að það eigi ekkert fé að fara til rafvæðingar á Vestfjörðum.  Út af mörgu því, sem hv. 1. þm. Norðurl. e. gat um, þá eru auðvitað ótalmargar heimildir í vegáætlunum um lántökur, miklu fleiri en þær, sem hann nefndi, sem engin tök hafa reynzt enn á að afla fjár til, og það er vissulega mikil þörf á því að vinna að þeim verkum. Framkvæmdaáætlun fyrir vegina eða ný vegáætlun verður samin í haust og það kemur þá á daginn, hve miklu fé verður auðið að verja til þessara ýmsu vega í sambandi við hana. En það er rétt, að innan framkvæmdaáætlunarinnar nú er ekki gert ráð fyrir nema þeim vegum, sem ég gat um, og sú upptalning, sem ég hafði hér áðan, var tæmandi og fól í sér alla þá heildarupphæð, sem framkvæmdaáætlunin gerir ráð fyrir.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð til þess að árétta það, sem ég sagði áðan um meðferð þessa máls hér. Hæstv. ráðh. virtist undrast það, að við hefðum ekki fengið nægar upplýsingar í n. Ég get skýrt frá því að það voru haldnir tveir fundir í fjhn. um þetta mál. Sá seinni var haldinn á skírdag. En þegar farið var að hringja kirkjuklukkum, var fundi slitið, svo að menn gætu farið í kirkju. Það var vissulega búið að upplýsa mjög margt á þessum tveimur fundum. En áreiðanlega hefði það verið ýmislegt fleira, sem hefði verið þörf á að athuga og menn hefðu gjarnan viljað athuga, ef næði hefði gefizt til. En hvað er svo að segja um framhaldið, um meðferð málsins yfir páskahelgina? Eftir að þessum nefndarfundi lýkur á skírdag, eru eintómir helgidagar, þangað til málið er tekið hér fyrir í d. Og okkur var gert að gera nál. og ganga frá því yfir páskahelgina. Við áttum þess engan kost að ræða málið t.d. á flokksfundi, eins og venja er um stórmál, engan, né ráðgast um meðferð þess í einstökum atriðum, auk þess, eins og ég var að segja, að það voru auðvitað ekki nándar nærri allar þær upplýsingar fram komnar, sem menn hefðu viljað fá fram um þetta mjög svo umfangsmikla mál, sem hér er til meðferðar. Þannig er meðferð málsins. Hæstv. fjmrh. viðurkennir það, að þetta frv. er allt of seint fram borið og það er allt of stuttur tími til þess, að hægt sé að meðhöndla það á eðlilegan hátt hér í Alþ. En hvernig stendur á því, að þessi tími er svona naumur? Ég spurðist fyrir um það í minni ræðu áðan, hvernig á því stæði, að Alþ. þyrfti að slíta á laugardag og engum öðrum degi. Og hæstv. ráðh. svaraði því engu. En ég vil spyrja um þetta enn. Ég álít, að starfstími Alþ. hverju sinni eigi ekki að markast af einhverjum einum og ákveðnum degi, heldur eigi hann að markast af þeim verkefnum, sem Alþ. hefur með höndum og ljúka þarf að dómi meiri hl. Alþ. Og það þarf að stilla svo til, að hægt sé að vinna að þeim á eðlilegan hátt. En eins og þetta mál ber hér að, - ég árétta það, sem ég sagði áðan, - þá virðist bara alls ekki að því stefnt, að Alþ. fjalli um þetta mál á eðlilegan hátt, heldur er málinu fleygt hér inn í þingið á allra síðustu dögum og síðan er ætlazt til þess, að málið sé samþ. óbreytt að öllu. Það er sannleikurinn um meðferð þessa máls og fjölmargra annarra mála hæstv. ríkisstj.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. fjmrh. fyrir svör við tveimur fsp., sem ég bar fram fyrr á fundinum, enda þótt ég sé ekki ánægður með svör hans. Ég spurði um Vestfjarðaáætlunina og gerði grein fyrir því, hvers vegna ég spyrði um hana. Það var ekki eingöngu vegna Vestfirðinga, enda hafa hv. þm. af Vestfjörðum rætt það mál frá sínu sjónarmiði. Ég fékk það svar, að hæstv. fyrrv. fjmrh., ef ég tók rétt eftir, hefði gert grein fyrir Vestfjarðaáætluninni. Það hlýtur að hafa verið í ræðu, og lítt minnist ég nú þeirrar grg. og nokkuð langt er nú orðið síðan. En það, sem ég var að spyrja um, var það, hvort ekki væri hægt að birta þessa áætlun á prenti, áður en þessu þingi lyki. Hitt var það, að ég spurði um áætlunaratriði úr hinni endurskoðuðu vegáætlun fyrir 1967-1968 varðandi nokkrar upphæðir, sem þar er áætlað að taka að láni á árinu 1967-1968. Mér virtist svar ráðh. við þessu fullglöggt, þó að ég hefði litla ánægju af því. En nú vil ég aðeins láta það koma fram, að ég vil mega vænta þess, að síðasta umr. þessa máls fari ekki fyrr fram en svo, að ráðrúm sé til þess að bera fram brtt. einmitt í tilefni af þessu máli og þá athuga í því sambandi, hvort möguleikar mundu vera til þess að fá slíka brtt. samþykkta.



Herra forseti Þetta frv. til breyt. á jarðræktarl., sem hér liggur fyrir, var flutt af hv. landbn. Ed. Það hlaut þar allvandlega meðferð. Það var sent af hálfu þeirrar n. búnaðarþingi til umsagnar og gerðar á því nokkrar breyt. eftir þeim till., sem búnaðarþing gerði. Landbn. þessarar hv. d. hefur síðan haft málið til athugunar, og eins og fram kemur í nál., leggur hún til, að frv. verði samþykkt óbreytt.

Frsm. Jónas Pétursson): Herra forseti. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, 189. mál á þskj. 569 um kaup ríkissjóðs á hlutabréfum í Áburðarverksmiðjunni h/f, sem eru í einkaeign, er flutt af meiri hl. landbn. hv. d. Svo sem marga mun reka minni til, hefur hér verið mælt fyrir a. m. k. tveimur frv. um áburðarverksmiðju á þessu þingi. Þau hafa legið fyrir landbn. til athugunar. En við umr. hér á hv. Alþ. um þau frv. beindi hæstv. landbrh. því mjög eindregið til landbn. að reyna að ná samstöðu um frv. um áburðarverksmiðju, sem miðaði að því að gera Áburðarverksmiðjuna að hreinu ríkisfyrirtæki. Þessar ástæður eru nokkuð raktar hér í stuttri grg. með þessu frv., og ég skal ekki hafa langa framsögu fyrir þessu máli, en í stuttu máli verð ég að segja það, að það tókst ekki að ná samstöðu um frv., sem væri líkt að gerð eins og t. d. það frv., sem flutt var af hv. framsóknarmönnum og sem var að verulegu leyti sniðið eftir frv., sem samið hafði verið áður að tilhlutan landbrh. og sent landbn. þingsins til athugunar. Niðurstaðan af þessum viðræðum öllum varð þess vegna þetta frv., sem hér liggur fyrir, og má að vísu segja, að ef það tekst, sem þar er áformað, að ná kaupum á hlutabréfum einstaklinga í Áburðarverksmiðjunni, sé sá hnútur leystur, sem aðallega hefur verið hér við að glíma. Það leiðir að vísu af því, að síðar verður að gera frekari breytingar á þeim lögum, sem nú gilda um Áburðarverksmiðjuna, en það verður þá líka væntanlega auðveldara að ná samstöðu um slíka lagasetningu. Ég held, að hv. þdm. sé þetta mál allkunnugt, og ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða meira um það, en ég vildi vænta þess, að enda þótt nú sé mjög liðið að þinglokum, þá verði möguleiki á því, ef samstaða er um efni þessa máls, að það mætti koma því í gegn, þannig að það öðlaðist lagagildi. Það er flutt, eins og ég sagði, af meiri hl. landbn. og sparast a. m. k. í þessari hv. d. þess vegna sá tími, sem ella þyrfti til þess að senda það n. til athugunar.



Herra forseti. Í landbn. var ég andvígur því, að frv. þetta væri flutt, og vil ég gera eftirfarandi grein fyrir afstöðu minni. Á undanförnum árum hefur oft verið um það rætt, að nauðsynlegt væri að breyta skipulagi Áburðarverksmiðjunnar h/f. Hafa þær umr. yfirleitt beinzt að því, að ríkið næði eignarhaldi á hlutabréfum þeim, sem nú eru í eigu einstaklinga og félaga. Hins vegar hefur engin athugun farið fram á því, með hverjum hætti væri eðlilegast að endurskipuleggja félagið sem traust og heilbrigt hlutafélag með útgáfu jöfnunarhlutabréfa og hlutafjáraukningu líkt og unnið hefur verið að bæði í Flugfélagi Íslands h/f og Eimskipafélagi Íslands h/f. Á það hefur þó verið bent, að í sambandi við slíka endurskipulagningu væri eðlilegt að auðvelda bændum að gerast beinir eignaraðilar að Áburðarverksmiðjunni h/f, en engin athugun hefur hins vegar verið framkvæmd á því, með hvaða hætti því yrði bezt fyrir komið. Eðlilegast virðist, að slík athugun fari fram á vegum verksmiðjunnar sjálfrar, enda er ríkið þar meiri hluta aðili. Framkvæmdastjóri Áburðarverksmiðjunnar h/f, Hjálmar Finnsson, hefur á fundi í landbn. lýst því yfir sem sinni persónulegu skoðun, að hlutafélagsformið á rekstri þessa fyrirtækis sé síður en svo til trafala og jafnframt, að engar tafir hafi þess vegna orðið á vinnu við undirbúning stækkunar og endurbóta á verksmiðjunni. Af þeim sökum er því engin ástæða til að hraða afgreiðslu málsins nú á síðustu dögum þingsins og með hliðsjón af því, hve allur undirbúningur er lélegur, legg ég til, að málinu verði vísað til ríkisstj. í trausti þess, að hún beiti sér fyrir því við stjórn Áburðarverksmiðjunnar h/f, að þær athuganir verði gerðar á framtíðarskipulagi fyrirtækisins, sem rætt er um hér að framan.



Herra forseti. Áður á þessu þingi flutti ég ásamt hv. 4. þm. Austf. frv. til 1. um áburðarverksmiðju, eins og fram hefur komið hér áður. Þetta frv. var einfalt. Í því var lagt til, að 13. gr. l. um áburðarverksmiðju yrði felld niður, en það er sú lagagr., sem bætt var við á síðustu stundu og fól það í sér, að rekstur þessa mikla fyrirtækis skyldi falinn hlutafélagi. Og í annan stað lögðum við til, að eign einkahluthafa skyldi innleysa á nafnverði að viðbættum sparisjóðsvöxtum og enn fremur, að síðan yrði stjórn fyrirtækisins kjörin að fullu á Alþ. Tilgangurinn með þessu frv., sem hefur margsinnis verið flutt hér á undanförnum árum, var sá að gera það algerlega ótvírætt, að ríkið ætti þessa verksmiðju, því að upp höfðu komið um það raddir, sem höfðu heyrzt árum saman, að rekstrarhlutafélagið væri raunverulega orðinn eigandi verksmiðjunnar og mátti marka það sjónarmið í ræðu þess hv. þm., sem talaði hér á undan mér. Ég rakti allýtarlega við 1. umr. um frv. okkar, hvernig því var háttað, þegar þetta undarlega hlutafélag var stofnað og hvílík firra það væri, að hægt væri að líta á hlutafélagið sem eiganda verksmiðjunnar. Það á ekkert skylt við venjulegan hlutafélagsrekstur eða þær hugmyndir, sem hv. síðasti ræðumaður hefur um rekstrarfyrirkomulag í eðlilegu þjóðfélagi. Ef þetta hlutafélag hefði átt að eignast verksmiðjuna, þá hefði þar verið um að ræða ótvíræðan og stórfelldan og fráleitan fjárdrátt, því að einkaaðilar í þessu hlutafélagi lögðu aðeins fram 4 millj., ríkið lagði í upphafi fram 126 millj., en samt var því haldið fram á eftir, að þeir menn, sem lögðu fram 4 millj., hefðu á svipstundu verið orðnir eigendur að 52 millj. Og samkv. sömu kenningu ættu þeir núna að eiga um 280 millj. og þegar búið er að stækka verksmiðjuna enn, eins og fyrirhugað er, ætti eign þeirra að vera orðin 400 millj., án þess að þeir hefðu nokkuð lagt fram annað en þetta upphaflega framlag í hlutafélaginu. Þegar ég mælti fyrir þessu frv., urðu nokkrar umr. á eftir. Hv. 5. þm. Vesturl. tók þá til máls og lýsti þar yfir því, að Alþfl. væri efnislega sammála frv. okkar. Það væri afstaða Alþfl., að Áburðarverksmiðjan hefði verið, væri og ætti að vera í eigu ríkisins. Hæstv. landbrh. tók einnig til máls og það var mjög athyglisvert í ræðu hans, að hann lýsti þar yfir því, með leyfi hæstv. forseta: „Get ég endurtekið það, sem ég hef sagt hér áður í hv. Alþingi, að ég tel eðlilegast, að ríkið eigi verksmiðjuna. Ég tel eðlilegast, að hlutabréfin verði innleyst. Þetta hef ég sagt hér áður. Og ég geri ráð fyrir, að meiri hl. hv. þm. vilji það í einhverju formi.“ Og hæstv. ráðh. sagði einnig, að það væri ekki um annað að ræða heldur en breyta l. í þetta form. Hins vegar fékkst hæstv. ráðh. ekki til þess að láta uppi skoðun sína á því, hvernig háttað væri eignarhaldi á verksmiðjunni. Hann sagði, að lögfræðinga greindi á um þetta atriði, en þótt hann væri margspurður sjálfur, fékkst hann ekki til að segja sitt mat á þessu. Hins vegar hélt hæstv. ráðh. því fram, að þetta þyrfti ekki að vera neitt úrslitaatriði við lausn málsins. Hann taldi, að það kynni að vera framkvæmanlegt að kaupa hlutabréf einkaaðila á sanngjörnu verði, og hæstv. ráðh. sagði m.a. í því sambandi: „Væri hugsanlegt, að þessi minni hluti í verksmiðjunni gæti farið að okra á þessum hlutabréfum? Við skulum hugsa núna, að það verði ekki samkomulag um það að innleysa hlutabréfin frá hluthöfunum. Hefur þá ekki ríkisvaldið allt í sinni hendi, hvernig farið verður með þennan minni hl.? Við gætum hugsað okkur það, að lögum yrði breytt þannig, að hlutafé yrði aukið svo og svo mikið, úr 10 millj. í 100 millj. Þetta væri boðið út og einstaklingar og fyrirtæki byðu ekki í það vegna undangenginnar reynslu, að það leyfist ekki að borga arð af bréfunum. En hver væri það þá, sem tæki bréfin annar en ríkið? Þá yrði það ríkið, sem ætti 106 millj. í verksmiðjunni, en núverandi aðrir hluthafar 4 millj. Þá færu nú hlutföllin að skekkjast.“ Þetta sagði hæstv. ráðh. og áform hans var auðsjáanlega að þrýsta þessum einkahluthöfum til þess að selja bréfin á sanngjörnu verði með því að hafa uppi hótanir af þessu tagi. Og það frv., sem hér liggur fyrir frá meiri hl. landbn., er greinilega framkvæmd á þessari hugmynd. Nú get ég í sjálfu sér hugsað mér að fallast á þessa aðferð. Ég lýsti yfir því, þegar ég mælti fyrir frv. á sínum tíma, að okkur væri það engan veginn fast í hendi, að hlutabréf einkaaðila yrðu reiknuð á nafnverði að viðhættum sparisjóðsvöxtum. Við gætum hugsað okkur að gera betur við þessa einkahluthafa, og mér finnst fimmföldun á verðinu ekki vera frágangssök, ef hægt er að leysa málið á þennan hátt. Hins vegar held ég, að fyrir þurfi að liggja meira heldur en þetta frv., til þess að öruggt sé, að þessi aðferð nái tilgangi sínum. Mér virðist vera alveg óhjákvæmilegt, að hæstv. landbrh. lýsi því a. m. k. yfir hér við þessa umr., að það sé ætlun hans og ríkisstj. að flytja í upphafi næsta þings frv. um breyt. á l. um áburðarverksmiðju, þar sem 13. gr. verði felld niður. Ég held, að það sé algerlega óhjákvæmilegt, að slík viljayfirlýsing liggi nú fyrir frá hæstv. ríkisstj. og að það sé nauðsynleg forsenda þess, að hægt sé að framkvæma þau viðskipti, sem gert er ráð fyrir í þessu frv. Ég geri ráð fyrir, að þetta mál hafi eitthvað verið kannað þann tíma, sem það hefur verið til athugunar að undanförnu. Ég geri ráð fyrir því, að hæstv. ríkisstj. hafi einhverjar hugmyndir um það, að þessi heimild til að kaupa hlutabréfin á allt að fimmföldu nafnverði, nái fram að ganga. Það er nú svo, að það eru ekki ýkjamargir aðilar, sem þarf að ræða við í þessu sambandi. Um það bil helmingurinn af hlutabréfunum er í eigu Sambands ísl. samvinnufélaga, og ég geri ráð fyrir, að sá aðili hafi verið spurður um það, hvort hann væri reiðubúinn til að selja við þessu verði og hæstv. ráðh. muni vita það. Verulegur hluti - ég hygg 1½ millj. - er í eigu sérstaks félags, sem var stofnað í þessu sambandi, Borgarvirki heitir það, að ég hygg, og það félag er þannig skipulagt, að því er ég bezt veit, að það tekur ákvarðanir fyrir alla meðlimi sína, þannig að það eru ekki einstakir aðilar að þessu félagi, Borgarvirki, sem ákveða hvernig fer með hlutabréf þeirra, heldur tekur félagið ákvarðanir fyrir þá alla, svo að einnig þar ætti að vera hægt að fá svör. Þriðji aðilinn er Reykjavíkurborg, og það ætti að geta legið á lausu, hver afstaða Reykjavíkurborgar er til þessa frv. Mér þætti því afar fróðlegt að fá vitneskju um þetta tvennt frá hæstv. ráðh.; í fyrsta lagi, hvernig horfur eru á því, að einkahluthafar muni fallast á þessi viðskipti og í öðru lagi, hvort ekki sé hægt að vænta algerlega öruggrar yfirlýsingar um það frá hæstv. ríkisstj., að l. um áburðarverksmiðju verði breytt þegar á næsta þingi í það horf, að eignarréttur ríkisins verði algerlega ótvíræður.



Herra forseti. Það var hér í vetur, að ég mælti fáein orð fyrir frv., sem ég flutti ásamt fleirum til l. um Áburðarverksmiðju ríkisins, sem landbn. hefur haft til meðferðar síðan og ekki treyst sér til að mæla með, eins og á stendur. En í staðinn ber meiri hl. fram nýtt frv., sem nú er hér til umr., um það, að ríkisstj. verði heimilað að kaupa fyrir hönd ríkissjóðs þau hlutabréf í Áburðarverksmiðjunni h.f., sem eru í einkaeign, fyrir allt að fimmfalt nafnverð. Ég verð nú að segja það, að þó að frv., sem meiri hl. n. flytur nú, verði gert að l., þá lít ég svo á, að það sé engin trygging fyrir því, að Áburðarverksmiðjan verði gerð af hreinu ríkisfyrirtæki, því að í frv. skortir með öllu ákvæði um slíkt. Með því eina móti, að allir hluthafarnir vilji af fúsum og frjálsum vilja selja hlutabréf sín á fimmföldu nafnverði, getur slíkt átt sér stað, þ. e. a. s., að síðar sé hægt að gera Áburðarverksmiðjuna að hreinu ríkisfyrirtæki. Það þarf ekki nema 1 eða 2 hluthafa, sem ekki vilja selja bréfin sín, til þess að verksmiðjan verði áfram hlutafélag eins og hún er nú, þó að hluthöfunum hefði þá að vísu e. t. v. fækkað. Það má segja, að þetta frv. sé eins konar tilraun og með því, ef að lögum verður, er ríkisstj. gefin heimild til þess að biðja hluthafana góðfúslega að láta bréfin sín á fimmföldu nafnverði. Það eru engin ákvæði í þessu um eignarnám. Ég vil segja það, að samningaleið er að vissu leyti í mínum augum auðvitað alltaf bezta leiðin. Ef hægt er að ná samningum, er það sú eðlilegasta og bezta leið, enda var líka í frv. okkar framsóknarmanna gert ráð fyrir slíku og sú hugmynd sett þar inn í frv., sem landbrh. hæstv. hafði í fyrra hreyft hér, að ríkisstj. keypti þessi hlutabréf. En í okkar frv. var líka ákvæði um eignarnám. Þar var gefin heimild til þess að taka þau hlutabréf eignarnámi, sem ekki fengjust keypt á þessu verði, og að mat færi fram á bréfunum. Ég verð að segja það, að þó að ég telji litlar líkur til þess, að þetta frv. nái þeim tilgangi, að Áburðarverksmiðjan verði gerð að hreinu ríkisfyrirtæki, þá tel ég þó betra en ekki, að þessi tilraun sé gerð, sem frv. gerir ráð fyrir, og mun greiða atkv. með frv. Ég vil hins vegar taka undir það, sem hv. 3. þm. Austf. sagði, þegar hann mælti fyrir frv. meiri hl. n., að ég tel, að ef það tekst að ná kaupum á þessum hlutabréfum öllum á þessu verði, þá verði það nauðsynlegt að gera fljótlega breytingar á l. um Áburðarverksmiðju ríkisins. Og ég greiði atkv. með þessu frv. núna í þeirri trú, að þetta takist og að ný lög verði sett um Áburðarverksmiðjuna í þeim anda, sem frv. okkar framsóknarmanna gerði ráð fyrir og sem ég hef hér minnzt á.



Herra forseti. Það eru nú aðeins örfá orð, sérstaklega vegna þess að það var beinlínis óskað eftir því, að ég svaraði fsp., sem fram voru bornar, og önnur þeirra var eitthvað á þessa leið: Eru líkur til, að hluthafar vilji selja á fimmföldu verði? Ég get upplýst það, að nokkrir hluthafar og líklega þeir stærstu allir hafa gefið svar um það nýlega, að þeir vildu selja á sexföldu verði, en meiri hl. n. telur nú víst hæfilegt, að bréfin séu keypt á fimmföldu verði og þess vegna er frv. flutt um heimild handa ríkisstj. til að kaupa hlutabréfin á fimmföldu verði. Ég gæti hins vegar bezt trúað því, að þessir sömu aðilar, sem buðu hlutabréfin á fimmföldu verði fyrir tveimur árum, væru jafnvel tilleiðanlegir að láta þau nú á fimmföldu verði, ef þetta frv. verður að l. og ríkisstj. hefur heimild til þess að kaupa á allt að fimmföldu verði, en ekki hærra. Þetta er nú skoðun, sem ég hef, en ekki nein vissa. Og ég teldi það eðlilegt, að hluthafar seldu á fimmföldu verði. Á það reynir, ef ríkisstj. hefur heimild, sem hún vill nota í þessu skyni. Önnur spurningin var þessi: Verður l. breytt, ef þetta frv. verður samþ., þannig að Áburðarverksmiðjan verði hreint ríkisfyrirtæki? Það liggur í augum uppi, að ef þetta frv. verður samþ. og sú heimild notuð, sem í því felst, þá verður að breyta l. um Áburðarverksmiðjuna. Það liggur í augum uppi, að það er margt, sem þar verður að breyta, og það er meira heldur en 13. gr. Það er t. d, það, að öll stjórnin verður þá kosin af Alþ., en ekki hluti hennar af hluthöfunum, og ýmsum fleiri ákvæðum verður að breyta í gildandi l., ef hlutabréf Áburðarverksmiðjunnar verða keypt. Í sambandi við það, sem hv. 2. þm. Sunnl. sagði hér áðan, að þetta frv. næði ekki tilgangi sínum, ef einhverjir hluthafar neituðu að selja, má kannske segja það, ef ekki er horft á annað heldur en aðeins það, sem sagt er í frv., en ég hygg nú eigi að síður, að ef stærstu hluthafarnir vildu selja og af þeim væri keypt, væri stigið það stórt spor í þessa átt, að það væri lítill vandi að ganga til enda það, sem þyrfti. En það var talað um, að ég hefði nú verið með hálfgerðar hótanir hér í vetur, þegar ég minntist á það, hvernig viðhorfið yrði í þessum málum, ef vissir hlutir gerðust, svo að ég tel nú ekki ástæðu til þess að vera að fara þá mörgum orðum um það, sem öllum má vera augljóst, að það eru vitanlega nógir möguleikar til, eftir að þetta frv. hefur verið samþ. og ef sú heimild verður notuð, sem í því felst, að kaupa meiri hl., kannske mestan hlutann af hlutabréfunum, þá er alveg opin leið til þess að gera það, sem nauðsynlegt er, á eftir. Og ef stærstu hluthafarnir hafa selt á fimmföldu verði, er þar kominn mælikvarði, þá er þar komið mat á bréfin, og þá er vitanlega hvenær sem er hægt að afla heimildar til eignarnáms o. s. frv., því að beint framhald af þessu hlýtur að verða ný löggjöf. Ég tel ekki ástæðu til þess að orðlengja öllu meira um þetta, en ég tel, að það sé eðlilegt, að þetta frv. verði samþ. og á það reyni, hvort bréfin fást á því verði, sem talið er hóflegt og eðlilegt, og ef mestur hlutinn fæst á því verði, þá verði ekki ýkjamikill vandi að eignast það, sem eftir er, og ég tel, að þeir, sem kynnu að eiga lítinn hluta, mundu þá sjá sínum hag bezt borgið á eftir með því að selja eins og hinir stærri hefðu þá gert.



Herra forseti. Ég vildi aðeins með nokkrum orðum þakka hæstv. landbrh. fyrir svörin. Ég veit, að hæstv. ráðh. er maður varkár og segir ekki meira en hann telur sig geta staðið við. Þegar hann segir hér úr ræðustóli, að hann gæti bezt trúað því, að stærstu eignaraðilarnir muni gera þessa samninga, þá geri ég ráð fyrir, að hann viti býsna mikið um þeirra hug. Eins og ég rakti hér í dag, þá er þar í rauninni fyrst og fremst um þrjá stóra aðila að ræða, Samband ísl. samvinnufélaga, Borgarvirki og Reykjavíkurborg. Þar fyrir utan eru aðeins örsmáir aðilar, sem skipta ekki verulegu máli. Hitt þótti mér öllu lakara, að hæstv. ráðh. vildi ekki eða fékkst ekki til að lýsa því yfir skýrum orðum, að það væri stefna hans að leggja til, að l. yrði breytt. Hann lagði það raunar á vald hluthafanna sjálfra. Hann sagði: Ef þessi viðskipti takast, leiðir af því, að l. verður breytt. En ég held, að það sé nauðsynlegt fyrir Alþ., ef það vill láta þessi viðskipti takast, að það liggi alveg skýrt fyrir, að Alþ. ætlar að breyta þessum l. hvað svo sem þessir hluthafar kunna að segja í samningum. Og eins og hæstv. ráðh. benti á fyrr hér í vetur og ég vitnaði til hér áðan, þá hefur Alþ. ráð til þess að setja hluthöfunum kostina, ef þeir fallast ekki á sanngjörn viðskipti, þannig að ég held, að hæstv. ráðh. eigi ekki að vera neitt hikandi við það að lýsa hér yfir þeirri stefnu sinni, að þessum l. verði breytt í það horf, að eignarréttur ríkisins verði gerður ótvíræður alveg án tillits til þess, hvað hluthafarnir kunna að segja í þeim samningum, sem nú eru framundan.



Herra forseti. Eins og frv. þetta ber með sér, var það upphaflega flutt sem brtt. við annað frv. um jarðarsölu, sem lá fyrir þessari hv. d., en það kom í ljós við athugun þess máls, að þar voru nokkrir annmarkar í vegi, þannig að Jarðeignadeild vildi ekki mæla með því og hv. landbn. komst að þeirri niðurstöðu, að hún gæti ekki afgreitt það mál á þessu þingi. Hins vegar sendi hún þetta mál, sem borið var hér fram sem brtt. við það frv., einnig, sem venja er, bæði Jarðeignadeild og landnámsstjóra til umsagnar, og báðir þessir aðilar mæltu eindregið með, að heimiluð yrði sala á eyðijörðinni Jórvík í Hjaltastaðahreppi. Það lá fyrir áður álit hreppsnefndar Hjaltastaðahrepps, þar sem hún mælti með þessu, þannig að á þessu máli voru engir meinbugir. Þess vegna sameinaðist n. um það að flytja þetta sem sérstakt mál, og þar sem það er n., sem flytur það, þarf það ekki að ganga til hennar aftur, og ég vildi beina því til hæstv. forseta, að þetta mál gæti fengið greiðan gang í gegnum d.