Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

forseti (JBald): Mér hefir fyrir nokkru borizt skeyti frá sænska ríkisþinginu, sem nú er staðfest með bréfi, þar sem Alþingi er boðið að senda 4 fulltrúa á 500 ára afmæli ríkisþingsins. Vil ég því beina þeirri ósk til þingfl., að þeir taki afstöðu til málsins fyrir næsta fund, sem haldinn verður í Sþ. Á lokuðum fundi í Sþ., 14. marz, var samþykkt í einu hljóði svolátandi ályktun: „Út af boði sænska ríkisþingsins til Alþingis um að senda 4 fulltrúa á 500 ára afmæli ríkisþingsins 28. maí næstkomandi, samþykkir Alþingi að taka þessu boði og felur forseta sameinaðs þings og deildaforsetum að tilkynna það. Jafnframt ályktar þingið að fela forsetum, í samráði við væntanlega fulltrúa, að láta gera skrautritað ávarp til ríkisþingsins sænska frá Alþingi og ennfremur að velja vandaða gjöf til þess aðsenda Svíum. Þingflokkar tilkynni forseta sameinaðs þings sem fyrst val á mönnum til fararinnar.“ Fulltrúarnir voru þessir, einn tilnefndur af hverjum þingflokki: Gísli Sveinsson, Hannes Jónsson, Jónas Jónsson, Stefán Jóh. Stefánsson. Gefið var málverk af Þingvöllum eftir Ásgrím Másson í útskorinni eikarumgerð eftir Ríkarð Jónsson. Ávarp Alþingis var skrautritað af Tryggva Magnússyni, með litmyndum, en kápuna gerði Ársæll Árnason. Ávarpið er á þessa leið: Allt frá dögum Yngvifreys og hinna goðbornu Ynglinga, í árdaga norrænna sagna, hafa afrek Svía varpað ljóma á sögu allra Norðurlanda. Frá ómuna tíð hafa bændur og búalið með Svíum og Gautum varið réttindi almúgans á þingum sínum, byggt land sitt með lögum og mælt málum sátta og friðar. Mikil hafa orðið örlög Svíþjóðar á þeim fimm öldum, sem liðnar eru síðan öll lönd og allar stéttir ríkisins tóku höndum saman á hinu fyrsta Ríkisþingi. Þjóðin hefir sótt fram til frelsis og frægðar. Svíþjóð var um heillar aldar skeið eitt af stórveldum Norðurálfu. En aldrei hefir Svíum úr minni fallið, að sátt og friður eru sæmst í lögum. Og Svíum hefir hlotnazt sú gæfa, sem öllu veldi er meiri, að verða ein af sannmenntuðustu þjóðum veraldar. Vér Íslendingar gleymum því eigi, að sænskur maður, Garðar Svavarsson, steig fyrstur Norðurlandabúa fótum á íslenzka jörð. Skipti vor við Svía hafa að vísu verið færri en vér mundum hafa kosið. Þar hefir verið fjörður milli frænda og vík á milli vina. En á þau skipti hefir aldrei neinn skugga borið. Íslenzkir höfðingjar og skáld, frá Gunnlaugi ormstungu til Snorra Sturlusonar, sóttu heim konunga Svía og stórmenni, þágu af þeim miklar sæmdir og námu þar fornar sagnir. Fyrir fjögur hundruð árum kom sænskur klerkur með fyrsta prentverk til Íslands. Svíar urðu fyrstir allra þjóða til þess að prenta íslenzkar sögur, og margir af ágætismönnum þeirra hafa lagt alúð við íslenzk fræði. Sænskar bókmenntir og sænskir söngvar hafa lengi verið yndi Íslendinga. Vér höfum dáðst að sænskri lýðmenntun, listum og vísindum og margt og mikið af þeim lært. Fastar og fastar hafa bræðraböndin milli fjölmennustu og fámennustu þjóðar Norðurlanda tengzt á síðustu áratugum. Á þessari minningarhátíð berast ekki einungis kveðjur frá þingi til þings, heldur frá alþjóð Íslendinga til alþjóðar Svía, þakkir fyrir liðnar aldir og óskir um vaxandi vináttu og kynni. Ríkisþing Svía hófst á ófriðaröld, hófst til varnar lögum og landsrétti. Enn á vorum dögum er sorti í lofti, enn er víðar en skyldi gripið til óyndisúrræða um landsstjórn og deilumál landi á. milli. Ríkisþing Svía, með fornfræga sögu að bald, en vaxið vandamálum hins nýja tíma, stendur nú sem einn öruggasti vörður þjóðræðis og lýðfrelsis meðal löggjafarþinga heimsins. Íslendingar telja það auðnu sína og sóma að vera í bræðralagi við hinar norrænu þjóðir, sem engum þjóðum standa að baki í menningu anda og handa, en standa fremstar meðal þjóða um skipun deilumála sín á milli með friði og lögum. Heill og hamingja fylgi Svíþjóð og Ríkisþingi Svía á ókomnum öldum. Vér óskum þess, að skeggöld og skálmöld sneiði hjá hinni göfugu sænsku þjóð og hinum fögru byggðum hennar og borgum. Ver óskum, að sem flestar þjóðir mættu bera giftu til þess að taka sér hið glæsilega og vegláta dæmi Svía til fyrirmyndar um menningu og stjórnmálaþroska. Alþingi Íslendinga Jón Baldvinsson forseti sameinaðs Alþingis Einar Árnason forseti efri deildar Jörundur Brynjólfsson forseti neðri deildar Á 12. fundi í Sþ., 4. apríl, að lokinni dagskrá. mælti

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Með þessu frv. er farið fram á framlengingu á gildi tveggja laga frá síðasta þingi, laga um verðtoll og laga um bráðabirgðaverðtoll, þannig að þessir tollar gildi til ársloka 1936. Þetta frv. á þannig að koma í stað þessara tveggja laga, en fer ekki fram á neinar nýjar tekjur fyrir ríkissjóð. Ég býst ekki við, að nauðsynlegt sé að færa rök fyrir því, að ríkissjóður má ekki missa þær tekjur, sem hann hefir haft af þessum tekjustofnum, og leggur fjhn. því til, að frv. verði samþ. Ég skal ekki segja nema einstaka nm. kjósi að gera grein fyrir afstöðu sinni sérstaklega, en f. h. n. sem heildar hefi ég ekki annað um þetta mál að segja að þessu sinni.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Það er sama að segja um þetta frv. eins og það, sem var síðast á dagskrá (frv. um framlenging á gildi l. um verðtoll), að það fer eingöngu fram á framlengingu á lögum, sem samþ. voru á síðasta þingi, þannig að þau gildi einnig fyrir næsta ár. Með sama rökstuðningi og áður, að ríkissjóður megi ekki missa þær tekjur og þurfi að losna við þau útgjöld, sem hann að nokkru leyti losnar við samkv. þessu frv., leggur fjhn. til, að frv. verði samþ. Ég skal taka það fram, að það þarf að leiðrétta eitt orð, næstsíðasta orðið í frv., þar sem stendur á „árin“ 1936, en á að standa á „árinu“ 1936. Ég vona, að það þurfi ekki að gera brtt. um þessa leiðréttingu, en megi leiðrétta í prentun. Hér á fundinum hefir verið útbýtt brtt. frá hv. 10. landsk. Eins og gefur að skilja, þá hefir n. ekki haft tíma eða tækifæri til að bera sig saman um hana, og því vitanlega enga afstöðu tekið til hennar. Ég sé ekki heldur ástæðu til að taka fram mitt persónulega álit um hana fyrr en hv.flm. hefir talað fyrir henni, en vitanlega er ekkert hægt að segja um hana á þessum fundi frá n. hálfu.

Þorsteinn Briem Ég hefi leyft mér að bera hér fram brtt. á þskj. 104 við 7. lið frv., sem fyrir liggur. Eins og hv.þdm. muna, þá var þessi 7. liður ekki í frv. eins og stjórnin lagði það fyrir á síðasta þingi. En samflokksmenn mínir í hv.Nd. fluttu þá brtt. við frv. í svipaða átt og þessi brtt. mín hnígur nú, og þá fyrst kemst þessi 7. liður inn í frv. í því formi sem það er nú. Ég ætla ekki að orðlengja um þessa brtt. mína, ég vænti, að hún sé öllum hv.þdm. svo ljós. Hún gengur aðeins í þá átt að gefa þdm. kost á að velja á milli þess, hvort heldur á að styrkja jarðræktina í landinu með framlögum af þessu fé, eða götulagningu í kaupstöðum. En með því að brtt. hefir ekki verið útbýtt fyrr en nú á fundinum, þá get ég, ef n. óskar eftir því, tekið hana aftur til 3. umr., svo að n. fái tíma til að athuga hana.

Jón Baldvinsson Hv. 10. landsk. sagði, að þessi brtt. sín á þskj. 104 væri svo ljós, að um hana þyrfti ekkert að tala, hér væri aðeins um það að velja, hvort heldur ætti að styrkja jarðræktina í landinu með þessu fé sérstaklega eða vinna að malbikun gatna í kaupstöðum. - Það mætti nú sennilega ræða um í þessu sambandi, hvaðan þessir peningar koma, sem til þessa á að nota. En samkv. lögum um skatta af bifreiðum og benzíni, er þetta fé að mestu leyti komið frá kaupstöðunum, þó að því verði hinsvegar ekki neitað, að það er einnig að nokkru leyti runnið úr sveitunum. Ég get sagt það nú þegar, að ég er ekki samþykkur þessari brtt. og mun greiða atkv. á móti henni. Ég hefi alltaf verið dræmur að samþ. frestun á bifreiðaskattslögunum, að því leyti að frestað verði að greiða kaupstöðunum sinn hluta af þeim tekjum, sem þeim er ætlaður samkv. lögunum; en því síður get ég fylgt slíkum tillögum sem þessari um að fénu skuli varið til annara hluta, að það skuli með beinni ráðstöfun verða tekið af kaupstöðunum og varið til sveitanna. hér er verið með þessari brtt. að reyna að ala á tortryggni og óánægju milli sveita og kaupstaða.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Ef hv. 10. landsk. óskar eftir því, að fjhn. taki afstöðu til þessarar brtt. hans, þá er sjálfsagt réttast af honum, eins og hann ráðgerði, að taka till. aftur til 3. umr. Eins og ég áður gat um, þá get ég ekkert sagt um hana á þessum fundi fyrir n. hönd. En án þess að ég ætli nokkuð að ræða brtt., þá vil ég taka það fram, að ég mótmæli því algerlega, sem hv. 10. landsk. sagði, að með atkvgr. þdm. um þessa brtt. ættu þeir að velja á milli þess, hvort þessu fé yrði varið til jarðræktar í sveitunum eða til gatnalagningar og malbikunar í kaupstöðunum. - Ef í þessu frv., sem hér liggur fyrir, væri eitthvert ákvæði um það, að verja fé til malbikunar í kaupstöðum, þá gætu þessi ummæli hv.þm. verið réttmæt. En nú er auðvitað ekkert um það í 7. lið frv., heldur það gagnstæða; þar er einmitt tekið fram, að frestað skuli framkvæmd á greiðslu þess fjár, sem samkv. bifreiðaskattslögunum er ætlað úr ríkissjóði til malbikunar gatna í kaupstöðum. Þess vegna getur þetta alls ekki staðizt, sem hv.þm. sagði, því að það getur vitanlega farið svo, ef frv. verður samþ., að þá verði hægt að verja meiru fé úr ríkissjóði til jarðræktar. Ég álít, að það sé hyggilegast fyrir hv.flm. að taka till. aftur til 3. umr. og láta atkvgr. um hana bíða.

Þorsteinn Briem Ég mun nota mér ráðleggingu hv.frsm. og láta brtt. bíða til 3. umr. En samt sem áður get ég ekki stillt mig um að víkja nokkrum orðum að hv. andmælendum mínum. Hv. 4. landsk. sagði, að þessar tekjur ríkissjóðs af bifreiðaskattinum væru hér um bil alveg greiddar úr kaupstöðunum, og ættu þess vegna að ganga til þeirra aftur. Ég hygg að það sé nú allvandasamt að reikna það út, hvaðan tekjurnar eru runnar. Að vísu er bifreiðanotkun meiri í kaupstöðum en sveitum, en bílanotkunin fer sívaxandi í sveitunum og benzíneyðslan er þar mun meiri tiltölulega. Og sveitamenn borga því fyllilega sinn hluta af benzínskattinum, þó að þeir eigi ekki eins marga bíla og hinir, auk þess sem bílarnir skemma fyrir þeim vegina og valda héruðunum á þann hátt miklum kostnaði. En ég vil sérstaklega mótmæla því, sem hv. 4. landsk. sagði um að þessi brtt. mín gæti komið illu til leiðar á milli sveita og kaupstaða. Það liggur alls ekkert í till. í þá átt. Þá vil ég jafnframt beina nokkrum orðum til hv.frsm. Hann sagði, að í 7. lið frv. væri ekkert ákvæði um fjárframlög til götulagninga og malbikunar í kaupstöðum. Ég held, að það gildi aðeins um þá kaupstaði, þar sem ekkert fé er lagt fram til þess á móti. Falli slík framlög niður, þá á skatturinn að leggjast í sjóð. En ef kaupstaðirnir leggja fram fé á móti til malbikunar, þá á ríkissjóður einnig að greiða sinn hluta af bifreiðaskattinum. Ég held, að þetta sé rétt skilið hjá mér, og sé ekki, að ég hafi gefið tilefni til þeirra orða, sem hv.frsm. mælti um þetta atriði. Ég mun taka þessa brtt. aftur til 3. umr.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Ég vissi vel, hvernig þetta frv. hljóðar og þurfti ekki á neinni fræðslu að halda um það frá hv. 10. landsk. Ég sé ekki betur en að með 7. lið frv. sé farið fram á að draga til muna úr þeim fjárframlögum, sem samkv. bifreiðaskattslögunum eru ætluð til malbikunar í kaupstöðum. Þar er alls ekki farið fram á ný fjárframlög til slíkrar malbikunar. Þess vegna er það alveg rétt, sem ég sagði, frv. fer ekki fram á ný fjárframlög, það dregur til muna úr eldri lagafyrirmælum í því efni. Af því leiðir, að atkvgr. um brtt. er ekkert val um það, hvort heldur fénu skuli varið til jarðræktar í sveitum eða malbikunar gatna í kaupstöðum. Með 7. lið frv. er mjög dregið úr gildandi lagafyrirmælum um þessi framlög til malbikunar. Ummæli hv. 10. landsk. eru því hreinasta fjarstæða, að atkvgr. um brtt. eigi að skoðast sem val á milli þess að verja fénu til jarðræktar eða malbikunar.

Flm. (Pétur Ottesen) Ég sé ekki ástæðu til, a. m. k. að svo vöxnu máli, að fara mjög mörgum orðum um það frv., er við þrír þdm. berum hér fram til breyt. á mjólkursölulögunum frá síðasta þingi, en ég vil þó byrja á því að rifja það upp fyrir hv. dm. og öðrum, sem öllum var ljóst í upphafi, er lög þessi voru sett, að árangur af afskiptum þess opinbera af afurðasölumálum bænda væri langsamlega mest undir því kominn, hvernig tækist með framkvæmd þessarar löggjafar. Þá var þess vegna höfuðatriðið fyrir bændur, sem fyrst og fremst áttu að njóta góðs af þessari löggjöf, að vel og giftusamlega tækist um framkvæmd hennar, þannig að notaðir væru allir þeir möguleikar, sem löggjöfin fól í sér, til þess að draga sem mest úr kostnaði við dreifingu og sölu mjólkur og mjólkurafurða, án þess þó að nokkuð væru skertir þeir markaðsmöguleikar, sem voru í landinu fyrir þessa vöru, og aura sízt að heft yrði með framkvæmdunum eðlileg þróun markaðarins. Það er svo um slíka löggjöf sem þessa, að hún getur aldrei orðið annað en nokkurskonar rammi, sem markar höfuðstefnuna í málinu. Með l. út af fyrir sig vans því ekki annað gert en að skapa sem bezt skilyrði til þess að vinna megi bug á þeim erfiðleikum og torfærum á sviði þessa máls, sem framleiðendum sjálfum hefði ekki tekizt til fulls að brúa með frjálsum samtökum. Vitanlega er það annað höfuðatriði málsins, að löggjöfin sé í þessum skilningi sem fullkomnastur rammi fyrir framkvæmdina, en hitt er engu síður þýðingarmikið, að framkvæmdin takist vel, því undir henni er árangurinn að langsamlega mestu leyti kominn. Ég held, að engum blandist hugur um það, að mjólkursölulögin feli í sér mikla möguleika til þess að dregið væri mjög úr kostnaði við mjólkursölu hér í Reykjavík og dreifingu á mjólkinni, og ég held, að það ætti einnig að vera öllum ljóst, að það átti að vera hægt að ná þessum tilgangi löggjafarinnar til hlítar, án þess að til nokkurs ágreinings kæmi milli seljenda og neytenda, ef framkvæmdanefndin hefði haft hag framleiðenda fyrir augum fyrst og fremst, eins og löggjöfin ætlast til. Ég skal ekki að þessu sinni fara langt út í að lýsa því, hvernig tekizt hefir með framkvæmd mjólkursölunnar hér í Reykjavík, en ég ætla, að það sé skemmst af þeim málum að segja, að svo er komið, að aldrei hafi áður dregið upp jafnískyggilega bliku og nú í því máli gegn hagsmunum bænda. Það er því ekki ófyrirsynju, að bændur hafa nú gert sér grein fyrir því, hvílík vá er fyrir dyrum, og að þeim er það nú nokkurt áhyggjuefni, hvert stefnir í þessu máli. Bændur eiga svo hundruðum skiptir afkomu sína undir því, að vel notist mjólkurmarkaðurinn í Reykjavík og að hann frekar fari út kvíarnar en þrengist, því á því veltur um atvinnuframtíð bændanna, sem lagt hafa í ærinn kostnað við jarðrækt og annað til þess að auka sína framleiðslu. Ég sagði áðan, að það hefði tvímælalaust verið hægt að draga úr kostnaði við dreifingu og sölu á mjólkinni án þess að árekstur yrði milli seljenda og neytenda hér í Reykjavík, ef hagsmunir bænda heft fyrst og fremst verið látnir sitja í fyrirrúmi. En það kom í ljós, og það jafnvel við fyrstu framkvæmd l., að þeir, sem að þeirri framkvæmd stóðu, misstu að nokkru leyti sjónar á höfuðtilgangi l., og ég held, að ástæðan hafi verið sú, að mjólkursölunefnd hafi haft önnur sjónarmið en þau, er samræmzt geta höfuðtilgangi l., því í staðinn fyrir að hafa höfuðtilgang laganna sem leiðarstein í málinu, þá hefir brytt á nokkuð sterkri tilhneigingu hjá mjólkursölunefnd til þess að nota þetta mál á óeðlilegan hátt til framdráttar fyrir sérstakan stjórnmálaflokk, eins og m.a. í því, hvernig ákvarðað var um brauðasölu í búðum mjólkursamsölunnar. En það var einmitt þetta, sem fyrst og fremst leiddi málið út á óheillabrautina. Þá er það annað, sem valdið hefir mikilli sundurþykkju milli n. og neytenda, og það var það, að neytendur hafa ekki getað fengið keypta ógerilsneydda mjólk eða óstassaniseraða, sem máske er réttara að nefna það, en í þessu efni var sjálfsagt að láta undan kröfum kaupenda, og var slík eftirlátssemi tvímælalaust til hagsmuna fyrir framleiðendur, því að hún skapaði samsölunni vinsældir og gerði viðskiptin friðsamlegri en raun ber vitni um. Nú horfir það þannig við með þau viðskipti, að breyta verður til í þessu efni, ef koma á málinu út úr þeirri ófæru, sem það er komið í, og eina leiðin til þess virðist sú, að Alþingi taki í taumana með því að breyta lögunum. Þess vegna er það frv. fram komið, sem hér er til umr. Það er komið fram eftir ósk yfirgnæfandi meiri hluta þeirra bænda, sem hér eiga hagsmuna að gæta. Og það er þeirra ósk, að yfirráð mjólkursölunnar verði gefin þeim í hendur og að þeir hafi alla ábyrgð á framkvæmdinni. Við þetta er 1. gr. frv. miðuð, þar sem svo er mælt fyrir, að stjórn samsölunnar falli þegar í hendur bændum, og kveður þar á um þau hlutföll, sem eiga að vera á milli framleiðendafélaganna í stjórninni, og er það sá háttur, sem þeir sjálfir hafa komið sér saman um. Þessi breyt. er líka í samræmi við upphaflegan tilgang l., sem var sá, að bændur önnuðust sjálfir um sölu mjólkurinnar, og vitanlega bæru þá einnig ábyrgð á henni. Væri þá ekki öðrum um að kenna, ef miður færi. Önnur breytingin, sem frv. felur í sér, er rýmkun á sölu ógerilsneyddrar mjólkur. Það er nú svo, að öll mjólk samsölunnar, að heita má, er gerilsneydd á mjólkurhreinsunarstöð Mjólkurfélags Reykjavíkur, sem samsalan hefir tekið á leigu, og er það þá vitanlega svo, að þar gæti einnig farið fram hreinsun á ógerilsneyddri mjólk. Það hagar svo til á þessari stöð, að þetta ætti ekkert að íþyngja samsölunni með sérstökum kostnaði, þar sem hreinsunin á að fara fram á sömu stöð með sama vinnukrafti, sem notaður er við gerilsneyðinguna. 3. gr. felur í sér breyt. á l., sem leiðir af 1. gr., sem sé að e-liður 9. gr. falli niður, þar sem mjólkursölunefnd eru falin yfirráð samsölunnar, og loks er 4. gr. um að fella niður bráðabirgðaákvæðin í löggunum. Um fyrstu brtt. frv. við l. voru þeir fulltrúar bandanna, sem fengu okkur til að flytja þetta frv., alveg sammála, sem sé að þeim sjálfum verði fengin framkvæmdin í hendur, og það er eina úrlausnin, sem til er í málinu. Þeir telja, að í því efni hafi verið stórt óheillaspor stigið, jafnvel þó það fyrirkomulag, sem er, ætti ekki að vera nema til bráðabirgða. Ennfremur eru bændurnir sannfærðir um það, að ef þeir fái stjórnina í hendur, takist þeim að ná þeim tilgangi, sem löggjöfin ætlast til með því að draga úr kostnaði við dreifingu og sölu á nýmjólkinni, jafnframt því sem sættir geti komizt á og friðsamlegt samstarf við neytendurna. Þeir álíta þetta hvorttveggja samrýmanlegt og að hér hafi orðið árekstur, sem stafi af slysum, enda er það svo, að löggjöfin átti að verða bændum til hagsbóta, og má því í framkvæmdinni engan veginn snúast gegn þeirra hagsmunum. Ég get í þessu sambandi bent á það, að á fulltrúafundi Mjólkurbandalags Suðurlands og Mjólkurfél. hér var það einróma álit allra fulltrúanna, að yfirráðin ættu að komast í hendur bændum sjálfum. Og ennfremur skal ég geta þess, að í aðalfundum þessara félaga var till. í þessa átt samþ. í einu hljóði, að undanteknum aðalfundi eins félagsins. Loks skal ég geta þess, að fyrir rúmri viku var haldinn fundur með fulltrúum af félagssvæði Mjólkurfél. Rvíkur, þar sem mættir voru tveir menn úr hverjum hreppi, og var þar samþ. einum rómi, að einum fulltrúa undanskildum, að bændur ættu að taka að sér framkvæmd mjólkursölunnar. Og sú samþykkt var gerð með það fyrir augum, að málið yrði tekið fyrir nú á þessu þingi og sú breyt. gerð á l., sem til þyrfti. Sá eini fulltrúi, sem greiddi atkv. gegn þessari ályktun, var sammála um það, að bændur ættu að hafa framkvæmdina, en gat sætt sig við, að á því yrði nokkur dráttur, að þeir fengju hana í hendur. Mér þykir ekki ástæða til að fara um þetta miklu fleiri orðum að þessu sinni. Ég vænti þess, að allir velunnarar bænda og landbúnaðar og yfirleitt allir, sem vilja, að gott samkomulag fáist í þessu máli, geti orðið sammála um að kippa því í þann farveg, sem löggjöfin upphaflega ætlaðist til, að það felli l. Ég vil að lokum leggja til, að frv. þessu verði vísað til hv. landbn. þessarar d. og jafnframt leggja mjög ríka áherzlu á það við þá hv.n., og þá fyrst og fremst við form. hennar, hv.þm. Mýr., sem ég sé þarna inni í ráðherraherberginu, að frv. fái mjög fljóta afgreiðslu í n. Því þessu þingi má engan veginn ljúka svo, að það geri enga tilraun til lagfæringar á því óstandi, sem ríkir í þessu efni. Vænti ég, að hv. landbn. verði við þessari ósk okkar flm. Veit ég það af samtali mínu við hv. form. n., þm. Mýr., að hann er okkur sammála um það, að fljótra og skjótra aðgerða sé þörf til þess að leiða málið til góðra úrslita á þessu þingi.

Pétur Halldórsson Þó þessar litlu breyt. við mjólkursölulögin fáist samþ. á þessu þingi þá álít ég þær ekki fullnægjandi, sérstaklega þegar tillit er tekið til mjólkurframleiðenda hér í Reykjavík. Ég vona, að tækifæri fáist síðar undir meðferð málsins að koma fram með brtt. til þess að rétta þeirra hag. Og treysti ég því fastlega, að þá gefist einnig tækifæri fyrir þá, sem líta vilja á hagsmuni framleiðendanna hér í Rvík, að taka þetta atriði til athugunar í samvinnu við hv. landbn. um leið og hún hefir frv. til athugunar. Forseti leitaði atkv. um að vísa málinu til 2. umr., en þar sem ekki fékkst næg þátttaka, lýsti forseti yfir, að atkvgr. yrði frestað til næsta dags.

Sigurður Einarsson Það hefir hvað eftir annað borið við hér á þingi, að andstöðuflokkar núv. meiri hl. hafa ekki óskað eftir að taka þátt í atkvgr., og það hefir ekki verið átalið eða vítt, svo að ég muni til. Ef það er einhver réttur, sem þeir hafa, að leiða mál hjá sér, þá leiðir það af sjálfu sér, að við höfum hann á sama hátt, þangað til úr því verður skorið til fullnustu, hvort þessi vinnubrögð skuli viðgangast hér eða ekki. Það er bezt, að þetta atvik verði til þess að knýja fram úrskurð, sem gildir fyrir alla.

Forseti (JörB): Ég hefi oft bent hv.þdm. á, að það er í raun og veru að bregðast þingmannsskyldu sinni að greiða ekki atkv. nema sérstaklega standi á, þannig, að málið, sem greidd eru atkv. um, snerti menn persónulega á einhvern hátt. Þó að það hafi einstaka sinnum komið fyrir, að menn hafa ekki greitt atkv., þá er það ekki nein algild regla, og vona ég, að hv.þdm. taki það ekki upp.

Sigurður Kristjánsson Ég vil benda á, að það er meinloka í höfðinu á hv. 9. landsk. þessi samanburður, sem hann var að gera. Það er vitað, að stjórnarandstæðingarnir eru í minni hluta og geta alls ekki hamlað framgangi mála, því að meiri hlutinn getur komið þeim fram fyrir því. Þó er ég ekki að gefa neinn úrskurð um, hvort rétt sé að sitja hjá atkvgr. eða ekki. Ef meirihl.flokkarnir hér á Alþingi ætla sér að hafa þessa aðferð til þess að drepa mál, þá er það af því, að þeir hafa ekki mannrænu til þess að segja já eða nei. Þetta er þess vegna allt annað en þótt minni hl. sitji hjá. En þetta getur hafa ruglazt í höfðinu í hv. 9. landsk., því að mjólkin er orðin að hálfgerðum gerli í höfðinu á honum.

Forseti (JörB): Það er ekki nauðsynlegt að viðhafa nein svigurmæli út af þessu máli, en ég vil alvarlega beina því til hv.þdm. að taka þátt í atkvgr.

Þorbergur Þorleifsson Þar sem það hefir viðgengizt óátalið, að menn greiða ekki atkv. í málum hér á hv.Alþ., tel ég mig einnig hafa rétt til þessa eins og aðra og greiði því ekki atkv.

Forseti (JörB): Hv. þdm. vita það vel, að það er ekki í valdi forseta að toga atkv. út úr þm., ef þeir neita að greiða atkv. Hann á ekki annars úrkosta en að beita þingvítum - svipta þá dagkaupi -, en ég geng út frá því sem sjálfsögðu, að hv.þm. uppfylli skyldur sínar.

Ólafur Thors Ég vil leyfa mér að beina þeirri fyrirspurn til hæstv. forseta, hvort það sé heimilt, að hans áliti, að fresta atkvgr., og ef það er heimilt, hvort hann sjái sér ekki fært að fresta henni, þó ekki sé nema um stundarfjórðung. Eins og hæstv. forseti veit, er það í fyrsta skiptið, sem haldinn er þingfundur eftir kaffihlé, og ég veit, að margir hv.þdm. hafa ekki gert ráð fyrir, að þessi þingfundur yrði haldinn, og voru gengnir af fundi áður en hæstv. forseti lýsti því, að fundi yrði haldið áfram að kaffihléi loknu. Ég óska þess vegna eftir því, úr því að stjórnarflokkarnir ætla að taka upp þann sið að drepa mál með því að sitja hjá við atkvgr. og þar með geta okkur gott fordæmi um það, hvernig við eigum að haga okkur í þessu efni, að hæstv. forseti, undir þessum sérstöku kringumstæðum, ef hann telur það heimilt, gefi stundarfjórðungs hlé til þess að kostur gefist á að koma boðum til þeirra þm., sem eru fjarverandi, um þessa bardagaaðferð stjórnarliðsins. því að það er eins og hv. 6. þm. Reykv. tók fram, að það er réttur meiri hl. að fella frv. með því að greiða atkv. gegn þeim, en hitt kynni að orka tvímælis, hvort réttur til að sitja hjá við atkvgr. er jafnmikill hjá meiri hl. eins og minni hl. Ég vil svo mælast til þess, að hæstv. forseti úrskurði um, hvort heimilt sé að fresta fundi, og fá að vita, hvort hann vill verða við þeirri ósk að fresta fundinum, ef það er heimilt.

Forseti (JörB): Ég tel það heimilt að fresta atkvgr. um málið, enda hefir það oft komið fyrir á þingi, ef nauðsyn hefir borið til. En sakir þess, að margir eru fjarverandi, mun ég ekki láta úrslit málsins vera komin undir því í kvöld, en ég vil samt sjá, hvernig atkvgr. fer, til þess að komast að raun um, hvort til þess þarf að taka að fresta atkvgr.

Héðinn Valdimarsson Vegna þess, að ég læt mér í létu rúmi liggja, hvort þetta frv. fer til næstu umr. eða verður fellt af ónógri atkvgr., þá segi ég já.

Páll Zóphóníasson Þó að andstöðuflokkur stj. hafi hvað eftir annað leikið það, bæði á þessu þingi og því síðasta, að reyna að drepa mál með því að sitja hjá atkvgr., þá mun ég, í því trausti, að þeir leggi niður þann óvana, greiða atkv. og segja já.

Forseti (JörB): Þar sem þátttaka í atkvgr. er ekki nægileg til þess að afgreiðsla málsins geti farið fram á þann hátt, sem viðunandi er, og sakir þess, að mjög margir eru fjarverandi, þá verður atkvgr. frestað þangað til á morgun og málið tekið út af dagskrá.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Með frv. þessu er farið fram á það, að bókasafnið á Siglufirði fái að njóta sama réttar eins og önnur bókasöfn hér á landi, sem hafa verið tekin upp í þessi lög. M. ö. o., að það fái allar þær íslenzkar bækur, sem prentsmiðjurnar prenta, án sérstaks endurgjalds. Ég sé ekki annað en bókasafnið á Siglufirði sé algerlega hliðstætt við bókasafnið á Ísafirði, sem hefir fengið þennan rétt. Menntmn. hefir athugað þetta frv. og fallizt á þau rök, sem að því liggja, og leggur til, að það sé samþ. óbreytt. Ég sé, að hér á dagskrá er komin brtt., en ég hefi ekki séð hana og veit ekkert, um hvað hún er.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Ég kunni betur við að bera þessa brtt. fram nú við 2. umr., svo hún gæti verið til athugunar, jafnvel þó ég geri ráð fyrir að taka hana aftur til 3. umr., svo menntmn. fái tækifæri til að athuga hana. Brtt. fer fram á það, að tvö þau bókasöfn, sem helzt varðveita vorar bókmenntir meðal landa vorra vestan hafs, njóti sömu hlunninda og réttar sem önnur þau bókasöfn, sem heyra undir þessi lög. Það er kunnara en svo, að á þurfi að minna, að Íslendingar vestan hafs hugsa með hlýjum huga til ættjarðarinnar, og margir harma það, að bókmenntasambandið á milli þjóðarbrotanna sé ekki eins náið og æskilegt væri. Hygg ég, að þetta gæti verið spor í rétta átt til að ráða bót á því, - gæti verið eins og vingjarnleg bróðurhönd rétt vestur yfir hafið. Mér er ekki kunnugt um önnur bókasöfn þar en þessi tvö, sem gætu komið til greina, en um þau skal það tekið fram, að annað þeirra - bókasafn þjóðræknisfélagsins Fróns - er mjög ungt, og ég veit ekki um húsakost þess, en eftir frásögn þeirra manna, sem hafa starfað vestan hafs, er það mikið notað. Bókasafn sr. Jóns Bjarnasonar er vel þekkt. Það er kennt við sr. Jón Bjarnason, sem sjálfur gaf aðalstofninn til þess. Það hefir yfir góðum húsakosti að ráða og er líklegt til að geta varðveitt íslenzkar bækur vel. Ég hefi ekki viljað gera upp á milli þessara tveggja bókasafna. Þó að þeim mönnum fækki vestan hafs, sem íslenzku skilja, þá munu alltaf verða þar allmargir menntamenn, sem æskja þess að geta haft aðgang að íslenzkum bókmenntum.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Þessi till. kemur að vísu ekki til atkv., þar sem flm. hefir lýst því yfir, að hún verði tekin aftur til 3. umr., en ég vil beina því til hv.menntmn., að með þessu er lagður skattur á prentsmiðjur og útgefendur. Og ég vil spyrja, hver á að borga kostnaðinn við sendingu bókanna, því hvort sem það eru prentsmiðjurnar eða ríkisstj., sem annast sendingarnar, þá verður það stór kostnaðarliður, ef bækur á að senda til Ameríku. Það var svo fyrr á árum, að markaður fyrir íslenzkar bækur var mikill í Canada, en mér hefir skilizt, að á síðari árum hafi hann þorrið. Ég er ekki að mæla á móti því að senda þessar bækur, en ég vil benda á, að það væri ekki ákaflega stórvægilegt, þó að þessi bókasöfn keyptu þær helztu íslenzku bækur, sem út koma, en því fleiri bókasöfn, sem þessara hlunninda njóta, því minni verður markaðurinn fyrir þær bækur, sem gefnar eru út hér á landi, og er hann þó sannarlega ekki mjög stór fyrir. Undir þessi ákvæði falla auðvitað blöð líka, og mér finnst rétt að athuga, að ekki sé gengið of langt í þessu efni, og sérstaklega að því er viðkemur sendingu til annara landa.

Þorsteinn Þorsteinsson Ég get verið stuttorður. Hv. 4. landsk. tók fram í sinni ræðu það, sem ég vildi hafa sagt. Ég álít það gott að styðja bókasöfn meðal almennings. En þegar athuga skal, hve vítt á að dreifa bókunum, verður að fara eftir vissum reglum. Ég geri ráð fyrir, ef frv. verður samþ., einkum ef brtt. verður samþ., að þá fari aðrir kaupstaðir að rísa upp, t. d. Hafnarfjörður, Vestmannaeyjar og Nes í Norðfirði. Hér á að láta samkvæmt frv. tvö eintök í sama kjördæmi, en þessi kjördæmi fá ekkert. við erum fjölmennari, munu þessir kaupstaðir segja, og ég geri fastlega ráð fyrir, að ef Siglufirði verða veitt þessi hlunnindi, þá muni kaupstaðir þeir, er ég hefi áður minnzt á, koma á eftir. Það eru a. m. k. 10 eintök, sem hver bókaútgefandi á þennan hátt verður að láta af hendi, og út til annara ríkja eru það fjögur eintök.. Nú vil ég skjóta því til hv.menntmn., hvort hún geti ekki séð sér fært að fækka þessum eintökum, ef ekki koma önnur gæði á móti. Eins vildi ég spyrja hv.frsm., hvernig þessu er varið í öðrum löndum, hvort þar séu látin eins mörg eintök til bókasafna eins og hér - einkum til erlendra ríkja. Ég verð að taka undir með hv. 4. landsk., sem sagði, að bókaútgáfa gæti orðið örðug, ef bætt væri á hana þessum þunga skafti, sem gæti orðið allt að 20 eintökum. Maður veit, að það er örðugt undir fæti með bókaútgáfu, og ekki er líklegt, að kaupgeta almennings batni á næstu árum.

Þorsteinn Briem [óyfirl.]: Það má vera, að það sé rétt hjá hv. 4. landsk., að á síðari árum hafi dregið úr bókakaupum vestur um haf héðan að heiman. Þetta mun standa í sambandi við það, að hugur yngra fólks þar vestra hneigist meira til enskra bókmennta. Þó munu vera margar góðar undantekningar frá því á meðal þeirra, sem bezt eru menntaðir. Við heyrðum á síðasta hausti einn þessara manna frá Vesturheimi tala í útvarpið um það, hvernig hægt væri að halda við bókmenntasambandinu á milli þessara þjóðarbrota. Ef við lítum á, hvern áhuga Norðmenn og aðrar frændþjóðir vorar sýna í því að halda við sambandi við þjóðarbrotin vestan hafs og þjóðernistilfinningu þeirra, þá hygg ég, að engum þurfi að ægja það stórræði, sem hér á að leggja út i. Því erfiðari aðstöðu sem tunga vor hefir vestra, því meiri er ástæðan til að styrkja bókasöfnin þar, svo þeir menn, sem áhuga kunna að hafa á íslenzkum bókmenntum, fái betri aðstöðu til þess að ná í íslenzkar bækur, því ég hygg, að það sé að mestu tilviljun, sem ræður því, hvaða bækur fara vestur um haf. Hv. 4. landsk. talaði um þann kostnað, sem af sendingunum mundi leiða. Já, að vísu er hann dálítill. Nú er það svo, að lögreglustjórar eiga að sjá um sendingar bókanna, og í sambandi við þetta mætti gera Vestur-Íslendingum það að skyldu að hafa hér umboðsmann til að taka við bókunum og annast sendingu þeirra. En ég hygg, að ef borin væri saman rausn sú, sem Vestur-Íslendingar hafa sýnt íslenzku þjóðinni, og það, sem hér er farið fram á, þá yrði sú mynd, sem fram kæmi af rausn okkar, ekki okkur í hag.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Mér hefir skilizt, að hv.flm. ætli að taka aftur til 3. umr.till. á þskj. 106, og mun ég því ekki mikið ræða um hana nú. Ég er fús til að athuga hana með allri vinsemd, og ég hygg, að flestum mundi þykja skemmtilegt að geta sýnt Vestur-Íslendingum þessa vinsemd. Kemur þá helzt til athugunar, hvort nokkrir örðugleikar þyki á framkvæmd þess. Það hefir verið minnzt á það hér, að það væri varhugavert að ganga langt út á þá braut að skylda prentsmiðjur til að láta bækur án endurgjalds, og benti hv.þm. Dal. á, að fleiri mundu koma á eftir. Ég viðurkenni, að þetta geti verið. En sjálfsagt er, að þetta nái aðeins til opinberra bókasafna, t. d. ekki til bókafélaga eða lestrarfélaga í hreppum landsins. Það getur vel verið, að nú þyki þegar fulllangt gengið, en það hefir áður verið stefnt inn á þessa braut. Ég þekki engin frambærileg rök fyrir því að veita bókasafninu á Ísafirði þessi hlunnindi, en neita bókasafninu á Siglufirði um þau, og má að vísu segja það sama um Hafnarfjörð, Nes í Norðfirði og Vestmannaeyjar. Mér finnst, að nú þegar hafi verið gefið það fordæmi, að illt sé að neita öðrum hliðstæðum bókasöfnum um sama rétt. Hv. þm. Dal. gerði fyrirspurn um það, hvernig þessu væri háttað í öðrum löndum. Ég get ekki svarað því til hlítar, en þó veit ég það, að prentsmiðjum þar er gert að skyldu að láta bókasöfnum í té ókeypis bækur, en ég veit ekki, hve víðtækt það er.

Flm. (Sigurjón Á. Ólafsson) [óyfirl.]: Þessi till., sem hér liggur fyrir, var flutt á síðasta þingi af sömu mönnum, en komst þá ekki til umr. Eg skal geta þess, að við vorum 5 flm. þá, en nú var hv.þm. Vestm. ekki kominn til landsins, þegar till. var lögð fram, en ég reikna með, að hann sé henni að öllu leyti samþykkur. Um 1. lið till. vil ég þó segja nokkur orð til viðbótar því, sem sjá má í grg.till. Eins og kunnugt er, er hugmyndin um að koma landhelgisgæzlunni á íslenzkar hendur ekki gömul, en draumur þeirra manna, sem sátu á Alþ., þegar landhelgissjóðurinn var stofnaður, var sá, að sjóðurinn yrði þess megnugur að bera uppi landhelgisgæzluna. Þróunin er nú orðin sú, að tvö varðskip hafa verið byggð að nýju og það þriðja keypt gamalt. Þessi þrjú skip hafa svo annazt landhelgisgæzluna. En 2-3 síðustu árin hefir nokkuð verið dregið úr notkun skipanna með því að láta 1 eða fleiri liggja um kyrrt lengri eða skemmri tíma. Eina ástæðan, sem færð hefir verið fram fyrir því, er fjárhagsatriðið. Kostnaðinn við útgerð varðskipanna má sjá í landsreikningum fram til 1933. En fyrir 2 síðustu árin hefi ég aflað mér upplýsinga um kostnaðinn, og hefir hann orðið þessi 1933: Útgerðarkostnaður kr. 654726.00 Afskrift - 1014820.10 Þetta verður samtals kringum 760 þús. kr. 1934 er kostnaðurinn nokkru meiri, eftir því sem upp hefir verið gefið, eða um 780 þús. kr. og afskrift 104 - -. eða samtals í kringum 884 þús. kr. Ég nefni þessar tölur til samanburðar, því þingið í vetur sá sér ekki fært að leggja nema 350 þús. kr. til landhelgisgæzlunnar. Að vísu má reikna með nokkrum tekjum af landhelgissektum og í björgunarlaun, en tekjurnar gætu samtals orðið allt að 500 þús. kr. Nú bygg ég, að hv.þm. sé það ljóst, að ekki verður hægt að halda uppi þeirri landhelgisgæzlu, sem nauðsynleg hlýtur að teljast, með þeirri fjárupphæð, sem nú er í fjárl. Það verður því að draga úr kostnaðinum. En ég býst við, að það muni valda allmikilli óánægju meðal landsmanna, ef landhelgisgæzlan þarf að versna, því vitanlega er þörfin sízt minni nú en hún var fyrir nokkrum árum. Ég hygg, að dómur landsmanna sé sá, að vernda þurfi fiskimiðin. Enda er það sú eina landvörn, sem hægt er að koma við, að vernda fiskimiðin og þá jafnframt stærsta atvinnuveg þjóðarinnar. Okkur flm. er ljóst, að fjárhagsleg geta okkar leyfir ekki, að hægt sé að halda uppi landhelgisvörnum fyrir 8-900 þús. kr. á ári. Því hefir okkur dottið í hug að fara fram á, að rækilega yrði rannsakað, hvernig hægt er að skipa landhelgisgæzlunni á heppilegastan hátt. Hvort við þurfum t. d. að hverfa frá stærri skipunum og taka upp smærri skip og ódýrari. Um þetta liggja engar athuganir fyrir, svo ég viti. En það er mjög erfitt fyrir Alþ. að kryfja þetta mál til mergjar á stuttum tíma, og viljum við flm. því leggja til, að skipuð verði mþn. til þess að rannsaka málið. Um 2. liðinn má segja, að hann sé afskaplega nátengdur þeim fyrsta. Eins og hv.þdm. er kunnugt, hefir rignt yfir þingið áskorunum un betri landhelgisgæzlu og beiðnum um fjárhagslega aðstoð til þess að halda uppi björgunarstarfsemi. Og ég verð því miður að segja, að stj. hefir ekki getað orðið við þessum kröfum. Eg segi því miður, því ég held, að allir séu sammála um, að við megum ekki horfa í neinn kostnað til þess að tryggja líf okkar hraustu sjómanna. Á síðustu árum hefir sprottið hér upp félagsskapur, sem segja má, að vaxinn sé út úr hjarta þjóðarinnar, þar sem er Slysavarnafélag Íslands. Það mun mega leita lengi til þess að finna félagsskap, sem á jafnfáum árum hefir vaxið upp í að hafa um 10 þús. meðlimi. Það á ítök ekki aðeins í sjávarþorpunum, heldur einnig til sveita; er þar einnig skilningur fyrir því, að þar sé nauðsynlegt eitthvað að gera. Stefnuskrá þess félags er í stuttu máli sú, að vinna að björgunarmálum, með allri þeirri tækni, sem mannlegt hyggjuvit ræður yfir, og þá fyrst og fremst með því að láta byggja björgunarskip, sem haldi uppi starfrækslu við strendur landsins. Er hugmyndin að byggja þau fyrir samskotafé, en leita ekki til Alþ. um fjárframlag. En það liggur í augum uppi, að þegar búið er að koma þessum skipum upp á mörgum stöðum, þá verður kostnaður við rekstur þeirra svo mikill, að það verður að teljast mjög hæpið, að félagsskapurinn standi undir honum, og yrði því að leita fjárstyrks til Alþ. Því hefir ýmsum dottið í hug, að hægt væri að sameina björgunarstarfsemina og landhelgisgæzluna að meira eða minna leyti. Það yrði því eitt af aðalverkefnum mþn. að athuga, hvort ekki væri hægt að samrýma þessi tvö nauðsynjamál. Þá skal ég víkja að 3. liðnum, sem ekki er veigaminnstur í mínum augum. Lög þau, sem nú gilda í þessum efnum, eru að vísu ekki gömul, þar sem eru 1. nr. 58 frá 14. júlí 1929, og eru hugsuð eftir því, sem menn vissu bezt þá. Voru þau byggð á tilskipun nr. 43 frá 21. nóv. 1922, og sniðin eftir hliðstæðum l. annarsstaðar á Norðurlöndum. En það er nú svo með löggjöfina eins og annað, að hún er breytingum háð, því að tímarnir breytast, mennirnir breytast, og þarfirnar breytast. Og þótt 1. þessi væru góð á sínum tíma. eru þau ekki lengur í samræmi við kröfur tímans, og þurfa því breytinga við. Eg hygg því, að full þörf sé orðin á því að yfirfara og athuga þessi 1. og að ýmsu megi þar breyta til betri vegar. Eitt veigamikið atriði er fyrirkomulagið á skipaskoðuninni, sem 1. frá 1929 gera ráð fyrir. Eg skal ekki þreyta hv.þdm. með því að þylja mikið upp úr þeim 1., en aðalatriðið er það, að aðeins er gert ráð fyrir einni árlegri skoðun, um áramót, og svo aukaskoðunum eftir því sem óskað er í ákveðnum tilfellum. En reynslan hefir sýnt, að þetta er ekki fullnægjandi, en að skipaskoðunarmaður þarf að hafa vald til þess að grípa inn í og framkvæma skoðun á hvaða tíma sem honum þóknast. Eru dæmi til þess, að skip hafa fengið lánuð tæki, sem þau eru skyldug til þess að hafa, og hafa þau um borð meðan skoðun hefir farið fram, en skilað þeim svo aftur. Það eru tugir, ef ekki hundruð manna, sem mér er kunnugt um, að hafa athugað þessi mál, sem hafa skýrt mér frá því, að skipaskoðunarmenn þori ekki yfirleitt að gera það, sem ábótavant er skipum, opinbert í hverju tilfelli, af því að það sé svo viðkvæmt mál skipaeigendum og skipstjórum. Eg hefi í höndum mörg dæmi frá síðustu árum, er sanna þessi orð mín. Til þess að fyrirbyggja allan misskilning skal ég taka það fram, að framkvæmd skipaskoðunar er mismunandi á ýmsum stöðum á landinu. Í sumum héruðum hefir hún verið sómasamleg, en í öðrum mjög léleg. Þegar einn skipaskoðunarstjóri er fyrir allt landið, getur hann vitanlega ekki verið á hverjum stað og tíma, þegar skipaskoðun fer fram, heldur verður hann að byggja á þeim mönnum, sem hann hefir falið að leysa þetta trúnaðarstarf af hendi. Eg tel það afskaplega mikilsvert, að þeir menn, sem þessi störf vinna, séu algerlega óháðir allri útgerð, að þeir séu hvorki útgerðarmenn né hluthafar í útgerðarfélagi eða þ. u. 1. Þetta starf er svo mikið ábyrgðarstarf, að skipaskoðunarmaður má ekki af þeim ástæðum freistast til að fara eftir neinu öðru en samvizku sinni, er hann ákveður, hvers beri að krefjast til þess að öryggis sé gætt. Sama er að segja um þann mann, skipaskoðunarstjóra, sem settur er yfir þessi vandasömu trúnaðarstörf. Hann má ekki vera háður neinu öðru valdi en ríkisvaldinu, sem skipar hann í starfið, því að annars gæti það haft áhrif á starf hans. Að gefnu tilefni vil ég geta þess, að ég tel ekki viðeigandi, að skipaskoðunarstjóri ríkisins eigi svo að hafa ákvörðunarrétt um það, hvað þessi eða hin útgerðin þurfi til síns viðhalds. Það er annað að vera sparnaðarmaðurinn í þessu efni og hitt að vera maður, sem heimtar fullt öryggi. Ég vil ekki þreyta hv.þm. með því að lengja framsögu mína meira. Eg þykist hafa skýrt það nokkuð, hvað fyrir okkur flm.till. vakir. Hér eiga hlut að máli á þeim tíma ársins, sem sjávarútvegurinn er í fullum gangi, um 6 þús. menn, sem geta átt líf í hættu, ef ekki er gætt öryggis í þessum efnum. Og ekki að gleyma öllum aðstandendum þeirra í landi. Það er því auðsætt, að hér er ekki um neitt smámál að ræða. Hér er um það að ræða, að okkar fámennu þjóð ber skylda til að gera allt, sem unnt er, til þess að vernda sem bezt líf okkar sjómanna, sem í raun og veru færa okkur drýgstan skerf til viðhalds okkar þjóðfélagi. Við erum svo gæfusöm þjóð, að við höfum ekki herskyldu. En þetta eru okkar stríðsvarnir, ef svo mætti segja, að gæta þessa öryggis fyrir okkar sjómenn. Og þessa öryggis eigum við að gæta eins vel og mannlegu hugviti er frekast unnt. Vona ég, að hv.þm. geti orðið mér sammála um, að þetta mál eigi að athugast þangað til þing kemur saman næst. Það er mín hugmynd, að hæstv. stj. leitaði til þeirra manna, sem hún teldi fróðasta í þessu efni, til þess að fá hjá þeim allar þær leiðbeiningar, sem hún teldi sig þurfa til þess að leysa þetta verk vel af hendi. öllum til velfarnaðar, sem njóta eiga.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) [óyfirl.]: Ég flutti á síðasta þingi þáltill. sama efnis og þá, sem hér liggur fyrir. Ástæður færði ég þá þær, að það er yfirleitt álit allra sjómanna, sem nokkurn kost hafa átt á því að hafa talstöðvar á skipum sínum, að þær dragi mjög úr þeirri hættu, sem sjósókn er samfara, einkum á vetrarvertíðinni, þegar allra veðra er von. Það hefir sýnt sig þráfaldlega, að það hefir orðið til að bjarga bæði mannslífum og bátum, að það hefir verið tekið upp að hafa talstöðvar í bátum. Dæmi þess þekki ég einkum fyrir vestan. A. m. k. í eitt eða tvö skipti hafa slíkar stöðvar forðað frá slysum eða algerðum bátstöpum. Allmargir hafa fyrir vestan tekið það upp að hafa talstöðvar í bátum sínum. En annarsstaðar mun einnig vera vöknuð nokkur hreyfing í þá átt að hafa talstöðvar í bátum. En talstöðvar þessar eru áhöld, sem sumir útgerðarmenn geta ekki eignazt sjálfir. Það væri hinsvegar heppilegt, að landssíminn annaðist kaup á þessum hlutum og leigði svo talstöðvarnar útgerðarmönnum. Enda þarf sérstakt eftirlit með talstöðvunum, þannig að notkun þeirra komi ekki í bága við alþjóðareglur né trufli heldur sambönd þau í lofti, sem eiga sér stað á milli ýmissa landshluta og milli skipa og lands. Það er að vísu svo, að landssíminn hefir haft nokkuð af slíkum stöðvum undanfarin ár, sem hann hefir leigt. En landssímastjóri tjáði mér á síðasta hausti, að það fé, sem nauðsynlegt væri í þessu skyni, þyrfti að vera veitt af Alþingi. Þannig að hann hefði heimild til að auka kaup á talstöðvum og með því gera mönnum auðveldara um að hafa þessi tæki á bátum sínum, til öryggis fyrir sjómenn. Landssímastjóri skrifaði fjvn. síðasta þings út af þessari till. minni og lýsti því að til þess að vel væri. Þyrfti mikið fé til kaupanna á talstöðvum og bjóst ekki við, að hægt yrði að fullnægja eftirspurn á einu eða tveimur árum. Ég býst ekki heldur við, að það verði hægt. Hinsvegar tel ég alveg ótækt, að ekki sé einhverju fé varið árlega í þessu skyni. Þó að það sé kannske erfitt fyrir landssímann að leggja út fé í þessu skyni, þá fær hann samþ. samkv. síðustu skýrslu landssímastjóra, fulla leigu fyrir þessar stöðvar, eða kannske meira en það. Niðurstaðan verður því ekki tap fyrir landssímann. vitanlega getur landssíminn ekki lagt út fleiri hundr. þús. kr. árl. til að fullnægja þessari brýnu þörf. En með því að hann hafi nokkur þús. kr. til umráða árlega til þessa, smárætist úr. Þess vegna leyfi ég mér að leggja til, að ríkisstj. eða landssímstjóra sé heimilað að verja 25 þús. kr. af ríkisfé til kaupa á talstöðvum árlega. Leiga fyrir þessar stöðvar hefir verið um 120 kr. á ári, og telur landssímastjóri þá leigu sanngjarna. Stöðvarnar kosta sennilega 500-700 kr. hver, í mesta lagi. Eru því teknir góðir vextir af fénu, sem lagt er út fyrir þær. En vitanlega ganga þær úr sér eins og aðrar stöðvar, og verður því að gera ráð fyrir fyrningu. Mér hefir nú dottið í hug, að landssíminn ætti að inna þetta af hendi án þess að hafa af því beinar tekjur, heldur ætti hann aðeins að fá vexti af útlögðu fé fyrir stöðvarnar og borgaða fyrningu á þeim. Ég lýst við, að hv.þm., sem talað hafa um, að sjálfsagt sé að auka öryggi sjómanna, sjái, að hér er um eitt af þeim málum að ræða, sem miðar að því, án mikils kostnaðar þó, að draga úr lífsbættu og tryggja atvinnu a. m. k. okkar sjómannastéttar. Legg ég svo til, að málinu verði, að lokinni þessari umr., vísað til fjvn. til athugunar.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) [óyfirl.]: Eins og hv.þm. er kunnugt, bar ég fram á síðasta þingi till. um fjárframlag til þess að endurbæta öldubrjótinn í Bolungavík eftir þær miklu skemmdir, sem á honum urðu í ofviðrinu 26 og 27. október síðastl. haust. Fjvn. tók þannig í málið, að hún vildi ekki gera ákveðnar uppástungur um fjárframlög í þessu skyni, vegna þess að ekki lá fyrir niðurstaða af rannsókn á skemmdunum, né áætlun um það. hvað þessar endurbætur mundu kosta. Var till. um fjárframlag þetta því felld á þinginu. Þegar ég bar fram þáltill. þess, nú fyrir hálfum mánuði, var ekki búið að rannsaka skemmdirnar. Síðan hefir vitamálaskrifstofan sent kafara vestur til Bolungavíkur til þess að rannsaka skemmdirnar. Við nána rannsókn hefir það komið í ljós, að endurbæturnar muni kosta nokkuð yfir 40 þús. kr. Brimbrjóturinn er sprunginn á fjórum stöðum og gat er í gegnum nökkvann undir sjávaramáli, en nökkvinn er fremsti hluti brimbrjótsins. Mikið af því grjóti, sem var í nökkvanum, er komið inn í varirnar, og manngegnt er undir þilfari nökkvans á stóru svæði, af því að burt hefir dregizt uppfyllingargrjótið úr honum. Vitamálaskrifstofunni hefir enn ekki unnizt tími til að gera áætlun um kostnað, sem af endurbótunum mundi leiða, en sú áætlun mun verða gerð svo fljótt sem hægt er. Nú sem stendur eiga þeir svo annríkt í vitamálaskrifstofunni, að þeir geta ekki gert þessa áætlun fyrr en í n. næstu viku. Það má fullyrða, að hæstv.Alþ. hefir jafnan litið með velvild til þessa mannvirki, þó að svo hafi viljað til, að kostað hafi verið miklu meiru til þess en þurft hefði að vera, vegna þess að framkvæmd á þessu verki hefir að ýmsu leyti verið þannig, að hún hefir verið - ég vil ekki segja óforsvaranleg, en mjög misheppnuð að stórmiklu leyti. Árin 1925-1926 voru framkvæmdar æðimiklar framlengingar á brimbrjótnum, en það verk var unnið þannig, að verra var en ógert. Til þess var því kostað yfir 50 þús. kr. Þetta verk var eyðilagt eftir eitt ár. Það var danskur verkfræðingur, sem sendur var til þess að hafa umsjón þessa verks. Ég álasa ekki vitamálaskrifstofunni fyrir að hafa sent hann, því að maðurinn var áður talinn hafa fullkomna þekkingu, og hafði hann unnið við slík verk áður. Hans vinna var verri en ónýt. af því að brotin úr öldubrjótnum lágu inn með öllum fjórum, og varð að hreinsa þau í burtu, sem kostnaði mörg þús. kr. Ég veit, að víða hafa orðið skemmdir af ofviðrinu 26. og 27. okt. í haust, norðanlands. víðar en þarna í Bolungavík, en þar var þá það mesta flóð og brim, sem komið hefir í manna minnum. Það var mikið lán, að menn höfðu andvara á sér og gátu þess vegna bjargað nær öllum skipum sínum undan briminu. Nú er svo ástatt, eins og hv.þm. mun kunnugt, að þetta hreppsfélag Hólshreppur, sem þarna á hlut að máli, stendur undir ákaflega þungum skuldaböggum vegna byggingar öldubrjótsins. Það er búið að borga af skuldum vegna þessa fyrirtækis nokkuð mikið á annað hundrað þús. kr., en hreppurinn skuldar um 60 þús. kr. Hreppsfélaginu er því algerlega um megn - nema að litlu leyti - að standa undir kostnaði þeim, er af endurbótum á öldubrjótnum hlýtur að leiða. Í þessari till. minni er ekkert ákveðið um, eftir hvaða hlutföllum kostnaðinum skuli vera skipt niður á ríkissjóð og þetta hreppsfélag. Ég dreg ekki dul á það, að hreppsfélagið mun ekki geta bogað 2/3 kostnaðarins, né heldur helming hans, eins og síðast. Þó að það vildi gera það, þá er vandséð, að það fengi lán til þess. En að sjálfsögðu verður hreppsfélagið að greiða einhvern hluta kostnaðarins. Hér er um bráða þörf að ræða, þannig, að ekki verður hægt að komast hjá að endurbæta öldubrjótinn á komandi sumri. Verði það ekki gert, er það álit allra, bæði vitamálaskrifstofunnar og sömuleiðis annara, sem til þekkja, að þá sé nökkvinn farinn og lendingin eyðilögð. Ef nökkvinn brotnar, þá fer efnið úr honum í næstu bátalendingar fyrir innan, og ekki verður hugsað til að gera aftur höfn í bráð í Bolungavík eftir að svo er komið. Það mundi kosta marga tugi þús. kr. að hreinsa lendinguna, ef nökkvinn verður látinn brotna. Bátaútvegur þarna er byggður á því, að lendingunni verði haldið við. En þann útveg vantar alveg lendingu þarna. ef skjólsins af öldubrjótnum missir við. Ég vil leyfa mér að leggja til, að máli þessu verði vísað til fjvn., að þessari umr. lokinni. En það vil ég biðja þá n. að athuga, að áliti þarf hún að skila um málið áður en þessu þingi verður frestað. Það er náttúrlega óviðkunnanlegt á þessum tímum að leggja fram fé úr ríkissjóði án þess að heimild sé til þess, þegar jafnþröngt er í búi eins og nú er hjá ríkissjóði. En nauðsynin er hér svo brýn, að hjá því verður ekki komizt að leggja fram fé til endurbóta á þessu mannvirki.

Sigurður Einarsson [óyfirl.]: Hv. form. fjvn. er hér ekki viðstaddur, og þess vegna vil ég skjóta fram örfáum orðum um málið á þessu stigi þess. - Fyrir fjvn. síðasta þings kom beiðni um stórkostleg fjárframlög til öldubrjótsins í Bolungavík. En það var alveg auðséð, eins og málið þá lá fyrir og með tilliti til rannsókna á skemmdum, sem á öldubrjótnum hafa orðið, að það hafði lítið að þýða, hvort farið var að ákveða um fjárframlög til þessa mannvirkis á því þingi. En það, sem sér í lagi var sorglegt og óvænt í þessu, var það, að á síðasta þinginu, sem Vilmundur Jónsson landlæknir átti sæti á, lágu fyrir upplýsingar frá vitamálaskrifstofunni og áætlanir um það, hve mikið fé þyrfti að leggja fram til öldubrjótsins í Bolungavík, til þess að hann mætti teljast öruggt og óbilandi fyrirtæki. Eftir þessari áætlun vitamálaskrifstofunnar voru það 40 þús. kr., sem til þess þurfti. Og þetta fé var þá lagt fram, þ. e. a. s. 20 þús. frá hálfu þess opinbera, gegn jöfnu framlagi annarsstaðar að. Nauðsynlegt var, að rannsókn færi fram á því, hvernig skemmdunum var háttað. Það sýndi sig, að kostnaðurinn var ekki 40 þús. kr., eins og heyra mátti á hv.þm.N.-Ísf., heldur miklu meiri. Til þess að sýna, hve hægt og varlega verður að fara í sakirnar í þessu efni, vil ég benda á það, að það fyrsta, sem hv. Alþingi heyrir af öldubrjótnum í Bolungavík. eftir að búið er að gera ráðstafanir til þess að veita fé, sem vitamálaskrifstofan taldi nauðsynlegt, er það, að aldrei hefir brimbrjóturinn verið verr kominn en einmitt nú, og að fram kemur beiðni frá Hólshreppi um fjárframlag, sem nemur á 2. hundr. þús. kr., til þess að borga mannvirkið með. Aðstaða þeirra, sem atvinnu stunda þarna, er svo bágborin, að verri getur hún ekki verið. Þeir, sem komið hafa í Bolungavík, vita, að atvinna íbúanna er í voða, ef nauðsynlegar viðgerðir verða ekki gerðar á brimbrjótnum. Án þess að ég vilji gefa í skyn, að ég eða fjvn. muni ekki gera allt, sem unnt er, til þess að greiða úr þessu vandamáli, tel ég ástæðu fyrir hv. þing að athuga sig vel, þegar sama skrifstofan, vitamálaskrifstofan, kemur með áætlun á þann hátt, að verði þetta eða hitt gert, þá sé allt gott.

Flm. (Jón Auðunn Jónsson) [óyfirl.]: Út af því, sem hv. 9. landsk. sagði, vil ég taka það fram, að það er svo, að áætlun getur brugðizt, jafnvel í þessu efni sem öðrum. Það er rétt, að vitamálaskrifstofan taldi, að tryggja mætti mannvirki það, sem hér um ræðir, með 40 þús. kr. árið 1933. Hreppurinn gat ekki lagt allt sitt tillag fram á móti og fékk því 12800 kr. lán til þess í svipinn. Meira var ekki lagt fram af hálfu ríkissjóðs. Ég ætla, að ómögulegt sé, jafnvel fyrir verkfróða menn í þessu efni, að segja um það hvort slík mannvirki eru tryggð gegn alveg óvenjulegum atburðum eins og þeim, sem skeðu síðastl. haust. Ég hygg, að bæði þarna og einnig viðast hvar á Vestur- og Norðurlandi hafi engum manni dottið í hug, að sjórótið yrði jafnmikið og raun varð á. Í Bolungavík hefir alltaf verið talið öruggt að láta skipin standa sjávarmegin við verbúðirnar, og það hefir ekki komið fyrir, að sjór hafi grandað skipunum þar, svo langt sem elztu menn muna. Í haust gekk sjórinn svo langt, að menn urðu að setja mótorbátana bak við húsin, og rann sjórinn inn í allar verbúðir í Bolungavík, sem aldrei hefir áður skeð. Óvenjulega mikið brim fylgdi, og undir slíkum kringumstæðum hygg ég, að ekki sé hægt að ásaka menn fyrir það, að áætlun standist ekki. því að ég býst varla við því, að nokkurntíma verði unnt að byggja þær hafnir, hvorki á þessum stað né öðrum, þar sem mikil úthafsalda fellur að landi, sem standast undir öllum kringumstæðum. - Viðvíkjandi því, að hv.þm. talaði um, að fyrir hefði legið beiðni um fjárframlag, sem næmi á annað hundr. þús. kr., frá hreppsnefndinni í Hólshreppi, vil ég taka það fram, að það er að vísu rétt, en það var ekki til þess að tryggja mannvirkið eins og það er nú, heldur til þess að framlengja öldubrjótinn, sem jafnframt er byggður þannig, að hafskip gætu legið við hann. Þetta er auðvitað framtíðartakmark hjá íbúum Bolungavíkur. Það kemur einhverntíma að þessu, þótt það verði ekki á næstu árum eða áratugum, svo framarlega sem nokkurra framfara er að vænta á sviði sjávarútvegsins. En það, sem nú kallar að, er að tryggja mannvirkið eins og það nú er. Ég geri alls ekki ráð fyrir, að hreppsnefndin sjái sér fært á næstu 10 árum að leggja fram fé til framlengingar á öldubrjótnum. Það, sem hér liggur fyrir, er að tryggja umrætt mannvirki með endurbótum á þeim stórfelldu skemmdum, sem það varð fyrir á síðastl. hausti. - Hv. þm. mun a. m. k. einu sinni hafa komið til Bolungavíkur og mun því vera kunnugt um, eins og hann reyndar gat um í ræðu sinni, að lífsafkoma manna þar er öll undir því komin, að mannvirki þetta verði tryggt, svo að það verði nothæft. Án þess, er ekkert annað hægt að gera en að flytja fólkið burt úr þessu þorpi, sem er eitt af elztu og fiskisælustu verstöðvum landsins, verstöð, sem hefir svo hagkvæma legu, að íbúar hennar geta hagnýtt sér þá aðstöðu, þegar lítið aflast, sem aðrir geta ekki gert. Þannig hafa þeir bjargazt af verstu tíma, eins og t. d. árin 1922-1924 og oft áður.

Magnús Guðmundsson Það er ekki þörf að hafa langt mál um þetta. N. er sammála um að samþ. frv. svo að segja óbreytt. Við teljum ákveðin hentugri í frv. heldur en í núgildandi lögum. Frv. gerir ráð fyrir, að búnar séu til samþykktir fyrir sýslufélögin í heild, en ekki fyrir hvert hreppsfélag fyrir sig. Þó svo geti verið í einstökum hreppum, að þar eigi ekki sama við og í öðrum hlutum sýslufélags, þá er ekkert hægra en taka fullt tillit til þessa þegar samþykkt er sett. Ef þetta frv. verður samþ., verða tvenn lög í gildi. Önnur fyrir sýslufélögin og önnur fyrir kaupstaðina. Eina breytingin, sem n. fer fram á að gerð sé á frv., er, að vísað sé til laga nr. 67 frá 28. nóv. 1919, en í þeim lögum eru tekin nokkur atriði til viðauka við lögin frá 3. jan. 1890.

Guðbrandur Ísberg Ég vil bara spyrja hv.þm. V.-Sk., hvaðan honum kemur heimild til að halda því fram, að við landbn.-menn ætlumst til, þrátt fyrir framkomna brtt. okkar við 1. gr., að undantekningarlaust verði baðað á öllu landinu? við höfum gengið inn á það og lýst yfir því, að ef svæði finnast, sem kláða hefir ekki orðið vart á síðastl. fimm ár, og að dómi Búnaðarfélags Íslands er óhætt að sleppa við böðun, skuli það gert. Hvaðan er sú vizka hv.þm. V.-Sk., að eftir sem áður sé það okkar tilætlun, að böðun fari fram á þessum svæðum sem öðrum? Það er undarleg fullyrðing, bæði hjá þessum hv.þm. og ýmsum fleiri, að halda því fram, að frv. nái ekki samþ. Það hefir nú þegar gengið í gegnum 2. umr. og verið samþ. með yfirgnæfandi meiri hl., og svo mun enn verða. Og hvað því viðvíkur, að það verði fellt í hv.Ed., þá efast ég um, að þessi hv.þm. geti sagt Ed. fyrir verkum. við sjáum nú, hvað setur. Það er nægur tími að segja um afdrif málsins í Ed., þegar þangað kemur.

Guðbrandur Ísberg Það kom fram í síðustu ræðu hv.þm. V.-Sk., að hann ætlast til þess, að farið verði eftir þeirri rannsókn, sem fram fór fyrir 1–11/2 ári, þegar ákveðið verður, hvar nauðsynlegt sé að baða og hvar ekki. Ég lýsti nokkuð um daginn þessari rannsókn, og hygg ég hv.þm. þá hafa verið við, svo að ég hirði ekki að endurtaka það. En fyrst hann vill láta fara eftir 1–11/2 árs gömlum athugunum, þá skil ég, hvað hann er að fara í þessu máli. Það er ekkert annað en tilraun til að þvæla málið og bera fram hógværar óskir um, að það verði ekki afgr. En það tel ég rökþrot. þegar talað er um athuganir, sem fram skuli fara í þessu máli, að vísa til nauðaómerkilegrar rannsóknar, sem fram fór fyrir hálfu öðru ári.

Lögreglustjórarnir áttu að sjá um, að rannsóknin færi vel fram. Hefir þessi lögreglustj. þá vanrækt það?

. Um þetta atriði vil ég leyfa mér að vísa til þess, að þegar ég spurðist fyrir um skýrslurnar í ágústmánuði, í tilefni af því, að stjórnarráðið krafði mig um skýrslur úr mínu héraði, sem ég hafði sent fyrir löngu, var mér sagt, að ég væri eini sýslum., sem sent hefði skýrslur.

Þær hafa þá verið ófullkomnar. - BÁ: En hjá sýslum. í V.-Skaftafellsýslu?

.

Jón Baldvinsson [óyfirl.]: Því er nú verr og miður, að þetta frv. er ekki svo vel úr garði gert sem skyldi. E. t. v. eru ákvæði 12. gr. ekki nægilega ljós, en ætlunin er nú samt, að vextir ræktunarsjóðs lækki samkv. því, sem þar segir, og það mun vera rétt hjá hv. 2. þm. Rang., að þarna þurfi einhverrar lagfæringar við, til þess að slá því alveg föstu, að vaxtalækkun eigi að eiga sér stað. Í flestum gr. frv. er ákaflega lítið, sem að gagni kemur, um aukið fjármagn til landbúnaðarins. T. d. er í 14. gr. gert ráð fyrir að nota fé ýmsra stofnana og sjóða nokkuð meira en nú er til að kaupa bréf ræktunarsjóðs. En það er nokkuð hæpin leið, því þetta fé er þá tekið úr öðrum útlánum þessara sömu stofnana og sett í bréfin. Lántökuheimildin í 3. gr. væri náttúrlega gagnleg, ef nokkur leið væri að fá lán með lægri vöxtum heldur en nú hafa verið fengin til Búnaðarbankans og ræktunarsjóðs, en ég held það sé mjög hæpið eins og nú standa sakir. Þar fyrir þarf ekki svo að verða endalaust; það getur rætzt úr þessu voðalega ástandi síðar meir. Þá vil ég vekja athygli á því, að með þessu frv. er verið að gefa Búnaðarbankanum um tvær millj. króna, þar sem er viðlagasjóðurinn gamli.

Það er ekki nálægt því svo mikið.

Að nafnverði. Nokkuð af þessu á að leggja til ræktunarsjóðsins, um 700 þús. að því er talið er. En það mun vera rétt hjá hv. 2. þm. Rang., að mikið af þessu fé mun aldrei koma inn í bankann, því nokkuð af því er sjálfsagt tapaðar skuldir. Viðlagasjóðslánin gömlu fást vafalaust aldrei nærri því öll inn. Ég mun þó greiða atkv. með því, að frv. fái að ganga áfram, en eins og tekið hefir verið fram, hefi ég óbundnar hendur um að bera fram eða fylgja brtt. Og að gefnu tilefni vil ég, skýra frá, að flokksmenn mínir hafa sömu afstöðu í þessu efni. Það, sem ætlazt er til í frv., að ríkissjóður leggi fram, eru 100 þús. kr., og má segja, að það sé það helzta pósitíva í þá átt að lækka vexti landbúnaðarins, sem kemur að gagni strax. Og vitanlega eru bændur þannig settir nú vegna hins lága afurðaverðs, að þeim veitir ekki af slíkri hjálp. Ekki batnar ástandið, ef menn hætta að neyta ýmsra landbúnaðarvara innanlands, eins og nú virðist unnið að. Það er ekki víst, að það komi í ljós strax, en það hlýtur þó að hafa mjög víðtækar afleiðingar ef svo stendur lengi. Ef t. d. sjálfstæðismenn hætta alveg að kaupa kjöt og mjólk, eins og þeir virðast vilja gera hér í Rvík. a. m. k. hvað mjólkina snertir, þá er ekki sýnilegt annað en það komi til kasta Alþingis að bæta bændum skaðann að einhverju leyti, því ekki lifa þeir lengi á því að hella mjólkinni niður eða nota hana eingöngu til heimilisþarfa. Ég er ekki tilbúinn að koma með brtt. ennþá, en ég álít, að það þurfi að athuga 12. gr. rækilega, til þess að það komi skýrt fram, að það er vaxtalækkun, sem við er átt, en ekki einungis gjald það, sem ræðir um í 19. gr. ræktunarsjóðslaganna. Svo er þetta með 7. gr.; það getur verið vafasamt. eins og hv. 2. þm. Rang. sagði, að breyta til með flokk, sem er í gangi. Það er spursmál, hvort þeir menn, sem hafa keypt bréfin, þurfa að þola það. hér er um að ræða að lengja lánstímann um 7–8 ár, og það þjóðir, að útdrátturinn raskast að einhverju leyti, nema ríkissjóður og ræktunarsjóðurinn sjái um, að fé sé lagt fram aukreitis til þess að standast útdráttinn á réttum tíma. En ég er hræddur um, ef byrjað er á þessu í miðjum flokki, að það geri söluna óvissa. Hitt ætti að mega, að byrja á nýjum flokki. Annars má búast við, að það verði tregari sala á bréfum jarðræktarsjóðs, ef lánstíminn verður lengdur upp í 30 ár. Það munar talsverðu, hvort menn fá peninga sína aftur eftir 25 ár eða ekki fyrr en eftir 35 ár, og það getur haft nokkur áhrif á vilja manna til þess að kaupa bréfin sama verði og áður. vaxtalækkunin dregur vitanlega einnig úr því, að menn vilji kaupa bréfin. Úr þessu er ofurlítið bætt með 14. gr.; hún á að örva sölu bréfanna. En ég er hræddur um, að sú örvun vegi ekki á móti því, ef mönnum þykir yfirleitt óaðgengilegt að eiga fé sitt í bréfum ræktunarsjóðs.

Gísli Sveinsson [óyfirl.]: Svo að ég aðeins minnist á ummæli hv.þm. Ak. viðvíkjandi till., sem ég stend ekki að, en ætla að greiða atkv., þá eru þær till. í alla staði frambærilegar og réttar, og hann veit það, hv.þm., að það er aðferð, sem bæði er nothæf og notuð til þess að koma ákveðnum breyt. inn undir þær umr., sem hníga að sérstöku frv., sem fram hefir verið borið, að gera við það brtt., þótt þær séu um annað efni og færi málið inn á annað svið. Það er rétt, að þótt brtt. þessar séu að formi til við frv., þá hníga þær að því að breyta gildandi l, enda segir í brtt., að þau l. skuli falla úr gildi. Ég skil ekki, að brtt. verði hrundið af þeim ástæðum. Það er ekkert hneykslanlegt í þeim formlega séð frá þingsins sjónarmiði. En þeim er illa við till., landbn.-mönnum, af því að það barnar alveg söguna fyrir þeim. Nú er hætta mikil á, að þetta nái fram að ganga, þótt e. t. v. verði ekki svo í þessari d., og hætt við, að frv. landbn. mæti andstöðu nokkurri í Ed. Mínar brtt. skal ég ekki ræða frekar en orðið er. Það er misskilningur, að þau héruð, sem alla tíð hafa reynzt laus við kláðann, eigi ekki heimtingu á því að vera undanskilin, þegar gera á þessa gangskör að því að útrýma honum. Það er ranglæti, ef þau verða ekki undanskilin. En það er ekki hægt fyrir héruðin að verja sig með því, að um smithættu eða líkur til smithættu geti ekki verið að ræða, því að alltaf má segja, að smithætta stafi af samgangi fénaðarins. Það á því að dæma eftir því, sem fram hefir komið, þ. e. a. s. hvort kláðans hefir orðið vart í héruðunum eða ekki. Til hvers halda hv.þm., að rannsókn á þessu efni hafi verið framkvæmd fyrir 1–11/2 ári síðan? Auðvitað til að komast að raun um, hvar kláðans hefir orðið vart og hve mikið. Það þarf ekki að útrýma kláða þar, sem enginn kláði er. Það er hættulegt eftir svona yfirlýsingar frá hv. landbn.-mönnum að samþ. 2. lið 1. gr., uni að þessi og þessi eigi að ráðstafa um þetta og þetta til þess að hindra, að þeim tilgangi laganna verði náð, að undanskilja böðuninni algerlega hrein svæði. Úr því að hv. landbn. hefir hér lýst yfir því, að það sé meiningin að taka hin ósýktu svæði einnig og láta fara þar fram böðun, er full ástæða til að taka gleggra til orða, svo að ótvírætt komi fram, hver sé tilætlunin. Ég geri ráð fyrir því, að þeir, sem ekki vilja ganga inn á frv. n., samþ. fyrst þær brtt., sem fyrir liggja frá hv.þm. Borgf. og hv.þm. A.-Sk., og síðan, ef þær till. yrðu felldar, a. m. k. gangi inn á að samþ.till. á þskj. 107.

Gísli Sveinsson [óyfirl.]: Herra forseti! Ég á hér brtt. við þetta frv., og er skjótt af að segja, að ég tel eins og þessum málum er nú komið, og ástandið í landinu er með kláðann, að í fyrsta lagi sé það rétt, að þetta frv., sem hv. landbn. hefir komið með, nái ekki fram að ganga, og sé ég ekki, að hún bæti mikið úr með brtt. mínum á þskj. 108, en hinsvegar tel ég, að það mundi fullnægja, og fyrst um sinn vera rétt, að samþ.brtt. þær, sem nú liggja fyrir á þskj. 39, frá tveimur hv.þm. Ég mun því greiða þeim brtt., sem að vísu umsteypa frv., atkv. mitt, en hefði þó viljað tryggja, að málið felli ekki, ef þær næðu ekki fram að ganga, í sama óheillafarið og það nú er í, að því er snertir till. landbn., sem nú liggja fyrir. Ég tel, að það ákvæði í 1. gr. frv., sem samþ. var við 2. umr. málsins hér í hv. d., nái ekki tilgangi sínum, sem að vísu gekk í þá átt að fullnægja óskum okkar, sem ekki viljum skylda héruð, sem laus eru við þenna ófögnuð, til þess að ráðast í mikinn og óbærilegan kostnað, með öllum þeim afleiðingum, sem leiðir af böðun sauðfjár. Ég flyt því brtt. á þskj. 107. sem skilyrðislaust undanskilur þau héruð, þar sem kláða hefir ekki orðið vart síðustu 5 árin. Ef fylgt hefði frá hv. landbn. það álit, og svo góð ummæli eins og vænta hefði mátt, að hún meinti með sinni till., að það skyldi undanskilja þau héruð, þó að orðalagið gefi annað til kynna, þá hefði ég sætt mig við það, en það hefir ekki komið fram, og gerir líklega ekki, svo að það fullnægi mér og öðrum, því að ákvæðið í síðari mgr. 1. gr. eins og það er, er allt of loðmullulegt. Í fyrsta lagi er ráðh. heimilt að undanskilja þessi svæði, og í öðru lagi er það lagt undir dóm Búnaðarfélagsins, hvort það sé óhætt, eða um smitun af sýktu fé úr öðrum héruðum geti verið að ræða. Það er vitanlega ekki hægt að dæma um það - og hvar er sá staður á landinu, sem ekki getur verið um smitunarhættu að ræða? En mér skildist það ekki meiningin hjá hv. landbn., að hún ætti með þessu að útrýma kláða, sem alls ekki er til. M. ö. o., útrýmingin eigi að gilda svo víðtækt, að það megi ekki vera álit fyrir hendi um það, að komið geti til mála, að nokkurntíma geti sýkzt fé á einhverju svæði, sem ætti að undanskilja, af fé á öðrum svæðum. Þessi málsgr. leggur það í vald Búnaðarfél. og ráðh., hvort böðun á að fara fram um land allt og íþyngja þannig um skör fram þeim héruðum, sem eiga að vera laus allra mála. Það er að vísu gefið, að það hérað, sem sjálfsagt er að undanskilja, eru báðar Skaftafellssýslurnar, sem að vitund allra manna eru þau héruð landsins, þar sem ekki er kláði, en það geta þó verið önnur svæði, þar sem engin ástæða er til að ráðast í þetta, þó að það séu ekki heilar sýslur, heldur aðeins einstakir hreppar. Það er nokkur mismunur á því, hvort allt er morandi í kláða eða aðeins ein eða tvær kindur koma með kláða á hausti, og það kannske hrútar, sem hafðir eru inni, og alveg ástæðulaust að fyrirskipa allsherjar böðun, þó að slík tilfelli komi fyrir. Það segja mér skilríkir menn úr ýmsum héruðum, að víða séu til þau svæði, þar sem ekki er kláði, eins og t. d. í sumum hreppum Múlasýslna, Barðastrandarsýslu og hér á Suðurlandsundirlendinu í Árnessýslu. Það getur verið, að þetta mál nái ekki fram að ganga, og er þá betur en nú horfir, þó að þeim þyki kannske súrt í broti, er um þetta eiga að fjalla. En ég vil undanskilja mig og mitt hérað frá því, að verið sé að lögbjóða um það, sem ekki á sér stað. Þar sem kláði er á annað borð, verður honum vart útrýmt með einni böðun, enda gerir frv. ráð fyrir, að það misheppnist og fari þá önnur böðun fram, og ef á að fara að þröngva héruðum, sem eru „hrein“, að endurtaka böðun hvað eftir annað. þá vil ég ekki standa að þeim leik.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Ég tel sjálfsagt, að landbn. athugi þetta mál nánar milli umr., og þar af leiðandi sé ég ekki ástæðu til að ræða það mikið hér í hv. d. við meðnm. mína nú að þessu sinni. Ég vil þó taka það fram, að ekki get ég verið hv. 2. þm. Rang. sammála um það, að flest ákvæði frv. séu þýðingarlaus eða þýðingarlítil. Það fyrsta, sem hann nefndi í því sambandi og vildi telja þýðingarlaus ákvæði, voru ákvæði 3. gr. frv., sem heimila stj. að taka allt að því 5 millj. kr. lán, innanlands eða utan, til kaupa á veðdeildarbréfum Búnaðarbankans. Það er rétt, að eins og nú horfir má búast við, eða er vitað, að ekki mun verða tekið lán erlendis til þessara framkvæmda. En bæði er það, að ástandið, sem nú er, getur skyndilega breytzt., og svo finnst mér ekki ástæða til að telja alveg útilokað, að hægt væri að fá fé innanlands til bréfakaupa. Ég geri að vísu ráð fyrir, að um 3 millj. væri ekki að ræða innanlands í þessu skyni, en mér finnst ég ekki geta verið fyrirfram vonlaus um, að um eitthvert fé gæti verið að ræða, sem að gagni mætti koma fyrir veðdeildina. Í því sambandi dettur mér í hug, að samkv. nýlegum upplýsingum er í landinu mikill fjöldi af allskonar sjóðum, sem stofnaðir hafa verið í hinu og þessu augnamiði, og suma má ekki skerða fyrr en eftir mjög langan tíma. Í þessum sjóðum er mikið fé.

Ekki laust fyrir

. Nei, en hreyfist þó til og frá. Mér finnst, að í mörgum tilfellum væri fé þessara sjóða vel varið einmitt til kaupa á veðdeildarbréfum. Þá minntist hv.þm. á, að ræktunarsjóður Íslands hefði nokkurnveginn getað fullnægt eðlilegri eftirspurn eftir lánum. Ég veit, að þetta er rétt. En á það má benda, að þetta frv. leggur nokkrar nýjar kvaðir á ræktunarsjóð, og mun þá ekki veita af, að hann fengi eitthvað aukið fjármagn öðruvísi heldur en með bréfasölu. Nú má vel vera, að einhverju af þessu fé, sem ætlað er að renna úr viðlagasjóði til ræktunarsjóðs. væri betur varið til annara deilda bankans. Hygg ég, að því, sem ekki þykir ástæða til að taka til ræktunarsjóðs, væri betur varið til veðdeildarinnar heldur en til sparisjóðsdeildarinnar eða rekstrarlánadeildarinnar, þar sem það mætti verða til þess að óhagkvæm lán bænda gætu breytzt í veðdeildarlán til lengri tíma og orðið þeim þannig þægilegri en verið hefir. Þá verð ég að segja það út af aths. hv. 2. þm. Rang. við 12. gr. frv., að formlega er það rétt, sem hann sagði, að í 12. gr. er ekki beinlínis sagt neitt um það, að vextir ræktunarsjóðs eigi að hækka, en í framkvæmdinni yrði það án éta svo. Ég veit ekki til, að það hafi nokkurntíma verið svo í ræktunarsjóðnum, að vextir og kostnaðargjald samanlagt hafi verið hærra heldur en til er tekið í lögunum eins og þau eru nú, þó heimild hafi verið til að hafa vextina hærri. Sama yrði auðvitað, þó þetta frv. væri samþ. Framkvæmdin yrði að sjálfsögðu þannig, að vextir og kostnaðargjald samanlagt yrði ekki hærra en þar er tiltekið, og það er vitanlega meiningin með ákvæði frv. Hitt má vel vera, að þetta þyrfti að taka skýrar fram, eins og hv. 4. landsk. minntist á. Hv. 4. landsk. minntist á það fyrst og fremst, að með þessu frv. ætti að geta Búnaðarbankanum 2 millj. króna. Það kynni nú að vísu að fara svo, að þetta fé yrði ekki í reyndinni svo þá upphæð.

á pappírnum er það þetta

. Ég er nú ekki viss um að allt, sem úti er hjá viðlagasjóði, innheimtist. En rétt er það, að með þessu móti á Búnaðarbankinn að eignast a. m. k. nokkurt fé, sem hann ekki á nú. Ég fyrir mitt leyti tel réttmætt að styðja þessa stofnun á þennan hátt. En það skaut nokkuð skökku við hjá hv.þm., þegar hann rétt á eftir sagði, að með þessu frv. væri ekkert aukið fé lagt til landbúnaðarins. Hann kann að hafa átt við það, að viðlagasjóður, sem á að renna í ræktunarsjóð samkv. frv., væri hundinn í landbúnaðarlánum hvort sem væri. En þá vil ég benda honum á 3. kafla frv., þar sem beinlínis er gert ráð fyrir, að ríkissjóður greiði vaxtatillag af landbúnaðarlánum. Þar er vitanlega um aukið fjármagn til landbúnaðarins að ræða. Þá minntist bæði hv. 2. þm. Rang. og hv.landsk. á útdrátt bréfanna í sambandi við lengingu lánstímans í ræktunarsjóði, og talaði hv. 4. landsk. um, að eigendur bréfanna mundu ekki þurfa að þola það, að lánstíminn væri lengdur. Ég vil benda honum á e-lið 10. gr. Þar er beinlínis tekið fram, að eigendur bréfanna skuli einskis í missa. Útdráttur eldri bréfanna á að fara fram á nákvæmlega sama hátt og verið hefir, þó lánstíminn lengist. Auðvitað kostar það Búnaðarbankann nokkra fyrirhöfn að reikna þetta út, - ég skal játa það; en ekki hefi ég trú á, að það sé óframkvæmanlegt, eins og hv. 2. þm. Rang. gaf í skyn. E. t. v. er það rétt, að þetta sé allmiklum erfiðleikum bundið og því gæti verið æskilegra að finna eitthvert einfaldara fyrirkomulag. Það má að sjálfsögðu athuga nánar í n., hvort ekki er hægt að finna einfaldari leið, og skal ég því ekki eyða fleiri orðum um þetta nú. Ég vil aðeins endurtaka það, sem ég sagði í upphafi, að mér sýnist allir kaflar frv. hafa nokkra þýðingu fyrir afkomu landbúnaðarins og að þeir muni létta undir með bændum að standa undir skuldabyrðinni.

Pétur Magnússon Ég finn ástæðu til að gera nokkra grein fyrir afstöðu minni til þessa máls, sérstaklega af því að ég hefi skrifað undir nál. fyrirvaralaust. - Ég verð að segja það eins og er, að þó þetta frv. sé að nokkru leyti lagfæring á eldri löggjöf um sama efni, þá ætla ég, að það sé fremur þýðingarlítið, að undanskildum III. kaflanum, sem felur í sér ýmsar ráðstafanir vegna fjárkreppunnar. Samkv. þeim kafla er ríkisstj. heimilað að færa hámark vaxta af fasteignaveðslánum bænda niður í 5%. Þetta er vitanlega ákvæði, sem hefir sína þýðingu og komið hefir að gagni undanfarin 2 ár, en þau ár hefir ríkissjóður greitt vaxtatillag af fasteignaveðlánum bænda niður í 41/2%. Þetta hefir vitanlega verið mikil hjálp, þó reynslan hinsvegar hafi sýnt, að jafnvel þeir vextir eru of háir fyrir landbúnaðinn. En þetta er eina atriðið í frv., sem ég er viss um, að getur orðið að gagni fyrir bændur. Í 2. gr. frv. er gert ráð fyrir, að stofnaður verði nýr veðdeildarfl. við Búnaðarbankann og að veðdeildinni verði gert kleift að standa að nokkru leyti sjálf undir greiðslum af vaxtabréfum sínum með því fé, sem greiðist inn af þeim viðlagasjóðslánum, sem fylgdu veðdeildinni. - Og í 3. gr. frv. er stj. heimilað að taka allt að 5 millj. kr. lán, innan lands eða utan, til kaupa á bankavaxtabréfum veðdeildarinnar. Nú er það öllum hv.þdm. kunnugt, að í náinni framtíð eru engar líkur til, að slíkt lán muni fást erlendis, og því miður einnig litlar líkur til, að það geti fengizt innan lands. Þess vegna eru þetta aðeins málamyndaráðstafanir. Það sakar máske ekki, þó að þetta standi á pappírnum, en bændunum kemur það ekki að neinu gagni, þó að veðdeildinni sé heimilað að hækka vexti, án þess að líkur séu til, að hún geti það, og þó að heimilað sé að taka 5 millj. kr. lán, sem hvergi er hægt að fá. Þetta er sem sagt aðeins pappírsgagn, sjálfsagt meinlaust, en líka gagnslaust. Í 6. gr. frv. er ákveðið, að það af viðlagasjóði Íslands, sem er umfram eign veðdeildar Búnaðarbankans, skuli renna til ræktunarsjóðs. Ég veit ekki, hvað sá hluti af viðlagasjóði nemur mikilli upphæð; það hefir ekki farið fram mat á sjóðnum. Ég álít, að það sé mjög hæpin ákvörðun, að láta þetta fé renna til ræktunarsjóðsins. Ræktunarsjóðurinn er orðinn allöflug stofnun og hefir jafnan getað fullnægt eftirspurn lána, nema aðeins part úr ári, en það var haustið 1931; þá stöðvuðust útlán úr sjóðnum um nokkurn tíma. Síðan hefir sjóðurinn alltaf getað fullnægt eftirspurninni og á allverulegan sjóð upp á að hlaupa nú. Hinsvegar er ég vitanlega samþykkur því, að viðlagassjóður sé látinn renna inn í Búnaðarbankann. Ég álít, að það eigi að ráðstafa honum í aðra deild bankans, og þá frekast í sparisjóðs- og rekstrarlánadeildina. Hún hefir meiri þörf fyrir fé. Býst ég við að flytja brtt. um það við 3. umr., að viðlagasjóðurinn verði látinn renna til sparisjóðsdeildarinnar, en ekki í ræktunarsjóð. Í 10. gr. frv. er gerð ráðstöfun til þess, að stj. Búnaðarbankans skuli heimilt að lengja lánstímann á eldri lánum úr ræktunarsjóði, ef lántakendur óska þess. Náttúrlega gæti það komið til mála að breyta lánstímanum og lengja hann í þeim lánaflokkum, sem ekki er enn búið að opna, þó að ég álíti það mjög vafasama ráðstöfun. Því að það verða menn að gera sér ljóst, að um leið og lengdur verður lánstíminn í ræktunarsjóði og lengri tíma þarf til þess að innleysa vaxtabréfin, þá má gera ráð fyrir, að bréfin seljist ekki nema með afföllum. En hingað til hafa vaxtabréf ræktunarsjóðs selzt áfallalaust að mestu leyti. Hinsvegar álít ég ekkert vit í því að lengja lánstímann í þeim lánaflokkum, sem þegar er búið að stofna. Það væru í raun réttri hrein svik við þá menn og stofnanir, sem keypt hafa jarðræktarbréfin. En það væri bæði rangt og ákaflega varasamt upp á seinni tímann. Bréfaeigendur verða að geta treyst því, að innlausnartíma bréfa hvers flokks verði eigi breytt. Ég býst við að flytja brtt. um það við 3. umr., að síðari liður 10. gr. skuli felldur burt. Síðasta lið 12. gr. býst ég við, að margir muni skilja þannig, að vextir ræktunarsjóðs eigi að lækka úr 6% niður í 3 eða 41/2%; en hér er ekki um það að ræða, heldur hitt, að bankanum verður ekki heimilt samkv. þessari grein að reikna sér af lánum 1/2% vegna kostnaðar við rekstur ræktunarsjóðs. Þann kostnað á sjóðurinn að greiða sjálfur samkv. þessari grein. Þess má geta í þessu sambandi, að sjóðurinn hefir hingað til tekið á sig kostnað við bréfasöluna að meira eða minna leyti. Ef sjóðurinn ætti sjálfur að standa alveg undir kostnaðinum við rekstur sinn, yrði sennilega ekki hægt að komast hjá því að láta lántakendur bera kostnaðinn við söluna, og væri þá tekið með annari hendinni það, sem gefið er með hinni. Annars eru þarna ýmsar leiðréttingar á lögunum, sem gott eitt er um að segja, að fram gangi. En eina verulega efnisbreyt. er þar, sem kveðið er, að bústofnslánadeildin falli burt úr búnaðarbankalögunum, og ég er þeirri breyt. samþykkur, af þeirri ástæðu, að það eru engar og voru aldrei neinar líkur til þess, að sú deild tæki nokkurntíma til starfa. Það var þannig frá henni gengið, að vonlaust var um, að bréf hennar seldust viðunandi verði, og sízt voru líkur til, að þau seldust því verði, sem landbúnaðurinn gæti staðið undir eins og nú er. En flest höfuðatriði frv. tel ég til lítilla eða engra hagsbóta fyrir lánþega þessarar stofnunar, og það, sem gerði það að verkum, að ég vildi ekki setja mig í beina andstöðu við frv., var aðallega ákveðið um vaxtatillagið, og svo að í frv. felast nokkrar lagfæringar á núgildandi löggjöf um þetta efni.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég beindi þeirri fyrirspurn áðan til hv. 1. flm. þessa frv. og hæstv.dómsmrh., hvernig þeir skildu þetta orðalag og ákvæði í 1. gr. frv. Ég spurði ekki vegna þess, að ég þættist ekki viss um, hvernig þeir skildu það og myndu skýra, en ég vildi fá því slegið föstu, svo svar þeirra lægi fyrir. Ég taldi hyggilegt af hæstv.dómsmrh. að láta hv. 1. flm. svara fyrst, því það var vitanlega hægara að svara á eftir, en þeir hafa báðir svarað. Ráðh. neitaði að taka við nokkrum lögregluþjónum, sem bæjarstjórn Rvíkur skipaði án hans meðmæla eða tillagna, þegar hæstv. ráðh. var lögreglustj. Bendir það til þess, að hann taki bókstaflega tilskipunina frá 1872. Ef á að taka þetta bókstaflega um óbrotna lögregluþjóna, að neita að taka við þeim, ætli þá sé síður ástæða í hæstarétti að velja þá færustu menn, sem völ er á?  Hæstv. ráðh. sagði, að próf dómaranna væri dauður bókstafur, það hefði ekki verið notað í 15 ár, sem hæstiréttur væri búinn að starfa. Eftir orðum hans var ómögulegt að skilja annað en þetta væri næstum daglegur viðburður. En síðan stofnaður var hæstiréttur, hefir aðeins verið skipaður 1 dómari - Einar Arnórsson. - Og ég get haft það eftir hvar sem er og staðið við það, að þegar þáv. dómsmrh., Magnús Guðmundsson, skipaði hann í þetta embætti, eftir ábendingu hæstaréttardómaranna, þá sagðist hann álíta, að próf væri með öllu óþarft, þar sem þessi maður hefði þegar sýnt hæfileika og yfirburði í dómsuppkvaðningu, hann hefði dæmt svo marga dóma og hefði það mikla dómarareynslu að baki. Þessi rök þessa hæstv. ráðh. eru því ákaflega velgalítil, að ég ekki kveði sterkara að orði. Ég þarf ekki að svara hv. 1. flm. mörgum orðum. Honum þótti undarlegt, að ég skyldi vilja, að lögfræðinganefndin hefði fyrst tekið fyrir þær umbætur á réttarfarslöggjöfinni, er snerta meðferð einkamála í héraði. Hann taldi rétt að taka fyrst hæstarétt, því til hvers væri að taka meðferð einkamála í héraði, ef ekki væri nægilegt öryggi í hæstarétti. Hann var að tala um ró í kringum réttinn og frið, sem ætti að vera, en sjálfur gefur hann í skyn, að ekkert öryggi sé í hæstarétti, eða ég get a. m. k. ekki séð, hvernig hægt er að gefa meiri vantraustyfirlýsingu en hann og hans flokksbræður hafa gefið hæstarétti. Slík orð um hæstaréttardóma, sem Framsókn og Alþfl. hafa notað, hefir Sjálfstfl. aldrei látið falla eða viðhaft.  Það er alveg víst, að lögfræðinganefndin var skipuð til þess að undirbúa sérstaklega breyt. á l. um meðferð einkamála í héraði, sem eru orðin gömul og úrelt á marga lund og þarf að koma í nýtt og betra horf. En það var ekki þörf á að rjúka til og endurskoða lögin um hæstarétt, sem ekki eru eldri en frá 1919, og þá sniðin eftir lögum um hæstarétt Dana, sem ekki er vitað, að hafi verið breytt síðan til nokkurra muna. Það má vel vera, að nefndin hafi ekki getað á svo stuttum tíma undirbúið þá löggjöf, en hægt hefði verið að flytja frv. um opinberan ákæranda, vegna þess að hann verður til, hvort sem skipaðir verða kviðdómar eða ekki, og það þurfti ekki að vera nema lítið frv. og þurfti ekki að koma í bága við önnur lög, hvenær sem þau yrðu sett. Ég fæ ekki séð, að það komi af neinum þráa, þó menn vilji halda við það, að dómaraprófin haldist. Ég veit ekki betur en að hæstv. ráðh. hafi gengið undir embættispróf, - og mundi hann telja það heppilegra, að menn fengju embætti, ef þeir hefðu setið á skólabekkjunum svo eða svo lengi án þess að taka nokkurn tíma próf? Það má þá alveg eins fella niður þau ákvæði, að sá, er verða vill málaflutningsmaður fyrir hæstarétti, þurfi að taka sitt próf, eða hafa fengið I. eink. Ég fæ ekki séð annað en það væri fyllilega réttlátt og samræmi í því, að svo væri gert, en þó er ekki gert ráð fyrir því í þessu frv., sem hér liggur fyrir. Ég sé ekki neina ástæðu til þess, að málaflutningsmaður við réttinn þurfi að taka strangara próf eða gerðar séu hærri kröfur til hans en dómaranna.

Kannske við verðum sammála?

. Við verðum ekki sammála, vegna þess að hv.flm. vill ekki, að fulltrúar lögmanns, ráðuneytis eða lögreglustjóra, sem hafa starfað í 5 ár eða lengur, þurfi að dæma 4 mál, áður en þeir geti fengið dómararéttindi, en þeir verða að sækja eða verja 4 mál fyrir hæstarétti til að geta öðlazt réttindi sem hæstaréttarmálaflutningsmenn. Ég fæ ekki séð, hvers vegna á að gera strangari kröfur til þeirra sem málaflutningsmanna en dómara, og það nær vitanlega engri átt, að slík ákvæði sem þessi séu þannig. Það ber öllum saman um, að það sé minni vandi og minni raun að flytja mál fyrir rétti en að sitja í réttinum sem dómari. Það er þess vegna enginn þrái, sem hér liggur á bak við, heldur aðeins skylda, sem hlýtur að hvíla á löggjafanum, að setja sem ströngust ákvæði um það, hvernig menn geti orðið dómarar. Það er algerlega rangt hjá hv.flm., að ég hafi verið að vega harðlega að Einari Arnórssyni hæstaréttardómara. Í fyrsta lagi er það ljóst af því, að í þeim tveimur höfuðatriðum, sem ég hefi gert að umtalsefni, hefir þessi maður sérstöðu, eins og kemur fram í grg. frv., og eins og hv.frsm. tók sjálfur fram í framsöguræðu sinni. Ég er því Einari Arnórssyni sammála, en ekki að ráðast á hann. Auk þess hefir hvor okkar sem er leyfi til þess að hafa okkar skoðun um einstök atriði. Og þó að ég virði mikils skoðanir Einars Arnórssonar, þá fæ ég ekki séð, að ég mætti ekki líta öðruvísi á lögfræðileg atriði en hann. Bæði hv.flm. og hæstv.dómsmrh. hafa stöðugt verið að halda því fram, að ákvæðið um opinbera atkvgr. væri höfuðatriði í þessu máli. Nú vil ég benda hv.þm. á það, að eins og þetta ákvæði er í frv., þá er það gerólíkt því, sem áður var í fimmtardómsfrv. Ég vil líka benda á það, að eins og gr., sem um þetta fjallar, er orðuð, þá er nákvæmlega tekin upp starfsaðferð hæstaréttar við uppkvaðningu dóma. Ég veit ekki betur en að það sé regla, að dómarar komi saman að loknum málflutningi til að ræða málið, en einn sé kjörinn til að koma með dómsákvæðið, sem gengur skriflega á milli dómaranna, og þar á skrifa þeir, hvort þeir séu samþykkir eða ekki. Það eina, sem skilur, er það, að samkv. frv. skal birta atkv. þess, sem er ekki samþykkur, en í l. er það aðeins heimild, en hver sem vill getur birt sitt atkv., og hv.flm. veit, að þetta sérákvæði hefir í mörgum dómum verið birt, eins og hver og einn getur sannfært sig um með því að fletta upp í hæstaréttartíðindunum. Þetta er því vissulega ekkert höfuðatriði. Að allt eigi að gerast fyrir opnum dyrum, er heldur ekkert nema slagorð, því að allir dómarar hæstaréttar eru fyrir opnum dyrum að þessu leyti til. Hv. þm. endaði ræðu sína á því, að lögfræðingan. hefði ekki viljað fjölga dómurunum upp í fimm, af því að það hefði í fór með sér svo mikil aukin útgjöld og þeir væru því mótfallnir að stofna slík ný embætti. Það gengur alveg fram af mér, þegar maður úr þessum flokki er að tala um, að hann vilji ekki stofna ný embætti, hann sem er nú á launum vegna bitlings, sem stj. hefir útbúið með þessari lögfræðingan. Svo rís hann upp og segir, að hér megi ekki stofna ný embætti.

Ég þigg engin laun

. Það verður gaman að sjá þann landsreikning, sem sýnir það, nema hann sé þá eins og hv.þm. S.-Þ., að gefa ríkissjóði hluta af launum sínum. Ég held, að þessir hv.þm. ættu ekki að tala hér um með vandlætingu, þeir sem hafa stofnað tugi nýrra embætta, sem eru öll eða flestöll óþarfari en fjölgun dómara í hæstarétti. Þeir munu ekki fá ámæli alþjóðar, þó að þeir yrðu þess valdandi, að ríkissjóður yrði að borga nokkrum þúsundum meira í þessu skyni til þessara viðbótardómara, sem ættu að vera í sambandi við prófessora háskólans. Ef þeir hefðu fært það fram sem rök, að það væri óþarfi að hafa dómarana fimm, þá væru það rök út af fyrir sig, en hitt eru engin rök hjá þeim, að þeir vilji ekki stofna ný embætti, því að þá fyrst verða þeir sér til athlægis.

Sigurður Einarsson Um brtt. þessa þarf ég ekki að vera margorður, því að hún skýrir sig sjálf. Það er farið fram á að fara meðalveg á milli póstsjóðs annarsvegar og blaðamanna hinsvegar. Það er farið fram á ívilnun handa blöðunum, en bætir þó um fyrir póstsjóði frá því, sem ella hefði orðið.

Flm. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Eins og sest á grg. frv. er það samið af lögfræðinganefnd þeirri, sem skipuð var eftir þáltill. síðasta Alþingis. Í henni áttu sæti við flm. frv. og Einar Arnórsson hæstaréttardómari. Nefndin er í öllum aðalatriðum sammála um frv., en Einar Arnórsson hefir þó gert ágreining um tvo atriði. Hann er þannig mótfallinn c-lið 2. gr., sem felur það í sér, að hið svo kallaða dómarapróf verði fellt niður. Prófi þessu hefir aldrei verið beitt hér á landi, og mun enda hvergi tíðkast nema í Danmörku. Hafa margir jafnan verið því andvígir að hafa slíkt ákvæði í lögum. En þótt E. A. sé andvígur niðurfellingu dómaraprófsins, telur hann samt d-lið 2. gr. vera til mikilla bóta, en þar er svo ákveðið, að dómsmrh. skuli leita umsagnar hæstaréttar um skipun dómara í réttinn, enda ætti það að jafngilda hinu umþráttaða dómaraprófi. Ég vil geta þess um leið, að ef c-liður verður felldur, þá er sjálfsagt að fella d-lið líka, því að það getur ekki samrímazt, að dómarar gefi prófvottorð og að ráðh. sé skylt að leita umsagnar þeirra. - Þá er E. A. ósammála okkur flm. um það atriði 1. gr., að ráðh. skuli velja mann í dóminn að fengnum tillögum hans, ef einhver hæstaréttardómara forfallast. Við flm. álítum, að dómsmrh., sem er yfirmaður lögfræðingastéttarinnar, og þá einnig hæstaréttar, eigi líka að hafa skipunarvald þar. Það er alveg óhæfa, þegar um mál sem þetta er að ræða, að dæma út frá því pólitíska ástandi, sem er á hverjum tíma, í stað þess að fara eftir því, sem réttast er. Ef andstaðan gegn þessu byggist á því, hvaða flokkar fara nú með völd, er því til að svara, að það er með öllu óvíst, að svo verði framvegis um aldur og æfi, og gæti það þá komið þeim í koll, ef þeir eða ráðherrar þeirra misbeittu valdi sínu í þessu efni. - Að öðru leyti eru nm. sammála um efni frv. Efni frv. er þegar rætt og kunnugt hér á þingi. Þótt nokkur ný atriði komi fyrir í því, er það í höfuðatriðum sama efnis og frv. um fimmtardóm, sem var næstum afgr. á þingi 1932, er það strandaði á lítilli brtt., og frv. um æðsta dóm, sem lá fyrir þinginu 1933. Það er álit mitt, að eins og nú er frá frv. gengið, hljóti allir að vera sammála um það, að því sé í hóf stillt, og dómnum með því komið í það horf, sem er í samræmi við réttarmeðvitund þjóðarinnar. Pólítísk hlutdrægni á ekki að geta komið hér til greina. Af nýmælum í frv. má geta þess, að í stað þess, að áður var valið milli háskólaprófessoranna með hlutkesti, ef hæstaréttardómari víkur sæti, á samkv. frv. dómsmrh. að geta valið úr stærra hópi, svo sem hæstaréttarmálaflutningsmönnum og héraðsdómurum og öðrum, sem geta orðið hæstaréttardómarar. Ég álít rétt að stækka þennan hóp, enda getur vel staðið svo á, að enginn lagaprófessoranna hafi aðstöðu til að taka sæti í dómnum. Þá teljum við og réttara að ákveða þóknun handa dómurum, er taka sæti í réttinum til bráðabirgða, fyrir hvert einstakt mál, í stað þess að nú er sama þóknun fyrir hvert mál, hvort sem það er stórt eða lítið. Í 2. gr. er svo ákveðið, að veita megi manni með 2. einkunn dómaraembætti, ef hæstiréttur mælir með því. Þessi till. er shlj.till., sem við Einar Arnórsson bárum fram á þingi 1932 og þá var samþ., enda er það ekki sanngjarnt að vera svo strangur við 2. einkunnar menn, hversu mikla hæfileika sem þeir annars sýna og hversu vel sem þeir rækja störf sín, að þeir geti ekki átt kost á að fá dómaraembætti eins og þessir svo kölluðu 1. einkunnar menn, sem oft reynast ekkert betur eftir að þeir hafa tekið próf. Þá hefir nokkuð verið fjölgað í þeim flokki manna, sem geta komið til greina sem hæstaréttardómarar. Því er haldið eins og er í núgildandi l., að kennarar við háskólann og hæstaréttarmálaflm. skuli hafa verið skemmst 3 ár í því starfi. En svo er bætt við fulltrúum þeirra dómenda, sem mesta dóma hafa með höndum, eins og fulltrúum lögmanns og lögreglustjórans í Reykjavík, þessara embættismanna, sem nær eingöngu fást við dóma. Þar sem mest af málum, sem koma fyrir hér á landi, ganga fyrir rétti hér í Reykjavík, þá er það augljóst, að þessir menn hafa sérstaka æfingu í meðferð dóma, og þar sem heimtaður er 5 ára starfstími, og maður gerir ráð fyrir, að leitað yrði álits hlutaðeigandi embættismanns um það, hvernig fulltrúinn hefði staðið í stöðu sinni, þá má ætla, að þarna geti verið um hæf dómaraefni að ræða. Þá er það ennfremur nýmæli, að sá geti orðið hæstaréttardómari, sem sýnt hefir verulega yfirburði í lögfræði með fræðimennsku eða á einhvern annan hátt. Aðalbreyt., sem þetta frv. gerir ráð fyrir á hæstaréttarl., er fólgin í ákvæðinu um opinbera atkvgr. í dómnum og að allur almenningur geti átt kost á að vita, hvernig dómarar hafa greitt atkv. um mál, því það er samkv. þessu frv. skylt að birta öll ágreiningsatriði, sem fyrir koma. - Ég held, að það sé ekki mikið deiluefni nú orðið, að það sé rétt að taka upp opinbera atkvgr. í æðsta dómi. Bæði mun það vera ósk almennings að fá að vita um það, hvernig einstakir dómarar hafa greitt atkv., og í öðru lagi getur það haft fræðilega þýðingu, en tjón getur ekkert af því stafað. Sem sagt, í mínum augum er þetta mál núna þannig út búið, að það ætti ekki að geta orðið að neinum pólitískum ásteytingarsteini.

Gísli Sveinason [óyfirl.]: Það má segja með réttu, að allir flokkar hafi staðið að lögfræðinganefndinni, sem telur sig koma með þetta mikilsverða mál fyrir Alþingi, um breyting á lögum hæstaréttar. Aðalflokkarnir stóðu að n., stjórnarflokkurinn, eins og kunnugt er - en hann er nú tvískiptur -, og Sjálfstfl. Því að Sjálfstfl. óskaði þess, að Einar Arnórsson tæki þátt í n. Þar fyrir er engan veginn gefið, að þm. flokksins fallist á allt, sem n. kemur með, þó að þessi maður væri samþykkur því. En það, sem deilt er um, er ekki heldur það, sem með réttu verður eignað Einari Arnórssyni, því að það eru aðallega tvo atriði, sem aðalflm. málsins hefir lýst yfir, að Einar Arnórsson teldi sig undanskilinn að samþykkja. Þau tvö atriði eru að hve miklu leyti eigi að auka vald dómsmrh. í réttinum með skipun hæstaréttardómara, og í öðru lagi, hvort það öryggi, sem hæstiréttur telur þurfa fyrir veitingunni, sem sé dómaraprófið, skuli afnumið. Það er óneitanlegt, að í flestum þjóðlöndum þessarar álfu kemur nú orðið ljóst fram, að þeir, sem ráða lögum og lofum, telja ekki rétt, að æðstu dómstólar fái að dæma eftir sínu höfði í öllum málum, sízt málum, sem skipta þjóðarheill. Það er kunnugt um vini okkar Rússana, eins um vini allra manna, Þjóðverja (og við erum allir af sama stofni og þeir), ennfremur Ítali o. s. frv. Stjórnir allra þessara ríkja halda því fram, að þjóðarheill eigi að standa yfir einstaklingsrétti. Og segja ekki lögin til um það? En þegar þjóðarheill er sama og stjórnarheill meðal þessara ríkja, fer málið þá ekki að vandast? Þegar stjórn situr við völd, er eðlilegt, að hún telji heill sína fara saman við heill alþjóðar, þó að við grunum nú stundum stjórnirnar um græsku. Nú mætti segja, að okkur Íslendingum farist ekki og getum komizt af án þess að taka þetta upp eftir öðrum ríkjum, en ætli ekki geti farið svo, að við gerum það, hvort sem okkur líkar betur eða verr? Ég get ekki kvartað undan hæstarétti, og ég held, að stjórnin geti það ekki heldur. Ég hygg, að segja mætti, að hæstiréttur væri farinn að laga sig eftir öðrum löndum, og væri orðinn ófús að dæma gegn stjórnarheill, jafnvel þó það væri fyrir þjóðarheill. Ég vil ekki þar með segja, að hæstiréttur sé svo ranglátur, eða þetta sé svo vísvitandi, heldur er hér eins og um lóð í vogarskál að ræða. Það getur verið álitamál, hvort lóðið vigtar hér meira, en það er eins og lóð stj. vilji oft verða þyngra. Þetta getur farið vel, ef heill stj. fer saman við alþjóðarheill, en annars illa. Þess gætir ef til vill helzt á Norðurlöndum, að einstaklingsréttur eigi að vera mest metinn. Aðrir geta reynt að hrekja þetta, en þó er þetta stefnan víðast, eins og allar fréttir staðfesta, sem utan að berast. Þessi stefna er venjulega talin vera afleiðing af einræði stjórnarvaldanna, en hún getur líka komið frá sjálfum þjóðunum, eða sumpart af því að ávallt beri á hverjum tíma, í mótsetningu við það, sem tíðkaðist um síðustu aldamót, að breyta æ meir um stefnu í þá átt að meta þjóðarheildina meira en einstaklinginn, og vinna að því að einstaklingurinn drukkni í heildinni. Ég er nú einu sinni svo gamaldags, að ég er á móti því að auka vald ríkisstj. eða áhrif um veitingu embætta, eins og gert er ráð fyrir í frv. þessu. mér virðist hv. aðalflm. telja það sjálfsagt, að veiting embætta þessara yrði hagað eftir till. dómara, en það er tekið fram, að veitingu þessara embætta skuli hagað eins og áður þannig, að konungur veitir þau eftir till. ráðh., og er engu þar um breytt. Þá eru burt felld úr lögunum skilyrðin um dómarapróf, og fæ ég ekki skilið, að þessi settu skilyrði valdi nokkrum trafala. Nú hefir það réttilega verið tekið fram, m. a. af hæstv.forsrh., að þetta dómarapróf hafi aldrei verið notað. En því er þá verið að gera úr þessu meinlitla ákvæði stórt atriði? Því má það ekki vera eins og áður, þó að hvergi sé í lögum, nema í Danmörku? Mér finnst ekki ástæða fyrir hæstv. stjórn að sparka í þetta atriði, þó það sé í lögum í Danmörku. Mér hefir heyrzt, að þangað voru sótt svo mörg fordæmi, að það hæfir sízt, enda hlýtur einhver önnur ástæða að liggja á bak við. Mér finnst það vera öfug „logik“ að afnema ákvæði vegna þess að það hefir ekki gert ógagn, en getur vel verið til öryggis. Það hlýtur að vera eitthvað sérstakt, sem vakir fyrir um að afnema þetta ákvæði, sem er til öryggis, þó að það hafi ekki verið notað. Þó að sett sé það skilyrði að leita umsagnar dómaranna, er það ekki sama og próf. Þá er það og ekki heldur sama, að ráðh. sé skylt að leita álits dómara, eða fara eftir þeirra tillögum um skipun í dómaraembættin, og ráðh. er alls ekki skyldugur að fara eftir till. dómara. Þetta ákvæði, að ráðh. skuli „að fengnum till.“, er sett til að punta sem mest upp á þessa málsgr., en dómsmrh. getur samkv. frv. þessu ráðið því, hver situr í réttinum þennan og þennan dag sem dómari í forföllum aðaldómara Hér er verið að stinga inn litla fingrinum, til þess síðar að geta komið inn allri hendinni. Dómarar réttarins hafa ráðið því fram til þessa, hverjir koma inn í forföllum. Nú er þetta vald lagt í hendur dómsmrh. og svo er talað um, að óþarfi sé að vekja umr. um svona lítið atriði. En þetta er stefnumál, sem fyllilega er leyfilegt að ræða við 1. umr. Ég skal taka það fram, að núv. stjórn eða dómsmrh. getur ekki þakkað sér að eiga upptök að þessu máli, þó hann vildi Hér sat dómsmrh. á undan honum, sem öllu vildi einn ráða og hafa bæði tögl og hagldir í æðsta dómstóli landsins, þ. e. hafa hæstarétt pólitískan, því vitanlega hneig allt í þá átt að draga hann undir hið pólitíska vald, og þetta hnígur til sömu áttar. Því hér er ekki átt við neitt annað en að dómsmrh. leiti umsagnar án þess að þurfa að taka tillit til hennar á nokkurn hátt. Hitt getur vel verið, að núv. hæstv.dómsmrh. álíti, að mikil rök þurfi til að brjóta í bága við álit dómaranna, eins og hann minntist á í ræðu sinni. Er sjálfsagt óhugsandi annað en ráðh. taki til athugunar rök hæstaréttar, en dómar manna eru ærið misjafnir. Og hver er til að dæma um þau rök, ef ráðh. sýnist annað en dómurunum? Enginn annar en hann sjálfur. Ég skal taka það fram, af því ég sé hv.fyrrv.dómsmrh. skjótast hér um deildina, að hans stjórn og blöð stjórnarflokkanna hafa kallað suma dóma hæstaréttar íhaldsdóma. við getum því skilið, hvernig dómar pólitísks ráðh. geta orðið um sín eigin rök, ef hann segir t. d., að rök hæstaréttar séu einskis virði eins og hv.fyrrv.dómsmrh. hefir komizt að orði, - því það má hann eiga, að hann fer ekki stundum dult með skoðanir sínar. Ef ráðh. ætti samkv. frv. þessu að vera bundinn við tillögur dómara hvað snertir skipun nýs dómara eða setningu forfalladómara, þá hefði svo verið frá gengið að ákveða í grein þessari, að dómsmrh. setti í embættin eftir till. hæstaréttardómara, það hefði verið rétt orðalag, ef ætlazt hefði verið til þess af aðstandendum og flm. þessa frv., að svo yrði gert. En hitt skilur enginn maður svo, að ráðh. sé skuldbundinn, þó að eigi skuli skipa í embættið fyrr en að „fengnum till. hæstaréttardómara“. Eftir því sem stjórnskipunarlagafræði hefir verið skilin og skýrð, þá er ekki unnt að leggja annan skilning í þetta atriði. Þarf ekki að fjölyrða um, að með þessu frv. er verið að flytja veitingarvaldið úr hendi dómaranna yfir til ráðh., því stjórnin vill fá að vera einráð um dómaravalið og það verður hún, ef orðalag þessarar frvgr. verður samþ. óbreytt. Nú vil ég spyrja, hvort hæstv. stjórn vill ekki fallast á að taka þarna í stað orðanna „að fengnum till.“ - eftir tillögum, ef brtt. kemur fram um það, - hvort hún vill ekki hverfa frá þessari einræðisstefnu, þegar allt er nú gert í samræmi við lýðræðið, og að stofnunin mætti ráða þarna um, sérstaklega þegar ekki verður nú oft nema um stuttan tíma að ræða í forföllum, eins og skýrt er tekið fram í 1. gr. frv. að gegna dómaraembætti í forföllum aðaldómara. Mér skilst, að fulltrúi Sjálfstfl. í lögfræðinganefndinni hafi gert ágreining um það, sem talið er annað höfuðágreiningsatriðið, hvort dómsuppkvaðning og atkvgr. í réttinum skuli vera opinber eða ekki. Menn hafa ekki fundið til þess hingað til, þó svo væri ekki, m. a. vegna þess, að það eru sérlega fá tilfelli, sem ágreiningur hefir orðið í hæstarétti. Það er rétt, að frá sjónarmiði praktiserandi lögfræðinga hefir þetta dálítið að segja, en ekki fyrir aðra, nema þá ef menn ætla að elta ólar við dómsuppkvaðningu eða nota í pólitísku augnamiði. Ég skal svo ekki lengja mál mitt meira að sinni, en vildi aðeins taka fram aðalatriðin við þessa umr., þar sem um stefnumun er að ræða. Þó menn hafi fellt misjafna dóma um hæstarétt, og ekki fundizt hann alltaf þjóna vissri pólitískri stefnu, þá hafa menn aldrei efast um, að í honum væri fullkomið öryggi. En svo maður segi ekki of mikið, þá er það alrangt, að með þessu frv. sé réttaröryggið tryggt á nokkurn hátt, enda er svo frá gengið, að tæplega er unnt að umbæta gildandi lög um hæstarétt hvað það snertir, en hér er gerð tilraun til að rýra það. Það er engan veginn hægt að koma með rök eins og það, að í staðinn fyrir vald eða rétt dómaranna komi úrskurður pólitísks dómsmrh., eða sem a. m. k. verður pólitískur ráðh. meðan núv. stjórn situr. Vildi ég mega vænta þess, að menn gætu komið sér saman um lausn þessa máls, svo ekki þyrfti að rísa meiri ágreiningur en orðið er. Loks vil ég svo segja það, að það var ekki þetta atriði, sem lá beint fyrir, að nefndin ryki til, þegar hún vildi sýna rausn sína og þykjast vilja einhverjar umbætur á l. um hæstarétt.

Flm. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Mikill hluti af ræðu hv. 8. landsk. var um það, að við nm. hefðum brugðizt skyldu okkar, og rökin fyrir því voru þau, að aðallega hefði meiningin með þál., sem varð til þess, að við vorum skipaðir, verið sú, að fást við réttarfar í undirrétti. Ég skil ekki, hvernig hv.þm. getur fengið þetta út úr till., þar sem þar er skýrt tekið fram, að rannsaka eigi og gera till. um alla réttarfarslöggjöf landsins, einkamál og opinber mál, og landsdómi bætt við. Það er m. ö. o. allt réttarfar, allir dómstólar, sem till. nær yfir, og það er gengið svo langt, að það er heimtað, að farið sé eftir fullkomnustu erlendum fyrirmyndum. Nú veit hv.þm., að n. var skipuð skömmu fyrir áramót og hefir því ekki á svo stuttum tíma haft tíma til að gera þær gagngerðu breytingar, sem hún á að gera í þessum efnum, og það er ástæðan til þess, að hún núna kemur aðeins með breyt. á hæstaréttarl. Það liggur í augum uppi, að það lá beinast við að byrja á þessu, þar sem þarna var um stofnun að ræða, sem hægast var að koma nær nútímanum með því að gera breyt. Hitt er algerður misskilningur, að það hafi verið meiningin, að n. mætti alls ekki hrófla við hæstarétti; hann væri alveg fyrir utan hennar verksvið. Á þeim stutta tíma, sem við höfum haft til starfa, höfum við reynt að gera sæmilegar bætur til bráðabirgða á lögum hæstaréttar. Hitt er annað mál, ef rannsókn leiðir í ljós, að gera verður fleiri breyt. á hæstarétti, þá getum við orðið því samþykkir að gera það. En við vorum allir nm., líka flokksbróðir hv. 8. landsk., Einar Arnórsson, þeirrar skoðunar, að auka þyrfti réttaröryggið í landinu, og með því að gera æðsta dómstól landsins sem fullkomnastan mætti bæta úr þeim göllum, sem eru á lægri dómstólunum. Hv. 8. landsk. hneykslaðist á því, að við skyldum ekki hafa sett í frv. atriðið um opinberan ákæranda, sem kom fram í frv. á síðasta þingi. En fyrst og fremst er ekki gefið, að við séum sammála um að stofna embætti opinbers ákæranda eða okkur finnist við séum búnir að rannsaka það mál nógu vel, og okkur ber alls ekki skylda til þess á þessum stutta tíma, sem við höfum haft til umráða. Þetta verður að vera í samræmi við álít okkar á öðrum breyt. réttarfarsins, t. d. þeim, hvort koma eigi á kviðdómi og slíku. En það tvennt, að gera breytingar á stofnun, sem þegar er til í landinu, einhverri þýðingarmestu stofnun, sem engum dettur í hug að leggja niður, eða taka upp opinberan ákæranda út í bláinn, er auðvitað ósambærilegt. Annars voru aths. hv.þm. yfirleitt ekki þannig lagaðar, að það taki því að fara frekar út í þær. Hann bar fram þá fyrirspurn til mín og hæstv.dómsmrh., hvort ákvæði 1. og 2. gr. frv., „að fengnum tillögum dómsins“ og „leita umsagnar dómsins“ viðvíkjandi skipun dómara til bráðabirgða í hæstarétt, væru bindandi umsagnir. Ég vil aðeins biðja hv.þm. að taka eftir orðum gr. Það er augljóst, að þegar dómsmrh. hefir fengið tillögur dómsins, gerir hann sína ákvörðun, hvort sem hann fellst á tillögurnar eða ekki. En með þessu gefst hæstarétti kostur á því að láta skoðanir sínar í ljós, dómsmrh. gefst tækifæri til að nota sér allt hæstaréttar, en dómsmrh. verður eftir sem áður að fara eftir sínu eigin mati. Ákvæðin eru því alls ekki bindandi. Þá minntist hv.þm. á dómaraprófið. Ég er sannfærður um, því meira sem ég hugsa um það efni (og ég hefi hugsað mikið um það), að þessi barátta með dómaraprófinu er einungis af gömlum þráa, og stafar af því að Íhaldsfl. beit sig í það, þegar frv. um fimmtardóm kom fram, að hér væri um pólitískt atriði að ræða. En það, að halda af pólitískum þráa í ákvæði, sem ekki gildir nema í einu landi utan Íslands, og er auk þess ákvæði, sem aldrei hefir verið notað, og vafasamt er, að nokkurn tíma yrði notað, má telja furðu litla alvöru í jafnmikilvægu máli. En ég álít, að það versta við að halda ákvæðinu um dómaraprófið sé einmitt það, að af því geti risið pólitískar deilur milli dómara og dómsmrn. Dómsmrh. er ekki skuldbundinn til að veita stöðuna þeim manni, sem staðizt hefir prófið; hann getur sett mann í hana endalaust. Og það gæti orðið langtum meira tilefni til pólitískra deilna. En það eru einmitt blöð þess flokks, sem hv.þm. fylgir, sem mest hafa talað um, að dómstólar eigi ekki að vera pólitískir. Og það er líka rétt. En þess vegna eiga ekki heldur að vera í lögum um þá ákvæði, sem geta vakið pólitískan styr. Það er ekkert annað en slagorð hjá hv.þm., að réttaröryggið sé minna en áður með afnámi þessa ákvæðis. Ég fæ ekki skilið, hvers vegna hann er með þessum orðum að vega að flokksbróður sínum, einum mesta lögfræðingi landsins, þó að hann af pólitískum ástæðum vilji vega að mér og hv. 1. landsk. Ég vil taka það fram, að fyrir mér hefir ekki vakað neitt annað en að gera endurbætur á frv. Ég held, að opinbera atkvæðagreiðslan sé í þessu efni aðalatriðið. Dómarar vanda sig þá betur, þegar þeir vita, að allir lögfræðingar landsins geta heyrt og dæmt um úrskurði þeirra, og þegar þeir verða persónulega að standa fyrir dómsúrskurði sínum, en geta ekki skotið sér á bak við tvo aðra. Ábyrgð dómaranna hlýtur þannig að vaxa og þeir að vanda sig betur, þegar þeir standa þannig berskjaldaðir fyrir alþjóð. Það lítur út fyrir, að hv. 8. landsk. hafi skrifað greinina, sem birtist í Mbl. á dögunum, eftir ummælunum þar að dæma. Í greininni stóð, að það væri nær að fjölga dómurum í hæstarétti heldur en draga úr öryggi hans. Við höfum ekkert á móti því í n., að dómurum væri fjölgað. En við teljum ekki, að nú séu þeir tímar eða þær fjárhagslegu ástæður, að rétt sé að auka embætti og útgjöld, þar sem hægt er að spara. En svo er ekki heldur nein trygging fyrir því, að t. d. 5 dómarar dæmi betur en 3. Það fer mest eftir því, að dómararnir séu góðir.

Guðbrandur Ísberg Í umr. hefir ekki verið minnzt á till. landbn. á þskj. 108. Um þær hefir heldur engin ákvörðun verið tekin á nefndarfundi, en tveimur nm. var falið að gera athugun og breyt. á frv. vegna þess að láðst hafði að ákveða um framkvæmd böðunarinnar í kaupstöðum, þótt hinsvegar væri gert ráð fyrir, að böðun færi fram um land allt. Þessar brtt. lúta því einungis að því. Hvað snertir brtt.hv.þm. V.-Sk. á þskj. 107, þá er ég henni alveg mótfallinn, og það af þeirri ástæðu, að ég get ekki séð, að ekki megi rannsaka, hvaða svæði óhætt sé að undanskilja böðun. Það hefir verið fullyrt, að fé úr Rangárvallasýslu, og þar hefir verið mikið um kláða, hafi samgang við fé úr Skaftafellssýslum, og þótt ekki hafi orðið vart kláða þar, ef honum er þá ekki leynt, þá getur hann borizt þangað hvenær sem er. Ég sé ekki ástæðu til að fjölyrða mikið um þetta, en vil einungis benda á eina staðreynd. Allsherjarböðun fór hér fram árið 1904, og að kunnugra manna dómi tókst hún svo, að kláði lifði ekki eftir nema á tveim stöðum. Ef þær ráðstafanir hefðu þá verið gerðar og þeim ákvæðum beitt, sem í þessu frv. felast, þannig að tekið hefði verið fyrir hæfilega stórt svæði, þar sem kláðinn kom upp, og baðað að nýju, hefði honum verið útrýmt að fullu og öllu. Þetta var fyrir 30 árum. Þá var notað baðlyf, sem talið er að standi langt að baki þeim tegundum, sem nú eru þekktar. Svo kemur hv.þm. V.-Sk. og segir, að til séu heil héruð, þar sem kláðinn sé svo magnaður, að honum verði ekki útrýmt með neinni böðun.

Með einni böðun

. Hafi hann sagt það, hefir mér misheyrzt, en hitt var óneitanlega í þeim anda, sem andmælendur málsins hafa talað og kom mér það því ekki á óvart, þótt hann notaði svo sterk orð. Þegar rökin brestur, er jafnan gripið til fullyrðinga.

Það var ein böðun 1904

. Já, og af því að ekki tókst með einni böðun að útrýma kláðanum 1904, er nú gert ráð fyrir tveimur, og þá baða á hæfilega stórum svæðum, til þess að örugg vissa fáist um útrýminguna. Viðvíkjandi brtt. á þskj. 89, frá hv.þm. Borgf. og hv.þm. A.-Sk., þá ganga þær í þá átt, að færa þetta frv., sem hér liggur fyrir, inn í gildandi l. frá 1914, um þrifaböðun. En þetta frv. hreyfir ekkert við þeim l., og ef farið er að samþ. þar, er komið inn á allt annað svið.

Má ekki breyta l.?

. Ég vil því leggja til, að allar brtt. á þskj. 89 og 107 verði felldar.

Pétur Magnússon Út af því, sem hv. 4. landsk. sagði, vildi ég aðeins bæta því við, að ég álít, að ekki geti komið til mála að setja nokkur þau ákvæði í lög, sem hægt væri að skilja á þann veg, að breytt væri þeim reglum, sem settar hafa verið um inndrátt á verðbréfum, sem þegar er búið að setja. Það væri vitanlega það allra versta, sem hægt væri að gera vegna verðbréfasölu í framtíðinni, að hræða eigendur bréfanna með því, að þeir geti átt á hættu, að sett verði lög, sem breyta skilyrðunum um inndrátt bréfanna. En það er ekki hægt að segja, að í frv. eins og það er nú séu nein ákvæði, sem leiða til þessa, því það er skýrt tekið fram í 10. gr., að „fyrir því sé séð, að útdráttur bréfa raskist ekki frá því, sem orðið hefði samkv. eldri lánstíma viðkomandi lána.“ Hitt vil ég segja, að geti verið alvarlegra, þó ekki nema komi fram á Alþingi tillögur um að breyta útdráttartímanum, og því miður var það svo í fyrra, þegar frumvarpið kom fyrst fram. Þá vil ég aðeins bæta við nokkrum orðum út af því, sem hv. 1. þm. Eyf. sagði um möguleikana fyrir lántöku til veðdeildarbréfakaupa. Það er möguleiki fyrir því að opna nýjan veðdeildarbréfaflokk á sama hátt eins og Landsbanki Íslands hefir opnað hvern veðdeildarbréfaflokkinn ettir annan. Svo eru bréfin boðin fram á frjálsum markaði og seld fyrir það verð, sem fæst fyrir þau á hverjum tíma. Þá leið væri hægt að fara. En hver yrði afleiðingin? Vextirnir mundu fara langt upp fyrir það, sem þeir eru nú. Veðdeildarbréf Landsbankans hafa að undanförnu verið seld á 70–80%, sem þýðir það, að vextirnir verða raunverulega að meðaltali um eða yfir 7%. Það hefir verið litið svo á í stj. Búnaðarbankans, að þetta borgaði sig ekki; að það væri þó af tvennu illu betra að hætta starfseminni heldur en að landbúnaðarlánavextirnir hækkuðu frá því, sem nú er, sem allir eru sammála um, að er ofan við það, sem ætti að vera, og ofan við það, sem atvinnuvegurinn þolir. Hitt sé ég ekki, að líkur séu til, að fremur fengist lán innanlands til þess að kaupa þessi ríkistryggðu skuldabréf fyrir, ef menn fást ekki til að kaupa bréfin sjálf. Það er ekkert annað en að fara í gegnum sjálfan sig að taka lán innanlands til þess að kaupa ríkistryggð verðbréf. Vitanlega yrði að miða lánið við útdráttartíma bréfanna. Hv. þm. var að tala um, að það væru ýmsir sjóðir í landinu, sem ættu mikið fé, en hann veit það eins vel og ég, að þessir sjóðir liggja sannarlega ekki á lausum kili. Þeir eru undantekningarlítið bundnir í útlánum, sumpart í þeim sama atvinnuvegi, sem hér er um að ræða, og sumpart í öðrum, sem ekki heldur geta svarað þeim út með stuttum fyrirvara. Ég held, að það hafi því ekki verið of mikið sagt, þó ég teldi ákvæði 2. og 3. gr. ekki annað en pappírsgagn; ég hefi ekki trú á, að þau verði annað í náinni framtíð. Tímarnir geta að vísu breytzt, svo tiltækilegt þyki að taka lán, og þá sennilega aðallega utanlands, en þá er líka alltaf hægt að setja lög þar að lútandi.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Þetta frv., sem hér liggur fyrir, felur í sér breyt. á lögum, sem samþ. voru á síðasta þingi, um viðauka við stimpilgjaldið. Það, sem farið er fram á í þessu frv., er gert til hægðarauka fyrir bankana. Það kom í ljós, þegar farið var að framfylgja lögunum, að bankarnir töldu svo mikinn vinnuauka og fyrirhöfn að því að stimpla daglega hverskonar skjöl, víxlanótur og kvittanir o. s. frv., að þeir mundu þurfa að auka starfsmannahald sitt þess vegna. Það varð því að samkomulagi við hæstv. fjmrh., að þeir mættu greiða þetta stimpilgjald eftir á, og að stjórnarráðið gæti séð um eða látið athuga, að ekki yrði haft rangt við í þessum efnum, þannig að dregið yrði úr tekjum ríkissjóðs af stimpilgjaldsviðaukanum. Fjhn. hefir athugað þetta frv. og leggur einróma til, að það verði samþ., því að hér er aðeins um að ræða þægilegri framkvæmd á innheimtu stimpilgjaldsviðaukans.

Frsm. (Bergur Jónsson) Samkv. þeirri venju að verða við beiðnum sem þessari, leggur allshn. til, að frv. verði samþ.

Forsrh. (Hermann Jónasson) [óyfirl.]. Það er aðallega út af fyrirspurn hv. 8. landsk., að ég ætla að segja örfá orð. Um frv. sjálft er þess að geta, að það hefir verið vel frá því gengið, eins og vænta mátti, því að það hafa unnið að því 3 hæfir menn, einn undirréttardómari, einn hæstaréttarmálaflm. og forseti hæstaréttar. Þetta mál hefir áður verið mikið rætt, og ætti því að vera hægt að ljúka því á stuttum tíma, þar sem ekki er um mörg ágreiningsatriði að ræða. En viðvíkjandi fyrirspurninni, sem hv. 8. landsk. beindi til mín út af atriði í frv., þá get ég ekki látið henni ósvarað, því að viljandi eða óviljandi er þar blandað saman tveimur óskildum lagaákvæðum. Hv. þm. heldur því fram, að ég hafi fyrir nokkru síðan haldið mér að því, að svipað orðalag og í frv., „að fengnum tillögum dómsins“, þýddi, að þegar tillagna væri leitað, mætti ekki veita embættið gegn þeim tillögum. Þetta er rangt. Ákvæðið, sem ég hélt mig að, var öðruvísi orðað. Í því ákvæði stendur „eftir uppástungum lögreglustjóra“. Og ég get sagt það nú, að þetta ákvæði er til í samskonar löggjöf í Danmörku, og hefir af fræðimönnum þar verið skýrt svo, að ekki væri hægt að veita embætti gegn þessu orðalagi. En svo er tekið til orða í lögreglumálalöggjöfinni dönsku, og víðar. Aftur á móti þýðir þetta orðalag, að það eigi að fá upplýsingar frá viðeigandi stöfnun, og ekki megi ákveða um veitingu fyrr en þær eru fengnar. Hliðstætt þessu er í fræðslumálalöggjöfinni. Þar er leitað upplýsinga án þess veitingarvaldið sé við þær bundið. Um þetta eru einnig hliðstæð lög til í Danmörku. Við þessa hluti hefi ég stuðzt í deilunum og eins hitt, að þannig er litið á málið af fræðimönnum Hér er því um tvö ólík atriði að ræða. Þá vil ég víkja nokkrum orðum að dómaraprófinu. Í frv. þessu á undanförnum þingum voru ekki orðin nein veruleg ágreiningsatriði önnur en dómaraprófið. En mótstaðan gegn því, að það verði afnumið, er þó lítt skiljanleg. Dómarapróf er ekki til í löggjöf hæstaréttar nema í einu landi Evrópu, Danmörku. Alstaðar annarsstaðar er veitingarvaldið eins og ráð er fyrir gert í þessu frv. En hér er reyndar farið það skemmra, eftir sænsku fyrirmyndinni, að leitað er álits hæstaréttar um umsækjendur, áður en embættið er veitt. Um leið og hæstiréttur hefir fengið leyfi til að gefa þessa umsögn, verður erfitt fyrir dómsmrh., ef góð rökstuðning fylgir umsögninni, að ganga í móti henni. Í öðru lagi er þess að gæta, að hæstiréttur hefir ekki, í öll þau ár, sem hann hefir starfað, fært sér dómaraprófið í nyt. Ég veit ekki betur en þeir, sem mest hafa beitt sér móti því, að dómaraprófið yrði afnumið, telji samt hæstarétt vel skipaðan. En hann hefir í 15 ár verið skipaður án dómaraprófs. Í öll þau 15 ár, sem hæstiréttur hefir starfað, hefir dómaraprófið aldrei verið notað. Þó halda þeir, sem beita sér fyrir prófinu, að þörf sé á því til þess að fá réttinn vel skipaðan. Það er ekki á háu stigi logikin hjá þessum mönnum. En það hefir verið deilt á dómaraprófið, og það af meiri logik, fyrir annað, sem ég hefi heyrt ýmsa hnjóta um. Þegar dómarar fara úr hæstarétti vegna aldurs, þá er það af því, að þeir eru taldir svo andlega eða líkamlega hrumir, að þeir séu ekki hæfir til þess að gegna dómarastörfum, það felist ekki í því nægilegt réttaröryggi. En svo eiga þessir sömu menn að dæma um, hverjir séu hæfir til að taka við eftir þá, eiga að vera prófdómarar yfir hinum nýju dómendum. En ef þeir eru ekki orðnir færir til að dæma, eru þeir þá frekar hæfir til þessa? Nei, dómaraprófið er í sjálfu sér lítils virði, og getur verið verra en það. Það á sér stað aðeins í einu landi í Evrópu utan Íslands. Hér í frv. hefir verið farinn millivegur, sem hinn skynsamlegasti er. Dómaraprófið hefir aldrei verið notað, hæstiréttur hefir komizt af án þess. Nú ætti því að láta deilurnar falla niður um dómaraprófið, því að það er eina atriðið í þessu frv., sem hefir verið deilt um. Önnur deiluatriði eru fallin niður; t. d. var fallin niður hjá hv.þm. deilan um opinbera atkvæðagreiðslu, sem af beztu sérfræðingum í Englandi og Noregi er talin meira öryggi réttarfarsins. Hin opinbera atkvgr. í Noregi hefir þótt stórkostleg framför frá því, sem áður var. Ég held því, að þar sem hv.þm. eru sammála um öll aðalatriði frv., þá ættu að hætta deilurnar um dómaraprófið, sem verið er að halda í af engu öðru en gömlum þráa, og ekki styðst við neitt.

Gísli Sveinsson [óyfirl.]: Ég skal svara þessari fyrirspurn hv.þm. Ak. Það, sem ég gat um, kemur fram í skýringum þeirra landbn.-manna á ákvæðum frv., sérstaklega þó því ákvæði, sem komst inn í 1. gr. við 2. umr., þar sem bersýnilega er ætlazt til þess, að ekkert gangi undan, því að vitanlega er ekki sú sveit til, þar sem ekki geti verið um smitunarhættu að ræða hvenær sem er.

Það er átt við líkur til smitunarhættu

. Já, einmitt. Líkurnar eru alltaf miklar fyrir hendi. En ég vil ekkert slíkt hafa í frv. Það á að fara eftir fenginni reynslu. Eftir mínu áliti þyrfti ekki neina nýja rannsókn á þessu. N. ætlar ráðh. að dæma um þessi atriði. Það á að fara eftir þeim niðurstöðum, sem rannsóknin leiddi í ljós. Sú rannsókn, sem þegar hefir fram farið, sýnir okkur glöggt, hvaða svæði eru kláðalaus. En ef á að fara fram ný rannsókn, þá á að láta niðurstöður hennar gilda, en ekki ímyndanir - e. t. v. ekki kláðasjúkra, en kláðaáfjáðra - manna um, að þarna skuli baða, þarna geti verið um smitunarhættu að ræða, ef ekki í október, þá geti hún vel verið fyrir hendi í nóvember, o. s. frv. Þarna er komið á svo hálan ís gagnvart héruðunum, að við viljum fá skýrt og ákveðið að vita, hvað ætlazt er til, að gert verði. Ég taldi sennilegt, að till. landbn. yrðu felldar. Í því felst ekki annað en von mín til skynsemi og réttsýni mannanna, en ef þetta mál yrði samþ., taldi ég sjálfsagt, að hv.Ed. myndi taka þetta mál alvarlegar en þessi d. hefir þá gert. - Ég vona hins bezta, en læt svo skeika að sköpuðu.

Garðar Þorsteinsson [óyfirl.]: Ég mun ekki við þessa umr. tefja mikið fyrir þessu máli. En ég get ekki stillt mig um að láta undrun mína í ljós yfir því, að sú lögfræðinganefnd, sem skipuð hefir verið af ríkisstj. samkv. ályktun síðasta Alþ., skuli sérstaklega hafa tekið út úr það mái, sem hér liggur fyrir, l. um hæstarétt. Ég er hissa á því vegna þess, að með þeirri röksemdafærslu, sem hæstv.forsrh. færði fram fyrir nauðsyninni á skipun slíkrar n.; var það einmitt rækilega tekið fram af honum, að það væri meðferð einkamála og opinberra mála í héraði, sem þessi n. ætti að rannsaka og koma með frv. um. Og það var það, sem áreiðanlega vakti fyrir síðasta Alþ., með því að samþ. þá till., sem þá lá fyrir. - Það getur ekki verið ágreiningur um það, að sú löggjöf, sem fjallar um meðferð mála, er fullkomnust að því er snertir hæstarétt. Og ég er þeirrar skoðunar, að þetta frv. hefði því átt frekast að bíða af öllum þeim till., sem þessi n. væntanlega kemur fram með. - ég get ekki heldur neitað því, að þetta frv. stingur dálítið í stúf við þær yfirlýsingar, sem gefnar voru á síðasta Alþ. af hæstv.dómsmrh. og þeim hv.þm., sem þá töluðu á móti frv. um opinberan ákæranda, sem hv. 11. landsk. bar fram. Þá var því borið við, að vegna þess að fyrir lægi að koma fram með till. um meðferð mála yfirleitt, einkamála og opinberra mála í héraði, og þá vitanlega í hæstarétti líka, þá bæri ekki að taka það mál sérstaklega út úr. Nú er þeim hv.þm., sem þetta frv. flytja, kunnugt um það, að frv. um opinberan ákæranda, sem fellt var á síðasta Alþ., snerti nær eingöngu meðferð mála fyrir hæstarétti. Það eru þess vegna slegin úr höndum þessara hv.þm. og hæstv.forsrh. þau rök, sem hann í fyrra færði fram fyrir því, að að ekki bæri að samþ. frv. um opinberan ákæranda. Þessir góðu flokksbræður hans hafa nú sýnt honum fram á, að hann hafði þá rangt fyrir sér, þegar hann taldi ekki nauðsynlegt að samþ. það frv., heldur vildi, að það kæmi fram í þeirri heildarlöggjöf, sem síðar yrði sett. þegar það er athugað, að einmitt löggjöfin um hæstarétt er að því er snertir allt réttarfar fullkomnust, þá er það ljóst, að þetta frv. er ekki komið fram vegna þeirrar bráðu nauðsynjar, sem er á því að breyta réttarfarslöggjöfinni yfirleitt, heldur er það annað, sem hér liggur á bak við flutning þessa máls, sem sé það, sem áður hefir komið fram hjá þeim flokki, sem stendur á bak við samning þessa frv., að draga hæstarétt undir yfirráð pólitísks ráðh. Það er þess vegna hreinasta blekking hjá hv. 1. flm. þessa máls, þegar hann segir, að aðalbreyt. þessa frv. sé það, að atkvgr. dómenda sé opinber. Það út af fyrir sig er aukaatriði, vegna þess að ágreiningsatriði dómenda er skv. þeim l., sem nú gilda, heimilt að birta og munu iðulega hafa verið birt í hæstaréttartíðindum. Aðalatriði þessa frv. er því ekki það, að atkvgr. skuli vera opinber; aðalatriðið er vitanlega það, að dómsmrh. getur skv. þessu frv. haft frjálsari hendur að því er snertir skipun dómara, bæði fastra dómara og í einstök mál. Mér er í rauninni alls ekki ljóst, hvers vegna flm. þessa frv. gera greinarmun á því, hvort settur er dómari í einstakt mál eða áframhaldandi vegna þess að dómari forfallast eða víkur sæti af öðrum ástæðum. Hv. 1. flm. sagði, að þetta ákvæði væri sett til þess að ekki væri lengur bundið við það, að prófessorar háskólans tækju við, ef losnaði sæti í hæstarétti, heldur gæti dómsmrh. vikið út fyrir þann ramma og sett annan lögfræðing, sem að öðru leyti fullnægði ákvæðum þessara l. til þess að vera dómari í hæstarétti. Ég fæ ekki skilið þetta, vegna þess, að ef það er nauðsynlegt að fara út fyrir þennan ramma í einstökum málum, eins og segir í 3. málsgr. 1. gr., því skyldi það þá ekki vera nauðsynlegt líka, ef um áframhaldandi laust embætti í hæstarétti væri að ræða? Það eru áreiðanlega minni líkur til þess, að nauðsynlegt sé að leita út fyrir lagadeild háskólans, þar sem eru 3 prófessorar, til þess að fá þá setta til að dæma í einu einstöku máli heldur en til þess að sitja áframhaldandi sem dómari, þar til annar er skipaður. Þetta er ekki sett til annars en þess að hafa það opið, ef fyrir kemur eitthvert pólitískt mál, sem þeir flokkar, sem að flutningi þessa máls standa, vilja hafa íhlutunarrétt um, hver niðurstaðan verður, að fara megi út fyrir lagadeild háskólans til þess að skipa dómara í það mál, ef dómari á annað borð víkur sæti í hæstarétti. - ég fæ ekki heldur séð neina nauðsyn á því, að dómsmrh. skuli endilega þurfa að hafa vald á því, hverjir af prófessorum lagadeildar skuli taka sæti í hæstarétti í hvert einstakt skipti. Ég fæ ekki betur séð en að það fari vel á því eins og verið hefir, að þar ráði hlutkesti um. Ég geri ráð fyrir, að í flestum tilfellum séu prófessorar háskólans vel hæfir menn og góðir lögfræðingar, og þess vegna ætti það að vera sama, hver þeirra það væri, sem tæki sæti í hæstarétti, þegar svo bæri undír. - Það er eitt atriði enn, sem gengur í þá átt að veita pólitískum ráðh. möguleika á því að gera upp á milli lögfræðinga að þessu leyti til. Í 1. gr. frv. segir, að dómsmrh. eigi að velja einhvern lögfræðing, eins og þar er nánar tiltekið, „að fengnum till. dómsins“ til þess að taka sæti í hæstarétti. Nú vildi ég gjarnan fá það fram hjá hv.flm. og einnig hæstv.dómsmrh., hvort þetta: „að fengum till. dómsins“, eiga að þýða það, að ekki sé heimilt að setja mann sem dómara í hæstarétt, ef það er ekki í samræmi við þessar till. dómsins. Ég veit það, að hæstv.dómsmrh. mun ljúft að segja sína skoðun á þessu, vegna þess að hann hefir hangið í svipuðu orðatiltæki og fengið dómara til þess að fallast á þá skoðun sína, að svipað orðatiltæki að því er snerti skipun lögregluþjóna hér í Rvík þýddi það, að ekki væri hægt að skipa lögregluþjóna á móti till. lögreglustjóra. Ég vil fá það skýrt fram hjá hæstv.dómsmrh., hvort hann vill skilja þetta ákvæði á þann veg, að ekki sé hægt að skipa dómara í hæstarétt á moti þeim till., sem dómurinn hefir sjálfur komið fram með. - Einnig vil ég í þessu sambandi spyrja hv. 1. flm. og hæstv.dómsmrh., hvort d-liður 2. gr. frv. eigi að skiljast þannig, að ef hæstiréttur leggur á móti ákveðnum manni sem föstum dómara, þá sé dómsmrh. bundinn við það og hafi ekki leyfi til þess að skipa manninn. Ef svo er, þá er í rauninni ekki fellt niður það dómarapróf, sem áður var í l., vegna þess, að þá gildir sú umsögn, sem dómurinn getur. En ef ekki er skylt að fara eftir þessari umsögn hæstaréttar, þá fæ ég ekki séð neina nauðsyn á að leita hennar. Það getur að vísu verið svo í einstaka tilfellum, að dómsmrh. fari eftir slíkri umsögn hæstaréttar, þó hann væri ekki bundinn við hana, en ég geri þó fastlega ráð fyrir því, að ef svo fer, að dómsmrh. setur mann í hæstarétt í þeim tilgangi, að hann skuli síðar verða skipaður dómari, þá muni hann ekki kippa manninum þaðan burtu þrátt fyrir andmæli dómsins, það mun áreiðanlega verða þannig í framkvæmdinni. Ég fæ ekki séð, hver nauðsyn ber til þess að svipta ákvæðinu um dómaraprófið burt úr l. Af hverju má ekki viðkomandi maður sýna það með samningi dóms eða ákveðnum málafjölda, að hann sé fær um að kveða upp dóma? Við skulum taka hér t. d. mann, sem hefir verið skrifstofustjóri í dómsmrn. Hann hefir e. t. v. ekki kveðið upp neinn dóm, en hann hefir látið uppi álit sitt um ýmsa dóma. Ég sé því ekki, að það sé nein trygging fyrir því, að þessi maður sé út af fyrir sig hæfur til þess að semja dóma frá upphafi, jafnvel þó hann gæti sem góður lögfræðingur látið uppi álit sitt um það, hvort ákveðinn dómur væri réttur eða ekki, eða hvort hann sem skrifstofustjóri dómsmrn. teldi rétt að áfrýja áákveðnum dómi eða ekki. Ég hugsa, að ekki geti verið ágreiningur um það milli lögfræðinga, að það er sitt hvað að flytja mál og dæma í máli. Maður, sem hefir verið hæstaréttarmálaflm. nógu lengi til þess að geta orðið hætaréttardómari, getur verið góður lögfræðingur, en það er ekki sönnun fyrir því, að hann sé góður dómari. Og hvers vegna má þá ekki tryggja það, að hæfur dómari fáist, með því að viðkomandi maður skuli ganga undir próf og hinir dómararnir segja til um það, hvort þeir áliti hann hæfan í þetta starf eða ekki? ég álít, að eins og löggjafarvaldinu ber skv. ákvæðum stjórnarskrárinnar að hafa alla starfsmenn hæstaréttar eins óháða umboðsvaldinu eins og mögulegt er, þá sé það hreint brot á þeim anda, sem í viðkomandi gr.stjskr. felst, að veita dómsmrh. þetta vald. Það er eitt ákvæði, sem ég sé, að ekki er tekið í þessi l., sem þó var sett í fimmtardómsfrv., það, að fimm dómendur skyldu vera í hæstarétti. Þessi lögfræðinganefnd hefir komið með ýms ákvæði til þess að draga úr öryggi því, sem borgararnir eiga kröfu til gagnvart dómsvaldinu, en hún hefir ekki komið með eitt einasta ákvæði, sem eykur það. Ef hv.nm. hefðu komið fram með ákvæði um að fjölga dómendum úr 3 og upp í 5, þá hefði það verið til bóta, og ég vona, að hv.flm., sem báðir eiga sæti í allshn. - en þangað fer málið væntanlega - muni vilja taka upp brtt., sem gengur í þá átt. Ég skal svo ekki tefja meira fyrir þessu máli, en ég vil endurtaka það, að mér þykir það illa af stað farið af þessari lögfræðinganefnd, sem skipuð var til þess að undirbúa sérstaklega alla málsmeðferð í héraði, að hún skuli ekki hafa komið fram með neitt frv. um það, sem hún var skipuð til, en finna hjá sér skyldu til þess að draga úr því réttaröryggi, sem við þó eigum nú við að búa.

Frsm. (Bernharð Stefánsson) Landbn. hefir athugað þetta frv. allrækilega, og mælir hún eindregið með því, að það verði samþ. Hún ber ekki fram neinar brtt. við það við þessa umr. En einstakir nm. áskilja sér rétt til þess að flytja brtt. við 3. umr., eða vera með brtt., sem þá kunna að koma fram frá öðrum þdm. N. er sammála um, að full þörf sé á löggjöf í þessa átt, sem frv. fer fram á. En um það var rætt í n., að miklir örðugleikar mundu á því að framkvæma ýms ákvæði frv., sérstaklega þau atriði, er snerta lengingu lánstímans á lánum úr ræktunarsjóði annarsvegar, en láta hinsvegar standa óbreytt ákvæði gildandi laga um útdrátt vaxtabréfanna. Þetta mundi m.a. leiða af sér tvennskonar útreikning á árgjöldum af lánum og ýmisl. fleira. Ég býst við, að n. taki þetta og fleiri atriði málsins til nánari athugunar á milli umr., og þó að n. flytji ekki brtt. við frv. nú við þessa umr., þá tel ég víst, að brtt. komi frá einstökum nm. við 3. umr. Ég sé svo ekki ástæðu til að ræða frekar um málið að sinni, þar sem engar brtt. liggja fyrir.