Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Jens Pálsson Jeg get sagt öldungis hið sama um frv. þetta, eins og það er var hjer næst áður til umræðu. Jeg hef engu að bæta við það, sem jeg hef tekið fram við fyrri umræður málsins, en óska að eins, að frumv. nái fram að ganga.

Jens Pálsson Úr því svo fór, að stjórnarskráin verður ekki afgreidd frá þessu þingi, sem þó var álitið aðalmálið, sem fyrir þinginu lægi, þá verður aðalhlutverk þessa þings, að ráða á verulegan hátt fram úr fjárhagsvankvæðum landssjóðsins. Það verður talið aðalmálið sem hjer verður með höndum haft. Allar þær tillögur, sem fram hafa komið í þessa átt, fara fram á álögur á verzlun landsmanna við útlönd. Það er kunnugt, að við hjer 3 þingm. deildarinnar bárum fram frv., sem rjettilega getur nefnzt, um alment gjald á allri verzlun og viðskiftum landsmanna við útlönd. - Í háttv.Nd. hafa líka komið fram 2 frv. um gjöld á verzlun landsmanna: nefnilega verðtollsfrumv. þetta og farmgjaldsfrumv. það, er bíður í háttv.Nd., en þau taka að eins aðra hlið viðskiftanna við útlönd, þ. e. aðflutta útlenda vöru. Samhliða hefur komið hjer fram frumv. um æði háan toll á einni vöru, sem mikil þörf er á, og mikið er flutt af hingað til landsins, kolunum. En hvað líður nú öllum þessum málum. Nú eru 5/6 hlutar þingtímans úti, að eins ? hluti eftir af þessu dýra þingi, sem daglega kostar landið stórfje. Og ekkert af þessum frumv. er einu sinni komið í gegnum aðra deildina, nema að eins þetta frumv., sem hjer liggur fyrir nú. - Spurnin um það, og áhyggjan fyrir því, hvar þetta lendir, þar sem svona er nú komið, og hver úrslitin verða um þetta nauðsynjamál, hlýtur að taka hugi okkar þingmanna æ fastari tökum, tökum, sem verða harðari og harðari með degi hverjum. - Jeg er í engum vafa um það, að allar þessar tillögur, koma fram og eru frambornar af góðum og hreinum huga. Og jeg veit, að þingmönnum yfir höfuð er það sannarlegt brennandi áhugamál, að bæta úr þröng landssjóðsins fyrst um sinn. Því ekkert þessara frumv. er nema til bráðabirgða. En af þessu leiðir, þar sem menn hafa lagt sig til og vandað sig eftir föngum á þessum frumv., að flutningsmönnum og fylgisflokkum þeirra þykir sín frumv. góð, og einmitt þau betri. Gamla máltækið er því að rætast hjer, að hverjum þyki sinn fugl fagur, - hver haldi fast á sínu.- En jeg er hræddur um, að hjer ætli hver að halda of lengi fast á sínu, hverjum um sig ætli að þykja sitt hið fegursta og bezta - of lengi, - þar til í óefni er komið. Því er ekki að leyna, að meiri hluti nefndarinnar, sem hefur haft til meðferðar frumv. um árgjald af verzlun og viðskiftum við útlönd, þykir það frumv. með þeim breytingum, sem hún hefur ráðið til að á því væru gerðar, lang rjettlátasta, sanngjarnasta og í alla staði bezta frumv. þeirra fjögra, er jeg hef minst á, og vegna þessa álits og sannfæringar nefndar meiri hlutans, er honum afar sárt um, að þetta hans frv., sem er hans óskabarn, falli úr sögunni án þess að breytingartill. einu sinni komist inn í það, nje að nokkuð tillit verði til þess tekið. Meira nje annað tala jeg ekki í þessu máli fyrir hönd meiri hluta áminstrar nefndar, heldur tala það, sem jeg hef frekar að segja fyrir minn eigin reikning. Jeg get ekki annað sagt, en að mjer sje afar sárt um þetta árgjaldsfrv., því jeg er sannfærður um, að það er langjafnaðarfylst og rjettlátast gagnvert öllum landslýð. En berandi þetta mitt óskabarn fyrir brjósti, tek jeg mjer í munn hin alkunnu orð: „Jeg stend á rjettinum, en lýt hátigninni.“ En hvað er hátignin í þessu sambandi? Hátignin er ómöguleikinn, eða með fegra orði: ómáttuleikinn til að koma frv. í gegn. Mjer er ljóst, að þetta verðtollsfrv., sem hjer er nú til 1. umr., frv., sem er svo afar óþyrmilegt gegn sjávarútvegi, sjómannastjett og kaupstaðarbúum, og það svo, að öllum hlýtur að vera það auðsætt, - þarf stórvægilegra breytinga við svo háttv. deild þyki það aðgengilegt. Jeg vona, að jeg hneyksli engan þótt jeg segi deild; jeg byggi það á því, sem fram hefur komið af hálfu deildarmanna á þingskjölum og í ræðum. Á þessu sama byggi jeg og þá skoðun, að ekki verður það til annars, en að eyða þeim dýrmæta þingtíma, að reyna að fara að bræða saman þetta frv. við árgjaldsfrv. um verzlun og viðskifti við útlönd. Og þótt nú nefndin eyddi tíma í það, að fara að bræða saman þessi frv., þá ræð jeg það af hug og umræðum manna hjer í þinginu, að óyfirstíganlegur tálmi mundi búinn þeim „bræðingi“ bæði hjer í Ed. og í sameinuðu þingi, því þangað tel jeg sjálfsagt, að bræðingur sá mundi koma, og jafn árangurslaust um dugandi tekjuauka landssjóði til handa yrði þetta þing eftir sem áður. Fyrir mjer er það því ljóst, að fyrir báðum frv., bæði þessu og árgjaldsfrumvarpinu, sem beðið hefur hjer afgreiðslu, fyrir báðum liggur skipbrot. Okkur flutningsm. frv. hjer í deildinni tekur það sannarlega sárt. En það verður hjer að koma fram, sem máltækið segir: „Að sætt er sameiginlegt skipbrot.“ Menn verða að lúta ómöguleikanum. Frv. geta ekki náð fram að ganga eins og áliðið er á þingtímann. En víst er það, að deildin vill, að fram nái að ganga dugandi tekjuaukafrv. þrátt fyrir þetta. Og eins er það víst, að eftir er í Nd. annað aðalfrumv. um tekjuauka handa landssjóðnum. Og að þeir þar hafa haldið því eftir, legg jeg svo út, að þeir hafi gert það að haldreipi, sem getur ekki komið til af öðru en að háttv.Nd. ætli sjer, að breyta því í betra hnoss, gera það að hreinasta bjargráði fyrir allan landslýð. Því sje jeg ekki ástæðu til annars, en að vona enn, að þingið nái sínu augnamiði, og bjargi fjárhag landsins til bráðabirgða. Að endingu, ef alt um þrýtur, þá er eitt varafrv. enn, kolatollsfrv. Af þeim ástæðum, sem jeg þegar hef tekið fram, þá ber jeg hjer fram svohljóðandi rökstudda dagsskrá: „Með því að deildin getur ekki fallizt á frv. þetta án stórvægilegra breytinga, er eigi vinst tími til á því að gera, svo áliðið sem orðið er þingtímans, þá tekur hún fyrir næsta mál á dágsskránni.“ Og leyfi jeg mjer að afhenda hana hæstv. forseta.

Eiríkur Briem Jeg stend að eins upp til að gera grein fyrir atkvæði mínu gagnvart þessari rökstuddu dagskrá. Jeg álít sem sje ekki rjett að samþykkja hana. Það er þó að vísu langt frá að jeg sje samþykkur frv. í öllum atriðum; en álít rjett að vísa þessu máli til nefndarinnar hjer í deildinni, sem hefur frv. líks eðlis til meðferðar!, nefnilega frv. um árgjald af allri verzlun og viðskiftum. Mjer finst að háttv.frsm. hefði þurft að færa skýrari rök fyrir því, sem hin rökstudda dagskrá felur í sjer. Því að þingmönnum ætti að vera Ijóst, hverjar afleiðingar þetta getur haft.

Jens Pálsson Jeg vil að eins leyfa mjer út af orðum háttv. 2. kgj. þm. geta þess, að jeg þegar þykist hafa fært fullgildar ástæður fyrir hinni rökstuddu dagsskrá, og ein höfuðorsökin er sú, að fyrir háttv.Nd. liggur enn frv. líks eðlis, sem vjer höfum enn eigi haft tíma nje tækifæri til að kynna okkur. Mjer er þetta í rauninni ekkert kappsmál, en þar sem nú er ekki eftir nema einungis vika af þingtímanum, þá virðist mjer sem gæta þurfi allrar varfærni. En jeg treysti svo vel áhuga hinna háttv. þingmanna, að þeir láti ekki lítilfjörlegan skoðunarmun á þessum velferðarmálum, valda slíkum glundroða, að til vandræða horfi. En það, sem aðallega veldur því, að dagsskráin er fram komin, eins og jeg áðan tók fram, er aðallega það, að jeg hygg, að þingmönnum verði hægra fyrir að botna í þessum vandamálum, ef þeim fækkar að mun, - hægra að ákvarða sig, þegar eftir verða að eins 2 leiðir um að velja í stað fjögra.

Björn Þorláksson Það eru að eins örfá orð, sem jeg ætla að segja. Það er að mínu áliti nauðsynlegt, að hreinsa eitthvað til. Og mjer finst þetta mál þannig vaxið, að fáir eða engir mundu geta samþykt það án margra og mikilvægra breytinga, sem enginn tími verður til að gera. Við höfum nú þegar setið á þinginu í 5 vikur, og eftir er að eins ein vika, og enn liggja fyrir allmörg frv. líks eðlis og þetta, sem jeg tel miklu hagfeldari, og þótt þetta frv. fjelli, hygg jeg, að með einhverju þeirra mætti bæta úr brýnustu þörf landssjóðsins. Jeg mun greiða atkv. með dagsskránni rökstuddu.

Sigurður Stefánsson Mönnum þykir ef til vill undarlegt, að jeg skuli standa upp í þessu máli, til að segja það, sem jeg nú ætla að segja, því að sjaldan hef jeg staðið upp hjer á þingi til að taka málstað stjórnarinnar. Jeg býst sem sje við, að samþykkja þessa rökstuddu dagskrá. Eins og allir vita, hefur stjórnin aldrei á neinu þingi haft eins mikinn flokk og nú, þar sem 3/4 þingsins hefur heitið henni fylgi sínu. Hæstv. ráðherra hefur lýst yfir því í Nd., að þetta frumv. sje það lang óaðgengilegasta af öllum slíkum, er fyrir þinginu liggja. Þegar nú hann, maðurinn, sem hafa á alla ábyrgðina á framkvæmd laganna, lýsir þessu yfir, þá er það óneitanlega óviðfeldið af þinginu, að samþykkja einmitt það frv., sem hann telur óaðgengilegast og mestum vandkvæðum bundið að framkvæma. Væri jeg í stjórnarsessi, mundi jeg telja samþykt þessa frumv. undir þessum kringumstæðum, hreina og beina vantraustsyfirlýsing.

Jens Pálsson,(flm.): Jeg hef ekkert frekar að taka fram um þetta mál, en það, sem jeg tók fram við fyrri umræðu þess; jeg vænti að eins, að frumvarpið fái að njóta verndar hinnar háttv. deildar eins og við fyrri umræður. Var síðan gengið til atkvæða, og var Frumv. samþykt með 11 samhlj. atkv. og frumv. afgreitt til forseta Nd.

Forseti: Frumv. þetta var ekki lagt fram fyr en 14. þ. m., sbr. 18. gr. þingskapanna, svo að leita verður undanþágu frá þingsköpunum, til þess það geti komið til meðferðar í háttv. deild. Jeg vænti, að háttv. flutningsmaður óski slíkrar undanþágu, jafnframt og hann gerir grein fyrir, hvað valdið hefur, að frumv. kom svo seint fram.

Sigurður Stefánsson (flutningsm.): Jeg skal verða við ósk háttv. forseta, og skýra frá því, hvernig á því stendur, að frumv. þetta er svo seint fram komið. Það var 14. þ. m., að mjer barst brjef frá skólanefnd Ísafjarðar, dagsett 9. þ. m., þar sem hún skorar á mig sem þingmann kjördæmisins, að flytja frumvarp þetta. Eins og ef til vill háttv. þingdeildarmenn mun reka minni til, bar jeg fram á alþingi árið 1909 þingsályktunartillögu um að fá stofnaðan gagnfræðakóla á Ísafirði. Það varð þá að samkomulagi, að jeg tók þingsályktunartillöguna aftur gegn loforði nefndar þeirrar, er hafði málið til meðferðar, um að styðja að því, að unglingaskóli sá, sem þá var nýstofnaður þar, fengi sjerstakan styrk í fjárlögunum. Um nytsemi þessa skóla þarf ekki að fara mörgum orðum. Frá öndverðu hafa Vestfirðingar ekki haft neina mentastofnun hjá sjer, og hefur það eðlilega orðið til þess, að þeir vilja fá gagnfræðaskóla á Vesturlandi, enda verða menn að viðurkenna, að sú ósk er í alla staði rjettmæt. Þessi ósk var að vísu ekki endurtekin á síðasta þingi, ekki af því, að Vestfirðingar finni ekki til þarfar sinnar í þessu efni, heldur af því, að þeir hafa gert sjer litlar vonir um, að gagnfræðaskóli yrði stofnaður eins þröngt og verið hefur í búi landssjóðsins nú upp á síðkastið. Meðfram af þessum ástæðum er það, að nú er óskað þeirra hlunninda, er frv. þetta fer fram á, handa unglingaskóla Ísafjarðarkaupstaðar; veita honum þetta fram yfir aðra unglingaskóla landsins. Mjer er ekki persónulega kunnugt um það, hvernig skólinn er, en hins vegar veit jeg að við skólann hafa verið og eru ýmsir góðir kennarar, og hæglega er hægt, að hyggja sjer það, að kenslan sje svo sem vera beri, enda tel jeg það ekki nema sjálfsagt, ef skólanum verða veitt þau hlunnindi, er hjer ræðir um, að hann þá standi undir opinberri umsjón, og að stjórnarráðið semji eða staðfesti reglugerð fyrir hann. Með því móti ætti t. d. að vera hægt, að sjá um, að þaðan kæmu svo þroskaðir unglingar og vel útbúnir að þekkingu, að þeir gætu fengið inntöku í gagnfræðisskólann á Akureyri og gagnfræðisdeild hins almenna mentaskóla, án þess að ganga undir inntökupróf. Jeg játa það, að jeg samdi frumv. í flýti. Jeg sje það nú, að viðkunnanlegra hefði verið, að þeim, sem tekið hafa fullnaðarpróf við unglingaskólann, væri einnig heimilt, að ganga próflaust inn í 2. gagnfræðadeild mentaskólans. Ísfirðingar fóru alls ekki fram á þetta, og því láðist mjer að setja það í frumv., en seinna mun jeg semja viðaukatillögu þessa efnis. Hef jeg nú komið þessu frumv. hjer á framfæri, og legg það á vald deildarinnar, hvað hún gerir við það. Og jeg veit það, að Vestfirðingum kemur það mjög vel, ef þessi sanngjarna ósk þeirra verður tekin til greina. En úr því, sem komið er, er tíminn naumur og kemst frv. því ekki í gegnum þingið nema með afbrigðum frá þingsköpum, en jeg sje ekki annað, en hægt sje, að koma því við með svo einfalt mál sem þetta.

Eiríkur Briem Jeg hef ekkert að athuga við efni þessa frumv. Tel það sanngjarnt, að með reglugerð fyrir skólann sje gefin vissa fyrir því, að þeir, sem taki þaðan fullnaðarpróf, hafi nægilega þekkingu til þess að ganga próflaust inn í 2. bekk gagnfræðaskólanna. En mundi ekki vera hægt, að fá þessu framgengt án laga, bara með ákvæðum ráðherra? Jeg vil skjóta því til háttv. flutningsmanns, hvort hann hefur athugað það. Jeg sje ekki ástæðu til að fara að setja lög um það, sem getur náð fram að ganga án þess.

Sigurður Stefánsson,(flm.): Jeg er þakklátur háttv. 2 kgk. þm. fyrir athugasemdina. Mjer datt þetta í hug, en það varð satt að segja ekki af því, að jeg ráðfærði mig við hæstv. ráðherra um þetta efni. En fengi maður loforð frá stjórninni um það, að þetta gæti komizt í kring, þá væri það að líkindum nóg. Úr því þessi athugasemd kom, þá mun jeg ráðfæra mig við hæstv. ráðherrra um þetta mál. En hvað snertir ákvæðið um það, að piltar nú mega ganga próflaust úr gagnfræða skólanum á Akureyri í lærdómsdeild mentaskólans, þá mun það ekki beinlínis tekið fram með lögum Akureyrarskólans. En í reglugerð Akureyrarskólans er ákvæði um það. Má vel vera, að reglugerðarákvæði um þetta væri alveg fullnægjandi.

Sigurður Stefánsson (flm.): Það liggur í hlutarins eðli, að ekki er hægt að skuldbinda Akureyrarskólann til þess, að taka fleiri nemendur, en pláss er fyrir; og ekki heldur til þess að vísa á burt sínum eigin nemendum til þess að taka aðkomumenn í staðinn. Það kemur aldrei til greina. Jeg mun nú bera það undir hæstv. ráðh, hvort ekki megi fá frv. framgengt með reglugerðarákvæði. En jeg vona, að málið fái samt að ganga til 2. umr. Eins og jeg hef áður tekið fram, þá verður reglugjörð skólans að vera svo ákveðin og ströng, að samkvæmt henni hafi piltar frá unglingaskólanum sömu þekkingu, sem heimtuð er til inntöku í Akureyrarskóla. En ekki er það víst, að aðsóknin aukist að mun, þótt þetta fyrirkomulag kæmist á. Tilgangurinn er, að gera Vestfirðingum hægra fyrir, og má vera, að aðsóknin vaxi eitthvað, en ekki er víst, að það nemi nokkru. En verði svo með gagnfræðaskólann framvegis, sem nú er, að hann ekki getur tekið á móti nærri því öllum, sem æskja inntöku, þá rekur að því, að veita verður fje til að stækka hann.

Framsögum. (Benedikt Sveinsson) Síðan lögin um skipun læknahéraða voru samþ. 1907, hefir það komið í ljós, að enn vantar lækna á ýmsum svæðum, og að landið er hvergi nærri læknum skipað til hlítar, heldur þarf að bæta fleirum við, enda hafa 4 ný læknahéruð verið stofnuð síðan og nú liggja enn fyrir þinginu margar beiðnir um enn fleiri. Nefndin, sem skipuð var í þetta mál, hefir ekki séð sér fært að leggja með nema einni af þessum beiðnum í þetta sinn, og skal eg leyfa mér að vísa til nefndarál. um ástæðurnar fyrir því. En þar sem hún hefir metið Hnappdælahérað mest, þá vil eg benda á það, að það var samþ. í Nd. í fyrra, að stofna það hérað, en í Ed. var það felt burtu, og kemur það nú hér fram aftur. Málið er því öllum kunnugt, og þarf eg ekki að fara nákvæmlega út í það hér, að lýsa staðháttum þar vestra. Þeir sem farið hafa yfir Fróðárheiði, vita að það er örðugur vegur og ilt að þurfa að vitjalæknis yfir hana úr Staðarsveit til Ólafsvíkur. Sama er að segja um Kerlingarskarð, að um þann fjallveg er erfitt að vitja læknis í Stykkishólm. Í þriðja lagi er langsótt til læknis í Borgarnes. Við viljum því ráða háttv. deild til þess að samþykkja að þetta læknishérað verði stofnað. Eg álít ekki að það liggi fyrir hér, að ræða um hin héruðin, og skal því ekki fjölyrða um þau, en þar sem þetta eina fékk góðar undirtektir í fyrra, þá vænti eg hins sama nú

Eggert Pálsson Eg stend ekki upp til að mótmæla því, að þetta læknishérað verði stofnað, en það er nefndarálitið sem eg finn ástæðu til að athuga. Nefndarál. gripur auðvitað yfir alt það, sem vísað var til þeirrar sömu nefndar, og meðal annars inniheldur það alllangan kafla hljóðandi um það læknishérað, sem eg og hv. samþingismaður minn höfðum lagt til að stofnað yrði milli Jökulsár og Þverár. En þar er svo herfilega rangt skýrt frá, að eg get ekki komist hjá að leiðrétta það. Eg gat þess þegar í upphafi, þegar eg bar þetta mál fram, að milli Jökulsár og Þverár ættu heima um 1600 manns, en nú sé eg að það er orðið að 900 í nefndarálitinu, og er það engu líkara en að hér sé verið að lýsa mig ósannindamann í þessu efni. Til þess að taka af öll tvímæli hefi eg nú leitað upplýsinga hjá manntalsskrifstofunni, og kemur það þá í ljós, að í Hólsprestakalli einu saman eru 900 manns. Svo bætist við í Landeyjapr.k. 620 og eru það þá orðið 1520 manns, og loks komu til nokkrir bæir úr Breiðabólsstaðar- og Odda-pr.k., sem liggja fyrir framan Þverá er nálægt 100 manns búa á, svo að fólksfjöldinn á þessu umrædda svæði mundi verða eins og eg sagði, full 1600 alls, í staðinn fyrir um 900 eins og stendur í nefndarálitinu. En þegar svona skakt er farið með, þá er engin furða þótt það hafi áhrif á niðurstöðu þá sem nefndin komst að, og að henni þyki ekki brýn þörf á að stofna hér nýtt læknishérað. Það munur um minna, en að draga 700 frá 1600. Það er ennfremur skakt í nefndarálitinu, að þótt sérstakur læknir fengist í þetta hérað, þá gæti mörgum verið jafn ómögulegt, vatnanna vegna, að vitja hans eins og þeim er að vitja þeirra lækna, sem nú eru. Að þetta sé rangt getum við gert oss ljóst með einföldu dæmi. Setjum svo að læknissetrið væri austanvert við Markarfljótið. Þegar nú vatnið lægi í Markarfljótsfarvegnum, þá hindraði það eigi á neinn hátt þá sem milli Jökulsár og Markarfljóts búa, frá að ná til þessa síns læknis. Hinir aftur á móti, sem vestan Markarfljóts byggja, ættu þá á hina hliðina fyrir sér greiða og torfærulausa leið vestur yfir Þverárfarveginn, sem lítið sem ekkert vatn væri í, til læknisins í Rangárhéraðinu. Lægi aftur á hinn bóginn vatnsmagnið í Þverár-farveginum ættu íbúar þess héraðs, Eyjafjallahéraðs, bæði að austan og að vestan, jafn greiða og torfærulausa leið til síns eigin læknis. Það er nú að vísu bent á dragferju sem eigi að koma á Þverá, sem geti bjargað öllu við, en hún er nú ókomin ennþá og af landsverkfræðingnum talin mikil tormerki á að koma henni á, svo að hennar getur þannig orðið langt að bíða.  (Sigurður Sigurðsson: Það er meðan lítið er í Þverá)  . Það getur verið. En þó að í henni vaxi, þá er ekki dragferja komin þegar í stað. Að minsta kosti var mikill vöxtur í Þverá þegar eg fór til þings, og hún því sem næst ófær eins og vant er um það leyti, og var ekki til neinnar dragferju hægt að grípa, og svo býzt eg við að verða muni í framtíðinni. Annars skal eg ekki þreyta hv. deild með lengri ræðu í þetta sinn og læt því hér með staðar numið. En þetta vildi eg taka fram, og það því fremur sem eg býzt við, að mér gefist ekki kostur á að ræða meira um okkar eigið frv., stofnun Eyjafjallahéraðs, með því að engar líkur eru fyrir að það hafi nokkra þýðingu að halda því frekar fram að þessu sinni.

Framsögum. (Benedikt Sveinsson) Það var ekki ætlun mín að rengja hv. 2. þm. Rang. (E. P.). Hann hefir auðvitað sagt þetta, en okkur hefir gleymst það í nefndinni og ekki ratað á réttar tölur. Okkur kom saman um að fólksfjöldinn mundi vera eitthvað um þetta bil, 900, og fórum við þar, að mig minnir, eftir því, sem hv. samþingismaður hans, 1 þm. Rang. (E. J.) sagði á einum nefndarfundinum. En það var annað, en mannfjöldinn, sem var ástæðan til þess, að við tókum ekki þetta hérað fram yfir Hnappdælahérað. Við studdumst líka við nefndarál. frá því í fyrra, sem hv. 2. þm. Rang. (E. P.) hafði skrifað undir athugasemdalaust, og þar var ekki lögð eins mikil áherzla á að stofna þetta hérað, vegna þess að Jökulsá á Sólheimasandi mundi verða brúuð, og að það mundi draga mjög úr annmörkunum, ef líka kæmi dragferja á Þverá. Og þótt dragferjan sé ekki komin ennþá, þá mun það einmitt mest stafa af því, að Þverá er nú með vatnsminsta móti. Annars er mér það ekki kappsmál, hverjir hlutskarpastir verða í þessum bardaga um læknahéruðin.

Eggert Pálsson Hv. þm.N.-Þing. (B. Sv.) vitnaði í það, að eg hefði skrifað undir nefndarál. í fyrra, sem hefði gengið í líka átt og þetta nefndarálit. Jú, eg kannast við það að hafa undirskrifað þá skoðun, að ef komin væri brú á Jökulsá og dragferja á Þverá, þá væri þörfin til þessa nýja læknishéraðs horfin að mestu. Og hefi meira að segja sama álit enn. En gallinn er sá, að bæði brúna og dragferjuna vantar og líkindi til að hvortveggja komi til að vanta um ófyrirsjáanlega langan tíma. Á síðasta þingi voru samþykt lög um brú á Jökulsá og veitt dálítil fjárupphæð til að setja dragferju á Þverá. Þetta hvortveggja gaf dálitla von í svipinn, en nú er miklu daufari orðin. Það er lítt mögulegt með efnahag landssjóðs fyrir augum, annað en hugsa sér að dráttur muni alllangur verða á því, að brú yfir Jökulsá verði bygð, og hvað dragferjuna á Þverá snertir, þá telur landsverkfræðingur nú öll tormerki á þeim framkvæmdum, svo að kringumstæðurnar eru þannig töluvert breyttar frá því sem var á síðasta þingi. Eg get ekki annað álitið en að stofnun umrædds læknishéraðs væri eftir kringumstæðunum nauðsynleg, að minsta kosti á meðan hvorttveggja, Jökulsárbrúna og dragferjuna á Þverá, vantar. En þótt eg verði að halda fast við þá skoðun að fullkomin nauðsyn hefði verið á að stofna þetta læknishérað, þá má enginn skilja orð mín svo að eg vilji spilla fyrir frv. á þgskj. 42 eða stofnun Hnappdælahéraðs.

Bjarni Jónsson Menn eru nú víst orðnir þreyttir á að hlusta á ræður í dag, en eg get þó ekki látið vera að kasta nokkrum orðum á hv. nefnd, sem hefir virt að vettugi breytingartillöguna frá mér. Í nefndinni í fyrra sátu engir vinir mínir, en þó lagði hún til að 2 læknahéruð yrðu stofnuð, Norðfjarðarhérað og Hnappdælahérað. Neðri deild samþykti það, en efri deild feldi niður Hnappdælahérað. Skil eg ekki í háttv.þm. Snæf. (H, St.) (form. nefndarinnar), að hann skuli láta sig henda þessa fásinnu, því hann gat þó haft góðar vonir um að frv. fengi fram að ganga ef hann hefði ekki haft Hnappdælahéraðið einsamalt, því einsamalt kemst það ekki í gegn. Vil eg spyrja nefndina, hvort hún vilji ekki taka málið út af dagskrá og taka á móti breytingartillögum mínum. Þótt eg nú gjarnan vildi segja meira þessu frv. til stuðnings, þá vil eg þó láta hér staðar numið, því menn eru nú farnir að gerast þreyttir af að hlusta á ræður.

Einar Jónsson Þótt allir séu nú orðnir þreyttir af öllum þessum ræðum og ekki nema annarhver maður í sæti sínu, þá vil eg nú samt gera grein fyrir því, hvers vegna eg skrifaði undir nefndarál. með fyrirvara. Eg er ekki samþykkur nefndinni í því að stofnuð verði fleiri læknahéruð. Sum héruðin, sem beðið er um, eru of smá til þess að fá lækna í þau. Í sumum héruðunum eru læknar alveg ónýtir og væri meiri þörf að setja nýja lækna í þeirra stað, en að stofna ný læknahéruð, sem eru svo smá, að varla yrði hægt fyrir lækni að lifa þar. Eg álít enga þörf á því að þingið stofni fleiri læknahéruð, þau eru orðin svo mörg og ef altaf yrði bætt einu eða fleirum við á hverju þingi, þá mundi það enda með því, að læknir verður á öðrum hvorum bæ. Eg er því samþykkur því, að háttv. framsögum. taki frv. aftur og vil eg biðja hæstv. forseta að minnast þess. Hvað það snertir, sem landlæknir segir, að ekki geti komið til mála, að læknirinn sé fluttur úr Borgarnesi, þá hefir nú landlæknirinn orð fyrir að vilja sínum læknum vel og vilji ekki gera þeim lifið erfiðara en þörf gerist. Annars álít eg það góða reglu að landssjóður greiði læknum einhverja aukaborgun fyrir að gegna nábúahéraði, sem er of lítið til þess að einn læknir geti lifað þar. Ekki tala eg þannig af því að mínu læknishéraði sé betur farið en öðrum, hvað læknir snertir, og sýnist mér að háttv.þm. Dal. (B. J.) geri sig ánægðan með það sama. Hvað snertir hv. 2. þm. Rang. (E. P.) þá get eg ekki gert að því, þó hann sé svo heppinn að góð grasspretta sé hjá honum og fólksfjölgunin í sóknum hans eftir því. Annars hélt eg, að mannfjöldinn í þessu fyrirhugaða héraði hefði til skamms tíma ekki verið mikið yfir 900.

Frsm. (Benedikt Sveinsson) Eg vil svara fyrirspurn h. þm. Dal. (B. J.) um það hvort nefndin vilji ekki taka málið út af dagskrá til þess að koma að breyttill. háttv. þingm. Það telur nefndin sér ekki fært. Eg sé heldur ekki annað, en háttv.þm. geti borið þessar br.till. fram við 3. umr. Eg vil leyfa mér að kalla það fjarstæðu, sem háttv.þm. Dal. (B.J.) sagði, að núverandi nefnd sé verri gagnvart Dalamönnum, en sú í fyrra, og vil eg nú ekki fara fleiri orðum um þetta mál.

Framsögum. (Guðl.Guðmundsson): Eins og háttv. deild veit, þá hefir komið fram þingsál.till frá hæstv. ráðherra (H. H.), út af málaleitun frá Noregi um afnám á lögum nr. 27, 11. júlí 1911 um útlend fiskiskip er hafa með sér herpinætur og er jafn vel gefið í skyn, að stjórn Noregs muni ekki ófús á tilhliðrun, hvað viðvíkur tolli á saltkjöti og hestum, ef þau lög væri úr gildi numin. 6. ágúst 1897 lögðu þeir 10 aura toll á hvert kílógram af saltkjöti, þetta gerðu þeir um líkt leyti, sem England setti skorður við því, eða lét banna innflutning á lifandi sauðfé öðruvísi en svo, að því yrði þegar slátrað á fyrstu höfn. Norðmenn munu hafa haldið að innflutningur saltkjöts til Noregs mundi vaxa og hafa þeir því skelt á þessum tolli, sem er sannnefndur ránstollur, hann er hér um bil 1 kr. á 4 kr. virði af kjöti. Fyrst var málaleitun í þá áttina að fá lækkaðan þennan toll, hreyft í íslenzku kaupmannafélagi í Kaupmannahöfn í miðjum Desembermánuði 1897. Þá var gert ráð fyrir að flutningur saltkjöts héðan til Noregs væri 1 þús. tunnur og þegar hver tunna vegur 112 kílógrömm. Þá mun tollurinn hafa verið nálægt 70 þús. krónur. Þessi málaleitun mætti mikilli mótspyrnu í Noregi og fékk stjórnin þá beint afsvar um nokkra tilhliðrun. Þessu máli hefir verið hreyft síðan, en árangurinn hefir orðið hinu sami. Norskar verzlunarskýrslur. frá árunum 1909 og 1910, segja að innflutningur saltkjöts héðan til Noregs sé 1909 um 700 þús. kílógr. og sömu verzlunarskýrslur segja að innflutningurinn hafi 1910 verið um 570 þús. kíló, þetta bendir nú á, að útflutningur saltkjöts frá oss sé að minka. Árið 1910 var allur útflutningur saltkjöts frá Íslandi 2.300.000 kílógr. svo að rúmur 4. hluti af útfluttu saltkjöti hefir farið til Noregs. Að því er til hestatollsins kemur, þá er hann nú 50 krónur af hverjum íslenzkum hesti. Hvort nokkrar líkur eru til þess, að hestaútflutningur til Noregs muni vaxa þó tollurinn verði afnuminn eða minkaður, get eg ekkert sagt um. En þegar til þess er litið að hestaútflutningur til útlanda er að minka - hann er nú ekki helmingur eða jafn vel ekki þriðjungur á móti því sem var fyrir fáum árum - og jafn framt litið á það, að í Noregi hefir verið talsverð mótspyrna móti íslenzkum hestum, þá get eg ekki séð, að þessi tollur hafi svo mikla þýðingu fyrir okkur. Það er ekki um þá hagsmuni fyrir Ísland að tefla, sem nokkuð sé leggjandi í sölurnar fyrir. Hvað snertir það ákvæði sem stendur í lögunum, að Norðmenn megi ekki hafa báta sína úti á landhelgissvæðinu, þá tel eg það ákvæði ekki svo þýðingarmikið, að ekki mætti slaka til ef í móti. kæmi afnám tolls af íslenzku saltkjöti og veruleg lækkun á innflutningsgjaldi af hestum. Aftur á móti sé eg ekki ástæðu til að ívilna um gjöld eða tolla á framleiddri vöru hér í landi, þó framleiðendurnir séu norskir og varan sé flutt út á norskum skipum. Þegar Íslendingum gegndi verst, þá settu þeir toll á þá ísl. vöru, sem landbúnaðurinn hér hefir helst tekjur af, og þegar þannig er að farið, verður eftirleikurinn óvandari. Eg skal svo ekki fara fleiri orðum um þetta mál. Það er svo vaxið, að fæst orð hafa minsta ábyrgð, og þess vegna hefir nefndin skilað þingsál.till án þess að láta fylgja nefndarálit. Að öðru leyti má gera ráð fyrir, að stjórnin geri það sem bezt er og heppilegast í þessu máli, en það er auðvitað að vinna sem mest og leggja sem minst í sölurnar.

Ráðherrann (H. H.) Eg hefi ekki annað að segja en að láta í ljósi þakklæti mitt til nefndarinnar fyrir starf hennar og tillögur. Tilraunir munu verða gerðar til þess að leita samninga við Norðmenn á þessum grundvelli, ef tillaga verður samþykt. Árangurinn af þeim málaleitunum verður að sjálfsögðu lagður fyrir næsta Alþingi. Hvernig hann verður, getur enginn sagt.

Bjarni Jónsson Það eru aðeins örfáar athugasemdir. Eg er í öllum aðalatriðum samþykkur hv. framsögum. nefndarinnar (G. G.), að eins hygg eg að það sé ekki rétt, sem hann sagði um kjöttollinn, að Norðmenn hafi með honum átt upptökin með því að leggja toll á ísl. vöru. Þeir þykjast altaf eiga hönk upp í bakið á okkur fyrir toll af hvalafurðum, og er kjöttollurinn svar við því. Hinsvegar er þess að gæta að mót spyrnan móti íslenzkum hestum er að mestu leyti horfin, einkum af því að ekki er unt að þeir geti alið upp íslenzkt hestakyn þar í landi. Það hljóta allir að sjá hversu mikilsvert það er að hafa opinn markað í sem flestum löndum. Það er í ráði hjá dönskum félögum, sem verzlað hafa með hesta, að gera hring, til þess að ná yfirráðum yfir hestamarkaðinum á Norðurlöndum, og halda niðri verðinu á íslenzkum hestum. Þar sem það gæti leitt til þess að stjórnin næði samningum við Svía, er ekki svo lítið að leggja upp úr hestatollinum eins og menn gera. Hér getur verið um framtíðartekjur að ræða. Viðvíkjandi því sem menn leggja til að bjóða Norðmönnum, sýnist mér okkar málum þar með fullvel borgið. Eg get ekki séð að ástæða sé til að gera lítið úr kjöttollinum, þegar allur helmingur íslenzks kjöts flytst til Noregs um ófyrirsjáanlegan tíma. En hitt er aftur víst að þar í landi er það mjög óvinsælt að gefa eftir þennan toll. Sú stjórn þar í landi, sem að því stuðlaði, myndi því leggja mikið í sölurnar. Um uppgjöf á lagaákvæðinu um bátana tel eg ekki meira vert en svo, að fullvel sé við unandi ef hitt kemur í móti frá Norðmönnum, og er eg sammála hv. framsögum. nefndarinnar (G. G.) um það, að ekki getur komið til mála að gera stærri tilslakanir. Það eru að eins þessar athugasemdir, sem eg vildi gera. Eg hefi átt tal við þá menn í Noregi, sem þessum málum ráða, og veit hvert áhugamál þeim er um kjöttollinn, svo að þeir eru jafnvel hræddir um þingsæti sín ef þeir hreyfa afnámi hans.

Framsögum. meiri hl. (Guðl. Guðmundsson) Nefndarálitið sem liggur fyrir er allítarlegt. Eg vona að menn hafi kynt sér það, og þá veit eg að þeir hafa séð, að nefndin hefir átt úr vöndu að ráða. Þetta félag, sem samningana gerði árið 1909, Thorefélagið, hefir algerlega gefist upp, og telur sér ekki mögulegt að fullnægja samningunum. Jafnframt telur nefndin, eftir þeim upplýsingum en hún hefir fengið, að það sé ekki til neins að halda samningunum að félaginu, eða heimta skaðabætur fyrir samningsrof, því að þá verður félagið sýnilega gjaldþrota á næsta hausti Eignir félagsins eru og veðsettar, svo að engar líkur eru til að skaðabætur fengjust, jafnvel þótt þeirra væri krafist. Hins vegar telur félagið líklegt að það geti haldið uppi ferðum milli landa um eitt ár enn, ef það væri losað við strandferðirnar og Hamborgarferðirnar. Það getur haft talsverða þýðingu fyrir fargjaldið og farmgjaldið landa á milli, ef félagið getur haldið ferðunum áfram. Þess vegna hefir nefndin komist að þeirri niðurstöðu, að eftir atvikum væri það heppilegast, að gefa stjórninni heimild til að slíta þessa samninga án frekari skilyrða. Auðvitað hefði nefndin gjarna viljað binda það því skilyrði, að félagið héldi áfram hröðu hringferðunum kring um landið, og ferðunum milli Íslands og einhverrar þýzkrar hafnar, Hamborgar eða Lübeck. En eins og sakir standa hefir hún ekki talið það fært, að setja það sem bindandi skilyrði, því að það getur varðað því, að félagið fái ekki þann stuðning til millilandaferðanna, sem það hefir að öðrum kosti von um. Þess vegna telur meiri hluti nefndarinnar varhugavert að setja þau skilyrði, sem minni hlutinn fer fram á í breytingartillögum sínum á þgskj. 272. Nefndin hefir leitað fyrir sér, hvort mögulegt væri að fá einhverja til að taka að sér strandferðirnar næsta ár. Og til þess að gera það aðgengilegra hefir hún lagt til, að Suðurlandsbáturinn sem alla sína tíð hefir verið mesti ómaginn, verði lagður niður og viðkomustöðum strandbátanna verulega fækkað. En þrátt fyrir þetta hefir nefndin ekki fengið neinar undirtektir úr neinni átt, sem lítandi væri við. Þess skal getið, að nefndin hefir átt tal við skrifstofustjórann á skrifstofu gufuskipafélagsins danska og hefir hann blátt áfram lýst yfir því, að félagið ætlaði sér ekki að gera nein tilboð, nema það gæti verið þess örugt, þegar frá byrjun, að það gæti haft hag af ferðunum. Frá norsku félagi, sem hefir haldið uppi ferðum hér síðari árin, hefir nefndinni verið sýnt bréf, þar sem það býðst til að halda uppi ferðum milli Íslands og Noregs, en ekki neinum strandferðum, eins og vitanlegt er. Mér hefir verið bent á það, af háttv.þm. Borgf. (Kr. J.), að það væri ekki rétt um mælt, er stendur í nefndaráliti meiri hl. á bls. 2, í þeirri málsgrein er byrjar svo: „Hins vegar getur oss eigi dulist það“ o. s. frv. Þar sem tekið er fram, að stjórnin hafi gengið slælega fram í þessu máli, áður en þing kom saman. Hann hefir skýrt mér frá, að hann hafi átt tal við Sameinaða gufuskipafélagið er hann var í Khöfn, og að þessi maður, sem tal átti við nefndina, hafi út af því verið sendur hingað til að tala við þingið. Þetta var nefndinni ókunnugt. Maðurinn gat þess alls ekki, að hann hefði komið hingað eftir tilmælum ráðherra. Eg vildi taka þetta fram vegna þess, að þó að þetta kunni að vera ómaklega mælt um stjórnina, þá er nefndin vítalaus, þar sem henni var ókunnur þessi undirbúningur þegar nefndarálitið var skrifað. Þetta horfir þá svo við, að félagið sem hefir haft strandferðirnar á hendi er algerlega úr sögunni hvað það snertir, og ómögulegt að fá annað félag til að taka þær að sér. Að landssjóður eða landstjórnin fari að leigja eða kaupa skip til ferðanna, telur meiri hluti nefndarinnar hið mesta óráð, enda er eins og stendur engin lagaleg heimild til slíks, og fjárveitingin til að standast þann kostnað sem af því leiðir, sem eg sé að minni hlutinn hefir borið fram tillögu um, er ólíkleg til að geta gengið fram á þessu þingi. Hvað er þá fyrir dyrum? Í raun og veru það eitt að 1913 verði engar strandferðir. Og það er mín persónulega skoðun og annars manns í nefndinni, að engin ástæða sé til að harma það þótt þær ferðir legðust niður, þangað til Íslendingar sjálfir rakna svo við, að þeir stofna innlent gufuskipafélag, því að þá væru frekar líkur að til strandferðirnar gætu borið sig. Það er skiljanlegt að útlend félög með útlendar skipshafnir geti aldrei rekið þessar strandferðir svo, að þær kosti ekki ærið fé. Aftur á móti er reynzla fyrir því, að íslenzk skip bera sig sæmilega, þó að útlendu félögin tapi 50-60 þús. kr. á ári, auk þess sem þau fá 40 upp í 60 þús. kr. úr landssjóði. Meiri hluti nefndarinnar hefir samt sem áður viljað að stjórninni væri heimilað að leita fyrir sér um samninga um strandferðir 1913, og að hún mætti verja til þess því fé sem til þess þarf. En ef viðkomustöðum strandbátanna verður fækkað, Suðurlandsbáturinn lagður niður og Hamborgarferðirnar sömuleiðis telur meiri hlutinn að 40 þús. kr. mundu nægja. Enda virðist það líklegt, ef það er rétt sem Thorefélagið sálaða heldur fram, að það hafi tapað 30 þús. kr. á Suðurlandsbátnum, og 10-12 þús. á Hamborgarferðunum. Eg býst við, að við 2. umræðu komi fram breyt.till. við þessa þgsál.till. nefndarinnar. Eg hefi frétt að von sé á breyt.till. frá hæstv. ráðherra, og hefir hann skýrt nefndinni frá hvað þær hafa inni að halda. Býst eg við að þeim verði hreyft við þessa umræðu en ekki bornar fram í ákveðnu formi fyr en við næstu umræðu. Eg sé ekki ástæðu til að tala ítarlega um málið við þessa fyrri umræðu, en vona að það verði látið ganga til síðari umr.

Ráðherrann (H. H.) Eg er samþykkur nefndinni um það, að ekki sé annað fyrir hendi, en gefa eftir samninginn við Thore á einhvern hátt. En komið gæti til álita að knýta þar við athugasemd um það, að félagið hafi í nokkrum millilandaferðum, sem lýst hefir verið yfir að muni halda áfram ef strandferðasamningurinn er eftir gefinn, fastan viðkomustað á einhverri höfn á Norður- Þýzkalandi. En hvernig fer svo með strandferðirnar næsta ár? Það er frágangssök að leggja þær niður og mundi mælast afarilla fyrir út um landið, enda og að minni hyggju vera mikil afturför. Það er viðurhlutamikið, að binda landið sjálft með leigu eða kaupum á skipum. Að minsta kosti er það ófært sem bráðabirgðafyrirkomulag fyrir eitt ár. Eins og menn vita, er flutningsgjald á sjó nú mjög hátt og skipaleiga því einnig. Það er varla líklegt, að nokkurt útlent félag muni seilast eftir strandferðunum eins og nú stendur, og með hrakfarir Thorefélagsins á þeim fyrir augum. Varla mun vera að búast við eftirspurn eftir strandferðunum frá Þýzkalandi né Englandi og naumast heldur frá Noregi með viðunanlegum kjörum. Það er helzt leitandi til sameinaða gufuskipafélagsins, þótt eg viti að það hefir óbeit á strandferðunum, vegna þess að það hefir tapað á þeim að undanförnu. En hugsanlegt væri þó að hægt væri að ná viðunanlegum samningum við það félag ef slakað væri til á nokkurum atriðum í samningnum frá 7. ágúst 1909, um millilandaferðirnar, atriðum sem ekki eru stórvægileg fyrir oss, en félagið leggur talsverða áherzlu á. Eg hefi átt tal um þetta við formann eða skrifstofustjóra hinnar íslenzku deildar félagsins sem nú er hér á ferð, og fengið að vita álit hans, en vitanlega var ekki um neitt umboð að ræða svo að gerðir yrðu bindandi samningar. Eftir því sem mér skilst, munu líkindin vera afarlítil til þess, að unt sé að fá strandferðir í nokkru lagi fyrir minna fé, en það sem veitt er, 60 þús. kr., og það þótt Suðurlandsskipinu sé slept og viðkomur strandferðaskipsins austanlands komi í staðinn. En tillagið er engan veginn aðalatriðið, heldur hitt, að ferðunum og skilmálum að öðru leyti sé þannig fyrir komið, að ekki sé beint fyrirsjáanlegt tap. Félagið hefir að undanförnu viljað og vill enn gjarna setja stærra og betra skip inn í Íslandsferðirnar á sumrin, heldur en nú ganga hér. Þetta ætti sérstaklega að vera til þess, að auka og efla sumarferðir útlendinga hingað, og gera þeim ferðalagið meira aðlaðandi en nú er, sem mjög gæti verið til hagsmuna einnig fyrir landið. En félagið hefir ekki séð sér þetta fært vegna samningsákvæðanna um, að ekki megi taka hærra farþegagjald á fyrsta farrými en 65 kr. nema að eins á einu skipi, hraðskreiðasta skipinu. Það er hvorttveggja, að slíkt gjald fyrir jafnmikla vegalengd í vel útbúnu fyrsta flokks farþegaskipi á 1. farrými er lægra en túristar geta fengið nokkursstaðar annarsstaðar á bygðu bóli, enda getur skipið ekki borið sig með því móti. Þar við bætist, að þeir borga jafnmikið alstaðar til landsins, hvort sem þeir fara beint til Reykjavíkur eða hringinn í kring um landið og geta þannig verið í skipinu hálfan mánuð eða meira og skoðað landið hringinn í kring fyrir þetta gjald - 31/2 pd. sterl. Þessum atriðum þykir félaginu ástæða til að breyta, og virðist það ekki þurfa að vera oss sérlegt kappsmál, það því síður, sem unt mundi vera að fá svo fyrir komið, að afsláttur mikill væri fyrir ferð fram og aftur frá Íslandi og til Íslands heim aftur, svo að þeir sem hér eiga heima, og fara utan snöggar ferðir, til þess að hverfa hingað aftur, mundu lítt verða hækkunarinnar varir. Hún kæmi þannig miklu minna niður á Íslendingum heldur en útlendingum, sem alls ekki búast við svona ódýru fargjaldi, eins og nú er, og ekki eiga heimting á neinni ívilnun fyrir tillag landssjóðs. Þessar ívilnanir í samningum um millilandaferðirnar hygg eg að mundu gera það líklegra, að viðunanlegur samningur um strandferðir gæti fengist, sérstaklega ef bætt væri úr einu atriði, sem hefir gert strandferðirnar útgerðarmönnum um skör erfiðar og tekjurírar. Það er ákvæðið um, að strandferðaskipin fái ekkert fyrir umhleðslu á vörum, sem millilandaskipin koma með. Þetta er í sjálfu sér alveg óeðlilegt ákvæði, og í hæsta máta ósanngjarnt. Það leiðir til þess, að annaðhvort verða þeir, sem vörur fá beint með millilandaskipum, að borga einnig fyrir þá, sem umhleðslugóssið eiga að fá, eða þá að útgerðin tapar. Ef hægt væri að rýmka þetta þannig, að skipin fengju t. d. 5 kr. fyrir tonnið þegar flytja þarf vörur í land og í annað skip aftur, og 3 kr. fyrir flutning milli skipa, mundi það ef til vill leiða til samkomulags. Að vísu álít eg. að stjórnin hafi heimild til þess, án sérstaks samþykkis Alþingis, að breyta samningum við Sameinaða gufuskipafélagið í þessum atriðum, því í fjárlögunum frá 1911, sem nú gilda, er fjárveitingin til gufuskipaferða engum skilmálum bundin. En eg álít þó heppilegt að vita, hvað þingið vill í þessu efni, ef á þyrfti að halda. Mér væri því kært ef nefndin vildi leggja það til, að taka viðauka um þetta upp í þingsályktunartill. sína, eða að minsta kosti að hv.þm. lýstu yfir afstöðu sinni til slíkra breytinga ef til kæmi. Það er athugavert, að fjárveitingin í fjárlögunum hljóðar upp á 60 þús. kr. En í tillögum nefndarinnar er farið fram á að ekki verði farið mikið fram úr 40 þús. kr. Eg vil því benda á það, að þótt stjórnin neyddist til að nota 60 þús. kr., eins og fjárlögin heimila, þá hlýtur hún að vera vítalaus.

Frams.m. minni hlutans (Jón Ólafsson): Herra forseti! Eins og sést á nefndarálitinu eru tveir vegir færir til að bæta úr strandferðunum. Eg er einn míns liðs samnefndarmanna minna um aðra leiðina. Þó mun eg greiða tillögum meira hlutans atkvæði, ef mínar tillögur falla, heldur en að ekkert verði gert. Eg hefi samið bæði nefndarálitin og undirskrifað. Aðalárangurinn af starfi nefndarinnar er sá, að oss er nú ljósara en áður, hvers vegna strandferðirnar hafa ekki getað borið sig. Til þess ber fyrst og fremst, að viðkomustaðir eru of margir, svo að skipin hafa víða ekkert að gera. Í annan stað ber það oftsinnis við að gufubátarnir á Faxaflóa, Breiðafirði og Eyjafirði liggja sama dag á sömu höfnum sem strandferðaskipin, og skipin þá hvert fyrir öðru. Þessu mætti kippa í lag með því að fella burt þá viðkomustaði, þar sem strandferðaskipin hafa lítið eða ekkert að gera; þeim stöðum gætu þá flóa og fjarða bátarnir fullnægt, þeir sem styrk hafa af landssjóði. Það ber enn til að strandferðaskipin fá of lítið fyrir þær vörur, sem í þau eru flutt úr millilandaskipunum, en það veldur miklum kostnaði og fyrirhöfn. Úr þessu er einnig auðgefið að bæta. Það er engin frágangssök að heimila strandferðaskipunum lágt aukafarmgjald, og mér er kunnugt um, að kaupmenn vilja það heldur en að fá vörurnar 2- 3 mánuðum seinna, sem oft ber við nú. Í fjórða lagi er farþegagjaldið á strandferðaskipunum of lágt hafna á milli, 50 aura hér um Faxaflóa, og sama fjarða í milli á Austfjörðum. Það dregur engan einn mann þó að það væri fært upp í 1 kr., en safnast þegar saman kemur, og útgerðina getur dregið það nokkuð. Þá þótti og nefndinni einsætt, að Suðurlandsferðirnar væru þungur ómagi á strandferðunum, því veldur hafnleysið. Suðurlandsskipið kemur stundum aldrei, stundum einu sinni eða tvisvar á suma viðkomustaðina, vegna þess að það er ókleift. Það er t. d. ómögulegt að fá átlunarbundin skip til þess, að koma við í Vík. Á slíkum stöðum þarf sérstök samgöngufæri, sem haga má eftir veðri og vindi. Frammi á Lestrarsalnum liggur erindi frá sýslunefndunum í Árnes- og Rangárvallasýslum, um að fá heldur mótorbát til Suðurlandsferðanna, og er enginn vafi á því, að það yrði ódýrara og landssjóði hentara. Síminn verður nú bráðum lagður austur í Vík, og er þá auðgefið að fá að vita með veðurskeytum úr Vestmannaeyjum, hvenær fært er í Vík. Nefndin er sammála um það, að ef ferðir Suðurlandsskipsins eru lagðar niður, muni sparast svo mikið, að vel megi styrkja mótorbát - jafnvel gefa sýslunum 20- 30 tonna. mótor. Ágreiningurinn milli mín og samnefndarmanna minna er um það atriði, hvort landið ætti ekki að gera tilraun til að reka sjálft strandferðirnar. Á þeirri skoðun er eg. Svo er mál með vexti, að á síðustu 50 árum hefir aldrei verið annar eins hörgull á skipum og nú í öllum heimsálfum, og er í skipsleigu nú goldið blóðugt fé, og talið víst, að líða muni 2-3 ár áður en skipasmiðir heimsins geti afgreitt nægar pantanir til að bæta úr eklunni. Þegar svo er háttað, er það bersýnilegt, að gufuskipin stíga í verði. Nú vill svo vel til, að Thore félagið er fúst til þess að selja landssjóði strandferðaskipin með sama verði sem þeir kostuðu, og er hér þá tækifæri fyrir landið, sem það ef til vill getur ekki vænzt í 1-2 mannsaldra. Þar með er landinu lítil eða alls engin áhætta búin, því að ef því svo lízt, getur það selt skipin aftur eftir 1 ár áfallalaust eða jafn vel með ábata. Félagið býður nú landinu skipin fyrir 10 þús. pd. sterl. - 180 þús. kr. - hvert, og er það 11 þús. kr. minna en félagið gæti fyrir þau fengið nú. Þetta tilboð gerir Thorefélagið í greiðaskyni við landið, gegn því, að það verði leyst frá samningnum. Landið gæti þannig gert tilraun með strandferðirnar t d. 1-2 ár, og selt skipin, ef svo sýndist. En þar með væri fengin reynsla um strandferðirnar, og þyrfti þá ekki að gezka út í bláinn á um það, hver halli sé að strandferðunum, þegar til samninga kæmi næst. Þetta eru ástæður mínar fyrir tillögum mínum og legg eg ríkt að þinginu að reyna þetta. Eg veit, að ýmsir muni svara því um, að vér höfum reynt þetta áður með Vestu-útgerðinni. En sú útgerð sannar lítið. Það var margt sem því olli. Vesta var bæði millilandaskip og strandferðaskip í samkepni við sameinaða gufuskipafélagið. Þar með var enn gert það öxarskaft, að skipið með áhöfn var tekið á leigu af sjálfum keppinautnum. En bar til samtök meðal kaupmannna að nota Vestu ekki. Enn fremur varð skipið fyrir því slysi að missa stýrið í ís á Akureyri. Loks voru fargjöld og farmgjöld færð niður, svo að við það hefir margfaldlega unnist það fé, sem landssjóður tapaði. Mér liggur við að segja, að tap landssjóðs á Vestu sé fjárveiting, sem bezt hefir verið varið í því skyni að bæta samgöngur. Háttv. 2. þm. Rvk. (J. J.) hélt því fram, að það væri samkvæmt reglu Manchestermanna, að ríkin rækju ekki slík fyrirtæki, heldur einstakir menn. Reynslan hefir sýnt það, að þessi kenning er villandi, t. d. hafa mörg og flest ríki tekið að sér póstgöngur, ritsíma og járnbrautir. Það er reynslan, sem er hollust og öruggari en allar Manchesterkreddur, sem ekki eru á henni bygðar. Nú reyrast þær póstgöngur bezt, sem ríkin reka, og sama er að segja um járbrautir. Það er bezt að láta ekki bóklega, theoretiska hjátrú hlaupa með sig í gönur. Reynslan er einnig nokkurs virði og haldbetri miklu. Stjórn skipanna mætti koma auðveldlega fyrir. Eg hefi hugsað mér afgreiðslustofu í Reykjavík eins og nú er, en að skipstjórarnir hafi á hendi reikningsfærslu ferðanna og geri skil eftir hverja ferð. Það hefir gefist betur að skipstjórar og skipshafnir væru íslenzkar. Á Austra hefir jafnan verið íslenzkur skipstjóri, og síðan síðan skipstjórinn á Vestra varð íslenzkur, þá hefir gengið betur en áður. Skipstjórarnir mundu gera sér far um, að ferðirnar gangi vel, því að við það er staða þeirra til frambúðar bundin. Það er bezta tryggingin. Að öðru leyti þarf eg ekki að lýsa tillögum mínum nánara, læt mér nægja að vísa í nefndarálitíð. Ef mínar tillögur falla, mun eg ganga að tillögum meiri hlutans og þykir engin frágangssök að aðhyllast br.till. þær, er hæstv. ráðherra (H. H.) vildi láta skeyta við.

Matthías Ólafsson Eg hefi um langan tíma verið á þeirri skoðun, að landið eigi að eiga sem allra flest flutningstæki sem það notar, og eigi helzt að hafa sjálft með höndum alla flutninga til frá landinu. Eg er því á þeirri skoðun að bezt sé að landið eigi strandferðabátana, en samt get eg ekki álitið að nú sé hentugur tími til að kaupa þá, og allra sízt þá báta sem hér er um að ræða. Eg álít ekki ráðlegt að kaupa þá þótt þeir fáist fyrir þetta lága verð. Þeir eru ekki vel fallnir til strandferða; þeir eru jafn vel verri en Hólar og Skálholt Og þó nú sé talsverð eftirspurn eftir skipum, þá er engin sönnun fyrir því, að sú eftirspurn haldist, svo að það gæti farið svo að við gætum ekki losnað við þá. Auk þess er nú nýlega uppgötvuð ný tegund skipa, sem eg tel víst að okkur muni verða hentugri þegar búið er að fullkomna hana. Eg á við Dieselmótorskipin; þau hafa þann kost, að steinolían er hægari í vöfum en kol. En þó eg sé nú ekki á því að kaupa þessi skip nú, þá er eg eins og eg sagði áðan hlyntur þeirri hugsjón að landið eigi öll flutningatækin og vona eg að þess verði ekki langt að bíða, að sú hugsjón komist í framkvæmd. Það var sagt að líkindi væru til þess að bátarnir mundu frekar borga sig ef landið ræki útgerðina og íslenzkir skipstjórar væru á þeim báðum. Eg tel hæpið að þetta sé rétt. Að Austri borgaði sig betur en Vestri kom ekki til af því að skipstjórinn var íslenzkur, heldur af því að hann fór hringferðirnar kring um landið, en Vestri ekki. Hefði Vestri farið hringferðir líka, þá hefði hann áreiðanlega borgað sig, þó skipstjóri væri danskur. Eg hygg því að réttara sé nú að ganga að till. meiri hlutans En þar eð auðsætt er að enga viðunanlega samninga er hægt að fá með 40 þúsund kr. tillagi, þá hefi eg hugsað mér að koma með br.till. um að hækka það upp í 60 þús. Eg efa ekki að stjórnin muni gera sér alt far um að komast að sem ódýrustum samningum, en eg álít að við verðum að leggja talsvert í sölurnar heldur en að verða án strandferða, og vil eg því að henni sé leyft að semja um alt að 60 þús kr. till.

Þorleifur Jónsson Hér er vafalaust úr vöndu máli að ráða. Það er því miður ekki útlit fyrir, að þetta þing beri gæfu til að ráða fram úr mörgum vandamálum, en talsvert væri þó í það varið ef það gæti ráðið þessu máli sómasamlega til lykta. Allir vita hversu ómissandi strandferðirnar eru okkur, enda eru kröfurnar um þær alt af að verða háværari, eftir því sem menn hafa lært að nota þær betur. Ef þingið kipti þeim í burtu þá er eg hræddur um að landsmenn mundu spyrja: Til hvers fóru þessir menn til Reykjavíkur til að sitja þar í 6 vikur? Hver er starfi þeirra. Eg held ekki að hægt sé að benda á neitt annað af gerðum þingsins, sem geti vegið í móti því, ef það fellir í burtu strandferðirnar. Allir vita, að ef þeim verður kipt í burtu, þó ekki væri nema í eitt ár, þá væri fótum kipt undan mörgum framfarafyrirtækjum í landinu. Því að strandferðirnar hafa átt mikinn þátt í að efla framkvæmdir og framfarir þjóðarinnar. Þær hafa gert það að verkum, að verzlunin hefir orðið fjörugri, að afurðir landsins hafa komist í hærra verð, að sjómenn hafa betur getað stundað fiskveiðarnar og þær hafa yfirleitt átt góðan þátt í að styrkja atvinnuvegi landsmanna. Eg mundi því telja mjög illa farið, ef þingið gerði ekki einhverja ráðstöfun til að strandferðirnar gætu haldið áfrara. Það má vera að rétt sé, að viðkomustaðir bátanna hafi verið of margir á seinni árum. Það er vitanlega engin hæfa að láta þá fara inn á hvern vog, þar sem flutningurinn er ekki meiri en 1-2 bréfspjöld, eða á staði þar sem fussað er og sveiað við þeim; ferðirnar eru sannarlega of dýrar til þess. En það er hægurinn hjá að fækka viðkomustöðunum, láta bátana koma á þá staði að eins, þar sem von er um viðskifti. Ef svo væri gert þá mundu ferðirnar sennilega borga sig og þá mætti framkvæma hugmynd minni hl. nefndarinnar, um að landið tæki að sér ferðirnar. Og ferðirnar mundu bera sig enn betur, ef báðir bátarnir væru látnir fara hraðar ferðir kringum landið, eins og annar þeirra hefir gert hingað til, því þær bera sig bezt. Eg vil geta þess, að mér þykir undarlegt að Thorefélagið skuli telja Suðurlandsbátinn mesta ómagann. Hann hefir altaf haft mikið að starfa, hefir verið fullur af vörum í hverri ferð. Hann hefir haft lítið af fólksflutningi, en það kemur til af því, að káetuplássið í honum er svo lítið. En sannleikurinn er sá, að það er ekki réttlátt að reikna Suðurlandsbátnum að eins 1/3 af fraktinni, þegar hann tekur við vörum af öðrum skipum félagsins á stærri viðkomustöðum, ekki sízt þar sem óvíst er hvort vörurnar hefðu nokkurntíma verið sendar af stað, ef hann hefði ekki verið í ferðum. Eg get ekki séð að ráð minni hl, að landið kaupi bátana, sé neitt glæfraráð. Það er að mínu áliti svo langt frá því að þeir séu lélegir, að eg tel þá einmitt þá heppilegustu báta, sem við höfum haft í strandferðum. Það má vera að aðrir heppilegri bjóðist í framtíðinni, en þeir verða líka vafalaust dýrari. Eg heyrði á hv. 2 þm. S. Múl. (J.Ó.) að von væri um að innlent félag verði stofnað til að reka strandferðirnar, og finst mér þá því fremur ástæða til að kaupa bátana, svo að því félagi gefist kostur á að eignast góð samgöngufæri með tímanum. Eg tel rétt að landssjóður afhendi því bátana, jafnvel þó svo færi, að hann hefði ekki skaða á þeim, því það gæti verið vafstur fyrir landið að reka strandferðirnar, og væri réttara að þær væru í höndum innlends félags ef það verður stofnað. Þótt eg hafi fundið að úrræðaleysi meiri hl. nefndarinnar, þá verð eg þó að geta þess, að eg er henni þakklátur fyrir að hún leggur það til í áliti sínu, að skipið sem fer frá Reykjavík til Akureyrar, komi við á Hornafirði. Enda hlyti það að stafa af ókunnugleik, ef sá staður væri sviftur strandferðum. Eins og mönnum er kunnugt er 38 þús. kr. styrkur veittur til flóabáta á ári hverju, 12 þús. til Faxaflóabátsins, aðrar 12 þús. til Eyjafjarðarbátsins, hitt til Breiðafjarðar- og Ísafjarðarbátanna. Á Austurlandi er engum slíkum bátum til að dreyfa, svo að á smærri hafnir þar koma engin önnur skip en strandferðaskipin. Á Hornafjörð kemur bókstaflega talað ekkert skip fyrir utan strandferðabátinn, neina hvað trollarar hafa komið þar inn og einstöku sinnum Spítalaskipið franska. En hins vegar hefir Perwie gengið svo vel, að hún hefir komist inn á Hornafjörð í hverri ferð og aldrei taflst neitt þar. Skipstjórinn á Perwie segir að það sé ein sú bezta höfn. Á Hornafirði er mjög mikið að gera fyrir bátinn, því að verzlanirnar fá allar vörur sínar með honum. Þangað eru fluttar allar lífsnauðsynjar heils sýslufélags, og útfrá honum flytjast allar afurðir þess. Árið 1911 nam sú fragt sem borguð var á Hornafirði af aðfluttum og útfluttum vörum rúmum 8 þús. kr og er það ekki lítið á smástað. Til að sýna hve mikill áhugi er í sýslunni á samgöngunum skal eg benda á það, að hún borgar manni 200 kr. á ári til að greiða fyrir innsiglingu skipa, halda við merkjum, leiðbeina skipum o. s. frv. Það sem eg hefi að athuga við tillögu nefndarinnar er, að hún leggur til, að Austurlandsbáturinn komi að eins við í tveim, þrem ferðum á Hornafirði. Hann þyrfti að koma þar við í 4-5 ferðum á sumri á hvorri leið. Eg get bent á það, að nú er farið að senda stórgripi með hverri ferð til Reykjavíkur og Austurlands, og er það ekki all lítil fragt ef sendir eru t. d. 10 til 20 gripir í ferð, þar sem borgaðar eru 10 kr. fyrir hvern. Eg er hræddur um að úrræðin með strandferðirnar verði lítil, ef tillaga minnihlutans verður ekki samþykt, því að stjórnin nær varla samningum um hentugar ferðir fyrir nýjár, ekki sízt þar sem Sameinaðafélagið gefur enga von um að það vilji taka að sér ferðirnar. Enda var heldur ekki mikil ánægja meðal landsmanna með ferðirnar, meðan það félag hafði þær á hendi, og varla verður það greiðara í vöfum nú, þegar svona stendur á, þó að það fengist til að taka þær að sér. Eg mun því greiða atkvæði með till. minni hl., því eg álít það ekkert glæfraráð að kaupa bátana um sinn, með það fyrir augum, að láta þá aftur af hendi við innlent félag þegar það verður stofnað.

Bjarni Jónsson Eg vil fyrst láta þess getið réttlætisins vegna, að það sem nú er orðið í samgöngumálinu, hefir borið af núvererandi þm. Barð. (B. J.) þau ámæli, er hann fekk fyrir samninginn við Thorefélagið, þar sem það er nú komið á daginn að hann hefir verið gerður of mikið landinu í hag en félaginu í óhag, svo það sér sér ekki lengur fært að halda hann. Það er réttlætisskylda að kannast við þetta. Þá mun eg hverfa að málinu sjálfu, og dreg eg engar dulur á það, að eg er fullkomlega sammála minni hluta nefndarinnar um það hvað gera beri. Mér virðist einmitt nú hentugur tími til að byrja á þeirri stóru vinnu sem fyrir okkur liggur, að taka í eigin hendur samgöngurnar, en fullkomið vald yfir þeim fáum við ekki fyr en við eignumst sjálfir skipin. Og það vil og segja að hvað sem gert er til að hlaða undir eitt einasta félag, með því að semja við það og styrkja það ár eftir ár, er gert móti velferð þjóðarinnar og er þröskuldur í vegi fyrir því að þetta stórmál gangi fram. Eg vil því ekki semja við neitt félag, heldur taka tillögur minni hlutans. En allra síst vil eg semja við Sameinaðafélagið, það félagið sem áður er rikast hér í landi. Eg vildi heldur semja við norsk eða ensk félög og trúi eg því ekki að óreyndu að þau séu ófús að taka að sér ferðirnar fyrir sama styrk. Eg þarf ekki að benda á það hversu afarmargt mælir með því að við semjum ekki við Sameinaðafélagið heldur stígum nú fyrsta sporið í þá átt að taka samgöngurnar í eigin hendur. Allir verzlunarvegir eru bundnir við endastöðvar samgangnanna. Við fáum ekki eðlilega viðskiftavegi meðan hin endastöð samgangna vorra er í Kaupmannahöfn, en þar beldur hún áfram að vera meðan sameinaða félagið hefir samgöngurnar á hendi. Það kemur auk þess í veg fyrir það, að innlent félag verði stofnað til að hafa á hendi samgöngurnar við önnur lönd. Hér í bænum hafa nokkrir menn verið að reyna að stofna félag til að koma á samgöngum við England, en það hefir strandað á því, að þeir hafa skorist úr leik sem vandabundnastir eru þessu félagi. Ef menn bera fram þá mótbáru gegn till. minni hlutans að ekki sé fé til, þá er hún alveg út í loftið. Hér flóir næstum út úr af tekjufrumvörpum, og er það matvendni einni að kenna ef menn vilja ekki hagnýta neina af þeim leiðum til að afla landinu nægilegs fjár, sem stungið er upp á með þeim. Það er og sannast frá að segja að skipafélögin taka svo mikið gjald af mönnum fyrir fæði, að það hlýtur að vera þeim beinn gróði að hafa fólk um borð. Raunar er það engin frágangssök að hækka gjaldið á betri skipunum, en hitt finst mér landsskömm með undanþágu á landsmönnum. Þeir sem þá ekki vildu fara með dýru skipunum geta þá farið með hinum ódýru. Það er mjög óviðfeldið að hafa annað verð fyrir útlendinga. Til dæmis Vestur-Íslendingar, sem hingað koma, þeir eyða miklu fé, þó þeir annars kunni að vera hér aufúsugestir; virðist það leitt að þurfa að leita í þeirra vasa og leyfa þeim ekki að njóta jafnréttis. Get eg sagt eitt dæmi um slíkan ójöfnuð frá því er eg var leiðtogi útlendra ferðamanna hér, við fengum gistingu á bæ einum og er borga átti þá varð hver útlendingur að greiða 4 kr. nóttina. eg 2 kr. og innlendir ferðamenn 1 kr. Vil eg svo bæta því við að eg mun með atkvæði mínu fylgja minni hlutanum úr nefndinni.

Framsögum. minni hlutans (Jón Ólafsson); Herra forseti! Hv. þm. V.-Ísf. (M. Ó.) sagði að bátarnir væru óhentugri en Skálholt og Hólar hefðu verið og rúmið væri miklu minna. Það getur verið að stundum sé ekki alveg nægilegt rúm fyrir fólk um borð, og taka þeir þó fleira fólk en Hólar eða Skálholt gerðu; en aftur á móti veit eg ekki til þess, að nokkurntíma hafi skort farmrúm á bátum þessum. Viðvíkjandi br.till. á þgskj. 212, 1. a, um að skip þau, er Thorefélagið mun hafa til millilandaferða skreppi, þegar þau eru stödd í Höfn milli ferða, nokkrum sinnum til Lübeck á Þýzkalandi, eftir ákvörðunum stjórnarráðsins, þá ættu allir að geta verið nefndri br.till. samþykkir, því menn vita að það mundi koma sér einkar illa fyrir íslenzka kaupmenn, að ferðir til Þýzkalands legðust alveg niður. En Lübeck liggur mjög vel við vöruflutningum alstaðar að af Þýzkalandi og er ekki nema 12 tíma ferð þangað frá Kaupmannahöfn. Í gær er „Sterling“ kom, átti eg tal um þessar ferðir við Nielsen skipherra og lét hann í ljósi við mig að félagið (Thore) mundi ekkert hafa á móti því að fara þessar ferðir. Annars vildi eg bara vekja athygli hinna háttv. deildarmanna á því að þeir geta allir vel greitt atkvæði sitt með þessari tillögu.

Framsögum. meiri hl. (Guðlaugur Guðmundsson) Það er lítið sem eg þarf að svara af því sem hefir komið fram í ræðunum. Eg veit að háttv.þm. hafa gert sér málið svo ljóst að þeir geta fljótlega séð að hér er úr vöndu að ráða og horfir málið þannig við, að annaðhvort verði strandferðirnar að falla niður næsta ár, eða þá að þing og stjórn verði að sæta afarkostum. Það var rétt mælt, sem háttv.þm. A.-Sk. (Þ. J.) sagði um hrópin um fjölgun við komustaða strandferðabátanna, þau heyrast viða að, en alt um það eru þessi hróp ekki þýðingarmikil og ekki má ætlast til að þessi hróp séu tekin alt of mikið til greina. Þau eru flest og mest að kenna þingmönnum sjálfum, þeir reynast ótrauðir að krefjast gufuskipaviðkomu, hver í sínu kjördæmi og einatt á fráleitustu stöðum, oft gera þeir þetta af einhverri mikilmensku til þess að geta sagt kjósendunum að þarna hafi þeir getað útvegað nýjan viðkomustað. Eg veit dæmi þess að á slíkum viðkomustöðum hefir ekki fengist nokkur afgreiðslumaður, þó að honum væri lofaðar allar tekjur af farmgjaldi er til féllu á staðnum. Get eg nefnt 6-7 dæmi þessu til sönnunar eftir upplýsingum sem hefi fengið hjá afgreiðslumanni bátanna á Akureyri. Þó að menn á slíkum stöðum æpi um að skipin komi við hjá sér 10-12 sinnum á ári, þá er alveg ástæðulaust að taka það nokkuð til greina, þeim þykir gaman að sjá gufuskipin bruna upp undir landssteinana og sport að heyra þau pípa, þó ekki væri annað. - Það er þingmönnum að kenna að strandferðir eru svo slæmar nú, að ekkert félag vill framar við þeim taka nema þá með afarkostum. Viðvíkjandi því sem hæstv. ráð herra (H. H.) sagði, þá mun nefndin taka það til íhugunar og býst eg við að að hún muni fallast á það. Br.till. á þgskj. 272 finst mér vera varhugaverð að setja Lübeck ferðirnar sem beint skilyrði, því að eftir bréfi sem lá fyrir nefndinni er beint farið fram á að félagið losni við samninginn um strandferðirnar alveg fororðslaust og án nokkurra skilyrða. Hamborgarferða-samningurinn er álitinn innlimaður í samninginn um strandferðir og hygg eg því ekki rétt að setja hér nein skilyrði. Aftur á móti mætti setja inn við 3. umr. það ákvæði, að stjórninni sé veitt heimild til að setja slík skilyrði, ef henni, eftir nánari umleitun, sýndist það fært eða heppilegt. Meiri hluti nefndarinnar, gerir því ráð fyrir að breyta orðalaginu ofurlítið til 3. umr. Fleiri tóku eigi til máls og var þá þessari fyrri umræðu lokið. Þingsköpin leyfðu eigi að láta frv. ganga til næstu umræðu án atkv.gr. Var þá leitað afbrygða frá þingsköpunum og leyfði hæstv. ráðherra (H. H.) það, og þingdeildin með 21 samhlj. atkv. Samþ. málið til síðari umr. með 19 samhlj. atkv.

Framsögum. (Eggert Pálsson) Þetta mál er ekki nýtt hér á þingi. Á síðasta þingi lágu fyrir áskoranir frá yfirsetukonum víðsvegar um land, um að bætt yrðu launakjör þeirra. Afleiðingin af þessum áskorunum varð sú að samþykt var þingsályktunartillaga, þar sem skorað var á stjórnina að athuga málið og leggja frumvarp um það fyrir þetta þing ef henni virtist ástæða til þess. Stjórnin hefir gert þetta og notið þar aðstoðar landlæknis. Frv. er hingað komið frá háttv.Ed. Það felur í sér tvennar umbætur á kjörum yfirsetukvenna. Í fyrsta lagi fer það fram á hækkun á borguninni fyrir hverja yfirsetu úr 3 kr. upp í 5 kr. og hefir nefndin ekkert við það að athuga. En að því er snertir sjálf launin, þá þykir nefndinni ekki rétt að láta laun hinna lægst launuðu yfirsetukvenna halda sér eins og farið er fram á í frv. stjórnarinnar og óbreytt er í frv. Ed., en hækka aftur að mun laun þeirra kvenna sem eru í fjölmennari umdæmum. Það er ekki sanngjarnt að sinna alls ekki kröfum þeirra kvenna sem eru í fámennari héruðum, og láta þær sitja algert á hakanum, því auðvitað hafa þær líka óskað og vonað að fá einhverjar bætur á sínum kjörum. Nefndinni sýnist því réttlátt, að þoka lágmarki launanna, 60 krónum, upp í 70 kr., og að eins 5 kr. hækkun komi í staðinn fyrir hverja fimm tugi sem eru yfir 300 manns í stað 10 kr. hækkunar fyrir hverja 5 tugi sem eru yfir 200 manns, sem frv. gerir ráð fyrir. Nefndin áleit að þetta mundi koma sér betur, ekki aðeins hjá gjaldendunum, af því að þeim sparast 2.655 kr. við það, heldur einnig hjá yfirsetukonunum, og að þetta mundi frekar útiloka alla öfund og óánægju hjá þeim innbyrðis, einkum hinum lægst launuðu. Hvað því viðvíkur að hækka laun yfirsetukvenna þegar ástæður þykja til, hvort sem nú sérstakir örðugleikar á að fá yfirsetukonu í umdæmi eða verðleikar eða aðrar kringumstæður mæla með því, þá vildi nefndin láta sýslunefndir eða bæjarstjórnir hafa sem óbundnastar hendur í þessu eins og þær nú hafa í flestum öðrum málum. Þarf eg svo ekki að tala um þetta frekar, breitingartill. eru svo ljósar að þær ekki þurfa neinna skýringa, t. d. eins og það að miða laun yfirsetukvenna við fardagaár. Fyrir nefndinni lágu br.till. frá hv.þm. Dal. (B. J.), en nefndin gat ekki fallist á þær, en mætti segja að hún hefði mætt þeim á miðri leið, að því er lágmark launanna snertir, með sínum brt. Eg veit að menn eru orðnir þreyttir á umræðunum hér í dag og skal eg því ekki orðlengja um þetta.

Bjarni Jónsson Mig undrar að nefndin skuli ekki hafa getað fallist á br.till. mínar. Eg hélt að þær væru svo augljósar og réttmætar að allir hlytu að fallast á þær. Br.till. við 1. gr. er að eins orðabreyting en ekki nein efnisbreyting. Við síðari liðinn er samskonar breytingartill., hún er einungis skýringarauki. Það er tekið fram, að yfirsetukonurnar í Reykjavík eigi að hafa gengið á erlenda fæðingarstofnun og kenna yfirsetufræði, annars væri ekki ástæða til að yfirsetukonur í Reykjavík væru betur mentaðar en yfirsetukonur annarsstaðar á landinu, það væri jafn vel síður ástæða til þess, þar sem læknarnir ávalt geta verið við hendina. Þessi br.till er svo einföld og sjálfsögð að það væri engin meining að greiða atkvæði móti henni. Eg hefi komið með þá brt. að í stað 60 kr. komi 80 kr. Þar sagði háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) að nefndin hefði mætt mér á miðri leið, með því að leggja til að lágmarkið væri 70, þetta er að vísu ofur lítil tilslökun og er eg hv. nefnd þakklátur fyrir hana. Þá á eg br.till. við 5. gr. og legg eg þar til að fyrri málsgrein falli burt, vegna þess að eg vil ekki vera að bæta við eftirlaunum, síðari málsgrein 5. gr. vil eg orða svona: „Ef yfirsetukona slasast, þegar hún er að gegna lögmæltu starfi sínu, svo að hún verður að fá lausn, og er ekki fær um að vinna fyrir sér á annan hátt, þá skal hún eiga kröfu til eftirlauna, en bæjarstjórn eða sýslunefnd ákveður upphæð þeirra“. Þykir mér þetta betur orðað en er í frv. Svo hér br.till. við síðari málsgrein 7. gr., mér finst hún illa orðuð í frv., en eg vildi bæta úr því með þessari brt., sem eg veit að vel er orðuð, því að landlæknirinn hefir samið hana og er hann manna færastur til þeirra hluta. Eg vona að br.till. mínar verði samþyktar, þær eru bara lagfæring á orðalaginu í frv. og því ekkert á móti að greiða þeim atkvæði. Ein tillagan er að vísu efnisbreyting, um að hækka lágmark launanna til yfirsetukvenna.

Guðlaugur Guðmundsson Eg vil bara geta þess, að eg er á móti 1. br.till. nefndarinnar, mér finst hún koma illa við. Samt er eg ekki á móti 2. br.till. hennar, þó að sú fyrsta falli, því að eftir þessari 2. br.till., þá yrði yfirsetukonum borguð laun sín í einu lagi og er það margfalt þægilegra, eins og tekið hefir verið fram.

Framsögum. (Eggert Pálsson) Út af því sem háttv.þm. Ak. (G. G.) sagði um greiðslu launanna, skal eg geta þess að nefndin áleit að um leið og það væri hentara fyrir reikningshaldara sýslusjóðanna eða sýslumennina, þá kæmi það líka yfirsetukonunum bezt að að þeim yrði borgað um það leyti, er þær helzt kynnu að skifta um bústaði, en það er á vorin í vinnuhjúaskildaga eða á fardögum. Annars skil eg ekki að vert sé að vera að gera þetta að kappsmáli, þó finst mér meira samræmi í því sem nefndin hér leggur til, en í því ákvæði frv. er þm. Ak. (G. G.) heldur með, að árslaunin miðist almanaksár. Að því er snertir háttv.þm. Dal. (B. J.), þá fer hann í 1. till. fram á að fæðingarstofnuninni í Kaupmannahöfn sé slept, og skilst mér að hér komi fram sú alkunna kredda hans, að hann vilji ekki láta það sjást í neinum lögum vorum, að við séum í sambandi við Dani eða höfum mök við þá. Þessi brt. hans finst mér því alveg þarflaus frá mínu sjónarmiði og hygg hana vera það frá sjónarmiði allra nema hans og hans kumpána. Það gladdi mig aftur á móti að mér skildist að sami hv.þm. vildi sætta sig við breitingartill. nefndarinnar á launalágmarki yfirsetukvenna. Væru þessi laun hækkuð upp í 80 kr., eins og brt. hans gerir ráð fyrir, þá mundi það auka útgjöld sýslusjóða um meira en 2 þúsund kr., en það vildi nefndin ekki. Hún vildi ekki of þyngja þeim með svona ónauðsynlegri hækkun og demba henni þar að auki á, að óvörum, því þó að yfirsetukonur kynnu að verða fyrir þessa hækkun þakklátar, þá má þó ganga að því vísu, að ekki munu sýslu- og bæjasjóðir og gjaldendur til þeirra vera nefndinni neitt þakklátir fyrir hana. 6. brtill. sagði hv.þm. að væri að eins til skýringar, en nefndin áleit grein frumv. nægilega skýra, og sá því ekki ástæður til að taka brtill. til greina. Hvað viðvíkur 7. breytingartillöguna, þá gerir hún með niðurlagi sínu svo stórfelda breytingu á því fyrirkomulagi sem nú er, að nefndin gat ekki gengið inn á það. Hún áleit rétt að láta telja þetta til fátækrastyrks, sem annað slíkt hjálparfé, sem mönnum, þegar þeir eru á annað borð ósjálfbjarga orðnir, er greitt úr hreppssjóðum. Skal eg svo ekki orðlengja þetta en vona að háttv. deild samþykki frumv. með breytingum nefndarinnar.

Bjarni Jónsson Háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) lagði alveg rétta áheyrslu á það, hvað mér hafi gengið til með breytingartill. minni um að fella burt orðin: fæðingarstofnuninni í Kaupmannahöfn. Eg vil ekki láta það skýna gegn um íslenzk lög, að við séum í nánu sambandi við Dani, og ekki að við lítum upp til þeirra eins og einhverra æðri vera. Þó að æskilegt kunni að vera, að láta yfirsetukonur sækja þessa dönsku fæðingarstofnun, þá er óþarft að tiltaka eða ákveða það í lögum vorum. Það ætti að duga yfirsetukonum er vilja fara utan og læra á erlendri fæðingarstofnun, að fá bendingu frá landlækni um það hvaða slíka stofnun hann áliti heppilegasta. Annars mun atkvæðagreiðslan um þessa brtill. mína sýna það, hverjir vilja að alóþörfu elta skottið á Dönum og „dependera“ af þeim, gaman verður að sjá það við nafnakall. Mér stendur hérumbil á sama hvort lágmark launanna er 70 eða 80 kr., en ekki vex mér það í augum þó útgjöld sýslu- og bæjasjóða hækki um 2.000 kr. 7. brtill. mín bendir til þess að mér þykir illa til fundið og leiðinlegt að vera að brenna krakkagreyin sveitarlimsmarkinu við fæðinguna.

Jóhannes Jóhannesson Eg vildi að eins benda háttv.þm. Ak. (G. Gr.) á það, að afleiðingin af því að 1. brtill. nefndarinnar yrði feld en 2. sþ., yrði sú, að yfirsetukonur gætu ekki fengið laun sín greidd fyr en missiri eftir að þær hafa unnið fyrir þeim.

Tryggvi Bjarnason Hv. 1. þm.N.-Múl. (Jóh. Jóh.) hefir bent á eitt af þeim atriðum, sem eg ætlaði að taka fram. Það er öllum kunnugt, að yfirsetukonur hafa kvartað yfir því að laun sín væru lá, og það með rökum, enda hefi eg engin andmæli heyrt hafin gegn því. Háttv. Ed. hefir sára litlar breytingar gert á frv. frá því sem það kom frá hendi stjórnarinnar, en hér í deildinni hafa komið fram töluverðar breytingartillögur, sem eg get sumar hverjar felt mig við, en aftur sumar ekki sem bezt. Það sem eg legg aðaláherzluna á, er að bætt séu launakjör yfirsetukvenna í fámennum umdæmum. Lágmarkið finst mér vera of lágt, og get eg þess vegna fallist á brtill. hv.þm. Dal. (B. J.) að lágmarkið sé sett 80 kr. í staðinn fyrir 60. Það hefir að vísu útgjöld fyrir sveitarsjóðina í för með sér, en hinsvegar er þörfin svo brýn, að ekki er í það horfandi. Það er auðvitað, að þau umdæmi, sem eru fjölmennari, gefa meiri aukatekjur, og það er áreiðanlegt, að yfirsetukonur vilja heldur taka þau með sömu föstum launum. En eftir þessum breytingartillögum fara föstu launin hækkandi eftir fólksfjölda. Mér telst svo til, að í 120 umdæmum sé fólkstalan yfir 300. Ef þingið vill bæta kjör yfirsetukvenna, verður að gera það betur en gert er með þessum brtill. Þó að þóknunin fyrir að sitja yfir sé hækkuð upp í 5 kr. í staðinn fyrir 3 kr., þá munar það sáralitlu þar sem fæðingar eru fáar. Meðan skortur er á yfirsetukonum, er hættast við að þau umdæmi, sem afskekkt eru og fámenn verði yfirsetukonulaus. Því finst mér ríða mest á að bæta kjör yfirsetukvenna í þeim umdæmum, jafnvel fremur en hinna. Þetta er að eins til að sýna lit og ekki meira. Hvað viðvíkur öðrum breyt.till. hv.þm. Dal. (B. J.) þá þykir mér fremur lítið til þeirra koma.

Guðlaugur Guðmundsson Út af athugasemd sem kom fram frá nefndinni viðvíkjandi 1. brtill. hennar, sem eg lagði á móti, skal eg geta þess, að þennan agnúa má ógn vel laga til 3. umr. Ekki þarf annað en fella burtu orðin „eftir á“. Þá yrði ákvæðið að mínu áliti miklu aðgengilegra heldur en nú. Í raun og veru gefur sýslusjóðsreikningur, miðaður við almanaksár, ekki rétta hugmynd um hag sýslunnar, ef öll yfirsetukvennalaun standa inni.

Ráðherrann (H. H.) Það er sannarleg heppni fyrir hv.þm. Dal. (B. J.) að geta notað jafnvel meinlaust yfirsetukvennafrumvarp til að sýna þrek sitt og sjálfstæði gagnvart öllu því, sem danskt er. En eg er hræddur um, að jafnvel þótt sá tilgangur hans kunni að þykja fagur og merkilegur, þá sé hann ekki heppilegur eins og hann kemur fram í brtill. hans, því eftir henni mundi orðalag frumvarpsgreinarinnar verða þannig, að beint lægi við að skilja svo að yfirsetukvennaskólinn í Reykjavík sé erlendur skóli.  (Bjarni Jónsson: Þetta er ekki rétt.)  Jafnvel þó ekki væri þessi villa, verð eg að halda því fram, að ekki sé rétt að miða í lögum við yfirsetukvennaskólann í Reykjavik, meðan enginn skóli er til í Reykjavík með því nafni. Annars hygg eg að það sé réttara fyrir hinn hv.þm. Dal. (B. J.), að reyna að sýna skilnaðarþrek sitt í einhverju öðru heldur en með því að látast ekki þekkja né meta neins fæðingarstofnunina í Kaupmannahöfn, sem allir læknar vorir hafa lært á ókeypis, og vér að öðru leyti mikils góðs af notið, með yfirsetukvennafræðslu.

Framsögum. (Eggert Pálsson) Út af því sem hv.þm. Ak. (G. G.) sagði, að hann teldi óhentugt að miða launin við fardagaár, skal eg geta þess, að eg hefi átt tal við annan sýslunefndaroddvita, sem hafði þá skoðun að það væri miklu heppilegra. En þetta er ekkert aðalatriði, og skal eg láta þá bítast um það. Viðvíkjandi því sem hv.þm. Dal. (B. J.) hélt fram, um brtill. nenni eg ekki að stæla við hann, en læt deildina skera úr. En þar sem hann sagði að sér blöskraði ekki þó útgjöld sýslusjóða hækkuðu um 2.030 kr., þá skal eg geta þess, að hækkunin yrði öll 8.065 kr., ef brtill. hans yrði samþykt og er það hlutfallslega nokkuð mikil hækkun úr tæpum 14.000 kr. Þessi útgjaldaauki mundi í mörgum sýslufélögum nema um 300 til 500 kr., og mundu sýslunefndir geta gert margt fyrir þá upphæð. Það væri ekki svo lítið lán, sem 3-5 hundruð krónur væru vextir af. Og mætti vissulega nota það til einhverra þarflegra fyrirtækja. Hvað snertir síðustu brtill. hans, að þóknun sú, sem sveitarsjóður greiðir yfirsetukonum fyrir fátæka sængurkonu, skuli ekki telja til fátækrastyrks, þá sýnizt okkur þar sitt hvorum og hefi eg útrætt það mál við hann, en eg vil ekki láta ómótmælt orðum sem hann lét falla því viðvíkjandi. Það var eins og hann vildi taka undir þá úreltu skoðun, að barn, sem er fætt á sveit, sé markað sveitarlimsmarki. Sú skoðun er nú löngu horfin, og eg vildi ekki að hv.þm. Dal. (B. J.) væri að vekja hana upp. Háttv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) þarf eg ekki að svara sérstaklega. Það gildir sama um hann og hv.þm. Dal. (B. J.). Mér fanst hann ekki telja sýslusjóðum vorkunn að borga. Hann er því sjálfsagt kunnugur fyrir norðan, hvað mikið gjaldþol sýslusjóðirnir hafa, en eg hygg að það sé nokkuð líkt fyrir norðan og hér, að þeir hafi í nokkuð mörg horn að líta og geti munað um nokkur hundruð króna útgjaldahækkun hvern fyrir sig. Eg skal svo að endingu leyfa mér að benda hv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) á, að breytingartillögur okkar gera ráð fyrir að hækka fastakaup yfirsetukvenna úr 60 kr. upp í 70 kr., og lækka aukaþóknun til þeirra, sem eru í fjölmennari umdæmum úr 10 kr. niður í 5 kr. fyrir hverja fimm tugi manna, sem fram yfir eru 300. Þetta finst mér vera í fullu samræmi við það sem hv. 2. þm. Húnv. (Tr. B.) var að tala um, að bæta kjör yfirsetukvenna í fámennari umdæmunum, og vona eg því að hann láti sér það vel líka.

Bjarni Jónsson Eg vildi að eins gera tvær stuttar athugasemdir. Með sveitarlimsmarkinu átti eg við almenningsálitið, sem ekki verður breytt með lögum. Það kom fram á þinginu í fyrra við umræður um kosningarrétt. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðherra (H. H.) sagði, skal eg láta mér nægja að taka það fram að brtill. mín er hárrétt orðuð, og býst eg við að hann sjái það við nánari athugun. Hvað því viðvíkur, að eg sé að tala um seperatismus, þá er það orð, sem ekki þarf að nefna hér á landi, en getur kannske átt við í Færeyjum. Í sambandi við þetta vil eg biðja þess að haft sé nafnakall um breytingartill. mínar.

Lárus H. Bjarnason Það er að eins örstutt athugasemd. Brtill. háttv.þm. Dal. (B. J.) er málrétt og gefur engan veginn í skyn að yfirsetukvennaskólinn í Reykjavík sé erlendur skóli. Hitt er líka víst, að yfirsetukonur frá konunglegu fæðingarstofnuninni eru ekki útilokaðar frá starfi hér á landi, þó þetta sé felt í burtu. Afleiðingin verður að eins sú, að vottorð landlæknis þarf líka þeim viðvíkjandi.

Jón Magnússon Það yrði meiri munur, og hann er sá, að yfirsetukonum í Reykjavík yrði ekki skylt að hafa próf frá erlendum skóla. Hingað til hefir það verið talið sjálfsagt, að yfirsetukonur í Reykjavík væru frá erlendum yfirsetukvennaskóla. En mér skilst hv.þm. Dal. (B. J.) vilja binda það við þær yfirsetukonur, sem eiga að kenna, en það er réttara að binda það við allar yfirsetukonur í Reykjavík, því að þær leiðbeina allar lærlingum hér meira og minna. Þess vegna er þetta efnisbreyting.

Eggert Pálsson Eg stend aðeins upp til að fara þess á leit við hæstv. forseta, að hann taki þetta mál út af dagskrá. Ástæðan til þessara tilmæla minna er sú, að það er komið fram nefndarálit viðvíkjandi samskonar frv. frá skattamálanefndinni. Eg skal ekki fara að afsaka það, að þetta nefndarálit hefir komið nokkuð seint, en aftur á hina hliðina er enginn vafi á því, að þetta frumv., sem hér liggur fyrir, er alveg sama efnis og hitt, sem nefndinni var afhent til athugunar. Hvað það snertir að láta þetta frv. eiga sig en láta hitt ganga sinn eðlilega gang, þá get eg ekki betur séð en að það geti geti gengið fyrir sig, þó tíminn sé nú orðinu nokkuð tæpur. Þegar frv. sem skattanefndin hér í deild hefir haft til meðferðar kæmi til Ed. gæti hún afgreitt það á mjög stuttum tíma, þar sem hún hefir haft samskonar frv. til meðferðar. En: ef þessi tilmæli mín verða ekki tekin til greina, þá vil eg sem þingmaður, samkvæmt 34. gr. þingskapanna, gjöra kröfu til að málinu sé vísað frá. Það er ekki rétt að tvö mál sama eðlis liggi samtímis fyrir sömu þingdeildinni. Og eg hygg að engum geti blandast hugur um að þessi mál eru sama eðlis.

Forseti (M. A.) Það er satt, sem hv. formaður skattamálanefndarinnar segir, að hér hafa legið fyrir tvö frv. sama eðlis; en einmitt þess vegna hefi eg látið líða miklu lengri tíma til að taka þetta frv. á dagskrá heldur en nokkurt annað mál. En eg sá það eftir rækilega íhugun, að það mátti með engu móti koma á dagskrá seinna en í dag, til þess að einhverjar líkur væru til þess að hægt yrði að afgreiða það. Eg vildi ekki hafa það á minni ábyrgð, svo að ekki væri hægt að segja síðar að fyrir drátt forseta á málinu hefði landið tapað svo og svo miklu fé. Eg hefi venjulega orðið við tilmælum háttv. þingmanna um að taka mál út af dagskrá, og þó að mér þyki það leitt að gera nú undantekningu, þá sé eg mér ekki fært að verða við ósk háttv. 2. þm. Rang. (E. P.) um að taka þetta mál út af dagskrá. En það er á valdi deildarinnar, hvort hún sér ástæðu til að vísa því frá, og skal eg bera það undir atkvæði háttv. þingdeildarmanna samkv. 34. gr. þingskapanna.

Valtýr Guðmundsson Eg ætla ekki að tala mikið um þetta mál. En mér þykir nokkuð harður þessi úrskurður forseta og deildarinnar. Með honum er gengið á móti almennum reglum og Ed. látin hafa frumkvæði í fjármálum. Auk þess er hér einstakra manna frv. tekið fram yfir stjórnarfrv. og þykir mér það furðu gegna, að hv.þm. Borg. (Kr. J.) greiðir atkv. á móti því að vísa þessu máli frá. En mest furðar mig að heyra ekki nein mótmæli frá hæstv. ráðherra (H. H) gegn þessu atferli, þar sem Ed. er hér gefið frumkvæði í skattamálum þvert ofan í fyrirmæli stjórnarskrárinnar.  Eg verð að leyfa mér að mótmæla þessu sem þingmaður Nd., því eg álít að hér hafi fram farið fyllileg lögleysa. Þegar mál er felt er ekki leyfilegt að bera fram frv. sama efnis á sama þingi, og í fullu samræmi við það mega ekki tvö frumv. sama efnis liggja í einu fyrir sama þingi. Og því kynlegra er þetta, þar sem hér er að ræða um stjórnarfrv. sem látið er sitja á hakanum fyrir privatfrv., og hafa þó stjórnarfrv. vanalega meiri rétt á sér. Eg skal svo ekki ræða frv. frekar. Það hefir verið útbýtt nefndaráliti, og sést á því að nefndarmennirnir leggja til að frv. sé felt.

Guðlaugur Guðmundsson Eg skal ekki fara mikið út í stjórnarskrárfyrirlestur háttv.þm. Sfjk. (V. G.), en ég vil benda honum á að nú á þessu þingi hefir verið borið upp í efri deild frv. til laga um verðtoll, og þar hefir verið borið upp frv. til laga um kolatoll, og það hefir hingað til ekki verið álitið neitt athugavert, þó borin hafi verið upp í Ed. frv. í skattamálum. Stjórnarskrárákvæðið nær ekki nema til fjárlaganna. Eg býst við að til grundvallar fyrir atkvæðagreiðslu neðri deildar nú hafi legið þau atvik, að um svo einfalt mál hefir 7 manna nefnd ekki komið fram með neitt álit eftir 5 vikna starf. Þó að nefndin hafi haft mörg frv. til meðferðar hefði hún þó átt að geta gert betri skil. Viðvíkjandi frv. skal eg taka það fram, að vitaskuld hefir þessi dráttur, sem á því er orðinn, bakað landssjóði ekki svo lítið tekjutap, því að nú þegar búið er að flytja út mikið af fóðurmjöli og áburðarefni. Eg hefi fengið upplýsingar um þetta frá umboðsmanni mínum á Siglufirði og mun eg gera nánari grein fyrir þeim við 2. umr. En eg skal nú taka fram eitt atriði, sem gerir nauðsynlegt að hraða afgreiðslu þessa máls. Það atriði snertir ekki neitt af því, sem í frv. stendur, heldur snertir það nýja aðferð á útflutningi á síld, sem Norðmennn hafa fundið upp nýlega. Þeir flytja síldina út lausa í skipinu, lítið saltaða, án umbúða, bræða hana erlendis og búa þar til úr henni fóðurmjöl. Nú liggur á Siglufirði stórt flutningaskip, sem á að flytja út 8.000 máltunnur af síld á þennan hátt. Það væri óeðlilegt og ranglátt að leggja fullkominn toll 50 aura á hverja 120 potta, á síld, sem er flutt út á þennan hátt. Það væri tollur, sem nærri því svaraði til helmings af kjöttollinum norska, nefnilega 50 aura á 4 kr. virði. En það er ekki heimilt eftir núgildandi lögum að heimta þennan toll. Lögin frá 1907 gera ráð fyrir að síldin sé flutt út í umbúðum, en þegar hún er flutt út án umbúða og laus í skipinu, er ekki hægt að heimta tollinn. En það er ekki rétt heldur, að þessi síld sleppi álögulaust Það mætti leggja eitthvert lægra gjald á hana þegar hún er þannig útflutt, og þótt tollurinn væri ekki hafður nema hálfur, þá er hann þó af 8 þús. máltunnum, sem jafngilda 10.000 tn á 120 Ltr. Eg vona því að háttv. deild sjái það, að hér getur verið um allstórar upphæðir að tefla daglega og eftir því sem mér hefir heyrst, höfum við ekki ráð á því að tapa miklu fé, og er það sagt til athugana fyrir þær nefndir sem kunna að hafa gaman af því, að súrsa svona mál von úr viti. Eg hefi fengið upplýsingar um það hvað ein síldarverksmiðja, sú sem er í Krossanesi, framleiðir á dag, og eftir því sem mér er frá skýrt, er þar brætt lýsi úr 1.500 máltunnum, og fæst ein tunna lýsis hér um bil úr hverjum 8 máltunnum. Það verða um 185 tunnur af' lýsi á dag. Svo fæst 1 sekkur, eða 100 kílogr. af fóðurmjöli og áburðarefnum úr hverjum 4 máltunnum, og verða það 300 sekkir eða 3.000 kílogr. á dag. Aðrar verksmiðjur eru minni, en eg vona þó að hv. deild sjái að hér er um töluvert að gera. Mér þætti því mjög óheppilegt ef frv. félli nú, og það enda þótt eg sé ekki svo mjög áfram um það í sjálfu sér að hækka lýsistollinn og ekki kappsmál með tollinn á fóðurmjöli og „guano“ á þessu ári af því að nú er verðið lágt í útlöndum, vegna þess hve mikið hefir veiðst af fiski í ár í Noregi og því ekki víst að þeir, sem töpuðu á þessum afurðum í fyrra - ef til vill nokkuð fyr - fyrir klaufaskap sinn, vinni það meira en svo upp nú í ár. En ef frv. félli nú, þá væri það að gefa þessum félögum undir fótinn um það, að þeir þyrftu ekki að búast við slíkum tolli framvegis, og það væri rangt. Og hvað sem því líður, er það nauðsynlegt, að gera eitthvað sem fyrst til þess að ná einhverjum tolli af síldinni, sem eg gat um áðan, og flutt er út umbúðalaus í skipunum.

Jón Ólafsson Herra forseti! Einn háttv.þm. hefir talað um að það sé brot á stj.skr., að frv. þetta er hér fram komið. Það er nú reyndar ekki brot á bókstaf stj.skr., en samdóma er eg honum um það að það sé brot á anda hennar. En svo er það, að þetta mál kemur hér fram, brot á öðru, sem meira er vert, en það er heilbrigð skynsemi. Það er brot á henni, að tvö alveg samskonar frv. skuli í einu liggja fyrir báðum deildum þingsins. Hugsum okkur afleiðingarnar sem gætu orðið af þessu. Hugsum okkur sama frv. liggja fyrir báðum deildum í einu, Nd. breytir því og samþykkir það síðan með eins atkvæðis mun. í Ed. gengur frv. fram. óbreytt, sömuleiðis með eins atkv. mun, kemur til Nd. og er samþykt þar eins, af því að einn maður eða tveir eru veikir. Eins fer í Ed. með hitt frv. og hefir þá þingið samþ. tvent hvað ofan í annað. Þetta er mögulegt, og allir sjá að það stríðir á móti heilbrigðri skynsemi, og eg vil ekki eiga þátt í því að þannig sé farið að. Háttv. sessunautur minn fáraðist um það tjón sem leiddi af að málinu hefir ekki verið flýtt svo sem skyldi. Eg er honum samdóma um það, en það er ekki mér að kenna, heldur því, hvernig háttv. deild hefir hrúgað mörgum málum á þessa einu nefnd. Annars hefi eg heyrt sagt að hann hafi ekki viljað tolla síldarlýsi í fyrra. Hvers vegna var honum ekki jafn ant um það þá eins og nú? Mér þætti vænt um að fá skýringu á þessu.

Lárus H. Bjarnason : Eg vil ekki vita úrskurð hæsv. forseta, en það verð eg að segja, að skjátlast getur honum, þótt skýr sé, enda gaman að fá að vita, hve mörg samhljóða frv. eða því sem næst megi vera á ferðinni samtímis, úr því að 2 frv. mega fara saman. Þetta frumvarp er orði til orðs eins og stj.frv., sem var hér í nefnd, nema 2 línur hafa verið gerðar úr 1 línu í stj.frv. og 2 eða 3 tölum örlítið breytt. Það er borið fram í efri deild, að því að fullyrt er fyrir neðanjarðarforgöngu hæstv. ráðherra, og er það fullkomin nýlunda, að Ed. skuli leyfa sér að hafa frumkvæði að skattalögum, svo mikið nýmæli, að hér er í rauninni, eins og háttv.þm. Seyðf. hefir tekið fram, fullkomin breyting á ferðinni. Að vísu stendur það ekki bókstaflega í stjórnarskránni að Nd. skuli hafa frumkvæði um önnur mál en fé og fjáraukalög, en hér er um mjög svo lík mál að ræða, og jafnvel meiri ástæða til að Nd. hafi aðaláhrif á frumvörp, sem skapa eiga nýja skatta, heldur en á frv., sem ráðstafa eiga að eins áður gefnum sköttum, enda svo fyrirkomið annars staðar, og ætti þá ekki sízt að vera svo hér, þar sem 6 af 14 sætum í Ed. eru skipuð konungkjörnum þingmönnum. Þessa hefir og undantekningarlaust verið gætt í framkvæmdinni, Ed. hefir aldrei leyft sér slíkt fyr, og eg get mint á það, að hv. 1. þm. Skagf. lýsti sig fyrir nokkrum árum, að gefnu tilefni, á sama máli. Og það er ekki hvað sízt ástæða til að mótmæla aðferð Ed. nú, þar sem hún hefir nýskeð látið sér sæma að fella merkilegt skattafrumv. héðan úr deildinni, svo að segja umræðulaust - reyndar hafði einn af deildarmönnum, og ekki sá skýrasti, verið látinn fara með nokkur orð yfir gröfinni, en vitanlega bara til málamynda. Hæstvirtur ráðherra var ekki við í eigin persónu þegar þetta gerðist, en eg hygg þó að andi hans hafi svifið yfir vötnunum. Eg óska honum og háttv.Ed. til lukku með þann sigur, en tvísýnt er hvort það borgar sig að vinna marga slíka með þeirri aðferð, sem hér hefir verið beitt. Þá vil eg víkja nokkuð að frumv. sjálfu, úr því að hæstv. forseti og hv. deild hafa sett það hér til umræðu. Það er, eins og tekið hefir verið fram, í rauninni sama frumv. og frumv. hv. milliþinganefndarinnar, sem nú er komið úr nefnd, enda sama um það milliþinganefndarfrumv. að segja og hin. Tvö þeirra lýsa dæmafárri vanþekkingu á algengum lögum og jafndæmafárri hroðvirkni; eg á við kolaeinokunarfrumv. og þetta síldarlýsisfrumvarp. Um kolafrumv. er það að segja, að það mun vera einsdæmi í stjórnmálasögu Danmerkur og jafnvel þótt lengra sé leitað, að nokkur milliþinganefnd og stjóra hafi borið fram frumv., er var augljóst brot á upphafskröfum þjóðarréttarins, en svo var um frumv. þetta, því að samkvæmt því átti að fara öðruvísi með útlendinga en innlendinga. Eg vona að nýtir námsmenn, sem nokkuð eru komnir á veg í lagadeildinni, hefðu ekki strandað á þessu skeri. Þetta lýsisfrumv. lýsir líka vanþekkingu nefndarinnar á gildandi lögum, meira að segja tvöfaldri vanþekkingu á algengum innlendum lögum, og hefði átt að vera óþarfi fyrir nefndina að flaska á þeim, þar sem í henni sátu 2 gamlir lögreglustjórar. Með leyfi hæstv. forseta leyfi eg mér að lesa upp athugasemdir nefndarinnar aftan við frumv. Þær hljóða svo: „Til hægðarauka, og til þess að hafa meginmál frumv. sem styzt, er frumv. þessu ætlað að verða viðaukalög við lögin um útflutningsgjald af fiski, lýsi o. fl., frá 4. nóv. 1881. Þetta fyrirkomulag er einnig í fullu samræmi við lögin um útflutningsgjald á hvalafurðum, frá 11. nóv. 1899. Gjaldhæðin af áburðar- og fóður-efnum er hér ákveðin eins og af samskonar áburðar- og fóður-efnum, búnum til úr hvalbeinum og hvalkjöti. Hins vegar þykir ekki ástða til að taka hrra útflutningsgjald af síldarlýsi en öðru lýsi, með því að þessi tegund er ekki verðmætari en t. d. alment þorskalýsi“. Um upphaf þessarar athugasemdar er eg á sama máli og nefndin. Það var óneitanlega til hægðarauka fyrir nefndina að hafa lögin ekki lengri en 8 línur. En mér virðist að milliþinganefnd, sem starfar fyrir landið og tekur sér 8 kr. dagkaup á mann, 2 kr. hærra en þingmenn og allir milliþinganefndarmenn hingað til hafa fengið, ætti ekki að lita eingöngu á það hvað henni er hægast, heldur líka dálítið á það, hvað öðrum kæmi að gagni. Útflutningsgjaldalögin eru orðin svo mörg, muni eg rétt, 7 að tölu, að fullkomin nauðsyn hefði verið á að draga þau saman í eitt, ekki síður en aðflutningsgjaldslögin um árið. Það hafði mþn. átt að gera og bæta svo við nýmælum einum. Mjög óheppilegt að nefndin gerði þetta ekki, en út yfir tekur þó, að nefndin skuli hvorki hafa vitað að síldarlýsi er gjaldskylt eftir rúml. 30 ára gömlum lögum né heldur vitað gjaldið á venjulegu lýsi. Hún heldur síldarlýsi gjaldfrjálst og heldur toll af venjulegu lýsi 50 aura af tunnu, en hvorttveggja er tvímælalaust rangt. Síldarlýsi hefir verið gjaldskylt í rúm 30 ár og venjulegur lýsistollur er 30 aurar. Viðvíkjandi gjaldhæðinni vona eg að allir verði sammála milliþinganefndinni um það, að ekki sé ástæða til að taka hærri toll af síldarlýsi en öðru lýsi, sem sé ekki hærra en 30 aura. Vona með öðrum orðum að allir verði sammála um að fella þetta. En um hitt, að tolla fóðurmjölið, kökurnar og áburðarefnin, verð eg að taka það fram, að ekki sé rétt að tolla þessar vörur að svo stöddu. Fyrst og fremst mundi það afla landssjóði lítilla tekna. Eg hefi reyndar heyrt hv.þm. Ak. gera ekki svo lítið úr þeim tekjum, sem hér sé um að tefla, en hann er nú skáld, þótt hann yrki ekki og hefir allmargar sönnur fært á það mál sitt. Verksmiðjan var ekki nema ein þegar milliþinganefndin samdi frumv. sitt, og nú er þegar langt liðið á veiðitímann. Gjald þetta kynni jafnvel að geta dregið úr tekjum landssjóðs af þessum afurðum síðar meir, ef það yrði nú samþykt. Milliþinganefndin segir sem sé að í ráði sé að stofna líkar verksmiðjur á Suður- og Vesturlandi. Lögin gætu því orðið til þess að hefta þá, sem ekki hafa þegar byrjað á verksmiðjugerð. Slíka tolla á ekki að leggja á fyr en menn eru búnir að festa peninga sína í fyrirtækjunum og tekjuvonin er orðin örugg. - Svo er önnur ástæða til þess að eg vil ekki samþykkja þessi gjöld nú, og hún er sú, að eins og menn vita hefir stjórnin á þingskjali 81 farið fram á það við þessa hv. deild, að styðja sig til samninga við Noregsstjórn, og vona menn að það gæti orðið til lækkunar á tolli á ísl. saltkjöti og ísl. hestum í Noregi. Deildin hefir tekið vel í þetta, en mér skilst að það mundi ekki gefa stjórninni betri byr til þessara samningsumleitana ef nú væri farið að samþykkja skattanýmæli, sem aðallega ganga út yfir Norðmenn. Háttv. þingm. Ak. fann að því, að skattanefndin hefði setið alt of lengi á frv., en það er rakalaus sleggjudómur. Nefndin hefir haft fjölda mála meðferðis, og hafa því hlaðist á hana mikil störf, einkum skrifarann, enda ákvað hún í upphafi og með öllum atkvæðum að bera tillögur sínar um tekjuauka þann í deildinni, áður en hún réði til að fella nokkurt frv., er til hennar hafði verið vísað. Og það var eðlilega sjálfsögð aðferð. Það eru margar nefndir hér í deildinni, sem hafa haft litlum störfum að gegna, og eru nú fyrst að skila álitum sínum, og enginn atyrt þær. Það er því undarlegt að menn skuli vera að slá sig til riddara á skattanefndinni, sem hefir haft vandasömustu málin til meðferðar, og engan stuðning hefir haft í undirbúningi stjórnar eða verki milliþinganefndar. Með þessum orðum legg eg það til að frumv. þetta verði felt. Það er áreiðanlegt, að hitt frumvarpið kemst á dagskrá mjög bráðlega. Hæstv. forseti spurði mig í fyrsta sinni í gær hvenær eg gæti lokið við nefndarálitið, og sagði eg að eg mundi gera það í gær eða í dag, enda var það til í gær. Það er því fullkomlega óþarft að leggja svo mikið kapp á að koma Ed. frumv. fram. Hitt frumvarpið getur komist á dagskrá á morgun með afbrigðum frá þ. s., og prýðilega komist út úr þinginu á skemri tíma en 8 dögum. Hitt var brot á þingsköpunum, sem gera átti á dögunum, að þvinga stj.frv. úr nefnd. Það hefði verið ótvírætt brot á niðurlagi 17. gr. þingsk. Þar segir: „Eigi má taka málið að nýju til umræðu, fyr en að minsta kosti 2 nóttum síðar en nefndarálitinu er útbýtt“. Og þá má auðvitað ekki taka málið til umræðu áður en nefndarálitið er orðið til, enda til forsetaúrskurður Ed. mínu máli til stuðnings frá 1887. Stj.skrárnefndin hafði klofnað og vildi minnihlutinn láta taka málið fyrir eftir áliti sínu, en meiri hlutinn var ekki tilbúinn. Forseti, Á. Thorsteinsson landfógeti, úrskurðaði að óheimilt væri að taka málið fyrir, fyr en nefndin hefði lokið störfum sínum, en áminti jafnframt nefndina um að ljúka störfum sínum sem fyrst. Úrskurður forseta var laukréttur, en hér var farið fram á lagabrot á dögunum. Mér sárnaði það, sárnar það altaf þegar augljós lög eru brotin  (H. Hafstein: af öðrum!)  Eg brýt ekki lög vísvitandi, en hér hefði brotið verið svo augljóst, að vísvitandi hefði orðið að vera lögfróðum mönnum.

Ráðherrann (H. H.) Eins og öllum er kunnugt er svo til ætlað að störfum þingsins sé lokið svo snemma, að þingmenn geti komist af stað með Austra. Nú er 16. ágúst, skipið á að fara sunnudagsmorguninn ,25. þ. m. og ekki eftir nema rúm vika af þingtímanum. Það er því augljóst að ekki má gera sér það að leik að draga málin von úr viti, ef þau eiga að geta náð því að fá framgang. Hér er um skattamál að ræða, sem mörgum þykir máli skifta að komist frá þinginu; á stjórnarfrumv. um þetta efni hefir háttv. skattanefnd setið til þessa, og þess vegna hefir Ed. neyðst til að taka málið upp hjá sér með nýju frv. Það frumvarp hefir nú verið löglega afgreitt frá Ed. og á það því ekki eftir nema tvær umræður í þessari deild til þess að komast í kring. Ef farið væri að ráðum háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.), þá væri kastað burtu öllu starfi Ed. í þessu máli og þyrfti að byrja á nýjan leik hér í deildinni og láta frumvarp sama efnis, er tafist hefir til þessa, ganga fyrst í gegnum tvær umræður hér og síðan þrjár í Ed. Er nú nokkur skynsemi í slíku, ef menn á annað borð vilja unna þinginu frjáls atkv. um málið? Eg sé það ekki. Eg fer ekki í kappræður við h. 1. þm. Rvk. (L. H. B.) um verksvið deildanna né heldur mun eg svara hinum rangsleitnu árásum hans á milliþinganefndina. Eg get geymt það þangað til hið frækilega nefndarálit hans um stjórnarfrumvarpið kemur til umræðu - ef eg þá tel ómaksins vert að elta ólar við speki hans. Háttv. þm. Sfjk. (V. G.) vil eg svara því, að eg álít að það eitt hafi verið gert hér, sem er lögum samkvæmt Það er ekkert í stjórnarskránni sem bannar að slíkt frumv. komi fram í Ed. Hver þingm. hefir rétt til að koma með frv. til skattalaga, bæði Ed. og Nd., og stjórnarskráin segir beint út, að hvor deildin um sig hafi rétt til að stinga upp á lagaboðum, og samþykkja þau fyrir sitt leyti undantekningarlaust (sbr. 21. gr.stjskr.), enda er það alls ekki óþekt, að fjármál hafi fyrst verið rædd í Ed. Árið 1903 var t. d. að því er mig minnir, borið fram í Ed. hið fyrsta lántökufrumvarp, frumvarpið um heimild fyrir stjórnina til að taka 1/2 miljón kr. lán vega tekjuhallans þá, og mörg fleiri dæmi mætti eflaust finna. Það er að vísu óviðkunnanlegt og getur í sumum tilfellum verið óheppilegt að tvö frumv. sama efnis liggi fyrir þinginu í einu, en í þingsköpunum er ekkert ákvæði, sem bannar það og mörg dæmi mætti nefna að svo hefir verið til þessa. Árið 1901 voru tvö stj.skr.frv. í einu borin fram, árið 1902 lágu líka tvö stjórnarskrárfrv. fyrir þinginu á sama tíma, á síðasta Alþingi, 1911, var tveim stjórnarskrárfrv. vísað til svona nefndar, og á þessu þingi hefir hv. 1. þm. Rvk. (L. H. B) sjálfur borið fram hér í deildinni frumvarp um sama efni og með nálega sömu fyrirsögn eins og frumvarp, sem stjórnin bar fram í Ed. og var þar í nefnd. Eg á við frumvarpið um eftirlit með þilskipum. Hér hefir því ekki verið gert annað en það sem löglegt hefir verið talið og áður tíðkað. Nú á að slá málið niður með því, að hið langþreyða nefndarálit skattanefndar vorrar, stjórnarfrumvarpið, sé loksins komið. Jú, viti menn! En þegar það loksins kemur eftir strangar og langar fæðingarhríðir frá þingbyrjun, þá er þessi hálfönnur blaðsíða, sem álitið nær yfir alls, eintómur útúrsnúningur og skætingur til milliþinganefndarinnar, sleggjudómar en ekkert, sem gefi neina rétta eða rökstudda leiðbeining um hvort frumvarp um gjald á síldarafurðum og fiskafurðum sé tímabært eða ekki. Það er kunnugt, að fám dögum eftir þingbyrjun var nefndin búin að afráða að ráða deildinni frá því að samþykkja þetta frumvarp, eins og öll frv. milliþinganefndarinnar yfirleitt og hefði því verið hægt að koma með þetta pródúkt þegar fyrir mánuði síðan. En hv. skrifari nefndarinnar hefir ekki haft tíma! Það er ekki hægt að lá þessari háttv. deild það, þó hún álíti að hún hafi líka rétt til að hafa skoðun á málinu eins og þessi háttv. nefndarskrifari hefir sína, og því var það ekki nema alveg eðlilegt, að hún um daginn með áskorun meiri hluta þingdeildarmanna um að taka málið á dagskrá, sýndi b. nefnd, að hún gat haft öllum höndum við nefndina, ef því var að skifta. Ákvæði þingskapanna sem hv. 1 þm. Rvk. (L H. B) vitnaði í, snertir ekki þessa spurningu, heldur á að eins við það, hversu lengi nefndarálit eigi að liggja til athugunar áður en málið sé tekið á dagskrá afbrigðalaust Sama valdið sem skipar nefndir og felur þeim mál til íhugunar, getur auðvitað tekið þau frá nefnd aftur, ef sérstök ástæða virðist til. Og hér var sú sérstaka ástæða, að það var í almæli, að sumir, sem mikið vilja láta til sín taka í nefndinni, hefðu ákveðið það þegar fyrir þing, að ekki eitt af frumvörpum milliþinganefndarinnar ætti að fá að ganga fram, enda er sagt að það hafi verið leiðarstjarna hv. 1. þm. Rv. (L. H. B.), að sjá um það að allar uppástungur nefndarinnar yrðu kæfðar, hvort sem það kemur til af því, að hann álítur þær svo vitlausar eða ástæðurnar eru aðrar. En nú voru frumvörpin lögð fyrir þingdeildina en ekki fyrir hann einan, og fyrst nefndin ekki gat ráðið við skrifarann varð deildin að sýna, að hún réði við nefndina. Háttv. þm sagði, að þetta frv. sem nú liggur hér fyrir frá Ed. hefði verið borið fram í Ed. fyrir neðanjarðar forgöngu mína. Eg lýsi þetta ósatt. Eg vissi ekkert um frumvarpið fyr en það var komið á prent. Eg vísa til baka hinum móðgandi ummælum hans um Ed. í sambandi við þetta mál. Eins og eg gat um áðan ætla eg ekki að svara árásum hans á milliþinganefndina; að eins vil eg geta þess, að aðdróttun hans til hennar um heimsku og vanþekkingu á gildandi lögum byggist á lítilfjörlegri pennavillu eða prentvillu í athugasemd við frumvarpið, sem engum mentuðum mönnum annarsstaðar mundi detta í hug að leggja neina áherzlu á, því að slíkt kemur ekkert efni málsins við, og mundi ekki nefnt nema þá með kurteysri bending til athugunar. En þannig fer enginn með lítilfjörlega og málefni óviðkomandi skekkju, nema markmið hans sé að gera þeim, sem hlut eiga að máli til ósóma. Eg beini þessum orðum mínum beint til þess þingmanns sem skrifaði nefndarálitið, en ekki til nefndarinnar í heild sinni. Um frumvarpið sjálft vil eg taka það fram, að meðan útflutningsgjald er á fiski og lýsi yfirleitt, þá má, samræmis vegna, ekki sleppa þessu gjaldi sem það fer fram á. Það má vera að 30 aura tollur á síldarlýsi sé nægilegt en þó held eg að það þoli vel 50 aura toll; en það er mér ekkert kappsmál. En að sleppa tolli á fóðurmjöli og áburðarefnum úr síld, er ástæðulaust meðan útflutningsgjald er af samskonar afurðum af hval. Það getur verið álita mál hvort brýn þörf er á gjaldi á áburðarefni nú þegar, en það munar líka litlu fyrir landssjóð. Eg mæli með br.till. hv.þm. Ak. (G. G) að bæta við ákvæðum um tollinn af síld, sem ekki er pökkuð í ílát. Það getur verið, að líta megi svo á, að síld sem flutt er út umbúðalaus í farmrúmi skips, sé gjaldskyld eftir núgildandi lögum um útflutningsgjald á síld; en gjaldið er þá alt of hátt í samanburði við síld í umbúðum, sem eingöngu hefir verið miðað við þegar gjaldið var álagt, og það getur í öllu falli ekki skaðað, að beint og ótvírætt ákvæði um þetta efni sé nú sett í lögin. Eg vil að eins bæta örstuttri leiðrétting við það sem eg sagði áðan. Það var misminni að lagafrumvarpið um lántöku fyrir landssjóð frá 1903 hafi fyrst verið borið upp í Ed. Það kom frá fjárlaganefnd Nd. Þessa upplýsingu á eg að þakka háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.). En eg tel víst, að önnur dæmi megi finna, þegar tími vinst til að leita í þingtíðindunum. Eg legg þó lítið upp úr því, þar sem orð og ákvæði 21. gr. stjórnarskrárinnar um þetta efni eru alveg ótvíræð og hiklaus: „Hvor alþingisdeildin fyrir sig á rétt á að stinga upp á lagaboðum og samþykkja þau fyrir sitt leyti“. Í þessu ákvæði felst næg heimild til þess að bera megi upp slíkt frv. í Ed. Um hitt atriðið, hvort rétt hefði verið að vísa málinu frá, vil eg benda á 28. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem segir: „Þegar lagafrumv. er samþykt í annari hvorrl þingdeildinni, skal það lagt fyrir hina deildina í því formi, sem það er samþykt“. Það hefði því verið beint stjórnarskrárbrot að leggja þetta frv. ekki fyrir Nd.

Benedikt Sveinsson Það verður ekki annað sagt, en að þetta sé nýstárleg aðferð af hálfu Ed., þar sem hún leyfir sér að taka til meðferðar og ráða til lykta máli sem lagt hefir verið fyrir Nd. og var í nefnd þar. Þetta er gagnstætt allri þingvenju og þingsköpum, þótt það sé ekki bannað þar með beinu ákvæði, sem stafar einungis af því, að mönnum hefir ekki komið til hugar að slík fjarstæða gæti átt sér stað. Háttv. 2. þm. S.-Múl. (J. Ó.) sýndi ljóslega, að slík aðferð væri brot gegn heilbrigðri skynsemi og leiddi rök að því, hversu illa það getur komið heim, ef sama mál er samtímis til meðferðar í báðum deildum og hefði mátt sýna það með fjölda mörgum öðrum dæmum; en það er óþarfi; þetta er svo augljóst, enda er þetta gerræði Ed. nýung í þingsögunni. Ed. hefir í öðru atriði sýnt þessari deild ókurteisi og gerræði, þar sem hún hefir nú í dag felt nær umræðulaust mikilsvarðandi mál, sem búið var að samþykkja hér í deildinni. Mér finst því, það eitt hefði verið, rétt, að vísa þessu máli frá umræðum þegar er það kom hingað. En úr því það var ekki gert, þá ætti að minsta kosti að skapa því aldur nú, svo að það fari ekki lengra en til 1. umr. Deildin ætti að bíða eftir því frv., sem löglega er hingað í deildina komið og getur verið til 2. umr. á morgun. En þó að ekki væri nú því til að dreifa, að þetta frv. væri ólöglega inn í deildina komið, þá er það þó sá gallagripur, að rétt er að fella það engu að síður, eins og nefndin hefir lagt til einróma. Í fyrsta lagi er það, að eina ákvæðið, sem komið gæti til mála að samþykkja, þetta um tollinn á síldarlýsi, það er óþarft, sökum þess að alt lýsi er tollað áður. En ef sú er tilætlunin, að hækka toll á þessu lýsi úr 30 aurum upp í 50, eins og í frv. stendur, þá er það ranglátt, því að síldarlýsi er framleitt með miklu meira kostnaði en aðrar tegundir lýsis, en þó ekki verðmætara en þorskalýsi, að því er háttv.þm. Ak. (G. G.) hefir sagt. Verksmiðjur þær, er lýsið vinna úr síldinni, eru mjög dýrar og hæpið að þær beri sig. Að minsta kosti töpuðu þær stórfé í fyrra. Það er því óráð, að elta slíkar stofnanir með háum tollum, og má ekki gleyma því, að landinu er hagur að því að þær starfi hér. Útvegsmenn geta selt þeim skemda síld, sem þeir geta ekki komið í verð að öðrum kosti. En verri eru ákvæðin um að leggja toll á fóðurmjöl, fóðurkökur og áburðarefni, sem unnin eru úr fiskúrgangi, því að þar er verið að leggja á varning, sem ekki er til. Þetta er hinn svo nefndi áhugatollur. Eg hefi það fyrir satt, og get borið fyrir því merkan mann, er látið hefir þess getið á prenti nýlega, að útlendur maður, sem ætlaði sér að stofna hér verksmiðju til niðursuðu á fiski og kjöti, hætti við það, er hann komst að því, að líklegt væri, að Alþingi Íslendinga mundi leggja toll, máske mjög tilfinnanlegan, á niðursuðuvörurnar. Það þarf varla að útskýra það, að landsmönnum væri hagur að því að hér væru stofnaðar verksmiðjur, er hagnýttu fiskúrgang. Í fyrsta lagi væri með því stofnuð ný atvinna hér, í öðru lagi mundu slíkar verksmiðjur auka þrifnað í veiðistöðvunum, þar sem nú víða mikill óþrifnaður að fiskiúrgangi, sem liggur í hrönnum í fjörunum. Í þriðja lagi framleiða slíkar verksmiðjur vörur, sem landinu gæti orðið gagn að, eins og fiskikökur og áburðarefni. Enn er það, ef slíkar verksmiðjur komast á stofn, þá kemst fiskiúrgangur í nokkurt verð, og mundi þá útvegurinn bera sig betur, gæti ef til vill stundum munað því, að útgerðarfélag, sem ekki ber sig nú, gæti flotið, ef það hefði dálitlar tekjur af úrgangi þessum, sem nú er verðlaus og verri en ónýtur. Auk þessa má minna á það, að verksmiðjurnar mundu gjalda hér öll almenn gjöld, svo sem tekjuskatt, húsaskatt, aukaútsvar o. s. frv. Það er því að öllu leyti mjög misráðið að fara fyrirfram að leggja tolla á þessar vörur, sem ekki eru til. Slíkt miðar ekki til annars en að aftra því, að fyrirtækin verði stofnuð, því að þótt þessi tollur sé ekki ýkjahár, þá sýnir hann þó ágirnd löggjafarvaldsins íslenzka og getur fælt útlenda menn frá því að leggja fé í þessi tvísýnu fyrirtæki. Þeir geta búist við, að Alþingi leggist á fyrirtækin með hærri sköttum síðar meir. Það er sannarlega ekki of mikil atvinna eða framfarafyrirtæki í landinu, þótt löggjafarvaldið fari ekki að vaða út í sjóinn á móti þeim, eins og grenjandi ljón til þess að bæja þeim frá landinu. Eg legg því til að frumvarpið verði felt.

Guðl. Guðmundsson Eg vil taka það fram, að eg get ekki álitið að tollur á lýsi, fóðurmjöli eða kökum, muni spilla fyrir þessari framleiðslu. Þeir sem kunnað hafa komið þessum verksmiðjum á fót hafa gengið út frá því sem gefnu, að tollur verði lagður á það eins og aðrar vörur af sömu tegund. Mér er það óskiljanlegt að þessi tollur gæti hrætt menn frá því að setja upp verksmiðjur, til þess að vinna fóðurmjöl eða áburðarefni úr síld.

Bjarni Jónsson Það er að bera í bakkafullan lækinn að vera að víta Ed. fyrir það, að verða að verkfæri til þess, að ná málum af nefndum úr Nd. Allir geta séð hve ódrengilegt þetta er og undarlegt er það, að Ed. skyldi einmitt vera að hrifsa þetta mál af nefnd, þar sem mörg önnur, og það mikilsverðari mál liggja í miklu verri nefndum, en þessari. Stjórnarskrármálið hefir hefir nú t. d. beðið um alt þingið. Ed. hefði átt að taka það af nefndinni, en Ed. þykir það ef til vill minna vert en lýsið. Hvað snertir ræðu háttv. þingm. Ak. þá tel eg það ganga fíflskap næst að samþykkja lög, sem leggja gjald á eina þjóð, Norðmenn, og það þjóð, sem við einmitt nú erum að leita samninga við um mikilsvert málefni. Norðmenn myndu ekki álíta það neinn vinsemdarvott að við færum að leggja toll sérstaklega á vöru þeirra. Að leggja þennan toll á, er það sama sem að taka aftur áskorunina til stjórnarinnar í dag, því enginn efi er á því, að svona frumv. spillir voninni um góðan árangur fyrir stjórninni. Eg er samþykkur háttv. þingm. N-Þingeyinga (Ben. Sv.). Harla undarlegt að leggja toll á iðnaðarfyrirtæki, sem enn eru ekki sett á stofn, einkanlega þegar iðnaðarfyrirtækið er það, að vinna nýta vöru úr ónýtu rusli. Engin ástæða er heldur til þess að leggja toll á þetta, þó útlendingar eigi í hlut. Þykir mér það herfilegt, ef sú venja fer að komast á hjá okkur, að við tökum 2 aura af útlendingum fyrir það sama, sem við borgum 1 eyri. Ef þessari venju heldur áfram verðum við innan skamms að endemi um allan heim. Lánstraust landsins er nú þegar orðið afleitt, illmögulegt nú orðið að selja ágæt verðbréf, því Íslendingar eru farnir að fá orð fyrir að vera fjárglæframenn, og þegar nú þar við bætist að útlendingum er selt alt dýrara en Íslendingum, þá fer lánstraustið varla batnandi. Landið fær aldrei lánstraust með þessu móti, og auðsætt er það, að þeir menn, sem eru slíkum lögum hlyntir, láta sér í léttu rúmi liggja, hvort Íslendingar verða nokkurn tíma sjálfstæðir eða ekki. Tekjur, sem koma í landssjóð á þennan hátt, eru fljótteknar, en illa fengnar og bera því engan góðan ávöxt. Er því engin ástæða til þess að samþykkja þetta frv. Eg vil að endingu taka undir með hv.þm., að órétt væri af Ed. að taka þetta mál af nefndinni í Nd. Þetta og þvílíkt má hindra með nýja stjórnarskrárfrumvarpinu, sem afnemur alla konungkjörna þingmenn, enda mun ekki af veita, ef Ed. ætlar að fara að haga sér þannig, ef Ed. ætlar að fara að skoða sig eins og lávarðadeild, en okkur smælingjana í neðri deild eins og nokkurs konar „próletara“, sem ekki hafi vit á neinu og því eigi engu að ráða. Viðvíkjandi því, að hækka eigi tollinn á síldarlýsi, þá sé eg enga ástæðu til þess, að hærri tollur sé á því, en öðru lýsi. Er nægilegt að tollurinn sé 30 aurar af hverri tunnu, eins og ákveðið er í lögunum frá 4. Nóv. 1881. Eg sé mér ekki fært að tala lengur að þessu sinni. Vil eg þó að menn ræði málið nákvæmlega, því þó málið sé ef til vill vel undirbúið frá Ed., þá er þó ekki úr vegi að Nd. skoði það betur og jafnvel vísaði því til skattamálanefndar. Vil eg þó ekki gera það að tillögu minni, fyr en umræðum er lokið.

Matthías Ólafsson Herra forseti! Eg er ekki samdóma háttv.þm. Dalamanna. Eg sé ekki að neitt sé á móti aðferð Ed. Hún á fullan rétt til þess, þó frv. snerti fjármálin, og óþarfi finst mér það að drepa málið við 1. umræðu. Fjarstæða var það sem háttv.þm. sagði, að þetta gjald komi að eins niður á Norðmönnum. Það kemur ekki frekar niður á þeim en Íslendingum, því Íslendingar geta alveg eins og þeir sett upp verksmiðjur til þess að vinna fóðurmjöl og áburðarefni úr síld, og enda þótt tollurinn kæmi niður á Norðmönnum, þá léti eg mér það litlu skifta, því viðskifti okkar við Norðmenn eru oss ekki til neins hagnaðar. Norðmenn koma hingað og eru hér að eins til þess að græða á okkur. Skil eg ekki í háttv.þm. Dal, sem altaf hefir fyrir sitt mottó: „Ísland fyrir Íslendinga“, að hann vilji láta Norðmenn hafa öll möguleg hlunnindi, þá sem engin viðskifti vilja af okkur hafa, nema til þess að græða á okkur, og gaman þætti mér að sjá, hvort hv.þm. Dal. hefði fylgt þessum hlunnindum svo fast fram, ef Danir, en ekki Norðmenn hefðu átt hlut að máli. Hvað tollinn snertir, þá álít eg hann með öllu réttmætan.

Valtýr Guðmundsson Mér fellur það mjög illa að Ed. þannig hefir tekið fram fyrir hendurnar á Nd. og komið með skattafrumv. til Nd. gremst mér það þó sérstaklega að hv. Nd hefir fallist á þetta. En til þess að skilja þetta verða menn að vita sögulegan uppruna þessara ákvæða. Sögulegi uppruninn er sá, eftir því sem prófessor Matzen segir, að ákvæðin eru tekin eftir enskri fyrirmynd. Enska stjórnarskráin er fullkomnasta fyrirmyndin, sem til er, fyrir þingbundinni stjórn. Og í Englandi hefir því verið slegið föstu gegnum margar aldir, að neðri málstofan ein hafi rétt til að flytja frumvörp til laga um alla skatta og öll gjöld. Efri málstofan má ekki gera annað en játa eða neita. Svona langt hafa menn ekki farið hjá öðrum þjóðum. Menn hafa einungis heimtað að slík frv. væru fyrst lögð fyrir neðri deildina. Þó segir prófessor Matzen, að eftir grundvallarlögum Prússa megi Ed. ekki .gera neinar breytingar á fjárlögunum, hún megi ekki gera annað en samþykkja þau eða neita þeim. En aftur á móti er það ákveðið í stjórnarskrá Belgíu að sérhvert frv. til laga um tekjur eða útgjöld skuli fyrst lagt fyrir neðri deildina, en lengra er ekki farið. Sama ákvæði er í grundvallarlögum Dana og þaðan er það komið inn í stjórnarskrá vor Íslendinga. Það er svo í öðrum löndum að það er stjórnin sem leggur öll slík frumv. fyrir þingið. Það á sér varla stað að einstakir þingmenn geri það. En sá óvani tíðkast hér, að þingmenn setjast niður og semja frumvörp á 5 mínútum og demba þeim inn í þingið. Þetta hefir líka sinn sögulega uppruna. Við höfum lengi orðið að berjast við útlenda stjórn, sem lítið hirti um framfarir landsins. Þingið varð því að taka til sinna ráða að reyna sjálft að efla framfarirnar og afla tekna til framkvæmdanna. En svo hefir það orðið, sem ekki átti að vera, að þessu hefir verið haldið áfram, eftir að innlend stjórn var fengin. Eg vil ekki saka hæstv. núverandi ráðherra um, að þessu er þannig varið nú á þessu þingi. Hann er löglega afsakaður, því að hann má ekki leggja frv. fyrir þingið nema hann fái til þess samþykki konungs og ríkisráðsins  (Bjarni Jónsson: Þarf samþykki ríkisráðsins?)  og til þess hafði hann engan tíma, svo sem allir vita. En eg vildi vona, að þessi óvandi legðist niður, og að það verði stjórnin sem leggur fjármálafrumvörp fyrir þingið eftirleiðis, eins og tíðkast annarsstaðar. Það er reyndar satt sem hæstv. ráðherra tók fram, að eftir 21. grein stjórnarskrárinnar hefir hvor deildin sem er, rétt til að koma fram með frumvörp og samþykkja þau. Það er alveg rétt, þetta er almenn regla. En engin regla er án undantekningar, og undantekningin er í 25. gr. Og eftir anda stjórnarskrárinnar nær þetta miklu lengra en bókstafurinn segir til, og þegar andann og holdið greinir á, er það andinn sem á að hafa yfirhöndina. Það getur vel verið að hæstv. ráðherra hafi rétt fyrir sér í því, að það hafi komið fyrir áður að tvö frv. sama efnis hafi legið fyrir þinginu. Þó minnist eg þess ekki, og mér er nær að halda að þetta sé í fyrsta skifti. Það hefir ef til vill stundum mátt virðast að svo hafi verið, en þá hefir annað frv. skoðast sem stór breytingartillaga við hitt. - Mér er eiginlega óskiljanlegt, hvað mikið kapp er komið inn í þetta mál. Eg get ekki séð, að það sé svo þýðingarmikið. Hæstv. ráðherra hefir upplýst að í stjórnarfrv. sé pennavilla, 50 aurar fyrir 30 aura, og þegar það er nú líka upplýst að 30 aurar eru ákveðnir í gildandi lögum, þá sé eg ekki hvaða ástæða er til að endurtaka það. Þar sem hv.þm. V-Ísf. hélt því fram að þetta ákv. væri nauðsynlegt, þar sem hér væri ekki um lýsi að ræða heldur síldarolíu, þá held eg að hann verði að koma með breytingartillögu við 1. gr., því að þar er síldarolía ekki nefnd á nafn, heldur síldarlýsi. Síldarolían verður því tollfrí eftir sem áður. Annað ákvæðið er það, að tolla áburðarefni. Það hefir verið tekið fram, að þessi áburðarefni eigi að vinna úr fiskiúrgangi, þorskhausum, slori og öðru þess háttar. Eg held, að sízt ætti að leggja nokkur höft á það, að verðmæt efni verði unnin úr því, sem hingað til hefir verið talið með öllu ónýtt og verið fleygt í sjóinn. Eg held þvert á móti, að fyrir því ætti að greiða sem bezt, því að það hlýtur að vera hagur fyrir landið, að eitthvað fémætt verði unnið úr þessu. Að minsta kosti mætti bíða með að demba tolli á það, þangað til sést hversu arðvænlegt það verður. Það var öldungis rétt sem hv.þm. Dal. (B. J.) tók fram, það liggur slæmur orðrómur á okkur í útlöndum. Ef talað er um að fá útlendinga til þess að taka þátt í fyrirtækjum, sem á að reka hér á Íslandi, þá er vanaviðkvæðið: Á Íslandi er nokkuð sem heitir Alþingi, það leggur toll á alla skapaða hluti og hann tvöfalt hærri á útlendinga en landsmenn. Þetta hljómar sí og æ, og eg er sannfærður um, að það heldur áfram að hljóma þegar það spyrst út úr landinu að við ætlum að fara að selja útlendingum kolin hærra verði en landsmönnum. Þess vegna er varhugavert að samþykkja þennan lið, því að það yrði til þess að vekja enn betur athygli á, hvernig Íslendingar fara með útlendinga. Þá er ekki annað eftir en fóðurmjölið og fóðurkökurnar. Það getur verið sanngjarnt að leggja toll á það. En ætli það sé svo mikils virði að það sé tilvinnandi að semja lög um það. Það hefir verið talað um að útvega landssjóði tekjur af því, en enginn þingmaður hefir getað gert neina áætlun um, hvað miklar tekjur það gefi landssjóði. Það lítur út fyrir að tekjuvonin sé svo lítil að menn kinoki sér við að gefa upplýsingar um það. Háttv. þm. Ak. (G. G.) ætti að vera þessu svo kunnugur að hann gæti það  (Guðl. Guðmundsson: Eg hefi gert það)  . Svo miklu getur það ekki numið að landssjóð muni neitt um það. Aftur á móti getur land haft margt gott af því að þessi iðnaður komist hér á. Landsmenn mundu verala við þessa menn og fá hjá þeim atvinnu. Og svo er annað, þetta mundi bæta markaðinn fyrir þá síld, er Íslendingar veiða sjálfir. Síldarverðið fer eftir því, hvað mikið kemur af síld á markaðinn, og þegar síldin er notuð í þetta er von um að verðið hækki á saltaðri síld sem Íslendingar flytja út. Háttv. þm. V-Ísf. (M. Ó.) er á móti því að leyfa Norðmönnum að nota atvinnuvegi vora. Eg skal játa, að það væri heppilegra að Íslendingar gætu þetta sjálfir. En þá vantar fé eða þá vantar kunnáttu. Ef þetta reynist arðvænlegt lærist Íslendingum það fljótt. Hvernig var það með síldarveiðarnar? Norðmenn komu hingað og tóku síldina af okkur, en við höfðum það gott af því, að við lærðum að veiða síld. Og af því hafa sumir Íslendingar orðið sterkríkir, eftir því sem hér er kallað. En hér er nú reyndar flest kallað auðæfi, og sá maður ríkur, sem á meira en fyrir daglegum útgjöldum. Eg sé ekki betur en töluvert mæli með því, að láta bæði frv. falla. Sérstaklega er ástæða til þess fyrir deildina að fella þetta frumv., þar sem það er svona tilkomið, hvað sem hún svo gerir við stjórnarfrv. Leyfi hún þetta óátalið lætur hún Ed. ganga á réttindi sin, og það er slæmt dæmi fyrir eftirkomendurna.

Lárus H. Bjarnason Eg ætla að fá að segja nokkur orð út af ræðu hæstv. ráðh. (H. H.) í dag. Vona að nú sé runnið svo af okkur báðum, ekki sízt hæstv. ráðherra eftir hvíldina, að við getum talað sæmilega hitalítið. Eg ætla að rekja ræðu hæstv. ráðherra eftir því sem eg hefi skrifað orð hans niður hjá mér, enda þótt samhengið verði lítið, af því að ræða hans var allsendis sundurlaus. Hann sagði, að ef frv. þetta yrði felt, þá færi til ónýtis mikil, geysimikil vinna efri deildar. Frv. gekk nefndarlaust og svo að segja umræðulaust gegnum þrjár umræður deildarinnar! En úr því að hæstv. ráðh. (H. H.) alt í einu er orðið svo ant um, að vinna þingsins fari ekki til ónýtis, hví fór hann þá ekki upp í efri deild í dag, til þess að gæta þess, að vinna háttv. neðri deildar við verðtollsfrv. væri ekki unnin fyrir gýg. Hæstv. ráðh. (H. H.) hélt því fram hér í deildinni í dag, að Ed. hefði oft haft frumkvæði í fjármálastarfi þingsins, og þóttist hann hafa dæmi á takteinum því til styrktar, lántökuheimildarlögin frá 1903. En hæstv. ráðherra fór þar með skakt eins og honum hættir svo mjög við, sérstaklega þegar hann hitnar. Eg sýndi honum fram á það eftir fundinn, að hann hefði haft á röngu að standa, en hann laut ekki svo lágt að líta við því, fullyrti meira að segja að hv.þm. Borgf. (Kr. J.) heföi átt upptökin að lögunum, í stað þess að Nd. átti það og Kr. J. talaði móti þeim. Hæstv. ráðh. (H. H.) kastaði til mín gælunafni fyrir leiðréttinguna, gælunafn sem eg kæri mig ekki um, að hafa upp hér í þingsalnum, sízt nú er hann hefir játað það opinberlega að hann hafi farið með staðlausa stafi og þakkað mér fyrir leiðréttinguna, enda fyrirgef eg honum gælunafnið og hitaorðin. Hæstv. ráðh. (H. H.) vitnaði í 21. gr. stjórnarskrárinnar því til sönnunar að leggja mætti fyrir hvora deild sem væri öll frumvörp nema fjárlög og fjáraukalög, en sú lögskýring líkist fremur skýringu viðvanings en löglesins ráðherra. Viðvaningar þykjast góðir þegar þeir geta borið fyrir sig tiltekna grein og halda að þeir séu þar með leiddir í allan sannleika, en því fer mjög fjarri að svo sé. Það líkist því að sjá einstakt eða einstök tré, en sjá ekki skóginn. Eða heldur ráðherra að þingmaður, hvort heldur í Ed. eða Nd. geti borið upp frv. til samþyktar á landsreikningnum. Eða heldur hann að það verði borið upp í Ed. Nei, sannarlega ekki. Og þó er hvorugt bókstaflega bannað í stjórnarskrá eða þingsköpum. Sama má segja um skýringuna á 28. gr.Hæstv. ráðh. (H. H.) vitnaði í hana og vildi með því sanna, að deild yrði að taka hvaða frumv. til umræðu sem frá hinni kæmi. Setjum svo, að efri deild hefði nú afgreitt frv. til stjórnarskrár, en kallað það einhverju öðru nafni. Eftir kokkabók ráðherra ætti hv.Nd. að taka slíkt frumv. til umræðu, en eg er handviss um að forseti tæki slíkt frumv. aldrei á dagskrá. Hann mætti það ekki, yrði að vísa því frá samkv. 26. gr. þingskapanna. Tökum enn annað dæmi. 2. gr. stjórnarskrárinnar mælir svo fyrir, að löggjafarvaldið sé hjá konungi og Alþingi í sameiningu. Eftir kenningu ráðherra ætti ekkert annað löggjafarvald að vera til. En líti hann í 11. gr. Þar sér hann að konungur einn hefir leyfi til að setja bráðabyrgðarlög. Annað eins og þetta ætti maður ekki að þurfa að hlusta á úr ráðherrastólnum. Enn sagði hæstv. ráðherra (H. H.) að bera mætti fram tvö frumv. sama efnis, og sagði meira að segja að eg hefði borið fram frv. sama efnis og stjórnarfrv. um öryggi skipa og báta, en þetta nær ekki nokkurri átt. Muninn á frumv. mínu og frumv. hæstv. stjórnar getur hvert barnið séð. Eða þekkir ekki hæstv. ráðherra mun á formi og efni, enda hétu frumvörpin sínu nafni hvort. Eg vil spyrja. Hve mörg samkynja frv. mega vera samtímis á ferð í þinginu, megi þau vera 2, hví þá ekki 3, 4, 5, 10, 20 eða 40? Hæstv. ráðh. (H. H.) var að reyna að bera í bætifláka fyrir frumvarp mþn., en fórst það ekki hönduglega, sagði að 50 aurar væri prentvilla fyrir 30 aura! Trúi því hver sem vill og getur, að 50 aurar sé prentvilla hjá milliþinganefnd, stjórn og efri deild. Ed. búin að leggja afarmikla vinnu í frv. og búin að samþykkja það við þrjár umr. Er það þá líka prentvilla hjá milliþinganefndinni að síldarlýsi hafi verið gjaldfrjálst áður.  Hæstv. ráðherra fáraðist mikið út af því, að eg hefði viðhaft stór orð um þetta. Eg skal játa það, að eg hefði getað viðhaft vægari orð, en eg er einu sinni vanur að tala eins og eg hugsa og skafa ekki utan af því, segja það vanþekkingu og hroðvirkni sem vanþekking og hroðvirkni er. Annars ferst hæstv. ráðherra ekki að finna að „stóryrðum“ mínum. Hann talaði miklu frekara, þó að ekki búist eg við að lesa það í Þingtíðindunum. Vil að eins segja honum í mesta bróðerni, að mér finst það ekki hæfa umboðsmanni, að setja ofan í við umbjóðendur sína, ekki hæfa ráðherra að atyrða þingmenn. Hæstv. ráðherra (H. H.) sagðist hafa heyrt, að eg hefði verið ráðinn í því, að gera mitt til að frv. milliþingan. kæmust ekki fram. Hæstv. ráðh. heyrir svo margt. Eg heyri ekki jafnmargt, enda fer eg ekki víða. En samt hefi eg heyrt ýmislegt sem í frásögur væri færandi, en eg gef þó ekki um að hafa yfir. Annars væri það sízt goðgá að koma þeim frumvörpum fyrir kattarnef. Þau eru jafnilla orðuð og þau eru vanhugsuð, en hæstv. ráðherra gerir mér of hátt undir höfði með því að segja, að eg hafi felt frumvörpin einn. Eg hefi þó lýst yfir því áður, að eg hafi mælst undan því að verða skrifari eða framsögumaður í nokkru máli milliþinganefndarinnar, ekki af því að eg þyrði ekki að eiga orðastað við ráðh., það er ekki svo hættulegt, heldur af því að eg vildi ekki reita hann til reiði, enda hefðu þau fallið fyrir hverjum sem vera skyldi. Og víst er um það, að ekki drap eg kolafrumvarpið; stjórnin sá sem rétt var sóma sinn og lagði það ekki fyrir þingið. Ekki drap eg heldur tóbaksfrumvarpið. Hæstv. ráðh. varð að horfa upp á að virkta vinir hans gerðu það, þar á meðal 2 notariusar, sem hafa orð á sér fyrir að vera fremur taumliðugir. Hinum 3 hefi eg að vísu með góðra manna hjálp reynt að lóga, og vona að það lánist, en eg er þar ekki nema einn af átján vona eg. Annars er mér óskiljanlegt að þetta útburðarfrv. skuli geta kveikt í nokkrum. Landssjóði gerir það ekkert eða a. m. k. nauða lítið gagn, og ekki verður sómi margra þúsunda milliþinganefndarinnar mikill fyrir það, þó að frv. líkt lang-aumasta frumvarpi nefndarinnar gengi fram, frv. sem rubba hefði mátt upp betur á örfáum mínútum. Eg þarf ekki að tala meira; legg fast á móti frv, vil ekki einu sinni greiða atkv. með því að láta það í „ílátið“.

Eggert Pálsson Eg þykist skilja af hvaða rótum þetta frv. er runnið; það mun vera til komið í því skyni að ná sér niðri á skattamálanefndinni, líkt og kom fram í dag, er felt var í Ed. frv. frá skattamálanefndinni í Nd. Eg býst ekki við, að eg sé spámannlega vaxinn, en það liggur í hlutarins eðli, að ef önnur tekur upp frv., sem liggur fyrir hinni, þá muni það ekki hafa heillavænlegar afleiðingar, hvorki nú né framvegis. Þá skal eg víkja að málinu sjálfu. Eg hefi verið á móti því að leggja toll á síldarlýsi, fóðurkökur, áburðarefni o. fl. ekki af því að eg hafi horn í síðu milliþinganefndarinnar. En mér finst það lýsa ránfuglshætti að leggja á þennan toll og aðra tolla á þessu þingi, aukaþingi. Aftur skal eg ekki segja, að eg verði á móti því á komandi þingi. Önnur ástæða mín til að vera á móti þessu frv. er sú, að hér er ráðist á fyrirtæki, sem orðið getur þýðingarmikið í framtíðinni. Ef strax er hlaupið til að leggja toll á þessar afurðir, getur það leitt til þess, að þetta iðnaðarfyrirtæki leggist niður, og er þá ekki skynsamlega af stað farið. En næði þetta fyrirtæki að blómgast og yrðu líkar verksmiðjur tíðar um landið, þá mundi þaö verða til mikilla heilla og aukinnar framleiðslu í fyrsta lagi fyrir sjávarútveginn, þar sem til þessa atvinnureksturs er notað rusl og annað það, sem vant er að hirða ekki við sjóinn, og í öðru lagi fyrir landbúnaðinn, að þvi leyti sem fóðurkökur, fóðurmjöl og áburðarefni eru einmitt efni, sem landbúnaðurinn þarf á að halda. Þriðja ástæða mín til að vera á móti frumv. er sú, að nú í dag hefir verið hér í deildinni samþykt tillaga um samningaumleitun við Norðmenn. Mér þykir það ekki lýsa mikilli stefnufestu, ef sama deildin 1-2 klst. seinna fer að gera sitt til að hefta árangur af fyrirtækjum þeirrar þjóðar, sem hún vill ná samkomulagi við, fyrirtækjum, sem eru rétt að komast á laggirnar. En þó að eg vilji ekki leggja toll á þessar afurðir nú, þá skal eg ekki segja, hvort eg mundi ljá því fylgi á næsta þingi, ef auðsætt væri, að verulegur arður er orðinn af þessu.

Ráðherrann (H. H.) Fáein orð. Háttv. 1. þm. Rvk. (L. H. B.), gaf það í skyn, að með kolafrv. milliþinganefndarinnar sé framið brot á þjóðarréttinum, og vitnað í Hagerup því til sönnunar. En þetta hefir Hagerup aldrei sagt, þótt hann væri málspartur þar, en úrskurðarvald ekki. Ákvæði kolafrv. um að heimta dálítið hærra landssjóðsgjald af kolum, sem seld eru útlendum skipum, heldur en hið almenna einkasölugjald, en nákvæmlega sama, eins og ef lagt hefði verið á kolin útflutningsgjald, sem mismuninum nemur. En það er aftur nákvæmlega sama leiðin sem Englendingar fóru í Búastríðinu og þar á eftir. Það mun sýna sig eftir nokkur ár, að menn munu skoða frv. í öðru ljósi en nú er gert af sumum og gæti eg jafn vel trúað því, að háttv. 1. þm. Rvk. kynni þá einhvern tíma í byrjun þings að sæta lagi að verða öllum öðrum fyrri til að bera einmitt samskonar frumv. fram sem flutningsmaður. Sami háttv.þm. brá milliþinganefndinni um að það væri sprottið af vanþekkingu hennar, að stinga upp á útflutningsgjaldi á síldarlýsi, þar sem það gjald mætti heimta eftir útflutningsgjaldslögunum frá 1881. En það er öllum kunnugt, að þegar þau lög voru sett var ekkert til, sem hét síldarlýsi. Það er alveg nýtilkomin vara, óþekt hér áður. Stjórnarráð var einnig í vafa um, hvort taka mætti gjald af þessari nýju vörutegund sem öðru lýsi, og mörgum fleiri þótti það vafasamt. Nefndinni virtist því rétt, og í öllu falli engu til spilt þótt tekið væri upp um þetta skýrt ákvæði. Að þetta frv., verði það að lögum, muni spilla fyrir væntanlegum samningaumleitunum við Norðmenn, tel eg mjög ósennilega til getið. Það eru engar málaleitanir frá þeim um það, að sleppa þeim frá almennum gjöldum hér, heldur um alt annað efni, enda er frv. alls ekki beint á móti þeim sérstaklega. Það eru fleiri en Norðmenn, sem eru farnir að bræða síld og búa til úr henni fóðurefni nyrðra. Stærsta verksmiðjan á Siglufirði, sem þetta hefir með höndum, er ekki rekin fyrir norskt, heldur þýzkt eða hollenzkt fé.

Lárus H. Bjarnason Hæstv. ráðherra hélt þvi fram að sá sem fengi manni eitthvert vald gæti aftur tekið það af manni og deild þannig tekið mál af nefnd, en hefir ráðherra þá aldrei heyrt getið um óafturkallanlegt umboð, þegar deildin skipar nefnd veitir hún henni óafturkallanlegt umboð til að fara með málið. Samkv. 17. gr. þingskapanna getur deildin ekki tekið það umboð af nefndinni, sem hún hefir falið henni. Annað dæmi má og benda á. Samkv. 4. gr. stjórnarskrárinnar skipar konungur yfirdómara sem aðra embættismenn, en samkv. 44. gr. getur hann þó ekki svift þá embætti. Þeir verða ekki sviftir því nema með dómi.

Ráðherrann (H. H.) Háttv. þm. vitnar í 17. gr. þingskapanna, sem alls ekki segir aukatekið orð um það, að ekki megi heimta fram á dagskrá mál, sem nefnd situr með. En jafn vel þótt það stæði í þingsköpum, sem ekki stendur, að ekki megi taka mál frá nefnd, þá mætti auðvitað víkja frá því þingskaparákvæði eins og öðrum ákvæðum þingskapa, með atkvæðagreiðslu í deildinni. En eg lít svo á að hér þurfi engin afbrigði frá þingsköpunum, heldur sé það í fullu samræmi við þau er gert hefir verið.

Eggert Pálsson Eg vil gera stutta athugasemd út af þeim orðum hæstv. ráðherra (H. H.) að einn maður hafi ráðið því í nefndinni að nefndarálit um þetta mál sem um er að ræða komi ekki fram fyr en nú. Þetta er ekki rétt. Þó ekki sé alment leyft að segja frá því, sem gerist í nefndum, þá finn eg þó skyldu hjá mér sem formaður nefndarinnar til að leiðrétta þessi ummæli. Þegar um það var rætt hvort senda ætti þetta mál frá nefndinni inn í deild með nefndarál. áður en önnur mál væru frá henni komin, þá voru við atkvæðagreiðslu um það þrír nefndarmenn með því, þrír í móti, en einn greiddi ekki atkvæði. Þetta olli því að dráttur varð á að nefndarlitið kæmi fram. Allir vita að ekki eru svo margir dagar síðan hin málin, lotterífrv., verðtollsfrv. og farmgjaldsfrv. komu frá nefndinni, að hægt sé að gera kröfu til að einn maður hafi á þeim tíma afkastað mörgum nefndarálitum. En það er satt, sem skrifari nefndarinnar hefir tekið fram, að hann hefir reynt að koma skriftunum upp á meðnefndarmenn sína, en þeir hafa færst undan, og talið það skyldu sem á honum einum hvíldi.

Björn Kristjánsson Eg vil með örfáum orðum gera grein fyrir því hvers vegna eg vil að frv. þetta sé felt. Í fyrstu var eg, þegar eg leit á frumv. í fljótu bragði, ekki fjarri því að vera því meðmæltur, einkum vegna ákvæðisins um toll á síldarlýsi. Mér fanst rétt að leggja toll á þetta lýsi eins og annað lýsi, ef það væri ekki þegar tollað. En þegar nefndin fór að athuga lögin, þá uppgötvaðist það að sami tollur hvílir á þessu lýsi samkvæmt gildandi lögum sem þorskalýsi, nefnilega 30 au. á tunnuna, og þar sem nú þetta lýsi er ekki verðmætara en þorskalýsi, þá álít eg ekki ástæðu til að hækka tollinn á því sérstaklega. Þetta er ástæðan til þess að eg er nú á móti þessum lið frv. Í öðru lagi er eg hikandi við að leggja toll á hinar vörurnar sem nefndar eru í frv., fóðurmjöl o. s. frv., bæði af því að við erum nú á aukaþingi sem stofnað er til í öðrum tilgangi en að leggja á skatta, og af því að eg álít ekki rétt að elta fyrirtæki sem verið er að setja á stofn. Tel hyggilegra að vera ekki of veiðibráður. Eg álít einkum varhugavert að tolla þessar vörur á aukaþingi, því að þá liti út eins og við keptumst við að elta með tollálögum hvert nýtt fyrirtæki sem stofnað er í landinu. En eg er ekki „í principi“ á móti útflutningsgjaldi á vöru; eg er þvert á móti meðmæltur því, og það af sömu ástæðu sem er þungamiðja farmgjaldsins, sem sé sú að vissa er fyrir að alt gjaldið verði greitt í landssjóð, ekki hægt að draga undan. Eg mun því ekki vera á móti því að leggja á reglulegu þingi útflutningsgjald á þessar vörur, fóðurmjöl etc. eftir að fyrirtæki þessi eru búin að standa í nokkurn tíma og reynsla er fengin fyrir því að þau beri sig.

Forseti: Það hefur verið venja á fyrirfarandi þingum, að ferðakostnaðarnefndin hefur verið skipuð 5 mönnum, og sting jeg upp á, að því sje svo hagað enn, og hafi enginn neitt við það að athuga, þá skoða jeg það sem samþykt án atkvæðagreiðslu.

Stefán Stefánsson Vafalaust tel jeg að hægt sje að ákveða þetta með úrskurði frá stjórnarráðinu. Jeg man ekki betur, en það væri gert, er sambandið var ákveðið milli gagnfræðaskólans og mentaskólans. Fyrst framan af var ekkert samband þeirra í milli, En svo ákvað stjórnin, að þeir, sem útskrifaðir væru frá gagnfræðaskólanum, mættu ganga próflausir í lærdómsdeild mentaskólans. En það er talsvert athugavert við þetta prófleysi. Ef það er heimilað, þarf strangt eftirlit að vera með, að skólinn sje í lagi, og geti að öllu leyti fullnægt þeim kröfum, sem gagnfræðaskólinn gerir til þeirra, er setjast í 2. bekk. En svo verður einnig að taka til athugunar, að algerlega er ómögulegt, að taka fleiri í 2. bekk gagnfræðaskólans, en nú eru. Nú sem stendur eru undir 60 nemendur innskrifaðir í 2. bekk. Í 1. bekk komast ekki fleiri, en eru, og býst jeg við, að neita þurfi 2-3 tugum um inntöku í skólann vegna rúmleysis. En það liggur í augum uppi, að ef nemendum frá unglingaskólanum á Ísafirði verður veitt heimild til þess að ganga inn í skólann próflaust, þá geta komið þaðan svo sem 10-20 manns á ári. Og þá verður að stækka skólahúsið á Akureyri, ef ekki skólans eigin nemendur eiga að víkja fyrir hinum aðkomnu Ísfirðingum, sem heimild hafa til þess að setjast í 2. bekk. Aðrir hvorir verða að minsta kosti að sitja fyrir.