Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1076, um aðkomu að samningum við kröfuhafa og meðferð slitabúa föllnu bankanna o.fl., frá Árna Páli Árnasyni. Einnig hefur borist bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1136, um fundahöld, frá Brynhildi Pétursdóttur.

Virðulegur forseti. Aflandseyjahneykslið hefur ekki bara orðið til þess að hæstv. forsætisráðherra sagði af sér heldur er nú farið að leiða til þess að starfsmaður flokks, framkvæmdastjórar lífeyrissjóða og ýmsir miklu lægra settir menn en fjármálaráðherra hafa ákveðið að stíga til hliðar til þess að traust megi hvíla á þeim störfum og stofnunum sem þeir veita forstöðu. En áfram situr fjármálaráðherra hér og neitar að horfast í augu við þau áhrif sem aflandseyjahneykslið hefur haft fyrir stöðu einstakra ráðherra og ríkisstjórnarinnar. Hann neitar að rjúfa þetta þing og boða til kosninga. Nú spyr maður: Á líka að ganga á bak yfirlýsingum fjármálaráðherra um að þetta kjörtímabil verði stytt um eitt þing? Á ekki að kjósa fyrr en einhvern tíma í vetur, seint í október? Á að efna til nýs þings í haust og ganga þvert á yfirlýsingar þær sem Bjarni Benediktsson gaf sjálfur út um leið og hann hafði stofnað þá nýju ríkisstjórn sem nú situr? Nei, virðulegur forseti, það gengur ekki. Sú málaskrá sem menn hlæja að,  
             Það er kominn tími 

Virðulegi forseti. Við erum enn þá í auga hvirfilbylsins. Panama-skjölin hafa skilið eftir sig gríðarleg spor í íslensku samfélagi. Þau munu verða fleiri og dýpri. Áhrifanna er farið að gæta eins og hér hefur komið fram. Hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra hefur sagt af sér. Nöfnunum fjölgar. Kristján Örn Sigurðsson, framkvæmdastjóri Sameinaða lífeyrissjóðsins, er eitt. Kári Arnór Kárason tilkynnti að hann ætlaði að hætta sem framkvæmdastjóri Stapa lífeyrissjóðs og Hrólfur Ölvisson, framkvæmdastjóri Framsóknarflokksins, er hættur. Enn skilar þó forusta ríkisstjórnar Íslands auðu í stærsta verkefni seinni tíma, því verkefni hvernig Alþingi Íslendinga ætlar að taka á þessu fordæmalausa máli. Ráðherra skattamála, skattamálaráðherra Íslands, situr enn en er sjálfur í Panama-skjölunum. Forseti. Þetta gengur ekki. 

Virðulegi forseti. Það er ákveðið áhyggjuefni að stjórnarandstaðan geti ekki séð fyrir sér að þingið haldi áfram að vinna að þeim fjölmörgu málum sem við höfum verið að vinna með í nefndum og ríkisstjórnin hefur komið fram með allt frá síðasta hausti. Hér er á stundum sagt að þetta sé verklaus ríkisstjórn vegna þess að málin séu allt of fá, núna er mantran orðin að þetta séu allt of mörg mál, að við getum ekki afgreitt svona mörg mál. Staðreyndin er sú að fyrir þinginu liggur heilbrigður fjöldi mála sem er langt kominn, málalisti sem ræddur hefur verið við stjórnarandstöðuna. Hann er mjög eðlilegur, það er ekkert óvanalegt við hann. Það sem við skulum gera er að nýta þetta þing, þá daga sem eru fram undan, til að ljúka þeim málum. Við höfum á fundum með forustu stjórnarandstöðunnar margítrekað hvernig við viljum vinna að framgangi þessara mála, svo göngum við til fundar við kjósendur, 

Virðulegi forseti. Hvar á byggðu bóli í veröldinni gæti fjármálaráðherra, æðsti yfirmaður skattheimtu og skattamálefna í landinu, setið á ráðherrastóli eftir aðra eins afhjúpun og þá sem hefur nú verið gerð um þátttöku hans og aðild að aflandsfélögum í skattaskjólum? Það mundi hvergi í hinum siðmenntaða heimi, tel ég, líðast nema þá hugsanlega hér. Það er átakanlegt í ljósi þess að við Íslendingar höfum státað okkur af ríkri lýðræðishefð. Við höfum státað okkur af því fram að hruni að minnsta kosti að vera stéttlaust land, en nú er komið í ljós að þotuliðið sem stýrir Íslandi ætlar sér aðrar leikreglur en almenningur í landinu þarf að lifa við. Það er óásættanlegt, virðulegi forseti, að hefja þingstörf, mæta hér til funda eins og ekkert hafi í skorist á meðan fjármálaráðherra 

Virðulegi forseti. Hæstv. fjármálaráðherra segist hafa plan um að kjósa með haustinu og þess vegna þurfum við ekki að ræða neitt um þessi mál undir liðnum um fundarstjórn forseta. Ástæðan fyrir því að við erum að ræða þetta undir þeim lið er að ríkisstjórninni hefur ekki tekist að rökstyðja það á nokkurn einasta hátt þannig að nokkur maður geti skilið það af hverju hún ætti að sitja áfram. Hún hefur viðurkennt að umboð hennar hafi runnið sitt skeið á enda. Hún er að hrökklast frá. Hún ætlar að stytta kjörtímabilið.  Hæstv. fjármálaráðherra. Er það della? Er hún ekki að hrökklast frá völdum?  Alls ekki. Hún er að hrökklast frá. Við erum stödd í miðju bílslysi sem sýnt er hægt og hæstv. fjármálaráðherra virðist ekki gera sér grein fyrir því að trúverðugleikinn er enginn, 

Hæstv. forseti. Hér fundum við eins og ekkert hafi í skorist. Eftir hrun áttuðu fleiri og fleiri Íslendingar sig á því að ákveðinn hópur landsmanna saug fé út úr hagkerfinu til að hagnast á kostnað samborgara sinna. Með afhjúpun Panama-skjalanna kom í ljós að þrír ráðherrar í ríkisstjórn Íslands voru þátttakendur í þeim ljóta leik. Tveir þeirra sitja enn eins og ekkert hafi í skorist og tala til okkar hinna um að við skulum vinna með þeim að framgangi góðra mála. Herra forseti. Það kemur ekki til greina. Krafan hér úti er um kosningar strax. Það eru ekki bara dyntir í stjórnarandstöðunni, það er fullkomin vantrú á forustu Sjálfstæðisflokksins og forustu Framsóknarflokksins og krafa um að við fáum endurnýjað umboð 

Virðulegi forseti. Að menn skuli halda það hér á ráðherrabekkjunum að það sé í lagi að byrja þennan dag eins og hvern annan þingdag segir svo mikið. Það segir okkur þá sögu að mönnum finnst þetta allt í lagi, mönnum finnst sú staða sem afhjúpuð hefur verið með Panama-skjölunum ekki þess virði að eyða tíma þingsins í að taka raunverulega á því. 
             Menn gætu stigið til hliðar og sagt: Heyrðu, það verður kosið strax vegna þess að hér hefur orðið trúnaðarrof og við þurfum öll endurnýjað umboð. En þeir hafa kosið að gera það ekki. Plan B væri hugsanlega að reyna að eyða núna öllum kröftum þingsins í að girða fyrir að svona lagað geti nokkurn tímann gerst aftur. Eru menn að því? Nei, nei, menn eru bara með öll nefndastörf í hægagangi og í einhverju svona kaffispjalli eins og ekkert hafi í skorist. Það er vegna þess að þeim stendur á sama. Svona vilja þeir hafa þetta. Það opinberast hér.

Virðulegur forseti. Það er planið, segir hæstv. fjármálaráðherra. En það er einmitt meinið, það er ekkert plan. Stjórnarflokkarnir hafa lagt fram lista yfir mál sem þeir hafa ekki einu sinni enn þá skrifað,  Ríkisstjórnin er rúin trausti. Ef hún telur að einhver vilji sé til þess í landinu að hún sé hér við völd og afgreiði þau mál á hún að mæta kjósendum. Þá á formaður Sjálfstæðisflokksins að ræða málin við kjósendur og sækja traust og umboð til þess að afgreiða þennan málalista vegna þess að hann hefur hvorki traust né umboð til þess að afgreiða þennan málalista eftir það sem á undan er gengið.

Herra forseti. Vilji menn ræða undir liðnum um fundarstjórn forseta traust á fjármálaráðherranum finnst mér menn vera komnir út fyrir dagskrárliðinn. Hér var rætt vantraust á ríkisstjórnina og það var fellt. Ríkisstjórnin ákvað að eigin frumkvæði að ljúka þessu þingi, ljúka stórum og mikilvægum málum, og hefur boðað að kosið verði í haust. Fyrir þessu er mjög ríkur meiri hluti í þinginu og það er ekki nema lýðræðislegt að fylgja því. Ef einstaka þingmenn vilja koma með vantrauststillögu á ráðherra skulu þeir bara gera það en það á ekki að vera að eyða góðum tíma þingsins í svona umræðu undir öðrum dagskrárliðum þingsins. Varðandi það sem við viljum gera í málefnum aflandsfélaga og skattaskjóla var tekin við mig sérstök umræða um þau í þinginu fyrir stuttu. Ég hef gert grein fyrir því hvað stjórnvöld eru að gera og hyggjast gera í þeim málum. Við skulum líka ræða það á réttum stað í þinginu. Það að koma upp undir dagskrárliðnum um fundarstjórn forseta og láta sem svo að stjórnvöld  Talandi um traust, mættu ekki sumir þeirra sem stigu hér upp líta örlítið í eigin barm og spyrja sig:  Staðreyndin er sú að stjórnarflokkarnir hlakka til funda með kjósendum  
            

Herra forseti. Ég hefði talið að sú atburðarás sem við höfum orðið vitni að síðustu vikur, sá áþreifanlegi vitnisburður sem við höfum orðið vitni að um mál sem voru okkur auðvitað kunnug úr rannsóknarskýrslu Alþingis, sem birtist okkur nú með áþreifanlegum hætti hefði kallað á sterkari viðbrögð. Það er enn þá skoðun mín að eðlilegt hefði verið að boða til kosninga í vor. En ríkisstjórnin felldi þá tillögu, eða stjórnarmeirihlutinn, með 37 atkvæðum eins og kunnugt er, og ákvað að boða til kosninga í haust á þeim forsendum að hér væru brýn mál sem þyrfti að ljúka. Að sjálfsögðu furðum við okkur á því þegar síðan er birtur listi 77 mála 

Virðulegur forseti. Planið var nefnilega að kaupa tíma, að fresta og fá tíma til þess að grípa til aðgerða sem mögulega mundu hífa upp fylgið.  Sömu sögu er að segja í heilbrigðiskerfinu. Þjóðin öll er í uppnámi yfir því. Menntakerfið, alls staðar. En það átti að gefa í fjórða árið og kaupa sér vinsældir með fjármunum almennings. Það sem nú er að gerast er að Sjálfstæðisflokkurinn er að kaupa sér tíma til þess að reyna að hífa upp fylgi Framsóknarflokksins vegna þess að enginn annar ætlar 

Ný umræðuhefð Bjartrar framtíðar.

Og þú ert gæslumaður hennar, Bjarni.

Takk fyrir, virðulegi forseti. Menn geta beitt aflsmun í þessum þingsal, sex þingmanna aflsmun, til þess að verja siðspillta ríkisstjórn og þeir gera það. En við í stjórnarminnihlutanum, stjórnarandstöðunni, höfum rödd. Það er skylda okkar að beita þeirri rödd og það hyggjumst við gera. Ég lýsi vantrausti á þessa ríkisstjórn. Ég lýsi vantrausti á sitjandi fjármálaráðherra og tel að hann ætti að sjá sóma sinn í því að segja af sér og forsætisráðherra að rjúfa þing svo að kjósendur fái að veita þeim umboð sem þeir treysta til stjórnar landinu.

Herra forseti. Undanfarna daga hafa haldið áfram að hellast yfir þjóðina hneykslismál varðandi Panama-skjölin sem beinir óhjákvæmilega spjótum sínum að sitjandi ráðherrum í ríkisstjórninni, hæstv. fjármálaráðherra og innanríkisráðherra, með aðkomu þeirra að Panama-skjölunum. Margir eru búnir að segja af sér vegna aðkomu sinnar að aflandsfélögum, vegna algerlega sambærilegrar aðkomu að aflandsfélögum og sitjandi ráðherrar hafa. En sitjandi ráðherrar telja það ekki koma sér neitt við. Meira að segja stígur framkvæmdastjóri Framsóknarflokksins til hliðar. Hæstv. forsætisráðherra segir að hann hafi svo sem ekkert brotið af sér en hann vilji ekki kasta rýrð á Framsóknarflokkinn. Framsóknarflokkurinn er auðvitað það stór og merkileg stofnun að framkvæmdastjórinn stígur til hliðar. En hæstv. fjármálaráðherra og innanríkisráðherra, 

Virðulegur forseti. Hér var þingflokksformannafundur í gær þar sem þingflokksformenn allra flokka á Alþingi samþykktu dagskrá þessa dags og dagskrá morgundagsins. Síðan kemur hópur úr þessum ágætu flokkum, sumum hverjum, og krefst þess að frá því verði fallið og eitthvað annað gert. Virðulegur forseti. Ég er 2. þm. Sjálfstæðisflokksins í Suðvesturkjördæmi. Ég er 3. þm. þess kjördæmis. Að baki mér sem þingmanni stendur stór hluti þjóðarinnar. Þeir kjósendur sem hafa kosið mig til ábyrgðarstarfa fyrir hönd þingflokksins, fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins og sem þingmann í mínu kjördæmi, eru ekki að kalla á kosningar. Þegar stjórnarandstaðan stendur hér í tíma og ótíma og talar um að þjóðin sem heild eins og eitthvert ákveðið mengi sem styður hana standi að því 

Það kemur í ljós í kosningum.

Virðulegi forseti. Vegna þess að hv. þm. Ragnheiður Ríkharðsdóttir vísar í fund þingflokksformanna í gær þar sem, samkvæmt hennar orðum, samkomulag var um dagskrá þingfundar í dag og á morgun vil ég segja að þar var sannarlega dagskrá dagsins í dag og á morgun rædd, eins og eðlilegt er, en það er auðvitað forseti sem leggur fram dagskrá þingsins og hann hafði heyrt sjónarmið okkar allra sem ættu við í þeirri ákvörðun sem hann stæði frammi fyrir í því að leggja dagskrá þingsins fram. Þar var það ekki rætt að fella niður eða fella út dagskrárliðinn um fundarstjórn forseta. Dagskrárliðurinn um fundarstjórn forseta verður notaður þegar þarf og það er mjög mikil ástæða til þess að nota dagskrárliðinn fundarstjórn forseta núna. 

Forseti vill blanda sér í þessa umræðu úr því að farið var að ræða um þann fund sem forseti átti með þingflokksformönnum í gær sem var ágætur og uppbyggilegur. Þar varð niðurstaðan sú að greiða fyrir því sérstaklega að mál frá Vinstri hreyfingunni – grænu framboði og Samfylkingunni sem lúta að aflandsfélögum yrðu tekin á dagskrá á morgun þannig að þar gæfist efnislegt rými til að fjalla um þessi mál, auk þess sem auðvitað er dagskrárliður að vanda við þessar aðstæður í upphafi þingfundar óundirbúnar fyrirspurnir til ráðherra þar sem hv. þingmenn hafa tækifæri til að ræða þessi mál eða önnur við hæstv. ráðherra.

Virðulegi forseti. Allt sem er að í íslenskri pólitík kristallaðist ágætlega í ræðu hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur áðan. Þegar svona trúnaðarbrestur hefur orðið, eins og hér varð og hefur verið opinberaður í gegnum Panama-skjölin þar sem hluti þjóðarinnar, elíta, hefur sogað fjármuni út úr íslensku efnahagskerfi og þar á meðal ráðherrar í þessari ríkisstjórn, er eðlilegt að við sem hér sitjum spyrjum okkur: Hvernig getum við endurreist það traust sem þarf að vera á þessari stofnun? Í staðinn ákveða hv. þingmaður og þessi ríkisstjórn að setja upp boxhanskana og slá til baka  Nei, þessi ríkisstjórn ætlar sko að verjast, það þarf að verja völdin. 

Virðulegi forseti. Við höfum síðustu missirin upplifað svona stundir þar sem í upphafi þingfundar er tekinn liður um fundarstjórn forseta sem í þingsköpum var ætlaður til að fjalla um dagskrá og eitthvað sem færi úrskeiðis við fundarstjórn forseta og hann hefur breyst í að verða umræðuliður til að þingmenn minni hlutans geti komið sínum sjónarmiðum á framfæri. Það er auðvitað þeirra val. Ég held hins vegar að eitt af því sem sé að í áliti almennings og kjósenda á Alþingi og okkur stjórnmálamönnum sé akkúrat slík notkun á fundarsköpum Alþingis í stað þess að einbeita okkur að þeim verkefnum sem við erum með fyrir framan okkur, allir þingmenn í ólíkum nefndum. Það er svo sannarlega unnið að aflandsmálum sem vissulega skekja þjóðina og valda okkur áhyggjum um það hvernig við komumst frá þeim. 

Hæstv. forseti. Ég sé mig knúna til að koma hingað upp því að ég er algjörlega ósammála hæstv. forsætisráðherra í því hvernig þjóðin lítur á það hvernig við verjum tíma okkar á Alþingi og hvar áherslan eigi að vera, þar á meðal hvernig við nýtum þennan lið, fundarstjórn forseta. Ég heyri kannski aðrar raddir en hæstv. forsætisráðherra en við endurspeglum líka ólíka hópa í samfélaginu og þess vegna er eðlilegt að við endurspeglum ólíkar raddir hér inni. Það sem ég heyri er spurningin: Af hverju er ekki meiri áhersla á að ræða veru ráðamanna í hæstv. ríkisstjórn í Panama-skjölunum? Af hverju er ekki verið að ræða meira á Alþingi af hverju hæstv. ráðherrar hafa ekki sagt af sér? Og af hverju er haldið áfram  Þetta er það sem ég heyri frá þjóðinni. Mér finnst mikilvægt að það komi hér fram líka og þess vegna er ég algjörlega ósammála hæstv. forsætisráðherra.

Herra forseti. Ég verð að taka undir að ég er ekki sammála hæstv. forsætisráðherra sem leggur blessun sína yfir skattaskjól og aflandsfélög. Hann gerði það hér síðast í gær. Hann heldur því fram að stærstu mótmæli Íslandssögunnar sem áttu sér stað fyrir ekki svo löngu síðan þar sem fólkið kallaði eftir kosningum strax, kallaði eftir því að ríkisstjórnin færi frá, ekki bara að fyrrverandi forsætisráðherra segði af sér. Nú dregst upp hvert málið á fætur öðru tengt Framsóknarflokknum, við sitjum með ráðherra í ríkisstjórn sem eru tengdir aflandsfélögum, það er ekki það sem þjóðin biður um, að þessir aðilar hafi umboð til að klára einhver tiltekin, óskilgreind verkefni sem þeir ætla að ákveða hver verða. Það er að minnsta kosti ekki það sem fólk er að ræða í kringum mig og ekki eru það bara mínir kjósendur, það get ég fullvissað hæstv. forsætisráðherra um, 

Herra forseti. Það er þetta með þjóðina, hvort við alþingismenn megum vísa til þess að þjóðin vilji þetta og hver sé þjóðarviljinn. Þjóðarvilji er oft mældur í skoðanakönnunum. Þjóðarviljinn núna stendur til þess að kosið verði.  Mér finnst vera með ólíkindum 

Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra og félags- og húsnæðismálaráðherra.

Virðulegi forseti. Málefni skattaskjóla eru eðlilega ofarlega á baugi og mjög mikilvægt að Ísland skipi sér í fremstu röð ríkja í baráttu gegn skattaskjólum. Vandi okkar er sá að ríkisstjórnin hefur verið mjög loðin, svo ekki sé meira sagt, í svörum um viðhorf sín til þessara mála og ekki treyst sér til að lýsa því yfir að eign í skattaskjólum sé óásættanleg, sé samfélagslega skaðleg með ótvíræðum hætti. Nú kom hingað um síðustu helgi formaður PES, flokks evrópska jafnaðarmanna, Sergei Stanishev, fyrrverandi forsætisráðherra Búlgaríu, og hélt erindi um stefnumörkun evrópska jafnaðarmannaflokksins, sem hefur verið gefin út í 12 punktum, um aðgerðir gegn skattaskjólum. Þær fela meðal annars í sér að gerðir verði upplýsingasamningar milli Evrópusambandsríkja og allra ríkja sem hafa gengist undir kvaðir OECD um upplýsingaskipti um skatta- og fjárhagsmálefni og að þau ríki verði beitt þvingunum sem ekki eru tilbúin til að gangast undir slíka samninga og kvaðir. Þá er lagt til að skylda fjármálafyrirtæki til að skila upplýsingum til skattyfirvalda um reikninga í ríkjum utan Evrópusambandsins sem ekki eru tilbúin að gangast undir slíkar kvaðir eða samninga og að efla gagnsæi og upplýsingagjöf um félög sem skráð eru utan Evrópusambandsins en starfa innan þess, svo sem hverjir eru raunverulegir eigendur. Þá eru lagðar til aðgerðir varðandi fjölþjóðleg fyrirtæki sem starfa innan Evrópuambandsins, að þau þurfi að gefa upp allar tekjur til skatts, og að styrkt verði refsilöggjöf varðandi aðstoð banka við skattundanskot, en við höfum séð í umfjöllun hérlendis að það eru íslenskir bankar sem  Ég vil spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Er hann tilbúinn að taka undir stefnumörkun 

Virðulegi forseti. Ísland er í fararbroddi í þeirri baráttu sem nú stendur yfir til að afhjúpa leyndina í skattaskjólum, komast að upplýsingunum með því að við höfum einmitt gert slíka upplýsingaskiptasamninga og hv. þingmaður talar hér um. Við höfum tekið upp nýjustu staðla OECD og við erum í hópi þeirra þjóða sem fyrst innleiða þá. Við höfum þess utan keypt gögn, varið tugum milljóna til að kaupa gögn til að komast frekar á snoðir um það hverjir svíkja undan, hverjir skila ekki sínu. Það er ágætt að hér komi fram, vegna þess að mér finnst eins og margir þingmenn séu ekki upplýstir um það, að skattyfirvöld hafa heimildir til að fá upplýsingar úr fjármálakerfinu og hafa nú þegar gert það. Hv. þingmaður segir að stjórnarflokkarnir séu eitthvað tregir að taka þátt í þessari baráttu. Það er alrangt. Það er eitt sem ég held að hv. þingmaður átti sig ekki alveg á, það er að með því að gera upplýsingaskiptasamninga, með því að fara þá leiðina, viðurkenna menn tilvist aflandseyja, viðurkenna þeir viðskipti sem þar eiga sér stað. Og þegar menn fara til ríkisskattstjóra, taka þar upp eyðublað sem liggur uppi í hillu, fylla það út og standa skil á sínu með þeim hætti sem hv. þingmaður samþykkti með sérstakri CFC-löggjöf eru menn - eins og ég studdi svo sem líka, bara þannig að það sé á hreinu, ef menn eru eitthvað að hrista hausinn yfir því - þegar menn gera þetta, þegar menn standa skil á sínu í samræmi við íslensk lög, fylla út þau eyðublöð sem þeim ber að gera í íslenskum stofnunum, finnst mér ekki eðlilegt að menn komi hér upp og segi: Þetta er fólkið, þetta er fólkið sem við ætlum að koma á fót sérstakri rannsóknarnefnd um á Alþingi og telja upp og birta opinberlega nöfn þess. Það er tillaga Vinstri grænna. Ég held að málið sé einmitt það sem fram kom á ágætum fundi Samfylkingarinnar í síðustu viku, samkvæmt því sem ég sá í fréttum, að við verðum að gera grundvallarmun á þeim sem svíkja undan og stela, skila ekki sínu, peningaþvætti og skattsvikum annars vegar 

Virðulegi forseti. Ég tók þátt í því að samþykkja lög um CFC-löggjöf. Það var til þess að afla ríkinu möguleika á tekjum af eignum sem voru faldar í aflandsfélögum. 

Virðulegi forseti. Menn komast ekkert í kringum það. Ef menn setja löggjöf um CFC-félög og gefa út upplýsingar, leiðbeiningar um það hvernig menn eigi að gera grein fyrir þeim hlutum, setja á sama tíma reglu um að menn fái ekki að njóta ávinningsins, hins skattalega ávinnings sem gæti falist í því að vera á slíku skattsvæði, nema upp að vissu marki, menn fá ekki að njóta þess nema upp að vissu marki, þá eru menn þar með búnir að búa til umgjörð fyrir starfsemi, eignir og tekjur á slíkum svæðum. Þetta verða menn að viðurkenna. 
             Það er auðvitað með ólíkindum að á þinginu komi síðan í framhaldinu fram tillaga, sem við ætlum að ræða á föstudaginn, um að setja skuli á fót sérstaka rannsóknarnefnd til að lista upp það fólk og birta opinberlega í skýrslu nöfn þeirra sem hafa fylgt lögum sem þetta sama og fólk hefur sett. Það er mjög merkilegt hvert menn eru komnir í þessari umræðu. En ég 

Herra forseti. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra vill gera greinarmun á því hvernig menn nýta aflandsfélög. Það hefur komið ítrekað fram í máli hans í þinginu að þetta mál snúist fyrst og fremst bara um skattundanskot en ekki um tilvist aflandsfélaga í skattaskjólum í heild sinni. Hæstv. ráðherra getur að minnsta kosti leiðrétt þann skilning, en þannig hef ég skilið hæstv. ráðherra meðan umræðan á alþjóðavettvangi, hefði ég talið að við gætum verið sammála um, snýst um það hvort tilvist þessara skattaskjóla ein og sér skekki ekki samkeppnisstöðu atvinnulífs þar sem spilað er eftir öðrum leikreglum eins og við höfum til dæmis sett okkur hér á landi. Við setjum okkur tilteknar leikreglur á Íslandi. Þeir sem spila eftir þeim eru í annarri samkeppnisstöðu en þeir sem eru með aflandsfélög í skattaskjólum. Tilvist þessara félaga, við hljótum að velta því fyrir okkur hvort hún sé eðlileg. Það er baráttan og umræðan á alþjóðavettvangi, og leyndin yfir því. En ég ætlaði ekki að spyrja um þetta. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um það sama og ég spurði hann um í síðustu viku og var þá talsverður hiti í umræðunni þannig að hæstv. ráðherra komst kannski ekki alveg til að svara mér í fyrirspurninni. Hún lýtur að þeim sem eiga aflandskrónur hér og er fyrirhugað að geti núna losnað út úr höftum í gegnum útboð á aflandskrónum. Sú krafa hefur verið uppi að grafist verði fyrir um eða leitað upplýsinga um raunverulegt eignarhald þeirra sem eiga þær aflandskrónur, þ.e. hvort þar séu einhvers konar aflandsfélög á meðal, þ.e. að Seðlabankinn afli þessara upplýsinga um raunverulega eigendur. Finnst hæstv. ráðherra að slíkt komi til greina, og jafnvel þá að til greina komi að grípa til einhverra aðgerða sem komi í veg fyrir að þeim aðilum sem ekki vilja gefa upp raunverulegt eignarhald verði sleppt úr landi? 

Virðulegi forseti. Mér er farið að þykja þetta dálítið einkennilegt. Það er eins og fólki líði illa með að hafa stutt þessa CFC-löggjöf, að mönnum líði illa með að hafa sett hér sérstök lög og reglur, gefið fólki leiðbeiningar um hvernig það ætti að gera grein fyrir sínu og hvernig það yrði skattlagt vegna þess að í kjölfarið, í dag eftir fram komin skjöl þá koma menn og segja: Nei, nei, nei, baráttan snýst ekkert um það að menn eigi að skila sínu, baráttan snýst ekkert um að afhjúpa leyndina, baráttan snýst ekkert um peningaþvætti og skattsvik. Nei, baráttan snýst um að berjast gegn þessu. Bíddu - hvers vegna þá að semja CFC-löggjöf sem viðurkennir starfsemi á þessum svæðum? Af hverju lögðu menn ekki einfaldlega fram frumvarp á þeim tíma? Hvers vegna eru menn á vettvangi OECD að gera upplýsingaskiptasamninga við þessi lönd? Hvers vegna að gera samninga við þá sem menn vilja ekki horfa til? Menn eru algerlega komnir út í horn í röksemdafærslu sinni. Menn gera ekki samninga við þá sem þeir ætla að afneita. Það getur ekki verið. Menn eru algerlega komnir í heilan hring. Þetta dregur fram það sem kom svo ágætlega fram á ráðstefnu Samfylkingarinnar og ég tók eftir í fréttum að það sem öllu skiptir í þessum málum er að beina sjónum sínum að peningaþvættinu, að skattsvikunum og leyndinni. Svo geta einstök ríki farið þá leið sem við Íslendingar höfum gert líka því til viðbótar og afnumið allan ávinninginn, skattalega ávinninginn, eða bróðurpart hans því til viðbótar. Vilji menn hins vegar fara hina leiðina þá skulum við bara hætta að gera upplýsingaskiptasamninga. Það verður væntanlega til lítils vegna þess að því fylgir að menn byggja á því að þessi tilvist geti verið til staðar og verði með einhverjum hætti skattlögð hér. Þannig eru reglurnar. Þetta er algjör kúvending í málflutningi. Varðandi einstaka eigendur tel ég að skattastofnanir, skattrannsóknarstjóri og ríkisskattstjóri hafi tækifæri 

Herra forseti. Hæstv. ráðherra hefur einhverjar áhyggjur af því að mér sé farið að líða illa. Mér líður ekkert illa. En ég velti fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sé farið að líða eitthvað illa með þá spurningu sem ég kom með í síðustu viku og kem með aftur og fæ ekki svar við. Ég get alveg komið með hana aftur í næstu viku. Það er alveg velkomið. En nú skal ég endurtaka spurninguna. Ríkisstjórnin leggur áherslu á að ljúka afnámi hafta. Það þarf að ljúka útboði á aflandskrónum. Er rétt að birta upplýsingar um hvort það séu aflandsfélög í eigu Íslendinga í hópi þeirra sem eiga skuldabréf eða bankainnstæður í snjóhengjunni? Er hugsanlegt, ef aðilar vilja ekki gefa upp raunverulegt eignarhald, að þeim verði ekki sleppt úr haldi? Er þetta eitthvað sem hæstv. ráðherra hefur skoðað eða vill skoða í tengslum við útboð á aflandskrónum? Þetta er spurningin, herra forseti. Það væri gaman að fá svar.

Virðulegi forseti. Það hefði verið ágætt að fá skoðun hv. þingmanns á þessu líka. Ég …  Ég var að svara því í minni fyrri ræðu: Það gefur tilefni fyrir skattyfirvöld til að skoða hvort þar sé allt með felldu. Svo er sagt: Ef þeir vilja ekki gefa upp raunverulegt eignarhald sem þarna eiga í hlut, hvað eigum við þá að gera í því? Bíddu, ef við vitum ekki hvert raunverulegt eignarhald er, hvernig eigum við þá að geta fundið út úr því hvort þetta eru Íslendingar eða einhverjir aðrir? Mér finnst þessi spurning komin dálítið í hring. 

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að fagna því að til umræðu verði á morgun mál um aflandsfélög, sem er auðvitað mál málanna í íslenskri pólitík. Mig langar til að beina fyrirspurn til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra vegna þess að ég er hugsi yfir stöðunni hjá okkur í þinginu. Ég tek þeirri ábyrgð mjög alvarlega að vera þingmaður og eins og við vitum hafa upplýsingarnar úr Panama-skjölunum valdið algjörri pólitískri upplausn. Það siðrof sem kom í ljós og afhjúpaðist í birtingu skjalanna og eru að birtast núna í hverri viku er slíkt að traust og trú á íslenskt stjórnmálalíf er algjörlega hrunið, hafi það verið eitthvað til að hrópa húrra fyrir. Ein af helstu röksemdafærslum fyrir því að halda ríkisstjórnarsamstarfi Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks áfram var að hér yrði að klára mjög mikilvæg mál, að horfa yrði til mála sem vörðuðu sérstaklega þjóðarhag. Ég vil taka undir það að hlutverk okkar á Alþingi er ekki síst einmitt þjóðarhagur og þjóðarhagsmunir miklu frekar en til dæmis hagsmunir einhverra stjórnmálaflokka sem við tilheyrum. Nú hefur sést rúmlega 70 mála listi frá ríkisstjórninni, en enn þá er dálítið óljóst hvaða mál eru svo mikilvæg að við þurfum að hafa ríkisstjórn sem virðist því miður ekki njóta mikils trausts meðal þjóðarinnar. Hvaða mál eru það sem hæstv. fjármálaráðherra telur að séu svo mikilvæg að þau kalli á þessa ríkisstjórn og að það séu engir aðrir en Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur sem geti leitt þau til lykta?

Herra forseti. Mér þykir auðvitað mjög leitt að geta ekki komið hingað upp og lýst fullu trausti á Bjarta framtíð og Vinstri græna til þess að ljúka málum ríkisstjórnarinnar eða koma fram með sambærileg mál og leiða þau til lykta. Ég er ekki að fara að gera það. Þegar við vísum í það að við ætlum að ljúka okkar málum þá erum við að vísa í allan þann málafjölda sem hefur komið fram frá því þing var sett í september, öll þau mannsár sem hafa farið í að vinna að þeim málum í nefndum þingsins. Við erum að vísa í þann lista sem stjórnarandstaðan ýmist segir að sé skammarlega stuttur eða óraunhæft langur. Á þeim lista eru mál sem þingmenn hafa eflaust ólíkar skoðanir á. Við teljum þetta vera mikilvæg framfaramál. Má ég nefna númer eitt, afnám gjaldeyrishafta. Má ég nefna númer tvö, að fara yfir fimm ára efnahagsáætlun og setja landinu, Íslandi, í samræmi við lög um opinber fjármál fjármálastefnu til næstu ára og taka umræðu um það í þinginu. Má ég nefna mál sem snerta almannatryggingar, heilbrigðismál og fjölmarga slíka þætti, jafnvel íslenska námsmenn. Við getum farið víðar yfir sviðið ef menn vilja, en ég er bara að vísa í listann. Ég geri ekki ráð fyrir að þingmenn verði allir sammála. Það getur hver sem er stigið upp í þessa pontu og lýst frati á þetta allt saman, en þá kemur einfaldlega í ljós í atkvæðagreiðslu hvort það er ekki svo að á bak við flest þessara mála er bara sterkur meiri hluti. Menn grípa oft til þess að segja eitthvað vera andlýðræðislegt o.s.frv. Það er ekkert lýðræðislegra en það að leyfa þinginu að starfa í samræmi við lög og stjórnarskrá til að leiða fram þingviljann. Mikið hlakka ég síðan til að ganga til fundar við kjósendur og leggja þann gríðarlega árangur á borðið sem ríkisstjórnin hefur náð á þessum þingvetri og fyrri árum.

Virðulegi forseti. Ríkisstjórnarflokkarnir felldu tillögu um að gengið yrði strax til kosninga en viðurkenna samt þá pólitísku upplausn að flýta þurfi kosningum og kjósa í haust. Það er augljóst að ríkisstjórnarflokkarnir gera sér fulla grein fyrir að krísa er í íslenskum stjórnmálum. Ég velti því fyrir mér: Á þessum lista er fullt af ágætum málum, mörg mál mundu jafnvel njóta þverpólitísks stuðnings. Er þörf á að sitjandi ríkisstjórn flytji þessi mál? Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra minnist á afnám hafta. Er það ekki verkefni sem hefur verið hlutverk margra ríkisstjórna frá því að neyðarlögin voru sett í breiðri sátt árið 2008 undir að miklu leyti forsæti Seðlabankans? Eru ekki húsnæðismálin, sem oft er talað um, aðallega bitbein á milli stjórnarflokkanna frekar en annarra flokka á Alþingi? 

Herra forseti. Þetta er ódýrt útspil, að taka einhver mál sem hafa verið í vinnslu, gera lítið úr öllum embættismönnum sem hafa komið að þeim, gera lítið úr starfi nefnda sem hafa kallað til sín umsóknir o.s.frv. Þetta eru mál sem við ætlum að klára, já. Þetta eru ekki okkar mikilvægustu mál. Ég ætla ekki að halda því fram að málið sem menn tína upp af tæplega 80 mála lista - er þetta málið? Þetta er auðvitað ekki boðlegur málflutningur. Þetta er ekki boðleg framsetning á stöðu þingsins. Þetta er ekki boðlegt gagnvart þinginu, starfsmönnum þingsins, stjórnmálalífinu í landinu, að nefna einhver svona mál og segja: Sjáið hvað þingið er að vinna að tilgangslausum málum. Það er auðvitað ekki boðleg framsetning. Þegar menn koma hins vegar að afnámi hafta þá ætla ég að segja eitt: Hver einasti dagur sem tapast í því að afnema höftin á Íslandi er til skaða fyrir Ísland og íslenskt efnahagslíf, hver einasti dagur. Með því að hafa rokið núna til kosninga hefðum við valdið tjóni í því, vegna þess að innan fárra daga kemur fram frumvarp. Innan fárra vikna munum við halda þetta útboð. Þá munum við hefja haftaafnámsferlið degi fyrr 

Virðulegi forseti. Ég er nú með mjög einfalda spurningu og býst við því að fá mjög einfalt svar. Vonandi verður það bara eitt atkvæði. Ætlar hæstv. forsætisráðherra að boða til kosninga í haust?

Virðulegur forseti. Stutta svarið er náttúrlega: Já, eins og fram hefur komið í mörgum samtölum og samræðum við minni hlutann og í yfirlýsingum forustumanna flokkanna. Við höfum líka lagt fram þingmálaskrá, beðið þingið um að endurskoða starfsáætlun og sagt að þetta séu þau verkefni sem við viljum ljúka. Margir í minnihlutaflokkunum hafa sagt að það sé ekkert mál. Menn hafa jafnvel gengið svo langt að segja að það þurfi nú ekki sumarþing til þess. Ég vænti þess því að þingmenn allir einbeiti sér að því að ljúka þessum verkefnum og svo munum við ganga til kosninga í haust eins og um hefur verið rætt.

Virðulegi forseti. Þessi 70 mála málaskrá sem hér liggur fyrir, sem hæstv. fjármálaráðherra er búinn að segja að ríkisstjórnin verði einfaldlega að klára, fjallar meðal annars um ný lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna, en frumvarpið hefur ekki enn komið fyrir þingið og ekki heldur frumvarp um almannatryggingar sem einnig er þarna. Ég skil ekki alveg að það sé mikilvægt að klára öll þessi mál til að við getum gengið strax til kosninga. Hvert er eiginlega málið? Eftir hverjum bíðum við eiginlega? Hvernig er það mögulegt fyrir okkar litla þing, sem telur bara 63 þingmenn, að klára öll þessi mál? Ég sé ekki hvernig við eigum að hafa tíma til að ræða þessi mál og gera það almennilega. Það er spurning hversu raunhæft þetta allt saman er og hvort hæstv. forsætisráðherra mun standa við stóru orðin þegar þar að kemur. Eða mun einhver önnur afsökun koma í staðinn?

Virðulegi forseti. Þingið er búið að starfa í allan vetur. Þetta kjörtímabil hefur staðið í þrjú ár. Sum verkefnin hafa verið rædd og undirbúin í nefndum allan þann tíma og fulltrúar minnihlutaflokkanna hafa þá tekið þátt í því með meirihlutaflokkunum. Sum málin á þessum lista eru mjög langt komin. Við erum að fara að greiða atkvæði á eftir um einhver mál, kláruðum önnur í síðustu viku. Þessi fjöldi þingmála, og hversu langt þau eru komin, er ekki lengri en á hefðbundnum þingum og er ekki óeðlilegt að ljúka þeim. Það er eðlilegt að unnið sé í öllum nefndum þingsins, ekki bara í einni eða tveimur, að einhverjum einum eða tveimur málum. Tímalínan í mjög mikilvægum málum er varða afnám hafta er þannig að eðlilegt er að þingið starfi í öðrum nefndum á meðan verið er að ljúka málum er varða afnám hafta. Það skiptir máli fyrir þjóðfélagið að það starfi áfram. Það skiptir máli að ljúka alls kyns málum sem ríkisstjórnin setur ekki í neinn sérstakan forgang. Það er eðlilegt að þingið noti tíma sinn til þess að fara yfir þau mál. Það gefst nægur tími til þess 

Virðulegur forseti. Norski bankinn DNB, sem norska ríkið á drjúgan hlut í, hefur að eigin frumkvæði safnað öllum upplýsingum í bankanum um viðskipti viðskiptavina við aflandseyjar og afhent norskum skattyfirvöldum. Ég spyr þess vegna Bjarna Benediktsson fjármálaráðherra, sem jafnframt fer með ábyrgðina á eignarhlut ríkisins í viðskiptabönkunum, hvort hann muni beita sér fyrir því að allar upplýsingar um samskipti og viðskipti viðskiptavinanna í íslensku bönkunum við aflandseyjar verði afhentar ríkisskattstjóra, óháð því hvort menn liggja undir grun um refsivert athæfi eða ekki. Öll tölvupóstssamskipti, öll símtöl, öll bréf, öll samskipti viðskiptabankanna við útibú sín og síðar banka í Lúxemborg og við aflandseyjafélög viðskiptavina sinna. Mun fjármálaráðherra hafa frumkvæði að því að allar þær upplýsingar, sem sannarlega eru til í íslensku bönkunum, alveg eins og þær voru til á lögfræðistofunni í Panama, verði sóttar inn í bankana og keyrðar yfir til ríkisskattstjóra?

Frú forseti. Þær upplýsingar sem hv. þingmaður vísar til sem kunna að vera í íslenska fjármálakerfinu, væntanlega í flestum tilvikum í eldri bankastofnuninni eða gætu svo sem verið í einhverjum tilvikum hjá nýrri bankastofnuninni, standa skattyfirvöldum til reiðu samkvæmt lögum. Skattrannsóknarstjóri hefur farið fram á afhendingu gagna samkvæmt eigin mati eftir þörfum. Skattrannsóknarstjóri hefur fengið þau gögn til rannsóknar. Þau gögn hafa orðið skattrannsóknarstjóra, eftir atvikum í einstökum málum, tilefni til að grípa til einhverra aðgerða. Um þetta verður fjallað meðal annars í svari sem er verið að undirbúa við fyrirspurn sem mér hefur borist. Ég held því ekki að þörf sé á neinu frumkvæði mínu í því efni. Það sem ég hef hins vegar gert er að ég hef leitað eftir því, bæði hjá ríkisskattstjóra og hjá skattrannsóknarstjóra, hvort það sé eitthvað sérstakt í lögum eða reglum, fjárveitingum, sem á þarf að halda til að embættin geti sinnt hlutverki sínu betur og brugðist sérstaklega við fram komnum gögnum. Í því efni hafa komið fram sjónarmið fyrir efnahags- og viðskiptanefnd þingsins og ég hyggst grípa til sérstakra ráðstafana til að tryggja að fyllt verði upp í allar sprungur, allar holur sem hugsanlega kunna að vera, þannig að við þurfum ekki að vera í nokkrum einasta vafa um að þær stofnanir sem við höfum komið á fót séu fullburðugar og með allar þær heimildir sem á þarf að halda til að sinna verkefnum sínum. Varðandi fyrirspurnina eru það mínar upplýsingar að þessar upplýsingar hafi nú þegar verið fengnar. Ég veit ekki nákvæmlega í hvaða formi eða hversu umfangsmikið það er en eftir því sem ég best veit hafa svör borist úr fjármálakerfinu við fyrirspurnum í samræmi við efni þeirra.

Virðulegur forseti. Af hverju vill fjármálaráðherra ekki fylgja hinu norska fordæmi og hafa frumkvæði að því að bankar í eigu ríkisins afhendi allar upplýsingar um þessi efni? Löglegt, segir hæstv. fjármálaráðherra. Þið berið ábyrgð á því. Þið samþykktuð CFC-löggjöfina. Virðulegi forseti. Löglegt en siðlaust.  Ég spyr fjármálaráðherra: Er hann tilbúinn til að fylgja eftir yfirlýsingum ESA og banna einfaldlega það 

Frú forseti. Spurt er hvers vegna ég vilji ekki hafa eitthvert frumkvæði. Það eru stofnanirnar sem hafa haft frumkvæðið og ef ég sé tilefni til að grípa til sérstakra viðbótarráðstafana mun ég ekki láta bíða eftir mér í því. En það er þegar fram komið að stofnanirnar hafa haft frumkvæðið og sinna skyldu sinni. Ég kalla eftir því að þingmenn láti skína í lágmarkstraust gagnvart þessum stofnunum. Mér finnst umræðan einatt lýsa miklu vantrausti á að þær stofnanir sem um ræðir geti og muni sinna lögboðnu hlutverki sínu. Ég treysti stofnunum fullkomlega. Ég treysti líka því mati ríkisskattstjóra sem fram kom í þingnefnd að það kunni að orka tvímælis að fara þá leið sem hv. þingmaður segir, að einfaldlega banna. Það er ekki alltaf leiðin að banna með lögum. Menn geta farið hjáleiðir, eins og við þekkjum, og hefur þegar komið fram. Við erum  Það er ekki alltaf leiðin 

Virðulegur forseti. Það er óhjákvæmilegt að halda áfram þeirri umræðu sem hófst í morgun um þinghaldið og framgang þess, ekki síst eftir að þingmaður Framsóknarflokksins, Þorsteinn Sæmundsson, kallaði hér af aftasta bekknum fram í að kosningar gætu verið í apríl 2017. Þingmaðurinn er fulltrúi Framsóknarflokksins í forsætisnefnd og það vekur auðvitað enn á ný þær spurningar hvort það sé raunverulega fyrirætlun ríkisstjórnarinnar að drepa málum á dreif og reyna að fresta kosningum fyrst fram á haustið og síðan fram á vorið og hvort yfirlýsing fjármálaráðherra um að kosið verði í haust og það verði síðasta þingið á þessu kjörtímabili haldi eða haldi ekki.

Virðulegi forseti. Það er ekki að furða að tortryggni sé ríkjandi í samfélaginu og traust á stjórnmálunum sé á undanhaldi þegar svo einföld spurning sem sú hvenær verði kosið og hver séu þessi miklu forgangsmál er eitthvað sem vex þessari nýju ríkisstjórn hreins borðs í stjórnmálum svo mikið í augum að henni er algerlega fyrirmunað að tala skýrt í þeim efnum. Þegar fjármálaráðherra er að svara stjórnarandstöðunni, bæði í fundarstjórn forseta og í fyrirspurnatíma, heyrist gjammað hér af bekkjum að það eigi að kjósa í apríl 2017. Og hver er það? Það er þingmaður Framsóknarflokksins sem er í forsætisnefnd. Það er þingmaður Framsóknarflokksins í forsætisnefnd sem telur það vera til þess að lyfta stemningunni að gefa í skyn, með réttu eða röngu, að ekki standi til að efna loforð fjármálaráðherra og forsætisráðherra um kosningar í haust. 

Virðulegi forseti. Mér finnst í svörum hæstv. fjármálaráðherra svolítið eins og þessi ákvörðun að flýta kosningum hafi einhvern veginn dottið af himnum ofan eða menn hafi misst þetta út úr sér. Það varð mikil ólga í samfélaginu og ríkisstjórnin brást við því, við stöðu hæstv. forsætisráðherra sem var náttúrlega mjög slæm, og ákveður að flýta kosningum. Hún ætlar samt að klára allan málalistann í staðinn fyrir að setja bara kjördag, fara í kosningar og haft það fram yfir alla hina flokkana að geta þá sagt: Við erum tilbúin með mál, þetta eru mikilvæg mál sem við viljum klára, ef þið kjósið okkur klárum við þau. Vera í rauninni með tilbúinn loforðalista og stefnumál í næstu kosningar. 

Virðulegi forseti. Ég vil biðjast velvirðingar á því að ég er ekki að ræða fundarstjórn forseta en mér finnst ég knúinn til þess að ræða þetta á svipuðum nótum og hér hefur verið gert. Hér tala menn um að full ástæða sé til að gera eitthvað af því að einhver hv. þingmaður kallar úr sal. Er mönnum fullkomin alvara? Ég vek athygli á því, af því að menn tala um traust á þinginu: Á þessu þingi er búið að ræða fundarstjórn forseta í 21 og hálfa stund. Rúmlega 21 klst. Þetta eru tveggja mínútna ræður. Menn skulu að minnsta kosti ekki halda því fram að þeir séu að auka traust á þinginu með því að ganga fram með þessum hætti. Þetta er helmingi lengri tími en hefur verið að meðaltali 2003–2013. Þetta eru upplýsingar frá skrifstofu þingsins.

Frú forseti. Það er mikilvægt að halda því til haga að það var Bjarni Benediktsson sem boðaði til kosninga. Það var Bjarni Benediktsson sem ætlaði að stytta kjörtímabilið um eitt þing. Það var ekki minni hlutinn og ekki fólkið úti á Austurvelli sem sagði það. Fólkið úti á Austurvelli kallaði eftir kosningum strax. Við höfum fylgt því eftir, minni hlutinn á þingi. Þegar meldingar koma svo úr báðum stjórnarflokkum um að nægjanlegt sé að kjósa næsta vor, þegar búið er að láta þau orð falla af hálfu hæstv. ráðherra að hér eigi að kjósa fyrr, er ekki óeðlilegt að við spyrjum okkur þegar ekki fæst uppgefin dagsetning: Er eitthvað að marka það? Það á að stytta þingið en samt á að þjappa málaskránni saman og taka allt fyrir meira og minna á vori, mál sem ekki hafa komið fram, mál sem jafnvel er ekki búið að semja, og afgreiða á þessu þingi. Það er auðvitað mjög óeðlilegt. Traustið 

Virðulegi forseti. Þegar ekki er búið að negla niður kjördag, bara búið að segja við okkur að kosningar verði einhvern tíma í haust, er eðlilegt að menn fyllist tortryggni þegar kallað er af þingbekkjunum að ekki verði kosið fyrr en næsta vor. 

Þú þekkir þetta.

Virðulegi forseti. Ég hef aldrei veifað kjördegi framan í nokkurn mann. Það hef ég aldrei gert, hv. þm. Ásmundur Friðriksson. Það gera hins vegar þingmenn stjórnarmegin í þessum sal. Þetta er ekki boðlegt. Þessu þarf að breyta og þið þurfið að segja okkur hvenær á að kjósa.

Virðulegur forseti. Úr því að hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni þykir ámælisvert að ég skuli taka alvarlega frammíköll hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar, fulltrúa í forsætisnefnd Alþingis, er sjálfsagt að biðjast velvirðingar á því. En um virðinguna og starfið hér vil ég segja að ég sagði fyrr á fundinum að ekki væri búið að skrifa ýmis þau mál sem eru á málalista ríkisstjórnarinnar. Allt það starf sem hæstv. fjármálaráðherra talaði um áðan hefur einfaldlega ekki verið unnið. Til marks um virðingu ríkisstjórnarinnar boðar hún heildarendurskoðun á almannatryggingum, framfærslukerfi tugþúsunda Íslendinga. Í síðustu viku var fyrsti fundur um samningu lagafrumvarps um þetta efni boðaður í velferðarráðuneytinu - fyrsti fundur um að fara að skoða hvernig ætti að skrifa lög um heildarendurskoðun á framfærslu tugþúsunda Íslendinga. Þetta eru vinnubrögðin. Þau eru auðvitað engin. Þau eru leiktjöld til að reyna að fresta því óumflýjanlega, 

Forseti. Forustumenn ríkisstjórnarinnar sögðu, ég held að það sé rétt með farið hjá mér að það hafi verið formaður Sjálfstæðisflokksins sem sagði það hér fyrir einhverjum vikum síðan, að tekið yrði eitt þing aftan af kjörtímabilinu. Eitt þing, það er þá 146. þing, en það á að hefjast annan þriðjudag í september. Það hlýtur að þýða, af því að ég vil nú enn þá reyna, að minnsta kosti stundum, að taka mark á forustumönnum þessarar ríkisstjórnar. Þó svo að við vitum náttúrlega að þeir lofuðu kosningum um umsóknaraðild að Evrópusambandinu og sviku það þá ætla ég enn að vona að hægt sé að treysta þeim. Það þýðir að það kemur ekkert þing saman annan þriðjudag í september, það verður að kjósa ekki síðar en þann dag. Við vitum svo hvenær þingið á að koma saman. 

Virðulegi forseti. Það er áhugavert að á sama tíma og hv. þingmenn kalla hér fram og tala um að það þurfi að auka virðingu þingsins koma þeir hér upp og kalla samþingsmenn sína hallærislega og litla. Hver hv. þingmaður verður að eiga það við sig. Ég held að allir sem að málinu koma séu sammála um að nauðsynlegt sé að klára ákveðin mál og fara síðan að kjósa. Ef þau mál eru gölluð, ekki nógu vel unnin, þá er náttúrlega mikilvægt að við förum í það og menn bendi á það og annaðhvort gerum við úrbætur á þeim eða í versta falli segjum að við getum ekki klárað þau. En eitt er alveg víst, við erum ekki að vinna að þjóðarhag með því að taka hér þátt og misnota liðinn fundarstjórn forseta. Það er algerlega ljóst. Ég bið hv. þingmenn að hugsa um þjóðarhag vegna þess að það er hagur þjóðarinnar að við klárum mikilvæg mál áður en við förum að kjósa. Það er öllum ljóst sem þau mál skoða.

Nýja skógræktarstofnun.

Virðulegi forseti. Það er náttúrlega augljóst eins og kom fram fyrr í dag að ríkisstjórnin er á undanhaldi. Hún er að reyna að skipuleggja það undanhald með því að fresta kosningum fram í október og hafa loðin svör og er augljóslega að gæla við þá hugmynd að geta frestað kosningum enn lengur. Það er ekki að ástæðulausu sem stjórnarandstaðan efast um þau loforð og hefur illa grun um að það standi jafnvel ekki til að standa við þau. Eins og hér kom fram þá talaði hæstv. fjármálaráðherra um að stytta kjörtímabilið um eitt þing. Það þýðir auðvitað að ekki er hægt að fresta kosningum lengur en fram í fyrstu viku september. Ríkisfjármálaáætlun þarf að leggja fram. Það væri eitthvað sem væri kannski hægt að ná samkomulagi um að mínu viti, án þess að ég tali fyrir hönd nokkurs nema sjálfrar mín, ná samkomulagi við stjórnarandstöðuna um að leggja hana fram, 

Frú forseti. Fjaðrirnar fjúka af þessari ríkisstjórn hver af annarri og eru nú ekki orðnar margar eftir. Samt tala hv. þingmenn þannig að þessi ríkisstjórn og verkefni hennar séu svo mikilvæg og það gangi bara ekki upp annað en að hún fái að ljúka sínum verkefnalista. Þessu trúir auðvitað enginn heilvita maður nema kannski - ég efast um að hv. þingmenn í meiri hlutanum trúi þessu sjálfir. En þetta er keyrt áfram. Og talandi um trúverðugleika: Þegar hv. þingmenn í stjórnarmeirihlutanum eru sífellt að kalla fram í að það eigi bara að kjósa næsta vor, hvernig í ósköpunum er þá hægt að treysta að menn ætli að standa við það að kjósa í haust eins og hæstv. ráðherrar hafa gefið út? Það er ekki traust ríkjandi þegar skilaboðin eru svona þvers og kruss í þessum málum. Það ríkir bara ekkert traust í þessum efnum. Því er heldur ekkert að treysta að undir stjórn Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins fari fram rannsókn á skattaskjólum, aflandsfélögum og aðkomu 

Forseti. Mér finnst mikilvægt í þessu samtali að við vörpum fram fleiri spurningum sem lúta að kjördeginum. Ég vil spyrja hæstv. forseta hvort hafin sé vinna sem lýtur að lagabreytingum á þingskapalögum og kosningalögum sem til koma, vegna þess að augljóslega mun þetta nýja þing verða seinna á ferð en ber samkvæmt lögum og fjárlagafrumvarp, samkvæmt því sem forseti segir okkur, verða lagt fram í október. Er þessi undirbúningur hafinn? Og auk þess vil ég spyrja forseta hvort undirbúningur sé hafinn varðandi kjósendur erlendis sem þurfa þá að kæra sig inn á kjörskrá, það þarf að láta vita hvenær kjörskrá opnar o.s.frv., sums staðar er um að ræða langa fresti sem fólk þarf að vita nákvæmlega hvernig eru, sendiráð okkar og ræðisskrifstofur úti um allan heim þurfa að undirbúa kosningar. Þetta er fordæmalaus tími, við erum að tala um að kjósa hér utan 

Forseti. Ég vil harðlega mótmæla því að ég sé að misnota þennan dagskrárlið um fundarstjórn forseta þegar ég geng eftir því að forustumenn þessarar ríkisstjórnar standi við þau loforð sem þeir gefa og kalla eftir því að staðið sé við þau. Það er ekki að misnota þennan dagskrárlið. Hvenær á annars að koma því á framfæri? Krafa fólksins í þessu landi er sú að það verði kosið strax. Það er líka mín krafa, virðulegi forseti,  
             Virðulegi forseti. Er hægt að stoppa menn sem gjamma fram í þegar ég er að tala? Er það ekki að misnota aðstöðu sína í þingsalnum? 
            

Forseti biður um ró í þingsalinn og biður þingmenn um að gefa …

Virðulegi forseti. Ég kalla enn eftir því að formaður Sjálfstæðisflokksins standi við orð sín og geri það sem hann hlýtur að verða að gera til að standa við þau, sem er að segja okkur að hér verði kosið ekki síðar en fyrstu vikuna í september vegna þess að fella eigi niður eitt þing og það hefjist annan þriðjudag í september. 
            

Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson kom hérna upp og upplýsti okkur um það að að hans mati væri ekki mark takandi á hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni. Það vill þannig til að við hin hlustum þegar þingmenn kalla fram í að mögulega verði ekki kosið fyrr en næsta vor. Hvers vegna gerum við það? Vegna þess að menn hafa ákveðið að svara ekki spurningunni um kjördag með neinni dagsetningu. Hvers vegna gera menn það? Gera menn það ekki vegna þess að þeir vilja sýna hverjir hafa völdin? Ef það kallast ekki að misnota vald sitt veit ég ekki hvað felst í því. Hér fara menn illa með vald. Hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, gerir sjálfan sig að ómerkingi þegar hann kemur og dregur í land með það að hafa sjálfur fullyrt og sagt 

Frú forseti. Ég sagði áðan undir þessum lið að ríkisstjórnin væri að hrökklast frá völdum. Þá mótmælti hæstv. forsætisráðherra því. Ég velti fyrir mér eftir þau orðaskipti sem ég átti við hann úr þessum ræðustól hver sé eiginlega skilningur Sjálfstæðisflokksins á því af hverju það eigi að kjósa í haust. Af hverju komst ríkisstjórnin að þeirri niðurstöðu? Hver er söguskýringin ef hún er ekki sú að í kjölfar fjölmennustu mótmæla Íslandssögunnar sé ríkisstjórnin að hrökklast frá völdum? Í annan stað vil ég segja að auðvitað er búið að skrifa ræðurnar sem verða fluttar í haust af talsmönnum ríkisstjórnarinnar og búið að hanna þá atburðarás. Það verður að sjálfsögðu stjórnarandstöðunni að kenna af hverju menn þurfa að fresta kosningum fram á vor. Það verður vegna þess að stjórnarandstaðan var ekki tilbúin til þess að vinna að þeim fjölmörgu góðu málum sem ríkisstjórnin þurfti að klára fyrir kosningarnar. Þetta er svo fyrirsjáanlegt sem frekast getur orðið. Það þarf ekki annað en að setja fram eitthvert 

Virðulegi forseti. Hinn illi grunur í þessu máli er nákvæmlega sá sem hv. þingmaður Róbert Marshall kom inn á rétt í þessu. Svo virðist sem verið sé að hanna atburðarás til þess að ríkisstjórnin geti hengt kosningasvik sín, svikin við loforðið um kosningar í haust, á stjórnarandstöðuna. Það er leikritið sem verið er að hanna. Það er því miður ástæðan, að því er virðist, fyrir því að ekki er hægt að gefa upp dagsetningu og menn eru á harðahlaupum undan loforði sem aldrei var gefið stjórnarandstöðunni, takið eftir því, það var gefið almenningi. Það var gefið almenningi og það er gagnvart almenningi sem ríkisstjórnin þarf að standa við það loforð fyrst og fremst. Hlutverk stjórnarandstöðunnar er auðvitað að knýja á um að staðið verði við orðin. Ríkisstjórnin er að reyna að flýja hinn óumflýjanleg dóm kjósenda 

Virðulegur forseti. Þetta er auðvitað alveg makalaus málflutningur að hlusta á. Algjörlega makalaus. Það er með ólíkindum að þetta fólk telji það vera til framdráttar sjálfu sér í pólitík og Alþingi að viðhafa svona málflutning, óheiðarlegan fram úr hófi,  En ætli það geti verið að hv. þm. Róbert Marshall hafi hitt naglann svolítið á höfuðið áðan þegar hann var undir rós farinn að hóta okkur því að það mál sem er að koma fram um breytingar á Lánasjóði íslenskra námsmanna færi ekki í gegn, það væri málið sem við ætluðum að kenna stjórnarandstöðunni um í haust? Í þessu felst auðvitað sú dulbúna hótun og beina hótun sem hér hefur ítrekað komið fram í málflutningi hv. þingmanna minni hlutans á þingi að þeir ætli ekki að hleypa neinum málum í gegn. Sum þeirra hafa gengið svo langt að segja: Við hleypum engum málum í gegn. Það verður engin umræða hér. Þau eru að sýna það með verkum sínum, þessir einn, tveir, þrír, fjórir, fimm, sex þingmenn stjórnarandstöðunnar sem hér eru í þingsal núna til að halda þessu málþófi uppi.  
             Ætlum við að fara í kosningar við þær aðstæður að svo ómálefnaleg og ódrengileg umræða eigi sér stað til að halda þinginu í gíslingu? 

Virðulegur forseti. Það þarf kannski að stafa þetta ofan í hv. þm. Jón Gunnarsson. Við treystum ykkur ekki. 
             Þið hafið áður sagst ætla að halda kosningar  Hvenær áttu kosningarnar um Evrópusambandið að fara fram? Hverju var lofað í þeim efnum? Af hverju hefur ekki verið staðið við það loforð?  
             Þjóðin treystir ekki þessum flokkum. Það sýna skoðanakannanir  
             Ja. 

Frú forseti. Þessi ríkisstjórn er rúin öllu trausti. Menn verða bara að fara að horfast í augu við það. Þegar hv. þm. Jón Gunnarsson kemur hérna upp verður maður enn þá sterkari í trúnni á að menn ætli að svíkja þau loforð sem þeir gáfu þjóðinni, nota bene, þjóðinni, við erum ekki að tala um stjórnarandstöðuna, að kjósa í haust. Menn ætla að þröngva áfram öllum þeim málum sem þeir hafa ætlað sér að koma í gegn fyrir kosningar í apríl 2017, nú á að þjappa þessu saman í eitt gott skot og kýla þetta í gegn á þessum tíma. En hlutirnir gerast ekki þannig. Við verðum að horfast í augu við að það er ekki hægt að búa við svona ótrúverðugleika lengur. Það er ekki hægt að draga okkur í stjórnarandstöðunni fram og til baka í trausti þess að það sé verið að drepa málum á dreif 

Virðulegi forseti. Ég má nú til með að standa upp vegna þessarar orrahríðar sem staðið hefur hérna í einn og hálfan klukkutíma. Ég verð að segja eins og er að ég tek undir með þjóðinni og mér er misboðið hvernig þingmenn eyða tíma þingsins í tilefnislaust röfl um það sem búið er að tala um í nokkrar vikur á þinginu. Það er búið að segja að það eigi að kjósa í haust. Það verður auðvitað staðið við það.

Hvað margir ætla að standa við það?

Ég hugsa bara að allir ætli að gera það.  
            

Klára öll góðu málin hjá ríkisstjórninni.

Já, 

Frú forseti. Sumir mega taka undir og tala fyrir þjóðina, aðrir mega það ekki. Stjórnarandstöðunni er það ekki heimilt samkvæmt sumum stjórnarþingmönnum hér inni og var flutt um það eldræða áðan af hv. þingflokksformanni Sjálfstæðisflokksins að hér væri ekki hægt að tala fyrir hönd þjóðarinnar. Hæstv. fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson, boðaði til kosninga, hann lofaði þjóðinni kosningum, hann lofaði ekki okkur stjórnarandstöðunni kosningum, hann lofaði þjóðinni. Hann ætlaði að stytta þingið um eitt kjörtímabil. Það eru praktísk mál, eitt þing. Það þarf að undirbúa þing, það þarf að undirbúa fólk erlendis, það er ýmislegt sem þarf að gera ef ráðherrann ætlar að standa við það loforð. En hann hefur ekki haft manndóm í sér til að segja að hann ætli að gera það og hefur ekki sagt okkur hvenær eigi að kjósa. Það skiptir máli. Annan þriðjudag í september á þing að hefjast samkvæmt þingsköpum. Þingsköpum hefur ekki verið breytt. Það hefur ekki verið boðað að breyta eigi þeim. 

Frú forseti. Nýgengi sykursýki er stórt vandamál á Íslandi rétt eins og um heim allan. Sykursýki veldur miklum skerðingum á lífsgæðum þeirra sem hana fá og af henni hlýst mikill samfélagslegur kostnaður. Með þingsályktunartillögunni erum við í velferðarnefnd að sameinast um það að leggja til að starfshópur fari yfir það hvort rétt sé að koma á skimun sykursýki hjá fólki á ákveðnum aldri og hvort rétt sé að halda sérstaka skrá um sykursýki. Ég vona að allur þingheimur geti sameinast um tillöguna rétt eins og velferðarnefnd og tel að um mikið framfaraskref á sviði heilbrigðismála sé að ræða ef af verður.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra laga um opinber innkaup sem fela í sér heildarendurskoðun á núgildandi lögum um sama efni. Helstu markmið frumvarpsins eru að tryggja gagnsæi, jafnt aðgengi og auka samkeppni um opinbera samninga jafnt innan lands sem og á Evrópska efnahagssvæðinu. Með breytingunum eru stigin skref í þá átt að nútímavæða opinber innkaup þar sem samskipti í innkaupaferli skulu að meginstefnu fara fram með rafrænum aðferðum fyrir lok ársins 2018. Þá er innkaupaferlið einfaldað og dregið verulega úr skriffinnsku fyrir fyrirtæki við skil á tilboðum. Einnig eru auknir möguleikar fyrir opinbera aðila að nota sveigjanleg innkaupaferli í flóknari innkaupum. Mikilvæg skref eru stigin í þá átt að auka möguleika opinberra aðila innan lands að standa saman að innkaupum til ná fram betri árangri og hagkvæmni við innkaup hins opinbera. Ég kom á fót sem ráðherra tímabundinni verkefnisstjórn sem hefur haft það hlutverk að beita sér fyrir sameiginlegum innkaupum og ná fram aukinni skilvirkni í innkaupamálum ríkisins þvert á ráðuneyti og stofnanir. Nýleg útboð sem verkefnisstjórnin hefur verið í fararbroddi fyrir hafa skilað töluverðum árangri og má þar nefna innkaup á tölvum sem lækkuðu um ríflega fjórðung frá fyrra verði. Ljóst er að hér eru gríðarlegir möguleikar til staðar til að bæta nýtingu á almannafé umfram það sem verið hefur með samræmdum innkaupum. Í frumvarpinu er lagt til að heimilt verði að kveða á um að stofnunum á vegum ríkisins sé skylt að standa sameiginlega að tilteknum innkaupum. Með þessari heimild verður hægt að stýra innkaupum stofnana til betri vegar og ná fram aukinni stærðarhagkvæmni í innkaupum hins opinbera og vinna áfram á þeirri leið sem hefur verið mörkuð með sameiginlegum innkaupum. Í frumvarpinu er jafnframt að finna heimild til að bjóða út tiltekin innkaup í nánara samstarfi með erlendum aðilum á EES-svæðinu. Ástæða getur verið fyrir opinbera aðila til að nýta sér slíka heimild þegar um ræða mjög sérhæfð innkaup sem aðeins hið opinbera kaupir að öllu jöfnu og lítil samkeppni ríkir um, t.d. vegna innkaupa á lyfjum eða sérhæfðum búnaði fyrir lögreglu. Þörf er á að breyta núgildandi ákvæði laganna sem gerir ráð fyrir staðfestingu Samkeppniseftirlitsins á samkeppnismati innkaupastofnunar. Engu að síður er sett skilyrði um að kaupandi, eða eftir atvikum Ríkiskaup, upplýsi Samkeppniseftirlitið um fyrirhuguð innkaup og veiti rökstuðning fyrir beitingu heimildar samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins og eftir atvikum afhendi afrit af samningi í kjölfar útboðs. Með þessum hætti getur Samkeppniseftirlitið haft yfirsýn yfir innkaup á grundvelli ákvæðisins. Jafnframt er gerð krafa um að Samkeppniseftirlitið sé upplýst um ástæður fyrir því að bjóða þurfi innkaup út í öðru ríki í stað þess að gera það með almennum hætti á innlendum markaði. Herra forseti. Áhersla er lögð á að það í frumvarpinu að reglur um opinber innkaup mæli fyrir um heildstætt regluverk á þessu sviði sem nær bæði yfir innkaup ríkis og sveitarfélaga. Innkaupareglur sem gilda um ríki og sveitarfélög eru því samræmdar með þeim hætti að innlendar viðmiðunarfjárhæðir sem áður giltu eingöngu fyrir ríkið munu framvegis ná til sveitarfélaga. Með þessu er verið að stuðla að auknu hagræði og gagnsæi fyrir almenna bjóðendur þar sem sömu innkaupareglurnar munu gilda um innkaup opinberra aðila sem fara með almannafé. Til að koma til móts við sveitarfélögin vegna breytinga á gildissviði viðmiðunarfjárhæða hafa aðlaganir verið gerðar á útboðsreglum frumvarpsins sem einkum hafa það markmið að slaka á tilteknum formkröfum við minni innkaup. Jafnframt hafa innlendu viðmiðunarfjárhæðirnar verið hækkaðar lítillega frá því sem er í núgildandi lögum. Þá er gert ráð fyrir að sveitarfélögin hafi þriggja ára aðlögunartíma þar til almenn útboðsskylda tekur gildi gagnvart þeim og nægur tími því veittur til að laga verkferla að nýjum kröfum. Reglur um aðferðir við opinber innkaup, innkaupaferli, eru að meginstefnu óbreyttar. Meginreglan er þannig áfram sú að opinber innkaup fari fram á grundvelli útboða, annaðhvort lokaðs útboðs að undangengnu forvali eða almenns útboðs. Þá er í frumvarpinu mælt fyrir um nokkrar nýjar innkaupaaðferðir eins og samkeppnisútboð og nýsköpunarsamstarf sem eru sveigjanlegri innkaupaferli með samningsviðræðum. Nýsköpunarsamstarf heimilar kaupanda og bjóðanda að vinna saman að nýsköpunarlausnum sem ekki eru þegar til staðar á markaðnum til að stuðla að aukinni verðmætasköpun í samfélaginu. Samkeppnisútboð er innkaupaferli sem nýtist þegar um er að ræða þjónustu eða vörur sem krefjast breytinga eða hönnunar, t.d. við flókin innkaup á sértækri vöru, hugverkaþjónustu eða ýmiss konar ráðgjafarþjónustu. Frumvarpið felur þá í sér einföldun á núgildandi regluverki ásamt því að auka sveigjanleika í framkvæmd opinberra innkaupa. Einnig eru festar í sessi túlkanir á eldri reglum vegna margvíslegra álitaefna sem komið hafa upp á undanförnum árum. Þannig eru til að mynda í frumvarpinu sett fram skýrari ákvæði um samvinnu milli opinberra aðila og undanþágur vegna innanhússsamninga. Mikilvægt er fyrir opinbera aðila að geta unnið saman að því að veita lögbundna þjónustu fyrir almenning. Þó er mikilvægt að slík samvinna leiði ekki til röskunar á samkeppni. Tryggja þarf jafnvægi milli hagsmuna opinberra aðila af því að skipuleggja sína þjónustu og um leið sjá til þess að fyrirtæki fái sanngjarnan markaðsaðgang. Þá er áhersla lögð á að vara, þjónusta eða verkframkvæmd sé valin með tilliti til besta hlutfalls milli verðs og gæða. Í því felst að verð er ekki lengur meginvalforsendan. Horft verður meira til gæða, umhverfisverndar, félagslegra markmiða og nýsköpunar um leið og áherslan er á vistferilskostnað þess sem keypt er. Með þessu er dregið úr vægi þeirrar valforsendu sem byggir eingöngu á verði þótt áfram verði heimilt að notast við slíkt. Verð hlýtur ávallt að skipta verulegu máli fyrir nýtingu skattfjár. Til að einfalda opinber innkaup og framkvæmd þeirra er gerð sú breyting í upphafi innkaupaferlis að bjóðendur munu aðeins þurfa að leggja fram eigin hæfisyfirlýsingu þar sem þeir staðfesta að nauðsynlegar hæfiskröfur séu uppfylltar. Sá bjóðandi sem að lokum hlýtur opinberan samning í innkaupaferli mun samt sem áður þurfa að standa skil á öllum slíkum gögnum þegar ákvörðun um val á tilboði liggur fyrir. Með þessari breytingu er dregið verulega úr kostnaði og skriffinnsku fyrirtækja sem þurfa þá ekki að leggja fram fjölda af gögnum og skjölum í upphafi hvers innkaupaferlis til sönnunar á hæfi. Frumvarpi þessu er jafnframt ætlað að auðvelda litlum og meðalstórum fyrirtækjum að leggja fram tilboð. Kaupendur eru af þessum sökum hvattir til að skipta samningum upp í minni hluta í stað þess að bjóða allt út í einu þegar það er mögulegt til að stuðla að aukinni samkeppni. Þá eru einnig settar fram reglur um hámarkskröfur um fjárhagslega getu, þ.e. að krafa um eigið fé megi að jafnaði ekki nema hærri fjárhæð en nemur tvöfaldri fjárhæð kostnaðaráætlunar samnings til hagsbóta fyrir minni og meðalstór fyrirtæki. Það er mikilvægt áherslumál að gera smærri fyrirtækjum betur kleift að keppa um viðskipti við hið opinbera. Með einföldum hætti er hægt að gera það eins og þessi dæmi sýna. Í frumvarpinu eru ákvæði sem heimila opinberum aðilum í ríkari mæli að taka tillit til umhverfisverndar, félagslegra markmiða og nýsköpunar eins og ég hef aðeins komið inn á hér áður. Það er ekki gert með því að stýra innkaupum í ákveðnar áttir heldur með því að veita opinberum aðilum tækifæri til að leggja áherslu á framangreind atriði við sín innkaup. Ég hef einnig nefnt hér að félagsleg sjónarmið geta þar komið til skoðunar og að auki mega kaupendur gera kröfur um sérstök merki til vottunar á að vara, verk eða þjónusta taki sérstakt tillit til umhverfis eða félagslegra markmiða svo lengi sem valforsendur og eiginleikar merkisins tengjast framkvæmd samningsins og sambærileg merki eru samþykkt. Í frumvarpinu er mælt fyrir um færri undanþágur frá almennu gildissviði innkaupareglnanna. Þess í stað er kynnt til sögunnar ný málsmeðferð sem nota má um tiltekna þjónustu á sviði heilbrigðis-, félags- og menningarmála. Viðmiðunarmörk vegna skyldu til útboðs eru hærri en vegna annarra þjónustusamninga ásamt því sem málsmeðferðin er einfaldari þar sem einungis ber að auglýsa innkaupin fyrir fram með almennri auglýsingu. Þá verður jafnframt heimilt að takmarka aðgengi að innkaupaferlum um tiltekna þjónustu við ákveðin fyrirtæki sem uppfylla sérstök skilyrði, t.d. fyrirtæki sem eru rekin án hagnaðarsjónarmiða ef ástæða þykir til. Virðulegur forseti. Ákvæði frumvarpsins um Ríkiskaup eru efnislega sambærileg ákvæðum gildandi laga. Þó er kveðið skýrar á um það að öðrum opinberum aðilum, þar með talið ríkisfyrirtækjum, sveitarfélögum og öðrum opinberum aðilum á vegum sveitarfélaga, er heimilt að nota þjónustu innkaupastofnunarinnar í samræmi við eigin þarfir hverju sinni. Meginhlutverk Ríkiskaupa er að vera miðlæg innkaupastofnun sem annast innkaup fyrir ríkisstofnanir með gagnsæjum og hagkvæmum hætti í samræmi við þær innkaupareglur sem settar hafa verið. Þá er einnig skerpt á því hlutverki Ríkiskaupa að beita sér fyrir samræmdum innkaupum og rannsaka sameiginlegar þarfir ríkisins á vörum og þjónustu. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði að aflokinni þessari umræðu vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr.

Virðulegi forseti. Ég vil nota tækifærið og fagna sérstaklega þessu frumvarpi hæstv. fjármálaráðherra. Þetta er eitt af þeim mikilvægu málum sem við þurfum að klára. Hv. fjárlaganefnd hefur tekið þetta upp allt kjörtímabilið og fylgt því eftir að farið sé eftir lögum um opinber innkaup, en mikill misbrestur er á því. Hafa sumir fjölmiðlar birt vandaða umfjöllun um það og ber þá Kastljós hæst, en svo sannarlega hefur Morgunblaðið, og sömuleiðis ýmsir aðrir fjölmiðlar, vakið athygli á þessu. Af hverju skiptir máli að farið sé eftir lögum um opinber innkaup og vara og þjónusta sé boðin út? Það eru margar ástæður fyrir því. Í fyrsta lagi eigum við að fara vel með skattfé almennings. Það eru engin málefnaleg rök fyrir því að bjóða ekki út innkaup á vöru og þjónustu. Það eru fjölmörg dæmi um að stofnanir hafi sparað verulega fjármuni með því að fara þá leið. Það er í rauninni óskiljanlegt að þetta hafi ekki verið almenn regla. Ég er mjög ánægður með hvernig hæstv. fjármálaráðherra hefur tekið á þessum málum. Hann hefur skipað sérstakan hóp þar sem aðilar fyrir utan ríkiskerfið, sem eru vanir því að kaupa inn á einkamarkaði, hafa komið fram með góðar úttektir og sömuleiðis tillögur um úrbætur. Ég geri ráð fyrir því að þær úrbætur séu í frumvarpinu. Sömuleiðis hefur hæstv. fjármálaráðherra sett af stað sérstaka vinnu sem hann var að vísa í vegna þess að kerfið hefur ekki verið að virka eins og það á að virka. Við höfum séð þar, og hæstv. ráðherra nefndi það í ræðu sinni, gríðarlegan sparnað á hlutum eins og tölvum og pappír og öðru slíku, sem er að langstærstum hluta samkynja vara sem á sjálfsögðu að bjóða út. En við erum í þeirri sérkennilegu stöðu, virðulegi forseti, að það vantar mjög mikið upp á að það sé almenn regla hjá opinberum stofnunum að bjóða út innkaup á algjörlega samkynja vörum, t.d. eins og rafmagni, símum, pappír, tölvum o.s.frv. Nú er ekki hægt að halda því fram að stofnunin Ríkiskaup sé ekki öll af vilja gerð eða hafi ekki áhuga á því. Ríkiskaup hefur meðal annars haldið stórar ráðstefnur um þessa hluti. Sama er með ráðuneytið, en það vantar upp á eftirfylgni með framkvæmdinni hjá opinberum stofnunum. Ég ætla ekki að fara efnislega í umræðu um frumvarpið að öðru leyti en því að ég er ánægður með að það fyrsta sem hæstv. ráðherra nefnir er að þessi innkaup verði að vera rafræn. Það skrýtna er þegar menn fara að skoða málin að það vantar upplýsingar um innkaup ríkisins. Þannig ætti það auðvitað ekki að vera, en þannig er það nú. Við eigum að hafa það sem almenna reglu að öll opinber innkaup séu rafræn. Það hefur skilað miklum árangri hjá þeim þjóðum sem hafa farið þá leið. Sömuleiðis skiptir máli að einfalda kerfið. Það rammafyrirkomulag sem við höfum verið með, svo dæmi sé tekið, hefur ekki virkað sem skyldi og ein af ástæðunum er flækjustigið. Það er líka þannig, virðulegi forseti, að þær opinberu stofnanir sem hafa hóað sig saman til þess að bjóða út innkaup á vörum hafa verið gerðar afturreka með það. Ég vona að þegar frumvarpið verður að lögum, og við verðum að láta það verða að lögum, verði það alveg skýrt, eins og hæstv. ráðherra nefndi, að stofnanir megi taka sig saman og bjóða út þætti eins og t.d. þá sem ég nefndi áðan. Sömuleiðis er ég ánægður með að hér sé lögð áhersla á að gera litlum og meðalstórum fyrirtækjum kleift að vera virkir aðilar á þessum markaði. Þá er sérstaklega verið að vísa í samkeppnismálin. Við megum auðvitað ekki ganga þannig fram að láta einhverja stóra aðila, sama hverjir það eru, komast í eins konar einokunarstöðu út af stærð sinni. Það er nokkuð sem er þekkt í þessu umhverfi. Við þurfum að huga að því. Hæstv. ráðherra nefndi lyfin. Þar höfum við stigið skref. Ég gerði það í tíð minni sem heilbrigðisráðherra að stíga skref í átt til þess að vinna betur með Norðurlöndunum að auknum innkaupum. Það var gengið frá lagabálki fyrir nokkrum missirum síðan en menn hafa nefnt að hann hafi ekki verið þannig úr garði gerður að hægt hefði verið að gera opinber innkaup með þeim hætti, þ.e. í samvinnu við aðra, t.d. erlenda spítala. Það kemur hins vegar fram ef menn skoða viðtöl í fjölmiðlum að t.d. forstjóri Ríkiskaupa, sem er væntanlega sá aðili sem þekkir þessu mál best, hefur nefnt að það sé víst hægt, en menn hafi ekki verið tilbúnir eða ekki farið í þá vinnu til þess að láta það verða að veruleika. Það voru hins vegar settir þar inn ákveðnir varnaglar, svipað og hæstv. ráðherra vísaði til, til að tryggja samkeppni. Það verður að tryggja að enginn einn aðili, sama hvort það er innan lands eða utan, komist í yfirburðastöðu og aðrir geti ekki keppt við hann. Það verður eðli máls samkvæmt að líta til þeirra þátta líka. Þegar kemur að lyfjum og slíkum vörum þurfum við einnig að hugsa um lyfjaöryggi landsmanna sem er gríðarlega mikilvægt. Ég ætti ekki að þurfa að rökstyðja það neitt frekar. Í örstuttu máli, virðulegi forseti, þá vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma fram með þetta mál. Þetta er eitt af þeim málum sem við þurfum að klára. Okkur ætti ekki að vera neitt að vanbúnaði með það ef hv. stjórnarandstöðuþingmenn eyða ekki öllum tíma þingsins í því að misnota liðinn fundarstjórn forseta. Eins og ég nefndi áðan erum við búin að setja Íslandsmet á þessu þingi í þeim lið. Þar kalla menn eftir því að verið sé að ræða um mál. Hér er mál komið fram. Hvar eru hv. stjórnarandstöðuþingmenn? Hvar eru þeir?  Virðulegi forseti. Það er ekkert að fundarstjórn forseta hér, enda er enginn að tala um hana. Þetta er auðvitað óþolandi málþóf og menn eru hreint og klárt að vinna gegn hagsmunum þjóðarinnar með því að ganga fram á löggjafarþinginu eins og gert hefur verið. Það kemur örlítið á óvart að frumvarpið fari til hv. efnahags- og viðskiptanefndar en ekki hv. fjárlaganefndar. Það er kannski einhver hefð fyrir því, en hins vegar hefur byggst upp nokkur þekking í hv. fjárlaganefnd vegna þess að við höfum tekið fyrir þetta mál upp á okkar eigið eindæmi í tengslum við vinnu hagræðingarhópsins, vegna þess að mörg okkar vorum bæði í hagræðingarhópnum og í hv. fjárlaganefnd og við höfum reynt allt þetta kjörtímabil og munum halda áfram að reyna að finna leiðir til þess að nýta peninga skattgreiðenda betur. Þetta er besta og einfaldasta leiðin til þess. En aðalatriðið er að málið nái fram að ganga. Við í hv. fjárlaganefnd erum auðvitað tilbúin til þess að leggja okkar lóð á vogarskálarnar, því að hér er um þjóðþrifamál að ræða. Ég sakna þess, virðulegi forseti, að sjá ekki neina hv. stjórnarandstöðuþingmenn að ræða þetta mikilvæga mál að undanskildum, virðulegi forseti, fyrir þá sem horfa á, hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur sem er málefnalegur og góður þingmaður þótt við séum í grundvallaratriðum ósammála í stjórnmálum. Ég fagna því að hv. þingmaður sé hér, en það kemur mér á óvart miðað við þær ræður sem hafa verið haldnar að hv. stjórnarandstöðuþingmenn séu týndir og tröllum gefnir þegar verið er að kynna þetta þjóðþrifamál.

Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir góða ræðu um mikilvægi málsins. Það er staðreynd að það er, vil ég leyfa mér að segja, víða pottur brotinn í opinberum innkaupum. Þetta eru krefjandi verkefni. Þau þurfa meiri athygli en þau hafa fengið. Ég ætla ekki að segja að þeim hafi ekki verið sinnt heldur höfum við kannski ekki fylgt nægjanlega vel þeim breytingum sem hafa orðið í tækni og í möguleikum okkar til að nýta upplýsingar til þess að gera betur. Um leið og við förum að gera það sjáum við að við getum bæði farið betur með skattfé og náð meiri árangri á fleiri sviðum, eins og ég hef aðeins komið inn á. Það er hægt að horfa til margra markmiða í opinberum innkaupum, þar sem verð hlýtur alltaf að vera stærsti faktorinn eða mjög ráðandi og drífandi þáttur, með því að breyta vinnubrögðum. Nýlegu dæmin sem við höfum um tölvuinnkaupin, og reyndar ljósritunarpappírsinnkaup þar sem við buðum út 125 bretti af ljósritunarpappír, eru til vitnis um að ríkið hefur ekki verið að hámarka möguleika sína í innkaupum. Hin hliðin á því er síðan sú að ríkið getur ekki komið fram í öllum málum sem einn risastór kaupandi sem kaupir allt í einu lagi og getur með slíkri framgöngu rústað markaðnum á Íslandi. Við erum ekki að tala um það. Við erum meira að tala um að menn skipuleggi sig, geri áætlanir um innkaup, horfi fram í tímann, safni saman kaupþörfinni og bjóði hana út. Rafræna stjórnsýslan og rafrænu upplýsingarnar geta gegnt hér lykilhlutverki. Við sáum það í tölvuinnkaupunum að erfitt var að safna upplýsingum úr stjórnkerfinu um það sem keypt hafði verið. En niðurstaðan í tölvuinnkaupunum var sú að við fengum með því að bjóða út rúmlega 400 tölvur, sem er lítið hlutfall af heildartölvukaupum hins opinbera, 27% betra verð en best þekktist í stjórnkerfinu fyrir. Ef við hefðum borið það saman við nýleg dæmi um innkaupaverð á tölvum hefðum við fengið meira en helmingi lægra verð og í einhverjum tilvikum grunar mig að við höfum fengið tölvur í þessu útboði á 1/3 og jafnvel minna en 1/3 þess sem dæmi voru um að ríkið hafði greitt áður í einstökum stofnunum fyrir sambærilegar tölvur. Þannig að hér er mikið verk að vinna. Þetta með að í vissum tilvikum sé hægt að skylda menn til þátttöku skiptir máli. Að opna betur heimildirnar til að taka þátt í alþjóðlegum innkaupum skiptir líka verulegu máli. Þetta með rafrænu innkaupin er verulega þýðingarmikið. Allar aðgerðir til að tryggja litlum og meðalstórum fyrirtækjum aðgang að viðskiptum við hið opinbera eru líka mjög mikilvæg skref. Þetta mál er stútfullt af tímabærum breytingum sem við þurfum að ljúka á þessu þingi.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um brottfall laga um Lífeyrissjóð bænda, nr. 12/1999, með síðari breytingum. Frá gildistöku laganna hefur Lífeyrissjóður bænda starfað með því markmiði og skipulagi sem greinir í lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum, sérlögum um sjóðinn og samþykktum fyrir hann. Í núgildandi lögum um sjóðinn er kveðið á um heimild til handa ríkissjóði til að greiða mótframlag sjóðfélaga í Lífeyrissjóði bænda. Allt frá stofnun sjóðsins árið 1970 greiddi ríkissjóður að hluta eða í heild framlag á móti iðgjaldi sjóðfélaga en framlagið var ákveðið í fjárlögum hvers árs og reiknað á grundvelli afurðaverðs samkvæmt búvörusamningi. Í kjölfar hrunsins voru framlög úr ríkissjóði til lífeyrissjóðsins felld brott í áföngum og frá upphafi árs 2013 hefur iðgjaldið til lífeyrissjóðsins verið greitt af sjóðfélögum að fullu líkt og almennt gildir um þá sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi. Í ljósi þessara breyttu forsendna þykir ekki ástæða til að sérlög gildi um sjóðinn. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að lög um Lífeyrissjóð bænda falli úr gildi 1. janúar 2017. Í 2. gr. er lagt til að núverandi stjórn sjóðsins hafi frumkvæði að því að laga samþykktir sjóðsins að ákvæðum laga nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, með síðari breytingum, og leggi þær þannig breyttar fyrir fjármála- og efnahagsráðherra til samþykktar eigi síðar en 1. október. Þannig er gert ráð fyrir að staðfestar samþykktir fyrir sjóðinn liggi fyrir um leið og lögin falla úr gildi þann 1. janúar 2017 og að ný stjórn taki við á grundvelli staðfestra samþykkta fyrir sjóðinn en fulltrúi fjármála- og efnahagsráðuneytisins mun víkja úr stjórn sjóðsins við afnám laganna. Í 3. gr. er lagt til að kveðið verði á um að ríkissjóður ábyrgist útgjöld vegna lífeyrisgreiðslna sjóðfélaga sem fæddir eru 1914 eða fyrr eða útgjöld vegna lífeyrisgreiðslna til maka þeirra. Um er að ræða áunnin réttindi sjóðfélaga eða maka hans sem ríkissjóður ábyrgist en áætlað er að útgjöld ríkissjóðs vegna umræddrar ábyrgðar nemi rúmum 10 millj. kr. á árinu 2016 miðað við 14,7 milljónir á árinu 2015. Að lokum er í 4. gr. frumvarpsins lagt til að lögin öðlist þegar gildi. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Frumvarpið felur í sér breytingar á fjárfestingarheimildum lífeyrissjóða og annarra sem taka við iðgjöldum til tryggingaverndar á grundvelli laganna. Eitt helsta nýmæli frumvarpsins er að lagt er til að byggt verði á svokallaðri skynsemisreglu við fjárfestingar þar sem lögð er áhersla á fjóra þætti. Í fyrsta lagi er mælt fyrir um að hagsmunir sjóðfélaga skuli ávallt hafðir í forgrunni við fjárfestingar. Þar með er grundvallarregla sem hefur hingað til verið leidd af ákvæðum laganna fest í sessi með skýrum hætti. Í öðru lagi er mælt fyrir um að horft skuli til aldurssamsetningar sjóðfélaga og annarra tryggingafræðilegra þátta sem hafa áhrif á skuldbindingar. Í reglunni endurspeglast nauðsyn þess að horft sé til langs tíma og að tekist sé á við þá óvissu sem óhjákvæmilega felst í því að miðla fjármunum milli sömu einstaklinga sem vinnandi stétta annars vegar og lífeyrisþega hins vegar yfir hátt í hálfrar aldar tímabil. Í gildandi lögum er byggt á því að fjármunir sjóðanna skuli ávaxtaðir með hliðsjón af þeim kjörum sem best eru boðin á hverjum tíma en þar er vísað til áhættustýringarsjónarmiða sem byggjast á verðbreytingum á markaði á tiltölulega stuttu tímabili. Lagt er til að vikið verði frá því sjónarmiði sem meginsjónarmiði og að áhersla verði þess í stað lögð á langtímaeiginleika eigna sem eiga að mæta skuldbindingum til langs tíma. Í þriðja lagi er mælt fyrir um byggt verði á viðeigandi greiningu á upplýsingum með öryggi, gæði, lausafjárstöðu og arðsemi safnsins í heild í huga. Í ákvæðum gildandi laga er ekki vikið beint að undirbúningi ákvarðana um fjárfestingar, en það þykir rétt að áskilja á skýran hátt að byggt skuli á viðeigandi greiningu á upplýsingum. Í fjórða lagi er lagt til að mælt verði fyrir um mikilvægi áhættudreifingar og þess krafist að lífeyrissjóður horfi til áhættu af hverri og einni eign við eignastýringu og áhrif hennar á heildaráhættu safnsins, auk fylgni áhættu einstakra eigna og eignaflokka. Þannig sé þess gætt að eignir lífeyrissjóða séu nægilega fjölbreyttar til að komið sé í veg fyrir samþjöppun og uppsöfnun áhættu í eignasafninu. Þessir grundvallarþættir eru í meginatriðum í samræmi við reglur OECD um hinar bestu venjur við fjárfestingar lífeyrissjóða og gert er ráð fyrir að lífeyrissjóður skili Fjármálaeftirlitinu greinargerð um hvernig hann uppfyllir þau grundvallarviðmið. Áfram er gert ráð fyrir að í lögum sé kveðið á um magnbundin mörk, þ.e. hámarksfjárfestingu sjóðanna í einstökum eignum eða eignaflokkum og í eignum útgefnum af tilteknum útgefendum eða hópum útgefenda, sem fela í sér þær lágmarkskröfur sem gerðar eru til dreifingar eigna. Hins vegar er lagt til að lágmarkskröfunum verði breytt nokkuð til einföldunar og til að tryggt sé að lífeyrissjóðirnir hafi tilhlýðilegt svigrúm til eigna- og áhættustýringar í samræmi við fyrrnefndar reglur þegar lágmarkskröfunum sleppir. Þá er framsetningu takmarkana breytt nokkuð og hún er gerð skýrari, m.a. með því að skipta ákvæðunum upp í nokkrar greinar, og hugtök eru færð til samræmis við hugtakanotkun í annarri löggjöf um eftirlitsskylda aðila á fjármálamarkaði. Þess ber að geta að talsverðar umræður áttu sér stað í nefndinni sem undirbjó frumvarpið um hvort rétt væri að rýmka heimildir lífeyrissjóðs til fjárfestingar í einstökum útgefanda varanlega úr 15% í 20% af stærð útgefandans, en um nokkurt skeið hefur gilt ákvæði til bráðabirgða um heimildir lífeyrissjóðs til að eiga allt að 20% af hlutafé í samlagshlutafélögum, en með þessari tímabundnu heimild, sem rann út um síðastliðin áramót, var leitast við að gera lífeyrissjóðum kleift að taka þátt í endurreisn atvinnulífsins í kjölfar hrunsins. Í frumvarpi þessu er gert ráð fyrir að tímabundna heimildin verði ekki endurnýjuð og þar er byggt á því að þessar eignir geta verið áhættusamar, einkum vegna takmarkaðs seljanleika þeirra og þess að tapsáhætta vegna þeirra getur verið mikil. Hins vegar kunna að standa rök til þess að framlengja heimildina og þar er einkum horft til smærri fyrirtækja og sjóða og því er þess óskað að þingið og nefndin sem fær málið til umfjöllunar taki þennan þátt til sérstakrar umræðu og skoðunar. Í frumvarpinu er gert er ráð fyrir að takmarkanir á fjárfestingum í eignaflokkum verði miðaðar við tiltekið hlutfall af heildareignum í stað hlutfalls af hreinni eign til greiðslu lífeyris samkvæmt síðasta uppgjöri sem hefur verið kannað eða endurskoðað af endurskoðanda líkt og nú er gert. Þannig fæst betri sýn á stöðu fjárfestinga sjóðsins á hverjum tíma. Með heildareignum er átt við virði allra fjárfestinga lífeyrissjóðs á hverjum tíma. Þá eru í frumvarpinu lögð til ítarlegri ákvæði um áhættustýringu. Flest ákvæðanna hafa verið sett fram í tilmælum Fjármálaeftirlitsins en rétt þykir að kveða skýrt á um þau í lögum. Loks er gert ráð fyrir að lífeyrissjóðunum verði heimilt að lána verðbréf að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Hér er stigið varfærið skref sem veitir lífeyrissjóðum tækifæri til að auka ávöxtun án teljandi áhættu og þar er litið til þess að heimildin tekur til takmarkaðs hlutfalls af verðbréfum lífeyrissjóðs og þess að verðbréf verða ekki lánuð nema gegn fullnægjandi tryggingum. Að síðustu skal vikið að því að við undirbúning frumvarpsins hafa komið upp ýmis álitamál um hvort umsvif lífeyrissjóðanna á íslenskum fjármálamarkaði verði talin æskileg, einkum með tilliti til samkeppnissjónarmiða. Lengi vel voru lífeyrissjóðirnir óvirkir hluthafar í fyrirtækjum en nú þegar lífeyrissjóðirnir eiga beint og óbeint um 40–45% af hlutafé, sem er skráð í Kauphöll Íslands, hafa lífeyrissjóðirnir tekist á hendur virkari stjórn. Vissulega hefur sú staða sem uppi er skapast vegna fjármagnshaftanna og þess er vænst að umsvif lífeyrissjóðanna muni dragast eitthvað saman um leið og heimildir þeirra til að flytja fjármagn úr landi aukast. Fyrsta skrefið í þá átt var stigið á seinni helmingi síðasta árs og við höfum á þessu ári haft undanþáguheimildir til fjárfestinga utan landsteinanna fyrir lífeyrissjóðina í gildi. Þrátt fyrir allt þetta tel ég fullt tilefni til að skoða hvort rétt sé að grípa til sérstakra aðgerða vegna aukinna umsvifa lífeyrissjóðanna og hyggst taka það til frekari skoðunar eftir atvikum að setja það í formlegan farveg. Við getum ekki horft fram hjá því að það skapast nýjar aðstæður sem kalla á umræðu þegar lífeyrissjóðirnir stækka þetta mikið og þetta hratt, eins og við höfum séð gerast á undanförnum árum á markaði með skráð verðbréf. Að vissu leyti mætti segja að svipaðir hlutir eigi við á óskráða markaðnum en þegar um er að ræða að lífeyrissjóðirnir fara með þetta stóran hlut af öllum skráðum verðbréfum í landinu er ekki nema sjálfsagt og eðlilegt að menn staldri aðeins við. Ég vísa meðal annars til þess að ekki er langt síðan stórir lífeyrissjóðir komu opinberlega fram og lýstu áhuga á því að eignast fjármálafyrirtæki. Áður en við erum komin of langt í þessari þróun tel ég ástæðu fyrir okkur til að staldra við og taka umræðu um það hvernig það gæti til dæmis farið saman að lífeyrissjóðirnir væru mjög stórir eigendur að fjármálafyrirtækjum sem hér væru kerfislega mikilvæg, tökum það sem dæmi, á sama tíma og þau eru helstu eigendur samanlagt að skráðum fyrirtækjum á markaði. Þetta kallar á umræðu og sérstaka skoðun. Að svo mæltu, herra forseti, legg ég til að þessu þingmáli verði vísað til 2. umr. og efnahags- og viðskiptanefndar til að fjalla um málið.

Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra kemur hér með mjög stórt mál og tók einmitt á ýmsum álitaefnum sem við verðum að ræða. Ég er þeirrar skoðunar, talandi um brýn mál sem við þurfum að klára fyrir kosningar, að það sé alveg lífsnauðsyn og algjört forgangsmál að lífeyrissjóðirnir fari að fjárfesta meira í útlöndum. Síðast þegar ég sá áttu þeir 3.200 milljarða og einungis 20% af þeim eru í erlendum eignum. Fyrir þessari skoðun minni eru margar ástæður, í fyrsta lagi bara einföld áhættudreifing, við Íslendingar erum hér með okkar vinnu, heimili og flest það sem við eigum og við eigum ekki að hafa lífeyrisréttindi okkar í sömu körfu. Það þýðir ekki, eins og margir vilja túlka, að ég hafi vantrú á íslensku efnahagslífi eða íslenskri krónu. Það hefur ekkert með það að gera, það er langur vegur frá. Þetta er bara einföld áhættudreifing, ekki síst vegna þess sem Ásgeir Jónsson hagfræðingur og félagi hans hafa bent á í úttekt, þess augljósa að þegar við förum út í útgreiðslur í auknum mæli fjármögnum við að stórum hluta hluti sem við kaupum erlendis frá. Þá komum við að ákveðnu fjármálalæsi. Það er mikilvægt að við upplýsum fólk sem á þessar eignir og að það sé meðvitað um að þetta er langtímafjárfesting. Það skiptir máli til langs tíma að ávöxtunin sé góð. Með fullri virðingu fyrir skammtímasveiflum snýst þetta um að við erum hér með fjárfestingar til áratuga. Þetta hangir allt saman við það sem hæstv. ráðherra nefndi varðandi samþjöppun í íslensku efnahagslífi og ruðningsáhrif stórra fjárfesta eins og lífeyrissjóða sem eru náttúrlega langstærstu fjárfestarnir. Þeir geta ekki annað. Þeir þurfa að fjárfesta núna um 200–300 milljarða á hverju ári og við erum að fara að breyta reglunum þannig að við setjum meiri fjármuni inn í lífeyrissjóðina og þetta verða ekki 200–300 milljarðar heldur meira. Þess vegna þurfum við að nýta þetta fyrirkomulag til að hjálpa ungu fólki að eignast húsnæði og við eigum að festa séreignarleiðina í sessi. Ég er ánægður með að sjá frumkvæði frá ungu fólki. Ungur hagfræðinemi, Kristófer sem ég man ekki núna hvers son er, hefur skrifað um þetta á vefsíðunni romur.is. Það er mikilvægt að núna göngum við þannig fram að við festum þær hugmyndir sem þar koma fram með einhverjum hætti í sessi þannig að ungu fólki verði gert kleift að eignast húsnæði. Við erum að styrkja þetta kerfi í leiðinni. Sömuleiðis liggur fyrir í hv. efnahags- og viðskiptanefnd frumvarp sem er búið að fá ágætisumfjöllun og ég er fyrsti flutningsmaður að. Það er byggt á frumvarpi sem hv. fyrrverandi þingmaður, vinur okkar Pétur Blöndal, skrifaði á sínum tíma um að skilgreina skýrt að lífeyrissjóðirnir eru eign sjóðfélaga og sjóðfélagarnir eiga að fá að koma beint að stjórnum þeirra. Það er mikilvægt að við opnum lífeyrissjóðina með þeim hætti að sjóðfélagar hafi betri og skýrari upplýsingar um hvaða verðmæti þeir eiga þar, hvaða eignir þeir eiga þar, og hafi þá sömuleiðis aðgang að stjórnum með einföldum hætti eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu, að þeir kjósi alla stjórnina. Það væri hægt að fara þá millileið að þeir kysu hluta stjórnarmanna og við mundum vinna að því að efla fjármálalæsi sjóðfélaga með beinum hætti. Það verður ekki betur gert en að fólk fái að kjósa beint sína fulltrúa en þá þurfum við líka að tryggja og ýta undir það að sjóðfélagar nýti sér þessi réttindi og fylgist með því hvað er að gerast í þeirra lífeyrissjóði. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Ég er ánægður með að þetta frumvarp komi fram en hvet hv. þingnefnd til að skoða það í þessu samhengi. Það er forgangsmál að við klárum málið núna áður en við kjósum, tryggjum að lífeyrissjóðir geti fjárfest erlendis af augljósum ástæðum.

Virðulegur forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað eftir heimild Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd níu ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar um breytingu á á IX. viðauka við EES-samninginn um að taka upp í samninginn nánar tilgreindar gerðir sem varða evrópskar reglur um fjármálaeftirlit og evrópskar eftirlitsstofnanir á fjármálamarkaði. Jafnframt er leitað eftir heimild til að staðfesta samning um breytingu á samningi milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls að því er varðar hlutverk og valdheimildir Eftirlitsstofnunar EFTA á sviði fjármálaeftirlits. Hér er um að ræða fyrsta hlutann af gerðum sem varða eftirlit með fjármálamörkuðum. Upptaka þeirra í EES-samninginn er forsenda áframhaldandi virkrar þátttöku EFTA-ríkjanna innan EES á innri markaðnum með fjármálaþjónustu. Gerðir sem varða þennan viðauka hafa hlaðist upp á undanförnum árum og nú bíða um 180 gerðir upptöku í þennan viðauka. Í fyrsta hlutanum er 31 gerð, þar af er með þessari þingsályktunartillögu leitað eftir heimild til að staðfesta upptöku 19 þeirra í samninginn. Það eru gerðir sem krefst lagabreytinga að innleiða í íslenska löggjöf. Virðulegi forseti. Hér er um að ræða mál sem unnið hefur verið að allt frá árinu 2012. Alþingi þekkir vel til undirbúnings þess, en utanríkismálanefnd hefur verið reglulega upplýst um framvindu málsins. Þá hefur verið gerð grein fyrir stöðu málsins í árlegum skýrslum utanríkisráðherra til þingsins um utanríkis- og alþjóðamál. Tildrög þeirra reglna sem gerð er tillaga um að teknar verði upp í EES-samninginn má rekja til endurskoðunar innan Evrópusambandsins í kjölfar fjármálakreppunnar á tilhögun og umgjörð eftirlits með fjármálamörkuðum. Sú endurskoðun leiddi til þess að komið var á fót þremur nýjum eftirlitsstofnunum á evrópskum fjármálamarkaði. Þær tóku til starfa í ársbyrjun 2011 og eru hornsteinn þeirra umbóta sem komið var á í kjölfar kreppunnar. Þessar þrjár stofnanir eru: Evrópska bankaeftirlitsstofnunin, Evrópska verðbréfamarkaðseftirlitsstofnunin og Evrópska vátrygginga- og lífeyrissjóðaeftirlitsstofnunin. Þeim til viðbótar er starfrækt Evrópska kerfisáhætturáðið, en það fer þó ekki með heimildir til að taka ákvarðanir er binda aðila á markaði. Saman mynda þær með eftirlitsstjórnvöldum í aðildarríkjunum samræmt evrópskt eftirlitskerfi með fjármálamörkuðum. Markmið kerfisins er að tryggja stöðugleika á fjármálamörkuðum, samræmda beitingu regluverks um fjármálastarfsemi á innri markaðnum og nánara samstarf fjármálaeftirlita aðildarríkjanna. Hinum samevrópsku stofnunum ber að vinna í nánu samstarfi við eftirlitsstofnanir í hverju ríki um sig, en ástæða er til að leggja á það áherslu að kerfið gerir ráð fyrir að daglegt eftirlit með fjármálafyrirtækjum og mörkuðum sé eftir sem áður í þeirra höndum. Með nokkurri einföldun má segja að samevrópsku stofnununum sé að meginstefnu ætlað að sinna hlutverki sínu með því að styðja við og styrkja stöðu eftirlitsstjórnvalda aðildarríkjanna á grundvelli tilmæla og ráðlegginga. Þegar annað er fullreynt er hins vegar í ákveðnum undantekningartilvikum gert ráð fyrir að samevrópsku stofnanirnar geti beitt sér, hver á sínu sviði, með bindandi hætti, bæði gagnvart eftirlitsstjórnvöldum og fjármálafyrirtækjum á Evrópska efnahagssvæðinu. Þar er bæði um að ræða ákveðnar rannsóknar- og viðurlagaheimildir. Þeim hefur reyndar aldrei verið beitt en eru svipaðs eðlis og á sviði samkeppnismála. Þegar viðræður hófust um upptöku hins samræmda eftirlitskerfis í EES-samninginn á árinu 2012 var því strax ljóst að í ákveðnum tilvikum kynni að reyna á hvort eftirlitsheimildir hinna samevrópsku stofnana væru samþýðanlegar stjórnskipun okkar. Í álitsgerð tveggja lagaprófessora, Bjargar Thorarensen og Stefáns Más Stefánssonar, sem leitað var eftir af þessum sökum var ítarleg grein gerð fyrir þeim kröfum sem gera þyrfti til aðlögunar þessa kerfis innan EFTA-stoðar EES-samningsins ef unnt ætti að vera að innleiða það í íslenskan rétt með stjórnskipulega gildum hætti. Þar kom fram að aðlögun gerðanna mundi reyna mjög á þanþol stjórnarskrárinnar, en þó ætti að vera unnt að vinna að lausn málsins á grundvelli tveggja stoða kerfis EES-samningsins. Þegar álitsgerð þeirra var unnin lá ekkert fyrir um með hvaða hætti umræddar gerðir yrðu aðlagaðar EES-samningnum. Í ljósi þessarar niðurstöðu var hins vegar af Íslands hálfu lögð á það höfuðáhersla að ná fram aðlögun sem byggðist á tveggja stoða kerfinu. Eftir langar og strangar viðræður gekk það á endanum eftir og var innsiglað á fundi fjármála- og efnahagsráðherra EFTA-ríkjanna og Evrópusambandsins 14. október 2014, þegar samþykkt var sameiginleg yfirlýsing um meginatriði við upptöku eftirlitskerfisins í EES-samninginn. Samkomulagið byggist á tveggja stoða kerfi EES-samningsins og felur í sér að eftirlitsstjórnvöldum í EFTA-ríkjunum er tryggður fullur aðgangur að hinu samræmda eftirlitskerfi sem starfrækt er á innri markaðnum. Jafnframt er tryggt að allar bindandi ákvarðanir gagnvart EFTA-ríkjunum innan EES, Íslandi, Noregi og Liechtenstein, verða teknar af Eftirlitsstofnun EFTA og að hægt verður að bera þær undir EFTA-dómstólinn. Þar er í báðum tilvikum um að ræða stofnanir sem starfræktar eru samkvæmt samningnum sem Ísland á aðild að. Hins vegar er litið svo á að hinum samevrópsku eftirlitsstofnunum verði heimilt að beina fyrirspurnum og tilmælum til aðila í EFTA-ríkjunum án þess að þær hafi bindandi áhrif. Í öllum tilvikum er gert ráð fyrir nánu samráði og samstarfi milli eftirlitsstofnana ESB og Eftirlitsstofnunar EFTA. Til að tryggja að sú niðurstaða sem endurspeglast í áðurnefndu samkomulagi og að útfærsla hennar samræmist að öllu leyti þeim meginviðmiðum sem mótast hafa í fræðilegri umfjöllun og fyrri álitsgerðum hafa stjórnvöld notið ráðgjafar Skúla Magnússonar, héraðsdómara og dósents við lagadeild Háskóla Íslands, varðandi stjórnskipuleg álitamál við aðlögun kerfisins að EES-samningnum. Hann hefur einnig unnið álitsgerð um stjórnskipulegar heimildir til innleiðingar tiltekinna nýrra EES-gerða um fjármálaeftirlit í EES-samninginn sem er prentuð sem fylgiskjal XI með tillögunni. Virðulegur forseti. Í athugasemdum við þá þingsályktunartillögu sem hér er mælt fyrir er gerð grein fyrir aðkomu Alþingis að upptöku þessara gerða, fjármálaeftirliti á vettvangi Evrópusambandsins, gerðum í ákvörðunum sem leitað er eftir heimild til að taka upp í EES-samninginn og fyrirhuguðum lagabreytingum af því tilefni. Einnig er gerð grein fyrir stjórnskipulegum álitaefnum við aðlögun valdheimilda samevrópsku eftirlitsstofnananna að EFTA-stoð samningsins, samningaviðræðum um aðlögun og áhrif hér á landi. Fyrirhugað er að ákvarðanir þær sem þingsályktunartillagan tekur til verði teknar á síðasta fundi sameiginlegu EES-nefndarinnar fyrir sumarhlé. Að jafnaði hefur samþykkis Alþingis í sams konar tilvikum ekki verið leitað fyrr en eftir að ákvörðun hefur verið tekin í sameiginlegu EES-nefndinni. Með því hins vegar að samningar um aðlögun og upptöku gerða um eftirlit á fjármálamarkaði hafa þegar staðið yfir í á fjórða ár og brýnt þykir að ákvörðun um upptöku þeirra geti öðlast gildi sem fyrst eftir að hún er tekin, er með þingsályktunartillögunni leitað eftir heimild Alþingis til að staðfesta ákvarðanir sameiginlegu EES-nefndarinnar. Það hefur þá þýðingu að ákvarðanir nefndarinnar þarf ekki að taka með stjórnskipulegum fyrirvara, en það mun flýta fyrir að ákvarðanirnar geti öðlast gildi bæði hér á landi og annars staðar á Evrópska efnahagssvæðinu. Er þá einnig tekið tillit til þess að utanríkismálanefnd Alþingis hefur fylgst náið með framvindu viðræðna og undirbúningi að upptöku gerða á þessu sviði og reglulega fengið á fundi til sín þá sérfræðinga sem að því hafa komið. Virðulegur forseti. Undirbúningur þessa máls hefur tekið langan tíma, bæði í viðræðum við samstarfsaðila okkar innan EFTA, en einnig í viðræðum við framkæmdastjórn ESB. Stjórnvöld hafa í alla staði kappkostað að vanda til verka og kallað til liðs við sig færustu sérfræðinga sem völ er á, sérstaklega við úrlausn hinna stjórnskipulegu álitaefna sem upp hafa komið, og þau hafa krafist þess að fundin sé aðlögun sem standist viðteknar stjórnskipulegar kröfur. Stjórnvöld hafa einnig gætt þess að upplýsa hv. utanríkismálanefnd Alþingis um framvindu málsins með reglubundnum hætti. Auk þess hafa hagsmunaaðilar fylgst með stöðu mála. Ég bind vonir við að þingsályktunartillagan sem hér er mælt fyrir fái greiða meðferð á hinu háa Alþingi og að breið pólitísk samstaða geti tekist um afgreiðslu hennar. Í fjármála- og efnahagsráðuneytinu er síðan unnið að undirbúningi innleiðingar löggjafar. Þar er um nokkurn fjölda lagafrumvarpa um að ræða, þar með talið sérlög um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Áætlanir gera ráð fyrir að þau frumvörp geti verið lögð fyrir hið háa Alþingi nú í haust. Að svo mæltu legg ég til, virðulegur forseti, að þingsályktunartillögunni verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um evrópska efnahagssvæðið nr. 2/1993. Tilefni þeirra breytinga sem hér eru lagðar til er að nýrri bókun, bókun 38c, hefur verið bætt við EES-samninginn, sem kallar á breytingu á 117. gr. í meginmáli samningsins, en það ákvæði hefur lagagildi hér á landi. Bókun 38c felur í sér samkomulag á milli EES/EFTA-ríkjanna og ESB um áframhaldandi framlög þeirra í uppbyggingarsjóð EES næstu sjö árin. Eins og þingmönnum er kunnugt hafa EES/EFTA-ríkin frá upphafi innt af hendi fjárhagsleg framlög vegna EES-samningsins til þeirra ríkja innri markaðarins sem lakast standa efnahagslega. Afstaða ESB er sú að það sé óaðskiljanlegur þáttur af því að vera þátttakandi á innri markaðnum. Afstaða EES-ríkjanna innan EFTA hefur ávallt verið sú að leggja áherslu á að engin lagaleg skuldbinding hvíli á ríkjunum um framlög af þessu tagi. Af þeim sökum er um að ræða tímabundna ráðstöfun. Þetta er í sjötta sinn sem samið er um þessi framlög og því ekki í fyrsta sinn sem málið kemur til kasta Alþingis. Að þessu sinni, líkt og fyrr, gerði ESB afar háar kröfur um aukin framlög, sem hafnað var af hálfu EES/EFTA-ríkjanna. Af þeim ástæðum urðu viðræðurnar mjög tímafrekar líkt og áður. Lá fyrir af hálfu EFTA-ríkjanna allt frá upphafi að hækkununum á framlögum yrði haldið í lágmarki. Niðurstaða viðræðnanna varð á endanum sú að EES-ríkin innan EFTA féllust á um 11% hækkun framlaga, sem felur í sér tæplega 100 millj. kr. á ári fyrir Ísland miðað við núverandi landsframleiðslutölur og gengi. Sú hækkun er töluvert undir verðlagsbreytingum frá 2009 en gert er ráð fyrir að framlag Íslands í heild sinni verði 7 milljarðar króna yfir allt tímabilið, sem að þessu sinni spannar sjö ár. Rétt er að hafa hugfast að samhliða þessum samningi hefur samningur við ESB um tollfrjálsa innflutningskvóta á tilteknum sjávarafurðum til ESB verið endurnýjaður. Kvótarnir aukast verulega auk þess sem samið var um nýjan kvóta fyrir niðursoðna þorsklifur. Fyrir dyrum stendur að hefja viðræður við styrkþegaríkin um það hvernig þessum fjármunum verði ráðstafað innan þeirra forgangssviða sem bókunin tekur til. Ísland mun í því efni leggja áherslu á verkefni sem meðal annars tengjast loftslagsmálum með sérstakri áherslu á að stuðla að aukinni nýtingu jarðhita til húshitunar. Standa vonir til þess að nokkur ríki muni setja slík verkefni í forgang sem skapar tækifæri fyrir íslensk fyrirtæki og íslenska þekkingu. Virðulegur forseti. Ég legg til að að lokinni þessari umræðu verði frumvarpinu vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegur forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta samning milli Íslands og Færeyja um fiskveiðar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu á árinu 2016 sem gengið var frá með bréfaskiptum í Þórshöfn og Reykjavík 22. og 31. desember 2015. Samningur þessi kveður á um heimildir aðila til veiða á uppsjávarfiski í lögsögu hvor annars á árinu 2016. Hann er óbreyttur frá fyrra ári. Samkvæmt samningnum fá færeysk skip heimild til að veiða 30 þús. lestir af loðnu innan íslenskrar lögsögu á loðnuvertíðinni 2016–2017 að því tilskildu að leyfilegur heildarafli verði 500 þús. lestir, að öðrum kosti nemur hlutdeild færeyskra skipa 5% af honum. Færeyskum skipum er sömuleiðis heimilt á loðnuvertíðinni 2016–2017 að veiða allt að 10 þús. lestir af loðnu innan íslenskrar lögsögu úr veiðiheimildum sem eru fengnar með samningum færeyskra og grænlenskra stjórnvalda. Samningurinn gerir einnig ráð fyrir gagnkvæmri heimild skipa hvors aðila til veiða á kolmunna og norsk-íslenskri síld innan lögsögu hins á árinu 2016. Íslenskum skipum eru heimilar veiðar á allt að 1.300 lestum af makríl og 2.000 lestum af Hjaltlandseyjasíld innan færeyskrar lögsögu á árinu 2016 Samningurinn tók gildi til bráðabirgða 31. desember 2015 og mun öðlast endanlegt gildi þegar tilkynnt hefur verið að stjórnskipulegum skilyrðum hvors lands um sig hafi verið fullnægt. Áður en samningur þessi var gerður var á grundvelli samnings landanna frá árinu 1976 um heimildir Færeyinga til veiða í lögsögu Íslands ákveðið að færeyskum skipum væri heimilt að veiða 5.600 lestir af botnfiski við Ísland á árinu 2016. Heildarafli þorsks verður þó ekki meiri en 1.900 lestir, heildarafli keilu ekki meiri en 650 lestir og engar veiðar eru heimilaðar á lúðu eða grálúðu. Virðulegi forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að tillögu þessari verði vísað til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 197/2015 um breytingu á I. viðauka við EES-samninginn um heilbrigði dýra og plantna og fella inn í samninginn reglugerðir um aukaafurðir úr dýrum. Reglugerðirnar segja til um við hvaða aðstæður skuli farga aukaafurðum úr dýrum til að fyrirbyggja áhættu fyrir heilbrigði manna og dýra. Einnig er tilgreint við hvaða skilyrði megi nota aukaafurðir úr dýrum í fóður og í ýmsum tilgangi, svo sem í snyrtivörur og lyf. Þá er mælt fyrir um að rekstraraðilar séu skuldbundnir til að taka aukaafurðir úr dýrum til meðferðar í fyrirtækjum og stöðvum sem eru undir opinberu eftirliti. Samkvæmt EES-samningnum beitir Ísland í dag eldri EES-reglum um sömu mál en reglugerðir þær sem hér um ræðir voru settar í kjölfar mats á virkni þeirra eldri. Umgjörðin um þennan málaflokk er óbreytt en nýju reglugerðunum er ætlað að minnka byrðar á hagsmunaaðila, gera reglurnar skýrari og eyða óvissu varðandi til dæmis gildissvið reglnanna og tryggja þannig öryggi matvælakeðjunnar. Innleiðing reglugerðanna kallar á lagabreytingar hérlendis og er gert ráð fyrir því að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á lögum um dýrasjúkdóma og varnir gegn þeim, lögum um slátrun og sláturafurðir og lögum um eftirlit með fóðri, áburði og sáðvöru á yfirstandandi þingi. Þar sem umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi var hún tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo að aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 229/2015 um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn um umhverfismál og fella inn í samninginn tilskipun um losun í iðnaði og tengdar gerðir. Tilskipunin sameinar eldri gerðir um mengunarvarnir sem hafa verið teknar upp í EES-samninginn og innleiddar hér á landi. Um er að ræða endurútgáfu og uppfærslu á eldri gerðum í þeim tilgangi að auka skýrleika reglnanna. Með tilskipuninni eru samþætt mál sem varða tiltekna mengandi starfsemi og gengur tilskipunin lengra en eldri tilskipanir. Tilskipunin byggist á nálgun þar sem taka skal tillit til umhverfisins í heild, þ.e. mengunar í lofti, vatni og jarðvegi. Meðal helstu nýmæla hennar eru ákvarðanir á bestu aðgengilegu framleiðsluaðferðum og tækjakosti sem beitt er í tiltekinni starfsemi til að lágmarka mengun og myndun úrgangs frá starfseminni. Innleiðing gerðanna kallar á lagabreytingar hérlendis og er gert ráð fyrir því að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir á yfirstandandi þingi. Þar sem umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi var hún tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 230/2015 um breytingu á XX. viðauka við EES-samninginn um umhverfismál og fella inn í samninginn reglugerðir um tilflutning úrgangs. Með gerðunum er ætlunin að bæta framfylgni og eftirlit með flutningi úrgangs og koma í veg fyrir ólöglegan flutning á úrgangi milli ríkja. Komið skal á laggirnar eftirlitsáætlun sem byggist á áhættumati. Gerð er krafa um virkt eftirlit, eftirlitsferðir eða skoðanir. Skila skal árlega skýrslu um eftirlitið til Eftirlitsstofnunar EFTA. Innleiðing gerðanna kallar á lagabreytingar hérlendis og er gert ráð fyrir að hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir á yfirstandandi þingi. Þar sem umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi var hún tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegur forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 252/2015 um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn um tæknilegar reglugerðir, staðla, prófanir og vottun og fella inn í samninginn reglugerð um samþykki fyrir starfsstöðvum sem framleiða spírur. Í reglugerðinni eru settar kröfur um að spíruframleiðendur skuli metnir áður en þeir hefja starfsemi með tilliti til tiltekinna krafna sem þeir eiga að uppfylla til að fá starfsleyfi. Kostnaður vegna leyfisúttekta fellur á framleiðendur en ekki er um umtalsverðan kostnað að ræða. Matvælastofnun mun hafa eftirlit með þessari starfsemi og mun taka mið af stærð fyrirtækja við eftirlitið en framleiðendur spíra hér á landi eru smáir. Innleiðing gerðarinnar kallar á lagabreytingar hérlendis og er gert ráð fyrir því að hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra leggi fram frumvarp til breytinga á lögum um matvæli á yfirstandandi þingi. Þar sem umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi var hún tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegur forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Með þessari þingsályktunartillögu er leitað heimildar Alþingis til að staðfesta fyrir Íslands hönd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 293/2015 um breytingu á XXII. viðauka við EES-samninginn um félagarétt og fella inn í samninginn tilskipun um árleg reikningsskil, samstæðureikningsskil og tilheyrandi skýrslur tiltekinna tegunda fyrirtækja. Tilskipunin fjallar um ársreikninga félaga af tiltekinni gerð og fellir úr gildi eldri ársreikningatilskipun. Einnig tekur tilskipunin til reglna um samstæðureikninga sem áður var að finna í eldri tilskipun. Er því komin ein tilskipun sem fjallar um ársreikninga og samstæðureikninga félaga af tiltekinni gerð. Markmiðið með tilskipuninni er meðal annars að draga úr umsýslukostnaði lítilla og meðalstórra fyrirtækja, bæta viðskiptaumhverfi fyrirtækja og auka gæði og samanburðarhæfni birtra upplýsinga. Innleiðing gerðarinnar kallar á lagabreytingar hérlendis og hefur hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra lagt fram frumvarp á yfirstandandi þingi til breytinga á lögum um ársreikninga. Þar sem umrædd ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar kallar á lagabreytingar hér á landi var hún tekin með stjórnskipulegum fyrirvara. Því er óskað eftir samþykki Alþingis fyrir þeirri breytingu á EES-samningnum sem í ákvörðuninni felst svo að aflétta megi hinum stjórnskipulega fyrirvara. Ég legg til, virðulegi forseti, að að lokinni þessari umræðu verði tillögunni vísað til hv. utanríkismálanefndar.

Virðulegi forseti. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað eftir heimild Alþingis til að fullgilda breytingu á Rómarsamþykktinni með stofnun alþjóðlega sakamáladómstólsins, en um framkvæmd hennar hafa þegar verið sett lög nr. 43/2001. Dómstóllinn hefur það hlutverk að dæma í málum einstaklinga sem grunaðir eru um alvarlegustu glæpi gegn mannkyninu, þ.e. hópmorð, glæpi gegn mannúð, stríðsglæpi og glæpi gegn friði. Stofnun dómstólsins var á sínum tíma tvímælalaust eitt mikilvægasta framlag til mannréttindaverndar og friðar í heiminum allt frá stofnun Sameinuðu þjóðanna, en unnið hafði verið að stofnun slíks dómstóls allt frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Ísland hefur frá upphafi skipað sér í hóp vestrænna ríkja sem styðja dyggilega við starf alþjóðlega sakamáladómstólsins og var meðal annars tíunda ríkið til að fullgilda Rómarsamþykktina sjálfa. Í Rómarsamþykktinni er tilgreint að einn af þeim glæpum sem dómstóllinn hefur lögsögu yfir séu svonefndir árásarglæpir eða glæpir gegn friði, á ensku nefndir „Crime of Aggression“, með leyfi forseta. Þegar Rómarsamþykktin var samþykkt árið 1998 náðist þó ekki samstaða um nánari efnisleg ákvæði um þessa tegund glæpa enda er þar um að ræða glæpi sem eru pólitískt viðkvæmir fyrir nokkur ríki. Ástæðan er sú að refsiábyrgð vegna glæpa gegn friði kann að lenda á leiðtogum viðkomandi ríkja. Á endurskoðunarráðstefnu Rómarsamþykktarinnar árið 2010 í Kampala í Úganda náðist hins vegar samkomulag um skilgreiningu og upptöku ákvæða um glæpi gegn friði í Rómarsamþykktina með svokölluðum Kampala-breytingum. Skilgreining á glæpum gegn friði, sem þar var samþykkt, hljóðar svo, með leyfi forseta: „Áætlanagerð, undirbúningur, byrjun eða framkvæmd árásar af hálfu einstaklings, sem er í stöðu til þess að hafa raunverulegt eftirlit með eða stjórna pólitískri eða hernaðarlegri aðgerð ríkis, þ.e. árásar vegna eðlis, alvarleika eða umfangs felur í sér augljóst brot á sáttmála Sameinuðu þjóðanna.“ Einnig var samþykkt skilgreining á því hvað telst árás samkvæmt framangreindri skilgreiningu á glæpum gegn friði, en þar kemur meðal annars fram að það teljist árás, með leyfi forseta, „þegar ríki beitir hervaldi gegn fullveldi, friðhelgi yfirráðasvæðis eða stjórnmálalegu sjálfstæði annars ríkis eða valdi með annarri þeirri aðferð sem ekki samrýmist markmiðum sáttmála Sameinuðu þjóðanna“. Samkvæmt samkomulagi aðildarríkja alþjóðlega sakamáladómstólsins verður lögsaga dómstólsins vegna glæpa gegn friði ekki virk fyrr en að minnsta kosti þrjátíu ríki hafa fullgilt Kampala-breytingarnar. Nú þegar hafa 28 ríki fullgilt þær. Ísland hefur því enn tækifæri til að vera meðal fyrstu 30 ríkjanna til að fullgilda breytingarnar og leggja þannig sitt af mörkum til að virkja þær í framkvæmd. Fullgilding Kampala-breytinganna á Íslandi kallar á lagabreytingar og er vinna við þær þegar hafin á vegum innanríkisráðuneytisins. Gert er ráð fyrir að lagafrumvarp þar að lútandi verði tilbúið til framlagningar á næsta þingi. Virðulegur forseti. Að þessum orðum sögðum vil ég leggja til að þingsályktunartillögu þessari verði að lokinni þessari umræðu vísað til síðari umræðu og hv. utanríkismálanefndar.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára. Ég ætla að byrja á því að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að hafa brugðist skjótt og vel við og hafa lagt kapp á að þessi tillaga yrði tilbúin sem fyrst. Að einhverju leyti hefur ákveðnum aðgerðum hennar þegar verið hrint í framkvæmd. Við vorum nokkrir þingmenn úr nokkrum flokkum sem lögðum þetta til fyrr á kjörtímabilinu með þingsályktunartillögu og það væri mjög ánægjulegt ef við næðum að samþykkja tillöguna á þessu þingi. Í tillögunni eru lögð fram meginmarkmið í geðheilbrigðisstefnu sem eru aukin vellíðan og betri geðheilsa landsmanna og virkari samfélagsþátttaka einstaklinga sem glíma við geðraskanir til skemmri eða lengri tíma óháð búsetu þeirra. Þá eru undirmarkmið um samþætta og samfellda þjónustu við einstaklinga með geðraskanir, um að uppeldisskilyrði barna stuðli að vellíðan þeirra og að fólki verði ekki mismunað á grundvelli geðheilsu. Þá eru taldar upp 18 aðgerðir og fjármunirnir sem varið er í þetta á yfirstandandi ári og næstu þremur árum eru 562 millj. kr. Þetta er góð byrjun en mun meira fjármagn þarf að koma til, eins og ég mun koma að í niðurlagsorðum mínum. Þessar 18 aðgerðir eru mjög góðar. Ég ætla aðeins að fara yfir þær á eftir. Velferðarnefnd gerir takmarkaðar breytingar á þessari aðgerðaáætlun en kemur með ýmsar ábendingar í mjög ítarlegu nefndaráliti sem fylgir þingsályktunartillögunni. Það er 11 síður, en þess ber að geta að nefndin gaf sér góðan tíma til umfjöllunar, enda komu gríðarlega margar umsagnir um málið. Við vildum hitta umsagnaraðila og fjalla um athugasemdir þeirra í nefndaráliti af því að við töldum athugasemdirnar í langflestum tilfellum góðar og förum við yfir hvernig við sjáum annaðhvort að hægt sé að rúma þær innan áætlunarinnar eða að líta þurfi til þeirra til lengri tíma litið. Á síðastliðnum árum hefur orðið mikil vakning í umræðu um geðheilsbrigðismál. Þar ber fyrst og fremst að þakka notendahópum, samtökum fólks sem hefur glímt við geðraskanir af ýmsu tagi eða sem eru aðstandendur fólks með geðraskanir. Það eru þeir hópar sem hafa vakið upp umræðuna um mikilvægi geðheilbrigðismála, að það þurfi bætta þjónustu, breytt viðhorf og að við þurfum að huga miklu betur að því sem samfélag. Nú er það svo að hlutfall þeirra fjármuna í heilbrigðisþjónustu sem fer til geðheilbrigðismála er ekki í neinu samræmi við það hversu hátt hlutfall þeirra sem leita á náðir heilbrigðisþjónustunnar gerir það vegna ýmissa geðrænna vandamála. Það er þannig með okkur manneskjurnar að við erum andi og efni og það eru fleiri og fleiri rannsóknir sem benda til þess að andleg vanlíðan hafi áhrif á líkamlega kvilla. Það á að grípa nógu vel inn í og vera með fordómalaust samfélag þar sem við skömmumst okkar ekki fyrir að líða illa andlega heldur lítum á það sem hvern annan kvilla og lítum á það sem sjálfsagðan hlut að leita okkur aðstoðar og fáum hana á viðráðanlegu verði eða gjaldfrjálsa. Það er mikilvægt að koma á slíkri stefnubreytingu í samfélaginu. Ég tel að sú stefnubreyting sé að verða en við eigum enn þá þó nokkuð í land. Þetta eru mál sem varða okkur öll. Við þekkjum það öll út frá persónulegri reynslu okkar eða einhverra sem standa okkur nærri að andleg vellíðan, geðheilbrigði, gott geðheilbrigði er grundvöllur að því að vera fúnkerandi einstaklingur í samfélaginu og að geta verið til staðar fyrir aðra sem og sjálfum sér og öðrum til gagns. Þetta er gríðarlega mikilvægur málaflokkur og eins og ég segi vil ég endurtaka þakkir mínar til hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að hafa farið af stað í verkefnið af fullum krafti. Ég ætla að telja upp þau verkefni sem hér eru þótt það sé svolítil upptalning. Undir markmiðinu um samfellda og samþætta þjónustu er aðgerð um að bundið verði í lög að ríki og sveitarfélög geri með sér samstarfssamning um útfærslu samþættrar þjónustu við einstaklinga með geðraskanir og þar verði meðal annars áskilið að sett verði á fót geðheilsuteymi í samstarfi við heilbrigðisþjónustu og sveitarfélög. Svo er lagt til að þjónusta sálfræðinga standi til boða á heilsugæslustöðvum og heilbrigðisstofnunum sem sinna heilsugæslu í samræmi við samsetningu og stærð þjónustusvæða. Þá er verkefni sem heitir „Tölum um börnin“/Fjölskyldubrúin sem á að innleiða innan velferðarþjónustunnar, sem er þá heilbrigðis-, félags- og menntakerfið. Þetta er mikilvægt verkefni til þess að draga úr því að geðheilsuvandi flytjist milli kynslóða, því að þegar fullorðinn einstaklingur er veikur þá hafi þau veikindi mjög mikil áhrif á líf barnsins og möguleika þess til þroska. Ég fékk sent myndband um daginn sem er inni á heimasíðu Geðverndar um hver eigi að hjálpa Jesper. Þar er sagt í formi klippimyndar frá litlum dreng en móðir hans er alkóhólisti og með geðrænan vanda. Þau búa tvö systkinin með henni á heimilinu og þetta hvílir á þeim eins og mara. Hann fer í leikskólann og það er auðvitað í nærumhverfi barnanna þar sem börnum er veitt þjónusta sem við þurfum að vera sérstaklega vakandi fyrir líðan þeirra og þekkja einkenni þess þegar börn takast á við hluti og ábyrgð sem ekkert barn á að þurfa að bera. Það er okkar allra sem samfélags að taka ábyrgð þegar foreldrarnir eru í þeirri stöðu að þau eru ófær um það. Það þarf að hjálpa foreldrunum, en það þarf líka að líta sérstaklega til barnanna og aðstoða þau, því að annars er mjög mikil hætta á að geðheilsuvandi flytjist milli kynslóða og rannsóknir sýna hvernig hægt er að draga úr þeirri hættu með markvissri vinnu og stuðningi við börnin. Það er einmitt eitt af verkefnunum að koma á reglubundinni fræðslu um geðheilsu og geðraskanir fyrir starfsfólk í félags- og heilbrigðisþjónustu og þjálfun í einfaldri íhlutun. Þá er lögð til efld þjónusta á göngudeild BUGL. Það á að setja á fót starfshóp sem kanni hvort fjarþjónusta geti nýst til að veita fólki meðferð vegna geðraskana. Hér á landi í hinum dreifðari byggðum er oft miklu takmarkaðra aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu í heimabyggð og það á ekki að mismuna fólki eftir búsetu í þessu frekar en öðru. Lagt er til að byggð verði upp þekking á hjúkrunarheimilum til að veita öldruðu fólki með geðheilsuvanda þjónustu. Níunda verkefnið gengur út á að mæta uppsafnaðri þörf geðfatlaðs fólks fyrir húsnæði og þjónustu og svo komum við að kafla um geðrækt og forvarnir. Þar er lagt til að sett verði á fót þverfaglegt teymi í nærumhverfi sem sinni fræðslu, þjálfun, ráðgjöf og stuðningi við foreldra og fjölskyldur. Lagt er til að settur verði á fót starfshópur til að gera tillögur um geðræktarstarf í skólum. Svo er tillaga um að skimað verði fyrir kvíða, þunglyndi og áhrifum áfalla meðal barna í efstu bekkjum grunnskóla og veittur verði viðeigandi stuðningur eða meðferð ef viðkomandi telst í áhættuhópi. Inn í áætlunina er felld tillaga frá hv. þm. Karli Garðarssyni sem var með sérstaka þingsályktunartillögu um skimun meðal barna vegna kvíða, depurðar og þunglyndis. Síðan lagt til að sett verði fram áætlun um innleiðingu gagnrýndra aðferða til að draga úr sjálfsvígum ungmenna. Það er kafli um fordóma og mismunun og þar eru fimm aðgerðir: Að fundnar verði árangursríkar leiðir til að minnka fordóma í garð fólks með geðraskanir, að settar verði fram leiðbeiningar fyrir fjölmiðla um hvernig unnt er að fjalla um geðheilbrigðismál án þess að alið sé á fordómum, að ríki og sveitarfélög ráði fólk sem hefur lent utan vinnumarkaðar vegna langvinnra geðraskana til starfa í stofnunum sínum og að í reglubundinni heilsufarsskoðun hælisleitenda verði lagt mat á geðheilsu þeirra. Að lokum tel ég hér aðgerð um þekkingu starfsfólks í geðheilbrigðisþjónustu og réttindum sjúklinga til túlkaþjónustu. Það þarf að auka þekkingu á réttindum til túlkaþjónustu. Þetta eru þær 18 aðgerðir sem lagðar eru til og við styðjum allar aðgerðirnar en erum með nokkrar breytingartillögur sem ég ætla að fara yfir. Í hinu ítarlega nefndaráliti fjöllum við um þjónustu fyrir heyrnarlausa og heyrnarskerta, en við fengum umsögn frá Félagi heyrnarlausra þar sem bent er á að sá hópur sem var fyrir nokkrum áratugum tekinn út af heimilum sínum, jafnvel við fjögurra ára aldur, og settur á heimavistarskóla, fékk ekki að læra táknmál þrátt fyrir að vera heyrnarlaus eða alvarlega heyrnarskertur og átti að læra hefðbundið tungumál, hafi í raun og veru verið sviptur samvistum við fjölskyldu sína eða eðlilegu uppeldi hjá fjölskyldum sínum og sviptir tungumáli. Þetta eru gríðarlegir glæpir gagnvart þessu fólki, fyrir utan að mörg börn sem þarna voru vistuð máttu sæta ofbeldi af ýmsu tagi. Okkur var bent á að í raun hafi þörfum þessa fólks fyrir geðheilbrigðisþjónustu ekki verið mætt almennilega. Það ber líka að geta þess að sumt af fólkinu hefur sjálft orðið foreldrar og þyrfti aðstoð til að takast á við foreldrahlutverkið þar sem það hefur ekki alist upp í eðlilegu fjölskylduformi og eðlilegum samskiptum við foreldra sína. Við í nefndinni töldum að við yrðum að bregðast við þessum athugasemdum því að það er nóg komið. Nú verðum við að mæta fólki og reyna að veita því þá aðstoð sem möguleg er. Í lið A.2, þar sem talað er um geðheilsuteymi í samstarfi heilbrigðisþjónustu og sveitarfélaga, leggjum við til að eitt af þessum teymum sérhæfi sig í þjónustu við heyrnarlausa og heyrnarskerta einstaklinga sem reiða sig á íslenskt táknmál til samskipta og glíma við geðröskun. Það er mikilvægt því að þau bentu líka á varðandi það að vera alltaf með túlk sem millilið að ef verið er að túlka fyrir einstakling sem ekki skilur döff menningu og ekki kann táknmál þá getur orðið í misskilningur á milli í persónulegum og viðkvæmum málum, þannig að sú líðan og tilfinningar sem fólk er að tjá túlkist ekki nægilega vel á milli. Það sé því mikilvægt að þeir sem veita slíka þjónustu hafi færni í notkun táknmáls og geti talað beint við viðkomandi einstakling. Þetta getum við öll ímyndað okkur. Ef við værum sjálf að fara til geðlæknis eða sálfræðings eða heimilislæknis og þyrftum að eiga öll samskipti við þá aðila í gegnum túlk frá öðru menningarsvæði gæti margt brenglast þar á milli. Í þeim málum er mjög mikilvægt þegar fólk þarf einstaklingsmiðaða þjónustu að sá sem veitir hana skilji tungumál og menningarheim fólks. Við leggjum til breytingu þarna og jafnframt í réttindum til túlkunar, að ekki verði eingöngu tekið mið af rétti til túlkaþjónustu fyrir innflytjendur heldur líka fyrir heyrnarlaust og heyrnarskert fólk. Það var umræða um fanga og skort á geðheilbrigðisþjónustu við fanga. Mjög hátt hlutfall fanga á Íslandi eru með ADHD og á við ýmsan geðheilsuvanda að stríða og mikilvægt er að við mætum því. Við lítum svo á að í geðheilsuteymum eigi að líta sérstaklega til fanga. Núna þegar verið er að breyta lögum og fangavist hefur í mörgum tilvikum verið stytt með aukinni áherslu á áfangaheimili er líka mikilvægt að auka geðheilbrigðisþjónustu við þá sem eru að ljúka afplánun og undirbúa sig fyrir fulla þátttöku í samfélaginu. Þetta kemur inn á þá stefnubreytingu sem við verðum að gera í refsimálum á Íslandi með aukinni áherslu á betrun, því að það er oft þannig að í fangelsum endar fólk sem hefur ekki fengið viðeigandi þjónustu og aðstoð sem full þörf hefði verið á, jafnvel allt frá barnæsku. Það er samfélagslegt vandamál að við hjálpum ekki fólki þegar þörf er á. Það á að fjölga sálfræðingum innan heilsugæslunnar. Það var mikil ánægja með það og lögð rík áhersla á það fyrir nefndinni að gera þyrfti enn betur í þeim efnum og að fjölgun sálfræðinga með snemmtæku inngripi væri ein besta aðgerð í bættu geðheilbrigði þjóðar. Var vísað þar mjög til Bretlands sem hefur verið framarlega í geðheilbrigðismálum þar sem fjölgun sálfræðinga í heilsugæslunni og aukið aðgengi að hugrænni atferlismeðferð og slíku hefur skilað gríðarlega góðum árangri. Það voru ekki eingöngu sálfræðingar sem bentu á þetta heldur einnig aðrar fagstéttir, ekki síst geðlæknar, að fjölgun sálfræðinga og aðgengi að ódýrri eða gjaldfrjálsri sálfræðiþjónustu væri gríðarlega mikilvæg. Við tökum heils hugar undir þetta. Ég vil nota tækifærið og harma það að sálfræðiþjónusta komi ekki í auknum mæli inn í greiðsluþátttöku sem nú er verið að leggja fram frumvarp um í þinginu af hálfu hæstv. heilbrigðisráðherra. Svo vil ég minna á að við erum nokkrir þingmenn sem leggjum fram þingsályktunartillögu um gjaldfrjálsa þjónustu sálfræðinga í framhaldsskólum. Tilraunir með þetta hafa verið gerðar í Verkmenntaskólanum á Akureyri með mjög góðum árangri. Ungmenni í dag búa í mjög flóknum veruleika með miklu áreiti og miklum væntingum og það er mikið ákall eftir því úr hópi ungs fólks að fá aukið aðgengi að þjónustu sálfræðinga og fleiri fagstétta á því sviði. Þá var einnig bent á að þeir sem sinna geðrænum málum og andlegri vellíðan væru ekki eingöngu sálfræðingar heldur fjölmargar aðrar stéttir, svo sem félagsráðgjafar, fjölskylduráðgjafar og fleiri slíkir. Tekið er til þess í tillögunni að fjölga eigi sálfræðingum og síðan einnig að fá inn í þessi teymi fjölbreyttari flóru fagstétta. Það er einmitt í þeim punkti, þegar það koma saman einstaklingar með ólíkan vinkil á vandann og ólíka reynslu og sýn, sem besti árangurinn næst. Við hvetjum til þess að haldið verði áfram á þeirri braut. Mikið var rætt um biðlista og eflingu geðheilbrigðisþjónustu við börn. Gagnrýnt var að ekki væri talað nógu mikið um börn í áætluninni. Ég verð samt að viðurkenna að ég er ekki alveg sammála því. Ég tel að lagðar séu til aðgerðir sem einmitt beinist að því að auka þjónustu við börn og meðvitund um líðan barna og nauðsyn á snemmtækum inngripum. En það eru ekki aðeins notendahópar og faghópar sem gagnrýna biðlista heldur skilaði Ríkisendurskoðun skýrslu á meðan við vorum með þessa áætlun til umsagnar um geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga, annað og þriðja þjónustustig. Ég ætla ekki að rekja mjög náið það sem fram kemur þar, nema að þar er mjög gagnrýnt að ekki sé skilgreindur tími um viðunandi lengd á bið barna eftir þjónustu. Börn bíða mjög lengi eftir þjónustu og mörg þeirra meira en ár. Það er mjög hátt hlutfall af lífi barns eða bernskunni. Við vitum að í lífi okkar fullorðna fólksins getur bið eftir nauðsyn verið dálítið erfið, en þetta getur dregið úr þroska barna eða haft neikvæð áhrif á þroska barna og virkilega eyðilagt fyrir þeim mikilvægt æviskeið. Það þarf því að skilgreina viðunandi biðtíma fyrir börn eftir geðheilbrigðisþjónustu. Svo er talað mikið um samræmingu á þjónustustigunum, að verkaskiptingin sé ekki nógu skýr, að ábyrgðin sé ekki alltaf skýr og börn geti auðveldlega fallið á milli kerfa. Ég vil líka taka fram að mér finnst hæstv. heilbrigðisráðherra hafa sýnt góða viðleitni í geðheilbrigðismálum þótt ég vilji að hann geri betur. Hann ákvað í árslok 2015 að leggja til 45 millj. kr. til að efla þjónustu á BUGL og stytta biðtímann. Það er gott að halda því til haga að þótt það dugi ekki nema skammt mun það samt sem áður skipta sköpum fyrir fjölda barna. Þá er það skimun og snemmtæk íhlutun. Það var mikið rætt um skimun í nefndinni og voru deildar meiningar um hvenær hún ætti að fara fram og hverjir ættu að framkvæma hana. Bent var á að í raun ætti að vera með skimun fyrir foreldrana í mæðraeftirliti og ungbarnavernd. Þar væri oft rót vandans, það gengi illa í upphafi og því þyrfti að koma snemma inn. Svo væru börn á leikskólum og síðan væru hjúkrunarfræðingar með almennar skoðanir í 1., 4. og 7. bekk. Það var almennt mál að slíkt væri of seint að gera í allra efstu bekkjum grunnskóla. Svo komu líka frá Þroska- og hegðunarmiðstöð, sem heyrir undir heilsugæsluna, athugasemdir um að þetta væri mjög víðtækt inngrip, að það væri mjög umfangsmikil aðgerð og umdeilanleg að fara með öll börn í skimun. Ef við færum í prógramm eins og Bretar um 1.001 dag, sem er barnið frá getnaði upp til tveggja ára aldurs, þetta gríðarlega mikilvæga mótunarskeið einstaklingsins, og einblíndum betur á það og gripum inn í í augljósum áhættuhópum mundum við ná betri árangri. Við í nefndinni tökum undir að við eigum að beina sjónum okkar að yngsta aldurshópnum í auknum mæli en við vildum ekki falla frá skimuninni, það var nokkur samstaða um hana. Við gerum hins vegar þá breytingu að við tökum út orðin „í efstu bekkjum grunnskóla.“ Þá verður skimað fyrir kvíða, þunglyndi og áhrifum áfalla meðal barna og veittur viðeigandi stuðningur eða meðferð ef viðkomandi telst í áhættuhópi. Við segjum að meta þurfi betur hvar við náum bestum árangri og þessi aðgerð gagnast börnunum sem best. Við breytum líka framkvæmdaliðnum, orðalagi. Þar bendum við á að beitt verði gagnrýndum aðferðum við að skima fyrir kvíða, depurð og þunglyndi og áhrifum áfalla meðal barna. Þeim börnum sem á þurfa að halda verði eftir nákvæma greiningu veitt meðferð í samræmi við klínískar leiðbeiningar og gagnrýndar aðferðir. Sálfræðingafélagið lagði mikla áherslu á að við töluðum um klínískar leiðbeiningar og gagnrýndar aðferðir þegar við værum að tala um meðferð. Við verðum í fæstum tilvikum við þeim athugasemdum þeirra, enda lítum við svo á að heilbrigðisþjónusta sem veitt er sé veitt í samræmi við klínískar leiðbeiningar og gagnrýndar aðferðir. Það er grundvöllurinn í heilbrigðisþjónustu. Það er gengið út frá því en við setjum það þarna inn til að hnykkja á því að þegar farið er í svona víðtækt inngrip verðum við líka að vera með almennileg viðbrögð ef börn þurfa á þjónustu að halda. Þá verði það að vera í samræmi við klínískar leiðbeiningar og gagnrýndar aðferðir en ekki einhver kattarþvottur, því að þá er það ekki til neins. Við fjöllum líka um hælisleitendur. Það er aðgerð fyrir þá og við bendum á að ekki sé nægilegt að það sé einungis við komuna til landsins heldur komi oft vandkvæði í ljós nokkrum mánuðum eftir að fólk kemur til landsins og það þurfi að vera áframhaldandi eftirlit. Þá erum við komin að ADHD og einhverfu. Það var mjög gagnrýnt að ekki væri talað sérstaklega um það í áætluninni. Ég tek heils hugar undir það. En við bendum á að við fengum þær upplýsingar að starfshópur er að hefja störf sem á að fara yfir umgjörðina varðandi þjónustumeðferð og stuðning við börn sem glíma við frávik eða aðra erfiðleika í hegðun eða glíma við mikla vanlíðan og þetta varðar sérstaklega ADHD. Starfshópurinn á að skila niðurstöðu í september og við segjum að mikilvægt sé að hópurinn ljúki störfum sem fyrst og í kjölfarið verði tillögum hans fylgt eftir, enda sé það mat nefndarinnar að brýnt sé að gera nauðsynlegar úrbætur í þjónustu við börn með ADHD. Svo ræðum við um hæfingu og endurhæfingu og mikilvægi þess að bæta enn frekari í hæfingu og endurhæfingu og fjölga þeim, því að geðheilbrigðisvandi sé ein helsta orsök í nýgengi örorku hér á landi. Í niðurlaginu tökum við undir ábendingar frá Ríkisendurskoðun um geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn og unglinga og leggjum til að brugðist verði við þeim. Það þurfi að skýra verksvið þjónustustiga, auka samráð og samvinnu innan þjónustukerfisins í heild og skilgreina ásættanlegan biðtíma fyrir börn. Við segjum að þetta sé mjög gott fyrsta skref, en við teljum að enn sé mikið verk fyrir höndum áður en þessum málaflokki verður mörkuð fullnægjandi stefna. Í þeirri vinnu sem fram undan er telur nefndin að velferðarráðuneytið þurfi að taka afstöðu til þess að fjölga sálfræðingum frekar en gert er ráð fyrir í tillögunni, sem að mati nefndarinnar er lykilatriði í skimun og snemmtækri íhlutun. Þá er brýnt að ráðuneytið taki afstöðu til athugasemda umsagnaraðila og bregðist við þeim á viðeigandi hátt. Enn fremur þarf að tryggja eftirfylgni með markmiðum þingsályktunartillögunnar og huga strax að nýrri aðgerðaáætlun sem taki við að fjórum árum liðnum. Í nýrri aðgerðaáætlun er mikilvægt að mótuð verði heildstæð stefna með vel skilgreindum markmiðum og að endurskoðaðar verði fjárveitingar til málaflokksins sem að mati nefndarinnar hafa verið of lágar. Allir í nefndinni standa að nefndarálitinu en hv. þm. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Við í nefndinni styðjum tillöguna og erum ánægð með hana sem fyrsta skref, en eins og lesa má af nefndarálitinu teljum við mikla 

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni, formanni velferðarnefndar, Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, fyrir yfirferðina. Aðeins við að lesa tillöguna, af því að við lifum nú einu sinni í svona hraðadýrkandi skyndilausnasamfélagi þar sem tilvera barna og unglinga hefur verið markaðsvædd, þá finnst mér tónninn vera svolítið sá að það eigi að grípa inn í en ekki að fyrirbyggja. Mér finnst vanta í heildina í tillögunni þann tón að vera til staðar og byrgja brunninn frekar en að eyða orkunni, tímanum og peningunum í það þegar maður er fallinn ofan í. Eitt finnst mér kannski aðeins vanta almennt um málið. Við þurfum að rannsaka meira hagi fólks því að ekki getur það verið eðlilegt, og kannski er eitthvað í samfélagsgerð okkar sem er þess valdandi, að öryrkjum fjölgar mjög á geðrænu sviði. Er kannski eitthvað að í samfélaginu sem við þurfum einmitt að rannsaka og skoða, sérstaklega hjá börnum og unglingum? Um þau börn og unglinga er mikið til af upplýsingum, t.d. í riti sem kemur út á hverju ári sem heitir Ungt fólk og er mjög gagnlegt rit. Ég hvet þingmanninn náttúrlega til að skoða það, það er mjög gagnlegt. En ég held að við verðum að vera svolítið meira í því að kanna hagi fólks í dag til að geta eytt orku, tíma og peningum meira í það að fyrirbyggja frekar en að vera alltaf að bregðast við.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og ég tek bara undir það. Við eigum að leggja meira í að fyrirbyggja. Ég vil samt meina að í þessu sé verið að leggja til að auka geðræktarstarf í skólum, að grípa fyrr inn í. Það að grípa fyrr inn í er líka forvörn í sjálfu sér. UNICEF hefur verið sérstaklega á vaktinni fyrir börn, auk umboðsmanns barna, Barnaheilla og Barnaverndarstofu. En þá er það þannig að efnislegar aðstæður barna skipta miklu máli. Þess vegna erum við mörg í þessu samfélagi sem viljum berjast fyrir jöfnuði og félagslegu réttlæti því að það eykur á vellíðan fólks þegar bilið fer að breikka. Sum börn lifa í einhvers konar gósenveruleika en önnur lifa við það að foreldrar þeirra eiga erfitt með að fæða þau og klæða og geta aldrei boðið þeim upp á hinn markaðsvædda veruleika sem hin börnin búa við. Þó að hann sé ekki endilega eftirsóknarverður þá myndast vanlíðan, kvíði og allra handa tilfinningar. Svo er það auðvitað þannig að okkur foreldrum eru mislagðar hendur í uppeldinu. Við göngum í gegnum erfiðleikatímabil sem hafa áhrif á börnin okkar. Því vil ég sem jafnaðarmaður nota tækifærið og segja að þegar við búum í samfélagi þar sem við deilum kjörum og þar sem við njótum góðrar gjaldfrjálsrar almannaþjónustu þá erum við líka í forvörnum til þess að skapa betri líðan borgaranna í landinu.

Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svörin. Þingsályktunartillagan felur í sér eina spurningu - mér er annt um öll þau mál sem koma frá ríkinu, því stjórnsýslustigi - sem er einhver skuldbinding fyrir sveitarfélögin. Það má svolítið lesa í það að þar sé verið að setja einhverjar skuldbindingar eða jafnvel fjárhagslegar kvaðir á sveitarfélögin. Hv. þingmaður nefndi vakningu um geðheilbrigðismál. Það er alveg rétt. Það varð ofboðslega mikil vakning um vandann, mjög mikil vakning um vandann sem blasir við, en ég held að ekki sé mikil vakning hins vegar um það af hverju vandinn stafar. Ég held að það vanti svolítið inn í tillöguna. Af því að þingmaðurinn vék að greiningum þá er það einhvern veginn þannig, held ég, að menn bíða fyrst mjög lengi eftir greiningum, það þekki ég sjálfur starfandi í grunnskóla, menn bíða jafnvel í ár eða eitt og hálft ár, því miður, svo þegar greiningin liggur fyrir þá er vandinn fundinn og leystur. Þá á bara að taka eitthvert annað skref. Kerfið er svolítið þannig uppbyggt að þegar greiningin liggur fyrir þá er málið búið. Það vantar að leysa það. Hér sem dæmi kemur fram í kafla B á bls. 4, með leyfi forseta: „B.2 Settur verði á fót starfshópur til að gera tillögur um geðræktarstarf í skólum.“ Þetta eitt og sér er til staðar nú þegar. Við erum með námskrá í lífsleikni. Það er eitthvað sem við getum notað. Nær væri til dæmis að setja peninginn í það, nota orku, krafta, tíma og peninga í það sem við erum þegar að gera. Við erum með sérgrein sem heitir lífsleikni þar sem verið er að kenna mjög margt af því sem fjallað er um hér. „B.3 Skimað verði fyrir kvíða, þunglyndi og áföllum …“. Það er gert. Það er til mjög mikið af upplýsingum um það. En svo gerist ekkert þegar niðurstaðan liggur fyrir. Þar stoppar kerfið alltaf einhvern veginn. Það þarf að gera meira í því í þessari þingsályktunartillögu, að nýta krafta, orku, tíma og peninga meira í það.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni ábendingarnar. Varðandi greiningar, ég held reyndar að það sé með ýmsu móti því að fjölmargir einstaklingar sem fá greiningar fá einhvers konar meðferð en það hefur auðvitað verið gagnrýnt mjög hér á landi, ekki síst af ADHD-samtökunum, að aðgengi sé að lyfjum en lítið að annars konar þjónustu. Svo hafa lyf vegna ADHD - gríðarlegir fordómar eru í garð þeirra lyfja í samfélaginu sem hafa reynst mjög erfiðir fyrir þá sem í raun og veru þurfa nauðsynlega á þeim að halda af því að sum af þeim lyfjum eru líka notuð af fíklum, en það á ekki að vera vandamál þeirra sem reiða sig á þau til að geta lifað eðlilegu lífi. Varðandi geðræktarstarf í skólum þá kemur einmitt fram hér að það er heilsueflandi í leik- og grunnskóla og framhaldsskóla og mikið starf er í gangi. Það þarf kannski líka að meta hvað gagnast best. Allt það góða starf sem á sér stað í skólunum - fara þarf svolítið markvisst í það að miðla þekkingu um hvað gagnast best. Nú þekki ég þetta best sem leikmaður, en ég sem foreldri lít svo á að einmitt í gegnum hrunið hafi grunnskólarnir og leikskólarnir verið í lykilhlutverki varðandi það að tryggja börnum öryggi og vellíðan. Ég er alltaf jafn þakklát þegar ég sé hvað er í raun verið að vinna með líðan barna, samskipti barna og að þroska þau í samskiptum hvert við annað. Ég tel að við séum að fá upp nýjar kynslóðir sem eru með miklu meiri tilfinningaþroska en mín kynslóð hafði og 

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. og formanni hv. velferðarnefndar, Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, fyrir ræðuna þar sem hún fór gríðarlega vel yfir þessa tillögu til þingsályktunar um stefnu og aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára. Hún fór einnig vel yfir þær breytingartillögur sem hv. velferðarnefnd leggur til. Ég tel að þær séu allar mjög til bóta og þétti, ef svo má að orði komast, enn frekar þessa aðgerðaáætlun og geri hana enn betri. Mig langar að spyrja hv. þingmann, sem vék nú reyndar aðeins að því í ræðu sinni, enn frekar út í það hvort hv. þingmaður sé mér sammála eða hver sýn hennar sé á það hvort ekki dragi dálítið bitið samt úr þessari annars ágætu þingsályktunartillögu eða veiki hana að í frumvarpi hæstv. heilbrigðisráðherra um hámark á greiðslum til heilbrigðismála sé sálfræðiþjónustan ekki inni, og hvort það væri ekki meiri samkvæmni í því, ef við erum að fara að samþykkja þessa þingsályktunartillögu sem ég tel að við séum að fara að gera, að styrkja einmitt þennan hluta í frumvarpi heilbrigðisráðherra með því að Alþingi tæki til dæmis þá ákvörðun að setja inn peninga til að koma megi sálfræðiþjónustunni þar inn undir greiðsluþakið, alla vega að einhverju marki. Hvort við 

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir andsvarið. Ég tel og held að við séum langflest hér á landi sammála því að stórefla þurfi aðgengi fólks að sálfræðiþjónustu. Ég vil segja: Ég tel þau skref sem hæstv. heilbrigðisráðherra hefur tekið í því skynsamleg, þ.e. að byrja með slíkt í heilsugæslunni eins og hann hefur gert í áherslum sínum. Ég er ánægð með að hann byrji þau skref þar. Ég hefði viljað sjá þau stærri, það dreg ég ekki dul á, en ég tel skynsamlegt að byrja með þjónustuna í heilsugæslunni. Varðandi greiðsluþátttökuna þá verður að líta til sálfræðiþjónustunnar. Þetta er viðkvæmt því að þjónustan yrði hár útgjaldaliður. Mikil þörf er fyrir slíka þjónustu sem fólk borgar úr eigin vasa í dag, ef það hefur þá efni á því yfir höfuð. Það er mismunun þarna. Það er auðvitað fjöldi fólks sem hefur ekki efni á að leita sér nauðsynlegrar þjónustu. Ofan á það langar mig að segja að - nú gleymdi ég, hæstv. forseti, hvað ég ætlaði að segja. Ég er búin að tala svo mikið hérna í dag. En það er sem sagt mismunun í því hverjir geta leitað sér sálfræðiþjónustu. Já - og svo er í boði ýmis þjónusta á vegum SÁÁ, á vegum Rauða krossins, á vegum fleiri aðila sem er gjaldfrjáls eða ódýrari. En það er bara mikill frumskógur fyrir fólk 

Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil einnig taka undir það að ég er líka sammála hæstv. heilbrigðisráðherra að það sé gott fyrsta skref að koma með sálfræðiþjónustuna inn á heilsugæslustöðvarnar. En mig langar að ítreka það sjónarmið mitt að ég tel mjög mikilvægt að sálfræðikostnaður verði tekinn með inn í það greiðsluþak sem sjúklingar eiga að bera samkvæmt frumvarpi hæstv. heilbrigðisráðherra. Mig langar að beina því til hv. þingmanns, sem er formaður hv. velferðarnefndar, að þegar nefndin fer að fjalla um það frumvarp verði höfð hliðsjón af þessu. Það er í það minnsta mín skoðun að það mundi styrkja góða og ég held framsækna aðgerðaáætlun í geðheilbrigðismálum ef sálfræðiþátturinn yrði styrktur enn frekar með auknum framlögum úr ríkissjóði. Mig langar því að beina því til nefndarinnar að hún skoði það sérstaklega til að ná betri samfellu og þéttari stefnu í þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég þakka ábendingarnar og við ræðum það einmitt í niðurlaginu að við teljum að það þurfi að gera mun betur en lagt er upp með þó að við fögnum því sem þó gert er. Nú er það svo að greiðsluþátttakan, sem sagt breyting á greiðsluþátttöku í heilbrigðisþjónustu er í umsagnarferli til 1. maí að mig minnir. Ég er svo sannfærð um að þar munum við fá mjög miklar ábendingar um þann alvarlega skort. Verið er að taka inn þjálfunina í það greiðsluþátttökukerfi en þar er ekki verið að taka inn sálfræðiþjónustu eða aðra slíka fagþjónustu vegna andlegrar heilsu. Það er mjög alvarleg brotalöm í íslensku heilbrigðiskerfi. Með því að hafa þetta kerfi svona þá erum við svolítið að segja: Geðheilbrigðismál eru bara persónuleg vandamál hvers einstaklings. Á meðan líkamlegir kvillar eru eitthvað sem við greiðum fyrir úr sameiginlegum sjóðum að miklu leyti þó að greiðsluþátttakan sé of há, þá erum við í raun og veru að gefa þau skilaboð að ef fólki líður illa og býr við skert gæði út af andlegri vanlíðan þá sé það eiginlega persónulegt vandamál sem það verði að finna út úr einhvern veginn sjálft. En þannig er það auðvitað ekki því að geðheilbrigðismál eru heilbrigðismál eins og hver önnur og eru oft rótin að líkamlegum kvillum. Við þurfum að breyta þessu kerfi þannig að við getum öll fengið nauðsynlega heilbrigðisþjónustu, okkur að kostnaðarlausu eða á sem viðráðanlegasta verði.

Herra forseti. Ég kem fyrst og fremst hér til að fagna því að við séum þó komin á þennan stað að vera hér með til síðari umræðu og afgreiðslu í framhaldinu fyrstu áætlunina, stefnumótun og aðgerðaáætlun, í geðheilbrigðismálum til fjögurra ára. Ég þakka formanni velferðarnefndar og framsögumanni okkar, hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, fyrir framsögu hennar og ég get stytt mál mitt með því að vísa til margs af því sem hún sagði hér, en vil engu að síður leggja orð í belg um nokkur atriði. Það fyrsta sem ég tel að við skulum ekki gera lítið úr er mikilvægi þess að halda áfram að þróa umfjöllun um þessi mál þannig að þau komist betur upp á yfirborðið. Að við gerum allt sem í okkar valdi stendur, þar á meðal hér á Alþingi og af hálfu stjórnvalda, til þess að umræða um þessi mál, allt sem snýr að geðheilbrigði, geðrænum vanda, geðröskunum og geðrænum kvillum, sé rætt upplýst, fordómalaust og á hjálplegan hátt og til stuðnings því fólki sem við þennan vanda glímir en ekki öfugt, eins og því miður hefur stundum verið. Það er alveg gríðarlega mikilvægt og vissulega gleðst maður yfir því þegar maður sér vísbendingar um að aðeins séum við nú að þokast í rétta átt í þessum efnum. Á þessu ári og undanfarna mánuði og missiri hefur til dæmis aðeins borið á því að ungt fólk er orðið kjarkmeira og kemur fram af miklum hetjuskap og lýsir glímu sinni við vandamál af þessu tagi í staðinn fyrir að loka það inni. Það er ákaflega mikilvægt þannig að í samfélaginu öllu, á vinnustöðum, í skólum og innan fjölskyldna og annars staðar, sé hægt að takast á við þetta á farsælan hátt. Þetta er útbreiddur hluti af veruleika okkar, lífi okkar, og tengist velflestum ef ekki eiginlega öllum fjölskyldum í landinu á einhvern hátt og á einhverju æviskeiði, að einhverjir eiga við erfiðleika á andlegu sviði að glíma. Ég tek hjartanlega undir það. Þess vegna er aðgreining geðheilsu og annarrar líkamlegrar heilsu mjög skaðleg ef hún á ásamt með öðru þátt í að menn meðhöndla þessi vandamál á annan hátt, ég segi ekki beinlínis að þau teljist annars flokks en þó er það þannig upp að vissu marki. Það er vont að senda slík skilaboð að kostnaður sem lendir á einstaklingum vegna þess að þeir eiga við þessa tegund heilsuvanda að stríða sé síður endurgreiddur og borinn sameiginlega af samfélaginu en ef um líkamlegan heilsubrest er að ræða. Að þessu sögðu var líka ánægjulegt að verða vitni að því starfi velferðarnefndar, hversu gríðarlegur áhugi er þrátt fyrir allt á þessum málum úti í samfélaginu, meðal fagstétta, og satt best að segja frumkvæði í þeim efnum sem þeir hv. þingmenn sem hreyfðu upphaflega við málinu hér á þingi 2013–2014 eiga þakkir skildar fyrir. Því til marks er upphafsblaðsíða nefndarálits velferðarnefndar, eða fyrsta eina og hálfa blaðsíðan í nefndarálitinu, því að þar er að líta einhvern myndarlegasta lista sem ég hef, næstum að segja, séð af þessu tagi þar sem er óhemjumikill fjöldi gesta, fagfólks og alls konar gesta úr öllum áttum, sem kom fyrir nefndina, enda varði nefndin verulegum tíma í þetta mál, og síðan ítarlegar umsagnir frá um 40 aðilum, ef ég man rétt. Mjög margir láta sig þessi mál varða, sem betur fer. Um afurðina hér, þ.e. tillöguna eins og hún kom fram upphaflega og með breytingum þeim sem velferðarnefnd leggur til á stefnunni og aðgerðaáætluninni, vil ég segja að í sjálfu sér er hún þegar farin að hafa áhrif, eins og kunnugt er. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur barist fyrir áherslum í fjárlagagerð sem ríma við megináherslur þessarar þó ósamþykktu aðgerðaáætlunar á sviði stefnumótunar og aðgerða varðandi geðheilbrigði. Hún er örugglega líka farin að hafa áhrif að sínu leyti á umræðuna og hún hefur greinilega ýtt við fjölmörgum fagaðilum og aðilum sem koma með einum eða öðrum hætti að þessum málum, samanber þann áhuga sem fram kom í starfi nefndarinnar í umsögnum og svo framvegis. Það er þó að sjálfsögðu ekki þannig að þetta sé gallalaus eða fullkomin áætlun. Í reynd er hér miklu meira um að ræða aðgerðaáætlun til næstu fjögurra ára á þessu sviði en eiginlega heildstæða stefnumótun. Það er best að bara viðurkenna það og segja það eins og það er. Ef menn taka sjálfa tillöguna og skoða hana er það í raun og veru þannig að hún hefst á örstuttum inngangi þar sem markmið geðheilbrigðisstefnunnar eru skilgreind og undirmarkmið í örfáum línum og síðan kemur aðgerðaáætlunin sjálf. Á þetta var bent bæði af gestum og í umsögnum og það er alveg rétt að þessari vinnu þarf að fylgja eftir og vonandi, við næstu endurskoðun þessarar áætlunar, verður stefnumótunarkaflinn og heildstæð stefnumótun, yfirsýn yfir málaflokkinn, orðin miklu betur þætt saman við þær beinu aðgerðir sem menn síðan ætla að grípa til, kaflaskipt á hverjum tíma. Þar þarf tvímælalaust að halda áfram og gera betur. Við ræddum þetta í velferðarnefnd en það voru auðvitað engin tök á því tímans og aðstæðna vegna að við gætum lagt í grundvallarvinnu af þessu tagi enda þarf þar að kalla fagaðila með til skrafs og ráðagerða. Slík heildarstefnumótun þarf að fæðast í víðtæku samstarfi aðila. Enda er það nú einn útgangspunktur aðgerðanna á þessu sviði að færa alla saman að borðinu og samþætta, svo sem eins og með samstarfssamningi sem ríki og sveitarfélög geri með sér. Má í því samhengi einnig benda á áherslur Ríkisendurskoðunar hvað varðar geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga. Við fengum vandaðar umsagnir og gestakomur frá Félagi heyrnarlausra og þeim sem vinna með þeirra mál. Það er skemmst frá því að segja að nefndin tók undir þær athugasemdir og leggur til breytingar, samanber 1. tölulið, stafliði a og b, og 6. tölulið, breytingartillögur skjalsins, stafliði a, b og c, þar sem við tökum undir og leggjum til að tekið verði af skarið varðandi þá sérstöðu sem heyrnarlausir og heyrnarskertir búa við að þessu leyti. Það verður að horfa til þeirrar sérstöðu þegar þjónustan við þá er veitt. Það þarf sérhæfingu, sérhæft teymi, til að tryggja að þeir fái fullnægjandi greiningu, meðferð og aðstoð. Það gildir líka um þá þeirra sérstöðu að því leyti að íslenska táknmálið, þeirra móðurmál, er jafn rétthátt íslensku. Það höfum við sem betur fer leitt í lög og gerðum á síðasta kjörtímabili ásamt fleiri góðum hlutum, svo það sé nú nefnt. En það leggur líka stjórnvöldum skyldur á herðar að standa undir því að hafa gert íslenskt táknmál að móðurmáli þeirra. Varðandi geðheilbrigðisþjónustu við fanga var það rætt og skoðað. Við lítum svo á að það sé að sjálfsögðu innifalið í tillögunni, þ.e. sem sérhæfð geðheilsuteymi í samstarfi við heilbrigðisþjónustu og sveitarfélög. Þar eru sérstaklega nefndir sem mögulegir samstarfsaðilar fyrir utan heilbrigðisstofnanir, sveitarfélögin og Samband íslenskra sveitarfélaga, Fangelsismálastofnun og notendasamtök. Það er alveg ljóst að þar erum við með það undir þótt vel megi segja að það kæmi alveg til greina að fjalla ítarlegar og meira aðskilið um þá stöðu sem fangar eru í og þurfa svo sannarlega á sínum stuðningi að halda. Fjölgun sálfræðinga, sem hér hefur þegar verið rætt um og nefnt, eru fyrstu skrefin stigin í sambandi við að efla sálfræðiþjónustu á heilsugæslustöðvum. Það er að sjálfsögðu mjög jákvætt og tímabært. Það þarf að gera miklu víðar, svo sem eins og í skólunum og framhaldsskólunum, eins og líka hefur verið nefnt. Það er líka rétt ábending sem nefndin fékk að menn mega ekki nálgast málið með því að þar með sé öll mönnun tryggð eða séð fyrir öllum þörfum í þessum efnum því að fjölgun sálfræðinga breytir auðvitað ekki þörfinni fyrir teymisvinnu og aðkomu margra fleiri aðila, fleiri fagstétta. Á það ber að leggja áherslu um leið en því er að sjálfsögðu fagnað að sálfræðingum fjölgi og að aðgangur landsmanna að slíkri þjónustu verði auðveldari og greiðari. Ég verð líka að taka undir það sem hér hefur verið rætt og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir nefndi að það á að taka það til alvarlegrar skoðunar hvort ekki sé löngu tímabært að hætta þessari aðgreiningu á kostnaði sem lendir á notendum sálfræðiþjónustu. Eins og staðan er í dag er alveg augljóst mál að efnahagur veldur gríðarlegri mismunun. Það er einfaldlega þannig að klukkustund hjá sálfræðingi sem seld er á taxta kostar um 15 þús. kr. Það er augljóst mál að þeir sem þurfa á slíkri aðstoð að halda vikulega eða jafnvel oftar reiða ekki allir auðveldlega fram þá fjármuni. Það er líka sá skavanki á þessu máli að þarna er aðgreining mismunandi heilsuvandamála áfram til staðar. Varðandi biðlistana og þjónustu við börn og unglinga horfumst við í augu við mjög alvarlega stöðu og höfum lengi gert það þó að vissulega sé aðeins verið að sýna lit núna á að vinna niður hina löngu biðlista. Það er alveg ómögulegt að á allra viðkvæmasta tíma þegar þörfin fyrir snemmbæra aðstoð og íhlutun er hvað brýnust, þegar vandamálin gera vart við sig og koma upp á unga aldri, sem þau gera auðvitað í langflestum tilvikum - ég hygg að rannsóknir og tölfræði sýni að yfirgnæfandi meiri hluti þeirra sem á annað borð glíma við geðraskanir eða geðræn vandamál einhvern tíma á ævinni, finni fyrir því strax í barndómi eða á unglingsárum. Þá er líka alveg ljóst að það getur haft gríðarlega mikið að segja að menn fái viðhlítandi aðstoð fyrir það sem eftir er af lífshlaupi viðkomandi einstaklings. Þá er ekki ásættanlegt að biðtími eftir þjónustu til dæmis barna- og unglingageðdeildar sé um ár, níu til átján mánuðir, og svo og svo langur tími líði eftir greiningu eða aðstoð hjá Þroska- og hegðunarstöð eða greiningarmiðstöð. Skýrsla Ríkisendurskoðunar kom inn í þessa vinnu og var mjög gagnlegt fyrir nefndina að fá hana. Við höfðum þá að vísu ekki orðið mikinn tíma til að taka í eins ríkum mæli mið af henni og mögulega hefði mátt gera. Engu að síður var gagnlegt að fá hana fram. Hún er með mjög skýrar ábendingar, sérstaklega um skipulag, stjórnsýslu og utanumhald í málaflokknum og um hvað þurfi að skýra í þeim efnum. Það held ég að allir séu sammála um. Að einhverju leyti má segja að verið sé að reyna að takast á við það með því að leggja kvaðir á menn um aukið samstarf og samstarfssamninga og byggja upp þverfagleg teymi og annað í þeim dúr, en þjónustan er auðvitað mjög dreifð og veitt af mörgum aðilum og á mismunandi stigum. Þannig verður það eðli málsins samkvæmt að vera upp að vissu marki því að hér er um mjög flókið samspil þátta heilbrigðiskerfisins að ræða við starfsemi annars staðar, í skólum, á vinnustöðum, í fangelsum, stöðu mála inni á heimilunum og svo framvegis. Það verður ekki allt keyrt í eitthvert eitt skipulag í þeim efnum. Þá kalla allar aðstæður á samvinnu og gott skipulag. Varðandi snemmskimun og snemmtæka íhlutun leggjum við áherslu á það og að skimað eða leitað verði eftir þessum vandamálum tímanlega. Það var margt athyglisvert og lærdómsríkt sem fram kom í umfjöllun um þessi mál í nefndinni og hjá þeim gestum sem komu fyrir nefndina. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að margt kom mér á óvart sem ég hafði kannski aldrei hugsað út í, eins og það að jafn einfaldur hlutur og að færast milli skólastiga getur hér verið þó nokkur þáttur; það óöryggi sem það getur skapað fyrir barn að færast úr tiltölulega vernduðu umhverfi leikskólans þar sem haldið er tiltölulega þétt utan um börnin í fámennum hópum, upp í grunnskólann og síðan úr grunnskólanum upp í framhaldsskólann, getur verið eitt af því sem veldur ójafnvægi og óstöðugleika í lífi barna og ungmenna og jafnvel fara vandamál að skjóta upp kollinum sem eru tengd kvíða, þunglyndi og svo framvegis. Það er því afar mikilvægt að bregðast tímanlega við og taka á málunum. Varðandi ADHD bentu margir á að þar væri ekki fjallað um málið í samræmi við stærð þess og alvarleika. Þar var á það bent af umsagnaraðilum að ADHD, sem telst að sjálfsögðu geðröskun, geðrænt vandamál - að um 5% barna í landinu greinast með slíkt. Þá aftur komum við að biðlistunum. Staðan undir lok árs 2015 var sú að um 400 börn voru á biðlistum eftir ADHD greiningu hjá Þroska- og hegðunarstöð og 390 börn á biðlista eftir einhverri greiningu hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Það eru því miður engar smáræðistölur þegar um er að ræða um 4.000–4.500 börn í hverjum árgangi í grunnskólanum. Þá sjáum við að um er að ræða ískyggilega stóran hóp í hverjum árgangi sem er geymdur á biðlistum eftir því að fá greiningu á sínum vanda, sem er mikilvægt fyrsta skref. Það er svo allt rétt sem á var bent og fram hefur komið, að það er ekki nóg að menn fái greiningu, það verður að vera alveg ljóst hvað tekur við. Til dæmis er ekki nóg að heilsugæslan sé opin fyrir fólk og að þar séu ráðnir inn sálfræðingar og menn geti fengið sína fyrstu aðstoð með því að snúa sér þangað, þannig að heilsugæslan standi undir nafni sem fyrsta viðkomustöð kerfisins, það verður líka að vera ljóst hvað gerist í framhaldinu. Vandinn leysist ekki með einni komu á heilsugæslustöð eða með því að fá greiningu hjá Þroska- og hegðunarstöð eða Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Það á bara að vera fyrsta skrefið í því sem við tekur. En það var líka upplýst að heilbrigðisráðherra hefur ákveðið og kannski þegar sett á fót starfshóp um þjónustu við börn með ADHD. Þeim hópi er ætlað viðamikið verkefni. Að einhverju leyti bíður málið eftir því að því starfi ljúki. Það verður þá vonandi hægt að taka það af fullum þunga með í næstu umferð. Það er afar brýnt að þessu starfi verði sinnt af kostgæfni og það dagi hvergi uppi. Það þarf að marka sérstaka stefnu og áætlun sem horfir sérstaklega til þessa hóps og barna og unglinga með þessi eða önnur tengd vandamál eða hliðstæð og vinna svo að því að stytta biðlistana og auka og efla þessa þjónustu. Að lokum vil ég taka undir það sem þegar hefur verið sagt. Ræðumaður lítur svo á að hér sé um mjög mikilvægt fyrsta skref að ræða til umbóta á þessu sviði en langt í frá einhvern endanlegan sannleik. Að síðustu vil ég nefna að ég held að við Íslendingar þurfum að taka það mjög alvarlega til skoðunar ekki bara hvað við verjum litlum opinberum fjármunum til heilbrigðismála, 

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka flutningsmanni tillögunnar og velferðarnefnd fyrir að hafa unnið þetta mál og mér finnst frábært að lesa nefndarálitið, sjá alla gestina sem hafa komið, ítarlegt nefndarálit þar sem er farið vel yfir athugasemdir og rökstutt af hverju nefndin hefur tekið tillit til þeirra eða ekki og þetta er unnið þvert á flokka. Mér finnst þetta frábært starf. Þetta er flott og við getum sagt gott fyrsta skref í tilraun til að móta geðheilbrigðisáætlun. Það er í rauninni alveg ótrúlegt að við séum með þetta í höndunum árið 2016, ekki komin lengra. Ég hefði gjarnan viljað sjá og það væri auðvelt að segja að maður mundi vilja sjá stærra og meira plan, en ég held að ef okkur tekst að framfylgja þessu þá séum við í raun strax komin vel á veg og í rétta átt. Eins og kemur fram hérna er talað um að það þurfi að sjálfsögðu að gera nýtt plan þegar þar að kemur. Ég held að það hafi líka verið gott að skýrsla Ríkisendurskoðunar um geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga kom út, mjög áhugaverð skýrsla og þarft innlegg í umræðuna. Hún sýnir svo ekki verður um villst að við getum ekki setið með hendur í skauti. Við höfum ekki staðið okkur í þessum málaflokki, ég upplifi það að minnsta kosti þannig. Önnur tillaga sem hefur verið lögð fram sem hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir er fyrsti flutningsmaður að, ef ég man rétt, varðaði sálfræðinga í framhaldsskóla sem ég held að sé mjög brýnt. Mér finnst rétt að impra á því að mér finnst svolítið einkennilegt ef það er þjónusta sem skólarnir eigi að greiða. Það ætti að vera þjónusta sem ríkið greiddi því staða framhaldsskólanna er þannig að það er örugglega ekki einn einasti framhaldsskóli sem hefur raunverulega efni á því að vera með sálfræðinga í vinnu. En ég veit að reynslan til dæmis í Verkmenntaskólanum á Akureyri hefur verið mjög góð og þar vilja menn halda þessu áfram. Svona ætti þetta að vera í öllum framhaldsskólum. Ég tek undir með hv. flutningsmanni að það er gott að tilgreint sé í tillögunni, þar sem talað er um sálfræðimeðferðir, að þá er átt við gagnrýndar meðferðir með klínískum leiðbeiningum. Það skiptir máli. Hér er líka vísað til Bretlands. Það er mjög áhugavert það sem er í gangi þar, virkilega. Ég held að við ættum að skoða það alvarlega. Þar er verið að beita hugrænni atferlismeðferð á kannski vægari sjúkdóma þar sem það er hægt með mjög góðum árangri. Þegar við horfum upp á að geðraskanir eru algengasta ástæða örorku á Íslandi og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin spáir því að árið 2030 verði þunglyndi í 1. sæti yfir heilsufarsógnir í heiminum, er þetta vandamál af slíkri stærðargráðu að það verður að grípa til öflugra aðgerða. Ég er mjög spennt að fylgjast með því sem Bretar eru að gera og sé að nefndin hefur að einhverju leyti kynnt sér það og vísar í það. Ég veit ekki hvort velferðarnefnd hefur tekið skýrslu Ríkisendurskoðunar til umfjöllunar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að fylgja þeim málum eftir og þeim ábendingum sem koma þar fram. Það var fjallað um hana á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eins og er tilfellið með allar skýrslur Ríkisendurskoðunar, en þær eiga síðan mjög margar erindi í fagnefndir. Þarna eru mjög mikilvægar ábendingar. Þó að þetta komi kannski ekki endilega inn í þetta mál, þá vil ég halda því á lofti að velferðarnefnd, sem hefur reyndar í nógu að snúast, ég veit það, eða sú sem tekur við á nýju þingi fylgi þessu máli eftir. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt. Mér finnst áhugavert að lesa hérna um skimanir og það er svo ánægjulegt að sjá hvað nefndin hefur greinilega lagst í málið, fengið marga gesti, vegið og metið. Ég er í rauninni sammála því sem fram kemur í nefndaráliti og þeirri niðurstöðu sem nefndarmenn hafa komist að eftir að hafa heyrt rök með eða á móti. Ég vil þakka fyrir þessa mjög svo góðu vinnu og mun á meðan ég sit á þingi leggja mitt af mörkum til þess að veita hæstv. heilbrigðisráðherra það aðhald sem til þarf til að þessi stefna verði innleidd og það verði gert vel.

Frú forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. þingmanni, Brynhildi Pétursdóttur, fyrir jákvæða ræðu hennar og hrós til velferðarnefndar. Ég tek undir það að velferðarnefnd vann vel að þessu máli. Það má líka segja um þá nefnd að þar er almennt mjög gaman og gott að vinna. Þótt við séum ekki alltaf sammála þá vinnum við yfirleitt með það að leiðarljósi að reyna að finna sameiginlega niðurstöðu ef mögulegt er. Það er jákvætt og gott af því við erum jú fulltrúar fyrir ólíka kjósendur og það er best þegar hægt er að finna leið sem allir geta sætt sig við. Nú að geðheilbrigðismálum. Ég kem aðallega hér upp til að ræða um skýrslu Ríkisendurskoðunar. Nú er það svo að hún kemur út áður en við skilum nefndarálitinu og það er mjög jákvætt. Hver og einn nefndarmaður kynnti sér efni hennar, en þá kemur einmitt upp þessi vandi að skýrslurnar fara til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og þá þarf velferðarnefnd að vega og meta: Eigum við að kalla aftur til Ríkisendurskoðun? Eigum við að kalla aftur til ráðuneytið ef það hefur áður mætt og komið? Þessi verkaskipting er umhugsunarefni af því að það er nóg að gera, okkur berst mikið efni inn í nefndirnar sem við þurfum að kynna okkur og vinna með. Stundum er hætta á að þessar skýrslur fari fyrir ofan garð og neðan í þeim nefndum sem fjalla um viðkomandi málefnasvið. Ég skal játa það að ég var ekki búin að sjá hvernig umfjöllun stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrsluna var háttað. 

Frú forseti. Ástæðan fyrir því að á sínum tíma var ákveðið að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd mundi taka fyrir allar skýrslur Ríkisendurskoðunar er að þær féllu sumar hverjar á milli og fengu enga umfjöllun. Ég er svo sem alveg hlynnt því og ég er mjög ánægð með það fyrirkomulag sem hefur verið í nefndinni, þar sem mér finnst við einmitt vinna mjög vel saman þvert á flokka og komumst yfirleitt að góðri niðurstöðu, um það með hvaða hætti við mundum taka skýrslurnar fyrir, að fá Ríkisendurskoðun til okkar og svo hlutaðeigandi ráðuneyti og stofnanir. Oft er umfjöllunin mjög góð. Það var mjög góð umfjöllun um þessa skýrslu. Það sem vakir fyrir okkur er ekki síst að sýna að hér er þingið, fulltrúar úr öllum flokkum, að ræða um skýrsluna. Ráðuneytinu ber að bregðast við. Við erum svolítið að spyrja: Hvað ætlið þið að gera? og vera þetta aðhald. Ég veit að í einhverjum tilfellum hefur fjárlaganefnd tekið fyrir skýrslu í raun svolítið upp á sitt eindæmi og sagt: Hér er skýrsla sem varðar fjárhagslegt málefni. Við viljum ræða hana. Gott ef Ríkisendurskoðun kom ekki á þann fund, kannski var það tvíverknaður. En hitt væri þá að halda sameiginlega fundi og það held ég að gæti jafnvel orðið of mikið. Kannski eru einmitt þær skýrslur sem eru svona „pjúra“ fagnefndarskýrslur ekkert svo margar. En af því að þetta mál er svo mikilvægt og stórt og betra að sem flestir þingmenn séu vel inni í því og geti spurt ráðuneyti, skýrsluhöfunda og landlæknisembættið og þá sem koma að, þá finnst mér ekkert óeðlilegt að nefndir kalli aðila aftur fyrir. Ég held við höfum einhvern tímann verið með sameiginlegan fund, mig minnir það, en mér finnst mjög mikilvægt að ein nefnd taki að minnsta kosti allar skýrslurnar, af því að þetta var vandamál, og það er stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og allir eiga fulltrúa þar. Síðan höfum við stundum vakið athygli þingnefnda á einstaka málum, þá kannski helst 

Hæstv. forseti. Já, það var svo á síðasta kjörtímabili að forseti sendi skýrslurnar til mismunandi nefnda. Ég man að við tókum upp það verklag í þáverandi félags- og tryggingamálanefnd að allar þær skýrslur sem við fengum tókum við til umfjöllunar og skiluðum áliti af einhverju tagi. Ef við vorum ánægð þá sögðum við það o.s.frv., en samt sem áður skiluðum við áliti svo þess sæi stað í þingskjölum að Alþingi hefði kynnt sér allar skýrslurnar og sett sig inn í þær. Ég er alveg sammála því að það er fínt að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé með þetta í sínum ranni, en mér finnst samt sem áður eins og margar af þessum skýrslum fari fram hjá okkur. Ég hef líka efasemdir um að sömu aðilar séu kallaðir fyrir mismunandi nefndir. Það á alveg rétt á sér í einhverjum tilfellum, en það verður svolítið ankannalegt. Í þessari skýrslu er verið að gagnrýna það að landlæknisembættið hafi ekki tekið að sér ákveðið hlutverk með ákveðnum hætti, þannig að þetta er sannarlega stjórnsýsla sem er ekki að virka sem skyldi, þó síðan sé bent á annað af hálfu ráðuneytisins, þar er annar skilningur á þessu. Mér fannst í raun og veru í þessari skýrslu að ráðuneytið brygðist kannski ekki við með nógu afgerandi hætti. Það var svolítið látið í veðri vaka að þetta væri allt á réttri leið. Það var ekki mjög handfast hvernig ætti að taka á þessu. En það er kannski tilefni fyrir nefndina að taka skýrsluna fyrir þó að það verði ekki fyrr en í haust þegar verða minni 

Frú forseti. Ég tek algjörlega undir þetta. Þessi sjónarmið hafi einmitt verið rædd í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Mér finnst gríðarlega mikilvægt að fá skýrsluna frá Ríkisendurskoðun sem er í raun eftirlitsstofnun Alþingis. Ég mundi vilja sjá meira af því að við værum að ræða skýrslurnar í þingsal og eins og t.d. þessa skýrslu og værum þá með ráðherra til svara, vegna þess að þegar við erum að taka skýrslurnar fyrir erum við að tala við embættismennina, ráðherra ber síðan ábyrgð á sínu ráðuneyti og aðgerðum sem á að grípa til. Mér finnst við gera í rauninni of lítið af því í þessu eftirlitsstarfi sem fer fram í þingnefndum að kalla ráðherra til okkar til að geta spurt út í og þar fram eftir götunum. En ég mundi halda að umræða um að minnsta kosti mikilvægustu skýrslur Ríkisendurskoðunar ætti hreinlega heima í þingsal líka. Þá gætu allir tekið þátt, þá væru það ekki bara þeir sem sitja í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem eru vel inni í þeim málum. Þannig er það. Ég er sammála. En það var eitt sem ég gleymdi áðan, ég ætla bara að benda á það, sem varðar þessa umræddu skýrslu. Það var kostnaðurinn. Ríkisendurskoðun reiknaði út kostnaðinn vegna þessa málaflokks frá 2010–2014. Það sem vakti athygli mína var að það er um milljarður sem fer í umönnunargreiðslur en 3,2 millj. kr. eru vegna samninga við sjálfstætt starfandi sálfræðinga 3,2 millj. kr. á þessum árum. Það er svo mikilvægt fyrir okkur að fá þessar upplýsingar og gera síðan eitthvað við þær. Þess vegna vil ég að allir þingmenn séu meðvitaðir um þessar skýrslur, lesi þær og við séum síðan með til að móta stefnu, því við erum oftar en ekki sammála um hlutina.

Virðulegur forseti. Það er við hæfi í umræðu um nefndarálit velferðarnefndar um fyrstu marktæku áætlun stjórnvalda um umbætur í geðheilbrigðisstefnu að hér sé allt með kyrrum kjörum, óvenju rólegt og þægilegt andrúmsloft. Þeir sem tala eru að megninu til sammála þrátt fyrir að umræðuefnið geti stundum og hafi kallað á annars konar viðbrögð en þau rólegheit sem ríkja í salnum við umræðu um þetta merka mál og nefndarálit. Virðulegur forseti. Að öllu gríni slepptu ætla ég að byrja á því að þakka nefndarmönnum, samnefndarmönnum mínum í velferðarnefnd fyrir þá vinnu sem innt var af hendi við þetta mál og að það hafi tekist með samstilltu átaki að nefndin skilaði sameinuð nefndaráliti í þessu mikilvæga máli. Þetta eru fyrstu marktæku skrefin í áætlun stjórnvalda um umbætur í geðheilbrigðisþjónustu og eru þau löngu tímabær. Oftar en ekki og enn í dag er rætt um geðheilbrigðismál og það virkar stundum sem það gæti töluverðra fordóma í garð fólks sem á við geðheilsuvandamál að stríða. Oftar en ekki er það feimnismál, sem er miður vegna þess að þá sækja þeir síður til læknis sem eru hrjáðir af einhverjum slíkum kvillum er tilheyra geðheilbrigði okkar. Það sem mér finnst markverðast í þessu fyrir utan þjónustuna í heild sinni og það sem ég ætla að taka á er að nefndin skerpir á í þjónustu fyrir heyrnarlausa og heyrnarskerta. Í nefndarálitinu er gert ráð fyrir sérhæfðu geðheilsuteymi fyrir þann hóp. Það er mikilvægt að lögð sé áhersla á það í því sérhæfða teymi að þar sé heilbrigðisstarfsfólk sem talar táknmál, skilur táknmál og getur haft samskipti á því tungumáli því að bein tengsl í samskiptum heilbrigðisteymis og sjúklings hljóta að vera grunnatriði til þess að ná árangri, það ætti enginn milliliður að vera þar. Það er því brýnt að í slíku teymi sé fagfólk sem hefur tök á og talar táknmál, það sem við gerðum að jafngildu máli og íslenskuna hér ekkert alls fyrir löngu. Mér finnst ástæða, eins og öðrum, til að nefna þetta sérstaklega og leggja á það ríka áherslu. Það er líka afar mikilvægt, eins og fram kemur í nefndarálitinu og í áætluninni, að gert er ráð fyrir að fjölga sálfræðingum á heilsugæslustöðum og heilbrigðisstofnunum. Það hlýtur samhliða að þýða, í það minnsta að mínum skilningi, að þegar einstaklingur kemur á heilsugæslustöðina, mætir þverfaglegu teymi þar sem er sálfræðingur til að ræða þann vanda sem við blasir og umræddur einstaklingur, hvort sem hann er barn, unglingur eða fullorðinn, þarf að leita áfram í víðtækara úrræði, að innan þess greiðsluþátttökukerfis sem nú hefur verið lagt fram, og er til umsagnar og verður tekið fyrir í velferðarnefnd þegar umsagnarfrestur er liðinn, gildi það sem þar stendur, að hafi einstaklingurinn farið á heilsugæsluna sem fyrsta viðkomustað og fengið vísun þaðan á sérfræðing eigi það jafnt við um sálfræðinga og geðlækna sem aðra sérfræðinga í öðrum sjúkdómum. Ég leyfi mér að horfa á þetta í samhengi. Sitjandi í þessari ágætu nefnd mun ég að minnsta kosti beita mér fyrir því að þessi skilningur minn sé sá hinn sami og gildi af hálfu ráðherrans þegar hann leggur fram þetta frumvarp, því að þar kemur mjög skýrt fram að fyrsti viðkomustaðurinn sé heilsugæslan og fari vísun þaðan áfram sé hún fyrir þann sem fær þá þjónustu ekki háð þeim greiðslum sem hún er í dag. Ég held að ástæða sé til að taka þetta fram hér og nú til að skerpa á því sem síðar kemur til meðferðar nefndarinnar. Það er mikilvægt í ljósi þess að við erum með umræðu um bæði skimun og snemmtæka íhlutun og með umræðu um biðlista og eflingu geðheilbrigðisþjónustu fyrir börn að horfa til þess að í einu og sama sveitarfélaginu er væntanlega að finna heilsugæslu, leikskóla og grunnskóla og þessir þrír aðilar geta spilað saman þegar þarf að finna börn sem einhverra hluta vegna eru kvíðin, hvort sem þau eru innan tveggja ára aldurs eða komin á leikskóla. Það þarf að vera samspil milli stofnana sem fást við börn og unglinga og vinna með þeim frá degi til dags. Þær þurfa að geta talað saman og bent á þá þætti sem hugsanlega þyrfti að skoða og menn eru ræða í þessu nefndaráliti sem skimun og snemmtæka íhlutun. Allt upp að sex ára aldri fara börn í heilbrigðiseftirlit og síðan tekur skólinn við. Það ætti að vera auðvelt um vik fyrir okkur í því þétta samfélagi sem við búum í að finna þau börn sem glíma við vanda sem snýr að geðheilsu þeirra, til að geta beitt snemmtækri íhlutun. Þá hlýtur að vera grundvallaratriði, hér sem endranær, að það er ekki nægjanlegt að greina vandann heldur verða að vera til einhver úrræði sem viðkomandi aðila er beint í og haldið utan um hann. Það er grundvallaratriði í þessum sjúkdómum sem hér heyra undir sem og öllum öðrum. Þegar við ræðum geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga hljótum við að þurfa að hafa sérhæft teymi einstaklinga vegna þess að sú þjónusta sem þeir aðilar þurfa á að halda kann að vera með allt öðrum hætti en þegar um fullorðið fólk er að ræða sem greinist hugsanlega seint í aldursstiga. Ég segi stundum að eins lengi og elstu menn muna hefur verið biðlisti á BUGL og eftir þjónustu á barna- og unglingageðdeildinni, sem skammstöfuð er BUGL. En við gætum hugsanlega með snemmtækri íhlutun komið í veg fyrir allan þann fjölda sem þarf að sækja þangað og væntanlega þjónustað þau börn og þá unglinga eins vel og við getum í nærumhverfi þeirra og veitt þeim þau úrræði sem tiltæk eru til að gera þeim lífið bærilegra í því samfélagi sem þau lifa og hrærast í. Það að taka einstaklinga alltaf úr umferð og setja þá sér er kannski sísta lausnin á vandkvæðum þeirra og horfa þarf til þess í þverfaglegu teymi hvað nærsamfélagið getur gert til að draga úr kvíða og vanlíðan og veita börnum og unglingum aðstoð og úrræði. Oftar en ekki þegar við ræðum um þverfaglegt teymi teljum við og treystum því að allir skynji hvað í því felst og að áherslan verði lögð á fyrsta stigi heilbrigðisþjónustunnar, í heilsugæslunni, að það sé alltaf þverfaglegt teymi sem getur tekið við einstaklingnum og beint honum í úrræði sem hugsanlega skarast innan heilbrigðisstéttanna sem og innan skólasamfélagsins, til þess að sá sem glímir við vandann fái lausn mála sinna en ekki að það skipti meginmáli hver innan kerfisins veiti þjónustuna. Virðulegur forseti. Hér inni og í nefndarálitinu er smákafli sem heitir Leiðbeiningar fyrir fjölmiðla. Nefndin var sammála um að hvorki ríkisvaldið né nefndin sjálf gæti haft eftirlit með eða gefið fjölmiðlum skýr skilaboð um það á hvaða hátt þeir ættu að fjalla um þetta. En hins vegar hefur það vakið furðu, og ég ætla að segja það upphátt, að fjölmiðlar hafa stundum tilgreint í fréttaflutningi að um sé að ræða mann eða konu með geðræn vandamál eða um sé að ræða mann eða konu af erlendum uppruna, en við tölum ekki um að hann hafi verið frá Ísafirði eða Siglufirði eða Akureyri eða Akranesi, nei. Ekki heldur hvort hann hefur verið hjartveikur eða með krabbamein eða botnlanginn kannski tekinn úr honum morguninn áður, nei. En okkur finnst ástæða til að nefna í fjölmiðlum að einstaklingurinn eigi við geðræn vandamál að stríða og sé jafnvel af asískum uppruna. Þetta gerir ekkert annað en ala á fordómum og er algjörlega fáránlegt. Ef það má ekki segja þetta upphátt við fjölmiðla erum við illa stödd. Það vekur stundum furðu mína að við Íslendingar, þessi fámenna, sterka, vel gerða þjóð, skulum vera með allar þessar greiningar. Ég held við sláum heimsmet í greiningum, ég er eiginlega alveg viss um það, í hvers kyns greiningum. Mér finnst ástæða til að skoða hvað í veröldinni veldur því að börn, unglingar og síðan fullorðnir eru hér með greiningar og oftar á lyfjum vegna greininga en nokkurs staðar annars staðar í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Er það fólgið í því af því við höfum ekki haft þverfaglegt teymi til að þjónusta einstaklingana í nærumhverfinu og það hefur verið einfaldast að setja einstaklinga á lyf til að róa þá eða draga úr þessu eða draga úr hinu? Ég veit ekki af hverju, hvers konar lyf það eru eða hvað en mér finnst það áhyggjuefni. Við eigum að velta því fyrir okkur hvers vegna þetta er svona hjá okkur. Engu að síður fagna ég því átaki sem á að fara í með skipun starfshóps sem mun skoða hvers konar þjónustu við getum veitt börnum sem eru til dæmis með ADHD og að aukin verði áherslan á þann þátt sem og annan með þverfaglegri aðstoð við börn og unglinga og fullorðið fólk í því nærsamfélagi sem það býr í hverju sinni. Virðulegur forseti. Fyrst og síðast fagna ég því að þessi skref séu stigin og að þessi þingsályktunartillaga skuli liggja frammi sem vonandi, og ekkert vonandi, sem verður fylgt eftir af hálfu þingmanna með fullri reisn, að ráðherra, heilbrigðisstofnanir og heilbrigðissamfélagið sinni þessu og taki tillit. Það þarf líka að segja að hæstv. heilbrigðisráðherra og hæstv. heilbrigðisráðherrar í náinni framtíð þurfa allir að átta sig á því að þetta kallar á aukið fjármagn. Til þess verða menn að horfa.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjármálafyrirtæki. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund fulltrúa frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu og hafði áður sent málið út til umsagnar til um 20 aðila en umsagnir bárust frá tveimur. Mál þetta er ekki nýtt af nálinni, komið hingað margoft eða nokkrum sinnum, til umræðu í þessum sal. Hér er einungis verið að leggja til framlengingu á bráðabirgðaákvæði VI við lög um fjármálafyrirtæki, en samhljóða ákvæði var upphaflega sett í lög með hinum svokölluðu neyðarlögum. Ákvæðið var síðan lögfest sem bráðabirgðaákvæði VI við lög um fjármálafyrirtæki árið 2009 og hefur gildistími þess fjórum sinnum verið framlengdur, þannig að hér er um það að ræða að verið er að framlengja þetta bráðabirgðaákvæði í fimmta sinn. Ákvæðið veitir Fjármálaeftirlitinu heimild til þess að grípa til sérstakra ráðstafana við ákveðnar aðstæður eða atvik til þess að takmarka tjón eða hættu á tjóni á fjármálamarkaði. Nefndin vekur á því athygli að ekki er langt síðan ákvæðinu var síðast beitt en það var í mars 2015 þegar Fjármálaeftirlitið tók ákvörðun um samruna án skuldaskila þannig að Sparisjóður Vestmannaeyja var sameinaður Landsbankanum hf. með yfirtöku eigna og skulda og sparisjóðnum slitið. Nefndin telur að ef sambærilegar aðstæður koma upp sé nauðsynlegt að hægt sé að grípa fljótt til slíkra ráðstafana til að takmarka tjón innstæðueigenda og fjárfesta og koma í veg fyrir óstöðugleika á fjármálamörkuðum. Því er mikilvægt að slík heimild sé til staðar. Hins vegar er fyrirhugað að leiða í lög tilskipun Evrópusambandsins sem varðar viðbúnað, skil og slit fjármálafyrirtækja, sem yrði þá löggjöf sem fjallar almennt og heildstætt um slit fjármálafyrirtækja þar sem ákvæði sem þetta yrði lögfest. Frumvarpið liggur nú ekki fyrir enn sem komið er og þess vegna styður nefndin að ákvæði þetta haldi áfram gildi sínu fram til ársloka 2017. En rétt er að lokum, virðulegur forseti, að taka fram eða árétta það sem fram kemur í frumvarpinu að ríkar kröfur gilda í dag um eiginfjárhlutfall fjármálafyrirtækja. Engin teikn eru á lofti um annað en heilbrigðan rekstur þeirra fjármálafyrirtækja sem nú starfa. Að þessu sögðu vil ég bara vísa í nefndarálitið sem liggur frammi á þskj. 1183. Undir nefndarálitið skrifar meiri hluti hv. efnahags- og viðskiptanefndar og auk þeirrar sem hér stendur Frosti Sigurjónsson, formaður nefndarinnar, Vilhjálmur Bjarnason, Willum Þór Þórsson, Guðmundur Steingrímsson og Katrín Jakobsdóttir.