Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Föstudaginn 27. maí barst bréf frá 10. þm. Reykv. n., Andrési Inga Jónssyni, um að hann verði fjarverandi á næstunni. Þann dag tók sæti á Alþingi 1. varamaður á lista Pírata í kjördæminu, Lenya Rún Taha Karim. Einnig hefur borist bréf frá 10. þm. Norðaust., Jódísi Skúladóttir, um að hún geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því sæti 2. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í kjördæminu, Kári Gautason, en 1. varamaður á lista hefur boðað forföll. Lenya Rún Taha Karim og Kári Gautason hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.

Forseta hefur borist bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 488, um samskipti við hagsmunaverði og skráningu þeirra, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur, og á þskj. 897, um áhrif breytts öryggisumhverfis, frá Diljá Mist Einarsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 966, um útvistun aðgerða vegna of langs biðtíma, frá Hönnu Katrínu Friðriksson, og á þskj. 724, um læknismeðferð erlendis vegna langs biðtíma innan lands, frá Hildi Sverrisdóttur.

Til svara eru: Forsætisráðherra, matvælaráðherra, menningar- og viðskiptaráðherra, mennta- og barnamálaráðherra og heilbrigðisráðherra.

Frú forseti. Nú bíða margir flóttamenn milli vonar og ótta og fylgjast með skeytasendingum á milli einstakra ráðherra. Hæstv. félagsmálaráðherra hefur lýst sig ósammála stefnumótun og aðferðum hæstv. dómsmálaráðherra, sem er vissulega gott, en mig langar að vita hvað táknar í raun. Flokkur forsætisráðherra, VG, getur ekki skorast undan ábyrgð á störfum dómsmálaráðherra og hæstv. félagsmálaráðherra ber sem slíkur líka ábyrgð á aðbúnaði og aðstæðum flóttamanna hér á landi og þar má nú heldur betur ýmislegt betur fara. Um helgina var hægt að lesa í Fréttablaðinu viðtal við úkraínska konu sem sagði aðstæður fjölskyldu sinnar ömurlegar. Henni var gert að flytja með skömmum fyrirvara upp á Ásbrú en foreldrar hennar voru sendir að Bifröst. Það fer ekki hjá því að maður blygðist sín örlítið yfir því að vera Íslendingur við að lesa um móttökurnar sem þessi úkraínska fjölskylda úr stríðshrjáðu landi fær. Konan lýsir óboðlegri framkomu Útlendingastofnunar og segir frá því hvernig fjölskyldan fékk ekki rúmföt, engin eldhúsáhöld, ekki potta eða pönnur en eitt glas til að deila, auk þess sem langt er í alla þjónustu. Þess er auðvitað varla að vænta að flóttafólk úr öðrum heimshornum mæti sérstaklega betra atlæti en hér er lýst. Frú forseti. Ég geri mér vel grein fyrir því að hæstv. ráðherrar geta ekki sjálfir staðið í að útvega fólki lágmarkseldhúsáhöld. En ég spyr: Er hæstv. forsætisráðherra ekki sammála mér um að betur megi gera en hér er lýst? Er hún ekki sammála því að stjórnvöld setja tóninn í samskiptum við fólk sem hingað leitar? Og að lokum: Er hæstv. forsætisráðherra sammála andstöðu félagsmálaráðherra við áform dómsmálaráðherra um stórfelldan brottflutning fólks héðan. Og ef svo er, fylgja einhver verk?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem var bæði um hið sértæka og hið almenna. Af því að hv. þingmaður spyr um stefnu minnar hreyfingar þá má auðvitað lesa hana út úr tölunum því að það liggur algerlega fyrir að þeim hefur fjölgað umtalsvert sem hafa fengið vernd hér á landi frá því að núverandi ríkisstjórn tók við í lok árs 2017. Ef við tökum bara fjöldann síðan þá, þá hafa tæplega 3.400 einstaklingar fengið vernd hér á Íslandi. Þetta má líka lesa út úr alþjóðlegum samanburði. Þegar við berum saman hvað við tökum á móti mörgum hér á Íslandi miðað við til að mynda önnur Norðurlönd þá held ég að við getum sannast sagna sagt að við Íslendingar stöndum okkur í því að taka á móti fleirum en við höfum áður gert. Hins vegar, af því að hv. þingmaður spyr líka um hið sértæka, má vafalaust ýmislegt gera betur í þeim málum. Ég las líka þetta viðtal sem síðan hefur verið rætt um af hálfu Útlendingastofnunar. Ég vil um það segja að mér þykir mjög leitt að heyra af upplifun þessarar fjölskyldu sem rætt var við í Fréttablaðinu um helgina. Mér finnst liggja algerlega ljóst fyrir að við eigum að taka það alvarlega þegar slíkar ábendingar berast. Það hefur verið ákveðið að bæði framkvæmdahópur og stýrihópur um móttöku flóttafólks frá Úkraínu muni heimsækja þessi búsetuúrræði til að ganga úr skugga um að viðeigandi lagfæringar hafi verið gerðar sem bent var á að þyrfti að gera í úttekt Rauða krossins frá 18. maí síðastliðnum. Það er auðvitað eðlilegt að við leggjum okkur öll fram um að bæta móttöku fólks og gerum betur í þeim efnum. Það eru margar áskoranir en mikill vilji til að leysa úr því. Þannig að ég vil segja já, við höfum verið að taka á móti fleirum. Er hægt að gera betur? Alveg örugglega og við eigum að taka það alvarlega þegar við lesum svona frásagnir og brugðist hefur verið við með þessum hætti. 

Frú forseti. Það er mjög sérstakt ástand uppi í heiminum. Það er stríð víða, í Sýrlandi t.d. Engu að síður sjáum við að fólk frá einstökum löndum á af einhverjum ástæðum greiða leið hingað inn, frá Venesúela t.d. miðað við Sýrland. Mig langar að spyrja hversu mörgum kvótaflóttamönnum við höfum boðið hingað til lands. Ég held að á síðasta ári hafi þeir ekki verið nema 34. Hæstv. forsætisráðherra hefur talað á síðustu dögum um að það vanti heildarstefnumótun í málefnum flóttamanna. Hún hefur verið forsætisráðherra þessarar ríkisstjórnar fimm síðustu ár. Og hvar er sú heildarstefnumótun? Ég þekki þó að haustið 2017 tók hún, ásamt formönnum allra flokka á þingi nema Sjálfstæðisflokks, þátt í að skrifa undir plagg um að endurskoðun og heildarstefnumótun þessara hluta yrði sett á dagskrá. En hvað gerist? Hæstv. forsætisráðherra myndar í tvígang ríkisstjórn þar sem dómsmálaráðherra Sjálfstæðisflokksins fer með öll völd.

Frú forseti. Þá komum við að því hvað varðar heildarstefnuna. Nú er það svo á Íslandi, og ég bendi á, að hér hefur mikill fjöldi fólks fengið alþjóðlega vernd á undanförnum árum. Ég get líka bent á að innflytjendur eru hér fjölmennir. Hlutfall útlendinga er hátt í 20% á Íslandi og atvinnuþátttaka þeirra er há. Það eru hins vegar ýmsar aðrar áskoranir, ég get nefnt til að mynda menntun þeirra sem hingað koma. Við þurfum að huga miklu betur að þeim málum og það er það sem ég hef kallað eftir í ræðu um heildarstefnumótun, að við séum ekki bara að horfa á verndarkerfið, sem er mjög mikilvægt, heldur að við ræðum líka málefni útlendinga almennt. Í stjórnarsáttmála er sérstaklega fjallað um samspil atvinnu- og dvalarleyfa og ég vil segja það hér að vissulega hefði meira mátt gerast í þeim málum fyrr. En ég legg á það mjög mikla áherslu að félags- og vinnumarkaðsráðuneyti og dómsmálaráðuneyti vinni saman að því, ásamt aðilum vinnumarkaðarins og öðrum aðilum úr háskólasamfélaginu, að setja af stað vinnu sem greiðir fyrir því að hér verði hægt að sækja um atvinnuleyfi, eins og ég hef þóst lesa úr orðum fólks að sé mikill vilji til að gera hér á þingi, að það verði gert í sátt við aðila vinnumarkaðarins og að við mörkum þá stefnu að við séum ekki bara að taka á móti fleirum heldur að við séum að gera það vel og tryggja um leið góðar aðstæður fyrir öll þau sem hingað koma.

Virðulegi forseti. „Í sjávarútvegi ríkir djúpstæð tilfinning meðal almennings um óréttlæti.“ Svo segir í grein frá hæstv. sjávarútvegsráðherra sem birtist í morgun og það er allt rétt sem þarna er sagt. Þar er vísað til samþjöppunar veiðiheimilda og misréttlátrar skiptingar á ágóðanum af þessari sameiginlegu auðlind þjóðarinnar. Mig langar núna að taka upp þennan þráð og spyrja hæstv. ráðherra sérstaklega hvað hún ætlar að gera nákvæmlega í þessari samþjöppun sem hún nefnir. Við í Viðreisn, ásamt fleiri flokkum, höfum ítrekað kallað eftir skýrslu um eignarhald 20 stærstu útgerðarfélaganna í íslensku atvinnulífi. Áhuginn á því hjá fyrrverandi sjávarútvegsráðherra var núll. En auðvitað þarf að kanna vísbendingar um hvernig fjárfestingar sjávarútvegsfyrirtækja hafa aukist í samræmi við stórbatnandi eiginfjárstöðu þeirra síðustu ár og við vitum vel að þau hafa byrjað að fjárfesta vel í íslensku atvinnulífi út um allt. Fákeppnin er líka hættuleg í þessu samhengi. Ég vil benda hæstv. ráðherra á frumvörp sem Viðreisn hefur lagt ítrekað fram ár eftir ár og hafa ekki fengist rædd sem taka einmitt á samþjöppun, sem taka á gegnsæi, taka á því hvernig við treystum markaðinn og hvernig við reynum að ýta undir tímabindingu samninga sem er algjört lykilatriði þegar kemur að því að tryggja þjóðinni auðlindina í sjónum. Mig langar að benda hæstv. ráðherra á að hún hefur góða reynslu af því að leita til stjórnarandstöðunnar sem heilbrigðisráðherra á síðasta kjörtímabili í grundvallarprinsippmálum eins og varðandi þungunarrof og kvenfrelsi á síðasta ári af því að Sjálfstæðisflokkurinn gat ekki stutt hana alla leið. Fyrirspurnin til ráðherra er: Mun hæstv. ráðherra leita til stjórnarandstöðunnar til að koma í gegn einmitt þeim breytingum sem við þurfum á að halda þannig að við snertum m.a. á þessari djúpstæðu tilfinningu meðal almennings um óréttlæti í sjávarútvegi? 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og þakka fyrir þann áhuga sem hún sýnir hér, hv. þingmaður og formaður Viðreisnar. Þessi mikla samþjöppun aflaheimilda sem hv. þingmaður vekur hér máls á, sem er hluti af samþjöppun auðs almennt í landinu, er sennilega ein meginástæða þess hversu mikið er deilt um sjávarútveg og það kerfi sem við höfum mótað til að stjórna fiskveiðum. Ég tel að við þurfum að gera mikið betur í að grafast fyrir um þau mál svo að þau séu uppi á borðum. Það verður farið í það. Við erum ekki alveg á byrjunarreit í því. Við höfum töluverðar upplýsingar. En það er meinsemd í þessu kerfi að ekki sé augljóst hver þessi samþjöppun er og hvaða áhrif hún hefur. Svo má ekki gleyma að Ríkisendurskoðun benti á að nauðsynlegt væri að skýra 13. gr. laga um stjórn fiskveiða þannig að auðveldara væri að hafa eftirlit með samþjöppun. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um þá aðferðafræði sem ég hef áhuga á að viðhafa í þessum efnum. Það er sagt af fullri einlægni að ég tel að hér sé um að ræða það stórt viðfangsefni að við getum ekki leyft okkur að nálgast það með þeim hætti að það snúist um það hver sé í stjórn og hver sé í stjórnarandstöðu. Af þeirri ástæðu þá er ég nú, og mun gera grein fyrir þeirri skipan á morgun, að setja saman annars vegar stóra samráðsnefnd með aðkomu allra þingflokka og helstu hagsmunaaðila en líka sérfræðingahópa sem eru ekki með beinar flokkspólitískar tengingar til að fara sérstaklega í saumana á samfélagsvinklunum, umgengni við auðlindina, tækifærum sem þar eru fyrir hendi og öðrum þeim sjónarmiðum  Virðulegur forseti. Ég vænti þess að eiga gott samstarf við þingflokk hv. þingmanns.

Virðulegur forseti. Það er framför að við erum komin með ráðherra sem er reiðubúin til að fara raunverulega ofan í samþjöppun í íslenskum sjávarútvegi. Það var ekki síðustu fjögur árin, á síðasta kjörtímabili, þannig að það er framför. Hitt er síðan að við skulum ekki vera einfeldningar í þessu. Ég veit að samráðsnefndin er á leiðinni, en ég vil líka benda á að þetta eru 27 einstaklingar. Á endanum kemur þetta hingað inn í þingsal. Við þurfum að taka pólitíska afstöðu til ákveðinna mála, m.a. um tímabindingu samninga. Reynsla mín á síðasta kjörtímabili er sú í gegnum stjórnarskrárvinnuna að það var alltaf einn flokkur sem stoppaði það mál, einn flokkur. Framsóknarflokkurinn og Vinstri græn eru fylgjandi tímabindingu samninga en Sjálfstæðisflokkurinn ekki. Og þegar við komum að þessum stóru prinsippmálum þá þurfum við hér í þinginu að taka afstöðu til þeirra. Þess vegna vil ég undirstrika það að já, Viðreisn er sko tilbúin í það að taka á tímabindingu samninga, taka á samþjöppun, auka gegnsæi í sjávarútvegi. Allt þetta liggur fyrir. Við erum með öll þessi mál ár eftir ár liggjandi fyrir þinginu. En er ráðherra reiðubúin til þess að leita til okkar hérna í þinginu, til stjórnarandstöðunnar, til þess einmitt að knýja á um mál sem eru gegn vilja Sjálfstæðisflokksins, eins og gert var m.a. í þungunarrofsmálinu þar sem forysta Sjálfstæðisflokksins greiddi atkvæði gegn ríkisstjórnarmáli? Við erum reiðubúin til þess að styðja ríkisstjórnina í þessu, styðja ráðherrann í þessu og ég vil fá skýrt svar hvað þetta varðar.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni stuðninginn við mál sem þó er ekki komið fram þannig að ég vænti þess að það séu nú allir fyrirvarar á því sem hv. þingmaður segir með þá reynslu sem hún hefur af því. Auðvitað skiptir máli núna að læra af öllum þessum tilraunum sem hafa verið gerðar til að skapa meiri sátt í gegnum árin og þær hafa verið allnokkrar. Einhverjar þeirra hafa skilað árangri en ekki nægum. Við settum til að mynda á veiðigjöld á sínum tíma, á árinu 2012, sem var nýbreytni, sem hafa skipt mjög miklu máli. Hv. þingmaður sem þá var í stjórnarandstöðu greiddi þá atkvæði gegn veiðigjöldum. Við höfum komið á strandveiðikerfi o.s.frv., þannig að við höfum stigið ýmis skref sem skipta máli. Það skiptir líka máli að við séum að koma til móts við breytingar í atvinnuháttum og stöndum þess vegna frammi fyrir í allt of ríkum mæli nokkurs konar bútasaumskerfi. Og þess vegna skiptir mjög miklu máli að við náum saman í því að skapa gott umhverfi fyrir fólk sem hefur lífsviðurværi sitt af því að nýta 

Virðulegur forseti. Að geta lesið sér til gagns er grunnfærni í lífinu, lykillinn að námi, þekkingarleit og þekkingarþróun hvers einstaklings. Hver er staða á lestrarkunnáttu barna og ungmenna á Íslandi? Rannsóknir sýna að 39% barna eftir 2. bekk grunnskóla í Reykjavík árið 2019 séu ekki að lesa sér til gagns. Við höfum ekki upplýsingar úr öðrum sveitarfélögum. Rannsóknir sýna að 38% 15 ára unglinga séu ekki að ná grunnfærni í lesskilningi og stærðfræði (UNESCO 2020) og að 34% drengja og 19% stúlkna lesi sér ekki til gagns tíu ára í grunnskóla (PISA-könnun 2018). Rannsóknir sýna að 15 ára börn norskra og danskra innflytjenda samkvæmt PISA-rannsókn 2018 skora hærra í lesskilningi en íslenskir drengir á sama aldri og unglingar á Suðurnesjum, Vesturlandi og Norðurlandi vestra. Rannsóknir sýna að 92,5% innflytjenda eru á rauðu og gulu ljósi hvað varðar íslenskukunnáttu, kunna sem sagt ekki íslensku. Þetta er skýrsla innri endurskoðunar Reykjavíkurborgar frá 2019. Rannsóknir sýna að 10,8% 19 ára ungmenna voru hvorki í námi eða starfi árið 2020 samkvæmt skýrslu ASÍ. Ástandið er hrikalegt. Þessar tölur tala sínu máli um lestrarkunnáttu barna og ungmenna. Samfélagsumræðan um þetta gríðarlega mikilvæga mál er þrátt fyrir ástandið lítil sem engin. Fræðslumál barna og ungmenna eru á ábyrgð mennta- og barnamálaráðherra innan Stjórnarráðs Íslands samkvæmt forsetaúrskurði, þar á meðal námskrár, námsgögn og ábyrgð á læsi og hvaða lestrarkennsluaðferðir eru kenndar í landinu. Sem æðsti yfirmaður menntamála í landinu í skjóli Alþingis ber hæstv. mennta- og barnamálaráðherra ábyrgð á lestrarkunnáttu barna og ungmenna. Það er enginn annar.  
             Spurning mín til hæstv. mennta- og barnamálaráðherra er þessi: Hvað er verið að gera til að bregðast við þessu hrikalega ástandi varðandi læsi barna og ungmenna á Íslandi? 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og tek undir áhyggjur hv. þingmanns af þeirri tölfræði sem hann rakti í sínu máli. Bara til að horfa aðeins á hver staðan er í dag og aðeins til baka, þá lagði forveri minn, hæstv. fyrrverandi mennta- og menningarmálaráðherra, Lilja Alfreðsdóttir, mikla áherslu á þessi mál þegar kom að aukinni útgáfu barnabóka, þegar kom að tilraunaverkefnum eins og Kveikjum neistann í Vestmannaeyjum, sem ég veit að hv. þingmaður þekkir, og fleiri verkefnum sem lúta að íslensku máli, sem lúta að lestrarkunnáttu og öðru er varðar skólakerfið. Við erum að halda þeim verkefnum áfram af fullum þunga og það er spennandi til að mynda að fylgjast með verkefninu Kveikjum neistann í Vestmannaeyjum. Síðan hefur það líka gerst, og byrjaði að gerast held ég af einhverjum krafti síðustu fjögur ár, að það er aukin aðkoma ríkisins að þjónustu við skólakerfið og samtal ríkisins við sveitarfélögin og við kennarasamfélagið um hvernig þurfi að standa betur við bakið á grunnskólakerfinu. Það hefur verið allt of lengi við lýði sú stefna að ríkið eigi kannski ekkert allt of mikið að koma að þessu. Við erum í rauninni að fylgja því eftir núna og hyggjumst fara í það og erum í samtali um það, bæði við Kennarasambandið og Samband íslenskra sveitarfélaga, hvernig við getum í auknum mæli aðstoðað skólakerfið miðlægt með skólaþjónustu til að styðja við nemendur en líka kennara og starfsfólk í skólasamfélaginu. Það er því kannski ekki hægt að segja að það sé einhver ein patentlausn sem við séum að boða hér inn í framtíðina heldur bara jöfn og þétt samvinna á milli ríkis, sveitarfélaga og skólakerfis sem miðar að því að byggja áfram á þeim grunni sem hefur verð lagður síðustu ár. Þetta er gríðarlega mikilvægt hagsmunamál og ég tek undir með hv. þingmanni hvað það snertir.

Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Hann sagði m.a. að ríkið hafi ekki komið allt of mikið að þessum málum. Ég held að það sé einmitt vandamálið. Það er einmitt vandamálið að ríkið, Alþingi Íslendinga í þingræðisríkinu og ráðherra hafi ekki stjórnað þessum málum nægjanlega vel. Ráðherra hefur frumkvæðisskyldu í þessu máli og það er alveg skýrt að þegar þessar tölur tala sínu máli, þ.e. að ástandið sé hrikalegt, þá er það á ábyrgð ráðherrans, það er enginn annar sem ber ábyrgð á þessu. Það er enginn annar í samfélaginu sem ber ábyrgð á þessu. Ábyrgð ráðherrans á menntakerfinu og menntun barna er hjá honum samkvæmt umboði frá Alþingi. Það er þannig sem það er. Ég get tekið dæmi hvernig önnur ríki hafa brugðist við. Það var svokölluð Rose-skýrsla frá 2006 sem kom út í Bretlandi og í framhaldi af því setti breska þingið lög um með hvaða aðferð ætti að kenna börnum að lesa, hvaða lestrarkennsluaðferð ætti að nota. Sama var gert í Frakklandi á sínum tíma. Þetta eru tvær helstu menningarþjóðir Evrópu. Í Vestmannaeyjum er í gangi verkefni, Kveikjum neistann, en þar er verið að beita alþjóðlega viðurkenndri lestrarkennsluaðferð sem á að fara beint í námskrá. Spurningin er þessi: Er ráðherrann tilbúinn að setja það í námskrána þannig að það verði ein viðurkennd lestrarkennsluaðferð á landinu, sem er ekki í dag? Þetta virðist vera heimatilbúið kukl sem er í gangi núna en ekki viðurkenndar aðferðir .

Virðulegi forseti. Við getum verið sammála um það, ég og hv. þingmaður, að ég held að ríkið hafi almennt ekki verið að skipta sér - eða kannski ætti ekki að nota orðin skipta sér, heldur hefur ekki verið nægilega mikil samvinna á milli ríkis og sveitarfélaga þegar kemur að grunnskólamálum og raunar leikskólamálum líka. Það sem ég kemst næst er að þessi aldarfjórðungur sem liðinn er síðan skólinn var fluttur yfir - að fyrstu árin þar á eftir var bara almennt sú stemning að við ættum ekki að skipta okkur mikið af þessu, ríkisvaldið. Ég held að það sé talsvert kallað eftir því núna og það er það sem við erum að vinna að. Síðan vil ég segja að þegar kemur að lögum um aðferðir við lestrarkennslu þá er verið að keyra tilraunaverkefni í Vestmannaeyjum sem ég held að sé mjög skynsamlegt. Það eru hins vegar skiptar skoðanir um hvort þessi aðferð eða önnur sé betri. Ég ætla ekki að standa hér í ræðustól Alþingis og þykjast vera sérfræðingur um þau mál. Hins vegar viljum við fylgjast með þessu tilraunaverkefni. Það er spennandi og það var sett af stað í samstarfi ríkis, viðkomandi sveitarfélags og 

Frú forseti. Þegar hæstv. forsætisráðherra kynnti núverandi ríkisstjórn á blaðamannafundi á Kjarvalsstöðum sagði hún að uppstokkun ráðuneytanna sýndi einbeittan vilja til að láta Stjórnarráðið vinna saman sem samhenta heild. Það gaf mér vonir um að hin mörgu ólíku sjónarmið sem fyrirfinnast á stjórnarheimilinu fengju aukið vægi í ríkisstjórninni í stað þess að ráðherrar yrðu einvaldar í sínum ráðuneytum eins og hefur tíðkast svo lengi. Það væri í anda þeirra samræðu- og sáttastjórnmála sem ríkisstjórnin segist vilja stunda. Annað hefur hins vegar komið á daginn, ekki síst þegar kemur að útlendingamálum, og við höfum fengið að fylgjast með tveimur ráðherrum takast opinberlega á í fjölmiðlum þar sem ráðherrar ýmist ljúga eða eru sakaðir um að ljúga. Hæstv. forsætisráðherra hefur talað um mikilvægi regluverks og þess að fara í heildstæða stefnumótun í þessum málaflokki og lætur það hljóma eins og það hafi engin slík stefnumótun farið fram. Þvert á móti hefur stefnumótun ríkisstjórnarinnar í útlendingamálum birst fjórum sinnum í frumvarpi sem blessunarlega hefur verið stöðvað þrisvar sinnum og verður vonandi stöðvað í það fjórða en umrætt frumvarp hefur verið rætt í 13 klukkustundir og 15 mínútur í þingsal frá því að það var lagt fram árið 2020. Samþykkti hæstv. forsætisráðherra þetta frumvarp ekki fjórum sinnum út úr ríkisstjórn? Er þetta frumvarp ekki einmitt stefnumótunin sem forsætisráðherra segist kalla eftir? Ég fæ nefnilega ekki betur séð en að draumastefnumótun hæstv. forsætisráðherra í útlendingamálum liggi fyrir. Annars hefði ríkisstjórnin sem hún leiðir ekki samþykkt þetta frumvarp fjórum sinnum. Stendur hæstv. forsætisráðherra við stefnu eigin ríkisstjórnar í útlendingamálum og ætlar hún að láta hæstv. dómsmálaráðherra einum eftir að sjá um þessi mál án þess að hún og aðrir ráðherrar hennar flokks skipti sér af?

Frú forseti. Hér hefur áður verið spurt hvað átt sé við þegar ég kalla eftir heildarstefnumótun um málefni útlendinga og ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að setja þau mál á dagskrá hér. Að mínu viti var það nefnilega gæfuspor þegar Alþingi Íslendinga samþykkti lög um útlendinga 2016 sem tóku svo gildi 2017. Þau lög voru samþykkt í ótrúlega breiðri samstöðu, ekki fullkominni samstöðu en ótrúlega breiðri samstöðu. Ég man að þá var rætt um hversu mikið gæfuspor þetta væri, að við værum ekki að stefna þessum málum í skotgrafir eins og við höfum séð hjá öðrum þjóðum. Síðan þá hefur hins vegar komið á daginn að við erum ekki á eitt sátt um framkvæmd þeirra laga og túlkun þeirra laga. Mín skoðun er sú að lögin sjálf standist enn vel tímans tönn. Mín skoðun er sú að þær breytingar sem gerðar hafa verið, til að mynda hvað varðar tímafresti, sérstaklega hvað varðar málefni barna, og þeir tímafrestir styttir þannig að börn og fjölskyldur þeirra njóti forgangs þegar kemur að því að taka mál þeirra til meðferðar, hafi verið skynsamlegar ráðstafanir. En mín skoðun er sú að þessari löggjöf hefði átt að fylgja eftir með ákveðnu samráði um sýn og stefnumótun í málefnum útlendinga. Það kann vel að vera að hv. þingmenn séu ósammála mér um það, en ég leyfi mér að benda á þá staðreynd að annars vegar tökum við á móti töluvert mörgu fólki á flótta sem fær hér vernd. Ég fór með tölur áðan sem ég ætla að gera þann fyrirvara við að þær eru líklega frá upphafi árs 2017 en ekki frá upphafi síðasta kjörtímabils, bara svo öllu sé til haga haldið í þeim efnum. Við erum líka með mikinn fjölda útlendinga sem ekki er fólk á flótta, fólk sem kemur hingað og vinnur. Mér finnst á það skorta að við sem stjórnkerfi - og ég get tekið mína ábyrgð á því sem forsætisráðherra - vinnum nægjanlega vel saman í því að tryggja lífskjör og lífsgæði allra þeirra sem hingað koma, 

Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Hún nefnir að útlendingalögin hafi verið samþykkt árið 2016 og að ríkt hafi mikil ánægja um þau lög. En hver er tilgangurinn með því að samþykkja þessi lög, sem voru samþykkt í mikilli samstöðu, ef við erum með ríkisstjórn sem túlkar lögin þeim í óhag sem hingað leita? En svo er það kjarni málsins og spurningin sem ég fékk ekki svar við í fyrri ræðu: Stendur hæstv. forsætisráðherra á bak við stefnu síns eigin flokks í þessum málaflokki eða stendur hún á bak við stefnu Sjálfstæðisflokksins í þessum málaflokki? Er hæstv. forsætisráðherra ánægð með þá stefnumótun sem ríkisstjórn hennar hefur staðið fyrir í útlendingamálum og endurspeglast í þeim lagabreytingum sem ítrekað hafa verið lagðar til og hafnað og reyna á að fá samþykktar í fjórða skiptið? Af því að ég get ekki séð betur en að þetta fari á skjön við stefnu VG í útlendinga- og flóttamannamálum, því miður.

Frú forseti. Ég vil bara segja það að það eru þrír flokkar í ríkisstjórninni og þeir eru ekki með sömu stefnu í útlendingamálum og að sjálfsögðu stend ég með stefnu minnar hreyfingar í útlendingamálum. Hins vegar er það hlutverk allra þeirra sem sitja við ríkisstjórnarborð að finna lausnir, líka þegar flokkarnir við ríkisstjórnarborðið eru ekki fullkomlega sammála. Það er bara eðli þess að sitja í ríkisstjórn, að ég tali nú ekki um að leiða ríkisstjórn. En af því að hv. þingmaður spyr um stefnumótun þá vil ég bara ljúka því sem ég sagði hér um það. Ég tel að það sé mjög mikilvægt að við tökum til umræðu, eins og ég nefndi áðan í svari við fyrirspurn hv. þm. Loga Einarssonar, m.a. samspil atvinnu- og dvalarleyfa. Þar þurfa tvö ráðuneyti að vinna saman. Hv. þingmaður nefndi samstarf ráðuneyta í fyrri spurningu sinni. Það getur oft reynst gríðarlegum erfiðleikum háð að ólíkar einingar stjórnkerfisins vinni saman en þessi stóri málaflokkur á það svo sannarlega skilið að ekki bara þessi tvö ráðuneyti heldur öll ráðuneyti, ég nefni hér menntamálaráðuneyti og önnur ráðuneyti, komi saman að því að tryggja heildstæða stefnu í málefnum útlendinga sem við sem samfélag höfum ekki mótað. Ég get tekið það á mig að sú heildstæða stefna 

Hæstv. forseti. Grein dr. Ólafs Ísleifssonar, fyrrverandi hv. þingmanns, um skattlagningu séreignarsparnaðar sem birtist í Morgunblaðinu í liðinni viku vakti mikla og verðskuldaða athygli. Í greininni dregur Ólafur fram að skattlagning séreignarsparnaðar felur í sér að skattleggja fjármunaeign eins og hún væri tekjur, eign sem erfist og er varin fyrir kröfuhöfum. Skattlagning þessara eigna miðast við þrjú þrep tekjuskatts. Fjármunaeignir bera 22% fjármagnstekjuskatt. Með óhóflegri skattlagningu er gengið nærri eignum eldri borgara en séreignarsparnaðurinn er laus til útborgunar eftir að 60 ára aldri er náð. Ólafur vekur athygli á því í grein sinni að greiðendum skattsins er mismunað því þeir falla eftir tekjum í þrjá flokka og við bætist sá fjórði í ljósi þess að þeir falla undir ákvæðið um fyrstu kaup íbúða og greiða engan skatt upp að vissu marki. Þessi mismunun verður Ólafi tilefni til að spyrja í grein sinni, með leyfi forseta, hvort jafnræðisregla stjórnarskrár eigi ekki við nema stundum. Af þessu tilefni vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra um viðhorf ráðherrans til þeirra sjónarmiða sem hér hafa verið rakin; ofsköttun í ljósi þess að eignir eru skattlagðar eins og tekjur sem þær eru ekki og mismunun milli greiðenda. Loks vil ég spyrja hæstv. ráðherra um þann þátt í grein Ólafs þar sem dregið er fram að skattafslættir skapa almennt ekki skattkröfur síðar og eru nefnd skýr dæmi um það í greininni. Undantekningin sýnist vera eldri borgarar, 60 ára og eldri, sem lagt hafa fyrir með séreignarsparnaði til efri ára til að mæta óvæntum áföllum eða eftir atvikum til annarra þarfa. Ýmsir myndu telja að komið væri aftan að þeim með þeirri ofurskattlagningu sem raun ber vitni. Hver eru viðbrögð hæstv. forsætisráðherra við þessum sjónarmiðum?

Frú forseti. Nú er ég ekki svo lánsöm að hafa lesið grein góðvinar míns, Ólafs Ísleifssonar, þegar hún birtist þannig að ég verð bara að hlusta á endursögn hv. þingmanns á þessari grein. Ég heyri þó að hann nefnir sérstaklega séreignarsparnaðinn í þessu tilviki sem og þá staðreynd að honum má ráðstafa skattfrjálst í tiltekin verkefni en ekki í önnur verkefni og hvort það stangist þá á við jafnræðisreglu. Það er kannski erfitt að draga þá ályktun en ég vil þó nefna það sem kom fram í nýlegri álitsgerð Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um fyrirkomulag húsnæðisstuðnings, sem séreignarsparnaðurinn er auðvitað hluti af, þar sem bent er á að þetta þurfi að taka til skoðunar, þ.e. að geta ráðstafað séreignarsparnaði inn á húsnæðislán, þ.e. út frá því að meta þurfi hvort það sé besta ráðstöfun á húsnæðisstuðningi stjórnvalda að gera það með þessum hætti. Mér heyrist á endursögn hv. þingmanns að hann sé þá fremur að horfa í að fara ætti í almennar skattaafléttingar á öðrum þáttum séreignarsparnaðar fremur en að fara í hina áttina. Ég leyfi mér að segja það í ljósi þess að ég hef ekki lesið greinina að það sé alltaf full ástæða til þess að rýna í svona þætti þegar þeir hafa verið teknir upp með tímabundnum hætti, eins og gert var á sínum tíma, og taka þá til skoðunar, ekki síst út frá þeim ábendingum sem hafa birst um að það verði að endurskoða húsnæðisstuðninginn heildstætt þannig að hann nýtist best þar sem hans er mest þörf. Það held ég að sé kannski stóra verkefnið í þessu. Hvað varðar síðan almenn sjónarmið hvað varðar skattlagningu er ég náttúrlega þeirrar skoðunar, og get bara notað tækifærið til að ítreka það, að réttlátt skattkerfi snýst um að þeir sem mest hafa leggi hlutfallslega meira til en hinir sem minnst hafa. Það finnst mér að eigi að vera hin almenna lína, hvort sem um er að ræða fjármagnstekjur eða launatekjur í þessum efnum.

Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin svo langt sem þau náðu og skora á hana að lesa frábæra grein Ólafs Ísleifssonar. Í þeirri grein dregur hann fram ágalla á skattaframkvæmd þegar kemur að skattlagningu séreignarsparnaðar, ofsköttun og mismunun milli greiðenda þvert á jafnræðisreglu. Hér er ekki, eins og Ólafur segir í grein sinni, við Skattinn að sakast heldur stjórnvöld í ljósi ákvæða í lögum um tekjuskatt. Ég spyr því ráðherrann, sem getur kannski svarað betur eftir að hún hefur lesið þessa fínu grein: Hvaða áform hefur hæstv. ráðherra um að ráða bót á þessum alvarlega misbresti í skattlagningu séreignarsparnaðar þar sem fólk, 60 ára og eldra, sýnist sæta afarkjörum á ómálefnalegum grundvelli? Hver eru áform hæstv. ráðherra til að bæta úr skák og fella skattlagningu á séreignarsparnaði sem fjáreign í eðlilegan farveg sem samrýmist sjónarmiðum um réttláta og sanngjarna skattlagningu íslenskra skattalaga um ólíka skattalega meðferð tekna og eigna?

Herra forseti. Eins og ég nefndi í fyrra svari þá hefur séreignarsparnaðurinn í raun og veru verið nýttur sem stuðningur við sérstakra hópa og þá er sérstaklega verið að horfa til yngra fólks sem nýtir hann sem húsnæðisstuðning. Og eins og ég benti á í mínu fyrra svari er bent á það í nýjustu úttekt Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að það sé ástæða til þess að horfa á húsnæðisstuðninginn. Það er í raun og veru sama niðurstaða og kemur út úr nýjum húsnæðishópi stjórnvalda þar sem er bent á að þetta kerfi þurfi að taka til endurskoðunar. Út frá því sem hv. þingmaður segir eru rökin fyrir því vissulega mismunandi. Þess vegna tel ég að þetta stangist ekki á við jafnræðisregluna því að verið er að styðja sérstaklega yngri hópa til að komast í sitt eigið húsnæði. Spurningin er hvort það sé skilvirkasta leiðin, eins og hefur verið bent á, og hvort við þurfum ekki að skoða það í samhengi við annan húsnæðisstuðning. En ég tek brýningu hv. þingmanns og les greinina þannig að ég hafi betri svör fram að færa næst þegar við ræðum þessi mál.

Virðulegi forseti. Samkvæmt ákvörðun þáverandi heilbrigðisráðherra frá 7. nóvember 2019 verða opnaðar tvær nýjar starfsstöðvar heilsugæslu á Akureyri. Það er löngu tímabær uppbygging sem hefur dregist um of. Heilsugæslan á Akureyri sinnir vel yfir 20.000 manns sem deila einni heilsugæslu í úr sér gengnu húsnæði. Það er því mikið fagnaðarefni að loks verði tvær heilsugæslustöðvar á Akureyri. Önnur verður í nýbyggingu á tjaldstæðisreitnum við Þórunnarstræti og hin í endurgerðu húsnæði í Sunnuhlíð. En ég vil þó kannski bíða með fagnaðarlætin á meðan framkvæmdir hafa ekki enn farið af stað á nýbyggingunni. Oft á tíðum hefur reynst erfitt að fá sérfræðinga, hvort sem er á sviði læknisfræði eða annarra sérfræðigreina í heilbrigðisgeiranum, til starfa á landsbyggðinni. Leiða má líkur að því að auknir valmöguleikar hvað varðar rekstrarform í heilbrigðisþjónustu hafi í för með sér að auðveldara verði að fá heimilislækna til starfa á Akureyri og því er mikilvægt að gera starfsumhverfi þeirra eins fjölbreytt og aðlaðandi og unnt er. Nú hefur einkarekstur heilsugæslustöðva gefið góða raun og mælist ánægja og traust notenda til þeirra meira en heilsugæslustöðva sem reknar eru af hinu opinbera. Hins vegar eru allar einkareknar heilsugæslustöðvar landsins staðsettar á höfuðborgarsvæðinu og hefur landsbyggðin setið hjá í þessari þróun. Flokkur hæstv. heilbrigðisráðherra hefur talað fyrir svokallaðri blandaðri leið í veitingu heilbrigðisþjónustu og er kjörið tækifæri til að fara slíka leið, ekki bara til að fá fleiri sérfræðinga til starfa á Norðurlandi heldur einnig til að bæta þjónustu og valfrelsi notenda heilbrigðisþjónustunnar. Og þá er bara komið að fyrirspurninni: Hefur hæstv. heilbrigðisráðherra í hyggju að bjóða út rekstur annarrar heilsugæslustöðvarinnar sem til stendur að opni á Akureyri?

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Berglindi Ósk Guðmundsdóttur fyrir að taka þetta mál á dagskrá varðandi heilsugæsluna á Akureyri. Ég vil byrja á því að taka undir með hv. þingmanni og fagna því að þetta er þó komið í þennan farveg. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður segir að heilsugæslan á Akureyri, þar sem hún hefur verið til húsa í Hafnarstræti, er komin til ára sinna og full þörf á því að gera bragarbót þar á. Það er búið að auglýsa eftir húsnæði undir heilsugæslustöð og síðan á að byggja nýja heilsugæslu fyrir Akureyri suður, eins og skiptingin er. Þar er í deiliskipulaginu heimilt að reisa tveggja hæða hús. Sú uppbygging er fjármögnuð. Það er reyndar uppi ágreiningur um hvort setja eigi bílastæði undir húsið sem var ekki ráðgert þegar frumathugun átti sér stað, en við leysum það. Það þarf frekara samtal sem er búið að vera á milli bæjarins, Framkvæmdasýslu ríkiseigna og ráðuneytis. Varðandi það hvort þetta verði einkarekin heilsugæsla eður ei þá kemur það vel til greina. Þetta er bara á því stigi að það hefur ekki verið tekin nein ákvörðun um það enn þá. Af því að hv. þingmaður kom inn á mönnunarvandann þá er þetta tvíþætt mál. Það eru alltaf áhyggjur þeirra sem eru að reka heilsugæslu fyrir að missa frá sér mannskap. Við erum í raun og veru alltaf í samkeppni um sama takmarkaða mannauðinn. En það kann vel að vera að það sé skynsamlegt módel og geti hentað vel 

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svarið. Ég held einmitt að það séu mikil tækifæri fólgin í því að fá aðra aðila að borðinu og fara að skoða það. Ég vil hvetja heilbrigðisráðherra til að fela Sjúkratryggingum að bjóða út rekstur heilsugæslu á Akureyri. Eins og ég sagði í minni fyrri ræðu hefur landsbyggðin farið á mis við þá þróun sem orðið hefur á höfuðborgarsvæðinu. Það eru fleiri svæði sem heilbrigðisráðherra verður að líta til, ég nefni sérstaklega Suðurnesin þar sem skýrt hefur verið kallað eftir bættri þjónustu og fjölbreyttara rekstrarformi. Þetta er sem sagt verkefni sem vert er að skoða einmitt fyrir mannauðinn okkar í heilbrigðisgeiranum á landsbyggðinni. Þar þarf ekki að bítast um starfsfólk ef þar er notalegt og gott starfsumhverfi. Svo ég ítreki spurningu mína: Mun heilbrigðisráðherra beita sér fyrir fjölbreyttari rekstrarformum á veitingu heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni í heild?

Ég vil ítreka þakkir til hv. þingmanns fyrir þessa fyrirspurn um einkarekna heilsugæslu. Það er rétt sem hv. þingmaður kemur inn á, að einkarekin heilsugæsla hefur gefist vel hér á höfuðborgarsvæðinu, og þá vísa ég helst til kannana sem varpa ljósi á ánægju, virkilega ánægju með þjónustuna. Ég vil líka segja það að opinbera heilsugæslan kemur mjög vel út í samanburði við stofnanir. Af því að hv. þingmaður kemur inn á þetta rekstrarform og aðra staði þá erum við í sama samráðinu við heilsugæsluna á Suðurnesjum og í samráði við heilbrigðisstofnunina þar, HSS. Við erum komin á þann stað að það geti verið vænlegt og skynsamlegt að bjóða þann rekstur út. En þetta verður að vinnast í samráði við heilbrigðisstofnanir á svæðinu. Það held ég að sé skynsamlegast í þessu.

Frú forseti. Ég fagna öllum breytingum sem við vorum að greiða atkvæði um akkúrat núna en ég vil taka fyrir hatursorðræðuákvæðið. Eins og ég segi fagna ég öllum breytingum sem kunna að vera réttarbót og það er vissulega réttarbót hvað varðar refsiþynginguna í 1. mgr. 70. gr. Hins vegar tel ég breytinguna ekki ganga nógu langt varðandi hatursorðræðu og ég, ásamt öðrum sem brenna fyrir þessum málaflokki, hefði viljað sjá þetta ganga lengra. Við vitum að þetta lagaákvæði hefur sætt mikilli gagnrýni og tel ég það vera varasama leið að bæta við talningu þegar lagaákvæði er gagnrýnt í stað þess að horfa líka til beitingar lagaákvæðisins í framkvæmd og með hliðsjón af lögum um meðferð sakamála.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á nokkrum lögum í tengslum við þátt lífeyrismála í stuðningi stjórnvalda við gerð lífskjarasamninga aðila vinnumarkaðarins frá í apríl 2019. Frumvarp með sama markmiði var fyrst lagt fram á 151. löggjafarþingi en vegna ólíkra sjónarmiða sem komu fram í umsögnum til þingsins vísaði efnahags- og viðskiptanefnd málinu að nýju til ríkisstjórnarinnar til frekari rýni og samráðs við hagaðila um breytingartillögur frumvarpsins. Það frumvarp sem nú er lagt fram er afrakstur endurskoðunar á fyrra frumvarpi þar sem leitast hefur verið við að koma til móts við ólík sjónarmið. Efni þessa frumvarps er því að nokkru leyti ólíkt því sem lagt var fram í fyrra þó markmiðin sem stefnt er að séu enn þau sömu. Ég ætla að leyfa mér, með vísan til þessarar forsögu, að fara sérstaklega yfir þær tillögur í þessu máli sem fela í sér breytingar frá því hvernig málið var áður kynnt hér í þinginu. Það liggur í hlutarins eðli að ég kem inn á það við einstakar breytingartillögur. En ef við ræðum um þetta mál bara út frá breytingunum sem frumvarpið felur í sér þá eru það fyrst breytingar á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Í fyrsta lagi er hér lagt til að lágmarksiðgjald til lífeyrissjóðs verði hækkað úr 12% í 15,5% af iðgjaldsstofni líkt og samið hefur verið um í langflestum kjarasamningum. Í öðru lagi er lagt til að meðaltal réttindaöflunar til mánaðarlegs ellilífeyris hækki úr 1,4% á ári í 1,8% á ári af þeim iðgjaldsstofni sem greitt er af yfir 40 ára inngreiðslutíma. Í þriðja lagi er lögð til heimild til handa lífeyrissjóði til að kveða á um í samþykktum sínum að sjóðfélagi geti ráðstafað í heild eða að hluta hækkuninni á lágmarksiðgjaldinu til tilgreindrar séreignar. Nýti sjóðfélagi sér þessa heimild lækkar meðaltal réttindaöflunar úr 1,8% á ári í allt að 1,4% á ári. Úttekt á tilgreindri séreign getur fyrst hafist þegar sjóðfélagi hefur náð a.m.k. 62 ára aldri. Útgreiðsla skal dreifast á jafnar mánaðarlegar greiðslur frá því að sjóðfélagi óskar eftir að fá tilgreinda séreign greidda út og þar til hann nær 67 ára aldri. Við andlát sjóðfélaga fellur séreignin til erfingja. Í fjórða lagi er lagt til að lífeyrissjóði sem hefur ákveðið lágmark tryggingaverndar þannig að iðgjaldi sé varið að hluta til öflunar lífeyrisréttinda í séreign og að hluta í sameign skv. 3. mgr. 4. gr. laganna, verði heimilt að halda óbreyttu fyrirkomulagi. Þannig tryggi sjóðurinn sjóðfélaga vernd sem nemur að lágmarki 1,4% á ári af þeim iðgjaldsstofni sem greitt er af, líkt og við á um ráðstöfun til tilgreindrar séreignar. Í fimmta lagi er lagt til að lífeyrissjóðum og vörsluaðilum verði gert skylt að senda Skattinum sundurliðun á ráðstöfun á lífeyrisiðgjaldi hvers einstaklings í lok hvers árs. Þessar upplýsingar munu varpa ljósi á það hvernig lífeyrisiðgjald skiptist þar sem heimilt er samkvæmt lögum að ráðstafa iðgjaldinu þannig að hluta þess sé varið til öflunar lífeyrisréttinda í sameign og hluta til öflunar lífeyrisréttinda í séreign. Þá er í frumvarpinu ákvæði um að lífeyrissjóðum og vörsluaðilum verði gert skylt að tilgreina við útborgun hvaða hluti séreignar myndast af iðgjaldsstofni og hvaða hluti séreignar hefur myndast á grundvelli iðgjalds til viðbótarlífeyrissparnaðar. Loks er lagt til að á meðan í kjarasamningi er enn kveðið á um 12% iðgjald til lífeyrissjóðs sé heimilt að miða lágmarksiðgjaldið við 12%, þar til aðilar hafi náð saman um breytta hlutfallstölu í viðkomandi kjarasamningi. Eftir það beri að miða lágmarksiðgjald við 15,5%. Þá ætla ég að víkja að breytingum á lögum um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð. Tillögur að breytingum á lögunum snúa einna helst að skattfrjálsri heimild einstaklinga til að nýta tilgreinda séreign til kaupa á fyrsta íbúðarhúsnæði. Hún kæmi til viðbótar við ráðstöfun á viðbótariðgjaldi til séreignarsparnaðar enda nái einstaklingur ekki að nýta heimildina að fullu með viðbótariðgjaldinu. Einnig er lagt til að einstaklingum sem ekki hafa verið skráðir eigendur að íbúðarhúsnæði í fimm ár, fram að þeim tíma er umsókn um ráðstöfun berst Skattinum, verði heimilað að nýta sér sömu séreignarsparnaðarúrræði og kaupendum fyrstu íbúðar. Helstu breytingar á lögum um almannatryggingar og lögum um málefni aldraðra eru þær að kveðið er á um breytt samspil lífeyrisgreiðslna frá lífeyrissjóðum og greiðslna úr almannatryggingakerfinu þannig að allur lífeyrissparnaður, annar en viðbótarlífeyrisparnaður, kemur til lækkunar við ákvörðun ellilífeyris samkvæmt lögum um almannatryggingar. Að óbreyttum lögum yrði viðhaldið því ójafnræði sem hefur verið til staðar frá árinu 2008 á milli sjóðfélaga. Ég tel þessa síðastnefndu breytingu mikið réttlætismál sem brýnt er að fái umræðu í þinginu og nái fram að ganga. Þetta hefur einfaldlega með það að gera að það sé til einhver tegund sparnaðar sem ekki kemur til frádráttar við ákvörðun á réttindum í almannatryggingakerfinu, annað heldur en það sem við höfum kallað viðbótarlífeyrissparnað. Það er talið að útgreiðslur vegna þess, eins og rakið er í greinargerð með frumvarpinu, gætu verið í kringum 1 milljarð kr. á ári. Þessu væri þá breytt til framtíðar og ég tel að þetta sé mikilvægt og á allan hátt mikið sanngirnismál. Þá er að finna í frumvarpinu sömuleiðis tillögur að afleiddum breytingum á lögum um tekjuskatt í tengslum við skattfrelsi á ráðstöfun tilgreindrar séreignar við kaup á fyrstu íbúð og það ætti að skýra sig sjálft. Ég sagði áðan að ég myndi fara aðeins yfir breytingarnar frá því að frumvarpið lá hér áður fyrir og það er kannski sérstaklega vert að nefna að við erum hérna að fjalla um að í lög fari heimildarákvæði vegna tilgreindu séreignarinnar. Það er breyting. Það er nokkuð veigamikil breyting sem skilur eftir ákveðið frelsi fyrir þá sem í hlut eiga til að taka þetta upp í sínum samþykktum. Í öðru lagi myndi ég vilja nefna sérstaklega að þeim lífeyrissjóðum sem hafa ákveðið lágmark tryggingaverndar þannig að iðgjaldi sé varið að hluta til öflunar réttinda í séreign, eins og ég nefndi áðan, og svo að hluta í sameign, verður heimilt áfram að halda óbreyttu fyrirkomulagi. Þetta er breyting sem verður eftir umsagnarferli og frekara samráð og leiðir kannski af því að megintilgangurinn með þessu máli var ekki að breyta slíku fyrirkomulagi. Það var ekki megintilgangurinn. Megintilgangurinn var að koma á fót lagabreytingu sem opnaði fyrir tilgreindu séreignina og í þessu frumvarpi erum við síðan að gefa tilgreindu séreigninni ákveðna réttarstöðu, ekki síst út af íbúðarkaupum. Það var ákveðið meginatriði í þessu. En þegar við fórum að smíða frumvarpið eftir að hafa haft samráð við aðila komu í ljós alls konar snertifletir við önnur atriði í lífeyriskerfinu hjá okkur sem kallað var eftir að tækju breytingum en voru í sjálfu sér, eins og ég horfði á það frá upphafi, ekki hluti af grunnhugsuninni frá upphafi. Öll þessi vinna hefur kannski bara varpað ljósi á það hversu brýnt er orðið að við förum í þessa heildarendurskoðun sem má segja að hafi staðið yfir núna í á annan áratug. Það var hér sett af stað sameiginlegt verkefni til að fara í heildarúttekt á lífeyrissjóðakerfinu og fæddust tillögur úr því starfi sem við höfum að hluta til tekið inn í lögin. En síðan eru liðin u.þ.b. átta ár, nei, ætli sé ekki réttara að segja sex ár, og enn standa fjölmörg atriði út af sem við þurfum aftur að fara að setjast yfir saman. Þetta eru grundvallarþættir sem er mikilvægt að við gefum góðan tíma til að skoða. Það eru t.d. ólík sjónarmið uppi um það hvort við séum með viðbótarlífeyrissparnaðinum farin að nálgast það að vera með nánast oftryggingu í kerfinu hjá okkur og ef svo er að fólk sem er með fullan vinnualdur á markaði og er að leggja til hliðar í séreignarsparnaðarúrræðið, þetta viðbótarlífeyrissparnaðarúrræði sem ég er að vísa til hér, er komið með mögulega 100% af meðalævitekjum sínum í lífeyrisréttindi, þá finnst mér það verðskulda alvöruumræðu um það hvort við megum ekki stórauka frelsið til að ráða því með hvaða hætti slíkum sparnaði er komið fyrir. Það eru svona grundvallaratriði sem mér finnst þurfi að fara vel yfir. Við höfum smám saman verið að gera breytingar á undanförnum árum sem ég ætla ekki að rekja hér, en ég myndi samt vilja minnast á afnám bakábyrgðar ríkissjóðs. Þetta frumvarp hér er hluti af þeirri vegferð í þeim skilningi að hér erum við að reyna að jafna lífeyrisréttindastöðuna á milli markaða. Undir lok síðasta árs voru sömuleiðis gerðar breytingar út af breytingum sem hafa orðið á lífslíkum og við höfum verið að horfast í augu við ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar, gerum betur grein fyrir þeim núna í opinberum reikningum. Við höfum greitt töluvert mikið inn á ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar og gjörbreytt stöðunni, sérstaklega gagnvart A-deildinni og B-deildin er svo sem í farvegi. Við höfum verið að verja 10 milljörðum á ári inn í ófjármagnaðar skuldbindingar í B-deildinni vegna þess að við viljum gera sem minnst af því að velta því vandamáli áfram á herðar framtíðarkynslóða. Eins og maður kannski sér strax og farið er út fyrir efni frumvarpsins er þetta málasvið efni í svo stóra umræðu og mikilvæga að ég held ég láti staðar numið hér. Ég ætla þó að láta þess getið að þetta kerfi okkar í heildina tekið er býsna sterkt og var nýlega sett í fyrsta sæti í alþjóðlegri vísitölumælingu milli ólíkra lífeyriskerfa sem hlýtur að hafa talist vera mjög góð niðurstaða fyrir samanburð íslenska lífeyrissjóðakerfisins við önnur kerfi annars staðar. Við höfum svo sem ekkert efni á því að bíða með að gera umbætur á kerfinu vegna þess að þjóðin er að eldast og það mun smám saman reyna meira og meira á styrk kerfisins. Við erum síðan með önnur frumvörp í þinginu eins og varðandi fjárfestingarheimildir sem var lagt fyrir þetta þing og þar er líka horft til þess að styrkja kerfið til framtíðar litið. En við erum hérna með nokkrar breytingar frá fyrra frumvarpi sem ég tel að séu réttlætanlegar og nauðsynlegar. Ég er þá sérstaklega að vísa til þess að þegar um var að ræða atriði sem voru í sjálfu sér ekki hluti af grunnhugmyndinni um tilgreindu séreignina þá hef ég ákveðið að gera breytingar í átt til þess að láta slík atriði eiga sig. Annað dæmi sem ég hefði getað nefnt hér er það sem ég rakti áðan um 12% iðgjaldið. Það var aldrei hugmyndin með tilgreindu séreigninni og samningunum sem við köllum lífskjarasamningana að ná utan um það atriði sérstaklega. Þetta eru sjómennirnir, þeir sem taka réttindi sín úr samningum við útgerðina og gilda að nokkru leyti svona sérstök sjónarmið varðandi hlutaskiptakerfið allt og réttindaávinnslu í því vinnuréttarsambandi. Þó að það megi svo sem alveg segja: Heyrðu, af hverju var ekki bara ferðin notuð til þess að klára það mál líka? þá var það bara aldrei hugmyndin á bak við tilgreindu séreignina eins og um hana var samið að fara að afgreiða atriði eins og þetta. Þess vegna höldum við því inni, eins og var reyndar í eldra frumvarpi, að það sé undir samningsaðilum komið að gera þessa breytingu og færi þeir lágmarksiðgjaldið upp í 15,5% þá skuli það frá og með þeim tíma gilda. Það er erfitt að sjá hvernig við hefðum getað í sjálfu sér fært svona atvinnutengd réttindi upp í 15,5%, bara með einu pennastriki í lögum, án þess að það teldist vera bara hrein launahækkun og þyrfti að taka tillit til hennar við frekari kjarasamningagerð þeirra aðila. Ég læt staðar numið við að rekja skýringar á breytingum og setja þetta mál í samhengi við stærri grænbókarvinnu sem ég tel að sé óumflýjanlegt að fara núna að setja af stað. Eins og ég hef hér rakið þá má öllum vera ljóst, m.a. af fyrri tilraunum til að festa þetta samningsatriði um tilgreindu séreignina í lög, að þetta er mál þar sem eru skiptar skoðanir. Það eru t.d. skiptar skoðanir milli opinbera hlutans og almenna og það náðist ekki sátt um efni þessa frumvarps á sínum tíma. Ég hef verið að vinna í málinu í millitíðinni og við höfum lagt í töluverða vinnu við að greina hvert og eitt einasta atriði og málið er núna komið aftur fram og hefur tekið breytingum frá því að það lá frammi í samráðsgátt. Þannig að þetta frumvarp er afrakstur mikils samráðs og við höfum í þrígang kynnt drög að þessu frumvarpi. Ég vil meina að öll þessi vinna hafi leitt til þess að við höfum náð að koma til móts við margar ábendingar. Ég er alveg viss um að það verða enn þá athugasemdir við málið en ég hef kosið það sjónarhorn eða valið þá nálgun varðandi þær athugasemdir sem ég enn heyri, að spyrja einfaldlega þessarar spurningar: Er atriðið sem er verið að gagnrýna hluti af því sem við vorum að tala um í lífskjarasamningaviðræðunum eða er um að ræða einhvern óskalista um aðrar breytingar sem tengdust því í sjálfu sér ekki neitt? Eigum við þá ekki bara að taka slík atriði inn í heildarendurskoðunina og klára þetta með tilgreindu séreignina? Virðulegi forseti. Ég legg til að þessu sögðu að málinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og svo til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir greinargóða flutningsræðu. Mér fannst hún skýra margt, m.a. þá spurningu sem ég ætlaði að bera upp við hæstv. ráðherra en í grunninn á þetta mál rætur að rekja til samninganna 2016. Síðan er áskorun sem kemur frá aðilum vinnumarkaðarins 2019 og það er fyrst núna sem við erum að fá málið í gegn. Ef ég hef misskilið hæstv. ráðherra leiðréttir hann mig en þetta er þá fyrst og fremst togstreita milli opinbera vinnumarkaðarins og hinna á markaði. Það væri gott ef ég yrði leiðrétt ef ég skil þetta ekki rétt. Síðan er hitt að ég tel eindregið og styð ráðherra í því að það sé brýnt að fara í heildarendurskoðun á kerfinu og einmitt að við séum ekki að þvæla inn í þetta mál ýmsum öðrum atriðum sem nauðsynlegt er að ræða og fara yfir og ráðherra snerti m.a. á í ræðu sinni. Þannig að ég styð þá leið. 

Virðulegi forseti. Varðandi athugasemdir opinbera geirans þá kannski lutu þær fyrst og fremst að því að með því að lögfesta tilgreindu séreignina þá væri erfitt fyrir opinberu aðilana að fara ekki í að breyta sínum samþykktum og bjóða upp á sambærilegt fyrirkomulag sem hefði þá haft ákveðin afleidd áhrif á samsetningu réttindanna, sérstaklega hvað varðar hversu hátt hlutfallið er inni í samtryggingunni. Hér erum við að leggja upp með að þetta sé heimildarákvæði og það losar aðeins um spennuna hvað þetta snertir, skilur allt galopið eftir fyrir sjóðina til að taka upp þennan nýja réttindaflokk sem hægt er þá að nota til að létta sér íbúðarkaup, svo dæmi sé tekið, og ætti eitthvað að draga úr þessum athugasemdum. En hér eru bara nokkrir heimar - sumir vilja bara eitt kerfi fyrir alla með sams konar réttindauppbyggingu fyrir alla og aðrir eru fyrir meira frelsi.

Það er, virðulegur forseti, ákveðin framtíðarumræða sem við þurfum að taka hér í þessum góða sal. Ég vil geta þess að ég styð í grunninn þetta mál, áskil mér að gera það með öllum fyrirvörum, en ég tel mikilvægt að við klárum það því að þetta er, eins og Samtök atvinnulífsins og ASÍ segja, tímabær áfangi í framkvæmd og efndum á yfirlýsingum stjórnvalda. Ég held því að það sé mikilvægt að þingið geri sitt til að þær verði að veruleika. Hitt er síðan að ég mun, ef ég fæ færi til hér á eftir í ræðu, fara yfir ótengda þætti en samt tengda og það er náttúrlega vinnumarkaðsmódelið sem við þurfum að breyta. Ég efast ekki um að við séum svolítið sammála hvað það varðar. Þess vegna er mikilvægt þegar við sjáum svona sameiginlega yfirlýsingu frá ASÍ og SA að skora líka svolítið á aðila vinnumarkaðarins að fara lengra, bæði með stjórnvöldum og öðrum til þess að búa þannig um hnútana að við getum búið til og tryggt stöðugleika til lengri tíma. En það verður ekki öðruvísi 

Virðulegur forseti. Ég er ánægður að heyra að mögulega geti tekist samstaða hér í þinginu um að verja þau grundvallaratriði sem var lagt upp með. Ef ég ætti að segja eitthvað eitt um þessa vegferð sem við höfum verið á frá því að samningarnir voru gerðir þá er það bara það að ég held að menn hafi sett tiltölulega einfalda hugmynd á blað um að skapa nýjan réttindaflokk, tilgreinda séreign, og að hann ætti að hafa einhverja sérstaka eiginleika. Þetta er voðalega auðvelt að segja almennum orðum en það er allt annað að fara inn í lögin og breyta þeim. Þá koma öll þessi ólíku sjónarmið upp um það hvernig menn spegla sig í kerfinu í heild gagnvart öðrum sem ekki voru hluti af þessu samkomulagi. Er eitthvað eðlilegt við það að hluti vinnumarkaðarins geti samið um einhvern nýjan réttindaflokk sem okkur hér á Alþingi er síðan falið að lögfesta í framhaldinu til að tryggja jafna stöðu gagnvart lífeyrisréttindum 

Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á ýmsum lögum vegna hækkunar lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóðs. Ég vil víkja að II. kafla frumvarpsins þar sem ráðgert er að rýmka gildissvið laga um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð þannig að sá stuðningur nýtist einnig þeim sem verið hafa utan húsnæðismarkaðar í fimm ár. Til upprifjunar á þessi hugmynd rætur að rekja til starfshóps þáverandi félags- og barnamálaráðherra um lækkun þröskulds ungs fólks og tekjulágra inn á húsnæðismarkað. Starfshópurinn skilaði af sér ýmsum tillögum og var m.a. lagt til að það yrðu tvö ár, þ.e. ef fólk væri búið að vera tvö ár á leigumarkaði. Þegar aðgerðir ríkisstjórnarinnar í tengslum við lífskjarasamninga voru í kjölfarið kynntar fyrir hagsmunaaðilum var það komið í þrjú ár. Þegar þær voru svo kynntar fyrir almenningi var þetta komið í fimm ár. Við þessa tímalengd, fimm ár, var svo miðað í lögum um hlutdeildarlán sem tóku gildi 1. nóvember. 

Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að setja þetta í þetta samhengi. Í sjálfu sér get ég ekki svarað þessu öðruvísi en að þetta er bara matsatriði sem þarf að fara yfir og sjálfsagt að ræða nákvæmlega hvernig við náum best tilganginum með ákvæðinu.

Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og heyri að það gæti alveg komið til greina að lækka þetta einhvern tímann. En ég vil jafnframt spyrja hvort komið geti til greina að aukið svigrúm, greiðslubyrði og veðsetningarhlutfall samkvæmt lögum um fasteignalán nýtist einnig þeim sem ekki hafa átt íbúð í þrjú ár, eða fimm ár eins og er í þessu frumvarpi, þ.e. fyrstu kaupendum, hvort það gæti jafnvel nýst þeim sem ekki hafa verið á markaði í fimm ár.

Virðulegi forseti. Þessar reglur þar sem sérstakt tillit er tekið til þessa hóps voru að mínu áliti mjög mikilvægar á eftirhrunsárunum þegar skuldavandi heimilanna var jafn alvarlegur og við horfðum upp á þá. Við þurftum að áfangaskipta aðgerðum. Við fórum í sérstakar aðgerðir til að lækka skuldirnar hjá ákveðnum hópi fólks en það hjálpaði ekki þeim sem voru búnir að missa húsin og höfðu jafnvel lent í þroti. Þá var spurningin hvernig við gætum stutt við þann hóp. Ég held að það þurfi að vera matsatriði á hverjum tíma hversu langt við eigum að ganga í því að koma jafnt til móts við þá sem hafa í einhvern tiltekinn tíma verið utan fasteignamarkaðar og við fyrstu íbúðarkaupendur. En almennt höfum við verið að horfa til þess að lækka þröskuldinn fyrir ungt fólk sem er nýlega komið úr námi og er snemma á starfsævinni kannski neðar í launastiganum en seinna verður. Það er grunnhugmyndin.

Forseti. Þetta er kannski ekkert endilega flókið frumvarp út af fyrir sig en áhrifin af því eru þó nokkuð flókin fyrir marga mismunandi hópa. Hvort það borgi sig fyrir ákveðinn einstakling að taka þessu sem séreign eða taka þessari hækkun bara í grunninn - það getur munað mjög miklu fyrir hvern og einn aðila og það er svo til ómögulegt fyrir einstaklinga að komast að því hvort það sé hentugra fyrir þá að fá þessar aukaprósentur í þennan viðbótarlífeyrissparnað, séreignina, eða ekki. Þannig að maður veltir því fyrir sér hvort það þurfi ekki einhvers konar góð upplýsingaákvæði fyrir lífeyrissjóðina til að skylda þá til þess að upplýsa alla lífeyrisþega um það hvaða áhrif mismunandi valmöguleikar hafa á réttindi þeirra til lífeyris eftir því hvaða valkost þeir velja.

Virðulegi forseti. Jú, ég held að það væri mjög vel til fundið að sem bestar upplýsingar yrðu teknar saman og það ætti nú að vera hægt að taka, hvað eigum við að segja, skólabókardæmi um þá sem almennt myndu njóta góðs af því að velja tilgreinda séreign og síðan á móti svona dæmigerðan lífeyrisþega eða launþega sem ætti ekki vísan jafn mikinn ávinning af þessu úrræði. Mér sýnist að það sé nú viðleitni hjá lífeyrissjóðakerfinu að beina fólki inn á þessar ólíku brautir eins og þessar ólíku ávöxtunarbrautir fyrir séreignarsparnaðinn eftir því hvar þú ert staddur á æviskeiðinu. Þær eru mjög mismunandi. Og já, ég held að það hvíli talsvert mikil skylda á lífeyrissjóðunum að gera aðgengilegar góðar upplýsingar um þetta.

Forseti. Ég hef líka smááhyggjur af því sem kom fram í framsöguræðu ráðherra þar sem var talað um jafnvel að það væri ákveðin offjárfesting, þar sem einhverjir lífeyrisþegar væru í rauninni komnir með meira en 100% réttindi miðað við launin sem þeir hafa haft og á sama tíma líka hvort lífeyrissjóðakerfið bara almennt standi undir sér. Það er ekkert endilega augljóst enda höfum við verið að hækka þessa prósentu á undanförnum árum dálítið mikið, áratugum svo sem, þar sem kerfið virðist ekki hafa verið sjálfbært. Það þarf að hækka prósentuna til þess að það standi undir sér. Og einhvern veginn þegar við spyrjum í fjárlaganefnd hver sé staðan þegar allt kemur til alls, miðað við ávöxtunarkröfu, miðað við hvernig svona markaðir hreyfast o.s.frv., hver sé staðan, því það er alveg staðreynd að lífeyrissjóðakerfið er alltaf að stækka og stækka og ávöxtunarkrafan á þennan stærri bagga verður alltaf meiri og meiri og það verður alltaf erfiðara og erfiðara að standa undir þeirri almennu ávöxtunarkröfu, er þá ekki kominn tími til að við förum í dálítið góða greiningu einmitt á þessu, hver staðan í lífeyrissjóðakerfinu sé almennt séð?

Virðulegi forseti. Jú, ég held að við þurfum að vera í sífelldu mati á stöðu kerfisins í heild. En það er ekki hægt að segja annað en að það mat hafi reglulega verið framkvæmt. Við erum til dæmis með slíkt mat sem grundvöllinn að lagabreytingunni sem ég vék að hérna áðan og snýr að því að auka erlendar fjárfestingarheimildir lífeyrissjóðanna í skrefum, að taka út áhætturnar af gengissveiflum fyrir þakið á erlendu fjárfestingunni. Þetta eru atriði sem við erum að horfa til til þess að gera kerfinu betur kleift að dreifa áhættu sinni í fjárfestingarstefnunni. Það eru mörg fleiri atriði sem maður gæti velt fyrir sér í þessu. En heilt yfir held ég að megi segja að lífeyriskerfið hafi verið að sækja mjög aukinn styrk undanfarinn áratug og í dag er lífeyrissjóðakerfið, ef eitthvað er, orðið bara of fyrirferðarmikið í fjárfestingum á skráðum bréfum borið saman við það sem áður var en á sama tíma gríðarlega mikilvæg uppspretta fjármagns.

Frú forseti. Ég sé ekki betur í fljótu bragði en að hér hafi verið gerðar endurbætur á milli þinga á frumvarpinu sem leyfir tilgreinda séreign sem séu til bóta. Þar er auðvitað fyrst að nefna að það er núna heimilt að veita þessa þjónustu en ekki skylda og það held ég að skipti mjög miklu máli. Ég vil þó vekja athygli þingheims á því að það er verið að lækka lágmarkstryggingavernd. Hún skiptir máli þegar litið er á heildarævitekjur fólks og sérstaklega muninn á milli kvenna og karla á vinnumarkaði. En ég kem hér upp til að inna hæstv. fjármálaráðherra eftir því hvernig honum finnist þetta frumvarp, ef að lögum verður, samræmast því markmiði aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda til skamms tíma, að einfalda lífeyriskerfið og samræma réttindi á milli markaða og hvernig það gangi upp með þessum breytingum.

Virðulegi forseti. Nei, það er erfitt að halda því fram að þetta einfaldi kerfið. Það væri kannski frekar hluti af þessari heildaryfirferð, grænbókarvinnu. Það eina sem ég get sagt um þetta er að ég hef reynt eftir föngum að koma með breytingar sem ég taldi að væri hægt að ná sátt um hingað til þingsins og missa það ekki inn í grænbókarvinnuna vegna þess að sú vinna hefur tilhneigingu til að taka tíu ár eða eitthvað svoleiðis. Ég bara vonast til þess að með því að setja slíka grænbókarvinnu af stað þá séum við ekki að horfa á afurðir vegna þeirrar vinnu hér á fjórða áratug aldarinnar heldur sé hægt að koma sér saman um hraðari málsmeðferð en það. Við erum í sjálfu sér að hækka meðaltal réttindaöflunnar með þessu frumvarpi og svo búum við til ákveðnar undanþágur. Það er það sem við erum að gera.

Já, þetta eru stór kerfi, frú forseti, og það tekur tíma að breyta þeim. En það þarf líka að vanda sig við það. Ég hygg að við þurfum á hinu háa Alþingi að hafa áhyggjur af því að það sé verið að draga úr vægi sameignar í lífeyriskerfinu almennt. Ég hef sjálf mjög miklar áhyggjur af því tekjubili, þeim launamun sem er á milli karla og kvenna á vinnumarkaði og hvernig hann fylgir að sjálfsögðu kynjunum, fólki, ég segi ekki út yfir gröf og dauða en alla vega inn í eftirlaunaaldurinn og mér finnst fátt í þessu frumvarpi benda til þess að við getum einhvern veginn undið ofan af því flækjustigi sem hér er komið á. Ég vil brýna hæstv. ráðherra að efna til pólitísks samtals, við aðilana að sjálfsögðu, um hvaða markmiðum við viljum ná af því að við tölum um að ná hlutfalli meðalævitekna sem eftirlaun og annað, en svo vitum við líka að mismununin í kerfinu er orðin svo mikil að stórefnað fólk, eldra fólk, er að taka stórar upphæðir út úr kerfi sem nýtist því best og miklu betur en yngri kynslóðum þessa lands.

Virðulegi forseti. Ég get tekið undir það að þetta eru stórar spurningar sem hv. þingmaður er að velta hér upp eins og þetta með samtrygginguna á móti eitthvað frjálsara vali um samsetningu lífeyrisréttinda. Ég hef nú svona viljað halda í sem mest frelsi til þess að velja án þess að ganga um of á samtryggingarhlutann. Eftir því sem við erum að ná betur ákveðnum lágmarksréttindum sem geta verið samningsatriði þá finnst mér rétt að auka frelsi til þess að setja saman viðbótarsparnaðinn sem kæmi þá þar ofan á. Við erum með mjög sérstakt ástand. Tökum t.d. bara ungu kynslóðina í dag. Þeir sem eru á vinnumarkaði í dag taka þátt í því með sköttum sínum að borga inn í almannatryggingar til að styðja við þá sem ekki unnu sér inn fullnægjandi lífeyrisréttindi yfir starfsævina. Á sama tíma er þetta fólk að taka að sér að fjármagna ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar inni í kerfinu. Það er verið að borga það á hverju ári m.a. með sköttum. Og þessi sami hópur sem er á vinnumarkaði núna og sér um þá sem ekki eignuðust réttindi, þá sem fengu réttindi sem aldrei var borgað fyrir, þeir eru núna að sjá til þess að það þurfi enginn að taka til eftir þá með því að fullfjármagna eigin réttindi. Þetta er heilmikið verkefni fyrir tvær, þrjár kynslóðir á vinnumarkaði.

Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að taka þátt í þessari umræðu og fá að leggja nokkur orð í belg. Mig langar fyrst að byrja á sögunni frá því að þetta fer af stað í umræðu sem á sér stað á árinu 2016 þegar gerður er kjarasamningur. Markmiðið þá var fyrst og fremst að jafna lífeyrisréttindi milli markaða. Það var þannig að á opinberum markaði var verið að borga framlag upp á 11,5% af hálfu atvinnurekenda en á hinum almenna voru það bara 8%. Það bjó auðvitað til ákveðna skekkju hjá fólki eftir því hvort það vann hjá hinu opinbera eða á almennum markaði og gerði að verkum að þeir sem höfðu unnið hjá hinu opinbera alla sína ævi stóðu miklu betur þegar kom að því að hætta að vinna. Niðurstaðan í kjarasamningunum 2016, sem ég tók reyndar þátt í, sem þátttakandi í verkalýðshreyfingunni á þessum tíma, var að á þremur árum myndi þetta framlag, þessi 3,5%, koma inn, þannig að þessu yrði lokið 2018 og þá værum við komin með jafnræði á milli kerfa hvað varðar inngreiðslu inn í kerfin. En það þýðir ekki að maður sé kominn með jafnræði á milli þeirra sem eru í kerfunum. Við verðum komin með jafnræði eftir 40 ár. Þegar fólk er búið að ávinna sér réttinn á 40 árum þá erum við komin með jafna ávinnslu en þeir sem hafa verið í þessum kerfum, fólk á miðjum aldri, 50 ára, og er að fara á lífeyri eftir kannski 15 ár býr enn þá við það ójafnræði sem var á milli kerfa. Sá hópur hefur verið að velja annaðhvort inn í samtryggingu eða inn í þessa tilgreindu séreign sem mörgum finnst vera sérstök. Ég ætla bara að leyfa mér að segja að þessi tilgreinda séreign verður ekki til af því að mönnum hafi fundist hún svo æðisleg, hún verður til af því að það var ágreiningur í verkalýðshreyfingunni um hvort færa ætti þessi 3,5% inn í samtrygginguna. Margir forystumenn verkalýðshreyfingarinnar voru á móti því að styrkja samtrygginguna. Til að ná einhverri sátt í málinu var farið í að skoða hvort - margir þeirra vildu setja þetta bara inn í séreignina. En þarna var náttúrlega fyrst og fremst verið að hugsa um fjármuni fyrir fólk til að nýta og nota eftir að það hætti að vinna. En það getur tekið út þessa séreign miklu fyrr, þannig að þá var farið á eitthvert hugarflug og niðurstaðan varð sú að menn fundu upp þessa tilgreindu séreign sem átti þá að vera þannig að hún væri meðhöndluð eins og önnur séreign, að hún myndi erfast en yrði samt ekki tekin út fyrr en fólk færi á eftirlaun. Þannig er nú kannski sagan á bak við þessa tilgreindu séreign. Síðan er búið að vera að vinna að því að lögfesta þetta með einhverjum hætti. Niðurstaðan er í þessu frumvarpi sem ég styð og ég fagna því að þetta sé komið fram á þennan hátt. Settar hafa verið fram ýmsar pælingar um leið og þetta frumvarp hefur verið í vinnslu, m.a. að fara að fella burt að unglingarnir okkar greiði í lífeyrissjóð. Því hefur nú verið hrundið og það var dregið til baka þannig að þetta heldur áfram eins og verið hefur. Það er bara til bóta að það hafi ekki orðið að veruleika. Ég þarf ekki að tala um þessar tölur. Í sjálfu sér þekkja þetta allir, þetta eru 3,5%. Hæstv. ráðherra nefndi réttindaávinnsluna sem verið er að tala um þarna í ágætri yfirferð, að þetta gæti kannski orðið þannig að þetta væri orðin oftrygging í lífeyriskerfinu. Ég vil leyfa mér að mótmæla því vegna þess að lífeyriskerfið sjálft er ekki nema 72% eftir 40 ára starf. Þannig er það bara miðað við það að þetta fari allt inn í samtryggingu. Það er ekki hægt að segja að það sem fólk nýtir í séreignarsparnað þar fyrir utan - það er bara eins og annar sparnaður, þeir sem settu það í séreignarsparnað hefðu líka bara getað sett það inn á bók. Það sem fólk á inni á bankabók á ekki að skerða lífeyrisréttindi þess, það á ekki að líta svo á að verið sé að oftryggja þennan lífeyrisrétt, það að fólk hafi sparað. Þetta hefur verið þannig núna og allir sem hafa verið á almenna markaðnum og eru farnir á eftirlaun núna voru bara búnir að ávinna sér 56% af heildarævitekjum en unga fólkið okkar sem er að hefja sinn starfsaldur og verður á vinnumarkaði í 40 ár verður þá komið upp í 72%. Að vera með 72% af ævitekjum sínum er í mínum huga ekki oftrygging. En vissulega fagna ég því ef fólk sér möguleika á því að safna í lífeyrissjóði eða séreignarsjóði eða bankabækur eða hvað eina sem fólk nýtir sparnaðinn sinn í, þannig að það er bara ágætt ef fólk gæti með viðbótarsparnaði, í hvaða formi sem hann er, haldið sínum tekjum þegar það fer á eftirlaun, hvort sem það er í gegnum samtryggingu eða sparnað. En það eru bara ekki allir í þeirri stöðu að geta slíkt. Margt fólk hefur ekki efni á því að leggja í séreignarsjóð. Ég fagna því líka að verið sé að jafna það hverjir verða fyrir skerðingum. Til eru dæmi þess að ákveðnir hópar hafi getað sloppið við samtryggingu, sloppið við að greiða inn í samtryggingarsjóði og getað bara lagt sitt inn í séreignarsjóði. Síðan hafa þessir aðilar getað fengið full eftirlaun frá ríkinu. Það er ekkert réttlæti í því að við búum í slíku kerfi þannig að ég fagna þessu, að þetta sé þannig og styð að þetta verði gert með þeim hætti. Ég ætla ekki að hafa miklar skoðanir á þessum heimildum til að veita ungu fólki möguleika á því að taka þessi 3,5% og ráðstafa í íbúðarkaup. Ég geri mér heldur ekki grein fyrir því hvort hægt sé að gera það ef fólk hefur ekki verið búið að velja tilgreindu séreignina. Ef þú hefur ekkert gert þá ferðu sjálfkrafa inn í samtryggingu. Og hvað gerist þá? Getur þú þá tekið fjármuni út og breytt á einhverjum tímapunkti yfir í tilgreinda séreign? Eða ertu bara fastur inni af því að þú gerðir ekki neitt og varst bara settur inn í samtryggingu? Ég vil bara að taka undir það sem hv. þingmaður sagði hér áðan um áhyggjur sínar af því að lækka tryggingaverndina, sem mér finnst bara skipta miklu máli í þessu. Það að borga að fullu inn í samtryggingu veitir fólki miklu betri tryggingavernd. Segjum að viðkomandi verði fyrir áfalli og lendi í slysi eða eitthvað slíkt. Þá veitir tilgreinda séreignin þér ekki rétt heldur það sem þú hefur borgað í samtryggingu. Þannig að það eru jákvæðir þættir í þessu en líka neikvæðir. En ég held að úr því að þetta fór svona á þessum árum, 2016 og 2017, að það var ekki hægt að ná samkomulagi - upphaflega hugmyndin var auðvitað sú að jafna á milli kerfa og þá var verið að horfa til þess að jafna á milli samtryggingarkerfa, ekki að búa til einhvern bastarð sem héti tilgreind séreign. En niðurstaðan varð að lokum þessi til að lenda málinu, að þetta yrði með þessum hætti. Hvort á að velja? Á maður að velja það að vera með allt sitt og greiða allt sitt inn í samtrygginguna eða á að velja að setja hluta inn í samtryggingu, bara 8% eins og var og síðan 3,5% inn í þessa tilgreindu séreign? Ég get ekki ráðlagt fólki varðandi það, maður þarf að vera ansi flinkur í útreikningum til þess að skilja það. Einu ráðleggingarnar sem ég fékk, maður kominn vel á aldur, voru: Farðu yfir í tilgreindu séreignina vegna þess að þú átt svo lítið eftir á vinnumarkaði. Þá er betra fyrir þig að fara yfir í tilgreindu séreignina vegna þess að ávinnslan þín núna verður bara tiltölulega lítil, en ungt fólk ætti að halda sig við samtrygginguna af því þá er það komið með þessi svokölluðu 72% réttindi af sínum ævitekjum. Þannig að ég held að ég gæti alveg tekið undir það af því að ég hef sjálfur aðhyllst þessa samtryggingu sem er til staðar í lífeyrissjóðakerfinu og var í raun og veru upphaflegur tilgangur kerfisins, að við værum að búa til kerfi sem héldi utan um okkur öll og við um hvert annað. Þegar einhver verður fyrir áfalli þá stendur sjóðurinn með honum, þannig að hluti af því sem ég ávinn mér, ef ég er heppinn og lendi ekki í neinum áföllum, fer í það að hjálpa þeim sem lendir í áföllum. Það er þessi grunnhugsun sem mér finnst að eigi að vera inni í samtryggingunni. Það á ekki að vera erfanlegt, þetta er bara trygging sem hjálpar mér til að lifa þokkalegu lífi þegar ég klára mína vinnu og fer á eftirlaun. En þetta er líka til þess að við stöndum hvert með öðru. Það er ákveðin velferð í þessu kerfi okkar sem verkalýðshreyfingin bjó til á sínum tíma með því að búa til þessa samtryggingu, þannig að ég hallast að því að fólk eigi að velja þessa samtryggingu. En til að leysa þessi ágreiningsatriði sem upp komu á þeim tíma þegar verið var að reyna að lenda þessum samningi um jafna ávinnslu á milli kerfa þá varð þessi tilgreinda séreign til. Ég er bara ánægður með að þetta frumvarp sé komið fram. Þetta er búið að taka langan tíma eins og hér hefur verið bent á. Það hefur tekið sex ár að koma þessu hérna inn í þingið eins og þetta er núna og ég held að frumvarpið sé bara þannig að við ættum að geta klárað það.

Virðulegi forseti. Mig langaði til að koma og leggja nokkur orð í belg um þetta mál áður en það fer til nefndar af því að ég held að það sé mjög mikilvægt að nefndarmenn hafi í huga nokkur áhrif af þessu frumvarpi og ræði þau vandlega sín á milli. Mig langar fyrst að koma inn á það sem nokkrir þingmenn hafa talað um hér, nú síðast hv. þm. Guðbrandur Einarsson en einnig samflokkskona mín, og það er hvert markmiðið er til framtíðar í kerfunum okkar. Við horfum náttúrlega á lífeyriskerfin sem ákveðna samtryggingu og sameign og þarna er verið að taka þá ákvörðun, eins og margir hafa bent á, að stækkunin á kerfinu feli ekki í sér aukna samtryggingu eða að því hlutfalli verði haldið heldur að vægi séreignar aukist. Eins og ég skil þetta á þessum tímapunkti þá eru tveir þættir sem vekja fyrst og fremst athygli mína. Annars vegar er það hlutur sem hægt væri að hugsa á mjög jákvæðan hátt. Hér sjáum við til að mynda hóp fólks sem áður gat ekki tekið þátt í ýmsum ívilnunum sem séreignarkerfið fól í sér vegna þess að tekjulágt fólk og fólk sem munar um aukaprósentu í hverjum mánuði leggur einfaldlega ekki inn í séreign. Þar erum við með alls konar ívilnandi úrræði á vegum stjórnvalda, til að mynda möguleikann á að leggja inn á húsnæðislán, þennan erfanleika lífeyrisréttinda og skerðingarþætti. Það má í rauninni segja að ef maður horfir á málið út frá þessu sjónarmiði sé það jákvætt, að það séu ákveðnir aðilar sem gætu sjálfkrafa fallið inn í þetta séreignarúrræði án þess að þurfa sjálfir að fara í mótframlag. En það er auðvitað, eins og hv. þm. Guðbrandur Einarsson kom inn á áðan, að því gefnu að þeim verði ráðlagt að fara þessa leið með sparnað sinn vegna þess að við erum líka með ákveðna aðila innan kerfisins sem eðli málsins samkvæmt má frekar sjá fyrir sér að þurfi þá vernd sem felst í aukinni samtryggingu. Spurningin er náttúrlega hvort þau nýti sér þessi úrræði. En auðvitað er jákvætt ef þetta felur í sér að það eru ákveðnir aðilar sem fá þarna tækifæri til að taka þátt í þessum ívilnandi þáttum stjórnvalda. Það er síðan önnur umræða hvort þau ívilnandi úrræði eigi við og ég ætla að koma aðeins að því á eftir. Síðan er það hitt sem ég kom aðeins inn á í byrjun og það er að svara þeim spurningum og velta því upp í nefndinni hvaða áhrif það hefur að við sjáum aukið vægi séreignar á móti sameign eða samtryggingu þegar við vitum að lífeyrissjóðakerfin eru á mjög sérstökum stað varðandi framtíðarþróun. Við vitum að það er óljóst hver nákvæmlega greiðslugetan verður í framtíðinni. Hér hefur komið upp sú umræða, og hæstv. fjármálaráðherra kom inn á það, að það væru einstaklingar sem væru hálfpartinn að oftryggja sig í kerfunum og því þyrfti að bregðast við með því að auka frelsi fólks. Þá veltir maður að sjálfsögðu fyrir sér: Ef við erum komin á þann stað sem samfélag að það eru ákveðnir hópar hér sem geta oftryggt sig á meðan aðrir geta varla lifað af lífeyrissparnaði sínum, meira að segja þeir sem leggja í sjóðsöfnunarkerfi okkar, er þá ekki eitthvað að? Auðvitað skil ég alveg það sjónarmið að fólki finnist eðlilegt að það hafi unnið sér inn fyrir hinu og þessu og það eigi að vera eitthvert frelsi. En lífeyrissjóðakerfið okkar var ekki byggt upp þannig. Það átti að vera samtrygging. Ég held að svarið við þeirri spurningu hvað við gerum ef fólk er komið með það mikið af peningum í lífeyrissjóð að það veit ekki hvað það á að gera við þá og hvort við eigum að breyta einhvern veginn samsetningu kvótakerfisins og hvort þetta sé í rauninni réttari leiðin - sú spurning sem þarf að varpa upp er: Er hægt að spara sig til að mynda frá þeim vanda sem er að koma upp í fjármögnun á lífeyrissjóðakerfinu? Við vitum að það eru ákveðnar kynslóðir og ákveðnir hópar sem munu mögulega lenda í því að greiðslugeta hjá ákveðnum sjóðum verði ekki jafn mikil og hún er í dag. Er þá eðlilegt að sjá aðra einstaklinga sem eru búnir að koma sér upp hliðarkerfi hvað það varðar, út frá líka skattfrelsissjónarmiði, vegna þess að það er auðvitað það sem þessi sparnaður er umfram það sem fer inn á bankabók? Þetta er mjög pólitískt mál. Þetta er ekki eitthvert teknókratískt mál sem fæðist bara þarna í þessari umræðu milli verkalýðshreyfingar og stjórnvalda og atvinnurekenda, þó að auðvitað sé pólitík þar á borðinu. Þetta er grundvallarbreyting og hana þarf að ræða í nefndinni og auðvitað er vettvangur hér í þinginu. Svo langaði mig til þess að velta upp umræðunni um þessar húsnæðisívilnanir. Hæstv. fjármálaráðherra kom upp áðan og talaði um að hér væri, ef ég er að fara rétt með mál, fyrst og fremst verið að sníða þetta úrræði að fyrstu kaupum á íbúðamarkaði. Ég myndi vilja að það ætti sér stað umræða í nefndinni um hver sýn ríkisstjórnarinnar er í þessum málaflokki, í húsnæðismálum. Það er mjög stór ákvörðun að halda áfram með það úrræði að greiða inn á fyrstu kaup eða inn húsnæðislán sitt í gegnum skattaívilnun því að þarna eru áhrif á lífeyrissparnað fólks, vegna þess að þetta er ekki ókeypis peningur heldur kemur hann vissulega úr lífeyrissparnaði fólks. En síðan er það líka þannig að snilldin við þetta úrræði hingað til í þessari ríkisstjórn hefur náttúrlega verið sú að kostnaðurinn af þessari skattaívilnun hefur ekki fallið til á tíma þessarar ríkisstjórnar. Hann fellur til eftir tugi ára hjá sumum einstaklingum og hann fellur til hjá framtíðarkynslóðum sem munu þá líka þurfa að eiga við vanfjármagnað lífeyriskerfi og auknar skuldbindingar þegar kemur að velferðinni okkar. Það hefur komið út úttekt á þessu sem Alþýðusambandið vakti athygli á þar sem kom í ljós að á undanförnum fimm, sex árum hafa verið veittir 30 milljarðar í skattafslátt út af þessu úrræði. Meiri hlutinn af því rann til tekjuhæstu 30% í landinu, u.þ.b. helmingurinn til tekjuhæstu 10% í landinu. Eins og ég sagði í upphafi mætti mögulega gefa sér að með þessu úrræði sé verið að auka á svigrúm tekjulægri einstaklinga sem hingað til hafa ekki leyft sér að leggja fyrir í séreign til þess að nota þetta úrræði og að því leytinu til má kalla það jákvætt. En þetta er bara mjög stór ákvörðun vegna þess að miðað við úrræðin sem er rætt um í greinargerðinni í frumvarpinu þá er verið að tala um að þetta gætu verið 1–2 milljarðar á ári. Undanfarin ár hafa þetta verið um 5 milljarðar í skattafslátt, þetta úrræði. Það eru háar upphæðir í þessu samhengi. Þannig að þetta er ekki bara einhver pennastriksákvörðun. Þetta er mjög stór ákvörðun. Það sem er líka mikilvægt að hafa í huga almennt er hvort þessi aðgerð núna festi einhvern veginn þetta úrræði í sessi. Það hefur hingað til verið talað um að þetta sé tímabundin ráðstöfun og það sé pólitískt erfitt, og það vita allir, að afnema hana vegna þess að hún er vinsæl. En þetta er mjög ómarkviss stuðningur. Þetta er stuðningur sem hefur að hluta til ýtt undir þenslu á markaðnum vegna þess að þetta er innspýting í eigið fé og þetta er innspýting í eigið fé á mjög ómarkvissum stöðum. Ég ítreka þess vegna að ég held að nefndin þurfi að ræða hvort hér sé verið að festa í sessi úrræði sem er ómarkvisst. Ríkisstjórnin er með nýtilkynntar tillögur um húsnæðismál og húsnæðisstefnu og það er ekki mikið talað um þetta úrræði. Það er talað um aðkomu hins opinbera að uppbyggingu á félagslegu húsnæði. Það er verið að fara þá leið að reyna að gera aðgengi auðveldara í staðinn fyrir að fara í þessa skattafslætti sem renna hlutfallslega meira til tekjuhæstu einstaklingana í landinu og eru þensluhvetjandi. Ég hef smá áhyggjur af þessu. Ég veit að þetta er erfið umræða fyrir þingheim að taka vegna þess að afslátturinn liggur á þeim stað í samfélaginu að fólki finnst viðkvæmt að ræða þetta en við þurfum sem samfélag að þora að taka þessa umræðu. Við erum að horfa upp á það að við erum búin að ráðast í almennar skattalækkanir undanfarin ár sem eru farnir að grafa undan velferðarkerfinu okkar. Þarna erum við að tala um 30 milljarða tekjutap í framtíðinni, gegn framtíðarkynslóðum sem nú þegar eru að fara að líða fyrir skort á innviðafjárfestingum. Við erum búin að ráðast í almennar skattalækkanir sem hafa grafið undan tekjugrunni ríkissjóðs um tugi milljarða króna á undanförnum árum. Þetta er það sem ég myndi vilja kalla hina þöglu veikingu á bolmagni ríkissjóðs til að sinna samfélaginu. Ég held að það þurfi alvarlega að ræða og þora að taka umræðuna um hvað við erum raunverulega að gera hér og treysta á það að samfélagið í heild og þjóðin og meira að segja einstaklingar sem njóta góðs af þessu úrræði skilji sinn stað í samfélaginu og hvers konar samfélag við viljum búa í. Þeir geta heldur ekki treyst á að börnin þeirra hafi aðgang að þessu kerfi. Þetta snýst ekki bara um einstaklingshyggju, um hvað hentar okkur núna. Þetta eru dýr úrræði fyrir stóran hóp, fyrir háar upphæðir, og það þarf bara að ræða þetta í því samhengi hvort við séum að festa þessa almennu skattalækkun í sessi. Þetta eru þeir punktar sem ég tók einna helst eftir við fyrstu sýn, þ.e. húsnæðismálin, hvernig þetta spilar inn í þær húsnæðismálatillögur sem ríkisstjórnin er með og tekjuáhrifin fyrir ríkissjóð almennt af svona úrræði en líka sérstaklega í þessu tilviki. Síðan þarf auðvitað að tala almennt í þessari nefnd og á þingi um hvernig við viljum sjá samtrygginguna og sameignina þróast á næstu árum á meðan við tökumst á við lýðfræðilegar og efnahagslegar áskoranir. Er þetta þróunin sem við viljum sjá, að við förum úr almennum tryggingarsjóðum í sértæka, að það sé hægt að fjárfesta sig frá stórum áskorunum? Ég velti líka upp og hvet nefndina til að skoða að það er búið að breyta hér úrræði, eins og hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir minntist á áðan, þannig að ekki er lengur skylda að lífeyrisþegar taki þessa tilgreindu séreign heldur er það heimilt. Það á eftir að vera mjög misjafnt eftir sjóðum hvað þeir vilja nýta. Sjóðirnir eru með mismunandi stefnu, hvað þeir vilja standa fyrir og hver þeirra yfirlýst markmið eru. Við þurfum að velta fyrir okkur hvaða áhrif þetta gæti haft á skiptingu milli sjóða. Munu þeir sem hafa meira fjárhagslegt bolmagn í auknum mæli sameinast í ákveðna sjóði? Hvað þýðir það fyrir samtrygginguna í heild sinni? Við vitum að til að fá alvörusamtryggingu í svona sjóði þarf fólk með ólíkan bakgrunn inn í samtryggingarkerfin. Auðvitað er hún að einhverju leyti misjöfn eftir ákveðnum sjóðum en við vitum öll að veikindi og áföll og þess háttar falla hlutfallslega meira á fólk í ákveðnum stéttum og á ákveðnum tekjustigum. Þetta snýst líka um aldursdreifingu og þess háttar. Því þarf einnig að velta fyrir sér. Verður bara aukin misskipting milli sjóða? Þá er samtryggingin fokin út um gluggann af því að áfalladreifing felst í því að vera með fólk með mismunandi bakgrunn í svona sjóðum. Einföldun á kerfum er ekkert alltaf það besta. Ég get alveg skilið þau sjónarmið og þau eiga oft við. Við sem þjóð höfum færni og getu og erum með nógu sterka samfélagslega innviði til að vera með flókin kerfi og við eigum að gera það ef það er möguleiki. En í almennri umræðu varðandi skatta og gjöld þar sem allt á að vera flatt þá eru þróunarríki sem eru með svo vanstillta innviði að þau þurfa að fara í flatan skatt og gjöld, vegna þess að þau ráða ekki við sértæk úrræði. Þannig að oft getur verið gott að hafa hlutina flókna ef við getum það en í sumum tilvikum er ekki gott þegar farið er frá einföldunarkerfunum, eins og var hugmyndin með þessu úrræði og við erum einhvern veginn komin út í flókna útgáfu af því. Þá erum við búin að taka andann út úr þessum kerfum. Andinn var samtryggingin. Andinn var að allir hefðu jafnan aðgang að þessum úrræðum. Það er ekki það að allir séu með jafna útkomu eins og oft hefur verið að talað um. Við jafnaðarmenn erum ekkert á því að allir þurfi að vera með jafna útkomu í lífinu, en jöfn tækifæri eru mjög víða til umræðu og þetta er eitt þeirra mála. Nú sit ég ekki sjálf í nefndinni en ég hvet nefndarmenn til að velta upp þessum pólitísku spurningum. Þær eru mjög stórar og þetta er mjög stór breyting á þessu máli. Þrátt fyrir að það sé margt mjög jákvætt hérna þá er þetta hápólitískt mál.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Mig langaði aðeins að nefna eitt varðandi það að geta nýtt þessa tilgreindu séreign til greiðslu íbúðar eða kaupa á húsnæði. Maður veltir fyrir sér: Er betra að ungu fólki sé hjálpað þegar það þarf á því að halda í byrjun eða að hjálpa því í endann? Fyrir mér getur það alveg verið beggja blands. Það gæti í mínum huga komið ungu fólki til góða að mega ráðstafa hluta af sínum lífeyrissparnaði til íbúðarkaupa. Ég vil þá að sjálfsögðu binda það við fólk sem er í sínum fyrstu íbúðarkaupum eða fólk sem hefur glatað húsnæði sínu og er að koma inn á markaðinn á nýjan leik, af því að ég lít þannig á að það að kaupa sér fasteign geti auðvitað verið lífeyrir til lengri tíma. Ef þú nærð að koma þér þaki yfir höfuðið þá ætti það að geta nýst þér sem lífeyrir til lengri tíma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir spurninguna. Ég er að mörgu leyti mjög sammála þessu. Ég held að margir velti því fyrir sér, sérstaklega ef við förum í það skref að fólk hefur verið að leggja fyrir 15,5% af launum sínum og á erfitt með að spara fyrir útborgun - auðvitað er mjög eðlilegt að við veltum þessu fyrir okkur. Vandinn er bara sá að þetta er mjög almennt úrræði og nýtist ofboðslega mörgum. Almenn úrræði eru þess eðlis að þeir sem hafa mesta svigrúmið til að nýta þau, alveg eins og ég nefndi hérna áðan - liggur við helmingurinn, 50%, af þessu úrræði fór til tekjuhæstu 10% í landinu. Og við vitum að þetta er peningur sem flæðir allur inn á fasteignamarkaðinn og skapar þar með samkeppni og þenslu, og þá hækkar verðið fyrir fólkið sem kemur næst, unga fólkið sem er að spara sér fyrir íbúð. Þá þurfum við aðeins að velta fyrir okkur hvort þessi úrræði eigi að vera sértækari, hvort við eigum þá frekar að fara í almennari úrræði á íbúðamarkaði en að fara í skattaívilnanir til einstaklinga sem þurfa e.t.v. ekki á því að halda, á meðan aðrir einstaklingar þurfa aðstoð. Þetta er t.d. þekkt í sögunni hér á Íslandi þegar farin var sú leið að afnema verkamannabústaðakerfið sem gerði það að verkum að tekjulágir áttu að sækja um há lán hjá Íbúðalánasjóði, sem var að mörgu leyti ágætishugmynd. Vandinn birtist þegar 90% lánin voru útvíkkuð til allra landsmanna og er rótin að því að við sitjum uppi með mörg hundruð milljarða króna þrot Íbúðalánasjóðs, vegna þess að öllum var hleypt í 90% lán. Allir hlupu út um sömu dyrnar á sama tímanum, og það þrýsti upp fasteignaverðinu. Þannig að þetta fer að snúast um hvernig við nýtum peningana, í hvað, sérstaklega í dag þegar við horfum upp á að það er endalaust verið að tala um forgangsröðun í ríkisfjármálum, forgangsröðun um hvernig hið opinbera hagar sér af því að það hefur þensluhvetjandi áhrif. Þá þurfum við að horfa á hvort það séu betri leiðir til að hjálpa fólki beint sem þarf á aðstoð að halda frekar en að hleypa almennu fjármagni inn í kerfið til allra.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hv. þingmaður nefnir hér Íbúðalánasjóð og stöðu Íbúðalánasjóðs, sem er í raun og veru gjaldþrota og miklu meira en það. Ætli neikvæð staða Íbúðalánasjóðs sé ekki í kringum 300 milljarða eða u.þ.b.? Maður veltir því fyrir sér bara í sögulegu samhengi, og til að leyfa mér að hnýta í pólitíkusa fortíðarinnar, að hæstv. fjármálaráðherra nefnir hér í pontu að unga fólkið okkar sé núna að fjármagna lífeyriskerfi opinberra starfsmanna á sama tíma og það er sjálft að borga í lífeyrissjóð og kaupa sér húsnæði. Er ekki raunin sú að hér sinntu pólitíkusar ekki hlutverki sínu? Þeir greiddu ekki á hverju ári inn í lífeyrissjóði eins og þeim bar og við erum að setja þetta á börnin okkar, þau eiga að sjá til þess að borga þessa skuld.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir spurninguna frá hv. þingmanni. Þetta er auðvitað þannig. Við erum í dag að borga þó nokkuð marga milljarða á ári inn í B-hluta LSR til að mynda af því að of miklu var lofað fram í tímann. Og núna erum við að reyna að fullfjármagna hlutinn og fólk að borga upp í topp. Það sem er kannski meira áhyggjuefni í þessu samhengi er að þessi skuld er víða annars staðar, hún er náttúrlega líka í innviðum og víða í velferðarkerfunum okkar. Ég held að margir hljóti að vera hugsi yfir þeirri stöðu sem nú er komin upp, að við horfum upp á það, sem sitjum í hv. fjárlaganefnd, að stórkostleg stjórnarsáttmálaloforð, sem eiga að hafa gjörbreytandi áhrif á velferðarkerfin okkar og innviði, eru vanfjármögnuð. Við erum mögulega að stefna í sömu stöðu með ungar kynslóðir í dag, að þrátt fyrir að fjárhagslega í dag, eins og það stendur á bókunum, virðist ekki vera vandamál með framtíðarkynslóðir, þá erum við byrjuð að safna skuldum, þannig að þetta endurtekur sig.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það var eitt sem ég tók eftir í ræðunni og það var að hv. þingmaður talaði um að við værum að taka fjárfestingar einnar kynslóðar í lífeyrisréttindum og flytja þær yfir í húsnæðiskerfið. Með því að leyfa fólki að taka út séreignarsparnaðinn sinn og nota hann til húsnæðiskaupa erum við að sjálfsögðu að takmarka eða lækka það sem það á þegar það síðan byrjar að taka lífeyri. Ég gerði smá reikning á meðalávöxtun síðastliðinna tíu ára hjá séreignarsjóðum á Íslandi og á 40 árum erum við að tala um að sá peningur sem er lagður inn hann fimmtánfaldast u.þ.b. Ef ég set inn milljón núna er það um 15 millj. kr. virði eftir 40 ár. Þetta er náttúrlega bara þetta gamla góða „vextir og vaxtavextir“ og hvernig það þróast allt saman. Þegar við erum að láta ungt fólk taka peninga út úr þessum sparnaði svona snemma til að geta keypt sér hús þá erum við svo sannarlega að lækka það sem þau hafa til að nýta þegar þau fara á ellilífeyri. Eitt sem stundum er bent á er hvort betra sé að festa þennan pening í húsnæði, í steypu, þannig að í rauninni fái fólk álíka eða jafn góða ávöxtun. Þar sem hv. þingmaður er mikill hagfræðingur þá langaði mig að spyrja um þetta.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir spurninguna. Við hljótum að þurfa að svara grundvallarspurningu á tveimur mínútum sem er: Hver er tilgangur lífsins? Og af hverju er fólk að reyna að kaupa sér húsnæði? Er það vegna þess að það er í samkeppni um ávöxtun? Er allt orðið þannig í heiminum hérna að þetta snýst allt um ávöxtun? Þetta er samt mjög skiljanleg spurning vegna þess að þetta er valið sem venjulegt fólk stendur frammi fyrir í dag. Það horfir á húsnæðisverð hækka og hækka og það er búið að selja öllum þá hugmynd að þetta sé besta fjárfesting sem það geti átt, ekki bara fyrir húsnæði og heimili heldur líka til að geta selt og losað um fé. Og þess vegna erum við komin í þá stöðu að ígildi 67% af húsnæði sem hefur verið byggt á undanförnum árum hefur farið til fólks sem býr ekki sjálft í eignunum. Grundvallarhlutverk hins opinbera á að vera að tryggja fólki aðgang að grunnþörfum, grunnþarfir eru m.a. húsaskjól, og það eru margar aðrar leiðir til að gera það. En að „proppa“ upp og þenja almennan markað með því að taka út skattívilnanir þvert á tekjustigann, þvert á þörf fólks, dæla því inn á markaðinn - ríkið gæti komið að á svo mörgum öðrum stöðum; að opinberri uppbyggingu, að lagasetningu og regluverki þegar kemur að því að halda mörgum íbúðum í einu, að við hættum bara yfir höfuð að horfa á heimili fólks sem fjárfestingarvöru. Ég held að það sé vandinn sem við erum í í dag. En það er svo ótrúlega skiljanlegt að einstaklingar hugsi: Hvað með mig? Hvað er rétta viðskiptalega ákvörðunin sem ég á að taka? Og þess vegna skil ég alla sem vilja nýta þetta úrræði. En hið opinbera gegnir því hlutverki að stilla strengi þannig að við sem einstaklingar högum okkur á þann hátt að samfélagið í heild fúnkeri. Þetta er stóra pólitíska spurningin hér inni.

Frú forseti. Já, þegar stórt er spurt þá er spurningin hvert svarið er. Svarið við spurningu lífsins er númerið á sætinu mínu, 42, en það þarf kannski að lesa vísindaskáldsögur til að ná þessu. Hv. þingmaður sagði: Stóra pólitíska spurningin er: Hvernig tæklum við þetta? Mig langar að spyrja hv. þingmann, því miður er bara ein mínúta til að svara þeirri flóknu spurningu: Ef hv. þingmaður væri hæstv. fjármálaráðherra, hvaða aðgerðir myndi hv. þingmaður þá fara í til þess að hjálpa unga fólkinu, hjálpa fólkinu sem missti húsnæði sitt, aðrar en að láta það taka út séreignarsparnaðinn?

Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna. Mér finnst ekkert athugavert við að það séu til einhvers konar úrræði sem hjálpa fólki við að eignast húsnæði ef þau eru þá bara fókuseruð á hópa sem þurfa virkilega á því að halda. Það er ekkert athugavert við það. Við eigum ekki að stefna að því að allir búi í leiguhúsnæði þó að að mörgu leyti snúist - hvort þú viljir búa í leiguhúsnæði eða séreign á Íslandi, bara um hvort þú hafir húsnæðisöryggi. Það þarf auðvitað að breyta stöðunni á húsnæðismarkaði hvað það varðar. Það þarf að skoða betur þetta úrræði varðandi fyrstu kaup, að við tryggjum að þetta renni ekki hlutfallslega til tekjuhæstu tíu prósentanna eins og það gerir í dag. En svo þarf bara að ráðast í alvörubreytingar á íslenskum húsnæðismarkaði sem snúa að því að hanna það þannig að þetta sé velferðarmiðaður markaður. Þetta snýr að regluverki varðandi leigu, umræðu um leiguþak eða leigubremsu eða þess háttar og það þarf að færa þá umræðu inn í framtíðina, ekki vera að vitna í einhverja hagfræðinga sem sögðu eitthvað árið 1960, í fyrsta lagi. Í öðru lagi þurfum við að skoða aðkomu hins opinbera að uppbyggingu óhagnaðardrifins húsnæðis í auknum mæli, þannig að það er margt hægt að gera.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hún fór ágætlega yfir að það verður að auka vægi séreignarsparnaðar í lífeyrissjóðakerfinu. Það er stóra myndin. Mig langar að spyrja. Það er komið hugtakið tilgreind séreign. Ef maður horfir á eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar þá er þetta klárlega takmörkun á eign einstaklings. Ég sé hérna ákvæði 3. gr. frumvarpsins um að sjóðfélaga sé heimilt að ráðstafa tilgreindri séreign til annars vörsluaðila og svo segir að við 2. mgr. bætist að þá sé lífeyrissjóði heimilt að taka gjald af sjóðfélaga sem hlýst af kostnaði við flutning á tilgreindri séreign til annars aðila. Hérna er verið að skylda sjóðfélaga að greiða til lífeyrissjóðs þegar um er að ræða tilgreinda séreign. Væri ekki réttara þegar sjóðfélagi er að greiða svona tilgreinda séreign eins og hér að hann fái bara velja það í upphafi hvert hann greiðir þessa séreign, hvaða vörsluaðila hann velur til að safna peningum sínum í séreign, ekki vera að binda hann við lífeyrissjóð? Svo er hann rukkaður um gjald fyrir það og það er ákveðinn þröskuldur fyrir því að hann geti flutt á milli. Það er klárlega takmörkun á ráðstöfunarrétti hans. Væri ekki rétt að lífeyrissjóðirnir myndu bara einbeita sér að hinni samfélagslegu tryggingu á meðan þeir væru ekki að ávaxta séreign, ekki að ávaxta tilgreinda séreign, og þá myndi sjóðfélaginn eða launþeginn hafa ákvarðanavald um það hvaða eignastýringu hann velur til þess að ávaxta skyldusparnað sinn? Þetta er líka ótrúlega hár aldur. Það er heimilt að hefja útgreiðslu tilgreindrar séreignar þegar sjóðfélagi hefur náð a.m.k. 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að veita mér lagatæknilega spurningu. Ég verð bara að viðurkenna að ég hafði ekki áttað mig á þeirri sérstöku stöðu að það sé ekki val í upphafi hvert tilgreinda séreignin er greidd og ef það er þannig þá finnst mér þetta alveg eðlileg spurning. Ef fólk er á annað borð mögulega að fara að breyta því hvar það er með sparnað sinn í stýringu eða vörslu, að það sé ekki verið að ofrukka neytendur þessarar þjónustu sem eru í rauninni eins og þú segir að greiða lögbundin gjöld þarna inn - mér finnst það klárlega eitt af þeim atriðum sem þarf að ræða í þessu samhengi. Varðandi hvenær á að hefja útgreiðsluna þá er minn skilningur á þessu frumvarpi að við séum bara að tala um lífeyrissparnað og eðli lífeyrissparnaðar er að hann er skattfrjáls þegar þú leggur hann inn vegna þess að þá geturðu fengið ávöxtun á skattfrjálsa upphæð sem gerir það að verkum að vaxtavextir af sparnaðinum verða umtalsvert meiri, þú nærð meiri upphæð út úr þessu. En þetta er auðvitað ekki það sem þú færð með almennan sparnað. Mér finnst ekki sjálfgefið þegar þú ert að fá þessa skattaívilnun að þú getir bara farið með þetta eins og almennan sparnað og tekið það út í rauninni hvenær sem er. Þannig horfi ég á þetta. Það er munur á þessari ráðstöfun og því að fólk sé einfaldlega að leggja til hliðar nokkrar auka milljónir í sparnað yfir eitthvert tímabil. Þetta var alla vega ekki eitthvað sem angraði mig við fyrsta yfirlestur. En ég skal viðurkenna að ég er ekki með smáatriðin á bak við það hvernig þetta frumvarp þróaðist.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta er ekki frekar lagatæknilegt atriði en eitthvað annað. Það er bara ákveðinn skyldusparnaður í gangi sem er séreign og þá tel ég að lífeyrisþeginn eigi að hafa frelsi til að ákveða hvar hann ráðstafar þessari tilgreindu séreign og séreign sinni. Þannig er það. Mér finnst þetta lífeyrissjóðakerfi vera mjög mikið á forsendum aðila vinnumarkaðarins og á forsendum lífeyrissjóðanna, ekki á forsendum einstaklinganna. Við getum tekið dæmi: Hverjir kjósa í stjórn og hverjir veljast í stjórnirnar? Það eru ekki sjóðfélagarnir sem greiða beint atkvæði um það hverjir stýra lífeyrissjóðunum. Ég tel að það að vægi séreignar í lífeyrissjóðakerfinu sé alltaf að aukast sé ekki því kerfi til framdráttar. Á endanum mun molna undan því þar sem fólk mun krefjast þess að það hafi fullan ráðstöfunarrétt yfir sinni séreign. Vissulega er rétt að það eru ákveðnar kvaðir á þessari séreign og þá fær fólk skattafslátt á móti. Það eru ákveðin réttindi, ívilnun, þar og þetta er síðan notað til húsnæðiskaupa. 

Virðulegi forseti. Ég get að sumu leyti tekið undir með hv. þm. Eyjólfi Ármannssyni. Það er ýmislegt sem þarf að taka breytingum og sem þarf alvarlega að ræða varðandi lífeyrissjóðakerfið, eins og hverjir sitja í stjórn fyrir hönd lífeyrissjóðsþega og þátttaka atvinnurekenda í til að mynda stjórnum. Það þarf að skoða að það sé ekki neinn oddaaðili til staðar þegar upp koma ágreiningsefni, að það sé í rauninni alltaf staðan að báðar hliðar eða sér í lagi atvinnurekendur geti sett sig upp á móti breytingum sem þeir sem eru þarna fyrir hönd launþega vilja sjá. Mig langar rétt í lokin, af því að ég hef stuttan tíma, að segja varðandi fjármálavæðinguna að ég er bara alveg sammála. Auðvitað á þetta við um fólk sem er að kaupa húsnæði en ekki til að búa því. Þessi umræða um húsnæði, að þetta sé góð fjárfesting að koma með núna og á hinum tímanum, það er gott og blessað ef þetta snýst um eignina sem þú ætlar að búa í og vera í. Þú átt ekki að kaupa hús til þess eins að hagnast á því á kostnað þeirra sem eru einfaldlega að reyna að finna sér húsaskjól. 

Forseti. Fyrst örstutt út af andsvörunum: Það skiptir engu máli hvort skatturinn er tekinn af fyrir eða eftir ávöxtun, það munar engu hvort þú tekur upprunalegu 100 kr., margfaldar með 10% á hverju ári og tekur síðan skattinn, þá er verið að taka skatt af hærri prósentu og í rauninni öllum hækkunum. En ef þú tekur skattinn fyrst af og tekur síðan hækkunina þá endar það í sömu tölu, skiptir ekki máli. Bara hafa það á hreinu að þetta er kannski einföldun þegar verið er að greiða ákveðin laun og þá fer það bara í gegnum sama skattafyrirkomulag en ekki - já, alla vega, þetta var vesen. Að þessu umræðuefni hérna um lífeyrissjóðina. Ég hef fjallað aðeins um það áður sem mér finnst nauðsynlegt að fólk hafi í huga þegar verið er að afgreiða mál af þessu tagi, varðandi séreignina sérstaklega og heimildina til að nýta hana til stuðnings kaupum á fyrstu íbúð. Hér eru nokkur atriði sem þarf að huga að, í fyrsta lagi varðandi húsnæðismarkaðinn almennt og hvernig séreignin skiptist á mismunandi tekjuhópa, eins og hefur komið fram hérna í umræðunni, sem ég tek heils hugar undir að þarf að vera mjög skýrt og greinilegt, vegna þess að það sem er eiginlega aldrei sagt varðandi lífeyriskerfið, ég hef ekki heyrt marga aðra en sjálfan mig tala um það hérna, að helmingurinn af lífeyriskerfinu er hannaður þannig að fólk sé skuldlaust með skuldlaust þak yfir höfuðið þegar það hefur töku lífeyris, af því að framfærslan af lífeyrissjóðakerfinu gerir ekkert sérstaklega ráð fyrir því að fólk geti greitt af afborgunum eða leigu af húsnæði á þeirri framfærslu. Það er rosalega mikilvægt að skilja þetta í samhengi við það hvernig lífeyrissjóðakerfið er hannað. Ef fólk er enn þá að borga 200.000 kr. í leigu á hverjum mánuði þegar það fer á lífeyri þá er enginn lífeyrir eftir. Ef það er ekki að borga 200.000 kr. í leigu eða af láni þá er lífeyririnn - það munar þó nokkuð miklu þar um. Ég vil halda því til haga í þessari umræðu og í allri umræðu um lífeyrissjóðakerfið hversu mikilvægur þessi hluti lífeyrissjóðakerfisins er og hvað hann þýðir í rauninni í samhengi við það sem við setjum upp hérna sem samfélag varðandi aðgengi að húsnæði og þess háttar. Það þýðir einfaldlega að séreignarstefnan er innbyggð í lífeyriskerfið. Það gerir ekki ráð fyrir því að það sé einhver húsnæðismarkaður o.s.frv., nema það er kannski reynt að troða inn einhverjum húsnæðisbótum og þess háttar sem eru með skerðingum og alls konar dóti og duga aldrei fyrir leigu í hverjum mánuði, ekki séns, nema kannski í einhverju rosalega niðurgreiddu húsnæði, sem er þá aftur vesen út af fyrir sig. Þetta þýðir í rauninni að það er engin heildstæð stefna um það hvernig við hefjum lífið og endum það með tilliti til þess hvaða laun þarf að hafa til að ná þessum markmiðum sem lífeyrissjóðakerfið hefur, að eiga skuldlaust þak yfir höfuðið fyrir töku lífeyris. Ná öryrkjar því? Ekki séns, myndi ég giska á, ekki séns. Hvaða tekjuviðmið, í rauninni tekjuþróun, er lágmarkið til þess að ná því að eiga skuldlaust þak yfir höfuðið fyrir töku lífeyris óháð staðsetningu á landinu? Það á ekki að þurfa að skipta máli, að fólk á ekki að þurfa að velja að búa á ódýrara svæði til að geta uppfyllt þessi skilyrði. Fólk ætti að sjálfsögðu að geta valið sér búsetu. Þannig að þegar við ræðum lífeyrissjóðakerfið í heild sinni þá þarf að taka tillit til þessa þáttar því að hann hefur áhrif á allt annað. Hann hefur áhrif á skipulagningu hins opinbera, að byggja félagslegt íbúðakerfi. Það hefur áhrif á ákvarðanir um hvernig það lítur út fyrir lífeyrisþega með tilliti til ráðstöfunartekna og alls annars sem þarf að greiða þar af. En ég sé hvergi tekið tillit til þess þannig að ég hvet bara nefnd og ráðherra til að passa upp á þetta í heildarsamhengi hlutanna varðandi einstök svona mál til að segja okkur hvaða áhrif þetta hefur á möguleika allra til að komast í skuldlaust húsnæði fyrir töku lífeyris. Og í framhaldinu, hvernig lítur það út núna í dag að við getum uppfyllt það? Svo er stóra spurningin í hina áttina: Er þetta lífeyrissjóðakerfi, með innbyggða séreignarstefnu í sér eitthvað sem við verðum að endurskoða frá grunni? Þannig að það sé ekki nauðsynlegt að fólk þurfi að klára starfsævina á þeim forsendum, að það sé ekki sjálfstætt markmið að ná skuldlausu þaki yfir höfuðið, að fólk geti lifað áfram í einhvers konar leiguhúsnæði og sé þá frjálsara í rauninni varðandi val á búsetu án þess að vera að hoppa til og frá í því að kaupa og selja íbúðarhúsnæði, sem er kostnaður út af fyrir sig. Ég myndi vilja að ríkisstjórn og þingmenn hefðu þetta í huga þegar þeir íhuga allar breytingar á lífeyrissjóðakerfinu.

Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir framsöguna. Það hefði reyndar verið gaman að hafa hann með okkur hérna í umræðunum en það er að sjálfsögðu þannig að allt sem snýr að lífeyrismálum eru hlutir sem við öll höfum, ja, bæði áhyggjur af en líka skoðanir á. Við erum með kerfi sem hefur þróast í gegnum árin og, að mínu mati alla vega, að vissu leyti til hins betra. En það er margt sem má laga og má líka skoða hvort eigi að breyta. Þetta ákveðna frumvarp er, eins og hæstv. ráðherra benti á, hluti af lífskjarasamningum sem gerðir voru og því ýmislegt í því frumvarpi sem vinnumarkaðurinn hefur komið sér saman um og kannski ekki okkar að vera endilega að hrófla í því heldur frekar að gera þeim kleift að fylgja því. En eins og í öðrum málum tengdum lífeyrissjóðum sem komið hafa á þingið hingað til þá hef ég verið ötull talsmaður þess að auka gagnsæi í öllu sem snýr að lífeyrissjóðunum og rekstri þeirra. Þar er ég t.d. að fjalla um það hvaða kostnaðarliðum við sem borgum inn í lífeyrissjóðina erum í rauninni að taka þátt í og hvaða þóknanir eru teknar af okkur. Þetta eru allt saman hlutir sem hvergi koma fram. Ef maður reynir að fara inn á ársskýrslur eða heimasíður lífeyrissjóða þá er mjög erfitt að finna nokkra svona hluti. Ég hef nefnt dæmi um að þegar þetta var gert að lögum í Bandaríkjunum, að það þurfti að vera með meira gagnsæi í þessum málum, þá fór fólk að hugsa betur um það hvert það var að setja peningana sína og gat séð það, ekki bara eina tölu sem er ávöxtun heldur hver kostnaðurinn var. Það getur verið þannig að það sé 7% ávöxtun á ári en ef ég borga líka 5% umsýslugjald á ári þá er ávöxtunin í raun bara 2%. Þannig að þetta þarf allt saman að vera miklu gagnsærra og auðveldara að átta sig á þessu. Ég er kannski ekki alltaf sammála hæstv. fjármálaráðherra en þegar kemur að þessum málum þá er ég sammála honum í því að ég myndi vilja sjá aukið frelsi, t.d. að það væri auðveldara að flytja sig á milli sjóða. Ég er sjálfur með innstæður í einhverjum fjórum, fimm, sex sjóðum af því að ég hef unnið í mismunandi geirum og nú síðast er ég í lífeyrissjóði ríkisins vegna þess að ég starfa hér á þingi. Það er í rauninni mjög erfitt að hafa góða yfirsýn yfir þetta allt og ég get ekki fært upphæðirnar á milli. Ég er ekki alveg sammála kollega mínum, hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, um að það skipti ekki máli hvort hægt sé að leggja inn í sjóðinn fyrir eða eftir skatta. Það er nefnilega þannig þegar vaxtavextirnir koma inn í þetta að það getur skipt máli hvort fólk er að borga í upphafi eða í lokin. Til dæmis í Bandaríkjunum, þar sem ég hef unnið, eru til sérstakar tegundir af lífeyrissjóðum sem fólk getur lagt inn í eftir skatta, það eru takmörk á því hversu mikið á hverju ári, en þetta eru peningar sem vaxa síðan skattfrjálst. Við höfum rætt heilmikið hér um húsnæðismálin og það að nýta séreignarsparnaðinn í að geta keypt sína fyrstu eign, eða eins og ef þetta frumvarp verður að lögum, að fólk sem ekki hefur átt eignir í fimm ár geti keypt. Þó svo að þetta sé kannski möguleiki sem margir eru að nota núna þá myndi ég, rétt eins og hv. þm. Kristrún Mjöll Frostadóttir nefndi, gjarnan vilja sjá fleiri valkosti fyrir ungt fólk. Þó svo að í dag sé þetta kannski eina leiðin fyrir ungt fólk til að spara sér pening til að geta keypt sér sína fyrstu eign þá ættu valkostirnir að vera fleiri. Við þurfum virkilega að taka okkur á og finna leiðir og ég hvet hæstv. fjármálaráðherra og aðra ráðherra í ríkisstjórninni til að vinna með Alþingi og öðrum í því að skapa nýjar lausnir vegna þess að í dag erum við að sjá að þessi aðferð að hafa það opið að nota séreignarsparnaðinn, á húsnæðismarkaði sem er hreint og klárt klikkaður eins og er, maður er að sjá íbúðir hækka um 5–10 millj. kr. á nokkrum mánuðum í verðmæti, og jafnvel að koma 50–60 tilboð í hverja íbúð sem kemur, og hvert þeim mun hærra - þetta gengur náttúrlega ekki til framtíðar og við þurfum að finna leiðir. Ég held að ef við virkilega ræðum málin og setjumst niður þá sé hægt að finna breiða samstöðu, bæði innan þings og utan um þessi mál, ég hef trú á því. Það þarf líka að hugsa hvernig allir þessir hlutir hafa áhrif á þá sem njóta þjónustu almannatrygginga. Við erum nú bara nýlega búin að heyra dæmi um fólk sem var að fá íþróttastyrk í miðju Covid en allt í einu núna er Tryggingastofnun að taka af því pening af því það fékk of mikinn pening í fyrra. Hvað gerist svo ef ég nota séreignarsparnaðinn minn eða geri eitthvað? Við þurfum virkilega að fara að laga það og passa að það sé ekki endalaust þannig ef við búum til eina lausn við einu vandamáli að þá séum við að búa til vandamál í hinu kerfinu. Þessu hljótum við að geta líka farið í saumana á og tryggt að þarna sé ekki verið að fara í að búa til enn fleiri vandamál í tengslum við þetta. Alla vega lýsti hæstv. fjármálaráðherra því yfir að hann vildi passa að þetta gerðist ekki þannig að við skulum vona að hann sé til í að vinna í því á öðrum sviðum líka. Það eru líka mál, eins og var nefnt hér áðan, um stjórnir. Hverjir eru að stjórna þessum lífeyrissjóðum? Hver er fjárfestingarstefnan þeirra? Hversu aðgengilegt er það fyrir okkur sem erum sjóðfélagar? Til dæmis í sameignarsjóðunum þá bara fær maður að vita: Ég fæ svona mikið ef ég held áfram að borga þangað til ég er 67 ára. Ég fæ ekkert að vita hvernig verið er að fjárfesta þessu eða hafa nein áhrif á það. Það kemur náttúrlega líka inn í þetta með valkostina, að geta flutt sig á milli ef mér líkar ekki hvað einhverjir lífeyrissjóðir eru að gera, að ég geti flutt það yfir í annað. Þetta eru hlutir sem við þurfum að ræða og átta okkur á. Mig langar líka að vekja athygli á einu sem er að vissu leyti tekið inn í séreignarsparnaðinn í þessu frumvarpi. Við þurfum líka að reyna að hugsa svolítið til þess að það er enn þann dag í dag þannig að það eru pör þar sem kannski er bara annar aðilinn á vinnumarkaði og þar af leiðandi er hinn aðilinn ekki að byggja upp lífeyri á sama tíma. En síðan er það þannig þegar maður eldist og fellur frá að þá er viðkomandi maki ekki með sömu réttindi. Þetta er eitthvað sem við þurfum að átta okkur á og að reyna að finna út úr því hvernig getum við tryggt það að - það er ekki þannig hjá öllum að báðir aðilar séu alltaf úti að vinna og við þurfum að tryggja að báðir aðilar hafi réttindi. Það er hreint og klárt jafnrétti og jafnréttismál. En ég held að það sé mikilvægt að þegar viðkomandi nefnd fer í gegnum þetta, efnahags- og viðskiptanefnd - það er von mín að þau horfi ekki bara á það sem er í þessu ákveðna frumvarpi heldur taki líka tillit til athugasemda og annars sem hefur komið hér í þingsal, því að það er mikilvægt fyrir okkur öll að tryggja að lífeyrisréttindi allra, bæði þeirra sem eru ung og eru að byrja á vinnumarkaði núna og okkar sem erum komin nálægt lífeyrisaldrinum og sum komin á lífeyrisaldurinn, ég horfi hér á hv. þm. Tómas A. Tómasson sem er orðinn aðeins eldri en ég - við þurfum að tryggja að allir geti átt gott ævikvöld.

Virðulegi forseti, hv. þingheimur og kæra þjóð sem ég vona að sé að hlusta núna. Hér er á ferðinni frumvarp um breytingu á lífeyrissjóðslögum. Ég lét prenta þetta út í aðeins stærra letri svo ég gæti lesið það betur en þetta eru 34 blaðsíður sem ég er með hér og hið venjulega frumvarp er einhverjar 24 blaðsíður þannig að þetta er heilmikil lesning og þetta er heilmikið sem um er að ræða hér. Ég hef eina athugasemd við þetta ágæta frumvarp og hún er sú að við ellilífeyrisþegar sem orðin erum 70 ára njótum ekki sömu réttinda og þeir sem ekki eru orðnir sjötugir. Þá á ég við að þegar við fullorðna fólkið verðum sjötug þá þurfum við ekki lengur að borga í lífeyrissjóð á þeirri forsendu að það færi hvort sem er allt í samtryggingu og myndi ekki nýtast okkur. En þetta er ósanngjarnt vegna þess að við sem erum í fullu fjöri og erum enn þá að vinna - ég er reyndar orðinn 73 ára og ég er hér í fullri vinnu, og allt í einu þá hef ég miklu lægri laun en kollegar mínir hér á þingi. Þeir eru allir með 11,5% í lífeyrissjóð á móti sínum 4% en ég fæ það ekki. Þetta er ósanngjarnt og þeir sem eru á vinnumarkaðnum, bara hinum frjálsa vinnumarkaði, þurfa að semja sérstaklega við vinnuveitendur sína um að þeir haldi áfram að borga í lífeyrissjóð og þá gjarnan er það þannig að þeir borga í séreignarsjóð. Mér finnst mjög eðlilegt að þessu frumvarpi verði breytt á þá leið að þeir sem eru í vinnu eftir sjötugt eigi alveg jafn mikinn rétt á því að fá sín 11,5% í lífeyrissjóðsgreiðslur eins og hinir, því að eins og þetta er í dag hjá hinu opinbera - þá meina ég ríkinu, það eru einhverjar aðeins minni kröfur hjá sveitarfélögum - þá hefur ríkið þær reglur að þeir sem verða sjötugir verða bara að gjöra svo vel að hætta að vinna, hversu sprækir sem þeir eru. Reyndar var ég að lesa í blaði Félags eldri borgara grein eftir hæstv. ráðherra Guðmund Inga Guðbrandsson. Hann talar um að hann ætli að koma því áleiðis að við sem orðin erum sjötug megum vinna áfram sem er mjög sanngjarnt. En það þarf að taka tillit til okkar varðandi þessar lífeyrissjóðsbreytingar, að það sé skýlaus réttur þeirra sem eru að vinna á annað borð að þeir njóti þeirra réttinda að fá áfram sín 11,5% og þá þannig að það verði lagt í séreignarsjóð af því að það mun nýtast okkur. Við sem orðin erum þetta gömul eigum svo sem ekki mörg ár eftir en það væri voðalega notalegt að finna fyrir því að það sem við fáum alla vega greitt myndi nýtast okkur og myndi erfast til þeirra sem eftir lifa þegar við föllum frá sem óhjákvæmilega verður á einhverjum tímapunkti. Þetta er mín tillaga um breytingu á þessu ágæta frumvarpi um breytingu á lífeyrissjóðslögum. Ég ætla ekki að ræða önnur mál sem er svo sem eðlilegt að ræða líka en þetta er eina málið sem ég hef verulegan áhuga á og áhyggjur af.

Herra forseti. Mig langaði að þakka hv. þm. Tómasi A. Tómassyni fyrir mjög mikilvægan punkt. Það er nefnilega þannig að við megum ekki bara halda það að þegar maður verður ákveðið gamall, hvort sem það er 67 eða 70, þá sértu bara einhver sem eigi að sitja úti í horni og bíða eftir því að deyja. Það var mjög góð umræða um þetta fyrir þó nokkrum árum síðan í Danmörku þar sem fjallað var t.d. um það hvað væri mikið um það að þegar fólk kæmist á þennan aldur og hætti bara einn daginn af því að það var orðið ákveðið gamalt þá tapaðist mikið af þekkingu. Þeir innleiddu kerfi þar sem þú gast farið á ellilaun einn dag í viku. Svo þú gast sagt: Nú ætla ég bara að vera fjóra daga í viku. Næst, eftir einhverja mánuði eða ár gastu sagt: Nú ætla ég bara að vera þrjá. Það er mjög mikilvægt, eins og hv. þingmaður bendir á, að við séum ekki bara að klippa á hlutina heldur skapa tækifæri fyrir þá sem eru enn í fullu fjöri og eru lyftandi á hverjum degi og koma hressir og kátir í vinnu á hverjum degi, að við séum ekki bara að segja: Heyrðu, þú færð ekki að borga neitt í lífeyrissjóð. Af hverju ekki? Ég sé ekki að það séu nein rök fyrir því að útiloka fólk bara af því að það er komið á aldur. Ég er ekki með neina ákveðna spurningu til hv. þingmanns heldur vildi bara styðja það sem hv. þingmaður sagði og vona að hv. efnahags- og viðskiptanefnd skoði það mál þegar hún skoðar þessar breytingar.

Virðulegur forseti. Við ræðum hér mjög mikilvægt mál, frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna hækkunar lágmarksiðgjalds til lífeyrissjóða (lágmarkstryggingavernd, tilgreind séreign o.fl.). Því miður verður að segjast eins og er að þessi lífeyrisréttindi eru orðin svolítill frumskógur. Í kafla 2.2 í greinargerð, Lágmarksréttindi, segir orðrétt, með leyfi forseta: „Í gildandi lögum er lágmarkstryggingavernd sem lífeyrissjóður veitir 56% af meðalævitekjum yfir 40 ára inngreiðslutímabil …“ Hvað segir þetta okkur, 56% yfir 40 ára tímabil? Það segir okkur að viðkomandi aðili, sem er kannski á lágmarkslaunum í þau 40 ár sem hann borgar í lífeyrissjóð, fær rétt rúmlega helminginn af því sem hann var með áður útborgaðan. Það þýðir auðvitað fyrir flesta sem eru í þessari aðstöðu að þeir þurfa að skera stórlega niður, sérstaklega þeir sem fóru líka illa út úr bankahruninu og öðru. Þeir eru kannski rétt komnir á þann stað að vera komnir með þak yfir höfuðið aftur, margir misstu húsnæði sitt, en þeir hafa heldur ekki þann rétt sem er veittur unga fólkinu sem má sem betur fer nota séreignarsparnaðinn sinn skattlaust upp í fyrstu íbúðarkaup. Það er mjög gott en að sama skapi ákveðin áhætta sem fylgir því sem hver og einn verður að átta sig á. Hér erum við líka að tala um að það á að hækka inngreiðslur í lífeyrissjóð úr 12% í 15,5%, sem er 3,5% hækkun sem fólk má nota í séreignarsparnað. Ég segi fyrir mitt leyti: Auðvitað á að nota þetta í séreignarsparnað. Það segir sig sjálft að það er eini virkilega fasti peningurinn í hendi. Það sem hefur heldur ekki verið rætt og er í þessu kerfi kemur fram í frumvarpi sem við lögðum fram í Flokki fólksins um að greiða skatt af þessu í inngreiðslu, sem sagt við innborgun í sjóði. Ástæða þess að við fórum fram á það var vegna þess að við áttum að læra af reynslunni í hruninu þegar hundraða milljóna skattgreiðslur töpuðust, uppreiknað örugglega komið nálægt 1.000 milljörðum í dag og rúmlega það. Það er enginn sem getur sagt að þetta geti ekki skeð aftur. Þetta er því miður möguleiki. Síðan er það þessi furðulega leið að þegar búið er að setja peninginn skattlausan, þ.e. ekki búið að borga skatt af honum, inn í sameiginlegan sjóð er farið að gambla með það á markaði. Það held ég að sé í eina skiptið sem er hægt að fara með skattpening á markað í áhættufjárfestingu í sjálfu sér sem er engin leið að átta sig á hvort skilar sér, hvorki til þeirra sem eru að taka út lífeyrinn né í formi skatta. Það sem er svo ósanngjarnast af öllu, og hefur margoft verið bent á, er þegar borgaður er síðan fullur skattur af þessu, hvort sem það er fjármagnið sem var sett inn, sem er bara hluti af launatekjum, og síðan ávöxtunin, sem er ekkert annað en fjármagnstekjur og ætti auðvitað að lúta allt öðrum lögmálum - í sjálfu sér ætti sá hluti ávöxtunarinnar sem kemur ofan á bara að vera með fjármagnstekjuálagningu, 22% ef ég man rétt. Þá væri það sanngjarnt. Það er svolítið skrýtið að við erum að setja núna í séreignarsparnað og við erum með ýmsar reglur, eins og hefur komið fram. Það er hægt að fá skattleysisafsláttinn og setja hann inn í íbúðir. Það var gefin út tilkynning til þeirra sem gátu jafnvel tekið út séreignarsparnaðinn á Covid-tímabilinu. En á sama tíma og ákveðnir einstaklingar í almannatryggingakerfinu fóru að trúa því að þetta væri einfalt mál, tóku út séreignarsparnaðinn sinn og nýttu hann, þá lentu þeir síðan í því að hann var ekki bara tekinn allur út heldur var hann tapaður, og það eftir að hafa tekið út séreignarsparnaðinn til að redda sér. Ég spyr mig bara: Hvernig í ósköpunum getum við aftur og aftur sett lög sem skaða hreinlega fjárhagslega þá verst settu, þá sem þurfa mest á þessu að halda? Síðan hlýtur það að vera saga til næsta bæjar að þegar viðkomandi reynir að leita réttar síns hjá Skattinum þá bendir Skatturinn á ríkisstjórnina og ríkisstjórnin bendir á Skattinn og enginn vill gera neitt. Það er grafalvarlegt mál þegar verið er að leika sér svona með tekjur fólks og fólk situr eftir með beiskt bragð í munni eftir að hafa nýtt þann litla sparnað sem það átti í viðkomandi séreignarsparnaði og sitja uppi með tap. Það var svolítið merkilegt í svari hæstv. forsætisráðherra í dag í óundirbúnum fyrirspurnum þegar hún sagði: Því hærri tekjur, þeim mun hærri skattar, þegar bent var á að það væri mismunandi hvað einstaklingar borga í skatta þegar þeir taka út séreignarsparnaðinn sinn. Það er auðvitað alltaf spurning um hvenær fólk tekur hann út. Sumir þurfa að taka hann út þegar þeir eru með góðar tekjur og ætla sér að nýta hann í einhverju sérstöku tilfelli og þurfa þá að borga 47% skatt af honum, eða bara hæsta skattþrepið, sem er blóðugt vegna þess að þarna erum við komin kannski 10% yfir það sem er væri eðlilegt að þú borgaðir, 37%. Það er alltaf verið að mismuna fólki á furðulegan hátt og ég spyr mig bara: Hvers vegna? Af hverju er verið að gera þetta? Ég var alltaf sannfærður um að þetta væru bara einhver mistök sem hægt væri að leiðrétta en þetta er aldrei leiðrétt þannig að þetta eru ekki mistök. Þetta er vísvitandi og viljandi gert og þarna er oftast verið að hampa að mörgu leyti þeim sem síst skyldi. Það getur verið sérstaklega blóðugt í þeim tilfellum þegar fólk er að taka út þennan pening vegna nauðsynjar. Það var maður sem stoppaði mig um daginn og vildi ræða við mig um lífeyrismál og hann benti á þá furðulegu staðreynd að þegar hann þurfti að fara í læknisaðgerð og ákvað þar af leiðandi að taka út séreignarsparnaðinn sinn til að standa undir henni þá þurfti hann að borga fullan skatt af því. Hann ætlaði sér ekki að taka þetta á þessum tímapunkti en ástæðan fyrir því að hann gerði það var að hann sá fram á að ef hann færi eftir því sem kerfið sagði honum, ef hann ætlaði að bíða eftir því að fara í þessa aðgerð, sem var tveggja, þriggja ára biðlisti eftir, þá myndi hann lenda í stökustu vandræðum. Hann myndi sennilega missa hlutastarfið sem hann var í og þetta gæti valdið honum ýmsum óþægindum. Honum var bara stillt upp við vegg. Í staðinn fyrir að fá viðkomandi þjónustu sér að kostnaðarlausu í kerfinu varð hann að gjöra svo vel að fjármagna hana sjálfur og taka út séreignarsparnaðinn til að komast í aðgerðina. Síðan var annar sem lenti í því að þurfa að fara í sérstaka aðgerð og var utan af landi og þurfti að borga 300.000 kr. fyrir aðgerðina. Sá átti að bíða í 18 mánuði til að láta lagfæra sjón. Og ef hann léti ekki laga sjónina myndi hann missa réttinn til að keyra. Viðkomandi var á lágmarkslífeyri, ekki með háan lífeyri, og þessi aðgerð kostaði nákvæmlega einn mánuð af árslífeyri hans. Hann spurði mig hvað hann ætti að gera. Hann hafði ekkert val og þar af leiðandi varð hann að skera niður til þess að geta staðið undir framfærslu sinni þennan mánuðinn. Það er sorglegt að við skulum vera með fullt af dæmum um fólk sem er í stökustu vandræðum með að framfæra sig og svo er annar hópur sem er að hokra á lágmarkslífeyri. Við verðum að átta okkur á því að manneskja sem hætti að vinna fyrir kannski tíu árum síðan og fór á eftirlaun en átti engan séreignarsparnað fær 56% af lágmarkslaunum. Þetta er ekki flókinn útreikningur. Viðkomandi má þakka fyrir að ná 300.000 kr. með bótum Tryggingastofnunar í útgreiðslu. Það lifir enginn á því. Að það skuli ekki vera séð til þess að þessir einstaklingar - að við skulum ekki samhliða þessu frumvarpi vera að ræða frítekjumörk lífeyrissjóðs, 25.000 kall. Þetta eru smáaurar. 25.000 kr. eru ekki neitt. Og hverjum bitnar þetta mest á? Jú, konum. Þær hafa lægsta lífeyrinn. En á sama tíma segjum við: Ef þú ert að vinna færðu 200.000 kr. frítekjumark. Við gætum t.d. verið með 100.000 kr. frítekjumark á lífeyrissjóðnum en betra væri ef frítekjumarkið væri 200.000 kr. Það myndi gjörbreyta aðstæðum hellings af fólki í þjóðfélaginu. Svo er það stóri hópurinn sem við gleymum alltaf; þeir sem eigi hvorki í lífeyrissjóði né séreignarsparnaði, eiga hvorugt og þurfa þar af leiðandi að lifa á strípuðum launum. Við erum líka með hóp sem er það illa staddur að hann fær 10% minna en lágmarkslífeyri. Við erum alltaf að búa til eitthvert kerfi sem hampar sumum en lemur á öðrum. Ljótast af öllu er þegar kerfið tekur sig til og platar fólk hreinlega, segir: Núna máttu taka út séreignarsparnaðinn. Núna máttu nota hann. Og svo þegar þú ert búinn að gera það: Nei, heyrðu, þú þurftir að haka við þarna í skattskýrslunni, gera hitt og þetta. En þeir sögðu það ekki fyrir fram heldur eftir á og létu fólk sitja í þeirri súpu sem þetta skapaði þeim. Þetta var það fólk sem þurfti mest á þessu að halda en lendir verst í því. Ég fagna því að fram sé komið þetta frumvarp um 3,5% aukningu. Ég held að eina skynsemin í þessu öllu fyrir fólk sé að setja þetta inn í séreignarsparnaðinn. Ég veit af eigin reynslu og við vitum að fólk veikist, jafnvel deyr, sextugt, 62, 64 ára, og það fær ekkert úr lífeyrissjóði. Það er ekki komið inn í lífeyrissjóðakerfið. Makinn situr eftir með einhverja smá sárabót, makalífeyri og annað, en stærsti hlutinn fer í hítina. Ef viðkomandi væri með eitthvað að ráði í séreignarlífeyrissparnaði væri það aftur á móti erfanlegt. Því held ég að við þurfum að breyta í þessu kerfi. Viðkomandi hefur kannski borgað í lífeyrissjóð í 40 ár, verið giftur allan þann tíma og annar aðilinn verið fyrirvinnan. Það þarf að vera hægt að loka því þannig að það sé a.m.k. séð til þess að hinn aðilinn fái þau réttindi sem viðkomandi fékk aldrei.

Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni kærlega fyrir prýðisræðu eins og hans er von og vísa þegar rætt er um þennan málaflokk. Við erum ekki vön að koma að tómum kofanum þar. En ég hjó sérstaklega eftir orðum hv. þingmanns um séreignarsparnað og úttekt hans. Hann gagnrýndi að það er opið á að fólk sem er með fullar tekjur á einn eða annan hátt geti tekið út séreignarsparnaðinn og greiðir af honum í hæsta skattþrepi. Ég get tekið undir það og mér hefur þótt um nokkurt skeið ásókn stjórnvalda, ef svo má að orði komast, í þennan séreignarsparnað, sem til var stofnað á sínum tíma af sérstökum ástæðum, þetta er lífeyrissparnaður, vera orðin svolítið mikil. Ég get alveg tekið rökræðu um mikilvægi þess að fólk geti tekið þennan sparnað út til kaupa á húsnæði með þeim rökum að það er líka ákveðinn lífeyrissparnaður fólginn í því að eiga fasteign og í ljósi stöðunnar er það mikilvægt úrræði fyrir mjög marga að geta keypt eða fjárfest, keypt hlut í eigin húsnæði. Mér hefur hins vegar þótt við ansi fljót að opna á þetta fyrir önnur úrræði, alltaf þegar á bjátar eða þegar kemur eitthvert högg í okkar ágæta sveiflukennda hagkerfi. Ég heyri að hv. þingmaður var á sömu nótum þannig að ég velti fyrir mér hvort hann hafi mótað sér skoðun á því hvar við ættum að láta staðar numið, hvort við ættum að halda okkur við upprunalega tilganginn, að fólk geti við ákveðinn aldur eða þegar það lætur af störfum tekið út, en einskorða síðan undanþágur við húsnæðiskaup, 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Jú, ég er alveg sammála. Það sem mér finnst líka skrýtið og ég hefði viljað að við værum að ræða líka, er að við vitum að það varð bankahrun og fullt af fólki missti íbúðina sína. Það er fullt af fólki á leigumarkaði sem missti íbúðina sína og borgar háa leigu. Og það er svolítið skrýtið því að ef við tökum fyrst séreignarsparnaðinn þá finnst mér í lagi að hjálpa unga fólkinu sem er að kaupa íbúð en við þurfum líka að hjálpa hinum sem eru fastir á leigumarkaðnum. Segjum að þú hafir ekki átt íbúð í tvö, þrjú ár t.d. - einhvers staðar sá ég talað um þrjú til fimm ár - þú hefur ekki átt íbúð í þrjú ár og verið á leigumarkaðnum. Af hverju ættir þú ekki líka að fá að nota séreignarsparnaðinn til að kaupa íbúð? Þú getur sýnt fram á að þú lentir kannski á leigumarkaðnum vegna þess að þú misstir íbúðina eða eitthvað kom upp á, fólk lendir í skilnaði og alls konar, það eru alls konar aðstæður sem geta komið upp. Þá erum við ekki að mismuna fólki. Þá segjum við við alla: Ef þú ert í þeirri aðstöðu að þú hefur dottið út af vinnumarkaði - og ég tala nú ekki um aðstæður einstaklinga sem eru að reyna að kaupa. Við vorum einmitt að ræða það í dag að það er eitt sem hefur líka alltaf gleymst í þessu en það er að öryrkjar í dag hafa ekki möguleika á að kaupa íbúð. Það myndi enginn trúa því hvað öryrki sem er á örorkubótum og slær inn sínar upplýsingar má kaupa. Þó að hann eigi kannski nokkrar milljónir þá má hann ekki kaupa íbúð nema fyrir kannski 20 milljónir. Það er engin íbúð til fyrir 20 milljónir. Þetta sýnir okkur svart á hvítu hversu arfavitlaus þessi markaður er. Við ættum auðvitað að hafa svona reglur. Svo eigum við auðvitað að hafa ákveðnar reglur um það að við borgum bara, segjum bara 37% skatt af þessum séreignarsparnaði. Við getum alveg sett þannig reglur svo við séum ekki að mismuna.

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Þetta eru reyndar mjög áhugaverðar bollaleggingar um nákvæmlega það að útvíkka frekar þetta úrræði og þessar úttektir til þess að aðstoða fólk við að fjárfesta í íbúð eða húsnæði án nánari skilgreininga á því hvar á lífsleiðinni fólk er statt. Ég verð að segja að í t.d. fréttum um kostnað stjórnvalda af ákveðnum aðgerðum, hvort sem það er vegna Covid eða verðbólguaðstæðna eða þegar harðnar á dalnum hjá þorra fólks, þá sjáum við að þetta er alltaf eitt af fyrstu úrræðunum sem hlaupið er í, þ.e. lífeyrissparnaðurinn okkar. Það finnst mér ekki góð pólitík. Svo er hitt. Mér finnst sláandi hvað skatttekjur stjórnvalda af þessari lífeyrisúttekt almennings vega stóran hluta af útlögðum kostnaði þessara sömu stjórnvalda. Það truflar mig að við séum að búa til hvata hérna t.d. fyrir vinnandi fólk að taka út lífeyrissparnað til að létta undir hjá sér. Það gerir tvennt, það étur af lífeyrissparnaði þessara fjölskyldna í framtíðinni og það léttir undir með stjórnvöldum af því að það er jú verið að borga skatt í hæsta þrepi af þessu. Þetta er því neysluhvetjandi að því leyti til. Þetta er ekki það sem lagt var upp með á sínum tíma. Ég held að þessi umræða þurfi að eiga sér stað í einhverju stærra umfangi en við náum að tala saman hér í þessum andsvörum. En ég held að þetta sé nokkuð sem á alla athygli okkar skilið í náinni framtíð, að skoða hvernig farið er með þessi mál.

Virðulegur forseti. Ég þakka Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir þetta. Ég er alveg sammála. Það er líka annar flötur á þessu. Það mátti taka þetta út út af Covid og þú borgaðir fullan skatt af þessu. Það var kannski svolítið skrýtið. En sjáum t.d. núna hvernig staðan er hjá mörgu fólki í dag og allt hækkar. Þeir sem eru með óverðtryggð lán, 30 millj. kr. lán, það hækkar um 20.000 kr. á mánuði bara út af vaxtahækkun Seðlabankans. Svo eru einhverjir inni í kerfinu núna að borga svona en hafa ekki verið að kaupa sína fyrstu íbúð heldur kannski verið að kaupa aðra íbúð eða jafnvel lent í því að vera á leigumarkaðnum í einhver ár og eru svo að kaupa aftur. Af hverju ekki að leyfa þessum einstaklingum líka að nýta þetta? Þeir þurfa á þessum peningum núna að halda til að setja inn í þetta kerfi, og mætti nýta þá skattfrjálst til að taka t.d. á þessari hækkun núna, draga úr henni. Við verðum einhvern veginn að gera það. Eins og einn einstaklingur á leigumarkaðnum sagði við mig um daginn: Hvernig á hann að borga 17.000 kr. hækkun á leigu á mánuði og hann fær 5.000 kr. frá ríkinu til þess að standa undir því? Það vantar 12.000 kr. Þetta er spurning sem margir spyrja sig núna: Hvernig eigum við að brúa bilið vegna þess að afborgunin hækkar og hækkar en launin fylgja ekki með? Við gætum nýtt þetta kerfi í það og frekar að þetta væri þannig heldur en að fólk þyrfti að taka þetta út og borga hæstu skatta af, jafnvel 40% skatt af greiðslunum. Það held ég að sé svolítið sniðugt útspil hjá ríkisstjórninni að mörgu leyti til þess að ná inn skatttekjum.

Frú forseti. Í því frumvarpi sem nú er til umræðu er verið að leggja til að þessi tilgreinda séreign verði valkvæð, að það sé hægt að velja um það hvort þessi tilgreinda upphæð, 3,5%, eða sú viðbót sem samið var um 2016, fari í tilgreinda séreign í samtryggingu. Ég gat ekki annað heyrt á hv. þingmanni en að hann teldi að ráðlegra að setja þetta í tilgreinda séreign frekar en í samtrygginguna. Ég lýsti því yfir í dag að ég ætti erfitt með að átta mig á því hvort væri vænlegra og gerði mér ekki alveg grein fyrir því hvort rétt væri að setja allt í samtryggingu frekar en að setja bara hluta í samtryggingu og síðan þessa tilgreindu séreign. En þegar maður skoðar tryggingaverndina sem slíka þá eykur það í raun og veru tryggingavernd úr 12% yfir í 15,5% að setja þetta í samtryggingu. Þannig að ég velti því fyrir mér: Eru ekki veruleg verðmæti fólgin í tryggingaverndinni sem slíkri, að hafa vernd sem miðast við 15,5% frekar en þessi 12% eins og áður var?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni fyrir andsvarið. Einhvern tímann var ég á því að þetta væri jú einmitt samtrygging. Ég man eftir því að þegar ég lenti inni í almannatryggingakerfinu á sínum tíma þá hugsaði ég með mér: Sem betur fer er þessi samtrygging, sem betur fer fæ ég greiðslur frá lífeyrissjóði, uppreiknað miðað við réttindi, og hugsaði með mér: Þetta er bara flott. En síðan þegar þetta fór að raungerast þá komst ég að því að jú, ég fékk greiðslur frá lífeyrissjóðnum, en þá sá ríkið sér þann leik á borði að nota lífeyrissjóðinn til að skerða stóran hlut af því sem ég fékk frá Tryggingastofnun. Þannig að ég sá engan hag í þessu í sjálfu sér nema fyrir ríkið. Þarna var bara ríkið að segja: Heyrðu, nú spörum við okkur þessa upphæð og látum samtryggingarsjóðinn um þetta. Síðan þegar ég fór að spá í þetta eftir á - þeir aðilar sem borga í 35–40 ár í þennan sjóð ná ekki að fá krónu út úr honum vegna þess að þeir deyja áður en kemur að útborgun. Þá hverfa bara gífurlegar fjárhæðir, alveg ótrúlega miklar fjárhæðir, í þessa hít. Ég segi fyrir mitt leyti eftir að hafa lent í þessu og eftir að vera búinn að skoða þetta frá öllum hliðum: Séreign, hún erfist, hún er þín eign. Hún hefur ekkert með ríkið að gera. Þess vegna ætti viðkomandi leggja þar inn vegna þess að hann veit þá að hann fær þetta og þetta erfist.

Takk fyrir þetta. Vissulega er það þannig að séreign erfist, en tilgangurinn með breytingunni á þessu á sínum tíma, og hv. þm. Guðmundur Ingi þekkir það ágætlega eftir að starfa innan VR á sínum tíma, var fyrst og fremst að jafna lífeyrisréttindi á milli vinnumarkaða, var að fólk á almennum markaði nyti sömu tryggingar og þeir sem störfuðu hjá hinu opinbera. Vissulega er það þannig að ef ríkið ætlar sér að skerða þá gerir það það líka af tilgreindu séreigninni. Ekki bara 8% og 12%, heldur líka af tilgreindu séreigninni, hún verður notuð til útreiknings á skerðingum. Þannig að ég næ ekki alveg utan um að það borgi sig sérstaklega af því að mér finnast vera verðmæti í því að hækka framfærsluna úr 56% í 72% fyrir þann sem vinnur í 40 ár. Sá sem verður fyrir áfalli á þeim tíma nýtur þá aðstoðar eða útgreiðslu úr sjóði sem miðast við 72% en ekki 56%. Ég myndi því halda að fyrir þann sem ekki er búinn að vera lengi á vinnumarkaði en er samt komin inn í samtryggingarkerfi, myndi það skipta máli út frá hvaða stuðli er reiknað. Er verið að reikna þetta út frá 56%, eins og áður var, eða 72%? Ég næ ekki alveg utan um þetta. Ég skil að það er gott að þetta erfist en það er samtrygging í kerfinu sem er til stuðnings þeim sem þurfa á því að halda.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Jú, vandamálið liggur eiginlega í því að gamla kerfið - maður man eftir því aftur í tímann þegar lífeyrissjóðakerfið byrjaði og við vitum hvernig margt klúðraðist, sérstaklega Lífeyrissjóður sjómanna. Það fór ekki nú gæfulega þar. Upphaflega var kannski einn vinnandi aðili og konan heima. Þetta var allt annað kerfi. Síðan hefur þetta verið að þróast. Við vitum það og það er bara staðreynd að þegar einstaklingur á lágmarkslaunum fékk 56% þá var það ekki nóg. Það er ekki nóg að fá 56% en þegar þú ert kominn upp í 72% þá ertu auðvitað strax kominn í miklu betri aðstöðu. En þetta er auðvitað eitthvað sem hver og einn verður að reikna út fyrir sig, hvort hann telur sig betur settan með séreignarsparnaðinn sjálfur, hafa þetta bara í séreign, eða hvort hann telur betra að setja þetta í aðallífeyrissjóðsgreiðslurnar. En viðkomandi gerir sér ekki grein fyrir hversu lengi hann lifir. Sumir lifa lengi, verða 100 ára eða eldri og fá mikið út úr þessu og þá nýtast peningarnir auðvitað. En svo eru aðrir sem fá eiginlega ekkert út úr þessu og jafnvel ekki makarnir heldur nema bara eitthvað smá. En þetta er auðvitað reikningsdæmi fyrir hvern og einn. Ég ákvað þetta fyrir mig og segi að ég myndi velja séreignarsparnaðinn. Bara út frá þeirri tilfinningu eftir að hafa verið í kerfinu og meðvitaður um hvernig þetta er þá finnst mér séreignasparnaðurinn koma betur út.

Ég kem hér upp og leita liðsinnis forseta þingsins vegna svara eða öllu heldur skorts á svörum við skriflegum fyrirspurnum. Ég lagði fram í aprílmánuði, þann 25., 26. og 29. apríl, þrjár skriflegar fyrirspurnir til forsætisráðherra sem allar varða bankasöluna. Frestur til að skila svörum samkvæmt þingskapalögum er löngu liðinn. Það eru liðnir 27 dagar, yfir 20 dagar, þegar talað er um 15 virka daga. Það eru 26 og 27 dagar síðan ég lagði þessar fyrirspurnir fram og það skiptir máli að svörin komi fram og ekki sé verið draga að svara spurningum sem þjóna aðhaldshlutverki 

Herra forseti. Ég ætla að koma hingað upp og taka undir með hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur sem gagnrýnir þessa stöðu mála. Við erum í þingflokki Viðreisnar með sjö útistandandi fyrirspurnir sem komnar eru vel á tíma. Þetta er alltaf hvimleitt í ljósi þess að hér er eitt tæki þingmanna til að sinna aðhalds- og eftirlitshlutverki sínu. Þetta eru beinar fyrirspurnir til framkvæmdarvaldsins, til ráðherra. En þetta er sérstaklega alvarleg staða nú þegar ekki eru nema átta þingfundadagar eftir af starfsáætlun þingsins fyrir fundahlé. Nú geri ég mér engar sérstakar grillur um að sú dagsetning haldi. En þetta er engu að síður enn sem komið er, þar til forseti ákveður annað eða tilkynnir annað, sú dagsetning sem við erum að vinna eftir. Þetta eru ekki fyrirspurnir sem er í lagi 

Virðulegur forseti. Ég vil bara taka heils hugar undir þessa beiðni. Það er auðvitað algerlega óþolandi að það sé eiginlega bara í undantekningartilfellum sem skriflegum beiðnum er svarað á réttum tíma. Yfirleitt líður alveg fáránlega langur tími frá því að beiðnin er send inn þangað til svar kemur. Ég man ekki hvenær það var en ég lenti í því að ég fékk ekki svar fyrr en kannski um sumar, eftir að þingi var lokið. Við erum að senda inn beiðnir til að fá svar, til að geta unnið með þær og komið þeim að í málum fyrir þinginu og þess vegna er það alveg lágmarkskrafa að það sé svarað. Ég trúi ekki öðru en að forseti mun sjá til þess og það verði reynt að sjá til þess að öllum skriflegum fyrirspurnum verði svarað áður en þingi lýkur.

Forseti. Ég ítreka beiðni mína um liðsinni forseta við þingið í þessu máli. Það er auðvitað gömul saga og ný að þessi háttur sé hafður á en ég kom hingað upp sérstaklega til að vekja athygli á þremur fyrirspurnum sem lagðar voru fram í aprílmánuði varðandi bankasöluna því að það hefur verið sterkt einkenni hjá stjórnarliðum að þeir forðast allt samtal og alla upplýsingagjöf um þetta mál. Ég lagði fram fyrirspurn t.d. um samskipti innan ríkisstjórnarinnar, þessa óeiningu sem kom fram í fjölmiðlum. Ég lagði fram fyrirspurn um Fjármálaeftirlit Seðlabanka Íslands, hvort forsætisráðherra teldi að Fjármálaeftirlitið hefði lagaheimildir til að rannsaka starfsemi Bankasýslunnar og embættisfærslu fjármálaráðherra sem fer með málefni Fjármálaeftirlitsins samkvæmt lögum og hverjar þær heimildir væru. Eins um þá ákvörðun að leggja Bankasýsluna niður, sem virðist hafa verið tekin með fréttatilkynningu í stað þess að taka ákvörðun þar um á ríkisstjórnarfundi. 

Virðulegi forseti. Mig langar að taka undir með öðrum hv. þingmönnum um það hversu langan tíma það virðist taka að svara fyrirspurnum. Ég lagði t.d. inn fyrirspurn til dómsmálaráðherra um gróðurelda fyrir rúmum mánuði síðan og fékk það svar fyrir skömmu að ég fengi ekki svar fyrr en 3. júní vegna þess að umfangið væri svo mikið. Þetta voru átta spurningar sem sennilega hefði tekið í mesta lagi um hálftíma að svara, það var ekki beðið um mikið af statistík eða neinu slíku heldur voru þetta meira svona já/nei spurningar, um fjölda og slíkt. Ég á fleiri fyrirspurnir inni hjá sama ráðuneyti og ég vona virkilega að ráðuneytið og ráðherra taki sér tak og svari sem flestum þessara spurninga fyrir þinglok því að það er mikilvægt fyrir okkur 

Herra forseti. Ég ætlaði nú bara að koma hingað til að nefna sérstaklega eina fyrirspurn sem er núna komin fram yfir áskilinn tíma, fyrirspurn frá mér sem lýtur að upplýsingum vegna útvistunaraðgerða vegna of langs biðtíma í heilbrigðiskerfinu. Ég er sérstök áhugamanneskja um þessi mál, þ.e. að við hættum að útvista aðgerðum til útlanda og nýtum þess í stað okkar ágætu sérfræðinga hér á landi. Spurningarnar sem ég lagði fyrir ráðherra eru allar þess eðlis að ég neita að trúa því að ráðherra hafi ekki svörin hjá sér þegar hann tekur ákvörðun um að viðhalda núverandi ástandi. Það er efni í heila stóra umræðu ef svo er og það bítur höfuðið af skömminni, sem þessi útvistun til erlendra aðila vegna of langs biðtíma hér heima er, ef í þokkabót 

Forseta er ljúft og skylt að upplýsa þingmenn um að meðalsvartími í virkum dögum þeirra fyrirspurna sem hefur verið svarað er 33 dagar. Af þeim fyrirspurnum sem ekki hefur verið svarað er kominn 38 daga biðtími á þær sem lengst hafa beðið. Það er félags- og vinnumarkaðsráðherra sem hefur verið með meðalsvartíma í virkum dögum upp á 51 dag eða 39 í núverandi mynd af því að skipt var um ráðuneyti. Innviðaráðherra er með 47 daga, fjármála- og efnahagsráðherra 44 daga, dómsmálaráðherra 34 daga, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra 32 o.s.frv. Forseta er ljúft og skylt að koma þessum skilaboðum á framfæri til ráðherra og vonast til að forsætisnefnd geri eitthvað í málunum.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir hönd meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana og lögum um loftslagsmál. Flutningsmenn frumvarpsins auk mín eru Bjarni Jónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ingibjörg Isaksen, Njáll Trausti Friðbertsson og Orri Páll Jóhannsson. Frumvarpið er nátengt lögum nr. 12/2021, þar sem tilskipun Evrópusambandsins um geymslu koldíoxíðs í jörðu var innleidd. Um málið var þar af leiðandi fjallað á síðasta löggjafarþingi og er markmið þessa frumvarps eingöngu að bregðast við niðurstöðu þess samtals sem stjórnvöld hafa átt við ESA í kjölfarið og snýr að því að gætt sé að samræmi milli texta laganna og texta tilskipunarinnar. Í núgildandi lögum var leitast við að koma til móts við Carbfix-aðferðina sem felur í sér steinrenningu koldíoxíðs í jarðlögum neðan jarðar í stað geymslu í holrýmum neðan jarðar líkt og hefðbundið er. Við innleiðingu tilskipunarinnar hér á landi var einnig horft til þess sem sameiginlegt var báðum aðferðunum og í stað orðsins „geymslu“ notast við orðið „niðurdælingu“. Þannig má í núgildandi lögum t.d. finna orðin „niðurdælingarleyfi“ í stað „geymsluleyfis“, „niðurdælingarsvæði“ í stað „geymslusvæðis“ o.s.frv. Frá samþykkt laganna á síðasta löggjafarþingi hefur verið unnið að reglugerð um frekari útfærslu á framkvæmd laganna. Í þeirri vinnu hefur nú komið í ljós að tilskipunin veitir ekki svigrúm til að hverfa frá orðinu „geymsla“ þar sem slíkt geti leitt til misskilnings varðandi ýmsar kröfur sem eru settar fram í tilskipuninni. Þá hefur jafnframt komið fram að ESB telji tilskipunina tæknilega hlutlausa. Frumvarp þetta felur þar af leiðandi fyrst og fremst í sér að í stað orðsins „niðurdæling“ verði notast við orðið „geymsla“. Sömuleiðis eru lagðar til nokkrar breytingar því nátengdu. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps og legg til að að lokinni þessari umræðu gangi það beint til 2. umr. Þess skal getið að frumvarpið er unnið í samráði við umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið sem hefur verið í samskiptum við ESA og annað slíkt. Eins og kom fram í máli mínu þá er efnislega búið að fjalla um þetta frumvarp og fá þá afgreiðslu, enda erum við bara breyta hér orðalagi vegna reglugerðarinnar sem Carbfix-aðferð þarf að fá til þess að geta haldið sínum störfum áfram, þ.e. það er verið að laga orðalag svo að hún geti gengið upp.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir framsöguna á þessu nefndarfrumvarpi. Ég skil vel tilganginn með því. Það er að sjálfsögðu þannig að það eru til mismunandi aðferðir við að binda kolefni og það er að sjálfsögðu tvennt ólíkt hvort verið er að dæla niður kolefni og einhvern veginn festa það í jörðinni eða það sem verið er að gera í Carbfix þar sem verið er að umbreyta því yfir í stein. Nú er það hins vegar þannig í þessari tækni að það er mikið verið að skoða nýjar aðferðir og fleiri leiðir til að binda og þannig geyma kolvetni. Það var síðast í fréttum núna í dag verið að fjalla um erlent fyrirtæki sem er að koma hingað til lands og ætlar sér að fara í að rækta fljótandi þörungaskóga sem eiga að binda koldíoxíð þá tæknilega í sjónum, í þörungum í sjónum. Spurning mín er sú hvort að í nefndinni og í þeirri vinnu sem var farið í innan ráðuneytisins við að búa til þessar breytingar hafi menn hugsað nógu vítt, ekki bara um Carbfix heldur um aðrar aðferðir líka og hvernig hægt væri að tryggja það að einmitt svona kolefnisbindandi tækni og nýsköpun komi hingað til lands og að við séum ekki að binda okkur bara við eina aðferð heldur margar.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Þessi fyrirspurn þingmannsins á fullkomlega rétt á sér. En Carbfix-aðferðin er komin lengra en tæknin almennt í þessu. Þetta er munurinn þá á einmitt geymslu og varanlegri bindingu. Það er gríðarleg áhersla hjá Evrópusambandinu að öll löggjöfin um þessar geymslur á kolefni sé tæknilega hlutlaus þannig að hún nái ekki bara yfir eina aðferð. Með þessu orðalagi þar sem við erum að færa til baka frá því sem var samþykkt hér síðast þá erum við að víkka löggjöfina þannig að það eru fleiri sem falla undir hana. Allir sem geta geymt kolefni eða ná betri árangri og geyma kolefni varanlega, setja það varanlega niður, eiga þá að falla undir þetta því að með þessum breytingum sem við erum að gera núna þá verður þetta tæknilega hlutlaust og því ættu fleiri aðferðir að falla hér undir, nái frumvarpið fram að ganga.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið eða andsvarið. Ástæðan fyrir að ég nefni þetta er að í frumvarpinu er talað um geymslu í jörðu, það er talað um dælingu í jörð, þ.e. við erum að binda okkur við það í þessu frumvarpi að verið sé að taka koldíoxíð og setja það í jörð. Ef við hugsum t.d. um að setja það í þara eða ofan í sjóinn þá erum við ekki að setja það í jörð. Ég held að það sé hætta á því að við séum kannski einmitt að binda okkur of mikið við eina ákveðna aðferð heldur en víðari. Ef ég skil ferlið sem frumvarpið á eftir að fara í gegnum þá á þetta eftir að koma inn í umhverfisnefnd aftur og fá umsagnir og annað. Því langar mig til að hvetja hv. umhverfis- og samgöngunefnd, og ég veit að hv. þingmaður er formaður hennar, til að leita umsagna hjá aðilum sem eru að skoða aðra tækni og hjá ráðuneytinu og athuga hvort það sé kannski hægt að víkka þetta aðeins meira út til þess að tryggja það að við séum að halda dyrunum opnum fyrir allar tegundir nýsköpunar í þessum málum.

Virðulegi forseti. Það er einmitt það sem gerðist hér, má eiginlega segja, að við fórum að innleiða þetta með svigrúmi og fórum að tala um varanlega geymslu í staðinn fyrir bara geymslu eða varanlega niðurdælingu í staðinn fyrir niðurdælingu til geymslu. Þar af leiðandi féll þetta ekki undir þau loftslagskerfi sem eru nú þegar í gangi í Evrópusambandinu og því þurfum við að bakka núna. Eins og ég sagði áðan í framsögu minni þá snýst þetta mál bara um orðalag til að víkka löggjöfina og aðlaga að því Evrópuregluverki sem við höfum þegar undirgengist til að taka þátt í þessum loftslagsmálum. Háttvirt nefnd er að flytja málið til þess að þær aðferðir sem eru komnar af stað og búnar að vera lengi í undirbúningi geti haldið áfram. Það var því ekki meiningin að fara í efnislega umfjöllun hér í málinu, hún fór fram síðast, en breyta orðalaginu svo að þetta nái víðar yfir. Ég ætla ekki að segja til um það hér hvar jörðin byrjar eða endar, hvort niðurdæling í hafið sjálft dugi eða hvort það þurfi að fara ofan í sjávarbotninn formlega til þess að falla undir þetta regluverk. Um það ætla ég ekki að fullyrða. En hugsunin hér var bara þessi formbreyting, orðalagsbreyting þannig að ætlunin með frumvarpinu, þegar það fékk efnislega meðferð, nái fram að ganga.

Frú forseti. Ég þakka aftur hv. þingmanni og formanni umhverfis- og samgöngunefndar fyrir framsöguna í þessu máli. Það er svo sannarlega þannig að við erum öll að reyna að finna lausnir á því hvernig við eigum við þá miklu loftslagsvá sem við búum við. Ein af þeim aðferðum sem verið er að skoða í því sambandi er einmitt hvernig hægt er að geyma eða umbreyta koltvísýringi, koldíoxíði, það var alltaf kallað koltvísýringur þegar ég lærði efnafræði. Hvernig er hægt að geyma koldíoxíð eða með öðrum orðum: Hvernig getum við stoppað það að vera að blása þetta allt út í lofthjúpinn og þar með hækka hitastigið á jörðinni? Það er svo sannarlega þannig að Ísland hefur sýnt það að við getum verið í fararbroddi þegar kemur að því að rannsaka og prófa nýja tækni þessu tengdu og ég held ég tali varla við neinn á sviði nýsköpunar sem er að vinna eitthvað á erlendri grund sem ekki hefur talað um Carbfix-verkefnið og ég held að það komi ekki hingað til lands neinir hópar sem eru að skoða eitthvað tengt loftslagsmálum sem ekki fara og skoða Carbfix-verkefnið, enda er það að gera frábæra hluti. Ég hef ekkert á móti því að við séum að laga núverandi lög um hollustuhætti og mengunarvarnir þannig að þau nái líka yfir þá aðferð sem Carbfix er að nota vegna þess að hún er svo sannarlega mjög sérstök og aðferðafræðin skemmtileg, hugsunin á bak við hana mjög öðruvísi heldur en einmitt hefur verið í annarri tækni. En ég vil líka að við pössum okkur á því að við séum ekki að loka okkur inni í því að fókusera bara á einhverja eina ákveðna tækni vegna þess að það verður þannig á næstu árum og áratugum að við munum þurfa að prófa margs konar tækni þegar kemur að því að geyma eða umbreyta eða nýta á einhvern máta koldíoxíð. Eins og ég nefndi hér í andsvari áðan að þá kom í fréttum í dag að í sumar mun hefja starfsemi hér á landi amerískt fyrirtæki sem heitir Running Tide en þeir eru að rækta fljótandi þörungaskóga. Þetta finnst mér mjög athyglisverð hugsun, að skoða það hvort hægt sé að nýta lífræna, eigum við að segja tækni, nota lífrænan þörungagróður til þess að binda og geyma koldíoxíð og jafnvel umbreyta því vegna þess að eitt af því sem gerist þegar líffræðilegu aðferðirnar eru notaðar er einmitt það að lífverurnar taka koldíoxíðið og breyta því annars vegar í súrefni og hins vegar í kol - ég man ekki hvað það heitir á íslensku, orðið einum of langt síðan ég lærði efnafræði. Þetta er athyglisvert, þarna er að koma ný tækni hingað til lands og það tel ég að sé einmitt eitt af því sem við þurfum að vera rosalega opin fyrir, að fá svona tækni til landsins til að prófa, vera land sem er tilbúið að taka á móti nýrri tækni og vinna með henni. Þegar við gerum slíkt þá þurfum við að gera það á þann máta að lagaumhverfið, og þá kem ég kannski að hlutverki okkar hér inni, við þurfum að vera tilbúin að búa til lagaumhverfi sem gerir það að verkum að nýsköpun á þessu sviði sæki hingað. Af hverju er þetta ákveðna fyrirtæki að koma hingað? Jú, það var tilkynnt fyrir nokkrum vikum síðan að fjárfestirinn Davíð Helgason og fleiri væru að setja hér á fót fyrirtæki sem þeir kalla Transition Labs sem á einmitt að vera leiðandi í því að fá þá frumkvöðla sem eru að gera nýja hluti á sviði loftslagstækni til þess að nota Ísland sem þann stað þar sem hægt er að gera þessa hluti. Ef við ætlum að geta dregið svona fyrirtæki að okkur þá þurfum við að vera dugleg í því, sérstaklega hér inni, að passa að okkar regluverk þróist með nýsköpuninni. Þess vegna var ég að spyrja hv. þm. Vilhjálm Árnason hér áðan hvort tækifæri væri til að horfa aðeins víðar á þetta og gera þetta aðeins minna bundið tækninni og þar með opna dyr fyrir fyrirtæki sem eru að hugsa öðruvísi heldur en Carbfix og eru að hugsa öðruvísi heldur en þau fyrirtæki sem Evrópusambandið bjó til sínar upprunalegu reglur fyrir, hvernig við getum opnað þessar dyr og hreinlega laðað að okkur þá nýsköpun sem verið er að leggja stórfé í. Það er nefnilega þannig að það er verið að setja tugi ef ekki hundruð milljarða dollara í nýsköpun á þessu sviði og við þurfum ekki að fá nema 1% af því til Íslands og þá er það bara ansi góð viðbót inn í okkar hagkerfi. Þarna erum við að opna upp tækifæri. Við þurfum, sérstaklega vil ég meina þeir sem sitja í umhverfis- og samgöngunefnd af því að þetta tengist náttúrlega umhverfismálunum, virkilega að vera með augun opin, ekki bara fyrir Carbfix-verkefninu heldur fyrir öðrum verkefnum. Ég hvet hv. nefnd til þess að kynna sér þessi nýju fyrirtæki og þessa nýju aðila sem eru að koma með fjármagn og annað hingað inn til að átta sig á því hvert við þurfum að vera að horfa á næstu árum og áratugum. Þetta tengist ekki bara því sem gerist í umhverfis- og samgöngunefnd. Ég sit í atvinnuveganefnd og nýsköpun fellur náttúrlega þar undir. Við þurfum að vinna vel saman. Við þurfum að tala saman, þessar tvær nefndir, um það hvernig við fáum nýsköpunarfyrirtæki á sviði umhverfismála til að nota Ísland sem alþjóðlega miðstöð og miðpunkt í þessum málum. Það eru ekki bara einhverjir stórir draumar. Þetta eru hlutir sem við raunverulega getum gert ef við vinnum saman að þessum málum og ég hvet hv. kollega mína í stjórn og stjórnarandstöðu til þess að horfa þarna á tækifæri saman vegna þess að ef við finnum upp tækni og gerum okkur tæknileiðandi, gerum frábæra hluti á þessu sviði, þá þurfum við ekkert að vera að rífast um það hvaða prósentu við ætlum að ná í niðurskurði á útblæstri eftir einhver ár, 18 ár eða hvað það er sem við erum búin að setja okkur, vegna þess að þá náum við því miklu fyrr með hjálp tækninnar. En til þess þurfum við að vera opin og vera tilbúin til þess að vinna saman hér inni að þessum málum. Við þurfum kannski líka að hugsa út í það hvort við þurfum að taka upp aðferð sem þingið í Eistlandi tileinkaði sér fyrir nokkrum árum síðan en það er að hugsa út lög á sviði nýsköpunar þar sem hægt er að leyfa og prófa ákveðna hluti með tímatakmörkunum. Það er ekki verið að leyfa öllum að gera það, það þarf ákveðinn ramma utan um það. Þeir kalla þetta, með leyfi forseta, „beta laws“, og stela þar úr hugmyndafræði tæknigeirans þar sem maður sendir út svokallaða beta-útgáfu til þess að prófa hluti. Eins og eistneski forsetinn orðaði þetta þegar hún var að kynna þetta á ráðstefnu sem ég var á: Við erum ekkert endilega viss um að þetta verði endanlegu lögin en við erum alltaf tilbúin til að hraða þeim breytingum í gegn í að prófa okkur áfram. Ég held að það sé hugmyndafræði sem við gætum lært af hér inni, sér í lagi þegar kemur að því að styðja nýsköpun á sviði umhverfismála. Segjum sem svo að þetta ákveðna frumvarp fari núna í gegn á næstu vikum og verði að lögum en svo banki einhver upp á hér í sumar og segi: Heyrðu, ég er með þessa aðferð. Þá séum við - stjórnkerfið, ráðuneytin og nefndirnar - tilbúin að horfa á það og tilbúin segja: Já, ég veit, við vorum að samþykkja þetta fyrir bara nokkrum vikum síðan, en við erum alveg tilbúin til að bæta inn „sjávar“ sem málsgrein. Stundum erum við nefnilega þannig að við segjum: Við erum búin með þetta verkefni. En þegar kemur að nýsköpun og að því að þróa nýjar aðferðir þá erum við aldrei búin. Ég get lofað hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni því að við þurfum örugglega að breyta þessum reglum, kannski á hverju ári héðan í frá. En það er allt í lagi. Það er allt í lagi að breyta þessu. En við þurfum líka að hugsa þegar við erum að setja lögin hvort við eigum kannski að opna ákveðna hluti aðeins meira þannig að við þurfum ekki alltaf að vera að breyta lögunum þegar nýjar aðferðir eða nýjar leiðir koma fram. Ég fagna því að hér sé verið að tryggja það að Carbfix-aðferðin falli undir núverandi löggjöf og ég vona að það sé skoðað og unnið vel og hratt en líka að það sé hugsað aðeins um það hvort við getum bætt einhverju inn þannig að við séum jafnvel opnari fyrir nýjungum þegar þær koma.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu. Ég held ég geti tekið undir alla vega öll þau markmið sem komu fram í þeirri ræðu og lýsi mig tilbúinn til að taka þátt með hv. þingmanni og þingheim í þessu. Ég vildi bara upplýsa hv. þingmann um að það er akkúrat það sem við erum að gera í þessu máli, þ.e. að þingið brást við, bæði stjórnvöld og ráðuneytið, og kom með mál út af Carbfix-aðferðinni til þingsins á síðasta þingi. Mögulega var kappið svo mikið, við vildum vera mest og best, af því að þetta er varanleg geymsla, að við fórum aðeins fram úr þeirri tilskipun sem íslensk stjórnvöld héldu að þau mættu ráða meiru um innleiðinguna á. Núna þurfum við aðeins að bakka til þess að það hægist ekki á Carbfix-verkefninu og því er hv. umhverfis- og samgöngunefnd, eða meiri hluti hennar, að bregðast við með því að flytja málið sjálf af því að það gæti tekið langan tíma að fara að setja allt málið í efnismeðferð aftur og fara í gegnum ráðuneytið og það ferli sem slík mál þurfa að fara í gegnum. Þess í stað tókum við bara umræðuna með umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytinu og fengum minnisblað, fengum ráðuneytið til okkar í nefndinni og fórum yfir þetta og sögðum: Við erum tilbúin í þetta. Þetta er orðalagsbreyting, ekki efnisbreyting. En nýsköpunarverkefnið um að rækta kolefnisskóga í hafi er enn þá á tilraunastigi og samkvæmt mínum upplýsingum hafa ekki komið neinar beiðnir eða upplýsingar til stjórnvalda nákvæmlega um hvernig það er gert. Því myndi það tefja þetta mál of mikið að fara að bíða eftir einhverjum niðurstöðum þar til að bregðast við því hér.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég skil vel að það þurfi að vinna þetta hratt og vel. Það er von mín að nefndin hugsi ekki þannig að þetta sé síðasta breytingin sem gerð verði eða einhver endastöð fyrir lög sem tengjast því að binda koldíoxíð hvar sem það er. Mig langaði að koma því á framfæri gagnvart nefndinni að muna það endilega þegar kemur að þessum málum þar sem við erum að prófa tækni, að við erum mjög framarlega þegar kemur að því að prófa nýja tækni, og þá þurfum við bara að vera tilbúin að hoppa í hvora áttina sem er eða báðar áttir eftir því hvernig tæknin og annað þróast. Hv. þingmaður er formaður umhverfis- og samgöngunefndar og ég varaformaður í atvinnuveganefnd og ég veit að ég get alveg rætt við hv. formann atvinnuveganefndar. Þess vegna legg ég til að þessar tvær nefndir setjist niður, hvort heldur formlega eða óformlega, hvort sem það er í haust eða í sumar, og ræði hvernig við getum unnið saman við að keyra áfram nýsköpun á sviði umhverfismála. Þar eru stór tækifæri sem geta virkilega ekki bara hjálpað umhverfi okkar og öðru hér heima heldur líka dregið fullt af fjármagni hingað til lands, fullt af nýsköpun. Það er það sem við þurfum.

Virðulegur forseti. Ég fagna enn og aftur og tek áskoruninni um samstarf nefndanna. Við í umhverfis- og samgöngunefnd erum til í að vinna hratt og vel með nýsköpuninni og bregðast við. Það er alveg rétt að nýsköpun hleypur svo hratt og tekur alltaf einhverja nýja vinkla þannig að ef maður vill halda bálinu heitu þarf maður að vera á tánum. Ég fagna því að vel sé tekið í að við séum að koma með þetta mál þá óvenjulegu leið að nefndin flytji málið til þess að greiða svolítið fyrir og vera ekki að tefja öflugt verkefni. Við munum líka taka þau mál hratt og örugglega sem fara hina venjulegu leið. Þegar nýsköpunaraðilar leita beint til stjórnvalda, ráðuneytanna eða stofnana eftir atvikum, þá erum við viljug að taka þau mál rétta leið inn í nefndina og gefa þeim góða meðferð og hafa þau ofarlega í forgangsröðun nefndarinnar. Ég vil líka taka undir þau sjónarmið að í loftslagsmálunum eru gríðarleg tækifæri til að byggja upp velsæld á Íslandi ef við fáum að koma með nýsköpun og flytja út okkar þekkingu og reynslu og annað slíkt. En við getum líka lagt svo mikið til loftslagsmálanna, kennt heiminum. Af því að við erum smá þá ganga hlutirnir oft mikið hraðar hér. Mörg önnur mál tengjast þessu í báðum þeim hv. þingnefndum sem hv. þingmaður nefndi. Við erum að fjalla þar um rammaáætlun og stækkanir virkjana. Þeir sem eru í nýsköpun þurfa að fá allt þetta til að vinna til að fá að vera með puttana í framkvæmdum, til þess að fá nýsköpunina fram og þar er ég er boðinn og búinn til að leggja mitt lóð á vogarskálarnar svo það nái fram að ganga.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er hjartanlega sammála, við þurfum að vinna vel saman. Við höfum áratuga reynslu af því að taka okkar þekkingu á sviði grænnar tækni og breiða hana út um heiminn. Jarðhitaskóli Sameinuðu þjóðanna, sem núna er undir GRÓ skólunum, er gott dæmi um það. Sameinuðu þjóðirnar voru að setja á stofn nýja umgjörð utan um nýsköpun á sviði loftslagsmála og það er ekkert land enn þá búið að bjóðast til að vera sá staður sem tekur við því. Þarna er tækifæri fyrir okkur Íslendinga. Ég held líka að samflokkskona hv. þingmanns og núverandi hæstv. utanríkisráðherra sé mjög mikið fyrir nýsköpun. Ég tel að ef allir þessir þrír aðilar, ráðherra, ráðuneyti og nefndir sem tengjast þessum málum - ef við erum tilbúin að hugsa stórt rétt eins og fjárfestar, eins og Davíð Helgason og fleiri eru að gera, og sjá að Ísland er með tækifæri til að verða miðstöð þróunar, ef við hér á þingi tökum höndum saman, sem og ráðuneytin og vinnum með nýsköpunarheiminum þá getum við gert frábæra hluti fyrir hagkerfið hérna heima og fyrir umhverfið úti um allan heim. Við eigum að nota þessi tækifæri og ekki rífast þegar kemur að þeim málum heldur hugsa hvernig við getum unnið saman að því. Ég segi alla vega: Ég er tilbúinn. Og ég heyri að hv. þingmaður er tilbúinn.

Frú forseti. Ég kem upp til þess að ræða aðeins um vinnulag, því að hér er vissulega um gott mál að ræða með góðum markmiðum. Ég er hjartanlega sammála því sem fram hefur komið hér í ræðum, annars vegar hjá formanni umhverfis- og samgöngunefndar og hins vegar hjá hv. þm. Gísla Rafni Ólafssyni, að það eigi að vera keppikefli og markmið okkar að laða nýsköpun hingað til landsins. Í því skyni á löggjafinn að gera það sem í hans valdi er. En af því að hv. þm. Vilhjálmur Árnason lýsti því að kappið hefði verið svo mikið að menn hefðu farið fram úr tilskipun þá er það einmitt þannig sem slysin verða. Þegar frumvörp fá ekki tímann með sér, fá ekki eðlilegan meðgöngutíma, þegar mál eru unnin á hlaupum, þá bjargar það þeim ekki að þau séu í grunninn góð eða markmiðin séu góð því að þannig verða slysin. Ég geri aðeins athugasemdir við það tungutak hér að meiri hlutinn, eins og ég skil það, sem er á þessu máli sé liðlegur og þeir sem ekki eru með séu það þá ekki. Hérna er verið að leggja fram breytingar sem vissulega eru orðalagsbreytingar. En þannig eru jú allar lagabreytingar, breytingar á orðalagi, og orðum fylgja efnisbreytingar. Ég styð þetta mál heils hugar, markmiðið þar að baki, annars vegar hvað varðar nýsköpunina, hins vegar hvað varðar markmið í loftslags- og umhverfismálum. En hér er verið að leggja fram á óskaplega miklum hraða breytingar sem eru vissulega tæknilegs eðlis. En tæknilegar breytingar hafa líka efnisáhrif í för með sér. Þessar breytingar á orðum sem komu fram mjög skyndilega leiða til þess að hér er í reynd verið að leggja fram bandorm, því að þá þarf ekki bara að breyta þeim lögum sem eru til umfjöllunar og umræðu heldur líka lögum um umhverfismat framkvæmda og áætlana og lögum um loftslagsmál. Við verðum bara að trúa því og treysta og vona að það að kippa út orðum í fullhugsaðri lagasetningu og skipta þeim út fyrir önnur, sé jafn hættulítið og meiri hlutinn vill vera láta. Ég hefði einmitt í ljósi hagsmuna og í ljósi þess tíma sem við höfum, talið fara vel á því að vinna þetta mál með öðrum hætti þannig að við værum vissulega að vinna það hratt en jafnframt vel. Og það vantar upp á það.