Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Brtt. þær, sem fjvn. hefir gert við fjárlögin, eru á þskj. 433, og hv.þdm. hafa haft tíma til að kynna sjer þær, þar sem þær komu fram á föstudaginn var. Nefndin leyfir sjer að koma fram með 4 brtt. um hækkun á tekjuliðunum í 2. gr., sem nema samtals 130 þús. kr. Nefndin viðurkennir, að í sjálfu sjer sje enginn gróði í þessu, en meiri hluti hennar telur samt rjettara að hækka tekjurnar, þar sem Hann þykist geta gert það án þess að víkja frá þeirri reglu að hafa áætlunina varlega. Nefndin leggur til, að aukatekjurnar verði hækkaðar úr 300 þús. kr. upp í 325 þús. kr. Þær námu 1924 eftir skýrslu, sem fjvn. hefir fengið frá fjármálaráðuneytinu, 400 þús. kr., svo að ekki þykir óvarlegt að áætla næsta ár 325 þús. kr. Þá er stungið upp á því, að áfengistollurinn sje hækkaður úr 500 þús. kr. upp í 530 þús. kr. Hann nam 1924 rúmum 600 þús. kr., og var þó ekki í gildi nema 3/4 hluta ársins 25% gengisviðaukinn. Því er ekki óvarlegt að ætlast til þess, að tollur inn nemi 530 þús. kr. árið 1926. Þá vill nefndin hækka kaffi- og sykurtollinn úr 950 þús. kr. upp í 975 þús. kr. Hann nam 1924 1 milj. 85 þús. kr., og þó er það sama að segja þar eins og með áfengistollinn, að 25% gengisviðaukinn var ekki í gildi nema hluta ársins. Þetta er því heldur ekki óvarlegt, og sama er að segja um vörutollinn, sem nefndin vill hækka úr 1350 þús. kr. upp í 1400 þús. kr. Hann nam 1924 1557 þús. kr., eða rúmlega því. Maður getur gert ráð fyrir, að hv.Nd. finni síður ástæðu til þess að hækka aftur tekjukaflann, ef það hefir verið gert í þessari hv. deild. Þetta hafði sín áhrif í nefndinni. Hún þóttist vita, að það mundi að minsta kosti tekið til athugunar í hv.Nd., hvort hækka ætti tekjukaflann meira en þar var áður búið að hækka hann, og þetta ýtti undir fjvn. þessarar deildar að koma með þessar brtt. Þá er 5. brtt. um að læknisvitjanastyrkur verði lækkaður úr 8200 kr. niður í 7700 kr. og að orðin „þó þannig - - - læknisvitjanastyrkur“ falli burt úr athugasemdinni. Þessi brtt. er bygð á því, að nefndin leit svo á og skildi þannig atkvgr., að til Kjósarsýslu væri ekki meiningin að veita bæði læknisvitjanastyrk og sjerstakan lækni, og vill því, að upphæðin verði lækkuð um það, sem ætlað var Kjósarsýslu. Sama er að segja um 6. brtt., um að lækka skáldastyrkinn úr 10 þús. kr. niður í 9 þús. kr., þar sem Jakob Thorarensen fær 1000 kr. eftir fjárlagafrv. eins og það nú er. Þá hefir nefndin komið fram með athugasemd við styrkinn til lendingarbóta í Grindavík og tekið tillit til upplýsinga, sem komu fram við 2. umr., og athugað málið að nýju, en þykist ekki geta veitt upphæðina skilyrðislaust. Loks stingur nefndin upp á, að Halldóri Briem verði veittar 960 kr. árlega í 18. gr. Þessi maður er orðinn háaldraður. Hann var lengi kennari við gagnfræðaskólann fyrir norðan, fyrst á Möðruvöllum og síðan á Akureyri. Eftir að hann fluttist hingað suður, var hann bókavörður við ríkisbókasafnið hjer. Hann er orðinn þrotinn að heilsu og hefir nýlega fengið lungnabólgu og nær að líkindum ekki þeirri heilsu, að hann geti verið við safnið lengur. Hann hefir 1440 kr. eftirlaun frá því hann var kennari. Þegar hann fluttist suður, fjekk hann loforð um að missa einskis í við þá breytingu, sem þá varð á högum hans. Þessi maður hefir nú í nálega 43 ár unnið fyrir íslensku þjóðina, bæði verið nýtur kennari og gefið út góðar kenslubækur, sem mikið hafa verið notaðar. Hann á því fyllilega skilið, að honum verði veittar þessar 960 kr., og nema þá eftirlaun hans alls 2400 kr. Auk þess á hann að fá lítið eitt úr lífeyrissjóði, er hann lætur af störfum sínum, en það er ekki svo mikið, að nokkru nemi. Að öðru leyti skal jeg ekki fjölyrða um brtt. nefndarinnar. Jeg ætla að bíða þangað til hv.þm. hafa gert grein fyrir brtt. sínum með að skýra afstöðu nefndarinnar til þeirra.

Sigurður Jónsson Það er sjerstaklega ein brtt. á þskj. 447, undir tölulið XVIII., við 18. gr., sem jeg vildi minnast á, sem sje, að Kristínu Sigurðardóttur ljósmóður verði veittar 500 kr. Jeg skal taka það fram, að þessi kona hefir verið ekkja í 20 ár og dvelur nú hjá bróður sínum, sem er bláfátækur maður. Hún er búin að vera ljósmóðir í 52 ár í mjög erfiðu umdæmi. 4 danskar mílur eru til fjarlægustu bæja og vetrarferðalög erfið. Hún giftist ung manni þarna í sveitinni og hefir verið þar síðan og aldrei sótt neitt burt. Jeg get engan mun gert á þessari ljósmóður og hinum 2, sem samþyktar voru við 2. umr. Jeg ætla ekki að gylla þetta neitt, heldur segja satt og rjett frá hennar högum, og sje jeg ekki annað en að hv. dm. verði einnig að samþykkja þetta, þar sem engin ástæða er til að gera upp á milli þessara þriggja ljósmæðra. En þegar maður fer að athuga, kemur í ljós, að júbílljósmæður, ef miðað er við 50 ár, munu ekki vera margar hjer, svo að þær yrðu aldrei neinn baggi fyrir ríkissjóð. Því hefir verið haldið fram, að sýslusjóðir gætu styrkt þær, en þeir hafa sannarlega í mörg horn að líta, enda fór þessi kona fram á hækkun á launum sínum, en það bar sáralítinn árangur. Þá ætla jeg ekki að orðlengja þetta frekar, en fel hv. deild tillöguna í því trausti, að hún lofi þessari ljósmóður að fylgjast með hinum tveimur.

Ingvar Pálmason Jeg geri ráð fyrir, að jeg þurfi ekki að tefja tíma hv. deildar lengi. Jeg er riðinn við nokkrar brtt., bæði á þskj. 447 og 456. Brtt. á þskj. 447, undir tölulið V, sem jeg er meðflutningsmaður að, mun jeg ekki fara mörgum orðum um. Það ætla jeg að láta eftir meðflutningsmanni mínum, hv. 1. landsk. (SE). Um brtt. einstakra þm. mun jeg heldur ekki tala, að minsta kosti ekki fyr en þeir hafa gert grein fyrir þeim. Fyrri brtt., sem jeg flyt einn, er á þskj. 447, undir tölulið XVII, um hækkun á styrk til Goodtemplarareglunnar. Jeg skildi þannig atkvgr. við 2. umr. um 4000 kr. hækkun á styrknum, að hv.þdm. væru mjer í raun og veru sammála um, að hækka bæri þennan styrk, en það, sem á milli bæri, væri það, að háttv. deildarmönnum fyndist jeg taka of djúpt í árinni. Nú hefi jeg lækkað upphæðina um helming og vænti þess, að tillagan megi nú fá fram að ganga. Síðari brtt. er á þessu sama þskj., undir tölulið XXI, um að ríkið ábyrgist 100 þús. kr. lán fyrir Búðahrepp. Það má segja svipað um þessa tillögu og þá fyrri, að jeg sje ekki ástæðu til að fjölyrða um hana, þar sem jeg við 2. umr. lýsti þeim ástæðum, sem væru á bak við þetta. Jeg hefi nú lækkað upphæðina um 10 þús. kr. og vil minna á, að þessi upphæð er sú sama og Alþingi hefir áður lofað að ábyrgjast. Jeg vænti þess, að nú sje búið að færa tillöguna í þann búning, að hv. deild sjái ekki ástæðu til að ganga á bak orða sinna. Jeg læt svo útrætt um þessa tillögu, því að jeg tel ástæðulaust að tefja tímann með mælgi um hana, þar sem jeg gerði ítarlega grein fyrir henni við 2. umræðu. Þá er brtt. á þskj. 456, sem jeg flyt ásamt hv. 2. þm. G.-K. (BK). Hún er þess efnis, að tekinn verði upp í 18. gr. fjárlaganna ellistyrkur til Guttorms Vigfússonar uppgjafaprests. Mig brestur hæfileika til að lýsa þessum mæta manni svo sem verðugt er, enda mun þess ekki gerast þörf, þar sem óhætt er að fullyrða, að þessi prestaöldungur er þjóðkunnur maður. Hann er nú 80 ára að aldri og hefir verið prestur í 53 ár. Að rekja prestsferil hans mun ekki þurfa, en í 37 ár hefir hann verið prestur á Stöð í Stöðvarfirði, sem er eitthvert allra tekjurýrasta brauð á landinu. í eftirlaun mun honum bera samkv. eftirlaunalögum hjer um bil 790 kr. Jeg hefi að vísu ekki fyllilegar heimildir fyrir því, en ef nokkru skakkar, er það lítið. Hann er nú þrotinn að heilsu og næstum því búinn að missa sjónina. Kona hans er nokkru yngri, en samt orðin gömul og lasburða. Þau eiga 5 uppkomin börn, en jeg býst við, að hv. Alþingi láti sjer ekki sæma að segja við slíkan mann, að börn hans geti sjeð fyrir honum, þegar hann eftir jafnlanga þjónustu, þrotinn að heilsu og kröftum, segir af sjer. Eftirlaunin hrökkva skamt, og jeg veit, að ekki þarf að brýna hv. Alþingi mikið til þess að veita þennan styrk. Til merkis um að hjer er um mann að ræða, sem ekki er hægt að telja neinn hversdagsmann, má geta þess, að hann var sjerlega góðum hæfileikum gæddur til að búa menn undir skólanám og að hann hefir mjög mörgum af lærdómsmönnum okkar veitt slíkan undirbúning. Meðal þeirra eru núverandi rektor mentaskólans, Geir Zoega, Finnur próf. Jónsson, Jóhannes Sigfússon o. fl. Jeg er viss um, að óþarft er að eyða fleiri orðum um þessa tillögu og mig brestur hæfileika til að minnast þessa ágætismanns á Alþingi eins og vert væri. Jeg ætla því að láta staðar numið, í þeirri fullu vissu, að tillagan nái fram að ganga, og að því er jeg vona, í einu hljóði.

Fjármálaráðherra (JÞ): Um brtt.hv.fjvn. á þskj. 433 vil jeg segja það, að tekjur ríkissjóðs samkvæmt 2. gr. sjeu nú þegar svo hátt áætlaðar, eftir að hv.Nd. hefir hækkað þær um 930 þús. kr., að hvorki er rjett eða forsvaranlegt að hlaða þar meiru ofan á. Þess vegna tel jeg hækkunartill. háttv.fjvn. á þskj. 433 ekki rjettmætar eða á rökum bygðar, heldur skoða jeg þær aðeins sem tilraun til þess að fela fyrir mönnum, hvað gjaldabálkurinn hefir mikið hækkað í meðferð þingsins. Hinsvegar er engin hækkunin svo stórfeld, að jeg sjái ástæðu til þess að fara að rökræða það við hv.fjvn., og læt mjer því nægja að skjóta fram þessari almennu athugasemd. Sjálfur á jeg nokkrar brtt. á þskj. 447, sem segja má þó um, að sjeu aðeins tvær brtt. Önnur þeirra er sú, að færa eftirgjafir á viðlagasjóðslánum inn í þær greinar fjárlaganna, sem þær samkvæmt efni eiga heima í, en taka svo upp tekjumegin, eða í 5. gr., jafnháa upphæð á móti, eða þá upphæð, sem allar eftirgjafirnar nema. Þetta er rjett, til þess að útgjöldin komi einhvern tíma fram í fjárlögum og landsreikningi. En ef fyrst er veitt lán úr viðlagasjóði og síðan eftir gefið með athugasemd aftan við fjárlögin, kemur það aldrei fram í fjárlögum eða landsreikningi, og sjest því ekki, hvað farið hefir til hins og þessa og útgjöld ríkisins í sjálfu sjer því aldrei rjett talin. Þessi brtt. miðar því aðeins að því að taka upp rjetta reikningsfærslu, en ekki til þess að sýna afstöðu mína til hinna ýmsu eftirgjafa, sem jeg þó kann að vera á móti. Læt jeg svo útrætt um þetta og vona, að hv.fjvn. geti fallist á, að þetta sje rjett hjá mjer, og vænti jeg því, að hv.þdm. sjái sjer fært að samþykkja brtt. Þá er það hin brtt., og er hún sú I. í röðinni á þskj. 447, undir tölulið 2, og er um launabætur til aðstoðarlæknisins á Ísafirði. Í fjárlagafrv. stjórnarinnar var tekin upp sama upphæð og er að finna í núgildandi fjárlögum, eða 2 þús. kr., og þar beinlínis tekið fram, að hann njóti ekki annara launa úr ríkissjóði. Þessi upphæð lagði hv.fjvn.Nd. til, að lækkuð væri niður í 1500 krónur og færði sem ástæðu fyrir því, að ríkinu bæri engin skylda til þess að launa þessum manni. Þegar svo var komið, tók jeg mig til og rannsakaði þetta mál frá rótum og komst þá að þeirri niðurstöðu, að ríkissjóður hefði skyldum að gegna gagnvart þessum starfsmanni. Um málið gaf jeg svo skýrslu í hv.Nd., sem jeg ætla að leyfa mjer að flytja hjer einnig. En af því að skýrsla þessi er samhljóða þeirri, er jeg gaf í hv.Nd. og jeg les hana eins og hún hljóðar í handriti ræðuskrifarans í Nd., þá sje jeg ekki ástæðu til þess að skrifararnir fari að endurtaka það nú, því duga mun á sínum tíma að geta þess, að skýrslu þessa sje að finna á öðrum stað í Alþingistíðindunum. 1) Jeg hefi svo litlu hjer við að bæta, en hefði jeg verið búinn að afla mjer þessara upplýsinga áður en jeg samdi fjárlagafrv., þá hefði jeg stungið upp á, að aðstoðarlækninum yrðu greiddar 2500 kr. að viðbættri dýrtíðaruppbót. Þessi brtt. mín fer fram á að veita 1700 kr. í viðbót við hin lögmæltu laun, sem eru 800 kr., og sje greidd dýrtíðaruppbót þar á eftir venjulegum reglum. Jeg hefi ekki sjeð ástæðu til að breyta þessum 1. lið 12 gr. að öðru leyti en þessari hækkun til aðstoðarlæknisins á Ísafirði nemur. Þessi liður er áætlunarliður, sem stafar af því, að ýms læknishjeruð standa auð og er þjónað af nágrannalæknum lengri eða skemri tíma á hverju ári, og þá fyrir helming lögmæltra launa. Jeg skal svo ekki orðlengja frekar um þetta, en bæti því aðeins við, að mjer fanst sjálfsagt að bera fram till. þessa, svo að Alþingi gæfist kostur á að standa við loforð, sem telja má, að gefin hafi verið í öndverðu, er styrkurinn til þessa manns var tekinn upp í fjárlög. En fari svo, mót von minni, að a-liður þessarar brtt. minnar verði feldur, þá tek jeg að sjálfsögðu aftur b-liðinn, enda er hann afleiðing af því, að fyrri liðurinn sje samþyktur. *Skýrslu þessa er að finna á bls. 248–251 hjer að framan.

Jónas Jónsson Jeg á allmargar brtt. að þessu sinni, enda geri jeg mjer litlar vonir um, að þær nái allar fram að ganga. Þær eru sumpart bornar fram vegna bænastaðar þeirra, sem að þeim standa, eða af því, að mjer hefir virst rjettara að láta sumt af þessu sjást, þótt lítinn byr hafi ef til vill. Fyrsta brtt. mín er á þskj. 447 og þar II. í röðinni. Hún fer fram á að binda augnlækningastyrkinn við nafn ákveðins manns, þ. e. Guðmundar læknis Guðfinnssonar. Þetta er í samræmi við aðrar sjerfræðigreinar, t. d. eins og tannlækningar, háls- og eyrnalækningar o. fl., að styrkir til þessa eru bundnir við ákveðin nöfn eða lækna, sem kenslu þessa hafa með höndum. Þessi maður, Guðmundur Guðfinnsson læknir, var kostaður utan af ríkisfje til þess að fullnuma sig í augnlækningum. Hann var áður hjeraðslæknir og naut þá almenns trausts, og enn nýtur hann hins sama og hefir það síst farið minkandi síðan hann kom úr utanför sinni, eins og sýnir sig best í því, að hann sjer ekki út úr því, sem hann hefir að gera. Að ólöstuðum þeim lækninum, sem notið hefir þessa styrks undanfarið, þá álít jeg, að ríkið eigi að njóta þess mannsins, sem það hefir styrkt til náms og almenns trausts nýtur, enda mun hjer sannast sem víðar, að nýir vendir sópa best. Þessari grein læknisvísindanna fleygir fram árlega, svo að þeir yngri, sem hana stunda, standa hinum eldri betur að vígi. Næsta brtt. mín er sú 8. í röðinni á sama þskj. og er sama efnis og brtt., er jeg flutti við 2. umr., en tók þá aftur, til þess að orða mætti hana betur. Eins og jeg tók fram við 2. umr., þá er ætlast til, að undir þennan lið falli þeir, sem hjúkrunarnám stunda erlendis. Þó að hjer sje ekki um stóra upphæð að ræða, gæti hún þó - ef hún verður samþykt - orðið upphaf að því, að þingið styrkti framvegis efnilega menn og konur til verklegs náms í öðrum löndum, en það eru einmitt slíkir menn, sem við þörfnumst allra mest í framsóknarbaráttu þjóðarinnar. Um viðbótarliðinn, að binda nokkurn hluta styrksins við nafn ákveðins manns, hefi jeg talað áður. Aðeins get jeg bætt því við, að þessi maður, Jón Gunnarsson frá Blöndubakka, hefir nú verið 3 ár í Noregi á vegfræðiskóla á vetrum og verið þar flokksstjóri í vegagerð á sumrum. Þegar hann hóf nám sitt, var hann svo heppinn, að verkfræðingur tók hann að sjer, eins og ekki er ótítt í Noregi, að við sjeum látnir njóta þess, að við erum Íslendingar og frændur Norðmanna. Hefir Jón nú aflað sjer allmikillar þekkingar um vegagerð, en vill fullnuma sig betur, og þarf ekki að efa, að hjer á landi bíður ærið starf handa slíkum manni að vinna. Vænti jeg því, að hv. deild geti fallist á að samþykkja brtt. þessa í því formi, sem hún er nú. Þá er næst brtt. um að breyta orðalagi athugasemdar þeirrar, er fylgir styrknum til hjeraðsskóla. Að vísu er hjer um stefnumál að ræða, því að eftir orðalagi minnar athugasemdar verða peningar þessir notaðir, en koma engum eða aldrei að gagni eins og athugasemdin er fram borin af hv.fjvn. Við vitum það undurvel báðir, hv. 1. þm. Rang. (EP) og jeg, að engin líkindi eru til þess, að sýslurnar austanfjalls komi sjer saman um skólastaðinn, og þess vegna er aths. fjvn sama sem að neita um styrk til að reisa hjeraðsskóla á Suðurlandsundirlendinu. Mjer þykir rjettara, úr því að styrkur er veittur í sjerstöku augnamiði, að þá sje svo um hnútana búið, að hægt sje að grípa til hans, þegar með þarf, og að þau skilyrði verði niður feld, sem auðsætt er, að sýslurnar verða aldrei sammála um. Eins og jeg sýndi fram á með rökum við 2. umr., þarf enginn að vænta, að Árnes- og Rangárvallasýslur komi sjer saman um skólastaðinn. Um hann hefir verið deilt um 20 ára skeið og sami reipdráttur sýslnanna í millum frá upphafi til enda. Til þess nú að bæta úr þessu, hefi jeg tekið upp í aths., að skólastaður, áætlun og teikningar skuli vera samþykt af stjórnarráðinu í samráði við húsameistara og landlækni. Þetta ætti að geta haft áhrif á málið og borgið því til sigurs; en eins og horfir nú, stranda framkvæmdirnar á því, að hver hreppur heldur í sinn skækil og heimtar skólann til sín. Og vitanlega er það ekki nema eðlilegt, þó að allir vilji hafa slíka stofnun sem næst sjer, en öll slík togstreita er óheppileg. Nú skal jeg t. d. í þessu sambandi minnast á heilsuhælisbyggingu Norðlendinga. Öllum hefir komið saman um það, að reisa eigi það í Eyjafirði, en þar er nú hafinn sá reipdráttur milli tveggja hreppa, að til vandræða horfir, skerist ekki hið opinbera í leikinn. Deilan er um það, hvort hælið eigi að standa austan eða vestan Eyjafjarðarár, og svo er hún hörð orðin, að góðvinir eru farnir að hatast og sýna fullkominn fjandskap hverjir öðrum. Jeg vona, að hv. deild sjái, hve nauðsynlegt það sje að fela óvilhöllum sjerfræðingum að ráða fram úr slíkum málum. Og samkv. aths. minni eru það húsameistari og landlæknir, sem þessu eiga að ráða. Það verður því ekki aðeins frá byggingarfræðilegu sjónarmiði, sem staðurinn verður valinn, heldur og einnig frá heilsufræðilegu, og það út af fyrir sig ætti þó að vega nokkuð. Stjórnarráðið er fulltrúi þingsins og hlýtur að meta meira tillögur sjerfræðinganna en eiginhagsmuni einstakra manna, hreppa eða sýslna. Jeg skal einnig taka það fram í þessu sambandi, að það hafði mikla þýðingu fyrir framtíð hjeraðsskóla Þingeyinga, að hann var reistur þar, sem hann stendur nú. Meiri hluti þeirra manna, er að því máli stóðu, vildu reisa hann á fallegum stað á góðri jörð, þar sem lítið var um gott byggingarefni - t. d. vantaði sand þar með öllu - og svo hefði kostað um 4000 kr. á ári að hita húsið upp. Nú er skólinn settur á melhól, þar sem byggingarefni var alveg við hendina og heit laug svo nærri, að hún nægir til þess að hita upp allan skólann. Jeg skal líka nefna tvo aðra skóla. Jeg er með því að veita fje til byggingar á Eiðum, þó jeg hinsvegar sje ekki í neinum vafa um það, að skólinn hefði í öndverðu átt að standa á Hallormsstað, þar sem nógur skógur er til eldsneytis. En eins og komið er, ræð jeg þó til, að bætt verði við byggingarnar á Eiðum, en skólinn ekki fluttur fyrst um sinn. Sama er og að segja um kvennaskólann á Blönduósi, að alt mælir með því, að hann hefði fremur átt að standa á fallegri jörð, t. d. frammi í Vatnsdal, en nú verður hann að líkindum ekki fluttur, því að steinsteypan er þung í vögum. En þessi dæmi sanna, að tilviljun ein á ekki að ráða, hvar slík hús eru reist, heldur eiga fróðir menn og sjerfræðingar að hafa úrskurðarvaldið í því efni. Annars dettur mjer í hug eitt tilfelli enn, áður en jeg skil við þennan lið, en það er Hvítárbakkaskólinn. Nú hagar svo til, að um Borgarfjörð eru víða laugar og hverir, sem eru mjög hentugir til upphitunar, og þó er skólinn settur þar, sem hann er. Þetta sýnir aðeins, að fróða menn vantaði til þess að velja skólastaðinn fyrir Borgfirðinga. Þá er till. um að veita tveim kennurum styrk til að mæta á kennaraþingi í Helsingfors. Hefir þeim verið boðið að halda þar sinn fyrirlesturinn hvorum um íslenska menningu. Þennan fund stækja margir menn víðsvegar af Norðurlöndum. Styrkurinn, sem farið er fram á, er rjett ríflega fyrir fargjaldi. Jeg býst við, að aðstaða hv. deildar fari eftir því, hvort hún álíti, að vjer eigum að koma fram í samfjelagi þjóðanna eða ekki. Læknar og biskup hafa áður sótt slíkar samkomur sem þessar, og nú vilja barnakennararnir líka fylgjast með. Jeg vil að vísu ekki fyrir mitt leyti halda því fram, að för þessi hefði bein áhrif á kenslumál vor, en hinsvegar myndi hún heppileg til að vekja eftirtekt út á við. Í sambandi við þessa brtt. vil jeg geta annarar, sem jeg flyt ásamt hv. 3. landsk. (HSn), um að veita ungfrú Sigurborgu Kristjánsdóttur utanfararstyrk til farar til Helsingfors á fund fyrir forstöðukonur húsmæðraskóla. Sú för ætti að geta haft beina þýðingu fyrir húsmæðrafræðslu vora. Það má víst - eftir öllum undirtektum - telja fullráðið, að kona þessi taki við forstöðu Staðarfellsskólans. Stjórn Búnaðarfjelagsins hefir tekið vel í að láta styrk á móti. Kona þessi hefir áður haft umfangsmikla matreiðslukenslu á hendi, og ætti því utanför hennar að geta komið að gagni, enda þótt svo færi, að hún tæki ekki við Staðarfellsskólanum. Þá kem jeg að 15. brtt. á þskj. 447, um kostnað við fulltrúann á Spáni. Álít jeg, að gert hafi verið ráð fyrir hærri upphæð í því skyni en líklegt er, að verði notuð. Jeg hefi því tiltekið 6000 kr. Samskonar menn erlendra þjóða hafa ýmist slíka upphæð eða minni. Mjer er t. d. kunnugt um, að konsúll Norðmanna, er hjer var áður, en nú er sendimaður þeirra í Frakklandi, hefir í árslaun 13000 norskar krónur og 3000 kr. í dýrtíðaruppbót. Jeg hefi áður minst á undirbúning vatnsleiðslu í Vestmannaeyjum, enda var jeg meðflm. till. um fjárveitingu í því skyni við 2. umr. Nú alveg nýlega hefi jeg heyrt vitnisburð sjómanns að norðan, er reri í Vestm.eyjum í vetur, um þetta mál, og eftir þeim upplýsingum get jeg ekki annað sagt en að hjer sje um stórmál að ræða. Hann sagði, að vatn það, sem notað væri, væri að mestu regnvatn, sem safnað væri af þökum. Þegar þurkar gengju, settist ryk á þökin og blandaðist síðan vatninu. Auk þess væri vatnið oft sóti blandið. Jeg fæ ekki betur sjeð en að hjer sje um heilsufræðilegt stórmál að tefla, enda þótt það sje ekki fjárhagslegt stórmál. Álít jeg, að það sje fullkomin skylda ríkisins að ýta undir endurbætur á þessu sviði. Þá flytur og háttv.þm. Vestm. (JJós) brtt. um að hækka styrkinn til varðbátsins Þórs. Jeg hefi áður látið þá skoðun í ljós, að hjer væri um gott fyrirtæki að ræða. Auk þess má benda á, að skipið vinnur fyrir þessum styrk með sektum þeim, sem togarar þeir hljóta, er það hefir tekið, fyrir utan hið óbeina gagn, er Þór hefir gert með því að fæla togarana frá suðurströndum landsins. Býst jeg og við, að ekki líði á löngu uns skipið verður ríkiseign. Þegar nýtt strandvarnarskip verður bygt, er full ástæða að ætla, að Þór verði og ríkiseign, enda þótt Vestmannaeyingar haldi áfram að kosta hann að einhverju leyti vegna hinna sjerstöku nota, er þeir hafa af honum. Fjvn. lítur ekki hýru auga til 20. brtt. á þskj. 447, um stúdentagarðinn. Tillögu þessa flutti jeg fyrir tilmæli stúdentaráðsins, og var samhlj. till. samþykt á þingi 1923. Má því segja, að þetta eigi að vera endurveiting. Að vísu getur litið svo út, að þetta sje lán, en ekki fjárveiting, en jeg lít þó á það sem fjárveitingu og greiði atkv. með till. á þeim grundvelli. Stúdentarnir hafa bráðum safnað 200 þús. kr. í byggingarsjóðinn, og hafa bæði þeir og aðrir jafnan gert ráð fyrir, að ríkissjóður legði til enda veit jeg, að svo verður áður en lýkur. Hjer er líka um fjárhagslegan ávinning fyrir ríkissjóð að tefla, því að nú er stúdentum veittur húsaleigustyrkur árlega, sem auðvitað dytti úr sögunni við byggingu stúdentagarðsins. Jeg hefi satt að segja ekki mikla von um, að þessi till. nái samþykki að þessu sinni, enda ljet jeg það í ljós við stúdentana, sem báðu mig að bera till. fram. En mjer þótti þó rjett að flytja hana, til að skýra málið og ef til vill flýta fyrir því. Jeg skal taka það fram, að þótt hjer sje aðeins farið fram á ábyrgð, þá er það almenn skoðun meðal stúdenta og margra annara, að lán þetta eigi alls ekki að endurgreiðast. Þá kem jeg að brtt. á þskj. 456, um bifreiðastyrkinn. Kom hún svona seint fram af því, að ekki var ákveðið um, hve hár styrkurinn yrði. Samkv. frv. var til þess ætlast, að styrkurinn yrði veittur einu bifreiðafjelagi. Nú er kunnugt, að fleiri en eitt fjelag hafa annast flutninga austur, og virðist því rjett að skifta styrknum á milli þeirra, enda þótt smáflutningur komi að sjálfsögðu ekki til greina. Mjer er sagt, að sýslumaður Rangæinga hafi undanfarið skift styrk þeim, er veittur hefir verið til sjóferða þangað austur, eftir vörumagni. Tillaga mín fer fram á að skifta styrknum svo milli sýslnanna, að sú sýslan, sem fjær er Reykjavík, Rangárvallasýsla, fái 3/5 upphæðarinnar, en Árnessýsla 2/5 hluta. Skal jeg ekki segja, að þetta sje laukrjett skifting, en þó mun hún vera nærri lagi. Er svo ætlast til, að sýslumenn skifti styrknum á milli þeirra bifreiðafjelaga, er annast slíkar ferðir. Munn 3–4 aðiljar koma þar til greina. Þætti mjer gott að fá að heyra álit hv. 1. þm. Rang. (EP) á þessari tillögu minni. Hygg jeg, að hún sje til bóta.

Guðmundur Ólafsson Jeg vildi hjer aðeins minnast á hækkun þá á tekjuáætluninni, sem fjvn. leggur til. Ræða háttv.frsm. (JóhJóh) bar það með sjer, að hann var hækkuninni í raun og veru ekki samþykkur, enda mælti hann linlega með henni. Jeg vildi því herða á ummælum hans og taka það fram, að jeg tel hækkunina mjög vel forsvaranlega. Hæstv. fjrh. (JÞ) viðurkendi þetta líka með því að færa engin rök fyrir máli sínu, enda þótt hann hreyfði andmælum. Nefndin kynti sjer vel, hvað þessir tekjuliðir, sem hún leggur til að sjeu hækkaðir, hafa gefið af sjer undanfarin 3 ár og vonar, að reynslan sanni, að hún hafi ekki gengið of langt að þessu sinni. Þá vil jeg einnig minnast á ummæli hæstv. fjrh. um aðstoðarlækninn á Ísafirði. Las hann upp úr gömlum Þingtíðindum máli sínu til sönnunar, og efast jeg ekki um, að hann hafi lesið rjett, en ef til vill slept einhverju úr, sem ekki væri síður til skýringar. En ráðstafanir þingsins þá munu þó aðeins hafa átt að gilda uns hann ætti kost á öðru embtti. Nú er það kunnugt, að lítil eða engin þörf er á aðstoðarlækni á Ísafirði, en lækna vantar altaf í sum hjeruð. Þessi læknir unir sjer enn á Ísafirði og dvelur þar líklega áfram, þótt þingið hafi stundum, a. m. k. í fyrra, viljað lækka laun hans nokkuð. Jeg átti enga brtt. við 2. umr. fjárlagafrv., en á nú hjer eina ásamt háttv. 3. landsk. (HSn), á þskj. 456, sem jeg vildi mæla nokkur orð fyrir. Fer hún fram á að veita dr. Guðbrandi Jónssyni 1200 kr. til að vinna að menningarsögu Íslands í kaþólskri tíð. Dr. G. J. fór að vísu fram á hærri styrk og býst við að þurfa hans með í 3 ár, ef honum er veittur hann á annað borð til starfs þessa. Hefir dr. G. J. unnið að fræðum þessum um tíma, en treystir sjer ekki til að halda þeirri starfsemi áfram vegna fátæktar. Jeg sjálfur þekki þennan mann lítið, en vottorð fylgja umsókn hans frá dr. Sigurði Nordal, Matthíasi Þórðarsyni fornmenjaverði og próf. Einari Arnórssyni. Telja þeir hann mjög vel til starfsins fallinn og styrksins verðugan. Á hið sama bendir og ritgerð hans um Hólakirkju hina fornu, er hann hlaut verðlaun fyrir úr sjóði Jóns Sigurðssonar. - Jeg mun láta þetta nægja, því að jeg þekki mann þennan, eins og áður er tekið fram, mjög lítið, og þrátt fyrir það, þótt mjer væru betur kunnir verðleikar hans, myndi jeg ekki nenna að flytja honum slíka lofgerð hjer sem vant er að gera við slík tækifæri, en tel víst, að þessi styrkbeiðandi eigi það ekki síður skilið. En oft hygg jeg, að Alþingi hafi veitt fje til þess, sem óþarfara hefir verið og óvissara um árangur. Og þótt kalla megi þetta bitling, þá er hann þó álitlegri en margir aðrir. Ætlast er til í umsókninni, að stjórnin skuli hafa fulla umsjón með starfsemi þessari. En á það hefir einmitt viljað skorta um svona fjárveitingar, að haft væri eftirlit með notkun þeirra, fyr en þá stundum eftir nokkur ár.



Jeg á hjer enga brtt., en jeg sje, að ýmsir háttv. þm. flytja beiðnir um styrki til einstakra manna. Mjer hafa borist margar áskoranir um að flytja slíkar beiðnir, en jeg hefi neitað þeim öllum. Þarf jeg ekki að gefa aðra skýringu á því en þá, að jeg er sjálfsagt ekki nógu brjóstgóð. Ein af þessum breytingartillögum einstakra þingmanna fer fram á ferðastyrk á væntanlegan kennarafund í Helsingfors. Jeg verð að segja eins og er, að mjer hefir verið boðið á þennan fund og fleirum, sem jeg þekki, en ekki sjeð mjer fært að bindast fyrir styrkbeiðni, hvorki mjer nje öðrum til handa. Reynsla mín hefir verið sú, að þótt skemtilegt sje að ferðast og sækja slíka fundi, þá eru beinu notin af slíkum fundum fremur lítil, eða jafnvel alls engin; til þess er tíminn, sem þessum fundahöldum er ætlaður, of takmarkaður. Til þess að hafa not af slíkum ferðum, þarf að dvelja lengri tíma, en sú dvöl kostar ærið fje. Fjvn. leit svo á, að ekki væri gerlegt að sinna neinum nýjum styrkbeiðnum nú, og þá ekki heldur þessum. Má að vísu segja, að hjer sje ekki um háar upphæðir að ræða, en þó eru þetta peningar líka, og auk þess myndu þannig fjárveitingar koma enn fleiri fjárbeiðnum af stað. Þá vík jeg að XXIII. brtt. á þskj. 447, um að ábyrgjast 30 þús. kr. lán til ungfrú Halldóru Bjarnadóttur til að koma upp útsölu á íslenskum heimilisiðnaði. Nefndin hefir átt kost á að kynna sjer þessa beiðni, og þótt jeg viti, að hv. frsm. (JóhJóh) muni víkja að henni, þá ætla jeg þó að gera grein fyrir afstöðu minni til brtt. með nokkrum orðum. Samband heimilisiðnaðarfjelaganna hefir áður verið hvatt til þess að koma á verslun og útsölu fyrir íslenskan heimilisiðnað af sömu konu, en þá var álitinn ógerningur að koma slíku í framkvæmd. Jeg er enn á sömu skoðun. Flestir munu kannast við Thorvaldsensbazarinn hjer í Reykjavík. Sú stofnun hefir starfað í 25 ár, og get jeg ekki annað sjeð en að bazarinn inni hlutverk sitt vel af hendi sem útsala á íslenskum heimilisiðnaði. Fyrir nokkru var og stofnuð verslun í sömu grein, er nefnist „Nýi bazarinn“. Auk þess munu vera nokkrir fleiri útsölustaðir í öðrum kaupstöðum, til dæmis á Akureyri. Jeg hygg, að þessir útsölustaðir muni nægja fram-. leiðslu landsmanna fyrst um sinn, og tel því óhyggilegt að verða við beiðni þessari.

Jóhann Jósefsson Við 2. umr. fjárlaganna tók jeg aftur tillögu mína um 10 þús. kr. hækkun til björgunarskipsins Þórs. Var það gert, eins og jeg lýsti yfir, í samráði við formann fjvn. Nú hefi jeg komið með brtt. viðvíkjandi þessum styrk, um að hækka hann um 5000 kr. frá því, sem ákveðið var í Nd.Háttv. deild hefir svo oft heyrt lýst starfsemi þessa skips, að jeg þarf ekki að lengja umræðurnar til þess að færa háttv.þm. heim sanninn um gagnsemi fyrirtækisins. Jeg get vísað til þess, sem hv. 5. landsk. (JJ) sagði viðvíkjandi þessari brtt. minni, og jeg vil leyfa mjer að benda á, að frá byrjun hefir þetta fyrirtæki haft fylgi manna úr öllum pólitískum flokkum, bæði utan þings og innan, en það á sjer aðeins stað um viðurkend þjóðþrifamál. Fyrir viturlegar ráðstafanir þingsins í fyrra hefir Þór getað aflað talsverðra tekna í ríkissjóð, með því að hafa hendur í hári sökudólga innan landhelgi. Á síðasta ári nam það fje um 100 þús. kr., og það sem af er þessu ári munu komnar inn um 65 þús. kr. En þetta er ekki mikilsverðasta hliðin á starfsemi skipsins, heldur er það björgun mannslífa og eftirlit með veiðarfærum og afla. Í þau 5 ár, sem skipið hefir starfað, hafa komið fyrir mörg meira og minna skýr tilfelli, þar sem það hefir bjargað mönnum úr lífsháska. En það hefir aldrei komið eins skýrt fram og á þessari vertíð, sem nú er að líða, hvernig Þór hefir svo að segja hrifið menn úr dauðans greipum. Bátum, sem gerðir eru út frá Eyjum, er líka mjög að fjölga. Þeir voru um 50 þegar Þór hóf starf sitt, en eru nú um 90. Jeg þarf ekki að orðlengja um þessa sanngjörnu hækkun. Jeg þykist vita, að hv. deild taki þessu máli vel eins og áður. Jeg skal taka fram, út af ummælum hv. 5. landsk. (JJ) um að Þór kynni áður en langt liði að verða eign landsins, að þetta hefir komið til tals, og þá fjelli þessi styrkur vitanlega ekki til útgerðarfjelagsins, heldur yrði hluti af útgerðarkostnaðinum. En af því að þetta er ekki komið í fast form, tel jeg nauðsynlegt, að þingið áætli svo ríflegan styrk, að bæjarfjelag Vestmannaeyja þurfi ekki að leggja fram eins mikið og áður. Bæjarsjóður hefir lagt fram að undanförnu 40 þús. kr., en hann er þess í raun og veru ekki megnugur, því að á honum hvíla miklar skuldir vegna þessa fyrirtækis síðan á árunum 1920–1921, af því að skipið fjekk þau ár engan styrk úr ríkissjóði. Till. mín er fram komin til þess að lina eitthvað á þessu framlagi bæjarsjóðs. En útgerð skipsins er nauðsynlegt að tryggja, því að starf þess er hrein og bein lífsnauðsyn sjómannastjettinni í Eyjunum. Þó að skipið hafi notið styrks úr ríkissjóði, hefði starfsemi þess orðið að leggjast niður, ef ekki hefðu einstakir menn hlaupið undir bagga. Það var nauðsynlegt fyrst, meðan verið var að færa almenningi heim sanninn um gildi þessarar starfsemi. Nú eru allir á einu máli um, að mikil heill leiði af þessu starfi Þórs. Að vísu er ekki hægt að fullyrða, hve mörgum mannslífum hann hefir bjargað síðan hann hóf starf sitt, en enginn dregur í efa, að hefði Þórs ekki notið við í vetur, væri að minsta kosti 2–3 bátum færra þar ofansjávar en nú er. Jeg vona því, að enginn ágreiningur verði um að samþykkja þessa tillögu. Þá er hin tillagan, sem jeg ber fram, um styrk til að undirbúa vatnsveitu í Vestmannaeyjum. Tillaga, er fór í svipaða átt, var feld hjer við 2. umr., þó að undarlegt megi virðast, þar sem háttv. deild var greinilega bent á, hvílíkt nauðsynjamál hjer væri á ferðinni, ekki einungis af mjer, heldur einnig af hlutlausum mönnum, sem ekki eru búsettir í Eyjum. Eins og háttv. 5. landsk. (JJ) tók fram, er það meira stórmál en svo að hafa gott drykkjarvatn, að rjett sje að horfa í nokkurra þúsunda kostnað, eins og. hjer er ástatt. Mönnum, sem ekki þekkja til í Vestmannaeyjum, verður bylt við að heyra lýsinguna á því vatni, sem Eyjabúar verða að sætta sig við. Vona jeg, að hv. deild sjái sjer fært að samþykkja þessa lækkuðu till. Jeg þarf ekki að fjölyrða um nauðsyn málsins, því að ástandinu í Vestmannaeyjum að því er snertir neysluvatn hefir þegar verið lýst, bæði af mjer og öðrum, fyrir háttv. deild.

Forsætisráðherra (JM): Jeg hefi borið fram brtt. um fjárframlag til viðbótarbyggingar við geðveikrahælið á Kleppi, sem jeg tel víst, að verði samþykt í einu hljóði. Þessi bygging hefir dregist lengi og hafa erfiðar kringumstæður valdið því. Nú er ófært ýmsra hluta vegna að draga þetta lengur, og býst jeg við, að báðar deildir fallist á það. Jeg held, að aðrar brtt. þurfi jeg ekki sjerstaklega að minnast á. Jeg skal geta þess um ferðastyrk til þess að sækja kennarafundi, að í stað þess að veita svona einstaka ferðastyrki teldi jeg heppilegra, að dálítil fjárupphæð væri látin standa í fjárlögum í þessu skyni, sem stjórnin hefði heimild til þess að veita. Á hverju ári koma erindi um styrk í því skyni, erindi, sem stundum er ilt að þurfa að synja. Á hinn bóginn sjaldan vitað fyrirfram um þörfina. En það er óviðkunnanlegt að veita í næstu fjárlögum það, sem notað er á árinu á undan. Annars er mjer altaf illa við ýmsar fjárveitingar til einstakra manna, enda ekki laust við, að meðferð slíkra smáfjárveitinga til nafngreindra manna í fjárlögum sje stundum lítt til sóma, hvort er fyrir þingið eða mennina sjálfa.

Sigurður Eggerz Jeg skal fyrst minnast á brtt. á þskj. 456, um lítilfjörlega hækkun á styrk til útgáfu kenslubóka fyrir mentaskólann. Jeg ber þessa till. fram eftir tilmælum tveggja kennara við mentaskólann, sem töldu styrkinn of lítinn. Jeg geri ráð fyrir, eftir þeim undirtektum, sem mál þetta fjekk við 2. umr., að öllum komi saman um að veita þessa hækkun. Það er kunnugt, að erlendar kenslubækur eru alt of margar við þennan skóla. Bæði er það óviðfeldið, og svo gerir það nemendum örðugra fyrir. Þá á jeg brtt. á þskj. 447 ásamt hv. 2. þm. S.-M. (IP), sem fer fram á, að endanlegir samningar um skeytasamband við umheiminn sjeu lagðir fyrir Alþingi. Jeg get látið nægja það, sem jeg lýsti yfir við 2. umr., að hjer væri um svo stórt mál að ræða, að úrslit hlytu að koma undir úrskurð Alþingis. Mundi jeg hafa óskað þess, hvaða stjórn, sem við völd hefði setið. Vænti jeg, að hæstv. stjórn fallist á, að hjer sje um svo þýðingarmikið mál að ræða, að ekki sje rjett að skapa það fordæmi, að úrskurðarvaldið sje tekið úr höndum Alþingis. Jeg treysti því, að fleiri en jeg líti svona á þetta mál. Þá á jeg till. á sama þskj. um 800 kr. styrk til útgáfu fræðslumálarits. Það hefir áður verið veittur í fjárlögunum styrkur til slíks rits, en mun hafa fallið niður í fyrra, af því að þá var ekki um neitt slíkt rit að ræða. Nú er aftur byrjað á útgáfu fræðslumálarits, og verður að teljast nauðsynlegt fyrir kennarastjettina, að slíku riti sje haldið úti. Það bindur stjettina saman og eykur eftirtekju þess fjár, sem veitt er til fræðslumála, með því að auka áhuga kennaranna og gera þá hæfari til starfsins. Jeg lít svo á, að svona rit sjeu einn liðurinn í uppeldisstarfi þjóðarinnar. Jeg hefi áður lýst því hjer yfir, að jeg hefi trú á því, að sem mest sje gert til þess að auka mentun í landinu, enda er mesta nauðsyn á, að lögð sje rækt við mentun landsmanna, eftir því meiri, sem rjettindi einstaklinganna verða víðtækari, svo sem til kosninga. Jeg vona, að þessum litla styrk verði vel tekið. Þá ætla jeg aðeins að minnast á till.hv.þm. Vestm. (JJós) um styrk til að rannsaka vatnsveitu í Vestmannaeyjum. Jeg vjek að þessu við 2. umr. og verð enn að leggja áherslu á, að þessi styrkur sje veittur. Hjer er mjög mikið í húfi að því er snertir heilsufar í Vestmannaeyjum. Því hefir verið haldið fram, að bærinn ætti sjálfur að kosta þetta. En hjer stendur alveg sjerstaklega á. Það er engin vissa fyrir því, að vatnið fáist, og dregur það eðlilega úr bæjarbúum að leggja í þennan kostnað. En jeg segi, að það verður samt að gera tilraun, vegna þess, hve hjer er mikið í húfi. Þetta er mannmargur bær. Þangað safnast vertíðarfólk úr öllum áttum, og getur altaf verið hætta á farsóttum, ekki síst þegar vont og lítið vatn er fyrir hendi. Með þessum styrk væri ýtt undir Vestmannaeyinga með að gera þessa sjálf sögðu tilraun. Jeg tel sanngjarnt að hækka styrkinn til Þórs eins og farið er fram á. Það er viðurkent, að skipið hefir gert mikið gagn og að þeir, sem fyrir þessu björgunarfyrirtæki standa, hafa sýnt bæði dugnað og áræði. Vestmannaeyingar eiga mikla þökk skilið fyrir það fordæmi, sem þeir hjer hafa skapað. Það er kunnugt, að þó Eyjarnar sjeu fengsælar, hafa þeir í mörg horn að líta. Vestmannaeyingar hafa lagt í margskonar kostnað, bæði hafnargerð o. fl., svo að þeir hljóta að eiga margt ógreitt, enda eru útsvör þar há. Þeir leggja miklar byrðar á sig vegna áhugamála sinna, og er það því ekki nema sanngjörn viðurkenning í þeirra garð að veita þeim þennan styrk.

Atvinnumálaráðherra (MG): Það eru aðeins tvær brtt., sem jeg aðallega ætla mjer að ræða um að þessu sinni. Önnur þeirra er frá hv. 5. landsk. (JJ) um fjárveitinguna til fiskifulltrúans á Spáni og Ítalíu, sem hv.þm. vill lækka um 4000 kr. og álítur, að ekki muni þurfa að ætla nema um 18. þús. kr. alls til að kosta þennan mann, en jeg tel engar líkur til, að hægt verði að komast af með minna en þá upphæð, sem áætluð var. Síðasta þing veitti til þessa 10 þús. kr., gegn tvöföldu framlagi annarsstaðar frá, og gerði stjórnin nú ekki annað en að taka upp í frv. ákvæði, sem samþykt var á síðasta þingi. Vitanlega er þetta áætlunarupphæð, og er ekki að vita, nema áætlun stjórnarinnar reynist of lág, en jeg tel sjálfsagt, að það verði látið standa, sem stjórnin hefir gert í þessu, en brtt.hv. 5. landsk. verði ekki samþykt. Hin brtt. er frá hv. 1. landsk. (SE) og hv. 2. þm. S.-M. (IP), um að stjórninni sje falið að leita samninga um skeytasamband við umheiminn o. s. frv. Jeg lít svo á, að stjórnin þurfi enga heimild frá þinginu til að gera þetta, því jeg tel það hreint og beint skyldu stjórnarinnar að leita þessara samninga áður en einkaleyfi „Stóra norræna“ er á enda, og jeg tel stjórnina meira að segja hafa heimild til að gera samninga um þetta. Jeg skal leyfa mjer að benda á, að ef stjórnin hefir ekki heimild til að leita samninga, þá hefir hún þegar framið lögbrot í því efni, því að sumum atriðum þessara samninga er þegar alllangt komið. Um síðustu áramót voru útrunnir samningarnir milli Danmerkur og Mikla norræna ritsímafjelagsins um sæsíma fjelagsins milli Englands og Danmerkur, og með því að taka á rjettum tíma þátt í þeim samningum, er af því leiddu, hefir miklu verið bjargað fyrir þetta land. Jeg fer ekki út í þetta að sinni, því að það er augljóst, að dráttur á upptöku slíkra samninga getur ekki leitt til neins góðs. Jeg vil og benda á það, að ef ekki takast samningar við „Stóra norræna“, hlýtur að þurfa þó nokkurn tíma til þess að koma loftskeytasarabandi í kring, og tíminn frá næsta þingi til ágústmánaðar mundi tæpt duga til þess. Jeg verð því að leggja á móti þessari brtt., bæði af þessu og af því, að allir hljóta þegar að skilja, að stjórnin þarf alls enga heimild til að gera það, sem henni ber skylda til að framkvæma. Það er auðvitað satt, sem hv. 1. landsk. (SE) sagði, að samningarnir eru okkur mjög þýðingarmiklir, en þó veltur það mjög á því, til hve langs tíma samið er. Ef samið er aðeins til 2–4 ára, og þá megi segja samningunum upp, þá er málið ekki svo stórvægilegt; en hvernig þetta verður, get jeg að öðru leyti ekkert sagt um ennþá.

Eggert Pálsson Jeg á 3 brtt. á þskj. 447 og þarf því að fara um þær nokkrum orðum. Hin fyrsta þeirra er IV. á þskj. 447. Jeg bar fram brtt. við 2. umr. um þetta sama efni, en fór fram á hærri upphæð þá. Jeg geri ráð fyrir, að í þetta sinn hafi jeg stilt kröfunum svo í hóf, að þessi upphæð, sem jeg nú fer fram á að verði veitt, mæti engri mótspyrnu í hv. deild. Jeg vænti og þess, ef þetta verður samþykt, að háttv.Nd. lofi því að standa, en fari ekki að krukka neitt í þessa fjárveitingu. Í sambandi við þessa brtt. mína stendur brtt. á þskj. 456, frá háttv. 5. landsk. (JJ), um sama efni, og veit jeg, að háttv.þm. gengur gott eitt til að bera hana fram, og sömuleiðis viðurkenni jeg, að í till. hans felst allmikil umbót frá því, sem er. En hinsvegar er hjer um svo litla upphæð að ræða, að það tekur því ekki að setja um hana þessháttar reglur, sem felast í brtt. hans. Jeg geri mjer og von um, að styrkurinn hækki fremur en lækki framvegis, og gæti því brtt.hv. 5. landsk. (JJ) verið bending um, hvernig þessu skuli háttað eftirleiðis. En meðan samgöngurnar eru ekki betri en þær eru nú, þarf þessa ekki við. Jeg vil því mælast til þess af hv.flm.till. (JJ), að hann taki brtt. sína aftur í þetta sinn og láti sjer nægja, að framkoma þessarar brtt. hans verði skoðuð og tekin til greina sem bending um, hvernig þessu skuli háttað í framtíðinni. Svo er hv. 5. landsk. ekki það kunnugur austur í sýslum, að hann viti með vissu um, hvort þessi skifting á styrknum milli sýslnanna er rjettlát eða ekki (3/5 til Rangárvallasýslu og 2/5 til Árnessýslu). Jeg er t. d. ekki alveg viss um, að svo sje. Þó að brtt. geti rjettlæst í tilliti til hlutfallsins milli vegalengdanna í sýslunum, er þó þess að gæta, að flutningar allir eru hlutfallslega miklu dýrari í Rangárvallasýslu en í Árnessýslu. Vegirnir eru miklu lakari og erfiðari til þessara flutninga í Rangárvallasýslu, sjerstaklega í Holtunum og á Rangárvöllum. Og gerir þetta að verkum, auk annars, að miklu meira bensín eyðist við bílflutninga um þær slóðir en annarsstaðar. Svo ætla jeg ekki að ræða frekar um þetta að sinni. Þá kem jeg að XIII. brtt. á þskj. 447, um að hækka styrkinn til sandgræðslunnar. Það segir sig sjálft, er jeg breyti þessum lið aðeins, en ber ekki fram till. um nýjan lið, að jeg er fallinn frá því, sem jeg ætlaðist fyrir með brtt. minni við 2. umr., enda geta allir háttv. deildarmenn sjeð, að 5 þús. kr. mundu hrökkva skamt til að byggja upp á Stóruvöllum fullkomin mannahíbýli. Það, sem hjer er átt við, er það, að eitthvað af þessari viðbótarupphæð mætti nota til að koma þar upp dálitlu hlöðuhúsi eða skýli yfir melgresi. Búnaðarmálastjóri telur alveg nauðsynlegt, að safnað sje melfræi á Stóruvöllum vegna sandgræðslunnar. En það er ekki hægt að gera slíkt á annan hátt en með því að slá blöðkuna og þurka og geyma í húsi og þreskja síðan að vetrinum. En þetta er ekki unt að framkvæma, nema þarna sje eitthvert geymsluhús til. Jeg hygg, að uppkomin hlaða á Stóruvöllum eða annarsstaðar þar í grend ætti ekki að kosta nema t. d. eitthvað á annað þúsund krónur. Efni er þar talsvert við hendina í veggi hússins, þ. e. hraungrýti, og þyrfti því ekki að kaupa og flytja að annað en timbur og járn í þakið, og svo eru verkalaun þeirra, sem að þessari húsbyggingu störfuðu; fleira ætti ekki að þurfa að leggja í kostnað vegna þessa. En þó hefi jeg áætlað þessa viðbótarupphæð talsvert hærri en sem nemur hlöðubyggingunni, og stafar það af því, að mjer er kunnugt um, að á nokkrum stöðum á Rangárvöllum er sjerstök nauðsyn á, að hlaupið sje undir bagga með mönnum til þess að viðhalda býlum þeirra, og það sem fyrst. Búnaðannálastjóri hefir lagt það til, að sandgræðslustyrkurinn gangi mestmegnis til sandgræðslu á Landinu og máske á Eyrarbakka og í Bolungarvík, en nefnir ekki neitt til Rangárvelli, er þurfi skjótra aðgerða við. En á Rangárvöllum eru einmitt nokkur býli eða jarðir, sem eru alveg að fara í auðn vegna sandfoksins, og þurfa því skjótra aðgerða við. Í blöðunum hjer í Reykjavík birtist nýlega grein um Keldur á Rangárvöllum, þetta stórmerka býli alt frá fornöld, sem væri í mikilli hættu af sandinum. Þess er því mikil þörf, að eitthvað sje gert til að verja þetta forna höfuðból fyrir ágangi sandsins, en til þess hefir ennþá ekki verið ætlað neitt fje í fjárlögum eða annarsstaðar frá. Ennfremur er annað stórbýli þar á Rangárvöllum, sem sandurinn er þegar langt kominn með að leggja í auðn. Það er Reyðarvatn. Það hefir ávalt verið stór jörð talin og stórbændur og góðir menn og gegnir hafa ávalt búið þar á öllum tímum, en nú er sandurinn að verða þar öllu yfirsterkari. Þar hagar svo til, að skamt frá bænum rennur lækur, er heitir Reyðarvatnslækur í fyrstu, en síðar, er lengra dregur burtu, Varmadalslækur, og er allstórt vatnsfall, sem flestir þekkja, er hafa farið um Rangárvallasýslu. Yfir þennan læk hefir sandurinn ekki komist ennþá, og kemst vonandi aldrei, þar eð lækurinn ber jafnharðan sandinn út í Rangá og svo til sjávar. Hinumegin læksins er þegar búið að rækta nokkurt land og flytja þangað öll fjenaðarhús. En sjálfur bærinn á Reyðarvatni er nær allur kominn í sand og þarf að flytjast fram yfir lækinn. Búandinn á Reyðarvatni er orðinn gamall og því lítt fær lengur hjálparlaust að glíma við sandinn, og er viðbúið, ef ekki verður að gert, að hann verði að flýja jörðina, og er þá óvíst, að hún verði bygð aftur fyrst um sinn, því að jörðinni íbúðarhúslausri, eða sama sem, þar sem íbúðarhúsið er í sjálfum sandskaflinum, getur enginn gengið. En ef jörðin yrði húsið upp aftur, er þetta þó kostajörð ennþá. Þar má enn framfleyta 5–6 kúm og mörgum hundruðum sauðfjár, því slægjur eru enn talsverðar eftir á jörðinni og sömuleiðis beit. Það væri því næstum sárgrætilegt, ef þessi gamli maður verður nú að hrekjast burt af föðurleifð sinni, þar sem forfeður hans hafa svo margir búið á undan honum, og er auk þess ilt til afspurnar, að jafnblómlegt og gott land, sem þó er þar ennþá eftir, skuli vera látið standa ónotað. Jeg hygg, þrátt fyrir það, að þessi bóndi er nú aldraður orðinn, að hann myndi þó enn geta gert jörðina vel hyggilega, ef hann fengi einhverja fjárhagslega hjálp til að flytja bæ sinn yfir þennan læk, sem jeg nefndi áðan, því þótt maðurinn sje gamall, er þó oft, að nokkur kraftur býr til lengstu laga í gömlum og góðum taugum. Þess hefði að vísu mátt vænta, að Búnaðarfjelag Íslands legði eitthvað af mörkum í þessu skyni. En það mun ekki þykjast hafa fje aflögu. En fengist þessi brtt. samþykt, væri það þó betra en ekki, því jafnvel þó að þetta fje komi ekki strax til útborgunar, mundi þó vonin ein um þennan styrk koma að gagni, ef víst væri, að hann fengist síðar. Mjer hefir því dottið í hug, að af þessari viðbótarupphæð mætti t. d. veita 2 þús. kr. í þessu skyni. Það væri óneitanlega fallega gert að veita þessa hjálp; það mundi áreiðanlega bjarga bæði manninum sjálfum frá því að flýja jörðina, og jörðin sjálf hefði og gott gagn af því, auk þess sem það er sveitarfjelaginu styrkur, að jörðin áfram haldist bygð. Ef jörðin fer í auðn, er sveitarfjelagið svift .þeim styrk, sem liggur í því, að góðir bændur haldist við á búum sínum, eins og jafnan hefir átt sjer stað að því er Reyðarvatn snertir. Þetta er það, sem fyrir mjer hefir vakað, er jeg nú ber þessa brtt. fram, að auk hlöðubyggingarinnar væru það þessar tvær jarðir, sem ættu að njóta góðs af þessu fje. Og ætlast jeg þá til þess beinlínis, ef þessi viðbótarstyrkur til sandgræðslunnar verður samþyktur og fær að standa, þá verji sandgræðslustjórnin 2 þús. kr. til þess að styrkja ábúanda Reyðarvatns til bæjarflutningsins. Jeg álít þess svo ekki þörf að fara fleiri orðum um þetta, en vænti þess af háttv. deild, að vel verði í þetta tekið og brtt. samþykt. Þá kem jeg að XXIII. brtt. á þskj. 447, og stendur svo á henni, að jeg hefi sjeð og heyrt, að ríkið hefir oft orðið vel við því að taka á sig ábyrgð fyrir lánum bæði til hjeraða, sveitarfjelaga og stundum einstakra manna til ýmsra fyrirtækja, þótt stofnuð hafi verið í fjáraflaskyni, ef talið hefir verið, að fyrirtækin á einn eða annan hátt miðuðu til heilla almennings. Þó að hjer sje aðeins einstaklingur tilnefndur að hljóta þessa ábyrgð, er það hjer um að segja, að þessi kona, er hjer ræðir um, er að svo góðu kunn, að allir hljóta að játa, að enginn einstakur maður eigi slíkt fremur skilið, því að þess mun leit, að nokkur hafi látið sjer annara um að efla og styrkja íslenskan heimilisiðnað en einmitt þessi kona, sem hjer ræðir um. Hv. 6. landsk.þm. (IHB) taldi ekki þörf á að veita þennan styrk, þar eð Thorvaldsensbasarinn hefði á hendi sölu á þessum hlutum. En það, sem hjer vakir fyrir þessari konu, er frekar að kaupa munina en taka þá til geymslu og umboðssölu. Hún álítur, að með því að kaupa þessar vörur geti hún hleypt meira fjöri í og vakið áhuga manna fyrir þessum iðnaði heldur en þó að hún gæfi mönnum kost á umboðssölu fyrir þá. Ennfremur ætlast hún það fyrir, að senda vörur til útlanda, einkum til Danmerkur og Norðurlanda, til þess að kynna íslenskan heimilisiðnað á erlendum markaði. Um það, að hjer verði ekki lagt neitt í hættu af hálfu ríkissjóðs, held jeg sje óhtt að treysta hæstv. stjórn til að sjá um, að minsta kosti hæstv. fjrh. (JÞ). Hann mun vart veita nokkur lán, hvort heldur það er þessi kona eða aðrir, sem eiga í hlut, án þess að full trygging komi á móti láninu. Þess vegna tel jeg alls ekkert varhugavert við það, að þessu verði bætt við allar aðrar láns- eða ábyrgðarheimildir til stjórnarinnar í fjárlögunum. Aftur á móti, ef till.hæstv. fjrh. um að strika í burtu úr fjárlögunum allar heimildir til stjórnarinnar um að ganga í slíkar ábyrgðir verður samþykt, þá mun jeg auðvitað sætta mig við, að þessi till. sæti sömu forlögum. Og með tilliti til þess teldi jeg rjettast, að hæstv. forseti bæri fyr upp til atkvæða brtt.hæstv. fjrh. (JÞ), enda þótt jeg viti ekki, hvort þingsköpin heimila slíka tilfærslu.

Björn Kristjánsson Jeg á hjer eina eða tvær brtt., sem jeg ætla að tala um; en áður en jeg tek til þess, ætla jeg að gera lítillega grein fyrir atkvæði mínu um brtt.háttv.þm. Vestm. (JJós) um styrk til vatnsveitu í Vestmannaeyjum. Það standa nú ýmsar upphæðir í fjárlögunum, sem vel mætti segja um, að í raun og veru komi ríkissjóði ekki við, enda þótt ýmislegt megi til finna, sem mæli með því, að þær fái að standa þar. En mjer finst, að þær fjárhæðir ættu fyrst og fremst að standa í fjárlögum, sem ríkinu ber skylda til að leggja fram, og meðal þeirra fjárhæða tel jeg styrkinn til að leita að vatni í Vestmannaeyjum. Landið á enn og hefir átt margar jarðir, og flestum þeirra hefir annaðhvort fylgt silfurtær lækur eða vatnsból. En það er, eins og vitanlegt er, skilyrði fyrir heilbrigði manna og lífi, og því stærra og þýðingarmeira skilyrði, sem fólkið er fleira. Það myndi því verða svo, að jarðir ríkissjóðs yrðu óbyggilegar, ef þeim fylgdi ekki vatn. Langstrsta jörð landsins eru Vestmannaeyjar. Þær hafa vaxið frá því að vera smákot upp í allstóran bæ, og það mest fyrir dugnað eyjarskeggja sjálfra. En þeir hafa orðið að nota lekavatn af húsþökum til neyslu, og má undrast yfir þeirri nægjusemi. Af þessari jörð eru greiddar 10 þús. kr. í leigu, en það er ekki nema lítið brot af tekjum ríkissjóðs af Eyjunum. Hví skyldi ríkissjóður þá ekki eiga að leggja þessari jörð til vatn, eins og flestum öðrum jörðum? Jeg fyrir mitt leyti tel það skyldu hans, og tel því ekki nema sanngjarnt, þó að hann leggi fram til þess að leita þar að vatni. Jeg sje ekki, að það geti verið nein mótmæli gegn þessu, þó að Eyjarnar skuldi ríkissjóði eitthvað; síður en svo. Það ætti miklu frekar að vera meðmæli, því að þeim mun meiri nauðsyn ætti að vera að styðja þær til þessa verks, úr því að þær eru í fjárhagslegum örðugleikum. Þá vil jeg aðeins drepa á brtt.fjvn. á þskj. 433, um styrk til Grindavíkur. Jeg er þakklátur hv. nefnd fyrir að hafa tekið till. þessa upp. Síðan till. þessi var tekin upp, hefi jeg átt tal við Einar Einarsson í Grindavík. Er hann vitanlega glaður yfir styrknum, en býst hinsvegar ekki við, að hgt verði að uppfylla skilyrðin um fjárframlag á móti, nema því aðeins, að vinna sú, sem Grindvíkingar hafa lagt fram og leggja fram hjer eftir, megi reiknast á móti. En hún er allmikil. Annars læt jeg það ráðast, hvað háttv. deild gerir með þessa till. En þar sem meiri hluti fjvn. hefir skoðað staðinn, ætti hún að vera miklu betur kunnug þar en jeg, því að jeg hefi aldrei komið þar. Vænti jeg því hins besta af henni í þessu efni. Þá á jeg brtt. á þskj. 447, sem fer fram á, að Þórarni Guðmundssyni fiðluleikara verði veittur sami styrkur, sem hann hafði áður, til þess að kenna fiðluspil. Till. þessi er samhljóða till., sem jeg bar fram fyrir 4 árum og háttv.Ed. fjellst þá á, en sparnaðarþingið mikla í fyrra feldi niður. Hann sendi þinginu skýrslu yfir kenslu sína þau tvö ár, sem hann hafði styrkinn. Á henni mátti sjá, að kenslan hafði borið góðan árangur, því að sumir nemendurnir höfðu komist langt á leið. Eins og jeg tók fram áðan, fjell þessi styrkur niður í fyrra. Fór Þórarinn þá utan, meðfram til að fullkomna sig, og jafnframt af því, að hann hafði hjer engum skyldum að gegna. Það er nú ekki svo, að hann hafi sótt um styrk í þetta sinn eða beðið mig um að flytja þessa till., heldur hefi jeg spurt hann, hvort hann myndi ekki fáanlegur til þess að taka að sjer þessa kenslu áfram með sama styrk, og því hefir hann svarað játandi. Jeg hefi áður sýnt fram á, að það hefir mikla þýðingu fyrir þjóðina, að fiðluspil verði sem útbreiddast, að sem flestir kunni það. Því að það er ekkert, sem getur gert lífið í sveitinni ljettara en einmitt fiðluspil. Fiðlan er svo ódýrt hljóðfæri, að hver bóndi getur keypt sjer hana, auk þess, sem hún er líka eitt hið fullkomnasta hljóðfæri til þess að kenna söng eftir. Þar sem alþýðuskólum er nú altaf að fjölga, er þýðingarmikið, að sem flestir kennarar þeirra kynnu fiðluspil, svo þeir gætu kent það út frá sjer. Það er því aðeins vegna nauðsynarinnar, að jeg ber fram þessa tillögu.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Breytingartillögur fjvn. hafa ekki sætt miklum andmælum. Er því ekki margt, sem jeg þarf að segja. Sem vænta mátti, andmælti hæstv. fjrh. (JÞ) hækkunartillögum fjvn. við 2. gr. fjárlagafrv., en þeim andmælum hefir hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) svarað að mestu, svo að jeg þarf litlu við það að bæta. Eins og tekið hefir verið fram áður, játa jeg fullkomlega, að hjer sje ekki um neinn gróða að ræða fyrir ríkissjóð. Það, sem því kom mjer til að fylgja þessari till., var það, að reyna að fyrirbyggja, að meiri hækkunartill. kæmust inn frá neðri deild. Þá eru brtt. einstakra þingmanna og ráðherra á þskj. 447. Er þá fyrst brtt. frá hæstv. fjrh. (JÞ) um 37666,67 kr. úr viðlagasjóði til jafnaðar við eftirgjafir lána. Þessa brtt. styður nefndin, og þarf því ekki um hana að fjölyrða. Þá getur meiri hluti fjvn. ekki aðhylst tillögu háttv. 5. landsk. (JJ), að Alþingi fari að taka stöðu af manni, sem búið er að veita honum eftir till. háskólans, og veita hana öðrum. Það er síður en svo, að nefndin meti ekki Guðmund lækni Guðfinnsson mikils, en meiri hl. fjvn. telur ekki rjett að hafa þessi mannaskifti án tillagna háskólans, því að hann lítur svo á, að hart sje að víkja manni úr stöðu, sem hann hefir veitingu fyrir, meðan ekkert liggur fyrir um, að hann gegni henni ekki sómasamlega. Þá leiðir það af sjálfu sjer, að nefndin er með till.hæstv. dómsmálaráðherra (JM) að taka upp í fjárlagafrv. fje til viðbótarbyggingar á Kleppi, því að það er samkv. þál., sem samþykt hefir verið í báðum deildum, og jeg fyrir mitt leyti lít svo á, að stækkunin á Kleppsspítala sje eitthvert mesta nauðsynjamál þjóðarinnar, er með engu móti má draga lengur. Mjer er kunnugt um, að sveitarfjelag eitt, sem hefir orðið fyrir því óláni að þurfa að ráðstafa vitfirring, sem ekki hefir komist á Klepp, hefir staðið uppi ráðþrota og sent vitfirringinn hingað upp á von og óvon og honum verið komið fyrir á svonefndum Litla-Kleppi gegn meðgjöf, sem sveitarfjelaginu hefir verið um megn að greiða um lengri tíma. Þá fellst nefndin og á till.hv. 1. þm. Rang. (EP) um hækkun á styrk til bifreiðaferða austur, eins og jeg við 2. umr. gat um, að hún myndi gera. Út af brtt.hv. 5. landsk. (JJ) á þskj. 456, þar sem hann leggur til, að aths. um þennan styrk sje breytt, skal jeg taka það fram, að um þetta mál vísast til ummæla háttv. 1. þm. Rang. (EP), að það muni notast betur að styrknum, ef stjórnin hefir hann óskiftan, því að það eru mörg fjelög, sem keppa, og því sennilegt, að hægt verði að komast að betri kjörum, ef samið er við sama fjelagið um allar ferðirnar. Jeg efast ekki um, að stjórnin beri sig saman við sýslumenn hlutaðeigandi sýslna og hlíti þeirra ráðum við úthlutun styrksins, eftir því sem hægt er. Þá kem jeg að V. brtt. á þskj. 447. Sú athugasemd var samþykt við 2. umr., og þá lýsti hæstv. atvrh. (MG) yfir því, að hann myndi skýra þetta mál fyrir þinginu á einkafundi í sameinuðu þingi. Annars býst jeg ekki við, að stjórnin geri bindandi samninga um þetta mál, nema leggja þá fyrir þingið áður, ef þess er kostur. Að því er snertir brtt. um hinn væntanlega húsmæðraskóla á Staðarfelli, skal jeg taka það fram, að meiri hl. fjvn. er hlyntur þeim, því að varla er hægt að búast við, að húsmæðraskóli verði settur á stofn með minna tillagi úr ríkissjóði en hjer er gert ráð fyrir. Þá er nefndin meðmælt fyrri lið brtt.hv. 5. landsk. (JJ) á þskj. 447,VIII, en vildi helst, að háttv.þm. tæki aftur síðari liðinn, athugasemdina; ekki af því, að nefndin sje á móti þessum manni, heldur af því, að hún kann betur við, að stjórnin úthluti styrknum. Þá hefir nefndin ekki getað orðið með IX. brtt. á þskj. 447, frá háttv. 1. landsk. (SE), um 800 kr. til að gefa út fræðslumálarit. Ekki af því, að hún telji ekki gott, ef hægt væri að styrkja slíkt rit, heldur af því, að hún óttast, að fleiri rit mundu koma í kjölfarið, þó ekki væri á þessu þingi, þá á næsta. Þá er XI. brtt. á þskj. 447, frá háttv. 5. landsk. (JJ). Jeg er hissa á, að þessi háttv.þm. skuli ætlast til, að farið verði nú að breyta aftur skilyrðum um styrkinn til hjeraðsskólanna. Það lítur ekki út fyrir, að hann búist við, að hv. deildarmenn sjeu fastir í rásinni, þegar hann ætlast til, að þeir kúvendi á ekki lengri tíma en liðinn er síðan þetta var samþykt. Jeg geri ekki ráð fyrir því, og er því ekki hræddur um, að tillagan nái fram að ganga, enda tel jeg það óheppilegt af ástæðum, sem jeg tók fram þá og sje ekki ástæðu til að endurtaka nú. Um 2. brtt. undir sama lið hefir nefndin óbundin atkvæði. Eins og vitanlegt er, þá lágu fyrir henni margar beiðnir um ferðastyrki, sem hún sá sjer ekki fært að sinna. Að hún gat ekki mælt með þessari till., er ekki fyrir þá sök, að hún sje óánægð með menn þá, sem kennaraþingið hefir valið til að mæta fyrir Íslands hönd á kennaraþinginu í Helsingfors; síður en svo. Hún telur víst, að þeir myndu verða landinu til sóma. En það, sem nefndin óttast, er, að fleiri myndu koma á eftir. Annars telur nefndin æskilegt, eins og hæstv.forsrh. (JM) tók fram, að stjórnin hefði dálitla fjárupphæð til umráða, sem hún mætti veita af ferðastyrki. Það kom til tals í nefndinni, að jafnvel mætti verja af því fje, sem ætlað er til óvissra útgjalda, dálitlu í þessu skyni. Þá gat nefndin ekki fallist á brtt.hv. 2. þm. G.-K. (BK) um styrk til Þórarins Guðmundssonar; þar sem einu sinni búið er að fella styrk þennan út af fjárlögunum. virðist nefndinni ekki hægt að taka hann upp aftur nú þegar. Hinsvegar skal jeg geta þess, að mjer persónulega er óljúft að mæla móti þessum styrk, því jeg hefði talið gott, ef ráð hefðu verið á að veita hann. Um verðleika Þórarins efast enginn. En það er hjer sem fyr, að fjárhagurinn verður að ráða. Um brtt. XIII á þskj. 447 - aukinn styrk til sandgræðslu - hafði nefndin ekki tækifæri til að bera sig saman. En jeg fyrir mitt leyti skal taka það fram, að mjer finst öll sanngirni mæla með því, að þessum tveim mönnum á Rangárvöllum, sem nefndir hafa verið, verði veittur dálítill styrkur til að halda við býlum sínum. Um þetta hefir fjvn. vitanlega óbundin atkvæði. Hæstv. atvrh. (MG) mintist á brtt.hv. 5. landsk. (JJ) um að lækka tillagið til fiskifulltrúans á Spáni. Nægir mjer að mestu að skírskota til þess, sem hæstv. ráðherra sagði um brtt. þessa. En þar sem hv.flm.till. var að vitna í, hve mikið Norðmenn borguðu ræðismanni sínum í Frakklandi, vil jeg benda á, að þar er alt öðru máli að gegna en hjer. Gengi frankans er mjög lágt nú, og fá þeir þar af leiðandi allmikla frankaupphæð fyrir tiltölulega fáar krónur. Aftur á móti er gengi spánska gjaldeyrisins mjög hátt, og þar af leiðandi dýrt að lifa þar. Ílögum um fiskifulltrúann, sem þetta þing afgreiddi, stendur í 3. gr.: „Landsstjórnin ákveður launaupphæðina með samningi, að fengnum tillögum bankanna, og sá hlutinn, sem ríkissjóður á að greiða, skal tekinn upp í fjárlög.“ Þingið hefir því ákveðið, að stjórnin skuli í samvinnu við bankana ákveða launaupphæðina: En jeg býst ekki við, að sú launaupphæð, sem hjer er farið fram á að ákveða, sje ákveðin í samráði við bankana, og gæti þá ekki orðið annað en áætlunarupphæð. Þá kem jeg að vatnsveitunni í Vestmannaeyjum, sem á svo marga formælendur í þessum sal. Jeg man ekki, hvort þeir eru 4 eða 5, sem hafa risið upp til að mæla með till. þessari, svo jeg býst við, að það hafi litla þýðingu, sem jeg segi. En það er nú svo, að fjvn. getur ekki enn skilið, að Vestmannaeyingar eigi ekki að kosta sjálfir að miklu eða öllu leyti þessa vatnsleit. Nefndin viðurkennir fyllilega, að Vestmannaeyingar eigi mjög örðugt með vatn, og getur því gengið inn á, að þingið styrki þá að einhverju leyti til þess að koma vatnsveitu á hjá sjer. En að þinginu beri skylda til að kosta slíka vatnsveitu að öllu leyti, finst nefndinni fjarstæða. Út af þeim orðum háttv. 2. þingmanns G.-K. (BK), að öllum landssjóðsjörðum fylgdi annað tveggja, silfurtær lækur eða gott vatnsból, verð jeg að segja það, að þar er hann vel kunnugur, jafnvel kunnugri en í sínu eigin kjördæmi, þar sem hann segist einu sinni aldrei hafa sjeð Grindavík. Annars held jeg, að það sje hálfgerður misskilningur hjá þessum hv.þm., að lækur eða vatnsból fylgi eða hafi fylgt hverri landssjóðsjörð. Að minsta kosti get jeg nefnt eitt dæmi, sem jeg þekki, þar sem vatnsból var ekki gott, en hefir nú verið komið á fullkominni vatnsveitu af íbúunum sjálfum. Á þó landið jörðina. Þetta er á Siglufirði. Siglfirðingar urðu að kosta sína vatnsveitu að öllu leyti sjálfir, og væri því ekkert samræmi í því, að ríkissjóður kostaði vatnsveitu í Vestmannaeyjum að öllu eða mestu leyti. Brtt. háttv.þm. Vestm., XIX á þskj. 447, er sjálfsögð úr því að lánsheimildin var samþykt. Þá verð jeg að minnast á lánsheimildina til stúdentagarðsins. Nefndin hefir lagst á móti henni af því, að henni þykir óráðlegt að byggja garðinn með svo háu láni. Það er ekki svo langt síðan það mál var hafið, að það er ekki von, að nóg fje sje komið. En því minna lán, sem taka þarf, því meira gagn verður að garðinum. Þá kemur brtt. undir 23. lið á þskj. 447, frá þeim hv. 1. þm. Rang. (EP) og hv.þm. Snæf. (HSteins), um 25 þús. kr. lán til þess að koma upp verslun með heimilisiðnaðarvörur. Þetta kemur mjög flatt upp á mig. Sá flokkur, sem báðir þessir hv.þm. tilheyra, vinnur að því að losa landið við verslun. En nú virðist ekki annað sýnt en eigi að fara að flækja ríkissjóði inn í verslunarbrask fyrir einstaka konu. Og sú verslun á að vera með sömu vörur og nafngreint og gott fjelag hjer í bænum hefir með höndum, og skírskota jeg þar um til orða hv. 6. landsk. (IHB). Jeg vona, að þessi brtt. verði feld. Þá eru brtt. á þskj. 456. Nefndin treystist ekki til að hafa á móti till.háttv. 1. landsk. (SE) um aukinn styrk til útgáfu kenslubóka handa mentaskólanum. Þegar nefndin bar upp sína till., áleit hún 2 þús. kr. nægja. Nú er það upplýst, að 2500 kr. er það minsta, sem duga mundi. Ef hægt er að fá fyrir þá upphæð kenslubækur í sögu á íslensku, þá má telja henni vel varið. Þá er brtt. frá tveim nefndarmönnum við 15. gr., nýr liður, styrkur til Guðbrands Jónssonar. Meiri hl. vildi ekki bera hana fram, og eru óbundin atkvæði um hana. Um brtt. undir 4. lið á sama þskj. er sama að segja og um ferðastyrk til kennara. Hinsvegar hefir nefndin fallist á 5. brtt. á þessu þskj., að veita sjera Guttormi Vigfússyni í Stöð viðbótareftirlaun. Hv. 2. þm. S.-M. (IP) hefir ekkert ofsagt um verðleika hans. Þá er brtt. um styrk til Byggingarfjelagsins í Reykjavík. Nefndin sjer sjer ekki fært að mæla með henni, enda í vafa um, að hann komi að verulegu haldi. Hagur fjelagsins er ekki góður; það bygði hús á dýrum tíma og á því erfitt. En hitt er mjög vafasamt, hvort svona smástyrkur kemur því að nokkru liði.

Jónas Jónsson Hv. frsm.fjvn. (JóhJóh) áleit augnlækningastyrkinn bundinn við nafn. En úr því að hann stendur í fjárlögunum ár frá ári, þá er það sýnt, að þingið ræður þessu. Það er alveg löglegt að breyta um. Og jeg geri ráð fyrir, að það yrði bygt á þeirri trú, að sá, sem síðar hefir lært, sje betri. Mjer fanst á hv. 1. þm. Rang. (EP), sem annars er mjer alveg sammála í bifreiðastyrksmálinu, að hann hefði ekki athugað, að það er verra, sje gamla till. látin standa. Nú stendur í fjárlögum: „bifreiðafjelag, sem njóta vill styrksins“. Þetta er ekki heppilegt, vegna þess, að það eru 2–3 fjelög, sem keppa um flutninga á vegunum austur. Það verður misræmi, ef eitt er látið hafa allan styrkinn, þótt það hefði kannske ekki nema 1/3 flutnings. Ef annaðhvort B. S. R. eða Zophónías fengi styrkinn, þá yrði útundan stór hluti Árnessýslu. Jeg vil fyrirbyggja, að nokkur, er með sanngirni á nokkra kröfu til þessa styrks, verði alveg Útundan. Hv. 1. þm. Rang. gerði því vel að styðja mína till., og því fremur, sem hún er vel rífleg í garð hans kjördæmis, sem ætlaðir eru 3/5 hlutar fjárins. Jeg mun taka aftur síðari hluta brtt. á þskj. 447, 8. lið, viðvíkjandi Jóni Gunnarssyni, af því að hv.frsm.fjvn. (JóhJóh) mælir með því, að hann fái af þessu fje, og hæstv. atvrh. (MG) hefir heitið að taka það til greina. Hv. meiri hl. fjvn. hjelt fast við skilning sinn á því, að styrkurinn til hjeraðsskóla væri bundinn við tvær eða fleiri sýslur. Hv. frsm. færði engin rök að þessu. Jeg hefi fært rök að hinu gagnstæða. Annars er svo mikil trygging í því, að húsameistari og stjórnarráð velji skólum staði, að hv.fjvn. ætti að hafa ráð á að sjá næst, að þannig er þeim málum best borgið. Hæstv. atvrh. (MG) var á móti, að meira væri sparað við fiskifulltrúann. Þar verður hver að hafa sín rök. En það er ekki alveg rjett, sem hv.frsm.fjvn. sagði, að það væri nokkrum mun dýrara að lifa á Spáni en í Frakklandi. Franki hefir að vísu fallið mjög, en vegna styrjalda Spánverja hafa þeirra peningar einnig fallið. Og jeg sje yfirleitt enga ástæðu til þess, að við borgum fiskifulltrúa meira en Noregur borgar konsúl í Marseille. Það er alveg óvanalegt, að laun sjeu ekki ákveðin. Það er eins og þingið ætti að semja við ráðherra, hvað hann skyldi hafa að launum. Menn segja líka jafnvel, að bjóða megi í embætti, þegar upphæðin er ekki ákveðin. Jeg óska, að hæstv. atvrh. (MG) gefi upplýsingar um, hvort uppboð sje í vændum. Hann verður einnig að skýra frá, af hverju launin eru ekki fast til tekin. Jeg gleymdi í dag að mæla með brtt. um styrk til Byggingarfjelagsins. Í húsi þess búa nú á þriðja hundrað manns. íbúðirnar eru myndarlegar. En fjelagið á örðugt og voru því í fyrra veittar 4–5 þús. kr., sem það notaði sjer ekki. Þetta er því endurveiting og hún er bundin skilyrði um tvöfaldan styrk annarsstaðar að. Og nú eru allar líkur til þess, að bærinn veiti það fje. Raunar býst jeg við, að engin meðmæli dugi, úr því hv. nefnd hefir snúist á móti.

Halldór Steinsson Hv. 1. þm. Rang. (EP) talaði svo vel fyrir till. okkar um styrk til heimilisiðnaðarverslunar, að jeg taldi mig ekki þurfa þess, en hv.frsm.fjvn. (JóhJóh) gaf tilefni til þess. Jeg er alveg sannfærður um, að hv.þm. vilja styrkja þennan iðnað. Hann er nú tæplega til. Þessi litli vísir, sem til er, gengur aðallega til þess að klæða heimilin sjálf. En meðan þessi iðngrein er ekki meira rekin, getur hún ekki tekið nauðsynlegum framför.um. Það verður ekki fyr en markaður er fenginn fyrir vöruna. Þó það sje nú svo á mörgum heimilum, að ekki er vinnukraftur til, þá eru þó mörg heimili, þar sem talsvert er unnið. En það vantar alla hvöt ennþá. Jeg álít því þessa till. þarfa og fer lengra en hv. meðflm. minn, sem sagðist sætta sig við, ef till.hæstv. fjrh. (JÞ) væri samþykt. Jeg legg svo mikið upp úr þessu, að jeg get ekki sætt mig við það. En mig stórfurðaði á því orði, er hv.frsm. notaði, er hann kallaði þetta brask. Mjer lá við að víta þetta orðbragð. Jeg sje heldur ekki, hvers vegna það þarf neinn að undra, þótt Íhaldsmenn flytji þessa brtt., og jeg skil ekki, í hvaða sambandi þetta stendur við tóbakseinkasölu. Mjer finst einmitt ágætt samræmi í því, að Íhaldsmenn flytja; þeir eru menn frjálsrar verslunar. Þessi samkepni, sem á að vera svo hættuleg Thorvaldsensbasar, er fjarstæða. Sá basar kaupir ekki til að selja. Munirnir eru teknir af eigendum til sölu. Þegar „túristar“ koma, selst þetta líka á einum degi. Þá er gott að hafa verslun líka. Jeg get yfirleitt ekki sjeð, að ummæli hv.frsm. (JóhJóh) hafi við rök að styðjast. Þetta er spor í áttina til þess að hrinda heimilisiðnaði okkar áfram, og þess er þörf. Þá vil jeg loks þakka hæstv. dómsmálaráðherra (JM) og hæstv. atvrh. (MG) fyrir till. um 100 þús. kr. byggingarstyrk til Klepps og styrkinn til landsspítala. Loksins eftir margra ára baráttu er þessum tveim stórmálum lokið. Og afgreiðsla þeirra var slíkt nauðsynjamál, að það breiðir yfir margar syndir.

Sigurður Eggerz Jeg ætla strax að færa fjvn. þakklæti mitt fyrir það, hve vel hún hefir tekið brtt. minni á þskj. 456,11, um hækkun á styrk til útgáfu á kenslubókum handa mentaskólanum. Vænti jeg þess, að ekki þurfi að fara frekari orðum um þennan lið, þegar nefndin fylgir honum, og jeg geri ráð fyrir, að hv.þdm. sjái, að hjer er um mjög þýðingarmikið mál að ræða. Aftur get jeg ekki verið háttv.fjvn. mjög þakklátur fyrir afstöðu hennar til brtt. á þskj. 447,IX, um styrk til útgáfu fræðslumálarits. Raunar viðurkendi hv.frsm. (JóhJóh), að þessi styrkur væri nauðsynlegur, og var það þakkarvert, en mjer skildist, að hann ætti að falla af því, að hætta væri á, að farið yrði að styrkja fleiri tímarit, ef þetta yrði styrkt. En eins og kunnugt er, þá er oft gripið til þess að draga hjer upp hræðilegar myndir af afleiðingunum, þegar menn eru sem blóðþyrstastir í að drepa einhverja fjárveitingu. Jeg verð að halda fast við það, að þingið treysti sjálfu sjer til þess að meta hvert tilfelli rjett og velja úr það, sem mest nauðsyn er á. Mjer virðist því, að þó þessu tímariti sje veittur styrkur, þá þurfi það ekki að draga neinn dilk á eftir sjer. Þess vegna er nauðsynlegt fyrst og fremst að athuga það, hvort hjer sje um nauðsyn að ræða. Fyrir þá, sem trúa á gagnsemi alþýðumentunarinnar, er nauðsynlegt og sjálfsagt að fylgja till. Nú er miklu fje varið til alþýðumentunar, en þessi litla fjárveiting gæti hæglega stutt að því, að margfalt meira gagn yrði af því fje, á þann hátt að gera kennurum og öðrum, sem áhuga hafa á kenslumálum, fært að rökræða um þau efni. Ennfremur með því að veita fræðslu um framfarir og nýjar kenningar á sviði fræðslumálanna. Slíkt tímarit sem þetta er alveg nauðsynlegt til þess að halda kennarastjettinni vakandi, þannig, að hún hafi tækifæri til þess að koma hugsunum sínum á framfæri. Þannig getur þessi litli styrkur orðið til þess í raun og sannleika, að miklu meira gagn yrði af því fje, sem veitt er nú til fræðslumála. Jeg skal svo ekki frekar taka það upp, sem jeg sagði um þennan lið við 2. umr. En jeg er sannfærður um það, að hjer er um nauðsynjamál að ræða. Þá vil jeg minnast á nýja till. á þskj. 447, V, er jeg flyt ásamt hv. 2. þm. S.M. (IP). Eins og mönnum er nú kunnugt, fer þessi till. fram á það, að stjórninni sje falið að leita samninga um skeytasamband við umheiminn frá þeim tíma, er einkaleyfi Mikla norræna ritsímafjelagsins er lokið, enda taki Alþingi fullnaðarályktun um málið. Eins og till. stendur nú í frv., þá er stjórninni heimilað að semja endanlega, án þess að leita samþykkis Alþingis. í raun og veru er það stjórnin, sem beðið hefir fjvn. að bera fram þessa till., og þykist hún með þessu vilja sýna Alþingi kurteisi. Jeg efast reyndar ekki um það, að stjórnin vilji sýna Alþingi kurteisi, en jeg hygg, að hjer búi annað og meira á bak við. Jeg vil halda, að stjórnin hafi viljað fá heimild frá þinginu til þess að gera endanlega samninga við Stóra norræna, og það er þetta, sem jeg álít alls ekki rjett. Jeg tel alls ekki rjett af hinu háa Alþingi að sleppa svo þýðingarmiklu máli úr höndum sjer, sem hjer er um að ræða. Jeg var svo óheppinn, að jeg kom fimm mínútum of seint til þess að heyra byrjunina á ræðu hæstv. atvrh. (MG). En það fyrsta, sem jeg heyrði hann segja, var þetta: að það þyrfti ekki að heimila stjórninni að leita þessara samninga. Það er auðvitað rjett. En hitt skemmir ekki, að það sje tekið fram, að stjórnin hafi þessa heimild, og í henni liggur það, að Alþingi telji nauðsynlegt að hefja þá samninga sem fyrst. (Atvrh. MG. Það er búið að hefja þá). Jæja. Það, sem mjer fanst hæstv. atvrh. (MG) hafa mest á móti till. minni, var þetta, að það gætu komið fyrir þær kringumstæður, að ekki yrði hægt fyrir stjórnina að snúa sjer til Alþingis. En við því er það að segja, að það er svo um ýms stórmál, sem heyra undir löggjafarvaldið, að þau verða að bíða þingsins, og það verður að taka þeim óþægindum, sem af því stafa. Jeg er nú ekki viss um, að hjer þurfi að verða um nokkur óþgindi að ræða. En þetta mál er svo stórt, að engin stjórn má treysta sjer til þess að ráða því til lykta án þess að spyrja þingið. Hæstv. atvrh. (MG) viðurkendi líka, að hjer væri um verulega stórt atriði að ræða, en ef samið yrði fyrir stuttan tíma í senn, þá væri það ekki eins alvarlegt. En þegar umboðið er gefið eins vítt og í frv. stendur, þá getur stjórnin haft samningstímann eins og hún vill, langan eða stuttan. Og þykist hún munu geta náð sjerstaklega góðum kjörum, ef samið er fyrir lengri tíma, þá getur verið, að Alþingi líti alt öðrum augum á það og telji það óhagstætt. Yfirleitt verð jeg að halda því fram, og leggja mikla áherslu á það, að það sje svo þýðingarmikið mál, hvernig komið verður fyrir skeytasambandi við útlönd í framtíðinni, að ekki geti komið til mála, að Alþingi sleppi samningunum um það úr hendi sjer. Jeg skal taka það fram, að það var byrjað að ræða þetta mál í fyrverandi stjórn, og var fullkomið samkomulag um það, að málinu yrði ekki ráðið til lykta án samþykkis Alþingis. Jeg tel það líka mjög óvarlegt fyrir stjórnina að ráða þessu máli til lykta án þess að bera það undir Alþingi. jafnvel þótt hún teldi sig hafa heimild til þess. Jeg þykist nú hafa gert grein fyrir afstöðu minni í þessu máli, og vænti jeg þess, að háttv. þingdeild taki það til alvarlegrar íhugunar, hvort athugasemdir mínar sjeu ekki á rökum bygðar, einkum að því er til stjórnarinnar kemur, því að hjer er um verulega stórt og þýðingarmikið mál að ræða. Þá ætla jeg að minnast á till.hv. 5. landsk. (JJ) um lækkun fjárveitingar til sendimanns á Spáni úr 10 þús. í 6 þús. kr. Í þessu sambandi vil jeg geta þess, að sá banki, sem jeg er í, er mjög óþolinmóður yfir því, að þessi maður er ekki sendur. Við höfum rekið okkur á ekki eitt heldur mörg tilfelli, er bæði einstakir menn og landið í heild sinni hefir beðið stórtjón af þessu, og gæti jeg nefnt mörg slík dæmi, ef jeg teldi leyfilegt að draga hjer inn í nöfn einstakra manna. En hæstv. atvrh. (MG) getur vottað, að jeg hefi oft komið til hans til þess að herða á þessu máli, því að við álítum, að það sje hættulegt að hafa ekki mann á Spáni, sem við getum treyst til þess að gefa okkur ýmsar upplýsingar, t. d. hvort þar sje mikill eða lítill fiskur á markaðinum. Þannig verður bankinn oft að vera í vafa og vanda, af því hann vantar upplýsingar um ýms atriði vegna þess, að við höfum engan trúnaðarmann á Spáni. Háttv. 5. landsk. (JJ) rökstuddi þessa till. sína með því, að Norðmenn borguðu ekki meira sendimanni, sem þeir hefðu einhversstaðar á Frakklandi. En jeg verð að leggja áherslu á það, að það er ekki sama, hver maðurinn er. Það þýðir ekki að senda mann, nema hann hafi sjerstaka þekkingu og hæfileika til starfsins. Ef ekkert væri um það hugsað, þá mætti efalaust fá ýmsa menn í sendiför þessa fyrir 6 þús. kr. og að auki tillagið frá bönkunum. En hjer er aðalatriðið, eins og jeg veit, að stjórnin skilur - og jeg er henni þakklátur fyrir það -, að fá færan mann til starfsins En það er ekki hægt að fá færa menn til þess að hafa með höndum þýðingarmikil störf fyrir smápeninga. Það skiftir því litlu, hvort manninum eru borgaðar 5 þús. kr. meira eða minna, þar sem tillögur hans eru svo þýðingarmiklar, að þær geta munað landið ekki um eina miljón kr., heldur um margar miljónir króna á ári. Jeg hefi reynt að setja mig inn í fiskverslunina á Spáni, og jeg hefi sannfærst um það, að það má ekki spara neitt til þess, að menn geti vitað, hvað líður á fiskmarkaðinum, ekki aðeins vegna bankanna, heldur einnig vegna viðskiftamannanna. Jeg er því ekki í neinum vafa um það, að með samþykt þessa frumvarps um erindreka á Spáni, þá hefir þetta þing afgreitt langþýðingarmestu lögin, sem nú hafa legið fyrir. Og jeg vænti þess, að hæstv. stjórn hugsi ekki um það eitt að fá sem ódýrastan mann til starfsins, heldur þann hæfasta, sem hún álítur, að hún geti fengið. Loks vildi jeg minnast á till. á þskj. 447,11, um Guðmund Guðfinnsson í sambandi við styrk til augnlæknis. Í fjárlögunum stendur nú aðeins: styrkur til augnlæknis, 1 þús. kr. Jeg vil sjerstaklega gera þá athugasemd, að jeg treysti þeim manni, sem nefndur er í till.hv. 5. landsk. (JJ). mjög vel til þess að hafa þann starfa á hendi, sem þessum styrk fylgir. En hinsvegar álít jeg, að það sje stjórnarinnar en ekki Alþingis að skera úr því, hver skuli fá styrkinn. Jeg vil gera þessa athugasemd um leið og jeg læt þess getið, að jeg mun greiða atkvæði á móti tillögunni. En það er sem sagt alls ekki vegna þess, að jeg vantreysti Guðmundi lækni Guðfinnssyni. Þvert á móti; jeg ber hið fylsta traust til hans. Jeg vil ennfremur lýsa afstöðu minni til brtt. á þskj. 447,XXIII, þeirrar till., er nú lítur út fyrir, að hv. stjórnarflokkur ætli að klofna um. Það er 30 þús. kr. lán til Halldóru Bjarnadóttur, til þess að koma á fót útsölu á heimilisiðnaði. Jeg tek undir með háttv.frsm. (JóhJóh) um það, að landið eigi ekki að leggja fje í slíka verslun, og það því fremur, sem ríkið er nú að leggja verslun sína sem mest niður. Jeg fæ ekki betur sjeð en að ef þessi styrkur er veittur, þá sje þar með viðurkent, að menn treysti ekki frjálsri verslun til þess að leysa þetta spursmál. Það lítur óneitanlega dálítið undarlega út, ef leysa þarf einhver sjerstök mál, þá snúi þeir sjer til ríkisverslunar. Annars hefir háttv. Íhaldsflokkur löngum verið blendinn í spursmálinu um frjálsa verslun, og má vera, að jeg fái tækifæri til þess að minna síðar á það. En jeg tek það fram, að í þessu máli mun jeg með atkvæði mínu styðja þann helming Íhaldsflokksins, sem styður frjálsa verslun.

Fjármálaráðherra (JÞ): Jeg vildi segja hjer nokkur orð út af misskilningi 2 hv.þdm. á brtt. á þskj. 447,XXIV, um að 25. gr. falli burt. Þessi tillaga á aðeins við það, að greinin falli burtu eins og hún er nú. En í henni stendur nú aðeins eftirgjöf á þrem lánum úr viðlagasjóði, og samkvæmt tillögum mínum eru þær eftirgjafir komnar inn í aðrar gr. frv., svo þessi burtfelling er aðeins afleiðing af þeim tillögum. Jeg segi ekkert um ábyrgðarheimildir þar, sem nú er farið fram á að setja inn í 25. gr. og nema alls 245 þús. kr. Jeg vísa aðeins til þess, sem jeg sagði um það við 2. umr. Jeg óska eftir því að vera laus við allar heimildir til þess að ábyrgjast lán fyrir hönd ríkissjóðs.

Atvinnumálaráðherra (MG): Jeg býst ekki við því, að jeg þurfi mikið að tala um till. um lækkun á fjárveitingu til sendimanns á Spáni, efir það að háttv. 1. landsk. (SE) hefir tekið svo röggsamlega í strenginn. Jeg er honum alveg sammála um það, að það eigi ekki endilega að taka lægsta boði, en hitt er sjálfsagt, að gera það að öðru jöfnu. En jeg mun annars bera veitingu þessa starfs undir bankana. Jeg tel sjálfsagt, að þeir fái að segja álit sitt, þar sem þeir leggja fram fje til starfsins. Háttv. 1. landsk. (SE) getur því verið rólegur, því að hann fær áreiðanlega að segja álit sitt í þessu efni. Svo var þetta undirboð eða uppboð, sem háttv. 5. landsk. (JJ) var að tala um, að halda ætti á þessari stöðu. Jeg verð að segja það, að til mín hafa þessi undirboð ekki komið. Það er þá líklega svo, að einhver hefir ætlað að spila með hv. þingmann (JJ) með því að láta hann hlaupa með þetta, eða þetta er bara ein af venjulegum Gróusögum háttv. þingmanns, sem hann hefir svo gaman af að fara með. Það er að sjálfsögðu ekki hægt að fá góðan mann til þessa starfs, neina með því að borga honum sæmilega, því uppihald er þarna dýrt, og auk þess verður að gera ráð fyrir talsvert miklum og dýrum ferðalögum, en kostnaðurinn við það á að felast í upphæðinni, að því leyti sem ríkissjóði ber að greiða hann. Þá talaði háttv. 1. landsk. (SE) enn um símasamninginn og gerði mikið úr því, að þingið kastaði frá sjer miklu valdi með þeirri tillögu, sem samþykt var við 2. umr. með nær öllum atkvæðum, að jeg held. Hann virðist þá ekki hafa verið búinn að koma auga á þetta, enda gekk öll hv.fjvn. inn á það og taldi það sjálfsagt.

Þetta er viðbótartill.

. Ekki minnir mig það. Þetta er alveg ný orðun á seinni liðnum. 

Guðmundur Ólafsson Það hefir að mestu verið ljett af mjer ómakinu að taka hjer til máls. Hæstv. fjrh. (JÞ) hefir leiðrjett misskilninginn viðvíkjandi brtt. á þskj. 447,XXIV, um eftirgjafir lána, og þarf jeg ekki að fara um það frekari orðum. En það er annað atriði hjer, sem jeg get ekki stilt mig um að minnast á. Það er till. þeirra háttv. 1. þm. Rang. (EP) og háttv.þm. Snæf. (HSteins) um ábyrgð til handa Halldóru Bjarnadóttur til þess að stofna verslun með heimilisiðnaðarvörur. Það er næstum hálfspaugilegt, hvað mörgum hv.þdm. virðist mikil þörf að mótmæla þessu. Og eins lagði hv.frsm. (JóhJóh) mikla áherslu á það að fá deildina til að líta svo á, að fjvn. væri öll á einu máli um að neita um þetta. Þessu vil jeg neita fyrir mína hönd og jafnvel fleiri í nefndinni. Það er ekki venja að mótmæla till. fyr en búið er að tala fyrir þeim, en svo hefir þótt mikið við liggja hjer, að einn hv. nefndarmanna talaði á móti till. áður en hv.flm. hefðu mælt fyrir henni. Það er nokkuð undarlegt, ef á að heimfæra þetta fyrirtæki undir einkasölu, eins og hv. 1. landsk. (SE) gerði. Hann talaði um, að stjórnarflokkurinn hefði klofnað í málinu, með því að tveir hv.þm. úr þeim flokki beri till. fram, en tveir hafi lagst á móti. háttv.frsm. (JóhJóh) og hv. 6. landsk. (IHB). Annars var ekki annað, sem hv.þm. sagði til andmæla, en tómt rugl og endileysa. Hann var að tala um, að hjer væri stofnað til einkasölu, þó vitanlegt sje, að einungis sje um heimild að ræða til að ábyrgjast lán gegn fullri tryggingu handa þeim einstaklingi, sem manna mest hefir gert og lagt á sig fyrir íslenskan heimilisiðnað. Mun enginn ætlast til, að ábyrgð þessi sje veitt, nema fulltryggilega sje gengið frá því, svo að ríkissjóði verði ekki að tjóni. Þó tilætlunin hjá hv. 1. landsk. hafi verið sú, að láta líta svo út, sem þetta mál myndi kljúfa stjórnarflokkinn, þá er víst enginn flokkur klofnari, hvorki í þessu nje nokkru öðru máli, heldur en einmitt flokkur hv.þm. (SE). Sýnir þetta aðeins, hvað ósanngirnin og fjarstæðurnar geta gengið langt.

Eggert Pálsson Jeg get verið háttv.frsm. (JóhJóh) þakklátur fyrir ummæli hans og undirtektir undir sumar af brtt. mínum, t. d. þá á þskj. 447,IV, og að nokkru leyti brtt. XIII á sama þskj. Fengu báðar þessar brtt. öllu betri undirtektir en jeg hafði leyft mjer að gera mjer vonir um eftir það, sem á undan var gengið. Get jeg eftir ummælum hv.frsm. vænst þess, að hann og fleiri samnefndarmenn hans greiði brtt. þessum báðum atkv. nú við 3. umr. Hinsvegar get jeg skiljanlega ekki þakkað hv.frsm. fyrir ummæli hans um brtt. XXIII á þskj. 447, eða fyrir orð þau, sem hann ljet falla í minn garð í sambandi við hana. Eins og hv.þm. hafa heyrt, þá álítur hv.frsm., að við höfum ekki komið fram sem góðir og trúir Íhaldsmenn í þessu máli, og tók háttv. 1. landsk. (SE) í sama streng. Kom þeim saman um, að við, sem flytjum þessa brtt., hefðum með flutningi hennar þverbrotið stefnu eða „princip“ Íhaldsflokksins. En við skulum nú athuga þetta nánar. Fyrst og fremst verður nú ekki talið, að í brtt. okkar felist nokkurt vantraust á hæstv. stjórn, en trúnaður við hana hlýtur að vera grundvöllur undir stefnu hvers stjórnarflokks. Hjer er ekki nema um ábyrgðarheimild að ræða, og við treystum einmitt hæstv. stjórn til að veita ekki ábyrgð ríkissjóðs, nema fulltrygt sje, að lánið verði greitt. Þá get jeg heldur ekki viðurkent, að um brot á verslunarfrelsi sje hjer að ræða. Það er ekkert því til fyrirstöðu, að við hliðina á þessari verslun geti risið upp aðrar samskonar verslanir, sem þeir menn stofni, sem kringumstæður hafi til þess og ekki þurfa að leita til ríkissjóðs um aðstoð. Sannleikurinn er sá, að við flm.brtt. erum svo góðir fylgjendur frjálsrar verslunar, að við viljum, að samkepni geti átt sjer stað. Annars skal jeg lýsa yfir því, út af þeim orðum, sem hjer hafa fallið um það, að með þessu væri Thorvaldsensfjelaginu sýnd ónot, að tilætlun mín með þessu var fyrst og fremst sú, að þessi væntanlega verslun opnaði markað fyrir heimilisiðnaðarvörur okkar erlendis, en það er næsta lítið, sem Thorvaldsensfjelagið hefir unnið að slíku. Það hefir látið sjer nægja að selja það, sem selt hefir orðið hjer heima, og til þeirra útlendinga, sem komið hafa hingað til lands. En jeg býst við, að ef þessi nýja verslun kemst á fót, þá muni verða kappkostað að láta útlendinga hafa greiðan aðgang að þessum vörum, og þá væntanlega sett upp útibú erlendis í því augnamiði, sjerstaklega í Danmörku. Myndi þá eftirspurn aukast mjög eftir íslenskum iðnaðarvörum, og afleiðing þess yrði þá aftur sú, að meira yrði framleitt af þeim í landinu. Nú sem stendur geta menn ekki gert sjer vonir um að selja nema sjal og sjal og par og par af sokk um, annað er flest sent heim aftur, því eftirspurnin er lítil og ekkert gert til að glæða hana. En meðan svo er ástatt, er þess ekki að vænta, að áhugi manna úti um land fyrir auknum heimilisiðnaði sje mikill. Hvötin kemur hjá fólkinu fyrst, er það getur vænst árangurs af iðju sinni. Jeg held því, að það, sem okkur flokksmennina skilur, sje það eitt, að við, sem að brtt. stöndum, höfum í þessu efni víðari sjón en hinir og meiri skilning á því, hvað hægt sje að gera og hvað nauðsyn beri til að gera heimilisiðnaðinum til þrifa og blómgunar. En það væri ómannlegt að álasa þeim fyrir það, þó þeir hafi ekki eins opin augu fyrir þessu eins og við. Þá vil jeg í fám orðum minnast á ágreining minn og hv. 5. landsk. (JJ) um styrkinn til bifreiðaferða austur í sýslur. Jeg verð að segja, að mjer finst óviðkunnanlegt, að hann komi með brtt. um þetta, öllum hlutaðeigandi að óvörum, og sem vi8 höfum ekki fengið færi á að átta okkur á, þó hún kunni að hafa mikið til síns máls. Hinsvegar get jeg ekki fallist á, að nauðsynlegt sje að skilja brtt. svo, að ef hún verði samþykt, þá sje hæstv. stjórn bundin við að semja aðeins við eitt bifreiðafjelag. En eins og jeg tók fram, þá þykir mjer lakara, hve brtt. þessi kom öllum að óvörum, og neyðist jeg því til að greiða atkvæði á móti henni, þó jeg að vissu leyti geri það á móti samvisku minni. Þá vildi jeg fara nokkrum orðum um brtt. á þskj. 447,11, um styrk til augnlækninga handa Guðmundi lækni Guðfinnssyni. Jeg vil undirstrika það, sem hv. 1. landsk. (SE) sagði um þetta, að jeg ber fylsta traust til þessa læknis, en jeg tel samt sem áður mjög óviðkunnanlegt, að Alþingi skuli vera að ákveða, hver fái þennan styrk, og grípa þannig fram fyrir hendur hæstv. stjórnar. Getur slíkt haft ýmisleg óþægindi í för með sjer. Má benda á, að ekki situr altaf sama stjórn við völd, og mætti því fara svo, að sterkasti flokkurinn í þinginu rjeði því hverju sinni, hver hlyti svona styrk. Langsamlega rjettast væri, að stjórnin rjeði því í samráði við háskólann. Og hvað þessari umræddu brtt. viðvíkur, þá verð jeg að láta það í ljós, að hversu mikið traust, sem jeg hefi á Guðmundi Guðfinnssyni, þá hefi jeg heldur enga ástæðu til að vantreysta núverandi styrkþega og finst sem honum sje óvirðing sýnd með því að binda styrkinn við nafn annars manns.



Það er búið að ræða svo mikið um brtt. á þskj. 447, að það er næstum því að bera á bakkafullan lækinn að fara að auka þær umr., en þar sem mjer finst kenna ókunnugleika á málinu í ræðum hv. þm. um starfsemi Thorvaldsensfjelagsins, þá ætla jeg að segja fáein orð til skýringar. Það eru nú um 25 ár síðan fjelagið stofnaði þessa útsölu - Thorvaldsensbasarinn - sem allir þekkja. Það var árið 1900, sem basarinn tók til starfa. Tilgangur fjelagsins með stofnun þessarar útsölu var sá, að,opna markað fyrir heimilisiðnaðarafurðir. Það var þá enginn staður til þess að selja slíka muni á, og brátt varð Thorvaldsensfjelagið að stækka húsnæðið. Það hefir verið sagt, að það væri agnúi á útsölunni, að Thorvaldsensbasarinn hefði ekki keypt munina. Þetta er að vísu satt, en þó hefir fjelagið á undanförnum árum gert nokkuð að því að kaupa muni af framleiðendum. Í skýrslu frá árinu 1912 má sjá, að fjelagið hefir keypt muni fyrir 2500 kr. að meðaltali árl. síðan. Það er ekki lítil upphæð, en aðallega hefir útsalan verið bygð á því að taka við munum og selja þá gegn 10 % sölulaunum. Jeg var í stjórn fjelagsins þá, er byrjað var á útsölu Thorvaldsensfjelagsins, og starfaði auk þess við útsöluna í nokkur ár. Fyrst í stað var vinnan alment ekki falleg, og ef hægt hefði verið að kaupa munina af framleiðendunum við móttöku, þá hefði eflaust mátt hafa nokkuð meiri áhrif á vöruvöndunina. En ekki má ganga fram hjá því, að fjelagskonur hafa með starfi sínu og leiðbeiningum haft mikil áhrif á vöndun vinnunnar, eflt iðjusemi og veitt mörgum skilding í vasa sumra þeirra, sem lítið höfðu handa á milli. Á þessum árum, frá 1900 að telja, er basarinn búinn að selja, að því er jeg best veit, fyrir 450 þús. kr. Ekkert hefir farið í rekstrarkostnað nema það, sem húsnæði, hiti, ljós og ræsting hefir kostað. Konurnar hafa gefið vinnu sína; sumar alveg frá byrjun. Frú Þórunn Jónassen var formaður basarnefndarinnar frá byrjun og vann altaf einn dag í viku og nokkuð alla virka daga á meðan hennar naut við. Því er ekki rjett að tala um, að hjer vanti útsölustað fyrir heimilisiðnað og að ekkert hafi verið gert til eflingar heimilisiðnaði í landinu. Jeg þykist hafa fært sönnur á, að svo er ekki. Fyrir tveimur árum var opnaður annar basar, „Nýi basarinn“. Hann hafði fyrst aðsetur sitt í Lækjargötu, en fluttist síðan upp á Laugaveg og starfar þar enn. Í báðum þessum útsölum er nóg rúm til þess að taka við varningi þeim, sem að berst; framleiðslan er ekki meiri en svo. Thorvaldsensbasarinn hefir selt til útlanda bæði einstökum mönnum og verslunum, sem hafa skrifað basarstjórninni og beðið um að senda vetlinga, sokka, vaðmál, band og sitthvað fleira. Margar sendingar hafa verið sendar; jeg get ekki sagt með tölum, hvað margar. Síðan 1912 hefir basarinn selt fyrir 326 þús. kr. heimilisiðnaðarvörur, svo að auðsjeð er, að salan er að aukast. Mjer er kunnugt um, að kona sú, sem hjer er farið fram á lánsábyrgð fyrir, hefir boðið basarnefnd Thorvaldsensfjelagsins að taka að sjer basarinn; en því tilboði var hafnað. Þannig hefði hann þá orðið starfræktur af einni konu; í stað nefndar, sem 7 konur skipa, og er það álitamál, hvort það fyrirkomulag hefði orðið affarasælla. Þannig er ekki hægt að neita því, að Thorvaldsensfjelagið hefir gert allmikið til þess að efla heimilisiðnaðinn og stuðlað að því, að fólk gæti komið vinnu sinni í peninga, sem ella hefði engan markað haft fyrir hana. Jeg skal í þessu sambandi geta þess, að árið 1912 var stofnað Heimilisiðnaðarfjelag Íslands, og voru stofnendur Jón Þórarinsson fræðslumálastjóri, Matthías Þórðarson fornmenjavörður o. fl. Lög voru samin og menn gengu í fjelagið, en færri en æskilegt hefði verið. Menn norðan af Akureyri komu á fundi og tóku vel í málið, en þó náðist ekki sú samvinna við Norðlendinga, sem við hefðum óskað. Skömmu síðar var svo stofnað heimilisiðnaðarfjelag á Akureyri. Fyrir 1912 hafði enginn slíkur fjelagsskapur verið hjer á landi, en síðan allmikill, bæði hjer, á Akureyri og víðar. Brátt komst á fót Samband íslenskra heimilisiðnaðarfjelaga. Í fjárlögum hefir Sambandi ísl. heimilisiðnaðarfjelaga jafnan síðan verið veittur nokkur styrkur, en alt of lítill, því eins og skýrslur fjelaganna bera með sjer, hafa þau gert mikið gagn. Það kom fram hjá öðrum hv. flm. þessarar brtt., að ef til vill legðust menn á móti henni, vegna þess að lánbiðjandi væri einstaklingur. Það væri óneitanlega mun aðgengilegra, að fjelög stæðu á bak við slíka starfsemi en einstaklingur, sbr. margar hendur vinna ljett verk. Þótt sölulaunin, sem Thorvaldsensfjelagið hefir tekið, sjeu ekki hærri en 10%, þá hefir þó safnast allálitur sjóður fyrir þessi sölulaun, og er það stofnfje í Barnauppeldissjóði Thorvaldsensfjelagsins, en þann sjóð hafa fjelagskonur eflt á ýmsa lund, og nemur hann nú um 56 þús. kr. Jeg held því, að ekki sje hægt að segja með sanni, að þær hafi látið ógert það, sem hægt var að gera í þessu efni, heldur slegið tvær flugur í einu höggi: eflt heimilisiðnaðinn í landinu og hlúð að smælingjunum. Hvort nú er tími til kominn að koma á fót þeirri verslun, sem hjer er farið fram á, skal jeg ekki kveða neinn dóm um, en jeg hygg, að hann sje ekki enn kominn. Ungfrú Halldóra Bjarnadóttir var 1920–23 starfandi fyrir bæði fjelögin, Heimilisiðnaðarfjelag Íslands og Heimilisiðnaðarfjelag Norðurlands, og fór þá fram á það við fjelögin, að þau settu á stofn samskonar útsölu og hjer um ræðir; en sambandsstjórninni bæði hjer og norðanlands þótti þetta ótímabært, og þannig gátu sambandsstjórnin og ungfrú Halldóra Bjarnadóttir ekki átt samleið lengur. En jeg efast ekki um, að hún fylgi starfi fjelaganna með samúð. Mun jeg svo ekki fjölyrða um þetta, en get ekki lagt til, að lánið verði veitt.

Frsm. (Jóhannes Jóhannesson) Jeg get ekki verið hæstv. forseta (HSteins) sammála um, að orðið „verslunarbrask“ sje óþinghæft orð. Jeg skal í þessu sambandi geta þess, að orðið „svindelbrask“ var notað í hv.Nd. og var ekki átalið. Vona jeg þó, að öllum skiljist, hversu mikill munur er á þessum tveim orðum. Orðið „verslunarbrask“ get jeg ekki sjeð, að sje á neinn hátt móðgandi.  Jeg get ekki annað en haldið því fram, að ríkið eigi ekki að ábyrgjast lán til verslunarrekstrar einstaklinga. Hv. 6. landsk. (IHB) tók það rjettilega fram, að þetta væri ekki tímabært, enda verð jeg að segja það, að mjer finst það undarleg fjármálapólítík, ef sama þingið, sem neitar lánum til hafnarbóta og annara nauðsynjafyrirtækja, heimilar að ganga í ábyrgð fyrir einstakan mann til að setja á stofn verslun. Allir sjá, að ekki er mikið samræmi í þessu. Jeg gleymdi að geta þess, að hv.þm. A.-Húnv. (GÓ) gerði ágreining um þessa brtt. í fjvn. Nú hefir hann sjálfur btt úr þeim misgáningi, en hinir nefndarmenn eru sammála um að leggja á móti brtt.