Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Magnús Torfason Jeg stend upp til að gjöra nokkra grein fyrir breytingartillögu á þgskj 36, þess efnis, að 3. gr. frumvarpsins falli niður, en sú grein hljóðar svo: „Landritaraembættið legst niður“. Mjer hefir skilist svo, sem þessi 3. gr. sje lítt þörf í þessu frumvarpi, því í 2. gr. stjórnarskrárinnar, síðustu málsgrein, stendur: „Verði ráðherrum fjölgað, legst landritaraembættið niður“. Þessi grein virðist vera beint bjóðandi, og það virðist því vera bein afleiðing af 1. gr. þessa frumvarps, er hjer liggur fyrir, að landritaraembættið leggist niður. Með samþykki þessarar gr. sje landritari sjálfdauður. Mjer virðist því með öllu óþarft að hafa þessa 3. gr. í frv. Það er að leggjast á náinn, og þótt það geti ekki skaðað þann, er fyrir því verður, þá getur það þó hins vegar orkað þeim tvímælis, er verkið fremur. Jeg skal hins vegar játa það, að það ætli að vera meinlaust, þó að þessi grein stæði þarna, en mjer hafa heyrst koma fram raddir í háttv.Nd. um það, að vekja mætti upp aftur landritaraembættið með einföldum lögum. En jeg lít svo á, að sú skoðun sje röng, og hún styðjist eingöngu við þessa 3. grein. Það liggur líka nærri að líta svo á, að úr því að það þurfi sjerstakt lagaboð til þess, að fella niður landritaraembættið, þá megi eins vekja það upp aftur með sjerstöku lagaboði. En það er ekki rjett. Jeg fæ því ekki betur sjeð en að þessi grein sje fyrst og fremst gagnslaus, en auk þess jafnvel villandi, og víst er um það, að hún hefir komið skýrum og mætum lögfræðingum út á hinar örgustu villigötur. Úr því jeg stóð upp, þá vil jeg nota tækifærið til þess, að fara nokkrum orðum um 4. málsgr. í athugasemdunum við frv. Þar segir svo: „Loks má geta þess, að stjórnin er styrkari gagnvart öðrum embættismönnum landsins, ef þrír menn skipa hana, heldur en ef að eins einn er ráðherra“. Það virðist svo, sem þessi athugasemd gefi það í skyn, að landsstjórninn kenni vanmáttar gegn undirmönnum sínum. Væri svo, þá sje jeg ekki annað ráð þar til bóta en að auka vald landsstjórnarinnar; en með þessu frumvarpi, er henni eigi gefið neitt meira vald en verið hefir. Jeg hefi litið svo á, að samkvæmt lögum hafi landsstjórnin fullkomið einveldi gagnvart þjónum þjóðarinnar, og jeg veit ekki betur en að þeir sitji og standi eins og hún vill, og svo að segja lifi upp á hennar náð. Það eru að eins 3 embættismenn, er segja mætti, að væru undanþegnir þessu. Það eru dómararnir í yfirdóminum. En reynslan hefir sýnt það, að laun þeirra eru svo naumt skorin, að þeir hafa allir þurft, eða þykjast þurfa að halda á stjórnarbitum. Ef eitthvað ætti að vera í þessari athugasemd, þá ætti það að vera það, að embættismennirnir hefðu reynst landsstjórninni of erfiðir viðfangs, en mjer fyrir mitt leyti er það ókunnugt. Jeg hefi aldrei heyrt talað um það, að embættismenn hafi staðið upp í hárinu á landsstjórninni, eða brugðist hlýðniskyldu sinni, þvert á móti heyrt þeim ámælt fyrir, að þeir væru eins og mýs undir fjalaketti stjórnaráðsins. Það mætti ef til vill geta sjer þess til, að hjer væri miðað við einhverjar erjur innan stjórnarráðsins sjálfs, en mjer er ekki heldur kunnugt um að svo sje, enda tel jeg það líklegt, að hæstv. ráðherra hafi haft fullan húsaga heima hjá sjer, því stjórnin gjörir talsverðar kröfur um það, að aðrar stofnanir hafi góðan aga í sínum húsum. Jeg vil því, ef í þessari athugasemd á að felast nokkur ásökun til embættismanna, um það, að þeir hafi sýnt landsstjórninni nokkurn skort á hlýðni, mótmæla því harðlega hvað mig snertir, svo og fyrir aðra að því leyti, sem mjer er frekast kunnugt. Það hefir verið talað allmikið um ástæður fyrir því, að frv. þetta er komið fram, og nú fyrir skemstu var því haldið fram, að það væri vegna þess, að enginn þingflokkur væri í meirihluta. Jeg get vitanlega ekki sagt um það, hvað vakað hefir fyrir hverjum einstökum þingmanni, eða hverjum þingflokki öðrum en þeim, sem jeg er nánast tengdur við, en jeg vil lýsa því yfir, að frá hans hálfu er það ekki aðalástæðan. Aðalástæðan er miklu víðtækari en svo. Það sem vitanlega er aðalástæðan er það, að störf stjórnarinnar hafa aukist heljarmikið. Landið hefir á síðustu árum hækkað og stækkað, bæði inn á við og út á við, svo undrun sætir. Það lítur jafnvel svo út, sem landinu hafi hreint og beint verið gefið vaxtarmeðal, og frumvarp þetta er ekkert annað en beinn ávöxtur þessa vaxtar. Og við eigum að hafa leyfi til þess, að vona, að ráðherraval í framtíð takist svo vel, að með þessu frv. verði mótað nýtt og gagnsamt tímabil í stjórnarfarssögu landsins.

Hannes Hafstein Mjer skildist svo, sem það væri aðalatriðið í ræðu háttv.þm. Ísf. (M. T.) að rökstyðja brtt. sína á þingskj. 36 Hann telur 3. gr. frumvarpsins óþarfa, af því að hið sama standi í stjórnarskránni og má vera að greinin sje ekki nauðsynleg. Hins vegar er það alls ekki óvenjulegt, að stjórnarskrárákvæði sje tekin upp í almenn lög, og í nú gildandi landslögum er ákvæði um landritaraembættið bæði í stjórnarskránni og í lögum um skipun á æðstu umboðsstjórn landsins frá 3. okt. 1903. Á líkan hátt, eða þó enn frekar, er endurtekið í kosningalögunum það, sem einnig er ákveðið í stjórnarskránni. Jeg sje því ekki, að það gjöri neitt til, þó þetta um niðurlagningu landritaraembættisins standi hjer í frumvarpinu, að minsta kosti ekki svo, að ástæða sje til fyrir þá sök, að tefja málið með því, að senda það aftur niður í Nd. Jeg sje því ekki betur en að óhætt sje og enda sjálfsagt, að fella þessa brtt. á þingskjali 36.

Ráðherra (Einar Arnórsson) Jeg vildi að eins gjöra örlitla athugasemd við ræðu háttv.þm. Snæf. (H. St.) við 1. umræðu þessa máls. Háttv. þingm. sagði, að ef störf stjórnarinnar hefðu vaxið svo við stríðið, að þörf hefði verið til að fjölga ráðherrum, þá hefði stjórnin átt að kveðja þing fyr saman. Við þessu er því að svara, að á Alþingi 1915 bar landsstjórnin fram frv. um fjölgun ráðherra, en af einhverri ástæðu var það þá afgreitt með rökstuddri dagskrá, eða með öðrum orðum moldað. En þingið vildi þá eigi fjölga ráðherrum, því þótt stjórnin gjörði að eins ráð fyrir tveimur ráðherrum, en þingið vildi hafa þrjá ráðherra, þá var það ekkert annað en marklaus fyrirsláttur, og hafa oft verið gjörðar erfiðari brtt. á þinginu. Nú hefir þing verið kvatt saman, og það var gjört svo fljótt, sem unt var eftir kosningarnar, þótt það væri ekki gjört með sjerstöku tilliti til þess máls. Þá vildi jeg minnast á eitt atriði í ræðu háttv.þm. Ísf. (M. T.). Mjer skildist svo, sem hann vildi svara einu atriði í aths. við frumvarpið. Mjer ber í sjálfu sjer ekki að svara þessu, þar sem jeg ber enga ábyrgð á athugasemdunum, en að efni mun þetta hafa verið tekið upp eftir aths. þeim, er jeg ljet fylgja frv. 1915. En öll ræða háttv.þm. Ísf. (M. T.) var bygð á misskilningi, því að eins og aths. er orðuð, þá á hún eigi að eins við styrk stjórnarinnar til að skipa embættismenn og veita þeim lausn, heldur getur og þessi styrkur stjórnarinnar legið í mörgu öðru. Eins og háttv.þm. veit, þá gjöra embættismenn oft og einatt margar tillögur til stjórnarinnar um ýms mál. Þegar einn maður situr í stjórnarsessinum má ekki búast við því, að hann hafi sjerþekkingu á öllum þeim atriðum, er þar koma til greina. En það má búast við því, að þegar stjórnin er skipuð þremur mönnum, þá hafi hún betri tök á að rannsaka og meta tillögur þær, er henni berist frá undirmönnum hennar. Og það er mikill styrkur fyrir landsstjórnina. Hún þarf þá síður, ef svo má að orði kveða, að gleypa alt hrátt og ómelt, sem henni berst frá undirmönnum sínum. Þótt stjórnin verði að vísu ekki „júridiskt“ styrkari með 3 en 1 ráðherra, þá verður hún, ef svo mætti segja, „intellektuelt“ og „moralskt“ styrkari gagnvart undirmönnum sínum. Um brtt.hv.þm. Ísf. (M. T.) vil jeg að eins taka það fram, að jeg lít svo á, að í sama stað komi, hvort hún er samþ. eða feld. Það gjörir engan mismun. Ef svo fer að ráðherra verður síðar aðeins einn, þá vekst landritaraembættið aftur upp, hvort sem tillagan er samþykt eða ekki, og ef þriggja ráðherra skipulagið helst, þá er landritaraembættið jafnt horfið úr sögunni, hver sem forlög breytingartillögunnar verða.

Magnús Torfason Jeg þarf fáu að svara háttv. 1 landsk.þm. (H.H.), því hann virtist vera samþykkur ástæðum þeim, er jeg færði fyrir brtt., og kann jeg honum þakkir fyrir það, og get verið honum samdóma um það, eins og jeg í upphafi máls míns tók fram, að hjer sje ekki um neitt verulegt atriði að ræða, og það skifti litlu, hvort tillagan er samþykt eða eigi. En jeg verð fastlega að mótmæla því, að jeg hafi komið fram með þessa tillögu til þess, að tefja fyrir frumvarpinu, enda þykist jeg hafa sýnt, að svo er eigi, með atkvæði mínu, er ræða var um afbrigði frá þingsköpum. En hins vegar virtist mjer það - og svo mun hafa verið um þingheim allan - sem háttv. 1. landsk. (H. H.) ætti afarörðugt að átta sig á því vandaspursmáli. Hæstv. ráðherra talaði um það, að eftirlitið með embættismönnum yrði styrkara með þremur ráðherrum, betra að dæma tillögur þær, er stjórninni berast. Þessu get jeg verið samþykkur. En hafi þetta eitt átt að liggja í átaldri rnálsgr. aths, er hún afar óviðkunnanlega orðuð. Mjer er og kunnugt um það, að þeir, sem ekki eru embættismenn hafa litið sömu augum á þessa málsgrein og jeg gjörði, og ekki verið í neinum vafa um hvert hún stefndi. Það vakti fyrir mjer, er jeg kom fram með brtt. á þingskj. 36, að ekki megi setja aftur á fót landritaraembættið með einföldum lögum, og þar sem að heita má svo á, sem þetta sje nógsamlega tekið fram með ummælum hæstv. ráðherra (E. A.), og háttv. 1 landsk. þ:n. (H. H.), og öll deildin virtist samþykk þessum ummælum, get jeg, úr því engar aðrar brtt. eru komnar fram, tekið till. mína aftur, svo að málið þess vegna þurfi ekki að flækjast milli deilda.