Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Þórarinn Jónsson) Eins og hv.þdm. hafa sjeð, er fjárlagafrv. eftir 2. umr. afgreitt með 47 þús. kr. tekjuhalla. Það hefir litlum breytingum tekið hjá nefndinni, aðeins hafa verið teknir upp nokkrir stórir liðir, sem geymdir voru þessari umræðu. Eftir till. nefndarinnar hækkar tekjuhlið frv. nú um 384 þús. kr., en gjaldahliðin um 220 þús. kr. Lækkunin á gjöldunum er 13 þús., og er þá hin raunverulega hækkun þeirra 207 þús., sem gerir, með þeim tekjuhalla, sem var á fjárlögunum við 2. umr., samtals 254 þús. kr. Sjeu nú þessar 254 þús. kr. dregnar frá tekjuaukanum samkvæmt till. nefndarinnar, þá verður tekjuafgangur samkvæmt hennar till. 130 þús. kr.; eða 90 þús. kr., af því að nefndin tekur aftur eina till. sína tekjumegin. Hækkunin á gjöldum samkv. till. einstakra þingmanna nemur 104 þús., ef samþyktar verða. Eins og menn sjá, vega tekjur og gjöld nokkuð salt samkvæmt till. yfirleitt. Jeg skal nú snúa mjer að einstökum tillögum, og þá fyrst að tekjuhliðinni. Mun jeg þar tala um allar tillögurnar í einu, því þær eru allar af einni rót runnar, sem sje þeirri, að nefndin tók lögin um 25% gengisálagningu á tolla af ýmsum aðfluttum vörum og hækkaði samkvæmt því þá tekjuliði, sem þessi lög snerta, um 12–15%. Mjer hefir síðan skilist, að nefndin hafi farið hjer heldur frekt í sakirnar, því að líkur eru til, að þessi tekjuauki geri lítið meira en að jafna halla á árinu 1924, svo lítið komi yfir á árið 1925. Einnig er við því að búast, að þetta háa gjald hindri heldur innflutning. Þó varð það ofan á, að nefndin tók alt að 15% af þessum 25% og hækkaði tekjuliðina svo sem því svaraði. Þó er þetta ekki nákvæmt, t. d. hvað snertir vörutollinn. Þá hefir nefndinni yfirsjest hvað snertir aukatekjurnar, að hækka þær tiltölulega, þar sem mikið af þeim er heimt hjer innanlands og hækkunin nær því ekki til þeirra. Er sú till. því tekin aftur. Á hinum liðunum er reiknað, eins og jeg hefi tekið fram, hæst með 15% og niður í 12%. Skal jeg svo ekki fjölyrða meira um það. Næst kem jeg þá að till. um hækkun á lið 7 í 11. gr., fje til yfirskattanefnda. Áður hafa greiðslur vegna skattstofunnar hjer í Reykjavík verið utan fjárlaga, en nefndin hefir nú tekið kostnaðinn við skattstofuna upp í fjárlögin, þar sem hún telur rjett, að sem minstar greiðslur eigi sjer stað, sem ekki eru heimilaðar í þeim. Þessvegna er liðurinn hækkaður. Raunar er það ekki fullkomlega eins mikið eins og skattstofan hefir kostað fyrirfarandi. En nefndin væntir, að sá kostnaður fari minkandi. Þá er að minnast á hækkun vegna berklaveikislaganna. Eins og jeg gat um við 2. umr., taldi nefndin óhjákvæmilegt að hækka þann lið að miklum mun frá því, sem hann var í fjárlagafrv. stjórnarinnar. Telst okkur svo til, að útgjöldin eftir núgildandi berklavarnalögum geti ekki orðið minni en 350 þúsund. En þar sem frv. er nú á ferðinni, sem gerir ráð fyrir, að nokkuð af þeim gjöldum, sem nú hvíla á ríkissjóði vegna berklavarnalaganna, verði varpað á aðra, þá hefir nefndin ekki áætlað liðinn hærri en 200 þúsund kr. En ekki vill hún fullyrða neitt um það, að þetta nægi, enda ekki víst um afdrif nefnds frv., þar sem það er ennþá ekki komið fram. Næst kem jeg þá að styrknum til strandferðaskipsins Esju. Framkvæmdarstjóri Eimskipafjelags Íslands, sem hefir útgerð skipsins með höndum, skrifaði nefndinni og skýrði fyrir henni málið. Kvað hann tap á rekstrinum í fyrra, fyrstu þrjá ársfjórðungana, hafa verið 130 þús. kr. Nú, þennan ársfjórðung, kvað hann mega búast við, að hallinn yrði meiri, minst 45 þúsund krónur. Auk þess mætti gera ráð fyrir, að viðgerð og klassaskoðun á skipinu í þurkví erlendis mundi minst kosta 20 þúsund krónur. Eins og allir sjá, er þetta ærin upphæð, en þar sem nefndin gerði jafnvel ráð fyrir, að ekki væri fyllilega að marka reynslu fyrstu ársfjórðunganna og viðgerð og skoðun mundi tæplega ná 20 þús. kr., rjeð hún af að leggja ekki til, að veitt væri hærri upphæð en 180 þús. kr. Eins og hv.þm. vita, tók nefndin við 2. umr. út brtt. um styrk til háskólastúdenta, vegna þess, að rektor háskólans og hæstv.forsrh. fóru fram á það, þangað til háskólaráðið hefði haldið fund um málið. Síðan hefir nefndin fengið brjef frá háskólaráðinu, þar sem henni er bent á, auðvitað með kurteisum orðum, að hún eigi engan íhlutunarrjett um úthlutun fjár úr sáttmálasjóði. Þetta vissi nú nefndin vel. En henni var líka kunnugt um, að í stofnskrá þess sjóðs er kveðið svo á, að nokkuð af því fje, sem veitt sje úr sjóðnum, renni til styrktar stúdentum. Nefndin hefir því nú orðað athugasemd sína við liðinn þannig, að hún ætlist til, að varið sje úr sáttmálasjóði til styrktar stúdentum 12500 kr., samkvæmt 2. gr. 3. lið í stefnuskrá sjóðsins, og væntir hún, að þetta verði síður til að ergja háskólaráðið. Nefndin hefir heyrt nokkuð um það, hvernig sjóðnum sje varið, og telur hún að ekki sje betur á haldið en þó að styrktir væru íslenskir námsmenn. Að undanförnu hafa verið veittar 16000 kr. til þess að verðlauna vísindalegar ritgerðir, t. d. í árbók háskólans. Eftir lengd þeirra ritgerða að dæma, virðist þar hafa verið rúm fyrir talsvert fje, og þó að gott sje að þjappa ekki ofmikið saman vísindaritgerðum, sem eru ætlaðar almenningi, þá má þó eyða í slíkt of miklu. Annars væntir nefndin þess besta af háskólaráðinu og býst við, að það leggi fram eitthvað móti ríkissjóði til styrktar stúdentum. Þá er húsaleigu- og námsstyrkur íslenskra stúdenta erlendis. Var sá liður tekinn út við 2. umr. í því skyni að nefndin aflaði sjer frekari upplýsinga. Nú hefir nefndin fengið að vita, að 25 íslenskir stúdentar sjeu við erlenda háskóla. Þar af eru 5 að verða búnir, svo að í vor verða einungis 20 eftir. Af þeim hafa 9 aðeins verið einn vetur. Nú lítur nefndin svo á, að ekki sje unt fyrir landið að greiða öllum þessum stúdentum 1200 kr. styrk. Þykir henni því rjett, að einungis þeir 11, sem komnir eru langt á leið, njóti hans. Enda er sú raunin, að ýmsir þessara stúdenta nema fræði, sem ekki má ætla, að gagn verði að fyrir okkur Íslendinga. Er því óhætt að segja, að við höfum ekki fje til að styrkja menn að námi, sem setjast síðar í embætti erlendis. Mun það og sannast mála, að svo margir eru komnir að prófi eða búnir að taka próf, að ekki mun skorta lærða menn hjer á landi fyrst um sinn. Vona jeg, að deildin samþykki liðinn eins og hann er. Næst er nýr liður tekinn upp vegna þál. frá 28. febr. 1920 um styrk til læknakandídata til þess að sigla á fæðingarstofnun. Hann er hjer lækkaður, gert ráð fyrir, að hver kandídat fái 500 kr. Býst nefndin. við, að það ætti að vera mjög svo hæfilegt, eftir því sem áður hefir verið. Næst er Flensborgarskólinn. Styrkurinn til hans var eftir 2. umr. bundinn því, eins og nefndin þá lagði til, að frá Gullbringusýslu og Hafnarfjarðarbæ yrði lögð fram ákveðin upphæð. En þar sem samskonar ákvæði um styrk til ýmsra skóla voru feld við 2. umr., breytti nefndin orðalaginu til þess að koma á meira samræmi um styrkveitingarnar yfirleitt, svo að nú stendur: „annarsstaðar frá“ í staðinn fyrir „frá Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfirði.“ Hefir nefndinni verið sagt, að skólagjaldið við Flensborgarskóla hafi runnið beint í ríkissjóð, en við aðra skóla mun ekki sú hafa verið raunin, heldur að skólamir hafi hlotið það sjálfir, sem ekki eru ríkisskólar. Gerir nefndin ráð fyrir, að svo eigi einnig að vera við Flensborgarskólann, og bætist honum þá upp það fje, sem hann fer á mis við með lækkun styrksins í fjárlögunum. Þá er nýr liður, sem er til kominn vegna þál. frá 1919, til eftirlits á Þingvöllum. Er upphæðin nokkuð lægri en það fje, sem til þessa hefir farið áður, en þó nægilegt að skoðun nefndarinnar, þar sem fela mætti prestinum á Þingvöllum þetta, líklega fyrir minna gjald. Þá kem jeg að styrknum til Þórbergs Þórðarsonar. Höfum við fært hann niður í 500 kr. Þó var nefndin ekki óskift um þetta, en meiri hluti hennar lagði til lækkunina. Finst okkur, að ekki sje nein sanngirni í því, að þessi styrkur sje hafður óbreyttur, þegar lækkaður er styrkur Jóhannesar Lynge og styrkur Helga Jónssonar alveg feldur niður. Enda teljum vjer starf Þórbergs ekki það nauðsynlegra en önnur störf, sem styrkur hefir verið veittur til, en nú verið feldur niður eða klipið af. 2. liður þessarar tillögu, 5 þús. kr. með verðstuðulsuppbót til þess að rita sögu Alþingis, er nýr liður. Á hann rót sína að rekja til þál. frá 1922. Er nefndinni kunnugt um, að samið hefir verið við mann um að vinna verkið, svo að þessi upphæð má skoðast sem föst fjárveiting næstu árin. Þá er næst styrkurinn til búnaðarfjelaganna. Hefir nefndin nú orðað athugasemdina við þann lið þannig, að styrknum skal varið til styrktar sameiginlegri starfsemi innan fjelaganna, og ræður skiftingunni milli þeirra dagsverkatala í öðrum jarðabótum en þeim, er styrks njóta samkvæmt II. kafla jarðræktarlaganna. Næst er nýr liður, 10 þús. kr. til fjárkláðalækninga. Telur nefndin þessa fjárveitingu nauðsynlega, en hefir þó lækkað hana frá því, sem verið hefir, þar sem upp á síðkastið hefir kostnaðurinn orðið mun minni en áður. Þar næst er nýr liður, 3 þús. kr. til eftirlits með skipum og bátum. Er upphæðin minni en fje það, sem til þessa hefir farið, en við lítum svo á, að nú, þegar komið er skipulag á starfið, þurfi til þess minna fje en áður, þó að það sje bæði erfitt og vandasamt. Loks kem jeg að till., sem ýmsum mun þykja dálítið undarleg meðan þeir hafa ekki fengið á henni nánari skýringu; það er tillagan um, að ríkissjóður ábyrgist alt að 40 þús. kr. fyrir Húsavíkurkauptún. En því segi jeg, að mönnum muni þykja þetta undarlegt, að samtímis og nefndin leggur til, að þessa fjárhæð sje ábyrgst fyrir Húsavíkurkauptún, leggur hún einnig til, að feld sje niður ábyrgðarheimildin fyrir Bessastaðahrepp. Nefndin sá, að hún var komin inn á hættulega braut, því að strax og frjettist um þessa ábyrgðarheimild, komu tveir hreppar og báðu um ábyrgð. Og þó að þeir hreppar hefðu eigi gert jafnítarlega tilraun til að fá lán hjá sýslunum og Bessastaðahreppur, þá þótti rjett að fella niður ábyrgðarheimildina fyrir hann um leið og þeim var neitað, því að búast mátti við ennþá fleiri hreppum, sem færu fram á þetta sama. En um Húsavíkurhrepp stendur alveg sjerstaklega á. Svo er mál með vexti, að í kauptúninu hefir samfleytt í full 30 ár gosið upp megnasta taugaveiki, og hefir hún ágerst eftir því sem fólki hefir fjölgað í kauptúninu. Og í vetur hefir hún magnast meira en nokkru sinni áður. Hefir eigi aðeins kauptúnið sýkst, heldur og tveir hreppar nærliggjandi, enda þarf sýslan að sækja til Húsavíkur nauðsynjar sínar, þar sem það er eini verslunarstaðurinn. Og þessa taugaveiki segir hjeraðslæknir stafa af vatnsbóli kauptúnsins. Hefir það því sótt um lánsheimild fyrir 50 þús. kr., sem það ætlar að verja til vatnsleiðslu. Hefir landlæknir tjáð, að það væri jafnt skoðun sín og hjeraðslæknis, að lífsnauðsyn væri fyrir kauptúnið að fá vatnsleiðslu, þar sem það og hrepparnir í kring ættu ella sífelt yfir höfði sjer þennan vágest. En þó að svona brýn nauðsyn beri til, þá hefir nefndin eigi sjeð sjer fært að fara lengra en að leggja til, að ábyrgst verði lánsupphæð til vatnsleiðslunnar einnar saman, í stað þess sem kauptúnið fór fram á svo háa ábyrgð, að unt væri bæði að fá lán fyrir vatnsleiðslu og skolpræslu. En eins og jeg hefi gert grein fyrir, var óhjákvæmilegt að leggja til, að þessi ábyrgðarheimild yrði veitt. Þá vil jeg aðeins fara nokkrum orðum um einn nýjan lið, sem byggist á þál. frá 1913, um vatnsrenslismælingar. Kringum 20 ár hafa verið mældar, og þykir nauðsyn bera til að halda þeim mælingum áfram, með það fyrir augum, að til virkjunar kynni að koma, enda er ekki upphæðin há, um 100 kr. fyrir mælingu hverrar ár yfir árið. Hefir verið varið fje til þessa árum saman og þykir ekki rjett, að mælingamar falli niður. Þá leggur nefndin til, að veittar sjeu 60 þús. kr. til Eimskipafjelags Íslands eins og í gildandi fjárlögum, með því skilorði, að fjeð verði aðeins útborgað ef þörf krefur. Er nefndinni kunnugt um, að fjelagið á við mikla örðugleika að stríða. Þótt það eigi talsverðar eignir, er það eigi vel stætt, og telur nefndin því varhugavert að neita fjelaginu um þessa fjárhagslegu aðstoð, þar sem það ella mundi verða undir í samkepninni. Þá eru upptaldar brtt. nefndarinnar, en jeg mun leiða hjá mjer nú, eins og við 2. umr. fjárlagafrv., að minnast á brtt. einstakra þm., en mun jafnótt og þær koma til umr. fá tækifæri til að láta uppi skoðun nefndarinnar á þeim. Vil jeg svo beina þeim tilmælum til hv. deildarmanna að hraða umræðunum sem allra mest, til þess að þeim verði lokið á þessum degi og frv. verði afgr. til Ed.

Fjármálaráðherra (JÞ): Við framhald 1. umr. fjárlaganna hjer í deildinni gat jeg þess, að jeg mundi við þessa 3. umr. fara nokkrum orðum um fjárhag ríkissjóðs, og sjerstaklega gera nokkrar athugasemdir við skýrslu þá um fjárhaginn, sem hv. fyrv. fjrh. (KlJ) gaf í þingbyrjun. Jeg hefi nýlega hjer í hv. deild gefið nokkurt yfirlit yfir hag ríkissjóðs, eins og hann er nú, og hefi þá talið upp allar skuldir ríkisins; ætla jeg því ekki að fara að endurtaka neitt af því, en sný mjer því að þessari skýrslu hæstv. fyrv. fjrh. Jeg ætla þá fyrst að minnast á útreikning hans um tekjuhalla síðustu ára, frá og með 1920. - Hann segir, að við athugun á því máli hafi sjer fyrst reiknast, að tekjuhalli þriggja áranna 1920–'21 og '22 væri um 5% milj. kr.; hann hafi ekki trúað þessu, og að við nánari athugun hafi sjer fundist, að hjer mætti draga ýmislegt frá, svo að þessi tekjuhalli kæmist niður í undir 4 milj. kr. Þá segir hann, að jeg hafi í skýrslu, sem kom fram utanþings, talið þennan tekjuhalla 7,4 milj. kr., og svo bætir hann hjer við tekjuhalla 1923, eftir bráðabirgðayfirliti sínu, 1 milj. 387 þús. kr., „eða á 4 árum minst 7½ miljón.“ Endar svo með því, að hann búist „ekki við að halli þessara fjögra ára verði minni en 5½ miljón til 8½ miljón, eftir því hvaða tölur maður tekur.“ Þessar tölur eru mjög á reiki, en svo þarf alls ekki að vera, og það er áreiðanlega hollast að horfast beint í augu við sannleikann í þessu máli. Jeg hefi utan þings gefið yfirlit yfir afkomu ríkissjóðs árin 1917 til 1922, eftir landsreikningum þeirra ára endursömdum, og af því að jeg er viss um, að sá útreikningur er rjettur hjá mjer í öllum verulegum atriðum, þykir mjer rjett að niðurstaðan af honum komi fram hjer í þinginu. Samkvæmt honum er: Tekjuhalli 1917 kr.1953542,22 1918 - 2525340,8 1920 - 2208012,5 1921 - 2627304,6 1922 - 2617482,8 Samtals kr. 11931682,19 Hjer frá má draga tekju afgang 1919 - 1508763,52 Mismunur tekjuhalli .. kr. 10422918,67 Hjer við bætist tap Landsverslunar á kolum og salti - 1614104,85 Tekjuhalli alls kr. 12037023,52 Það má engan veginn sleppa síðustu upphæðinni, kola- og salttapinu, þegar tekjuhalli þessa tímabils er gerður upp. Landsmenn hafa borgað þetta tap með sjerstökum tolli á kolum og salti, sem rann inn í ríkissjóð árin 1919 til og með 1922. Ef þessum sjerstaka tolli hefði á hverju ári verið varið upp í greiðslu á tapinu, svo sem lögin mæltu fyrir, hefðu rekstrartekjur ríkissjóðs orðið þeim mun minni hvert árið og tekjuhalli hvers árs þeim mun meiri. Það er vitanlega unt að skifta þessu tapi rjett niður á árin, en slíkt hefir litla þýðingu nú eftir á; einungis mega menn alls ekki gleyma þeirri upphæð þegar gerður er upp halli tímabilsins í heild. Og það því síður, sem enn er ótalið tapið á skipakaupum og gengismunur á hinum erlendu skuldum. Það er nú auðvelt að gera upp sjerstaklega tekjuhallann fyrir 3 árin 1920 til 1922. Hann er samkvæmt framansögðu kr. 7452809,49 Þar við bætist kola- og salttapið 1614104.85 Samtals kr. 9066914,34 Tekjuhalli þessara þriggja ára er því yfir 9 milj. kr., en hvorki 4, 6½ eða 7,4 miljónir. Þó skal það athugað, að vera má að rúmar 126 þús. kr. af kola- og salttapinu hafi borgast inn í ríkissjóð á árinu 1919, þó að landsreikningurinn fyrir það ár sýni það ekki, og yrði þá tekjuhalli 3 ára tímabilsins aðeins tæpar 9 milj. kr. Er unt að draga hjer nokkuð frá? Já, ef menn vilja svíkja sjálfa sig og ekki horfast í augu við svona óþægilegan sannleika, þá geta menn dregið frá. í þessum 9 milj. kr. eru innifaldar samningsbundnar afborganir lána, þannig: 1920 kr. 577141,81 1921 - 715325,52 1922 - 730149,27 Samtals kr. 2022616,60 Ef þessi upphæð er tekin frá tekjuhallanum, þá er það sama sem að ímynda sjer, að ríkissjóður geti komist af án þess að standa í skilum með samningsbundnar afborganir. Og ennþá órjettmætari verður slíkur frádráttur, þegar þess er gætt, að talsvert mikill hluti þessara afborgana er greiðsla af skipakaupalánum, en tapið á skipakaupunum er ekki meðtalið í þessum 9 miljónum. Loks er að minnast á tekjuhallann 1923. Það var þegar sjáanlegt á þeim tíma, sem skýrslan var gefin, að hann var meiri en 1 milj. 381 þús. kr. Hann er ekki uppgerður til fulls ennþá, en verður naumast undir 2 milj. kr. Tekjuhalli 4 síðustu ára verður þá 11 miljónir, en ekki einhversstaðar milli 5½ og 8½ milj., eins og stendur í skýrslu hv. fyrv. fjrh. Skýrsla mín um fjárhaginn, sú sem jeg gaf í fyrirlestri rjett fyrir þingbyrjun, var alveg hlutlaus. Tilgangur minn var einungis sá, að segja sannleikann um það, hvernig nú er komið, til þess að ekki yrði haldið lengra áfram á sömu braut. Hitt lá alveg fyrir utan verkefni mitt, að gera upp, hverjum þetta væri sjerstaklega að kenna. Að því er jeg veit, hafa allir tekið skýrsluna á þann hátt, sem jeg ætlaðist til, nema blaðið Tíminn. Ritstjóri þess blaðs hefir reynt að misbrúka hana til þess að ófrægja einn af stjórnmálaandstæðingum blaðsins, fyrv. fjármálaráðherra Magnús Guðmundsson, 1. þm. Skagf., og reynt að telja fólki trú um, að hann ætti sök á því öðrum fremur, hvernig komið er. Þessum ásökunum finn jeg mjer skylt að vísa á bug. Í því sambandi vil jeg fyrst taka það fram, að ástæðan til þess að jeg vjek ekki nokkru orði að því, hverjir ættu sökina á þessu sorglega ástandi, var eingöngu sú, að jeg áleit lífsnauðsyn, að allir gætu sameinað krafta sína um viðreisn fjárhagsins, og væri því nauðsynlegt að sneiða sem allra mest hjá ágreiningi þeim, sundrung og jafnvel illdeilum, sem búast mátti við, ef farið væri að beina sökum gegn einstökum forráðamönnum eða flokkum. Ennþá held jeg, að best sje að halda sem mestum friði um viðreisn fjárhagsins, en það er vitanlega ekki unt lengur, þegar aðrir brjóta friðinn með ósönnum eða freklega ýktum ásökunum. Þó vil jeg ennþá gera mitt til að halda friði, með því að fara sem allra skemst út í deilur um þetta. Aðalsökin á því, hvernig fjárhagnum er komið, liggur hjá þinginu, en það er aftur kjósendanna sök, hvernig þeir hafa skipað þingið og hver stefnan hefir verið þar, því að hinn ljettúðarfulli hugsunarháttur undanfarinna þinga í fjármálum hefir verið spegilmynd af samtíma ljettúð kjósendanna, og er eðlilegt að svo sje. Ef gera ætti upp milli einstakra þingmanna, þá eiga þeir auðvitað minsta sökina, sem helst hafa staðið á móti ljettúðinni. Nú sýna Alþingistíðindin það, að af öllum þingmönnum hefir Magnús Guðmundsson verið andvígur einna flestu af því, sem orðið hefir til að auka útgjöld ríkissjóðs svo langt úr hófi, sem orðið er, og fellur því einna minst sökin á hann af því, sem þingið hefir gert. Þá er að líta á stjórnina. Sumir kunna að ímynda sjer, að hún geti tekið fram fyrir hendur þingsins í fjármálum, en svo er alls ekki, á ekki að vera og má ekki vera. Allra síst getur samsteypustjórn, sem styðst við sundurleitt og losaralegt þingfylgi, ráðið miklu um fjármál gagnvart þinginu, en þannig var aðstaðan þegar Magnús Guðmundsson kom í stjórnina árið 1920. Og alls engu getur stjórnin vitanlega ráðið um fjárlög og aðra lagasetningu, sem afgreidd er frá Alþingi áður en sú stjórn tekur við völdum, en nú stóð einmitt svo á, þegar M.G. tók við fjármálaforstöðunni, að fjárlög fyrir alt hans stjórnartímabil að kalla voru samin og sett á þingi 1919, og margvísleg útgjaldalöggjöf þar á ofan. Og um verklegar framkvæmdir árið 1920 mun hafa verið að miklu leyti afráðið þegar hann tók við. Sem fjármálaráðherra var hann því útilokaður frá því að beita sjer gagnvart þinginu um þau fjárhagsatriði, sem snertu hans eigin stjórnartíð. En auðvitað hefir stjórnin líka verk að vinna á sviði fjármálanna utan þings. Hún er ráðsmaðurinn, sem á að halda sparlega á litlum efnum í framtíðinni. Stjórnartilhögunin með þrjá sjálfstæða ráðherra hefir gert þetta miklu erfiðara en áður. Samanburð má þó vel gera, og liggur næst að bera saman árin 1921 og 1922. Tekjur beggja ára voru svipaðar og gjöldin einnig, tekjuhallinn sem næst alveg sá sami. En sá er munurinn, að dýrtíðin var miklu meiri 1921. Það ár var dýrtíðaruppbót embættismanna 1371/3% af launaupphæðinni, en 1922 94%; mismunurinn á föstum launum nemur á að giska ½ milj. kr. Alt verðlag á vörum, t. d. kolum, var miklu hærra 1921 en 1922, og þar af leiðandi hlaut rekstrarkostnaður skóla, spítala og annara stofnana að verða miklu hærri 1921 en 1922. Þetta hefir líka orðið svo. Laun og föst útgjöld eru miklu lægri 1922 en 1921, en önnur gjöld, sem stjórnin getur helst ráðið við, verða þeim mun hærri 1922. Magnús Guðmundsson fer mjög vel út úr þessum samanburði við næsta eftirmann sinn. Samanburð milli áranna 1921 og 1923 er ekki unt að gera fyr en síðar. Þetta, að ekki er hægt að áfella M. G. sjerstaklega fyrir ráðsmensku með landsfje, getur ekki komið neinum á óvart, sem þekkir hann, því að hann er alkunnur sparnaðarmaður. Af skylduverkum stjórnarinnar í fjármálum vil jeg svo einungis nefna eitt til viðbótar, en það er líka eitt hið þýðingarmesta. Það er að gefa Alþingi sem allra fyrst rjettar skýrslur um ástandið, og þá sjerstaklega ef eitthvað hefir brugðist í reyndinni frá því, sem áætlað var. Jeg hefi ekki getað fundið annað en að stjórnin hafi leyst þetta sæmilega af hendi alt fram á þingið 1923. Og sjerstaklega vil jeg taka það fram um þau árin, sem Sigurður Eggerz var fjármálaráðherra, að yfirlit hans eru glögg og koma vel heim við reynsluna. Í stjórnartíð Magnúsar Guðmundssonar er þingið komið inn á þá braut, að framkvæma óarðberandi verk fyrir lánsfje, og í yfirlitum sínum telur M. G. ekki þær upphæðir beinlínis með tekjuhalla, og fylgir þar ákvörðunum löggjafarvaldsins, en alt, sem sjást þarf, kemur þó fram í yfirlitum hans. En á þinginu 1923 skiftir um. Þá er kominn annar fjármálaráðherra, sem gefur skýrslu um afkomuna 1922, og segir meðal annars: „Við höfum komist klaklítið yfir árið; ef afborgun af lánum er talin frá eiginlegum gjöldum, eins og vant er að gera, þó ekki sje allskostar rjett, þá er um verulegan tekjuafgang að ræða. . Í stuttu máli er því afkoma landssjóðs þetta ár sú, að okkur hefir tekist að halda við, eða vel það; okkur hefir tekist að stansa á þeirri óðfluga ferð niður í glötun fjárhagslegs sjálfstæðis, og við höfum fengið svigrúm til þess að snúa við og reyna að halda upp á við aftur.“ Þetta er fjármálaráðherra Framsóknarflokksins, og það kemur því úr hörðustu átt, þegar aðalblað þess flokks gerist til þess að beina röngum ásökunum um þetta til M. G. Ætla mætti, að eitt af því allra sjálfsagðasta í núverandi stjórnartilhögun væri það, að öll stjórnin fylgdist fullkomlega með í því, hvernig fjárhag ríkissjóðs er varið á hverjum tíma. En þetta hefir auðsjáanlega ekki verið stjórnarvenja þau tvö ár, sem nýlega fráfarin stjórn sat við völd. Að sjálfur fjármálaráðherrann fylgdist ekki með í febrúar 1923, er bert af framansögðu. Og í áðurnefndri skýrslu fjármálaráðherra Klemens Jónssonar kemur önnur játning um þetta. Hann hafði verið atvinnumálaráðherra í þessu ráðuneyti frá því snemma í mars 1922, og tekur við fjármálunum í apríl 1923, og segir sjálfur, með fullri og virðingarverðri hreinskilni: „Þegar jeg tók við fjármálaráðherraembætti seint í apríl í fyrra, var mjer það ljóst, að fjárhagurinn var mjög bágborinn, en að hann væri jafnslæmur og hann var í raun og veru, hafði jeg enga hugmynd um þá, annars hefði jeg vissulega ekki tekið í mál að takast það embætti á hendur.“ Hreinskilnin er sem sagt virðingarverð; en í þessum ummælum liggur þungur áfellsdómur, bæði yfir þeirri stjórnartilhögun, sem gerir það mögulegt, að slíkt geti komið fyrir, og yfir þeirri stjórn, þar sem þetta hefir komið fyrir. Hvaða fyrirtæki getur staðist á erfiðum tímum, ef ekki er meiri aðgæsla höfð um fjárhaginn en svo, að sjálfir framkvæmdarstjórarnir vita ekki hvað honum líður? Það eru ummæli blaðsins Tímans um fjárstjórn M. G., sem hafa knúð mig til þessara andsvara. Fleira mætti segja, en jeg vænti, að þetta nægi til að minna ritstjóra Tímans, háttv.þm. Str. (TrÞ), á það, að óvarlegt er fyrir þá að kasta grjóti, sem sjálfir hafast við í glerhúsi, og að ef blað Framsóknarflokksins vill fara að sópa fjármálagólfið, þá er best fyrir það að byrja innan sinna eigin dyra. Jeg læt þá hjer staðar numið að þessu sinni um skýrslu hæstv. fyrv. fjrh., en ætla í þess stað að leyfa mjer að fara nokkrum orðum um þær brtt., sem jeg hefi komið með við fjárlögin. Fyrsta brtt. mín er um greiðslurnar frá Landsversluninni, sem í fjárlögunum eru taldar í einu lagi, en jeg vil skifta þannig, að vextirnir verði taldir sjer og færðir í fjárlögunum undir þann lið, sem telur allar vaxtatekjur, en hitt verði flutt undir nýjan lið: afborganir. Hefi jeg áætlað þessa vexti 25 þús. kr., en afborganir 175 þús. kr. Orðalagið álít jeg að eigi að vera þannig um þetta í fjárlögunum, að hægt sje að færa aðrar samkynja tekjur í landsreikninginn á þennan lið. Eins og frv. er orðað, er erfitt að koma þar að afborgunum og endurgreiðslum af lánum eða andvirði seldra eigna. Þetta eru aðeins formsatriði, sem engin áhrif hafa á þessar upphæðir. Önnur brtt. mín er sú, að koma að nýjum lið við 4. gr. 7 í fjárlögunum, um vexti af viðlagasjóði, sem áætlaðir eru 75 þús. kr. Þeir hafa að undanförnu verið færðir inn á tekjuhlið fjárlaganna og á tilsvarandi stað í landsreikningnum; en þessu var hætt árið 1920, eða þar um bil, er menn voru orðnir svo vongóðir um góða afkomu ríkissjóðs, að unt væri að láta viðlagasjóðinn vaxa með því að leggja vextina við hann. Nú er svo komið, að ríkissjóður er kominn í skuld við viðlagasjóð, en upphaflega var til þess ætlast að nota viðlagasjóðinn til þess að greiða að einhverju leyti tekjuhalla ríkissjóðs, ef á lægi. Því finst mjer þetta vera tilgangslaust form eitt, að láta viðlagasjóð vera að vaxa, en ríkið að taka svo lán úr honum. Því legg jeg þetta til um vextina af honum, að þeir verði færðir með öðrum vaxtatekjum ríkissjóðs. Fjórða brtt. mín, við 9. gr. 1, um alþingiskostnað, er afleiðing af því, að þessi liður er of lágt áætlaður ella í fjárlagafrv., ef hann fær að standa óbreyttur. Það hefir komið til orða í þinginu hvað eftir annað að spara eitthvað af þessum lið, og nú nýlega var felt hjer í deildinni frv. um niðurfellingu á prentun umræðuparts Alþingistíðindanna. Þetta hefir verið mismunandi upphæð á hverju ári; sum árin hefir verið spart á haldið og kostnaðurinn verið milli 20–30 þús. kr. árlega. Jeg verð að segja, að mjer sýnist vera full ástæða til að fella fremur niður prentun umræðupartsins og spara þau útgjöld en að færa þennan lið upp, eins og annars verður að gera, svo að áætlunin geti staðið í stað, eins og að undanförnu. Jeg hefi auk þess ekki heyrt færðar fram neinar ástæður móti þessu, sem jeg get talið á rökum bygðar, nema ef vera skyldi að þetta væri hið sama og að loka þinginu fyrir almenningi, ef prentuninni yrði hætt. Jeg geng út frá því að yrði hætt að prenta umræðurnar, þá myndi verða meiri stund lögð á það, að vanda nál. um málin. Og það vita menn, að þegar menn sitja í næði og færa röksemdir sínar á pappírinn, þá þurfa þeir minna rúm til þess en í mæltu máli. Nú er það svo, að sami ræðumaðurinn margendurtekur venjulega sömu ástæður í sama máli, og slíkar rökræður fara fram í báðum deildum, hvorri á eftir annari. Því verður ekki hjá því komist, að lítið þarfar endurtekningar verði bornar á borð fyrir lesendur Þingtíðindanna. Því held jeg, að bæði þingi og landsmönnum væri það hagkvæmara, ef ástæðurnar með og móti væru settar fram í stuttu máli, en skýrt og greinilega, í nál. Þannig myndi, að minni hyggju, nást, auk sparnaðarins, betri vinnubrögð og miklu frambærilegri Alþingistíðindi. Nú er það svo, að dagleg útgjöld kjósenda til ríkisins eru um 30 þús. kr. hvern virkan dag. Myndi það verða vel þegið. ef þingið, með því að fallast á þetta og með því að koma þingfararkaupi í svipað horf og það var 1912, sparaði landsmönnum 30 þús. kr. og gæfi þannig landsmönnum einn virkan dag, svo þeir mættu sjálfir njóta arðsins af vinnu sinni þann dag. Því hefi jeg hreyft þessari till. í aths. við fjárlögin. Gildir þetta auðvitað fyrir það eina ár, sem fjárlögin ná yfir. Fimta brtt. mín fer fram á, að í stað 100 þús. kr. veitingar úr ríkissjóði til landhelgisgæslunnar komi 50 þús. kr. úr honum, gegn jafnmiklu framlagi úr landhelgissjóði. Árið 1923 var sjóður þessi orðinn um 1 milj. kr. á pappírnum, en eins og kunnugt er orðið, hefir ríkissjóður tekið hann að láni. Þannig eru vextir af honum meiri en sem þessari upphæð nemur. Auk þess vex hann mjög ört fyrir sektarfje, sem hefir numið á annað hundrað þúsund krónum á ári, og meira sum árin. Því er hann sem best orðinn þess megnugur að taka þátt í kostnaðinum af landhelgisgæslunni. enda myndi honum ekki verða það arðlaus eyrir, því lítill vafi er á því, að honum myndi áskotnast sæmilegar tekjur við strangari strandgæslu fyrir það framlag. Enda er þetta fyrirkomulag líka viðkunnanlegra heldur en að demba öllum kostnaðinum á ríkissjóð, sem ekki er betur staddur en svo, að hann verður að fá landhelgissjóðinn að láni. Að lokum vil jeg leyfa mjer að þakka háttv.fjvn. fyrir það, að hún hefir tekið til greina tilmæli mín um, að teknar yrðu upp í fjárlagafrv. þær greiðslur samkvæmt þingsályktunum og eldri lögum, sem ætlast er til, að greiddar skuli verða. Er þetta nauðsynlegt, ef fjárlögin eiga að verða rjett mynd af tekjum og gjöldum. Auk þessa er það mikill styrkur fyrir hverja þá stjórn, sem með framkvæmdavaldið fer, að vita, hvað þingið ætlast til, að greitt sje eða ekki greitt. En það getur oft verið álitamál, þegar t. d. um greiðslur samkvæmt gömlum þingsályktunum er að ræða og sem settar voru undir alt öðrum ástæðum en þeim, sem síðar eru fyrir hendi.

Klemens Jónsson Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir nú loks fengið tækifæri til að uppfylla það loforð, sem hann hefir að minsta kosti tvisvar fundið ástæðu til að gefa mjög hátíðlega, um að athuga nánar einhver ummæli í framsöguræðu minni við 1. umr. fjárlaganna. Jeg verð að segja, að jeg gat fyrst ekki almennilega áttað mig á, hver þessi atriði í ræðu minni voru, sem sjerstaklega gátu gefið honum ástæðu til andsvara. En jeg gat mjer þess til, að það væru skuldirnar, sem jeg drap lauslega á í ræðu minni, sem hann þyrfti að athuga. Jeg skal viðurkenna, að það var aldrei ætlun mín að rannsaka það mál nákvæmlega, enda var mjer þess engin þörf, til þess að ná tilgangi mínum. Þegar mjer við fyrstu rannsókn reyndist tekjuhallinn 1920–1922 6½ milj. kr., þá ætlaði jeg satt að segja ekki að trúa þessu. Jeg átti því tal um þetta við greindan mann og gætinn og nákunnugan reikningum landsins og bað hann að athuga þetta nánar. Hann tók málið til rannsóknar og komst að sömu niðurstöðu og jeg. Jeg veit líka, að endursamning hæstv. fjrh. hefir ekki hlotið einróma samþykki þeirra, sem til þekkja. Hann hefir fylgt sinni eigin aðferð, en mjer er kunnugt um, að ríkisbókhaldið vill ekki viðurkenna, að sú aðferð sje nákvæm. Það, sem jeg vildi með minni skýrslu sanna, var það, að tekjuhallinn hjá okkur hefði vaxið svo, að ógerningur væri að halda áfram á þeirri braut. Og fleirum en mjer var það ljóst, að við svo búið gæti ekki staðið. Hitt hafði mjer aldrei dottið í hug, að rannsaka upp á eyri, hvað tekjuhallinn hefði vaxið einmitt þessi ár. Það var óþarfi, því að það var nákvæmlega kunnugt um allar skuldir landsins í árslok 1923 með þáverandi gengi, og það var aðalatriðið. Viðvíkjandi útreikningnum skal jeg annars taka það fram sjerstaklega, að jeg sje ekki betur en að endurborguð lán þurfi ekki altaf að telja til tekjuhalla. Og jeg hygg, að með rökum mætti finna talsvert lægri tölur en hæstv. fjrh. kom með. Annars finn jeg ekki ástæðu til að rökræða, hvort einstakar tölur eru rjett settar eða ekki. Aðalatriðið er, að nú er oss nauðsyn að draga saman seglin og reyna að fara að borga. Hvað tekjuhallann 1923 snertir, þá tók jeg það fram í skýrslu minni, að utan hins eiginlega tekjuhalla, 1381000 kr., bæri eiginlega líka að telja það, sem Landsverslun hefði afborgað, því það hefði orðið eyðslueyrir, og yrði hann þá um 2 milj. kr. Jeg held því, að varla verði sagt, að jeg hafi farið með villandi skýrslur, enda hefir enginn gert það. Hæstv. fjrh. taldi skýrsluna frá þáverandi fjrh. á þingi 1923 hafa verið næsta villandi, og er jeg sömuleiðis þeirrar skoðunar, að þar hafi í sumum greinum verið farið of langt; hún hafi í nokkrum atriðum verið fullbjartsýn. En aðgætandi er, að það er mikið komið undir persónulegri skoðun manna þeirra, sem skýrslurnar gefa, hvernig þær eru. Mennirnir eru mjög misjafnir, sumir sjá ekkert nema torfærur, þar sem öðrum finst alt vera greitt, og vice versa. Jeg hygg, að þessi ráðherra, sem skýrslurnar gaf, hafi verið einn úr flokki þeirra, sem líta fullbjörtum augum á hlutina. Jeg ætla samt ekki að fara að verja hann neitt. Þó hann eigi ekki sæti hjer, þá er honum innan handar að koma annarsstaðar vörnum fyrir sig. Ekki er mjer kunnugt um það, að það hafi verið tíska, að hver ráðherranna úr hinum 3 þingflokkum hafi jafnan verið vitandi um fjárhaginn út í æsar. Auðvitað ætti það að vera skylda hvers fjrh. að gefa hinum ráðherrunum skýrslu um fjárhaginn öðru hverju, einkum ef hann er athugaverður, og er gott til þess að vita, að það verði venja, ef það þá ekki gleymist. Hæstv. fjrh. vjek mörgum orðum að því, hverjum þessi tekjuhalli væri að kenna. Því þarf jeg ekki að svara, því hann beindi því ekki til mín, enda hefi jeg aðeins gegnt ráðherrastörfum 2 síðustu árin, en ekki átt sæti á undanförnum þingum. Sannleikurinn er sá, eftir minni meiningu, að hann er engum einstökum manni að kenna. Hann er báðum aðiljum, stjórnum og þingum að kenna. Ef til vill hefir Alþingi 1919 verið sekara en stjórnin um fjárausturinn. En þess er þó að gæta, að finnist einhverri stjórn, að úr hófi keyri, þá hefir hún altaf það ráð að segja af sjer, til að forðast ábyrgðina. Dómur sögunnar býst jeg við að verði sá, að hinn illi fjárhagur sje fyrst og fremst að kenna stjórn og þingi 1919. Fleira hefi jeg ekki ástæðu til að taka fram um þetta svo sem sakir standa. Háttv. fjvn. hefir þegar tekið afleiðingunum af nýju lögunum um gengisviðaukann og áætlar tekjur samkvæmt honum 380 þús. kr. Hygg jeg þetta mjög gætilega farið. Reikningslega ætti liður þessi að vera talsvert hærri, en hinsvegar má gera ráð fyrir minni innflutningi og hóflegri neyslu þessara vörutegunda eftir að tollurinn er kominn á. Þá vildi jeg benda hv.Ed. á, hvort ekki væri ástæða til að hækka nokkuð 7. gr. fjárlaganna. Er þar reiknað með miklu lægri upphæð en nú verður að gera. Auðvitað veit enginn, hvað gengið verður næsta ár, en því miður er nú sem stendur lítið útlit fyrir, að það hækki. Og eins og það er í dag, er þetta rangur útreikningur. Teldi jeg því varlegra að reikna hvert sterlingspund á kr. 33,50 að minsta kosti. Jeg skýt því til hv.Ed. að taka þessa bendingu til greina. Þá leggur hv.fjvn. til, að upphæðin, sem ætluð er til að standast kostnaðinn af framkvæmd berklavarnalaganna, sje tvöfölduð. Nú stendur svo á, að frv. er komið fram frá mjer um breyting á lögum þessum, og miðar það að því að flytja nokkuð af byrðinni yfir á sveitir, sýslur og einstaklinga. Veit jeg þó ekki, hvort vert sje að áætla þessa upphæð lægri, enda vansjeð ennþá um forlög frv. Þá hefir hv. samgmn. látið til sín heyra og eru frá henni komin tvö nál. Fullhátt finst mjer tillagið til Esju sje áætlað, og vona jeg, að ekki fari svona mikið fje til hennar. - Hvað bátaferðum á flóum viðvíkur, þá mun mega gera ráð fyrir, að 60 þús. kr. sje fulllágt. Eru það aðallega þrír bátar, sem þarf að styrkja ríflega: Borgarnesbátur, Djúpbátur og Skaftfellingur. Jeg sje, að hv. minni hluti nefndarinnar hefir gert áætlun um, hve mikið þurfi að greiða til þessara bátaferða. Hygg jeg, að hún sje alt of lág. Að minsta kosti má fullyrða, að e/s Suðurland fáist ekki útgert til Faxaflóaferðanna fyrir 18 þús. kr. Nefndin hefir þá hlotið að gera ráð fyrir, að mótorbátur annaðist ferðir þessar. En það tel jeg hið mesta óráð. Bæði er það, að flutningur á vörum er mikill milli þessara staða, og auk þess yrði þá nauðsynlegur fólksflutningur að falla niður. Að öllu athuguðu er mjer nær að halda, að 60 þús. kr. áætlunin sje of lág, og mun því greiða atkvæði með brtt., sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og fleiri hafa borið fram, um að hækka lið þennan upp í 65 þús. kr. Þá ber hv. 3. þm. Reykv. (JakM) fram viðaukatill. um nýjan lið til talsímakvenna við bæjarsímann, sem er uppbót á launum þeirra. Jeg hygg, að þetta sje það starfsfólk ríkisins, sem sje langlægst launað að tiltölu, og því álít jeg fylstu sanngirni mæla með þessari till. Það er raunar altaf illa þokkað, þegar einhver einn flokkur er tekinn út úr launakerfinu, en hjer stendur þó svo sjerstaklega á, að þessi flokkur er svo miklu ver launaður en aðrir og svo lágt launaður, að ef þessar stúlkur væru hjer ekki flestar á vegum foreldra og vandamanna, þá væri óhugsandi, að þær gætu lifað af launum sínum. Enn hafa þeir hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) og hv. 1. þm.N.-M. (HStef) komið fram með till. um að fella niður skálda- og listamannastyrkinn. Jeg verð að dást að hugrekki þeirra, því satt að segja hafði jeg einmitt sterka löngun til hins sama. en það heyrði ekki undir mig, og því gat jeg ekki komið því fram, þó jeg vildi. En jeg held, að við getum skammlaust hætt því eitt ár að styrkja þessa menn, og eins ættu þeir að geta sætt sig við það, að missa spón úr askinum sínum, eins og svo fjöldamargir aðrir nú á tímum. Mun jeg því greiða atkvæði mitt með þessari till., og verðum við þá – líklega – þrír á báti. Annars get jeg búist við að heyra raddir um skrælingjaskap og fleira þvílíkt fyrir slíkt tiltæki, en læt mjer það í ljettu rúmi liggja. Jeg hafði búist við, að fram kæmi miðlunartillaga um styrkinn til Jóhannesar Lynge, en sje, að svo hefir ekki orðið, og get jeg því á engan hátt samþykt tillögu hv. 3. þm. Reykv. (JakM). Hún fer fram á svo gífurlega hækkun, að engu tali tekur. Að því er útgjöldin til fjárkláðalækninga snertir, þá hefir hv.fjvn. nú fært þau niður í 10 þús. kr. Við þá upphæð get jeg sætt mig; en þó er hún fullhá, ef ekkert verulegt á að gera. Hv. þm.N.-Ísf. (JAJ) ber fram brtt. XXXIII, þar sem svo stendur, að „af upphæðinni skal 500 kr. varið til kenslu á Ísafirði fyrir skipstjóraefni á smáskipum.“ Jeg vildi spyrja, hvort þessi meinlausa og saklausa aths. þarf að standa í fjárlögunum. Það virðist liggja í augum uppi, að Fiskifjelagið geri þetta án þess það standi þarna, því það hefir mikið fje undir höndum, hlutfallslega meira en Búnaðarfjelagið. Í fyrra átti það tugi þúsunda í sjóði, og virðist mjer auðsætt, að hægt verði að fá þessa upphæð, sem í sjálfu sjer er lítilsvirði, frá því.

Það er ætlast til þess

. Já, þá finst mjer þessi aths. óþörf. Brtt. XXXIV er nýr liður, sem hv.fjvn. vill setja inn og ræðir um eftirlit með skipum og bátum. Þessi brtt. er nauðsynleg og sjálfsögð. Nýlega hafa verið settar hjer ítarlegar reglur um slíkt eftirlit. Eigi slíkar reglur ekki að verða tómt, þarflaust pappírsbákn, þá þarf að fá einhvern mann til að hafa eftirlitið með höndum. Það stendur nú svo vel á, að við höfum þennan mann við hendina, þ. e. Ólaf Sveinsson, sem þessu er nákunnugur og samið hefir reglurnar. Þá vildi jeg minnast örfáum orðum á brtt. XLII,1, sem fer fram á það, meðal annars, að styrkurinn til Indriða Einarssonar falli niður. Jeg veit ekki betur en að upphæð þessi sje í senn eftirlaun til þessa gamla embættismanns, eftir 30–40 ára þjónustu, og viðurkenning á starfi hans í þágu bókmenta og hagfræði. Skilst mjer, að ekki komi til nokkurra mála að hagga við þessu, og vil jeg skjóta því til hv.flm. (HStef) að taka till. aftur. Sami hv.þm. flytur brtt. XLVII, um að dýrtíðaruppbót á ýmsum liðum falli burt. Er jeg þessu samþykkur að því er ýmsa liði snertir, en langt frá því um þá alla, því það er erfitt að fella burt nú, einmitt þegar dýrtíðin fer vaxandi, svo líklegt er, að uppbótin verði meiri 1925 en í ár, uppbótina til margra á þessum liðum, þar sem um ekkjur, börn og fátæklinga er að ræða. Annað mál er, hvort uppbótin hefði átt að koma inn á þessa liði. Jeg vil að síðustu drepa á brtt. LIII, þ. e. heimildina til að greiða Eimskipafjelagi Íslands alt að 60 þús. kr. styrk, ef nauðsyn krefur. Jeg verð að taka undir það með ýmsum öðrum, að fjelag þetta er, eða var að minsta kosti, óskabarn þjóðarinnar, en hefir þó lítilla hlunninda notið fyr en nú upp á síðkastið. En þá hefir líka verið hlynt að því til muna, og mjer virðist það vera að bera í bakkafullan lækinn að verða við þessu, þegar búið er að samþykkja að veita því 45 þús. kr. Einnig liggur fyrir beiðni um skattfrelsi frá sama fjelagi, og eru líkindi mest á því, að hún nái fram að ganga. Mjer finst því til fullmikils mælst, að fara enn að veita fjelaginu 60 þús. kr., ef nauðsyn krefur. Hver á að dæma um þá nauðsyn? Vitanlega hæstv. fjrh. Jeg hefi þurft að meta hana á mínum tíma, því þetta stendur í fjárlögunum í ár. Mjer virtist hún vera fyrir hendi og efast ekki um, að eins fari fyrir hæstv. fjrh., og mætti því þetta falla burt fyrir þá sök. Sem sagt, mjer finst nóg búið að styrkja fjelagið að þessu sinni, þó að þessu verði ekki bætt við. Má það og að sumu leyti sjálfu sjer um það kenna, hversu þröngur fjárhagur þess er; það rjeðst í það alveg að óþörfu að byggja stórt hús á dýrasta og versta tíma. Niðurstaðan af þessu, sem jeg hefi sagt um brtt., er sú sama og áður; jeg mun fylgja hv.fjvn. í flestu eða öllu, en hvað snertir afstöðu mína til annara brtt., frá einstökum þm., þá mun jeg nú eins og við 2. umr. yfirleitt greiða atkv. með lækkunartill., en á móti hækkunartill.

Tryggvi Þórhallsson Jeg vil þakka hæstv. forseta það, að hann leyfir mjer að taka nú strax til máls og spyrna frá mínum dyrum. Jeg kvarta heldur ekki undan því, að hæstv. fjrh. skyldi nota þetta tækifæri til þess að kasta orðum að mjer. En mjer datt í hug, einkanlega þegar fór að líða á ræðu hæstv. fjrh., gömul saga: Er sagt, að þeir Páll Ólafsson og Jón á Þingeyrum hafi eitt sinn verið staddir á bæ, og er stigið var á bak til burtferðar, fór einn svo geyst, að hann fjell af baki. Þau köstuðu þá fram þessari vísu, skáldin: Best er að fara stilt af stað, steyptist einhver þarna; skyldi' hann hafa hálsbrotnað, helvítið að tarna. Þó að jeg sje yngri og óreyndari en hæstv. fjrh. og óviðbúinn að svara þessari miklu ræðu hans, finst mjer jeg verða að leggja honum þá lífsreglu, að best sje að fara stilt af stað. Og því meiri ástæða er til þessa, þar sem ræða hans var þrauthugsuð, niðurskrifuð, upplesin; var því vart fljótfærni um að kenna, en þess þyngra verður að dæma hana, ef ekki er farið nógu stilt af stað. Já, orð hæstv. fjrh. voru ekki vanhugsuð, þau voru hugsuð eins og hann getur hugsað best, en því þyngra verður að taka á því, sem ljettvægt reynist. Það, sem mjer viðkom af ræðu hæstv. fjrh., kom og við öðrum manni, sem hann kallaði hv. 1. þm. Skagf., og mun jeg nefna þann mann svo nú, samræmisins vegna. Datt mjer í hug önnur vísa út af því, hvernig hæstv. fjrh. fórst nú við þann mann, 1. þm. Skagf., í sambandi við það, hvernig honum hefir áður farist við hann. Hæstv. fjrh. er alinn upp á guðræknu heimili og kann sjálfsagt þá vísu, því hún er úr Passíusálmunum (XII, 17) og hljóðar svo: Lætur hann lögmál byrst lemja og hræða, eftir það fer hann fyrst að friða' og græða. Þetta er sú uppeldisaðferð, sem hæstv. fjrh. hefir beitt við hv. 1. þm. Skagf. (MG). Fyrst hefir hann lamið hann með byrstu lögmáli, nú fer hann loks að friða og græða. Stóra ræðan, sem hæstv. fjrh., þáverandi hv. 1. þm. Reykv., flutti rjett fyrir þingbyrjun, gat ekki skoðast öðruvísi en sem árás á fyrv. fjármálastjórnir, og þá einna helst hæstv.forsrh. (JM) og fyrv. hæstv. fjrh., núverandi hæstv. atvrh. (MG), og það, að þegar stjórnarskiftin urðu, kom hæstv. fjrh. (JÞ) hv. 1. þm. Reykv. (JÞ) í þann sess, en ekki hv. 1. þm. Skagf., eins og áður, gat heldur ekki skoðast annað en árás á hv. 1. þm. Skagf. Hæstv. fjrh. vildi nú fara að fullnægja síðari helming vísunnar, með því að taka upp varnir fyrir hv. 1. þm. Skagf. gegn Tímanum. En þetta var ekki rjett hjá hæstv. fjrh., að hann væri að verja hv. 1. þm. Skagf. fyrir Tímanum, því Tíminn hefir ekki annað gert en að benda á tölur þær, sem hæstv. fjrh. hefir látið á þrykk út ganga og tala ljóst um stjórnarstörf hv. 1. þm. Skagf., og í öðru lagi hefir Tíminn aðeins bent á, hver ásökun lægi í því, að hæstv. fjrh. setti sjálfan sig í fjármálaráðherrastólinn, en ekki hv. 1. þm. Skagf. Þessi stóra vörn hæstv. fjrh. fyrir hv. 1. þm. Skagf. er því sú, að hann er að verja hann fyrir ræðu þeirri, sem hv. 1. þm. Reykv. hjelt í þingbyrjun. Þessi stóra vörn hæstv. fjrh. fyrir hv. 1. þm. Skagf. er því sú, að hann er að verja hann fyrir þeim manni, er nú tók frá hv. 1. þm. Skagf. fjármálaráðherrasessinn. Hæstv. fjrh. er að verja hæstv. atvrh. fyrir sjálfum sjer. Jeg ætla aðeins að stikla á stóru á þeim afsökunum, sem hæstv. fjrh. bar fram fyrir stjettarbróður sinn. Þá er að minna á það, sem hann hefir oftar vitnað í - tölurnar. Kom hjer enn í ljós, að hann vill fá þær inn í Þingtíðindin, og þá að sjálfsögðu hafa þau prentuð. Nú er gott að minnast talnanna. Hæstv. fjrh. sagði, að ljóst væri, að á 3 árum, eða 1920–1923, hefði orðið 9 milj. kr. tekjuhalli, að viðbættu tapi á skipakaupum. En 2 þessi ár var hv. 1. þm. Skagf. fjrh. Verður því hæstv. fjrh. að standa upp aftur og halda enn skörulegri ræðu, ef hann vill koma mjer í skilning um, að þetta sje afsökun fyrir fyrirrennara hans. Önnur höfuðafsökun fyrir hv. 1. þm. Skagf. var sú, að hæstv. fjrh. vitnaði í Þingtíðindin og sagði, að þau sýndu, að hv. 1. þm. Skagf. hefði ætíð verið andvígur fjáreyðslu á þingi. Jeg ætla mjer ekki að bera á móti því. Jeg hefi setið með honum í fjvn. og kom okkur vel saman um málin. Mun jeg ekki ásaka hann um fjáreyðslu í tillögum sínum. En menn mega ekki halda sjer eingöngu við það, sem talað er. Hv. 1. þm. Skagf. talaði 1921 ákaflega hart á móti því að taka lán. En áður en árið var liðið varð hann til þess að taka það stærsta lán, sem tekið hefir verið og erfiðast mun reynast landsmönnum. 1921 talaði hv. 1. þm. Skagf. líka ákaflega sterkt með innflutningshöftum, en rjett í þinglok, eða skömmu síðar, afnam hann innflutningsnefndina og dró þannig allan þróttinn úr innflutningshöftunum. Jeg mótmæli því ekki, að hv. 1. þm. Skagf. hafi verið tillögugóður í fjármálaræðum sínum, en þegar borið er saman, hvað hann hefir talað og hvað hann hefir framkvæmt, þá virðist ekki óyggjandi sönnun fengin fyrir sparsemi hans. Þriðja afsökun hæstv. fjrh. fyrir hv. 1. þm. Skagf. var sú, að stjórnin gæti engu ráðið um afdrif fjárlaga. Víst er það, að slíkt er ákaflega mikið á þingsins valdi. En þess ber að gæta, að hv. 1. þm. Skagf. sat sem ráðherra á þinginu 1921, þegar sett voru ný fjárlög. Þá var þess strax krafist af Tímanum, að hann, er hann sá, að hann var útilokaður frá því að hafa áhrif á meðferð þings og stjórnar á fjárlögunum, segði af sjer. Stæði hv. 1. þm. Skagf. nú betur að vígi, ef hann hefði orðið við þeim áskorunum. En hann brast það þrek, sem þurfti. En jeg get aldrei viðurkent, að það sje fullnæg afsökun fyrir ráðherra, að láta undan þinginu. Hann á að leggja hnefann á borðið og segja: „Jeg fer, ef þið samþykkið þetta; ef þið viljið halda í mig, verðið þið að fella það.“ Hæstv. fjrh. virðist ætla að gera þetta nú. Hann hefir sagt í fjvn. - og jeg hygg, að það sje ekkert launungarmál - : „Það er ákveðið, að engar umframgreiðslur eigi sjer stað á mínum liðum, nema með mínu samþykki.“ Þetta er vel sagt. Nú stendur hann í þeim sporum, sem Tíminn vildi að hv. 1. þm. Skagf. stæði í 1921. Þessi afsökun hæstv. fjrh. er því í sterkustu mótsögn við athafnir hans sjálfs, og getur hann því ekki krafist þess, að jeg taki hana gilda. Fjórða höfuðafsökun hæstv. fjrh. fyrir stjettarbróður sinn var sú, að hann bar fjrh. frá 1920–1921 saman við þann fjrh., sem tók við 1922 af hálfu Framsóknarflokksins. Jeg vil fyrst minna á það, að þetta er nú í annað skiftið, sem hæstv. fjrh. vegur í þann knjerunn að ráðast á fjarstadda menn, sem ekki geta borið hönd fyrir höfuðs sjer. Við 2. umr. fjárlaganna rjeðist hann á búnaðarmálastjórann, sem jeg og hæstv. atvrh. urðum að verja. Nú ræðst hann á annan mann, sem fjarverandi er. Jeg er yngri maður og má ekki setja ofan í við hann, en jeg mótmæli þessari aðferð; finst, að hann ætti að velja sjer annan vettvang til þessa en deildina, þ. e. blöðin, þar sem þessir menn geta svarað fyrir sig. En um aðalatriðið, það er að bera saman þá ráðherrana Magnús Jónsson og hv. 1. þm. Skagf., get jeg sagt það, að jeg ætla mjer ekki að fara út í þann samanburð. Jeg finn enga ástæðu til að fara að verja Magnús Jónsson, þó jeg sje ritstjóri aðalmálgagns Framsóknarflokksins. En benda má á það, að ólíkt er hafst að. Hvernig var afstaða Framsóknarflokksins til Magnúsar Jónssonar? Hann var ráðherra eitt ár. Og hann var það ekki lengur. Það er ekki verið að tala um, að hann verði ráðherra aftur. En þrátt fyrir þann áfellisdóm, sem tölur hæstv. fjrh. (JÞ) hafa kveðið upp yfir hv. 1. þm. Skagf., gerir hann hann aftur að ráðherra. Þessi er munurinn, og hann er mikill. Hæstv. fjrh. var að minna á, að óvarlegt væri fyrir þá að kasta grjóti, sem byggju sjálfir í glerhúsum. Jeg hefi minst á sambúð hans við fyrv. stjórnir. Enn má minna á það, að eitt það, sem hann áfeldi harðast í stóru ræðunni, var þriggjamannaráðuneytið. En svo gengur hann orðalaust inn í þriggjamannaráðuneyti á eftir. Og viðvíkjandi því, hve óholt sje, að ráðherrarnir hafi mismunandi skoðanir, vil jeg spyrja: Býr hann ekki sjálfur í hinu brothættasta glerhúsi hvað það snertir? Í gær var hæstv. atvrh. sá eini úr hans flokki, sem greiddi atkv. með okkur Framsóknarflokksmönnum. Hæstv. fjrh. var þá að rugga til á einkennilegan hátt. Og jeg gæti minst á fleiri dæmi um það, að núverandi ráðherrar stangast eins og hrútar í málunum. Hæstv. fjrh. býr því sannarlega sjálfur í glerhúsi. Jeg vil aðeins minna á eitt enn. Það er brtt.hæstv. fjrh. um umræðuhluta Alþingistíðindanna. Jeg vil minna á, að sá dagur, sem hæstv. fjrh. velur til þess að koma fram með þessa brtt., er 1. apríl. Og með hana hleypur hæstv. fjrh. hræðilegasta apríl, því að hún er svo óþinglega framborin, að hæstv. forseti hlýtur að úrskurða hana frá atkvgr. Það er sem sje ekki hægt að breyta lögum með fjárlögum. Þegar þessi fyrsta till.hæstv. fjrh. er svo fljótfærnisleg, þá er ekki gott að hugsa til þess, að svo fljótfær maður skuli eiga að fara með fjárlög landsins á versta tíma, því að hætt er við, að þegar farið er með slíku flani af stað, kunni að verða drepið fæti. En jeg vona - landsins vegna - að þetta verði ekki yfirskriftin yfir öllum fjármálaferli hæstv. fjrh., - að hann verði ekki ein samfeld keðja af því að „hlaupa apríl“.

Frsm. meiri hl. samgmn. (Jón Auðunn Jónsson) Samgmn. Nd. hefir ekki getað orðið sammála um till. um flóabátastyrkinn. Við, sem skrifum undir nál. meiri hlutans, álítum óhjákvæmilegt að hækka styrkinn minst um 5 þús. kr. Ýmsir höfðu búist við því, að þegar e/s Esja tæki upp strandferðirnar, myndi sparast mikið á þessum lið. Hefir það og orðið að sumu leyti, en ekki svo mikið sem ætlað var. Staðhættirnir eru þannig, að ómögulegt er að halda uppi ýmsum ferðum inn firði og flóa án sjerstakra báta, því ekki tekur tali að láta Esju fara alla þá króka. Jeg vil sjerstaklega benda á 3 báta. Fyrst á bátinn við Ísafjarðardjúp, sem annast þar mann- og póstflutninga. Hygg jeg ómögulegt að fá bát til þess fyrir minna en 10–12 þús. kr. árlega fyrir póstferðir einar saman. Síðasta ár voru gerðar tilraunir til að fá þar bát til póstferða, og fjekst hálfgildings tilboð um bát, sem var orðinn ófær til fiskiveiða. Jeg þarf nú ekki að eyða orðum að því, hve ófullnægjandi slíkar fleytur sjeu á Ísafjarðardjúpi, þar sem bæði er óveðrasamt og ill siglingaleið. Ríkissjóður verður þó altaf að annast póstflutning, hvað sem mannflutningi líður. Jeg get ekki búist við, að það komi deildinni á óvart; þótt Ísfirðingar geri kröfu til að fá einhvern styrk til mannflutninga á sjó, þar sem enginn vegarspotti er á landi og allar landferðir ómögulegar. Til annara hjeraða landsins hefir verið veitt fje í tugum þúsunda árlega til vegagerða á landi, svo að tæplega verður með sanni sagt, að krafa Ísfirðinga sje ósanngjörn. Sama er að segja um Borgarnesbátinn. Hann er óhjákvæmilegur til póstflutninga, þar sem póstflutningar á landi mundu verða bæði dýrari og óábyggilegri. Hinsvegar gat nefndin ekki betur sjeð en að styrkur til þessara ferða hafi verið óþarflega hár undanfarið. Hún gat ekki betur sjeð en að ferðirnar væru gróðavænlegar, flutningur afskaplega mikill, bæði á fólki og vörum, og fargjöld svo mikil, að þau hljóta að skifta tugum þúsunda. Jafnframt vill hún taka það fram, að henni virðist nauðsynlegt, að ferðirnar til Búða. Skógarness og Stapa komist í samband við Faxaflóaferðirnar. Íbúar hlutaðeigandi hjeraða hafa aðalviðskifti sín við Reykjavík, en ekki við Breiðafjörð, eins og verið hefir. Þriðji báturinn, sem meiri hluti nefndarinnar telur nauðsynlegast að styrkja, er Skaftfellingur. Nefndin sjer ekki, að hjá því verði komist að veita styrk til ferða hans, en vill jafnframt láta hann taka að sjer ferðirnar til Rangársands. Að vísu eru þær töluverðum örðugleikum bundnar, en verði bátnum veittur styrkur með tilliti til þeirra, er sjálfsagt, að hann kosti flutning varanna frá Vestmannaeyjum til Rangársands, þótt hann yrði neyddur til að skipa þeim upp í Vestmannaeyjum í bili. Að veita sjerstakan styrk til flutninga til Rangársands getur hins vegar varla komið til mála. Ekki getur nefndin heldur álitið, að hægt verði að komast hjá að veita styrk til ferða á Breiðafirði. Að vísu eru ferðir um utanverðan fjörðinn viðunandi, en alls ekki um innri hluta hans. Strandferðaskipin koma þar ekki. Nefndin er sammála um, að Svanur sje mjög óheppilegur til þessara ferða. Heppilegast mundi vera, að innanflóaferðum væri þar eins og annarsstaðar hagað svo, að vörurnar væru fluttar frá Hvammsfirði, Gilsfirði og víðar til Stykkishólms eða Flateyjar. Hins vegar er það fyrirkomulag, að hafa Breiðafjarðarbát í förum sunnan Snæfellsness hin mesta fjarstæða, einkum vegna þess aukakostnaðar, sem það veldur Breiðafjarðarbátnum, umfram það, sem Faxaflóabátur þarf til þess að kosta. Þá álítur nefndin, að nauðsynlegt sje að veita styrk til bátaferða frá Hornafirði til Austfjarða. Satt er það að vísu, að Esja getur komið á Hornafjörð að vorinu og að Austur-Skaftafellssýsla fær nú vörur sínar að sumrinu með milliferðaskipum beint frá útlöndum til Hornafjarðar. En eftir að fer að hausta, kemst Esja ekki inn á Hornafjörð. Skipið ætlaði inn á fjörðinn síðasta haust, en hafnsögumaður rjeði frá því og áleit slíkt ekki forsvaranlegt. Vátrygging á skipi og vörum inn til Hornafjarðar fæst ekki lengur en til 15. október. Austurskaftfellingar eru því neyddir til að flytja landafurðir sínar austur á fjörðu. Að öllum þessum ástæðum athuguðum vill nefndin leggja til, að styrkur sje veittur til þessa, og álítur fullsæmilegt í þessu skyni 3000 krónur. Nefndin vill viðurkenna, að rjett hefði verið að veita fleiri bátum styrk, t. d. bátnum, er gengur hjeðan upp í Hvalfjörð, og bátnum, sem gengur út í Grímsey. Jeg get líka hugsað, við nánari yfirvegun, að sníða mætti af tillögum meiri hluta nefndarinnar til að halda uppi ferðum milli Hornafjarðar og Austfjarða. En tillögur minni hlutans tel jeg, að nái engri átt. Enda hygg jeg, að nefndarmaður sá, er skrifaði undir nál. hans með fyrirvara, sje því í ýmsu ósamþykkur. Þannig getur það tæplega staðist að veita 18 þús. kr. styrk til ferða á Faxaflóa, jafnvel þótt e/s Suðurland njóti hans ekki. Til Ísafjarðarbátsins verður engan veginn komist af með minna en 15 þús. kr., eins og þar hagar til og jeg hefi nokkuð vikið að áður. - Það hefir verið nefndinni til mikilla óþæginda, að hún hefir ekki alstaðar fengið skýrslur um þann styrk, er bátarnir hafa notið annarsstaðar frá, og heldur ekki skýrslur um, hvernig ríkissjóðsstyrkurinn hefir verið notaður. Hún hefir að vísu fengið skýrslu frá Skaftfellingi, Suðurlandi, Djúpbátnum og Hvalfjarðarbátnum, en hins vegar engar frá Breiðafjarðar- eða Austfjarðabátunum. Þetta hefir verið mjög óheppilegt, þar sem nefndinni fyrir bragðið hefir veist erfiðara að ráða í styrkþörf bátanna en ella mundi hafa orðið. Nefndin, eða meiri hluti hennar, vill leggja áherslu á, að styrkur sje ekki útborgaður nema þeim, sem senda stjórninni viðunandi skýrslur.

Ágúst Flygenring Jeg vildi aðeins bæta nokkrum orðum við það, sem hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) sagði um styrkinn til Hvalfjarðarbátsins. Jeg vildi beina þeim tilmælum til hæstv. atvinnumálaráðherra, að hann athugaði það mál. Enginn akvegur er til fram með firðinum eða í nágrenni hans, og því er hin mesta nauðsyn á að veita nokkurn styrk til aðdrátta á sjó, og vonast jeg til, að honum verði ekki gleymt í þetta skifti. Þetta er ekki nema hverfandi lítill hluti hvort sem er af þeirri upphæð, sem varið er í þessu skyni. Annars verð jeg að segja það, að mjer finst sú upphæð, er meiri hluti gerir ráð fyrir í þessum tilgangi, 65 þús. kr., alt of lítil. Hygg jeg, að þetta verði til þess, að sumar nauðsynlegar ferðir leggist niður með öllu, enda er þetta í samræmi við þá reglu, er nú virðist ríkjandi, að klippa svo mikið af öllum styrkveitingum, að þær koma ekki að neinu gagni. Má t. d. nefna Flensborgarskólann því til sönnunar, og að vísu fleiri skóla. Jeg þekki engan mann, er getur eða vill gefa þær 3000 kr., er vantar til að skólanum verði haldið uppi fyrir almenning eins og verið hefir. Svipuð viska kemur fram í því að lækka styrkinn til verslunarskólans niður í 3000 kr. Sú fjárveiting er einskisvirði. Engar fjárveitingar eru miklu betri en slíkar. Það, sem mestu máli skiftir, er að sá styrkur, sem veittur er, sje þó eigi svo lítill, að hann komi ekki að gagni.

Pjetur Þórðarson Jeg kvaddi mjer hljóðs vegna þess, að jeg heyrði, að farið var að tala um ferðir til Borgarness. Jeg býst við, að jeg verði að játa, að það hafi verið yfirsjón af mjer að skrifa undir nál. á þskj. 240 fyrirvaralaust. Jeg skal sleppa því að minnast á orsökina til þess, því hún hefir engin áhrif á málefnið. En hins vildi jeg geta, hvers vegna jeg á ekki að öllu leyti þær tillögur, er koma fram í þessu nál. Fyrst er það, að jeg er ekki fullkomlega sammála um það, að styrkurinn til Borgarnesbátsins sje óhæfilega hár, samanborið við aðra báta. Ástæðurnar til þess eru þær, að enginn bátur hefir eins mikinn flutning að annast. Hann flytur allan Vestur- og Norðurlandspóst milli Borgarness og Reykjavíkur, auk þess sem hann annast alla mannflutninga milli Reykjavíkur og Vestur- og Norðurlands, að því fráskildu, er Esja flytur. Í öðru lagi er jeg ekki sammála um það, að rjett sje að þessi bátur taki að sjer ferðir til hafna á Snæfellsnesi sunnanverðu, jafnvel þótt þær tilheyri Faxaflóa. Jeg tel mjög óheppilegt, að póstbáturinn til Akraness og Borgarness hafi þessar ferðir á hendi, enda gætu þá fleiri hafnir komið til greina, t. d. Straumfjörður og Akrar. Jafnvel þótt ferðir á þessa staði yrðu aðeins fáar, þá mundu þær verða útgerð bátsins mikill skaði, en hjeruðunum lítill ávinningur, og tel jeg því tvímælalaust, að þær mundu ekki borga sig. Loks eru það tillögurnar um úthlutunina á bátastyrknum, sem jeg get ekki verið hinum nefndarmönnunum sammála um. Sjerstaklega tel jeg ótækt að áætla svo litla upphæð til Skaftfellingabáts, sem hjer er gert, að verða mun að litlu gagni. Jeg álít að hækkunin á styrknum, sem jeg er hinum nefndarmönnunum sammála um, megi ekki minni vera, og er það aðalatriðið, sem jeg var þeim sammála um. Annars skal jeg geta þess, að mjer þykir þessi hækkun of lítil, enda þótt jeg vildi hana heldur en ekki neitt. Annars er jeg fremur fylgjandi till.hv.þm. A-Sk. (ÞorlJ) á þskj. 261,XII. Jeg get ekki stilt mig um að geta þess, að í fyrra flutti jeg tillögu um að hækka þennan bátastyrk svo ríflega, að minni vandi væri að úthluta styrknum en verið hefir og útlit er á, að verði. Jeg man ekki betur en að þessari hækkunartillögu minni væri tekið sem einhverri fjarstæðu. Þó hygg jeg, að erfitt verði að synja fyrir það, að úthlutun styrksins hefði ekki orðið slíkt vandamál og raun er á orðin, ef tillagan hefði verið samþykt þá. Mjer hefði nú verið skapi næst að flytja þessa till. hjer aftur, en hefi tekið þann kost að hallast að þeirri till., sem hærra fer, án þess þó að vera ánægður með hana, og vona jeg, að hv. deild samþykki till.hv.þm. A.-Sk. Ef svo yrði, tel jeg líklegt, að eitthvað lítið af fjárveitingunni gæti fallið til Grímseyjarbátsins og Hvalfjarðarbátsins og til að hækka styrkinn til Skaftfellings frá því, sem ætlað er í till. nefndarinnar. Jeg hefi ekki vakið máls á þessum ágreiningi milli mín og meðnefndarmanna minna vegna þess, að jeg álíti, að farið hafi verið á bak við mig í þessu máli; það var sjálfum mjer að kenna, að jeg gat ekki leiðrjett það, sem mig greindi á við nefndina, áður en jeg skrifaði undir nál. meiri hlutans. Jeg skal þá leyfa mjer að minnast á nokkra liði á þskj. 261, og þá fyrst á IV. liðinn, sem jeg er meðflm. að. Við 2. umr. var styrkur til læknisbústaðar og sjúkraskýlis í Borgarfirði feldur með fremur litlum atkvæðamun. Býst jeg við, að ástæðurnar hafi verið þær, að ýmsum hv.þm. hafi þótt langt að bíða til næsta árs eftir samskonar styrk handa hjeruðum sínum. Ef horfið yrði að því ráði að veita styrk í þessu skyni 2–3 hjeruðum árlega, skyldi jeg ekki metast um, hvert fyrst yrði. En jeg tel alveg ótækt að fella niður í þetta sinn slíka fjárveitingu, því að það yrði til að fjarlægja enn meir þau hjeruð, sem mesta þörfina hafa, frá því takmarki, er þau ætla sjer að ná í þessu efni. Því tel jeg mjer skylt að fylgja þessari tillögu, að ákveðin upphæð sje veitt í þessu skyni, hvað sem því líður, hvert hjerað yrði hans fyrst aðnjótandi. Þá vil jeg minnast lítið eitt á X. brtt., frá háttv. 1. þm. S.-M. (SvÓ). Jeg flutti tillögu við 2. umr. um hækkun á fjárveitingunni til akfærra sýsluvega, sem fór nokkuð lengra en þessi, en tillaga mín fann ekki náð fyrir augum hv. deildar. Jeg er því samþykkur þessari brtt., og þætti mjer vænt um, ef hún næði fram að ganga. Tel jeg óþarft að endurtaka þau rök, sem jeg færði fyrir þessu við 2. umr., en skal einungis bæta því við, að þegar draga verður úr öllum verklegum framkvæmdum vegna fjárskorts ríkissjóðs, þá er auðvitað rjettast að snúa sjer fyrst að þeim, sem eru jafnnauðsynlegar eins og viðhald veganna og jafnmikið fje er lagt til frá öðrum til móts við ríkissjóð. Jeg skal ekki auka á málalengingarnar eða ræðupart Alþingistíðindanna með því að minnast á margar brtt., en þó verð jeg að sjálfsögðu að segja nokkur orð um XXXVI. brtt. Jeg vænti þess, að háttv. deildarmenn muni eftir erindi, sem kom til Alþingis í þingbyrjun og var lagt fram í lestrarsal sem nr. 37. Jeg skal ekki tilgreina mikið af því, sem þar stendur, því það er þannig vaxið, að jeg hygg, að hver sá, sem lesið hefir, hljóti að muna eftir efni þess. Það á skylt við tillögu þessa, sem fer fram á að veita Finnboga bónda Helgasyni í Hítardal 800 krónur í viðurkenningarskyni fyrir sjerstakan dugnað í því að halda uppi bygð á því fornfræga höfuðbóli. Mjer er ljóst, að slík tillaga sem þessi muni verða talin koma kynlega fyrir og ekki rjettmætt að taka hana upp í þau málefni, sem menn álíta að Alþingi beri að fjalla um. En ef vel er aðgætt, býst jeg við, að svo sje um margar fastar fjárveitingar í þessari grein, að það geti verið álitamál, hve ríkar ástæður liggi til þeirra. Hjer á jeg við ýmsa styrki til þess að halda uppi bygð á ýmsum stöðum, og mætti lengi um það deila, hvort það sje þess virði að styrkja það af landsfje. Þessi tillaga um samskonar styrk kann ef til vill að koma öðruvísi fyrir en hinar aðrar styrkveitingarnar. En ef hún er sett í samband við áðurnefnt erindi, hygg jeg, að margir hv.þm. muni kannast við, að jafnmikil ástæða muni vera til að veita styrk til þess að halda uppi bygð á þessum stað sem mörgum öðrum. Jeg leyfi mjer því að vænta þess, að það verði þegjandi samkomulag um að veita þessa upphæð.

Magnús Torfason Jeg ætla mjer ekki að koma nærri þeim eldi, sem orðið hefir hjer í háttv. deild, og því fremur, sem jeg lít svo á, að þær umræður hefðu ekki átt að fara fram hjer á þingi. Því að þetta var blaðamál, og hinn rjetti vettvangur þess var því í blöðunum. En eitt atriði, sem kom þar fram og snertir mig persónulega, verð jeg að minnast á; því hefir sem sje verið haldið fram, að þingið 1919 hafi átt upphaf hins mikla tekjuhalla, sem verið hefir á búskap þjóðarinnar æ síðan. Á þingunum 1917 og 1919 lýsti jeg yfir þeirri skoðun minni, að óhægir og erfiðir tímar myndu koma eftir ófriðinn, eins og ætíð hefir átt sjer stað eftir slíkt ástand. Og varaði jeg mjög við þessum tímum. Jeg get ekki tekið það til mín, að jeg hafi átt þátt í að auka útgjöldin 1919, því að jeg var á móti jafnvel mjög rjettlátum útgjöldum, af því að jeg bjóst við, að árgæska væri ekki framundan. Það, sem neytt hefir mig til að tala, er, að jeg er bendlaður við þrjár brtt. á þskj. 261. Er hin fyrsta um, að styrkurinn til Grímsneslæknishjeraðs verði hækkaður úr 3 þús. kr. upp í 6 þús. kr. Við þingmenn Árnesinga höfðum ákveðið að koma ekki fram með tillögu þessa, beinlínis vegna hagsmuna ríkissjóðs, ef engar aðrar tillögur í þessa átt hefðu komið fram, en nú hefir sú reyndin ekki á orðið, og því berum við brtt. þessa fram. Það var farið fram á að fá 1/3 byggingarkostnaðarins endurgreiddan, eins og venja er til, að veitt sje í slíkum tilfellum. Þessari beiðni var synjað, af því að talið var að hjeraðið hefði haft svo mikinn hag af kaupum á Geysishúsinu. Þetta atriði hefir nú verið rannsakað, og hefir niðurstaðan orðið sú, að hagurinn hafi orðið býsna lítill. Einn háttv.þm. hjelt því fram í fyrra, og aftur nú, að hagnaðurinn af húsakaupum þessum hefði orðið mikill fyrir læknishjeraðið, alt að 1500 kr. Og annar þingmaður, núverandi hæstv. fjrh. (JÞ), telur leitt, hve lítinn hag hjeraðið hafi haft af kaupum þessum, og er það þó maður, sem vel ber skyn á slíka hluti. Þó gengið væri nú út frá því, að ágóðinn af húsakaupum þessum hefði orðið 1500 kr., ætti þó hjeraðið rjettlætiskröfu á að fá 7500 kr., en við höfum viljað fara þarna meðalveg, og sett því upphæðina 6000 kr. Það, sem aðallega hefir tafið fyrir þessu máli, er það, að sala Geysishússins hefir verið notuð sem árásarefni á þann ráðherra, sem seldi húsið; hefir því verið gerður úlfaldi úr mýflugunni. En það er engin ástæða til að láta þetta bitna á hjeraðsbúum, því það er að hengja hund fyrir kött. Þegar þess er ennfremur gætt, að árangurinn af árás þessari varð hinn glæsilegasti, þar sem viðkomandi ráðherra baðst lausnar og fór úr embætti, væri miklu frekar ástæða til að láta hjeraðið njóta þess, að svo lítil þúfa gat velt svona stóru hlassi. Við 2. umr. fjárlaganna hjelt jeg því fram, að þetta væri skuld, sem ríkissjóður stæði í við hjeraðið, en háttv.frsm. taldi það fjarstæðu. En það er mesti misskilningur hjá háttv.frsm. (ÞórJ), því að sjúkraskýlið á beinlínis heimtingu á að fá greiddan 1/3 kostnaðar, eins og önnur sjúkraskýli að öðrum kosti er það beitt hreinum og beinum misrjetti. Þá á jeg enn brtt. á þskj. 261, nr. 38, um styrk til bryggjugerðar á Eyrarbakka, alt að 1/3 kostnaðar. Til þessarar bryggju var veitt í fjárlögum 1923 þessi sama upphæð, en aldrei notuð; er þetta því endurveiting. Hjer er ekki aðeins um að tala lendingarbætur í venjulegum skilningi, heldur og til að varna skemdum á fiski. Því að svo er háttað á Eyrarbakka og Stokkseyri, að þar er sandur, sem fiskurinn hefir verið lagður á, og það valdið skemdum á honum. Hefir nú verið bygð bryggja á Stokkseyri, og hefir reynslan orðið sú, að sá fiskur, sem þar hefir verið lagður á land, hefir reynst miklu betri en sá, sem lagður hefir verið á land á Eyrarbakka. Jeg lít því svo á að því er þessa tillögu snertir, að hana beri að samþykkja, ef menn vilja styrkja þá, sem vilja hjálpa sjer sjálfir. Þá er síðasta brtt. mín, um að veita júbilljósmóður Þórdísi Símonardóttur á Eyrarbakka 600 króna ellistyrk. Þetta er hin mesta sæmdarkona og kvenskörungur, og mætti líkja henni við Þórdísi konu Barkar digra eða Þórgerði konu sjera Páls í Reykholti. Kona þessi er komin yfir sjötugt og mjög biluð og farin að heilsu, sem eðlilegt er, þar sem hún hefir þjónað erfiðu embætti um svo langt áraskeið. Alla æfi hefir hún unnið fyrir mjög lágum launum, mestan hluta æfinnar fyrir 40–60 kr. á ári, þar til nú síðustu árin, að hún hefir fengið um 200 kr. Hún hefir alla tíð staðið prýðilega í stöðu sinni, enda hefir hún hin bestu vottorð þeirra lækna, sem hún hefir starfað með, og fylgja þau með umsókninni. Eru það læknarnir Guðm. Guðmundsson í Stykkishólmi, Ásgeir Blöndal og Gísli Pjetursson, og ber þeim öllum saman um, að hún sje besta ljósmóðirin, sem þeir hafi þekt og ekki hefir lært í útlöndum. Síðastliðið ár hjelt kona þessi 50 ára afmæli sitt sem ljósmóðir; er því sjerstök ástæða til að veita henni einhvern styrk í tilefni af því, enda er jeg sannfærður um, að margur er á eftirlaunaskrá, sem síður skyldi. Þá vil jeg snúa mjer að þskj. 260; þar er lagt til, að til ferða með Rangársandi og Vestur-Skaftafellssýslu verði veittar 13 þús. krónur. Jeg lít svo á, að þetta sje alt of lítill styrkur, ef sæmilega á að sjá fyrir ferðunum. Í þessu sambandi vil jeg geta þess, að síðastliðið ár voru veittar 5 þús. kr. til bátaferða hjeðan austur að Stokkseyri og Eyrarbakka, en af því fje voru notaðar 800 kr. til fólksflutninga og vöruflutninga til Eyrarbakka og Stokkseyrar, og fyrir þeim ferðum gekst Jón Sturluson, sá sami sem nýlega var svo lofsamlega minst hjer í blöðunum. Vek jeg máls á þessu til þess, að hv. samgöngumálanefnd geti athugað þetta, og jeg treysti henni til, að hún fari ekki að klípa þessar 500 kr. af styrknum. Að síðustu vil jeg nota tækifærið til þess að lýsa eftir till., sem mjer finst vanta við fjárlögin, eftir því, sem hæstv. fjrh. (JÞ) fórust orð, er verðtollurinn var til umræðu. Hann vildi þá styðja að betra eftirliti með tollgæslunni en hingað til hefir verið. Jeg bjóst við, að þessi tillaga myndi koma fram við þessa umræðu, en úr því að svo varð ekki, vil jeg minna hann á hana, því að það er enginn vafi á, að slík tillaga verður tekin upp við eina umr. fjárlaganna hjer, ef háttv.Ed. bætir ekki úr.

Halldór Stefánsson Jeg skal ekki blanda mjer inn í þær deilur, sem þegar hafa orðið hjer í þessari hv. deild, en aðeins minnast á eitt atriði, sem kom fram í ræðu hæstv. fjrh. (JÞ) og menn voru að varpa á milli sín, sem sje hverjum um væri að kenna það fjármálaástand, sem nú væri; um það voru vitanlega mjög deildar skoðanir. Hæstv. ráðherra vildi minst áfellast stjórnina fyrir það, þingið meira, en rakti svo orsakirnar til kjósendanna, því að þeir kysu þingmennina. Þessi skoðun er ekki ný, og hafa margir haldið henni fram áður, en eigi að síður er hún mjög athugaverð. Það eru að mestu leyti orðin tóm, að þingið sje spegill kjósendanna eða kjósendaviljans. Umboð þjóðfulltrúanna eru svo ólík venjulegum umboðum. Fyrst og fremst eru fulltrúarnir ekki bundnir við vilja kjósendanna, er þeir koma á þing, heldur sína eigin sannfæringu. Í öðru lagi fara þingmenn oft öðruvísi með umboð sitt heldur en ætlast hefir verið til eða þeir hafa lofað, og í mörgum tilfellum ganga gerðir þingsins á móti almennum vilja kjósenda, enda koma mörg mál fyrir þingið, sem kjósendur hafa ekkert vitað um, og því síður í hvaða formi þau loks eru afgreidd. Í þriðja lagi er það aðeins meiri hl., sem ræður úrslitum bæði við alþingiskosningar og í þinginu, og hann er oft lítill. Loks eru þingmenn ábyrgðarlausir gagnvart kjósendum og umboð þeirra óafturkallanlegt kjörtímabilið. Þegar nú umboð fulltrúans er þannig vaxið, er ekki hægt að varpa sökinni á kjósendur. Hið rjetta mun vera, að sökin er hjá öllum aðiljum nokkuð, og þó mest hjá þinginu. Ef þörf væri bráðra aðgerða til fjárhagsvarnar eða fjárhagsbóta, þá væri seint að bera það undir kjósendur. Það væri ekki hægt fyr en við kosningar, og þó að það væri gert, þá er ekki við því að búast eftir atvikum, að þeir hafi jafngott yfirlit alment yfir fjárhag ríkisins eins og þingmenn. Enda er sú málfærsla, sem oft er höfð við kjósendur, þess eðlis, að þeir fá ekki rjettar hugmyndir um málin. Það væri því seinfært og tvísýnt að leita til kjósenda um fjárhagsumbætur, ef bráðra aðgerða þyrfti með. Þingið og stjórnin hafa þau tök og skyldur, sem til bráðra bóta geta komið. Jeg ætla þá næst að víkja að þeim brtt., sem jeg er að einhverju leyti riðinn við eða er aðalflutningsmaður að. Jeg ætla þó áður að minnast á eitt atriði. Það var við 2. umr. þessa máls, að mjer skildist á hv. form. fjvn., að hv. nefnd ætlaðist til þess, að af styrk þeim, sem veittur er til læknisvitjana í sveitum, þar sem erfitt er um læknissókn, væru ætlaðar 1500 kr., hlutfallslega við þá upphæð, sem áður var veitt í sama skyni, til nokkurra hreppa í Hróarstunguhjeraði til þess að ráða sjerstakan lækni, ef til kæmi. Benti jeg á, að af orðalagi athugasemdarinnar yrði þetta varla skilið þannig, og bjóst jeg við, að hv. nefnd mundi breyta orðalaginu þannig, að það mætti skiljast svo. Mundi jeg láta mjer nægja yfirlýsing hæstv. stjórnar um það, að hún skilji þetta á þann veg, en að öðrum kosti vænti jeg þess, að hv. nefnd lagfæri þetta. Þá vildi jeg leyfa mjer að minnast á einstakar brtt. Það er þá fyrst 25. brtt., við 15. gr. 14. lið a. í fjárlagafrv. Við hv.þm.N.-Ísf. (JAJ) höfum, eins og einhver þm. komst að orði, gerst svo djarfir að leggja til, að þessi liður yrði feldur niður. Jeg fyrir mitt leyti áleit þetta ekki neina dirfsku. Við 2. umr. var upphæðin færð niður, og ályktaði jeg af því, að það væri ekki fjarri ýmsum hv. þingdeildarmönnum að líta svo á, að til mála gæti komið að láta þennan styrk falla alveg niður. Við flm. teljum, að fjárveiting þessi sje ekki einungis óþörf, heldur og jafnvel skaðleg. Styrkurinn er bútaður milli margra manna, sem eitthvað fást við skáldskap og listir, og má segja það um langflesta þeirra, að það er alger óvissa um hæfileika þeirra í þá átt. Þessi styrkur getur orðið til þess, að þeir menn, sem hans njóta og hafa ekki hæfileika á þessu sviði, fái rangar hugmyndir um sjálfa sig og hæfileika sína og hverfi frá störfum á öðrum sviðum, sem þeir væru hæfari til og þeim og öðrum gagnlegri. Afburðahæfileikar í þessa átt verða ekki keyptir fyrir fje, en hinsvegar er engin hætta á því, að hæfileikarnir, sjeu þeir fyrir hendi, segi ekki til sín. Miðlungsskáldskapur og listir og það, sem þar er fyrir neðan, hafa ekkert gildi, en hefir hinsvegar þann ókost, að það flýtur yfir þjóðina í stríðum straumum og spillir listasmekk hennar. Það flýtur yfir þjóðina fjöldi af ljóðabókum og sögum, sem segja má um, að ekki hafi meira gildi en ein vel kveðin alþýðuvísa eða vel fundið orðtak. Teljum við því forsvaranlegt að fella styrkinn niður, enda mun það best fyrir mennina sjálfa. Þá vil jeg minnast á rithöfundastyrkinn til tveggja manna í 18. gr. fjárlaganna. Mjer hefir verið bent á það, að ekki mundi viðeigandi að fella niður annan af þessum styrkjum. En jeg hafði aðeins fyrir mjer fyrirsögn styrkveitingarinnar. Af henni er ekki hægt að ráða annað en að full heimild sje til að fella þessa styrki niður, og jeg finn því ekki ástæðu til að taka aftur till. Annars er hjer um tvo viðurkenda menn að ræða, sem telja má vel færa á þessu sviði, og munu þeir ekki vera styrks þurfar. Er því vafasamt, að þeim sje greiði gerður með því að setja þá á almenna þjóðarframfærslu. Jeg lít því svo á, að þeim sje e. t. v. enginn óleikur gerður, þó að styrkurinn sje feldur niður. Þá er það aths. við 18. gr. II. Þar er löng röð af nöfnum og tölum. Hefði jeg - eins og sakir standa - talið rjett að fella niður alla summuna. Fjárupphæðirnar nema nær 41 þús. kr. og með dýrtíðaruppbót rúmlega 61 þús. kr. Ástæður þær, sem jeg hefi fyrir því að fella þetta niður, eru aðallega tvær. Er önnur sú, að með þessu er gerður misrjettur milli þjóðfjelagsþegnanna, og tel jeg ekki, að nein forrjettindi eigi að eiga sjer stað þar sem svo verður að líta á, sem öll þörf störf sjeu í sjálfu sjer jafnnauðsynleg og beri að viðurkenna jafnt. Hin ástæðan er sú, að það er engin vissa fyrir því, að menn þeir, sem styrksins njóta, sjeu hans þurfandi. En af því að jeg býst ekki við, að hv. deild fáist til að fella niður allar þessar upphæðir, þar sem bæði við fyrri umr. þessa máls og einnig nú hafa menn verið að bæta mönnum og tölum við þennan lið, þá vil jeg, þrátt fyrir það, hvernig jeg lít á þetta atriði, ekki leggja til, að alt verði felt niður, heldur aðeins þessir tveir rithöfundar. En þó að ekki verði alt felt niður, þá tel jeg rjett, að ekki verði greidd dýrtíðaruppbót af þessum styrkjum, enda ber engin lagaskylda til þess. Nú, þegar þjóðin verður að draga inn seglin um allar framkvæmdir, þá virðist ekki nema sanngjarnt að krefjast þess af einstaklingunum, að þeir sýni af sjer nokkra hófsemi. Ef þessi till. mín verður samþykt, þá sparar hún 20 þús. kr., en sparnaðurinn af öllum till. mínum nemur um 36 þús. kr., eða nálega 1/3 á móts við allar hækkunartillögur annara háttv.þm. við þessa umræðu fjárlaganna. Jeg vil svo leyfa mjer að biðja um nafnakall um till. mínar, þegar þar að kemur. Jeg mun svo ekki að svo stöddu minnast á fleiri till., sem jeg á þátt í, nje till. annara hv.þm. Mun jeg við atkvæðagreiðsluna sýna afstöðu mína til þeirra. Vil jeg svo enda mál mitt með þeirri von, að þegar verið er að auka tekjur með því að íþyngja þjóðinni með þungum, auknum skattabyrðum, þá gleymi þm. ekki að gæta allrar varúðar um það, hvernig þeim tekjum er varið.

Frsm. minni hl. samgmn. (Sveinn Ólafsson) Jeg mun láta mjer nægja að halda mjer við þær brtt., sem jeg að einhverju leyti er riðinn við, þó að jeg hinsvegar komi nærri till. annara háttv.þm. Jafnframt mun jeg sneiða hjá því að taka þátt í því eldhúsdagstilhaldi, sem hæstv. fjrh. boðaði. Tel jeg komin fram af hendi annara hv.þm. svör við því. Þó er það eitt atriði, sem jeg vildi benda á í því sambandi. Hæstv. fjrh. tók það rjettilega fram, að orsakarinnar til hins ömurlega fjárhagsástands, sem þjóðin nú býr við, væri að leita í ljettúð undanfarinna þinga. Það er ómögulegt að neita því, að svo er að vissu leyti, þótt hver einstakur þingmaður kunni að hafa afsökun fyrir sig. Þegar farið er að athuga þetta nánar, þá kemur það í ljós, sem hv. 1. þm.N.-M. (HStef) sagði, að ræturnar til þessa liggja víða. Og því er slíkur dómur, sem kveðinn var upp af hæstv. fjrh., fyrst og fremst gegn þeim þingflokki, er fjölmennastur hefir verið undanfarin ár. Þykir mjer því hæstv. fjrh. vera farinn að höggva nokkuð nærri flokksbræðrum sínum, sem fjölmennastir hafa verið þingflokka oftast undanfarið. Þarf jeg ekki að fara lengra inn á þetta, en jeg vildi aðeins benda á það, að þegar slíkur dómur er kveðinn upp, þá er rjett að gæta allrar varúðar, svo ekki falli dómarinn á eigin bragði. Þá vildi jeg næst víkja að till., sem fram er komin viðvíkjandi strandferðunum, og þá með sjerstöku tilliti til flóabátaferðanna. Hefir verið minst nokkuð ítarlega á þetta af hv.þm.N.-Ísf. (JAJ), sem, er frsm. meiri hl. nefndarinnar. Það vildi svo til, að jeg var ekki viðstaddur meðan hann talaði, svo að jeg heyrði ekki nema lítinn hluta af ræðu hans. Í sjálfu sjer sakar það ekki mikið. Nefndin var klofin í málinu og höfum við hv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) komið fram með okkar álit á þskj. 260. Viljum við takmarka styrkinn sem mest, eins og aðrar fjárveitingar, sem hægt er að takmarka, og halda okkur við þær 60 þús. kr., sem stjórnin hefir lagt til að veittar yrðu. Við erum sannfærðir um, að hægt er að bæta úr hinni brýnustu þörf með þessari fjárhæð, ef fjenu er haganlega skift. Teljum við rjett, að landsstjórnin úthlutaði þessum styrk, í stað þess að binda fyrirfram ákveðnar upphæðir við ákveðna báta, sem gengju eins og hingað til hefir átt sjer stað. Og geri stjórnin það þá með hliðsjón af samgönguþörfum þeim, sem að kalla hvert sinn. Við minni hl. eins og meiri hl. nefndarinnar lítum svo á, að ferðunum eigi að öðru leyti að haga eftir tillögum sveitarstjórna þeirra hjeraða, er ferðanna njóta. Það hefir verið fundið að því af ýmsum háttv.þdm., að till. okkar minnihlutamanna um skiftingu styrksins taki ekki nægilegt tillit til þarfa sumra hjeraða. En þess verður að gæta, að með þessari takmörkuðu fjárhæð verður alstaðar að draga úr ferðum, og þess vegna verður hjer að líta á hlutföllin, en ekki upphæðina. Hjer er heldur ekki að ræða um till. til þingsins, heldur bendingar til stjórnarinnar um skiftinguna. Það vill svo til, að við hv. 2. þm.N.-M. erum ekki alveg sammála um þessar bendingar, og mun hann gera grein fyrir afstöðu sinni. En þar sem tveir hv.þm. hafa tekið það fram, að styrkur sá, sem við ætluðum til Faxaflóabátsins, sje of lítill, 18 þús. kr., þá vildi jeg minna á það, að árin 1918 og 1919 var sama upphæð veitt, og árið 1920 og 1921 voru veittar 20 þús. kr. Áður var upphæðin til þessara ferða aðeins 12 þús. kr. Það er ekki fyr en nú síðustu árin, að þetta geypifje hefir verið veitt til ferða á þessu svæði, og kemur það til af því, eins og áður hefir verið tekið fram, að til ferðanna hefir verið fengið óhentugra skip en áður var notað. Fram til 1919 var „Ingólfur“ flóabátur á þessu svæði og síðan „Skjöldur“. Voru það miklu hentugri skip. Þau voru minni, en fullnægðu þó alveg þörfinni. Álít jeg, að hjer hafi að nauðsynjalausu verið varið alt of miklu af flóabátastyrknum fyrir óhentugt skip, einmitt þar, sem ferðirnar ættu að komast næst því að borga sig. Virðist mjer sjálfsagt að bæta úr þessu með því að fá minna og hentugra skip. Annars legg jeg litla áherslu á, hvað ofan á verður í þessu, en tek það fram, að jeg vil ekki stuðla að því með atkvæði mínu, að veitt verði meira fje til þessara ferða en áður var nefnt, eða 60 þús. kr. alls, og engri átt nær, að helmingur upphæðarinnar gangi til þessa eina báts á Faxaflóa. Þá vil jeg leyfa mjer að víkja að till. þeim, sem jeg er við riðinn á þskj. 261. Þær eru ekki margar eða miklar að fyrirferð. Jeg legg til, að tillag til akfærra sýsluvega verði hækkað úr 10 þús. kr. upp í 15 þús. kr. Við 2. umr. fjárlaganna var borin fram till. um hækkun upp í 20 þús. kr., en feld. Jeg hefi því farið hjer meðalveginn. Svo sem kunnugt er, eru í fjárlagafrv. því, er fyrir liggur, niður feldar flestar eða allar fjárveitingar til vegalagninga; aðeins gert ráð fyrir takmörkuðu viðhaldi. Mjer finst það mjög illa farið, að ríkissjóður skuli ekki geta að minsta kosti mætt þeim hjeruðum, sem hafa mikla þörf á bættum sýsluvegum, en vilja leggja til helming kostnaðar á móti ríkissjóði til brýnustu viðgerðar. Mjer skilst, að með 10 þús. kr. verði ekki hægt að mæta mörgum sýslufjelögum þannig. Jeg vil minna á það, að vegamálastjóri hefir gert ráð fyrir, að af 40 þús. kr., sem veittar eru í fjárlögum þessa árs til akfærra sýsluvega, verði varið 15 þús. kr. til þeirra, en 25 þús. kr. sparaðar ásamt öðru veittu vegafje, sem nú er ætlast til, að ekki verði notað á þessu ári. Jeg vænti þess, að hv. deild láti ekki þann annars svo virðingarverða sparnað, sem fyrir henni vakir, verða til fyrirstöðu þessari litlu till. Það er ekki annað en hvatning til hjeraðanna til að koma einhverjum framkvæmdum á þar, sem þörfin er allra brýnust, og vitanlega verður upphæðin ekki greidd nema jafnmikið kæmi á móti frá sýslufjelögunum. Þá á jeg ásamt hv. 1. þm.N.-M. (H- Stef) á sömu atkvæðaskrá till. í tveim liðum. Fyrri helmingurinn fer fram á ábyrgð frá ríkissjóði fyrir hugsanlegu láni, sem dúkaverksmiðjufyrirtæki austanlands kynni að fá, ef það tækist að draga saman með söfnun 3/5 parta af stofnkostnaði. Samskonar till. lá fyrir við 2. umr., en fór fram á 200 þús. kr., en þessi fer fram á aðeins 180 þús. Að vísu var hin fyrri feld, mig minnir með 14:10 atkv. En menn úr hv.fjvn. bentu mjer á það, að nefndin hefði talið vanta ákvæði í till. um endurtryggingu gagnvart ríkissjóði. Til þess að mæta óskum hv. nefndar um þetta, höfum við flutningsmenn tekið upp ákvæði í þessa átt í þessa till.; þ. e. a. s. við gerum ráð fyrir, að það verði á valdi hæstv. stjórnar, hvaða endurtryggingar hún krefst. Annars tek jeg það fram, eins og við 2. umr., að til þessarar ábyrgðar kemur því aðeins, að Austfirðingar sjái sjer fært að safna svo miklu fje, að það nægi að 73 til fyrirtækisins. En slík heimild fyrir ábyrgð gefur mönnum eðlilega í þessum hjeruðum sterka hvöt til að leggja sem allra mest af mörkum og keppa fast að takmarkinu. Nú þegar eru loforð til fyrir 80 þús. kr. og áreiðanlega mikill áhugi að bæta við. En árferði hlýtur að ráða, og örðugleikar síðustu ára hafa átt ógnar mikinn þátt í því, að ekki var meira að gert. Hitt hefir líka valdið nokkru um, að síðasta þing kipti að sjer hendi um stuðning með láni eða ábyrgð, svo að áhuginn, sem hafði glæðst við fyrirheit þingsins 1922 um 50000 kr. lán, hlaut af dofna. Hjer er ekki farið fram á neina fjárveitingu, lán eða glæfralega ábyrgð án tryggingar frá öðrum hliðum. Ekki heldur er beðið um stuðning til þess að koma á fót minniháttar kembivjelum. Um það tel jeg hjeruðin einfær. Myndi jeg þó telja það stórum lakara, ef ráðist yrði í að koma upp slíkum minniháttar verkvjelum, sem aðeins gætu bætt úr þörfinni í svip og aðeins að nokkru leyti. Með því væri eytt fje frá hinu fyrirtækinu, sem koma þarf og koma hlýtur. Jeg benti á það við 2. umr., að það fje, sem goldið er á 2–3 árum úr tveim austustu sýslum landsins fyrir ullarvinnu í Noregi, myndi langdrægt nægja til að reisa vandaða dúkaverksmiðju á Austurlandi. Þá skal jeg víkja að b-lið till. Þar er farið fram á heimild fyrir ábyrgð á 10 þús. kr. láni handa Norðfjarðarhreppi. Hv. fjvn. treystist heldur ekki til að taka upp þessa ábyrgðarheimild. Jeg sendi henni erindi um þetta ásamt skýrslu frá hreppsnefnd Norðfjarðarhrepps. En hv.fjvn. varð svo mikið um þetta, að hún rjeðist á Bessastaðahrepp, sem eftir till. hennar við 2. umr. var búinn að fá viðurkenningu fyrir 15 þús. kr. lánsábyrgð, og fellir eða afturkallar þá till. Þetta var óvænt tiltæki hjá hv. nefnd, jafnvel þó hún sæi sjer ekki fært að mæla með ábyrgðarheimild fyrir Norðfjarðarhrepp, og virðist mjer hjer aftan að siðum farið. Það liggur nærri að spyrja: Hvað ætlar hið háa Alþingi að taka til bragðs, þegar hrepparnir hver af öðrum neyðast til að leita þannig hjálpar í neyð? Mundi ráðið að svara með órökstuddri neitun? Í fyrra tók þingið að sjer illa stæðan hrepp, Gerðahrepp í Gullbringusýslu, og það er í mesta máta undarlegt, ef það ætlar að hafna tilmælum og óskum annara hreppa; sem sjálfsagt eru álíka illa staddir. Það er ómögulegt að neita því, að skylda hvílir á ríkissjóði að varna hallæri, og hjer er um hallærislán að ræða. Hreppsnefnd Norðfjarðarhrepps fer í raun og veru ekki fram á lán, heldur styrk. Upplýst er líka, að ástandið er svo slæmt, að hreppurinn geti alls ekki bjargast af til vors. Veit jeg, að það mun rjett vera, þó jeg hafi ekki treyst mjer til að koma með styrkbeiðni honum til handa, vitandi fyrirfram, að hún mundi ekki fá áheyrn. Þess vegna vildum við flutningsmenn reyna þessa leið, því með henni er hægt að bæta úr augnabliksþörf, hvað sem kann á eftir að fara. Svo sem skýrsla hreppsnefndar ber með sjer, eru þessi vandræði hreppsins, fátækt og skuldir, fyrst og fremst afleiðing af því, að hreppurinn hefir orðið að taka á móti fjölskyldum, sem komið hafa úr fiskiþorpunum hjer syðra. Ein fjölskylda t. d., sem dvalið hefir tiltölulega langan tíma í Hafnarfirði, hefir bakað þessum fámenna hreppi yfir 7 þús. kr. útgjöld á tæpum 2 árum. Kaupstaðirnir hjer sunnanlands eiga ekki hvað minstan þátt í því, að fátæk sveitarfjelög eru að gefast upp. Örbirgðin, sem þarna stendur fyrir hvers manns dyrum, stafar að miklu leyti af heimsendingu þurfamanna frá fiskiverunum við Faxaflóa, Vestmannaeyjum og fleiri stöðum. Þetta er sá menningarlegi og efnalegi stuðningur, sem útvegurinn í þessum fiskihverfum veitir sveitunum, sem alið hafa upp fólkið handa honum. Eftir að hafa sjeð till.háttv.fjvn., hefi jeg ekki mikla von um stuðning frá henni við þessa till. Jeg ætla samt að hleypa henni undir atkvæði og sjá hvað setur. Ef hún verður ekki samþykt, mætti hún þó verða til þess að vekja hv. þingmenn til umhugsunar um það, hvað gera skuli, ef margir hreppar kalla á hjálp og verða gjaldþrota. Er þetta allkröftug áminning um það að takmarka þau útgjöld ríkissjóðs, sem viðráðanleg eru, og demba ekki her manns og hverskyns stofnunum að þarflitlu á ríkissjóð, með þeim formála, að alt sje það í almenningsþarfir. Ef til vill verður á næsta þingi að framkvæma alvarlegan niðurskurð á þessháttar fjárveitingum, sem engan þm. hefir enn órað fyrir, og verja fjenu til fátækraframfærslu. Þessir þrír hreppar, sem jeg nefndi, Norðfjarðarhreppur, Bessastaða og Gerða, eru ekki einir um hituna. Mjer er kunnugt um nokkra fleiri hreppa, sem leitað hafa hófanna um stuðning þingsins, og aðra, sem bíða byrjar um það. Það er vandalítið að geta sjer til, hvernig fer fyrir þessum hreppum, ef sama árferði helst, ef krónan lækkar, dýrtíðin eykst og afurðasalan rýrnar, eins og vænta má eftir þeim ráðstöfunum, sem þingið hefir enn þá gert og sem að mjög litlu leyti stefna að gengishækkun. Fleiri orðum þarf jeg ekki að eyða að till. mínum. En að lokum skal jeg minnast á 31. till.hv.fjvn. Hún leggur til, að 10 þús. kr. verði veittar til fjárkláðalækninga. Önnur till. hefir komið fram um að veita til þessara lækninga aðeins 2500 kr. Mun jeg greiða atkvæði móti þeim báðum. Af margra ára reynslu er jeg sannfærður um það, að ástæðulaust er að óttast fjárkláðann, ef nægilegt eftirlit er haft af hálfu hins opinbera með þrifaböðunum, og þær ræktar samviskusamlega. Um þetta má vísa til reynslu Skota, sem eru þaulvanir fjárræktarmenn. Þeir hafa aldrei útrýmt fjárkláða eða getað það, en leggja svo mikla stund á þrifaböðun fjárins, að nær aldrei verður kláðans vart. Hygg jeg því, að þessi liður mætti falla burt úr fjárlögunum, og væri ef til vill ástæða til að veita heldur fje til eftirlitsins, sem áreiðanlega er víða ljelegt.

Þorleifur Jónsson Jeg á eina brtt. á þskj. 261, um 10 þús. kr. hækkun til flóabáta. Í fjárlögum þessa árs eru áætlaðar 75 þús. kr. til flóabáta. Mun það vera verkefni samgmn. að úthluta þessum styrk. Jeg hefi heyrt, að búið hafi verið að úthluta 52 þús. kr., aðallega til tveggja báta, áður en þing kom saman, svo nefndin hafi aðeins fengið 23 þús. kr. til úthlutunar, og hefi jeg ekki heyrt, hvernig sú skömtun hafi gengið. Býst jeg við, að það hafi gengið erfiðlega, og mun þá ekki síður erfitt að úthluta á næsta ári aðeins 60 þús. kr. til sömu ferða. Það er nú auðsætt mál, að bátastyrkurinn sem í frv. stendur fyrir 1925, er alt of lítill, því víðar þarf að styrkja bátaferðir en á Faxaflóa og Ísafjarðardjúpi. Flestir munu vera samdóma um það, að ekki megi draga mikið úr samgöngum á sjó, þó að þröngt sje í búi hjá ríkissjóði. Hagur landsins batnar síst við það, að sumir landshlutar verði samgöngulausir eða samgöngulitlir á sjó, enda hefir fjvn. sýnt, að hún viðurkennir þetta, með því að nema ekki mjög við nögl sjer styrkveitingar til samgangna á sjó, þar sem hún leggur til, eftir tilmælum Eimskipafjelags Íslands, að styrkurinn til Esju verði hækkaður um 80 þús. kr. Þá hefir hún enn komið inn í fjárlögin 45 þús. kr. styrk til Goðafossferðanna og leggur þar að auki til, að stjórninni verði heimilað að greiða fjelaginu enn 60 þús. kr., ef þörf gerist. Fjvn. hefir þannig viljað sýna, að hvað sem öðru liði, yrði þó að sjá landsmönnum fyrir þolanlegum samgöngum. Jeg skal játa það, að fyrir mjer vakir meðfram sú ástæða, að verði þessi styrkur aukinn, býst jeg frekar við, að Austfirðingar, og þá sjerstaklega Hornfirðingar, hefðu meiri not af honum. Allar þær samgöngur, sem jeg hefi sjeð, að ætlaðar sjeu Austur-Skaftfellingum á þessu ári, eru 4 Esjuferðir, einu sinni í austurleið og þrisvar í suðurleið. Þetta er að vísu betra en ekki neitt, en þó eru 4 ferðir um hásumarið alveg ófullnægjandi. Auk Esjuferðanna þarf Hornafjörður að fá einhvern styrk til samgangna seinni hluta vetrar, frá vertíðarbyrjun fram í maímánuð, og eins að haustinu. Á seinni árum hefir allmikil útgerð verið í Hornafirði, og nú munu um 30 vjelbátar ganga til fiskjar þaðan, flestir af Austfjörðum. Menn, sem fara þangað til sjósóknar, þurfa auðvitað að fá ferðir til þess að komast heiman og heim, og enn er nokkur vöruflutningur, sem annast þarf um þetta leyti, salt- og beituflutningur, flutningur á fiski austur, flutningur á pósti o. s. frv. Nú hefir komið beiðni frá útgerðarmönnum í Hornafirði um 8000 kr. styrk til bátaferða í vetur og vor, og sendi jeg hana til hv. samgmn. og brjef með, þar sem jeg fór fram á, að styrkur yrði veittur til bátaferða síðla vetrar og vor, og svo að haustinu; en eftir till. nefndarinnar að dæma, virðist hún ekki hafa tekið undir þessa málaleitun. Þó munu allir menn geta skilið, að brýn nauðsyn er á samgöngum milli Hornafjarðar og Austfjarða um þetta leyti. Að haustinu þurfa einnig að vera ferðir til flutninga að og frá verslunum, til þess að flytja afurðir út og nauðsynjavörur inn. Síðastliðið haust voru 5000 kr. veittar til ferða milli Austfjarða og Hornafjarðar, og má þá heita viðunandi, ef ríflegur styrkur fengist einnig til vetrar- og vorferða. Af nál. meiri hl. samgmn. sje jeg, að aðeins 4000 kr. eru ætlaðar til bátaferða „milli Hornafjarðar og Austfjarða, þar með Lagarfljótsbátur.“ Jeg verð að játa, að mjer kemur undarlega fyrir sjónir, að Lagarfljótsbátur skuli tekinn þarna með, og veit jeg ekki, hve mikinn hluta styrksins hv. meiri hl. samgmn. ætlar honum. Sje það eitthvað, t. d. 500–1000 kr., tel jeg lítið gagn af styrk þeim, sem ætlaður er til samgangna við Hornafjörð. Nefndin ætlast að vísu til, að þessum styrk sje aðeins varið til flutningaferða að haustinu, en það er mjög órýmilegt að veita ekki einnig styrk til vetrar- og vorferðanna, þar sem um mikla nauðsyn er að ræða, eins og jeg hefi áður lýst. Það er ekki hlaupið að því að fá bát til þessara ferða, nema fyrir talsverða upphæð. Útgerð vjelbáta er enn mjög dýr, mannahald kostnaðarsamt og olía ennþá í háu verði, svo að kröfur bátanna hafa ekki lækkað mikið, þegar um fáar ferðir er að ræða. Í hitt eð fyrra voru 29000 kr. veittar til þessara ferða, og minnist jeg þess, að útgerðarmaðurinn kvartaði sáran undan því, að hann hefði skaðast á útgerðinni. Jeg býst við því, að verði styrkurinn til bátaferða hækkaður um 10000 kr., muni sæmileg upphæð geta fengist til haustferðanna á þessum, slóðum, og einhver töluverður styrkur til ferða seinni hluta vetrar og vor. Það var með þetta fyrir augum, sem jeg flutti hækkunartillöguna, er jeg vænti, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja. Jeg býst við því, að styrkurinn, sem bátnum Skaftfellingi er ætlaður, sje heldur lágur, og verði því að hækka hann. Jeg teldi ágætt, ef komast mætti af með þær 18000 kr., sem hv. minni hl. samgmn. hefir ætlað til ferða á Faxaflóa, en smeykur er jeg um, að enginn bátur muni fást til þess að taka ferðirnar að sjer fyrir þá upphæð, og má því ekki reiða sig á, að ekki þurfi við hana að bæta. Tel jeg því vissara að áætla 70 þús. kr. til bátaferðanna alls. Það er 5000 kr. minna en veitt er á þessu ári, og þar sem það reynist fullerfitt að úthluta þeim styrk, hygg jeg þetta síst of hátt. Það er eflaust það allra minsta, sem það má vera.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg skal leyfa mjer að fara fám orðum um nokkrar brtt., er sjerstaklega varða mig. Vil jeg þó fyrst víkja að IX. brtt. á þskj. 261, frá hv.þm. Dala. (BJ). Hann hefir, af því að hann er veikur, beðið mig um að skýra frá því, hvers vegna hann hafi látið þessa tillögu koma fram, og þyrfti jeg því helst að bregða mjer í gervi hv.þm. Það mun þó veitast örðugt, en jeg vona, að hv. deild láti það ekki bitna á tillögunni, þó að jeg mæli ekki eins vel fyrir henni og hv.þm. Dala. mundi hafa gert. Maður sá, sem um ræðir í brtt., er ungur bóndi í Dalasýslu. Hann þjáist af sjúkdómi í hryggnum, sem gerir hann ófæran til allrar vinnu, ef hann fær enga lækningu, en það er hæpið, að hann geti fengið bót meina sinna hjer á landi. Hv. þm. Dala. skýrir svo frá efnahag hans, að hann geti rjett bjargast af, en hafi ekkert fje til utanfarar sjer til heilsubótar. Fyrir fjvn. hafa legið vottorð þriggja lækna um þennan mann. Telja læknarnir hann ekki eiga mikla batavon; enga ef hann verður kyr hjer á landi, en þó dálitla fari hann utan. Þá er X. brtt. á sama þskj., frá hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ), um 5 þús. kr. hækkun á fjárveitingunni til akfærra sýsluvega. Jeg veit að sönnu, að 10000 kr. muni hrökkva skamt, en þó verð jeg að segja, eins og við 2. umr., að jeg sje varla kleift að veita hærri upphæð en farið er fram á í stjórnarfrv., þegar ekki er gert ráð fyrir að leggja neina vegi, sem ríkissjóður á að kosta að öllu leyti. Brtt. um að hækka styrkinn til Esju tel jeg alveg sjálfsagða, og eru engar líkur til þess, að komist verði af með minni upphæð. Það er sennilegt, að um 200 þús. kr. muni þurfa til að halda skipinu úti, en þar sem þessi hækkun er svo nálægt því, er varla ástæða til að fara lengra. En ferðunum verður að halda uppi, og verður því að greiða það, sem það kostar. Um 2 næstu brtt. er það að segja, að til mikilla vandræða horfir vegna þess, hve hv. samgmn. er ósammála. Það hefir verið tekið fram, að á þessu ári muni ekki auðið að fullnægja bráðnauðsynlegustu kröfum um styrk til bátaferða, og eru þó ætlaðar 75 þús. kr. til þeirra. Þeim mun erfiðara hlýtur það að reynast næsta ár að komast af með 60 þús. kr. Jeg verð að segja, að breytingartillögur hv. minni hluta eru alveg fráleitar.

Það eru ekki brtt.

. Ekki að forminu til, en þó í raun og veru, þar sem hv. minni hluti leggur til, að einar 18 þús. kr. sjeu veittar til Faxaflóaferða. En vitaskuld verður ekki komist af með þá upphæð meðan ferðum er hagað eins og nú. Mjer er sagt, að á þessu ári sje samningur um ferðirnar fyrir 31 þús. kr., og auk þess eigi fjelagið að fá uppbót, ef kolaverð hækkar. Hv. 2. þm. Rang. (KlJ) mun geta skýrt frá, hvort þetta er rjett.

Uppbót, ef kolaverð hækkar, en dregið af styrknum, ef það lækkar, og er miðað við 80 kr. verð á smálest

. Nú eru frekar horfur á því, að verðið hækki, og þarf því sennilega að greiða meira en 31 þús. kr. Hv. minni hluti hygst nú að geta komið þessu niður á 18 þús. kr. næsta ár. Þetta hygg jeg, að hann hafi gert út í bláinn, að órannsökuðu máli. Hvort 25 þús. kr. muni nægja, eins og hv. meiri hluti leggur til, skal jeg láta ósagt, en jeg efast stórum um það, ef ferðir til Skógarness, Búða og Stapa eru teknar með. Verði þessi liður ekki nema 60–65 þús. kr., er ekki annað fyrir hendi en að fella niður einhverjar ferðir, þær sem taldar verða síst áríðandi. Jeg skal ekkert segja um það, hver hjeruð yrðu fyrir því, en jeg mun fara eftir því, sem jeg tel sanngjarnast, ef til minna kasta kemur um það. En þess er jeg fullvís, að erfitt mun reynast að skifta þessari upphæð svo, að landsmönnum þyki viðunandi, jafnvel þó að brtt.háttv.þm. A.-Sk. (ÞorlJ) verði samþykt. Jeg sje, að ekkert er ætlað til ferða á Eyjafirði og Skagafirði, og má vera, að engar ferðir eigi að vera þar á þessu ári, en um það er mjer ekki kunnugt. Annars skal jeg geta þess, að af þeim 75 þús. kr., sem veittar eru í ár í þessu skyni, eru 6 þús. kr., sem verða greiddar Breiðafjarðarbátnum Svan sem einskonar skuld frá fyrra ári, svo að nú koma í raun rjettri ekki til úthlutunar nema 69 þús. kr. Þá er hjer till. frá hv. 3. þm. Reykv. (JakM) um uppbót á launum til símakvenna. Það var borin fram svipuð till. við 2. umr., en var þá feld með 13:13 atkv. Lít jeg svo á, að vart sje hægt að neita um þessa uppbót, því það er alvitað, að þessir starfsmenn eru verst launaðir allra opinberra starfsmanna á landinu. Það tel jeg og rjett, að uppbótin gangi jafnt yfir alla þessa starfsmenn. Þá er 31. brtt., við 16. gr., um búnaðarfjelögin. Jeg get fallist á, að hún sje til bóta, en jeg skil hana svo, að þar með sje gert að skyldu, að jarðabótamælingar fari fram árlega. Um fjárveitinguna til fjárkláðalækninga lít jeg svo á, að till.hv.fjvn. sje hæfileg. Till. um 2500 kr. tel jeg aftur á móti alt of lága. Jeg hefi aflað mjer nokkurra upplýsinga í þessu máli, og er því svo varið, að sýslumönnum úti um land er sent baðlyfið, sem þeir útbýta svo ókeypis, ef kláðinn kemur einhversstaðar upp. Eru reikningar ekki komnir frá þeim fyrir síðastliðið ár, svo ekki er enn hægt að segja, hve mikill kostnaðurinn er. - Koma þeir ef til vill með póstum bráðlega. Þetta skiftir og engu máli, þar sem um lögákveðin útgjöld er að ræða. Um fjárveitinguna til eftirlits með skipum og bátum lít jeg svo á, að ekki verði hægt að komast af með minna til þess en 3 þús. kr., og vona jeg að sú till. verði samþykt. Þá eru hjer ekki fleiri brtt., sem mjer koma sjerstaklega við. - En með því að hv.þm. Str. fann ástæðu til að ráðast á mig áðan, þá verð jeg að svara honum nokkrum orðum. Hann brigslaði mjer um það, að ekki væri neitt að marka, hvað jeg segði, því jeg breytti jafnan á alt annan hátt en jeg talaði. Þessu til sönnunar vitnaði hann í það, að jeg hefði á þinginu 1921 talað gegn lántöku, en svo nokkru síðar tekið lán. Þetta er í raun og veru rjett, en hv.þm. virðist aðeins gleyma því, sem gerðist á milli. Á þinginu 1921 varð jeg einmitt fyrir sterkri árás fyrir það, að jeg hefði ekki þá þegar tekið lán. Jeg sagði sem var, að jeg hefði enga heimild haft til slíkrar lántöku, og auk þess kvaðst jeg vera mótfallinn því að taka lán. Man jeg einkar vel, hve hátt háttv.þm. Str. hrópaði þá í Tímanum um „lánleysi“ stjórnarinnar.

Nei, jeg gerði það aldrei

. Þá þykir mjer nú skörin vera að færast upp í bekkinn, er hv.þm. neitar að hafa sagt það, sem hann er búinn að margklifa á í blaðinu.

Jeg tek til máls síðar

. Það má vera, að hv.þm. skáki í því skjóli, að þessi tölublöð Tímans eru nú ekki hjer við hendina, en það mun koma að litlu haldi, því allir, sem hjer eru staddir, hljóta að muna þetta. - Á þinginu 1921 var svo ákveðið að taka lán, meðal annars til að kaupa hlutabrjef Íslandsbanka. Það var þó dregið fyrst um sinn að taka lánið, en jeg var þeirri hugmynd frekar hlyntur, að hlutir yrðu keyptir í bankanum, og man jeg, að hv.þm. Str. hældi mjer fyrir það; hefir hann þó ekki að jafnaði lagt það í vana sinn að lofa mig. - Það er þessi milliliður, sem hv.þm. gleymdi nú, að á þinginu 1921 var einmitt ákveðið að taka lán. - Nú flytur hv.þm. þá kenningu, að stjórnin eigi, þegar svo stendur á, að setja sig upp á móti vilja þingsins, og hefir hann legið mjer á hálsi fyrir að hafa ekki sett þessa þingi stólinn fyrir dyrnar. En það er nokkuð annað hljóð í strokknum, þegar hann er að verja sína eigin flokksmenn í stjórnarsæti. Þá ríður fyrst og fremst á því að gæta þingræðisins í öllum greinum. - Þetta lán var svo ekki tekið fyr en Íslandsbanki hafði lýst yfir því, að hann gæti ekki staðið í skilum ella. - Nú í dag er bankinn skuldlaus við það viðskiftasamband sitt erlendis, sem hann þá skuldaði um 10 milj. kr., og geta bankastjórar hans best frætt hv.þm. um það, hvert stórgagn bankinn hafi haft af þessu láni. En það gagn er jafnframt gagn landsins. - Er yfirleitt auðheyrt af orðum hv.þm., að hann þarf að leita sjer upplýsinga um hina og þessa hluti áður en hann hættir sjer svo mjög út í umr. um slík mál sem þetta. Þá kvað hv.þm. Str. mig hafa verið með innflutningshöftum árið 1921. Það er alveg rjett. En jeg var það líka árin 1922, 1923 og 1924. Það var þingið, sem feldi niður innflutningsnefndina 1921, en ekki stjórnin. Hv. þm. ætti því að sjá, að hann hefir engan rjett til að drótta að mjer tvöfeldni í þessum málum. Og að því er snertir þá kynlegu ályktun hv.þm., að stjórnin eigi að ráða fyrir þinginu, þá vil jeg benda honum á, að það væri beint stjórnarskrárbrot, ef stjórnin neitaði að framkvæma það, sem þingið hefir ákveðið. Háttv. þm. Str. kvaðst hafa skorað á stjórnina að segja af sjer, og eftir þeirri áskorun hefði jeg átt að fara. Það er rjett hjá hv.þm., að hann gerði þetta, og jeg veit ekki betur en hann hafi ávalt verið reiðubúinn til þess að skora á mig að segja af mjer - jafnvel líka í dag -, en jeg veit ekki til, að nokkur stjórn hafi nokkru sinni farið eftir slíkri áskorun frá andstæðingum sínum; væri þessu öðruvísi varið, þá mundi engin stjórn sitja stundinni lengur. - En annars var jeg að hugsa um að segja af mjer þá. Að jeg hætti við það, stafaði einmitt meðal annars af því, að ýmsir af flokksmönnum hv.þm. Str. báðu mig um að gera það ekki. - Jeg vil af hlífð við hv.þm. ekki skýra hjer frá því, sem okkur fór þá á milli, því það kynni að verða til þess, að hv.þdm. sæju alt of ljóst, að tvöfeldnin væri öll hans megin. Og jeg vil helst ekki verða til þess að kasta neinni persónulegri rýrð á hv.þm. Hv. þm. Str. lauk lofsorði á hæstv. fjrh. (JÞ) fyrir að vilja ekki neinar umfram greiðslur utan við fjárlögin. Jeg tel það einnig heppilegast, að svo sje ekki, en það er ekki hægt að komast hjá þeim, þegar um lögákveðin gjöld er að ræða og svo stendur á, að dýrtíð hefir aukist um helming frá því er fjárlögin voru samin. Þá þótti hv.þm. það óviðeigandi að nefna í þessum umræðum Magnús Jónsson fyrverandi fjrh., þar sem hann væri fjarverandi. En enginn hefir þó leikið þennan mann ver í þessum umr. en einmitt hv.þm. sjálfur, er hann gaf í skyn, að flokkurinn hefði rekið hann úr stjórn eftir eitt ár, þá er það var ljóst orðið, að hann væri ekki vaxinn starfinu. Þetta kalla jeg fremur kalda kveðju til gamals flokksmanns. - Annars skal jeg taka það fram, að mjer dettur ekki í hug að kenna þáverandi fjármálaráðherra um alla eyðsluna árið 1922. Jeg lít svo á, að samstjórnarmenn hans eigi þar líka sök að máli. Jeg skal t. d. geta þess, að fyrverandi fjrh. (KlJ) varði 100 þúsund krónum meira til vegamála en jeg 1921, og var þó meiri dýrtíð þá en nú síðasta ár. En þrátt fyrir þetta atyrti hv.þm. Str. mig nýlega fyrir það, hve miklu fje jeg hefði þá eytt til vegamála; að hinu vjek hann ekki einu orði, eyðslusemi síns flokksmanns (KlJ). Þannig er þessu varið einnig á öðrum sviðum, og mun jeg hvorki þurfa að standa bleikur nje rauður undir samanburði þessara ára. Meðan hv.þm. Str. því ræðst ekki að stjórninni 1922 fyrir ósparsemi, þá er hann þar með ber að ósanngirni.

Það er hægt að hrekja þetta

. Jeg hygg þó, að það sje varla á færi hv. 2. þm. Rang. (KlJ) að gera það. Það er með skýrum tölum hægt að sanna, að stjórnin 1921 hefir, þegar tekið er tillit til dýrtíðarinnar, eytt einni miljón kr. minna en sú stjórn, sem nýlega hefir lagt niður völd, notaði 1922. Það virðist annars svo sem hv.þm. Str. sje talsvert í mun að reyna að spilla á milli mín og hæstv. fjrh. (JÞ). Hann hefir hvað eftir annað reynt að sýna fram á það, að hæstv. fjrh. sje að gera mjer sitthvað til miska. Hann kvað mig t. d. hafa setið dreyrrauðan undir fjármálafyrirlestri hans fyrir skömmu síðan, en sannleikurinn er sá, að jeg tók það alls ekki til mín, sem hæstv. fjrh. ræddi um þá, og jeg fann heldur enga ástæðu til andsvara, fyr en Tíminn gekk á þetta lagið og rjeðst á mig. Hæstv. fjrh. reisti aðeins reikning sinn á öðrum grundvelli en jeg hafði gert, enda álitamál, hvorri aðferðinni er rjettara að beita. Jeg leit svo á, að draga mætti frá tekjuhallanum alt, sem borgað var af skuldum það ár, og jeg lít svo á enn; en hæstv. fjrh. lítur öðrum augum á þetta. Sömuleiðis lít jeg svo á, að draga megi frá tekjuhallanum það, sem ríkissjóður hefir varið til kaupa á fasteignum og lagt í arðvænleg fyrirtæki. Jeg þarf svo ekki að taka fleira fram að þessu sinni. Hv. þm. Str. vísaði ýmist í Passíusálmana eða drykkjuvísur og kvað hæstv. fjrh. (JÞ) hafa farið með slíkum asa áðan, að hann muni hafa hálsbrotnað „helvítið að tarna“, svo sem klerkurinn ákvað, en sjálfur fór hann svo geyst, að varla er nokkrum efa bundið, hvernig honum hafi farnast. Jeg hirði ekki að ræða hjer um fjáraukalögin 1920–1921. Jeg hefi í opinberum blaðadeilum hrakið það alt, sem Tíminn hefir þar um sagt, svo eftirminnilega, að hv.þm. Str. hefir engu getað svarað, og það er hin mesta vesalmenska af hans hálfu að ætla nú að fá hjálp í þessu máli hjá hæstv. fjrh., enda hefir sá ráðherra alveg neitað þm. Strandamanna um hjálp í þessum vandræðum hans.

Jón Kjartansson Jeg verð að fara nokkrum orðum um eina brtt. á þskj. 261, um sjúkraskýli og læknabústaði, sem jeg ásamt öðrum hv.þdm. hefi leyft mjer að flytja. Eins og hv.þdm. er kunnugt, hafa komið fram 6 beiðnir um styrk til sjúkraskýla, og hefir hv.fjvn. aðeins mælt með styrk til eins. Jeg veit að hv.þdm. áttu erfitt með að gera upp á milli þessara beiðna, enda er það vonlegt. Nú er það sýnt, að ómögulegt verður að veita fullan styrk til þeirra allra, en eitthvað mun þó ríkissjóður verða að leggja hjer af mörkum. Jeg mæltist þess vegna til þess við 2. umr. við hv.fjvn., að hún sæi sjer fært að taka till. sína út af dagskrá, með því að þeir þdm., sem höfðu brtt. í sömu átt, gerðu það sama. Ætlun mín og annara hv.þdm. var svo að koma með brtt. um eina heildarupphæð við 3. umr., sem þannig skyldi verja, að fleirum en einu læknishjeraði væri gefinn kostur á að koma upp hjá sjer skýlum. En þetta náði ekki fram að ganga. Till. komu til atkv. og voru þær ýmist feldar eða teknar aftur. Nú veit jeg, að öllum hv. deildarmönnum er það ljóst, að það er brýn nauðsyn fyrir þessi læknishjeruð að geta sem fyrst komið upp sjúkraskýlum, og því hefi jeg og 3 aðrir af hv. deildarmönnum borið fram þessa brtt. á þskj. 261, um 20 þús. kr. styrk til sjúkraskýla. Ætlumst við flm. til þess, að stjórnin úthluti styrk þessum til þeirra læknishjeraða, sem þörfin, að dómi heilbrigðisstjórnarinnar, er brýnust, og undirbúningur í hjeraði hinsvegar fullnægjandi. Það er og jafnframt ætlun okkar, að styrknum til hvers sjúkraskýlis verði skift niður á 2–3 ár, þannig að hvert um sig hafi eftir þann tíma fengið þann styrk, sem venja er að veita, - það er 1/3 kostnaðar. Með þessu er þeim læknishjeruðum, sem brýnust er nauðsyn á sjúkraskýlum, gert mögulegt að koma þeim upp, ef þau eru fær um að kljúfa þá fjárhagsörðugleika, sem því fylgja, að þau fá ekki allan styrkinn strax. Skal jeg svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en vona, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja það. Jeg á ekki aðrar brtt. hjer, en út af styrknum til íslenskra stúdenta, sem nám stunda erlendis, vildi jeg beina þeim tilmælum til hæstv. stjórnar, að hún hreyfi því við íslensku lögjafnaðarnefndarmennina næst er nefndin kemur saman, að þeir fari þess á leit við Dani, hvort þeir muni ekki vera fáanlegir til að veita úr sáttmálasjóði þeirra nokkurn námsstyrk íslenskum stúdentum þeim, sem nám stunda erlendis eða við Kaupmannahafnarháskóla. Mjer er vel kunnugt um, að hagur þessara stúdenta er mjög bágborinn. Jeg geri varla ráð fyrir því, að fjárveiting þaðan mundi ná út fyrir Hafnarháskóla, en það gerir ekkert til. Jeg er viss um, að margir góðir Íslendingar eiga eftir að stunda nám við Hafnarháskóla, eins og að undanförnu. Jeg veit til þess, að í hinum nýja stúdentagarði í Höfn var ætlast til þess, að eitt herbergið væri handa íslenskum stúdent. Og jeg veit, að þeim, sem þar eiga að ráða, er ljúft að styrkja íslenska stúdenta áfram. Þá vil jeg víkja nokkrum orðum að styrk til flóabáta. Mjer virðist kenna ósamræmis í þessu máli hjá samgmn., og jafnvel fjvn., þó jeg vilji ekki ásaka hana, heldur aðallega samgmn., fyrir það, hvernig fer með styrk þennan. Jeg minnist þess, að jeg hefi lesið umr. um það frá síðasta þingi, þegar verið var að jafna niður styrk til strandferða og flóabáta. Samgmn. var þá í vafa, hvernig ætti að úthluta styrknum, því menn bjuggust við, að alt fyrirkomulagið mundi breytast þegar Esja kæmi og tæki við strandferðunum. Bjóst nefndin við því, að 75 þús. kr. veiting, sem var sett í fjárlagafrv. til flóabáta, mundi reynast of lág, en reynslan yrði að skera úr því, að hverjum notum Esja kæmi í þessu efni, því þá var svo til ætlast, að Esja tæki allar smáhafnir, svo sem hægt væri, en flóabátastyrkurinn fjelli þar niður. - Nú virðist svo sem hv.fjvn. taki vel í það að hækka styrkinn til Esju. Jeg hefi ekkert við það að athuga, því jeg er sannfærður um, að sú áætlun, að hún skuli fá einar 100 þús. kr., nær ekki nokkurri átt. - En ef þingið sjer sjer fært að styrkja strandferðaskipið Esju - því þá ekki að styrkja aðra strandferðabáta, svo þeir sjái sjer fært að halda áfram? Jeg get sagt það um bátinn Skaftfelling, sem jeg ber helst fyrir brjósti, að stjórn hans sjer sjer alls ekki fært að halda þeim ferðum uppi, sem hann hefir að undanförnu annast, með þeim styrk, sem honum er nú ætlaður af samgöngumálanefnd. Þessi bátur hefir áður haft 18500 kr. og auk þess hafa 2 þús. krónur verið veittar sjerstaklega til flutninga á Rangársand. En nú á báturinn ekki að fá nema 12500 kr. og hafa svo að auki ferðirnar á Rangársand án sjerstakrar borgunar. Nú er það vitanlegt, að það svæði, sem Skaftfellingur á að sigla til, eru hafnlausir sandar, og verður oft að bíða vikum saman eftir leiði upp að söndunum. Það stendur því alveg sjerstaklega á um þennan bát. Það er ómögulegt að fækka ferðunum, því flutningakrafan er eðlilega afarmikil. Og það er ómögulegt að ætlast til þess, að báturinn taki að sjer aukaferðir á Rangársand, þegar styrkurinn er um leið lækkaður nærri um helming. Jeg veit ekki hvernig samgmn. ætti að fara að því að gera till. um úthlutun á styrk til flóabáta, þar sem fjárveitingin er ekki nema nál. 20 þús. kr., enda hefir hún ekki sjeð sjer það fært ennþá. Jeg býst við, að hún sendi málið frá sjer til hæstv. stjórnar. En jeg skil ekkert í því, að samgmn. og eins hæstv. atvrh. skuli ekki hafa komið hjer með róttækar brtt. Það er bersýnilegt, að þessar ferðir hljóta að leggjast niður, ef ekki fæst meiri styrkur til þeirra. Jeg vona, að til þess þurfi ekki að koma. Það yrði mjög bagalegt fyrir báðar Skaftafellssýslur og nokkurn hluta Rangárvallasýslu. - Viðvíkjandi athugasemd háttv.þm.N.-Ísf. (JAJ) um Skaftfelling og ferðir hans á Rangársand, vil jeg taka það fram, að það hefir verið venja, að ef hann hefir ekki getað skilað flutningnum á ákvörðunarstað, en orðið að losa í Vestmannaeyjum, þá er það föst venja, að hann flytur hann síðar endurgjaldslaust á áætlunarstað. Meira að segja hefir Skaftfellingur orðið að kosta aukagjald við uppskipun og geymslu og útskipun aftur á þessum vörum. Jeg hefi sjerstaklega gert þetta atriði að umtalsefni, svo þdm. skilji, hve hjer stendur sjerstaklega á og hver nauðsyn sje á því, að þessum ferðum verði haldið áfram. Áður en jeg lýk máli mínu, vil jeg fara örfáum orðum um 2 brtt. frá hv. 1. þm.N.-M. (HStef) við 18. gr. Jeg finn sjerstaka ástæðu til þess að minnast á þessar tillögur, vegna þess að þessi hv.þm. (HStef) talaði um þær með sjerstakri röggsemi. Og röggsemin er í því fólgin, að taka dýrtíðaruppbót af fátækum ekkjum. Þessi hv.þm. hefir sýnt mikla röggsemi í því fyrst og fremst að flytja þessar till. og með því að leggja sjerstaklega áherslu á þær, svo að hann krefst nafnakalls við atkvæðagreiðsluna. Mjer virðist hv.þm. of harðbrjósta með þessum till. sínum, þar sem hjer er um örsmáar upphæðir að ræða, mest til fátækra ekkna. Nafnakallið vona jeg, að enginn hv.þdm. óttist, þegar kemur til atkvæðagreiðslunnar. Annars furðar mig dálítið á framkomu þessa hv.þm., þegar hún er borin saman við framkomu hans í öðru máli. Frv. kom fram um lækkun þingfararkaups alþingismanna, og frv. þetta hefir nú verið afgreitt frá fjárhagsnefnd, sem þessi hv.þm. á sæti í. Það virðist ekki vera hægt að skilja nál. það, sem hann hefir skrifað undir, öðruvísi en að hann telji ekki hægt að afnema dýrtíðaruppbótina þar, nema jafnframt að hækka fastakaupið. Ennfremur sá þessi sami hv.þm. sjer ekki fært þar að setja hámark á ferðakostnað, er þingmenn fengju greiddan úr ríkissjóði. Nú vill hann taka dýrtíðaruppbótina af þessum fátæku einstæðingum, og þar með lækka þeirra lágu laun. Þetta er ekki rjett vel samrýmanlegt. Rjettara hefði verið að taka ákveðna liði í 18. gr., en ekki láta ná til allra, síst til ekknanna. Og jeg vorkenni þessum hv.þm. (HStef) fyrir að hafa flutt slíka tillögu, þó hann hinsvegar hafi ekki sjeð sjer fært að takmarka ferðakostnað sinn og annara hv. alþingismanna. - Jeg vona, að hv. deild fylgi ekki þessari till. og hiki ekki við nafnakallið, en segi nei.

Bernharð Stefánsson Jeg hefi ekki tafið þessar umræður um fjárlögin og mun ekki heldur gera það nú. Jeg hefi ekki heldur borið fram neinar fjárbeiðnir fyrir mitt kjördæmi. Ekki þó svo að skilja, að þar sje ekki þörf fyrir fje til umbóta, heldur er mjer það ljóst, að fjárhagur ríkisins leyfir slíkt ekki. En þrátt fyrir þetta get jeg ekki setið þegjandi hjá, þegar jeg get ekki betur sjeð en að mínu kjördæmi sje sýnt ranglæti, og síst þegar það er sá hluti þess, er fyrir slíku verður, sem síst má við því. Í áliti samgmn. á þskj. 240, þar sem nefndin gerir till. um, hvernig skift skuli styrk til flóabáta, þá er ekki nefndur styrkur til ferða til Grímseyjar, sem þó hefir áður verið veittur. Nú vil jeg spyrja hv. samgmn., hvort það sje meining hennar, að þessi styrkur skuli falla niður. Ennfremur vil jeg spyrja hæstv. atvrh. (MG), hvort hann búist ekki við að veita þennan styrk á yfirstandandi ári af fje því, sem veitt er til flóabáta, og sömuleiðis árið 1925. Því jeg skil svo till. samgmn., að þær sjeu aðeins bendingar til hæstv. stjórnar, en bindi hana ekki. Það er komið undir svörum hæstv. atvrh., hvort gerð verður tilraun til þess að fá þennan styrk hækkaðan í Ed., með tilliti til þess, sem jeg hefi nú talað um, því hjeðan af er það of seint hjer í deildinni að koma með brtt. til þess að fá styrkinn til flóabáta hækkaðan. Í tilefni af þessu vil jeg gefa þá skýringu, að þeim mönnum, sem búa í Grímsey, er bráðnauðsynlegt að hafa þessar ferðir. Þær eru eiginlega eina sambandið, sem þeir hafa við umheiminn. Og þessar ferðir, þó ekki sjeu margar, verða þeir að hafa vegna staðhátta og sjerstakra kringumstæðna á vissum tímum, í júní og september. Póstbáturinn, sem gengur um Eyjafjörð og kostaður er af póstsjóði, með því hann kemur í stað landpóstanna, sem áður gengu út með firðinum, getur ekki komið í stað flóabáts, enda ekki ætlaður til þess. Sú upphæð, sem mundi þurfa til þess að halda uppi þessum nauðsynlegu ferðum í júní og september - 2 í júní og 2 í september - er ekki há. Eftir bestu heimildum verð jeg að telja, að kannske mætti komast af með 800 kr. í þessu skyni. Og þegar þess er gætt, hvað lífsbaráttan þarna norður í íshafinu hlýtur að vera erfið þessum mönnum, þá get jeg ekki annað skilið en þessi málaleitun fái góðar undirtektir, þó ekki verði sjeð, að hv. samgmn. hafi ætlast til þess, að það fengi framgang. Jeg mun svo ekki tala meir um þetta atriði fyr en jeg hefi fengið svör hæstv. atvrh. En úr því að jeg hefi kvatt mjer hljóðs, þá vil jeg minnast á eina brtt. á þskj. 261, sem jeg flyt ásamt hv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), þar sem farið er fram á 2500 kr. til lækninga á fjárkláða. Hv. 1. þm. S,- M. (SvÓ) taldi allar fjárveitingar í þessu skyni óþarfar og nóg að líta eftir hinum lögskipuðu þrifaböðunum. Jeg get ekki fallist á þetta. En jeg held, að reynslan hafi sýnt, að ekki þurfi stórfje til þess að halda fjárkláðanum í skefjum, og til þess hygg jeg, að þessi upphæð nægi. 20 þús. kr. er langt of mikið, nema ef gera ætti einhverjar miklu víðtækari ráðstafanir en áður hafa verið gerðar. Um till. annara hv.þdm. skal jeg ekki tala, og heldur ekki um frv. í heild sinni eins og það liggur nú fyrir. Þó vil jeg víkja að einu atriði frá almennu sjónarmiði. Hjer liggja fyrir beiðnir frá þrem hreppum um lán og jafnvel styrki til þess að standast sveitarþyngsli, sem á þeim hvíla. Í fyrra fjekk einn hreppur slíkt lán, en nú koma þrír og biðja um það sama. Jeg ætla ekki að fara langt út í þetta mál, en jeg held, að mjer sje óhætt að segja það, að fari þingið út á þá braut, að ábyrgjast fjárhæðir fyrir hina og þessa hreppa, til þess að standast sveitarþyngsli, þá verða það ekki 3 hreppar næsta ár, sem fara fram á slíkt, heldur 30. Jeg hefi orðið var við það, að þau sveitarfjelög eru mörg, sem ekki finst þau geta risið undir fátækraframfærslunni. Ráðin til þess að bæta úr þessu held jeg, að sjeu ekki þau, að ríkið fari að ganga í ábyrgðir. Álít jeg, að til þurfi öruggari ráð. Og að því mun reka, að ekki sje annað fært en taka til rækilegrar athugunar fátækralögin í heild sinni. En eins og jeg hefi sagt, held jeg, að varasamt sje að sinna kröfum hreppanna, því að áður en varir er lítill snjókökkur orðinn að flóði. Vildi jeg biðja hv.þm. að athuga það. Hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) spurði að því, hvað fyrir lægi, þegar hrepparnir hefðu mist alt sitt gjaldþol. Þegar svo er komið, er ástandið orðið ískyggilegt. En þó held jeg, að fyrst liggi fyrir, lögum samkvæmt, að hrepparnir leiti hver til sinnar sýslu. Sjeu svo sýslufjelögin það illa stödd, að þau geti ekki hjálpað, þá er auðvitað ekki um annað að gera en leita til ríkisins; en fyrst er sýslufjelagið. Jeg fer svo mörgum orðum um þetta, af því að jeg þekki nokkuð til hættunnar. Jeg veit um sveitarfjelög, sem hafa verið komin á fremsta hlunn með að biðjast hjálpar. Og enginn þarf að hugsa til, að hjer verði staðar numið. Að fleiri koma á eftir, er eins víst og að 2 og 2 eru 4. Og hvernig á þá að gera upp á milli um það, hverjum á að synja og hverjum ekki? Alt öðru máli er að gegna, þó að ríkið gangi í ábyrgðir fyrir sveitarfjelög fyrir upphæðum, sem verja á til þarflegra og arðvænlegra fyrirtækja. Jeg sje ekkert sjerstakt á móti því, ef vel er um það búið.

Forsætisráðherra (JM): Jeg var í efa um, hvort nokkur ástæða væri fyrir mig til þess að taka hjer til máls við þessa umr. Þó eru það 2–3 brtt., sem jeg þykist þurfa að minnast á. Er þá fyrst brtt. við 11. gr. B. 6, viðvíkjandi fje til landhelgisgæslu. Jeg geri ráð fyrir, að ýmsum kunni að þykja nýstárleg þessi till., þar sem gert er ráð fyrir, að úr landhelgissjóði sje lagt fram fje að jöfnu við tillag ríkissjóðs. Jeg get ekki sjeð, að neitt sje við þetta að athuga. Hjer er sennilega aðeins um það að ræða að nota tekjur, þ. e. vexti sjóðsins, sem nú eru orðnir álit leg upphæð, og sektir. Þegar svo þar að kemur, að ríkið geti endurborgað í sjóðinn, þykir mjer sennilegt, að ríkissjóður verði fær um að bæta við svo sem með þarf til útvegunar landvarnarskips eða skipa. Þá verð jeg að minnast á brtt. undir rómv. IV á þskj. 261, við 12. gr. 13 b, um styrk til sjúkraskýla og læknabústaða. Vil jeg mæla með þessari brtt. og af þeim ástæðum, er flutningsmaður hennar (JK) hefir tilfrt. Sami hv.þm. gat um, að styrkurinn til stúdenta hjer væri lítill. Verð jeg að taka undir það. Skal jeg jafnframt láta þess getið, að jeg býst varla við, að háskólaráðið sje fáanlegt til að bæta neinu við þann styrk úr sáttmálasjóði. Aðeins má vera, að ráðið kunni að veita einhvern styrk til hins fyrirhugaða stúdentagarðs. Námsstyrkur stúdenta við erlenda háskóla er mjög lítill, þegar þess er gætt, að þeir munu nú vera um 25. Ætti nú stjórnin að skifta þessu milli þeirra allra, yrði það hverfandi lítið, sem hver þeirra fengi, svo lítið, að þá mundi sama og ekkert muna um það. En ef aðeins fáir eiga að njóta styrksins, þá verða hinir, sem ástæðu hafa til að byggja á styrkveitingu, gabbaðir, eins og jeg hefi margtekið fram. Jeg held, að hv.þm. V.-Sk. (JK) hafi líka minst á það, að ekki væri ef til vill óhugsandi, að einhver styrkur kynni að fást til íslenskra stúdenta, sem lesa við Kaupmannahafnarháskóla, úr þeim hluta sáttmálasjóðsins, sem Danir ráða yfir. Jeg skal ekkert fullyrða um þetta, en jeg býst fremur við, að ekki væri óhugsandi, að einhver styrkur kynni að fást, ef lagt væri eitthvað til úr þeim hluta sjóðsins, sem vor háskóli hefir yfir að ráða. Jeg held, að það sje þá ekki annað, sem jeg muni þurfa að athuga við þessa umr. hjer í hv.Nd., enda gefst mjer að líkindum kostur á að gera mínar athugasemdir í hv.Ed. Jeg ætla ekki að athuga fleiri einstaka liði, sem mjer kynnu að finnast varhugaverðir. Samt vil jeg láta þess getið, að mjer mundi þykja æskilegt, að brtt. undir rómv. XXX,2, við 15. gr. 27, 30 þús. fyrir 20 þús., yrði samþykt, og er það í eðlilegu samræmi við það, sem jeg sagði við 2. umr.

Magnús Jónsson Jeg hefi gert till. um að tekinn verði upp í fjárlögin styrkur til geitnalækninga. Þessi styrkur hefir verið feldur niður. Var hann 3000 kr., en jeg legg nú til, að hann verði nokkuð lægri, eða aðeins 2000 kr. Jeg býst við, að allir hv.þm. þekki eða hafi þekt einhvern mann með geitur, og það er alkunna, að þeir sjúklingar eru sannnefndir krossberar. Læknar, sem ekki ofbýður alt og ýmsu eru vanir, hafa sagt, að þeir vorkendu engum sjúklingum eins og þeim, sem hefðu geitur. Þeir geta helst hvergi komið á mannfundi, ekki í kirkju eða á aðra staði, þar sem þeir verða að taka ofan. Á þá er litið með fyrirlitningu, og fólki þykja geiturnar ekki aðeins vanvirða fyrir þá, heldur þjóðfjelagið yfirleitt. Geiturnar eru ekki skoðaðar sem sjúkdómur, heldur miklu frekar sem ræfilsmerki. Auðvitað er þetta fordómur, en hvað sem því líður, verða mennirnir beygðir og kjarklausir. Sjúkdómurinn er smitandi og því er sagt, að hann gangi í ættir. Börn fá hann af foreldrum sínum og börn þeirra svo aftur af þeim. Tvö og þrjú systkini og jafnvel fleiri hafa stundum öll þennan hvimleiða sjúkdóm. Það getur engum dulist, að æskilegt væri að útrýma honum alveg úr þjóðfjelaginu, ekki síst fyrir það, hvað hann er ógeðslegur. Er best að taka sem fyrst upp við hann baráttuna, áður en hann nær að útbreiðast meira. Allir þekkja þá baráttu, sem hjer og í öðrum löndum er háð við berklaveikina og ærnu fje er varið til. En vegna útbreiðslu hennar vinst lítið úr. En þessum sjúkdómi er auðvelt að útrýma alveg, ef rækilega er að verki gengið í nokkur ár, því að nýtísku tæki, sem við höfum einnig við höndina sigrast á honum, þótt vondur sje viðureignar. Læknafjelag Íslands, sem fyrir margra hluta sakir er ágætt fjelag, hefir tekið að sjer að beitast fyrir útrýmingu þessa sjúkdóms. Hefir það reynt að safna frá læknum skýrslum um það, hve sjúkdómurinn sje útbreiddur, og komist að þeirri niðurstöðu, að 50 sjúklingar sjeu í landinu, sem hafi geitur. En gera má ráð fyrir að læknarnir hafi ekki náð til allra, svo að sjúklingatalan sje eitthvað hærri, ef til vill upp undir 100. Styrkur sá, sem Alþingi hefir veitt til að útrýma þessum sjúkdómi, hefir ekki verið hár, en samt hefi jeg nú farið fram á ennþá minni upphæð, þar sem fjárhagsörðugleikarnir eru tilfinnanlegir. En þar sem Alþingi hefir áður með styrknum sýnt, að það telur nauðsyn á að útrýma sjúkdómnum, vænti jeg þess, að það láti þessu áhugasama fjelagi í tje þessa upphæð. Vona jeg, að allir sjái það, að ilt er að hætta við hálfnað verk, einkum þar eð um smitandi sjúkdóm er að ræða, svo að búast má við, að það, sem gert hefir verið, verði til engra nota, ef hætt er viðleitninni á byrjunarstigi. Nú hafa verið fundnar upp nýjar aðferðir við lækningu sjúkdómsins. Áður var hann læknaður þannig, að tekið var með töng hvert hár út af fyrir sig og reitt upp. Var þetta bæði seinlegt og kvalafult. Varð oft að reita sama hárið aftur og aftur, þar eð í stað þess að losna úr pokanum, duttu hárin oft og tíðum sundur í miðjunni. Nú er helt yfir geiturnar Röntgengeislabaði, sem er með öllu kvalalaust, 4–5 sinnum, og eftir nokkurn tíma eru hárin þá öll laus. Þarf þá ekki annað en að binda um kollinn, eins og hvert annað sár, og eftir nokkurn tíma er svo sárið gróið og þykt og sterkt hár vex á ný. En nú eru þessi lækningatæki ekki til annarsstaðar á landinu en hjer í Reykjavík, og verða því sjúklingarnir að koma hingað til lækninga. Er það, eins og gefur að skilja, ofvaxið fátæklingum, sem yrðu að fá sveitarstyrki, ef þeir ættu að fá lækningu. Og flestir þeir, sem hafa þennan sjúkdóm, eru einmitt fátækir. Það er bein afleiðing af því, að sjúkdómurinn beygir menn, gerir þá óframfærna og lokar fyrir þeim leiðunum, sem liggja til velgengni og virðingar í þjóðfjelaginu. Nú hafa þó nokkrir sjúklingar notið þessa styrks, og hefir landlæknir úthlutað honum þannig, að greiddir hafa verið 3/5 kostnaðar. Sumum verður lækningin tiltölulega ódýr, öðrum dýrari. Sumir geta verið undir læknishendi heima hjá sjer, þá er þeir hafa notið hjer Röntgenlækningarinnar; aðrir, sem búa langt frá lækni, þurfa að vera hjer 2–3 mánuði, því að ef þeir eru ekki undir læknishendi þann tíma, má búast við, að sjúkdómurinn taki sig upp aftur, og seinni villan verði verri en hin fyrri. Jeg skal annars geta þess, að forstöðumaður Röntgenstofnunarinnar hjer hefir ekki fengið einn eyri af þessum styrk, heldur hefir hann nær allur runnið til sjúklinganna. Gunnlaugur Claessen hefir gert þetta að áhugamáli sínu og tekið ekkert fyrir lækninguna. Vona jeg, að háttv.þm. kunni að meta þetta, og samþykki nú þessa till. mína. Þá kem jeg að till. um aukinn styrk til strandferðaskipsins Esju. Jeg er ekki alveg viss um, að rjett sje að auka styrkinn. Þykist ekki sannfærður um, að það sje heppilegt. Jeg man ekki, hvort það var á síðasta þingi, sem mesti úlfaþyturinn varð út af ferðaáætlun. samgöngumálanefndar. Hún hafði gert ráð fyrir, að skipið kæmi á færri hafnir en síðan varð að ráði. Þá risu upp hv.þm. hver af öðrum með alla sína hreppapólitík. Hver togaði í sinn skækil, og endirinn varð sá, að skipið var látið koma inn á hverja vík. Mjer er nær að halda, að heppilegra hefði verið að fara að ráði nefndarinnar, láta skipið vera fljótara í förum og koma á færri hafnir í hverri ferð. Má það heita undarlegt, ef fólk kýs ekki heldur að fara lengra til skips og komast svo leiðar sinnar greiðlega með skipinu, heldur en hitt, að fá skipið á næsta vog, en verða svo með ærnum kostnaði og illri líðan að fara inn á vogana til allra annara og komast seint leiðar sinnar. En aðalatriðið fyrir mjer er það, að með þessu móti mundi skipið geta siglt inn meiri peninga, og ef til vill borið sig alveg. En hvað sem þessu líður, held jeg, að rjett sje að áætla styrkinn ekki mjög hátt. Sje hann lægri, er meiri hvöt til að láta útgerðina bera sig sem best. Annars veit jeg það vel, að þessi upphæð er ekki neitt sóunarfje, heldur aðeins áætlunarupphæð; og auðvitað þarf ríkissjóður hvort sem er að bera hallann, sem kann að verða á rekstri skipsins. Þá kem jeg að till.hv. 3. þm. Reykv. (JakM) um uppbót á launum talsímakvenna í Reykjavík. Flyt jeg þar varatillögu, þar sem farið er fram á lægri upphæð. Mega menn ekki líta svo á, sem jeg sje þar að spilla fyrir hærri upphæðinni. Það er öðru nær, og jeg get strax lýst því yfir, að jeg mun greiða aðaltill. atkvæði. En þar sem jeg tel brýna þörf á einhverri uppbót, en er hinsvegar hræddur um, að ýmsum kunni að þykja sú upphæð, er aðaltillagan gerir ráð fyrir, nokkuð há, flyt jeg þessa varatill., ef hún kynni að finna frekar náð í augum hv.þm. Og fer mjer þar sem fleirum, að mjer þykir betri hálfur skaði en allur. Jeg vildi því óska, að allir þeir, sem greiddu till. atkvæði við 2. umr., greiði henni engu síður atkvæði nú, þó að upphæðin sje hærri, því að það er aðeins rjettmæt leiðrjetting, í samræmi við það, að fleiri stúlkur eru teknar með. Tillögu okkar ber að skoða sem virkilega varatillögu, en alls ekki sem fleyg á nokkurn hátt. Allir hv.þm. hljóta að viðurkenna, að þessar stúlkur eru langverst launaðar allra starfsmanna hins opinbera, og hið eina, sem gæti rjettlætt þessi kjör þeirra, er, að þær hafi lífsuppeldi sitt að mestu annarsstaðar frá, t. d. hjá foreldrum sínum og öðrum vandamönnum; en augljóst er, að engin meining er að byggja launakjör þeirra á slíku. Þess vegna vil jeg eindregið mæla með brtt.háttv. 3. þm. Reykv. Þá langaði mig til að fara nokkrum orðum um brtt.hv.fjvn. viðvíkjandi náms- og húsaleigustyrk háskólastúdenta. Mjer er vel kunnugt um það, hversu styrkur þessi hefir altaf verið ófullnægjandi, þar sem jeg hefi um nokkurt skeið tekið þátt í úthlutun hans. Það hefir altaf vakað fyrir okkur kennurunum að reyna af fremsta megni að veita þeim einkum styrk, sem fátækastir voru og erfiðast áttu uppdráttar, en láta hina heldur sitja á hakanum. En reynslan hefir sýnt, að þetta er afarerfitt, því að langflestir stúdentarnir eru svo illa stæðir fjárhagslega. Þeir gefa skýr vottorð um efnahag sinn, sem eru staðfest af kunnugum, skilríkum mönnum, og þessi vottorð sýna, hversu afarbágborinn efnahagur stúdenta er alment. Það þykir jafnvel gott, þegar þeir verða ekki sjálfir að styrkja aðra - fremur en að þeir fái nokkurn styrk. Að vísu eru til undantekningar frá þessu, en niðurstaðan verður altaf sú, að styrkurinn murkast niður milli flestallra stúdentanna og munar engan neinu verulegu, sem æskilegt væri. Nú er, samkv. till.hv.fjvn., ætlast til þess, að sáttmálasjóður háskólans leggi fram á móti ríkissjóði fje í þessu skyni, til styrktar stúdentum. Jeg fyrir mitt leyti er hræddur við þetta ákvæði. Jeg er að vísu kannske ekki vel kunnugur stjórn sjóðsins, en hjer virðist mjer upp vakið gamalt stífnismál af hálfu Alþingis, að velta yfir á sjóðinn sem mestu af námsstyrk stúdenta. Jeg veit sem sagt ekki, hvernig stjórn sjóðsins kann að taka undir þessar óskir, en mjer sýnist ljóst, að sjóðurinn hafi ekki neitt fje aflögu í þetta. Eins og kunnugt er, eru 20% af ársvöxtum sjóðsins lagðir við hann árlega, og álít jeg það næstum því óforsvaranlegt, að við skulum kvelja okkur þannig fyrir niðjana, en þó er það nú svo, að af þeim 50 þús. kr., sem vextirnir nema, eru 10 þúsundir lagðar við höfuðstól sjóðsins. Og þá verður ekki mikið eftir, þegar þess er gætt, að sjóðurinn á að standa straum af mestallri vísindastarfsemi landsins, og mætti ríkissjóður illa við því nú, á þessum erfiðu tímum, að bæta á sig þeim útgjöldum, og má því vel við una, að sáttmálasjóðurinn geri það, að svo miklu leyti, sem hann megnar. Eins og menn vita, er sjóðnum markaður þrenskonar tilgangur: 1) Að styrkja hið andlega samband milli Íslands og Danmerkur, 2) að styðja íslenska vísindastarfsemi og 3) að styrkja íslenska námsmenn. Nú hefir sú regla verið upp tekin, að hlíta þriðja ákvæðinu á þann hátt, að kandídatar eru styrktir til utanferða að afloknu embættisprófi til frekara náms. Þetta er því nauðsynlegra, sem segja má, að jafnvel eini ókostur háskóla hjer heima sje hættan á því, að við einangrumst um of. Það er hætt við einangrun, þegar við höfum ekki lengur fjölda háskólagenginna manna, sem fengið hafa mentun sína erlendis. Úr þessu hefir stjórn sáttmálasjóðsins viljað bæta, með því að veita 4–6 efnilegum kandídötum styrk úr sjóðnum til framhaldsnáms erlendis, og má fullyrða, að nú þegar hafi áunnist mikið í þessu efni. Jeg sje, að á síðustu áætlun um gjöld sjóðsins eru áætlaðar 10 þús. kr. í þessu skyni. Þá er tveimur háskólakennurum veittur utanfararstyrkur árlega. Liggja til þess hinar sömu ástæður og með kandídatana. Vísindalífið hjer heima er ekki svo fjörmikið eða líflegt, að hætta er á því, að menn „forpokist“, sem kallað er, ef þeir fá ekki tækifæri til þess að kynnast hinum nýju straumum í vísindalífi nágrannaþjóðanna, og auk þess er það oft og einatt beinlínis nauðsyn fyrir vísindamenn að sækja til útlanda heimildir, sem hjer eru ekki til. Með því að veita aðeins 2 kennurum utanfararstyrk árlega er nokkuð lengi verið að komast yfir þá alla. Mun láta nærri, að hver kennari geti að jafnaði farið einu sinni utan á þennan hátt, en það fer auðvitað nokkuð eftir því, hversu lengi þeir starfa við skólann. Þá styrkir sjóðurinn að nokkru bæði mötuneyti stúdenta og lesstofu þeirra. Nokkuð gengur líka til áhaldakaupa handa læknadeildinni, samkv. 2. lið 2. greinar stofnskrár sjóðsins. Og nú er mjer kunnugt um, að háskólaráðið hefir fullan hug á að veita úr sjóðnum einhverja upphæð til fyrirhugaðs stúdentagarðs, en til þess þarf helst að fá breytt stofnskrá sjóðsins, og heyrðist mjer á hæstv.forsrh. (JM), að góð von væri um, að svo mætti verða. Af öllu þessu má sjá, að sáttmálasjóðurinn hefir nóg á sinni könnu, og er jeg því hræddur um, að ef þessi brtt.hv.fjvn. verður samþykt, þá sje það sama og að færa styrkinn niður í 10 þús. kr. Annars er óviðkunnanlegt að setja slík skilyrði fyrir styrkveitingum úr ríkissjóði. Það er sama og ef maður kæmi til Alþingis og bæði um 2000 kr. utanfararstyrk og fengi það svar, að þingið skyldi veita honum 1000 kr., ef t. d. Landsbankinn veitti honum 1000 kr. lán. Það er leiðinlegt, að Alþingi skuli á þennan hátt vera að vísa á fje, sem það hefir í raun og veru ekkert yfir að segja. Í þessu efni er till.hv.fjvn. betri nú heldur en hún var upphaflega. Jeg skal að lokum geta þess, að jeg hefi engan íhlutunarrjett um stjórn sáttmálasjóðsins, því dócentar hafa, eins og kunnugt er, ekki rjett til að sitja í háskólaráðinu. Þá vil jeg minnast á brtt., sem jeg á við 22. gr., um að veita Jóh. Reykdal ábyrgð ríkissjóðs fyrir alt að 50 þús. kr. láni til þess að koma upp verksmiðju til að vinna fóðurmjöl úr fiskúrgangi. Jeg geri nú ráð fyrir því, að það hafi litla þýðingu að mæla með slíkri till.; að ekki sje um annað að gera en að slá striki yfir allar slíkar ábyrgðarheimildir, og ef svo verður gert, þá mun jeg una því, að þessi fari sömu leiðina. En benda vil jeg á það, að það er varhugavert að spara svo mjög, að af hljótist hinn versti ósparnaður, eins og hv.þm. Dala. (BJ) kemst stundum að orði? Og það er hinn versti ósparnaður að spila illa úr því, sem við öflum. Nú er það kunnugt, að í veiðistöðvunum kringum landið fer ákaflega mikið verðmæti í súginn, vegna þess að framtakssemi vantar - og rjett tæki - til þess að færa sjer það í nyt. Jeg á hjer við allskonar fiskúrgang, hausa og hryggi o. s. frv., sem væru nokkurra miljóna virði, ef rjettilega væri með farið. Þar sem verstöðvarnar eru dreifðar, er að vísu ekki gott að koma því við að nota þennan úrgang, svo að það svari kostnaði. En nú vill svo vel til, að margar stærstu verstöðvar landsins liggja skamt hvor frá annari, t. d. hjer við Faxaflóa, og þar er tiltölulega hægt að koma slíkum notum við. Það hefir líka verið athugað, hversu mikið fjelli til af fiskúrgangi þessum hjer við Faxaflóa, og mönnum hefir talist svo til, að það væri nálægt 1000 tonn, eða svo hyggur Reykdal, sem hefir allra manna mest rannsakað þetta mál. Hann áætlar einnig, að hvert kíló sje 12 aura virði, og þykir oft muna um minna. Mundi jafnvel borga sig fyrir útgerðarmenn að halda mann, sem ekkert hefði annað að gera en að hirða þennan fiskúrgang, þurka hann og gera nothæfan, einn mann fyrir hvern bát t. d. Aðferðin að koma þessu í verð er sú, að fyrst er úrgangurinn þurkaður, en síðan malaður í verksmiðju og gert úr honum fóðurmjöl. Þar er blandað saman við hann öðru efni, sem er enn ódýrara, en hefir þó ágætt næringargildi, en það er þang. Slíkt mjöl mun nú vera seljanlegt fyrir 30–35 aura hvert kíló hjer innanlands, en með því að flytja það út, mun mega fá ca. 30 aura nettó fyrir kílóið. Sjá nú allir, að ef framleiðsla þessi er rekin af kappi og sæmilegt verð fæst fyrir mjölið, þá er hjer um verulega tekjugrein fyrir landið að ræða, eða sem svarar, eftir áætlun Reykdals, 300–350 þús. kr. framleiðslu fyrir þennan hluta landsins einan. Jeg er að minsta kosti viss um, að öllum þætti miður, ef slík framleiðsla fjelli niður, þegar hún einu sinni væri komin á fót. Líka er á það að líta, að ef ein slík verksmiðja væri komin á fót og gæfist vel, þá má búast við því, að víðar um landið risu upp aðrar samskonar og landinu yrði að þeim enn meiri tekjugrein. Annars má geta þess, að verksmiðjurekstur þessi er ekki með öllu óreyndur hjer á landi. Þessi sami maður, sem nú sækir um stuðning ríkisins, gerði fyrir nokkrum árum tilraun með samskonar verksmiðju í Sandgerði. En þar rak hann sig á ýmsa örðugleika, sem altaf vilja sitja um hverja byrjun, hverja nýja tilraun og draga úr viðgangi hennar. Menn sýndu honum þar ýmist skilningsleysi eða mótþróa og jafnvel óvild, sem tafði mjög fyrir honum, svo að hann sá þann kost vænstan að hætta rekstrinum og afsala sjer verksmiðjunni, sem þó hafði gengið vel meðan hann rak fyrirtækið. Auk þess mun nokkuð hafa spilt fyrir þessari tilraun, að vjelarnar voru ekki sem bestar, svo að mjölið hafði þann ókost, að það var stundum ekki alveg laust við leifar af önglum og öðru slíku, sem ekki þykir hentugur fóðurbætir. En þessi hætta er alveg útilokuð, ef fullkomnustu tæki eru viðhöfð. Öll byrjun er erfið og oft þarf ekki nema litla hjálp, ef hún kemur á rjettum tíma. Það er meira virði en mikil hjálp, sem kemur of seint. Það þarf segul til þess að draga menn að hverju fyrirtæki í upphafi, og í þessu tilfelli á sá segull að vera hjálp ríkissjóðs, sem ekki þarf að kosta hann einn eyri, heldur verður honum miklu fremur margfaldur gróði, ef hann með því að ganga í hættulitla eða hættulausa ábyrgð gæti orðið þess valdandi, að arðvænleg hagnýting yrði hafin á því, sem nú er fleygt í sjóinn. Þegar fyrirtækið er komið upp - og það kemur upp innan skamms og skal þá ganga vel, - þá verður það ekki lengur hjálparþurfi; þá þyrpast menn að því. En hjálp ríkissjóðs getur komið fyrirtækinu fyr á fót og hjálpað því yfir tómlæti manna og skilningsleysi, og gott ef ekki fjandskap gegn þessari nýbreytni. Annars hefir forgöngumaðurinn helst hug á því að stofna hlutafjelag í þessu skyni, einkum til þess að tryggja hlutdeild þeirra í fyrirtækinu, sem það þarf mest við, og gæti ríkissjóðsábyrgðin þá frekar dregið menn að fyrirtækinu, auk þess sem hún gerði því auðveldara að fá nauðsynlegt lánsfje. Jeg þykist vita, að hv.fjvn. og ýmsir aðrir hafi það á móti þessari till., að fyrirtækið sje of lítið undirbúið, þar sem ekki liggja fyrir teikningar og áætlanir. Þetta er að nokkru leyti rjett, en þó hefir forgöngumaðurinn gert nokkrar kostnaðaráætlanir, þó að kannske megi segja, að þær sjeu ekki strangvísindalegar. Hann hugsar sjer, að bygt verði nokkurn veginn vel vandað hús úr steini yfir vjelarnar og fóðurmjölið, og svo annað óvandaðra yfir hráefnin. Gerir hann ráð fyrir, að hús þessi kosti með öllum vjelum nálægt 60 þús. kr. En ástæða þess, að málið er ekki betur undirbúið, er sú, að forgöngumaður þess hefir hingað til verið vanur að brjótast áfram af eigin rammleik, og var það af hendingu, að hann fór að hugsa um að fá þessa ríkissjóðsábyrgð nú fyrir skömmu, sem sjá má af því, að umsókn hans er svo seint fram komin, ef vera mætti, að mönnum yrði það hvatning að sinna fyrirtækinu, ef hann fengi eitthvern bakhjarl þar sem ríkið væri. Annars er sá varnagli sleginn í tillögu minni, að ekki komi til ábyrgðarinnar fyr en fyrirtækið sje fulltrygt, að dómi hæstv., stjórnar, og þó að ekki sje beint tekið fram, hverjar tryggingar fyrirtækið skuli setja fyrir láninu, þá segir það sig sjálft, að altaf, þegar ríkissjóður ábyrgist lán á þennan hátt, þá skuli lántakandinn setja fullar tryggingar fyrir láninu. Þær tryggingar, sem jeg hefi hugsað mjer fyrir láni þessu, eru ábyrgð sýslufjelags, þar sem fyrirtækið verður rekið. Sje jeg ekkert því til fyrirstöðu, að sú ábyrgð verði veitt. Annars þykir mjer sennilegt, að krafist verði að minsta kosti 1. veðrjettar í eignum fyrirtækisins fyrir láninu, en þetta atriði verður vitanlega gefið í vald stjórnarinnar. Loks er eitt atriði, sem mjer finst oft ekki tekið nægilegt tillit til, þegar verið er að veita slík lán eða ábyrgðir, og það er, hver standa á fyrir fyrirtækinu. Jeg hefi oft orðið var við, að menn líta á alt nema þetta mikilvæga atriði. Það er alkunna, að veittar hafa verið láns- eða ábyrgðarheimildir mönnum, sem ekki var hægt að bera neitt sjerstakt traust til. Þó væri það einkennilegt, að allir, sem reka stór fyrirtæki, leggja afarmikið kapp á það að fá sem allra hæfasta menn til þess að veita þeim forstöðu, ef það væri ekki besta tryggingin, að því tilskildu auðvitað, að fyrirtækið geti borið sig að öðru leyti. Nú er það einróma álit allra, sem til þekkja, að hjer sje um sjerlegan dugnaðar- og heiðursmann í hvívetna að ræða, sem er allra manna líklegastur til þess að geta plægt í gegnum hina erfiðu byrjun, sem hjer um ræðir, svo að vel fari. Jeg vonast eftir því, að hv.þm. athugi einnig þetta atriði, þegar þeir greiða atkv. um till. Eins og jeg tók áður fram, þá má vel vera, að engin slík ríkissjóðsábyrgð verði samþykt að þessu sinni, en jeg vil treysta því, að hv.þm. líti með jafnmikilli sanngirni á þessa till. mína og aðrar svipaðar, og mun jeg sætta mig við þau úrslit, sem þá verða. Að síðustu vil jeg minnast örlítið á þá brtt. að veita stjórninni heimild til þess að greiða h. f. Eimskipafjelagi Íslands 60 þús. kr. styrk, ef þörf krefur. Jeg get ekki neitað því, að mjer finst farið í öfugan enda á öllu þessu með Eimskipafjelagið. Það fær styrk til strandferða; það er í ráði að veita því skattfrelsi um nokkurt skeið að minsta kosti, og nú á að veita því þennan fátækrastyrk ofan á alt þetta. Menn mega vara sig á því, að þeir baki fjelaginu ekki meira tjón á þennan hátt en þeir vinna því gagn. Það er ekkert sem getur skaðað slík fjelög eins mikið og þetta eilífa styrkfálm. Jeg efast ekki um það, að Eimskipafjelagið ekki aðeins þurfi, heldur og sje þess maklegt, að ríkissjóður reyni eitthvað að hlaupa undir bagga með því. En það á ekki að gerast á þennan hátt, ekki í þessu fátækrastyrksformi. Væri miklu nær að veita fjelaginu t. d. verulega háan styrk til strandferða. Að vísu er ekki hægt að breyta þessu nú við þessa umr., en jeg óska þess, að styrkveiting þessi verði færð í aðgengilegra form áður en fjárlögin verða afgreidd til fullnustu frá þinginn.

Árni Jónsson Það er með hálfum huga, að jeg stend upp til þess að mæla með brtt. minni á þskj. 261, undir lið LI, um að ríkissjóður ábyrgist 25 þús. kr. lán handa Borgarfjarðarhreppi, gegn endurábyrgð sýslunnar. Jeg segist standa upp með hálfum huga vegna þess, að mjer hefir heyrst, bæði á hv.frsm. (ÞórJ) og hv. 2. þm. Eyf. (BSt), að ekki bljesi byrlega fyrir slíkum till. hjer í þessari hv. deild. Það lítur líka út fyrir, að bæði þessi till. og önnur svipuð, sem hv. 1. þm. S.-M. (SvÓ) flytur, hafi komið nokkuð óþægilega við háttv.fjvn. og henni orðið svo mikið um, að hún lætur sjer nú ekki nægja að aðhyllast ekki þessar till., heldur hefir hún einnig kipt að sjer hendinni og vill láta fella niður ábyrgðarheimild fyrir Bessastaðahrepp, sem þó var samþykt hjer við 2. umr. með 19 shlj.atkv. Það má vel vera, að ótti þessi hafi við nokkuð að styðjast, að hjer sje verið að ganga inn á varhugaverða braut, en þessir hreppar eiga einskis annars úrkosta en að koma til þingsins í vandræðum sínum. Sá hreppur, sem hjer um ræðir, Borgarfjarðarhreppur, skuldaði um síðastliðin áramót nálægt 23 þús. kr. Eignir átti hann að vísu á sama tíma nokkrar á pappírnum, en þær yrðu sumar hverjar harla lítils virði, ef krefja ætti þær inn. T. d. átti hreppurinn útistandandi um 12500 kr. í dýrtíðarlánum frá stríðsárunum. Var það mestmegnis hjá mönnum, sem síðar hafa orðið styrks þurfar úr sveitarsjóði, og því vonlaust, að greiðist nokkurn tíma. Hreppur þessi er mjög lítill, íbúar aðeins um 400, en þó er hitt aðalatriðið, að fátækt hefir aukist þar mjög á síðustu tímum. Nú eru gjaldendur í hreppnum um 170, og er jafnað niður á þá um 130 kr. að meðaltali, og er það mjög mikið, þegar tekið er tillit til efnahags þeirra. Fátækraframfærslan ein nam síðastliðið ár 8500 kr., og hefir stöðugt farið vaxandi, svo það má búast við, að hún aukist einnig framvegis, og til þess liggja ýmsar orsakir. Fyrst og fremst hefir dýrtíðin haft sínar illu afleiðingar þar eins og annarsstaðar, en þar við hefir bæst ilt árferði og óhagstæð verslun. Hjerumbil helmingur íbúa þessa hrepps býr í kauptúninu, og þeir hafa litla atvinnu aðra en að stunda sjóróðra á opnum bátum. En síðastliðið sumar var mjög óhagstæð veðrátta á þessum slóðum bæði til lands og sjávar, því þegar votviðri eru og óþurkar þar eystra, þá fylgja því venjulega óhagstæð veður til sjósóknar. Það fiskaðist því mjög lítið á þessum slóðum síðastliðið sumar, og þar við bættist, að fiskverð var lágt. Heyskapur var nokkuð mikill hjá mönnum, en heyin nýttust svo illa, að lítil not urðu að þeim. Óþurkarnir voru jafnvel svo miklir, að menn gátu ekki þurkað eldivið sinn. Af þessu öllu saman er gjaldþol hreppsbúa svo lamað, að hreppurinn treystir sjer ekki til að standa í skilum við lánardrotna sína, nema því aðeins að hann fái einhverja hjálp. Verslun sú, er starfar í þessari sveit, hafði um undanfarin ár borið allra útgjaldanna, og veitti þar að auki mörgum mönnum atvinnu, en nú hefir hún orðið að draga svo saman seglin, að umsetning hennar er aðeins við það, sem áður var. Það hefir raunar risið upp kaupfjelag þarna, en á það er ekki hægt að leggja, nema aðeins fasteignir þess, en þær eru litlar. Af þessu öllu saman hefir svo leitt það, að fólkið hefir farið burt úr þessari sveit, og allir þeir, sem eitthvað eiga, eru óðfúsir að komast burtu eitthvað þangað, sem útgjaldabyrðin er ljettari. Hv. frsm.fjvn. gat þess í framsöguræðu sinni, að Húsavíkurhreppur hefði ekki getað fengið styrk til vatnsveitu sökum þess, að umsóknarskjal það frá hreppnum, sem lá fyrir þinginu, hefði borið það með sjer, að hreppurinn hefði ekki leitað nægilega fyrir sjer með lán annarsstaðar, t. d. hjá sýslunni. En þetta er ekki rjett. Hreppurinn fór fram á að fá 10 þús. kr. lán hjá sýslunni í fyrra og fjekk 5 þús. Og þetta lán var svo óhagkvæmt - borgunarskilmálar svo vondir - að óhjákvæmilegt er, að ríkið hlaupi undir bagga. Og jeg get ekki sjeð annað en hreppurinn hljóti að verða gjaldþrota, ef honum verður ekki hjálpað. Jeg held, að jeg þurfi svo ekki að fjölyrða frekar um þetta. Jeg vona, að hv. deild sýni þessari till. fulla sanngirni og greiði henni atkvæði sín. Þá vil jeg minnast nokkrum orðum á nál. minni hluta samgmn. um strandferðir og styrk til flóabáta. Eins og nál. ber með sjer, höfum við hv. 1. þm. S.-M. orðið sammála um það, að ekki beri að hækka styrkinn til flóabáta upp úr þeim 60 þús. kr., sem stjórnin hefir áætlað. Um skiftingu styrksins milli landshluta höfum við hinsvegar ekki getað orðið algerlega sammála. Jeg skal geta þess að því er Austfirði snertir, að það er ekki rjett, sem margir virðast halda, að sá bátur, sem þar gengur og fær styrk, sje fyrir alla Austfirði. Norður-Múlasýsla hefir yfirleitt engin not af honum, heldur er hann aðeins fyrir Suður-Múlasýslu og að einhverju leyti fyrir Austur-Skaftafellssýslu.

Ætli hann sje nú samt ekki aðallega fyrir Austur-Skaftafellssýslu

. Jeg held þó, að það hafi verið svo, að minsta kosti á haustin og vorin, að Suður- Múlasýsla hefir haft mest not af honum. Hann hefir flutt salt og annað, sem útgerðin hefir þarfnast, til Hornafjarðar haust og vor fyrir Sunnmýlinga. Það er alveg það sama og ef Norðmýlingar fengju styrk til að flytja salt og aðrar vörur til Seyðisfjarðar, svo þeir þyrftu aðeins að nálgast þær þaðan. Jeg er alls ekki að neinu leyti að mæla móti þessum 5 þús. kr. styrk til Austfjarðabátsins, en mjer finst alls ekki rjett, að hann sje notaður til að borga þann kostnað, sem útgerðin þar eystra ætti að rjettu lagi að bera. Þá hefir verið minst hjer á Esju, og hv. 4. þm. Reykv. (MJ) sagði, að það mundi borga sig betur, ef viðkomustaðir væru hafðir færri. Það getur vel verið, að það borgaði sig betur fyrir skipið, en það borgaði sig ábyggilega ekki betur fyrir landsmenn yfirleitt. Það væri t. d. ekki gott fyrir mig, ef jeg þyrfti að fara til Reykjavíkur, að þurfa að fara frá Vopnafirði til Seyðisfjarðar til þess að ná í Esju. Jeg lít svo á, að þetta skip eigi að vera jafnt fyrir alla landsmenn, og því eigi að gera öllum nokkurnveginn jafnhægt að ná til þess. En fyrir skipið borgaði sig náttúrlega best, að landsmenn væru allir samansafnaðir á nokkrum stöðum á landinu. Áður en jeg sest niður, verð jeg að minnast á eina brtt., sem jeg er meðflm. að, og það er till. um styrk til ekkju Jóhanns sáluga Sigurjónssonar skálds. Þessi styrkur var upphaflega tekinn með í fjárlagafrv. stjórnarinnar, en fjvn. feldi hann niður. Það var rjettilega tekið fram af hv.þm. V.-Ísf., að þessi styrkur var ekki upphaflega veittur vegna konunnar sjálfrar, heldur vegna rithöfundarfrægðar Jóhanns Sigurjónssonar. Það hafa fáir Íslendingar varpað jafnmiklum ljóma yfir nafn Íslands eins og Jóhann Sigurjónsson. Rit hans eru þekt víða í hinum mentaða heimi. Og þótt hann væri ungur maður, hikuðu menn ekki við að nefnda hann með stærstu skáldum. Því var því vel tekið af öllum þegar Alþingi gekk inn á þá braut að veita ekkju Jóhanns Sigurjónssonar styrk. Jóhann Sigurjónsson var ekki efnaður maður, og því hefir ekkja hans víst haft lítið annað að lifa af en fje það, sem Alþingi hefir veitt henni. Hún var efnuð þegar hún gekk að eiga Jóhann sáluga, en þau efni, sem hún átti þá, gengu til þurðar í sambúðinni við hann, og það voru margir Íslendingar, sem nutu þeirra, því heimili þeirra stóð opið svo að segja öllum Íslendingum, sem vildu. Einkum voru það ýmsir listamenn íslenskir, sem nutu gestrisni þessarar konu. En síðan Jóhann Sigurjónsson dó hefir Alþingi Íslendinga verið eina stoðin, sem hún hefir haft að styðjast við. Nú hefir þessi kona ratað í raunir. Hún hefir hlotið ámæli meðal almennings og mál hennar hefir verið tekið til rannsóknar, en það hefir enginn dómur verið kveðinn upp í því ennþá, svo við vitum ekki nema þetta, sem sagt er, sje tóm lygi frá upphafi til enda. Sá eini dómur, sem hefir verið kveðinn upp yfir henni, hefir verið kveðinn upp af hv.fjvn., og þann dóm vill hv. nefnd láta Alþingi staðfesta. Landar þessarar konu hafa snúið við henni bakinu. Þeir munu hafa glaðst með henni á meðan henni gekk vel, en nú gleðjast þeir yfir óförum hennar. Eða svo er að minsta kosti að sjá af dönskum blöðum, sem segja frá þessu máli. Það, sem í þeim stendur um þetta, virðist vera sagt með kuldaglotti. Eina athvarf þessarar konu er því Alþingi, og mjer finst það ekki vera þeirri samkomu samboðið að sparka nú í hana, þar sem hún liggur fótumtroðin í sorpinu í öðru landi. Við höfum nú þegar skorið margt niður, en það hefir alt komið niður á löndum vorum. En hjer er um konu að ræða, sem er í framandi landi, og þótt vjer höfum hingað til yfirleitt látið hina köldu skynsemi ráða í meðferð okkar á fjárlögunum, þá vona jeg, að hv.þm. lofi tilfinningunum að tala hjer með og samþykki þessa brtt.

Björn Líndal Það er sjerstaklega viðvíkjandi ræðu hv. 1. þm.N.-M. (HStef) og brtt. hans, að jeg vildi segja nokkur orð. Jeg þarf ekki að fara mörgum orðum um styrkinn til skálda og listamanna. Jeg er hv.þm. að mestu sammála um hann. En sá styrkur hefir verið lækkaður, og jeg held að varla sje gerlegt að fara lengra en það að sinni. Öðru máli er að gegna um brtt. hans um að fella niður skáldalaun þeirra rithöfundanna Indriða Einarssonar og Einars Hjörleifssonar Kvarans. Um það er jeg alls ekki á sama máli og hv. 1. þm.N.-M., því jeg vil viðurkenna það, sem vel er gert. Þetta eru menn, sem báðir hafa sýnt það, að þeir eiga þessi laun skilið fremur flestum öðrum, og eru auk þess báðir orðnir rosknir menn, og væri því mjög ómaklegt að svifta þá þessum styrk á gamalsaldri. Þá er ein brtt. sama hv.þm., sem er 47. brtt. á þskj. 261. Þar leggur hann til, að feld sje niður dýrtíðaruppbót af eftirlaunum þeim og styrktarfje, sem embættismönnum og embættismannaekkjum er greitt auk lögboðinna eftirlauna. Þetta tel jeg alls ekki rjett. Þeir, sem fyrir þessu verða, eru mestmegnis fátæk gamalmenni og ekkjur, sem alls ekki mega við því að missa þessa dýrtíðaruppbót. Jeg vil í þessu sambandi minna hv.þm. á það, að fyrir nokkru lenti okkur dálítið saman út úr fjárveitingu til jarðræktar, og jeg vil spyrja hv.þm., hvort honum finnist það rjettlátt að borga efnuðum bændum fyrir jarðabætur þær, sem þeir gera á jörðum sínum, og taka fje til þess frá fátækum ekkjum og gamalmennum. Þeir, sem vilja auka jarðrækt í landinu, gera það í nafni menningarinnar, og jarðrækt ber vafalaust merki um aukna menning. En menning á altaf að fylgja mannúð, og jeg vil beina þeirri spurningu til hv.þm., hvort þeim þyki það bera vott um mannúð, að vilja taka frá þessu fátæka fólki þann styrk, sem það hefir hingað til haft og það getur naumast án verið. Þá er á þskj. 261 ein brtt., sem til útgjalda horfir, sem jeg vildi minnast nokkuð á. En það er brtt. tveggja hv.þm. um skáldastyrk handa Þorsteini Gíslasyni. Jeg vil geta þess, að jeg er þessari till. mjög fylgjandi, því þessi maður hefir fyrir löngu sýnt það, að hann er slíkrar viðurkenningar verður, vegna síns ágæta skáldskapar. Og í öðru lagi er Þorsteinn Gíslason einn sá heiðarlegasti og óhlutdrægasti blaðamaður, sem hjer hefir verið, að mínum dómi. Jeg veit, að sumum flokksmönnum hans mun ekki hafa þótt hann nógu harður í deilunum stundum, en það er ekki aðalatriðið, heldur hitt, að hann hefir verið óvenjulega víðsýnn og sanngjarn ritstjóri, og þó jeg ætli mjer ekki að fara að gera neinn samanburð á ritstjórum hjer, þá get jeg þó ekki látið vera að geta þess, að þetta er meira en hægt er að segja um suma ritstjóra hjer, sem hafa yfir stórum og víðlesnum blöðum að ráða. Áður en jeg lýk máli mínu vil jeg geta þess, að mjer finst það vera hjákátlegar árásir, sem nú hafa verið gerðar á hæstv. atvrh. (MG) af hálfu tveggja hv.þm. úr Framsóknarflokknum, sem sje hv. 2. þm. Rang. (KlJ) og hv.þm. Str. (TrÞ). Þeir eru með stöðugar árásir á hæstv. atvrh. Jeg á nokkuð bágt með að skilja þennan ágreining, því mjer finst einmitt þessir 2 þm. standa nokkuð nærri hæstv. atvrh. í skoðunum að ýmsu leyti. Þessi bægslagangur þessara háttv. þingmanna minnir mig á það ódrengskaparbragð, sem hryggbrotnir biðlar af versta tægi beita oft við konur þær, sem hafa hryggbrotið þá. Jeg vil í því sambandi minnast á hviksögu, sem gengur um bæinn. Jeg hefi hingað til rengt þessa hviksöku, en mjer finst nú orðið, að jeg hafi næstum því ástæðu til þess að taka hana trúanlega. Jeg veit ekki hvaðan saga þessi er upphaflega komin, en svo mikið mun mega fullyrða, að hún sje ekki kominn frá hæstv. atvinnumálaráðherra sjálfum. Hviksaga þessi er um það, að í þingbyrjun hafi hv. 2. þm. Rang. og hv.þm. Str. leitað samninga við hæstv. atvrh. um stjórnarmyndun. Jeg vildi minnast á þetta, því það væri gott að fá að vita, hve mikið væri hæft í þessu, og vildi jeg gjarnan fá að heyra, hvað þessir 2. hv.þm. hafa um þetta að segja. 

Jeg neita því líka algerlega, að nokkuð sje hæft í þessu

.

Ingólfur Bjarnarson Jeg á hjer eina brtt. á þskj. 261. Hún er þess efnis að fella niður dýrtíðaruppbót af launum tveggja fyrverandi bankastjóra Landsbankans, þeirra Björns Kristjánssonar og Björns Sigurðssonar. Eftirlaun þessara manna eru 4 þús. kr. til hvors. Annar hefir fengið þau með sjerstökum lögum, en hinn með ákvæðum fjárlaga í hvert sinn. En auk þess hefir Alþingi í seinni tíð ákveðið, að mönnum þessum skuli greidd dýrtíðaruppbót á þessi 4 þús. kr. eftirlaun; því jeg lít svo á, að þótt þetta ákvæði fjárlaganna sje í heimildarformi, þá muni bankinn telja þetta vera skipun til sín um að greiða þessa dýrtíðaruppbót, en mun hinsvegar aldrei hafa farið fram á að fá þessa heimild. Þessi brtt. fer ekki að neinu leyti í þá átt að hrófla við eftirlaunum þessara manna. Þau eiga að standa algerlega óbreytt. Það er aðeins farið fram á það, að þingið láti vera að skipa svo fyrir, að þessir menn skuli fá dýrtíðaruppbót á eftirlaun sín. Og sú till. byggist á því, að eftirlaun þessi, 4 þús. kr., sjeu mjög svo sæmileg og óþarfi sje að bæta við þau. Enda finst mjer alls ekki samrýmanlegt, að þingið skipi fyrir um slíkt samhliða því, að hv. deild hefir neyðst til að taka þá stefnu yfirleitt, sumpart að lækka stórum og sumpart að fella niður styrki til einstakra manna. Gæti jeg bent á mörg dæmi, er sanna þetta, en jeg tel þess ekki þörf. Þessi styrklækkunarstefna hefir þegar sýnt sig svo glögglega hjer í hv. deild, og jeg þykist mega vænta þess, að hún komi fram í afstöðu hv.þm. til þessarar tillögu. Jeg tel ekki þurfa að eyða tímanum til að skýra þessa tillögu mikið. Hún er svo einföld og ljós. Byggist á því, að þó þessir fyrverandi bankastjórar hafi kunnað að starfa vel fyrir bankann þennan tiltölulega stutta tíma, er þeir veittu honum forstöðu, þá sjeu þessi 4 þús. kr. eftirlaun, til hvors þeirra mjög svo ríflega tiltekin, og því þarflaust og enda órjettmætt að hækka þau í samanburði við aðra. Það má segja, að þessi upphæð, sem lagt er til að spara hjer, sje ekki greidd úr ríkissjóði og hafi því engin áhrif á hag eða útkomu fjárlaganna, og er það að vísu rjett; en jeg tel ekki rjett af hv. Alþingi að íþyngja þessari bankastofnun, sem hjer um ræðir, með fyrirskipun útgjalda, sem er jafnástæðulaus og órjettmæt og þessi dýrtíðaruppbót, svo sem jeg hefi leitt rök að. Vil jeg því vænta góðra undirtekta um þessa till. Úr því jeg er staðinn upp, vil jeg minnast lítillega á aðra brtt., sem hjer liggur fyrir frá fjvn., þó hv.frsm. hafi skýrt hana greinilega. Þar er farið fram á heimild til ríkisábyrgðar fyrir Húsavíkurhrepp, svo að hann geti komið á vatnsleiðslu og holræsagerð í kauptúninu. Jeg vil árjetta það, sem hv.frsm. hefir tekið fram, að nefndin hefir því aðeins sjeð sjer fært að bera fram þessa till, að hún skilur, hversu þýðingarmikið heilbrigðisspursmál þetta er fyrir Húsavík og hjeraðið í grend. Eins og hv.frsm. mun hafa tekið fram, hefir taugaveikin legið í landi í þessu kauptúni nú um mannsaldur, en farið vaxandi og langmest kveðið að henni á seinni árum. Frá 1909 til 1924 voru skrásettir um 90 sjúklingar, en fleiri munu þó hafa veikst en finnast skrásettir. Síðustu 5 ár hafa sýkst 57 manns og 5 dáið. Það sem af er þessu ári hafa sýkst 5, og ennfremur hefir veikin borist í nágrennið. Þetta mun nægja til að sýna, hve alvarlegt mál er hjer á ferðum, enda verið mesta vandamál kauptúnsins undanfarið um langa hríð. Það er á almanna vitund, að veikin stafar frá vatnsbólum í kauptúninu, þó ekki hafi enn tekist að rekja til uppsprettunnar þrátt fyrir margítrekaðar athuganir. Hefir það verið hið mesta áhugamál þorpsbúa, að ráða bót á þessu ástandi. Og það eina, sem sýnst hefir örugt, er að koma á öflugri vatnsveitu og holræsagerð. En það mun verða nokkuð örðugt að koma því í framkvæmd, meðfram fyrir þá sök, að þorpið nær yfir svo stórt svæði í hlutfalli við íbúatölu, svo að vatnsleiðsla verður þar tiltölulega dýr. Aldrei hefir veikin verið eins ægileg og síðastl. vetur; eitthvað um 20 sjúkdómstilfelli. Hefir því verið gerð ítarleg gangskör að því að hraða þessum framkvæmdum. Áætlun yfir vatnsleiðsluna og holræsi hefir verið gerð og nemur 60 þús. kr. Og nú hefir hreppurinn óskað eftir 50 þús. kr. fjárframlagi úr ríkissjóði; að hálfu leyti styrk og að hálfu leyti lán. Hv. fjvn. taldi ekki nokkra leið að verða við þeim óskum, en vildi leggja til, að ríkið tæki ábyrgð fyrir 2/3 kostnaðar, eða 40 þús. kr. Jeg vil geta þess, að slíkt sem hjer er farið fram á, er ekkert einsdæmi. T. d. var 1909 veitt heimild til að veita 30 þús. kr. lán til vatnsveitu í Hafnarfirði, og einnig hafa áður verið ábyrgst stór lán til vatnsveitu í Reykjavík og Akureyri. 1921 var af Húsavíkurhreppi farið fram á við ríkisstjórnina að fá lán úr viðlagasjóði, sem hún ekki treystist til að veita, en lofaði hinsvegar að ábyrgjast 30 þús. kr. lán í þessu skyni, þó ekkert yrði af því. Jeg vil svo ekki þreyta hv. deild með því að ræða meira um þetta mál, en treysti því fastlega, að hún sjái sjer fært að samþykkja þessa tillögu, sem er svo mjög í hóf stilt, þar sem jafnmikið er í húfi fyrir umrætt hreppsfjelag og sýslu, en hinsvegar engin hætta fyrir ríkið að taka á sig þessa ábyrgð.

Ásgeir Ásgeirsson Jeg á nokkrar brtt. á þskj. 261, ýmist einn eða með öðrum, og ætla jeg að fara nokkrum orðum um þær, en skal leitast við að vera stuttorður. 1. brtt. er um innlendar sóttvarnir, og gerum við flm. að till. okkar, að þessi fjárhæð verði lækkuð úr 15 þús. kr. niður í 8 þús. Þessi sóttvarnarfjáreyðsla hófst hjer eftir að spanska veikin gekk yfir landið, og hefir ávalt síðan verið talsvert miklu fje varið á hverju ári í þessu skyni, og er enginn efi á, að sumt af því hefði betur verið sparað. Þó sóttvarnir hafi verið vanræktar á tímum spönsku veikinnar, verður síst úr því bætt á þann veg að halda eyðslunni áfram. Það er að byrgja brunninn eftir að barnið er dottið ofan í. Till. fer því fram á það, að stjórnin haldi fremur í fje við heilbrigðisstjórnina og láti hana ekki eyða meira en skynsamlegar ástæður liggja til. Sömuleiðis hefi jeg ásamt hv. 2. þm. Eyf. borið fram till. um að lækka fjárveitinguna til fjárkláðalækninga niður í 2500 kr., og hefir hann talað svo rækilega fyrir því máli, að jeg sje ekki ástæðu til að bæta miklu við það. Jeg hygg, að það þurfi ekki frekari árjettingar við, og hlýtur að liggja í augum uppi, að þar eð ekki fóru nema 300 kr. til þessa á síðastliðnu ári, ættu 2500 kr. að duga á næsta ári. Viðvíkjandi kláðalækningum er ekki nema um tvent að velja - að reyna að halda kláðanum í skefjum með lækningum þar, sem hans verður vart, eða að taka til róttækra ráðstafana um land alt og eyða honum alveg. Mundu þá hvorki 2500, 25000 eða jafnvel 250000 kr. hrökkva til. Við álitum því óþarft að áætla þennan styrk of ríflegan, og þó þessi kostnaður kunni máske eitthvað að fara fram úr þessum 2500 kr. næsta ár, hygg jeg, að þessi áætlun okkar sje rjettari en hv.fjvn. Um brtt. um að veita 25 þús. kr. lán til tóvinnuvjela ætla jeg ekki að tala frekar en jeg hefi þegar gert við 2. umr. fjárlagafrv. Jeg ætla aðeins að benda hv.fjvn. á það, að þetta er engu síður nauðsynlegt en að veita 40 þús. kr. til vatnsleiðslu á Húsavík. Ætti það engu minna að vera vert að ljetta undir með því, að innlendur iðnaður geti komist á fót, sem þó er af allflestum talið vera eitt af skilyrðunum fyrir aukinni velmegun þjóðarinnar. Jeg mun svo ekki tala frekar fyrir þessu, en ef háttv. deild hefir ánægju af því að drepa þessa till. öðru sinni, er henni hjer með gefið tækifæri til þess. Þá kem jeg að þeirri brtt. minni, um að hækka tillag til samvinnuskólans úr 3 þús. kr. upp í 5 þús. kr. Það hefir komið fram samskonar till. um iðnskólann. Legg jeg þessa skóla að jöfnu. Þrátt fyrir það, að báðir þessir skólar eiga að heita sjerskólar, eru þeir aðallega almennir unglingaskólar, Brtt. mín og hv. 2. þm. Reykv. (JBald) um 2000 kr. til málverkakaupa má að vissu leyti skoða sem styrk til ísl. listamanna. Það verður ekki um það deilt, að besti styrkurinn, sem þeim verður veittur, er sá, að málverk þeirra sjeu keypt. Má og að ýmsu leyti telja málverk meðal verklegra framkvæmda, þar sem sumir eru nú svo sinnaðir, að þeir vilja engu fylgja, nema því verði gefið þetta nafn, og ætti það því ekki að vera frágangssök fyrir þá að samþykkja þetta. Íslensk list er ennþá ung og hefir ekki verið sýndur sá sómi, sem skyldi. Vjer eigum hjer málverkasafn, sem er eign þjóðarinnar, og þó að listamennina muni þetta ekki miklu, kemur það þó safninu að meiri notum. Á þennan hátt yrði safninu kleift að eignast óslitið safn íslenskra málverka frá upphafi, og má sá þráður ekki slitna, til þess að það geti orðið fullkomið sýnishorn íslenskrar listar. Safnið ætti að fá að njóta þess, að við þingmenn þjóðarinnar dveljum hjer í húsum þess og njótum ánægjunnar af listafjársjóðum safnsins. Það væri ekki fagur vottur um smekkvísi þm., sem hjer dvelja daglega í þessum sölum, skreyttum listaverkum þessa safns, ef þeir vildu ekki veita þessa litlu upphæð, sem þó hefir verið lækkuð um helming frá því, sem fyrst var áætlað í frv. stjórnarinnar. Þó að hv.fjvn. vildi ekki veita þessar 2000 kr. til málverkakaupa, hefir það þó orðið ofan á í hugum nefndarinnar að veita 25 þús. kr. til fjárkláðalækninga, þótt sannanlegt sje, að þetta fje kemur að engum notum í þessu skyni. Handa kláðanum var nóg fje til í sjóði nefndarinnar, en þegar beðið er um 2000 kr. til málverkakaupa, fæst ekki grænn eyrir. Þetta minnir mig á söguna um karlinn, sem átti tvær ponturnar; var önnur pontan ávalt tóm, og bauð hann kunningjum sínum jafnan í nefið úr henni. Hina pontuna hafði hann fyrir sjálfan sig og vildustu vini sína, því hann skorti ekki tóbak. Í þessu sambandi mætti geta þess, er aðrar þjóðir gera fyrir sína list og listamenn. Þannig veit jeg til þess, að Svíar hafa nýlega varið 1½ milj. kr. til málverkakaupa handa listaverkasöfnum sínum, og hafa með því styrkt margan listamanninn, sem báglega var staddur. Þessi upphæð, 2000 kr., munar ríkissjóð ekki miklu, en hún sýnir þó góðan vilja háttv.þm., ef samþykt verður, og getur auk þess komið einhverjum fátækum listamönnum vel. Þá á jeg næst tvær brtt., sem báðar miða í sparnaðaráttina og auk þess til betri úrlausnar þeim málum, er þar ræðir um. Fyrri till. fer fram á að lækka kostnaðinn við Þjóðskjalasafnið úr 13 þús. kr. niður í 6750 kr., en hin er um lækkun á styrk Hannesar Þorsteinssonar niður í 1000 kr. Á bak við báðar þessar till. liggur hin sama hugsun, að fella niður aðstoðarmannsembættið við Þjóðskjalasafnið, en skipa núverandi aðstoðarmann í forstöðumannsembættið, sem nú er óskipað í. Frv. um sameiningu Þjóðskjalasafnsins við Landsbókasafnið liggur ennþá í nefnd, og hefir það mætt allmikilli mótspyrnu lærðra manna, bæði utan þings og innan. Liggur því beinast við að samþykkja nú þetta í fjárlögunum, þegar auðsætt er, að af þessu verður jafnmikill sparnaður og af sameiningu safnanna. Enda er og sjálfsagt að taka nokkurt tillit til þessarar mótstöðu, sem sameining safnanna hefir mætt, ekki síst þegar auðvelt er að ná sama sparnaði við þessi söfn án þess að til sameiningarinnar komi. Þetta ætti að vera því auðveldara, sem það hefir komið til mála að gera forstöðumenn safnanna að aukakennurum í íslenskum fræðum við háskólann, og kæmi þessi sparnaður allur að betri notum, ef aðstoðarmannsembættið við Þjóðskjalasafnið væri lagt niður. 46. brtt. á þskj. 261 berum við tveir fram, háttv. 2. þm.N.-M. (ÁJ) og jeg. Lýsi jeg þakklæti mínu til hans fyrir þau orð, sem hann ljet um mælt með þessari till. okkar. Þessi styrkur til ekkju Jóhanns Sigurjónssonar var feldur hjer við síðustu umræðu, og má þá vel vera, að það hafi haft áhrif á hv.þm., að þeim hafi þótt upphæðin of há, en nú hefir styrkurinn verið lækkaður úr 1800 kr. niður í 1000 kr., svo það ætti engan að fæla lengur. Og ef það hafa engar aðrar ástæður ráðið því, að styrkurinn var feldur um daginn, bið jeg háttv.þm. nú að muna það, að það var þessi kona, sem ljet Jóhanni í tje allar eigur sínar og vakti hug hans og örvaði hann til ritstarfa. Íslendingar eru fljótir að gleyma, ef þeir muna nú ekki, en svifta ekkjuna þessum litla styrk. Konan er nú í bágindum stödd, og er það ilt frásagna, ef Alþingi lætur þvaðursögur erlendra blaðasnápa hafa áhrif á gerðir sínar. Það ætti að hvetja menn, en ekki að letja, að vita, að konan er í kröggum. Þó eitthvað hafi verið satt í þessum áburði erlendra blaða á þessa konu, kom það ekki styrk hennar við. Jeg vil og benda á það, að það er Alþingi, sem hjer er að úthluta styrk, en ekki einhver óvalin sóknarnefnd að verðlauna óspiltar piparmeyjar. Þetta er ekki stórt mál frá fjárhagslegu sjónarmiði, en undir slíkum smáatriðum sem þessum getur heiður Alþingis og þjóðarinnar verið kominn. Jeg ætla svo ekki að vanvirða háttv. þingdeild með því að brýna hana lengur á þessu, enda veit jeg, að hv.þdm. hafa bæði skilning og góðvild til að samþykkja till. okkar háttv. 2. þm.N.-M. Um tillögu háttv.fjvn. undir rómv. XXVIII,1, um lækkun á styrk til Þórbergs Þórðarsonar, verð jeg að segja, að jeg er hissa á því, hvernig nefndin leggur þennan þarfa og merkilega mann í einelti. Háttv. þingdeild hafði þegar kveðið upp sinn dóm yfir honum, og er því miður sæmilegt af nefndinni að ætlast til, að þingdeildin taki aftur það, sem nýbúið er að samþykkja. Hefði hv.fjvn. aftur á móti viljað lækka þetta á móts við hlutfallslegar lækkanir á öðrum greiðslum, hefði hún átt að færa þessa upphæð niður í 1200 kr., en 500 kr. ná engri átt. Þessi till.hv.fjvn. ætti því ekki að eiga hingað erindi, enda mun hv. deild halda við þann skilning á starfi þessa manns, sem hún lýsti með samþykt sinni við 2. umr. Jeg get tekið undir orð háttv. 2. þm. Reykv. (JBald), sem hann mælti út af till.hæstv. fjrh. (JÞ) um landhelgissjóðinn, að það er hart að skerða hann um meira en það, sem vöxtunum nemur. Sjútvn. hefir að vísu gefið í skyn, að rjett væri að taka eitthvað af vöxtum sjóðsins til þess að bæta við tillag ríkissjóðs til landhelgisvarna. Ríkissjóði hafði verið talið fært að leggja 100 þús. kr. til þessa, og jeg veit, að sjútvn. leggur fast á móti því að skerða landhelgissjóðinn til annars en að auka á þessar 100 þús. kr. frá ríkinu. Það hafa komið fram ýmsar sparnaðartillögur í þá átt að draga úr kostnaðinum við þinghaldið, og hafa sumar þeirra þegar verið feldar, t. d. um að halda þing aðeins annarhvert ár, fella niður prentun á umræðuparti Alþt., lækkun á þingfararkaupi og ýmsar fleiri. Frv. um að fella niður prentun Alþt. hefir nýlega verið felt, og stjórnarskrárbreytingunni, sem þjóðin þó hafði óskað eftir og kosningarnar síðustu snerust að nokkru leyti um, hefir einnig verið stútað í háttv.Ed. af Íhaldsflokknum. Því kemur þessi tillaga hæstv. fjrh., um að þingforsetar skuli hafa vald til að fella niður prentun á Alþingistíðindunum, sparnaðar vegna, undarlega fyrir. Nú hefir því verið lýst yfir, að altaf verði þó að vjelrita um 4 eint. af umræðunum, og auk þess yrðu öll nál. umfangsmeiri, ef prentuninni yrði hætt, og verður þá sparnaðurinn af þessu harla lítill, varla meiri en 6–8 þús. kr. á ári. Það væri því að gleypa úlfaldann, en sía mýfluguna að vera að burðast með þennan hjegómasparnað, þegar búið er að fella fækkun þinga. Hefði hitt aftur á móti orðið úr, að samþykkja frv. beggja flokka í Ed. um að halda þing ekki nema annaðhvert ár, þá hefði af því leitt, að sparast hefðu tvö heil þing, þingin 1926 og 1928. Þarna hefði því mátt spara um 400 þús. kr., miðað við núverandi kostnað við alþingishald. Það er ekki mitt að dæma um það, hvort þessi till.hæstv. fjrh. er formleg eða ekki, en hvað sem því líður, mun það vera á valdi hæstv. forseta Ed., hvort frv. það til stjórnarskrárbreytingar, sem ennþá situr þar í nefnd, kemur nokkurn tíma undir atkv. á þessu þingi. Eru það lítil heilindi, ef vilji tveggja stórra þingflokka í Ed. nær ekki að ganga fram. Kæmi mjer ekki undarlega fyrir, þótt kjósendum úti um land brygði í brún, er þeir frjetta, hvernig vilji þeirra er virtur í þinginu, ef þeir eru sviftir Þingtíðindunum í stað fækkunar þinga, er allir hafa gert ráð fyrir að væri framkvæmd á þessu þingi.

Jakob Möller Því var skotið áðan að mjer, að bekkir væru hjer orðnir þunnskipaðir og að von væri á áskorun til hv.þm. Barð. (HK), um að hann flytti ræðu sína hina næstu úti í Kringlu, en hv.þm. Barð. er næstur á eftir mjer á ræðumannalistanum í kvöld. Mjer finst þetta vera skynsamlegt mjög og horfa til sparnaðar, ef tveir þm. væru látnir tala í senn, sinn á hvorum stað. Jeg á hjer annars nokkrar brtt., sem jeg flyt nú aftur í þeirri von, að hv.þm. hafi nú svalað svo blóðþorsta sínum við 2. umr., að þær fái nú í þetta sinn að sleppa framhjá niðurskurðarhnífnum. Það er þá fyrst XIV. brtt. á þskj. 261, við 13. gr. D. III 18, uppbótin á launum talsímakvenna. Jeg hefi orðið þess var, að sumir þeir, er greiddu þessari brtt. minni atkv. við aðra umr., hafa hrokkið við, af því að jeg hefi tekið upp allóvenjulega aðferð í því að hækka nú upphæðina frá því, sem jeg hafði sett hana síðast, í stað þess að lækka hana, eins og venjulegast mun vera. En það er engin ástæða fyrir þá til þess að fælast frá því að samþykkja þetta nú, er hæstv. atvrh. (MG) hefir veitt þessu svo góð meðmæli. Við 2. umr. var því lýst yfir, að um áætlunarupphæð væri að ræða, er upphæðin var sett 10000 kr., en hefði þurft að vera 10500 kr. Var það eðlilegt, að hv. deildarmönnum þætti varhugavert að láta stjórnina hafa með öllu óbundnar hendur í því efni, hversu miklu fje skuli varið til þessa. Jeg setti nú 11 þús. kr. í till. mína, því þó að tala þessara starfsmanna sje nú ákveðin, er ekki sagt, að hún haldist óbreytt 1925, og verður þá upp á eitthvað að hlaupa, til þess að veitt verði uppbót þeim, sem við kunna að bætast. Uppbót sú, sem hjer ræðir um, er 300 kr. á ári til hverrar starfskonu, eða 25 kr. mánaðarlega. Því hefir áður verið lýst, að þetta væru lægst launuðu starfsmenn ríkisins. Laun þeirra eru 900 kr. og dýrtíðaruppbót, samtals 115 kr. á mánuði, en með þessari uppbót yrðu þau 140 kr. á mánuði, sem er það lægsta, sem ríkið getur verið þekt fyrir að bjóða. Þetta hefir verið samþykt áður í tvennum fjárlögum, og því tel jeg það hafa verið slysni, að þetta var nú felt við 2. umr. um daginn, og má vera, að það hafi valdið, að menn óttuðust áætlunarupphæðina. Þá hefir og verið komið fram með varatillögu um þetta, á þskj. 278, af ótta við, að þessi till. mín verði feld, og upphæðin færð niður í 8 þús. kr. Þetta væri hið sama og að lækka launauppbótina úr 300 kr. niður í 220–230 kr. á hverja símamey, og er það of mikil smámunasemi, sem þingið varla getur verið þekt fyrir að láta um sig spyrjast. Því að þetta munar ríkið engu, en starfsfólkið þeim mun meira. Til vonar og vara hefi jeg komið fram með brtt. við þá till., um að hækka þennan lið úr 8000 kr., sem till. hljóðar um, og upp í 9400 kr. Nálgast það nokkuð mína upphæð. En verði mín upprunalega till. feld og brtt. mín sömuleiðis, þá lýsi jeg yfir því strax, að jeg mun þá líka greiða atkv. á móti till. um þessar 8000 kr. fjárveitingu. Vænti jeg, að hæstv. stjórn sjái þá um, að uppbótin komi samt seinna. Þá er það iðnskólinn. Jeg á brtt. undir XVI. lið um að hækka styrkinn til hans úr 3000 kr. upp í 5000 kr. Fór svo fyrir mjer sem háttv.fjvn., sem rjeð háttv. deild til að lækka styrkinn, að jeg mundi ekki það, sem nýlega var um garð gengið. Svo er nefnilega mál með vexti, að fjelag það, sem stendur bak við þennan skóla, hefir alveg nýlega afhent ríkinu mjög veglega og dýra gjöf; og færi því illa á því og myndi verða illa sjeð, ef þingið þakkaði því gjöfina á þann hátt, að lækka styrkinn til þessa skóla. Jeg hygg því, að hv. nefnd myndi ekki hafa farið að koma með þessa lækkunartill., ef hún hefði munað eftir þessu, einkum þar sem skólinn er í alla staði styrksins maklegur. Hann miðar að því að veita iðnaðarmönnum þá mentun, sem þeim er nauðsynleg til að geta orðið sem fullkomnastir í sínum verkahring, og tel jeg víst, að það hefði mjög slæm áhrif á mentun þeirra, ef skólinn legðist niður. Vænti jeg því, að hv. deild geti fallist á till. mína. Styrkurinn er samt 1000 kr. lægri en hann hefir verið, og er þá samræmi í þeirri fjárveitingu og öðrum svipuðum greiðslum. Næst kem jeg þá að till. minni um styrk til útgáfu lagasafns Íslands. Mælti jeg, eins og hv.þm. muna, á móti því við 2. umr., að þessi liður yrði feldur. Svo er ástatt um þetta, að bókaútgefandi Egill Guttormsson sótti um styrk til þessarar útgáfu á síðasta þingi og samdi þá um leið um kaup á útgáfurjettinum og er nú um það leyti að byrja að gefa þau út. Væri nú illa farið með þennan mann, ef þingið tæki af honum styrkinn til að halda útgáfunni áfram, eftir að hafa narrað hann til að leggja í mikinn kostnað út af henni. Auk þess er útgáfa lagasafnsins mjög nauðsynleg öllum lögfræðingum og þeim öðrum, er eitthvað fara með slík mál. Vonandi sjer háttv. deild sjer því fært að halda áfram að veita þennan litla styrk, sem hjer er farið fram á. Undir tölulið XXVI á jeg till. um að hækka fjárveitinguna til Jóhannesar L. Jóhannssonar orðabókarhöfundar úr 4000 kr. í 6000 kr. Auk þess er hjer varatill. frá hv. 4. þm. Reykv. (MJ), sem fer 500 kr. lægra. Hv. fjvn. lagði til við 2. umr. fjárlagafrv;, að styrkur þessi yrði lækkaður úr 7000 kr. niður í 4000 kr. Er mjer ekki ljóst, hvernig hún hugsar sjer þetta. Hún lætur raunar þá athugasemd fylgja, að hún ætlist til, að þessi maður leiti sjer annarar atvinnu. En er það þá tilætlun þessarar hv. nefndar, að maðurinn fái 4000 kr. laun fyrir ekkert starf? Er ekki nema fallegt um það að segja, ef sú er meiningin, og má þá að vísu telja vel farið með þennan mann í samanburði við ýmsa aðra, því hann er gamall prestur og myndi nú vera kominn nálægt því að segja af sjer, ef hann hefði verið kyrr í prestakallinu, og yrði hann þá með þessu látinn sæta betri kjörum en nokkur annar uppgjafaprestur. En jeg get ekki felt mig við þetta. Hann er ennþá mjög vel starfhæfur á þessu sviði, og þá skilst mjer, að meiri sparnaður væri í að veita honum viðunandi styrk, og krefjast þá af honum sæmilegra afreka um leið, heldur en að greiða honum 4000 kr. fyrir ekkert starf. Þá kem jeg að fjórðu till. minni á sama þskj., um að veita dr. Helga Jónssyni 1200 kr. styrk til að halda áfram rannsóknum á gróðri landsins. Hefir honum á undanförnum árum verið veittur nokkur styrkur í þessu skyni, en hv.fjvn. þótti viðeigandi að leggja til, að hann yrði feldur niður. En rannsóknir þessar hafa ekki aðeins vísindalega þýðingu, heldur ættu þær einnig að geta haft í för með sjer talsverða „praktiska“ þýðingu, þar sem þær snerta mjög skilyrði landsins fyrir búskap. Hygg jeg því, að það væri mjög misráðið, ef hætt yrði að veita þennan styrk. Jeg hefi líka sett styrkinn nokkru lægri en hann hefir verið áður, og er þannig haldið samræminu við aðrar till.hv.fjvn. um að klípa utan af útgjaldaliðunum. Fjárveitinguna til veðurathuganastofnunarinnar hefir hv.fjvn. leyft sjer að lækka um 15 þús. kr. frá því, sem hún er áætluð í stjfrv. Má nokkuð það sama um þetta segja sem um orðabókarstyrkinn. Með því að veita 20 þús. kr. er til þess verið að stofna að halda lífinu í stofnun, sem þá gæti ekkert gagn gert, - yrði með öðrum orðum hreinasti ómagi. Hún getur auðvitað safnað að sjer skeytum og veðurskýrslum hvaðanæfa, en það væri tilgangslaust, þegar hún hefði ekki lengur neinn kraft til að vinna úr þeim. En ætlunin með stofnuninni er þó sú, að hún geti með tímanum sagt til um veður. Annars er meiningarlaust að vera að halda henni við. - Hún á beinlínis að starfa fyrir okkur og ekki fyrst og fremst til þess að senda veðurskeyti í allar áttir út um heim. En með því tillagi, sem nefndin áætlar. getur hún ekki komið að neinu gagni fyrir okkur. Hv. fjvn. vill með öðrum orðum fleygja 20 þús. kr. í ekki neitt, til að spara 15 þús. kr. Er það gott dæmi upp á hennar sparnaðarviðleitni. Hæstv. fjrh. (JÞ) get jeg verið þakklátur fyrir hvernig hann tók í þetta mál, og vænti jeg því, að hv. deild taki brtt. sæmilega. Enn á jeg brtt. við 18. gr., um sjúkrastyrk til Friðriks Klemenssonar. Hv. frsm.fjvn. (ÞórJ) hefir áður lýst ástæðum þessa manns. Hann er á aldrinum milli 30 og 40 ára, og hefir lengi verið í þjónustu landsins, fyrst kennari og síðan sem póstmaður. En hann hefir orðið fyrir því sorglega áfalli að missa heilsuna, og það á þann veg, að lítil von mun um bata. Hv. fjvn. ætlar honum 1000 kr., og skal jeg ekki átelja nefndina, þó að hún hafi ekki farið lengra. En jeg tel sanngjarnt, að þessi maður fái ekki lægri eftirlaun heldur en maður úr sama launaflokki hefir áður fengið hæst. Raunar er sá maður hinn mesti heiðursmaður og hniginn á efri ár, en alt um það munu ástæður hans vera miklu betri en þessa unga manns, sem ekkert hefir fyrir sig að leggja, en hefir fyrir heimili að sjá. Er hjer heldur ekki nema um 200 kr. hækkun að ræða, og vona jeg, að hv. deild leggist ekki móti henni. Þá er síðast till. um örlítinn styrk til konu einnar. Hefi jeg áður borið fram tillögu um hann, og þá sem sjúkrastyrk, en sú till. var þá feld. En kona þessi hefir einnig um eitt skeið verið í þjónustu ríkisins, og á þeim grundvelli er nú farið fram á, að henni verði veittur þessi litli styrkur sem eftirlaun. Er upphæðin samt talsvert lægri en samskonar eftirlaun þrátt fyrir dýrtíðaruppbót. Jeg á brtt. á þskj. 281 við brtt.háttv.þm. V.-Ísf. (ÁÁ), um styrk til verslunarskólans. Hækkar þá styrkurinn til beggja skólanna úr 3000 upp í 5000 kr. Hv. þm. geta kallað þetta hrossakaup, ef þeim finst það aðgengilegra undir því heiti. Áður var tillag þetta 6 þús. kr., svo að lækkunin má samt sem áður teljast sæmileg. Áður en jeg lýk máli mínu, vildi jeg fara nokkrum orðum um sumar aðrar brtt., sem hjer liggja fyrir. Verða þá fyrst fyrir mjer tvær brtt. frá hæstv. fjrh. (JÞ). Er sú fyrri um að lækka þingkostnaðinn með því að fella niður prentun á umræðuparti Alþingistíðindanna. Hann leit svo á, að ekki væri mikil eftirsjón að þeim, en jeg get ekki verið honum sammála um þetta. Jeg álít einmitt, að þetta sje það principmál, sem ekki megi víkja frá. Eins og hv.þm. vita, er svo ákveðið, að þingfundir skuli háðir fyrir opnum dyrum, en í raun og veru er þá jafnframt boðið, að prenta skuli umræðurnar, því annars mætti alveg eins heyja þing fyrir luktum dyrum, þar sem aðeins örfáir menn eiga kost á því að hlusta á umræðurnar. Þar við bætist að sparnaðurinn myndi reynast lítill. Hæstv. fjrh. benti á, að fyrsta afleiðingin af þessu myndi verða sú, að öll nál. yrðu lengri, og er heldur enginn vafi á, að svo myndi verða. Ekki skal jeg deila um það, hversu heppilegt það yrði fyrir vinnubrögð þingsins að þvínga nefndirnar til að gera nál. betur úr garði, en sýnilegt er það, að eftir því, sem þau yrðu nákvæmari, þá yrði sparnaðurinn minni. Og þessi nál. myndu þá ekki aðeins koma við 2. umr., heldur við allar umr., og ekki aðeins frá meiri hlutum og minni hlutum, heldur einnig frá þeim, sem skrifuðu undir með fyrirvara, því þeir myndu einnig þykjast þurfa að gera grein fyrir sínum skoðunum og bera einnig sín rök á borð fyrir almenning. Kynni þá að fara svo, að sparnaðurinn við þetta fyrirkomulag minkaði. Einnig er þess að gæta, að prentun skjalapartsins er mun dýrari en prentun umræðupartsins, þannig að hann er ekki aðeins lengri, heldur er verðið meira en fyrir tilsvarandi kafla í umræðupartinum. Þannig myndi með tíð og tíma talsvert af sparnaðinum fara í súginn. Og eitt er enn við þetta að athuga. Þessi till.hæstv. fjrh. er óheimil og getur ekki komið til atkvæða hjer. Svo er mál með vexti, að frv. um sama efni hefir áður verið felt á þessu þingi, en það er bannað að bera aftur fram mál, sem felt hefir verið á sama þinginu. Og enn fleira er við þetta að athuga. Hjer er nefnilega farið fram á að breyta lögum með fjárlagaákvæði. En til að breyta lögum þarf að samþykkja lög. Annars hefði jeg t. d. alveg eins getað komið fram með brtt. við tekjuhlið fjárlagafrv., t. d. 2. gr., um að tóbakseinkasalan skuli afnumin, og látið mjer nægja aths. á þessa leið: enda falli tóbakseinkasalan niður frá næstu áramótum. Myndi mönnum þykja það viðkunnanlegt? En þannig mætti gera hvað sem væri, og útkoman yrði sú, að lög yrðu feld úr gildi þannig, að fram færi aðeins ein umr. um það í annari deildinni og ein í sameinuðu þingi, í stað þriggja umr. í hvorri deild. Til þess að lagabreyting sje gerð, þarf frv. að koma fram, sem rætt sje við 3 umr. í hvorri deild. Og hvor deild út af fyrir sig hefir rjett til að samþykkja eða fella frv., án tillits til atkvæðamagnsins í hinni deildinni. Ed. er svo skipuð, að hún getur felt mál með 5.–6. hluta af öllum atkv. þingsins. Þann rjett verður að hafa í heiðri meðan stjórnarskráin er óbreytt. Sje á hann gengið, þá er um leið vegið að því stjórnskipulagi, sem hjer er. Nú er það svo, að frv. um þetta efni hefir verið felt hjer í hv.Nd. En þá á að ganga á rjett þessarar deildar. Segjum svo, að þetta mál yrði aftur felt hjer. En þá getur hv.Ed. tekið það upp aftur, - og ákvæðið síðan náð samþykki í sameinuðu þingi. Hvað snertir hina brtt., undir rómv. II,5, þá gæti jeg vel gengið inn á, að eitthvað af landhelgissjóðnum væri tekið til þess að kosta strandgæsluna, meðan svona örðugt er í ári, en það er bara algerlega óheimilt að fara svona að því. Það er nefnilega það sama um þessa brtt. að segja og hina. Með þessu á að breyta lögunum um landhelgissjóðinn. Þau lög er að finna í Stjórnartíðindunum frá 1913 og 1915. Í 5. gr. laganna frá 1913 stendur svo, með leyfi hæstv. forseta: „Til þess tíma, sem ákveðinn er í 4. gr., má ekki skerða sjóðinn, og skulu allir vextirnir af stofnfje hans leggjast við höfuðstólinn.“ En í breyting á þessum lögum frá 1915, í 4. gr., stendur, með leyfi hæstv. forseta: „Sjóðnum skal á sínum tíma varið til að koma upp einu eða tveimur nýjum strandgæsluskipum, er notuð verði til að verja landhelgina fyrir ólöglegum veiðum, og ákveður löggjafarvaldið, hvenær sjóðurinn tekur til starfa og hve miklu af fje hans skuli varið til þeirra varna.“ Þarna er alveg fyrirskipað, hvernig sjóðnum skuli varið, sem sje til þess að koma upp 1–2 strandgæsluskipum. Má ekki verja honum til annars nema lögunum sje breytt, en eigi að gera það, verður það að fara rjetta boðleið, það er með frv., sem gengur í gegnum þrjár umr. í hvorri deild. Mjer heyrðist hæstv.forsrh. (JM) segja, að annað mundi gilda um tekjur sjóðsins en sjóðinn sjálfan. En þetta er ekki rjett. Sjóðurinn er ekki aðeins fje það, sem í kassanum er á hverjum tíma, heldur líka væntanlegar tekjur. En betur er búið um hnútana í þessu efni. Því það er beinlínis tekið fram í lögunum frá 1913, að tekjurnar eigi að leggjast við stofnsjóðinn, og lögin frá 1915 segja skýrt, hvernig bæði sjóð og tekjum skuli varið. Því verður ekki farið í kringum það, að þessi brtt. um að taka fje úr landhelgissjóði til strandgæslunnar er breyting á lögunum um landhelgissjóðinn, en slíkt er óheimilt að gera nema í frv.formi. Jeg geri ekki ráð fyrir, að hæstv. fjrh. (JÞ) geti fært rök að því, að þetta sje skakt. Jeg vísa annars til þess, sem jeg sagði áðan, að þannig mætti þá fella öll lög úr gildi með einfaldri aths. í fjárlögum, og gæti það haft ýmislegar afleiðingar.

Forseti (BSv): Nú er svo komið umræðum, að 22 hv.þm. hafa talað einu sinni hver. Tveir hafa enn kvatt sjer hljóðs, sem ekki hafa tekið fyrr til máls. Ýmsir hafa og í annað sinn kvatt sjer hljóðs og má búast við, að þeir geri það flestir eða allir. Er ekki sýnilegt, að nótt myndi endast til umræðnanna. Umræðum er því frestað og dagskrá þessa fundar lokið.

Jakob Möller Á þskj. 254 er till. frá fjhn. um það, að þessi lög um útflutningsgjald skuli gilda til ársloka 1927, í stað þess, sem ákveðið hafði verið í hv.Ed., að þau skyldu gilda þangað til öðruvísi yrði ákveðið. Nefndin vill ekki fallast á það, að þetta gjald sje gert að föstu gjaldi að svo stöddu. Það var í fyrstu ætlast til þess, að það fjelli í burt svo fljótt sem ástæður leyfðu. Og að undanförnu hefir það verið samþykt að framlengja gildi þeirra aðeins frá ári til árs. Nú lítur fjhn. þannig á, að ekki muni hægt að nema gjald þetta úr gildi á næstu árum, og getur hún því gengið inn á það, að það sje framlengt enn um 3 ár.

Fjármálaráðherra (JJ): Jeg skal geta þess, að jeg tel litlu skifta, hvort verður ofan á hjer í deildinni, till.fjhn. um framlengingu til 1927 eða sú till., sem hv.Ed. hefir samþykt, að lögin skuli gilda um óákveðinn tíma. Jeg álít þó þýðingarlaust að vera nokkuð að tímabinda þetta gjald. Jeg geri ráð fyrir, að það sje orðið að föstum tekjustofni landssjóðs, sem ekki verði afnuminn, en aðeins breytingum undirorpinn. Það er því eðlilegt, að þessi lög gildi þangað til þeim er breytt með öðrum lögum eða ný sett.

Jón Baldvinsson Það eru tvær brtt., sem jeg hefi flutt að þessu sinni. Sú fyrri er VII. till. á þskj. 261, um styrk til styrktarsjóðs sjómanna og verkamannafjelaganna í Reykjavík. Jeg flutti líka till. við 2. umr. fjárlaganna, en þar var upphæðin nokkru hærri. Þá lýsti jeg líka allgreinilega starfsemi þessa sjóðs og hversu mikið gagn hann hefir gert þessi fáu ár, sem hann hefir starfað. Er því engin ástæða til að endurtaka það nú. Jeg hafði heyrt á ýmsum þingmönnum, að þeir mundu geta fallist á lægri fjárhæð til sjóðsins en tiltekið var í fyrri till. minni. Nú hefi jeg farið fram á 1500 kr. Fleira er ekki þörf á að taka fram um þessa tillögu. Hin till. er nr. XIX á sama þskj., um upphæð nokkra til kvöldskóla verkamanna. Bar jeg þá till. einnig fram við 2. umr., en hún fann þá ekki náð fyrir augum hv. deildar. Nú hefi jeg lækkað fjárhæðina úr 500 kr. í 350. Það er nokkru lægri fjárhæð en bæjarstjórn Reykjavíkur hefir ætlað sama skóla eftir fjárhagsáætlun fyrir yfirstandandi ár. Jeg hefi lýst þessum skóla, fyrirkomulagi hans og ætlunarverki. Vænti jeg þess, að hv. þingmenn samþykki svo sanngjarlega fjárveitingu, enda er hún sniðin við þröngan hag ríkissjóðs. Þá vil jeg minnast örfáum orðum á till. á þskj. 261. Fyrst er till.hv.fjvn. nr. XXIII, um að styrkurinn til Þórbergs Þórðarsonar sje lækkaður allmjög. Hv. fjvn. flutti till. við 2. umr. um að styrkur þessi skyldi falla niður, en hún var feld. Vona jeg að hv. þingmenn sjeu sama sinnis og áður og telji störf þessa manns mikilsverð og nauðsynlegt, að hann geti haldið þeim áfram, og fallist ekki á till.fjvn., því að lækka styrkinn er sama sem að gera starfið að engu. Þá kem jeg að till.hæstv. fjrh., sem hjer liggja einnig fyrir. Eins og kunnugt er, hefir flokkur hæstv. ráðherra borið fram í Ed. frv. um að fella niður prentun á umræðuparti Alþt. Þetta frv. var sent frá hv.Ed. og var hjer til umr. sama dag og hæstv. stjórn tók við völdum, og kom til atkvæða meðan hæstv. ráðherrar voru inni í hliðarherbergi að semja stefnuskrá sína. Gerðu þá þingdeildarmenn sjer lítið fyrir í því stjórnleysi, sem þá var, og drápu frv. stjórnarflokksins. Nú hefir hæstv. fjrh. tekið málið upp, og ekki síst af því, að ýmsir litu svo á, að með því að fella frv. hafi verið tekið á móti hinni nýju stjórn með vantrausti, þá er þetta nú sennilega tekið upp til þess að gera lítið úr hv.Nd. og láta hana bæta fyrir brot sitt. Er líklegt, að till. eigi að koma undir atkv.hv. deildar, en fleiri búast nú við hinu, að hæstv. forseti (BSv) sjái svo fyrir henni, að þm. þurfi ekki að hafa fyrir því að skera hana niður. En meðferð tillögunnar hjer í deildinni má skoða sem traust eða vantraust á hæstv. stjórn. Verður það að segjast, að harla er óviðkunnanlegt, að ráðherra flytji tillögur, sem ganga í berhögg við þingsköpin. Það er heldur ekki ein báran stök fyrir hæstv. fjrh. Hann flytur till. á sama þskj., nr. V, sem hefir það sameiginlegt við hina fyrri, að hún brýtur í bág við gildandi lög og verður einnig að sjálfsögðu vísað frá. Hún fer fram á heimild til að taka 50 þús. kr. úr landhelgissjóði til strandvarna. Lög um landhelgissjóð munu vera frá 1913, og getur ef til vill verið álitamál, hvort tillagan mætti ekki komast að vegna þeirra. En breytingin á lögum um landhelgissjóð frá 1915 gerir það alveg ómögulegt, að slík tillaga sem þessi geti komist að í fjárlögum. Í 5. gr. þeirra laga er skýrt ákveðið, að til þess tíma, sem sjóðurinn tekur til starfa, má ekki skerða hann. Jeg skil ekki, hvernig í dauðanum hæstv. fjrh. ætlar að komast að þessum sjóði lagaleiðina einungis með ákvæði í fjárlögum. Jeg mótmæli því, að þessi leið verði farin, jafnvel þó hægt yrði að gera hana löglega. Það er þvert á móti tilgangi sjóðsins. Í fyrra varð ekki svo lítill hvellur gerður út af því, að hæstv. þáverandi fjármálaráðherra hafði tekið fje sjóðsins að láni handa ríkissjóði, en greiddi þó af honum fulla vexti, þannig að sjóðurinn tapaði engu.

Hvar stóð það, að hann hefði fengið hann að láni?

. Jeg veit ekki, hvort jeg á að skilja þetta svo, að hæstv. stjórn hafi hnuplað sjóðnum. Ef svo er, fer málið að verða heldur alvarlegt.

Það er til lánsbrjef fyrir því

. Jeg vil miklu heldur trúa því, sem hv. 2. þm. Rang. (KlJ) segir um þetta mál. Væri miklu meiri ástæða til að gera hvell, verði farið að skerða landhelgissjóð á þennan hátt. Mjer virðist því, að báðar till.hæstv. fjrh. sjeu fyrirfram dauðadæmdar, þannig, að þeim hljóti að verða vísað frá sem ólöglegum. Það kom fyrir dálítið atvik hjer í kvöld, sem bendir til, að eitthvað varhugavert sje við þessa till. Einn þm. ætlaði að útvega sjer Stjórnartíðindin frá 1915, þar sem lögin um landhelgissjóðinn voru. En þá vill svo kynlega til, að ekkert eintak finst af þessu ári, hvorki í skrifstofunni nje á borðunum, fyr en loks að eitt eintak var grafið upp úr skjalabunka hjá einum þm. Það er alveg eins og einhver hafi skotið þessum lögum undan, svo ekki væri hægt að sjá hið ólöglega í tillögu fjármálaráðherra. Viðvíkjandi orðum hv.þm. Ak. (BL) um skáldastyrkinn til Þorsteins Gíslasonar, get jeg fallist á, að hann sje fullkomlega maklegur þess að fá skáldastyrk. Og jeg ætla alls ekki að mótmæla þeim orðum hv.þm. (BL), þegar hann sagði, að Þorsteinn Gíslason væri heiðarlegasti blaðamaðurinn á Íslandi. En jeg vil aðeins spyrja: Hvers vegna losaði Íhaldsflokkurinn sig við heiðarlegasta blaðamanninn á Íslandi? Og það meira að segja löngu áður en ráðningarsamningur hans var útrunninn. Á það að skiljast svo, sem minna verði um þessa kosti hjá Íhaldsflokknum og blöðum hans hjer eftir!