Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Thor Thors) Það var ekkert minnzt á þetta frv. við 2. umr., en þar sem ég er frsm.allshn., vil ég geta þess, að hér er um nýmæli að ræða, þó það sé smávægilegt. Með þessu frv. er sýslunefndum heimilað að setja sérstaka lögreglusamþykkt, sem gilda á fyrir alla sýsluna utan kaupstaða. En samkv. núgildandi lögum eru það hreppsnefndir, er gera slíkar samþykktir, hver fyrir sitt sveitarfélag. Það á að vera óþarft, af því að samskonar lögreglusamþykkt virðist geta gilt fyrir öll sveitarfélög, a. m. k. innan sama sýslufélags. Þess vegna er nægilegt, að sýslunefndin geri eina slíka samþykkt fyrir hvert hérað, og eru þá hreppsnefndir jafnframt lausar við það mál.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Hv. frsm. vek að mér nokkrum orðum í síðustu ræðu sinni. Hann gekk að vísu alveg framhjá þeirri aðalástæðu minni gegn frv., að það miðaði að því að íþyngja tveim aðalatvinnuvegum þjóðarinnar. Hann gekk alveg framhjá því, að fyrir tveim mánuðum hefði verið talið nauðsynlegt, að ríkissjóður greiddi þau gjöld, sem samkv. frv. á nú að demba yfir á atvinnuvegina, enda þótt nú væru horfurnar enn þunglegri en þá. Útlit um síldarsölu er að vísu ekki mjög slæmt, en þó jafnan mjög óvíst. Um fisksöluna vita allir, hvílíkir erfiðleikar vofa þar yfir. Ef samningar við önnur ríki takast ekki því betur, er fisksalan og þar með öll afkoma þjóðarinnar í voða. Útlitið er því enn ægilegra nú en á síðasta þingi, er talið var sjálfsagt, að ríkissjóður greiddi þessi gjöld. Þá er það kunnugt, hve lágt verð á útfluttu kjöti hefir orðið síðastl. ár, og enn lægra en árið áður, þrátt fyrir verðjöfnunargjaldið og kjötuppbót. Innanlandssalan hefir að vísu verið nokkru betri en áður, en þó hafa vonir manna um hana ekki rætzt, jafnvel á beztu sölusvæðunum, svo að fjölda bænda liggur við að gefast upp. Það er því hin fyllsta óhagsýni fyrir ríkið að íþyngja um of atvinnuvegunum, sem eru hornsteinar ríkisins til tekjuöflunar, og auk þess er það fyllsta réttlætiskrafa í þessu efni sem öðrum, að réttur og skylda fylgist að. Það hefði nú mátt vænta þess af hv.frsm., sem sífellt er að tala um eyri móti eyri, að hann viðurkenndi þetta. En hann gekk framhjá þessu eins og flestu öðru, en kom hinsvegar með ýms brigslyrði í minn garð um að ég hefði haft rangt eftir sér, t. d. það, að hann hefði sagt, að bændur hefðu ekkert vit á að „organisera“ mjólkina. Hann sagði þetta nú samt - og það með röngu. Bændur hafa sýnt það, að þeir hafa getað komið skipulagi á sölu afurða sinna og á innflutning nauðsynjavara sinna sjálfir. Voru það ekki bændur, sem stofnuðu kaupfélögin? Voru það ekki bændur, sem löguðu saltkjötssöluna og gengust fyrir freðkjötssölu til að bjarga kjötmarkaðinum? Voru það ekki bændur, sem skipulögðu mjólkursöluna í Eyjafirði - einmitt mjólkursöluna? Hv. frsm. var að vísu að tala um, að Vilhjálmur Þór væri kaupstaðarmaður. En voru það ekki bændur, sem völdu hann, og er hann ekki þeirra starfsmaður? Sýnir ekki val hans, að bændur kunna að velja sér starfsmenn og fulltrúa? Og verður annað sagt en að Búnaðarfélaginu hafi tekizt sæmilega í starfsemi sinni? Þessar aðdróttanir hv.frsm. til bænda falla því ómerkar fyrir dómi reynslunnar. Hæstv. forsrh. þarf ég ekki mörgu að svara. Honum tókst ekki að andmæla neinu af því, sem ég hafði sagt. Hann gat ekki hrakið það, að framleiðendurnir myndu spara, ef þeir réðu sjálfir sölu afurða sinna, t. d. með því að fækka í nefndum. Hann reyndi ekki að hnekkja því, að fyrir tveim mánuðum hefði stj. fallizt á, að útgjöld við nefndirnar skyldu greiðast úr ríkissjóði. Hann gat ekki andmælt því, að greiðslur framleiðenda í þessu skyni ættu að vera í hlutfalli við tilnefningarrétt þeirra í nefndirnar. Hann svaraði því ekki heldur beint, að réttur og skylda ættu að fylgjast að. Í stað þess fór hann að hugsa og tala í persónum, og tala um séra Sveinbjörn Högnason, Árna Eylands og Hannes dýralækni. Ég hefi enga löngun til að fara að ræða málið á þeim grundvelli, en verð þó að láta í ljós, að ég tel vafasamt, að bændur hefðu einmitt valið þessa menn, hefðu þeir mátt ráða sjálfir, og ég dreg það í vafa, að framleiðendur endurkjósi formann mjólkursölunnar, er þeir fá hana í sínar hendur, þrátt fyrir þá reynslu, sem af honum er fengin. Hingað til hafa hvorki bændur né fiskframleiðendar haft rétt til að kjósa meiri hl. nefnda þeirra, sem fara með afurðasöluna. Það er því býsna fráleitt, að þessir framleiðendur séu látnir einir gjalda kostnað af þeim nefndum, sem þeir eru ekki raðandi í sjálfir. Enn fráleitara er þó jafnvel, að ríkissjóður skorist undan að greiða kostnað við síldarútvegsnefnd, sem Sþ. kýs 3 menn í af 5, en síldarútvegsmenn aðeins 1. Það er annars ekki ófróðlegt að kynna sér, hvernig nefndir þessar eru skipaðar. Kjötverðlagsn. er skipuð framleiðendum að 2/5, fiskimálanefnd að 3/7 síldarútvegsnefnd að 1/5, mjólkursölunefnd að 3/7 og mjólkurverðlagsnefnd að 2/5. Meðan þessum málum er svo skipað, eiga framleiðendur ekki að greiða kostnað af nefndunum. Öðru máli væri að gegna, ef fyrirkomulagið væri hið sama og í Noregi, þar sem framleiðendur eiga alla fulltrúana.

Frsm. (Jón Baldvinsson) [óyfirl.]: Ég ætla fyrst að víkja að hv. síðasta ræðumanni. Þó það hafi nú ekki orðið eins mikill árangur af þessum samtökum Sjálfstfl. um að trufla mjólkursöluna eins og vænta hefði mátt af svo sterkum flokki, þá voru menn áhyggjufullir um, að sú truflun gæti orðið miklu meiri en hún reyndist að verða. Fyrir þær sakir töldu líka margir ekki eigandi undir því, að mjólkurverðið lækkaði. En þegar frá liður, sjá menn, að það er ekki eins mikið skeð eins og vænta hefði mátt og til stoð hjá Sjálfstfl. eða konum þeim, sem hann lét beita sér fyrir þessum samtökum. Það er því alls ekki rétt að skella allri skuldinni á húsmæðurnar. En þessi truflun var þó fyrir hendi, og menn óttuðust, að hún gæti orðið talsvert mikil, eftir þeim þyt, sem var í bænum um það leyti. Það er því hv.þm. (GL) sjálfur, sem hefir staðið fremstur í flokki fyrir því að hindra lækkun mjólkurverðsins, enda segir hann sjálfur, að sér detti alls ekki í hug að krefjast þess, því það sé ómögulegt eins og á standi. Það er náttúrlega ágætt að fá þetta fram nú, sem þó var sterkasti þátturinn í „agitationinni“, þegar samtökin hófust. - Hv. þm. vildi halda því fram, að ég hefði talað óvirðulega um þessar húsmæður, sagt, að þær ættu skilið að fá ofanígjöf og sektir. Það er síður en svo, það eru aðeins nokkrir leiðtogar Sjálfstfl., sem eigi skilið ofanígjöf og sektir fyrir það frumhlaup, sem gert var til þess að trufla söluna á mjólkinni. Það er í rauninni undarlegt, að allir bændur skuli ekki hafa séð, hversu óvinveittur þessi hluti Sjálfstfl. er í raun og veru málstað bændanna, sem eiga allt sitt líf undir því, að þeim takist að selja afurðir sínar á þessum bezta markaði landsins. Þegar verið er að reyna að trufla mjólkursöluna, þá get ég vel trúað því, að einhverjir, sem ekki leitast sérstaklega eftir því að fá óskir sínar uppfylltar, geti komið í einhverja mjólkurbúð og ekki fengið það, sem þeir biðja um. Vonzkan er nú mikil út af því, að Korpúlfsstaðamjólkin fæst ekki lengur sérmerkt, þó hv.þm. hafi ekki nefnt það, þá er það þó eitt af því, sem er undirrótin að þessu öllu saman. En á hinu eru engin tormerki, að fá nægilega nýmjólk, hjá þeim, sem það vilja einlæglega. Hv. 10. landsk. þarf ég sára litlu að svara. Hann vildi halda því fram, að bændur væru fyllilega færir um að ráða sér menn til þess að standa fyrir sínum málefnum. Ég hefi ekkert við það að athuga, að þeir muni geta það. En það, sem ég var að tala um, var það, að ekki væri vert að afhenda þeim það, sem þeir hefðu enga hugmynd um, sem ekki væri heldur von. Það er t. d. enginn að ásaka hv. 10. landsk. fyrir það, að hann kunni ekki að setja prentstíl, því hann hefir aldrei lært það. Það er heldur enginn að ásaka bændur fyrir það, þó þeir beri ekki skynbragð á, hvernig eiga að reka búðir í Reykjavík, af því að þeir hafa aldrei gert það.

En presturinn í Rangárvallasýslu hefir vit á því!

. Ég hefi aldrei haldið því fram, að hann hefði þá þekkingu til að bera. En það eru aðrir í n., sem hafa þekkingu í þessum efnum. Það hefir kannske ekki verið hægt að fá alla 7 nm. með þekkingu í þessum efnum, enda var þess ekki þörf. - Hv. 10. landsk. vitnaði í Vilhjálm Þór til sönnunar því, hvað bændum hefði tekizt vel sitt val á mönnum til þess að hafa á hendi þeirra mál. Ég viðurkenni þann mann fyllilega, og eins eru í S. Í. S. mjög duglegir menn. En ég er ekki sérlega hrifinn af því, hvað bændur eru flinkir að velja sér starfsmenn í Búnaðarfél. Íslands, sem að dómi hv. 10. landsk. er eins og helgur dómur, sem helzt má ekki snerta við. En þar hefir sundrungin verið svo mikil, að ekki hefir verið hægt að koma sér saman um einn búnaðarmálastjóra, en til þess að koma einhverju nafni á það, hafa þeir haft þá 2. Þetta er nú aðalfélagsskapur bændanna, sem hv. 10. landsk. talar með svo miklum helgisvip um; honum hefir nú tekizt svona að velja sína starfsmenn. Ég er ekki að segja, að þetta séu í raun og veru lélegir starfsmenn, síður en svo, en það er játað, að mikið af starfi Búnaðarfél. er í ólestri, vegna þess að aldrei hefir verið samkomulag um að hafa einn búnaðarmálastjóra. Ósamkomulagið hefir verið svo mikið, að þar hefir jafnvel lent í handalögmálum. - Mér finnst því sannarlega mega koma með aths. við það, að þeir séu endilega sjálfkjörnir.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég skal ekki fara að svara þessu dæmalausu rausi hv.frsm.n. um Búnaðarfél. Íslands, því nú er komið enn lengra frá efninu heldur en áður. En það eru örfá orð hjá hv.frsm., sem mér finnst ekki megi standa ómótmælt, og það eru sérstaklega þessar tilraunir til þess að varpa skuldinni af öllu ólagi Samsölunnar á samtök húsmæðranna. Það er alkunnugt, að mjólkursölunefndin fer svo með sitt vald, að lofuð mjólkurlækkun af alþfl. hefir orðið að farast fyrir. Með því að veita tugum þúsunda inn í Alþýðubrauðgerðina, þá eru þessar sömu þúsundir teknar frá bændunum, sem annars hefðu fengið þær, ef brauðsalan hefði verið frjáls. Þar af leiðandi var heldur ekki hægt að lækka mjólkurverðið, og svo á að skella allri skuldinni á Húsmæðrafélagið í Reykjavík. Það væri náttúrlega ástæða til að leggja út af - ekki í stuttri aths., heldur langri ræðu - þessum hugleiðingum hv.frsm. um að beita sektum við því, að menn gerðu samtök um að fá áhugamál sín fram. Hvað ætli hv.þm. segði við því, ef ætti að beita sektum á móti samtökum verklýðsfélaganna, sem hafa viðgengizt á síðustu tímum? En svona eru nú þessir háu herrar, rétt eftir því, hvaða hlið snýr að þeim í það og það skiptið. Þá var hv.frsm. að tala um þekkingu nefndarmanna í þessum efnum. Það ætti nú ekki að minnast á þekkingu í sambandi við þessa n., vegna þess, að það er alkunnugt, að sá maður, sem hefir mesta þekkingu á þessum málum, hefir að mestu leyti verið borinn ráðum. Og meira þekkingarleysi hefir aldrei komið fram í nokkurri n. heldur en hjá mjólkursölun. fyrstu daga Samsölunnar. Um Korpúlfsstaðamjólkina ætla ég ekki að segja margt. Það er alkunnugt, að sú mjólk þótti góð. En hvers vegna mátti þá ekki hafa þessa útgengilegustu mjólk á markaðinum? vegna þess, að hér, eins og æfinlega hjá þessum flokki manna, á að rífa niður einstaka menn og fyrirtæki, og þar með þá vitanlega Korpúlfsstaðabúið. Hæstv. forsrh. hefir nú loksins gert eitt atriði að fráfararsök, sem sé það, að veita engar endurbætur á þessu máli. Og finnst mér það vel við eiga, að þegar stj. gerir eitt atriði að fráfararsök. þá sé það um það, að ekki skuli fást endurbætur á einu máli.

Þorsteinn Briem [óyfirl.: Ég þarf ekki mörgu að svara hv.frsm., því hann lék þann leik, sem honum er títt að leika, að tala utan við efnið og skjóta sér framhjá því að svara. Hann tæpti að vísu á því að reyna að verja fyrri orð sín um það, að bændur væru ekki færir um að ráða sínum málum eða afurðasölumálunum af því að þeir væru ekki sérfræðingar í verzlun. En er það ekki yfirleitt svo, að menn með sæmilegri alþýðugreind geti fljótlega sett sig inn í mál, jafnvel þó þeir séu ekki sérfræðingar. Eða eru það allt sérfræðingar, sem mjólkursölunefndina skipa? Ég hygg, að a. m. k. þeir, sem hafa stundað háskólanám, hafi ekki lagt fyrir sig sérfræði í verzlun, hvorki um mjólkursölu eða annað. Hv. frsm. viðurkenndi, að bændur hefðu kunnað að velja sér fulltrúa til þess að fara með sín verzlunarmál. Mundu þeir þá ekki eins hafa getað það í þessu atriði? Ef bændur hefðu mátt nokkru ráða í þessu máli, þá hefðu þeir einmitt valið þá menn, sem mesta þekkingu og reynslu hafa í þessum efnum, miklu meiri heldur en ýmsir þeirra manna, sem í n. voru skipaðir. Ljósasti vottur þess. hversu hægt hv.frsm. var að geta flúið burt frá þessu máli, var það, þegar hann fór að tala um Búnaðarfélag Íslands. Hann tuggði þessa gömlu sögu um búnaðarmálastjórana 2 og vildi með því sanna, að bændur væru ekki færir að ráða málum sínum, af því að þar hafði verið talið heppilegra eins og á stóð að skipta verkum milli þeirra manna, sem eiga að hafa forustu búnaðarmálanna með höndum. En hvað sem því líður, þá er það víst, að bændum almennt verður ekki kennt um það, að búnaðarmálastjórarnir urðu 2, því þeir hafa ekki átt þess kost um allmörg ár að ráða yfir stjórn Búnaðarfél., þar sem þeir hafa ekki átt þess kost að kjósa hana. Það er Alþ., sem hefir ráðið meiri hl. í stjórn Búnaðarfél. Slíkar sögur um handalögmál og annað slíkt, sem hv.frsm. kom með, hélt ég satt að segja að væri fyrir neðan virðingu sjálfs forseta Sþ. að bera sér í munn, og tel ég þær ekki svaraverðar.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég þarf ekki mörgu að svara í þessum umr. En ég vildi aðeins út af því, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, mótmæla þessum margendurteknu staðhæfingum hans og annara um það, að Korpúlfsstaðabúinu hafi verið sýnd einhver sérstök ósanngirni, og það á þann hátt, að gerð hafi verið tilraun til þess að eyðileggja búið. Þessi staðhæfing hefir ekki við neitt að styðjast. Eða vill hv.þm. benda á, að Korpúlfsstaðir hafi á nokkurn hátt verri aðstöðu gagnvart Samsölunni heldur en aðrir bændur? Hitt er annað mál, að Korpúlfsstaðir fá ekki að hafa neina sérstöðu eða sérréttindi fram yfir önnur bú hér í nágrenninu. Það hefir nákvæmlega sömu aðstöðu og allir bændur hafa. Og ef búið er rekið jafnvel og látið er í veðri vaka, þá ætti það sannarlega að geta staðið sig vel með samskonar aðstöðu og önnur bú, sem talin eru vel rekin. En ef búið eyðileggst undir þeirri aðstöðu að hafa nákvæmlega sömu réttindi og aðrir, þá er það ekki það fyrirmyndarbú, sem það er talið að vera. Ég skal bæta því við, að þessi réttindi, sem það ásamt austanbúunum hafði til þess að gerilsneyða mjólk, voru tekin af þeim vegna þess, að það var kostnaðarmeira að senda út frá fleirum en einum stað. En ég býst ekki við, að búinu hafi verið neitt kappsmál að fá að halda þessum rétti, vegna þess, að þegar gerilsneyða á svo lítið magn eins og er á Korpúlfsstöðum, þá mun það, eftir því sem mjólkurfræðingur segir mér, vera dýrara heldur en að kaupa stassaniseringu fyrir 3 aura í Mjólkurfélagi Reykjavíkur, sem er hægt að selja þar svo ódýrt vegna þess hve stassaniserað er þar mikið magn mjólkur. A. m. k. hélt Jónas Kristjánsson læknir því fram, að þetta magn mjólkur, sem væri á Korpúlfsstöðum, væri ekki hægt að gerilsneyða svo í lagi væri fyrir minna heldur en 4 aura pr. lítra. - Nei, það er langt frá því, að búinu á Korpúlfsstöðum hafi verið sýnd nokkur ósanngirni, þar sem það hefir nákvæmlega sömu aðstöðu og allir bændur í nágrenni Reykjavíkur. Ég skal ekki fara neitt sérstaklega út í þær umr., sem átt hafa sér stað milli annara hv.þm. En ég vildi aðeins minnast á hina einkennilegu röksemdafærslu hv. 1. þm. Reykv., þar sem hann talar um, að núv. stj. muni ætla að gera það að fráfararsök, að ekki verði gerðar hinar minnstu umbætur á Samsölunni, og fari nú vel á því. Þetta er svipað öðru því, sem fram kemur hjá hv. 1. þm. Reykv. Það er harla einkennilegt að vera að eyða tíma í að slá fram staðhæfingum eins og þessum og rökræða á grundvelli - ef hægt er að kalla það grundvöll - eins og þessum. Það, sem ég tók sérstaklega fram viðvíkjandi Samsölunni, var vitanlega ekki þetta; það heyrðu allir. Þess vegna er hér búin til staðhæfing, henni svo slegið fram og farið að ræða um hana hér í d. Ég sagði þvert á móti, að það þyrfti umbætur á Samsölunni; það væri verið að umbæta hana á ýmsan hátt, og sjálfsagt væri að gera það enn þá meira. En ég sagði annað, sem er nú einmitt sú setning, sem verður til hjá hv. 1. þm. Reykv. á þann hátt, sem menn hafa nú heyrt. Ég sagði, að ef ætti að fara að kjósa fulltrúaráð í stjórn Samsölunnar og það ætti að ráða eftir því, hvaða hagsmunir yrðu ofan á á hverjum tíma, þá ætlaði ég mér ekki að verða lengur landbúnaðarráðh. Ég hefi sagt, að ég ætlaði mér að standa á móti þessu á meðan ég gæti, því ég veit, að um leið og þannig er komið, er komið á samskonar ástand og var í Mjólkurbandalagi Suðurlands, þar sem slegizt var um hagsmuni innbyrðis, og þá er Samsalan úr sögunni. Ég veit, að það væri að leiða deilur milli framleiðendanna inn í herbúðirnar, deilur, sem mundu sprengja samtökin og ríða þeim að fullu; samskonar deilur og hafa verið í síldinni undanfarið, þar sem slegizt er um hagsmuni einstakra seljanda. - Það er þessi afstaða mín, sem hv. 1. þm. Reykv. er að „referera“ í orðum sínum í dag, en þessi orð hv.þm. eru langt frá því, sem ég hefi sagt, og það skiptir hér máli. Ég get aðeins, áður en ég lýk máli mínu, látið nokkur orð falla um fulltrúavalið, sem hv. 10. landsk. talaði um. Hann sagði, að ef bændur hefðu sjálfir mátt ráða, þá hefði skipun Samsölunnar verið öðruvísi en nú er; þeir hefðu meiri reynslu og þekkingu á þessum málum en fulltrúarnir í mjólkursölunefnd.

Heldur en sumir þeirra

. En ég vil minna hv.þm. á það, að bændur í Mosfellssveit hafa haft Eyjólf Jóhannsson, einn manninn í mjólkursölunefnd, í 17 ár sem fulltrúa fyrir sig. Og annar maður í n.. Egill í Sigtúnum, hefir verið fulltrúi bænda frá því þeir byrjuðu fyrst að hafa samtök með sér. En einmitt um þessa menn hefir staðið mestur ófriðurinn. Og svo ætti, ef valdir væru fleiri fulltrúar beint af bændum sem umboðsmenn fyrir sérstök hagsmunasvæði, að verða meiri friður í málinu! Þeir aðrir í stjórn Samsölunnar eru Sveinbjörn Högnason, sem hefir verið viðriðinn stjórn Ölfusárbúsins frá stofnun þess og er allra manna kunnugastur þessum málum. Þá er Árni Eylands. Um hann má fullyrða, að það finnst varla meðal bænda sjálfra maður, sem kunnugri er hagsmunamálum bænda á öllum sviðum. Og um Hannes Jónsson dýralækni vil ég halda því fram, að hann hafi sérstakan kunnugleika til síns starfs í n. Ég efast því um, að hægt sé að finna menn, sem kunnugri eru mjólkursölumálum en þessir 5 menn, sem kosnir hafa verið sumpart af bændum og aðrir af landbrh. til þess að fara með þessi mál. Um handalögmálin í Búnaðarfél. ætla ég mér ekki að ræða, en víst er það, að þau áttu sér stað. Ég hefði getað gert það, að minna hv. 10. landsk. á þetta frekar, ef ég sæi ekki að honum er vel kunnugt um það.

Kviksögur

. En hví var verið að blása upp þeim kviksögum, sérstaklega ef nú skyldi vera um fleiri en eitt par að ræða?

Magnús Guðmundsson Mér þótti hæstv.forsrh. nota sér svo freklega sína aðstöðu til að tala hér, þegar hann vissi, að allir mínir flokksmenn, sem tekið hafa að sér að halda uppi svörum í þessu máli, er dauðir frá umr., að ég verð að hlaupa í skarðið. Hæstv. ráðh. lýsti því yfir, að hann ætlaði að verða landsfaðir bænda og ekki að láta undan í þessu máli, því að bændur gætu aldrei komið sér saman, þeir myndu alltaf deila innbyrðis.  Það er hlægilegt að heyra hæstv. ráðh. tala um frið, sem verði að vera í málinn. Ég er nú svo gamall sem á grönum má sjá og hefi aldrei vitað annan eins ófrið rísa af svipuðu máli. Og þó er hæstv. ráðh. að tala um frið, sem hér eigi að ríkja. Ég verð að segja það, að þó að orðið hafi handalögmál í Búnaðarfél., þá er það ekki mikið í samanburði við þau ósköp, sem gengið hafa á í mjólkurmálinu. Um Korpúlfsstaðabúið eða deilurnar um það hefi ég ekki mikið að segja, því að ég hefi ekki mikið kynnt mér það mál. En ég veit ekki betur en að ráðh. hafi sjálfur látið búið fá sérstöðu um að hreinsa sína mjólk, í hátíðlegu bréfi rétt áður en hann sigldi til Kaupmhafnar í vetur. En þegar hann kemur aftur frá Khöfn, þá tekur hann aftur leyfið, étur það ofan í sig. Nú heldur hann því fram, að ekki sé ástæða til þess að láta Korpúlfsstaðabúið hafa sérstöðu, - en hví lét hann þá búið hafa sérstöðu áður? Af því að mér þykja umr. um þetta mál vera orðnar nægilega langar, vil ég ekki tala hér lengur. En ég vil minna hæstv. ráðh. á það, að þetta er mín fyrsta ræða, svo að ég get svarað honum aftur. Hann getur þá ekki skákað í því hróksvaldi, að ekki sé hægt að svara honum.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Það er víst ekki von til, að ég sé sérstaklega upplitsdjarfur, þegar ég heyri, að annar eins skörungur og hv. 1. þm. Skagf. ætlar að svara mér aftur. Það er svei mér hótun, sem er betur að endurtaki sig ekki daglega. En þrátt fyrir þessa hótun hv.þm. ætla ég nú samt að voga að leggja út í það að svara honum. Ég ætla fyrst að svara því, sem hv.þm. kom að síðast í ræðu sinni, viðvíkjandi Korpúlfsstaðabúinu. Það er vitanlega alls ekki hægt að benda á að Korpúlfsstaðabúinu hafi verið sýnd nein ósanngirni. Það hefir enginn getað bent á það. En ég hefi einmitt auglýst eftir því, hvort Korpúlfsstaðabúinu hafi verið sýnd óbilgirni fram yfir aðra framleiðendur. Hv. þm. sagði, að ég hefði veitt Korpúlfsstöðum sérleyfi. En hvað væri þá? Hefði ég þá verið að níðast á Korpúlfsstaðabúinu? Hv. 1. þm. Skagf. er hér farinn að fara með svipuð rök og hv. 1. þm. Reykv. En þar að auki eru þetta hrein ósannindi. Þegar Korpúlfsstaðabúinu voru veitt sérréttindi samkv. bráðabirgðal., gilti sá réttur um öll búin, og sú ráðstöfun var aðeins framlenging þess leyfis sem var áður. Fyrrv. ráðh., hv. 10. landsk., hafði veitti búinu þessi réttindi, og hér var aðeins um að ræða áframhald af því leyfi. Þótti ekki ástæða til að breyta þessu fyrr en leyfin voru gefin út 15. jan. En þá var Korpúlfsstöðum aðeins veitt leyfi til að gerilsneyða mjólk, en ekki nein sérréttindi. Enda veit hv.þm., að Korpúlfsstaðabúinu var boðið upp á að búa til barnamjólk sérstaklega, en það var ekki þegið, því að Thor Jensen var ekki hagnaður í að selja sína gerilsneyddu mjólk, sem var verr gerilsneydd en annarstaðar, og ekkert vinsæl. Korpúlfsstaðabúið fékk því engin sérréttindi hjá mér. Þegar bráðabirgðal. komu til framkvæmdar, þá var Korpúlfsstöðum veittur gerilsneyðingarréttur, eins og búunum fyrir austan. Þetta sýnir aftur nægilega, að Korpúlfsstaðabúið hefir á engan hátt verið afskipt. Það hefir nákvæmlega sömu aðstöðu og hver annar bóndi, og því ekki heldur neina sérstöðu. En andstæðingar Samsölunnar hafa haldið því fram, að það ætti að hafa sérstöðu, því að það sé svo vel rekið. En ef svo væri, þá ætti það líka að standa betur að vígi en önnur bú. Þá vil ég víkja að þeim ummælum hv.þm., að það séu komnar fram till. frá sumum Framsfl.mönnum í Nd. um að breyta fyrirkomulaginu á mjólkursölulögunum, og þessar till. gangi í sömu átt og þær, sem hv. flokksmenn hans koma fram með. En þær till. ganga allar út á það, að mjólkursölunefnd afhendi vald það, sem hún hefir um ákvörðun verðjöfnunargjalds og skipting markaða, í hendur stjórnar, sem kosin sé af fulltrúaráði bænda. Þar með á að láta öll viðkæmustu ágreiningsmálin í hendur stjórnar, sem kosin er af fulltrúum hinna ólíku hagsmunasvæða, sem deila sín í milli. En þar með á að afnema mjólkursölunefndina sem hlutlausan dómstól um þessi mál. Á fundi Mjólkurbandalags Suðurlands var mikill hluti bænda sammála um það, að þessi viðkvæmustu ágreiningsatriði yrði mjólkursölun. að útkljá. Því er sá mikli munur á till. Bjarna Ásgeirssonar og þeirra Sjálfstflmanna, að Bjarni Ásgeirsson gerir ráð fyrir því, að kosið sé fulltrúaráð, sem kjósi þriggja manna stjórn til þess að sjá um sölu á mjólkinni, en ef ágreiningur verður í stj., þá sé málinu skotið til mjólkursölun. Stj. hefir ekkert að gera með verðjöfnunargjaldið eða skipting markaða, heldur aðeins söluna í bænum. Á þessari till. Bjarna Ásgeirssonar og till. sjálfstæðismanna er sá reginmunur, að mjólkursölun. stendur eftir sem áður ráðandi um öll viðkvæmustu ágreiningsmálin, en 3 manna stjórn ræður aðeins sölunni í bænum. Það er því síður en svo, að Bj. Ásg. fari sömu leið og sjálfstæðismenn. Ég álít, að till. Bjarna sé auðvelt að framkvæma nú. Ég held, að það megi ná samkomulagi milli framleiðenda. Og ég hefi hugsað mér leið, sem ég býst við, að Mjólkurbú Flóamanna, sem erfiðast hefir verið að semja við, muni fallast á. Að lokum vil ég koma að þeim ummælum hv. 1. þm. Skagf., að ég geti ekki hreyft mig í málinu og ég rísi upp á móti mínum flokksmönnum. Þegar tekið er til að skipuleggja eitthvert mál, eins og mjólkurmálið, þá staðhæfi ég það, að ekki er hægt að hlaupa eftir því, sem einn og einn flokksmaður álítur á hverjum tíma, að eiga að gera. En hinu atriðinu, að ég sé sérstaklega í taumi jafnaðarmanna í þessu máli, svara ég þannig: Ég get vel skilið þá staðhæfingu hv. 1. þm. Skagf., því að ég veit, að allan þann tíma, sem hann sat í stjórn, var hann í taumi. Hann var teymdur út í hverja ófæruna af annari. Því er ekki ólíklegt, að hann álíti, að allir, sem í stj. sitja, þurfi að vera í taumi. Það var aðaleinkennið á stjórnarferli hans, að hann var allt af í taumi, og ég vil segja, sér verri manna.

Magnús Guðmundsson Ég læt mig það litlu skipta, þó að hæstv. ráðh. sletti í mig skammaryrðum. Það er síður hans í umr. En ég hélt mig aðallega að málinu. Þó að hæstv. ráðh. fari út í persónulegar ádeilur, þá skipti ég mér ekki af því. Allir vita, að þessi hæstv. ráðh. á allt sitt pólitíska líf undir jafnaðarmönnum. Það þýðir ekki að neita því. Allir vita, að framkvæmd mjólkurmálsins var eftir fyrirskipun frá jafnaðarmönnum. Hæstv. ráðh. hefir sjálfur látið það í ljós, að hann væri óánægður með ýmislegt í málinu, en það yrði svo að vera. Hæstv. ráðh. lætur mikið af því, að Korpúlfsstaðabúinu hafi ekki verið sýnd ósanngirni. En þá hlýtur því að hafa verið sýnd of mikil sanngirni, þegar ráðh. gaf út fyrra bréfið. Bæði geta þau ekki verið réttmæt. Er hæstv. ráðh. gaf út fyrra bréfið, þá telur hann rétt, að Korpúlfsstöðum sé veittur réttur til að vélhreinsa mjólk. En þegar ráðh. kemur aftur frá Khöfn eftir mánaðartíma eða svo, þá tekur hann leyfið aftur. Af hverju? Af því hann fékk um það fyrirskipun. Mér dettur ekki í hug að fara að tala hér um frv. Nd. um breyt. á mjólkursölul., þó að hæstv. ráðh. gerði það. Ég elti hann ekki á þeim fíflskaparbrautum. Mér skildist hann taka flokksmann sinn, hv.þm. Mýr., á kné sér og telja hans till. í Nd. í mjólkursölumálinu sæmilega. Það er gott, ef hæstv. ráðh. er ánægður með þessar till.hv.þm. Mýr. við fáum að sjá, þegar það mál er tekið fyrir, hvað mikil alvara þetta er. Ég get ekki vel sagt um það, hvað gerzt hefir á fundinum, sem hæstv. ráðh. tilfærir fréttir frá. Ég hefi séð niðurstöður af þeim fundi, þar sem segir, að ráðh. hafa ekki haft nema 3 atkv. af 18. Og nokkrir þeirra, sem greiddu atkv. á móti, voru hans eigin flokksmenn, og ekki einungis hv.þm. Mýr., ef hann hefir haft þar atkvæðisrétt, sem ég hugsa, að ekki hafi verið. - En það, sem ég vildi fá svar við hjá hæstv. ráðh., er það, hvers vegna hann gaf út tvö bréf viðvíkjandi Korpúlfsstaðabúinu, sem stangast á innbyrðis, þar sem annað leyfir það, sem hitt bannar.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Ég vil ekki lengja umr. En út af fyrirspurninni, sem hv. 1. þm. Skagf. sló fram til að sýna, að Korpúlfsstaðabúinu hafi verið sýnd ósanngirni. Þá hefi ég margsýnt fram á, að þetta hefir ekki átt sér stað. Því hefir ekki verið mótmælt, að þetta bú hefir sömu aðstöðu og aðrir bændur í Mosfellssveit. Þá er það viðvíkjandi bréfunum, sem sérstaklega er spurt um. Og nú vil ég biðja hv. 1. þm. Skagf. að taka vel ettir. Um leið og brtt. voru samþ., var það ákveðið að láta búin, sem haft höfðu rétt til að gerilsneyða mjólk, m. a. Korpúlfsstaðabúið, halda sama rétti áfram, sem fyrrv. landbrh. hafði veitt þeim. Eins og ég gat um áðan, þá veitti hv. 10. landsk. Korpúlfsstaðabúinu sérrétt um að kaldhreinsa mjólk. Þótti ekki eðlilegt, meðan samsalan tók ekki verulega til starfa, að breyta þessu. En þegar samsalan tók til starfa, þá var Mjólkurfélagi Reykjavíkur veittur réttur til að gerilsneyða mjólk. Korpúlfsstaðabúinu var þá líka veittur þessi réttur og eins báðum mjólkurbúunum fyrir austan. Mér er þessi fyrirspurn kærkomin, svo að ég geti skýrt frá því, að mjólkursölun. kom á fund minn til að óska eftir því, að réttur um gerilsneyðing mjólkur væri gefinn út til þessara búa. Ég sat á 2 tíma fundi við þá, og ég hélt fram, að það væri rangt að gefa nokkur slík réttindi til þessara búa. En það var vilji meiri hl. mjólkursölun. Þeir óskuðu, að leyfið yrði gefið út og fóru fram á það við mig, að ég gæfi það út til næstu 6 mánaða. Ég gaf síðan út bréf, sem veitti Ölfusbúinu, Mjólkurbúi Flóamanna og Korpúlfsstaðabúinu leyfi til að gerilsneyða mjólk, fyrst um sinn. Ég vissi fyrirfram, að það myndi koma árekstur af því að senda út mjólkina frá svona mörgum búum, og það myndi hafa stóran kostnað í för með sér. Og þetta sýndi sig. Eftir 4 daga komu þeir úr mjólkursölun. og sögðu: Það er rétt, þetta er of dýrt, að fá mjólkina frá fleiri stöðum og senda út frá tveim stöðum. - Og þar sem mjólkin var ekki eins vel hreinsuð á Korpúlfsstaðabúinu eða búunum fyrir austan, þá var ekki ástæða til að halda leyfinu. Ég tók því þennan rétt af Korpúlfsstaðabúinu og Mjólkurbúi Flóamanna og Ölfusárbúinu. Og það sem hægt er að gera vegna þessa, er ótrúlegt frá byrjun.

Kom það ekki niður á Korpúlfsstöðum einum?

. Það kom ekki niður á Korpúlfsstaðabúinu einu, heldur á fleiri búum.

Hvað selja þau mikla mjólk?

. Þau selja talsvert mikið og koma til með að selja meira í sumar.

Það er tekið af sumum, sem ekki er ætlað mikið

.

Magnús Guðmundsson Ég hefi ekki haldið því fram, að Korpúlfsstaðir hafi verið beittir órétti.  Hann var að leitast við að svara því til, að þegar bráðabirgðalögin voru gefin út í sept.mán. síðastl., þá hefði hann gefið búunum þetta leyfi fyrst um sinn. Ég þori ekki að staðhæfa, hvenær ráðh. gaf út sitt fyrra bréf, en mig minnir að það væri í des., en ekki í sept.mán.  Svo er hitt atriðið, viðvíkjandi því, að ráðh. hafi tekið þessi réttindi af öllum búunum samtímis; finnst mér það skipta litlu fyrir búin austanfjalls. Því úr því að hæstv. ráðh. gat breytt fyrirskipunum eins og ég hefi bent á um Korpúlfsstaðabúið, þá getur hann enn breytt því viðvíkjandi búunum fyrir austan fjall.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Það er ekki annað að segja frá landbn. en það, að hún mælir einróma með því, að frv. þetta verði samþ. Gerir hún ekki við það neinar brtt., og sé ég því ekki ástæðu til að fara um það fleiri orðum, en mæli aðeins með því, að frv. verði samþ.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Það er ekki margt um þetta mál að segja. Landbn. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt. Þó skrifa 2 nm. undir nál. með fyrirvara, og gera þeir að sjálfsögðu grein fyrir því, í hverju sá fyrirvari er fólginn. Engar till. eru fram komnar við frv. þetta, og hefi ég því ekki fleira fram að taka, en legg til, að frv. verði samþ. og vísað til 3. umr.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Mér finnst mikil nauðsyn á, að gerðar séu ráðstafanir til, að hægt verði að selja innlendar kartöflur svo snemma, að skemmdir nái ekki að grafa um sig í birgðunum, því það er vitanlegt, að innlendu kartöflurnar hafa ekki verið afsettar nægilega fljótt. Þess vegna tel ég nauðsynlegt, að gerðar séu ráðstafanir til að skipuleggja sölu þeirra á þann hátt, að tryggt verði, að þær séu boðnar og keyptar óskemmdar og í góðu ásigkomulagi. Hitt er vitanlegt, að margar innlendar kartöflutegundir eru ekki góðar og skemmast eftir stuttan tíma. Þarf því, meðan ekki tekst að vanda meira til kartöfluframleiðslunnar, að að setja löggjöf sem þessa. En þess ber vel að gæta, að það má ekki íþyngja kaupstöðunum með því að takmarka svo innflutning á kartöflum, að verðið hækki óeðlilega eða skortur verði á þeim. Á þetta þó sérstaklega við um þá staði, þar sem lítil kartöflurækt er og erfitt er að rækta kartöflur, eins og t. d. Siglufjörð. Að vísu eru samgöngur þangað ekki ótíðar, en það má ekki hafa þessi ákvæði of þröng. Álít ég , að 1. gr. frv. mætti missa sig, og vildi ég fá að vita hjá hæstv. landbrh., ef hún á að standa, hvernig hann hugsar sér framkvæmdír, því varlega verður að fara í innflutningsbann, sem bæði getur þýtt óeðlilega hátt verð á vörunni eða skort. Það ætti ekki að líða langt um þar til Íslendingar rækta sjálfir nægilegt af kartöflum, en það er ekki enn, og framleiðslan er sérstaklega óviss, og sérstaklega þó vegna skemmda. Líður skammur tími frá því kartöflurnar eru teknar upp og þar til þær eru eyðilagðar af skemmdum, eða svo hefir a. m. k. mörgum kaupendum reynzt hér í Rvík. Því er það alveg rétt, að kartöflur séu merktar svo rekja megi upphaf skemmdanna, og að sjálfsögðu ætti að fara fram á mat á þeim. Ég var að segja, að 1. gr. væri óþörf, sérstaklega þegar þess er gætt, að ríkisstj. getur lagt fyrir gjaldeyrisn. að takmarka innflutning vissra vörutegunda um lengri eða skemmri tíma, og er óþarft að herða á því valdi. Vildi ég beina því til hæstv. landbrh., að framkvæmd þessa ákvæðis verður að vera varleg, ef vel á að fara. Þá er annað atriði í 1. gr. frv., 2. málsgr., sem er dálítið varhugavert, þ. e. að veita þeim kaupmönnum, sem verzlað hafa með íslenzkar kartöflur áður, sérstaklega leyfi til innflutnings á kartöflum. Þeir eru sjálfsagt margir, sem verzlað hafa með innlendar kartöflur, en aldrei með útlendar, en eftir reglum þeim, sem ríkisstj. hefir látið fylgja l. um gjaldeyrisverzlun, njóta þeir hlunninda um innflutning vörunnar, sem áður hafa flutt hana inn. Þetta ákvæði getur því valdið ruglingi eða þýtt dálitla truflun á áður settum reglum stj. Það þarf enginn að halda, að kaupmenn hafi verzlað með íslenzkar kartöflur í guðsþakkarskyni, heldur af því, að það hefir verið þeim hagkvæmt; þeir hafa haft vöruskipti við framleiðendur þeirra o. s. frv., og þeir gætu haldið þeim viðskiptum áfram án þess að fá sérstök hlunnindi um innflutning erlendra kartaflna, sem hæglega getur valdið truflun, eins og ég hefi áður sagt. Ég hefði því helzt kosið, að 1. gr. frv. væri felld burt, því aðalefni frv. er í 2. og 3. gr. Hitt hefir ríkisstj. í hendi sér án sérstakra laga. Nú er aðhaldið mjög sterkt, og ég álít frekari lagaákvæði alls ekki þurfa, af því að af þeim gætu hlotizt vandræði, ef þeim yrði beitt stranglega.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Þetta frv., sem hér liggur fyrir, er vitanlega fram komið til þess að koma betra skipulagi á kartöfluframleiðsluna í landinu, og þó sölu hennar sérstaklega. Við höfum flutt inn erlendar kartöflur fyrir um 400 þús. kr. á ári, og er því, eins og hver maður getur séð, stór fjárupphæð í innflutningi þessarar vörutegundar, sem unnt er að spara með því að framleiða sjálfir. Auk þess sem það er vitað, að neyzla þessarar vöru er hlutfallslega miklu minni hjá okkur en nokkursstaðar hjá nágrannaþjóðum okkar. Frv. þessu er ætlað að bæta úr ágöllum þeim, sem hafa verið og eru á framleiðslu, meðferð og sölu þessarar vörutegundar, og stuðla ennfremur að því, að auka framleiðsluna frá því, sem nú er, ef takast mætti. Það er eins og sjá má á þessu frv., að farið er bil beggja með þeirri aðferð, sem áður hefir verið farin í afurðasölumálunum. Ég vænti, að hv.þdm. geti sætt sig við þessa aðferð, sérstaklega vegna þess, að þetta mál er á byrjunarstigi og tilraun, sem er gerð án þess að því sé, að minu áliti, nokkur áhætta samfara fyrir neytendur eða framleiðendur, en aftur á móti ætti talsvert gagn að geta orðið af þessum lögum. Það, sem hefir háð langmest sölu á kartöflum innan lands, er tvímælalaust það, að menn hafa ekki getað verið öruggir um, að þeir fái þar sæmilega góða vöru. Ég veit, að nú að undanförnu hafa verið svo miklir kartöflusjúkdómar hér á landi, einkum á Suðurlandi, að menn þorðu blátt áfram ekki að kaupa íslenzkar kartöflur af hræðslu við, að þær væru sýktar og eðlilegðust við geymsluna. Þetta er tíðasta viðbáran, sem heyrist frá þeim neytendum, sem gjarnan vilja kaupa þessa íslenzku framleiðslu. Það er því eitt af því allra nauðsynlegasta af því, sem gera þarf, sem hér er gert ráð fyrir í þessu frv., en það er að koma á mati á kartöflum, mati sérfróðra manna. Og ég vil segja, að það, sem hv. 4. landsk. minntist á í þessu sambandi, það á ekki að vera, ef matsmenn eru vaxnir sínu starfi, nein hætta á því, að þeir geti ekki gengið úr skugga um það við skoðun, hvort kartöflurnar eru sjúkar eða ekki, því að þeir sjúkdómar, sem aðallega koma fram við geymslu, þeirra einkenni koma svo fljótt í ljós eftir að kartöflurnar eru teknar upp, að það er hægt að ganga úr skugga um það með mati. Og ef það matsvottorð er svo látið fylgja kartöflunum, þá er þar með unnin burt sú tortryggni, sem nú ríkir viðvíkjandi þessari íslenzku framleiðslu, og skapaðir meiri möguleikar fyrir sölu. Þetta er eitt af stærstu atriðunum viðvíkjandi þessu frv. Í öðru lagi hefir sérstaklega verið á það bent, og því beindi hv. 4. landsk. sérstaklega til mín, hvort ekki væri varhugavert að hafa ákvæði 1. gr. eins og frá þeim er gengið. Ég vil segja ráð viðvíkjandi þessari gr. og viðvíkjandi frv. í heild, að það stendur nokkuð öðruvísi á með það en nokkurt annað frv., sem fram hefir komið um skipulagningu á afurðasölu innanlands, af þeirri sérstöku ástæðu, að framleiðendur og neytendur þessarar vöru eru aðallega sömu stéttar. Eitt af því, sem deilt hefir verið um í sambandi við afurðasölumálið, það eru réttindi framleiðenda annarsvegar og neytenda hinsvegar. Sérstaklega hefir þetta komið fram í kjötsölumálinu og mjólkursölumálinu, þar sem annarsvegar eru bændur sem framleiðendur, en hinsvegar vinnandi fólk við sjávarsíðuna sem neytendur. En mikið af þeirri vöru, sem hér er um að ræða, er framleitt innan kaupstaðanna af verkamönnum sjálfum. Einna stærstir af framleiðslustöðunum fyrir kartöflur eru Akranes, Eyrarbakki og Stokkseyri, því að ennþá er það því miður svo, að bændur hafa yfir svo litlum vinnukrafti að ráða á vorin, þegar mest þarf að vinna að þessari framleiðslu, að þeir geta ekki tekið stór svæði til ræktunar. Þetta er þó nokkuð stórt atriði, þegar um er að ræða þessi ákvæði í 1. gr., og ég verð að segja það, að þegar litið er á frv. í heild, og þegar þess er gætt, að það eru tvennskonar ákvæði viðvíkjandi þessum innflutningi, sem gera þetta alveg áhættulaust fyrir neytendur, fyrst og fremst það, að nægilega mikið verði að vera fyrir hendi af íslenzkum kartöflum, og í öðru lagi að heimilt sé að setja með sérstakri reglugerð hámarksverð á kartöflur, ef álitið er, að verðið fari fram úr því, sem eðlilegt sé, samanborið við verð á erlendum kartöflum, þá verður það ekki sagt, að hér sé svo mikil hætta á ferðum fyrir neytendurna. Þá er það ákvæði í síðari málsgr. 1. gr., að þeir, sem hafa selt mest af innlendum kartöflum, fái jafnframt leyfi til sölu á erlendum kartöflum, sem samsvari því, sem þeir hafa selt af íslenzkum. Þetta er mikil hvöt fyrir þá, sem verzla með þessa vöru, að selja sem mest af íslenzkum kartöflum, og vel til fundið til þess að greiða fyrir sölu á þessari íslenzku framleiðslu. Og þetta verð ég að segja, að sé líka áhættulaust, því að ef matið er í góðu lagi, þá á að vera fengin trygging fyrir því, að þessi vara, sem seljendur eiga að koma út til hagsmuna fyrir þá, sem framleiða þessa vöru, hún sé í alla staði góð. Ég held því, að ætti að samþ. þetta frv. eins og það liggur fyrir, a. m. k. mundi ég helzt kjósa það. Og ég vil vænta þess, að hv. 4. landsk. geti fallizt á, að þessi ákvæði 1. gr. eigi ekki að geta skaðað, því að það er vitanlegt, að stj. hefir í sínum höndum vald, sem ræðir um í 1. gr. um innflutningsn., sem vitanlega má nota til þess að takmarka þennan innflutning á aðalmarkaðstímanum, en það er bara miklu einfaldara með því að lögfesta þessi ákvæði 1. gr., en ég held, að þetta sé þó í raun og veru ekkert vald, sem fer fram úr því, sem stj. hefir nú í gegnum innflutningsnefnd.

Sigurjón Á. Ólafsson Það, sem kemur mér til að segja hér nokkur orð, er meðfram þau ummæli, sem hér hafa fallið, og frv. líka eins og það liggur fyrir. Ég hefi tekið eftir því, að tveir hv.nm. hafa skrifað undir nál. með fyrirvara, og bjóst ég sannarlega við brtt. frá öðrumhvorum þeirra eða báðum, og aðalatriðið er það, að ég vil gjarnan óska, að n. taki málið til athugunar milli umr., því að það er vissulega ýmislegt athugavert við þetta frv. Að vísu verður þetta mikið undir framkvæmdinni komið, en verði þar farið mjög hart í sakirnar, þá getur farið svo, að mörgum finnist þetta frv. hafa fremur gert óleik en gagn. Það, sem hér vakir fyrir mér, er það, og ég býst við, að þar geti margir orðið mér sammála, að kartöfluverzlun sé einhver sú vafasamasta verzlun, sem hægt er að reka, ekki frekar með íslenzkar en erlendar. Um það hefir verið talað, að menn væru hræddir við íslenzku kartöflurnar. Þetta er að sumu leyti ekki rétt. Það er svo með kartöflur úr a. m. k. einum stað hér nærlendis, að þær eru í svo miklu áliti bjá öllum almenningi, að þær eru eftirsótt vara, og það er engin hætta á því, að þær verði ekki keyptar svo lengi sem eru á boðstólum, og eftir því, sem ég veit bezt, þá er alltaf eftirspurn eftir kartöflum frá þessum stað. En þetta er ef til vill hrein undantekning. Þá má benda á það, að þótt framleiðslan væri hér það mikil, að hún gæti fullnægt þörfum landsmanna, þá er alls ekki til geymsla fyrir kartöflurnar, en frv. tryggir ekkert í því efni. Ég hefi þá sögu að segja, að hingað hafa verið fluttar kartöflur frá Hornafirði, sem fyrst í stað sýndust mjög góðar, en meðfram af slæmum flutningi á þeim, voru þær orðnar hreinn og beinn grautur, þegar átti að fara að selja þær. Ég hefi alltaf verið því fylgjandi, að landsmenn væru sínir eigin búmenn um kartöflur. En meðan svo er ekki, verðum við að flytja inn útlendar kartöflur. Ég vil einnig taka undir það, sem hv. 4. landsk. sagði, að ég tel ekki rétt að leggja sérstakar fyrirskipanir fyrir innflutningsn. að því er snertir innflutning á kartöflum. Hæstv. ráðh. lagði líka nokkuð mikla áherzlu á það, að ueir, sem hefðu verzlað með innlendar kartöflur, ættu að fá að verzla með þær útlendu. Ég skal ekki um þetta dæma, en ég býst við, að þeir, sem hafa reynsluna í þessu efni, áliti, að það verði miklu notadrýgra að hafa góða geymslu fyrir kartöflurnar. Mér er vel kunnugt um það, að sumir þeirra, sem við þessa verzlun hafa fengizt, hafa strandað með hana á vanþekkingu sinni, af því að þeir hafa ekki vitað, hvað við átti í þessum efnum. Ég vil því beina því til hv.n., hvort hún sjái ekki ástæðu til að breyta 1. gr. og rýmka þar eitthvað til. Hæstv. forsrh. hefir lagt mikið upp úr þeim ótta, sem væri hér meðal manna út af því, að innlendar kartöflur kynnu að vera skemmdar, og það er ekki heldur ástæðulaust, því að sýkin í kartöflunum hefir verið meiri en svo, að hægt sé að lækna á einni svipstundu. Auk þess get ég haft það eftir fróðum mönnum, að sumar þær tegundir, sem ræktaðar eru hér á landi, séu erlendis ekki ræktaðar til manneldis, heldur sem skepnufóður. Það er því engin von, að slíkar kartöflur séu útgengileg vara. Um matið á kartöflunum skal ég engan dóm fella, en mig uggir, að það geti í mörgum tilfellum orðið til falls. Það fer kannske fram þar, sem kartöflurnar eru seldar, og svo líður langur tími þar til þær koma til neytenda, og þá hafa þeir enga tryggingu fyrir því, að þær hafi ekki skemmzt frá því að matið fór fram. Það hefir verið minnzt hér á ýms kartöflupláss; ég hefi minnzt á Akranes, og það hefir einnig verið minnzt á Eyrarbakka og Stokkseyri. Það er satt, þar er mikil kartöfluræktun, en því miður hefir það oft reynzt svo, þegar menn hafa fyrir sakir kunningsskapar keypt þaðan poka og poka, að kartöflurnar hafa eftir stuttan tíma reynzt stórskemmdar, eða jafnvel með öllu ónýtar. Hvernig á svo að fara að? Það er ekki í annað hús að venda en búðirnar, sem hafa erlendar kartöflur til sölu. Og þá er illt og óráðlegt að stemma stigu fyrir sölu á jafngóðri og algengri fæðu og kartöflurnar eru. Um hámarksverðsákvæðið vil ég segja það, að mér finnst sjálfsagt, að það sé sett, og þá alveg eins á útlendar sem innlendar, því að það þekkir maður af reynslunni, að þegar er kartöfluekla, þá er verðið á útlendum kartöflum óeðlilega hátt. Þá eru dæmi til, að menn hafa keypt 100 kg. fyrir 40 og jafnvel 50 kr.

Þær eru útlendar, og þá þykir það gott

. Það þykir ekki gott, þó að menn neyðist til að sæta því. Verði á íslenzkum kartöflum hefir aftur á móti verið stillt í hóf, þó að eftirspurn hafi oft verið mikil, sérstaklega þeim, sem öðrum fremur hafa fallið neytendum vel í geð. Verðið hefir oftast verið 10-12 kr. pokinn, og það þykir mönnum ekkert athugavert við, ef um góða vöru er að ræða. Ég mun greiða atkv. með þessu frv. til 3. umr., en vil vona, að n. beri þá fram brtt., sem tryggja neytendum nægar og góðar kartöflur, en það álit ég, að sé ekki gert eins og frv. er nú.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég þarf ekki að vera langorður um þetta frv. Hæstv. forsrh. sagði, að þessu frv. væri ætlað að bæta fyrir framleiðendunum á þessu sviði. Ég er nú í dálitlum vafa um það, hvort frv. verður í raun og veru til þess. Hér er aðeins talað um eina flokkun á kartöflum, sem sé hvort þær séu markaðshæfar. En ef reglulega á að vanda til framleiðslu einnar vöru, þá verður að flokka í tvo, helzt þrjá flokka. Og ég geri ráð fyrir því, að ef aðeins á um það að dæma, hvort kartöflur séu markaðshæfar, þá hugsi menn mest um að rækta þær tegundir, sem vaxa fyrst og verða stærstar, með það þó fyrir augum líka, að þær verði taldar markaðshæfar, a. m. k. á meðan þær eru nýjar. En maður veit það af reynslunni, að þær kartöflur, sem eru fljótari að vaxa, reynast oft lakari til geymslu heldur en hinar. Annað, sem ég vil vekja athygli á, er það, að í frv. er bannað að flytja inn kartöflur, ef nóg sé til af innlendum kartöflum markaðshæfum, og er þar með sjálfsagt átt við þær kartöflur, sem dæmdar hafa verið markaðshæfar af þar til kvöddum mönnum. En eins og hv. 4. þm. Reykv. tók fram, þá geta kartöflur skemmzt og jafnvel eyðilagzt eftir að vottorðið var gefið. Svo getur verið, að til séu kartöflur, sem mega teljast hæfar, þó að þær séu ekki góðar, og þá á að vera heimilt að banna mönnum að fá aðrar betri. Ég held, að það sé óheppilegt að banna innflutning á kartöflum, nema þá að það sé tryggt, að nóg sé til í landinu af góðum kartöflum. Vil ég því beina því til hv.n., hvort hún sjái ekki ástæðu til að athuga málið betur til 3. umr.

Magnús Jónsson [óyfirl.]: Ég verð að segja, að ég get ekki séð, hverju á að ná með þessu frv. mér finnst það vera eitt af þessum alveg einstöku hegómamálum. Það, sem talað er um hér, er það, að það sé óhæfa, að við skulum ekki vera sjálfum okkur nógir um kartöflurækt, en þurfa að kaupa kartöflur fyrir hundruð þúsunda. En ég sé bara ekki, á hvaða hátt þessu frv. er ætlað að hjálpa þessu við. Ég hlustaði hér á allýtarlega ræðu, sem hæstv.forsrh. flutti, og ég heyrði hann þar ekki minnast á neitt slíkt, nema að neytendur óttuðust skemmdir í íslenzkum kartöflum, og þess vegna gengi sala á þeim ekki eins greiðlega og annars mundi. Nú er mér sagt, að meðan íslenzkar markaðshæfar kartöflur eru á markaðnum, þá séu þær alltaf seljanlegar og engin vandræði að koma þeim út. Hverju á þetta þá að breyta? hér er ekki gert ráð fyrir neinu, sem örvi þessa framleiðslu. Það eitt, að fluttar eru inn kartöflur, sýnir, að hér er meiri markaður fyrir þessa vöru en sú íslenzka framleiðsla getur fullnægt. Það sýnir, að menn telja það á einhvern hátt ekki borga sig að framleiða þessa vöru. Þetta er því óþarft ákvæði. Ég veit ekki betur en innflutningnefndin sé búin öllu því valdi, sem til þess þarf að takmarka innflutning á kartöflum, eins og hverri annari vöru. Ráðh. getur með einu orði látið n. banna innflutning á kartöflum, enda hefir sá innflutningur verið hindraður, að því er ég bezt veit, þegar nóg var af innlendum kartöflum í landinn. Svo hefir verið felldur niður í hv.Nd. síðari hluti fyrri málsgr. 1. gr. frv. eins og það kom frá landbn. Ég veit ekki, hvers vegna þetta er fellt niður, en ég verð að segja það, að mér finnst það hreinn og beinn glæpur, ef svo langt yrði gengið í því að takmarka innflutning á kartöflum, að það hækkaði verð á þeim eða hindraði það, að almenningur gæti notað þessa ódýru og þörfu vöru. Þá kem ég að síðari málsgr. 1. gr. Hún er nú svo undarleg, að ég get alls ekki samþ. hana. Þar er sagt, að þegar veitt séu innflutningsleyfi, þá eigi að taka tillit til þess, hvort umsækjandi hafi verzlað með innlendar kartöflur Hér er um gersamlega nýuppfundna reglu að ræða, og enginn veit, hversu langt þetta tillit á að ná. Hingað til hefir nú verið fylgt þeirri reglu um veitingu innflutningsleyfa, að þau hafa verið veitt í hlutfalli við það, hve hver umsækjandi hefir haft mikla verzlun með þá vöru. Og þetta hefir verið gert til þess að trufla sem minnst verzlunina með hverja vörutegund. Ég sé ekki betur en að þessa nýju reglu geti innflutningsnefnd „praktiserað“ eins og henni sýnist, t. d. þannig, að láta þann mann hafa stærst innflutningsleyfi á vefnaðarvörum, sem unnið hefði eitthvert mikið þjóðþrifastarf, þó hann aldrei fyrr hafi fengizt við verzlun með þá vöru. Með þessu leyfi ætti að veita honum einskonar „dekoration“ fyrir vel unnið starf. Það getur vel verið, að sá, sem hefir mikið verzlað með innfluttar kartöflur, hafi ekki aðstöðu til þess að ná í innlendar kartöflur til þess að verzla með, og það þarf ekki að vera af því, að sá hinn sami sé óvinveittur innlendri framleiðslu, heldur af allt öðrum ástæðum. Það er athugandi, að margar verzlanir hafa sín ákveðnu sambönd og safna að sér vissum vörutegundum frá vissum stöðum. Þannig getur margar verzlanir skort aðstöðu til þess að grípa inn í verzlun með innlendar kartöflur, þó þær hafi verzlað með innfluttar kartöflur. En spaugilegast af öllu er þó orðalagið síðast í gr., þar sem talað er um, að tekið sé tillit til þess, hvort umsækjandi „hefir lagt sig fram um sölu á innlendum kartöflum“. Á hér að rannsaka hjörtun og nýrun og dæma svo eftir þeim? þá ekki einu sinni að fara eftir því, hvað umsækjandi hefir selt mikið af innlendum kartöflum, heldur hvernig hann hefir „lagt sig fram“ við söluna? - Nei, hér er komið út í ógöngur, og mér sýnist mjög óhagkvæmt, ef farið verður eftir öðru en því, hve mikla verzlun hver og einn hefir haft með þessa vöru, því ef vikið er út frá þeirri reglu og innflutningsnefnd tæki upp á því að nota leyfin sem einskonar verðlaun, þá gæti hún alveg eins látið sér detta í hug að veita þeim manni stærstan innflutning á skótaui, sem mestan dugnað hefði sýnt í því að selja hangikjöt fyrir bændur. Þá er 3. gr. frv. ákaflega undarleg. Þar er talað um, að ráðh. geti sett reglugerð um það, hvernig kartöflur þurfi að vera svo þær séu markaðshæfar, en hvar er svo eftirlitið? Þegar ég kaupi kartöflur, er mér ekki nóg að vita um einhverja reglugerð; ég þarf að vita, hvaða kartöflur mér er óhætt að kaupa og hvort þær hafa verið skoðaðar eða metnar. Og svo þegar farið er að tala um merkingu á kartöflunum, þá er ekki á það minnzt, að setja eigi á þær merki um það, hvort þær séu markaðsvara eða ekki. Nei, það er nóg að setja á þar upprunamerki, svo kaupandi geti séð, hvort þær eru úr Borgarfirði, Skagafirði eða einhversstaðar annarsstaðar að. Auðvitað tryggir slík merking ekki neitt; hún er nánast eitthvert forvitnisatriði. Þetta upprunamerki er alveg þýðingarlaust. Það, sem þýðingu hefir, er, að kaupendur geti vitað, hvort varan er ósvikin eða ekki. Síðari málsgr. 3. gr., um heimild ráðh. til þess að setja hámarksverð á kartöflur, tel ég til bóta, þó ég þykist hafa reynt það, að þetta hámarksverð verði venjulega tómt pappírsgagn. Það, sem hér er um að ræða, er held ég það, að enn er ekki fundið púðrið í þessu kartöflumáli, einmitt þetta, að framleiðsla á kartöflum getur ekki aukizt verulega, nema með því að verðið hækki, en slíkt er óhæfa, vegna þess að hækkað verð mundi leiða af sér minnkandi neylu. Eina leiðin til þess að auka framleiðsluna væri sú, að verðlauna hana, en ég er ekki viss um, hvort það væri samt sem áður rétt að gera það, þar sem hér er svo örðugt að stunda þessa framleiðslu. Það þarf ekki annað en að hafa séð, hvernig þessi framleiðsla tekur sig út í öðrum löndum. Sjá bændurna t. d. í Ameríku herfa kartöflurnar niður í jörðina á vorin með tveimur hestum og heljarstórum verkfærum, skipta sér svo ekkert af þessu yfir sumarið, fara svo á haustin með sína hesta og plóga og plægja slík ógrynni af auðæfum upp úr moldinni, að það sýnist næstum takmarkalaust. Ef arfi kemur í garðana yfir sumarið, þá er farið með heljarstór verkfæri yfir kartöfluakrana. Það er ekki verið að hirða um það, þó að ein og ein planta farist, þetta sýnist næstum því verðlaust. Og bændurnir þurfa ekki að binda sig við vissar tegundir af kartöflum; þeir geta valið þá tegund, sem þeim sýnist. Tíðarfarið leyfir allt þar, í stað þess, sem einn hv. samþm. minn sagði mér, að í sínu héraði þyrftu bændur að velja hinar verri tegundir til ræktunar, af því þær næðu beztum þroska. Ég er af þessum ástæðum alls ekki viss um, að rétt sé að gera ráðstafanir til þess að auka kartöfluframleiðsluna í landinu til þess að gera hana að verzlunarvöru á annan hátt en í beinum skiptum milli framleiðenda og neytenda. En sérstaklega stóð ég á fætur til þess að benda á þann mikla mismun á ræktunarskilyrðum hér og í öðrum löndum, og óska ég að hv. landbn. athugi það. Hitt er annað mál, að ég mun flytja brtt. um það, að síðari málsgr. 1. gr. falli niður. Ég sé ekki annan tilgang í þeirri málsgr. en ef vera skyldi þann, að beina viðskiptunum í vissar áttir, án þess séð verði, að nokkuð mæli með slíkum breytingum.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Hv. 4. landsk. skrifaði undir nál. landbn. með fyrirvara, og mátti því gera ráð fyrir, að hann hefði eitthvað að athuga við frv., en mér kemur það á óvart, að það sé svo mikið, að hann vilji alveg fella niður 1. gr. frv. Mér finnst sú gr. eiginlega fela í sér aðalefni þess því það er auðvitað mál, að tilgangurinn með þessu frv. er ekki sízt sá, að greiða fyrir því, að innlendar kartöflur njóti þess markaðar, sem til er í landinu, og jafnframt að girða fyrir það, að útlendar kartöflur keppi við þær innlendu meðan þær eru að seljast. Um þetta fjallar 1. gr., og þar af leiðandi finnst mér alls ekki mega fella hana niður. Hvað það snertir, sem bæði hann o. fl. hv.þm. voru að tala um, að innflutnings- og gjaldeyrisnefnd gæti gert þær ráðstafanir, sem 1. gr. ræðir um, þá er það rétt, að n. getur þetta, en sú n. miðar ráðstafanir sínar eðlilega við þær almennu gjaldeyrisástæður landsins. Hinsvegar lít ég svo á, að jafnvel þó engin gjaldeyrisvandræði væru, þá ætti samt með löggjöf að stuðla að því að auka innlenda kartöfluframleiðslu og draga úr innflutningi kartaflna. Og komi þeir tímar, að gjaldeyrismálin komist í lag, þá finnst mér vera niður fallin hvort gjaldeyris- og innflutningsn. til þess að takmarka innflutninginn. Af þessum ástæðum er nauðsynlegt að halda ákvæðum 1. gr. Ég sé ekki ástæðu til, enda ekki tími til þess, að fara mikið út í einstök atriði í ræðum hv.þdm.Hv. 4. um. Reykv. gerði t. d. allmikið úr því orðalagi í frv., að eftirspurninni væri fullnægt með innlendum markaðshæfum kartöflum. Hann gerði mikið úr vöntun á geymslustöðum fyrir kartöflur og skemmdum á innlendum kartöflum og jafnvel eyðileggingu af þeim sökum. Ég get ekki tekið undir þetta með honum. Það getur vel verið, að þessi sé reynslan hér sunnanlands, en þar, sem ég þekki til, veit ég, að fólk sækist mikið eftir ínnlendum kartöflum. Bæði þessi hv.þm. o. fl. hafa beint til n. tilmælum um, að frv. verði breytt í ýmsum atriðum. Hv. þm. vildi rýmka ákvæði 1. gr., en hann gekk þó ekki eins langt í því og hv. flokksbróðir hans, 4. landsk., er fella vildi 1. gr. niður. Það er í sjálfu sér ekki fráleitt, að komið gæti til mála að breyta frv., en að öðru leyti er þó nú svo ástatt, að mér finnst, að til þess þyrfti þá æðimikla ástæðu, því ef farið verður að breyta því nú í þessari hv. d., og svo þyrfti það síðan að fara fyrir hv.Nd., þá er mikill vafi á, hvort það yrði að l. áður þingi yrði frestað, og gæti þá svo farið, að málið kæmi að engu gagni á þessu ári. Á hinn bóginn mætti breyta l. strax eftir árið, ef ástæða sýndist til. Í sambandi við það, sem hv.þm. Dal. var að tala um markaðshæfar kartöflur og verulega góðar kartöflur, vil ég benda honum á það, sem stendur í 3. gr. Þar er talað um skoðun, sem eigi að fara fram á innlendum kartöflum, og að þær þurfi að fullnægja vissum skilyrðum til þess að teljast markaðshæfar. Mér finnst, að hægt væri að koma ákvæðum um það, sem fyrir honum vakir, inn í reglugerð.

Flokkunina?

. Já, mér finnst jafnvel það mundi takast. Hvað snertir ræðu hv. 1. þm. Reykv., þá sá hann ekki, hvað það er, sem ná á með frv. Ég hefi nú vikið að því nokkuð í svari mínu til hv. 4. landsk. Tilgangurinn er auðvitað sá, að auka notkun á innlendum kartöflum, en minnka hana á erlendum. Ákvæði 1. gr. fela í sér möguleikann til þessa, að hindra innflutning þegar nægar birgðir eru til í landinu, og ennfremur eru í frv. ráðstafanir gerðar til þess, að innlendar kartöflur komist á markaðinn.

Þær seljast allar án þess nokkrar ráðstafanir séu gerðar

. Það getur verið, en menn senda þær síður frá sér vegna óvissunnar. Hvað snertir hugleiðingar þessa hv.þm. og efasemdir út af því, hvort rétt sé að stunda kartöflurækt hér á landi, þar sem það muni ekki borga sig vegna mikilla erfiðleika, þá býst ég við, að frá hans sjónarmiði geti alveg eins verið efi um það, hvort yfirleitt sé rétt að stunda landbúnað hér á landi. Þetta land hefir óneitanlega fremur rýr skilyrði að bjóða fyrir ýmsar framleiðslugreinir, a. m. k. að hans dómi, en það þykir samt, sem áður rétt að framleiða þó þær vörutegundir, sem landsmenn sjálfir þarfnast og hægt er að framleiða. Það hafa meira að segja verið gerðar hér tilraunir með kornrækt, sem hafa gefizt nokkuð vel, og þó eru talin hér mikið betri skilyrði fyrir kartöflurækt, heldur en kornrækt. Og ég býst við, að það séu fleiri, sem álíta, að réttara sé að rækta þær tegundir, sem hér eru ræktanlegar, heldur en að flytja þær frá útlöndum, a. m. k. ef það er ekki mjög miklum erfiðleikum háð. Ég veit ekki, hvort umr. þessari verður lokið á þessum fundi, en ég þykist hafa gert mitt til, að svo mætti verða.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt viðvíkjandi þessu máli skrifl. brtt. frá hv. 9. landsk., við 1. gr. frv., svo hljóðandi: [Sjá þskj. 294]. Þessi brtt. er skrifl. og of seint fram komin. Þarf því tvennskonar afbrigði fyrir því, að hún megi komast að.

Frsm. (Sigurður Einarsson) Eins og hv.þdm. hafa heyrt, hefi ég flutt skrifl. brtt. við 1. gr. þessa frv., og er hún miðuð við það, að þegar bæjarstjórnir í kaupstöðum hafa áætlað fé til byggingar gagnfræðaskólum í kaupstöðum, þá skuli í fjárl. næsta árs þar á eftir veita fé til þess hlutfallslega á móti framlögum kaupstaðanna. Eins og greinin er nú orðuð, mætti líta svo á, að ríkisstj. væri skylt að leggja fram fé úr ríkissjóði til þessara framkvæmda, án þess að slík greiðsluupphæð stæði í fjárl. Ég vænti, að hv.þdm. skilji, að hér er ekki ætlazt til, að gengið verði eftir slíku fjárframlagi fyrr en stj. hefir gefizt svigrúm til að setja það í fjárlög, og að samkv. brtt. er henni ekki skylt að leggja þetta fé fram fyrr en að tími hefir unnizt til þessa.

Pétur Halldórsson Herra forseti! Mér þykir slæmt, ef þetta frv. verður afgr. hér við 3. umr. án þess að hv.flm. að brtt. á þskj. 239 geti verið viðstaddur. Mér er kunnugt um, að hann ætlaði að taka til máls um hana hér í þd. fyrir þremur dögum síðan, er málið var hér til umr., en þá var ekki búið að útbýta brtt. Nú er hann veikur og getur ekki tekið þátt í afgreiðslu þessa máls í dag. Ég vildi því spyrja hæstv. forseta, hvort hann getur ekki tekið tillit til þess og frestað umr. þar til flm.brtt. getur verið hér viðstaddur, þar sem ekki mun vera knýjandi nauðsyn á afgreiðslu málsins.

Frsm. (Bjarni Ásgeirsson) [óyfirl.]: N. hefir klofnað um þetta mál að því leyti, að meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. með allmiklum breyt. Hv. þm. Hafnf. leggur á móti málinu, en hv. 2. þm.N.- M. skrifar undir nál. með fyrirvara. Aðalbreytingarnar, sem gerðar eru á mjólkurlögunum, eru þrennskonar, eða þrjár. Fyrsta aðalbreyt. er sú, að ákveðin er föst regla um það, á hvern hitt samsölustjórninni sé fyrir komið. Í öllum afurðasölulögum, sem samþ. voru á síðasta þingi, er eitt meginatriði, þótt lögin fjalli um ýmsar tegundir afurða, það er, að salan á afurðunum sé að sem mestu leyti í höndum framleiðendanna sjálfra. Grundvallaratriðið í fisksölulögunum, sem síðasta þing samþ., var það, að framleiðendur sjálfir mynduðu með sér félag, sem sæi um sölu á afurðunum og hefði þau mál til meðferðar; því aðeins að þeir gætu ekki komið sér saman um að leysa þau mál, átti að grípa til einkasölu. Sama er að segja um síldarsölulögin; meginatriði þeirra var, að síldarframleiðendur færu sjálfir með þau mál. Það er að vísu svo nú með síldarsöluna, að nýskeð hefir verið ákveðið að taka upp einkasölu á síld, eftir að það hafði sent sig, að aðilar gátu ekki komið sér saman um þau mál, og sérstaklega strandaði það á mismunandi „interessum“ síldarspekulanta eða síldarsaltenda og síldarframleiðenda. Það voru sjómenn og síldarframleiðendur, sem réðu því, að þar var tekin upp einkasala. Í kjötsölulögunum er gert ráð fyrir, að framleiðendur eða félag framleiðenda hafi þau mál með höndum, og þau hafa verið framkvæmd þannig, og það gefizt vel. Í mjólkursölulögunum var líka gert ráð fyrir því, að framleiðendur taki söluna í sínar hendur, en sú breyt. varð á, að þegar þau komu til Ed., var sett inn ákvæði til bráðabirgða, að fyrst um sinn skyldi mjólkursölunefnd fara með þessi mál, en að þeim tíma loknum skyldu framleiðendur sjálfir taka þau í sínar hendur; en þetta eru tvennskonar verkefni. Annað verkefnið er það, að hafa yfirumsjón með sölunni. Það hefir verið ákveðið, að nefndin fari með þau mál, sem hættast er við, að valdi deilum, t. d. að ákveða verðjöfnunarsvæði og skiptingu verðjöfnunargjalds. Eftir okkar till. eiga þessi misklíðarefni að vera í höndum mjólkursölunefndar, en salan sjálf á, eins og upprunalega var til ætlazt, að komast í hendur framleiðendanna sjálfra. Það verður að líta svo á, að eðlilegt sé, að þeir menn, sem bera hitann og þungann af framleiðslunni, hafi þau mál með höndum sjálfir. Ég vil leggja sérstaklega áherzlu á þetta vegna þess, að það hefir sýnt sig, að mikill meiri hl. bænda er hlynntur þeirri skipun málsins og hefir borið fram óskir um, að þeir gætu sjálfir fengið söluna í sínar hendur. Ég skal nú skýra, í hverju till. eru fólgnar. Í fisksölulögunum og síldarsölulögunum er það tekið fram, að sölu sé þannig hagað, að framleiðendur fari sjálfir með stjórn hennar, og er þá tekið tillit til magns þeirrar vöru, sem þeir hafa með höndum, og atkvæðafjölda, tengt saman við sölumagn og mannfjölda, og skipulagið byggt upp á þeim grundvelli. Á sama hátt leggjum við til, að hér verði hagað til. Er svo til ætlazt, að hvert bú fái einn fulltrúa fyrir hverja milljón lítra mjólkur eða brot úr milljón, sem þó er fram yfir hálfa milljón; líka á hvert bú að fá einn fulltrúa fyrir hverja hundrað framleiðendur og brot úr hundraði, sem er yfir hálft hundrað. Ennfremur er gert ráð fyrir, að félög framleiðenda innan lögsagnarumdæma verðjöfnunarsvæðisins hafi einn fulltrúa í sölustjórninni, eftir sömu reglum og settar eru um fulltrúa frá mjólkurbúunum. Á þennan hitt myndast fulltrúaráð sem grundvöllur fyrir sölustjórninni, en það kjósi svo aftur sölustjórn, og er svo til ætlazt, að hún sé skipuð þremur mönnum. Ég get ekki séð, að það sé réttlátara að byggja sölustj. upp á annan hitt en þennan, ef það er á annað borð rétt, að framleiðendur í þessari grein, eins og öðrum, fari sjálfir með sölu afurða sinna. Ég vil leggja sérstaka áherzlu á það, að sé sölustjórn kosin á þennan hitt, þá verður að telja sennilegt, að því lengur sem starfað er eftir þessu fyrirkomulagi, því betur fari að koma í ljós þau ýmsu sameiginlegu hagsmunamál, sem búin eiga. Og þegar hugsunin fer sérstaklega að sveigjast að þeim og leita að lausn á þeim, þá er það sennilega ekki langt undan, að framkvæmdirnar fari að þróast inn á þá braut, sem liggur að því, að öll mjólkurbú, sem eru á sama verðjöfnunarsvæði, renni að lokum saman í eina heild. Í gegnum fulltrúaráðið er gert ráð fyrir, að þetta samstarf geti þróazt, og ég álít, að þetta samstarf eigi að þróast. Með þessari till. á því þannig að vera slegið föstu í l., að framleiðendur sjálfir fái stjórn sölunnar í sínar hendur. Hitt vil ég taka fram aftur, að þau mál, sem líklegt er talið, að geti valdið deilum, er ætlazt til, að séu í höndum mjólkursölunefndar og hún skeri úr, hvað réttlátt sé í hverju einstöku deiluatriði, sem kann að rísa. Þetta er sú breytingin, sem aðallega varð til þess, að við leggjum til breyt. á lögunum, en fyrst út í það var komið að leggja til, að l. væri breytt, fannst okkur rétt að gera um leið fleiri breyt., sem sjálfsagt mætti telja, að yrðu vinsælar og gætu því hjálpað til þess, að lögin næðu tilgangi sínum. Ég skal þá geta nokkuð um aðra breytinguna, sem við leggjum til, að gerð sé á l., en hún er sú, að þær tvær n., sem samkv. núgildandi l. fara með mál mjólkursamsölunnar, séu færðar saman í eina n. Nú eru þessar n. með 12 mönnum samtals, - önnur með 7, en hin með 5 mönnum. Eins og kunnugt er, hefir hér í gegnum þessa hv. d. farið frv. um það, að kostnaður við þessar n. lendi allur á framleiðslunni sjálfri. Þess vegna teljum við sjálfsagt, þegar svo er komið, að reyna að spara kostnaðinn með því að færa n. saman, án þess þó að gera þær óstarfhæfar. Sú n. leggjum við til, að verði 5 manna n., byggð upp á svipaðan hátt og verðlagsnefndin er nú, og hún á að geta leyst þetta hlutverk af hendi á sama hitt og n. þær, sem nú hafa þessi mál til meðferðar. Þriðja brtt. okkar er sú, að rýmkuð verð þau ákvæði í l., sem heimila sölu á vélhreinsaðri og kaldhreinsaðri mjólk. Það hafa komið kröfur frá neytendum um, að gefinn sé frjáls aðgangur að þessari mjólk, og við sjáum ekkert því til fyrirstöðu, að samsalan hafi þessa vöru á borstólum í búðum sínum, ef þess er gætt, að hún sé tekin frá þeim búum, þar sem hægt er að tryggja fullkomið heilbrigðis- og hreinlætiseftirlit með framleiðslunni. Þetta er sú hliðin, sem sérstaklega veit að neytendum, og vil ég leggja höfuðáherzluna á það, að framkvæmdir mjólkursamsölunnar séu þannig, að sem minnstur styr standi um þær; því vitanlega byggist gagnsemd hennar á því, að hún verði vinsæl meðal almennings, bæti framleiðenda og neytenda. Ég skal svo ekki fara nánar út í þessar brtt. að sinni. Ég hefi nú nokkuð rakið, á hverju þær byggjast, og vil svo taka upp aftur með fáum orðum, hverjar þessar þrjár aðalbrtt. eru: 1. Að í lögunum sjálfum sé ákveðið, á hvern hátt sölustj. sé mynduð. 2. Að spara kostnað við þær n., sem fara með önnur mál samsölunnar, án þess þó að gildi þeirra sé rýrt. 3. Að verða við kröfum neytendanna um frjálsari aðgang að sölu kaldhreinsaðrar mjólkur. Þetta eru höfuðbreytingarnar, og hinar brtt. eru aðeins afleiðingar af þeim. Að lokum vil ég geta þess, að það, sem ég hefi sagt um þetta mál, hefi ég sagt fyrir mína hönd og meiri hl. landbn. Mér hefir ekki tekizt að fá um þetta samvinnu við minn flokk og tala því ekki fyrir hans hönd. Þá vil ég geta enn um eina breyt., en hún er sú, að færa niður það ákvæði í lögum, sem gerir ráð fyrir, að verðjöfnunargjald miðist við 3000 lítra ársnyt, og verði því breytt þannig, að verðjöfnunargjald miðist við 2500 lítra ársnyt. Það er ómótmælanlegt, að þeir framleiðendur eru fáir, sem hafa það góðar kýr, að þær geti sent þessa nythæð, og þó það sé til, þá mun hitt nær lagi, ef réttilega er tekið tillit til þess, að margir hafa ekki svo góðar kýr, að þær gefi yfir 2000 lítra ársnyt. Sömuleiðis er það, að þeir menn, sem selja utan samsölunnar, verða líka að borga af þeirri mjólk. Álít ég því réttast að færa takmarkið að nokkru leyti niður. Það hafa borizt fleiri brtt. við þetta mál frá nokkrum þm. Reykv., og mun ég ekki ræða þær f. h. n. fyrr en þeir hafa minnzt á þær sjálfir.

Emil Jónsson Eins og tekið hefir verið fram og greinir í nál., er ég frv. þessu ósamþykkur, og vil ég gera grein fyrir minni afstöðu sérstaklega. þetta frv. fer fram á tvær aðalbreyt. á núgildandi l. um sölu mjólkur. Í fyrsta lagi, að stj. samsölunnar verði breytt frá því, sem nú er, og þegar í stað gefin framleiðendum einum í hendur. Í öðru lagi að rýmka sölu á vélhreinsaðri mjólk samhliða gerilsneyddri. Það er nú svo, að í l., sem nú gilda, er gert ráð fyrir, að núv. ástand þessa máls sé bráðabirgðaástand eingöngu, sem gildi til 1. maí næstk. En þá eiga mjólkurframleiðendur sjálfir eftir l. að taka málið í sínar hendur. Svo að það mætti ætla, að það þyrfti ekki um þetta sérstaka lagasetningu nú. Ég er ósammála hv.þm. Mýr. og meiri hl. n. um það, að það eigi algerlega að útiloka neytendurna frá því að hafa ítök um sölufyrirkomulagið. Hv. þm. tók til dæmis, til þess að sanna mál sitt, að fiskframleiðendur og síldarframleiðendur réðu einir um söluskipulag sinna vara. En það er nokkuð annað, því að síld og þorskur er hvorttveggja að mestu leyti selt út, þannig að sölumarkaður fyrir þær afurðir liggur svo langt frá okkur, að við getum ekki haft bein sambönd við neytendur um sölufyrirkomulag þessara vara, eins og hægt er um mjólkina. Og ég hygg líka, að Spánverjar og Þjóðverjar myndu þakka fyrir, ef íslenzkir framleiðendur færu að leggja þeim lífsreglur um sölu fisks og síldar. Það eru neytendur í þessum löndum, sem hafa hér hönd í bagga, eða fulltrúar þeirra, en það er kaupmannastéttin. Af þessari ástæðu er það, að mér finnst þetta frv. ekki breyta neinu til batnaðar, þannig, að horfi til betri samvinnu neytenda og framleiðenda, sem ég álít nauðsynlegan grundvöll undir samkomulagi og kyrrt í þessu máli. Þar að auki búum við nú - eins og ég tók fram áðan - við bráðabirgðaástand, en eftir 1. maí er ætlazt til, að breyt. megi gera. Þess vegna er í raun og veru ekki hægt að segja um það, hvernig lögin muni endanlega reynast í framkvæmd fyrr en þau ákvæði eru komin til framkvæmda. Og þess tíma er ekki langt að bíða. Í öðru lagi er gert ráð fyrir, að þessi l. verði tekin til allsherjar endurskoðunar eigi síðar en á reglulegu Alþingi 1936 - eða innan eins árs. Þess vegna finnst mér ekki úr vegi að sjá, hverju sú breyt. fær áorkað, sem gert er ráð fyrir eftir 1. maí, en káka ekki við breyt. nú, láta endanlega endurskoðun þeirra bíða næsta hausts eða reglulegs þings 1936, sem er sá síðasti tími, sem taka má þau til endurskoðunar. Um vélhreinsaða mjólk er það að segja, að ég er út af fyrir sig samþykkur því, að leyft verði að selja hana jafnhliða hinni gerilsneyddu, ef það sýnir sig og sannast, að ekki er heilbrigði manna nein hætta búin af henni, eða ekki meiri hætta en af hinni stassaniseruðu mjólk. En ég hefi fyrir satt, að það sé hægt að fá þetta gert án nýrrar lagasetningar, - að það sé, eins og fleira í sambandi við þessi l., framkvæmdatriði. Mætti þá athuga það á þann hátt, sem óskað er eftir, bæði í Reykjavík og annarsstaðar. Ég hefi minnzt á þetta við hæstv. landbúnaðarráðh., og hefir hann tekið því vel að breyta til um þetta í samráði við heilbrigðisstjórnina. Í sambandi við þá deilu, sem hefir staðið um þetta mál allt hér í Reykjavík, vil ég taka það fram, að Reykjavík og Hafnarfjörður eru á sama verðjöfnunarsvæði og eru þeir einu bæir, þar sem þessi mjólkurl. hafa komið til framkvæmda. En ég hefi ekki heyrt - það er kannske of mikið að segja ekki eina einustu óánægjurödd úr Hafnarfirði - en það hefir ekki verið nein óánægja að ráði þar. Allt fór fram með prýði og spekt um framkvæmd laganna, að undanteknu því, að þegar menn fengu ekki góða mjólk einstöku sinnum úr stassaniseringarstöðinni, urðu þeir óánægðir, eins og gerist, þegar menn fá skemmda vöru fyrir góða. En þeir hafa fengið í því bætur. Annars hefir verið samkomulag fullt samkomulag - ég vil undirstrika það, með stjórn þessara mála og neytenda í Hafnarfirði. Þetta hefir orðið til þess að leiða mig að þeirri niðurstöðu, að þetta, sem ber í milli, sé í flestum atriðum samkomulagsatriði. Úr því að hægt er að ná samkomulagi í þessu máli í Hafnarfirði, þá efast ég ekki um, að það sé eins hægt í Reykjavík, ef góður vilji er með frá beggja hálfu. En ef ekki er góður vilji frá báðum hliðum, þá þýðir ekki nein ný lagasetning. Því að það má eins fara í kringum hana, þótt sett sé ný gr. inn í frv. Ég skal ekki segja, hverjum er um að kenna, eða hvort það er einn eða fleiri. En ég undirstrika það, að í öðrum bænum, sem l. ná til, er svo að segja fullt samkomulag, en í hinum bænum mikið stríð um málið. Og þess vegna hefi ég ekki getað skilið annað en að með gaum vilja mætti laga ójöfnurnar án nokkurrar nýrrar lagasetningar. En ég sé ekki, að sú breyt., sem frv. felur í sér, bæti úr neinu, og þess vegna hefi ég lagzt á móti því.

Pétur Halldórsson [óyfirl.]: Herra forseti! Við þrír þm. Reykv. eigum hér brtt. við frv., sem ég vil leyfa mér að fara um nokkrum orðum. Aðalatriði í þeim brtt. eru nú þau, að tekið sé skylt tillit til framleiðenda mjólkur hér í Reykjavík. Eins og kunnugt er, eiga framleiðendur á mjólk í Reykjavík um tvo kosti að velja nú. Annar er sá, að þeir afhendi sína mjólk til samsölunnar og fái fyrir hana sama verð og framleiðendur hvar annarsstaðar sem er. En hinn er sá, að þeir selji mjólk sína beint og hlíti þá ákaflega strangri og óskiljanlegri reglugerð, sem nýlega er sett um meðferð þeirrar mjólkur, og greiði þar að auki 8% af andvirði mjólkurinnar í verðjöfnunarsjóð. Þessi 8% skattur nemur nær 100 kr. á kú og er sannast að segja mjólkurframleiðendum í bænum algerlega óbærilegur skattur. Hinir, sem afhenda mjólkina samsölunni, losna við 8% verðjöfnunargjald, ef þeir nota a. m. k. einn hektara af landi handa hverri kú til fóðurframleiðslu. Það var alveg ljóst frá upphafi, að þessir kostir, sem framleiðendum eru gerðir, eru óbærilegir, og örðugleikar þeirra eru smátt og smátt að koma í ljós. Það er nú ekki bara það, að þessir framleiðendur verða að sætta sig við þessa skattþvingun til annara, sem felst í verðjöfnunargjaldinu, heldur hefir framkvæmd þessara l. á ýmsan hátt orðið ákaflega undarleg. Hefir í þeirri framkvæmd oft lítið svo út sem um hættulega glæpamenn væri að ræða, þar sem eru mjólkurframleiðendur hér í bænum. Og ég vil segja hv.þdm. dálitla sögu til skýringar á þessum orðum. Einn búandmaður hér í bænum á 4 kýr. Hann hefir góðan umgang um þennan bústofn sinn og hugsaði sér að selja áfram eins og hann hefir gert, beint til nágranna sinna og kunningja. Hann fór til stj. þessara mála og beiddist þess að mega selja beint. Honum var heimilað þetta með bréfi n., og hann hélt, að nú mundi hann geta haldið áfram sínum búrekstri - þó með þessum skatti náttúrlega, sem hann nú ekki gat gert sér fulla grein fyrir, hve mikill væri. En nokkru síðar stöðvaðist bifreið fyrir framan hús hans. Út úr henni kemur lögregluþjónn og einhver eftirlitsmaður með honum og fara heim til mannsins. Þetta vakti nokkra athygli í hverfinu, eins og venja er til; því að þetta var mjög grandvar maður og átti ekki þess von að fá heimsókn af lögreglunni. Hann er nú spurður hvort hann selji mjólk sína beint. Hann segir já. Þá er við hann sagt, að til þess hafi hann enga heimild. Nú, segir hann, ég hélt ég hefði til þess heimild. Hvar er hún? Ja, ég veit ekki, hvort ég á að sýna skilríki fyrir henni. Hvaða skilríki sýnið þið fyrir því, að ykkur er stefnt til mín? Þeir krefjast nú þess og segjast kæra hann að öðrum kosti. Hann fer inn og sækir bréfið frá mjólkursölunefnd. Þótti honum ekki annað fært en sýna fram á þetta með rökum og skriflega, til þess að fá aftur heimilisfrið. Við þetta er nú í þetta skipti látið sitja, og hélt nú þessi maður, að þar með hefði hann endanlega fengið frið til framleiðslu sinnar mjólkur og viðskipta við nágranna sína. Svo líður nokkur tími. Þá kemur lögreglan heim til hans aftur og segir við hann, að hann þurfi að gera þess grein, hvað hann geri af sinni mjólk. Hann segir aftur, að hann selji hana til nágranna sinna og sýnir strax heimild sína til þess. Þá er spurt: Hverjir kaupa mjólkina? Hvað er mjólkin mikil? Og hvað er hverjum um sig seld mikil mjólk? Maðurinn vissi nú ekki til, að hann væri skyldur til að gera grein fyrir þessu, en sagði sem svo, að ýmsir nágrannar sínir keyptu lítils háttar hver um sig, kannske handa sjúklingum eða börnum, og hann reyndi að deila sinni mjólk meðal viðskiptamanna, þó þannig, að flestir yrðu að bæta við sig frá mjólkurbúðum. Því að mjólk hans þótti góð, og var eftirspurnin miklu meiri en svo, að hann gæti fullnægt henni. Eftir það lét hann svo um mælt, að þessu hefði hann ekki átt að venjast. Hann hefði aldrei nokkurn tíma komizt undir eftirlit lögreglunnar fyrr eða haft neitt á samvizkunni, sem það opinbera þyrfti að krefja sig um eða hafa auga með. En nú liti svo út, að það væri einn aðalglæpur þjóðfélagsins að selja nágrönnum sínum mjólk, og það jafnvel þótt fullnægt sé ströngustu skilyrðum, sem sett eru af hálfu þess valds, sem vill leggja framleiðslu bæjarmanna á þessu sviði í rústir, til þess að geta sett þeim kosti um verð og söluskilyrði og allt annað, sem þessari verzlunarvöru viðkemur. Hann segir ennfremur, að hann hafi borgað sitt verðjöfnunargjald af sínum 4 kúm, og að það verði samkv. útreikningi af fyrsta mánuðinum 96 kr. á ári af kú. En, því miður, segir hann, er þetta mjög erfiður skattur fyrir mig, m. a. vegna þess, að ég varð svo óheppinn að kaupa kú í sumar austan úr sveit, sem reyndist mjög léleg. Reykvíkingar reyna að fá beztu kýrnar, sem til boða standa. En það vita kannske ýmsir, sem eru í þessum sal, að slíkum sölugripum er ekki alltaf rétt lýst. Þetta er eitt af því, sem Reykv. eiga á hættu í þessu efni. Þegar þeir biðja um virkilega 1. fl. mjólkurkýr, þá kemur það oft fyrir, að kýrnar reynast allmikið öðruvísi en þeim var lýst við söluna. Hann varð nú fyrir því að kaupa eina mjög lélega kú, sem er á hans fóðrun og hann verður að gjalda verðjöfnunarskatt af eftir þeirri áætlun, að hún mjólkaði 3 þús. lítra á ári, sem er afarhá nyt. Þá má ekkert koma fyrir kýr, sem mjólka í bezta lagi, en það kemur oft fyrir, sem kunnugt er, að kýr missa nyt. En ekkert tillit er tekið til þessa í álagning verðjöfnunarskattsins. Enda sagði hv.frsm. meiri hl. landbn. rétt áðan, að fáir framleiðendur eigi svo nytháar kýr, að þær gefi 3 þús. lítra á ári. Og ég verð að segja, að hér kemur nú í ljós það, sem var verið að halda fram á síðasta þingi, þegar þessi l. voru sett, að sú lítratala, sem miðað var við, er fjarri öllum sanni. Þá mátti ekki heyra þetta nefnt. Það var hamrað fram og sagt, að fyrir lægju fullnægjandi skýrslur frá framleiðendum um það, að meðalkýr gæfu 3 þús. lítra á ári. Og ég man ekki betur en að hæstv. landbúnaðarráðh. segði, að þetta væri í lægra lagi og vildi ákveða 3200 lítra. En nú kveðst form. landbn. og frsm. meiri hl. vera þeirrar skoðunar, að 2500 lítrar sé a.m.k. ekki of lágt áætluð meðalársnyt í Reykjavík. Ég neita því ekki, að ef lítratalan, sem skatturinn er reiknaður af, er lækkuð verulega, eins og meiri hl. n. gerir ráð fyrir, þá hafi það að sjálfsögðu sína þýðingu fyrir framleiðendur hér í Reykjavík. En hitt er samt jafnsjálfsagt, að Reykvíkingar geri það að kröfu sinni af „princip“-ástæðum, að þeim sé heimilt að framleiða mjólk til neyzlu, fyrst og fremst á sínum eigin heimilum og síðan til sölu hér í bænum, án þess að vera skattlagðir fyrir það til annara framleiðenda. Það er það, sem þessi brtt. fer fram á, og ennfremur það, að ekki sé hag þeirra þjarmað með reglugerðum um hreinlæti og hollustuhætti á mjólk, sem er óframkvæmanlegt og nær ekki nokkurri átt, eins og ég held, að allir viðurkenni um þá reglugerð, sem nú hefir gilt um þetta. Ég ætla ekki að fara að lesa hana hér, en ég held, að þeir, sem kynnast henni, verði sammála um, að hún sé broslegt plagg og sýnist vera samin í því skyni einu að gera það algerlega ómögulegt, að nokkur framleiðandi geti fullnægt kröfunum, sem þar eru gerðar. Undarlegt þótti mér að heyra til hv.þm. Hafnf., ekki minnst undarlegt fyrir þá, að nú litur út fyrir, að sósíalistum sé miklu meira kappsmál með mjólkurl. heldur en sjálfum framleiðendunum. Upphaflega voru þau sett til þess eins að tryggja hag framleiðenda. Það er eina röksemdin, sem fyrir þessum l. hefir verið færð. Og mér skildist, að það hafi verið þeir, sem telja sig umboðsmenn landbúnaðarins, sem lögðu kapp á að fá þessa löggjöf fram á síðasta þingi. Og ég hafði skilið það svo, að sósíalistar hafi unnið það til fyrir samvinnu við framsóknarmenn að sætta sig við, að þessi löggjöf yrði sett. En nú er það komið í ljós, að þeir eru ennþá áhugasamari um það að halda þessu öllu í sem allra þrengstum skorðum og halda sig við bókstaf þeirrar löggjafar, sem sett var á síðasta þingi, - miklu áhugasamari um þetta en framleiðendurnir sjálfir. Og ég verð að segja, að þá þykir mér nú skorin vera farin að færast upp í bekkinn. Ég trúi nú heldur ekki alveg skilyrðis- og fortakslaust þessari yfirlýsingu um það, að engin rödd hafi heyrzt í Hafnarfirði um það, að neytendur væru á nokkurn hátt óánægðir með þetta fyrirkomulag. Ég veit það að vísu, að hv.þm. kallaði saman flokksfund í Hafnarfirði rétt áður en þing hófst, þar sem nokkrir „íhaldsskarfar“ höfðu nú samt komizt inn - að því er ég hefi heyrt.  Þá var hv.þm. að leitast við að byggja mótmæli sín gegn till. þeim, sem hér liggja fyrir, á því, að ekki væri tekið nægilegt tillit til neytendanna. Nú vil ég spyrja hv.þm.: Hvað hefir eiginlega verið gert fyrir neytendurna með skipulagningu mjólkursölunnar? Hv. þm. hefir kannske Að við þessa 1 eyris lækkun á mjólkinni, sem átti sér stað í haust, þegar hann var að dylgja með það, að hagsmunir neytendanna hefðu jafnan verið og væru hafðir fyrir augum hjá mjólkursölunefnd. Eða máske það hafi verið sala brauðanna frá Alþýðubrauðgerðinni? Að endingu vil ég segja þessum hv.þm. það, að hann má ekki láta sér detta í hug, að hagsmunir Hafnarfjarðarkaupstaðar séu í þessu efni ólíkir hagsmunum Reykjavíkur. Og því þori ég að spá honum, að fái hann þær óskir sínar uppfylltar að stækka land Hafnarfjarðar, og komi hann jafnframt þeim hugmyndum sínum í framkvæmd, að landið verði ræktað í stórum stíl, þá býst ég við, að hann skilji, að neytendur og framleiðendur innan lögsagnarumdæmis Hafnarfjarðar geti ekki látið beita sig slíkum rangindum sem hér er gert. Að síðustu vil ég bæta því við, að verði afleiðingin af mjólkursölulögunum sú, að gera mjólkurframleiðendur innan bæjarlandanna ómögulega, þá er eytt verðmætum og möguleikum til sköpunar miklum verðmætum, sem er meira virði en það, sem er verið að reyna að vernda með lögum þessum.

Ólafur Thors Ég tel brtt. þær, sem fram hafa komið frá meiri hl. landbn., yfirleitt til umbóta á l., og nái þær því samþykki, má gera sér von um, að það gagn geti orðið að l., sem frá öndverðu var til ætlazt. Þrátt fyrir það, þó að ég telji brtt. þessar til nokkurra bóta frá því, sem nú er, þá er ég samt þeirrar skoðunar, að æskilegt hefði verið að hafa breytingarnar meiri og víðtækari, en þar sem svo er orðið áliðið þings sem nú, þá sé ég ekki tiltækilegt að bera slíkar breyt. fram, því að þá gæti svo farið, að frv. næði ekki fram að ganga áður en þingi verður frestað. Ég mun því ekki gera að umræðuefni neitt það, sem ég myndi óska eftir til viðbótar því, sem liggur fyrir í frv. og brtt.hv. meiri hl. landbn. Það má líka vel vera, að ekki sé rétt að fara mörgum orðum um þau mistök, sem orðið hafa á framkvæmd mjólkurlaganna, sem valda því, að nú eru bornar fram þær brtt., sem hér liggja fyrir. Væri farið að ræða slíkt hér, myndi það vekja deilur, sem ekki eru æskilegar, því að það geta allir án efa verið sammála um, að það væri bezt fyrir bændur og alla þá, sem mjólk framleiða, að sem mestur friður mætti ríkja um þetta mál, - þó hinsvegar allir hljóti líka að geta verið sammála um það, að sá nauðsynlegi friður hafi ekki ríkt um málið. Út í það, hverjir valdið hafa þeim ófriði, sem um málið hefir staðið, skal ég heldur ekkert fara nú. Hv. þm. Hafnf. sagði, að það gegndi nokkuð öðru máli með sölu á fiski og síld út úr landinu en um sölu á mjólk í landinu sjálfu. Þetta er rétt, en það raskar ekkert þeim skoðunum mínum, að bændur eigi sjálfir að ráða öllu sölufyrirkomulagi mjólkurinnar. Þar eiga þeir mest í húfi sjálfir, og má því ætla, að þeir leggi sig alla fram um að fá mjólkursöluna í sem bezt horf. Reynslan hefir nú sýnt það, að þeir, sem með mál þessi hafa farið, hafa ekki borið gæfu til þess að halda um þau þeim friði, sem nauðsynlegur var til þess að vel gæti farið. Í sambandi við þetta vil ég benda hv.þm. Hafnf. á, að það stendur eins á um vinnuna hér á landi og mjólkina, að hvorttveggja er selt á innlendum markaði. Verð vinnunnar ákveða þeir sjálfir, sem vinnuna selja, og taka því um leið á sig ábyrgðina og afleiðingarnar af því, hvort kaupið er sett svo hátt, að það dragi úr kaupum á vinnunni. Þá skopaðist þessi hv.þm. að kröfum manna um ógerilsneydda mjólk. Ég best nú við, að allir, sem vörur selja, geti verið á einu máli um það, að vörurnar eigi að vera í sem mestu samræmi við vilja og kröfur þeirra, sem vörurnar kaupa. Um það er óneitanlega kapphlaupið. Hún hljómar því óneitanlega nokkuð undarlega rödd þessa hv.þm. og samherja hans, sem halda því fram, að kröfur kaupendanna skuli hafa að engu. Ég hefi heyrt menn úr mjólkursölunefnd halda því fram, að sala á ógerilsneyddri mjólk væri óheimil samkv. lögunum, nema til sjúkra manna, og ég fyrir mitt leyti aðhyllist þessa skoðun. Ég vil því beina þeirri fyrirspurn til hæstv.forsrh., hvort hann líti svo á, eins og hv.þm. Hafnf, að framkvæma megi lögin á annan veg. Sé það ekki leyfilegt, eins og ég fyrir mitt leyti hallast helzt að, þá er nauðsynlegt að breyta þessu ákvæði l., því að kröfur neytendanna eru orðnar svo háværar, að það er með öllu óhugsandi annað en að taka verði tillit til þeirra. Að því er snertir velhreinsaða og stassaniseraða mjólk, þá er ég þeirrar skoðunar, að vélhreinsaða mjólkin sé betri, ef hinum ströngustu hreinlætiskröfum er fylgt. Hitt er rétt, að hún er ekki eins örugg fyrir gerlum og sóttkveikjum og sú, sem er gerilsneydd. Mér virðist því, að menn verði alveg að fá að gera það upp við sjálfa sig, hvort þeir kjósa frekar. Eins og ég hefi tekið fram, eru kröfurnar um ógerilsneydda mjólk alltaf að verða háværari og háværari erlendis, eins og hér virðist stefna að líka. Þegar nú þetta fer saman, kröfur neytenda og óskir framleiðenda, þá virðist óþarfi fyrir þriðja aðilann að grípa fram í. Það hefir heyrzt, að einn einstakur bóndi, bóndinn á Korpúlfsstöðum, hefði einhverja sérstaka hagsmuni af sölu á vélhreinsaðri mjólk. En þetta er ekki rétt. Hann eins og aðrir bændur fá greitt eftir þeirri heildarútkomu, sem verður á sölu mjólkurinnar, alveg án hliðsjónar af því, hvort hans mjólk selst sérstaklega eða ekki. Það veltur að sjálfsögðu á töluverðu fyrir hann eins og aðra bændur, að sem mest seljist af mjólkinni, svo að sem allra minnst af henni þurfi að nota til vinnslu. Umfram þetta getur þessi bóndi ekki haft hagsmuna að gæta hvað þetta snertir, eða m. ö. o., hann hefir alveg nákvæmlega sömu hagsmuni í þessu máli sem aðrir bændur í verðlagssvæðinu. Ég vona, að hv. dm. geti undantekningarlaust viðurkennt þetta tvennt, að bændur eigi þar allt undir, að niður falli öll óánægja, sem ríkt hefir í þessu máli á milli neytenda og framleiðenda, og annað hitt, að nú ríki óánægja á milli þessara aðilja, og því beri að breyta til frá því, sem nú er. Það er aldrei nema virðingarvert að halda fast við sína skoðun, en hitt er engu síður virðingarvert, að viðurkenna, þegar maður sér, að maður hefir haft rangt fyrir sér. Þetta bið ég þá góðu menn að athuga, sem fastast standa á móti breyt. í mjólkursölulögunum nú. Þeir hljóta að sjá, að lögin geta ekki náð tilgangi sínum eins og þau eru nú. Þá vil ég og sérstaklega leiða athygli að því, að ef núv. mjólkursölunefnd hefir völdin áfram, og mjólkurverkfallið lognast út af, þá verður það til langvarandi bölvunar fyrir bændur, samanborið við það, ef málið yrði leyst á friðsamlegan hátt. Að ekki hefir dregið meira úr mjólkursölunni við mjólkurverkfallið en skýrslur sýna, stafar af því, að margir hafa aukið mjólkurkaup sín fram yfir það, sem áður var. Verði það því úr, að mjólkurverkfallið lognist út af án þess að samkomulag náist, þá verður sá endirinn á, að þeir, sem hafa aukið mjólkurkaup sín, minnka þau smátt og smátt aftur, þar til þeir eru komnir ofan í það, sem þeir keyptu áður. Hinir aftur, sem ekki keyptu nema lítið, auka aldrei við sig, svo þeir kaupi eins mikið og þeir keyptu iðnr. Þeir hafa komizt upp á lag með að nota minni mjólk en þeir gerðu. Hlýtur mjólkurneyzlan því óhjákvæmilega að minnka að nokkrum mun. Takist aftur fullar sættir, þá mun mjólkurneyzlan aukast á ný, svo hún verði svipuð því, sem hún var áður. Þetta er alvarlegasta hliðin á þessu máli, sem ég tel öllum skylt að athuga, sem telja sig bera hag bændanna fyrir brjósti. Skal ég svo ekki hafa um þetta fleiri orð að sinni. Ég tel breytt til hins betra frá því ástandi, sem nú er, ef frv. nær fram að ganga með brtt.hv. meiri hl. landbn.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]: Brtt. þær, sem fyrir liggja, eru mjög misjafnar að innihaldi og hafa því misjafnar verkanir, ef þær verða samþ. Það mátti alltaf búast við því, að í mjólkursölumálinu kæmi hið sama fram og jafnan kemur fram, þegar rætt er um afurðasölumálin, að framleiðendur hafi mismunandi skoðanir í lausn málanna, enda þótt þeir hafi sameiginlega hagsmuni. Þetta kemur og greinilega fram í brtt. þeim, sem fyrir liggja nú. Ef t. d. lítið er á brtt.þm. Reykv., að verðjöfnunargjaldið falli niður, er fyrst og fremst miðað við hagsmuni framleiðenda innan lögsagnarumdæmis Reykjavíkur. Þetta er ekki nema eðlilegt, því að það vill alltaf verða svo, þegar afurðasölumálin eru leyst, að þeir, sem nær búa markaðsstaðnum, telja sig ekki þurfa að kaupa þá, sem fjær búa, út af markaðnum, og telja sig geta notið markaðsins án þess að greiða þeim, sem fjær eru, þetta verðjöfnunargjald. Þess vegna telja þeir, að verðjöfnunargjaldið sé í raun og veru ósanngjarnt. Um þetta má deila í það óendanlega, en reynslan er aðeins sú, eins og bent hefir verið á hvað eftir annað undir umr. þessa máls, að þeir, sem notuðu markaðinn hér í Rvík og bjuggu í sjálfum bænum, voru orðnir aðkrepptir með markað undan Mjólkurfélagi Reykjavíkur. Einn af mjólkurframleiðendum hér í Rvík hefir tjáð mér - og hefir hann leyft mér að nefna nafn sitt, ef menn skyldu rengja þetta -, að hann hafi selt mjólkina fyrir 42 aura pr. lítra og látið innheimta hana og dreifa meðal kaupendanna, en tapið hefði orðið svo mikið og framboðið annarsstaðar frá, að hann hafi fyrri part vetrar sagt upp öllum smærri kaupendum og unnið til að selja mjólkina fyrir 30 aura pr. lítra á 3-4 stöðum. Og segist þessi maður geta sýnt fram á, að þessi sala hafi borgað sig. - Þetta sýnir, að þrengslin hér á markaðinum voru orðin svo mikil, að þeir, sem næstir sátu markaðinum og framleiddu svo að segja undir bæjarveggnum hjá Rvík, gátu ekki orðið selt fyrir það verð, sem ákveðið var, og að betra var fyrir þá að fara niður í 30 aura heldur en að reyna að halda uppi samkeppninni eins og komið var. Mjólkurstríð hafa heldur aldrei endað öðruvísi heldur en eins og í Noregi, að þeir urðu verst úti, sem bjuggu næst markaðinum og höfðu bezt framleiðslutækin, þegar út í slaginn kom. En þar var ekki heldur mjólkurmálið leyst fyrr en allt var komið í öngþveiti. Ef farið væri inn á þá leið, sem þessir hv.þm. halda hér fram, að menn, sem framleiða mjólk hér á kaupstaðarlóðinni, fái að selja hana beint án þess að greiða verðjöfnunargjaldið, þá hlyti niðurstaðan af því fyrirkomulagi að verða sú, að innan nokkurra mánaða yrði risinn upp í nágrenni Rvíkur fjöldi fjósa og þar framleidd mjólk af aðkeyptu heyi og fóðurbæti, í því trausti, að hægt yrði að selja mjólkina án þess að greiða verðjöfnunargjald. Þetta ákvæði yrði því til þess að skapa einskonar verksmiðjuiðnaða mjólk hér í Rvík. Ég held, að það sé því ekki hægt að fara sanngjarnlegar að heldur en gert er með mjólkurlögunum, að gefa þeim mönnum, sem framleiða mjólk á grasnyt, undanþágu frá verðjöfnunargjaldi. En þetta eru eðlilegar kröfur af þeim mönnum, sem sérstaklega telja sig eiga að sjá um hagsmuni þessa fólks, og þeim er því ekki láandi, þó þeir fari nokkuð lengra heldur en sanngjarnt getur talizt, því það verður alltaf svo, að menn líta ýmsum augum á þetta mál. Og ekki er hægt að neita því, að þó ég haldi fram þessum rökum, þá geta þeir haft þá skoðun, að sanngjarnt sé að bera fram þessar kröfur, sem hafa við svo lítil rök að styðjast. Viðvíkjandi breyt. á þskj. 68 er nokkuð öðru máli að gegna. Þær kröfur eru bornar fram af þm. sveitakjördæma, hv.þm. Borgf., hv.þm. G.-K. og hv. 11. landsk., sem líka hefir boðið sig fram í sveitakjördæmi. Þarna koma fram allt aðrar kröfur, ekki kröfur um það, að fella niður þetta verðjöfnunargjald fyrir Rvík. En vegna hvers? Vegna þess, að þessir menn telja sig umboðsmenn fyrir önnur hagsmunasvæði. En það er einmitt vandinn í þessu mjólkurmáli, eins og kemur svo greinilega fram af þessum 2 frv., að sameina hagsmuni hinna mismunandi hagsmunasvæða. Og hér eru þessir hv.þm. komnir nákvæmlega inn á sama grundvöllinn eins og þeir eru að lá mjólkursölun., að hún standi á. Því hvað er þetta, að bera fram kröfur fyrir hagsmunasvæði Rvíkur og svo aðrar kröfur fyrir sveitirnar? Hvað er það annað en það, sem hefir verið að gerast á ýmsan hitt í mjólkursölunefndinni? Það er nákvæmlega það sama að sínu leyti eins og hefir verið að gerast í mjólkursölun., þar sem óneitanlega hefir verið barizt um hagsmuni hinna mismunandi svæða og þar sem þeim mönnum, sem hafa reynt að miðla málum, hefir tekizt það. Ef farið væri inn á till. þær, sem fyrir liggja frá þessum 3 hv.þm., þá yrði raunverulega gerð sú breyt. í l., að bráðabirgðaákvæðið um það, að mjólkursölun. skuli stjórna samsölunni, yrði numið burt. Samkv. þessum till. á mjólkursölun. ekki heldur, vegna þess að e-lið 9. gr. á að fella burt, að hafa úrskurðarvald um ýms mál, sem hún hefir í l. nú; og jafnframt á sú stj., sem búin kjósa, að stjórna samsölunni hér eftir og úrskurða ágreiningsmál um verðlag, verðjöfnunargjald og um það, hverjir eigi að njóta markaðanna o. s. frv. M. ö. o., sú stj., sem kjósa á skv. 1. gr. þessa frv. á þskj. 68, á að stjórna samsölunni að öllu leyti og ráða þeim málefnum, sem mjólkursölun. ræður nú. En, ég skal segja ykkur, hvers vegna ég beiti mér gegn þessu. Það er vegna þess, að inn í þessa stj., sem ætti að fara með þessi málefni samkv. þessum ákvæðum, mundu komast menn frá mismunandi hagsmunasvæðum, sem síðar ættu að úrskurða í sínum eigin málum, um það, hverjir ættu að sitja fyrir markaði, hvað hverjir ættu að greiða hátt verðjöfnunargjald og hvað hverjir ættu að fá mikið verðjöfnunargjald o. s. frv. M. ö. o., það mundi ráða í þessari stjórn, hvaða svæði yrðu ofan á í kosningum í hverjum tíma. Það yrði sama fyrirkomulagið og sama niðurstaðan eins og í Mjólkurbandalagi Suðurlands, og það gæti farið svo, að þau mismunandi hagsmunasvæði, eftir því hver yrðu ofan í á hverjum tíma. létu kné fylgja kviði gagnvart hinum. Það er ómögulegt að komast hjá þeirri hugsun, samkv. þeirri reynslu, sem við höfum úr Mjólkurbandalagi Suðurlands, og þeirri reynslu, sem við höfum nú af afurðasölumálunum yfirleitt, þar sem hinir mismunandi hagsmunir hljóta alltaf að berjast að einhverju leyti, að það sé ein bezta leiðin til þess að eyðileggja þessa samsölu að láta atkvæðamagnið ráða á hverjum tíma, hvaða hagsmunir verð ofan á, en ekki óhlutdræga menn. Því hvað góðir menn, sem kynnu að veljast í þessa stjórn, þá er ómögulegt að neita því, að það hefir aldrei þótt góð leið að láta menn dæma í sínum málum sjálfa.

Er það ekki atkvæðamagn, sem ræður í n. nú?

. Jú, það ræður atkvæðamagn m. a. þeirra manna, sem hafa verið skipaðir til þess að sjá jafnt um hagsmuni allra þeirra, sem standa að þessu máli. En ég skal benda á það í þessu sambandi, þar sem alltaf er verið að tala um það, hversu mikill friður mundi fást, ef tilnefndir væru menn í n. beint frá þessum mismunandi hagsmunasvæðum, að einmitt um þá mennina, sem tilnefndir eru beint, Egil Thorarensen og Eyjólf Jóhannsson, hefir orðið minnstur friður. Og það er vegna þess, að þessum ágætu mönnum hefir orðið það sama á og þeim hv.þm., sem bera fram till. hver á móti öðrum hér í þessari hv. d. Þeir hafa sjálfsagt álitið, að þeir væru hvor um sig umboðsmenn fyrir sitt svæði. þeim fundum, sem ég hefi verið um þessi mál, þá hafa menn almennt látið í ljós þá skoðun, og meira að segja þeir bændur, sem hafa gert þá kröfu að ná samsölunni í sínar hendur, að þeir álitu nauðsynlegt að hafa mjólkursölun, til þess að dæma í viðkvæmustu málunum eftir sem áður. Enda er hér sá meginmunur á till.hv.þm. Mýr. og hinum till., að þar er gert ráð fyrir því, að það, hvernig mjólkin er seld og hvaða aðferðum sé við það beitt, sé það, sem fengið er í hendur framleiðendanna, en öll ágreiningsatriði viðvíkjandi verðjöfnunargjaldi, hverjir eigi að sitja fyrir markaði og allt, sem getur orðið að ágreiningi meðal framleiðendanna sjálfra, í eftir sem áður að vera í höndum mjólkursölun., sem á að vera dómstóll um þau atriði. Þetta er sá stórkostlegi munur, sem er á till.hv.þm. Mýr. og till. þeim, sem fyrir liggja frá hinum 3 hv.þm.

Þá er að samþ.till.hv.þm. Mýr.

. Þá er að samþ. þær till., segir hv.þm. En leyfist mér að benda á það, hvað það er óheppilegt fyrir mjólkursöluna yfirleitt að breyta henni að óþörfu áður en hún hefir fengið fullkominn tíma til þess að sýna, hvað hún getur undir þessu fyrirkomulagi, sem nú er. Mér leyfist kannske líka að benda á það, að í sjálfum l. er ákveðið, að í reglulegu Alþingi 1936 skuli þau tekin aftur til endurskoðunar. Eins og nú standa sakir er mjög fjarri því, að það sé komin full reynsla á um það, hvernig l. muni duga eftir þennan stutta tíma, sem starfað hefir verið eftir þessu fyrirkomulagi. Og ég verð að segja, að það sé einkennilega mikið bráðlæti að þurfa endilega að ráðast á þessi l. eftir 21/2 mán., þegar á að taka þau aftur til athugunar 1936; enda hygg ég, að því, sem vakir fyrir landbn., og sérstaklega hv.þm. Mýr., með þessum till., sé auðvelt að koma til framkvæmda með l. eins og þau eru nú. Ég get sagt það þegar í stað, að ég hefi alltaf undantekningarlaust á öllum þeim fundum, sem ég hefi verið á með framleiðendunum, lýst því yfir, og skal lýsa því yfir ennþá í þessari hv. d., að um leið og þeir koma sér saman um það, hvernig þessum málum skuli skipað, skuli ég afhenda þeim samsöluna. En meðan ég sé, að þeir geta ekki komið sér saman og berast á banaspjótum um hagsmuni innbyrðis, þá dettur mér ekki í hug að kasta samsölunni út í það, sem ég veit, að er ekki annað en að eyðileggja hana. En ég hefi hugsað mér að koma fram með miðlunartill. viðvíkjandi því, hvernig samsölunni yrði stjórnað eftir 1. maí. Ég hefi a. m. k. nokkra tryggingu fyrir því, að þær till. muni verða samþ. af Mjólkurbúi Flóamanna, sem hefir verið tregast til samkomulags um þessi atriði; og ég get jafnframt lýst yfir því, að í þessari sölustjórn muni framleiðendur, eða menn, sem þeir tilnefna beint, verða í hreinum meiri hl., sem vitanlega er það, sem framleiðendur eru að sækjast eftir, að ráða gersamlega óskorað um allt, sem snertir hagsmuni þeirra, dreifingu mjólkurinnar og kostnað, sem af því leiðir. Þessu hefi ég lýst yfir núna fyrir nokkrum dögum og get lýst því yfir enn, að ég skal bjóða framleiðendum upp á það samkomulag í þessu máli - og ég býst við, að framleiðendur muni ganga inn á það -, að þeir hafi hreinan meiri hl. tilnefndan í stjórn samsölunnar, og þá ráða þeir öllu, sem snertir þeirra hagsmuni viðvíkjandi þessu máli. En þá get ég um leið haft það fyrirkomulag, að komizt verði hjá því að barizt verði innbyrðis í afurðasölumálunum viðvíkjandi sölu mjólkur, eins og því miður hefir átt sér stað víða annarsstaðar, og mætti finna þess mörg dæmi. Þetta atriði er það vitanlega, sem vakir fyrir meiri hl. landbn., og ég vænti, að það sé hægt að ná því alveg án þess að hringla með þessa löggjöf, sem reyndar verður ekki gert, því ég mun hiklaust beita mér gegn því í hv.Ed., þó svo kunni að fara, að það verði samþ. hér í þessari hv. d. Það verður þess vegna alveg árangurslaust að láta það koma til Ed., því niðurstaðan mun ekki verða önnur en sú, að þessar till. verða felldar. Hvað viðvíkur hinu atriðinu, sem líka vakir fyrir meiri hl. landbn., að seld verði vélhreinsuð og kæld mjólk, þá hefi ég verið spurður um, hvernig ég liti á það, hvort nú mundi vera hægt að selja vélhreinsaða og kælda mjólk samkv. þeim ákvæðum, sem nú gilda í l. Þetta er annað atriðið af tveimur, sem virðist vaka fyrir meiri hl. landbn., að komist til framkvæmda. Ég hefi nú bent á, að því fyrra er hægt að koma fyrir samkv. l. sjálfum, að framleiðendur ráði hreinum meiri hl. með beinni tilnefningu í stj. samsölunnar. En þá komum við að síðara atriðinu, hvort hægt sé að framkvæma það án lagabreyt. Og um þetta atriði var sérstaklega beint til mín fyrirspurn frá hv.þm. G.-K. Ég er sannast að segja ekki í neinum vafa um, að samkv. l. eins og þau eru nú er þetta heimilt, vegna þess að í 2. málsgr. 7. gr. er um þá framleiðslu sagt: „Um framleiðslu og meðferð á mjólk handa ungbörnum og sjúklingum skulu sett ákvæði í reglugerð, í samráði við yfirstjórn heilbrigðismálanna. Sala á þeirri mjólk skal fara fram á sama hátt og sala á annari neyzlumjólk.“ M. ö. o., það er ekki skilgreint, hvernig framleiðslan á þessari barnamjólk og sjúkramjólk á að vera. Það er þess vegna á valdi þess, sem setur reglugerðina, að ákveða það, hvernig framleiðslu þessarar mjólkur skuli hagað. Ég er þess vegna ekki í neinum vafa um, að það mætti heimfæra framleiðslu þessarar tegundar mjólkur undir það ákvæði, að það væri sjúkramjólk. Um þessa framleiðsluaðferð á mjólk eyddi hv.þm. G.-K. m. a. löngum tíma til þess að tala, og að mínu viti talaði hann þar alveg rétt og með góðum rökum. Það er rétt hjá honum, að hin svokallaða stassanisering er þannig, að mjólkin tapar mjög litlu, en í stað þess fæst mjólk, sem er örugg talin til neyzlu. Hvort þessi aðferð fer vaxandi eða þverrandi, skal ég ekkert um segja. En þó má benda á það, að eitt af stærstu löndum álfunnar hefir nú nýlega lögboðið stassaniseringu á allri mjólk, vegna þess að öryggið, sem fæst við hana, þykir meira virði heldur en það litla, sem mjólkin tapar í gæðum, eins og hv.þm. G.-K. líka tók fram. Vélhreinsuð mjólk er hinsvegar aldrei eins örugg. Spurningin er því aðeins sú, hvort löggjafinn á að láta það eftir neytendunum, að þeir fái svo að segja mjólk hver eftir sínum smekk. Það eru ýmsir löggjafar, sem álíta það rangt, að neytendur fái þessa mjólk, þar sem vitanlegt er, að hún er ekki eins örugg eins og hin stassaniseraða mjólk, þó gæðin séu örlítið meiri, ef eftirlitið við framleiðsluna er verulega gott. Í þessu sambandi má benda á það, að núna seinustu dagana hafa verið fluttar hingað til Rvíkur 3 kýr með svo svæsna berkla, að það hafði orðið að slátra þeim samstundis. Ef mjólkin á að vera vélhreinsuð, þá krefur það mjög ýtarlega læknisskoðun á því fólki, sem er við mjaltir, og sömuleiðis nautgripunum, ásamt ýmsu öðru nákvæmu eftirliti, og þó getur mjólkin aldrei orðið eins örugg og stassaniseruð mjólk, því alltaf geta komið upp einhverjir sjúkdómar, sem eru hættulegir fyrir þá, sem neyta mjólkurinnar, og komast í mjólkina gegnum það fólk, sem vinnur við mjaltir. Ég get samt sem áður, þó þetta sé ekki siður annarsstaðar, neitað því, að sjálfsagt sé að taka þetta mál til yfirvegunar, hvort rétt sé að láta það eftir neytendunum að fá þessa mjólk, sem kann að vera eitthvað betri að gæðum, en hinsvegar ekki eins örugg eins og mjólk, sem er stassaniseruð. Því mundi náttúrlega fylgja talsverð áhætta, vegna þess að mjólkinni yrði þá steypt saman í stórum slumpum. En ég álít, að þetta sé heimilt samkv. l. eins og þau eru nú. Það, sem hefir verið gert í þessu máli, að fá mjólk frá Kleppi, vélhreinsa hana og kæla, er tvímælalaust að gæti nægt, því allir læknar eru sammála um það, að sú mjólk, sem framleidd er þar, sé í raun og veru alveg eins örugg og önnur mjólk, enda hafa 3 læknar og börn þeirra neytt hennar. En það getur vel verið, að það sé ástæða til að gera enn meira fyrir neytendurna á þessu sviði, vegna þess að þó þessi mjólk, sem þarna er framleidd, sé verulega góð mjólk, þá er það einhvernveginn komið inn í tilfinningu manna, að svo sé ekki. Um það má alltaf deila, hve langt á að fara í því að taka tillit til þessara tilfinninga neytendanna, hvort jafnframt gerilsneyddri mjólk á að leyfa framleiðslu á ógerilsneyddri mjólk, en það heimila l. nú. Ef fara á eftir till.hv. 3. þm. Reykv. og leggja allt í hendur framleiðenda, þá verður að breyta l. En því sama má ná með því að fara að till. meiri hl. landbn. Væri það skynsamlegra en að fara að hringla með þetta nú, sérstaklega þar sem endurskoða á mjólkurl. á þingi 1936.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) [óyfirl.]: Þetta frv. um opinberan ákæranda lá fyrir síðasta þingi og fékk þá þá afgreiðslu, að því var vísað frá með rökst. dagskrá, er borin var fram af meiri hl. allshn. þessarar d. Efni frv. er í öllum aðalatriðum hið sama eins og í haust, og sé ég því ekki ástæðu til að fjölyrða mjög um það nú, heldur vísa til framsöguræðunnar, er ég flutti þá, og grg., er fylgdi frv. Aðalefnið er, að ákæruvaldið, valdið til að fyrirskipa rannsókn og höfða opinber mál gegn einstaklingum, sé tekið úr höndum dómsmrh., sem hefir það nú, og fengið í hendur nýjum embættismanni, sem lagt er til, að nefndur verði opinber ákærandi. Það er ætlazt til, að þessi maður standi utan við stjórnmáladeilurnar og fáist ekki við önnur störf. Með þessu á að vera tryggt, að ákæruvaldið verði ekki misnotað, eins og því miður hefir komið fram á síðustu árum hvað eftir annað. Þó málinu væri vísað frá með rökst. dagskrá á síðasta þingi, var það ekki vegna þess, að þingið væri andvígt málinu í sjálfu sér. Það virtist viðurkennt af mönnum úr öllum flokkum, að þetta mál væri gott og gagnlegt og nauðsynlegt að koma svona umbót í kring. Eina ástæðan gegn því var sú, að það stæði fyrir dyrum að skipa nefnd til þess að endurskoða réttarfarslöggjöfina í heild, og þangað til sú n. hefði lokið störfum væri ekki rétt að taka einstök atriði út úr og samþ. lög um þau. Meiri hl. d. féllst á þessa röksemdafærslu. En nú hafa tveir hv.þdm., sem sæti áttu í allshn. í fyrra og voru þar í meiri hl., sjálfir flutt frv. til l. um breyt. á hæstarétti og þar með sýnt, að rétt er að meta að engu þessa röksemdafærslu, er þeir báru fram í fyrra, að ekki mætti taka einstök atriði út úr réttarfarsmálunum fyrr en heildarlöggjöf kæmi um þau. Því er fyllsta ástæða til að afgr. nú það mál, sem hér liggur fyrir; það er engu síður aðkallandi heldur en breyt. á hæstarétti. Ég skal taka það fram, að lagadeild háskólans hefir einróma samþ. þetta frv. Umsögn prófessoranna er á þá lund, að skipun opinbers ákæranda með því verksviði, sem hér er markað, geti vel fallið inn í gildandi réttarfarslöggjöf, og hún geti einnig haldizt með svipuðum hætti, þó róttækar breyt. væru gerðar á þessum málum. M. ö. o., að það væri ekki ástæða til að fresta þessu máli, þó lögfræðinganefndin sæti á rökstólum. Enda er vitanlegt, að ný réttarfarslöggjöf kemst ekki í kring fyrr en eftir langan tíma, ef hún á að vera úr garði gerð eins og þarf að vera. Ég ætla svo ekki að fjölyrða um þetta frekar; ég vænti, að málinu verði vísað til hv.allshn. og að hún taki því betur heldur en síðast.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Ég ætla að fara að dæmi hv.flm. og fara ekki út í einstök atriði frv., enda var það rætt allmikið í vetur. Það voru aðeins ásakanir hv.flm. í garð okkar í meiri hl. allshn. fyrir þá rökst. dagskrá, sem við fluttum í þessu máli í vetur, sem ég vildi minnast á. Ég get ekki séð, að þær ástæður, sem þá voru fyrir hendi, hafi nokkurn hlut breytzt síðan. Síðan hefir alls ekki verið tekið til rannsóknar hið opinbera réttarfar í landinu. En hinn opinberi ákærandi stendur vitanlega í beinu sambandi við þá endurskoðun, sem fara á fram á löggjöfinni um hið opinbera réttarfar. Það getur varla verið meining hv.flm., að opinber ákærandi geti staðið í sambandi við nokkuð unnað í réttarfarsmálunum heldur en rekstur opinberra mála. Þess vegna liggja fyrir alveg sömu rök gegn samþykkt þessa frv. nú eins og í vetur. Það er meiningarlaust að stofna nýtt embætti með ákveðnu starfssviði fyrir mann, sem eingöngu á að skipta sér af opinberum málum, áður en búið er að gera þá rannsókn, sem búið er að skipa nefnd til að framkvæma. Ég vil ekkert segja um nauðsyn þessa nýja embættis út af fyrir sig, eða hvort lögfræðinganefndin mun ganga að frv. og telja það falla vel inn í þær skorður, sem ég vona, að okkur auðnist að setja réttarfarsmálin í, eða ekki. Heldur vil ég aðeins benda á, að það er engin ástæða til að taka þetta mál til samþ. nú fremur en á síðasta þingi. Hv. flm. minntist á það, að við hefðum borið fram frv. um breyt. á hæstarétti. Hv. þm. veit vel, að þær breyt., sem felast í frv. til l. um hæstarétt, koma á engan hátt nálægt þessu máli. Ég býst ekki við, að breyta þyrfti hæstaréttarlögunum eins og gengið er frá þeim í frv., enda þótt tekinn væri upp opinber ákærandi síðar. Svo það stendur við það, sem legið hefir í orðum mínum áður, að þessi opinberi ákærandi getur ekki átt samleið með neinu öðru en þeim till., sem lögfræðinganefndinni væntanlega auðnast að koma fram með á sínum tíma um opinber mál og meðferð þeirra. Það getur t. d. talsvert breytt afstöðu málsins, hvort menn vilja taka hér upp kviðdóma eða hvort menn vilja halda við það, sem hingað til hefir verið, að láta lögfræðinga eingöngu dæma í málum manna. Það eru mörg atriði í meðferð hinna opinberu mála, sem hafa áhrif á það, hvort réttara er að hafa sérstakan opinberan ákæranda eða láta ákæruvaldið vera hjá hinum venjulega yfirmanni allrar réttarfarslegrar starfsemi í landinu, dómsmrh. Ég sé því ekki, hver er hin raunverulega meining hv.þm., að vera að bera þetta frv. fram nú. Hann veit, að aðstaðan er nákvæmlega hin sama og í vetur. Það var meining okkar nm. og ósk hins háa Alþingis, að eitthvað verulegt gæti komið fyrir það þing, er nú situr, frá lögfræðinganefndinni. Þetta tókst ekki nema hvað snertir breyt. á hæstarétti, og er það afleiðing af því, að ekki var hægt að fá samkomulag um það á síðasta þingi að kalla þetta þing ekki saman fyrr en síðar á árinu, svo að okkur vannst ekki tími til að gera þær rannsóknir, sem við vildum gera. Í þessu liggur andstaða mín gegn því frv., sem fyrir liggur, og engu öðru. Frá minni hálfu er engan fjandskap að finna gegn ósk hv.flm. um opinberan ákæranda, en ég álít ótímabært að stofna slíkt embætti nú og þurfa svo e. t. v. að breyta til bráðlega aftur og gera allt aðra skipun á í þessu efni í sambandi við hið opinbera réttarfar.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) [óyfirl.]: Hv. þm. Barð. heldur því fram, að hann hafi í sjálfu sér ekkert á móti þessu frv. Það eina, sem hann færir fram fyrir því, að ekki sé rétt að afgr. það nú, er þetta, að hin virðulega lögfræðinganefnd sé ekki búin að athuga þetta mál og ekki megi gera neitt í því fyrr en henni hafi gefizt kostur á að segja sitt álit. Ég skal strax taka það fram, að ég tel víst, að þessi n. muni ekki skila áliti fyrir það þing, sem haldið verður í haust. Mér skilst það bæði á hv.þm. Barð. og fleirum, að þessi n. hafi í hyggju að sigla til útlanda í vor eða sumar til þess að kynna sér réttarfarsmál í öðrum löndum. Hvort sem því yrði nú lokið þegar þing kemur saman eða ekki, þá tekur einnig tíma að vinna úr þeim upplýsingum, sem n. aflar sér, og semja frv. Það er því útilokað, að endurskoðun réttarfarsmálanna í heild geti náð afgreiðslu á þessu ári. Og ef dæma á eftir reynslu annara þjóða, þegar þær hafa ætlað að gera stórbreyt. á réttarfarinu hjá sér, þá eru litlar líkur til, að ný réttarfarslöggjöf nái fram að ganga í náinni framtíð, jafnvel þó frv. verði lögð fyrir þingið áður en langt líður, því slíkt mál sem heildarskipun réttarfarsmálanna þarf ætíð langrar og rækilegrar athugunar við og verður ekki samþ. í einni svipan. Þetta er því engin röksemd á móti frv. Þetta mál er mjög einfalt, þó hv.þm. Barð. gefi í skyn, að hann sé ekki búinn að átta sig á því ennþá. Ég veit, að það er ekki rétt. Honum er fullkomlega ljóst, hvað farið er fram á og hvað rétt er í þessu máli. Breytingin, sem hér er farið fram á, er engin önnur en sú, að starf, sem dómsmálarh. hefir nú með höndum, ákvarðanir um opinberar málshöfðanir, skuli falið sérstökum embættismanni. Þetta er svo einföld breyt., að það virðist ekki þurfa að beita sérstaklega miklum gáfum til þess að skilja hana til fullnustu og fallast á hana. Fáir munu vilja bera á móti því, að það sé mjög háskalegt - enda er það mjög fátítt erlendis -, að ákæruvaldið sé í höndum pólitísks ráðh., sem getur beitt því til ofsóknar andstæðingunum og yfirhilmunar með samherjum sínum. Sérstaklega er það hættulegt í landi, þar sem hinar pólitísku erjur eru jafnsvæsnar og persónulegar eins og þær eru hér. Hv. þm. vildi mótmæla því, að hann og hv. 1. landsk. hafi viðurkennt, að röksemd þeirra fyrir frávísun málsins á síðasta þingi væri röng, með því að flytja sjálfir frv. um breyt. á hæstarétti. Ég man ekki betur en að aðalröksemd og jafnvel eina röksemd hv. 1. landsk. og hæstv.dómsmrh. væri sú, að ekki mætti taka eitt einstakt atriði réttarfarslöggjafarinnar út úr fyrr en heildarendurskoðun færi fram. En nú bera þessir sömu menn fram frv. um breyt. á einstöku atriði réttarfarslöggjafarinnar, einmitt því atriði, sem einna sízt var þörf á að breyta. Ég veit, að þessir hv.þm. viðurkenna, að skipun hæstaréttar og meðferð mála þar er meira í samræmi við kröfur nútímans heldur en meðferð mála í undirrétti. Og ef umbótahugur hv.þm. væri mjög ríkur, þá myndu þeir fyrst hafa lagt til að bæta þar úr, sem þörfin er mest. Ég ætla svo ekki að fjölyrða frekar um þetta. Það er auðvitað rétt að athuga málið ýtarlega í n. En mér finnst þau rök mín standa í fullu gildi ennþá eftir ræðu hv.þm. Barð., að fyrst hv.þm. Barð. og hv. 1. landsk. hafa sjálfir lagt til, að tekið væri eitt atriði út úr réttarfarslöggjöfinni til breyt., hæstiréttur, þá séu niður fallnar ástæður þeirrar fyrir því, að ekki megi taka þetta atriði - opinberan ákæranda - einnig til afgreiðslu.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Hv. 11. landsk. heldur því fram, að hæstv.dómsmrh. og hv. 1. landsk. hafi haldið fram í vetur, að ekki mætti taka einstök atriði út úr réttarfarslöggjöfinni og gera breyt. á þeim. Ég tók nú ekki þátt í umr. þá og man því ekki nákvæmlega, hvað sagt var. En ég efast stórlega um, að hægt hafi verið að skilja orð þeirra á þennan veg. A. m. k. hefði ég ekki talað þannig, þó ég hefði tekið þátt í umr. Mín skoðun er, að þetta mál heyri eingöngu til hinu opinbera réttarfari, og það veit hv.þm. sjálfur, að er aðalatriði. Ég tel ekki rétt að káka neitt í hinu opinbera réttarfari, fyrr en það hefir verið tekið til ýtarlegrar athugunar í heild, þar sem sú athugun stendur nú einmitt fyrir dyrum. Það er að nokkru leyti rétt hjá hv. 11. landsk. að meiri þörf ræki til að rannsaka og undirbúa meðferð opinberra mála heldur en einkamála. Hinsvegar álít ég ekki, að fyrr en nægileg trygging sé fengin fyrir grundvellinum sé hægt að ganga frá einstökum atriðum eða leggja í kostnað við þau. Ég legg svo mikið upp úr frv. um hæstarétt vegna þess, að brýnasta nauðsyn rak til að bæta þann rétt. Og þó ekki væri hægt að breyta réttarfarinu til fulls, þá var sjálfsagt að hjálpa þessari þrautalendingu, og að svo stöddu var það meira virði að breyta hæstarétti heldur en að undirbúa og rannsaka undirréttarfarslöggjöfina, þó á sínum tíma verði auðvitað að gera henni góð skil. Ég skal líka taka það fram, að sá hluti réttarfarslöggjafarinnar, sem að mínu áliti þarf langmestrar rannsóknar og breyt., er meðferð opinberra mála. Og þess vegna er alveg sérstök ástæða til að láta það bíða sem lengst, svo sá undirbúningur geti orðið sem fullkomnastur, en vera ekki að koma með einstakar kákbreyt. Ég skal taka það fram, að ég er í sjálfu sér ekkert á móti því að hafa opinberan ákæranda. Það gæti vel komið til mála og yrði þá að gerast í samræmi við aðrar breyt. á réttarfarslöggjöfinni. En ég held, að nú, þegar von er á róttækri endurskoðun á meðferð opinberra mála, þá sé full ástæða til að láta þetta bíða þangað til komnar eru fullkomnar rannsóknir um þessi efni. Það er ekki af neinni vanþekkingu hjá hv. 11. landsk., þó hann komi með þetta inn í þingið, en ég álít það óheppilegt og alveg órétta leið að taka eitt atriði út úr áður en búið er að ganga frá öllum undirstöðuatriðum. Hv. 11. landsk. bjóst ekki við, að við í lögfræðinganefndinni mundum verða búnir að skila áliti fyrir næsta þing. Auðvitað hefir það ekki verið rétt orðað. Hann hefir átt við næsta þinghluta. - þegar þing kemur aftur saman eftir frestun. Það getur verið, að þetta reynist svo, og ég ætla ekki að gefa neinar tyllivonir um, að við getum þá verið búnir að ganga frá öllu því, sem okkur langar til að koma frá til fulls. Hann talaði um siglingu í sambandi við þetta. Ég álít, að ef hægt væri að koma því við, þá gæti það verið mjög heppilegt, að þeir menn, sem eiga að gera till. um þessi mál, fengju að kynnast því og sjá það með eigin augum, hvernig með þau er farið annarsstaðar. Annars er mjög lausleg öll áætlun í sambandi við það, hvernig þessum störfum verði hagað. Það verður farið að eftir því, sem heppilegast þykir. Ég held það hafi svo ekki verið fleira, sem ég þurfti að svara hv. 11. landsk. Það, sem skilur á milli mín og hans, er í raun og veru það, að hann vill gera sérstakar breyt. á opinberri réttarfarslöggjöf. En eins og á síðasta þingi álít ég rétt að bíða, samkv. yfirlýstum þingvilja, sem kom fram á síðasta vetri, þegar samþ. var að skipa nefnd til að athuga alla réttarfarslöggjöfina.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) [óyfirl.]: Ég hefi nú engu nýju að svara. Hv. þm. Barð. sagði ekkert nýtt. Hann sagði, að breyt. um opinberan ákæranda væri kákbreyt. Þessu vil ég mótmæla. Ég álít, að hún sé mjög þýðingarmikið spor í meðferð opinberra mála. Ég býst við, að hv.þm. viðurkenni, að ákæruvaldinu hafi verið beitt þannig á undanförnum árum, að það sé fullkomið hneyksli. A. m. k. hafa frá hans flokki komið fram ásakanir um misbeitingu á ákæruvaldinu, og frá mínum flokki hafa komið fram ásakanir um, að ákæruvaldið væri notað til pólitískra ofsókna. Þetta mun hv.þm. viðurkenna, þó að hann vilji halda því fram, að þessi skipun opinbers ákæranda sé kákbreyt. Hann talaði um, að ekki ætti að taka einstök atriði út úr réttarfarslöggjöfinni. Ég benti á það í fyrri ræðu minni, að fyrirkomulagið á þessari stofnun gæti vel fallið inn í þá réttarfarslöggjöf, sem nú er og hlýtur að verða með svipuðum hætti, þó róttæk breyt. verði á réttarfarslöggjöfinni. Það er því ekki hægt að segja, að það sé að taka út úr. Þetta atriði er svo samstæð heild, að það mun standa óhaggað, þótt aðrar breyt. verði gerðar síðar. - Ég hefi svo ekki fleiru að svara, en endurtek þá ósk mína, að málinu verði vísað til 2. umr. og allshn.

Bergur Jónsson [óyfirl.]: Það er engin ástæða til að fara að rifja það upp nú á þessari stundu, hvernig farið hefir verið með ákæruvaldið. Í því sambandi gæti ég vitanlega bent á mál eins og „kollumálið“ fræga. En ég sé enga tryggingu fyrir því, að opinber ákærandi hljóti að verða ópólitískur. Það er engin trygging, þó að hann uppfylli þau skilyrði, sem þarf til þess að geta verið hæstaréttarmálaflutningsmaður. Við flutning mála í hæstarétti eru sérstaklega pólitískir menn. Veit ég, að hv.þm. mun ekki neita því, að það er langt frá, að þessir menn séu ópólitískir. Líka er það alkunna, að til eru menn í þúsundatali, sem eru miklu pólitískari heldur en við, sem erum hér inni í þessum sal, - menn, sem eru miklu æstari og hatursfyllri, þótt þeir aldrei komi fram á pólitískan vígvöll. Sumir þessara manna hafa átt sæti hér við hæstarétt, og sé ég þess vegna enga sönnun þess, að þessi ákvæði verði til þess að bjarga ákæruvaldinu úr pólitískum vargaklóm.

Flm. (Gunnar Thoroddsen) [óyfirl.]: Hv. þm. Barð. viðurkenndi eina aðalástæðuna fyrir frv., þá, að ákæruvaldinu hefði verið misbeitt, og nefndi í því sambandi eitt mál, „kollumálið“, og mundi mega bæta þar við fleiri málum, og sumum, sem tækju honum nær. En með þessari viðurkenningu á hann líka að viðurkenna réttmæti þess, að ákæruvaldið sé tekið úr höndum ráðh. Því ráðherrar eru fulltrúar pólitískra flokka og þar af leiðandi mjög flæktir í hinar pólitísku deilur á hverjum tíma. En opinber ákærandi á að standa utan við pólitískar deilur og utan flokka og vera óbundinn af öðrum störfum. Hann sagði, að hæstaréttarmálaflm. væru sérstaklega pólitískir, en ég get ekki séð, að það komi þessu máli nokkuð við, þótt sá, sem skipaður væri opinber ákærandi, yrði að uppfylla sömu skilyrði, þar sem það svo er tekið fram, að hann eigi að standa utan við pólitískar deilur.