Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir um breyt. á lögum nr. 42/1957, um húsnæðismálastofnun, byggingarsjóð ríkisins, sparnað til húsbygginga o.fl., hefur nú talsvert verið rætt hér á hv. Alþ., enda er hér um að ræða slíkt stórmál, að það er ofur eðlilegt, að talsverðar umr. verði um málið. Það fer ekkert á milli mála, að það er brýn þörf á því að gera aðstöðu húsbyggjenda eða þeirra, sem eru að byggja sér íbúðarhús, betri en aðstaðan hefur verið nú um nokkurn tíma. Mér sýnist, að litlu fáist áorkað í þeim efnum samkv. þessu frv. Það vita allir, að það, sem sérstaklega stendur á í þeim efnum að gera aðstöðu manna til byggingar íbúðarhúsa sæmilega, er fé til útlánastarfsemi á vegum hins almenna íbúðalánakerfis ríkisins. Þar hefur um langan tíma skort stórkostlega mikið fé, og því hefur ekki verið hægt að sinna nema litlum hluta af þeim umsóknum, sem borizt hafa, og nauðsynlegt hefur reynzt að kurla lánin svo smátt, að í mjög mörgum tilfellum hafa þessi lán orðið að sáralitlum notum fyrri húsbyggjendur. Ég held því, að það sé ekki hægt fyrir hv. Alþ. að afgreiða þetta frv. um breytingar á húsnæðismálalöggjöfinni svo, að það séu ekki gerðar einhverjar ráðstafanir til þess að tryggja byggingarsjóði ríkisins meira fé til útlána en hann hefur nú yfir að ráða. Það er auðvitað engin bót í þessum efnum, þó að ákveðið sé að fjölga stjórnarmönnum húsnæðismálastjórnar úr 4 í 5. Ég vil fyrir mitt leyti út af fyrir sig ekkert mótmæla því, að í slíkri n. sem þessari séu 5 menn starfandi, ég tel það á margan hátt eðlilegt, að Alþ, kjósi 5 menn í slíkar stjórnir sem þessa. En auðvitað er það ekki það, sem hefur háð byggingarstarfsemi í landinu að undanförnu, að það hafa setið 4 menn í þessari stjórn í staðinn fyrir 5. Það er vitanlega allt annað, sem hefur verið vandamál í þessum efnum. Því finnst mér, að þessi breyting á húsnæðismálastjórn, sem mér virðist vera aðalefni þessa frv., hefði kannske mátt fljóta með öðrum gagnlegum ráðstöfunum. En að samþ. breytingar á þessari löggjöf, þar sem slík breyting er aðalbreytingin, eins og málin standa nú, það tel ég með öllu ósæmilegt. Það er rétt, að það má benda á, að tvö önnur atriði er að finna í þessu frv. heldur en um breytinguna á stjórnarmönnum í húsnæðismálastjórn. Það er gert ráð fyrir því bæði í 2. og 3. gr., að tilteknar hámarksfjárhæðir, sem eru nefndar í lögunum, megi hækka nokkuð. Í fyrsta lagi er gert ráð fyrir því, að heimilt sé að hækka hámark, sem verið hefur nú um skeið varðandi útlán á vegum húsnæðismálastjórnar, úr 100 þús. kr. á hverju einstöku láni upp í 150 þús. kr. Þetta er auðvitað sáralítils virði, ef ekkert annað fylgir með til breytingar á húsnæðismálalöggjöfinni, því að það er staðreynd, að langflestir þeir, sem sótt hafa um lán til húsnæðismálastjórnar, hafa ekki hingað til fengið þetta hámark. Þeir eru aðeins fáir, sem hafa fengið lánað úr þessu kerfi 100 þús. kr. eða það sem hámarkið ákveður. Að hækka þetta hámark úr 100 þús. kr. upp í 150 þús. kr. er því sáralítils virði, ef ekki eru gerðar einhverjar ráðstafanir til þess að auka við það fé húsnæðismálastjórnar, sem til lánveitinganna fer. Það er auðvitað mergurinn málsins í þessum efnum, hvernig á að útvega meira fé í byggingakerfið. Sama er að segja um hina heimildina, sem þetta frv. fjallar um, en það er að hækka þá heimild, sem í lögum er nú um sölu á skuldabréfum, úr 100 millj. kr. í 150 millj. kr. Þetta er ekkert aðkallandi málefni, á meðan a.m.k. engin vissa er fyrir því, að það megi takast að fá þessi lán. Hitt hefði vitanlega verið miklum mun álitlegra, ef hæstv. ríkisstj, hefði treyst sér til þess að setja í löggjöfina ákveðna skyldu t.d. á Seðlabankann til þess að lána til húsbyggingastarfseminnar ákveðna fjárhæð eða ákveðið hlutfall af sparifjáraukningunni í landinu á hverju ári. Það er auðvitað enginn vafi á því, að það er sanngjarnt að ætlast til þess, að ákveðinn hluti af sparifjármynduninni í landinu á hverjum tíma gangi til íbúðabygginga, og það hefur oft verið bent á, að það þurfi einmitt að verða aukinn sparnaður hjá landsmönnum til þess að tryggja aukin íbúðalán. Nú liggur það fyrir óumdeilanlega, að sparifjármyndun hefur orðið allmikil og að sá háttur hefur verið hafður á, að Seðlabanki landsins hefur tryggt sér verulegan hluta af þessari sparifjáraukningu til umráða og bundið hann samkv. tilteknum reglum hjá sér. Ég hygg, að binding sparifjár samkv. þessum reglum á s.l. ári hafi numið 253.2 millj. kr. samkv. skýrslum Seðlabankans. Það er alveg augljóst, að það væri auðvelt fyrir ríkisstj. í samningum við Seðlabankann að tryggja íbúðalánakerfinu álitlegan hluta af þessu sparifé til útlána einmitt til íbúðabyggjenda. Það eru ákvæði um þetta efni, sem vantar í frv. Það vantar einmitt að ákveða það í frv., að byggingarsjóður ríkisins fái t.d. hluta af sparifénu til sinnar starfsemi eða þá einhverja aðra beina tekjustofna, sem mættu verða til þess, að sjóðurinn gæti raunverulega innt af höndum það verkefni, sem honum er ætlað. Að samþ. frv. í því formi, sem það er, tel ég alveg fráleitt. Við 2. umr. málsins hér í d. komu fram allmargar brtt., sem einmitt stefndu í þessa átt, sem ég hef hér bent á, sem miðuðu að því að reyna að tryggja byggingarsjóði ríkisins auknar tekjur, svo að hægt væri að lána út meira fé til íbúðabygginga en verið hefur. Þessar till. voru felldar hér allar við 2. umr. málsins, en svo hafa engar nýjar till. komið fram við 3. umr. Það er auðvitað mál út af fyrir sig, þó að stjórnarflokkarnir geti ekki fallizt á þá tekjuöflun, sem fram kom í brtt., sem voru fram lagðar við 2. umr. málsins, því að sitt sýnist hverjum, hvernig teknanna skuli aflað. En ég trúi því ekki, að fulltrúar stjórnarflokkanna viðurkenni ekki eins og aðrir þörfina á því að tryggja byggingarsjóði auknar tekjur, aukið fjármagn til sinnar starfsemi. Ef þeir viðurkenna það, en geta hins vegar ekki fallizt á þær till., sem fluttar hafa verið hér frá stjórnarandstöðunni í þessum efnum, þá vitanlega hljóta stuðningsmenn ríkisstj, að koma með sínar till. um það, hvernig á að sjá byggingarsjóði ríkisins fyrir eðlilegu fjármagni. Að undanförnu hefur það verið svo, að það fé, sem byggingarsjóður ríkisins hefur haft yfir að ráða til sinnar starfsemi, hefur einkum komið frá tveimur aðilum. í fyrsta lagi eru það fastar tekjur byggingarsjóðs ríkisins samkv. lögunum frá 1957, en þá var fyrst horfið að því ráði að reyna að tryggja byggingarsjóði ríkisins nokkrar fastar árlegar tekjur. Þessar tekjur sjóðsins munu nú vera, að mér skilst, hartnær 30 millj. kr. á ári. En auðvitað eru þessar tekjur allt of litlar fyrir byggingarsjóðinn til þeirrar miklu starfsemi, sem hann á að sinna. Í öðru lagi hefur sjóðurinn fengið með sérstakri milligöngu eða fyrirgreiðslu atvinnuleysistryggingasjóðs um 25 millj. kr. flest árin að undanförnu. Og þetta hefur verið meginfjármagnið, sem sjóðurinn hefur haft yfir að ráða til útlána, annað hefur verið tiltölulega lítið. Samkv. lögunum frá 1957 um byggingarsjóð ríkisins var gert ráð fyrir því, að sjóðurinn ætti að fá miklum mun meiri tekjur en hann hefur nú fengið, því að þá var gert ráð fyrir því, að verulegur hluti af stóreignaskattinum rynni til byggingarsjóðsins. En framkvæmdin á þeirri ákvörðun hefur verið sú, að núv. stjórnarflokkar hafa beinlínis gert ráðstafanir, sem leitt hafa til þess, að byggingarsjóður ríkisins hefur misst þennan tekjustofn, svo að enn þá fremur hvílir sú skylda á núv. stjórnarflokkum að ætla þessum sjóði einhverjar nýjar tekjur, ef ekki er meiningin að gera starfsemi sjóðsins gersamlega gagnslausa eða að engu. Mér sýnist, að nærtækasta leiðin til bess að tryggja byggingarsjóði ríkisins fjármagn til útlánastarfseminnar sé einmitt að taka tiltekinn hluta af sparifjármynduninni og tryggja það til íbúðalána. Auðvitað þyrfti að gera miklu meira í þessum málum en að tryggja byggingarsjóðnum aukið fjármagn, því þó að gott sé fyrir þá, sem standa í húsbyggingum, að geta fengið nokkur lán til byggingarframkvæmdanna, þurfa þó kjörin á þessum lánum að vera þannig, að unnt sé að rísa undir þeim fyrir meðalfjölskyldu. En það vita allir, að kjör þau, sem nú eru í gildi á lánum byggingarsjóðs ríkisins, eru þannig, að það er engin von til þess, að fjölskylda með meðaltekjur geti risið undir slíkum lánum. Vextirnir eru þar allt of háir, og lánin eru einnig til of stutts tíma. Það er því auðvitað mikil nauðsyn á því, þegar þessi lög eru tekin til meðferðar og fyrirhugað að gera á þeim breytingar hér í þinginu, að ákveða að lækka vaxtakjörin á lánum byggingarsjóðsins og að lengja lánstímann til að bæta kjör þeirra, sem í byggingarframkvæmdum standa. Það er rétt, að það verður auðvitað erfitt að lækka vextina á þessum lánum til verulegra muna, nema ríkisstj. fallist á að lækka vextina almennt í landinu, og þá með því að útvega þessum sjóði nokkuð myndarlegan árlegan tekjustofn, svo að hann væri sjálfur fær um að greiða nokkurn vaxtamismun. En það er þetta tvennt, sem ég álít að þurfi að vera í þessu frv.: það er ákveðin fjáröflun fyrir byggingarsjóð ríkisins eða lánsútvegun, sem eitthvað dregur, og um leið ákvörðun um að lækka vextina á byggingarlánum og lengja lánstímann og bæta þannig lánskjörin. Þetta held ég að sé alveg nauðsynlegt að gert sé, þegar þessi lög eru hér til endurskoðunar í þinginu. Þá verð ég einnig að segja það, að ég tel, að ákvæði 4. gr. frv. séu sízt til bóta, eins og þau eru í þessu frv. Það er kunnugt, að það hefur verið bundin, fastákveðin fjárhæð, sem varið hefur verið af hálfu ríkisins til útrýmingar heilsuspillandi íbúða. En með þeirri breytingu, sem gerð er á þessum ákvæðum í 4. gr. frv., sýnist mér, að allar líkur séu til, að framlög ríkisins í þessum efnum í krónum talið muni lækka nokkuð frá því, sem verið hefur. Ég hef að vísu ekki flutt hér brtt. við 3. umr. þessa máls. En ég átti fyllilega von á því, að þeir aðilar hér á þingi, sem stóðu fyrir því að fella þær till., sem mér sýndust vera sjálfsagðar og nauðsynlegar og hér voru fluttar við 2. umr. málsins, hlytu nú fyrir 3. umr. að leggja fram sínar brtt. í þessum efnum, því að það er auðvitað hvorki boðlegt fyrir þá né aðra að afgreiða þetta frv. í þeirri mynd, sem það er hér nú. Ég skal svo ekki ræða frekar um málið að sinni, en vænti þess, að það eigi eftir að koma fram brtt. við málið í þá átt, sem ég hef lýst.

Þórarinn Þórarinsson Hæstv. forseti. Eins fram hefur komið í þeim umr., sem hafa orðið um þetta mál hér á Alþingi, er það skemmst að segja um þetta frv., sem hér liggur fyrir, að það sé bæði of seint fram komið og feli of lítið í sér af þeim endurbótum, sem þarf að gera á þessum málum. Því miður hefur samt farið svo, að ekki hafa fengizt neinar leiðréttingar á því til endurbóta í meðferð þess hér á hv. Alþingi. Það hefur verið reynt að fá tryggt aukið fjármagn til byggingarsjóðs, svo að hann geti veitt meiri lán, en allar tillögur, sem hafa gengið í þá átt, hafa verið felldar. Það hefur einnig verið reynt að fá hækkuð þau lán, sem byggingarsjóðurinn veitir, og bent á, að það sé ærin nauðsyn sökum hins stóraukna byggingarkostnaðar, sem orðið hefur á undanförnum missirum. En þetta hefur ekki heldur fengizt fram. Það hefur einnig verið reynt að tryggja lægri vexti en nú eru á lánum sjóðsins, en það hefur ekki heldur fengizt fram. Og nú, þegar málið er sennilega til seinustu umr. hér á hv. Alþingi, hef ég ásamt nokkrum þm. öðrum viljað gera úrslitatilraun til þess að fá þó inn í frv. ákvæði um sérstakan stuðning til handa þeim, sem nú eru lakast settir í þessum efnum, en þar á ég við þá, sem hafa ráðizt í íbúðabyggingar á undanförnum árum af litlum efnum, en fengið á sig stórkostlegar hækkanir á byggingarkostnaði og eru þess vegna komnir í slík fjárhagsleg vandræði, að ekki er annað sjáanlegt en þeir muni missa íbúðir sínar, ef þeim er ekki veitt sérstök aðstoð til þess að halda þeim. Eins og hv. þm. er kunnugt, hefur Alþingi tvívegis orðið að grípa í taumana, síðan viðreisnarlögin voru sett í febr. 1960, til hjálpar þeim, sem viðreisnarráðstafanirnar hafa leikið sérstaklega grálega. Á seinasta þingi voru sett sérstök lög um heimild stofnlánadeildar sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands til að opna nýja lánaflokka. Og það er meginefni þessara laga að heimila stofnlánadeildinni að opna nýja lánaflokka í þeim tilgangi að bæta fjárhagsaðstöðu fyrirtækja, er stunda sjávarútveg og fiskvinnslu og hafa ekki á undanförnum árum fengið nægilegt fjármagn til langs tíma til þeirra framkvæmda, sem þau hafa ráðizt í. Hér var sem sagt viðurkennd þörf sjávarútvegsins og þeirra, sem starfa að fiskvinnslu, til þess að fá sérstök föst lán til að komast úr þeim lausaskuldum, sem þessir aðilar höfðu stofnað til vegna sérstakra framkvæmda, sem höfðu orðið miklu dýrari en upphaflega hafði verið gert ráð fyrir vegna þess aukna kostnaðar, sem viðreisnarráðstafanirnar höfðu haft í för með sér. Á þessu þingi hefur svo verið samþykkt annað frv., sem gengur í svipaða átt, en þar á ég við frv. um breytingu á lausaskuldum bænda í föst lán, sem nýlega er orðið að lögum. Samkv. þessum nýju lögum er veðdeild Búnaðarbanka Íslands heimilt að gefa út nýjan flokk bankavaxtabréfa, og skulu þessi bréf eingöngu notuð til þess að breyta í föst lán lausaskuldum bænda, sem hafa ekki fengið nægilegt lán til hæfilegs tíma til framkvæmda, sem þeir hafa ráðizt í á jörðum sínum á árunum 1956–60, að báðum árunum meðtöldum. Það er enn fremur svo ákveðið í þessum lögum, að lán samkv. þeim skuli veitt gegn veði í fasteignum, lánstíminn skuli vera allt að 20 árum og lánin að viðbættum veðskuldum þeim, sem hvíla á fyrri veðréttum, skuli ekki nema hærri fjárhæð en 70% af matsverði veðsins. Ég þarf ekki að lýsa því, að allir hv. þm. hafa verið sammála um að gera þessar sérstöku ráðstafanir til að tryggja sjávarútveginn og landbúnaðinn vegna þeirra stórfelldu byrða, sem viðreisnin svokallaða hefur lagt á þessar atvinnugreinar. En það eru vissulega fleiri en þessir aðilar, sem hafa þörf fyrir slíka aðstoð. Og þá koma þeir menn ekki sízt til greina, eins og ég rakti áðan, sem hafa ráðizt í það á undanförnum árum af litlum efnum að reyna að eignast sína eigin íbúð og hafa orðið að búa við þá aðstöðu, að allur byggingarkostnaður hefur farið síhækkandi, síðan þeir réðust í þessar framkvæmdir, með þeim afleiðingum að sjálfsögðu, að það fé, sem þeir hafa getað útvegað sér, hefur hvergi nærri hrokkið til þess að mæta þeim aukna kostnaði, sem hér hefur orðið, enda er nú svo komið hjá mjög mörgum þeirra og þeim fer stöðugt fjölgandi, sem sjá ekki fram á annað en þeir verði að missa þessar eignir sínar, ef þeir fá ekki sérstaka aðstoð. Þeir, sem hafa lesið Lögbirtingablaðið að undanförnu, sjá þar greinileg merki þess, að þar fjölgar stöðugt auglýsingum um nauðungaruppboð á íbúðum. Mér er líka tjáð af þeim, sem sjá um innheimtu fyrir samvinnubyggingarfélög, að hún gangi stöðugt verr, það séu alltaf fleiri og fleiri, sem geta ekki staðið í skilum, og geti svo farið, að þurfi að gera sérstakar ráðstafanir vegna þess eða ganga að þeim. Og þó eru það e.t.v. ekki þessir menn, sem eru lakast settir, því að þeir hafa þó náð í eitthvað af föstum lánum, heldur þeir, sem hafa sama og engin föst lán fengið og standa undir meira og minna óbærilegum lausaskuldum. Margir hafa líka orðið að fara inn á þá braut, sem hafa fengið ríkistryggð bréf, að þeir hafa orðið að selja þau með stórfelldum afföllum, sem að sjálfsögðu verða til þess að auka byggingarkostnaðinn sem því svarar og þær skuldir, sem þeir þurfa að standa undir í framtíðinni. Það er í samræmi við það, sem ég hef nú rakið, að ég hef flutt ásamt tveimur hv. þm. öðrum brtt. við þetta frv. þess efnis, að aftan við bráðabirgðaákvæði þess komi ákvæði um það, að veðdeild Landsbankans sé heimilt að gefa út nýjan flokk bankavaxtabréfa. Bankavaxtabréf þessi skulu eingöngu notuð til þess að breyta í föst lán lausaskuldum þeirra, sem hafa ekki fengið nægilegt lán til hæfilegs tíma til byggingar eigin íbúðar, sem þeir hafa ráðizt í á árunum 1956–61, að báðum árunum meðtöldum. Lán þessi verði veitt gegn veði í íbúðum þeirra, sem lánin fá, og mega þau að viðbættum veðskuldum þeim, sem hvíla á fyrri veðréttum, ekki nema hærri fjárhæð en 70% af matsverði veðsins. Lánstíminn skal vera 20 ár og vextir hinir sömu og af lánum byggingarsjóðs ríkisins. Ráðherra setur að fengnum tillögum húsnæðismálastjórnar í reglugerð nánari ákvæði um þessi lán og sé m.a. tryggt með þeim, að lánin verði aðeins veitt til greiðslu lausaskulda, sem hafa sannanlega orðið til vegna íbúðabygginga. Loks er þar svo lagt til, að Seðlabanka Íslands skuli skylt að tryggja sölu þeirra bankavaxtabréfa, sem eru gefin út samkv. framansögðu. Hér er í meginatriðum fylgt sömu reglum og felast í þeim lögum, sem sett voru á Alþingi í fyrra um heimild stofnlánadeildar sjávarútvegsins við Landsbanka Íslands til að opna nýja lánaflokka, og felast í þeim lögum, sem nýlega voru samþ. hér á Alþingi um breytingu á lausaskuldum bænda í föst lán. Og þó að bæði útgerðarmenn og eigendur fiskvinnslufyrirtækja og bændur hafi haft mikla þörf fyrir þá aðstoð, sem þeim var veitt í áðurnefndum lögum, þá er það alveg víst, að þeir íbúðabyggjendur, sem hér ræðir um, hafa ekki minni þörf fyrir svipaða aðstoð. En það er að sjálfsögðu ekki nægilegt, að þeir fái slík bréf í hendur, heldur þarf að tryggja sölu slíkra bréfa, og þess vegna er það ákvæði sett í brtt., sem við fjórir þm. flytjum, að Seðlabanka Íslands skuli skylt að tryggja sölu þeirra bankavaxtabréfa, sem gefin eru út samkv. þessum ákvæðum. Nú vita það allir, að hjá Seðlabanka Íslands hefur á undanförnum missirum safnazt fyrir geysilega mikið sparifé, sem er ekki neitt notað, a.m.k. eins og sakir standa, og það verður ekki séð, að því fé verði öllu betur varið en til þess að tryggja sölu slíkra bréfa og þeirra, sem hér um ræðir, og af þeim ástæðum verður því ekki heldur borið við, að ekki sé fjármagn fyrir hendi hjá Seðlabankanum til þess að tryggja sölu þessara bréfa. Að sjálfsögðu hefur ekki unnizt tími til þess að gera neitt yfirlit yfir það, hve há heildarupphæðin yrði í sambandi við þá bankavaxtabréfaútgáfu, sem hér er rætt um, en vafalaust yrði sú upphæð nokkur, en þó áreiðanlega hvergi nærri eins mikil og t.d. sú, sem hlauzt af því, að ráðizt var í að opna nýja lánaflokka hjá stofnlánadeild sjávarútvegsins á s.l. ári. Og áreiðanlega er sú upphæð miklu lægri en það fjármagn, sem Seðlabankinn hefur nú laust til umráða, og þar af leiðandi á ekki að vera neinn vandi á höndum í sambandi við að leysa þetta mál. Þar að auki má benda á það, að ríkisstj. fékk í sambandi við viðreisnarlöggjöfina sérstakt gjafafé frá Bandaríkjunum, sem hún hefur ekki ráðstafað nema að takmörkuðu leyti enn sem komið er, og því væri að sjálfsögðu ekki betur varið en að fara að einhverju leyti til að tryggja kaup á bréfum eins og þessum, svo að ég held, að það verði ekki hægt að bera því við með réttum rökum, að sú tillaga, sem hér er flutt, sé ekki vel framkvæmanleg, ef vilji er fyrir hendi. Og ég vænti þess, að áður en hv. stjórnarflokkar og hæstv. ríkisstj. snýst gegn þessari vel framkvæmanlegu tillögu, geri hún sér fulla grein fyrir því, hvernig ástatt er nú hjá fjölda íbúðabyggjenda í bæjunum, sem sjá áreiðanlega ekki fram á annað en þeir missi íbúðir sínar, ef þeim berst ekki sérstök aðstoð. Og það er skylda ríkisins sérstaklega að koma þessum aðilum til hjálpar, vegna þess að það hefur átt sinn þátt í því með sínum efnahagsaðgerðum á undanförnum árum að gera framkvæmdir þessara aðila miklu dýrari eða allt að helmingi dýrari en ætla mátti að þær mundu verða, þegar í þær var ráðizt upphaflega. Hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkunum er líka áreiðanlega um það kunnugt, að það er fjöldi íbúðaeigenda, sem verður nú að sæta hreinum neyðarkostum í sambandi við sölu á t.d. verðbréfum, lenda í klóm alls konar okrara, og önnur tiltækari leið til að bjarga þeim úr þessum klóm er ekki til heldur en sú, sem hér er einmitt bent á. Ég vil þess vegna vænta þess, að þótt hæstv. ríkisstj. og stuðningsflokkar hennar hafi ekki fengizt til þess að fallast á þær brtt. til leiðréttingar á þessu frv., sem áður hafa verið fluttar hér í sambandi við meðferð þessa máls á þinginu, þá snúist þessir aðilar ekki á móti þessari brtt., vegna þess að hún er fyrst og fremst bundin við að aðstoða þá, sem nú eiga í mestum erfiðleikum vegna íbúðamálanna, mestum fjárhagslegum erfiðleikum. Og mér finnst, að það ætti að vera aukin ástæða til þess hjá hv. stjórnarflokkum að styðja þessa tillögu, vegna þess að það er yfirlýst stefna þeirra, a.m.k. annars þeirra, Sjálfstfl., að vinna að því, sem hann hefur að kjörorði: eign handa öllum, og það er að sjálfsögðu engin eign nauðsynlegri fyrir fjölskyldur heldur en geta átt sína eigin íbúð. Hér er verið að stuðla að því, að hundruð eða jafnvel þúsundir manna, heimilisfeðra og fjölskyldna, missi ekki þær íbúðir, sem þeir hafa nú undir höndum eða eiga nú, og það ætti því að vera alveg sérstök hvatning þeirra, sem vilja fylgja þessu kjörorði, eign handa öllum, að stuðla að því, að tillaga eins og þessi verði samþykkt. Ég skal svo ekki fjölyrða meira um þetta mál að sinni, en vil vænta þess, að þessi tillaga fái góðar undirtektir hjá hv. deild.

Ingvar Gíslason Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja mjög umr. um þetta mál, þó að vissulega gefi það tilefni til allmikilla umr. í sjálfu sér, en það má segja um þetta frv., að megineinkenni þess er, hve skammt það nær. Það hefur verið sagt hér í umr., ég held af hæstv. ráðh., að þetta séu bráðabirgðaúrræði, sem hér er bent á, og hann hefur einnig nefnt, að nefnd starfi að því að finna lausn á þeim vanda, sem veðlánastarfsemin hefur við að glíma og snertir að sjálfsögðu fyrst og fremst húsbyggjendur í landinu. Þessi nefnd hefur nú verið að starfi, skilst mér, um tveggja ára skeið, og ég hygg, að það megi segja, að árangur af starfi hennar sé enn sáralítill, svo að ekki sé meira sagt. Og það væri mjög æskilegt, ef hæstv. félmrh. gæti gefið nánari upplýsingar um starf þessarar nefndar og verksvið hennar, enda man ég ekki til þess, að hann hafi á það minnzt eða farið mjög náið út í það áður við þessar umr. En eftirtekjan af tveggja ára starfi þessarar nefndar er svo lítil, að furðu gegnir að mínum dómi. Í þessu frv. er engin tilraun gerð til þess að bæta úr því, sem er brýnast í starfsemi veðlánakerfisins, sem sé að tryggja fjármagn til starfseminnar. Og þær brtt., sem fram hafa komið við þetta frv., hafa allar verið felldar við 2. umr. Ég sé ekki, að í þessu frv., eins og það liggur nú hér fyrir við 3. umr., felist neitt slíkt ákvæði, að það tryggi það fjármagn, sem til þess þarf, að hægt sé að reka veðlánakerfið. Og eins og frv. er nú úr garði gert, er það aðeins fallið til þess að vekja falskar vonir hjá húsbyggjendum, sem bíða hundruðum saman eftir því að fá úrlausn sinna mála. Ég vil því skora á hæstv. ríkisstj. að hraða þeirri lausn, sem til þess þarf, að svo megi verða, og ef það er þessarar nefndar, sem um hefur verið rætt, að gera tillögur um það efni, þá verði henni gefin fyrirmæli um að hraða störfum sínum og leggja fram álit sitt sem allra fyrst. Í þessu sambandi, vil ég einnig leyfa mér að gera fsp. til hæstv. ráðh., sem er líka mikilsvert atriði í þessu sambandi, hvenær megi vænta þess, að næst verði úthlutað lánum af hálfu húsnæðismálastjórnarinnar. Ég hygg, að flestir hafi búizt við því, að lánsúthlutunin færi fram í febr. s.l., en nú er komið fram í apríl, og það bólar ekkert á því, að úthlutun fari fram. Ég veit, að hæstv. ríkisstj. gerir sér grein fyrir því, að það er ekki spurt hér að tilefnislausu, og ég álít, að lánsumsækjendur eigi kröfu til þess, að þessum spurningum verði svarað. Ég vil undirstrika það, sem ég hef áður sagt, að mikilvægustu atriði þessa frv. ná allt of skammt eða þau atriði, sem ættu að vera mikilvægust, ef settur væri botn í þær tillögur, sem felast m.a. í 2. og 3. gr. En þar sem það er ekki tryggt, að veðlánakerfið fái það fjármagn, sem til þess þarf, þá sýnist mér, að frv. sé með öllu tilgangslaust og til einskis að samþykkja það. En ég vil að lokum bera enn fram aðra fsp., sem ég tel að sé mikilvæg fyrir þetta mál og hefur ekki enn þá komið fram. Sú fsp, er um það, hvort þeir lántakendur, sem þegar hafa fengið hámarkslán, 100 þús. kr., eins og er nú samkv. núgildandi lögum, geti vænzt þess, þegar búið er að hækka þetta lánahámark upp í 150 þús., að fá lán af þeirri upphæð. Ég mundi óska þess, að hæstv. ráðh. vildi svara þessu, því að ég hygg, að það hafi gildi fyrir lögin, þegar á að fara að framkvæma þau.

Fram. 2. minni hl. (Hannibal Valdimarsson) Hæstv. forseti. Mér hefði þótt vænna um, ef svör hæstv. ráðh. við þeim spurningum, sem nú voru bornar fram til hans, hefðu legið fyrir, áður en ég talaði, því að það er rétt, sem fyrirspyrjandinn sagði, að vissulega mundi það nokkru máli skipta, að menn hefðu vitneskju um það, hvernig ætti að framkvæma þau atriði, sem um var spurt. En væntanlega koma upplýsingar hæstv. ráðh. síðar við þessa umr., því að það er ekki spurt að tilefnislausu. Það hefur farið öllum ræðumönnum, sem um þetta mál hafa rætt, eins og mér í gær, að ég sé ekki, að neitt felist í þessu frv. annað en að fjölga í húsnæðismálastjórn um einn mann og lengja kjörtímabil húsnæðismálastjórnarmanna úr 3 árum í 4, og svo breyta á tveim stöðum í frv. tölunni 100 í 150, án þess að það hafi nokkra minnstu þýðingu fyrir starfsmöguleika sjóðsins, af því að honum er ekki séð fyrir neinu auknu fjármagni. Og ef hv. þm., sem hér var að ljúka máli sínu, fer rétt með, að þetta sé ávöxtur af starfi nefndar, sem hafi unnið sleitulaust í 2 ár, þá er ávöxturinn harla lítill, það verð ég að segja. Þeir hafa illa gert í blóðið sitt, þeir nm., sem njóta nú þeirrar náðar að vera á öðru þingfararkaupi en stjórnarandstöðuþm. fyrir að vinna að svona lagasmíði eins og þessari, eða blóðið í þeim er þá harla lítið. En svona er nú með margar þessar nefndir, sem stjórnarliðinu er skipt niður í, og þeir sitja flestir í svona tveimur, þremur nefndum. Þeim er sett það fyrir að taka að sér endurskoðun allstórra lagabálka, og þeir sitja yfir þessu mánuð eftir mánuð og fá sitt kaup og koma svo með einhverjar hégómlegar kákbreytingar, og þar með er hægt að borga þeim út kaupið, og tilgangurinn virðist ekki vera annar en sá. Ef það er fyrirheit hæstv. ríkisstj., að það skuli koma gagngerðari endurskoðun á þessum lögum síðar, þá held ég, að það hefði verið öllu smekklegra, að fjölgunin í húsnæðismálastjórn hefði beðið eftir þessum nánari og ýtarlegri og stærri breytingum og lenging kjörtímabilsins í húsnæðismálastjórn líka, en að þau atriði væru ekki tekin með þessum auvirðilegu bráðabirgðabreytingum, sem hér hafa verið dubbaðar upp í frv. Ég sé ekki, að það beri nokkra nauðsyn til að fjölga í húsnæðismálastjórn, þegar sjóðurinn er félaus og lítt starfhæfur. Mér finnst það nánast hálfgert hneyksli. Það er naumast, að það liggur á að koma einum hv. sjálfstæðismanni í húsnæðismálastjórnina í viðbót við þá, sem fyrir eru, og það vita allir, hver maðurinn er. Það er ekki hægt að sjá annað en þetta sé eiginlega eini tilgangurinn með flutningi þessa frv. Það er rétt eins og þegar það varð að stórmáli nú á s.l. sumri, að það þurfti að gefa út brbl. til að breyta lögum um síldarútvegsnefnd, af viðkomandi ráðh. til að koma bróður hans með brbl. inn í nefndina. Það er annað hneykslið frá. Og svo vannst ekki tími til þess að staðfesta brbl. fyrir áramót, svo að bróðirinn varð að vera ólöglegur vikum og mánuðum saman í nefndinni eftir allt saman, svo að þetta gerðist allt með hálfgerðum harmkvælum, eins og til var stofnað. Það var ljúflega og hófsamlega að orði komizt hjá þeim hv. þm., sem talaði hér á undan mér, þegar hann sagði, að megineinkenni þessa frv. væri það, hve skammt það næði. Það er ekki hægt að segja þetta elskulegar og láta meininguna þó skiljast. Megineinkenni þessa frv. er það, hve skammt það nær. Það nær nefnilega ekki nokkurn skapaðan hlut, það nær ekki neitt. Það er nálega eins og okkur var kennt í stærðfræðinni, að það væri óendanlega lítil stærð. Við 2. umr. þessa máls fór það þannig, að alveg var sama, í hvaða átt brtt. við frv. fóru, allar voru þær strádrepnar, enda eru það orðin dagleg vinnubrögð hér á Alþingi, ef stjórnarandstæðingur vill leiðrétta prentvillu í frv., þá er það líka drepið. Það má ekkert komast í gegn, sem stjórnarandstaðan ber fram. Það er alveg víst, að henni mundi ekki takast að fá leiðrétta prentvillu, þótt hún bæri fram till. um það. Þannig er framkvæmdin á þingræðinu á Íslandi í dag og er stjórnarvöldum til lítils sóma.  Þær till., sem felast í því að breyta tölunni 100 í 150 á tveim stöðum í frv., eru vissulega til þess fallnar að vekja falskar vonir, því að til lítils kemur það, að hámark láns út á eina íbúð megi verða 150 þús. kr. í staðinn fyrir 100 þús. kr., þegar fjármagn sjóðsins er ekki aukið um einn eyri. Þessi þriðjungshækkun á hverju einstöku láni getur auðvitað ekki leitt til annars en að lánin verði þriðjungi færri, og við erum engu bættari við það. Og að því er snertir útgáfu bankavaxtabréfa Landsbankans, sem aldrei á undanförnum árum hefur náð 100 millj., eins og nú er heimilað í lögum, þá er ákaflega lítil huggun í því að gefa Landsbankanum enn þá rýmri heimild, færa hana upp í 150 millj., þegar 100 millj. kr. heimildin, sem er í lögum, hefur aldrei verið notuð. Það, sem máli skiptir og ber að þrautreyna, er, hvort hv. þingmeirihluti á Alþingi situr enn fastur við sinn keip um það að vilja með engu móti fallast á, að sjóðnum sé tryggt aukið fjármagn. Ég flutti í gær tvær till. um þetta efni á þskj. 587, aðra till. þess efnis, að Seðlabankanum væri skylt að veita byggingarsjóði ríkisins 50 millj. kr. lán með 5½% ársvöxtum til íbúðabygginga á hverju ári í næstu fimm ár, frá og með árinu 1962 að telja, og að húsnæðismálastjórnin skyldi ráðstafa þessum lánum í samræmi við útlánareglur sínar. Þessi till. var drepin, eins og kunnugt er, eins og allar aðrar. Ég vil nú freista þess að bera fram eins konar varatillögu við þessa till., því að mér finnst ekkert eðlilegra en að Seðlabankinn, sem nú er gumað mikið af að hafi safnað til sín miklu sparifé, sem hann lumar á, verji einhverjum brothluta af því, fimmta eða sjötta parti, til þess að gera byggingarsjóð ríkisins starfhæfan með nokkru framlagi. Ég hef því leyft mér að bera nú fram aftur brtt. um það, að slík kvöð sé lögð á Seðlabankann, en að upphæðin, sem var í till. í gær, 50 millj. kr., verði nú ákveðin 40 millj. kr. Ætti hún þá að vera komin niður í það, að það væri aðgengilegra fyrir hv. meiri hl. að samþ. till. Í annan stað taldi ég rétt, að ríkissjóður greiddi byggingarsjóðnum 20 millj. kr. sem óafturkræft framlag á árinu 1963 og næstu fjögur ár. Þetta væru nánast skaðabætur til sjóðsins fyrir það, að ríkisvaldið hefur svipt hann þeim tekjum, sem honum voru ætlaðar með hátekjuskattinum eða stóreignaskattinum, sem nú hefur verið, eins og áðan var sagt, lagður niður eða hætt við að innheimta hann að mestu eða öllu leyti. Ég vil nú bera fram eins konar varatillögu við þessa till. og sætta mig við, að upphæðin yrði eigi hærri en 15 millj. kr. Ef þessar till. yrðu samþ., væri það búið að fá eitthvert innihald, að lánahámarkið væri 150 þús. á einstaka íbúð í staðinn fyrir 100 þús., en er ekkert nema dauður bókstafur, ef engar ráðstafanir eru gerðar til þess að afla sjóðnum tekna. Þá leiðir það eingöngu til þess, að verði lánsupphæðin hækkuð, þá fækkar lánunum að sama skapi. Þær till., sem ég því leyfi mér að flytja nú skriflega, eru tvær, og hljóða þær þannig, með leyfi forseta: „Á eftir 4. gr. frv. komi ný gr., svohljóðandi: Seðlabankinn skal veita byggingarsjóði ríkisins 40 millj. kr. lán með 4% ársvöxtum til íbúðabygginga ár hvert næstu 6 ár frá og með árinu 1962 að telja. Lánstíminn sé 40 ár. Lánum þessum skal húsnæðismálastjórn ráðstafa í samræmi við útlánareglur sínar.“ Þetta er fyrri till. Síðari till. er svo hljóðandi: „Ríkissjóður greiðir byggingarsjóði ríkisins 15 millj. kr. sem óafturkræft framlag á árinu 1963 og síðan jafnháa upphæð árlega í næstu fjögur ár.“ Tölurnar eru sem sé lægri en í till. í gær, og má því líta á þessar till. sem varatillögur. Tillögurnar eru of seint fram komnar og skriflegar, og vil ég því biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir þeim.

Lúðvík Jósefsson Hæstv. forseti. Eins og ég vakti hér máls á við upphaf þessarar umr., taldi ég, að ekki væri viðunandi fyrir Alþingi að láta þetta frv. frá sér fara í þeim búningi, sem það er nú eftir 2. umr., þar sem engar þær breyt. eru gerðar á lögunum um byggingarsjóð ríkisins, sem leysa á neinn hátt þann vanda, sem þar er við að glíma. Þar er auðvitað fyrst og fremst um tvennt að ræða, eins og ég benti á, þ.e. fjárþörf byggingarlánakerfisins og að gera byggingarsjóði ríkisins kleift að veita lán til íbúðabyggjenda með hagstæðari kjörum en verið hefur. Nú hafa komið hér fram, síðan ég flutti mitt mál, nokkrar till. til breyt. á frv., ein till. a.m.k. frá hv. 8. þm. Reykv. og ein eða tvær frá hv. 4. landsk. þm. Ég hafði hugsað mér að flytja hér tvær brtt., en þær verða að vera skriflegar. Með leyfi hæstv. forseta, vil ég gera grein fyrir þessum brtt. mínum. Fyrri till. er við 3. gr. og er svo hljóðandi: „Við greinina bætist: í stað „með 7% ársvöxtum“ í E-lið sömu greinar komi: með 5% ársvöxtum.“ Í þessari till. felst það, að útlánavextir af lánum byggingarsjóðs lækki úr 7% niður í 5%. Við 2. umr. málsins var flutt till. af hv. 4. landsk. þm. um það, að vaxtakjörin yrðu lækkuð úr 7% niður í 4%. Sú till, fann ekki náð hér fyrir meiri hl. hv. þdm., en nú vil ég freista þess að fá úr því skorið, hvort menn geta ekki sætzt á það, að vextirnir verði lækkaðir úr 7% niður í 5%. Ég tók svo eftir, að einn af hæstv. ráðh. hefði sagt hér á Alþingi fyrir nokkrum dögum, að í ráði væri hjá hæstv. ríkisstj. að lækka vextina, hina almennu útlánsvexti, niður í það, sem þeir voru fyrir vaxtahækkunina, og sýnist mér þá ekki til mikils mælzt að fara fram á, að nú verði ákveðið við afgreiðslu þessa máls að lækka vexti á íbúðalánum úr 7% niður í 5%. Það er mín skoðun að vísu, að það þyrfti að lækka þessa vexti miklum mun meir, en lítið er betra en ekkert í þessum efnum, og því flyt ég þessa brtt. Önnur brtt. mín er þannig: „Á eftir 4. gr. komi ný grein, svo hljóðandi: Á eftir 23. gr. laganna, en í upphafi VI. kafla, komi ný grein, svo hljóðandi: Ríkissjóður skal greiða byggingarsjóði ríkisins árlega fjárhæð, sem nemur 1% af heildartekjum ríkisins.“ Eins og ég minntist hér á í minni fyrri ræðu, tel ég mjög aðkallandi að útvega byggingarsjóði ríkisins einhvern nýjan tekjustofn, til þess að sjóðurinn verði fær um að taka á sig nokkurn vaxtamismun, þegar hann þarf að taka fé að láni með tiltölulega háum vöxtum, vegna þess að það er óhjákvæmilegt að skapa honum aðstöðu til þess að veita íbúðalánin með tiltölulega lágum vöxtum. Ef þessi till. yrði samþ., væri þar með ákveðið, að ríkissjóður legði byggingarsjóði ríkisins 17–18 millj. kr. á ári hverju. eða nánar tiltekið 1% af heildartekjum ríkisins. Ég tel, að þessi fjárveiting megi ekki vera lægri en þetta og að það geti ekki valdið neinum úrslitum í sambandi við afgreiðslu fjárl., þó að ákveðið sé að verja í þessu skyni sem nemur 1% af heildartekjum ríkissjóðs. Hér væri um fastan tekjustofn að ræða til frambúðar fyrir byggingarsjóð ríkisins, ekki aðeins ákveðinn til eins árs, heldur ákveðið í lögum, að þetta skyldi sjóðurinn hafa frá ríkinu árlega. Á því er auðvitað enginn vafi, að það er nauðsyn, sem er ekki hægt að víkja sér undan til lengdar, að útvega byggingarsjóði ríkisins fasta tekjustofna til þess að byggja upp sjóðinn þannig, að hann verði í framtíðinni fær um að standa undir þörfum varðandi húsbyggingalán. Þessar till. mínar eru auðvitað of seint fram komnar og skriflegar, og þarf að leita afbrigða fyrir þeim eins og þeim öðrum till., sem hér hafa komið fram í málinu. Ég vil hins vegar vekja athygli hæstv. forseta á því, að það er óviðkunnanlegt, að ekki sé meira sagt, að halda hér áfram umr. um mál, sem er ekki hægt að fá afbrigði fyrir fram komnum till. út af. í rauninni hygg ég, að það stríði á móti þingsköpum að gera slíkt, því að venja er sú að leita afbrigða fyrir fram komnum till. og ræða þær fyrst, þegar það hefur tekizt. Það er líka augljóst mál, að það er ekki hægt að ljúka þessari umr., fyrr en atkvæði hafa gengið hér um afbrigði fyrir þeim till., sem fram eru komnar. Ég sé því ekki, að neitt sé unnið með því að halda þessum umr. áfram, á meðan svo fáskipað er hér á Alþingi, að ekki er hægt að koma fram nauðsynlegustu afgreiðslum hér eins og afbrigðum fyrir till. Ég skal svo ekki lengja þetta frekar, en vænti þess, að leitað verði afbrigða fyrir þessum till., svo að þær geti komið til atkvgr. hér við 3. umr. málsins.

Forseti (BGr): Út af síðustu ummælum hv. ræðumanns vil ég benda honum á, að fyrir skammri stundu var leitað afbrigða og þau voru veitt. Þá voru mættir nægilega margir þm. til þess að veita afbrigði. í þeirri von, að svo sé enn, verður leitað afbrigða fyrir þessum till.



Herra forseti. Heilbr.- og félmn. hefur haft til athugunar frv. til l. um verkamannabústaði, og var samþ. að mæla með frv. óbreyttu, eins og það kom frá hv. Ed. Einn nm., Jón Skaftason, áskildi sér rétt til að flytja eða styðja brtt., og einn nm., Hannibal Valdimarsson, var fjarstaddur, þegar n. afgr. málið. í aths., sem frv. fylgja. eru greinagóðar upplýsingar um starfsemi byggingarsjóðs verkamanna frá upphafi og skýringar á þeim breytingum frá gildandi lagaákvæðum, sem frv. hefur inni að halda. Við 1. umr. gerði hæstv. félmrh. einnig ýtarlega grein fyrir málinu, og er þess vegna óþarft að fara um það mörgum orðum að þessu sinni. Ég mun þó minnast á nokkur þeirra atriða, sem, mestu máli skipta. Þess er getið í grg. með frv., að þegar fyrst voru sett l. um verkamannabústaði árið 1929. þá hafi tilgangur þeirra I. verið sá að gera verkalýð bæjanna kleift að eignast hollar og ódýrar íbúðir með þægindum nútímans. Aðstoð hins opinbera hafi þá verið talin nauðsynleg vegna bágborins efnahags mikils fjölda fólks. Sýnt er fram á, að í reynd hafi l. að vísu veitt mikilvæga aðstoð við að ná þessu marki, þar sem sjóðurinn hefur, miðað við árslok 1960, veitt lán að upphæð 104.1 millj. kr. út á 1108 íbúðir, en hins vegar hefur efnahagur landsmanna batnað mikið á þessu tímabili, þannig að húsakostur þjóðarinnar hefur verið stórlega bættur eftir öðrum leiðum. Þannig hafa í heild verið byggðar um 16 þús. íbúðir í kaupstöðum og kauptúnum á árunum 1930–1960, en þar af eru íbúðir byggðar samkvæmt l. um verkamannabústaði 1108 talsins, eins og fyrr var sagt. Af þessu má ráða, að margt manna úr verkalýðsstétt, sem lögunum um verkamannabústaði var upphaflega ætlað að ná til, hefur haft tök á að koma sér upp húsnæði eftir öðrum leiðum, og sýnt er fram á, að hin síðustu ár hefur lánsfjárskortur verið aðalvandinn í sambandi við húsbyggingar. Af þessu dregur undirbúningsnefnd frv. eftirfarandi ályktun á bls. 6 í grg., með leyfi hæstv. forseta: „Þegar l. um verkamannabústaði voru sett, var verkalýðsstéttin í heild flokkuð hér undir. Sem betur fer er svo ekki lengur, enda viðurkennt af öllum, að þessari fjölmennustu stétt þjóðfélagsins verði að búa þau kjör, sem geri henni yfirleitt mögulegt að koma sér upp viðunandi íbúðum. En þegar svo er ástatt, ætti að geta orðið þeim mun hægara að aðstoða þá þegnana, sem raunverulega eru verst settir. En til þess að svo geti orðið, er tvennt nauðsynlegt: 1) Takmarka fyrirgreiðsluna við ákveðið tekju- og eignarhámark þeirra, sem hennar geta notið. 2) Veita nægilega mikla aðstoð, svo að hún komi að fullu gagni þeim, sem njóta eiga.“ Skv. þessu er síðan gerð grein fyrir þeim þrem atriðum, sem fyrst og fremst komu til athugunar við endurskoðun laganna. Þau eru þessi: 1) Ákvæði um tekju- og eignarhámark þeirra, sem fyrirgreiðslu geta notið skv. lögunum. 2) Lánsupphæð á hverja íbúð og lánskjör byggingarsjóðs verkamanna. 3) Tekjuöflun sjóðsins. Varðandi fyrsta atriðið hefur undirbúningsnefndin í till. sínum stuðzt við athugun Framkvæmdabanka Íslands á skiptingu launþega eftir tekjum og ómagafjölda, sbr. fskj. VIII með grg. Út frá því leggur n. til, að tekjumarkið verði 60 þús. kr., miðað við meðaltal þriggja í síðustu ára, þ.e.a.s. árstekjur að viðbættum 5 þús. kr. fyrir hvern ómaga á framfæri, og að skuldlaus eign megi ekki vera yfir 150 þús. kr. Þessar tölur hafa verið 50 þús. kr. og 75 þús. kr. síðan 1957. Í meðförum hv. Ed. var tekjumarkið hækkað upp í 65 þús. kr. árstekjur. Skv. þessu ætti að mega reikna með, að fyrirgreiðsla byggingarsjóðs geti náð til rúmlega 10% launþega í kaupstöðum og kauptúnum. Varðandi annað atriðið er lagt til, að lánstími skuli vera 42–75 ár, lánsupphæð megi vera allt að 90% af kostnaðarverði íbúðar, en þó ekki yfir 300 þús. kr. á íbúð, Seðlabankinn skuli ákveða vexti í samráði við ríkisstj. Skv. þessu verður heimilt að hækka hámarkslán á íbúð úr 160 þús. kr. í 300 þús. kr., og leggur n. á það áherzlu, að búa þurfi þannig eð sjóðnum, að hann geti a.m.k. veitt lán, sem séu 75% af byggingarkostnaði og með þannig lánskjörum, að viðráðanlegt sé fyrir það fólk, sem l. eiga að ná til. Varðandi þriðja atriðið, tekjuöflun sjóðsins, er lagt til, að lágmarksframlag sveitarfélaga, sem nú er 24 kr. á íbúa, verði hækkað í 40 kr., og hámarksframlagið, sem nú er 36 kr. á íbúa, verði hækkað í 60 kr., en ríkissjóður greiðir á móti sveitarfélögunum jafnhátt og þau. Miðað við íbúafjölda þeirra sveitarfélaga, þar sem nú eru starfandi byggingarfélög verkamanna, eða um 130 þús. manns, þýðir þetta hækkun um 4 millj. 160 þús. kr. miðað við lágmark, en um 6 millj. 240 þús. kr. miðað við hámark framlags. Geti þá árlegar tekjur sjóðsins orðið 10.4 millj. til 15.6 millj. kr. að viðbættum vaxtatekjum og árlegum afborgunum lána, sem hann hefur til ráðstöfunar. Þau atriði úr frv., sem ég hef nú lauslega drepið á, miða að því að gera byggingarsjóð verkamanna færan um að hjálpa efnaminnstu þegnum þjóðfélagsins til að eignast þak yfir höfuðið. En meira þarf til. Það er okkur ljóst, sem mælum með samþykkt þessa frv. Vandinn er sá að fullnægja eftirspurninni eftir lánsfé til húsbygginga og skapa jafnvægi á því sviði. í trausti þess, að áframhaldandi verði ötullega unnið að því að leysa þann vanda, er mælt með frv. ú þskj. 497.



Herra forseti. Þetta frv. til I. um verkamannabústaði er eitt af þeim málum, sem hv. þm. stjórnarliðsins hafa verið settir til að afla sér aukatekna með því að endurskoða, og útkoman er svipuð og í málinu, sem við vorum að ræða um hér rétt áðan. Það eru engar verulegar breyt. gerðar á l. um verkamannabústaði, og hefði þó verið allmikil ástæða til þess að endurskoða þann lagabálk gaumgæfilega. En það er engan veginn hægt að segja það, að þetta frv. sé ávöxtur af gaumgæfilegri endurskoðun laganna. Allri byggingu lagabálksins, eins og hann er og hefur verið frá öndverðu, er enn þá haldið í þessu frv., og það er í raun og veru aðallega breytt tölum nokkuð með tilliti til þeirra verðlagsbreyt., sem hafa átt sér stað, síðan 1. var síðast breytt. Þannig eru breytingarnar til komnar, að því er snertir hækkun á meðaltali tekna þriggja síðustu ára hjá þeim mönnum, sem hafa rétt til að notfæra sér heimildir þessara laga, og enn fremur eru fleiri talnabreytingar þess sama eðlis í frv., að þeim er breytt með tilliti til þeirra breytinga, sem orðið hafa á verðlagi í landinu og verðmæti peninga, síðan I. var síðast breytt. Þegar farið er að endurskoða l. um verkamannabústaði, er það vitanlega augljóst mál, að þar hefði fyrst og fremst þurft að bæta úr fjármagnsskorti sjóðsins. Einmitt vegna hinna öru verðlagsbreytinga og auknu dýrtíðar hefur starfsgeta sjóðsins farið dvínandi frá ári til árs og tilfinnanlegast núna síðustu árin. Það hefur nú farið svo vegna fjárskorts hjá byggingarsjóði verkamanna, að starfsemi hans hefur ákaflega mikið dregizt saman s.l. ár. Á árinu 1960 voru aðeins veitt 8 lánsloforð úr sjóðnum, og á árinu 1961 voru það 14 lánsloforð, sem voru veitt. En á árunum 1957–59 var starfsemi sjóðsins með nokkrum blóma. Þá voru byggðar á annað hundrað íbúðir, t.d. veitt lán til 110 íbúða á árinu 1957, og hæsta lánatala, sem ég veit til að hafi verið veitt frá sjóðnum, var veitt á árinu 1959, þá voru veitt lán til 150 íbúða. Þetta byggðist á því nokkuð, að þá hafði sjóðurinn meira en sínar árlegu tekjur, því að starfsemi hans hafði verið frekar dauf árin þar á undan, og þá höfðu safnazt óinnheimt framlög frá allmörgum sveitarfélögum og ríkið þannig ekki lagt sín framlög heldur á móti. En þegar losnaði um starfsemi sjóðsins, hann fór að byggja á ný, há var gert átak í því að innheimta framlög sveitarfélaganna, og kom þá ríkisframlagið á móti, auk hinna árlegu tekná sjóðsins. Þannig stendur á því, að sjóðurinn á tímabilinu 1957–59 veitti lán til miklu fleiri íbúða en áður og síðar. Þá var líka framlag sveitarfélaganna skylduframlag sveitarfélaganna - hækkað úr 12 kr. í 24 kr. á íbúa og hámarkið sett 36 kr. á íbúa í sveitarfélagi. Þær hækkanir, sem nú eru gerðar á skylduframlögum sveitarfélaganna miðað við einstakling, eru aftur, að 24 kr. breytast í 40 og 36 kr. færast upp í 60 kr., held ég. Þó efast ég um, að sjóðurinn verði nú færari en t.d. 1956 til þess að starfa, þrátt fyrir þessar hækkanir. En tölurnar, sem ég nefndi áðan. frá seinustu tveim árum, árunum 1960 og 1961, 8 lán fyrra árið og 14 lán seinna árið, þær sýna það, að starfsemi sjóðsins er orðin mjög óveruleg. Hann er orðinn svo févana, að hann getur ekki gegnt hlutverki sínu, og þess vegna hefði endurskoðunin nú þurft að bæta úr þessu ástandi með sjóðinn og gera hann starfhæfan á ný, en það er vitanlega óhugsanlegt með öllu, nema með því að afla honum mikils aukins fjármagns. En í þessu frv. er engin ráðstöfun í þá átt gerð, nema í þessu, að skylduframlög þeirra sveitarfélaga, sem hlut eiga að máli, hækka úr 24 kr. í 40 kr. Ef menn vilja halda því fram, að Það sé líka hámarkið 60 kr., þá er því til að svara, að reynsla síðustu ára er sú, að nálega öll sveitarfélögin hafa haldið sér við lágmarksupphæðina - skylduupphæðina - og ekki farið neitt upp fyrir hana. Það má því ætla, að það verði nú 24 kr. gjaldið á íbúa, sem verður grundvöllur fyrir tekjum sjóðsins. Það hefur verið áætlað, að hann fái nokkurra millj. kr. tekjuauka vegna þessa, og þetta er, að því er ég fæ bezt séð, einasta till. í frv., sem leiðir til þess, að sjóðurinn fái að krónutölu auknar tekjur, en mjög vafasamt, að að verðgildi haldi hann sömu tekjum og hann hafði eftir síðusta endurskoðun. Það er gert ráð fyrir því og er talið til umbóta í frv., að nú megi lána fólki, sem þarna á að njóta réttinda, lán allt upp að 90% af byggingarkostnaði. Þetta er fólk, sem ekki má eiga meira en 150 þús. kr. eign og ekki hafa meira en 65 þús. kr. tekjur að meðaltali þrjú s.l. ár. Þannig verður það aðeins tekjulægsta fólkið í landinu, sem fær rétt samkv. lögunum. Ég álít, að það sé í raun og veru ekki vansalaust, að l. um verkamannabústaði með svona ákvörðun eins og þessari, að menn megi ekki hafa meiri tekjur en 65 þús. kr. að meðaltali s.l. þrjú ár, þau verði til þess að útiloka flesta bátasjómenn, og vissulega ættu þó verkamannabústaðalög að hjálpa þeim til þess að byggja yfir sig og sína. Ég tel það ákaflega hvimleitt. En menn horfast í augu við Það, að með þessu hámarki tekna koma flestallir sjómennirnir til þess að útilokast frá því að mega byggja samkvæmt l. um verkamannabústaði. Ég hefði helzt kosið, að I. heimiluðu sérhverjum starfandi löglegum meðlim verkalýðsfélags að njóta réttinda laganna, en að öðru leyti, ef það væri fólk utan verkalýðsfélaganna, þá væri sett eitthvert tekjumark. Með því móti væri sýnt hjá því að útiloka stétt eins og t.d. sjómannastéttina. Ég vil nú víkja því til hv. meiri hl., hvort hann vildi ekki leiða hugann að því, hversu óskemmtilegt það er að ganga þannig frá endurskoðun I. Eins og tekjum bátasjómanna er nú háttað, er það augljóst mál, að þeir verða lokaðir úti frá öllum rétti samkvæmt I. um verkamannabústaði. Ég álít, að þeirra vegna ætti þarna að setja eitthvert það ákvæði, sem gerði það að verkum, að þeir kæmust inn undir lögin. Það er vitað, að starfandi sjómaðurinn á að mörgu leyti miklu erfiðara með að koma upp byggingu yfir sig og sína, þó að hann hafi jafnvel hærri tekjur og sé betur efnum búinn en maðurinn, sem starfar í landi. Og löggjafinn ætti sannarlega að meta Það, að hans aðstaða er þannig verri, og auk Þess er þess að geta, að þó að tekjur hans fari upp, kannske eitt, tvö eða þrjú ár í röð, þá getur hann líka orðið fyrir skakkafalli að því er tekjuöflunina snertir, og þá er enn þá hatramlegra, að hann skuli hafa verið útilokaður með lagaákvæðum frá hagkvæmum lánum eins og verkamannabústaðalögin veita. Því miður sýnist mér svo, að það verði í fáum tilfellum raunhæft, að menn fái lán, sem nemi 90% af fullum byggingarkostnaði, því að þessu er þegar lokað með ákvæðinu um, að þó megi lánin aldrei vera hærri en 300 þús. kr. Ég hef opinberar skýrslur fyrir mér um það, að í októbermánuði 1961 kostaði 300 rúmmetra íbúð, sem er frekar lítil íbúð, 468 þús. kr. - samkvæmt vísitöluhúsi og byggingarvísitölu hagstofunnar 468 Þús. kr. Ég hygg því, að sú íbúð muni nú varla kosta mikið undir 500 þús. kr. En þó að maður haldi sér eingöngu við, hvað slík íbúð kostaði haustið 1961, þá þyrfti að fást lán út á hana, ef lánsupphæðin mætti vera 90% af byggingarkostnaði, sem næmi 421 þús. kr., en slíkt lán fæst ekki, ef hámark lánanna verður ekki hækkað úr 300 þús. í raun og veru er ekkert samræmi í því, miðað við það, sem við vitum að íbúðir kosta núna, að segja, að það megi lána 90% af byggingarkostnaðinum, en þó megi lánið aldrei vera hærra en 300 þús. kr. Það er dálítið skrýtið, því að þessi 90% eru bara silkislaufa, það er punt, það er alveg greinilegt. Það verður ekki neitt raunhæft. Það er gefinn hlutur, að ef nokkurt mark ætti að vera að þessum 90% Þarna, þá þyrfti lánsupphæðin a.m.k. að vera heimil upp í 430–450 þús., því að byggingarkostnaðurinn er nú aldrei undir 500 þús. kr. Nú skulum við segja, að það fáist sú lagfæring á frv., að lánsupphæðin megi vera allt að 90% af fullum byggingarkostnaði, og þá sýnist mér, að sjóðurinn þyrfti að hafa rúmar 20 millj. kr. í árstekjur, til þess að hann gæti veitt lán til 50 íbúða á öllu landinu á ári. Það yrði engan veginn sagt, að það væri mjög mikill kraftur í starfsemi sjóðsins, þó að hann gæti veitt lán til 50 íbúða í Rvík og öllum kaupstöðum og kauptúnum landsins, sem hann á að veita lán til, ef umsóknir berast. Það væri ekki heldur hægt að segja, að starfsemi hans lægi niðri, ef hann gæti hjálpað um lán til 50 íbúða, en það væri það allra lægsta, sem mér finnst að hægt væri að segja að sjóðurinn væri í fullu starfi, ef hann gæti veitt 50 lán á ári. En þá þyrfti hann að hafa yfir 20 millj. kr. Ég tók svo eftir, að hv. frsm. meiri hl. segði, að sjóðurinn fengi, ef lágmarksupphæðin væri lögð fram af sveitarfélögunum og af ríkinu, 10.4 millj., og ef hámarksframlögin yrðu greidd, þá gætu tekjur sjóðsins orðið 15 millj. kr. Það er því sýnilegt, að það verða ekki veitt 90% lán af byggingarkostnaði til meira en 25–30 íbúða, að því er mér virðist fljótlega. Og það er daufleg starfsemi, það verð ég að segja. Það þótti dauft yfir starfi sjóðsins á árunum 1952–1956, en á árinu 1952 voru veitt lán til 20 íbúða, 1953 til 26 íbúða, 1954 til 19 íbúða, 1955 til 46 íbúða og 1956 til 32 íbúða, en svo hljóp það upp, eins og ég sagði áðan, á árunum frá 1957–59, þannig að þá voru veitt lán til nokkuð yfir 100 íbúða hvert árið um sig. Ég tel því, að það vanti mikið á, að aflað sé þeirra tekna til sjóðsins, að hann geti starfað nægilega kröftuglega og veitt 90% lán, eins og hér er þó haft á orði í þessu endurskoðaða frv. Og það er þó mergurinn málsins, eins og í hinu málinu, sem við vorum að ræða í kvöld. Það veltur á öllu, hvaða fjármagn þessum sjóðum er útvegað. Kemur fyrir lítið að hagræða tölum og skrá þær háar, ef ekki er fjármagn til að fullnægja þeim. Auðvitað er þetta höfuðágalli frv., að ekki er séð fyrir nægilegu fjármagni, til þess að hann geti starfað sómasamlega. Annar gallinn er sá, að það er ekkert ákvæði í þessu frv. um, að lækka beri vextina af lánum byggingarsjóðs verkamanna. Svo sem kunnugt er, voru lánin úr þessum sjóði fyrstu árin með 2% vöxtum, svo voru vextirnir hækkaðir upp í 3%, en það var ein af viðreisnaraðgerðunum að hækka vexti byggingarsjóðs verkamanna úr 3% upp í 6%, og þannig eru lánakjörin núna - 6% lánakjör, og það er ekkert ákvæði í frv. um það, að vextirnir skuli lækka. Það á að vera áfram á valdi Seðlabankans að ákveða, hverjir vextirnir séu. Og þegar ekki er neitt ákvæði um, að þeir skuli lækka, þá tel ég, að það sé borin von, að þeir verði nokkuð lækkaðir. Það er þá gefinn hlutur, að það fólk, sem hefur ekki meira en að hámarki 65 þús. kr. tekjur að meðaltali á ári s.l. 3 ár, það hefur ekki fjárhagslegt bolmagn til þess að standa undir 300–400 þús., segjum 400–500 þús. kr. skuldum með 6% vöxtum. Ef það á að vera nokkur von til þess, að fólk með svona tekjur ráði við að standa undir nauðsynlegum lánum vegna sinnar íbúðar, þá verða vextirnir að vera mjög lágir. Það er auðskilið mál, og hefði því verið ákjósanlegast, að vextirnir hefðu verið ákveðnir í frv. annaðhvort 2 eða 3%a, en það vantar alveg í frv. Þá finnst mér það og mjög óprýða þetta frv., að kippt er út úr gildandi l. ákvæði um það, að þegar stofna skal til byggingar verkamannabústaða, þá skuli þeir vera boðnir út, og þetta er auðvitað gert til þess að tryggja, að sérhverju fáanlegu tilboði byggingarmeistara um að byggja þá eins ódýrt og verða má sé tekið og að þannig fáist sem mest íbúðarhúsnæði fyrir sem minnstan byggingarkostnað. Þetta er tekið út, og ég spyr: Hvers vegna er svona ákvæði tekið út? Þetta er þó einungis öryggisákvæði, til þess að það fjármagn, sem sjóðurinn ræður yfir og lánar út, nýtist sem bezt. Ég sé ekki, að nokkur skynsamleg ástæða geti legið fyrir því að taka svona ákvæði út úr gildandi lögum. Það eru ýmis fleiri ákvæði, sem felld eru niður með þessu frv. úr gildandi lögum og alveg ástæðulaust var að taka út og eru til bóta í l. heldur en hitt og hefðu því átt að standa áfram. Flest eru þessi atriði að vísu minni háttar, en alveg sama er, það hefði verið meiri ástæða til þess að bæta inn í frv. einhverjum jákvæðum atriðum, sem hefðu stuðlað að aukinni starfshæfni sjóðsins, fremur en að taka þessi atriði, sem ég hér á við, úr gildandi lögum. Ég tel það óumflýjanlegt, eins og gert er í frv., að hækkað sé skylduframlag sveitarfélaganna úr 24 kr. í 40 kr., og býst ég þó við, að sumum sveitarfélögunum verði fullerfitt að greiða það gjald til íbúðarhúsnæðisbygginga innan sveitarfélagsins, en ríkinu er ætlað að leggja sama framlag á móti. Ég álít, að fjármagnsþörf byggingarsjóðsins sé svo mikil, að það hefði verið fullkomin ástæða til að gera ráð fyrir, að ríkið legði fram tvöfalt á móti sveitarfélögunum, 48 kr. á móti hverjum 24, sem sveitarfélagið legði fram. Við það hefði sjóðurinn fengið allverulegan tekjuauka, og ég leyfi mér að leggja til, að sú breyting verði á gerð, að ríkið leggi fram tvöfalt á móti skylduframtagi sveitarfélaganna. Þá hefði ég talið, að húsnæðisþörfin væri svo mikil, að það hefði verið ástæða til að heimila byggingarsjóði verkamanna allríflegar lántölur, veita honum allríflegar lántökuheimildir. En ég sé ekki, að neitt slíkt sé í frv. Það eru engar líkur til þess, að starfsemi byggingarsjóðs verkamanna geti aftur hafizt af þrótti - nokkrum verulegum þrótti - eða aukizt, þó að þetta, ég vil segja mjög veigalitla stjórnarfrv. verði samþ. Til þess að menn geti gert sér nokkrar vonir um aukna starfsemi byggingarsjóðs verkamanna að marki, þannig að hægt sé að segja, að hann svari sínu hlutverki, þá þarf að margfalda hans tekjur. Og það væri vissulega mikil þörf á því, að fátækasta fólkinu, sem býr við hið lakasta húsnæði, væri veitt veruleg hjálp til þess. Oft eru þetta einmitt hinar stóru og barnmörgu fjölskyldur, og það vita allir, að það er alvarlegt fyrir stóran barnahóp að alast upp við slík skilyrði sem heilsuspillandi húsnæði, og verður því að teljast ein af frumskyldum þjóðfélagsins að hjálpa stóru barnafjölskyldunum til þess að geta eignazt eigið húsnæði og komizt úr heilsuspillandi húsnæði. Ég vil freista þess, og verð þó að segja, að ég er mjög hófsamlegur í mínum tillögum, - ég vil freista þess að fá eftirtaldar breyt. á frv. Ég teldi, að sjóðurinn væri þá nokkru starfhæfari, ef þær fengjust samþykktar, og er mér þó ljóst. að hann gæti engu verulega stóru til vegar komið, þrátt fyrir það. Í fyrsta lagi legg ég það til við 3. gr., að í stað orðanna „ríkissjóður leggur í sjóðinn árlega upphæð“, eins og stendur þar í 2. tölulið, komi: „ríkissjóður leggur árlega í sjóðinn tvöfalda þá upphæð“ - þ.e.a.s. tvöfalda þá upphæð, sem sveitarfélögin leggja fram. Og önnur till. mín er við 4. gr. frv., á þá leið, að síðasti málsliður 2. málsgr. orðist svo: „Seðlabankinn ákveður vexti á lánum í samráði við ríkisstjórnina, en aldrei mega þó vextirnir vera hærri en 3% - 3 af hundraði - á ári“. Ég tel æskilegast, að farið væri í gamla farið, að vextirnir væru, eins og þegar verkamannabústaðalögin voru fyrst sett, ákveðnir 2%, og það er vitanlega heimilt samkv. þessari till., en hámark sett að því er snertir heimild Seðlabankans um 3%. Þá er mín þriðja brtt. á þessu sama þskj. 603 - við 6. gr., um það, að 5. tölul. gr. orðist svo: „Að íbúðir séu hagkvæmar, teikningar samþykktar af stjórn byggingarsjóðsins og bygging íbúðanna ávallt boðin út.“ Ég vil ekki, að þetta ákvæði sé fellt úr l., því að það getur oft fengizt verulega hagkvæmara tilboð í byggingar og tekizt að halda byggingarkostnaði niðri, ef útboð eru höfð og leitað þannig eftir hagkvæmustu fáanlegum tilboðum. Það álít ég, að eigi að vera viðvíkjandi svona starfsemi, þegar verið er að reyna að fá hið mesta út úr litlu fjármagni. Ég skal játa, að ég geri mér ekki miklar vonir um, að þessar hógværu brtt. til lagfæringar á frv. fáist samþykktar, fremur en aðrar, sem við höfum borið fram í sambandi við byggingarmálin t.d., því að það er sannleikur, sem ég sagði áðan, og engar ýkjur, í sambandi við annað mál, að það hefur verið reynslan á þessu þingi, að jafnvel till, frá stjórnarandstöðunni um lagfæringu á prentvillu hafa verið felldar, eins og allar aðrar till. stjórnarandstöðunnar.

Lúðvík Jósefsson Hæstv. forseti. Ég tel, að svipað standi á um þetta mál og um frv. það, sem hér var áður til umr. á Þessum fundi um breyt. á l. um húsnæðismálastjórn. Hér er lagt til að gera breyt. á l. um verkamannabústaði, en þær breytingar, sem er að finna í Þessu frv.. eru harla lítils virði að mínum dómi og að sumu leyti vafasamar. En Þær snerta hins vegar ekki við Því vandamáli, sem Þar er við að glíma. Ég tel, að hér sé því í aðalatriðum um hreinar sýndartill. að ræða hjá hæstv. ríkisstj., sem stendur að flutningi Þessa frv. Eins og fram hefur komið í umr., hefur svo verið ástatt með byggingu verkamannabústaða að undanförnu, að segja má, að nú um tveggja ára skeið hafi öll byggingarstarfsemi á vegum byggingarsjóðs verkamanna gersamlega leið niðri Og ástæðurnar til þess, að svo til ekkert hefur verið hægt að byggja samkv. Þessum l. nú síðustu 2 árin, eru þær, að vantað hefur fé til útlána úr byggingarsjóði verkamanna. Tekjur sjóðsins hafa verið, eins og kunnugt er, sárulitlar, og hæstv. félmrh., sem er yfirmaður sjóðsins lögum samkv., hefur ekki útvegað sjóðnum neitt fé, svo að hægt væri að halda áfram venjulegri lánastarfsemi. Það er mjög athyglisvert, að það var einmitt þannig á tímum vinstri stjórnarinnar, að þá voru gerðar sérstakar ráðstafanir til þess að hleypa lífi í byggingar verkamannabústaða samkv. gildandi lögum. Árin 1957 og 1958 og einnig á árinu 1959 var úthlutað allmörgum lánum til margra staða á landinu og bygging var þá hafin samkv. I. á mörgum stöðum, sem höfðu ekki tekið þátt í byggingum á vegum þessa kerfis áður. Ég hygg, að lánveitingar hafi numið þessi ár nokkuð á annað hundrað, hvert árið um sig. Þannig munu lánin árið 1957 hafa verið 110 og árið 1958 um 150. En svo brá við; eftir að núv. hæstv. félmrh. hafði skipt um formann í byggingarsjóði verkamanna og hið nýja „viðreisnartímabil“ hafði tekið við í byggingarmálum þjóðarinnar, að Þá tók gersamlega fyrir allar lánveitingar á vegum sjóðsins svo að segja. Árið 1960 munu hafa verið veitt 8 lán og árið 1961 14 lán. Þar mun aðeins hafa verið um lánveitingar að ræða til Reykjavíkur eða stærstu staðanna, sem greiða Það mikið fé í sjóðinn, að þessir aðilar gátu raunverulega tekið fé úr eigin hendi. Í þessu frv. er, eins og ég sagði, ekki gert ráð fyrir Því að bæta úr tekjuþörf sjóðsins á neinn viðhlítandi hátt. Það er að vísu lagt til, að hið árlega framlag ríkissjóðs hækki lítið eitt og framlög bæjarfélaganna eða sveitarfélaganna á móti hækki einnig. En Það er vægast sagt mjög vafasamt að ætla að byggja starfsemi Þessa sjóðs einvörðungu á Því, að bæjarfélögin leggi fram fé til sjóðsins, Því að Það er vitað mál, að Þau geta ekki bætt á sig nýjum útgjaldaliðum sem neinu nemur. Þegar löggjöf eins og Þessi, sem hér er um að ræða, er tekin til endurskoðunar, Þá er Það furðulegt, að Það skuli ekki koma fram neinar till. um Það, sem aðalvandinn hefur snúizt um varðandi framkvæmd laganna áður. Það er látið í Það skína, að aðalbreyt. á I. frá því, sem áður var, eigi að verða sú, að nú eigi að hækka lánin til hvers einstaks aðila frá því, sem áður var. Rætt er um Það, að lánin megi fara upp í 90% af kostnaðarverði íbúðar, Þó ekki yfir 300 Þús. kr. á hverja íbúð. En eins og kunnugt er, hefur framkvæmdin verið Þannig að undanförnu, að hámark lána mun hafa verið 160 Þús. kr. En Það Þýðir auðvitað harla lítið að ákveða Það í lögunum, að hámarkslán megi vera upp í 300 Þús. kr. á íbúð, ef ekki er séð neitt fyrir nýrri tekjuöflun til útlánanna. Slík ákvæði eru auðvitað marklaus í framkvæmd. Það má öllum vera ljóst, að þau ákvæði í Þessu frv., sem gera ráð fyrir Því, að Þeir einir geti fengið lán úr sjóðnum, sem hafi ekki hærri tekjur en 65 Þús. kr. á ári miðað við 3 næstliðin ár, áður en lánið er veitt, og Þó 5 Þús. kr. til viðbótar fyrir hvert barn á framfæri, - Það er auðvitað augljóst mál, að aðilar með slíkar tekjur fá ekki risið undir háum lánum. Eða hvernig er hægt að hugsa sér Það, að aðili, sem t.d. hefði 75 Þús. kr. tekjur, gæti staðið undir láni samkv. núgildandi kjörum á lánum frá Þessu byggingarkerfi, - láni, sem nemur 300 Þús. kr.? Ég tel alveg sýnilegt mál, að vextir og afborganir af slíku láni og bein fastagjöld, sem hvíla á hverri íbúð að öðru leyti, hljóti að nema samkvæmt lánskjörunum, eins og Þau eru nú, a.m.k. 30 Þús. kr. á ári eða 2500 kr. á hverjum mánuði. Það sjá auðvitað allir, að aðili, sem má ekki hafa hærri tekjur en 70–75 Þús. kr., getur ekki staðið undir afborgunum og vöxtum og öðrum útgjöldum af sinni íbúð, sem nema 30 Þús. kr. á ári. Það er auðvitað alveg tómt mál að tala um slíkt. Það vita allir, að Það er óframkvæmanlegt. Ef á að halda sér stíft við Þetta tekjumark, þá er vitanlega óframkvæmanlegt að lána slíkum aðilum svona hátt lán, nema Þá vaxtakjörunum verið breytt, lánskjörin verði gerð hagstæðari. Og auðvitað er Það nauðsynlegt í sambandi við Þessa löggjöf. Það er alveg óhjákvæmilegt að ákveða, að vextir af Þessum lánum skuli ekki vera hærri en t.d. 3 eða 31/2%„ eins og Þeir voru, áður en „viðreisnarvextirnir“ komu til. En Það bólar ekki á Því við afgreiðslu Þessa máls, að hæstv. ríkisstj., sem stendur að flutningi málsins, hugsi sér að breyta Þessum ákvæðum l., sem fjalla um vaxtakjörin. Hún sem sagt virðist ætla að standa að framkvæmd málsins Þannig, að vextirnir skuli vera upp í 6%, Það skuli lána allt upp í 90% af byggingarkostnaði, Þó ekki yfir 300 Þús. á íbúð, og að tekjur einstaklingsins megi ekki vera hærri en 65 Þús. á ári og 5 Þús. á hvern aðila á framfæri. En Þegar Þetta allt er sett saman, Þá sjá menn, að Þetta er með öllu óframkvæmanlegt. Það getur enginn maður framkvæmt Þetta. 90% af byggingarkostnaðinum mundi að sjálfsögðu verða hærri upphæð en 300 Þús. kr. í flestöllum tilfellum, svo að Þar er auðvitað um blekkingu að ræða. En meira að segja 300 Þús. kr. lánsupphæðin fær ekki staðizt til Þess aðila, sem hefur ekki hærri tekjur en Þetta, ef hann á að greiða Þá vexti, sem í gildi eru nú. En hvernig er þá líklegast, að fari um framkvæmd Þessara mála? Jú, auðvitað fer um framkvæmdina á þann hátt, sem verið hefur. Það verða ekki veitt 300 Þús. kr. lán til neins aðila. Lánin verða auðvitað ekki höfð hærri en Þau hafa verið, 160 Þús. á íbúð eða Þar um bil. Sjóðurinn ræður ekki yfir tekjum til þess að veita slík lán, og það er auðvitað augljóst mál, að ef hinir tekjulægstu eiga að sitja fyrir lánunum, þá þýðir ekki að lána þeim hærra en þetta, eða þá að gripið verður til þess. eins og gert var reyndar áður, að Það var ekki heldur haldið sér við þetta tekjumark, sem sett var í lögunum. Þeir aðilar fengu einnig lán úr sjóðnum, sem höfðu miklum mun hærri tekjur ert ákveðið var í lögunum að miðað skyldi við. Nei, það, sem var auðvitað nauðsynlegt í sambandi við endurskoðun á þessari löggjöf, var það að bæta úr ágöllunum, sem augljóslega höfðu komið fram í framkvæmdinni, en ágallarnir voru þessir: Sjóðinn vantaði greinilega tekjur. vantaði fjármagn til frekari útlána. Sjóðinn vantaði fjármagn til þess að geta hækkað lánin úr 160 þús. kr. á hverju einstöku láni, eins og verið hafði nú um skeið, upp í t.d. 300 þús. kr. á íbúð eða jafnvel meira, til þess að fátækir menn gætu ráðizt í það að byggja samkvæmt lögunum og eignast íbúð, því að þeir, sem hafa yfir litlu fjármagni að ráða, þurfa að fá um 300 þús. kr. að láni með hagstæðum kjörum til þess að komast yfir íbúð. Og svo þurfti, ef átti að halda sér í framkvæmdinni við tekjuhámarkið, að gera lánskjörin mjög hagstæð, því að Þeir aðilar, sem eru í lægsta launaflokki, hafa ekki hærri laun en gert er ráð fyrir sem hámarkslaunum fyrir þá, sem eiga að koma til greina við úthlutun úr þessum sjóði, geta ekki staðið undir dýrum lánum, og af því var vitanlega alveg nauðsynlegt við endurskoðun Þessara laga að ákveða að lækka vextina til mikilla muna frá því, sem nú hefur verið. En ekkert af þessu er gert. Það eina, sem er gert, er, að það er hækkað svolítið það framlag, sem sveitarsjóðirnir eiga að leggja fram á ári hverju og framlag ríkisins þar á móti. En auðvitað dregur þetta sárastutt. En það er eins og hæstv. ríkisstj. haldi, að henni dugi Það í öllum málum að vera með sömu sýndarmennskuna, flytja frv. til breyt. á. ýmiss konar lögum, sem í gildi eru, segja jafnvel með slíkum frv.- flutningi, að nú sé búið að endurskoða löggjöfina, það hafi verið gert af sérstakri nefnd manna, þó að svo komi fram, að endurskoðunin sé harla lítils virði og breyt. í því frv., sem lagt er fram, nái svo til ekkert. Ég furða mig á vinnubrögðum eins og þessum. Nei, það er vissulega athyglisvert, að sú ríkisstj., sem hefur þó séð það, að byggingarstarfsemin á vegum byggingarsjóðs verkamanna hafði stöðvazt svo til alveg undir hennar stjórn. skuli ekki gera neinar ráðstafanir til þess að koma byggingum á vegum þessa sjóðs aftur af stað, þó að hún sé að gutla við það að endurskoða lögin. Það var vissulega þörf á því að gera aftur kleift að hefja byggingar á vegum þessa byggingarkerfis. Það hefði verið mikil þörf á því að sinna einmitt málefnum þeirra, sem hafa minnsta getu til þess að byggja yfir sig, þeirra, sem alts ekki ráða við það að byggja sér íbúðir með þeim lánum og með þeim lánskjörum, sem hægt er að fá hjá hinu almenna byggingarlánakerfi, því að það er auðvitað gefið mál, að þeir menn, sem hafa ekki hærri tekjur á ári en 60–70 þús. kr., eins og dýrtíð er nú orðin, ráða ekki við það að byggja sér íbúð, sem kostar 400–500 þús. kr., með lánum, sem eru ekki nema í kringum 100–150 þús., eins og hægt hefur verið að fá úr hinu almenna byggingarlánakerfi, en þar hafa hámarkslánin verið 100 þús. kr. fram til þessa, en er nú verið að gera ráð fyrir því, að þau verði að hámarki 150 þús. kr. Það er auðvitað alveg augljóst mál, að aðilar, sem hafa ekki hærri tekjur en þetta, geta ekki byggt samkvæmt Þeirri aðstoð, sem þar er að fá. Þeir þurfa að fá miklu meiri lán, og þeir þurfa einnig að geta fengið lán með hagstæðari lánakjörum en hægt er að fá hjá hinu almenna byggingarlánakerfi. Það hefði því vissulega verið mikið nauðsynjamál að gera byggingarsjóði verkamanna kleift að sinna lánbeiðnum frá þessum aðilum, frá hinum tekjulægstu, og geta lánað þeim allt að 300 þús. kr. út á íbúð með hagstæðum lánakjörum. En að bjóða þeim aðilum upp á slíkar sýndartill. eins og koma fram í þessu frv., það verður þeim lítið til gagns. Það er ómögulegt annað en hæstv. ríkisstj. hafi veitt því athygli, að sú hefur þróunin orðið í íbúðabyggingum síðustu tvö árin, að bygging íbúðarhúsnæðis hefur stórlega minnkað. Eins og ég sagði hér áður, hefur svo að segja tekið fyrir alta byggingarstarfsemi á vegum byggingarsjóðs verkamanna. En það hefur líka stórdregið úr framkvæmdum hjá þeim, sem hafa þó leitað til annarra um lánveitingar í þessum efnum. Ástæðan er auðvitað sú, að Það er nú miklum mun óhagstæðara fyrir þá, sem eru að brjótast í byggingum, að komast áfram en áður var, lánin frá húsnæðismálastjórn duga miklu lakar en þau dugðu áður, því að byggingarkostnaðurinn hefur stóraukizt og dýrtíðin hvílir með svo miklu meiri þunga á mönnum nú en áður, að menn hafa minna fé handa á milli til þess að ráðstafa til húsbygginga en þeir höfðu áður. Þetta hefur allt leitt til þess. að íbúðabyggingar hafa stórlega dregizt saman, og auðvitað sækir þetta út í hrein vandræði. ef ekki verður á veruleg breyting. En mér sýnist hins vegar, að tilgangurinn hjá hæstv. ríkisstj. í þessum efnum sé sá, að það á að segja frá því með miklum hávaða, eins og vant er í stjórnarblöðunum, að mikið aðhafist nú ríkisstj. í húsnæðismálum. Hún hafi látið endurskoða löggjöfina um byggingarsjóð ríkisins og hækkað þar lánveitingar út á hverja íbúð og heimildir byggingarsjóðsins til almennrar lántöku, og hún hafi látið endurskoða löggjöfina um verkamannabústaði og þar eigi nú að gera ráð fyrir Því að heimila lán til hvers einstaks upp í um 300 þús. kr. eða 90% - það eigi að stórauka lánin. Jú, það verður vist enginn vandi að segja frá þessu undir stórum fyrirsögnum og láta mikið yfir sér í þessum efnum, og það mætti kannske duga mönnum eitthvað stutta stund. t.d. í gegnum einar kosningar eða svo. En ég er hræddur um, að það verði heldur lítið um byggingarframkvæmdir út á þessar reglur. Ég er hræddur um, að það verði harla lítið úr því hjá mönnum, að þeir fái aukin lán til sinna framkvæmda samkv. því, sem ákveða á nú í þessu frv. Það er mjög hætt við Því, að þetta fari á þá leið, að menn verði blekktir hreinlega og lokkaðir eitthvað á stað út í byggingarframkvæmdir, sem þeir gera sér vonir um að fá aukin lán út á, en auðvitað engin aðstaða er til að veita aukin lán út á, á meðan ekki er aflað neins nýs fjármagns til sjóðanna, og komast menn þá harla stutt með byggingarframkvæmdir sínar, og er jafnvel hætt við því, að menn lendi þar í algerum vandræðum og tapi jafnvel því, sem þeir leggja fram. Ég tel, að þetta sé með öllu ósæmilegt, að standa þannig að þessum málum, eins og hæstv. ríkisstj. virðist hafa hugsað sér. Og það væri fyllilega þörf á því, að ríkisstj. léti þessar n. sínar, sem hún hefur haft til að endurskoða þessi lög, vinna upp verkið aftur og koma með einhverjar þær till. til úrlausnar í þessum málum, sem mættu verða að einhverju gagni, en ekki frv. í því formi, sem þetta frv. er t.d. í, sem felur raunverulega ekki í sér neina breyt. frá gildandi l., sem að neinu gagni mætti verða, því að þessi hámarkslán, 300 þús. á íbúð, breyta auðvitað engu frá gildandi lögum. í gildandi l. um verkamannabústaði voru ekki nein ákvæði, sem hömluðu gegn því, að einstök lán kynnu að verða 300 þús. kr. Það var fyllilega heimilt að veita mönnum 300 þús. kr. lán, jafnvel enn þá hærra lán en það. En ástæðan til þess, að það var ekki gert, var einfaldlega sú, að það var ekki fé til þess að lána út svo há lán, og meðan tekjur sjóðsins eru ekki auknar neitt sem heitið getur, þá er ekki frekar aðstaða til þess að hækka lánin en áður var. Það voru auðvitað ýmsar leiðir til þess að bæta úr fjárhag þessa byggingarsjóðs - byggingarsjóðs verkamanna. 2 fyrsta lagi hefði auðvitað verið mjög eðlilegt, svipað eins og með byggingarsjóð ríkisins, að þessi byggingarsjóður hefði fengið árlega fyrir milligöngu ríkisstj. lánað hjá Seðlabankanum nokkurn hluta af sparifjármynduninni í landinu, því að það er sanngjarnt og eðlilegt, að hluti af sparifjármynduninni í landinu gangi til íbúðabygginga. í öðru lagi hefði líka verið eðlilegt að ætla þessum sjóði einhvern nýjan tekjustofn - árlegan tekjustofn. Ýmislegt gat þar vitanlega komið til greina. Ég álít til dæmis, að það hefði ekki verið óeðlilegt, að einhver hluti af þeim háu sölusköttum, sem núverandi ríkisstj. hefur lagt á, hefði t.d. runnið í byggingarsjóð verkamanna. Það hefði líka mátt hugsa sér það, að þessi sjóður hefði fengið tekjur á þann hátt, að einhver lítill hluti, einhver lág prósenta hefði verið ákveðin af öllum innfluttum vörum til landsins og sjóðnum fengið slíkt sem tekjur á hverju ári um nokkurt tímabil. En það er enginn vafi á því, að sjóðurinn þarf að fá nýja tekjustofna, m.a. til þess að hann geti tekið á sig vaxtamismun, sem hætt er við að á hann kunni að falla vegna lántöku úr hinu almenna bankakerfi. Og þá er auðvitað enginn vafi á því, að það hefðu verið möguleikar fyrir milligöngu ríkisins að útvega þessum sjóði talsvert verulegt lán úr atvinnuleysistryggingasjóði, sem er orðinn öflugur sjóður og verkalýðssamtökin í landinu eiga, því að hann er byggður upp af peningum, sem áttu að vera raunverulegur hluti af kaupi verkamanna. Og það er enginn vafi á því, að það hefðu verið möguleikar á því að semja um það, að sá sjóður hefði látið allverulega fjárfúlgu á hverju ári um nokkurt tímabil sem lán til langs tíma til byggingarsjóðs verkamanna með mjög lágum vöxtum. Ég hefði talið ekki óeðlilegt, að sá sjóður legði fram einar 30–40 millj. kr. á ári til þessa byggingarkerfis, til þess m.a. að gera það kleift, að hægt væri að lána úr byggingarsjóði verkamanna hagstæð lán, einmitt til þeirra lægst launuðu í þjóðfélaginu. En það hefði líka verið mjög eðlilegt að breyta I. um verkamannabústaði þannig, að þau hefðu verið alveg ótvírætt þannig uppbyggð, að meðlimir verkalýðsfélaganna hefðu fyrst og fremst átt rétt til lána úr sjóðnum og að yfirstjórnin á þessum byggingarsjóði hefði þá fyrst og fremst verið í höndum verkalýðssamtakanna. Og þá efast ég ekkert um það, að þessi stóri og mikli sjóður, atvinnuleysistryggingasjóður, hefði fallizt á að veita þessu byggingarkerfi allveruleg lán með hagstæðum kjörum, því að það hefði auðvitað jafngilt beinum kjarabótum fyrir hina lægst launuðu í landinu, hefðu þeir átt kost á því að fá lán, sem nema allt að 90% af raunverulegum byggingarkostnaði íbúðar, til langs tíma og með lágum vaxtakjörum eða á svipuðum grundvelli og gert var ráð fyrir í upphafi í reglunum um verkamannabústaði og eins og Þau lög voru fyrst framan af framkvæmd. Þá var gert ráð fyrir því, að vextir af lánum sjóðsins væru aðeins í kringum 2%, og lánin voru þá veitt til 42 ára. Slík lán gera ekki mönnum það ókleift að standa undir afborgunum og vöxtum og öðrum gjöldum af meðalíbúð, en það virðist ekki vera, að neitt slíkt hafi vakað fyrir þeim. sem endurskoðuðu l. að þessu sinni, að skipa þessum málum á þessa lund. Ég vil við þessa umr. mótmæla því, að svona skuli vera staðið að málunum. Ég tel það mjög ósæmilegt og þó allra ósæmilegast, ef það er meining hæstv. ríkisstj. að skilja við málið á þann hátt, sem það lítur út nú, því að það getur ekki þýtt neitt annað en að vekja tálvonir og valda blekkingum. Það sjá auðvitað allir menn, að þó að tekjur þessa sjóðs samkv. þessum framlögum, sem gert er ráð fyrir í lögunum, verði í kringum 10–11 millj. kr. á ári, þá er hann alls ómegnugur til þess að standa undir því verkefni, sem honum er ætlað að sinna. En ef til vill vill hæstv. ríkisstj. segja, að þó að ekkert sé um Það ákveðið í l. að útvegað verði fjármagn til sjóðsins, þá muni hún eigi að síður reyna að útvega sjóðnum fjármagn, svo að hann geti haft þá starfsemi með höndum, sem l. gera ráð fyrir. En þá væri vitanlega eðlilegt, að hæstv. ríkisstj. skýrði frá því, hvers er að vænta í þeim efnum, því að lög hefur hún haft að undanförnu um verkamannabústaði, sem gert hefðu það kleift á allan hátt að hækka lánin og koma lánunum til hinna lægst launuðu, samkv. lögunum óbreyttum eins og þau voru, ef aðeins hún hefði útvegað byggingarsjóði verkamanna aukið fjármagn. Það þurfti í rauninni ekkert að gera annað en það, og því er sú endurskoðun, sem felst í þessu frv., í rauninni harla lítils virði. Þetta sýndi sig alveg greinilega í tíð vinstri stjórnarinnar, þegar nýtt líf færðist í þetta byggingarkerfi, að þar þurfti ekki annað til en að útvega sjóðnum nokkurt nýtt fjármagn. Þá var hægt að veita miklu fleiri lán en áður höfðu verið veitt, og þá var hægt að hefja byggingar á vegum sjóðsins á miklu fleiri stöðum en áður hafði þekkzt. Ég skal ekki ræða um þetta mál lengur nú að sinni, enda er langt liðið á nóttu, og það virðist vera, að hæstv. ríkisstj. telji það í fullu samræmi við þetta mál, að þreyta hér umr. um það langt fram eftir nóttu, en ætla því ekki neinn umræðutíma á eðlilegum fundartíma að degi til. En ég tel nú hins vegar, að þetta mál, sem hér liggur fyrir, sé svo stórt eða um svo þýðingarmikið málefni að ræða, þó að þetta frv. leysi ekki vandann á neinn hátt, að þá hefði verið full ástæða til þess, að það yrði rætt hér á venjulegum fundartíma og á þeim tíma, sem þm. almennt geta hlýtt á umr. um málið, og tekið á því á allt annan hátt en tekið er á því samkv. þessu frv.

Einar Ingimundarson Hæstv. forseti. í fjarveru frsm. allshn. get ég skýrt frá því, að síðan mál þetta var hér síðast til umr., hafa n. borizt umsóknir frá Þremur aðilum um ísl. ríkisborgararétt, og með því að þeir fullnægja allir þeim skilyrðum, sem n. hefur sett fyrir veitingu ríkisborgararéttar, hefur hún tekið upp í till. sínar á þskj. 582 nöfn þeirra og leggur til, að brtt. á þessu þskj. verði samþ.

Frsm. (Gísli Guðmundsson) Hæstv. forseti. Sjútvn. hefur haft til meðferðar frv. á þskj. 386 um breyt. á lögum nr. 89 5. júní 1947, um fiskimálasjóð, og er álit n. prentað á þskj. 544. Efni frv. er að gera breyt. á 5. gr. laganna, en hún hljóðar svo, með leyfi hæstv. forseta: „Fiskimálasjóður má veita viðbótarlán gegn síðari veðrétti til stofnunar alls konar fyrirtækja, er horfa til eflingar fiskveiðum og hagnýtingu sjávarafurða, og séu lán þessi einkum veitt til þeirra staða, þar sem er tilfinnanleg vöntun slíkra fyrirtækja, en lítið fjármagn fyrir hendi. Hvert þessara lána má ekki fara fram úr 25% af stofnkostnaði fyrirtækisins og ekki að viðbættum lánum með betri veðrétti nema meira en 85% af stofnkostnaði. Engin lánveiting má nema yfir 150 þús. kr. Lánskjörin séu þau sömu og hjá Fiskveiðasjóði Íslands.“ Breytingin, sem frv. fjallar um, er þess efnis, að hámark lánanna úr fiskimálasjóði verði hækkað úr 150 þús. kr. upp í 400 þús. kr., og eru sjútvn: menn sammála um að mæla með þeirri breytingu. Í sambandi við athugun þessa frv. hefur n. aflað sér ýmissa upplýsinga um starfsemi fiskimálasjóðs og m.a. haft til athugunar reikninga sjóðsins frá því um 1950 til 1961. Fiskimálasjóður hefur nú starfað um rúmlega aldarfjórðungs skeið með því nafni, og voru ákvæði um hann sett fyrst árið 1935, Þegar lögunum um fiskimálanefnd, útflutning á fiski, hagnýtingu markaða o.fl. var breytt. Sjóðnum var þá ætlað, samkv. þeim lögum, að standa straum af ýmiss konar starfsemi í sambandi við athugun á nýjum mörkuðum og nýjar aðferðir við verkun á fiski. Enn var þessum lögum breytt árið 1937 og verkefni sjóðsins þá nánar afmarkað. Skal það ekki rakið. En eftir stríðið, eða árið 1947, var lögunum um fiskimálanefnd, útflutning á fiski, hagnýtingu markaða o.fl. breytt mjög verulega og afnumin ýmis ákvæði í lögunum varðandi útflutning á sjávarafurðum. En eftir stóðu þau lög, sem nú gilda um fiskimálasjóð, og er honum í þeim lögum ætlað það hlutverk, sem fram kemur í gr., sem ég las hér áðan. Fiskimálasjóður hefur, eftir því sem fram kemur í upplýsingum, sem n. hefur fengið frá stjórn sjóðsins eða skrifstofu, veitt samtals um 460 lán fram til síðustu áramóta og auk Þess nokkur á þessu ári, og voru útistandandi í lánum um síðustu áramót 31.6 millj. kr. Auk þess hefur svo sjóðurinn veitt styrki. Ég ætla, að tekjur sjóðsins hafi verið síðustu tvö árin kringum 6 millj, hvort árið og að af þeirri upphæð muni um 1/3 hafa verið varið til styrkja og 35 til lánveitinga eða því sem næst. Það kemur fram við athugun á skrá um skuldunauta, sem fylgir reikningum sjóðsins, að sjóðurinn hefur veitt lán til svo að segja allra eða kannske allra verstöðva í landinu, þannig að starfsemi hans hefur verið mjög útbreidd og komið mörgum að gagni. Það er óhætt að segja, að þetta hafi verið hin þarfasta lánsstofnun. Hann hefur veitt lán sín út á síðari veðrétt, þegar þeir, sem voru að reyna að koma upp fyrirtækjum til verkunar og vinnslu á afla, höfðu tæmt aðra lánsmöguleika, og þar með hafa lánveitingar sjóðsins áreiðanlega oft og tíðum ráðið úrslitum um það, að hægt var að koma upp slíkum fyrirtækjum, svo sem hraðfrystihúsum, fiskimjölsverksmiðjum, lifrarbræðslum eða fiskverkunarstöðvum o.s.frv., til hagsbóta fyrir sjávarútveginn í þeim byggðarlögum, sem þar eiga hlut að máli. Sjóðurinn hefur jafnan látið sér nægja síðari veðrétt, og má þá kannske segja, að stundum hafi getað orkað tvímælis um það, hvort lánin mundu greiðast, en veðréttur þessarar þörfu stofnunar hefur í raun og veru verið framtið sjávarútvegsins og hlutaðeigandi byggðarlaga. Þess er að vænta, að þessi breyting geti orðið til þess að efla enn þessa starfsemi, en til þess þyrfti sjóðurinn að sjálfsögðu á komandi tímum að fá meira fjármagn í hendur en hann nú fær. En eins og ég sagði áðan, þá leggur nefndin einróma til, að frv. verði samþ. óbreytt.

Gísli Jónsson Hæstv. forseti. Mál það, sem hér er til umr. á þskj. 275 og nú er til 2. umr., hefur verið athugað í heilbr.- og félmn. og gefið út um það nál. á þskj. 547. Er lagt þar til, að frv. verði samþ. óbreytt. Ég hef, síðan ég kom heim, athugað umsagnir, sem sendar hafa verið n., og vil leyfa mér að benda á, að í síðustu umsögn frá landlækni gerir hann till. um, að 4. gr. frv. verði breytt þannig, að í stað orðsins „landlæknir“ komi: ráðherra. Mér þykir eðlilegast, að sett verði inn í frv., að það sé ráðh., sem veiti þá undanþágu, sem þar um ræðir. Að sjálfsögðu verður það gert eftir tilmælum landlæknis í hvert skipti, en að athuguðu máli þykir þetta réttara. Ég vil því leyfa mér að bera fram skriflega brtt. við 4. gr. frv., að í stað orðsins „landlæknir“ komi: ráðherra - og leyfi mér að leggja hana hér til hæstv. forseta. Ég sé ekki ástæðu til að ræða þetta mál að öðru leyti. Það eru allir sammála um, að þetta mál nái fram að ganga, og þessi brtt., sem hér er borin fram, er aðeins til að leiðrétta sjálfsagt atriði í frv. Ég legg svo til, að frv. verði þannig samþ. og afgr. frá þessari hv. deild.

Gísli Jónsson Hæstv. forseti. Á undanförnum árum hafa verið borin fram frv. um breyt. á lögum um greiðslu kostnaðar við skóla, sem þó hafa eigi náð fram að ganga. Ég hef hér á þinginu fyrr rætt þessi mál allýtarlega og enn fremur við hæstv. menntmrh., sem jafnan hafði tjáð mér, að hann mundi fallast á að leysa þetta mál á þann hátt, að viðunandi yrði fyrir héruðin. En eins og kunnugt er, þá er þeim héruðum, sem standa nú undir héraðsskólunum, það ofurefli að kosta rekstur skólanna og byggingu undir þeim ákvæðum, sem núgildandi lög kveða á um, enda er breytingin orðin sú, að þessir skólar eru að sáralitlu leyti sóttir af nemendum úr héruðunum, og þess vegna hafa raunverulega héruðin tekið á sig að greiða kostnað af skólagöngu annarra en sinna eigin íbúa. Þegar ég vék af þingi um daginn til þess að dveljast við störf í Norðurlandaráði, kom hv. alþm. Sigurður Bjarnason, eins og kunnugt er, í minn stað og flutti þá frv. ásamt Gunnari Gíslasyni, Friðjóni Þórðarsyni og Jóni Kjartanssyni á þskj. 434 um þetta mál, þ.e. breyting á skólakostnaði. Þetta frv. hefur svo farið til menntmn. og gegnum 2. umr. og er nú komið til 3. umr. hér í þessari hv. deild. Við nánari athugun á því frv. og í samráði við hæstv. ríkisstj. hefur orðið samkomulag að gera allvíðtæka breytingu á frv., og hún er í því fólgin, að 1. gr. verður látin falla niður og 2. gr. falli niður. Við 3. gr. aftan við 1. málsgr. 18. gr. laganna bætist ný málsgr., svo hljóðandi: „Heimavistarskólar gagnfræðastigs (héraðsskólar), sem nú eru starfræktir að Laugarvatni, Laugum, Núpi, Reykholti, Reykjanesi, Reykjum og Skógum, skulu þó vera séreign ríkisins. Skulu sveitarfélögin afhenda ríkissjóði skuldlaust og kvaðalaust sinn hluta í áföllnum kostnaði þeirra, eins og hann er í árslok 1961.“ Og svo við 4. gr., að gr. falli niður, og við 5. gr., greinin orðist þannig: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Fljótt á litið sýnist hér vera um allmikla breytingu að ræða á frv., en það er þó meira formsatriði. Efnisbreytingin er sú, að í stað þess að gera þær breytingar á rekstrarkostnaði og hlutföllum í kostnaði héraðanna í byggingu og rekstri skólanna, þá er orðið samkomulag um það, að ríkissjóður yfirtaki þessa 7 skóla í landinu, sem hér um ræðir, að fullu og öllu og kosti að öllu leyti starfrækslu þeirra frá því í árslok 1961. Mér þykir rétt að geta þess, að þegar þetta mál var til umr. hér í fyrra og var rætt við hæstv. menntmrh. og fjármálaráðunaut skólanna, Aðalstein Eiríksson, þá bar ég fram sams konar tillögu og hér er borin fram nú, en þó með þeim breytingum, að það væri gefið á vald viðkomandi héraða, hvort þau vildu afhenda skólana með þeim skilyrðum, sem hér er tekið fram. Nú hefur verið leitað álits þeirra aðila, og eftir því sem mér er tjáð, munu þeir allir vera fúsir til þess að afhenda skólana gegn því, að ríkið taki að sér allan rekstur framvegis, og þeir afhendi því sinn hluta kvaðalaust, eins og fram er tekið í tillögunni. Við lítum svo á, sem höfum barizt fyrir þessu máli, að hér sé mjög heppileg lausn fengin á máli, sem lengi hefur verið rætt um og deilt um hér í þinginu, og væntum þess, að hv. deild samþykki frv. eins og það liggur fyrir. Ég vil leyfa mér að flytja hæstv. menntmrh. þakkir fyrir þann skilning, sem hann hefur sýnt þessu máli, svo og hæstv. fjmrh., sem hefur fallizt á, að ríkissjóður tæki að sér þann kostnað, sem af þessu leiðir, og eins allri hæstv. ríkisstj. fyrir að hafa leyst þessi mál á þennan hátt, sem nú hefur verið gert, og er það ósk, að málið mætti ganga hratt einnig í gegnum Ed. og verða að lögum hér á þessu þingi. Ég vil geta þess, að ég hef rætt um þetta við flm. þá, sem ég hef náð í, og ýmsa aðra aðila, sem hlut eiga að máli og eru staddir í þinginu, og hafa allir fallizt á, að þetta væri heppileg lausn á málinu.



Herra forseti. Á fundi, sem Fjórðungsþing Vestfjarða hélt s.l. haust með þm. Vestfirðinga, var samþykkt ályktun þess efnis að fela Vestfjarðaþingmönnum að freista þess að fá því framgengt við ríkisvaldið, að rekstur héraðsskóla yrði kostaður að öllu leyti af ríkinu. Þetta byggðist á því, að rekstur héraðsskólanna á Vestfjörðum: Reykjaskóla í Hrútafirði, hann má telja þar til, Reykjanesskóla og Núpsskóla í Dýrafirði, hafði reynzt þungur í skauti þeim héruðum, sem að þessum skólum standa, og eftir því sem skólunum fjölgaði, höfðu þau héruð færzt saman, sem stóðu að rekstri hvers skóla um sig. Þetta mál var rætt í hópi Vestfjarðaþingmanna snemma á þinginu og 1. þm. Vestf. falið að ræða það við menntmrh., og skýrði hann okkur svo frá oftsinnis, þegar hann var að því spurður, að frv. um þetta væri rétt ókomið frá hæstv. ríkisstj. og hefði menntmrh. lofað því, að frv. um þetta kæmi. En vikur og mánuðir liðu, og ekkert slíkt frv. kom. Skömmu áður en hv. 1. þm. Vestf. fór á fund Norðurlandaráðs, spurði ég hann að þessu, og sagði hann þá, að enn stæðu málin svo, að hæstv, menntmrh. teldi, að frv. frá sér um þetta efni væri rétt ókomið. Svo liðu örfáir dagar og hv. þm. Sigurður Bjarnason tók sæti þm. og bar þá fram slíkt frv., það frv., sem hér er á þskj. 434, án alls samráðs við aðra þm. Vestf., en ásamt flokksbræðrum sínum, Gunnari Gíslasyni, Friðjóni Þórðarsyni og Jóni Kjartanssyni. Þetta er ekkert stóratriði, en þó fannst mér þetta þá mjög óviðkunnanlegt; að málið var í höndum Vestfjarðaþingmannanna og var talið vera í höndum ríkisstj., þannig að Vestfjarðaþm. biðu aðeins eftir því, að ríkisstj. flytti málið, en svo var það flutt í frumvarpsformi með öðrum þm., en án nokkurs samráðs við samþingismennina á Vestfjörðum. Það var út af þessu, sem ég beindi þeirri fsp. til hæstv. menntmrh., þegar þetta frv. kom hér til 1. umr., hvort þetta væri það frv., sem hæstv. menntmrh. hefði margsinnis lofað í vetur. Hann var hér í hv. deild, en svaraði engu, um það fékkst engin vitneskja. Nú hefur málið verið athugað í nefnd og tekið allmyndarlegri breytingu, myndbreytingu svo rækilegri, að sjaldgæft mun vera, að frv. breytist því líkt, en verður þó að telja, að efni þess komist í hófu. Það hefur nú oftast verið litið svo á hér á Alþingi, að í 1. gr. fælist meginefni frv., og fyrsta breytingin við þetta frv. er sú, eins og hér var gerð grein fyrir áðan, að 1. gr. falli niður, en ekki nóg með það, einnig 2. gr. á að falla niður, og 3. gr. fær ekki að standa óbreytt, heldur á að koma við hana viðbót. Þá er maður nú kominn langleiðina í gegnum frv., því að svo er eftir 4. gr., sem er tilvitnun í það, að ákvæði laga nr. 18 frá 1958 skuli falla niður að því er tekur til heimavistarskóla gagnfræðastigsins, innan sviga: héraðsskóla. Og svo 5. gr. um, að ákvæði laga þessara skuli gilda frá 1. jan. 1962. En breytingin, sem gerð er á 3. gr., er sú, að heimavistarskólar gagnfræðastigs (héraðsskólar), - þ.e.a.s. þetta á ekki að ná til hinna almennu gagnfræðaskóla, ekki neinna þeirra, ekki þó að þeir séu heimavistarskólar, heldur, skilst mér, skýringin þarna innan sviga, héraðsskólar, virðist eiga að takmarka þetta við hina svonefndu héraðsskóla, en að skilningi fræðslulaga geta þetta hvort tveggja verið gagnfræðaskólar, - sem nú eru starfræktir að Laugarvatni, Laugum, Núpi, Reykholti, Reykjanesi, Reykjum og Skógum, skuli vera séreign ríkisins. Skuli sveitarfélög afhenda ríkissjóði skuldlaust og kvaðalaust sinn hluta í áföllnum kostnaði þeirra, eins og hann er í árslok 1961. Nú er ég ekki svo nákunnugur fjárhagsástandi skólanna sem fyrirtækja, hvort vegna niðurlagsins á þessari grein leiði það, að héruðin verði að borga upp mikið af skuldum, sem hvíli á stofnununum, eða hvort í þessu felist það, að ríkið taki við stofnununum með þeim skuldum og inneignum eða þeim fjárhag, sem þær nú hafa. Mér skilst þó, að sveitarfélögin verði að gera alveg hreint borð, ekki aðeins afhenda stofnanirnar eins og þær standa, heldur verði að borga upp skuldirnar, sem hvíla á skólunum, að þeirra hluta, því að það á að afhenda þær ríkissjóði skuldlaust og kvaðalaust, að því er snertir hluta sveitarfélaganna, skv. uppgjöri í árslok 1961. Þetta mundi ég nú óska að fengist skýrt nánar, því að nokkru máli skiptir það, hvort e.t.v. mörg hundruð þúsunda eða jafnvel milljóna fúlgur verða að greiðast af sveitarfélögunum við afhendingu skólanna, þegar þetta frv. tekur gildi, ef það verður að lögum. Ég held, að þarna séu allir nú starfandi héraðsskólar teknir með. Ég held það. Ég man ekki eftir, að það vanti þarna neinn í upptalninguna, því að Eiðaskóli er nú þegar eign ríkisins og hefur verið frá því að hann sem búnaðarskóli var gefinn ríkinu. Hins vegar er ég hræddur um, að héraðsgagnfræðaskólar, gagnfræðaskólar, sem væru heimavistarskólar, það muni koma óskir um það, að þeir verði þá ríkiseign líka að þessu frv. samþykktu. Því er ekki að neita, að þrátt fyrir að niður sé felld 1. gr. frv. hv. þm. Sigurðar Bjarnasonar og 2. gr. og 3. gr. gerbreytt og 4. gr. felld niður og 5. gr. orðuð um, þannig að ekkert stendur eftir af frv. nema nokkrar línur í 3. gr., þá virðist í þessu frv. svona breyttu nást meginhlutinn af því, sem okkur þm. Vestf. var falið að reyna að ná fram og við gerðum okkur vonir um að fengist leyst með stjórnarfrv. frá hæstv. menntmrh., en aldrei hefur komið og engin svör fengust um í sambandi við þetta mál, þegar það var hér lagt fram. Málið hefur því skýrzt svona í meðförunum af sjálfu sér, þó að einhverjar fæðingarhríðir hafi bersýnilega farið fram í sambandi við svona gagngera umbreytingu á frv. Ég geri ráð fyrir því, að því megi treysta, að hæstv. ríkisstj. ætli þessu frv. líf og að það nái fram að ganga á þessu þingi. Þó að það bæri þannig að og ekki að öllu leyti að því er snertir flutninginn út frá félagslegum skyldum, ef menn hafa tekið mál sameiginlega að sér, þá hefur þó úr þessu rætzt svo, að við má una. Ég skal ekki fjölyrða frekar um þetta, en mundi vilja óska þess, að hv. frsm. gæfi á því skýringu, sem felst þarna í niðurlagsorðum 3. gr., eftir að henni hefur verið breytt, hvað felist í því, að sveitarfélögin skuli afhenda ríkissjóði skuldlaust og kvaðalaust sinn hluta í áföllnum kostnaði þeirra, eins og hann er í árslok 1961.

Frsm. meiri hl. (Jón Kjartansson) Hæstv. forseti. Allur hernaður og vopnaburður er svo fjarri skapi okkar Íslendinga, að við eigum margir hverjir erfitt með að átta okkur á því í fyrstu, að nauðsynlegt sé að gera slíkar ráðstafanir sem í þessu frv. felast. En þess er að gæta, að við getum engu ráðið um það, hvað aðrar þjóðir gera í þessu efni. Og það getur ekki farið fram hjá okkur, að mikið vantar á, að friðsamlegt sé í heiminum nú. Þvert á móti, allt logar í úlfúð og þrasi þjóða á milli, öll stórveldin keppast við að koma sem mestu af drápsvopnum í sina vörzlu. Það má því segja, að stórfelld stríðshætta vofi yfir, hvenær sem er, ef stórveldin geta ekki komið sér saman um allsherjarafvopnun og bann við notkun kjarnorkuvopna. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er nýmæli í okkar löggjöf. Að vísu voru sett lög hér 1941 um ráðstafanir til loftvarna og annarra varna gegn hættum af hernaðaraðgerðum annarra þjóða (sbr. lög nr. 52 27. júní 1941). Þetta voru einungis heimildarlög, og Reykjavík ein notaði heimild laganna. Loftvarnanefnd borgarinnar vann mikið og gott starf, einkanlega í hjúkrunar- og líknarmálum. Hún keypti mikið af alls konar hjúkrunargögnum, sem geymd eru á öruggum stöðum hér í bænum og í nágrenni bæjarins. Má segja, að hér hafi giftusamlega til tekizt, því að þessi hjúkrunartæki hafa stórhækkað í verði, síðan þau voru keypt inn. Nú er nokkuð síðan loftvarnanefnd hætti störfum, og hefur ekkert verið aðhafzt í þessum málum síðan. Þetta frv. er miklu víðtækara en lögin frá 1941. Það nær til alls landsins, og verða almannavarnir undir yfirstjórn dómsmrh. En með almannavörnum er stefnt að því að forða frá manntjóni og eigna, sem af hernaði eða árás kynni að leiða. M.ö.o.: almannavarnir stefna að því að bjarga mannslífum. En það er ekki einungis tjón af völdum hernaðar, sem almannavarnir ná til. Það segir svo einnig í 2. mgr. 1. gr., að beita megi almannavörnum, ef tjón vofir yfir eða hefur orðið af náttúruhamförum eða annarri vá. Þetta er ákaflega þýðingarmikið í okkar eldfjallalandi. En það þarf ekki beinar hernaðaraðgerðir hér á landi til þess, að hætta geti steðjað að okkur Íslendingum. Hætta getur einnig steðjað að okkur, ef stórþjóðirnar fara á ný að sprengja vetnissprengjur eða atómsprengjur í lofti. Þá er það hið geislavirka úrfall, sem hættan stafar af. Það er því einn þáttur almannavarna að rannsaka og mæla geislavirkt úrfall og leiðbeina almenningi til varnar gegn þeirri hættu, sem af því getur stafað. Þessi þáttur hefur stórmikla þýðingu fyrir þjóðina alla. Heilbr.- og félmn. hefur rætt þetta mál á mörgum fundum. Hún kvaddi á sinn fund lögreglustjórann í Reykjavík og borgarlækninn. Fékk nefndin hjá báðum þessum mönnum mjög mikilsverðar upplýsingar. Einnig mætti hjá nefndinni framkvæmdastjóri Sambands sveitarfélaga. En þar sem stjórn sveitarfélaga er í þann veginn að koma saman, þá óskaði framkvæmdastjórinn eftir að mega leggja þetta mál fyrir stjórnina, og hún mundi geta komið að sínum athugasemdum, áður en málið færi út úr þinginu. Heilbr.- og félmn. gat ekki orðið sammála um afgreiðslu málsins. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþykkt óbreytt. Ég skal geta þess, að nefndin hefur óbundin atkv. um brtt. á þskj. 406.

Fram. 1. minni hl. (Hannibal Valdimarsson) Hæstv. forseti. Það er tiltölulega skammt síðan útbýti var hér á Alþingi allstórri bók, sem heitir: „Frumvarp til laga um almannavarnir“. Þetta er í fyrsta lagi frumvarpsbálkur allmikill í nokkuð mörgum höflum, einum 6 köflum. Fyrsti kaflinn er um almenn ákvæði. Annar kafli frv. er um skipulag almannavarna. Þriðji kaflinn er um hjálparlið. Fjórði kafli er um einkavarnir. Fimmti kaflinn er um flutning fólks af hættusvæðum. Og sjötti og lokakaflinn er um ýmis ákvæði. Þessu mikla frv. fylgja svo aths., eins og venjulegt er. En það er ekki nóg. Efni þessa frv. er að mörgu leyti, eins og hv. frsm. meiri hl. heilbr.-og félmn. sagði hér áðan, allfjarlægt hugsunarhætti Íslendinga, og þarf því að útlista málið allvel fyrir þeim. Auk skýringanna, sem fylgja um einstakar greinar, eru svo nokkur fskj. með frv. Það er í fyrsta lagi skýrsla loftvarnanefndar Reykjavíkur allt frá því í desember 1956 um víðtækt starf þessarar nefndar. Þar á meðal eru undirkaflar í þeirri skýrslu um stjórn stöðva, aðvörunarkerfi, fjarskipti, hjúkrunar- og líknarmál, eldvarnir og loftvarnabyrgi, birgðageymslur, hjálparsveitir og ýmislegt fleira. Og enn fylgir hér bréf loftvarnanefndar Reykjavíkur frá því í október 1961 og svo gífurlega mikil upplýsingaskjöl frá tveimur erlendum sérfræðingum. Þar er fyrst að telja álitsgerð norsks hershöfðingja, Holtermanns að nafni. Hann fræðir okkur þar um ýmiss konar viðvörunarstarfsemi, skýlingu, myrkvun og skipulagningu almannavarna, um geislavirkt úrfall, auka- eða aðstoðarsjúkrahús og margt fleira. En þegar búið er að sjá fyrir fræðslu um hernaðarlegu hliðina, þá kemur hér fjórða fskj. frá dönskum lækni, Toftemark að nafni, og hans fræðsluritgerð er upp á margar síður, þó fyrst og fremst um aðgerðir Dana í þessum efnum, en þó einnig ráðleggingar til okkar út frá hans sérfræðisjónarmiði. Þannig var þetta mál lagt fyrir, og má segja, að þar sé mikill pappír og mikið lesmál, en hins vegar naumur tími til þess að kryfja þetta mál til mergjar, eins og fleiri mál, sem nú berast hv. Alþingi til meðferðar og úrlausnar. Þetta kemur allt í einu eiginlega, og gefst mjög naumur tími til þess að kynna sér málin. Ég verð að játa það t.d. fyrir mitt leyti, að ég hef ekki haft tíma til að lesa þessar fræðsluritgerðir, sem hér með fylgja, hvorki hershöfðingjans norska né danska læknisins, og hefði mér þó ekki veitt af til þess að kynnast þessu máli rækilega og þeim aðgerðum, sem hér er lagt til að verði heimilaðar í íslenzkum lögum. Sannast sagna er það, eins og hv. frsm. meiri hl. drap á, að hugur minn er allfjarlægur og lítið innstilltur á þær skelfingar, sem menn hljóta að reikna með að séu yfirvofandi, til þess að þeir vilji leggja tugi milljóna króna til varúðaraðgerða og ráðstafana í sambandi við almannavarnir, því að það yrði niðurstaðan, ef heimildir þessa frv. væru notaðar eitthvað í námunda við það að fullu. Það er áreiðanlegt, að það yrðu margra millj. útgjöld, sem því fylgdu að framkvæma heimildir þær, sem felast í þessu frv. Rétt er það, sem hv. frsm. meiri hl. sagði, að nokkrir fundir voru haldnir um þetta mál í heilbr.- og félmn. Frv. sjálft var fyrst lesið, og menn ræddust við um efni þess, en að öðru leyti var ekki tími til að fara í gegnum þau fskj., sem því fylgdu. Samkomulag varð um að þiggja það, að lögreglustjórinn í Reykjavík og borgarlæknirinn í Reykjavík kæmu á fund nefndarinnar og gæfu upplýsingar og svöruðu spurningum, sem fyrir þá yrðu lagðar, og einnig formaður Sambands íslenzkra sveitarfélaga, Jónas Guðmundsson, og það gerðu þeir. Þeir mættu á fundi hjá n. og ræddu nokkuð um málið. Einna helzt ræddu þeir um aðgerðir loftvarnanefndar Reykjavíkur og skýrðu frá því, hver hefði orðið niðurstaðan af því margra ára starfi. Menn minnast þess sjálfsagt, að í nokkuð mörg ár var á fjárlögum íslenzka ríkisins í millj. kr. á ári, - til loftvarna, held ég, að liðurinn hafi heitið, - og mun Reykjavíkurborg einnig hafa lagt fram, að mér er tjáð, 750 þús. kr. á ári til loftvarna, þangað til fyrir nokkrum árum, að þessi milljónarliður var felldur niður af fjárlögum, og mun þá Reykjavíkurborg einnig hafa skömmu síðar eða samtímis fellt niður sínar fjárveitingar til þessarar starfsemi. Þessir sérfræðingar greindu nokkuð frá því, hver hefði orðið árangurinn af þessum fjárframlögum ríkis og Reykjavíkurborgar. Þetta munu hafa orðið nokkuð margar millj. kr. og okkur var skýrt frá því, að þessu fé hefði aðallega verið varið þannig, að keyptar hefðu verið dýnur og koddar og að mér skilst ýmiss konar sjúkragögn, og hefði þessu verið komið fyrir í geymslu á nokkrum stöðum, aðallega á þrem stöðum, þó mun það vera eitthvað víðar. Og þessir sérfræðingar töldu, að þessi gögn væru öll nothæf. Fyrstu gögnin, sem hefðu verið keypt, hefðu verið miðuð við það, að þau stæðust þær kröfur, sem gerðar væru til slíkra gagna á sjúkrahúsum, bæði að því er snertir rúm og dýnur, en seinna hefði verið horfið frá því að hafa þetta svo vandaðar og dýrar vörur, og hefðu seinni árin aðallega verið keypt inn gögn, sem búast mætti við að yrðu notuð í „primitivu“ húsnæði og þar sem skemmdarhætta væri nokkur, og yrði því ekki notkun þeirra langæ. Mér skilst því, að þarna muni vera nokkuð miklar birgðir af minna vönduðum vörum, sem mundu ekki gagna til notkunar t.d. á sjúkrahúsum. En fullyrt var, að þessar vörur, sem munu hafa verið keyptar fyrir milljónafúlgur, muni vera í nothæfu húsnæði, þar sem þær skemmist ekki, og þetta sé þannig sá árangur, sem þarna liggur fyrir. Við eigum heilmikið af rúmstæðum og dýnum, ef til slíkra hluta þyrfti að grípa. Ekki veit ég, hvort ég get tekið undir ummæli hv. frsm. meiri hl., að svo giftusamlega hefði tekizt til, að þessi gögn mundu kosta miklu meira fé, ef þyrfti að kaupa þau núna. Ég álít, að það sé heldur ógiftusamlegt, að þróun í verðlagsmálum hjá okkur skuli hafa orðið slík, að þetta sé kannske eitt af því fáa, sem hefði staðizt áhrif tveggja gengislækkana og sé þannig í fullu verðgildi enn þá miðað við það, sem var fyrir gengislækkanirnar. En þetta er sem sagt þannig, að e.t.v. er þetta nokkurs virði. Þó efa ég stórlega, að það sé þeirra milljóna virði, sem til þess var varið á miklu ódýrari tímum. Það er vissulega satt, sem hv. frsm. meiri hl. sagði, að þegar borin eru saman við þetta frv. lögin frá 1941 um loftvarnir, þá eru þau miklu umfangsminni og framkvæmd þeirra leiðir af sér margfalt minni kostnað en þetta frumvarpsbákn um almannavarnir. Loftvarnalögin gera aðallega ráð fyrir einhverjum aðgerðum að því er snertir Reykjavíkurborg, en þetta frv. hins vegar, eins og hér var sagt áðan, aðgerðum, sem ná til landsins alls - þjóðarinnar allrar. Það dylst engum, að kostnaðurinn, sem af framkvæmd heimildanna í frv. mundi leiða, leggst bæði á ríkissjóð og sveitarsjóðina. Ég vakti strax athygli á því, að þær upphæðir gæti orðið býsna stórar, sem sveitarfélögunum væri ætlað að greiða, ef heimildir frv. yrðu notaðar, og það væri því mjög sanngjarnt, þar sem þetta mál væri mjög stórt í sniðum, hefði komið undir þinglok til meðferðar þingsins og þannig ekki gefizt neinn kostur á að senda það til umsagnar sveitarfélögunum, að afgreiðslu þess yrði nú frestað og það sent til umsagnar sveitarstjórnum víðs vegar um land. Að þeim fengnum í upphafi næsta þings væri mjög eðlilegt að taka málið aftur til meðferðar og sjá þá, hvernig það kynni að blasa við sveitarstjórnunum, sem að sínum hluta eiga að bera kostnað af framkvæmdum og ráðstöfunum. Þetta fékk strax lítinn byr í nefndinni. Hv. meiri hl. hafði bersýnilega fyrirmæli um það, að þessu máli ætti að hraða, það ætli að afgr. það á þessu þingi fyrir þinglok, og fékkst ekki tekið undir það að senda málið til umsagnar sveitarstjórnunum. En á þeim fundi, sem formaður Sambands ísl. sveitarfélaga mætti á, upplýsti hann, að um það bil að viku liðinni ætti að koma saman fundur hjá stjórn og fulltrúaráði Sambands ísl. sveitarfélaga, skildist mér, og mundi hann þá leggja þetta frv. fyrir fundinn og leita eftir afstöðu fulltrúanna til málsins. Sjálfur upplýsti hann, að hann hefði ekki séð frv. fyrr en þarna á þessum fundi og væri því alveg óviðbúinn því að lýsa afstöðu sinni til þess. Sérfræðingarnir, sem þarna voru mættir, borgarlæknir og lögreglustjórinn, gáfu nokkrar upplýsingar. En þegar farið var að leita eftir ýmsum einstökum atriðum, bera þau undir þá, þá fannst mér þeim yfirleitt verða fátt um svör og að þekking þeirra væri ekki mjög djúpstæð á þessum málum. Kom mér það sannast að segja ekkert á óvart. Þeir voru m.a. spurðir um það, hvernig hugsað væri að haga vörnum, ef geislavirkt rykský færi yfir landið og hugsunin væri sú að koma þeim byggðum landsins, hvar sem þær væru nú, eitthvað til hjálpar. Þá sögðu þeir, að þyrfti að vera til á hverjum sveitabæ skýli, þar sem fólkið gæti safnazt saman, þyrfti jafnvel að vera viðbúið margra klukkustunda eða daga dvöl. Þar þyrfti það því að hafa drykkjarvatn og fæðuföng. Og það þyrfti að vera byrgt fyrir alla glugga. Það væri bezt að gera það með því að steypa í verksmiðjumúrblokkir, sem væri dreift um landið og hlaðið fyrir utan slíka glugga. Mér datt strax í hug, að bara þessar múrblokkir, sem þyrfti að senda um gervallt Ísland, á alla sveitabæi til þess að hlaða fyrir glugga, til þess að búa út slíkt byrgi, ekki skothelt byrgi, heldur bara byrgi, til þess að fólk gæti flúið í skjól, sem nægja mundi gagnvart geislaverkun eða hjálpa eitthvað til að draga úr slíkum verkunum, það eitt mundi kosta ærinn skilding. En þá voru þeir inntir eftir því, hvernig ætti að tryggja fólki lífsloft inn í þetta lokaða byrgi, þessa kjallaravistarveru, og það kváðu þeir ætti að gera með dælu í gegnum eitthvert jarðsigti og þeir, sem í byrginu væru, ættu sjálfir að snúa þessari dælu, annað hefðu þeir ekki þar að gera, og væri því rekstur fyrirtækisins ódýr, að þeir töldu, en þannig átti að fá hreint loft og ómengað í gegnum einhvers konar jarðsigti, skildist mér. Ég er lítið trúaður á það, að slíkt byrgi yrði útbúið á hverjum sveitabæ og matvæli höfð þar og endurnýjuð, svo að þau væru ávallt óskemmd og tiltæk, og hef ekki mikla trú á, að framkvæmd yrði á þessum varnaraðgerðum um gervallt land. En þó að svo yrði gert, þá mundi það áreiðanlega hafa ærinn kostnað í för með sér, það dylst mér ekki. En það er ekki nóg fyrir fólkið á sveitabænum að bjargast sjálft, og það viðurkenndu sérfræðingarnir, að hugsa þyrfti eitthvað um blessaðar skepnurnar. Og þeir játuðu, að fyrir helryksskýi, sem færi yfir byggðina, væri fénaðurinn einnig í háska og hann þyrfti því að byrgja inni líka, safna honum í skyndi saman og byrgja hann inni líka. En ekki er það nóg. Þeim var bent á, að það þyrfti að annast gegningar fyrir skepnurnar og þá þyrftu menn nú eitthvað að fara út úr byrginu, ekki gæti nú fólkið innilokað í byrginu annazt gegningarnar. Því kváðust þeir vera alveg óviðbúnir að greiða úr, hvernig gegningum yrði fyrir komið að fólkinu á sveitabænum innilokuðu í byrgi, og þó ætti að sjá fyrir því, að fénaðurinn lifði af líka. Það er víst þannig, að jafnvel okkar beztu og færustu sérfræðingar eru ekki færir um að greiða úr þeim praktísku vandkvæðum og viðfangsefnum, sem mundu blasa við okkur, ef slíka skelfingu bæri að dyrum, sem hér er verið að gera ráð fyrir í þessu frv. Og þá þarf auðvitað að kalla til hálærða erlenda sérfræðinga, og líklega þyrftum við að hafa þá einhverja hjá okkur til þess að kenna okkur, hvernig við ættum að haga okkur, þegar svona ókjör dyndu yfir. Hins vegar skal ég taka það fram, að ég hef á því enga þekkingu, hvort líta verður svo á, að yfir okkur sé slík hætta vofandi. Það má vel vera, að heimurinn, sem við erum í, sé þannig á vegi staddur, að þessi háski vofi yfir öllum þjóðum og löndum. En erfitt á ég með að setja mig inn í það, að allt mannkynið verði að lifa við slíka skelfingu og slíkan háska og verja svo og svo miklu af sínum fjármunum og starfi og lífsorku til þess að búast við slíkum undrum og ósköpum. En vera má, að þetta sé svo, og ég sé bara frá of gömlum tíma og hafi ekki tileinkað mér þessi lífsviðhorf, en aðrir hafi yfirleiti gert það. Það þarf ekki lengi að lesa þetta frv., til þess að ljóst verði, að það eru bæði yfirvöld landsins og almenningur, sem eiga að lúta þar lítt takmörkuðu valdi dómsmrh., að því er þessi mál snertir. Varnirnar á samkv. 1. gr. að skipuleggja í þann veg, að komið verði í veg fyrir, að almenningur verði fyrir líkamstjóni eða eigna af völdum hernaðaraðgerða, og veita líku og aðstoð vegna tjóns, sem orðið hefur, enda falli þau störf ekki undir aðra aðila samkv. lögum. En til þess að fyrirbyggja, að almenningur verði fyrir líkamstjóni eða eigna vegna hernaðaraðgerða, þarf æði margt og mikið, margvíslegar ráðstafanir, ef það á að leiða til nokkurs öryggis. Svo mikið er alveg víst. Það er því, held ég, enginn kominn til með að segja það, hvað framkvæmd þessa frv. muni kosta. Af því var spurt á nefndarfundinum, en enginn sérfræðinganna, sem þar voru mættir, gat gefið neinar upplýsingar um það. Sú starfsemi, sem loftvarnanefnd Reykjavíkur hafði framkvæmt í nokkur ár og aðallega var fólgin í innkaupum á sjúkrarúmum og dýnum og þess háttar dóti, hafði kostað mjög margar millj. kr. úr sjóði ríkisins og Reykjavíkurborgar. Hvað er þá um alla framkvæmd þessa frv.? Já, allar þessar varnaraðgerðir eiga að lúta, samkv. 1. gr., fyrirmælum dómsmrh., og hann á að gefa sín fyrirmæli, ef að hans dómi vofir yfir háski eða tjón, annaðhvort af hernaðaraðgerðum eða af náttúruhamförum og annarri vá. Og hann getur krafizt aðstoðar opinberra aðila, einstaklinga og stofnana til undirbúnings þeim ráðstöfunum, sem felast innan ramma 1. gr., og öllum er skylt að veita bæði dómsmrh. og öðrum trúnaðarmönnum almannavarnanna þær upplýsingar, sem þeir þarfnast til þess að framkvæma þau störf, sent lögin fela þeim. Það er náttúrlega útlátaminnst, og fylgja því ekki útgjöld. En það sýnir, að landslýðurinn er lagður undir vald þessara manna, í fyrsta lagi dómsmrh. og annarra opinberra starfsmanna almannavarnanna. Á hættutímum er ríkisstj. heimilt að gefa út sérstök fyrirmæli um almenna umferð og reglur og öryggi á opinberum stöðum og svæðum, sem almenningur hefur aðgang að, og sama máli gegnir á öðrum tímum, þegar æfingar í þágu almannavarnanna standa yfir. Á hættutímum, - það virðist vera alveg á valdi dómsmrh. að segja til um það, hvenær hann telur hættutíma. Og mér skilst nú, að á undanförnum árum, a.m.k. árunum, sem loftvarnanefnd Reykjavíkur starfaði og varði nokkrum milljónum kr. til þess að kaupa sjúkrarúm og dýnur, hafi verið taldir hættutímar, og ef til vill líta menn svo á, að hættutímar séu nú og hættutímar verði, meðan stríðshættan ógnar heiminum, og þess vegna væri landslýðurinn ávallt undir ákvæðum þessara laga, og dómsmrh. gæti á hverjum tíma sem er sagt: Ég álít, að það séu hættutímar, og þess vegna nota ég heimildir laganna. En það eru fleiri en dómsmrh. sjálfur, sem hafa mikið vald yfir landslýðnum, þegar á að framkvæma þessi lög, því að strax í 3. gr. segir, að ef hætta vofi yfir, geti lögreglustjóri bannað að nokkru eða öllu leyti notkun samkomuhúsa og annarra samkomustaða, sem almenningur hefur aðgang að. Svo verður auðvitað ekki séð fyrir framkvæmd svona laga, svo að neitt lag sé á, nema stofnað sé embætti. Og það er upphaf II. kafla frv., að dómsmrh. skipar forstöðumann almannavarnanna í landinu og setur honum erindisbréf. Þarna verður auðvitað um stórt embætti að ræða, og enginn þarf að efast um, að þetta verður ábyrgðarmikið og vandasamt embætti. Ég spurðist nokkuð fyrir um það, hvaða kröfur yrðu gerðar til slíks manns, og var sérfræðingunum heldur erfitt um svör. Þeir sögðu, að það væri auðvitað nauðsynlegt, að hann væri búinn góðri almennri menntun og væri stjórnsamur, e.t.v. væri eðlilegast, að þetta væri verkfræðingur eða læknir, og að sumum nefndarmönnum hvarflaði, að það væri kannske alveg eins gott, að hann væri guðfræðingur. En svo mikið er vist, að þetta þarf að vera hámenntaður maður, og stjórnsamur þarf hann að vera, því að hann á í raun og veru að hafa allan landslýðinn undir heraga. Og hann á að hafa mikið verksvið. Hann á að hafa á hendi heildarskipulagningu almannavarnanna, sjá um þær í þeim þáttum, sem undir ríkisvaldið falla. M.a. á hann að sjá um fjarskipti milli umdæma. Hann á að sjá um mælingu á geislavirkni, það eru opinberar vísindastofnanir, sem sjá um það núna, viðvörun, fræðslustarfsemi, hann á að sjá um kennslu yfirmanna og leiðbeinenda og skipulagningu og yfirstjórn á flutningi fólks af hættusvæðum, og hann hefur enn fremur umsjón með öllum almannavörnum sveitarfélaganna. Ég hygg, að hann, þessi góði maður, fái ærið að starfa, ef sú ógæfa dyndi yfir þjóðina, að þessi ákvæði yrðu framkvæmd, eða ef hlaupið væri til þess að meta yfirstandandi tíma sem hættutíma, þannig að það væri farið að nota meira eða minna af heimildum frv. En það er víst, að til ýmissa sviða næði hans þekking ekki. Og þá verður að grípa til sérfræðinganna á hinum ýmsu sviðum. Er gert ráð fyrir því, að landlæknir fari skv. nánari fyrirmælum heilbrmrh. með stjórn þeirra þátta almannavarnanna, sem varða sjúkrahúsmál, læknismeðferð og hjúkrun á sjúkum og særðum. Fyrst og fremst er náttúrlega hugsað til þess, að öll sjúkrahús landsins eigi á slíkum tímum, sem metnir eru hættutímar, að lúta valdboði landlæknis í þjónustu almannavarnanna. Eru ákvæði um, að forráðamönnum sjúkrahúsa beri samkv. fyrirmælum landlæknis að undirbúa og framkvæma ráðstafanir, sem nauðsynlegar séu til þess að geta veitt sjúkum og særðum móttöku og meðferð á hættutímum. Og forstöðumönnum sjúkrahúsanna ber einnig að taka þátt í undirbúningi að stofnun og rekstri varasjúkrahúsa. Sérfræðingarnir tjáðu okkur, að það hefðu verið gerðar sérstakar athuganir á því, hvar væri tiltækilegast að koma upp varasjúkrahúsum í nágrenni Reykjavíkur, og töldu þeir, að það væri fyrst og fremst Reykjalundur og í annan stað samkomuhús eins og Hlégarður, og sögðu, að það hefðu verið gerðar ráðstafanir, að einhverju leyti í sambandi við byggingu Reykjalundar, til að leggja nauðsynlegar leiðslur um þær byggingar með tilliti til þess, sem vera þyrfti, ef þessi bygging yrði tekin sem varasjúkrahús. En þó að þessi tvö hús yrðu tekin sem varasjúkrahús, ef Reykjavíkurborg í heild yrði fyrir ógæfu stríðsárásar, þá er augljóst mál, að það hrykki skammt, og hlýtur því undirbúningurinn að miðast við það, að litið sé í fleiri horn, og sögðu þeir það líka vera, sögðu t.d., að það hefði verið litið á Laugarvatn með slíkt fyrir augum og einhverja fleiri staði, en töldu þó, að engar framkvæmdir hefðu verið inntar af hendi í sambandi við það. En þetta sýnir manni þó, hversu gífurlega víðtækur bara þessi eini þáttur er, ef það ætti að framkvæma bara 5. gr. frv. um það að koma upp varasjúkrahúsum, sem einhverja þýðingu hefðu og öryggi gæfu, t.d. íbúum Reykjavíkurborgar. Talið barst auðvitað að því í nefndinni við sérfræðingana, að ekki mætti hugsa eingöngu um Reykjavíkurborg í sambandi við varasjúkrahús, og kváðu þeir það rétt vera, þar væri auðvitað landið allt vettvangur, starfssvið. Það hefði ekki verið athugað t.d. með Akureyrarkaupstað, Ísafjörð eða neina aðra kaupstaði, hvernig ætti að leysa varasjúkrahúsamál þeirra, ef til kæmi, og allt þetta yrði að bíða þess, að embættismenn almannavarnanna tækju þessi mál til skipulegrar meðferðar. Sama er náttúrlega að segja um það, sem felst í 4. gr., ef kæmi til brottflutnings á mönnum úr bæjum eða kauptúnum hér á landi, að það er vitanlega hugsað að falla undir verksvið sjálfs almannavarnastjórans, forstöðumanns almannavarnanna, og þeirra leiðbeinenda, sem hann sérmenntaði til slíkra starfa. En allt það bendir líka mjög í allískyggilega kostnaðarátt. En þó verður náttúrlega fyrst og fremst fyrir manni þessi spurning: Er líklegt, að íslenzka þjóðin geti nokkurn tíma lagt í svo mikinn kostnað í sambandi við þessi mál, að þjóðin væri að marki öruggari eftir? Það er spurningin. Það væri til mikils vinnandi í þessum efnum, ef hægt væri að fullyrða, að unnt væri að búa þjóðinni, þótt með ærnum kostnaði væri, eitthvert öryggi. En það fer ýmsum sögum um það, hvort það mundi vera hægt. Auk forstjóra almannavarnanna á svo ráðh. að skipa almannavarnaráð, og skal það vera til ráðuneytis um alla framkvæmd þessara laga. Gert er ráð fyrir því, að auk forstöðumannsins, framkvæmdastjóra almannavarnanna, sem á að vera formaður almannavarnaráðs, sitji í því landlæknir, lögreglustjórinn í Reykjavík, póst- og símamálastjóri og vegamálastjóri. Vonandi væri bara, að landlæknir þyrfti ekki að verða svo upptekinn af þessum viðamiklu og víðtæku störfum og vegamálastjórinn og póst- og símamálastjórinn, að þeim gæfist ekki fullt tóm til þess að sinna sínum aðalembættisverkum. En svo mikið er víst, að ef þeir ættu að líta í öll þau horn, þar sem gert er ráð fyrir framkvæmdum samkv. þessu frv., þá þarf enginn um það að efast, að þessir embættismenn ríkisins, sem sæti tækju í almannavarnaráði, fengju ærið að starfa. Ef menn hins vegar segja: Þetta eru nú bara heimildir allt saman, og það verður lítið sem ekkert af þessu gert, þá er ekki eins mikil nauðsyn á að reka þetta mál í gegn nú á fáum dögum athuganalítið eins og látið er í veðri vaka, að nauðsynlegt sé. Ég spurðist mjög fyrir um það, hvað væri fyrirhugað af aðkallandi aðgerðum að áliti lögreglustjórans í Reykjavík og borgarlæknisins í Reykjavík, og þeir gátu engin svör, svo að ég muni, gefið nefndinni um það. Þeir gátu engin svör gefið um, hvað væri aðkallandi að gera, t.d. á árinu 1962, sem nauðsynlegt væri að fá nú lagaheimildir fyrir. Um það vissu þeir ekkert. Þar yrði allt að koma frá dómsmrh., sögðu þeir, og þeim manni, sem skipaður yrði sem framkvæmdastjóri almannavarna. Um það vissu þeir ekkert, og fór ég þá að láta mér detta í hug, að málinu lægi ekki alveg eins mikið á og látið var í veðri vaka. Lögreglustjórarnir úti um landið eiga að fara með stjórn almannavarna hver í sínu umdæmi. Ráðstafanir til almannavarna á að hefja undireins á þeim stað, sem ríkisstj. ákveður, í samráði þó við hlutaðeigandi sveitarstjórn eða sýslunefnd, og er ráðh. heimilt að ákveða, að grannhéruð eða bæir hafi samstarf um almannavarnir og veiti gagnkvæma aðstoð. Af þessari grein skilst mér t.d., að ráðh. geti ákveðið, að grannhéruð Reykjavíkur, segjum Kópavogskaupstaður, Seltjarnarneshreppur, Garðahreppur og sveitarfélögin hér í grennd og Hafnarfjarðarkaupstaður, skuli öll hafa samstarf um almannavarnir og veita gagnkvæma aðstoð. Nú gæti að vísu verið mismunandi sterkur áhugi fyrir því að leggja fram fé úr almannasjóði til þessara hluta í hinum ýmsu sveitarfélögum, og væri þá þarna komið yfirvald yfir sveitarstjórnirnar, sem vafalaust skæri úr um það, að sveitarfélögin yrðu, hvort sem þau væru viljug eða nauðug, að leggja fram það fé, sem sameiginlega teldist þurfa að leggja á fólkið vegna þessara aðgerða. Það sýnir manni strax, að það er full ástæða til þess að skella ekki þessum lagabálki á, gera hann ekki að lögum, fyrr en sveitarstjórnirnar hafa verið spurðar, til þess að vita, hvort þær séu fúsar til að gangast undir þetta vald, sem svo getur gripið inn í þeirra fjárhagsmál. Það er alveg bersýnilegt, að frv. er ekki aðeins ætlað að ná til kaupstaðanna, því að í því stendur: „Í kaupstöðum og annars staðar, þar sem ástæða þykir til, skipa sveitarstjórnir almannavarnanefndir“. Ákvæði er um það, hvernig almannavarnanefnd Reykjavíkur eigi að vera skipuð. Í henni eiga að vera borgarstjórinn, lögreglustjórinn, borgarlæknirinn, borgarverkfræðingurinn, slökkviliðsstjórinn og tveir menn aðrir, sem borgarráð vetur. Þessir menn eiga að vera í almannavarnanefnd Reykjavíkur. En nokkrir þeirra eru einnig í almannavarnaráði Íslands, svo að þeirra embættisstörf verða nokkuð margþætt í samhandi við framkvæmd þessa frv. Þeir fá áreiðanlega nokkuð mikið af fundasetum, bæði í almannavarnanefnd Reykjavíkur og almannavarnaráði Íslands, þar sem þeir eiga hvoru tveggja hlutverkinu að gegna auk sinna embættisstarfa. Annars staðar á landinu skulu almannavarnanefndirnar vera skipaðar bæjarstjóranum eða oddvitanum, lögreglustjóra, héraðslækni, bæjarverkfræðingi, þar sem hann er, en annars byggingarfulltrúa, eftir ákvörðun sveitarstjórnarinnar, og slökkviliðsstjóra. Ef þessir nefndu embættismenn eru ekki heimilisfastir á þeim stað, þar sem ástæða þykir til almannavarna, skulu lögreglustjóri og héraðslæknir þess umdæmis ásamt bæjarstjóra eða oddvita á staðnum tilnefna í þeirra stað menn, sem sveitarstjórnin skipar til starfsins. Héraðslæknarnir eiða að vera þarna. Það er þá svo bezt, að það væri ekki í læknislausu héruðunum, sem eru þó nokkuð mörg stundum. En þar sem læknislaust er, þar kemur það sjálfsagt á oddvitann eða sveitarstjórnina að setja menn í þeirra stað, þó að það sæti sé vandfyllt, því að vitanlega eiga þessir menn að leggja til sérfræðilega þekkingu í sjúkrahúsa- og heilbrigðismálum, einmitt í sambandi við þessi alvarlegu mál. Almannavarnanefndin í Reykjavík kemur til með að starfa undir forsæti borgarstjórans, en einnig á hún að hafa sérstakan framkvæmdastjóra, svo að þar verður eitt embættið og áreiðanlega nokkuð viðamikið, framkvæmdastjóri almannavarnanefndar Reykjavíkurborgar. Í öðrum sveitarfélögum verða það bæjarstjórarnir eða oddvitarnir, sem verða formenn nefndarinnar, og verður náttúrlega undir atvikum komið, hvort starfið verður svo viðtækt, að þar þurfi einnig að skipa framkvæmdastjóra til þess að framkvæma verkefnið. En þó má búast við því á ýmsum stöðum, að þess þurfi, við skulum segja hjá hinum stærri bæjarfélögum. Það liggur í hlutarins eðli, að almannavarnanefndirnar eiga að sjá um skipulagningu og framkvæmd almannavarnanna, allt undir valdboði dómsmrh. og forstjóra almannavarna í landinu. Svo er gert ráð fyrir því, að upp verði byggt skipulagt hjálparkerfi, í fyrsta lagi svokallað viðvörunarkerfi. Ég er alls ófróður um, hversu víðtækt það á að vera. En í öðru lagi verður það verkefni almannavarnanefnda að annast skipulagningu hjálparstarfs og hjálparliða, þjálfun þeirra og búnað, og hjálparliðunum má skipta, stendur hér, í hverfisflokka, sem gegni störfum í ákveðnu hverfi þéttbýlis, og umdæmissveitir, sem koma til aðstoðar, ef tjón er svo umfangsmikið, að hverfisflokkur fær ekki við ráðið. Þetta virðist vera flókið starfskerfi, og er líklega ætlazt til þess, að almenningur sé skráður í slíkar hjálparsveitir og til hans verði kallað, hvernig sem á stendur. Betra er þá líklega, að það væru ekki menn úti á sjó hingað og þangað, sem væru í þessum sveitum, því að þá væru þeir ekki nærtækir alltaf hjá okkur. Flokkar umdæmissveita skulu vera þjálfaðir í einstökum greinum almannavarna, svo sem í eldvörnum, í björgun og sjúkraflutningum, ruðningsstarfi og hjálparstarfi vegna tjóns af völdum geislavirkni, sýkla eða eiturefna. Þeir skulu vera þjálfaðir í löggæzlu, fjarskiptaþjónustu, tækniþjónustu og félagslegu hjálparstarfi. Það er áreiðanlegt, að það verður margt námskeiðið að halda, þar til um það bit, að þetta er allt komið í framkvæmd. Það verður mikil kennsla og margvísleg, og það þarf margan sérfræðinginn þarna, og það er næsta ólíklegt, að allt þetta kennslustarf verði innt af hendi ókeypis. Þykir mér því allt benda til, að þessi upptalning, sem hér er í greininni, 9. gr., kosti allmikið fé. Ég get varla séð annað. Almannavarnanefndirnar eiga svo að hafa eftirlit með einkavörnum í íbúðarhúsum og í atvinnufyrirtækjum og stofnunum og eiga að annast leiðbeiningar á því sviði. Þær eiga einnig, almannavarnanefndirnar, að sjá um byggingu og búnað og rekstur opinberra öryggisbyrgja samkv. áætlun, sem ráðh. samþykkir hverju sinni. hað á líka að koma upp stjórnstöðvum, fjarskiptakerfi, birgðageymslum og birgðavörzlu, og fram a að fara undirbúningur og aðstoð vegna brottflutnings og móttöku fólks af hættusvæði, og aðrar ráðstafanir, sem ráðherra kveður á um, að fengnum tillögum almannavarnaráðs, eiga að heyra undir sérhverja almannavarnanefnd. Ég býst nú við, að það þurfi varla að rekja efni frv. miklu ýtarlegar en ég hef nú gert, til þess að sérhver hv. alþm. sjái, að verði heimildir frv. notaðar, þá leiðir af þessu margra tuga milljóna útgjöld, hjá því getur ekki farið, og þeim er ætlað að deilast á ríkissjóð og sveitarfélögin og alls konar kvaðir og skyldur auk þess á einstaklingana. Í framhaldsköflum frv. er nánar útskýrt, hvað felist t.d. í orðinu „hjálparlið“. Þar segir, að það sé borgaraleg skylda allra þeirra, sem eru á aldrinum 18–65 ára, að gegna án endurgjalds starfi í þágu almannavarnanna í því umdæmi, sem þeir dveljast í, samkv. fyrirmælum, sem lögreglustjórinn gefur út, að fengnum tillögum almannavarnanefndar. Ákvörðun lögreglustjórans má skjóta til dómsmrh. Aðra undankomuleið eiga einstaklingarnir ekki, að ef þeir neita fyrirmælum lögreglustjórans, þá úrskurðar dómsmrh., hvort þessar kvaðir skuli lagðar á einstaklingana. Það er borgaraleg skylda allra á aldrinum frá 18 til 65 ára að gegna án endurgjalds starfi í þágu almannavarnanna í því umdæmi, þar sem þeir eiga heima. Þetta líkist mjög herskylduákvæðum, en að því leyti verra, að það er ekki bara herskyldutími 11/2 ár eða 2 ár eða 3 ár, það er á aldrinum frá 18–65 ára, sem menn eru undir þessari skyldu. Þá má kalla alla þá, sem eru á aldrinum frá 16 til 18 eða yfir 65 ára til starfs líka, ef þeir óska þess sjálfir, en það er ekki skylda, svo að yztu mörkin eru þau, að það megi einnig kalla unglinga yngri en 18 ára og gamalmenni eldri en 65 ára til starfa. Ef hætta vofir yfir eða tjón hefur orðið, má kveðja hvern fulltíða mann, sem tiltækur er, til tafarlausrar aðstoðar við störf í þágu almannavarnanna. Hann skal, hvernig sem á hans störfum stendur, hlýða kalli og hverfa frá sínu verki. Menn eru greinilega undir gífurlega ströngum aga. Þeir, sem eiga að starfa í hjálparliðum, skulu taka þátt í námskeiðum og æfingum, sem þeir hafa verið kvaddir til, og þeim ber að hlýða fyrirmælum og fara eftir starfsreglum. Óheimilt er að hverfa úr starfi án leyfis. Og enn, ef hætta vofir yfir, - og það virðist vera að mati dómsmrh. eða þeirra embættismanna, sem fara með vald í hans umboði, - ef hætta vofir yfir, má starfsmaður ekki fara út úr lögsagnarumdæminu án samþykkis lögreglustjóra eða þess, sem hann tilnefnir. Hvað sem einstaklingi liggur á að fara sinna erinda út úr lögsagnarumdæminu, þá má hann ekki gera það nema með samþykki yfirvalds, ef litið er svo á, að hættutími sé yfirvofandi. Það kemur í hlut dómsmrh. að setja reglur um starfsskyldu, og á að stefna að því, að starfskvöðin komi sem réttlátast niður á borgarana. Ráðh. getur ákveðið hámarkstíma fyrir skyldunám og æfingar í þágu almannavarna. Það lýtur alveg einræðisvaldi ráðh. að ákveða, hvað miklum tíma menn skuli verja í námskeið og þjálfun. Og engir varnaglar eru um það, að ráðh. verði að haga þessum fyrirmælum í samráði við viðkomandi mann eða taka tillit til hans starfa, hvernig þau eru. Hann gefur bara fyrirmælin, og einstaklingurinn verður að lúta því. Ég get ekki að því gert, að ég tel, að hér sé einstaklingsfrelsið skert meira en ég veit til að tekið hafi verið í mál í nokkurri annarri löggjöf, sem fyrir Alþingi Íslendinga hefur legið. Það er varla hægt að segja, að einstaklingurinn geti hrært sig frjálst án leyfis valdsmanns, ef metið er, að hættutími sé yfirvofandi. Ég hafði ekki gert mér neina nákvæma grein fyrir því, hvað fælist í orðinu „einkavarnir“, sem eru oft nefndar í þessu frv. En það er í IV. kafla frv. útlistað allýtarlega, hvað það sé, sem falli undir einkavarnirnar. Þar segir fyrst, að fyrirtækjum, sem hafa yfir 100 manns við störf á sama stað, - þau eru nú ekki mörg hér á landi, þau fyrirtæki, sem betur fer að þessu leyti, - er skylt samkv. fyrirmælum almannavarnanefndar að gera öryggisráðstafanir á vinnustað í því skyni að draga úr afleiðingum tjóns vegna hernaðaraðgerða. Ráðh. getur leyst fyrirtæki undan skyldu til einkavarna, en hann getur einnig, ef sérstaklega stendur á, fyrirskipað einkavarnir á vinnustað, enda þótt færri starfi þar en 100 manns. Nákvæmar er nú ekki farið út í það, hve kostnaðarsamar aðgerðir geti þarna verið samkv. fyrirmælum ráðh. lagðar á fyrirtæki. En ef þetta á að vera t.d. útbúnaður sprengjuheldra öryggisbyrgja fyrir mannskapinn, þá getur það verið allkostnaðarsamt. Í kaupstöðum og annars staðar, þar sem ástæða þykir til, getur almannavarnanefnd skipt svæðum í hverfi, líklega bæjunum í smáhverfi, og ber þá íbúum hvers hverfis að annast einkavarnir með gagnkvæmri hjálp í hverfinu og samkv. nánari reglum, sem ráðh. setur. Einstaklingarnir fá því allmiklar skyldur á herðar í sambandi við þetta frv., ekki síður en hinir opinberu starfsmenn, sem vissulega fá í mörg horn að líta. Sérhverjum húseiganda er skylt, hinu opinbera alveg að kostnaðarlausu, að hafa í húsum sínum nauðsynleg björgunar- og eldvarnartæki, eftir því sem almannavarnanefndin ákveður nánar. Hvort þessi tæki eru dýr, skal ég ekki segja, en húseigendur verða að kaupa þau tæki, sem almannavarnanefndin segir að séu þeim nauðsynleg. Ef mannvirki er þannig háttað, að eyðing þess eða skemmdir á því geta haft í för með sér verulega hættu fyrir umhverfið, þá getur ráðh. fyrirskipað eigandanum eða umráðamanni fyrirtækisins að gera viðeigandi öryggisráðstafanir, enda taki ríkissjóður þá þátt í kostnaðinum. Meginkostnaðinn á viðkomandi eigandi að bera. Í frv. er einnig ákvæði um það, að trúnaðarmönnum almannavarnanna sé heimill aðgangur að sérhverjum fasteignum til eftirlits með ráðstöfunum til einkavarna. Ef þeir segjast vera komnir þeirra erinda að gera ráðstafanir til einkavarna, eiga þeir aðgang að sérhverju mannvirki. Að því er snertir ráðstafanir vegna skipa, flugvéla og annarra samgöngutækja, segir bara, að ráðh. geti ákveðið, í hverju slíkar ráðstafanir til öryggis skuli vera fólgnar. Innan þessa ramma setur ráðh. svo í reglugerð nánari ákvæði um einkavarnirnar, þar sem m.a. verða ákveðnar hámarkskvaðir, sem leggja megi á atvinnufyrirtæki og húseigendur. Fyrr en sú reglugerð sér dagsins ljós, sér maður ekki til fulls, hversu viðtækar kvaðir verði lagðar á einstaklinga og fyrirtæki. Það eins og annað verður þannig ákveðið af dómsmrh. Þá er hér kafli um flutning fólks af hættusvæðum, og sjá allir í hendi, að það getur verið ærið umfangsmikið fyrirtæki. Þar segir, að ef brýna nauðsyn beri til að flytja fólk af einhverju hættusvæði og koma því fyrir á öruggari stöðum, geti ríkisstjórnin ákveðið brottflutning. Og ráðh. á að setja reglur um áætlun um framkvæmd brottflutningsins. En hvar þeir öruggu staðir séu, sem fólk verði flutt til, það á maður erfitt með að sjá, eins og nútímahernaði er háttað. Hætturnar eru þá ekki eins bundnar við staði og áður var, heldur virðast þær geta verið alls staðar. Enn er áréttað, að engum sé heimilt án sérstaks leyfis að flytja frá þeim stað, sem honum hefur verið vísað á. Þar verður hann að vera, þangað til hann fær fyrirmæli um að víkja af þeim stað. Það mundi nú einhver segja, að hér væri, í þeim ákvæðum, sem ég nú skal greina frá, gengið allnærri ákvæðum stjórnarskrárinnar um eignarréttinn. En hvað er að fást um það? Ríkisstj. skal vera heimilt samkv. þessu frv. að taka eignarnámi eða leigunámi skip, vélknúin ökutæki og flugvélar í því skyni að greiða fyrir brottflutningi þess fólks, sem getur ekki séð sér sjálft fyrir farkosti, svo og lendur og hvers konar húsnæði má taka leigunámi, ef völ er á því, flóttafólki til öryggis, skjóls og aðhlynningar. Hvenær ástæða sé til þessa, það metur ráðh. einn, skilst mér. Á neyðarstundu er heimilt að gefa eiganda eða umráðamanni húsnæðis fyrirmæli um það að taka við fólki í hús sitt, ef það hefur verið flutt af hættusvæði, veita því húsaskjól og fæði, ef nauðsynlegt er. Sveitarfélag, - hér kemur nokkuð um byrði, sem lögð er á sveitarfélag, - sveitarfélag, sem fólk er flutt frá, á að greiða kostnað vegna húsnæðis og fæðis, sem látið er í té samkv. þessari grein, en það á kröfu um endurheimt af þeim, sem fyrirgreiðslunnar hafa notið. Sveitarfélagið á að borga fyrir fólk, sem hefur verið flutt í burtu, en getur krafið einstaklingana um það á eftir. Það er hætt við, að einhver vanhöld kynnu að verða á slíkri innheimtu og að sveitarfélagið fengi að bera meginþungann af þeim byrðum, sem af þessu hlytust. Ríkinu sjálfu og sveitarfélögunum er skylt að lána til almannavarna hús sín og tæki, eftir því sem við verður Komið, án þess að fá greiðslu fyrir. Þá getur ráðh. líka krafizt þess, að ríki og sveitarfélagi verði fengnir til afnota eða umráða lausafjármunir og fasteignir eða hluti af þeim, sem brýn þörf er á til almannavarna, enda komi sanngjarnt verð fyrir eftir samkomulagi eða mati dómkvaddra manna. Það er og heimilt að gera þær breytingar á eignum, sem þörf er á, - það má breyta húsum, - til þess að þær komi að tilætluðum notum. En um framkvæmd þessarar greinar skal farið eftir ákvæðum laga nr. 61 frá 14. nóv. 1917, eftir því sem þau lög eiga við. En í þessari grein sjá menn m.a., að það er heimilað að breyta eignum manna miðað við þetta bráðabirgðahlutverk, sem þær eiga að gegna, þegar ríkisvaldið eða sveitarstjórn hefur tekið húsnæðið af eigendunum. Viðvíkjandi húsum, sem byggð verða, eftir að þessi lög taka gildi, má gera það að skyldu, að í þeim skuli vera öryggisbyrgi fyrir þá, sem í húsinu búa eða starfa. Húseigandi greiðir kostnað vegna byrgisins, og skal það fullnægja þeim lágmarkskröfum um öryggi, sem reglugerðin kveður á um. Þarna er lögð kvöð á þá, sem byggja hús hér eftir, og verður eigandi að lúta því, um járnbindingu og annað, að sá hluti hússins sé byggður, ekki eftir venjulegum tæknifræðilegum kröfum um húsbyggingar, heldur eftir því, sem sérfræðingar almannavarnanna segja að þurfi til þess að fullnægja kröfunum um almannavarnir. Nokkuð er frá því greint, hvernig kostnaði sé ætlað að skiptast. Ríkissjóður á að borga kostnað samkv. 5. gr., það er viðvíkjandi heilbrigðismálaráðstöfununum, en hlutaðeigandi sveitarstjórnum ber að endurgreiða þriðjung kostnaðarins viðvíkjandi aðgerðum í heilbrigðismálum og byggingu varasjúkrahúsa og þess konar. 2/3 eiga þá að borgast af ríkinu, en 1/3 af sveitarfélögunum. Ef sveitarstjórn hefur eftir gildistöku þessara laga aflað sjúkrahúsagagna til almannavarna, getur sveitarfélagið greitt sinn hluta kostnaðarins með þessum vörum. Kostnaður af öðrum ráðstöfunum til almannavarna en um getur í 1. og 2. mgr. 25. gr. á að greiðast úr hlutaðeigandi sveitarsjóði, en endurgreiða skal úr ríkissjóði 2/3 hluta kostnaðarins af opinberum öryggisbyrgjum, en helming alls annars kostnaðar. Ríkið á að borga 2/3 af kostnaði við opinber öryggisbyrgi, en vegna annarra aðgerða á ríkið að borga helming og sveitarfélög, að því er mér skilst, helming. Þegar kemur að álitsgerðum hinna erlendu sérfræðinga, sem hingað voru kallaðir, hins norska hershöfðingja og hins danska læknis, bera þeirra upplýsingar fyrst og fremst merki aðstæðnanna í þeirra eigin löndum, og er á þeim allframandlegur blær að ýmsu leyti, eins og ekki þarf að fara í grafgötur um. Ég skal t.d. vekja athygli á smákafla, sem heitir „Öryggi fyrir ríkisstjórnina. Sá kafli eða sú grein er örstutt, er svo hljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: „Reynslan sýnir, hve mikilvægt það er fyrir mótstöðuafl almennings, að örugglega sé séð fyrir því, að ábyrg ríkisstjórn geti starfað áfram og viðhaldið sambandinu við íbúana. Öryggisbyrgi, sem byggð eru og innréttuð nægilega snemma og í hæfilegri fjarlægð frá hugsanlegum skotmörkum, þar sem hægt er að hafa samband við útvarp, blöð og aðra fréttaþjónustu, eru bráðnauðsynleg. Í þeim þarf að vera unnt að hýsa þjóðhöfðingjann, ríkisstjórnina og a.m.k. einhverja fulltrúa á þingi. Skítt með hina ! „Þaðan þarf einnig að vera auðvelt að hafa samband við önnur æðstu stjórnvöld, fyrst og fremst almannavarnastjórann. Almannavarnastjórinn verður vegna viðvörunar og af öðrum ástæðum,“ - ég skil nú ekki þetta, - „vegna viðvörunar og af öðrum ástæðum að hafa beint samband við heryfirvöld bandamanna.“ Hér er okkur sagt það, að eitt af því allra nauðsynlegasta, sem verði að gerast, sé að búa út öryggisbyrgi, sem sé innréttað nægilega snemma og í hæfilegri fjarlægð frá hugsanlegum skotmörkum. Hver getur nú vitað, hvar skotmörkin eru, og mælt svo frá þeim hæfilega fjarlægð? Hvers konar endemis della er þetta? Þetta er að vísu frá erlendum sérfræðingi, en jafnvitlaust er það samt. Það getur enginn sagt, hvar skotmörkin eru, og það getur enginn mælt hæfilega fjarlægð frá þeim að því skotvarnabyrgi, þar sem ríkisstj. á að kúra. Þetta byrgi á að vera ágætavel útbúið, eins og vænta má. Þaðan á að vera hægt að hafa samband við útvarp og blöð. Það á að vera í tengslum við Morgunblaðshöllina og aðrar miðstöðvar blaðanna, það þarf að vera í sambandi við fréttaþjónustu. Þessi byrgi eru bráðnauðsynleg. Í þeim þarf að vera unnt að hýsa þjóðhöfðingjann, - þangað á hæstv. forseti Íslands, Ásgeir Ásgeirsson, að fara, - og ríkisstjórnina og a.m.k. einhverja fulltrúa á þingi. Það er sjálfsagt Sjálfstfl., og einhverju þarf að bjarga af Alþfl., það er alveg nauðsynlegt, það gefur að skilja, en það þarf ekki að vera allur þingheimur. Ég segi: Þetta er hlægilegt. Þetta er alveg furðulegt, að það skuli vera prentuð svona endemis della í þskj. og lögð fyrir hv. Alþingi Íslendinga. Og það á einhver eftir að brosa að þessu, skýlinu, sem á að vera fyrir þjóðhöfðingjann og ríkisstj. og hafa samband við blöð og fréttaþjónustu og á að hýsa auk þess einhverja fulltrúa á þingi. Ég veit ekkert um það, hvar þetta byrgi á að vera, það á sjálfsagt að vera hernaðarleyndarmál. En sérfræðingarnir okkar, sem mættu á fundi heilbr.- og félmn., sögðu, að það hefði verið gerð áætlun um eitt stórkostlegt byrgi, ekki þó mjög langt hér frá, heldur í Arnarhóli, hola hann innan, og þar skilst mér, að hæstv. ráðh. Ingólfur Jónsson eigi að vera hæfilega djúpt niðri undir Ingólfi Arnarsyni, ef það er þetta byrgi, sem ríkisstj. á að kúra í, þegar til kemur. En það var það eina byrgi, sem við fengum einhverjar upplýsingar um að hefðu verið gerðar áætlanir um að búa til, það væri byrgi í Arnarhóli, ætti að vera djúpt þar niðri og skothelt, og þeir játuðu það, sérfræðingarnir, að slík byrgi væru mjög dýr. Þess vegna hefur stærðin verið takmörkuð við það, að þar væri ekki rúm nema fyrir einhverja fulltrúa á þingi, ekki fyrir þessa 60 manna samkomu, sem hér er, það er of dýrt, enda ekki þörf á stjórnarandstöðuflokkunum, - kannske ekki einu sinni þörf á öllum Alþfl. Ég er alveg viss um það, að ef við lesum vel frá orði til orðs álitsgerð Toftemarks læknis hins danska og sérfræðiritgerð Holtermanns hershöfðingja, þá er það ekki bara þessi klausa, sem verkar hlægilega á okkur Íslendinga, heldur mýmargt fleira, sem ekkert á hér við og væri a.m.k. á engu viti byggt hér á Íslandi, þó að það kunni að vera kannske góð og gild latína í hernaðarlöndunum. En þetta er borið á borð fyrir okkur, og málið á að hespa í gegn. Því liggur mikið á. Það eru sjálfsagt hættutímar. Og það er ekki hlustað á það, þegar óskað er eftir því, að tóm gefist til, að málið sé sent sveitarfélögunum til umsagnar, sem eiga að bera í sumum tilfellum þriðja part og í öðrum tilfellum helming kostnaðar af öllu þessu bákni og umstangi. Það var margtekið fram af sérfræðingunum, sem mættu hjá heilbr.- og félmn., að það dygði ekki að hugsa eingöngu um Reykjavík, það yrði að hugsa um alla aðra kaupstaði landsins og einnig um sveitirnar. Og þá gefur að skilja, að þjóðin mundi ekki sætta sig við, að það væri búið til eitt skothelt byrgi fyrir þjóðhöfðingjann og ríkisstj. og nokkra þm. Það yrði að byggja mörg slík byrgi víðs vegar um land, í hverjum kaupstað og kannske fleiri en eitt, og þau byrgi verður að búa út með drykkjarvatni og fæðuföngum og náttúrlega miklu af rúmum og dýnum og þess konar. Hér er sagt, að Ameríkumenn, sem eru náttúrlega allra manna lærðastir í þessum efnum, hafi þegar ráðgert mikið af skotheldum byrgjum og alveg sérstaklega byrgjum fyrir úrvalsfólk þjóðarinnar, og þar sé aðallega hugsað um þessa flokkun á úrvalsfólki og svo lélegra fólki upp á stofninn, sem lifi á eftir, þarna verði lagður grundvöllurinn að honum. Og úrvalsfólkið á sérstaklega að vernda. Ég fæ nú vafalaust vitneskju um það, hvar fyrirhugað sé þetta bráðnauðsynlega byrgi fyrir þjóðhöfðingja Íslands og ríkisstj. og suma af þm. og hvað það muni kosta, því að það hlýtur að vera búið að undirbúa þetta. Þetta hlýtur að vera eitt af því fyrsta, sem gert verður, hlýtur að vera fyrirhugað að gera það á árinu 1962, úr því að það liggur svona geysilega mikið á því að fá frv. samþykkt. En ef ekki fást upplýsingar um það, þá vænti ég þess, að það verði tregt um að fá ýmsar aðrar upplýsingar um þá hluti, sem líklega liggja fjær í framkvæmdaáætluninni. Annars er auðvitað nauðsynlegt að fá miklu ýtarlegri vitneskju frá þeim mönnum, sem hafa undirbúið þetta frv. og bera það hér fram á hv. Alþingi sem mikið nauðsynjamál, sem verði að ná fljótt staðfestingu laga, - vitneskju um einstök atriði málsins, til þess að menn geti myndað sér skoðanir um, hvaða byrðar verða lagðar á landslýðinn í sambandi við framkvæmd þess. Væntanlega geta menn ekki ímyndað sér það, að Íslendingar fari að lifa eingöngu á æfingum og þeirri mennt að búa sig undir svona varnir, eitthvað verði menn að fá að vinna í friði á sjó og landi til lífsviðurværis, þó að mikil nauðsyn sé nú á að sinna þessum málum líka. Ég hef lagt til, að þetta mál verði afgr. með rökstuddri dagskrá á þá lund, sem nú skal greina: „Með því að lagðar yrðu miklar fjárupphæðir á herðar sveitarfélögunum, ef frv. yrði samþykkt og heimildir þess notaðar, telur deildin rétt, að málið verði nú sent sveitarstjórnunum til athugunar og umsagnar og afgreiðslu þess frestað til næsta þings, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá. Hins vegar hefur hv. meiri hl. heilbr.- og félmn. lagt til, að málið verði afgreitt nú óhreytt. Svona liggur þetta mál nú fyrir, og væri þó ástæða til að ræða það miklu ýtarlegar en ég hef nú gert. En nokkra hugmynd ættu þó hv. þm. að hafa fengið af því, hvað í þessu frv. felst, við fyrsta yfirlestur og hvaða ráðstafanir virðist vera þarna fyrst fyrirhugað að framkvæma, þótt um það liggi allt of óljósar upplýsingar fyrir. Ég vil eindregið óska þess, að við fáum sem nánastar upplýsingar um það, hvaða aðgerðir það eru í einstökum atriðum, sem fyrirhugaðar eru á árinu 1962, sem gera það að verkum, að ekki má gefa það svigrúm, að frv. sé sent til umsagnar sveitarstjórnunum og ætti að geta komið þaðan á næsta hausti og Alþingi að geta fengið umsagnir sveitarstjórnanna í byrjun næsta þings. Það hljóta að vera einhverjar ákveðnar, mjög nauðsynlegar aðgerðir, sem nú þegar eru fyrirhugaðar af þeim, sem að frv. standa, ef ekki á að vera hægt að skaðlausu að fresta málinu og fá frekari vitneskju um það.



Herra forseti. Frv. um almannavarnir, sem hér er verið að ræða, fjallar um málefni, sem þm. og raunar landsmönnum öllum er ærið framandi, enda hefur lítt verið gert í því af hálfu stjórnvalda að kynna það þjóðinni, nema nú allra seinustu dagana. Frv. þessu var útbýtt hér í hv. deild þann 12. marz s.l. Síðan var það lesið á fundi í hv. heilbr.- og félmn. 15. marz s.l., en eftir það lá það um hálfan mánuð í heilbr.- og félmn. óhreyft af öllum og ekkert skoðað, og ekki varð þess vart, að fulltrúar ríkisstj. í nefndinni legðu nokkra áherzlu á að hraða framgangi frv. þá. Það er fyrst þann 27. marz s.1., að frv. þetta var tekið til umr. í nefndinni, og þá heyrast í fyrsta skipti raddir frá fulltrúum stjórnarflokkanna um, að nauðsyn beri til að hraða afgreiðslu frv. og að ákveðið sé að afgreiða það nú á þessu þingi. Ég nefni þetta til þess að sýna hv. dm. fram á, að hér er óhæfilega hart á eftir rekið. Það er ljóst af ákvæðum frv., að það kemur til með að leggja allmiklar kvaðir á einstaklinga, atvinnufyrirtæki og félög og kosta sveitarfélögin og ríkissjóð allmikið fé, ef það verður samþykkt óbreytt og heimildir þess notaðar. Enda þótt mér sé fyllilega ljóst, að sumar þær ráðstafanir, sem frv. gerir ráð fyrir að þurfi að framkvæma, séu mjög brýnar, og nefni ég þá sérstaklega sem dæmi ráðstafanir til þess að útbúa sérstök byrgi, er þannig væru útbúin, að borgararnir gætu flúið til þeirra, ef andrúmsloftið hér á landi yrði mengað um of geislavirku ryki, er kynni hingað að berast af völdum tilraunavetnissprengna stórveldanna, sem þau eru að framkvæma öðru hvoru og við ráðum að sjálfsögðu engu um, hvort framkvæmdar eru eða ekki, þá tel ég, þrátt fyrir þetta, að hraði sá, sem viðhafður er við afgreiðslu málsins, sé bæði óþarfur og til þess fallinn að spilla fyrir framgangi þess. Það er augljóst, að samþykkt þessa frv. hefði mjög veruleg útgjöld í för með sér fyrir sveitarfélögin, og þau hafa ekkert tækifæri haft enn þá til þess að skoða, hversu miklum fjárhæðum þau útgjöld kunna að nema. Þess vegna tel ég einsætt, að leggja beri frv. fyrir aðalfund íslenzkra sveitarfélaga, sem haldinn verður í þessari viku hér í Reykjavík, og að hv. alþm. fái álit sveitarstjórnarmannanna á efni frv. Formaður Sambands íslenzkra sveitarfélaga, Jónas Guðmundsson, sem mætti á fundi í heilbr.- og félmn. þann 29. marz s.l., er fjallað var um frv., svaraði því til, aðspurður, að engin sérstök vandkvæði væru á því, að álit sveitarstjórnafundarins gæti legið fyrir Alþingi nú um þessa helgi eða í vikulokin. Ég tel því eðlilegt og nauðsynlegt að bíða eftir þessu áliti, og ég hef þess vegna dregið að gefa út nál. um frv., þar til það lægi fyrir. Með vísan til þessa, þá leyfi ég mér að fara þess á leit við hæstv. forseta, að umr. um mál þetta verði nú frestað og beðið með frekari afgreiðslu þess, þar til álit sveitarstjórnafundarins liggur fyrir, en frv. hefur verið sent honum til umsagnar.



Herra forseti. Ég ætla að láta hv. 4. landsk. þm. (HV) það eftir að fara með þetta mál, sem hér liggur fyrir, eins og hvert annað gamanmál. Hann hefur áður skapað sér sérstöðu oft og tíðum hér í þinginu með angurgapahætti sínum, og mér kemur það ekkert á óvart, þó að hann hafi ekki lagt niður þá siðvenju sína. Hann vitnaði hér í einstöku setningar úr álitsgerðum sérfræðinganna, sem hingað komu upp, formanns almannavarna eða civilforsvaret í Noregi, Holtermanns, og talaði um það með miklum fjálgleik, að aðra eins endemis dellu hefði enginn sagt og enginn heyrt, og hvar ætti svo sem að byggja þetta byrgi, sem þar væri talað um, sem ríkisstj. ætti að kúra í og forsetinn, og taldi furðulegt, að svona endemis della væri prentuð. Sannleikurinn er sá, að þessi yfirmaður almannavarna í Noregi, sem hefur gegnt því embætti frá 1954, ef ég man rétt, hann segir að verulegu leyti frá, eins og kemur fram í hans skýrslu, hvað gert hafi verið í Noregi, og dregur almennar ályktanir af því, en tekur beinlínis fram, að þegar að því komi að semja frv. um almannavarnir á Íslandi, þá verði að miða þær ákvarðanir, sem þar verði teknar, við staðarþekkingu hér og aðstæðurnar hér á Íslandi. En þessi endemis della, sem hann er að segja frá, er þó ekki meiri en sú, að þannig byrgi hafa verið byggð og ráðstafanir gerðar þegar í Noregi til þess að búa norsku ríkisstj. og þinginu og stjórnvöldum aðstöðu til þess að geta hafzt að a.m.k. öllu lengri tíma en í síðustu styrjöld í sínu eigin landi og hafa í lengstu lög stjórn á sínum borgurum. Þetta er þessi endemis della, sem hv, þm. furðaði sig á að prentuð skuli hafa verið í álitsgerð þessa hershöfðingja. Hv. 4. þm. Reykn. (JSk) taldi, að hraðinu væri allt of mikill á þessu frv. og of hart eftir rekið. Það kann að vera nokkuð til í því, að mönnum finnist, að það vinnist of litill tími eða minni tími en æskilegt væri til að afgreiða svo stórt mál, einkum og sér í lagi þar sem þingið hefur til meðferðar mörg önnur stórmál. En þó vil ég vekja athygli á því, að sú löggjöf, sem áður hefur verið sett svipaðs eðlis og sama eðlis og það frv., sem hér um ræðir, hefur ævinlega verið sett með brbl. og siðan staðfest á þinginu á eftir, bæði 1941 og 1950. Og í báðum þessum tilfellum var enginn ágreiningur um þessi mál í þinginu. Það kom ekki fram hjá neinum, að ekki væri full ástæða til að gera þær varúðarráðstafanir, sem með þeim lögum var gert ráð fyrir að teknar væru upp, og eru þær þó að mörgu leyti víðtækari og mjög miklu víðtækari varðandi borgaralegu skylduna en er í því frv., sem hér liggur fyrir, og skal ég koma að því síðar. Í fjölmörgum tilfellum furðaði hv. 4. landsk. sig á, hversu langt væri gengið í að veita stjórnvöldunum vald til þess að ákvarða eitt og annað í þessu sambandi, en það er þó ekkert umfram það, sem þegar er í lögum og mundi standa í lögum, hvort sem þetta frv. nær fram að ganga eða ekki, og skal ég koma nánar að því síðar. En það sýnir, að það er ekki aðeins, að hann hafi lítið lesið þetta frv. og grg. þess, eins og hann sagði sjálfur, heldur virðist hann ekki heldur bera skyn á þá löggjöf, sem við nú búum við í þessum efnum og hægt er að beita hvaða dag sem er. Það kann að vera ekkert óeðlilegt og æskilegt og á að vera hægt, áður en þetta mál yrði afgreitt hér á þinginu, að fyrir lægi einhver álitsgerð sveitarstjórnafundar, sem verið er að halda um þessar mundir. Nú binda ekki sveitarstjórnafundir sveitarstjórnirnar í þessum efnum. Hins vegar eru þar framámenn úr sveitarstjórnunum, og það kann að vera nokkurs virði að heyra, hvernig þeir taka á þessum málum. Mér hefði ekki fundizt óeðlilegt, þó að nm. úr hv. heilbr.- og félmn., sem yfirfarið hafa þetta frv., hefðu fundið á því ýmiss konar vansmíð og talið, að annað mætti betur fara, og gert sér far um að leiðrétta og færa til betri vegar ákvæði þau, sem þeim finnst vera vanhugsuð og mættu vera skýrari. En hér hefur ekkert komið fram um það. Þessi nokkuð á annan klukkutíma ræða hv. 4. landsk. gekk út á allt annað, - annaðhvort að reyna að gera broslegt og hlægilegt það alvörumál, sem hér er um að ræða, eða fetta fingur út í einstök atriði, án þess að gera nokkra tilraun til þess að benda á leiðréttingar, sem mætti gera. Með því móti að hegða sér þannig hefði hv. þm. tekið með tilhlýðilegri alvöru á þessu máli og lagt sinn skerf fram til þess, að það mætti afgreiðast í betra formi á þinginu á þeim stutta tíma, sem við höfum nú til umráða. Ég er alls ekkert frá því, þótt ég skuli ekkert segja um það nú á þessu stigi málsins, að það mætti hafa viss bráðabirgðaákvæði eða varúðarráðstafanir í þessum lögum, sem að verulegu leyti næðu þeim tilgangi, sem kom nú fram í ræðum beggja hv. frsm. minni hl., að það yrði ekki gengið of langt í því að leggja nýjar álögur á sveitarfélögin að óvörum. En ég legg áherzlu á það, að það er afar veigamikið mál, að þetta frv. nái einmitt fram að ganga á þessu þingi, og það er vegna þess, hvernig aðstaðan er hjá okkur nú varðandi viðbúnað í þessum efnum og hvernig umhorfs er í heiminum. Þegar hinar miklu vetnissprengingar áttu sér stað á s.l. hausti, þegar Sovétríkin sprengdu á einum mánuði um 30 vetnissprengjur og margra megatonna sprengjur, þá var það álit allra sérfræðinga og ekki heyrði maður deilt um það, að þessar sprengingar út af fyrir sig gætu valdið ákaflega mikilli hættu í raun og veru, hvar sem væri á hnettinum, og sú hætta væri yfirvofandi alveg fram á næsta vor, ef geislavirk efni, sem í loftlögunum lægju, bærust þannig og þjöppuðust saman og síðan yrði úrkoma og rigning, þannig að úrfallið gæti komið á mjög þéttbýla staði og valdið óumdeilanlega miklu tjóni. En eftir að þetta gerðist, hafa Bandaríkin lýst því yfir, að þau teldu sér nauðsynlegt að sprengja vetnissprengjur í andrúmsloftinu, og því hefur verið svarað af hálfu Sovétríkjanna með því, að ef Bandaríkin sprengi, þá haldi þau áfram að sprengja. Þegar svona stendur á, er ekkert vit í því að gera ekki einmitt þegar ráðstafanir til þess að mæta hættu eins og þessari, sem er ekkert minni fyrir okkur en aðra, hvar sem raunar er í heiminum, því að við getum gert ákaflega mikið, - og það held ég að sé viðurkennt af öllum, sem um þessi mál hugsa, - til þess að verjast hættu af úrfalli, kæmi það skyndilega niður. Það er hægt að koma hér upp og það nú þegar tæki fyrir fjarskiptaþjónustu og aðvörunar- og upplýsingakerfi fyrir allan almenning, bæði hér í Reykjavík og eins annars staðar á landinu, því að alveg eins gæti þetta úrfall fallið niður á Akureyri, Seyðisfjörð eða aðra byggð á landinu eins og í Reykjavík. Og á þessum stöðum þarf að koma upp geislavirknimælum. Geislavirkni hefur, held ég, verið mæld lítið sem ekkert nema aðeins hér í Reykjavík og í Vestmannaeyjum - og sérstaklega í Vestmannaeyjum vegna hættunnar af því, að drykkjarvatnið þar mengaðist. Öllu slíku þarf að koma að mínum dómi sem fyrst í gang, og það er ekki ýkjamikill kostnaður, sem í slíkt á að fara, og það er ekki heldur ýkjamikill kostnaður fyrir einstakling að geta haft nokkurn viðbúnað, ef honum er gert aðvart í útvarpi eða á annan hátt um það, að það sé öruggara að fara í sinn kjallara, sem þá hefur að einhverju leyti verið útbúinn til frekara öryggis undir slíkum kringumstæðum en nú er. Þessir erlendu sérfræðingar, sem voru hér í haust, voru báðir á einu máli um það og eins aðrir, sem leitað hefur verið álits hjá, að byggðin í Reykjavík, svo að aðeins hún sé tekin, bjóði upp á miklu meira öryggi en almennt gerist varðandi það, hvað húsin eru hér vel byggð, og kjallarar í einkahúsum hafa í sér fólgna mikla möguleika til þess að veita verulega vernd. Hitt er svo annað mál, að menn verða að gera sér grein fyrir, að bara af þeirri hættu, sem af slíkum tilraunum, sem ég nú hef talað um, getur stafað, og einnig, ef til átaka kemur í heiminum, þá dettur raunar engum í hug, að neinar almannavarnir geti bjargað öllu. En hvað á að leggja mikið á sig til þess að gera vissar tilraunir, sem geta bjargað svo og svo miklu af íbúum borgarinnar, sem ella yrði ekki bjargað, ef ekkert hefði verið gert? Ef það kæmi í ljós eftir á, að þær ráðstafanir, sem gerðar hefðu verið, hefðu bjargað helmingnum af íbúum Reykjavíkur frá fjörtjóni, ætli mönnum finnist þá ekki, að það megi leggja í nokkuð mikinn kostnað, til þess að hægt hefði verið að ná slíkum árangri? Og hvað á að fara langt niður? Er leggjandi eitthvað á sig til þess t.d. að bjarga 10 þúsundum Reykvíkinga, sem ella mundu farast? Það er alveg öruggt, að menn mundu leggja mikið á sig til þess að bjarga 10 þúsundum Akureyringa, því að þeim væri þá bjargað öllum saman. Það var spurt hér áðan, hvers virði væru hjúkrunargögn og hvers virði væri þessi viðbúnaður og hvort þjóðin hefði nokkurn tíma bolmagn til þess og aðstöðu að leggja í svo mikinn kostnað, að það borgaði sig að gera það. Þessu er ekki hægt að svara nema með annarri spurningu: Hvers virði er líf og heilsa borgaranna? Það fer eftir því, hvaða mat menn hafa á því, og ég hygg, að við þurfum og ættum einmitt að hafa skilning á því, hversu mikils virði það er að bjarga fáum mannslífum í landi, sem er svo fámennt eins og Ísland er. Hv. 4. landsk, talaði um þetta eins og hvert annað grín, að gerðar yrðu einhverjar ráðstafanir og fólki veittar leiðbeiningar til þess að koma upp skýlum, sérstaklega á sveitabæjunum. Honum fannst það hlægilegast, að það ætti að gera einhverjar tilraunir til þess að bjarga sveitamönnum líka. En eins og aðstaðan er hjá okkur, hefur legið alveg niðri, eins og kunnugt er, allur viðbúnaður, og öll upplýsingastarfsemi hefur gersamlega legið niðri hér gagnvart almenningi. Og það er eitt af því fyrsta, sem þetta kerfi almannavarna, sem upp yrði tekið, yrði að hefjast handa um, að veita almenningi leiðbeiningar um það, hvað gera skuli, ef hættan dynur yfir, og það eitt út af fyrir sig skiptir feikilega miklu máli, svo að menn standi ekki allir uppi og enginn viti, hvað til bragðs á að taka. Og það er enginn vafi á því, að með litlum aðgerðum og ekki kostnaðarmiklum væri hægt að bjarga hér miklum verðmætum, ef svo bæri undir, að hættan berði að dyrum hjá okkur. Hv. 4. landsk. gerði mikið úr því, að á hættutímum væru auknar heimildir til þess að skipa borgurunum fyrir og ráða ráðum þeirra o.s.frv. og það væri ekki gott að fela þetta ríkisstj., sem ætti sjálf að meta, hvað eru hættutímar. En eins og ég vék að í upphafi, er það svo eftir lögunum frá 1941, sem var gerð breyting á 1951, og í hvorugt skipti var nokkur ágreiningur um, þá segir þar í 4. gr., og það er í lögum nú: „Það er almenn borgaraleg skylda að vinna án endurgjalds að undirbúningi samkv. lögum þessum eftir fyrirmælum lögreglustjóra og loftvarnanefndar, svo og að hlýða öllum fyrirmælum og reglum varðandi slíkar ráðstafanir, þ. á m. að taka þátt í fyrirskipuðum æfingum:. Þetta er í núgildandi lögum. Húseigendum er einnig eftir núgildandi lögum skylt og hinu opinbera að kostnaðarlausu að annast um, að til séu í húsum þeirra nauðsynleg eldvarnartæki, eftir því sem loftvarnanefndir með samþykki bæjar- eða sveitarstjórna nánar ákveða. En þetta eru lög um ráðstafanir til loftvarna og annarra varna gegn hættum af hernaðaraðgerðum. Einnig segir í núgildandi lögum, að lögreglustjórum og loftvarnanefndum sé heimilt að taka kjallara og aðrar vistarverur einstakra manna, er nota má sem loftvarnabyrgi fyrir almenning, og útbúa þau í því skyni. Og það segir enn fremur, að ef brýna nauðsyn beri til, eins og í frv., sem hér liggur fyrir, ef brýna nauðsyn beri til, að fólk flýi hættusvæði og komi sér fyrir á öruggari stöðum, er ríkisstj. skylt að greiða fyrir flutningnum og er í því skyni heimilt að taka leigunámi skip, bifreiðar og önnur farartæki, svo og lendur og hvers konar húsnæði, sem völ kann að vera á, flóttafólki til öryggis, skjóls og aðhlynningar. Svipuð ákvæði og þessi og sum, sem ganga skemmra, eins og t.d. um borgaralegu skylduna, þótti frsm. minni hl., hv. 4. landsk. þm., ganga allt of langt, en sást þó, eins og ég sagði, yfir þetta, að hér er þó ekki um neitt að ræða, sem ekki er þegar í lögum hjá okkur. Hv. þm. talaði mikið um það, að hann óskaði eftir að vita, hvaða aðkallandi aðgerðir væru nú á þessu ári, 1962. Sannleikurinn er sá, að þegar hafizt var handa á s.l. hausti og stjórnvöldum þótti ekki viðhlítandi að hafa ekki meiri viðbúnað en við hefðum gert á undanförnum árum og með hliðsjón af reynslu annarra, þá var ljóst, að það þurfti nokkurn tíma til þess að undirbúa löggjöfina, koma löggjöfinni fram og síðan að henni fram kominni að gera áætlanir um það, hvað gera skyldi. En það, sem er auðvitað greinilegt og mönnum á að vera ljóst að er mest aðkallandi nú í bili, það er að reyna að gera þann viðbúnað, sem helzt verður gerður gegn þeirri hættu, sem kann að vofa yfir okkur af geislavirku úrfalli, og ekki sízt ef svo skyldi fara, sem við vonum að verði ekki, að stórveldin byrji aftur á hinum geigvænlegu sprengitilraunum. En eins og horfurnar eru núna, liggur einmitt mikið á í þessum efnum, og það liggur mikið á að gefa almenningi vísbendingar um ýmsar ráðstafanir, sem hann getur gert með aðstoð hins opinbera til þess að vera nokkuð viðbúinn. Þegar þetta kerfi almannavarna er svo orðið að lögum, ef svo vill verða, þá liggur fyrir að gera áætlanir um það, hvað gera skuli, og gera sér miklu betri grein fyrir því en nokkur einn eða fáir menn í dag hafa getað gert sér grein fyrir. Við höfum fengið nokkrar upplýsingar um almannavarnir á Norðurlöndum. Það kemur fram í grg. þessa frumvarps, að þeir fóru snögga ferð þangað í haust, borgarlæknir og lögreglustjórinn í Reykjavík, með skammri viðdvöl og viðræðum aðeins við ráðamenn í Noregi, Svíþjóð og Danmörku. Þó hafði það nokkra þýðingu. Menn sjá þó, að það liggur í augum uppi, að hér er ekki nema aðeins um byrjunina á því að ræða að gera sér grein fyrir, hvað aðrir hafa gert og með hvaða árangri. Við höfum ekki haft neinar verulegar upplýsingar um árangurinn af þeim loftvarnaraíðstöfunum, er Bandaríkjamenn eru nú að tala um að gera, neðanjarðarbyrgjum og öðru slíku, ekki heldur frá Kanada, sem mér er sagt að hafi mikinn viðbúnað í þessum efnum. Mér er líka sagt, að nýlega sé komin út í Sovétríkjunum mörg hundruð blaðsíðna handbók fyrir borgara Sovétríkjanna með leiðbeiningum til þeirra um viðbúnað, ef hættu ber að höndum. Þetta hefur ekki unnizt neinn tími til þess að kynna sér. Og í öðrum löndum austan járntjalds er einnig kunnugt um margar og miklar og víðtækar ráðstafanir í þessu efni. En ef allir, sem næst okkur eru og í kringum okkur eru, telja sig þurfa að gera slíkar ráðstafanir, þá má ekki kalla það undarlegt, þó að við viljum reyna að gera okkur grein fyrir, hvar við stöndum í þessu efni og hvað við getum gert til viðbúnaðar og verndar íslenzkum borgurum. Hv. 1. landsk. talaði mikið um hjálparsveitirnar og fannst það vera flókið starfskerfi. Það er nú ekki flóknara starfskerfi en það, að í lögunum er aðeins gert ráð fyrir vissum hjálparsveitum, og það er gert ráð fyrir að setja nánari ákvæði um það í reglugerð. En hins vegar til þess að styðja slíkt ákvæði nokkuð, er einmitt vitnað í almennu grg. til þess, hvaða skoðun Holtermann hershöfðingi hafði í þessum efnum og hvaða reglur giltu í þessum efnum í heimalandi hans. Noregi. Og þar leggur hann til, það er á bls. 7 í álitsgerð hans, að frumfræðslan í hverfisþjónustunni og brottflutningsþjónustunni verði 20 tímar á ári, námskeið í 20 klukkutíma, og svo upprifjun 10 tímar á næstu árum, ef ekkert ber að, svo að æfingin verði meiri en menn óska. En um hjálparliðin, sem eru stærri lið, þar er talað um frumfræðslu 40 tíma á ári og upprifjun 20 tíma. Loks er svo gert ráð fyrir því, að fyrir þá, sem eru stjórnendur á þessu sviði, verði frumfræðsla 60 tímar á ári og upprifjun 20 tímar á ári og þá helzt í því formi, að haldin verði sérstök námskeið á einhverjum tilteknum stað og mönnum safnað saman af landinu, sem eiga að hafa forustu í þessum efnum og fræða almenning. Hér er í sjálfu sér ekki mikið á sig lagt, og hver mundi telja þetta mikið á sig lagt, ef hann sjálfur gerði sér grein fyrir, að með því að leggja þetta á sig gæti hann máske bjargað fjölmörgum af meðborgurum sínum í framtíðinni frá því að bíða dauða eða verða örkumlamenn alla sína ævi af völdum hernaðaraðgerða? Og kerfið er ekki flóknara en það, að t.d. hefur verið gert ráð fyrir því að skipta Reykjavík niður í minni hverfi, þar sem væru 12–14 menn í hverju hverfi með smááhöld, til þess að reyna að hjálpa húsunum, sem í kring eru, ef þar skyldi koma upp eldsvoði eða annað slíkt, en hins vegar séu í bæ eins og Reykjavík þrjár hjálparsveitir á vissum stöðum í útjöðrum borgarinnar, sem þessi hverfi geti kallað til, ef þau ráða ekki við voðann, og hafi stór og fljótvirk tæki. Þar koma fullkomin slökkvitæki til, ruðningstæki og annað slíkt og tæki til þess að bjarga slösuðu fólki og koma því undir læknishendur, annaðhvort á sjúkrahús eða bráðabirgðasjúkrahús, sem komið væri upp. Að brottflutningi fólks var nokkuð vikið, og spurt: Hvar er öryggi, og hvaða öryggi er fyrir því að vera að flytja fólk burt? Við höfum nokkra sérstöðu að þessu leyti, og brottflutningar verða erfiðir vegna þess, hvað fólk er saman safnað á takmörkuðum stað hér í Reykjavík og nágrenni. En auðvitað verður helzta öryggið í brottflutningi dreifingin á fólkinu, ef byrjaðar eru hernaðaraðgerðir eða annað slíkt, og liggur þetta í augum uppi, og þarf enginn að furða sig á því. En slíku verður aldrei komið fyrir nema með því að gera sér fyrir fram grein fyrir því, hvert fólkið á að fara, og þá þarf einnig að hafa stjórn á því fólki, sem farið hefur á tiltekna staði, að það safnist ekki á önnur svæði og yfirfylli allar byggingar og aðstöðu þar heldur en ráðgert hefur verið í hinni fyrirframgerðu áætlun. Það er vissulega svo, að það er mikið alvörumál, sem hér er verið að fjalla um, og hér erum við í þeirri aðstöðu að þurfa að gera fleira en gott þykir. En það er frumskylda stjórnarvalda á hverjum tíma, þeirrar ríkisstj., sem á hverjum tíma fer með völd, að reyna að búa íbúum sínum í einu og öllu sem bezt öryggi. Við vonum öll, að það komi ekki til neinna aðgerða, sem gert hafa þær varúðarráðstafanir, sem hér er um að ræða, nauðsynlegar, hjá okkur eða öðrum þjóðum. En samt sem áður eru þeir, sem að flutningi þessa máls standa, sammála um það, að það er óverjandi af hálfu Alþingis og ríkisstj. að láta þetta mál reka á reiðanum og aðhafast ekkert, og það er í algerri mótsögn við allt það, sem gert hefur verið áður, þegar líkt hefur staðið á hér, eins og ég vitnaði til áðan, 1941 og 1951. Hvort hins vegar þessu frv. yrði eitthvað breytt til meira samræmis við það, sem óskir kynnu að koma fram um hjá sveitarfélögum, það er allt annað mál, og það hefur að sjálfsögðu engum dottið í hug, að þetta mál ætti að keyrast í gegnum þingið þannig, að menn hefðu ekki fyllstu aðstöðu til þess að geta lagt fram sinar brtt. og ábendingar, sem mættu vera til hins betra. Það var mín einlæg von, að þetta mál mundi ekki valda miklum ágreiningi hér á þingi, þó að mönnum fyndist kannske, að tíminn væri stuttur til að afgreiða málið. Ég hef því miður orðið fyrir vonbrigðum í ræðu minni hl., hv. 4. landsk., því að mér fannst ræða hans öll ekki bera keim viljans og alvörunnar, sem nauðsynleg er til þess að koma slíku máli í höfn, borgurunum kannske til meiri blessunar í framtíðinni en nokkur getur gert sér vonir um í dag. Ég þakka meiri hl, og þykir vænt um, þar sem ég átti nokkurn þátt að undirbúningi þessa máls, hvernig hann hefur tekið á málinu, og vil ljúka máli mínu með því að vænta, að þm. leggist nú samt sem áður á eitt um það að afgreiða þetta mál með þeirri alvöru, sem slíku máli hæfir.



Herra forseti. Það frv., sem hér er lagt fyrir, er, eins og þegar hefur komið fram af hálfu þeirra, sem töluðu, mjög yfirgripsmikið og fjallar um mál, sem vissulega þurfa mjög ýtarlegrar athugunar og ýtarlegra umræðna við. Ég álít, að það væri ekki rétt að afgreiða þetta frv. nú á þessu þingi, og mín reynsla er sú, að áður, þegar hæstv. dómsmrh. hefur lagt allstóra lagabálka fyrir Alþingi, sem hafa í för með sér allmikla breytingu á réttaröryggi og aðstöðu borgaranna í landinu, þá hefur það, a.m.k. í langflestum tilfellum, verið svo, að þegar það hefur verið lagt fyrir í lok þings, hefur hann ekki óskað eftir afgreiðslu á því á sama þingi, heldur gefið þm. tækifæri til þess að athuga málið og íhuga það og þá aftur í staðinn látið afgreiða málið venjulega á næsta þingi, kannske með þeim breytingum, sem menn höfðu komizt að niðurstöðu um við nánari athuganir að réttar væru. Og ég vildi ákaflega mikið mælast til þess, að það mætti hafa sama hátt á með þetta mál. Ég man eftir, að þetta hefur verið gert hér áður um ýmis mál, sem varða réttaröryggi borgaranna, meðferð einkamála, hæstarétt og ýmislegt fleira, refsimálalöggjöfina og slíkt. Ég held, að þetta mál, sem hérna liggur fyrir, sé líka þess eðlis, að það væri heppilegast fyrir okkur alla, hvaða afstöðu sem við annars höfum til þess, að við fengjum að athuga það betur. Mér sýnist, að í þessu frv., það lítið sem ég hef getað athugað það, sé eiginlega alveg ruglað saman tvennum hugmyndum: annars vegar hugmyndunum um, hvað gera skuli hér á landi, við skulum segja, ef maður mætti nota það orð, ef „gamaldags“ stríð skylli á, þ.e. svipað stríð og það, sem við drógumst inn í 1940 og 1941, og líka ef t.d. geislavirkni af sprengingum úti í heimi yrði svo mikil, að almannahætta væri af. Þetta hvort tveggja mundi vera í flokki út af fyrir sig. Og mér virðist, að í þessu frv., eins og raunar í því gamla frá 1941, sé að miklu leyti gengið út frá því, að það séu þessi gamaldags fyrirmæli, 20 ára gömlu, sem við raunverulega eigum að byggja á. Hins vegar er svo spurningin um kjarnorkustríð og aðstöðu Íslands, almannavarnir og annað slíkt og alls konar ráðstafanir, sem væru gerðar með tilliti til þess, að Ísland drægist inn í kjarnorkustríð. Þetta tvennt er svo gersamlega ólíkt, að ég held, að lagalega séð verði úr því vanskapnaður hjá manni, ef maður ætlar með litlum undirbúningi að skella þessu tvennu saman. Það er alveg rétt, eins og hv. 5. þm. Reykv. benti hér á áðan, að það eru til lög í sambandi við hið fyrra, í sambandi við „gamaldags“ stríð, þar sem t.d. er gengið út frá alls konar samhjálp borgaranna og líka vissum skyldum þeirra, t.d. til þess að reyna að eyðileggja sprengjur, sem féllu niður, sjá um, að þær gerðu ekki skaða, reyna að komast að þeim, áður en þær spryngju, þ.e. sams konar loftvarnaráðstafanir og maður kynntist í London á stríðsárunum, þar sem borgararnir reyna sjálfir að hjálpa til við að slökkva elda og annað slíkt, sem af slíku stafar. Ríkisstj. hefur í sínum höndum, eins og hv. 5. þm. Reykv. benti á, allt það vald, sem þarf viðvíkjandi „gamaldags" stríði. Og það er náttúrlega enn þá minna vald, sem þarf til þess að gera ýmsar ráðstafanir gegn hættu af því, að geislavirkt ryk bærist hingað til Íslands, hvaðan sem það kæmi. Eins og við vitum, er það nú alllengi búið að viðgangast í heiminum, að framleitt sé geislavirkt ryk og það á ýmsum stöðum. Það var ekki fyrst í haust, að sprengdar voru 50 megatonna sprengjur, þær voru líka sprengdar 1958 um haustið suður í Kyrrahafi. Þess, sem við þyrftum að gera viðvíkjandi slíku tvennu, „gamaldags“ stríði eða geislavirkni af tilraunasprengingum, hefur þessi hæstv. ríkisstj. eða hver önnur sem væri nú þegar heimildir til. Það, sem mér sýnist hins vegar blandast saman í þessu frv., eru annars vegar ráðstafanir gagnvart slíkum fyrirbrigðum og hins vegar á vissum pörtum ráðstafanir, sem ættu að vera gegn kjarnorkustríði, en að mínu áliti eru alveg gersamlega ófullnægjandi gagnvart því og beinlínis rangar, eins og þetta er byggt upp, vegna þess að þegar við ættum að athuga þann möguleika, þá þurfum við að reyna að gera okkur miklu betri hugmyndir um þessa hluti en við höfum kannske gert okkur fram að þessu. Það er rétt, sem allir aðilar, sem hér hafa talað, hafa tekið fram, við höfum verið ókunnugir þessum málum. Fáir okkar hafa lifað það að standa í slíku stríði, horfa á það og sjá, hvernig borgir eru útleiknar eftir það eða verða útleiknar í því, og enn erfiðara er náttúrlega flestum okkar að gera sér síðan í hugarlund, hvað það muni þýða að dragast inn í kjarnorkustríð. Þess vegna er það ekki nema eðlilegt, að mönnum þyki það allmikið að gefa nú máske með þessu frv. svo og svo miklar heimildir, svo og svo mikið vald til ríkisstjórna, lögreglustjóra og ýmissa slíkra aðila, sem að sumu leyti væru hugsaðar út frá almannavörnum í kjarnorkustríði, en hins vegar gera ekki ráð fyrir viðbrögðum, sem einsömul mundu geta að nokkru leyti dugað, ef til kjarnorkustyrjaldar kæmi. Þess vegna er það eðlilegt, að manni verði fyrst af öllu að athuga um þá aðstöðu, sem borgararnir eru settir í einmitt við þær breytingar, sem hér eru gerðar um aukið vald til hálfu ríkisstjórnar og lögregluyfirvalda með þessum lögum, sérstaklega ef ætti að fara að beita slíkum aðferðum, beita slíku valdi t.d. í sambandi við tilraunasprengjur. Við skulum muna það, að gömlu lögin okkar frá 1941 eru gefin út 27. júní 1941. Þau eru gefin út á sólarhringnum eftir að Bandaríkjastjórn setti Íslandi úrslitakosti um að svara innan 24 klst., hvort Ísland gengi að því að biðja Bandaríkin, að því er kallað var af frjálsum vilja, um hervernd eða þau mundu grípa til annarra ráðstafana. Svo að segja 24 tímum eftir að gefizt hafði verið upp af þáverandi hæstv. ríkisstj. fyrir Bandaríkjunum, fyrir þessum úrslitakostum, þá voru, eins og eðlilegt var, af ríkisstj. gefin út samtímis brbl. til þess að reyna að gera vissar ráðstafanir til loftvarna hér á landi. Nú hefur það verið sagt bæði af hv. frsm. meiri hl. heilbr:.-og félmn. og af hv. 5. þm. Reykv., að þetta vald, sem verið væri að gefa nú með þessum lögum, gæti jafnvel líka gilt, þegar væri verið að ræða um tilraunasprengingar. Nú skulum við segja, að þm. og landsmenn vildu sætta sig við það, að gömlu lögin frá 1941 og breytingar á þeim væru í gildi, ef „gamaldags“ stríð brytist út. Ég á þar með við, ef allt í einu væri komið eitthvað samkomulag milli allra stórvelda um, að þau ætluðu ekki að nota kjarnorku í styrjöld, en svo kysu þau að fara í „gamaldags“ styrjöld. Það gætu náttúrlega allir sætt sig við, að gömlu lögin giltu, þegar um slíkt væri að ræða. En segjum svo hitt. Segjum, að Bandaríkin taki upp á að sprengja miklar sprengjur í haust, segjum, að Sovétríkin taki upp á að sprengja aftur miklar sprengjur og bæði sprengi mun meira en fyrr. Það er ekki eins víst, að menn mundu með glöðu geði sætta sig við, að það væri hægt að líta svo á, að bara slíkar tilraunir með kjarnorkuvopn, jafnvel hjá stórveldunum, nægðu til þess að gefa yfirvöldunum á Íslandi allar þær heimildir, sem annars væru, þegar styrjöld væri. Í 3. gr. segir: „Á hættutímm er ríkisstj. heimilt“. Og í síðari mgr. þar segir: „Ef hætta vofir yfir, getur lögreglustjóri bannað.“ Þetta eru ákvarðanir, sem þurfa að ákveðast miklu, miklu nánar. Segjum, að þetta sé alveg eðlilegt, eins og hv. 5. þm. Reykv. benti á, viðvíkjandi stríði upp á gamla móðinn. En segjum nú, að af ríkisstj. væri þetta skilið svo, eins og fram hefur komið að nokkru leyti hjá þessum tveim hv. stjórnarþingmönnum, að það mætti nota þetta og alla þessa heimild, ef stórveldin væru bara í tilraunum með kjarnorkusprengingar og það væri álitin hætta t.d. ef að kjarnorkuryk bærist hingað, að þá fengi sem sé hæstv. ríkisstj, og lögregluyfirvöld öll þau réttindi, sem í þessum lögum felast. Þá er gengið mjög langt á réttindi almennings. Við vitum, hvernig er orðið með hættutíma. Við höfum sjálfir, Alþingi, lent einmitt í vandræðum áður út af því orði. Í samningnum, sem gerður var undir þessum kringumstæðum hér 1941 við Bandaríkjastjórn, var það, sem orðað var á íslenzkunni um styrjöldina, ef ég man rétt, talið af Bandaríkjastjórn eiga við á enskunni um hættutíma, þannig að þegar skýra skyldi samninginn 1945 í stríðslok, þá greindi íslenzku ríkisstj. og ríkisstj. Bandaríkjanna á um skilninginn á þessu orði, og Bandaríkjastjórn hélt því fram, að hún væri ekki skyldug til að fara héðan burt, þó að stríðinu væri lokið í Evrópu, vegna þess að eftir sem áður væru hættutímar. Og eins og það gat orðið að deilumáli þá á milli þeirra tveggja ríkisstjórna, eins gæti það náttúrlega orðið að miklu deilumáli, hvernig skilja skyldi slíkt, einmitt á milli borgara landsins og ríkisstj. eða yfirvaldanna. Ég held þess vegna, að þessi atriði þurfi að athugast miklu nánar. Þá tek ég eftir því líka, að samkv. III. kaflanum, sem er raunverulega, eftir því sem mér skildist, einn róttækasti kaflinn, á að gera harðvítugar og mestar ráðstafanir. Mér sýnist hann allur bera keim af því að vera saminn út frá hættunni í gamaldags styrjöld, kannske líka náttúrlega þeirri minni hættu, sem væri í sambandi við geislavirkt ryk. Mér sýnist hann allur bera svip af gamla stríðinu, en alls ekki sé reiknað með því að neinu leyti, að hann gæti orðið að gagni, ef Ísland drægist inn í kjarnorkustyrjöld. Mér sýnist, að við hljótum að vera sammála um það, ef við ræðum þetta mál af fullri alvöru, eins og það verðskuldar, að a.m.k. ef hér eru áfram herstöðvar og allt slíkt, þá er það eina, sem hljóti að vera einhver ofur lítil von um að geti bjargað allmiklu af því fólki, sem nú er samanþjappað hér á suðvesturhorninu, hér á Reykjanesskaganum og Seltjarnarnesinu, það eina, sem getur raunverulega eitthvað hjálpað þessu fólki, ef Ísland dregst inn í kjarnorkustyrjöld, það er skipulagning á almennum flótta. Við hljótum náttúrlega allir, hvort sem við erum með eða móti herstöðvunum, að gera okkur það ljóst, að ef Atlantshafsbandalagið lendir í styrjöld og það kjarnorkustyrjöld og farið er að skjóta á báða bóga með öllum þeim nútímavopnum, kjarnorku, eldflaugum og slíku, þá eru auðvitað þær stöðvar, sem hljóta að vera fyrst og fremst í hættu, það eru stöðvarnar, þar sem flugvellirnir og herstöðvarnar eru hér syðra, og þá fyrst og fremst Keflavíkurflugvöllur og það, sem er í grennd við hann. Hér í grennd við hann, eins og það mundi vera á hernaðarlega vísu, eru upp undir 3/4 hlutar þjóðarinnar, þannig að við hlytum að geta gengið út frá því, að í styrjöld yrði allur þorrinn af þessari byggð eyðilagður. Það, sem við hlytum fyrst og fremst að miða við, ef til svona ógæfu kæmi, væri að reyna að nota þá klukkutíma, sem við vonandi fengjum, til þess að reyna að flytja eins mikið af fólki burt og mögulegt væri. Og ég held, að það væri frá upphafi glapræði að ganga út frá því að ætla að telja fólki trú um, að það væri einhver veruleg björg í því, annaðhvort að hafast við í kjöllurum í Reykjavík eða í loftvarnabyrgjum í Reykjavík eða slíku. Ég held, að við yrðum fyrst og fremst að ganga út frá því, að þegar svo alvarlegt væri orðið ástand í veröldinni, að til kjarnorkustyrjaldar gæti komið, þá yrði fyrst og fremst að reyna að skipuleggja flutninginn á þessu fólki burt af þessu hættusvæði. Við höfum ekki svo mjög slæm tæki til þess. Við vitum það, að við höfum á þessu svæði bíla, sem í einni ferð, ef það er skipulagt frá upphafi, geta flutt svo að segja alla íbúa þessa svæðis, ef það bara frá upphafi er nægilega vel skipulagt, - geta flutt alla íbúa þessa svæðis í fjarlægð, sem er frá 50 til 200 km, eftir því, hve marga klukkutíma við höfum til að komast með fólkið. Það, sem við hlytum að undirbúa fyrst og fremst, er að reyna að sjá til þess, að hver einasti bíll sé skipulagður til þess að geta tekið ákveðið fólk úr ákveðnum húsum undireins og dreift því upp um allt Suðurlandsundirlendið, eins langt og við komumst með það, og á öllum þeim stöðum sé eins vel útbúið og hægt sé til þess að geta haldið fólki uppi, til þess að geta einhvern veginn látið það lifa. Ég held, að ef við miðum við kjarnorkustríð, þá sé það fyrst og fremst að bjarga fólkinu burt frá þessu svæði, sem við yrðum að hugsa um, og það sé fyrst og fremst skipulagsatriði. Hins vegar sýnist mér allur III. kaflinn, 10.–14. gr., hugsaður út frá gömlu loftvarnaaðferðunum, sem maður kynntist í Bretlandi á stríðsárunum, hugsaður út frá því, að það koma litlar gamaldags sprengjur, þær detta niður, maður getur komizt að þessum sprengjum með blautan poka eða með sandpoka eða eitthvað slíkt og kæft þær, áður en þær springa, eða ef þær springa, að reyna að hindra, að eldsvoðinn breiðist út. Þetta er sú aðferð, sem þá var notuð og almenningur tók ákaflega mikinn þátt í og hjálpaði ákaflega mikið til þess að draga úr því tjóni, sem loftárásirnar ollu. En þetta er allt saman orðinn tómur barnaleikur miðað við það, sem við stöndum frammi fyrir í dag. Það er ekki lengur þessi hætta, sem vofir yfir okkur. Það eru ekki þessar smásprengjur. Það verða ekki flugvélar, sem koma hér inn yfir okkur, svo að maður heyri þytinn í þeim og finni nokkurn veginn á sér, hvenær þeir fara að styðja á takkann til að sleppa sprengjunum, mennirnir í flugvélunum. Það, sem verður hið ægilega, sem yfir okkur kemur, það er, að á nokkrum mínútum þjóta eldflaugarnar kannske meira eða minna sjálfvirkar á þessa staði og dyngjast niður á herstöðvastaðina í heiminum, og við vitum, að þessar stóru og voldugu hernaðarþjóðir nútímans, eins og Bandaríkin og Sovétríkin, stæra sig af því, að þær hafi hvor um sig margfaldar birgðir til þess að geta eytt öllu mannkyni, svo að það yrði vafalaust ekki sparað á þær herstöðvar, sem til eru í veröldinni, frá beggja hálfu að reyna að eyðileggja þær, eins og hægt væri. Mér sýnist þess vegna, þegar ég lít t.d. á 12. gr., þar sem tekið er fram, að það sé óheimilt að hverfa úr starfi án leyfis, að starfsmaður megi ekki fara úr lögsagnarumdæminu nema með samþykki lögreglustjórans, viðvíkjandi hjálparliðunum, þetta er auðsjáanlega allt saman hugsað út frá þessu gamla. Það koma kannske loftárásir dag eftir dag, þar sem litlum, 1, 2, 5 eða 10 tonna sprengjum af gömlu tegundinni er kastað niður, þar sem hjálparliðið á að vera til taks til þess að reyna að slökkva þetta, þar sem hjálparliðsmaðurinn á þess vegna að vera á sinum stað og gegna sínu starfi, og þetta var skiljanlegt á þeim tíma. En nú er raunverulega það eina, sem við mundum segja hjálparliðsmönnum að gera, að skipuleggja flóttann. Við skulum segja, að einn hjálparliðsmaður er ábyrgur fyrir einu húsi og einum bíl, sem á að taka fólkið úr því, eða tveimur bílum, þremur bílum eða hvað sem það er, og reyna að koma því í burtu, þannig að það, sem hjálparliðsmaðurinn fyrst og fremst á að gera í þessum efnum, er að sjá um að koma þessu fólki út úr lögsagnarumdæminu. Það þarf ekki að spyrja neinn lögreglustjóra, það þarf ekki að hugsa um það að fá fyrirskipanir frá yfirmönnum, því að hann hefur engan tíma til þess að bíða eftir þeim, heldur aðeins að vita, að á því augnabliki, sem merkið er gefið, eigi hann að stjórna þessu og ekki að missa af neinni mínútu í það að spyrja neinn lögreglustjóra eða neinn yfirmann, heldur á hann einmitt að vita, hvað hann á að gera, og geta sagt fólkinu það og geta skipulagt þennan flótta og geta komið fólkinu burt úr lögsagnarumdæminu. Ég held þess vegna, að við eigum að athuga þetta allt saman miklu betur. Ég tók eftir því t.d., að hv. 5. þm. Reykv. sagði hér rétt áðan, að það ætti að skipta Reykjavík niður í hverfi. Jú, það getur verið ágætt að skipta Reykjavík niður í hverfi, en fyrst og fremst til þess að skipta brottflutningi fólksins, ekki hverfi til varnanna í sjálfri Reykjavík. Við eigum ekki að hugsa um þá hluti, af því að við stöndum ekki frammi fyrir þeim tækjum, sem við stóðum frammi fyrir fyrir tuttugu árum, og getum ekki skipulagt okkar varnir miðað við það.

Ég vildi spyrja hv. þm., hvort hann eigi mikið eftir af ræðu sinni.

Já. (Forseti: Þá vil ég biðja hann um að gera svo vel og gera hlé á máli sínu, og verður fundi frestað til kl. 5. -  Herra forseti. Ég hafði komið þar ræðu minni, að ég hafði rætt nokkuð um, hvernig það tvennt blandast alveg saman í þessu frv., annars vegar raunverulega úreltar hugmyndir frá gamaldags styrjaldarháttum, og meginið af þeim ráðstöfunum, sem ég hef þegar gert að umtalsefni, eins og t.d. í III. kafla frv., ber alveg svip af þeim, og svo hins vegar þær ráðstafanir, sem þarf að gera í sambandi við kjarnorkustyrjöld. Og það er alveg greinilegt á þessu frv., að þeir, sem það hafa samið, hafa ekki gert þessa hluti upp við sig. Í V. kaflanum, t.d. 20. gr., stendur: „Ef brýna nauðsyn ber til, að fólk flytji af hættusvæði, getur ríkisstj. ákveðið brottflutning.“ Eins og ég talaði um áðan, ef til kjarnorkustyrjaldar kemur og Ísland dregst inn í hana, þá er brottflutningur, áður en sprengjurnar byrja að falla, eina vonin, einmitt fyrir það fólk, sem hér býr, hér í þessu nágrenni, þannig að þarna er ekki um að ræða: „ef brýna nauðsyn ber til“, þá geti ríkisstj. tekið ákvörðun. Það þarf að vera ákvörðun tekin fyrir fram, að þessir hlutir skuli gerðir og að allir séu viðbúnir að framkvæma þessa hluti, um leið og eitt merki er gefið um það. Það er enginn tími til þess að gefa út einhverjar reglugerðir eða hafa þess háttar gamaldags hátt á, ef um slíkt er að ræða. Og svo segir í 21. gr., þegar tekið er fram, að ríkisstj. hafi fyrirskipað mönnum að flytja sig til einhvers ákveðins staðar: „Engum er heimilt án sérstaks leyfis að flytja frá þeim stað, sem honum hefur verið vísað á. Þessar hugmyndir um, að hlutirnir komi til með að ganga svona, að svona nákvæmt eftirlit sé haft með einstaklingunum, þetta sýnir, að menn gera sér ekki neina hugmynd um, hvers konar styrjöld það væri, sem Ísland væri þarna að dragast inn í. Það má kannske segja út af fyrir sig um það, sem segir í 22. gr., hvernig kostnaðurinn eigi að skiptast á eftir, að þetta er svo sem allt gott og blessað, en vafalaust er vissara að gera ráð fyrir því, að þau sveitarfélög, sem þarna er um að ræða og ættu að bera svo og svo mikið af þeim kostnaði, yrðu ekki til, þegar þetta væri búið. Við skulum ekki hugsa um þessa hluti eins og einhverja, - ja, mér liggur við að segja hreppaflutninga í gamla daga. Það eru ekki svipaðir hlutir, sem þarna er um að ræða. Það eru miklu, miklu alvarlegri hlutir og alvarlegri hlutir en þeir, sem við höfum kynnzt í sambandi við fyrri umr. um styrjaldarráðstafanir, eins og þær, sem gerðar voru 1941. Og það gegnir raunverulega sama máli, ef maður blaðar í þessum grg, hérna, og hef ég þó ekki getað lesið þær allar eins í gegn og mér bæri skylda til. Ég sé, að það er talað um það hér, t.d. á bls. 16, með leyfi hæstvirts forseta: „Að áliti lækna mun vera unnt, ef í nauðir rekur, að koma fyrir um 200 særðum mönnum í sjúkrahúsum hér í bænum“. Það eru ekki sjúkrahús í Reykjavík, sem verður fyrst og fremst það nauðsynlega í þessu sambandi. Það verða kannske sjúkrahús, sem væru uppi hjá Laugarvatni eða einhvers staðar þar sem lengst, lengst í burtu frá þessu mesta hættusvæði, sem hérna er, sem þá hefðu verulegt gildi. Ég býst við, að öll þessi stóru sjúkrahús, sem við erum að byggja í Reykjavík núna, það mundi ekkert af þeim hafa raunverulegt gildi fyrir okkur, ef Ísland dregst inn í kjarnorkustyrjöld. Eins er þegar talað er í 19. gr. um loftvarnabyrgi á Arnarhóli. Við töluðum um í síðasta stríði, hvort þetta kæmi kannske til mála þá gagnvart þeim smásprengjum, sem búizt var við að Þjóðverjar mundu kasta hérna og köstuðu einstaka sinnum. En til hvers er fyrir okkur að hugsa um raunverulegt byrgi í Arnarhóli, eins og núna standa sakir, þegar við gætum búizt við kjarnorkusprengjum yfir Reykjavík? Það er eins og það ægi þarna saman alls staðar þeim gamla hugsunarhætti miðað við það gamla stríð, og samt er talað um nauðsynina á að búa sig undir kjarnorkustyrjöld. Hins vegar segir á bls. 21, með leyfi hæstv. forseta: „ N. hefur einnig rætt töluvert um möguleika til brottflutnings fólks skyndilega, ef til loftárása kæmi. Eins og aðstæður eru hér í nágrenni Reykjavíkur, er að vísu hugsanlegt að flytja töluverðan fjölda fólks af bæjarsvæðinu á skömmum tíma, svo fremi að vegir teppist ekki, en hins vegar ógerlegt að koma fjölda manns, tugum þúsunda, fyrir til dvalar í dreifbýli, svo að viðhlítandi sé, nema með ærnum kostnaði, margfalt meiri kostnaði en fjárveitingarvaldið hefur ætlað til loftvarnaráðstafana. Mér finnst þessi litla setning sýna barnaskapinn, sem þessi n. er haldin af. Hún hefur rætt um möguleika til brottflutnings fólks, rætt töluvert þennan möguleika. Þetta er raunverulega eini möguleikinn í sambandi við kjarnorkustyrjöld, sem nokkuð getur bjargað Reykvíkingum, og þá er einmitt um það að ræða að flytja tugi þúsunda fólks í burtu. Ég man ekki nákvæmlega um bílaeignina. Það er réttilega gert ráð fyrir, að ríkisstj. geti tekið öll skip og alla báta og allt saman slíkt, og það getur orðið að nokkru gagni, en ég býst við, að það yrðu þó bílarnir, sem menn fyrst og fremst mundu treysta á, og mig minnir, að bílaeignin hér sé svo mikil, að það skipti áreiðanlega tugum þúsunda, sem við höfum yfirráð yfir af bílum hér á þessu þéttbýlissvæði, þannig að þótt að meðaltali megi koma 4–5 mönnum í bíl og allmiklu meira í marga, þá er áreiðanlega hægt að flytja yfir hundrað þúsund manns með einni bílaferð 50–100–150 km veg, ef það gefast 1–2–3 klukkutímar og ef þeir menn, sem ræða þetta, hafa gert sér þetta ljóst fyrir fram, ef þeim n., sem um þetta fjalla, er það ljóst, að þetta er möguleiki. En í staðinn kemur það í ljós, að þessi n., sem þarna er um að ræða, jú, hún er að ræða um þennan möguleika til brottflutnings fólks og kemst að þeirri niðurstöðu, að það sé hægt að flytja töluverðan fjölda, en það sé ógerlegt að koma tugum þúsunda fyrir til dvalar í dreifbýlinu. Auðvitað er hægt að koma því fyrir til dvalar í dreifbýli. Um hvað er að ræða þarna viðvíkjandi dvöl í dreifbýli? Það er það, að á einum sveitabæ, þar sem núna eru kannske fimm manns eða tíu manns, eða ef það væri stórbýli upp á gamla móðinn, kannske tuttugu manns, auðvitað komast þarna fyrir 30–40–50 manns í viðbót. Það er ekkert verið að spyrja, hvernig fari um fólkið, það getur legið þarna á gólfinu. Það eina, sem það þarf, er matur, svo að það deyi ekki úr hungri, kannske einhverjar ráðstafanir, sem hér var verið að tala um áðan, viðvíkjandi geislunarhættu eða slíku, ef hægt væri að gera þær, en þó fyrst og fremst, að þá daga, sem slíkt stríð stendur, deyi þetta fólk ekki úr hungri. En spurningin stendur ekki að öðru leyti um einhvern aðbúnað og slíkt. Það er um að gera að forða lífi þess, meðan mesta hryðjan stendur yfir, koma því burt af því svæði, þar sem því er dauðinn vís. Og ef búið væri að útbúa alla sveitabæi í Árnes- og Rangárvallasýslum með alls konar niðursuðuvörum og öðru slíku og gömlum íslenzkum matvörum, sem hægt er að geyma, þá er hægt alllangan tíma með góðri skömmtun að halda lífi í slíku fólki, ef þetta er hugsað fyrir fram af einhverju viti. Það er ekki til neins að fara að grípa til þess, um það leyti sem kjarnorkustyrjöld væri hafin. En þetta sýnir bara, hvernig þessi n., sem þetta hefur undirbúið, tekur alveg óraunsætt á þessum hlutum. Hins vegar sé ég það strax, að t.d. í álitsgerð Holtermanns, á bls. 25, í d-liðnum þar, er rætt um eitt höfuðatriðið, brottflutning fólks úr Reykjavík á ófriðartímum, og talað um þann stutta tíma, sem sé til umráða, en maðurinn hefur auðsjáanlega ekki neina staðarlega þekkingu á þessu hérna, hvað sé hægt, og tekur þetta bara sem almennt dæmi, en alveg rétt dæmi. Þetta er atriðið. Hann talar um brottflutning úr sjúkrahúsunum í Reykjavík. N. hins vegar talar um, hvað sé hægt að koma fyrir af fólki í sjúkrahúsunum í Reykjavík, og þess vegna er það alveg gefið, að þarna stangast allar þessar skoðanir á. Það er talað um í þessari skýrslu Holtermanns hershöfðingja, að í Reykjavík mætti útbúa almenn varnarbyrgi fyrir um 10% af íbúunum, og væri það mikið, ef það væri hægt og kæmi að gagni, en hitt er alveg gefið, að brottflutningurinn hlýtur að verða þarna aðalatriðið og skipulagningin öll viðvíkjandi flutningi fólks og dvöl í dreifbýli. Þetta segi eg bara til þess að benda á, hvernig þetta frv. er hrærigrautur af þeim hugmyndum, sem menn gerðu sér út af gamaldags styrjöld og aðferðum við hjálp, þegar litlar sprengjur eru að falla. En frv. er samið á tíma, þegar ljóst er, að ef til styrjaldar kemur, þá verður það því miður vafalaust kjarnorkustyrjöld. Það var eftirtektarvert, að 5. þm. Reykv., sem hefur einmitt átt nokkurn þátt í að undirbúa þetta frv., talaði um gildi þess út frá því, hvort þetta gæti orðið til þess að bjarga kannske lífi 10 þús. manna, kannske fleiri, sem ella hefðu farizt í slíkri styrjöld, og var greinilegt, að hann átti þarna við kjarnorkustyrjöld. Það er greinilegt, að hann, sem hefur átt nokkurn þátt einmitt í undirbúningi málsins, hefur hugsað sér, að þetta frv. ætti að einhverju leyti að vera til varna í Kjarnorkustyrjöld. Hins vegar er alveg greinilegt, að frv. sjálft er ekki hugsað út frá því, og hv. 5. þm. Reykv. spurði þess vegna, hvers virði væri líf þjóðarinnar, hvers virði væri líf tíu þúsunda, hvers virði væri líf tuga þúsunda, og út frá því yrðum við að ræða þessi mál. Ég skal gjarnan verða við því að ræða þessi mál út frá því sjónarmiði, sem hann lagði hér fram, á hvern hátt við getum gert ráðstafanir hér á Íslandi til þess að reyna að bjarga því, sem dýrmætast er, lífi svo og svo mikils hluta af þjóðinni. Þótt það sé rétt, að geislavirk ský af kjarnorkusprengju geti náttúrlega lent niður hvar sem er og jafnt Akureyri sem Langanes eða Snæfellsnes væru þar í sömu hættu og Reykjavík eða Vestfirðirnir, þá er gefið, að stóra hættan, sem um er að ræða og hv. 5. þm. Reykv. lagði líka mesta áherzlu á, það er sjálf hættan af kjarnorkustyrjöld og sú gereyðing, sem hætta væri á að hún hefði í för með sér. Ég skal nú eftir þennan stutta inngang um frumvarpið um almannavarnir sjálft og þær gömlu hugmyndir, sem enn þá eru á víð og dreif í því og setja sinn svip á það, koma inn á, hvað okkur ber að gera út frá því sjónarmiði, að líf þjóðarinnar eða mikils hluta hennar og kannske allrar sé í veði, ef til kjarnorkustyrjaldar kemur. Og þar verðum við náttúrlega að kryfja hlutina til mergjar, þegar við förum að taka það mál fyrir, þegar málin eru lögð þannig fyrir mann: Hvers virði er líf þjóðarinnar, hvað eigum við að gera til að vernda líf þjóðarinnar í kjarnorkustyrjöld? Þá verðum við að taka málið róttækt fyrir, og þá er auðvitað fyrsta spursmálið það, hvað við getum gert til þess að skapa íslenzku þjóðinni öryggi. Það er það, sem hv. 5. þm. Reykv. lagði ríka áherzlu á sem frumskyldu hverrar ríkisstj., að búa þegnum sinum öryggi. Það, sem okkur ber fyrst og fremst að gera til þess að skapa slíkt öryggi, er að afnema allar herstöðvar hér á Íslandi og að láta Ísland ganga út úr Atlantshafsbandalaginu. Þetta frv., sem hér er komið fram, og sú viðurkenning, sem m.a. hv. 5. þm. Reykv, nú hefur gefið á þeirri hættu, sem yfir vofir, er fyrsta stóra og almenna viðurkenningin frá hálfu hæstv. ríkisstj. og stjórnarflokkanna á því, að okkur er ekki vörn í þeim her, sem hér er, né heldur vörn í því að vera í Atlantshafsbandalaginu. Það er ekkert, hvorki herstöðvarnar, sem hér eru, né veran í Atlantshafsbandalaginu, sem tryggir líf eins einasta Íslendings, heldur þvert á móti. Ef okkur er einhvers virði líf þjóðarinnar og líf þeirra tuga þúsunda, sem hér búa, eða svo og svo mikils af þeim tugum þúsunda, sem hér búa, þá ber okkur að gera það sem okkar fyrstu ráðstafanir að halda okkur utan við öll hernaðarbandalög og sjá um, að hér séu engar herstöðvar. Þetta var stefna okkar Íslendinga, og ég vil vekja athygli á því, að við höfum aðeins horfið frá þeirri stefnu nauðugir, eins og ég mun koma að síðar. Við mótmæltum því, þegar Bretar hernámu okkar land og skertu okkar hlutleysi. Það var ein af þeim röksemdum, sem beitt var, þegar gengið var inn á úrslitakosti, nauðungarsamninginn við Bandaríkin 7. júlí 1941, að það væri þó a.m.k. vernd hlutlauss lands, sem við fengjum í staðinn fyrir stríðsaðila, og því var ljóst yfir, þegar við gengum inn í Sameinuðu þjóðirnar 1946, að við mundum ekki fá herstöðvar hér á landi, ekki einu sinni her Sameinuðu þjóðanna. Og það er engum efa bundið og er alltaf hægt að rekja það, að vilji þjóðarinnar var sá, að hér væru engar herstöðvar. Þegar gengið var í Atlantshafsbandalagið, var því beinlínis lýst yfir af hálfu þáv. hæstv. ríkisstj. og stuðzt meira að segja við yfirlýsingu frá þáv. utanrrh. Bandaríkjanna, Deau Acheson, að það yrði ekki um það að ræða, að farið yrði fram á herstöðvar á Íslandi á friðartímum, þannig að það hefur verið stefna þjóðarinnar að hafa hér engar herstöðvar. Við höfum verið dregnir með hernámi inn í það að hafa hér herstöðvar og vera í hernaðarbandalagi, að þjóðinni fornspurðri og að mestu leyti henni að óvörum. Og það, sem nú kemur í ljós, þegar við förum að ræða þetta mál, er, að þessi vera okkar í hernaðarbandalagi og þetta að hafa herstöðvar hér á Íslandi, það skapar okkur aðeins aukna hættu. Þegar við verðum nú að fara að ræða önnur eins mál og hæstv. ríkisstj. nú hefur lagt fyrir um almannavarnir í landinu, varnir vegna kjarnorkusprengna, sem hér kynnu að falla, þá er það fyrst og fremst vegna þess, að Ísland er orðið herstöð, sem dregur að sér sprengjurnar. Ef við þess vegna viljum ræða um okkar ráðstafanir til þess að reyna að vernda líf okkar þegna, þá er fyrsta og höfuðráðstöfunin að ganga úr Atlantshafsbandalaginu og segja upp þeim herstöðvum, sem hér eru, gera þannig ekki leik að því að gera Ísland að skotmarki. Ég held, að þetta sé fyrsta og þýðingarmesta málið, sem við eigum að taka afstöðu til, þegar okkur er boðið upp á það að fara að ræða almannavarnir á Íslandi í kjarnorkustríði. Við verðum að fjarlægja þau skotmörk, sem við höfum sjálfir skapað akkur. Við eigum ekki að gera okkur sjálfa að skotmarki að óþörfu. Það er sú mikla fásinna, sem við höfum gert nú, og frá því þurfum við að hverfa. Sú fyrsta hætta, sem við þurfum að bægja frá okkur, eru herstöðvarnar, sem hér eru. Þetta, sem ég nú hef sagt, var almennt viðvíkjandi því, hver hætta stafar af verunni í Atlantshafsbandalaginu og því að hafa hér herstöðvar. Þá held ég sé í öðru lagi nauðsynlegt, þegar við ætlum að ræða þessi mál, - og hv. 5. þm. Reykv. lagði einmitt áherzlu á það, að við ræddum þetta mál hér af alvöru, og ég er alveg reiðubúinn til þess, - þá held ég, að við verðum, þó að það kunni að vera erfitt, að reyna að gera okkur sjálfum og þjóðinni ofur litla grein fyrir, hvað kjarnorkustyrjöld er. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, frv. sjálft, hvað sem annars kemur fram í sumum atriðum í grg. þess, sérstaklega grg. útlendinga, þá ber frv. sjálft alls ekki með sér, að hæstv. ríkisstj. eða n., sem hefur undirbúið það, sé ljóst, hvað kjarnorkustyrjöld er. Ég undrast það ekkert. Það er vafalaust nógu erfitt fyrir hv. þm. allflesta að gera sér bara ljóst, hvað venjuleg styrjöld er. Það er sitt hvað að lesa um slíkt eða sjá það á filmu eða standa í því miðju. Og þó er það allt saman barnaleikur móts við það, sem kjarnorkustyrjöld er. En við þurfum að reyna að gera þjóðinni það ljóst, hvaða ógnir þetta eru, og gagnvart þeim ógnum duga ekki neinar af þeim gamaldags aðferðum, sem þetta frv. gengur út frá. Auk ógnanna er okkur nauðsynlegt að gera okkur ljóst varnarleysi manna í kjarnorkustyrjöld. Stórþjóðirnar sjálfar draga ekki neina dul á það, þó að það sé, eins og var minnzt á hér áðan, máske reynt að gera með óskaplegum kostnaði ráðstafanir til þess að varðveita líf ríkisstj., herforingjaráðs og annarra slíkra með því að grafa þá óhemjulangt niður í jörð, og vafalaust gera stórþjóðirnar ýmsar fleiri ráðstafanir í sambandi við slíkt. Ég á bágt með að hugsa mér annað en það séu hafðar þrennar eða fernar vararíkisstj. til í þessum stóru löndum og þrenn eða fern varaherforingjaráð, ef hin yrðu upprætt, og þar er náttúrlega allt önnur aðstaða til þess fyrir slíka, sem vanir eru að standa í stórstyrjöldum, að sjá um að geta haft samband við einhvern vissan hluta af sínum þegnum eða halda uppi einhverju vissu af ríkiskerfi, og mun þeim samt öllum veitast það allerfitt, ef til kjarnorkustyrjaldar kemur. Þeir eiga vafalaust allir, líka þeir, sem þessu eru kunnugastir og mest hugsa um það, erfitt með að reikna það sjálfir út, hvað verða muni. En við skulum ekki vera með neinar blekkingar gagnvart almenningi um það, að kjallarar eða eitthvað annað slíkt sé einhver veruleg vörn í þessum efnum, hað er að vísu til, að slíkt geti verið dálítil hjálp gagnvart geislavirku ryki. En gagnvart þeim voða, sem af kjarnorkusprengjunum sjálfum stafar, er engin slík vörn til. En ef menn hafa séð, hvernig ýmsar borgir voru útleiknar eftir styrjöldina, borgir eins og t.d. Varsjá, þá gátu menn gert sér dálitla hugmynd um, hvernig þetta var, og flestir höfum við vafalaust séð einhverjar myndir frá Hirósíma, þar sem kjarnorkusprengju var kastað og 220 þús. manns eða upp undir það fórust. En við vitum, að þær sprengjur, sem kastað var á Hirósíma og Nagasaki eru ekki nema barnaleikföng á móts við þær sprengjur, sem nú eru notaðar, þannig að þær sprengjur, sem nú tíðkast eða eru tilbúnar, eyðileggja margfalt meira en þar var eyðilagt. Við þurfum þess vegna að gera okkur það ljóst, að það er spurningin um, hvort hægt sé að bjarga einhverju af fólki, forða því burt frá þeim stað, þar sem hætta er á, að slíkar kjarnorkusprengjur falli, þannig að það sé ekki innan þess radíusar, sem það sé líklegast, og við getum alveg vitað það, ef við eigum að hafa þær herstöðvar áfram, sem hér eru, ég tala nú ekki um, ef það ætti að fara að bæta við t.d. uppi í Hvalfirðinum. Þá er það nokkurn veginn línan, sem liggur sunnan af Keflavíkurflugvelli yfir Reykjavík og upp í Hvalfjörð, sem verður mesta hættusvæðið hér á Íslandi, ef til kjarnorkustyrjaldar kæmi, þannig að fólkið, sem á öllu þessu svæði býr, er það, sem við þurfum að reyna að koma í burtu. Ef það væri vitað í dag, að þeir flokkar, sem yrði í meiri hl. á Íslandi næstu t.d. tvo áratugi, ætluðu að viðhalda áfram herstöðvum hér þennan tíma, þeir væru ráðnir í því, þá held ég, að ein af þeim ráðstöfunum, sem ætti að gera nú þegar, væri að skipuleggja byggðina á Íslandi öðruvísi en nú er gert. Ef við vissum það fyrir fram í dag, að það væri ráðið, að næstu 10–12 ár ætti að halda áfram að hafa herstöðvar hér, kannske með vaxandi hættu á kjarnorkustyrjöld í veröldinni, þá skulum við fara að gerbreyta byggðinni hérna. Þá skulum við fara að hætta að byggja fyrst og fremst á þessu svæði, þar sem við hrönnum öllu fólkinu núna, beinlínis með tilliti til þess að láta eitthvað verulegt af þjóðinni lifa, skipuleggja byggð annars staðar, dreifa henni meira út frá þessari hættu. Ef við ætlum að gera ráðstafanir og ef við trúum því, að svona ægilega geti farið, að til kjarnorkustyrjaldar komi, og okkur beri skylda til þess að reyna að vernda þegna þjóðarinnar þá eigum við að gera slíkar róttækar ráðstafanir. Ég veit að vísu, að allar slíkar ráðstafanir eru langt frá því að vera öruggar. Þó að hægt væri þannig að dreifa byggðinni alimikið, er náttúrlega áframhaldandi hætta á því, meðan herstöðvar eru, að það geislavirka ryk, sem félli á þessu mesta hættusvæði, gæti valdið svo og svo miklu tjóni og óskunda og dauða á öðrum sviðum. En þó eru, eins og kunnugt er, meiri varnir gegn því geislavirka ryki en gegn kjarnorkusprengjunum sjálfum. Við vitum, að þegar Englendingar tala um sína þátttöku í kjarnorkustyrjöld, þá ganga þeir út frá því, að England verði óbyggilegt um mjög langan tíma eftir slíka kjarnorkustyrjöld og megininu af þjóðinni útrýmt. Þar er að vísu um miklu þéttbýlli svæði að ræða en hér er yfirleitt, og við vitum líka, að það, sem Englendingar óttast mest í þessu, er einmitt skyndieyðilegging þannig á þeirra þjóð og landi. Ég held þess vegna, að við eigum ekki að skapa neinar tálvonir um, að það verði mjög miklu bjargað hér á suðvesturhorninu, svæðinu á milli Reykjavíkur og Keflavíkur, með því að fólkið sé þar áfram í einhverjum byrgjum, ef til kjarnorkustyrjaldar kemur, heldur sé björgunin að reyna að koma því í burtu. Og ef við hefðum síðan gert þær ráðstafanir, sem ég gat um áðan, og sagt okkur úr Atlantshafsbandalaginu og látið herstöðvarnar fara héðan í burtu, þá bæri okkur að mínu áliti, eins og ég hef raunar minnzt á hér áður, að lýsa því yfir í alþjóðaáheyrn, að hvenær sem við óttumst, að styrjöld væri að brjótast út, þá mundum við sprengja í loft upp alla flugvelli hér á Íslandi og gera ráðstafanir til þess að geta gert það, þannig að þær þjóðir, sem ættu í styrjöld, mættu vita það, að við mundum eyðileggja strax í upphafi slíkrar styrjaldar þau mannvirki, sem gætu orðið styrjaldarþjóðum hér að gagni. Það er þess vegna alveg gefið mál, að helzta björgunin fyrir okkur og vonin um að geta bjargað tugum þúsunda af okkar þjóð úr slíkri ógn sem kjarnorkustyrjöld væri, er að reyna að vera búinn að gera landið hlutlaust, vera búinn að gera það sem allra minnst virði sem herstöðvar fyrir nokkurn styrjaldaraðila. Ef við á sama augnabliki sem við byggjumst við, að kjarnorkustyrjöld væri að brjótast út, létum keyra burt allt það fólk, sem við gætum náð til, á þann hátt, sem ég gat um áðan, ef við á sama augnabliki sprengdum upp flugvellina hér í Keflavík og Reykjavík, þá mundu þær þjóðir, sem ættu í styrjöld, vita það, að hér væri ekki, a.m.k. í því skyndistríði, sem byrjaði með, vera eftir neinu að sækjast. Við vitum, að almennt er búizt við því, ef til kjarnorkustyrjaldar kemur, að þær styrjaldir byrji með því, að aðilarnir skjóti hver á annan þeim langdrægu eldflaugum, sem þeir hafa, til þess að reyna að hitta þær stöðvar, þar sem þeir búast við að hinn aðilinn geymi sín flugskeyti, og að öðru leyti hernaðarlega mikilvæga staði. Hernaðarlega mikilvægur staður, hvort heldur er í Sovétríkjunum eða Bandaríkjunum, er sá staður, sem dregur að sér skeyti óvinaþjóðarinnar. Ef við höfum þess vegna hernaðarlega mikilvæga staði hér, þá draga þeir að sér skeyti þeirra þjóða, sem í styrjöldinni eru. Er við höfum útrýmt slíkum herstöðvum og ef við höfum þar að auki eyðilagt flugvelli í upphafi slíks stríðs, þannig að þessar þjóðir vita um leið, að það þýðir ekkert fyrir hvoruga þeirra að ætla að fara að taka þessa velli til þess að fara að hagnýta þá á eftir, þá hefðum við þó a.m.k. gert allt, sem í okkar valdi stæði, til þess að reyna að koma í veg fyrir, að í upphafi slíkrar kjarnorkustyrjaldar yrði byrjað á því að skjóta slíkum skotum á Ísland, og það mundi þá gefa okkur kannske þessa fyrstu klukkutíma eða fyrstu daga, sem við þyrftum, til þess að reyna að bjarga sem mestu fólki burt frá þessum svæðum. Það er náttúrlegu hvorki á mínu valdi né kannske annarra að segja neitt um það, hvernig mundi verða um svona styrjöld, og maður veit, að hernaðarsérfræðinga greinir þegar á um það, hvort hún mundi kannske bara taka nokkra klukkutíma, nokkra daga eða annað slíkt. En sumir segja, að það muni nú verða eins og var í síðustu styrjöld. Það var haldið, að það yrði eins konar skyndi stríð, en stóð eins lengi og allir vita um, og eins gæti náttúrlega farið, ef kjarnorkustyrjöld brytist út. Þó að fyrstu sólarhringarnir yrðu ægilegastir í henni, þá tæki við á eftir stríð, sem kannske yrði líkara gömlu styrjöldunum, nema hvað ákveðin svæði í veröldinni yrðu ófær til þess að fara einu sinni í gegnum þau fyrir neina heri eða neitt slíkt vegna þess, hve geislavirk þau væru. Við vitum, að það voru ráðagerðir uppi um það og hafa verið birtar, t.d. í sambandi við stríð í Asíu af hálfu herstjórnar Bandaríkjanna, að gera meginið af Íran og Mesópótamíu svo geislavirkt, að það væri ekki hægt að fara í gegnum það um langan tíma á eftir. Það er svo margt nýtt, sem kemur til greina í sambandi við þessa hluti, sem við höfum ekki hugmynd um, nema einstaka sinnum lesið um þetta. En það, sem okkur bæri fyrst og fremst að hugsa um í þessu efni, er ekki, hvernig fer á milli þeirra aðila, sem þarna færu að berjast, heldur hvað getum við, svona lítil þjóð, sem liggur á svæði mitt á milli þeirra, gert, til þess að reyna að sjá um, að eitthvað lifði af okkar þjóð. Ég held, að ef við í alvöru eigum að ræða um kjarnorkustyrjöld, þá voðalegu ógæfu, sem það væri, ekki bara fyrir okkur Íslendinga, heldur fyrir allt mannkyn, þá sé það þetta, sem við eigum fyrst og fremst að athuga, úrsögnin úr Atlantshafsbandalaginu, afnám herstöðvanna, ákvörðun um það, yfirlýst til allra þjóða, að sprengja og eyðileggja alla flugvellina hérna og síðan að vera alltaf viðbúnir, ef við engu að síður yrðum fyrir skeyti, að geta flutt burt okkar fólk hér og dreift því út um allt, þannig að einhvern veginn gæti það tórt af. Þegar ég hef nú gert þetta að umtalsefni, einmitt meðfram vegna þess, sem hv. 5. þm. Reykv. sagði, hvað við vildum gera og hver skylda Alþingis og ríkisstj. væri til þess að reyna að vernda líf sem flestra þegnanna, ef til kjarnorkustyrjaldar kæmi, þá er rétt fyrir okkur að athuga, hve mikil hætta er á þessu. Er sérstök ástæða fyrir okkur núna, einmitt nú í marz 1962, í apríl 1962, að búast við svona stríði? Við vitum, að það er alvarlegur hlutur að ræða mikið um það við fólk, að svona styrjöld sé yfirvofandi og við verðum að vera við henni búnir. Sérstaklega ættum við, þessir, sem gamlir erum orðnir, að reyna að setja okkur ofur lítið meira í spor unga fólksins í þessu sambandi. Við höfum ekki alizt upp við það á viðkvæmasta tíma okkar ævi, að sá möguleiki væri til, að okkur væri yfirleitt útrýmt. Við höfum vitað, að það væru styrjaldir úti í heimi og allmargir menn féllu, og þetta skipti jafnvel stundum milljónum eða tugum milljóna, þegar heimsstyrjöld væri. En það hugtak var ekki til, þegar við vorum að alast upp, að það væri hugsanlegt, að mannkynið gæti afnumið sjálft sig, gæti gereytt sjálfu sér, og bara sú hugsun, að þetta skuli vera komið upp sem tæknilegur möguleiki, hlýtur að hvíla sem slíkt farg á huga þess fólks, sem er ungt. að það er ekki óeðlilegt, þó að það setji sitt mark á þá kynslóð og það alveg hræðilegt. Það hlýtur að íþyngja svo hennar huga, að öll hennar vandamál hljóta að mótast af þessu. Við eigum kannske oft erfitt með að skilja þessa ungu kynslóð, ekki sízt þegar við sjáum stundum á leiksviðinu sett allharðvituglega fram hennar vandamál, þegar hún horfir reið um öxl eða annað slíkt. En það er ekki undarlegt. Ég skal ekki segja, hvernig við hefðum orðið, ef við hefðum alizt upp við það, að eldri kynslóðin hjá okkur hefði verið þannig, að hún væri búin að búa þannig að mannkyninu, að það væri hægt að þurrka það út, svo að segja hvenær sem væri, og það þyrfti ekki nema tilviljun til, þyrfti ekki nema óhapp til, það þyrfti ekki nema einn flugmaður yrði vitlaus í einni vél, sem sífellt væri á sveimi með kjarnorkusprengjur eða annað slíkt. Við vitum, að jafnvel grágæsaflokkar hafa sett á stað flugsveitir með kjarnorkuvopnum, en til allrar hamingju verið snúið til baka, þannig að það má heita, að líf mannanna hangi þannig á bláþræði. Við vitum, að þetta hefur að vísu oft verið tæpt undanfarinn áratug. Sérstaklega var það þó alltæpt fyrir 10 árum, þegar einmitt einn af hershöfðingjum Bandaríkjanna vildi fá að beita kjarnorkusprengjum í Kóreustyrjöldinni og þegar einn forseti Bandaríkjanna þá einmitt lét hann fara frá af þeim ástæðum. En mér virðist nú þrátt fyrir allt, að styrjaldarhættan sé minni nú en t.d. hún var þá, - mun minni. Og ég held, að ef við viljum vinna að því að reyna að tryggja frið í veröldinni, þá beri okkur einmitt að móta okkar utanríkispólitík frá því sjónarmiði. Við Íslendingar höfum að mörgu leyti sérstaka aðstöðu í veröldinni. Við erum þjóð, sem aldrei hefur átt í stríði, aldrei borið vopn, aldrei farið með her á hendur annarri þjóð í allri sinni sögu. Það er vart nokkur þjóð í veröldinni, sem hefur svona aðstöðu. Við höfum líka þá aðstöðu, að innanlands hjá okkur hefur sú barátta, sem við höfum átt í, stéttabarátta, flokkabarátta og slíkt, yfirleitt verið svo friðsamleg, að það hefur aldrei flotið þar blóð, það hafa aldrei verið menn drepnir. Það hefur verið sú gæfa yfir okkur í þessum efnum, að við eigum betra með að umgangast hverjir aðra en oft vilt verða á milli þeirra stóru þjóða, og það á að þýða um leið, að Ísland hafi sem slíkt og fulltrúar Íslendinga meiri möguleika en aðrar þjóðir að bera friðarorð á milli stórveldanna. Við getum talað miklu meira út frá mannlegu sjónarmiði heldur en stórveldin oft geta, sem fyrst og fremst eru vön, að reiknað sé með valdi þeirra hvers um sig. Við ættum að geta stuðlað að því, ekki sízt með því að geta viðhaldið sæmilegum friði hjá okkur sjálfum, að sýna öðrum þjóðum fram á, að það sé hægt að búa við frið í veröldinni. Sannleikurinn er sá, að efnahagsleg vandamál mannkynsins er orðið svo auðvelt að leysa, að út af þeim ætti sannarlega ekki að vera þörf að fara í stríð. Tækniþróunin hjá mannkyninu er svo gífurleg, að það er enginn vandi að framleiða allar þær allsnægtir, sem mannkynið óskar sér, með þeirri tækni, sem þjóðirnar ráða yfir nú á dögum, þannig að það ætti ekki að þurfa, ef skynsamlegt skipulag væri tekið upp um hagnýtingu þeirrar tækni, að deila um það, hvor hafi meira eða minna, það ættu allir að geta haft nóg. Styrjaldarhættan stafar, ef við vildum reyna að orða það mjög hlutlaust, kannske fyrst og fremst af tortryggni þeirra stærstu og voldugustu í heiminum, hvors gagnvart öðrum. Þá reynir kannske hvað mest á, að það sé hægt að tala þannig við þá, að þeirri tortryggni mætti Eyða. Ég álít, að við Íslendingar höfum sérstaka aðstöðu í þessum efnum. Einmitt vegna þess, að við tilheyrum nú Atlantshafsbandalaginu, höfum við sérstaka aðstöðu til þess að geta talað með þó nokkru áhrifavaldi við þá aðila, sem að mínu áliti eru þeir, sem mest hætta stafar af í þessum efnum. Að mínu áliti er það svo, - ég veit náttúrlega, að við erum ekki sammála, - að mesta hættan í þessum efnum stafi af þeim miklu auðhringum Bandaríkjanna, sem eru búnir að festa svo mikið af sínu fé í hergagnaframleiðslu og ekki sízt í framleiðslu á atómvopnum, að þessir auðhringar eiga erfitt með að hugsa sér það ástand, að þeir yrðu allt í einu að hætta að framleiða öll þessi kjarnorkuvopn og jafnvel eyðileggja þau. Þar kemur til greina það mikla vandamál, sem hergagnaframleiðslan er fyrir auðvaldsskipulag. Í auðvaldsskipulagi er hergagnaframleiðslan tvímælalaust gróðavænlegasti atvinnuvegurinn, sem til er, - gróðavænlegastur vegna þess, að hann er svo að segja utan við markaðslögmát þess kapítalíska skipulags. Það er ríkisstjórnin í viðkomandi landi, sem kaupir öll hergögnin, þannig að það er fyrir fram markaður fyrir öll þau hergögn, sem framleidd eru. Þeir auðhringar, sem eiga hinar miklu hergagnaverksmiðjur, þar með þær verksmiðjur, sem framleiða nú í Bandaríkjunum kjarnorkuskeytin, það eru auðhringar, sem sitja þess vegna með bezta og öruggasta markaði, sem nokkrir kapítalískir hringar geta setið að. Þess vegna eru það þessir voldugu hringar, sem vilja halda í þennan gróða og ekki sleppa þessari hergagnaframleiðslu. Þetta er að mínu áliti undirrótin undir þeirri gífurlegu íhaldssemi, sem maður verður var við af hálfu amerísku auðmannastéttarinnar í þessum efnum. Fyrir sósíalistískt skipulag er hins vegar hergagnaframleiðslan ekkert annað en byrði, hergagnaframleiðslan þýðir beinlínis, að það er verið að taka bitann frá munninum á börnunum, það er verið að taka af því, sem fólkið þarf að hafa, til þess að útbúa hergögn, eins og þeir mundu segja þar, til þess að verjast. Hins vegar veit ég ósköp vel, að hugmyndirnar, sem skapazt hafa t.d. í Bandaríkjunum og víðar, eru, að hjá þeim sósíalistísku þjóðum sé uppi slíkur draumur um að útbreiða t.d. sósíalismann með vopnavaldi um atla veröld, að gegn því verði hinn frjálsi heimur, sem stundum er kallaður svo, að vera viðbúinn, þess vegna verður hann að verjast. Það er engin ástæða til að bera brigður á, að þetta sé þeirra skoðun og engin uppgerð. Þannig trúa þessir aðilar hvor um sig, að árásarhættan stafi frá hinum, og það væri máske eitt hið gagnlegasta, sem hægt væri að gera, fyrir þá aðila, sem við þessa menn gætu talað, að reyna að sýna fram á þau rök, sem gætu hjálpað til að fjartægja þennan ótta. Og mér er spurn, ef á morgun öll hergagnaframleiðsla í Bandaríkjunum væri þjóðnýtt, ef það væri ríkisstjórn Bandaríkjanna á morgun, sem ætti allar hergagnaverksmiðjur Bandaríkjanna, og enginn amerískur auðmaður ætti eitt einasta hlutabréf í allri þeirra hergagnaframleiðslu, og ef Kennedy Bandaríkjaforseti yrði á fjárlögunum aðeins að reikna með því, að þetta færi til ríkisverksmiðjanna sjálfra, skyldi þá ekki vera þægilegra að tala meira að segja við auðmannastétt Bandaríkjanna um þessi mál, - ef búið væri að kippa burt öllum hagsmunum einstakra auðhringa af því að framleiða vopn, þannig að þeir litu á það, þegar þeir voldugu auðhringar væru að framleiða sína olíu, sitt stál, sína vefnaðarvöru og annað slíkt, þá litu þeir á það, sem bara væri verið að íþyngja þeim með sköttum, þegar verið væri að taka fé til handa ríkinu til þess að framleiða í ríkisverksmiðjunum kjarnorkuvopn. Og ég bið menn, sem hafa mikla trú á fyrirkomulaginu í Bandaríkjunum, á friðarvilja þeirra, sem þar ráða, að athuga það aðeins eitt augnablik, hvort slíkt mundi ekki breyta allmikið aðstöðunni um, að hægt væri að ræða við auðmannastétt Bandaríkjanna um afvopnun, þegar hún hefði ekki lengur neina hagsmuni af vopnaframleiðslunni. Við verðum að muna það, að það eru fimm milljónir atvinnuleysingja í Bandaríkjunum, eins og stendur, og bandarískt fjármagn flýr í vaxandi mæli til Vestur-Evrópu til þess að setjast þar að, vegna þess að fjárfesting gefur þar miklu meiri gróða, er miklu ódýrari vegna þess, hve hátt dollarinn er skráður, hann er skráður tvöfalt hærri en hann ætti að vera gagnvart almennri mynt í Evrópu. Ég held þess vegna, að stríðshættan í dag stafi fyrst og fremst af þessum voldugu hergagnahringum Bandaríkjanna, það séu þeir, sem séu, alveg eins og var 1913 með Krupp og fleiri, mestur þröskuldur í vegi fyrir afvopnun. En upp á síðkastið höfum við orðið varir við það, eða urðu menn a.m.k. varir við það í Bandaríkjunum, - að það var ekki nóg með, að þessir auðhringar vildu græða á framleiðslu hergagna, það var líka gert að gífurlegum „business“, eins og þeir orða það nú, að miklu fésýslufyrirtæki nú fyrir nokkru, að fara að framleiða í Bandaríkjunum það, sem áttu að vera held byrgi, neðanjarðarbyrgi, ef til kjarnorkustyrjaldar kæmi. Og það hefur verið gert ákaflega mikið að því í blöðum að gagnrýna þetta út um allan heim og sýna fram á, að raunverulega væri þarna bara verið að búa til eins konar líkkistur fyrir lifandi fólk. En þessir voldugu auðhringar, sem þykir ekki nóg að vilja græða á drápstækjunum, vilja líka græða á því, sem þeir kalla almannavarnir eða vilja reyna að telja fólki trú um að séu einhverjar almannavarnir. Við skulum muna það, einmitt vegna þess, að það er stundum hafður svo mikil áróður í frammi hér heima á Íslandi um þessi mál, og þegar við þar að auki liggjum undir farginu frá Keflavíkurútvarpi, Keflavíkursjónvarpi og íslenzku ríkisútvarpi, sem er eins og endurhljómur af því brezka, þá hættir mönnum stundum við að gleyma, hvernig stendur á, að svo er komið í veröldinni sem nú er. En staðreyndirnar sýna, að það, sem hefur gerzt á síðustu 15 árum, er það, að auðvald Bandaríkjanna hefur verið að ná á sitt vald herstöðvum, svo að segja hálfhring um heim allan, frá Grænlandi og Íslandi suður og austur yfir til Japans, þannig að þarna er stór hálfhringur myndaður í kringum Sovétríkin og þau sósíalistísku lönd af amerískum herstöðvum. Það er vitanlegt, að slíkum herstöðvum í nágrenni Sovétríkjanna koma menn ekki upp með annað fyrir augum en að vera viðbúnir að geta ráðizt á þau. Við Íslendingar vorum gerðir að einum lið í slíkri herstöð. Þeir okkar, sem fylgdust með á stríðstímanum og í stríðslokin, muna, hvernig þá var ástatt. Í stríðslokin var sovézkur her í Danmörku, Borgundarhólmi, sovézkur her í Norður-Noregi, sem hafði farið inn í þessi lönd til þess að reka nazista þaðan burt. Hér var amerískur her, sem hafði komið hingað inn samkvæmt þeim sérstaka samningi, sem um það var gerður. Ef til vill muna menn líka, að einn af helztu íslenzkum stjórnmálamönnum þá, löngum formaður Framsfl. og einn áhrifamestur stjórnmálamaður á Íslandi á fyrri hluta þessarar aldar, Jónas Jónsson frá Hriflu, skrifaði þá grein eða réttara sagt bækling, sem hann gaf út, sem hét Ísland og Borgundarhólmur, þar sem þessi stjórnmálamaður var að sýna fram á, að það væri alveg óhjákvæmilegt, að Bandaríkjamenn fengju að halda herstöðvum á Íslandi, og Íslendingar ættu helzt sjálfir að fara fram á það, að Bandaríkjamenn yrðu hér þeim til verndar, því að það væri alveg gefið mál, að Sovétríkin mundu halda herstöðvum á Borgundarhólmi. Þessi maður var sá eini í kosningunum 1946 af þeim, sem þá buðu sig fram, sem lýsti því skýrt og skorinort yfir, að hann væri því fylgjandi, að Íslendingar ættu að biðja Bandaríkin um að hafa hér herstöðvar áfram. Það vildi svo til, að ég var staddur í Moskvu í erindum þáv. ríkisstj. ásamt Pétri Benediktssyni, sem varð sendiherra Íslendinga í Moskvu, og norski sendiherrann, þegar við komum í heimsókn til hans einn dag, sagði okkur frá því, að hann hefði þá um morguninn fengið þá tilkynningu frá Sovétstjórninni, að nú drægi Sovétstjórnin sinn her í Norður-Noregi til baka: Og nokkru seinna fékk danska stjórnin þá tilkynningu, að Sovétstjórnin kallaði sinn her burt frá Borgundarhólmi. En á sama tíma fengum við frétt hér frá Íslandi, - þetta var í októberbyrjun 1945, - að hér á Íslandi hefðu Bandaríkin krafizt þess, að hér fengju þau þrennar herstöðvar, Keflavík, Skerjafirði og Hvalfjörð, til 99 ára, undir sína algeru stjórn og undan íslenzku fullveldi. Það sýndi sig þá, hver stefnan var hjá Bandaríkjastjórn, eftir að Roosevelt var dáinn og Truman hafði komizt þar til valda, og þeir menn, sem voru byrjaðir með áróður eins og þann, sem ég gat um áðan hjá Jónasi frá Hriflu, þeir urðu sér til skammar. Það sýndi sig, að hættan fyrir Ísland stafaði einmitt af þeirri ágengni frá hálfu ameríska auðvaldsins, sem síðan hefur orðið sorgarsaga íslenzks sjálfstæðis síðustu 15 ár. Við höfum reynsluna af þeim viðskiptum. Það er sagan af ofbeldi, svikum, nauðung, spillingu og blekkingum. Það var byrjað með 24. júní 1941 að setja íslenzku ríkisstj. úrslitakosti. Og þeir úrslitakostir voru settir þannig, að á 24 klukkutímum átti að segja til, hvort menn féllust á samning við Bandaríkin, og í þeim samningi var meira að segja látið standa, að Ísland af fúsum og frjálsum vilja óskaái eftir hervernd Bandaríkjanna. Og þeir, sem þá voru hér á þingi, þegar þessi samningur síðan var samþykktur á Alþingi, eftir að hann hafði verið gerður, eftir að ameríski herinn var kominn hér á land, þeir muna, hvernig t.d. einn þm. Sjálfstfl. gerði þannig grein fyrir sinu atkv., að hann sagðist hafa ætlað áð greiða atkvæði á móti þessum samningi, en hnífurinn væri á hálsi okkar og það gæti þess vegna vel svo farið, að hann greiddi atkv. með honum, eins og aðstæðurnar nú væru orðnar. Þannig náðu Bandaríkin þeim tökum á Íslandi, sem þau síðan raunverulega hafa ekki sleppt. Með þessu ofbeldi, með þessum úrslitakostum, eru þeirra hernaðarlegu tök á Íslandi til komin. 1945, 1. okt., þegar þeir heimtuðu hér herstöðvarnar til 39 ára, þá var alveg greinilegt, hvað um var að ræða. Það var ekki um neitt annað að ræða en það, að Bandaríki Norður-Ameríku vildu fá hér á Íslandi samsvarandi herstöðvar og þau höfðu fengið í nýlendum Breta í Vesturheimi. Það er kunnugt, hvernig Bretar höfðu til þess að fá 50 tundurspilla á styrjaldarárunum orðið að fallast á að afhenda Bandarfkjunum herstöðvarnar í sínum nýlendum í Vesturheimi til 99 ára, hvernig erfið aðstaða Breta var hagnýtt af hálfu Bandaríkjanna til þess að knýja þessar herstöðvar fram sér til handa. En hins vegar gátu þeir þá ekki knúið Breta til þess að láta herstöðvar hér á Íslandi til 99 ára, vegna þess að Bretarnir höfðu engan rétt og ekkert vald til þess og voru máske ófúsir á það, en gengu hins vegar inn á það að hóta því að fara með sinn her hér á Íslandi í burtu og hjálpa til að hóta íslenzku ríkisstj. þannig, að hún bæði um vörn Bandaríkjanna. Síðan var ætlunin 1. okt. 1945 að fá Íslendinga til að fallast á 99 ára hersetu hérna. Það var vissulega ekki komin til nein heimshætta af kommúnismanum eða neinu öðru slíku, þegar það var, enda ekki reynt að skella neinu fram þess háttar sem rökstuðningi af hálfu Bandaríkjanna. Þar var eingöngu bein, opinská tilraun heimsvaldasinna til þess að ná sér herstöðvum á góðum stað. Sú tilraun mistókst. En það, sem síðan hefur gerzt í 17 ár, er, að Bandaríkin hafa verið að reyna að tryggja sér þessa aðstöðu. Við munum eftir því, sem sátum hér á Alþingi haustið 1946, þegar Keflavíkursamningurinn var gerður, að rök þáverandi hæstv. forsrh., sem nú er einnig forsætisráðherra, fyrir því að gera þann samning, voru þessi: Samningurinn héti opinberlega: „Samningur um brottflutning hers af Íslandi“. Rökin voru þessi: Eini möguleikinn til þess að losna við herinn af Íslandi, af því að Bandaríkjamenn vilja ekki fara, standa við sinn samning, er að ganga inn á þennan Keflavíkursamning. - M.ö.o.: hótunin, sem lá fyrir, var þessi: Keflavíkurflugvöllur verður hersetinn af einkennisklæddum her áfram í trássi við Íslendinga, svo framarlega sem ekki verður gengið inn á þennan Keflavíkursamning þannig var Keflavíkursamningurinn knúinn fram með ofbeldi, og rétt áður en hann rennur út, þegar hann var að verða fimm ára, þá er settur hnífurinn á hálsinn á ríkisstj. einu sinni enn. Atlantshafssamningurinn hafði verið gerður undir þeirri yfirlýsingu að það kæmi ekki til greina, að hér yrðu herstöðvar á friðartímum, alveg sérstaklega yfir lýst, ekki bara af þeim, sem gerðu hann af Íslands hálfu, heldur líka af þeirra hálfu, sem gerðu hann af Bandaríkjanna hálfu. En 1951 er sagt: Nú verðum við að fá herstöðvar tafarlaust, - og knúið fram. Og fyrir okkur, sem höfum þessa reynslu raunverulega nú í rúm 20 ár af afskiptum ameríska auðvaldsins af Íslandi, harðfylgi þess í því að afla sér herstöðva hér, hvernig það svífst einskis, hvorki blekkinga, svika né ofbeldis, til þess að koma þessum málum fram, - fyrir okkur, sem þekkjum þessa sögu, er alveg greinilegt, hvaða afl það er í heiminum, sem er hið ágenga afl og stríðshættan fyrst og fremst stafar nú af. Þess vegna væri það vafalaust líka gagnvart ameríska auðvaldinu pólitískt og sálfræðilega rétt fyrir Ísland að láta Bandaríkin vita það, að við hefðum þegar tekið þátt nógu lengi í þessum ljóta leik þeirra, við vildum reyna að tryggja líf okkar, þegna okkar þjóðar, með því að losa okkur við herstöðvar, losa okkur úr hernaðarbandalagi og eyðileggja hér alla flugvelli, sem hér gætu orðið hættulegir eða gagnlegir öðrum hvorum aðilanum, ef til styrjaldar kæmi. Það er gefið, að ef við eigum að fara að ræða svona mál, eins og almannavarnir á Íslandi í kjarnorkustyrjöld, þá koma öll þessi mál okkar til umræðu, og það verður nauðsynlegt fyrir okkur að athuga allan okkar gang í þessum málum, ef það er skoðun hæstv. ríkisstj., að það liggi svona mikið á, með hliðsjón þó af því valdi, sem hún þegar hefur með lögum frá 1941 og breytingum á þeim lögum síðar, að knýja þetta frv. um almannavarnir í gegnum þingið. Ég er dálítið hræddur um það, að ef svona frv. er samþykkt, þá yrðu máske ýmsir til þess að reyna að hagnýta það til þess, sem kannske mundi vera kallað nú á tímum sálfræðilegur hernaður, hagnýta það til þess að fara hér í einhverja herferð óttans og reyna að skapa hjá almenningi þær hugmyndir, að styrjöld væri yfirvofandi og hér yrði að gera ráðstafanir. Ég held því, að áður en við förum að láta ræða slíkt hjá almenningi, áður en við förum að láta blöðin skrifa um þess háttar, -og við vitum, hvers konar áhrif það hefur á ekki sízt konur og börn, þegar farið er að skrifa mikið og gera ráðstafanir í slíkum málum, - þá ættum við sjálfir að koma okkur niður á það hér á Alþingi, hvort við álítum þessa hættu svona yfirvofandi og hvort það séu ekki ýmsar aðrar skynsamlegri ráðstafanir, sem nær liggja, sem við ættum að gera fyrst, áður en við förum út í að reyna að búa á Ísland út í kjarnorkustyrjöld með hær varnir, sem kynnu að vera í henni, eins og hér var talað um aðan og eins og ég hef áður getið um. Ef við ættum ekki að gera það, þá er ég hræddur um, að þetta frv. væri ákaflega ófullnægjandi. Ég held þess vegna, að það sé misráðið að leggja miklu áherzlu á að fá þetta frv. í gegnum Alþingi núna. Ég veit að vísu, að þetta frv. getur orðið til þess að koma af stað alls konar sálfræðilegum hernaði, og það gerir líka ákaflega mikið að því að auka það vald, sem þó ríkisstj. hefur allmikið fyrir í núverandi lögum, en án þess samt að gera nokkrar verulega skynsamlegar ráðstafanir, sem væru miðaðar við kjarnorkuhernað. Ég held þess vegna, að ef við eigum að reyna að sameinast um þá alvöru, sem er í þessu máli, þá beri okkur í fyrsta lagi að gera allar þær ráðstafanir, sem hugsanlegar eru, til að firra þjóðina hættu í kjarnorkustyrjöld, og þar er númer eitt að losa okkur við herstöðvar og úr hernaðarbandalögum, en í öðru lagi að reyna að koma á sameiginlegu átaki þjóðarinnar - allra flokka og allra stétta - um að hjálpast að, ef svo voðalega skyldi fara, að Ísland þrátt fyrir allt, sem það annars hefði gert án þess að hindra, að það drægist inn í kjarnorkustyrjöld, drægist inn í þá miklu ógæfu. Ég hef alltaf verið þeirrar skoðunar, frá því að okkar land fór að dragast inn í þessar miklu deilur á milli stórvelda í heiminum í síðustu styrjöld, að það væri aðeins eitt stórt verkefni, sem hver ríkisstj. á Íslandi hefði í þeim efnum. Það væri ekki að skipa Íslandi einhvers staðar í flokk eða fylkingu hernaðarbandataga eða slíkt til þess að leggja þess lóð á vogarskátina í átökum í stríði, heldur ætti aðeins eitt að vera verkefni Alþingis og ríkisstj., verkefni íslenzkra yfirvalda, og það væri að grípa til allra þeirra ráðstafana, sem hugsanlegar væru til þess að reyna að láta þjóðina lifa af. Það þykir vafalaust ekki hetjulegt takmark, en það er eina verkefnið, sem við, sem kjörnir höfum verið til þess að reyna að vera forsjá þjóðarinnar á erfiðum tímum, eigum að skoða sem okkar skyldu að vinna að.

Lúðvík Jósefsson Hæstv. forseti. Þegar frv. það var lagt hér fram á Alþingi, sem hér er nú til 2. umr., kom mér ekki til hugar, að það væri ætlun hæstv. ríkisstj., að þetta frv. yrði afgr. á þessu þingi. Hvort tveggja var, að frv. kom seint fram á þinginu og mörg mál lágu orðið fyrir Alþingi, sem telja mátti nokkurn veginn víst, að ríkisstj. legði áherzlu á að fá afgreidd, en hins vegar nokkurn veginn gefið mál, að þingtíminn mundi verða takmarkaður að þessu sinni. Bæjarstjórnarkosningar eiga að vera, eins og öllum er kunnugt, eða sveitarstjórnarkosningar 27. maí, og ég hygg, að framboðsfrestur til þeirra kosninga sé útrunninn í kringum 21. eða 25. apríl, eða sem sagt rétt upp úr páskum. Það hefur verið föst venja hér á Alþingi um langan tíma að hafa ekki þingfundi hér á hv. Alþingi, eftir að kosningabarátta er almennt byrjuð til sveitarstjórnarkosninga, og ég taldi allar líkur benda til þess, að svo yrði nú eins að þessu sinni, enda er það kunnugt, að hæstv. ríkisstj. miðar að því að ljúka þingstörfum að þessu sinni fyrir páska. Það gefur því alveg auga leið, að það verður að vinna með býsna einkennilegum hætti að afgreiðslu mála hér á Alþingi nú, ef tök eiga að vera á því að ljúka öllum þeim stórmálum, sem hæstv. ríkisstj. og hv. þm. úr stjórnarliðinu hafa lagt hér fram til afgreiðslu, á þessum knappa tíma, sem fyrirsjáanlega er til starfa fyrir Alþingi. Og þetta viðamikla frv., sem hér liggur fyrir, það er auðvitað ómögulegt að ætlast til þess, að það verði afgreitt hér á Alþingi án allmikilla umr., svo yfirgripsmikið sem það er og svo stórkostleg breytingu sem felst í þessu frv. frá því, sem við höfum þekkt í okkar löggjöf allt fram til þessa. Þá er þess einnig að gæta, að þetta frv. grípur stórkostlega inn í meðferð sveitarstjórnarmálefna almennt séð. Það leggur á sveitarstjórnirnar í landinu margs konar skyldur og miklar byrðar, en sveitarstjórnarmenn hafa enga aðstöðu haft til þess að kynna sér efni frv. og segja átil sitt á því til Alþingis. Ég tel því fyrir mitt leyti, að það sé hvort tveggja mjög óeðlilegt að afgreiða þetta mál á þessu þingi, eins og það ber hér að, og auk þess algera móðgun við allar sveitarstjórnir á Íslandi af hæstv. ríkisstj, að fara fram á það, að málið verði afgr., án þess að sveitarstjórnarmenn fái að kynna sér efni þess. Ég efast ekkert um það, að hæstv. ríkisstj., sem hefur undirbúið þetta mál, viðurkenni, að með þessari væntanlegu löggjöf er verið að leggja margvíslegar skyldur á herðar sveitarstjórnarmanna í landinu. Það er verið að gera ráð fyrir margvíslegum framkvæmdum á þeirra vegum og stórauknum kostnaði fyrir sveitarfélögin í landinu. Er nú réttmætt að setja lög um slíkt efni án þess að hafa samráð við forustumenn sveitarfélaganna? Maður hlýtur auðvitað að spyrja, þegar svona er staðið að mátum: Hver ósköpin hafa gerzt? Hvað liggur á bak við það, að það virðist vera lífsnauðsyn að knýja þetta frv. fram hér á Alþingi með þessum hætti nú á seinustu dögum þingsins? Veit hæstv. ríkisstj. eitthvað meira en almenningur almennt í landinu um einhverja nýja, óvænta hernaðarhættu, sem er nít aðsteðjandi, og af því þurfi hér að setja allt í gang með þessum skyndingi? Það er ómögulegt annað en hæstv. ríkisstj., sé henni full alvara að reyna að knýja þetta mál fram hér á þeim skamma stafstíma þingsins, sem nú er eftir, þá verður hún að gera grein fyrir því hér á Alþingi, svo að fullnægjandi sé, hvað það er, sem knýr á um það, að málið verði einmitt afgreitt nú, hvaða ástæður liggja til þess. Það er á það minnzt, að nú næstu daga muni byrja hér í Reykjavík þing sveitarstjórnarmanna, þar sem örfáir fulltrúar frá sveitarfélögunum koma saman, og eigi að kasta þessu frv. á þennan skyndifund þeirra og sýna þeim þar málið og það verði að vera þeim nóg. En vitanlega er allt slíkt hrein málamyndaafsökun. Þar eru aðeins til staðar á stuttum fundi örfáir fulltrúar frá sveitarfélögunum, og langflest sveitarfélögin í landinu eiga þar auðvitað enga fulltrúa og geta ekki látið sína skoðun koma þar fram um það, hvaða breytingar þau teldu æskilegt að gera á frv., eins og það liggur hér fyrir. Ég hefði því talið langeðlilegast, að hæstv. ríkisstj, hefði sætt sig við það, eftir að hún hefur lagt þetta frv. fram hér og rætt það við 1. umr., að þá yrði málið látið liggja, eins og mörg dæmi eru til um hliðstæð stórmál, og að almenningur í landinu almennt fengi þá nokkurt tóm til þess að kynna sér efni málsins, og þeir, sem framkvæmd þessara almannavarna á að hvíla svo mjög á, eins og forustumenn sveitarfélaganna, fái þá tækifæri til þess að láta uppi sínar skoðanir á öllu þessu skipulagi, og síðan verði málið tekið upp aftur á næsta hausti og þá verði frv. lögtekið, ef meiri hl. Alþingis sýnist ástæða vera til þess. Ég tel, að í þessu frv. séu ákvæði, sem veita einum ráðh. meira vald en dæmi eru til um í íslenzkri löggjöf áður. Mér sýnist, að dómsmrh.,sem á að vera yfirmaður þessara svonefndu almannavarna, fái hér svo til einræðisvald um ákvarðanir í þessum efnum. Ég sé ekki annað en þýðingarmikil ákvæði í frv. jafngildi svo til reglum um almenna herskyldu eða a.m.k. reglum, sem almennt gilda, þar sem lýst er yfir hernaðarástandi. Ef hæstv, dómsmrh. lýsir því yfir, að það sé hættutímabil, það séu hættutímar, þá má grípa til ákvæða þessa frv. og leggja á hina ýmsu aðila þær skyldur, sem þar eru tilgreindar. Og hvenær eru svo hættutímar? Ég veit ekki betur en því hafi verið haldið hér fram og þá alveg sérstaklega af talsmönnum hæstv. ríkisstj., að nú um nærfellt tíu ára skeið hafi verið hættutímar hér á Íslandi og vegna þess að það hafi verið hættutímar, þá hafi verið nauðsynlegt fyrir okkur að hafa erlendan her í landinu, svonefnt varnarlið, til þess að verja þjóðina fyrir yfirvofandi hættu. Við munum eftir því, að þegar hinn svonefndi herverndarsamingur var gerður við Bandaríkin árið 1951, var því sérstaklega lýst yfir, að stjórnarvöld landsins hefðu kynnt sér það, að hinir sérfróðustu menn í hernaðarmálum teldu vera slíkt hættuástand, að það væri ekki verjandi að hafa Ísland óvarið, hér þyrfti að vera her í landinu. Samkvæmt þessu frv. fær ríkisstj., eða hæstv. dómsmrh., og sá yfirforingi, sem skipa á samkv. þessu frv., eða yfirmaður þessara almannavarna, vald til þess að kalla hina almennu borgara til ýmiss konar starfa og ýmiss konar athafna, og það er borgaraleg skylda að hlýða þar kalli. Hér er rætt um að þjálfa lið og halda uppi margs konar æfingum. Það er rætt um það að gera vissum aðilum í landinu skylt að byggju hús sín með sérstökum hætti, þannig að sérstök öryggisaðstaða sé í þessum húsum. Bæjar- og sveitarfélögum er hægt að gera að skyldu að koma upp ákveðnum varasjúkrahúsum, fjarskiptakerfi, aðvörunarkerfi. Það er hægt að gefa út ákveðnar fyrirskipanir um ferðir manna og banna mönnum t.d. að fara út úr lögsagnarumdæminu eða skipa þeim að halda sér á tilteknum stöðum, eftir því sem fyrir er mælt. Og eins og ég sagði, það er hægt að kalla menn til æfinga og þjálfunar, og verða menn að hlýða þeim reglum, sem settar eru af þeim valdamiklu mönnum, sem verða skv. þessu frv. Það er því enginn vafi á því, að ef dómsmrh, og yfirmaður almannavarna telja, að ástæða sé til að grípa til sérstakra ráðstafana, þá fá þeir skv. þessu frv. meira vald, eins og ég sagði, heldur en við höfum þekkt í okkar löggjöf áður. Það er mín skoðun, að slíkt sem þetta eigi ekki að lögbinda hér hjá okkur jafnundirbúningslítið og gert yrði, ef þetta frv. yrði gert að lögum nú. Ég álít, að þessi ákvæði öll eigi að íhugast miklu betur, það eigi hér fleiri aðilar um að fjalla og slík almenn ákvæði, eins og er að finna í þessu frv., eigi þar ekki að vera eða a.m.k. ekki eins víðtæk og þarna er um að ræða, nema þá komið sé algert neyðarástand og stríð beinlínis skollið á. Það er alveg augljóst mál, að það væri hægt að notfæra sér þessi ákvæði, og allar líkur eru auðvitað til, að þau mundu verða notuð þannig, að farið yrði að eyða miklum fjármunum í hvers kyns undirbúning skv. þessum lögum og að farið yrði að þjálfa fjölda manns til starfa, sem langalgengast er í öllum löndum að séu á vegum þeirra, sem eru í beinni herskyldu, enda kemur það fram í grg. frv., að það er beinlínis sagt, að víða erlendis sé einmitt um það að ræða, að þeir, sem séu þar í herskyldu, séu á herskyldutímanum látnir þjálfast í því, sem gert er ráð fyrir að hægt sé að kalla hinn almenna borgara hér á Íslandi til að þjálfa í samkv. þessu frv. Það er því ekki nema eðlilegt, að um það sé spurt, hvernig standi á öllu þessu umstangi, hvaða ástæður liggja til þess, að það þarf einmitt að reka í gegn lög um þetta efni nú í lok þingsins og að lítt athuguðu máli og hleypa af stað ötlum þessum undirbúningi nú í skyndi. Hvaða ástæður liggja til þessa? Er eitthvað á seyði í þessum málum? Stendur eitthvað nýtt til í hermálunum hér á Íslandi? Veit ríkisstj. eitthvað sérstakt? Eða er kannske ætlunin með þessum ráðstöfunum að magna ótta meðal landsmanna, æsa upp, skapa skelfingu og undirbúa á þann hátt jarðveginn að einhvers konar nýju hernámi eða einhvers konar nýjum framkvæmdum á vegum hernaðaryfirvalda í þessu landi? Það fer ekki hjá því, að þegar þessi mál eru rædd, komi mönnum í hug, hvernig þessi mál almennt séð hefur borið að hér hjá okkur á undanförnum árum. Þegar fyrstu lögin varðandi nokkuð hliðstæðar varnir þessum voru sett hér, en það voru loftvarnalögin frá 2. ágúst 1940, sem þá voru sett með brbl., þá voru þau lög sett vegna þess, að þá var ríkjandi hernaðarástand í Evrópu og við höfðum orðið fyllilega varir við þann hernað hér í okkar landi, og þá þótti orðið ástæða til þess að setja sérstök lög um loftvarnir. Þá var sem sagt stríðshættan alveg á næsta leiti. Það var sannarlega ekki ástæðulaust, að þá voru sett lög um þetta og gerðar þær litlu undirbúningsráðstafanir, sem þá voru gerðar í miðri styrjöld. Í næsta skiptið, þegar veruleg breyting var gerð á lögum um þessi efni, en það var árið 1951, þá var loftvarnanefnd Reykjavíkur sett á fót og byrjaðar ýmsar framkvæmdir á hennar vegum, þá stóð líka mikið til í þessum efnum. Þá var einmitt verið að gera herverndarsamninginn við Bandaríkin, og þá var verið að senda her til Íslands. Það er skiljanlegt, að þegar mikið herbrauk er á ferðinni, þurfi gjarnan að fylgja á eftir einhver löggjöf eða einhverjar reglur varðandi allt braukið. Nú er lagt fram frv. að miklum lagabálki um almannavarnir og um víðtækara og meira vaki dómsmrh. til handa og yfirmanni almannavarna en við höfum þekkt áður í okkar löggjöf, og þá hlýtur maður að spyrja: Hvað stendur nú til? Er nú eitthvað nýtt á ferðinni varðandi hermálin hér á Íslandi? Eru kannske einhverjir nýir aðilar að óska eftir því að senda hingað her til landsins? Er kannske eitthvað til í því, að Vestur-Þjóðverjar séu að leita eftir því að fá herbækistöðvar fyrir her sinn hér á Íslandi? Þykir þá þurfa að gera hér eitthvað meira í þessum málum? Við vitum það, að Vestur-Þjóðverjar hafa að undanförnu leitað eftir því hjá mörgum Atlantshafsbandalagsríkjum að fá slíkar æfingastöðvar. Þeir hafa talið sig búa svo þröngt í sínu landi, að þeir þyrftu að fá að athafna sig í löndum annarra þjóða. Þannig hafa þeir fengið nokkra aðstöðu til heræfinga á sjálfu Bretlandi. Þeir hafa einnig fengið sérstaka aðstöðu í Portúgal. Og við vitum, að þeir hafa verið að teygja sig eftir aukinni aðstöðu í hernaðarmálum, bæði til Danmerkur og eins til Noregs. Það hefur verið uppi orðrómur um, að þeir hefðu augastað á æfingasvæðum einmitt hér á landi. Eins og ég sagði, er ekki nema von, þegar hæstv. ríkisstj. heldur því fram, að það beri brýna nauðsyn til að reka í gegnum þingið lagasetningu sem þessa að óundirbúnu máli, þó að mönnum komi þá til hugar að fenginni reynslu, að nú standi eitthvað mikið til í þessum hermálum. Er kannske eitthvað að gerast í því, að þeir, sem hafa hér herstöðvar í landinu, vilji fá stöðvar á fleiri stöðum? Eru þeir kannske að gera kröfu um að fá að hafa hér eldflaugastöðvar, koma hér upp kafbátalægi? Á sem sagt að auka á stríðshættuna í okkar landi enn til muna frá því, sem er? Er ástæðan sú til þess, að ríkisstj. telur nauðsynlegt að fá þetta frv. lögfest á þessu þingi? Það þarf ekki að segja mér það, að hæstv. ríkisstj. gæti ekki hæglega beðið með það að fá þetta frv. lögfest þangað til á næsta hausti, ef ekkert annað er að gerast í þessum málum öllum en það sem þjóðin almennt veit. Það er ekkert, sem bendir til þess, að hættan sé út af fyrir sig meiri nú fyrir okkar þjóð heldur en hún var fyrir t.d. hálfu ári, eða það sé meiri hætta en hefur verið nú um langan tíma fyrir okkur að búa við það kerfi, sem við höfum búið við., nú næstu fimm eða sex mánuði. Ég held sem sagt, að hæstv. ríkisstj. verði að gefa á því einhverja nýja skýringu til viðbótar við það, sem fram hefur komið, hvað það raunverulega er, sem knýr á eftir henni um að vilja fá þetta frv. lögfest nú. Ég fyrir mitt leyti tel ekkert athugavert við það, að löggjöf sé sett um það efni, sem þetta frv. fjallar um. Það má vel vera, að það sé ástæða til þess að skipa ýmsum málum varðandi öryggismál þjóðarinnar á annan veg í beinni lagasetningu en nú er gert, út frá því hættuástandi, sem við öll vitum að er í okkar landi vegna þeirrar ógæfu, sem hefur verið yfir okkur leidd með því að hafa herstöð í landinu. En ég sé ekki, að nein ákvæði séu í þessu frv., sem séu líkleg til þess að draga úr þeirri hættu, sem er af herstöðinni í Keflavík, og sé því ekki, að það sé nein nauðsyn á að samþ. frv. nú að þessu sinni af þeim ástæðum. Það er auðvitað ekkert um það að villast, að ástæðan til þess, að um það er rætt, að það sé hættuástand í okkar landi af völdum hernaðar, er sú, að við höfum lánað erlendri þjóð hluta af okkar landi undir herstöð. Það er auðvitað enginn vafi á því, að ef enginn erlendur her væri á Íslandi nú og hér væri engin herstöð, þá væri engin teljandi hætta af hernaðarvöldum hér fyrir íslenzku þjóðina. Okkar land liggur ekki þannig, að það séu neinar líkur til þess, að þeir aðilar, sem líklegast væri að kynnu að eigast við í væntanlegri styrjöld, færu að eyða sprengjum sínum eða flugskeytum á okkar fámenna land, ef hér væru engar herstöðvar og ef hér væri enginn erlendur her. Til þess eru engar líkur. Hættan, sem rætt er um, stafar því öll af því, að við höfum erlendan her í landinu, að við höfum hér herstöð, sem vitanlega getur orðið sóknarstöð fyrir annan aðilann, og þá auðvitað um leið kemur sú hætta, að hinn aðilinn vilji eyðileggja slíka sóknarstöð. Ég er því á þeirri skoðun, að þegar rætt er um almannavarnir og ráðstafanir til að koma í veg fyrir tjón og aðrar hættur af hernaðarvöldum, þá ætti alveg skilyrðislaust að taka inn ákvæði einmitt í 1. gr. slíkrar lagasetningar um það, að engin herstöð skuli vera í landinu og sá erlendi her, sem er í landinu, skuli víkja þaðan, og jafnframt ætti að lýsa yfir hlutleysi landsins í öllum hernaðarátökum. Slík ákvörðun mundi meir og betur en allt annað, sem er í þessu frv., bægja frá landsmönnum hernaðarlegri hættu og það væri því sjálfsagðasta ráðstöfunin af öllum, sem hugsanlegar eru. En ákvæði um slíkt finnast nú auðvitað ekki í þessu frv., og befur ekki margt komið fram frá hæstv. ríkisstj., sem bendir til þess, að hún sé á þeim buxunum að gera ráðstafanir til þess að fjarlægja herinn úr landinu og leggja niður herstöðina og minnka þannig þær hættur, sem þjóðin býr við vegna þess ástands, sem er nú í þessum málum í okkar landi. Ég veit, að hæstv. ríkisstj. segir, að það sé ekkert öryggi í því að friðlýsa landið og lýsa yfir hlutleysi, hlutleysi tryggi ekki varnir neins. En það mætti hæstv. ríkisstj. samt hugleiða, að þær þjóðir eru æði margar í veröldinni, sem telja einmitt hagsmunum sínum bezt borgið á þann hátt að lýsa yfir hlutleysi sínu í öllum hernaðarátökum stórveldanna. Við yrðum ekki þar einir. Þar er um fjöldamargar þjóðir að ræða, og nú er svo komið, að þær þjóðir einmitt, sem hafa lýst yfir hlutleysi í átökum stórveldanna, eru langfjölmennasti hópurinn af þjóðahópunum í heiminum. Við vitum, að Svíþjóð hefur skipað sér sess meðal þeirra þjóða, hinna hlutlausu þjóða, Finnland hefur gert það, Austurríki, Sviss og Júgóslavía, svo að nokkur af Evrópulöndunum séu talin, - land eins og Indland og fjölmargar þjóðir í Afríku og víða annars staðar í heiminum. Við Íslendingar stæðum því sannarlega ekki einir, þó að við skipuðum okkur í hóp hlutlausu þjóðanna, og það er enginn vafi, að það væri okkur meiri vörn en allt það kerfi, sem hæstv. ríkisstj. hugsar sér að hyggja upp skv. þessu frv. Ég held, að það sé kominn tími til þess, að hæstv. ríkisstj, leiði hugann að því, hve óheillavænleg sú þróun hefur verið fyrir okkur, sem dregið hefur okkur meira og meira inn í eina hernaðarblokkina í heiminum. Við vitum, að sú þróun hefur gerzt þannig, að í upphafi var um það talað, að við mundum ekki verða miklir stríðsaðilar, við mundum allan tímann halda okkur utan við átökin og værum nánast hlutlausir þrátt fyrir allt, enda mundi hér ekki verða neinn erlendur her á friðartímum og við ekki taka á einn eða neinn hátt þátt í neinum herkostnaði. Við munum það, að það var árið 1945, sem Bandaríki N-Ameríku fóru þess á leit við ríkisstj. Íslands og Alþ. að fá herstöðvar til 99 ára hér á landi, og þá var hér full samstaða um það að vísa frá slíkri beiðni og synja henni. En strax á næsta ári, 1946, var herstöðvasamningurinn, Keflavíkursamningurinn, gerður, og hann var þá gerður undir því kjörorði, að við værum að losna við úr okkar landi þann erlenda her, sem þá hafði verið í landinu um skeið. Því var haldið fram, að Keflavíkurstöðin ætti í rauninni ekki að vera nein herstöð, heldur væri hér um allmikinn greiða að ræða við Bandaríkin, þar sem þau þyrftu nauðsynlega á slíkri millistöð að halda fyrir sig vegna nauðsynlegra flutninga frá Bandaríkjunum til Evrópu, þar sem Bandaríkin höfðu nokkurn her. Á þessu voru gefnar allýtarlegar skýringar, á nauðsyn þess fyrir bandarískar flutningaflugvélar að hafa þessa millistöð og að hér væri því ekki fyrst og fremst um herstöð að ræða, heldur beinlínis um aðstöðu þeim til handa, sem höfðu þó verið hér á stríðstímanum og við höfðum á ýmsan hátt átt góð skipti við; - hér væri aðeins um það að ræða að veita Bandaríkjunum þessa aðstöðu, sem þeim væri nauðsynleg vegna hersetu sinnar í Vestur-Evrópu. En þetta auðvitað breyttist allt saman. Það kom í ljós, að Bandaríkin voru á þennan hátt að seilast hér eftir hernaðaraðstöðu, sem var fyrir miklu meira en þessa milliflutninga þeirra. Þau voru þarna að reyna að ná því, sem þau höfðu beðið um með skýrum orðum árið áður, þar sem þau vildu fá tiltekin svæði á Íslandi sem herstöðvar, en þau fengu Keflavíkurstöðina með samningnum 1946 meira og minna undir fölskum forsendum. Og þá var það svo, að stjórnmálamenn hér á Íslandi, þeir sem þó stóðu að gerð Keflavíkursamningsins, vildu ekki við það kannast, að þeir væru með þessu á neinn hátt að dragast sem aðilar inn í hernaðarleg átök eða skipa sér í vígstöðu þeirra aðila, sem líklegastir voru til þess að deila með vopnum. En auðvitað var þessi samningur upphaf að því að flækja Íslandi inn í átök stórveldanna. Svo munum við, hvað gerðist aftur árið 1949, þegar Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið. Þá hét þetta enn þá svo, að þó að við værum að ganga þarna greinilega í hernaðarbandalag annars aðilans og auka þannig allt hættuástand hjá okkur, þá var því hátíðlega lýst yfir, að þó að við gengjum í þetta bandalag, skyldi það ekki leiða til þess, að erlendur her yrði á Íslandi á friðartímum. Um þetta voru gefnar hátíðlegar yfirlýsingar, sem standa þannig, að frá þeim verður ekki hlaupið. Þær voru gefnar alveg óumdeilanlega, þó að frá þeim hafi verið hlaupið í reynd og þau loforð hafi að engu orðið. Það var líka mikið gert úr því þá, að með inngöngu Íslands í Atlantshafsbandalagið værum við ekki á neinn hátt að ganga inn í hernaðarbandalag, Ísland væri jafnfriðelskandi land og það hafði verið áður og það vildi ekki á nokkurn hátt skipa sér í sveitir hinna stríðandi aðila. En auðvitað var þessu öðruvísi farið. Þeir erlendu aðilar, sem þá réðu mestu um það, hvað íslenzk stjórnarvöld gerðu, vissu mætavel, hvað var verið að undirbúa, að hverju var verið að leggja grundvöll, og þeir hafa notfært sér það síðan alveg miskunnarlaust. Eftir að þetta allt var gert, virtist það vera svo, að íslenzk stjórnarvöld dönsuðu meira og minna nauðug eða a.m.k. ýmsir aðilar þar, eða á þann hátt, að þeir fengu ekki við neitt ráðið. Þeir urðu að standa frammi fyrir því, að hátíðleg loforð þeirra voru að engu gerð, og grundvellinum hafði raunverulega verið kippt undan þeim samningum, sem þeir gerðu. Það leið ekki nema stuttur tími, eins og við öll vitum, frá því að Ísland gekk í Atlantshafsbandalagið og yfirlýsing var gefin um, að það skyldi enginn her vera á Íslandi á friðartímum, þangað til á það var knúið, að erlendur her á vegum Atlantshafsbandalagsins kæmi til landsins. Það var 5. maí 1951, sem svo varð. Auðvitað var með þessu öllu verið að stórauka á hernaðarlega áhættu fyrir íbúa landsins. Og eins og ég minntist á áður, leiddi þetta til þess, að þá þótti nauðsynlegt að aðhafast hér meira í hervarnarmálum eða þeim málum, sem nú eru kölluð almannavarnir. Þá þótti nauðsynlegt að gera ýmsar viðbótarráðstafanir frá því, sem áður hafði verið, vegna þess að menn viðurkenndu með því, að hernaðarhættan færi vaxandi, um leið og við drógumst lengra og lengra inn í aðra hernaðarblokkina. Auðvitað þýðir heldur ekkert að neita því, að þar sem her annars aðilans er fyrir, þar er meiri hætta en þar, sem enginn her er fyrir. Það gefur alveg auga leið, að það eru miklu meiri líkur til þess.

Ég vil benda hv. ræðumanni á, að ætlunin var að fresta fundi nú kl. 7, þannig að ef hann telur sig þurfa meira en örfáar mínútur til að ljúka máli sínu, þá vil ég biðja hann að gera svo vel að gera hlé á ræðu sinni.

Já, hæstv. forseti. Ég á eftir talsvert af minni ræðu enn, svo að ég vildi þá gera hlé á minni ræðu. [Frh.]