Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jónas Jónsson) Allshn. hefir fengið frv. þetta til meðferðar og mælir með því, að frv. verði samþykt með litlum breytingum. Málinu er svo háttað, að í mörg ár hefir verið bagalegur skortur á skiftimynt, því að eftir að íslenska krónan tók að falla hefir silfur sópast úr landinu, þangað sem gengið var hærra. Endirinn varð sá, að grípa varð til að gera 1- krónuseðla, og hefir svo gengið nokkur ár. En þessir seðlar eru óhentugir, enda var aldrei til þess ætlast, að þessi ráðstöfun yrði nema til bráðabirgða. Að vísu var fyrir nokkrum missirum slegin íslensk skiftimynt, 10- og 25-eyringar, en það er fyrst nú, að ráðstafanir hafa verið gerðar til að koma á málmskiftimynt í stað seðlanna. Hefir verið unnið að framkvæmd þess máls af myntsláttunni í Kaupmannahöfn, og liggja fyrir teikningar af nýjum peningum. Eins og frv. ber með sjer, er þetta ekki silfurmynt; stendur það í sambandi við gengismálið hjer og annarsstaðar, að málminn verður að blanda. Hinsvegar verða þessir peningar alveg eins handhægir og endingargóðir og silfurmyntin, en aðalávinningurinn er sá, að losna við smáseðlana og fá í staðinn einnar og tveggja króna peninga. Á frv. hefir allshn. eftir tilmælum hæstv. stjórnar gert þá breytingu, að stjórninni sje heimilt að gera smábreytingar á gerð og efni skiftimyntarinnar frá því, sem þingið samþykkir, ef það telst óhjákvæmilegt vegna sambands okkar um peningasláttu við nágrannalöndin. Þar sem mynt þessi er ekki úr silfri, þá má vel fara svo, að önnur lönd leggi áherslu á, að peningarnir verði ekki líkir þeirra peningum, svo að ekki verði hætta á, að þeir verði teknir sem silfur í ógáti. Það verður að teljast rjett að taka tillit til þessa, og þó ekki sje formlega rjett að veita neinni stjórn almennar heimildir af þessu tægi, þá telur allshn. það rjett og hættulaust eins og sakir standa, og leggur til, að frv. með áorðinni breytingu nái fram að ganga.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg skal taka það fram, að stjórnin hafði vænst þess, að nauðsynlegt samþykki Noregs og Svíþjóðar yrði komið áður en málið þyrfti að fá afgreiðslu hjer. En nú hefir dráttur orðið á þessu, og því hefir stjórnin farið fram á þessa breytingu á frv., sem hv.allshn. hefir góðfúslega tekið til greina.

Flm. (Jóhann Jósefsson) það hefir fyrr verið flutt frv. hjer á hinu háa Alþingi um það, að veita Vestmannaeyjabæ einhver ítök í lóðum og lendum Vestmannaeyja, sem nú eru eign ríkisins. En þá var mál þetta flutt í því formi, að umrædd lönd yrðu sameign ríkis og bæjar, með ákveðnum skilyrðum. En þar sem skorta þótti á undirbúning málsins, var því vísað til stjórnarinnar, og síðan hefir það verið látið liggja milli hluta. En Vestmanneyingar finna mjög til þess, að þetta unga bæjarfjelag skuli hvergi eiga ítök í lóðum eða lendum kaupstaðarins. Hinsvegar er bærinn í hraðri framför, og útheimtist árlega stór fjárframlög til vega og bryggjugerða, sem útlit er til að aukist á næstu árum fremur en hitt. En eins og kunnugt er, er Vestmannaeyjakaupstaður eini kaupstaðurinn á landinu, sem ekki á neitt land. Það er alt ríkiseign og hefir verið leigt út til einstakra manna með gömlum skilmálum, þannig, að ríkissjóður ber næsta lítið úr býtum. Og þar sem stærstu lóðirnar eru erfðafestulóðir eða í lífstíðarábúð, þá er ekki fyrirsjáanlegt, að ríkið í náinni framtíð geti gert sjer meiri peninga úr þeim en verið hefir undanfarið. Sú upphæð, sem ríkið hefir í tekjur í jarða- og lóðagjöldum þaðan, er, eins og bent er til í greinarg. með frv., svo hverfandi lítil, að ríkinu ætti varla að vera kappsmál að halda landinu fyrir bænum. Við þær verklegu framkvæmdir, sem bærinn hefir gert á liðnum árum, er óhjákvæmilegt, að lóðirnar hækki í verði - það gera þær altaf, þar sem kostað er miklu til þeirra og fólk vill byggja, og altaf sjer fólk einhver ráð til þess að krækja sjer í lóðir og rjettindi. - Jeg kannast við, að ekki eru öll slík lóðaafsöl í samræmi við byggingarbrjefin, en ríkið hefir líka skert rjett ábúenda sinna, án þess að þeim hafi komið bætur frá því í staðinn. En bæjarsjóður situr sjálfur eftir með sárt ennið og ber ekkert úr býtum fyrir þann kostnað, sem hann leggur í það, að hækka verðið á lóðunum. Jeg held, að allir sjái, að þetta er hvorki heilbrigt nje rjettlátt fyrirkomulag og hlýtur að standa bænum mjög fyrir þrifum. Því er hjer farið fram á það, að ríkið selji Vestmannaeyjabæ ákveðinn hluta af þessum lóðum. Það er óhætt að segja, að það er ekki ástæða til að hugsa sjer, að bær rísi upp nokkurntíma á öðrum stað í Vestmannaeyjum en þar, sem kaupstaðurinn er. Staðhættir eru þannig, að bærinn verður þar að vera, sem hann er, hann breiðist aðeins lengra út og stækkar. En um skilmála þá, sem stungið hefir verið upp á, þá skal jeg taka það fram, að það er bæjarstjórn Vestmannaeyjakaupstaðar, sem samið hefir þetta frv., og lagt fyrir mig að flytja það á þessu þingi; þeir skilmálar koma því á okkar ábyrgð. Ef Alþingi vildi taka þetta frv. til athugunar, þá vona jeg, að það muni sjá, að þetta er sanngjörn krafa fyrir bæjarfjelag, sem er í hraðri framför, og vona jeg, að litið verði á málið með velvild. - Jeg skal að lokum leyfa mjer að mælast til, að frv. verði vísað til fjhn.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg stend ekki upp til að mótmæla þessu frv. Jeg álít það ekkert undarlegt, að það er fram komið, því að jeg get tekið undir flest af því, sem hv.flm. (JJós) sagði um þetta frv. Og það er að minsta kosti svo, að mjer virðist sjálfsagt, að þetta mál sje athugað rækilega í nefnd; en af því að jeg einmitt geri ráð fyrir, að þetta mál fari til nefndar, vildi jeg benda á nokkur atriði, sem jeg teldi rjettara, að höfð væri á annan veg en gert er í þessu frv. Fyrst vildi jeg benda á, að það er ekkert undantekið af lóðum á því svæði, sem hjer á að selja. En jeg tel, að það væri hyggilegra, að undanskilja t. d. prestssetur.

Það er heldur ekki með

. Það gæti líka verið ástæða til að ætla sýslumanni eða bæjarfógeta þar einhvern stað. Annars verð jeg að segja það, að mjer finst eðlilegast, ef Vestmannaeyjar verða seldar, að þá verði þær allar seldar, því að fyr eða síðar kemur að því, að bygt verður bæði utan og innan hinnar ráðgerðu merkjalínu milli lands og bæjar, og þegar svo er komið, tel jeg eðlilegast, að sömu eða samskonar skilmálar sjeu um leigu, en fyrir því er engin trygging, nema eigandinn sje hinn sami. Jeg man heldur ekki nema kanske sjeu einstaka lóðir fyrir innan merkjalínuna, er sje eign einstakra manna. Þetta þarf að athuga. Verðið þykir mjer svona í lægsta lagi, tuttugu sinnum það, sem lóðirnar gefa af sjer; geri jeg ráð fyrir, að verðið sje ákveðið eftir því, sem þær gefa af sjer árið 1925. Um borgunarskilmála hefi jeg ekkert að athuga eða vaxtakjör, mjer finst það hvorttveggja mjög sanngjarnt. Annars vildi jeg segja það, viðvíkjandi þessum lóðum í Vestmannaeyjum, að það er vandaverk, og hefir sýnt sig, að það er erfitt fyrir stjórnina, að hafa eftirlit með þeim, þar sem hún verður alveg að reiða sig á bæjarfógetann í þessu efni. Og jeg held, að þessu myndi betur stjórnað, ef það væri bæjarstjórnin í Vestmannaeyjum, sem sjálf ætti að ráða í þessu máli. Auk þess sje jeg, að það væri miklu meiri styrkur fyrir bæinn að eiga lóðirnar, heldur en það er fyrir ríkissjóð. Annars hefir það verið venja, að selja lóðir eftir mati, þótt það geti verið eðlilegt að miða verðið aðeins við eftirgjaldið. En væru allar Eyjar seldar, kemur fleira til, og þyrfti þá sennilega eitthvert mat, hvort sem það þá yrði framkvæmt hjer á þingi eða í Vestmannaeyjum. En jeg verð að segja það, að mjer er illa við tvískiftingu á Eyjunum, og vildi því heldur, að Vestmannaeyjabær keypti alt.

Jónas Jónsson Jeg vildi, við 1. umr., segja fáein orð um þetta mál, með því að það er í raun og veru nokkuð stórt mál, og það er til bóta, að hv.flm. (JJós) segi ef til vill enn skýrar en hann hefir gert frá aðstöðu Vestmannaeyjabæjar í þessu efni. Það er ekki hægt að neita því, að Vestmanneyingar hafa ekki minni rjett til að fá sínar eyjar keyptar heldur en einstakir ábúendur kirkju- og þjóðjarðir, en það hefir verið mikið álitamál um það, hvort þessi aðferð sje rjett, að landið hefir nálega rúið sig áð þessum eignum. Og víst er um það, að þetta hefir oft ekki orðið ábúendum þessara jarða til góðs, nema þá kanske fyrstu kynslóðinni. T. d. má taka jörðina Hrafnagil í Eyjafirði; hún var seld, þegar prestssetrið var lagt niður; þá var jörðin seld fyrir ca. 4000 krónur. Fám árum síðar var hún seld fyrir hjer um bil 40 þús. kr. Afleiðingin er sú, að ríkissjóður hefir tapað á þessari sölu stórmiklu fje; ríkið hefir þannig gefið þeim manni, sem keypti, stórmikinn höfuðstól. Reyndar er þetta dæmi alveg einstakt í sinni röð. Jeg hefði þó alveg látið það vera, þó að ríkið hefði gefið ábúandanum svona mikið fje, en nú er þess að gæta, að það er ómögulegt að renta það verð, sem hún var seld fyrir, og væri þar nú bygt upp fyrir svo sem 20 þúsund krónur, þá yrði óbúandi á henni, og þá er svo komið, að það er ólán fyrir þá, sem búa á þessari jörð, að hún er ekki þjóðeign lengur. Jeg býst við, að það skýrist í nefndinni, hvort það er ekki skaði ríkissjóði að gera þessi kaup; vildi jeg þegar benda hv.þdm. á, að það gæti farið svo, að þessi kaup yrðu alls ekki Vestmanneyingum til góðs, og vil jeg í því sambandi minna á, að ef lóðirnar hjer í Reykjavík hefðu verið landsins eign og ekki verið leyft að fara í „spekulationir“ með þær, þá hefði verið minni dýrtíð hjer. Jeg vil t. d. taka lóðina, sem er á móti Landsbankanum, hún hefir stundum verið boðin föl fyrir 100 þús. kr. Það er enginn vafi á því, að sú háa leiga, sem hlýtur að koma á hús, sem bygt er á þessari eign, hlýtur að þyngja á þeim, sem notar það, t. d. sje höfð verslun þar, verður að selja dýrara í þeirri búð, af því að húsgrunnurinn hefir komist í óhæfilega hátt verð. Hjer í Reykjavík er lóðaleiga eitt af því, sem þyngir mest á bænum og ríkissjóði; hjer þarf að borga starfsmönnum ríkisins miklu hærra kaup, vegna dýrtíðar þeirrar, sem hjer er. Nú veit jeg, að hv.þm. Vestm. (JJós) getur svarað því, að lóðirnar í Vestmannaeyjum gangi í „spekulationum“, eins og þær væru einstakra manna eign, og býst jeg við, að þetta sje að nokkru leyti fyrir handvömm hjá Alþingi og stjórn. Jeg býst við, að það, sem gera þyrfti í þessu, væri að koma því á, að lóðirnar væru bæjar- eða ríkiseign, svo að með lóðirnar yrði aldrei „spekulerað“, heldur að þær væri lágt leigðar, en að öll sú verðhækkun, sem á þær kæmi, lenti aðeins til bæjarfjelagsins eða ríkissjóðs. Jeg vil benda á það, að jeg hygg, að best væri að ríkið hjeldi áfram að eiga lóðirnar, þar sem það leigir þær mjög ódýrt, miðað við leigu hjá einstökum mönnum. Jeg vil þessvegna skjóta því til hv.flm. (JJós), hvort hann geti ekki hugsað sjer, vegna Vestmanneyinga, að breyta frv. í það form, að landið eigi lóðirnar áfram, en að það verði trygt, smátt og smátt, að leigan verði eftir skynsamlegu mati og að ríkissjóður fái þessa leigu, en að henni verði hinsvegar haldið hóflega niðri, til þess að vinna með þeim hætti á móti dýrtíð í Vestmannaeyjum.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Jeg get þakkað hæstv. atvrh. (MG) fyrir góðar undirtektir í þessu máli, sem sýnir það, að hann skilur fyllilega, hvernig ástandið er, og að hjer er um að ræða breytingu til verulegra hagsbóta fyrir bæjarsjóð, og jeg vil segja til næsta lítils skaða fyrir ríkissjóð. Hv. 5. landsk. (JJ) hafði nokkuð að athuga í þessu máli, en sem mjer virtist vera sjeð frá sjónarmiði þeirra manna, sem eru „principielt“ á móti sölu þjóðjarða, og tók hann dæmi af sölunni á Hrafnagili í Eyjafirði. En þetta dæmi er ekki sambærilegt hjer, því að þótt þessi einstaka landssjóðsjörð hafi verið seld manni, sem svo græddi á henni, þá er það öðru máli að gegna en að ríkissjóður selji bæ land, sem hann er bygður á og honum er lífsnauðsyn að hafa eignarumráð yfir. Það er líka tekið fram í 3. gr. frv., að land það, sem bærinn eignast, megi aldrei selja einstökum mönnum til eignar. Þar með verður komið í veg fyrir „spekulationir“ með lóðirnar, og vona jeg, að hv.þm. (JJ) sje mjer samdóma um það, að það væri ólíkt hægra fyrir Vestmannaeyjabæ að hafa eftirlit með því, að þessar „spekulationir“ eigi sjer ekki stað, heldur en fyrir stjórnarráðið. Jeg hygg, að í framkvæmdinni myndi það verða lítið, sem ríkissjóður eða stjórnin gæti fylgst með þessu, en bæjarstjórn Vestmannaeyja mjög mikið. Þegar gengið er út frá því, að bærinn má ekki undir neinum kringumstæðum selja landið aftur, þá sýnist ekki vera ástæða til að ætla, að lóðirnar kæmust í svipað verð eins og í dæmum þeim, sem hv.þm. (JJ) mintist á. Viðvíkjandi Reykjavík má benda á það, að hjer ganga lóðir kaupum og sölum, en það er alls ekki ætlast til þess, að Vestmannaeyjabær geti selt neinar lóðir þar öðruvísi en á leigu. Jeg er þakklátur hv.þm. (JJ) fyrir það, að hann sagði, að það væri í sjálfu sjer ekki rjett að meina þessum kaupstað að eignast landið frekar en öðrum.

Jeg sagði ábúendum jarða.

Já, það getur verið, að það sje nokkuð annað með ábúendur jarða. Jæja, bæjarbúar í Vestmannaeyjum eru landsetar ríkisins. Hjer er að ræða um bæjarfjelag, sem verður að kosta miklu fje árlega til að gera bæinn byggilegan. Ef nú Alþingi, sem að sjálfsögðu hefir að einhverju leyti hagsmuni bæjarfjelagsins fyrir augum, vill athuga þetta, þá sýnist mjer óhjákvæmilegt, að aðstaða bæjarfjelagsins sje gerð þannig, að það njóti ágóðans af því, sem það kostar fje til, en í þessu tilfelli hefir bærinn enga möguleika til að njóta þess sjálfur, sem hann kostar til að gera Eyjarnar byggilegar, og að því leyti sem hv.þm. (JJ) lagði þá spurningu fyrir mig, hvort jeg ekki hjeldi, að það væri besta ráðið til að koma í veg fyrir óeðlilega verðhækkun, að ríkið hjeldi áfram að eiga lóðirnar, þá er því að svara, að jeg býst ekki við, að afskifti ríkisins kæmi fyr en eftir dúk og disk, og því ver trygt, að ríkið haldi áfram með að halda í umráðin yfir þessu landi, eignarumráð, sem í sjálfu sjer eru mjög lítils virði fyrir ríkið, en að sama skapi mikils virði fyrir Vestmannaeyjabæ. Vestmannaeyjar hafa átt við fjárhagsörðugleika að stríða, og það er nauðsyn mikil fyrir bæjarfjelagið að komast sem fyrst úr þeim, til þess að atvinnuvegirnir geti gengið eins og vera ber, og jeg held, að það sje ekki ofmælt að segja það, að ríkinu væri meiri styrkur að Vestmannaeyjabæ sæmilega fjárhagslega sjálfstæðum, jafnvel þótt bærinn eigi landið með þeim skilyrðum, sem tekin eru fram í 3. gr. frv., heldur en þótt ríkið eigi landið, ef bærinn er altaf í miklum fjárhagsvandræðum og ef hann er altaf upp á ríkið kominn. Þetta bið jeg þá hv.þdm. að íhuga, sem eru á móti þjóðjarðasölu, og sem þessvegna finst skylt að mæla á móti frv. mínu. Eins og bent er á í greinargerð frv., hefði það verið bæði sjálfsagt og eðlilegt, að svona skipun hefði komist á um leið og Eyjarnar fengu kaupstaðarrjettindi, því að um leið og þær fengu kaupstaðarrjettindin, varð þeim skylt að bera ýmsar byrðar og taka á sig kvaðir, sem fylgja bæjarrjettindunum. Með þeirri skipun misti kaupstaðurinn ýmisleg hlunnindi, sem hann áður hafði, og hefir það aukið honum útgjöld síðan. Þetta, með öðru, mælir með því, að ríkið láti af hendi við Vestmannaeyjabæ það land, sem bærinn þarf nauðsynlega að nota.

Jónas Jónsson Jeg hefi ekki með öllu getað sannfærst af ræðu hv.flm. (JJós). Enn er ekki fyllilega ljóst, hvort ríkissjóður muni ekki verða fyrir ærnu tapi, ef gengið verður inn á sölu þessa. Hv. flm. kom lítið inn á þetta atriði, og er jeg ekki að ásaka hann fyrir það á þessu stigi málsins. Jeg þykist vita, að um fjárhagshlið þessa máls muni síðari umr. um frv. aðallega snúast, því að það kemur okkur þm. mikið við, hvort sala þessi muni ekki baka ríkissjóði talsvert tjón, án þess þó að koma Vestmanneyingum að liði að sama skapi. Þó vil jeg í þessu sambandi benda á það, að þegar hv.flm. leggur aðaláhersluna á, að bærinn eignist land þetta, til þess að fjárhagur hans megi batna, þá liggur í því óbein játning þess, að bærinn eigi með frv. þessu að fá meira virði en hann geldur í staðinn. Þessu var að vísu svarað þannig að hæstv. atvrh. (MG), að gera mætti ráð fyrir, að bænum yrði meira úr landinu en ríkissjóði gæti orðið. En hv.flm. á eftir að sannfæra menn um það, að ríkissjóður geti ekki eins látið gera nauðsynlegar umbætur á landi þessu eins og Vestmannaeyjabær, og hvort ekki sje heppilegra, að ríkissjóður eigi landspildu þessa áfram, án þess að okra á henni, en reyni hinsvegar að fara jafnskynsamlega með hana sem bæjarfjelagið myndi gera. Í raun og veru er spurningin í þessu máli sú, hvort landsstjórnin geti ekki farið jafnskynsamlega með lóðir þessar eins og Vestmannaeyjabær, og þó að njóta þess ágóða framvegis, sem bærinn ætlar að hafa af kaupunum.

Einar Árnason Jeg stend ekki upp til þess að andmæla frv. þessu. Þó vildi jeg vekja athygli hv.þm. á því, að verði frv. samþ., hlýtur það óhjákvæmilega að draga nokkurn dilk á eftir sjer. Sumir hv.þm. muna e. t. v. eftir því, að fyrir fáum árum óskaði Siglufjarðarkaupstaður að fá keypta lóð þá, sem bærinn stendur á, og var borið fram frv. þess efnis hjer í þinginu. Eins og kunnugt er, stendur Siglufjarðarkaupstaður að mestu leyti í landi kirkjujarðarinnar Hvanneyrar, og fór frv. fram á, að Siglufirði gæfist kostur á að fá jörð þessa keypta. Afdrif þess máls urðu þau, að bænum voru heimiluð kaup á jörðinni, að undanskildri svokallaðri Siglufjarðareyri. En það er einmitt á þeirri eyri, sem bærinn stendur aðallega, og er hún því langsamlega verðmesti hluti jarðarinnar og sá hluti, sem kaupstaðurinn hafði sjerstaklega augastað á til eignar. Vegna þess, að Alþingi tók þessari málaleitun Siglufjarðar þannig, varð ekkert úr því, að kaupstaðurinn festi kaup á því landi, sem honum var heimilað, og hafa því engin kaup eða sala farið þar fram enn. Nú geri jeg ráð fyrir, að flestar hinar sömu ástæður, sem mæla með því, að Vestmannaeyjakaupstaður fái keyptar Eyjarnar allar, eða nokkurn hluta þeirra, sjeu líka fyrir hendi að því er Siglufjörð snertir. Má því ganga að því vísu, ef frv. þetta verður samþ., að þá muni Siglufjarðarkaupstaður enn á ný bera fram óskir um að fá keypta Eyrina og land það, sem henni fylgir, og fæ jeg ekki sjeð, að þá verði hjá því komist, að verða við þeim óskum. Jeg taldi rjett að vekja athygli á þessu atriði í sambandi við frv. þetta, án þess að jeg segi nokkuð um það, hvernig jeg muni greiða atkvæði í máli þessu.