Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Framsögum. (Sveinn Björnsson) : Jeg ætla ekki að halda neina ræðu. Vísa einungis til nefndarálitsins, á þgskj. 173.



Jeg leyfi mjer að óska eftir, að málinu verði vísað til sjávarútvegsnefndarinnar að þessari umræðu lokinni.



Fyrst enginn tekur til máls, þá álít jeg rjettara að skýra háttv. deild frá, hvers vegna brtt. á þgskj. 193 er fram komin. Þegar litið er á málið í sjálfu sjer, þá sjá allir, að heppilegra væri að strigi og segldúkur sjeu ekki í sama vöruflokki og silki. Það sjá allir, að ekki er heppilegt að sami tollur leggist á hvort um sig. En nú er því þannig háttað, að mikið af striga er flutt hingað til landsins til fiskumbúða. Mest kemur þessi strigi frá Englandi; er hann nýr, þegar hann kemur hjer fyrst, og er þá tollaður sem silki í sama flokki. Síðan fer hann út sem umbúðir um fisk og kemur því næst aftur tvisvar eða þrisvar sinnum, og hefir þá þyngst gríðarmikið. Og ábyggilegur og fróður maður um þetta hefir sagt mjer, að þá væri striginn enn tollaður sem silki. Menn hafa fundið sárt til þessa, bæði í Reykjavík og víðar, sem von er. Og því er það, að 11 fiskútgjörðarmenn úr Reykjavík og af Vesturlandi hafa sent þinginu erindi, þar sem farið er fram á, að breyting verði gjörð á þessu. Erindi þetta hefir legið frammi á lestrarsal, og er vonandi að háttv. þingmenn hafi kynt sjer það. Jeg skal leyfa mjer að lesa nokkrar línur upp úr erindinu. » . . . Í fyrsta lagi er strigi til fiskumbúða mestmegnis fluttur inn frá einu landi (Englandi), og svo mikið í einu af hverjum einstökum, að engin vefnaðarvöruverslun mun taka til eins árs, sem nemur 1000 metrum, en sem fiskútflytjendur fá oft í einni sendingu 4–5000 metra. Þetta er auðskilið, þar sem vefnaðarvöruverslanir flytja inn striga af líkri gjörð, að eins til fatnaðar (millifóður)«. Frá sjónarmiði þeirra, er á móti frv. kunna að vera, er að vísu hægt að segja, að svíkja megi inn vöru í skjóli strigans, en sú mótbára er ekki rjett. Ef rjettilega er að gáð, þá gildir sama um striga og ýmsar aðrar vörur, samkvæmt breytingu á vörutollslögunum 2. nóv. 1914, eins og um tóma poka og strigaábreiður. Jeg þykist samt vita, að sagt muni verða, að vefnaðarvöruverslunum sje í lófa lagið að gefa upp vefnaðarvöru sem striga, og þær muni gjöra það, ef tollur á striga verði lækkaður. En eins og bent er á í erindinu, þá er striginn mest megnis fluttur inn frá einu landi og fluttur til ákveðinna manna, þ. e. útgjörðarmanna; og ef vefnaðarvöruverslanir gæfu upp striga svo um munaði, þá er hægurinn hjá að aðgæta, hvort þær í raun og veru fengju svona mikið af striganum, og ef um svik væri að ræða, þá hlytu þau þannig að komast upp. Þetta eftirlit er auðvelt að mínu áliti. Jeg vona að háttv. deild fallist á, að hjer er ekki einungis um sanngirniskröfu að ræða, heldur sje þetta og nauðsynlegt til að koma lögunum í samræmi við sjálf sig.



Jeg hefi ekki sannfærst af ræðu háttv. 1. þm. (G.-K. (B. K.) um að frumv. sje brot á grundvelli laganna. Ef breytingin, yrði gjörð, þá er það auðvitað, að menn gætu freistast til að hafa svik í frammi, en þannig væri um flest lög. Það er eftir farmskránum, sem á að gjöra eftirlitið einfaldara, en þá er farið eftir þyngd og umbúðum. En nú er það, að ýmsar vefnaðarvörur, sem hár tollur hvílir á, eru fluttar í kössum. Jeg hefi tekið svo eftir, að þeir kassar væru líkir kössum, sem pappír er fluttur í, en pappírinn er tollfrjáls, því væri alveg eins hægt að kalla vefnaðarvöru pappír, eins og t. d. »Hessfan«. Það verður aldrei komist hjá því, að hægt sje að svíkja toll, ef menn vilja það við hafa, þrátt fyrir ákvæði vörutollslaganna. Þegar það er viðurkent, að ósanngjarnt sje að tolla striga og segldúk svona hátt, þar sem það er notað til umbúða, þá fæ jeg ekki betur sjeð, en ganga megi inn á þessa lítifjörlegu breytingu. Háttv. 1. þm. G.-K. (B. K.) sagði, að »Hessian« væri hlutfallslega ljett, borið saman við aðra vefnaðarvöru; en útgjörðarmenn fullyrða, að strigi sje hlutfallslega þyngri í vigt, og þegar umbúðirnar koma aftur, þá eru þær seg sinnum þyngri en í fyrsta skifti. Sem sagt vænti jeg þess, að háttv. deild samþykki þessa breytingu. En um það, er mjer skildist á háttv. 1. þm. (G. K. (B. K.), að varan væri tollfrjáls, er hún væri endursend, skal jeg athuga, að það er ekki rjett. En úr því hann telur rjettlátt, að slík vara sje tollfrjáls, mun jeg ef til vill fá tækifæri til að taka það til greina síðar.



Jeg ætla að eins að athuga það viðvíkjandi ræðu háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.), þar sem hann sagði, að fara mætti í kring um lögin með því, að gefa upp vefnaðarvöru, sem flutt væri í kössum, sem sem pappír. Það er alveg rjett. En þetta er einmitt eitt dæmið um skemd á lögunum, sem komst inn í þau, er þingmenn, er ókunnir voru grundvelli þeim, sem lögin byggjast á, fóru að grauta í þeim 1913. Upphaflega var engin undanþága gjörð í lögunum um pappír, en þingið hefir síðan skemt þau í þessu tilliti. Pappír átti ekki að gjöra tollfrjálsan; einungis prentpappír átti að vera það, sem alt af má þekkja, vegna umbúða hans, en svo fórst þinginu óhönduglega, að það gjörði allan pappír tollfrjálsan, jafnvel skrifföngin líka. Þetta sýnir því, hversu varhugavert það er, að breyta lögunum á þingi án umhugsunar. En jeg vil óska þess, að þingið breyti ekki lögunum um þetta atriði eins og brtt. fer fram á, en gjöri brúkaðar umbúðir tollfrjálsar. Þá er hægt að hafa trygt eftirlit á vörunum, þar sem þær standa á farmskrá.



Jeg vil að eins skjóta því til háttv. nefndar, að síðan vörutollalögin voru samþykt á þingi 1912, hafa á hverju þingi frá því verið gjörðar breytingar á þeim. Þetta er orðið mönnum, sem lögin eiga að nota, til mjög mikilla óþæginda. Kaupmenn og ýmsir aðrir kvarta yfir því, að löggjöfin sje komin í smá búta og því erfitt að átta sig á, hvað sjeu gildandi lög. Jeg vil því beina þeirri ósk til háttv. nefndar, að hún annist um, að öllum breytingum, er á vörutollinum hafa orðið, verði safnað í einn texta. Háttv. nefnd ætti að athuga þetta, því að þetta er ekki þýðingarlaust spursmál.

Framsm. (Guðm. Hannesson) : Jeg held, að mest af því, sem máli skiftir, sje tekið fram í nefndarálitinu. Aðalatriðið er verðið. Og er þá á það að líta, hvort stækka beri gamla kirkjugarðinn, eða fá ódýrara land undir nýjan kirkjugarð. Nefndin hefir athugað ýms svæði, t. d. úti á Melum, hjá Vatnsmýrinni, hjá Sunnuhvoli og víðar, og er enginn vafi á því, að utanbæjar má víðar en á einum stað fá laglegt kirkjugarðsstæði. Á þennan hátt má spara mikið fje, samanborið við það; að kaupa lóð inni í bænum. Öll nefndin var því sammála um það, að þótt stjórninni væri falin framkvæmd málsins, væri þó hyggilegast, að kaupa land undir nýjan garð utan aðalbæjarins. Nefndin hefir einnig athugað líkbrenslumálið og komist að þeirri : niðurstöðu, eins og sjá má af nefndarálitinu, að slík stofnun mundi tæplega kosta undir 50 þús. kr. Þótti henni því ekki tiltækilegt að ráðast í það nú, og ofmiklu til kostað, þar sem að eins fáir menn mundu verða til að láta brenna sig fyrstu árin, þótt leitt sje, að þurfa skuli að flytja til útlanda lík þeirra manna, sem vilja láta brenna sig. Um kostnaðinn er og það að segja, að engu ódýrara er að láta brenna sig en grafa, heldur mun dýrara. Líkvagn og skraut o.fl. er oft hið sama, og eins þarf legstað í kirkjugarði fyrir öskuna.



Mjer finst jeg vaða í villu og svima um, hvernig jeg eigi að snúa mjer í þessu máli; svo litlar bendingar gefur nefndin um það, hverja leið hún telji best færa. Svo er að sjá, sem hún hallist að því, að kaupa land undir nýjan kirkjugarð. En engar bendingar eru gefnar um það, hvað slíkt land mundi kosta. Jeg hefi heyrt nefnt svo kallað Nýjatún, sem kosta mundi alt að 100 þús. króna, og verð jeg að telja það ægilegt, ef landið á að fara að kasta út stórfje fyrir kirkjugarðsstæði handa Reykjavík. Mjer þætti nú fróðlegt að heyra, hvern stað nefndin hefir hugsað sjer og yfirleitt nánari upplýsingar um málið, með því að hjer getur verið um mikil útgjöld að ræða fyrir landssjóð.

Framsögum. (Guðm. Hannesson) : Það er í rauninni eðlilegt, að slík fyrirspurn komi fram, og hefði mjer ef til vill verið skylt að gjöra nánari grein fyrir þessu atriði. Það munu allir skilja, að mikill verðmunur hlýtur að vera á landi, sem metið er að eins til grasræktar, og dýrum húsastæðum. Það kom til tals í nefndinni, að ákveða hámark verðsins, en þótti ekki hyggilegt, því þá hefðu landeigendur ef til vill notað sjer það, og krafist að minsta kosti þeirrar upphæðar. Aðalatriðið er þetta, að stjórnin kaupi ekki land, nema það sem metið er sem tún; með öðrum orðum, kaupi ódýrt land, en ekki þar sem hússtæði er. Því er þetta óákveðna orðalag, til þess að engum sje gefið undir fótinn. Auðvitað eru blettirnir margir, sem hægt er að nota, en til þess að ákveða, hvar besti staðurinn sje, verður að taka grafir á nokkrum stöðum, en þetta þótti nefndinni rjettast að fela stjórninni.

Flutningsm. (Stefán Stefánsson) Með lögum um skipun prestakalla frá 1907 er svo ákveðið, að Saurbæjarprestakall og Grundarþing skuli sameinuð og verða eitt prestakall. Þessi breyting á að komast á þegar núverandi prestur í Saurbæjarprestakalli fer frá brauðinu, sem vafalaust verður á næsta vori. Síðan lögin um skipun prestakalla komu í gildi, hefir megn óánægja verið út af þessu ákvæði í báðum prestaköllunum. Og óánægjan hefir ágjörst því meir, sem nær hefir dregið því, að þessi breyting, sem lögin mæla fyrir, kæmist í framkvæmd. Því var það, að þetta mál var borið upp á þingmálafundi að Grund í Eyjafirði í síðastliðnum júnímánuði. Á fundinum var samþykt áskorun til þingsins um að breyta prestakallalögunum þannig, að bæði þessi prestaköll hjeldust aðskilin, eins og verið hefir. Annað fanst meiri hlutafundarmanna ekki geta til mála komið. Síðastliðinn vetur var þessu máli hreyft í öllum sóknum beggja prestakallanna, og til þess að sýna afstöðu sóknarmanna til þessa máls, þá hafa nú um 500 manns sent beiðni til þingsins, um að lögunum yrði breytt í sama horf og áður var, eða með öðrum orðum, að prestaköll þessi hjeldust aðskilin, eins og nú er. Þessi undirskriftarskjöl liggja frammi hjer á lestrarsalnum og hafa verið til sýnis háttv. þingmönnum. Til skýringar þessu máli, skal jeg taka það fram, að rætt hefir verið um, hvort ekki myndi tiltök að fá einhverja kirkjuna lagða niður, en reynslan hefir orðið sú, að enginn möguleiki er til þess, að fá því fram komið, því að bæði sóknarnefndunum og öðrum sóknarbúum í öllum sóknunum er þetta eindregið á móti skapi. Hver um sig segist ekki sjá neina ástæðu til þess, að leggja niður sína kirkju, þar sem það ljetti ekki af sóknarbúum neinum kostnaði, en gjöri það aftur á móti að verkum, að fólk eigi miklu örðugra með að sækja kirkju sína. Jeg minnist þess, að á þingmálafundi í fyrra vor, var þeirri spurningu beint til prestsins á Hrafnagili, hvað honum litist um þetta mál, og ljet hann þá það álit sitt í ljós, að með sameining brauðanna væri að mestu leyti girt fyrir það, að presturinn gæti haft þau áhrif á æskulýð safnaðanna, sem æskilegt væri, og hann teldi jafnvel mestu máli skifta af öllu hinu andlega starfi presta. Það sjest nú af því, sem jeg hefi sagt, að þessi samsteypa brauðanna er mjög á móti skapi sóknarmanna, og þar að auki að áliti prestsins mjög illa til fallin, svo jeg vona, að þingið taki vel í málið, og kosin verði hjer í deildinni 5 manna nefnd, til þess að athuga það, að þessari umræðu lokinni.

Flutningsm. (Sig. Gunnarsson) Jeg skal ekki þreyta menn með ræðu um þetta mál, að eins biðja deildina að lofa því að ganga til 2. umr. og vísa því til nefndar þeirrar er kosin var nú rjett áðan.

Framsögum. meiri hl. (Björn Hallsson) Í raun og veru er óþarft að ræða mikið þetta þjóðjarðasölumál. Bæði er það ekki í fyrsta sinn, sem það er á dagskrá hjer á þingi, og auk þess hefir nú komið út nefndarálit frá báðum hliðum, og jeg lít svo á, að aðallega sjeu það nefndarálitin, sem á er að byggja, en umræðurnar hafi minni þýðingu. En af því að hjer er um nýja leið, frestun á framkvæmd laganna, að ræða, og af því að samkomulag hefir ekki náðst í nefndinni, frekara en í sumum öðrum málum, sem hrúgað hefir verið í landbúnaðarnefndina, eins og nefndarálitin bera með sjer, þá mun rjett að fara nokkrum orðum um málið. Jeg lýsti skoðun minni á þjóðjarðasölumálinu á síðasta þingi, og hefi jeg í engu breytt um skoðun síðan. Jeg lít svo á, að þessi stefna, þjóðjarðasalan, miði verulega að því, að rækta landið. Vjer þekkjum það allir, að sjálfseignarbændur láta sjer annara um jarðir sínar en leiguliðar. Sama gildir um húsabætur; þær verða mjög erfiðar leiguliðum, því að þeir eiga enga endurgjaldskröfu fyrir annað en viði, en ekkert fyrir vinnu, t. d. tóptagjörð og þvílíkt, og vita þó allir, að í því liggja eigi litlir peningar. Því eru það að eins ósjerhlífnustu og framtakssömustu menn, sem leggja út í verulegar húsabætur á annara jörðum. En sjálfsábúðin hefir þá þýðingu, að menn leggja miklu meira á sig í þeirri von, að afkomendurnir hafi nytjar verka þeirra. Og því betur ræktað sem landið verður, því meir eykst verðgildi þess og þar með tekjur landssjóðs, jafnframt því sem landssjóður fær endurgjald fyrir seldar jarðir. Meiri hlutinn lítur svo á, að frestun laganna sje andstæð tilgangi þjóðjarða- og kirkjujarðasölulaganna, og sje fyrsta sporið til að afnema þau, en því erum við mótfallnir. Og þótt nú liggi fyrir rækilegt álit frá minni hlutanum, þá hefir hugur meiri hlutans ekki snúist við það. Þar eru meðal annars nokkrar tillögur um erfafestuábúð, og hefir verið vikið að þeim í nefndaráliti voru, sem kom seinna fram. Meiri hlutanum þykir ekki sýnt, að erfðafestuábúð, sem er lítið reynd, tryggi betur en sjálfsábúð, að afkomendur ábúanda haldi áfram búskap á jörðunum. Liðurinn c. í þeim tillögum þykir oss og mjög ísjárverður. En hann hljóðar svo, ef jeg má með leyfi hæstv. forseta lesa hann upp: »Allar húsa- og jarðabætur, er ábúandi gjörir á jörðunni, eru hans eign, og greiðast honum eftir sanngjörnu mati, er hann fer frá jörðunni. Þó skal eigi hærra metið en svo, að svari því afgjaldi, sem leigja mætti jörðina fyrir«. Vjer lítum svo á, að þetta niðurlagsákvæði sje verulegur Þrándur í Götu fyrir erfðafestu, því að sá, sem mikið hefir lagt í húsa- og jarðabætur og fer frá jörðinni, fær tiltölulega minna en vert er, og fjárhagshættan því þeim mun meiri fyrir fráfaranda, sem hann hefir lagt meira í kostnað. Þetta atriði er því alt annað en meðmæli með erfðafestuábúð. Jeg skal að vísu kannast við það, að sá galli fylgir þjóðjarðasölunni, að jarðirnar geta með því móti lent í höndunum á útlendingum og bröskurum; enda er mjer sagt, að hjer umhverfis Reykjavík beri töluvert á því, að braskað sje með jarðirnar. En jeg hygg, að þetta sje mestmegnis hjer kringum höfuðstaðinn. Jeg veit að minsta kosti, að í hjeraði mínu, Fljótsdalshjeraði, þekkist það varla, að jarðir gangi þannig kaupum og sölum. Svo hygg jeg að sje í flestum sveitum landsins, og eru því þetta engin veruleg mótmæli í okkar augum. Jeg álít það vitaskuld alveg rjett að fyrirbyggja, að jarðir safnist mikið á eina hönd. En frv., sem var hjer fyrir þinginu um forkaupsrjett landssjóðs á jörðum, var ekki tiltækilegt að samþykkja, þar sem 2. gr. frumv. gekk vafalaust á móti 50. gr. stjórnarskrárinnar. En þó að nokkrir gallar sjeu á jarðasölunni, þá eru þó kostirnir svo yfirgnæfandi við að selja þær, að jeg vil ekki verða til þess, að setja neinn stein í götuna fyrir það. Minni hlutinn heldur því fram í nefndaráliti sínu, að kaup á jörðum minki gjaldþol kaupanda, en meiri hlutinn lítur svo á, að þar sem svo lítill hluti, að eins 1/10 partur, á að greiðast þegar kaupin fara fram, og árleg afborgun og vextir litlu meira en venjulegt eftirgjald, þá geti varla verið um slíkt að ræða. Það er og bent á það í nefndaráliti meiri hlutans, að við álítum sölu jarðanna styðja að bættum húsakynnum, og dettur víst engum í hug að álíta það atriði þýðingarlítið. Sömuleiðis að það speki menn og gjöri menn ónægðari við landbúnaðinn. Það er kunnugra en frá þurfi að segja, hve háar kröfur menn gjöra nú á tímum til bættra húsakynna. Og í þeim sveitum, þar sem hvorutveggja er til, sjálfseignarábúð og leiguliða, þar má glögglega rekja slóðina eftir því, hve miklu betur er vanalega hýst á þeim jörðum, sem eru í sjálfseignarábúð, vegna þess, að leigjandi á alt af fjártap á hættu, ef hann tekur sig til og byggir mikið. Mjer dettur nú strax í hug glögt dæmi upp á þetta, þar sem eru tveir hreppar, sem jeg er mitt á meðal. Í öðrum hreppnum eru 19 jarðir alls; þar af eru 15 í sjálfseign. Af þessum 15 jörðum hafa 9 stór og myndarleg íbúðarhús úr steini og verið reist á fáum árum, og virðist þar vera skift um til batnaðar frá gömlu torfhúsunum. Og þó að þau sjeu dýrari í svip, þá vinst sá mismunur fljótt upp á viðhaldinu, þar sem alt af þarf að vera að dytta að torfbæjunum á fárra ára fresti. Auk þess hafa eigendurnir auðvitað gjört ýmsar jarðabætur á jörðum sínum. Þetta er gott sýnishorn upp á það, hve mikið meira er hlynt að sjálfsábúðarjörðunum en hinum. Á þeim 4 jörðum, þar sem ekki er sjálfsábúð, eru litlar byggingar, og þar að auki miklu minni jarðabætur unnar en á hinum. Í hinum hreppnum eru 25 býli; þar af er frekur helmingur, eða 13 jarðir, kirkju- og þjóðjarðir, en einungis 12 í sjálfseign. Á kirkjujörðunum er engin nýleg bygging, þó að auðvitað sje misjafnlega vel hýst, eftir framtakssemi og ósjerplægni ábúenda. En á sjálfseignarjörðunum eru þó 3 hús úr steini. Og svona mætti halda áfram að telja, jeg held endalaust. Mjer finst líka ósköp eðlilegt, að leiguliðar sjeu stamir við að leggja út í mikinn bygginga- og jarðabótakostnað. Allir viðurkenna nú samkvæmt fenginni reynslu, að sú stefna, að byggja úr steini sje sjálfsögð, ef að fjárhagur leyfir og ef ekki er alt of jarðskjálftahætt. Jeg fæ ekki sjeð, að breytingar á ábúðarlögunum geti náð sama tilgangi og fæst með sjálfsábúð. En hins vegar er full þörf á, að athuga sem fyrst rækilega ábúðarlögin og reyna að gjöra þau sem haganlegust fyrir leiguliða. Sú er nú oft raunin á, að leiguliðar kjósa heldur að flytja af jörðunum, þegar að því er komið að byggja þurfi upp bæina, því að ef þeir fá jarðirnar ekki keyptar, eiga þeir á hættu meira og minna fjártjón, ef þeir leggja mikið í kostnað.

Skúli Thoroddsen Af því að jeg þykist sjá fyrir forlög þessa frumv., þá langar mig til þess að fara um það nokkrum orðum, áður en það verður felt, þar sem jeg var einn í tölu flutningsmanna þess. Mjer gekk það til, að jeg gat ekki betur sjeð en að þjóðjarðasalan sje, eins og nú stendur, til stórtjóns fyrir landið. Virðingar- og söluverð jarðanna er, sem kunnugt er, vanalega miðað við það, að 4% af kaupverðinu svari til eftirgjaldsins. En hvernig er þá eftirgjaldinu varið? Það er víðast hvar hið sama, sem um miðja 19. öld, eða jafnvel eins og það var í byrjun síðastliðinnar aldar. Eftirgjaldið hefir með öðrum orðum staðið í stað, þrátt fyrir allar breytingarnar, sem orðið hafa hjer á landi í nálega öllum öðrum atriðum. Nú eru jarðir og sem óðast að hækka í verði, og það að fleygja þeim þá þannig frá sjer, sem gjört er, það er því, að baka landinu stórtjón. Menn þurfa fráleitt að bíða þess enn 10–20 árin, að jarðirnar sjeu komnari tvöfalt, eða þrefalt verð, ef eigi enn meira, og á sumum stöðum er þetta þegar orðið. Jeg sje og enga ástæðu til þess, að ábúendur þjóðjarðanna eiga framar öðrum mönnum, að sitja fyrir hlunnindum, eða gjöfum úr landssjóði, því annað er þjóðjarða- og kirkjujarðasalan í raun og veru ekki, þegar á alt er litið. Orsökin til þess, að jeg var áður með þjóðjarðasölunni, var sú, að jeg áleit, að sjálfsábúðin væri besta tryggingin þess, að jarðirnar yrðu æ bættar, enda sívaxandi verðhækkun jarðanna - og þá eigi hvað síst við sjóinn, og í grend við verslunarstaðina - hvorki mjer, nje öðrum, þá svo augljós, sem nú er orðið. En nú er þess að gæta, að þó að jörðin sje seld ábúanda, þá er þó þar með engin trygging fengin fyrir því, að hún haldist í sjálfsábúð. Hagur bændastjettarinnar er sjaldan svo góður, að bóndinn geti látið einu barna sinna jörðina eftir, í þess part, og hitt því að mun tíðara, að jörðin skiftist sundur í smáparta, eða er seld, og kemst þá aftur í leiguliðaábúð. Auk þess er og á það að líta, að landssjóður hefir á seinni árum reynst leiguliðum mjög góður landsdrottinn, enda engum hægra en einmitt honum, að vera leiguliðum sínum æ vel. Þá er og á það að líta, að eigi landssjóður jarðirnar, þá getur hann og einatt bútað þær niður í fjölda smábýla, ef svo sýnist. Í Danmörku er sú hreyfing t. d., þótt hægt fari, óðum að ryðja sjer til rúms, að skifta stór-býlunum í smá-býli, eða húsmanna-lóðir, og húsmannafjelögin styrkt úr ríkissjóði í því skyni. Þetta á landssjóður og mjög hægt með, eigi hann jarðirnar, en hjá sjálfseignarbændum er á hinn bóginn tíðast allmikil tregða á því, að láta nokkuð af jörðinni til ræktunar. En þegar svo er komið, að stór-jörðunum er að mun skift orðið í fjölda smábýla, eða útmælda bletti, og margir taka þátt í ræktuninni, þá fyrst miðar henni flugskrefum áfram. Þar, sem svo háttar á hinn bóginn, að einn situr að stórbýli, þá er oft svo, að hann hvorki finnur hvöt hjá sjer, nje þá hefir getuna til þess, að rækta jörðina, sem unt væri, eða nokkuð til líka við það; en hjer á landi eru margar jarðir, sem gætu fætt fjölskyldur svo tugum skifti; en til þess, að jörðin verði svo hagnýtt, þ. e. alt ræktað, sem til ræktunar er vel fallið, þarf einmitt fjöldinn að hefjast handa, og túnin, eða ræktuðu blettirnir, hjer og hvar í landareigninni, að geta skift tugum, ef eigi náð hundraði, eða hundruðum.1) Í sambandi hjer við, vil jeg annars, út af orðum háttv. 1. þm.N.-Múl. (B. H.) geta þess, að jeg er eigi á sama máli, sem hann, er hann telur landinu það að mun hættulegt, ef útlendingar eignuðust hjer jarðeignir, - tel þvert á móti landinu gæti orðið það til hagnaðar, ef þeir legðu fje í það, að bæta jarðirnar í stórum stýl. Það skiftir ekki miklu, hvar eigandinn er heimilisfastur, - að eins hann sjái um, að vel sje farið með jörðina, og um það eiga lögin að sjálfsögðu að annast, alheillarinnar vegna. Siðfræðilega skoðað, þá er og alls enginn vafi á því, að hver maður á æ heimtingu á því, að geta átt jörð, eða rekið hvaða atvinnu, sem er, hvar á jörð vorri, sem er, án alls tillits til þjóðernis hans, eða þá hins, hvar hann vill velja sjer aðsetur. Það getur því verið illt, og leitt jafnvel til hins versta - eins og hvað eina, sem rangt er - að binda sig um of við þjóðernið, þó að þjóðernistilfinningin sje auðvitað ætíð falleg, sje henni þá og innan síðufræðilega rjettra takmarka haldið. En vjer verðum einatt vel að athuga, að vjer erum ekki einungis borgarar þess lands, sem vjer lifum í, heldur og einnig allrar jarðarinnar - erum því og einatt jafnframt alheimsborgarar, sem svo er kallað, og verðum svo væntanlega einhverntíma í framtíðinni - algeimsborgarar, þ. e. borgarar, sem hugann eigum að hafa eigi við þann eða þann hnöttinn í himingeimunum að eins, en og við alt sýnilega - og oss ósýnilega sköpunarverkið, sem til er, eða til getur verið, eða orðið. En svo að jeg víki þá aftur að þjóðjarða- og kirkjujarðasölunni, hygg jeg, að framtíðin muni og sýna það ljóslega, innan fárra ára, ef salan helst, hvílík fásinna, og hvílíkt afskaplegt tjón landinu hefir verið bakað með því, að fleygja jörðunum frá sjer þannig í vitleysu. Sbr. þá og t. d. Hrappseyjar-eignina á Breiðafirði, og margt mætti nefna svipað. Sk. Th.

Bjarni Jónsson Það eru harla einkennileg forlög, sem mín hafa beðið í þessu máli. Jeg er sem sje með þeim mönnum, sem eru á gagnstæðri skoðun við mig í þessu máli, en á móti þeim, er sömu skoðun hafa og jeg. 

Framsögum. minni hl. (Guðm. Hannesson) Jeg hefði viljað tala sem stytst í þessu máli. Minni hlutinn hefir tekið flest fram í nefndaráliti sínu, en þó eru það einstaka atriði í nefndaráliti meiri hlutans, er jeg hefði viljað minnast á. Jeg álit, að ef ábúðarkjör og stjórn jarða eigi að vera hin sömu og áður hafa verið, þá sje þýðingarlaust að fresta sölu þjóðjarða. En menn verða vel að athuga, að frestunin gefur þjóð og þingi umhugsunartíma, sem nota má til þess að athuga málið á ný, endurbæta ábúðarlög vora, rannsaka hver áhrif þjóðjarðasalan hefir haft og hver líkindi sjeu til þess, að skifta megi jörðum sundur o. fl. Þetta á því ekkert skylt við kák, eins og háttv.þm. Dal. (B. J.) vildi nefna það. Jeg hallast að þeirri skoðun, að allar jarðir ættu helst að vera opinberar eignir, en takist ekki að gjöra ábúðarkjörin svo góð, að þau gefi jafna hvöt til jarðræktar og endurbóta eins og sjálfseign, þá væri þjóðeign á jörðum til ills eins. Það skipulag er að sjálfsögðu best, sem best tryggir, að landið sje notað og ræktað á sem fullkomnastan hátt. Alt veltur á því, hvort þjóðareign getur trygt þetta eða ekki. Í nefndaráliti meiri hlutans er það talinn mikill ókostur við erfðaábúð, að eftirgjald verði bóndinn að greiða árlega í landssjóð, og verði því verr settur en ef hann keypti jörðina og losaði sig við eftirgjaldið. Í nefndaráliti minni hlutans, tölulið f., er drepið á það, að ekkert sje því til fyrirstöðu, að ábúandi leysi sig undan eftirgjaldskvöðinni, með því að greiða verð jarðarinnar. Auðsætt er, að landssjóði væri þetta að öllu áhættulaust, en ekki er mjer kunnugt um að þetta skipulag hafi tíðkast erlendis. Eigi síður er það þess vert, að það væri betur athugað. En þar sem talað er um í nefndaráliti meiri hlutans, að sjálfsábúð tryggi betur, að jörðin haldist í ættinni, þá er svo fjarri því, að þetta sje rjett, að það er helber misskilningur. Sjálfsbúðin tryggir það engan veginn, að jörðin haldist í ættinni. Þó eitt af börnum eigandans taki við henni og eignist hana, þá getur hún gengið úr eigu þess og ættarinnar óðar en varir. Það þarf ekki t. d. annað til en að ungur sjálfseignarbóndi fái ekki þá stúlku, sem honum lítst á. Þetta getur orðið til þess, að hann breyti öllum áformum sínum, hætti búskap, selji jörðina og fari til Ameríku, og er þá jörðin úr ættinni. Ótal önnur atvik geta haft sömu áhrif, enda er reynslan sú, að mjög fáar jarðir haldast mjög lengi í sömu ætt. Svo hefir og þetta reynst erlendis. Sjálfsábúð er engin trygging fyrir að jörðin haldist í ættinni, en það er aftur á móti erfðafestuábúðin. Við skulum taka t.d., að bóndi fær jörð á erfðafestu hjá stjórninni. Ef nú elsti sonur hans annað hvort ekki vill jörðina, eða reynist svo slæmur ábúandi að hann missi ábúðarrjettinn, þá er hún svo sem ekki gengin úr ættinni fyrir því. Þá er næsta barninu boðin jörðin og svo koll af kolli. Væri jeg bóndi, og ætti fallega jörð, þá mundi jeg sennilega gefa hreppnum hana eftir mig látinn, með ákveðnum skilyrðum, til þess, að fyrirbyggja það, að hún gangi úr ættinni. Meiri hlutinn hefir algjörlega rangt fyrir sjer í því, að sjálfseignin tryggi best ættina, og hlýtur að kannast við, að jeg fari hjer með rjett mál. Það var satt, sem háttv. framsögum. meiri hl. (B. H.) tók fram, að eins og nú hagar til, festist lítið af fje ábúenda, þó að þeir kaupi jarðir sínar. Það festist að vísu nokkuð, en oftast lítið. En hvers vegna svo lítið? Af því, að jarðirnar eru seldar mjög ódýrt og með vægum afborgunarskilmálum oft og einatt. Ábúendunum er gefinn meiri eða minni hlutinn af jarðarverðinu. Þetta er vitanlega ekki ætíð svo, en mjög oft. Jeg þekki til þess, að ábúandi hafi fengið jörð sína keypta fyrir helming eða jafnvel þriðjung verðs, á við það, sem hægt hefði verið að fá fyrir hana, ef hún hefði verið seld á uppboði. Þá er sú mótbára, sem mörgum vex í augum, og tekin var skýrt fram af hv.frsm. meiri hl. (B. H.), að þegar ættleggurinn er aldauða, eða þegar ábúandinn sleppir ábúðarrjetti sínum, einhverra hluta vegna, þá verði hún og önnur mannvirki og umbætur á jörðinni ekki metin hærra en svo, að það borgi sig fyrir landssjóð, að eiga jörðina og leigja hana eftir sem áður. Fljótt á litið sýnist þetta hart, en svo er ekki, þegar það er athugað, að sjálfseignarbóndinn tapar eins að þessu leyti, og ekki síður. Jeg þekki dæmi til þess, að menn, sem hafa reist stórhýsi og gjört aðrar miklar umbætur á jörðum sínum, hafa orðið að láta þetta fara fyrir lítið, þegar þeir hafa orðið að farga jörðinni. Þetta vill brenna við í öllum norðlægum löndum. Þannig er sagt, að viðkvæðið sje það í Noregi hjá jarðeigendum, sem hafa bygt vel upp bæi sína og þurfa að selja jarðirnar, að ef þeir fái skaplegt verð fyrir húsin, þá skuli þeir gjarna láta sjálfa jörðina fyrir ekkert. Hjer er því engu breytt til hins verra. Og undarlega mega þeir menn vera gjörðir, sem tekur það mjög sárt, að ættmenn þeirra, eða öllu heldur einhverjir fjarskyldir útarfar, verði fyrir þessu tjóni, sem ekki kemur fram, fyrr en allur beini ættleggurinn er útdauður, eða hirðir ekki um að nota ábúðarrjett sinn. Vissulega er óhætt að gjöra ráð fyrir því, ef löggjafarvaldið fer hyggilega að ráði sínu, að enginn geti sagt með sanni, að minni hvöt verði fyrir erfðafestubóndann, að sitja jörð sína sæmilega heldur en sjálfseignarbóndann. Eina stóra mótbáran, sem hjer mætti koma með, er sú, að rjettindi erfðafestubóndans sjeu trygð um of, svo að dugnaðarmönnum, sem utan við standa, sje gjört ókleift, að brjótast áfram og bola þessum hamingjusömu mönnum, sem jarðirnar hafa, burtu, þegar þeir eru ónýtir. Þessi mótbáta er ekki einskis virði. Meiri hluti nefndarinnar hefir engu svarað þeirri ástæðu, sem þyngst vegur, að engar hömlur eru reistar við því, að sjálfseignarbændur níði jarðir sínar. Það er hörmulegt að sjá, hvernig sumar sjálfsábúðarjarðir eru setnar. Sjeð hefi jeg slíkar jarðir, þar sem kofarnir eru að drafna niður og hrynja, og tún og engjar komnar í hörmulegustu órækt. Það hefir verið sagt, að yfirleitt megi þekkja þær jarðir úr, sem keyptar hafa verið, svo miklu betur sjeu þær setnar en aðrar jarðir. Þetta er sjálfsagt satt. En af hverju er þetta svo? Langoftast eru það efnuðustu og dugnaðarmestu mennirnir, sem kaupa jarðir sínar, og þeir hafa gjört þeim sjálfir til góða. En ef við gætum litið yfir 4–5 ættliði, þá býst jeg við, að annað yrði uppi á teningnum, ef borið væri saman við bestu leiguliðakjör. Það er engin sönnun fyrir því, að málstaður meiri hluta nefndarinnar sje rjettur, sem háttv. framsögumaður meiri hl. (B. H.) skýrði frá um sjálfseignarbændurna þar austur frá, þó að jeg efist ekki um, að rjett sje frá sagt, að þeir reisi vönduð steinsteypuhús á jörðum sínum og gjöri þeim á annan hátt til góða, en leiguliðarnir hafist ekki að, en flytji af jörðunum, þegar húsin sjeu að hrynja ofan í höfuðin á þeim. Því að við ætlumst ekki til, að leiguliðaábúðinni verði fyrir komið eins og nú á sjer stað. Hjer er því engan samjöfnuð hægt að gjöra. Jeg er alveg á sama máli og meiri hl. nefndarinnar um það, að ef leiguliðaábúðinni á að haga framvegis eins og verið hefir, þá komi ekki til mála að leggja neinar hömlur á þjóðjarðasöluna. Jeg gjöri ekki mikið úr því atriði, sem hjer hefir verið hreyft, að lánstraust landsins ykist stórum við það, að landssjóður ætti allar jarðirnar í landinu. Þjóðverjar eiga mikið af fasteignum og þeir gjöra ekki mikið úr þessu. Jeg skal svo ekki lengja umræðurnar. Jeg vona, að háttv. deild samþykki þetta litla frumv. Það miðar ekki til annars, en að gefa mönnum dálítinn umhugsunarfrest, til þess að átta sig á þessu mikla vandamáli. Það getur meira en verið, að eftir þann tíma verði jeg harður með þjóðjarðasölu. Það er komið undir því, hver kjör leiguliða verða þá. Það, sem jeg vildi bæta við, var, þótt undarlegt sje, um nefndarálit um verðtollinn, því þar er vikið að jarðeignamálinu. Háttv. þm. Dal. (B. J.) telur þar, að svo framarlega sem allar jarðeignir landsins yrðu þjóðareign, þá væru eftirgjöldin ærnar tekjur fyrir landssjóð. Hann segir að jarðeignir landssjóðs sjeu 100 milj. kr. virði, og með 4% eftirgjaldi geti þær því gefið landssjóði 4 milj. kr. árlegar tekjur. Þetta er vitanlega alveg rjett reiknað, það er að segja, ef jarðirnar má meta svo hátt. Samkvæmt landshagsskýrslunum eru jarðarhundruð landsins samtals 85 þús., og hvert jarðarhundrað talið 150 kr. virði. Jarðeignir landsins eru eftir því, ekki 100 milj. kr., heldur 12–13 milj. kr. virði, og afgjaldið yrði þá ekki 4 milj. kr., heldur eins að um ½ milj. kr., með 4% árlegu eftirgjaldi. Jafnvel þótt húseignir í kaupstöðum, sem eru 20 milj. kr. virði, væru taldar með, yrði eftirgjaldið ekki nema rúmlega 1 milj. kr. Það er því ekki unt, að leggja þann skatt á jarðirnar, að hann geti komið í stað allra skatta og tolla. Hv. þm. Dal. (B. J.) hefir krítað hjer heldur liðugt. Löggjöfin á ekki heldur að hugsa um það, hvern styrk landssjóður eða lánstraust hans hafi af þessu. Hún á miklu fremur að líta á það, hvernig best verður haldið uppi góðum búskap í landinu, og hvernig hægt er að tryggja sem flestum landsins börnum atvinnu og uppeldi við hollan atvinnuveg og heilbrigðan, sem landbúnaðurinn er.

Guðmundur Eggerz Aðalvopnið sem beitt er gegn okkur, sem viljum hlynna að sjálfseignarbúskap í landinu, með því að að leyfa ábúendum að kaupa jarðir sínar, er það, að lánstraust landsins rýrni við það. Háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) vakti þenna draug upp. Þetta atriði er nú orðið svo margrætt, að jeg skal ekki dvelja við það. Það, sem gaf mjer ástæðu til þess að biðja um orðið, var nefndarálit minni hluta nefndarinnar. Því er ekki að neita, að í því eru töluverð nýmæli. Háttv. framsm. minni hl. (G. H.) kemur þar fram sem fyrsti íslenskur socialisti og um leið sem fyrsti íslenski aðalsmaðurinn. Í byrjun nefndarálitsins er hann socialisti, en aðalsmaður í endanum. Í upphafi nefndarálitsins ætlast hann til, að landssjóður eigi allar jarðeignir landsins, en seinast ætlast hann til, að komið verði á sem fastastri erfðaábúð. Jeg get ekki betur sjeð, en að það sje nokkurs konar landaðall, sem hann ætlar sjer að stofna. Fyrst skal jeg víkja að socialistanum. Það stendur í nefndarálitinu, að jarðeignir ættu helst ekki að vera eign einstakra manna.  (Guðmundur Hannesson: Það er sagt, að það sje álit margra góðra manna)  . Það getur verið að nál. sje ekki nál. minni hl., heldur einhverra góðra manna. Jeg verð þó að ganga út frá því, að minsta kosti þangað til hinn minnihlutamaðurinn hefir talað. En af þessu, að jarðeignir eiga ekki að vera eign einstakra manna, leiðir það, að landssjóður á ekki að selja jarðir sínar, heldur þvert á móti að kaupa allar einstakra manna jarðir. Jeg býst við, að háttv. deildarmenn sjeu mjer sammála um það, að hjer sje um svo kallaða jafnaðarstefnu að ræða, sem víðs vegar úti um heim á marga áhangendur, en en aldrei hefir rekið upp höfuðið fyrri hjer á Alþingi Íslendinga. Þegar öðru eins stórmáli og þessu er slegið fram, þá virðist mjer, að heimta megi, að tilraun sje gjörð til þess að rökstyðja það. En svo er ekki gjört, heldur er alt uppi í skýjunum. Eða hvernig hugsar minni hl. sjer að því verði fyrir komið, að landssjóður kaupi allar einstakra manna jarðir? Jeg er á þeirri skoðun, að ef háttv. framsm. minni hl. (G. H.) ætti sjálfur jörð, þá mundi hann ekki hlaupa til þingsins, til þess að verða af með hana, fyrir miklu minni peninga en hann hefir gefið fyrir hana. Enda hefir það oft viljað brenna við, að þeir, sem eru socialistar í theoríunni, eru það ekki í praxis. En það er líka sitt hvað. Úr því að minni hluti er nú kominn inn á þetta, því vill hann þá ekki halda áfram, og leggja til, að öllum peningum og verðmæti sje skift jafnt niður á milli manna o. s. frv. o. s. frv. Jeg verð að fara fljótt yfir svona loftkastalakent nefndarálit. Auðvitað eru ýms atriði í því, sem jeg er að öllu leyti sammála við minni hl. um. En það eru líka atriði, sem ekki þurfti mikla yfirvegun til að finna, svo sem það, að æskilegt væri, að landið væri sem best ræktað, og að sem flest landsins börn gætu fengið jarðnæði og sveitirnar framfleytt fleira fólki. Þetta vil jeg líka og sjálfsagt flestir. Þetta er nú aðalinngangurinn, en síðan er nefndarálitinu skift niður í ýmsa kafla, merkta 1., 2., 3., 4. og 5. Annar kafli gjörir ráð fyrir því, að hið opinbera ráði yfir öllum jörðum á landinu. Það er vitanlega alveg rjett hjá minni hlutanum, að meðan einstakir menn eiga jarðirnar, eru þeir ekki fúsir á að skifta þeim niður á milli hinna eða annarra. Ef jeg ætti jörð, mundi jeg að minsta kosti ekki taka því með þakklæti, ef Pjetur eða Páll, eða þó hann hjeti Guðmundur, kæmi og heimtaði af mjer 2/3 hluta af jörðinni til ábúðar. Ef landið ætti jarðirnar, gæti það náttúrlega skift þeim sundur eftir vild, en þó ekki ef það bygði þær til lífstíðar. Á þessum kafla nefndarálitsins er svo að sjá, sem minni hlutinn vilji koma í veg fyrir, að menn vanti jarðir til ábúðar. Virðist hann gjöra ráð fyrir, að hjer á landi sje mikil jarðekla. Mun minni hlutinn ekki hafa hlaupið á sig hjer, og haft annað land fyrir augum, sem sje Danmörku? Guðmundur Hannesson: Hvaða vitleysa!) Það er kunnugt, að landrými er lítið í Danmörku, því að hana byggja um 3 miljónir manna, en landið er ekki nema 38 þús. ? km. Hjer eru að eins um 90 þús. íbúar, en landið 104 þús. ? km. að stærð.  (Guðmundur Hannesson: Hvað mikið af því er ræktanlegt land?)  Það veit jeg ekki og enginn í deildinni.  (Guðmundur Hannesson: Minna en í Danmörku)  . Fyrst þarf að veita fje til að láta mæla landið, áður en hægt er að segja það.  (Guðmundur Hannesson: Það hefir verið mælt)  . Það er ekki búið að því enn.  (Guðmundur Hannesson: Jú)  . Það hefir þá verið gjört í gær eða í fyrradag. Nei, Danmörk er lítið land í samanburði við fólksfjöldann, eins og kunnugt er, og það dugir ekki að bera hana saman við Ísland að því leyti. Hjer er landrýmið langt fram yfir það að vera nægilegt, enn sem komið er. Minni hlutinn hefir farið hjer ógætilega að í rökfærslu sinni. Þá skal jeg víkja að 3. kafla nefndarálitsins. Hann er um verðhækkun jarða. Jeg skal játa, að jeg skil ekki meginatriðið í þeim kafla, og þó hefi jeg gjört mjer alt far um að komast þar að einhverri niðurstöðu. Helst skilst mjer, að minni hl. þyki ekkert í það varið, að jarðeignir í landinu hækki í verði, og telji það jafnvel til ills eins. Jeg hjelt, satt að segja, að það væri þó bæði hagur fyrir ábúandann og ekki síður fyrir landið. Mig minnir, að það væri háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.), sem vildi ekki að landssjóður seldi jarðir sínar, vegna þess, að nú væru þær sem óðast að hækka í verði, og landssjóður tapaði verðhækkuninni, ef hann fargaði þeim. Eitthvað heldur hann að í verðhækkunina sje varið. Hjer er að minsta kosti mótsögn á milli háttv.þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) og minni hlutans. Þá er það varhugaverð stefna, sem kemur fram í 4. kaflanum, að öll verðhækkun á jörðum eigi ekki að koma ábúandanum að notum, heldur landinu í heild sinni. Jeg get ekki sjeð annað en að þetta sje hreinn og beinn »socialismus«.  (Sigurður Sigurðsson: Hvað er ljótt við það?)  . Jeg er ekki að segja, að það sje ljótt. En jeg er ekki »socialisti«. Annars vildi jeg beina þeirri spurningu til háttv. 1. þm. Árn. (S. S.), ef hann ætti jörð, sem væri 5 þús. kr. virði, og honum væru svo boðnar í hana 10 þús. kr., hvort hann mundi þá vilja afhenda landssjóði helminginn af verðinu. Jeg held, að hann sneri upp á sig, og gjörði það ekki. Jeg hugsa, að hann ljeti ekki landssjóð fá 5 kr. af því, hvað þá meira. Það er alt annað að prjedika þessa stefnu en að praktisera hana. Það er að sínu leyti eins og þegar háttv. 1. þm. Árn. (S. S.) er að prjedika sparnaðarstefnu fyrir landssjóð, en þegar eitthvað á að gjöra í Flóanum, þá vill hann ausa gulli, silfri, kopar og seðlum út úr landssjóði, svo hundruðum þúsunda skiftir. Jeg get ekki fallist á, að þessi lög verði numin úr gildi, nema eitthvað annað komi í staðinn, er bæti kjör leiguliða. Minni hluti nefndarinnar virðist einnig ganga út frá því, að eitthvað eigi að koma í staðinn. En hvað er það? Jú, það er þessi erfðafestuábúð. En það er að eins drepið á hana, ekki minst á, hvernig henni skuli fyrir komið, hvað þá að lagt sje fram frumv. um hana, sem þurft hefði, til þess að menn gætu sjeð, um hvað væri að velja. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að fje væri fleygt út í vitleysu, með því að selja þjóðjarðir og kirkjujarðir, eins og nú hefði tíðkast um hríð. Þetta nær ekki nokkurri átt. Stjórnarráðið hefir einmitt farið mjög varlega í það, að selja þjóðjarðir og kirkjujarðir, svo varlega, að þó að sýslunefndir hafi lagt með sölunni, hefir það synjað um sölu á hverri jörðinni eftir aðra. Þetta er mjer að minsta kosti kunnugt úr minni sýslu. Sami háttv.þm. (Sk. Th.) sagðist ekki skilja það, hvers vegna ætti að fara að gefa mönnum fje úr landssj., þótt þeir hefðu verið ábúendur á þjóðjörð í nokkur ár. Það hefir enginn talað um slíkt. Aftur á móti virðist það ekki ósanngjarnt, að t. d. maður, sem hefir verið ábúandi í 20 ár, hafi eitthvað gott af því; að honum sje ekki kastað út á klakann allslausum og hann fái enga borgun fyrir umbætur þær, er hann hefir gjört á jörðinni á eigin kostnað. Það er ósanngjarnt. Þetta finnur háttv. minni hl. líka. Hann veit það, að eigi að fara eins að og hann stingur upp á, þá verður jafnframt að semja lög, er á einhvern hátt tryggi rjett leiguliða. En minni hlutinn finnur engin ráð til þess. En aðalástæðan, sem fyrir mjer vakir í þessu máli, er sú, að það er fengin reynsla fyrir því, að jarðir þær, sem eru í sjálfsábúð, eru miklu betur setnar. Það er að vísu satt, sem minni hlutinn tekur fram, að það liggja ekki fyrir neinar opinberar skýrslur um bætur á sjálfsábúðar og leiguliðajörðum. En þótt svo sje ekki, þá er til reynslan fyrir þessu, er jeg hefi sagt. Háttv. þingmenn geta riðið um landið, og það í þeim hjeruðum, sem þeir þekkja persónulega ekkert til, og samt mundu þeir geta sjeð mun á sjálfsábúðar- og leiguliðajörðum. Þeir gætu bent á jarðirnar og sagt: »Þetta er þjóðjörð, þetta er sjálfseignarjörð«. Og þetta er ósköp skiljanlegt. Það er ekki nema eðlilegt, að menn hugsi meira um og hlynni meira að þeirri jörð, sem þeir eiga sjálfir og vita, að þeir sjálfir eða þeirra afkomendur njóta afurðanna af. Það er því hjákátlegt, að halda öðru eins fram og því, að jarðir í sjálfsábúð sjeu fremur niðurníddar. Það kann að vera um einstaka jörð, en alment eru þær mikið betur setnar. Jeg skal svo ekki fara fleiri orðum um málið að sinni. Mjer er mjög ant um, að þetta frumv. nái ekki fram að ganga. Jeg veit um það, að þeir munu vera margir víða um land, sem mundi slá hinn mesta óhug á, ef þeir vissu, hvað fram á að fara. Þeir, sem kunnugir eru í sveitum, þekkja það, hve vænt mönnum þykir um jarðirnar sínar og hve sárt þeim tekur, að missa þær. Þó þetta sje að sumu leyti tilfinningamál, þá hefir það samt nokkura þýðingu. Jeg get ekki fengið mig til þess, að greiða atkvæði með því, að svifta menn rjetti, sem þeir eiga, og jeg er sannfærður um það, að það er miklu heppilegra fyrir landið og betra fyrir lánstraust þess, að jarðirnar sjeu vel setnar af sjálfseignarbændum en níddar niður af leiguliðum.

Stefán Stefánsson Jeg skal ekki vera margorður um þetta mál, enda hefir margt verið um það talað. Það, sem veldur því, að jeg get verið stuttorður, er það, að nefndarálit okkar meiri hluta manna sýnir fullljóst afstöðu okkar til málsins, og framsögum. okkar (B. H.) hefir einnig tekið fram enn ljósar ástæður þær, sem við færum fram í álitinu, og, að því er jeg fæ best sjeð, hrakið ástæður þær, sem minni hlutinn ber fram í sínu nefndaráliti. Mjer kemur það hálfundarlega fyrir sjónir, að þetta frumv. um frestun á framkvæmd laganna um sölu þjóðjarða og kirkjujarða er fram komið, þar sem jeg minnist þess ekki, að minst hafi verið á þessi lög á einum einasta þingmálafundi í vor og því síður, að komið hafi fram í þeim þingmálafundargjörðum, sem lagðar eru fram hjer á lestrarsalnum, nokkur ósk í þá átt, að nú skuli frestað um fimm ára bil allri sölu á þjóðjörðum og kirkjujörðum. Þetta tiltæki flutningsmanna kemur því öllum almenningi mjög á óvart. Og þegar litið er til þess, að undirbúningur undir þessi lög var meiri en venjulegt er um önnur mál, þar sem umsagnar almennings hafði verið leitað um aðalstefnu þess, og milliþinganefnd skipuð í það, sem starfaði að því, þá er þessi stefnubreyting nú því torskildari en annars mátti við búast. Nefndin sendi fyrirspurnir í allar sýslur og jafnvel flesta hreppa á landinu um það, hvernig menn litu á þetta mál og svörin voru alment hin sömu, að menn væru málinu hlyntir og óskuðu, að lög kæmust sem fyrst á, er heimiluðu sölu opinberra jarðeigna. Það er því undarlegra, sem undirbúningurinn var svona góður, áhugi manna svona mikill og málið komið í fastar skorður, að koma nú, upp úr þurru, með uppástungu um, að eyðileggja lögin, því auðvitað er það aðaltilgangur flutningsmannanna. Þetta frumvarp byggist því ekki að nokkru leyti á þeim undirbúningi, sem ætlast mætti til, að bygt væri á, þar sem engin sönnun er færð fyrir því, að almenningur, sem áður var einhuga með málinu hafi nú svo greinilega breytt um skoðun í þessu máli, að ekki sje gjörlegt, að halda sölunni lengur áfram. En svo skal jeg víkja nokkrum orðum að ræðum þeirra manna, er talað hafa með þessari frestunarstefnu. Skoðanir háttv. þingm. N.-Ísf. (Sk. Th.), virðast mjer svo fáránlegar skýjahugmyndir, að jeg skal að mestu leiða hjá mjer að fara út í slíkt hugmyndaflug, en þar sem hann telur þjóðjarðasölu baka landinu stórtjón, þá get jeg ómögulega á það fallist, því jafnvel þó að sumar opinberar jarðeignir hafi verið seldar lægra verði en vel var fyrir þær gefandi, sem þá er sök matsmanna og stjórnarráðsins, þá er óneitanlega betur með jarðirnar farið í sjálfseign yfirleitt en í leiguábúð, og það er þó mest um vert, því endurbætur á jörðunum í landinu, er beinn þjóðarhagur, hvort heldur að sá hagur rennur beint til landssjóðs eða sjálfseignarbóndans, og að gjöra þessa verulegan mun er því skammsýni. Að sjálfseignir skiftist sundur í smá parta kemur að vísu fyrir á stöku stað, en eftir kenningu þingmannsins, að allir fái land til ábúðar og ræktunar, sem þess eru umkomnir, þá ætti það ekki að standa í vegi fyrir sölu þjóðjarða. Þessi ástæða er því ekki veigamikil. Þá gat sá sami þingmaður (Sk. Th.) þess, að landssjóður væri sá besti landsdrottinn. Því skal jeg ekki neita, að svo er venjulega, en þó eru á því nokkrar undantekningar, sjerstaklega hvað það snertir, að veita álitlegustu umsækjendum ábúðina, sem þá hlýtur að vera fyrsta áhugamál landsdrottins við hver ábúandaskifti. Þá vildi háttv. framsm. meiri hl., 1. þm. Húnv. (G. H.), að þessi 5 ára sölufrestur væri gefinn til þess, að athuga málið á ný. Til þess er því að svara, að við, sem álítum jarðir betur farnar í sjálfsábúð en leiguábúð, getum ekki fallist á þessa stefnu frumv., og hvers ættu þá þeir að gjalda, sem framvegis óska að fá ábýlisjarðir sínar keyptar? En auðvitað verður að heimta og treysta því, að jarðirnar sjeu seldar fullu verði. Vafalaust eru þess fá dæmi, að sjálfseignarjarðir sjeu hörmulega útleiknar, kofarnir drafni og hrynji niður og tún og engjar sjeu í órækt, og vafalaust mætti finna þessa fleiri dæmi meðal leigujarða. En eftir því, sem þingmanninum sagðist, þá ætti þetta þó ekki að hindra söluna, því jafnframt tók hann fram, að þær þjóðeignir, sem seldar hafa verið ábúendum, væru langtum betur setnar en þær, sem hefðu verið í sjálfsábúð um lengri tíma. Sje þetta rjett, þá er enginn vafi á því, að salan á að vera heimil, því það gegnir engum svörum, að sjálfseignir sjeu og hafi verið verr setnar, þótt lengi hafi verið í sjálfseign, en opinberar eignir yfirleitt. Þá kemst minni hlutinn svo að orði í áliti sínu undir c.-lið: »Allar húsa- og jarðabætur, er ábúandi gjörir á jörðinni, eru hans eign og greiðast honum eftir sanngjörnu mati, ef hann fer frá jörðinni. Þó skal eigi hærra metið en svo, að svari því afgjaldi, er leigja mætti jörðina fyrir«. Hjer lendir minni hlutinn í þeim vanda, er hann kemst ekki slysalaust frá, því ekkert rjettlæti er það, gagnvart ábúanda, sem þó ekki hefir bygt nema nauðsynleg hús, að draga svo af sannvirði þeirra, að svari því afgjaldi, er leigja má jörðina fyrir. Með öðrum orðum, að gjöra manninum því tilfinnanlegra tjón, sem hann hefir vandað meira til bygginganna. Nei, hjer er einmitt að tala um einn verulegan galla eða annmarka á leiguliðaábúðinni, enda hafa fráfarendur orðið að kenna á honum. Húsa- og jarðabætur verður að meta sanngjörnu verði, án tillits til eftirgjalds, svo lengi, sem slíkt eykur gildi jarðarinnar, og eigandi á að borga að frádregnu því, sem jarðabæturnar hafa endurgoldið fráfarandanum; annað virðist mjer ekki geta komið til mála.

Framsögum. minni hl. (Guðm. Hannesson) Mjer kom það á óvart um jafn lærðan mann og háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), að hann skyldi vera jafn ófróður og ræða hans bar með sjer um almenn undirstöðuatriði þeirrar fræðigreinar, er hjer er verið að tala um. Hann kallaði uppástungu okkar minni hlutans »socialismus«, en annars kom það fram í ræðu hans, að honum er ekki vel ljóst hvað »socialismus« er. »Socialismus« er auðvitanlega góð stefna, hefir sína kosti og líka lesti, en því fer fjarri, að jafnaðarmenn einir haldi því fram, að allar jarðir eigi að vera þjóðareign. Það gjöra menn úr öllum flokkum. Þeir eru ekki í meiri hluta í heiminum, en í öllum löndum eru til margir menn, sem hafa þessa trú, og hafa fært góð rök fyrir máli sinu. Jeg skal að eins nefna mann eins og Loyd George. Hann hefir ekki verið talinn neinn jafnaðarmaður, en þó fara uppástungur hans í þá átt, að gjöra alla bændur að leiguliðum landsins, og færir hann góð rök fyrir sínu máli. Hinu aðalatriðinu í ræðu háttv.þm. (G. E.), að minni hlutinn vildi halda uppi einskonar aðalsmensku, sleppi jeg, því að það datt einhvern veginn botninn úr því í ræðu hans sjálfs. Yfir önnur atriði get jeg farið fljótt. Jeg spurði áðan vel lesinn mann í þeim efnum, hvort hann hefði nokkurn tíma heyrt getið um skattafræðing, sem ekki teldi það rjettmætt, að sú verðhækkun, sem yrði á landareign, og ekki væri fyrir atbeina ábúanda, yrði að mestu leyti eign hins opinbera. Hann svaraði því auðvitað neitandi. Þetta kom háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.) ókunnuglega fyrir. Jeg get ekki að því gjört, en taki hann hvaða fræðibók, sem er, er um slík mál talar, og hann mun finna, að jeg segi satt. Tímans vegna fer jeg ekki út í fleiri atriði í ræðu háttv. 2. þm. S.-Múl. (G. E.), en skal leyfa mjer að minnast á tvö atriði í ræðu háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.). Jeg játa það, að almenningur mun yfirleitt hafa verið og vera fylgjandi sölu þjóðjarða, en jeg fæ ekki sjeð, að jeg og aðrir þingmenn megi ekki hafa aðra meiningu um það en almenningur. Og þótt kjósendur vilji mig ekki fyrir þingmann fyrir bragðið, þá mun jeg ekki setja það fyrir mig. Svo ætla jeg að gjöra dálítið betri grein fyrir því, sem mestum deilum hefir valdið í þessu máli. Háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) talaði mikið um það, hversu ábúandi liði við það, að verk hans á jörðinni yrðu ekki hærra metin en sem svaraði því, er hægt væri að fá af jörðinni, ef hún væri leigð. Jeg skal skýra þetta mál fyrir háttv.þm. með einföldu dæmi. Segjum sem svo, að háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) eigi jörð, sem jeg sje leiguliði á. Jeg gjöri þær einar endurbætur á jörðinni, að jeg byggi þar hrútakofa. Segjum enn fremur, að jeg fyndi upp á því, að gjöra veggina á kofanum 10 álna þykka, í stað þess sem venjulegt er. Nú þegar jeg fer er enginn vafi á því, að jeg hefi lagt ákaflega mikið strit og kostnað í kofann. Nú vil jeg spyrja: Vill hann borga mjer kofann, svo sem hann hefir kostað mig, er jeg fer frá jörðinni? Jeg býst við, að hann segi sem svo, að honum hafi engin þægð verið í því, að jeg bygði kofann með svo þykkum veggjum, en kofann skuli hann borga mjer eins og hann hefði verið með meðalþykkum veggjum. Jeg hygg, að hann hefði rjett fyrir sjer í þessu, því að þótt jeg hafi lagt mikið strit í þetta óþarfa verk, þá er gildi jarðarinnar ekki aukið við það. Dæmið um kofann getur gilt um allar þær endurbætur á jörðinni, sem nýr ábúandi metur ekki að neinu eða telur óþarfar, en svo vill oft verða með dýrar byggingar. Þetta er algengt ytra, að menn byggja meira en jarðirnar geta borið og tapa fje sínu á þann hátt. Þjóðverjar áminna stranglega húsmenn sína og smábændur, að forðast verði allan óþarfa kostnað við byggingar, fara ekki eftir því, sem æskilegt væri, heldur láta sjer nægja með það, sem nauðsynlegt sje og jörðin geti borið. Því fje, sem fari fram úr því, sje kastað í sjóinn. Þeir fái það sjaldnast endurgoldið. Og þótt um einstaklingseign sje að ræða, þá tapast venjulega það, sem leiguliði metur lítils eða einskis. Hjer er því fjarri því, að nokkur rjettur sje fyrir borð borinn. Gallarnir eru hinir sömu, hvort sem um sjálfseign eða þjóðjörð er að ræða.

Björn Kristjánsson Jeg get ekki að því gjört, að jeg verð að styðja frumv. á þgskj. 54, en það er af sjerstökum ástæðum. Jeg vona sem sje, að tími vinnist til þess, að koma þessu máli í það horf, sem upprunalega var til ætlast, sem sje að tryggja meiri sjálfsábúð en nú er, og leiðin til þess er að minni hyggju löggjöf um erfðafestuábúð. Jeg á ekki við erfðafestuábúð, sem hingað til hefir verið ofan á hjer í deildinni, heldur erfðafestubúð með óbreyttu afgjaldi, hve mikið sem maður bætir jörð sína. Jeg geng út frá því, að jarðeignirnar sjeu metnar eins og þær eru, þá er salan fer fram, og afgjaldið verði svo miðað við virðingarverðið. Erfðafestuábúðin verður að vera með rjetti til að selja eða veðsetja jörðina, og að selja hana næsta ábúanda. Árgjaldið standi sem 1. veðrjettarkvöð á eigninni og sje óbreytanlegt. Þegar svo er komið, þá er jörðin sönn eign ábúandans, eða að minsta kosti finnur hann ekki til annars en að svo sje, og hann finnur þá, að hann nýtur þess eða geldur, hvernig hann fer með jörðina. Það er nú auðvitað, að kvartað myndi verða yfir því, ef landssjóður fengi ekki þeim mun meira eftirgjald, sem jarðir hans stiga meira í verði. En ef þjóðarauðurinn eykst við það, að landsetar fá að njóta handaverka sinna, þá ætti það að vera eins gott. Ef þessi leið væri farin, þá myndi landið smám saman kaupa jarðir eftir því, sem efni leyfðu, til þess að selja þær ábúendum á þenna hátt. Eins og nú er, sjást þess oft dæmi, að menn eru að brjótast í að kaupa ábýlisjarðir sínar, þótt þeir geti það ekki, án þess að rýra búpening sinn tilfinnanlega. En með því lagi, sem jeg benti á, gæti hver fátæklingur orðið sama sem sjálfseignarbóndi, án þess að til þess þyrfti að taka, að rýra bústofninn. Jeg hefi tekið þetta fram til athugunar fyrir þá, sem styðja vilja sjálfsábúð, og jeg er einn í tölu þeirra, vegna þess, að jeg er sannfærður um það, að þetta er eina rjetta leiðin í þá átt. Þess vegna álít jeg líka, að rjett sje að samþykkja þetta frumv. nú, og leggja svo fyrir næsta þing frumv. um erfðafestuábúð, og vona jeg, að háttv. deildarmenn hafi skilið af orðum mínum, hvernig jeg ætlast til að aðaldrættirnir í því frumv. verði.

Framsögum. meiri hl. (Björn Hallsson) Jeg mun að eins gjöra fáar athugasemdir, því að þótt jeg hafi skrifað hjer upp hjá mjer ýmislegt, sem jeg ætlaði að svara, þá hefir nú háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.) að ýmsu leyti tekið af mjer ómakið. Háttv. þm.N.-Ísf. (Sk. Th.) sagði, að þjóðjarðasalan hefði bakað landinu stór tjón, með því að virðingarverðið hefði verið of lágt. Jeg skal játa það, að þau tilfelli munu hafa verið til, að jarðir hafa verið of lágt virtar, en þau nægja ekki til þess, að rjettlæta algjörlega það, sem hann sagði. Matið hefir aðallega verið miðað við það, að jarðarafgjaldið sje 4% af verðinu, en sú regla er þó engan veginn ófrávíkjanleg, og auk þess hefir stjórnarráðið alt af heimild til að hækka verðið, ef það virðist óeðlilega lágt. Sýslunefndir hafa og íhlutunarrjett um þessi mál, og venjulega munu þeir menn vera nefndir til þess að virða jarðimar, sem óhætt er að treysta, svo að ekki er ástæða til að ætla, að landinu hafi oft verið bakað tjón á þenna hátt. Háttv. þm. sagði, að margar af þessum jörðum sjeu nú, eða verði brátt, í tvöföldu verði við það, sem landið fjekk fyrir þær. Það getur verið, að svo sje nú; það fer nokkuð eftir því, hvernig blæs fyrir landbúskap og umbótum á jörðunum, og þó að nú gangi alt vel, þá er ekki víst að svo verði framvegis. Hann sagði og, að hann væri okkur ekki sammála um það, hve athugavert það væri, að útlendingar næðu tökum á jörðunum. Jeg er þar á gagnstæðri skoðun honum. Jeg vil ekki að þeir kaupi hjer mikið af jörðum, fossum eða öðrum nytjum, og eignist hjer þannig óeðlilega mikil ítök. Enn fremur kvað hann litla tryggingu fyrir því, að jarðirnar hjeldust í sjálfsábúð, lengur en til þess að kaupendurnir væru dánir. Jeg held nú samt sem áður, að venjan og reynslan sje sú, að afkomendur og erfingjar þeirra sitji jarðirnar og njóti þeirra. Það er aðalreglan. Þá er háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.). Jeg verð að segja það, að mjer þótti það einkenilegt, þegar hann var að tala um los það, sem yrði á áframhaldandi sjálfsábúð á seldum þjóðjörðum. Hann tók það dæmi, að ekki þyrfti annað en að maður fengi ekki stúlku, þá þyti hann frá jörðinni til Ameríku. Mjer er nú spurn, hvort eigi mætti alveg eins víkja þessu við upp á erfðafestubændurna, eða býst þingmaður við, að þeir eigi aldrei börn? Þetta dæmi sannar því ekkert málstað minni hlutans. Hv. þm. sagði, að sjálfseignarbændur fengju ekki nóga borgun fyrir mannvirki á jörðum sínum, ef þeir seldu. Það getur viljað til, að svo fari, ef selt er, en mjög algengt er það ekki, því að oftast ganga jarðirnar að erfðum og halda áfram að vera í sjálfsábúð. Sami háttv. þingm. sagði, að ef hann ætti jörð, þá vildi hann heldur gefa sveitarfjelaginu hana en að börn hans erfðu hana, til þess að tryggja framvegis góða ábúð á henni. Jeg veit nú ekki um gjafmildi hans, en hins vegar hygg jeg, að tryggingin yrði miklu meiri, ef jörðin gengi í erfðir, fyrir því að börnin hans nytu jarðarinnar, heldur en ef hann gæfi sveitinni hana. Þá talaði háttv. þingm. um hrútakofa, en það var bersýnilega meinloka hjá honum. Jeg hefi aldrei heyrt getið um 10 álna þykka veggi á slíkum kofa, og engum gæti dottið í hug, að sanngjarnt væri að láta menn fá fult verð fyrir svo heimskulegar byggingar. Þetta er því talað út í loftið. Alt öðru máli er að gegna um nauðsynleg hús, sem gjörð eru af skynsamlegu viti. Annars var þessum kafla í ræðu hv. framsm. minni hlutans (G. H.) beint til háttv. 2. þm. Eyf. (St. St.), og býst jeg við, að hann svari þessu. Og jeg álít enn, eins og jeg tók fram í framsöguræðu minni, að einn af aðalþröskuldunum í vegi fyrir erfðafestuábúðinni sje sá, að menn fái ekki sanngjarna borgun fyrir umbætur á jörðunum, þegar skift er um ábúð. Eiginhagsmunahvötin verður einlægt sterkust, til verulegra umbóta, ef menn eiga jarðirnar sjálfir.

Framsögum. minni hl. (Guðm. Hannesson) Það er alveg keiprjett, að ekki á að borga fyrir óþörf hús, nema alveg sjerstaklega standi á. En hvaða hús eru óþörf? Þau hús, sem eru stærri, dýrari og erfiðari, en þarf á jörðinni. Þörfu húsin fást borguð fullu verði, þegar fram í sækir, en það er að eins erfitt í bili, að fá fult verð fyrir þau, þótt ekki sjeu þau íburðarmikil, sökum þess, að menn eru hjer dýrum húsum óvanir. Það hverfur þegar tímar líða. Hjá hinu verður ekki komist, að menn freistast oft til að byggja dýrar en svo, að fult verð fáist fyrir hjá þeim, sem næstur kemur, og vill slíkt fje tapast hvort sem jörðin er sjálfseign eða eða ekki.

Stefán Stefánsson Það eru að eins örfá orð út af dæminu sem háttv. framsögum. minni hlutans (G. H.) kom fram með sínu máli til sönnunar. Hann var auðsjáanlega kominn í algjörðan bobba með þá skoðun sína, að fráfaranda skuli aldrei greitt hærra gjald fyrir húsa- og jarðabætur en því afgjaldi svarar, sem jörðin byggist fyrir, og mat úttektarmanna skuli algjörlega miðað við þennan mælikvarða. Til þess að hrekja mótmæli mín gegn þessari fráleitu skoðun, þurfti hann að byggja hrútakofa með 10 álna þykkum veggjum, og ætlaði þannig að sanna eina fjarstæðuna með annarri. En ef við tökum eðlilegt dæmi, og segjum, að fráfarandi hafi flutt á jörðina fyrir 3 árum, niðurnídda að húsum og öðrum mannvirkjum, fengið þá í álag 2–300 kr., en svo kostað til nauðsynlegra húsabóta og annarra endurbóta á jörðinni, 2–3000 kr. Getur þá háttv.þm. búist við því, að nokkur matsmaður, mæti ekki alt fjárframlag fráfaranda meira en það, sem svaraði hæfilegum eftirgjaldsauka árlega, eða mundi nokkur viðtakandi vilja taka jörðina, þrátt fyrir þessar miklu húsabætur, fyrir aukið árlegt eftirgjald, sem næmi fullum 100 krónum? Nei, það mundi fara fjarri því. Og þess verða menn vel að gæta, að þótt þeir eigi landsstjórnina fyrir landsdrottinn, þá er það ekki hún, sem ræður matinu, heldur úttektarmennirnir, sem treysta verður til þess, að meta allar bætur á jörðinni, ekki síður sanngjarnlega gagnvart fráfaranda en jarðareiganda, og væri nú t. d. háttv. 1. þm. Húnv. (G. H.) fráfarandi, þá mundi honum hæglega geta dottið í hug, að fá fult verð fyrir hrútakofann sinn, án alls tillits til þess, hversu hátt eftirgjald kotið leigðist fyrir, og það teldi jeg líka ofur eðlilegt, þegar út frá því er gengið, að kofabyggingin hafi þó verið nauðsynleg, hvað sem 10 álna veggjaþyktinni liður.

Sigurður Gunnarsson Jeg ætla ekki að fara að rökræða þetta mál. Jeg álit, að hjer hafi komið fram frá báðum hliðum í þessum löngu umr. rök, sem vert er að hlusta á. En hins vegar get jeg naumast ímyndað mjer, að háttv. flutningsmenn búist við því, að þetta frumv. nái hjer fram að ganga í þetta sinn, og það þegar af þeirri ástæðu, að kjósendur landsins hafa að sjálfsögðu eigi verið vissari um nokkurn hlut en þann, að lög þessi myndu haldast óbreytt fram yfir þetta þing. Það myndi því koma alveg flatt upp á alþýðu manna, ef þeim væri nú alt í einu breytt. Jeg hefi heyrt, að þessi frestunarlög ættu að vera til þess, að undirbúa annað og heppilegra fyrirkomulag en það, er nú tíðkast, en jeg sje ekki betur en að það verk mætti framkvæma alveg eins fyrir því, þó að ekki kæmi til þessarar frestunar. Kjósendur landsins hafa eflaust búist við því, að mega halda áfram að kaupa jarðir sínar, og hafa nú sjálfsagt margir ráðstafanir því til undirbúnings, og sje jeg því ekki, að koma megi nú þeim að óvörum með þessi lög, og tek jeg ekki þetta fram af því, að jeg ætli mjer að fara að deila neitt um kosti eða lesti þjóðjarðasölunnar í sjálfu sjer, heldur af því, að svona horfir nú málið einu sinni við.

Pjetur Jónsson Jeg vil að eina taka það fram, að jeg vona, að þetta frumv. verði samþykt, þrátt fyrir það, sem háttv.þm. Snæf. (S. G.) sagði áðan. Jeg vona, að það sjeu ekki svo margir landsetar á þessum jörðum, sem gjört hafa undirbúning til ábýliskaupa, að með þessu verði sjerlega mikið brotið á móti væntanlegum kaupendum á næsta ári. Þetta er hvort sem er ekki nema frestur, og má vel vera að næsta Alþingi komist að þeirri niðurstöðu, að upphefja frestinn fyrir breyttar kringumstæður. Ástæðan hjá okkur var aðallega sú, að óheppilegt virðist að selja jarðir nú, þegar peningaverð og peningaástæður eru svo mjög á reiki. Alt stingst á endum, og ekkert er að vita hvernig fer eftir ófriðinn, og jeg legg mikla áherslu á það, að engu er spilt, þó að ábúendur bíði þetta stutta tímabil með að fá jarðir sínar keyptar. Það er sem sje regla, að erfingjar fyrri ábúenda sitja fyrir, þá er leiguliðaskifti verða, svo að það er trygt, að kauparjetturinn gengur ekki úr ættinni, þótt þessi frestur verði. Jeg hefi oft talað um þetta mál áður, og hefi þar litlu við að bæta, enda álit jeg nefndarálit minni hlutans mjög rækilegt og er háttv. framsögum. (G. H.) í flestu samdóma.

Forseti: Áður er fundi lýkur vil jeg leyfa mjer að lesa upp skjal, er forsetum deildanna hefir borist, svo hljóðandi: »Vjer skorum hjer með á deildarforseta Alþingis, að hafa þriggja daga (2 virka daga og 1 helgan) vinnuhlje á störfum þingsins um miðjan þingtímann, t. d. um næstu helgi. Flestir þingmenn hafa verið svo önnum kafnir við nefndarstörf, að slíkt hlje mundi verða mönnum eigi annað en nauðsynleg hvíld og ljetta störfin það, sem eftir er þingtímans. Alþingi 3. ágúst 1915. Sveinn Björnsson. Hjörtur Snorrason. Eggert Pálsson. M. J. Kristjánsson. Jón Magnússon. H. Hafstein. G. Eggerz. Pjetur Jónsson. Björn Kristjánsson. Sigurður Gunnarsson. Bjarni Jónsson frá Vogi. Matth. Ólafsson. Einar Arnórsson. Einar Jónsson. Skúli Thoroddsen. Þorleifur Jónsson. Jóhann Eyjólfsson. Karl Einarsson. M. Pjetursson. Karl Finnbogason. Benedikt Sveinsson. Jón Þorkelsson. Kristinn Daníelsson. Skjal þetta er undirritað 23 þingm., 18 í Nd. og 5 í Ed. Út af þessu skal þess getið, að við forsetarnir höfum tekið tjeða áskorun til athugunar, en ekki sjeð okkur fært að fullnægja henni, með því að við lítum svo á, að til þess að gjöra þinghlje í fleiri daga, án sjerstaks tilefnis, þurfi samþykki meiri hl. þingmanna í báðum deildum, en slíkt samþykki vantar, þar sem áskorunin er að eins undirskrifuð af 5 þingmönnum efri deildar.



Það er afar leiðinlegt, hversu oft er reynt að breyta slíkum lögum sem þessum. Eins og menn muna, komst þetta ákvæði inn í vörutollslögin 1913 fyrir harðfylgi hv. þm. Dal. (B. J.); strigi og segldúkur voru sett í 2. flokk. Jeg færði rök fyrir því á þinginu 1914, að þetta væri brot á grundvelli laganna. Það liggur í því, sem háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) tók ekki fram, að það er önnur fragt á striga og segldúki en venjulegum vefnaðarvörum, 2 kr. fyrir 100 pd. af striga, en 3 kr. 50 a. fyrir aðrar vefnaðarvörur. Þess vegna er það, að kaupmenn freistuðust til að búa um með segldúk og striga t. d. »molskinn«, ljereft og stumpasirs, til þess að spara sjer flutningsgjald, og enn meiri yrði freistingin, ef þeir líka gætu sparað toll við það. Þannig yrði hægt að fara í kringum lögin, ef annar tolltaxti er látinn gilda um segldúk og striga en þessar vörur, sem jeg nefndi, og þær því gefnar upp sem strigi á tollskránum. Af því að lægri fragt er á striga og »Hessian«, er hætta á þessu, og eftir að jeg upplýsti þetta á þingi 1914, fjellust menn á þetta og urðu einróma á sama máli. Viðvíkjandi því, er háttv. 1. þm. Rvk. (S. B.) hjelt fram, að í hvert sinn, sem umbúðir kæmu hingað endursendar, væru þær tollaðar, þá er það rangt, að jeg hygg. Umbúðir eru ótollaðar, eftir því sem mig minnir, svo ef það kemur fyrir, að tollur er lagður á þær, þá er það viðkomandi mönnum sjálfum að kenna, ef þeir greiða toll af þeim. Í lögunum stendur skýrt og ótvírætt, að toll skuli að eins greiða í fyrsta skifti af þeim, en ekki oftar. Sje þetta þó einhverjum misskilningi undirorpið, þá þyrfti að eins að breyta því, en ekki öðru, því að nýjan striga verður að tolla á sama hátt og aðra vefnaðarvöru. Jeg get því verið með slíkri breytingu. Jeg efast ekki um, að háttv. deild muni halda fast við skoðun sína á þessu frá þinginu 1914. Jeg held líka, að menn munaði ekki mikið um þetta, því að »Hessian« er mjög ljett í vigt, borið saman við aðrar vefnaðarvörur. En hitt er alveg rjett, að æskilegt væri að breyta lögunum þannig, að brúkaðar umbúðir væru tollfrjálsar, ef mig rangminnir, að þær sjeu það. Mætti þá laga það við 3. umr.