Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Utanrrh. (Einar Ágústsson) : Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér liggur fyrir á þskj. 99, staðfestir, ef samþ. verður, samninga þá, sem ríkisstj. hefur gert við ríkisstj. Belgíu og Noregs og landstjórn Færeyja varðandi heimildir til að veiða innan fiskveiðilögsögu Íslands. Um till. er ekki ástæða til að fara mörgum orðum, þar eð samningar þeir, sem hér um ræðir, eru almennt kunnir. En hér er um þrjá samninga að ræða: 1. Samningur við Belgíu, dags. 7. sept. 1972, er gildir fyrir 19 skip, sem fiski samkv. leyfum á tilteknum svæðum, sem nánar er gerð grein fyrir í fskj. I með þáltill. á þskj. 99. 2. Samkomulag við Noreg, dags. 10. júlí 1973, um leyfi fyrir um það bil 45 skip, er stunda línuveiðar, allt að 125 fet að stærð, enda er á því byggt, að ekki séu fleiri en um það bil 30 skip, er stundi veiðar samtímis samkv. reglum, sem nánar eru tilgreindar á fskj. II með till. til þál. á þskj. 99. 3. Samkomulag við Færeyjar í tvennu lagi. Fyrst samkomulag, dags. 16. ágúst 1972, um heimild til línu- og handfæraveiða á svæðinu milli 12 og 50 mílna, eins og nánar er ákveðið á fskj. III á þskj. 99. Og í öðru lagi bréf frá utanrrh. til Atla Dam lögmanns Færeyja, dags. 19. sept. 1972, um leyfi fyrir 10 færeysk togveiðiskip til veiða í íslenskri fiskveiðilögsögu, enda fylgi þau í hvívetna íslenskum lögum og sömu reglum varðandi veiðarnar og gilda fyrir íslensk skip við sams konar veiðar. Nöfn skipanna eru talin upp á sérstökum fskj. á þskj. 99. Ég sé ekki ástæðu til að fara um till. fleiri orðum. Hún skýrir sig sjálf, enda hafa ákvæði hennar verið í gildi nú um nokkurn tíma, eins og ég hef áður greint frá. Ég mun leitast við að svara fsp., ef fram koma, en að öðru leyti legg ég til, herra forseti, að till. verði vísað til hv. utanrmn. til meðferðar.

Utanrrh. (Einar Ágústsson) : Herra forseti. Till. sú til þál., sem hér er til umr., fjallar um það, að Alþ. veiti ríkisstj. heimild að ganga frá bráðabirgðasamkomulagi við ríkisstjórn Bretlands um veiðar breskra togara í samræmi við orðsendingu, sem prentuð er með ályktun á þskj. 100. Í ályktun Alþ., frá 15. febr. 1972 segir, að haldið verði áfram samkomulagstilraunum við ríkisstj. Bretlands og Sambandslýðveldisins Þýskalands um þau vandamál. sem skapast vegna útfærslunnar. Ríkisstj. hefur síðan hafið viðræður við bresku ríkisstj. um takmörkun á veiðum breskra togara hér við land. Af hálfu Breta var á það fallist, að veiðarnar skyldu takmarkaðar, enda þótt þeir séu ekki reiðubúnir til að viðurkenna lögmæti útfærslunnar og hafi vísað því atriði til Alþjóðadómstólsins. Ýmsar aðferðir til takmörkunar voru ræddar, og töldu Bretar eðlilegast, að takmörkun kæmi fram í ákvörðun hámarksafla eða fjölda veiðidaga þeirra á Íslandsmiðum. Af hálfu Íslands var hins vegar lögð áhersla á, að takmörkunin kæmi fram í fjölda, stærð og gerð veiðiskipa, ákvörðun friðunarsvæða og bátasvæða, svo og lokun svæða til skiptis kringum landið. Eftir langvarandi samningaviðræður fór forsrh. til London til viðræðna við breska forsrh., og var þar og í framhaldsviðræðum samkv. samþykkt ríkisstj. þrautreynt, hversu langt málum yrði þokað til samkomulags. Í framhaldi af þeim viðræðum liggur nú fyrir, að samkomulag geti tekist svo sem segir í hjálögðu fskj. Er þar um að ræða útilokun breskra frystiskipa og verksmiðjuskipa og fækkun annarra skipa. Jafngildir þessi skerðing 25% niðurskurði á fjölda breskra veiðiskipa á Íslandsmiðum, miðað við samsetningu flotans á árinu 1971, en 36% minnkun að tonnatölu. Þá er og miðað við lokun þýðingarmikilla bátasvæða og friðunarsvæða og loks lokun svæða til skiptis umhverfis landið. Við ákvörðun ofangreindra skerðinga var miðað við, að Bretar hefðu möguleika á að ná 130 þús. tonnum á ársgrundvelli. Er það mat sérfróðra manna, að líklegt sé, að verið geti um 110–130 þús. tonna afla að ræða. Með samkomulagi þessu yrði endir bundinn á það hættuástand, sem undanfarið hefur verið á Íslandsmiðum. Með till. þessari fer ríkisstj. fram á heimild Alþ. til þess, að gengið verði frá málum svo sem segir í fskj. Þessi samningur, sem hér er lagður fyrir Alþ. í formi heimildar ríkisstj., er í 7 liðum. Eins og ég hef áður vikið að, er það í fyrsta lagi, að draga skuli að mun úr fjölda breskra togara, sem veiða í ís og sækja á svæðið, þannig að 15 af stærstu togurunum og 15 aðrir togarar, miðað við upplýsingar um fjölda skipa að veiðum árið 1971, séu útilokaðir og verði því í togaraflotanum eigi fleiri en 68 skip yfir 180 fet að lengd og 71 skip minna en 180 fet, enda stundi engir frystitogarar eða verksmiðjuskip veiðar á svæðinu. Í öðru lagi segir, að breskir togarar muni ekki stunda veiðar á friðunarsvæðum, sem nánar eru tiltekin, þ. e. a. s. fyrir Norðvesturlandi allt árið á afmörkuðu svæði, sem sést á korti, sem fylgir með, fyrir Suðurlandi á tímabilinu 20. mars til 20. apríl á afmörkuðu svæði og fyrir Norðausturlandi á tímabilinu 1. apríl til 1. júní á svæði, sem einnig er afmarkað á meðfylgjandi korti. Í þriðja lagi segir, að breskir togarar muni ekki stunda veiðar á tilteknum bátasvæðum, nánar tiltekið fyrir Vestfjörðum á svæði, sem þar er teiknað inn á kort, fyrir Austfjörðum á svæði, sem einnig er teiknað inn á kort, og fyrir Norðurlandi á svæði, sem afmarkast af línu, sem dregin er á korti. Í fjórða lagi er í samkomulagi þessu gert ráð fyrir því að skipta miðunum umhverfis landið í 6 hólf og sé eitt þeirra lokað breskum togurum í senn, þannig að ávallt sé eitt hólf lokað. Þessi hólf eru fyrir Vestfjörðum, og það verður lokað í september og október, fyrir Suðvesturlandi verður lokað nóv. og des., fyrir Suðurlandi verður lokað maí og júní, fyrir Suðausturlandi verður lokað jan. og febr., fyrir Norðausturlandi verður lokað júlí og ágúst og fyrir Norðurlandi verður lokað mars og apríl. Í fimmta lagi segir, að tilhögun sú, sem sett er fram í tölul. 2–4 hér að ofan á þskj., sé sýnd á meðfylgjandi korti, eins og ég hef leyft mér að vísa til til þess að spara hér upplestur. Í sjötta lagi segir, að aðilar komi sér saman um lista yfir þau skip, sem veiðar megi stunda samkv. bráðabirgðasamkomulagi þessu. Ríkisstj. Íslands mun ekki hindra veiðar þessara skipa umhverfis Ísland, meðan þau fara eftir ákvæðum bráðabirgðasamkomulagsins. Sé skip staðið að veiðum í bága við samkomulagið, getur íslenskt varðskip stöðvað það, en skal kveðja til breskt aðstoðarskip, sem næst er, til að sannreyna málsatvik. Togari, sem rofið hefur samkomulagið, verður strikaður út af listanum. Þessi listi er enn ekki tilbúinn af hálfu Breta, en samkomulagið verður ekki undirritað fyrr en hann liggur fyrir. Um refsingu í þessu atriði vísa ég til þess, sem dómsmrh., hæstv. forsrh., mun segja hér síðar. Í sjöunda lagi er svo í þessu samkomulagi gert ráð fyrir því, að það gildi í tvö ár frá undirritun þess og hafi brottfall þess ekki áhrif á lagaskoðanir aðila varðandi efnisatriði deilunnar. Ég sé ekki ástæðu til þess, herra forseti, að hafa langa framsögu fyrir þessu máli. Málið er það kunnugt þm., að ég tel, að ég mundi aðeins tefja tíma hv. Alþ. með því að fara að ræða það í einstökum atriðum. En ég tel, að þetta samkomulag sé mjög vel viðunandi eftir öllum atvikum, og vonast til, að það fái góðar undirtektir hv. alþm. Ég legg svo til, að þáltill. verði vísað til hv. utanrmn.

Sjútvrh. (Lúðvík Jósepsson) : Herra forseti. Eins og skýrt hefur komið fram að undanförnu, höfum við Alþb.menn ekki verið ánægðir með samkomulagsdrögin, sem fyrir hafa legið í landhelgisdeilunni við Breta. Við höfum bent á, að í þeim drögum að samkomulagi, sem forsrh. kom með heim frá London, sé vikið í allveigamiklum atriðum frá áður markaðri stefnu okkar í landhelgisviðræðunum við Breta. Drögin gera ráð fyrir tilslökun frá síðustu till. Íslendinga varðandi sókn Breta á miðin og varðandi rétt þeirra til að veiða á miðunum. Við Alþb.- menn töldum, að þessum drögum að samkomulagi ætti að hafna og láta síðan reyna á það, hvort Bretar féllust ekki á hagstæðari samninga fyrir okkur. Ríkisstj. féllst á það við athugun á málinu, að rétt væri að leita eftir nokkrum lagfæringum á samkomulagsgrundvelli. Það var síðan reynt, en því miður varð niðurstaðan sú, að Bretar töldu sig hafa orðið stöðu til að neita um svo að segja allar breytingar. Það var skoðun okkar Alþb.-manna, að engin ástæða væri til þess, að Íslendingar beygðu sig fyrir þessari afstöðu Breta. Af þeim ástæðum fluttum við ráðherrar Alþb. enn tillögur í ríkisstj. um að hafna samkomulagsdrögunum og knýja fram nokkrar lágmarksbreytingar. Till. okkar um þetta efni var á þessa leið: „ Ríkisstj. getur ekki fallist á fyrirliggjandi samkomulagsgrundvöll við Breta. Hún samþykkir, að reynt skuli til þrautar að fá fram breytingar á eftirtöldum atriðum: 1) Að skýrt sé, að Íslendingar geti ákveðið ný friðunarsvæði og breytt friðunartíma á þeim svæðum, sem nú eru í gildi. 2) Að lokuð veiðihólf verði 2, en ekki 1. 3) Að lokunartími veiðihólfa verði Íslendingum hagkvæmari, en gert er ráð fyrir í samkomulagsdrögunum. 4) Að fram verði tekið, að komi í ljós, að skip hafi brotið reglur um útbúnað veiðarfæra, þá jafngildi það brotum á samkomulagi. 5) Að samkomulagið gangi ekki í gildi, fyrr en EBE hefur samþykkt, að þau réttindi, sem Íslendingar sömdu um í viðskiptasamningi við handalagið, gangi öll í gildi.“ Um þessa tillögu náðist ekki samkomulag í ríkisstj. Það atriði í upphaflegu samkomulagsdrögunum, sem við Alþb.-menn töldum alvarlegast, var orðalag þeirrar gr., sem fjallaði um, hvernig fara skyldi með brot, sem kynnu að verða á samkomulaginu, þ. e. a. s. hver skyldi fara með lögsöguvaldið. Það hefur nú gerst varðandi þetta atriði, að hæstv. forsrh. hefur opinberlega skýrt skoðun sína á þessu orðalagi samkomulagsdraganna. Hann telur, að samkomulagið feli það í sér, að íslensk yfirvöld ein eigi að skera úr um það, hvort skip hefur gerst brotlegt við samkomulagið, og þau ein geti því fellt niður veiðiheimild þeirra, sem brjóta samkomulagið. Þessi túlkun forsrh. er vissulega mikils virði. Nú liggur einnig fyrir, að ríkisstj. mun flytja frv. á Alþ. til þess að lögfesta ákvæði um, að framkvæmd samkomulagsins verði með þessum hætti, sem forsrh. hefur skýrt með túlkun sinni á þessu ákvæði. Það er ljóst af því, sem fram hefur komið í umræðum um þetta mál. að sá ágreiningur, sem uppi hefur verið, hefur fyrst og fremst snúist um það, að við höfum talið, að of lítið væri með þessu samkomulagi dregið úr sókn Breta á fiskimið okkar. Við höfum einnig talið, að hér væri um að ræða samkomulag til lengri tíma en æskilegt væri fyrir okkur Íslendinga. Auk þess höfum við talið, að ýmis allmikilsverð atriði, sem þetta mál snerta, kæmu ekki nægilega fram í samkomulaginu, eins og t. d. varðandi möguleika okkar til almennra friðunarráðstafana og eins varðandi refsingar við því, að notuð séu ólögleg veiðarfæri innan okkar 50 mílna fiskveiðilandhelgi. Það er hins vegar ekki neinn ágreiningur um það, að vissulega felast í þessu samkomulagi allþýðingarmikil ákvæði varðandi minnkun á sókn Breta á okkar fiskimið og allmikil viðurkenning felst í samkomulaginu okkur til handa. Það er líka mjög mikilvægt að mínum dómi, að Bretar hafa með öllu fallið frá því við gerð að þessum drögum að krefjast þess, að um framlengingu yrði að ræða að samkomulagstímanum loknum, hafi Hafréttarráðstefnan þá ekki lokið störfum. En það var ein meginkrafa Breta, þó að samið yrði til stutts tíma, að þá vildu þeir fá nokkra tryggingu fyrir því, hvað við tæki að samningstímanum loknum, ef ekki hefði náðst samkomulag um þessi mál á alþjóðavettvangi. En við höfðum allan tímann neitað að semja á nokkurn hátt nema til hins takmarkaða tíma. Þetta atriði hefur í rauninni fengist fram í þeim samkomulagsdrögum, sem hér liggja nú fyrir. Annað mjög mikilvægt atriði að mínum dómi hefur einnig fengist hér fram, en það er, að ekki er gert ráð fyrir í þessum samkomulagsdrögum neinum yfirdómi, neinum gerðardómi til þess að skera úr um ágreining, sem upp kynni að koma. Það er því ljóst af því, sem ég hef sagt, að sá ágreiningur, sem uppi hefur verið, hefur ekki verið um meginatriðin í landhelgismálinu. Innan ríkisstj. hefur verið fullt samkomulag um þá stefnu, að við þyrftum að halda fast við það, að landhelgissamningarnir frá 1961 væru úr gildi og gætu ekki bundið okkur, að við héldum fast við það, að enginn erlendur dómstóll, eins og Alþjóðadómstóllinn, gæti haft lögsöguvald til úrskurðar í sambandi við okkar landhelgisdeilumál, og að við héldum fast við þá stefnu, sem við höfum markað okkur í sókn á alþjóðavettvangi, þ. e. a. s. í sambandi við undirbúning Hafréttarráðstefnunnar. Í þessum efnum, sem ég hef minnst á, er fjallað um grundvallaratriði og meginefni málsins. En það hefur sem sagt verið uppi ágreiningur um það, hversu langt við gætum gengið í kröfum okkar til Breta og annarra með að draga úr hinni miklu veiðisókn á okkar miðum. Nú liggur sem sagt ljóst fyrir, að ekki er samstaða innan ríkisstj. um að halda áfram frekari samningaviðræðum við Breta og knýja þá til að samþykkja tilteknar breytingar hér til viðbótar, sem við Alþb.-menn hefðum talið æskilegt. Þegar svo var komið, var ljóst, að það varð að taka afstöðu til þess, hvort ríkisstj. sem heild gæti staðið saman um þessa afgreiðslu málsins eða ekki. Við Alþb.-menn höfum því tekið þá ákvörðun, að þó að við séum ekki ánægðir með þessi efnisatriði samkomulagsins, sem ég hef hér gert grein fyrir, þá teldum við svo þýðingarmikið að halda ríkisstjórnarsamstarfinu áfram, ekki síst fyrir landhelgismálið, fyrir framhald landhelgismálsins, og einnig varðandi önnur stórmál, sem ríkisstj. hefur með höndum, að við vildum fallast á þau drög, sem hér liggja fyrir að samkomulagi, þó að þau uppfylli ekki óskir okkar í öllum greinum. Af þeim ástæðum, sem ég hef hér greint, munum við Alþb.-menn standa að samþykkt þess samkomulags, sem hér er óskað eftir heimild til þess að staðfesta, á þeim grundvelli, sem það liggur hér fyrir.



Herra forseti. Á fundi utanrmn. s. l. föstudag, 2. nóv., gerði hæstv. utanrrh. munnlega grein fyrir innihaldi að samningsuppkasti því, er honum hafði verið falið að undirbúa vikuna áður. Hann tók fram, að samningsuppkastið væri ekki fullbúið, og því gætu nm. ekki fengið það í hendur. Nefndarmönnum var hins vegar lofað, að þeir skyldu fá það sent, þegar væri endanlega frá því gengið. Ég hef síðan oft gengið eftir því, en ávallt fengið þau svör, að það væri ekki tilbúið. Það er fyrst nú um hádegið, að nm. Sjálfstfl. og raunar aðrir hv. þm. fengu till. að samningi þeim, sem hér um ræðir, í hendur, og tími hefur því ekki unnist til að ræða hann í einstökum atriðum eða hafa endanlegt samráð við samflokksmenn. Við munum því ekki gera grein fyrir afstöðu okkar nú, en fulltrúar okkar í utanrmn. munu að sjálfsögðu fjalla um málið og gera grein fyrir afstöðu sinni, og við framhaldsumræður mun frekari grein verða gerð fyrir afstöðu sjálfstæðismanna til máls þess, er hér um ræðir. Á þessu stigi skal ég aðeins við þetta bæta, að við sjálfstæðismenn teljum meðferð hæstv. ríkisstj. á málinu á margan hátt ámælisverða. Hæstv. ríkisstj. hefur verið reikul í ráði, sjálfri sér ósamkvæm. Henni hafa verið mislagðar hendur, svo að ekki sé meira sagt. Af yfirlýsingu hæstv. sjútvrh., er þingheimur nú hefur heyrt, má marka, að þm. Alþb. hafa tekið afstöðu til þessa máls með nokkuð sérstökum hætti. Vegna ummæla ráðh., skal að sinni aðeins bent á, að daginn, sem hæstv. forsrh. gerði grein fyrir viðræðum sínum í London og samningsgrundvelli þeim, er var árangur þeirra viðræðna, samþykkti þingflokkur Alþb.: „Þingflokkurinn hafnar till. Breta algerlega sem óaðgengilegum“, og enn fremur: „Þingflokkur Alþb. lýsir yfir því, að hann getur ekki staðið að neinu samkomulagi við Breta á grundvelli þeirra tillagna, sem þeir hafa nú sett fram“. Af yfirlýsingu hæstv. sjútvrh., sem við heyrðum áðan, má marka, eins og ég sagði áðan, að þm. Alþb. hafa ákveðið að gleypa öll stóru orðin og greiða atkv. með óaðgengilegum samningum að þeirra eigin áliti. Svo dýru verði er áframhaldandi seta í ráðherrastólum keypt. En hæstv. sjútvrh. beit höfuðið af skömminni, þegar hann í raun sagði ástæðu þessarar afstöðu þá, að nauðsynlegt væri, að Alþ. gætti þess með áframhaldandi setu í ríkisstj., að komið yrði í veg fyrir, að samstarfsflokkar hans sætu á svikráðum við lífshagsmuni Íslendinga í landhelgismálinu. Framkoma Alþb. og samskipti þess og annarra stjórnarflokka í máli þessu eru einstök í sinni röð, ekki eingöngu hér á landi, heldur og þótt einnig sé litið til annarra þingræðislanda. Gefst væntanlega tækifæri til að ræða það sérstaklega síðar. Herra forseti. Með tilvísun til þess, sem ég sagði í upphafi máls míns, tel ég ekki ástæðu til að fara fleiri orðum um mál þetta, áður en utanrmn. hefur fjallað um málið.



Herra forseti. Þingflokkur Alþfl. hefur lagt á það megináherslu, að þing og þjóð hefðu samstöðu varðandi sérhvert skref, sem stigið væri í baráttunni fyrir síauknum yfirráðum yfir fiskimiðunum umhverfis landið og rétti þjóðarinnar til þess að hagnýta þau. Alþfl. markaði þá stefnu fyrir síðustu kosningar, að næsta skref Íslendinga í landhelgismálinu ætti að vera útfærsla að 400 m dýpi á landgrunninu, þó hvergi minni útfærsla en 50 mílur. Engu að síður stóð hann að samþykkt Alþingis um 50 mílna fiskveiðilögsögu, enda var eining allra alþm. aðeins möguleg um þá ákvörðun. Alþfl. hefur einhuga stutt ríkisstj. í því að framfylgja þeirri stefnu. Þingflokkur Alþfl. telur, að vinna eigi að því, að fyrirhuguð alþjóðaráðstefna um hafréttarmál setji alþjóðalög um 200 mílna auðlindalögsögu. Hann mun styðja sérhverja viðleitni, sem miðar í þá átt. Reynsla sýnir, að sigrar í jafnmikilvægum og víðtækum málum eins og baráttu fyrir stækkun fiskveiðilögsögu vinnast yfirleitt í áföngum. Síðasti fundur fullskipaðrar flokksstjórnar Alþfl., sem haldinn var 20. og 21. okt. s. l., ræddi viðhorfin í landhelgismálinu ítarlega og gerði um þau svofellda ályktun: „Flokksstjórn Alþfl. ítrekar þá staðföstu stefnu flokksins að vinna að fullnaðarsigri í baráttunni fyrir 50 mílna fiskveiðilandhelginni, svo og að stuðla að 200 mílna auðlindalögsögu. Flokksstjórnin telur því aðeins rétt að gera bráðabirgðasamninga við Breta og Vestur-Þjóðverja, að með þeim sé tryggt, að sókn þeirra á mið okkar minnki verulega. Þá verður að tryggja friðun uppeldisstöðva og bátamiða fyrir veiðum togara, útiloka verksmiðju- og frystitogara og varðveita umfram allt íslenska lögsögu. Flokksstjórnin telur, að bráðabirgðasamningur á slíkum grundvelli gæti orðið þýðingarmikill áfangasigur fyrir Íslendinga í landhelgisbaráttunni“. Nú hefur hæstv. utanrrh. lagt fyrir Alþingi till. til þál., sem heimilar ríkisstj. að gera samning við Breta um rétt þeirra til veiða á svæðinu milli 12 og 50 mílna upp að vissu marki með tilteknum skipum og á vissum svæðum við landið á tilteknum tímum, og er skv. yfirlýsingum ríkisstj. tryggt, að Íslendingar haldi rétti sínum til óskoraðrar lögsögu innan 50 mílna fiskveiðilögsögunnar. Skal samningurinn gilda í 2 ár. Jafnframt er komið fram, að ríkisstj. öll og stuðningsflokkar hennar mæla með slíkri samningsgerð. Þingflokkur Alþfl. telur, að æskilegt hefði verið, að ýmis ákvæði samningsins hefðu verið öðruvísi en raun ber vitni. Sérstaklega telur hann, að tvö hinna sex hólfa, sem svæðinu á milli 12 og 50 mílna er skipt í, hefðu átt að vera Bretum lokuð samtímis. Þá hefði þingflokkurinn óskað þess, að tímabil þau, sem svæðin eru ýmist lokuð eða opin, hefðu þurft að vera önnur en ákveðin eru í samningunum. Og síðast, en ekki síst telur hann nauðsynlegt, að Íslendingar hefðu haldið rétti sínum til þess að auka friðlýsingu veiðisvæða, en það er eitt brýnasta hagsmunamál íslensks sjávarútvegs og þar með íslensku þjóðarinnar. Þegar annars vegar er um það að velja, að deilan við Breta haldi áfram með þeim afleiðingum, að breskir togarar stundi veiðar með svipuðum hætti og átt hefur sér stað, stofni mannslífum í hættu og skerði fiskistofna, bæði með of mikilli veiði og þó einkum með veiði ungfisks, og hins vegar, að friðun komist á, þannig að afli Breta minnki verulega og tryggt sé, að þeir haldi sér frá mikilvægustu uppeldisstöðvunum, þá getur þingflokkur Alþfl. fallist á að styðja slíka samningsgerð. Með því móti telur hann hagsmuni Íslendinga betur tryggða en vera mundi, ef deilan héldi áfram. Þessa afstöðu telur þingflokkurinn vera í samræmi við fyrrgreinda ályktun flokksstjórnarinnar. Þingflokkur Alþfl. telur, að þótt hann hefði kosið samkomulagið öðruvísi en það er í ýmsum atriðum, þá beri að fallast á þá stefnu ríkisstj. að gera slíkan samning, bæði vegna þess, að það tryggi hagsmuni Íslendinga betur en orðið hefði, ef deilan héldi áfram, en einkum þó vegna hins, að þingflokkurinn telur, að í samkomulaginu felist viðurkenning Breta í reynd á rétti Íslendinga til umráða yfir fiskimiðunum umhverfis landið á 50 mílna svæði. Þótt samkomulagið sé ekki eins og þingflokkur Alþfl. hefði óskað að það væri, mun hann styðja heimild til ríkisstj, um að gera það. Þingflokkurinn telur nauðsynlegt, að sú eining, sem hefur ríkt um meðferð landhelgismálsins á Alþingi, geti haldist, og telur hana styrkja þjóðina í áframhaldandi baráttu hennar.



Herra forseti. Ég vil strax taka það fram, svo að ekki fari á milli mála, að ég er andvígur þessu samkomulagi og mun greiða atkv. gegn því, þegar þar að kemur. Nú er það svo, að ég tel, að sáttfýsi og skilningur eigi að ríkja á milli einstaklinga og umburðarlyndi og ekki síður þjóða á milli. Þess vegna hefur alltaf verið hin eina rétta stefna að leita að samkomulagi við Breta. Hins vegar, þegar reyndin er sú, að samkomulagið sjálft, efni samkomulagsins, er á þá lund, að ekki er hægt að sætta sig við niðurstöðuna, þá er ekki um nema eitt að ræða: að bregðast gegn þessu. Ég skildi málið þannig, að þetta mikla lífshagsmunamál þjóðarinnar ætti ekki að koma hér til umr. í dag, enda var haft eftir hæstv. forsrh., að málið kæmi til umr. líklega á mánudaginn, þannig að ég var alls óundirbúinn að kafa mjög djúpt í umr. að þessu sinni. Engu að síður vil ég minnast á örfá atriði, til þess að ekki fari á milli mála, hvað veldur því, að ég get ekki fallist á þetta samkomulag. Það skal strax tekið fram,að öðru sjónarmiðinu, þ. e. a. s. verndunarsjónarmiðinu, tilraun til þess að vernda fiskimiðin hér við land, því sjónarmiði er sinnt sæmilega í samningunum. Það er vissulega kostur að fá þarna takmarkanir á aflamagni Breta, friða ákveðin fiskisvæði. Engu að síður nær þessi friðun ekki langt, því að aðeins eitt hólf er lokað hverju sinni. Íslendingar kröfðust upphaflega, að 3 hólf af 6 væru lokuð, en niðurstaðan hefur orðið sú, að aðeins eitt er lokað hverju sinni, og það er mjög ófullnægjandi niðurstaða. En það, sem veldur því, að ég get ekki fellt mig við þetta, er fyrst og fremst framkvæmdin og eftirlitið. Ég vil benda á, að í till. til þál. segir svo: „Sé skip staðið að veiðum í bága við samkomulagið, getur íslenskt varðskip stöðvað það, en skal kveðja til það aðstoðarskip breskt, sem næst er, til að sannreyna málsatvik“ Í fyrsta lagi er ákaflega óviðfelldið að leggja þá kvöð á íslenska varðskipið að kalla til breskt eftirlitsskip, - Íslendingar séu skyldugir að kalla á breskt eftirlitsskip. Ég fæ ekki annað séð en Bretinn sé þar með orðinn að háyfirdómara. Miklu viðfelldnara hefði verið, að þessi kvöð hefði verið lögð á sjálfan landhelgisbrjótinn, eða a. m. k., að honum hefði verið gefin heimild til að kalla á breska eftirlitsskipið. En að skylda Íslendinga til að kalla á Breta til þess að ganga úr skugga um það, að niðurstaða og vinnubrögð íslenskra varðskipa séu lögum samkvæm og rétt, það er náttúrlega ekki sæmandi í svona samkomulagi. Hæstv. forsrh. telur, að eftirlitið, eins og gengið er frá því í þessum lið, nr. 6, feli í sér, að íslendingar hafi alger yfirráð út að 50 mílum. Mér er þetta með öllu óskiljanlegt. Það er boðuð lögfesting á frv., sem eigi að tryggja, að svo sé. Í fyrsta lagi vil ég benda á, að það skiptir engu máli, hvað hv. Alþ. lögfestir í þessu efni, því að þetta er samkomulag á milli tveggja þjóða, og það er ekkert gagn að því, nema Bretar viðurkenni þennan skilning. Við höfum þá reynslu af viðskiptum við Breta, að það þarf allt að vera svart á hvítu, til þess að unnt sé að treysta þeim í einu eða neinu í þessum málum. Það er ekki aðeins þetta, sem veldur því, að ég er andvígur þessu samkomulagi, heldur líka það ranglæti, sem beitt verður þá gegn togurum annarra þjóða. Hvers eiga togarar annarra þjóða að gjalda, þeir sem hafa virt okkar lögsögu, farið út fyrir 50 mílur. Togarar þeirra verða teknir, færðir til hafnar og sektaðir, en það má ekki snerta við breskum togurum. M. ö. o.: sú þjóð, sem beitir okkur vopnavaldi, sem kúgar okkur til þessara samninga, hún hefur rétt, hún kemst hjá því, að togarar hennar séu teknir og refsað eins og öðrum landhelgisbrjótum. Og hvaða áhrif hefur þetta á aðrar þjóðir? Nú standa yfir samningar við Vestur-Þjóðverja. Hvaða áhrif hefur þetta á þá og þeirra samningagerð? Þeir hljóta að gera svipaðar kröfur. Og koma ekki Pólverjar t. d. og vilja fá svipuð hlunnindi? Ég get ekki séð, að það sé neinn eðlilegur grundvöllur til þess að neita þessum þjóðum um sams konar fríðindi innan fiskveiðilögsögunnar. Hitt er svo annað mál, að ég er sannfærður um, að það hvarflar ekki að Pólverjum, Vestur-Þjóðverjum og Austur-Þjóðverjum að beita okkur vopnavaldi til þess að kúga okkur til samninga af þessu tagi. Ég vil líka benda á það, að Bretar fórna mjög litlu fyrir þetta samkomulag. Þeir telja sig geta veitt allt að 130 þús. tonn hér við land, en mundu veiða að líkindum 155 þús. tonn, ef gert væri ráð fyrir svipuðum afla. M. ö. o.: Breta skiptir sáralitlu máli, hvort 2–3 svæði séu friðuð í einn eða tvo mánuði. Það, sem Bretar vilja, er að tryggja sér ákveðið aflamagn upp úr sjó, og það, sem Bretar fórna í þessu samkomulagi, er fyrst og fremst það, að þeir veiða um 18–19% minna en þeir hefðu gert að ógerðum samningum. Þetta er það, sem þeir færa. Það er ekki einu sinni í þessum samningi gert ráð fyrir því, að samningurinn frá 1961 falli niður. Það er beinlínis gert ráð fyrir því, að Bretar geti haldið áfram málsókn í Haag eftir 2 ár. Það er algerlega ósæmilegt fullveðja þjóð í baráttu af þessu tagi að krefjast þess ekki, að samningurinn frá 1961 falli niður. Hér inni eru forustumenn, sem fluttu vantraust á ríkisstj. 1961 fyrir undanlátssemi við erlent vald. Nú eru þessir sömu forustumenn í ráðherrastólum og eru að gera nákvæmlega það sama og þeir deildu á 1961. Framkvæmdin er með svo aumingjalegum hætti, að það þarf að leita víða til slíks samkomulags milli tveggja þjóða. Brasilía og Bandaríkin gerðu samkomulag með sér, þegar Brasilía færði út í 200 sjómílur. Samkomulagið er á þá lund, að Brasilíu er heimilt að taka bandarísku skipin og færa til hafnar. Við höfum státað okkur af því að vera forustuþjóð í sambandi við útfærslu fiskveiðilögsögunnar. Við höfum vissulega verið það og vakið athygli á erlendum vettvangi. En við erum nú að hlaupast frá þeirri stefnu. Við erum að bregðast þeim þjóðum, sem standa í þessari baráttu. Við erum að skapa slæm fordæmi. Hvað tekur við eftir tvö ár? Hefði ekki verið eðlilegt að fá inn í þennan samning, að tekið yrði tillit til þeirrar niðurstöðu, sem Hafréttarráðstefnan kæmist að? Hin íslenska þjóð, þessi litla þjóð, er svo múlbundin. Þetta er eins og gamall klár, sem bundinn er á hlaðinu. Hún gerir samning, og það er hvergi ljós í myrkrinu. Hvar í ósköpunum stöndum við á Hafréttarráðstefnunni? Það eru komnar 30–40 þjóðir með 200 mílur, og svo á að vera hafréttarráðstefna. Svo kemur Sjálfstfl. og flytur till. um 200 mílur fyrir árslok 1974. Og svo er verið að semja hér upp á það að láta Breta veiða upp að 12 mílum hér um bil kringum allt landið næstu 2 ár. Hvernig hefði verið að taka inn í þessi drög, að niðurstaða Hafréttarráðstefnunnar eða skoðun yfirgnæfandi meiri hluta þjóða á hafréttarráðstefnunni ylli því, að þetta yrði tekið til endurskoðunar? Við erum með þessum samningi að neita að taka tillit til þeirra atvika, sem eru að gerast í þessu máli. Hvað átti að gera í landhelgismálinu? Þetta átti bara að bíða. Sigurinn var okkar, hann var framundan. Og það var ein mitt á þeirri forsendu, að ég hygg, sem Sjálfstfl. flutti till. um 200 mílur á næsta ári. Það var af því, að Sjálfstfl. taldi sig sjá þetta fyrir. Það voru yfirgnæfandi líkur á því, að 200 mílur væru orðnar viðurkenndar að verulegu leyti næsta ár, og ég hygg, að þetta sé ekki rangt. Það, sem átti að gera, var auðvitað að bíða, bara bíða. Og hver hefði staðan orðið næsta sumar, þegar kannske 90 þjóðir af 140 hefðu samþykkt 200 mílur, um mitt sumarið? Ætli það hefði ekki verið önnur staða í landhelgismálinu en nú, virðist ætla að verða? En Bretar urðu að semja, vegna þess að þeir voru að tapa málinu. Bæði er þrýstingur frá bandalagsþjóðunum í NATO og líka þrýstingur frá hinum mörgu nýfrjálsu ríkjum í Afríku með sínar 200 mílur. Sigurinn var okkar. Það var algerlega óviðunandi að fara að hlaupa nú til samninga á þessum grundvelli. Ég skal segja það alveg eins og er, að þessi samningur er litlu betri en samningurinn frá 1961, hann er litlu betri. Og af hverju er þá rokið í að semja? Ástæðan er hreinlega sú, að það eru sterk öfl í aðalflokkunum á Íslandi, sem hugsa meira um það, sem þeir kalla vestræna samvinnu, heldur en að standa á kröfu um fiskveiðilögsögu handa Íslendingum. Hermann Jónasson flutti ræðu hér, þegar borið var fram vantraust á vinnubrögð Guðmundar I. Guðmundssonar og Bjarna heitins Benediktssonar, og það voru meginrök hjá Hermanni Jónassyni, að þessir menn hugsuðu miklu meira um NATO heldur en að tryggja fiskveiðilögsögu handa Íslendingum. Og það er sama sagan núna. Nú er bara skipt um, nú eru þessir menn í ráðherrastólum. Og það er mjög fróðlegt að lesa Alþingistíðindin frá 1961. Nú eru rökin bara komin yfir í ráðherrastólana. Þau fluttust með Guðmundi I. Guðmundssyni yfir í ráðherrastólana, og ég hugsa, að margir séu ekki mjög kátir yfir því. Ég ætla ekki að skemmta hæstv. ráðh. og forustumönnum í Framsfl. með því að lesa ummæli ýmissa framsóknarmanna frá þessum tíma. En það er mjög lærdómsríkt að lesa það, sem Hermann Jónasson sagði í sambandi við samningana 1961. Og það er mjög lærdómsríkt að finna það, að þau rök, sem beitt er núna, t. d. þessi gífurlega áhætta, sem allt í einu kemur upp, líf íslenskra sjómanna er í hættu, forðumst árekstra, við erum að semja frið, frið, - þetta er nákvæmlega það, sem Guðmundur I. Guðmundsson sagði og var sótbölvað fyrir, jafnvel af núv. forseta sameinaðs þings. Það er nefnilega ágætt að semja frið, en friðurinn verður að vera slíkur, að hann sé sæmandi fyrir íslenska þjóð. Ég endurtek: sá hraði á samningum, sem átti sér stað, var vegna þess, að þeir menn, sem leggja aðaláherslu á vestræna samvinnu, setja traust sitt á NATO, voru orðnir varir við það, að NATO-tengslin þoldu ekki þessi átök, íslenska þjóðin var að missa trúna á NATO, og það varð að bjarga málinu. Þetta er grundvallarástæðan fyrir því, að allt í einu er hlaupið til samninga, og ég endurtek: Hér skiptir ekki máli, hvort menn séu með eða móti NATO, heldur hitt, að íslenskir stjórnmálamenn skuli vera svo miklir labbakútar að meta meira að hafa í NATO heldur en að fylgja eftir kröfum íslensku þjóðarinnar um 50 mílna óskoruð yfirráð. Það er sá dæmalausasti labbakútsháttur, sem ég veit um. Ég veit ekki betur en hæstv. ráðh. og fleiri menn hafi talað um það, að samningurinn frá 1961 hafi verið nauðungarsamningur. Hann var nauðungarsamningur. En þessi samningur núna, er hann ekki nauðungarsamningur? Ég veit ekki betur en að Bretar hafi rofið viðræður í sumar. Það stóðu samningar yfir til 4. maí, en 19. maí eru þeir allt í einu komnir inn í landhelgina með herskip, og síðan þróuðust málin eins og allir vita, árekstrar og upplausn í NATO-liðinu, og Bretar, loks þegar þeir fóru út fyrir, þá segja þeir sem svo: Ef íslensku varðskipin stugga við landhelgisbrjótunum, þá komum við aftur með herskipin. Við bíðum bara hérna fyrir utan 50 mílurnar, og ef þið eruð nokkuð að stugga við okkar togurum, þá komum við. - Er þetta ekki nauðungarsamningur, að hafa hér vopnað stórveldi fyrir utan 50 mílurnar með byssukjaftana á þessari smáþjóð? En núna minnist þið ekki á, að þetta sé nauðungarsamningur, þó að þið hafið malað 1961. Það er af því, að nú eruð þið að gera samningana. Og annað: Það er ekki aðeins vopnakúgun, sem þessi þjóð beitir okkur, heldur líka viðskiptakúgun, eins og sýnir með fisktollinn hjá Efnahagsbandalaginu. Nú segja þeir: Elskurnar mínar, þið getið fengið tollinn strax á morgun, ef þið semjið, meira að segja 1. jan., allur tollur niðurfelldur. - Þetta er okkar ástkæra vinaþjóð í NATO, Bretar. En ég segi það, ef menn halda því fram, að samningurinn frá 1961 sé nauðungarsamningur, og ég er á því, þá er þessi það ekki síður. Hér er um að ræða, að smáþjóð, vopnlaus, er að semja við stórþjóð, vopnaða. Íslendingar höfðu ekki þrek til þess að endast nema rúmt árið í baráttu við Breta. Þegar komið var að sigrinum, þá var hlaupið frá þessu, af því að vestræna samvinnan í NATO var meginatriðið. Þess vegna tel ég, að menn hafi hagað sér með heldur miklum ólíkindum, að bregðast þjóðinni á þennan hátt, ég tala nú ekki um þá blástursseli, sem óku hér um annes og firði og töluðum full yfirráð yfir 50 mílum, aldrei að hvika. Svo koma þessir sömu menn og fara að semja. Ég lít svo á, að þessi samningur sé undansláttur í landhelgismálinu. Þetta er uppgjöf, þetta er frestun, enda geta breskir togarar veitt hér við nær allt landið upp að 12 mílum næstu tvö ár. Og svo eftir tvö ár koma Bretar aftur með sín herskip, og þeir fara kannske fyrir dómstólinn í Haag, og þá koma Haag-dúfurnar hér í þinginu og vilja líka setja málið fyrir Haag. Það er enginn endir á vitleysunni. En hitt er meginatriðið, að þm. skuli láta kúga sig á þessa lund. Þeir sjá ekki aðalatriðið í málinu, og þegar sigurinn er að koma í höndina, þá er hlaupið frá þessu og gerður þessi dúfusamningur. Ég ætla aðeins að segja örfá orð í viðbót. Ég tel að enn ríki gamla undanhaldsleiðin, sem leiddi til nýlendustöðu okkar, þ. e. a. s. utanstefnu ráðamanna, dómsvaldið flutt úr landi, sbr. álsamninginn, og erlend lögsaga þegin innan landhelginnar. Þetta er minnimáttarkennd og skerðing á sjálfstæði þjóðarinnar. Og forustumennirnir átta sig ekki á því, að tíminn er breyttur, stórveldi geta ekki kúgað Íslendinga lengur, ef þeir standa saman. En það skilja ekki allir. Ég vil segja það, að vinnubrögð ríkisstj. í þessu máli síðustu daga hafa verið með ólíkindum. Ég efast ekki um, að það hefur verið mikill vilji hjá stjórninni að leysa þetta mál eins og vera bar. En ég get ekki annað en sagt þau orð hér, af því að ekki hefur verið á það minnst, að ég skildi það svo, þegar hæstv. forsrh. fór til Lundúna, að ætlunin hefði verið að koma á samningaviðræðum að nýju, án samninga, taka upp samningaviðræður að nýju, án þess að semja. Síðan kemur hæstv. forsrh. með samkomulag, með samning, sem varð síðan ekki breytt. Síðan gerði Alþb. þá pólitísku skyssu að rjúka upp til handa og fóta, áður en menn voru búnir að sjá þetta og meira að segja lesa þetta sums staðar, og segja strax: Úrslitakostir. - Og þetta setti forsrh. upp við vegg, hann hafði ekki annars úrkosta en segja. Ég stend og fell með þessu. - Svona var hinn pólitíski leikur í kringum þetta. Svo láta menn sér detta í hug, eftir að hæstv. forsrh. er búinn að lýsa því yfir í fjölmiðlum, að hann standi og falli með þessu samkomulagi, að það sé leið til þess að fá Breta til að breyta samkomulaginu. Hví skyldu Bretar gera það? Það er ekki nokkur von til þess að breyta samkomulaginu, eftir að forsrh. er búinn að lýsa því yfir, að hann standi og falli með því. Þannig verð ég að segja, að þessi keðjurás athurða, frá því að hæstv. forsrh. fór til Lundúna, hafi verið með miklum ólíkindum í íslenskri pólitík. Við höfum eiginlega misst þá samningsaðstöðu, sem við í raun og veru höfðum, á meðan allt var með felldu. En ég vil taka það skýrt fram, að ég er ekki að væna hæstv. forsrh. um nein óheilindi af nokkru tagi. Hins vegar er munurinn sá, að ég hef aðra skoðun á þessu en hann. Þó verð ég að minnast á eitt atriði. Hæstv. forsrh. tók berlega fram og skýrt, að það yrði ekki slakað á landhelgisgæslunni. Nú hafa staðið yfir í 3 vikur eða svo sífelldar kvartanir, t. d. úti fyrir Vestfjörðum. Það hefur ekki verið klippt á vír eins einasta togara, það hefur ekkert gerst. Það er eins og landhelgisgæslan sé að hvíla sig. En þetta er óskýranlegt. Ég væni ekki forsrh. um það, að hann hafi ekki viljað, en einhvers staðar í kerfinu hlýtur þetta að bila, og þetta hefur náttúrlega vakið upp alls konar grunsemdir og aðdróttanir í garð forsrh. Ég er alveg sannfærður um, að hann hefur staðið á sínu máli, að reyna að halda uppi reglum á miðunum. En það er þá bara einhvers staðar í kerfinu hjá honum, sem bilar. Og ég verð að segja það, að þróunin í landhelgismálinu frá Lundúnaförinni hefur verið fremur óskemmtileg. Ég ætla nú að láta þetta nægja í bili. Ég tel að þessi þáltill. stangist á við orð stjórnmálamannanna. Hún stangast á við stefnu ríkisstj., hún er í andstöðu við þann kosningasigur, sem flokkarnir unnu. Mér skilst, að 50 mílna útfærslan hafi verið eitt helsta baráttumál þjóðarinnar, og ég tel, að þetta sé ekki af því taginu, að hægt sé að hlaupast frá því. Þess vegna hef ég komið hér með viðbótartill., sem hljóðar svo: „Ályktun þessi öðlast aðeins gildi að undangenginni þjóðaratkvgr. um bráðabirgðasamkomulagið, enda hljóti það stuðning meiri hluta kjósenda.“ Ég hygg, að það væri ágætt fyrir ráðamenn þjóðarinnar að fá vitneskju um, hvað þjóðin vill í þessu efni, og hlíta dómi þjóðarinnar um þetta. Að þessu sinni mun ég ljúka máli mínu.



Herra forseti. Ég hef við þessa umr. orðið eins vísari, sem ég vissi ekki áður í náttúrufræði. Það er það, að nú veit ég, hvernig blástursselur lítur út. Hér er mikið og alvarlegt mál á ferðinni, og mun ég samt hafa þann hátt á, sem formenn stjórnmálaflokkanna hafa haft við þessa umr., að tala stutt um málið, en aðeins, og það er tilgangur þessarar umr., lýsa afstöðu þingflokks míns til þess. Ég tel það til mikilla kosta við það samkomulag, sem okkur stendur nú til boða og hér er verið að ræða, að framkvæmdin á þessu samkomulagi verður í höndum Íslendinga sjálfra. Í annan stað tel ég það mikilsvert, að hér er um tímabundið bráðabirgðasamkomulag að ræða, sem gildir aðeins í tvö ár. Í þriðja lagi, og það skiptir mestu, er um það að ræða í samkomulaginu, sem nú skal greina, nefnilega að með því fáum við meiri veiðitakmörkun breskra togara en ég tel nokkrar líkur til. að við hefðum fengið með áframhaldandi þrotlausu stríði, og þar með slæ ég því föstu, að þessi friðsamlega lausn samkomulagsins sé hinn betri kostur, sem íslenska þjóðin eigi völ á, og því sé einsætt að velja þann kostinn heldur en áframhaldandi stríð með minni vernd fyrir okkar aðþrengda þorskstofn og með meiri ágengni á íslandsmiðum af breskum veiðiskipum. Stríð vill þingflokkur SF ekki heyja stríðsins eins vegna, síst ef um verri kost er að ræða heldur en með annarri lausn málsins. Þm. SF greiða því atkv. með því samkomulagi, sem hér liggur fyrir.

Forsrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég get um aðdraganda þessa samkomulags, sem hér liggur fyrir, vísað til framsöguræðu hæstv. utanrrh. Ég vil þó minna á og endurbaka, að með 60 uppréttum höndum á Alþ. 15. febrúar 1972 var samþykkt, að haldið skyldi áfram samningaumleitunum við tilteknar þjóðir, sem þá voru byrjaðar. Þessum samningaumleitunum hefur síðan verið haldið áfram með vitund Alþ. og vilja, án þess að ég hafi heyrt eina einustu rödd á Alþ., sem hafi mælt gegn því. Þessum samningaviðræðum hefur verið haldið áfram um nokkurt skeið, án þess að árangur næðist. Það má segja, að þær héldu áfram með eðlilegum hætti þangað til 4. maí þetta ár. Þá settu bæði Íslendingar og Bretar fram sín sjónarmið í þessu máli á glöggan hátt, mótuðu þær kröfur, sem ætla verður, að hafi verið taldar þá hinar ítrustu. Þetta liggur fyrir bókað, og hv. utanrmn., sem fær málið til meðferðar hér á eftir, getur kynnt sér það og borið saman, hvað á milli ber, hvað vantar á annars vegar að í þessu samkomulagi hafi því verið náð, sem íslendingar ýtrast settu fram, og svo hins vegar, hvað hefur fengist frá því, sem Bretar töldu mögulegt að ganga að. Og báðir skildu þá samningsaðilar með þeim ummælum, að þeir vildu taka till. hvors um sig til athugunar, og í því fólst vitaskuld það og allir gengu út frá því, að þarna væri í raun og veru ekki um endanleg orð að tefla, heldur gæti verið um að ræða, að slakað yrði á báða bóga. Hvað er það þá, sem á milli ber í þeim samkomulagsdrögum, sem nú liggja fyrir, frá þeim ýtrustu kröfum, sem Íslendingar settu fram 4. maí 1973. Ég segi: það er eitt meginatriði. Það er, að það er eitt hólf aðeins, sem á að vera lokað eftir þessum samkomulagsdrögum, en eftir till. frá 4. maí áttu þau að vera tvö. Og annað líka, sem skiptir miklu minna máli að mínum dómi, er það, að samkv. till. Íslendinga átti að strika út 30 stærstu togarana, sem stundað höfðu hér veiðar 1971, en í staðinn er komið í þessi samkomulagsdrög, að 15 þeir stærstu skuli útstrikaðir og svo 15 af minni gerðinni. Þetta er í raun og veru það, sem á milli ber, vegna þess að um samningstímann er það að segja, að það hafði alltaf verið talað um, að hann gæti orðið allt að tveimur árum. Og í öllum samningaviðræðunum, það fullyrði ég, gengur það í gegn eins og rauður þráður, að engum datt í hug að miða þann gildistíma við upphaf deilunnar, heldur við undirritun samninga. Ég vil bæta því við, að í þessum sjónarmiðum sem sett voru fram af hálfu Íslendinga, var aðeins talað um tvö friðunarsvæði, þau, sem þá höfðu verið lögboðin. Í þessum samningsdrögum er bætt einu við til viðbótar, sem síðar hefur komið til. Það var aldrei minnst á það í þessu uppgjöri, sem þá fór fram og lagt var fram sem endanlegt af Íslendinga hálfu sem þeirra ýtrustu sjónarmið, að það ætti að taka til athugunar einhverjar meiri friðanir. Það má segja, og það er alltaf auðvelt að vera vitur eftir á, að það hefði átt að gera þetta. En það var ekki gert. En hvað er það þá, sem ber á milli á hinn bóginn? Hvað er það, sem fengist hefur fram í þessum samningsdrögum, sem Bretar léðu ekki máls á að tala um 4. maí? Jú, það er hreint ekki svo lítið. Þeir léðu ekki máls á því að tala um smábátasvæði, en samkv. þessum samkomulagsdrögum er um þrjú smábátasvæði að ræða: fyrir Vesturlandi, Norðurlandi og Austurlandi, og þau eru af fróðum mönnum talin jafngilda allt að 20 þús. tonna aflatakmörkun. Ég efast ekki um, að það hefði verið hægt að semja um það og væri hægt að semja um það við Breta að sleppa þessum smábátasvæðum og fá í þess stað tvö hólf lokuð. Er nokkur hv. alþm., sem mundi vilja gera slíka breytingu? Ég vil það ekki, hef aldrei viljað það. Þá voru Bretar aðeins tilleiðanlegir að tala um að fækka togurum um 20, ekki þeim stærstu, nei, bara togurum upp og ofan, og þó því aðeins, að þeir fengju til þess samþykki hjá útgerðarmönnum. Ekki voru þeir ákveðnari í því en það. Þá áttu, sem sagt eftir þeirra sjónarmiðum, að hafa rétt til að veiða 155 togarar. Eftir þeim samkomulagsdrögum, sem hér liggja fyrir, verða þeir þó ekki nema 139. Og þá voru þeir með það að hafa í samningi, að það yrði kveðið svo á, að þegar samningstíminn rynni út, skyldu teknar upp aftur viðræður um það, hvað við tæki. Frá þessu hafa þeir nú fallið. Ég skal ekki fara nánar út í þennan samanburð, en bendi á það, að hv. utanrmn. getur gert það. Hún fær þessi gögn í hendur og getur metið þetta. Hv. þm. Bjarni Guðnason var að tala um, að þetta samkomulag, sem hér væri fyrir hendi, væri andstætt orðum, sem stjórnmálamenn hefðu látið falla. Ég leyfi mér að draga það í efa. Ég minnist þess einmitt, að í umr. um landhelgismál hafa sí og æ verið látin falla þau orð hér á Alþ., að menn teldu það sanngjarnt að veita þeim útgerðarbæjum, sem hefðu stundað hér veiðar um langan tíma, umþóttunartíma, og það var í því skyni, sem viðræður um þetta fóru fram. Ég held, að þetta sé ekki í andstöðu við nein orð, sem stjóramálamenn hafa látið falla. En samningsviðræðunum var slitið í maí vegna þess, að Bretar sendu inn sín herskip, og þá var því lýst yfir að hálfu stjórnmálamanna, að það kæmi ekki til mála að semja við Breta, meðan bresk herskip væru í íslenskri landhelgi. Og hv. þm. veit, að það var gripið til vissra ráða, sem lýstu engu sérstöku trausti á NATO, til þess að fá Breta til að kalla herskipin út úr íslenskri landhelgi. Það tókst. Þá skapaðist nýtt viðhorf í þessu máli. Þá var kominn grundvöllur til að taka upp viðræður við Breta á nýjan leik og það var gert, og það var eðlilegt framhald af því, sem hafði gerst í þeim samningaviðræðum, sem áður höfðu átt sér stað. Hitt er svo auðvitað mál, að um þetta samkomulag, hvort sem það er gott eða slæmt, geta verið skiptar skoðanir, og er afskaplega eðlilegt, að skiptar skoðanir séu um það. Og auðvitað dreg ég það ekki í efa, að allir hv. alþm. hefðu viljað fá fram betra samkomulag en þetta, þ. e. a. s. Íslendingum hagstæðara. En nú hefur það verið reynt nokkuð til þrautar, og mín skoðun er sú, að lengra en þetta verði ekki komist. Og það hefur enginn nauðungarsamningur verið gerður. Það hefur enginn samningur verið gerður enn þá. Það er höfð sú eðlilega málsmeðferð á þessu að leggja þessa niðurstöðu, þennan kost, sem ég tel skástan fáanlegan nú, fyrir Alþ. og þá er það Alþingis að segja til um, hvort það vill láta gera þetta bráðabirgðasamkomulag eða ekki. Hendur þess hafa ekki á neinn hátt verið bundnar. Ég tók það skýrt fram, og það var tekið fram í þeirri fréttatilkynningu, sem gefin var út eftir þann fund, sem ég átti með forsrh. Breta, að ég tæki aðeins þessa skýrslu og gæfi hana minni ríkisstj. Ég hef ekki með einum eða öðrum hætti bundið hvorki ríkisstj. né Alþ. Og íslenskir alþm. eru algerlega frjálsir að því að hafna þessu, ef þeir að skoðaðri sinni samvisku telja þá leið skynsamlega. Þeir eru spurðir, áður en samningurinn er gerður. Ég hefði vissulega kosið, að þetta samkomulag hefði verið Íslendingum hagstæðara og þá fyrst og fremst að því leyti til, að ég hefði auðvitað kosið, að tvö hólf hefðu verið lokuð. Það er meginmunurinn, meginatriðið, sem hér er um að ræða. En ég tel samt sem áður, þrátt fyrir þennan annmarka, mjög mikið fengið fram. Ég tel það langsamlega stærsta, sem fengið er með þessum samningi, það, að útilokaðir eru að fullu og öllu allir frystitogarar og verksmiðjutogarar. Það, sem um er að ræða, ef haldið hefði verið áfram óbreyttu ástandi og við óbreyttar aðstæður, er ekki það einungis að útiloka þá 25 frysti togarar, sem hér stunduðu veiðar 1971. Nei, Englendingar eiga ekki aðeins 25 frystitogara í dag, þeir eru 46, og þeir smíða þá sem óðast, og það, sem meira er, þeir eru, eins og kunnugt er af fréttum, að fara einmitt út í það í vaxandi mæli að smíða verksmiðjutogara. Ég held, að ein aðalrökin fyrir því, að við, sem stóðum að því, að landhelgisútfærslan mætti alls ekki bíða, hafi verið þau, að það hafi verið hættan á því, að það yrði komið í vaxandi mæli með þessi verksmiðjuskip og farið yfir íslensk mið með þeim og þau notuð eins og ryksugur til þess að þurrka upp okkar fiskimið. Það var þessi aðsteðjandi hætta, sem var aðalógnvaldurinn. Og fyrir hana er girt með þessum samningum. Þess vegna er ég alveg á öndverðum meiði við hv. þm. Bjarna Guðnason, að hér sé gefið hættulegt fordæmi. Ég held einmitt, að hér sé gefið gott fordæmi að því leyti til, að í samningum við Vestur-Þjóðverja og hverja sem væri er auðvelt, eftir að þetta hefur verið bókfest, að standa á því og halda því fram, að verksmiðjutogara tökum við aldrei inn fyrir 60 mílna mörkin, vegna þess að við höfum staðið á því í samningum okkar við Breta og þar höfum við fengið þetta viðurkennt, og þeir yrðu að viðurkenna það líka, ef þeir vildu gera samninga við okkur. Ég held, að þetta sé kannske stærsta friðunarsjónarmiðið, sem liggur í þessum samkomulagsdrögum. Auðvitað hefur landhelgismálið verið mikið tilfinningamál. Það er ekki nema eðlilegt. En þegar alþm. eiga að gera það upp við sig, hvort þeir eiga að gera svona samkomulag eða ekki, þá mega þeir ekki láta tilfinningarnar ráða, heldur verða þeir að líta á það með kaldri skynsemi og rökhyggju og meta það, hvort betri árangur fæst fyrir íslenska þjóð og fyrir íslensk fiskimið með því, að haldið sé áfram að óbreyttum aðstæðum að stunda veiðiskap með þeim hætti, sem gert hefur verið, eða fá samkomulag um þá takmörkun á aflamöguleikum, sem hér liggur fyrir. Það hefur verið deilt um það, hvað Bretar hafi fiskað mikið undir herskipavernd og við þær aðstæður, sem hér ríktu. En margir hafa haldið því fram og það er kannske ekki svo gott að vefengja það, að þeir hafi náð um 160 þús. lestum. Hitt er víst, að illa hafa þeir veitt, en enn þá verr gætu þeir veitt, og ef þeir tækju þann háttinn upp og kæmu hér í vaxandi mæli með verksmiðjutogara og stærri togara og héldu þeim veiðum áfram undir herskipavernd, þá gætu þeir sennilega önglað saman talsvert meira en 160 þús. tonnum. Það verða menn svo að bera saman við þann hugsanlega möguleika, sem þeir hafa eftir þessu bráðabirgðasamkomulagi, 130 þús. tonn. Fróðustu menn íslenskir í þessum efnum hafa þó reiknað út, að öllu líklegra væri, að möguleikarnir gæfu þeim ekki nema 110 þús. tonn. Ég vil taka fram, að sá útreikningur er einmitt miðaður við þann lokunartíma á svæðunum, sem er í þessum samkomulagsdrögum. En það er líka rétt, að við höfðum kosið lokunartímann nokkurn annan, og Landssambandið gerði um það till. Þær till. sendum við út og reyndum að fá því framgengt, að lokunartímanum væri breytt í þá veru, en því fékkst því miður ekki framgengt. En það er sjálfsagt rétt, að ef tekist hefði að fá það fram, þá hefði það minnkað aflamöguleika Breta talsvert frá því, sem þeir eru þó nú. Ég hef skilið það svo og hef haft fulla ástæðu til að skilja það svo, að allir hv. alþm. væru á því máli, að það ætti að freista þess að gera bráðabirgðasamkomulag, svo að að því geta menn, held ég, ekki fundið, að það hefur verið reynt. Hitt er svo auðvitað mál, að þegar samkomulagið liggur fyrir, geta menn endalaust deilt um, hvort það sé eins gott og það þyrfti að vera eða ekki. Og ég skil ákaflega vel, að það geti verið skiptar skoðanir um efni þessara samkomulagsdraga. En þá eru menn, eins og ég hef áður sagt, alveg frjálsir og geta hafnað því, ef þeir vilja taka á sig ábyrgðina af því. Ég hef sagt það eitt, að ég vildi ekki taka á mig ábyrgðina af því að hafna þessum samkomulagsdrögum. Það er hægt að tala kuldalega og kannske dálítið glannalega um þá hættu á mannslífum, sem geti komið til greina í sambandi við áframhald þessarar deilu. Ég geri það ekki. Ég held, að menn ættu að hugsa til þeirrar hættu, sem varðskipsmenn hafa lagt sig í og leggja sig í. Ég held, að menn ættu að hugsa til fjölskyldna þeirra, áður en þeir hefðu of stór orð um það, að litlu væri hættandi til þess að skapa frið. Ég held þvert á móti, að það sé talsvert vinnandi og gefandi fyrir friðinn. Það getur aldrei orðið hvort sem er keppikefli okkar Íslendinga að standa í ófriði við okkar nágrannaþjóðir og það þjóðir, sem við höfum átt samskipti við, stundum vinsamleg, stundum óvinsamleg, ég vil nú segja: oftar vinsamleg, eins og ég veit, að sögufróður maður eins og hv. þm. Bjarni Guðnason kannast við úr Íslandssögunni. Og e. 2. v. hefðu íslendingar orðið hungurmorða einhvern tíma, ef Bretar hefðu þá ekki rétt hjálparhönd. Það veit ég, að hann kannast líka við. Og það má muna líka, þegar reikningarnir eru gerðir upp við Breta. Það hefur verið talað um, að það atriði, sem er í 6. lið þáltill. um framkvæmd samkomulagsins, væri ekki ljóst og að Íslendingar væru þar eitthvað að láta af því valdi, sem þeir eðlilega hefðu. Ég er þessu ekki sammála. Ég viðurkenni að vísu, að þarna er eitt ákvæði, sem leggur band á Íslendinga, og það er þetta, að það á að kalla til aðstoðarskip breskt, ekki herskip, til þess að sannreyna málsatvik. En Íslendingar hafa tekið sér 50 sjómílna fiskveiðilögsögu. Hún er gildandi samkv. íslenskum lögum. Hún heldur áfram að gilda samkv. íslenskum lögum. Það verða engin frávik gerð frá því, nema ber ákvæði séu þar um sett og undantekningar gerðar í samningum, og þetta er eina undantekningin, sem er að finna þarna. Þess vegna hef ég lýst yfir þeirri skoðun minni, að það væru íslensk yfirvöld, sem auðvitað tækju ákvörðun um það, hvort þau strikuðu skip út af skrá eða ekki. En hitt er aðeins gert til þess að gefa hinum samningsaðilanum færi á því, eins og segir, að kanna málsatvik, og þá má segja; búa hann betur í stakk að því leyti til, ef hann vill eftir á koma fram andmælum gegn ákvörðun íslenskra yfirvalda. Þessum skilningi mínum, sem ég tel, að sé óumdeilanlegur, verður fylgt eftir með setningu laga. Ég mun leggja fram frv. um það efni, sem ríkisstj. hefur samþ. og ég vænti, að það verði komið á borð þm. á mánudaginn, þegar þetta mál verður hér endanlega afgreitt. Og það er frv. til l. um breyt. á l. nr. 62 1967, um bann gegn veiðum með botnvörpu og flotvörpu. Efni þess verður það, að í lögin bætist svo hljóðandi bráðabirgðaákvæði: „Meðan í gildi er samkomulag um lausn á fiskveiðideilu milli Íslands og Bretlands frá (þarna vantar enn þá dagsetninguna inn í, því að samningurinn hefur ekki enn verið gerður), skulu brot gegn ákvæðum samkomulagsins af hálfu þeirra bresku veiðiskipa, sem tilgreind eru á skrá, sem er fskj. með samkomulaginu og heimilaðar eru botnvörpuveiðar á umsömdum svæðum í fiskveiðilandhelginni milli 50 og 12 mílna frá grunnlínu, varða þeim viðurlögum, að veiðiskip, sem brotlegt hefur orðið við ákvæði samkomulagsins, skal fellt niður af fyrrnefndri skrá og missir þar með rétt til að stunda veiðar samkv. ákvæðum samkomulagsins. Dómsmrn. tekur ákvörðun um þetta efni, er það hefur fengið gögn í hendur frá Landhelgisgæslunni. Aðila er heimilt að bera ákvörðunina undir dómstóla, en dómsmeðferð frestar þó ekki leyfissviptingu.“ Ég held, að að þessu samþykktu geti enginn vafi leikið á því, í höndum hvers aðila það sé að fella skip af skrá. Og ég vona, að með því séu fjarlægðar efasemdir, sem í hugum sumra manna hafa verið varðandi þetta atriði, af því að það er rétt, að orðalagið á sjálfu ákvæðinu í samkomulaginu er ekki eins og það gæti verið skírast, það skal viðurkennt, þó að ég telji, að ekki verði það skilið á annan veg en þann, sem ég hef gert grein fyrir. Herra forseti. É'g skal svo ekki tefja þessar umr. meir, en vil að lokum leyfa mér að minna á það, að þjóðareining hefur verið meginstyrkur Íslendinga í landhelgismálinu út á við og inn á við. Alþ. er eðlilegur oddviti í þeirri þjóðarsamstöðu. Einróma samþykkt allra alþm. 15. febr. 1972 mun lengi í minnum höfð og verða óbrotgjarn minnisvarði í sögu Alþ. Ef gera á þetta bráðabirgðasamkomulag, sem hér liggur fyrir um lausn landhelgisdeilunnar við Breta um tiltekinn tíma, er að mínum dómi mjög æskilegt og nauðsynlegt, að um það sé sem viðtækust samstaða á Alþ. og hjá þjóðinni. Ég er ekki í nokkrum vafa um, að það verður okkur mikill styrkur í okkar landhelgisbaráttu. En það skyldi enginn vaða í þeirri villu, að á hana sé endir bundinn með því samkomulagi, sem hér liggur fyrir. Sú barátta mun halda áfram, og þá er ég ekki í nokkrum vafa um, að það, sem verður okkur langhesti stuðningurinn í okkar málflutningi, hvar sem er, er, að við getum bent á, að þrátt fyrir allan ágreining, þrátt fyrir alla stjórnmálaflokka, þá standa Íslendingar saman í þessu máli, þeir eiga eitt mál sem er hafið yfir flokkabaráttu og dægurríg. Ég held, að það sé óþarft verk og ekki gott að stuðla að því, að þessi þjóðareining sé rofin, að þessi einróma eining á Alþ. sé rofin. Og ég vona, að okkur auðnist að standa svo að þessu máli, að það sjáist út á við og inn á við líka gagnvart þjóðinni, að við erum menn til þess að taka ákvarðanir, sem kosta okkur líka kannske eitthvað í bili. Hitt þarf svo ekki að taka fram, að það verður ekkert samkomulag gert, nema fyrir liggi skýr og afdráttarlaus vilji meiri hl. Alþ., að það skuli gert.



Herra forseti. Ég ætla ekki að gera hér að umræðuefni efnisatriði þess máls, sem hér er til meðferðar, formaður þingflokks míns hefur lýst yfir afstöðu þingflokksins til þess. En mér finnst í raun og veru ófyrirgefanlegt að nota ekki þetta tækifæri til að gera að umræðuefni það gegndarlausa myrkviði og dómgreindarleysi, sem mér virtist ríkja hjá hv. 3. landsk. þm. hér áðan í ræðu hans. Hafi nokkur stjórnmálamaður íslenskur á nokkrum tíma rassskellt sjálfan sig í ræðustól, þá var það þessi hv. þm. Ég skrifaði hjá mér, að ég held nokkuð orðrétt, nokkur gullkorn úr hans máli og ætla að leyfa mér að fara um þau nokkrum orðum. Hann byrjaði á því að segja: Það var allt að því hin eina rétta stefna að ná samkomulagi við Breta, en nú vil ég það ekki. - Hann sagði í öðru lagi: Verndunarsjónarmiðinu er mjög vel borgið, en ekki nógu mikið. - Hann sagði í þriðja lagi: Framkvæmdina og eftirlitið get ég ekki fellt mig við, - þ. e. a. s. að það sé í höndum Íslendinga sjálfra. Það er staðreynd, sem hæstv. forsrh. og meira að segja stjórnarandstæðingar virðast telja, að sé atriði, sem hafi verið fullnægt. Og það er það, sem þessi hv. þm. vill ekki. Og hann sagði: Það er verið að gera nákvæmlega það sama og gerðist 1961. - Ekki einu sinni þeim hv. stjórnarandstæðingum, sem nú eru hér, virðist detta í hug að gera samanburð á þessu. Þó stóðu þeir að þessum samningi, sem þá var talinn landráðasamningur. Og hann sagði og leit, að því er mér virtist, þá fyrst og fremst til ráðh. Alþb., að það virtist sem stefna ríkisstj. í landhelgismálinu síðustu daga væri fyrst og fremst að þjóna NATO. Ég veit ekki, hvort ráðh. Alþb. taka gott og gilt, að slíkur áburður sé á þá borinn. En fjarri er mér að halda það. Ég held, að þeir hafi ekki verið neinir sérstakir erindrekar, ef svo mætti segja, NATOs innan ríkisstj. Og hann sagði: Þessi íslenska þjóð er eins og gamall klár bundinn á hlaði.  Mér finnst það furðu gegna, þegar til umr. er hér á Alþ. slíkt alvörumál eins og ég tel landhelgismálið vera, að málflutningur þm. sé með þeim hætti, sem þessi hv. þm, leyfði sér að hafa hér um hönd í ræðustól. Menn getur greint á um það, a. m. k. menn, sem eru vanir samningamálum, sem ég held nú, að þessi hv. prófessor sé ekki vanur, - menn getur greint á um það, hvort hér er um að ræða gott eða vont samkomulag. Þar er um málefnalega afstöðu að ræða. En slíkur málflutningur sem þessi hv. þm. leyfði sér að hafa um hönd hér á Alþ. er ekki sæmandi einum eða neinum íslenskum stjórnmálamanni, ekki einu sinni hv. 3. landsk. þm.