Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Þess hefur orðið vart, að nokkuð eru skiptar skoðanir þm. um það, hvernig með þetta mál skuli fara. Á það hefur verið bent, að hæstv. ríkisstj. ætti svo mikið óunnið við útvegun lánsfjár til nauðsynlegra framkvæmda samkv. áður samþykktum lögum, að ekki væri bætandi við þau verkefni hennar að svo stöddu. Einnig hefur verið haldið fram þeirri skoðun, að eðlilegast mætti telja, að ríkisstj. ætti frumkvæði að útvegun lánsheimilda frá þinginu og að stjórnin tæki, í samráði við þá flokka, er hún styðst við, ákvörðun um það, í hvaða röð þau verkefni væru tekin til úrlausnar, sem ríkisstj. ætti að hafa með höndum eða útvega fjármagn til. Var því borin fram till. við 2. umr. frv. um að vísa málinu til ríkisstj. til athugunar. Sú till. var felld hér í hv. þd. Minni hl. iðnn., sem stóð að þeirri till., leyfir sér því að bera fram brtt. við frv., og liggur hún hér fyrir á þskj. 457. Brtt. er um það, að við 1. gr. frv. verði bætt ákvæði um, að ríkisstj. skuli láta sitja í fyrirrúmi að útvega þau lán, sem þar eru talin og áður hafa verið samþ. l. um hér á Alþingi. Eru þar fyrst talin lán til áburðarverksmiðjunnar og stórvirkjananna, svo að takast megi að ljúka þeim framkvæmdum, einnig lán handa byggingarsjóði og ræktunarsjóði og til smáíbúðabygginganna, en stjórnarfrv. um þessar lántökur hafa nýlega verið afgr. sem lög frá þinginu. Þá er loks talið lán til byggingar sementsverksmiðju. Hv. þdm. er það kunnugt, að ríkisstj. hefur ákveðið að beita sér fyrir útvegun þeirra lána, sem talin eru í brtt. á þskj. 457, og þessi ákvörðun hæstv. ríkisstj. hefur ekki sætt gagnrýni, svo að vitað sé. En það liggur í augum uppi, að ef þingið samþ. nýjar lántökuheimildir til viðbótar þeim, sem fyrir eru, eins og lagt er til í því frv., sem hér liggur fyrir, þá þarf það um leið að ákveða, hvað af þessu eigi að sitja í fyrirrúmi. Það er nauðsynlegt vegna þess, að engar líkur eru til, að hægt sé að fá allt það lánsfé í einni svipan, sem lagaheimildir eru fyrir, ef enn verður við þær bætt. Þarf þá ríkisstj. að vita, hvað þingið vill leggja mesta áherzlu á og láta sitja fyrir, svo að hún geti hagað sér samkv. því við öflun lánsfjárins. Eins og áður segir, eru talin í brtt. okkar þau lán, sem ríkisstj. hefur ákveðið að vinna að útvegun á og hún telur mest um vert að náist nú þegar eða mjög fljótlega. Við flm. till. lítum einnig svo á, að þær lántökur, sem þar eru taldar, eigi að sitja fyrir öðrum. Og við væntum þess, að aðrir hv. þdm. hafi svipaðar skoðanir á þeim málum og geti því á það fallizt að samþ. brtt. okkar á þskj. 457.



Herra forseti. Mér sýnist, að það komi eiginlega úr hörðustu átt, þegar svo ákveðnir stuðningsmenn hæstv. fjmrh. eins og þeir, sem standa að þessari till., koma fram með till. um að ætla að fara að fyrirskrifa ríkisstj., í hvaða röð hún eigi að taka lán, og taka þar ekkert tillit til þess, hvernig hæstv. ríkisstj. kunni að takast að fá lánin, með tilliti til þess, hve hentugt sé að útvega þau vegna þess,i hvað þau eigi að fara. Og svo verð ég að segja, að mér finnst hv. minni hl. iðnn. taka nokkuð lítið tillit til þeirra frv., sem hér liggja fyrir þinginu, m. a. frá hv. Framsfl., þegar hann ætlar nú að láta allt ganga fyrir, sem ríkisstj. sjálf er með, en man ekki eftir því, að það liggja fyrir frv. frá Framsóknar-þm. um að taka 3 millj. kr. lán og veita 3 millj. kr. til raforkusjóðs og gefa eftir lán og allt mögulegt annað upp á 72 millj. kr., sem Framsóknarþm. hafa flutt hér fram, svo að maður taki nú ekki tillit til þess, sem hinn stjórnarflokkurinn hefur verið hérna með, upp á 74 millj., að veita á ýmsan hátt. Ég held þannig, að í öllum þessum milljónaaustri, þar sem það mun vafalaust vera tilgangurinn hjá hv. þm. stjórnarflokkanna að setja meginið af sínum frv. í gegn, þá mætti það nú æra óstöðugan, ef ætti að fara að raða því upp hérna og binda þannig hendur hæstv. ríkisstj. Ég held hún verði nú að fá að hafa svo lítið frjálsræði, að hún ráði því, í hvaða röð hún tekur lánin og hvernig heppilegast muni vera hægt að fá þau, eftir því, í hvað góða hluti þau fara. Ég sé þess vegna ekki, að það sé hægt að standa með þessari till. frá minni hl. iðnn., og mun greiða atkv. á móti henni.



Þar sem ég álít, að ríkisstj. verði sjálf að meta það, í hvaða röð hún notar þær heimildir til lántöku, sem samþ. eru á Alþ., sé ég ekki ástæðu til þess að setja það lagaákvæði, sem gert er ráð fyrir í þessari brtt., og segi því nei.



Herra forseti. Ég tel, að þessi till. sé alveg óþörf, vegna þess að varðandi þær lánsheimildir, sem eru taldar hér upp, er þegar búið að ákveða að taka lán til þeirra framkvæmda, svo framarlega sem þau kunna að fást, og tel ég því, að þau sitji fyrir, þótt engin lagaákvæði væru um þetta sett. En af því að till. er komin fram og ef hún væri felld, þá mætti líta svo á, að það væri ekki vilji Alþingis að taka lánin eftír þeirri röð, sem hér hefur verið minnzt á, segi ég já.



Herra forseti. Ég get látið mér nægja að mestu leyti að vísa til nál., sem fylgir þessu máli. N. gat ekki orðið ásátt um afgreiðslu þess. Hv. þm. Hafnf. og hv. 5. þm. Reykv. voru andvígir frv., en við 3 nm., sem skrifum undir nál., á þskj. 413, mælum með, að frv. verði samþ. með smávægilegri breyt. við 2. gr., sem er að finna á þessu sama þskj. Það er vitaskuld, að þar sem þessar vörur, sem þetta frv. fjallar um, eru nú ódýrastar og menn eiga hægasta aðstöðu til að afla þeirra erlendis frá og hægast er um vík með afgreiðslu á þeim, þá kemur verðið til með að hækka nokkuð. Tilfinnanlegt álít ég að það verði nú ekki á benzíni og öðrum olíutegundum en brennsluolíu. Þar hækkar það sennilega nokkuð. Eins og sést á því fskj., sem prentað er hér með nál., erindi frá olíufélögunum, þá gera þau grein fyrir verðframfærslunni, sem kann að verða hér, frá sínu sjónarmiði. Þau gizka á, að verð á brennsluolíu muni hækka hér í Rvík eða frá sölustöðvunum hér um sem næst 50 kr. hver smálest, en úti um landið komi það til með að lækka um 52 kr. Vitaskuld er ekki hægt að staðhæfa neitt um þetta, fyrr en reynslan kemur og staðfestir það, hvernig þetta kann að verka. Í útreikningi olíufélaganna gera þau ráð fyrir, að öll olía, sem notuð er utan Rvíkur, verði flutt til hinna ýmsu staða og þess vegna þurfi að reikna með þeim flutningum, alveg eins og ekkert væri tekið hér nema aðeins af þeim skipum, sem gerð eru út héðan frá Rvík, og svo það, sem þær verksmiðjur nota, sem standa hér í námunda við bæinn. Meiri hl. n. getur ekki á þessar röksemdir fallizt. Við erum þeirrar skoðunar, að það hljóti að fara svo, að allmikið verði tekið hér af skipum í Rvík, sem eru gerð út frá öðrum stöðum á landinn, og þess vegna þurfi ekki að reikna með svona miklum kostnaði eins og olíufélögin gizka á. Reyndar segja þau, að vel megi svo fara, að það verði tekið meira af brennsluolíunni úti um landið heldur en aðeins það, sem skip og verksmiðjur úti um landið noti, því að ef skip, sem gerð eru út héðan frá Rvík, eigi þess kost að fá olíuna með sams konar verði og þau geti fengið hana hér, þá muni þau nota sér það. Vel má vera, að eitthvað eigi sér stað í þessu efni, að það aðeins komi fyrir, en líklegt er, að það verði lítið um það, og áreiðanlega miklu minna heldur en það, sem tekið verður hér í Rvík af skipum, sem eru skrásett úti á landi. Þau munu, sakir þess ekki sízt, hvað auðvelt er að fá afgreiðslu hér á þessari vörutegund, notfæra sér það á ferðum sínum hér, þegar þau koma við, og þess vegna verður það vafalaust ekki lítið, sem tekið verður hér í Rvík af brennsluolíu. Þá er þess getið í erindi olíufélaganna, að ef þessu jöfnunarverði verði komið á, þá muni þau skip, sem nota þessa olíu til brennslu, ekki taka hana hér heima, heldur verði það til þess, að þau taki hana erlendis. Ég get ekki alveg sagt með vissu, hvort það kann að eiga sér aðeins stað, að þessi skip, verzlunarflotinn, taki olíu hér. En eftir því sem mér er tjáð af kunnugum mönnum, mun það vera mjög lítið. Þau taka víst sína olíu mikið til erlendis, svo að hvað það atriði áhrærir mun þetta jöfnunarverð lítið verka á kaup eða sölu þeirrar vörutegundar. - Olíufélögin víkja að því, hversu miklu erfiðara þeim skipum verður að taka þessa olíu hér, eftir að jöfnunarverði hefur verið komið á, heldur en annars. Og hvort sem það verður nú mikið eða lítið, má gera ráð fyrir, að nokkur verðframfærsla þurfi að eiga sér stað, og þá er vitaskuld rétt, að það kostar eitthvað meira. En hvað á þá að segja um þau skip og þau fyrirtæki, sem gerð eru út frá öðrum stöðum á landinu? Hvað á þá að segja um aðstöðu þeirra? Olíufélögin segja, að þau selji þessa brennsluolíu 100 kr. dýrari hverja smálest úti á land. Okkur sýnist þetta svo mikill verðmunur og íþyngja svo mjög útgerðinni úti um landsbyggðina, að það sé tæpast nokkur von til þess, að skipin eða útgerðin fái undir slíku risið. Og einkennilegt er það, þar sem þetta heyrir til þeim þætti í atvinnulífi þjóðarinnar, sem hefur ósegjanlega mikla þýðingu, ef á það er litið þannig, að það geri minna til, hvernig slíkri starfsemi farnast úti um landið. Aðalatriðið eftir þessari röksemdafærslu ætti þá að vera það, að útgerðinni sé fyrst og fremst borgið hér í Rvík. Ekki neita ég því, að það er þýðingarmikið og sjálfsagt að búa að henni sem bezt. En að litlu varði, hvernig fer um starfsemina úti um byggðir landsins, sams konar starfsemi sem þessa, það held ég að fáir verði til þess að fallast á, að mönnum eigi að liggja það í léttu rúmi. Og betri er þó hálfur skaði en allur. Þó að smálestin hækki - skulum við segja - um 20–30 kr., - jafnvel þó að það yrði meira, eins og olíufélögin gizka á, - þá má það undarlegt vera, ef það ætti að ríða útgerðinni í Rvík að fullu, en útgerðin úti um landið ætti að þola 100 kr. greiðsluna umfram það, sem hér gerist. Ég held, að þessar röksemdir séu nokkuð veikar. Frá einu sjónarmiði geta þær staðizt, það skal ég reyndar játa, en aðeins frá einu sjónarmiði. Það kann að vera í augum sumra manna kjarni málsins, að það skipti ekki máli, hvernig um þetta starf fer úti um landið, það sé nóg, ef það getur gengið hér, og þurfi menn ekki þess vegna að hafa neinar áhyggjur af slíku. Þá er maður kominn að því atriðinu, sem hlýtur að ráða huga þeirra manna, sem velja sér þessa afstöðu, að það saki þá ekki þó að menn flytjist hingað og öll þessi starfsemi til Rvíkur, það sé bezt fyrir hag þjóðarinnar, að a. m. k. þessi starfsemi færist öll hingað í Rvík og þá kannske aðeins í næsta nágrenni. Þó að þessi ákvæði yrðu nú lögfest á þann hátt, sem hér er lagt til, þá vil ég nú vona, að maður þurfi ekki að taka þessar röksemdir olíufélaganna það hátíðlega, að ekki megi gera þessa tilraun og sjá, hvernig tekst til, hvernig þetta verkar. Ef önnur leið þætti síðar meir heppilegri eða ef unnt yrði að koma þessum málum fyrir á annan hátt, þannig að séð væri fyrir hagsmunum þessara aðila beggja, þá mundi verða gripið til slíkra ráða, ef menn kæmu auga á þau, og væri þá ekki nema gott um það að segja. En eftir þeim upplýsingum, sem fyrir liggja um málið, og hvað þungur róður þetta er hjá útgerðinni úti um landið, m. a. af því, hvað brennsluolían er dýr, þá held ég, að það sé ekki vert að gera ekki eitthvað til að draga úr útgerðarkostnaðinum úti um landið. Ég ætla, að hv. dm. yfirleitt séu þeirrar skoðunar, að það sé svo mikilvægt atriði að hlynna að og greiða fyrir því, að bæði þessi starfsemi og önnur geti farið fram víðs vegar úti um landið, að einskis megi láta ófreistað að koma til móts við óskir fyrst og fremst útvegsmanna úti um byggðir landsins hvað þetta áhrærir. Mig eiginlega undrar það - það segi ég nú persónulega frá mér - í þessu áliti frá olíufélögunum, að mér sýnist þau miða sína afstöðu til þessa máls nær einhliða við það, sem hentar bezt fyrir Reykjavík og þá kannske næsta nágrenni. Ég ætla, ekki sízt út frá því, að það hafi verið framin ekki lítil yfirsjón á sínum tíma, þegar ríkið, sem hafði þessa verzlun eitt með höndum eitt sinn, slepptí henni út til þessara góðgerðafélaga, sem með olíu og með eldsneyti verzla. Það er áreiðanlegt, að út af þeirri framkvæmd, hvernig hún hefur verið um langa stund og kemur vafalaust til með að vera rekin áfram, þá borgar þjóðin margan pening fyrir einn umfram það, sem þurft hefði að vera, ef ríkið hefði haft sjálft þessa vörutegund undir höndum og þótt það hefði haft fullkominn jöfnuð um hönd. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að svo komnu að fjölyrða um þetta.



Herra forseti. Við eigum sæti í allshn., hv. þm. Hafnf. og ég, sem myndum minni hlutann í þessu máli og erum andvígir þessu frv. eins og það liggur fyrir, en höfum hins vegar ekki enn þá gefið út nál. Ég vil, að það komi fram, að ég hef hlutazt til um það tvisvar sinnum í s. l. viku, að forseti tæki þetta mál út af dagskrá, vegna þess að ég beið þá eftir upplýsingum varðandi þetta mál frá útgerðarmönnum, sem ég hafði haft samband við, og reyndar frá fleiri stöðum, og því miður er það svo enn, að þessar upplýsingar hafa ekki borizt mér í hendur, en munu vera alveg á næstu grösum. Það var þess vegna að sjálfsögðu áhugamál mitt að geta komið á framfæri þeim upplýsingum, sem beðið hefur verið eftir, og það hefði verið eðlilegast, að það væri nú við þessa umr., og vil ég því segja, að hugur minn stæði mest til þess, að umr. yrði frestað, en hins vegar finn ég það líka, að ég á erfiða aðstöðu að standa í því æ ofan í æ að biðja forseta um frestun í málinu, og ef sá yrði nú ekki hátturinn, að umr. yrði frestað, þá mun ég að sjálfsögðu koma á framfæri nál. við 3. umr., sem mun vera fordæmi fyrir á þingi áður. Ég vil aðeins á þessu stigi málsins segja það, að ég get vel skilið sjónarmið þeirra manna, sem flytja frv. eins og þetta út frá þeirri forsendu, að það séu of þungir baggar, sem hvíli á útgerðinni úti á landi varðandi olíuverð og annað, sem er einn þáttur þessa máls. Á hitt get ég ekki fallizt, að það eigi að leysa það mál með því að leggja nýja bagga á þá útgerð annars staðar á landinu, sem illa fær undir sér risið, eins og nú standa sakir. Ég hefði þess vegna viljað taka þátt í því með þeim mönnum, sem vilja létta byrðar útgerðarinnar úti á landi, að leysa málið frá öðru sjónarmiði en því að leggja nýjar byrðar á þá, sem áður eiga nógu erfitt með þann tilkostnað, sem þeir hafa af sínum atvinnurekstri hér í Reykjavík og við Faxaflóa og annars staðar í nánd. Ég tel engan vafa á því, að það sé margt, sem þar gæti komið til greina og mætti bæta aðstöðu útgerðarinnar úti á landi, eins og t. d. að koma upp stærri tönkum og að bæta aðstöðuna að öðru leyti. Ég hygg, að það muni láta nærri, að þetta frv. þýði um það bil eða fast að ½ millj. kr. aukakostnað við t. d. bæjarútgerð Reykjavíkur. Rekstur hennar hefur ekki verið með þeim hætti, að það sé hægt án frekari umsvifa að vera með í því að leggja slíkan nýjan kostnað á þá útgerð. - Í sambandi við rafmagnsframleiðsluna hér í Reykjavík, þar sem toppstöðin svo kallaða við Elliðaár er rekin með brennsluolíum, þá liggja fyrir upplýsingar um það frá Rafmagnsveitu Reykjavíkur, að ákvæði frv. muni muna hana um 450 þús. kr. á ári í framleiðslukostnað. Þetta er líka atriði, sem við, sem erum þm. Reykv., þurfum að taka afstöðu til og ber að taka til greina í þessu sambandi. Ég skal ekki á þessu stigi málsins hafa um þetta fleiri orð, en mun reyna að koma á framfæri frekari upplýsingum, sem snerta málið, og eins og ég sagði, hefði ég helzt kosið, að umræðu gæti orðið frestað, en annars þá áður en þetta mál kemur til 3. umr.



Ég vil leyfa mér að benda á það, að hér liggur aðeins fyrir nú við þessa umræðu nál. frá meiri hl. allshn., sem fyrir alllöngu var falið að athuga þetta mál. Mér virðist, að þetta mál sé þess eðlis, að fullkomin ástæða væri til, að fram færi á því gagnger athugun, af því að með þessu frv. mætti líta svo á, að lagður væri grundvöllur að því, að allmiklu lengra yrði gengið inn á þetta svið síðar meir, eftir að Alþ. væri búið að taka ákvörðun um, að verðjöfnun á einstökum vörutegundum bæri að gera með löggjöf. Ég hefði þess vegna, áður en ég tæki endanlega ákvörðun um þetta mál, talið það allmikilsvert, að fyrir lægi frá báðum nefndarhlutunum álit, þar sem þeir gerðu grein fyrir afstöðu sinni til málsins. Ég álít, að meiri hl. hafi gert hreint fyrir sínum dyrum með því nál., sem hann hefur gefið út í málinu, en hins vegar skorti alveg á um, að minni hl. geri sams konar grein fyrir sinni afstöðu. Hv. 5. þm. Reykv., sem talaði hér áðan af hálfu minni hl., fór aðeins mjög skammt inn á þetta mál og miklu skemmra, en gera verður kröfu til, að nefndarhluti geri um svo mikilvægt mál sem þetta er. Það er nú vitað, að hv. þm. Hafnf., sem er í minni hl. allshn. í þessu máli, á mjög annríkt þessa dagana og hefur þess vegna sjálfsagt nokkra afsökun í því að hafa ekki af sinni hálfu gert þessu máli þau skil, sem hann hefði þurft að gera. Með tilliti til þess, sem ég nú hef sagt, teldi ég það vera mjög mikilsvert, að annaðhvort á þessu stigi eða þá á síðara stigi þessa máls lægi fyrir álit frá minni hl., þar sem skýrt kæmu fram þau sjónarmið, sem hann hefur í þessu máli, svo að málið bæri þannig að hér, að báðir nefndarhlutarnir gerðu rækilega grein fyrir afstöðu sinni, eins og ég álít að meiri hl, hafi þegar gert með nál. á þskj. 413. Ég fyrir mitt leyti vildi því mjög fara fram á það, að áður en endanlega væri gengið frá þessu máli, þá gerði n. málinu full skil, þannig að álit lægi einnig fyrir frá minni hl. Með tilliti til þess, að það er nú orðið nokkuð langt síðan þetta mál var borið fram á þinginu, væri ef til vill rétt, að málið gengi nú til 3. umr., en ég vildi mjög skjóta því til hæstv. forseta, að hann reyndi að stilla svo til, að minni hl. gerði fulla grein fyrir afstöðu sinni, svo að fyrir lægju þau tvö sjónarmið, sem fram hafa komið í nefndinni, áður en endanlega verður gengið frá afgreiðslu þessa máls. Ég tel það allmikilsvert, af því að ég tel það ekki ólíklega til getið, að af samþykkt þessa frv. mundi leiða, að till. kæmu fram um, að það mál yrði fært síðar út á nokkru víðara svið. Hér er því allur varinn góður.



Herra forseti. Þáltill. hafa verið samþ. á undanförnum þingum, sem hafa falið í sér að fela hæstv. ríkisstj. að hlutast til um, að jöfnunarverði á olíu og benzíni yrði komið í framkvæmd. Þrátt fyrir þessar ályktanir hefur ekkert gerzt, og er hv. alþm. kunn sú saga og því óþarft að rekja hana hér. - 7 hv. alþm. hafa auk mín flutt frv. til laga um verðjöfnun á olíu og benzíni á þskj. 40 í því trausti, að hugur hv. alþm. sé sá sami til þessa máls nú og hann hefur verið á undanförnum þingum. Frv. var vísað til hv. allshn. þessarar deildar, og hefur meiri hl. n. skilað áliti á þskj. 413, þar sem hann mælir með, að frv. verði samþykkt með smávægilegum breytingum. Það, sem ég sérstaklega vil benda á, að ekki einungis réttlæti, heldur beinlínis sýni nauðsyn þess, að þessi háttur verði á hafður, þ. e. að verðjafna vörutegundir þær, sem um ræðir í frv., er, að á undanförnum árum hefur sú þróun orðið í sambandi við sölu á fiskafurðum, að sama verðlag er ákveðið á öllum stöðum á landinu, sem hafa skilyrði til að annast móttöku þeirra og verkun, hvort heldur um er að ræða til frystingar, söltunar eða herzlu. Áður fyrr var verðlagið ávallt töluvert lægra úti á landi á innkeyptum fiski, sem byggðist á því, að hafnarskilyrði og annað snertandi fiskframleiðsluna var ýmsum erfiðleikum háð og orsakaði oft stórum dýrari framleiðslu, en á þeim stöðum hér við Faxaflóa, þar sem hafnarskilyrðin og ýmiss konar aðbúnaður við framleiðsluna var lengra á veg kominn og þar af leiðandi arðbærari framleiðsla hjá þeim ýmsu fyrirtækjum og einstaklingum, sem önnuðust kaup og verkun fisksins á þessum höfnum. Í þessu sambandi má og benda á það, að nú er gert ráð fyrir, að sama kaupgjald eigi að gilda um land allt, eftir að verkfall það er afstaðið, sem nú í 14 daga hefur legið eins og mara á stórum hluta þjóðarinnar. Löggjafinn þarf nauðsynlega að gera sér grein fyrir, hvort það muni vera farsælt fyrir þjóðina, að öll útgerð landsmanna verði í framtíðinni rekin að mestu leyti frá höfnum við Faxaflóa og að allir aðrir útgerðarstaðir á landinu hætti að sinna þessum aðalatvinnuvegi þjóðarinnar. Það leiðir af sjálfu sér, að sú hlyti þróunin að verða í þessum málum, ef ekki verður reynt að koma til móts við framleiðendur úti um land, m. a. með því að koma verðjöfnun á þær afurðir, sem keyptar eru erlendis frá og aðalatvinnuvegir þjóðarinnar þurfa að nota í stórum mæli. Það er ekki hægt að koma fram með nokkur rök fyrir því, að verðjöfnun á olíu og benzíni eigi ekki að vera lögfest, nema á þeim einu forsendum, að t. d. útgerð eigi ekki að stunda frá öðrum stöðum eða höfnum, en við Faxaflóa. Hvaða hv. þm. vill halda þeirri fjarstæðu fram, að það sé sanngjarnt eða réttlátt, að hver sá togari, sem gerður er út frá öðrum stöðum á landinu, en höfnum við Faxaflóa, eigi að greiða 100 kr. hærra gjald fyrir hverja smálest af olíu, sem hann brennir? Við Íslendingar erum komnir töluvert lengra í verðjöfnunarmálunum, en menn gera sér almennt grein fyrir. Vil ég leyfa mér að nefna nokkur dæmi. Öllum kornvörum og öðrum þungavörum, sem Eimskipafélag Íslands annast flutning á, er skilað fyrir sama flutningsgjald á allar hafnir úti um land, og það þrátt fyrir það, þótt búið sé áður að landsetja vörurnar í Reykjavík. Eimskip tekur á sig allan aukakostnað við upp- og framskipun á þessum vörum í Reykjavík og flutning á þeim út um land. Það var því óþarft hjá hinum virðulegu olíufélögum að ræða í umsögn sinni á þskj. 413 um hættuna á því, að ef verðjöfnun yrði framkvæmd á olíu og benzíni, væri ekki ólíklegt, að kröfur kæmu upp um að setja jöfnunarverð á fleiri þungavörur, og nefna í því sambandi matvöru. Olíufélögunum er ekki ljóst, að Eimskipafélagið er búið að annast þessa sjálfsögðu fyrirgreiðslu í rúm 30 ár, og þeir prýðilegu menn, sem því fyrirtæki stjórna, hafa á öllum tímum talið þessa fyrirgreiðslu sjálfsagða. Íslenzkar landbúnaðarvörur eru seldar á sama verði hér í Reykjavík og þær eru seldar á framleiðslustöðum úti um land. Þá má og benda á, að olíufélögin hafa framkvæmt verðjöfnun á öllum tegundum olíu þannig, að hún er seld á sama verði á þeim stöðum öllum, sem olíuflutningaskipin annast flutning á úti um land, þegar höfnum við Faxaflóa og Vestmannaeyjum er sleppt. Á öllum öðrum stöðum á landinu er olían seld á sama verði. M. ö. o.: Án nokkurra óska frá Alþingi hafa olíufélögin sjálf komið þessari verðjöfnun á. Það er því harla einkennilegt, eins og hv. 1. þm. Árn. tók réttilega fram áðan, að þessi sömu olíufélög vilja nú, að því er virðist vera í þeirra álitsgerð, fyrirbyggja frekari verðjöfnun. Ég er þeirrar skoðunar, að ef þessi verðjöfnun kemst á eins og kveðið er á um í frv., þá yrði það til þess m. a., að olíuflutningar út um land yrðu framkvæmdir á mun ódýrari hátt, en nú tíðkast. Það er ótrúlegt, að olíuflutningaskipið Þyrill, sem annazt hefur flutningana út um land, hefur á undanförnum árum grætt á aðra millj. kr. á ári í sambandi við flutningana á olíunni. Óhætt er að gera ráð fyrir, að nokkurn veginn öryggi fengist fyrir því, að ef allt það magn af olíu, sem selt er hér við Faxaflóa, tæki þátt í flutningskostnaðinum út um land, þá væri séð fyrir því, að olíuflutningaskipin tækju jafnháar fjárfúlgur árlega af þeim einstaklingum og fyrirtækjum, sem þurfa að nota olíur úti á landsbyggðinni. Þetta frv. er búið að vera tvo mánuði hjá hv. allshn. Það virðist því vera kominn tími til, að það verði afgr. héðan úr deildinni, og vil ég mjög eindregið mælast til þess við hæstv. forseta, að því verði vísað nú til 3. umr. að lokinni þessari umr.



Herra forseti. Svo sem nál. hér á þskj. 413 ber með sér, þá hef ég undirritað með fyrirvara, og ég vil leitast við að gera grein fyrir þessum fyrirvara mínum. Ég er á þeirri skoðun, að það sé nauðsynjamál, sem ekki verði hægt að komast hjá að leysa, að koma á sams konar verði á dieselolíu og brennsluolíu á öllum aðalhöfnum landsins, þar sem möguleikar eru á því að taka við olíu með ekki allt of óhæfilegum kostnaði, - ég á við þá staði, þar sem tankar eru fyrir hendi. Mismunurinn, sem hefur verið á brennsluolíu til togaranna á hinum ýmsu höfnum, hefur verið um 145 kr. á tonn. Það er ekki rétt, sem er sagt hér í bréfi því frá olíufélögunum, sem birt er með nál. okkar í meiri hl., að það sé 100 kr. mismunur. Það er 145 kr. mismunur og jafnvel 147 kr. mismunur á Akureyri, og ef miðað er við, að togararnir þurfi 200 tonn á mánuði, sem ekki er mjög í lagt og ekki óvarlegt, og að þeir taki alla sína olíu heima hjá sér, sem sagt þeir geri út frá sinni heimahöfn og leggi upp afla sinn þar, sem er vitanlega höfuðtilgangurinn með því að vera að kaupa togarana á hina ýmsu staði úti á landinu, þá er þessi verðmismunur umfram það að hafa gert út frá Reykjavík og tekið olíu sína hér um 30 þús. kr. á mánuði. Það er ekki ólíklegt sem sagt, að yfir allt árið muni þessi mismunur geta orðið 200 þús. kr. eða jafnvel meira, og þá er gert ráð fyrir því, að allmarga mánuði ársins sé togarinn gerður út frá öðrum stað, en sinni heimahöfn. Þá sér hver einasti maður í hendi sinni, áð þetta er slíkur baggi á togarana, að þeir hljóta að hyllast til þess að gera yfirleitt allt mögulegt annað við sinn afla heldur en að fara með hann á sína heimahöfn. Það er betra fyrir þá að sigla til útlanda, þótt ísfisksölur séu vafasamar, til þess að geta tekið olíur þar, eða að fara með aflann til Reykjavíkur, sigla með saltfisk út til Esbjerg o. s. frv. Þarna er beinlínis verið að ýta togurunum í það að leggja upp afla sinn annars staðar, en á sinni heimahöfn. Nú er ástandið víða þannig, að það þarf beinlínis að gera opinberar ráðstafanir fólki til lífsframfæris, ef ekki tekst að auka atvinnuna á hinum ýmsu stöðum. Þess vegna er nauðsynlegt, að viðskiptaaðbúð togaranna og hinna meiri atvinnutækja á hinum ýmsu stöðum sé þannig, að þeir hafi sem svipaðasta aðstöðu hvað reksturinn snertir, þó að þeir leggi upp afla sinn á sinni heimahöfn. Þyrfti raunverulega að vera betri aðstaða við það, því að það eru mörg önnur atriði, sem valda togaraútgerðinni miklum kostnaði við það, þegar togararnir eru gerðir út frá hinum smærri höfnum hingað og þangað úti á landinu, miðað við það, sem er hér í Rvík og við Faxaflóa. En þetta er þó það, sem skyggir á allt annað og veldur úrslitum um það, að ekki er hægt að gera togarana út á ýmsum höfnum úti á landi, ef það þarf að greiða svona miklu hærra olíuverð, en greitt er hér í Rvík og hér við Faxaflóa. Sama má vitanlega segja um þær verksmiðjur, sem þurfa á miklum hita að halda, t. d. gufuframleiðslu o. s. frv., eða eyða miklum hita í að þurrka mjöl, fiskimjöl og ýmislegt þess háttar. Þær þurfa mikla olíu, og þær er varla hægt að reka úti á landsbyggðinni, ef á að kaupa olíuna jafnháu verði og nú er gert. Þetta er sem sagt orðin alveg óhjákvæmileg nauðsyn fyrir atvinnulífið í landinu. Hins vegar er ég á þeirri skoðun, að það sé dálítið annars eðlis með benzín. Þó að mörg rök mæli með því, að benzín sé á svipuðu verði á flestum höfnum landsins, þá er þó mjög miklu erfiðara að fylgjast með því. Benzín er ekki eins stór þáttur í atvinnulífinu og brennsluolía og dieselolía og þess vegna ekki eins sterk rök fyrir því að draga það inn undir verðjöfnunina eins og þær tvær olíutegundir, sem ég nefndi fyrst. Ég er þess vegna á þeirri skoðun, að benzín ætti ekki, a. m. k. ekki að svo komnu, að dragast inn undir þá verðjöfnun, sem frv. það, sem hér liggur fyrir, gerir ráð fyrir, ef að l. verður. Þá vil ég benda á, að olíufélögin íslenzku, sem eru aðallega og raunar eingöngu þrjú, hafa á undanförnum árum haft ákaflega góða aðstöðu til þess að hafa verðlagseftirlitið í landinu eftir eigin geðþótta. Og ég býst við því, að það hafi aldrei komið fyrir, að olíufélögin, þegar þau hafa lagt saman þrjú, hafi ekki fengið að ákveða það olíuverð, sem þau hafa komið sér saman um, sem sagt að verðlagseftirlitið hafi ekki fallizt á verðkröfur þessara félaga á olíu. Ég er á þeirri skoðun, að olíuverð á Íslandi sé óhæfilega hátt og gróði olíufélaganna sé óhæfilega mikill. T. d. á s. l. sumri var olía hækkuð um 10%, án þess að nokkur samsvarandi hækkun væri á olíu á erlendum markaði og án þess að nokkuð væri hægt að sjá, að sérstök rök lægju fyrir því að framkvæma slíka gífurlega hækkun. Olíufélögin fóru samtaka fram á þetta. Það var fallizt á þeirra sjónarmið, og þau fengu að hækka olíuna um svona mikið, um 10%. Þetta er vitanlega óhæfa, að olía sé þannig hækkuð, og ég er á þeirri skoðun, að það væri hægt að framkvæma þá verðjöfnun, sem frv. gerir ráð fyrir, án þess að olía þurfi nokkurs staðar að hækka í verði í landinu, en láta olíufélögin sjálf kosta þá verðjöfnun. Ég mun þess vegna flytja brtt. um það, að aftan við frv. komi bráðabirgðaákvæði, þar sem ákveðið skuli vera, að árið 1953 verði olíufélögunum bannað að hækka útsöluverð á olíu sem svarar því verðjöfnunargjaldi, sem þau eiga að greiða samkv. frv., ef að l. verður. Þetta bráðabirgðaákvæði geri ég ráð fyrir að gildi fyrir árið 1953 eingöngu, með það fyrir augum, að þá geti fengizt reynsla fyrir því, hvort ekki sé fullkomlega forsvaranlegt að láta olíufélögin lækka verð á olíu sem svarar kostnaðinum við þessa verðjöfnun. Ég tel, að svo sé. Ég býst við því, að flestir þm. ættu að geta fallizt á það, að þessi tilraun verði gerð og það verði þannig gengið úr skugga um það, hvort ekki séu á rökum reistar þær skoðanir manna, að olían hér sé óhæfilega há í verði. Ég tel mikið nauðsynjamál að koma á þessari verðlækkun á olíu á hinum ýmsu stöðum, á dieselolíu og brennsluolíu, og vil fastlega mælast til þess, að hv. þdm. leitist við að hraða þessu máli, þannig að það fái afgreiðslu á þessu þingi.



Herra forseti. Ég efast ekki um, að það, sem hv. þm., sem hér hafa þegar talað með því frv., sem fyrir liggur, hafa lýst viðvíkjandi ástandinu úti á landi almennt, sé alveg rétt. Það er alveg óþolandi aðstaða, sem nú á sér stað, í fyrsta lagi fyrir togaraútgerðina hjá bæjarfélögunum úti um allt land og í öðru lagi fyrir alþýðu manna, sem verður að greiða þetta mjög háa verð á olíum og benzíni þar. Það er ástand, sem verður að breytast. Og það er alveg rétt, að það verður að horfast í augu við það, að þetta ástand, að leyfa olíuhringunum að leggja svona gífurlega á olíuna úti um land, verður að afnemast. Það er ekki hægt að una við það, að alþýðu manna úti um land sé gert þannig miklu erfiðari öll hennar lífsbarátta af völdum nokkurra auðhringa í landinu. Þetta kemur við atvinnulífið, ekki sízt hvað snertir togarana, sem bæjarfélögin um allt land eru nú að reyna að hafa sem grundvöll að stórrekstri hjá sér, en það kemur líka við alla þá, sem þar nota olíu til annarra hluta, hita og annars slíks, og við þær rafstöðvar víða úti um land, sem verða að kynda þar með olíu. Ég held, að hv. d. þurfi að gera sér það ljóst, að hún verði þarna að taka í taumana og að það verðum við að vera sammála um. Þá kemur hin spurningin: Með hverju móti er skynsamlegast og réttlátast að gera þetta? Hér í Rvík er olía notuð, eins og úti á landi, til togaraútgerðarinnar, til raforkuframleiðslu og til upphitunar. Hér er fjöldi húsa, og hér í bæjunum í kring er fjöldi húsa, sem kynt eru upp með olíu. Hér eru m. a. verstu híbýlin í Rvík, allir braggarnir, kynt upp með olíu. Og sannleikurinn er, að eins illa og farið er með bæjarútgerðirnar úti um land af hálfu olíuhringanna núna, svo að það er alveg óþolandi ástand, þá er hins vegar vitanlegt, að þrátt fyrir það mun lægra verð, sem togararnir hérna fá olíu á, þá virðist eins og þeir berjist í bökkum líka. Og hvað snertir það fólk, sem þarf að greiða olíuna, þá mun því vafalaust finnast - og ekki sízt þeim fátækustu - nóg vera af sér tekið. Fyrsta spurningin, sem hlýtur að vakna fyrir okkur, þegar við viðurkennum, hvað óþolandi ástandið sé úti um land, er þess vegna: Getum við bætt úr þessu okri, sem landsbyggðin býr nú undir, án þess að hækka verðið í Rvík og nágrenni? - Það hlýtur að vera það fyrsta, sem við hljótum að athuga, eins og hv. þm. Siglf. kom hér inn á áðan og leiddi nokkuð rök að, þ. e., olían verður að lækka úti á landi. En á kostnað hverra? Hver er það, sem á að borga? Og þar held ég, að við verðum alveg hreint að gera okkur ljóst, og það verður þessi hv. d. að horfast í augu við, að það er hún, sem ræður því, hverjir verða látnir borga lækkunina, sem verður að fara fram á olíunni úti um land. Ég er ekki í neinum minnsta vafa um það, að það er hægt að lækka olíuna úti um allt land niður í það verð, sem nú er í Rvík. Og ég mundi vilja taka dýpra í árinni. Ég er ekki í nokkrum minnsta vafa um það, að það er hægt að lækka olíuna úti um allt land og benzínið niður í sama verð eins og nú er í Rvík og lækka síðan verðið, bæði úti um land og í Rvík, niður úr því, sem nú er. Og ég held, að það sé alveg óhjákvæmilegt, að hv. d. taki það mál til alvarlegrar umr. og skorist ekki undan að rannsaka það mál fyllilega til hlítar, komi sér ekki hjá því. Ég vil minna á það, að þetta mál með olíuokur er ekki neitt nýtt mál hér á Alþ. Íslendinga. Fyrir 40 árum lá þetta mál hér fyrir Alþ., 1912. Þá var því lýst hér af þeim þm., sem þá áttu sæti hér á þingi, m. a. af Jóni Ólafssyni ritstjóra, hvernig olíuhringurinn, sem þá hafði einokunartök hér á Íslandi, arðrændi landsbúa. Jón Ólafsson talaði þá um risablekfiskinn, sem teygði út arma sína um allt atvinnulífið og sygi til sín gróðann frá fólkinu. Og þá hafðist í gegn eftir harða baráttu ákvörðun um einkasölu á olíu hér á Íslandi. Þá stóð baráttan við félag hér heima, sem hét og heitir Hið íslenzka steinolíufélag og hafði umboðið fyrir Det Danske Petroleum Aktieselskab (D. D. P. A.), sem, eins og menn vissu þá og vita enn, er umboðshringur fyrir Standard Oil í Danmörku. Það var baráttan gegn þeim danska einokunarhring, sem var útsendari þessa ameríska einokunarhrings, sem var þá háð og um tíma með nokkrum árangri. Þeim, sem þá áttu sæti á Alþ. Íslendinga, var alveg ljóst, hvernig farið var með landsfólkið. Þeim var alveg ljóst, að það var verið að ræna það í hvert einasta skipti, sem nokkur maður keypti olíu eða annað, sem hringarnir framleiddu. Og þeim var það ljóst, að Alþ. Íslendinga hafði sjálft möguleika til þess að koma í veg fyrir þetta arðrán og lækka verðið á olíunni. Sú spurning, sem nú hlýtur þess vegna að liggja fyrir okkur hér fyrst og fremst að taka ákvörðun um, er: Hafa olíuhringarnir breytzt svo mikið síðan 1912, eru þeir orðnir svo uppfullir af miskunnsemi, réttlætistilfinningu og góðvilja í garð almennings, að þeim detti nú aldrei framar í hug að arðræna nokkurn mann? Eru þeir orðnir svo sérstaklega góðir við Íslendinga, að þeir selji þeim olíuna svo ódýrt, að það sé alveg ómögulegt að selja hana billegri? Eða eigum við enn þá við að búa alveg samsvarandi okur eins og meðan danskir bankar réðu hér á Íslandi, danskur olíuhringur arðrændi okkur og íslenzkir þm. risu upp hér á Alþ. Íslendinga til þess að krefjast þess, að valdi íslenzka ríkisins væri beitt til þess að vernda landsmenn á móti þessum olíuhring. Gildi olíunnar og hinna ýmsu olíuafurða hefur nú margfaldazt fyrir okkar þjóðfélag frá því 1912. Olían og benzínið - og ég á þá við allar þessar tegundir, þegar ég tala um olíu - eru orðin bókstaflega eins og blóðið í þjóðarlíkamanum hvað atvinnulífið snertir, enda er nú svo komið, að fimmti hlutinn af innflutningi Íslands er olía og olíuafurðir. Ég geng út frá því, að í ár muni innflutningur á olíu og olíuafurðum varla vera undir 150 millj. kr., miðað við verðið hér á höfninni, áður en tollar og slíkt leggjast á það. Ég leyfi mér að fullyrða, - og skyldi færa fram rök fyrir því, ef það væri ekki of langt mál hér, - að af því olíuverði, segjum 150 millj. kr., sem Ísland greiðir hinum útlendu olíuhringum, þ. e. þeim, sem senda olíuna hingað til sinna umboðsfélaga hér, sé aldrei undir 20% hreinn gróði. Og ég býst satt að segja við, að það sé mun meira. Það hefur m. a. komið ákaflega greinilega í ljós við það uppgjör, sem átt hefur sér stað í Íran við olíuhringana þar, hvað gífurlegur gróðinn er, sem olíuhringarnir taka. Og það er vitanlegt, að sem stendur er olía fáanleg á heimsmörkuðunum 20% undir því verði, sem þeir hringar, sem hingað selja, Standard Oil og aðrir, nú skrá. Þó að maður þess vegna aðeins gangi út frá þessum verðmismunn, þá er sá skattur, sem Íslendingar sem heild borga hinum útlendu olíuhringum af olíuverðinu, ef maður reiknar með 150 millj. kr., varla undir 30 millj. kr. og líklega mun meira í útlendum gjaldeyri af olíuverðinu hér við höfn. Síðan eiga íslenzku olíufélögin að taka við þessari olíu og selja hana út hér með þeirri álagningu, sem bæði ríkið leggur á og þau leggja á. Og hvernig hefur verið háttað þessari álagningu hjá sjálfum innlendu olíuhringunum, hjá þessum umboðsfélögum, sem taka hér við olíunni af Standard Oil, Anglo- Iranian og Shell? Við fengum ofur litla mynd af því fyrir tveim árum hér á Alþ., þegar upplýst var, hvernig verð það, sem innkaupastofnun ríkisins fékk hjá olíufélögunum, var í hlutfalli við það opinbera verð, sem olíuhringarnir fengu að selja á út til almennings með leyfi þáverandi verðlagsnefndar. Ég veit, að suma hv. þm. rekur minni til þessa, en ég skal ítreka það, til þess að ekkert fari á milli mála. Í bréfi til fjvn. Alþ. 18. jan. 1951 lýsti fulltrúi verðgæzlustjóra því yfir, að 3. apríl 1950 hefði verð til báta, hámarksverð, verið 653 kr. á tonn. Þann sama dag hins vegar var það verð, sem innkaupastofnun ríkisins samdi um við Olíufélagið h/f til skipa í Reykjavík, 530 kr. á tonn, eða 120 kr. lægra á tonn. Og samsvarandi verðmunur var á öðru því frá útsöluverðinu, sem olíuhringarnir höfðu sannað verðgæzlustjóra, að þeir þyrftu að hafa, með mjög skynsamlegum útreikningum vafalaust og auðvitað mjög vel undirbyggðum, sem þeir höfðu lagt fyrir. Verðmismunurinn, sem hægt var að fá þá til að selja fyrir, var hvorki meira né minna en 120 kr. á tonni, sem kostaði í útsölu opinberlega 653 kr. Og ætlar nú nokkur maður, að þrátt fyrir alla ást olíuhringanna á íslenzka ríkinu hafi þeir látið íslenzka ríkið og innkaupastofnun þess fá olíuna án nokkurrar álagningar? Nei. Það dettur engum hv. þm. í hug, og því síður nokkrum manni utan Alþ. Það liggur þess vegna fyrir staðfest, að sá gróði, sem olíuhringarnir taka hér fram yfir allan sinn kostnað, er á hlutum eins og þessum slíkur, að þeir geta leikið sér að því að gefa 20% í afslátt, án þess að það gangi út yfir þeirra gróða. Ég efast ekki um, að verðmæti allrar olíu og benzíns, þegar hvort tveggja er selt út hér á Íslandi, ef það kostar 150 millj. kr. í innkaupi hér á höfn, sé komið allmikið yfir 200 millj. kr., þegar alþýða manna á Íslandi og atvinnuvegirnir kaupa það. 20% gróði á slíku er þá aldrei undir 40 millj. kr. M. ö. o.: Það er ekkert ólíklegt, að útlendu og innlendu olíuhringarnir hafi jafnvel 70 millj. kr. gróða á ári af Íslendingum, þegar Íslendingar borga 150 millj. kr. fyrir olíuna hér á höfn. Ég nefni þetta aðeins sem litið dæmi, til þess að sýna fram á, hvernig sópað er inn úr vösum almennings í hít olíuhringanna gróðanum nú sem stendur, enda er það vitanlegt og auðsjáanlegt á öllum þeim tankbyggingum og öllum þeim benzínstöðvum, sem upp hafa risið um allt land og olíuhringunum er leyft að skrifa niður á örfáum árum á kostnað Íslendinga, stórkostlegum mannvirkjum, sem reist eru að miklu leyti alveg að óþörfu og í hreinni vitleysu. Það er auðséð, að þessir hringar vita yfirleitt ekki, hvað þeir eiga við peningana að gera, sem þeir ná út úr almenningi. Það er þess vegna engum efa bundið, að það er hægt að lækka verðið á olíu og benzíni úti um allt land niður í það, sem er í Rvík, og jafnvel lækka það síðan niður úr því, ef aðeins Alþ. Íslendinga og ríkisstj. landsins er samhent um að láta olíuhringana borga. Það er ekkert mark takandi á neinu því, sem frá olíuhringunum sjálfum kemur í þessu efni. Það eru búmenn, sem kunna að barma sér, og þeir munu ætið og ævinlega lýsa því yfir, að þeirra þrautpíndu bök þoli nú ekki meira. Það rekur vafalaust ýmsa hv. þm. minni til, að einu sinni var lagður hér á sem oftar hækkaður benzínskattur, og olíuhringarnir lýstu því yfir, að auðvitað gætu þeir ekkert borið af þessum benzínskatti, vesalingarnir, og kröfðust þess og gerðu það að hækka benzínið, sem skattinum samsvaraði. En það var hins vegar hægt að velta öllum þessum skatti yfir á hringana. Og það var sannað og gert með því, að ríkisstj., sem trúði þeim og leyfði þeim að hækka, var knúin til þess að leyfa frjálsan innflutning á benzíni til landsins. Það er engum efa bundið, að möguleikarnir til þess að lækka verðið á olíunni eru fyrir hendi. En hitt er gefið, að skynsamlegasta aðferðin til þess að berjast við olíuhringana, vegna þess að hér er um að ræða eitthvert mesta stórveldi heims, er, að ríkið sjálft beiti sér fyrir því. Að vísu er hægt fyrir samtök almennings að gera þetta. Það er hægt fyrir sterk og harðvítug samvinnusamtök neytenda, bænda, útvegsmanna að segja olíuhringunum stríð á hendur og knýja niður olíuverðið. Það er engum efa bundið. En ef olíuverzlun á að vera á því tæknilega stigi, að allt sé gert sem ódýrast, benzínið haft á stórum tönkum og með stórum olíuflutningaskipum og slíku, þá þarf þetta að vera gert af fjárhagslega sterkum aðilum. Og ég efast ekki um, að ef samtök útvegsmanna hér á Íslandi, Samband íslenzkra samvinnufélaga hér á Íslandi og önnur slík samtök tækju sig saman frjáls og óháð með velvilja ríkis og banka, þá gætu þau fyllilega sýnt olíuhringunum, sem nú okra á þjóðinni, í tvo heimana. En þetta er ekki gert. Af hverju? Það er máske ekkert undarlegt, þó að sá flokkur, sem fyrst og fremst hefur staðið með auðhringunum hér á Íslandi, Sjálfstfl., standi með þeim í svona átökum. Hitt er undarlegra, að þau samtök, sem menn alveg sérstaklega hefðu búizt við að ættu að berjast á móti okri hringanna, eins og S. Í. S., skuli ekkert gera í þessum efnum, og þó þarf ekki langt að leita að orsökunum til þess. S. Í. S. og forstjóri þess, Vilhjálmur Þór, - og ég veit, að hann á næga forsvarsmenn hér inni, svo að ég kinoka mér ekkert við að nefna hans nafn, - eru nú sjálf orðin umboðsmenn fyrir voldugasta einokunarhringinn í olíu í veröldinni, Standard Oil, þann sama hring sem teygði klær sínar í gegnum Danmörku til okkar 1912 og Jón Ólafsson átti við, þegar hann talaði um risablekfiskinn. Það, sem nú hefur gerzt, er, að langsamlega svívirðilegasti gróðahringur veraldarinnar, Standard Oil Co., hefur náð slíkum tökum á S. Í. S., að það er búið að skapa sams konar afstöðu hjá því og því olíufélagi, sem það er í hér, eins og hjá öðrum hringum, sem hér voru fyrir, þannig að allir þessir þrír hringar hafa nú sömu afstöðuna gagnvart neytendunum og standa saman um að okra á þeim, standa saman um yfirlýsingarnar um, að ekki sé hægt að lækka verðið. Þetta er það, sem gerir það að verkum, að Framsfl. hér í þinginu tekur nú ekki upp baráttuna gegn olíuhringunum, beinir nú ekki geiri sínum þangað, sem þörfin er mest fyrir að skera niður svo og svo mikið af þeim gróða, sem olíuhringarnir hafa, og lækka þannig verðið á olíunni úti um allt land, til manna í bæjum og í sveit. Ég hjó eftir því, að hv. 1. þm. Árn. kom að því í sinni ræðu sem frsm. hér áðan, að honum þótti Alþ. lint í þessum efnum, og ég skil hann vel. Hann sem einn okkar elzti þm. man þá daga, þegar var barizt öðruvísi í þessum efnum hérna. Og ég held, að það sé tími til kominn, að Alþ. láti til sín taka um þessi mál. Það er sú ríkisstj., sem situr hér að völdum, sem lætur olíuhringana, bæði þá útlendu og innlendu, leggja 60–70 millj. kr. skatt á ári á landsbúa. Og það er á valdi þessarar stofnunar, á valdi Alþ. að binda endi á þetta olíuokur. Þegar fjöldinn allur af öðrum þjóðum heims rís upp á móti olíuhringunum, þegar jafnvel menn, sem við höfum nú ekki álitið að stæðu sérstaklega framarlega í mannréttindabaráttu, eins og Persar eða íbúar Íraks, rísa upp gegn olíuhringunum, þá erum við ekkert skuldbundnir til þess að sitja rólegir og una öllu því okri. Ég held, að það væri alveg óhætt að láta olíuhringana fá að vita af því, að það sé búið með þolinmæði Íslendinga í þessum efnum. Svo fremi sem það er ekki gert, svo fremi sem baráttunni er ekki beint gegn olíuhringunum til þess að lækka verðið úti á landinu, bæði á olíum, benzíni og öðrum slíkum afurðum, þá er það einvörðungu vegna þess, að olíuhringarnir hafa slík tök á ríkisstj. Íslands og að þm. stjórnarfl. hér á Alþ. þora ekki að láta það koma í ljós, hve sterk þau tök eru, eða þeir hliðra sér hjá því að sýna olíuhringunum í tvo heimana. Ég vil sérstaklega minna hv. þm. Framsfl. á, að hér í Rvík var mjög herskár þm. af þeirra hálfu að tala fyrir síðustu alþingiskosningar og lýsti því yfir með góðum undirtektum, að fjárplógsstarfseminni væri sagt stríð á hendur, og það hafa ekki minnkað, síðan þær kosningar fóru fram, hneykslin, sem standa í sambandi við olíuhringana, né grunur manna um að gróði þeirra og álagning þeirra á landsmenn sé ekki aðeins meiri en góðu hófi gegni, heldur líka jafnvel meiri, en nokkur lög leyfa. Ég held þess vegna, að höfuðatriðið við umr. þessa mál verði að vera, hvort hv. þm. þora - svo að ég noti orð Framsfl. - að segja fjárplógsstarfseminni stríð á hendur, þora að láta olíuhringana borga fyrir fólkið úti á landi. Það, sem hér þarf að gera upp, er það, hvort alþýðan úti á landi og alþýðan í Rvík á að standa saman á móti olíuhringunum eða hvort olíuhringarnir eiga svo sterka erindreka hér, að það megi ekki róta við þeirra okri, hvort tök amerísku og ensku olíuhringanna á Framsfl. og Sjálfstfl. séu svo sterk, að það megi ekki snerta við þeim, þó að það sé vitanlegt og opinbert og skjalfest, að það skiptir tugum millj. kr., líklega 60–70 millj., sem hringarnir, þeir útlendu og innlendu, taka af Íslendingum á hverju ári með olíuverðinu. Ég sé, að hv. þm. Siglf. hefur borið fram till. um bráðabirgðaákvæði viðvíkjandi árinu 1953, sem út af fyrir sig er mjög gott. En ég held satt að segja, að það væri alveg óhætt að taka enn þá dýpra í árinni hvað þetta snertir, og ég hef þess vegna leyft mér að útbúa hér brtt., sem enn eru skriflegar, og ég verð að biðja hæstv. forseta um afbrigði, á þá leið, sem ég nú vil greina: 1) Að í 1. gr., þar sem segir: „Söluverð á gasolíu, brennsluolíu og ljósaolíu og benzíni skal vera hið sama“ - þar komi á eftir: og nú er í Reykjavík á öllum útsölustöðum á landinu - þ. e. að orðunum „og nú er í Reykjavík“ sé skotið þarna inn í, þannig að öll setningin verði sem sé, að verðið skuli vera hið sama og nú er í Reykjavík á öllum útsölustöðum á landinu. 2. Að í staðinn fyrir 2. gr., eins og hún er orðuð, komi grein, sem hljóði svo: Verð það, sem ákveðið er með 1. gr., má því aðeins hækka, að verðlagseftirlitið leyfi. - Sem sé, þessu verði sé slegið föstu og það þurfi leyfi verðlagsnefndar til að breyta því. 3. Að 3. gr. orðist svo: Nú álítur verðlagseftirlitið mögulegt að lækka útsöluverð á olíum og benzíni, og skal það þá fyrirskipa olíufélögunum að gera það. - En 4. og 5. gr. séu felldar niður. Þó vil ég geta þess, - mér hefur ekki unnizt tími til þess enn þá, - að vafalaust er nauðsynlegt, ef þessar brtt. mínar fást samþykktar, að bæta refsiákvæðum inn í staðinn fyrir 4. eða 5. gr., og mundi ég þá gera það við 3. umr., ef þær yrðu samþ. Mín hugmynd með þessum brtt. er, að Alþ. láti olíuhringana vita, að það treystir sér til og vill ákveða olíuverðið í landinu og segja þeim fyrir verkum. Ég skal taka það fram, að ef einhverjum olíuhringanna dytti í hug að fara ekki að þessu, sem ég veit að engum þeirra dettur í hug, þá þyrfti ekki annað til, en að Alþ. samþ. þá heimild, sem liggur fyrir í frv. frá Sósfl. á öðru þskj. um að heimila ríkisstj. að annast öll olíuinnkaup til landsins. Ástandið á olíumörkuðunum í heiminum er þannig í dag, að ríkisstj. Íslands getur leikið sér að, ef hún hefur á hendi öll olíuinnkaupin, að hagnýta sér samkeppnina á milli hringanna þannig, bæði þeirra þriggja, sem nú verzla hérna, og annarra, sem til eru úti um heim, að hún gæti lækkað olíuna stórkostlega. Hún getur leikið sér að því, ef hún hefur ein innflutninginn til landsins. Það er það mikil hótun fyrir olíuhringana hérna að taka þeirra tanka leigunámi og láta þá jafnvel standa ónotaða, sem ekki byðu það lágt, þegar þeir væru að bjóða í hjá ríkisstj., að þeir yrðu lægstir. Ríkisstj. hefur alla aðstöðu til þess að kúska olíuhringana, ef hún aðeins hefur vilja til þess. Það er sannarlega ekki erfitt sem stendur í veröldinni að fást við þessi olíumál, ef vilji er fyrir hendi, þannig að ég er ekki í neinum efa um, að þessar till. eru fyllilega framkvæmanlegar. Það er aðeins spurningin um vilja til þess að ganga þannig á hagsmuni hringanna. Ég vil þess vegna eindregið vonast til þess, að hv. þm. geti fallizt á þessar brtt., því að allir hljótum við að vera sammála um það, að langbezt væri að geta komið þeirri nauðsynlegu lækkun á um allt land niður í það verð, sem nú er í Rvík, með því móti, að það yrði gert á kostnað þeirra olíuhringa, sem nú taka gífurlegan gróða af öllum Íslendingum. Svo vil ég leyfa mér að biðja hæstv. forseta að leita afbrigða fyrir þessum brtt.

Forseti (SB): Hv. þm. hafa heyrt brtt. þær, sem hv. þm. Siglf. (ÁkJ) og hv. 2. þm. Reykv. (EOl) hafa flutt. Þær eru skriflegar og of seint fram komnar, og þarf tvöfaldra afbrigða við, sem ég leita hér með.



Herra forseti. Mér þykir vænt um það, að flestir hv. ræðumenn hafa látið í ljós fylgi sitt við þetta mál. Hv. 5. þm. Reykv., sem er andvígur frv., gerði nú að nokkru leyti grein fyrir afstöðu sinni, og er hún skiljanleg frá hans sjónarmiði, þó að ég áliti, að lausn þessa máls ætti samt að vera þannig, að leiðréttur sé hlutur fólksins úti um landið hvað verð á þessari vörutegund áhrærir, og jafnvel hann mundi ekki vera ánægður með það fyrirkomulag, sem ríkir nú í þessari verzlun. Svo mikið ber á milli og svo óhagstætt er þetta og alvarlegt fyrir starfsemina í landinn, að brýn nauðsyn er á leiðréttingu. Mig hálffurðar á því, að þar sem hv. 5. þm. Reykv., sem talaði nú reyndar ósköp rólega um málið, hefur kunnugleika á því, að sjávarútvegurinn hér, t. d. togaraútvegurinn, á svona erfitt uppdráttar, með þá aðstöðu sem hann hefur þó hér langt umfram það, sem er nokkurs staðar úti um land, þá skuli hann ekki sjá, að óhjákvæmilegt er að liðsinna útgerðinni úti um landið hvað verðlag á þessari nauðsynjavöru áhrærir. Ef það er svo, að togararnir í Rvík berjast í bökkum með afkomu sína, þá má geta nærri, hvernig ástatt er um togarana úti um landið, sem hafa á allar lundir margfalt verri aðstöðu til sinnar starfsemi, heldur en togaraflotinn hér í Reykjavík, ekki eingöngu hvað áhrærir verðlag á þessari nauðsynjavöru, heldur líka alla aðstöðu til annarrar starfsemi. Þess vegna er þetta, eins og reyndar hefur komið á daginn, það nauðsynlegt og aðkallandi mál, að óhjákvæmilegt er að sinna því. Hv. þm. Borgf. talaði hér og hafði á orði, að vel mætti svo fara, að ef verðjöfnun yrði á þessari vörutegund, þá gæti það orðið forboði þess, að verðjöfnun á öðrum vörum ætti sér stað úti um landið, og skildist mér hann telja, að það gæti haft þær afleiðingar, að það væri nokkuð íhugunarvert. Ég vil benda hv. þm. Borgf. á, að ég ætla, að það standi ekki eins á með nokkra aðra vörutegund, sem verzlað er með, eins og þessa. Þetta er svo þýðingarmikið atriði í atvinnulífi landsmanna, og þessi viðskipti eru svo stórtæk og grípa svo inn í afkomumöguleikana, að það stendur öðruvísi á um aðrar vörutegundir í þessu landi, ég held nær undantekningarlaust. Það verður hvergi eins tilfinnanlegt fyrir afkomu manna, þó að einhver verðmunur kunni að vera, eins og einmitt með þessar vörutegundir, sem notaðar eru mikið til atvinnurekstrarins. Í því sambandi vil ég víkja að því, sem hv. þm. Siglf. sagði. Við erum að vísu í höfuðatriðum alveg sammála um þetta. En hvað benzínverðið áhrærir hefur það líka sína miklu þýðingu fyrir atvinnurekstur, og það er þeirra hluta vegna einmitt, sem hér er gert ráð fyrir verðjöfnun. Til eru héruð hér á landi, sem verða að flytja alla sína flutninga á bifreiðum og sum um langan veg, mörg hundruð kílómetra. Auk þess eru landbúnaðarverkfærin. Allmörg þeirra eru rekin með benzíni, og það er þess vegna undir því komið, hversu auðveld verður fyrir landbúnaðinn starfsemi þessara tækja, hvað verðið á þessari vörutegund er, hvað ódýr hún er. Þess vegna er alveg nauðsynlegt, að hafa það í huga, þegar um verðlag á þessari vörutegund er rætt. Ég vil því vona, að samkomulag geti orðið einmitt um að láta þessar vörutegundir allar fylgjast að og ekki sé farið að gera upp á milli þeirra. Mér var alveg ókunnugt um það, - og má vera, að maður hefði getað aflað sér upplýsinga annars staðar frá, - að það væri ekki rétt, sem olíufélögin hafa sagt um verðmismuninn á brennsluolíunni hér og úti um landið. Þau hafa talið í erindi sínu til n. um 100 kr. mismun á söluverði hverrar smálestar, en hv. þm. Siglf., - og mér dettur ekki í hug að efast um, að hann hafi gild rök fyrir sínu máli, - telur, að verðmunurinn nemi hátt á annað hundrað kr. á hverri smálest. Af því má þá nokkuð ráða, hvernig muni vera að halda úti skipum úti um landið með svona miklum verðmun á þessari vörutegund, sem þau taka svo mikið til sín, sérstaklega þegar þess er gætt, eftir því sem hv. 5. þm. Reykv. sagði, að útgerðin hér í Reykjavík með sína aðstöðu, á mjög erfitt uppdráttar. En hvað sem um þetta allt saman er, þá er það alveg sjáanlegt og það liggur orðið ljóst fyrir, að málið er þannig vaxið, að óhjákvæmilegt er að taka það fyrir til úrlausnar, þannig að bætt verði aðstaðan til atvinnurekstrar hvað áhrærir verðlag á þessum vörutegundum öllum. Hv. 2. þm. Reykv. taldi, að olíufélögin hefðu það mikinn gróða, að þau stæðust vel við að taka á sínar herðar flutninginn á þessum vörum út um landið, jafna verðið, svo að það yrði ekki hærra en í Reykjavík, og jafnvel gætu þau vel lækkað verðið á þessum vörum frá því, sem er í bænum. Nú skal ég játa, að ég hef ekki þann kunnugleika, að ég treysti mér til að dæma um þetta, en svo þýðingarmikið er þetta atriði, að það á að vera vorkunnarlaust að ganga úr skugga um þetta með því að láta rannsaka verzlun olíufélaganna með þessar vörur, og sé verzlunarmáti þeirra þannig, að þetta reynist rétt, þá eiga þau að taka á sínar herðar flutningana og lækka verðið um það, sem hægt er. Það er alveg óþarfi að láta þessi félög, hvað mörg sem þau eru nú, hvort þau eru 2, 3 eða fleiri, mergsjúga þjóðina. Hv. þm. Siglf. og hv. 2. þm. Reykv. hafa borið fram brtt., sem eru nú bornar fram á þessari stundu og menn hafa ekki haft tök á að athuga. En sakir þess, hvað málið er mikilvægt og nauðsynlegt, að það fái heppilega afgreiðslu, - og það vildi ég vona, að sé meiri hluti fyrir því einmitt í Alþ., að svo megi verða, - þá er nauðsynlegt að vanda sem bezt allan frágang málsins, og vil ég nú leyfa mér að fara fram á það við hv. þingmenn, hv. þm. Siglf. og hv. 2. þm. Reykv., að þeir tækju sínar brtt. aftur til 3. umr., svo að mönnum gefist kostur á að athuga þær vel og íhuga, hvað heppilegast muni að gera um meðferð málsins, þannig að sem allra beztur árangur náist um afgreiðslu þess í alþjóðarþágu.

Forseti (SB): Vegna þeirra óska, sem fram hafa komið um það, að umr. um þetta mál verði frestað, vil ég aðeins segja það, að frv. var vísað til hv. allshn. 14. okt. s. l. og n. hefur því haft mjög rúman tíma til þess að skila um það áliti, bæði meiri hluti og minni hluti, og enn fremur er nokkur tími liðinn síðan hv. meiri hl. n. skilaði áliti, þar sem það mun hafa verið 10. des. Ég hygg þess vegna, að heppilegast verði að hafa þann hátt á að ljúka 2. umr. nú, en hv. minni hl. gefist svo tækifæri til þess að gefa út nál. við 3. umr. Það eru fordæmi fyrir því og fyllilega þinglegt, og vænti ég, að hv. minni hl. geti sætt sig við það. Mun ekki verða hraðað svo að setja málið á dagskrá til 3. umr., að hv. minni hl. gefist ekki tækifæri til þess að gefa út sitt nál. með þeim upplýsingum, sem hann þarf að koma á framfæri. Ég vil enn fremur taka undir þá ósk hv. frsm. til hv. flm. brtt., að þeir taki sínar brtt. aftur til 3. umr. Þær snerta allmörg atriði frv. og æskilegra, að þær liggi fyrir prentaðar.



Herra forseti. Ég held, að það sé mjög slæmt að afgreiða þetta mál nú við 2. umr. í staðinn fyrir að láta fara fram betri rannsókn heldur en nú þegar hefur verið gerð í hv. allshn. um þetta mál. Satt að segja undrar það mig, að n. hér á Alþ., sem er kunnugt um okur olíuhringanna, er kunnugt um málaferlin í sambandi við þeirra álagningu, er kunnugt um margra ára og áratuga meðferð þeirra á þjóðinni, skuli taka mál eins og þetta til meðferðar án þess að taka sér fyrir hendur að einhverju leyti sjálf að rannsaka, hvernig þetta stendur. Það lágu fyrir henni þau plögg, sem ég las hérna upp áðan, og hún gat ákaflega vel vitað, hvernig aðstaðan þarna var, og enginn aðili í landinu hafði eins góða aðstöðu og ein nefnd þingsins sjálfs til að geta krafið viðkomandi aðila - í þessu tilfelli olíuhringana - allra upplýsinga um málið, þannig að það lægi alveg fyrir okkur nú við þessar umr., hvernig þetta stæði. Ég skil ekki, að þær upplýsingar, sem ég flutti hérna áðan, séu nýjar fyrir hv. allshn., og það hefðu verið á þessum tíma, sem málið hefur legið fyrir henni, fullir mögulegar til þess að ganga úr skugga um það við hringana, hvernig þetta raunverulega stæði. Ég held þess vegna, að það langskynsamlegasta, sem verði gert nú við 2. umr. málsins, sé að samþ. þær brtt., sem ég er hérna með. Ég gæti nefnilega trúað, að þegar búið væri að samþ. þær brtt. við 2. umr., þá kæmu hringarnir hlaupandi með alls konar upplýsingar, sem þeir hafa kannske ekki verið allt of óðfúsir að láta í té. Þá gæti nefnilega hv. allshn. farið að tala við þá eins og sá, sem valdið hefur, þegar hún hefði þetta frv. fyrir sér í því formi, að þetta yrði leyst á kostnað olíuhringanna. Og rannsóknarskyldan, sem hv. frsm. n. réttilega talaði um hér áðan, lægi þá á olíuhringunum. Þeir yrðu að koma og sanna nú, að þetta væri ekki hægt, sem Alþ. hefði samþ. Ég get þess vegna ekki á það fallizt að taka mína till. til baka. Ég vil láta atkv. ganga um það nú, hver afstaða hv. þd. er viðvíkjandi olíuhringunum. Ég held, að það dugi engin linkind í þeim efnum. Hitt er ég alveg sammála um, að síðan, þegar búið væri að breyta frv. þannig við 2. umr. málsins, þá gæti allshn. athugað sinn gang vel á milli umr., því að það verður vafalaust komið til hennar til þess að kvarta. En þá verður hennar aðstaða líka miklu betri. Ég vil þess vegna eindregið mælast til þess, að mínar brtt. séu samþ. nú við 2. umr. málsins, og síðan er þá hægt milli 2. og 3. umr. að athuga málið betur.

Frsm. meiri hl. (Jörundur Brynjólfsson). Herra forseti. Mér þykir miklu miður, ef hv. 2. þm. Reykv. ætlar að halda fast við það að halda till. sinum fram núna við þessa umr., og það er sakir þess, að hv. þm. hafa ekki haft nokkurt tækifæri til þess að athuga þær brtt. hans, sem hann hefur hér borið fram. Ég held, að það geti ekki orðið neinn vinningur að því að halda því til streitu, því að það er eðlilegt, að menn í þessu máli vilji gjarnan sjá fótum sinum forráð og geta gert sér glögga grein fyrir, hvað þeir eru að samþ. eða þá hvað þeir eru að fella. Ég skal lofa hv. 2. þm. Reykv. því, að ef hann verður við óskum mínum um þetta efni, þá skulu hans till. verða teknar til athugunar mjög gaumgæfilega af n. - Ég vil þakka hv. þm. Siglf. fyrir það, að hann vill verða við þeim tilmælum mínum að taka sínar brtt. aftur til 3. umr. Ef það á að halda fram svona till. strax til atkvæða, þá óttast ég, að þær næðu ekki samþykki, þótt það væri kannske alveg rangt, og það gæti þá leitt af sér, að það yrði að fresta umr., til þess að það kæmu ekki fyrir nein óhöpp. Er það þó slæmt sakir þess, hvað áliðið er þings, og alveg er það víst, að mörgum hv. þm. leikur hugur á, að þetta mál nái fram að ganga, telja það svo þýðingarmikið, eins og rétt er. Vel má vera, að allshn. hafi ekki unnið eins rækilega og hún hefði átt að gera í þessu máli, en ég vil nú benda hv. 2. þm. Reykv. á það, að það er mjög takmarkað vald, sem venjuleg þingnefnd hefur um að krefja aðila upplýsinga. Þeir aðilar, sem þn. leitar til, geta hagað sínum svörum eftir því, sem þeir telja bezt henta, og venjuleg þn. hefur ekki vald á því að krefja þá til sagna umfram það, sem þeir góðviljuglega láta í té. Til þess að svo megi verða, ef um eitthvert alvarlegt mál er að ræða, þá verður að hafa sérstaka skipun á slíkri þn. og veita henni vald til þess samkv. stjórnarskránni að krefja sagna og upplýsinga um allt það, er hún telur máli skipta, og þá er ekki hægt neinum aðila að komast undan að láta slíkar upplýsingar í té, nema þá að sæta sérstökum viðurlögum fyrir það að vilja ekki láta upplýsingarnar í té, sem óskað er eftir. En venjulega þn. skortir alveg myndugleika til slíks. Ég ætla, að hér hjá okkur alþm. mörgum -kannske öllum - sé það áhugamál að láta afgreiðslu þessa máls fara sem bezt úr hendi, og þess vegna vil ég nú vona, að hv. 2. þm. Reykv. geti fallizt á að taka sínar till. aftur til 3. umr. Ég vil vona, að ekkert missist í við góða afgreiðslu málsins, þó að hann verði við þeim óskum.