Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Bergur Jónsson) : Mál þetta var til 3. umr. áður en þingi var frestað síðast samkv. ósk margra þingmanna. Allshn. hefir ekki fengið tilefni né tækifæri til að taka málið fyrir, og ég vil fyrir hönd nefndarinnar mælast til, að umr. um málið verði frestað.



Herra forseti! Frv. því, sem hér um ræðir á þskj. 285, var vísað til samgmn. hv. Nd., og hefir hún orðið sammála um þá afgreiðslu, sem gerð er grein fyrir í nál. á þskj. 343. Þar er lagt til, að 1. gr. frv. orðist svo: „Síðari málsgr. 24. gr. l. orðist þannig: Bætur fyrir jarðrask og landnám vegna þjóðvegar greiðast úr ríkissjóði og reiknast með kostnaði vegarins.“ En reglan samkv. vegal., nr. 101 frá 19. júní 1933, er sú, að sýslusjóðir bæti allar skemmdir og jarðrask, er hlýzt af lagningu þjóðvega. En eins og kom fram hér í hv. Nd. við 1. umr. þessa frv., eru allmargir þm. þeirrar skoðunar, og samgmn. líka, að ef stíga ætti slíkt spor, að breyta þessu ákvæði vegal., ætti að stíga það til fulls, þannig, að allar bætur fyrir slíkar skemmdir og jarðrask færðust yfir á ríkissjóð. Þetta er sanngjarnt, og ekki þörf á að færa fram frekari rök fyrir því en áður hefir verið gert. Samgmn. hefir eftir sinni venju borið málið undir vegamálastjóra, og hann skrifaði nefndinni bréf 22. þessa mán., er var á þá leið, að hann teldi sig vera mótfallinn því, að þessi kostnaður færðist yfir á ríkissjóð, en frekar hlynntur því, að skemmra væri gengið, eins og frv. hv. flm. fór fram á. Hann færði þær ástæður fram fyrir sínu máli, að það myndi yfirleitt reynast svo, þegar ákvarðanir yrðu teknar um skaðabætur, að kostnaðurinn af slíkum skemmdum myndi verða vægilegar metinn og auðveldara að greiða, ef viðkomandi hérað væri annarsvegar, heldur en ef allt kæmi á ríkissjóð. Vegamálastjóri hefir fengið skýrslu um þær skemmdir vegna vegalagninga, er metnar hafa verið til skaðabóta, og hafa þær næstum ávallt numið mjög lágum upphæðum. Þeir, sem eru kunnugir málavöxtum, vita, að hér getur ekki verið nema um smáar upphæðir að ræða og tiltölulega sjaldgæfar. Þegar tekið er tillit til þess, hve mikið er lagt af vegum hér á landi, má það teljast hrein undantekning, að greiða þurfi slíkar bætur. En samt. þar sem ranglætið er augsýnilegt. hefir n. viljað. að bótagreiðsla skyldi færast í rétt horf. og þrátt fyrir það, að ummæli vegamálast jóra féllu að nokkru leyti saman við skoðanir hv. flm. frv. leggur þó samgmn. til, að frv. verði samþ. með þessari breyt.



Ég þakka fyrir hönd okkar flm. þessa frv. samgmn. fyrir undirtektir hennar. Hún hefir að vísu lagt til, að nokkru lengra verði gengið í að breyta vegal. en okkur flm. þótti fært að ganga. Hinsvegar erum við algerlega sammála samgmn., að það sé fyllsta réttlæti, sem farið er fram á í nál. á þskj. 343.



Ég vildi aðeins vekja athygli á því, að fyrir samgmn. liggur nú frv. um aðrar breyt. á vegal., sem allmargir þm. standa að, og vil ég spyrja, hvað n. hyggst fyrir um afgreiðslu þess.



Út af fyrirspurn hv. þm. Borgf. vil ég geta þess, að samgmn. hefir nýlega borizt bréf frá vegamálastjóra um þessi efni, og verður það athugað og skilað áliti um það.

1) GSv: Eins og nál. ber með sér, er menntmn. klofin í málinu, þannig að 4 nm. vilja löggjöf um málið og meiri hl. þeirra vill vafalaust, að þetta frv. verði að l. Ég er þeirrar skoðunar, að það hefði mátt bíða að setja löggjöf um sum þessi atriði, sem í frv. eru, en er annars hlynntur skynsamlegri löggjöf um þessi efni. Ég vil þess vegna, a. m. k. að svo stöddu, ekki vísa málinu frá og segi því nei.

2) PO: Ég tel rétt, að það sé reynt frekar en enn hefir gert verið að ná samkomulagi um þetta mál við þann aðila, sem staðið hefir fyrir íþróttastarfseminni í landinu. Ég vænti þess, að slíkt samkomulag geti náðst, og segi því nei.

Forseti (JörB) : Úr því að menn fást ekki til að greiða atkv., þá er bezt að það sýni sig, hverjir eru hér komnir til að taka þátt í þingstörfum, og verður viðhaft nafnakall. Brtt. 336,4 (ný 7. gr.) samþ. með 19:1 atkv., að viðhöfðu nafnakalli, og sögðu já: SkG, StgrSt, SvbH, VJ, ÞBr, ÁÁ, BJ, BÁ, BjB, EE, EmJ, EystJ, FJ, GSv, HelgJ, JÍv, PHann, PO, JörB. nei: GÞ. SK, StSt, EOl, HV3), ÍslH, JakM, JPálm4), PHalld, SEH greiddu ekki atkv. 4 þm. (TT, GG, HG, ÓTh) fjarstaddir. Brtt. 336,5 samþ. án atkvgr. 8. gr., svo breytt, samþ. með 17 shlj. atkv. Brtt. 336,6 samþ. án atkvgr. 9. gr., svo breytt, samþ. með 18 shlj. atkv. 10. gr. samþ. með 18 shlj. atkv. 11.–12. gr. samþ. með 18 shlj. atkv. Brtt. 336,7 samþ. með 18 shlj. atkv. - 336,8 samþ. án atkvgr. 13. gr., með áorðnum breyt. skv. brtt. 336,7–8, samþ. með 18 shlj. atkv. 14.–19. gr., með áorðnum breyt. skv. brtt. 336,8, samþ. með 19 shlj. atkv. Brtt. 336,9 samþ. með 18 shlj. atkv. 20. gr., með áorðnum breyt. skv. brtt. 336,8–9, samþ. með 17 shlj. atkv. Brtt. 336,10 samþ. án atkvgr. 21. gr., með áorðnum breyt., skv. brtt. 336,8 og 10, samþ. með 17 shlj. atkv. Brtt. 336,11 samþ. með 17 shlj. atkv. 22. gr., svo breytt, samþ. með 17 shlj. atkv. 23. gr., með áorðnum breyt. skv. brtt. 336,8, samþ. með 17 shlj. atkv. Brtt. 336,12 samþ. með 17 shlj. atkv. 24. gr., svo breytt, samþ. með 18 shlj. atkv. Brtt. 336,13 samþ. án atkvgr. 25. gr., svo breytt, samþ. með 17 shlj. atkv. Brtt. 336,14 samþ. án atkvgr. 26. gr., svo breytt, samþ. með 17 shlj. atkv. Brtt. 336,15 samþ. án atkvgr. 27. gr., svo breytt, samþ. með 18 shlj. atkv. 28.–30. gr. samþ. með 17 shlj. atkv. Brtt. 336,16 (ný 31. gr.) samþ. með 17 shlj. atkv. Fyrirsögn frv. og fyrirsagnir kafla þess samþ. án atkvgr. Frv. vísað til 3. umr. með 18:3 atkv.

3) HV: Ég ætla að taka þátt í störfum þingsins á þann hátt í þessu tilfelli að greiða ekki atkv.

Það er að vísu þátttaka og heimil, þó með ástæðum

.

4) JPálm: Þar sem ég er á móti málinu í heild, sé ég ekki ástæðu til að greiða atkv. um þessa brtt. (Forseti; Þá segja nú sumir nei).



Herra forseti! Ég hefi leyft mér að bera fram lítið frv. á þskj. 341, um samkomudag reglulegs Alþ., en ég ber það hvorki fram að tilhlutun hæstv. ríkisstj. né að tilhlutun nokkurs flokks, heldur vegna þess, að ég álít sjálfur, að sá tími ársins, sem nú er ákveðinn sem samkomudagur Alþ., sé óheppilegur og þess vegna þurfi að breyta honum. Eins og kunnugt er, hefir verið ákveðið í stjskr. Íslands síðan 1920, að Alþ. skyldi koma saman 15. febr., og reglulegt Alþ. hefir síðan komið saman á þeim tíma. En þar næst áður voru haldin sumarþing frá árinu 1912 samkv. þáverandi stjskr. Árin 1909 og 1911 voru háð vetrarþing, en þar áður ávallt sumarþing. Þetta ákvæði stjskr. gat gengið nokkurn veginn reglulega frá 1920 og fram yfir 1930, en síðan hefir komizt ruglingur þar á, svo að Alþ. hefir oftast verið háð í tvennu lagi, og vona ég, að hv. þm. hafi gert sér ljóst, að það er óheppileg tilhögun, að halda Alþ. í tvennu lagi, nokkurn hluta þess á fyrri helmingi ársins, en hinn á seinni hluta hvers árs. En þannig hefir það gengið til síðan árið 1933, að á því tímabili hafa aðeins tvö þing verið haldin í einu lagi, sem sé árin 1936 og 1938, en öll hin árin hefir Alþ. verið háð í tvennu lagi. Árið 1934 var þó aðeins haldið eitt þing, en það var haustþing. Þá hafði verið gerð breyt. á stjskr., sem leiddi til nýrra kosninga, og þess vegna var Alþ. háð á þeim tíma ársins nokkru eftir að kosningum lauk. Árið 1935 var vetrarþing á venjulegum tíma, en því síðan frestað til haustsins, og sömuleiðis árið 1937, en þá var að vísu þingrof og kosningar um sumarið, og á þessu ári var fyrri hl. Alþ. haldinn á ákveðnum tíma, en síðari hluti þess stendur nú yfir. Sú frestun á þinghaldi stafar e. t. v. af því, að í vor var efnt til samstarfs milli flokkanna og mynduð samsteypustj. eða þjóðstjórn. Þær ástæður liggja til þess, að ég vænti, að öllum þm. sé ljóst, að óheppilegt er að halda Alþ. á fyrri hluta ársins, að í fyrsta lagi er afkoma atvinnuveganna á því ári, sem í hönd fer, einkar óviss. Það er bæði óvíst um, hvernig hagur einstakra atvinnugreina verður og hve miklar tekjur þær gefa, og það, sem mestu gildir, er, að verzlunarjöfnuður eða greiðslujöfnuður ársins gagnvart útlöndum er óviss fyrri hl. ársins, og þess vegna óvíst, hverjar tekjugreinar ríkissjóðs verða fyrir þann tíma, sem fjárl. eru sett. En það þarf að áætla tekjur og gjöld ríkisins sem nákvæmast fyrir það fjárhagsár, sem fjárl. gilda. Þessar ástæður eru að minni hyggju svo þungar á metunum, að nauðsyn beri til að færa til þann tíma, er Alþ. skuli koma saman. Þegar gengið er frá fjárl., er nauðsynlegt, að búið sé að komast að því, hvers vænta megi á þeim tíma, sem fjárl. gilda fyrir. Það mun öllum vera ljóst, að mikið er undir því komið, þegar fjárl. eru sett, að þm. geti gert sér grein fyrir afkomu yfirstandandi árs og hvers vænta megi um tekjur næsta árs og hvernig atvinnuvegunum muni farnast á því ári, sem fjárl. eru afgr. fyrir. Það mætti e. t. v. mæla með því, að fjárhagsárinu yrði breytt og hafa fjárhagsár ríkisins annað en almanaksárið, t. d. að fjárhagsár ríkisins byrjaði 1. apríl eða 1. maí, og einu sinni mun hafa komið uppástunga um það, en sú till. mun hafa fengið lítinn byr og hefir ekki komizt til framkvæmda. Það er óvíst, að sú leið væri heppileg, enda mjög óviðkunnanlegt, sérstaklega þegar á það er litið, að allir einstaklingar og allar aðrar stofnanir en ríkið miða fjárhagsár sitt við almanaksárið. Ég tel mjög óviðkunnanlegt að taka ríkið eitt út úr og setja því annað fjárhagsár en yfirleitt gildir, sérstaklega þegar þar við bætist, að hæpið er, að annað fjárhagsár yrði heppilegra fyrir ríkisreksturinn en það, sem nú gildir. Ég vil leyfa mér að leggja til, að samkomudagur reglulegs Alþ. verði miðaður við 1. okt. ár hvert, og þinglokin verði miðuð við, að Alþ. verði lokið fyrir jól, eða um 20. des. Ef reikna mætti með því, að Alþingi stæði með þessu móti 11–12 vikur, er augljóst mál, að við það sparaðist allmikið fé, samanborið við, að tvö þing væru á hverju ári, og ætti sá sparnaður að vera frv. til meðmæla, þótt ekki hafi það úrslitaáhrif um það, hvaða tími væri beztur til þinghaldsins; um það kemur fleira til greina. Ég geng þess ekki dulinn, að sumir kunni að færa fram þá ástæðu sem rök gegn frv., að 12 vikur séu of stuttur tími til að Alþ. geti lokið störfum. Um það má deila, því að það fer eftir þeim málum, sem fyrir Alþ. liggja. En sé athuguð reynsla síðari ára frá 1934, kemur í ljós, að sé tekið tillit til þess, að flest þingin hafa verið háð í tvennu lagi, og aðalmálin, sem fyrir Alþ. hafa legið, hafa lítið komizt áfram á þeim þingum, er haldin hafa verið fyrri hluta ársins, heldur yfirleitt beðið eftir Alþ. því, sem haldið hefir verið seinni hl. ársins, er það ekki ýkjalangur tími, sem seinni þingin hafa staðið. Árið 1934 stóð Alþ., er var aðalþing og afgr. fjárl., í 83 daga. Árið 1935 voru haldin tvö þing, og seinna þingið, sem afgr. fjárl., stóð aðeins í 75 duga. Árið 1936 stóð Alþ. í 85 daga. Árið 1937 stóð síðara þingið í 75 daga, og var lítið búið að vinna að fjárl. og öðrum aðalmálum, sem fyrir lágu, á fyrri hl. þess þings. Árið 1938 stóð Alþ. í 87 daga. Á þessum 5 árum hefir Alþ. staðið frá 75–87 daga, eða að meðaltali 81 dag, og það samsvarar tímabilinu frá 1. okt. til 20. des., því að í mínu frv. er gert ráð fyrir, að Alþ. verði lokið fyrir jól, og vafalaust er tilætlunin, að því Alþ., sem nú stendur yfir, verði lokið fyrir hátíðar, og ef það tekst, hefir það ekki nema 7 vikur til umráða. Að vísu má vitna til þess, að á fyrri hl. ársins hafi verið haldið alllangt þing, en eins og kunnugt er, var lítið unnið að fjárl. á því þingi, og öll aðalstörfin koma niður á síðari hl. þess. Ef það tekst að afgr. fjárl. fyrir jól, hygg ég, að þar sé komin sterk ástæða til þess að sanna, að það sé nægilega langur tími, að Alþ. standi frá 1. okt. til 20. des. Eftir því, sem mér er kunnugt, hefir hv. fjvn. nú öllu meira verkefni en venjulega, og meira en á nokkru hinna undanförnu þinga, og ef nú tekst, þrátt fyrir það, að ljúka Alþ. fyrir jól, tel ég víst, að hverju meðalþingi mætti ljúka á 11–12 vikum. En ef menn hafa ekki trú á, að Alþ. megi ljúka á 11–12 vikum, þá er sá möguleiki fyrir hendi, að fjvn. komi saman nokkru áður en Alþ. hefst, enda hefir það gengið þannig sum undanfarin ár, að fundir í fjvn. hafa byrjað nokkru áður en Alþ. kom saman, og getur það flýtt fyrir störfum Alþ. og stuðlað að því, að þau geti haldið áfram án tafar, eftir því sem föng eru á. Nú er þannig ástatt, að við höfum fengið 5 manna ríkisstj. í stað þriggja áður, og með því móti ættu málin að verða betur undirbúin heldur en hjá þriggja manna ráðun. Sannleikurinn er sá, að hinn aukni kostnaður, sem því fylgir, að hafa 5 ráðh. í stað þriggja, og sérstaka stjórnarskrifstofu fyrir hvern þeirra, ætti að geta náðst upp með því, að þinghaldið yrði styttra hjá núverandi ríkisstj. en áður var. Sú ríkisstj., sem nú situr, hefir ekki aðeins fengið stuðning lítils meiri hl. þm., heldur mikils meiri hluta þeirra, svo að segja má, að allt að 9/10 hl. þm. séu henni fylgjandi. Undir þeim kringumstæðum álít ég, að hæstv. ríkisstj. eigi hægara með að ráða fram úr málum og hafi góð tök á því að ráðfæra sig við flokksstjórnir og fagmenn í ýmsum málum. Á þessu er mikill munur og hinu, er stjórn styðst við lítinn meiri hluta þingmanna. Það má vel vera, að það, sem ég hefi sagt um þessa hluti, komi ekki fullkomlega heim við það, sem einstakir þm. kunna að álíta. Ég hefi styttri reynslu sem þm. en nokkur annar, sem hér á sæti nú, en sem áhorfandi og áheyrandi virðist mér þetta gæti verið þannig, og að þetta frv. ætti nokkru fylgi að fagna hér á Alþ. Ég vil vænta þess, að þm. vilji taka það til athugunar, hvort tök væru á að breyta þingtímanum í heppilegra horf en verið hefir undanfarin ár. Það má e. t. v. benda á eitt atriði, sem mælir á móti því að halda Alþ. seinni hluta ársins, sem sé það, ef þingrof yrði, þar sem flestir munu sammála um, að ekki sé heppilegt að hafa kosningar á öðrum tíma árs en á vorin, helzt í júnímánuði, og ýmsir kunna að líta svo á, að ekki væri rétt, að margir mánuðir liðu frá þingrofi til næstu kosninga. En þótt svo færi, skeði ekkert annað en það, sem ske myndi eins og nú standa sakir, því að engar líkur eru til þess, að það þing, sem kæmi saman á fyrri hluta ársins, myndi verða rofið, því að þá er aðalstörfunum lítið sinnt, og litlar líkur til, að mikið bæri á milli þá. Það eru miklu meiri líkur til, að þingrof yrði á seinni hluta ársins, þegar fjárl. og önnur stórmál lægju fyrir, og yrði þá sama uppi á teningnum eins og þótt ákveðið væri með l., að Alþ. skyldi standa frá 1. okt. fram til jóla, og tel ég því ekki, að sú ástæða væri nægileg til að vísa málinu frá eða snúast á móti því. Til skamms tíma hefir verið álitið, að ekki mættu líða nema tveir mánuðir frá þingrofi þar til nýjar kosningar færu fram, en sá skilingur hefir hinsvegar komið fram á seinni tímum og verið viðurkenndur af ýmsum, að 8 mánuðir mættu líða milli þingrofs og nýrra kosninga, en það væri nægilegt að auglýsa kosningar innan 2 mánaða frá þingrofi. Samkv. þessu þyrfti kosningadagurinn ekki að vera fyrr en í júnímánuði, þó að Alþ. yrði rofið í nóvember eða desember. Þess vegna virðast mér svo sterkar ástæður mæla með því, að samkomudagur Alþ. verði ákveðinn 1. okt., og svo lítil rök mæla á móti því, að full ástæða sé fyrir Alþ. að taka þetta frv. til rækilegrar athugunar og ræða það, áður en því er vísað frá. Ég ætla ekki að ræða þetta frekar, en vil mælast til, að þessu frv. verði vísað til allshn., eða þeirrar n., sem hæstv. forseti telur, að það sé bezt komið hjá.

* Forsrh. (Hermann Jónasson): Það er ekki nema eðlilegt, að till. eins og þessi komi fram hér á Alþ. Það hefir oft verið breytt til um samkomudag Alþ. og kann að virðast, að til þess liggi nokkur rök, að eðlilegast væri að halda Alþ. að haustinu, og hefir hv. flm. þessa frv. gert grein fyrir ýmsum þeirra. En þó verður því ekki neitað, að á venjulegum tímum á að vera auðvelt og vorkunnarlaust fyrir Alþ. að afgr. fjárl., jafnvel þó jafnlangur tími liði þar til þau ganga í gildi sem verið hefir að undanförnu, þegar samkomudagur reglulegs Alþ. hefir verið 15. febr. En á óvenjulegum tímum er ekki hægt að neita því, að erfitt er að koma því við að hafa þinghald á þeim tíma, sem stjórnarskráin ákveður, og er því eðlilegt, að þessar till. komi fram. Þetta mál hefir líka verið til athugunar og um það rætt hjá ríkisstj., án þess að komizt hafi verið að nokkurri niðurstöðu um það, hvernig haga skyldi þinghaldi meðan tímarnir eru jafnóvissir og breytilegir og nú, enda mjög erfitt á slíkum tímum að afgreiða fjárlög, nema komið sé sem næst því ári, sem þau eru fyrir; annars verða þau allt of óviss. Það eru þrjú meginatriði, sem ég vildi víkja að og vekja athygli á áður en málið fer til n. Fyrsta atriðið er það, sem að vísu hefir verið haldið fram og hv. flm. þessa frv. gat um, að því hefir verið slegið nokkurn veginn föstu, að ekki þurfi að láta fara fram kosningar fyrr en 8 mánuðum eftir þingrof, ef kosningarnar hafa verið undirbúnar og auglýstar ekki síðar en 2 mánuðum eftir þingrof. Vegna þess hvernig á stendur hér á landi um veðurfar, er næstum ómögulegt að láta samkomudag reglulegs Alþingis vera 1. október, nema gengið sé út frá þeirri meginreglu, að kosningar þurfi ekki að fara fram fyrr en 8 mánuðum eftir þingrof, ef þær hafa verið auglýstar 2 mánuðum eftir þingrof. Sá skilningur verður þá skýlaust að ríkja. Það er auðsætt, að eins og hér stendur á um veðráttu og tíðarfar, verður það tæplega hugsanlegt, að láta kosningar fara fram skömmu eftir þingrof, ef um vetrarþing er að ræða, eins og gert er ráð fyrir í þessu frv. Samgöngurnar geta verið svo fráleitar hér á landi og veðrátta svo slæm á kosningadaginn, að það útiloki meginþorra þeirra landsmanna, sem búa í dreifbýlinu, frá því að geta tekið þátt í kosningunum. Þetta mun vera aðalorsökin til þess, að samkomudagur reglulegs Alþingis er ákveðinn 15. febrúar í stjórnarskránni. Þess vegna verður ákveðinn skilningur á tveggja og átta mánaða frestinum að liggja fyrir, áður en hægt er að ákveða samkomudag Alþingis 1. október ár hvert. Þá kem ég að öðru ágreiningsefni, sem er nokkuð verulegt. Ef frv. þetta verður að l., mun það ekki alltaf þykja viðkunnanlegt, að stjórn, sem ekki hefir meirihlutafylgi á Alþingi og af þeim ástæðum verður að rjúfa þing, sitji að völdum þar til kosningar fara fram næsta vor. Þetta er eitt af þeim atriðum, sem gera verður sér ljóst áður en gengið er frá þessu frv., og því er ekki hægt að neita, að hér er um að ræða verulegan annmarka. Eðlilegast er, að vilji þjóðarinnar geti komið í ljós með almennum kosningum sem fyrst eftir að stjórn hefir misst meirihlutafylgi sitt á Alþingi. Þá kem ég að þriðja atriðinu, sem leiða myndi af þessari breytingu, og það er, eftir hvaða fjárlögum ætti að stjórna, ef þing er rofið, sem sennilega yrði oftast út af því, að skoðanamunur yrði svo mikill í þinginu, að hans vegna yrðu fjárlög ekki afgreidd. Sú stjórn, sem sæti að völdum eftir að þingið væri rofið, yrði að stjórna með bráðabirgðafjárl. frá áramótum og þar til þingkosning gæti farið fram um vorið. Allar þessar afleiðingar tel ég, að hæstv. Alþingi verði að gera sér ljósar áður en gengið verður frá því, að samkomudagur reglulegs Alþingis verði 1. okt. ár hvert. Að mínu áliti verður að ganga út frá því, verði sá samkomudagur ákveðinn, að útilokað sé, að kosningar geti farið fram að vetrinum til. Ég get ekki neitað því, að rök þau, sem hv. flm. færði fram fyrir því, að þinghald verði á haustin, voru bæði mörg og veigamikil, og ber ekki að skoða þessi orð mín sem rök gegn frv., heldur sem bendingu um það, hvað menn verða að gera sér ljóst, áður en gengið er frá málinu. Ætla ég svo ekki að ræða frekar um þetta mál á þessu stigi þess, en leyfi mér að beina þessum aths. mínum til þeirrar hv. n., sem fær málið til meðferðar.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónsson): Hæstv. forsrh. hefir rætt öll helztu atriði þessa máls, sem þarf að athuga við meðferð þess, ásamt því, sem hv. flm. tók fram sjálfur. Vil ég aðeins bæta við það örfáum orðum. Þá er fyrst að minnast þess, að hvaða dag Alþingi skyldi koma saman til starfa, hefir löngum reynzt vandamál undanfarið, einkum vegna þess, hve þá er langt frá byrjun þess fjárhagsárs, sem Alþingi á að undirbúa. Þetta hefir m. a. leitt til þess, að þinghaldið hefir verið klofið í tvennt. Ennfremur er þess að gæta, sem hv. flm. kom og inn á, að athuga þarf, að þegar fjárl. eru ákveðin svo löngu fyrirfram, en svo kemst ný stjórn til valda, eða nýr meiri hluti skapast í þinginu, þá kemur hinn nýi meiri hl. í raun og veru seinna til valda en eðlilegt er, þar sem búið er að ákveða fyrirfram fjárl., sem hann verður að stjórna eftir. Þetta hvorttveggja eru atriði, sem endurskoða þarf. Hæstv. forsrh. minntist á það, að ef menn kæmu sér ekki saman um fjárl. á haustþinginu, þá yrði að gefa út bráðabirgðafjárl. Þetta getur vel komið fyrir, og þá gæti komið fyrir, að þau fjárl. yrðu í raun og veru að gilda fyrir allt árið, þótt það færi eftir því, hve menn sæju sér fært að láta kosningar fara snemma fram. Ef þær ættu ekki að fara fram fyrr en í júní, þá gæti Alþingi ekki komið saman fyrr en seinast í júní eða fyrst í júlí, en eins og menn vita, þá verður yfirleitt að ákveða í síðasta lagi í júní ár hvert, hvaða verklegar framkvæmdir á að vinna á sumrinu, og verður þá auðvitað að liggja fyrir ákvæði í fjárl. um það, hve miklu fé skuli varið til þeirra. Það verður hlutverk hv. n., sem fær málið til meðferðar, að athuga, hve snemma má telja fært að kjósa. Ef fært þætti t. d. að láta kjósa í apríl eða fyrst í maí, myndi það minnka hættuna á því, að stjórna yrði eftir bráðabirgðafjárl. til lengdar; þau myndu þá ekki þurfa að gilda nema fyrstu mánuði ársins, þann tíma, sem verklegar framkvæmdir eru minnstar. Ef fært þætti, að þingið kæmi svo snemma saman, mætti ganga nógu snemma frá því, hvað framkvæma skal um sumarið, þótt með því sé öllu teflt á tæpasta vaðið. Einnig þetta verður að athugast í n., sem um málið fjallar. Þótt erfitt sé að setja fjárl. í apríl eða maí, sem ekki eiga að taka gildi fyrr en 1. janúar árið á eftir, þá er þó hitt torveldara, að oft þurfi að setja bráðabirgðafjárl., sem yrðu að gilda allt fjárhagsárið. Það er allt annað, ef þau þurfa ekki að gilda nema nokkra mánuði. Þetta vil ég benda á, að þarf að rannsaka sérstaklega gaumgæfilega. Þetta fer algerlega eftir því, hve snemma er hægt að kjósa að vorinu og hve Alþingi getur tekið snemma til starfa. Nágrannaþjóðir okkar á Norðurlöndum hafa ekki almanaksárið fyrir fjárlagaár, heldur telja þær það frá 1. apríl til 1. apríl, vegna þess, að þær vilja ekki ákveða fjárlögin fyrr en í byrjun hvers fjárlagaárs. Ég held ekki, að það væri heppilegt fyrir okkur að hafa fjárhagsárið frá 1. apríl eða maí, því við myndum fljótt reka okkur á, að ekki væri hægt að hafa þingrof og kosningar á ný svo snemma, að Alþingi gæti tekið fjárl. til afgreiðslu, heldur yrði að notast við brbl. fjárl., og er það mikið neyðarúrræði. Ég vil benda á, að ef ekki þykir fært að ákveða kosningar eftir þingrof það snemma, að Alþingi geti ákveðið framkvæmdir fyrir sumarið, þá verður að bera það saman við þann möguleika, að við höfum fjárhagsárið frá 1. maí til 1. maí. Ef fara þarf út í það að gefa út bráðabirgðafjárl. fyrir allt árið, þá er heppilegast að breyta reikningsárinu þannig. - Svo vildi ég benda á annan möguleika. Það er að breyta reikningsárinu þannig, að það verði frá 1. september til 1. september. Sú breyting mundi áreiðanlega verða til bóta, og ég sé ekki, að hún mundi valda nokkrum „tekniskum“ erfiðleikum, á sama hátt og nágrannaþjóðir okkar hafa ekki talið það valda neinum erfiðleikum að hafa fjárhagsárið frá 1. apríl til 1. apríl. Ég vildi aðeins benda á þetta til viðbótar því, sem hæstv. forsrh. tók fram, en ég vil ekki, að það sé skilið svo, að ég sé að andmæla því, að þetta frv. sé athugað. Ég vil slá því föstu, að frá minni hálfu tel ég þetta mikið vandamál, sem að vísu hefir mikið verið rætt undanfarið, en vel verður að hugsa áður en því er breytt til frambúðar.



Ég vil leyfa mér að þakka þeim tveimur hæstv. ráðh., sem báðir hafa rætt vinsamlega um málið, eða þannig, að þeir vilja láta athuga það. Þær ástæður, sem hæstv. forsrh, minntist á, kom ég að nokkru inn á í minni fyrri ræðu, og vísa ég til þess, er ég þá sagði. Þó skal ég endurtaka, að þótt samkomudegi Alþingis verði breytt eins og farið er fram á í frv., þá breytir það engu frá því, sem verið hefir undanfarið, þegar þinghaldið hefir verið á haustin. Að því er viðkemur vandanum út af þingrofi, þá skil ég ekki, að það breyti miklu frá því, sem nú er, þegar þingið er haft í tveimur hlutum og aðalstörfin unnin síðast á árinu. Eins og undanfarið myndum við í framtíðinni verða að standa augliti til auglitis við þau vandræði, að þingrof geti komið fyrir, og þá kemur til greina hinn umræddi 8 mánaða frestur, sem sé, að nóg sé að kosningar séu auglýstar og undirbúnar innan tveggja mánaða frá þingrofi. Æskilegt væri, að sú skoðun væri ríkjandi, að það væri rétt lögskýring, sem ég nú hefi nefnt. Það annað atriði, sem hæstv. forsrh. minntist á, að sú stjórn, sem kæmist í minni hluta, yrði að sitja til næsta árs, og leiðir það af sjálfu sér, en það er ekki annað en það, sem mundi koma fyrir, ef þingið væri að haustinu. Annað, sem hann minntist á, var það, að næstum því væri ófært að afgreiða fjárl. fyrr en í byrjun þess árs, sem þau eiga að gilda fyrir. Báðir ráðh. minntust á þau vandræði, sem því fylgja, að setja bráðabirgðafjárl. Ég játa, að það er óheppilegt, en þó er það ekki annað en það, sem við yrðum að gera, ef þing væri rofið nú vegna ósamkomulags milli þeirra flokka, sem að stjórn standa, svo við stöndum andspænis þeim vanda, ef þing væri rofið í ár, að kosningar gætu ekki fram farið fyrr en að vori, og sú stjórn, sem er við völd, yrði að stjórna með bráðabirgðafjárl. til kosninga. - Þetta eru allt mál, sem viðkomandi n., er málið fær til meðferðar, verður að taka til rækilegrar umhugsunar og leita álits hv. þm., enda ekki nema sjálfsagt, að svo sé. Ég vil láta þá ósk í ljós, eins og ég gerði í minni fyrri ræðu, að málinu verði vísað til 2. umr. og viðeigandi n., að lokinni þessari umr. En það væri ágætt, að hv. þm. létu skoðanir sínar á málinu í ljós áður en það fer til n.; það gæti orðið henni til leiðbeiningar. Viðvíkjandi því, sem hæstv. viðskmrh. minntist á, að hafa fjárhagsárið annað en almanaksárið, þá viðurkenni ég, að það er auðvitað framkvæmanlegt, en ég tel það vera fremur óviðkunnanlegt, en e. t. v. þarf það ekkert að rekast á, þótt svo verði gert, en einnig það er atriði, sem athuga verður í viðkomandi n. Vil ég svo ekki tefja hv. þm. með því að segja fleira um þetta mál, fyrr en þá að fleiri hafa tekið til máls.

*Stefán Stefánsson: Herra forseti! Ég vil benda þeirri hv. n., sem fær mál þetta til meðferðar, á, hvort ekki sé heppilegra, ef breyta á samkomudegi reglulegs Alþingis, að setja hann þá fyrr en gert er í stjórnarskránni. Ef miðað er við þinghald undanfarinna ára, þá er tími sá, sem frv. gerir ráð fyrir, of stuttur til þinghalds, en ekki er von til, að þinghaldið styttist eftir því, sem þjóðinni fjölgar æ meir og meir. Ennfremur mætti minna á, að samkv. frv. er ætlazt til, að þinghaldinu verði lokið fyrir jól, en með því að binda sig við þennan tíma rétt fyrir hátíðirnar, þá yrðu utanbæjarþm. bundnir hér í Reykjavík yfir hátíðirnar. Það má e. t. v. segja, að það sé ekki stórt atriði, en vert er samt að geta þess. Einnig vil ég benda hv. allshn. á, að ef til kæmi, að þingbyrjun yrði færð til 1. eða 15. september, þá er það alóheppilegasti tíminn fyrir þm., sem búsettir eru utan Reykjavíkur, sérstaklega bændur. En ég geri ekki ráð fyrir, að hv. þm. vilji gera mönnum utan Reykjavíkur erfiðara fyrir um að sitja á þingi, heldur alveg hið gagnstæða. Annars er það tvennt, sem mestu máli skiptir, þegar ræða á um samkomudag reglulegs Alþingis. Það er, á hvaða tíma er heppilegast að leiða mál þingsins til lykta og hvaða tíma þm. er heppilegast að verja til þingsetu. Um allt nema fjárl. skiptir það litlu máli, á hvaða tíma þingmálin eru afgreidd. Og um fjárl. tel ég það ekki heldur skipta svo miklu máli á þessum tímum, hvenær þau eru afgreidd. Ef sérstök þörf er til sparnaðar, þá er það oftast komið í ljós árið áður, og sparnaðinum er líka yfirleitt þannig varið, að ekki dregur verulega úr útgjöldum fjárl. Ég tel, að komið gæti til greina, að þetta frv. yrði samþ. fyrir árið 1940, miðað við það ófriðarástand, sem nú er, en að breyta eigi þinghaldinu til frambúðar, get ég tæplega gengið inn á. Á venjulegum tímum, þá tel ég, að 15. febrúar sé heppilegasti tíminn til að hefja þinghald fyrir alla, sem hlut eiga að máli; samt vil ég biðja hv. n. að athuga, hvort ekki væri jafnvel hægt að ákveða tíma fyrr á árinu, t. d. 1. janúar eða 1. febrúar. En það verður að miða við, að tíminn sé öllum þeim, sem sæti eiga á Alþingi, sem heppilegastur. Sé ég ekki, að neitt sé því til fyrirstöðu að hafa þann tíma, sem nú er ákveðinn.



Ég á hér frv. til laga um breyt. á jarðræktarlögunum, á þskj. 349. Aðalefni þessa frv. míns er, að tekið verði upp í 9. gr. jarðræktarlaganna ákvæði, er veiti styrk út á geymsluhús fyrir garðávexti. Gert er ráð fyrir, að kr. 5.00 verði greiddar á hvern teningsmetra, en jafnframt sett það skilyrði, að húsin séu vönduð og taki a. m. k. 4000 kg af kartöflum. Þessi nýbreytni, sem hér er farið fram á, er í fullu samræmi við það, sem á sér stað um styrkveitingar til annara bygginga, sem eru líks eðlis. Heyhlöður eru samkv. gildandi lögum styrkhæfar, svo það er engin ástæða til, að geymsluhús fyrir kartöflur séu undanskildar slíkum styrk, því að það er nauðsynlegt að hafa örugg geymsluhús fyrir ýmiskonar jarðarávöxt, og þá sérstaklega fyrir kartöflur með tilliti til útsæðisins. Þeim, sem leggja stund á kartöflurækt bæði til sölu og heimilisnota, er það nauðsyn að geta komið jarðarávöxtunum í hús hið allra bráðasta eftir upptöku. Það hefir einnig hina mestu þýðingu fyrir gæði vörunnar, að ekki þarf að flytja hana fyrst í stað, því að nýuppteknar kartöflur þola illa flutning, meðan hýðið er enn mjög þunnt, og þess vegna er nauðsynlegt, að hægt sé að geyma þær á öruggum stað, unz þær eru betur búnar undir langflutninga. Þá má ekki heldur gleyma því, að uppskerutími garðávaxta er hinn mesti annatími fólks, og er þá oft erfitt um flutninga. Sú aukning sem orðið hefir í ræktun garðávaxta, er hin lofsverðasta. En hún kemur ekki að fullu haldi nema því aðeins, að menn geti geymt uppskeru sína, þurfi ekki að selja hana nema þegar hentugar markaðsástæður eru fyrir hendi, og sannast þar sem oftar, að ekki er minni vandi að gæta fengins fjár en að afla þess. En það hefir sýnt sig, að menn hafa ekki haft full not af uppskeru sinni vegna illra geymsluhúsa. Nú á þessu hausti hefir kartöfluuppskeran orðið meiri en nokkru sinni fyrr, og hún fer langt fram úr því, er þjóðin notar á árinu. Menn verða því að geyma uppskeruna lengi fram eftir, vegna þess að markaðurinn getur ekki þegar í stað tekið við allri framleiðslunni. Í því sambandi má benda á, að hægt er að minnka kornneyzluna með meiri kartöflunotkun. Einnig væri hægt að fá brauðgerðarhús til að gera athuganir á að blanda kartöflum í brauð og komast að raun um, hver áhrif það myndi hafa á bragð og verð brauðsins. Ennfremur eru allar horfur á, að kartöflur til heimanotkunar muni aukast að mun. Þeir menn, sem garðrækt stunda hér á landi, eiga mikið á hættu. Útlendur áburður hefir hækkað mikið undanfarið, og sama er að segja um allt girðingarefni. Það þarf ekki aðeins land og vinnu til að stunda þessa atvinnugrein, heldur líka girðingar og áburð. Allt þetta styður því þá skoðun, að geymsluhús fyrir kartöflur verði gerð styrkhæf í jarðræktarlögunum, sérstaklega þegar alltaf er verið að hvetja menn til að auka garðræktina. Framkvæmd laganna yrði að sjálfsögðu í höndum trúnaðarmanna Búnaðarfélagsins. Ég hefi í frv. lagt til, að þær kartöflugeymslur, sem byggðar hafa verið á árinu 1939, verði gerðar styrkhæfar. Það er ekki að efa, að mörg þús. tunnur af kartöflum liggja ónotaðar í landinu. Við vitum, að ef koma hörð frost, þá kemur það niður á vörunni og veldur tjóni. Og þótt þetta ákvæði bæti ekki úr því tjóni, sem verða kann í vetur, þá er það þó viðleitni til þess að afstýra því, að slík hætta geri usla í framtíðinni. Ég vil svo ekki orðlengja þetta frekar, en vona, að hv. deild vilji vísa málinu til landbn.



Ég er sammála hv. flm. frv. um, að byggingar þessar eigi að vera styrkhæfar engu síður en aðrar jarðabætur. En þó vil ég vekja athygli á einu atriði og beina því til landbn., hvort ekki mætti styrkja slík geymsluhús, þótt minni séu en tekið er til í frv. Mér finnst lágmarksstærð geymsluhúsanna óþarflega há, þar sem ástæða er til að styrkja bændur til slíkra bygginga, þótt þeir hafi ekki svo mikla garðyrkju sem ráð er fyrir gert í frv. Möguleikarnir á að koma vörunni á markað eru mjög mismunandi víðsvegar á landinu, og veldur það oft því, að menn rækta ekki garðávexti í stórum stíl. En nauðsyn er á, eftir sem áður, að geta geymt jarðarávöxt til útsæðis og heimilisþarfa.