Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. minni hl. (Finnur Jónsson) : Það eru nú heldur þunnskipaðir bekkir hér í d. og kannske ekki ástæða til að fara mörgum orðum um þetta mál. Önnur ástæða gæti líka verið til, sem yrði þess valdandi, að þýðingarlítið sé að ræða þetta mál verulega. En hún er sú, að svo virðist, sem örlög þess séu ráðin, með samningi á milli Framsfl. og Sjálfstfl., og er það svo sterkur samningur, að það hefir ekki haft neina þýðingu að benda á það í sjútvn., sem um mál þetta fjallar, að frv. það, er fyrir liggur, felur í sér m. a. ákvæði, sem eru alveg röng. Og skal ég sem dæmi benda á bráðabirgðaákvæði í niðurlagi frv., þar sem sagt er með berum orðum, að eftir sé ennþá að greiða erlendum seljanda, dr. Pauls verksmiðjunni, tveggja ára afborgun. Nú er það sannað með reikningum verksmiðjanna, að ekki er eftir að borga nema eins árs afborgun. - Það lítur helzt út fyrir, að meiri hl. sjútvn., þrátt fyrir það, að búið er að benda honum á þetta alranga ákvæði í lögunum, vilji samt sem áður lögleiða það, að erlendir seljendur verksmiðjanna fái 2 ára afborgun, þó sannað sé, að það sé aðeins ein, því að ekki hefir fengizt samkomulag um það í n. að fella burt þetta ramvitlausa og ranga ákvæði. Ég hefi gert tilraun til þess í n. að fá málið rætt þar, en það var mjög erfitt að fá samkomulag um það, heldur var krafizt tafarlausrar afgreiðslu. Sérstaklega var hv. þm. Barð. mjög órór á þessum stutta nefndarfundi okkar og sagði, að það væri ekki til neins að ræða þetta mál, því að það yrði að ganga fram svona eins og það væri. Nú skal ég fallast á það, að þessir 2 flokkar, sem sýnilega standa saman um afgreiðslu þessa máls, hafa sjálfsagt rétt til þess að ákveða, hve lengi umr. skuli standa á Alþingi, þó innan þess ramma, sem þingsköpin ákveða. Ég vil benda á og undirstrika, hve vandlega gerður þessi samningur litur út fyrir að hafa verið, þar sem ekki má breyta í frv. ákvæðum um að borga erlendum seljanda tveggja ára afborgun, þó sannanlegt sé, að ekki sé eftir nema ein afborgun. Ég hefi leyft mér að leggja fram brtt., til þess að freista þess, hvort hv. d. líti svo á, að það sé sæmandi Alþingi að afgr. frá sér í lagaformi önnur eins ákvæði sem þessi, sem eru sannanlega röng og villandi, og e. t. v. geta orðið þess valdandi, að sá erlendi seljandi gæti gengið eftir eins árs afborgun af verksmiðjunum í viðbót við það, sem hann á rétt á. Þetta ákvæði, ef það stæðist fyrir dómstólunum, myndi verða til þess að baka ríkissjóði a. m. k. 50 þús. kr. útgjöld, og þá sennilega vexti af þessum afborgunum, sem sá erlendi seljandi er búinn að fá. Um frv. þetta að öðru leyti eða einstakar gr. þess vildi ég leyfa mér að fara nokkrum orðum. Það er alkunnugt, að snemma á árinu 1936 var orðinn svo mikill ófriður innan þáv. verksmiðjustj., að 2 verksmiðjustjórnarmenn sögðu af sér. Var það orðið sýnt og sannað, með því fyrirkomulagi, sem á stjórn verksmiðjanna var, að ekki var hægt að stjórna þeim af neinn viti. Nú mun meiri hl. Alþ., sem samanstendur af Framsfl. og Sjálfstfl., vera þess alráðinn að lögleiða á ný það fyrirkomulag um stjórn ríkisverksmiðjanna, sem hefir sýnt sig að vera þannig, að ekki var unnt að stjórna þeim. Ég hefi álitið það skyldu mína að benda þeim þingdm., sem annars kunna að vera ráðnir í því samkv. flokkssamþykkt að greiða þessu fyrirkomulagi atkv., á það, að það eru engar líkur til annars en að sækja muni í sama horfið um stjórnina. Ég vil leyfa mér að benda þeim á, að þeir taka á sig með atkvgr. um þetta mál ákaflega mikinn ábyrgðarhluta. Þar sem ræðir um svo stórt ríkisfyrirtæki, þá ber þeim í rauninni skylda til að ganga svo frá þessu máli, að nokkurnveginn sé full vissa fyrir því, að þessu stóra fyrirtæki sé stjórnað þannig, að bæði verði að gagni fyrir viðskiptamennina og fyrir ríkið í heild. Ég þykist að vísu sjá, að frá hálfu þeirra manna, sem mest hafa barizt fyrir þessum ákvæðum í síldarverksmiðjulögunum, sé að því stefnt, að þetta mál verði sýnilega þeirri ríkisstjórn, sem nú er við völd. að fyrsta og stærsta fótakefli. Því að það er alveg greinilegt, að ef ekki verður samkomulag milli stjfl. um það, hvernig eigi að fara með þetta stóra fyrirtæki, þá getur heldur ekki orðið samkomulag milli stjfl. um önnur atriði. Ég segi þetta vitanlega frá mínu sjónarmiði, en tala á engan hátt fyrir munn ríkisstj. Ég segi þetta frá mínu sjónarmiði sem þm. og sem fyrrv. stjórnandi ríkisverksmiðjanna. Ég býst við, að verði þetta mál afgr. svona, þá sé það einskonar .,mene tekel“ fyrir samvinnu núv. stjfl. og fyrir setu núv. ríkisstj. Hvort það leiðir strax að samvinnuslitum eða ekki, veit ég ekki um, en ég veit, að til þess mundi leiða fyrr eða síðar, ef þetta mál yrði afgr. í fullkomnu ósamlyndi milli flokkanna. Skal ég færa nokkur rök að þessu. Það er gert ráð fyrir því í þessu frv., að í stjórn ríkisverksmiðjanna verði kosnir 5 menn með hlutbundinni kosningu, og er öllum þingheimi vitað, að þetta ákvæði er fyrirfram upphugsað til þess að koma fyrrv. form. verksmiðjustj., Þormóði Eyjólfssyni, inn í verksmiðjustjórnina. Það hefir verið leitað samkomulags um það af hálfu Alþfl. við Framsfl., hvort ekki mætti setja það ákvæði inn í frv., að atvmrh. skipaði form. verksmiðjustj. Því hefir verið þverlega neitað, og verður þá það fyrsta, sem þessi verksmiðjustj. þarf að gera, að kjósa sér formann. Nú er það et til vill eðlilegasti gangur þessa máls, að form. verksmiðjustj. yrði kosinn af Framsfl., þar sem Framsfl. er ætlað að hafa 2 menn í verksmiðjustj., en Alþfl. ekki nema 1 mann. En þó er það vitanlega að athuga, að verksmiðjan heyrir a. m. k. ennþá undir atvmrh., og atvmrh. hefir svo mikils að gæta við verksmiðjurnar, hver sem hann er á hverjum tíma, að eðlilegast er, að form. sé úr sama flokki og atvmrh. Nú geri ég ráð fyrir því, að það fyrsta, sem stj. geri, sé að kjósa sér form., þar sem vitanlegt er, að Framsfl. hefir lagt fyrst og fremst áherzlu á það, að þetta frv. yrði afgr. í þessu formi, til þess að koma Þormóði Eyjólfssyni, sem teist að vissu leyti forystumaður flokksins á Siglufirði, sem formanni inn í verksmiðjustj. Þá er vert að athuga, hverjar líkur væru til þess, að Alþfl. gengi inn á að kjósa Þormóð Eyjólfsson sem form. í stj., og ég fyrir mitt leyti tel, að til þess séu engar líkur, að alþýðuflokksmaður, hver sem hann er, fáist til þess nokkurn tíma, og það af þeirri ástæðu, að Þormóður Eyjólfsson, meðan hann var form. verksmiðjustj., gætti ekki hagsmuna verksmiðjanna á þann hátt, að það komi til mála að alþýðuflokksmaður nokkurntíma veiti honum það traust, að kjósa hann sem form. verksmiðjustj. aftur. Þó mér þyki það leitt, verð ég að draga utanþingsmann inn í þessar umr., af því að ég er að ræða um stjórnarfyrirkomulag á verksmiðjunum, þær líkur, sem fyrir því eru, að það stjórnarfyrirkomulag, sem stungið er hér upp á, geti orðið verksmiðjunum farsælt. Ég hefi nú í fyrradag í Alþýðublaðinu leitt mjög sterkar sönnur á, að þessi maður, sem ég nefndi, hefir gætt hagsmuna ríkisverksmiðjanna á þann hátt meðan hann var þar stj. formaður, að Alþfl. mun aldrei greiða atkv. til þess, að hann verði það á ný, og mun aldrei geta sætt sig við það. Ég hefi bent á það, að Þormóður Eyjólfsson, jafnframt því að vera formaður verksmiðjustj., var umboðsmaður fyrir Sjóvátryggingarfélag Íslands. Og ég hefi bent á það, að það er alsiða að gefa viðskiptamönnum sjóvátryggingarinnar a. m. k. 10% og jafnvel 15% afslátt á sjóvátryggingariðgjaldi. Ég hefi bent á það, að í sögu ríkisverksmiðjanna . þekkist það ekki, nema lítinn hluta á árinu 1935, að þessi afsláttur væri greiddur. Gangur þessa máls er þannig, að umboðsmaður Sjóvátryggingarfélags Íslands, Þormóður Eyjólfsson, hefir ekki greitt formanni verksmiðjustj. afslátt af þessu iðgjaldi, svo sem þó venja er til, a. m. k. hefir verksmiðjan aldrei fengið þann afslátt. Nú hefi ég í þeirri grein, sem ég hefi skrifað um þetta, ekkert sagt annað en það, sem ég er alveg viss um, að er skjallega sannað og bókfest í fundarbók ríkisverksmiðjanna. Ég hefi í nefndri grein bent á það, að strax og núv. verksmiðjustj. varð þess áskynja, að þessi afsláttur hafði ekki verið greiddur, þá hafi hún hafizt handa um að heimta hann greiddan. En forstjóri Sjóvátryggingarfélagsins, sem í símtölum, að Þorsteini Jónssyni, fulltrúa framsóknarmanna, áheyrandi, hefir viðurkennt, að það væri fastur siður að greiða a. m. k. 10% -15% afslátt af sjóvátryggingargjöldum, hefir neitað að greiða afsláttinn nema fyrir tvö ár aðeins, og þó með því móti, að verksmiðjurnar héldu áfram föstum viðskiptum. En nú höfðu áður verið útveguð tilboð frá erlendu vátryggingarfélagi, og þar munaði 13 þús. kr. frá vátryggingartilboði Sjóvátryggingarfélagsins, hvað hin erlendu iðgjöld voru lægri. En vátryggingarskilmálar voru að öllu leyti þeir sömu. Og það munaði þessum 13 þús. kr. eftir að Sjóvátryggingarfélagið var búið að bjóða 15% afslátt, bæði á bruna- og sjóvátryggingum. Svona óhagstæð kjör voru það, sem umboðsmaður Sjóvátryggingarfélags Íslands bauð, og jafnvel formaður verksmiðjustjórnar, Þormóður Eyjólfsson, sætti sig við fyrir verksmiðjanna hönd ár eftir ár. Ég held því fram, að í þessari grein minni sé ekkert annað en það, sem er skjalfest í bókum ríkisverksmiðjanna, ekkert annað en það, sem er hægt að sanna hvenær sem er fyrir rétti. Ég hefi hinsvegar ekkert sagt um það, hvort ég álíti, að þessi afsláttur hafi verið greiddur Þormóði Eyjólfssyni. Það er þess vegna alrangt, sem haldið hefir verið fram í útvarpstilkynningu, að ég hafi dróttað því að Þormóði, að hann hafi dregið afsláttinn í sinn vasa. Ég hefi ekkert gert annað í mínu skrifi en að benda á það, að Þormóður sem formaður verksmiðjustj. gætti ekki þeirrar sjálfsögðu skyldu að sjá um það, að ríkisverksmiðjurnar fengju afslátt í sjóvátryggingariðgjöldum og sætu beztu kjörum um iðgjöld. Mér er þess vegna ekkert annað kærkomnara en að rannsókn fari fram í þessu máli. Ég veit, að þessi rannsókn hlýtur að leiða það í ljós, sem ég hefi hér sagt. Ég sé í blaði framsóknarmanna frá í morgun, að það er verið að afsaka þetta - sem er óafsakanlegt - með því, að ríkisverksmiðjurnar hafi aldrei gert fastan samning við Sjóvátryggingarfélagið. En hver hefir ráðið því, að ekki hefir verið gerðir fastur samningur? Ég hefi farið gegnum bækur ríkisverksmiðjanna frá byrjun, og þar er aldrei minnzt á, að Þormóður Eyjólfsson hafi lagt til, að gerður yrði fastur samningur um þessa sjóvátryggingu. Og í öðru lagi er mér kunnugt um mörg fyrirtæki, sem fá þennan afslátt hjá Sjóvátryggingarfélaginu, án þess að hafa um þetta nokkurn skriflegan fastan samning, eða yfir höfuð nokkurn fastan samning. Það er því þess vegna ekkert annað en víðbára, að það hafi verið ástæða fyrir því, að verksmiðjurnar fengu ekki afslátt, að ekki hafi verið gerður fastur skriflegur samningur. Alveg tilgangslaus og ástæðulaus viðbára, sem ekki að neinu leyti stenzt þá reynslu, sem menn hafa af viðskiptum við Sjóvátryggingarfélag Íslands. Nú verð ég að segja það, að ég fæ ekki skilið, að viðskipti ríkisverksmiðjanna við Sjóvátryggingarfélagið hefðu getað verið fastari en sem segir í bréfi hr. Þormóðs Eyjólfssonar til ríkisverksmiðjanna, þar sem hann segir, að ríkisverksmiðjurnar hafi frá því fyrsta bæði bruna- og sjóvátryggt allar vörur sínar á sjó og landi hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands. Og að koma svo með þá réttlætingu fyrir því, að verksmiðjurnar hafa verið sviknar um þennan afslátt, að ekki hafi verið fastir samningar, það er vitanlega ekkert annað en tilgangslaus mótbára. Ég hefi hér í fórum mínum bréf undirskrifað af hr. Þormóði Eyjólfssyni, þar sem hann lýsir því í upphafi síns máls, hvernig verksmiðjurnar hafi frá byrjun vátryggt allt á sjó og landi hjá Sjóvátryggingafélaginu. Orðrétt hljóðar þetta svo í bréfinu: „Frá því síldarverksmiðjur ríkisins hófu starfsemi sína 1930 hefir stjórn verksmiðjanna alltaf bruna- og sjóvátryggt allar vörur verksmiðjanna, hvort heldur var á landi eða sjó, hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands h.f.“ Ég fæ ekki betur séð en að þessi orð sanni að öllu leyti það, sem ég hefi sagt, að ríkisverksmiðjurnar hafi öll árin haft svo föst viðskipti við Sjóvátryggingarfélag Íslands, að um fastari viðskipti gat ekki verið að ræða, jafnvel þó að gerður hefði verið um þau skriflegur samningur. Enda vil ég ítreka það, að ég sagði áðan, að mér er fullkunnugt um ýms fyrirtæki, sem að staðaldri hafa vátryggt hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands. að þau hafa fengið þennan afslátt án þess nokkurntíma að gerður hafi verið um það nokkur fastur skriflegur samningur. Þetta bréf Þormóðs Eyjólfssonar varpar kannske nokkuð skýru ljósi yfir það, hvernig á því stendur, að hann hefir ekki gætt hagsmuna ríkisverksmiðjanna eins og honum bar skylda til, heldur hefir fyrst og fremst hugsað um hagsmuni Sjóvátryggingarfélags Íslands. Því að hann segir í bréfinu, að það, að búið sé að færa vátryggingarnar fyrirvaralaust frá Sjóvátryggingarfélaginu, sé harkaleg aðferð við svona stóran og góðan viðskiptamann. M. ö. o. að Sjóvátryggingarfélag Íslands hafi verið í hans augum stór og góður viðskiptamaður við ríkisverksmiðjurnar. En ríkisverksmiðjurnar, sem þó hafa vátryggt „allt á sjó og landi“ hjá Sjóvátryggingafélaginu frá byrjun, þær eru ekki í hans augum stór og góður viðskiptamaður Sjóvátryggingarfélagsins. Eftir hans áliti er það hans hlutverk. sem þó var form. verksmiðjustj., fyrst og fremst að gæta hagsmuna Sjóvátryggingarfélagsins sem viðskiptamanns við ríkisverksmiðjurnar, en ekki hagsmuna ríkisverksmiðjanna sem viðskiptamanns við Sjóvátryggingarfélagið. Og það er þetta viðhorf gagnvart hagsmunum ríkisverksmiðjanna, sem þarna kemur fram, sem hlýtur að vera þess valdandi, að enginn alþýðuflokksmaður nokkurn tíma getur kosið Þormóð Eyjólfsson sem form. í stj. ríkisverksmiðjanna. Maður, sem hefir þarna opinberlega haft tvö embætti á hendi, annað sem formaður verksmiðjustj., en hitt sem umboðsmaður Sjóvátryggingarfélagsins, og hefir borið hagsmuni verksmiðjanna algerlega fyrir borð, þann mann getur ekki orðið samkomulag milli Alþfl. og Framsfl. um að kjósa sem formann verksmiðjustj. Nú skeður það undarlega, að því er ekki neitað, að þessi afsláttur hafi staðið til boða, heldur er þvert á móti sagt í blaði Þormóðs Eyjólfssonar 1. des. þ. á., „að afslátturinn hafi alltaf staðið til boða ríkisverksmiðjunum“. Hvernig stendur á, að boðinu var ekki tekið? Það er þetta, sem ég hefi spurt um, og ekkert annað. Og ég hefi bent á, að þessi afsláttur nemur nokkuð mörgum þúsundum fyrir verksmiðjurnar, þar sem verksmiðjurnar spöruðu á einu ári um 13þús. kr. á vátryggingu með því að færa vátrygginguna til annars félags, eftir þó að Sjóvátryggingarfélagið er búið að hljóða þessi 15% í afslátt. Ég skal taka fram, að það er fjarri því að þetta vátryggingarmál sé nokkurt flokksmál í verksmiðjustj. Fulltrúi Framsfl. var alveg sömu skoðunar og ég. Og sá þriðji stjórnarnefndarmaður, Þórarinn Egilsson, taldi alveg óhæfilegt, að verksmiðjurnar fengju ekki þennan afslátt. Í fundarbók verksmiðjustj. frá 6. júlí er hið nýja tilboð Sjóvátryggingarfélagsins um 15% afslátt tekið fyrir, og síðan er tíminn notaður í nokkra daga til þess að athuga þetta tilboð. En gengið var frá þessu máli í fundabókinni 30. júlí. Og þar eru athuguð nánar þau tilboð, sem fyrir lágu. Ennfremur er lögð fram skýrsla um iðgjaldagreiðslur verksmiðjanna fyrir bruna- og sjóvátryggingar á árunum 1930–1936, að báðum árunum meðtöldum. Sýnir skýrslan það, að iðgjöld fyrir brunatryggingar hafa numið samtals 37677.65 kr., en iðgjaldagreiðslur fyrir sjóvátryggingar 83343.51 kr., eða alls iðgjöld greidd Sjóvátryggingarfélaginn 121011.16 kr. Nú vil ég skjóta því inn í, að Sjóvátryggingarfélagið bauð þegar í stað, þegar farið hafði verið fram á það af verksmiðjustj., 18% afslátt af bruna- og sjóvátryggingum. þannig að reikna má með, að það, sem verksmiðjurnar hafi tapað á því, að ekki var krafizt beztu kjara við Sjóvátryggingarfélagið, sé a. m. k. um 18 þús. kr., þó miðað sé eingöngu við hið nýja tilboð Sjóvátryggingarfél., en miklu meira, ef miðað er við hin erlendu tilboð. Svo er haldið áfram og sagt, að samkv. hinu nýja tilboði Sjóvátryggingarfélagsins um brunatryggingar, hafi verksmiðjurnar greitt frá 2,8% á Siglufirði upp í 8% fyrir brunatryggingar á Siglufirði, en á Sólbakka 6,4% fyrir lýsi á tanka, en 12,8% fyrir vörur í verksmiðju og geymsluhúsum. Eins og hv. þm. heyra, eru þetta engin smávæg iðgjöld. Þá segir ennfremur: „En á Raufarhöfn voru greidd 16% fyrir mjöl og lýsi. Býður nú Sjóvátryggingarfélagið 15% afslátt af bunatryggingum á Siglufirði, en ekkert tekið fram um neinn afslátt af iðgjöldum á Raufarhöfn og Sólbakka“. Í bókun verksmiðjustjórnar segir svo: „Samkvæmt skýrslu skrifstofustj. hafa verksmiðjurnar greitt Sjóvátryggingarfélaginu 3/4 –1% af sjóvátryggingum fram til 15. ágúst 1934, en síðan 0,5–0,75%, og aldrei fengið neinn afslátt frá þessum iðgjöldum, nema rúmar 500.00 kr. á árinu 1935“. En þessar 500 kr. eru aðeins afsláttur, sem ætti að dragast frá þeim 18 þús. kr., sem ég tel, að síldarverksmiðjur ríkisins hafi sætt verri kjörum en þær hefðu átt að fá frá Sjóvátryggingarfélaginu. Þá segir enn: „Í símtölum þeim, sem verksmiðjustjórnin hefir átt við forstjóra Sjóvátryggingarfélagsins, hélt forstjórinn því fram í fyrstu, að afsláttur hefði ætíð verið gefinn frá þessum iðgjöldum, er næmi 10% af þeim. Staðfesti hann, að þetta væri föst venja félagsins við þá viðskiptamenn, sem tryggðu allar vörur sínar hjá því. Þegar síðar var farið að ganga eftir afslættinum, sagði forstjórinn, að afslátturinn myndi hafa verið gefinn öll árin, nema á árinu 1936, því að þá hefði ekki fastur samningur verið gerður um vátryggingarnar. Við athugun á bókum verksmiðjanna hefir komið í ljós, að enginn afsláttur hefir fengizt, nema sem að framan segir, enda hefir ekki fundizt neitt um það í fórum verksmiðjanna, að nokkurn tíma hafi verið gerður fastur samningur um vátryggingarnar. Þegar svo verksmiðjustjórnin vildi fá afsláttinn greiddan, hefir Sjóvátryggingarfélagið ekki gefið þess neinn kost, nema fyrir árin 1935 og 1936, og það því aðeins, að verksmiðjustjórnin skuldbindi sig til að láta félagið hafa allar sjóvátryggingar á þessu ári með þeim kjörum, sem áður getur. Þrátt fyrir ýtarleg tilmæli verksmiðjustjórnar telur félagið sér alls ekki fært að gefa betri kjör. Verksmiðjustjórnin hefir fengið tilboð í sjóvátryggingar frá Ásgeiri Þorsteinssyni verkfræðing fyrir hönd E. W. Payne & Co., Ltd., í London, og ennfremur frá firmanu Gordner Mounterin & Dambrumenil Ltd., í London“. Það er fyrir milligöngu Guðjóns Teitssonar skrifstofustjóra. „Sjóvátryggingarfélagið býður sjóvátryggingar fyrir 0,5% á tímabilinu frá 1. apríl til 30. sept., en aðra tíma árs fyrir 0,75% á mjöli innanlands, 38% að sumri og 5/8% að vetri, þetta hvorttveggja - 15%. Ásgeir Þorsteinsson fyrir hönd E. W. Payne býður sjóvátryggingar fyrir mjöl utanlands tímabilið 1. apríl til 30. sept. 0,275%, en á öðrum tímum fyrir 0,4125%, innanlands á öllum tímum árs fyrir 0,75%, fyrir lýsi 11,313% á öllum tímum árs. Gardner M. býður sjóvátryggingar á mjöli apríl-sept. fyrir 0,275%, en á öðrum tímum fyrir (1,4375%, en fyrir síldarlýsi á tönkum 0,5%, þetta allt - 9%. Eins og framanrituð bókun ber með sér, er tilboð Ásgeirs Þorsteinssonar langlægst, og verður mismunurinn á tilboði hans og Sjóvátryggingarfélagsins bezti fundinn með því að reikna út, hvað vátryggingariðgjöldin nema miklu á þessu ári miðað við áætlað verðmæti af mjöli og lýsi“. Svo er hér reiknað nákvæmlega út í fundabókinni mismunur á tilboði Ásgeirs Þorsteinssonar og tilboði Sjóvátryggingarfélagsins, eftir að það er búið að lækka sín iðgjöld um 15%, og komizt að þeirri niðurstöðu, að á sjóvátryggingum einum sé tilboð Ásgeirs kr. 10814.65 lægra. Þessi áætlun hefir staðizt það, að mismunur reynist að vera um 11 þús. kr. Og auk þess er mismunur á brunatryggingum 3 þús. kr., eða samtals 13 þús. kr., miðað þó við hið lækkaða tilboð Sjóvátryggingarfélagsins um 15% frá þeim iðgjöldum, sem Þormóður Eyjólfsson, form. verksmiðjustj., gerði sig ánægðan með. Þá segir ennfremur: „við þetta bætist mismunur á vátryggingu karfaafurða, sem gera má ráð fyrir, að geti numið talsvert hærri upphæð. Afsláttur sá, sem Sjóvátryggingarfélagið lét í ljós, að það fengist til að gefa af vátryggingariðgjöldum 1935–1936; gegn framhaldandi viðskiptum, nam samtals kr. 4382.90. Þrátt fyrir það, þó mismunur á kjörum Sjóvátryggingarfélagsins og E. W. P. væri svo mikill, sem að framan greinir, þá leitaði verksmiðjustjórnin enn á ný til Sjóvátryggingarfélagsins og reyndi að fá hjá því betri kjör en það þegar hafði boðið, með það fyrir augum að halda áfram viðskiptum við það, ef það byði einhver þau kjör, sem verksmiðjustj. sæi sér fært að ganga að, en þar sem þessar tilraunir reyndust með öllu árangurslausar, þá samþykkti verksmiðjustjórnin, eftir að hafa leitað álits atvinnumálaráðherra og fjármálaráðherra, að taka tilboði Ásgeirs Þorsteinssonar fyrir hönd E. W. Payne, með þeim iðgjöldum, sem að framan segir, enda séu sjálf vátryggingarkjörin að engu leyti lakari en hjá Sjóvátryggingarfélaginu og gjaldeyrisleyfi fáanlegt fyrir iðgjöldunum. Báðir ráðherrarnir, sem leitað var álits hjá. töldu sig samþykka gerðum stjórnarinnar í þessu máli“. Nú er að vísu dálitið óvanalegt, býst ég við, að leita álits fjmrh. um gerðir stjórnar síldarverksmiðjanna. En ástæðan fyrir því, að það er gert, mun hafa verið sú að fulltrúi framsóknarmanna í verksmiðjustjórninni - þó að hann hefði að vísu enga aðra skoðun á þessu máli en hinir aðrir nefndarmenn - mun hafa litið svo á, að af því að Þormóður Eyjólfsson var mjög mikið í ráðum með Framsfl., mundi réttara að bera málið einnig undir fjmrh., til þess að hafa bakhjarl í þessu máli, ef á verksmiðjustjórnina yrði ráðizt fyrir þessa vátryggingu, sem hefir sýnt sig, að Þormóður Eyjólfsson hefir síðar gert. Hann hefir látið skrifa í blað sitt á Siglufirði 1. des. þ. á. árás á verksmiðjustj. fyrir að hafa flutt vátrygginguna frá íslenzku félagi, sem hann svo orðaði það, og til erlends félags. Og tilefni þess, að greinin er skrifuð á fullveldisdaginn. er það, að það þykir vel við eigandi á slíkum degi - eins og segir í greininni - að minnast þess, að slíkar vátryggingar hafi verið fluttar út úr landinu. Þá er spurt um það í þessari sömu grein, hve miklu fé þetta nemi fyrir verksmiðjurnar; og það er ennfremur upplýst í greininni og beinlínis sagt, að ríkisverksmiðjunum hafi alltaf staðið til boða 10% afsláttur hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands sem föstum viðskiptamanni. Það, sem ég hefi gert í greininni, sem ég skrifaði, er það, að ég hefi lagt á borðið öll plögg, sem ég hefi fram að leggja í þessu máli. Ég hefi skýrt nákvæmlega frá bókun verksmiðjustj. Ég hefi skýrt frá því, að ríkisverksmiðjurnar hafa, eins og Þ. E. orðar það, vátryggt allt á sjó og landi hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands, og að þær hafa aldrei fengið neinn afslátt. Menn geta dregið af þessu þær ályktanir, sem þeim sýnist. Má vel vera, að einhverjir hafi dregið þá ályktun af þessum plöggum, að ég væri með aðdróttanir í garð Þ. E. En ég er þess fullviss, að þó að sú grein, sem ég hefi skrifað um þetta, sé lesin með hinum nákvæmustu rannsóknaraugum, finnist engar aðdróttanir, nema mönnum finnist það grunsamlegt athæfi að síldarverksmiðjurnar hafa ekki fengið neinn afslátt. Ég sé, að það er sagt hér í blaði framsóknarmanna í dag, að Þ. E. hafi snúið sér til dómsmrh. og óskað eftir opinberri rannsókn. Ég er fullviss um það, að opinber rannsókn í þessu máli leiðir það í ljós, sem ég hefi fyllilega sannað og staðfest með játningu Þ. E. sjálfs og bókun verksmiðjustj., sem hefir verið undirskrifuð af öllum stjórnarnefndarmönnunum. Hún leiðir það eitt í ljós, sem ég hefi áður haldið fram í minni grein, að það er föst venja hjá Sjóvátryggingarfélaginu að gefa afslátt. Í öðru lagi, að verksmiðjurnar hafa aldrei fengið þennan afslátt, að undanskildu árinn 1936, og í þriðja lagi býst ég við, að hvorki Þ. E. né Sjóvátryggingarfélagið taki það aftur, sem báðir þessir aðiljar hafa sagt undir votta, að afslátturinn hafi alltaf staðið til boða. Ég veit, að því verður ekki mótmælt og að það verður ekki afsannað, sem Þ. E. hefir sagt í skrifum sínum um þessi mál, að viðskiptin hafi alltaf verið föst, og nú er spurningin, hvað leiðir sú rannsókn, sem Þ. E. hefir beðið um, í ljós um ástæðurnar fyrir því, að verksmiðjurnar fengu ekki þennan afslátt, sem alltaf stóð þeim til boða, eftir því sem Þ. E. og Sjóvátryggingarfélagið hafa sagt. Í blaði framsóknarmanna er því haldið fram, að ég hafi borið eitthvað svipaðar sakir á Þ. E. eins og á mig hafa verið bornar í síldarútvegsmálum. Ég neita þessu algerlega. Ég hefi engar sakir borið á hann, bara skýrt frá staðreyndum, og þær einu sakir, sem hægt væri að fala um, er það, að mönnum finnist þær staðreyndir grunsamlegar. Ég er nú svo vanur því, að það sé sagt sitt af hverju um það, sem ég hefi gert í síldarmálum, að ég hefi ekki hirt um það, þótt ég hafi haft ástæðu til, að fara í meiðyrðamál út af því. Enda geri ég ráð fyrir því, að það myndi fara ákaflega mikill tími og miklir starfskraftar í meiðyrðamál, ef ég legði þau fyrir mig. enda hefi ég séð, að það, sem mér hefir verið fundið til ámælis, hefir verið þannig, að það hrin ekki á mér. Hitt er það, að ef ég hefði séð lagðar fram einhverjar þær staðreyndir, sem mér hefðu virzt vera þannig, að almenningur gæti álitið, að þær væru á einhverjum rökum byggðar, gæti vel verið, að ég hefði leitað málshöfðunar. En ég hefi aldrei séð þetta. Ég heyrði það í ræðu hv. þm. G.-K. í útvarpinu í fyrrakvöld. að hann var að tala um það, að síldarverksmiðjur ríkisins hefðu selt lýsið einu pundi lægra heldur en aðrar verksmiðjur á síðasta vetri. Og hv. þm. spurði, hvað orðið hefði af þessu pundi, sem hefði verið mismunurinn. Ég vil upplýsa þetta mál svolítið. Þessu er þann veg háttað, að lýsi fór hækkandi frá því í október, þá stóð það í á að gizka 16 £, en í febrúar 1937, þegar ríkisverksmiðjurnar seldu, þá var það komið upp í 21 £. Ríkisverksmiðjurnar áttu kost á að fá þetta verð á tveimur stöðum fyrir síldarlýsi sitt, þann dag, sem selt var. Verksmiðjan á Djúpavík seldi aftur á móti þennan sama dag fyrir 22 £. En umboðsmaðurinn, sem seldi fyrir þessa verksmiðju, seldi sama dag og sama klukkutíma fyrir aðra verksmiðju, en honum var ómögulegt að fá meira en 21 £ fyrir það lýsi. Það hefir því verið eitthvað sérstakt verð, sem umboðsmaður verksmiðjunnar á Djúpuvík fékk hjá þessum eina kaupanda, og aðeins fyrir þetta magn, sem um var að ræða, sem enginn annar átti kost á að fá á þeim sama degi. Nú stóð þetta þannig með lýsisverðið, að það hafði farið hækkandi allan tímann frá því í október, og feitmeti allt hafði farið hækkandi, en þessar vörur voru byrjaðar að falla, þegar ríkisverksmiðjurnar seldu sitt lýsi, og voru þá búnar að falla í þrjá daga. Og ef ríkisverksmiðjurnar hefðu ekki selt á 21 £ þennan dag, hefðu þær ekki getað borgað 8 kr. verðið fyrir síldina í sumar. Möguleikarnir til að borga 8 kr. fyrir síldina í sumar urðu til einungis fyrir þá heppilegu sölu, sem síldarverksmiðjurnar gerðu á síldarlýsi fyrirfram, og fyrir það, að verksmiðjustj. hækkaði það síldarlýsismagn, sem venja er að selja fyrirfram, úr 3000 tunnum upp í 5575 tonn. Og hefði hún ekki selt fyrirfram, myndi ekkert 8 kr. verð hafa verið borgað fyrir síldina í sumar. Þetta má sjá m. a. á því, að sú eina verksmiðja, sem ekki notaði sér þetta háa verð á síldinni, verksmiðja h/f Kveldúlfs, fékk hæstu sölu á lýsi 19 í pr. tonn, og það var salan til Þýzkalands. Hv. þm. G.-K. sagði að vísu, að Kveldúlfur hefði selt lýsi fyrir 19 £ á sama tíma og ríkisverksmiðjurnar seldu fyrir 18 £. Enda hefir það alltaf verið svo, að það hefir verið hægt að fá einu £ hærra verð fyrir lýsi í Þýzkalandi heldur en að selja það á opinberum markaði annarsstaðar. Og Kveldúlfur fékk notið þeirra hlunninda að selja 1900 tonn til Þýzkalands, og fyrir þau fékk hann 19 £. Það er því ekkert undarlegt, þótt ríkisverksmiðjurnar seldu fyrir lægra verð en Kveldúlfur, og þar að auki er þess að gæta, að það leið langur tími á milli lýsissalanna, og verðið hafði farið lækkandi allan tímann. Og nú er það komið niður 15–16 £ tonnið. Ég sé enga ástæðu til þess, þó að hv. þm. spyrji í sambandi við þessa lýsissölu, hvað orðið hafi af þessu í hjá verksmiðjunum, að fara í meiðyrðamál út af því. Ég get gefið á þessu fullkomnustu skýringu, sem ég veit, að nægir öllum þeim, sem vilja athuga þetta mál hlutdrægnislaust. Mér hefði beinlinis fundizt það hlægilegt, ef ég hefði farið fram á það við dómsmrh., að það færi fram opinber rannsókn út af ummælum hv. þm. G.-K. um lýsissöluna. A. m. k. vil ég segja það til framsóknarmannanna hér í d., að ef þeim finnst eitthvað undarlegt við það, að ég skuli ekki fara í meiðyrðamál, finnst þeim þá ekki undarlegt, að þeirra fulltrúi skuli ekki heimta rannsókn? Ég skal svo ekki fara lengra út í þetta. Ég hefi fært hér fullkomin rök fyrir því, hvernig á því stendur, að ekki komi til neinna mála, að það verði samvinna um það milli Framsfl. og Alþfl. að kjósa Þ. E. fyrir formann síldarverksmiðjustj.

Og ekki Finn Jónsson

. Ég veit ekki til þess, að Jónas Jónsson hafi neitt málfrelsi hér í d., en ég myndi óska þess eindregið, að við fengjum að leiða saman hesta okkar á öðrum vettvangi. Það lítur út fyrir, að þessi utandeildarmaður hafi misst stjórnar á skapi sinu, eins og stundum hendir hann, sem skiljanlegt er. En úr því að þessi utandeildarmaður er kominn hér í d. og farinn að hefja umræðu, vildi ég segja það við hann –og ætlast ekki til, að það gefi tilefni til óróa í d. -, að hann hélt því fram fyrir nokkrum árum, og hefir raunar oft sagt það opinberlega, að einn af fyrrv. meðlimum í síldarverksmiðjustj. hafi orðið þess valdandi, að líf annars meðstjórnanda hans í verksmiðjustj. hafi orðið styttra en menn gerðu sér vonir um. Nú hefir þessi hv. þm. beitt sér fyrir því hér á þingi, að það fvrirkomulag yrði á ný lögleitt, að þessi gamli vinur hans gæti komizt í stj. aftur, og ég fyrir mitt leyti, þó að mér þyki ekki gaman að sjá mína gömlu vini í niðurlægingu, verð ég að skoða það sem einskonar kaldhæðni örlaganna, að slíkt eigi eftir að koma fyrir þennan utandeildarmann, að berjast fyrir sínum gömlu fjandmönnum á þennan hátt. Ég lýsti því yfir áðan, að ég er mjög ánægður yfir því, að það fari fram rannsókn á þessum vátryggingarmálum, og ég veit, að hún mun leiða í ljós það, sem fyrirfram er sannað í málinu. Hitt má vel vera, að þessi rannsókn leiði það einnig í ljós, að það sé enginn óheiðarleiki, sem hafi verið hafður hér í frammi, heldur hafi hér eingöngu verið um að ræða það atriði, að þegar einn maður á að gera upp á milli tveggja fyrirtækja og gæta hagsmuna beggja, þá hafi honum skotizt hreinlegla yfir að gæta skyldu sinnar f. h. annars aðiljans. Og ég tel a. m. k., að það sé sannað fyrirfram í málinu, bæði með framburði Sjóvátryggingarfélagsins og fyrrv. form. verksmiðjustj., Þ. E., sjálfs. Ég get svo látið útrætt um 4. gr. frv. En ég vildi benda á það, að ég teldi, að hvort sem stjórnarmeðlimirnir yrðu 3 eða 5, ætti að vera ákveðið, að jafnframt séu hafðir varamenn. Stj. á að vera þingkosin til 3. ára, og ef það veljast sömu menn í stj. og áður voru þar, og verður mikið ósamlyndi, gæti komið fyrir, að einhverjir færu úr stj. í voveiflegan hátt, þannig að það þyrfti að kjósa menn í þeirra stað á kjörtímabilinu. Teldi ég því varlegra að hafa varamenn í stj. Viðvíkjandi 5. gr. hefi ég leyft mér að bera fram brtt. þess efnis, að endurskoðendur síldarverksmiðjanna verði tveir. Ég tel óþarfa kostnað fyrir verksmiðjurnar að hafa þá þrjá, eins og gert er ráð fyrir í frv. Þá hefi ég komið með brtt. um það, að 7. gr. falli niður. Hún er um það, að ríkissjóður beri eigi ábyrgð á þeim skuldum síldarverksmiðjanna, sem stofnað er til eftir 31. des. 1937. Það er kunnugt, að það hafa verið uppi hér á Alþingi alvarlegar till. um það - þótt þær að vísu hafi ekki komið fram í verksmiðjustjórninni - að greiða ekki nema 85% af síldarverðinu við móttöku. Og jafnframt hefir verið höfð í frammi hótun um það af einum utandeildarmanni, sem var að tala hér í d. áðan, að hann skyldi sjá til þess gegnum bankaráð Landsbankans, að sú regla yrði tekin upp. Ég skal ekki fara langt inn á þetta mál, en ég vildi benda á, að fyrir fáum árum var síldarverðið ekki nema 3 kr. til sjómanna og útgerðarmanna. Ef það hefði átt að halda 13% eftir af þessu lága verði, þannig að borga 2.40 kr. við móttöku, þá var það sama og að segja sjómönnum og útgerðarmönnum, að skipum þeirra yrði ekki haldið úti þessi ár. Það vita allir, sem einhverja þekkingu hafa á útgerð, að það verður ekki farið á flot með neitt skip á síldveiðar, ef ekki á að borga nema 2.45 kr. fyrir málið. Hvorki myndu útgerðarmenn fá fyrir veiðarfærum, olíu eða öðrum þörfum, né heldur myndu sjómenn geta lifað af þeim litla hlut, sem þeir fengju, jafnvel ekki yfir blásíldartímann. Nú hefir verið sett inn í frv. aftur heimild til þess að kaupa síldina. En ég vil benda á, að ákvæði 7. gr. um það, að ríkið beri ekki ábyrgð á skuldum verksmiðjanna, eru þannig vaxin, að þau hljóta að rýra mjög mikið það traust, sem ríkisverksmiðjurnar hafa haft, til þess að fá lánað rekstrarfé. Og það getur orðið til þess, að þær skaðlegu till., sem sérstaklega hefir verið barizt fyrir af hv. þm. S.-Þ., fengju nokkra stoð, ef þetta atriði næði fram að ganga, þannig að Landsbankinn gæti sett það sem skilyrði fyrir rekstrarfjárláni til ríkisverksmiðjanna, að þær borguðu ekki út nema 85% af síldarverðinu við móttöku. Ég þarf ekki að leiða rök að því fyrir þeim hv. þdm., sem þekkja eitthvað til síldveiða, hve skaðlegt þetta ákvæði yrði. Ég hefi þess vegna borið fram brtt. um það á þskj. 431, að þessi gr. verði felld niður. og vil skora á þá hv. þdm., sem annars vilja gæta hagsmuna útvegsins, að samþ. þá till. Þá á ég tvær brtt. við 11. gr. Önnur er um það. að ekki skuli reiknuð nema 2% fyrning af vélum og áhöldum. Ástæðan fyrir þessari brtt. er ekki sú, að 5% fyrning sé of há, ef ekki væri að ræða um annað. En þar sem allar afborganir verksmiðjanna eru teknar með í rekstrarreikninginn og reiknaðar sem rekstrarkostnaður, er engin ástæða til þess að hækka fyrningargjaldið. Ég skal játa, að væri fyrningin ekki talin með í rekstrarkostnaði, þyrfti hún jafnvel að vera hærri en 5%, en úr því að það er gert, er þessi ráðstöfun ástæðulaus. Þá hefi ég gert lítilsháttar orðabreytingartill. við síðustu málsgr. 11. gr. Þar er talað um það, að kaupa síld „á fast verð“. Mér finnst þetta engin íslenzka og þinginn til minnkunar að afgr. slíka málleysu. Legg ég til, að í staðinn komi: keypt föstu verði. Enn hefi ég lagt til, að ákvæðið um kostnaðarverð í 12. gr. falli niður og verðið á síldarmjöli innanlands sé ákveðið með hliðsjón af erlendu markaðsverði, enda sé verðið aldrei hærra en það, að frádregnum öllum kostnaði, þar með talin umboðslaun. Þetta kostnaðarverðsákvæði hefir verið nokkur ár í síldarverksmiðjul., en það hefir aldrei verið hægt að framkvæma það. Og það er jafnóframkvæmanlegt nú eins og það hefir verið, og er því þýðingarlaust að halda því í lögunum. Þá hefi ég lagt til, að gjald það, sem ríkisverksmiðjurnar eiga að greiða til bæjar- og sveitarfélaga, verði lækkað úr ½ niður í og ennfremur. að þetta gjald skuli greiða í fyrsta skipti fyrir rekstur ársins 1938. Eins og l. eru nú og ef þau verða staðfest fyrir áramót, myndu verksmiðjurnar þurfa að greiða 40 þús. kr. til bæjar- og sveitarfélaga, og það eru gjöld sem ekki hafa verið tekin með á áætlun ríkisverksmiðjanna á þessu ári, og tel ég af þeim ástæðum ófært að láta þau ákvæði verða lögfest eins og þau eru í frv. Ég hefi lagt til, sé þetta gjald verði fært niður um helming, og skuli ekki greiðast fyrr en 1938. Vona ég, að hv. þm. séu mér sammála um, að það sé hvorki viturlegt né sanngjarnt að leggja svo þungan skatt á verksmiðjurnar, er þær yrðu að standa undir, hvort sem ágóði eða tap yrði á rekstri þeirra. Þá vil ég benda á atriði í „ákvæði til bráðabirgða“, sem ég tel fullkomið hneyksli, að skuli standa þar ennþá. Þar gefur að líta eftirfarandi: „Fyrningargjöld af dr. Pauls verksmiðju, sem nú er eign ríkisins, skal eigi reikna þau tvö ár, sem eftir er að greiða fyrrv. eiganila afborganir af andvirði verksmiðjunnar samkvæmt samningi“. Því er þarna slegið föstu í bráðabirgðaákvæðinu, að það sé eftir að greiða fyrrv. eiganda verksmiðjunnar, dr. Paul, tveggja ára afborganir, En samkv. reikningum verksmiðjanna er aðeins eins árs afborgun eftir. Verði þetta látið standa, tek ég það sem merki um það að svo órjúfandi leynisamningar séu fyrir hendi um afgreiðslu þessa frv., að það verði samþ., hversu vitlaust sem það er. En ég teldi það fullkomið hneyksli, ef Alþ. slægi því föstu í lögum, að eftir væru ógreiddar tveggja ára afborganir til erlends manns, þegar ekki í raun og veru væri ógreidd nema eins árs afborgun. Mér skilst, að það geti verið teoretisk hætta á því, að viðkomandi krefjist þessarar upphæðar, ef því er slegið föstu í lögum, að hún sé óborguð. Ég skal svo ekki hafa þessi orð mín fleiri, en ég sá ástæðu til að gera grein fyrir því, sem mér og þar með Alþfl. þykir athugavert við frv. þetta, sem að almannarómi er talið flutt til þess eins að koma Þormóði Eyjólfssyni að sem formanni verksmiðjustjórnarinnar og rjúfa núverandi stjórnarsamvinnu.

*Einar Olgeirsson: Herra forseti! Ég veit ekki, hvort það hefir nokkra þýðingu að rökræða þetta frv. úr því sem komið er, en ég ætla samt að gera það, í þeirri trú, að það geti haft einhverja þýðingu. Því hefir verið haldið fram af Alþýðuflokksmönnum, að á bak við þetta frv. sé leynisamningur milli Framsfl. og Sjálfstfl., en ég á erfitt með að trúa því, að svo sé. Að vísu lýsti hv. þm. G.-K. því yfir í eldhúsumr., að hann og formaður Framsfl., hv. þm. S.-Þ., hefðu komið sér saman um ákveðið atriði í þessu máli, sem sé að bola Finni Jónssyni frá starfanum sem formaður verksmiðjustj. En þó að formenn flokkanna hafi komið sér saman um eitthvað, þá þarf það ekki að þýða, að flokkarnir sem heild hafi skrifað undir samkomulagið. Það hefir komið fyrir áður á þessu þingi, að form. Framsfl. hefir verið innilegal sammála við íhaldsöflin um ýmislegt, er gera skyldi, og ekki fengið því framgengt. Í þeirri trú, að enn þýði að rökræða við hv. þm. Framsfl. hér í hv. d. ætla ég að taka til meðferðar tvö atriði. Raunverulegt innihald yfirlýsingar þeirrar, sem hv. þm. G.-K. gaf á eldhúsdaginn, er það, að áhrif verkamanna og sjómanna á stjórn verksmiðjanna skuli minnka. Ég vil benda hv. þm. Framsfl. á, hvernig viðhorfið er fyrir síldarverksmiðjurnar og hvernig útlitið er fyrir stjórn þeirra, ef þeir félagarnir, hv. þm. G.-K. og hv. þm. S-Þ., fá vilja sínum framgengt. Það eru framsóknarmenn, sem mest hafa talað um; að friður þurfi að ríkja í verksmiðjunum og um stjórn þeirra. En hvernig hugsa þessir sömu menn, að gangi að stjórna verksmiðjunum í ófriði við verkalýðinn í landinn? Það er nær óhugsandi, að hægt sé að stjórna þessum fyrirtækjum í andstöðu við verkamenn og sjómenn. Það eru varla nokkur önnur fyrirtæki ríkisrekin, sem eins eru háð vilja sjómanna og verkamanna og einmitt síldarverksmiðjurnar. Og engum fyrirtækjum á ríkið eins mikið undir fjárhagslega, atvinnulega, gjaldeyrislega. Við engin fyrirtæki önnur ríður eins mikið á því, að gott samkomulag sé milli atvinnurekenda og verkalýðsins. Og það veit hver maður, að með því ofurkappi, sem Landsbankinn og bankaráðsmennirnir hér á Alþ. sækja þetta mál, er stofnað til misklíðar við verkalýðinn. Það hafa áður komið fram hótanir, sem gengu í svipaða átt, frá hv. þm. S.-Þ. Hann hefir hótað því að stöðva rekstur síldarverksmiðjanna í heilt ár, ef verkamenn létu ekki að vilja verksmiðjustj. Það er vitanlegt, að form. Sjálfstfl. og aðrir íhaldsmenn voru fullkomlega ásáttir um það, að síldarverksmiðjurnar væru stöðvaðar í heilt ár. Það er vitanlegt, ef á að sækja þetta mál af ofurkappi af báðum formönnum flokkanna, er verið að stofna velferð verksmiðjanna í tvísýnu. Ég skal vekja eftirtekt á því, að verkalýðurinn á Siglufirði stendur saman í einu félagi, einu sterkasta verkalýðsfélagi landsins. Samtök sjómanna á síldveiðiflotanum hafa farið mjög batnandi upp á siðkastið. Ég álít það mjög óviturlegt að stofna til harðvitugrar deilu við þessa aðilja. Ég vil vekja eftirtekt á því, sem ég hefi áður bent á, að nú fer kreppa í hönd. Hv. þm. vilja ef til vill ekki trúa mér til þess, a. m. k. reyndi hv. þm. G.-K. að gera grín að þessari vísbendingu nú í þingbyrjun. En samvinnumennirnir trúa því ef til vill, ef þeim er bent á ummæli forseta Alþjóðasambands samvinnumanna, Tanner, og það, að ríkisstjórnirnar úti um alla Evrópu gera nú ráðstafanir sínar út frá því, að ný kreppa sé að byrja. Meira að segja er hér á Íslandi farið að taka tillit til þessarar staðreyndar. Ég þarf ekki annað en að rifja upp útlitið með verksmiðjurnar árin 1931 og 1932. Hvernig fór? Það risu upp harðvítugar deilur, og alvarlegir atburðir urðu í sambandi við þær. Og ég vil skjóta því að hv. þm. Framsfl., hvort þeim finnist það glæsileg tilhugsun að taka stjórn verksmiðjanna ásamt íhaldinu, verða ef til vill að lækka verðið niður í 3 kr. og standa jafnframt í harðvítugri kaupdeilu við verkalýðinn í landinu, og í harðvítugri andstöðu bæði við Kommfl. og Alþfl. Það er vitanlegt, að meginhluti útfluttra íslenzkra afurða eru nú síldarafurðir. Ég mundi í sporum framsóknarmanna athuga þetta atriði gaumgæfilega. Það er erfitt að stjórna á krepputímum í harðvítugri andstöðu við verkalýðshreyfinguna í landinu. Á slíkum tímum reyna stjórnarvöldin hvar sem er að komast að samkomulagi við verkalýðinn og flokka hans. Halda framsóknarþm., að íhaldið verði þeim tryggur bandamaður? Þeir hafa átt í höggi við íhaldið í síldarverksmiðjumálunum áður fyrr, ekki sízt í sambandi við ákvörðun síldarverðsins. Og vitanlegt er það, að þótt hv. þm. G.-K. berjist trútt fyrir hagsmunum Kveldúlfs og Alliance, þá hafa útgerðarmenn, sem engar síldarverksmiðjur eiga, þau ítök í Sjálfstfl., að hann getur orðið að taka tillit til þeirra. Það er ekki treystandi á hv. þm. G.-K. í þessu máli og það þarf ekki mikið til þess að fá sjómenn og útgerðarmenn upp á móti verksmiðjunum. Það gæti jafnvel skeð, að hv. þm. G.-K. kæmi til með að standa einn uppi í flokki sinum sem bandamaður Framsfl. í þessum málum. Það er hættulegt spor stigið með því að stofna til harðvítugra átaka milli ríkisvaldsins og verkalýðshreyfingarinnar, og stofna jafnframt í hættu samstarfi Framsfl. og Alþfl. Ég vona, að hv. þm. Framsfl. láti svo litið að íhuga þessi orð mín, og láti ekki binda sig til að fylgja þessu máli fram, hversu óviturlegt og óvarlegt sem þeim kann að þykja það sjálfum. Hitt atriðið var viðvíkjandi 7. gr., og mun ég flytja brtt. um, að sú grein falli niður. Hún er á þá leið, að ríkissjóður beri ekki ábyrgð á þeim skuldum, sem síldarverksmiðjur ríkisins stofna til eftir 31. des. 1937, nema heimild sé veitt til þess af Alþ. Ég vil vekja eftirtekt á afleiðingum þeim, er samþykkt þessa ákvæðis hefði. Afleiðingin yrði sú, að verksmiðjurnar yrðu algerlega háðar Landsbankanum. Og ég vil spyrja hv. þm. í einlægni, hvort þm finnist, að stjórn Landsbankans á bankamálum og fjármálum þjóðarinnar hafi verið svo farsæl, að ráðlegt sé að leggja þýðingarmestu fyrirtæki ríkisins beint undir vald hans. Ég held að stjórn Landsbankans eigi nóg með að stjórna sínu eigin fyrirtæki og sjá um, að það sé ekki notað til að eyðileggja lánstraust Íslendinga erlendis, en að því hefir mjög stefnt nú á seinni tímum. Síðastl. ár keyptu síldarverksmiðjurnar um hálfa millj. mál síldar á 8 krónur málið. Þær hafa því borgað út 4 millj. króna til útgerðarmanna og sjómanna. Þegar verksmiðjurnar eru búnar að vinna úr þessu, eru þarna orðnar til útflutningsvörur fyrir 7½ millj. króna, en það er nálægt því að vera sjötti hlutinn af öllum útflutningi landsmanna á yfirstandandi ári. Hér er því um eitt af veigamestu málum þjóðarinnar að ræða hvað fjárhagslega afkomu snertir, og það nær ekki nokkurri átt að steypa þessu fyrirtæki út í slíka tvísýnu. sem hér er gert. Ég vil vekja eftirtekt á því, að vafasamt er, að ákvæði 7. gr. frv. standist fyrir nokkrum dómstóli, þó að lögum yrði. Þar er ákveðið, að ríkið skuli ekki bera ábyrgð á skuldum fyrirtækisins eftir vissan tíma. Ríkið á fyrirtækið, og ég er hræddur um, að ríkið yrði dæmt til að bera ábyrgð á skuldum þess, ef verksmiðjurnar yrðu gjaldþrota. Kæmi til þess, að ríkið yrði gjaldþrota, þá verði auðvitað gengið að verksmiðjunum. Gagnvart erlendum lánardrottnum gæti engin ríkisstjórn á Íslandi staðið sig við annað en að greiða skuldir verksmiðjanna. Hver erlendur lánardrottinn reiknar auðvitað með því, þegar hann veitir verksmiðjunnm lán, að ríkið standi á bak við. Þetta atriði er því að öllu leyti óhafandi, það mundi skaða ríkisverksmiðjurnar, en gæti ekki hjálpað ríkinu hið minnsta, þessa 7. gr. á því að fella í burtu. Í sambandi við 4. gr. frv., er fjallar um stjórn ríkisverksmiðjanna, vil ég geta þess, að nái brtt. hv. þm. Ísaf. ekki fram að ganga, mun ég flytja till. við 3. umr., sem yrði miðlunartillaga. - Viðvíkjandi 9. gr. vil ég segja það, að ég álít nauðsynlegt, að þeirri grein verði breytt svo, að það sé tryggt, að verksmiðjurnar geti keypt síldina föstu, verði, ef þær vilja. Við 14. gr. er brtt. um hækkun gjaldsins upp í 1%. og er ég fylgjandi þeirri brtt., enda haldist áfram ákvæðið um 25%. Viðvíkjandi ákvæðinu til bráðabirgða verð ég að segja, að það voru mjög fróðlegar upplýsingar, sem hv. þm. Ísaf. gaf um það atriði. Ég furða mig á því, að þetta skuli hafa komizt óathugað gegnum hv. Ed., og ég tel, að ekki komi í mál að samþ. þetta ákvæði, eftir að upplýsingar hv. þm. Ísaf. eru komnar fram. En þetta ákvæði sýnir það, að meir hefir verið fylgt á eftir málinu með kappi en forsjá. Ég vil óska þess, að í sambandi við umr. um frv. þetta hér í Nd. komist á samkomulag milli stjórnarflokkanna um þetta mál, því að ég tel það mjög hættulegt að afgr. svo þýðingarmikið mál með samkomulagi flokka, sem annars eru andstæðir.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Út af 7. gr. frv. vildi ég leyfa mér að beinu fyrirspurn til hæstv. fjmrh. Í gr. segir: „Ríkissjóður ber eigi ábyrgð á þeim skuldum, sem síldarverkmiðjurnar stofna til eftir 31. des. 1937, nema heimild sé veitt til þess af Alþingi“. Hæstv. fjmrh. gat þess í hv. Ed., að hann gerði ráð fyrir, að ríkissjóður myndi taka 1. veðrétt í öllum eignum síldarverksmiðjanna fyrir stofnfé sinu. Hygg ég, að ekki verði um það deilt að ef felld er niður ríkisábyrgðin og veð tekið í öllum eignum verksmiðjanna, þá væri sama og að loka möguleikum þeirra til að afla sér rekstrarfjár fyrirfram. Enda virðist mér, að hv. flm. frv. hafi ekki verið hæstv. fjmrh. sammála um þetta atriði, því að í grg. frv. stendur: „ Þá er lagt til, að ríkið beri aðeins ábyrgð á stofnfé sínu í fyrirtækinu, en ekki á rekstrinum.“ Hv. flm. virðist því vera ljóst, að ríkið hljóti a. m. k. að bera ábyrgð svo langt sem stofnfé hrekkur til. Ríkissjóður er tvímælalaust eigandi þessa fyrirtækis, og tel ég því, að hann geti ekki komizt hjá því að bera ábyrgð á skuldbindingum þess. Hygg eg því, að jafnvel þótt gr. yrði samþ., yrði samt að telja ótvírætt, að lánadrottnar ættu aðgang að eignum verksmiðjanna til lúkningar réttmætum kröfum. En ef svo er, skil ég ekki, hvað unnið er með því að fella niður ríkisábyrgðina, eins og ætlazt er til með 7. gr. Viðvíkjandi 4. ,gr. er það að segja, að mér virðist þar vera leikinn hættulegur leikur með alvarlegt mál. Öllum er kunnugt, að ástandið var þannig áður fyrr í stj. verksmiðjanna, að hún var ekki starfshæf. Var því ekki nema um tvennt að velja, að láta allt reka á reiðanum, eða skipa málunum eins og gert var með bráðabirgðal., sem síðan voru samþ. af Alþingi. En með 4. gr. frv. er stefnt að því að koma stj. verksmiðjanna í nákvæmlega sama horf og áður var. Og ég tel, að þeir hv. þm., sem með atkv. sínu stofna til þessa, taki á sig þunga ábyrgð.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Ég lét svo um mælt í hv. Ed., að ég teldi réttast, að ríkið væri ekki ábyrgð á stj. verksmiðjanna, en tæki veð í eignum fyrirtækisins fyrir stofnlánum. Ég bað hv. n. í Ed. að rannsaka, hvort ákvæði 7. gr. væru ekki nægileg til að koma þessu í framkvæmd. Hv. n. kallaði mig að vísu ekki á fund sinn, en ég þykist þó vita, að henni hefir ekki fundizt þetta ákvæði fullnægjandi til að tryggja að fullu veð fyrir stofnlánunum. Og ég lít svo á, að eins og nú er, geti ríkissjóður ekki tekið veð fyrir þessu, það verði að vera áhættufé. Ég held ekki, að hægt sé að segja, eins og hæstv. atvmrh., að þetta ákvæði myndi koma í veg fyrir, að verksmiðjurnar gætu fengið hæfilegt rekstrarlán, enda munu vera fáar verksmiðjur hér á landi, sem hægt er að segja um, að þær séu skuldlaus eign. - Hitt tel ég, að ákvæðið um. að ríkissjóður innheimti vexti af stofnlánum, eigi að standa óbreytt.

*Sigurður E. Hlíðar: Ég kvaddi mér hljóðs á meðan hv. frsm. minni hl. var að tala, því að ég saknaði hv. frsm. meiri hl. En hann er nú kominn, svo að það er í rauninni óþarfi, að ég taki til máls. En fyrst ég var búinn að kveðja mér hljóðs, mun ég segja nokkur orð um þetta mál. Hv. þm. hafa nú heyrt framsöguræðu hv. formanns n. Hún var harla einkennileg, stóð yfir í rúman klukkutíma, og aðalinntak hennar voru þessi ferlegu orð, sem skráð voru gullnu letri í fyrndinni: mene, mene, tekel ufarsin. Og þar undir stóð skrifað nafnið Þormóður Eyjólfsson. En ég vil spyrja, hvað Þormóður Eyjólf,son kemur þessu máli við. Erum við ekki að ræða hér um frv. til I. um síldarverksmiðjur ríkisins? Ásakanir hv. form. n. í garð Þormóðs Eyjólfssonar koma þessu máli ekkert við. Í ræðum þeirra hv. þm. Ísaf. og hv. 5. þm. Reykv. kom fram furðuleg hræðsla við að breyta fyrirkomulaginu á stj. verksmiðjanna. Þeir virtust óttast eins og heitan eldinn, að það yrði að l., að verksmiðjustj. yrði skipuð 5 mönnum Ég veit nú ekki betur en að verksmiðjustj. væri í upphafi skipuð 5 mönnum, þegar verksmiðjurnar voru stofnaðar, og stjórnarflokkarnir hafa enn, eins og þá, aðstöðu til að ná þar meiri hl. Það er að vísu ekki eins innileg samvinna með þeim nú sem þá, og ég get hugsað mér, að alþýðuflokksmenn myndu ekki láta sér lynda, að Þormóður Eyjólfsson vari gerður að formanni verksmiðjustj. En skyldi annars vera ástæða til að halda, að hinir tveir framsóknarmenn í stj. myndu ekki kasta augum sínum á Finn Jónsson, eins og áður? Annars er þetta þeirra innanflokksmál. Og ég myndi ekki gráta það, þó að menn sæju „mene tekei“ á veggnum yfir samvinnu stjórnarflokkanna. Þá kom hv. frsm. inn á aðalkjarna málsins, aðfinnslur sínar við frv. og brtt. á þskj. 431. Finnur hann frv. aðallega það til foráttu, að það geri ráð fyrir 5 manna stj., þar sem hann vill hafa 3 menn. Hann vili einnig hafa 3 manna varastj., en við það get ég ekki fellt mig. Ég er ekkert hrifinn af því, að þingflokkarnir séu að skipta með sér völdunum í svona málum. Þó vil ég ekki vera að fetta fingur út í þetta sérstaklega að þessu sinni. En hitt tel en tvímælalaust heppilegra, að í stj. sé 5 menn en 3, þó að það verði nokkru dýrara. Varamenn kunni er ég mótfallinn og sé ekki nema ókosti þar á. Það fyrirkomulag leiðir ekki til annars en óþæginda og öryggisleysis, en verður til þess, að aðalmenn draga sig í hlé að ástæðulausu um fundarsókn, en af því geta aftur orðið mjög óheppilegar afleiðingar, eins og það, sem oft hefir komið fyrir, að varamenn greiða atkv. þvert á móti því, sem aðalmenn höfðu áður samþykkt. Hv. þm., frsm. minni hl., færði það fram sem rök á móti 5 manna stj., að örðugt myndi að ná henni saman. Það mun að vísu yfirleitt vera verra að ná saman 3 mönnum en 3, en samt getur þetta líka orðið nógu erfitt, þó að mennirnir séu ekki nema 3. Og í frv. er líka ákvæði um, að ekki skuli þurfa nema 3 stjórnarmenn til að undirrita mikilsverða samninga, og er þar með séð við þeim óþægindum, sem af þessari fjölgun kynni að leiða. Þá er 7. gr. frv. Mótbárum þeim, sem fram hafa komið gegn henni, hefir verið svarað. Nú þegar eru verksmiðjurnar reknir með nokkuð öðrum hætti en áður, meira í ætt við samvinnurekstur, og er það öryggisráðstöfun, sem gerir að verkum, að ríkisábyrgð þarf ekki eins að koma til greina, þar sem ætlazt er til, að verksmiðjurnar geti fremur staðið undir sér sjálfar. Um brtt. hv. frsm. minni hl. við 11. gr. frv. ætla ég ekki að deila við hann. Um ákvæði 12. gr. frv., þar sem segir, að hámarksverð á síldarmjöli til samvinnufélaga, bæjarfélaga, hreppsfélaga og búnaðarfélaga skuli ákveðast með hliðsjón af kostnaðarverði og markaðsverði, er það að segja, að ég tel þetta ákvæði ekki eins hættulegt og hv. þm. Það er að vísu ekki hægt að ákveða kostnaðarverð og markaðsverð fyrirfram, en hér er ekki heldur um það að ræða að ákveða þetta verð fyrirfram, heldur um það, að taka hliðsjón af því. Þá er 14. gr. hv. þm. mikill ásteytingarsteinn, en hér segir, að bæjarfélög, þar sem verksmiðjurnar hafa bækistöð sína, skuli fá af þeim ákveðið hundraðsgjald seldra afurða ár hvert. Þessi krafa mun aðallega vera komin frá Siglufirði. Mér þykir nú ekki ósanngjarnt, að Siglufjörður t. d. fái nokkurt gjald af þessum stóru fyrirtækjum. Siglfirðingar fóru fram á 1%, hv. Ed. færði það niður í ½%, og nú kemur hv. frsm. minni hl. og vill færa það niður í ¼%. Ég get nú ekki séð, að þessu gjaldi fylgi nokkur hætta fyrir verksmiðjurnar, eða að það rýri til muna aðstöðu þeirra, samanborið við aðrar síldarverksmiðjur. Þær greiða ekki útsvar, né tekju- og eignarskatt, en það gera allar aðrar verksmiðjur. Mun ég svo láta útrætt um þetta mál, enda var það ekki tilgangur minn að taka fram fyrir hendurnar á hv. frsm. meiri hl., heldur aðeins að hlaupa í skarðið fyrir hann.

* Forsrh. (Hermann Jónasson) : Án þess að ætla að fara að ræða málið í heild, vildi ég svara fyrirspurn hv. þm. Ísaf., sem spurði, hvað þessi rannsókn ætti að sanna, sem Þormóður Eyjólfsson hafði beðið um og búizt hefir verið við, að dómsmálaráðuneytið myndi láta fram fara. Mitt álit er, að þó að ekki sé hægt að segja, að í þessari grein í Alþýðublaðinu sé beinlínis verið að drótta að Þormóði Eyjólfssyni óheiðarlegu athæfi, þá verði ekki hjá því komizt að lesa slíkt milli línanna. Því verður að teljast eðlilegt, að Þormóður Eyjólfsson óski eftir þessari rannsókn. Það skiptir miklu máli, hvort Sjóvátryggingarfélagið hefir greitt þessi umboðslaun eða ekki, en í greininni er dregið í efa, að yfirlýsingar félagsins um þetta séu réttar. En ef umboðslaunin hafa ekki verið greidd, er það mikilsvert rannsóknaratriði, hvers vegna það var ekki gert. Þormóður Eyjólfsson segir það vera af því, að verksmiðjurnar hafi ekki gert fasta samninga við Sjóvátryggingarfélagið, en það sé skilyrði fyrir greiðslu umboðslauna. Þetta er sjálfsagt að athuga, ekki sízt þar sem hér er um að ræða mann í opinberri stöðu. Hann sagðist hafa farið fram á það við stj. verksmiðjanna, að gerðir yrðu skriflegir samningar, og þá hefðu þessar prósentur fengizt. Hv. þm. Ísaf. telur þetta ekki rétt. Ég tel nú orðið, að meðlimir vinstri flokkanna hafi gert of litið að því að heimta opinbera rannsókn, þegar þeir hafa orðið fyrir aðdróttunum, og þetta á einnig við um sjálfan mig. En ég hefi að nokkru breytt um skoðun á þessu máli. Opinberir starfsmenn og embættismenn hafa yfirleitt gert of lítið að því að láta andstæðingana sæta ábyrgð orða sinna. Hv. þm. Ísaf. lýsti t. d. nýlega yfir því, að hinn myndi ekki gera gangskör að því að láta hv. þm. G.-K. sæta ábyrgð fyrir ummæli þau, er hann hafði um hv. þm. Ísaf. hér við útvarpsumr. Samkv. þeirri skoðun, er ég hefi nú á þessum málum, er þetta rangt af hv. þm. Það er rangt að ala það upp í mönnum, að þeir geti viðhaft hér á þingi slíkt orðbragð sem hv. þm. G.-R. viðhafði. Þess vegna finnst mér sjálfsagt að verða við þessari beiðni, því að það á að vera hægt með þeirri rannsókn að skera úr því, hvort hér er nokkuð óheiðarlegt á ferðinni eða hvort að öðru leyti er um vanrækslu að ræða af hendi hins opinbera starfsmanns. Það hefir verið talað um það hér, að einhverjir leynisamningar væru um þetta mál milli Framsfl. og Sjálfstfl. Þetta er vitanlega gripið úr lausu lofti, eins og líka sést bezt á því, að einmitt um meginatriðið í frv. voru það sjálfstuðismenn og jafnaðarmenn, sem tóku höndum saman gegn framsóknarmönnum. Á ég þar vitanlega við ákvæðið um útborgunaraðferðina hjá síldarverksmiðjunum. Og getur ekki annað sannað það öllu greinilegar, að hér var ekki um neina samninga að ræða milli Framsfl. og Sjálfstfl. Jafnframt hefir verið talað um einhverja samninga milli formanns Sjálfstfl. og form. Framsfl. um það að sparka Finni Jónssyni, eins og það hefir verið orðað, úr stjórn verksmiðjanna. Það, sem þetta virðist vera byggt á, eru ummæli hv. þm. G.-K., sem hann lét falla við útvarsumr. nú um daginn, en allir sjá, þegar þetta er athugað, að sögð voru til að glettast og ekkert stendur á bak við þau, vegna þess að það er ekki á valdi Framsfl. og Sjálfstfl. að koma Finni Jónssyni úr verksmiðjustj. Eins og allir vita, hefir Alþfl. aðstöðu til þess að setja hvern, sem hann óskar, inn í verksmiðjustj. samkv. þeim styrktarhlutföllum, sem flokkarnir hafa hér á Alþ. Og þess vegna hefir þetta ekki við neitt að styðjast. Frekar ætla ég ekki að fara út í þetta mál að svo komnu.

Forseti (JörB) : Eins og hv. dm. vita, er ætlunin að reyna að ljúka störfum þessa þings í kvöld. Ef það á að mega takast, er sýnt, að menn mega ekki lengja umr. mjög, því að eftir eru mörg óafgr. mál, meira að segja mál, sem eiga að ganga á milli deilda. Fjórða dagskrármálið hefir nú verið rætt n þriðju klukkustund, og þykir mér ekki öruggt nema ræðutími hv. þdm. sé takmarkaður. Ég vil stinga upp á því, að ræðutími sé takmarkaður við 10 mín. hjá hverjum. Nægi sú takmörkun ekki, mun ég takmarka tímann enn meir. Ég vil þá bera undir hv. d., hvort hún vill fallast á þessa till. mína.



Ég verð að segja, að mér þykir skörin færast upp í bekkinn, þegar hæstv. forseti vili nú í fyrsta sinn á þinginn takmarka ræðutíma dm. við 10 mín., þegar ég tek til máls og þetta er í þriðja sinn, sem ég tek til máls á þessu þingi. Hæstv. forseta þykir mikils við þurfa að koma fram þessu samningsmáli Sjálfstfl. og Framsfl. Það þarf að gera breyt. víð frv. aftur, þar sem rangt er frá skýrt í bráðabirgðaákvæðinu, þar sem stendur tvö ár í staðinn fyrir eitt. Við vitum, hvernig þessi deila er undir komin og við vitum, hvers vegna síldarverksmiðjur hafa risið upp hér á landi og orðið að voldugum fyrirtækjum. Það er fyrir atbeina Alþfl. með stuðningi Framsfl. Magnús sál. Kristjánsson var sá af mönnum Framsfl., sem mest beitti sér fyrir þessum málum. Hann var studdur af verkamönnum á Akureyri. Alþfl. hefir frá upphafi unnið að eflingu verksmiðjanna. Eftir að það hafði á ýmsan hátt verið ólag á verksmiðjunum, hefir fyrirkomulag þeirra komizt í fast horf með þeirri stjórnarskipun, sem Alþfl. stóð að. Framsfl. hefir í þessu máli algerlega haldið sig að einum manni, Þormóði Eyjólfssyni, en hann var talinn óhæfur stjórnandi af öllum nema framsóknarmönnum. Verkamenn voru á móti honum, og útgerðarmenn voru á móti honum. Allt gekk á tréfótum, og afleiðingin varð sú, að ómögulegt var að hafa hann áfram. Síðan sú stj., sem nú situr, tók við, hefir allt breytzt til batnaðar. Engar aðfinnslur hafa komið af hálfu útgerðarmanna, og samvinna í stj. hefir verið ákjósanleg. Starf Finns Jónssonar í stj. hefir verið viðurkennt af öllum, nema nokkrum pólitískum andstæðingum hans. Hann hefir varið tíma sínum og hæfileikum til þess að gera sem mest fyrir verksmiðjurnar, með ekkert annað en hag þeirra fyrir augum. Dugnaður hans er alþekktur og þekking hans á þessum málum, en hann hefði getað haft nógum öðrum störfum að sinna fyrir Alþfl. og fyrir sjómenn og sjávarútveginn á annan hátt. Nú vill Framsfl. aftur breyta til, fyrst og fremst til þess að bola honum frá verksmiðjunum, en koma Þormóði Eyjólfssyni aftur að. Þetta á rót sína að rekja til eins manns, formanns Framsfl., Jónasar Jónssonar, og þeirra sambanda, sem hann hefir í sínum flokki, nefnilega Jóns Árnasonar framkvæmdarstj. Sambandsins og svila Þormóðs Eyjólfssonar. Ég vil benda á það, sem ætti að vera viðurkennt a öllum. að þeir, sem hafa hagsmuni af verksmiðjunum, nefnilega sjómenn og verkamenn og nokkur hluti útgerðarmanna, eða þeir, sem ekki eiga sínar eigin verksmiðjur eins og Alliance og Kveldúlfur, eiga að hafa umráð yfir þeim. Ef fylgt væri þeirri stefnu hér, sem fylgt er á öðrum sviðum atvinnurekstrarins, um að þeir, sem hagsmuna hafa að gæta, ráði um reksturinn, þá ætti Framsfl. ekki að hafa neinn mann í stj. verksmiðjanna. Ef þetta er borið saman við mál landbúnaðarins, er það svo að stj. landbúnaðarmála hefir verið leyst undan sambandi við þingið og fengið Búnaðarfél. Íslands, en þar ráða bændur einir. Það er því ekkert réttlæti í kröfu Framsfl. um að fá 2 menn í stj. síldarverksmiðjanna. Það er hreinn yfirgangur gagnvart verkamönnum og sjómönnum þessa lands, og það er notuð til þess viss pólitísk aðstaða hér á þingi. Sjálfstfl. vill vinna þetta til til þess að ná sér niðri á verkamönnum og sjómönnum. Nú er Alþ. svo skipað, að það eru auðséð forlög þessa máls. En ég vil lýsa yfir þeirri skoðun minni, að þetta er upphaf bardagans um þetta mál, en ekki endir. Verkamenn og sjómenn sætta sig ekki við að láta Alþ. níðast á hagsmunum sínum. Það er vitanlegt, hvaða sérstaka vendingu pólitíkin hefir tekið á Siglufirði. Þar er allur verkalýðurinn sameinaður í einn félagsskap og gengur sameinaður til bæjarstjórnarkosninga. Og það er vitanlegt, að ekki eingöngu stéttarfél. sjómanna og verkamanna, heldur líka bæjarstj. Siglufj. er á móti málinu. Ég vil svo aðeins benda á, að þeir, sem hafa stjórnað aðalþingmálum Framsfl. upp á síðkastið, en það er ekki form. flokksins, Jónas Jónsson, heldur ráðh. hans, ættu að athuga það vel, að það er óhjákvæmilegt, ef á að taka þá afstöðu gagnvart Alþfl., að troða niður af honum skóinn, að samkomulagið við Alþfl. verður ekki langvinnt. Ég ætlaði mér að tala um nokkur smáatriði viðvíkjandi frv., en ég mun láta það kyrrt liggja að sinni.



Ég get ekki neitað því, að ég varð fyrir vonbrigðum út af hæstv. forseta, sem annars er vanur að vera óhlutdrægur í úrskurðum sínum, en nú hefir frsm. meiri hl. sjútvn. ekki haldið neina ræðu í þessu máli fyrr en nú, og þá er ræðutími takmarkaður við 10 mínútur. Ég sé ekki ástæðu til, að meðferð mála velti á því, að nokkra hv. þm. langar heim til sín fyrir jólin; hitt er meira virði, að málin fái þá meðferð, að hæstv. Alþ. geti við það unað. Ég vona, að hæstv. forseti sjái, að það er ekki sæmilegt að takmarka tíma frsm. þannig, að þeir geti ekki svarað brtt., sem fram koma, eða gert grein fyrir afstöðu meiri hl. n. til málsins. Eins og sjá má á þskj. 410, hefir meiri hl. sjútvn. mælt með, að frv. verði samþ. eins og það liggur fyrir, en 2 þm., ég og hv. þm. Ak., hafa lagt til, að frv. yrði samþ. eins og það kom frá Ed., þar sem gengið hefir verið frá málinu eftir meiri en mánaðar umr., og 2 nm. hafa áskilið sér rétt til að bera fram brtt. Ég býst tæplega við, að þeir geri það, og mun skoðun meiri hl. vera sú rétta, að láta frv. ganga óbreyt. Munn þeir ekki leggja stein í götu þess, enda mun sýnt, að mönnum gefst tæplega tími til að ræða þetta eða önnur þingmál. Hv. þm. Ísaf. hefir borið fram brtt. á þskj. 431. Fyrsta atriði brtt. snertir ákvæði frv. um, hvernig stjórn síldarverksmiðjanna skuli skipuð. Í stað þess, að í frv. er gert ráð fyrir, að stjórnin verði skipuð í samræmi við þingmannafjölda stjórnmálaflokkanna hér á Alþ., vill hv. þm. Ísaf. láta skipa þá að fenginni tilnefningu 3 stærstu stjórnmálaflokkanna. Ég ætla ekki að fara langt út í þetta atriði; það hefir sýnt sig af blaðaskrifum þessa hv. þm., sem hann hefir hrapað út í síðustu dagana, að aðalatriðið, sem fyrir honum vakir með þessu frv., er það að stjórn síldarverksmiðjanna standi óbreytt. Ég minntist á það við 1. umr., að þetta mundi vera tilgangur hans, og nú er það greinilega komið í ljós, að svo er. Ég vil ekki gera lítið úr starfi þessa hv. þm., hvorki í stjórn síldarverksmiðjanna eða annarsstaðar; ég veit, að hann er duglegur maður og hefir aflað sér allmikillar þekkingar á þessu starfi, sem hann hefir með höndum sem formaður verksmiðjustj., en hv. þm. verður að athuga það, að það eru til aðrir menn í landinu, sem hafa eins mikla þekkingu á því og hann. Aðalatriðið í þessu frv. er breyt. á stjórn síldarverksmiðjanna, og þar er farið fram á, að stærstu þingflokkar landsins fái aðstöðu til að fá hlutfallslega þá hlutdeild í stjórn verksmiðjanna, sem er í samræmi við þingmannatölu þeirra, og er engin ástæða til að ætla, að af því hljótist neitt ranglæti. Ég vil benda hv. 3. þm. Reykv. og hv. þm. Ísaf. á, að ekkert réttlæti er í þeirri kröfu Alþfl., að hann einn eigi að geta ráðið öllum framkvæmdum í síldarverksmiðjum ríkisins, en það hefir hann gert hingað til, og vil ég þó ekki með þeim ummælum kasta neinum steini á Þórarinn Egilsson, sem er í stjórninni með hv. þm. Ísaf. Ég veit ekki betur en að hann hafi verið meðmælandi i. landsk., fyrrv. þm. Hafn., Emils Jónssonar, og hefir hann með því sýnt, að hann er Alþfl.maður, svo að meiri hl. stjórnarinnar er hreinir Alþfl.-menn, enda mun það sjást, ef farið er gegnum gerðabækur stjórnarinnar, að ekki hefir verið mikill ágreiningur milli þessa manns og hv. þm. Ísaf. Ég er ekki með þessu að segja, að stjórn verksmiðjanna sé í slæmum höndum hjá hv. þm. Ísaf. og Þórarni Egilssyni, en ég álít það ekki rétt hjá hv. þm. Ísaf., að meiri vinnufriður muni fást í stjórninni, ef þar eru tveir menn af sama stjórnmálaflokki en þótt þar væru menn af öllum flokkum, en það skapar ólíkt meiri tortryggni út á við og minni frið viðvíkjandi blaðaskrifum og öðrum opinberum ádeilum, ef einn flokkur fær að ráða þar öllu. Því hygg ég það óviturlegt af hv. þm. Ísaf. að sækjast eftir, að stjórn síldarverksmiðjanna heyri undir einn sérstakan flokk. Næsta brtt. minni hl. er um það, að endurskoðendur verksmiðjanna séu aðeins 2. Mér þætti gaman, ef hv. þm. vildi gera grein fyrir, hvað liggur á bak við þessa till. Af hverju mega endurskoðendurnir ekki vera 3, einn frá hverjum stærstu stjórnmálaflokkunum? Þá er till. um, að ríkissjóður losni undan ábyrgð fyrir skuldum, sem stofnað hefir verið til eftir 31. des. 1937. Hv. þm. heldur því fram, að afnám ábyrgðarinnar muni veikja lánstraust verksmiðjanna. Í því sambandi vil ég benda hv. þm. á, að þessar verksmiðjur eru stofnaðar af ríkinu, og ef hv. 3. þm. Reykv. væri hér viðstaddur, myndi ég benda honum á, að það voru ekki Alþfl.menn, sem stofnuðu þær, heldur framsóknarmenn. Ef til þess kemur, að verksmiðjurnar verða að taka lán og heimta til þess ríkisábyrgð, þá verður þeim varla neitað um hana. Því álít ég ástæðulaust að samþ. 3. brtt. þessa hv. minni hl. Um 4. brtt. er ekki ástæða til að vera langorður. Það er aldrei til skaða að reikna fyrningargjöld aðeins hærri en alveg er sjálfsagt að gera; það miðar aðeins að því að gera fyrirtækin öruggari. 5. brtt. sé ég ekki ástæðu til að samþ. Í frv. er aðeins sagt, að hafa skuli hliðsjón af kostnaðarverði og markaðsverði, og ég hefi gaman af að heyra rök hv. þm. fyrir því, hvers vegna ekki má taka tillit til þess. Hv. þm. veit vel, að það verður ekki það eingöngu, sem ræður verðinu til kaupenda. Þá er till. um að lækka tillag ríkisverksmiðjanna til jöfnunarsjóðs. Ég gæti verið þessari till. samþykkur, en sé ekki ástæðu til að tefja málið með því. Hinsvegar nær það engri átt að fara að fella niður 25% takmarkið um útsvarsgreiðslur til þeirra bæjar- eða hreppsfélaga, þar sem ríkið hefir verksmiðjur sínar. Hv. þm. Ísaf. og hv. 3. þm. Reykv. hafa gert mikið veður út af því, að í frv. er gengið út frá því, að eftir sé að greiða 2 ára afborgun af dr. Pauls verksmiðjunni, og segja, að það sé aðelns eftir að greiða eins árs afborgun. Hv. þm. Ísaf. veit vel, að öll löggjöf byggist að miklu leyti á því, að ekki er hægt með l. að skapa mönnum kröfur, sem þeir hafa ekki rétt til.

Frsm. minni hl. (Finnur Jónsson) Hv. þm. Barð. endaði mál sitt með því, að ég vissi, að ekki væri hægt að skapa mönnum með l. rétt til þess, sem þeir hefðu ekki átt kröfu til áður. Ég veit ekki betur en að mikill hluti af löggjöf snúist einmitt um það, að skapa mönnum kröfur, sem þeir hafa ekki átt áður, og ég er hissa á þessum ágæta lögfræðingi, að hann skuli bera það fram, að með l. sé ekki hægt að skapa mönnum nýjar kröfur, og vona, að hann leiðrétti þetta. Ég þarf ekki að svara hv. þm. Barð. miklu; það hefi ég áður gert með mínni fyrstu ræðu. En ég mótmæli þeim ásökunum á hendur fulltrúa Framsfl. í verksmiðjustj., að Alþfl. hafi einn öllu ráðið þar. Hv. þm. Barð. sagði, að ekki mundi finnast mikill ágreiningur á milli mín og Þórarins Egilssonar. Það er rétt, en það mun ekki heldur finnast mikill ágreiningur 6 milli mín og Þorsteins M. Jónssonar, og það kemur ekki til af því, að við Alþfl.menn höfum einir öllu ráðið. Það er ekki annað en tilhæfulausar aðdróttanir til meðstjórnenda minna. við höfum ráðið sameiginlega fram úr öllum málum, án alls ágreinings. Ég held að ég þurfi þá ekki frekar að svara hv. þm. Barð. Stjórnarskipun verksmiðjanna hefir verið þannig frá fyrstu tíð og þar til í ársbyrjun 1935, að verksmiðjustjórnina hafa setið 3 menn, en ekki 5. Þá var þessu breytt með lögum og voru stjórnendur 5 til maí mánaðar 1936, að tölunni var aftur breytt í 3 með bráðabirgðal. Ég vil leggja áherzlu á þetta út af því, sem hv. þm. Ak. sagði, en hann hefir auðsjáanlega ekki kunnugleika til að vita, að svo var. Það er því allt, sem gera á með þessum l., að koma stjórnarskipuninni í sama horf og var 1935 til 1936, sem reyndist svo, að ekki var hægt að stjórna verksmiðjunum, og má mikið vera, ef ekki fer á sama hátt nú, ef þetta ákvæði verður að l. Í framsöguræðu minni leiddi ég rök að því, hvers vegna þetta frv., ef það yrði afgr. frá Alþ. eins og lítur út fyrir að eigi að verða, mundi verða þess valdandi, að engin samvinna tækist áfram milli núv. stjórnarflokka í verksmiðjustjórn. Ég leiddi svo föst rök að þessu, að ég held. að enginn maður geti mælt þeim í móti, og ég vil benda á það enn á ný, að þetta frv. er eingöngu sett fram til að eyðileggja samvinnuna milli flokkanna. Ég hefi bent á, hvernig fara muni, ef í stjórnina veljast menn, sem aldrei sitja á sáttshöfði og vinni jafnvel hver öðrum líftjón, eins og fyrir hefir komið með stjórnendur verksmiðjanna áður. Viðvíkjandi öðrum atriðum frv., sem ég hefi minnzt á, þarf ég ekki að fjölyrða. Ég hefi fært rök fyrir öllum þeim brtt., sem ég hefi borið fram, en vil benda á, að ákvæðið um, að útsvarsgreiðslur verksmiðjanna megi aldrei fara fram yfir 25% af útsvörum viðkomandi bæjareða sveitarfélags, er ekki til annars en að þrengja hag þeirra fátæku bæjar- eða hreppsfélaga, sem hafa fengið verksmiðjur hjá sér. Þá get ég ekki fallizt á, að útlendingur, sem á ekki nema eins árs afborgun hjá ríkinu, eigi eftir tveggja ára afborganir. Það er hneyksli, að Alþ. afgr. lög, sem slík vitleysa stendur í. Ég á ekki nema lítið eftir af ræðutíma mínum, en ég þurfti að svara 3 mönnum, svo ég verð að hlaupa yfir mikið af því, sem ég vildi segja. Út af ummælum hæstv. forsrh. vildi ég segja, að sú rannsókn, sem hann talaði um, að hann mundi láta fram fara, mun ekki sanna annað en það, sem ég hefi sagt um þetta mál. Ég hefi fært fyrir því skjalfestar sannanir, að ríkisverksmiðjurnar hafa ekki fengið greiddan afslátt þann, sem venjulegt er að greiða af sjóvátryggingu. Þó að ekki hafi verið um tryggingarnar fastir samningar, þá hefir viðskiptunum verið hagað eins og venjulegt er um samningsbundin viðskipti, því allar eignir verksmiðjanna hafa alltaf verið tryggðar hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands. Mér er kunnugt um, að aðrir fá þennan afslátt, þótt þeir hafiekki fasta samninga, og ég vil benda á, að Þormóður Eyjólfsson hefir sagt, að þessi afsláttur hafi alltaf staðið verksmiðjunum til boða. Hæstv. ráðh. sagði, að það væri mikilsvarðandi atriði, sem mundi upplýsast við rannsókn, hvers vegna þessi afsláttur hefði ekki fengizt. Ég er hæstv. forsrh. alveg sammála um, að heppilegt væri að fá opinbera rannsókn í þessu máli, en hinsvegar er algengt, að ýmsir opinberir starfsmenn hafa orðið fyrir aðkasti án þess að hafa aðstöðu til að fara í meiðyrðamál út af því. Hæstv. ráðh. mun t. d. fullkunnugt um þær aðdróttanir, sem hv. þm. G.-K. hefir komið fram með hér í þinghelgi gegn mér, en ég hefi enga aðstöðu til að koma fram ábyrgð gegn honum fyrir nema hann endurtaki þau utan þinghelgi. Á fundi utan þings hefir hv. þm. G.-K. rætt um þessi sömu mál við mig, en hagað sinum orðum þar mjög gæfilega og m. a. lýst því yfir, að hann mundi lýsa kostum mínum betur seinna á Alþ., og það hefir hv. þm. gert, en notað þinghelgina til þess að koma fram með aðdróttanir sínar, svo ég á þess engan kost að fara í meiðyrðamál við hann. Það fer auðvitað einnig eftir því, hve orðsjúkir menn eru, út af hverju þeir fara í meiðyrðamál. Ég skal t. d. segja um hv. þm. S.-Þ., að um hann hafa verið notuð þau orð utan þinghelgi, að ég veit ekki, hvort mér er einu sinni leyfilegt að endurtaka þau hér, og vildi ég þó sizt gera þau að mínum eigin orðum. Ég veit ekki betur en að menn úr Sjálfstfl. hafi ár eftir ár sagt um þennan hv. þm. í Morgunblaðinu, að hann væri ærulaus, opinber lygari og rógberi. Var margskorað á hann að hnekkja þessum svívirðilega áburði með meiðyrðamáli, sem vitanlega hverjum borgara öðrum en örgustu glæpamönnum hefði reynzt auðvelt, en hann sá aldrei ástæðu til þess. Ég bið hæstv. forseta að afsaka, að ég skuli taka þessi orð upp hér, en ég tek þetta sem sýnishorn af því að það er misjafnt, hve menn eru orðsjúkir og af hverju þeir fara í meiðyrðamál.

Forseti (JörB): Mér hefir borizt skrifl. brtt. frá hv. 3. þm. Reykv., sem stíluð er við 4. gr. frv., um að 1. málsgr. gr. orðist þannig: Stjórn síldarverksmiðjanna skal skipuð 5 mönnum til 3 ára í senn, 3 kosnum hlutbundnum kosningum á Alþ., 1 tilnefndum af Alþýðusambandi Íslands og 1 tilnefndum af útgerðarmönnum. er við verksmiðjurnar skipta, eftir reglum, sem atvmrh. setur. Atvmrh. skipar einn nefndarmanna, formann nefndarinnar til eins árs í senn.

* Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) : Ég skal ekki lengja umr. mikið, en ég vil mótmæla því. sem hv. 3. þm. Reykv. hélt fram, að með þessu frv. væri verið að niðast á hagsmunum sjómanna og útgerðarmanna. Hv. þm. er það glöggur maður, að hann veit, að hann talar það ekki af sannfæringu, að það sé á móti hagsmunum sjómanna og útgerðarmanna að reyna að reka síldarverksmiðjurnar, sem eru grundvöllurinn fyrir þeim atvinnuvegi, sem nú er eitt aðalbjargræði landsmanna, þannig, að þar geti staðið. Hv. þm. veit, að án þess að fyrir lægi þingsamþykkt var lagt út í endurbætur, ef ég má svo að orði komast, á síldarverksmiðjunum í sumar, sem kostuðu 250000 kr., og ef þeim er haldið áfram, þá munu þær kosta um ½ millj. kr. Er það að vinna fyrir hagsmuni sjómanna og útgerðarmanna, þegar stj. síldarverksmiðjanna gengur út í slíkar framkvæmdir án þess að hafa nokkra þingsamþykkt að baki sér? Ég vil spyrja hv. 3. þm. Reykv. að þessu, sem var 2. þm. Reykv. á síðasta þingi, en hefir nú hrapað. Það getur vel verið, að það séu stundarhagsmunir að því fyrir sjómenn og útgerðarmenn, að þeim sé borgað hærra fyrir síldina heldur en verksmiðjurnar þola, en eru það framtíðar hagsmunir fyrir þá? Þessari spurningu vil ég biðja hv. 3. þm. Reykv. og hv. þm. Ísaf. um að svara. Eru það framtíðarhagsmunir fyrir verksmiðjurnar, að verðið sé ákveðið þannig í vor, að ekki sé hægt að standa við það, að verksmiðjurnar standi ekki fjárhagslega styrkar á ettir, svo að það verður að leita til ríkissjóðs til þess að fá það fé, sem vantar til þess að bæta upp þann halla, sem kann að stafa af ráðstöfunum verksmiðjustj.?

Hefir það verið gert?

Ég er ekki að halda því fram, að það hafi verið gert, en ég vil benda hv. þm. Ísaf. á; að þegar hann í Alþýðubl. talar um verðákvörðun síldarverksmiðjustj., þá tekur hann þannig til orða, að það geti verið, að það verð fáist fyrir síldarlýsi, sem var óselt hjá síldarverksmiðjunum, að verðákvörðunin hafi verið fullkomlega verjanleg. Ég býst við, að ef hv. þm. Ísaf. sem formaður verksmiðjustj. hefði getað sagt það með góðri og hreinni samvizku, að það hefði verið fullkomlega verjanlegt að hafa verðið 8 kr. og hjá Sólbakkaverksmiðjunni 8.50 kr., þá hefði hann kveðið sterkara að orði heldur en að það gæti verið, ef svo færi, sem hann vonaði, að verksmiðjurnar fengju það verð fyrir lýsið sem dygði, þá gætu verksmiðjurnar staðið í skilum með lögboðnar greiðslur. Í opinberri blaðagrein hefir hv. þm. ekki getað gengið lengra en að segja, að svo framarlega sem það verð fáist, sem hv. þm. Ísaf. veit, að engin von er um, þá muni verksmiðjurnar geta staðið undir lögmætum greiðslum. En er ekki hægt að gera þá kröfu til síldarverksmiðjanna, að þær greiði meira en eingöngu lögmætar kröfur? Er æskilegt að setja fé í sjóð hjá síldarverksmiðjunum, þegar stj. þeirra tekur á sína eigin ábyrgð að gera framkvæmdir, sem kosta upp undir ½ millj. kr.? Þessu er verið að afstýra með frv. því, sem hér liggur fyrir. Samkv. því hefir stj. verksmiðjanna ekki leyfi til að leggja út í framkvæmdir, sem kosta meira en 75 þús. kr. Hv. þm. Ísaf. vildi mótmæla því, sem ég hélt fram, að með lagaákvæði væri ekki hagt að stofna skuldir, sem ekki væru til, og þetta er rétt. Ég veit, að ef hv. þm. Ísaf. vill athuga þetta, þá sér hann, að það getur enginn, þó að prentvilla sé í frv. og l., sem afgr. eru frá Alþ., gert kröfu á hendur ríkissjóði, sem hann ekki á, því að dómstólarnir standa ofar. Þeir dæma um staðreyndir. Þetta ætla ég að benda hv. þm. á og vona, að hann hagi sér eftir því hér í umr. Það er ekki meining mín að ráðast á hv. þm. Ísaf., því að það hafa nógu margir gert það. Ég ætla að minna á, að í Morgunbl. hefir nú um langan tíma verið ráðizt á þennan hv. þm. fyrir störf hans sem formanns síldarverksmiðjanna. Ég álít þær árásir sambærilegar við það, þegar verið er að ráðast á fiskimálanefnd aðeins af því, að hv. 3. þm. Reykv., Héðinn Valdimarsson, er form. n., en með því er verið að kasta steini t. d. á þann mann í n., sem mestra vinsælda hefir notið af hálfu sjálfstæðismanna hér í Reykjavík, Guðmund Ásbjörnsson, og aðra nm. Mér finnst nokkurn veginn sambærileg árásin, sem reynt hefir verið að gera á hendur hv. þm. Ísaf. fyrir stj. hans á síldarútvegsnefnd, því að í henni áttu sæti menn úr Sjálfstfl., eins og Jón Árnason, og nú Sigurður Kristjánsson, útgerðarmaður og kaupmaður á Siglufirði. Þessir menn sjást ekki fyrir, þegar þeir eru með svona ádeilur. Ég ætla ekki að taka undir þær, enda falla þær um sjálfar sig, þegar málið er athugað. En hv. þm. Ísaf. verður að taka það til greina, að enginn þm., sem vill lita með nokkurn veginn sanngjörnum augum á þetta mál, getur neitað því, að þó að það sé kannske gott fyrir innbyrðis frið í síldarverksmiðjustj., að þar sé einlit hjörð, eingöngu af einum fl., þá er það ekki gott fyrir friðinn út á við, sem þarf að vera um stjórn þessara verksmiðja í blöðum landsins, á Alþingi og annarsstaðar þar, sem menn taka hlutina og gagnrýna þá. Það er bezt, að allir flokkar standi ábyrgir fyrir þeirri stj., sem er á þessu stóra atvinnufyrirtæki, heldur en að láta hana liggja undir gagnrýni frá öllum flokkum á þeim grundvelli, að einn flokkur noti aðstöðu sína til pólitískra hagsmuna fyrir sjálfan sig, án þess að ég segi, að hann hafi gert það. Ég er ekki að bera þetta á hv. þm. Ísaf., en ég veit, að hann á það harðvítuga andstæðinga, að hann ætti að sjá það sjálfur, að það er réttara og betra fyrir hann sjálfan að hafa pólitískan frið um þetta stóra fyrirtæki.

*Ísleifur Högnason: Ég minntist nokkuð á þetta frv. við útvarpsumr. um daginn, en vil nú koma nánar inn á það, þótt tími sé naumur. Samkv. skoðun hæstv. forsrh. á að reka þetta ríkisfyrirtæki með nokkurskonar samvinnusniði, og mælti hann á móti því, að meiningin væri að láta fyrirtækið hagnast á sjómönnum og útvegsmönnum. En frv. sannar þó, að tilgangurinn er að safna gróða í fjárhirzlu ríkisins og gefa öðrum samskonar fyrirtækjum í landinu tækifæri til að hagnast á síldarkaupum. Menn eiga því ekki að venjast að fá endurgreitt það, sem þeir hafa ofborgað í ríkissjóð, og ég veit ekki til, að rekstrarafgangurinn í ríkissjóði hafi verið svo hár, að menn fengju endurgreidda þaðan tolla og skatta. Eitt er víst, að útvegsmenn munu ekki skoða síldarverksmiðjur ríkisins sem samvinnufyrirtæki, þar sem þeir hafa engin ráð í stjórn þeirra. Það er einkennilegt við þetta frv. eins og það var lagt fram í hv. Ed., að það var engin grein gerð fyrir tilgangi þess, enda kemur það heim við ræður þeirra hv. þm., sem um málið hafa rætt, að tilgangur þess sé harla lítill. Hv. þm. Barð. gat ekkert deilt á stjórn verksmiðjanna, en gat þess aðeins, að til mundu vera menn hér á landi, sem væru eins færir til að fara með völd þar. Hv. flm. gat ekki fært nein rök fyrir því, að síldarverðið þyrfti að lækka, og gat ekki sýnt fram á, að síldarverksmiðjunum hefði verið stefnt í voða með því að greiða of hátt síldarverð. Hv. frsm. meiri hl. n. kom með fyrirspurn til hv. þm. Ísaf., Finns Jónssonar, hversvegna hann væri á móti breyttu fyrirkomulagi á kosningu í verksmiðjustjórn, en engin grg. kom fram fyrir því, hvers vegna þessi breyt. væri nauðsynleg. Sama hefir verið með það, hvers vegna endurskoðendur ættu að vera 3 í stað 2. En því hefir verið fleygt hér, að þetta mál muni eiga að verða sá fleygur, sem kljúfi samvinnu stjórnarflokkanna. Hefir Framsfl. þá yfirgefið sitt stefnumál, sem er að bera klæði á vopn manna, en eys í þess stað olíu á eldinn. Ég sé ekki, að annað sé fyrir Alþfl.menn að gera í þessu máli en að reyna, hvað þeir geta til þess að hefta framgang þess, eða svo var að heyra á ræðu hv. 3. þm. Reykv., enda er þarna verið að lögfesta ákvæði, sem hlýtur að verða nýr og þungur skattur á sjómenn og útgerðarmenn í landinu, sem ekki var tekinn inn í samninga þeirra við verksmiðjurnar, þegar þeir voru gerðir fyrir tæpum 2 mánuðum. Alþfl. verður að gera einhverja sterka ráðstöfun til, að frv. nái ekki fram að ganga, og ég vil spyrja hv. form. flokksins, hvort ekki sé eitthvert það atriði í samningum þeirra við Framsfl., sem þeir geti látið mæta þessu frv., svo framgangur þess heftist. Ég vil t. d. benda á, að frv. um bráðabirgðatekjuöflun ríkissjóðs á eftir að koma til 3. umr., og það er svo stór tekjuöflunarliður, sem þar um ræðir, að mér finnst, að hljóti að vera að tefla því á móti þessu frv., sem hlýtur að orsaka stóra tekjurýrnun hjá sjómönnum og útgerðarmönnum. Ég er forviða á Alþfl., et hann lætur bjóða sér annað eins og þetta. Ég vil taka það frsm, að ég er ekki mótfallinn 12.–13. gr. frv. Ég álít réttmætt, að greiddur sé skattur til þeirra bæjarfélaga, þar sem verksmiðjurnar eru reknar. og sömuleiðis að ½ eða 1% af andvirði seldra afurða skuli þannig varið. Ég ætla ekki að bera fram neina brtt., en ég vil lýsa mig frv. andvígan í öllum aðalatriðum.

*Héðinn Valdímarsson: Ég bar fram skrifl. brtt., sem hæstv. forseti hefir lýst, um að breyta stjórn verksmiðjanna þannig, að hún yrði skipuð á sama hátt og síldarútvegsnefnd, sem ekki hefir sætt neinu ámæli fyrir það, hvernig hún væri skipuð. Ég geri ráð fyrir, að þessi brtt. verði felld; það hefir verið gerður um það leynisamningur milli Framsfl. og Sjálfstfl., en æskilegi væri að sjá, hvernig henni verður tekið af sjálfstæðismönnum, þar sem þeir hafa áður verið með svipaðar till., og mætti visa til ræðu hv. 6. þm. Reykv. um það efni. Eftir þessari till. er ætlazt til, að bæði verkamenn og sjómenn hafi sinn manninn hvor í stjórninni, og þó væri eðlilegra, að þeir tilnefndu 3 heldur en 2 af 5, en ég hefi látið sitja við þetta og finnst þá eins skammt farið og hægt er, en hinsvegar eru 3 menn kosnir af sameinuðu Alþingi. Hv. þm. eiga því að velja milli þess, hvort þeir vilja greiða atkv. með þessari till. og láta þar með þá menn hafa íhlutunarrétt um stjórn verksmiðjanna, sem starfa við þær, eða ekki. Hv. þm. Barð. beindi sínu máli til mín. Ég ætla ekki að fara langt út í það atriði, en tala sérstaklega um það, hvers vegna Framsfl. vill fá fleiri menn í verksmiðjustjórn, en hann hefir kjörfylgi til í landinu; þar að auki eru hans fylgismenn aðallega þannig settir, að þeir hafa engin afskipti af síld eða síldarverzlun. Eiginlega veit ég ekki um nema einn framsóknarmann, sem nokkuð skiptir sér af þeim málum, það er Þormóður Eyjólfsson, og finnst mér það nokkuð langt gengið til að fullnægja hans óskum, að koma öllum þessum breytingum af stað. Þeir bera því við, að þeir séu að reyna að koma rekstri verksmiðjanna á traustari efnahagslegan grundvöll, en það er ekki nema skálkaskjól. Til þess hefði nægt að setja ákvæði eins og eru í 6. gr., að ekki megi auka afköst verksmiðjanna nema með samþykki þingsins eða ráðh. kæmi til. En það, sem hv. þm. Barð. var að tala um, að engar framkvæmdir mætti gera án samþ. ráðh., sem kostuðu meira en 75 þús. kr., stendur hvergi hér, og ég veit ekki, hvaðan hann hefir það. Á eftir mér mun annar hv. þm. tala, sem getur betur gert grein fyrir því, sem hv. þm. Barð. var að tala um afkomu verksmiðjanna. Mér finnst ekki ástæða til að kvarta yfir henni, samanborið við afkomu einkaverksmiðja. Það er öllum kunnugt, að þær hafa borgað víðskiptamönnum sínum hæsta verð fyrir síldina og þar að auki staðið í skilum með alla vexti og afborganir. Þá vildi ég koma að öðru atriði í þessu máli. Það er, hvers vegna framsóknarmenn vilja klípa af útborguðu verði til útgerðarmanna og sjómanna með því að borga 85% af því, og taka sem dæmi, hvernig þetta sé gert hjá kaupfélögunum og samvinnufélögum bænda, þar sé alltaf greitt áætlað verð. Ég verð að spyrja hv. framsóknarmenn, hvort þeir sjái ekki muninn á rekstri síldarverksmiðju og samvinnufélaganna. Þau hafa öll nægilegt lánstraust í bönkunum hér og einnig í Danmörku, og þótt bændur fái ekki útborgaðan nema hluta af vöruverðinu, þá fá þeir lán hjá kaupfélögum sínum til að fleyta sér milli ára og færa til. Er það þá meining framsóknarmanna, að það eigi að taka upp sama fyrirkomulag við verksmiðjurnar, að það eigi að taka þar upp stórkostleg lánsviðskipti; verksmiðjurnar taki stór lán og láni svo aftur við viðskiptamannanna. Hv. 5. landsk. gerði þá fyrirspurn, hvort þetta frv. væri ekki á móti þeim samningum, sem Alþfl. hefði gert við Framsfl. Ég hygg, að hv. þm. sé kunnugt um, að um þetta mái hafa engir samningar tekizt milli þeirra flokka, og þeir samningar, sem gerðir hafa verið, eru aðeins til næsta þings. Komi Framsfl. þessu máli fram á þann hátt sem nú litur út fyrir, með leynisamningum við Sjálfstfl., þá mun það koma til athugunar, þegar næst á að reyna að ná samningum milli þessara flokka, hvernig löggjöf þessi verður þá. Ég veit, að aðaltilgangur form. Framsfl. með því að koma þessu frv. fram er sá, að skapa þann fleyg, sem geri mögulega sprengingu á milli þessara flokka. Ég sé, að þessi utandeildarmaður situr hér og brosir til hægri, og þykir mér leitt, ef honum tekst að framkvæma þetta, sem vitanlega e,r á móti vilja meiri hl. flokksins.

*Sigurður Kristjánsson: Herra forseti! Ég skrifaði undir nál. með fyrirvara, og skal ég með fáum orðum gera grein fyrir, á hverju sá fyrirvari byggðist. Eins og flestum hv. þdm. er kunnugt, er ég á móti fyrstu 2 gr. frv. og hefi þegar í byrjun þings boðið fram frv. um að fella niður þessar gr. l., sem ganga í gildi, verði frv. samþ. Ég skal taka fram, að það er fleira í þessu frv., sem ég álít, að þurfi lagfæringar, en gangi málsins er nú svo háttað, að ég mun ekki bera fram neinar brtt. til að hefta ekki gang þess, en mun samþ. frv. í þeirri von, að næsta þing geri breyt. á l., en ég vil taka það fram, að ég mun ekki greiða atkv. með neinni brtt., sem ekki er fram komin í þeim tilgangi að greiða fyrir málinu.

*Einar Olgeirsson: Ég vildi leyfa mér að koma fram með eina fyrirspurn til hv. form. Sjálfstfl. í sambandi við þetta mál. Hann hefir svo lítið látið sína skoðun í ljós. Því vil ég spyrja hann, hvað hann telur rétt síldarverð, sem síldarverksmiðjum ríkisins beri að greiða til sjómanna og útgerðarmanna í sumar. Mér er kunnugt um, að þessi hv. þm. barðist harðri baráttu fyrir, að hátt verð væri greitt hjá síldarverksmiðjum ríkisins bæði árið 1936 og 1937. Hann hefir staðið fremstur í flokki í baráttu fyrir því, að síldarverksmiðjur ríkisins greiddu tiltölulega hátt verð og greiddu það sem fast verð til sjómanna og útgerðarmanna. Árið 1936 var haldinn um þetta stór fundur hér í Rvík, þar sem voru gerðar mjög skarpar samþykktir, og 1937 komu þessar raddir ákaft fram í Morgunbl., og þá sjálfsagt með samþykki form. Sjálfstfl. Þetta voru hvassar raddir, sem síðast töldu það allt of lágt, þegar útborgunarverð var ákveðið 3 kr., en Morgunbl. sagði þó, að hefði fengizt fyrir baráttu Sjálfstfl. Ég vil nú, þegar þessi hv. þm. er að gera samkomulag við form. Framsfl. um þetta mál, heyra skoðun hans sjálfs á því, hvað hann telji rétt síldarverð í sumar. Mig langar líka til, að hv. framsóknarmenn hér í hv. d. heyri líka, hvaða skoðun þessi nýi bandamaður þeirra hefir um, hvað sé rétt síldarverð, og að þeir heyri nú, hvað form. þess flokks segir, sem hefir þótzt vera að berjast fyrir hagsmunum útvegsmanna og jafnvel sjómanna líka. Ég vona, að nú, þegar þessi hv. þm. hefir eignazt sína eigin síldarverksmiðju, þá hafi hann ekki horfið frá þeirri „pólítík“, sem hann hefir rekið sem form. Sjálfstfl. í þessu máli. Ég skora á hv. þm. að geta ákveðin svör við þessum spurningum, hvað hann álíti, að verði rétt síldarverð í sumar og hvað hann álíti rétt verð framvegis.

Frsm. minni hl. (Finnur Jónsson) Hv. þm. Barð. varpaði til mín nokkrum spurningum, og ég held, að ég verði að nota þessar 10 mín., sem ég hefi til umráða, til að svara þeim. Hann spurði, hvort það væri að vinna fyrir sjómenn og útvegsmenn að endurbæta verksmiðjurnar, og vil ég svara því játandi. Hin síðustu tvö ár hafa verið framkvæmdar miklar endurbætur á verksmiðjunum, endurbætur, sem hafa stórum aukið afköst þeirra, og það er sannarlega að vinna fyrir hagsmuni sjómanna og verkamanna, sem svo falla saman við hagsmuni ríkisins. Í þessu máli voru tvær stefnur uppi. Önnur sú, að ákveða verð á bræðslusíld mjög ógætilega, eins og hv. þm. G.-K. krafðist áður en h. f. Kveldúlfur eignaðist sína verksmiðju og varð stór síldarkaupandi; hin er sú, að greiða ákveðið síldarverð, sem verksmiðjurnar greiði út að fullu við móttöku, og miða verðið við skynsamlega áætlun, en afgangurinn, sem kynni að verða af rekstrinum, yrði látinn ganga til að endurbæta verksmiðjurnar, svo þær gæfu betri útkomu. Þetta hefir verið gert, og þessar endurbætur eru þegar orðnar það miklar, að verksmiðjurnar hafa aukið afköst sín sem svarar því, að hefði verið byggð ein verksmiðja á Siglufirði til viðbótar. Verksmiðjurnar þar eru ekki byggðar í fyrstu til að vinna úr nema 5 þús. málum í mesta lagi, en nú vinna þær ca. 7 þús. málum. Þótt þessar umbætur kosti mikið fé, þá kosta þær ekkert svipað því eins mikið og ef heilli verksmiðju hefði verið bætt við. Hv. þm. Barð. spurði, hvort framtíðarhagsmunum sjómanna og útgerðarmanna væri bezt borgið með því að greiða þeim of hátt verð fyrir síldina, og vil ég svara því neitandi. Það á að borga rétt verð fyrir síldina; þannig er hagsmunum sjómanna og verkamanna bezt borgið, en hefði verið farið eftir till. hv. þm. G.-K., hefði þeirra hlutur verið fyrir borð borinn, og þar með hlutur ríkissjóðs. Reyndar gerði hann sínar kröfur áður en h. f. Kveldúlfur varð stór síldarkaupandi. Nú gerir hann kröfur um nógu lágt síldarverð, svo Kveldúlfur beri sig. Ég hefi bent á það í grein í Alþbl., að síldarverksmiðjur ríkisins hafa staðið við öll sín loforð og gjöld þessi 2 ár, og meira en það. Hv. þm. Barð. talaði um það, að ég hefði farið varlegum orðum um útkomu ársins 1937, og vil ég í því sambandi benda honum á, að meðan ársreikningar eru ekki að fullu uppgerðir, er ekki nema eðlilegt, að ég tali varlega, því ég vil ekkert fullyrða í þessu máli, sem ég er ekki viss um að geta staðið við. Ég vil einnig segja hv. þm. Barð., að fullt útlit er fyrir að síldarverksmiðjur ríkisins muni ofan á gott síldarverð geta borgað öll sín gjöld, þrátt fyrir öll skakkaföll. Hv. þm. Barð. spurði mig að því, hvort ekki væri hægt að krefjast meira af ríkisverksmiðjunum en að þær greiddu lögmæt gjöld og afborganir. Nei, það er ekki hægt eða ekki rétt að heimta meira. En hv. þm. verður að átta sig á því, að þessi lögmætu gjöld nema rúmlega 430 þús. krónum á þessu ári. Þar af fer á þriðja hundrað þúsund króna í varasjóð og 150 þús. í afborganir. Í þessu frv. er ekki heldur farið fram á annað en að verksmiðjurnar greiði lögmæt gjöld. - Auk venjulegrar fyrningar er ætlazt til, að þær greiði 5% af kaupverði síldarinnar, eða 40 aura af hverju 8 króna síldarmáli á þessu ári í varasjóð. Þó að allar afborganir, -150 þús. - séu teknar með í rekstrarkostnaði verksmiðjanna, og þrátt fyrir hina ríflegu varasjóðsaukningu sýnir reikningurinn ekki halla, heldur þá útkomu, sem vonazt var eftir. Með því móti tel ég sýnt, að goldið hafi verið sannvirði fyrir síldina og fullkomlega séð borgið hag verksmiðjanna, komi ekki ófyrirsjáanleg óhöpp fyrir. Hv. þm. Barð. hélt því fram, að ekki væri hægt að skapa skyldu með lagasetning. Ég veit ekki betur en flest lög geri það, og sú skylda getur snert atriði, sem löggjafinn hefir ekki séð fyrir. Hvað sem því líður, er það hastarlegt, ef deildin neitar af ofstækisfullum þvergirðingi að orða rétt, hvað skuldin er mikil við dr. Paul, - ef það eiga að standa áfram . í frv. tvö ár í staðinn fyrir eitt, sem eftir er að borga fyrir. Eða ef þeir, sem að frv. standa, ætla virkilega að verja þetta orðalag og reikna með því, að 100 þús. kr. séu óborgaðar, en ekki 50 þús., eins og er í raun og veru, - þá veit ég ekki hverskonar hugulsemi það er gagnvart síldveiðimönnunum. Hv. þm. (BJ) talaði um, að það þyrfti að skapa pólitískan frið kringum verksmiðjurnar. Það hefir verið ólíkt meiri friður kringum þær heldur en síldarútvegsnefnd, og er þó nefndin skipuð á nokkuð líkan hátt og frv. leggur til um verksmiðjustjórnina. Ef sú breyt. frv. gengur fram, leiðir ekki af því, að friðurinn, sem nú er í verksmiðjustj. og um hana, haldist, heldur ófrið líkt og um síldarútvegsnefnd. Forgöngumenn frv. vígbúast af kappi og segjast eins og stórveldi gera það til að skapa frið. Það sýnist allt benda til, að þeir hafi ekkert lært og engu gleymt og ætli að skapa sama ástandið og var í verksmiðjustj. 1935 og 1936, áður en um var breytt.

*Ólafur Thors: Það er náttúrlega ekki skylda mín að ganga til yfirheyrslu hjá hv. 5. þm. Reykv., Einari Olgeirssyni. En ég get gert honum það til geðs að fræða hann um afurðaverðið eins og það er áætlað á þessu ári. - Þó að síldarverð ytra mætti teljast fremur lægra en hærra heldur en var 1936, hefir miklu hærra verið borgað fyrir hrásíldina. Þá fékkst ekki hærra verð en 5,30 kr. fyrir málið, en við gerðum kröfu um 6 kr. a. m. k. Ef hinsvegar er miðað við verð síldarolíu, sem hækkaði úr 17 £ l0sh. upp í 21 £ smálestin, seld fyrirfram, þá mætti meta málið 1,50–2,00 kr. hærra nú en 1936. Þá hefði síldin samkv. verðinu 1936 átt að komast upp í 6,80–7,30 kr. málið og samkv. minni kröfu upp í 7,50–8,00 kr. málið, eða nálægt því, sem greitt var í sumar. Ég veit ekki, hvort hv. þm. telur þessar upplýsingar nægja sér, en þær eru skýrar frá minni hendi. Ég hefi svarað honum svo oft áður, að ég hirði ekki um það nú. Mér er það eitt aðalatriði, að málið nái fram að ganga.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) : Hv. þm. Ísaf. vill nú vefengja það, sem ég hermdi eftir honum, að hann hafi talið vafasamt, hvort síldarverksmiðjur ríkisins gætu á þessu ári greitt það, sem þeim er ætlað að greiða - og lögboðið, að þær skuli greiða. Þess vegna ætla ég að leyfa mér, með samþykki hæstv. forseta, að lesa nokkur orð upp úr grein hv. þm. Ísaf. Finns Jónssonar, í Alþýðublaðinu 14. des. í greininni: „Sjóðeignir síldarverksmiðja ríkisins hafa þrefaldazt árið 1936–1937“. Þar segir svo: „Nú á þessu ári verður eigi annað séð en síldarverksmiðjur ríkisins geti svarað öllum lögboðnum gjöldum þrátt fyrir hið mikla verðfall, sem orðið hefir á síldarlýsi, falli það ekki verulega frá því, sem nú er, sem ekki telst líklegt, en gjöldin eru - samtals kr. 431092.66.“ Þarna sést, að hv. þm. Ísaf. hefir hreint ekki verið viss um hag verksmiðjanna. Núna heldur hann því fram, að fullkomlega gætilega hafi verið áætlað með því að greiða 8 kr. fyrir síldarmálið, eða 8,50 eins og gert var á Sólbakka. Þarna er hann aftur á móti að verja ráðstafanir verksmiðjustj. og þorir ekki að taka ákveðnar til orða en að áætlunin muni standast, ef síldarlýsi falli ekki verulega frá því, sem orðið er. En nú er spurningin: Eru ekki allar líkur til þess, að lýsið falli langt niður úr því? Ég veit ekki betur en að það hafi fallið í sífellu úr 22 £, sem Alliance gat selt tonnið fyrir, niður í l7 £, 16 £ og enn neðar - og enginn veit, hvað lágt það getur farið. Ég álít ekki nóg, að einhver von sé um það, að hægt sé að standa við lögboðnar greiðslur, heldur sé ástæðan til að ganga einhvern veginn þannig frá verðákvörðun hrásíldarinnar, að sjómenn og útgerðarmenn fái sitt, en ekki meira en sitt, svo að verksmiðjurnar geti ekki aðeins staðið undir því, sem þeim er ætlað að greiða, heldur geti staðið undir nauðsynlegum endurbótum á verksmiðjuhúsum og vélum. Fyrsta skilyrðið til þess, að verjandi sé að hafa slíkar verksmiðjur í höndum ríkisins, er, að þær séu reknar með sem minnstri áhættu og þannig, að þær séu fastur grundvöllur undir einni stærstu atvinnugrein landsins. Ég skal ekki neita því, að það geti orðið meiri friður í verksmiðjustjórn, þar sem flokksbræður einir ráða. En hv. þm. Ísaf. veit, að ekki er hægt að ætlast til, að friður slíkrar stjórnar út á við sé eins góður, þegar einn flokkur tekur sér þar einræði. Hv. þm. sagði, að meiri ófriður hefði staðið um síldarútvegsnefnd en um stjórn verksmiðjanna, þótt hún væri kosin af þingflokkunum. Ég vil benda honum á, að það hafa verið hafðar frammi algerlega rangar ásakanir á nefndina og formann hennar - Finn Jónsson -, og þó að það sé blandaður kór, sem kyrjar þann níðbrag, þá verður það aldrei sá réttmæti áfellisdómur, sem leggst á hvern flokk, sem tekur sér einræðisvald yfir opinberum fyrirtækjum.



Ég get verið hr. þm. Barð. þakklátur, því að hann sannaði mitt mál, að það væri engin trygging fyrir, að vinnufriður fengist í þeirri stjórn, sem frv. gerir ráð fyrir. Ég vil enn minna á, hvernig Sjálfstfl. skipaði tveim mönnum sinum, með hótunum um að gera þá flokksræka, að fara úr stjórn verksmiðjanna og bregðast þar með loforði, sem þeir höfðu gefið atvmrh. og mér um að vinna með mér í stjórn. Ég á erfitt með að treysta nú heilindum þess flokks, sem þá kaus slíkan fjandskap fremur en hlutdeildina í stjórn verksmiðjanna. Hv. þm. Barð. vildi vita, hve mikið gæti versnað útkoman, ef óselda lýsið lækkaði mikið enn. Nú mun verðið vera tæp 16£, eða 15£ 10 sh. tonnið, og fremur lítil hætta á, að það lækki að mun úr því. Af lýsi ríkisverksmiðjanna er ekki heldur svo mikið eftir, að tapið á því geti orðið stórfelldur hnekkir fyrir þær. Ég verð að taka undir það með hv. 6. þm. Reykv., en þrátt fyrir ummæli hv. þm. Barð. að málið hefði þurft að fá meiri athugun í nefnd. Á aukafundi, sem haldinn var í n., var málið afgr. án þess, að brtt. fengjust ræddar við meiri hl. Slíkt kapp er lagt á það af nokkrum mönnum að hindra allar lagfæringar á þessari lagasmíð. Þá er það náttúrlega árangurslaust, þó að ég leiðrétti aftur og aftur rangfærslurnar, sem eiga að sýna, að breyta þurfi fjárstjórn verksmiðjanna eins og frv. krefur. Hv. þm. Barð. skortir ekki vitneskju um það, að verksmiðjurnar hafa greitt allar afborganir af stofnfjárskuldum og endurbótum. Þær kosta sjálfar aukning sína og endurnýjun. Núv. verksmiðjustjórn hefir getað greitt þetta alveg upp, og auk þess borgar hún upp nú um áramótin 300 þús. kr. rekstrarvíxil, að nokkru eða öllu leyti, sem var í óskilum, þegar hún tók eið fyrirtækinu.

Frsm. meiri hl. (Bergur Jónsson) : Ég tók það eitt fram, að öllum væri bezt, að það fengist tryggt, að verksmiðjurnar gætu sjálfar staðið undir þeim umbótum, sem gera þarf á þeim. Tryggingin hefir engin verið fyrir því, þó að það hafi tekizt, og þó að ég sé ekki að bera það á núv. form. stjórnarinnar, hv. þm. Ísaf. að hann hafi staðið illa í stöðu sinni. En ég hygg rétt fyrir hann að sækjast ekki eftir að liggja undir þeim árásum, sem hann hlýtur að verða fyrir, ef hann vill halda einræði sínu yfir verksmiðjunum.

Frsm. (Finnur Jónsson) : Ég þarf ekki að fjölyrða um þetta frv. Það kemur frá hv. Ed., er borið þar fram af tveimur sjálfstæðismönnum, en afgr. í þeirri mynd, sem það nú hefir, með samkomulagi allra sjútvnm. í þeirri hv. d. Í sjútv. Nd. gerðu tveir nm. nokkurn fyrirvara. Hv. þm. N.-Þ. hefir borið fram brtt. við 1. gr., svo hljóðandi: „Ennfremur er ríkisstj. heimilt að láta á árinu 1938 eða 1939 reisa síldarverksmiðju á Þórshöfn, og miðist stærð verksmiðjunnar við það, að hún geti unnið úr um 1200 málum síldar á sólarbring“, og ætlast hv. flm. til, að þessi till. komi í stað ákvæðisins um að auka afköst síldarverksmiðjanna á Siglufirði. Gegn þessari till. mælir það fyrst og fremst, að hafnarskilyrði á Þórshöfn eru mjög slæm, og svo er mál þetta svo lítið rannsakað, að það gæti stofnað frv. í hættu, ef þessi brtt. yrði samþ. Annar nm., hv. 6. þm. Reykv., hafði þann fyrirvara, að hann taldi ekki rétt, að ríkið legði út í nýjar verksmiðjubyggingar meðan einstakir menn fengjust til þess að leggja fé í þær. Sú andstaða var þó ekki öflug, og geri ég ráð fyrir, að hv. þm. láti hagsmuni smáútvegsins að þessu sinni sitja í fyrirrúmi, þó að framkvæmdirnar, ríkisverksmiðjubygging á Raufarhöfn, gangi á móti skoðunum hans. Ég vænti þess, að frv. þetta fái góða og fljóta afgreiðslu hér í þessari hv. d., fyrst samkomulag náðist um það í hv. Ed.

*Gísli Guðmundsson: Ég vil taka það fram, að ég er samþykkur þeim megintilgangi, sem fram hefir komið í þessu máli, sem sé að stj. fái heimild til að reisa nýja síldarverksmiðju á Raufarhöfn, og vil bæta því við, að þótt heimildin gildi fyrir bæði árin 1938 og 1939, þá vil ég vænta þess, að hæstv. stj. noti hana eins fljótt og auðið er. Ég áskildi mér rétt til þess í hv. sjútv. að mega flytja brtt., og liggur hún nú fyrir á þskj. 404. - Brtt. er þess efnis, að í stað þess að gefa stj. heimild til að stækka síldarverksmiðjurnar á Siglufirði, þá verði allt kapp á það lagt að auka afköst verksmiðjanna á austanverðu síldarsvæðinu. Liggur þá nærri að reisa verksmiðju á Þórshöfn á Langanesi, og hefi ég lagt til í till. minni, að stj. fái heimild til að láta reisa þar verksmiðju á næstu árum, er geti unnið úr 1200 málum á sólarhring hverjum. Alls munu síldarverksmiðjurnar nú geta unnið úr 27–28 þús. málum síldar á sólarhring. Ef nú er athugað, hvernig verksmiðjurnar eru settar, verður niðurstaðan sú, að 1/3 af verksmiðjunum er á einum stað, Siglufirði. Ef lögð eru samin afköst verksmiðianna á Siglufirði og í næsta nágrenni hans, verksmiðjanna við Eyjafjörð, geta þær unnið úr 18 þús. málum síldar á sólarhring. Og nú hefir hæstv. atvmrh. veitt leyfi til mikillar aukningar á einni af verksmiðjunum við Eyjafjörð. Ég álít það mjög óheppilegt, að verksmiðjunum sé hrúgað svona saman á litlu svæði, og fjöldinn allur af útvegsmönnum mun vera á sama máli. Betra væri að dreifa verksmiðjunum svo, að hægt væri að leita til þeirra á víxl, eftir því hvernig síldargöngurnar eru. Viðvíkjandi till. minni um að reisa verksmiðju á Þórshöfn benti hv. frsm. sjútvn. á það, að þar væru vond hafnarskilyrði til slíks. Það er rétt, eins og nú er, er ekki aðstaða þar fyrir skip til að landa síld í bræðslu. En á síðastl. sumri var byrjað þar á hafnarmannvirkjum, og hefir verið haldið þar áfram bryggjugerð. Þegar sú smíði er fullgerð, verður sköpuð aðstaða fyrir öll smærri skip til að landa þar síld. Dýpið við bryggjuna mun verða 13 faðmar á stórstraumsfjöru, og nægir það öllum smærri skipum. Einn af stjórnarmeðlimum ríkisverksmiðjanna er því hlynntur, að verksmiðja verði reist á Þórshöfn, og á fjórðungsþingi fiskifélagsdeildar Norðurlands, sem haldið var á Akureyri fyrir skömmu, var einnig mælt með þessum stað. Ég skal svo ekki hafa þessi orð mín fleiri, en vænti þess að brtt. fái góðar undirtektir.

* Atvmrh. (Haraldur Guðmundsson): Hv. þm. N.-Þ. beindi því til stj., að hún hraðaði sem mest framkvæmd á notkun þeirrar heimildar, sem um ræðir í frv. þessu, ef að l. verður. Ég skal taka þessi tilmæli hv. þm. til greina og reyna að flýta framkvæmdum eins og unnt er. En ég vil benda á það, að m. a. vegna þeirra breyt., sem þetta þing gerir á stjórn síldarverksmiðja ríkisins, eru líkindi til að málið teljist nokkuð. Ennfremur verður að rannsaka, hvort þær hafnarbætur, sem gerðar hafa verið á Raufarhöfn, eru fullnægjandi. - Ég get ekki mælt með brtt. hv. þm. um byggingu nýrrar síldarverksmiðju á Þórshöfn, og mun greiða atkv. gegn henni.

Frsm. (Finnur Jónsson) : Hæstv. atvmrh. benti réttilega á það, að líkur eru til, að framkvæmdir í máli því, er hér um ræðir, dragist eitthvað á langinn vegna þeirra breyt., sem verða á stjórn síldarverksmiðja ríkisins. Núv. stjórn verksmiðjanna hefir undirbúið það, að næsta sumar verði sett sjálfvirk löndunartæki við verksmiðjurnar á Siglufirði, og ef til vill líka á Raufarhöfn. Við höfum útvegað tilboð í þetta, en getum ekki gengið frá pöntunum. vegna þess, að þar sem við gerum ráð fyrir að hætta störfum næstu daga, þá teljum við það ekki viðeigandi að gera slíkar ráðstafanir, rétt áður en ný stjórn tekur við verksmiðjunum. Ennfremur höfum við leitazt nokkuð fyrir um, hvað stækkunin mundi kosta á Siglufirði, eins og stungið er upp á í þessu frv., en við höfum ekki getað gengið frá neinu í þeim málum, vegna þess að við höfum gert ráð fyrir, að það yrði verkefni stj., sem tekur við af okkur. Nú getur þetta orðið talsvert bagalegt, vegna þess að það þarf alllangan tíma, 4–6 mán., til þess að fá þau taki, sem nauðsynleg eru til stækkunarinnar. Og ef ætti að byggja nýja verksmiðju, þá get ég vel gert mér í hugarlund, að sú töf, sem hlýtur að leiða af verksmiðjustjórnarskiptunum, gæti orðið til þess, að ekki yrði hægt að koma upp nýrri verksmiðju fyrir næsta síldveiðitíma, enda þótt samþ. þessara l. yrði hraðað sem mest. Út af till. hv. þm. N.-Þ., að í staðinn fyrir heimildina um stækkun á Siglufirði komi heimild um verksmiðjubyggingu á Þórshöfn, vil ég benda á, að fjárhagslega er langhagkvæmast að hafa stórar verksmiðjur á fáum stöðum, en ekki smáar og á mörgum stöðum. Litlu verksmiðjurnar, sem er dreift út um allt, geta ekki staðið sig í samkeppni við stórar og vel útbúnar verksmiðjur. Sér maður þetta bezt á verksmiðjunum á Norðfirði og Seyðisfirði. Og þótt verið sé að búa til lítilsháttar hafnarmannvirki á Þórshöfn, þá er þar ekki örugg höfn, og hún er, eins og hv. þm. segir, ekki nema 13 fet um stórstraumsfjöru og ekki hægt að dýpka hana, af því að klöpp er á botninum. Það er því ekkert vit að samþ. verksmiðjubyggingu á Þórshöfn eins og er, að óathuguðu máli. Ég. held líka, að bæði sjútvn. Ed. og flestir í sjútvn. þessarar deildar, álíti, að hagkvæmast sé að framkvæma stækkunina á Siglufirði eins og stungið er upp á í frv. Ég skal svo ekki tefja umr. meir. Ég vona að þessi brtt. hv. þ. N.-Þ., sem ég tel mjög skaðlega fyrir málið, verði felld. Aftur á móti hefir sjútvn. einum rómi lagt til, að l. yrði breytt þannig, að heimild sé til að taka lán til byggingarinnar í erlendri mynt, en það er bráðnauðsynleg breyt., sem þarf að komast fram. ef málið á að geta komizt í framkvæmd.



Eins og sést á nál., þá hefi ég nokkra sérstöðu í málinu. En þó að það sé rétt, sem hv. frsm. gat um, að ég hefi ekki hugsað mér að setja mig á móti samþykkt þess, þá þótti mér rétt að koma fram með mína sérstöku skoðun á málinu, og hún er og hefir ætíð verið sú, að fyrst beri að leita eftir því, hvort einstakir menn eða félög sjái sér ekki fært að fullnægja þörfinni fyrir verksmiðjur, en ríkið komi því aðeins til, að á það skorti, að einstaklingar fullnægi þessari þörf. Nú er það kunnugt, að fyrir liggja allmargar beiðnir um að byggja verksmiðjur, og nemur það allt að 25 þús. mála vinnslumagni á sólarhring. Gera má ráð fyrir, að sumir af þessum umsækjendum hafi ekki skapað sér skilyrði til að geta byggt, og því ekki líklegt, að þeir verði við því búnir allir. En mér hefði fundizt, að það mundi vera rétt, og heppilegasta leiðin í þessu máli, að rannsaka til hlítar. hverjir af þessum umsækjendum hefðu skilyrði til að byggja á næsta sumri, og veita þar frekar stuðning en að standa þar í vegi fyrir. Og að því er snertir þessa sérstöku aukningu á Siglufirði og Raufarhöfn, þá hefi ég látið þess getið í nái., að ég telji, að aðstaðan á Siglufirði sé slík, að rétt sé að vera með þeirri aukningu, hvað sem skoðun minni liður að öðru leyti um útfærslu ríkisins á þessum verksmiðjurekstri sínum. Það er ekki hægt að neita því, að eftir þeirri lauslegu áætlun, sem gerð hefir verið, er ákaflega mikill munur á, hvað þessi aukning á Siglufirði kostar og verksmiðjan á Raufarhöfn. Það er gert ráð fyrir, að öll aukningin á Siglufirði kosti um hálfa millj. kr., en þar af mundi sennilega verða að verja til gömlu verksmiðjunnar um 300 þús. kr., til þess að setja upp sjálfvirk löndunartæki og auka við lýsisgeymslu og mjölgeymslu, en það virðist vera hægt að auka vinnsluna um 2400 mál fyrir þessar 200 þús. kr., og verður ekki neitað, að þetta er mjög hagkvæmt á móti því, að gert er ráð fyrir, líka eftir lauslegri áætlun, að verksmiðja fyrir jafnmikla vinnslu, 2400 mál, kostar á Raufarhöfn eina millj. kr., - m. ö. o. 5 sinnum meira en jafnmikil aukning kostar á Siglufirði. Þar að auki er svo það, að hafnarskilyrði á Raufarhöfn eru, eins og hv. frsm. tók fram, mjög óhagstæð, og þarf að láta mjög mikið fé til hafnarbóta þar, ef þar verður byggð verksmiðja. Ég játa, að þær bætur yrði eins að gera, þótt einstaklingar byggðu verksmiðjuna, svo að það út af fyrir sig hefir ekki mikla þýðingu, en þó yrði þetta geysimikið fé, sem ríkið yrði að binda þarna í verksmiðjunni og höfninni. Mér er kunnugt um það af viðtali við form. félagsins, sem sækir um stærsta leyfið, að ef það fengi leyfi til að byggja verksmiðju fyrir 10 þús. mál, þá mundi það gjarnan vilja byggja 2 verksmiðjur fyrir 5 þús. mál hvora, aðra á Raufarhöfn, en hina við Húnaflóa, en ef það fengi leyfi fyrir aðeins helminginn, mundi það vilja hafa hana um miðbik veiðisvæðisins, í nánd við Eyjafjörð. Mér finnst, að stj. hefði átt að athuga, hvort þessi umsækjandi gæti ekki komið upp verksmiðjubyggingu í sumar og þannig leyst þennan vanda, sem ég viðurkenni, að þarf nú að leysa, en það er, að nógar verksmiðjur verði til þess að taka á móti aflanum, þannig að skipin þurfi ekki að liggja mjög lengi og bíða afgreiðslu, og að sjálfsögðu er það hagkvæmt fyrir bátaútveginn, að verksmiðjurnar séu ekki aðeins um miðbik veiðisvæðisins. heldur líka á jörðunum, en því er ekki að neita, að á Raufarhöfn er miklu erfiðari aðstaða en við Eyjafjörð. Ég vil svo endurtaka það, að ég vil ekki setja fótinn fyrir þetta frv., og ég hefi komið með brtt. við það, af því að mér sýnist að því stefnt, að stj. muni heldur bregðast við að veita einstaklingsleyfi, og þar af leiðandi skapast af sjálfu sér þörf fyrir, að ríkið leysi vandamálið.

*Gísli Guðmundsson: Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið. - Mér vitanlega liggur ekki fyrir nein nákvæm áætlun um þessar verksmiðjubyggingar, hvorki á Raufarhöfn né Siglufirði. Sérstaklega vil ég þó taka þetta fram út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði um kostnað við verksmiðjuaukninguna á Siglufirði, að þar liggur engin endanleg áætlun fyrir um kostnaðinn. Annars vil ég yfirleitt halda mér við það, að ég tel, að þessi stefna, að auka svo mjög afköst á aðeins takmörkuðu svæði á landinu, það sé röng stefna. Ég hygg, að á Raufarhöfn standi svo á, að vel sé hægt að hugsa sér, að þessi verksmiðja, sem á að geta unnið úr 2400 málum á sólarhring, geti vel tekið til starfa og verið starfrækt, a. m. k. alllangan tíma, án þess að hafnarbætur séu gerðar þar til verulegra muna. Á þessum stað hefir nú verið starfrækt verksmiðja á annan áratug, og hafa ekki reynzt nein vandræði á því, og það mundi ekki verða. þó að þessi aukning yrði gerð. Ég vil líka benda á það í sambandi við orð hv. síðasta ræðumanns, að verksmiðjan á Raufarhöfn er nú orðin svo gömul, bæði hús og vélar, að það er aðeins tímaspursmál, hvað lengi hún getur enzt. Þess vegna má segja, að þótt verksmiðjan yrði dýrari nú, þá sé það að nokkru leyti endurbygging á verksmiðjunni. Út af till. minni viðvíkjandi Þórshöfn, þá vil ég halda við það, sem ég sagði, og til viðbótar vil ég aðeins segja, að ég tók fram, að dýpið við endann á fyrirhugaðri hafnarbyggingu er nálægt 13 fet, en ég get bætt því við, að í höfninni er til meira dýpi en þetta, en hafnarbyggingin, sem ráðgerð er, hefir ekki verið teiknuð lengra fram en þetta, að dýpið er 13 fet. En við nánari athugun munu menn sjá, að mikill hluti síldarflotans getur lagzt þarna að, ekki sízt ef tekin yrði upp sú stefna, sem sumir hv. þm. hafa verið að tala um, að auka flotann með mótorskipum; þá mundi slíkur floti geta hafnað sig þarna. Þar að auki eru á Þórshöfn sérlega góð ræktunarskilyrði og yfirleitt góð vaxtarskilyrði fyrir þorp, sem mundi geta varið þarna upp í sambandi við þessa vinnslu.

* Frsm. meiri hl. (Ásgeir Ásgeirsson): Það þarf ekki miklar skýringar við till. n. Sumpart eru þær gerðar til þess að samræma þetta frv. fjárl. og kemur það af sjálfu sér, að sú till. verður samþ. Þá er stj. og gefin heimild til þess að létta útflutningsgjaldi af salti og kolum, og er ætlazt til, að stj. noti þetta þegar á næsta ári. Aftur á móti er ekki lagt til að létta tolli af olíu, enda mun það skipta svo litlu máli, að olían mundi ekki lækka þrátt fyrir það. Ég sé svo ekki ástæðu til að segja fleira um þessar till., en þær eru fluttar af n. í sameiningu.

* Frsm. minni hl. (Ólafur Thors): Minni hl. viðurkennir, að ekki verði hjá því komizt að afla ríkinu tekna, en hefir þó ekki getað orðið sammála hv. meiri hl. um að mæla með, að frv. verði samþ., o,g ástæðurnar fyrir því eru greindar í nál., og hirði ég ekki að endurtaka það. Þetta er eitt af stærstu málum þingsins, og ég fyrir mitt leyti hefi lýst því máli, eftir því sem ég tel ástæðu til, við almennar umr. á eldhúsdaginn, og tei ég ekki ástæðu til að endurtaka það hér, en get visað til þess og látið það nægja. Ég tel, að þær breyt., sem gerðar hafa verið á frv. í meðferð þingsins, séu til bóta. Hinsvegar hefi ég tilhneigingu til að bera fram ýtarlegri breyt., en veit, að þær verða ekki samþ., og hefi þá ekki séð ástæðu til að tefja störf þingsins með því að koma með till., sem fyrirsjáanlegt er, að ná ekki fram að ganga.

*Ísleifur Högnason: Við 1. umr. þessa máls, tók flokksbróðir minn, hv. á. þm. Reykv., þetta frv. til rækilegrar athugunar, og get ég þar ekkert um bætt. Ég mun því nú aðeins ræða einstakar gr. frv., um leið og ég get ekki látið hjá líða að mótmæla frv. í heild. Það er þá fyrst og fremst að athuga við skattstigann, að breyt., sem er ráðgerð hér, á elski að ná lengra en upp í 28 þús. kr. tekjur, en í l., sem er ætlazt til, að breytt verði, á hann að enda á 50 þús. kr. Sem sagt, það á ekki að hækka skatt af tekjum, sem eru frá 28 þús. og upp í 50 þús. kr., heldur á hann að haldast. Ég vil gjarnan heyra frá hv. meiri hl. n. orsökina fyrir því. hvers vegna ekki er haldið þarna áfram, því að ég þykist vita, að á árinu, sem er að líða, hafa fleiri fyrirtæki haft tekjur yfir 28 þús. kr. virðist mér líka, að andinn í þessu frv. beri að sama brunni að því er það snertir, að þessi skattur eigi að leggjast á alþýðu manna, sem sízt getur borgað, en þeim, sem helzt geta borgað, er hlíft. Þessi kostnaður nemur, eins og hann er nú áætlaður, rösklega 2½ millj. kr., eða um 90 kr. á hverja 4 manna fjölskyldu í landinu. Þetta er vitanlega aðallega skattur á fólki, sem hefir úr litlu að spila, kannske ekki nema 1000–1500 kr. árstekjur, og það hlýtur að leiða af þessu almennan skort meðal atvinnuleysingja. Þá vil ég taka til athugunar niðurlag 3. gr., sem hljóðar svo: „Gjöld þau, sem greinir í 1.–5. tölul. hér á undan, skal einnig greiða af vörum, sem aðflutningsgjöld hafa ekki verið greidd af, er lög þessi öðlast gildi, þótt vörurnar hafi verið fluttar til landsins fyrir gildistöku laga þessara“. Þetta mun vera nýmæli, og ef til framkvæmda kemur - en mér þykir ótrúlegt, að hæstv. ríkisstj. láti tollgæzluna á hverjum stað annast vörukönnun og taka skatt af erlendum vörum, sem fluttar eru inn til landsins fyrir áramót -, þá mun þetta nema drjúgum skilding. Ef ekki á að hækka þennan tolllið til hálfs, þá finnst mér ástæða fyrir hv. fjhn. að gæta að því, hvort hún getur ekki fallizt á að fella þetta ákvæði niður, því að frv. hlýtur að fara fram úr áætlun um tekjur, ef þessa er ekki gætt. vegna þess, hve áliðið er þingtímann, vil ég ekki fjölyrða um þetta, en ég óska eftir, að hv. n. taki þessa tvo liði til athugunar, og ef hún getur fallizt á að hækka skattstigann upp í 50000 kr., hvort þá er ekki hægt að afnema tolla á nauðsynjavörum, eins og t. d. rúgmjöli, hveiti og öðrum nauðsynjavörum, sem hafa hækkað. Fyrir hönd míns flokks og allrar alþýðu í landinu mótmæli ég þessu frv. og tek það fram um leið, að við kommúnistar höfum bent á leið hér í þinginu til þess að ná a. m. k. helmingnum af þeim tekjum, sem farið er fram á, með vaxtaskatti, lúxusbílskatti, lúxusíbúðarskatti og skatti á lóðum og löndum, sem notuð eru í brask.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Út af því, sem hv. síðasti ræðumaður sagði, skal ég upplýsa það, að skattstiginn í 2. gr. frv. er nákvæmlega eins og hann er nú í gildandi l. um þetta efni. Misskilningur hans mun liggja í því, að hann bar saman við skattstigann í l. frá 1935, en honum var breytt með l. 1936, þegar hátekjuskatturinn var lögleiddur, og þá var stighækkunin orðin svo mikil, að ekki var hægt að hækka hana. Ennfremur vil ég upplýsa í sambandi við niðurlag 3. gr., sem hv. þm. gerði aths. við og sagði, að samkv. því ætti að innheimta toll af vörubirgðum, sem fluttar eru inn fyrir áramót. Þetta er misskilningur, því það stendur í frv., að einnig skuli greiða gjöld af vörum, sem aðflutningsgjöld hafa ekki verið greidd af, þó að þær séu komnar til landsins. Það er ekki gert ráð fyrir, að gjöld séu tekin af vörum, sem búið er að borga, heldur þeim vörum, sem liggja á afgreiðslum og ekki hafa verið teknar. Þetta er gert til þess að fyrirbyggja það, sem oft hefir verið leikið undanfarið, þegar tollar hafa verið til meðferðar í þinginu, að menn flyttu vörur til landsins til þess að losna við tollgreiðslu. Þetta er ekki hægt að fyrirbyggja með öllu með innflutningshöftunum, því að menn geta fengið vörur settar á skipaafgreiðslurnar, þó að þeir hafi ekki innflutningsleyfi. Það er sanngjarnt að sekta alla, sem þetta gera, og þess vegna hefir þetta ráð verið tekið.

*Ísleifur Högnason: Ég verð að afsaka mig með því, að við kommúnistar höfum engan mann í þessari n., en í 2. gr. þessa frv. er skírskotað til. l. nr. 6 9. jan. 1935, en þar nær skattstiginn upp í 50000 kr. Hvort þetta er misritað í frv., veit ég ekki. Um annan liðinn vil ég líka geta þess, að ég tek þá skýringu til greina, sem hæstv. fjmrh. gaf, en það er ekki getið um, hvort það eru þessi aðflutningsgjöld, sem taka eigi af þeim vörum, sem eru til í landinu, en mér finnst rétt að taka skýrt fram, að það væri átt við það, en ekki að búið væri að greiða önnur aðflutningsgjöld af þeim en þessi, sem hér er farið fram á.

*Einar Olgeirsson: Það er örstutt aths. út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði í sambandi við 3. gr. frv. Ég vil gera þá fyrirspurn, hvort þetta eigi að gilda undir öllum kringumstæðum, líka þó að auðséð sé, að þeir, sem flytja vörur til landsins, hafi alls ekki gert það með það fyrir augum að losna við tollgreiðslu, heldur orðið að láta vörurnar liggja vegna þess, að þó að þeir hafi fengið gjaldeyris- og innflutningsleyfi fyrir þær, þá hafa þeir, bankanna vegna, ekki getað fengið þær út fyrr. við vitum, að það er algengt. einnig um samvinnufélögin, að það hefir orðið að bíða lengi eftir vörum, sem búið var að panta og gjaldeyris- og innflutningsleyfi hefir fengizt út á, dagsett á réttum mánuði, vegna bankanna. Það er mjög hart undir slíkum kringumstæðum fyrir samvinnufélögin, sem auðvitað setja sér það sem mark og mið að reyna að komist sem mest hjá því að þurfa að setja óþarflega álagningu á vörurnar, að verða af slíkum ástæðum að láta vörurnar bíða fram yfir þann tíma, sem tollurinn er miðaður við, en hefðu getað komizt undan, ef vörurnar hefðu fengizt út á réttum tíma. Ég vil vekja athygli hæstv. fjmrh. á þessu, og mér finnst, að þetta ákvæði þurfi að vera svo rúmt, að hægt væri að veita undanþágu, ef hæstv. fjmrh. er sjálfur sannfærður um, að þarna sé alls ekki alltaf um það að ræða, að menn reyni að svíkjast undan tollgreiðslunni, heldur séu að verki óviðráðanleg atvik fyrir viðkomandi innflytjanda, svo sem ráðstafanir banka eða annað slíkt. Ég ræddi um þetta við 1. umr. og þarf því ekki að fara frekar út í það nú. Það fór eins og mig grunaði, að sjálfstæðismenn mundu ekki vera eins mótfallnir þessum tollal., þegar þeir ræddu við okkur í þinginu eins og í útvarpsumr., þegar verið var að ræða um þau þar.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Auðvitað verður þetta ákvæði að gilda jafnt fyrir alla. Hjá því verður ekki komizt. Það er ekki hægt að láta rannsókn fara fram í hverju tilfelli á ástæðum fyrir því, að vörurnar hafa ekki verið teknar fyrir 1. jan., og það getur verið, að einhver lendi undir þessu ákvæði, sem ekki hefir getað tekið vörurnar fyrr af óviðráðanlegum ástæðum, en það er ekki hægt að girða fyrir það. Það er miklu minni hætta á, að menn svíkist undan því að greiða toll með því að hafa þetta ákvæði heldur en eins og þetta var áður. Ég tel því, að þetta ákvæði sé til bóta og engin ástæða sé til að breyta því.