Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Lúðvík Jósepsson Hæstv. forseti. Ég hef kvatt mér hljóðs utan dagskrár til þess að ræða hér um landhelgismálið. Ég hygg að flestir landsmenn hafi búist við því að á miðnætti í nótt, þ. e. í lok 12. nóv. og í byrjun 13. nóv., gengi úr gildi samningur breta og annarra útlendinga um fiskveiðar í fiskveiðilögsögu okkar. Nú sé ég í blöðum í dag að einhver vafi leikur á því hvenær samningar þessir falla úr gildi, þ. e. a. s. hvort þeir falla úr gildi í nótt eða einum sólarhring siðar. Í mínum augum skiptir það ekki öllu máli, hvort heldur er, en rétt er og nauðsynlegt að fá um þetta atriði skýrar yfirlýsingar hæstv. ríkisstj. Í samkomulaginu við breta segir að það taki gildi 13. nóv. og sé til 2 ára. Hitt mun vera rétt, að samkomulagið hafi ekki verið staðfest og undirritað fyrr en síðdegis hinn 13. nóv. 1973. En vegna óvissunnar í þessum efnum óska ég eftir því, að hæstv. ríkisstj., hæstv. dómsmrh. eða hæstv. forsrh., gefi hér um yfirlýsingu þannig að það þurfi ekki að vera neinn vafi á því hvenær þessir samningar eru taldir falla úr gildi og hvenær er óheimilt fyrir öll erlend skip að stunda veiðar í okkar fiskveiðilandhelgi. En það atriði landhelgismálsins, sem mestu máli skiptir þegar veiðiheimildir útlendinga falla úr gildi, er hvernig þá verður staðið að gæslu hinnar nýju fiskveiðilandhelgi. Ég tel að það sé réttlát krafa allra landsmanna að ríkisstj. gefi um það atriði skýra og ótvíræða yfirlýsingu nú þegar eða áður en sú stund rennur upp, að allar veiðar útlendinga í fiskveiðilandhelginni séu óheimilar. Það er enginn vafi á því að fyrstu viðbrögð okkar íslendinga við ólöglegum veiðum útlendra skipa geta haft mjög mikil áhrif á framhald málsins. Einörð framkoma okkar og hiklaus framkvæmd á því að koma í veg fyrir ólöglegar veiðar í fiskveiðilandhelginni með öllum tiltækum ráðum okkar mun strax sannfæra jafnt erlenda sjómenn og erlenda stjórnmálamenn um alvöru okkar í þessu máli. Minnsti undansláttur af okkar hálfu er stórhættulegur og ýtir aðeins undir ágengni þeirra sem vilja brjóta niður okkar landhelgislög. Ég tel að allir landsmenn eigi ótvíræðan rétt á því að fá að vita um fyrirætlanir ríkisstj. í þessum efnum. Af þeim ástæðum óska ég eftir því að hæstv. forsrh. lýsi því hér yfir fyrir hönd ríkisstj. að strax og undanþágusamningar útlendinga falla úr gildi verði fiskveiðilandhelgin varin með öllum tiltækum ráðum og gæsluskipum okkar falið að taka þau útlend skip, sem tilraunir gera til að brjóta lögin, og að undantekningarlaust verði klippt á veiðarfæri landhelgisbrjóta þar sem hægt er að koma því við séu ekki möguleikar á beinni töku á þeim landhelgisbrjótum. Yfirlýsingu þessa efnis þarf ríkisstj. að gefa, þannig að þjóðin öll heyri hana og þar með talið gæslulið okkar á varðskipunum, svo að ekkert fari á milli mála um undanbragðalausa framkvæmd í málinu. Ég veit að það er ákveðin skoðun þeirra sem best eru kunnugir landhelgisgæslu okkar, að við getum fullkomlega varið landhelgina fyrir erlendum skipum ef aðeins öllu afli okkar er beitt, þ. e. a. s. öllum varðskipum okkar og e. t. v. nokkrum viðbótarskipum sem við eigum og getum auðveldlega bætt við í gæsluna. Að sjálfsögðu er það háð því grundvallarskilyrði að gæslumenn okkar megi beita þeim tækjum, sem þeir ráða yfir, samkv. eigin mati og eigin dómgreind. Þegar veiðiheimildir útlendinga eru um það bil að renna úr gildi og 200 mílna fiskveiðilandhelgin raunverulega að koma til framkvæmda er enn verið að ræða um nýja undanþágusamninga útlendinga. Við vitum að tvisvar hafa formlegar viðræður átt sér stað við breta um hugsanlegar veiðiheimildir þeirra og einu sinni formlegar viðræður við vestur-þjóðverja og einu sinni við belga. Þó að þessar formlegu viðræður hafi átt sér stað hafa enn ekki verið gefnar út neinar almennar upplýsingar, ekki sem hægt er að telja fullnægjandi, fyrir almenning í landinu um þessar viðræður, um hvað þær hafi snúist, hvað þar hafi komið fram, hver sé ágreiningurinn. Það eina, sem menn hafa við að styðjast hvað raunverulega sé að gerast í þessum efnum, eru skrif í stjórnarblöðunum þar sem mjög er skrifað um þessi mál undir rós. Og enn er allt á huldu um stefnu ríkisstj. í þessum viðræðum. Hitt liggur ljóst fyrir, að í landinu er gífurlega sterk andstaða gegn nýjum undanþágusamningum, og má segja að það hafi í rauninni dunið á ríkisstj. áskoranir og mótmæli - áskoranir um að semja ekki og mótmæli gegn nýjum samningum. Í hópi þeirra, sem gert hafa slíkar samþykktir eru ýmis sterkustu og fjölmennustu félagasamtök í landinu. Ég tel því alveg ljóst að ríkisstj. hefur ekki umboð þjóðarinnar til þess að gera nýja undanþágusamninga. Ef slíkir samningar eru gerðir við þessar aðstæður, þá eru þeir gegn vilja þjóðarinnar augljóslega og eiga þar með engan rétt á sér. Það er þó ljóst af skrifum stjórnarblaðanna að enn er samningamakk af þessu tagi í fullum gangi. Í aðalstuðningsblaði ríkisstj., Morgunblaðinu, er t. d. sagt í leiðara í dag orðrétt á þessa leið, með leyfi hæstv. forseta, - eftir að búið er í leiðaranum að ræða nokkuð um möguleika á nýjum undanþágusamningum og m. a. möguleikum á að semja við vestur-þjóðverja, þá segir orðrétt: „Þess vegna virðast nú nokkrar líkur á því að hægt væri að ná hagkvæmu samkomulagi við vestur-þjóðverja.“ Já, það er beinlínis talað um það í leiðara þessa blaðs að það liti út fyrir, að hægt sé að ná hagkvæmu samkomulagi við vestur-þjóðverja um veiðiheimildir þeim til handa. Það er tiltölulega létt að skrifa þannig um málið á meðan haldið er fyrir landsmönnum réttum upplýsingum um, hvað fram hefur komið í þessum samningaviðræðum. En þó að ég sé enn sem komið er - ég vona að það verði ekki lengi eftir þennan dag - bundinn af trúnaði í sambandi við upplýsingar varðandi þessi mál, þá tel ég mig ekki brjóta þar neinn trúnað þó að það komi fram - hliðstætt því sem kemur fram í Morgunblaðinu - að það hefur ekkert komið fram enn þá í viðræðum við vestur-þjóðverja sem bendir til þess að þeir vilji hnika til um þau veiðisvæði sem þeir hafa jafnan krafist áður og samningaviðræður við þá voru byggðar á áður af þeirra hálfu. En þar er einmitt um að ræða einn viðkvæmasta þátt málsins. Þó að vestur-þjóðverjar lýsi því nú yfir að þeir geti fallist á að draga frystitogara sína með öllu út fyrir mörkin, þá er það ekki meginmál. Það var vissulega stórt mál af okkar hálfu en það, hvar þeir ættu að fá að veiða, m. a. upp að 12 mílum eða á ýmsum viðkvæmustu fiskimiðum við landið, það var enn þá meira stórmál. Ég tel að öllum feluleik í þessu máli af hálfu ríkisstj. verði að ljúka og ríkisstj. beri nú skylda til að gefa út opinbera skýrslu fyrir alla landsmenn um þær viðræður sem fram hafa farið við útlendinga um hugsanlega nýja undanþágusamninga, þar sem undanbragðalaust sé skýrt frá því hverjar eru kröfur útlendinga í þessum efnum, hvað það er sem íslensk stjórnvöld geta hugsað sér í sambandi við nýja samningagerð, svo að afstaða þjóðarinnar geti komið skýrt fram til málsins. Það er vissulega alvarlegt, þegar komið er nú að þessum tímamótum í okkar landhelgismáli, að þá skuli vera stanslaus undansláttaráróður í stjórnarblöðunum í þá átt að það sé betra að semja en að vera samningslausir vegna þess að annars taki útlendingar bara meiri afla á okkar miðum. M. ö. o. þarna er á ferðinni hreinn og algjör uppgjafartónn, og hann er auðvitað í fullkominni andstöðu við það sem kemur fram hjá þeim sem gerst ættu um að vita, - þeim sem hafa einmitt staðið í því að verja okkar landhelgi á undanförnum árum, eins og skipherrarnir á gæsluskipum okkar, þegar þeir halda því fram að þeir geti fullkomlega komið í veg fyrir veiðar útlendinga ef beitt sé öllu því afli sem við ráðum yfir, - að vísu háð því einu að ekki komi erlendur herskipafloti. Þá vitum við að við eigum ekki sakarafl við hann. En það er annað mál. Ég er ekki trúaður á að slíkur herskipafloti verði hingað sendur nema til að láta þá gefast upp sem sýna hræðslumerki á sér. Ég álít líka að það sé með öllu óverjandi að heyra það af hálfu stjórnvalda að minni háttar vandamál varðandi viðskiptamál eigi að ráða um afstöðu okkar í þessu stóra máli. Hins vegar tel ég að á meðan raunverulega eru sviknir á okkur samningar, viðskiptasamningar við Efnahagsbandalagið, eins og verið hefur nú um alllangar. tíma, þá eigum við að svara slíkum svikum með því að leggja sérstakan aukatoll á vörur frá Efnahagsbandalagslöndunum og nota þann toll, sem þannig fæst, m. a. til þess að leysa þann minni háttar vanda sem kemur upp hjá einstökum útflytjendum okkar hér heima. Í sambandi við þær viðræður, sem fram hafa farið og enn eru boðaðar, því að enn er verið að boða það að breskur ráðh. sé hér á næsta leiti og það eigi að taka upp framhaldsviðræður við hann um hugsanlegar undanþáguveiðar, hlýtur að koma í hug skýrsla Hagrannsóknastofnunarinnar um stöðu fiskstofnanna við Ísland sem hefur verið rætt allmikið að undanförnu. Nú mun liggja fyrir að það er í öllum meginatriðum samkomulag fiskifræðinga okkar og breta um stöðu fiskstofnanna hér við landið, m, ö. o. að breskir fiskifræðingar hafa fallist á sjónarmið okkar manna, á þá háalvarlegu aðvörun sem Hagrannsóknastofnunin hefur sent frá sér varðandi þessi mál. Þegar þetta er haft í huga og við vitum að við íslendingar höfum á undanförnum árum veitt álíka mikið magn á miðunum hér við land af þeim fisktegundum, sem helst eru í hættu, og fiskifræðingarnir telja að megi raunverulega við núv. aðstæður taka úr þessum fiskstofnum, - þegar það liggur fyrir, að við höfum veitt svona mikið magn eins og má taka úr stofnunum, þá gefur auga leið að það er ekkert svigrúm til samninga við núv. aðstæður - ekki um aukaveiðar handa útlendingum. Auðvitað ætti hæstv. ríkisstj. við þessar aðstæður að hætta með öllu að hugleiða meir að til slíkra samninga geti yfirleitt komið. Ég spyr: Hvað á að gera í málefnum okkar sjálfra ef samið yrði nú um veiðiheimildir handa bretum, vestur-þjóðverjum, færeyingum, norðmönnum, belgum og Austur-Evrópuþjóðum, - þær hafa verið nefndar líka, - þó að maður hugsaði sér að farið yrði í algjört lágmark í þessum samningum? Ég hef reyndar enga trú á, ef menn fara að ljá máls á samningum á annað borð, að það verði samið um neitt slíkt lágmark. Þó að aðeins yrði samið um 100 þús. tonn af þorski fyrir alla þessa aðila, en heildaraflamagnið, sem innlendir og erlendir fiskifræðingar telja að megi taka úr stofninum, er ekki nema 230 þús. tonn, hvað á þá að gera við okkur íslendinga sjálfa? Á að setja kvóta á íslensk veiðiskip, heimila þeim aðeins að veiða rúmlega helming af því, sem þau geta veitt og hafa veitt? Á að stöðva veiðarnar þegar líður á árið, þegar komið er upp að vissu hámarki? Eða á að taka hina alvarlegu skýrslu fiskifræðinganna og kasta henni beint í körfuna, rétt eins og menn hafi aldrei séð hana? Hver er meiningin? Ég tel fyrir mitt leyti að við þessar aðstæður eigi að svara slíkri ósvífni sem kemur fram af hálfu samningamanna breta, þegar þeir láta það frá sér fara að í rauninni skipti þá engu máli hvort íslenskir og breskir fiskifræðingar séu sammála um þetta ástand þorskstofnanna - það skipti þá í rauninni engu máli, þeirra afstaða sé eftir sem áður óbreytt um kröfu á veiðum hér, - það er mín skoðun, að slíkri framkomu eigi að svara á þann hátt að segja alveg umbúðalaust við slíka menn að við teljum þá ekki viðtalshæfa, við getum ekki rætt þessi mál við þá, eins og eðlilegt er að segja við þann aðila, sem hótar manni herskipaárás, að við hann sé ekki hægt að tala. Ég tel, eins og nú er komið, að það sé orðið aðkallandi að hæstv. ríkisstj. taki allan vafa af í þessum efnum og segi þjóðinni og Alþ. alveg hreinlega til um það hvað hún hyggist fyrir í þessum málum. Ég vil vara hæstv. ríkisstj. við því að stefna þessum málum í öngþveiti. Það er enginn vafi á því að mikill meiri hl. landsmanna lítur svo alvarlegum augum á þetta mál, eins og það liggur fyrir nú að það er ekki á valdi neinnar ríkisstj. á Íslandi að halda fram slíkri stefnu að ætta að semja við útlendinga undir þessum kringumstæðum. Hún ræður ekki við málið í framkvæmd. Það er rétt að menn hafi í huga hvaða dilk það getur dregið á eftir sér að ætla að gera samning í máli eins og þessu gegn vilja mikils meiri hl. þjóðarinnar og þar með alveg augljóslega í fullri andstöðu við alla sjómenn landsins og þá sem ráða ferðum okkar fiskiskipa. Ég vil vara hæstv. ríkisstj. við því að hætta sér út í einhverja vitleysu í þessum efnum. Að lokum vil ég óska eftir því að hæstv. forsrh. gefi hér yfirlýsingu um að það verði hið snarasta skýrt opinberlega og það ítarlega frá þeim viðræðum sem átt hafa sér stað um hugsanlegar fiskveiðiheimildir útlendinga í fiskveiðilandhelginni, hvað þar hefur komið fram, um hvað er þar deilt, og létta hulunni af. Í öðru lagi skýri hann hér frá því hver stefna ríkisstj. er um framhald málsins, og helst af öllu að hann skýri frá því í þessum umr. að það verði engir undanþágusamningar við útlendinga gerðir. Auk þess ítreka ég svo fyrirspurn mína um hvernig verði haldið á landhelgismálunum nú þegar undanþáguheimildirnar falla úr gildi, hvort það sé ekki algjörlega ljóst að okkar gæslumönnum verði gefin þau fyrirmæli að þeir taki alla þá landhelgisbrjóta, sem þeir geta tekið, beiti til þess allri þeirri hörku, sem þeir ráða yfir, og klippi miskunnarlaust aftan úr hinum veiðarfæri ef stjórnendur gæsluskipanna telja sér það fært og telja það rétt. Það ríður á miklu að það liggi ljóst fyrir af hálfu ríkisstj. hvernig á þessum málum verður haldið, að það verði ekki liðið að það verði sýnd linkind og undanþágur verði veittar í framkvæmd nú á fyrstu dögum gæslunnar og að slíkt undanhald verði síðan notað sem röksemd fyrir því að við séum neyddir til samninga og það sé betra að gera vonda samninga heldur en að láta ofbeldið vaða yfir sig. Það á að reyna á það strax, hvort það er ekki rétt að við getum varið okkar landhelgi, eins og okkar landhelgisgæslumenn halda fram. Því þarf þessi yfirlýsing hæstv. ríkisstj. að liggja hér fyrir, að á þennan hátt verði staðið að framkvæmd gæslunnar nú þegar, um leið og undanþágusamningarnir falla úr gildi.



Herra forseti. Ég skal reyna að svara þeim tveimur spurningum sem hv. þm. bar hér fram. Þær eru annars vegar um gildistíma samkomulagsins og hins vegar hvernig haldið muni verða á landhelgisgæslunni þegar samkomulagið fellur niður. Samkvæmt ákvæðum samkomulagsins við breta í fskj. 1, 7. tölul., átti samkomulagið að gilda „í tvö ár frá undirritun þess“, en samkomulagið var staðfest með orðsendingaskiptum sem fram fóru seint um eftirmiðdaginn hinn 13. nóv. 1973. Þál., sem heimilaði samkomulagið, var samþ. kl. 14.40 um eftirmiðdaginn. Miðað við þetta er eðlilegast að telja gildistíma samkomulagsins útrunninn á miðnætti við lok þess dags sem samkomulagið hlaut gildi, þ. e. kl. 24 fimmtudaginn 13. nóv. 1975. Er réttmæt og eðlileg ósk frá hv. þm. að tekið sé skýrt fram um þetta atriði, vegna þess að nokkurs misskilnings virðist hafa gætt um það. Þá var hin spurningin, hvernig staðið mundi verða að gæslunni þegar gildistíma samkomulagsins við breta væri lokið. Um það vil ég segja það að þá er allt svæðið innan 200 sjómílna orðið íslensk lögsaga og þar verður haldið uppi löggæslu á venjulegan hátt, jafnt innan sem utan þeirra svæða sem nú eru samningsbundin. Enn er að sjálfsögðu ekki vitað hver muni verða viðbrögð þeirra, í þessu tilfelli breta, svo að maður tali beint um það, sem notið hafa góðs af þessu samkomulagi. Það er ekki hægt og ekki ástæða til þess að ganga út frá því sem gefnu að þeir fari að fremja brot, heldur vil ég miklu frekar ganga út frá því að þeir virði ákvörðun íslendinga um þetta og muni halda sig utan markanna eftir að gildistími samkomulagsins er á enda runninn. Það er sjálfsagt að bíða og sjá hver viðbrögð þeirra verða. En það er ljóst að viðbrögð landhelgisgæslunnar fara að sjálfsögðu eftir því hvernig viðbrögð og framkoma hinna bresku skipa verður. Það er rétt sem hv. þm. sagði, að það er ekki enn bundinn endir á þær samkomulagsviðræður sem fram hafa farið. Það verður að ætla, að ef þær þjóðir, sem hér eiga hlut að máli, hafa verulegan áhuga á því að ná bráðabirgðasamkomulagi, þá muni þær skilja að fátt greiðir betur fyrir því, að slíkt samkomulag náist, heldur en að þær haldi sig utan markanna á meðan ekki er séð hver endir verður á þessum samkomulagsumleitunum. Það hefur sýnt sig að þýskir togarar hafa algerlega horfið út fyrir 200 mílurnar nú. Ég efast ekki um, að það er mikið að þakka árvekni landhelgisgæslunnar. En hitt er ég líka jafnsannfærður um, að vilji þeirra til þess að komast að samkomulagi í þessu máli á sinn þátt í því að þeir hafa hagað veiðunum nú undanfarna daga á þennan veg. Það væri að mínu mati ákaflega skynsamlegt af bretum að fara að á sama hátt. Frekari yfirlýsingar um það hver verða muni viðbrögð landhelgisgæslunnar í einstökum atriðum fer ég ekki að gefa hér. Það er sem áður undir mati hlutaðeigandi skipherra komið fyrst og fremst. Og ég ætla ekki að fara hér út í þau almennu atriði varðandi hugsanlegt samkomulag sem hv. þm. ræddi um. Ég geri ráð fyrir að það verði þá frekar hæstv. forsrh. sem víkur að því. Annars held ég að það sé ekki heppilegt, almennt talað, að fara að ræða slíkt hér í einstökum atriðum, heldur sé, eins og ég vona að hafi verið gert, gerð grein fyrir því í landhelgisnefnd eða eftir atvikum utanrmn. Það er auðvitað skylt að meta og þakka umhyggju hv. þm. fyrir núv. ríkisstj., en mér virtist svo sem hann hefði af því þungar áhyggjur, ef hún misstigi sig nú eitthvað í þessu máli, og teldi sig vita að það væri mikill meiri hl. þjóðarinnar á móti samkomulagi. Ég fyrir mitt leyti held að það sé alltaf vissara að sjá um hvað samkomulag er gert og um hvers konar samkomulag er að ræða, áður en verið er með fullyrðingar af þessu tagl. Ég fyrir mitt leyti mun a. m. k. þegar þar að kemur, ef á það reynir, fara eftir sannfæringu minni um það hvort ég tel rétt að gera samkomulag eða ekki, en ekki láta neina kjósendahópa hafa þar áhrif á. Ég hef mitt umboð til loka þessa kjörtímabils og þá ætla ég að standa reikningsskap, en mér er skylt eins og hverjum öðrum þm. þangað til að fara eftir sannfæringunni og sannfæringunni einni, en ekki láta stjórnast af neinni atkvæðavon, hversu girnileg sem hún er.



Virðulegi forseti. Hæstv. dómsmrh. hefur svarað þeim beinu spurningum sem hv. 2. þm. Austurl. beindi hér til hans og ríkisstj., svo að ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða frekar um þær spurningar, enda vil ég undirstrika þau svör sem hæstv. dómsmrh. gaf, að þessu leyti. Hv. 2. þm. Austurl. beindi reyndar í þriðja lagi þeirri spurningu almennt til mín og áskorun þar með hvenær upplýst yrði um viðræðurnar sem fram hafa farið um landhelgismálið við breta og vestur-þjóðverja og áskorun um að það yrði gert hið fyrsta. Skýrsla um þessar viðræður hefur verið lögð fram í landhelgisnefnd, og fundur er boðaður í landhelgisnefnd á morgun til þess að ræða þar skýrslur frekar. Opinbert hefur verið gert að skv. samkomulagi samningamanna í víðræðunum við breta hefði verið ákveðinn fundur íslenskra og breskra fiskifræðinga. Sá fundur var síðla seinustu viku, og opinbert hefur gert í höfuðatriðum um niðurstöður þess fundar, en skýrsla um þau fundarhöld verður lögð fram á fundi landhelgisnefndar kl. 9 í fyrramálið. Auðvitað hefði verið æskilegt að þessar viðræður, sem fram hafa farið, hefðu leitt til niðurstöðu og þá að mínu viti helst til samkomulags sem fullnægjandi væri fyrir okkur íslendinga og raunar báða aðila, áður en núgildandi samningar féllu úr gildi á miðnætti annað kvöld. En ein ástæðan og meginástæðan til þess að þessar viðræður hafa dregist á langinn er að íslenska ríkisstj. taldi nauðsynlegt að Hafrannsóknastofnunin gerði nákvæmari skýrslu um nýtingu fiskstofnanna við landið en fyrir lá skv. fyrri skýrslum Hafrannsóknastofnunarinnar fyrr á þessu ári. Sú skýrsla var ekki tilbúin nægilega snemma og við gátum ekki neitað því að fiskifræðingar annarra þjóða og viðræðuaðilar okkar hefðu tækifæri og tök á því að kynna sér innihald skýrslunnar. Ég tel að það sé eðlileg ósk af þeirra hálfu og eðlilegt af okkar hálfu að hafa orðið við því. Þessi skýrsla á að vera nýtt af okkar hálfu sem vopn í okkar viðræðum, sem rök fyrir okkar málstað, og þannig hefur verið á málunum haldið. Ég vil ekki á þessu stigi gefa neina yfirlýsingu um það hvenær skýrslur þær, sem fyrir liggja um viðræður við aðrar þjóðir, verða gerðar opinberar. Ég tel að það verði að fara í fyrsta lagi eftir mati á því hvað er í samræmi við hagsmuni okkar íslendinga, og ennfremur þurfum við að taka tillit til þess, að þegar við erum í viðræðum við aðrar þjóðir, þá er það venja í samskiptum þjóða á milli að þjóðirnar geri samkomulag sín á milli um hvað opinbert er gert á hverju stigi málsins um slíkar viðræður. Ég held að það fari ekki á milli mála og hefur reyndar verið upplýst áður þegar þetta mál hefur verið á dagskrá að Alþ. fjallar auðvitað um samninga um fiskveiðiréttindi. Ef þessar viðræður leiða til samkomulags er vitaskuld vettvangur hér á Alþ. til að ræða innihald þeirra samninga, og þá er auðvitað þm. að gera upp við sig hvort slíkt samkomulag er í samræmi við þjóðarhagsmuni, hagsmuni íslendinga, eða ekki. Þá reynir á það að alþm. fari eftir sannfæringu sinni og greiði eingöngu atkv. í samræmi við hana. Ég er sammála hv. 2. þm. Austurl. um að það hafi verið gefnar ósmekklegar yfirlýsingar af hálfu sumra viðræðuaðila okkar í sambandi við landhelgismálið, og sumar þeirra fela í sér ögranir ef ekki hótanir. Þetta ber að harma og sýnir því miður lítinn samkomulagsvilja. En við íslendingar stöndum sterkar að vígi ef við látum reyna á samkomulagsvilja viðræðuaðila okkar, og þá felst í þeim orðum mínum að um samkomulag verði að ræða sem sé í samræmi við hagsmuni okkar í bráð og lengd. Og eins og hv. 2. þm. Austurl. þótti lítt sæmandi að vera með hótanir eða ögranir af hálfu annarra þjóða, þá verð ég líka að segja að það sé ósæmilegt af hv. 2. þm. Austurl. að vera með hótanir og ögranir gagnvart ekki eingöngu ríkisstj., heldur og öllum þm. Ég dreg ekki í efa að þm. munu haga atkv. sínu í þessu máli sem öðrum skv. sannfæringu sinni, skv. því sem þeir telja hagsmunum þjóðarinnar best borgið.



Virðulegi forseti. Mér þótti heldur en ekki vera skammdegisdumbungur í svörum hæstv. ráðh. áðan. Það grillti ekki í ákveðin svör við neinu af því mikilvægasta sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson hafði beint til þeirra. En ég vil leyfa mér að segja fáein orð í sambandi við þetta stórmál sem hér er nú komið til umr. Landhelgisbarátta okkar íslendinga er barátta fyrir brýnustu hagsmunum okkar, lífshagsmunum okkar. Undirstaða efnahagslegs sjálfstæðis okkar er í veði, hvorki meira né minna. Um þetta virðist ekki vera neinn ágreiningur hjá þjóðinni, og þess vegna ætti ekki heldur að vera neinn ágreiningur um það, að í þessari baráttu hljótum við að sýna alla þá hörku sem við frekast megnum, en látum ekki undan neinum hótunum andstæðinga okkar. Skyldi vera hætta á slíku? Já, því miður. Það virðist óneitanlega vera hætta á slíku. Um það vitnar t. a. m. sú ritstjórnargrein sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson vitnaði í hér áðan, ritstjórnargrein sem birtist í einu málgagni hæstv. forsrh. í morgun. Þar kveður við gamalkunnan tón. Þar er reynt að læða því inn hjá þjóðinni að staða okkar sé of veik til þess að við getum náð rétti okkar og greininni lýkur á þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Ef við eigum kost á að ná meiri friðun með samningum við aðrar þjóðir en án samninga eigum við hiklaust að gera slíka samninga.“ Mér virðist að málgagn hæstv. forsrh. sé þarna að gera andstæðingum okkar tilboð eða víkja til þeirra - skulum við segja - ráðleggingu sem t. d. bretar gætu skilið á þessa leið: „Ef við bretar hótum því að stórauka, e. t. v. tvöfalda sókn okkar á Íslandsmið, að sjálfsögðu undir herskipavernd, - stórauka hana frá því sem verið hefur skv. núgildandi samkomulagi, - ef við bretar hótum þessu, svo fremi íslendingar fást ekki til þess að endurnýja samninginn við okkur, þá mun málgagni íslenska forsrh. ekki verða skotaskuld úr því að sjálfsögðu að sýna fram á að það muni verða heldur en ekki vinningur fyrir íslensku þjóðina að sætta sig við óbreytt ástand, áframhaldandi sömu ásókn af hálfu okkar breta og verið hefur að undanförnu.“ Það, sem ég á við, er þetta: að með ritstjórnargrein eins og þeirri, sem birtist í Morgunblaðinu í morgun, er þetta málgagn hæstv. forsrh. ekkert að gera annað en að veikja siðferðisþrek okkar íslendinga og magna upp ósvífnina í andstæðingum okkar. En hver ætli sé þá staðan í dag? Að mínum dómi er staðan í dag svipuð og hún var fyrir tveimur árum, þ. e. a. s. haustið 1973. Þá voru bretar bersýnilega að gefast upp. Ég var þá á ferð í Englandi og í sept. heimsótti ég ásamt hv. þm. Benedikt Gröndal togarabæinn Grimsby. Við héldum þarna blaðamannafund og kynntumst ástandinu náið. Við fengum að finna rækilega að það var mikill kvíði, það var mikill vetrarkvíði í togaramönnum í Grimsby. Það fór ekkert á milli mála að við óbreyttar aðstæður á Íslandsmiðum mundu þeir neita að sækja þangað yfir vetrarmánuðina a.m.k., m. ö. o.: það voru allar horfur á því að við íslendingar mundum með öllu losna við breska togara af miðum okkar á þeim vetrarmánuðum a. m. k. sem voru að ganga í garð. Breskir togarasjómenn höfðu þá fengið að kynnast því nokkuð hvers landhelgisgæsla okkar er megnug, og þeir treystu sér alls ekki til áframhaldandi átaka við hana að viðbættum þeim veðraham sem þeir vissu af reynslu að veturinn hér á Íslandsmiðum mundi láta á þeim ganga. Eftir þetta hefðum við íslendingar að sjálfsögðu átt alls kostar við breta. En áður en til endanlegrar uppgjafar kæmi af hálfu breta gerðist það, eins og kunnugt er, að íslenski forsrh. fór að hitta kollega sinn í London og átti við hann viðræður sem síðan leiddu til samkomulags sem svo hefur leitt til þess ískyggilega ástands fiskstofnanna sem öllum er nú kunnugt um, sérstaklega þorskstofnsins. Þetta tækifæri til stórsigurs okkar íslendinga í landhelgismálinu var sem sé ekki notað. Verður tækifærið notað núna? Framkvæmdastjóri samtaka togarayfirmanna í Hull, Tom Nilssen, lét svo ummælt nú fyrir nokkrum dögum að breskir sjómenn, hann talar fyrir hönd þeirra, en ekki fyrir bönd togaraeigenda, hann sagði að breskir sjómenn vildu halda sig utan við 200 mílurnar fyrst eftir að veiðiheimildir breta ganga úr gildi, væntanlega til að sýna samkomulagsvilja sinn, enda - og taki menn nú vel eftir: enda væru breskir sjómenn búnir að fá sig fullsadda af átökunum á miðunum við Íslandsstrendur undanfarin ár. Þarna kemur sem sé fram sami vetrarkvíði og við urðum varir við svo rækilega fyrir tveimur árum í Grimsby, ég og hv. þm. Benedikt Gröndal. Hver verða svo viðbrögð okkar íslendinga? Ég tek undir það, sem hv. þm. Lúðvík Jósepsson sagði áðan, að í landhelgisátökunum við breta og vestur-þjóðverja hefur íslenska landhelgisgæslan sjaldan eða aldrei fengið að sýna til fulls hvers hún er megnug. Æðstu yfirvöld hennar hafa alltaf haldið aftur af henni, meira eða minna. Ef af henni væri nú létt þeim hömlum, þá leikur ekki neinn vafi á því að hún gæti á þeim vetrarmánuðum, sem nú ganga í garð, truflað stórlega ránskap andstæðinga okkar á Íslandsmiðum og jafnvel bægt með öllu frá fiskstofnunum þeirri hættu sem að þeim stafar nú af þessum ránskap, a. m. k. frá þorskstofninum, þeim stofni sem harðast hefur orðið úti af þessum sökum. Það vantar sem sé ekkert nema meiri röggsemi af hálfu íslenskra stjórnvalda, en því miður virðist ærin ástæða til að efast um að slíkrar röggsemi sé að vænta, sbr. t. d. ritstjórnargreinina í Morgunblaðinu í morgun. Guðmundur Kjærnested skipherra, sá mæti maður, fjallaði um landhelgismálið í ræðu sem hann flutti sem fráfarandi forseti Farmanna-og fiskimannasambandsins á nýafstöðnu þingi þess og hafa ummæli hans vakið alþjóðarathygli, enda talaði hann þarna fyrir munn alls þorra íslendinga. Hins vegar hefur Guðmundur Kjærnested fengið fyrir þetta næsta kaldar kveðjur í málgagni hæstv. forsrh. Ég leyfi mér enn að vitna í ritstjórnargrein frá í morgun með leyfi hæstv. forseta: „Það sjónarmið hefur komið fram að íslendingar eigi að slíta stjórnmálasambandi við breta og loka Íslandi fyrir allri umferð frá bandamönnum okkar í Atlantshafsbandalaginu, ef bretar senda herskip á Íslandsmið. Hagsmunum hverra mundu slíkar aðgerðir þjóna,“ spyr Morgunblaðið. „Engin rök er hægt að færa fram fyrir því að slíkar aðgerðir mundu þjóna hagsmunum okkar íslendinga. Þvert á móti sýnist augljóst að slíkar aðgerðir mundu ganga gegn bæði víðskiptalegum hagsmunum okkar og öryggishagsmunum. Það skiptir miklu máli fyrir okkur að tryggja frið á fiskimiðunum.“ Ég spyr: Er hægt að hugsa sér öllu kurteislegri, öllu elskulegri eða ástúðlegri viðbrögð við þeim ofbeldishótunum sem við íslendingar höfum fengið að heyra af hálfu andstæðinga okkar í landhelgismálinu? Er hægt að hugsa sér öllu átakanlegri vísbendingu um réttmæti þess, sem eitt sinn var sagt, að það virðist vera í eðli sumra íslendinga að standa jafnan þeim mun meira í keng gagnvart útlendu valdi sem meiri ástæða virðist fyrir þá að ganga uppréttir.

Lúðvík Jósepsson Hæstv. forseti. Ég sé ekki ástæðu til að kvarta undan þessum umr., því að mér finnst þær ekki hafa dregist úr hófi og hér er ekki um neitt smámál að ræða, svo að það er fullkomlega eðlilegt að hér fari fram nokkrar umr. um þetta mál. Ég vil vænta þess, að hæstv. forseti sjái ekkert við það að athuga. Hitt tel ég nokkurn veginn gefið, að það þurfi ekki að óttast að umr. leggi undir sig allan fundartímann, Hæstv. dómsmrh. svaraði tveimur af þeim fsp. sem ég lagði áherslu á í framsögu minni. Hinni fyrri, varðandi skilninginn á því hvenær undanþáguheimildir breta og annarra útlendinga féllu úr gildi, svaraði hann skýrt og greinilega, og ég hef hef ekkert við það að athuga og þakka honum fyrir það svar, það var skýrt. Mér er alveg ljóst, eins og ég kom strax að í upphafi míns máls, að það gat vel komið til mála að það væri rétt að túlka þetta á þennan veg. Þó hygg ég að flestir hafi allt fram að þessum degi skilið þetta á annan veg, enda þegar svo er orðað að ákveðið samkomulag taki gildi tiltekinn dag, þá meina menn venjulega að sá dagur sé einnig þar með. Hafi sá dagur áður verið með í framkvæmd, þá á hann ekki að koma aftur nú. En það skiptir engu höfuðmáli og ég tel þetta vera skýrt. Þá verður staðið þannig að framkvæmdinni að þessar veiðiheimildir falli að fullu og öllu úr gildi eftir rúman sólarhring hér frá. En ég var ekki jafnánægður með svör hæstv. dómsmrh. varðandi þá aðalspurningu mína sem snerti það hvernig staðið yrði að framkvæmd gæslunnar eftir að undanþágusamningarnir falla úr gildi. Ég tel satt að segja yfirlýsingu um að það verði staðið að gæslunni með venjulegum hætti, eins og hæstv. ráðh. orðaði það, ákaflega lítils virði. Ég hlýt að spyrja í sambandi við þetta orðalag, þegar sagt er að það eigi að standa með venjulegum hætti að framkvæmdinni, hvort það þýði að landhelgisgæsluskipstjórum beri að taka þau brotleg skip sem á vegi þeirra verða ef þeir geta tekið þau. Mega þeir beita öllum sínum tækjum til þess að stöðva lögbrjótana og taka þá, eða þurfa þeir að biða eftir fyrirmælum úr landi? Og getur þá komið fyrir, eins og ábyggilega hefur komið fyrir, að fyrirmæli um að það megi halda strikinu áfram úti á sjónum komi ekki? Ég endurtek spurningu mína, ég spyr hæstv. dómsmrh.: Þessi venjulega framkvæmd, sem hann orðar, þýðir hún það að skipstjóri á gæsluskipi hafi fullt vald til þess samkv. eigin mati að stöðva landhelgisbrjót með þeim tækjum, sem hann hefur yfir að ráða, og taka hann fastan, án þess að hann þurfi sérstaklega að sækja um leyfi í land til þess að standa þannig að málum? Þetta er ákveðin spurning. Ég spyr einnig: Þýðir þetta, að það eigi að standa að gæslunni á venjulegan hátt, að það sé á valdi skipherrans á gæsluskipinu að taka ákvörðun um að klippa veiðarfæri aftan úr landhelgisbrjót, eða þarf hann einnig að sveima lengi á hafinu, bíðandi eftir samþykki úr landi, hvort hann megi gripa til þessara ráða eða ekki? Vegna alls þess, sem á undan er gengið og fram hefur komið opinberlega um þessi mál, einnig frá gæslunnar mönnum, er alveg nauðsynlegt að hæstv. ríkisstj. tali hreint út í þessu máli. Verði það ekki gert nú, áður en að hin nýja skipan kemst á, þá verður það ekki tekið alvarlega af neinum íslendingi þó að því verði haldið fram á eftir að við höfum ekki reynst færir um að koma í veg fyrir að hin erlendu skip stunduðu veiðar hér í landhelginni. Við höfum aðeins verið að elta þá og reka og stugga við þeim, eins og orðað hefur verið. Þá hefur ekki fengið að reyna á það hvort að við værum þess megnugir að stöðva landhelgisbrjót. Ég legg áherslu á að þetta varð verði í höndum skipherranna á gæsluskipunum, það verði þeirra eigin dómgreind sem ræður til hvaða ráða þeir grípa hverju sinni, en það sé ekki margfaldar gæslustöðvar hér í landi sem geti raunverulega dregið þá dag eftir dag eða tíma eftir tíma á því hvað skuli gera. Ég vil vænta þess að hæstv. dómsmrh. svari þessu hér, hvort orðalag hans um venjulegan hátt á gæslustörfum þýðir það í framkvæmd og þá vil ég einnig vona að fréttamiðlarnir, m. a. útvarp og sjónvarp, segi hreinlega frá því, þannig að mennirnir á gæsluskipunum fái líka að heyra það, að því hafi verið lýst yfir á Alþ. að það sé á þeirra valdi skipherranna að meta það hvenær eigi að klippa og hvenær eigi að stöðva skip og hvenær eigi að taka það. Fáist ekki skýr svör um þetta, þá vitanlega er ekki hægt að segja neitt um að það hafi fengið að reyna á getu okkar í þessum efnum. Hæstv. dómsmrh. sagði að hann vildi vænta þess að bretar héldu sig utan 200 mílna markanna eftir að undanþágusamningur þeirra fellur úr gildi, og sagði að hann teldi að fátt mundi greiða betur fyrir samningum en slík ráðstöfun af þeirra hálfu. Ég styðst í þessum efnum aðeins við það sem fram hefur komið í blöðum og útvarpi í yfirlýsingum af hálfu breskra aðila, jafnt breskra ráðh. sem forustumanna í samtökum togaraeigenda, þar sem þeir hafa lýst því yfir og það ekki aðeins einu sinni, heldur oftar, að þeir muni halda áfram veiðum þrátt fyrir brottfall þessa samnings eins og ekkert hafi í skorist og veiða eftir gömlu reglunum, alveg óbreytt frá því sem áður var. Þetta er tilkynning frá þeim. Þetta er það sem liggur fyrir okkur, og við þetta verðum við vitanlega að miða ákvarðanir okkar um það hvernig við ætlum að standa að málunum. Ef þeir verða svo hyggnir að draga sín skip út fyrir og sjást ekki fyrir innan, þá þarf ekki að gera sér rellu út af því að okkar menn klippi og klippi og klippi of mikið, né heldur að gera sér rellu út af því, að þeir verði þá of frekir að taka þá, ef þeir koma ekki inn fyrir. Spurningin er auðvitað um það, hvernig við ætlum að standa að málum ef þeir gera það sem þeir segjast munu gera. Ég tók eftir því að hæstv. dómsmrh. minntist hér á að hann gæti ekki farið að skýra hér frá viðbrögðum gæslunnar í einstökum atriðum, það yrði fyrst og fremst undir mati skipstjóranna sjálfra. Hér er ekki um það að ræða, hvorki um nein afbrigðileg tilfelli né nein einstök tilfelli, heldur um meginstefnu. Á það að vera meginreglan að skipherrarnir hagi sér í þessum efnum gagnvart erlendu skipunum eins og gagnvart þeim íslensku, þeir stöðvi landhelgisbrjót þegar þeir geta, taki hann og dragi hann til hafnar þegar þeir geta og klippi veiðarfærin aftan úr landhelgisbrjótum þar sem ekki er hægt að koma við annarri refsingu og þetta verði allt saman gert samkvæmt ákvörðun skipstjóranna sjálfra, það sé sem sagt meginstefnan? Hæstv. dómsmrh. talaði um að hann vildi sjá fyrst það samkomulag sem hægt væri að gera áður en hann svaraði því til hvort hann yrði þar á móti eða ekki. Mér sýnist að þessi ummæli hans séu greinileg um það að hann vill gera samninga um meira eða minna af kröfum útlendinganna. Ég er hins vegar á því að það eigi að marka þá stefnu að það eigi að hafna kröfum þeirra alveg, eins og ástatt er. Hann dregur líka eins og hæstv. forsrh. greinilega í efa vilja þjóðarinnar, og mér fannst helst á máli þeirra beggja að þeir tækju ekki mjög alvarlega allar þær samþykktir eða áskoranir sem fjöldasamtök, og samtök fólksins í landinu, hafa verið að senda frá sér. Og hæstv. dómsmrh. lyfti sér hér í stólnum og sagði að hann hefði umboð út kjörtímabilið og gerði nánast, fannst mér, það sem honum sýndist. Ég tel þetta heldur kuldalega mælt. Því hefur verið haldið fram, og ég man ekki betur en hann hafi gert það sjálfur, hæstv. dómsmrh., að það væri ekki viturlegt að ætla að framkvæma það í stórmálum, sem mikill meiri hluti þjóðarinnar væri á móti. Það er auðvitað hægt að halda uppi ágreiningi um hvað meirihluti þjóðarinnar vilji. En það er hægt líka að fá úr því skorið hver er meirihlutavilji þjóðarinnar. Vill hæstv. ríkisstj. fallast á það til samkomulags að engir undanþágusamningar um veiðar í fiskveiðilandhelginni taki gildi, jafnvel þó að hægt sé að knýja fram meirihlutasamþykkt hér á Alþ., nema slíkt samkomulag hafi fengið staðfestingu í þjóðaratkvgr.? Þá er hægt að fá úr því skorið hver er vilji þjóðarinnar. Það er hægt að hinda samkomulagið þeim skildaga. Þá þarf ekki lengur að þræta um það hvorum megin meirihlutavilji þjóðarinnar liggur. En ég held að ríkisstj. eigi eftir að reka sig á að það leikur enginn vafi á því hver er vilji meiri hluta þjóðarinnar í þessu máli. Það er auðvitað alveg rangt hjá hæstv. forsrh. að skilja orð mín þannig, að ég sé að hóta ríkisstj. og að ég sé að hóta Alþ. Auðvitað liggur ljóst fyrir að ég ræð ekki yfir fiskiskipaflota landsmanna. Ég sagðist aðeins aðvara ríkisstj., af því að ég veit vel um þann þunga sem er á bak við þær samþykktir sem gerðar hafa verið. Ég aðvara hana að fara ekki fram með samninga þvert gegn vilja þjóðarinnar. Ég er þeirrar skoðunar að það sé í rauninni engin ríkisstj. fær um að standa að samningum, eins og nú standa sakir, um undanþágur fyrir útlendinga til veiða í fiskveiðilandhelginni gegn vilja mikils meiri hluta þjóðarinnar. Slíkum samningum yrði hrundið í reiði. Hæstv. forsrh. vildi hér litlu svara af því, sem ég óskaði eftir svörum um. Hann vildi ekki gefa nein fyrirheit um það hvenær skýrt yrði opinberlega frá þeim viðræðum sem átt hafa sér stað um hugsanlegar veiðiheimildir útlendinga, og hann vildi ekki gefa fremur en áður neina yfirlýsingu um að það yrði ekki samið um undanþágur, eins og nú væri komið. Það er auðvitað ekkert við því að segja. Ríkisstj. getur ráðið því að ætla að halda þessum málum leyndum fyrir þjóðinni, ef hún kemst þá upp með það í reynd. En ég tel að landhelgismálið sé þess eðlis að það sé með öllu ósæmilegt að segja þjóðinni ekki í aðalatriðum frá því hvernig málið stendur, um hvað er deilt, hverjar eru meginkröfurnar. Og það er sérstaklega óviðurkvæmilegt að það sé verið að segja í stjórnarblöðunum utan og ofan af því, hvað fram hefur komið, og leggja út af því á þann hátt sem gert hefur verið. Það er vægast sagt óviðurkvæmilegt. En eins og ég sagði fyrr í minni ræðu hefur m. a. aðalstuðningsblað ríkisstj., Morgunblaðið, skýrt frá því að allar líkur bendi til þess að hægt sé að ná hagkvæmum samningi við vestur-þjóðverja. Hvers vegna þá ekkí að skýra mönnum frá því hver eru aðalatriði þessa hagkvæma samkomulags? Ég skal svo ljúka þessu, hæstv. forseti, til þess að lengja þetta ekki frekar. Ég vona samt að þó að hæstv. ráðh. hafi reynst furðulega neikvæðir til þeirra atriða sem fyrst og fremst skipta máli og þumbist enn við og vilji ekki skýra þjóðinni frá því hvað er að gerast í þessu þýðingarmikla máli, þá smáþokist þeir í áttina til annarra landsmanna og létti hulunni fljótlega af og sannfærist um að þeim verður ekki stætt á því að taka frá íslendingum sjálfum þann fisk, sem þeir verða óhjákvæmilega að geta fengið sjálfir og fara að færa hann til breta eða annarra, af því að það er þarflaust eins og komið er.

Dómsmrh. (Ólafur Jóhannesson) : Herra forseti. Ég tel óþarft af hv. 2. þm. Austurl. að látast ekki skilja þau orð sem ég viðhafði um landhelgisgæsluna. Ég skal þá svara honum beinna, alveg í samræmi við þá spurningu sem hann bar fram, og segja að það verður í einu og öllu fylgt sömu starfsaðferðum innan landhelgisgæslunnar hvort sem í hlut eiga útlend skip eða innlend.



Herra forseti. Þetta er í annað skiptið nú á tæplega mánaðar tímabili sem umr. eru teknar upp utan dagskrár á Alþ. um landhelgismálið - og vegna hvers skyldi það vera? Jú, það er vegna þess og þess eins að hæstv. ríkisstj. hefur ekki fengist til þess enn í dag á neinu stigi máls að gera grein fyrir því hvað hefur gerst í því samningamakki sem átt hefur sér stað af hennar hálfu, annars vegar við breta og hins vegar við vestur-þjóðverja. Og hvað skyldi það geta gengið lengi að ríkisstj. leyni þing og þjóð því hvað er að gerast í þessu lífshagsmunamáli íslensku þjóðarinnar? Mér hraus nánast hugur við því að heyra tal hæstv. forsrh. áðan og þá að ég hygg allrar ríkisstj., - hraus hugur við því að heyra í hversu miklum samningahug hæstv. ríkisstj. virðist vera í landhelgismálinu, þrátt fyrir allt það sem nú hefur gerst í þessu máli. Við umr. utan dagskrár fyrr var gengið á hæstv. ráðh. hvern á fætur öðrum um að gefa við því skýr svör hver væri stefna hæstv. ríkisstj. varðandi hugsanlegar veiðiheimildir útlendingum til handa. Við þessu fengust engin svör þá og enn fást engin svör. Nú höfðar hæstv. forsrh. til sannfæringar stjórnarliða hér á Alþ. við þeim hugsanlegu samningum sem hæstv. ríkisstj. ætlar sér greinilega að gera. Nú er höfðað til tilfinninga manna á sama hátt og áður hefur verið gert í þessu máli. Ég kvaddi mér hljóðs í raun og veru fyrst og fremst til þess að spyrja hæstv. dómsmrh. frekar um það með hvaða hætti ætti að framfylgja löggæslu innan hinnar nýju fiskveiðilögsögu eftir annað kvöld. Hv. 2, þm. Austurl. vék að þessu áðan og ítrekaði spurningu sína til hæstv. dómsmrh, um nánari skilgreiningu á því með hvaða hætti löggæsla yrði framkvæmd. Og hæstv. dómsmrh. var að enda við að segja hér aftur að sömu reglum yrði fylgt og áður. En hverjar eru þær reglur? Ég vil leyfa mér að taka upp spurningu hv. 2. þm. Austurl. til hæstv. dómsmrh. um það hvort skipherrar á landhelgisgæsluskipunum fái til þess heimild að framfylgja gæslunni á þann hátt og þann eina hátt sem þeir telja réttast. Það eru engin svör hjá hæstv. dómsmrh. að segja hér á Alþ. að löggæslu verði framfylgt á sama hátt og áður. Það er opinbert leyndarmál að í mörgum tilvikum hefur einmitt verið slakað á löggæslu undir tilvikum sem þessum sem nú standa yfir, samningaumleitanir eru í gangi við þær þjóðir, og ég er ekki í neinum vafa um að það verður fylgt sama fordæmi og áður í þessu tilviki, að það verður slakað á klónni meðan á þessu stendur. Það er þetta, sem ég ásamt mörgum öðrum vil fá greinargóð svör við: Á að fylgja fram til hins ýtrasta, eins og hægt er, löggæslu innan 200 mílna markanna eftir annað kvöld? Þessu beini ég til hæstv. dómsmrh. og ég vænti þess að hann komi hér ekki upp í þriðja skiptið án þess að svara hreint því sem spurt er um. Þau orð hæstv. dómsmrh. sem hann lét hér falla áðan um að hann og þá væntanlega við hinir 59 líka, sem eftir erum, hefðum umboð kjósenda til loka kjörtímabils til þess að gera svo að segja hvað sem menn vildu, - þessi ummæli minna mig á þau ummæli hæstv. dómsmrh. sem sagt er að hann hafi víðhaft á hinum fræga Esjufundi þegar verið var að ræða um kaup á landhelgisgæsluflugvél og menn höfðu leyft sér að gera aths. við slíkt. Þá hafði hæstv. dómsmrh. átt að segja: „Þá er mér að mæta.“ Þetta er að mínu áliti of mikil kokhreysti þó að hæstv. ráðh. eigi í hlut. Það er enginn vafi á því í mínum huga að mikill meiri hl. íslendinga er andvígur hvers konar samningum um veiðiheimildir útlendingum til handa, eins og málum er nú komið varðandi fiskstofnana við landið. Og ég segi: Þó að núv. hæstv. ríkisstj. telji sig standa föstum fótum og styrkum með mikinn þingmeirihl. að baki, þá verður henni ekki stætt á því að framfylgja hugsanlegum samningum sem hún nú undirbýr við aðrar þjóðir. Hæstv. forsrh. vék að því áðan að skýrsla af þeim viðræðufundum, sem átt hafa sér stað, væri nú hjá landhelgisnefndarmönnum, og það er rétt. Þessa skýrslu eru þeir búnir að hafa á aðra viku. Og með sama áframhaldi fá þeir að hans boðun skýrslu í fyrramálið og munu þá að líkum eiga að hafa hana í a. m. k. aðra viku til viðbótar, þannig að þetta er greinilega leikur af hálfu hæstv. ríkisstj. til þess að draga á langinn að birta eitt eða neitt þjóðinni af því sem fram hefur komið á þessum viðræðufundum. Þarna er um að ræða algera leynd, nema að því leyti sem ýjað er að í skrifum stjórnarblaðanna, eins og hér hefur verið að vikið. Þetta er að mínu viti óþolandi ástand. Það er ekki hægt með neinum rökum að halda slíku máli í algerri leynd svo að mánuðum skiptir, án þess að þing og þjóð fái um það vitneskju hvað er að gerast. Það var vikið áðan af hv. þm. Jónasi Árnasyni að ummælum sem skipherra í landhelgisgæslunni, Guðmundur Kjærnested, hafði viðhaft, sem sé þeim, að það væri enginn vafi á því að það væri hægt að verja íslensku landhelgina meðan við yrðum ekki beittir vopnavaldi. Ég er ekki í neinum vafa um að þessi skoðun skipherrans gengur eins og rauður þráður í gegnum skipherra landhelgisgæslunnar og landhelgisgæslustarfsmanna almennt, að þetta mun vera þeirra skoðun. Spurningin er því sú: Verður löggæsla stöðvuð eða úr henni dregið á einhvern hátt vegna fyrirskipana frá hæstv. ríkisstj.? Það er ástæða til þess með hliðsjón af fyrri reynslu að ætla að slíkt verði gert. Hæstv. forsrh. sagði áðan, þegar hann talaði um hugsanlegt samkomulag, að aðeins yrði um samkomulag að ræða sem yrði okkur í hag. Það er ekkert samkomulag hægt að gera við þessa aðila sem verður okkur í hag, eins og ástandið nú er. Hvert einasta tonn, sem samið verður um útlendingum til handa til veiða innan íslenskrar fiskveiðilögsögu, er tekið beinlínis frá íslendingum sjálfum. Það er upplýst að meira að segja sérfræðingar breta hafa viðurkennt þá hina svörtu skýrslu, sem nú er kölluð, sem birtist frá Hafrannsóknastofnuninni. Það er viðurkennt í meginatriðum af hálfu breta að hún sé rétt. Sú skýrsla er um það fyrst og fremst að á árinu 1976 megi alls ekki taka meira en 230 þús. tonn af þorski ef ekki eigi að hrynja stofninn. Í heild er talið að megi taka 370–380 þús. tonn við landið. Allan þennan afla geta íslendingar einir hagnýtt sér. Það er því tekið frá þessum aðilum beint hvert einasta tonn sem um verður samið við útlendinga í þessu skyni. Verði það svo sem ég óttast, en vona í lengstu lög að sé ástæðulaus ótti, að hæstv. ríkisstj. haldi fast við að stefna eindregið að samningum, þá er hún með því að innleiða kreppuástand á Íslandi á næstu árum. Og það verða þá sannarlega móðuharðindi af mannavöldum.



Herra forseti. Þar sem hafnar eru utan dagskrár umr. um landhelgismálið tel ég rétt að ítreka þá afstöðu Alþfl. að hann er fyrir fram algerlega andvígur því að gerðir verði nokkrir samningar um undanþágur frá hinni nýju landhelgi, alveg sérstaklega þó innan 50 mílnanna. Við teljum, eins og margoft hefur komið fram, að aldrei hafi verið jafnsterk rök gegn því að gera neitt slíkt undanþágusamkomulag eins og nú er. Þetta hefur sérstaklega komið í ljós á síðustu vikum við þær skýrslur, sem birtar hafa verið, og styrkist enn síðustu dagana, þegar fréttist að breskir fiskifræðingar hafi í grundvallaratriðum verið sammála hinum íslensku enda þótt nokkur túlkunarmunur sé um það við hverju megi búast eftir 3–4 ár. Þá vil ég minna á að við höfum beitt þeim árangri, sem náðst hefur á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, á hafréttarráðstefnunni, mjög fyrir okkur, þar sem 200 mílurnar virðast njóta þar almenns fylgis. Ef við lítum nánar á þann texta sem þar liggur nú fyrir þótt hann sé ekki endanlega samþykktur, þá gerir hann ráð fyrir að hver þjóð ákveði fyrir sig hve mikið fiskmagn hún telur að taka megi af hinum ýmsu tegundum. Slíkt álit liggur nú fyrir. Samkv. þessum texta á viðkomandi strandríki einnig sjálft að ákveða hvað það telur sig geta tekið mikið af þessu aflamagni. Ég held að það hafi enginn haldið því fram að við íslendingar, getum ekki tekið það sem fiskifræðingarnir telja rétt að veiða af meginstofnunum. Allt eru þetta röksemdir sem ekki hafa legið fyrir fyrr á árum, en eru nú talandi vitnisburður um það að við eigum að sitja einir að miðunum og við eigum ekki að gera samninga við önnur ríki. Hér hafa orðið allmiklar umr. um hvernig landhelgisgæslan muni starfa og hvaða fyrirmæli hún muni fá. Í grundvallaratriðum vil ég láta í ljós að ég harma að slíkt skuli gert að umræðuefni á opinberum vettvangi, sérstaklega Alþ., af því að auðvitað á ekki að gefa neinar yfirlýsingar um hvaða fyrirskipanir okkar varðskip hafa. Ég býst ekki við að nokkurt ríki í veröldinni mundi gera það. Varðskipin okkar hafa sýnt getu sína. Þau hafa tekið togara, þau hafa stöðvað togara, bæði með dauðum skotum og lifandi skotum, þegar þurft hefur á að halda. Ég vænti þess að ríkisstj. gefi þá yfirlýsingu eina að landhelgisgæslunni muni verða beitt til hins ýtrasta til að framkvæma íslensk lög og verja íslenska landhelgi. Efasemdir, sem látnar eru í ljós hér á Alþ. um að þetta verði gert, eru nánast til þess að skemmta andstæðingum okkar. Ég vil því lýsa yfir að ég tel það sjálfsagt og vænti þess ef ríkisstj. að við hvert einasta tækifæri verði þær einar yfirlýsingar gefnar að landhelgisgæslan muni verða látin vinna störf sín eins og hún best getur. Það er sjálfsagt hlustað á loftskeytasambandið úr landi til skipanna og enginn vafi á því að bretarnir vita nokkrum mínútum seinna hvað þar fer á milli, en það er ekki ástæða til að segja þeim það löngu fyrir fram hér á Alþ. Hér hefur verið rætt aðallega um hugsanlega samninga við breta og vestur-þjóðverja sem auðvitað skipta langmestu máli, Landhelgisnefnd hefur fengið upplýsingar um hvernig þau mál standa, og ég hygg að þingflokkarnir muni hafa fengið þær upplýsingar líka. Því fyrr sem þessi mál skýrast og almenningur fær um einhverjar niðurstöður að vita, því betra. Ég vil að lokum bera fram þá fsp. til hæstv. ríkisstj., hver af ráðh. sem nú vill svara henni: Hvernig standa viðræður sem hafnar eru við belgíumenn - og einnig: hver er staðan gagnvart norðmönnum og færeyingum? Það hefur vakið undrun manna að ríkisstj. hefur verið næsta aðgerðalítil í landhelgismálinu í allt vor og sumar. Er sama hvaða svið þess er tekið, bæði kynning þess og undirbúningur allur, og viðræður við þær þjóðir, sem stjórnin hefur ákveðið að ræða við, hafa ekki hafist fyrr en tiltölulega seint. En mér er ekki kunnugt um að farið hafi fram neinar viðræður við norðmenn og færeyinga og ég vil gjarnan fá á hreint hvort það sé ekki alveg öruggt að þeir fari þá a. m. k. út fyrir mörkin. Þeir hafa örugglega fyrst um sinn a. m. k. engin leyfi til veiða. Í öðru lagi: Er ætlun ríkisstj. að taka upp viðræður við þessar þjóðir og hver eru viðhorf hennar til þeirra? Nú er svo komið að við höfum upplýsingar um stöðu fiskstofnanna og tölum um þessi mál í ákveðnu magni fisks, tölum um svo og svo mörg þúsund tonn, og hver 10 þús. tonnin geta skipt miklu máli. Ég vil gjarnan fá upplýsingar um hver staðan er gagnvart þessum þremur þjóðum sem við höfum víst enn í dag, a. m. k. til morgundagsins, samninga við.

Forsrh. (Geir Hallgrímsson) : Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessar umr., en vil aðeins taka það fram vegna fsp. síðasta ræðumanns að á landhelgisnefndarfundi á morgun verður auðvitað rætt um samninga eða mögulegar viðræður við þær þjóðir er hann spurði sérstaklega um, norðmenn, færeyinga og belga. Þessar þjóðir hafa allar óskað eftir viðræðum. Viðræður hafa farið fram við belga einu sinni og þeim verður lokið í tengslum við aðrar viðræður sem fram hafa farið, við breta og vestur-þjóðverja. Við norðmenn og færeyinga hafa ekki farið fram beinar samningaviðræður, en auðvitað hefur verið samband haft við þessar þjóðir og þær við okkur. Ég skal ekki efnislega tjá mig um niðurstöðu í þeim efnum sem ekki er endanlega fengin, en það verður auðvitað lagt kapp á að þessum viðræðum öllum verði lokið sem allra fyrst, þannig að úrslit fáist í þessum málum og við vitum að þessu leyti betur hvar við stöndum.



Herra forseti. Ég hef engu við það að bæta sem hv. þm. Benedikt Gröndal sagði áðan. Ég tek það fram að ég get tekið undir hvert einasta orð sem hann sagði, enda er allur málflutningur hans í fyllsta samræmi við stefnu Alþfl. um hvernig standa beri að landhelgismálinu og framkvæmd þess. Ég kveð mér hljóðs aðeins vegna eins atriðis í ræðu hæstv. dómsmrh. áðan, en þá sagði hann eitthvað í þá veru að það yrði undir mati skipherra komið hvort og þá hvernig að framkvæmd gæslunnar yrði staðið, þ. e, a. s. hvort skip yrðu tekin eða ekki. Ég verð að segja eins og er, að hafi ég skilið þetta rétt, þá hreinlega trúi ég þessu ekki og vona að þetta sé ekki satt. Ég trúi því hreinlega ekki að ríkisstj. láti starfsmenn sína, skipherrana á skipum Landhelgisgæslunnar, móta stefnuna í svo afdrifaríku máli sem hér um ræðir. Það er auðvitað ljóst mál að eins og nú standa sakir er það mjög afdrifarík ákvörðun þegar og ef erlent fiskiskip verður tekið innan 200 mílnanna. Það er mjög afdrifaríkt hvernig að gæslulandhelginnar verður staðið. Það er einhver afdrifaríkasta ákvörðun sem tekin verður, eins og nú standa sakir. Og ég trúi því hreinlega ekki að hæstv. ríkisstj. skirrist við sjálf að ákveða stefnuna í þessu máli og segi, eins og hæstv. dómsmrh. sagði hér áðan: Þessi ákvörðun á að vera í höndum starfsmanna Landhelgisgæslunnar, en ekki hinnar pólitísku forustu þjóðarinnar sem á að móta stefnuna í málum eins og þessu. Ég hreinlega vona, að þetta sé ekki satt, vegna þess að ef þetta er satt, þá er hæstv. ríkisstj. í raun og veru hætt að stjórna einhverjum afdrifaríkasta þætti landhelgismálsins, þar sem er ákvörðun um hvernig á að gæta landhelginnar. Það er ríkisstj. sem á að taka þessar ákvarðanir, móta þessa stefnu, og það eru starfsmenn hennar, í þessu tilviki skipherrar Landhelgisgæslunnar, sem eiga að framkvæma þá stefnu sem ríkisstj. mótar. Þótt hún vilji ekki upplýsa hver þessi stefna er, þá á hæstv. ríkisstj. ekki að skjóta sér undan að skýra frá henni með því að segja: Við ætlum að fela okkar starfsmönnum, í þessu tilviki skipherrum Landhelgisgæslunnar, sjálfdæmi í málinu. Það er auðvitað verkefni ríkisstj. fyrst og fremst að móta þarna stefnuna. Verkefni starfsmanna Landhelgisgæslunnar er að fylgja henni eftir. Ég vil einnig láta annað atriði koma hér fram sem mér finnst ástæða til þess að vekja athygli á, og það er þetta: Það er vissulega hægt að deila og ber að deila um það, ef menn eru ekki sammála, hvernig á að standa að jafnafdrifaríkum ákvörðunum og fólgnar eru í framkvæmd landhelgisgæslu. Hér er um að ræða afdrifaríkar pólitískar ákvarðanir sem menn geta deilt um, m. a. hér á Alþ. og í blöðum. En ég verð að segja eins og er, að mér finnst það bæði óeðlilegt og óæskilegt að þeir aðilar, sem hafa þau trúnaðarstörf með höndum að framkvæma þá stefnu sem mótuð hefur verið af þeirra pólitísku yfirmönnum, taki þátt í þessari deilu eins og stundum hefur við borið. Ég held að ég þurfi ekki að nefna dæmi um hvað ég er hér að ræða. En ég vil láta það koma fram að mér finnst óeðlilegt að þeir menn, sem valdir eru til trúnaðarstarfa til þess að framkvæma stefnu stjórnvalda í svo afdrifaríku máli sem hér um ræðir, þeir beinlínis taki þátt í opinberri deilu um hvort þessi stefna sé rétt eða röng. Ég veit ekki til þess að slíkt framferði mundi verða liðið í nokkurri strandgæslu nokkurs lands. Það skiptir ekki máli í þessu sambandi hvort ákvörðun stjórnvalda er umdeild eða ekki, hvaða skoðanir þm. eða þjóðin hefur á þeim embættismönnum sem falið er að framkvæma þessa stefnu. Þeim ber skylda til þess að gera það af fyllstu trúmennsku við sína yfirboðara, við þá menn sem þjóðin hefur þrátt fyrir allt valið til að fara með forsjá þessara mála.



Herra forseti. Ég hef leyft mér að leggja fram frv. það til l. um breyt. á l. um Húsnæðismálastofnun ríkisins, sem hér liggur fyrir á þskj. 58. Frv. fjallar um undanþáguheimild vegna endurgreiðslna á sparifjárinnstæðum vegna skyldusparnaðar, og hljóðar 1. gr. svo, með leyfi hæstv. forseta: „Rn. er heimilt að veita undanþágu frá ákvæðum um endurgreiðslu sparifjár sé aðili að hefja nám eða færir fullnægjandi sönnur á að endurgreiðslu sé þörf af félagslegum ástæðum.“ Nú vildi svo til að nokkru eftir að ég hafði látið frv. mitt til prentunar birtist á borðum þm. ríkisstjórnarfrv. sem fjallar einnig um heimild til undanþágu og endurgreiðslu sparifjár. Þessi frv. urðu svo til samferða inn í þingsali. Frv. ríkisstj. er 53. mál, en það frv., sem hér er til umr. 54. mál. Ég tel hins vegar ekki rétt að afturkalla mitt frv., þar sem í því eru atriði sem ekki er vikið að í frv. ríkisstj., en ég tel mikilvægt, að tekið sé tillit til. Þessi frv. eru raunar lögð fram sitt í hvorri d., en ég held að ekki verði hjá því komist - með leyfi hæstv. forseta - að víkja að frv. ríkisstj. í þessari framsöguræðu, enda þættu mér eðlileg vinnubrögð hjá þeim nefndum, sem fá þessi frv. til meðferðar, að hafa hliðsjón af báðum. Það er vissulega fagnaðarefni ef samkomulag og samstaða næst á Alþ. um að veita undanþáguheimild varðandi endurgreiðslur, en núgildandi skilyrði í lögum eru óþarflega ströng í þessum efnum og engin smuga til undanþágu, hversu brýn og réttlát sem hún annars virðist. Ákvæði um undanþágu frá sparnaðarskyldunni sjálfri eru fyrir hendi, en ekki um endurgreiðslu. Hygg ég þó, að bæði þm. og rn. viti um dæmi þar sem slíkt væri bæði réttlátt og þarft, án þess að það bryti á nokkurn hátt í bága við anda og tilgang laganna. Svo virðist sem rökin fyrir því, að undanþágur verði veittar, fari að nokkru leyti saman hjá mér og hæstv. félmrh., - að nokkru leyti, þó ekki öllu. Að mínu viti er það galli á frv. ríkisstj. að þess er hvergi getið í frvgr. sjálfri hvaða ástæður skuli teljast réttlætanlegar til þess að undanþága sé veitt. Það er aðeins talað um að undanþága sé heimil ef að mati ráðh. beri brýna ástæðu til að leyfa endurgreiðsluna. Ég tel hins vegar rétt og eðlilegt, að í lögunum sjálfum sé vísbending um hvað hafi vakað fyrir löggjafarvaldinu með því að samþykkja slíka undanþáguheimild. Það eru ekki nema sjálfsögð þingleg vinnubrögð og réttlæti gagnvart því fólki sem sækir til rn. um undanþágur, að það geti vitnað í lögin sjálf til stuðnings máli sínu. Eins og frvgr. hæstv. ríkisstj. er orðuð, þá er það algert einkamat ráðh. hvaða ástæður væru teknar til greina og hvað viðkomandi ráðh. teldi brýnt. Með þessum ummælum er ég ekki að lýsa vantrausti á núv. ráðh. eða ráðuneytisstjóra. Í grg. með frv. eru vissulega tilgreindar ástæður sem ég er fyllilega sammála, en þær eru hvergi nema í grg. Ég held að við verðum að forðast að gera ráðh. og rn. að nokkurs konar dómstólum þar sem fólk verður að hlíta úrskurði einkamats viðkomandi ráðh., en vilji löggjafarþings komi hvergi fram. Hafi það vakað fyrir hæstv. félmrh. með þessu orðalagi að reyna að koma í veg fyrir hugsanlega misnotkun, þá er ég fyllilega sammála því sjónarmiði að það á ekki að mínu mati að opna allar dyr upp á gátt, og ég held að það skiljist fullkomlega af minni frvgr. að rn. hlýtur að þurfa að hafa visst aðhald og meta ástæður, og gert er ráð fyrir að aðili færi fullnægjandi sönnur á að honum sé endurgreiðsla þörf af þeim ástæðum sem tilgreindar eru í frvgr. Ég geri ráð fyrir því að endurgreiðsla sé heimil ef aðili er að hefja nám. Að þessu er ekki vikið í frv. ríkisstj., en á þetta atriði vil ég leggja sérstaka áherslu. Samkv. núgildandi lögum er skólafólk, sem stundar nám í skóla 6 mánuði eða meira á ári, undanþegið skyldusparnaði. Hafi námsmaður hins vegar notfært sér rétt til skyldusparnaðar, t. d. af sumarkaupi sínu, hefur hann getað fengið þá upphæð endurgreidda hafi hann fært sönnur á að hann hafi stundað nám minnst 6 mánuði af árinu og hyggist stunda nám áfram. Námsmaður, sem er að hefja nám eftir nokkurra ára þátttöku í atvinnulífinu, getur ekki fullnægt skilyrðinu um 6 mánaða skólanám á undangengnu ári og á því ekki rétt til endurgreiðslu sparifjár síns. Gæti sú upphæð þó ráðið úrslitum um hvort tekst að kljúfa byrjunarörðugleika við upphaf skólagöngu. Virðist mér sanngjarnt að réttur þessa fólks sé ekki rýrari en þeirra, sem eiga samfellda skólagöngu að baki, og beri því að veita heimild til undaþágu á endurgreiðslu í slíkum tilvikum. Undanþága af þessu tagi er að mínu viti fyllilega í anda laganna. Með ákvæðum um undanþágu skólafólks til skyldusparnaðar er ljóst að það hefur ekki vakað fyrir löggjafanum að skyldusparnaður yrði baggi á námsfólki eða hemill á kostnaðarsama skólagöngu. Finnst mér það engan veginn réttlætanlegt að refsa ungu fólki, sem hefur tekið þátt í atvinnulífi að loknu skyldunámi og vill siðar taka upp nám að nýju, með því að neita því um endurgreiðslu síns sparifjár. Ég hlýt að gera mér vonir um að um þetta atriði geti orðið samkomulag við endanlega afgreiðslu frv. Þá geri ég ráð fyrir því, eins og í frv. hæstv. ríkisstj., að undanþágur megi veita af félagslegum ástæðum. Hér getur verið um ýmsar ástæður að ræða, svo sem heimilisstofnun vegna barna á framfæri eða foreldra og óvenjuþungar fjárhagsbyrgðar af ýmsum orsökum, svo sem örorku. Um þessar ástæður virðumst við fyllilega sammála, ég og hæstv. félmrh., og ættu þær ekki að þurfa að vera ágreiningsefni. Í lögum eru hjónabönd alger forsenda þess að fólk fái sparifé sitt endurgreitt, sé um heimilisstofnun að ræða, og virðist manni það skilyrði bæði ósveigjanlegt og raunar úrelt. Ég veit ekki hvort hv. þm. er ljóst að til er fyrirbrigði í þjóðfélaginu sem kallast sparimerkjahjónabönd. Í því felst að ungt fólk kemur sér saman um að giftast eingöngu til þess að ná út sínu sparifé, og fullt samkomulag um að skilja þegar að þeirri endurgreiðslu lokinni. Mér er ekki alveg ljóst hversu mikil brögð eru að þessu, en ungt fólk, sem ég þekki, tjáir mér að það sé þó svo algengt að flest viti það þó um a. m. k. eitt dæmi af þessu tagi. Undanþágur frá endurgreiðslum geta að sjálfsögðu aldrei komið í veg fyrir slíkt. En þær gætu kannske bjargað einhverjum frá því að þurfa að leita slíkra úrræða, því að ég er þeirrar skoðunar að slíkt sé algert neyðarúrræði. Herra forseti. Ég leyfi mér að leggja til að frv. verði vísað til 2. umr. og til félmn.