Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Herra forseti. Ég tel mig knúinn til að koma hingað upp til að ræða aðeins þann drátt sem er oft á því að fá svör við fyrirspurnum frá þingmönnum. Á vef Stjórnarráðsins var í lok febrúar 2018 birt frétt um fjárhagslegan ávinning ríkissjóðs vegna Kaupþings/Arion banka. Í fréttinni er sagt að ávinningurinn sé um 150 milljarðar. Þar er liður sem kallaður er matsvirði stöðugleikaeigna. Þar er einnig liður sem nefndur er aðrar eignir og hljóðar upp á 23,8 milljarða. Ég óskaði eftir því í gegnum fjárlaganefnd að fá sundurliðun á því hverjar þessar eignir væru. Nú hefur svarið loksins borist, einu og hálfu ári síðar. Ég tek skýrt fram að ekki er við fjárlaganefnd að sakast eða starfsmenn nefndarinnar, þeir ýttu reglulega á eftir málinu. Það er fyrst og fremst við fjármálaráðuneytið að sakast. Í svarinu kemur fram að þetta eru fjórir liðir; laust fé, hlutabréf, skuldabréf, lán og aðrar eignir. Það tók sem sagt eitt og hálft ár að finna svar  
            

Hæstv. forseti. Ég er á svipuðum stað. Ég sendi fyrirspurn til skriflegs svars til efnahags- og viðskiptaráðherra á síðasta þingi sem fjallaði um sölu á ríkisjörðum. Ég sendi hana frá mér 6. maí og fékk aldrei svar svo að ég hef á ný sent sömu spurningu og vonast til þess að fá svar innan þess frests sem gefinn er og að svarið verði nokkurn veginn fullnægjandi.

Forseti hefur heyrt, og ekki í fyrsta sinn, að óánægja er með það stundum hve lengi dregst að svara fyrirspurnum. Því er fylgt eftir af hálfu þingsins með hefðbundnum hætti. Við leggjum ríka áherslu á að ráðuneyti biðji um lengri frest ef þau ná ekki að svara innan tilskilins frests og sömuleiðis er gjarnan ítrekuð beiðni um að svör berist ef mikill dráttur verður á. Af hálfu ráðuneyta er á móti bent á að tafir á svörum geti verið visst fall af fjölda fyrirspurna.

Virðulegur forseti. Í dag birtust þær fréttir að samdráttur í útlánum til fyrirtækja væri mikill á milli ára og að á undangengnum 12 mánuðum væru heildarútlán til fyrirtækja frá lánakerfinu aðeins helmingur þess sem var á 12 mánaða tímabili árinu fyrr. Þetta endurspeglar auðvitað þá miklu kólnun sem er að verða í hagkerfinu og er mikið áhyggjuefni en endurspeglar um leið slaka samkeppnisstöðu íslenska bankakerfisins. Á sama tíma og stjórnvöld hreykja sér af því að Seðlabankinn hafi lækkað vexti um eitt heilt prósentustig á undanförnum mánuðum hafa kjörvextir banka á óverðtryggðum skuldabréfum lækkað mun minna, að því er lausleg athugun sýnir. Þeir eru enn þá svimandi háir, um og yfir 6%, þrátt fyrir 3,5% vaxtastig Seðlabankans. Þetta er á sama tíma og hagkerfið vantar sárlega súrefni og við sjáum þennan mikla samdrátt í útlánum til fyrirtækja, til fjárfestinga í atvinnulífinu. Það verður að segjast eins og er að þessi staða nákvæmlega er algjörlega á ábyrgð stjórnvalda og þessarar ríkisstjórnar. Á sama tíma og verið er að kalla eftir súrefni út í hagkerfið er innlend bankaþjónusta ósamkeppnishæf, m.a. út af mjög háum álögum hins opinbera á bankakerfið, þ.e. bankaskatts, og ríkisstjórnin ætlar við þær aðstæður að fresta lækkun þess sama skatts. Á sama tíma er gríðarlega mikil eiginfjárkrafa á bankakerfið sem enn og aftur hækkar útlánakjör bankanna, enn og aftur staða sem er á ábyrgð stjórnvalda. Þetta hagkerfi vantar súrefni, þetta hagkerfi vantar aðgerðir, þetta hagkerfi vantar ríkisstjórn sem skilur efnahagsmál.

Virðulegur forseti. Í þessum töluðu orðum fer fram vígsluhátíð á nýbyggingu hjá félagasamtökunum Samhjálp. Samhjálp er alltaf tilbúin að hjálpa bræðrum sínum og systrum í erfiðleikum, hjálpa fólki að komast aftur á réttan kjöl eftir að hafa farið út af sporinu og ég vil óska þeim til hamingju með þessa nýbyggingu og velfarnaðar áfram í starfi. Það eru svona félög sem eru okkur sem samfélagi svo gríðarlega mikilvæg. Þau gefa svo mikið. Þetta er sjálfsprottið frumkvæði að því að hjálpa fólki og hafa úrræði til boða sem geta hjálpað þeim til að eiga betra líf. Það er ómetanlegt þetta mikla frumkvæði og mikla trú á starfinu sem félagasamtök sinna, þriðji geirinn eins og ég kalla hann oft í þessum ræðustól, hversu dýrmætt þetta er fyrir okkur og hve mikill ávinningur er af því. Við getum ímyndað okkur hvað það hefði kostað okkur ef þetta úrræði og nýbyggingin væri öll unnin á vegum hins opinbera, hvaða verkferla, lög og reglur og greiningar og viðtöl og annað sem fólkið þyrfti bara til þess að koma nýbyggingunni af stað, til að fá fjármagnið í hana og svo til þess að fá að njóta þjónustunnar sem þar er. Þarna fáum við á hagkvæman hátt lausnir sem henta oftast þeim sem þurfa á lausnunum halda mun betur en það sem er inni í okkar fasta ríkisramma. Þarna er meira svigrúm og þetta auðveldar aðgengi, opnar aðgengi fyrir mun minni fjármuni og gengur miklu hraðar og þjónustar miklu fleiri. Fyrir það skulum við þakka.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir með síðasta hv. ræðumanni um árnaðaróskir til Samhjálpar. Ég ætlaði einmitt að ræða málefni almannaheillastarfsemi og þriðja geirans sem við köllum svo. Óumdeilt er að þar fer fram gífurlega mikilvægt starf á fjölbreyttu sviði, starf í samfélagslegri þágu og til almannaheilla, dýrmætt á svo marga vegu. Það er mjög erfitt að verðmeta hlutverk og framlag slíkrar starfsemi og í raun engin ein rannsókn til þar sem gerð hefur verið tilraun til að draga fram heildarumfangið, enda yrði það býsna flókið verk og erfitt þar sem geirinn er svo margbrotinn og yrði þá viðfangsefnið í slíkri rannsókn að skilgreina skilyrði til að fá einhverja raunhæfa niðurstöðu. Við vitum hins vegar að framlagið og félagsleg verðmæti, velferðarframlagið, sjálfboðaliðaframlagið, forvarnaframlagið, mannúðarframlagið, lífsbjargirnar og ég gæti lengi talið, eru verðmæti langt umfram það sem við gætum t.d. nokkru sinni afrekað á fjárlögum hverju sinni. Það segir okkur hins vegar að skynsamlegt er að styðja allt þetta fjölbreytta starf sem fer fram hjá óhagnaðardrifnum félagasamtökum af ýmsum toga og efla og styrkja sjálfboðaliðastarf í tugþúsundatali um allt land, og við gerum það. Við gerum ýmislegt, við erum með bein framlög, þjónustusamninga og tímabundin framlög. Við í hv. fjárlaganefnd erum í raun minnt reglulega á þá staðreynd, ekki síst í tengslum við umfjöllun um fjárlögin. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra skipaði í apríl sl. starfshóp til að fjalla um skattalegt umhverfi þeirrar starfsemi sem fellur undir þriðja geirann og leggja fram tillögur í þeim tilgangi að efla og styrkja sjálfboðaliðastarf, hvetja einstaklinga og lögaðila til að leggja slíkri starfsemi lið og horfa af því tilefni til nágrannalanda og auka samræmi í lagareglum. Von er á skýrslu frá hópnum hvar ég sit og við fengum jafnframt kynningu á því að í bígerð er stofnun á rannsóknarsetri um þriðja geirann 

Virðulegi forseti. Ég kem hér í ræðustólinn til að tala um störf þingsins í orðsins fyllstu merkingu. Ég varð vitni að ótrúlegri uppákomu í morgun í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þar hefur nýr formaður tekið sæti, hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, og vil ég byrja á því að óska henni til hamingju með þá skipan. Hins vegar var það þyngra en tárum tekur að verða vitni að þeirri uppákomu sem átti sér stað í morgun eftir að formaður nefndarinnar hafði sýnt það frumkvæði að kalla eftir dómsmálaráðherra til að ræða alvarlega stöðu lögreglunnar. Ekki var verið að kalla eftir skýrum línum um hvað verið væri að gera heldur verið að líta um öxl og horfa kannski frekar inn á við, á það hver ástæðan sé fyrir þeirri stöðu sem upp er komin í dag. Mér finnst ekki nokkur einasti vafi leika á því að það á heima hjá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Hvað varðar það sem þarna kemur fram, að ákveðnir aðilar voru að kvarta undan því að ekki væri um samráð að ræða við aðra nefndarmenn, aðra stjórnendur í nefndinni, vil ég benda á að ég hef bæði verið varaformaður atvinnuveganefndar og nú annar varaformaður fjárlaganefndar og ég veit ekki betur en að meginreglan sé sú, það gengur bara þannig fyrir sig, að við fáum dagskrána og á meðan við gerum ekki athugasemdir við hana, þegar hún er komin í hendurnar á okkur, lítur maður sennilega á það sem samþykki, a.m.k. gerir hún það, sú kona sem hér stendur. Ég vona innilega að samstarfið í nefndinni, þessari sem öðrum nefndum, eigi eftir að verða okkur farsælt og að við stöndum saman frekar en að standa í svona uppákomum eins og maður þurfti að verða vitni að í morgun.

Herra forseti. Allsherjar- og menntamálanefnd brá undir sig betri fætinum í gær og fór í vettvangsheimsókn til Akureyrar, í góðar og gagnlegar heimsóknir. Í framhaldi af því langar mig að tala um tvennt í dag, lögregluna og sýslumann. Þetta umdæmi er risastórt, nær frá Þórshöfn á Langanesi til Siglufjarðar, og er oft erfitt yfirferðar yfir veturinn, auk hálendisins sem þarf að sinna. Fyrir utan hin hefðbundnu störf hjá lögreglunni hefur embættið stutt við umbætur í málefnum þolenda ofbeldis, m.a. með því að taka þátt í þjónustumiðstöð fyrir þolendur ofbeldis sem heitir Bjarmahlíð og var opnuð 1. apríl sl. Mjög góð reynsla er komin á þessu tæpa hálfa ári sem liðið er frá opnun og alveg ljóst að löngu tímabært var orðið að bjóða upp á slíka þjónustu á Norðurlandi. Þá hefur einnig verið opnað útibú frá Barnahúsi sem hefur komið sér vel. Embættið tók líka þátt í tilraunaverkefni ásamt Sjúkrahúsinu á Akureyri, Heilbrigðisstofnun Norðurlands og Rannsóknamiðstöð gegn ofbeldi við Háskólann á Akureyri. Könnuð var reynsla þolenda kynferðisofbeldis af því að leggja fram kæru hjá lögreglu og þiggja sálfræðiviðtal að lokinni skýrslutöku og svo reynsla kærenda kynferðisofbeldis af því að fá tilkynningu um niðurfellingu héraðssaksóknara á kynferðisbrotamálum með því að vera boðaðir í viðtal á lögreglustöð í stað þess að fá sent bréf heim til sín. Þessar einföldu breytingar hafa skipt fólk afar miklu máli og sýna mikilvægi þess að horfa út fyrir kassann, ekki síst í svo viðkvæmum málum sem þessum. Við fengum einnig að sjá myndavélarnar sem eru á nokkrum stöðum í bænum og hafa gert gríðarlega mikið gagn og hjálpað til, m.a. við lausn á erfiðum líkamsárásarmálum. Sýslumaðurinn sinnir nærþjónustu í héraði. Ef eitthvað bjátar á eða þörf er á einhverjum upplýsingum sem tengjast hinu opinbera leitar fólk gjarnan á skrifstofu sýslumanns. Aðalskrifstofan er á Húsavík en svo eru tvær skrifstofur, á Akureyri og á Siglufirði, og útibú á Dalvík. Sýslumaður kynnti okkur hugmyndir um samvinnu við sveitarfélögin, t.d. á jaðarsvæðum, um að hafa fastan starfsmann sem hefur þar búsetu til að tryggja betur nærþjónustu. Hann kynnti einnig fyrir okkur hugmynd um sáttaferli sem nær 

Herra forseti. Hugtakið kolefnisjöfnun mun lita störf þingsins á næstunni og trúlega nokkuð lengi. Kolefnisjöfnun mun brátt teljast með í kolefnissamningum, útreikningum á kolefnisspori, í gegnum EES-samninginn. Það mun ekki minnka skyldur okkar við losun en mun hjálpa okkur engu að síður. Við tölum oft um grænt kolefni, þ.e. skóga, jarðveg og endurheimt votlendis, sem lið í kolefnisjöfnun og byggjum þar á vísindalegum grunni sem er nægur til þess að við getum aðhafst án þess að vera að syndga neitt. Herra forseti. Ég ætla að vekja athygli á sjaldræddri kolefnisbindingu, þ.e. kolefnisbindingu í sjó. Við köllum það blátt kolefni í mótstöðu við grænt kolefni og þetta eru lífverur sem geta bundið töluvert mikið af kolefni. Þarna er um að ræða lífmassa í strandsjó. Þetta eru þörungar, þang og þari og erlendis bætast við svokallaðar saltmýrar, sægras og trjágróður sem við þekkjum undir heitinu „mangrove“. Allt hefur þetta verulega bindigetu þegar til langs tíma er litið og svona blátt kolefni er mjög víða hér við land. Breiðafjörður er sérstakt verndarsvæði og þar er t.d. mikið af þessu og þá þurfum við að gæta að tvennu í framhaldinu að mínu mati, þ.e. frekari friðlýsingum í svipuðum dúr og á Breiðafirði og - ég hef aðeins rætt það við hæstv. umhverfisráðherra - bera gæfu til þess að nota eða nytja þang og þara á Íslandi og þörunga á sem mest sjálfbæran hátt. Í stuttu máli: Við skulum taka blátt kolefni með í reikninginn.

Virðulegi forseti. Framræst votlendi getur losað mikið af gróðurhúsalofttegundum, þegar gróðurleifar rotna hraðar í þurru landi en blautu. Gleymum samt ekki að náttúran stendur aldrei í stað, hún breytist sífellt eftir árstíðum og með tímanum og lengd grafinna skurða er ekki mælikvarði á losun. Þannig hefur náttúran nú þegar leyst vandann sums staðar og er búin að bleyta upp í landi sem áður var ræst. Annars staðar er hún á góðri leið með það. Þá er töluvert til af skurðum sem breyttu aldrei neinu því að náttúran lék bæði á mælingarmennina og gröfumennina. Flestir skurðir á Íslandi voru grafnir milli 1950 og 1970. Síðan hafa skurðir vegna landbúnaðar einkum verið grafnir til að viðhalda eða bæta framræslu á áður þurrkuðu landi. Það tekur lífrænt efni, mólag, sem er einn metri á þykkt meira en 100 ár að rotna. Á meðan losna gróðurhúsalofttegundir. Lífrænt efni í mýrum er hins vegar mjög misþykkt. Sumt framræst votlendi losar enn mikið en annað gerir það ekki. Rotnun losar líka um næringarefni sem aftur getur aukið grasvöxt og þar með bindingu í hringrás árstíðanna en auk þess getur losunin dregið úr áburðarþörf í landbúnaði. Endurheimt verður að ígrunda vel, gæta þess að opna ekki land fyrir jarðvegsrofi og muna að allt votlendi þarf afrennsli. Snögg umbreyting getur líka veikt gróðurþekju og mótstöðu vistkerfa. Ef mögulegt er leyfum votlendi sem ekki er notað að blotna upp vegna verkunar náttúrunnar sjálfrar, leyfum skurðum að síga saman og breytast aftur í læki. Notum sem minnst inngrip. Við framræslu votlendis á Íslandi voru gerð margvísleg mistök. Dettum ekki í sömu gryfju við endurheimtina. Henni verður ekki best sinnt með gulum gröfum út um allar blár og flóa. Notum skynsemina og vísindin og nýtum fjármagn til endurheimtar vistkerfa vel. Það verður að taka út hvert svæði áður en endurheimt hefst.

Herra forseti. Frelsi til flestra hluta er mikilvægt í íslensku samfélagi. Það verður að grundvallast á því að það sé jöfn staða, jöfn aðstaða og jafnrétti til að geta notið frelsisins. Í upphafi þessa þings var lögð fram skýrsla um sérstöðu þjóðkirkjunnar fram yfir önnur trúfélög og lífsskoðunarfélög í landinu. Þar kennir margra grasa og kemur skýrt fram, sem kemur væntanlega engum á óvart, að þjóðkirkjan nýtur umtalsverðs hagræðis umfram önnur sambærileg félög í landinu. Og þó að það sé ekki einhlítur mælikvarði má nefna að það eru um 13.000 kr. í peningum talið sem munar á því hvað kirkjan fær fyrir hvern meðlim umfram önnur trúfélög. Þess vegna hefur verið lögð núna fram tillaga til þingsályktunar um að þegar verði hafist handa við að semja lagafrumvarp sem feli í sér fullan aðskilnað ríkis og kirkju. Tillagan er að mínu mati mjög hógvær. Gefinn er mjög rúmur tími til verksins. Ég reikna með að á næstu dögum verði mælt fyrir þingsályktunartillögunni og ég vonast sannarlega til þess að það fari fram vönduð og yfirveguð umræða um þetta stóra og mikla frelsismál.

Herra forseti. Lögreglan í landinu hefur sannarlega verið mikið til umfjöllunar að undanförnu. Óhætt er að segja að staðan sem þar er uppi sé með öllu fordæmalaus. Lögreglan er ein mikilvægasta stofnun í landinu og því er mikilvægt að vandað sé til verka þegar kemur að skipulagsmálum lögreglu. Samkvæmt mælingum hefur lögreglan mælst með mjög mikið traust árum saman og verður ekki annað sagt en að hún hafi staðið undir því og það, eitt með öðru, hefur létt mjög öll störf lögreglu. Mikilvægt er að varðveita það traust. Við megum ekki leyfa okkur að málið sem nú er uppi verði þæft með því að taka undir þær raddir sem tala fyrir því að fara verði í viðamiklar og afdrifaríkar skipulagsbreytingar í lögreglunni. Það eru aðeins tæp fimm ár frá því að verulegar breytingar voru gerðar á umdæmum lögreglu þar sem þau voru stækkuð og þeim fækkað úr hálfum þriðja tug niður í níu, og um leið fór fram aðskilnaður lögreglu og verkefna sýslumanna, jafnframt því sem lögreglunáminu var breytt verulega. Nokkrum árum fyrr höfðu miklar skipulagsbreytingar átt sér stað. Að sögn formanns Landssambands lögreglumanna er breytingaþreyta mikil innan lögreglunnar og er ekki á það bætandi að sinni og e.t.v. er það ein orsökin fyrir þeim uppákomum sem við höfum orðið vitni að. Annað er að verkefni sem hafa verið á höndum ríkislögreglustjóra hafa skarast á við mörg verkefni lögregluembættanna í landinu og er það ein ástæða ólgunnar. Ég tel að ekki séu nein efni til þess að ana út í skipulagsbreytingar hjá lögreglunni og alls ekki að fara í þær að lítt athuguðu máli. Allt niðurrifstal um lögreglu þjónar engum tilgangi nema þeim að rýra og minnka tiltrú á lögreglunni og menn verða að átta sig á ábyrgð sinni í þeim efnum. Það er mín skoðun að úrlausn þessa máls megi ekki dragast deginum lengur vegna þess að mestan skaða af því ber lögreglan í landinu og við megum ekki við því.

Virðulegur forseti. Í gær var ég pirraður og reiður út í skerðingar vegna dráttarvaxta hjá öryrkjum. Í dag er ég sár og svekktur vegna þess að við tryggjum ekki að öryrkjar sem eiga sinn rétt viti um réttindi sín. Í 9. gr. almannatryggingalaga segir að Tryggingastofnun ríkisins eigi að veita almenningi þjónustu og ráðgjöf um réttindi og skyldur samkvæmt þeim lögum sem stofnunin starfar eftir - ráðgjöf um réttindi - og kynna almenningi réttindi sín með upplýsingastarfsemi. Það er til huldunefnd hjá Tryggingastofnun ríkisins sem getur fellt niður ósanngjarnar og fáránlegar kröfur um endurgreiðslur, eins og hún hefur gert nú þegar í um 80 málum sem fóru til hennar út af dráttarvöxtum. En fólk þarna úti veit ekkert af þessu. Það veit heldur ekki af því að hægt er að dreifa einu sinni, bara einu sinni, þessum greiðslum á tíu ár. Frítekjumörkin eru 98.000 kr. af fjármagnstekjum. Á tíu árum erum við að tala um milljón. Fólk veit heldur ekki af því að ríkisskattstjóri getur dreift þessu sex ár aftur í tímann. En það sem er kannski fáránlegt í þessu öllu er að dreifingin á tíu ár hjá Tryggingastofnun ríkisins gildi bara einu sinni. Þú getur bara gert það með eitt mál. Það er alveg með ólíkindum að það skuli vera í boði fyrir þetta fólk - ég gerði stutta könnun hjá fólki sem er að berjast þarna úti - og að það skuli vera dæmi um að fólk þurfi að borga 100.000 kr. í lyf, lækni, sjúkrabíl og komu á bráðadeild og hefur ekki efni á tannlækningum, það hefur ekki efni á fatnaði, það á ekki einu sinni spariföt. Þetta sama fólk fær ekki upplýsingar hjá Tryggingastofnun ríkisins um réttindi sín. Ég spyr: 

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp sem hv. þingmaður, en ég verð eiginlega að tala aðeins sem almennur borgari sem hefur búið í landinu meira eða minna frá fæðingu. Í sögu okkar lýðveldis eru mál, kölluð Geirfinns- og Guðmundarmálin, sem rista mjög djúpt í hjarta mitt sem borgari þessa lands. Mér finnst þau rista alla borgara landsins mjög djúpt. Guðjón Skarphéðinsson er maður sem sat saklaus í gæsluvarðhaldi í 1.202 daga. Um það bil fjórum áratugum síðar er loksins búið að fá í gegn endurupptöku á þessum hræðilegu málum. Núna þegar Guðjón Skarphéðinsson sækist eftir miska- og skaðabótum segir ríkislögmaður: Nei, engar. Hann á ekki að fá neinar bætur vegna þess að þetta er jú að hluta til honum sjálfum að kenna. Mér finnst þetta rífa upp öll sárin sem voru kannski farin að gróa, vonandi, eftir seinustu hæstaréttardóma sem sýknuðu þetta fólk. En eftir stendur þessi hryllilega lexía af þessum ógeðslegu málum. Það er hvernig dómskerfið, réttarríkið Ísland, brást, hvernig íslenskt samfélag brást, fjölmiðlar, almenningur, kjósendur og þingmenn, dómarar, lögfræðingar og lögreglumenn brugðust fyrirbærinu réttarríkinu. Það er ekki bara Guðjón Skarphéðinsson eða hinir sakborningarnir sem voru sýknaðir sem eru fórnarlömbin í Geirfinns- og Guðmundarmálunum. Það er réttarríkið sjálft, það er hugmyndin um það að við höfum aðgengi að dómstólum og það sé hugsanlegt að sanngirnin fái að líta dagsins ljós að lokum. Mér finnst þetta vera það sem hæstv. ríkislögmaður, hæstv. forsætisráðherra og aðrir ráðherrar, þingmenn og íslenskt samfélag allt, ætti að hafa í huga 

Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að mig langaði helst að hringa mig undir sæng við lestur nýútgefinnar skýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna um loftslagsmál. Yfir 100 vísindamenn frá 80 löndum komu að skýrslunni. Lesturinn er auðvitað sláandi og jafnvel lamandi. Eins freistandi og það er að leggja árar í bát er ekkert annað í stöðunni en að mannkynið setji sér enn metnaðarfyllri markmið og fylgi þeim eftir með enn róttækari aðgerðum. Ég vonaðist til að hæstv. forsætisráðherra myndi kynna metnaðarfyllri aðgerðir af Íslands hálfu á leiðtogafundi Sameinuðu þjóðanna sem fram fór á mánudag, skipa Íslandi í framvarðarsveit í baráttunni gegn loftslagsvánni, en því miður missti hún af því tækifæri. Fáar þjóðir ættu að vera meðvitaðri en Íslendingar um mikilvægi hafsins og það eru sár vonbrigði að við ráðumst ekki í metnaðarfyllri rannsóknir og aðgerðir þegar kemur að því. Hafið er að súrna og hitna. Sjávarhitabylgjur eru að drepa kóralrif, þaraskóga og aðrar mikilvægar örverur. Heilu vistkerfunum er ógnað, þau eru jafnvel að deyja. Hamfarahlýnun er ekki fjarlæg ógn við framtíðarkynslóðir, ekki einu sinni rétt handan hornsins. Nú þegar er fólk farið að missa heimili sitt, atvinnu og jafnvel tapa lífinu sjálfu - kannski ekki hér á Íslandi, ekki enn, en áhrifin eru okkur alveg augljós. Þetta er sameiginlegt verkefni alls mannkyns og við, ríkari þjóðirnar, getum ekki látið undir höfuð leggjast að ganga á undan með góðu fordæmi. Herra forseti. Hér duga engar smáskammtalækningar. Við getum ekki komið í veg fyrir þessar hamfarir án þess að gera grundvallarbreytingar á hagkerfum heimsins. Við þurfum að bregðast við strax, annars munum við tapa í þessu kapphlaupi.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir ræðuna áðan. Það eru einmitt svoleiðis stjórnmál sem ég vil stunda þar sem við komum til varnar þvert yfir flokkslínur. Í kringum hádegið var haldinn kynningarfundur um samkomulag ríkisins við sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu. Þar var efnislega ekkert fjallað um samkomulagið sjálft nema að því leyti að útskýra hvaða samgönguframkvæmdir, sem eru á samgönguáætlun, eru hífðar upp og á að fara í fyrr en samkvæmt samgönguáætlun. Þar er dregin upp úr hattinum fjármögnun um 60 milljarða sem á að vera í formi veggjalda og ýmislegs svoleiðis. Farinn er í gang einhvers konar svartapétursleikur um það hver beri ábyrgð á því að koma á veggjöldum. Mér finnst það áhugavert. Mér fannst koma alveg kýrskýrt fram á fundinum í morgun að ekkert veggjald yrði tekið án heimildar þingsins. Þegar allt kemur til alls er það ákvörðun þingsins hvort það verður veggjald eða ekki. Enginn getur kvittað á eitthvert samkomulag úti í bæ og sagt: Það verður þá bara að vera þannig. Þegar upp er staðið er það þingið sem þarf að búa það til og koma að því. Samt er talað um þverpólitíska sátt en eina sáttin sem ég get séð er bara um nauðsyn þess að fara í þessar samgönguframkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu og að það þurfi að fjármagna þær, sama hvað. Ég hef ekki hugmynd um hvernig einhverjum dettur í hug að halda að það sé þverpólitísk sátt um veggjöld til að fjármagna nauðsynlegar samgönguframkvæmdir. Ef það er eitthvað sem einhverjir halda fram verður það bara að koma í ljós í þingsal. Þarna er ýmislegt annað nefnt en þetta er það sem mér finnst vera lykilatriði, að við reynum aðeins að horfa í gegnum þennan svartapétursleik sem er í gangi og vera á yfirveguðum nótum um það hver beri ábyrgð.

Hæstv. forseti. Eins og kom fram í máli hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur áðan fór allsherjar- og menntamálanefnd til Akureyrar í gær og heimsótti þar Verkmenntaskólann og háskólann. Það voru mjög gagnlegar heimsóknir og er ljóst að báðir skólarnir nýta sér nýjustu snjalltæki sem völ er á og draga þannig töluvert úr kostnaði og aukið hagræði skapast af því bæði fyrir kennara og nemendur. Við fengum einnig góða fræðslu hjá Jafnréttisstofu og ég held að við ættum að standa vörð um starfsemina sem þar fer fram. Við hittum einnig lögregluna á Norðurlandi eystra og þar fer vissulega fram mjög mikilvæg vinna við afar erfiðar vinnuaðstæður, leyfi ég mér að segja, húsnæðið er löngu sprungið. Ég vissi að þröngt væri um lögregluna þarna enda húsnæðið yfir 40 ára gamalt en ég vissi ekki að það væri svona slæmt. Þetta er eiginlega dálítið sláandi. Til að mynda er einn sérsveitarmaður staðsettur á Akureyri og vinnurými hans er ofan í kjallara lögreglustöðvarinnar. Vissulega fer liðsauki frá Reykjavík norður þegar á þarf að halda en þær aðstæður koma upp að menn þurfa að bregðast mjög fljótt við og þá er varla tími til að bíða eftir síðdegisflugvélinni. Sýslumaður vakti okkur einnig til umhugsunar og nefndi það dæmi að íbúar Langanesbyggðar þurfa að keyra alla leið til Húsavíkur til að sækja þá þjónustu sem við flokkum gjarnan undir nærþjónustu. Sýslumaður hafði einnig orð á því að hann hefði ekki séð í fjöldamörg ár svona marga þingmenn koma til sín og sýna starfi hans áhuga.

Virðulegur forseti. Mig langar undir störfum þingsins að segja nokkur orð um það samkomulag sem hefur verið nokkuð til umræðu í dag og síðustu daga og snýr að uppbyggingu á samgöngum á höfuðborgarsvæðinu. Nú hefur verið tilkynnt að samgönguráðherra og sveitarfélögin sex á höfuðborgarsvæðinu ætli sér að undirrita þennan samning á morgun. Þannig háttar til að sá samningur rammar inn framkvæmdir upp á um 120 milljarða og þar af koma rúmlega 100 milljarðar frá ríkinu á einn eða annan hátt, annaðhvort í gegnum fjárveitingar samgönguáætlunarinnar eða í gegnum veggjöld sem verða ekki lögð á eða innheimt nema með aðkomu Alþingis. Ég vil lýsa furðu minni á því að umhverfis- og samgöngunefnd hafi ekki svo lítið sem fengið að sjá þau samningsdrög sem fyrir liggja, ekki einu sinni þó að það hefði verið gert í trúnaði. Það er einhver feluleikur með þetta mál sem mann grunar helst að skýrist af því að ráðherrann sé hræddur um að vera gerður afturreka, enn einu sinni, með samkomulagsdrögin ef þau komast til almennrar umræðu áður en samningurinn er undirritaður. Það er auðvitað ekki boðlegt að ráðherrar ætli sér að skrifa undir samkomulag hér úti í bæ á morgun sem skuldbindur okkur á einn eða annan hátt til að tryggja rúmlega 100 milljarða til samgönguframkvæmda, mikilvægra samgönguframkvæmda, ég dreg ekki úr því, án þess að málið hafi verið rætt efnislega, hvorki í þingsal né í umhverfis- og samgöngunefnd. Síðast var í dag óskað eftir því að umhverfis- og samgöngunefnd fengi samkomulagsdrögin til kynningar, drögin sem slík, en því var hafnað sem er í takt við annað upplýsingaflæði sem verið hefur í þessu máli. 

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um ráðstafanir vegna útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu og Evrópska efnahagssvæðinu. Frumvarp þetta var lagt fyrir Alþingi síðasta vor en komst ekki á dagskrá. Það er nú lagt fram nánast óbreytt. Aðdragandi þess er vitaskuld vel kunnur. Í þjóðaratkvæðagreiðslu 23. júní 2016 greiddi meiri hluti breskra kjósenda atkvæði með því að Bretland gengi úr Evrópusambandinu. Í kjölfarið tilkynntu bresk stjórnvöld, hinn 29. mars 2017, um úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu. Bresk stjórnvöld og Evrópusambandið hófu í kjölfarið samningaviðræður um hvernig standa skyldi að útgöngunni og þeim viðræðum lauk með gerð svonefnds útgöngusamnings í nóvember á síðasta ári. Sá samningur hefur hins vegar reynst umdeildur í Bretlandi. Hefur samningurinn ítrekað verið borinn undir atkvæði í neðri deild breska þingsins en ekki hlotið brautargengi. Bretland hefði að óbreyttu átt að ganga úr Evrópusambandinu 29. mars 2019 en bresk stjórnvöld hafa tvívegis óskað eftir að fresta útgöngu til að leitast við að ná stuðningi meiri hluta breska þingsins við útgöngusamninginn. Í apríl sl. ákváðu leiðtogar Evrópusambandsins að fresta útgöngu Bretlands til 31. október nk. og afstaða ríkisstjórnar Bretlands er að ganga úr Evrópusambandinu þann dag. Ekki er hins vegar hægt að útiloka frekari frestun útgöngu fram yfir 31. október eins og mál hafa nú þróast. Þess vegna er mikilvægt að íslensk stjórnvöld séu áfram reiðubúin að bregðast við mismunandi sviðsmyndum og er þetta frumvarp mikilvægur liður í þeirri vinnu. Virðulegi forseti. Það var ljóst strax frá því að niðurstaðan í þjóðaratkvæðagreiðslunni lá fyrir sumarið 2016 að útganga Bretlands úr Evrópusambandinu myndi hafa talsverð áhrif hér á landi. Í krafti aðildar sinnar að Evrópusambandinu er Bretland aðili að EES-samningnum og öðrum þeim samningum sem Ísland hefur gert við ESB. Þegar þeirri aðild lýkur taka þessir samningar ekki lengur til Bretlands. Bretland er ein af okkar helstu viðskiptaþjóðum, nágrannaríki okkar og náið okkur á fjölmörgum sviðum. Af þeim sökum hefur það verið forgangsatriði íslenskra stjórnvalda að tryggja áframhaldandi náin tengsl og góð viðskiptakjör við Bretland eftir útgöngu Breta úr ESB. Þetta markmið er m.a. endurspeglað í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem áréttað var mikilvægi þess að gæta vel að hagsmunum Íslands við úrsögn Bretlands úr Evrópusambandinu. Útganga Bretlands úr Evrópusambandinu mun vitaskuld marka þáttaskil og kalla á að Ísland og Bretland skilgreini framtíðarsamskipti sín í samningum sín á milli. Áður en viðræður um framtíðarsamskipti við Bretland geta hafist er þó fyrsta skrefið að ganga frá útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu og Evrópska efnahagssvæðinu. Þunginn í starfi stjórnvalda síðustu misserin hefur því beinst að því að búa í haginn fyrir útgöngu Bretlands með það að leiðarljósi að tryggja að mikilvægir hagsmunir Íslands, íslenskra ríkisborgara og íslenskra fyrirtækja fari ekki forgörðum þegar Bretland verður ekki lengur aðildarríki að ESB. Til grundvallar þessu starfi liggur ítarleg greiningarvinna sem unnin hefur verið í samstarfi við öll ráðuneytin í Stjórnarráðinu, auk reglulegs samráðs við utanríkismálanefnd. Jafnframt hefur átt sér stað ítarlegt samráð við hagsmunaaðila í viðskiptalífinu, á vinnumarkaði og víðar sem miðað hefur að því að greina nánar þá víðtæku hagsmuni sem felast í samskiptum okkar við Bretland. Sú langvarandi óvissa sem ríkt hefur um hvenær og hvernig útganga Bretlands úr Evrópusambandinu kemur til framkvæmda hefur óneitanlega sett mark sitt á þann undirbúning. Af hálfu íslenskra stjórnvalda hefur verið lögð áhersla á að vera undir það búin að mæta útgöngu Bretlands, hvort sem hún verður á grundvelli svonefnds útgöngusamnings Bretlands og ESB eða án samnings. Af þessum sökum höfum við í samfloti við Noreg og Liechtenstein gert tvo samninga við Bretland. Í fyrsta lagi var í byrjun desember lögð lokahönd á gerð samnings sem endurspeglar þau atriði útgöngusamnings Bretlands og ESB sem varðar okkur með beinum hætti. Sá samningur hefur ekki enn verið undirritaður enda er enn óvíst hver örlög útgöngusamnings Bretlands og ESB verða. Samningur okkar við Bretland tryggir að við munum sitja við sama borð og aðildarríki Evrópusambandsins komi til þess að útgöngusamningurinn verði að endingu samþykktur. Í öðru lagi var undirritaður 2. apríl sl. samningur sem ætlað er að tryggja réttindi ríkisborgara Íslands, Noregs og Liechtensteins sem búsettir eru í Bretlandi og þeirra Breta sem búsettir eru í þessum löndum komi til þess að Bretland gangi úr Evrópusambandinu án samnings. Til viðbótar þessum tveimur samningum var einnig undirritaður 2. apríl sl. samningur Íslands og Noregs við Bretland sem tryggi sömu tollakjör og nú gilda komi til útgöngu án samnings. Rétt er að undirstrika að með þessum þremur samningum er eingöngu verið að mæla fyrir um nauðsynlegar ráðstafanir vegna útgöngu Bretlands. Til að tryggja brýnustu hagsmuni í þeim efnum stendur hæst að tryggja annars vegar réttindi borgaranna til áframhaldandi búsetu og atvinnu og hins vegar mikilvægi þess að tollakjör haldist óbreytt um sinn. Í þessum ráðstöfunum felst því aðeins að verið er að brúa bilið frá því að Bretland yfirgefur Evrópusambandið og þar til náðst hefur samningur um framtíðarsamskipti Íslands og Bretlands, en Bretar munu eingöngu hefja formlegar samningaviðræður við ESB og önnur ríki um framtíðarsamband eftir útgöngu. Virðulegur forseti. Lengi hefur legið ljóst fyrir að útganga Bretlands úr ESB og EES myndi kalla á lagabreytingar hér á landi og hófst vinna í utanríkisráðuneytinu við undirbúning þess frumvarps strax sl. haust. Undirbúningur og smíði þessa lagafrumvarps hefur farið fram undir mjög óvenjulegum aðstæðum þar sem óvissa um á hvaða forsendum Bretland mun að endingu ganga úr Evrópusambandinu hefur skapað margvísleg ófyrirséð álitaefni. Þetta frumvarp var lagt fram í nánast óbreyttum búningi sl. vor en var ekki rætt þá. Þegar frumvarpið var lagt fram var óvissa um hvort Bretland gengi úr Evrópusambandinu á grundvelli samnings eða án samnings og nú, þegar frumvarpið er lagt fram öðru sinni, ríkir sama óvissa um þetta atriði. Af þeim sökum tekur frumvarpið sem fyrr til beggja framangreindra sviðsmynda, þ.e. bæði til þess að útgangan verði á grundvelli fyrirliggjandi útgöngusamnings eða að Bretland gangi úr ESB án samnings. Meginefni þessa frumvarps er því sem hér segir: Í fyrsta lagi mælir frumvarpið fyrir um heimild Alþingis til að staðfesta annars vegar samning Íslands, Noregs og Liechtensteins við Bretland vegna útgöngu á grundvelli samnings og hins vegar samning framangreindra ríkja vegna réttinda borgaranna komi til útgöngu án samnings. Ljóst er að aðeins annar þessara samninga mun taka gildi þar sem þeim er ætlað að taka til tveggja ólíkra sviðsmynda. Það er hins vegar mikilvægt að heimild liggi fyrir að staðfesta hvorn samninginn fyrir sig þegar í ljós kemur hvorum þeirra verði í raun beitt. Í öðru lagi er með frumvarpinu mælt fyrir um stöðu Bretlands hér á landi á meðan á svonefndu aðlögunartímabili stendur. Rétt er að undirstrika að til aðlögunartímabilsins kemur aðeins ef útganga Bretlands verður á grundvelli samnings. Í aðlögunartímabilinu felst að Bretland heldur áfram að hafa stöðu aðildarríkis Evrópusambandsins fram til ársloka 2020 þó að aðild þess hafi verið formlega lokið og Bretar hafi ekki lengur seturétt innan stofnana ESB. Rétt er að undirstrika að samningar Bretlands og Evrópusambandsins í tengslum við útgöngu munu aðeins gilda á milli Bretlands og ESB og munu ekki binda önnur ríki. Hins vegar má gera ráð fyrir að komi til þessa munu ESB og Bretar óska eftir því við önnur ríki að þau haldi áfram að veita Bretlandi sömu stöðu og aðildarríki ESB njóta á grundvelli þeirra samninga sem í gildi eru á milli ESB og viðkomandi ríkja. Af hálfu Íslands er vitaskuld sjálfsagt mál að veita Bretlandi þessa stöðu enda munu íslenskir aðilar njóta sömu réttinda í Bretlandi á meðan á slíku aðlögunartímabili stæði. Hins vegar kallar slíkt á að sett sé ákvæði um það í lög og því er mælt fyrir um slíkt ákvæði í frumvarpinu. Í þriðja lagi er í frumvarpinu mælt fyrir um breytingar á lögum um útlendinga, lögum um atvinnuréttindi útlendinga og lögum um lögheimili vegna framkvæmda áðurnefndra samninga hér á landi. Þessar lagabreytingar miða að því að tryggja breskum ríkisborgurum sem búsettir eru hér á landi þau réttindi sem þeim eru tryggð með áðurnefndum samningum og mæla nánar fyrir um það fyrirkomulag sem þessir samningar mæla fyrir um, svo sem skráningu og útgáfu skilríkja. Í fjórða og síðasta lagi er í frumvarpinu mælt fyrir um breytingar á lögum um verðbréfaviðskipti en þeim breytingum er ætlað að viðhalda tilteknum undanþágum frá ákvæðum þeirra laga komi til þess að Bretland gangi úr ESB án samnings. Þá er með lögunum heimiluð tiltekin undanþága frá lögum um fjármálafyrirtæki komi til útgöngu Bretlands úr ESB án samnings. Virðulegur forseti. Eins og ég gat um áðan áforma bresk stjórnvöld að ganga úr Evrópusambandinu 31. október nk. Með þessu frumvarpi er búið svo um hnútana að við erum tilbúin að mæta útgöngunni og tryggja okkar mikilvægustu hagsmuni, hvort sem Bretland gengur út úr Evrópusambandinu á grundvelli samnings þess við Evrópusambandið eða án samnings. Jafnframt er það mat utanríkisráðuneytisins sem byggir á nánu samráði við bresk stjórnvöld að enda þótt Bretland og ESB myndu semja um ákveðnar breytingar á útgöngusamningnum hefði það ekki áhrif á þá samninga sem liggja fyrir á milli Íslands, Liechtensteins og Noregs annars vegar og Bretlands hins vegar. Það er því ekki ástæða til að bíða eftir niðurstöðum viðræðna Bretlands og ESB. Það er afar mikilvægt að þetta frumvarp fái brautargengi og verði samþykkt tímanlega, sérstaklega í ljósi þess að það skýrist líklega ekki fyrr en mjög skömmu fyrir settan útgöngudag á hvaða forsendum útganga Bretlands úr ESB verður og hvort hún verður 31. október nk. eða síðar. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. utanríkismálanefndar og 2. umr.

Herra forseti. Tilefni þessa máls þykir mér heldur dapurlegt. Málið er, eins og hæstv. ráðherra sagði, kannski flóknara en ella þar sem ómögulegt er að segja hverjar lyktir verða í samningum Breta - eða samningsleysi - við Evrópusambandið og því alveg hárrétt að varasamt sé að bíða fram á síðustu stundu þar sem ekki er vitað hvort þetta leysist fyrr en bara þá. Það er ekki langt síðan hæstv. utanríkisráðherra talaði um þau tækifæri sem fælust í væntanlegri útgöngu Breta úr ESB og stillti sér nokkuð glaðbeittur upp við hlið Borisar Johnsons, þáverandi utanríkisráðherra Breta, og talaði um að Bretar væru að ganga í gegnum afar spennandi tíma umbreytinga. Nú er auðvitað minna talað um þau tækifæri og á hversu spennandi tímum Breta séu. Vonandi farnast þeim sem best, sama hvernig málum lyktar. En það er meira talað um pólitíska ringulreið og efnahagslegan óstöðugleika. Síðustu mánuðir hafa, svo maður segi það alveg eins og það er, dregið fram verstu hliðar þings þessarar ágætu vinaþjóðar okkar. Við höfum ekki farið varhluta af því. Við höfum þurft að vera á tánum. Bein útgjöld utanríkisráðuneytisins vegna Brexit hafa verið um 30 millj. kr. á ári, minnir mig, síðustu ár til þess að ná þeim samningi sem við erum að fara að ræða og á að tryggja réttindi íslenskra borgara og fyrirtækja og reyndar breskra borgara hér. Það er því verið að gera ráðstafanir til að tryggja ásættanlega stöðu, fari Bretar út, með eða án samnings. Fari svo að Bretar yfirgefi Evrópusambandið án útgöngusamnings gæti Ísland verið meðal þeirra þjóða sem tapa einna mest á því, samkvæmt skýrslu, að Bretum sjálfum undanskildum. Samkvæmt Seðlabankanum gæti Brexit þýtt 0,5% samdrátt í landsframleiðslu hérlendis. Ég fagna þó þessu nauðsynlega og mikilvæga skrefi. Það er alveg sjálfsagt að gera þær ráðstafanir sem nauðsynlegar eru vegna útgöngunnar og mér þykir rétt að þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir þá vinnu sem hann og starfslið utanríkisráðuneytisins hafa unnið á síðustu mánuðum. Það er alveg tilefni til þess. Auðvitað er létt að vera vanþakklátur og leiðinlegt að ekki hafi náðst samningur á breiðari grunni og um betri tollakjör en það held ég að sé ekki neitt sem Ísland gat gert við. Bretar eru í gríðarlega erfiðum aðstæðum og mjög skiljanlegt að ekki hafi verið opnað á slíkt. Ég hvet ráðherra til að vera áfram í góðu sambandi við þessa vinaþjóð okkar og mikilvægu viðskiptaþjóð, að ég tali ekki um allt það góða menningarsamband sem við eigum við hana. Ég tel mikilvægt að ráðherra flýti viðræðum um framtíðarsamning eins og auðið er því að ég tel að þetta sé, úr því sem komið er, frekar spurning um hvernig Bretar slíti sig frá Evrópusambandinu en hvort, þó að ég hafi fram á síðustu stundu vonast eftir annarri atkvæðagreiðslu sem hefði þá verið um raunverulega valkosti, annars vegar samning og hins vegar útgöngu. Ég er orðinn svartsýnni á það. Mér finnst, herra forseti, í lokin að við eigum við að nota þetta mál, þ.e. ekki frumvarpið heldur Brexit-málið, sem áminningu um að það sé varasamt þegar stjórnmálaleiðtogar leika sér að fjöreggi og jafnvel framtíð heillar þjóðar í flokkspólitískum tilgangi og til að róa öldur. Ég held við eigum líka að nota það sem áminningu um að þetta er ekki leiðin til að fara, að reisa múra um eigin landamæri, einangra sig, slíta sig frá samvinnu og freista þess að ná fram tvíhliða samskiptum. Við stöndum frammi fyrir þannig áskorunum, loftslagsmálunum, fátækt, vaxandi ófriði í heiminum, vaxandi lýðskrumsöflum, að við höfum ekki aðra valkosti en að þétta raðirnar og efla enn fjölþjóðleg tengsl og samvinnu. Ég veit að hæstv. utanríkisráðherra er mér sammála um það og ætla að ljúka þessu á að þakka honum aftur fyrir að hafa þó staðið vaktina í þeirri nauðsynlegu vinnu sem lá fyrir.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hlý orð og ágætisræðu. Ég vildi þó leiðrétta ákveðinn misskilning sem kom fram hjá hv. þingmanni. Bretar mega ekki gera og við erum ekki að gera framtíðarsamning fyrr en þeir eru farnir út úr Evrópusambandinu. Þeir hafa ekki viðskiptafrelsi. Ef þjóð gengur í Evrópusambandið afsalar hún sér því. Ég er enn þá mjög vongóður um að við náum góðum samningi við Breta og hef lagt mikið upp úr því. Það stendur alveg áfram að í því felast tækifæri. Við getum sest niður með Bretum og gert framtíðarsamning. Það hefur ekkert breyst. Ég tala ekki fyrir hönd Borisar Johnsons eða annarra stjórnmálamanna, þeir verða að tala fyrir sína hönd, þó svo að um sé að ræða meint ættartengsl við konu mína en látum það liggja á milli hluta. Það er nú grín. Varðandi það hverju Íslendingar tapi á þessu: Þegar þær útleggingar eru lagðar upp er ekki gert ráð fyrir þessum samningum. Við erum að koma með samninga og gera ráðstafanir, annars vegar ef þeir fara út með samningi sem hefur ekki náðst í gegn og hins vegar án samnings. Við höfum tryggt helstu hagsmuni okkar. En við lögðum náttúrlega alltaf upp með að þetta væri forgangsmál vegna þess að svo miklir hagsmunir eru í húfi, eins og hv. þingmaður vísaði réttilega til. Síðan geta menn haft skoðanir á innanlandspólitík Bretlands. Hins vegar hefur stefna breskra stjórnvalda ekki verið að reisa múra heldur hafa Bretar þvert á móti lagt mikla áherslu á að fara í meiri fríverslun en þeir hafa í gegnum Evrópusambandið á viðskiptastöðum Evrópusambandsins. Ég held að alveg óhætt sé að fullyrða að ástæðan fyrir því að svokallaður May-samningur hefur ekki farið í gegn sé sú að ekki var tryggt að þeir gætu gert hann án þess að Evrópusambandið væri búið að samþykkja hann. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um allt sem hann segir um 

Herra forseti. Ég ætla alls ekki að gera orð Borisar að orðum hæstv. utanríkisráðherra. Ég sá nú myndina af þeim fyrir ári síðan og lái mér hver sem vill en mér fannst þeir nánast vera einn og sami maðurinn, en síðan hafa leiðir skilið. Sem betur fer hefur hæstv. utanríkisráðherra okkar heldur snúist á sveif með skoðunum mínum.  Ég vona að það hafi ekki misskilist áðan, hæstv. utanríkisráðherra, að ég átta mig á því að Bretar höfðu engin tækifæri til að semja um lengri framtíð eða gera víðtækari samninga og mér fannst okkar fólk standa sig afskaplega vel.

Virðulegi forseti. Þetta eru dagar hinna óvæntu atburða í þingsal hvað mig varðar. Síðast þegar ég var hérna var mér líkt við dömu og nú er ég alveg eins og Boris Johnson. Ég veit ekki hvort ég þori að hlusta á fleiri ræður, en ég tek þessu ekki illa. Hins vegar getum við rætt þetta almennt. Ég held að það sé góð samstaða í breskum stjórnmálum og íslenskum þegar kemur að loftslagsmálum og ég hef ekki heyrt annan tón hvað þau varðar. Án þess að ég ætli að fara að tjá mig um einstaka hluti í breskum stjórnmálum vona ég að það sé góð samstaða um það sem þeir hafa verið að leggja upp með um aukna fríverslun í heiminum. Það var t.d. ein helsta gagnrýnin á Evrópusambandið í Brexit-kosningunni að þar hefði ekki verið höfð forganga um fríverslun. Bretar hafa m.a., sem betur fer og ég vona að flestar þjóðir verði þar áfram, lagt áherslu á að styrkja og efla alþjóðaviðskiptakerfið og Alþjóðaviðskiptastofnun. Ég held að það sé að koma svolítið í bakið á okkur að hafa ekki sinnt því, sérstaklega þær þjóðir sem þar ættu að vera í forystu. Við eigum einhvern hlut að máli því að okkar rödd skiptir máli og er mikilvæg. Ég hef áhyggjur af því að það eru blikur á lofti varðandi alþjóðaviðskipti í heiminum. Einangrunarhyggja er orðin miklu meira áberandi en verið hefur. Menn hafa reynt, ekki í áratugi heldur árhundruð, að fara þá leið að byggja tollmúra og einangra sig í von um að það skili einhverju fyrir efnahag viðkomandi landa. Það hefur aldrei gengið upp og mun aldrei ganga upp. En hvað sem mönnum finnst um einstaka stjórnmálamenn og stjórnmálaflokka í Bretlandi vona ég alla vega 

Herra forseti. Ég kýs að orða það þannig að við eigum að eiga miklu meiri samskipti hvert við annað. Svo eru viðskipti stakmengi í þeim samskiptum vegna þess að lífið snýst ekki bara um bensín, sígarettur og viskí, við þurfum líka að reyna að deila mannúðlegri hugmyndafræði og bera boðskapinn áfram. Ég held að í fríverslunarsamningum milli tveggja ríkja sé kannski vafasamara fyrir litla þjóð eins og Ísland að reiða sig of mikið á þá. Bretar geta í krafti styrkleika síns væntanlega vænst meira út úr slíku samstarfi en við. Ég held að okkur muni farnast betur í stærri einingum og ég held að gríðarlega mikilvægt sé að Evrópa taki sér stöðu í þeirri veröld sem við búum í núna þegar átökin eru ekki milli tveggja póla heldur eru margpóla og síbreytileg. Hugsið ykkur skák. Það er nógu einfalt að skilja leikinn og hugsa marga leiki fram í tímann þegar tveir eru að tefla en hugsið ykkur ef fjórir eða sex eða átta væru að tefla og einn leikur hefði ekki einungis áhrif á andstæðinginn heldur alla hina líka. Þannig er heimurinn í dag. Að því sögðu óska ég Bretum velfarnaðar á þeirri vegferð sem þeir hefðu betur aldrei lagt upp í. Kannski rætist sú veika von mín að eitthvað ótrúlega óvænt gerist og breska þjóðin fái aftur tækifæri til að taka ákvörðun: Vilja þeir samning sem liggur á borðinu eða vilja þeir vera áfram í því umhverfi sem þeir eru? Ekki eins og þeir neyddust til að gera, velja á milli ekki neinna kosta.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæta ræðu um þetta frumvarp til laga um ráðstafanir vegna útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu og Evrópska efnahagssvæðinu. Fyrst vil ég segja að það hefur ágætlega verið haldið á þeim málum að ég tel hjá utanríkisþjónustunni og ráðherra og menn hafi reynt að girða eins mikið fyrir upphlaup eða slys sem geta alltaf orðið þegar svona stórt verkefni er fram undan. Á sama tíma verður maður hins vegar að leyfa sér að segja að það er hreint með ólíkindum að sjá hvernig Bretar sjálfir hafa haldið á málinu. Það hefur ekki tekist að haga málum þannig að bæði þing og þjóð geti staðið að baki þeirri ákvörðun sem þjóðin tók. Það er ótrúlegt að heyra þingmenn, hvort sem það er á Íslandi eða Bretlandi, segja að þjóðin verði að taka aðra ákvörðun, réttari ákvörðun. Þjóðin ákvað í þjóðaratkvæðagreiðslu að fara þessa leið og því er svolítið skrýtið að sjá þingmenn í Bretlandi reyna að fara gegn þeim vilja þjóðarinnar. Á sama tíma er hreint með ólíkindum að sjá svo öflugt fyrirbæri sem Evrópusambandið er reyna allt sem það getur til að gera það eins erfitt fyrir Breta og hægt er að segja slitið við þetta samband. Það fær mann til að velta því fyrir sér hvers konar samband sé þarna á ferðinni. Til hvers er Evrópusambandið? Er það ekki í grunninn til að virða vilja ríkja og vilja þeirra sem eru kjörnir til starfa eða sitja innan sambandsins? Er þetta einhvers konar sjálfalið ferlíki sem gerir í rauninni bara það sem því sýnist? Ég held að vandamálið sem upp er komið sé af tvennum toga, það er vandræðagangur heima fyrir í Bretlandi og það er ólýsanleg bíræfni má kalla af hálfu Evrópusambandsins gagnvart Bretum í því máli. Þar af leiðir að mikilvægara er en nokkru sinni að vel sé haldið á stöðu Íslands þegar kemur að slitum og að vel sé haldið á spöðunum þegar endanlega verður bundið um alla hnúta þegar kemur að samstarfi okkar við Breta í framtíðinni. Það er ekki nóg með að Bretar séu ein okkar mesta viðskiptaþjóð, þeir eru líka nágrannar okkar og bandamenn. Auðvitað hefur á ýmsu gengið í gegnum tíðina eins og við vitum þegar kemur að Bretum, það er ekki alltaf sólskin og blíða í samskiptunum. Það er hluti af því að vera í alþjóðasamfélaginu og við eigum ekkert að flýja það. En við eigum miklu meiri hagsmuni með Bretum en á móti þeim. Það er akkúrat það sem ég held að Evrópusambandið eigi líka, það eigi miklu meiri hagsmuni af því að vinna með Bretum, að leysa þau mál í stað þess að reyna að þvælast fyrir í öllu sem því dettur í hug. Það hefur verið svolítið undarlegt að fylgjast með þessu máli á þeim tíma sem það hefur tekið. Það verður að segjast eins og er að það verður forvitnilegt, ég ætla ekki segja að það sé tilhlökkunarefni en það er pínu spennandi, að sjá hvernig hlutirnir þróast á næstu vikum og mánuðum, hvernig heimamenn, ætla ég að leyfa mér að segja, munu taka á sínum málum. Það er vitanlega erfitt að standa í svona slitum á sambandi eða hverfa frá slíku bandalagi ef sveitin heima fyrir er, ég vil leyfa mér að segja eins og menn segja í sveitinni, eins og hænur á haug, menn fljúga í allar áttir og vita ekkert hvert þeir eiga stefna. Ég held að breskum stjórnvöldum hafi mistekist að fá fólk og stjórnmálin á bak við sig. Um leið bera þeir mikla ábyrgð í Bretlandi sem hafa gert allt sem þeir hafa getað gert til að leggja stein í götu þess að Bretar komist með sæmd út úr því rugli sem Evrópusambandið er. Virðulegur forseti. Eitt er alveg ljóst eftir þetta allt saman: Ef Ísland átti einhvern tímann ekki að ganga í Evrópusambandið er það núna.

Forseti. Ég ætlaði ekki endilega að taka þátt í þessum umræðum en ýmislegt sem hv. þingmaður sagði vakti áhuga minn, enda deili ég með honum áhuga á alþjóðamálum. Ég hef ekki sömu reynslu og hann að vera utanríkisráðherra, enn þá í það minnsta.  Mig langaði að biðja hv. þingmanninum að útskýra hvað í orðum hans fælist um að Evrópusambandið gerði allt í þess valdi stæði til að koma í veg fyrir útgöngu Breta.

Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir spurninguna. Mig langar að velta upp við hv. þingmann hvort það sé ekki rétt hjá mér að Evrópusambandið hafi sett Bretum ákveðin skilyrði, hálfgerð afarskilyrði, varðandi landamæraeftirlit svo eitt dæmi sé nefnt. Er það ekki þannig að þeir hafa lagt höfuðáherslu á að Bretar gangi í rauninni að þeim kostum sem þeir hafa lagt upp þegar kemur að viðskiptum, frjálsri för fólks o.s.frv.? Við í utanríkismálanefnd höfum svo sem ekki fengið mikið yfirlit yfir nákvæmar kröfur Evrópusambandsins heldur höfum við þurft að leita eftir því að sjálfsögðu. Við höfum reyndar fengið minnisblöð þar sem þær viðræður sem hafa farið fram voru viðraðar en bara með því að fylgjast með, svo dæmi sé tekið, evrópskum vefsíðum sem fjalla um þessi mál sér maður alveg hver skilyrðin eru. Við höfum líka getað flett upp og séð drögin sem hafa verið lögð fram. Það er mín tilfinning að þarna séu menn að beita óbilgirni. Tónninn í Evrópusambandinu þegar forsætisráðherra Bretlands ákveður að stilla sér ekki upp með forsætisráðherra Lúxemborgar - hvað gerir forsætisráðherra Lúxemborgar þá? Hann talar niður til kollega síns, gerir lítið úr honum. Mér finnst það ekki gott en kannski er það bara eðlilegt í samskiptum þessara ríkja. Ég upplifi þetta þannig, hv. þingmaður, ég bendi t.d. á landamæraeftirlitið og það allt saman, að reynt sé að gera það eins erfitt og hægt er. Það verður samt ekki af Bretum tekið að vandinn er kannski fyrst og fremst heima fyrir og það sagði ég líka í ræðu minni.

Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið þó að ég verði að játa að mér finnst það sem hér var talið upp ekki endilega að standa undir þeirri fullyrðingu sem fram kom í ræðu hv. þingmanns um Evrópusambandið. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Telur hann að Evrópusambandið eigi ekki að hafa skoðun á því hvernig með landamæri þess er farið? Nú vill svo til að landamæri eru þeirrar gerðar að þau eru mæri tveggja ríkja, stundum fleiri, í þessu tilviki tveggja. Telur hv. þingmaður að með því að Evrópusambandið hafi skoðun á því hvernig hátta skuli landamærum sínum sé verið að leggja stein í götu Breta? Það eru í raun Bretar sem eru að reyna að semja um að um þau landamæri gildi sérstakar reglur, að einhverju leyti þær reglur sem gilda núna í dag en gilda almennt ekki á milli ríkja nema um það hafi verið gerðir sérstakir samningar. Er hv. þingmaður ósammála þessu?

Virðulegur forseti. Ég held að það sé öllum ljóst að til þess að landamærin virki og einhver botn náist í þau mál verði að gilda um þau sérstakt samkomulag vegna þess að landamærin á Írlandi, milli Norður-Írlands og Írlands, eru ekki venjuleg landamæri, ef má orða það þannig, í ljósi sögunnar og alls þessa. Ég veit ekki til þess að Evrópusambandið hafi nokkuð hlustað á Breta þegar að því kemur. Það er bara það sem ég bendi á.

Er samningur við forsætisráðherra …

Herra forseti. Ég er á svipuðum slóðum og hjó eftir því sama og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé. Ég er hins vegar alveg sammála hv. þingmanni, við eigum að nálgast hvert annað með virðingu og fólk á ekki að tala niður til annars fólks. Ég ætla ekki að réttlæta orð þessa ágæta manns frá Lúxemborg sem ég man ekki hvaða embætti gegndi, en mér finnst þetta hafa verið á báða bóga. Við hv. þingmaður þekkjum báðir ágætlega fyrirbærið hjónaband, að fólk hittist og giftist og deilir með sér réttindum og skyldum og ábyrgð og öllu því og síðan í 20, 30 eða 40% tilfella gengur það ekki upp og fólk fer sína leiðina hvort. Það hefur í besta falli þau áhrif að fólk geti talað saman áfram, geti umgengist börnin sín sæmilega friðsamlega. Í versta falli gengur það ekki en hins vegar mun það alltaf hafa einhver áhrif. Það verður ekki þannig að fólk haldi öllum réttindum sínum. Bretar gátu ekkert ætlast til þess að þeir gætu gengið út úr Evrópusambandinu og haldið öllum þeim réttindum sem þar voru. Ég skil ekki hvar þessi fjandsemi birtist og ég myndi vilja fá nákvæma útlistun á því hjá hv. þingmanni í hvaða atriðum Evrópusambandið hefur sýnt einhverja sérstaka óbilgirni. Hvað varðar landamærin er það gríðarlega flókið mál vegna þess að við erum með land sem er í Evrópusambandinu og svo erum við með annað sem er það ekki. Bretar hafa sjálfir ekki getað komið fram með lausn á því máli í samningaviðræðunum. Ég spyr hv. þingmann, og hann getur kannski leyst heila málið núna: Hver er lausnin á landamæradeilunni?

Virðulegur forseti. Ég held að það sé ekki rétt að Bretar hafi ekki komið fram með lausn. Ég verð líka að játa að ég er ekki til þess bær að koma fram með þá lausn. Ég er sammála hv. þingmanni með það að Bretar gátu vitanlega ekki gert ráð fyrir því að fá allt fyrir ekkert. Þeir gátu ekki gert ráð fyrir því að halda öllum sömu réttindum og þeir höfðu, hafa algjört viðskiptafrelsi, eða hvernig menn hafa það, en á sama tíma kannski neitað því að ákveðnir hlutar viðskipta ættu að fara fram o.s.frv. Það er alveg ljóst að innan Bretlands voru og eru aðilar sem hafa, held ég, haft allt of miklar væntingar til þess hvað hægt væri að gera og hvað væri ekki hægt að gera. Mitt mat er að hefðu menn hins vegar - og það er best að hafa báða aðila undir - komið til borðsins með fullri sanngirni hefðu þeir eflaust getað leyst þetta. Upplifunin er vitanlega sú að menn hafi kannski ekki lagt nógu mikið á sig Evrópusambandsmegin til að leysa vandamál Breta, en þau eru líka heimatilbúin eins og ég held að hv. þingmaður hafi bent á í ræðu sinni fyrr í dag. Það er vandræðagangur heima fyrir í Bretlandi sem hefur haft mikil áhrif inn í allt þetta leiðindamál. Fyrir okkur skiptir líka miklu máli að utanríkisþjónustan, með ráðherra í fararbroddi, haldi áfram að reyna að landa sem bestum samningum við Breta, girða fyrir allar hættur sem þar kunna að vera þannig að við getum, og íslenskir þegnar, haldið áfram að sækja þau réttindi sem við höfum hingað til haft þar.

Herra forseti. Eins og þetta blasir við mér hafa Bretar nálgast þetta mál á sama hátt og maðurinn sem ætlar að ganga að runnanum og hirða aðeins bestu berin en það er búið að setja honum það fyrir að eiga runnann með öllum öðrum í hverfinu. Mér finnst afar langsótt að kenna Evrópusambandinu fyrst og fremst um þau vandræði sem nú eru uppi þar sem fyrir liggur að fyrrverandi forsætisráðherra Bretlands hefur komið heim í hús með samning sem þráfaldlega hefur verið felldur á breska þinginu. Núverandi forsætisráðherra Bretlands hefur beinlínis rekið þingið heim, sem var að vísu dæmt ólöglegt. Það er ekki von að þeim farnist vel í þessum samningaviðræðum þegar þau virðast ekki hafa hugmynd um það sjálf hvernig þau vilja haga málum, tollfrelsi, ekki tollfrelsi; landamæri, ekki landamæri. Mér finnst blasa við að þau hafi verið í berjatínslu og ætli aðeins að tína aðalbláberin. En svoleiðis gengur það aldrei í lífinu. Maður fær fullan poka, sumt gott, annað súrt, það verður bara að hafa það. Auðvitað vonar maður í lengstu lög að allt blessist. Ég segi það aftur að ég vona innilega að eitthvað mjög óvænt gerist sem geri það að verkum að við fáum aðra atkvæðagreiðslu. En þetta veldur mér miklum vonbrigðum af því að ég batt töluverðar vonir við að hv. þingmaður væri með lausn á írsku landamærunum sem enginn annar hefði fundið.

Virðulegur forseti. Við skulum ekkert útiloka það, ef maður myndi einbeita sér að því, 

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. þingmönnum fyrir góða umræðu. Mín skoðun er sú að umræða um utanríkismál sé að verða meiri og betri í þingsölum og ég held að það sé mjög skynsamlegt. Það skiptir máli fyrir okkur að fylgjast vel með því sem gerist annars staðar og vera meðvituð um hvað við eigum t.d. mikið undir alþjóðalögum og alþjóðasamskiptum. Þar heyrist mér vera samhljómur. Ég verð að viðurkenna að þegar ég hlustaði á orðaskipti hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar og hv. þm. Loga Más Einarssonar - og ég þakka þeim báðum fyrir hlý orð í garð utanríkisþjónustunnar og undirritaðs - fór ég að hugsa um hvað við erum rosalega heppin.  Ég held líka að við eigum að læra af Brexit-ferlinu. Ég ætla ekki að fara að leggja dóm á það hverjum sé um að kenna. Það er hins vegar alveg vitað þegar kemur að Evrópusambandinu að það gætir hagsmuna sinna, sem mönnum getur fundist eðlilegt. Eitt var að það lagði mikla áherslu á að Bretar héldu áfram að borga í einhvern tíma vegna þess að Bretar borga svo mikið með sér, svipað og ef Ísland færi inn, við myndum borga mjög mikið með okkur. Sambandið sá fram á mjög alvarlega stöðu ef Bretar myndu hætta samstundis og náði samningi við þá. Á sama tíma er sambandið að hugsa að það vilji ekki skapa fordæmi þannig að aðrir fari út. Það er alveg vitað. Auðvitað eru líka uppi raddir innan Evrópusambandsins sem hafa áhyggjur af því að ef Bretar fara í mjög mikla fríverslunarsamninga um heiminn skaði það samkeppnisstöðu fyrirtækja innan Evrópusambandsins. Við höfum ekki einungis átt í samskiptum við Breta. Við eigum samskipti við Evrópusambandið og EFTA-ríkin og það er allt þekkt og ég er ekki að segja neinar fréttir. Varðandi landamæri og samskipti í Evrópu er evrópskt samstarf lagskipt. Það er ekki aðeins ESB. Sum lönd eru í ESB, önnur ekki, sum eru í EES, önnur, ekki, sum eru í EFTA, önnur ekki, sum eru í NATO og önnur ekki, sum eru í Schengen, önnur ekki. Sem betur fer eru landamæri samt sem áður opin, þó að löndin séu ekki öll í sömu ríkjabandalögum. Sviss er t.d. ekki í ESB og ekki í EES. Það er ekkert vandamál á landamærum Sviss og Evrópusambandsins. Noregur og Svíþjóð, annað landið er í ESB og hitt er í EES. Það er ekkert vandamál þar. Menn geta spurt sig hvort þeir gætu ekki notað þær lausnir annars staðar en ég ætla ekki að fara að þvæla mér inn í það, ég hef alveg nóg á minni könnu og maður fer bara með æðruleysisbænina þegar ýmis mál koma upp. En við höfum lagt á það áherslu frá fyrsta degi við alla þessa aðila að ef það verða viðskiptahindranir í Evrópu muni það hafa slæm áhrif á alla. Það muni allir tapa á því. Við munum líka tapa á því. Ef vinaþjóðir okkar í Evrópu setja einhvers konar tollmúra eða tæknilegar viðskiptahindranir sín á milli mun það koma niður á efnahag þeirra og það mun ekki hafa góð áhrif á okkur vegna þess að við eigum mikið undir því að þeim þjóðum gangi vel. Þær kaupa af okkur bæði vörur og þjónustu og það er algerlega okkar hagur að þeim vegni vel. Það er rétt sem hefur komið fram, bæði hjá hv. þm. Loga Má Einarssyni og hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni, að það skiptir miklu máli að við séum í góðum samskiptum við Breta. Það er hagur beggja að svo verði og við leggjum mikla áherslu á að við eigum gott framtíðarsamband við þá. Það er rétt ef við tökum samskiptin við þá í gengum árhundruðin að samstarfið hefur verið mjög gott en við eigum líka dæmi um dökka daga í samskiptum þjóðanna, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson velti upp annarri atkvæðagreiðslu. Það er spurning um lýðræðishugmyndir okkar allra. Hvaða áhrif hefur það á lýðræðið ef menn halda alltaf nýja og nýja atkvæðagreiðslu um sama málið? Hvað ef haldin væri önnur atkvæðagreiðsla í Bretlandi og hún færi á sama veg og sú fyrri? Ætti þá að halda þá þriðju? Ég held að eitt af því sem grafi undan Evrópusambandinu sé að menn hafa fundið að þegar farið hefur verið í þjóðaratkvæðagreiðslur og niðurstaðan ekki verið í þágu þeirra sem styðja það sem er lagt á borð hefur málinu oft verið breytt lítillega og það keyrt áfram uns niðurstaða fæst sem er þeim sem styðja Evrópusambandið þóknanleg. Ég held að það hafi ekki haft góð áhrif og hafi alið á vantrausti almennings á stjórnmálastéttinni og embættismannastéttinni. Ég er ekki að taka afstöðu til einstakra mála á hverjum tíma en ég held að við þurfum að velta því fyrir okkur vegna þess að við horfum upp á vantraust á stjórnmálastéttinni og embættismannastéttinni úti um allan heim, m.a. í Evrópu. Það hefur margoft komið fram þannig að við þurfum að hugsa þau mál. Ég fer ekki í felur með það að sama hvað mönnum finnst um það hvort Bretar eigi að vera í Evrópusambandinu eða ekki, hverjir eigi að vera í Evrópusambandinu, Ísland eða einhverjir aðrir, menn þekkja menn skoðun mína í því, þá verður aldrei hægt að segja aftur að það sé ekkert mál að ganga í Evrópusambandið þar sem við færum bara út ef okkur líkaði ekki. Það getur enginn sagt. Bretar eru fimmta stærsta efnahagsveldi heims og það liggur alveg fyrir að Evrópusambandið sem selur meira til Bretlands en Bretland til Evrópusambandsins á mjög mikið undir því að þau samskipti, t.d. á viðskiptasviðinu, gangi vel. Samt sem áður erum við í þessari stöðu. Það hefði ekki verið auðvelt ef við hefðum einhvern tímann farið inn og sagt svo: Þetta er orðið ágætt, við ætlum að skjótast út aftur. Í mínum huga er líka alveg ljóst, og staðfestist m.a. með því að fylgjast með Brexit-málinu, að við vorum algjörlega rétt þjóð á réttum stað þegar hið stóra EFTA - því að það var stórt þá - samdi við Evrópusambandið um EES-samninginn. Hv. þingmaður nefndi að við gætum ekki aðeins tekið það besta. Ég tel að vísu að við höfum gert það með því að vera í EES. Það má deila um ákveðna hluti en því meira sem maður skoðar það, sérstaklega í ljósi þess hverjir valkostirnir eru, þeim mun augljósara er að það leikur enginn vafi á því að við vorum mjög lánsöm á þeim tíma. Við vorum í samstarfi við EFTA-þjóðirnar þegar ákveðnar þjóðir gengu í samtökin, í þessu tilfelli Svíþjóð, Finnland og Austurríki, sem var talið ómögulegt þegar menn fóru í þá vegferð að myndu ganga í Evrópusambandið út af kalda stríðinu og hlutleysisstefnu þeirra. Við vorum með í þeim hópi. Við náðum fram því sem skiptir gríðarlega miklu máli. Það stærsta einstaka var að við fengum undanþágur frá fjórfrelsinu hvað varðar fjárfestingar í sjávarútvegi. Ég held að á þessum 25 árum hefði nú einhvern tíma komið sá tími í íslenskri útgerð að það hefði verið of freistandi að selja ekki þau fyrirtæki. En stóra einstaka málið er að þetta er afskaplega hagkvæmt fyrir okkur. Ég vil nota tækifærið aftur, virðulegur forseti, og þakka hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni því að mér fannst þeir allir með tölu vera málefnalegir með góð innlegg og ræða mikilvægt mál. Ef allar umræður væru eins og þessi í salnum væri ástandið jafnvel betra.

Herra forseti. Mig langaði að varpa einni lítilli spurningu fram. Ég geri ekkert endilega ráð fyrir að þurfa að fara aftur í andsvar en við sjáum til. Mér finnst reyndar merkilegt í upphafi hvað hæstv. utanríkisráðherra er ofboðslega áfram um að fólk og þjóðir virði þjóðaratkvæðagreiðslur og minni á þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrá sem á enn eftir að efna. En vandamálið með þessa tilteknu þjóðaratkvæðagreiðslu var auðvitað að verið var að greiða atkvæði um núverandi ástand eða einhverja óvissu sem var meira að segja teiknuð upp á svo falskan hátt, með svo miklum ósannindum eins og sýnt hefur verið fram á, að maður verður hugsi. Þegar maður speglar það líka við muninn sem var á afstöðu ungra og eldri kjósenda verður það eiginlega enn óhuggulegra. Ég er orðinn býsna leiður á því að við ræðum aldrei samskipti við aðrar þjóðir nema bara um fríverslun og viðskipti. Auðvitað þurfum við að eiga samskipti á sviði menningar og lista og ýmissa annarra hluta, en þau skipta máli. Ég held hins vegar að við eigum ekkert að vera að telja það sem brjálæðislega mikinn kost að við séum svo lítil að það sé enginn hræddur við okkur vegna þess að svoleiðis eiga samskipti ekkert að ganga. Ég vona að þau gangi ekki út á ofbeldi hins stóra í garð þess litla. Ég skil hæstv. utanríkisráðherra þannig að hann telji okkur það lítil að það sé lítil hætta á því að hann fara að „presentera“ hér eitthvert íslenskt belti og braut. Við gerum okkur grein fyrir hvar við erum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra að lokum: Það er alveg rétt að Evrópusambandið veltir væntanlega fyrir sér einhverjum fordæmum þegar það gerir þennan samning við Bretland og sanngirni og öðru, en myndi hæstv. ráðherra verða ánægður ef Bretar færu út og yrðu eftir það á betri viðskiptakjörum en EES-löndin og Ísland? Hvernig myndi hann bregðast við þá?

Virðulegi forseti. Ég fylgdist svo sem ágætlega með Brexit-umræðunni á sínum tíma og kosningunum. Ég held að ef við förum sanngjarnt yfir það hvernig málflutningurinn var á báða vegu hafi margt verið sagt og mig minnir að það hafi verið sú virta stofnun Bank of England sem þurfti að biðjast afsökunar út af spám sem þeir voru með ef Bretar myndu samþykkja að fara út. Boðað var að ef það yrði samþykkt að fara út yrðu sett neyðarlög, sem svo aldrei komu, þannig að einhver dæmi séu tekin. Ýmislegt annað var sagt í hita leiksins en stóðst sem betur fer ekki. Síðan geta menn alltaf deilt um það hvor hafði meira rangt fyrir sér eða hvernig menn gengu fram. En við gerum það líka, virðulegi forseti, eftir hverjar einustu kosningar á Íslandi, ef ég man rétt. Ég er sammála hv. þingmanni um að þetta snýst ekki bara um fríverslun en af því að hann nefndi litlu þjóðina var ég að nefna að það eru kostir og gallar við það. Ég hef sagt t.d. að allir eigi mikið undir alþjóðalögum en sérstaklega við Íslendingar, m.a. af því að við erum lítil þjóð. Ég held að það sé ekkert að því. Við getum ekki hótað neinum og hv. þingmaður getur verið alveg rólegur með það að ég er ekki að undirbúa neitt íslenskt belti og braut. Það liggur alveg fyrir. Varðandi það ef Bretar fengju betri viðskiptakjör en Íslendingar gagnvart ESB er það þannig, virðulegi forseti, að eitt af því sem ég er að reyna að gera er að sækja betri viðskiptakjör til Evrópusambandsins og þá sérstaklega í því sem snýr að sjávarafurðum. Ef það myndi gerast milli Bretlands og Evrópusambandsins hugsa ég að það myndi styrkja stöðu okkar hvað það varðaði, að geta bent á slíkt fordæmi. Ég lít ekki svo á að við töpum ef einhverjir aðrir auka viðskipti sín, allra síst nánustu samstarfslönd okkar. Ég þreytist hins vegar ekki á því og mun aldrei 

Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um að koma upp aftur vegna þess að ég get ekki sætt mig við það að hæstv. utanríkisráðherra tali um þá orðræðu og kosningabaráttu sem átti sér stað í aðdraganda Brexit-kosninganna sem eitthvað sem gerðist í hita leiksins. Við erum að glíma við algerlega nýjan veruleika þegar hagsmunahópar, samtök, nýta sér tækni algóritma til þess að safna um okkur upplýsingum, hafa áhrif á hegðun okkar eða þeirra kjósenda sem hefðu ekki hugsað sér að kjósa. Það er grafalvarlegur hlutur, sama hvort ósannindin voru alltaf bara á annan veginn. Þar er ég ekkert sannfærður og er ekki að halda því fram. En það komu líka fram, fyrir utan það hvernig menn léku sér með persónuupplýsingar fólks, fullyrðingar frá núverandi forsætisráðherra Bretlands um gríðarlega fjármuni sem myndu streyma inn í heilbrigðiskerfið við útgöngu sem enginn fótur var fyrir. Hæstv. utanríkisráðherra talaði um að verið væri að borga peninga inn í sambandið og við erum að borga pening inn í þetta samstarf. Ég gæti líka alveg sagt við hæstv. utanríkisráðherra: Ég fór og borgaði pening í Melabúðinni, 3.500 kr. í gær, 2.000 kr. í fyrradag, 5.000 kr. á laugardaginn, en það þarf að fylgja sögunni að ég fékk kjúkling og mjólk og kók og ýmislegt annað. Við fáum nefnilega einnig hluti til baka og Bretar hafa svo sannarlega fengið eitthvað til baka úr samstarfi sínu við Evrópusambandið. Það þarf líka að hafa í huga.

Virðulegi forseti. Þetta hangir að vísu saman við það sem þeir sem vildu ganga út vísuðu til, að það væri auknir fjármunir t.d. í heilbrigðiskerfið, og þetta er nokkuð sem allir geta flett upp, t.d. á netinu, það eru gefnar út á hverju ári tölur um það hvað þjóðir greiða með sér inn í Evrópusambandið. Bretland greiðir gríðarlega mikið með sér í Evrópusambandið. Auðvitað fá þeir til baka líka. En ef við tökum nettótöluna greiða Bretar gríðarlega mikið inn. Nú er eitt af verkefnum Evrópusambandsins þegar þessu er lokið að finna flöt á því hvernig það eigi að loka gatinu. Þetta eru, ef ég man rétt, í kringum 10% nettó, ekki brúttó. Ég veit alveg að það er borgað inn og það kemur út en ég er að tala um nettó. Það liggur fyrir að þeir sem greiða mest inn eru lönd eins og Norðurlöndin, Bretland, Þýskaland og Frakkland. Spánverjar  Ég vildi líka nefna, vegna þess að hv. þingmaður vísaði til þess ef Bretar fengju betri viðskiptakjör, að eitt af því sem við höfum verið að benda á í málatilbúnaði okkar gagnvart Evrópusambandinu er að það er búið að gera fríverslunarsamninga við Japan og Kanada þar sem þeir eru með fulla fríverslun. Við erum nokkurn veginn með fulla fríverslun en það þarf að loka því bili, að mér finnst, það er mín skoðun og við fylgjum þessu eftir þannig að fordæmin eru til staðar. En ég þakka hv. þingmanni og öðrum þingmönnum fyrir umræðuna.

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á jarðalögum, nr. 81/2004, með síðari breytingum (forkaupsréttur sveitarfélaga). Flutningsmenn, ásamt þeim sem hér stendur, eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Sigurður Páll Jónsson. Í 1. gr. segir: „Á eftir 27. gr. laganna kemur ný grein, 27. gr. a, ásamt fyrirsögn, svohljóðandi: Forkaupsréttur sveitarfélaga. Sveitarfélag á forkaupsrétt að landi og öðrum fasteignum innan sveitarfélagsins sem lög þessi gilda um og fyrirhugað er að selja eða ráðstafa varanlega með öðrum hætti ef fyrirhuguð nýting samræmist ekki aðalskipulagi eða sveitarfélagi er þörf á að fá umráð yfir slíkum fasteignum til nota fyrir opinbera starfsemi sveitarfélags eða sameiginlegra nota fyrir íbúa sveitarfélags.“ Í 2. gr. segir: „Á eftir orðunum „27. gr.“ í 1. mgr. 28. gr., 1. mgr. 29. gr. og 1. mgr. 30. gr. laganna kemur: og 27. gr. a.“ Og í 3. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Herra forseti. Ég ætla að víkja aðeins að greinargerðinni. Með frumvarpinu er lagt til að forkaupsréttur sveitarfélaga í jarðalögum verði endurvakinn til að bregðast við þeim breytingum sem orðið hafa á eignarhaldi og nýtingu jarða á undanförnum misserum. Markmiðið er að tryggja að sveitarfélögin hafi vitneskju um fyrirhugaða sölu jarða innan sinna vébanda enda má telja að slíkt sé hagur beggja aðila, þ.e. kaupanda jarðar og sveitarfélags, hafi kaupandi t.d. áform um nýtingu sem reynist í andstöðu við hugmyndir og áætlanir sveitarfélags um uppbyggingu á svæðinu. Frá því að ákvæði laga um forkaupsrétt sveitarfélaga var afnumið árið 2004 með setningu nýrra jarðalaga, nr. 81/2004, hefur þróunin undanfarin misseri verið með þeim hætti að fjársterkir aðilar, oft erlendir, hafa keypt fjölda jarða með tilheyrandi hlunnindum. Slík kaup hafa í mörgum tilfellum farið fram í gegnum erlend félög og er þá endanlegt eignarhald óljóst sem og fyrirhuguð nýting jarðarinnar. Óánægju hefur gætt með þessa þróun og kallað hefur verið eftir viðbrögðum stjórnvalda hvað þetta varðar. Með virkjun forkaupsréttar sveitarfélaga gefst sveitarfélögum kostur á að kynna sér fyrirhugaða nýtingu kaupanda viðkomandi jarðar og hvernig hún samræmist aðalskipulagi sveitarfélagsins þar sem framtíðarstefna sveitarfélagsins kemur fram. Samkvæmt skipulagslögum er aðalskipulag skipulagsáætlun fyrir tiltekið sveitarfélag þar sem fram kemur stefna sveitarstjórnar um landnotkun, byggðaþróun, byggðamynstur, samgöngu- og þjónustukerfi og umhverfismál í sveitarfélaginu. Komi í ljós að fyrirhuguð nýting samræmist ekki aðalskipulagi gæti sveitarfélagið því gengið inn í kaupin verði frumvarpið að lögum. Auk þess er lagt til að forkaupsréttur sveitarfélags verði virkur ef sveitarfélagi er þörf á að fá umráð yfir slíkum fasteignum til nota fyrir opinbera starfsemi þess eða sameiginlegra nota fyrir íbúa sveitarfélags. Með frumvarpinu leggja flutningsmenn til að sveitarfélögum verði með forkaupsrétti tryggður aðgangur að upplýsingum um fyrirhugaða ráðstöfun jarða og þar með tækifæri til að bregðast við með hagsmuni sveitarfélaganna að leiðarljósi. Herra forseti. Ég ætla næst að víkja aðeins að sögulega þættinum þegar kemur að forkaupsrétti sem hér er rætt um. Ákvæði um forkaupsrétt í jarðalögum hafa verið í íslenskum lögum allt frá árinu 1723, samanber tilskipun frá 18. júní 1723. Þar voru ákvæði um forkaupsrétt ábúenda sem höfðu lífstíðarábúð á jörðum. Samkvæmt lögum nr. 30/1905, um forkaupsrétt ábúenda, náðu þessi ákvæði hins vegar til allra ábúenda án tillits til þess hvort þeir hefðu lífstíðarábúð eða ekki. Reglurnar um forkaupsrétt náðu einnig til ábúenda sem höfðu sagt upp ábúðarsamningum sínum og ábúenda sem löglega hafði verið sagt upp ábúðarsamningum ef ábúðinni var ekki lokið. Með lögum nr. 30/1905 fengu sveitarfélög einnig forkaupsrétt að afréttum og óbyggðum svæðum sem unnt væri að nýta til sumarhúsabyggða. Með lögum nr. 40/1919 fengu sveitarfélög forkaupsrétt á jörðum á eftir ábúendum sem héldu forkaupsrétti sínum með sömu skilyrðum og áður. Síðan er það með lögum nr. 16/1926 og með breytingu á lögum nr. 40/1919 að lögfestar eru undantekningar frá ákvæðum laganna um forkaupsrétt en samkvæmt þeim giltu ákvæðin ekki ef jarðeigandi seldi jörð barni sínu, kjörbarni, fósturbarni, bróður, systur eða foreldri. Lög nr. 40/1919 voru síðan endurútgefin og svo breytt með lögum nr. 55/1926, en með lögum nr. 40/1948, um kauprétt á jörðum, voru gerðar þær breytingar á ákvæðum laganna um forkaupsrétt að ábúandi átti aðeins forkaupsrétt á undan sveitarfélagi ef hann hafði haft ábúð í þrjú ár eða lengri tíma áður en söluumleitanir hófust en að öðrum kosti átti ábúandi forkaupsrétt á eftir sveitarfélagi. Sömu undantekningar giltu áfram um sölu til náinna ættingja og með lögum nr. 65/1976 var lögfest að ábúendur ættu forkaupsrétt á undan sveitarfélagi ef þeir hefðu haft ábúð á jörð í tíu ár eða lengur og sömu undantekningar og áður voru gerðar um sölu til náinna ættingja en bætt við að þau ákvæði giltu einnig um maka og barnabörn. Enn fremur voru þau skilyrði sett að ábúandi yrði að taka jörðina til ábúðar og fullra nytja. Ákvæðin um forkaupsrétt sveitarfélaga eru í þingskjölum með framangreindum lögum rökstudd með því að verið sé að sporna gegn því að jarðir sem hæfar séu til búreksturs falli í hendur svokallaðra jarðabraskara eða annarra aðila sem ekki hyggjast taka þær til búreksturs og landbúnaðarnytja að öðru leyti, án tillits til þess hvort og hvaða röskun það kunni að hafa í för með sér fyrir byggðarlagið. Herra forseti. Ég hef aðeins rakið hér sögulega ákvæði um forkaupsrétt í jarðalögum og sögulega séð á þetta ákvæði sér langa forsögu eða allt frá árinu 1723, eins og ég nefndi. Það sýnir að þetta ákvæði hefur ávallt verið talið mikilvægt og þess vegna verður að teljast svolítið sérstakt að með lögunum 2004 er ákvæðið fellt niður. Ég kem ögn nánar að því á eftir. En það er sem sagt með lögunum frá nr. 81/2004 sem þetta er tekið út og hafði þá verið í íslenskum rétti allt frá 1723. Eftirlitsstofnun EFTA gerði nokkrar athugasemdir við ákvæði jarðalaganna, 65/1976, og taldi þau brjóta gegn EES-samningnum. Þær athugasemdir beindust einkum að 6. gr. laganna um að samþykki bæði sveitarstjórnar og „jarðanefnda“, eins og það var nefnt, þyrfti til að heimilt væri að ráðstafa jörðum og öðrum fasteignum sem lögin giltu þá um, að sveitarstjórn gæti bundið samþykki sitt tilteknum skilyrðum um búsetu, samanber 11. gr. þeirra laga, um að aðilar sem vilja kaupa jarðir á Íslandi og nýta til landbúnaðar þurfi að hafa starfað við landbúnað í tvö ár hér á landi nema landbúnaðarráðherra veiti sérstaka undanþágu, og síðan 30. gr. laganna um forkaupsrétt sveitarfélaga og Jarðasjóð ríkisins. Í bréfi stofnunarinnar til íslenskra stjórnvalda, þann 4. júlí 2001, kemur fram það álit að framangreind ákvæði jarðalaga, nr. 65/1976, brjóti gegn 40. gr. EES-samningsins. Til að mæta þessum athugasemdum á sínum tíma var farin sú leið að heimild sveitarfélaga til að nýta forkaupsrétt væri bundin ákveðnum skilyrðum á þann veg að sveitarfélögin gætu nýtt forkaupsréttinn teldu þau þörf á að fá umráðarétt yfir jörð, jarðahluta eða öðru landi sem ætti að selja til að nýta fyrir starfsemi sveitarfélagsins eða til sameiginlegra nota fyrir íbúa sveitarfélagsins. Það voru ekki gerðar athugasemdir við þessa breytingu og má segja að hún hafi verið ágætlega unnin. Sú vinna sem lá að baki snerist fyrst og fremst um að tryggja að þetta ákvæði bryti ekki gegn EES-samningnum. Eins og ég segi voru ekki gerðar athugasemdir við þetta þannig að sú vinna skilaði sér ágætlega. Þetta var sem sagt í frumvarpi til jarðalaga 2004, eins og ég nefndi. En það gerist hins vegar í þessu ferli að innan nefndarinnar er þetta síðan tekið út og þess vegna er þetta ákvæði ekki í lögunum í dag. Það er hins vegar nokkuð ljóst, ef maður fer yfir nefndarálitið, að það stóð ekki til. Það stóð til að forkaupsréttarákvæðið yrði áfram í lögum. Nefndin rökstyður það ekkert hvers vegna hún tekur þetta út á síðustu metrunum. Eins og ég nefndi áðan, herra forseti, fer þarna í gang mjög mikil og góð vinna við að tryggja að ákvæðið sé ekki í andstöðu við EES-samninginn og maður hefði ætlað að þá væri eðlilegast að það yrði áfram í frumvarpinu og yrði samþykkt sem lög að þetta ákvæði yrði áfram inni. En eins og ég hef rakið gengur nefndin mun lengra. Hún tekur þetta ákvæði út, einhverra hluta vegna, og rökstyður það ekki, sem er svolítið sérstakt. Það verður til þess að ákvæðið er ekki í lögum í dag, var afnumið 2004 eftir að hafa verið í lögum frá 1723. Í frumvarpi því sem hér er mælt fyrir er stuðst við þetta ákvæði og við það bætt, eins og áður segir, að sveitarfélag geti nýtt sér forkaupsrétt, samræmist hugmyndir kaupanda jarðar ekki aðalskipulagi sveitarfélags. Þessu er bætt inn í með aðalskipulagið og telja verður að það falli ágætlega að því ákvæði. Með sameiginlegum hagsmunum íbúa, eins og segir í ákvæðinu og ég rakti hér í upphafi, er átt við hagsmuni margra og jafnvel meiri hluta íbúa sveitarfélagsins. Líta verður svo á að ekki sé gert ráð fyrir að unnt sé að neyta forkaupsréttar samkvæmt þessu ákvæði í þeim tilgangi að afhenda viðkomandi jörð tilteknum einstaklingum eða þröngum hópi einstaklinga til afnota. Það er ekki í anda þessa frumvarps. Ég ætla ekki að fullyrða, herra forseti, um það hvort sveitarfélögin hafi fjárhagslegt bolmagn til að ganga inn í kaup, telji þau nauðsyn til. Það er önnur umræða á öðrum vettvangi en alla vega er þetta ákvæði fyrst og fremst hugsað til þess að sveitarfélögin hafi vitneskju um þessi mál innan sinna vébanda. Þó að sveitarfélög hafi úrræði samkvæmt ýmsum ákvæðum í skipulags- og byggingarlögum, þegar kemur að nýtingu jarða, verður að telja mikilvægt að þau hafi vitneskju um fyrirhugaða sölu jarða innan sinna vébanda, enda má telja að slíkt sé hagur beggja aðila, kaupanda jarðar og sveitarfélagsins. Auk þess tel ég að þetta ákvæði gæti skapað meiri sátt um þennan mikilvæga málaflokk, einfaldlega vegna þess að þá eru sveitarfélögin vel upplýst, íbúar sveitarfélagsins upplýstir og nýting jarðarinnar kemur þá vonandi til með að samræmast þeim hugmyndum sem sveitarfélagið leggur upp með og koma fram í aðalskipulagi. Að svo búnu vísa ég þessu máli til viðkomandi nefndar sem er þá hv. allsherjar- og menntamálanefnd, geri ég ráð fyrir. Herra forseti leiðréttir mig ef svo er ekki. En alla vega vísa ég þessu máli til hv. nefndar.

Herra forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um skipun rannsóknarnefndar til að fara yfir starfshætti lögregluvalds, ákæruvalds og dómsvalds í Guðmundar- og Geirfinnsmálum. Þeir sem standa að þessari þingsályktunartillögu eru þingflokkur Samfylkingar, þ.e. sú sem hér stendur en auk mín Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Andri Thorsson, Logi Einarsson og Oddný G. Harðardóttir. Þingsályktunartillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar, í samræmi við lög um rannsóknarnefndir, nr. 68/2011, að skipa sérstaka þriggja manna rannsóknarnefnd sem geri sjálfstæða og óháða rannsókn á starfsháttum lögregluvalds, ákæruvalds og dómsvalds í Guðmundar- og Geirfinnsmálum. Nefndin kanni hvort og þá hvaða meinbugir voru á starfsháttum ákæruvalds og lögreglu við meðferð málanna sem og málsmeðferð fyrir dómi. Rannsóknin taki einnig til aðkomu þýska rannsóknarlögreglumannsins Karls Schütz.“ Með tillögu þessari er lagt til að Alþingi skipi rannsóknarnefnd til að fara ofan í saumana á mögulegri misbeitingu valds ásamt því hvort ólögmætum aðferðum hafi verið beitt við rannsóknir lögreglu á svonefndum Guðmundar- og Geirfinnsmálum og við meðferð dómstóla á árabilinu 1975–1980. Fjölmargt hefur verið um málin fjallað og nýr sýknudómur Hæstaréttar, frá 27. september 2018, varðandi manndrápsmálin tvö, staðfestir að málsmeðferð var augljóslega ekki samkvæmt lögum. Málsmeðferðin sjálf hefur þó hvorki verið rannsökuð markvisst né heldur hefur hún sem slík komið til kasta dómstóla en flutningsmenn telja nauðsynlegt að ljúka málunum í eitt skipti fyrir öll með því að Alþingi Íslendinga skipi rannsóknarnefnd til að fara yfir alla þessa málsmeðferð. Svonefnd harðræðisrannsókn Þóris Oddssonar frá 1979 var að vísu lögð fyrir Hæstarétt en hafði lítil eða engin áhrif, enda má velta fyrir sér hvort tilurð og framkvæmd þeirrar rannsóknar sé sérstakt rannsóknarefni. Skýrsla starfshóps um Guðmundar- og Geirfinnsmál, undir forystu Arndísar Soffíu Sigurðardóttur, frá 2013, er einnig ítarleg og þar eru fjölmargar vísbendingar um alvarlega misbeitingu valds ásamt því að farið hafi verið mjög á svig við lög og reglur. Þá hljóta niðurstöður réttarsálfræðinganna Gísla H. Guðjónssonar og Jóns Friðriks Sigurðssonar í 19. kafla skýrslunnar, og í vitnaskýrslu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 28. janúar 2016, að teljast hafa mikla þýðingu í þessu samhengi. Einnig má nefna harðræðisrannsókn Steingríms Gauts Kristjánssonar, skipaðs dómara, frá 1976, sem veitir vissa innsýn í harðræði sem beitt var í Síðumúlafangelsinu þótt hún snúist um aðra fanga en þá sem um ræðir í Guðmundar- og Geirfinnsmálum. Loks er vert að vísa til úrskurðar endurupptökunefndar vegna Guðmundar- og Geirfinnsmála þar sem gerð er ítarleg grein fyrir margvíslegum annmörkum á meðferð máls, hvort tveggja hjá lögreglu sem og fyrir dómstólum. Herra forseti. Nú liggur fyrir sýknudómur Hæstaréttar varðandi manndrápsmálin tvö en dómur Hæstaréttar frá 1980 stendur enn óhaggaður að því er varðar rangar sakargiftir á hendur fjórum saklausum mönnum. Í hinum nýja dómi Hæstaréttar er ekkert fjallað um málsatvik heldur grundvallast niðurstaðan einvörðungu á kröfu setts ríkissaksóknara. Strax af þeim gögnum sem lágu fyrir Sakadómi Reykjavíkur 1977 virðist augljóst að meginreglur sakamálaréttar hafi verið brotnar við margvísleg tækifæri. Augljósust og algengust virðast brot á skyldunni til að rannsaka jafnt þau atriði sem benda til sýknu og hin sem horfa til sektar. Í Guðmundarmálinu meinuðu sakadómarar lögreglumanni að rannsaka mögulega fjarvistarsönnun Sævars Ciscielskis og í Geirfinnsmálinu létu dómararnir undir höfuð leggjast að kanna sannleiksgildi fjarvistarsönnunar sem Sævar lagði sjálfur fram í bréfi til réttarins mánuði áður en réttarhöldin hófust. Lýsingu Sævars í þessu bréfi á fréttamynd í sjónvarpinu, en þetta var fyrir tíma tímaflakksins sem nú er, ásamt nýju sönnunargagni sem lagt var fyrir endurupptökunefnd, kallar Gísli H. Guðjónsson, okkar helsti sérfræðingur í fölskum játningum, áreiðanleg sönnunargögn þess efnis að Sævar hafi haft fjarvistarsönnun og fjallar hann einmitt um þetta atriði í bók sinni The Pshychology of False Confessions sem kom út árið 2018. Í gögnum málsins má líka finna nokkur þýðingarmikil dæmi þess að skýrslur hafi ekki verið teknar af vitnum þegar vitnisburðurinn þótti ekki benda í rétta átt. Það virðist jafn augljóst að sakborningar voru sjaldnast látnir njóta vafans. Um þetta eru fjölmörg dæmi, bæði í dómi Sakadóms Reykjavíkur frá 1977 og í dómi Hæstaréttar frá 1980. Þar má finna orðalag á borð við „ætla verður“, „miða verður við“ og „leggja verður til grundvallar“ sem ber ekki vott um fulla vissu. Bæði í sakadómi og Hæstarétti taldist sannað að Erla Bolladóttir hefði fengið far í tveimur áföngum frá Keflavík til Hafnarfjarðar að morgni 20. nóvember 1974. Gögnin að baki þessari fullyrðingu sýna hins vegar þvert á móti að stúlkan sem þarna var á ferð gat ekki hafa verið Erla. Dómarar, ákæruvald og verjendur fengu beinlínis fölsuð gögn í hendur þegar lögð voru fram staðfest endurrit, að sögn, úr fangelsisdagbók Síðumúlafangelsisins. Fulltrúi yfirsakadómara færði ekki í dómabókina kæru Sævars Ciscielskis um misþyrmingar þann 11. janúar 1976. Fyrir liggur skrifleg játning varðandi það atriði. Fleiri lögbrot virðast jafnframt líkleg. Reykjavíkurögreglan handtók mann til að yfirheyra hann sem vitni. Forsendur gæsluvarðhaldsúrskurða virðast einnig stundum vafasamar og allt of óljóst tilgreindar. Herra forseti. Veigamikil rök hafa verið færð fyrir því að sakborningarnir í Geirfinnsmálinu hafi alls ekki farið til Keflavíkur að kvöldi 19. nóvember 1974. Dvöl Sævars Ciscielskis og Erlu Bolladóttur á Kjarvalsstöðum þetta kvöld fer langt með að útiloka þann möguleika auk þess sem komið hefur í ljós að sjónvarpið sýndi í raun og sann þá fréttamynd sem Sævar reyndi að lýsa í bréfi sínu til dómaranna í september 1977. Eftir sýknudóm Hæstaréttar þann 27. september 2018 verða rangar sakargiftir ekki lengur skýrðar með samsæri þriggja sakborninga til að beina grunsemdum frá sjálfum sér. Af málsgögnum virðist líka helst mega ráða að rannsakendur málsins, tveir rannsóknarlögreglumenn og fulltrúi yfirsakadómara, hafi fengið þrjá sakborninga til að bera vitni í þeim tilgangi að geta handtekið þá menn sem rannsakendurnir sjálfir töldu bera ábyrgð á dauða Geirfinns Einarssonar í tengslum við umfangsmikið áfengissmygl. Endurupptökunefnd hafnaði endurupptöku á grundvelli b-liðar 1. mgr. 211. gr. laga um meðferð sakamála, en þar er fjallað um refsiverða háttsemi starfsmanna réttarkerfisins. Stakk nefndin undir stól erindi Ragnars Aðalsteinssonar lögmanns þar sem hann lagði fram nýtt gagn í málinu og færði einmitt rök fyrir því að uppfyllt séu skilyrði refsingar. Nefndin gat þessa erindis einungis í upptalningu og nefndi það „sjónvarpsdagskrá“, en þótt hér væri lagt fram alveg nýtt sönnunargagn fékk erindið alls enga umfjöllun. Slík vinnubrögð geta ekki talist viðunandi í nútímanum og ný rannsóknarnefnd Alþingis hlýtur að kalla eftir skýringum á þessu atriði eins og fjölmörgum öðrum er að þessum málum lúta. Herra forseti. Ég kem hingað í friði. Þetta er ekki þess háttar mál að það eigi að fara í einhverjar pólitískar skotgrafir. Þess vegna bið ég þingheim og þingmenn í fyllstu einlægni um að veita þessu máli brautargengi svo að það fái í eitt skipti fyrir öll nauðsynlega lúkningu. Tilgangur þessarar tillögu er að fá loksins botn í hin gömlu Guðmundar- og Geirfinnsmál með rannsókn á mögulegri misbeitingu valds og ólögmætum aðferðum, þeim veigamiklu þáttum sem hvorki stjórnvöld, Alþingi né réttarkerfið hefur með fullnægjandi hætti tekist að taka til skoðunar. Að þessu sögðu legg ég til að þessu máli verði vísað til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum fyrir að leggja fram þetta góða mál. Mér finnst það vel rökstutt en hv. þm. Helga Vala Helgadóttir sagði seint í ræðu sinni að hún kæmi hingað í friði. Það er það eina sem ég ætla að vera ósammála henni um hvað varðar sjálfan mig. Ég er ekki alveg viss um að ég komi hingað í friði en er auðvitað ekki flutningsmaður málsins og vona að sú afstaða komi ekki niður á málsmeðferð þess. Ég tek undir að það á ekki að vera neitt mál fyrir þingheim að samþykkja þetta mál. Vandi minn er þessi: Ég geri sjálfur sem borgari, ekki sem þingmaður heldur sem borgari, sem lífvera af dýrategundinni homo sapiens, þá kröfu til yfirvalda að þau fari vel með vald og ef þau fara ekki vel með þetta vald geri ég þá kröfu og áskil mér þann rétt að breyta því stjórnarfari og ef mér tekst ekki að breyta því stjórnarfari lýðræðislega, með öðrum orðum friðsamlega, geri ég það ófriðsamlega. Já, virðulegur forseti, þetta er hótun sem á að lifa í öllum lýðræðissamfélögum. Það er ákveðið skilyrði fyrir því að við förum eftir lögum í þessu landi. Það skilyrði er að lögin séu í gildi fyrir alla, að það sé lýðræði sem ákvarði hvernig lögin eru sett og að réttindi borgaranna séu virt. Þetta er skilyrði. Þetta er grunnskilyrði. Þannig byrjar maður samtalið um það hvort við getum haldið frið í mannlegu samfélagi eða ekki vegna þess að friðurinn er ekki sjálfsagður, bara alls ekki sjálfsagður. Friðurinn er háður þessu skilyrði um lýðræði, frelsi og réttindi borgaranna. Það gerir að verkum að ég er ekki alveg 100% viss um að ég komi hingað í friði þegar ég ræði þetta mál vegna þess að þetta mál er ekkert minna en algjör áfellisdómur yfir gjörvöllu íslensku samfélagi, siðmenningu þess, sem lýðveldi, sem þjóð, og það að það taki fjóra áratugi að komast þó ekki lengra en hingað eftir það helvíti sem þetta mál er er líka áfellisdómur yfir samfélagi okkar. Upp á síðkastið hafa hlutirnir aðeins skánað. Það er jú búið að dæma þessa sakborninga saklausa eða úrskurða um það fyrir Hæstarétti. En eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fór inn á er það ekki vegna þess að málsgögnin hafi verið tekin aftur og sönnunargildið metið út frá því heldur vegna þess að saksóknari fór fram á sýknu, eitthvað sem í mínum bransa væri kallað skítamix. Ég kann ekki betra orð yfir það, virðulegi forseti, og biðst forláts, það þykir dónalegt. En þegar við erum að ræða þetta mál finnst mér alveg réttlætanlegt að nota þó nokkuð dónalegri orð en það. Það sem átti sér stað í Geirfinns- og Guðmundarmálunum voru pyndingar. Köllum það bara það sem er. Þegar það gerist í Guantanamo-flóa köllum við það pyndingar. Þegar hervald beitir slíkum aðferðum köllum við það pyndingar. Þetta voru pyndingar. Mér er alveg sama hvað fræðimenn hafa að segja um það. Það er þannig og það er augljóst í þokkabót og ætti að vera fyrir utan alla fræðilega akademíska umræðu á þessum tímapunkti. Sömuleiðis var þetta fólk frelsissvipt með röngu. Það ætti að liggja fyrir og ætti ekki að vera ágreiningur um það. Sú staðreynd að enn þá sé hægt að finna löglært fólk á Íslandi sem segir opinberlega að svona hafi það nú þurft að vera, það að löglært fólk sem lærði í íslenskum háskóla og starfaði í íslensku lagaumhverfi á þessum tíma, áratugum saman, segi að þarna hafi ekki verið neitt dómsmorð á ferðinni og það að enn þann dag í dag stingi ríkislögmaður upp á því að einn sakborninga í málinu eigi ekki að fá neinar skaðabætur, þetta sé að hluta til honum að kenna, þetta hafi ekki verið það slæmt og hann eigi meira að segja að borga lögfræðikostnaðinn, er hneisa. Virðulegi forseti. Þetta undirstrikar það sem mér leiðist að segja hér, að mínu mati stendur og fellur trúverðugleiki réttarríkisins Íslands með þessu máli. Ég verð að segja eins og er fyrir mitt leyti að mér finnst það hanga á bláþræði. Mér finnst það rétt svo sleppa að ég hafi trú á íslensku dómskerfi, íslensku réttarríki, með þessum sýknudómum miðað við forsendurnar sem lágu til grundvallar sýknu, nefnilega því að saksóknari krafðist sýknu. Það var svona það allra minnsta sem var hægt að gera. Það var hægt að skítamixa það þannig. Það er það sem það var. Eina leiðin fyrir mig sem borgara til að öðlast aftur trú á réttarríkinu Íslandi er að það sé fullur samhugur um að þarna hafi gerst það sem gerðist, dómsmorð og pyndingar. Akkúrat núna er staðan sú, virðulegi forseti, að hið sama gæti gerst aftur. Það er lexían sem við eigum að læra af þessu. Sama gæti gerst aftur. Þá myndi það taka fjóra áratugi að fá saksóknara til að sækjast eftir sýknu. Eins og staðan er í dag myndum við búast við því að yfirvöld myndu samt segja: Engar skaðabætur. Þetta er lexían í dag, virðulegi forseti, og hún er ekki boðleg í réttarríki, hún er ekki boðleg siðmenntuðu samfélagi. Ég efast ekki um það í eina sekúndu að einhverjum finnist ég taka djúpt í árinni í dag en svo er bara fjandakornið ekki neitt, virðulegi forseti. Svo er ekki. Það ætti að sjóða blóðið í öllum sem kynna sér þetta mál og sjá hvernig hefur farið fyrir því í u.þ.b. fjóra áratugi vegna þess að það er ekki líðandi, það er ekki hægt að halda einhvern frið í mannlegu samfélagi samhliða því að svona þyki á nokkurn hátt í lagi. Ég segi það alla vega fyrir mig að hann er ekki í boði. Sem betur fer búum við í þvílíku lýðræðisríki að hægt er að leysa hlutina friðsamlega enn þá, geri ég ráð fyrir, en það er þá háð því að þetta samfélag hysji aðeins upp um sig brækurnar þegar kemur að þessu máli, þar á meðal þingmenn og hv. ríkislögmenn, hæstv. forsætisráðherra, dómararnir, lögreglumennirnir, blaðamennirnir, kjósendurnir, allir, allt íslenskt samfélag. Hvernig leyfðum við þessu að gerast? Hvernig leyfðum við því að bíða í fjóra áratugi? Hvernig gerðist það, virðulegi forseti? Það eru vonbrigðin sem ég upplifi í málinu og ekki aðeins vonbrigði heldur hneykslan sem er algjör. Enn og aftur í þessu máli, eins og gerist svo oft þegar ríkið brýtur á borgurunum, kemur ríkið með ýmsar skýringar til að lýsa því hvernig þetta var allt í lagi eða ekki svo slæmt eða eitthvað því um líkt. Virðulegi forseti. Ég hvet alla til að láta slíka þvælu sem vind um eyrun þjóta því að það er skásti kosturinn af öllum í stöðunni. Þetta fólk var frelsissvipt, það var pyndað af íslenskum yfirvöldum á lýðveldistíma í svokölluðu réttarríki. Það er það sem gerðist. Við eigum ekki einungis að horfast í augu við það, við eigum að segja það eins og það er og við eigum að ganga frá málinu með einum eða öðrum hætti þannig að kynslóðir framtíðarinnar þurfi aldrei framar að búast við því að lögfróðir einstaklingar segi upp í opið geðið á þeim að þetta hafi ekki verið dómsmorð, þetta hafi ekki verið pyndingar eða hafi ekki verið svo slæmt eða hafi á einhvern hátt verið sakborningum að kenna. Slík orðræða, virðulegi forseti, er ekki tillaga að friði.

Herra forseti. Ég kem hingað upp til að bregðast aðeins við ræðu hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar af því að mér virtist af máli hans að fokið hefði í hann vegna þess að ég hefði sagst koma hingað í friði, koma hingað upp í þetta púlt í friði. Að koma með friði er ekki sagt til að smætta málið á nokkurn hátt. Að koma með friði er ekki sagt til að draga úr alvarleika málsins. Að koma með friði er kannski frekar sagt til að taka af allan vafa um að við getum öll með réttu og óttalaus staðið saman að því að skipa sérstaka rannsóknarnefnd Alþingis um þetta mál. Að við þurfum ekki að fara í við og þið, að við þurfum ekki að fara í keppni hverjum er mest ofboðið, að við þurfum ekki að fara í keppni hverjum blöskrar mest. Ég held að við séum bara komin yfir það og að við getum á þessum tímapunkti reynt að hefja okkur aðeins upp fyrir flokkapólitík og standa saman að þessu. Þetta er þess háttar mál að við getum hreinlega verið þarna saman. Það hefur tekið 40 ár. Við skulum ekki gera lítið úr þeirri baráttu sem hefur átt sér stað á síðustu 40 árum. Ég hvet þingmenn aftur til að standa saman í þessu og fara ekki í einhverja innbyrðis keppni.

Virðulegur forseti. Ég geri engar athugasemdir við að hv. þingmaður segist koma hingað í friði, ég trúi því og met það til fulls. Ég kom hins vegar hingað upp til að lýsa því að friðurinn í mínum huga er háður ákveðnum skilyrðum, skilyrðum sem voru brotin í þessu máli. Þökk sé því að ég hef þó enn þá, og flestir, það lítur út fyrir það, næga trú á lýðræðisfyrirkomulaginu á Íslandi til að trúa því að enn sé hægt að leiða hlutina á réttan kjöl í þessu máli. Það virðist gerast hægt og bítandi, mjög hægt og bítandi. En til að hafa það á hreinu var það ekki gagnrýni á orð hv. þingmanns sem ég kom hingað upp, heldur til að lýsa því í mínum eigin orðum hvernig ég sé málið. Ég get voða lítið gert við því að í mig fjúki í hvert sinn sem þetta mál ber á góma. Það fýkur í mig í hvert einasta sinn sem ég hugsa um það. Ég á erfitt með að hafa hemil á tilfinningum mínum þegar kemur að þessu máli, ekki vegna þess að ég hafi einhverja sérstaka tengingu við þá einstaklinga - ég þekki reyndar einn af afkomendum eins sakborningsins, sem er vinur minn - en það er aðallega að sjá hvernig kerfið bregst alltaf við. Alltaf, segi ég, af allri minni reynslu. Það er svo stór hluti af kerfinu sem bregst alltaf við eins og það sé bara einhver vitleysa að vera að kvarta undan einhverjum hlutum eins og réttinum til að vera ekki pyndaður eða réttinum til að vera ekki frelsissviptur árum saman með röngu. Og eftir það geti liðið áratugir þar sem fólk fær ekki einu sinni uppreist æru fyrir dómstólum. Það er þetta sem svíður svo, virðulegi forseti, vegna þess að ég krefst þess hreinlega að búa í réttarríki, ég krefst þess að búa við lýðræði. Það er enginn friður án þessara tveggja hluta - við mig alla vega. En ég virði orð hv. þingmanns að fullu og segi það líka að ef mér hefði verið boðið að vera með á þessari þingsályktunartillögu er ég ekki alveg viss um að ég hefði viljað það, einmitt vegna þess að ég finn það í sjálfum mér að ég þarf sem þingmaður og borgari að tjá mig mun harðar en þingsályktunartillagan gefur til kynna. 

Herra forseti. Ég vil koma upp í ræðustól Alþingis til að kveðja mér hljóðs vegna þessa máls. Ég vil þakka fyrsta flutningsmanni og flutningsmönnum fyrir þessa þingsályktunartillögu um skipun rannsóknarnefndar til að fara yfir starfshætti lögregluvalds, ákæruvalds og dómsvalds í Guðmundar- og Geirfinnsmálum. Fyrsti flutningsmaður rökstuddi það vel í ræðu sinni hvers vegna þörfin á rannsóknarnefnd um starfshætti í þessu stærsta dómsmáli 20. og 21. aldar hér á landi er þörf og brýn. Þrátt fyrir langþráðan sýknudóm Hæstaréttar 27. september á sl. ári, þar sem fimm sakborningar í Guðmundar- og Geirfinnsmálum voru sýknaðir af öllum ákæruliðum, hefur málunum ekki verið lokið með þeim sýknudómi, því miður. Sátt sem boðuð var við sakborningana hefur verið hleypt í uppnám síðustu vikur og daga. Það uppnám hefur vakið sterk viðbrögð hjá almenningi sem sýnir almennan stuðning við sakborninga í Guðmundar- og Geirfinnsmálunum sem fundnir hafa verið saklausir. Það hefur líka sýnt almennan vilja hjá fólki til að sakborningum sé sýnd virðing og auðmýkt eftir allt sem þau hafa gengið í gegnum í einu mesta dóms- og réttarfarshneyksli síðustu áratuga hér á landi. Sátt verður að ríkja um að bæta unga fólkinu - sem var ranglega frelsissvipt og ranglega dæmt - það upp sem þau máttu þola eins vel og hægt er að bæta frelsissviptingu og fangelsisvist, en umfram allt með eins mikilli mannvirðingu og hægt er. Ég ber einlæga von í brjósti um að það verði hægt. Þetta mál sem við erum með til umfjöllunar er líka angi af sáttinni, líka angi af uppgjörinu sem verður að eiga sér stað þegar vondir hlutir gerast á borð við Guðmundar- og Geirfinnsmálin og afleiðingar þeirra, 40 árum eftir að þau komu upp fyrst, því að án uppgjörsins verður engin sátt og enginn lærdómur. Því styð ég þetta mál vegna þess að því miður þarf enn þá að velta við steinum. Það þarf að komast til botns í því hvað nákvæmlega gerðist í þessu hræðilega máli og fara verður yfir það sem gerðist hjá lögreglu, ákæruvaldi og dómsvaldi í málinu. Ég held þess vegna að það mál sem hér er komið fram sé þarft, brýnt og gott og hluti af því uppgjöri sem við verðum að eiga sem samfélag til að við getum loksins sagt og fagnað því að þessu máli sé endanlega lokið.

Forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um undirritun og fullgildingu valfrjálsrar bókunar við alþjóðasamning um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Tillagan var áður lögð fram á 147., 148. og 149. löggjafarþingi og er nú endurflutt að mestu óbreytt í fjórða skiptið. Kannski að hún nái í gegn í þetta skipti. Sögu samningsins um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, og um mikilvægi hans, er að finna í greinargerðinni og hún var einnig reifuð af mér þegar ég mælti fyrir málinu á seinasta þingi. Mér finnst óþarfi að endurtaka þá ræðu en langar samt að segja að á undanförnum árum og áratugum hefur vægi þessara réttinda, þ.e. efnahagslegra, félagslegra og menningarlegra réttinda, aukist mikið. Með undirritun og fullgildingu valfrjálsrar bókunar við samninginn mætti stuðla að aukinni vernd þessara réttinda. Þannig yrði komið á sambærilegri kæruleið fyrir þau réttindi sem varin eru í alþjóðasamningi um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Það er orðið langt síðan Ísland varð aðili að þessum samningi og staðfesti mikilvægi réttindanna sem hann verndar, bæði með breytingum á lögum og stjórnarskrá en einnig fyrir dómstólum. Með því að undirrita og fullgilda valfrjálsa bókun við samninginn verður kærunefnd sem starfar samkvæmt samningnum gert kleift að taka við erindum frá einstaklingum á Íslandi. Með því að stíga þetta skref má auka vernd þessara mikilvægu réttinda og er því lagt til að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að undirrita fyrir Íslands hönd og fullgilda valfrjálsu bókunina við alþjóðasamninginn um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Meira hef ég ekki um það að segja í bili, annað en að það er einlæg von mín að þessu máli gangi betur í meðferð nefndarinnar og komist til síðari umræðu og að við náum að sameinast um að stíga loksins þetta skref.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu Flokks fólksins um búsetuöryggi í dvalar- og hjúkrunarrýmum. Alþingi ályktar að fela heilbrigðisráðherra að undirbúa og leggja fram lagafrumvarp þar sem kveðið er á um eftirfarandi: „1. Ríki og sveitarfélögum verði skylt að útvega öldruðum, sem hafa gengist undir færni- og heilsumat, dvalar- eða hjúkrunarrými eigi síðar en 60 dögum eftir að niðurstöður mats um að viðkomandi eigi rétt á slíku úrræði liggja fyrir. 2. Færni- og heilsumat skuli gefið út eigi síðar en 10 dögum eftir að umsókn um það berst. 3. Öldruðum einstaklingum, sem dvalist hafa lengur en 10 daga á sjúkrahúsi án sérstakrar meðferðar, verði útvegað dvalar- eða hjúkrunarrými. 4. Læknar geti ákveðið að einstaklingur sem bersýnilega þarf að fá vistun í hjúkrunarrými þurfi ekki að undirgangast færni- og heilsumat til þess að fá dvöl á viðeigandi stofnun. 5. Maki eða sambúðarmaki heimilismanns á stofnun fyrir aldraða skuli, án tillits til þess hvort hann hafi gengist undir færni- og heilsumat, eiga þess kost að dvelja á stofnun ásamt heimilismanni. Viðkomandi öðlist þá sjálfstæðan rétt sem heimilismaður á stofnun fyrir aldraða. Ráðherra leggi fram frumvarp þessa efnis á haustþingi 2020.“ Þingsályktunartillaga þessi var áður lögð fram á 149. löggjafarþingi, 859. mál, og er nú endurflutt með breytingum. Fjöldi þeirra sem bíða eftir hjúkrunarrýmum jókst um 60% á landsvísu á milli janúar 2014 og janúar 2018. Á sama tíma fjölgaði þeim sem bíða þurftu lengur en 90 daga eftir hjúkrunarrými um 35%. Frá árinu 2014 til ársins 2018 lengdist meðalbiðtími eftir hjúkrunarrými úr 91 degi í 116 daga. Af þeim 186 einstaklingum sem fengu úthlutað hjúkrunarrými á þriðja ársfjórðungi ársins 2014 biðu 57 einstaklingar lengur en 90 daga. Á þriðja ársfjórðungi árið 2018 biðu 77 einstaklingar af 175 lengur en 90 daga eftir því að fá hjúkrunarrými. Árið 2017 voru almenn hjúkrunarrými á hjúkrunar- og dvalarheimilum landsins 2.526 en dvalarrými 281. Árið 2007 voru hjúkrunarrými tæplega 2.700 en dvalarrými ríflega 700. Sveitarfélögin sjá um húsnæði fyrir hjúkrunar- og dagvistunarúrræði aldraðra en ríkið úthlutar fjármagni með hverjum og einum þeirra. Með þessu eru sveitarfélögin háð úthlutunum hjúkrunar- og dvalarrýma frá ríkinu og þannig strandar málið á því að sveitarfélög fá oft ekki, þrátt fyrir ítrekaðar óskir, fjármagn til að fjölga dvalar- og hjúkrunarrýmum og reka með viðhlítandi hætti. Það eykur þrýsting á stjórnvöld ef hámark biðtíma eftir úrræði er lögfest. Ef ekki er fylgt lagaramma um hámark biðtíma getur það myndað skaðabótaskyldu vegna þess tjóns sem bið kann að valda þeim sem eiga rétt á úrræðinu. Því er lagt til að hámark biðtíma eftir dvalar- eða hjúkrunarrými verði 60 dagar. Það eykur verulega biðtíma eftir dvalar- eða hjúkrunarrými ef fólk þarf að bíða lengi eftir færni- og heilsumati. Tryggja þarf að bið eftir færni- og heilsumati verði sem minnst svo að fólk geti hlotið viðeigandi úrræði sem fyrst. Það má gera með bættri mönnun og auknu fjármagni til verkefnisins. Því er lagt til að skylt verði að gefa út færni- og heilsumat eigi síðar en 10 dögum eftir að umsókn berst. Ef enginn vafi leikur á því að einstaklingur þurfi dvalar- eða hjúkrunarrými eiga ekki að vera hömlur í kerfinu. Því er lagt til að öldruðum einstaklingum sem dvalið hafa lengur en 10 daga á sjúkrahúsi án sérstakrar meðferðar verði útvegað dvalar- eða hjúkrunarrými þó að færni- og heilsumat hafi ekki verið gert. Sú tilhögun spornar gegn fráflæðisvanda spítalanna og stuðlar að því að fólk komist í rétt úrræði strax. Þá er einnig lagt til að læknar geti ákveðið að einstaklingar sem bersýnilega þurfi að fá vistun í hjúkrunarrými þurfi ekki að undirgangast færni- og heilsumat til að fá dvöl á viðeigandi stofnun. Í slíkum tilvikum er tilgangslaust að lengja ferlið sem einstaklingur þarf að ganga í gegnum til að öðlast rétt á viðeigandi úrræði. Eldri borgarar sem dvelja á stofnun fyrir aldraða eru oft þvingaðir til sambúðarslita þar sem þeir eiga ekki kost á að vera samvistum við maka eða sambúðarmaka sinn. Það er mannréttindamál að tryggja að íbúar á öldrunarstofnunum geti verið áfram samvistum við maka sinn. Markmið tillögunnar er að gera fólki mögulegt að búa áfram með maka sínum sem hefur af heilsufarsástæðum þurft að flytjast á heimili sem krefst færni- og heilsumats til búsetu. Því yrði ekki lengur áskilið að heilbrigður eða heilbrigðari maki byggi annars staðar en hinn veikari. Þannig yrði komið í veg fyrir þvinguð sambúðarslit. Við vitum að við erum að eldast, þjóðin eldist hratt. Því verður þörfin eftir hjúkrunarrými meiri og meiri. Til þess að mæta þeirri þörf þurfum við líka að taka til á mörgum sviðum. Við vitum að verið er að opna hjúkrunarrými og ekki er hægt að opna það að fullu, kannski bara að hálfu leyti, vegna skorts á starfsfólki og þar er skortur á hjúkrunarfræðingum aðaláhyggjuefnið. Hjúkrunarfræðingar hafa í stórum hópum valið að vinna ekki við sitt starf. Það á að verða til þess að við förum að taka það til athugunar af alvöru hvers vegna í ósköpunum hjúkrunarfræðingar vilja ekki vinna við það fag sem þeir hafa lært. Þar held ég að sé aðallega undir mikið álag og vinnutími sem er ekki mannsæmandi, langar næturvaktir. Þess vegna þarf líka að huga að því, í samhengi við að koma þeim málum í lag, að gera vinnuumhverfi þeirra sem vinna á slíkum stofnunum viðunandi þannig að það verði hreinlega eftirsóknarvert að vinna við þessar aðstæður. Við vitum líka að búið er að skera inn að beini hjá hjúkrunarstofnunum undanfarin ár. Búið er að skera niður allt sem hægt er að skera niður og samningar hafa gengið mjög illa við þá þjónustuaðila sem eiga að veita slíka þjónustu. Þarna þurfum við aldeilis að taka til hendinni og reyna að sjá til þess að sú þjónusta sé í boði á þann hátt að hún sé mannsæmandi fyrir alla og að ekki sé gengið svo hart fram að það þurfi að skera allt niður við trog, liggur mér við að segja, þannig að ekkert sé orðið eftir nema hrein og klár umönnun kvölds og morgna. Við verðum líka að átta okkur á því að það er einn hópur þarna sem er í mjög erfiðri aðstöðu og þarf að bregðast hratt og vel við. Það eru þeir sem eru með heilabilun. Þar þurfum við að taka verulega á. Ef þessi þingsályktunartillaga yrði tekin til gagngerrar skoðunar og henni fylgt eftir er ég viss um að mikil bót yrði á. Þarna þarf líka, eins og ég segi, að taka tillit til og taka virkilega á þeirri þörf sem tengist alzheimer eða öðrum sjúkdómum sem eru gífurlega erfiðir og valda einstaklingum og fjölskyldum miklum erfiðleikum. Við þurfum virkilega að taka okkur á í því. Við vitum líka að það er þyngra en tárum taki þegar verið er að aðskilja hjón í þessum tilfellum. Það sem er enn verra og er eiginlega óboðlegt er þegar einstaklingur fer á sjúkrahús og í staðinn fyrir að honum sé boðin aðstoð við að komast inn á hjúkrunarheimili eða samsvarandi stofnun er hann sendur heim þar sem makinn þarf að taka við viðkomandi einstaklingi og þjónusta hann, makinn sem oft er í svipaðri aðstöðu og á jafnvel ekki möguleika á því að taka við veikum maka sínum til þess að þjónusta hann. Þar af leiðandi erum við að búa til keðjuverkandi áhrif sem veldur því að í mörgum tilfellum bugast sá sem á að taka við veikum maka sínum. Við vitum að um þetta eru mörg dæmi og við eigum að sjá til þess að aldraðir fái, þeir eiga rétt á því, að lifa áhyggjulausu ævikvöldi. Þess vegna leggjum við þessa þingsályktunartillögu fram og vonum að hún beri árangur. Eitthvað verðum við að gera. Ef við ætlum ekki að gera neitt í dag, eða eins fljótt og auðið er, þá bið ég bara guð að hjálpa okkur. Öldruðum fjölgar hratt. Að vísu hefur verið talað um að auka heimilisaðstoð og heimahjúkrun, en því miður hefur það ekki skilað sér, eins og við vitum. Það vantar að ganga vel frá þeim málum og sjá til þess að þau virki. Á meðan svo er verðum við að grípa til þess ráðs að byrja strax að sjá til þess að nóg sé af hjúkrunarrýmum fyrir þá sem eru að eldast. Ef við gerum það ekki erum við í miklum vanda.

Herra forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um búsetuöryggi í dvalar- og hjúkrunarrýmum. Ég efast ekki um að þetta mál sé lagt fram af góðum hug og af raunverulegum vilja til að gera vel í þeim málum. Engu að síður eru sumar tillögurnar þess eðlis að ekki er hægt annað en gera athugasemdir við þær. Það er alveg rétt sem kom fram hjá hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni að við þurfum auðvitað að taka á í kjörum umönnunarstétta og bæta vinnuumhverfi þeirra. En það er ekki það sem tillagan fjallar um. Þrátt fyrir það sem kemur fram í greinargerð með tillögunni var það bara seinast í dag eða í gær sem upplýsingar birtust um það að biðlistar hafi styst, sem betur fer, og bið eftir hjúkrunarrýmum hefur aðeins styst. Það er er vel, enda hefur hjúkrunarrýmum verið fjölgað á þessu ári og enn meiri fjölgun verður á næsta ári. 99 ný hjúkrunarrými verða tekin í notkun strax í febrúar eða mars á næsta ári. Allt er þetta til bóta. En það er ákveðinn ómöguleiki, ef nota má það hugtak, í 2. lið í tillögunni þar sem segir að færni- og heilsumat skuli gefið út eigi síðar en tíu dögum eftir að umsókn um það berst. Færni- og heilsumat er tiltölulega flókið ferli. Þegar það ferli fer af stað þarf að afla gagna frá utanaðkomandi aðilum og þeir hafa, eins og staðan er í dag, tiltekinn frest til að senda frá sér gögn og afla þeirra. Megnið af þeim gögnum er ekki hægt að senda í dag með rafrænum hætti vegna þess að lög heimila það ekki. Þau fara með sniglapósti og afar vandséð hvernig væri hægt að gera þetta að meginreglu. Það væri frekar hægt að gera það að meginreglu að menn hröðuðu ferlinu sem helst mætti, en ég held að það sé algerlega útilokað að ætla að færa það í lög að gera þetta á tíu dögum. Upplýsingarnar eru ekki alltaf fyrirliggjandi. Það er ekki alltaf hægt að ná í þá aðila sem eiga upplýsingarnar eða búa yfir þeim o.s.frv. Það verður því einhvern veginn að milda þá aðferð sem þarna er. Fram kemur í 1. lið að ríki og sveitarfélögum sé skylt að útvega öldruðum, sem hafa gengist undir færni- og heilsumat, dvalar- eða hjúkrunarrými. Þarna er aftur ákveðinn ómöguleiki. Í sjálfu sér ákveða sveitarfélögin ekki ein og sjálf að byggja hjúkrunarrými. Þau hafa engar heimildir til þess. Þetta er alltaf samkomulagsmál milli ríkis og sveitarfélaga og það verður að semja um þau atriði. Sveitarfélögin geta ekki legið með hjúkrunarrými á lager, þau geta ekki legið með einhvern helling af ónotuðum rýmum. En aftur, það er hægt að hvetja þau til þess, í samvinnu við ríkið, að standa sig betur en ég sé ekki hvernig hægt er að setja þann áskilnað niður eins og í tillögunni stendur, sérstaklega þegar ætla má að tillöguflytjendur telji að þetta sé verkefni sveitarfélaganna. Staðan í dag er ekki þannig. Nær væri að leggja fram lagafrumvarp sem legði það hreinlega til að sveitarfélögin tækju yfir slík verkefni. Síðan er 4. liður, að læknar geti ákveðið að einstaklingur þurfi ekki að undirgangast færni- og heilsumat. Ég held að afar varhugavert sé að leggja það í hendur einhvers eins einstaklings að taka ákvörðun með þeim hætti án þess að fram fari formlegt mat. Læknir sem er í meðferðarsambandi við sjúkling er ekki endilega besti aðilinn til að taka ákvörðun og meta það nákvæmlega hver sé staða viðkomandi einstaklings. Það er miklu betra að hlutlaus utanaðkomandi aðili meti það. Við skulum átta okkur á því að verið er að taka mjög afdrifaríkar ákvarðanir fyrir hönd þeirra einstaklinga sem í hlut eiga. Ég tel að það sé betra að fá ytri sýn á það hver þörfin er og hvernig hún raðast nákvæmlega. Færni- og heilsumatskerfið er þannig að þar er einstaklingum raðað eftir þörf og þá er ekki hægt að segja að læknir eða einhver heilbrigðisstarfsmaður geti einn og sjálfur tekið ákvörðun um að þessi einstaklingur sé með þessa þörf af því að sá eða sú getur ekki haft neina yfirsýn yfir það hvernig þörf annarra í röðinni kann að vera. Þá er í rauninni verið að leggja það í hendur einhverra tiltekinna lækna hvort þeir eru frekir eða hver sé frekastur fyrir hönd skjólstæðinga sinna. Það gengur ekki. Það verður að vera einhvers konar samræming í þessu svo að allir búi við sömu aðstöðu og að ekki sé aðstöðumunur þar. Ég efast ekki um að farið er fram með góðum hug, ég ítreka það, en þarna er ákveðinn ómöguleiki sem menn eru að leggja upp. Ég er algerlega sammála því sem kemur fram í 5. lið, enda hef ég lagt fram lagafrumvarp um það. En það er líka mjög flókið mál og búa þarf til umgjörð utan um það. Ég tel að sú vinna geti tekið mjög stuttan tíma og ef ég man rétt var a.m.k. annar flutningsmanna þessarar tillögu meðflutningsmaður á því frumvarpi. Ég held ég muni það rétt, hv. þingmenn leiðrétta mig ef svo er ekki. Við erum stöðugt að reyna að bæta stöðuna. Við erum stöðugt að reyna að tryggja að fólk fái þá þjónustu sem það á rétt á. En þá verðum við að búa þannig um hnútana að við séum ekki að búa til hliðarleiðir fyrir fólk til að geta komist fram fyrir í einhvers konar, hvað eigum við að segja, sanngirnisröð eða búa til einhverjar hliðarleiðir svo að menn geti með einhverju öðru móti en venjulegum leiðum fengið vistunarmat sitt. Það er ekki hugsunin. Það að ákveða að einhver sé kominn í þá stöðu að þurfa á varanlegri heimilisfesti á hjúkrunarheimili að halda er mjög stór ákvörðun. Hún getur verið íþyngjandi fyrir einstaklinginn, það er ekki lítil ákvörðun fyrir einstakling að fara inn á hjúkrunarheimili, og fyrir ríkið sem sér um gagnagrunninn um færni- og heilsumat er algjört grundvallaratriði að upplýsingar sem þar eru um sjúklingana séu sambærilegar og það liggi algerlega fyrir að einstaklingur sem er á biðlista eftir hjúkrunarrými hafi farið í gegnum sama matsferli og einhver annar og að ekki sé verið að kippa honum fram fyrir. Ég vona að hv. þingmenn skilji hvað ég er að fara. Það er eitt enn sem mér finnst vanta í tillöguna. Í tillögunni eða greinargerðinni er hvergi minnst á þann kostnað sem kann að hljótast af tillögunni. Mér finnst það almennt séð ókostur á tillögum, en það þarf ekki að gera þær ótækar. En ég held, í blárestina, að það sem við hljótum að vera sammála um sé það atriði sem er þó í stjórnarsáttmálanum um þessi mál, þ.e. við þurfum að bæta rekstrargrunn hjúkrunarheimilanna. Það er eitt af því sem við verðum að gera og ég hlakka til að eiga samtöl við þingmenn um þessi mál.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir hans ræðu. Þingmaðurinn talar gjarnan um ómöguleika. Þar vísar hann í 2. lið þar sem segir að færni- og heilsumat skuli gefið út eigi síðar en tíu dögum eftir að umsókn um það berst. Ómöguleiki, segir hv. þingmaður, en virðist síðan misskilja 4. liðinn. Það er ekki verið að tala um að ganga fram hjá einhverjum eða láta einn lækni ákveða færni- og heilsumat, bara alls ekki. Þar stendur skýrum stöfum: „Læknar geti ákveðið að einstaklingur sem bersýnilega þarf að fá vistun í hjúkrunarrými þurfi ekki að undirgangast færni- og heilsumat til þess að fá dvöl á viðeigandi stofnun.“ Hér er kannski verið að reyna að ná utan um vanda. „Bersýnilega“ þýðir einfaldlega að þær aðstæður geti komið upp að það sé ekki bjóðandi fársjúkum einstaklingi að vera fastur einhvers staðar án þess að fá úrlausn sinna mála. Annað sem stakk mig svolítið mikið er þegar hv. þingmaður talar um að það sé ósanngjarnt að taka einhvern fram yfir og annað slíkt. Venjulega er gert heildstætt mat, eins og hv. þingmaður ætti að vita, hann er öldrunarlæknir, að mér skilst. Eða þá að þetta geti verið íþyngjandi fyrir einstaklinga, það er aldrei á neinum tímapunkti sem við erum að mælast til þess að einstaklingur verði sviptur sjálfræði sínu til að troða honum í eitthvert úrræði sem hann óskar alls ekki eftir sjálfur eða er ekki í samráði við hans aðstandendur. Ég kem kannski með það í seinna andsvari, fyrst farið er að blikka svona skemmtilega á mig.

Virðulegi forseti. Hv. þingmaður verður að fyrirgefa mér að ég lesi tillögugreinina eins og hún hljóðar, en þar stendur: „Læknar geti ákveðið að einstaklingur sem bersýnilega þarf að fá vistun í hjúkrunarrými þurfi ekki að undirgangast færni- og heilsumat til þess að fá dvöl á viðeigandi stofnun.“ Hvað gerist þá ef það eru kannski tveir sem eru bersýnilega á einhverjum stað? Hver á þá að meta hvor er í meiri þörf ef ekki er búið að gera færni- og heilsumat, ef ekki er búið að gera eitthvert formlegt mat, ef það er ekki gert? Hvernig í ósköpunum eiga stjórnvöld að úthluta gæðum ef það á að einhverju leyti að taka frá þeim tækin sem þau þurfa að nota til þess að úthluta þeim gæðum á réttlátan hátt? Það verður að vera einhvers konar fyrirkomulag sem tryggir að farið sé málefnalega eftir því hver þörfin er á hverjum tíma og að það geti ekki bara einhver einn einstaklingur ákveðið að þessi þurfi ekki að fara eftir venjulegu leiðinni en síðan þurfi allir hinir að gera það. Það gengur ekki vegna þess að þá erum við komin út í ómálefnalega afgreiðslu á málum. Það er rétt að það komi fram að nú í október verða opnuð 38 rými til viðbótar við þau 30 sem voru opnuð fyrr á árinu. Í mars á næsta ári verða opnuð 99 ný rými. Þetta er á höfuðborgarsvæðinu. Auðvitað breytir þetta ekki öllu en þetta mun hafa veruleg áhrif í þá átt að stytta biðlistana sem þegar eru farnir að styttast eins og kom raunar fram í fréttum, ef ég man rétt, í dag eða gær.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Já, það er svolítið einkennilegt að líta til þess að verið sé að úthluta gæðum og að hér geti sú staða komið upp að einstaklingum verði mismunað. Það er alls ekki tilgangurinn með þingsályktunartillögunni. Hv. þingmaður nefndi áðan að það væri skemmtilegt ef búið væri að gera kostnaðargreiningu eða koma með tölulegar staðreyndir um það hvað þessi tillaga muni hugsanlega kosta. Hv. þingmaður hlýtur að átta sig á því að við vitum ekki um raunverulega þörf og hvernig þessu yrði komið fyrir. Við erum ekki sérfræðingarnir og það kemur mér mjög á óvart þegar hv. þingmaður segir að læknir sé ekki besti aðilinn til að meta þetta, eins og hann sagði áðan. Það þykir mér líka mjög athyglisvert. Ég treysti engum betur til að meta ástand síns sjúklings en lækninum sjálfum, mun betur en einhverjum aðilum úti í bæ. En þetta skrifaði ég orðrétt niður eftir hv. þingmanni. Og jú, hv. þingmaður les þetta hárrétt þar sem verið er að tala um að bersýnilega sé þörf á vistun. Að lokum langar mig að snúa mér nákvæmlega þangað sem ég var að byrja áðan, áður en tíminn rann út og allt fór að blikka, og það er að vísa til stjórnarskrárinnar, fyrst verið er að tala um hversu erfitt þetta er, þ.e. 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, þar sem einfaldlega segir: „Öllum, sem þess þurfa, skal tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.“ Það er þessi málsgrein sem fyrst og síðast er ekki fylgt betur en raun ber vitni. Ég segi: Til hamingju við öll þegar öll þessi hjúkrunarrými verða komin til notkunar. Ég veit ekki betur en að hjúkrunarrýmin á Seltjarnarnesi séu ekki nema hálffull núna vegna manneklu. Við skulum þá vera, hv. þingmaður, bjartsýn og brosandi og vonast til þess að gerð verði bót á því öllu saman.

Herra forseti. Auðvitað eigum við ekki að mismuna fólki og fyrst þingmaðurinn vitnar í stjórnarskrána þá man hann væntanlega líka eftir því að við eigum öll að vera jöfn fyrir lögum. Það eiga að gilda sömu reglur um okkur öll þegar við sækjum þjónustu til opinberra aðila. Það er ekki tryggt með þessari tillögu og ég er að gagnrýna það. Ég sagði ekki að læknir væri ekki best til þess fallinn að meta ástand sjúklings. Ég sagði að meðhöndlandi læknir væri ekki best til þess fallinn að meta hvar í röðinni hans sjúklingur ætti að vera með tilliti til vistunar. Það er málið,  Við skulum fara aðeins yfir söguna. Vilja þingmenn virkilega fara þangað sem við vorum áður en við tókum upp vistunarmatskerfið sem nú er, þótt ég sé ekki að halda því fram að það sé fullkomið? Vilja menn fara aftur til þess að menn gátu verið að hygla skjólstæðingum sínum, gátu verið að potast í því að koma skjólstæðingum sínum inn á hjúkrunarheimili af því að þeir þekktu einhvern eða út á kunningsskap? Vilja menn fara aftur þangað? Halda menn virkilega, ef við förum út úr því að vera með kerfi sem a.m.k. er hlutlægt, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir ræðuna en ég vil gera athugasemdir og byrja á liðnum sem við vorum að ræða rétt áðan. Það stendur skýrt í 4. lið að læknar geti ákveðið það sem þar er um að ræða. Í greinargerðinni stendur orðrétt, með leyfi forseta: „Þá er einnig lagt til að læknar geti ákveðið að einstaklingar sem bersýnilega þurfi að fá vistun í hjúkrunarrými þurfi ekki að undirgangast færni- og heilsumat til að fá dvöl á viðeigandi stofnun.“ Það er verið að tala um lækna sem þýðir að þeir eru fleiri en einn. Þess vegna er þetta tekið sérstaklega fram. Við erum ekki að tala um að bara heimilislæknir geti gert þetta þannig að það fari ekki á milli mála. Síðan er annað í þessu. Hv. þingmaður hafði áhyggjur af því að ríki og sveitarfélög væru með ónýtt hjúkrunarrými. Ég væri alsæll ef hvert einasta sveitarfélag á landinu væri með eitt ónýtt hjúkrunarrými - og engan biðlista. Það væri snilld. Þá þyrftum við ekki einu sinni að vera uppi í púlti að ræða þetta. Menn segja að færni- og heilsumatið sé flókið ferli og ekki hægt að gera það á tíu dögum en ég segi fyrir mitt leyti að ég held að það sé bara úrlausnarefni. Því fyrr sem við gerum það, þeim mun betra. Þó að gamla kerfið í þessu máli sé flókið ætti að vera auðvelt fyrir okkur að búa til nýtt og fljótvirkt kerfi og ég spyr hvort hv. þingmaður sé ekki sammála því.

Virðulegi forseti. Auðvitað er allt sem löggjafinn sem og heilbrigðiskerfið fæst við „bara úrlausnarefni“. Það er samt ákveðið flækjustig, t.d. er færni- og heilsumatið þannig í dag að það eru að lágmarki þrír aðilar sem þurfa að koma að því, í flestum tilfellum félagsráðgjafi, öldrunarlæknir og hjúkrunarfræðingur. Ef sækja þarf mikið af ytri upplýsingum þarf að sækja þessar ytri upplýsingar. Til að tryggja gagnsæi og það að menn séu ekki að taka einhvern fram fyrir í röðinni, séu ekki að hygla einhverjum, hafa menn ekki beinan aðgang að sjúkraskrám. Menn hafa ekki beinan aðgang að öllu, heldur eru færni- og heilsumatsnefndunum sendar upplýsingar. Þær fá upplýsingar eftir því sem þær biðja um en það er ekki hægt að halda því fram að það sé hægt að hrista þetta fram úr erminni eins og ekkert sé. Vafalítið er rétt hjá þingmanninum að hægt sé að gera það á styttri tíma en það stundum tekur í dag. Það er hárrétt. Aftur að því hverjir eigi að ákveða. Hver á að ákveða ef það eru til að mynda þrír sjúklingar og eitt rými? Eiga einhverjir stakir læknar, t.d. sá sem er frekastur fyrir hönd síns sjúklings, að ákveða? Nei, það er ekki hægt og þess vegna höfum við færni- og heilsumatskerfið. Þá er hægt að sjá skilmerkilega hver þessara þriggja sjúklinga er í mestri þörf. Það er það sem þarf að liggja til grundvallar. Öðruvísi getum við ekki útdeilt gæðum af sanngirni.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Við erum að tala um forgangsröðun. Við erum að tala um einstaklinga sem fer ekki á milli mála að þurfa forgang, einstaklinga með parkinson, alzheimer og aðrar heilabilanir eða einstakling sem er svo illa farinn að það er alveg vitað mál að hann getur ekki hugsað um sig sjálfur og verður að fá akút þjónustu. Við erum ekki að tala um þá sem eiga að fara í greiningu. Við erum að tala um þá sem eru í forgangi, það sem skiptir fjölskyldur í landinu gífurlegu máli. Það er verið að buga heilu fjölskyldurnar með einstaklingum sem þær ráða ekki við að hugsa um. Við erum að tala um þannig tilfelli og að koma í veg fyrir keðjuverkandi áföll innan fjölskyldunnar. Það segir sig sjálft að það getur ekki verið eðlilegt, og hv. þingmaður hlýtur að vera sammála mér, að bjóða fjölskyldu upp á að vera með fárveikan einstakling, t.d. með heilabilun, og ætla þá að vera með eitthvert færnimat í gangi. Það þarf að bregðast fljótt við. Svo er annað sem ég vil koma inn á. Hv. þingmaður talaði um kostnaðinn og hvernig ætti að kostnaðargreina vandann. Þá vil ég bara upplýsa hann og gera hann spenntan fyrir því að það er síðasta þingmálið af fimm velferðarpakkafrumvörpum okkar og þar munum við skýra vel og vendilega út hvernig við ætlum að fjármagna fjórar tillögur okkar af þeim fimm sem við erum með í forgangi. Þá verður mjög spennandi fyrir hann að fá að lesa hvernig við ætlum að fara að því að fjármagna þetta í heild sinni.

Herra forseti. Þegar um er að ræða einstaklinga sem þurfa augljóslega að flytjast á hjúkrunarheimili, eins og þingmaðurinn kemur inn á, gengur færni- og heilsumat hraðar fyrir sig. Það er þannig í dag. Lagaheimildin er þannig núna að þegar sjúklingur hefur legið inni á sjúkrahúsi í tiltekið langan tíma er færni- og heildarmatið gert inni á viðkomandi stofnun og afgreitt á stuttum tíma. Færni- og heilsumatsnefndirnar eru einmitt mjög meðvitaðar um það. Færni- og heilsumatsnefndirnar og færni- og heilsumatið greina hins vegar ekki sjúklinga, það er ekki hlutverk þeirra. Færni- og heilsumatið greinir ekki sjúkdóma hjá viðkomandi einstaklingum. Það forgangsraðar hins vegar sjúklingunum inn á hjúkrunarheimili á grundvelli greininga og upplýsinga sem liggja fyrir. Ef við ákveðum að taka einhvern tiltekinn hóp einstaklinga út fyrir það mengi er ég ekki viss um að hugur flutningsmanna tillögunnar nái raunverulega fram að ganga. Ég hlýt að ætla að hugur flutningsmanna standi til þess að þeir sem þurfa á hjúkrunarrýmum að halda komist sem hraðast og best í þá þjónustu sem þeir þurfa á að halda annars vegar og hins vegar að ekki sé tafið ferlið á þeirri vegferð að nauðsynjalausu. Það má þó ekki verða á kostnað annarra sem kynnu að þurfa á sömu þjónustu að halda. Það væri hvorki sanngjarnt né málefnalegt.

Virðulegi forseti. Ég er afskaplega þakklát fyrir þessa þingsályktunartillögu og stolt af henni. Flokkur fólksins hefur einbeitt sér mjög að málefnum aldraðra, öryrkja og láglaunafólks. Þau eru okkur hjartans mál. Ég býst við að það hafi ekki farið fram hjá neinum. Hvað lýtur að þingsályktunartillögunni kviknaði hugmyndin að henni eftir að maður las í fjölmiðlum og heyrði viðtöl við bæði aðstandendur og heilbrigðisstarfsmenn um mjög bága og erfiða stöðu víðast hvar, því miður. Við heyrum sögur af því að jafnvel sambúðarmökum er stíað í sundur, hafa búið saman og verið gift og átt líf saman alla tíð og annar veikist og neyðarúrræðið er að hann verður að fara á hjúkrunarrými eða eitthvað slíkt, en aftur á móti situr hinn eftir einn heima og hefur ekki möguleika á því að búa lengur með maka sínum. Þetta hefur gengið það langt að einstaklingur búsettur á Suðurlandinu hefur verið sendur til Húsavíkur vegna þess að það var ekki pláss fyrir hann neins staðar hér þannig að það var orðið ansi langt á milli makanna og erfitt að heimsækja ástina sína fleiri hundruð kílómetra norður í land. En hvað um það. Allt sem við erum að ganga í gegnum hér og nú er mannanna verk. Allt það kerfi sem við byggjum upp hér og nú er eðli málsins samkvæmt mannanna verk. Það að þurfa að gangast undir færni- og heilsumat sem tekur iðulega meira en þrjá mánuði er algerlega óviðunandi. Sem dæmi var ég norður í Ólafsfirði á dögunum að aðstoða við að fylla út pappíra þar sem einstaklingur var að sækja um að komast inn á dvalarheimili. Svarið var að þeir aðilar sem fjölluðu um þau mál væru í sumarfríi og kæmu ekki saman, var sagt þarna í júní, fyrr en í ágúst. Einu sinni, kannski tvisvar í mánuði væri þetta tekið fyrir á fundum. Ég veit ekki alveg hvernig kerfi er hugsað sem er orðið svo kerfislægt að engu skiptir þótt viðkomandi geti ekki lengur komist í bað, þótt viðkomandi búi aleinn og það viti það allir í samfélaginu, þótt hann sé félagslega einangraður, þótt hann nánast svelti, ef það á að vera þannig að einhverjir kerfiskarlar eða eitthvert kerfi eigi að taka marga mánuði í að ákveða hvort við eigum að grípa inn í sem samfélag og halda utan um mál þessa einstaklings. Mér finnst vægast sagt dapurt að hlusta á öldrunarlækninn hv. þm. Ólaf Þór Gunnarsson sem virkilega heldur það að með því að grípa inn í og forgangsraða í þágu fólksins eftir því hversu veikt það er eða hversu einangrað það er megi leggja að jöfnu við að mismuna sjúklingum, mismuna fólki sem þarf á hjálpinni að halda. Hvernig er það þegar við förum niður á bráðadeild? Við erum flokkuð niður í eitt, tvö, þrjú, fjögur eftir því hvort við erum að detta niður úr hjartaáfalli eða höfum snúið okkur á tá. Við erum flokkuð þar. Við þurfum að bíða - mislengi. Vá, hvað okkur er mismunað þar. Hér erum við ekki að tala um mismunun, engan veginn. Við erum að tala um þörf, brýna þörf og nauðsyn. Við gætum virkilega gripið inn í fyrr, skilvirkar og betur en við gerum. Mér finnst líka dapurt þegar látið er í veðri vaka að það yrði einhver hagsmunavinavæðing á því hvernig einstaklingar fengju úrlausn sinna mála ef þeir fengju aðgang að heilbrigðisstofnunum eða hjúkrunarheimilum. Mér finnst bara dapurt að fara með umræðuna niður á þetta plan vegna þess að það er engan veginn það sem er verið að tala um hér og nú. Mér finnst hins vegar mjög jákvætt að verið sé að byggja upp hjúkrunarheimili eins og verið er að gera. Mjög jákvætt. En það er ekki jákvætt ef við stöndum uppi með þau ónýtt þannig að glæsilegt hjúkrunarheimili kalli á að fá að taka við einstaklingum sem þurfa að komast í slíkt úrræði en ekki er til mannskapur. Það er ekki hægt að manna stöður inni á slíku heimili, samanber á Seltjarnarnesi þar sem helmingurinn af rýmunum var enn ónýttur í byrjun sumars. Ég skal viðurkenna það, virðulegi forseti, að ég hef ekki skoðað það nákvæmlega hversu mörg rými eru ónýtt í dag og hvernig hafi gengið að manna stöðurnar en það dapra núna er, með þeim aðhaldsaðgerðum sem er verið að boða hvað lýtur að Landspítala – háskólasjúkrahúsi og niðurskurðarkröfum sem gerðar eru upp á 3,5 milljarða kr., að þetta bitnar á sjúklingum. Það segir sig algjörlega sjálft, enda kom í ljós þegar fulltrúar Landspítalans mættu fyrir hv. fjárlaganefnd á dögunum að eitt af því sem á að skera niður er t.d. að brenna fyrir í sambandi við hjartaaðgerðir. Biðlistinn lengist bara hjá sjúklingum sem þurfa virkilega á því að halda. Við vitum hvað biðlistinn er langur. Við vitum um fráflæðisvanda á Landspítala – háskólasjúkrahúsi þar sem aldraðir liggja unnvörpum svo að heilbrigðisstarfsmenn á sjúkrahúsunum fórna höndum. Rúmin eru öll full. Þetta eru langdýrustu úrræðin. Það kom í ljós þegar okkur var tjáð af heilbrigðisráðuneytinu sjálfu að eitt svona rými kostaði jafn mikið og að fá t.d. hjúkrunarfræðing sjö sinnum í viku til að heimsækja einstakling í sjálfstæðri búsetu. Það sem þessi þingsályktunartillaga gerir er einfaldlega að reyna að bregðast við vanda fljótt og örugglega og ég á voðalega bágt með að skilja virkilega ef hv. þingheimur sér ekki ástæðu til þess að taka við henni. Í þessu tilviki er lagt til að það sé ráðherra sem taki hana í fangið, ríkisstjórnin. Þingheimur hlýtur að geta útfært hana þannig að allir geti vel við unað og um leið verði því markmiði náð sem að er stefnt með tillögunni. Það sem ég ætlaði að tala um áðan í sambandi við hvers vegna ekki sé kostnaðargreining og kostnaðar- hitt og þetta er að þetta er einfaldlega þingsályktunartillaga en ekki frumvarp. Hefðum við verið að leggja fram frumvarp til laga í þeim efnum hlytum við eðli málsins samkvæmt að hafa orðið að sýna fram á betri og nákvæmari útreikninga í allar áttir en þingsályktunatillaga gerir kröfur um. Ég er mjög ánægð með hana og þakklát öllum þeim sem að málinu komu með okkur og veittu okkur innsýn í líf sitt, bæði Félagi eldri borgara, fulltrúum eldri borgara, öldungaráði Flokks fólksins, formanni öldrunarþjónustunnar í Hafnarfirði og fleirum, mjög margir aðilar sem eru búnir að lifa og hrærast innan um roskið fólk og hafa horft upp á það missa heilsuna, lenda í vanda og vera allar bjargir bannaðar og fólk hreinlega veit ekki hvað til bragðs á að taka. Það er fyrir þetta fólk sem þessi þingsályktunartillaga er fyrst og síðast sett fram. Ég hef í rauninni litlu við að bæta. Hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson sagði að hann tryði því fullkomlega að það væri af góðum hug og góðum vilja sem Flokkur fólksins legði fram þessa þingsályktunartillögu og það er rétt hjá honum. Það er af góðum hug og góðum vilja sem við gerum það.

Virðulegur forseti. Ég get ekki látið hjá líða að blanda mér örlítið í umræðuna því að ég er einmitt alveg sannfærð um að þessi þingsályktunartillaga er gerð af góðum hug og góðum vilja, eins og kom fram í máli hv. þm. Ingu Sæland áðan. Ég efast ekki um það og ég efast heldur ekki um að í þessum sal sé góður hugur og góður vilji til að bæta þar úr og veita góða þjónustu þeim öldruðu sem á henni þurfa að halda. Mér fannst orð hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar áðan um hæfnismatið skynsamleg og ég veit að hv. þingmaður þekkir þetta mál mjög vel. Ég held að færni- og heilsumatið sem við höfum byggt upp í kringum þetta sé skynsamlegt sem og þegar við opnuðum á að það yrði algjörlega óháð sveitarfélögum og að forgangsraðað yrði eftir þörfinni. Ég held að við ættum ekki að beina reiði eða pirringi að því kerfi því að ég held að það sé einmitt hugsað til að leysa málin að einhverju leyti og forgangsraða þó að við viljum kannski sjá enn betri þjónustu í þessum málaflokki. Mig langaði aðeins til að blanda mér í umræðuna vegna þess að hv. þm. Inga Sæland kom líka aðeins inn á dvalarheimilin. Ég viðurkenni að ég er svo sem enginn sérfræðingur í þeim, en mér hefur sýnst hluti af vandamálinu vera sá að nú vanti orðið dvalarheimili. Í gamla daga þegar ég var barn og fór að heimsækja langafa hétu flest dvalarheimilin elliheimili en þau eru varla til í dag því að þetta eru meira og minna hjúkrunarheimili. Enginn kemst inn á hjúkrunarheimili nema vera með færnimat og hafa mikla þörf fyrir hjúkrun. Ég hef velt þessu fyrir mér. Ég veit þó að meira er til af þeim á landsbyggðinni. Þetta er líka eitt af því sem hefur gert rekstur þessara heimila flókinn því að dvalarheimilin voru stundum byggð upp af góðum hug alls konar samtaka sem gáfu peninga í þau. Svo tóku sveitarfélögin við þeim og síðan voru þau gerð að hjúkrunarheimilum og nú er reksturinn í algjöru rugli. Ríki og sveitarfélög rífast mikið um hver á að greiða fyrir þjónustuna. Það er kannski ekki síst sá punktur sem mig langaði að koma hérna að og nota tækifærið af því að við erum að ræða stöðuna í þessum málaflokki heilt yfir. Mér finnst orðið tímabært að hæstv. heilbrigðisráðherra taki af allan vafa um að hjúkrunarheimili séu málaflokkur ríkisins og að þar af leiðandi eigi ríkið að sjá um þann rekstur eða bjóða hann út og greiða öðrum fyrir að sjá um reksturinn. Þá er ég sérstaklega að vísa í vandamál sem ég veit að sum okkar í þessum sal þekkja ágætlega og það er þegar sveitarfélögin hafa með einhverjum hætti komið inn í þennan málaflokk. Ég vil meina að við séum komin á mjög hálan ís með það. Ég held að hjúkrunarheimilið á Seltjarnarnesi, sem var nefnt áðan, sé gott dæmi. Þar var byggt upp glæsilegt hjúkrunarheimili. Á einhverjum tímapunkti stóð til að sveitarfélagið ætti að vera milliliður um rekstur á því. Sveitarfélagið áttaði sig á að hagsmunum sveitarfélagsins væri ekki vel borgið með því og hæstv. heilbrigðisráðherra sagði: Ókei, þá tökum við þetta að okkur og látum ríkisfyrirtæki reka þetta hjúkrunarheimili. Ég vísa með þessu sérstaklega í mál sem ég þekki mjög vel í Mosfellsbæ þar sem mikill ágreiningur er um hver greiði fullan kostnað við rekstur hjúkrunarheimilisins, svo það fari ekki á milli mála, en ég þekki þetta líka víða í kjördæmi mínu. Margir bæjarfulltrúar sem ég hef rætt við í kjördæminu, Suðvesturkjördæmi, hafa einmitt rætt þetta. Mér finnst engin ástæða til að eyða orku og peningum bæjarfulltrúa og bæjarstjóra og svo ráðuneytisins að auki í að rífast um þetta. Það sem skiptir máli er þjónustan við einstaklingana sem búa þarna. Við erum með samfélagssáttmála um að við ætlum að standa undir þeirri þjónustu og þá held ég að mun einfaldara væri að hæstv. heilbrigðisráðherra tæki reksturinn til sín. Þá er ég búin að koma að því helsta sem ég vildi ræða um þessa ágætu þingsályktunartillögu sem ég er sannfærð um að sé gerð af góðum hug. Ég get að einhverju leyti tekið undir það að við eigum ekki að ráðast gegn þeim kerfum sem virka raunverulega. Þó að við viljum byggja upp meira í þjónustu fyrir þetta fólk held ég að við eigum ekki að eyðileggja þau kerfi sem stýra inn í þá mikilvægu þjónustugátt sem hjúkrunarheimilin eru.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðuna. Það vill svo skemmtilega til að við þingmaðurinn erum fulltrúar fyrir sama kjördæmi og þekkjum þess vegna af hve mikilli ósanngirni hjúkrunarrýmum hefur verið deilt í það kjördæmi. Ég sé að fleiri þingmenn kjördæmisins kinka kolli þegar það er fært í tal. Ég tek undir með þingmanninum sem segir að það þýði ekki að færni- og heilsumatskerfið sé vont. Það getur hins vegar hæglega þýtt að ekki sé nægilega mikið af hjúkrunarrýmum í Suðvesturkjördæmi eða í þeim sveitarfélögum sem þingmaðurinn taldi upp. Það sem mig langar að ræða við þingmanninn er örlítið á ská við það sem hún nefndi, það er þetta með uppbyggingu hjúkrunarrýmanna. Ég spyr hvort þingmaðurinn sé mér sammála um að kannski sé stofnanahugsunin, sem hjúkrunarheimilin svo sannarlega eru fulltrúar fyrir, orðin dálítið gamaldags og að kannski ættum við að hugsa um önnur þjónustumódel en akkúrat að búa fólki hjúkrunarrými. Raunar kom hv. þm. Inga Sæland inn á það í ræðu sinni áðan að það er hægt að veita miklu meiri þjónustu í heimahúsum. Mig langar aðeins að heyra viðhorf þingmannsins til þess.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Svar mitt er: Ég er mjög jákvæð fyrir því. Ég held að það sé mikil ástæða til að skoða það frekar. Þá komum við inn á það sem verið var að ræða áðan í tengslum við þingsályktunartillöguna um færni- og hæfnismatið, að fólk þarf að vera orðið mjög lasburða til að fá þetta mat og þar af leiðandi pláss á hjúkrunarheimili. Ég hygg að þegar fólk er komið á þann stað kunni að vera hagkvæmast að veita þjónustuna á einum stað eins og hjúkrunarheimilin eru. Það er auðvitað oft langur tími frá því að fólk þarf einhvers konar aðstoð þar til það þarf svo mikla aðstoð að það þurfi að búa á stofnun þó að stöðugt sé verið að reyna að gera hana að heimili. Ég er algjörlega sannfærð um það og mig langar að hvetja hv. þingmann áfram í því. Ég veit að hann hefur haft ýmsar hugmyndir uppi um að við útfærum frekar þjónustu okkar við eldra fólk sem þarf á aðstoð að halda. Þarna kemur líka að vandamálinu sem ég nefndi í ræðu minni, samspili ríkis og sveitarfélaga. Sveitarfélögin bera ábyrgð á félagslegri þjónustu við eldri borgara en svo eru heilbrigðismálin á herðum ríkisins. Það er uppi fullt af góðum hugmyndum um hvernig hægt sé að veita einstaklingnum bestu þjónustuna en svo erum við í einhverju veseni að rífast um hver eigi að greiða hvað og hvar kostnaðurinn liggi. Það er algjörlega óásættanlegt. Við þurfum að komast yfir þann hjalla og hætta að velta fyrir okkur hvorum megin þetta liggi, hvort það sé greitt með útsvarinu eða hinum launaskattinum okkar.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Þetta með verkaskiptinguna er nokkuð sem ég hef sannarlega velt mikið fyrir mér. Það er afar óheppilegt að ríki og sveitarfélög skuli í sífellu kasta verkefnunum á milli sín og að sú staða skuli í raun uppi að ef sveitarfélögin draga lappirnar í þjónustu við eldra fólk hafi það engar afleiðingar aðrar en þær að þá tekur ríkið við og þar með losna sveitarfélögin við kostnað. Það þarf að breyta þessu. Ég hef m.a. velt því upp að það gæti að einhverju leyti verið valkvætt fyrir sveitarfélag að taka við þjónustu við eldra fólk. Kannski gætu stærri sveitarfélögin gert það en kannski væri það svolítið flókið. Varðandi dvalarrýmin sem hv. þingmaður kom inn á er ég ekki sannfærður um að leiðin sé sú að fjölga dvalarrýmum. Ég tel að þjónustuíbúðir þar sem fólk hefði sjálfstæða búsetu með mikilli þjónustu væru betri lausn en að búa aftur til í verulegum mæli það millistig sem dvalarrýmin eru. Það er sannarlega ákveðinn hópur eldri einstaklinga sem dvalarrými getur átt sérstaklega vel við. Færni- og heilsumat getur hjálpað við mat á því hvaða einstaklingar það eru.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Dvalarheimilin eru kannski ekki lausnin og ég kastaði því svolítið fram en þá held ég að við ættum líka að horfa til þess að dvalarheimili gætu verið meira eins og við hugsum í dag búsetukjarna fyrir fatlað fólk sem er einmitt svolítið eins og hv. þingmaður kom inn á, sjálfstæð búseta en hönnuð sérstaklega með tilliti til þarfa þeirra sem þar búa og það gert auðvelt og hagkvæmt að veita þjónustu. Við þurfum líka að hugsa það þannig. Ég held að það sé hægt að velta upp alls konar svona hugmyndum. Það að færa málaflokk eldri borgara til sveitarfélaga er klassískt mál. Við hv. þingmaður sem höfum starfað lengi á sveitarstjórnarstiginu þekkjum þá umræðu sem hefur oft sprottið upp. Ég hygg að sveitarfélögin telji sig akkúrat núna það brennd af yfirfærslu málaflokks fatlaðra að þau myndu ekki treysta sér í þá umræðu. En mig langar til að benda á nokkuð sem mér datt í hug þegar hv. þingmaður var að tala, ég heimsótti nýsköpunarfyrirtæki handan götunnar ekki alls fyrir löngu, Trappa held ég að fyrirtækið heiti, sem leysti talmeinaþjónustu. Hún lá einmitt sitt á hvað og var á milli þess að vera heilbrigðismál og málefni sveitarfélaganna innan skólanna. Þetta fyrirtæki er búið að leysa vandann, getur veitt börnunum þjónustuna og rukkað sveitarfélagið þegar það á við og ríkið þegar það á við. Þá má velta fyrir sér hvort það að fá nýsköpun einkaaðila eða samtaka í auknum mæli inn í þennan málaflokk geti hjálpað okkur að leysa þau viðfangsefni sem okkur hefur ekki alveg tekist hingað til að leysa.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir ræðuna og þátttöku í þessari umræðu. Ég verð að segja að ég er sammála henni að næstum öllu leyti. Takk fyrir þetta, hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir. Það sem mig langar hins vegar að velta upp við hv. þingmann er það að kannski förum við að horfa upp á meiri skort á dvalarrýmum. Eins og mér skilst að staðan sé núna er hreinlega verið að breyta þó nokkru af dvalarrýmum í hjúkrunarrými út af þessari breyttu þörf en þörfin fyrir dvalarrými dettur ekki út þó að núna sé fólkið okkar að verða eldra. Við verðum eldri og þegar einstaklingurinn er loksins tilbúinn að fá breytt búsetuúrræði vegna veikinda er hann orðinn mjög veikur, þess vegna er náttúrlega fjölgun á hjúkrunarrýmum. Hv. þingmaður talar gjarnan um heimabæ sinn og er mjög vel inni í öllum málum þar eðli málsins samkvæmt og það er sú þróun sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í. Er hún meðvituð um það hvernig við breytum dvalarrýmum í hjúkrunarrými án þess að önnur komi í staðinn? Við fækkum hreinlega dvalarrýmum á kostnað þess að við fjölgum hjúkrunarrýmum. Ég spyr hv. þingmann pínulítið út í það.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ingu Sæland fyrir andsvarið. Eftir því sem ég þekki best til hafa dvalarheimili ekki verið byggð upp nýlega og ég hugsa að við gætum talað jafnvel í áratugum. Líkt og hv. þingmaður kom inn á hefur dvalarrýmum verið breytt í hjúkrunarrými. Ég held reyndar að að einhverju leyti sé það vegna breytts samfélag. Það er meiri krafa um að fólk fái að vera heima hjá sér og búa í sínu umhverfi sem lengst. Við erum farin að veita miklu meiri þjónustu inni á heimilum en við gerðum áður þegar dvalarrýmin voru í meiri notkun. Mér finnst samt ástæða til að halda því á lofti hvort engu að síður sé í einhverjum tilfellum þörf fyrir dvalarrými. Þá má velta fyrir sér, eins og ég kom inn á í öðru andsvari áðan, hvort við erum að tala um eitthvað annað. Við erum meira að tala um búsetukjarna, eins og við þekkjum í málefnum fatlaðs fólks, að það sé meiri sjálfstæð búseta, raunveruleg íbúð til að taka það burt sem oft er kallað stofnanabragur, en aðgengi að þjónustunni er meira. Ég þekki vel í mínum heimabæ að við vorum annars vegar með stofnanir fyrir fatlað fólk eins og Tjaldanes og svo Skálatún og mig langar að nefna þá umbreytingu sem hefur orðið í áherslum og því hvernig við ræðum um þessa málaflokka. Nú má ekki lengur tala um stofnanir, við tölum um búsetu og sjálfstæða búsetu. Ég held að það sé að einhverju leyti mjög gott en það sem ég er að benda á er að mér finnst við stundum fara of langt eða vera of ýkt þegar við breytum einhverju. Nú er eins og allir þurfi að fara í NPA þegar kemur að málefnum fatlaðs fólks. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Tildrög þessarar þingsályktunartillögu eru ekki síst sá fráflæðisvandi sem við höfum verið að glíma við, Landspítali – háskólasjúkrahús sérstaklega. Þar erum við með fullorðna einstaklinga sem ekki er hægt að gera neitt frekar fyrir á spítalanum sjálfum. Fólkið er tilbúið að fara í eitthvert annað úrræði en það dýrasta, sem er það að vera á spítalanum, og þess vegna er svo gríðarleg þörf fyrir að rýmka til. Við töluðum um heimahjúkrun og ég veit að hæstv. heilbrigðisráðherra vill virkilega efla hana en allt kostar þetta fjármagn og til þess þurfum við náttúrlega einnig fagfólk sem virðist því miður vera af skornum skammti. Það er dapurlegt að dvalarrýmum fækki. Ég hef fengið vitneskju um það úti á landi sem og annars staðar að biðin er orðin mjög löng. Við getum misst heilsuna allt í einu þó að við missum hana kannski ekki það mikið að við þurfum að fara í algjört utanumhald á hjúkrunarheimili heldur værum tilbúin að fá þá aðstoð sem býðst á dvalarheimili. Mér finnst þetta allt haldast í hendur. Fjölþættari úrræði og annað slíkt væri allt til bóta. Ég held að við getum gert betur en við gerum í dag.

Virðulegur forseti. Ég tek undir síðustu orð hv. þm. Ingu Sæland, ég held að við getum gert betur. Ég er algjörlega sannfærð um það. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu áðan, sem ég hef heyrt frá fólki sem ég þekki sem vinnur á hjúkrunarheimilum, að þegar við tölum stöðugt um að byggja upp ný hjúkrunarheimili og að það þurfi að fjölga hjúkrunarrýmum segir það bara: Ókei, og hvar ætlið þið að fá fólk í vinnu? Hv. þingmaður kom inn á þetta í ræðunni sinni áðan. Þetta snýst ekki bara um að byggja kassa og hús heldur fyrst og fremst um þjónustuna. Ég veit að við gerum það mjög vel að mörgu leyti varðandi heimaþjónustuna, sums staðar er hún mjög góð en annars staðar miklu síðri og ég held að stór hluti af því sé mönnunarþátturinn sem okkur vantar og svo hin stöðugu átök milli ríkis og sveitarfélaga um hver eigi að greiða hvað. Við verðum að einblína á lausnir þar sem einstaklingurinn fær þá þjónustu sem hann þarf á að halda, óháð því hver greiðir reikninginn á endanum. Hv. þingmaður kom aðeins inn á fráflæðisvanda Landspítalans. Vandamálið liggur ekki í því að þeir sem liggja inni á spítölum fái mat þannig að þeir eigi rétt á hjúkrunarrými, það er frekar hvort það sé laust hjúkrunarrými og laust á þeim stað sem fólk kýs að fara á. Það breytir ekki því að ég er algjörlega sannfærð um að á okkar frábæra Landspítala – háskólasjúkrahúsi sé eitthvað mikið að og nokkuð sem hægt er að gera miklu betur, hvort sem það er fráflæðisvandi eða annað. Við getum ekki horft á þetta sem botnlausa hít sem við þurfum alltaf að setja meiri og meiri peninga í af því að alltaf er kallað eftir meiri peningum. Það hlýtur að vera hægt að gera eitthvað betur í heilbrigðiskerfinu þannig að þjónustan sé skilvirkari og að við fáum meira fyrir 

Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð. Í stuttu máli má segja að frumvarpinu sé ætlað að koma til móts við þann vanda sem ungt fólk á gjarnan við að glíma við að koma sér upp sinni fyrstu eign eða í því tilfelli að komast jafnvel aftur í eigið húsnæði eftir að hafa misst það. Frumvarpið er sett fram til að rýmka þær heimildir sem til staðar eru í núgildandi lögum, bæði hvað varðar þá prósentu sem heimilt er að nýta í séreignarsparnaði, viðmiðunarfjárhæðir eru jafnframt reiknaðar upp, en ekki síður að útvíkka þann hóp sem getur nýtt sér úrræði sem þetta. Ég held að þetta geti verið veigamikið mál einmitt til að koma til móts við mjög viðkvæman hóp. Núgildandi lög hafa m.a. verið gagnrýnd fyrir að nýtast kannski mun betur tekjuhærri einstaklingum sem eiga mun auðveldara með að safna sér umtalsverðum fjárhæðum, en með því að rýmka heimildirnar til að ná einnig til svokallaðrar tilgreindrar séreignar, þ.e. þess 3,5% iðgjalds sem heimilt er á almennum vinnumarkaði í dag og reiknað er með að gert verði heimilt á opinberum vinnumarkaði líka, að nýta af lögbundnu 15% iðgjaldi í séreign. Frumvarpið kom áður fram á 149. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga þá og er nú lagt fram að nýju nánast óbreytt. Það sem breytt er í frumvarpinu nær til þriggja þátta. Í fyrsta lagi er lagt til að þessi heimild verði ekki einskorðuð við fyrstu kaup heldur einnig að ef viðkomandi hafi ekki átt fasteign undangengin þrjú ár og hafi ekki áður fullnýtt réttindi til nýtingar séreignarsparnaðar til fasteignakaupa verði heimilt að nýta slíkt samkvæmt lögunum. Þetta er gert m.a. til að koma til móts við þann stóra hóp sem missti húsnæði sitt í kjölfar hrunsins, hefur jafnvel aldrei komist inn á eignamarkað aftur og sækist eftir því en nær ekki nægjanlegum sparnaði í leiguhúsnæði. Allir sem þekkja til einhvers sem lent hefur í slíkri stöðu vita hversu erfitt það er að eiga jafnvel fjölskyldu og verða að borga leigu á leigumarkaði en vera jafnframt að leggja til hliðar fyrir útborgun í íbúð. Þess vegna held ég að það sé mikið réttlætismál að útvíkka heimildina til þessa hóps. Þetta er viðkvæmur hópur, oft í mjög erfiðri fjárhagslegri stöðu þó að tíu ár séu liðin frá hruninu. Sama má raunar segja að sé hugsunin að baki öðrum þætti þar sem rýmkun er lögð til en það er sú krafa að séreignarsparnaður sé nýttur í samfellu. Í stað þess er lagt til að nýtingarrétturinn einskorðist við 120 mánaða sparnað í tíu ár en heimilt sé að gera hlé á. Þetta getur t.d. komið til móts við hópa sem flytja út einhverra hluta vegna, t.d. vegna náms eða starfs, eða hafa lent í því, eins og fyrr segir, að missa húsnæði og detta út af eignamarkaði. Í þriðja lagi er meginbreytingin sú að þessi heimild nái einnig til hinnar svokölluðu tilgreindu séreignar, þess 3,5% iðgjalds sem heimilt verður að nýta af skyldutryggingu, af 15,5% iðgjaldi, inn í séreignarsparnað. Það hraðar, sér í lagi fyrir tekjulægri einstaklinga, mjög þeim tíma sem fólk getur náð að spara sæmilega fjárhæð í útborgun. Þegar við horfum á vanda ungs fólks við að komast inn á fasteignamarkaðinn, sérstaklega tekjulægri einstaklinga, sjáum við augljóslega breytingu í tekjum yngra fólks, við sjáum það í kjarakönnunum. Ungt fólk hefur ekki notið sambærilegrar tekjuhækkunar og við sem eldri erum. Kann að vera að það sé vegna samsetningar af lengra námi en áður var, algengara er að ungt fólk fari beint í meistaranám, t.d. að loknu háskólanámi, en kannski er það ekki síður meira áhyggjuefni að minna framboð sé af vel launuðum störfum á vinnumarkaði fyrir ungt fólk, sem helgast m.a. af, eins og rætt hefur verið um í þessum sal, að sú starfafjölgun sem við höfum séð á undanförnum áratug eða svo er fyrst og fremst störf í ferðaþjónustu en t.d. störf í tækni- og sprotagreinum, sem eru oft vel borguð, hafa staðið í stað. Eins og vel er þekkt og er í umræðunni þessa dagana fer störfum á fjármálamarkaði fækkandi. Vel launuðum tækifærum fyrir vel menntað og ungt fólk hefur því miður fækkað á Íslandi og það endurspeglast m.a. í tekjuþróun þessa hóps á undanförnum árum. Ég held því að það sé mjög skynsamlegt að rýmka þessa heimild til þessa hóps. Þegar við horfum t.d. til skýrslna sem unnar hafa verið um lífeyrissparnað okkar er alveg ljóst að sú kynslóð sem er að koma eða er nýkomin inn á vinnumarkaðinn og í það sem við gætum kallað nokkuð fullþroskað lífeyriskerfi, þar sem við erum með 15,5% skyldubundið iðgjald og allt að 6% því til viðbótar í séreignarsparnað - þetta er miklu meira en nægjanlegur sparnaður til að skapa viðkomandi mjög háa hlutdeild í ævitekjum sínum í eftirlaunum þegar þar að kemur. Það má þess vegna segja að vandi ungs fólks sé ekki ónægur sparnaður heldur má það einfaldlega ekki nýta nægjanlegan hluta þessa sparnaðar til húsnæðiskaupa. Þess vegna væri skynsamlegra að stjórnvöld beittu stuðningsaðgerðum sínum til kaupa í auknum mæli í gegnum séreignarúrræðið og með því að rýmka þá heimild sem, eins og fyrr segir, myndi koma þá tekjulægri einstaklingum sérstaklega til góða, að úr þessu gæti hlotist raunverulegur sparnaður eða raunverulegar fjárhæðir sem nýttust til útborgunar. Þess má geta að málið kom fram á síðasta þingi, eins og áður segir. Ljóst er að stjórnvöld hyggjast leggja fram einhver mál til viðbótar þessu. Mér sýnist hæstv. fjármálaráðherra raunar vera með mjög keimlíkt mál á dagskrá í október, en eins og oft vill verða fá þingmannamál ekki framgang en góð mál eru síðan gerð að stjórnarmálum til að þau séu undir réttum hatti þegar þau koma fram. Ég hef að sjálfsögðu fulla trú á því að meiri hluti þingsins sé þroskaðri en svo að það þurfi endilega að vera með réttri yfirskrift. Þetta mál kemur óbreytt fram aftur og gengur lengra en hugmyndir fjármálaráðuneytisins í sömu efnum. Ég hef trú á því að það geti gagnast umræddum hópi betur. Ég vona svo sannarlega að það fái framgang hér. En til að gæta fullrar kurteisi vil ég nefna að mér varð á að gleyma að nefna meðflytjendur að málinu. Flutningsmenn eru, auk þess sem hér stendur, Björn Leví Gunnarsson, Hanna Katrín Friðriksson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Jón Steindór Valdimarsson og Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Að lokum legg ég til að málinu verði að umræðu lokinni vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar.

Virðulegi forseti. Ég flyt tillögu til þingsályktunar um óháða úttekt á Landeyjahöfn. Hún er svohljóðandi: Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að láta hefja nú þegar óháða úttekt á Landeyjahöfn í samræmi við samgönguáætlun fyrir árin 2019–2033 og fimm ára samgönguáætlun fyrir árin 2019–2023 og að henni verði lokið eigi síðar en 31. mars 2020. Þetta er endurflutt mál frá 149. löggjafarþingi. Með tillögunni er lagt til að úttekt óháðra aðila á Landeyjahöfn verði flýtt enda ástandið í Landeyjahöfn hvorki boðlegt íbúum Vestmannaeyja né öðrum sem treysta þurfa á greiðar samgöngur milli lands og Eyja. Í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar um samgönguáætlun, 172. mál og 173. mál á síðasta þingi, segir í kaflanum um sjóvarnir og hafnir: „Í fyrirliggjandi samgönguáætlun er gert ráð fyrir framkvæmdum [að] endurbótum á Landeyjahöfn. Framlögum er ætlað að standa undir kostnaði við rannsóknir, öryggismál, gerð óháðrar úttektar og framkvæmdum sem auðvelda eiga að halda nægu dýpi í höfninni. Þá er gert ráð fyrir að koma upp dælum og lögnum við hafnarmynnið til að dýpka yfir veturinn.“ Tillaga þessi gengur út á það að ályktað verði að umræddri úttekt óháðra aðila skuli flýtt frá því sem þarna er gert ráð fyrir. Óskað er eftir að í úttektinni verði eftirfarandi spurningum svarað: 1. Er hægt að gera þær úrbætur á Landeyjahöfn að dýpkunarþörfin minnki verulega eða hverfi? 2. Í hverju fælust slíkar úrbætur og hver er áætlaður kostnaður við þær? 3. Ef slíkar endurbætur þættu ekki gerlegar, af tæknilegum eða fjárhagslegum ástæðum, til hvers konar dýpkunaraðferða þyrfti þá að grípa til að halda höfninni opinni allan ársins hring? Með þessari tillögu er lagt til að ráðherra taki ákvörðun um að hefja nú þegar úttekt á Landeyjahöfn og að henni verði lokið eigi síðar en 31. mars 2020. Að tillögunni standa allir þingmenn allra flokka í Suðurkjördæmi, reyndar að frátöldum hæstv. samgönguráðherra sem eðlilegt er, enda tillögunni beint til hans.

Frú forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um óháða úttekt á Landeyjahöfn. Ég er einn meðflutningsmanna tillögunnar ásamt öllum þingmönnum Suðurkjördæmis, fyrir utan samgönguráðherra sem af skiljanlegum ástæðum er ekki á tillögunni. Ég styð hana að sjálfsögðu heils hugar. Tillagan gengur út á að hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra verði falið að hefja þegar óháða úttekt á Landeyjahöfn í samræmi við samgönguáætlun og er ráðherra gert að ljúka úttektinni fyrir lok marsmánaðar næstkomandi - en ekki fyrir lok maímánaðar, eins og hv. flutningsmaður sagði í ræðu sinni. Í tillögunni er gert ráð fyrir að það sé fyrir lok marsmánaðar næstkomandi, svo að því sé nú til haga haldið, vonandi er það rétt hjá mér. Mér finnst hitt kannski heldur langur tími. Málið gengur út á að úttekt sem áætluð er í samgönguáætlun verði flýtt, enda ekki vanþörf á miðað við það ástand sem hefur verið við og innan hafnarinnar á undanförnum árum eða allt frá því að hún var tekin í notkun fyrir rúmum níu árum. Hvað er ég að tala um? Jú, höfnin hefur lokast snemma flest haust og oft hefur opnun hennar dregist langt fram eftir hverju vori. Eftir því sem ég man best hefur höfnin yfirleitt verið ónothæf fram yfir fermingar vor eftir vor. Vetraropnun hafnarinnar hefur verið næsta fátíður viðburður. Ef veðrinu hefur ekki verið um að kenna hefur oftast verið um sandburð að ræða sem fyllt hefur mynni hafnarinnar og næsta nágrenni en einnig hefur sandburður verið til mikils ama innan hafnarinnar. Frú forseti. Tilkoma Landeyjahafnar á sínum tíma árið 2010 breytti miklu fyrir byggðina í Vestmannaeyjum þegar fólk gat ferðast milli lands og Eyja á 30 mínútum í stað nær þriggja klukkustunda siglingar og ekki síður vegna þess að fjöldi ferða jókst að sama skapi og fólk var ekki eins bundið við brottfarir ferjunnar og áður var. Það var því létt brúnin á Vestmannaeyingum sumarið 2010 þegar ferðir í Landeyjahöfn hófust og mikil bjartsýni ríkjandi meðal íbúa, fyrirtækja og þeirra sem voru títt á flækingi „upp á land,“ eins og það var í gríni kallað í Vestmannaeyjum, en auðvitað líka fyrir þá sem vildu sækja Eyjar heim, sem voru þó nokkrir, enda kom í ljós að ferðamannastraumur margfaldaðist á meðan höfnin var - og er - í fullri notkun. Þeir aðilar sem stunda þjónustu við ferðamenn, hótel, veitingastaðir og aðrir aðilar, sáu rekstrargrundvöll fyrirtækja sinna styrkjast mjög með tilkomu Landeyjahafnar. Í því sambandi má ekki gleyma því að þegar höfnin var hönnuð og byggð var gert ráð fyrir því að unnt væri að sigla í hana allt að 97% áætlaðra ferða á ársgrundvelli, ef ég man töluna rétt. Raunin varð allt önnur. Ekki þarf ég hér að fjalla mikið um þau vonbrigði sem tíðar og á stundum vetrarlangar lokanir hafnarinnar hafa valdið íbúunum sem margir hverjir byggja lífsafkomu sína á að samgöngur til og frá Eyjum séu í lagi. Það gefur slíka augaleið. Frú forseti. Að mínu mati er gerð Landeyjahafnar hreint ekki lokið og höfnina á að klára. Sú úttekt sem hér yrði ráðist í þarf að ganga út á að finna út og rannsaka af ábyrgð hvaða lagfæringar þurfi að gera til þess að höfnin geti nýst eins og hún var byggð til í upphafi. Þannig er mikilvægt að þessi úttekt verði ítarleg og, eins og það er orðað í tillögunni, óháð í þeim skilningi að þar verði vandað og hlutlaust gengið til þess verks að teikna upp aðgerðir sem nauðsynlegt er að fara í til lagfæringa á Landeyjahöfn. Frú forseti. Fátt er fegurra en að sigla í nágrenni við Vestmannaeyjar og virða þær fyrir sér af sjó. Það er stórbrotið að sigla með Herjólfi inn fyrir Ystaklett og sú sýn lætur fáa ósnortna sem það gera í fyrsta sinn. Það er því vert að ljúka þessari ræðu á upphafslínum hins þekkta þjóðhátíðarlags þeirra Oddgeirs Kristjánssonar og Ása í Bæ, „Heima“. Hún rís úr sumarsænum í silkimjúkum blænum með fjöll í feldi grænum, mín fagra Heimaey. Loks vona ég að þetta mál fái skjóta afgreiðslu í nefnd svo að unnt sé að hefja störf við úttektina.

Frú forseti. Fjöldi þeirra sem flúðu stríð, ofsóknir og átök fór yfir 70 milljónir á síðasta ári og er það mesti fjöldi sem Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna hefur kortlagt undanfarin 70 ár, þ.e. alla sína starfstíð. Annar hver flóttamaður er barn en mörg þeirra eru fylgdarlaus eða án fjölskyldu sinnar. Fylgdarlaus börn eru sérstaklega viðkvæmur hópur, berskjölduð fyrir ofbeldi og misnotkun, og oft og tíðum eru börn á flótta ekki með persónueinkennanleg skírteini. Aldur er hluti af auðkenni einstaklings og við mat á þörf og rétti umsækjanda um alþjóðlega vernd til tiltekinnar þjónustu er samfélagslega viðurkennt að það sé mikilvægt að fyrir liggi hvort umsækjandi sé barn eða fullorðinn. Börn eiga rétt á stuðningi og aðstoð í samræmi við stöðu sína sem börn. Til að greina aldur er hér á landi notast við líkamsrannsókn til greiningar á aldri út frá tannþroska. Fjórum mismunandi aðferðum er beitt og gefinn upp meðalaldur samkvæmt þeim og staðalfrávik. Annars staðar á Norðurlöndum er aldur einnig greindur út frá þroska tanna en samhliða er líka notast við greiningu á þroska beina. Danir einir greina aldur auk þess út frá kynþroska og með skoðun á kynfærum. Markmiðið með frumvarpi þessu er að breyta framkvæmd aldursgreiningar á þann veg að hún fari fram með heildstæðu mati án líkamsrannsóknar þegar grunur leikur á að umsækjandi sem segist vera barn sé lögráða og ekki er hægt að staðfesta það með óyggjandi hætti. Víða hafa aldursgreiningar byggðar á líkamsrannsóknum verið gagnrýndar, bæði vegna siðferðislegra þátta og vísindalegrar ónákvæmni. Þá hafa komið fram tilmæli frá Evrópuráðinu, Evrópuráðsþinginu og ráðherranefnd Evrópuráðsins þar sem megininntak þeirra er að þegar vafi leikur á hvort umsækjendur sem sækja um alþjóðlega vernd séu börn skuli þeir ávallt metnir sem börn en ekki sem fullorðnir og að beitt skuli heildstæðu mati til að reyna að komast að aldri þeirra en ekki tanngreiningum sem eru taldar afar óáreiðanleg aðferð til að mæla aldur barna. Nýlega voru gefin út tilmæli Evrópuráðsins um framkvæmd aldursgreininga og þau kynnt aðildarríkjum. Sú sem hér stendur stóð fyrir málþingi um framkvæmd aldursgreininga á flóttabörnum í Evrópu og um hin nýju tilmæli Evrópuráðsins um framkvæmd aldursgreininga hér á landi þann 29. mars sl. Meðal framsögumanna var Tomá? Bocek, sérstakur fulltrúi Evrópuráðsins í málefnum flóttamanna. Á málþinginu var m.a. rætt um frumvarp þetta sem var lagt fram á 149. löggjafarþingi og lýsti Tomá? Bocek yfir stuðningi sínum við þær breytingar sem kynntar eru í frumvarpinu. Í ályktun Evrópuráðsþingsins nr. 2295 frá 27. júní 2019 er rifjuð upp fyrri ályktun um barnvænar aldursgreiningar fylgdarlausra barna, auk þess sem hvatt er til heildstæðs mats. Í ályktuninni segir m.a. að þingið ítreki fyrri afstöðu sína, þ.e. fordæmi íþyngjandi aðferðir við aldursgreiningar sem geti haft þungbær áhrif á líkamlegan, tilfinningalegan og sálrænan þroska barna. Jafnframt fagnar þingið herferð þingmanna um mótun heildstæðra aðferða við aldursgreiningar. Til að ná framangreindu markmiði eru lagðar til breytingar á 113. gr. laga um útlendinga þess efnis að aldursgreining skuli fara fram með heildstæðu mati og ávallt vera í samræmi við þá löggjöf sem tryggir réttindi barna. Í frumvarpinu er lögð áhersla á að ferli aldursgreiningar sé skýrt og gagnsætt og að sá sem gætir hagsmuna barnsins sé viðstaddur aldursgreininguna. Þá er mikilvægt að matið sé hlutlægt og óhlutdrægt og framkvæmt í samvinnu við þar til bæra sérfræðinga. Heildstætt mat skal þannig enn taka mið af aðstæðum, frásögn viðkomandi og fyrirliggjandi gögnum og upplýsingum, en auk þess skal eftir fremsta megni notast við skjalaleit, faglegt mat eða aðkomu sérfræðinga, svo sem sálfræðinga eða félagsfræðinga, til að greina aldur umsækjenda. Ekki verður heimilt, ef frumvarpið sem um ræðir verður að lögum, að beita líkamsrannsóknum til að ákvarða aldur, svo sem með skoðun á þroska handa, hnéskelja eða tanna, nema enn leiki vafi á aldri útlendings þrátt fyrir að öllum úrræðum við hið heildstæða mat hafi verið beitt. Líkamsrannsókn skal vera síðasta úrræði sem stjórnvöld beita og skal eingöngu framkvæmd af viðeigandi sérfræðingum í votta viðurvist og ef fyrir liggur upplýst samþykki barns og/eða þess sem gætir hagsmuna þess. Líkamsrannsókn skal þá vera framkvæmd af sérfræðingum í tannlækningum eða eftir atvikum læknum sem eru tilnefndir af stjórnvöldum og skal líkamsrannsókn að auki ávallt fara fram í viðurvist sérfræðings á sviði sálfræði barna og unglinga eða í félagsráðgjöf. Ávallt skal taka mið af hagsmunum barnsins þegar metið er hvort leggja skuli fyrir viðkomandi að gangast undir líkamsrannsókn. Óheimilt er með öllu að beita skoðun á þroska kynfæra sem aðferð til að ákvarða aldur. Hér með er í fyrsta skipti kveðið skýrt á um að sú aðferð verði aldrei leyfð hér á landi. Þegar tekin er ákvörðun um að útlendingur gangist undir aldursgreiningu með heildstæðu mati skiptir miklu að viðkomandi sé leiðbeint skýrt og skiljanlega og upplýstur um ástæður þess að hann gangist undir slíkt mat. Frú forseti. Það er til þverpólitísk nefnd um endurskoðun laga og lagaframkvæmdar um útlendingamál en því miður hefur hún ekki náð takti í störfum sínum. Á meðan nefndin hefur ekki starfað sem skyldi og ekki fengið það skjól sem hún þarf til þess hafa komið fram breytingar á lögum um útlendinga úr ranni dómsmálaráðuneytisins. Á meðan svo er, á meðan þessi heildstæða endurskoðun laga og lagaframkvæmdar um útlendingamál hefur ekki farið fram, er sérstaklega brýnt að mínu mati að þingmenn geri nauðsynlegar breytingar á lögum um útlendinga með mannúð og mannvirðingu að leiðarljósi. Því vona ég að þegar þetta mál kemur til kasta og meðferðar hv. allsherjar- og menntamálanefndar verði umfjöllunin góð og vönduð og að málið fái þann meðbyr og stuðning í nefndinni sem það á skilið.

Frú forseti. Ég fagna þessu máli og er nú kominn í pontu einkum til að segja að Samfylkingin, sá flokkur sem ég sit fyrir á þingi, hefur ítrekað gagnrýnt tanngreiningar. Logi Einarsson, hv. þingmaður flokksins, sendi á síðasta ári spurningar til þriggja ráðherra, heilbrigðisráðherra, dómsmálaráðherra og menntamálaráðherra, um aldursgreiningar með tanngreiningum. Það er mikilvægt að undirstrika að börn sem sækja um alþjóðlega vernd á Íslandi hafi sömu mannréttindi og önnur börn hér á landi. Íslensk stjórnvöld lögfestu barnasáttmálann árið 2013 og hann gildir sem lög á Íslandi. Það er sameiginlegt verkefni okkar allra að berjast fyrir mannréttindum allra barna, jafnt barna sem eru alin upp hér á landi, þeirra sem í neyð sinni leita til Íslands og einnig barna sem búa við hörmungar erlendis. Hér er um að ræða algild réttindi. Hæstv. heilbrigðisráðherra studdist í svari sínu við mat landlæknis þar sem segir að sérfræðingar sem vinna að aldursgreiningum vinni samkvæmt faglegum kröfum og af virðingu við viðkomandi einstaklinga og að réttarlæknisfræðilegar aldursgreiningar barna og ungmenna byggist á alþjóðlegum og vísindalega viðurkenndum og gagnreyndum aðferðum. Í þessu svari kemur líka fram að nákvæmni aldursgreininga á tönnum sé að vísu umtalsverð en þó ekki óskeikul. Þær aldursgreiningar sem byggja á líkamsrannsóknum og röntgenmyndatökum af tönnum eru mjög umdeildar. Tannlæknar eru ósammála um áreiðanleika og vísindalegt gildi slíkra rannsókna. Þannig hafa t.d. tannlæknasamtök Bretlands sagt þær vera óviðeigandi og ósiðlegar vegna þess að þær gefa einmitt aldrei nákvæmar upplýsingar um aldur. Þær eru ekki óskeikular. Auk þess hafa alþjóðlegar stofnanir og mannréttindasamtök á borð við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, Evrópuráðið og Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna gagnrýnt þessar aðferðir harðlega. Það þarf að nota heildstætt mat við aldursgreiningu á börnum, svo sem með viðtölum í Barnahúsi sem eru þá tekin af sérfræðingum í málefnum barna, sálfræðingum og félagsráðgjöfum. Það þarf að muna og hafa ævinlega í heiðri að börnin eiga alltaf að njóta vafans. Ef vafi leikur á því hvort umsækjandi um alþjóðlega vernd er 17 eða 18 ára skal viðkomandi njóta vafans. Það kemur fram í svari dómsmálaráðherra við fyrirspurn Loga Einarssonar að heildrænt mat fari fram hjá Útlendingastofnun en maður hefur á tilfinningunni, eins og kannski stundum áður, að þarna sé heildrænt mat meira eins og huggulegt orðalag sem er notað til skrauts vegna þess að engir félagsráðgjafar eða sálfræðingar koma að þessu mati hjá stofnuninni og í raun er ekki farið eftir því ferli sem ráðherrann lýsir í svari sínu. Menntamálaráðherra vísaði í sínu svari eiginlega til sjálfstæðis háskóla undan afskiptum ríkis og fjárveitingavalds sem ég tel að eigi ekki við í þessu tilviki. Ég ætla ekki að hafa þessi orð öllu fleiri en ítreka að ég og samþingsmenn mínir í Samfylkingunni styðjum þetta mál heils hugar.