Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það er fámennt og góðmennt í salnum eftir að við misstum margar af þessum ágætu hjúkrunarkonum, sem hér voru áðan, en engu að síður er rétt að koma að máli, sem varðar ungmenni, en það er mál, sem allshn. Sþ. hefur fjallað um og hv. 2. þm. Vestf. flutti. Það er um störf ungmenna á varðskipum. N. var sammála um að mæla með því, að till. yrði samþ. Í till. gerir flm. ráð fyrir því, að ríkisstj. verði heimilað að veita allt að 30 ungmennum færi á því að starfa á varðskipum ríkisins um þriggja mánaða skeið á hverju sumri. N. leitaði umsagnar Landhelgisgæzlunnar um málið og í svari hennar er málinu vel tekið, en greint frá því, að kostnaður við framkvæmdina muni nema um 1 millj. kr. Nm. líta svo á, að það sé unnt að þreifa sig áfram um þessa framkvæmd, þannig að það væri ekki nauðsynlegt að ráða þegar í stað frá öndverðu 30 manns í slíka þjónustu, heldur mætti vel hugsa sér, að það yrði byrjað með eitthvað færri ungmennum og síðan að sjálfsögðu reynt að byggja á þeirri reynslu, sem þannig fengist. Þá kom fram í n. sú skoðun, að æskilegt væri að kanna, hvort ekki væri hægt að veita ungmennum sambærilega fyrirgreiðslu á öðrum sviðum atvinnulífs okkar, t.d. að veita ungmennum færi á því að þjálfa sig í ýmsum störfum á fiski- og kaupskipaflota landsmanna eða við iðju og iðnað eða landbúnað og að sjálfsögðu koma þá fleiri svið athafnalífs okkar til íhugunar. Það eru gamalkunn sannindi, að reynslan er bezti skólinn, og þáltill. hv. 2. þm. Vestf. stefnir sýnilega að því að fylgja þroska og þekkingarstarfi fræðsluskyldunnar eftir með því að gefa ungmennum færi á því að leggja hönd á plóginn og kynnast einum af höfuðatvinnuvegum landsmanna af eigin raun. Þar á ég við sjómennskuna. Við störf á sjó læra þau að starfa undir stjórn hæfra manna og það má sjálfsagt gera ráð fyrir því með sannindum, að forsenda þess, að menn læri að stjórna öðrum, sé einmitt fólgin í því að kunna að vinna skipulega undir stjórn reyndra manna og þá er sennilega öllum hollt að kynnast nokkrum aga, ekki sízt ungmennunum, sem búa sig undir lífsstörf. Persónulega finnst mér aðalatriði þessa máls að veita piltunum færi á auknum þroska án tillits til þess, hvaða störf þeir hyggjast leggja fyrir sig síðar. Með öðrum orðum, að hér sé ekki beinlínis stefnt að því að þjálfa starfsmenn fyrir Landhelgisgæzluna, þó að vísu megi gera ráð fyrir því, að margir piltanna muni kjósa þau störf síðar meir á lífsleiðinni, heldur hitt að veita ungmennunum færi á því að kynnast mikilvægum þáttum atvinnuhátta okkar af eigin raun. Ég leyfi mér þess vegna, herra forseti, fyrir hönd n. að leggja til, að þáltill. verði samþ.



Herra forseti. Allshn. Sþ. héfur haft till. þessa til athugunar og varð sammála um að leggja til, að hún væri samþ. með smábreytingu, sem birt er á þingskjali 343. Allir voru viðstaddir afgreiðslu málsins nema einn, sem var utan borgar.



Herra forseti. Við flytjum fjórir þm. till. til þál. á þskj. 339 um Listasafn Íslands, og er tillgr. svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ályktar að skora á menntamálaráðherra að beita sér fyrir því, að sem fyrst verði teknar ákvarðanir um lóð handa Listasafni Íslands og hafinn undirbúningur að byggingum. Jafnframt skorar Alþingi á ríkisstjórnina að gera áætlanir og tillögur um nauðsynlega fjáröflun, til þess að framkvæmdir geti gengið sem greiðlegast.“ Till. þessi er flutt í áframhaldi af umr., sem hér urðu nýlega um ástandið í Listasafni Íslands, eftir að í ljós var komið, að húsakynni safnsins fullnægja engan veginn þeim skilyrðum, sem gera verður til listasafnsbyggingar. Þar sem þessi mál voru rædd svo ýtarlega við það tækifæri, sé ég ekki ástæðu til þess að rekja þau sérstaklega nú. Aðeins vil ég minna á þá staðreynd, að jafnvel þótt ekki kæmu til þeir annmarkar, sem í ljós hafa komið á byggingu þeirri, sem Listasafnið er til húsa í, er mikil þörf orðin á því að hefjast handa um endanlega listasafnsbyggingu, vegna þess að húsakynnin í þjóðminjasafnsbyggingunni eru orðin allt of lítil. Listaverkaeign safnsins er nú 1.700 listaverk og aðeins er hægt að sýna um 100 þeirra í senn, þannig að meginþorri listaverkanna er í geymslum, þar sem almenningur á ekki kost á að kynnast þeim. Ég vil einnig minna á í þessu sambandi, að fyrir nokkrum árum barst íslenzku þjóðinni mesta listaverkagjöf, sem okkur hefur áskotnazt, með arfleiðsluskrá Ásgríms Jónssonar listmálara, en hann gaf íslenzku þjóðinni 400 málverk og fullgerðar vatnslitamyndir og enn fremur nokkur hundruð teikninga. Þessi gjöf var gefin með því skilyrði, að hún yrði varðveitt í húsi listamannsins, þangað til búið væri að koma upp endanlegri byggingu yfir Listasafn Íslands, þar sem hægt væri að sýna þessar myndir á verðugan hátt. Með því að veita þessari listaverkagjöf móttöku, hefur íslenzka þjóðin og Alþingi Íslendinga tekið á sig þá ábyrgð að koma upp slíkri safnbyggingu. Ég vil einnig minna á í þessu sambandi, að fyrir 10 árum voru sett l. um byggingarsjóð Listasafnsins og síðan hefur árlega verið varið fjárhæð til hans á fjárl. Stofnféð var fjárhæð, sem gefin var af Jóhannesi Kjarval listmálara og hann hefur raunar gefið Listasafninu fleiri stórgjafir. Enn fremur hafa Listasafninu borizt fleiri verðmætar gjafir, þ.á.m. tvær húseignir, Austurstræti 12 og Sóleyjargata 31, þannig að eignir safnsins eru nú þegar það verulegar, að hægt er að ráðast í undirbúningsframkvæmdir, - þ.á.m. teikningar - fyrir þá fjármuni, sem Listasafnið ræður yfir, þannig að fjárveitinga, sem óhjákvæmilega munu þurfa að koma, mun ekki verða þörf alveg á næstunni. Ég vil vænta þess, að þessi till. til þál. sé í samræmi við vilja alþm. Mér virðist sá vilji hafa komið mjög skýrt fram hér í umr. um þetta mál áður og ég vil vænta þess, að sú n., sem fær till. til meðferðar, flýti svo sem auðið er að fjalla um hana. Ég vil að lokum geta þess að Sþ. hefur borizt svohljóðandi álitsgerð frá safnráði Listasafns Íslands: „Safnráð Listasafns Íslands fagnar þeim velvilja hins háa Alþingis í garð Listasafns Íslands, sem tillaga þeirra alþm. Magnúsar Kjartanssonar, Birgis Kjaran, Benedikts Gröndal og Þórarins Þórarinssonar ber með sér og er það eindregið álit safnráðs, að höfuðmáli skipti fyrir myndlist í landinu og framtíð hennar, að listasafnsbygging rísi hið fyrsta. Reykjavík, 20. marz 1969. Selma Jónsdóttir, Jóhannes Jóhannesson, Ásmundur Sveinsson, Þorvaldur Skúlason, Gunnlaugur Þórðarson.“ Að svo mæltu legg ég til, að till. þessari verði vísað til allshn. og umr. frestað.



Herra forseti. Með flutningi þessarar till. um hagnýtingu jarðhita, sem hér er til umr., hef ég leyft mér að fara þess á leit við hv. Sþ., að það samþykki að skora á ríkisstj. að hefja skipulegar, fræðilegar rannsóknir á því, á hvern hátt jarðhiti verði bezt hagnýttur m.a. til garðyrkju í landinu. Verði þá einkum kannað, hvaða efni reynist bezt til flutnings á heitu vatni og til byggingar gróðurhúsa, svo og verði kannað, hvort unnt er að draga úr kostnaði við byggingu húsanna t.d. með samræmingu í uppbyggingaraðferðum og stærð gróðurhúsa eða smíði einstakra húshluta og alls tæknibúnaðar þeirra. Þá er enn fremur lagt til að auka og hagnýta þekkingu á jarðvegsfræði, áburðarþörf og gróðurvali á sviði þessara þátta landbúnaðar okkar. Það er Ijóst, að vatnsorkan og jarðhitinn eru kol okkar og olía. Þessi náttúruauðæfi eru enn að litlu leyti hagnýtt, einkum þó jarðhitinn, en stórátök eru nú gerð til virkjunar vatnsfalla. Hins vegar er ljóst og ekkert sýnir okkur það betur, en þróunin í atvinnu– og efnahagsmálum, hve lífsnauðsynlegt það er fyrir þjóðina að fjölga og efla þær atvinnugreinar, sem eru árvissar. Til þess að því marki verði náð, verður að byggja á tveimur algerum grundvallaratriðum, tækniþekkingu og fjármagni. Mikið átak hefur verið gert til þess að efla tækni og verkþekkingu í landinu og sérstaklega nú síðustu árin. Enn fremur hefur þeirri skoðun mjög vaxið fylgi, að stórstígum framförum til virkjana vatnsfallanna verði enn ekki komið á, án þess að til fáist erlent fjármagn. En þótt stórvirkjanir og kostnaðarsöm stóriðja verði vissulega forsenda bættrar efnahagsafkomu, eru þó þær ráðstafanir ekki einhlítar til þess að tryggja nauðsynlega fjölbreytni í atvinnuháttum okkar, a.m.k. ekki um öll byggðarlög. Jarðhitinn finnst víða um landið sem laus orka, þ.e.a.s. það er ekki þörf verulegra mannvirkja eða mikils kostnaðar til þess að hagnýta hann til upphitunar húsa eða til gróðurhúsa og ylræktar. Sem stendur er hann einkum hagnýttur til slíkra þarfa og er öllum ljóst, hversu stórkostlegur gjaldeyrissparnaður er þegar orðinn við að hagnýta jarðhitann til upphitunar og vissulega fjölgar stöðugt því fólki, sem atvinnu sína byggir á garðrækt og hagnýtir þannig jarðhitann. Flatarmál þess gróðurlendis, sem er undir gleri, fer einnig vaxandi og neyzla gróðurhúsaafurða vex jafnt og þétt nú síðustu árin. Þótt jarðhitinn renni víða sjálfkrafa upp á yfirborðið og verði því auðveldlega hagnýttur, er auðvitað jarðhiti víðar fyrir hendi neðanjarðar, en finnst ekki eða nýtist, nema með borunum eða vísindalegum mælingum. Slíka jarðhitaleit þarf að stórefla. Í Borgarfjarðarhéraði hafa sýslunefndirnar látið slíka jarðfræðilega leit fara fram nú um 5 ára skeið með tilstyrk raforkumálastjórnarinnar. Þær eru almenns eðlis, en geta síðar orðið forsenda raunhæfra borana, en þá þarf að sjálfsögðu meira fé að koma til en þeir fjármunir, sem sýslunefndir hafa yfir að búa. Jarðhitaleit mun áreiðanlega skila góðum vöxtum af því fé, sem til hennar verður varið og það mun áreiðanlega mörgum bóndanum og öðrum landsmönnum þykja vænkast hagur sinn, þegar hann fær og ef hann fær heitt vatn í nágrenni sitt. En erfið aðstaða þessarar atvinnugreinar er þó vissulega ekki öllum ljós. Má í því efni benda á þá staðreynd, að einatt er handahófskennt, hvernig gróðurhús eru byggð, bæði að stærð og gerð, enda liggja ekki fyrir nægilegar upplýsingar um, hvaða byggingarefni séu haldbezt og veiti ákjósanlegasta einangrun. Kunnugt er, að nú eru gerðar tilraunir erlendis með ný gerviefni, sem bæði munu bera meiri birtu og þola betur átök veðra en þau efni, sem tíðast eru notuð hér. Þá er mikilvægt að rannsaka verðlag slíkra byggingarefna, sem allra víðast. Þótt margir einstaklingar, svo og Garðyrkjuskólinn, hafi að megni reynt að kanna suma þeirra þátta, sem að framan greinir, brestur þó mjög á, að glögg fræðileg og fjárhagsleg yfirsýn, sem þennan atvinnuveg varðar, fáist. Úr því virðist einsýnt að bæta með því að fela það tveimur rannsóknastofnunum atvinnuveganna, sem nú þegar eru starfandi. Það er ekki þörf nokkurs nýs aðila í þessum efnum, en þeim, sem fyrir eru, verða fengin verðug viðfangsefni. En fleira þarf að kanna í þágu þessa vaxandi atvinnuvegar. Það er m.a. dreifing afurðanna og varanleg geymsla þeirra, þegar uppskera er mest. Kemur þar til bæði athugun á niðursuðu og frystingu. Mér er kunnugt um eina gróðrarstöð, sem hefur látið sjóða talsvert magn af tiltekinni uppskeru niður og hefur reynslan sýnt, að þær afurðir hafa jafnan selzt upp og ekki verið unnt að anna eftirspurninni, þar sem þeir aðilar, sem í hlut eiga og kaupa þessar afurðir, telja þær jafngóða vöru og erlenda eða betri og verðið samkeppnisfært. Þá er sennilegt, að unnt sé að koma upp frystingu í öskjum eða öðrum umbúðum, t.d. á afurðum úr tómötum. Sú litla reynsla, sem fengizt hefur í þeim efnum, bendir til þess, að þar megi finna leiðir til margvíslegrar hagnýtingar uppskerunnar. Það er áreiðanlega ómaksins vert að kanna þessa hluti vandlega. Við erum stundum nokkuð vanafastir í þessu landi, en megum ekki láta okkur sjást yfir þær líkur, sem eru á því, að hér geti vaxið upp nýr, arðbær og snar þáttur í þjóðarafkomunni. Samfara þeim athugunum, sem fyrr var bent á, þarf að fara fram mjög nákvæm tæknileg athugun á því, hvernig bezt sé að haga sjálfvirkni um vökvun og loftræstingu í gróðurhúsum. Þau efni ráða miklu um magn og gæði uppskerunnar. Auðvitað eru það margir aðrir þættir, sem þennan atvinnuveg varða og þarf að kanna, þótt ég hafi ekki aðstöðu til að telja þau nánar upp hér. En það má ekki skiljast svo við þennan tillöguflutning, að ekki sé vakin athygli á því, að aukin þekking á þessari atvinnugrein ætti ekki einungis að geta leitt til aukins magns afurða, heldur einnig til lækkaðs afurðaverðs. Að efla þennan atvinnuveg getur einnig haft talsvert félagslegt gildi í för með sér. Fjölbreytni í störfum sveitanna vex og þeir, sem ekki kjósa hinn hefðbundna kvikfjárræktarbúskap, eiga þá völ annarra starfa, nýrrar búgreinar eða vinnslu þeirra afurða, sem gróðrarstöðvarnar leggja til. Það eykur á jafnvægi byggðanna og verður strjálbýlinu til eflingar. Má í því efni benda á, að nýjar félagsheildir, smáþorp, hafa nú þegar myndazt á nokkrum stöðum í landinu, þar sem hagnýting jarðhitans er í senn atvinnugjafinn og forsenda aukinnar byggðar. Það ættu allir að geta séð, hvaða gildi það hefur fyrir búsetu okkar í þessu landi.



Herra forseti. Við umr. þessa máls fyrir hálfum mánuði síðan flutti hæstv. orkumálarh. allýtarlega ræðu og vék þar að ýmsum atriðum, sem höfðu komið fram í framsöguræðu minni. Ég sé, að hæstv. ráðh. er ekki viðstaddur nú, en ég tel samt rétt að víkja nokkrum orðum að því, sem kom fram í ræðu hans og þó einkum að því, sem vék að rannsóknum á orkuvirkjunum, en eins og fram kemur í þessari till., er það aðalefni hennar, að Alþ. kjósi 7 manna n., sem hefur það verkefni að kynna sér möguleika til að hraða stórvirkjunum vatns– og hitaorku, stofnun orkufreks iðnaðar og aukinni notkun raforku til hitunar o.fl. N. skal skila skýrslu til Alþ. svo tímanlega, að hægt verði að ræða hana á næsta þingi. Í framsöguræðu minni vék ég að því, að allmikill seinagangur hefði verið á rannsóknum á orkuvirkjunum hin síðari ár eða síðan lauk undirbúningi að Búrfellsvirkjun. Ráðh. vildi ekki kannast við þetta í þeirri svarræðu, sem hann flutti hér og nefndi m.a. nokkrar tölur, sem áttu að vera sönnun af hans hálfu um það, að nægilegur hraði væri á þessum rannsóknum. Ráðh. nefndi m.a. þá tölu, að þrefalt hærri upphæð hefði farið til orkurannsókna á árunum 1960–1968 en á árunum 1955–1959. Ég hef ekki haft aðstöðu til að sannprófa þessar tölur hæstv. ráðh., enda skiptir það engu meginmáli, þegar nánar er að gætt, vegna þess að þetta hnekkir ekki að neinu leyti því, sem ég hafði haldið fram. Ástæðan til þess, að fjárveiting er þetta miklu hærri síðari árin, stafar af því, að þá er unnið sérstaklega að undirbúningi rannsókna í sambandi við Búrfellsvirkjun og kostað miklu fé til þess og þess vegna verður meðaltalið fyrir öll árin jafnhátt og raun ber merki um. Eftir að lokið var rannsóknum í sambandi við Búrfellsvirkjun, dró hins vegar mjög úr öllum athugunum eða rannsóknum á orkuvirkjunum og þess vegna hefur svo farið síðustu árin, 1967 –68, tvö undanfarin ár, að framlög til orkurannsókna hafa orðið mun minni en á tímabilinu þar á undan, sem stafar af því, eins og fram hefur komið hjá forráðamönnum Orkustofnunarinnar, að fjárveitingin hefur verið nokkuð hin sama þessi ár og áður var, en hins vegar hefur verðgildi peninga farið mjög minnkandi á þessum tíma. Þess vegna hefur raunverulega dregið úr orkurannsóknunum, þó að framlagið sé sama í krónutölu. Ég tel, að þetta nægi til að sýna, að þær tölur, sem ráðh. nefndi, hnekkja ekki neitt þeirri fullyrðingu, sem ég viðhafði í minni ræðu, að dregið hefði úr orkurannsóknum og fjárveitingu til orkurannsókna hin síðari ár, en mér finnst rétt í tilefni af því, sem ráðh. sagði, að rifja upp, hvernig ástatt var í þessum málum, þegar ég ásamt meðflm. lagði þessa till. fram á hæstv. Alþ. Þá var í fyrsta lagi þannig ástatt, að það lágu fyrir upplýsingar um það frá sérfræðingum Orkustofnunarinnar, að á s.l. sumri hefðu allar útirannsóknir fallið niður á Þjórsársvæðinu, en útirannsóknirnar eru að sjálfsögðu undirstaða allra annarra rannsókna. Þetta stafaði af því, hve naum fjárveitingin var til orkurannsókna á árinu 1968. Í öðru lagi lá það fyrir, að þegar gengið var frá fjárl. á fyrri hl. þessa þings, þá lágu fyrir till. eða óskir frá Orkustofnuninni um ákveðna fjárveitingu til orkurannsókna, en þær till. fengust ekki teknar inn á fjárl. Þess vegna blasti ekki annað við en orkurannsóknir mundu enn dragast saman á þessu ári, vegna þess að sú fjárveiting, sem var fyrir í fjárl., var ekki hærri en sú, sem hafði verið fyrir árið áður. Í þriðja lagi lá það svo fyrir, að einn færasti blaðamaður Morgunblaðsins, Elín Pálmadóttir, hafði birt í Morgunblaðinu 23. jan. s.l. viðtal við forstöðumenn Orkustofnunarinnar, þar sem fram kom, að þeir töldu málið vera þannig komið í þessum efnum, að rannsóknir í sambandi við Þjórsársvæðið væru komnar í algjört tímahrak, vegna þess hve mikið hefði dregið úr þeim á undanförnum árum og allar horfur yrðu á, að svo yrði til frambúðar, nema því aðeins, að aukin fjárveiting fengist til þessara rannsókna, sem ekki lá neitt fyrir um þá. Ég taldi, þegar þetta lá fyrir, ærna ástæðu til þess að málinu yrði hreyft hér á Alþ. og gerðar ráðstafanir til þess, að lagt yrði aukið kapp á að hraða framkvæmdum í þessum efnum og jafnframt yrði það einnig tekið til athugunar, hvaða möguleikar yrðu á því að koma hér upp orkufrekum iðnaði, sem mundi stuðla að því, að orkuvirkjanir yrðu framkvæmanlegri en ella. Það hefur svo síðan gerzt, eins og vikið var að í umr. á dögunum, að nokkru eftir að þessi till. var flutt hér á Alþ., skipaði ríkisstj. samstarfsn. nokkurra ríkisstofnana, sem vinna að þessum málum, til að samræma þeirra aðgerðir í þessum efnum. Ég tel, að þetta sé spor í rétta átt og þarna hafi farið að vissu leyti saman þær hugmyndir, sem við flm. reifum í till. og svo það, sem ríkisstj. er að gera. Ég tel það hins vegar galla á þessu, að Alþ. á engan aðila að þessari n., en eins og kom fram í umr., sem fóru fram í gær, í ræðu sem hæstv. iðnrh. flutti, þá er það mikilsvert, að Alþ. fylgist sem bezt með í þessum málum og hafi aðstöðu til þess að láta sinn vilja koma sem bezt í ljós, ekki aðeins með samþykktum hér á þinginu sjálfu, heldur á þann hátt, að fulltrúar þess geti fylgzt með því, sem verið er að vinna að í þessum efnum, það sem verið er að rannsaka og það verður tvímælalaust bezt gert með þeim hætti, sem gert er ráð fyrir í þessari till., að Alþ. skipi sérstaka n., sem vinni að því í samráði við ríkisstj. að hraða framkvæmdum þessara rannsókna, svo sem framast er hægt. Það hefur einnig gerzt í öðru lagi síðan þessi till. var flutt, sem er sérstök ástæða til að lýsa ánægju yfir, að ákveðið mun vera a.m.k. af hálfu Landsvirkjunarinnar að veita nokkuð ríflegar fé til orkurannsókna á þessu ári, en áður hafði verið ráð fyrir gert, en ég verð samt að segja, að þær fyrirætlanir, sem munu vera ákveðnar í þessum efnum, eru ekki fullnægjandi að mínum dómi, því að þessar rannsóknir eiga fyrst og fremst að ná til Þjórsársvæðisins eða vera í sambandi við hina fyrirhuguðu virkjun, sem á að koma við Sigöldu og svo síðar í sambandi við framhaldsvirkjun Sogsins, en hins vegar mun ekki gert ráð fyrir því að auka neitt rannsóknir á orkuskilyrðum í öðrum landshlutum, eins og t.d. á Norðurlandi og Austurlandi, þar sem líka eru mjög góð virkjunarskilyrði fyrir hendi. Ég tel þess vegna, að það þyrfti að taka þessi mál enn til nýrrar endurskoðunar og koma því fram, að sæmilegar orkurannsóknir geti einnig farið fram í öðrum landshlutum samtímis því, sem unnið er að athugun á orkuskilyrðum á Þjórsársvæðinu. Ég vænti þess, að sú n., sem fær mál þetta til athugunar, taki það sérstaklega til meðferðar, því að eins og fram kom í þeirri ræðu, sem forstjóri Orkustofnunarinnar flutti í Vísindafélagi Íslands á s.l. hausti, er það orðið mjög aðkallandi, að þessum rannsóknum sé hraðað um landið allt, ekki eingöngu hér sunnanlands, því ef það dregst á langinn að rannsaka orkuskilyrðin eða orkumöguleikana í öðrum landshlutum, gæti framvinda þessara mála orðið sú, að þessir landshlutar yrðu alveg út undan, því að hæglega getur farið þannig, ef tækninni fleygir fram, eins og nú eru horfur á, að kjarnorkan verði komin til sögunnar innan 20–30 ára, þannig að vatnsvirkjanir verði ekki lengur taldar eiga rétt á sér hvað kostnað snertir. Ef þess vegna verður ekki búið að vinna að framkvæmd þeirra mála eða þeirra virkjana fyrir þann tíma, gæti farið svo, að þessar framkvæmdir dagaði alveg uppi. Þetta kom mjög greinilega fram í umr., sem urðu hér í gær í sambandi við frv. um nýtt lán til Landsvirkjunar eða Búrfellsvirkjunar og ég tel ekki ástæðu til þess að endurtaka það, heldur aðeins árétta það, sem fram kom um þetta efni. Ég sé ekki ástæðu til þess að hafa þessi orð öllu fleiri að sinni. Ég hefði gjarnan viljað víkja að fleiri afriðum, sem komu fram í ræðu hæstv. iðnrh., en vegna þess að hann er ekki viðstaddur og ég hef áhuga á því, að málið komist sem fyrst til n., mun ég láta máli mínu lokið, en ég legg til, - ég mun áður hafa gert það, - að till. minni verði vísað til fjvn. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Ég ætla að sjálfsögðu ekki að blanda mér í það, sem kann að hafa farið á milli hv. orkumálaráðh. og hv. 1. flm. þessarar till. eða það, sem hann í sinni ræðu vék að ummælum orkumálaráðh., þegar þetta mál mun hafa verið síðast til umr. Ég var þá ekki viðstaddur og það eru í sjálfu sér ekki veigamikil atriði, sem þeim ber á milli. Skal ég þess vegna látið lokið máli mínu, hvað þetta áhrærir. Ég vil segja, að ég er í öllum meginatriðum sama sinnis og hv. 1. flm. þessarar till., hv. 4. þm. Reykv., um stórvirkjanir og hagnýtingu raforku. Um megin kjarnann erum við held ég alveg sammála, það sé nauðsynlegt að hraða stórvirkjunum vatns– og hitaorku, eins og segir í till., sem þurfa að vera samfara stofnun orkufreks iðnaðar, aukinni notkun raforku til hitunar og mörgu fleira. Hann bendir réttilega á, að við erum í kapphlaupi við tímann, eins og ég hef oft vikið að á öðrum vettvangi í sambandi við hliðstæð mál, kapphlaupi um það, hvort vatnsaflið okkar á að nýtast eða halda áfram að renna til sjávar meira og minna ónýtt og verði þá ekki hagkvæmt að nýta það í langri framtíð, vegna þess að þá séu komnir til aðrir möguleikar, sem við stöndum ekki betur, en kannske lakar að vígi með í sambandi við orkuframleiðslu, heldur en aðrar þjóðir. Á ég þar auðvitað fyrst og fremst við kjarnorkuna. Ég vil aðeins leiðrétta þá missögn, sem kom fram í ræðu hv. þm., - svo ég noti nú orðið missögn, - að ríkisstj. hafi sett á laggirnar n., eftir að þessi till. kom fram. Þessari till. var útbýtt hér í þinginu 12. febr., en það var strax eftir áramótin, eins og kom fram í fréttatilkynningu frá iðnmrn., að umr. hófust um það í ríkisstj., að nauðsyn væri á að samræma og skapa meiri samvinnu á milli ýmissa stofnana, sem vinna að rannsóknum í sambandi við orkuframleiðslu, vísindalegum rannsóknum og á síðara stígi hagnýtingu orkunnar. Þann 4. febr. var svo endanlega gengið frá ályktun í ríkisstj. um samstarfsn. í orkumálum. Það má segja, að hún byggist á nokkuð svipuðum hugsunum, en hún er þó grundvölluð á því, að innan stjórnarinnar var talið nauðsyn að samræma betur en áður starfskrafta og vinnuáætlanir ýmsra þeirra helztu stofnana, sem vinna að áætlanagerð, sem er grundvöllur að uppbyggingu á orkufrekum iðnaði. Eftir áramótin lagði iðnrh. fram till. við ríkisstj., er stefnir að þessu marki og var hún samþykkt þann 4. febr. og hljóðar þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Stofnað sé til samstarfsn., sem hafi það höfuð markmið að athuga möguleika til uppbyggingar á orkufrekum iðnaði og sé að því stefnt að gera sem fyrst áætlun, er taki til 10– 20 ára. Er þá aðeins við það miðað að gera sér lauslega grein fyrir hugsanlegum ramma fyrir framkvæmdir, sem hlyti að vera mjög sveigjanlegur. Gengið er út frá því, að hinn eiginlegi kjarni iðnaðarmöguleika þjóðarinnar sé ísambandi við nýtingu vatnsafls landsins og varmaorku.“ Síðan er gerð grein fyrir því, hvernig þessi samstarfsn. sé samsett, en það er af eftirtöldum aðilum: Iðnmrn., Orkustofnun Íslands, Landsvirkjun, Laxárvirkjun, Efnahagsstofnuninni, Rannsóknaráði ríkisins og Seðlabanka Íslands. Síðan var sá háttur hafður á í ríkisstj., að hver ráðh. tilnefndi frá þessum stofnunum mann í n. fyrir þá stofnun, sem heyrði undir viðkomandi ráðh. Það eru margir ráðh., sem þessar stofnanir heyra undir, eins og hv. þm. er ljóst. Þessi n. hefur haldið sinn fyrsta fund og heldur annan fund á morgun, og meginverkefni hennar er auðvitað að samræma þarna athuganir og rannsóknir og stuðla að því að flýta rannsóknunum, ef nauðsyn krefur og það er ómögulegt að verjast því. Við verðum að gera okkur ljóst, að við erum á eftir í rannsóknum okkar og það er líka rétt hjá hv. 1. flm. þessarar till., að þær ganga náttúrlega líka misjafnt yfir af ýmsum ástæðum og þar sem Landsvirkjunin á í hlut og hefur aukið fé til rannsókna sinna, þá beinast þær náttúrlega að Þjórsársvæðinu. Þetta er töluvert mikið vandamál með rannsóknir í orkumálunum, vegna þess hve orkan er mjög mismunandi mikil og mikill mismunur á því, hversu aðgengilegt það er að virkja aflið í hinum einstöku landshlutum. Það eru minnstir möguleikarnir, ef ég man rétt, á Vestfjörðunum og langmestir hérna á suðvesturhlutanum og svo á Norðausturlandi og eitthvað svipað eða minna á Austurlandi eftir því, hvernig það er reiknað, en það er auðvitað eðlilegt, að fólkinu í þessum landshlutum finnist það eðlilegast að hugsa fyrst til rannsókna og virkjana í sínum eigin héruðum, en þetta verður þó að mínum dómi að athuga gaumgæfilega og sennilega að leggja meiri áherzlu, en áður á samtengingu orkunnar um allt landið, sem er lang veiga mest. Hún mundi þýða það, að allir landsmenn hefðu sömu aðstöðu til orkunnar. Þá skiptir raunverulega ekki máli að mínum dómi, hvaðan hún kemur. Þegar svo þarf að bæta við orkuna, þá er hægt að bæta við hana hvar sem er inn á þetta sameiginlega kerfi, hvort sem það er á Austurlandi, Norðurlandi eða Suðurlandi. Allt er þetta auðvitað mál, sem við, sem erum litlir fagmenn, getum lítið dæmt um og er mikið rannsóknar– og úrlausnarefni og ég verð að sjálfsögðu að viðurkenna, að það er rétt hjá hv. flm. till., að auðvitað skiptir miklu máli, að Alþ. fylgist á hverjum tíma vel með í þessum málum, enda er það einn sterkasti áhrifaaðilinn á framvindu málanna. Ég skal að öðru leyti ekkert blanda mér inn í þær umr., sem fram hafa farið um málið eða hvort rétt sé að samþykkja þessa till. svona eða í öðru formi, en þetta vil ég þó vissulega láta koma fram um viðhorf mitt til hlutdeildar Alþ. í þeim rannsóknum, sem eru að fara fram á hverjum tíma. Það var svo ekki fleira, herra forseti, sem ég vildi koma að, heldur en þessi leiðrétting, sem ég nú hef gert grein fyrir.



Herra forseti. Till. sú, sem ég hef flutt um rannsóknir á perlusteini í Loðmundarfirði, hefur legið nokkurn tíma fyrir þinginu, því að ég flutti hana fyrr í vetur, þegar ég kom inn í þingið sem varaþm. í hv. Nd. Nú kem ég sem varaþm. og sit í Ed. og fæ tækifæri til þess að fylgja henni úr hlaði og þykir í raun og veru vænt um það. Ég ætla ekki að flytja langt mál fyrir þessari þáltill. Það fylgir henni nokkur grg. um það, sem í stórum dráttum hefur gerzt í þessum málum á undanförnum árum. Það er orðið alllangt síðan perlusteinninn fannst hér á landi og var greindur og skírður af Tómasi sál. Tryggvasyni jarðfræðingi. Þessi steinn er skyldur vikri, en hefur ekki náð að þenjast út við gos, eins og vikurinn gerir. Sé hann síðan malaður og hitaður upp í allmikinn hita, 7-800 gráður, þenst hann út, allt að tífalt og í þessu felst aðalnotagildi perlusteinsins. Hann er allmikið notaður orðið og í vaxandi mæli í byggingariðnaði. Sérstaklega er hann notaður í stálgrindahús og stórbyggingar. Hann er miklu eldfastari, en venjuleg steinsteypa og þess vegna hentugri í stórbyggingar. Þá er perlusteinninn notaður í ýmsar hliðargreinar byggingariðnaðar og keppir m.a. við kísílleir sem fyllingarefni á því sviði. Það má að lokum nefna, að hann er notaður í keramikiðnaðinn. Það er verulegur markaður fyrir perlustein, bæði í Bandaríkjunum og Evrópu og er mjög vaxandi. Perlusteinsnámur eru helztar á eyjum austanvert við Miðjarðarhaf og vesturströnd Bandaríkjanna. Þau stórfyrirtæki, sem hafa numið perlusteinsnámurnar, nýtt þær og framleiða byggingarefni sérstaklega, hafa haft augastað á öllum möguleikum í sambandi við perlusteinsnámur og það er nokkuð langt síðan fulltrúar þessara fyrirtækja frá ýmsum þjóðlöndum lögðu leið sína til Íslands til þess að rannsaka þann perlustein, sem hér hefur fundizt, en það er aðallega á tveimur stöðum. Það er í Loðmundarfirði eystra og í Prestahnjúk. Það er hugsanlegt, að perlusteinn kunni að leynast á fleiri stöðum á landinu, t.d. á Snæfellsnesi, og talið er, að perlusteinn sé í ljósum líparít fjöllum, sem eru eins og kunnugt er víðar um landið. Rannsóknir í Loðmundarfirði, en þessi þáltill. er sérstaklega takmörkuð við Loðmundarfjörð, hófust fyrir alllöngu síðan. Laust fyrir 1960 hófu Þjóðverjar rannsóknir þar. Prófessor Konrad Richter frá Hannover dvaldi nokkuð lengi í Stakkahlíð í Loðmundarfirði og rannsakaði perlusteinsnámur þar, skrifaði síðan ýtarlega vísindaritgerð um rannsóknir sínar, sem hefur verið birt í erlendum vísindaritum. Niðurstöður prófessorsins voru þær, að um 1 millj. smálesta af perlusteini væru í námunum og þykkt perlusteinslagsins allt að 18 m sums staðar. Fengust ýmsar nytsamlegar upplýsingar af rannsóknum hans. Þó er nú talið, að það sé alls ekki gengið úr skugga um það til fulls, hversu mikið magn kunni að vera af perlusteini í Loðmundarfirði, þar þurfi að koma til miklu ýtarlegri rannsóknir, sem kosta verulegt fé. Ýmsir fleiri aðilar höfðu áhuga á perlusteinsnámunum í Loðmundarfirði. Fulltrúar frá Frakklandi, Bretlandi og fleiri þjóðlöndum komu í Loðmundarfjörð og athuguðu námurnar til þess að reyna að ganga úr skugga um það, hvort möguleikar væru á því síðar að hagnýta þær. Því er ekki að leyna, að það eru nokkur vandkvæði á því að nýta þessar námur, sem felast í því, að Loðmundarfjörður er nokkuð afskekktur. Það er ekki vegasamband við Loðmundarfjörð og það er engin höfn þar á staðnum og hafnarskilyrði ekki sem tryggust. Þess vegna er sjálfsagt ljóst, að ekki kæmi til greina að vinna þessar námur nema í nokkuð stórum stíl. Þegar það fyrirtæki, sem er aðili að Kísilgúrverksmiðjunni við Mývatn, Johns Manville, fór að huga að sínum rekstri með Kísilgúrverksmiðjuna, þá fékk félagið áhuga á perlusteinsnámunum í Loðmundarfirði, vegna þess að talið var mögulegt að hagnýta perlusteininn sem kjölfestu í þeim stóru flutningaskipum, sem mundu koma til með að flytja á vegum Kísilgúrverksmiðjunnar. Með því móti væri hugsanlegt að lækka farmgjöldin og gera kleift að hagnýta þessar námur, ef rannsóknir leiddu í ljós, að gæði perlusteinsins uppfylltu þau skilyrði, sem til hans yrðu gerð til vinnslu. Fulltrúar þessa fyrirtækis hófu rannsóknir vorið 1967 í samvinnu við iðnmrn. og þeir tóku þar mörg sýnishorn og virtust hafa verulegan áhuga á þessu máli í öndverðu. Þessi sýnishorn voru send til ýmissa landa, til Tékkóslóvakíu, Þýzkalands og Bandaríkjanna og mætti segja, að bráðabirgðaniðurstöður væru svipaðar frá þessum aðilum öllum. En lokaniðurstöður eru ekki ennþá fyrir hendi. Rannsóknastofnun iðnaðarins hefur sýnt þessu máli vaxandi áhuga og hafið nokkrar rannsóknir austur þar. Þorleifur Einarsson jarðfræðingur hefur unnið þetta starf af hálfu rannsóknastofnunarinnar og eins og ég sagði, virðist áhugi þeirrar stofnunar vera vaxandi á þessu máli. Fyrir nokkru svaraði hæstv. iðnrh. fsp. frá hv. 3. þm. Austf. um rannsóknir á perlusteini í Loðmundarfirði og skýrði við það tækifæri frá því, að ríkisstj. hefði þá nýlega samþykkt, að rannsóknir á perlusteininum skyldu fara fram og þær skyldu gerðar til hlítar, eins og hann komst að orði hér á hv. Alþ., þegar hann svaraði þessari fsp. Ég vonast til þess, að þessi till. fái vinsamlegar undirtektir og stuðning af hálfu ríkisstj., þegar hún kemur til atkv. hér á hv. Alþ. og sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um málið. Ég legg til, að umr. verði frestað og till. vísað til hv. fjvn.



Herra forseti. Efni þessarar till. er, að Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að hlutast til um, að Seðlabankinn veiti viðskiptabönkunum nú þegar sérstök lán til að koma rekstraraðstöðu iðnfyrirtækja í viðunandi horf. Rekstrarlán til þeirra fyrirtækja, sem sett geta viðeigandi tryggingu, verði veitt í samræmi við þær lágmarksreglur, sem nú skal greina: Fyrirtækin fái víxlasöluheimild til sölu á allt að 90 daga löngum víxlum, sem nemi allt að þriggja mánaða framleiðsluverði fyrirtækja, sem selja vörur sínar í heildsölu til dreifingaraðila. Auk þess fái fyrirtækin yfirdráttarheimild á reikningslánum, er svari til þriggja mánaða kaupgreiðslu viðkomandi fyrirtækis. Að því er varðar báða ofangreinda liði, skal miða við meðaltalsframleiðslu og meðaltalskaupgreiðslu s.l. 2 ár. Í grg. till. er rakið, hvernig hún er til orðin, en segja má, að upphaf hennar sé það, að hinn 19. sept. s.l. kaus borgarstjórn Reykjavíkur sérstaka atvinnumálan. Verkefni þessarar n. var að kynna sér atvinnumál borgarinnar með tilliti til þess að tryggja næga atvinnu, en horfur á atvinnuleysi virtust þá augljósar, eins og líka kom á daginn. N. hóf störf sín nokkru síðar og skilaði mjög ýtarlegum till. um ýmsar ráðstafanir til atvinnuaukningar hinn 19. des. s.l. Eitt af þeim verkefnum, sem hún tók sér fyrir hendur, var að kynna sér horfur hjá verksmiðjuiðnaðinum í bænum. Við þá athugun kom í ljós , að mikill samdráttur hafði átt sér stað hjá þessum fyrirtækjum og var auk þess yfirvofandi hjá öðrum. Ein af aðalástæðunum til þess var skortur á rekstrarfé. N. lagði þess vegna verulega vinnu í að kynna sér með hvaða hætti mundi vera æskilegast að tryggja þessum fyrirtækjum nægilegt lánsfé eða rekstrarfé og komst í meginatriðum að þeirri niðurstöðu, að þetta ætti að gerast með þeim hætti, að þessi fyrirtæki hefðu aðgang að vissum ákveðnum lánum hjá viðskiptabönkunum. Þær reglur, sem n. kom sér saman um, eru nokkurn veginn þær sömu og felast í þessari till., sem hér liggur fyrir. Það hefur svo gerzt síðan n. skilaði þessu áliti sínu, að fyrir tilstuðlan ríkisstj. hefur Seðlabankinn hafizt handa um einhverja úrlausn í þessum efnum, en fram að þessu hefur hún verið fullkomlega ófullnægjandi og langflest fyrirtæki eru engu betur stödd, hvað þetta snertir, en þau voru s.l. haust. Það er því fullkomin þörf fyrir, að Alþ. láti þetta mál til sín taka, þar sem framkvæmdir hafa ekki orðið meiri í þessum efnum, en raun ber vitni um og ég hef nú minnzt á. Ég sé ekki ástæðu til þess að fara um þessa till. öllu fleiri orðum að sinni, því að þetta mál hefur oft verið rætt og þm. öllum ætti því að vera ljóst um hvað er að ræða. Ég leyfi mér að leggja til, að umr. verði frestað og till. vísað til fjvn.



Herra forseti. Ég hef leyft mér á þskj. 275 að flytja svo hljóðandi till. til þál., með leyfi hæstv. forseta: „ Alþ. ályktar að skora á ríkisstj. að láta fara fram athugun á því í samráði við heildarsamtök launþega og vinnuveitenda, hvaða breytingar á núverandi starfsháttum og fyrirkomulagi að því er varðar gerð kjarasamninga sé æskilegt að gera með það fyrir augum, að þeim tilgangi verði náð, að rauntekjur launafólks séu á hverjum tíma svo háar sem unnt er, þannig að samrýmanlegt sé nægri atvinnu. Skulu niðurstöður þeirrar athugunar lagðar fyrir Alþ. svo fljótt sem auðið er.“ Deilur um kaup og kjör eru, eins og kunnugt er, eitt þeirra eilífðarvandamála, sem við er að etja í okkar þjóðfélagi og öðrum, sem byggð eru á svipuðum grundvallarhugsjónum og vort. Ég geri mér vel ljóst, að því fer fjarri, að samþykkt lítillar þáltill., eins og þeirrar, sem ég hef leyft mér að flytja og lýst er, geti orðið nokkurt töframeðal, sem til frambúðar geti leyst þau miklu vandamál, sem hér er um að ræða. En með tilliti til þess, hve geysimiklum kröftum þjóðfélagið ver í það að heyja þessa baráttu og hverjar fórnir og tekjumissi hún oft kostar, sætir í rauninni furðu, hve lítið það hefur í rauninni verið rætt, hvaða leiðir kæmu hugsanlega til greina til þess að vinna að lausn þessara mála með einhverjum öðrum hætti en nú er gert, þannig að niðurstaða geti fengizt með minni fórnum og óþægindum en sífellt vofir yfir að óbreyttu því fyrirkomulagi, sem nú er. En það fyrirkomulag, sem nú er á þessum málum, að samtök atvinnurekenda og launþega semji um kaup og kjör án a.m.k. allrar beinnar íhlutunar ríkisvaldsins, mótaðist jafnhliða iðnvæðingunni á s.l. öld í flestum Evrópulöndum, en hér á landi þó nokkru síðar, vegna þess hve iðnvæðingin var hér seinna á ferð. En eins og rakið er í stuttu máli í grg. minni fyrir þáltill., hafa allar aðstæður vinnumarkaðarins gerbreytzt svo á þeim tíma, sem síðan er liðinn, að engin von er til þess, að það fyrirkomulag, sem eðlilegt mátti telja miðað við aðstæður um s.l. aldamót, sé í samræmi við kröfur tímans nú. Þá var kaupgjaldsbaráttan raunverulega barátta um skiptingu framleiðsluverðmætisins milli vinnulauna og ágóða. Atvinnurekendur áttu þá ekki annars úrkosti að jafnaði, en að greiða þær kauphækkanir, sem þeir með góðu eða illu sömdu um, af ágóða sínum. Samkeppnin og stefna frjálsrar utanríkisverzlunar, sem þá var fylgt, kom í veg fyrir, að atvinnurekendur gætu velt kauphækkunum yfir í verðlagið. Á hinn bóginn var þá sú hætta fyrir hendi í ríkara mæli en nú, að væri boginn of hátt spenntur í kaupgjaldsmálum, leiddi af því samdrátt og atvinnuleysi, því að þá var það alls ekki talið hlutverk ríkisvaldsins að sjá fyrir nægri atvinnu. Sú hugsun kom fyrst fram á heimskreppuárunum eftir 1930, þannig að þetta átti sinn þátt í, að kaupkröfum var þá stillt í hóf. Nú eru aðstæður auðvitað gerbreyttar í þessu efni. Má þar t.d. nefna, að atvinnureksturinn er nú yfirleitt háður verðákvörðun af hálfu opinberra eða hálfopinberra aðila í einni eða annarri mynd. Þannig er búvöruverð, eins og kunnugt er, ákveðið af 6 manna n. eða sérstökum yfirdómi, ef hún kemur sér ekki saman. Fiskverð er ákveðið af sérstökum verðlagsn. sjávarútvegsins og verð á iðnaðarframleiðslu fyrir innlendan markað og verzlunarálagning af verðlagsn. og verðlagseftirliti. Þessar n. skammta atvinnurekendum þann ágóða, sem þær telja hæfilegan og af því leiðir, að vilji þær vera sjálfum sér samkvæmar, geta þær varla hjá því komizt að leyfa atvinnurekendum að hækka verð vöru sinnar, sem nemur kostnaðarhækkun, sem á sér stað, hvort sem þar er um að ræða kaupgjaldshækkanir eða annað. Annars væri viðurkennt, að atvinnureksturinn hefði áður fengið of mikið. En hvað þýðir það, að kauphækkunum sé velt yfir í verðlagið? Það þýðir í meginatriðum, að launþegar eru látnir greiða sér kauphækkanir sjálfir. Þær eru sóttar í þeirra eigin vasa. Ég get ekki stillt mig um í þessu sambandi að minna á skýrslu um þróun kaupmáttar launa á árabilinu frá 1945, sem meðan Einar Olgeirsson átti sæti á þingi, var að jafnaði útbýtt hér á borð hv. þm. sem fskj. með frv., sem hann flutti þing eftir þing um áætlunarráð ríkisins. Af þessu kom í ljós, að þó að mjög verulegar kauphækkanir yrðu á þessu tímabili, sem þarna var um að ræða, stóð kaupmáttur launa nokkurn veginn í stað, þrátt fyrir það, að nokkur hækkun varð þó á raunverulegum þjóðartekjum á þessu tímabili, þannig að svo sýnist, sem grundvöllur hefði verið fyrir nokkurri hækkun rauntekna. Og eins og ég áðan sagði og öllum er kunnugt, urðu verulegar kauphækkanir á tímabilinu, en þær leiddu ekki til neinna raunverulegra kjarabóta vegna þess, að þær voru eftir þeim leiðum fyrst og fremst, sem ég hef nefnt, allar sóttar í vasa launþeganna sjálfra. Og þegar svo er komið, er kaupgjaldsbaráttan ekki lengur orðin átök um skiptingu þjóðarteknanna, heldur allt annað, sem í rauninni liggur utan verkahrings hagsmunasamtakanna að stjórna og hafa áhrif á, svo sem þróun hins almenna verðlags. Nú er það að vísu ekki þannig, að hinir víðsýnni verkalýðsleiðtogar, hvaða stjórnmálaskoðanir, sem þeir annars kunna að hafa, hafi ekki gert sér ljóst, að pottur er brotinn í þessu efni og hið svonefnda júní samkomulag, sem gert var fyrir nokkrum árum, var einmitt byggt á þeirri grundvallarathugun, sem auðvitað er mjög skynsamleg, að betra sé að láta sér nægja minni kauphækkanir og fá beztu fáanlegar tryggingar fyrir því, bæði af hálfu atvinnurekenda og ríkisvalds, að þessar kauphækkanir verði raunhæfar eða greiddar af einhverjum öðrum, en launþegunum sjálfum, heldur en að kauphækkanirnar séu meiri, en allir endar séu lausir, þannig að líklegast sé, að þær hljóti að verða eftir einhverjum leiðum sóttar í vasa launþeganna sjálfra. En því miður verður nú um júní samkomulagið að segja, þó að maður voni hið bezta, að unnið verði að málum á svipuðum grundvelli og þá, að ég hygg, að því megi frekar líkja við hláku á útmánuðum heldur en raunverulega vorkomu. Mér finnst það því ekki álitamál og fyndist furðu gegna, ef um það væri ágreiningur, að það sé þörf annars fyrirkomulags, sem betur samsvarar kröfum tímans. Hvað snertir meðferð þessara mála í nágrannalöndum okkar, þá hafa verkalýðsleiðtogar, atvinnurekendur og stjórnvöld einnig gert sér ljóst, að þau yrði að taka öðrum tökum. Þar hefur það fyrirkomulag yfirleitt rutt sér til rúms, að stofnanir, sem segja má að nokkru leyti, að svari til hagráðs og starfsemi þess hér á landi, - en að slíkum stofnunum eiga samtök atvinnurekenda og launþega aðild auk fulltrúa ríkisvaldsins, - að þessar stofnanir hafa að vísu aðeins ráðgefandi vald, en samt mjög mikil áhrif í þessum efnum. Þar er kannað, eftir því sem mögulegt er, hvaða möguleikar séu á því að greiða kauphækkanir, án þess að þær þurfi að eyðast í verðbólgu. Slíkum stofnunum er ætlað að gera till. í þessum efnum og niðurstaðan verður að jafnaði sú, að samkomulag næst um samninga, sem gjarnan eru þá til lengri tíma, heldur en hér tíðkast. Eins og ég sagði, hafa stofnanir sem slíkar aðeins ráðgefandi vald, þannig að það er yfirleitt ekki um það að ræða, að verkfallsréttur eða verkbannsréttur sé takmarkaður, en oft næst á þeim vettvangi samkomulag milli vinnuveitenda og launþega um að hlíta dómsúrskurði, a.m.k. hvað snertir sum þeirra atriða, sem um er deilt. Nú kæmi vissulega til athugunar, svo sem bent er á í grg. minni fyrir þessari þáltill., að auka starfsemi hins nýstofnaða hagráðs hér á landi, þannig að því væri ætlað að fjalla um þessi mál og gera um þau till. Ég hef þó takmarkaða trú á því, að í náinni framtíð sé sú leið líkleg til lausnar vandamálunum, þótt sjálfsagt sé að athuga hana. En það er annað atriði, sem ég tel, að a.m.k. mundi vera spor í rétta átt í þessu efni. En það er, að sú leið verði farin að lögfesta það, að fulltrúar vinnuveitenda, launþega og ríkisvalds setjist á rökstóla a.m.k. tveim mánuðum áður en allsherjarkjarasamningar renna út og geri á því allsherjarkönnun á grundvelli beztu fáanlegra upplýsinga um afkomu atvinnuveganna og þjóðarbúsins, hverjar séu þær hæstu rauntekjur, sem launþegar geti borið úr býtum, án þess að til almenns taprekstrar og þar af leiðandi atvinnuleysis leiði. Nú geri ég mér ljóst, að á vettvangi, þar sem ætlazt væri til nákvæmni, mundi það vera gagnrýnt að tala um, að rauntekjur launafólks eigi að vera á hverjum tíma svo háar sem unnt sé, þannig að samrýmanlegt sé nægri atvinnu. Að ég orða það þannig, er aðeins gert til þess að fyrirbyggja misskilning, sem virðist nú vera of útbreiddur á því, að þetta séu atriði, sem séu hvort öðru óháð. En auðvitað er atvinnuöryggið einn og ekki lítilvægasti þáttur raunteknanna. Ekkert rýrir rauntekjur launþegans eins og það, ef hann fær ekki vinnu. Þetta eru þær ábendingar, sem ég geri um fyrirkomulag málanna. En nú vaknar auðvitað sú spurning, hvað gerðist, ef samkomulag tækist ekki. Ég álít í fyrsta lagi, að reynslan gæti orðið sú sama og í nágrannalöndum okkar, að meginreglan yrði sú, ef af alvöru yrði að þessu unnið af hálfu allra þeirra aðila, sem málið snertir, þá yrði reglan sú, að samkomulag næðist. En auðvitað verður að gera ráð fyrir því, sem möguleika, að samkomulag takist ekki og hvað kemur þá til greina? Lögbinding er vissulega hugsanleg leið. Ég tel hana þó í senn óraunhæfa og óæskilega sem almenna lausn á þessum málum, þó að stundum verði ekki komizt hjá því sem neyðarúrræði að fara löggjafarleiðina, ef fámennir starfshópar og kröfur þeirra verða til þess að valda þjóðarbúinu mjög miklu tjóni eða hætta er á því, að svo verði vegna vinnustöðvana, ef ekki er gengið að kröfum, sem yrðu ákvarðandi fyrir öll launakjör og allt verðlag í landinu. Þegar slík aðstaða skapast, verður stundum ekki hjá því komizt að fara þessa leið og tel ég það þó neyðarúrræði, sem ekki eigi að beita, fyrr en samkomulagsleiðin hefur verið reynd til þrautar. Önnur leið, sem ég sting upp á í grg. að verði a.m.k. könnuð, er sú að fara í ríkara mæli, en nú þegar er gert, inn á þá braut, að samtök launþeganna ákveði sjálf að undangengnum þessum samkomulagsumleitunum sína taxta. Eins og kunnugt er, þá er hér ekki um neina nýjung að ræða. Það er um fjölmennar launastéttir að ræða, sem veita ýmiss konar þjónustu, sem ákvarða sín laun á þennan hátt, eins og nánar er rakið í grg. minni fyrir þáltill., en taxtarnir eru þá ákvarðaðir með tilliti til mats þessara aðila á því, hvað markaðurinn þoli. Auðvitað þýðir ekki að ræða þessa leið á öðrum grundvelli, en þeim að þeir aðilar, sem gert er ráð fyrir, að hafi þennan rétt, hljóta þá auðvitað sjálfir að bera ábyrgð á því að vinna fáist fyrir þá taxta, sem þarna er um að ræða. Það mundi auðvitað vera út í hött að ætlast til þess, að einhver annar aðili bæri á því ábyrgð og auðvitað er ekki hægt að skylda atvinnurekendur til þess að kaupa vinnuaflið á þeim töxtum, sem settir eru. Sumir mundu óttast, að ef út á þessa braut væri farið í ríkari mæli en nú er, þá myndu taxtarnir verða ákveðnir af fullkomnu ábyrgðarleysi. Mér finnst, að fyrir fram sé ekki hægt að ganga út frá því. Sú raunin hefur ekki orðið á hjá þeim aðilum, sem þennan rétt hafa og mér þykir það með ólíkindum, að eftir að búið væri að þrautkanna þá möguleika, sem á því eru, að tiltekið kaup sé hægt að greiða í tilteknum greinum, þá mundi vera stefnt beinlínis út í atvinnuvandræði fyrir þessa starfshópa með því að ákveða taxtana miklu hærri en grundvöllur væri fyrir og hér er auðvitað ekki um annað að ræða en till. um, að þessi leið sé könnuð. Herra forseti, ég skal nú ekki hafa þetta lengra, en vil aðeins segja að lokum: Við stöndum frammi fyrir því, að þetta kerfi, sem við er búið, er arfur frá fortíðinni, sem samsvarar ekki lengur kröfum tímans. Það er miklum kröftum varið í lausn launadeilna, en árangurinn takmarkaður, ekki sízt fyrir launþegana. Ég geri mér ljóst, að hér er ekki um nein töfraúrræði að ræða, heldur er aðeins lagt til, að hafin sé skipuleg leit að öðru betra en því, sem nú er og slíkt hlýtur undir öllum kringumstæðum að verða fyrsta sporið í átt til einhverra umbóta. Herra forseti. Ég legg svo til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Athygli okkar alþm. hefur að undanförnu verið vakin á mjög alvarlegu ástandi á Fæðingar- og kvensjúkdómadeild Landsspítalans. Bandalag kvenna hefur sent öllum alþm. samþykkt um nauðsyn þess, að fæðingardeildin verði stækkuð og þar verði komið upp sérstakri kvensjúkdómadeild með fyllstu aðstöðu til nútímageislalækninga og samþykkt bandalagsins fylgdi mjög skýr grg. Að bandalaginu standa sem kunnugt er öll Kvenfélög Reykjavíkur. Hliðstæðar samþykktir hafa verið gerðar af Kvenréttindafélagi Íslands og Kvenfélagasambandi Íslands. Hér á lestrarsal Alþ. liggur nú skjal undirritað af 218 ljósmæðrum, hjúkrunarkonum og öðru starfsfólki Landsspítalans, þar sem sérstök athygli er vakin á því, að starfsaðstaðan á fæðingardeildinni er ósæmileg með öllu. Í þessu áliti er m.a. komizt svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Fæðingardeildin er eldhúslaus og í tvo áratugi hefur matur verið fluttur, fyrst í hjólbörum, síðan í bílum milli húsa. Sjúklinga verður að flytja í bílum steinsnar milli deilda, t.d. til röntgendeildar, þar sem allur slíkur flutningur á að ske innanhúss. Salernismálin eru alræmd. Tveir skápar inni í skápum, ætlað fyrir 30 konur, fullnægja engan veginn lágmarkshreinlætiskröfum vegna þrengsla. Um þrengsli deildarinnar er margbúið að kvarta án þess að árangur hafi náðst og er nú svo komið, að nemar spítalans, sem mikið af starfi hans hvílir á, neita að una þessum vinnuskilyrðum lengur.“ Ástæðan fyrir ófremdarástandinu á Fæðingardeild Landsspítalans er sú, að deildin hefur aldrei verið fullgerð. Þegar sá áfangi, sem nú er í notkun, hóf starfrækslu fyrir 20 árum var ráðgert, að byggingin yrði von bráðar stækkuð og tengd aðalspítalanum. Teikning af stækkuninni var fullgerð 1956, en síðan hefur ekkert orðið úr framkvæmdum, þótt erfiðleikar deildarinnar hafi magnazt ár frá ári. Á fæðingardeildinni sjálfri eru aðeins 27 rúm fyrir sængurkonur, en deildin fær afbrigðilegar fæðingar frá öllu landinu. Vegna þess, hve mikið er um afbrigðilegar fæðingar á þessari litlu deild, verður hlutur eðlilegra fæðinga of lítill fyrir þá kennslu læknanema og ljósmæðranema, sem þar á að fara fram. Auk þessara 27 rúma eru 10 rúm fyrir sjúkdóma meðgöngutímans, en það er tæpur helmingur af þörfinni. Á deildinni allri er aðeins ein skurðstofa, en þar fara nú fram á níunda hundrað aðgerðir á ári. Sótthreinsunaraðstaða hefur verið ófullnægjandi frá byrjun, engar dagstofur eru á legudeildum, skoðunarherbergi vantar á deildirnar og þannig mætti lengi telja. Alvarlegast er þó ástandið á kvensjúkdómadeildinni, en það er eina kvensjúkdómadeild landsins. Þar eru aðeins 16 rúm, svo að deildinni er gersamlega um megn að sinna aðkallandi sjúkdómstilfellum. Lögum samkvæmt er deild þessi skylduð til að sinna vönunum og fóstureyðingum, en þar er um að ræða nær 100 sjúklinga á ári. Auk þess eru sjúklingar með krabbamein í móðurlífi sendir deildinni af öllu landinu. Starf leitarstöðvar Krabbameinsfélags Íslands hefur undanfarin ár leitt til þess, að fundizt hafa ýmis grunsamleg tilfelli, sem þurft hefur að kanna og lækna tafarlaust. En þá hafa margir rekið sig á þá ömurlegu staðreynd, að ekki var rúm fyrir þá á kvensjúkdómadeildinni og sjúklingar annað hvort orðið að láta skrá nöfn sín á biðlista, fara á önnur sjúkrahús eða leita til útlanda. Neyðarástandið á þessari deild er nátengt ástandinu á Geislalækningadeild Landsspítalans, því að um fjórðungur af sjúklingum geislalækningadeildarinnar hefur að undanförnu verið með krabbamein í móðurlífi. Vinnuaðstaða geislalækningadeildar, sem hefur starfað frá 1931, er afar slæm. Þar eru hvorki skoðunarherbergi né viðtalsherbergi, engin aðstaða til ísótópalækninga, engin aðstaða fyrir eftirrannsóknir sjúklinga, hvorki aðstaða fyrir geislaáætlun sjúklinga né geislamælingar og fjölmörg önnur atriði mætti telja upp. Í áratug hefur verið kunnugt, að deildin gæti náð stórbættum árangri með kóbaltgeislatæki og fyrir þremur árum bauðst Landsspítalanum slíkt tæki að gjöf. Þá var engin aðstaða til að veita því móttöku og nú er loks verið að koma því fyrir í bráðabirgðahúsnæði, sem engan veginn getur tryggt þá eðlilegu þjónustu, sem fengist, ef geislalækningarnar væru í beinum tengslum við kvensjúkdómadeildina. Hversu alvarlegt ástandið er á þessu sviði má marka af því, að samkvæmt doktorsritgerð Ölafs Bjarnasonar prófessors nam árangur lækninga á leghálskrabbameini 28% hérlendis á árabilinu 1946-1955 en 45% í hliðstæðri stofnun sænskri. Guðmundur Jóhannesson læknir hefur á hliðstæðan hátt fjallað um árangur slíkra lækninga á árabilinu 1955-1966. Árangur af meðferð á leghálskrabbameini var þá hérlendis 38.7%, en erlendis 63%. Af sjúklingum með legholskrabbamein á sama tíma lifðu hér ekki nema 57%, en í Svíþjóð og víðar á Norðurlöndum um 90%. Hér er því um mörg mannslíf að tefla. Ég vék að því í upphafi máls míns, að konur hefðu að undanförnu vakið athygli okkar alþm. á þessu ósæmilega neyðarástandi. Málflutningur þeirra hefur verið svo vel rökstuddur, að ég tel, að Alþ. Íslendinga beri skylda til að taka þetta vandamál föstum tökum og beita sér fyrir tafarlausum aðgerðum. En áður en unnt er að taka slíkar ákvarðanir, er nauðsynlegt að vita um áform hæstv. ríkisstj., og því hef ég leyft mér að bera fram þessa fsp. til hæstv. heilbrmrh.



Herra forseti. Sú grg. frá konum, sem hér var lesin upp af hv. 6. þm. Reykv., þarf því miður á fleiri en einum stað leiðréttinga við. En það er ekki verkefni mitt á þessum vettvangi, heldur að svara þeirri fsp., sem fram var borin. Ég vil aðeins þó benda á t.d., að það er talað um, að fæðingardeildin hafi verið eldhúslaus frá upphafi, eins og þetta sé einhver vanræksla og það hafi ekki verið lokið við eldhúsið. Þetta er alger misskilningur. Það var alltaf frá öndverðu gert ráð fyrir því, að ekki væri eldhús í þessari deild, fæðingardeildinni, heldur að flutt yrði á milli spítalanna, eins og gert hefur verið. Hvort sem mönnum líkar það betur eða verr, voru engar till. uppi um það þá, miðað við þær aðstæður, sem deildin var reist við, að hafa þetta öðruvísi. Það er þess vegna ekki rétt, að fæðingardeildin hafi aldrei verið fullgerð, því að hún var fullgerð, eins og ætlazt var til, að hún yrði. Það má kannske segja, að sú aðstaða, sem hefur verið lagfærð á allra síðustu árum í viðbyggingu við hana, hafi verið ráðgerð og dregizt lengur, en skyldi, en það snertir ekki aðstöðu fyrir fæðandi konur eða konur með sjúkdóma, heldur aðstöðu fyrir ljósmæðraskólann og aðra aðstöðu fyrir þá, sem vinna við fæðingardeildina. Það er heldur ekki rétt, að það hafi í upphafi verið ráðgerð stækkun og tenging við Landsspítalann. Þetta fær ekki staðizt. Þetta er komið til miklu síðar, en eins og ég sagði, skal ég láta þetta liggja á milli hluta, en svara þeirri fsp., sem til mín hefur verið beint. Ég mun láta hinu beina svari fylgja nokkrar almennar upplýsingar til frekari glöggvunar fyrir hv. þm. Allbreytilegt er, hve mörg sjúkrarúm fyrir kvensjúkdóma eru talin nauðsynleg, en í Svíþjóð, þar sem kröfur eru hvað mestar, er áætluð þörf 30-40 rúm á hverja 100 þús. íbúa. Miðað við þær tölur ættu hér á landi að vera 60-80 sjúkrarúm fyrir kvensjúkdóma. Fyrir höfuðborgarsvæðið sjálft þyrfti um 30-40 rúm og þar sem vissar aðgerðir á sviði kvensjúkdóma verða ekki gerðar nema í sambandi við sérdeildir fyrir kvensjúkdóma, þarf að áætla a.m.k. helming af þeim 30-40 rúmum, sem þá vantar, sem viðbót við sjúkrarúmin fyrir höfuðborgarsvæðið. Yrðu rúm þá alls um 45-60 í kvensjúkdómadeildum á höfuðborgarsvæðinu. Í Fæðingardeild Landsspítalans eru 53 rúm. Þar af eru 27 ætluð fæðandi konum, en 26 konum með sjúkdóma, bæði sjúkdóma, sem stafa frá þungun og kvensjúkdóma almennt. Þau rúm skipast yfirleitt þannig, að 10 rúm eru fyrir sjúkdóma um meðgöngutímann, en 16 fyrir kvensjúkdóma. Hús fæðingardeildarinnar var tekið í notkun á árinu 1949. Er það því 20 ára um þessar mundir. Var bygging þess kostuð af ríki og Reykjavíkurborg sameiginlega - að 2/3 hlutum af borginni en 1/3 af ríkinu. Báru þessir aðilar einnig kostnað af rekstri deildarinnar í þeim hlutföllum til ársins 1961, en síðan hefur ríkið staðið eitt að rekstri deildarinnar. Tók þá til starfa Fæðingarheimili Reykjavíkurborgar með 25 rúmum og var um það samkomulag milli ríkis og borgar, að ríkið tæki þá að fullu við öllum kostnaði vegna Fæðingardeildar Landsspítalans. Geislalækningar eru einungis framkvæmdar á einum spítala á landinu, Landsspítalanum og annast röntgendeildin þær. Þar eru framkvæmdar geislalækningar á illkynjuðum æxlum og öðrum þeim meinsemdum, sem geislarnir eru taldir geta læknað. Þeir kvensjúkdómasjúklingar, sem þurfa geislameðferð og þurfa að vera rúmliggjandi, liggja á fæðingardeildinni, en nýlega hefur verið sköpuð aðstaða í aðalbyggingu Landsspítalans, til að slíkir sjúklingar geti legið þar í einu herbergi. Til geislameðferðarinnar hefur verið notað radíum, sem upphaflega mun hafa verið aflað fyrir forgöngu radíumsjóðsins, en endurnýjað og aukið verulega á síðasta ári. Um framtíðarhorfurnar almennt er þetta að segja: Af þeim upplýsingum, sem raktar eru að framan, er ljóst, að sjúkrarými fyrir kvensjúkdóma er of lítið á sérdeildum hér á landi. Á það reynir þó sérstaklega í sambandi við kvensjúkdóma, sem þörf er á geislun við, því að ekki er annað að leita þeirrar læknisþjónustu. en á Landsspítalann. Ýmsar handlæknisaðgerðir við kvensjúkdómum eru hins vegar framkvæmdar á handlækningadeildum annarra sjúkrahúsa, en þörfin á því sviði er leyst að vissu marki utan sérstakra kvensjúkdómadeilda eins og er, enda kemur það greinilega fram í fsp., að það er aðstaðan til geislameðferðar á kvensjúkdómum, sem fsp. fyrst og fremst beinist að. Til þess að bæta úr þeirri þörf, sem hér er óleyst, hafa af heilbrigðisstjórnarinnar hálfu verið uppi ráðagerðir um, að byggðar yrðu tvær 24 rúma deildir við Fæðingardeild Landsspítalans, þannig að þar yrðu 48 rúm, fyrir kvensjúkdóma og svipuð tala rúma fyrir fæðingar og sjúkdóma um meðgöngutímann, eða alls 101 rúm. Einnig kæmi til greina, að skurðdeild fyrir kvensjúkdóma yrði að auki við annan spítala á höfuðborgarsvæðinu, t.d. Borgarspítalann, með allt að 28 rúmum. Slík deild væri þó ekki bundin við kírúrgíska kvensjúkdóma, heldur gæti hún rúmað vissa aðra kírúrgíska sjúklinga. Til þess að koma upp betri aðstöðu fyrir geislalækningar og til þess að geta hið fyrsta tekið í notkun kóbalttæki það, sem Krabbameinsfélag Íslands hafði milligöngu um, að væri fært Landsspítalanum að gjöf, var ákveðið á s.l. ári að byggja um 160 fermetra húsnæði við núverandi húsnæði röntgendeildar, því að ekki var talið unnt að koma því fyrir í núverandi húsnæði né hagkvæmt að setja það niður í því húsnæði, sem röntgendeildin fær til umráða í kjallara gömlu Landsspítalabyggingarinnar, þegar eldhúsið flytur í nýtt húsnæði eftir væntanlega 1–2 ár. Sú lausn hefur þann kost, að unnt verður að taka kóbalttækið í notkun miklu fyrr, a.m.k. 4-5 árum fyrr, en ef bíða hefði átt eftir nýrri geislalækningadeild eða geislalækningabyggingu. Það var samdóma álit byggingarnefndar Landsspítalans og sérfræðinga þeirra, sem starfa við geislalækningar á röntgendeildinni, að hér væri um svo brýnt úrlausnarefni að ræða, að ekki væri stætt á því að bíða fullkominnar byggingar, þegar hægt væri að koma tækinu í notkun í bráðabirgðahúsnæði þegar á þessu ári. Tæki þetta kemur að gagni, þótt ekki verði fjölgað sjúkrarúmum fyrir kvensjúkdóma, því að nokkur hluti þeirra, sem á meðferð í tækinu þurfa að halda, þurfa ekki að liggja á sjúkrahúsi meðan á meðferð stendur. Ég skal þá víkja að byggingarmöguleikum og skipulagsmálum í sambandi við þá. Byggingarsaga Landsspítalans á núverandi lóð hefst á árinu 1919, þegar ríkið kaupir lóð á Grænuborgartúni af Reykjavíkurbæ. Húsameistari ríkisins gerði síðan skipulagsuppdrátt af byggingu á lóðinni og teikningar af gamla hluta Landsspítalans, sem reyndar átti að vera allmiklu stærri samkvæmt fyrstu till. en hann endanlega varð. Ekki er ástæða til þess að rekja byggingarsögu Landsspítalalóðarinnar, nema hvað haldið hefur verið áfram að auka við byggingum á lóðina, síðast eldhúsi og mötuneytisbyggingu, sem byrjað var að byggja 1966. Ekki hafði í byrjun verið byggt með framtíðarskipulag Landsspítalans sérstaklega fyrir augum, heldur eftir því sem þörf var fyrir á hverjum tíma. En í ársbyrjun 1965 ákvað heilbrmrh. að fela byggingarnefnd Landsspítalans það verkefni að gera tillögur um skipulag bygginga á Landsspítalalóðinni og í hvaða tímaröð þær skyldu reistar. Jafnframt kom þá í byggingarnefnd fulltrúi frá læknadeild háskólans með það fyrir augum, að sameinaðar skyldu á lóð Landsspítalans byggingar fyrir allt læknanám, bæði hið verklega, sem þegar er þar, þ.e. sjúkrahúsið og það bóklega, sem enn er í öðrum byggingum háskólans, en við of þröngan húsakost. Byggingarnefnd tók þegar að kanna möguleika á því að ganga frá endanlegu skipulagi lóðarinnar, en komst jafnframt fljótlega að raun um, að allar áætlanir fyrir framtíðarbyggingar þyrfti að vinna frá grunni, áður en unnt yrði að gera nokkrar endanlegar till. um skipulag á lóðinni. Í fyrstu var kannað, hvaða möguleiki væri á að koma fyrir byggingum og hve miklu magni bygginga á þeirri lóð, sem afmarkast af núverandi Hringbraut, Barónsstíg, Eiríksgötu og Snorrabraut og var húsameistara ríkisins falið að gera till. um það. Þær till., sem fyrst komu frá húsameistara, voru síðan óformlega lagðar fyrir borgaryfirvöld til athugunar og kom þá fljótlega í ljós, að þau töldu, að mjög skorti á, að séð væri fyrir nægjanlegum bílastæðum fyrir þær byggingar, sem þar voru fyrirhugaðar. Einnig var mjög fundið að hæð húsa á lóðinni og eins, að þau kæmu of nálægt þeirri íbúðabyggð, sem væri í nálægð spítalans. Jafnframt því, að gerðar voru till. að fyrirkomulagi og stærð bygginga á framangreindri lóð, var af hálfu byggingarn. unnið að því að fá yfirlit frá öllum deildum spítalans og háskólans um áætlaða framtíðarhúsnæðisþörf þeirra deilda, sem læknakennslu annast. Síðla vetrar 1967 lágu síðan fyrir niðurstöður um framtíðarhúsnæðisþörf Landsspítalans með 700 rúmum og húsnæðisþörf fyrir kennslu læknastúdenta við læknadeild háskólans. Til að vinna að lausn skipulagsmálanna var vorið 1967 ákveðið í samráði við borgarverkfræðinginn í Reykjavík að leita aðstoðar danskra verkfræðinga og arkitekta, sem unnið höfðu að skipulagsmálum Reykjavíkurborgar og fór húsameistari ríkisins ásamt Bárði Ísleifssyni arkitekt og Guðmundi Þór Pálssyni arkitekt til Kaupmannahafnar og dvöldu þar meginhluta aprílmánaðar ásamt dönskum sérfræðingum við tillögugerð um skipulag Landsspítalalóðarinnar og fyrirkomulag bygginga. Niðurstaða þess starfs varð sú, að möguleiki væri að koma miklum hluta nauðsynlegra bygginga fyrir á lóðinni norðan Hringbrautar, en ókannað var, hvort það yrði leyft vegna nálægðar við íbúðabyggingar við Barónsstíg og Eiríksgötu. Ljóst varð einnig, að gatnakerfi borgarinnar er ekki skipulagt til að taka við slíku magni bygginga á þeirri lóð og bílastæði yrði að finna utan lóðarinnar. Þegar hér var komið málum, kom borgarverkfræðingur, Gústaf Pálsson, fram með þá hugmynd, hvort ekki væri ráðlegra að flytja núverandi Hringbraut ca. 50 metrum sunnar niður fyrir bakka núverandi Hringbrautar. Við það fengi Landsspítalinn aukið lóðarými, þannig að bifreiðastæði gætu verið á því svæði, þar sem núv. Hringbraut er. Þannig mundu einnig skapast möguleikar til stórbyggingar fyrir ýmsar stofnanir Landsspítalans og læknadeildar sunnan nýrrar Hringbrautar og svigrúm aukast á núverandi lóð. Síðan sú till. kom fram, hefur verið gerð athugun á því, hvaða möguleikar væru á að skipuleggja Landsspítalalóðina með tilliti til þess og hefur verið stillt upp af hálfu húsameistara nokkrum mismunandi möguleikum, sem virðast fullnægja kröfum borgarinnar betur um hæð húsa og nálægð þeirra við íbúðarhverfi norðan og austan Landsspítalalóðarinnar. Yrðu þannig aðallega sjúkradeildir á núverandi lóð Landsspítalans, en rannsóknastofur og ýmsar kennslustofur sjúkradeilda, sem þar teldust mun betur staðsettar, svo sem t.d. ný geðdeild. Við flutning Hringbrautarinnar og skipulag Landsspítalalóðar samkvæmt því, þ.e. byggingar beggja vegna Hringbrautar og bílastæði á því svæði sem Hringbrautin liggur nú um, vinnst það fyrst og fremst fyrir Landsspítalann, að miklu betri skipulagsmöguleikar fást á gömlu lóðinni, auðveldara verður að koma þar fyrir þeim byggingum, sem æskilegt er, að séu í beinum tengslum við núverandi spítalakjarna og einnig fást möguleikar fyrir bifreiðastæði á þeim hluta lóðarinnar. Af hálfu byggingarn. hefur sú lausn, sem hér er rakin, þ.e. flutningur Hringbrautarinnar og bygging rannsóknastofu og kennsluaðstöðu sunnan Hringbrautarinnar, verið talin æskilegasta lausnin á skipulagsmálum Landsspítalabygginga og læknadeildar háskólans og er það álit n. byggt á rannsóknum þeirra sérfræðinga, innlendra og erlendra, sem unnið hafa að þessum málum, eins og að framan er rakið, því að með því að hafa byggingar sunnan Hringbrautar, opnast miklu meiri möguleikar á framhaldi bygginga þar og af borgaryfirvalda hálfu hefur verið gert ráð fyrir, að Landsspítalinn og stofnanir hans gætu þá í framtiðinni haft að mestu leyti til umráða landssvæðið allt, sem myndast milli Hafnarfjarðarvegar og nýrrar götu frá Sóleyjargötu suður í Fossvog og upp í Öskjuhlíð. Er þarna um mjög stórt landssvæði að ræða. Mun það verulega stærra en núverandi Landsspítalalóð. Þótt skipulag lóðarinnar hafi þannig þokazt verulega áfram, standa málin samt svo í dag, að ekki verður byrjað á nýrri byggingu á því svæði sem skipulagið nær yfir, fyrr en lóðamálin eru endanlega ákveðin. Varðar þetta bæði geislalækningadeildarhús og viðbyggingu við fæðingardeildina. Þess er vissulega að vænta, að skipulagið fáist endanlega ákveðið áður en mjög langur tími líður, en þau atriði, sem óleyst eru nú, eru fyrst og fremst fjárhagslegs eðlis. Yfirstjórn heilbrigðismálanna hefur lagt mjög mikla áherzlu á það að undanförnu, eins og fram kemur að vissu leyti í þessari grg., að hraða þessum málum. Verður lagt á það höfuðkapp af viðkomandi ráðamönnum að fá endanlega ákvörðun um skipulag lóðarinnar alveg á næstunni. Það hefur komið fram í álitsgerðum byggingarn. Landsspítalans og landlæknis og hef ég verið sama sinnis, að þegar hafizt verður handa um byggingu frekara sjúkrarýmis á Landsspítalalóðinni, er kvensjúkdómadeild og geðdeild það, sem mest er aðkallandi. Um fjármálin er rétt að fara nokkrum orðum. Æskilegast væri að geta reist allar byggingar sem fyrst og á sem skemmstum tíma. Undanfarin ár hefur verið byggt á Landsspítalalóðinni fyrir eftirtaldar upphæðir: Árið 1968, þ.e. viðbygging Landsspítalans plús tæki, 29.l millj. kr. Eldhúsbygging er þá ekki komin í gagnið, en byrjað á henni og varið til hennar 15.8 millj. kr. og til fæðingardeildarinnar 391 þús. kr. eða alls á árinu 1968 byggt fyrir 45.4 millj. kr. Árið 1969 var byggt við viðbyggingu Landsspítalans fyrir 34.4 millj. kr., við eldhúsbygginguna 9 millj. kr., fæðingardeildina, - viðbótarbygging, sem ég vék nokkuð að áðan, - 5 millj. kr. eða alls fyrir 48.5 millj. kr. Árið 1966 var varið til viðbyggingar Landsspítalans 22.6 millj. kr., til eldhúsbyggingar 5.5 millj. kr., til fæðingardeildarinnar 1.4 millj. kr. eða alls 29.6 millj. kr. 1965 var varið til viðbyggingar Landsspítalans og tækjakaupa 19.6 millj. kr., til eldhúsbyggingar 1.4 millj. kr. eða alls 21 millj. kr. 1964 til Landsspítalans 20.8 millj. kr. og 1963 15.5 millj. kr. og á árabilinu frá 1953 til 1962, 10 ára tímabili, alls 59.8 millj. kr. eða að meðaltali 6 millj. kr. þessi 10 ár. Er alls á þessu tímabili varið til þessara bygginga 240.7 millj. kr. Nú er auðvitað mjög erfitt að átta sig á þessum tölum, sem eru frá ósambærilegum tímabilum, vegna breytts verðlags og hef ég því látið færa heildarniðurstöðuna til verðlags 1968, og þá verða niðurstöðurnar þannig, að alls sé varið til þessara bygginga 1968 45.4 millj. kr. 1967 54.2 millj. kr., 1966 34 millj. kr., 1965 27.8 millj. kr., 1964 32 millj. kr. og 1963 27.5 millj. kr. og á árabilinu 1953–1962 164.7 millj. kr., eða alls á þessu tímabili miðað við verðlag ársins 1968 385.6 millj. kr. Það, sem segja má, að einkenni þessar tölur, hvort sem þær eru færðar til sambærilegs verðlags eða ekki, er hið vaxandi hlutfall fjárveitinga til þessara bygginga frá ári til árs og þó að sé tekið sambærilegt verðlag t.d. á árabilinu 1953–62, er meðaltal þeirra ára 16.5 millj. kr., eða um það bil þriðjungur af meðaltali áranna 1967–68, sem er um 100 millj. kr. bæði árin, eða um 50 millj. kr. að meðaltali. Til þess að ljúka þessum byggingum, sem nú eru í smíðum á Landsspítalalóðinni og unnið er að, þarf a.m.k. fjárveitingu þessa árs, eins og hún er ákveðin í fjárl. og tilsvarandi fjárveitingar næstu tvö ár. Verði ekki hægt að veita stórlega aukið fé til byggingarframkvæmda á Landsspítalalóðinni, eru ekki miklar horfur á, að unnt verði að hefja nýjar framkvæmdir fyrr en á árinu 1972. Hæstv. Alþ. ákveður fjárveitingar frá ári til árs, og fjárhagsgetan markast að sjálfsögðu af efnum og ástæðum þjóðarinnar og eins hinu, hvaða forgang hv. þm. vilja veita slíkum fjárframlögum umfram önnur. Lasta ég ekki afstöðu þm. að þessu leyti hin síðustu ár. Um tímasetninguna að öðru leyti, en felst í því, sem ég nú hef sagt, vil ég segja, að þó svo að skipulagsmál væru leyst og peningar væru nægir fyrir hendi til þess að reisa kvensjúkdómadeild, er óhjákvæmilegt, að það taki tíma. Til að fullgera teikningar og ljúka annarri undirbúningsvinnu, svo sem útboðsgögnum, þarf allmarga mánuði og til að fullgera slíkar byggingar þarf a.m.k. þrjú ár frá því að framkvæmdir hefjast. Má ætla, að allt að fjögur ár líði frá því að minni háttar spítalabygging er ákveðin samkvæmt frumteikningu og þar til hún er komin í notkun miðað við beztu aðstæður. Af því, sem ég nú hef sagt, verða niðurstöður eftirfarandi: Miðað við allar þær aðstæður, sem vikið hefur verið að, er þess vart að vænta, að hafizt verði handa um stækkun fæðingardeildarinnar, fyrr en í fyrsta lagi eftir 2 ár, en aðstaða til nútíma geislalækninga ætti að komast í gagnið á þessu ári, þó við fremur ófullkomnar aðstæður. Ekki virtist grundvöllur fyrir fullkomnari geislalækningastarfsemi hér á landi án tafar, tæknilega séð, en þeirri sem verið er að koma upp, en aðstaða þarf að batna og hún mun gera það. Ég hef lýst því afdráttarlaust yfir og geri það enn, að sú bráðabirgðabygging, sem kóbalttækinu til geislalækninga verður nú komið fyrir í, 4–5 árum fyrr, en með nokkru öðru móti eins og aðstæður eru og skýrt hefur verið, mun ekki, ef ég fæ nokkru um ráðið og má ekki hafa minnstu áhrif á framkvæmdahraða þeirra mjög svo brýnu og veigamiklu framtíðarverkefna, sem hér bíða úrlausnar. Ég hef ekki treyst mér til þess að bera ábyrgð á, að nokkurra ára bið yrði enn á því, að hinar mikilvægu nútíma geislalækningar gætu hafizt hér á landi. Þess vegna er nú unnið að þessari bráðabirgðabyggingu, sem ég hef áður greint frá og ég vildi mega vænta, að kæmi að verulegu gagni, þar til framtíðarbyggingar verða reistar.



Herra forseti. Eg þakka hæstv. heilbrmrh. þau ítarlegu svör,~sem hann hefur gefið. Hann vék að fjölmörgum fleiri atriðum en ég spurði um, en það er að sjálfsögðu baksvið þeirrar niðurstöðu, sem hann greindi síðan frá. Hæstv. ráðh. vék að því í upphafi máls síns, að ekki væri allt rétt hermt í þeirri framsögu, sem ég flutti áðan, en hann vildi ekki leiðrétta þau atriði, sá enga ástæðu til þess. Ég held, að það hefði verið ástæða fyrir hæstv. ráðh. til að flytja hér slíkar leiðréttingar, vegna þess að þessar staðreyndir hafa verið raktar í bréfi frá Bandalagi kvenna til allra alþm. og frá því hefur verið greint ýtarlega í blöðum. Sé þar eitthvað alvarlega ranghermt, held ég, að það væri rétt hjá hæstv. ráðh. að leiðrétta það. Eina atriðið, sem hann vék að í þessu sambandi var, að á fæðingardeildinni er ekkert eldhús. Hann sagði, að það hefði verið ráðgert frá upphafi, að þarna yrði ekki eldhús, en ástæðan fyrir því var að sjálfsögðu sú, að það var alltaf ætlunin, að fæðingardeildin yrði tengd við aðalspítalann og þá hefði ekki verið þörf á sérstöku eldhúsi þar. Erfiðleikarnir á þessu sviði stafa af því, að sú ætlun hefur ekki verið framkvæmd. Hæstv. ráðh. viðurkenndi, að á þessu sviði væri um að ræða algert neyðarástand hjá okkur. Hann benti á, að sjúkrarúm kvensjúkdómadeilda í Svíþjóð jafngiltu því, að hér á landi ættu að vera 60-80 rúm, en þau eru aðeins 16, eins og ég sagði áðan, auk 10 rúma, sem ætluð eru fyrir sjúkdóma meðgöngutímans og eru helmingi of fá. Hæstv. ráðh. viðurkenndi einnig, að geislalækningaaðstaða væri gersamlega ófullnægjandi og hann taldi, að hann hefði tekið rétta ákvörðun að koma kóbalttækjunum fyrir í bráðabirgðahúsnæði, þau kæmust þá fyrr í gagnið, en ef beðið hefði verið eftir endanlegu húsnæði. En þessi staðreynd, hvað geisladeild okkar er vanbúin tækjum, hefur verið ljós í heilan áratug. Það hefur verið vitað í 10 ár, að kóbaltgeislatæki næðu mun betri árangri, en sú takmarkaða geislunaraðstaða, sem hér hefur verið. Og það eru hvorki meira né minna en 3 ár síðan vitað var, að Landsspítalinn gat fengið kóbalttæki að gjöf. Það hafa liðið 3 ár í aðgerðaleysi. Ef þegar hefði verið hafizt handa um að koma upp varanlegu húsnæði fyrir þessi tæki, þegar vitað var, að Landsspítalinn gat fengið þau að gjöf, væri þeirri byggingu langt komið nú. Að ráðizt er í bráðabirgðahúsnæði nú, stafar af því einu, að þetta mál hefur verið vanrækt ár eftir ár. Hæstv. ráðh. talaði mikið annars vegar um skipulagsvandamál Landsspítalans og hins vegar um miklar fjárveitingar til Landsspítalans og annarra sjúkrahúsmála. Það er alveg rétt, að til þeirra mála hefur verið veitt mikið fé á undanförnum árum. En í mjög fróðlegri grein, sem læknar skrifa í Samvinnuna nýlega, halda þeir því fram, að vandi sjúkrahúsmálanna sé ekki sá, að til þeirra hafi verið veitt of lítið fé að undanförnu, heldur að þar hafi skort skipulagningu og framsýni. Með betra skipulagi muni húsnæði okkar geta nýtzt miklu betur en nú er. Og skipulagið ætti einmitt að vera alveg sérstakt hlutverk hæstv. heilbrmrh. Mér þóttu það ákaflega alvarleg tíðindi, sem hæstv. ráðh. sagði, að hann sæi ekki fram á, að hægt væri að hef jast handa um byggingu þessarar mikilvægu sjúkradeildar fyrr en 1972. Síðan mundu líða 4 ár, þangað til deildin væri komin upp, þ.e.a.s. árið 1976 í fyrsta lagi. Ég held, að það hljóti að vera hægt að finna leiðir til þess að ráðast gegn þessum vanda miklu fyrr. Til þess þarf að sjálfsögðu fjárveitingar frá Alþ., eins og hæstv. ráðh. vék að og hér liggja nú fyrir þingi tvær þáltill., sem eiga að stuðla að slíkri þróun og ég vænti þess, að þetta mál verði tekið upp í sambandi við fjárlagaafgreiðslu. Meira að segja væri hægt að gefa hæstv. ráðh. tryggingu fyrir því frá flokkunum nú þegar, að þeir mundu vilja standa að fjáröflun, sem hann gæti beitt sér fyrir þegar á þessu ári í þessu skyni. Eins og hæstv. ráðh. sagði, eru tveir þættir heilbrigðismála okkar ákaflega illa settir, annars vegar geðsjúkdómalækningar og hins vegar kvensjúkdómalækningar. Það verður að taka af fullri festu á báðum þessum atriðum. Og ég hef trú á því, að hægt sé að þoka áfram stækkun fæðingarheimilis og geislalækningaaðstöðu við þá deild, vegna þess að við erum einmitt að ræða þetta mál hér að frumkvæði kvenna, sem hafa sýnt þessu máli mikinn áhuga, sem hafa beitt sér fyrir, að það væri tekið upp hér á Alþ. og geta ýtt á eftir því af sínum alkunna dugnaði eftirleiðis. Ef samtök kvenna sýna þessu máli áhuga, ef þær beita sér fyrir því, að þarna verði ráðizt í framkvæmdir án tafar, geta þær haft það mikil áhrif á forustumenn stjórnmálaflokkanna, að þeir geti ekki skotið sér undan þessari nauðsyn.



Herra forseti. Um þetta mál, sem hér hefur borið á góma, hef ég á þskj. 336 ásamt tveimur hv. þm. flutt till. til þál. um, að Alþ. skori á ríkisstj. að hefja sem allra fyrst byggingarframkvæmdir við stækkun Fæðingardeildar Landsspítalans, þar sem verði komið upp sérstakri kvensjúkdómadeild með fyllstu aðstöðu til nútíma geislalækninga. Þessi till. er að vísu á dagskrá þessa fundar, en þar sem hæpið er, að hún komist að vegna annarra mála, sem á undan eru, tel ég rétt að segja hér örfá orð um málið, þó að mér sé ljóst, að í fsp.-tíma með 5 mínútna ræðutíma er ekki hægt að gera þessu máli nein viðhlítandi skil. Það er mjög að vonum, að málefni fæðingardeildarinnar og kvensjúkdómadeildarinnar séu ofarlega á baugi um þessar mundir, svo aðkallandi, sem úrbæturnar eru orðnar. Og þá má líka segja, að hv. alþm. hafi hrokkið upp með andfælum, þegar hógværar, en ákveðnar kröfur lækna og annars starfsliðs þessara stofnana voru lagðar hér fram, bæði í bréfi frá Bandalagi kvenna, sem hér hefur verið rakið og eins með áskorun frá starfsliði þessara stofnana. Og nú liggja fyrir þrjú þingmál um málefnið. Það hefur vissulega verið gert ýmislegt í heilbrigðismálum á undanförnum árum, eins og hæstv. heilbrmrh. var að lýsa, enda mætti nú fyrr vera, ef gróðaár landsins hefðu gengið sporlaust yfir á sviði heilbrigðismálanna. En mörgum virðist, og ég tek undir með hv. 6. þm. Reykv. þar, að meira hefði átt að gæta fyrirhyggju í þeim framkvæmdum og skipulags en gert hefur verið og má nefna bæði byggingarframkvæmdir á Landsspítalalóðinni og Borgarspítalann í þessu sambandi, þó að ekki sé tími til að fara út í það nú, en verður kannske hægt að gera því einhver skil síðar. Þær tvær byggingar, sem einna lengst hafa staðið á Landsspítalalóðinni, sjálft gamla sjúkrahúsið og fæðingardeildina, hefði fyrir löngu átt að vera búið að sameina til ómetanlegs hagræðis fyrir alla starfsemina, í stað þess að byggja við gamla spítalann í allar áttir, eins og búið er að gera og fara svo eftir það, 1965 að athuga, hvernig eigi að skipuleggja framkvæmdir á lóðinni. Þar er alveg farið í öfugan enda á málinu, eins og allir hljóta að sjá. Teikningar af þessum framkvæmdum hafa legið fyrir frá árinu 1956, eins og hér hefur verið rakið. Ég fer ekki út í það að lýsa núverandi aðstöðu á þessum deildum í þessum stutta ræðutíma. Til þess má vísa m.a. til þess, sem fram hefur komið hér og svo til þess bréfs frá Bandalagi kvenna, sem hv. alþm. allir hafa á sínum borðum. Ég skal ekki leiða neinum getum að því, hvað þessi framkvæmd kann að kosta, enda er erfitt að gera kostnaðaráætlanir á þessum tímum og vafalaust kostar hún nokkurt fé. Ég hef t.d. heyrt nefnda töluna 30 millj. kr. Kannske er það eitthvað of lágt. Og ég skal játa, að 30 millj. kr. er allmikið fé. En í hlutfalli við þá hagsmund, sem hér eru í húfi, kalla ég það smámuni, hreinustu smámuni. Svo má líka draga frá þessari tölu kostnaðinn við bráðabirgðabyggingu hæstv. heilbrmrh., sem hann var að lýsa áðan, að nú ætti að ráðast í, eftir að tækin eru búin að vera fyrir hendi í 3 ár. Fyrir skömmu átti ég þess kost að skoða aðstæður á þessum deildum og tala við lækna og annað starfslið. Og af samtölum við Pétur Jakobsson yfirlækni, Guðmund Jóhannesson lækni, Jón Hannesson lækni og Gunnlaug Snædal lækni ásamt yfirhjúkrunarkonum á kvensjúkdómadeild, yfirljósmóður á skurðstofu, er mér alveg ljóst, að það er hvergi ofsagt í þeim bréfum og grg., sem þetta fólk befur látið frá sér fara. Þvert á móti vil ég segja, að þar sé í mörgum greinum furðulega hógværlega til orða tekið. Ég eftirlæt hæstv. heilbrmrh. að leiðrétta þær missagnir, sem kunna að vera í bréfi Bandalags kvenna. Það er mál, sem ég blanda mér ekki í, en ég hef séð þessar aðstæður og af þeirri skoðunarferð er mér alveg ljóst, að hér verður að taka myndarlega í strenginn. Þess vegna skora ég á heilbrigðisyfirvöldin, hæstv. heilbrmrh. og alla hv. alþm. að kynna sér allar aðstæður á umræddum sjúkrahúsadeildum og tala við fólkið sem þar starfar. Slík kynnisferð er áreiðanlega áhrifameiri en allar þær ræður, sem við getum haldið, því að sjón er sögu ríkari. Og ég er sannfærður um það, að öllum hlýtur að fara eins og fór fyrir mér, að eftir að ég hef fengið að sjá og reynt að skilja það, sem hér er á ferðinni, mun ég hvar sem er og hvenær sem er veita þessu máli það lið, sem ég frekast get. Og ég lýsi því hér með yfir, að sú úrlausn, sem hæstv. heilbrmrh. tilkynnti áðan, að beðið yrði eftir framkvæmdum í 6-7 ár, er algerlega fráleit og Alþ. verður að taka fram fyrir hendurnar á ríkisstj., ef þetta er hennar ákveðna leið.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð, sem ég hef að segja í viðbót við það, sem ég hef sagt í svari mínu við fsp. Ég er að sjálfsögðu mjög þakklátur þessum konum, sem hér eru samankomnar og heildarsamtökum kvenna fyrir að hafa vakið hv. þm. til umhugsunar um heilbrigðismálin og nauðsyn þess, að byggð yrði fæðingardeild og kvensjúkdómadeild. Sumir, sem hér eru áhorfendur, hafa í dag séð þátt af vissum leikaraskap, sem stundum fer fram í þingsölunum, en þessar kempur, sem hér hafa talað, hafa látið lítið að sér kveða að undanförnu og man ég ekki eftir neinni stólparæðu frá þeim eins og þeim, sem þeir hafa flutt nú, hvorki um fæðingardeild, kvensjúkdómadeild eða heilbrigðismálin yfirleitt.  Varðandi bréf Bandalags kvenna  Það var ekki ónýtt að heyra, að læknar skrifuðu um það á einhverjum vettvangi, að á síðustu árum hefði alls ekki vantað fé til heilbrigðismála. Mér þætti gaman, ef á einhverju öðru tímabili hefði verið talað þannig, að nú væri veitt nægjanlegt fé til heilbrigðismála og það hlýtur að sjálfsögðu að vera ánægjuefni fyrir mig, sem á þessu tímabili hef farið með heilbrigðismálin, að ekki er kvartað undan því. að fé vanti til þeirra. Mér þykir vænt um það út af fyrir sig að fá slíka viðurkenningu, en það vantar skipulag, segja læknarnir. Nú er sannast bezt að segja, að þeim er nú blessuðum margt betur gefið en að skipuleggja, læknunum. En það er einmitt það, sem hefur verið unnið að á síðari árum og mjög kappsamlega, eins og kom fram í minni grg. Hitt skal ég ekkert fara út í, hvernig skipulag þessara mála var undirbúið áður. T.d. sagði hv. 11. þm. Reykv. áðan, að það hefði margt farið illa úr hendi í þeim efnum, eins og t.d. viðbyggingar við Landsspítalann á þvers og kruss og svo væri núna farið að skipuleggja þetta. Þetta var heilbrmrh. Framsfl., sem kom þessu í gang á sínum tíma, þessari aðferð að ákveða þessar viðbyggingar við Landsspítalann, án fyrir fram ákveðinnar skipulagningar, en ég læt það líka liggja á milli hluta, og það skiptir ekki máli. Aðalatriðið er, að við reynum að fóta okkur á því, að það er rétt, sem sagt er, að nauðsynlegt er að skipuleggja langt fram í tímann og að því hefur heilbrmrn. eða heilbrigðisstjórnin unnið að undanförnu og ég hef lagt á það sérstaka áherzlu og einmitt sérstaklega með Landsspítalalóðina. Ég tel það ákaflega mikilvægt, ef við á þessu ári eða næstu mánuðum gætum fengið ákveðið það skipulag að flytja Hringbrautina, sem kostar að vísu fé. Ég tel það sáralítið í samanburði við það mikla fé, sem þarf til allra þeirra bygginga, sem koma á upp á þessum lóðum. Eins og ég sagði áðan, mundi gamla lóðin nýtast miklu betur. Hún yrði líka hagkvæmari. Það yrði minni hávaði af umferðinni á lóðinni og það eru góð orð um það hjá borgaryfirvöldum eða borgarstjóra, sem ég hef rætt um þetta við og aðra hans embættismenn, að spítalinn gæti þá fengið til umráða allt svæðið suður að Öskjuhlíð að litlu fráteknu frá Hringbrautinni, þegar hún væri flutt. Og þar yrðu skapaðir framtíðarmöguleikar. Ég veit ekki, hvenær byggingar Landsspítalans, læknadeildirnar og aðrar heilbrigðisstofnanir eins og geðdeild, sem ég einnig minntist á, verða fullbyggðar. Hvort ég á að segja 20, 30 eða 40 ár, það veit ég ekki. Það fer sjálfsagt eftir því, hvað þm. verða örir á að útvega fé. Hv. 6. þm. Reykv. er reiðubúinn með kassann og hringlar í peningunum strax. Ef þm. eru orðnir svona fjörugir og duglegir að útvega fjármuni, þá verður náttúrlega búið að byggja á þessu svæði á miklu skemmri tíma, en næstu 20–40 árum. Ég vil leiðrétta misskilning, sem fram kom um það, að bíða ætti eftir framkvæmdum á byggingu fæðingardeildar og kvensjúkdómadeildar í 6–7 ár. Það er ekki um það að ræða. En ég sagði, að ekki yrði hægt að byrja framkvæmdir þarna, fyrr en væri búið að ákveða skipulagið á lóðunum og ganga frá teikningum. Það er þegar búið að vinna töluvert mikið verk að frumteikningum að stækkun fæðingardeildarinnar og byggingu geðsjúkdómadeildar. Hversu langan tíma tekur að ljúka fullkomnum teikningum er óráðið, en þó hefur reynslan kennt, að það er betra að hrapa ekki að neinu í þeim efnum og gera það vandlega, áður en hafizt er handa og undirbúa byggingarframkvæmdirnar á meðan. En ég sagði, miðað við þau fjárráð - og ég hef enga tilhneigingu til þess að láta,. málin líta betur út, þótt hér séu margir áheyrendur, -- þá gerði ég ekki ráð fyrir, að hægt væri að fjárhagsástæðum að hefja framkvæmdir fyrr en á árinu 1972 og það þýddi, að til undirbúningsframkvæmda, teikninga og annars slíks, væru 2 ár, sem væri að sjálfsögðu hægt að stytta eitthvað, ef fjárreiðurnar verða þær, að menn hafi nægjanlegt fé til þessa, en það hefur mjög verið gagnrýnt, hvað viðbyggingarnar við Landsspítalann hafa tekið langan tíma, og í mínum huga hefur verið nauðsynlegt að ljúka byggingum, áður en hafizt yrði handa um nýjar byggingar. Þingið getur sjálfsagt í þeim efnum eins og öðrum tekið ráðin af mér eða heilbrigðisstjórn í þessu sambandi og sagt: Það er eitthvað þarna, sem á að ganga á undan, hvort sem það á að vera fæðingardeild eða kvensjúkdómadeild og látið bara hitt bíða. Það kann vel að vera. En ég vildi skýra samvizkusamlega og réttilega frá því, sem að hefur verið stefnt og er í hugum heilbrigðisstjórnarinnar í þessu sambandi. Og það er í mínum huga alveg nákvæmlega eins og í huga hv. 11. þm. Reykv., að hér verði hafizt handa sem allra fyrst um framkvæmdir. Um þetta greinir okkur ekki á. Það er bara spurningin, hver getan er til þess að hefja framkvæmdir, og þá er það ekki aðeins, - og þess vegna vék ég, eins og réttilega var sagt, nokkuð út fyrir að svara spurningunni beint - og þar koma ekki aðeins fjárhagsatriði, sem ég hef vikið að, til greina, heldur einnig þessi skipulagsatriði, sem menn leggja mikla og ríka áherzlu á og ég tel ákaflega mikils virði, að hægt verði að taka endanlegar ákvarðanir um þau. Ég vil svo aðeins ljúka þessu máli mínu með því, sem ég byrjaði þessa síðari ræðu á, að það er ánægjulegt, hvað félagssamtökum kvenna hefur tekizt að vekja mikinn áhuga þm. og það hefði miklu betur farið á því, skilst mér, að það hefði verið gert fyrr.



Herra forseti. Hæstv. heilbrmrh. þarf ekki að hafa mikla getspeki til þess að finna á því rétta lausn, hvers vegna þm. tala í dag um þetta mál. Það er ekki aðeins af því, að fagrar konur eru á þingpöllunum. Það er af því, að þær sendu frá sér áminningu til þingsins um það, hvernig ástatt væri í heilbrigðismálunum í vissri stofnun og gerðu það á þann hátt, að þm. hrukku við, hrukku svo skarpt við, að á einum og sama degi skiluðu þeir frá sér þremur þskj. um málið, tveimur þáltill. og fsp. þeirri, sem hér er til umr. Og það, að þm. hrukku svo við vegna þessa máls, var vegna þeirrar ömurlegu lýsingar, sem blasti við þeim í bréfi frá Bandalági kvenna. Og ég verð að segja, að hæstv. ráðh. hefur tekið þann skynsamlega kost að bera ekki brigður á það eða a.m.k. bera ekki til baka neitt af því, sem konurnar sögðu frá í sínu skjali til þingsins. Að vísu lét hann að því liggja, að þær væru að skrökva, það væri margt ósatt í þessu bréfi og það var óskynsamlegt af hæstv. ráðh. að gera því skil, nema þá því aðeins að víkja að hverju ósannindaatriði á fætur öðru og gera því þannig full skil. En það gerði hann ekki. Ég vil, að þessum þingfundi ljúki ekki, án þess að hæstv. ráðh. eigi þess kost að svara því. hvort viss atriði; sem felast í bréfi Bandalags kvenna eru rétt eða röng, eru skrök eða sannleikur. Ég staldra t.d. við þessa fullyrðingu í skjali kvennanna: „Hér vantar ekki aðeins sjúkrarúm“, segja þær, „heldur svo að segja allt svigrúm til starfa. T.d. er aðeins ein skurðstofa á stofnuninni og þar fara fram allar aðgerðir, nánar til tekið á 9, hundrað aðgerðir á ári, hvort sem um er að ræða keisaraskurð, afbrigðilegar fæðingar eða krabbamein á hvaða stigi sem er.“ Er þetta sannleikur eða er þetta skrök, að ástandið sé svona? Það er annað atriði, sem ég vil líka spyrja um alveg sérstaklega og vil fá að vita í dag af hæstv. ráðh., hvort hann álítur það sannleika eða ósannindi. Og það er þetta: Þegar læknir hefur sagt okkur og það segja allir læknar auðvitað: Krabbamein hefur því meiri lækningamöguleika, sem það er fyrr rannsakað og kemst fyrr undir læknismeðferð. Hér segir í bréfi kvennanna: „Finnist grunsamlegt tilfelli, liggur leið þess sjúklings ekki beint inn á deildina, sem þó er talið nauðsynlegt, heldur skrifast nafn sjúklingsins á biðlista deildarinnar.“ Að krabbameinssjúklingur, sem læknir hefur fundið, að er sjúkur af þeim ægilega sjúkdómi, kemst ekki inn á deildina, þegar sjúkdómur hans hefur uppgötvazt, kemst ekki til læknismeðferðar, heldur skrifast á biðlista hennar, finnst mér vera ægileg staðreynd að horfast í augu við. Ég get ekki að því gert. Ég spyr, hvort þetta sé skrök eða sannleikur. Ef þetta er sannleikur, er þetta óhugnanlegur sannleikur, svo óhugnanlegur, að við alþm. komumst ekki hjá því að leggja fram fé til þess að hægt sé að hefja byggingar fyrr en eftir 5–7 ár. Það er líka ægileg staðreynd, sem einn læknir, Guðmundur Magnússon, segir, að hér á landi læknist ekki eða sé forðað frá bana nema 1 konu af hverjum 3, þegar í Svíþjóð sé bjargað 2 af hverjum 3. Og þetta eru yfirleitt konur á góðum aldri, milli fertugs og fimmtugs, sem í mestum háska eru vegna krabbameinsins. Í ræðu, sem dr. Gunnlaugur Snædal hélt í tilefni af 20 ára afmæli Krabbameinsfélagsins, kemur hann hvað eftir annað inn á það í grein eða ræðu, sem birt var í Morgunblaðinu fyrir skömmu, að það séu húsnæðismálin, sem standi í vegi fyrir því, að við getum notað nauðsynleg tæki og staðið okkur eins og aðrar menningarþjóðir í baráttunni við krabbameinið. Hvað eftir annað víkur hann að því, að það séu húsnæðismálin, sem standi í veginum og skal ég nú, með leyfi hæstv. forseta, víkja að 2-3 atriðum í ræðu hans. 



Herra forseti. Ég skal ekki halda langa ræðu, enda ekki tími til þess. Hæstv. heilbrmrh. kallaði þessi ræðuhöld mín og hv. 6. þm. Reykv. skrípaleik. Ég felli mig ekki við þá nafngift.  Það er rétt, að ég hef ekki flutt um nokkurt skeið till. til aukinna fjárveitinga í heilbrigðismálum. En það er ekkert langt síðan ég gerði það. Og ástæðan til þess, að ég gafst upp við það er auðvitað sú, að þær hafa alltaf verið felldar. Nei, þetta bréf og þessi skrif um málin hafa vakið mig til alvarlegrar umhugsunar um það, að hér þurfi úrbóta við og kvensjúkdómalækningar séu ásamt geðlækningum, eins og hér hefur komið fram, þær sjúkdómsgreinar, sem mesta áherzlu þurfi að leggja á úrbætur í. Og þegar frá því er skýrt, að sjúklingar með krabbamein í móðurlífi séu sendir deildinni af öllu landinu og stór hluti þeirra fari á biðlista, eins og hv. síðasti ræðumaður kom að, þá er sannarlega þörf á því að athuga sinn gang. Með skipulagðri leit, sem krabbameinsfélögin hafa tekið upp á þessum sjúkdómi, hafa líkurnar stórkostlega aukizt á því að finna hann á viðráðanlegu stigi. Og hvílík hörmuleg ógæfa er það þá ekki, ef aðstöðu til framhaldsmeðferðar og lækninga vantar. Ég skal ekki ræða núna, - það gefst kannske kostur á því síðar - um skipulag á þessum málum öllum, það skipulag á lóðinni, sem er efst í huga ráðamanna, að leggja niður núverandi Hringbraut, taka hana undir bílastæði, byggja nýja Hringbraut, byggja svo brú yfir nýju Hringbrautina til þess að sameina Landsspítalalóðina, sem þá ætti að ná suður undir Hafnarfjarðarveg. Þetta er sjálfsagt mjög glæsileg áætlun, en ég er hræddur um, að hún kosti talsvert fé og ég er hræddur um, að þá verði að opna budduna rækilegar en þó að fallizt yrði á að byggja þessa kvensjúkdómadeild, sem við erum að ræða um. Nei, það er góðra gjalda vert og viðurkenningarvert, að konur hafa tekið þetta mál þannig upp, að þær hafa vakið áhuga þm. og ég skammast mín ekki fyrir að viðurkenna, að vegna þeirra skrifa hefur áhugi minn á þessu máli vaknað. En það væri æskilegt, að áhugi hæstv. ráðh. hefði einnig vaknað af þessu tilefni.



Herra forseti. Í sambandi við áhuga minn vil ég segja, að ég hef ekki hrokkið upp af neinum svefni. Ég hef ekkert sofið í þessum málum, eins og hv. þm. Mér hefur verið þetta mikið áhyggjuefni og ég játa, að ég vildi hafa getað gert og komið miklu meiru til leiðar á sviði heilbrigðismálanna, en ég hef gert á þeim tíma, sem ég hef farið með heilbrigðismálin. En það er langt í frá, að ég hafi sofið á verðinum.  Aðalerindi mitt í ræðustólinn núna var út af ræðu hv. 9. þm. Reykv. Ég vil leiðrétta það hjá hv. þm., að ég hef hvorki talað um, að það væru ósannindi eða skrök í bréfi Bandalags kvenna. Og hann vildi fá að vita, hvort eitthvað væri sannleikur eða skrök, sannleikur eða ósannindi. Þessi orð viðhafði ég ekki. Ég sagði, að það væru missagnir í bréfinu.  Ég talaði mikið um skipulag Landsspítalalóðarinnar, sem ég tel eitt mikilvægasta málið fyrir Landsspítalann. Þar innifalið er fæðingardeild, framtíðarbygging fæðingardeildar og kvensjúkdómadeildar og geðdeildar. Og þar eru ákveðin áform uppi, sem ég hef lýst og þau áform kosta samninga við bæjarfélagið. Hér hefur talað hv. 1l. þm. Reykv. og hann er líka bæjarfulltrúi eða borgarfulltrúi eins og þeir heita nú. Honum fannst, að það mundi vera dýrt að flytja Hringbrautina, en ég ætla að vona, þegar ég á viðræður við borgaryfirvöldin og samninga um þau mál, að hann verði þá liðtækur til þess að lyfta undir mál mitt og styðja með þeim hætti framtíðaraðstöðu og möguleika fæðingardeildarinnar og kvensjúkdómadeildarinnar ekki síður en annarra heilbrigðisstofnana á Landsspítalalóðinni. Að lokum vil ég svo víkja að því, sem hv. 9. þm. Reykv. sagði og er auðvitað hryllileg staðreynd og kemur raunar fram í bréfi kvennanna, að hér hefur ekki verið aðstaða til nútíma geislalækninga með þeim afleiðingum, að hér hefur aðeins tekizt að bjarga 1 konu af hverjum 3 í vissum sjúkdómstilfellum, þar sem nágrönnum okkar eða öðrum þjóðum, sem hafa nútíma lækningar, hefur tekizt að bjarga 2 af 3. Þessi staðreynd var mér ekki ljós fyrr en á s.l. sumri. Þá komu til mín tveir læknar, kvenmenn báðir og skýrðu mér frá áhyggjum sínum í þessu efni. Það mun hafa verið um líkt leyti, sem læknar spítalans rituðu landlækni um þessa staðreynd og töldu sig ekki geta starfað við þessa aðstöðu. Það var eitthvað 1-2 mánuðum seinna, sem stjórn Krabbameinsfélagsins kom á fund ráðh. og ræddi þá um þá möguleika að koma hinu umtalaða kóbalttæki fyrir og í gagnið sem allra fyrst. Frá fjárl. hafði þá verið gengið. Hins vegar ræddi ég þá strax daginn eftir við ríkisstj., að við tækjum inn á fjárl., þegar þar að kæmi, eða öfluðum fjár á einhvern annan hátt, sem ætla mætti, að þyrfti að vera að ég hygg um 5 millj. kr. á móti fjársöfnun, sem Krabbameinsfélagið lofaði til þess að koma upp húsnæði yfir þetta kóbalttæki. Og þá hafði ég látið gera bráðabirgðateikningar, sem hugsanlegan möguleika á því, að hluti af framtíðarbyggingunni fengi að byggjast og síðan kæmi framtíðarskipulagið og þetta gæti svo fallið inn í það. Þessar hugmyndir veltust á milli manna og þar á meðal bæjaryfirvalda og byggingaryfirvalda, þar til niðurstaðan, úrskurðurinn, var sá, að það væri gersamlega útilokað að leyfa þetta með þessum hætti, útilokað og væri ekki hægt að leyfa neinar byggingar af þessu tagi, fyrr en endanlega væri tekin ákvörðun um stærð lóðarinnar. Þá reyndi ég þennan síðasta möguleika, sem nú er kallaður bráðabirgðabygging og er það vissulega og það var slegið upp teikningum af bráðabirgðahúsnæði til þess að hýsa kóbalttækið og til þess var talið, að þyrfti um 21/2 millj. kr. og það ræddi ég við fjmrh. og fjvn. tók þetta upp í till. sínar við 3. umr. fjárl., eins og hv. þm. rekur minni til. Nú hefur þetta m.a. verið átalið og sagt, að þetta væri ómögulegt. Og ég verð að segja, að ég hef staðið þar í stríðu við sérfræðinga og lækna, sem ekki vildu þetta og varð að taka um það ákvörðun, hvort sem mönnum líkar það betur eða verr. Og mín ákvörðun var sú, að þetta skyldi gert. Og þó að þetta kostaði 21/2 millj., - við skulum segja, að það færi upp í 31/2 millj., eða eitthvað því um líkt, - þá er það mín skoðun, sem ég lýsti í lok framsöguræðu minnar, að slíkt ætti ekki og mætti ekki hafa nein áhrif á framkvæmdahraða framtíðar bygginganna og það tel ég, að ekki eigi að þurfa að gera. En þetta mundi þýða, að þetta kóbalttæki gæti á við skulum segja þriggja, fjögurra eða fimm ára bili - ég veit ekki, hvað er bezt að segja, - bjargað mörgum mannslífum, sem ella hefði ekki verið við ráðið. Á þessu byggist ákvörðunin um bráðabirgðabygginguna yfir kóbalttækið. Mér er það ljóst, að ég ber á henni höfuðábyrgð, en hún er gerð eftir beztu samvizku og í þeirri von, að ég geti með því móti bjargað mannslífum, sem séu miklu meira virði en það, að slík bygging fari síðar í súginn og verði kastað, en það á ekki að hafa nein áhrif á hraða framtíðar bygginganna.



Herra forseti. Mér finnst það ekkert aðalatriði að koma höggi á hæstv. heilbrmrh. í þessu máli, því að það er staðreynd, að Alþ. hefur ekki veitt fé til þess að bæta úr húsakosti fæðingardeildarinnar, sem með hefði þurft. Hitt má kannske segja, að hann hafi ekki leitað nægilega fast eftir því. En ég tók eftir því, að hann ræddi mikið um byggingarsögu á Landsspítalalóðinni og sagði frá átökum um það, hvernig ætti að koma þar byggingum fyrir og taldi, að framkvæmdir yrðu að bíða, þangað til úr þessu væri skorið. Ég veit, að það hafa verið átök milli byggingarn. Landsspítalans, skipulagsyfirvalda Reykjavíkurborgar og læknadeildar háskólans um þessi mál og þetta hefur vafalaust valdið töfum á aðgerðum. En hér þarf ráðh. að taka af skarið. Og það er það, sem ég tel hans skyldu að gera, láta ekki þessi yfirvöld rífast um málið ár eftir ár. Það er búið að standa til boða að fá kóbalttæki í þjónustu íslenzkra heilbrigðismála í 3 ár. Þau 3 ár eru liðin og svo blasir kannske við, að það tefjist í önnur 3 ár. Það er óþolandi að horfa á slíkt ástand, sem hér ríkir í þessu máli. Það er nægilegt rými til þess að byggja við Fæðingardeild Landsspítalans og það er hægt að koma þeirri byggingu upp. Ég er alveg viss um, að það muni vera hægt að leysa fjárhagshliðina á því máli. Og allra helzt er þetta hægt, þegar búið er þá að gefa vilyrði fyrir og nokkurn veginn að ákveða, að lóðin verði síðar stækkuð og þá er hægt að sjá fyrir hégóma eins og bílastæðum. Bílastæði á Landsspítalalóðinni mega ekki standa í vegi fyrir aðgerðum í svo bráðaðkallandi heilbrigðismáli sem þessu. Það að færa Hringbrautina og stækka Landsspítalalóðina og endurskipuleggja hana, velta vöngum yfir skipulagsteikningu á henni má ekki standa í vegi fyrir því, að svarað sé bráðri lífsnauðsyn í aðgerðum heilbrigðismálayfirvalda á þessu sviði.