Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

* Frsm. samvinnun. samgm. (Gísli Sveinsson): Herra forseti! Samvinnunefnd samgöngumála hefir leyft sér að bera fram brtt. við frv. til fjárlaga fyrir árið 1941, sem er á þskj. 352, en hún er á þá leið, að til flóabátaferða skuli á árinu 1941 verja 93900 kr. í staðinn fyrir 87900 kr., eins og gert er ráð fyrir í frv. Upphæð þessi er í samræmi við það, sem sagt er í nál. á þskj. 342. Samvinnunefnd þessara n. tók það ráð, að miða till. sínar við áætlun þessara útgjalda fyrir yfirstandandi ár, en styrkirnir voru þá hækkaðir talsvert. N. sá sér ekki fært að gera neinar verulegar breyt. á þessu, þar sem ekki er sýnt enn, hversu sú áætlun, sem þá var gerð, fær staðizt. Það þótti sýnt þegar á síðasta þingi, að þeir styrkir, sem áður höfðu verið ætlaðir til þessara hluta, myndu ekki nægja til að standast kostnað við þessar ferðir vegna aukinnar dýrtíðar, enda þótt flutningsgjöldin hækkuðu nokkuð. Ég hefi nokkuð kynnt mér þetta mál, og n. í heild. Það hefir komið í ljós, að flutningsgjöldin hafa hækkað misjafnlega mikið, en þó er alstaðar um hækkun á þeim að ræða, þar sem ferðir eru komnar í gang. Ég skal geta þess, að n. hefir. sett það skilyrði, að skipaútgerð ríkisins hafi eftirlit með ferðunum og samræmi bátaferðirnar við höfuðstrandferðirnar. Sömuleiðis er nú gert ráð fyrir því, og það var tekið fram við forstjóra skipaútgerðar ríkisins, að skipaútgerðin hefði ríkt eftirlit með þeim taxtahækkunum, sem kynnu að verða óhjákvæmilegar, þrátt fyrir hækkaða styrki. Ég skal geta þess, að ferðirnar um Faxaflóa munu ekki hafa borið sig eins vel síðasta ár eins og árið á undan. Kom þetta n. nokkuð á óvart, þar sem þessar ferðir virðast vera líklegastar til að bera sig. Samkvæmt skýrslum, sem fyrir liggja, en þó eru ekki alveg nákvæmar, lítur út fyrir, að Borgarnesferðirnar hafi ekki borið sig vel. Mun þetta liggja að nokkru leyti í því, að flutningarnir hafa meira færzt yfir á Akranes. N. komst þess vegna að þeirri niðurstöðu, að taka yrði upp styrk til Borgarnesferðanna, og leggur til, að veittar verði 4500 kr. til þeirra. Á fjárlögum yfirstandandi árs var ekki gert ráð fyrir neinum beinum styrki úr ríkissjóði til þessara ferða, en hinsvegar var til þess ætlazt, að „Laxfoss“ yrði veittur 6000 króna styrkur úr ríkissjóði til að halda uppi ferðum til Breiðafjarðar. Samtímis þessu hafa n. borizt fregnir en taxtahækkanir einmitt með þessum báti, og ég verð að segja, að mér finnast þær nokkuð miklar. Það verður hinsvegar að ráðast, hvernig afkoman verður af þessum ferðum bæði með mjög hækkuðum töxtum og hækkuðum styrkjum úr ríkissjóði, en allt þetta á að liggja undir eftirliti skipaútgerðar ríkisins. Styrkurinn til Borgarnesferðanna er það, sem mestu veldur um þá hækkun á flóabátastyrkjunum, sem n. hefir lagt til. Það hefir verið sýnt fram á það, að óhjákvæmilegt muni vera að hækka styrkinn til Skagafjarðarferða um 1000 kr. Um aðrar hækkanir er ekki að ræða í þessum till., nema einar 500 krónur, sem teknar hafa verið til samgangna milli Flateyjar og Húsavíkur. Það orkar að sjálfsögðu alltaf nokkurs tvímælis hjá fulltrúum þeirra héraða, sem hér eiga hlut að máli, hvort styrkirnir séu nægilega ríflegir, en eins og gefur að skilja, er um þetta mál eins og önnur, að n. gat ekki farið eftir öllum kröfum, sem fram komu. Þetta veit ég, að hv. þm. er ljóst, og að þeir muni þess vegna sætta sig við till. n.

*Fjmrh. (Jakob Möller): Hv. frsm. fjvn. gerði þá grein fyrir afgreiðslu n. til 3. umr., að samkvæmt till. hennar myndu gjöldin aukast um 133500 kr. og greiðsluhallinn á sjóðsyfirlitinu þá hækka upp í 407000 kr., í staðinn fyrir 274000 kr., eins og það var eftir 2. umr. Um þetta er það að segja, að mér finnst óhjákvæmilegt að gera ráð fyrir frekari greiðsluhalla, sakir þess hve lágt er áætluð verðlagsuppbótin á laun embættismanna og starfsmanna ríkisins, sem í frv., eins og það nú er, er áætluð 350000 kr., en í frv. eins og það var lagt fyrir var áætluð 500000 kr., og þá miðað við meðaluppbót, sem mér virðist engan veginn hafa verið of lágt áætlað, þar sem uppbótin í 1. flokki er nú þegar komin upp í 15%, og ef áframhald verður á styrjöldinni, þá er náttúrlega vitað, að dýrtíðin muni á árinu 1941 verða hækkuð til stórra muna frá því, sem nú er. Það er þess vegna alveg gefið, að þessi gjaldliður er of lágt áætlaður, og sjálfsagt ekki varlegt að gera ráð fyrir, að hann verði lægri en áætlað var í stjfr. Greiðsluhaliinn, sem þegar er sjáanlegur, verður þess vegna um 600000 kr., að viðbættum þeim gjaldaaukningum, sem felast í till. fjvn. Þar við bætist svo, að hér eru komnar æðimargar brtt. frá einstökum þm., sem ég skal annars ekki ræða um, enda hefir ekki verið fyrir þeim mælt af flm. þeirra, en þeirra á meðal eru vafalaust einhverjar, sem gera má ráð fyrir, að finni náð fyrir augum hv. þm. Og sumar þessar till. fela í sér talsverðar hækkanir. Ég sé til dæmis till. á þskj. 333, um fjárveitingu til framræslu og vegagerða, 300000 kr. Það er í sjálfu sér ekki nema eðlilegt, að svona till. komi fram, með tilliti til þess ástands sem nú ríkir, og það verður að sjálfsögðu að leggja talsvert fé fram til slíkra framkvæmda. En að þessu athuguðu finnst mér allt benda til þess, að greiðsluhallinn á fjárlögunum verði mun hærri en upphaflega var gert ráð fyrir. Það er þess vegna sýnilegt, að ekki verður hjá því komizt að beita til fulls þeim heimildum, sem þegar eru veittar til lækkunar útgjaldanna. Og hv. þm. er hollt að hafa það í huga, þegar þeir greiða atkv., að því meira sem bætist á gjaldaliði fjárlaganna, því meiri nauðsyn verður á því að nota þær lækkunarheimildir, sem veittar hafa verið, þegar á þessu ári, og ég vil undirstrika það, að þá verður einnig miklu meiri nauðsyn á að fá þær frekari lækkunarheimildir, sem farið er fram á með frv. því, sem nú er komið fram, um heimild til lækkunar á nokkrum lögbundnum gjaldaliðum. Við till. fjvn. á þskj. 272 hefi ég svo sem ekkert sérstakt að athuga. Þær útgjaldahækkanir, sem n. leggur til, eru í sjálfu sér til þarfra hluta, sem æskilegt væri að geta lagt sem mest í. Það hefir aðeins það í för með sér, að hætta er á því, að baggi ríkissjóðs verði fullþungur. Ég tel ástæðulaust að ræða einstakar till. n. Atkvgr. sker úr um það, hvað menn vilja samþ. af þeim. Yfirleitt geri ég ráð fyrir, að þær gerði samþ. Um 18. brtt. skal ég geta þess, að mér virðist hún koma „eins og þjófur úr heiðskíru lofti“. eins og nú er búið að breyta því orðatiltæki, því að þar er talað um að veita til kennslu í sauðfjárrækt á jörð, sem mig minnir, að hafi verið gefin sérstöku sveitarfélagi til afnota í sínar þarfir í slíku skyni, en mönnum hafði skilizt, að það væri það sveitarfélag, sem ætti að standa straum af þeirri starfsemi, sem þarna ætti að eiga sér stað, en þarna er að sjálfsögðu ekki um neitt stórvægilegt að ræða. Um 20. brtt. skal ég geta þess, að þetta má telja beina afleiðingu af breyt, á héraðsskólalögunum á síðasta þingi, þar sem svo er fyrir mælt, að ríkið skuli taka að sér 3/4 af stofnkostnaði héraðsskólanna, í stað 1/2 áður, sem ríkinu bar skylda til að greiða. Að vísu var þannig um hnútana búið í þessum l., að þetta kemur ekki til framkvæmda nema Alþ. veiti til þess sérstaka heimild t.d. með fjárveitingu. Það var auðvitað búið svona um þetta í frv. um breyt. á héraðsskólalögunum til þess að gera þetta aðgengilegra í svipinn, en að því hlaut að koma, að till. kæmi fram um, að þessu yrði hrundið í framkvæmd, og í raun og veru er hér ekki hart af stað farið, en samkvæmt því, sem hv. frsm. fjvn. sagði um þetta, er sá baggi, sem ríkissjóði er þarna bundinn, um 400000 kr., og þetta eru þess vegna ekki nema lágir vextir af þeirri upphæð, en hinsvegar ekkert gert fyrir afborgunum. En úr því að þetta er komið í l., geri ég ekki ráð fyrir, að hjá því verði komizt að taka það upp í fjárl., því að annars verður allt í óvissu um greiðslu á skuldum þeim, sem á þessum stofnunum hvíla. Um 26. brtt. hv. n. á þskj. 272, og þó öllu heldur hv. brtt. hennar á þskj. 321, þar sem lagt er til að hækka framlagið til íþróttasjóðs úr 30 þús. upp í 40 þús. kr., get ég sagt það, að ég tel það vei ráðið af hv. n. að gera þessa till., sérstaklega með tilliti til þess, að brtt. á þskj. 327 miðar að því að hlynna að þeirri íþróttastarfsemi, sem haldið hefir verið uppi að Kolviðarhóii. Það getur verið á misskilningi byggt hjá mér, en mér þótti undarleg 29. brtt. hv. fjvn., um 1000 kr. framlag til Íslenzk-ameríska félagsins til þess að kosta nám amerísks stúdents hér á landi. Sú grein er fyrir þessu gerð, að mætur maður í Ameríku hafi lofað að gefa 1000 dollara til þessa, að því tilskildu, að nokkur fjárveiting kæmi á móti héðan að heiman. Mér finnst nærri óviðkunnanlegt af þessum mæta manni frá þessari voldugu þjóð að binda þetta slíku skilyrði, þó að hann meini eflaust ekki nema gott eitt með þessu. Hv. fjvn. hefir hækkað fjárveitingu til Jóns Dúasonar úr 3000 kr. upp í 5000 kr., til þess að kosta útgáfu á ritum hans. Ég skal ekki þrátta við hv. n. út af þessu. Ég tók fjárveitinguna upp í fjárl. eftir till., sem fram kom á síðasta þingi. Það skal játað, að ekki er vanþörf á þessari fjárveitingu, ef á að hraða útgáfunni, en það getur verið álitamál, hve mikil nauðsyn er á að hraða henni. Þá er 32. brtt., sem mér kom alveg á óvart, en þar er farið fram á, að styrkveitingar til skálda og listamanna verði aftur færðar í sama horf og stofnað var til með fjárl. þeim, sem síðast voru afgr., þ.e. að menntamálaráði verði falið að úthluta 80000 kr. til slíkra manna. Ég hefi ekki áður gert verulega grein fyrir því, hvers vegna ég tók þá ákvörðun að setja þetta á fjárlfrv., þar sem þingið hafði ákveðið að fela þetta menntamálaráði. Ég skal því gera grein fyrir þessu nú, til þess að hv. þm. eigi kost á að sjá allar hliðar þessa máls, áður en gengið er til atkv. Eins og margir hv. þm. muna, var mælt með þessari breytingu á síðasta þingi m.a. af því, að meðal þeirra, er styrki hafa hlotið, eru ýmsir óverðugir af ýmsum ástæðum. Sérstaklega var lögð áherzla á það, að ýmis skáldskapur hefði verið styrktur, sem væri sízt þjóðfélaginu til þrifa, að styrktir hefðu verið ýmsir menn, sem reka starfsemi óþarfa þjóðfélaginu og miða jafnvel skáldskap sinn og einkastarf við það að eyðileggja þjóðskipulagið eða vinna því mein. Ef fara á að miða styrkveitingar við slík sjónarmið, þykir mér enn varhugaverðara að þrengja hóp þeirra, sem styrkina eiga að veita. Ég hefi heyrt ýmsa halda því fram, og geta þeir haft nokkuð til síns máls, að það sé hæpin braut, að Alþ. fari að gera upp á milli manna eftir pólitískum skoðunum þeirra. En hitt er ljóst, að enn hæpnara er að fela fárra manna n. innan fjögra veggja að skipta til hægri og vinstri samkvæmt þessu. Ég fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að Alþ. eigi ekki að nokkru leyti að styrkja menn, sem miða starfsemi sína við það að vinna á móti þjóðskipulaginu eða granda því. En það er þingið, sem á að skera úr um það, hverjir séu hæfir til að njóta styrkja, en það á ekki að fela það ábyrgðarlausum mönnum að inna af hendi á laun. Slíkt tel ég ekki forsvaranlegt. Hér við bætist, að þegar birtur var listinn yfir þá, sem menntamálaráð hafði ákveðið styrki, þá sást, að ráðið hafði ekki tekið þetta til greina að öðru leyti en því, að lækkaður var styrkur til eins listamanns, en það er ekki það, sem um ræðir, hvort slíkir menn eigi að fá krónunni meira eða minna, heldur hitt, hvort styrkja beri þá yfirleitt. Þessi tilbreyting, að fela menntamálaráði úthlutunina, hefir því ekki borið þann árangur, sem hafður var að yfirskini til þess, að því væri falið þetta verk, og það ætti að vera næg ástæða til þess að taka þennan vanda aftur af því, þar sem ekki verður betur séð en menntamálaráð hafi aflað sér þessa trúnaðarstarfs með röngum forsendum. Svo var önnur hlið á þessu máli. Það var mikið talað um það, að háð hefði verið grenjaskyttustarfsemi hér á þingi, þar sem menn, sem ekki höfðu unnið til styrkveitinga, smöluðu sér atkv. og höfðu þannig fram styrkveitinguna. Nú sé ég, að menntamálaráð hefir fellt niður styrk til allmargra manna, sem staðið hafa á fjárl. undanfarin ár, en síðan hefir verið innt að því við fjmrn., hvort það sæi sér ekki fært að sjá þessum mönnum farborða. Ef það á að vera svo, að menntamálaráð styrki þá menn eina, sem því þykir sér sómi að, en ýti við öðrum að hlaupa í skörðin og styrkja þá, sem minni sómi þykir að, þá er þetta enn hæpnara. Þeir, sem vinna að því að koma þessum styrkveitingum úr höndum þingsins, telja sér mikinn stuðning að þeim mörgu till. um styrkveitingar, sem fram eru komnar á þ., en auðvitað er það á valdi þingsins, hvort það vill samþ. þær eða ekki, og eins, hvort það vill halda á fjárl. ýmsum þeim mönnum, sem þar hafa verið, þrátt fyrir hegðun þeirra og háttalag, hvort það vill binda sig við upphæðir þær, sem áður hafa verið veittar á fjárl., eða lækka þær o.s.frv. En ég vek athygli á því, að með því að miða styrktarféð við ákveðna upphæð er málið komið á vafasaman grundvöll. Ef athugaðar eru styrkveitingar menntamálaráðs þetta ár, þá sést, að lækkaðir hafa verið allmjög styrkir til ýmissa manna, sem enginn ágreiningur er um, að vel séu að því komnir að fá nokkurn styrk til síns framfæris. Þeir hafa áður verið styrktir með svo háum upphæðum, að auðséð er, að það hefir verið gert í því skyni, að þeir gætu komizt af að allmiklu leyti á styrknum. Nú hefir menntamálaráð, til þess að geta veitt fleirum styrki, lækkað styrkveitingarnar til þessara manna. Má gera ráð fyrir, að í framtíðinni komi legíó manna til menntamálaráðs og biðji um styrk, og má gera ráð fyrir, að ráðið sjái sér ekki annað fært en veita hann nokkrum þeirra, og er þá um tvennt að velja, annaðhvort að hækka heildarfjárveitinguna eða lækka styrkinn hjá öðrum. Getur því farið svo, að menn, sem Alþ. hefir ætlazt til, að kæmust nokkurn veginn af með sinn styrk, verði að svelta. Ég veit ekki, hvort hv. þm. hafa gert það upp við sig, hvort þeir vilji þetta. Það er viðkvæmt atriði að nefna nöfn í þessu sambandi, en þess þarf ekki heldur. Hv. þm. geta af skrá menntamálaráðs sannfærzt um það, að ýmsir menn hafa verið lækkaðir mjög, sem þingið hafði veitt ákveðnar upphæðir. á styrki þingsins hafa auk þess verið greiddar dýrtíðaruppbætur, en ekki á styrki menntamálaráðs. Ég er eins og fyrr þeirrar skoðunar, að það sé rangt, að þingið velti af sér ábyrgðinni, sem fylgir því, að það fari sjálft með þetta styrkveitingavald, ekki síður fyrir þá sök, að ef ekki á aðeins að meta hæfileika manna til að vinna að listrænum störfum, heldur einnig starfsemi þeirra á annan hátt, þá er óforsvaranlegt, að þingið afsali sér þessu valdi í hendur fárra manna, sem líklegri eru til að misbeita því en þingið í heild. Þar við bætist, að með afgreiðslunni á síðasta þingi var ekki úr því skorið. hverju meiri hl. þings var fylgjandi, þar sem till. var samþ. með 22:21 atkv. af 49 þm. Þar sem meiri hl. þings stóð ekki að þessari samþykkt, þótti mér sjáifsagt, að málið kæmi aftur til atkv. Ég læt svo útrætt um málið að sinni, a.m.k. þar til ég heyri frekari rök fyrir þessari tilbreytni. Þá er 38. brtt. hv. n., sem ég geri ráð fyrir, að henni þyki ekki ástæða til að gera að verulegu kappsmáli og ég hefi átt tal við hana um. En af því að ég legg til í fjárlfrv., að hnigið verði að því ráði að standa við gerða samninga, sem gerðir voru fyrir löngu, en hafa síðan verið rofnir, vil ég taka þetta fram: Í frv. eins og það var lagt fyrir þetta þing var gert ráð fyrir 15400 kr. launagreiðslu til forstöðumanns og fulltrúa veðurstofunnar, þar í innifalin 2000 kr. húsaleigustyrkur til forstjórans, en hann var áður 900 kr. En í l. um þetta var tiltekið, þegar byggt var yfir veðurstofuna, að forstöðumaðurinn skyldi hafa ókeypis húsnæði þar í húsinu. Nú hefir ekki verið byggt yfir veðurstofuna, en það hefir verið reist bygging, þar sem henni hefir verið fengið húsnæði, þar sem hún verður líklega framvegis. En ég get ekki fallizt á, að vegna þess, að ekki hefir verið reist sérbygging handa veðurstofunni, sé niður fallin skylda til að greiða forstjóranum húsaleiguna. Nú hefir þetta verið viðurkennt með því, að síðustu ár hafa honum verið greiddar 900 kr. Þessi skylda var viðurkennd ef til vill enn frekar með því, að aðstoðarmanni við veðurstofuna voru líka greiddar 900 kr. í þessu skyni. Byggist þetta á því, að í einhverri n. hefir verið samþ., að þegar byggt hafi verið yfir veðurstofuna og forstöðumaður fengið það húsnæði, þá skuli meta það húsnæði til leigu og forstöðumaður greiða aðstoðarmanni hálfa leiguna. Þó að ekki sé heimild fyrir þessu í l., þar sem það byggist aðeins á samþykkt þessarar n., þá er hitt gilt, að forstöðumaðurinn skuli fá húsnæðið greitt. Og ef greiða á aðstoðarmanninum húsnæði, þá á að greiða það af öðru fé en því, sem forstöðumanninum er ætlað. N. hefir þó ekki viljað fallast á þetta að svo stöddu og lagt til, að upphæðin væri aftur lækkuð niður í það, sem áður var. Aðrar till. á þessu þskj. sé ég ekki ástæðu til að gera að umtalsefni. Þar er t.d. tekin upp aftur fjárveiting til birtingar veðurfregna í verstöðvum landsins. Ég hafði fellt þetta niður í fjárlfrv., talið eins heppilegt að láta símann annast þetta, en ég mun þó ekki gera málið að ágreiningsefni. Ég skal svo að endingu geta þess, að ég tel brtt. hv. fjvn., sem nema samtals um 130 þús. kr., ekki raska svo mjög grundvelli fjárl., að þess vegna sé ástæða til ágreinings við hv. n., en vil undirstrika, að því meira sem útgjaldahliðin hækkar, því meiri ástæða er til, að stj. fái heimild til að lækka útgjöldin, ef ástæður þrengjast, sem gera má ráð fyrir. Jafnvel þó að ástandið versnaði ekki frá því, sem nú er, getur orðið erfitt að skila greiðslum ríkissjóðs, og vísa ég þar til þess, sem ég hefi áður sagt um lausaskuldasöfnun undanfarinna ára, sem ekki eru líkur til, að hætta muni. Greiðsluhalli fjárl. fyrir þetta ár og það næsta bætist þar við. Og ef ekki vata stórkostlega tekjur ríkissjóðs af því, að tekjustofnar gefi meira en áætlað var. verður ekki hjá því komizt að skera niður lausaskuldir til að standa straum af þessum lausaskuldum, því að ár eftir ár er ekki hægt að halda áfram að hlaða skuldum hverri ofan á aðra. Beinir skattar eru orðnir svo háir, að meðtöldum þeim kvöðum, sem hvíla á bæjar- og sveitarfélögum, að ég held, að flestum komi saman um, að þar sé ekki eftir neinu að slægjast eða hægt að herða þar meir að. Þá eru tollarnir. Ég held, að tollar séu svo háir, bæði á nauðsynjum og á hálfgerðum óþarfa, að það þyki vafasamt, að ávinningur sé að hækka þá tölulega í þeirri trú, að það bæti hag ríkissjóðsins.

*Brynjólfur Bjarnason: Herra forseti! Á þskj. 308 höfum við þm. Sósíalistafl. borið fram allmargar brtt. Ég ætla aðeins að nefna nokkrar og fyrst og fremst þær, sem miða að því að auka atvinnu í landinu. Ég skil yfirleitt ekki í því, hvernig menn hugsa sér að ljúka þessu þingi án ráðstafana til að mæta því gífurlega atvinnuleysi, sem áreiðanlega verður hér á næsta vetri. Byggingarvinna verður sama og engin. Af henni hafa um 4 þús. manns haft uppihald sitt í Reykjavík einni, samkv. áreiðanlegum upplýsingum, og fjöldi manns annarstaðar á landinu. Saltfisksvertíð er engin orðin í ár, og þýðir það stórfellt atvinnutap í sumar, - óvíst hvort nokkur saltfiskssala verður héðan, meðan stríð stendur og gróðavænlegast þykir að stunda ísfisksveiðar. Margskonar iðnaður dregst saman, og það því meir sem lengur líður og innflutningur hráefna torveldast. Það, sem helzt hefir verið til bjargar í vetur, hitaveitan, verður búið að vetri. Hvaða björg er þá til fyrir allan þann fjölda atvinnuleysingja, sem þurfa að framfleyta sér og sínum? Eiga þeir að leita á náðir sveitar sinnar eða bæjar? Ef svo er, hvar er þá fé til að veita þeim þar viðtöku? Það er sízt fremur fé til þess en til atvinnubóta. Svona eru þá horfurnar. Í fjárlfrv., eins og það er nú, og í brtt. hv. fjvn. er ekki stafur, sem bendi til neinna úrræða í þessum efnum. Ekki hefir atvinnubótaféð verið hækkað um eyri frá því, sem verið hefir í fjárl., þrátt fyrir atvinnuleysishorfurnar. Ekki eru verklegar framkvæmdir auknar á öðrum sviðum, heldur er í mörgu stórum dregið úr framlögum til þeirra. Það er ekki álitlegt fyrir atvinnuleysingja að fara í sveit, þegar ekkert er gert til að greiða fyrir búsetu þeirra þar, heldur dregið úr framlögum til jarðabóta, nýbýla o.s.frv. eða yfirleitt til framkvæmda í sveitum. Það eru miklu fremur líkur til, að fólk neyðist til að flýja úr sveitum til kaupstaða í stórum stíi. Nú er ennfremur ætlazt til, að stj. sé heimilað að skera niður fjárveitingar til verklegra framkvæmda um 35%, og það lögboðnar greiðslur jafnt og aðrar. Hvað hugsa hv. þm. sér að gera við það fólk, sem verður atvinnulaust sakir þessara breytinga og hefir ekkert til að lifa af? Ég þykist eiga kröfu á að fá þeirri spurningu svarað. Hugsa þeir sér að láta fólkið falla eins og fénað í vetrarhörkum? varla. - En hvað annað? Við flytjum hér, þm. Sóslalistafl., brtt. um framlög til atvinnuaukningar. við höfum áður flutt till. til þál. í Sþ. um ráðstafanir til þess að bæta upp það atvinnutap, sem hlýzt af því, að saltfisksvertíð fellur niður. við höfum bent á möguleika til tekjuöflunar sem því svarar. Það er talið, að íslenzk stórútgerð hafi í vetur grætt milli 3 og 6 millj. kr. á ísfiskssölu. Það virðist ekki ósanngjarnt að leggja nokkurn skatt á þennan gróða til að bæta upp tapið við hvarf saltfisksverkunar. Nú eru helzt horfur á, að þessi till. verði svæfð í n. Því vildum við gera mjög hófsama og lítilláta tilraun til að koma samt sem áður vitinu fyrir hv. þm. og flytjum nú brtt. um hækkun atvinnubótafjárins úr hálfri millj. í 1 millj. kr. Undanfarið höfum við flutt brtt. um, að það yrði 750 þús., og er það að þessu sinni varatillaga okkar, en hvergi nærri fullnægjandi. Með 35°% niðurskurði yrðu ekki greidd nema 650 þús. kr., þótt aðaltill. okkar verði samþ., og það er ekki svo miklu meira en frv. ráðgerir, að ofætlun geti talizt, hvað þá umfram þarfir, nú þegar það fer saman, að atvinnuleysið vex og hætt er að skylda bæjarfélög til að leggja fram tvöfalt á móti atvinnubótafé ríkissjóðs, - hætt að skylda þau til nokkurs í því efni. Brtt. Alþfi. um að hækka atvinnubótaféð í 700 þús. kr. er svo gersamlega ófullnægjandi, að með 35% niðurskurði yrði sú veiting talsvert minni en frv. gerir ráð fyrir, þ.e. minni en fjrmrh. Sjálfstfl. treystist til að leggja fyrir þingið í byrjun. Auk þessa vilja þeir veita 750 þús. kr., sem verja megi til bjargráða, ef nauðsyn krefur. Umráð þess eiga að vera í höndum n., sem sett var á síðasta þingi og átti m.a. að hafa vald til að flytja fólk í þvingunarvinnu, ef henni þætti þurfa. Það er engin trygging fyrir, að sú n. verji ekki fénu til styrktar einstökum fyrirtækjum eða jafnvel einstökum mönnum. Það er því að ýmsu leyti skuggalegt að veita n. þessi umráð. Þó mundi ég, ef það eitt sýndist geta gengið fram, greiða því atkv. mitt heldur en láta reka á reiðanum algerlega, þannig að ríkisstj. geti skotið sér undir það, að hún hafi ekki heimild til að veita nokkurt fé til nauðsynlegra bjargráða. Þá flytjum við brtt. um 100 þús. kr. til Suðurlandsbrautar til viðbótar við þær 65 þús. kr., sem ætlaðar eru til hennar af benzínskatti, en þá ætlumst við til, að ekki verði tekið fé til þessarar brautar af atvinnubótafénu. Þessar 100 þús. eru ekki meira en veitt hefir verið til vegarins að undanförnu, og má ekki minna vera en það haldist, þegar áreiðanlega verður brýnust þörfin fyrir atvinnubætur í Reykjavík og Hafnarfirði. Menn geta deilt um það, hvort þessi vegur sé lagður rétta leið. En eigi að leggja hann þarna, borgar sig bezt að ljúka honum sem fyrst, og sérstaklega er nauðsynlegt að auka slíkar vegagerðir nú. Sömu rök liggja fyrir brtt. okkar um að hækka fjárveiting til vegar á Siglufjarðarskarði upp f 50 þús. kr., nema þar er enn meiri nauðsynin að fá færan bílveg. Þá eru 30 þús. kr. til brúar yfir Jökulsá á Dal við Hjarðarhaga. Brúarstæði er þar svo gott, að vera má, að kostnaður verði aðeins um 20 þús., en réttara þykir að hafa fjárveitinguna þetta rúma. Hér er um að ræða hina mestu samgöngubót. Brúin er ákveðin í brúalögum. Þá eru brtt. um hækkun á jarðabótastyrk o.fl. upp í það, .sem veitt hefir verið á undanförnum árum eða síðustu fjári. Við lítum svo á, að greiðslur til þeirra framkvæmda megi ekki lækka, og verði upphæðir frv., eins og það er, skornar enn niður um 35%, hrökkva þær ekki einu sinni til al eg óhjákvæmilegra framlaga. Ég held það þurfi ekki að eyða orðum að þessu. nema þá síðar að gefnu tilefni. á þskj. 308 eru enn ýmsar brtt., sem ég er meðflm. að, en vænti, að hv. meðflm. mínir muni mæla fyrir, og miða sumar þeirra til atvinnuaukningar, aðrar að því að draga úr lítt þörfum útgjöldum hins opinbera.



Það er gömul venja að fylgja úr garði með nokkrum orðum þeim brtt. við fjárl., sem menn flytja. Ég hefi hvorki margar né stórar brtt., og þess vegna get ég verið stuttorður, og skal ekki tefja tíma þingsins mikið. Þessar brtt., sem ég er 1. flm. að, eru á þskj. 308. vil ég fyrst drepa á VI. brtt., þar sem farið er fram á að auka framlög til vegargerðar yfir Siglufjarðarskarð um 10 þús. kr. Þetta mál er nokkuð þekkt hér á þinginu, og það var sérstaklega mikið rætt hér á síðasta þingi. Það hefir verið sýnt fram á það, að þessi vegargerð, sem hafin var 1935, mundi ganga nokkuð seint, ef ekki yrði lagt meira fé fram til bennar en gert hefir verið undanfarið. Ef ekki verður hækkað framlag til þessa vegar, þá líða a.m.k. 10–20 ár þangað til hann verður fullger. Þó að leiðin yfir Siglufjarðarskarð sé ekki löng, þá er hún erfið og brött og mjög illt um vegarlagningu. Meðan frá jafnsléttu á Siglufirði og upp á háskarðið eru 5.4 km., en af þessari leið er búið að leggja veg yfir aðeins 3 km., og kostnaðurinn við lagningu þessara 3 km. hefir verið sá, að ríkissjóður er búinn að leggja fram 80 þús. kr., en nokkuð hefir verið lagt fram af Siglfirðingum sjálfum. Nú er eftir að leggja 2.4 km. til þess að vegurinn sé kominn upp á háskarðið, og með sama framgangi mun það taka a.m.k. 6–7 ár, og þá er eftir leiðin öll hinum megin við skarðið, til þess að komizt verði í samband við þann veg, sem þar er gerður. Það má gera ráð fyrir því, að það taki ekki skemmri tíma að koma veg þá leið, og þá kemur í ljós, að það mun þurfa 10–20 ár ekki vera mikil hagfræði í því að leggja tugi þús. í þennan veg á þann hátt, að það líði hálfur mannsaldur þangað til nokkur maður hefir gagn af honum. Þess vegna virðist mér, að til þess að þetta komi að gagni, Væri miklu heppilegra að leggja fram meiru fé á ári, en fækka heldur árunum. Nú mun engum detta í hug, þar sem löggjafarvaldið hefir gert þennan veg að þjóðvegi og þegar lagt fram allmikið fé til vegarlagningar og með því viðurkennt nauðsyn þessarar samgöngubótar, að við byrjunina eina verði látið sitja, sérstaklega þegar svo er háttað um Siglufjörð, að það er engin leið önnur en þessi eina til þess að koma bænum í vegasamband. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að segja meira um þessa litlu till., vegna þess að þetta mái hefir áður verið rætt svo mikið hér á þinginu, að þm. er það kunnugt. Ég hefi hér einnig þrjár smábrtt. við 15. gr., XX á sama þskj., um lítilfjörlegan skálda- og listamannastyrk til þriggja manna. Ég vil strax taka það fram út af þessum till., að ég mun taka þær aftur, ef till. fjvn. um það að setja slíka styrki undir menntamálaráð verður samþ. En þar sem ekki er vitað, hvernig um þá till. fer, finn ég ástæðu til að segja aðeins örfá orð um þessar brtt. Hin fyrsta er um það að veita Björgvin Guðmundssyni tónskáldi Akureyri 1500 kr. listamannastyrk. Björgvin Guðmundsson er vopnfirðingur að ætt og óist þar upp til tvítugs aldurs. Þá fór hann til Ameríku (1911) og var þá umkomulaus, fátækur unglingur. Það hafði þá þegar komið í ljós hjá honum tónlistar- og sönghneigð, en tækifæri eða möguleikar voru engir til þess fyrir hann að afla sér þeirrar þekkingar, sem þurfti til þess, að honum yrði nokkuð úr þeim hæfileikum. Þegar hann kom til Ameríku einn sins liðs, voru vitanlega ekki mörg tækifæri fyrir hann, fátækan og einmana, til þess að geta nokkuð verulega gert í þessu hugðarmáli sínu. En þó tókst honum, eftir fá ár, 1915, þrátt fyrir alla örðugleika, þegar hann var vinnumaður á búi einu í Ameríku, að semja sitt fyrsta stórverk, „oratorium“ - helgimál - við alla Strengleika Guðm. Guðmundssonar skálds. Eftir þetta fer að koma skriður á starf hans, semur hann þá einsöngslög og stærri tónverk. Þá samdi hann mikið verk í helgimálastíl, og hafði fyrir texta „Friður á jörðu“ eftir sama skáld, G G. Um eina af hljómkviðum Björgvins, sem send var einu frægasta tónskáldi og pianosnillingi, segir þessi frægi maður orðrétt: „Hljómþula hans er ósvikin og betur gerð en langflest fræg tónskáldi núlifandi gætu.“ Árið 1924 samdi Björgvin nýtt, stórt tónverk: hátíðarljóðið „Til komi þitt ríki“, þar sem hann þýddi textann sjálfur úr ensku, því hann er hagmætur vel. Þetta verk hans var sungið af 60 manna kór í Vinnipeg 1926 við ágætan orðstír. Upp úr þessu fer hann að vinna sér það orð og álit, að Íslendingar vestan hafs veita honum styrk í þeim tilgangi, að hann kæmist á konunglega hljómlistarskólann í London. Hann komst í 3. bekk skólans, og var þá 3 ára nám framundan, en því lauk hann á 20 mánuðum. Eftir þetta starfaði hann í Ameríku, oft í Vinnipeg, að hljómlistarkennslu. Skömmu síðar samdi hann mjög stórt hátíðaljóð, „Örlagagátuna“, og alþingishátíðaljóðið, er hann nefndi: „Íslands þúsund ár“, sem líklega flestir Íslendingar hafa heyrt og þekkja. Haustið 1931 rættist ósk Björgvins, sú, að komast heim úr útlegðinni, réðst hann þá söngkennari við menntaskóla Akuryrar. Þetta var að sjálfsögðu léleg atvinna, en hann þráði að lifa og starfa hér heima. Þegar eftir heimkomuna stofnaði hann stærsta kór blandaðra radda á landi hér. Tónsmíðar Björgvins hafa hlotið ágæta dóma hjá mjög merkum hljómlistardómendum hérlendis, svo það mun óhætt að telja, að hann sé einn af allra fremstu tónlistarmönnum og tónsmiðum, sem við höfum átt. Ég hefi þegar nefnt örfá af stærstu verkum hans, en auk þess hefir hann samið um 70–80 einsöngslög og 50–60 karlakórslög og smálög. Það sést af þessu, að Björgvin er afkastamikill á tónlistarsviðinu og að hann á það skilið, að til hans sé eitthvað hugsað af hinu opinbera. Nú situr þessi maður við skorinn skammt norður í landi og auðgar þjóðina af dýrmætum tónverkum. Þessi fjárl., sem við nú erum að afgreiða, eru fyrir árið 1941, og það vill svo til, að einmitt á því ári verður Björgvin fimmtugur. Mér finnst það vel við eigandi, að ríkissjóður veiti honum þennan glaðning á fimmtugasta ári hans, svo hann sæi, að einhvers væri metið það starf, sem hann hefir unnið í þágu íslenzkrar tónlistar. Þá er hér brtt. um 1000 kr. styrk handa Friðgeir H. Berg á Akureyri. Ég geri ráð fyrir, að e.t.v. séu það nokkuð margir lm. þm., sem ekki þekkja þennan mann. Hann er maður yfirlætislaus. Hann er einn af þeim Íslendingum, sem starfa í kyrrþey, en hlotið hafa í vöggugjöf marga ágæta kosti, og um hann má segja, að hann hefir hlotið þá vöggugjöf að vera prýðilega hagmæltur. Hann hefir gefið út eina kvæðabók, en hann er líka skáld í óbundnu máli og hefir einnig gefið út eina slíka bók. Þessi maður er heilsuveill, þolir ekki erfiðisvinnu og hefir lítið starf með höndum, eins og margir aðrir, sem eru svipað settir og hann í þjóðfélaginu. Hann hefir áður sótt um það til þingsins, að sér yrði veittur lítilfjörlegur rithöfundarstyrkur, og þeirri styrkbeiðni hans fylgja meðmæli 10 merkra manna, sem þekkja Friðgeir Berg mjög vel og eru nákunnugir högum hans og hæfileikum. Ég ætla ekki að fara að metast um það, hvort þessi maður hafi meiri eða minni hæfileika en ýmsir þeir, sem þegar hafa fengið skáldastyrk, það finnst mér ekki eiga við. En af því ég þekki svo vel til mannsins og hans góðu hæfileika og hans erfiðu kringumstæðna, þá get ég ekki gengið framhjá því að láta hv. þm. fá tækifæri til þess að greiða atkvgr. um þessa till. - ef hún á annað borð kemur til atkv. - til þess að þeir með atkv. sínu gætu synt, hvort þeir vildu styrkja þennan mann með lítilfjörlegri fjárupphæð. Þá er það þriðji maðurinn, sem ég, ásamt hv. samþm. mínum, hefi lagt fram till. um, en hún er sú, að Hallgrímur Valdimarsson á Akureyri fengi 600 kr. styrk. Hann var fyrir fáum árum á 15. gr. fjárl. með þennan styrk, en hefir svo fallið niður af einhverjum ástæðum, og vænti ég, að hv. alþm. vilji leiðrétta það, að þetta skuli hafa fallið niður, því vitanlega á hann alveg sama rétt á því að vera áfram á fjárl. með sinn styrk og hann hafði til að fá hann. Það getur vel verið, af því að þessi maður er lítið þekktur, að þá finnist mönnum ekki ástæða til að veita slíkan styrk sem þennan. Hann er ekki skáld og eiginlega ekki það, sem kallað er listamaður, en hann hefir þó varið allri sinni æfi til þess að styðja listir. Hann hefir unnið allra manna bezt að því á Akureyri að halda þar uppi leiklist. Þótt það kunni að vera svo, að einhverjir hv. þm. telji ekki leiklistina sérstaklega nauðsynlega, þá held ég þó, að menn vildu ekki, að sú starfsemi félli alveg niður með þjóðinni. Eins og geta má nærri, því er það erfitt úti á landi í litlum bæjum að halda uppi leiklist, en það er búið að haldi uppi leiklist á Akureyri í tugi ára - ég hygg í hálfa öld eða meira en það - og það er óhætt að segja, að Hallgrímur hefir verið lífið og sálin í því alla sína æfi, og það mun vera hans verk meira en nokkurs manns annars, að þessu hefir verið hægt að halda áfram með góðum árangri. Ég vænti því, að hv. þm. vilji veita þennan lítilfjörlega styrk, 600 kr., sérstaklega vegna þess, að þarna á í hlut maður, sem alla sína æfi hefir verið þannig settur í lífinu, að hann hefir aldrei haft heilsu til þess að vinna erfiðisvinnu. Skal ég svo ekki frekar fjölyrða um þessar brtt. mínar, en vil endurtaka það, sem ég áður sagði, að þessar 3 brtt. við 13. gr. mun ég taka aftur, ef till. fjvn. verður samþ. um listamannastyrkina.

*Viðskmrh. (Eysteinn Jónason): Við þm. S.M. eigum saman eina till. á þskj. 327, sem er um það að heimila ríkisstj. að kaupa síldarbræðsluverksmiðjuna í Neskaupstað, ef viðunandi samningar takast um verð og greiðsluskilmála, að dómi síldarverksmiðja ríkisins. Ég get ekki komizt hjá því að eyða örfáum mínútum af tíma Alþingis til þess að gera grein fyrir þessari till. og færa rök fyrir því, af hverju við förum þessa á leit. Það er upphaf þessa máls, að síldarbræðsluverksmiðjan á Norðfirði var reist með stuðningi ríkissjóðs, þannig að Alþingi féllst á að ábyrgjast nokkuð af því fé, sem gekk til þess að koma verksmiðjunni upp. Fyrstu árin eftir að verksmiðjan var reist, gekk rekstur hennar ekki sem ákjósanlegast að ýmsu leyti, sem einkanlega stafaði af því, að illa gekk að fá skip til að gera við hana fasta samninga um að leggja þar á land síld, sem var af því, að lega verksmiðjunnar er þannig, að hún liggur við austari jaðar síldveiðisvæðisins. Niðurstaðan af þessum rekstri varð sú, að verksmiðjan varð fyrir alvarlegum rekstarhalla, og endaði hennar saga þannig, að Landsbanki Íslands yfirtók verksmiðjuna í fyrra upp í skuldir hennar við bankann. Nú stendur málið því þannig, að Landsbanki Íslands er eigandi verksmiðjunnar. Eins og hv. þm. er kunnugt, þá hefir staðið nokkuð svipað á um fáeinar aðrar verksmiðjur, og nefni ég þar til verksmiðjurnar á Sólbakka og Húsavík og nú seinast verksmiðjuna á Seyðisfirði. Tvær af þessum verksmiðjum, sem teljast mega hliðstæðar verksmiðjunni á Norðfirði, hafa þegar verið keyptar af ríkinu, sem sé Sólbakkaverksmiðjan og Húsavíkurverksmiðjan, og nú hefir hæstv. fjmrh. tekið upp í fjárlfrv. það, sem hér liggur fyrir, till. til heimildar fyrir ríkisstj. til að kaupa verksmiðjuna á Seyðisfirði. Eina verksmiðjan af þessum, sem hliðstæðar eru, sem ríkið er ekki annaðhvort búið að kaupa eða ríkisstj. er heimilað að kaupa. er því verksmiðjan í Neskaupstað. Ég hefi heyrt það á ýmsum hv. þm., að þeir eru á sömu skoðun og ég um það, að þessar litlu verksmiðjur, sem liggja við útjaðar síldveiðisvæðisins, hvort sem er austan eða vestan, eigi einmitt að vera í eigu síldarverksmiðja ríkisins, vegna þess að þótt erfitt geti verið að reka þessar verksmiðjur sjálfstætt, af því að fiskiskipin eru treg til að gera við þær fasta samninga, þá geta þær aftur á móti orðið að miklum notum fyrir síldarverksmiðjur ríkisins sem heild, og sérstaklega getur það verið gott fyrir skipaflota þeirra að geta lagt upp síld þarna, þegar veitt er á þeim svæðum, að löndun síldar er hægust þar. Ég vil benda á, að síðasta sumar var mikið lagt á land af síld bæði á Seyðisfirði og í þessa verksmiðju, sem hér er lagt til, að ríkisstjórninni sé heimilað að kaupa. Eins og ég sagði áðan, þá raskar það ekki því, að erfitt sé að reka þessa verksmiðju sem sjálfstæða verksmiðju, án þess að hún sé í sambandi við stóru verksmiðjurnar á aðalsíldveiðisvæðinu. Ég geri ráð fyrir, að það geti brugðizt til beggja vona, að Landsbankinn sjái sér fært að reka þessa verksmiðju eina út af fyrir sig til langframa, en ég vil leyfa mér að halda því fram, að það geti haft mikla þýðingu fyrir síldveiðiflotann að síldarverksmiðjur ríkisis reki litlu verksmiðjurnar í útjöðrum veiðisvæðisins, þannig að hægt sé að taka við síld á þeim stöðum, sem bezt hentar á hverjum tíma. Ég geri ráð fyrir, að ríkið gæti orðið eigandi að þessari verksmiðju með sanngjörnu verði. Ég get að vísu ekki nefnt neina upphæð, en ég geri mér ákveðnar vonir um, að komast mætti yfir hana fyrir sanngjarnt verð, miðað við þau not, sem af henni geta orðið undir vissum kringumstæðum. Ég vil benda á það í sambandi við þetta mál, að litlu verksmiðjurnar í útjöðrum síldveiðisvæðisins, eins og verksmiðjurnar á Seyðisfirði og í Neskaupstað, hafa neyðzt til þess að gera samninga við erlend skip til þess að reyna að tryggja rekstur sinn. Hafa þær ekki séð sér fært annað en gera samninga við erlend skip - á ég þar aðallega við færeysk skip - fremur en að þær væru ekki reknar. Frá almenningssjónarmiði er þetta vafasöm ráðstöfun, að ganga inn á þá braut að leigja erlend fiskiskip til að veiða fyrir verksmiðjurnar, sérstaklega þegar skipin eru rekin af útlendingum. Þótt við höfum miklar verksmiðjur, þá kemur það alltaf fyrir, þegar mikil síld berst á land, að erfitt er að koma henni nógu fljótt í vinnslu. Ég fullyrði, að það, að verksmiðjurnar hafa verið neyddar til að gera samninga við erlend skip, stafar einmitt af því, að þessar litlu verksmiðjur hafa ekki verið reknar í sambandi við stóru verksmiðjurnar á aðalsíldveiðisvæðinu, en ef því yrði komið í kring, þá mætti haga lönduninni eins og skynsamlegt væri í hvert skipti. Ég vænti, að hv. alþm. geti fallizt á að veita ríkisstj. þessa heimild. Í till. er tekið fram, að leggja skuli málið undir dóm stjórnar síldarverksmiðjanna, eins og gert hefir verið með samskonar mái áður, og eins og gert er í þeirri heimild, sem hæstv. fjmrh. hefir lagt til, að ríkisstjórnin fengi um kaup á síldarverksmiðjunni á Seyðisfirði. Ég vil aðeins taka það fram aftur, að ef þetta verður ekki gert, þá óttast ég, að svo kunni að fara bráðlega, að eigendur verksmiðjunnar treystist ekki til að reka hana eina út af fyrir sig, og getur orðið af því mikill skaði fyrir síldarútgerðina undir vissum skilyrðum, auk þess sem það væri mjög slæmt fyrir þann stað, sem verksmiðjan er á. Skal ég svo ekki þreyta hv. þm. á lengri grg. um þetta mái. Ég hygg, að ég sé búinn að taka það allt fram, sem mestu máli skiptir frá sjónarmiði okkar flutningsmanna tillögunnar. Ég mun ekki gera einstakar brtt. við fjárl. að umræðuefni né heldur fjárl. í heild sinni, en vil aðeins skjóta fram nokkrum orðum viðvíkjandi till. þeirri, sem hv. fjvn. flytur í sambandi við styrkveitingar til einstakra manna, og vil ég taka það fram, að mér finnst, að hv. þm. ættu að geta sannfærzt um réttmæti þeirrar till., ef þeir athuga allar þær brtt., sem nú þegar eru komnar fram um styrkveitingar til einstakra manna í sambandi við fjárl. Og ég vil spyrja hv. þm. að því, þótt ég búist ekki við að fá því svarað nú, hvort hv. alþm. álita, að þeir séu dómbærir um það, með þeirri athugun. sem þeir hafa getað haft á þessu máil, hvort allur sá aragrúi manna, sem lagt er til, að fái styrk af ríkisfé, eigi í raun og veru skilið að fá þennan styrk. Ég veit a.m.k., að mig skortir kunnugleik á þeim málum til þess að geta dæmt um það. Ég hefi ekki haft tíma til þess að kynna mér um einstaka menn, hverjar þeirra ástæður eru, og ég hygg, að ég sé ekki einn um þá aðstöðu. Ég hygg, að framkoma alls þessa aragrúa af styrktill. til einstakra manna, sem nú eru komnar, séu sterkasta röksemdin með því, að menntamálaráði verði falið að úthluta þessum styrkjum og Alþingi vísi þeim vanda frá sér. Ég vil skora alvarlega á menn að samþ. þessa till. frá því sjónarmiði, að það, sem þingið hefir haft af þessum styrkveitingum að segja, hefir sett á það leiðinlegan blæ, með þeirri togstreitu, sem hefir átt sér stað á hverju þingi Um Styrkveitingar til einstakra manna, og ég helst, að till. hv. þm. um persónustyrki hafi aldrei gengið lengra en á þessu þingi, og ,það finnast mér vera sterkustu rökin fyrir því, að till. fjvn. sé samþ., og vil ég sterklega mæla með því.



Herra forseti! Ég á hér einungis eina brtt., ásamt nokkrum öðrum hv. þm., og hún er svo sjálfsögð, að ég þarf lítið fyrir henni að tala. vænti ég, að þegar hv. fjvn. Hefir athugað hana endanlega, þá sjái hún, að þetta er ekki annað en leiðrétting, og muni þá mæla með henni. Þessi brtt. er á þskj. 327 og gengur út á það að ætla þeim mönnum, sem tjón hafa beðið af völdum garnaveikinnar, samskonar aðstoð og þeim, sem eru undir barðinu á mæðiveikinni. Eins og allir hv. þm. muna, voru á síðasti. hausti samþ. 1., sem ætluðust til þess, að reynt yrði hvorttveggja, að vinna bug á útbreiðsla garnaveikinnar og aðstoða þá bændur, sem hefðu af hennar völdum orðið fyrir tjóni. Þessi l. voru samþ. svo seint á þinginu, að ekki kom nein fjárveiting í fjári. til þessara framkvæmda, enda þarf ekki nema litla fjárupphæð til þeirra á yfirstandandi ári, en á næsta ári þarf dálítið fé til þeirra, og þess vegna þótti okkur sjálfsagt að ætla þetta fé til þess. Með tilliti til þess, að mæðiveikin er búin að vera það lengi á döfinni, að hún er víða í rénun, þá fannst okkur ekki ástæða til að auka liðinn í heild. en taka fram, að honum skyldi varið til þessa hvorstveggja. hað kaun að vera, að einhverjir standi í þeirri meiningu, að liðurinn í heild þurfi að vera hærri, og geri ég þá ráð fyrir, að þeir sömu menn flytji um það brtt., en vitanlega á þetta fé að ganga til beggja aðila jafnt, eins og l. gera ráð fyrir. Ég vona, að liðurinn verði samþ. undir öllum kringumstæðum, og þótt hann yrði hækkaður, þá myndi ég ekki mæla gegn þeirri till., ef hún er á rökum byggð. Þá vil ég þakka fjvn., að hún hefir séð sér fært að verða við ósk minni um að ætla fé til vegagerðar í vopnafirði, eins og ég óskaði eftir við 2. umr. að öðru leyti skal ég ekki eyða tíma hér, en mun við atkvgr. sína afstöðu mína til hinna einstöku till.

*Jónas Jónsson: Ég hefi 2 brtt. við þessa umr. fjárl., sem ég vildi skýra stuttlega. Fyrri till. er um það að vita sjúkrasjóði Mývetninga lítilsháttar styrk. hetta er lág fjárhæð, þar sem ekki er beðið um meira en 250 kr. Þessi sveit hefir fyrir 4 eða 5 árum stofnað sjóð, sem hér um bil öll sveitin leggur í af frjálsum framlögunt, og er þetta orðinn talsvert myndarlegur sjóður, þegar þess er gætt, hre stutt er síðan byrjað var. Ég álít, að þeir sem fólkið leggur á sig byrðar af frjálsum vilja til þess að koma skipulagi á þessi mál, þá sé hart að neita því um styrk, eftir að þjóðfélagið er farið að veita margfalt hærri upphæðir vegna hvers einstaklings á mörgum stöðum á landinu, þar sem menn eru lögskyldaðir til þess, og gera það meira og minna nauðugir, að hafa þetta fyrirkomulag. Ég treysti því, að lm. þm. telji þetta réttmætt, þ,ar sem þetta er til einnar af þeim þeim fáu byggðum á landinu, þar sem fólkið vill gera og þar sem það reynir margt til að búa svo um sig, að þrír geti orðið fleiri íbúðir en áður. Þá hefi ég, með hv. 7. landsk. (GÞ), horið fram brtt. viðvíkjandi fyrrv. forseta Fiskifélags Íslands, Kristjáni Bergssyni, um það, að honum verði greidd lítilsháttar fjárhæð bæði í ár og að ári af fé Fiskifélagsins. Þetta hefi ég byggt á því, að þó að það sé alveg rétt, að Fiskifélagið vildi gjarnan hafa meiri tekjur frá ríkissjóði, og hefir farið fram á það, og þó að það mundi hafa smávegis örðugleika í för með sér fyrir félagið að bæta þessu ofan á áætlun skuli, þá þótti okkur flm. réttara að fara ekki fram á hækkun á framlagi ríkissjóðs vegna þessa, hvað sem hæstv. ríkisstjórn og fjvn. leggja til, heldur að gera ráð fyrir, að félagið gæti með svona litla fjárhæð komizt einhvern veginn fram úr því að leggja þetta fram þann tíma, sem hér um ræðir, og það því fremur sem þessi fyrrv. forseti félagsins hefir skilið svo við félagið, að það á nú skuldlausa eign, sem nemur 150 þús. kr., sem menn, er til þekkja, álíta, að sé ávöxur af hans góðu og gætilegu stjórn á félaginu. Kristján Bergsson hefir verið forseti Fiskifélagsins um 16 ára tíma og hefir að mörgu leyti verið duglegur maður. Hann er greindur og vel menntur í öllum sjómannafræðum. Hefir hann lengi verið sjómaður, og þá bæði skipstjóri og stýrimaður, og gegnt mörgum störfum viðvíkjandi sjómannamálum. Þegar hann var forseti Fiskifélagsins, hefir það komið honum að miklu haldi í þeirri stöðu. Ég álít, að það eigi ekki að láta hann gjalda þess, þó að hann hafi um eitt mál orðið á annari skoðun en margir menn aðrir, sem við sjó búa, vegna þess að sú skoðun gat ekki verið neitt persónulegt hagsmunamál fyrir hann, því að hann hafði ekki útgerð, heldur áleit hann sitt mál réttast í þessu efni. Og það, að sú skoðun hefir sigrað, á því byggist verulega mikill hluti af íslenzkum sjávarútvegi. Kristján Bergsson hélt því fram, eins og Bjarni Sæmundsson og Árni Friðriksson, að það væri réttara fyrir okkur að nota dragnót. Og síðustu árin hefir dragnótin orðið undirstaðan undir ukkar miklu útflutningi. Eg ætla ekki hér að fara ýtarlega út í þetta mál, heldur bendi ég aðeins á þetta, af því að það em margir sjómenn, sem hafa verið á móti þessari veiðiaðferð. En þessi málstaður, sem Kristján Bergsson hélt fram, hefir sigrað og gefur landinu miklar tekjur nú sem stendur. Lög Fiskifélagsins eru Þannig, að forsetinn er kosinn af 12 fulltrúum, sem þar eru. Og það eru engin ákvæði um það, ef einn fulltrúann vantar, ef forsetinn, sem verið hefir, fær ekki nema 5 atkv. í stað 6 eða 7. Og þannig gerðist það, að Kristján Bergsson, eftir 16 ára starf sem forseti félagsins, fékk ekki nema 5 atkv. við kosningu forsetans, en annar maður ungur fær 6 atkv. Kristján Bergsson er þá á þriðja mánuði ársins skyndilega sviptur störfum, sem hann hefir gegnt í 16 ár. Nú finnst okkur, sem flytjum þessa till., að það sé a.m.k. sómaverk að borga þessum manni einhverjar litlar skaðabætur, ef svo mætti segja, fyrstu 2 árin, hað sem svo við tekur. Ég hygg, að varla sé með sanngirni hægt að mæla á móti því, að þessa till. beri að samþ. Þá ætla ég að minnast lítillega á mál, sem í raun og veru kemur mér ekkert sérstaklega mikið við, það sem hæstv. fjmrh. hefir getið um hér í dag, þ.e. skoðun hans, sem er gagnstæð skoðun fyrrv. fjmrh., að það sé réttara að hafa styrki eða laun til listamanna, rithöfunda og skálda veitt hér á Alþ. heldur en í n. Þetta mál bar þannig að, að fyrrv. fjmrh. ákvað að vinna að því að taka þetta út úr þinginu, eins og margir styrkir hafa verið teknir áður, t.d. hefir vegamálastjóri vissa fjárhæð handa starfsmönnum sínum og fræðslumálastjóri hefir sömuleiðis nokkra fjárhæð handa sínum starfsmönnum. Og Alþ. ákvað að láta mjög mikið af styrktarfé til námsmanna fara í þessa sérstöku menntamálanefnd til úthlutunar. Og þó að menntamálaráð sé eins og annað, sem af dauðlegum mönnum er stofnað, nokkuð umdeilt um styrkveitingar, þá hafi ekki komið raddir um það, að Alþ. taki í sínar hendur að úthluta styrknum til námsmanna. Ástæðan til þess er m.a. sú, að ef þessi styrkjaúthlutun væri afgr. á Alþ., yrðu hv. þm. í mjög mörgum tilfellum að greiða atkv. unt alveg ókunnuga menn. Og fyrrv. fjmrh., hæstv. viðskmrh., hefir nú lagt til, að sömu leið verið farið um úthlutun á styrk eða launum til rithöfunda, skálda og listamanna. Um þetta atriði vorur greidd atkv, í vetur og með litlum atkvæðamun hallazt að því, að á þessu fé færu fram í menntamálaráði. Ég held, að ég hafi ekki orðið var við það nema í blaði kommúnista, að þessi skipti styrkjanna hjá menntarnálaráði hafi mætt gagnrýni. En þau voru töluvert erfið, vegna þess að fjárhæðin, sem menntamálaráðið hafði úr að spila, var minni heldur en verið hafði áður, og þess vegna var erfitt að gera tvo mága að einni dóttur. En að öllu samantöldu gekk allur þorri manna inn á það, að þessari skiptingu væri svona fyrir komið í framkvæmd, nema núv. hæstv. fjmrh. var óánægður með þetta fyrirkomulag, og sýndi óánægja hans sig í því, að hann tók út 3 eða 4 menn, sem höfðu fengið nokkurn styrk, og vildi ekki hafa, að þeir fengju neitt. Nú var þetta að því leyti dálítið veik aðstaða frá hans hálfu, að sú framkvæmd, sem hann gekk undir þar að breyta, var gerð af hans flokksbræðrum. Svo að hann átti í stríði, ekki fyrst og fremst við menn úr öðrum fl., heldur fyrst og fremst sína eigin samherja. En þeir höfðu í raun og veru að ég hygg fullkomlega ástæðu til þess að líta á það mál eins og þeir gerðu, þar sem hvorki ríkisstjórn eða Alþ. höfðu þá markað neina stefnu í því almenna viðhorfi gagnvart þeim mönnum, sem ekki eiga sitt föðurland á Íslandi, heldur í öðrum löndum. Nú á Alþ. innan skamms að ákveða, Imaða stefna tekin verður í þessu máli. Og ég álít það mjög vafasamt af hæstv. fjmrh. að gera þessa breyt. á þennan hátt eins og hann gerði. Það hefði verið eðlilegra, að hann hefði látið það fyrirkomulag, sem samþ. var á síðasta þingi í þessu efni, standa til þingsins nú, og farið svo fram á það við fjvn. að taka það til athugunar og breyt., heldur en að breyta í þessu efni því, sem síðasta þing var búið að samþ. En þetta atriði skiptir ekki miklu máli, þetta hefði orðið deilumál fyrir það. Þetta er ekkert hagsmunantál fyrir menntamálaráð, að fá þessi afskipti í sínar hendur. Það er aðeins aukið erfiði því samfara fyrir það og aukinn áróður, sem það verður fyrir. Og ég hefi ekki neinn, og enda hefi ekki haft, að ég held, minnsta hagnað af því, að menntamálaráði hefir verið eða mun verða falið að hafa á hendi þessi skipti. Ég bjóst við því, að það mundi koma umsóknir um styrki til skálda og listamanna í stríðum straumi til Alþ. Og nú eigum við að greiða atkv. um 35 menn, sem einn eða annar hv. þm. telur maklega að koma hér inn. Ég efast ekki um, að allir þessir 35 menn hafi meiri og minni þörf fyrir að fá eitthvað úr ríkissjóði, og sumir þeirra eru náttúrlega mjög miklir menn. En ef þessi tala verður öll samþ. nú og bætt verður við þeim, sem hæstv. fjmrh. hefir tekið inn á fjárl., þá er það alls nokkuð mikið, eða 80 til 90 menn. Og viðbúið er, að aðrir 35 menn mundu koma til viðbótar að næsta þingi og svo koll af kolli. Ég er viss um það, hvað sem samþ. verður í þetta sinn, að þá hlýtur stefna hæstv. fjmrh. í þessu efni að tapa á næstu misserum, af sömu ástæðu eins og þegar maður sér vatn og lægð er fram undan, þá leitar vatnið þangað. Það verður ómögulegt fyrir þingið að ráða við óskir um þessa styrki, sem fram verða bornar af nýjum og nýjum mönnum, sem í okkar listræna landi ætla að fá þessa styrki. Og ég verð að segja, að mér er kunnugt um, að fólki þykir leiðinlegt að lesa öll þessi nöfn í fjárl. og þykir ekki gott form á þessu. Og mörgum, sem þarna eru sjálfir, þykir leiðinlegt að hafa sin nöfn þarna. Ég get tekið það fram, að í þessum lista, sem afgr. var frá menntamálaráði í vetur, þá er einu maður, sem ég get sannað hvar sem er, að á ekki þennan sterk skilið og hefir aldrei átt. En hvort sem þessi mál eru í Alþ. eða menntamálaráði, þá hefir þessi maður tvo flokka með sér, því að maðurinn segist vera í einum flokki, en fylgir raunverulega öðrum, og hefir þannig báða með sér og fær upp á þetta stuðning beggja. Það er alitaf dálítið til af svona mönnum, sem koma sér svona laglega fyrir. Og þessa menn verður Alþ. að sitja með eða menntannálaráð, hvort sem heldur er. Ennfremur hafði menntamálaráð erft ýmsar smásyndir frá Alþ., þannig að sú gagnrýni, sem með réttu er hægt að bera fram gagnvart okkar skiptum á þessu fé í vetur, hún er á þann hátt ósanngjörn, að við hlutum að taka menn og ákveða styrki handa þeim, sem Alþ. hefir í sjálfu sér haft á föstum launum. Það var þar af leiðandi ekki hægt að meta það, hvort þessir menn ættu að fá styrk, eins og um nýja menn væri að ræða. Ég geri ráð fyrir, að smátt og smátt, þegar þessi átök, sem hér er um að ræða, eru orðin svo mikil, að jafnvel þeim frjáisynda hæstv. fjmrh., ef hann verður í þessari stöðu, þykir nóg komið af slíku, þá komi að því, að sett verði lög um það, að menntamálaráð skuli vinna þessa vinnu og svo afhendi ríkið vissa fjárhæð því til úthlutunar þessarar. Og eftir því sem tímar líða, verður hægra að taka þetta öðruvísi en nú er gert, þ.e. úthluta eftir verðleikum, en ekki beinlínis eftir því, þó að menn leiki það að vera í tveimur flokkum til þess að fá þennan styrk. Læt ég svo úttalað um þetta mál nú og mun ekki, nema ég þurfi sérstaklega, ræða um það nú aftur. Ég álít, að það skipti tiltölulega litlu, hvað verður ofan á við atkvgr. um þetta nú, vegna þess að ef hæstv. fjmrh. hefir meiri hl. með sér í þessu efni, sem vel má vera, þá fær hann heilmikinn hóp af nýjum mönnum inn á fjárl. Ég býst við, að það drepi nú ekki landið, því að það verða ekki svo stórar fjárhæðir, sem þar bætast við. En á hinn bóginn er ég fullviss þess, að Alþ. mun ekki til lengdar sætta sig við þær viðbætur, og þar af leiðandi, ef það verður ekki nú, þá verður það á næsta þingi eða næst næsta, sem menn taka upp það ráð, að mæta þessum mikla áróðri með ákveðinni fjárhæð, sem ætluð sé til styrkjanna.



Ég hefi nú ekki á undanförnum árum lagt í vana minn að bera fram brtt. við fjárl. Ég hefi ekki gert það síðan árið 1933. Eina undantekningin frá því er, að ég var meðflm. að einni brtt. á síðasta þingi. Sú till. var aðeins um leiðréttingu á annari till., sem fram var komin frá fjvn., og get ég því ekki talið hana. Og stendur því þetta í raun og veru, að ég hefi ekki borið fram brtt. við fjárl. til hækkunar siðan á þinginu 1933. En nú hefi ég brugðið út af þeirri venju og gerzt meðflm. að einum fjórum brtt., sem hér liggja fyrir. Og með því að svo stendur á, að ég á, sem kunnugt er, sæti í fjvn., þá þykir mér rétt að segja hér nokkur orð mér til réttlætingar, því að í sjálfu sér er það svo, að þegar maður hefir setið á mörgum þingum án þess að bera fram brtt. við fjárl. og ekki átt sæti í fjvn., þá kynni í fljótu bragði að virðast enn minni ástæða að gera slíkt fyrir vann sem þar á sæti. Ég mun þó ekki ræða neitt að ráði um hverja einstaka af þessum brtt., sem ég er við riðinn, því að sumpart eru þeir menn, sem flytja þessar brtt. með mér, búnir að tala fyrir þeim og skýra þær, og sumpart munu þeir gera það hér á eftir. En ég skal þó minnast á það, að ég hefi gert ásamt samþm. mínum brtt. um, að þremur mönnum verði veittur nokkur styrkur, og eru það allt menn, sem telja verður til listamanna og heyra undir þann lið. Það er búið að mæla fyrir þessari brtt., og aðalflm. hennar gat þess, að hún mundi verða tekin aftur, ef till. fjvn. um það að veita 80 þús. kr. til skálda og listamanna, sem menntamálaráð síðan úthlutaði, verður samþ., Það liggur nú í augum uppi, að það er ekkert ónæði, þó að fjvn.-maður flytji brtt. um þetta efni, af þeirri einföldu ástæðu, að fjvn. hefir alls ekkert fjallað um þessi mál að öðru leyti en því að bera fram till. um það að veita fé til þessa, sem menntamálaráð úthlutaði. Þingið sjálft er því sá eini vettvangur, þar sem ég gat komið þessari till. að. Og ég get bætt því við, að ég vona það fastlega, að þessi till. fjvn. um það, að menntamálaráð hafi með höndum úthlutun þessa fjár, verði samþ. Og ég finn alveg sérstaka ástæðu í sambandi við ummæli, sem fallið hafa um þetta frá hæstv. fjmrh., til að taka það fram, að ástæðan til þess, að ég fylgi þessari till., er ekki sú, að ég ætli menntamálaráði sérstaklega að sjá um það, að kommúnistar fái ekki styrki; ég tel það yfirleitt ekkert færara til þess heldur en þingið sjálft, ef sú stefna verður upp tekin á annað borð, heldur er ástæðan til þess, að ég fylgi því, að menntamálaráð vinni þetta verk, eingöngu sú, að ég sé ekki nokkurt annað ráð til þess að hægt sé að stöðva sig á ákveðinni upphæð, sem þinginu þyki á hverjum tíma tiltækilegt að veita í þessu skyni, heldur en þá að ákveða upphæðina í einu lagi í fjárl. og fela svo nefnd utan þingsins að skipta þessari ákveðnu upphæð. Það er alltaf svo, að þegar till. um einstaka menn eru bornar fram á Alþ., þá þykir ekki muna um það í hverju tilfelli, þó að samþ. sé till. um að bæta svo sem einu þús. kr. við o.s.frv. Og reynslan verður því sú, að þessi upphæð hækkar ár frá ári hjá þinginu, sem í þessu skyni er veitt, ef þingið á annað borð veitir þetta á nöfn. Út af þeim miklu umr., sem farið hafa fram um þetta mál utan þings og innan, þykir mér ástæða til, úr því að ég stóð upp á annað borð, að taka þetta fram. hetta er orsökin til þess, að ég er ákveðinn í því, eins og á síðasta þingi, að fylgja till. um það að veita 80 þús. kr. í þessu skyni og fela menntamálaráði að úthluta því. En auk þess að ég hefi nú verið meðflm. að till. um að veita þessum þremur mönnum styrk, þá hefi ég einnig gerzt meðflm. að till, sem fjallar um nokkur fjárframlög til nauðsynjamála í mínu kjördæmi. Ég skal fara mjög stutt út í það að ræða þessar till., af þeirri ástæðu, sem ég gat um áðan, að, það hefir verið gert og verður gert af liðrum. Ég vil þó taka það fram, að ég get alls ekki litið svo á, að till. um Siglufjarðarskarð sem ég er meðflm. að, sé í raun og veru nokkurt kjördæmamál fyrir mitt kjördæmi, þó að svo vilji til, að framkvæmdirnar eiga að vera að hálfu leyti í mínu kjördæmi. Þetta er þjóðþrifamál, að koma Siglufjarðarbæ í samband við vegakerfi landsins, vegna þess hve sérstaklega stendur á um þennan bæ, að fjöldi manna víðsvegar af landinu dvelur þar um sumartímann, innilokaður að öðru leyti en því, sem hægt er að fara á sjó. Þetta mál hefir þar af leiðandi eins mikla þýðingu fyrir menn úr ýmsum héruðum landsins eins og fyrir Siglfirðinga sjálfa. Og ég ætla ennfremur út af þessu að leyfa mér að minna á þann góða vilja, sem fram kom hér á hæstv. Alþ. á síðasta þingi til þessa máls, því að þá voru allir hv. þm. sammála um, að það þyrfti mjög að hraða því, að þessi vegur kæmist yfir Siglufjarðarskarð. Það var aðeins talið, að fjvn. hefði ekki hitt á rétta aðferð til þess að hrinda þessu í framkvæmd. En allir þeir, sem þá upp luku sinntu munni um þetta, töldu sig alveg fulla af velvilja og áhuga fyrir því, að þetta kæmist í framkvæmd. Nú vona ég, að ekki þyki svo mikið athugavert við formið á þeirri till., sem borin er fram um þetta efni, að ekki megi samþ. hana þess vegna. Ennfremur finn ég ástæðu til að geta þess út af þessari till., að mér hefði verið fullnægt með því að bæta aths. við liðinn, en hv. meðflm. mínir vildu einnig breyta upphæðinni. Þá skal ég aðeins minnast á 12. till. á þskj. 308. Er þar farið fram á 5000 kr. til sjóvarnargarðs í Ólafsfirði og til uppfyllingar í sambandi við garðinn, fyrri greiðsla af tveimur. Ég hefi gerzt meðflm. að þessari till. af því, að ég álít, að hér sé aðeins að ræða um skyldu, sem ríkissjóður hefir til að láta Ólafsfjörð njóta jafnmikils réttar og aðra, sem hafa komið slíkum mannvirkjum upp. Það er búið að gera þetta mannvirki. og það hefir kostað um 30 þús. kr. Ríkissjóður hefir áður veitt styrk til alveg samskonar mannvirkja á þremur stöðum a.m.k., og tel ég því, að honum beri einnig að leggja fé fram í þessu skyni, eins og t.d. á Sauðárkróki og Húsavík, en á báðum þeim stöðum ætla ég að fé hafi verið veitt úr ríkissjóði í raun og veru til nákvæmlega samskonar mannvirkja. M.ö.o., afsökun mín fyrir því, að ég hefi gerzt meðflm. að nokkrum brtt. við fjárlögin, þrátt fyrir það að ég hafi átt sæti í fjvn., er sú, að með þessum till. er aðeins farið fram á, að Eyjafjarðarkjördæmi njóti sama réttar og ýmis önnur héruð landsins. Ég skal játa, að ef litið er á upphæðina eina, hefir Eyjafjarðarsýsla fengið ekki einasta eins mikið og sum önnur kjördæmi, heldur meira, og þetta er nú sá mælikvarði, sem ýmsir hv. þm. vilja leggja á um það, hvernig rétt sé að skipta því fé, sem sýslur fá á annað borð, hvað upphæðin er nú á hvert hérað fyrir sig. Ég álít, að þessi grundvöllur sé rangur, það eigi að miða við íbúatölu í héraðinu og að nokkru leyti við það, hvað miklar tekjur í ríkissjóð héruðin greiða. Og þegar sá mælikvarði er lagður á, þá fullyrði ég, að jafnvel þótt allar þessar till., sem bornar hafa verið fram af þeim þm., sem kosnir hafa verið af Eyfirðingum, yrðu samþ. þá væri þar með ekki samþ. neitt annað en að Eyjafjörður njóti jafnréttis við önnur héruð. Að öðru leyti vil ég svo láta hv. meðflm. mína um það, að svo miklu leyti sem það er ekki þegar búið, að gera grein fyrir og skýra ,þessar till. En ég vænti þess, að mínir góðu meðnm. í fjvn. hafi nú sannfærzt um, að það var ekkert rangt af mér og engin brigðmælgi við þá, að gerast meðfim. að þessum brtt., þrátt fyrir það, að þær næðu ekki fram að ganga í fjvn., því að þess mega þeir sjálfir vera minnugir, að öllum þessum till. hreyfði ég í fjvn., þó að þær næðu þar ekki fram að ganga, og hét engu um það í n. að falla frá þessum óskum.

Forseti (PO): Útbýtt hefir verið brtt. á þskj. 365 við fjárlagafrv. Þarf afbrigði, til þess að hún megi komast hér að.

* Atvmrh. (Ólafur Thors): Ég mun ekki gera fjárlögin eins og þau liggja fyrir að umtalsefni, heldur aðeins leyfa mér að visa til ræðu hæstv. fjmrh. Það eru örfáar till. af þeim, sem hér liggja fyrir, sem ég tel mér skylt að minnast á með nokkrum orðum. Ég vil þá fyrst leyfa mér að þakka hv. fjvn. fyrir þrjár af þeim till., sem hún hefir flutt á þskj. 272. Það er fyrst 12. till., sem er við 13. gr., sem er um það, að lagðar verði fram sem 1. greiðsla af 9 10 þús. kr. til dýpkunar á Raufarhöfn. Eins og kunnugt er, er þess vænzt, að næsta sumar verði reist á Raufarhöfn verksmiðja, sem á að geta unnið úr 5 þús. málum á dag. Þarna er lítil verksmiðja, sem getur unnið úr 1200 málum. Það er vitað, að ef ný verksmiðja á þessum stað á að koma að gagni, þarf að dýpka höfnina, svo að stærri skip geti komizt þar að heldur en nú er. Til þess að það megi verða, þarf að gera hafnarbætur á Raufarhöfn, sem áætlað er, að muni kosta nokkuð á þriðja hundrað þús. kr. Framlag ríkissjóðs í þessu sambandi ætti að verða um 90 þús. kr., til þess að ríkissjóður fullnægi gagnvart Raufarhöfn þeim ákvæðum, sem hafa verið sett almennt á síðustu árum um hafnargerðir. Nú hefir n. með þessari till. lagt til, að svo verði, og vænti ég, að Alþ. samþ. þetta. Má svo gera ráð fyrir, að stj. verksmiðjanna hafi forgöngu um að afla lánsfjár í þessu skyni, annarsvegar til að standast þann kostnað, sem hreppurinn á að hafa, og hinsvegar til þess að nú þegar verði hægt að leggja fram það fé, sem ríkið fyrir sitt leyti með samþykkt þessarar till. tekur að sér að inna af hendi á níu árum. Þá vil ég næst minnast á 37. till. n., sem er um það, að ríkissjóður greiði til rannsóknarráðs 30 þús. kr. á árinu 1941. Ég tel þegar fengna reynslu fyrir, að starfsemi þessa rannsóknarráðs sé svo mikilvæg, að ríkinu beri að standa undir þeim kostnaði, sem af þeirri starfsemi leiðir. Ég hafði haldið, að rétt væri að hafa þessa upphæð nokkru hærri, en tel þó ekki ástæðu til að gera brtt. þar um, í fullu trausti þess, að Alþingi samþ., að stj. sé heimilt að inna af hendi þær greiðslur, sem reynslan sýnir að verða nauðsynlegar, eftir því sem atvik standa til. Þá er það loks b.-liður 69. till. á sama þskj., um að veita 100 þús. kr. ábyrgð vegna hafnargerðar í Njarðvík. Það verður að vísu að játa, að enn liggur ekki fyrir full rannsókn um höfn á Suðurnesjum, hvort hún skuli verða í Njarðvik, en ég geri ráð fyrir, að áður en kemur fram á sumar, verði aðstaða til þess að dæma um með meira öryggi, hvort höfnin skuli vera þar eða annarstaðar. Ég geri ráð fyrir, að stj. muni ekki leggja í þessar framkvæmdir, jafnmikilvægar og þær eru og kostnaðarfrekar og jafnörlagaríkar -afleiðingar og þær geta haft, nema fullkomið öryggi sé fyrir í þessum efnum. Ég get hugsað mér, að þessi fjárveiting komi ekki til hagnýtingar á þessu sumri, því að mér er ljóst, að hún gildir ekki fyrr en árið 1941, en þrátt fyrir það er ég þakklátur hv. fjvn., því að með þessari till. hefir hún viðurkennt nauðsyn þess, að það opinbera leggi fram verulegan fjárstyrk til þess að koma upp bátahöfn við Faxaflóa, og þá einmitt á Suðurnesjum, og ég skil till. þannig, að þótt nefnd sé sérstaklega Njarðvík, þá sé meiningin sú hjá n., að stj. megi nota þessa heimild þar, sem hún álítur, að fenginni umsögn þar til hæfra manna, og þá fyrst og fremst vitamálastjóra og hafnarverkfræðinga, að réttast sé og heppilegast að byggja slíka höfn. Þá er það næst 1. brtt. á þskj. 333, sem þeir flytja, hv. þm. v.-Húnv. og þm. 1. þm. Skagf., að hækka framlag til flugmála úr 20 þús. í 30 þús. kr. Ég vil leyfa mér að skýra Alþ. frá því, að þessa brtt. hafði ég hugsað mér að flytja og hafði þegar leitað til þess samþykkis tveggja af ráðh., en hafði ekki haft tal af hinum. Mér þótti því vænt um, þegar mér barst til eyrna, að von væri á slíkri till. frá þessum hv. þm. Ég vil leyfa mér að mælast til þess, að þingið samþ. þessa till., með þeim rökum, að ef ekki verður varið til flugmála meiru en 20 þús., verða áreiðanlega mikil vanefni á því að halda uppi allra nauðsynlegustu starfsemi á þessu sviði. Af þessum 20 þús. mun Flugfélag Akureyrar fyrrv., sem nú heitir Flugfélag Íslands, fá helminginn, samkv. loforði frá fyrrv. atvmrh., 1. flm. þessarar brtt. Er þá ekki eftir nema 10 þús. til allrar annarar flugstarfsemi, sem er vitanlega á engan hátt fullnægjandi, þó að ýtrustu sparsemi sé gætt. Ég vil benda þinginu á, að nokkrar líkur eru á, að nauður reki til að nú á þessu sumri verði að taka eignarnámi land suður við Skerjafjörð, sem að dómi fagmanna verður að teljast eftir atvikum bezti flugvöllur í nágrenni Reykjavíkur, miðað við framtíðarþörf. Ég hirði ekki að rekja það mál hér, en vil aðeins benda á, að þetta getur komið til, og hefir það þá vitanlega fjárútlát í för með sér, sem Alþ. yrði þá á sínum tíma að taka upp á fjáraukalög. Þessi till. felur í sér viðurkenningu þess, að því opinbera beri að stuðla að því í ríkari mæli en gert hefir verið hingað til, að efla flugmál hér á landi. Ég geng þess ekki dulinn frekar en áreiðanlega margir aðrir hv. þm., að reynslan er þegar búin að sýna greinilega, að flugmál hljóta að eiga hér mikla framtíð, og okkar vegur verður þá mestur, að við ekki látum dragast úr hömlu fram að sýna, að einnig Alþ. sem heild skilji þessa þörf þjóðarinnar. Flugferðir ryðja sér æ meir og meir til rúms hjá öllum menningarþjóðum, en mér er nær að halda, að óvíða sé meiri þörf fyrir flugsamgöngur en einmitt á Íslandi. Um 1. brtt. á þskj. 352, um styrk til flóabátaferða, sem er flutt af samvn. samgöngumála, vil ég leyfa mér að vísa til ræðu hv. frsm. samvinnun., þm. v.-Sk. Skal ég láta mér nægja með þeim rökum, sem hann færði fram, og þeim rökum, sem greind eru í nál. samvn., að leggja áherzlu á, að sú till. verði samþ. Þá vil ég einnig leyfa mér að mælast til þess, að Alþingi taki vel í VI. till. á þskj. 365, sem flutt er af hv. þm. Barð. og nokkrum öðrum hv. þm., um að hækka framlagið til Fiskifélagsins úr 75 þús. upp í 85 þús. Það er enginn vafi, að ef Fiskifélagið á að geta haldið uppi svipuðu starfi og það hefir gert að undanförnu, þá er þetta nauðsynleg fjárveiting. Það væri ekki heldur óeðlilegt, að Alþ. hækkaði nú nokkuð fjárveitingu til þessa félags, þar sem það hefir áður lækkað fjárveitinguna til þess, og ekki síður fyrir hitt, að það hefir haft fullan skilning á starfsemi annars hliðstæðs félags, Búnaðarfélags Íslands, og veitt ríkulega fé til þess að halda henni uppi. Ég sé ekki ástæðu til að gera aðrar brtt., sem hér liggja fyrir, að umtalsefni, og eins og ég gat um í upphafi máls míns, tel ég ekki ástæðu til að gera fjárl. almennt að umtalsefni, en vísa þar aðeins til ræðu hæstv. fjmrh. Ég vil þó aðeins segja það, að ég tel nauðsynlegt, að flokkar þeir, sem að stj. standa, hafi um það samstarf, að beita sér um allan þorra till. að því að afgr. fjári. varlega. Ég lít líka svo á, að flestar þær till., sem einstakir hv. þm. hafa borið fram, beri fremur að skoða sem óskir, sem þessir þm. hafa fram að færa fyrir sín héruð eða þær persónur, sem till. fjalla um, heldur en kröfu um, að till. nái fram að ganga. Ég þykist vita, að ábyrgðartilfinning þeirra sé svo rík, að þeir geti sætt sig við, að till. þeirra verði vísað á bug, ef það gengur almennt yfir, svo að hægt sé að segja, að ekki sé þar um misrétti að ræða.

*Jóhann Jósefsson: Herra forseti! Ég á ekki stórar brtt. við þetta fjárlfrv., og hefði þó verið full ástæða til. En það verður að líta á fleira en eigin óskir og haga sér nokkuð í samræmi við það. Ég hafði skrifað hv. fjvn. viðvíkjandi hluta af benzínskatti. Þegar 8 aura viðbótargjaldið var lagt á, var til þess ætlazt, að honum yrði varið til vegaendurbóta, og var það gert og er gert að nokkru leyti enn, en mér hefir þótt mitt kjördæmi nokkuð afskipt í þeim efnum, því að þar fellur mikill benzínskattur til, en það hefir gengið skrykkjótt að fá þingið til að viðurkenna sjálfsagðan rétt vestmannaeyinga hvað not þessa fjár snertir. Ég ætla, að það muni ekki vera fjarri 6 þús. kr., sem þessi skattur nemur, og hefir þingið um eitt skeið fallizt á að borga 5 þús. til endurbóta á vegum þar, og það fór ég fram á, að nú yrði gert. Fjvn. hefir nú lagt til, að þessi upphæð yrði ákveðin 2 þús. kr., og er ég að vísu hvergi nærri ánægður með það, en hefi þó ekki ráðizt í að reyna að fá því breytt, þar sem n. er búin að taka þessa ákvörðun, en þá vona ég, að n. og Alþ. muni því frekar taka með sanngirni á öðrum þeim till., sem ég hefi borið fram og snerta þetta kjördæmi, sem hefir nú um langt skeið verið frekar afskipt um fjárveitingar. Ég hefi flutt tvær brtt. við 22. gr. Önnur þeirra er ekki komin fram enn, en mun von á henni bráðlega. Er hún flutt fyrir eindregna áskorun frá hafnarnefnd og bæjarstjórn vestmannaeyja og er um það, að veittur verði í eitt skipti fyrir öll sérstakur styrkur til hinnar mest aðkallandi dýpkunar á innsiglingunni í Vestmannaeyjahöfn. Um nokkurt skeið hafa verið veittar 30 þús. kr. í þessu skyni, og hafa komið 60 þús. á móti frá vestmannaeyjahöfn í hvert sinn. Ég hefi líka skrifað fjvn. um þetta og farið fram á 20 þús. kr. í þessu skyni. N hefir ekki séð sér fært að sinna þessu máli. Þess vegna ber ég fram till. um þetta og ætla að leyfa mér að minna á hana nú, því að ekki er víst, að maður komist að að tala um hana síðar. Er í till. farið fram á að heimila stj. að greiða til vestmannaeyja í þessu sérstaka skyni, til dýpkunar, 20 þús. kr., gegn jafnmiklu framlagi frá vestmannaeyjum, og til vara 15 þús. kr. á sama hátt. Það er þeim bezt kunnugt, sem eiga við hafnarskilyrðin að búa austur þar, hversu ákaflega mikill bagi er að því fyrir kaupendur á kolum, salti og annari stórvöru, að ekki skuli komast skip nema af mjög takmarkaðri stærð inn á höfnina, sökum þess hvað innsiglingin er grunn ennþá. Á síðari árum hefir verið unnið að því að ráða bót á þessu, en hefir ekki gengið svo fljótt sem æskilegt væri, þar sem fjárveiting hefir verið af svo skornum skammti sem raun ber vitni. Þetta er aðallega unnið af köfurum, tekið grjót á botni og dregið upp á yfirborð sjávar. Er það seinlegt verk og ákaflega dýrt. Sökum þess hvað þetta verk gengur seint, en er á hinn bóginn aðkallandi, hefi ég farið fram á þessa heimild til handa stj. Það verður þá, þótt þingið samþ. till., á valdi stj. að ákveða, í samráði við vitamálastjóra, hvort þessi heimild yrði notuð, og mundi hún sannarlega vera bær að dæma um það eftir beztu manna yfirsýn, og að sjálfsögðu er ég sannfærður um, að verkfræðingar vitamálastjórnarinnar mundu verða á sama máli og þeir, um fyrir þessum framkvæmdum berjast austur þar, að dýpkunin, sem þarna er sérstaklega um að ræða, megi vart úr hömlu dragast. Hin brtt., sem ég flyt við 22. gr., er á þskj. 327 XXXI, þess efnis, að ríkisstj. verði heimilað að láta halda áfram því verki, sem hafið er til varnar gegn landbroti á Vestmannaeyjajörðum. Mér þætti það mjög skipta máli, að hv-. fjvn. legðist ekki líka á móti Þessari heimild handa ríkisstjórninni. Ég hafði fyrir ca. 2 árum fengið samþ. hér á Alþingi till. um, að verja mætti nokkru af tekjum umboðsins í Vestmannaeyjum til þess að verja land ríkissjóðs fyrir landbroti og sjó. En eins og kunnugt er, þá á ríkissjóður allar jarðeignir í vestmannaeyjum, og þn í var þetta ekki nema eðlileg krafa. á verki þessu var byrjað, samkvæmt Þeirri heimild, sem ég nú hefi nefnt, en í fyrra fékkst ekki að halda verkinu áfram. En að stöðva slíkt verk sem þetta er verr farið en skyldi, það er alveg sama og t.d. að hætt væri í miðju kafi við fyrirhleðslu vatnasvæðisins í Rangárvallasýslu. Þá vil ég minna á till. frá sjútvn. Ed., en hún leggur það til, að rekstrarábyrgð sú, sem veitt er á fjárlögum yfirstandandi árs fyrir Tunnuverksmiðju Siglufjarðar, verði hækkuð úr þeim 150 þús. kr., sem hún er nú, upp í 200 þús. kr. Þetta er sama upphæð og ábyrgzt er fyrir samskonar verksmiðju á Akureyri, og verður því að teljast fyllilega réttmætt. Í þessu sambandi má og geta þess, að tunnur þær, sem verksmiðjan á Siglufirði framleiðir, eru sérstaklega góðar. þegar slíkt ástand er sem nú, er full Þörf á, að slíkt fyrirtæki sem þetta sé stutt. Þá á ég ásamt fleirum brtt. um að hækka, styrkinn til Fiskifélags Íslands. Hæstv. atvmrh. hefir mælt með brtt. þessari. Auk þess má benda á það, að fyrir liggja gögn frá forseta félagsins, þar sem hann sýnir fram á, að það sé ekki hægt að framkvæma störf félagsins fyrir þá upphæð, sem til þess er ætluð í fjárlfrv., vegna aukinnar dýrtíðar o.fl. Þetta vænti ég, að hv. þm. geti fallizt á, og greiði því atkv. með till. Hér hefir mikið verið talað um styrkinn til skálda og listamanna, og mun ég ekki blanda mér inn í þær umræður nema hið allra minnsta. En ég hefi leyft mér að flytja hér eina brtt., en hún er um það, að Þórarni Jónssyni tónskáldi verði veittar 1800 kr. Hann hefir fengið styrk á undanförnum árum, en nú hefir hann verið strikaður út. Um þörf hans fyrir styrkinn áfram þarf ég ekki að fjölyrða, hún er engu minni en hún hefir verið. Maður þessi dvelur nú í Berlín og á erfitt fjárhagslega. Ég vænti nú að hv. þm. líti með velvild á brtt. Þessa og lofi þessum fátæka listamanni að njóta þessa litla styrks áfram. Þá á ég og smábrtt. um styrk til Bjarna Björnssonar leikara. Ég tel hann engu síður vel að Því kominn að fá smá-listamannastyrk en aðra, sem hann fá og hafa fengið. Annars skal ég taka það fram, að enda Þótt ég flytji Þessar brtt., þá finnst mér halarófan á fjárlögunum, með öll skáldin og listamennina, þegar orðin alllöng, og ég get Því vel fallizt á, að ekki sé úr vegi að taka upp aðra skipun á þessum málum en verið hefir. Það hefir verið deilt um réttlæti menntamálaráðs um úthlutun þessa fjár, - en hefir kannske ekki líka verið deilt um úthlutun Alþingis á því Að síðustu skal ég taka það fram, að enda þótt ég sé Vestmannaeyingur, þá styð ég till. um fjárveitinguna til vegar yfir Siglufjarðarskarð. Ég hefi oft fundið til þess, hversu mjög allar samgöngur á landi við Siglufjörð eru slæmar, þegar atvinnulífið þar er í sem mestum blóma.

*Eiríkur Einarsson: Það er eins og í gamla daga, þegar fjárl. eru hér til umr., að þá er helmigur hv. þm. úti í Iðnó á leiksýningu að gera greinarmun hins forboðna og leyfða í samræmi við gömlu ávaxtasöguna. Hér er því fámennt og góðmennt, en það er líka eins gott að tala við fáa og góða. Ég er nú ekki aðalflm. að neinni brtt. við fjárl., en ég hefi slæðst til að vera meðflm. að nokkrum brtt. En úr því að hér eru ekki aðrir flm. að þessum till., ætla ég að nota þessa auðu stund til að segja nokkur orð um þær. Það eru tvær till., á þskj. 333, en hin á þskj. 365. sem og á þannig hlut að, og lúta báðar að eflingu mikilsverðra framfaramála. Önnur fer fram á aukinn styrk til skógræktarfélaga landsins, en hún lýtur að Því að styðja ungan fræðimann með styrkveitingarheimild til að efla fiskrækt í stöðuvötnum landsins. Er þetta Skúli Pálsson, og er gert ráð fyrir, að Búnaðarfélagið gefi álit sitt um málið, til tryggingar því, að varlega verði farið. Til að örva skógrækt og fiskrækt (lax- og silungsveiðar) í landinu er vel varið fé, ef það mætti verða til eflingar því tvennu, sem frá því í fyrndinni og fram til þessa dags hefir orðið til þess að gefa Íslandi Þann blæ, að það sé gott og fagurt, þar sem fiskar vaka í ám og vötnum og skógar klæða landið. Þá er 3. brtt., sem ég vildi minnast á. hað er till. nr. 33 á þskj. 308, sem ég flyt ásamt hv. þm. Mýr., sem er 1. flm., og fer hún fram á, að veittar verði allt að 100 þús. kr. til að lækka útsöluverð á aðkeyptum áburði fyrir þetta og næsta ár, og er Búnaðarfélaginu ætlað að setja reglur um, hvernig þessu fé skuli úthlutað. Þessu máli var hreyft hér á síðasta þingi, en það fékk ekki framgang. En þar sem málið er aðkallandi, vildum við hreyfa því aftur í trausti þess, að hv. þm. taki því vel. Það þarf ekki að rifja upp, að verð þessarar nauðsynjavöru er orðið svo geipilegt, að mörgum fátækum er ofraun að kaupa hana. Ef landbúnaðurinn og garðræktin eru styrkveitingarþurfi, þá veit ég ekki, hvar það sæi betur stað en hér. Þá er það ekki aukaatriði, að í ýmsum héruðum, þar sem fjársýkin hefir verið skæðust, er talsverð túna- og garðrækt. Ég veit ekki, með hverju þeim, sem þar hafa orðið fyrir skakkaföllum, yrði betur hugnað en því að hjálpa þeim til að auka túnrækt sína og nautpening og svo garðávaxtarækt. Það hefir að vísu ýmislegt verið lögfest til hjálpar þessum mönnum, en sú hjálp kæmi ekki beinna fram á annan hátt en þennan. Vitanlega koma fleiri staðir á landinu til greina að því er snertir þessa verðbólgu áburðarins, en þarna sæi þess á sérstakan hátt mikinn stað. Og þar sem Búnaðarfél. er ætlað að semja reglur um skipulag þessarar úthlutunar, veit ég, að það myndi sérstaklega láta þessa menn njóta styrkjar. Þar sem ég veit, að hv. 1. flm. mun mæla með till., fer ég ekki fleiri orðum um hana, en treysti því, að hv. Alþ. sjái sér fært að verða við henni sakir mikillar nauðsynjar. Ég get gjarnan gert það að innskoti, af því að hv. þm. eru víst í leikhúsi, og það gerir því ekkert til, þó að ég beiti meinlausu málþófi litla stund, að þegar verið er að tala um misfellurnar á jarðræktari., t.d. hina margumtöluðu 17. gr., sem sumir telja, að eigi að standa, en aðrir segja, að ætti að fara, þó að ég vilji ekki leiða hana sérstaklega hér inn í umr., þá vil ég taka fram, að jarðræktari. þyrftu endurskoðunar við. Þegar l. voru samin 1923, var það gert með tilliti til annars viðhorfs um búnaðarframkvæmdir en nú er. L. voru samin með viðhorfi til mikilla styrkja til að þenja út tún og garða, en án forsjár um það, hvort tök yrðu á að halda framkvæmdum í horfinu. Ég hefi áður haft orð á þessu, og þegar ég tek þetta fram, vil ég um leið gera grein fyrir því áliti mínu, að til þess að búnaðinum sé séð fyrir þörfum, ætti styrkur í líkingu við þann, sem till. okkar ræðir um, að skipa framarlega sæti, eins og framkvæmdin sjáif, svo að koma mætti að gagni fyrir aldna og óborna. Þegar tíminn er svona ríflegur, skal ég nota þessa stund til að minnast á atriði, sem svifur nú yfir vötnunum, þegar rætt er um fjárl. Það er heildarviðhorfið og þær stefnur og þær aðalstefnur, sem fram hafa komið við útbúning fjárl. og þeirra brtt., er við þau hafa verið gerðar. Þar á ég í fyrsta lagi við viðhorfið að því er snertir 16. gr. fjárlfrv., en þar er dregið talsvert úr fjárframlögum til opinberra framkvæmda samkvæmt till. hæstv. fjmrh. Ég álít það virðingarvert af hvaða stjórnarherra sem er að bera fram á þessum tímum fjárlfrv., sem sýnir einlæga viðleitni á því að lækka útgjöld ríkisins vegna knýjandi nauðsynjar, og þó að það geti verið vafa undirorpið, hvort hér sé drepið á það, sem helzt skyldi, er mér ljóst, að ekki er auðvelt að framkvæma þetta, svo að vel sé, með því að breyta til á fjárl., sem frá er gengið frá ári til árs, þar sem margir póstar eru þar svo fastir. Þó verð ég að segja það sem mitt sjónarmið, að ég tel óaðgengilegt fyrr en allt um þrýtur, að ráðast á þá pósta, að svo miklu leyti sem hver liður um sig er hnitmiðaður við þær verklegu framkvæmdir, sem fyrir liggja í landinu í hvert sinn. því á ég með tilliti til minnar sannfæringar ómögulegt með að greiða atkvæði með lækkun á framlögum til landbúnaðarins, sem ekki kemur hlutfallslega jafnt niður á alla liði fjári. Þess vegna álít ég, að þessi lækkunarmöguleiki eigi frekar heima í hinni almennu heimild til handa stj. til að mega lækka útgjöld yfirleitt, ef nauðsyn krefur. Eins og játað er af öllum, að sjávarútvegurinn, eins og fleiri starfsgreinar hér á landi, á við erfiðleika að búa, eins hygg ég, að hið sama megi segja um búendur í landi. Á tiltölulega fáum árum er svo komið, að þeir hafa orðið að nauðsemja um skuldir sínar, og þetta er ekki orðið öruggt ennþá, þannig að ekki þurfi allrar aðgæzlu við til að bjarga því, sem bjargað verður, svo að ekki lendi allt aftur í sama farinu. Af þessu skapast mitt sjónarmið til málsins. Svo, af því að umræðutími minn er svo frjálslegur og söfnuðurinn hljóður og góður, get ég minnzt á deilumál þau, er fyrir þinginu liggja um úthlutun styrkja til skálda og listamanna. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég er ekkert hrifinn af því, að þm. þurfi að hnotabítast um það, hverjir eigi að fá þessa styrki og hverjir ekki. En þó að mér þyki þetta ekki gott, þá er ekki þar með sagt, að ég sé ánægður með það, sem komið hefir frá menntamálaráði um þetta. Ég hefði talið, að ýmislegt mætti þar betur fara. Og áður en farið var að deila um þetta hér á Alþ., hélt ég því fram í þingræðu, að það væri ótækt, að þm. væru að rífast um þetta á hverju ári og skammta mönnum á diskana. Í höfuðatriðum er þessi skoðun mín óbreytt enn. Ég hélt því fram, að Alþ. yrði að koma þessu af sér. því að svo mikið moldviðri er orðið hér af þessu listræna fólki, skáldum, málurum, söngvurum, sérfræðingum og sérgæðingum. Þeirra tala er legíó, svo að ómögulegt er að greiða atkv. af nokkru viti. Hér mætast þeir beztu og allt niður í aumustu fúskara, sem ekki eiga skilið að koma nálægt því matborði. Ég hefi sagt frá mínu sjónarmiði, að fyrir mitt leyti hneigist ég að því að fá mér frið frá því að standa í þessari vafasömu úthlutun, því að tilfellin eru svo mörg og vafasöm. Hinsvegar skal ég taka fram, eins og ég lauslega drap á áður, að ég er alls ekki ánægður með það, hvernig menntamálaráð hefir úthlutað þessum styrk. Sumir þeirra, sem eru góðir og gegnir menn og ríkið hefir látið njóta einhverrar úthlutunar áður, voru nú settir hjá, - menn, sem að mínu áliti áttu fremur slíkan styrk skilið heldur en sumir aðrir, sem fengu styrk. Ég vil t.d. nefna eitt tilfelli, sem að vísu er ekki neitt stórbrotið. Einn ágætur kennimaður fyrir austan fjall, séra Jón Thorarensen í Hruna, hefir safnað þjóðsögum og skráð þær af mikilli alúð. Hann hefir gert þetta með listfengi, því að hann er rithöfundur af guðs náð. Hann hefir skráð þjóðstigurnar mjög vel, og vakað yfir því, að það væri sem bezt af hendi leyst. Hann hefir gefið út nokkrar bækur í þjóðsagnasafninu „Rauðskinnu“. En hann var settur hjá við úthlutun menntamálaráðs. Ég mun því vænta þess, að einhverjir þm. sýni glöggan skilning á þessu, því að hér er um réttlætismál að ræða. Þetta er að vísu ekki stórmál, en þar sem aðrir menn hafa orðið styrks aðnjótandi, sem ekki hafa gert neitt listrænt, hefði maður þó getað vænzt þess, að þessi maður hefði fengið að halda sínum styrk. Mér þykir verst, að hér er enginn viðstaddur úr menntamálaráði, en kannske fær þetta mál ekki mikla áheyrn hjá þeim góðu herrum. Samt hefði mér þótt betra, ef svo hefði staðið á. Ég gæti nefnt dæmi þess, að maður hefði komizt á næsta árs úthlutun, ef hið sama menntamálaráð færi með þessa úthlutun fyrir það tímabil. Ég fékk leyfi hæstv. forseta (HG) til þess að tala nú, enda þótt ég væri aftarlega á mælendaskrá, vegna þess að aðrir hv. þm. þóttust eiga nauðsynjaerindi í leikhúsið að horfa þar, held ég, á Mjallhvítareplið. Og hafa ýmsir jafnan glæpzt á hinum eitraða helmingi hinna forboðnu ávaxta, og veit ég aldrei, hverjir koma þaðan lífs.

*Árni Jónsson: Herra forseti! Það er orðið einhverskonar þegjandi samkomulag um það milli okkar þm., sem hér erum, að reyna að stytta hæstv. forseta stundir, úr því að hann verður að verða af þeirri skemmtun, sem öðrum þm. er búin í kvöld. Mér datt nú í hug erindi eftir horstein Erlingsson, ég held úr Eiðnum, sem ég ætla að fara með: “En gaman væri að verða að flugu, það veit minn guð, og ná í smugu, og gá, hvort Evu og Adams blað er enn á sínum gamla stað. Þau tvö þar engum augum kvíða, en okkur kitlar furðu víða í von um þennan unaðsyl, ef eitthvað skyldi hnikast til.“ Ég veit ekki, hvernig því stóð, að mér datt þetta í hug, en kannske hefir það verið af því, að flestir hv. þm. hafa haft meiri áhuga á því að fara í leikhúsið í kvöld heldur en að vera hér, líklega í von um einhvern „unaðsyl þar, og Það er ekki þakkarvert, þar sem ráðstafanir hafa verið gerðar til þess að banna að sýna þetta leikrit á leiksviði. En að öðru leyti sýnir þessi leikhúsferð mjög mikinn áhuga á fögrum listum, og ég býst við, að sá áhugi eigi eftir að koma til góða sumum brtt. við fjárl., en þær snerta nú flesta listamenn okkar. Ég ætla ekki að fara að ræðu mikið um það hér, hvort heppilegt sé að Alþ. hafi með höndum úthlutun á styrk til skálda og listamanna, eins og lengst af hefir verið, eða að hún sé í höndum menntamálaráðs. Það kynni þó að horfa betur að tala um það nú, eins og salur Nd. er nú skipaður, þar sem hér eru að mestu leyti hinir gömlu tryggu áheyrendur, sem alltaf eru hér, það eru stólarnir, heldur en ef hér væru fleiri viðstaddir, sem kynnu að verða til andsvara. Á síðasta Alþ. var háð mikil deila um það, hvort þessi úthlutun skyldi vera í höndum Alþ. eða menntamálaráðs. Fráfarandi fjmrh. (EystJ) hafði brotið þá venju, sem verið hafði áður, með því að leggja til, að úthlutun á listamannastyrknum yrði tekin af Alþ. og færð undir menntamálaráð. Hér á Alþ. var háð mikil senna um þetta, og sá, sem mest barðist fyrir menntamálaráðið, var form. þess, hv. þm. S.-Þ. (JJ). þegar loks var gengið til atkv., voru 22 þm., sem vildu, að menntamálaráð hefði úthlutun þessa styrks með höndum, en 21 þm., sem vildi, að sú úthlutun yrði ákveðin hér á Alþ. eins og áður. Hinn tiltölulega litli meiri hl., sem hér er um að ræða, þar sem aðeins 22 þm. voru með menntamálaráði, gefur alls ekki skýra mynd af þingviljanum um þetta. Sérstaklega verður að vefengja það, að þingvilji liggi til grundallar þessum úrslitum, vegna þess að þeir tveir þm., er úrslitum réðu, eiga háðir sæti í menntamálaráði, og manni virðist að nokkru leyti eins og þeir væru að dæma í sinni eigin slík. Þessir þm. eru form. menntamálaráðs, hv. þm. S.-Þ. (JJ), og hv. 1. þm. Skagf (PHann). En eftir að Alþ. var slitið, var mikill eftirleikur um þetta. Form. menntamálaráðs skrifaði langa grein um þetta mál í blaðið „Tímann“. Það var nokkurskonar eftirmáli um „skáldin sjö“, „grenjaskytturnar“, og ásakanir um það, sem gert var á Alþ. En á Alþ. hafði hann m.a. talað um, að það væri einkennilegt, að maður eins og Jóhannes Kjarval málari skyldi gleymast 49 þingmönnum. Í sambandi við það var það formælandi form. menntamálaráðs, sem kvað vísu um þetta. Ég er ekki alveg viss um að hafa hana rétt yfir, en ég vona, að hæstv. forseti (HG) taki ekki af mér orðið, þó að ég þurfi að hugsa mig ofurlítið um. Mér finnst það ekkert saka, þó að þessi erindi birtist í Alþt.: „Lævi blandið húm af heimsku hylur allan þingsins geim, svífa menn í svefni og gleymsku, svo að Kjarval týnist þeim. Meinleg gleymska manninn hrjáði, meðan í stj. og þingi sat, en uppi í menntamálaráði mundi hann allt, sem hugsazt gat.“ Þetta þótti dálítið einkennilegt, að þm. lýsti því yfir frammi fyrir 49 þm., að þeir hefðu gleymt Kjarval, en var þó sjálfur einn af þeim 49, sem hann sakar hér um gleymsku. Ég ætla nú ekki að fara að tala mikið um þessa úthlutun styrk til skálda og listamanna, sem menntamálarúð hefir ákveðið, en það er hætt við, að hún sæti misjöfnum dómum. Forsendurnar fyrir því, að þess var krafizt með svo miklum krafti, að menntamálaráð tæki að sér þessa úthlutun, voru þær, að því væri betur trúandi en öðrum til þess að sjá um, að þeir menn, sem unnið hefðu að óþjóðlegri og þjóðskaðlegri starfsemi, yrðu ekki viðurkenningar eða styrks aðnjótandi af opinberu fé. En það fór nú svo, að sumir þeirra manna, sem þeir, er börðust fyrir menntamálaráði, munu hafa átt við, þótt nöfn veru eigi nefnd, - að þeir héldu sínum fulla styrk, viðurkenningu og öðru. eins og áður hafði verið, þrátt fyrir það þó að þeim hefði verið blandað inn í umr. hér á Alþ. til að fá þm. til þess að aðhyllast þessa ráðstöfun. En hvað hann snertir, sem ég hygg, að hafi verið talinn skaðlegastur, var fjárveitingin til hans lækkuð nokkuð frá því, sem áður hafði verið. Hann hafði haft á fjárl. undanfarinna ára 5 þús. kr., en menntamálaráð lækkaði styrkinn til hans niður í 1800 kr. Nú má segja það um slíka fjárveitingu sem styrkurinn til skálda og listamanna er, að það sé ekki eingöngu styrkur, heldur einnig heiðursviðurkenning. Það er líka eftirtektavert, að styrkurinn fer í sumum tilfellum dálítið eftir því, hvort sá, sem við honum tekur, er verulega þurfandi fyrir hann eða ekki. Ég get ímyndað mér, að hvað þann mann snertir, sem hér um ræðir, mann, sem þekktur er ekki aðeins hér al landi, heldur einnig utan landsteinanna, hafi lækkunin á upphæðinni til hans getað stafað af því, að menntamálaráð hafi litið þannig á, að hann hefði ekki þörf fyrir hærri upphæð en þetta, en hinsvegar gert þá ráðstöfun, að láta hann fá 1800 kr., til að sýna, að hann nyti viðurkenningar af hálfu þjóðfélagsins sem áður. Í stuttu máli má segja það, að þó að styrkurinn hafi verið skertur, hafi heiðursviðurkenning hans verið óskert eftir úthlutun menntamálaráðs. Þegar hæstv. núverandi fjmrh. (JakM) hefir tekið þessa fjárveitingu aftur í hendur Alþ. með fjárlfrv. fyrir árið 1941, hefir hann nú fellt niður nöfn þeirra manna, sem deilan stóð mest um. Hann hefir tekið þau út og fellt niður viðurkenninguna og styrkinn til þessara manna. Þess vegna held ég, að þannig mætti líta á, að þeir, sem endilega vilja, að menntamálaráð haldi áfram að úthluta þessu fé, geri það beinlínis til þess, að þessir menn, sem annars eru taldir aliskaðlegir þjóðfélaginu, fari ekki á mis við þá viðurkenningu og þann styrk, sem þeir hafa hlotið fram að þessu. Mér finnst nú, að hæstv. forseti (PO) sé mér sammála, bæði er hann þannig á svipinn, og svo tel ég engan vafa á því, vegna þess að hann kinkar kolli til samþykkis. Ég ætla að lokum að nefna þær brtt. við fjárl., sem ég hefi gerzt fim. eða meðflm. að. Það eru æðimargar brtt., en þó að ég flytji nokkuð margar brtt. við fjári., þá held ég samt. að mér sé óhætt að fullyrða það, að samþykkt þeirra muni ekki hafa neina sérstaka erfiðleika í för með sér fyrir afkomu þjóðarinnar í heild sinni né breytir miklu útkomu fjárl. Ég ætla fyrst að minnast á brtt., sem ég á á þskj. 308, undir tölulið XVIII. Hún er um það, að 1500 kr. verði veittar Blaðamannafélagi Íslands. Blaðamannafélagið er nú orðið gamalt félag, en það hefir til skamms tíma látið fremur lítið til sín heyra, en hin síðustu ár hefir færzt nýtt líf í það. Blaðamannafélagið hefir upp á síðkastið látið mjög mikið að sér kveða. Það stóð fyrir því, að hingað komu frá Danmörku á síðastl. sumri 9 blaðamenn í heimsókn og ferðuðust um hér á landi. Ég byst við því, að heimsókn dönsku blaðamannanna á síðastl. ári hafi miklu fremur en margar aðrar heimsóknir, sem við höfum fengið á undanförnum árum, orðið til þess að efla einlægt vináttusamband milli þessara tveggja landa. Ég fyrir mitt leyti er þeirrar skoðunar, að hvernig sem allt kann nú að snúast, þá hafi sambúð okkar Íslendinga við sambandsþjóð vora, Dani, síðan við urðum þó svo stórir, að við þóttumst standa nokkuð á okkar eigin fótum, verið mjög viðunandi. Það er eftirtektarvert, að því fer svo fjarri, að kali hafi aukizt milli þessara tveggja þjóða við það, að Íslendingar fengu fullveldi sitt viðurkennt. að þvert á móti hefir sambandið orðið miklu hlýrra og innilegra heldur en áður var. Nú eigum við Íslendingar eftir að stíga síðasta sporið í þessu máli, og ég hygg, að það sé okkur öllum sameiginlegt áhugamál, að úrslitin geti farið fram með sem allra friðsömustum hætti við sambandsþjóð okkar. við höfum þann málstað í því máli, að bezta trygging okkar fyrir því, að sá málstaður nái tökum á hugum manna hjá sambandsþjóðinni, svo að hún geti skilið sjónarmið okkar og fallizt á það, er, að hingað komi áhrifamenn þaðan, sem fái tækifæri til þess að kynnast landi og þjóð, hugsunarhætti manna og viðhorfi eins vei og frekast er unnt í slíkum heimsóknum. Ég álít, að þessi blaðamannaheimsókn tryggi þetta eiginlega betur en flestar aðrar heimsóknir. Hér voru menn frá blöðum allra meiriháttar stjórnmálaflokka í Danmörku, og sumir þeirra mjög þekktir og mikilsvirtir blaðamenn. Það var ekki sá ófrelsisbragur á þessari móttöku eins og oft vill verða, þegar um opinberar heimsóknir er að ræða, sem kannske eru í þeim tilgangi gerðar að kynnast einungis efsta broddinum af þeim mönnum, sem helzt með völdin fara, og svo þeirra nánasta úrvalsliði. Þessir dönsku blaðamenn fengu tækifæri til að kynnast íslenzku þjóðinni á miklu víðara grundvelli en flestir aðrir, sem koma hingað til lands. Ég hygg, að það hafi verið talað alveg hispurslaust við þá um hlutina. Mér skildist af viðtali við þessa menn, sem ég hafði þá ánægju af að kynnast, að við Íslendingar myndum mjög vel við það una, ef sambandsþjóð vor yfirleitt væri þannig „stemmd“ í okkar garð eins og þeir voru, er þeir létu héðan í haf. Þessi heimsókn kostaði vitanlega mikið fé, því að það var farið með blaðamennina í bílum norður í land, og sú ferð tók langan tíma. Auk þess voru veitingar við þá ekki neitt skornar við neglur og kostuðu allmikið fé. En fyrir þetta komst Blaðamannafélag Íslands í allmikil fjárhagsleg vandræði, og hefir það gert mjög mikið til að vega upp á móti því með ýmsu móti. Það hefir haldið 2–3 kvöldvökur í vetur með mjög fjölbreyttum skemmtiatriðum, og á þann hátt hefir það fengið nokkurt fé. Auk þess var haldin árshátíð blaðamama, sem síðan hefir verið kölluð „sjáball“, vegna þess að dr. Guðm. Finnbogason landsbókavörður fann upp það nýyrði, að kalla það „sjá“, sem á útlendu máli og vondri íslenzku hefir verið nefnt „pressa“, og út af því fór einhver náungi að velta því fyrir sér, hvort menn gætu orðið blindir á „sjáballi“. Ég veit ekki, hvernig það hefir verið á þessu tilfærða „sjáballi“. En á þessu „sjáballi“ var það í fyrsta skipti tekið upp hér á landi, að hæstv. forsrh. (HermJ) hélt pólitíska ræðu. hað hefir aldrei áður verið gert hér á landi, að forsrh. haldi stórpólitíska ræðu á gleðisamkomu, en í öðrum löndum, t.d. í Englandi, er það mikill siður. Annars þarf ég ekki að fjölyrða mikið um þessa till., sem ég tel sjálfan mig sérstaklega flm. að. Það má segja, eins og stundum stóð í ritdómum hér á árunum: Nafn höfundarins er trygging fyrir innihaldinu. Ég vil segja það, að nöfn flm. hljóta að vera allmikil trygging fyrir því, að hér sé gott mál á ferðinni, þar sem flm. að henni eru auk mín, hæstv. viðskmrh. (EystJ), sem hefir aldrei svo ég muni eftir borið fram brtt. við fjárl., hæstv. forseti Sþ. (HG), hæstv. fyrrv. atvmrh. (SkG) og hv. 3. þm. Reykv. (Hv). Ef hæstv. forseti (PO) hefir ekkert á móti því, ætla ég að láta lokið máli mínu um þennan lið. Þá, að öllu gamni slepptu, því að ég sé, að hv. þm. eru að smátínast af samkomunni, þar sem von var á skemmtiatriðum, og ég ætla að vona, að hv. varaforseti (PO) haldi þeim hér við, úr því að þeir eru kontnir inn á annað borð, ætla ég að snúa máli mínu að alvarlegra efni. Ég hefi teygt allmjög lopann í ræðu minni fram að þessu, en skal nú reyna að ljúka máli mínu á mjög skömmum tíma. Næsta brtt., sem ég ætla að tala um, er um, að tekinn verði upp á fjárl. 2 þús. kr. styrkur til Sveins Þórarinssonar listmálara. Það er rétt, að ég geti þess, að ég er þessum manni ekki persónulega kunnugur, og get ég þess vegna vísað þegar á bug öllum ótta manna um það, að hér væri nein persónuleg vitneskja á ferðinni hvað þennan mann snertir. En ég hefi séð nokkuð af verkum hans og leitað mér upplýsinga hjá kunnugum mönnum um hann. Sveinn er einn þeirra manna, sem brotizt hafa úr mikilli fátækt til mikilla mennta, og um hann eins og suma aðra má segja, að þeir standa mörgum öðrum framar, þótt erfitt ættu í upphafi, og lifa langdvölum erlendis, enda eru fáir hér á Íslandi of sælir, sem eiga yfir listrænum hæfileikum að búa. Sveinn fór ungur utan og lauk námi við Kunstakademiet í Kaupmannahöfn. Síðan ferðaðist hann um ýmis önnur lönd, einkum Frakkland, til þess að kynnast fyrirmyndar listaverkum annara þjóða en Dana einna. Sveinn sýndi mikla þrautseigju í að leggja á sig hið mesta erfiði án þess að njóta nokkurn styrks. Ef þessi till. verður samþ., þá er það í fyrsta skipti, sem Sveinn hefir notið nokkurrar viðurkenningar frá hinu opinbera. En þó að Sveinn hafi dvalið mikið erlendis, ber list hans það með sér, að hann er í engum greinum sporgöngumaður eða eftirherma annara. Nám hans og dvöl meðal erlendra þjóða hefir orðið til þess að auka og þroska hina miklu listgáfu hans sjálfs. En það er víst óhætt að segja, an Sveinn er í verkum sínum sérkennilegastur allra íslenzkra listmálara. Ég hefi heyrt á mörgum, sem um hann hafa rætt, að þeir telja hann íslenzkari í list sinni en flesta aðra. Hann velur fyrst og fremst viðfangsefni sín úr íslenzkri öræfanáttúru, íslenzku þjóðlífi og sveitalífi. Stærstu og beztu listaverk Sveins eru mörgum kunn, þeim, sem á annað borð hafa áhuga á málaralist. Svo að ég nefni nokkur, ætla ég að nefna Herðubreið, Dettifoss, Lestaferð, Gangnamenn og Heyskap, en það mætti nefna ýmis fleiri. Sveinn hefir vakið mikla athygli hvar sem hann heldur sýningar. Hann hefir sýnt listaverk sín víða erlendis, og nú síðast í vetur í Kaupmannahöfn, og hlaut þar mikið lof og riðurkenningu. Það var ekki lakari maður en Einar Nielsen, einn af beztu málurum Dana, sem lauk hinu mesta lofsorði á list hans. Sveinn er kvæntur danskri konu, sem einnig er listmálari, og hefir hún einnig hlotið lof fyrir sýningar á listaverkum sínum. Þau hjónin bjuggu lengi búi sínu í Ásbyrgi í Kelduhverfi, og það var, að ég hygg, eingöngu vegna lasleika konu Sveins, að þau urðu að flytja frá þessum fagra, þekkta stað, að þeim báðum nauðugum, eftir því sem ég bezt veit. Ég skal geta þess, að hagur þeirra hefir verið að mörgu leyti ömurlegur, vegna þess að konan er alvarlega veik og hefir legið langan tíma á sjúkrahúsi. Ég lít svo á, að þessi styrkveiting og viðurkenning, sem hér er farið fram á til Sveins Þórarinssonar, sé fyllilega réttlát. Ég treysti því, þó að fáir séu hér viðstaddir, nema hinir trúu stólar, að þá verði þó sú raunin á, að þessi till. komist í gegn. Ég á hér nokkrar brtt. ásamt öðrum þm., en þar sem ég er ekki 1. flm. að þeim, þá stilli ég mig um að tala um þær. En ég ætla að fara örfáum orðum um brtt. mína á þskj. 308, XXVIII, sem er 1200 kr. styrkur til Péturs Jónssonar söngvara. Það má segja um Pétur Jónsson, að margir eru kallaðir, en fáir útvaldir. Þeir eru nú orðnir allmargir þeir listamenn okkar, sem lagt hafa út á þá braut, að gera sönglist að atvinnugrein sinni, en til þessa dags hefir enginn náð jafnmiklum árangri og Pétur Jónsson. Hann dvaldi meðal þeirrar þjóðar, sem er söngmenntuðust af öllum þjóðum álfunnar og gerir yfirleitt hæstar kröfur í þeim greinum. En Pétur komst svo hátt í Þýzkalandi, að hann var talinn þar í fremstu röð tenorsöngvara, sem létu til sín heyra þar í landi. Hann var orðinn óskabarn Þjóðverja; það var hætt að kalla hann Jónsson, heldur kölluðu þeir hann „unser Peter“. En á meðan Þjóðverjar kölluðu hann „unser Peter“, þá gleymdi hann aldrei ættjörð sinni og lét ekkert tækifæri ónotað til að komast hingað heim og láta okkur verða aðnjótandi söngs síns. Ég mun ekki rekja hér tildrögin til þess, að Pétur Jónsson hætti á listamannsbraut sinni fyrr en búizt var við, en aðalástæðan var hað almenna hrun, sem varð í Þýzkalandi og öllum er kunnugt um. Nú er svo, að hér heima fyrir er vitanlega ekki hægt, jafnvel þó að Pétur Jónsson sé einhver mesti Wagnersöngvari sinnar tíðar, að færa hér upp óperur Wagners eða greiða á annan hátt fyrir Pétri, svo að hann geti haft atvinnu af söng sínunt. Þess vegna hefir Pétur orðið að snúa sér til borgaralegrar iðju og hefir rækt störf sín af hinni mestu kostgæfni og samvizkusemi, enda mjög vel metinn starfsmaður hér í hænum. Það mætti raunar segja, að honum væri ekki vandara um en öðrum opinberum starfsmönnum að lifa af sínum launum. En ég vil segja þar á móti, að hart sé aðgengið, ef Pétur á að gjalda þess, að hann vill vinna fyrir sér á borgaralegan hátt, þegar honum lokast listamannsbraut og frægðarferill erlendis af ástæðum, sem hann fékk ekki við ráðið. Ég stend einn að þessari brtt., taldi að ég þyrfti ekki að hafa aðra menn með mér, mér betri og áhrifameiri, því eins og ég sagði, er ég talaði fyrir till. næst á undan, er nafn fim. trygging fyrir því, að gott mái sé á ferðinni, og þá ætti nafn okkar Péturs Jónssonar að vera trygging fyrir því, að Alþ. sjái sér fært að láta þennan listamann verða styrksins aðnjótandi. Svo læt ég máli mínu lokið.

*Pétur Ottesen: Ég býst við, að auðu stólunum hér á Alþ. þætti það skrítið, að ég, sem stend að brtt. um að taka af fjárl. fjárveitingar til einstakra listamanna og skálda og fela sérstakri n. úthlutun á þessu fé, að ég skuli samtímis því koma með brtt. um að taka einn þessara manna upp í fjárl. og honum verði veittur þar sérstakur styrkur. Ástæðan til þess, að ég hefi gert þetta, er sú, að nú stendur yfir 3. umr. fjárl , og ekki víst, hver forlög þeirrar till. verða, sem fjvn. flytur um að taka listamenn út af 15. gr. þess vegna var ekki nema um tvennt að velja., - ef svo færi, að till. n. næði ekki fram að ganga, var loku fyrir skotið, að þessi till. gæti komizt að síðar. Þess vegna varð þetta hvorttveggja að vera samferða. Ég skal taka strax fram, að ef till. fjvn. verður samþ., þá tek ég að sjálfsögðu mína till. aftur, því að þá mun ég standa á móti því, að fjárframlög til einstakra manna verði tekin inn í fjárlögin, heldur verði þessum málum ráðstafað samkv. því. Þessi brtt. mín fer fram á það að dr. Eiríki Albertssyni á Hesti verði veittur 1200 kr. styrkur til ritstarfa. Dr. Eiríkur er einn af þeim fjölhæfustu gáfumönnum í andlegra manna stétt, sem nú eru í landinu, og auk þess mikill afkastamaður á því sviði. Það eru að ýmsu leyti miklir örðugleikar á því fyrir sveitaprest að fást við sögulegar rannsóknir, þar sem skortur er á öllum nauðsynlegum heimildum. Helzt er, að fræðimennirnir dvelji á þeim stöðum, þar sem heimildirnar eru fyrir hendi. Þetta kostar ýmiss vegna ákaflega mikla vinnu og fé, og menn. sem fást við fræðiiðkanir og búsettir eru uppi í sveit, þurfa allmikið á sig að leggja, og þannig er háttað um dr. Eirík. En hann hefir ekki talið þá fyrirhöfn eftir sér. Hann hefir ekki eingöngu sótt heimildir til Reykjavíkur til þess að afla sér undirstöðuatriða í fræðiiðkununum sínum, heldur hefir hann einnig siglt til annara landa, þar sem hann gat fyllt í þau skörð, sem voru í þessum efnum hér heima. Þetta sýnir þann ákaflega sterka vilja, sem er hjá þessum fjölmenntaða gáfumanni, til þess að kryfja okkar sagnfræði og draga fram í dagsljósið ýmislegt af því, sem nú er dulið. Sögulegur fróðleikur er runninn þjóðinni í merg og bein, og þess vegna er ekki nema eðlilegt, að fjvn. og allir þeir, sem veitt gætu þessu stuðning, þeir séu slíkum manni innan handar, sem hefir svo mikla hæfileika til brunns að bera, jafnhliða löngun og vilja til þess að láta mikið eftir sig liggja, og sjái unt, að honum verði veittur einhver stuðningur til þess. Ég skal aðeins drepa á eitthvert merkasta verk dr. Eiríks á Hesti en það er æfisaga Magnúsar Eiríkssonar, hins merka íslenzka gáfumanns, sem bauð svo fullkomlega byrginn þrautreyndum, háttsettum embættismönnum erlendis og kom fram til mikils sóma fyrir íslenzku þjóðina. Þetta verk hefir séra Eiríkur varið við háskóla Íslands og hlotið doktorsnafnbót fyrir. Auk þess hefir dr. Eiríkur skrifað ýmislegt fleira, fræðilegs og almenns efnis, flutt fyrirlestra við háskólann, og margt fleira hefir hann í smíðum, sem þetta snertir. Hinsvegar eru kjör og kringumstæður þessa mikilhæfa fræðimanns, eins og hjá fjölda annara sveitapresta, þannig, að hann er lítt efnum búinn og á þess vegna erfitt með að helga þessum hugðarefnum sínum krafta sína. Er nauðsynlegt, að hann fái styrk frá því opinbera til þess að geta hrundið fyrirætlunum sínum í framkvæmd. Ef svo fer, að þingið verði leyst frá því leiðinlega verki að dæma um hæfileika fræði- og listamanna í sambandi við úthlutun fjár til þeirra, og það verði falið sérstakri n. eða einhverjum öðrum aðilum, ætlast ég til þess, að þeir menn, sem hafa það starf með höndum, kunni að meta hæfileika og áhuga dr. Eiríks Albertssonar við ritstörf og fræðiiðkanir, þegar styrknum verður úthlutað. Eins ætlast ég til þess, ef þingið heldur áfram að skipta þessu fé á milli einstakra manna, að það kunni ekki síður að meta þá hæfileika, sem hér er um að ræða. Það er engin ástæða til þess fyrir mig að vila blanda mér inn í umr. fyrir hönd fjvn. Það gerir okkar frsm. og mun hann að sjálfsögðu lýsa afstöðu n. til einstakra brtt., þegar flm. þeirra hafa gert grein fyrir þeim, sem tæplega verður fyrr en á morgun.

*Jörundur Brynjólfsson: Það er ærið þunnskipað hér í Sþ. og má vera, að það stafi nokkuð af því, að menn hafi ekki búizt við, að fundarhöld yrðu, en því á hæstv. forseti enga sök á. Ég hefi leyft mér að flytja hér 2 brtt. á þskj. 327. VII og X. Fyrri till. er um að veita Jóni Þorleifssyni málara 2000 kr. styrk. Orsökin til þess, að ég hefi borið fram þessa till., er sú, að ef Alþ. ákvarðar að úthluta sjálft listamannastyrkjunum, eins og vel getur átt sér stað, þá taldi ég, að meða þeirra listamanna og skálda, sem fengju styrkinn, yrðu þau að vera, Þórunn Magnúsdóttir skáldkona og Jón Þorleifsson málari, enda eiga þau það fyllilega skilið fyrir sín störf. Ég skal jafnframt taka fram, að ég mun eins og á siðasta þingi vera því fylgjandi, að menntamálaráð úthluti þessu fé. Ég hefi oft fundið til þess, að þegar rætt hefir verið um þessa persónustyrki hér á Alþ., þá hefir það ekki ætíð farið á þann veg sem rétt var. Þess vegna taldi ég að bezt færi á því, að dómbærir menn utan þingsins hefðu þessa úthlutun með höndum. Nú tókst svo til hjá menntamálaráði, þegar það úthlutaði styrknum til skálda og listamanna, að hvorki Jón Þorleifsson eða Þórunn Magnúsdóttir fengu styrk. Ég tel alveg víst, að það hafi ekki verið fyrir þær sakir, að menntamálaráð hafi ekki fundizt þau verðug styrksins, heldur vegna þess að það hafði mun minna úr að spila en áður hefir verið, og þess vegna þröngur stakkur skorinn með þessa úthlutun. En ég tel samt sem áður, að þetta megi ekki niður falla, og vonast eftir leiðréttingu al þessu, hvort sem menntamálaráð eða Alþ. úthlutar styrknum. Þá skal ég víkja stuttlega að hvorri brtt. um sig. Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þær, því að bæði Jón Þorleifsson og Þórunn Magnúsdóttir eru vei þekkt af öllum landslýð. Jón er, eins og kunnugt er, prýðilega að sér í sinni mennt. Hann bjó sig vel undir þetta starf, kostaði nám sitt af eigin rammleik og hefir orðið að heyja þá baráttu, sem íslenzkir listamenn eru neyddir til, sökum þess hve fáir hafa ráð á að kaupa listaverk hér á landi. Þess vegna er eðlilegt, að listamenn okkar lands eigi við svo þröngan kost að búa sem raun ber vitni um. Ég hygg eftir því, sem ég hefi séð af verkum Jóns og ritdómum um þau, að hann sé mjög vel fær í sinni mennt. Mér hefir verið tjáð af þeim, sem sáu um Íslandsdeild New York-sýningarinnar, að það, sem Jón hafi lagt hönd að verki við undirbúning sýningarinnar, hafi borið vott um sérstakan listasmekk og vandvirkni. Kemur það engum á óvart, sem þekkja til hans. Ég vona, hvort sem þing eða menntamálaráð úthlutar styrknum, þá verði Jóni veitt sú upphæð, sem þessi brtt. fer fram á. Síðari brtt. mín fer fram á að veita Þórunni Magnúsdóttur skáldkonu 1200 kr. styrk. Íslenzka þjóðin hefir ætíð unnað þjóðlegum fræðum og sagnfræði og hefir mikinn smekk fyrir þesskonar bókmenntum. hað er því engin tilviljun. þó að meðal íslendinga séu margir menn skáldhneigðir. Þjóðinni er það í blóðið borið, og þess gætir mjög víða, ekki einungis meðal fólks, sem hlotið hefir góða menntun, heldur einnig meðal alþýðufólks. Það er vitað, að á öllum öldum hafa verið uppi alþýðuskáld, sem þjóðin hefir unnað fyrr og síðar og gert verk þeirra ógleymanleg. Þessi unga kona hefir skrifað margar bækur, sem allar bera vott um glöggt auga fyrir skáldskap. Persónurnar, sem hún dregur upp í bókum sinum, eru einkennilega skýrar og vel mótaðar. Hún hefir mjög góðan smekk fyrir íslenzku máli, og frásögnin er skýr og lifandi. við eigum mjög fáar skáldkonur, en þær hafa flestar verið góðum hæfileikum gæddar, og ég tel, að Þórunn Magnúsdóttir sé ein meðal þeirra helztu. Þetta er ung kona, sem orðið hefir að vinna fyrir sér við dagleg störf til þess að draga fram lífið. Það, sem eftir hana liggur á bókmenntasviðinu, er því allt unnið í hjáverkum. Menn geta farið nærri um það, hve erfið slík aðstaða er, og þar að auki er mér sagt, að þessi kona muni ekki vera sérlega heilsusterk, og þá er það auðvitað því meiri vandkvæðum bundið, að geta lagt alúð við mikla frístundavinnu. En þrátt fyrir það liggur ekki lítið eftir þessa konu, og mörg atriði í bókum hennar bera þess vott, að hún eigi það skilið, að Alþ. sýni henni þann sóma, að veita henni lítinn styrk. Það gæti orðið til þess, að hún gæti gert betur en hingað til og gefið sig fremur að þessum störfum en áður. Það hefir sýnt sig, að mikils má vænta af þessari ungu konu um framfarir, framsetningu og mái. Það er auðséð af bókum hennar; jafnvel fyrstu bækur hennar báru þess glögg merki, að þessi kona hefir gott auga fyrir íslenzku máli og góðum stíl. Ég vil vænta þess, að Alþ. fallist á að greiða þennan lítilfjörlega styrk. Raunar mætti segja um þessa till., að hún væri mest aðfinnsluverð fyrir þær sakir, hve smátækur ég er og lítilþægur fyrir hönd þessarar konu, að hafa ekki farið fram á meira. En ég vil vona, ef hv. þm. þykir það á skorta, að þá verði einhver til þess að bæta mér þá yfirsjón, og mun ég þá fús til að ljá rífari till. lið. Enda þótt upphæðin sé ekki hærri en þetta, vil ég vænta þess, að sú upphæð dragi þessa konu nokkuð, og að hún geti orðið til þess að hún geti lagt meiri stund á að sinna hugðarmálum sinum hér eftir en hingað til, og virðist það geta orðið mörgum íslenzkum konum og körlum til ánægju að lesa það, sem frá henni kemur. Ég vil vænta þess, að hv. þm. sýni nú höfðingsskap sinn í því að fylgja þessari till. Það er ekki fyrir mig gert, aðeins ræktarsemi við þá konu, sem sýnt hefir mikla hæfileika og dugnað í þeim verkum, sem komið hafa frá hennar hendi. Ég ætla ekki að fjölyrða um fjárl. né þær till., sem fyrir liggja ég tel það til lítils, þar sem hér eru svo fáir hlustendur, og veit raunar ekki, þótt fleiri þm. hefðu verið viðstaddir, hvort ástæða hefði verið til að fara hér um fleiri orðum.



Ég á hér tvær litlar brtt. á þskj. 308 og eina orðalagsbreyt. á þskj. 32i, sem ég vildi leyfa mér að fara um nokkrum orðum. 1. brtt. mín er við 13. gr. fjárl., að í stað 6 þús. kr. framlags til hafnarbóta í Stykkishólmi komi 12 þús. kr. Það er ráðgert að gera endurbætur á bryggjunni í Stykkishólmi svo fljótt sem þess er frekast kostur. Bryggjan þar er nú orðin um 30 ára gömul og orðin fúin á köflum, svo að bein hætta er orðin af umferð um hana, og það hafa þegar komið fyrir slys, er hafa orsakazt af þessu. Það er því alveg bráðnauðsynlegt að gera þessar endurbætur, og var byrjað á því á síðastl. sumri, og þá unnið fyrir 20–30 þús. kr., án þess að neitt framlag kæmi á móti frá ríkinu. Þessu verki verður að halda áfram, ef það á að koma að notum, og það minnsta, sem komizt verður af með til þessa verks, er um 60 þús. kr., til þess að það verði að verulegu gagni. Á síðasta Alþ. voru samþ. hafnarl. fyrir Stykkishólm, þar sem ákveðið var, að ríkissjóður skyldi leggja fram 25 hluta af kostnaðinum við hafnargerðina. Eftir því ætti ríkissjóður að leggja til þessa verks, er kostar 60 þús. kr., 24 þús. kr. Mér er ljóst, að eins og fjárhag ríkissjóðs er nú komið, er alveg gersamlega þýðingarlaust að fara fram á svo hátt framlag. Þess vegna læt ég mér nægja vegna aðstæðnanna að fara aðeins fram á 12 þús. kr., eða helming þess fjár, sem ríkissjóður ætti samkv. l. að leggja fram. Fjvn. lagði til, að það yrðu 6 þús. kr., sem varið væri í þessu skyni, en það verður langtum of lítilfjörlegt. Ég tel, að það komi svo að segja að engum notum, ef fjárveitingin verður ekki meiri en þetta. Mér er að vísu ljóst, að ríkið verður að spara fé, ef leggja skal fram fé til nýrra mannvirkja, en hjá þessu verki verður ekki komizt. Ég sé ekki heldur, hvernig Alþ. getur komist framhjá þeirri skyldu, sem það tók sér á hendur á síðasta þingi, þegar hafnari. fyrir Stykkishólm voru sett. vegna allra aðstæðna vil ég vænta þess, að hv. fjvn. sjái sér fært að taka þessa brtt. mína til endanlegrar yfirvegunar og hækka þetta framlag eins og ég hefi lagt til. En sjái n. sér það ekki fært, vil ég vænta þess, að nægilega margir þm. fallist á nauðsyn þess, svo að þessu máli verði borgið. Önnur brtt. mín á sama þskj. er till. um fjárveiting til hafnargerðar á Hellissandi, að til hafnargerðar þar verði varið 5 þús. kr. Það er búið að leggja fé svo tugum þús. kr. skipta til hafnarbóta á Heilissandi. En fyrir mistök af hendi trúnaðarmanns ríkisins, sem verkið var á hendur falið, er nú svo komið, að þessi hafnarvirki koma ekki nema að mjög litlum notum. og verði þau ekki bætt hið allra bráðasta, má jafnvel búast við því, að ýmislegt af því, sem þegar hefir verið gert, rýrni svo, að það komi að enn minni notum. En eins og kunnugt er, þá er mikill útvegur frá Hellissandi, og þorpsbúar hafa yfirleitt ekki aðra atvinnu til að stunda en sjósókn. En skilyrðið til þess, að sjósóknin geti verið nægileg til þess að sjá fyrir þörfum fólksins, er það, að hafnarskilyrðin séu þannig, að leggja megi aflann á land. verði ekki frekara að gert í þessu máli, er beinlínis hætta á því, að sjósókn falli þarna niður, og munu allir hv. þm. geta gert sér ljóst, hvað þá tekur við fyrir þorpsbúa. Ég hefi stillt mjög í hóf till. um fjárframlög til míns kjördæmis, þar sem ég á aðeins þessar tvær litlu till. á þskj. 308. Ég geri mér því vonir um, að hv. þm. líti á þessa hófsemi og sanngirni og verði fyrir þá sök enn frekar við þessum till. Þá er ég hér flm. að brtt. á þskj. 327,VI, ásamt hv. þm. S.-Þ. (JJ) og hv. þm. V.- Ísf. (ÁÁ). Það er aðeins breyt. á orðalagi; þessi till. felur ekki í sér neina hækkun frá því, sem ráðgert er á fjárl. Í 15. gr. fjárl. er ætlazt til, að 3 þús. kr. verði varið til þess að efla menningarsamband við vestur-Íslendinga. Eins og hv. þm. er kunnugt, var á síðastl. vetri stofnað hér Þjóðræknisfélag Íslendinga, sem einmitt á að hafa það hlutverk með höndum, að auka og efla menningarsamband milli Íslendinga beggja megin hafsins. Ég tel rétt, að því fé, sem verja á í þessu skyni, verði varið til þessa félags, því að gera má ráð fyrir, að því sé bezt treystandi til að verja þessu fé þannig, að það verði að sem mestu gagni og tilganginum verði sem bezt náð.

*Stefán Stefánason: Herra forseti! Ég hefi leyft mér ásamt fjórum öðrum þm. að bera fram brtt. við fjárl. á þskj. 308, X L. tölulið, um að varið verði 5 þús. kr. úr ríkissjóði til að rannsaka riðuveiki í fé í Svarfaðardal, varna útbreiðslu hennar og til stuðnings bændum, sem beðið hafa tjón af völdum veikinnar. Ég geri ráð fyrir, að allmörgum þm. sé kunnugt um tilefnið til þess, að þessi brtt. er komin fram, og mun ég því ekki verða langorður um hana. Alþ. 1938 bárum við þessir sömu þm. fram þáltill. þess efnis, að ríkisstj. sæi um, að tekin yrði til rannsóknar, svo sem kostur væri, fjárpest sú, sem gert hefir vart við sig í Svarfaðardal og kölluð er riðuveiki. Þessi till. náði ekki fram að ganga, henni var vísað til n. og dagaði þar uppi. En ástæðan til þess, að við bárum þessa þáltill. fram þá, er hin sama sem til þessarar brtt. á þskj. 308. Ég vil nú drepa á það, að um allmörg undanfarin ár hefir geisað í Svarfaðardal ákaflega skæð fjárpest. Ég býst við, að hún hafi komið úr Skagafirði, en hún mun hafa verið undanfarin 10 ár í Svarfaðardal. Fyrst í stað fór hún ákaflega hægt yfir, en á síðustu árum hefir hún farið vaxandi með hverju ári, og hefir aldrei verið skæðari en nú. Það mun láta nærri, að á þessum tæpum 10 árum muni hafa fallið af hennar völdum um 1000 fjár, eða sem næst 100 fjár að meðaltali á ári. Þessi veiki kom upp víða í dölum norðanlands, en hvergi hafa orðið eins mikil brögð að henni né hún orðið jafnskæð sem í Svarfaðardal. Þessi veiki hefir komið upp í fé 60–70 fjáreigenda, og hafa þeir allir misst 2–3 ær á skömmum tíma, síðan plágan fór að ganga yfir, og ef svo fer sem horfir nú við, þá virðist hún ætla að verða landlæg í dalnum. Undanfarin ár hefir verið reynt, bæði af dýralækninum á Akureyri, Sigurði E. Hlíðar, og íslenzkum læknum, prófessorunum Níels Dungal og Lárusi Einarssyni, að rannsaka þessa fjárpest, en þær rannsóknir hafa engan árangur borið. Svarfdælingar óska þess fyrst og fremst, að þessi veiki verði rannsökuð, sé þess nokkur kostur, ef það mætti verða til þess að kynnast veikinni og þekkja sjúkdómsorsakirnar. Jafnframt er það mjög alvarlegt mái fyrir Norðlendinga, ef þessi veiki breiðist úr Svarfaðardal um Eyjafjarðarsýslu vestanverða. við flm. þessarar till. teljum, að við höfum stillt óskum okkar til Alþ. mjög í hóf, þar sem við förum aðeins fram á 5 þús. kr. fjárveitingu í ,þessu skyni. Ég vil minna á það, að til rannsókna á mæðiveiki og garnaveiki hefir verið varið milli 600–700 þús. kr. á fjárl. Að sjálfsögðu dettur mér ekki í hug að bera þessa riðuveiki sama við þær fjárpestir. En riðuveikin í Svarfaðardal hefir þó verið allskæð, og næði hún að breiðast út, mun vafi leika á, hvort hún gæti ekki fullkomlega þolað samanburð við garnaveiki og jafnvel mæðiveiki. sem búið er að verja hundr. þús. kr. til rannsókna á og ráðstafana gegn, en hér er aðeins farið fram á 5 þús. kr. Þegar þessar upphæðir eru bornar saman, mun sjáifsagt öllum vera ljóst, hve hverfandi lítil sú upphæð er, sem hér er farið fram á, að varið sé til að rannsaka og hefta útbreiðslu riðuveikinnar, sé þess nokkur kostur. Þetta fé mun, ef samþ. verður, verða látið renna til hreppsnefndar Svarfdælinga, og henni falið að úthluta því milli fjáreigenda, sem beðið hafa tjón af völdum riðuveikinnar. Ég gæti hugsað mér, að þeir fjáreigendur, sem hafa beðið mestan skaða, yrðu þeirrar úthlutunar aðnjótandi, en ekki þeir, sem aðeins hafa misst 2–3 kindur. Ég treysti því, að hv. þm. sjái, að hér eru vandkvæði á ferðinni, þar sem riðuveikin hefir lagt að veili á 10 árum um 1000 fjár í einum hreppi, og að þeir geti allir orðið okkur flm. sammála og greitt atkv. með því, að þetta litla framlag til að rannsaka og hefta útbreiðslu veikinnar og styrkja bændur, er búsifjar hafa hlotið af hennar völdum, verði samþ. hér á Alþ.



Ég og tveir aðrir þm. Sósíalistafl. eigum hér nokkrar brtt. á þskj. 308, sem ég ætla lítilsháttar að ræða um. - 1. brtt. er um það, að til vegar yfir Siglufjarðarskarð verði veittar á fjárl. 50 þús. kr., í stað 15 þús. kr., sem er í fjárlfrv. Hv. 1. þm. Eyf. (BSt) upplýsti það hér á Alþ. í dag, að það muni taka ein 20 ár að fulgera þennan veg, ef fjárveiting ríkissjóðs verður ekki nema 15 þús. kr. á ári, eins og hingað til hefir verið. Það er næstum sama sem að kasta fé á glæ, að láta svo lítið til þessa vegar, því að það má búast við því, að verkið skemmist jafnóðum sem það er gert. Tímans tönn vinnur því meira til skemmda en mannshöndin bætir, og þá er betra að hætta við verkið en að binda sig við svo lítilfjörlega fjárveitingu. En líklega yrði hægt að ljúka við veginn, svo að hann kæmist yfir skarðið eftir 4–5 ár, með því að veita til þessa vegar 50 þús. kr. á ári. Það er alls ekki mjög há fjárveiting, sem farið er fram á hér, til þess að þessu verki yrði komið nokkuð áleiðis. Þá er það VIII. tölul. á þskj. 308 við 13. gr. C. VIII. 6 (vestmannaeyjahöfn), að fyrir 30 þús. kr. komi 10 þús. kr. Það er vitanlegt, að fjvn. og Alþ. telja sjálfsagt að samþ., að fyrri greiðslur hækki frá fyrri áætlun á framlögum til reglugerðar með tilliti til hinnar auknu dýrtíðar. Þessi hækkun. sem hér er farið fram á, er alls ekki fullnægjandi til að mæta þeirri auknu dyrtíð, sem orðið hefir á síðastl. ári og það, sem af er þessu ári. Þessi hækkun er bráðnauðsynleg til þess að framkvæma ýmislegt við höfnina í Vestmannaeyjum, bæði dýpkun, uppfyllingu og útmælingar. Þá höfum við 3 þm. Sósíalistafl. farið fram á í XIX. brtt., að styrkurinn til vökumanna, sem í fjárlfrv. er áætlaður 2 þús. kr., verði felldur niður, vegna þess að það hefir nú upplýstst hér á Alþ. við umr., og það af forstöðumanni þessa félagsskapar, að þetta er pólitískur félagsskapur, sem hefir það markmið að berjast gegn ákveðinni stjórnmálastefnu, og þess eru ekki dæmi áður, að flokki sé beinlínis veittur styrkur til þess á fjárl. Þetta er hin mesta ósvinna, og mætti gera tilraun til að fá þm. til að samþ. að feila þetta niður, og til þess er þessi till. borin fram, þó að sennilega sé samfylking um það hér á Alþ. að styrkja þetta félag með þessari upphæð. Þá berum við fram tvær lækkunartill. á sama þskj., aðra um það að framlag til verðlagsnefndar verði lækkað úr 15 þús. niður í 30 þús., og framlag til skömmtunarskrifstofu ríkisins úr 85 þús. niður í 50 þús. kr. Þessar lækkunartill. nema samtals 50 þús. kr. við trúum því ekki, að kosta þurfi svo mikið skrifstofubákn í þessu skyni, og teljum, að verðlagsnefnd mætti að skaðlausu leggja niður. við álítum, að sú n. komi engum að gagni, nema e.t.v. starfsfólkinu, og jafnvel alveg hið gagnstæða. Það er enginn vafi á því, að verðlagsnefnd hefir ákveðið hækkað verð á nauðsynlegum vefnaðarvörum, en lækkað verð á glysvarningi, sem áður var lagt hærra verð á. Hvað verðlagsbreytingar snertir tel ég sjálfsagt að kosta kapps um að hafa nægilegan hemil gegn óhæfilega háu verðlagi með því að láta kaupfélögin fá nægilegan innflutning. Þá er það XXXI. till. okkar þm. Sósíalistafl., um að framlag til sandgræðslu verði hækkað úr 31 þús. upp í 50 þús., og XXXVII. till. um að framlagið til skóggræðslu verði hækkað úr 40 þús. kr. upp í 75 þús. kr. Það væri vel, ef því fé, sem nú er varið til verðlagsnefndar og skömmtunarskrifstofu ríkisins, sem eins og ég hefi tekið fram, má heita óþörf og jafnvel til skaða, yrði varið til þess að leggja meiri rækt við að græða upp landið og varna því, að það blási upp. Með þessari till. álít ég, að hv. þm. ættu að greiða atkv., ef þeir annars vilja hugsa málið. Það væri miklu betra að verja þessu fé til sandgræðslu og til að varna uppblæstri heldur en að kasta því í þessar n. Þá eigum við þrír þm. Sósíalistafl. á þskj. 308, undir XLIII. tölul., brtt. um, að til slysavarna verði veittar 50 þús. kr. í stað 8 þús. Síðan þessi brtt. kom fram, hefir komið fram frv. frá nokkrum þm. um það, að ríkisstj. sé heimilt að taka 220 þús. kr. lán til þess að landssíminn geti selt öllum bátum, 10 smálestir að stærð og þar yfir, talstöðvar á leigu. En það er sá ljóður á þessari till., að hún þarf ekki að koma til framkvæmda, ef fjárveitingarvaldinu sýnist, fyrr en árið 1942. Slíkt er allt of mikill seinagangur. Það er svo aðkallandi, að allir bátar fái talstöðvar, að það má alls ekki dragast svo lengi. Atvik, er gerzt hafa á síðastl. vetri, ættu að færa mönnum heim sanninn um það. Auk þess sem þetta er sjálfsagt mannúðarmái gagnvart sjómannastéttinni, að koma þessu á, er það einnig sparnaðarmál, því að það mun hafi verið varið fé svo tugum þús. kr. skiptir til að leita að einum bát í vetur, er ekki hafði talstöð og gat þess vegna ekki gert vart við sig samstundis, en ef hann hefði haft talstöð, hefði mátt spara þessa leit. Á sama þskj., XLIII,2, leggjum við þm. Sósfalistafl. til, að nýr liður bætist við 17. gr. 25, að veittar verði 500 kr. til styrktarsjóðs verkakvennafélagsins Snótar í vestmannaeyjum, og varatillaga 300 kr. Þetta verkakvennafélag hefir sótt um styrk til Alþ., en fjvn. hefir ekki tekið þann styrk upp í till. sínar. Ég fæ ekki séð, að þetta félag eigi frekar að sitja á hakanum en mörg önnur verklýðsfélög landsins. Þetta félag hefir starfað vel og lengi að því að bæta kjör verkakvenna í vestmannaeyjum, og nú um þetta leyti ganga tugir kvenna í félagið, og ég veit það, að þessar konur verða fyrir vonbrigðum, ef Alþ. veitir félaginu ekki þennan litla styrk. Síðasta brtt. við fjárl., sem ég vil mæla fyrir, er LI. tölul., við 20. gr. fjárl., að framlag til nýrra vita verði 65 þús. kr., í stað 30 þús. kr., sem gert er ráð fyrir í fjárlfrv. Það vill svo til, að á síðastl. misseri kom ég út að Þrídröngum, þar sem verið var að reisa vita, sem er sjálfvirkur, og mér var sagt, að hann myndi kosta 20–30 þús. kr. Þá munu hv. þm. sjá, að með þeirri dýrtíð, sem nú er orðin, og verði framlagið til nýrra vita aðeins 30 þús. kr., þá er varla til svo lítill viti, að slík upphæð myndi nægja til að reisa hann. 65 þús. kr. eru að vísu lítil upphæð, en e.t.v. mætti samt koma upp vita einhverstaðar á landinu fyrir þá upphæð, nema þá e.t.v. að - Alþ. ætlist ekki til, að gerðar verði ráðstafanir til nýrra vitabygginga á næsta ári. Þá held ég, að ég hafi minnzt á allar þær brtt., sem ég er fyrsti fim. að á þskj. 308. Þá ætla ég að víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. fjmrh. (JakM), þar sem hann talaði um styrkinn til menntamanna. Hann lýsti því yfir - ég held, að ég hafi það rétt eftir - að það væri sín skoðun, að hinu opinbera bæri ekki að styðja þá menn til starfa, er sköðuðu þjóðfélagið. Ég veit ekki betur en að við þm. höfum á síðasta Alþ. samþ. alistóran hegningarlagabálk, þar sem Alþ. gerði ráðstafanir til þess að hegna þeim mönnum, er starfa að því að skaða þjóðfélagið, og það ætti að vera alveg nægilegt. En hér er lagt til að ofsækja menn fyrir ákveðnar skoðanir. Mér kom það nokkuð á óvart, þegar hæstv. fjmrh. er orðinn máisvari þessarar stefnu hér á Alþ. Ég hafði lengi vel þá von, að hann léti ekki hafa sig til þeirra afglapa. Það er auðséð og vitað, að þessir menn, sem hæstv. fjmrh. talaði um, að sköðuðu þjóðfélagið, eru þrjú höfuðskáld Íslendinga, þeir Jóhannes úr Kötlum, Halldór Kiljan Laxness og Þórbergur Þórðarson. Þessir þrír menn hafa unnið sér það eitt til saka, samkv. dómi hæstv. fjmrh. og skoðanabræðra hans, að hafa samúð með Sovét-Rússlandi. Það er höfuðsök í augum hæstv. ráðh. og skoðanabræðra hans að leyfa sér að hafa samúð með verklýðsríkinu SovétRússlandi. En höfuðskáld Breta, Bernhard Shaw, er ekki feiminn að lýsa því yfir, jafnvel eftir að borgaraflokkarnir umhverfðust út af baráttu Rússa og Finna, að hann hafi samúð með verklýðsríkinu. Ég hefi ekki orðið þess var, að Bretar vilji afsala sér þessum andans jöfri fyrir það, og enn síður gera hann föðurlandslausan. Sama gegnir um höfuðskáld Dana Martin Andersen-Nexö. En hann hefir lýst samúð sinni með Sovét-Rússlandi og andúð sinni á Mannerheim og hvítliðum hans í Finnlandi. Ég hefi ekki heyrt, að þetta skáld hafi verið strikað út af fjárl. Dana. vilhjáimur Stefánsson landkönnuður hefir látið í ljós, að hann hefði mikla samúð með Sovétríkjunum og þeirra vísindastarfsemi. Hér kemur það ekki á óvart, þó sorinn úr blaðamönnum þjóðstjórnarinnar skuli vera á annari skoðun. En að þeir, sem vilja láta bera virðingu fyrir Alþingi, skuli taka afstöðu með þessum dreggjum, mun spilla svo virðingu þingsins, að innan tíðar mun hver maður líta til þess með virðingarleysi, en ekki með virðingu. Nokkrir þm. hafa reynt að forða Alþ. frá þessari vansæmd með því að bera fram till. um að taka þessi þrjú höfuðskáld þjóðarinnar inn á fjári. Mætti þingið sjá sóma sinn í því að samþ. þá till.

*Sigurður Kristjánsson: Herra forseti! Það er einskonar lögmál, sem gildir um fjvnm., að þeir séu hófsamir í því að bera fram brtt. við fjárl. Það er þó einn þáttur í fjárlfrv., sem fjvn. hefir ekki tekið neinar ákvarðanir um nema sem heild, það eru skáld og listamenn. Það hefir verið samþ. í fjvn., að hún legði til, að styrkir, sem væru sérstakir persónustyrkir, væru teknir út af fjárl. og afhentir menntamálaráði, eins og gert var á síðasta Alþ. Og af því hafa þessir styrkir þar af leiðandi ekkert verið ræddir í fjvn. hver út af fyrir sig. En það varð að samkomulagi, að nm. mættu hafa þar alveg óbundnar hendur um að bera fram brtt. Það er hinsvegar svo með mig, að ég hefi ekki borið fram brtt. nema þær, sem eru á þskj. 332. Að sönnu var mér sagt, að mitt nafn væri á einni brtt., sem ekkert snertir þetta mál, en það hefir verið tekið traustataki, að sönnu með góðu málefni, sem ég vili veita atkvæðisfulltingi. En mitt nafn er þó ekki tekið þar með mínu leyfi. Þær till., sem ég ber fram, má að sjáfsögðu fella alveg burt, ef þingið samþ. að fela menntamálaráði að úthluta styrkjum til skálda og listamanna. Brtt. eru allar á þskj. 352, og er þar um 2 fl. listamanna að ræða, sem ég hefi gert brtt. um, svo og fjárframlög til skálda, sem ég tel rétt að láta a.m.k. minn vilja koma fram um. Fyrstur er þá Guðmundur Friðjónsson skáld á sandi. Ég vil leyfa mér að halda fram, að ekkert skáld eigi að hafa hærri styrk en hann, og skal ég tæra nokkur rök fyrir því, m. a. að hann er nú maður 70 ára og elztur skáldanna, og að mörgu leyti merkasta skáldið, sem nú er uppi á Íslandi. Ég ætla annars ekki að fara að ræða um verðleika þessara manna. Það er gersamlega óþarft um menn, sem eru fyrir löngu þjóðkunnir, að vera að teija afrek þeirra. En þegar fjárlfrv. var lagt hér fyrir Alþ., sá ég, að flest af skáldunum höfðu verið hækkuð í styrknum, þ.e.a.s. till. voru um hækkaðan styrk, og ég geri ráð fyrir, að það byggist á því, að peningar hafa fallið í verði og dýrtíð aukizt, og hér hefir verið gengið inn á þá braut, að hækka yfirleitt kaup í landinu, og þá hefir þótt eðlilegt, að styrkirnir til skálda og listamanna hækkuðu. Ég tók þá eftir því, að skáldin Jakob Thorarensen, Kristmann Guðmundsson og Jón Magnússon höfðu ekki verið hækkaðir. Ég hefi þess vegna lagt til með mínum till., að styrkir til þeirra hækki örlítið, það eru 300 kr. til hvers, og hækkunin samtals er þá lítil upphæð. En mér finnst, að samræmisins vegna ætti þetta svo að vera. Þá hefi ég einnig farið fram á, að Guðni Jónsson magister væri hækkaður úr 800 kr. og upp í 1500 kr. Ég skal leyfa mér, af því að hann er nýkominn inn í fjárl., að telja upp nokkuð af hans ritstörfum. Ég tel, að það sé ákaflega illa farið, að Guðni Jónsson getur ekki eingöngu gefið sig að ritstörfum, því að hann hefir synt það með þeim ritverkum, sem hann hefir lagt hendur á, að hann er til þess fallinn að vera rithöfundur. Hann er vandvirkur rannsóknari á sviði sagnfræðinnar, þrátt fyrir hin miklu skyldustörf, sem hann verður að vinna fyrir sínu brauði, en hann hefir á fáum árum afkastað ákaflega miklu á þessu sviði. Hann hefir gefið út merkar bækur, eins og t.d. Grettissögu og Borgfirðingasögu með prófessor Sig. Nordal, og ættartölubók um 400 blaðsíður, Bergsætt. Og Guðni Jónsson hefir einnig ritað Minningarsögu Flensborgarskóla og sögu Eimskipafélagsins og hann er ritstjóri og útgefandi að merkilegu ritsafni, sem er Landnám Ingólfs Arnarsonar. Að þessum störfum liggja mjög merkilegar rannsóknir, og eftir því, sem fróðir menn segja mér, eru þessi verk unnin af mikilli vandvirkni og góðri þekkingu. Mjög margt annað liggur vitanlega eftir Guðna Jónsson á þessu sama sviði. Hann er ritstjóri að tímariti, sem kallað er Blanda og Sögufélagið gefur út, og mig minnir, að hann sjái um útgáfu á öllum fornsögum, sem endurprentaðar eru af útgáfu Sigurðar Kristjánssonar. Hann sér um endurprentun þeirra jafnóðum og þær seljast. Og ég hefi séð allmikið ritað eftir hann um önnur efni, í Skírni og víðar. Ég tel það mjög æskilegt, að þessi maður fái betri skilyrði til þess að sinna þessum sögulegu ritstörfum heldur en hægt er með því, að hann hafi mikið annað fyrir stafni, sem hann er neyddur til, til þess að geta unnið fyrir sínu brauði. Þetta voru rithöfundarnir, sem ég ber fyrir brjósti og legg til, að hækkaður verði styrkur til. Og allir þeir styrkir samanlagðir eru líklega ekki meira en eitt til tvö þús. kr. Þegar menntamálaráð úthlutaði styrkjum til skálda og listamanna, þá held ég, að það hafi fellt niður alla þá menn, sem fást við söng og söngfræði, að undanskildum einum manni. Nú má vel vera, að við Íslendingar eigum ekki mikið af listamönnum á því sviði, en þó er það talið, að hæfileikar Íslendinga á sviði tónanna séu mjög miklir og góðir. En auk þess, að flestir þeir menn, sem þetta leggja fyrir sig, eru fátækir menn og af fátæku fólki komnir, þá hafa þeir að sjálfsögðu fæstir átt kost á því að fá hina fullkomnustu og beztu menntun í þessum efnum, og má þess vegna vera, að þeir hafi komizt skemmra heldur en aðrir, sem betri aðstöðu hafa haft, jafnvel þó að hæfileikarnir hafi ekki verið betri eða meiri. En ég tel það mjög illa farið, að þessum mönnum sé að engu sinnt. Það má segja um þá menn, sem leggja fyrir sig listir og vísindi, á hvaða sviði sem er, að ef þeir geta ekki komizt svo langt í þeim efnum, að það beri þeim sæmilegan arð til lífsuppeldis, þá sé þeim sjálfum um að kenna, því að þeir gætu eins lagt verk í eitthvað annað sem betur væri gefið fyrir. En um þessa hluti skyldi maður dæma mjög varlega. Það eru í upplagi manna einhverjar sérstakar þrár eða hvatir, sem draga þá út á þessar brautir. Og það er nú svo, að þegar fram líða stundir, þá á þjóðfélagið þessum mönnum geysimikið upp að inna; þó að sumir hverfi í gleymsku, sem hafa ekki náð því takmarki að lifa árin og aldirnar, þá standa þó einhverjir upp úr til ómetanlegs gagns fyrir þá, sem siðar fæðast, og láta eftir sig verk til minja með þjóðinni. Það hefði kannske mátt segja um ýmsa af þeim mönnum, sem eru höfundar að okkar beztu fornritum. þegar þeir voru að vinna að þeim ritstörfum, að þetta væri fánýtt fyrir framtíðina og þeim væri nær að vinna eitthvað annað, sem vissara væri með að gefa þeim brauð. við höfum þó eignazt fyrir þessa köllun, sem þessir menn fundu hjá sér, ódauðleg verk. Mér þykir ekkert undarlegt, að það hafi þótt undarlegt uppátæki hjá þessum mönnum, sem byrjuðu að skrifa um ásatrúna fornu. En þetta hefir orðið til þess, að nú eigum við ódauðleg rit um þessi efni. Og margt er fleira í okkar fornu bókmenntum, sem vel má vera, að litlum skilningi hafi mætt hjá samtíðarmönnum þeirra, en lítur ekki þannig út frá okkar sjónarmiði. Ég hygg því, að við eigum að dæma ákaflega varlega um þá menn, sem farið hafa út á þessar brautir, jafnvel þó að þeir hafi ekki fundið þá tóna, sem standast samanburð við það bezta. Þeir söngvarar, sem ég fer hér fram á, að verði veittur nokkur styrkur af fjárl., og hafa verið þar áður, eru þá fyrst Eggert Stefánsson söngvari. Hann hefir ferðazt víða erlendis og getið sér mikinn orðstír fyrir sín afrek. Samt er að segja um Sigurð Skagfield. Þetta eru menn, sem hafa átt við ákaflega þröng kjör að búa. Það eru hæfileikasnauðir menn til, og það kannske innan þessara veggja, sem ekki kunna að meta tónlist, en það gerir tónlistina ekki ómerkilegri, hún hefir sitt gildi fyrir því. Þriðji maðurinn, sem ég fer fram á, að veittur verði styrkur, og hefir haft hann, er Einar Markan tónskáld. Hann fæst nú aðallega við tónsmíðar, en áður gaf hann sig aðallega við söng. Síðast nú í vetur hélt hann „concert“ og fór þar eingöngu með verk eftir sjálfan sig. Loks er hér einn maður, Kristinn Pétursson málari. Hann hefir um mjög mörg ár fengizt við þessa list, en aldrei hlotið neinn styrk. Það er sama um hann að segja og söngvarana, að hann er fátækur maður og hefir ekki átt kost á því frekar en hinir að velja sér fullkomnustu kennslu, heldur hefir hann, eins og margur annar málari, látið sér nægja að mjög miklu leyti sjálfsmenntun. En nú stendur svo á fyrir þessum manni, að hann hefir í bráðina misst heilsuna. Honum var bannað að vinna fyrir sér í sinni grein síðasti. sumar og í það minnsta fram á þetta ár. Honum hefir verið bannað af læknum að reyna nokkurt erfiði á sig, en það er sama sem að banna honum að afla sér brauðs, því að hann hefir ekki haft sitt uppeldi af öðru en þessari grein listarinnar. Mér sýnist ákaflega vel til fallið, að hæstv. Alþ. nú í fyrsta sinni sýni þessum listamanni þá ræktarsemi að veita honum þennan lítilfjörlega styrk, sem hér er farið fram á. Ég hefi miðað mínar uppástungur um þessa styrki við þann bága fjárhag, sem við allir vitum, að er hjá okkur í ríkissjóði. Ég ætla ekki að fara fleiri orðum um þetta, og þó að ég að sjálfsögðu taki aftur mínar till. um þá menn, sem áður hafa verið teknir ú styrk hjá menntamálaráði, ef till. fjvn. um að vísa þeim málum öllum þangað, verður samþ., þá vænti ég þó, að hv. þm. telji það ekki óeðlilegt, að ég haldi við þær till., sem eru um þá menn, sem menntamálaráð hefir ekki áður séð sér fært að veita styrkinn. Því að það, að menntamálaráð hefir ekki tekið þennan mann á lista hjá sér, er sennilega engu síður vegna fjárhags ráðsins heldur en hins, að því hafi ekki þótt hann viðurkenningarverður.