Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Virðulegi forseti. Ég vil gera grein fyrir því að ég tel mjög mikilvægt að Alþingi hafi getað brugðist við með þessum hætti og heimilað ráðherra að bregðast við með frávikum frá sveitarstjórnarlögum þannig að sveitarstjórnir geti brugðist við því neyðarástandi sem nú er uppi í þjóðfélaginu. Ég styð þetta frumvarp og segi já við því.

Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp til að þakka fyrir að áhyggjur okkar Pírata voru teknar alvarlega, að brugðist var við þeim og tekið fyrir þá fortakslausu heimild sem veita átti ráðherra til að víkja frá sveitarstjórnarlögum. Mér finnst mjög mikilvægt að þakka fyrir það og þakka fyrir þá góðu vinnu sem átti sér stað í umhverfis- og samgöngunefnd. Auðvitað er frábært framfaraskref að nú geti þingnefndir og sveitarstjórnir farið að vinna með fjarfundi í auknum mæli. Við fögnum því líka í leiðinni. Ég þakka sérstaklega fyrir að hlustað hafi verið á áhyggjur okkar og brugðist við þeim. Það er mjög mikilvægt að við tölum vel saman og að við hlustum á hvert annað um þessar mundir.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um félagslegan viðbótarstuðning við aldraða. Í sáttmála núverandi ríkisstjórnar frá nóvember 2017 kemur fram að styrkja þurfi sérstaklega stöðu þeirra sem höllum fæti standa í íslensku samfélagi. Var lagt til að gerð yrði sérstök úttekt á kjörum tekjulægstu hópanna í íslensku samfélagi, tillögur til úrbóta settar fram og þeim fylgt eftir. Með vísan til sáttmálans skipaði ég starfshóp um kjör aldraðra í því skyni að fá betri yfirsýn yfir þær ólíku aðstæður sem eldri borgarar búa við. Hópnum var ætlað að koma með tillögur um hvernig bæta mætti kjör þeirra sem byggju við lökust kjörin. Í starfshópnum áttu sæti fulltrúar Landssambands eldri borgara, fjármála- og efnahagsráðuneytis, forsætisráðuneytis og velferðarráðuneytis, nú félagsmálaráðuneytis. Þessi starfshópur lét vinna greiningu sem hópurinn byggði svo á við skilgreiningu á þeim hópi eldri borgara sem býr við lökust kjörin. Byggt á þessari greiningu var það álit starfshópsins að verst settu einstaklingar í hópi aldraðra væru þeir sem hefðu takmörkuð réttindi í almannatryggingum á Íslandi vegna fyrri búsetu erlendis, ættu lítil eða engin réttindi til greiðslna úr lífeyrissjóðum, lifðu eingöngu eða nánast eingöngu á bótum almannatrygginga eða byggju í leiguhúsnæði eða mjög skuldsettu eigin húsnæði. Starfshópurinn taldi líklegt að fleira en eitt af þessu ætti við um þann hluta hóps aldraðra og að sá hópur byggi að öllum líkindum við mjög mikla fátækt. Þessi greining benti til þess að hinir tekjulægstu í hópi eldri borgara er búa á Íslandi væru einkum aldraðir sem hefðu ekki búið nægilega lengi á Íslandi fyrir 67 ára aldur til að ávinna sér fullnægjandi lífeyrisréttindi í almannatryggingakerfinu. Margir þeirra hafa einnig engar eða lágar lífeyrisgreiðslur úr lífeyrissjóðakerfinu þar sem þeir hafa ekki verið í vinnu eða eingöngu unnið stutt hér á landi. Í flestum tilfellum hafa þessir einstaklingar búið langdvölum erlendis en hafa samt sem áður ekki áunnið sér lífeyrisréttindi þar og hafa því margir litlar sem engar tekjur sér til framfærslu. Grunnöryggisnet þess velferðarkerfis sem byggt hefur verið upp hér á landi felst í þjónustu og fjárhagsaðstoð sveitarfélaga samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og það verður áfram grunnöryggisnet íbúanna þó að frumvarp þetta verði að lögum. Þeir sem geta ekki framfært sig af tekjum sínum eiga rétt á fjárhagsaðstoð sveitarfélags síns í samræmi við lög um félagsþjónustu sveitarfélaga þegar heildartekjur þeirra eru undir því viðmiði sem sveitarfélagið hefur sett sér. Þessi hópur aldraðra sem býr hér á landi er þó talinn vera í brýnni þörf fyrir frekari stuðning. Hér er einkum um að ræða eldri innflytjendur og eldri íslenska ríkisborgara sem búsettir eru hér á landi en eiga lítil eða engin lífeyrisréttindi hérlendis. Það er talið nauðsynlegt að bæta kjör þessa hóps eldri borgara umfram þann stuðning sem felst í almennri fjárhagsaðstoð sveitarfélags og einnig að það verði gert á sérstakan hátt utan almannatryggingakerfisins. Virðulegi forseti. Í frumvarpi þessu sem byggist á tillögu framangreinds starfshóps er lagt til að komið verði á sérstökum félagslegum viðbótarstuðningi fyrir aldraða einstaklinga sem búa hér á landi en eiga engin eða takmörkuð lífeyrisréttindi hér á landi eða erlendis og sem hafa litlar sem engar tekjur sér til framfærslu. Þessi hópur er talinn hafa sérstaka þörf fyrir varanlegan fjárhagslegan stuðning sér til framfærslu. Frumvarpið tekur til einstaklinga sem eru 67 ára og eldri sem eru búsettir hér á landi og dvelja hér varanlega. Ef um erlenda ríkisborgara er að ræða er það skilyrði að þeir hafi fengið ótímabundið dvalarleyfi hér á landi en þó er lagt til að heimilt verði að víkja frá því skilyrði þegar sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Frumvarpið tekur ekki til tilvika þar sem dvalarleyfi hefur verið veitt á grundvelli fjölskyldusameiningar og þegar sá sem óskað var sameiningar við hefur ábyrgst framfærslu viðkomandi. Þá er rétt að nefna að ekki er nægilegt að hafa hér skráð lögheimili til að geta fengið þennan stuðning heldur verða umsækjendur einnig að dvelja varanlega hér á landi. Dvelji viðkomandi erlendis eða hyggst dvelja erlendis lengur en 90 daga samfellt eða 90 daga á hverju 12 mánaða tímabili fellur greiðsla viðbótarstuðnings niður. Verði frumvarp þetta að lögum geta aldraðir einstaklingar sem eru varanlega búsettir hér á landi en eiga lítil eða engin lífeyrisréttindi og hafa litlar sem engar tekjur sér til framfærslu fengið sérstakan félagslegan viðbótarstuðning frá ríkinu til viðbótar öllum öðrum tekjum þegar tekjurnar eru lægri en fjárhæð mánaðarlegs viðbótarstuðnings á hverjum tíma en þó verði 25.000 kr. almennt frítekjumark vegna annarra tekna en bóta almannatrygginga. Lagt er til að hámarksfjárhæð mánaðarlegs viðbótarstuðnings geti numið allt að 90% af fjárhæð ellilífeyris samkvæmt lögum um almannatryggingar. Búi umsækjandi einn er gert ráð fyrir að einnig verði greidd allt að 90% af fjárhæð heimilisuppbótar samkvæmt lögum um félagslega aðstoð þegar það á við. Hámarksfjárhæð til aldraðs einstaklings sem býr hér á landi en á hvorki lífeyrisréttindi hérlendis né erlendis og er algjörlega tekjulaus getur þannig numið allt að 231.110 kr. á mánuði og sé viðkomandi einhleypur getur fjárhæðin numið allt að 289.510 kr. á mánuði. Tillögur þær sem byggt er á eru að norrænni fyrirmynd. Litið var til þeirra leiða sem gripið hefur verið til í nágrannalöndum, einkum í Noregi, til að styrkja framfærslu þessa hóps aldraðra sem og fenginnar reynslu af þeim úrræðum. Hér er þó að einhverju leyti gengið lengra, t.d. er ekki lagt til að tekjur maka verði teknar með í reikninginn þegar umsækjandi um viðbótarstuðning býr með maka eins og t.d. er gert í Noregi og á einnig við um fjárhagsaðstoð sveitarfélaga hér á landi. Í ársbyrjun 2017 voru gerðar viðamiklar breytingar á ellilífeyri almannatrygginga þar sem bótaflokkar voru sameinaðar og allir útreikningar einfaldaðir. Mikil sátt var um þær breytingar og hafa þær orðið til þess að fjárhagur eldri borgara sem eiga rétt á bótum almannatrygginga hefur vænkast. Aftur á móti má segja að sá hópur sem þetta frumvarp nær til hafi ekki séð mikinn ávinning af þeim breytingum og er hér lagt til að úr því verði bætt með sérstökum stuðningi ríkisins við þessa einstaklinga. Er frumvarpið í samræmi við það sem þessi ríkisstjórn var ásátt um og hefur að leiðarljósi. Vil ég einnig geta þess sérstaklega að áfram verður unnið að því í félagsmálaráðuneytinu að leita leiða til að styrkja sérstaklega þá hópa í samfélaginu sem á mestum stuðningi þurfa að halda, hvort sem það er í gegnum bótakerfin okkar eða með öðrum hætti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að málinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.

Virðulegur forseti. Hér er verið að mæla fyrir frumvarpi til laga um viðbótarstuðning við aldraða, búsetuskerðingarmálinu svokallaða. Ég fagna því algjörlega og tek heils hugar undir að þetta er frábært mál. Samt er einn hnökri á svona máli vegna þess að þarna eigum við við þá sem hafa það verst í þjóðfélaginu. Ég hef séð fólk fá greiðslur niður í 60.000–70.000 kr. og eiga að lifa af því á mánuði sem allir vita að gengur ekki upp, hvað þá ef það býr eitt. Hæstv. félags- og barnamálaráðherra sagði í ræðu sinni áðan að um væri að ræða að hámarki rúmlega 230.000 kr. Ég set spurningarmerki við það. Við verðum og eigum að reikna upp á nýtt. Það er nauðsynlegt að fara að reikna út rétta framfærslu miðað við það viðmið hvað fólk þarf að hafa hér á landi til að lifa mannsæmandi lífi. Það segir sig sjálft að 230.000 kr. eru undir fátæktarmörkum þannig að það stenst enga skoðun. Það er eiginlega við sárafátæktarmörk, upphæðin er svo lág. Því miður verður þessi hópur sennilega enn í neðstu þrepum í fjárhæðum sér til framfærslu. Ókei, þetta eru samt góð skref og ég vona heitt og innilega að við getum tekið á móti þessu máli. Ég reikna með að það fari í velferðarnefnd og ég mun skoða málið vel þar. Vonandi getum við í því samhengi samþykkt það en eins og ég segi er þetta bara fyrsta skref. Það segir sig sjálft að við getum ekki, eigum ekki og megum ekki samþykkja eitthvað sem við vitum að fólk lifir ekki á. Við vitum að fólk sem borgar leigu fyrir húsnæði og þarf mat og lyf lifir ekki á 230.000 kr. fyrir skatt. Það er útilokað og þess vegna eigum við að fara í það núna að laga það. Oft er þörf en nú er nauðsyn að finna rétta framfærslu þannig að allir geti lifað með reisn.

Virðulegi forseti. Þetta verður ekki löng ræða. Ég vil fyrst og fremst taka til máls til að fagna því að hæstv. ráðherra hafi komið fram með þetta mál. Ég tel afar mikilvægt að við tökum utan um þennan hóp eins og raunar hefur komið fram í máli fleiri þingmanna, nú síðast hv. þm. Guðmundar Inga Kristinssonar. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á liggur til grundvallar skýrsla starfshóps sem fór yfir hvar veikustu hlekkirnir í velferðarnetinu væru. Hvað varðar hóp eldra fólks er það þessi hópur og það er mikilvægt að við sem samfélag tökum utan um hann. Ég fagna því þessu máli og hlakka til að takast á við það í hv. velferðarnefnd.

Virðulegur forseti. Það kemur mér nokkuð á óvart að málið sé komið til umræðu í þingsal því að samkvæmt þeim upplýsingum sem mér hafa borist er enn beðið eftir gestum sem velferðarnefnd bað um að fá að hlýða á í tengslum við þau frumvörp sem rædd voru hér fyrr í dag. Í ljósi þeirrar stöðu og þess að verið er að leggja málin fram og reyna að keyra þau hratt í gegnum störfin og meðferð þingsins, þó að ekki sé kastað til hendinni hvað gæði málanna varðar, vekur mikla furðu að velferðarnefndarfundi sé slitið til að ræða hér mál sem blasir við að ekkert liggur á að ræða. Væri ekki skynsamlegt að leyfa velferðarnefnd að fjalla áfram um þau mikilvægu mál sem eru í gangi innan nefndarinnar og gestir bíða beinlínis eftir að koma fyrir nefndina þótt á fjarfundi sé?

Forseti hefur frestað fundum í samráði við formann velferðarnefndar. Þegar fundi var frestað hér kl. 18.15 varð niðurstaðan sú að það myndi nægja að fresta fundinum til kl. 18.40 og að ekki yrðu gerðar athugasemdir við að hann myndi hefjast þá á umræðu um málið. Þessar upplýsingar fengum við, ég og skrifstofan, beint frá velferðarnefnd. Varðandi málið sem hér er á dagskrá kynnti forseti sér það sérstaklega í dag hvort það mætti ekki teljast fullrannsakað. Upplýst var að málið sem gekk aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. hefði verið tekið ágreiningslaust út úr nefndinni og að fulltrúi einskis þingflokks hefði andmælt því að það væri afgreitt aftur til 3. og síðustu umr. Forseti kannast ekki við að neinir meinbugir séu á því að þetta mál gangi nú til lokaafgreiðslu á þingi sem og 4. dagskrármálið. Bæði eru fullrannsökuð og komin til 3. umr. og það er í samræmi við hefðir að slík mál séu sett á dagskrá. Forseti telur að sýndur hafi verið ágætissveigjanleiki við fundarstjórnina í ljósi þess sem hann hefur nú upplýst. Vilji hv. þingmenn hins vegar halda áfram að ræða það er þeim það frjálst.

Forseti. Ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til að þrasa mikið um þetta í ljósi þess að forseti hefur ákveðið að setja þingfund og það þýðir að nefndarfundi var slitið eða frestað. Ekki voru allir gestir búnir á fundi velferðarnefndar þrátt fyrir að það væri mál sem skiptir aðeins meira máli í það minnsta en það mál sem hér er verið að ræða, þetta þjóðlendumál, sem algjörlega getur beðið. Það er óskiljanlegt af hverju stjórnarmeirihlutinn er að berja það í gegn að óbyggðanefnd geti jafnvel tekið upp gömul mál og farið aftur af stað. Er aðalmálið núna hjá ríkisstjórninni að klára þetta mál, þjóðlendumálið, og fresta og slíta nefndarfundi í velferðarnefnd sem er að ræða stórmál sem skiptir máli fyrir daginn í dag? Ef það er sú fundarstjórn sem við viljum sjá hér, ef það er það skipulag sem við viljum sjá á þinginu, hljótum við að taka því og fara í þá umræðu sem forseti boðar til. Þetta er mjög sérstakt þar sem gestir höfðu ekki allir komist að á fundi velferðarnefndar.

Forseti ítrekar það sem hann áður sagði, það var mat formanns velferðarnefndar að þessi tímamörk myndu henta til að halda áfram þingfundi.

Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, nr. 58/1998. Í aðdraganda þjóðlendumálsins á níunda áratugnum var rætt um að eðlilegt væri að skýra mörk svokallaðs einskismannslands á hálendinu sem og í einhverjum tilvikum einnig eignamörk afrétta. Kröfugerð ríkisins í þinglýstar eignir hefur því miður verið í algjörri andstöðu við upphaflegan tilgang þessarar vegferðar sem hófst fyrir 22 árum. Málsmeðferðin sem hefur verið viðhöfð í mörgum tilvikum er í raun með öllu óásættanleg. Kröfugerðir voru í sumum tilvikum algjörlega úr hófi. Má þar nefna eitt dæmi frá Norðausturlandi. Þar var sums staðar gerð sú krafa að land væri skilgreint þjóðlenda allt niður í sjó. Til dæmis var gerð krafa um að 75% af landi Grýtubakkahrepps, svo að dæmi sé tekið, yrðu skilgreind sem þjóðlenda í eigu ríkisins. Dæmi er um sams konar kröfur í allt að 90% jarða á þessu svæði. Framganga ríkisins hefur þannig hvorki verið í anda þess samstarfs sem bændur og ríkisvaldið áttu í aðdraganda málsins né í samræmi við tilgang laganna sjálfra sem er fyrst og fremst að tryggja eignamörk bújarða þannig að hvergi leiki vafi á um eignarrétt jarðeigenda. Það átti enginn von á því að ríkið myndi gera kröfur í þinglýstar jarðir. Það varð hins vegar raunin. Það er einnig með ólíkindum að sönnunarbyrðin skuli í sumum tilvikum vera lögð á landeigendur. Slík málsmeðferð er í fullu ósamræmi við almennan refsirétt. Sönnunarbyrði sektar er á höndum ákæruvaldsins en ekki öfugt. Ekki hefur verið sátt um þessi mál innan stjórnmálaflokka og ekki innan ríkisstjórnarflokka. Þessi mál hafa stuðlað að sundrungu meðal þjóðarinnar. Það hefur aldrei ríkt eining innan stjórnmálanna en þrátt fyrir það er haldið áfram. Þetta mál snýst ekki bara um landsvæði heldur um fólk sem hefur þurft að verja sig gagnvart ríkisvaldinu sem hefur í raun komið fram eins og úlfur í sauðargæru þegar farið var að vefengja þinglýstar eignir sem aldrei stóð til að gera. Fólk sem hefur átt aðkomu að þessum málum er tortryggið í garð ríkisins sem hefur verið að ásælast eignir þess og formaður Félags landeigenda sagði þjóðlendumálið vera hlunnindarán. Annars vegar er hér um að ræða landeigendur, eignir þeirra og réttindi, og hins vegar er hópur fólks sem telur það til mikilla hagsbóta fyrir þá sem ekkert land eiga að ríkið slái eign sinni á sem mest land sem sé þá nokkurs konar þjóðareign. Ég held að allir hafi skilning á því, herra forseti, að það er mikilvægt að skilgreina hálendi landsins, svokallað einskismannsland, sem eign allra landsmanna og þar á meðal eru bændur. En sú framganga sem hefur verið viðhöfð í allt of mörgum tilfellum af hálfu ríkisins, að virða ekki eignarhald á þinglýstum eignum, er alvarleg og óásættanleg. Það var afar mikilvægt að um þjóðlendumálið hefði ríkt sátt eins og til stóð í upphafi. Það mistókst hins vegar hrapallega og skrifast algerlega á ríkisvaldið, fjármálaráðherra og þær óbilgjörnu kröfur sem haldið hefur verið uppi og til streitu frá upphafi. Löggjafinn átti að grípa strax inn í þegar ljóst var hvert væri verið að stefna. Strax hefði átt að stöðva þær forsendur, málsmeðferð og aðferðafræði sem fjármálaráðuneytið og embættismenn þess viðhöfðu gagnvart bændum og öðrum landeigendum. Þarna skortir löggjafann kjark og vilja. Ég vil minna á í þessari umræðu að einn fremsti lagaprófessor landsins sagði á sínum tíma að lögin um óbyggðanefnd væru óþörf, að framkvæmd þjóðlendulaganna orkaði tvímælis og að vafasamt væri að hún stæðist stjórnarskrá. Einstaka lögmenn hafa einnig sagt að þjóðlendulögin væru brot á stjórnarskránni. Sumir hverjir hafa kallað kröfugerðir ríkisins grimmar. Þjóðlendumálið hefur valdið bændum og landeigendum tjóni í viðskiptum með jarðir, þær féllu í verði og sala þeirra var erfið í þeim tilvikum þar sem ríkið gerði stórar kröfur til þjóðlendna. Það er síðan einnig efni í sérstaka umræðu hvers vegna ríkt hefur mismunun í kröfugerð ríkisins eftir svæðum. Ég hef rætt við aðila sem þekkja til í þessum efnum sem telja að pólitík hafi haft áhrif þar á. Ef svo er er það að sjálfsögðu grafalvarlegt. Þess eru dæmi að landeigendur hafi samkvæmt öllum heimildum átt jörð í rúm 600 ár, eða þeir sem tengjast þeim, og engin dæmi voru um að gerðar hefðu verið athugasemdir við eignarhaldið, svo að vitað væri, þar til ríkisvaldið leit dagsins ljós í búningi óbyggðanefndar, með fullar hendur fjár frá skattgreiðendum til að standa straum af endalausum málaferlum gagnvart saklausum bændum, og fór að vefengja slíkar heimildir. Bændasamtökin gerðu ekki athugasemdir við þjóðlendulögin á sínum tíma en upphaflegi tilgangur þeirra var, eins og áður segir, að ríkið tæki upp svokallaðar einskismannsjarðir. Ráðamenn gáfu þau loforð í upphafi að ekki yrði gengið á þinglýstar eignir bænda. Annað kom síðan í ljós. Má þar nefna þegar úrskurðað var bændum í hag gegn ríkinu, bæði hjá óbyggðanefnd og í Héraðsdómi Austurlands. Ríkið áfrýjaði síðan til Hæstaréttar þar sem rétturinn taldi að þinglýsing bænda væri ekki sönnuð að fullu. Ég leyfi mér að fullyrða hér að þetta var ekki vilji löggjafans á sínum tíma. Það var ekki lagt upp með svona aðför að þinglýstum jarðeignum bænda. Bændasamtökin eru því skiljanlega ekki par hrifin af vinnubrögðum óbyggðanefndar í dag og ályktuðu á þann veg að þau myndu styðja við bakið á þeim sem áfrýjuðu til Mannréttindadómstólsins, enda alveg ljóst að í sumum málum var sönnunarbyrði hreinlega snúið við. Einstök sveitarfélög ályktuðu einnig um hörkuna í vinnubrögðum óbyggðanefndar. Auk þess hafa verið haldnir stórir fundir á vegum bænda víða um land og um kröfu ríkisins eins og í Austur-Skaftafellssýslu, svo að dæmi sé tekið. Þar lýstu ráðherrar og þingmenn því yfir að ef þinglýstar eignir yrðu teknar af mönnum myndu þeir breyta þjóðlendulögunum. Hafa þeir staðið við stóru orðin? Nei, það hafa þeir ekki gert. Ekkert var að marka slíkar yfirlýsingar. Á þessum sama fundi var því haldið fram að kröfugerð fjármálaráðherra fyrir hönd ríkisins hefði farið algjörlega úr böndunum og væri í engu samræmi við það sem þjóðlendulögunum var ætlað. Þingmenn viðurkenndu þetta en gerðu ekkert í málinu. Herra forseti. Þetta mál snýr ekki bara að bændum eða landeigendum heldur snýr það að því að hér er um að ræða stjórnarskrárvarinn eignarrétt, þinglýstan eignarrétt sem ríkisvaldið fór síðan að vefengja. Það gerist ekki í hinum vestræna heimi en það gerðist á Íslandi. Hvað sjávarjarðirnar varðar sem óbyggðanefnd ætlar næst að snúa sér að samkvæmt frumvarpinu þá hafa verið færð óyggjandi rök fyrir því að svæðið innan netlaga tilheyri viðkomandi jörð og sé hluti hennar. Jafnframt eru afar sterk rök fyrir því að jarðirnar eigi hlutdeild í auðlindinni utan netlaga. Landhelgi Íslands er miðuð við stórstraumsfjörumál. Því eru eignarlönd jarða ótvíræður hluti af sameiginlegri auðlind sjávarins. Auk þess fer verulegur hluti af uppeldi ýmissa nytjastofna fram á grunnsævi innan netlaga og skapar þar með tilkall til ítaka við nýtingu, enda er hafið og lífríki í því á hreyfingu milli netlaga og ytra svæðis. Þá tilheyrðu ýmis þekkt fiskimið ávallt tilteknum jörðum, enda var útræði eða heimræði sérstakur matsliður í fasteignamati. Óbyggðanefnd hefur í sumum málum gengið lengra í kröfum um sönnunarreglur en almennt gildir og lagt svo þunga sönnunarbyrði á landeigendur að það er talið brot á bæði meðalhófsreglu og jafnræðisreglu. Það að ríkið skuli vera að gera kröfur með þessum hætti og hreinlega taka það af landeigendum sem þeir eiga þinglýst minnir mjög á aðferðir kommúnista í fyrrum ráðstjórnarríkjum. Það verður að halda því til haga hér, þegar þetta frumvarp er rætt, að það er samdóma álit bænda að ríkið hafi beitt mikilli hörku í þjóðlendumálunum almennt. Enginn hafi búist við þessari hörku af hálfu ríkisins. Og nú á, í þessu frumvarpi, að blása aftur til sóknar, opna aftur fyrir mál á svæðum sem lokið er í ferli og síðast en ekki síst hefja aftur aðför sem væntanlega mun standa í önnur 22 ár og að þessu sinni gegn eigendum sjávarjarða. Sjálfstæðisflokkurinn fór með fjármálaráðuneytið í 17 ár af þeim 22 sem eru liðin frá því að lögin tóku gildi. Harkan í málinu hefur ekki komið frá óbyggðanefnd. Óbyggðanefnd mótaði ekki stefnuna. Hún lagði ekki línurnar. Það er og hefur verið fjármálaráðherra sem mótar stefnuna og svo verður áfram verði frumvarpið að lögum. Hinum almenna Sjálfstæðismanni var loksins farið að blöskra harkan í málinu af hálfu fjármálaráðherra og ályktaði landsfundur flokksins sérstaklega um málið á sínum tíma á þann veg að þinglýstar eignarheimildir bæri að virða. Það er saga til næsta bæjar að Sjálfstæðisflokkurinn hafi þurft að álykta á þennan veg. Formaður Félags landeiganda sagði síðar að flokkurinn hefði ekki staðið við ályktunina og þinglýstar jarðir voru gerðar að þjóðlendum. Þetta mál, herra forseti, er allt áfellisdómur yfir Sjálfstæðisflokknum og enn ætlar Sjálfstæðisflokkurinn, flokkur sem eitt sinn var flokkur einkaframtaksins og málsvari einstaklingsfrelsisins, að standa að baki nýrri aðför gegn bændum og landeigendum þessa lands með umræddu frumvarpi. Ekki má gleyma Framsóknarflokknum sem eitt sinn var hliðhollur bændum. Hann stendur að baki þessu frumvarpi auk Vinstri grænna. Þrátt fyrir að í þessu frumvarpi sé ákvæði sem rýmkar heimildir landeigenda til endurupptöku, eins og fjallað er um í 6. og 7. gr., tel ég hagsmuni landeigenda verða meiri og betri verði þetta frumvarp ekki að lögum. Herra forseti. Nú er mál að linni hvað óbyggðanefnd varðar. Það á að leggja hana niður. Þjóðlendumálin eru komin út fyrir allt sem lagt var upp með í upphafi. Það sama á við um kostnaðinn fyrir skattgreiðendur. Miðflokkurinn styður ekki þetta mál.

Herra forseti. Hv. þm. Birgir Þórarinsson fjallaði mjög almennt um þjóðlendumálin og minnst um það frumvarp sem hér liggur fyrir. Það hefði verið gagnlegt ef hv. þingmaður hefði varið meira af tíma sínum til að fjalla um þær breytingar sem felast í frumvarpinu, sem hann er andvígur. Ég held að í máli hans, og reyndar fleiri sem hafa tjáð sig um þetta, gæti ákveðins misskilnings varðandi það sem í því felst. Hér er fyrst og fremst um að ræða breytingar á málsmeðferðarreglum. Þær breytingar sem felast í frumvarpinu hafa engin áhrif á eignarréttindi einstaklinga til eða frá. Það er jafn ljóst og áður að þeir sem geta sýnt fram á eignarrétt fyrir dómstólum á grundvelli gagna munu geta það hér eftir sem hingað til og frumvarpið sem slíkt hefur engin áhrif á hin undirliggjandi eða efnislegu eignarréttindi. Hvað varðar sjávarjarðirnar þá komu upp álitamál við málsmeðferðina sem voru leidd til lykta á vettvangi allsherjar- og menntamálanefndar sem m.a. leiða í ljós að þær athugasemdir sem lúta að því að verið sé að taka einhvern rétt af eigendum sjávarjarða byggja á misskilningi á frumvarpinu. Það er ekkert í því sem hefur áhrif á eignarréttindi eigenda sjávarjarða, ekki nokkur skapaður hlutur. Hins vegar er í frumvarpinu ákvæði sem hefur áhrif á málsmeðferð í þessum tilvikum. Á því er grundvallarmunur og gengur ekki, ef umræðan á að vera málefnaleg, að blanda þessu saman.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni fyrir andsvarið. Ég held að það sé full þörf á því að rifja hér upp hvernig staðið hefur verið að þessum málum frá upphafi. Ég rakti það ítarlega að hvað kröfugerð ríkisins varðar hefur hún öll verið úr hófi fram og engan veginn með þeim hætti sem lagt var upp með. Þingmenn og ráðherrar vissu af þessu, voru kallaðir á fundi víða um land þar sem bent var á þá hluti og þeir viðurkenndu að ekki væri farið í þá vegferð sem upphaflega hefði verið ætlast til og að því yrði að breyta. Hins vegar var ekkert gert í þeim efnum. Það er nauðsynlegt, hv. þingmaður, að rifja þetta upp hér vegna þess að nú á að halda þessum málum áfram. Nú á að snúa sér að sjávarjörðunum eins og ég nefndi réttilega. Við hv. þingmenn höfum ekki séð kröfugerðina sem þá verður lögð fram af hálfu ríkisins. Það er viðbúið, í ljósi þess sem hefur verið viðhaft hvað þetta mál varðar, að hún verði úr hófi fram. Ég óttast það mjög. Ég held að það sé rétt að því sé komið á framfæri að það er verið að halda áfram vegferð sem hefur því miður verið á allt annan veg en lagt var af stað með í upphafi. Því miður, ágæti þingmaður, ber Sjálfstæðisflokkurinn töluvert mikla ábyrgð á þessu máli sem ég rakti einnig hér. Ég hefði svo sannarlega viljað sjá að Sjálfstæðisflokkurinn kæmi til móts við þá gagnrýni sem hann hefur þurft að sæta hvað þetta varðar með því t.d. að falla frá þessu máli. Það er bara ósköp einfalt í okkar huga. 

Hæstv. forseti. Annars vegar er um að ræða óánægju, sem að sumu leyti er skiljanleg, með framkvæmd þjóðlendulaganna frá 1998. Á þeim 22 árum sem liðin eru frá þeim tíma hefur ýmislegt gerst og raunar ýmislegt breyst líka þannig að hin síðari ár hefur verið ívið meiri sátt um framkvæmdina en var kannski á fyrstu árunum. Ég hygg að þar hafi haft áhrif að bæði lærðu menn að einhverju leyti af reynslunni og tóku mark á gagnrýni sem fram kom, sérstaklega á fyrstu árunum eftir að þjóðlendulögin voru sett. Frumvarpið sem við fjöllum um hér snýr hins vegar að tilteknum afmörkuðum breytingum á núgildandi lögum á þessu sviði. Þegar við tökum afstöðu til þessa frumvarps verðum við væntanlega að gera það út frá því hvað felst í frumvarpinu sem slíku. Þrátt fyrir að ég virði rétt hv. þingmanns til að fjalla almennt um þessi mál og lýsa almennri óánægju með framkvæmd þessara mála á síðustu tveimur áratugum þá skiptir meira máli varðandi framgang þessa máls að fjalla um þau tilteknu gagnrýnisatriði sem fram hafa komið varðandi frumvarpið og reyna að leiða þau til lykta. Reynt hefur verið að gera það á vettvangi hv. allsherjar- og menntamálanefndar og niðurstaðan hefur verið sú að ekki sé tilefni til verulegra breytinga á frumvarpinu af þeim sökum vegna þess að þarna er fyrst og fremst verið að fjalla um tilteknar málsmeðferðarreglur, ekki um eignarrétt tiltekinna hópa eða tiltekinna eigenda lands á ákveðnu landsvæði. Það eru aðrar réttarreglur sem skera úr um það. En ég held að þær málsmeðferðarreglur sem hér er verið að breyta séu til bóta frá því sem nú er.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er t.d. bara verulegt áhyggjuefni að í frumvarpinu á að opna fyrir það að taka mál upp að nýju á ákveðnum svæðum sem búið er að ljúka, því ferli er lokið. Ég fullyrði það hér að þeir sem hafa þurft að standa í þessum málarekstri árum saman og verja sig gagnvart ríkisvaldinu hafa verulegar áhyggjur af því. Það segir sig bara sjálft. Nú eiga þessir aðilar það yfirvofandi að hugsanlega verði opnað fyrir þessi mál að nýju og menn þurfi að fara að verja sig gagnvart ríkisvaldinu með tilheyrandi kostnaði, fyrirhöfn og áhyggjum. Þetta er eitthvað sem blasir við samkvæmt frumvarpinu, hv. þingmaður, þannig að  Kjarni málsins er sá að reynslan af þessum málum er með þeim hætti að það er kominn tími til að ljúka þessu, að leggja óbyggðanefnd niður og spara þá miklu peninga skattgreiðenda sem hafa farið í þetta mál frá upphafi. Það stóð til að þetta yrði í nokkur ár þegar lögin voru samþykkt á sínum tíma en er enn við lýði 22 árum síðar og margir hafa hreint og beint þurft að standa í málaferlum sem hafa tekið mjög á fjölskyldur og bændur í þessu landi. Það verður að segjast alveg eins og er. Menn héldu að þeir gætu treyst því að ekki yrði sælst í þinglýstar eignir en annað kom á daginn. Ég ítreka að ég hef verulegar áhyggjur af því að hið sama verði uppi á teningnum í framhaldinu hvað þetta frumvarp varðar, að kröfurnar verði þannig að það komi til með að valda miklum erfiðleikum fyrir fólk og tjóni þegar upp er staðið.

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir sína ágætu ræðu með öllum þeim söguskýringum sem þar komu fram. Sem landeigandi og félagi í ágætu félagi, Félagi landeiganda, sé ég nú ekki allar þær grýlur sem þar voru teiknaðar upp. Hv. þingmaður nefndi Grýtubakkahrepp, þegar þær kröfur voru gerðar á sínum tíma. Það vill nú þannig til að í því sveitarfélagi býr sá sem hér stendur og ætla ég fyrst að spyrja hv. þingmann að því hvort hann þekki þær lyktir sem urðu varðandi þann úrskurð sem óbyggðanefnd fékk gegn Grýtubakkahreppi í því tilviki. Vissulega hefur ýmislegt gengið á í öllu þessu en það er líka rétt að minnast á það hér í þessum ræðustól að málskostnaður hefur hingað til verið greiddur af ríkinu. Vissulega getur svona mál tekið á fólk andlega, og komið niður á störfum þess en fjárhagslega skilst mér að ríkið hafi staðið hvað mest í þessu öllu saman. Að hluta til er þetta náttúrlega þannig að með því sem var gert í máli óbyggðanefndar þá eru menn að skýra landamerki. En ég vil beina spurningu til hv. þingmanns varðandi niðurstöðuna sem kom í máli Grýtubakkahrepps.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Niðurstaðan er ekki aðalatriðið í þessu máli hvað það varðar að kröfugerðin var með þeim hætti að menn þurftu að leggja í ómælda vinnu til að reyna að verja sig gagnvart þeim kröfum sem þeir áttu alls ekki von á. Ég þekki ekki niðurstöðuna, af því að hv. þingmaður spurði að því, varðandi þetta ákveðna sveitarfélag. Upphaflega var lagt upp með það að 90% af landi þessa sveitarfélags tilheyrðu þjóðlendu. Og það eru mörg svona dæmi, og ég þekki svona dæmi, þar sem kröfur ríkisins voru langt fram úr hófi, langtum meiri en lagt var af stað með í upphafi. Menn voru hreinlega orðlausir þegar þeir sáu þær kröfur sem komu fyrst frá ríkisvaldinu. Það er það sem skiptir máli, að farið var út fyrir það sem lagt var af stað með í upphafi. Það er svolítið mikilvægt að halda því til haga, hv. þingmaður. Varðandi kostnaðinn þekki ég mörg dæmi þess að einstaklingar sem áttu hlut að máli, bændur, fengu ekki allt greitt sem þeim hafði verið lofað. Það er staðreynd málsins og hægt að sýna fram á það ef þess er óskað sérstaklega. En höldum okkur við það að með þessu frumvarpi er verið að blása lífi í þessi mál að nýju. Þegar menn héldu að þessu væri loks að ljúka á að halda áfram og opna fyrir fleiri möguleika o.s.frv. og snúa sér að sjávarjörðum eins og ég hef rakið í ræðu. Það hugnast mér ekki. Sporin hræða í þessu máli, það er bara ósköp einfalt. Hv. þingmaður greindi réttilega frá því að þetta veldur mörgum miklum áhyggjum og þetta hefur valdið mönnum tjóni. Þetta hefur gert það að verkum, eins og ég rakti áðan, að ekki hefur verið hægt að selja jarðir vegna þess að yfirliggjandi voru kröfur til margra ára, óleyst mál til margra ára. Þetta hefur allt valdið fólki tjóni sem það hefur ekki fengið bætt. Það er bara þannig, hv. þingmaður.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Í upphafi ætla ég að upplýsa hv. þingmann um niðurstöðuna í Grýtubakkahreppi. Hún var þannig að það var ekki ein þúfa í Grýtubakkahreppi dæmd sem þjóðlenda vegna þess að við gátum sýnt fram á öll landamerki. Vissulega var það ákveðin vinna en landamerkin voru skýr. Það er væntanlega tilgangurinn, þegar menn fara af stað í svona mál, að upplýsa um það hvar landamerki eru. Væntanlega er það þannig í þessari vinnu að menn þurfi að sýna fram á hve jörðin þeirra er stór og það þurftu landeigendur að gera í þessu tilfelli, og þetta tók sinn tíma. En tilgangurinn helgaði meðalið. Alla vega verð ég að segja það með okkur sem búum í þessu sveitarfélagi. Ég þekki líka það sem gekk á í öðrum sveitarfélögum í kringum mig og niðurstaðan varð sú sama. Í nágrannasveitarfélagi við mig var það eina sem var dæmt þjóðlenda land sem var hvort sem er í eigu ríkisins áður. Á vissum svæðum eru landamerki greinilega skýr og þar af leiðandi liggur það fyrir. Það verður að koma fram í þessari umræðu að með frumvarpinu á ekki að fara aftur af stað á þau svæði þar sem niðurstaða liggur fyrir. 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég held að hv. þingmaður hafi þarna komið að mjög mikilvægum punkti í þessu máli, þegar hann segir að landamerki hafi verið skýr. En hvers vegna var þá ríkisvaldið að gera kröfu á þau svæði þar sem landamerki voru skýr? Það held ég að sé eitthvað sem ekki var lagt upp með í upphafi. Það var ekki vilji löggjafans að fara að seilast inn á þinglýst landamerki, en það var gert. Það var gert og það er nákvæmlega það sem hv. þingmaður rakti hér og gott að það kom fram. Við erum að horfa upp á það hvernig ríkisvaldið hefur komið fram við borgarana hvað varðar eignarrétt. Stjórnarskrárvarinn eignarréttur einstaklingsins, þinglýst landamerki, var vefengdur og það er eitthvað sem ríkisvaldið á aldrei að gera, aldrei nokkurn tímann. En það var gert. Það er ekki gert í hinum vestræna heimi en það var gert á Íslandi og það var gert í ríkjum Sovétríkjanna á sínum tíma þegar Stalín var búinn að taka jarðeignir af hinum almenna borgara þar í landi. Hér á Íslandi var þetta gert og rétt að halda því til haga. Við höfum enga tryggingu fyrir því, nú þegar á að fara að snúa sér að sjávarjörðunum, að ekki verði gerðar einhverjar kröfur sem eru þegar þinglýstar, þinglýst landamerki og skýr landamerki, eins og hv. þingmaður rakti réttilega og greindi ágætlega frá. Að því snúa áhyggjur okkar í Miðflokknum, að þessi mál eru komin algjörlega út fyrir allt sem ætlunin var í upphafi. Það eru allir sammála um það. Eins og ég rakti í ræðu voru þingmenn og ráðherrar boðaðir á fundi og þeir viðurkenndu þetta. Þeir sem settu lögin viðurkenndu þetta en gerðu ekki nokkurn skapaðan hlut í málinu. Það er það alvarlega.

Herra forseti. Við ræðum hér við 3. umr. frumvarp til breytinga á lögum um þjóðlendur. Ég vil fyrst gera þá athugasemd, eins og ég gerði í fundarstjórn áðan, að mér þykir það sæta mikilli furðu að þetta mál sé komið inn í dag til 3. umr., og þar með til lúkningar, á þeim tímum þar sem sérstaklega eru lagðar þær línur af hæstv. forseta Alþingis og fyrirsvarsmönnum ríkisstjórnarinnar að stjórnarandstaðan verði þægileg og liðleg hvað það varðar að liðka fyrir málum, og jafnvel þannig að nefndarformenn bregðast hinir verstu við ef stjórnarandstöðuþingmenn vilja spyrja einfaldra spurninga á nefndarfundum og velta upp hvort hægt væri að gera tiltekna hluti með skynsamlegri hætti en ráðherra kemur til hugar hverju sinni. Mér þykja þetta í meira lagi skrýtin skilaboð á fyrstu dögum þeirrar vegferðar sem þingið allt er að leggja upp í núna, þegar beðið er um samheldni og skilning á því að skynsamlegt sé og nauðsynlegt að allir rói í sömu áttina, að þá séu þetta skilaboðin sem eru send inn í þingið, að nú skuli lauma inn málum sem einhverjum ríkisstjórnarflokkanna þykir haganlegast og best að séu rædd hálfpartinn í kyrrþey. Það er með slíkum ólíkindum að fundi velferðarnefndar hafi verið slitið fyrir réttum hálftíma, á meðan gestir voru enn að bíða eftir að komast að á þeim tiltekna fundi til þess að koma þessu máli til lokaumræðu og þar með lúkningar fyrir utan atkvæðagreiðslu, að ég verð aftur að gera við það alvarlegar athugasemdir. Ég veit að hæstv. forseti sem nú situr í pontu hefur mikinn skilning á þessum sjónarmiðum. Svo að ég komi mér nú aðeins að málinu. Hv. þm. Birgir Ármannsson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, kom hér inn á að hann legði mikla áherslu á að efnisatriði málsins yrðu rædd og það er nauðsynlegt og sjálfsagt. En fyrst vil ég segja nokkur orð um ferlið frá 2. umr. og meðhöndlun nefndarinnar. Það var þannig að í 2. umr. fyrir ekki svo löngu var tilkynnt, og okkur sem höfðum áhyggjur af málinu var sagt, að málið yrði tekið inn til nefndar á milli umræðna í ljósi þeirra alvarlegu athugasemda sem fram hefðu komið og tekið til ígrundaðrar skoðunar. Síðan gerist það að málið fer til nefndarinnar og hverjir eru kallaðir fyrir nefndina? Það eru fulltrúar fjármála- og efnahagsráðuneytis, fulltrúar forsætisráðuneytis og óbyggðanefndar. Án þess að þurfa að skilgreina mikið þá hópa þá eru þetta aðilarnir sem skrifuðu frumvarpið, geri ég ráð fyrir. Þeir voru kallaðir til skrafs og ráðagerða um það hvað væri að þessu blessaða frumvarpi. Í þeirra huga var ekkert að frumvarpinu. Málið var tekið úr nefnd 12. mars. Það lagðist enginn gegn því. Ég hef leyfi til þess að upplýsa hér að fulltrúi Miðflokksins í nefndinni hefur það sem prinsipp að leggjast ekki á móti því að mál séu tekin úr nefnd þegar meiri hluti er fyrir því en fulltrúi Miðflokksins óskaði eftir því að málið yrði ekki tekið út á þeim tímapunkti til að rými væri fyrir frekari gesti. Daginn eftir að mál var tekið út úr …  Af því að hv. þm. Birgir Ármannsson hefur nú verið í samtali við þann sem hér stendur gæti hann kannski svarað þessu, staðfest þetta. 

Það hefur verið hálft ár hér á þingi.

Það hefur ekki bætt málið að það hafi verið í hálft ár í þinginu, svo ég endursegi það sem hv. þingmaður kallar hér utan úr sal. Mig langar til að koma inn á efnisatriðin en ég reiknaði með því að þau yrðu tekin til efnislegrar skoðunar og breytingar gerðar í meðförum nefndarinnar eftir atvikum. Í fyrsta lagi er það 5. gr. en óbyggðanefnd skilaði minnisblaði til nefndarinnar um hana. Það er að nokkru marki kostulegt að óbyggðanefnd sé sett í dómarasæti yfir eigin sýn á málið. En það er bara eitt atriði í þessu samhengi sem mig langar að nefna hér sérstaklega. Það snýr að því að mikil umræða hefur verið um að netlögin tryggi bara veiðirétt en ekki hinn efnislega massa á botni sjávar og þar undir. Með leyfi forseta, segir í Jónsbók: „En það eru netlög yst er selnót stendur grunn tuttugu möskva djúp að fjöru og komi þá flár upp úr sjó.“ Síðar segir: „Sá maður,“ - landeigandi - „er land á, hann á þara allan og fugla alla, sela alla og rostunga …“ Allir þingmenn vita að þari og þang er ekki sami hluturinn og það er þannig að orðalagið „þari allur“ bendir til þess að eignarréttur landeiganda sé ekki takmarkaður við veiðiréttindi í tengslum við dýptarviðmið Jónsbókar. Þetta er atriði sem mér vitanlega var ekki fjallað um í nefndinni þó að fullt tilefni væri til. Þó að hægt sé að tilgreina æðimargt á þessum tímapunkti sem harða gagnrýni á 5. gr. langar mig sérstaklega að lesa upp úr inngangi umsagnar Landssamtaka landeigenda um frumvarpið þar sem segir, með leyfi forseta: „Landssamtökin telja þær breytingar sem lagðar eru til að stærstum hluta óþarfar og að tillögurnar hafi verið unnar fyrst og fremst í þeim pólitíska tilgangi að leitast við að auka völd og yfirráð opinbers valds, þ.e. ríkis og sveitarfélaga, á kostnað eignarréttar landeigenda.“ Þetta er því miður það sem rammar þetta mál inn hvað pólitíkina í því varðar. Ég ítreka að það kemur verulega á óvart að það séu þingflokkar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks sem leggja slíka ofuráherslu á að mál sem þetta klárist. Það eru fleiri atriði þarna undir, til að mynda svokallaðir almenningar í stöðuvötnum. Þeir hafa verið álitnir í óskiptri sameign landeigenda sem eiga sína séreign eins og hún liggur fyrir og síðan hefur miðja vatns verið álitin óskipt sameign. Nú vill ríkissjóður, óbyggðanefnd, ná taki á þessum svæðum á einhvern hátt og ég sé ekki ástæðu til þess, eftir þá þrautagöngu sem landeigendur landið um kring hafa gengið hér undanfarna tvo áratugi í samskiptum sínum við óbyggðanefnd og ríkið, að æsa til óvinafagnaðar hvað þetta varðar. Og enn síður hvað varðar það atriði sem mikið hefur gagnrýnt að það verði heimild til að opna eldri mál ef kröfur hafa ekki verið settar fram með fullnægjandi hætti af hendi ríkisins. Hvers vegna í veröldinni telja fulltrúar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks ástæðu til að fara í þá vegferð? Ég skil, held ég, pólitísku ástæðurnar fyrir því að fulltrúar Vinstri grænna vilja fara í þá vegferð, ég held að ég að skilji það. En ég skil ekki af hverju Sjálfstæðismenn, þingflokkur Sjálfstæðisflokksins, vilja fara í þá vegferð. Hv. þm. Birgir Ármannsson sagði áðan að það væri að mörgu leyti skiljanlegt að menn sem hefðu þurft að eiga þessi samskipti frá upphafi starfa óbyggðanefndar væru hvekktir. Í því samhengi hræða sporin og það meira en lítið. Ég held að vel hefði farið á því að láta þetta mál annaðhvort sofna í allsherjar- og menntamálanefnd eða að gerðar hefðu verið á því verulegar breytingar frá upphaflega upplegginu. Hvorugt varð raunin og hér stöndum við í 3. umr. og ég fullyrði að 2. umr. hefði orðið verulega efnismeiri hefði ekki verið tilkynnt, af tilteknum fulltrúum stjórnarflokkanna í þessum ræðustól, að málið yrði tekið til sérstaklega góðrar yfirferðar á milli umræðna. Ef fulltrúar stjórnarflokkanna kannast ekki við það þá verða þeir að fara á netið og skoða eigin ræður, ég gerði það áðan. Það fór ekkert á milli mála að skilningur manna eftir þær yfirlýsingar hlaut að vera sá að líkur væru á því að málið kæmi til baka öðruvísi en nú liggur fyrir, þ.e. algerlega óbreytt á milli umræðna. Ekki hefur verið tekið tillit til neins af því sem hefur verið minnst á hvað áhyggjur varðar, hvorki til sjónarmiða Samtaka eigenda sjávarjarða né til sjónarmiða sem komu upp varðandi tekjur af landsvæðum sem þetta á við um. Að miklu leyti er þessi tilfinning áfram alltumlykjandi, tilfinning um sýndarsamráð sem núverandi ríkisstjórn virðist viðhafa og eflaust er það vegna þess hversu ólíkir flokkarnir eru innbyrðis. Það þykir nóg þegar ríkisstjórnarflokkarnir þrír eru búnir að ná sátt eða niðurstöðu, ég ætla ekki að kalla það sátt, um það hvað hver þarf að gefa eftir í hverju máli. Ef sáttin í þessu máli er sú hjá ríkisstjórnarflokkunum að etja landeigendum, sérstaklega eigendum sjávarjarða landið um kring, út í þessa óvissuferð - ef ég man rétt, þá er reiknað með að nefndin verði lögð niður árið 2028 - ef það er sérstakur vilji þingflokks Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarmanna, þá er ágætt að það liggi fyrir að það er vilji þeirra en ekki Miðflokksins.

Virðulegur forseti. Þetta var svo mikill þvættingur sem hér kom fram að ég veit eiginlega ekki hvar ég á að byrja. Sem framsögumaður þessa máls sagði ég að málið yrði tekið aftur inn í nefnd í nefndinni, þ.e. áður en það var tekið út. Það lá alveg fyrir að við myndum vilja koma því í 2. umr. og síðan yrði málið tekið inn aftur. Við göngumst við því, það hefur aldrei leikið neinn vafi á því. Ég verð hins vegar að segja að fulltrúi Miðflokksins í nefndinni óskaði ekki eftir fleiri gestum og var hlynntur því að málið yrði tekið út. Ég skil því ekki þá umfjöllun að málið hafi ekki verið reifað með viðunandi hætti í nefndinni. Það er bara ósatt. Þau atriði sem hér hafa verið rakin, og komu m.a. fram í minnihlutaáliti Miðflokksins, voru tekin til umfjöllunar. Ekki þótti ástæða til að fá alla aðila aftur á fund nefndarinnar. Álit Samtaka eigenda sjávarjarða liggur t.d. klárt fyrir, það þurfti ekkert sérstaklega að fá þá aftur inn. Það var alveg kristaltært í okkar huga, þeirra viðhorf til þessa máls. Við fengum hins vegar fulltrúa fjármálaráðuneytisins á okkar fund, m.a. vegna þess sem kom fram í ræðu hjá hv. þm. Birgi Þórarinssyni hér í þingsal o.fl., þar sem rætt var um tekjumálin. Þau voru skýrð og liggur fyrir hvers vegna þau eru með þeim hætti sem þau eru. Það var farið mjög vel yfir allt annað sem hér hefur verið rætt. Varðandi það að einn umsagnaraðili sé minna virði en annar eins og hv. þingmaður og þingmenn Miðflokksins láta í ljós, að það sé almennt bara ekki gott fólk sem skipar óbyggðanefnd - maður getur alla vega leyft sér að skilja það þannig vegna þess að hér er sagt að þau hafi vald til að túlka þetta og hitt - þá liggur algerlega skýrt fyrir að það sem hér var velt upp í 2. umr., og fólki þótti ekki alveg nógu skýrt, var skýrt mjög vel, 

Herra forseti. Ég verð nú byrja á því að vísa því til föðurhúsanna að ég hafi verið að ýja að því að starfsmenn óbyggðanefndar væru illa innréttaðir. Ég kannast ekkert við það úr tali mínu. En ef hv. þm. Bjarkey Olsen skildi þann hluta ræðu minnar svona öfugt þá er svo sem ekki skrýtið að hún hafi komið hingað upp heldur undin. Það er auðvitað þannig að það blasir við til hvaða athugasemda tekið var tillit, það er ekki flókið. Ég geri ráð fyrir því að hv. þm. Bjarkey Olsen komi hingað upp í annað andsvar og þó að ég sé ekki í stöðu til væri áhugavert að heyra til hvaða sjónarmiða tillit var tekið í nefndinni hvað varðar þær athugasemdir sem komu fram frá Landssamtökum landeigenda eða Samtökum eigenda sjávarjarða. Mér þykir algjörlega blasa við að aðstaða umsagnaraðila hafi verið mjög ójöfn í þessu máli, a.m.k. þegar skoðað er til hvaða athugasemda tekið var tillit.

Herra forseti. Það að fá gesti inn á milli nefndarfunda til að fjalla um tiltekin atriði þýðir ekki að maður verði við því sem óskað er eftir hér í þingsal. Sú gagnrýni sem kemur fram á mál, hvort sem það er þetta mál eða önnur, verður ekki endilega til þess að við öllu verði orðið. Það heitir ekkert endilega vönduð vinnubrögð, að mínu mati. Þá settu menn líklegast fá lög því að við þekkjum það jú að okkur greinir á um margt. Ég vil bara árétta að það var farið mjög vel yfir athugasemdir sem beindust að óbyggðanefnd og hennar störfum og það sem fram kemur í frumvarpinu, sem gagnrýni umsagnaraðila snerist um, var hrakið. Það er misskilningur sem felst að hluta til í umsögnum sem fyrir nefndina bárust og ég vil bara árétta það. Hv. þingmaður nefndi minnisblaðið sem barst og það skýrir mjög vel það sem hér var fjallað um, kemur fram í umsögnum Landssamtaka landeiganda, í umsögnum Samtaka eigenda sjávarjarða o.s.frv. Ég get ekki fallist á það, hv. þingmaður, að þó að ekki verði orðið við öllu sem umsagnaraðilar hefðu gjarnan viljað, af því að það vill jú hver hafa hlutina eftir sínu nefi, þá breytir það því ekki að málsmeðferð þessa máls, sem hefur verið mjög lengi til umfjöllunar, var mjög góð. Það var sagt og hrakið hér að ekki er verið að skilgreina netlög og greinin hefur ekki að geyma ákvæði um brottfall réttinda af neinu tagi. Hún hefur ekki að geyma ákvæði um afmörkun réttinda, hún fellir ekki ákvæði rekabálks Jónsbókar úr gildi eða takmarkar gildissvið rekabálks Jónsbókar. Það liggur alveg fyrir. Það er farið sérstaklega yfir umsögn Samtaka eigenda sjávarjarða sem byggðist að hluta til á misskilningi. Ég vil árétta það enn og aftur að fulltrúi Miðflokksins  
            

Virðulegur forseti. Næsti fundur í allsherjar- og menntamálanefnd verður áhugaverður hvað þetta atriði varðar. Það hvarflar ekki að þeim sem hér stendur að það sé mælikvarði á það hvort á sjónarmið sé hlustað að öll sjónarmið viðkomandi nái í gegn og komist til endanlegrar afgreiðslu. Það er auðvitað ekki þannig, það vitum við öll sem hér störfum. En það er alveg æpandi skýrt í þessu máli að engin af sjónarmiðum landeiganda, sem eru einfaldlega sá hópur sem fyrir þessu verður, náðu í gegn, engin. Það er það sem ég ítreka, og hef ekki breytt um skoðun á, að mér virðist blasa við að töluverður aðstöðumunur hafi verið, ég ætla að leyfa mér að kalla það því nafni, hvað það varðar að aðilar beggja megin borðsins hefðu möguleika á að njóta skilnings nefndarinnar. Það má vel vera að það sé út af samkomulagi, skulum við kalla það, sem stjórnarflokkarnir hafa náð. En það að málið sé tekið inn hér í dag til lokaumræðu undirstrikar í mínum huga mest af öllu hversu illa hluta stjórnarflokkanna virðist líða með málið. Fulltrúar þeirra flokka verða auðvitað að eiga það við sjálfa sig og sína kjósendur, ég ber ekki ábyrgð á því. En það er mjög skrýtið að standa hér og ræða þetta mál, sem er í eðli sínu umdeilt, á tíma þar sem stjórnarflokkarnir biðja um gott veður gagnvart öllu því sem þeim kemur til hugar.

Hæstv. forseti. Ég vildi bara árétta það sem kom fram áðan að umfjöllun um málið í nefndinni var með ágætum. Milli 1. og 2. umr. var farið ítarlega yfir málið og allir umsagnaraðilar voru kallaðir á fund nefndarinnar. Þegar málið kemur til umfjöllunar í allsherjar- og menntamálanefnd, milli 2. og 3. umr., er nefndin fyrst og fremst að reyna að glöggva sig á tilteknum álitamálum sem athugasemdir höfðu komið fram um og byggðu fyrst og fremst á athugasemdum frá Landssamtökum landeigenda og Samtökum eigenda sjávarjarða. Nefndin fjallaði um það efnislega hvort sá skilningur sem kom fram í athugasemdum þessara ágætu aðila ætti við rök að styðjast og ætti sér stoð í frumvarpinu sjálfu. Niðurstaða nefndarinnar var sú að svo væri ekki. Það var niðurstaða nefndarinnar eftir umfjöllun um málið þegar málið var tekið aukalega til umfjöllunar milli 2. og 3. umr. Hafi einhver nefndarmaður haft áhuga á því að kalla fleiri gesti til eða fá frekari umfjöllun um málið á vettvangi nefndarinnar kom það ekki fram á þeim fundi sem ég sat í þessu.

Hæstv. forseti. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði í síðasta andsvari mínu við hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur að mér heyrist á öllu að það verði áhugaverður fundur í allsherjar- og menntamálanefnd hvað þetta atriði varðar. En má þá skilja það sem svo að innköllunin til nefndar á milli 2. og 3. umr. hafi í raun einvörðungu verið til þess að taka á álitamálum sem sneru að 5. gr. frumvarpsins? Hv. þm. Birgir Ármannsson segir að svo sé ekki en þau gögn sem aðrir þingmenn en nefndarmenn hafa tækifæri til að skoða eru einvörðungu þetta minnisblað óbyggðanefndar sem fjallar fyrst og fremst um sjónarmið sem tengjast 5. gr. Þá liggur það bara eins og það er, þetta er þá væntanlega svona. Ég man ekki eftir þessu máli úr stjórnarsáttmálanum. Það hefur þá verið tekin sjálfstæð ákvörðun um það hjá Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki að fara í þessa vegferð með Vinstri grænum því að málið er flutt af hæstv. forsætisráðherra okkar, Katrínu Jakobsdóttur, formanni Vinstri grænna, og miðað við þá ofuráherslu sem sumir hæstv. ráðherrar leggja á það að mál sem eru nefnd í stjórnarsáttmála komist áfram eða þá að mál sem ekki eru nefnd í stjórnarsáttmála komist ekki á dagskrá þá er ekki annað að skilja en svo að þetta mál, jafn undið og það nú er, leggist vel í þingflokka Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, og það kemur á óvart. En varðandi samskiptin í nefndinni þá reikna ég með að fulltrúi Miðflokksins taki þau upp á næsta fundi. Við getum ekki rætt þau hér því að ekki var ég á þessum fundi. En það breytir ekki því augljósa að umsókn barst frá hagaðilum daginn eftir að málið var tekið út og þá væntanlega á grundvelli þess að samkomulag hefði náðst sem dygði stjórnarflokkunum.

Hæstv. forseti. Ég vil endurtaka það sem ég sagði áðan að með því að taka málið inn til umræðu milli 2. og 3. umr. var nefndin að búa sér til pláss og tækifæri til að taka málið fyrir, þess vegna í heild eða einstaka hluta þess eftir því sem nefndarmenn vildu. Það var reyndar ágætur tími frá því að málið var rætt við 2. umr. og þar til það var tekið til meðferðar í nefndinni - ég man ekki hvað það var, hvort það voru tíu dagar sem liðu þar á milli og síðan aftur vika frá nefndarfundinum og þar til við tökum þetta nú til 3. umr. Það var því verið, má segja, að hægja á málsmeðferðinni þannig að menn gætu þó komið að einhverjum sjónarmiðum og athugasemdum og áttað sig betur á því hvað fælist í málinu. Þegar málið var rætt hér við 2. umr. voru enn uppi alls konar sjónarmið um að frumvarpið fæli í sér einhverja efnislega breytingu, eignarréttarskerðingu, stjórnarskrárbrot, og ég veit ekki hvað og hvað menn sögðu í 2. umr. Nefndin sagði bara: Allt í lagi, við skulum skoða þetta betur. Við skulum fara aðeins betur yfir þetta og átta okkur á því og ef einhverjir vilja koma með athugasemdir til nefndarinnar þá er það auðvitað hægt, bara eins og hlutirnir ganga fyrir sig. Það á sér enga stoð í raunveruleikana að reynt hafi verið að lauma einhverju í gegn eða keyra eitthvað í gegn. Og þegar frumvarpið er skoðað, og þegar það er skoðað aftur og aftur, er ljóst að það felur það ekki í sér að verið sé að breyta eignarréttarlegri stöðu eins eða neins með neinum hætti. Það felur það ekki í sér. Það felur í sér breytingu á málsmeðferðarreglum og ef menn eru ósáttir við það þá er rétt að það komi fram. En menn eiga ekki að láta eins og það sé eitthvað miklu meira í þessu en raun ber vitni.

Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Ármannssyni andsvarið. Ég þarf greinilega að temja mér að tala skýrar því að ég hélt að það hefði komið alveg skýrt fram, a.m.k. í minni ræðu, að ég gerði miklar athugasemdir við þær málsmeðferðarreglur sem verið væri að breyta núna, þá sérstaklega varðandi það atriði sem snýr að endurupptöku mála. Það er þeirrar gerðar, sá hluti málsins, að mér er alveg fyrirmunað að skilja hvað rekur menn til þess að opna á þá vegferð, þannig að því sé haldið til haga að gagnrýnin er m.a. á þessar breyttu málsmeðferðarreglur þó að undirliggjandi sé síðan gagnrýni sem er annars eðlis og að mörgu leyti pólitísk. En málsmeðferðarreglurnar eru sannarlega gagnrýndar í þeim sjónarmiðum sem ég hef sett fram.

Herra forseti. Ég ætla að leggja nokkur orð í belg varðandi þetta frumvarp um breytingu á lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram þrennt sem talið er vera megintilgangur með framlagningu þess: Í fyrsta lagi að greitt verði úr óvissu um eignarrétt á landi. Í öðru lagi að skýra verkaskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Og loks að hnýta endahnút á störf nefndarinnar. Ég ætla ekki að gera athugasemd við allt þetta en sumt þó í minni ræðu. Ég ætla að byrja á því að segja að þetta mál er það mál sem mest liggur á í dag. Við berjumst við heimsfaraldur og búið er að lýsa yfir neyðarstigi en við verðum að klára þetta mál. Í ljósi óvissu um eignarréttarlega stöðu á landinu öllu eru í frumvarpinu ákvæði um rýmkaðar heimildir ríkisins til að auka við kröfur sínar undir rekstri mála hjá óbyggðanefnd og að auki að lögbinda að óbyggðanefnd sé heimilt að fjalla um þau tilteknu svæði þar sem nefndin hefur í úrskurðum gert athugasemdir við kröfugerð ríkisins. Þetta var úr greinargerðinni að mestu leyti, að þetta sé tilgangurinn, þ.e. að rýmka heimildir ríkisins svo að það geti aukið við kröfur sínar. Og heimilt er að fjalla um svæði sem nú þegar hefur verið fjallað um. Þetta er það sem ég ætlaði kannski að tala mest um en þó eitthvað meira en það. Þetta þýðir með öðrum orðum að heimilað sé að taka upp mál sem nefndin hefur lokið. Þarna er hins vegar verið að bæta við verkefnum í hendur nefndarinnar sem fer að hluta til gegn meginmarkmiðinu í frumvarpinu, þar sem segir að nú þurfi að ljúka störfum, og það verði að vera fyrirsjáanlegt 2024, eða hvenær það er, en samt er verið að bæta þarna við og opna á það að ríkið geti gert kröfu í land á svæðum sem nú þegar er lokið. Ég geri athugasemd við þetta, herra forseti. Þarna er ekki verið að reyna að flýta störfum nefndarinnar heldur að auka við. Það á sem sagt að taka upp landsvæði þar sem nefndin hefur þegar lokið við að úrskurða, í seinna tilvikinu til hagsbóta fyrir ríkið, sem hefur líkast til ekki gert kröfur sem hafa gengið nægilega langt og óbyggðanefnd fundið að því í úrskurðum sínum. Það er verið að stoppa upp í göt þar sem ríkið hefur einhverra hluta vegna ekki gengið nógu langt. Um þetta atriði segja Landssamtök landeigenda í umsögn sinni: „Landssamtökin telja þær breytingar sem lagðar eru til að stærstum hluta óþarfar og að tillögurnar hafi verið unnar fyrst og fremst í þeim pólitíska tilgangi að leitast við að auka völd og yfirráð opinbers valds þ.e. ríkis og sveitarfélaga á kostnað eignarréttar landeigenda. Enn sé verið að höggva í sama knérunn með því að láta ekki við það sitja að una við málalok á þeim svæðum þar sem óbyggðanefnd hefur lokið yfirferð sinni heldur að opna möguleika fyrir ríkisvaldið á því að halda áfram að vega að einstaklings eignarréttinum á svæðum sem farið hefur verið yfir og sú niðurstaða fengin að þau svæði séu ekki þjóðlendur. Á þeim svæðum virðist nú eiga að leita að einhverjum glufum sem verið hafa í kröfugerð ríkisins við meðferð þeirra og reyna að stoppa í þær, ríkinu til hagsbóta.“ Tillögurnar séu til þess fallnar að viðhalda óöryggi landeigenda gagnvart ríkinu og eyðileggja það traust sem þó hafði myndast. Loks nefna Landssamtök landeigenda að hagsmunir friðar séu ríkari en hagsmunir ríkisins af því að bæta úr mögulegum og minni háttar vanköntum og gloppum í kröfugerð ríkisins. Landssamtök landeigenda - og ég get að mörgu leyti tekið undir margt af því sem þau segja - segja að ríkið haldi áfram sinni þungu vegferð á hendur bændum og landeigendum um land allt. Taka á upp mál á svæðum sem við töldum að úrskurðum og málum væri lokið á ef ríkið sér einhverjar gloppur í því. Frumvarpið er að hluta til að opna á það, herra forseti, og ég er ekki sáttur við það. Ég held að við verðum að klára þetta, minnka umfangið. Klára þau svæði sem eftir eru, sleppa mörgu sem í frumvarpinu er og síðan að hætta þessari vegferð. Hvað er þarna á ferðinni? Jú, ráð var fyrir því gert að ekki yrði unnt fyrir ríkið að lýsa kröfum að nýju í land sem hafði sætt meðferð hjá nefndinni. Það var ráðagerðin. Það væri sem sagt búið að ljúka því, að málum væri lokið. Menn töldu að meðferð mála væri þar með lokið fyrir nefndinni. Er verið að opna möguleika á því að slík mál verði opnuð á nýjan leik, ríkinu til hagsbóta? Ég get ég ekki betur séð, herra forseti, en þarna sé verið að fara gegn meginmarkmiði laganna sjálfra sem var, eins og ég nefndi í upphafi, að greitt yrði úr óvissu um eignarrétt á landi. Hér sýnist mér verið að auka á óvissuna á þeim svæðum sem óbyggðanefnd hefur lokið umfjöllun um. Greiða úr óvissu, en þarna verður aukaálag. Hvenær hættir þessi vegferð? Hvenær lýkur þessu? Öll svæðin verða sem sagt áfram um sinn í uppnámi, bæði þau sem eftir eru og þau sem lokið var. Óvissunni lýkur líklega ekki fyrr en óbyggðanefnd hefur formlega skellt í lás. Í frumvarpinu er einnig gert ráð fyrir að nefndin taki til sérstakrar málsmeðferðar svæði í almenningum stöðuvatna og landsvæði utan strandlengju landsins. Ég ætla að víkja nokkrum orðum að þeim tveimur atriðum. Almenningar stöðuvatna eru í eigu þeirra landeigenda sem eiga land að viðkomandi vatni. Eftir hverju er ríkið að slægjast þarna? Mér er fyrirmunað, herra forseti, að sjá það. Um hvað snýst þetta? Um hvað snýst þessi málarekstur? Um hvað snýst hann? Í lögum um lax- og silungsveiði, og víðar held ég, segir að almenningur í stöðuvatni sé: „Sá hluti stöðuvatns sem er fyrir utan 115 m breitt vatnsbelti (netlög) landareigna þeirra sem að vatninu liggja.“ Eða lengra út ef litið er til 2. kafla rekabálks Jónsbókar, eitthvað út á 7 m dýpi. Í lögum um lax- og silungsveiði, 6. gr., segir að fasteignaeigendum, er land eigi að stöðuvatni, sé einum heimil veiði í almenningi vatnsins og sé hún þeim öllum jafn heimil. Eftir hverju er ríkið að slægjast þarna? Til hvaða málaferla á að stofna til þess að setja þetta í uppnám og hver er tilgangurinn? Ég næ því ekki. Ég las greinargerðina kannski ekki alveg frá orði til orðs en ég sá það hvergi hver nauðsyn á þessu væri. Ég sá ekki skýringar á því. Ég myndi gjarnan vilja að einhver vildi benda mér á það. Ég bað um það í 2. umr. og hef ekki enn fundið þessa skýringu eða heyrt hana og hef ég spurt nokkurra: Hverju er ríkið að seilast eftir í almenningum stöðuvatna? Halda menn að þetta séu eigendalaus svæði? Halda menn það? Hvað hangir á spýtunni? Er ekki á færi dómstóla að skera úr um það ef ágreiningur rís? Er ríkið að seilast eftir almenningum í stöðuvötnum uppi á hálendinu? Er það það sem hangir á spýtunni? En ég hef ekki þessi svör og ég bara spyr. Hver er ágreiningurinn, herra forseti? Á þá, eins og í öllum hinum málunum, að leggja sönnunarbyrðina, sönnunarbyrðina fyrir eignarréttinum, alfarið í hendur bænda? Svo hirðir ríkið rest. Ef menn ná ekki saman þá hirðir ríkið það. Og hversu rík á sönnunarbyrðin að vera, hversu ströng á hún að vera? Ég hef heyrt utan að mér að mönnum hafi fundist hún vera fullþröng og stundum ekki tekið mið af skjölum sem menn hafa lagt fram. Er það hlutverk ríkisins, herra forseti, að vefengja þannig eignarrétt manna og hirða af þeim eign sem þeir líklega eða hugsanlega eiga með slíkri lagasetningu og slíku offorsi með öllu valdi ríkisins á hendur þessum landeigendum? Í frumvarpinu er ákveðið að óbyggðanefnd taki við landsvæði utan strandlengju landsins og virðist sem svo að þetta sé augljós framvinda málsins eins og orðalagið er. „Þegar nefndin tekur landsvæði utan strandlengju meginlandsins til meðferðar“, eins og stendur. Var þetta ekki ákveðið áður eða er þetta nýtt? Ég held að það sé ný uppástunga að fela óbyggðanefnd að vaða í þennan eignarrétt einnig, þ.e. að vefengja eignarrétt eigenda sjávarjarða á landinu sem að sjónum snýr. Það er reyndar ofar mínum skilningi, herra forseti, að nefnd sem stofnuð var fyrir 22 árum, og hlaut nafnið óbyggðanefnd, skuli svo einnig ætlað þetta hlutverk. Í ákvæðum laganna er alltaf og ávallt talað um land en ég hef ekki rannsakað lögskýringargögn varðandi þetta svo að hugsanlega hefur verið gert ráð fyrir því að nefndin hafi einnig átt að taka þessi mál fyrir, þ.e. út í hafið. Ég leyfi mér að efast um það og ekkert í núverandi lagatexta bendir til þess. Ég leyfi mér að fullyrða að ef sú hefði verið upphaflega áætlunin hefði það verið tekið sérstaklega fram og einnig hvað varðar almenning stöðuvatna; það hafði verið tekið sérstaklega fram. Þarna er því verið, að mínu mati, eftir yfirsýn yfir málið núna, að færa út kvíarnar, að víkka út starfsvið nefndarinnar. Það er verið að auka við möguleikana á landi. Þarna er verið að fara út í almenninga stöðuvatna og út í sker og hólma, dranga og eyjar eins og mögulegt er. Það fer auðvitað gegn meginmarkmiðunum um að ljúka þessum störfum sem fyrst. Óbyggðanefnd var stofnuð um 1998 og ég man að hún átti að ljúka störfum nokkrum árum síðar, 2008 held ég að hafi verið markmiðið, jafnvel fyrr. Síðan var það framlengt til 2015. Nú er árið 2020 og nú á þessu að ljúka 2024 og við erum orðin ansi langeyg eftir því að því fari senn að ljúka. Ég held að ég geti tekið undir margt af því sem landeigendur hafa sagt, þeir hafa beðið eftir því óþreyjufullir að þeirri vegferð yrði fljótlega lokið. Það má vera ljóst að hér er verið að bæta verkefnum við nefndina. Varðandi þetta hugtak „land“ þá ætla ég að lesa hér upp af minnisblaði óbyggðanefndar sem barst nefndinni. Þar segir, með leyfi forseta: „Gildissvið þjóðlendulaga er allt land innan íslenskrar lögsögu. Allt land er samkvæmt þjóðlendulögum annaðhvort eignarland eða þjóðlenda og hlutverk óbyggðanefndar er að greina þar á milli. Hugtakið „landsvæði utan strandlengju meginlandsins“ í 5. gr. frumvarpsins vísar til eyja, skerja og annarra landfræðilega eininga umhverfis landið, samanber greinargerð með frumvarpinu. Vegna meðferðar á þjóðlendumálum utan strandlengju meginlandsins er nauðsynlegt að greina hvað sé land og hvar því landi sem fjalla ber um sleppir.“ Já, hvað er land? Nú er áríðandi að svara því. Síðar segir, með leyfi forseta: „Hafsbotn innan 115 m netlaga tilheyrir hins vegar aðliggjandi landi og fellur því undir gildissvið þjóðlendulaga …“ Þarna er land ekkert lengur land. Þetta er undir sjávarmáli en þeir ætla samt að úrskurða um það. Það á sem sagt að taka til úrskurðar í nefndinni land eins og þeir nefna og virðast kalla sem er alla jafna og alltaf undir yfirborði sjávar. Nú er tími minn að verða búinn og ég er alls ekki búinn með ræðuna og er margt merkilegt eftir. Ég er að benda á það hér í lokin, þegar ég er að lesa þetta um landið, að gripið virðist til allra ráða þegar á að skýra hvað heyrir undir óbyggðanefnd. Það er það sem ég er að reyna að skýra út í ræðu minni.

Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, nr. 58/1998 (leyfisveitingar, málsmeðferð, endurupptaka o.fl.). Ég verð nú að byrja á því, eins og fleiri ræðumenn hafa verið að nefna í ræðum, að geta þess að það vekur furðu mína að þetta mál skuli vera hér til umræðu á þessum óvissutímum, í ljósi þeirrar staðreyndar að það gengur yfir heimsbyggðina veirufaraldur sem skekur mannlíf yfir allan hnöttinn. Forseti Alþingis hefur sagt það í fjölmiðlum að mest verði rædd mál á þinginu sem viðkoma þeirri stöðu sem upp er komin og þá átti maður ekki von á því að þetta mál, sem er alls ekki, að áliti okkar í Miðflokknum, komið á þann stað að hægt sé að ljúka því, yrði sett á dagskrá. Við héldum í raun að það væri á leiðinni út vegna þess að það var fundur í nefndinni áðan og ekki voru allir gestir búnir að komast að og eru menn ekki á einu máli um það hvers vegna það skeði. En mér finnst það mjög skrýtin staða að við skulum vera að ræða þetta mál. En gott og vel, það er á dagskrá og ég stend hér í ræðupúlti og ræði það. Þegar við vorum með þetta mál í 2. umr. gerði ég mér góðar vonir, og við fleiri, um að sniðnir yrðu af agnúar og þeim spurningum svarað sem uppi voru á þeim tímapunkti, aðallega um það sem varðar 5. gr. frumvarpsins. Og eins og hefur komið fram í ræðum var í nefndinni lagt fram minnisblað frá óbyggðanefnd þar sem kemur fram að um mikinn misskilning sé að ræða hjá aðilum sem hafi sent inn umsagnir en þeir aðilar eru samt sem áður ekki kallaðir inn í nefndina til að fá þá til að kyngja þeirri óvissu heldur er þetta bara yfirlýsing á minnisblaði og í raun svolítið einhliða fram fært. Og ég verð að segja að mér hugnast þessi aðferð ekki. Ég get ekki ímyndað mér að allir þeir umsagnaraðilar sem gerðu athugasemdir við þetta mál séu sáttir við þessa lúkningu. Það hefur komið fram í ræðu hjá hv. þm. Birgi Þórarinssyni að undanfarin ár og áratugi hafa verið málaferli í gangi sem hafa orðið til þess að aðilar sem eiga jarðir hafa ekki getað selt jarðir vegna yfirliggjandi mála og sporin hræða ef þetta á síðan að útfærast víðar, eins og kemur fram í 5. gr., það er verið að fara í sjávarjarðir og eyjar og sker. Mér finnst alveg ljóst að þetta mál þarf að fá miklu betri og vandaðri umræðu þannig að allir aðilar máls geti farið sæmilega sáttir frá því. Það eru t.d. Samtök eigenda sjávarjarða sem ég ætla að nefna í því sambandi. Af því að ég var að minnast á þetta minnisblað þá langar mig aðeins að rifja upp umsagnir frá aðilum sem eiga eyjar og sker og hafa með það að gera. Er þá fyrst umsögn frá Bjarna M. Jónssyni sem er eigandi sjávarjarða og sérfræðingur í haf- og strandsvæðastjórnun. Hann segir hér, með leyfi forseta: „Í raun er 5. gr. óþörf og mikið auðveldara væri að fylgja gildandi lögum þar sem fram kemur að landamerki sjávarjarða eru dýptarviðmið samkvæmt Jónsbókarlögum sem er 4 faðmar eða 6,88 metrar út frá meginlandi, hólmum, skerjum, dröngum og steinum, sem upp úr sjó rísa á stórstraumsfjöru. Að öllum líkindum er netlagaskilgreining Jónsbókar besta, einfaldasta og eðlilegasta skilgreining á landamerkjum jarða sem óbyggðanefnd hefur fengist við hingað til þar sem hún er alls staðar sú sama hringinn í kringum landið. Seinni tíma lög sem miða við fjarlægðarregluna 60 faðma eða í dag 115 metra frá stórstraumsfjöruborði mega vera þarna en alltaf hlýtur það sem lengra nær að ráða því hvað gert er innan svæðisins, þ.e. menn geta ekki leyft námuvinnslu utan 115 metra netlaga en innan dýptarviðmiðs netlaga ef það nær lengra út.“ Þá eiga við ákvæði úr Jónsbók þar sem talað er um dýptarviðmið og á það víða við, sérstaklega á svæðum í Breiðafirði þar sem menn eru að nýta sjóinn á grunnu vatni, t.d. til veiða. Þó að þetta sé nefnt í minnisblaðinu finnst mér það ekki vera nægjanlegur frágangur málsins að aðilar þurfi ekki að hafa áhyggjur af þessu máli því að það sé í raun misskilningur. Því hefðum við í mínum flokki viljað fá miklu betri svör við. Svo að ég vitni aðeins í greinargerð með 5. gr., með leyfi forseta: „Ekki liggja fyrir nákvæmar upplýsingar um fjölda þeirra landfræðilegu eininga sem eru ofan sjávarmáls á stórstraumsfjöru. Þó liggur fyrir að yfir 10.000 eyjar og sker við strendur Íslands hafa verið teiknuð inn í kortagrunna en einungis lítill hluti þeirra ber nafn. Ætla má að það kynni að reynast afar tímafrekt að viðhafa sams konar málsmeðferð vegna þeirra og tíðkast hefur vegna meginlandsins. Sú málsmeðferð felst m.a. í því að óbyggðanefnd tekur tiltekinn landshluta til meðferðar og gefur hlutaðeigandi ráðherra frest til að lýsa þar kröfum um þjóðlendur, samanber 1. mgr. 10. gr. laganna.“ Ég verð nú bara að segja það, eins og ég sagði í ræðu hér um daginn, að ég er nokkuð öruggur á því að flestöll sker bera nafn, það þyrfti ekkert að fara í djúpa vinnu til að finna það út. Það kemur líka upp í hug minn sú hugmynd þegar verið er að tala um friðun lands, að eyjar sem alltaf eru með grasi, annað kallast sker, hafa margar hverjar verið, flestar, alla vega í Breiðafirði, til ábúðar og til nýtingar í gegnum aldanna rás. Og það er bara þannig að þessum eyjum, ef við getum talað um líðan, líður best við þannig skilyrði. Eyjar sem eru friðaðar og ekkert nýttar og hafa enga umgengni frá okkur, hvernig sem því er háttað, með fjárbeit eða öðru slíku, sem er að færast í vöxt, fara í algjöra órækt. Þær fyllast af hvönn og njóla, það verður uppfok og fuglalífi hnignar. Ég get nefnt eina eyju á Breiðafirði sem heitir Melrakkaeyja. Hún var friðuð fyrir nokkrum árum og þar fækkaði stórlega í fuglastofnum og varð mest eftir vargur, sem við köllum, og eyjan í algjörri órækt. Ég held að menn ættu að huga að því, ef uppi eru hugmyndir um einhvers konar friðanir í þessa veru, að sagan segir okkur að þegar þessar tilteknu eyjar, alveg eins og landsvæði sem hafa verið ræktuð upp og nýtt af manninum, þar hafa sem sagt verið bæði menn og skepnur í aldanna rás, fara í eyði og enginn kemur nálægt þeim þá fara þær í algjöra órækt. Við sjáum bara jarðir uppi á landi sem eru komnar í eyði, þær fara allar undir hvönn og njóla og verða þýfðar og slíkt. Lífríkið á eyjunum er orðið vant því í gegnum aldanna rás að lifa með manninum og því líður best þannig. Ég segi það bara um þetta mál að það er alls ekki komið á það stig að hægt sé að ganga sáttur frá borði. Það þarf að vinna það miklu betur og batt ég vonir við að það yrði gert í 2. umr., þar sem við ræddum það svolítið fram og til baka. En það sem kom út úr vinnunni á milli 2. og 3. umr. var þetta minnisblað frá óbyggðanefnd og nánast ekkert annað. Þar sem hv. þm. Birgir Ármannsson segir að þetta sé eingöngu málsmeðferðar mál trúi ég því bara. En það eru samt uppi þessar áhyggjur okkar og þeim áhyggjum þarf að linna. Ég vil ekki trúa því fyrr en ég tek á því að það eigi að þvinga málið í gegn og mig langar að segja það sama og hv. þm. Bergþór Ólason sagði áðan, að hann tryði því ekki upp á Sjálfstæðismenn, og varla upp á Framsóknarmenn heldur, að þeir skuli vilja koma þessu máli í gegn, sérstaklega á slíkum tímum þegar við ættum að vera að ræða mun meira aðkallandi mál sem lúta að því í hvaða stöðu við erum gagnvart þeirri veiru sem, eins og ég sagði í upphafi ræðunnar, skekur heimsbyggðina og veldur mikilli óvissu. Forseti Alþingis var búinn að tala um að vinna þingsins og stjórnmálin myndu nánast eingöngu snúast um það mál þangað til það væri komið á það stig að við gætum farið að anda léttar og taka fyrir þau mál eins og þetta mál og önnur mál, þingmannamál og frumvörp, sem liggja fyrir þinginu en hafa verið sett til hliðar að svo stöddu vegna óvissunnar. Nú er tími minn að renna út og vona ég að málið verði lagt til hliðar þangað til að því kemur að við höfum tíma til að ræða það betur.

Hæstv. forseti. Málið sem við ræðum á sér alllanga sögu, bæði í þingsal og meðal landsmanna. Þetta er eitt af þeim ólukkans málum sem við hefðum betur aldrei farið af stað með fyrir 20 árum. Ég myndi vilja að við værum að ræða hér hvernig við ætluðum að ljúka þeirri vegferð sem farið var í á sínum tíma. Auðvitað getum við mörg sagt að við hefðum kannski betur reynt að stoppa það á einhvern hátt á fyrri stigum en hér erum við komin. Það sem ég hef einna mestar áhyggjur af í málinu eins og það er vaxið í dag er sú upplifun að verið sé að auka við heimildir eða opna á að taka mál upp að nýju. Ég hef heyrt því mótmælt hér af einstaka ræðumanni, þegar ég hef komið í andsvör, að það sé einfaldlega ekki rétt. Lagatextinn er samt mjög skýr. Það kemur líka fram í báðum nefndarálitunum að verið er að opna á heimildir, vissulega með ákveðnum hætti, þar sem verið er að auka möguleika ríkisins til að bæta við kröfur sínar o.s.frv. Það finnst mér ekki gott og ég held að þetta mál hefði mögulega getað fengið örlítið meiri frið. Að vísu er þarna líka önnur grein sem við höfum gert athugasemdir við. En það hefði verið skárra að þurfa bara að glíma við 5. gr. í þessu máli en ekki 4. gr. líka, ef það hefði staðið til boða. Hins vegar kemur dálítið á óvart að ríkisstjórnin, eins og hún er samansett, með þá stjórnarflokka sem nú eru skuli leggja svona mikið upp úr því að þetta mál verði klárað, að það sé forgangsmál að klára það hér á kvöldfundi þegar margt annað er á dagskrá sem við þyrftum að vera að ræða. Ég kem kannski betur að því á eftir. Það hafa komið fram athugasemdir varðandi þetta mál frá landeigendum og frá eigendum sjávarjarða, eins og fram hefur komið. Það er álit landeigenda að verið sé að opna á endurupptöku mála sem þeim hugnast eðlilega ekki. Við sem vorum hinum megin við borðið á ákveðnum tíma í sveitarstjórnum, þegar hluti af þessu gekk yfir, munum ágætlega hversu mikill tími og orka fór í að eiga við þetta mál. Það er ekki stóra breytan að reikningurinn sé, að hluta til í það minnsta, sendur ríkisvaldinu. Það er ýmis annar kostnaður og fyrirhöfn sem fylgdi þessu líka og fylgir þessu sem er mögulega verið að opna á að endurtaki sig hér. Það sem er kannski sérstakt við þetta, hæstv. forseti, er að áherslan skuli vera á það að leyfa þessa endurupptöku. Látum vera ef hér væri verið að reyna að skýra lagaheimildir sem væru fyrir hendi eða skýra verkefni sem óbyggðanefnd á að hafa á sínum höndum. Nei, þá er verið að bæta í og maður hefur á tilfinningunni að verið sé að reyna að læða þessu í gegn, að þessi endurupptaka sem þarna er í gangi sé eitthvað svona sem menn hafa ekki endilega mjög góða tilfinningu fyrir, en rétt sé að ýta henni hér í gegn þegar hugur manna er á allt öðrum stað. Það leiðir hugann að dagskrá þingsins sem óhjákvæmilegt er að koma aðeins inn á. Það er með ólíkindum að við séum að ræða þetta mál nú þegar við erum með önnur og stærri mál undir. Hér var settur á þingfundur og þar með var fundi í velferðarnefnd slitið þar sem forseti ákvað að þetta mál skyldi ganga fyrir. Þetta mál yrði að ræða og þetta mál yrði að klára þó að ekki eigi að greiða atkvæði um það strax heldur væntanlega á fimmtudaginn ef allt gengur eftir. Nei, það er ákveðið að slíta fundi í velferðarnefnd þar sem var verið að ræða stóru málin, atvinnuleysisbætur og hvernig við getum hjálpað fólki sem jafnvel er að glíma við brostinn efnahag á sínum heimilum. Þá ákveða menn að gera þetta að stóra málinu, fara með það inn í þingið, vitandi að þetta er mál sem kallar á umræðu, mál sem styr er um, mál sem skiptir í sjálfu sér engu hvort er klárað núna eða einhvern tíma seinna. Í sjálfu sér er þetta mál sem ætti ekkert endilega að vera á dagskrá á þessu þingi yfirleitt. En þetta er forgangsröðunin. Þetta er það sem stjórnarmeirihlutinn vill gera. Það verður fróðlegt að sjá hvort þetta verða vinnubrögðin sem verða notuð hér í þingsal á næstunni, að einhver mál sem mönnum kann að þykja að séu umdeild eða erfið verði sett á dagskrá til þess að lauma þeim í gegn meðan hugurinn er annars staðar. Við munum að sjálfsögðu ekki taka því þegjandi. Velferðarnefnd var ekki búin á sínum fundi þegar forseti ákvað að honum skyldi lokið. Ekki voru allir gestir búnir að ná sambandi inn á fundinn í gegnum fjarfundabúnað. Þar af leiðandi er fundur kl. 9 í fyrramálið, framhaldsfundur í raun og með þeirri dagskrá sem var í kvöld. Virðulegi forseti. Það er óþarfi að lengja málið. Þetta er í sjálfu sér ekkert flókið. Þetta er frumvarp sem tekur á stórum málum. Ég ætla ekki að hætta mér mjög mikið út í 5. gr., ég hef ekki náð að setja mig inn í hana eins og margir félagar mínir sem hér hafa talað í kvöld. Ég minntist á 4. gr. og ég held að það sé mjög slæmt að við séum með hana inni í þessu máli. Ég vonast til þess, ég er ekki að boða það, að meiri hlutinn sjái að sér og komi fram með breytingartillögur áður en atkvæðagreiðslan fer fram þannig að hægt sé að breyta þessu máli á lokasprettinum. Hæstv. forseti. Ég hefði gjarnan viljað sjá að dagskrá þingsins væri með öðrum hætti, að við værum að einbeita okkur að þeim málum sem raunverulega þarf að einbeita sér að en ekki svona aukamálum.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu öllu meira en nýta mér samt þessa aðra ræðu til að klára það sem ég ætlaði að segja í fyrri ræðu minni. Ég var þar kominn að ræða skýringar óbyggðanefndar og það sem kemur fram í lögunum. Eins og ég taldi þá er verið að víkka út starfssvið nefndarinnar umfram það sem var hugsað í upphafi. Ég nefndi þar nafnið á nefndinni, þar sem verið er að tala um land, og nú er það komið á haf út. Verksvið nefndarinnar nær á haf út nú orðið og lengst út í stöðuvötn. Mér finnst eins og þarna sé verið að auka við verkefni nefndarinnar og það er ekki í samræmi við það að nefndin eigi að ljúka störfum sem allra fyrst, ekki ef verið er að auka við störf hennar. Sérstaklega er verið að auka við störf nefndarinnar þegar verið er að ræða um að rýmka heimildir ríkisins til að fara að nýju í eldri mál sem lokið var. Einnig nefndi ég að hér væri verið að auka óvissu. Tilgangur laganna var að greiða úr óvissu en hér er verið að auka óvissuna þar sem verið er að taka upp eldri mál. Niðurstaðan er sú að öll svæði eru í uppnámi að nýju. Verklok óbyggðanefndar eru ekki fyrirsjáanleg nú fremur en áður með tilkomu útvíkkunar á starfssviði hennar til almenninga stöðuvatna og landsvæða utan strandlengju landsins. Ég efast um að það hafi verið ætlunin í upphafi, eins og ég nefndi, að óbyggðanefnd ætti að fara í slík verkefni sem nú er verið að fela henni, og ég fór einnig í skýringar í minnisblaði óbyggðanefndar þar sem hafsbotn er í sumum tilvikum til úrskurðar í nefndinni en ekki í öðrum tilvikum. Þannig skýrði ég það út að unnt væri að toga orðið land töluvert á haf út. Auðvitað á það við um hafsvæðið í kringum eyjar, hólma, dranga og sker og boða svo framarlega sem þeir koma upp í stórstraumsfjöru. Ég ætlaði ekki að klára þessa ræðu fyrr en ég væri búinn að ræða örlítið um Jónsbók og helst Grágás og sleppi því tækifæri helst ekki. Mér þykir vænt um gömul lög og ég vil alls ekki að þau hverfi úr lagasafninu nema þau séu beinlínis til óþurftar og helst til tjóns. Ég verð aðeins að setja spurningarmerki við minnisblað óbyggðanefndar. Hvaða tilgang hefur slíkt minnisblað frá óbyggðanefnd? Gætu fullyrðingar og staðhæfingar í minnisblaði óbyggðanefndar reynst nefndinni fjötur um fót síðar meir þegar hún fer að úrskurða um þessi mál eða þegar þau koma inn á hennar borð? Þarna er verið að skýra lög og þarna má finna skýringar hennar á ýmsum hlutum. Ég nefndi áðan orðið land en það gengur kannski lengra en það, það er ýmislegt sem verið er að skýra. Ég sé að nefndin skýrir orðið netlög og viðurkennir það í sínu minnisblaði að það sé ekki eins einfalt og sýnist, heldur hafi ákvæði í Jónsbók og þar áður í Grágás - og ég ætla ekki að lesa það upp hér, ég er með það fyrir framan mig en ætla tímans vegna að sleppa því. Í minnisblaðinu er viðurkennt að þessi dýptarregla Jónsbókar hafi aldrei verið afnumin. Hún hefur aldrei verið afnumin. Samt finnst þetta ákvæði Jónsbókar ekki í lagasafninu, ekki í tölvunni og ekki í lagasafninu eftir 1919 að því er mér skilst. Þetta er ekki byggt á mínum eigin rannsóknum, þetta las ég einhvers staðar. Einnig hefur það komið fram í dómum Hæstaréttar að þetta dýptarviðmið er viðurkennt og ég beini því til forseta að láta það ekki gerast að lagaákvæði falli út úr lagasafni, hvernig sem það gerist, nema þau séu beinlínis felld þaðan út með lagasetningu, að það gerist ekki aftur. Ég ætla að vitna í hæstaréttardóm frá 1996, bls. 2520: „Ákvæði 2. kapítula rekabálks Jónsbókar um afmörkun netlaga, sem miðast við sjávardýpi, hafa ekki heldur verið felld úr gildi með ákvörðun löggjafans,  Mér finnst bagalegt ef hægt er að hreinsa lagasafnið án atbeina Alþingis.

Virðulegur forseti. Mig langar í seinni ræðu minni að koma inn á atriði sem þingmaður Framsóknarflokksins, hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson, minntist á í andsvari við mig áðan. Ég var ekki með frumvarpið við höndina þegar ég kom í andsvör og langar að nýta tækifærið núna til að svara þeirri spurningu betur sem þingmaðurinn setti fram. Hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson hélt því fram að með frumvarpinu væri ekki verið að opna á endurupptöku mála. Mig langar, með textann fyrir framan mig, að lesa það sem segir í 4. gr., með leyfi forseta: „Við bætast tvær nýjar málsgreinar, svohljóðandi: Vilji ráðherra auka við kröfur ríkisins í máli sem er til meðferðar hjá óbyggðanefnd getur nefndin heimilað að hinar auknu kröfur komi til úrlausnar ef það verður ekki metið ríkinu til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar í einu lagi í öndverðu og hinar auknu kröfur seinka ekki málsmeðferð um of að mati nefndarinnar. Um kynningu á hinum auknu kröfum og kröfulýsingarfrest annarra sem telja til eignarréttinda fer samkvæmt 2. mgr.“ Þetta verður ekki miklu skýrara. Og áfram segir, með leyfi forseta: „Nefndinni er heimilt að taka til meðferðar svæði sem áður hafa sætt meðferð hennar, ef hún hefur í úrskurði gert athugasemd við kröfugerð ráðherra. Jafnframt er nefndinni heimilt að taka til meðferðar almenninga stöðuvatna á landinu öllu. Um málsmeðferð fer eftir lögum þessum.“ Fyrir áhugamenn um skýrleika laga verður þetta ekkert miklu skýrara og þarna er kannski komin skýringin á því að þingflokkur Framsóknarflokksins er áhugasamur um að þetta mál gangi í gegn, stuðningurinn virðist byggður á misskilningi. Áfram segir í greinargerð frumvarpsins um 4. gr., með leyfi forseta: „Viðbæturnar varða annars vegar möguleika ríkisins til að auka við þjóðlendukröfur undir rekstri mála fyrir óbyggðanefnd og hins vegar lögfestingu sérstakrar heimildar fyrir óbyggðanefnd til að taka til meðferðar svæði sem áður hafa sætt meðferð nefndarinnar, hafi nefndin gert athugasemd við kröfugerð ríkisins þar um, auk almenninga stöðuvatna.“ Nú er hv. þm. Þórarinn Ingi Pétursson ekki í salnum en mikið vildi ég óska þess að hann kæmi í andsvar og spyrði mig aftur út í þetta ef þetta er enn óskýrt. Það er venju fremur skýrt að þarna er verið að opna fyrir þessa endurupptöku sem við í Miðflokknum höfum gert alvarlegar athugasemdir við. Um málið eins og það liggur fyrir er í sjálfu sér ekki miklu við að bæta. Það er mjög miður að það hafi komið á dagskrá í dag og beri allt þess merki að ríkisstjórnarflokkunum þyki sumum hverjum þægilegt, eða skást, illskást sennilega, að afgreiða málið í eins mikilli kyrrþey og nokkur kostur er á degi þar sem önnur nefndastörf voru trompuð með störfum velferðarnefndar og látin víkja af því að velferðarnefnd var að vinna svo mikilvæg verkefni fyrir ríkisstjórnina sem sneru m.a. að breytingum á reglum um Atvinnuleysistryggingasjóð. Við þetta gerði stjórnarandstaðan engar athugasemdir og studdi raunar að verklagið yrði með þessum hætti. Svo kemur þetta mál af öllum inn. Það kemur á óvart, en það verður þá bara að hafa sinn gang að þetta sé eitt af forgangsmálum Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Ekki finn ég þessu neinn stað í stjórnarsáttmálanum þannig að það virðist hafa verið sjálfstæð ákvörðun að fara í þessar breytingar. Og eftir þá þrautagöngu sem landeigendur hafa gengið hér undanfarna tvo áratugi, eða þar um bil, í samskiptum sínum við óbyggðanefnd og ríkið hvað þetta regluverk þjóðlendna varðar er ekki á það bætandi og sporin hræða. Þegar mikilvægur þingmaður Framsóknarflokksins kemur fram við lok 3. umr. og talar um málið af fullkomnum misskilningi blasir við að málið er annaðhvort ekki fyllilega kynnt í þeim þingflokkum sem mest kemur á óvart að styðji það eða þá að hv. þingmenn hafa sett kíkinn fyrir blinda augað. Ég ætla að láta þetta duga í bili. Það kemur á óvart að þingflokkar Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins styðji þetta mál en kannski ekki eins á óvart að þingmenn Vinstri grænna geri það.

Herra forseti. Ég ætla ekki að lengja umræðuna frekar en ég verð þó að segja, eins og komið hefur fram, að það vekur undrun mína að svona mikil áhersla skuli vera lögð á þetta mál þegar þingið þarf að takast á við þá erfiðleika sem steðja að okkur vegna kórónuveirunnar. Ég vil sérstaklega koma aðeins inn á það sem hv. þm. Birgir Ármannsson nefndi áðan, í andsvari held ég, þegar hann talaði um að tilgangur þess frumvarps sem við ræðum væri ekki að breyta eignarréttarlegri stöðu. En það er nákvæmlega það sem gerðist og hefur gerst í þessum þjóðlendumálum. Af hálfu ríkisvaldsins hefur verið gerð tilraun til að breyta eignarréttarlegri stöðu einstaklinga þegar kemur að þinglýstum eignum og jarðeignum sem aldrei var lagt upp með í upphafi. Það er að sjálfsögðu alvarlegt mál þegar ekki er hægt að treysta þinglýstum eignarheimildum að jarðeignum þegar ríkisvaldið er annars vegar. Í þessu kristallast svolítið þessi umræða, a.m.k. af minni hálfu, að nú á að fara að leggja í þá vegferð að útvíkka hlutverk óbyggðanefndar og snúa sér að sjávarjörðunum eins og ég hef rakið og fleiri í sínum málflutningi. Í mínum huga er því mikið áhyggjuefni að haldið verði áfram á sömu braut, þ.e. að þegar kemur að kröfugerð ríkisins verði gerðar, eins og hefur verið, ýtrustu kröfur af hálfu ríkisins og þá skipti það ekki neinu máli hvort um sé að ræða þinglýstar eignir eða þinglýst landamerki þegar kemur að jarðeignum, að það sé bara haldið áfram á sömu braut og menn þurfi að fara að verja sig í því sem þeir hafa talið að væri haldfast, þ.e. þinglýst skjöl um að viðkomandi sé eigandi viðkomandi jarðar og að landamerki séu skýr. Þetta hefur því miður verið við lýði í þau 22 ár sem nefndin hefur verið starfrækt og að sjálfsögðu hræða sporin í þessum efnum þegar á að fara að útvíkka hlutverk nefndarinnar með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Auk þess er ljóst að það á að fara að gefa grænt ljós á að opna mál sem hefur verið lokið með úrskurði eða með öðrum hætti á hinum ýmsu landsvæðum. Það vekur ótta meðal þeirra sem hafa þurft að standa í þessum málaferlum í langan tíma og haft mikil áhrif á þá einstaklinga sem þar eiga hlut að máli, bæði fjárhagslega vegna þess að það hefði verið erfitt að selja jarðir sem eru undir það settar að ríkið er að seilast eftir réttindunum þar, í sumum tilfellum þinglýstum réttindum. Þetta eru allt lögmætar og réttar áhyggjur sem fólk hefur af þessu máli og enn og aftur skilur maður ekki hvers vegna lögð er svona mikil áhersla á að klára þetta mál. Það er manni eiginlega óskiljanlegt. Ég sé ekki að það séu ríkir hagsmunir fyrir því að klára þetta mál hér og nú. Það verður að segjast eins og er, herra forseti, að maður veltir fyrir sér hvers vegna lögð er svona gríðarleg áhersla á þetta mál af hálfu stjórnarflokkanna, Vinstri grænna, Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Nú vita menn og hafa fengið að vita í gegnum árin að þessi mál hafa verið keyrð áfram í ósætti við landeigendur. Upphaflega var lagt upp með að sátt ríkti um þessi mál og hagsmunasamtök bænda höfðu þá trú í upphafi að þetta væri af hinu góða. Auðvitað eru allir á því að það þurfi að skilgreina landsvæði á hálendinu og þar sem einskis manns land er, en þetta hefur því miður farið algjörlega úr böndunum, herra forseti, og þess vegna hræða sporin í þessum efnum. Við í Miðflokknum getum ekki stutt þetta mál.