Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forsætisráðherra (Steingrímur Hermannsson) Virðulegi forseti. Eftir þá mikilvægu kjarasamninga sem nú hafa verið gerðir þykir mér rétt að gera Alþingi grein fyrir meginatriðum sem þeim tengjast og ekki síst því sem Alþingi þarf fljótlega að fjalla um. Ég vil taka undir með þeim sem réttilega segja að brotið sé blað með þessum kjarasamningum. Með þeim á að skapast grundvöllur til að færa efnahagslíf hér allt í betra lag en verið hefur lengi en margt þarf til að það takist. Margir þurfa þar að leggja sitt til þeirra mála. Og vissulega er það svo að þessir kjarasamningar tókust vegna þess að fjölmargir aðilar lögðu mikið til mála. Það gerðu launþegar, það gerðu atvinnurekendur, það gerðu bændur, það gerðu viðskiptabankarnir og það mun ríkissjóður þurfa að gera. Loks eru þessir kjarasamningar gerðir á grundvelli í þjóðarbúskapnum sem tekið hefur allmarga mánuði, um 14 mánuði að skapa skref fyrir skref. Ég tel rétt að byrja með því að fara yfir nokkur meginatriði kjarasamninganna. Ég skal ekki lengja mál mitt með því að rekja þá í smáatriðum, en rétt er að geta þess í fyrstu að launahækkanir á árinu 1990 eru að mati Þjóðhagsstofnunar samtals 5,5% þegar láglaunabætur eru teknar með í reikninginn. Þessar launahækkanir eru 1. febrúar 1,5%, 1. júní 1,5% og 1. desember 2%. Jafnframt er hér ítarlegur kafli, 3. gr., um launabætur sem eru fyrst og fremst til láglaunafólks og ég mun ekki rekja. En samningarnir eru í grundvallaratriðum gerðir til 1. sept. 1991 og þá er gert ráð fyrir hækkun 1. mars 1991 um 2,5% og 1. júní 1991 um 2%. Í kjarasamningum þessum er gert ráð fyrir launanefnd sem er ætlað að hitta ýmsa embættismenn sem að efnahagsmálum starfa, formann bankastjórnar Seðlabankans, forstöðumann Þjóðhagssstofnunar, hagstofustjóra og hagsýslustjóra. Er nefndinni, ásamt þessum mönnum, ætlað að fylgjast mjög náið með allri þróun efnahagsmála og sérstaklega hvernig þær forsendur, sem settar eru fyrir samningunum, breytast á gildistíma þeirra. Það eru uppsagnarákvæði í samningunum og þau eru í maí og september 1990 og maí 1991 ef samkomulag verður ekki eða ef ákveðnar forsendur hafa brugðist frá því sem lagt er til grundvallar í þessum samningum. Um það er ítarlega fjallað í 8. gr. samningsins. En meginendurskoðun samningsforsendna er ráðgerð í nóvembermánuði 1990 og um hana segir, með leyfi forseta: ,,Við endurmat á forsendum skulu aðilar leggja til grundvallar upplýsingar um þróun og horfur um viðskiptakjör svo og mat á þróun útflutningstekna og landsframleiðslu á mann fyrir komandi ár. Kaupmáttarþróun og samhengi þessara þátta við forsendur kjarasamningsins`` og er það síðan nokkuð nánar rakið. Þá er einnig heimild til að segja upp samningnum. Í 10. gr. samningsins eru raktar forsendur sem nauðsynlegt er að hafa í huga. Þar eru fyrst og fremst raktar forsendur um viðskiptakjör þjóðarinnar eins og líklegt er talið að þau þróist frá janúar 1990 til júlí 1991. Er þá gert ráð fyrir því að þau batni á þessu tímabili um 5%. Þar er einnig forsendan um landsframleiðslu á árinu 1991 og segir að hún verði sú sama og á árinu 1990, a.m.k. sú sama, þ.e. á árinu 1991 verði ekki samdráttur eins og spáð er nú í ár með landsframleiðsluna. Þá er lagt til grundvallar að gengi krónunnar verði stöðugt á samningstímanum, enda standist forsendur samningsins um launa- og verðlagsbreytingar. Þarna er vitanlega hvað háð öðru. Verðlagsbreytingar eru háðar gengi og samningurinn háður verðlagsbreytingum þannig að þetta er vitanlega allt meira og minna samtvinnað. Þá er í fjórða lagi gert ráð fyrir því að nafnvaxtalækkun verði nýtt í atvinnurekstrinum til að mæta upphafshækkun launa eða með öðrum orðum, atvinnurekendur fái með nafnvaxtalækkuninni svigrúm til að mæta þeim kostnaðarauka sem af launahækkununum leiðir. Þá er gert ráð fyrir því að verð á búvöru verði óbreytt til 1. des. 1990 og mun ég koma nánar að því síðar. Einnig eru lagðar til grundvallar þær upplýsingar sem ríkisstjórnin lagði fyrir samningamenn um þær hækkanir sem ráðgerðar eru á opinberri þjónustu og allri skattheimtu ríkissjóðs sem ég mun rekja hér á eftir og fram tekið að þær verði í samræmi við minnisblað fjmrn. frá 28. jan. 1990. Það mun ég rekja nánar. Síðan er fyrirvari um framfærsluvísitölu og er sá fyrirvari frá maí til maí, þ.e. maí 1990 til maí 1991. Miðað er við 1990 144,5 og í maí 1991 150,7 sem mun vera um það bil 4,5% hækkun á því tímabili. Lagt er fram, einnig sem forsenda samninganna, bréf Sambands ísl. viðskiptabanka til samningsaðila dags. 28. jan. 1990 um vaxtalækkun sem ég mun einnig nefna nánar síðar. Þá er afar mikilvægt atriði, 9. atriðið, þar sem segir: Launaþróun annarra verði sú sama og gert er ráð fyrir í samningi þessum. Þetta er með öðrum orðum fyrirvari af hálfu samningsaðila um að laun annarra hækki ekki umfram það sem gert er í þessum samningi. Og í síðasta lagi, tíunda lagi, er vísað til þeirra yfirlýsinga sem samningsaðilar fengu frá ríkisstjórninni og ég mun rekja nánar hér á eftir. Ég sé ekki ástæðu til, virðulegi forseti, að fara hér yfir ýmsar bókanir o.s.frv. en taldi nauðsynlegt að nefna þessi meginatriði samningsins og ekki síst fyrirvarana til að undirstrika að þeir eru margir og þar eru víða hættur á vegi ef ekki er aðgát höfð á öllum sviðum. Augljóst er að á samningstímanum verður að gæta vel að þróun mála hér á landi. Ég sagði áðan að eitt mikilvægt atriði til að samninga þessa mætti gera væri að sjálfsögðu það ástand sem orðið er í efnahagsmálum eftir að efnahagsgrundvöllurinn hefur verið lagfærður skref yfir skref frá því í september 1988. Á formlegum fundi með samningsaðilum, bæði með vinnuveitendum og einnig með Alþýðusambandinu og BSRB var þetta ítarlega rætt. Þá var það staðfest af þessum aðilum að þeir teldu nú vera það borð fyrir báru að unnt væri að gera samninga sem leiddu til verulegrar hjöðnunar verðbólgu. Í þessu sambandi vil ég minna á að á árinu 1989 er talið að afgangur verði af vöruskiptum við útlönd upp á 6--7 milljarða kr. og er það mikil breyting frá fyrra ári eða fyrri árum. Viðskiptahallinn 1989 mun einnig fara verulega minnkandi, líklega niður í 2% þrátt fyrir miklar vaxtagreiðslur og háa vexti erlendis og nokkra aukningu í erlendum lánum. Til samanburðar má geta þess að 1987 var viðskiptahallinn 3,5% og reyndar var halli árið 1987 upp á tvo milljarða á vöruskiptum. Það er fróðlegt að gera sér grein fyrir því að meðaltal viðskiptahalla síðustu fjóra áratugina er á bilinu 3,5--4% af landsframleiðslu þannig að hann hefur venjulega verið meiri. Rekstrarskilyrði útflutningsatvinnuveganna hafa sömuleiðis gerbreyst. Að mati samtaka fiskvinnslunnar var rekstrarhallinn á árinu 1988 9,5%. Þjóðhagsstofnun taldi hann hins vegar vera 5% en ef ekki væri tekið tillit til greiðslu úr Verðjöfnunarsjóði sem var á síðustu mánuðum ársins, þá væri hallinn 7%. Nú telur Þjóðhagsstofnun að jöfnuður sé í afkomu fiskvinnslunnar, hún sé rétt um núllið. Ég hef hér undir höndum ítarlegri greinargerð þar sem þetta er metið og er þar tekið fram að í þessu mati er ekki komið inn á áhrif virðisaukaskattsins sem Þjóðhagsstofnun telur að eigi að vera um 2--2,5% til batnaðar fyrir fiskvinnsluna og er það í samræmi við það mat sem lagt hefur verið til grundvallar í endurgreiðslu á söluskatti. Ekki eru heldur nema að hluta komnar þarna inn verðhækkanir sem talið er mjög líklegt að verði erlendis. Þær voru komnar nokkuð inn á síðustu mánuðum síðasta árs og nú um áramótin, en flestir telja að þær séu eitthvað meiri fram undan. Þarna er búið að taka tillit til þess að dregur saman í afla um a.m.k. 10% í framleiðslu á landfrystum freðfiski, þ.e. vegna minni afla en á árinu 1988, minni framleiðsla á humri er áætluð 15% og framleiðsla á frystri loðnu og loðnuhrognum er áætluð svipuð og á árinu 1989. Ég ætla að geta þess jafnframt að ekki er gert ráð fyrir neinum greiðslum úr Verðjöfnunarsjóði í þessu áliti Þjóðhagsstofnunar sem er frá 23. jan. Nánar sundurgreint er talið að afkoma frystingar sé rétt fyrir ofan núllið, 0,8 í plús en afkoma söltunar í mínus 2,5 og heildarafkoman rétt um núllið eða --0,4. Eru þá ekki komnir inn þessir ýmsu liðir sem ég rakti áðan. Mikilvægast í þessu sambandi er þó að sjálfsögðu það að atvinnurekendur sjálfir hafa samið um þann fyrirvara í því sem ég las upp þaðan, að ekki skuli koma til breytingar á gengi á þessu ári og hafa lýst því yfir að þeir telji nú, eins og staðan er orðin, borð fyrir báru til að gera slíka samninga. Þeir hafa jafnframt tekið tillit til þess sem vænta má í verðhækkunum erlendis og hagsbótum af vaxtalækkun og minni verðbólgu. Það er tvímælalaust svo að sá grundvöllur sem tekist hefur að skapa hefur gert kleift að gera þessa samninga. En til þessara samninga hafa mjög margir lagt. Launþegar hafa lagt ríkulega af mörkum. Launþegar sætta sig við þá kaupmáttarskerðingu sem varð á síðasta ári og var óhjákvæmileg að sjálfsögðu með minnkandi þjóðarframleiðslu og getur verið af stærðargráðunni 8--9%. Launþegar endurheimta ekki þá kaupmáttarskerðingu á því ári sem nú er hafið og reyndar má gera ráð fyrir að kaupmátturinn lækki eitthvað á þessu ári, líklega um svona 0,5% að meðaltali en hins vegar er gert ráð fyrir því að sá kaupmáttur endurheimtist á árinu 1991. Ég hef þegar komið nokkuð að framlagi atvinnuveganna sem hafa fallist á óbreytt gengi og skal ég ekki fara fleiri orðum um það. Óvenjulegt við þessa samninga er það að bændur eru nú aðilar að samningunum og hafa lagt mjög mikið af mörkum. Mér sýnist að það kunni jafnvel að vera vanmetið þegar um samningana hefur verið rætt. Bændur samþykkja í fyrsta lagi að engin breyting verði á verði til framleiðenda fram til 1. sept. 1990, þ.e. það er fyrirvaralaust til þess tíma nema bændur setja tvö skilyrði: Í fyrsta lagi að verð á áburði hækki ekki umfram 12% og í öðru lagi að breytt verði álagningarreglum fasteignagjalds þannig að grundvöllur fasteignagjaldsins í sveitum, á útihúsum einkum, verði sá sami og hann var á síðasta ári. Kemur það nánar fram í því sem ég mun rekja hér á eftir. Bændur hafa bent réttilega á það að 3% af launum þeirra á þessu verðlagsári sauðfjárafurða, þ.e. sauðfjárbændur, er nú greitt með niðurgreiðslufé beint til bænda. Það er ekki komið inn í verðlagið og þegar nýtt verðlagsár hefst 1. sept. verður að taka ákvörðun um það hvort áfram verður greitt með niðurgreiðslufé eða tekið inn í verðlagið. Að því tilskildu er um samið eins og ég las áðan að verð landbúnaðarafurða verði óbreytt til 1. des. 1990. Viðskiptabankarnir féllust á að lækka þegar nafnvexti úr 29% niður í 22%, þ.e. um 7%. Þeir rituðu jafnframt viðskrh. bréf og fóru fram á að sett yrði á fót nefnd til að fjalla um afkomu bankanna miðað við minni verðbólgu en verið hefur og hvernig þeir geti staðið við þá skuldbindingu sína að fylgja verðbólgunni með nafnvexti niður. Þarna kemur að sjálfsögðu fram sú staðreynd að vaxtamunur er mjög mikill í íslensku bankakerfi og ég held að óhætt sé að orða það svo að þeir lenda í vandræðum með mikinn vaxtamun við mjög litla verðbólgu, þ.e. til þess að innlánsvextir verði ekki neikvæðir. Viðskrh. hefur þegar skipað þessa nefnd með fulltrúum frá bönkunum og einum frá viðskrn. og mun þar fjallað um það á hvern máta megi ná hagræðingu í bankakerfinu. Ég vil taka það fram strax að báðir aðilar leggja áherslu á raunvaxtalækkun einnig og hefur ríkisstjórnin skuldbundið sig til þess að stuðla að því eins og hún framast getur. Ég tel að það hljóti ekki síst að koma fram í minni vaxtamun viðskiptabankanna sem, eins og ég sagði áðan, er hér allt of mikill. Ríkissjóður leggur um 1200--1300 millj. til þessara mála en ég gat um það áðan, og kom reyndar fram í samningunum, að til grundvallar er lagt minnisblað um forsendur fjárlaga um gjaldskrárhækkanir og tekjuöflun ríkisins frá 28. jan. 1990. Mér þykir nauðsynlegt vegna umræðu sem orðið hefur um það m.a. í fjölmiðlum að þær upplýsingar komi hér fram og um þær sé ekki neinn misskilningur. Ætla ég því, með leyfi forseta, að fara yfir helstu forsendur fjárlaga um hækkanir á gjaldskrám B-hluta stofnana árið 1990 og sömuleiðis um hækkanir á sköttum. Aðilum vinnumarkaðarins var afhent þetta eins og komið hefur fram. Í forsendum fjárlaga um hækkanir á gjaldskrám B-hluta stofnana árið 1990 er gert ráð fyrir því að Ríkisútvarpið, hljóðvarp og sjónvarp hækki um 3% 1. júlí og 3% 1. okt. og eru verðlagsáhrif ætluð um 0,05% á framfærsluvísitölu. Þetta á að gefa tekjur til Ríkisútvarpsins um 100 millj. Þá er gert ráð fyrir því að Áburðarverksmiðja ríkisins hækki 1. maí áburðarverð um 12%. Það þýðir 0,1 áhrif á framfærsluvísitölu og 140 millj. tekjur fyrir Áburðarverksmiðjuna. Það skal tekið fram að Áburðarverksmiðjan telur þetta ekki nægilega hækkun því að þarna er um hækkun einu sinni á ári að ræða og mikil breyting hefur orðið á gengi frá því í maí í fyrra þegar áburður hækkaði síðast og er ekki ráðið hvernig því verði mætt. Þá er gert ráð fyrir að Póstur og sími hækki 1. febr. um 3%, 1. maí um 3%, 1. ágúst um 3% og þýðir það í verðlagsforsendum 0,15 eða 340 millj. kr. tekjur fyrir Póst og síma. Þá er gert ráð fyrir því að Sementsverksmiðja ríkisins hækki 1. febr. um 4%, 1. maí um 6%, það þýðir 0,1 í verðlagsforsendum og 50 millj. tekjur fyrir Sementsverksmiðjuna. Um Rafmagnsveitur ríkisins er það að segja að þar hefur ekki verið talin þörf á hækkun haldist gjaldskrá Landsvirkjunar óbreytt og við skulum vona að svo geti orðið. Ég vil jafnframt taka fram að allar þessar hækkanir eru mjög niðurskornar frá því sem var þegar fjárlagafrv. var lagt fram og ríkisstjórnin telur að þarna sé farið út á ystu nöf í sambandi við afkomu þessara stofnana sem fyrirtækja. Forsendur fjárlaga um hækkun á sköttum árið 1990 sem afhentar voru að sjálfsögðu einnig eru bensíngjald 1. apríl upp á 5% og 1. ágúst upp á 6% sem þýðir 0,2% áhrif á framfærsluvísitölu og 190 millj. kr. tekjur. Þá er gert ráð fyrir hækkun á þungaskatti upp á 9% 1. júlí sem þýðir 0,1 í framfærsluvísitölu og 110 millj. í tekjur, hækkun á bifreiðagjaldi 1. mars um 83% og 1. júlí um 8% sem þýðir 0,3 í framfærsluvísitölu, 650 millj. í tekjur. Þá hefur verið gert ráð fyrir því að áfengi og tóbak hækki með framfærsluvísitölu eins og verið hefur með verðlagi á þriggja mánaða fresti og geti þýtt um 0,3--0,4 í verðlagsáhrifum, 200--300 millj. eftir því hvernig verðlag þróast. Þá er gert ráð fyrir, og er á þessu blaði að sjálfsögðu einnig, tekjuskatti á orkufyrirtækjum upp á 250 millj. sem hefur ekki verið metið til áhrifa á verðlag. Þetta taldi ég, virðulegi forseti, að rétt væri að kæmi hér fram því að sá misskilningur virðist ríkja að í samningunum felist að frá þessum forsendum fjárlaga og þessum hækkunum sé fallið. Það er alls ekki. Það er hins vegar eins og kemur fram í þeim bréfum sem ég fyrir hönd ríkisstjórnarinnar hef ritað gert ráð fyrir að draga úr hækkunum sem nemur 0,3 í framfærsluvísitölu. Ég vil þá koma að þeim bréfum sem ég ritaði Alþýðusambandi Íslands, Vinnuveitendasambandi Íslands, Vinnumálasambandi samvinnufélaganna, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Stéttarsambandi bænda. Ég sé ekki ástæðu til að lesa þau frá orði til orðs heldur fara yfir þau efnislega. Það er í fyrsta lagi fallist á og lýst yfir að ríkisstjórnin sé reiðubúin að gera ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir hækkun á heildsöluverði hefðbundinna búvara til 1. des. 1990, enda standist sú forsenda samkomulags samningsaðila og bænda að verð til framleiðenda hækki ekki á tímabilinu. Í þeirri vinnu sem fór fram í þessu sambandi var áætlað að verja þyrfti 705 millj. kr. umfram fjárlög í niðurgreiðslur í þessu skyni. Rétt er að geta þess að af þeirri upphæð eru 45 millj. kr. sem er lokagreiðsla af þeirri 3% launahækkun sem bændum hefur verið greidd í gegnum niðurgreiðslufé en ekki verðhækkun á sauðfjárafurðum eins og ég nefndi áðan. Þá er fallist á að aðilar vinnumarkaðarins, þ.e. ASÍ, VSÍ, VMS og BSRB, eigi aðild að nefnd sem bændur hafa óskað að sett verði á fót til að athuga allan verðmyndunarferil í landbúnaði og gera tillögur um hagræðingu í þeirri framleiðslu. Eftir þessu var leitað við Stéttarsamband bænda í upphafi ársins og var samþykkt af ríkisstjórnarinnar hálfu að verða við þessu og það hefur verið samþykkt að þessir aðilar vinnumarkaðarins tækju þátt í þessu nefndarstarfi. Rétt er að geta þess í þessu sambandi að ASÍ og BSRB hafa jafnframt ákveðið að taka sín sæti í sex manna nefnd landbúnaðarins sem eru satt að segja töluverð tíðindi eftir margra ára fjarveru þaðan. Þá er í öðru lagi fallist á að hækka 1. júlí frítekjumark svokallað á greiðslum úr lífeyrissjóðum í 19 þús. kr. og hinn 1. jan. 1991 í 21.500 kr., þ.e. um 5200 kr. í fyrra skiptið og 2500 kr. í seinna skiptið. Jafnframt er tekið fram að ríkisstjórnin mun halda áfram athugun á samræmingu bæði skattlagningar og frítekjumarks allra tekna gagnvart tekjutryggingu almennra trygginga. Það sem veldur vandræðum í þessu sambandi er m.a. það að tekjur af sparifé eru skattfrjálsar og heldur ekki dregnar frá greiðslum úr lífeyrissjóðum. Þarna er því misræmi á sem tvímælalaust þarf að samræma. Þá fjallar þriðji liðurinn um greiðsluábyrgð ríkissjóðs við gjaldþrot. Þar er fallist á að breyta því frv. sem hér liggur fyrir þannig að greiðsluábyrgð ríkissjóðs gagnvart lífeyrissjóðum við gjaldþrot fyrirtækja verði í 18 mánuði eins og verið hefur en ríkisstjórnin hafði í huga að fella niður greiðsluábyrgð ríkissjóðs gagnvart lífeyrissjóðum við gjaldþrot. Þó er það skilyrt þannig að enda hafi reynt á innheimtuaðgerðir þar sem krafan hefði mátt vera lífeyrissjóðunum kunn. Svo er fallist á að hámark greiðsluábyrgðar vegna launa verði þreföld fjárhæð atvinnuleysisbóta í stað tvöfaldrar og sömuleiðis fallist á að heildarupphæðin verði ekki takmörkuð. Þá er í fjórða lagi gert ráð fyrir lækkun framfærsluvísitölu og ríkisstjórnin heitir því að beita sér fyrir því að í febrúar verði dregið úr fyrirhuguðum sköttum og gjöldum eða gjaldskrárbreytingum opinberra fyrirtækja sem svarar 0,3% lækkun á mælikvarða vísitölu framfærslukostnaðarins. Segja má að þarna hafi verið það sem út af gekk í samningunum og var mikið rætt um á lokastigi þeirra. Fulltrúar ASÍ og BSRB töldu sig ekki geta gert slíka samninga með þeirri kaupmáttarminnkun sem þeir fólu í sér, nema til kæmi þetta sem ég hef nú lesið. Ég mun koma nánar að þessu á eftir. Þá er fallist á að í samráði við Samband ísl. sveitarfélaga muni ríkisstjórnin beita sér fyrir endurskoðun á hundraðshluta meðalnýtingar tekjustofna sveitarfélaga sem skilyrði fyrir framlögum úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Undan því hefur verið kvartað, ekki síst af atvinnurekendum, að kröfur um að leggja á hámarksálag séu mjög stífar og íþyngi þeim víða mjög á landsbyggðinni, einkum vegna hækkunar á fasteignamati, m.a. húsa í atvinnurekstri o.s.frv. Eftir að samband hefur verið haft við Samband ísl. sveitarfélaga verður sest að þessu og skoðað hvort þarna sé ekki ástæða til að lækka. Hins vegar er nauðsynlegt að leggja á það áherslu að þetta verði gert í samráði við samtök sveitarfélaga því að þarna er vitanlega um tekjumál fyrir sveitarfélögin að ræða. Þá er í sjötta lagi fallist á að í endurskoðun á lögum Atvinnuleysistryggingasjóðs sem nú stendur yfir verði kannað með hvaða hætti greiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði geti nýst til starfsnáms. Það eru reyndar þegar heimildir í lögum til að nýta greiðslur úr Atvinnuleysistryggingasjóði til starfsnáms ákveðinna hópa en sjálfsagt að skoða hvort það megi útvíkka eitthvað. Þá er fallist á að þeir einstaklingar sem verið hafa atvinnulausir í fjóra mánuði eða lengur á 12 mánaða tímabili fái láglaunabætur greiddar hliðstætt því sem rakið er í samningnum þannig að, eins og komið er fram í fréttum, er um helming af raunverulegum launum og 60 þús. kr. að ræða. Þetta yrði greitt úr Atvinnuleysistryggingasjóði en það er áætlað að þetta geti verið 6--7 millj. kr. miðað við atvinnuleysi á síðasta ári. Þá er staðfest hér það sem ríkisstjórnin hefur ráðgert, að leggja fram á þessu vorþingi frv. það sem legið hefur nokkurn tíma hjá ríkisstofnun um lífeyrissjóði og þess vænst að það geti farið í milliþinganefnd á milli þinga og lögð á það áhersla að frv. um lífeyrissjóði verði samþykkt á næsta þingi. Það er áreiðanlega orðið mjög tímabært. Lífeyrissjóðirnir stefna í mikil vandræði án lagfæringar þar. Í áttunda lagi er ákveðið að athuga að réttur íslenskra farmanna til bóta almannatrygginga vegna starfa á skipum á vegum íslenskra skipafélaga sem skráð eru erlendis verði bættur. Þar er brotalöm á sem þarf að skoða. Þá er áhersla lögð á það að sú nefnd sem fjallar um félagslegt húsnæði skili áliti fljótlega og samþykkt að á grundvelli þess nefndarálits verði um það fjallað hvernig megi leysa brýnustu þörf þeirra sem á félagslegu húsnæði þurfa að halda. Þá er því lýst yfir, sem að er unnið, að samræma skuli skattalög fyrirtækja hér á landi þeim sköttum sem gilda í nágrannalöndum okkar. Þetta er vinna sem er í gangi og hefur verið ákveðið að fulltrúar atvinnurekenda komi að. Í ellefta lagi segir svo: ,,Svo fljótt sem verða má mun komið á fót aflamiðlun til að stýra útflutningi á óunnum fiski. Í stjórn aflamiðlunar verði fulltrúar hagsmunaaðila í sjávarútvegi.`` Þetta er mjög stórt mál, mjög viðkvæmt mál, mjög erfitt mál og veldur afar mikilli mismunun í tekjum sjómanna við landið og afar nauðsynlegt að það verði leyst. Í þessari samningahrotu náðist svona a.m.k. töluverð samstaða milli hagsmunaaðila um aflamiðlun sem yrði á þeirra eigin vegum. Og á þá að mæta þörf víða um landið fyrir afla og þátttöku jafnframt í þeim útflutningi sem skapar meiri tekjur. Síðan vil ég, með leyfi forseta, lesa lokagrein sem dregur nokkuð saman það sem hér hefur verið rekið, þ.e. samstarf til að tryggja árangur samninganna. ,,Ríkisstjórnin leggur áherslu á samstarf við aðila vinnumarkaðarins um aðgát á öllum sviðum efnahagsmála til að tryggja eins og unnt er að sá árangur sem að er stefnt með kjarasamningunum náist. Ein mikilvægasta forsenda þess er örugg fjármögnun á fjárþörf ríkissjóðs innan lands. Það mun draga úr skuldasöfnun erlendis, sporna gegn verðbólgu og auka tiltrú almennings á því að varanlegur árangur náist. Í þessu skyni óskar ríkisstjórnin sérstaklega eftir auknum kaupum lífeyrissjóða á spariskírteinum á þessu ári umfram kaup þeirra hjá húsnæðismálastjórn. Að óbreyttum rekstrarskilyrðum þjóðarbúsins áformar ríkisstjórnin ekki aðrar breytingar á sköttum og verðlagi opinberrar þjónustu á árinu 1990 en þegar hafa verið kynntar aðilum. Í samræmi við bréf Sambands ísl. viðskiptabanka og Sambands ísl. sparisjóða til ríkisstjórnarinnar mun hún skipa starfshóp til sameiginlegrar athugunar og aðgerða í bankakerfinu og ríkisstjórnarinnar í því skyni að tryggja að vaxtalækkanir til samræmis við hjaðnandi verðbólgu fái staðist til frambúðar. Með slíkum aðgerðum gerir ríkisstjórnin ráð fyrir að lagður verði grunnur að frekari lækkun raunvaxta. Til þess að greiða fyrir að sameiginleg markmið náist mun ríkisstjórnin fela sérstakri nefnd embættismanna að eiga reglulega fundi minnst einu sinni í mánuði með launanefnd ASÍ, VSÍ og VMS. Á fundinum skal fara yfir þróun helstu hagstærða, peningamál og ríkisfjármál og munu aðilar í sameiningu leita leiða til að ná fram því jafnvægi sem nauðsynlegt er til að markmið kjarasamninganna náist.`` Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja var skrifað mjög áþekkt bréf með flestum sömu atriðum. Þó eru nokkur atriði sem þar koma ekki málum við eðlisins vegna en ég vil sérstaklega geta þess að í bréfi til Bandalags starfsmanna ríkis og bæja er meira fjallað um raunvexti sem bandalagið hefur lagt mjög mikla áherslu á, kannski enn þá meira en aðrir samningsaðilar, og fallist á að í sambandi við þá vinnu sem fer núna fram verði sérstök áhersla lögð á lækkun raunvaxta. Einnig lagði BSRB ríka áherslu á að unnið yrði að málefnum fatlaðra og er því hér heitið á grundvelli þeirrar víðtæku úttektar sem nú er að ljúka á þörf fjölfatlaðra einstaklinga fyrir sambýli. Á grundvelli þeirrar áætlunar verði brýnustu málefnunum, brýnustu tilfellunum veittur forgangur og það framkvæmt eins fljótt og fjármagn það sem Alþingi veitir leyfir. En sem sagt, aðalatriðið er þetta að ríkisstjórnin mun veita því forgang að leysa brýnasta vanda fatlaðra sem eru á biðlistanum eftir sambýli og hafa sannanlega mikla þörf fyrir vistun skv. mati svæðisstjórna í málefnum fatlaðra og félmrn. segir til um. Loks var bændum ritað bréf út af fáeinum atriðum sem eru mikilvæg í þeirra sambandi og snúa að ríkisvaldinu. Ætla ég, með leyfi forseta, að lesa það bréf: ,,Með vísan til samkomulags Stéttarsambands bænda og Alþýðusambands Íslands, Vinnuveitendasambandsins og Vinnumálasambands samvinnufélaganna í tengslum við kjarasamninga á almennum vinnumarkaði og kjarasamning milli BSRB og ríkisins vil ég taka fram eftirfarandi: ,,Að höfðu samráði við Samband ísl. sveitarfélaga mun ríkisstjórnin í samræmi við 3. tölul. samkomulags ofangreindra aðila beita sér fyrir lækkun á álagningarstofni fasteignaskatts í sveitum þannig að hann jafngildi fasteignamati. Einnig skal tekið fram að ríkisstjórninni er ljóst að á nýju verðlagsári sauðfjárafurða sem hefst hinn 1. sept. 1990 verður annaðhvort að greiða þann launalið sem samkomulag varð um að greiða af niðurgreiðslufé þann 1. sept. 1989 á sama hátt eða að öðrum kosti að hækka grundvallarverð um 3%. Þá skal staðfest að ríkisstjórnin er reiðubúin að beita sér fyrir nauðsynlegri löggjöf til þess að halda megi búvöruverði óbreyttu fram til 30. nóv. 1990.`` Þar er vísað til þess að lög frá 1985 um búvöruframleiðsluna og fleira gera ráð fyrir sjálfvirkum framreikningi á ýmsum kostnaðarliðum grundvallarins sem Stéttarsamband bænda hefur fallist á að falla frá og gerir það að sjálfsögðu í mati sínu á þeirri hagkvæmni sem bændur fá af vaxtalækkun og minni verðbólgu. Til þess mun þurfa ákvæði til bráðabirgða í þau lög. Í því sem hér er fjallað um fasteignamatið, þá kom það nokkuð fram hjá mér áðan að lögð er áhersla á að það verði á sama grundvelli og var, en ekki sá upphækkandi álagningarstofn sem ákveðinn var um þessi áramót. Virðulegi forseti. Ég skal nú stytta mitt mál en vil segja örfá orð um tvö þrjú atriði enn þá. Það er í fyrsta lagi það stóra mál, hvernig verður skuldbindingum ríkissjóðs mætt? Ég hef lýst því yfir og fjölmargir aðrir að nauðsynlegt er að mæta þeim útgjöldum sem þarna eru upp á 1200--1300 millj. kr. eins og frekast er unnt með niðurskurði. Ég vil geta þess hér að þegar er hafin mjög mikil vinna að því máli. Fjmrh. hefur sett upp ýmis dæmi um slíkt og það er nú til athugunar í viðkomandi ráðuneytum og kemur að sjálfsögðu hér fyrir hið háa Alþingi strax og um það hefur verið fjallað ítarlega líka við fjvn. Fjvn. verður að sjálfsögðu kvödd til þeirra starfa alveg á næstunni og síðan þarf Alþingi að leggja blessun sína yfir það eða breyta því sem þar þykir nauðsynlegt. Einnig hefur verið skoðað á hvern máta megi ná 0,3% lækkun framfærsluvísitölu. Lögð er áhersla á að það gerist í febrúarmánuði sem er m.a. vegna þess að verðbólga 1. mars getur orðið nokkuð erfið. Áætlað er af Þjóðhagsstofnun að verðbólga þá geti orðið 11,9% á þriggja mánaða grundvelli, fært til heils árs, sem er að vísu ekki mjög hátt en gæti þó valdið einhverjum vandræðum í þessu sambandi ef ekki næst þessi lækkun á framfærsluvísitölu áður. Þau gjöld sem ég las áðan að ráðgert er að leggja á koma flest eða öll til síðar á þessu ári. Þetta þarf því að skoða vandlega, t.d. hvaða tolla, aðflutningsgjöld eða hvaða blöndu af þessu er hægt að ákveða þannig að lækkunin verði fyrir þennan tíma. Áhrifin af þessum samningum eru að sjálfsögðu mjög mikil. Þau fela í sér, eins og ég sagði áðan, 5,5% hækkun launa á þessu ári og það er út af fyrir sig minna en við höfum átt að venjast. Þjóðhagsstofnun telur að kaupmáttarskerðing af þessum ástæðum verði lítil á þessu ári og vinnist upp á því næsta. Ef ég hleyp yfir þá töflu sem Þjóðhagsstofnun hefur gert telur Þjóðhagsstofnun að árshraði verðbólgunnar frá upphafi til loka árs 1990 verði 6--7%. Nákvæmari tölur hafa verið birtar, eða um 6,2%, en Þjóðhagsstofnun kýs hér að setja 6--7%, og ferill þessarar verðbólguhjöðnunar er eins og hér segir byggður á þriggja mánaða grundvelli, fært til árs: Janúar, sem við að sjálfsögðu þegar höfum, 17,8%, febrúar 16,2%, mars 11,9%, apríl 11,8%, maí 8,9%, júní 8,2%, júlí 5,8%, ágúst 5,4%, september 4,1%, október 3,3%, nóvember 2,5%, desember 2,3%. Þar er komið ofan í mjög lága tölu sem við Íslendingar höfum ekki átt að venjast og reyndar er fram tekið að afar erfitt sé að meta þær upp á hundraðshluta þegar svo langt er komið. Eins og ég sagði áðan telur Þjóðhagsstofnun að kaupmáttur launa minnki mjög lítið eða svona á bilinu 0 til --1 á þessu ári og láglaunabæturnar halda þeim kaupmætti uppi þar sem launin eru lægst. Þjóðhagsstofnun metur að sérstakar kjararáðstafanir af hálfu ríkisvaldsins megi meta til kaupmáttar upp á 0,5 til 1. Útgjöld fyrir ríkissjóð verði 12--1300 millj. Afkoma ríkissjóðs af þessum sökum, þegar umreiknaðar eru bæði tekjur og gjöld, sé mjög nálægt núllinu. Tekjur ríkissjóðs lækka að sjálfsögðu þar sem tekjur hækka ekki eins mikið í þjóðfélaginu og gert hafði verið ráð fyrir og sömuleiðis bæði tollatekjur og tekjur af virðisaukaskatti, en á móti koma að sjálfsögðu minni útgjöld þegar umreiknað er til lægra verðbólgustigs, og án þess að ég fari nánar út í það þá er það mat Þjóðhagsstofnunar að þetta sé mjög nálægt því að vera í jafnvægi. Raungengi krónunnar, miðað við laun, áætlar Þjóðhagsstofnun að verði óbreytt á árinu. Raungengi krónunnar miðað við verðlag áætlar Þjóðhagsstofnun hins vegar að hækki um 2%. Raungengið hefur verið lækkað verulega á undanförnum mánuðum og er nú ívið lægra en að meðaltali á síðasta áratug, er mjög svipað og það var í upphafi ársins 1987. Þjóðhagsstofnun áætlar að viðskiptahalli á næsta ári verði svipaður eða um 2,5. Hins vegar geti orðið afgangur af vöruskiptum. Ég þarf svo ekki að rekja það nánar hér að þessu öllu fylgja vitanlega ýmsar hættur. Við erum að halda þarna út á mjög þröngt einstigi og það má lítið út af bera. Ég vek í fyrsta lagi athygli á því að launahækkanir annarra í þjóðfélaginu mega ekki vera umfram það sem hér er gert ráð fyrir og það er sett mikil ábyrgð á alla þá sem eiga eftir að semja um kaup og kjör, að sprengja ekki þessa samninga. Og mér heyrist undirtektir undir þessa saminga vera slíkar að það megi gera ráð fyrir að á þessu verði ríkur skilningur. Það er vitanlega afar nauðsynlegt. Einnig er afar mikilvægt að gæta að því að ekki skapist hér þensla. Því miður eru nokkur merki um þenslu. Fasteignasala hefur m.a. aukist og einhver smávegis aukning, að því er mér er tjáð, orðið í bifreiðasölu og þau gleðilegu tíðindi vissulega að atvinnuleysi er töluvert mikið minna en hafði verið spáð. Það eru rétt rúm 2% í staðinn fyrir nálægt 3--4% sem var spáð í janúar--febrúar. Þetta er vitanlega af hinu góða, en þarna verðum við að læra af reynslunni frá 1986, 1987, 1988 þegar við misstum hér efnahagslíf þjóðarinnar í þenslu og varð það til þess að hér myndaðist mikil þensluverðbólga, launaskrið og fleira. Það er afar nauðsynlegt að vextir lækki eins og ráð er fyrir gert og ánægjulegt að bankarnir hafa þegar fylgt eftir þessari fyrstu ákvörðun um vaxtalækkun. Raunvextir þurfa að lækka og þarf áreiðanlega að gæta mikillar hagræðingar í bankakerfinu til þess að það megi takast. Verðlagi verður vitanlega að halda í skefjum og verðlagsstjóra hefur þegar verið falið --- það var reyndar þegar gert fyrir áramótin og ítrekað eftir --- að fylgjast mjög náið með allri verðbólguþróun og ekki síst þá að sú lækkun komi fram sem má gera ráð fyrir á ýmsum sviðum, t.d. í sambandi við virðisaukaskattinn. Þessi ábyrgð sem ég hef rakið hvílir á öllum. Hún hvílir á hinu opinbera, hún hvílir á aðilum vinnumarkaðarins, hún hvílir á atvinnurekendum, að heimta ekki til sín meiri tekjur af því að hækka sína uppmælingu eða sinn bónus eða hvað það er nú kallað, og vitanlega verða þeirra samtök að fylgjast með því. Hún hvílir á öllum launþegum í þessu landi. Þarna er til afar mikils að vinna, getur þýtt algjörlega, og mun þýða ef tekst, nýja framtíð í íslensku efnahagslífi og þá fyrst getum við vænst þess að standa okkur sæmilega í þeirri auknu samkeppni sem fram undan er í opnara samfélagi þjóðanna.

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Hæstv. forsrh. hefur nú farið mjög skýrt og skilmerkilega yfir öll þau atriði sem almenningi hafa þegar verið birt og kunngerð í fjölmiðlum og tengjast nýgerðum kjarasamningum. Hitt vekur nokkra furðu og veldur nokkrum vonbrigðum að í ræðu hæstv. forsrh. komu engin svör við þeim spurningum sem menn áttu von á að fá svarað hér af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Aðilar vinnumarkaðarins sem hafa gert tímamótasamninga hlutu að mega vænta þess að þegar hæstv. forsrh. loksins kveddi sér hljóðs til þess að gera grein fyrir þessum málum hér á hinu háa Alþingi kæmu einhver svör af hálfu hæstv. ríkisstjórnar um þau atriði sem launafólkið í landinu og stjórnendur atvinnufyrirtækjanna hljóta að spyrja um. En það komu engin svör. Ég nefni í þessu sambandi að við gerð þessara kjarasamninga kom í ljós og staðfestist það sem talsmenn stjórnarandstöðuflokkanna héldu fram við afgreiðslu fjárlaga, að verulegur dulinn halli er á samþykktum fjárlögum þessa árs. Og þar við bætist nokkur kostnaðarauki vegna kjarasamninga en þó mest vegna þess að hæstv. ríkisstjórn sjálf hafði ætlað að dylja útgjöld við samþykkt frv. Af hálfu hæstv. ríkisstjórnar komu engin svör við því hvernig mæta ætti þessum nýju aðstæðum. Það er enn til skoðunar og athugunar. Launafólkið í landinu hefur fallist á mjög hógværa kjarasamninga og ríkisstjórnin hefur skuldbundið sig til þess með beinum aðgerðum að lækka verðlag. En fyrir Alþingi liggja frumvörp hæstv. ríkisstjórnar um hækkun á sköttum sem ekki hafa verið afgreidd. Það á að leggja tekjuskatt á orkufyrirtæki og upplýst hefur verið að sá skattur getur hækkað raforkuverð til almennings um 30%. Og hæstv. ríkisstjórn ætlar að hækka bifreiðagjald um 83% auk verðlagshækkana. En það koma engin svör í ræðu hæstv. forsrh. um þessa fyrirhuguðu skattheimtu. Ríkisstjórnin stendur enn við þær ákvarðanir sem teknar hafa verið í þessu efni þrátt fyrir það að launafólkið í landinu og stjórnendur atvinnufyrirtækjanna hafi gengið til þeirra tímamótasamninga sem hér eru til umræðu. Þó að launafólkið sé með samningum að taka á sig kaupmáttarrýrnun getur hæstv. forsrh. ekki lýst því yfir hér og nú að falla eigi frá tekjuskatti á orkufyrirtæki sem gæti hækkað raforkureikninga heimilanna um 30% og hann getur ekki lýst því yfir skýrt og skorinort að falla eigi frá ákvörðun um að hækka bifreiðagjaldið um 80--90%. Ég hygg að þetta hljóti að valda miklum vonbrigðum því að það voru þessar spurningar sem voru uppi hjá fólkinu í landinu og menn væntu að fá einhver svör við í þessari umræðu. Það kom skýrt fram sl. föstudag hvernig hæstv. ríkisstjórn raðar verkefnum sínum í forgangsröð. Þá var efnt til aukafundar hér á Alþingi, ekki til að ræða þessi mál heldur til þess að ræða stofnun ráðuneytis með nafni en án verkefna sem eykur útgjöld ríkissjóðs um nokkra tugi milljóna. Og þá var því lýst yfir að umræða af þessu tagi gæti farið fram seinna. Hitt hlyti að hafa forgang, að stofna ráðuneyti með nafni en án verkefna. Og nú kom að því í dag að hæstv. forsrh. taldi eðlilegt að gera þjóðinni grein fyrir afstöðu hæstv. ríkisstjórnar og þá er það gert með þeim hætti að lesa upp úr gögnum sem þegar hafa verið birt en segja að ákvarðanirnar sem beðið er eftir af háfu hæstv. ríkisstjórnar komi einhvern tímann síðar. Afstaða af þessu tagi hlýtur að valda vonbrigðum, jafnvel þingmönnum stjórnarandstöðuflokkanna sem eiga nú sjaldnast von á góðu af hálfu hæstv. ríkisstjórnar, en hér hafa þeir atburðir gerst sem menn hefðu vænst að leiddu til þess að hæstv. ríkisstjórn tæki á sig meiri rögg en fram kom í ræðu hæstv. forsrh. Sannleikurinn er auðvitað sá að aðilar vinnumarkaðarins hafa komist að mjög markverðri niðurstöðu. Það er að vísu ekki í fyrsta sinn sem þessir aðilar sýna mikla ábyrgð og fórnfýsi við erfiðar aðstæður á undanförnum áratugum, en ég hygg að hér sé á ferðinni alvarlegri og markverðari tilraun en áður hefur verið gerð sem gefi meiri möguleika og meiri vonir en áður. Það má segja með nokkrum sanni að forustumenn launafólksins í landinu og stjórnendur atvinnufyrirtækjanna hafi með kjarasamningunum lagt hér nýjan efnahagsgrundvöll þrátt fyrir hæstv. ríkisstjórn. Þeir hafa með öðrum orðum tekið fram fyrir hendurnar á ríkisstjórninni og breytt þeim forsendum sem hæstv. ríkisstjórn lagði til grundvallar efnahagsstefnu sinni á þessu ári. Og það er guðsþakkarvert. Almenningur í landinu fagnar þeirri niðurstöðu. Fólkið í landinu sér að það voru til betri kostir, það var hægt að ná meiri og betri árangri. Og aðilar vinnumarkaðarins ætla ekki að láta þar við sitja. Þeir segja að markvisst verði starfað á þeirra vegum að efnahagsmálum allan tímann sem samningurinn gildir og að það starf verði tryggt með formbundnu samstarfi við stjórnvöld, beinu samstarfi við ýmsa af helstu embættismönnum ríkisins sem stjórna m.a. bönkum og við mótun nýrrar landbúnaðarstefnu. Með nokkrum sanni má segja að launanefndin verði þannig ný efnahagsríkisstjórn eða ný ríkisstjórn í efnahagsmálum. Og ég hygg að þessi markverða nefnd, sem aðilar vinnumarkaðarins hafa sett á fót eða ætla að setja á fót í þessu skyni, njóti meira trausts en núv. hæstv. ríkisstjórn. Þegar hæstv. fjmrh. kynnti fjárlagafrv. hæstv. ríkisstjórnar fór hann mörgum orðum um það að í því væri að finna hinn endanlega ramma ríkisstjórnarinnar um efnahagsmálin á því ári sem nú er nýbyrjað. Allir aðilar í þjóðfélaginu, launafólk og atvinnufyrirtæki yrðu að beygja sig undir þann ramma. Ríkisstjórnin hafði þar sett sér það markmið að verðbólgan yrði á milli ára 16%. Ýmsir töldu, með hliðsjón af fenginni reynslu og með hliðsjón af efnahagsstefnunni, að erfitt yrði að ná þessu markmiði. Ríkisstjórnin hafði líka einsett sér í þeim forsendum sem hæstv. fjmrh. lagði fyrir með þessum hætti að kaupmáttarskerðing launafólks í landinu yrði 5% á þessu ári eða u.þ.b. 5% meiri en nemur falli í landsframleiðslu. Og það var einmitt þessi efnahagslegi rammi sem aðilar vinnumarkaðarins vildu brjóta. Það var þessi efnahagslegi rammi sem þeir töldu að væri hægt að sníða með öðrum hætti þannig að hagur atvinnufyrirtækjanna yrði betri og hagur launafólksins yrði betri. Og með kjarasamningunum sem þeir hafa nú gert hafa þeir einmitt náð þessu markmiði, búið til nýjan ramma sem er til muna hagstæðari atvinnufyrirtækjunum og launafólkinu í landinu. Óhætt er að fullyrða að verðbólga verður samkvæmt hinum nýju efnahagsforsendum aðila vinnumarkaðarins helmingi minni á þessu ári en verið hefði ef ríkisstjórnarstefnunni hefði verið fylgt óbreyttri. Það er mjög verulegur árangur og gefur atvinnufyrirtækjunum og atvinnulífinu í landinu auðvitað ný tækifæri. Það er segin saga að um leið og við náum slíkum árangri við að lækka verðbólgu auðveldar það atvinnufyrirtækjunum að takast á við ný verkefni, auka framleiðni og skapa hér meiri verðmæti þegar til lengri tíma er litið. Þegar við höfum náð árangri af þessu tagi, eins og nokkrum sinnum hefur gerst, hefur það jafnan haft þau áhrif þó að hitt hafi svo gerst að lækkun verðbólgu hefur því miður verið tímabundin, m.a. vegna mikilla sveiflna sem okkar hagkerfi þarf að búa við, bæði vegna mismunandi afla og sveiflna í markaðsverði á erlendum mörkuðum. Það telst líka vera markvert í þessum kjarasamningum að launamenn skuli skrifa undir samninga sem fela í sér kaupmáttarrýrnun um nálægt 1%. Ég hygg að það sýni mjög einstaka afstöðu og einstaka ábyrgð af hálfu forustumanna launþega að ganga til kjarasamninga sem sýna slíka niðurstöðu. En það er auðvitað ekki allt sem sýnist. Hér er verið að vinna mikinn varnarsigur því að í efnahagsforsendum ríkisstjórnarinnar var gert ráð fyrir því að kaupmáttarrýrnunin yrði 5%, fimmfalt meiri en nemur falli landsframleiðslunnar. Forustumenn launþega hafa þess vegna náð hér mjög miklum varnarsigri og lina áhrif kreppunnar sem ríkt hefur með þessum samningum. Auðvitað er það svo áhyggjuefni, þegar við lítum til baka, að við skulum nú standa í sömu sporum og fyrir 10 árum, að kaupmátturinn skuli nú vera hinn sami og fyrir 10 árum. Að vísu hefur þetta gerst með allmiklum breytingum og í miklum sveiflum. Síðasti áratugur byrjaði með verulegu kaupmáttarfalli. Síðan jókst kaupmáttur mjög verulega en hrapaði svo á nýjan leik og nú 10 árum síðar stöndum við í sömu sporum. Þetta hlýtur að vera áhyggjuefni og leiða hugann að því hvernig við þurfi að bregðast. Við verðum að stýra okkar efnahagsmálum á þann veg á næstu árum að líklegt sé að atvinnulífið skili meiri arði, fjárfesting í íslenskum atvinnufyrirtækjum skili meiri arði en verið hefur, til þess að við getum vænst þess að bæta lífskjörin á síðasta áratug þessarar aldar. Það er ekki umræðuefni hér í dag en kallar auðvitað á margs konar ákvarðanir um stjórn efnahagsmála og aðlögun að nýjum aðstæðum. Það er líka mjög athyglisvert við þessa kjarasamninga og markar nokkur þáttaskil í efnahagsstjórn í landinu að aðilar vinnumarkaðarins hafa í raun og veru í tengslum við gerð þessara samninga fallist á markaðsákvörðun vaxta. Þetta atriði hefur verið umdeilt í íslenskri efnahagsstjórn frá því að hin viðamikla löggjöf um viðskiptabanka og Seðlabanka var sett hér á hinu háa Alþingi á árunum 1985 og 1986 undir stjórnarforustu núv. hæstv. forsrh. En það hafa einkum verið hann sjálfur og fylgismenn hans í Framsfl. og alþýðubandalagsmenn sem hafa verið andvígir þessari skipan og haldið uppi miklum andróðri gegn þessari skipan mála. Slík andstaða hefur líka verið fyrir hendi innan verkalýðshreyfingarinnar, og í tengslum við kjarasamninga hafa heyrst óskir úr þeim herbúðum um að breyta þessari skipan, um að taka á verðbréfamarkaðnum sem sumir kalla gráa markaðinn, að krefjast þess að stýra vöxtum með handafli. Engar slíkar óskir koma fram að þessu sinni. Engar ræður eru nú fluttar af hálfu formanns Framsfl., hæstv. forsrh., um brennandi Róm vegna markaðsákvarðana á vöxtum. Engar kröfur eru nú gerðar um handaflsstýringu á vöxtum. Ég hygg að þetta marki um margt tímamót því að það skiptir máli að samstaða sé um þær leikreglur sem gilda eiga og hafa áhrif á efnahagsstarfsemina í landinu. Það er vissulega svo að vextir hafa verið mjög háir á undanförnum árum, of háir miðað við getu atvinnuveganna og hærri en menn geta sætt sig við til lengri tíma. En eigi að síður er það svo að með þessari skipan hefur verið stuðlað að auknu jafnvægi í efnahagslífinu og í fjármálum þjóðarinnar. Í skýrslu sem Seðlabanki Íslands gaf út í lok nóvember á sl. ári segir m.a. svo, með leyfi forseta: ,,Enginn vafi er á því að rekja má betra jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar lánsfjár til þeirra háu raunvaxta sem voru í gildi, einkum á árinu 1988. Með betra jafnvægi fór þegar á síðari hluta þess árs að koma fram tilhneiging til lækkunar á markaðsvöxtum og hefur hún haldið áfram á þessu ári.`` Það hefur verið vitnað talsvert til þessarar skýrslu einmitt um þá staðreynd að raunvextir lækkuðu þó nokkuð á sl. ári, en eins og fram kemur í þessum tilvitnuðu orðum í skýrslunni má fyrst og fremst rekja þann árangur til þeirrar stefnubreytingar sem varð við vaxtaákvarðanir með setningu nýju bankalöggjafarinnar. Vextir eru í eðli sínu þannig að þeir hljóta að hækka við þensluástand í hagkerfinu en lækka þegar kreppir að og einmitt þetta hefur gerst, bæði meðan þenslan var sem mest og eins eftir að kreppan varð. Hitt er svo annað mál að í þessari skýrslu kemur einnig fram, sem talsmenn hæstv. ríkisstjórnar hafa minna rætt um, að raunvextir sjávarútvegsins miðað við innlent verðlag hækkuðu á síðasta ári úr 10,8% 1988 í 13,3% eða um nánast fjórðung. Þetta stafar m.a. af breytingum á gengi krónunnar vegna þess að lán sjávarútvegsins eru að svo miklum hluta erlend en sýnir líka að breyting á gengi krónunnar á síðari hluta ársins 1989 réði úrslitum um að staða sjávarútvegsins batnaði. Mitt mat er að það hafi verið gripið til þessara eðlilegu breytinga á gengi krónunnar heilu ári of seint, en um það var stjórnmálaágreiningur. Hitt ber hins vegar að viðurkenna að hæstv. ríkisstjórn sá að sér, gerði sér grein fyrir að þau sjónarmið sem við sjálfstæðismenn höfðum sett fram í þessu efni voru rétt og það yrði ekki unnt að bæta stöðu sjávarútvegsins eftir þau ytri áföll sem hann varð fyrir vegna þess að markaðsverð hafði fallið og gengi bandaríkjadals hafði fallið nema breyta gengi krónunnar. Hæstv. ríkisstjórn sá þessa staðreynd og viðurkenndi hana heilu ári of seint. En sannarlega, þegar hún var framkvæmd, hafði hún áhrif til þess að bæta afkomu fyrirtækjanna eins og fram hefur komið og við reyndar höfðum bent á löngu áður. Ég þykist vita að það hafi valdið mörgum vonbrigðum að hæstv. ríkisstjórn skuli ekki á þessari stundu geta gert aðilum kjarasamningsins nánari grein fyrir viðbrögðum af sinni hálfu. Það hefur allmikið verið rætt um kostnað ríkissjóðs af þessum kjarasamningi. Vissulega er það svo að kjarasamningarnir auka nokkuð við útgjöld ríkissjóðs, en að mjög stórum hluta er þar um að ræða atriði sem þegar voru komin fram við afgreiðslu fjárlaga en hæstv. ríkisstjórn kaus þá að dylja. Það lá fyrir samkvæmt upplýsingum Ríkisendurskoðunar í fjvn. að kostnaður við niðurgreiðslur yrði mun meiri en gert var ráð fyrir í fjárlögum miðað við þær yfirlýsingar sem hæstv. ríkisstjórn hafði gefið. Sá kostnaðarauki sem hér er talað um er því ekki allur og ekki nema að hluta vegna kjarasamninganna. Og öllum má vera ljóst að hæstv. ríkisstjórn hefði breytt frítekjumarkinu. Ég hygg að engum hafi komið til hugar að það ætlaði hún sér alls ekki að gera, enda hefði það augljóslega komið sérstaklega til umræðu hér á hinu háa Alþingi við afgreiðslu fjárlaga ef svo hefði verið. Vera má að sú hækkun sem nú er ákveðin sé heldur meiri en orðið hefði niðurstaðan án slíkra kjarasamninga sem nú hafa verið gerðir, en að stórum hluta hlaut sú hækkun að eiga sér stað og teljast til vanáætlunar fjárlaga. Eigi að síður hljóta menn, þegar kjarasamningar hafa með þessum hætti afhjúpað dulin útgjöld ríkissjóðs og bætt við útgjöld ríkissjóðs, að fjalla um hvernig við verður brugðist. Það er líka ástæða til þess að inna hæstv. ríkisstjórn eftir því hvaða áform hún hefur uppi varðandi búvöruverð með því að í ákvörðun hennar er kveðið á um að ráðstafanir af hennar hálfu til niðurgreiðslna eigi að gilda til 1. des. á þessu ári en kjarasamningurinn á að gilda að öðru leyti til 1. sept. árið 1991. Hvað hugsar hæstv. ríkisstjórn sér um framhald þessa atriðis? Það væri æskilegt að fá skýr svör við því hér og nú. Og ég vil líka ítreka það sem ég sagði í upphafi, að það getur ekki staðist þegar launafólk semur í frjálsum samningum um kaupmáttarrýrnun að hæstv. ríkisstjórn ætli að koma í framkvæmd skattahækkunum eins og bifreiðagjaldi upp á 80--90%. Það er útilokað að bjóða almenningi í landinu slíka framkomu af hálfu stjórnvalda. Og það væri nauðsynlegt að þau skilaboð gætu komið frá Alþingi á þessum degi að hæstv. ríkisstjórn ætlaði að falla frá eða breyta í verulegum atriðum áformum sínum í þessu efni. Það er nánast útilokað að þessari umræðu ljúki í dag án þess að þjóðin fái skýr skilaboð frá hinu háa Alþingi um þetta efni og auðvitað veltur mest á afstöðu hæstv. ríkisstjórnar í því efni. Ég hygg að hæstv. ráðherrar, svo að ég tali ekki um hv. þm. stjórnarliðsins, hljóti að gera sér grein fyrir því að 80--90% hækkun á bifreiðagjöldum getur ekki staðist eftir kjarasamninga af því tagi sem nú hafa verið gerðir. Og það er ekki eftir neinu að bíða með að tilkynna að stjórnarliðið sé reiðubúið að viðurkenna þá staðreynd. Það var á þetta bent fyrir jól. Þá daufheyrðust menn við öllum slíkum ábendingum, en ég trúi því ekki að það ætli menn að gera nú. Og það sama á auðvitað við um orkuskattinn. Það hefur komið fram í umræðum hér í síðustu viku á hinu háa Alþingi að ekki einasta hæstv. iðnrh. heldur gjörvallur þingflokkur Alþfl. gerði fyrirvara um afstöðu til þess frv. um sérstakan tekjuskatt á orkufyrirtæki sem hæstv. fjmrh. hefur verið að knýja á um að yrði samþykkt hér á hinu háa Alþingi. Eðlilegt hefði verið að greint hefði verið frá þessari afstöðu Alþfl. þegar frv. var lagt fram og þegar fjárlög voru afgreidd. Það var hins vegar ekki gert heldur kusu menn að halda þeirri afstöðu leyndri þangað til nú fyrir nokkrum dögum. Hún sýnir eigi að síður að menn gera sér grein fyrir því þar á bæ að það er ekki hægt að ana áfram í þessu efni án þess að huga nokkurn skapaðan hlut að afleiðingum skattheimtunnar og þm. Alþfl. og hæstv. iðnrh. eiga þakkir skildar fyrir þá afstöðu sem þeir hafa kynnt í þessu máli og vonandi hjálpar hún til að sú niðurstaða verði að fallið verði frá þessari skattheimtu sem ýmsir telja að geti leitt til þess að raforkuverð til almennings hækki um allt að 30%. Frú forseti. Það eru fyrst og fremst svör við þessum spurningum sem menn áttu von á frá hæstv. forsrh. og ég vil enn vona að þau fáist í þessari umræðu hér í dag þannig að þessum fundi Alþingis ljúki ekki án þess að þjóðin fái þau skilaboð. Auðvitað er ríkissjóður í miklum vanda, það þarf að taka erfiðar ákvarðanir og hæstv. fjmrh. stendur frammi fyrir mjög erfiðu verkefni. Að vísu mátti hann sjá stærstan hluta þess fyrir en að öðru leyti er um að ræða nýjan vanda. Ég vil fyrir mitt leyti segja að við sjálfstæðismenn erum reiðubúnir til þess, ef hæstv. ríkisstjórn óskar eftir því að leita eftir breiðri samstöðu hér í þinginu, að fjalla um þann vanda og hvernig mæta megi auknum útgjöldum ríkissjóðs. Ef hæstv. ríkisstjórn vill fela sérstakri nefnd þingflokka eða hv. fjvn. slíkt verkefni í þeim tilgangi að leita eftir breiðri samstöðu þá mun ekki standa á okkur sjálfstæðismönnum að taka þátt í því erfiða úrlausnarefni. En auðvitað er það undir hæstv. ríkisstjórn komið hversu breiða samstöðu hún kýs að hafa um þau efni.

Fjármálaráðherra (Ólafur Ragnar Grímsson) Virðulegi forseti. Hv. þm. Þorsteinn Pálsson, formaður Sjálfstfl., gerði það að meginefni sinnar ræðu eins og hann hefur gert í umfjöllun opinberlega að með þeim kjarasamningum sem gerðir voru í síðustu viku hafi völdin verið tekin af ríkisstjórninni. Það er skiljanlegt að hv. þm. Þorsteinn Pálsson sé í miklum vandræðum með málflutning Sjálfstfl. á þessum tímamótum. Staðreyndin er nefnilega sú að þessir kjarasamningar fela í sér traustsyfirlýsingu aðila vinnumarkaðarins á þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur fylgt. Það er kannski eðlilegt að ýmsir þingmenn Sjálfstfl. eigi erfitt með að átta sig á þessari staðreynd málsins vegna þess að ferill þeirra 1986 og 1987 þegar stefna Sjálfstfl. fékk að ráða voru þau víti sem báðir aðilar vinnumarkaðarins sameinuðust um í viðræðum við núv. ríkisstjórn að vara við. Aftur og aftur á fundum bæði samtaka launafólks og fulltrúa atvinnurekenda með ráðherrum í þessari ríkisstjórn féllu þessi orð frá forustumönnum verkalýðshreyfingarinnar og forustumönnum Vinnuveitendasambandsins og Vinnumálasambands samvinnufélaga, umfram allt ber að varast að endurtaka mistökin frá 1986 og 1987. Það eru sporin frá 1986 og 1987 sem hræða. Ef það var einhver trygging sem þessir aðilar vinnumarkaðarins og forustumenn samtaka launafólks og atvinnuvega óskuðu eftir að fá frá núv. hæstv. ríkisstjórn var að hún tryggði að hún gerði ekki sömu mistök og hv. þm. Þorsteinn Pálsson gerði þegar hann var fjmrh. og þegar hann var forsrh. Efnahagsstefnan frá 1986 og 1987 voru vítin sem allir aðilar vinnumarkaðarins vöruðu við í þessum kjarasamningum. Sú trygging sem þeir töldu dýrmætast að fá frá þessari hæstv. ríkisstjórn var að hún lofaði að gera ekki sömu mistök og ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar og þau mistök sem gerð voru í fjmrn. 1986 og 1987 í kjölfar kjarasamninganna þá, þegar hv. núv. þm. Þorsteinn Pálsson, þáv. fjmrh., jók ríkisútgjöldin, lækkaði skattana, lagði grundvöllinn að nýju þensluskeiði og eyðilagði kjarasamningana frá 1986. Þetta er mjög mikilvægt að komi hér fram vegna þess að þetta var meginboðskapurinn sem forustumenn launafólks og forustumenn atvinnulífsins fluttu núv. ríkisstjórn. Eins og fram kom í umræðum um stefnuræðu forsrh. fyrr á þessu þingi, í framsögu fyrir fjárlagafrv. fyrr í vetur og í umræðunum um vantraust sem hv. þm. Þorsteinn Pálsson flutti ásamt Kvennalistanum og öðrum stjórnarandstæðingum þá hefur þessi ríkisstjórn unnið eftir ákveðinni áætlun. Sú áætlun skiptist í þrjá meginþætti. Í fyrsta lagi björgunaraðgerðir til að forða því efnahagslega hruni sem við blasti þegar ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar fór frá. Í öðru lagi að skapa jafnvægi í öllum helstu þáttum efnahagslífsins svo að Íslendingar gætu á árinu 1991 gengið inn í fjölskyldu þeirra þjóða sem búa við stöðugleika í efnahagsmálum. Í þriðja lagi að hefja á hinu nýja jafnvægisskeiði þá brýnu vinnu að skipuleggja upp á nýtt framleiðslu í sjávarútvegi, landbúnaði og iðnaði. Skipuleggja upp á nýtt verkaskiptingu í verslun, skipuleggja upp á nýtt margvíslega þætti í ríkisfjármálum. Eða með öðrum orðum bara að hrinda í framkvæmd þeim kerfisbreytingum sem hér hafa verið ræddar árum saman en ekki hefur unnist tími eða aðstæður til þess að hrinda í framkvæmd vegna þess að menn voru ýmist að glíma við verðbólgudrauginn eða forða atvinnuvegunum frá efnahagslegu hruni. Í viðræðum sem ríkisstjórnin átti við fulltrúa samningsaðila í nýgerðum kjarasamningum kom það hvað eftir annað fram að ástæðan fyrir því að þeir treystu sér til þess að gera þessa kjarasamninga og leggja þannig sitt af mörkum til þess að Íslendingar gætu á nýju ári búið við langþráð jafnvægi sem við höfum beðið eftir í áratugi væri sá árangur sem náðst hefði af efnahagsaðgerðum ríkisstjórnarinnar, árangur sem endurspeglast í því að við búum nú við raungengi sem atvinnuvegirnir geta unað við. --- Ég ætla ekki hér að rifja upp gagnrýnisorð forustumanna sjávarútvegsins og atvinnulífsins á það ástand sem hér ríkti á haustmánuðum 1988 þegar hv. þm. Þorsteinn Pálsson fór frá. --- Jafnvægisástand sem endurspeglast af því að á peningamarkaðnum hefur skapast algerlega nýtt ástand, sem endurspeglast í því að vextir hafa farið lækkandi, lausafjárstaða bankanna er góð og stórfelld innlend fjármögnun hefur átt sér stað á frjálsum markaði á halla ríkissjóðs. Það eitt endurspeglar jafnvægisástandið að ríkissjóði hefur tekist á frjálsum markaði, ekki með lögþvingunum, ekki með formlega þvinguðum samningum við sjóði eða bankakerfi heldur á frjálsum markaði hér innan lands að afla verulegs hluta lánsfjárþarfar sinnar hér innanlands vegna þess að jafnvægisástandið hafði skapast. Jafnvægisástand sem endurspeglast líka í því að vöruskiptahallinn er horfinn og vöruskiptajöfnuður okkar Íslendinga gagnvart útlöndum er orðinn jákvæður. Þannig mætti lengi telja þær forsendur sem skapast hafa í efnahagslífi Íslendinga á síðustu tólf til sextán mánuðum og gerðu aðilum vinnumarkaðarins kleift að gera þessa kjarasamninga. En það er rétt að minna á að ríkisstjórnin sagði strax sl. haust að það væri ekki verkefni ríkisstjórnarinnar að gera kjarasamningana heldur að skapa þau almennu skilyrði að aðilar vinnumarkaðarins gætu í frjálsum samningum samið um kaup og lífskjör launafólks í landinu og afkomu atvinnuveganna. Það eru kannski stóru tíðindin, hinn mikli árangur sem hér hefur náðst, efnahagslegur og lýðræðislegur, að ríkisstjórn Þorsteins Pálssonar sem varð að binda verkalýðsfélögin með lögum, en skildi samt sem áður atvinnulífið eftir í rúst, stóð frammi fyrir því að hrökklast frá. Hér hefur tekist á fullkomlega lýðræðislegan hátt með frjálsum samningum aðila á vinnumarkaði að festa í sessi stöðugleika í efnahagsmálum og byggja á þeim grundvelli sem ríkisstjórnin hefur lagt án þess að beita lögþvingun með einum eða öðrum hætti. Þetta er hinn stóri lýðræðislegi og efnahagslegi árangur. Það er eðlilegt að forustumenn Sjálfstfl., sem þurftu að beita lögþvingunum og dugði þó ekki, skildu atvinnulífið eftir í rúst og urðu að fara frá, eigi erfitt með að átta sig á því að þessi tímamót hafa hér náðst. Ég vil í þessu sambandi rifja það upp að bæði í umræðu um stefnuræðu forsrh. 23. okt. og í umræðunni um vantraustið sem stjórnarandstaðan flutti á núv. ríkisstjórn 30. nóv., lýsti ég þeim vinnubrögðum sem ríkisstjórnin væri að beita og þeim tímamótum sem væru í nánd. Ég ætla aðeins, með leyfi hæstv. forseta, að rifja það upp hvað ég sagði hér í umræðunni um vantraustið 30. nóv. sl.: ,,Það mætti lengi telja fram þær umtalsverðu breytingar sem nú eru að skapa þau þáttaskil að í reynd stöndum við Íslendingar í dag í þeim sporum að í fyrsta skipti á þessum áratug getum við sagt með sanni að það hafi tekist að skapa hér raungengisstöðu sem gæti staðist á næsta ári með óbreyttu raungengi, stöðugleika í verðlagi, lítilli verðbólgu, 5--6% verðbólgu, jákvæðum viðskiptum við útlönd, lágum vöxtum í samræmi við það sem tíðkast í viðskiptalöndum okkar, jafnvægi í hagkerfinu í heild. Þann möguleika höfum við nú rösku ári eftir að við tókum við mesta efnahagslega stórslysi í hagstjórn Íslendinga í langan tíma.`` Þessi umræða hér í dag að loknum kjarasamningum staðfestir þessi orð. Það er þetta sem hefur gerst. Í frjálsum samningum hafa tugþúsundir launafólks í landinu og fulltrúar atvinnulífsins ákveðið að taka höndum saman við stjórnvöld um að festa þetta jafnvægi í sessi. Mér finnst dálítið skemmtilegt þó ég ætli nú ekki að gera mikið mál úr því, að hv. þm. Þorsteinn Pálsson skuli einmitt hér og í fjölmiðlaummælum sínum nota hin sömu einkunnarorð og ég valdi fyrir stjórnarstefnuna á haustmánuðum þegar ég var að útskýra alla þessa þætti, einkunnarorðin ,,nýr grundvöllur``. Það er nefnilega alveg rétt hjá hv. þm. Þorsteini Pálssyni, þessi nýi grundvöllur hefur verið að myndast. Hann hefur verið að myndast í gengismálum, hann hefur verið að myndast á peningamarkaði, hann hefur verið að myndast í viðskiptum gagnvart útlöndum og hann hefur nú myndast í samskiptum launafólks og vinnuveitenda, í samskiptum bænda og launafólks og vinnuveitenda og í samskiptum þessara aðila við ríkisvaldið. Það er hins vegar alveg ljóst að núv. hæstv. ríkisstjórn ætlar sér ekki að gera sömu mistök og Þorsteinn Pálsson gerði þegar hann var fjmrh., þótt það sé athyglisvert að krafa Sjálfstfl. nú hér á Alþingi er í reynd að endurtaka þessi sömu mistök. Eða með öðrum orðum að auka ríkisútgjöldin og lækka skattana. Það kann að vera að hv. þm. Sjálfstfl. gangi erfiðlega að skilja það en það eru einmitt skattahækkanirnar sem ríkisstjórnin ákvað sem eiga veigamikinn þátt í því að þessi efnahagslegi stöðugleiki hefur náðst. Ef það er eitthvað sem mundi setja hagkerfið hér rækilega úr skorðum, þá væri það að Sjálfstfl. yrði að ósk sinni að lækka skattana um 7 millj. án þess að draga úr ríkisútgjöldunum að sama skapi. Það er auðvitað athyglisvert að í umræðum um fjárlögin setti Sjálfstfl. ekki fram eina einustu tillögu um lækkun ríkisútgjalda, ekki eina einustu tillögu. Og í ræðu sinni hér áðan setti formaður Sjálfstfl. ekki heldur fram neina tillögu um lækkun ríkisútgjalda. Hann treysti sér ekki til þess. Hann skilyrti það þannig að ef og þegar og kannski Sjálfstfl. fengi aðgang að einhverri nefnd gæti verið að Sjálfstfl. kæmi með einhverjar tillögur um niðurskurð ríkisútgjalda, en fyrr ekki. Með öðrum orðum, Sjálfstfl. hefur í dag engar tillögur um lækkun ríkisútgjalda. Þeir hafa að vísu stundum nefnt umhverfismálaráðuneytið og gert mikið úr því. Það eru nú ekki nema einn eða tveir tugir milljóna sem þar er um að ræða. Segir lítið í þessa sjö milljarða skattalækkun sem Sjálfstfl. ætlar að framkvæma. Það er þess vegna auðvitað alveg ljóst að varnaðarorð aðila vinnumarkaðarins, að ríkisstjórnin og Alþingi yrðu að forðast mistök Sjálfstfl. 1986--1987, hafa verið orð að sönnu. Því ummæli Sjálfstfl. bæði hér á Alþingi og utan þings um þessa kjarasamninga og stjórnarstefnuna gefa rækilega til kynna að það er full ástæða til þess að óttast það hvað muni ske ef þeim flokki verður aftur hleypt að því verki að framkvæma sína stefnu eins og hann hafði forræði á 1986 og 1987.

Hverjir voru þá í ríkisstjórn?

Hv. þm. Friðrik Sophusson veit fullkomlega hverjir voru þá í ríkisstjórninni. En það er nú ekki stórmannlegt hjá honum að reyna að skjóta sér á bak við Framsfl. eða Alþfl. í þeim efnum.

Voru þeir í ríkisstjórn?

1986 og 1987, að sjálfsögðu voru þeir í ríkisstjórn, fyrst Framsfl. og svo Alþfl. 

Eru þeir orðnir svona trúverðugir allt í einu?

Ja, það er nú þannig, hv. þm. Guðmundur H. Garðarsson, að í röðum vinnuveitenda eru ýmsir ágætismenn sem hafa lært mikið af reynslunni og sem útskýrðu það rækilega fyrir okkur ráðherrunum hvað þeir hefðu lært af hinni röngu efnahagsstjórn 1986 og 1987. Hvað þeir hefðu lært af því hvernig fyrst í fjármálaráðherratíð Þorsteins Pálssonar og síðan í forsætisráðherratíð hans, kjarasamningarnir 1986 voru eyðilagðir. Ég efast ekkert um að þessir sömu háttvirtu menn eru alveg fúsir að flytja þann fyrirlestur fyrir þingflokki Sjálfstfl. Staðreyndin er nefnilega sú að eftir að hafa tekið við efnahagskerfi Íslendinga í rúst á haustmánuðum 1988 blasir nú við sá árangur að á þessu nýbyrjaða ári stendur íslenska þjóðin í þeim sporum að tekist hefur með samstilltu átaki ríkisstjórnar og fjölmennustu samtaka fólksins í landinu að flytja Íslendinga inn í samfélag siðaðra þjóða í efnahagsmálum þar sem jafnvægi og stöðugleiki og framfarir til að bæta lífskjörin setja svip sinn á efnahagsstarfsemina alla. Eins og fram kom hjá hæstv. forsrh. þá hefur ríkisstjórnin ákveðið að gera sitt til þess að stuðla að því að þessi árangur verði í höfn á samningstímabilinu. Bæði með því að draga úr ríkisútgjöldum og vinna þannig að niðurskurði ríkisútgjalda á næstu vikum og mánuðum og hins vegar með því að tryggja sem mest innlenda fjármögnun á halla ríkissjóðs, til þess að koma í veg fyrir erlendar lántökur sem gætu aukið þensluna og sett efnahagslífið úr skorðum. Ég vil, vegna orða hv. þm. Þorsteins Pálssonar, ítreka það sem hæstv. forsrh. sagði hér áðan að fulltrúum launafólks og vinnuveitenda voru afhentar forsendur fjárlaganna og áform um útgjaldahækkanir ríkisfyrirtækja og þeir gerðu kjarasamninginn á grundvelli þessara gagna. Gagna sem gefin voru út m.a. 28. jan. og eru hér á tveimur fylgiskjölum, fskj. I og fskj. II og sjálfsagt að afhenda Sjálfstfl. og öðrum stjórnarandstöðuþingmönnum þessi gögn. Í þessum gögnum kemur m.a. fram að hækkun bifreiðagjaldsins um 83% 1. mars á að skila 650 millj. og hefur 0,3% áhrif á vísitölu og það er líka rakið hver á að vera hækkun Ríkisútvarpsins 1. júlí og 1. okt., hver á að vera hækkun Áburðarverksmiðjunnar 1. maí, hver á að vera hækkun Pósts og síma 1. febr., 1. maí og 1. ágúst, hver á að vera hækkun Sementsverksmiðjunnar 1. febr. og 1. maí, hver á að vera hækkun bensíngjaldsins 1. apríl og 1. ágúst, hver á að vera hækkun þungaskattsins 1. júlí, hver á að vera hækkun bifreiðagjaldsins 1. mars og 1. júlí, hver á að vera hækkun áfengis og tóbaks og enn fremur tekjuskattur á orkufyrirtæki. Virðulegi forseti. Það verður að leggja á það áherslu hér að í samningunum voru ekki gerðar neinar athugasemdir við þessar hækkanir nema sú ósk að ríkisstjórnin mundi breyta einhverjum af þessum tölum, sem eru margar og margbreytilegar, þannig að það jafngildi 0,3% í framfærsluvísitölu frá og með febrúarmánuði. Allar aðrar hækkanir eru forsendur kjarasamninganna og það sýnir þess vegna best hvað hv. þm. Þorsteinn Pálsson hefur lítið kynnt sér málið eða vill temja sér ómerkilegan málflutning að telja að það sé krafa aðila vinnumarkaðarins í þessum kjarasamningum að hækkun bifreiðagjaldsins sé tekin til baka. Það er engin slík krafa. Það getur verið einn af fjölmörgum möguleikum sem til álita koma, en það getur líka komið til álita breyting á bensíngjaldi, það getur líka komið til álita breyting á gjaldskrám ríkisfyrirtækja eða einhverjir aðrir skattar eða gjöld sem lögð eru á. Það eina sem sett var fram var að það jafngildi 0,3%. Það er þess vegna misskilningur sem fram kom hjá hv. þm. og öðrum að samið hafi verið um það að engar hækkanir yrðu hjá Ríkisútvarpinu, Pósti og síma eða þeim fyrirtækjum sem ég nefndi né heldur að engar hækkanir yrðu á bensíngjaldi, bifreiðagjaldi eða öðrum þessum þáttum og það er auðvitað mjög mikilvægt að þeir sem fjalla um kjarasamningana hér geri sér skýra grein fyrir um hvað er verið að ræða. Ríkisstjórnin mun að sjálfsögðu standa við það fyrirheit sitt að einhverjum af þessum ákvörðunum verði breytt á þann veg að það jafngildi 0,3% í framfærsluvísitölu. Það verður ákveðið núna á næstu 1--2 vikum hvernig það verður gert og þegar það liggur fyrir munu allar hinar ákvarðanirnar standa og um það er fullt samkomulag, bæði við samtök launafólks og samtök atvinnurekenda. Það er líka misskilningur, virðulegi forseti, að sú ákvörðun að leggja til að orkufyrirtækin greiði tekjuskatt eins og önnur fyrirtæki jafngildi 30--40% hækkun á orkugjaldi. Það hefur ekkert slíkt staðið til. Það hefur ekkert slíkt frv. verið lagt fram og í Ed. fara nú fram umræður um þetta frv., sem er stjfrv., eins og önnur stjfrv. þótt einstakir ráðherrar eða þm. hafi gert athugasemd við tæknilega útfærslu þess máls. Virðulegi forseti. Á fundi ríkisstjórnarinnar í morgun lagði ég fram, eins og fram kom hjá forsrh., tillögur um það hvernig mætti taka á breytingum í útgjöldum ríkissjóðs í kjölfar á þessum kjarasamningum. Það var ákveðið að þær tillögur verði skoðaðar af ráðuneytunum næstu daga og ég mun eiga viðræður við fulltrúa stjórnarflokkanna í fjvn. og síðan munu þingflokkarnir fjalla um þetta mál þannig að á næstunni mun koma fram hér á Alþingi frv. um þetta efni. Aðalatriði þessa máls er hins vegar þetta: Þessari ríkisstjórn hefur í góðri samvinnu við aðila vinnumarkaðarins tekist að leggja hér grundvöll að nýju jafnvægisástandi í íslensku efnahagslífi. Að þessu leyti hefur sú verkáætlun sem ríkisstjórnin lagði á sl. ári gengið upp. Það er mjög mikilvægt að Alþingi allt taki síðan þátt í því á þessu ári og því næsta að tryggja það að þessi árangur verði festur í sessi þannig að árið 1990 verði ekki eina árið þar sem Íslendingar búi við jafnvægisástand í efnahagsmálum heldur verði þetta upphafið að afgerandi þáttaskilum í stjórn íslenskra efnahagsmála.

Forseti (Guðrún Helgadóttir) Fyrir stundu var haldinn fundur með forsetum þingsins og þingflokksformönnum. Þar náðist eftirfarandi samkomulag um fundahald hér í dag: Þessum fundi verður nú frestað og þegar í stað settur fundur í Nd. þar sem tekið verður til að nýju við það mál sem á dagskrá var þegar þeim fundi var frestað í dag. Náist að ljúka því máli fyrir kvöldverðarhlé má gera ráð fyrir að kvöldfundur verði nema menn treysti sér til að þessari umræðu ljúki í síðasta lagi fyrir kl. 8. --- Fundarhlé.

Málmfríður Sigurðardóttir Virðulegi forseti. Nú að nýafstaðinni kjarasamningagerð hljóta menn að standa við og reyna að meta árangur þess sem gerst hefur. Það er ljóst að um þessa samninga er víðtækara samkomulag en áður hefur gerst þar sem að því standa aðilar vinnumarkaðarins, opinberir starfsmenn, Stéttarsamband bænda, bankarnir og ríkisvaldið. Samfylking á þennan máta hefur aldrei fyrr tekist á landi okkar og hvernig til tekst með framkvæmd og niðurstöður veltur augljóslega á því að enginn hlekkur samfylkingarinnar bili og enginn hlekkur í samkomulaginu og framkvæmdinni. Yfirlýst markmið samninganna eru að draga úr verðbólgu, stöðva kaupmáttarfall, tryggja kaupmátt launa og koma á stöðugleika í atvinnulífi og treysta atvinnu. Öll þessi markmið hafa verið uppi við samningagerð svo lengi sem elstu menn muna en árangurinn verið misjafn, einkum þó í glímunni við verðbólguna. Treysta menn því nú að þessum markmiðum verði náð fremur en áður? Aðferðirnar til að ná markmiðunum virðast mér þó nokkuð í lausu lofti og sumar varla líklegar til að ná fram að ganga. Nefna má baráttuna við vextina sem hafa að vísu nokkuð þokast niður á við að undanförnu en þó engan veginn í þeim mæli sem ríkisstjórnin boðaði að skyldi verða þegar hún settist að völdum. Er ástæða til að ætla að það takist nú fremur en áður að ná vöxtunum niður að því marki sem ætlað er? Raunvextir eru enn mjög háir og verða sýnilega enn um sinn. Þessir samningar eru á þann veg að í mínum huga vekja þeir fleiri spurningar en svarað er og í máli hæstv. forsrh. hér fyrr í dag var engum spurningum svarað, menn taki eftir því. Það er athugandi, að hvað varðar stefnu í gengismálum er sýnilega verið að lofa hlutum sem mjög erfitt er að standa við ef ytri aðstæður breytast. Bændur hafa fallist á að búvöruverð til þeirra breytist ekki fram að 1. des. ef forsendur kjarasamninganna halda. Ríkisstjórnin ábyrgist að verð til verslana hækki ekki. Hvernig ætlar ríkisstjórnin að koma í veg fyrir verðhækkanir ef verslunaraðilar telja þess þurfa? Það eru ótal fyrirheit og loforð í þessum samningum sem eru öll svífandi í lausu lofti eins og ávallt hefur verið við kjarasamningagerð og engan veginn verður séð að hægt sé að standa við. Enda hefur raunin of oft orðið sú að fyrirheit og loforð við samninga hafa ekki haldið og því eru uppi efasemdir um að allt gangi eftir sem þeir samningar boða. Það var gert samkomulag við ríkið um að opinber fyrirtæki hækki gjaldskrá sína minna en áætlað var. Þarna er gripið inn í gildandi fjárlög þar sem stofnunum var gert í fjárlögum að þenja bogann til þess ýtrasta við skil á sértekjum. Það er augljóst að fái þær ekki að hækka gjaldskrár svo sem ætlað var riðlast allar rekstraráætlanir þeirra og ríkið hlýtur að verða af sértekjum í einhverjum mæli. Hvernig verður því mætt þegar fjárlögin og forsendur þeirra fara meira og minna um allan völl? Í samningunum er gert ráð fyrir að sveitarfélög endurskoði gjaldskrár sínar. Það hefur komið glöggt í ljós í allri umræðu á undanförnum mánuðum að sveitarfélög í landinu eru yfirleitt mjög illa stæð, með örfáum undantekningum. Ég fæ ekki séð að þau séu yfirleitt fær um að mæta því að tekjur þeirra dragist enn saman. Dragi þau úr framkvæmdum eykst atvinnuleysi. Lækki þau útsvarsálagningu kunna þau að tapa rétti til framlaga úr Jöfnunarsjóði og hvað eiga þau þá að skera niður? Bændur hafa, eins og ég vék að áðan, fallið frá launahækkunum og taka á sig kostnaðarhækkanir til 1. des. Þá má minna á að við fjárlagaafgreiðslu benti stjórnarandstaðan ítrekað á að ætlaði ríkisstjórnin að standa við loforð sem þá voru uppi um að búvöruverð hækkaði ekki til neytenda eftir áramót, þá vantaði 300--400 millj. inn í fjárlögin. Þessu var aldrei ansað af stjórnarliðum og því vil ég mótmæla að þetta fé verði talið til kostnaðar við kjarasamningana. Þetta var og er vanáætlun á fjárlögum. Ég fæ ekki séð annað en bændur hljóti að leggja mjög hart að sér við þessa samninga. Þeir standa nú á þessum árum í erfiðum búháttabreytingum og bændur hafa mjög mismunandi tekjur. Nægir í því sambandi að minna á að 40% af búum bera ekki nema eitt ársverk eða minna. Hvernig verða kjör þessara manna við þessa samninga? Kjarasamningar byggja á því að verðlagsáætlun og áætlun um kaupmátt standist. Fari hún úr skorðum kemur til kasta launanefndar og hvert er vald hennar? Verða úrskurðir hennar e.t.v. aðeins teknir sem vinsamlegar ábendingar til stjórnvalda? Verður yfirleitt eitthvað gert með ábendingar og úrskurði? Ef ekki er samkomulag innan launanefndar þá eru allir samningar lausir. Það er augljóst að yfirlýstur grundvöllur þessara kjarasamninga, minnkandi verðbólga, lækkandi vextir og stöðugt gengi, hann er valtur. Allt veltur á því að enginn hlekkur bili í þessu víðtæka samkomulagi sem náðist. Bresti einn af þessum hlekkjum er allt farið út um þúfur og þá situr láglaunafólkið uppi með það að hafa samið um léleg kjör til langs tíma. Í þessum samningum reynir vitanlega fyrst og fremst á ríkisstjórnina. Hennar hlutur er stærstur. Þar reynir á samstöðu og samheldni sem aldrei fyrr. Störf ríkisstjórnarinnar hafa hingað til einkennst af sundurlyndi og flumbrugangi og er þessa nauðsynlegu samstöðu að finna þar nú? Það er ein spurningin enn sem ósvarað er. Ég vil aðeins víkja að því hvernig þessir samningar koma við láglaunafólkið, það fólk sem þessir samningar snúa að. Það er samið á mjög hógværum nótum af þeirra hálfu sem semja fyrir þetta fólk. Það er samið um kaupmáttarrýrnun. Það hefur aftur á móti hvergi komið fram enn þá hverjir eiga að bera kostnaðinn af þessum samningum. Verður ráðist að velferðarkerfinu? Kemur kostnaðurinn fram í þyngri álögum á það fólk sem verið er að semja við um smánarlaun. Smánarlaun eru hér skjallega viðurkennd með ákvæðinu um láglaunabætur. Þessar bætur, svo lúsarlegar sem þær eru, eru nefnilega viðurkenning á því að hér séu greidd laun sem eru langt undir því að duga til lífsviðurværis. Hver er hér inni sem treystir sér til að lifa af 60 þús. kr. launum eða minna og greiða 30--40 þús. kr. í húsaleigu sem er algengasta markaðsverðið? Í atvinnuleysinu bætir fólk ekki tekjurnar með því að vinna fleiri en eitt starf því að störf er ekki hægt að fá. Láglaunafólkið, hvaða fólk er það? Það eru konur fyrst og fremst og nú er þeim gert að lifa á hungurmörkunum á þessu ári og fram á það næsta. Þær eiga að vera burðarásinn í því marglofaða jafnvægisástandi sem samningaaðilarnir telja sig vera að skapa við títtnefnda samninga. Sífellt er klifað á því jafnvægi sem þurfi að skapast til þess að við séum samkeppnisfær með tilliti til samninga við EB og EFTA. Láglaunafólk þessa lands, sem er aðallega konur, hefur undanfarin ár sífellt verið að taka á sig kjaraskerðingar til að svokallað jafnvægi skapist innan lands. Nú er þessum sömu láglaunahópum ætlað að taka á sig kaupmáttarskerðingu til að skapa eitthvert alþjóðlegt jafnvægi. Það eru láglaunakonurnar í landinu sem eiga að bera það uppi, jafnvægi, stöðugleika, ,,hóflegt atvinnuleysi`` og fátækt.

Karl Steinar Guðnason Hæstv. forseti. Gerð merkilegra kjarasamninga er nýlokið og stóðu þar margir að verki. Kjarasamningar þessir eru óvenjulegir að því leyti að nú er samið fyrir alla þjóðina ef svo mætti segja, ekki einn og einn einstakan hóp. Því er gjarnan haldið fram í fjölmiðlum að það hafi komið galdrakarl að vestan og lostið töfrasprota sínum á Karphúsið og leyst öll mál. Ég vil upplýsa það hér að það er mikill misskilningur. Þessir kjarasamningar eru verk fjölmargra manna víðs vegar að af landinu. Aldrei nokkurn tíma hefur verið haft samráð við eins marga og nú. Alþýðusamband Íslands hélt fundi um landið allt með trúnaðarmönnum og stjórnarmönnum verkalýðsfélaga þar sem það var unnt vegna veðurs eða annars og má reikna með að yfir 1000 manns hafi verið kallaðir til ráða á þessum vettvangi. Á þessum fundum voru ræddar tvær leiðir. Eigum við að fara gömlu leiðina eða eigum við að fara nýja leið, var spurningin sem lögð var fyrir fólkið. Þeir sem fundi sóttu frá hendi verkalýðshreyfingarinnar, þ.e. Alþýðusambandsins, drógu upp meginmarkmiðin sem voru: Í fyrsta lagi að draga úr verðbólgu, stöðva kaupmáttarfallið, tryggja kaupmáttinn, bæta stöðu þeirra tekjulægstu, koma á stöðugleika í atvinnulífinu og treysta atvinnu. Þetta væru þau markmið sem vörðuðu nýja leið. Verkafólk um allt land þekkir gömlu leiðina. Leið verðbólgu og óráðsíu, leið sem farin hefur verið hvað eftir annað sl. áratugi, en ætíð hefur endað með skelfingu, ætíð hefur endað á þann hátt að þeir sem verst eru settir hafa orðið verr settir. Menn vildu greinilega fara nýja leið. Kaupmáttarhrapið hefur vissulega verið erfitt fyrir margan, en menn gera sér grein fyrir því að staða atvinnulífsins er og hefur verið óvenjuslæm á undanförnum árum. Menn spurðu: Hvernig ætlið þið að ná þessum markmiðum? Og því var svarað á þann hátt að halda bæri gengi krónunnar stöðugu, hækka yrði laun innan þeirra marka sem gengið þyldi, hafa rauð strik og launanefnd, halda búvöruverði óbreyttu út árið, lækka vexti og draga úr verðhækkunum á opinberri þjónustu. Á fundunum sem ég vitnaði í var oft spurt: Er að treysta nokkru í þessum efnum? Við höfum reynsluna frá 1986. Þá bundu menn miklar vonir við þá samninga og við sem í þessu stóðum vorum vissulega vongóðir um árangur. En það verður að segja hverja sögu eins og hún er að sú tilraun mistókst að mestu leyti. Ég ætla ekki hér að karpa um það hvers vegna það var. Það verður vafalaust gert af öðrum en staðreyndin var sú að sporin frá 1986 hræddu menn, menn voru brenndir. Og ekki aðeins fólkið á fundunum heldur verkalýðsforingjarnir líka. Menn ræddu um það við undirbúning þessara kjarasamninga hvernig menn gætu lært af mistökunum frá 1986. Þá var verkalýðshreyfingin ein að verki. BSRB tók ekki þátt í þeim samningum og engir aðrir en atvinnurekendur og Alþýðusambandið. Það tókst eftir mikla vinnu að ná þessum þáttum öllum saman eða þeim samtökum sem síðan gengu sameinuð að verki. Það var rætt við bændur um að taka þátt í kjarasamningunum með því að halda heildsöluverði landbúnaðarvara stöðugu og auðvitað þá með þátttöku ríkisvaldsins og niðurstaða náðist í þeim efnum, vissulega viðunandi niðurstaða. Það var rætt við bankana og þeir tóku tilmælum þessara samtaka vel. Síðan var unnið að því að BSRB og ASÍ gætu orðið samstiga í því að ræða við vinnuveitendur og það tókst líka. Þannig má ætla vegna þessarar miklu samstöðu að betur takist til í þessum efnum en áður. Það má ætla að það takist að sigla fram hjá þeim skerjum sem vissulega eru fyrir hendi nú. Þetta verður vandasöm sigling, en hún verður líka að takast. Það hefur verið deilt um það hér eða nokkuð rætt um það hvaða kostnað ríkissjóður beri af þessum kjarasamningum og ber mönnum ekki alveg saman um það. Ég tel, eins og fleiri gera reyndar hér, að fjárlög hafi ekki sýnt sína réttu mynd og þar hafi verið vanáætlað til ýmissa þátta sem mönnum mátti vera ljóst fyrir löngu síðan. Verkalýðshreyfingin krafðist úrbóta í nokkrum félagslegum málum, málum sem lúta að lífeyrissjóði verkafólks og málum er lúta að ríkisábyrgð á launum og náðist samkomulag við ríkisstjórnina í þeim efnum. Hvað varðar lífeyrissjóðina eða tekjutryggingu, þá er það að segja að stefna stjórnvalda á undanförnum árum hefur haft í för með sér að sífellt meiri byrði hefur verið lögð á lífeyrissjóðina. Það fólk sem greitt hefur 10% af launum sínum í lífeyrissjóð hefur í litlu notið þess umfram þá sem ekkert hafa greitt og vildu menn breyta þessu nú, stíga fyrsta skrefið. Reyndar er það svo í dag eða var fyrir gerð þessara kjarasamninga að kona eða karl sem unnið höfðu í 18 ár og greitt 10% af sínum launum í lífeyrissjóð fengu aðeins nokkur hundruð kr. meira úr lífeyrissjóðnum en maður sem aldrei hafði verið í lífeyrissjóði. Þetta gengur vissulega ekki til lengdar og á sinn þátt í því að gera lífeyrissjóðina svo óvinsæla sem þeir eru í raun meðal launþega vegna þess að menn segja sem satt er, að þeir skipti þá litlu máli meðan svona er. Ég er þeirrar skoðunar að heildarkostnaður ríkisins vegna þessara kjarasamninga sé á bilinu 500--600 millj. Hitt má segja að sé vegna vanáætlana á fjárlögum og út af fyrir sig væri ósanngjarnt að kenna verkalýðshreyfingunni um eða tengja það við hana að nú þarf uppskurð á fjárlögum. Það er ósanngjarnt vegna þess að vandi ríkissjóðs er ekki nema að hluta vegna þeirra fyrirheita sem ríkisstjórnin hefur tekið að sér að efna. En það verður vissulega að taka til hendi. Staðreyndin er sú að nú verður að taka á til þess að forsendur kjarasamninganna haldist. Það verða erfiðar aðgerðir og sjálfsagt sársaukafullar fyrir marga. Ég tel að ríkisstjórnin sem slík eigi að taka á sig rögg og stuðla að því að sparnaður og niðurskurður geti átt sér stað þar sem þess þarf til þess að fjármagna þá vanáætlun sem ég var að tala um og þau fyrirheit sem líka hafa verið gefin. Mér hafa komið á óvart yfirlýsingar einstakra ráðherra hvar þeir lýsa því yfir að það megi ekki skera hjá þeim. Mér finnst það hálfnöturlegt að það skuli eiga sér stað. Þarna verða allir að taka til hendi og þeir sem ekki taka þátt í því eiga bara að segja af sér, eiga að fá sér aðra vinnu. Það er reyndar atvinnuleysi í landinu en ég vænti þess að þeir kjarasamningar sem við vorum nú að gera dragi úr atvinnuleysi. Það fer væntanlega ekki fram hjá neinum að til þess að þessir samningar geti staðist þurfa allir að taka þátt í því að láta þá takast. Það verða allir að taka saman höndum. Þar má enginn láta sitt eftir liggja. Þetta eru samningar, eða kjarasáttmáli, sem gilda fyrir alla þjóðina, samningar sem vaxtalækkun fylgir, lækkun verðbólgu, stöðvun á hækkun verðlags, sem þýðir það að allir muni njóta góðs af. Þá aðila sem ekki ætla að vera með og klifra uppi á bakinu á láglaunafólkinu verður að taka sérstökum tökum. Nokkuð hefur verið rætt um þátt ríkisstjórnarinnar í þessum kjarasamningum og það má náttúrlega ljóst vera, eins og ég var að segja í upphafi máls míns, að enginn einn aðili hefur gert þessa kjarasamninga. Ég fullyrði hins vegar að vinsamleg viðbrögð ríkisstjórnarinnar gegndu lykilhlutverki í því að þessir kjarasamningar náðust. Þær aðstæður sem nú eru fyrir hendi í efnahagsmálum hafa gert það að verkum að unnt var að gera þessa kjarasamninga. Ég minni þó á að ekkert má út af bregða. Þar þurfa allir að vera með, þ.e. að láta þessa samninga verða að veruleika og þær hugmyndir og fyrirætlanir sem þar koma fram. Ef það tekst eygjum við von um betri framtíð, betra mannlíf, blómlegra atvinnulíf og getum vænst betri hags almennings í landinu. Ég vænti þess að allir landsmenn geti tekið þátt í því að reyna það.

Hagstofuráðherra (Júlíus Sólnes) Virðulegi forseti. Á þessum tímamótum langar mig til að fara aðeins í forsögu þessa máls þó að ég sé ekki í sjálfu sér áhugamaður um að rekja mjög stjórnmálasögu liðinna ára og karp um hvað var gert fyrir mörgum árum í hinni eða þessari ríkisstjórn. Ég hef meiri áhuga á að ræða um framtíðina. Í þessu tilviki langar mig þó til að gera aðeins undantekningu á og fara aftur til sumarsins 1988, nánar til tekið síðla sumars 1988 þegar forstjóranefndin svokallaða lauk störfum, en formaður hennar, eins og allir muna, var núverandi formaður Vinnuveitendasambands Íslands, Einar Oddur, sem kallaður hefur verið bjargvætturinn. Tillögur forstjóranefndarinnar, sem ég tel að núverandi formaður Vinnuveitendasambandsins hafi kannski verið aðalhugmyndasmiður að, gekk út á það að farin skyldi svokölluð niðurfærsluleið, þ.e. laun skyldu lækkuð og síðan yrði reynt að lækka skatta og verðlag á móti. Þessi hugmynd þótti mjög byltingarkennd og henni var síðan algjörlega hafnað af þáv. forsrh., hv. þm. Þorsteini Pálssyni, sem í raun lýsti algjöru vantrausti á niðurstöður þessarar nefndar og þar með á þeim hugmyndum sem formaður nefndarinnar hafði þar með lagt fram. Við í okkar flokki hugleiddum mjög þessar tillögur og töldum að þarna væri lagður grundvöllur að hugmyndafræði sem væri sjálfsagt að athuga nánar. Við gátum að vísu ekki sætt okkur við að svokölluð mínusleið yrði farin heldur ræddum við þá það sem ég mundi vilja kalla núlllausnina, þ.e. við vorum sammála um það þegar við ræddum þessa tillögu í þingflokki Borgfl. á þessum tíma að það væri hægt að laga þessa tillögu lítillega til: Í stað þess að lækka laun skyldu laun standa í stað og á móti skyldu skattar og framfærslukostnaður heimilanna lækka. Allir muna hvernig fór. Ríkisstjórn undir forustu Þorsteins Pálssonar hrökklaðist frá í kjölfarið á þessum atburðum og það með þeim hætti, sem allir muna, að atvinnulíf landsmanna, sérstaklega þó sjávarútvegsfyrirtækin úti um allt land, var nánast í rúst. Þegar fyrri ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar á þessu kjörtímabili var mynduð í september 1988 tengdist Borgfl. þeim stjórnarmyndunarviðræðum og fylgdist mjög náið með undirbúningi að stjórnarmynduninni. Borgfl. kom þannig á framfæri sínum sjónarmiðum og var með í því að móta þann málefnasamning sem þá var í undirbúningi. Það varð þó ekki úr því að Borgfl. tæki sæti í þeirri ríkisstjórn, eins og allir muna, og skal ég ekkert rekja þá atburði sérstaklega, en það sem kannski meira máli skiptir er það að Borgfl. var þá sammála því að óumflýjanlegt væri að fara út í víðtækar björgunaraðgerðir til að koma í veg fyrir að atvinnulíf landsmanna hryndi algjörlega í rúst eftir þá stjórnarstefnu sem Sjálfstfl. hafði beitt sér fyrir í ríkisstjórninni þar á undan. Því var það að Borgfl. tók þá ákvörðun að hann mundi stuðla að því að svokölluð bráðabirgðalög ríkisstjórnarinnar sem voru til umræðu og afgreiðslu í þinginu um áramótin 1988--1989 skyldu ná fram að ganga, en forsrh. í þeirri stjórn, Steingrímur Hermannsson, hafði þá lýst því yfir að ef þau yrðu felld mundi sú stjórn að sjálfsögðu verða að segja af sér og þá yrði að sjálfsögðu að boða til nýrra kosninga. Fyrir þetta hlutum við miklar óvinsældir og kynti Sjálfstfl. að sjálfsögðu óspart undir þeim vegna þess að hann kennir, og gerir reyndar enn þann dag í dag, einfaldlega Borgfl. um það að hann skuli ekki vera við stjórnvölinn nú. Hins vegar spyr ég: Til hvers ætti í raun Sjálfstfl. að vera við stjórnvölinn í þessu landi? Ég hef verið að velta því fyrir mér hvað Sjálfstfl. hefur haft fram að færa í stjórnmálaumræðunni á Íslandi síðustu vikur? Það er eitt mjög merkilegt mál sem Sjálfstfl. hefur haft fram að færa í stjórnmálaumræðu á Íslandi undanfarnar vikur. Það er að fjargviðrast út af því að það skuli vera skíðabogar á þeim bíl sem hefur verið keyptur til umhverfisráðuneytisins. Annað hefur Sjálfstfl. ekki haft fram að færa í stjórnmálaumræðu á Íslandi undanfarnar vikur. Hvernig hefði nú farið ef Borgfl. hefði á þessum tímapunkti þóknast vilja Sjálfstfl., sem taldi nánast að Borgfl. bæri hreinlega skylda til að hegða sér inni á Alþingi eins og Sjálfstfl. segði fyrir um, og hefði hjálpað Sjálfstfl. við það að fella ríkisstjórnina sem þá sat? Þá hefðu væntanlega orðið kosningar einhvern tíma í mars 1989 og ég geri ráð fyrir að ný stjórn, væntanlega undir forustu Sjálfstfl., hefði þá tekið við völdum einhvern tíma í maímánuði 1989. Þetta er sú atburðarás sem ég tel að hefði verið ákaflega líkleg hefði þetta farið á þann veg sem ég er hér að lýsa. Ég er ekki í nokkrum vafa um að við stæðum þá núna og horfðum á það ástand í þjóðfélaginu að hér væri sennilega lítið sem ekkert atvinnulíf utan höfuðborgarsvæðisins. Ég geri ráð fyrir því að verðbólga væri einhvers staðar á bilinu 100--150%, eitthvað þar um bil, og ég veit eiginlega ekki hvað við værum að ræða hér á Alþingi. Ástandið væri svo skelfilegt að ég þori ekki að hugsa þá hugsun til enda. Ég held því að þjóðin eigi Borgfl. mikið að þakka, að hann tók þá ákvörðun að styðja bráðabirgðalög ríkisstjórnarinnar og koma í veg fyrir það hrun sem annars hefði orðið í atvinnulífinu ef Sjálfstfl. hefði fengið vilja sínum framgengt á þeim tímapunkti. Ég get út af fyrir sig rakið lauslega afskipti okkar af málum eftir að þessu var lokið, en við tókum, eins og allir muna, þátt í viðræðum við þáv. ríkisstjórnarflokka í janúar 1989 til þess að fjalla um það hvort næðist samkomulag um aðild Borgfl. að nýrri ríkisstjórn, svokallaðri fjögurra flokka ríkisstjórn, þeirra fjögurra flokka sem nú mynda ríkisstjórn. Ekki náðist samkomulag um þátttöku Borgfl. í slíkri ríkisstjórn. Það strandaði m.a. á því að þáv. stjórnarflokkar voru ekki reiðubúnir að fara þá leið sem Borgfl. lagði til í janúar 1989, en það var núlllausnin; að fara út í kjarasátt, lækka skatta og lækka framfærslukostnað heimilanna og ná þannig kjarasamningum sem hefðu engar launahækkanir í för með sér. Þá þegar lögðum við til þessa leið en um hana varð ekki samkomulag. Við lögðum til í þessum viðræðum að kallað yrði á forustumenn launþegahreyfingarinnar í landinu og þeir hafðir með í ráðum um það að ná þessari lausn, en því miður náðist ekki samkomulag um það að fara þessa leið þá og þar af leiðandi varð ekkert frekar úr slíkum hugmyndum fyrir ári síðan. Ég tel að þá hafi verið gerðir óskynsamlegir kjarasamningar sem höfðu verulegar kauphækkanir í för með sér og leiddu aftur á móti til að verðbólga fór vaxandi og verulegur halli varð á ríkisbúskapnum. Á þessum tíma lögðum við, og höfum reyndar alla tíð lagt, verulega áherslu á það að ná niður matvælaverðinu og framfærslukostnaði heimilanna. Það er í sjálfu sér lykillinn að því að hægt sé að ná hér skynsamlegum kjarasamningum hverju sinni. Þess vegna héldum við þeim málflutningi áfram sumarið 1989 þegar við tókum aftur upp viðræður við þáv. stjórnarflokka. Ég verð að segja að það olli mér miklum vonbrigðum hvað við fengum litlar undirtektir undir þann málflutning og okkur fannst stundum sl. sumar að við stæðum einir um þá kröfu að matvælaverð yrði lækkað, það yrði að koma matvælum í lægra skattþrep og sjá til þess að framfærslukostnaður heimilanna lækkaði með þeim hætti. Haustið 1989 náðist svo loksins samkomulag um stjórnarþátttöku Borgfl. í nýrri stjórn sem var mynduð 10. sept. sl. og hafði einmitt það að leiðarljósi að lækka matvælaverðið og taka upp nýtt lægra skattþrep í væntanlegum virðisaukaskatti, þ.e. þannig að hefðbundin matvæli færu í lægra skattþrep á svokölluðu framleiðslustigi sem þýðir varanlega lækkun á hefðbundnum matvælum sem er óháð niðurgreiðslum hverju sinni. Þó að ég hafi alls ekki verið ánægður með þennan árangur og hefði viljað ná miklu lengra var þetta þó skref í rétta átt og ég hef oft vikið að því áður að þarna náðu þó 5 þingmenn Borgfl. meiri og betri árangri en 18 þm. Sjálfstfl. höfðu náð áður. Í stjórnarsáttmálanum sem þá var gerður var sömuleiðis samið um breyttar áherslur í efnahagsmálum sem nú hafa verið að ganga fram og leiða m.a. af sér að ástand hér, bæði í atvinnumálum og í efnahagsmálum almennt, er nú annað og betra en var áður. Því miður kom launþegahreyfingin of seint með sínar kröfur og hugmyndir um tvö skattþrep í virðisaukaskatti því að það var ekki fyrr en að þessari stjórnarmyndun lokinni að upphófst mikill söngur launþegahreyfingarinnar í landinu og reyndar bændasamtakanna um að nú bæri að taka upp tvö þrep í virðisaukaskatti, en það kom of seint vegna þess að það var búið að ganga frá stjórnarsáttmálanum. Hefðum við fengið þær undirtektir fyrr sem síðar urðu er ég ekki í nokkrum vafa um að þá hefði náðst samkomulag um tvö þrep í virðisaukaskatti með enn þá meiri lækkun á matvælum en varð. En við fáum að sjálfsögðu tækifæri til þess að ræða þá hluti síðar. Með þessari afstöðu Borgfl. veturinn 1988--1989 hefur skapast þetta tækifæri sem nú blasir við í þjóðmálum okkar Íslendinga, að ná hér varanlegum árangri í efnahagsstjórn og í atvinnumálum yfirleitt og því ber að fagna. Ég vil taka undir með þeim ræðumönnum sem hér hafa talað á undan mér að nú ríður á að samvinna allra þeirra aðila sem standa að þessu samkomulagi verði sem best. Við verðum öll að hjálpast að við að tryggja það að þessir samningar geti haldið. Ríkisstjórn, vinnuveitendur, launþegar, bændur, fulltrúar banka, og öll þjóðin verður að standa vörð um þessa samninga og tryggja það að markmið þeirra nái fram að ganga. Að því loknu getum við hafið það mikla og stóra verkefni sem hlýtur að vera fram undan hjá þessari þjóð, en það er að endurskoða allan ríkisbúskapinn og einfalda ríkiskerfið, stokka það allt saman upp, ná útgjaldalækkun ríkissjóðs með þeim hætti, skera niður óþarfleg útgjöld og reyna, eins og ég segi, að einfalda ríkiskerfið og ná sparnaði með þeim hætti. Það var ekki, þrátt fyrir það sem margir halda fram, æskilegt né raunverulega mögulegt að hækka skatta frá því sem þeir eru nú hér á Íslandi, þó svo að sumir telji að skattstig á Íslandi sé verulega lægra en það er kannski í nágrannalöndunum. En ég get ekki fallist á þá skoðun og lýsi því yfir og hef margoft lýst því yfir að við, fulltrúar Borgfl., viljum fara niðurskurðarleiðina og fara í þá endurskoðun á ríkisbúskapnum sem er nauðsynleg til þess að ná einhverjum árangri. Ég ætla ekki að lengja mál mitt hér frekar. Ég fagna þessum áfanga sem hefur náðst og ég ítreka að lokum að það er Borgfl. að þakka með þeirri afstöðu sem hann tók hér á þingi fyrir ári síðan að þetta er mögulegt.

Anna Ólafsdóttir Björnsson Virðulegi forseti. Það er í sjálfu sér vel að kjarasamningarnir skuli nú vera til umræðu á Alþingi eins og fyrirheit voru gefin um fyrir helgi. Vissulega er brýnt að fá sem fyrst að heyra hvernig framkvæma á öll fyrirheitin í kjarasamningunum, ljós og óljós, en því miður hefur allt of fátt verið upplýst um hvað fram undan er í verðlagsmálum og hvernig leysa á úr brýnum vanda í sambandi við ríkisfjármál. En það má ekki gleyma afleiðingum kjarasamninganna í allri umræðunni um aðferðafræðina eða týna þeim í karpi um meiri háttar tímamót, minni háttar eða kannski alls engin tímamót. Afleiðingar þessa samnings eru fyrir marga áframhaldandi bág kjör, ekki síst fyrir konur, og sennilega er enn frekari kjaraskerðing fram undan ef ekki verður einhver breyting á. Vaxtalækkunin, sem sumir binda miklar vonir við, nýtist ekki þeim lægst launuðu. Mig langar til að vitna í viðtal við konu eina í dagblaði í dag en hún segir, með leyfi forseta: ,,"Mér líst ekkert sérlega vel á þessa samninga. Mér finnst að meiri kauphækkun hefði átt að vera en í samningunum,,, sagði Þuríður Valtýsdóttir fiskvinnslukona hjá Granda hf. Hún sagði að sér litist vel á að vextir og verðbólga mundu lækka en kvaðst hins vegar ekki fullviss um að treysta mætti því. ,,Ég hef ekki mjög mikla trú á að stjórnvöld standi við sitt og hefði gjarnan viljað sjá meiri kauphækkanir. Sjálf er ég með 43 þús. kr. í mánaðarlaun eftir sjö ára starf hér sem sérhæfð fiskvinnslukona. Með bónusi eru mánaðarlaunin á bilinu 60--70 þús. kr. þannig að hækkunin hefði mátt vera meiri.`` Þuríður sagði að lækkun vaxta kæmi sér ekkert sérlega til góða þar sem hún skuldaði ekkert. ,,Það kemur sér að sjálfsögðu vel þegar ég kaupi íbúð,,, sagði Þuríður.`` Þetta finnst mér hógvært orðað. En boðskapurinn leynir sér þó ekki. Það hefðu verið tímamót ef víðtæk samstaða hefði náðst um að hækka lægstu launin, launin sem konurnar þiggja, þannig að þau nægðu til framfærslu. Þá hefði verið kominn kaupmáttur sem verðugt hefði verið að tryggja. Hvernig stendur á því að enn hefur ekki náðst órofa samstaða, þjóðarsátt eða bara einfalt samkomulag um að stíga þetta skref? Ríkið gæti t.d. gengið á undan með góðu fordæmi og samið við launafólk í þjónustu ríkisins um daglaun sem dygðu til framfærslu. En það hefur svo sannarlega ekki gerst þrátt fyrir það, meira að segja, að einn ríkisstjórnarflokkanna hafi fyrir furðu skömmu kunnað einmitt réttu leiðina til að stíga þetta mikilvæga skref. En hér er ég raunar að vísa til þáltill. Alþb. sem lögð var fram á 110. löggjafarþingi vorið 1988. Tillaga þessi nefndist till. til þál. um launajöfnun, lágmarkslaun og nýja launastefnu. En þar segir m.a., með leyfi forseta: ,,Alþingi ályktar að brýna nauðsyn beri til að skapa víðtæka, þjóðfélagslega samstöðu um nýja launastefnu er miði að því að draga úr hinum óhóflega launamun sem ríkir í landinu og tryggja að lægstu laun dugi fyrir nauðsynlegum framfærslukostnaði.`` Já, það þarf að tryggja að lægstu laun dugi fyrir nauðsynlegum framfærslukostnaði og það hafa kvennalistakonur raunar þráfaldlega minnt á, m.a. með því að flytja frv. um að lögbinda þurfi lágmarkslaun. Ég skal láta hjá líða að fara ítarlega út í efasemdir mínar um að samningarnir haldi og loforð ríkisstjórnarinnar séu raunhæf. Það hafa aðrir gert og læt ég mér nægja að vísa til ræðu Málmfríðar Sigurðardóttur hér áðan. Því miður er aðallega verið að lofa upp í annarra ermar, m.a. með því að þykjast geta tryggt að ýmsar ríkisstofnanir skrimti á skertum fjárveitingum og þoli bann við gjaldskrárhækkunum. Í sjálfu sér gott ef heldur, en ef maður lítur með raunsæi á málið koma upp örlitlar efasemdir. Forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar mega ekki halda að menn séu svo grunnhyggnir að trúa því að fjármál opinberra stofnana séu einhver allt annar handleggur en ríkisfjármálin í heild sinni, handleggur íklæddur ermi sem þægilegt er að lofa upp í. Það er kannski haldbetra að lofa upp í hina ermina sem litið hefur verið til, til bændanna sem lýst hafa sig reiðubúna að axla ábyrgð annarra og skerða sinn hlut fyrir afurðir sínar. Fyrir suma kann það að vera auðvelt en víst eru þeir fleiri, láglaunabændurnir, meðan meðalbú ber ekki einu sinni tvö stöðugildi og í strjálbýlinu er ekki hvaða vinnu sem er að grípa upp. Konur til sveita vita það kvenna best og una því illa. Það er margt varðandi þessa kjarasamninga sem vert væri að ræða. Ýmis nýmæli er þar að finna, nýmæli sem hefðu getað markað tímamót í sögu vinnudeilna hérlendis hefði verið rétt á þeim tekið. Og þó að ég vilji á engan hátt kasta rýrð á hlutverk þeirra sem í raun og veru eru að semja um kaup og kjör, atvinnurekendur, sem raunar eru í sumum tilvikum ríki eða sveitarfélag, og launþega finnst mér að ábyrgð ríkisins sé mikil meðan samningum er háttað sem nú er. Ábyrgð ríkisins er ekki hvað minnst þegar kerfisbreytingar verða í samfélaginu, m.a. vegna þess að fræðsla um réttindi og skyldur á vinnumarkaði hefur brugðist. Á þeirri fræðslu ber ríkið fulla ábyrgð sem aðrir. Ef litið er á yfirlýsingu þá sem fjallar um starfsemi svokallaðra gerviverktaka og fylgdi kjarasamningunum nú kemur þetta glöggt fram. Ég vil leyfa mér að lesa þá yfirlýsingu hér upp, með leyfi forseta: ,,Á síðustu mánuðum hefur færst í vöxt að samskipti launþega og atvinnurekenda hafi verið færð í búning verktakastarfsemi þar sem launþegi hefur talist undirverktaki vinnuveitanda. Mörg deilumál hafa risið vegna óljósra reglna um réttarstöðu aðila, ábyrgð þeirra í milli og gagnvart þriðja aðila, auk þess sem rökstuddar grunsemdir hafa vaknað um undirboð í krafti þessa. Þessi skipan dregur úr gildi félagslegra réttinda samkvæmt kjarasamningum og lögum, henni fylgja vanhöld af gjöldum og sköttum og hún veikir samkeppnisstöðu raunverulegra atvinnurekenda. Aðilar telja þessa þróun skaðlega og andstæða hagsmunum félagsmanna sinna og munu því vinna gegn henni með því að á samningstímanum verði settar skýrar reglur og skilgreiningar á stöðu launþega annars vegar og verktaka og atvinnurekenda hins vegar.`` Þarna er enn og aftur verið að tæpa á máli sem ég held að sé að verða eitt af hinum alvarlegri sem við stöndum frammi fyrir á vinnumarkaðinum um þessar mundir. Í besta falli munu afleiðingar þessarar þróunar þýða erfiðleika, réttleysi og jafnvel neyð fyrir fáa eina. Í versta falli riðar þetta kerfi sem við búum nú við með stéttarfélögum og vinnuveitendum til falls. Þó oft sé fyllsta ástæða til að gagnrýna það kerfi sem við búum við, a.m.k. meðan enn er verið að greiða smánarlaun eftir töxtum þessa kerfis, er það sem við tekur, óvissa, réttleysi og kröpp kjör fjölda fólks, enn þá verra. Því miður er tæpt á þessu mikilvæga máli á sérlega veiklulegan hátt. Skýrar reglur og skilgreiningar eru til lítils ef menn íhuga ekki á hvern hátt menn hyggjast nota reglurnar, upplýsingarnar. Það er nefnilega staðreynd að stór hluti þess fólks sem er nú úti á vinnumarkaðinum upp á býti þessara svokölluðu verktaka hefur hvorki þekkingu né áhuga á að kynna sér reglur eða skilgreiningar um stöðu sína. Það er bara anað út í að vinna og fá peninga. Það er ekki hirt um réttindi eða réttleysi. Menn treysta því að verða ekki veikir, missa ekki vinnuna, lenda ekki illa í eigin fáfræði og hirðuleysi og einnig kemur það til að menn leita hvaða leiða sem er til þess að hækka launin sín. Það þýðir ekki að loka augunum fyrir því að fræðslu vantar sárlega og það er skylda yfirvalda að sjá til þess að sú fræðsla nái til þeirra sem þurfa á henni að halda, fólks utan stéttarfélaga. En skyldi það vera tilviljun ein sem ræður því að menn eru í æ ríkara mæli að láta hafa sig út í það að vinna utan stéttarfélaga og þeirra réttinda sem þeim þó fylgja? Eða getur það verið að menn séu búnir að gefast upp á því að fá sómsasamleg kjör samkvæmt taxta og séu reiðubúnir að gera eitthvað, bara eitthvað, til að geta skrimt næstu vikuna eða tvær án þess að þurfa að þiggja bætur? Það er ekki bara fáfræði og hirðuleysi sem rekur menn til að fara í strætó fyrir orlofspeningana sína, til og frá vinnu reyndar en ekki í orlof út í lönd eins og margur hyggur að allir Íslendingar geti leyft sér, eða að borða fyrir peningana sem eiga að tryggja mönnum rétt til veikindadaga. Menn verða jú veikir ef þeir borða ekki, svo að það er kannski von að þeir velji að borða fyrir þessar fáeinu krónur sem þeir selja rétt sinn til veikindadaga á. Því miður stöndum við nú frammi fyrir þeirri smánarlegu staðreynd að greidd eru laun hér á landi sem ekki er mögulegt að lifa á og meira að segja heimtur skattur af tekjum undir framfærslumörkum til að kóróna skömmina. Og því miður duga láglaunabæturnar, sem verið var að semja um í þessum makalausu tímamótasamningum, alls ekki til að breyta þeirri staðreynd. Nú er ljóst hverjar niðurstöður samninganna eru og það er sama þótt ýtrustu bjartsýni sé beitt og búist við að allt haldi. Sú bjartsýni ríkir að vísu alls ekki, en jafnvel þótt svo væri duga þessir samningar alls ekki fyrir þá tekjulægstu. Ég spyr því: Er ekki tími til kominn að stjórnvöld viðurkenni þessar staðreyndir og grípi til nothæfra ráðstafana fyrst menn eru nú að tala um tímamót? --- Fundarhlé.

Jóhannes Geir Sigurgeirsson Hæstv. forseti. Það sem ég ætla að gera hér að umræðuefni í upphafi er þáttur og þátttaka bændasamtakanna í þessum nýgerðu kjarasamningum. Ég fagna því mjög að svo hefur til tekist nú að samtök bænda hafa af fullri einurð tekið þátt í þessari samningagerð. Ég fagna því margra hluta vegna og kannski fyrst og fremst vegna þess að umræða um landbúnaðarmál nú um nokkurt skeið hefur verið á ótrúlega lágu plani. Hún hefur einkennst af þekkingarleysi og mjög svo frjálslegri meðferð á tölum og oft og tíðum hefur verið mjög áberandi sú firring sem því miður er að verða á milli þéttbýlis og dreifbýlis í þessu landi. Ég ætla einungis að nefna eitt dæmi þar sem er úttekt sem er gerð á vegum Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands af Guðmundi Ólafssyni hagfræðingi og m.a. ráðherrar úr okkar ríkisstjórn hafa hampað á opnum fundum. Ef farið er ofan í þau plögg sem menn kalla úttekt á verðþróun matvöru miðað við annan varning hér í landi á tíu ára tímabili og litið á forsendurnar koma þar ótrúlegir hlutir í ljós. Ég ætla ekki að nefna mörg dæmi, nefni aðeins eitt. Til eru nefndar vörur sem hafi notið verðverndar af innlendri vöruframleiðslu vegna þess að þær séu í háu verði. Einu vörurnar sem þar eru nefndar til samanburðar eru kaffi, bjór og sælgæti sem hafi hækkað óeðlilega vegna verðleiðni íslenskrar landbúnaðarframleiðslu. Ég ætla að vísu að syndga upp á náðina og nefna annað dæmi. Það er nefnt dæmi um vörur sem séu óháðar verðþróun íslenskra búvara og hafi þess vegna sýnt allt aðra verðkúrvu á þessu tímabili. Þar eru einu dæmin sem til eru tínd kaffivélar, myndbönd, vasatölvur og dömubindi. Út af þessu leggur síðan hæstv. utanrrh. á stórum fundi í Vestmannaeyjum sem mikið hefur verið hampað og segir: Niðurstaðan er sú að það megi spara 10 milljarða með því að fara í innflutning á búvörum. Þar talar arkitekt þeirrar skattastefnu sem setur mark sitt öllu öðru fremur á þessa verðkönnun vegna þess að hún segir einungis hvað hlutirnir kosta í krónum í útsölu, arkitekt þeirrar skattastefnu sem á þessum tíma tók aðflutningsgjöld af þessum vörum sem nefnt er að hafi lækkað á tímabilinu og lagði nýja skatta á matvöru sem nefnt er að hafi hækkað. Það er ekkert undarlegt þó að manni blöskri svona málflutningur. Þessari umræðu verður að snúa við og ég held að það samkomulag sem forusta bænda og það traust, sem ég veit og hef öruggar heimildir fyrir að nú hefur skapast milli bændaforustu og þeirra aðila sem unnu að þessum kjarasamningum, þetta samkomulag og þetta traust muni verða til þess að við getum komið þessari umræðu á nýjan grunn. Ég veit einnig að það að svona tókst til núna mótast mikið af því að afstaða verkalýðsforingja á landsbyggðinni var allt önnur gagnvart innlendri matvælaframleiðslu en margra hér á suðvesturhorninu og það sýnir enn þá firringu sem orðin er í okkar þjóðfélagi. Þetta er mjög svo skiljanlegt vegna þess að ef við skoðum atvinnumunstrið úti um land, ef við skoðum hverjir það eru þar sem hafa atvinnu sína af innlendri búvöruframleiðslu, eru bændur þar orðnir í miklum minni hluta. Það eru þeir sem þjónusta, þeir sem vinna vörurnar, sem þar eru orðnir meirihlutaðilinn og stærsti hagsmunaaðilinn. Það væri út af fyrir sig ósköp þægilegt fyrir okkur, þessa fáu sem enn erum í bændastétt --- við erum að vísu tveir hér inni núna --- að ganga á vit stjórnvalda og biðja um ávísunina á ráðherralaunin. Ef hlutirnir væru svo einfaldir væri það ósköp einfalt. Ég geri mér hins vegar vonir um að upp úr þessari umræðu geti skapast þjóðarsátt sem byggi á þörf okkar á innlendri matvælaframleiðslu og ekki síður á þeirri þjóðlegu menningararfleifð okkar sem byggist á því að við erjum landið og byggjum það allt. Ég ætla síðan að koma aðeins almennt að kjarasamningunum. Menn hafa farið hér í samanburð á því sem gert var á haustdögum og sumrinu 1988 og því sem nú er að gerast. Hæstv. ráðherra Hagstofu Íslands nefndi hér áðan að Borgfl. hefði þá strax bent á að menn skyldu ekki fara niðurfærsluleiðina sem forstjóranefndin lagði til, heldur núlllausnina sem nú er uppi. En er málið svona einfalt? Hvers vegna skyldi forstjóranefndin, undir forystu Einars Odds á Flateyri, á sumrinu 1988 hafa lagt til niðurfærsluleiðina, lagt til, ef ég man rétt, allt að 10% niðurfærslu á kaupgjaldi og verðlagi? Og hvers vegna skyldu aðilar vinnumarkaðarins í dag, þar sem Einar Oddur er formaður Vinnuveitendasambandsins --- ég tek undir það að þessir kjarasamningar eru ekki eins manns verk en ég held að það sé á engan hallað þó ég segi það að Einar Oddur sé líka arkitekt að þeirri lausn sem nú er uppi --- hvers vegna skyldi hann hafa lagt til 10% niðurfærslu sumarið 1988 en núlllausnina í dag? Þar erum við einmitt komnir að kjarna málsins og því sem menn hafa eytt, að mér hefur fundist, allt of löngum tíma í í þessari umræðu í dag: Hvað hefur gerst í millitíðinni? Það sem gerðist í millitíðinni var að ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar tók mjög ákveðið á gengismálunum án þess að því fylgdi kollsteypa í efnahagslífinu, gekk í stórkostlega skuldbreytingu í grunnatvinnuvegunum og á þennan hátt skapaði þann grunn sem nú er fyrir núlllausninni. Svona einfalt er málið. Þetta gerir það kannski að verkum að þessi leið var ekki eins einföld sumarið 1988 og menn vildu vera láta, ég held þó að hún hafi verið fær þá ef menn hefðu hlustað á rétta ráðgjafa. En ráðgjafar Sjálfstfl. í efnahagsmálunum þá voru ekki þeir sem stríða úti á vinnumarkaðinum, það voru þeir sem skrifa um fjármál á fimmtudögum í Morgunblaðið og það voru þeir sem skrifa pistla í ritlinga verðbréfasjóðanna, því miður. Og formaður Sjálfstfl. hélt enn fram hér í umræðu í dag gagnsemi hárra raunvaxta. Nú ætla ég ekki að fara að kenna einni sérstakri ríkisstjórn um þær ógöngur sem við höfum lent í á síðustu árum. Það eru vaxtaverkir þeirra breytinga að við hurfum frá óverðtryggðu fjármagni og yfir í verðtryggt. Og því miður, eins og okkur Íslendingum er tamt, gengum kannski lengra þar en grundvöllur var fyrir. Það þýðir ekkert að kenna einni sérstakri ríkisstjórn þar um. Þar bera þeir flokkar sem hér eru við stjórn núna allir ábyrgð og Sjálfstfl. líka. En það verður heldur ekki tekið af ríkisstjórn Steingríms Hermannssonar að hafa skapað þann grunn sem samningarnir byggja á núna. Ég vil þó sérstaklega taka undir það sem hv. þm. Karl Steinar Guðnason sagði hér í dag að þessir samningar eru ekki verk neinnar einnar ríkisstjórnar, ekki neins eins manns, heldur vegna þess að af reynslu, biturri reynslu undangenginna ára voru allir aðilar málsins tilbúnir til að taka höndum saman til lausnar. Hvað er þá fram undan? Það hefur skapast jafnvægi til þess að taka á málum á nýjan hátt. En eftir stendur að eftir umrót og rask síðustu ára er tekjuskipting í þjóðfélaginu óviðunandi. Hún hefur skekkst. Það verður að vinna að því að bæta það. Við höfum það lag núna. Allir aðilar sem eru á lægri launum og lægri töxtum í þessu þjóðfélagi eru búnir að ganga til samninga. Stjórnvöld bera mikla ábyrgð og miklar skyldur gagnvart þessum aðilum, að sjá til þess að aðrir hópar sprengi það ekki upp. Ef við lítum aðeins á stöðu þeirra efnahagsstærða sem menn helst líta á í dag þá eru gengismálin í jafnvægi, þróun vaxta er á réttri leið, þó svo þar geti verið blikur á lofti eins og ég mun koma að hér á eftir, vöruskiptajöfnuður er í lagi. Veiki punkturinn er hins vegar ríkisfjármálin. Nú ætla ég ekki að kenna einum né neinum sérstökum fjármálaráðherra þar um og allra síst þeim sem nú situr. Þetta er þróun sem hefur verið að eiga sér stað nú um langt árabil. Við höfum verið að byggja inn halla á okkar ríkisbúskap. Hann kemur berlega í ljós núna þegar eilítið kreppir að í okkar efnahagslífi og hann kemur líka berlega í ljós núna þegar upp eru tekin þau vinnubrögð að sett séu aukafjárlög til þess að dekka þær aukafjárveitingar sem nauðsynlegar eru. Á þessu verður að taka og þetta er eitt stærsta málið í okkar pólitík á næstu missirum, hver svo sem kann að vera við stjórnvölinn. Hvernig á að bregðast við þeim útgjaldaauka sem kemur upp núna vegna þessara kjarasamninga? Það er síðan skammtímamál sem við verðum að taka á nú þegar. Ég hallast verulega að þeirri skoðun sem hér kom fram í dag að þau viðbótarútgjöld sem beint tengjast þessum kjarasamningum geti verið á bilinu 500--600 millj. Hvar á að skera niður? Ég held að við megum ekki falla í þá gryfju að fara í jafnan niðurskurð á rekstrarþætti fjárlaga. Við náum honum ekkert fram á þessu stigi. Ég vil að vísu nota tækifærið hér og spyrja hæstv. fjmrh. hvort þær upplýsingar sem komu í sjónvarpsfréttum í kvöld, þó svo að ekki hafi þótt tímabært hér á þingi í dag að upplýsa þm. um það, um þennan niðurskurð, hvort þær séu réttar.

Þær eru nú ekki réttar.

Þær eru ekki réttar, en þá væri mjög æskilegt að það yrði leiðrétt hér. Ég endurtek það aftur: Flatur niðurskurður á rekstrarþætti skilar sér ekki með þessum fyrirvara. Að spara í rekstri ríkisins er langtímamarkmið, við náum því ekki á einu ári. Þá er ekkert eftir nema framkvæmdarliðirnir og þar hefur maður séð einstaka þætti sem hægt er að taka af. Stærsti þátturinn er vegamálin, þó ég álíti að ekki verði mikil samstaða um að skera niður þar. Einstakir stórir framkvæmdaþættir sem hægt er að fresta eru þá fyrst og fremst viðgerðin á Bessastöðum og endurnýjun á Þjóðleikhúsinu. En það kom að vísu fram í þeirri sjónvarpsfrétt sem ég vitnaði til áðan að Þjóðleikhúsið væri undanþegið öllum niðurskurði núna og með þeirri einkennilegu röksemdafærslu að það ætti að fjármagna fyrst og fremst með lánum. Maður vissi ekki betur en það væru 350 millj. á fjárlögum þessa árs sem ættu að fara í það verkefni. Er það ekki rétt, í viðhald?  Ef við lítum síðan á langtímamarkmiðin í ríkisfjármálunum er ekki nokkur vafi í mínum huga að við verðum að velta verkefnum í miklum mæli af ríkissjóði og yfir á aðila sem standa nær fólkinu. Yfir á sveitarfélögin og samtök þeirra þar sem þau hafa ekki ein og sér bolmagn til að taka við auknum verkefnum. Vissulega þurfa þau að fá nýja tekjustofna með. Fyrir þessu eru margar röksemdafærslur og kannski ein sú helsta að ríkið er og verður alltaf þessi stóri fjarræni aðili sem allir eru tilbúnir til að gera kröfur til en óskaplega fáum þykir vænt um. Þeir eru ekki margir í landinu sem þykir vænt um ríkiskassann. Sjónarmiðið er orðið allt annað þegar kemur að sveitarfélögum og landshlutasamtökum og menn finna fyrir því virkilega þegar þarf að taka á. Ég ætla ekki að hafa þessi orð hér öllu fleiri. Ég sé þó að ég sleppti einum þætti, veigamiklum þætti sem ég ætlaði að taka upp og snertir það hvernig þessir samningar sem bændasamtökin undirrituðu samhliða þessu koma við bændur. Það hefur verið nefnt hér að ef litið er á verðlagsgrundvöll búvara einan og sér getur það þýtt allt að 6% skerðingu á launalið í grundvelli í kúabúskap og sauðfjárbúskap. Málið er að vísu ekki svona einfalt. Það væri eins og að færa upp ársreikning þar sem eingöngu væru færð gjöldin en tekjunum sleppt. Við hljótum að spyrja að því, við sem berum hag bændastéttarinnar fyrir brjósti: Hvað kemur á móti? Þar ætla ég fyrst og fremst að nefna tvennt: Vaxtalækkun og þá tala ég um nafnvaxtalækkun. Reyndar er ég með sjálfum mér hættur að gera greinarmun á verðtryggingu og nafnvöxtum vegna þess að því miður hefur það verið í allt of mörgum tilfellum að verðtryggingin hefur ekki verið neitt annað en raunvextir, þegar menn hafa ekki komið hækkununum út í verðlagið. Lækkun nafnvaxta og vonandi lækkun raunvaxta í kjölfarið kemur bændum til góða og fyrst og fremst sauðfjárbændum, bændum í aukabúgreinum og skuldugri hluta bænda. Um það gæti ég sýnt útreikninga en geri það ekki hér. Og við getum alveg séð það í hendi okkar hvaða máli það skiptir fyrir loðdýrabónda sem ætlar að halda áfram í dag og veit að hann fær ekki meira fyrir sína framleiðslu á næsta ári, spár á loðdýramarkaðinum segja það, hvaða máli það skiptir fyrir hann hvort nafnvextir á næsta ári verða 30% eða 10%. Það eru beinharðir peningar í vasann. Í öðru lagi hefur verðlagning búvara í hinum hefðbundnu búgreinum verið þannig uppbyggð, að leiðrétting hefur alltaf komið eftir á. Menn hafa alltaf á þriggja mánaða fresti verið að ná núllinu aftur, verðhækkanirnar hafa komið jafnt og þétt og þetta hefur þýtt það að í raun, þegar verðbólgan hefur verið mest, hefur skort á svo prósentum skiptir að launaliðurinn hafi skilað sér til fulls. Þetta er það sem ég vildi koma á framfæri hér í þessari umræðu.

Stefán Valgeirsson Virðulegi forseti. Ég sakna þess að hvorki forsrh. né viðskrh. eru hér til staðar því ég ætlaði að leggja fyrir þá spurningar. Hins vegar er hæstv. fjmrh. hér og ég vona að hann svari þeim að því leyti sem snertir hans ráðuneyti. Ég held að 80--90% af fólkinu í landinu fagni þessum samningum en vissulega eru vissir skuggar þar sem einnig fylgja. Það eru þeir skuggar í fyrsta lagi að lágtekjufólkið sem er búið að missa yfirvinnuna hefur það lág laun að það mundi enginn, ekki einu sinni neinn hagfræðingur og eru þeir nú slyngir, geta sýnt fram á það með neinum rökum að hægt sé að lifa á þeim sómasamlegu lífi. Hér hefur komið fram, ef ég skil rétt, að stjórn Stéttarsambands bænda hafi samþykkt að skerða verulega hlut bænda en hann er nú ekki, margra þeirra, of beysinn. Ég hef ekki heyrt það, kannski hefur það farið fram hjá mér, að formaðurinn og stjórnin hafi skrifað undir þessa samninga með fyrirvara á sama hátt og vinnumarkaðurinn gerir að öðru leyti, vegna þess að eðlilegt væri að um þetta væru haldnir fundir með bændum og þessi samningur borinn undir þá alveg á sama hátt. Og ef ég skil þetta rétt, að þær hækkanir sem kunna að verða á rekstrarvörum bænda verði ekki uppi bornar, sé það rétt hygg ég að það sé hvorki meira né minna en lögbrot. Bara lögbrot. Og þess vegna sé nauðsynlegt að bera þessa samninga undir bændastéttina á sama hátt og aðra, ef ég skil þetta rétt.  Það sem ég ætlaði fyrst og fremst að spyrja eftir, vegna þess að einn hlutur í þessum kjarasamningum er ákaflega veikur, er með vaxtalækkunina. Menn eru hvekktir á loforðum ríkisstjórnar í því efni. Ég harma að hæstv. forsrh. er hér ekki því að í samningunum í febrúar 1986 var því heitið að nafnvextir yrðu lækkaðir strax í kjölfar kjarasamninga og sömuleiðis gjaldskrár opinberra fyrirtækja. Þetta stendur á minnisblaði sem var skrifað 11. febr. það ár. Ekki man ég fyrir víst hvenær miðstjórnarfundur Framsfl. var, hvort það var í mars eða apríl, en þá kom þetta einnig fram í ræðu þáverandi og núverandi forsrh. Ég þarf ekki að ræða þetta atriði frekar en ég fyrir mitt leyti óttast að þetta bresti, sporin hræða. Og ég tók þátt í, með formönnum stjórnarflokkanna, að ganga frá þeim málefnasamningi sem var gerður í september 1988. Og hvað var sett í þann samning? Það var sett í þann samning að raunvextir skyldu fara a.m.k. ofan í 6%. Hvernig er þetta í dag? Lægstu vextir í bönkunum, raunvextir, eru 7,5%, þ.e. í ríkisbönkunum og hærri annars staðar og það verulega. Og ég vil spyrja hæstv. fjmrh. hvort það verði virkilega ekki við þetta staðið nú þegar er sýnilegt svigrúm til þess. Því var líka heitið að ef lánskjaravísitalan kæmist ofan fyrir 10% eða í eins stafs tölu, þá yrði lánskjaravísitalan tekin úr sambandi. Og ég vil spyrja hæstv. fjmrh: Verður við það staðið? Þetta eru meginatriðin í þeirri umræðu og þeirri framkvæmd sem hér mun á eftir ganga og hvort þetta tekst. Menn eru að tala um að erfitt sé að lækka vextina, það sé erfitt að lækka raunvexti og jafnvel nafnvexti. Það á að fara að setja nefnd í að athuga hverjir vextir þurfa að vera til þess að hægt sé að reka bankana, svo þeir beri sig. Ég hef haldið því fram á undanförnum tveimur árum að það sé ekkert við það að athuga þó að eignarstaða bankanna minnki eitthvað, vextirnir verði það mikið lægri að eignarstaðan minnki eitthvað, eignarprósentan, þegar ástandið er eins og það er í þjóðfélaginu. Bankarnir eiga alveg eins að taka á sig slík skakkaföll eða taka þátt í því þegar svona stendur á í þjóðfélaginu eins og hefur verið að undanförnu. Nú er talað um að það þurfi að skera niður og ég ætla ekkert að fara út í það út af fyrir sig. Ég er sammála því sem hér hefur komið fram að ef fjárlögin hefðu verið afgreidd á eðlilegan hátt væru það ekki nema um 600--700 millj. sem þessir kjarasamningar breyta stöðu ríkissjóðs í raun og veru. Auðvitað hefðu launagreiðslur ríkissjóðs orðið mikið hærri ef kjarasamningar hefðu verið gerðir á svipaðan hátt og hefur verið hingað til. Eitt af því sem var talað um þegar ríkisstjórnin var mynduð í september 1987 var að setja tekjuskatt á hluta af vaxtatekjum. Og ég vil spyrja fjmrh. að því: Hvernig stendur það mál ef ætlunin er að fara að skera niður ýmsa framkvæmdaliði, ef ekki eru önnur úrræði? Er þá ekki rétti tíminn til þess að líta á það og standa við þau fyrirheit sem við gerðum? Það sem var grundvöllur fyrir því að ég studdi þessa ríkisstjórn, þessi vaxtamál. Verður við þetta staðið? Ég ætla ekki að fara mikið út í ræðu hv. 1. þm. Suðurl. Mér er þó ómögulegt að stilla mig um að gera við hana smávegis athugasemdir, en þær verða ekki margar að þessu sinni. Mér finnst það svo athyglisvert og raunar fáránlegt að ætla að halda því fram að það hafi verið vinnumarkaðurinn sem hafi gert þessa samninga en þar hafi ríkisstjórnin ekki komið nærri. Og það sé vinnumarkaðurinn sem hafi þröngvað ríkisstjórninni til að taka við þessum samningum. Ég vissi ekki betur en að allt stæði fast þangað til forustumenn VSÍ, ASÍ og BSRB fóru á fund ríkisstjórnarinnar. Hvað segir það okkur? Og að ætla að reyna að berja það inn í þjóðina að hinn ágæti maður, Einar Oddur Kristjánsson, sé einhver dýrlingur eða töframaður í okkar þjóðfélagi. Hann er sjálfsagt ágætur maður, en ekki dettur mér í hug eitt einasta augnablik að halda að þetta sé fyrst og fremst honum að þakka. Það er auðvitað að þakka öllum sem að þessu komu og það var ekki hægt að gera þessa samninga nema ríkisstjórnin kæmi þar inn í. Í þetta sinn ætla ég að láta þetta nægja. Ég á kannski eftir síðar að rifja upp söguna vegna þess að ég skil auðvitað hv. 1. þm. Suðurl. að nú vilji hann reyna að láta fenna í sporin. Það fennir víða og rennir í slóðir. Þetta er út af fyrir sig ekkert illa hugsuð leið ef menn treysta á að fólkið í landinu sé mjög gleymið. Ég vil endurtaka það, virðulegi forseti, ég harma það að forsrh. sé ekki hér við þessa umræðu. Ég þurfti við hann að tala 

Forseti (Salome Þorkelsdóttir) Samkvæmt töflu er það rétt sem hv. 6. þm. Norðurl. e. sagði að hæstv. forsrh. er ekki í húsinu og þess vegna er ekki hægt að kalla hann hér inn í salinn að svo stöddu. En það er kannski rétt að taka það fram að hæstv. viðskrh. hafði látið vita af því að hann gæti ekki komið hér fyrr en um eða upp úr hálftíu svo að hann er væntanlegur á hverri stundu.

Ingi Björn Albertsson Hæstv. forseti. Ég skal ekki lengja þessa umræðu mikið og ekki vera hér að vitna til fortíðarinnar eins og mönnum er mjög tamt úr þessum ræðustól, bæði hæstv. ráðherrum og alveg sérstaklega hæstv. fjmrh. og öðrum þingmönnum. Málið er í raun ósköp einfalt í mínum huga. Hér hafa verið gerðir kjarasamningar sem geta, ef rétt er á málum haldið, orðið tímamótasamningar. Það á framtíðin að vísu eftir að leiða í ljós. Hér hafa tekist samningar þar sem launafólk hefur í raun tekið á sig kjaraskerðingu, kaupmáttarskerðingu upp á um 1%. Bara það eitt út af fyrir sig eru að sjálfsögðu tímamót. Það sem þarf að tryggja er að sjálfsögðu það að ríkisvaldið standi við sinn þátt í þessum samningum. Það er kannski megináhyggjuefnið þessa dagana því reynslan hefur leitt það í ljós að í gegnum tíðina hefur ríkisvaldið sí og æ komið aftan að launafólki eftir að gerðir hafa verið samningar. Þess vegna er það meginatriðið að tryggja að ríkisvaldið standi við gefin fyrirheit. Það hefur hins vegar komið fram hér í dag að ríkisvaldið veit ekki enn hvernig það ætlar sér að standa við fyrirheitin. Engin svör hafa komið frá ráðherrum í þá veru. Þeir hafa hins vegar óhikað kallað eftir hugmyndum frá stjórnarandstöðu og er það náttúrlega von því að þar er helst að finna einhver úrræði. Ekki er þau að finna í herbúðum stjórnarliða. Úrræði til niðurskurðar eða sparnaðar geta verið fjölmörg. Hér hafa verið nefnd dæmi eins og frestun á framkvæmdum við Þjóðleikhús, sem er liður sem ég get heils hugar tekið undir að þar megi spara verulegar fjárhæðir. Það hefur verið talað um Bessastaði að þar mætti spara einnig ákveðna upphæð. Undir það get ég líka tekið og sjálfsagt er hægt að spara á fleiri sviðum. Ég vil benda á eina hugmynd sem Frjálslyndi hægriflokkurinn mun setja í frumvarpsform innan tíðar. Hún er sú að afnema Tóbakseinkasölu ríkisins og færa yfir í einkageirann. Þar er hægt að spara verulegar fjárhæðir. Menn geta skoðað það dæmi þar sem verið er að flytja inn tóbak fyrir að ég hygg 600--700 millj. kr. á ári með tilheyrandi lagerkostnaði, húsnæðiskostnaði undir lager, með tilheyrandi söluliði, með tilheyrandi skrifstofufólki, með tilheyrandi dreifingarkostnaði. Allt er þetta upp á marga, marga tugi millj. kr. ef ekki hundruð til þess eins að þjónusta tvo umboðsaðila í landinu. Hér eru hæstv. fjmrh. og ríkisstjórn náttúrlega að vernda einkaframtakið umfram aðra. Þarna er hægt að spara stórar upphæðir og ég bendi hæstv. fjmrh. á að skoða þennan lið. Í annan stað vil ég gjarnan fá upplýst hjá hæstv. fjmrh., og hefði gjarnan viljað fá það frá hæstv. forsrh. sem ekki er hér viðstaddur, en það varðar lánskjaravísitölu og aðrar vísitölur. Í málefnasamningi ríkisstjórnarinnar segir undir liðnum Fjármagnskostnaður, með leyfi forseta: ,,Stefnt verður að því að afnema vísitöluviðmiðanir í lánssamningum eins fljótt og unnt er. Miðað verður við að árshraði verðbólgu verði innan við 10% á sex mánaða tímabili.`` Nú er það upplýst að þessir kjarasamningar munu leiða til þess, standist forsendur þeirra, að verðbólga verður hér sennilega á bilinu 6--7%. Því vildi ég gjarnan spyrja hæstv. fjmrh. að því hvort hann hyggst virða málefnasamninginn og hvort við megum þá búast við því að vísitöluviðmiðanir verði teknar úr sambandi. Það er afar brýnt að fá hér upplýst hvort ríkisstjórnin hyggst standa við stóru orðin varðandi vísitölur eður ei. Hæstv. forseti. Eins og ég segi: Málið er afar einfalt í mínum huga. Það hafa verið gerðir kjarasamningar og til þess að þeir fái staðist þarf ríkisvaldið að standa við sitt. Um þetta mál hef ég ekki fleira að segja.

Viðskiptaráðherra (Jón Sigurðsson) Hæstv. forseti. Fyrri ræðumönnum í þessari umræðu hefur orðið tíðrætt um að hér hafi verið gerðir tímamótasamningar. Það er auðvitað nú eins og endranær að sagan ein getur skorið úr því hvort þeir kjarasamningar sem undirritaðir voru í síðustu viku muni marka tímamót í íslenskum efnahagsmálum með því að binda endi á það langvarandi verðbólguskeið sem hér hefur staðið. Hvað sem þessum væntanlega úrskurði sögunnar líður er þó alveg víst að þessir samningar eru sögulegir fyrir það að þeir fela í sér markvissa viðleitni til að ná verðbólgu niður í lægri tölur en dæmi eru um í tvo áratugi. Með þessum samningum hafa samtök atvinnurekenda viðurkennt að verðbólgan sé versti óvinur fyrirtækjanna og að það dugi ekki að vísa óraunhæfum kjarasamningum til stjórnvalda til úrlausnar. Samtök launafólks hafa viðurkennt í verki að varanlegar kjarabætur fylgja ekki launahækkunum sem jafnharðan eru teknar til baka með verðbólgu. Þessir aðilar hafa nú bundist samtökum um að vinna að framgangi stærsta sameiginlega hagsmunamáls síns, að kveða niður verðbólguna. Leggja þeir þannig grunn að efnahagsframförum og félagslegum umbótum. Forustumenn samtaka launafólks og atvinnurekenda eiga vissulega mikið hrós skilið fyrir að eiga frumkvæði að þessari merkilegu, þjóðfélagslegu tilraun. Ég vil hér sérstaklega nefna forustu Verkamannasambandsins og forustu Alþýðusambandsins. Það vita þeir sem hafa komið nærri kjarasamningum að slíkur árangur næst ekki nema með mikilli fyrirhöfn, ekki nema með starfi fjölda manna. Það kom fram hér áðan í máli hv. 4. þm. Reykn. hversu margir hafa hér lagt hönd á plóg. Það er því mikið í húfi að þessi tilraun takist og það er að nokkru leyti á okkar ábyrgð alþm. að sjá til þess að hún geri það. Þótt aðilar vinnumarkaðarins eigi auðvitað mestan heiður af nýgerðum kjarasamningum er hlutur stjórnvalda ósmár. Ég nefni í fyrsta lagi beinan þátt ríkisstjórnarinnar í lokagerð samninganna. Ríkisstjórnin hefur, eins og forsætisráðherra gerði hér rækilega grein fyrir, samþykkt ýmsar ráðstafanir til að halda aftur af hækkun verðlags. Þar á meðal hefur hún aukið niðurgreiðslur vöruverðs til að lækka búvöruverð þrátt fyrir að svigrúm í ríkisfjármálum sé lítið sem ekkert um þessar mundir. Það er því mjög mikilvægt að ríkisfjármálin verði tekin föstum tökum í kjölfar samninganna og það er æskilegt að einn liðurinn í þeirri viðleitni verði endurskoðun búvöruverðs og fyrirkomulags ákvarðana verðs á búvörum. Í þessu felst reyndar endurskoðun á stefnunni í landbúnaðarmálum í átt til aukinnar hagkvæmni. Samningsaðilarnir hafa sýnt þessu máli mikinn skilning og það er mikilvægt að um þau málefni takist þjóðarsátt. Þetta nefni ég í fyrsta lagi. En ég nefni í öðru lagi, og það skiptir reyndar miklu meira máli, og það er að það er stefna þessarar ríkisstjórnar í efnahagsmálum frá því haustið 1988 sem hefur skapað forsendur fyrir því að unnt væri að gera þá kjarasamninga sem nú hafa orðið að veruleika. Ég bið menn einungis að velta því fyrir sér hvort nokkur von hefði verið til þess að slíkir samningar hefðu náðst ef ekki hefði fyrst tekist hægum en öruggum skrefum að lagfæra rekstrargrundvöll höfuðatvinnuvega þjóðarinnar. Gengisfellingarleiðin, sem sjálfstæðismenn mæltu með haustið 1988, hefði aldrei getað leitt til þeirrar niðurstöðu sem nú hefur fengist. Það er reyndar hin hægfara leiðrétting raungengisins sem hefur lagt grundvöllinn að þessu samningum. Ég minni á þetta m.a. af því að hv 1. þm. Suðurl. og formaður Sjálfstfl. hefur hér í þessari umræðu sagt að þessir samningar gangi þvert á stefnu ríkisstjórnarinnar. Hann gekk meira að segja svo langt að kalla þessa kjarasamninga varnarsigur gegn stefnu ríkisstjórnarinnar. Þetta er fjarstæðukennt tal. Ég skil vel að formaður Sjálfstfl. eigi í vandræðum með að túlka þessa merku kjarasamninga sér og sínum flokki í hag. Hvers vegna er það? Það er af því að þessir samningar eru rökrétt framhald af þeirri stefnu sem ríkisstjórnin hefur markvisst fylgt frá því að hún tók til starfa haustið 1988 og markaði reyndar á ný á liðnu hausti þegar Borgfl. bættist í hana. Að kalla ábyrgustu og raunhæfustu kjarasamninga sem gerðir hafa verið hér um áratuga skeið varnarsigur gegn stefnu ríkisstjórnarinnar lýsir í reynd rökþrotum. Hins vegar má gjarnan hrósa hv. 1. þm. Suðurl. fyrir það að hann hefur ekki unnið gegn því að slíkir samningar tækjust. Þvert á móti hefur hann mælt með slíkum samningum. Fyrir það á hann heiður skilið. Að því leyti hefur hann metið stöðuna fullkomlega rétt. Samningarnir hafa náðst nú vegna þess að almenningur hefur séð að við höfum einfaldlega ekki efni á því að gera ekki slíka tilraun, tilraun til þess að koma verðbólgu á Íslandi niður á stig nágrannalandanna til þess að reyna að koma hér á þeim stöðugleika í hinu efnahagslega umhverfi atvinnulífsins að mönnum gefist ráðrúm til þess að koma við skipulagsumbótum í atvinnurekstri og reyndar leggja grunn að félagslegum umbótum. Við getum gert þá tilraun í huganum að prófa hvernig þeim, sem segja að það sé stjórninni ekki að þakka að þessir samningar náðust, hefði orðið við hefðu samningarnir ekki náðst. Ætli stjórnvöldum hefði þá ekki verið kennt um og ábyrgð þeirra verið talin mikil á því ástandi sem þá hefði skapast? En auðvitað er björninn ekki unninn þótt kjarasamningarnir hafi verið undirritaðir. Það er ýmislegt sem þarf til að koma til þess að nýgerðir samningar marki þau tímamót sem e.t.v. er nú tækifæri til að ná. Stjórnvöld, samtök launafólks og atvinnurekenda, opinber fyrirtæki og fjármálastofnanir, þurfa að vinna ötullega saman að því að forsendur kjarasamninganna haldi. Það væri til lítils unnið ef aðhaldsleysi í ríkisfjármálum, peningamálum eða gengismálum græfi undan markmiðum kjarasamninganna á næstu missirum. Þess vegna vil ég segja það hér að ég tel þau orð hv. 1. þm. Suðurl. sem að því viku að hann byði samstarf um lausn á ríkisfjármálavandanum einkar athyglisverða yfirlýsingu. Hér í umræðunum hefur nokkuð verið vikið að vaxtamálum og það er að vonum því að bankarnir og vextirnir hafa einatt verið blóraböggull í umræðum um íslensk efnahagsmál. Nú bregður hins vegar nýrra við því viðskiptabankar og sparisjóðir hafa vissulega lagt sitt af mörkum til þess að þessir kjarasamningar næðust með því að lýsa yfir að þeir mundu standa að skjótari vaxtalækkun í kjölfar nýrra samninga en ella hefði getað orðið. Þeir hafa gert meira en að lýsa þessu yfir. Þeir hafa framkvæmt slíka lækkun um síðustu mánaðamót. Að baki þessum breytingum býr að sjálfsögðu betra jafnvægi og aukinn sveigjanleiki á fjármagnsmarkaði, en það eru einmitt þessir eiginleikar sem munu tryggja góðan árangur á þessu sviði eins og á öðrum sviðum efnahagsmála. Bankar og sparisjóðir fóru einnig fram á það, eftir viðræður við samningsaðilana og viðskrn., að efna skyldi til sameiginlegrar athugunar og aðgerða bankakerfisins og ríkisstjórnarinnar í því skyni að tryggja að vaxtalækkun til samræmis við ört lækkandi verðbólgu fengi staðist til lengdar. Ríkisstjórnin varð auðvitað þegar við þessu og strax 31. jan., áður en samningarnir tókust, skipaði ég sérstakan starfshóp til að kanna leiðir til þess að ná þessu marki, en það er einmitt ein af höfuðforsendum kjarasamninganna að dregið verði úr fjármagnskostnaði fólks og fyrirtækja. Ríkisstjórnin mun beita sér af krafti fyrir því að það takist. Hér var að því vikið af hálfu hv. 5. þm. Vesturl. og fyrr af hálfu hv. 6. þm. Norðurl. e. hvað verða mundi með breytingar á vísitöluviðmiðunum á fjármagnsmarkaðinum. Í því sambandi vil ég vitna til stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar frá því í haust og samkomulags frá 10. sept. sem þá var gert vegna þess að menn hafa kannski ekki alltaf gætt þess að vitna í alla yfirlýsinguna um þetta efni en hún er svona, með leyfi hæstv. forseta: ,,Stefnt verður að því að afnema innlendar vísitöluviðmiðanir í lánssamningum eins fljótt og unnt er. Miðað verður við að árshraði verðbólgu verði innan við 10% á sex mánaða tímabili. Vísitölutenging fjárskuldbindinga til langs tíma verður athuguð sérstaklega og þess gætt að markaðsstaða spariskírteina ríkissjóðs veikist ekki. Áfram verður heimilt að gengistryggja lánssamninga.`` Þetta er yfirlýsingin og að sjálfsögðu verður að henni hugað um leið og við hyggjum að því að laga íslenska fjármagnsmarkaðinn að breyttum aðstæðum í Evrópu, m.a. með því að rýmka heimildir innlendra aðila til þess að eiga viðskipti við erlenda banka án ríkisábyrgðar og njóta þaðan fjármagnsþjónustu. Þannig fá innlendar lánastofnanir aðhald. En það er einmitt einn af kostum þeirra kjarasamninga sem nú hafa verið gerðir að færi gefst til slíkra skynsamlegra skipulagsbreytinga í okkar efnahagsmálum. Virðulegi forseti. Það sem er örugglega sögulegt við þá samninga sem nú hafa náðst er það að nú hefur tekist með frjálsum ákvörðunum, bæði á vinnumarkaði og fjármagnsmarkaði, að nálgast langþráð efnahagslegt jafnvægi. Það er mikið fagnaðarefni að það skuli hafa tekist að koma á slíkri samstillingu meginstærðanna í þjóðarbúskapnum án lögþvingunar. Þetta er lýðræðislegur sigur, sigur fyrir valddreifingarstefnuna. Ríkisstjórninni hefur tekist að búa þau almennu skilyrði sem þarf til þess að aðilarnir á vinnumarkaðnum treysti sér til að taka raunhæfar ákvarðanir á eigin ábyrgð. Það er eins og nú hafi tekist að koma málum svo fyrir að menn treysti hver öðrum. Það er aðal góðra stjórnarhátta en ekki sköruleg valdbeiting. Það er von að allir vilji þá Lilju kveðið hafa. Ég segi reyndar eins og sagt var í frægum ritdómi: Loksins, loksins!

Þorsteinn Pálsson Frú forseti. Hæstv. viðskrh. fór nokkrum orðum um það í ræðu sinni að sumum reyndist erfitt að eigna sér þessa kjarasamninga. Ég er nú þeirrar skoðunar að kjarasamningar verði aldrei eignaðir öðrum en þeim sem aðild eiga að þeim, launþegum og vinnuveitendum. Hversu oft sem stjórnvöld hafa, vegna óska þessara aðila, þurft að koma til samninga, þá er niðurstaða þessara samninga á ábyrgð aðilanna sjálfra og verður ekki eignuð öðrum. Þegar hæstv. viðskrh. heldur því síðan fram að það sé rangt að launafólkið hafi unnið varnarsigur gegn stjórnarstefnunni skýtur nokkuð skökku við. Ég skil hins vegar hæstv. ráðherra. Auðvitað þarf hann að freista þess að grípa til varna fyrir þá ríkisstjórn sem hann situr í. Hitt liggur fyrir að núv. hæstv. ríkisstjórn samþykkti fjárlög á tilteknum efnahagslegum forsendum og gaf út þjóðhagsáætlun á tilteknum efnahagslegum forsendum, þ.e. stefnu ríkisstjórnarinnar í efnahags- og fjármálum. Þar var ráð fyrir því gert að kaupmáttur launafólks mundi rýrna um 5% á þessu ári, fimm sinnum meira en áætlað fall landsframleiðslu nemur. Það sem launafólkið hefur gert í þessum kjarasamningum er að koma í veg fyrir þetta mikla kaupmáttarhrap, svona langt umfram fall landsframleiðslunnar, og ná um það samningum við atvinnurekendur. Ég segi: Þetta er varnarsigur gegn ríkisstjórnarstefnunni sem svo nýlega hefur verið birt og ákveðin hér á hinu háa Alþingi af stjórnarmeirihlutanum. Hæstv. ráðherrar mega svo kalla hlutina hvaða nafni sem þeir vilja. Þetta eru hins vegar þær einföldu staðreyndir sem við blasa. Það vakti hins vegar mesta athygli í þessum umræðum að hæstv. forsrh. skyldi ekki við upphaf þeirra svara þeim spurningum sem helst brenna á ríkisstjórninni og því síður gerði hæstv. fjmrh. það í sinni ræðu. Miklu fremur var hún einhvers konar veruleikaflótti. Þegar hæstv. ríkisstjórn stendur frammi fyrir því að geta ekki svarað hinu háa Alþingi né heldur fólkinu í landinu þeim tilteknu ákveðnu spurningum sem að henni er beint vegna þessara samninga fer hæstv. fjmrh. á sitt hefðbundna flug aftur í tímann með hinum hefðbundnu upprifjunum og rangfærslum um atburði á liðnum tíma af því að hann getur engu svarað um þá hluti sem hæstv. ríkisstjórn á að svara í nútímanum. Það er venja fjölmiðla að flytja þessa ræðu hæstv. fjmrh. aftur og aftur með öllum rangfærslunum og væri sannarlega ástæða til að fara nokkrum orðum af þeim sökum um liðna atburði, um fyrri samninga aðila vinnumarkaðarins og samskipti þeirra við stjórnvöld vegna þeirra rangfærslna sem hæstv. fjmrh. hefur haft í frammi. Við búum í nokkuð flóknu þjóðfélagi og við búum við ákveðna erfiðleika í íslenskri hagstjórn. Það sem hefur lengi hrjáð okkur eru mjög tíðar sveiflur, sveiflur í aflabrögðum og sveiflur í markaðsverði á erlendum mörkuðum. Þessar sveiflur hafa komið með ákveðnu millibili og stundum orðið til þess að hér hafa orðið krappar lægðir í efnahagslífinu. Þegar hæstv. fjmrh. talar um liðna tíð gleymir hann alltaf þessum meginvanda í íslensku efnahagslífi og það er ákaflega tilgangslítið að setja hér á stólparæður ef menn vilja ekki horfast í augu við þennan veruleika sem við höfum verið að glíma við og verðum væntanlega að glíma við um mörg ókomin ár. Af hálfu hæstv. fjmrh. var minnst á aðstöðu atvinnuveganna á árinu 1988 og sannarlega var hún erfið, en hvers vegna? Hvers vegna voru útflutningsatvinnugreinarnar í þeirri erfiðu stöðu sem raun ber vitni á því ári? Um það er ekki deilt að það var ærinn vandi sem atvinnugreinarnar stóðu frammi fyrir, og ekki síst útflutningsgreinarnar. Það sem gerst hafði var þetta: Á haustmánuðum 1987 byrjaði þróun sem er ekki ókunn í okkar hagkerfi. Bandaríkjadalur byrjaði að falla og verð á erlendum mörkuðum fór lækkandi og þessi þróun hélt áfram, viku eftir viku, mánuð eftir mánuð, fram á haustið 1988. Það seig stöðugt á ógæfuhliðina vegna þessara ytri skilyrða útflutningsframleiðslunnar. Og vandinn varð meiri og meiri eftir því sem mánuðirnir liðu. Á sama tíma stóðum við frammi fyrir því að kjarasamningar voru opnir, og sú ákvörðun var tekin haustið 1987 í samráði við forustumenn útflutningsgreinanna að breyta ekki gengi íslensku krónunnar til samræmis við þá nýju stöðu sem upp var komin fyrr en í tengslum við niðurstöðu kjarasamninga. Þetta gerðist í febrúarmánuði árið 1988. Þá náðust kjarasamningar og í beinum tengslum við þá var ákveðin breyting á gengi krónunnar. Þær forsendur sem lágu til grundvallar þessari niðurstöðu héldu svo áfram að breytast. Bæði hélt verðið áfram að lækka og bandaríkjadalur áfram að lækka og þær kauphækkanir sem um var samið í febrúar 1988 reyndust þegar komið var undir vor miklum mun meiri. Þetta var sá vandi sem útflutningsgreinarnar stóðu frammi fyrir. Um það var hins vegar ágreiningur í þáv. ríkisstjórn hvernig við ætti að bregðast. Mitt mat var það að ekki væri unnt að taka á þessum vanda á annan veg en að breyta gengi krónunnar. Ég hygg að það verði engin dæmi fundin um það að sjálfstæðismenn í þáv. ríkisstjórn hafi flutt um það tillögur að fara hér einhverjar gengiskollsteypuleiðir. Þær tillögur eru ekki til. En skýrt vildum við bregðast við á þann veg að breyta gengi krónunnar því að á annan hátt var ekki unnt að koma við þeirri leiðréttingu sem nauðsynleg var. Um þetta varð ágreiningur í maí og aftur haustið 1988 þegar við sjálfstæðismenn lögðum til að gengi krónunnar yrði breytt en framsóknarmenn höfnuðu því alfarið og sögðu að það kæmi ekki til greina og sömuleiðis Alþfl. Það var grundvöllur stjórnarsamstarfs við Alþb. sem fór þó mörgum orðum um hversu fráleitt það væri að breyta gengi krónunnar til þess að mæta þessum vanda, algjörlega fráleitt. Og það voru haldnar hér fjölmargar ræður, og ekki síst kom hæstv. fjmrh. þar við sögu, sem allar gengu í þá átt að það væri glæpi næst að breyta gengi krónunnar. En hvað segir nú þessi hæstv. fjmrh.? Það sem skapaði skilyrði fyrir þessum samningum var það að gengi krónunnar hefur verið breytt. Hæstv. ríkisstjórn féllst á endanum á að þetta sjónarmið var rétt. Það var ekki unnt að bæta raunverulega rekstraraðstöðu sjávarútvegsins með skuldbreytingum einum saman, hvað þá heldur öllu sjóðafarganinu sem upp var komið. Hinn raunverulegi rekstrarbati fékkst ekki fyrr en ríkisstjórnin áttaði sig á því að það varð að breyta gengi krónunnar. Og nú viðurkennir hæstv. fjmrh. þetta. Þetta eru nú staðreyndir málsins sem fyrir liggja, um afkomu atvinnuveganna og orsökina fyrir erfiðleikunum á þeim tíma. Það er auðvitað fráleitt að hlusta sí og æ á þessa endurteknu ræðu hæstv. fjmrh. þar sem hann lokar augunum fyrir þessum staðreyndum. Og það er auðvitað fráleitt að fjölmiðlar skuli endurflytja þessar rangfærslur nánast vikulega vitandi um það að staðreyndir málsins voru aðrar. Því hefur stundum verið haldið fram að háir vextir hafi einir valdið erfiðleikum sjávarútvegsins á þessum tíma, jafnvel af mönnum sem ættu að vita meira og betur um það hvað gengi bandaríkjadals og verð á erlendum mörkuðum þýðir fyrir íslenska útflutningsframleiðslu. En hverjar eru nú staðreyndirnar í þessu? Í skýrslu Seðlabankans frá því í nóvember sl. kemur fram að raunvextir sjávarútvegsins á síðasta ári, miðað við innlent verðlag, hækkuðu verulega frá því sem var á árinu 1988, úr 10,8% í 13,3% ef ég man rétt. Raunvextir sjávarútvegsins hækkuðu verulega á síðasta ári svo að ekki er þar um að kenna vanda sjávarútvegsins frá því á haustmánuðum 1987 og fram á haustið 1988. Það er kominn tími til þess að villandi umræðum og rangfærslum um þetta efni linni og það er engin ástæða til þess fyrir hæstv. fjmrh., þegar hann, af því að hann á ekki svör við þeim spurningum sem uppi eru í nútímanum, þarf að fara á handahlaupum aftur í tímann, að beita brögðum eða meðulum af þessu tagi. Það var einnig á það minnst að aðilar vinnumarkaðarins hefðu lagt á það áherslu við gerð þessara kjarasamninga að gera ekki sömu mistökin og 1986. Að vísu eru aðstæður allt aðrar nú en þá, kannski fyrst og fremst vegna þess að nú eru gerðir kjarasamningar í kreppu. Þá voru gerðir kjarasamningar í mikilli uppsveiflu og hver maður sér að aðstæður eru allt aðrar þegar þannig stendur á. Þá beitti ríkisstjórnin sem þá sat sér fyrir því að skattar voru beinlínis lækkaðir sem þáttur í kjarasamningum. Niðurstaðan af þessu öllu saman varð hins vegar sú að laun hækkuðu á þessu ári langt umfram það sem kjarasamningar gerðu ráð fyrir og eftir á að hyggja, þegar sú staðreynd er ljós að launin hækkuðu um 40% þegar menn gerðu ráð fyrir því að launin hækkuðu um 7%, geta menn sagt sem svo: Kannski var það ekki hyggilegt af ríkissjóði að ganga með þessum hætti til móts við aðila vinnumarkaðarins. En um það var ekki deilt á þeim tíma að það hafi verið skynsamleg ákvörðun stjórnvalda, enda samþykkt einu hljóði hér á hinu háa Alþingi. Ekki ætla ég að skorast undan ábyrgð á þeim ákvörðunum sem þáv. ríkisstjórn tók. Hitt er auðvitað spaugilegt að hæstv. fjmrh. skuli hvað eftir annað ganga fram í því efni að gera jafnlítið úr núverandi hæstv. forsrh. og raun ber vitni, með öðrum orðum, að halda því fram að hann hafi setið í þáv. ríkisstjórn eins og viljalaust verkfæri sem engu hafi ráðið og engu hafi um þokað. Ég skil nánast ekki langlundargeð formanns Framsfl. að sitja undir endurteknum ávirðingum hæstv. fjmrh. um það að í öllum fyrri ríkisstjórnum, sem núverandi formaður Framsfl., hæstv. forsrh., hefur átt sæti í, hafi hann engu ráðið og verið viljalaust verkfæri þeirra sem með honum sátu. Það er mikið langlundargeð að sitja undir hverri ræðunni á fætur annarri af þessu tagi frá fjmrh. sínum. Ég kemst ekki hjá því af þessu tilefni, sem hæstv. fjmrh. gaf, að rifja aðeins upp viðhorf formanns Framsfl., þáv. og núv. hæstv. forsrh., vegna þess að þau sýna að honum var a.m.k. ekki sama um það hver ábyrgð bar á ríkisstjórn á þeim tíma og á þeim ákvörðunum sem teknar voru. Á flokksþingi framsóknarmanna skömmu eftir að kjarasamningarnir voru gerðir komst formaður Framsfl. svo að orði, með leyfi forseta: ,,Samþykkt var að taka þátt í sameiginlegu átaki vinnumarkaðarins og stjórnvalda til þess að draga verulega úr verðbólgu. Í því skyni var boðið að meðalgengi íslensku krónunnar yrði sem stöðugast allt þetta ár, að tekjuskattar yrðu lækkaðir til samræmis við minni verðbólgu og sveitarfélög hvött til að gera hið sama. Því var heitið að nafnvextir yrðu lækkaðir strax í kjölfar kjarasamninga og sömuleiðis gjaldskrár opinberra fyrirtækja. Að ósk aðila vinnumarkaðarins var þetta svo nánar útfært með minnisblaði dags. 11. febr.`` Ég hygg að ýmsir muni sjá af þessum orðum að nokkur hliðstæða var með þeim yfirlýsingum sem formaður Framsfl. gaf í stóli forsrh. þá og nú. En líka á þessum tíma kom upp spurningin hver ætti krógann. Morgunblaðið tók upp á því að eigna forystu Sjálfstfl. eitthvað meira í þessari niðurstöðu en góðu hófi þótti gegna og af þeim sökum komst formaður Framsfl. svo að orði í áðurnefndri ræðu: ,,Hins vegar þykja mér fullyrðingar í Reykjavíkurbréfi Morgunblaðsins sl. sunnudag ákaflega barnalegar. Þar er sagt að frumkvæði að þeirri lausn sem nú fékkst sé komið frá formanni Sjálfstfl. Með tilvísun til þess sem ég hef nú rakið og reyndar þess sem alþjóð veit um stjórnarmyndunina og stefnu Sjálfstfl. þykja mér þetta furðulegar niðurstöður. Ég fagna því hins vegar að sjálfstæðismenn hurfu frá yfirlýstri stefnu sinni um afskiptaleysi stjórnvalda. Án þess hefðu samningarnir að sjálfsögðu aldrei náðst.`` Af þessum tilvitnuðu ummælum má sjá að formaður Framsfl. hefur nokkrar áhyggjur af því þegar því er haldið fram að hann beri ekki fulla ábyrgð á þeim kjarasamningum sem gerðir voru 1986 og ákvörðunum þeirrar ríkisstjórnar í tengslum við þá samninga sem teknar voru. Af þessum ummælum má sjá að hann er viðkvæmur fyrir árásum af því tagi sem Morgunblaðið á þeim tíma og hæstv. fjmrh., nú nánast vikulega, dengja yfir hann, að hann hafi engu ráðið og verið áhrifalaus í þeirri ríkisstjórn. Og það er til umhugsunar og nokkurrar eftirbreytni fyrir hæstv. fjmrh. Og nú er spurt: Var eðlilegt, miðað við efnahagslegar forsendur á þeim tíma, að gera kjarasamninga af þessu tagi sem hæstv. fjmrh. telur að hafi verið hið mesta glapræði? Og hver var niðurstaða formanns Framsfl. sem leiðir þá ríkisstjórn sem hæstv. fjmrh. situr í, a.m.k. að formi til. Niðurstaða hans var þessi, svo að ég vitni enn í nefnda ræðu: ,,Nú er eðlilegt að menn spyrji hvort þjóðarbúið þoli svo mikla hækkun á ráðstöfunartekjum og þá einkaneyslu sem því mun fylgja. Þjóðhagsstofnun telur að þjóðarútgjöldin muni hækka um allt að 3% á árinu í stað 1% sem áður var talið hámark. Miðað við auknar þjóðartekjur á það þó að vera þolanlegt. Innflutningur mun að sjálfsögðu aukast með auknum kaupmætti. Vegna meiri útflutnings og betri viðskiptakjara er þó talið að viðskiptahalli verði minni á árinu 1986 en á árinu 1985, líklega 3% landsframleiðslu í stað 4,5%. Þessi viðskiptahalli þýðir að erlendar skuldir vaxa lítillega en greiðslubyrðin á reyndar að verða heldur léttbærari vegna aukningar þjóðartekna.`` Hér vitnar hæstv. forsrh. til umsagnar Þjóðhagsstofnunar, núverandi hæstv. viðskrh., um að þetta hafi verið eðlilegt, að taka þær ákvarðanir sem teknar voru, miðað við það útlit sem menn þóttust sjá um gang efnahagsmála á því ári. Árásir hæstv. fjmrh. beinast því einnig að þáv. og reyndar núv. forstjóra Þjóðhagsstofnunar, hæstv. viðskrh. sem lagði formanni Framsfl. til þetta efnahagslega mat á aðstæðunum. Ég held þess vegna að hæstv. fjmrh. ætti að fara að spara sér þessar sögulegu upprifjanir vegna þess að staðreyndir allra þessara mála frá þessum tíma sýna að engin rök eru á bak við hans stóru orð. Það er auðvitað hægt í einhverjum leikaraskap að fjalla á þann veg um efnahagsmál sem hann gerir, en það þjónar engum raunhæfum tilgangi á Alþingi Íslendinga. Ég ætla líka að minna hér á að í nýútkomnum tíðindum Vinnuveitendasambandsins, þar sem verið er að bera þessa kjarasamninga saman við samningana frá 1986, er réttilega á það minnst að sömu mistökin mega ekki endurtaka sig. Og hvaða mistök eru það sem Vinnuveitendasambandið leggur áherslu á í sínu fréttabréfi að megi ekki endurtaka sig? Að genginu verði haldið stöðugu eftir að allt annað er komið úr böndum. Og það er einmitt um þetta sem höfuðágreiningurinn var, að breyta ekki genginu í tæka tíð. Það er þetta sem Vinnuveitendasambandið er að benda á. Um þetta var auðvitað ágreiningur og Vinnuveitendasambandið hefur alveg laukrétt fyrir sér í því að það var mikill misskilningur hjá forustumönnum núverandi stjórnarflokka að draga gengisbreytinguna. Hæstv. fjmrh. fór svo nokkrum orðum um það að ég hefði komist þannig að orði að aðilar vinnumarkaðarins hefðu lagt nýjan efnahagsgrundvöll og svo vildi til að einmitt hann hafði notað þetta sama orð og ályktunin sem hann dró var sú að það hlyti að vera svo að hann væri höfundur að öllu saman vegna þess að hann hefði notað þetta orð þegar hann kynnti fjárlögin. Fjárlögin voru bara óvart kynnt með efnahagsforsendum sem byggðu á tvöfalt meiri verðbólgu en aðilar vinnumarkaðarins hafa með kjarasamningum gert mögulegt að verði á þessu ári og fjárlagafrv. byggði á því að kaupmáttarskerðingin yrði 5% meiri en raun verður á eftir gerð þessara kjarasamninga. Hinn nýi grundvöllur varð ekki til í veruleikanum fyrr en aðilar vinnumarkaðarins höfðu gert þennan samning. Það stendur þess vegna alveg óhaggað að þá fyrst verður hinn nýi grundvöllur til er þeir hafa undirritað sína samninga. Sá grundvöllur sem hæstv. fjmrh. lagði í fjárlagafrv. var þess eðlis að aðilar vinnumarkaðarins sögðu: Við þolum þetta ekki og ætlum okkur ekki að sætta okkur við þetta. Við ætlum okkur að sníða þennan ramma með öðrum hætti. Það var niðurstaða aðila vinnumarkaðarins og þeir lögðu nýjan grundvöll. Það er svo svolítið broslegt þegar hæstv. fjmrh., sem hefur þá stjórnskipulegu skyldu að leggja hér tillögur fyrir Alþingi um fjárlög og um viðbrögð af hálfu framkvæmdarvaldsins ef það gengur ekki eftir sem fjárlög gera ráð fyrir, skuli hefja hér árásir á stjórnarandstöðuna fyrir að hafa ekki komið fram með niðurskurðartillögur vegna þessara kjarasamninga. Þjóðin beið eftir því að hann gerði grein fyrir því. Þjóðin stóð í þeirri meiningu að formaður Alþb. væri fjmrh. Nei, nei, honum datt ekki í hug að það væru skyldur hans sem fjmrh. að gera þinginu grein fyrir viðbrögðum ríkisstjórnarinnar við því sem fram hefur komið, vanáætlunum við gerð fjárlaga og nokkurri aukningu útgjalda í tengslum við kjarasamninga. Það stendur hins vegar af okkar hálfu, sjálfstæðismanna, að við erum tilbúnir að taka þátt í þeirri vinnu. Við gerum okkur fulla grein fyrir því að það er ekki einfalt verk fyrir eina ríkisstjórn að bregðast við þeirri stöðu sem upp er komin, játa að fjárlögin hafi verið ákveðin með vanáætlunum og takast á hendur nýjar skuldbindingar. Ég hygg að staðan í íslensku þjóðfélagi í dag sé sú að horft verði til þess hvernig menn bregðast við. Ég er þeirrar skoðunar að Alþingi eigi að freista þess að ná sem víðtækastri samstöðu um þessi efni. Sjálfstfl. er tilbúinn til slíkrar vinnu ef áhugi er á því af hálfu hæstv. ríkisstjórnar. Sá áhugi kom fram í máli hæstv. viðskrh. en hæstv. fjmrh. vísaði öllu slíku á bug. Hæstv. ríkisstjórn verður svo að gera það upp við sig hvert hún vill halda eftir að tveir hæstv. ráðherrar hafa í þessu efni gengið í gagnstæðar áttir. Það er hins vegar svolítið broslegt að hlusta á hæstv. fjmrh. tala af slíkri kokhreysti sömu daga og tveir af flokksbræðrum hans í ríkisstjórninni eru uppi með miklar yfirlýsingar í þessu efni. Annar segir: Ekki ég, það kemur ekki til greina að skera niður í mínu ráðuneyti. Hv. þm. Karl Steinar Guðnason gerði sérstakar athugasemdir við afstöðu ráðherra sem þannig tala og ég skildi hann ekki betur en svo að hann teldi það vera býsna mikið ábyrgðarleysi af hálfu ráðherra að lýsa því yfir fyrir fram að tiltekin verkefni á hans sviði kæmu bara ekki til greina þegar taka þyrfti á vanda ríkissjóðs. Það hefði verið ástæða fyrir hæstv. fjmrh. að fjalla nokkuð um þetta og það hefði verið ástæða fyrir hæstv. fjmrh. sem hefur staðið fyrir verulegum niðurskurði á framlagi til vegamála að fjalla nokkuð um hinar stórbrotnu yfirlýsingar um það að flýta jarðgangagerð við þessar aðstæður sem hæstv. samgrh., varaformaður Alþb., hefur verið að boða undanfarna daga.  Það var svo svolítið broslegt að hlusta á hæstv. fjmrh. halda því fram að hann væri alveg saklaus af því að hafa ákveðið lög, ákveðið kaupgjald með lögum. Hann gekk inn í núverandi hæstv. ríkisstjórn á þeirri forsendu að ákveða kaup með lögum. Það var forsenda fyrir þeirri stjórnarmyndun að kaup væri bundið með lögum. Svo kemur hér formaður Alþb. og slær sér á brjóst að það sé nú eitthvað annað uppi á teningnum hjá þessari hæstv. ríkisstjórn en það sem var 1988. Þá hafi þessi óskaplega vondi maður Þorsteinn Pálsson staðið fyrir því að binda allt kaupgjald með lögum en sjálfur lagði hann það sem forsendu að ríkisstjórnarsamstarfi að binda kaup með lögum. En hann var ekki að fjalla um það, hann var ekki að taka það fram. Það hentaði ekki í þeim leikbrögðum sem fram fóru. Að lokum nokkur orð varðandi vexti. Ég gerði það efni að nokkru umtalsefni í fyrri ræðu minni hér í kvöld. Ég endurtek að ég lít svo á að með þessu samkomulagi séu veruleg tímamót í þeim efnum vegna þess að nú sé miklu víðtækari samstaða í þjóðfélaginu um markaðsákvörðun vaxta en áður var og engin mótmæli gegn þeirri skipan og þær raddir þagnaðar sem hæst töluðu gegn áður. Hæstv. viðskrh. vék hér nokkrum orðum að því að hann hefði sett á fót starfshóp til þess að vinna með bönkunum í þeim tilgangi að mæta erfiðleikum þeirra vegna nýrra aðstæðna í kjölfar lækkandi verðbólgu. Á minnisblaði sem skrifað hefur verið af þessu tilefni er m.a. talað um að þessi starfshópur eigi að fjalla um að aukin verði gjaldtaka samkvæmt gjaldskrá í stað vaxtamunar, m.a. á sviðum þar sem þjónusta er nú veitt ókeypis eða seld undir kostnaðarverði. Nú er það svo að í ýmsum tilvikum er eðlilegt að tekin séu sérstök gjöld fyrir þjónustu bankanna í stað þess að vaxtamunur sé látinn halda henni uppi. Eftir sem áður er um að ræða fjármagnskostnað og nú væri rétt að fá nokkrar skýringar á því hvernig þetta kemur heim og saman við fyrirheit um lækkun á raunvaxtakostnaði því útilokað er annað en að taka þessi þjónustugjöld með í þann reikning. Það er líka á það fallist á þessu minnisblaði að ræða sérstakan skatt af gjaldeyrisviðskiptum og afskriftareikningi útlána með tilliti til tekjuskatts og virðisaukaskatts. Með öðrum orðum, hæstv. ríkisstjórn hefur fallist á það að ræða um þessa skatta væntanlega þá í þeim tilgangi að lækka þá á bönkunum. Á sama tíma kemur hæstv. fjmrh. hér og segir: Það kemur ekki til greina að falla frá skattheimtu á almenning t.d. með lækkun bifreiðagjaldanna sem eiga að hækka um 80--90% eða falla frá skattlagningunni á raforkufyrirtækin sem mun stórhækka orkuverð til almennings. Það kemur ekki til greina af hálfu hæstv. fjmrh. að falla frá þessum ákvörðunum en það er sjálfsagt að ræða við viðskiptabankana um breytingar á þeirra sköttum. Er þetta eðlileg framkoma við launafólkið í landinu við þær aðstæður sem nú ríkja og í kjölfar þessara merku samninga? Vill ekki hæstv. fjmrh. endurskoða svolítið þá neikvæðu afstöðu sem fram hefur komið af hans hálfu í þessu efni?

Guðmundur H. Garðarsson Virðulegi forseti. Ég hefði gjarnan viljað að hæstv. forsrh. hefði verið hér viðstaddur í kvöld til að hlýða á ræður manna, en hér eru mættir ráðherrar alla vega frá þeim flokkum sem vilja nú tileinka sér þessa samninga, þ.e. Alþfl. og Framsfl., þannig að ég verð að láta mér nægja að ræða við hæstv. fjmrh. og hæstv. viðskrh. um efni þessa máls. Hér hafa verið fluttar nokkuð margar ræður og ítarlegar og það getur vel verið að sumum hv. stjórnarþm. finnist það óþarfi að hv. þm. standi hér upp og flytji ræður. Það getur vel verið að þeir séu enn þá á fjölmiðlafríki þannig að ræða hafi ekki innihald og gildi nema hún komist í fjölmiðlana á því augnabliki sem hún er flutt. Þegar verið er að ræða um samninga til 20 mánaða á hinu háa Alþingi og þegar verið er að ræða hér um --- ég vildi nú, virðulegi forseti gjarnan að þótt að þingmenn þurfi að spjalla saman, þá geri þeir það alla vega í hljóði. Ég vildi einnig, forseti, árétta það sem ég sagði áðan að það getur vel verið að sú umræða sem hér fer fram hafi lítið innihald fyrir hv. stjórnarþm. Þegar maður lítur til þess að láglaunafólk, verkalýðurinn á Íslandi er að gera samninga til 20 mánaða, samninga sem fela það í sér eins og kom fram í ræðu hæstv. forsrh. í dag að verkafólk, láglaunafólk er að staðfesta það og taka á sig 8--9% kjaraskerðingu til viðbótar þeirri óvissu sem getur fylgt samningum sem þessum, þá er það einnar messu virði hér á hinu háa Alþingi að hv. þm. ræði þessi mál allítarlega. Því að það er eins og samningamenn hafa sagt, það er ekki fyrr en við uppgjör þessa tímabils sem kemur í ljós hvort þessir samningar eru þeir tímamótasamningar eða þeir happasamningar fyrir íslenska verkalýðshreyfingu og íslenska atvinnuvegi að ástæða sé til að fagna með þeim hætti sem sumir hv. stjórnarþm. hafa gert hér í dag og mun ég víkja nokkuð nánar að því. Áður en ég vík að efnisatriðum vildi ég ræða nokkuð um það sem hæstv. fjmrh. fjallaði sérstaklega um hér í sinni frumræðu. Að vísu hefur hv. 1. þm. Suðurl. Þorsteinn Pálsson rakið allítarlega samningana frá 1986, en ég ætla að víkja hér að einu atriði sem ég held að hæstv. fjmrh. ætti nú að hafa í huga þegar hann fjallar um samninginn í ársbyrjun 1986. Ég man ekki betur en hans eigin flokksmenn, forustumenn í verkalýðshreyfingunni, hafi fagnað þeim samningum sem þá voru gerðir. Ég man ekki betur en að sömu menn og standa að þessum samningum nú hafi staðið að samningunum í ársbyrjun 1986 af hálfu íslenskrar verkalýðshreyfingar. Það vill svo til að þessir menn eru flokksbræður hæstv. fjmrh., alla vega tveir af þrem aðalmönnunum, þ.e. Ásmundur Stefánsson núv. og þáv. forseti ASÍ, Benedikt Davíðsson, forustumaður Sambands byggingamanna, og Guðmundur J. Guðmundsson sem var og er formaður Dagsbrúnar og Verkamannasambands Íslands. Ég minnist þess þegar þessir forustumenn kynntu þessa samninga í verkalýðshreyfingunni og töldu þá mjög merka, töldu þá tímamótasamninga svo notað sé þetta margþvælda orð, og þá töluðu þeir alveg sérstaklega um þrjá þætti í samningsgerðinni. Í fyrsta lagi hefði unnist mikill sigur í sambandi við eflingu húsnæðismálakerfisins. Í öðru lagi hefði fastgengisstefnan verið innsigluð að ósk og tillögu hæstv. fjmrh. Virðulegi forseti. Ég held að það væri nauðsynlegt að hæstv. fjmrh. komi nú í salinn og tylli sér í sinn eigin stól svo að hæstv. hagstofuráðherra trufli hann ekki þarna í hliðarherberginu. Nóg er nú komið í þeim efnum í þessari góðu ríkisstjórn þó að það gerist ekki. Ég óska eftir því að hæstv. fjmrh. setjist og hlusti á mitt mál. Hann hefur fulla þörf fyrir það því að núna stendur einmitt yfir fundur í Alþb. þar sem verið er að gera út um örlög jafnvel þessara manna sem ég var að vísa til svo að ekki sé nú talað um hugsanleg örlög hæstv. fjmrh. Ég var að rekja það, hæstv. fjmrh., að í tímamótasamningunum í ársbyrjun 1986, tímamótasamningunum sem Ásmundur Stefánsson, þáv. og núv. forseti ASÍ, kynnti verkalýðshreyfingunni og þar á meðal í því félagi sem ég er félagsmaður í, Verslunarmannafélagi Reykjavíkur, voru þrjú atriði sem þessi ágæti maður sagði að væru tímamótaatriði í sögu verkalýðshreyfingarinnar. Í fyrsta lagi efling húsnæðismálakerfisins, í öðru lagi fastgengisstefnan og í þriðja lagi lækkun tolla. Ef maður ber þetta nú saman við það sem gerist í þessum samningum núna og menn eru að hæla sér hér af, þá er nú fyrst þess að geta að það er ekkert hliðstætt atriði við það sem heitir efling húsnæðismálakerfisins í samningunum 1986 í þeim samningum sem nú er verið að samþykkja í verkalýðshreyfingunni, ekkert. Það er ekki eitt einasta atriði sem hefur jafnmikið gildi fyrir hinn almenna launamann eins og húsnæðismálaþátturinn hafði í samningunum 1986. Fastgengisstefnan er ekkert ný af nálinni. Þetta var eitt aðalatriðið í samningunum í ársbyrjun 1986 og virðist vera það líka í samingunum sem verið er að gera núna en þó ekki tryggt með sama hætti og í ársbyrjun 1986. Varðandi lækkun tolla, ætli það sé ekki svipað og núverandi samningsatriði um vexti að öðru leyti en því að fólkið fann strax fyrir því í sinni afkomu þegar tollarnir lækkuðu í ársbyrjun 1986 en það hefur ekki enn þá fundið fyrir vaxtalækkunum og mun ekki finna fyrir bættri afkomu fyrr en löngu síðar þótt vextir kunni eitthvað að lækka á næstu mánuðum. Í þeirri ríkisstjórn sem hæstv. fjmrh. ræðst sérstaklega að voru í ársbyrjun svo að það sé rifjað upp forsrh. Steingrímur Hermannsson, sjútvrh. Halldór Ásgrímsson og félmrh. Alexander Stefánsson. Ég verð að segja það að mikið geta menn verið geðlausir í íslenskum stjórnmálum ef þeir minnast ekki verka sinna í fortíðinni og líta aðeins á það sem þeir gera í nútíð. Það einkennir því miður allt of mikið íslenska stjórnmálamenn og það hefur því miður einkennt allt of mikið suma ráðherra hér í ræðum þeirra í dag, ég segi ekki alla. Ég vil taka það fram að þó að ég væri ekki að öllu leyti ánægður með ræðu hæstv. viðskrh. Jóns Sigurðssonar, þá voru ákveðnir kaflar í þeirri ræðu sem mér fannst athyglisverðir. Þó verð ég að segja að þegar fjallað er um svona viðkvæm mál, það er ekki einu sinni búið að samþykkja samningana í verkalýðshreyfingunni, þó að margt bendi til þess að láglaunafólkið ætli að taka á sig þessa kjaraskerðingu og þó að margt bendi til þess að þessir samningar verði samþykktir í verkalýðsfélögunum, þá er alls ekki búið að samþykkja þessa samninga. Ég mun rekja það nokkuð hér á eftir hvers vegna ég held að fólkið samþykki samningana í þeirri stöðu sem það er í í dag. Mér fannst hæstv. viðskrh. Jón Sigurðsson, sem flutti hér svona allskikkanlega ræðu, gera þátt ríkisvaldsins, þ.e. ríkisstjórnarinnar, of mikinn í þessum samningum. Þetta er á algerum misskilningi byggt. Þáttur ríkisstjórnarinnnar er ekki með þeim hætti til hins betra eins og hæstv. ráðherra og aðrir hér í dag hafa viljað halda fram. Ég varpa fram þessari spurningu: Er búið að tryggja rekstrargrundvöll útflutningsatvinnuveganna næstu 20 mánuðina? Núv. hæstv. ríkisstjórn er ekki einu sinni búin að tryggja hver verður rekstrarforsenda sjávarútvegs frá og með áramótunum 1990--1991. Þ.e. hún er ekki búin að leggja hér fram frv. til l. um stjórnun fiskveiða frá og með 1. jan. 1991. Það frv. liggur ekki frammi hér á Alþingi enn þá. Mér er ekki kunnugt um það að hæstv. ríkisstjórn sé búin að fjalla um þetta mál með þeim hætti að það sé öruggt að hún geti komið í höfn stefnu í fiskveiðistjórnun á Íslandi þegar núgildandi lög renna úr gildi í lok þessa árs. Ég vildi gjarnan fá svör við því í þessari umræðu hvort svo sé. Ef hæstv. ríkisstjórn getur ekki tryggt eðlilega framkvæmd fiskveiða á Íslandi frá og með 1. jan. 1991 tryggir hún ekki heldur framkvæmd þeirra samninga sem við erum að fjalla hér um. Þetta er mjög veigamikið atriði í öllu sem lýtur að þessum samningum sem fólk er núna að taka afstöðu til, til næstu 20 mánaða. Mér fannst að sumu leyti --- ég vil ekki segja makalaus, en ekki nógu góð yfirlýsing frá jafnreyndum manni eins og hæstv. viðskrh. Jóni Sigurðssyni að hann skyldi einfalda svona þessi atriði, þ.e. um þátt ríkisstjórnarinnar við gerð þessa samnings. Mér líkaði heldur ekki þegar það kom fram í ræðu hæstv. ráðherra að það væri eins og nú væri í fyrsta skiptið verið að gera samning á hinum almenna vinnumarkaði sem hefði eitthvert gildi. Það er ekki rétt metið hjá hæstv. ráðherra og ég vil segja, örugglega sagt að óathuguðu máli. Það er ekki í fyrsta skiptið sem tekst að ná samningum á hinum almenna vinnumarkaði með þeim hætti að verkalýðshreyfingin annars vegar og vinnuveitendur hins vegar samþykki það sín í milli. Það er alrangt. Það ber að skoða þessi mál líka í því umhverfi og á því augnabliki sem verið er að gera samninga þannig að ekki er alltaf samanburðarhæft það sem verið er að bera saman á milli ára og áratuga. Þó er hægt að taka ákveðin atriði með þeim hætti sem ég var að gera hér áðan. Ég vil segja það, virðulegi forseti, að ég tel að aðilar vinnumarkaðarins hafi unnið mjög merkilegt starf út af fyrir sig með þessum samningum sem byggjast fyrst og fremst á því að þeir sem eru í forustu verkalýðshreyfingarinnar hafa talið að í þeirri vondu stöðu sem verkalýðshreyfingin er komin í vegna stefnu núv. ríkisstjórnar séu þetta einu samningar sem verkalýðshreyfingin getur hugsanlega náð. Vinnuveitendur eru hins vegar að mörgu leyti í enn erfiðari stöðu vegna þess að að vinnuveitendum, að fyrirtækjum atvinnulífsins hefur verið sótt úr tveim áttum og þó sérstaklega einni, frá ríkisstjórninni, sem hefur því miður ekki bætt stöðu atvinnuveganna með þeim hætti sem hæstv. ráðherrar hafa viljað halda fram hér í þessari umræðu. Ég vil, virðulegi forseti, halda því fram að bæði launþegar og vinnuveitendur hafi teygt sig mjög langt í þeim efnum að gera samninga sem stuðli að hjöðnun verðbólgu, mjög langt. Þessir aðilar hafa báðir fært miklar fórnir í þeim efnum. En því miður, virðulegi forseti, þá óttast ég að hlutdeild hæstv. ríkisstjórnar geti hugsanlega --- ég segi hugsanlega teflt því í hættu sem aðilar vinnumarkaðarins hafa staðið að með þessari samningagerð. Hvers vegna segi ég þetta, virðulegi forseti? Jú, það er vegna þess að það er ekki einu sinni búið að samþykkja samningana í verkalýðshreyfingunni þegar ríkisstjórnin, hæstv. ráðherrar eru farnir að deila um það með hvaða hætti eða eftir hvaða leiðum eigi að reyna að tryggja þann þátt sem snýr að ríkisvaldinu. Það er alvarlegur ágreiningur, það er mikið sundurlyndi innan ríkisstjórnarinnar um leiðir. Annars vegar eru þeir sem vilja niðurskurð. Það er eins og hæstv. fjmrh. hefur nefnt hér í dag og víða annars staðar. Hins vegar er sá hluti ríkisstjórnarinnar sem vill auka skuldasöfnun ríkissjóðs til þess að mæta þeim skuldbindingum sem ríkisvaldið hefur tekist á hendur. Þar vísa ég til þess sem segir í stjórnarblaði, Alþýðublaðinu, í dag, með leyfi forseta. Þar kemur skýrt fram að hæstv. utanrrh., núv. formaður Alþfl., Jón Baldvin Hannibalsson, maðurinn sem vildi nota hnífinn og skera niður fyrir nokkrum árum, vill nú fara leið skuldasöfnunar, nú vill hann auka skuldir ríkisins. Hann gerir meira. Hann staðfestir í viðtali í Alþýðublaðinu í dag að ríkisstjórnin hafi ætlað að láta fátækasta fólkið, þ.e. sjóðfélagana í lífeyrissjóðum atvinnulífsins, lána fé til að fjármagna aðild ríkisins að samningunum. Ég vil, virðulegi forseti, vegna þingsögunnar láta það koma hér fram að í þessu viðtali segir hæstv. utanrrh. Jón Baldvin Hannibalsson m.a. sem hér segir, með leyfi forseta: ,,Í fyrsta lagi; það var leitað fast eftir því við forsvarsmenn launþega og vinnuveitenda að þeir beittu sér fyrir því við forráðamenn og stjórnir lífeyrissjóða að halli ríkissjóðs yrði í auknum mæli fjármagnaður með kaupum lífeyrissjóða á spariskírteinum og skuldabréfum ríkissjóðs. Sérstaklega var um það rætt að skammtímafjármögnun ríkishallans í formi ríkisvíxla sem bera háa vexti verði að hálfu fjármögnuð með skuldabréfakaupum lífeyrissjóða til lengri tíma.`` Hvað felst í þessari tillögu hæstv. viðskrh.? Í þessari stefnu sem hæstv. utanrrh. fylgdi greinilega fast eftir innan ríkisstjórnarinnar felst það að hann ætlar ekki að lækka vexti, hann ætlar að hækka vexti. Ég spyr hæstv. viðskrh., hann svarar e.t.v. hér á eftir: Með hvaða hætti ætlaði hæstv. utanrrh. að tryggja sölu á þessum spariskírteinum til lífeyrissjóðanna, á hvaða vaxtastigi var hæstv. utanrrh. að fjalla um þessi mál? Það vita allir að raunvaxtastig lífeyrissjóðanna er á bilinu 6,9% og upp í 8%. Ég spyr hæstv. viðskrh.: Hvaða hávaxtastig er það sem hæstv. utanrrh. er að tala þarna um? Síðan segir hæstv. utanrrh. á þessa leið í umræddu viðtali í Alþýðublaðinu í dag: ,,Í öðru lagi var um það rætt að mæta auknum útgjöldum ríkissjóðs í tengslum við samningana með lækkun ríkisútgjalda.`` Það mun vera leið hæstv. fjmrh. eins og hann hefur kynnt sínar hugmyndir. Síðan segir: ,,Þau mál hafa verið rædd á ríkisstjórnarfundum og voru reyndar rædd áður en kom að undirritun samninga og fjmrh. hefur verið falið að koma með tillögur um niðurskurð. Hann þyrfti að mínu mati að vera um 1--1 1 / 2 milljarður. Það er mitt mat að þetta sé alveg vinnandi vegur, þ.e. að lækka útgjöld ríkisins um 1%. Við erum að ræða um 100 milljarða útgjöld.`` Þar með er ekki allri sögunni lokið. Þegar hæstv. fjmrh. ætlar svo að fara að vera með hugmyndir um það hvernig á að skera niður útgjöld ríkisins þá segir þessi samstarfsmaður hæstv. fjmrh., Jón Baldvin Hannibalsson, í sama viðtali: ,,Flatur niðurskurður er ekki rétta leiðin að mínu mati. Hann hefur verið reyndur áður en ekki tekist, enda fremur sýndarmennska en veruleiki.`` Ég vil segja það, virðulegi forseti, að mér finnst þetta harður dómur utanrrh. um þann ásetning hæstv. fjmrh. sem vill skera niður og vill vera sjálfum sér samkvæmur í þeim efnum eins og hann hefur birt sínar skoðanir og sína stefnu í þessum málum fyrr. Hann hefur greinilega ekki komist upp með það vegna þess hver er afstaða annarra ráðherra í núv. ríkisstjórn. Við þurfum ekki að dvelja lengi við það að ,,sýndarmennskan`` sem hæstv. utanrrh. talaði um í fari hæstv. fjmrh. er ekki meiri sýndarmennska í augum alþýðuflokksmanna en svo að í sama blaði birtist skoðun eins af skriffinnum Alþýðublaðsins um það hvað eigi að gera í þessum efnum. Á bls. 3 í sama blaði kemur þessi ágæti blaðamaður með leiðir Alþýðublaðsins í sambandi við niðurskurð. Þm. til fróðeiks og til þess að hafa þetta skráð í sögunni, þá er það athyglisvert að þegar sérfræðingar Alþýðublaðsins eru að meta stöðuna og meta árangur þessara samninga, þá segir þessi ágæti maður í Alþýðublaðinu og birtir mynd með: ,,Fréttin bak við fréttina. Kom, sá og sigraði.`` Það er hinn ágæti maður Einar Oddur Kristjánsson, formaður Vinnuveitendasambandsins. Mér finnst það nú saga til næsta bæjar að Alþýðublaðið skuli meta samningana með þeim hætti að sá einn hafi sigrað sem er í röðum vinnuveitenda og ég spyr þá: Hver tapaði? Ég held að það verði enginn sigurvegari í þessum samningum nema hugsanlega láglaunamaðurinn sem ætlar að taka á sig kjaraskerðinguna, láglaunamaðurinn sem ætlar að samþykkja samningana og bera byrðarnar næstu 20 mánuðina. Það er vegna þess og það vita allir sem hafa verið í samningum að þótt menn hefðu viljað bæta betur kjör láglaunafólksins hefur það ekki verið hægt vegna þess að þá hefði sú hækkun farið upp allan stigann og líka til hátekjufólksins. En það þorir enginn að minnast á nú, virðulegi forseti. Hvað segir fréttamaður Alþýðublaðsins um það hvar eigi að skera niður? Ég bið hæstv. fjmrh. að hlusta vel á það. Ég veit að hann hefur lesið þetta örugglega, en það er náttúrlega gott fyrir hann að gera sér grein fyrir því hver er stefna Alþýðublaðsmanna í þessum efnum sem sannar það að hæstv. fjmrh. er ekki með neina sýndarmennsku þegar hann talar um að skera niður þótt hæstv. utanrrh. vilji halda því fram, sem er náttúrlega ómaklegt gagnvart hæstv. fjmrh. Blaðamaður Alþýðublaðsins segir: ,,Það á að skera á réttum stöðum.`` Síðan segir, virðulegi forseti: ,,Þessi nýja þjóðarsátt hefur hleypt kjarki í fólk og það eitt út af fyrir sig er ekki svo lítils virði.`` Undir þetta er hægt að taka. ,,En þessir samningar eru auðvitað einskis virði ef ekki verður við þá staðið. Nú verður ríkið að skera niður á réttum stöðum hvað sem hver segir.`` Síðan segir: ,,Ef Svavar``, þ.e. Svavar Gestsson menntmrh., ,,ætlar að standa fast á því að eyða hundruðum milljóna í breytingar á Þjóðleikhúsinu umfram nauðsynlegt viðhald eða hætta ella sem ráðherra, þá skal hann bara hætta.`` Ég get tekið undir þetta. Hann ætti sannarlega að hætta ef hann hefur ekki kjark til þess að skera eitthvað niður í sínu ráðuneyti. Síðan segir enn fremur og eru frekar ábendingar til hæstv. fjmrh. frá Alþýðublaðinu: ,,Umhverfisráðuneyti verður að slá á frest en Júlíus getur svo sem haldið jeppanum.`` Þetta er vissulega athyglisvert þegar maður hefur það í huga að á sama degi sem þetta er skrifað í Alþýðublaðið rétta þm. Alþfl. upp höndina hér í Nd. til þess að samþykkja það að setja á laggirnar umhverfismálaráðuneyti og auka þar með á eyðsluna og auðvitað heldur ráðherrann bílnum. Að lokum segir þessi blaðamaður Alþýðublaðsins, virðulegi forseti: ,,Við vonum öll að nýju samningarnir séu fyrsta skrefið til betra ástands.`` Undir það getum við auðvitað öll tekið. Þegar verkalýðshreyfingin og láglaunafólkið og þegar atvinnulífið semur með þeim hætti sem við stöndum frammi fyrir, þá hljótum við auðvitað að vona það öll að það muni bera árangur. Því miður er hæstv. forsrh. ekki hér til að hlýða á mál manna. Ég hefði viljað víkja nokkuð að ræðu hans sem hann flutti hér í dag en mun sleppa því. Þó get ég ekki, virðulegi forseti, komist hjá því að nefna að eins og ég sagði áðan er forsenda þess að þessir samningar takist auðvitað sú, eins og hæstv. forsrh. sagði, að launþegar sætta sig við kaupmáttarskerðingu á bilinu 8--9%, þ.e. árið 1989, og með ákveðna óvissu um framtíðina. Það er einmitt núv. hæstv. ríkisstjórn, það er stefna þessarar ríkisstjórnar sem hefur sett fólkið upp við vegg í bili. Aukin skattheimta, tekjuskattur í staðgreiðslu er tæplega 40%, hefur hækkað úr rúmlega 37%. Þetta skerðir ráðstöfunartekjur launafólks verulega. Hækkun eignarskatts felur í sér stóraukna greiðslubyrði sérstaklega fyrir einstætt fólk og hærri bifreiðaskattar, svo að ekki sé nú talað um virðisaukaskattinn sem er 24,5% sem er óvanalega há prósenta en hefði átt að vera 18% án undanþága. Þá eru fram undan ýmsar hækkanir á þjónustugjöldum og fleira, sköttum sem ég ætla að víkja örlítið að. Ég vil, hæstv. fjmrh., segja þetta. Ég held að það væri gott fyrir ríkisstjórnina að hafa það í huga, svo að menn verði ekki eins sjálfumglaðir og þeir eru búnir að vera undanfarið í sambandi við stöðu þessara mála, að almenningur stendur í þeirri trú að ýmsar þær hækkanir sem skýrt er frá í sambandi við samningana með sérbókunum komi ekki til framkvæmda. Ég leyfi mér að fullyrða það, hæstv. fjmrh., að eftirfarandi atriði hafa ekki verið nægilega kynnt þannig að þegar þau koma til framkvæmda munu þau koma fólki mjög á óvart. Þar á ég við þann lið í kjarasamningi, 10. gr. samningsins, sem fjallar um forsendur samningsins, þar sem segir undir lið 6, með leyfi forseta: ,,Ekki komi til frekari hækkana á opinberri þjónustu en kynntar hafa verið samningsaðilum og fram koma í minnisblaði fjmrn. frá 28. jan. 1990 um forsendur fjárlaga, gjaldskrárhækkanir og tekjuöflun ríkissjóðs.`` Hverjar eru þessar hækkanir? Í ræðu sinni í dag kom hæstv. forsrh. nokkuð inn á þessi atriði en hann lagði ekki mikla áherslu á að rekja prósentur né tölur né dagsetningar. Það skil ég sem samningamaður sem þyrfti að fara með samning þeirrar gerðar sem hér er til umfjöllunar inn á félagsfundi í verkalýðsfélagi þar sem láglaunafólk er til staðar. Ég mundi ekki treysta mér til þess að fá samningana samþykkta og greina frá þessum atriðum með þeim hætti sem ber að gera. Það verður mjög erfitt. Hins vegar væri það heiðarlegt að skýra frá því á forsíðum stjórnarblaðanna að í pakkanum séu m.a. þessi atriði sem ég ætla að rekja hér lauslega: Hækkanir sem hæstv. forsrh. fjallaði lauslega um í ræðu sinni í dag eru þessar. Það eru forsendur fjárlaga um hækkanir á sköttum árið 1990: 1. Bensíngjald. 1. apríl 5% hækkun, 1. ágúst 6%. 2. Þungaskattur. 1. júlí 9%. 3. Bifreiðagald. 1. mars 83% hækkun, 1. júlí 8%. Síðan er þarna fjallað um áfengi og tóbak og hirði ég ekki um að gera það. Þá eru það gjaldskrárhækkanir. Það eru forsendur fjárlaga um hækkanir á gjaldskrám B-hluta stofnana árið 1990 í fylgiskjali: 1. Ríkisútvarpið, hljóðvarp og sjónvarp. 1. júlí 3% hækkun, 1. okt. 3%. 2. Áburðarverksmiðja ríkisins. 1. maí 12%. 3. Póstur og sími. 1. febr. 3% hækkun, 1. maí 3%, 1. ágúst 3%. 4. Sementsverksmiðja ríkisins. 1. febr. 4%, 1. maí 6%. Síðan segir undir 6. lið: Rafmagnsveitur ríkisins. Haldist gjaldskrá Landsvirkjunar óbreytt er ekki talin þörf á hækkun á töxtum RARIK 1990. Virðulegi forseti. Í Ed. er frv. til l. um orkuskatt. Um hann hefur verið fjallað hér í dag í mjög ítarlegu máli. Nei, virðulegi forseti. Ég held að til þess að hæstv. fjmrh. verði að ósk sinni um það að hann og ríkisstjórnin fái traustsyfirlýsingu á stefnu núv. ríkisstjórnar verði hann að tryggja m.a. eftirfarandi atriði til þess að fólkið geti með góðri samvisku og góðri trú greitt því atkvæði: 1. Fjmrh. hlýtur að skera niður ríkisútgjöld, enda hefur hann boðað það þótt hæstv. utanrrh. geri lítið úr því. 2. Fjmrh. hlýtur að tryggja óbreytt gengi næstu 20 mánuði. 3. Fjmrh. hlýtur að tryggja verðbólgulaust þjóðfélag, þ.e. verðbólgan verði innan við 10%. 4. Fjmrh. hlýtur að tryggja láglaunafólki, þ.e. því fólki sem er með 60 þús. kr. á mánuði og þar undir meiri kaupgetu og betri lífskjör með því að standa við yfirlýsta stefnu sína um stórfelldan niðurskurð og einnig verður hann að lækka skatta til þess að þetta sé framkvæmanlegt. Síðan vildi ég nú segja það að ég held að hæstv. fjmrh. hefði gott af því að fara inn í Hagkaup og standa þar uppi á kassa eins og hann gerði í gamla daga og flytja svipaða ræðu og hann flutti hér í dag.  nágrannaríkjum okkar, skaðar samkeppnisstöðu iðnaðarins, verslunar og þjónustustarfsemi. Því miður óttast ég það að þótt þessir samningar verði samþykktir í verkalýðsfélögunum muni ríkisstjórnin ekki standa við sinn þátt í samningunum eins og ég hef rakið hér áðan, virðulegi forseti.

Skúli Alexandersson Herra forseti. Þessi umræða sem hefur átt sér stað hér í dag er að mínu mati nokkuð sérstök og sjálfsagt tímamótaumræða eins og flest það sem um hefur verið fjallað og ekki síst það sem hefur verið tilefni til þessarar umræðu, þ.e. þeir samningar sem eru nýgerðir á milli aðila vinnumarkaðarins sem hér hafa verið nefndir tímamótasamningar næstum af hverjum ræðumanni sem hingað hefur komið. Ég hef þá tilfinningu að þessir samningar séu ekki mjög frábrugðnir ótal mörgum öðrum samningum sem gerðir hafa verið á undanförnum árum, áratugum. Þeir hafa líka oft og tíðum, eins og hér kom fram hjá einum ræðumanni, verið nefndir tímamótasamningar. Í huga minn kemur ekki nema einn samningur sem sérstaklega var undirstrikaður sem mislukkaður samningur, þ.e. samningurinn sem gerður var 1984 sem aðilar nefndu verðbólgusamning strax og þeir höfðu skrifað undir hann. Flestir aðrir samningar sem gerðir hafa verið hafa verið nefndir tímamótasamningar, sólstöðusamningarnir t.d. og margir fleiri, samningarnir sem nefndir voru hér áðan, bæði febrúarsamningarnir 1986 og ekki síður desembersamningarnir 1986  Annað er kannski sérstakt í þessari umræðu og það er það að hún skuli fara fram áður en nokkur umræða sem heitið getur hefur farið fram í verkalýðsfélögunum eða launþegafélögunum eða atvinnurekendafélögunum sjálfum sem hafa gert þessa samninga. Umræðan ber þess líka merki að hv. þm. fara mjög varlega að því að ræða um samningana, nefna fyrst og fremst góðu þættina, sem ég verð að taka undir að eru sjálfsagt yfirgnæfandi í þessum samningum, en hafa látið vera að benda á ýmsa þætti sem eru ófrágengnir og bíða næstu vikna og næstu mánaða til úrlausnar. Það er eins og ég segi að umræðan hér hefur verið þannig að menn hafa hagað sér í umræðunni á þann veg að þetta væri það brothætt, bæði á þann veg að umræðan yrði að vera mjúk og góð og á hinn veginn líka, að samningarnir sjálfir séu það brothættir að ekkert megi raunverulega ske í þjóðfélaginu til þess að þessi mikla tilraun mistakist. Menn hafa þó ekki verið að benda á neinar sérstakar hættur sem við geti blasað nema þó það helst að einhverjir hópar í þjóðfélaginu færu að krefjast hærri launa eða eitthvað þess háttar. Aðeins hefur heyrst imprað á því í umræðunni. Því er haldið fram af ráðherrum að með þessum samningum sé komið hér á efnahagslegt jafnvægi. Hæstv. viðskrh. lét þau orð falla hér. Því miður heyrði ég ekki ræðu hæstv. fjmrh., en ég veit að hann lítur svo á að hér hafi gerst miklir hlutir á þann veg að fram undan séu bjartari tímar og nokkuð traust efnahagsframvinda. Þessir samningar gefa að vísu tilefni til þess að vona að það geti orðið og oft hefur verið dekkra í álinn. Það má segja að það sé mikið bjartara yfir og meiri vonir til þess að hlutirnir geti verið á þann veg að hér verði efnahagslegt jafnvægi á næstu mánuðum, missirum, en það eru þó ýmsir hættupunktar sem við blasa. Og meðan ekki er búið að leysa þau vandamál, sem ég skal nefna hér á eftir, held ég að ekki sé hægt að tala um efnahagslegt jafnvægi. Í fyrsta lagi eru hundruð og þúsundir Íslendinga atvinnulaus. Það er sagt að þessir samningar muni leysa efnahagslegan vanda á þann veg að þessir atvinnuleysingjar verði kallaðir til starfa. En það liggur ekkert fyrir um það. Ég veit um það að t.d. uppi á Akranesi eru hátt í 200 manns atvinnulausir og ég veit að það fólk telur ekki vera komið á efnahagslegt jafnvægi fyrr en búið er að leysa þau vandamál að það hafi fengið vinnu. Á sama hátt er staðan í þjóðfélaginu þannig að framfærslukostnaður í landinu er svo mismunandi eftir því hvar fólk á heima að þar er ekki hægt að tala um efnahagslegt jafnvægi. Á sama tíma og stór hluti landsbyggðarfólks þarf að greiða stórar upphæðir í hitunarkostnað, í orkukostnað, margfalt meiri en þarf að borga í öðrum landshlutum er ekki hægt að tala um efnahagslegt jafnvægi. Þessir tveir punktar sem ég nefni hér, þ.e. atvinnuleysið eða staðan í atvinnumálum og mismunur sá sem er á framfærslukostnaði í landinu, eru þeir punktar sem hlýtur að verða kallað á á næstu vikum og mánuðum að á verði breyting. Þess vegna segi ég það að sú lausn sem skrifað var undir við undirskrift kjarasamninganna getur hafa verið lausn um einhverja ákveðna bindingu á launum og launaþróun en þessi ákveðnu vandamál sem hljóta að tengjast kjörunum voru ekki leyst. Þetta er vitaskuld jafnt vandamál þeirra aðila sem skrifuðu undir samningana og ríkisstjórnar en að vissu leyti verður að undirstrika það að ríkisstjórn hlýtur að taka þarna á og hafa forustu fyrir að leysa og leiðrétta. Fyrst tekist hefur að koma á þeim samningum sem eru til umfjöllunar treysti ég hæstv. fjmrh. og ríkisstjórn til að beita sér fyrir því á næstu vikum og mánuðum að þessi vandamál verði leyst, staða þessa fólks verði bætt á þann veg að það nái efnahagslegu jafnvægi á við aðra íbúa landsins. Einn punktur er eftir sem ég vildi nefna sem við blasir og er mjög alvarlegur. Hann snertir fyrst og fremst vinnuveitendahópinn, bjargvættinn okkar frá Flateyri. Það er lausnin á fiskverðinu, ekki er farið að ákvarða fiskverð. Í gær gerðist það í Verðlagsráði sjávarútvegsins að fundi var þar frestað á þann hátt að þar voru skil á þannig að umræða yrði ekki í nokkurn tíma, jafnvel það að þeir sæju ekki þar neina lausn á þeim vettvangi sem Verðlagsráð er. Sjómannaaðilarnir lýstu því yfir að þeir mundu neita því að taka þátt í yfirnefnd. Meðan ekki er búið að leysa það hvert skal vera fiskverð á Íslandi, þá er ekki fyrir hendi efnahagslegt jafnvægi og þá er eftir að leysa ansi stóran þátt í peningaþróun og fjármálaþróun í landinu. Staðreyndin er nú sú eins og hv. þm. vita að víða um landið er þegar orðin breyting á fiskverði þannig að nú á sér stað mikil mismunun á milli útgerða og sjómanna eftir því hvaðan útgerðinni er haldið út. Víða er sjálfsagt orðin 20--30% hækkun frá hinu fyrra verðlagsráðsverði, búið að viðurkenna þá hækkun sem útgerðaraðilar og sjómenn fara fram á í Verðlagsráði. Á öðrum stöðum er verðið ekki langt frá því sem það var áður, ekkki langt frá verðlagsráðsverði. Þegar 20 eða 30% fiskverðshækkun kemur inn í útreikninga Þjóðhagsstofnunar breytast ýmsar þjóðhagsstærðir ef þannig fer sem sjálfsagt má gera ráð fyrir. Hvernig sem það verður er staðan þannig í dag að ekki er búið að ganga frá fiskverðsákvörðun. Hér hefur verið rætt um það að þessir samningar valdi ríkissjóði miklum kostnaði. Sumir segja að þetta sé kostnaður upp á 500--600 millj. Hæstv. fjmrh. nefnir 1200 millj. og ég hef heyrt í fréttum að hæstv. fjmrh. sé búinn að leggja fyrir ríkisstjórn tillögur um niðurskurð á ríkisútgjöldum eitthvað í kringum þessa upphæð, 1200--1300 millj. Á sama tíma er sagt að það hafi verið samið um að aðrir þættir í þjóðfélaginu skyldu verða óbreyttir. Getur það verið að ríkisstjórnin ein hafi tekið að sér að breyta einhverjum þjóðfélagsstærðum gagnvart einhverjum ákveðnum hópum í þjóðfélaginu? Getur það verið að ríkisstjórnin hafi tekið það að sér, eins og maður hefur heyrt fleygt, að skera niður framlög til vegamála um 100 millj., 200 millj. eða eitthvað þess háttar, það skiptir ekki máli hvað upphæðin er stór, og láta á þann veg samningana sem verið er að gera bitna á ákveðnum þegnum þjóðfélagsins út um landið. Fyrir hvern landsbyggðarmann er hver kílómetri, hver metri, af nýjum vegi tekjubót og þegar búið er að samþykkja fjárlög, búið að samþykkja vegáætlun um það að þessi eða hinn vegarspottinn skuli koma, þá er það sama eins og kaupsamningur eða kjarasamningur við ríkisstarfsmann eða launþega hjá vinnuveitendum. Það er tekjuskerðing og það er skerðing á marga vegu fyrir landsbyggðarmanninn ef á að fresta vegaframkvæmdum á hans svæði. Þess vegna er það alveg fráleitt að láta sér detta það í hug að á sama tíma og verið er að semja um einhverja núlllausn eða jafnaðarlausn í þjóðfélaginu á þessum og hinum vettvangnum sé ætlast til þess að skorið sé niður í þjónustu- og uppbyggingarþáttum úti á landsbyggðinni. Því verður mótmælt og ég vænti þess að landsbyggðarmenn taki höndum saman um að standa gegn því að sú leið verði farin að krefjast þess að ríkisframlög til framkvæmda og þjónustu vítt og breitt um landið verði skorin niður vegna þessara kjarasamninga. Það er er algjört ranglæti og getur ekki staðist sem einhver lausn á sama tíma og sagt er að verið sé að ganga frá einhverri núlllausn annars staðar í þjóðfélaginu. Ég ætlaði reyndar að fjalla um ýmsa fleiri hluti en það er orðið áliðið kvölds og ég skal nú stytta mál mitt. Aðeins um vextina: Það er einn þáttur þessa samnings að nafnvextir séu lækkaðir. Eins og hv. þm. hafa náttúrlega tekið eftir og taka í munn sér er þó nokkuð síðan hætt var að tala um vexti heldur var búið að skipta þessari leið til ávöxtunar peninga í tvennt og kallað nafnvextir og raunvextir. Nú er talað um það að nafnvextir skuli lækkaðir og jafnvel gert mikið úr að bankakerfið í landinu hafi, á sama tíma og launþegar og atvinnurekendur hafa samið um stöðvun verðbólgu, gert grundvallarsamning á þann veg að þeir skuli ekki taka þátt í verðbólgudansinum áfram, að bankarnir sýni þá þjónustu að þeir skuli taka tillit til þess að þessir samningar hafa verið gerðir. Og það er miklast yfir því að það skuli vera lækkaðir vextir í tengslum við þá verðbólgubindingu sem gerð hefur verið með samningunum. Yfir ýmsum hlutum má býsnast. En að bankarnir taki þátt í því að lækka raunverulegan fjármagnskostnað í landinu, það er ekki upp á það boðið, og meira að segja hillir undir það að ef eitthvað misferst í þessum brothættu samningum verði peningastofnanir í landinu um leið tilbúnar að vera fyrstar á vettvang til þess að ýta undir nýja verðbólguöldu. Það er ekkert sem heftir það. Þannig er gengið frá þessum þætti. Ég sagði að þessir samningar væru tímamótasamningar fyrst og fremst á þann veg að allir vildu að þeim hafa staðið og allir teldu sig hafa verið þeir aðilar sem hafa stuðlað að því að þessir samningar urðu að raunveruleika. Það eru sjálfsagt ekki margir sem hafa þá skoðun að þetta hafi ekki verið og sé ekki rétt spor. En það eru, eins og ég hef nefnt hér, ýmsir þættir sem verður að taka tillit til jöfnum höndum og við fögnum þeim samningum sem hér hafa verið gerðir. Og fyrst og fremst vil ég undirstrika þetta sem ég nefndi áðan, þ.e. að ríkisstjórninni og aðilum vinnumarkaðarins ber skylda til þess á næstu vikum og missirum að leiðrétta þá atvinnulegu stöðu sem er í þjóðfélaginu, það atvinnuleysi sem er í þjóðfélaginu, og á annan veg að leiðrétta þann mikla mismun sem er á framfærslukostnaði eftir búsetu á landinu.

Pálmi Jónsson Virðulegi forseti. Það hefur komið glöggt fram í þessum umræðum sem og raunar síðustu dagana að þeir kjarasamningar sem við höfum verið að ræða hér í dag eru auðvitað afrakstur af víðtæku samkomulagi aðila vinnumarkaðarins. Þar hafa nýir menn komið til sögu og málin hafa verið tekin ferskum tökum. Niðurstaðan er sá samningur sem nú liggur fyrir og er þegar farið að greiða atkvæði um í einstökum verkalýðsfélögum og verður gert áfram næstu daga. Bændur hafa komið inn í þessa samninga í fyrsta sinn í nokkur ár og gefið eftir af sínum hlut. Þeir taka á sig óbreytt verð fram að 1. des. á þessu ári. Það má auðvitað gæta sín á því að það verði ekki framkvæmt á þann veg að verð til sauðfjárbænda verði fryst í tvö ár vegna þess að haustgrundvallarverð er ákveðið í september. Þetta er vitaskuld framkvæmdaratriði sem ekki er enn ljóst hvernig verður meðhöndlað. Eigi að síður er niðurstaðan af þessum samningum nýr efnahagsgrundvöllur eins og hér hefur verið skýrt, m.a. af hv. 1. þm. Suðurl., efnahagsgrundvöllur sem hæstv. ríkisstjórn gat ekki hafnað en átti lítinn hlut að. Nú skal ég ekki kvarta undan því að hæstv. ríkisstjórn skyldi ekki eiga meiri hlut að þessum samningum. Það er auðvitað eðli málsins samkvæmt hlutverk aðila vinnumarkaðarins að semja. Það er þeim til lofs ef þeim tekst að koma saman samningum sem eru með þeim hætti að tiltölulega lítið þarf að leita á náðir ríkisvaldsins. Nú held ég að fáum blandist hugur um það að þarna eiga tilteknir forustumenn þakkir skildar ef við teljum að þessir samningar verði til góðs. Ég er í þeirra hópi og lít svo á að þarna hafi verið farin leið sem sé þess efnis að aðrar skárri hafi ekki verið fyrir hendi. En ekki eru allir sammála um það í þessari umræðu hverjum beri að þakka þessa samninga. Þannig flutti hæstv. fjmrh. ræðu og taldi þessa samninga ríkisstjórninni að þakka. Hann datt á gamalt lag að flytja ræðukafla sem hann flutti oft hér fyrri partinn í vetur á hv. Alþingi um að ríkisstjórnin hefði mótað nýjan efnahagsgrundvöll. Hann sagði að það væri verkáætlun hæstv. ríkisstjórnar sem hefði komið því til leiðar að nú væri hægt að gera kjarasamning á þessum nótum. Mér þótti þetta nokkuð athyglisvert með verkáætlun ríkisstjórnarinnar. Það væri þá a.m.k. hægt að spyrja sem svo hvort það væri þá ekki verkáætlun ríkisstjórnarinnar að þakka eða kenna að hallarekstur atvinnuveganna hefur haldið áfram allan þann tíma sem þessi ríkisstjórn hefur setið, með þeim árangri að fyrirtækin hafa verið að leggja upp laupana, þau hafa orðið gjaldþrota. Er það kannski í samræmi við verkáætlun ríkisstjórnarinnar að á síðasta ári urðu 2300 gjaldþrot í Reykjavík? Og er það kannski verkáætlun ríkisstjórnarinnar sem hefur komið því til leiðar að raunvextir á síðasta ári voru tvöfalt hærri en á árinu 1987? Hv. síðasti ræðumaður nefndi atvinnuleysið. Væntanlega er það þá í samræmi við þessa verkáætlun hæstv. ríkisstjórnar og hæstv. fjmrh. Það var mjög athyglisvert að hæstv. fjmrh. skyldi finna yfir þetta ástand sem er hér í efnahags- og atvinnumálum þetta nýja orð og kenna það svo rækilega við hæstv. ríkisstjórn að það væri beinlínis samkvæmt verkáætlun hennar að ástandið væri með þeim hætti sem við höfum verið að horfa framan í á undanförnum vikum og mánuðum, raunar missirum. Þáttur í því er sú hrikalega byggðaröskun sem við stöndum nú frammi fyrir og er alvarlegri en verið hefur nokkru sinni fyrr, sagði hæstv. forseti Nd. hér fyrir stuttu síðan í umræðum á Alþingi. Byggðaröskun sem er með þeim hætti að nú í fyrsta sinn stöndum við frammi fyrir því að hætta er á að heil byggðarlög leggist í auðn. Væntanlega er allt þetta, allur þessi grundvöllur sem hæstv. fjmrh. talar nú oft um, í samræmi við þessa verkáætlun hæstv. ríkisstjórnar sem hann nefndi hér áðan. Það er svo ekki vafi á því að það er í samræmi við verkáætlun hæstv. ríkisstjórnar að þær skuldbreytingar sem gerðar hafa verið af millifærslukerfinu síðan þessi ríkisstjórn tók til starfa koma af fullum þunga til gjalda á árinu 1992 og að hluta til á árinu 1991 eftir að þessi hæstv. ríkisstjórn hefur lokið göngu sinni. Þær skuldbreytingar eru með ríkisábyrgð og það verður ekki léttara verk þá að fást við fjármál ríkisins samkvæmt verkáætlun þessarar ríkisstjórnar en það er nú því að ég ætla að þessar skuldbreytingar séu eigi minni en 7--8 milljarðar. Þannig að það er ýmislegt athugavert við þá verkáætlun sem þessi hæstv. ríkisstjórn virðist hafa starfað eftir og hæstv. fjmrh. lýsti hér áðan í sinni ræðu. Þeir kjarasamningar sem gerðir hafa verið eru auðvitað með þeim hætti sem raun ber vitni vegna þeirrar hrikalegu stöðu sem nú er í atvinnumálum og efnahagsmálum þjóðarinnar, kjaramálum launafólks með þverrandi kaupmætti, minnkandi atvinnuöryggi og hrikalegri stöðu undirstöðugreina atvinnulífsins. Þess vegna er svigrúmið ekkert. Þess vegna er það að verkalýðsfélögin taka þátt í að gera samninga sem ekki færa þeim aukinn kaupmátt heldur hið gagnstæða. Þrátt fyrir að þeim hafi tekist að finna leið sem verður til þess að kaupmátturinn á þessu ári yrði um 5% minni heldur en gert var ráð fyrir samkvæmt verkáætlun ríkisstjórnarinnar. Það er þess vegna athyglisvert að velta þessum málum nokkuð fyrir sér en með tilliti til þess að nú er liðið nokkuð á kvöld ætla ég ekki að taka til þess öllu lengri tíma. En ég tel það hlægilega firru hjá hæstv. fjmrh. að það sé vegna þess að hæstv. ríkisstjórn hafi skapað einhvern nýjan grunn, eða að verkáætlun hæstv. ríkisstjórnar hafi leitt til þess að það hafi myndast einhver nýr grunnur að þessir samningar hafi verið gerðir. Ég minni einnig á að annar hæstv. ráðherra tók hér til máls, hæstv. hagstofuráðherra. Hann flutti einnig ræðu. Og hann komst að þeirri niðurstöðu að kjarasamningarnir nú væru bara Borgfl. að þakka. Og ég verð að segja að eftir ræður þessara tveggja hæstv. ráðherra var það álitamál hvor ræðan var hlægilegri. Ég hef hlustað á það hér í dag og raunar fyrr að hæstv. ríkisstjórn eða forustumenn hennar telja að þessir kjarasamningar kosti ríkissjóð 1200--1300 millj. kr. Það voru þær tölur sem hæstv. forsrh. nefndi. En síðan kom hér einn af stuðningsmönnum hæstv. ríkisstjórnar og einn af aðilum að þeim kjarasamningi sem hér er verið að ræða um, hv. þm. Karl Steinar Guðnason, og sagði þetta ofmælt. Áhrif kjarasamninganna á ríkissjóð væru um 500--600 millj. kr. Ég ætla að taka undir með hv. þm. Karli Steinari Guðnasyni. Nú hlýt ég að verða að rifja upp að fjárlög voru afgreidd með 3,7 milljarða halla. En það var ekki nema hluti hallans sem þá var festur á blað. Hluti af hallanum var dulinn og með fölskum tölum var honum leynt. Ég komst að þeirri niðurstöðu þegar fjárlög voru afgreidd að þessi hluti hallans, sem geymdur væri uppi í fjmrn. í skúffum hæstv. fjmrh. eins og ég orðaði það þá, væri í kringum 3 milljarðar. Ég taldi upp fjölmarga liði sem gerðu heldur meira en það að fylla þessa 3 milljarða. En ýmsir þeirra voru með þeim hætti að ég held að allir kunnugir hafi vitað að litlar eða engar líkur voru til annars en að þeir kæmu til gjalda hjá ríkissjóði er liði á árið. Svo er með meginhlutann af því sem er í kjölfar þessara kjarasamninga ákveðið að verja til niðurgreiðslna. Ég held einnig að allir hafi vitað að frítekjumark tekjutryggingarþega yrði ekki óbreytt eins og það var við áætlun þeirra fjárlaga. Ég lít því svo á að það sé rétt sem hv. þm. Karl Steinar Guðnason segir, að það sem raunverulega hefur áhrif á afkomu ríkissjóðs, þ.e. útkomuna úr greiðslum og gjöldum ríkissjóðs á þessu ári, séu fremur 500--600 millj. en 1200--1300 millj. Nú vil ég gjarnan fagna þessum liðsmanni úr röðum hv. stjórnarsinna hér á Alþingi sem tekur undir með mér og lýsir því yfir eins og ég gerði við afgreiðslu fjárlaga að tölum og útgjöldum hefði verið leynt, að allir væru búnir að sjá --- hann sagði: Allir eru búnir að sjá að farið var með falskar tölur við afgreiðslu fjárlaga. Vandinn var meiri, hallinn var meiri en kom fram á pappírnum. Ég tel að þetta sé hv. þm. til hróss. Hann hefur auðvitað komist að þessari niðurstöðu þegar hann fór að athuga sín mál í tengslum við kjarasamningana og það er honum til hróss að viðurkenna þetta og ég fagna þessum liðsmanni mínum. Nú er hæstv. ríkisstjórn búin að lýsa því yfir að hún hyggist draga úr útgjöldum ríkissjóðs til að mæta því sem afleiðingar kjarasamninganna segja til um, hvort sem það er nú 500--600 millj. eða 1200--1300 millj. Það væri full þörf á því að það væri stærri talan vegna þess að vandinn er miklu meiri en þetta. Það er vitaskuld hlutverk hæstv. fjmrh. að gera tillögur um þann niðurskurð eða þann sparnað í útgjöldum ríkissjóðs sem fréttir berast um að hann hafi sýnt tillögur um innan ríkisstjórnarinnar. Ég held að þær séu auðvitað býsna athyglisverðar þær fréttir ýmsar sem frá stjórnarheimilinu berast um þetta efni og skal ég ekkert fara fleiri orðum um það en hér hefur verið gert. En jafnframt því að á sama tíma sem hæstv. ríkisstjórn stendur frammi fyrir þessum vanda, sem vissulega er vandi, þá eru hæstv. ráðherrar út og suður að boða aukin útgjöld og hæstv. ráðherrar veigra sér ekki við að kaupa bíla af dýrustu gerð, ráða sér starfsmenn, aðstoðarmenn bara eftir hendinni eins og þeim þykir við þurfa. Þetta er auðvitað ljós vottur um það að það er ekki heildarstjórn á þessum málum hjá hæstv. ríkisstjórn og hjá hæstv. fjmrh. Það er auðvitað hans hlutverk að ná fastari tökum á meðferð þessara mála og koma í veg fyrir það bruðl sem á sér stað í útgjöldum ríkisins. Hér hefur því verið lýst yfir af formanni Sjálfstfl. að fulltrúar Sjálfstfl. séu reiðubúnir til að taka þátt í starfi að þessum efnum og ég tek undir hans orð. Það er eigi að síður hæstv. ríkisstjórn sem hefur gefið fyrirheit um þennan niðurskurð. Ríkisstjórnin hefur tekið þetta að sér og ríkisstjórnin verður að leggja fram tillögur. Nú kallsaði hæstv. fjmrh. við mig hér í hliðarherbergi áðan að ég mætti gjarnan koma með niðurskurðartillögur.

Ég vitnaði bara í Friðrik Sophusson.

Já, og vitnaði í Friðrik Sophusson, hv. 1. þm. Reykv. Sá hv. þm. hefur ekki rætt það við mig en ég mundi auðvitað ekki hliðra mér hjá því að taka á mig að gera slíkar tillögur ef ég væri í hlutverki fjmrh. Það væri sjálfsagt mál. En ég get auðvitað bent hæstv. fjmrh. á leiðir í þessu efni og það hér úr þessum ræðustól án þess að þurfa nokkuð að fara vítt yfir sviðið. Við vorum hér að tala t.d. um umhverfisráðuneyti í dag. Það er nærtækt. Það eru rúmar 20 millj., 22--23 millj. Það munar um það. En ég ætla að minna á það, hæstv. fjmrh., úr því að hæstv. fjmrh. fer fram á þetta við mig, að þegar fjárlagafrv. var lagt fram sl. haust kom í ljós að áætlað var að útgjöld fjmrn. hækkuðu úr 3540 millj. kr. í 5344 millj. kr. eða um 1804 millj. kr. frá fjárlögum 1989 til fjárlagafrv. fyrir árið 1990, eða um 51%, meðan gert var ráð fyrir því að verðlag hækkaði um 16%. Þá voru tillögur hæstv. fjmrh. þannig í hans eigin frv. að útgjöld hans eigin ráðuneytis hækkuðu um 51% á milli ára, í krónum talið 1804 millj. kr. Nú fór það svo að Alþingi lækkaði nokkuð útgjöld fjmrn. við afgreiðslu fjárlaga þannig að útgjöldin urðu í fjárlögum 5062 millj. kr.

Svona hundakúnstir eru fyrir neðan virðingu þingmannsins.

Hundakúnstir. Hæstv. ráðherra var að biðja um ábendingar um niðurskurð. 5062 millj. kr.

Þingmaðurinn veit hvað voru stærstu liðirnir í þessu.

Hæstv. fjmrh. getur fengið orðið hér á eftir ef hann þolir ekki að hlusta á það sem hann er að biðja um. Hækkun á milli ára varð því 1522 millj. kr. Ef hæstv. fjmrh. hefði látið sér nægja að hækka á milli ára um 16% eins og verðlagshækkun var, þá væri hægt að spara 956 millj. kr. í hans eigin ráðuneyti, 956 millj. kr. og er þá komið langleiðina í þann niðurskurð sem þarf til þess að mæta 1200--1300 millj. kr. sem hæstv. forsrh. nefndi hér í dag. Mér þótti rétt að benda hæstv. ráðherra á þetta úr því að hann bað mig um það og hér úr þessum ræðustól. Það er nú svo að þeir sem ekki taka til heima hjá sér eiga einnig í erfiðleikum með að taka til á hinum bæjunum. Og ef einstakir fagráðherrar í þessari hæstv. ríkisstjórn eru óþekkir og vilja ekki skera niður og, eins og hv. þm. Karl Steinar Guðnason sagði, ættu því að víkja og fá sér aðra vinnu, þá er það kannski að einhverju leyti vegna þess að hæstv. fjmrh. hefur sjálfur látið gamminn geisa í útgjöldum í sínu eigin ráðuneyti og á sinni eigin aðalskrifstofu svo sem hér hefur verið sýnt fram á. Og hefur vanrækt að taka til heima hjá sér. Því er það að ég, eftir beiðni hans sjálfs, gef honum þessar ábendingar hér úr ræðustól að þarna er svigrúm til að spara í útgjöldum ríkissjóðs til að mæta að verulegu leyti því sem hér hefur verið talað um að þyrfti að taka til hendinni varðandi þessa kjarasamninga.