Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Næsta vika verður nefndavika í samræmi við starfsáætlun.

Forseta hefur borist eftirfarandi tilkynning, dagsett 6. mars 2017, frá þingflokki Pírata um mannabreytingar í nefndum þingsins, samanber 16. gr. þingskapa: Gunnar Hrafn Jónsson tekur sæti Einars Brynjólfssonar sem aðalmaður í allsherjar- og menntamálanefnd.



Borist hefur bréf frá 3. þm. Suðvest, Jóni Þór Ólafssyni, og 10. þm. Suðvest., Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, um að þau geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þau, Sara Elísa Þórðardóttir og Andri Þór Sturluson. Kjörbréf þeirra Söru Elísu Þórðardóttur og Andra Þórs Sturlusonar hafa þegar verið rannsökuð og samþykkt en þau hafa ekki áður tekið sæti á Alþingi og ber því að undirskrifa drengskaparheit að stjórnarskránni.

Sara Elísa Þórðardóttir og Andri Þór Sturluson hafa undirskrifað drengskaparheit að stjórnarskránni og eru boðin velkomin til starfa á Alþingi.

Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 228, um gjöld sem tengjast umferð, frá Elsu Láru Arnardóttur.

Frú forseti. Ég vil vekja athygli á undarlegri leikfléttu samgönguráðherra sem kvisaðist út meðal landsmanna um síðustu helgi þar sem hann kynnti aðgerðir í samgöngumálum. Það vekur furðu margra þingmanna og hefur hreinlega þyrmt yfir íbúa landsbyggðar, hvort sem það er fyrir austan eða vestan. Á Vestfjörðum erum við fremur að tala um vegleysur en vegi sem eru illfærar stóran hluta ársins. Ef það er ekki snjór þá er það for. Við erum ekki að tala um að endurnýja slitlag á vegum. Við erum ekki að tala um að skipta eigi út einbreiðum brúm, því að vegir í tugakílómetravís eru einbreiðir og malarvegir. Frú forseti. Það er alvarlegt ef þingið fær ekki að koma að breytingum á samgönguáætlun sem það hefur sjálft samþykkt. Ráðherra hefur farið óvarlega með vald sitt sem honum hefur nýlega verið gefið. Vinnubrögð sem þessi munu ekki  
            

Frú forseti. Ég tek undir með hv. þm. Guðjóni Brjánssyni. Það er algjörlega óboðlegt þegar Alþingi hefur ekki aðeins samþykkt samgönguáætlun heldur hefur Alþingi náð samstöðu um það við gerð fjárlaga hvernig eigi að forgangsraða fjármunum til samgöngumála, að framkvæmdarvaldið telji sér heimilt að fara fram gegn vilja Alþingis með þessum hætti og hæstv. ráðherra í ríkisstjórn með minnsta mögulega meiri hluta hér á þingi, með minni hluta atkvæða á bak við sig, telji unnt að ganga með þessum hætti svo freklega fram hjá vilja Alþingis. Það er ekki að furða að fólk um land allt sé ósátt við þessa framgöngu. Við hljótum að gera þá kröfu að Alþingi taki þessi mál upp, að það sé vilji meiri hluta Alþingis sem ráði hér för og málin hljóti eðlilega umræðu á vettvangi Alþingis.

Virðulegi forseti. Ég má til með að taka undir með tveimur hv. þingmönnum sem hafa komið hér á undan mér. Það sem við erum að sjá hérna snýst ekki einungis um þá þingsályktunartillögu sem samgönguáætlun er og var samþykkt naumlega eftir mjög langa bið, heldur einnig um fjárlög og um það hver hafi eiginlega fjárveitingavaldið. Er það Alþingi eða ríkisstjórnin? Við erum að horfa upp á alveg fordæmalausa aðgerð frá hæstv. ráðherra sem snýr í raun að því að virða að vettugi þær ályktanir sem koma frá Alþingi, þau lög sem koma frá Alþingi, þau fyrirmæli sem koma frá Alþingi. Þá verður maður spyrja: Er þingræði hér á landi eða erum við að sjá enn einu sinni merki þess að hér sé í raun bara framkvæmdarvaldsræði, ráðherraræði. Er það eitthvað sem við sættum okkur við? Mér finnst þetta alveg einstaklega alvarlegt, sér í lagi í ljósi þeirrar miklu og víðtæku sáttar 

Virðulegi forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með þeim hv. þingmönnum sem hér hafa talað á undan mér. Þetta er einfaldlega ekki boðlegt. Hæstv. ráðherra Jón Gunnarsson var einn af ellefu þingmönnum sem bæði samþykktu samgönguáætlun fyrir kosningar sem og fjárlög eftir kosningar þar sem þetta rímaði nú ekki saman. Við sem vorum hér að störfum þegar fjárlögin voru afgreidd vitum af því að það var ákveðið samkomulag í gangi um að einblína á ákveðna málaflokka, síðan yrði það skoðað þegar ný ríkisstjórn væri komin að völdum. Þetta eru einfaldlega svik á því samkomulagi. Það hvernig skorið er niður til vegamála, hvernig er forgangsraðað er ekki eitthvert einkamál hæstv. ráðherra. Við erum hér með umhverfis- og samgöngunefnd að störfum sem er ekki spurð um neitt í þessu efni, fær bara að heyra þetta í viðtali þegar ráðherra hugnast að tilkynna um það. Við erum hér með þingheim sem á að fjalla um þessi mál samkvæmt lögum.

Hæstv. forseti. Já, ég get ekki annað en tekið undir orð hv. þingmanna sem hér hafa talað. Það er með öllu ólíðandi og óþolandi að hæstv. samgönguráðherra geti tekið ákvarðanir sem þessar einn síns liðs án samráðs við hv. Alþingi. Með ákvörðun sinni hefur hann sett fjölda einstaklinga og atvinnurekstur, m.a. á sunnanverðum Vestfjörðum, í uppnám og vegna þessarar ákvörðunar og þessa fréttaflutnings og orða hæstv. samgönguráðherra þá kraumar mikil reiði, skiljanleg reiði, í samfélaginu, m.a. á sunnanverðum Vestfjörðum. Ég hvet hæstv. samgönguráðherra að koma til hv. Alþingis og upplýsa okkur hv. þingmenn um þetta og þann niðurskurð sem orðið hefur og að koma með það inn í þingið svo við getum tekið efnislega umfjöllun um málið og unnið samkvæmt þeirri samgönguáætlun sem hér er í gildi. 
            

Forseti. Maður heyrir oft að Alþingi ályktar, Alþingi samþykkir. Það þýðir í raun og veru að meiri hlutinn ályktar og meiri hlutinn samþykkir, eða réttara sagt ráðherrann ræður. Það virðist vera þannig og þetta er auðvitað ekkert í fyrsta skipti sem svo er. Það muna margir eftir því hvað fyrrverandi utanríkisráðherra gerði með aðildarviðræður við Evrópusambandið, en þær voru ekki teknar hér inn í þingið. Mig langar mikið að heyra hvað hv. þingmönnum meiri hlutans finnst um þetta gerræði ráðherrans. Það væri mjög gagnlegt að heyra hvað öðrum ráðherrum ríkisstjórnarinnar finnst um þessi vinnubrögð, hvort þetta sé fúsk eða hvort þetta séu fagleg og vönduð vinnubrögð.

Frú forseti. Það er þannig bæði í lögum um samgönguáætlun og í vegáætlun og algjörlega skýrt að það skal unnið samkvæmt áætlunum sem Alþingi hefur samþykkt og eru „sundurliðaðar eftir einstökum framkvæmdum“ samanber 4. mgr. 3. gr. laga um samgönguáætlun og 2. mgr. 16. gr. vegalaga. Þetta getur ekki skýrara verið. Það skal unnið samkvæmt áætlunum sem eru sundurliðaðar eftir einstökum framkvæmdum og Alþingi hefur samþykkt. Þar af leiðandi getur samgönguráðherra ekki borið við misræmi milli vegáætlunar og fjárlaga til að taka sér geðþóttavald um að kollvarpa þeirri framkvæmdaröð sem Alþingi hefur ákveðið. Það stenst ekki stjórnskipulega. Það stenst ekki lög. Ráðherrann gæti í nauðvörn sinni fært allar fjárhæðir niður hlutfallslega jafnt og sagt að hann væri hlutlaus gagnvart röðun Alþingis, en hann getur ekki tekið einstaka framkvæmdir og hent þeim algjörlega út á meðan aðrar fá fullan framgang. Það gengur ekki upp. Þá 

Frú forseti. Ég geri þá kröfu að við fáum samgönguáætlun til umræðu. Þetta eru auðvitað ekki boðleg vinnubrögð. Fjárlaganefnd fékk þann beiska bikar að reyna að forgangsraða og koma saman fjárlögum og reyna að forgangsraða því litla fjármagni sem áætlað var í samgöngur og náði fram samstöðu í erfiðum aðstæðum. Síðan kemur ný ríkisstjórn sem ætlar ekkert að gera með það. Ekki neitt. Það er auðvitað ekki sæmandi ríkisstjórn að vinna svona. Öll ríkisstjórnin ber ábyrgð á þessum vinnubrögðum. Við verðum að fá meira fjármagn inn í þennan lið, samgöngur í landinu. Það var talað um að ný ríkisstjórn myndi taka upp fjárlögin. Hvar er sú vinna núna? Ætla menn ekkert að gera það? Var þetta ekki, miðað við aðstæður, ákveðin bráðabirgðaredding fyrir jólin varðandi fjárlögin? En núna ætlar ríkisstjórnin ekkert að gera. 

Forseti verður að biðja hv. þingmann að virða þann ræðutíma sem gefinn er.

Virðulegi forseti. Ég var nefndarmaður í fjárlaganefnd í desember sl. þegar fjallað var um þá forgangsröðun sem hér um ræðir. Þá komu Vegagerðin og ráðuneyti og kynntu verkefnastöðuna fyrir fjárlaganefnd. Í fjárlaganefnd voru tveir núverandi ráðherrar og forseti Alþingis. Þau vita alveg um hvað málið snýst og um hvað var náð samkomulagi. Þær fréttir sem berast okkur núna eru ekki í samræmi við það samkomulag sem þessir ráðherrar og forseti Alþingis vita um. Það er ekki í samræmi við það sem Vegagerðin og ráðuneytið sögðu okkur um stöðuna sem verkefnaáætlunin var í og við samþykktum. Þetta er dálítið snúið mál og sérstaklega varhugavert núna þegar komin eru ný lög um opinber fjármál sem ýja að því að ráðherra geti umturnað innan síns málaflokks 

Hæstv. forseti. Það er í sjálfu sér ekki óeðlilegt að mönnum sé heitt í hamsi því að þetta snertir alla landsmenn. Það er alveg ljóst að sú samgönguáætlun sem við samþykktum vakti vonir, ekki síst vegna þess að niðurskurður til þessara innviða hefur verið gríðarlega mikill á undanförnum árum og ástand vega úti um allt land þannig að full þörf er á að bæta í. Ég vil upplýsa það að ég hef sem formaður umhverfis- og samgöngunefndar óskað eftir því að fá samgönguráðherra á fund nefndarinnar og hann hefur orðið við þeirri ósk og við munum funda með honum á miðvikudaginn.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Valgerði Gunnarsdóttur fyrir frumkvæði hennar eða frumkvæði nefndarinnar að því að kalla ráðherrann á fund, en ég held að það dugi alls ekki. Það er náttúrlega takmarkaður fjöldi þingmanna sem situr í umhverfis- og samgöngunefnd. Samgönguáætlun er málefni sem varðar allt þingið. Ég óska því eftir að forseti beiti sér fyrir því að hér fari fram umræða, hvort sem það er sérstök umræða eða jafnvel að ráðherrann flytji okkur skýrslu um þær breytingar sem hann er að gera á vilja Alþingis þegar kemur að samgöngumálum. Ég verð hins vegar að segja að það ætti nú ekki að koma okkur á óvart að það sé gert. Það lá fyrir að þessi ríkisstjórn var mynduð á grunni um skýran vilja, m.a. fjármálaráðherrans, um að hér ætti ekki að auka tekjur ríkissjóðs, hér ætti ekki að fara í nauðsynlega innviðauppbyggingu. Samgönguráðherrann hefur svo sem verið að leita eftir einhverjum tekjustofnum, en það virðist vera algjörlega 

Frú forseti. Málið er ekki svo einfalt að það snúist bara um forgangsröðun verkefna eins og hv. þm. Valgerður Gunnarsdóttir talaði um. Þetta snýst um valdmörk. Hér erum við komin með ráðherra sem virðist líta á sig sem hinn nýja sólkonung, hann sækir vald sitt eitthvert annað en til Alþingis. Ég vil þá bara beina því til frú forseta og þingmanna að við setjum á fót og skipuleggjum námskeið fyrir nýja ráðherra í valdmörkum.

Frú forseti. Ástæða þess að samkomulag um fjárlög í desember náðist var frekar einföld. Á meðal þess sem við náðum saman um var að bæta verulega í varðandi samgöngumál. Í því fólst líka að við tiltókum tilteknar framkvæmdir. Það var engin ríkisstjórn starfandi, þ.e. það var starfsstjórn, en það breytti því samt ekki að sú starfsstjórn setti okkur ákveðin mörk. Það sem hins vegar var uppleggið og kom fram í nefndaráliti nefndarinnar að beiðni ráðuneytisins var það að við myndum ekki tíunda allar þær breytingar sem við erum að gera á fjárlögunum. Þess vegna voru allar þær breytingar ekki tilteknar, hvort sem þær vörðuðu samgöngumál, menningarmál eða heilbrigðismál, þær voru ekki tíundaðar tæmandi í nefndarálitinu. Nú ætlar ráðherrann að ganga á svig við þessa ákvörðun þingsins vegna þess að þetta var ekki tíundað. Það er óásættanlegt og við þingmenn getum ekki sætt okkur við þetta, þá erum við bara viljalaus verkfæri inni á þingi og höfum lítið hér að gera ef 

Virðulegi forseti. Ég tel einsýnt að hæstv. ráðherra hafi í raun og veru ekki heimild samkvæmt gildandi lögum til að fara gegn ákvörðunum Alþingis. Ég bið um fulltingi forseta í því að reka hann til baka með þetta. Þarna er hæstv. ráðherra Jón Gunnarsson að beita geðþóttavaldi. Það höfum við séð áður í hans embættisfærslum. Við sáum það áður að hann var rekinn til baka með breytingar á rammaáætlun. Núna þarf að reka hæstv. ráðherra Jón Gunnarsson til baka með forgangsröðun vegna framkvæmda samgönguáætlunar. Ég trúi því ekki, virðulegur forseti, að meiri hluti Alþingis styðji vinnubrögð hæstv. ráðherra Jóns Gunnarssonar. Ég vil minna á, af því það hefur verið nefnt, að fyrir liggur beiðni um sérstaka umræðu um framkvæmd samgönguáætlunar að beiðni hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés til Jóns Gunnarssonar. Ég óska eftir því við virðulegan forseta að þessi umræða verði strax á allra 

Hæstv. forseti. Í málum af þessu tagi er eðlilegt að þingmenn hafi sterkar meiningar og miklar skoðanir. Ég bið menn samt að velta fyrir sér með hvaða hætti er hægt að beina þessum umræðum í skipulagðan og uppbyggilegan farveg hér í þinginu frekar en að vera í fundarstjórn forseta með æsing og upphrópanir. Hér hefur verið töluverður æsingur og miklar upphrópanir í þessari umræðu. Við höfum fengið þær upplýsingar frá formanni umhverfis- og samgöngunefndar að ráðherra muni koma fyrir þá nefnd hinn daginn til þess að ræða þessi sjónarmið. Ég tel að það sé eðlilegt að sú umræða hefjist á þeim vettvangi þó að henni ljúki kannski ekki þar. Með sama hætti er eðlilegt að fjárlaganefnd skoði þá þætti sem að henni snúa. En fyrst og fremst held ég að það sé mikilvægt fyrir okkur að við ræðum þessi mál yfirvegað og í einhverjum skipulegum farvegi frekar en að 20 manns komi 

Hæstv. forseti. Hér ætla ég að mæla af yfirvegun og ró. Hef reynt að temja mér það og hyggst halda því áfram. Ég vil líka hugsa í lausnum og leggja til hvernig við getum leyst þetta mál. Ég fagna því sem hv. þm. Valgerður Gunnarsdóttir tilkynnir okkur, að hæstv. ráðherra muni koma fyrir samgöngunefnd. Einnig veit ég að það er inni beiðni um að hæstv. ráðherra komi fyrir fjárlaganefnd. Það tel ég gott og legg til að forseti hvetji hæstv. ráðherra til þess. Þá vil ég líka taka undir þær hugmyndir að það væri gríðarlega gott og gagnlegt, gott fyrir okkur hér, að koma saman og ræða við hæstv. ráðherra um hvaða leið við erum að fara. Erum við hér bara í einhverri hringekju, hoppandi þingmenn á einhverjum brettum? Þá getum við alveg eins verið hérna niðri í æfingaherberginu og ráðherrarnir séð um þetta. Þannig á það ekki að ganga. En tölum saman. Og verum róleg, það erum við öll.

Virðulegi forseti. Ég ætla nú að vera með aðeins meiri æsing en hv. þingmaður. Þótt ég gleðjist yfir því að búið sé að boða til fundar í umhverfis- og samgöngunefnd með hæstv. ráðherra tel ég að það sé ekki nóg. Ég held að það væri alla vega hægt að hafa þennan fund opinn því að þetta er fundur sem skiptir alla landsmenn máli. Ég mun því hvetja til þess að hv. umhverfis- og samgöngunefnd haldi opinn nefndarfund með hæstv. ráðherra varðandi þetta mál því að það er mjög alvarlegt. Hvaða fordæmi gefur það öðrum ráðherrum að ráðherra geti bara virt að vettugi vald þingsins, þau mörk sem þingið hefur sett framkvæmdarvaldinu? Ef okkur þykir það bara í lagi höfum við lítið að gera hérna. En við getum alla vega reynt að hugsa í lausnum og ég held að ein lausnin sé opinn 

Frú forseti. Ég hef mikla ánægju af að lesa upp úr skárri köflum samstarfsyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar þar sem stendur, með leyfi forseta: „Unnið verður að því að byggja upp traust á grunnstoðum samfélagsins, meðal annars Alþingi …“ Hvernig byggjum við upp traust með því að samþykkja samgönguáætlun fyrir kosningar, tala í kosningabaráttu um nauðsyn þess að fjármagna þá uppbyggingu, og svo bara strax eftir kosningar gleymist það? Hvernig byggjum við síðan upp traust hér innan þings, ekki bara gagnvart kjósendum heldur þeim 63 sem sitja hér á þingi? Hvernig byggjum við það traust upp þegar við samþykkjum samkomulag við afgreiðslu fjárlaga sem ráðherra telur sig ekkert vera bundinn af? Anda þess samkomulags er bara fleygt út um gluggann ef ráðherra sýnist svo. Þetta snýst um traust sem við þurfum að byggja upp, bæði gagnvart þjóðinni og hvert öðru. Í því skyni þarf einmitt að taka hæstv. ráðherra Jón Gunnarsson á einhvers konar samskiptanámskeið því að hann er þessu hlutverki ekki vaxinn. 
            

Forseti. Ég tek undir þær lausnir sem hér hafa komið fram. Við erum öll róleg nema kannski hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins sem talaði hér um æsing. En mér finnst ótrúlegt að sjá hvernig hæstv. ráðherra hagar sér hér ítrekað en ekki síður gagnvart þeim sem þetta mál mun hafa mikil áhrif á. Með leyfi forseta sagði Jón Gunnarsson samgönguráðherra að mótmæli heimamanna breyttu engu, það væri búið að taka ákvörðun um forgangsröðun í vegaframkvæmdum en hann vonaðist til að fá meira fjármagn til umræðu á næsta ári svo hægt væri að klára veginn. Frú forseti. Það var búið að forgangsraða. Það var búið að greiða atkvæði hér í þinginu um hvernig sú forgangsröðun ætti að vera. Hæstv. ráðherra virðist ekki ætla að hlusta á mótmæli heimamanna eða þingmanna eða sína eigin ákvörðun. 

Virðulegi forseti. Eins og komið hefur verið hér inn á voru fjárlögin afgreidd í einhvers konar sátt í desember. Ýmsir hreyktu sér af þeirri sátt og töluðu um hvað hún hefði verið góð, þar á meðal bæði hæstv. núverandi forsætisráðherra og hæstv. núverandi fjármálaráðherra. Hluti af þeirri sátt var sameiginlegur skilningur um að þetta yrði tekið upp þegar ný ríkisstjórn tæki til starfa. Það er verið að hafa Alþingi að fífli með því að láta eins og sú sátt hafi bara snúist um að hér brostu allir í salnum. Mér finnst heldur lítið leggjast fyrir hv. þm. Birgi Ármannssyni að koma hér í föðurlegum tón og vanda um við aðra hvernig þeir eigi að hegða sér. En ég fagna ummælum hv. þingmanns um að koma þessum málum í góðan farveg og vil taka undir orð hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur að minna á þá beiðni sem ég á inni um umræðu á hæstv. samgönguráðherra akkúrat um þessi mál og hlýt að líta svo á að hv. þm. Birgir Ármannsson hafi verið að lýsa yfir stuðningi við hana 

Frú forseti. Auðvitað hljótum við að eiga þessa umræðu að hluta til undir akkúrat þessum lið, um fundarstjórn forseta, vegna þess að þetta snýst jú um að hæstv. ráðherra hafi hunsað ákvarðanir sem teknar voru í þessum sal af Alþingi. Þess vegna þurfum við að biðla til hæstv. forseta um að hún standi með Alþingi í þessu máli. Það er jú hlutverk forseta. Þetta segi ég í mikilli ró. Svo þurfum við auðvitað að eiga umræðu um samgöngumálin í stærra og víðara samhengi og vil þess vegna taka undir með þeim sem talað hafa um að sú sérstaka umræða sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé hefur beðið um að eiga við hæstv. ráðherra verði sett á dagskrá sem allra fyrst, og þá meina ég í rauninni í þessari viku, því að það eiga að vera nefndafundir í næstu viku 

Virðulegi forseti. Ég undrast ekki þau hörðu viðbrögð sem hér hafa komið upp, alls ekki. Ég vil þá segja að það hefði verið til mikilla bóta ef við hefðum átt tækifæri á að umhverfis- og samgöngunefnd fundaði með hæstv. samgönguráðherra til þess að fá alla vega frá hans hendi hvaða framkvæmdum hann er að skáka til í tíma. Ég segi fyrir sjálfan mig að þótt ég sé fyrsti þingmaður Norðvesturkjördæmis hef ég ekki á blaði endanlegan lista frá ráðherranum í þeim efnum. Í öðru lagi vil ég segja og staðfesta að í fjárlaganefndinni í desember síðastliðnum lögðum við til heilmiklar breytingar á fjárlagafrumvarpi og við ræddum verkefni. Við ræddum að festa fjármagn til Dýrafjarðarganga. Við ræddum um Herjólf, um stórverkefni eins og Dettifossveg, en við negldum ekki niður á verkefni í endanlegri greinargerð nefndarinnar, enda litum við þannig á að ráðherrann yrði að hafa með einhverjum hætti sjálfsforræði í þeim málum, því að hann fæst náttúrlega við það að stoppa upp í 9 milljarða gat 

Virðulegi forseti. Hér tók nýtt þing við samþykktri en ófjármagnaðri samgönguáætlun. Starfsstjórn fjármagnaði ekki þá samgönguáætlun í fjárlagafrumvarpinu en fór samt rúmlega 20 milljarða umfram fjármálaáætlun í öðrum verkefnum, en t.d. ekki til heilbrigðiskerfisins. Nýtt þing kom saman og þurfti að redda fjármagni fyrir heilbrigðiskerfið og samgönguáætlun. Það náðist einfaldlega ekki sátt og samkomulag um hærri framlög til þess að fjármagna samgönguáætlun eða heilbrigðiskerfið. Við náðum ekki í meiri peninga en komu fram í samkomulagi þingsins um afgreiðslu fjárlaga 2017. Þetta er vandamálið sem við stöndum frammi fyrir. Starfsstjórnin fjármagnaði ekki samgönguáætlun eins og hún átti að gera heldur skilaði frumvarpi að fjárlögum sem var 20 milljörðum 

Frú forseti. Þetta er ekki flókið. Ráðherrar starfa í umboði þingsins. Ráðherrar eiga að framkvæma það sem þingið er sammála um að þeir eigi að framkvæma. Ef þeir hins vegar gera ekki það sem þingið vill þarf ekki að spyrja að leikslokum. Þá er sá ráðherra varla með stuðning eða umboð þingsins. Við gerðum hér ákveðið samkomulag fyrir jól. Það er alveg lágmark að ráðherrann standi við það samkomulag. Auðvitað þarf að taka upp samgönguáætlunina og koma með nýja röðun inn. En þingið getur ekki samþykkt að ráðherrann hunsi samkomulag sem allir þingmenn tóku þátt í að gera fyrir jól. Það gengur ekki. Forseti. Ég trúi því ekki að frú forseti 

Virðulegur forseti. Ef ég hef skilið rétt var það Frakkinn Charles de Secondat de Montesquieu sem var fyrstur til þess að benda á nauðsyn þess að aðskilja löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald. Hann hafði fullkomlega rétt fyrir sér þar sem hann færði fyrir þessu ítarleg og góð rök. Nú sjáum við dæmi þar sem þetta virkar ekki sem skyldi. Svo er líka annað í þessu og hefur kannski ekki verið nefnt hér, það er þjóðarvilji. Á haustdögum var rætt um samgönguáætlun og hún samþykkt á endanum í góðri sátt. Enda voru allir, þingmenn jafnt sem almenningur, sammála um nauðsyn þess að nú þyrfti að veita umtalsvert miklu meira fjármagn til innviðauppbyggingar, ekki hvað síst varðandi samgöngukerfi. Þannig að þetta 

Frú forseti. Það er auðvitað mikilvægt að samgönguráðherra taki sönsum. Við þurfum að standa hér vörð um heiður Alþingis og tryggja að farið sé að lögum. En stóra verkefnið er að opna augu manna fyrir því að sveltistefnunni í vegamálum verður að linna. Það er ekki hægt að búa við þetta ástand lengur. Það verður að breyta hér verulega um kúrs. Það þarf að auka fjárveitingar til samgöngumála, vegamála ekki síst. Til þess þarf fé. Það verður að afla þess fjár einhvers staðar. Og þá vill svo vel til að lög um vörugjöld af ökutækjum og eldsneyti og lög um olíugjald og kílómetragjald eru í fullu gildi og þau merkja vegamálum allar tekjur sem koma af sérstöku vörugjaldi á bensín, af olíugjaldi og af kílómetragjaldi, mínus 0,5% sem ríkið fær í innheimtuþóknun. Væri þá ekki ráð að sameinast nú um það hér á Alþingi að fullnýta þessa tekjustofna áður en lengra er haldið? Það myndi á þeim 

Frú forseti. Ég vil halda aðeins áfram með umræðuna úr fjárlaganefnd í desember sem gekk, eins og við þekkjum, afskaplega hratt fyrir sig. Ég vil endilega hvetja núverandi ráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra og utanríkisráðherra, sem sátu í fjárlaganefnd á þeim tíma til þess að koma einhverju viti fyrir samgönguráðherra. Reyndar féllu þeir kannski á prófinu í upphafi vegna þess að í fjárlaganefnd, sem kom sér saman um örfá atriði og örfáa milljarða í þessar viðbótarframkvæmdir, var samdóma álit og niðurstaða fólksins í nefndinni að þegar ný ríkisstjórn tæki við völdum, hver svo sem hún yrði, þyrfti að taka upp fjárlögin því að ríkisstjórnin myndi setja mark sitt á þau. Það hefur þessi ríkisstjórn ekki kosið að gera. Ég velti því hér upp líka og bið fólk að hugsa um það nú þegar við fjöllum um ríkisfjármálastefnu: 

Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, félags- og jafnréttismálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra.

Frú forseti. Ég held áfram þar sem frá var horfið. Mig langar nefnilega að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra og formann Bjartrar framtíðar um ástæður þess að ríkisstjórnin ætlar að hafa samgönguáætlun að engu, samgönguáætlun sem hann samþykkti rétt fyrir kosningar á sama tíma og hann lofaði betri vinnubrögðum, nýrri pólitík og minna fúski. Samþykkt samgönguáætlunar var í anda nýrra stjórnmála. Það náðist um hana samstaða þvert á flokka. Nú er hoppað frá borði og menn hyggjast ekki uppfylla hana. Þó lá fyrir, líka fyrir kosningar, hvað framkvæmdirnar myndu kosta. Það gengur ekki að lausnin sé eingöngu sú sem hæstv. samgönguráðherra hefur boðað, að veggjöld í kringum höfuðborgarsvæðið, sem voru ekki rædd fyrir kosningar, eigi að standa undir þessu, annars verði ekkert gert. Nú virðist hæstv. samgöngumálaráðherra ætla að forgangsraða verkefnum eftir eigin geðþótta. Því spyr ég: Flokkast þetta undir fúsk, herra heilbrigðisráðherra? Og ég spyr hæstv. ráðherra líka: Hvernig eigum við þá að standa undir samgönguáætlun sem er í gildi og hann samþykkti? Mun hann beita sér fyrir því að gerð verði ríkisfjármálaáætlun þar sem fjármagn verði í takti við samþykkta samgönguáætlun? Hvernig ætlar hann yfir höfuð að sækja fjármagn í þessi verkefni? Hvaða leiðir telur, með öðrum orðum, hæstv. ráðherra unnt að nota til að standa við gefin loforð?

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Samgönguáætlun sem er í gildi var samþykkt við mjög sérstakar aðstæður, eins og hv. þingmaður veit. Hún var lögð fram skömmu fyrir kosningar. Það var vitað þegar hún var lögð fram að hún væri ekki í takti við gildandi fjármálaáætlun fyrri ríkisstjórnar. Ég sat sjálfur sem varamaður í umhverfis- og samgöngunefnd fundi þar sem við klóruðum okkur í höfðinu yfir þessu. Vissulega var ákveðin bjartsýni í huga okkar um að betur gengi svo hægt væri fjármagna samgönguáætlun. Það kom síðan í ljós í vinnu fjárlaganefndar fyrir jólin þegar verið var að samþykkja og vinna að fjárlögum fyrir árið í ár að það tókst að bæta örlítið í til þess að koma til móts við það sem á skorti í samgönguáætlun. Ég get tekið undir að þetta er vandræðamál. Við vitum vel að innviðir hafa verið undirfjármagnaðir allt frá hruni. Það á ekki síst við í vegaframkvæmdum. Þess vegna skiptir það miklu máli að samstaða náðist, fyrst í umhverfis- og samgöngunefnd síðasta þings en aftur í fjárlaganefnd, um að leggja áherslu á að bæta í viðhald. Það var gert. Það þykir mér mjög mikilvægt. En það er síðan okkar hlutverk núna í undirbúningi fjármálaáætlunar fyrir næstu ár að bæta almennilega í fjármagn. Það finnst mér mikilvægt verkefni, en það er líka strembið verkefni 

Frú forseti. Hæstv. ráðherra sér ekki ástæðu til að svara beint þeim fjórum spurningum sem ég beindi til hans. Ég bið hann þá að svara einni: Telur hæstv. ráðherra að vinnubrögð hæstv. ráðherra séu eðlileg eða telur hann að þau séu fúsk? Svo hann svari þessu. Og að lokum: Telur hæstv. ráðherra að vanfjárfesting í samgöngum bitni á öðrum málaflokkum, þar með talið heilbrigðismálum? Ég nefni sérstaklega erfiða sjúkraflutninga og auðvitað þau allt of mörgu slys sem orðið hafa á síðustu árum.

Virðulegur forseti. Ég tel að vanfjármögnun í samgöngukerfinu bitni á öðru, það segir sig sjálft. Við höfum því miður séð fjölgun slysa, sérstaklega með mjög mikilli aukningu í ferðamennsku, aukinni umferð, sérstaklega á ákveðnum landsvæðum, og er það rakið beint til ástands vega, til einbreiðra brúa o.s.frv., þannig að okkur er mikið verkefni á höndum. Við þekkjum það líka í mínum málaflokkum þar sem er aukið álag á sjúkraflug og það er aukið álag á bráðamóttökur hjá heilbrigðisstofnunum hingað og þangað um landið. Ég hef sagt það áður í þessum stól að u.þ.b. tíundi hver sjúklingur á gjörgæsludeildum Landspítalans er ferðamaður eftir slys.

En vinnubrögð ráðherra?

Þetta eru vandamálin. Mér þykja vinnubrögð ráðherra vera 

Frú forseti. Mig langar að beina fyrirspurn minni til hæstv. heilbrigðisráðherra. Þessari jómfrúrræðu minni á Alþingi seinkaði um nokkrar vikur vegna veikinda sem ég held að ég þurfi ekki að rekja frekar. Að gefnu tilefni vil ég því spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvenær þingheimur geti búist við að fá upplýsingar um aðgerðaáætlun stjórnvalda í geðheilbrigðismálum. Ég veit af eigin reynslu að í þeim málaflokki ríkir neyðarástand. Ég fullyrði að sjúklingum er í dag mismunað eftir því hvort þeir glíma við svokölluð líkamleg eða andleg veikindi og ástandið mun aðeins versna ef við höldum áfram á sömu braut. Geðdeild er fjársvelt, meira að segja húsgögnin þar inni eru að liðast í sundur svo ekki sé minnst á sjúklingana. Eins og staðan er í dag getur geðdeild aðeins tekið við fólki í bráðri lífshættu. Þeir sem eru minna veikir þurfa að bíða þar til þeirra mál eru komin í óefni. Þá fyrst er hægt að gera eitthvað. Því má líkja við að taka ekki við sjúklingi með kransæðastíflu, segja honum að koma aftur þegar hann hefur hnigið niður úr hjartaáfalli. Þá fyrst er einhver aflögufær um að hnoða hann til lífs. Það er einfaldlega galin stefna sem kostar mannslíf. Að meðaltali fellur allt að einn Íslendingur á viku fyrir eigin hendi, margfalt fleiri en deyja í umferðinni. Það liggur því á að fá svör frá hæstv. heilbrigðisráðherra um hversu mikið svigrúm við höfum til þess að bregðast við þessari alvarlegu stöðu strax á yfirstandandi þingi, bæði hvað varðar núverandi neyðarástand á geðdeild og forvarnir til að tryggja að það versni ekki enn frekar.

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og óska honum jafnframt til hamingju með jómfrúrræðuna, enda var hún ekkert smá. Þetta er mjög mikilvægt málefni sem stendur mér mjög nærri hjarta. Geðheilbrigðismálin eru, ég segi nú ekki í lamasessi, en þau þurfa virkilega mikla innspýtingu. Ég hef horft mjög til geðheilbrigðisstefnu sem samþykkt var á þingi á vordögum á síðasta ári. Þar í er stefna um aðgerðir sem við erum að undirbúa í ráðuneytinu en því miður er þeirri vinnu ekki lokið. Það kemur nú að hluta til vegna kosninga, stjórnarkreppu og vegna þess að ríkisstjórnin tók seint við, en ég vonast til þess að geta komið með þá vinnu til þingsins sem allra fyrst. Ég er sammála hv. þingmanni um að fjárfestingar í geðheilbrigðismálum, aukin þjónusta, ekki bara á Landspítalanum og stóru sjúkrahúsunum heldur líka í gegnum heilsugæsluna, í gegnum nærþjónustuna og beint í gegnum skólakerfið - við höfum áður í þessum sal rætt um sálfræðiþjónustu inn í framhaldsskólana sem ég held að sé mjög brýnt verkefni og megi vinna í samvinnu við heilsugæsluna. Það eru mikilvæg verkefni og mikilvæg fjárfesting fyrir samfélagið allt. Eitt af því sem við þurfum að þróa núna í undirbúningi fjármálaáætlunar til næstu fimm ára er hvernig við getum lyft forvörnum og lýðheilsuhluta fjármagnsins, skulum við segja, til þess að auka á endanum 

Frú forseti. Mig langar til að þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svörin. Sérstaklega er mikilvægt að huga að því að forvarnir séu partur af þessum pakka og fari inn í heilsugæsluna, eins og hann talaði um, og í grunnskólana, menntaskólana og víðar. Mig langar að spyrja að lokum hvort að það sé einhver sérstök áætlun til um geðheilbrigðismál ungs fólks eða hvort að það sé í raun og veru bara partur af þessum stærri pakka sem við erum að fara að takast á við.

Frú forseti. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni er vinna að aðgerðaáætlun í gangi í ráðuneytinu í takt við geðheilbrigðisstefnuna. Það segir sig eiginlega sjálft að málefni ungs fólks eru mjög ofarlega í þessum málaflokki vegna þess að þar kreppir skórinn helst að. Tiltekið er í stjórnarsáttmálanum að við leggjum áherslu á geðheilbrigðisþjónustu fyrir ungt fólk en líka fyrir fjölskyldur ungs fólks, sem skiptir miklu máli. Sömuleiðis er mikilvægt að horfa til aðstandenda þeirra sem eiga í vanda og þá ekki síst barna. Sú áhersla er því mikilvæg í vinnu okkar. En aftur þakka ég þingmanninum kærlega fyrir góða fyrirspurn og til hamingju með jómfrúrræðuna.

Frú forseti. Það stefnir í annasaman dag hjá hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég ætla að spyrja hann um heilbrigðismál en ekki samgöngumál eða sjávarútvegsmál. Ég hef áður átt orðastað við hæstv. ráðherra um afstöðu hans til einkavæðingar eða einkareksturs í heilbrigðisþjónustunni og auðvitað hvatt hann til þess að standa með opinbera heilbrigðiskerfinu og verjast ásókn einkagróðaaflanna lengra inn í kjarna heilbrigðisþjónustunnar. Það er ástæða til að taka málið upp nú, m.a. vegna frétta sem berast af einkarekna fyrirtækinu Klínikin. Með hliðsjón af svörum ráðherra fram að þessu, sem mér hafa þótt nokkuð fljótandi, þá vil ég spyrja: Hvar er hæstv. ráðherra staddur núna? Á hvaða stað er hæstv. ráðherra núna hvað varðar afstöðu til þeirrar málaleitunar einkafyrirtækisins að mega hefja sérhæfða sjúkrahúsþjónustu kostaða af almannafé? Spurningin er einfaldlega: Ætlar hæstv. ráðherra að hleypa einkareknu sjúkrahúsi af stað fjármögnuðu með greiðslum frá Sjúkratryggingum á grundvelli samnings eða ekki? Megum við treysta því að hæstv. ráðherra standi með opinbera heilbrigðiskerfinu? Í öðru lagi held ég að ástæða sé til að spyrja hæstv. ráðherra: Verður ekki ráðuneytið að endurskoða skilgreiningu sína á þeirri starfsemi sem Klíníkin hefur með höndum nú þegar ljóst er og í fréttum að þar fer þegar fram sérhæfð sjúkrahúsastarfsemi, sérhæfðar skurðaðgerðir, þó svo að þær séu greiddar enn sem komið er að fullu af þeim sem aðgerðanna njóta? Dugar lengur að láta þetta viðgangast í skjóli af því að um sé að ræða starfsstöð sérfræðings þegar flóknar sérhæfðar skurðaðgerðir með svæfingum og öllu tilheyrandi fara þarna fram? Um leið og ráðuneytið breytir skilgreiningu sinni til samræmis við afstöðu landlæknisembættisins um að þetta sé sérhæfð sjúkrahúsastarfsemi kemur til sögunnar leyfisveiting og meiri möguleikar hins opinbera til stýringar?

Frú forseti. Skilgreining á starfsemi hjá Klíníkinni eða annars staðar eftir því hvort um sé að ræða sérhæfða sjúkrahúsþjónustu eða starfsstöð heilbrigðisstarfsmanna er á reiki kannski vegna þess að lögin eru að einhverju leyti ekki nógu skýr. Það er ljóst að starfsemi sem fer fram á Klíníkinni og öðrum einkareknum stöðvum er greidd samkvæmt samningi við Sjúkratryggingar er á grundvelli rammasamninga við sérfræðinga. Ég held að stóra spurningin sé vinna í aðgerðum sem heyra undir svokallað biðlistaátak, þ.e. aðgerðir sérstaklega á liðaskiptum, hjartaþræðingum, augnaðgerðir, sem Alþingi ákvað að setja þriggja ára innspýtingu í. Við erum núna að undirbúa og langt komin með að undirbúa annað árið af þessu sérstaka átaki. Við höfum ekki tekið ákvörðun um að semja við einkaaðila í því samhengi. Megnið af þessum aðgerðum sem hafa verið í biðlistaátökum hafa verið framkvæmdar af opinberu spítölunum og heilbrigðisstofnununum. Eins og er lítur alveg ágætlega út með framhaldið á þessu ári. Ég verð að koma dýpra inn í þetta í seinni ræðu minni.

Frú forseti. Ég fagna nú frekar þessu sem hæstv. ráðherra segir ef ráða má það af máli hans að hann telji að ekki sé ástæða til að leita út fyrir opinberu sjúkrahúsin sem eru að vinna með sérstökum fjárveitingum niður biðlistana, þ.e. Landspítali, Sjúkrahúsið á Akureyri og Akranes, og það horfir ágætlega í þeim efnum. Skilgreiningin er ekki aðalatriði. Stóra álitamálið hér væri auðvitað það, og stóru landamærin sem stigið væri yfir, að gerður yrði samningur við einkarekið sjúkrahús, sem er rekið í hagnaðarskyni af einkaaðilum, sem væri komið inn í sérhæfðari sjúkrahúsþjónustu og með legudeild og guð má vita hvað. Ég held að þá verði ekki aftur snúið. Þess vegna má það ekki gerast að menn, í skjóli af biðlistunum og tímabundnum aðstæðum, reyni að fella þessa víglínu og hleypa af stað fyrsta einkarekna sjúkrahúsinu á Íslandi. Hæstv. ráðherra ber við fjárhagsvandræðum þegar hann talar um geðverndarmál og að víðar mætti bera niður í heilbrigðiskerfinu. Er þá eitthvert vit í því að fara að smyrja þessu fjármagni þynnra 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að skora á mig. Það hefur hann gert áður, að skora á mig að fylgja lögum og standa mig. Ég tek það vissulega til mín. Það er grunnskylda mín að tryggja þjónustuna, tryggja að við gefum, eins og segir í lögum, landsmönnum kost á sem bestri heilbrigðisþjónustu. Stór hluti af því að geta gert það er sterkt opinbert kerfi, sterkur Landspítali, og það er beinlínis í skyldu minni að raska ekki hinu opinbera þjónustukerfi þannig að það geti ekki staðið í fullri þjónustu og bráðaþjónustu. Ég horfi til þess alveg sérstaklega 

Virðulegi forseti. Evrópusambandið stendur á miklum tímamótum um þessar mundir þar sem eitt stærsta ríkið, Bretland, er að undirbúa útgöngu. Evrópusambandið verður mjög upptekið af þessum breytingum þar sem framgangur þessa máls mun hafa mikil áhrif á framtíð Evrópu. Þessi mál eru einnig ofarlega á baugi í utanríkisstefnu Íslands. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar í utanríkismálum segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun byggja samstarf við Evrópusambandið á samningnum um Evrópska efnahagssvæðið. Fylgjast þarf vel með þróun Evrópusambandsins á næstu árum og gæta í hvívetna hagsmuna Íslands í samræmi við aðstæður hverju sinni. Sérstakan gaum þarf að gefa mögulegri úrsögn Bretlands úr sambandinu. Alþingi fylgist grannt með þróun mála í Evrópu og efli tengsl við systurstofnanir í öðrum Evrópuríkjum.“ Af þessu má skilja að megináhersla í utanríkisstefnu ríkisstjórnarinnar sé á EES-samninginn og þar af leiðandi á aðild okkar að EFTA þar sem EFTA ber ábyrgð á framkvæmd EES-samningsins. Virðulegi forseti. Haft er eftir hv. formanni utanríkismálanefndar Alþingis og þingmanni Viðreisnar, Jónu Sólveigu Elínardóttur, á fréttavef bandaríska dagblaðsins Washington Times að aðild Íslands að Fríverslunarsamtökum Evrópu dugi ekki lengur til að tryggja hagsmuni Íslands. Þessu voru gerð frekari skil í Morgunblaðinu. Ég spyr því hæstv. utanríkisráðherra hvort hann sé sammála formanni utanríkismálanefndar um að aðild Íslands að EFTA dugi ekki lengur til að tryggja hagsmuni Íslands.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hv. þingmaður rekur hér stefnu ríkisstjórnarinnar ágætlega eins og kemur fram í stjórnarsáttmálanum og vitnar í grein þar sem ég veit ekki hvort var farið alveg rétt með orð hv. þingmanns og formanns utanríkismálanefndar. Það sem ég veit hins vegar um þá grein er að hún var ekki nákvæm og ekki vel unnin þegar fjallað var um Ísland og samskipti okkar við Evrópusambandið og EES og annað slíkt. Aðalatriði málsins er að við erum í góðri stöðu þegar kemur að samskiptum í Evrópu. Evrópusamstarfið hefur lengi verið mjög lagskipt. Við höfum Evrópusambandið, evruna, EFTA, EES. Sum ríki eru í NATO og önnur ekki. Við erum í þeirri stöðu að við erum með EES-samninginn sem veitir okkur góðan aðgang að markaði ESB. En auðvitað mun hann vega minna þegar eitt stærsta ríkið fer út og eitt okkar mikilvægasta viðskiptaland. Það er augljóst að okkar verkefni er að sjá til þess að við fáum ekki verri aðgang en við höfum núna að breska markaðnum þegar Bretar fara út úr Evrópusambandinu. Á sama hátt er auðvitað verkefni okkar að sjá til þess, við gerum það aðallega í gegnum EFTA, að við höfum aðgang að stóru mörkuðunum sem eru að verða til. Við höfum sem betur fer góðan aðgang t.d. að markaði í Kína. Bara til þess að setja málin í eitthvert samhengi þá er millistéttin í Kína núna orðin stærri og fjölmennari en allir íbúar Bandaríkjanna. Svarið við spurningu hv. þingmanns, fyrrverandi hæstv. ráðherra, er einfaldlega, ef rétt er eftir haft í 

Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýrt svar við fyrirspurn minni. Ég er búin að líta aftur á greinina og ég get ekki betur séð, ég er nú þokkaleg í ensku, að allt sé mjög skýrt sem kemur fram í þessari grein. Ég sé að hv. formaður utanríkismálanefndar hristir hér hausinn, en ég hef ekki tekið eftir því að hún hafi leiðrétt nokkuð í þessari grein eða komið fram með einhverja leiðréttingu þannig að ég held að það væri mjög æskilegt í framhaldinu af þessu, ef æðstu ráðamenn þjóðarinnar í utanríkismálum geta ekki komið máli sínu betur á framfæri en raun ber vitni, að þeir ættu kannski að leiðrétta það. Þess vegna spyr ég hæstv. utanríkisráðherra hvort að það standi til að leiðrétta þau gerólíku sjónarmið sem koma fram í þessari grein í Washington Timesog hvort það væri ekki æskilegt gagnvart samstarfsaðilum okkar í EFTA.

Virðulegi forseti. Við sendum leiðréttingu út af þessari grein í títtnefnt blað vegna þess að það var margt sem var farið rangt með og m.a. hefur verið bent á að fyrirsögnin var ekki í samræmi við orðalag hv. þingmanns, en það er kannski ekki aðalatriðið í þessu. Það liggur alveg fyrir að Íslendingar starfa með öðrum EFTA-ríkjum að því sem snýr að útgöngu Breta úr ESB. Sömuleiðis af því að hv. þingmaður las hér upp úr stjórnarsáttmálanum þá höfum við fylgst mjög vel með því hvað er að gerast á vettvangi ESB. Ég hef heimsótt tvo fulltrúa í framkvæmdastjórninni sem fjalla um þessi mál því að staða Evrópusambandsins er ekki síður snúin og kannski snúnari en Breta ef út í það er farið. En við náum hins vegar ekki að ræða það á þeim fáu sekúndum sem hér eru. Ég held hins vegar að það væri æskilegt að við myndum ræða hér í þinginu um þessa stöðu og aðra sem snýr að alþjóðamálum.

Virðulegi forseti. Það er nóg að gera hjá hæstv. heilbrigðisráðherra. Fjárlaganefnd fékk kynningu vegna eftirlits með framkvæmd fjárlaga fyrr í dag. Þar var farið yfir áhættuliði vegna útgjalda umfram fjárheimildir. Einn af þeim liðum sem eru metnir sem svo að fari umfram fjárheimildir er sérfræðiþjónusta og hjúkrun upp á 2 milljarða fyrir árið 2017. Það er rúm 13% hækkun fyrir þann lið. Það á eftir að búa til stefnu fyrir málefnasviðið. Gert er ráð fyrir að stefnumótunarvinna hefjist eigi síðar en eftir að fjármálaáætlun hefur verið samþykkt á Alþingi. Drög að stefnu verða síðan kynnt í ágúst. Hver ráðherra ber ábyrgð á og hefur virkt eftirlit með framkvæmd fjárlaga á sínu málefnasviði. Hver ráðherra ber ábyrgð á að ráðstöfun fjárheimilda sé innan þess ramma sem Alþingi ákveður. Ef markverð frávik eru milli útgjalda og fjárheimilda eða ef ástæða er til að ætla að svo verði, sem í þessu tilviki er verið að vekja athygli á, skal ráðherra án tafar gera fjármála- og efnahagsráðherra grein fyrir ástæðum þeim og þeim ráðstöfunum sem hann hefur eða hyggst grípa til til að koma í veg fyrir að frávik verði milli útgjalda og fjárheimilda. Áhættumatinu var skilað 10. febrúar til ráðuneytis. Fjárlaganefnd var síðan upplýst um málið í dag, 6. mars. Ég spyr því hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvenær gerði ráðherra grein fyrir þeim ráðstöfunum sem hann hyggst grípa til til að koma í veg fyrir að farið verði umfram fjárheimildir? Og án þess að hafa stefnu um málefnasviðið, hvernig getur ráðherra rökstutt að aðgerðir fylgi stefnu?

Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hér er annað mál sem ný ríkisstjórn og sá ráðherra sem hér stendur kemur að þegar ríkisstjórn er mynduð í byrjun janúar. Staðan og útlitið á stöðunni er ekki í samræmi við þau fjárlög sem voru samþykkt af Alþingi fyrir áramót. Við höfum horft sérstaklega á áhættuliðinn vegna lyfja og byrjuðum á að horfa á þann lið. Það var ákvörðun, samþykkt ríkisstjórnar, að fela fjármálaráðherra og heilbrigðisráðherra að rýna það, þ.e. þá fyrirsjáanlegu framúrkeyrslu, og koma með aðgerðir. Það erum við að skoða en höfum ekki gert. Það sama má segja um sérfræðiþjónustuna og hjúkrunina. Þar lítur út fyrir að við förum fram yfir, allar líkur eru á því. Sú vinna, aðgerðavinna, er í gangi hjá okkur. En hún er auðvitað líka tengd vinnu við fjármálaáætlun sem fer fram undir ansi mikilli pressu í útgjaldamiklum ráðuneytum eins og velferðarráðuneytinu, eða heilbrigðishluta þess. Þetta er allt saman dálítið uppi á borðinu hjá okkur í einu. Það verður að segjast alveg eins og er. En ég er meðvitaður um þennan vanda og við í ráðuneytinu erum að skoða hvað sé til ráða.

Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra svörin. Lyfjamálin eru einmitt annar áhættuliður sem hljóðar næstum því upp á aðra 2 milljarða, 1,5 eða 1,9, ég man ekki nákvæmlega hvort það var. Það sem mig langar til að fylgja eftir er hvaðan þessir óvæntu útgjaldaliðir koma. Það er ekki langt síðan við samþykktum fjárlög, aðeins rétt rúmir tveir mánuðir síðan og allt í einu eru komnir áhættuliðir upp á um 4 milljarða sem hæstv. heilbrigðisráðherra nefnir hér. Tengist þetta t.d. þeim málum sem við töluðum um fyrr í óundirbúnu fyrirspurnum? Þetta snýst einmitt um sérfræðiþjónustu og hjúkrun og þau tilvik sjúkratrygginga sem snúa að útboðum til sérfræðinga eða þessarar Klíníkur sem hefur verið talað um. Eða hvaðan koma annars þau umframútgjöld sem við þurfum greinilega, miðað við orð hæstv. ráðherra, að taka tillit til í fjárauka?

Virðulegi forseti. Ég vil meina að þessi mismunur komi ekki út frá einhverjum ákveðnum útboðum eða slíku heldur fyrst og fremst því hvernig haldið hefur verið utan um áætlunarvinnu og fjárlagavinnu í gegnum árin þegar kemur að þeim liðum sem hafa kannski verið, eigum við að segja áætlaðir en ekki fullkomlega fyrirséðir þegar kemur að magni. Þau fjárlög sem voru samþykkt í haust voru samþykkt með mjög miklu hraði, eins og hv. þingmaður veit, og út frá föstum sem voru lagðir til grundvallar, sem ég vil meina að í þessu tilvikum hafi verið fullbjartsýnt áætlaðir. Það hefur verið siður hjá okkur í gegnum árin að þeir 

Forseti. Fullgilding OPCAT-bókunar sem er viðauki við samning Sameinuðu þjóðanna um pyndingar var samþykkt á Alþingi 19. desember 2015. Í bókuninni er kveðið á um eftirlit sjálfstæðra aðila með stofnunum sem vista frelsissvipta einstaklinga til að koma í veg fyrir illa meðferð og pyndingar. OPCAT-eftirlitið er annars vegar framkvæmt af innlendri eftirlitsnefnd sem setja þarf sérstaklega á fót hér á landi og hins vegar starfar alþjóðleg eftirlitsnefnd á grundvelli samningsins sem heimsækir aðildarríkin, skoðar aðstæður á stofnunum og er innlendu eftirlitsnefndinni einnig til aðstoðar. Þær stofnanir sem eftirlitið lýtur að eru fangelsi en einnig stofnanir á borð við geðsjúkrahús og heilbrigðisstofnanir sem vista frelsissvipt fólk. Innlenda eftirlitsnefndin mun fara í reglulegar og jafnvel óvæntar könnunarferðir á stofnanir og í fangelsi. Tryggja þarf að nefndin hafi fullkominn aðgang að húsakynnum, starfsfólki og vistmönnum sem hún getur rætt við einslega ef henni sýnist svo. Tryggja þarf að starf nefndanna verði þverfaglegt og að að því komi til að mynda lögfræðingur, læknir og sálfræðingur. Auk þess ber að tryggja nefndinni sjálfri og viðmælendum hennar viðhlítandi vernd gegn mögulegum refsi- og hefndaraðgerðum. Þá þarf réttur nefndarinnar til allra upplýsinga og gagna að vera ótvíræður. Brýnt er að nefndin hafi nægt fjármagn til að geta sinnt skuldbindingum sínum. Í nefndaráliti allsherjar- og menntamálanefndar um fullgildingu bókunarinnar kemur fram að ríkið hafi eitt ár frá fullgildingu hennar til að koma innlenda eftirlitinu á laggirnar en geti fengið frest í þrjú ár geri ríki um það sérstaka yfirlýsingu þegar bókunin er fullgilt. Þrátt fyrir að rúmt ár sé frá samþykki Alþingis fyrir fullgildingu hefur bókunin enn ekki verið formlega fullgilt af Íslands hálfu. Ég óska því eftir upplýsingum um hvernig unnið er að innleiðingu OPCAT-bókunarinnar og hvenær er áætlað að eftirlit samkvæmt henni geti hafist. Í OPCAT-bókuninni kemur einnig fram að alþjóðlegu nefndinni sé falið að vera ríkjum til aðstoðar og ráðgjafar þegar innlenda eftirlitið er innleitt. Á alþjóðavettvangi starfa frjáls félagasamtök gegn pyndingum sem búa yfir mikilli þekkingu um eftirlitsstarfið. APT-samtökin voru sérstaklega stofnuð til að þrýsta á um gerð alþjóðasamnings um eftirlit með stofnunum sem vista frelsissvipta einstaklinga. Þetta markmið samtakanna varð að veruleika árið 2002 þegar OPCAT-bókunin var samþykkt á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Verkefni APT-samtakanna í dag eru margvísleg en m.a. veita samtökin aðstoð og ráðgjöf til ríkja á innleiðingartímabilinu sem og aðstoða þau innlendu eftirlitsnefndina. Getur hæstv. dómsmálaráðherra upplýst hvort eitthvert formlegt samráð hafi átt sér stað við ráðgefandi aðila hjá Sameinuðu þjóðunum eða alþjóðleg félagasamtök eins og APT-samtökin við undirbúning innleiðingarinnar? Hvernig er samráði hlutaðeigandi hagsmunaaðila 

Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina og ætla svo sem ekki að endurtaka allt sem hv. þingmaður rakti hér sem var allt satt og rétt og varðar aðdraganda þessa máls, þingsályktunartillögu nr. 8/145 sem samþykkt var í desember 2015 þar sem Alþingi fól ríkisstjórn að fullgilda fyrir Íslands hönd valfrjálsa bókun við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum sem manna á meðal gengur undir nafninu OPCAT. Það er rétt að nefna líka að Ísland hefur sætt gagnrýni á alþjóðavettvangi fyrir að hafa ekki fullgilt bókunina, m.a. á vettvangi nefndar Evrópuráðsins um varnir gegn pyndingum og nefndar Sameinuðu þjóðanna. Í allsherjarúttekt mannréttindanefndar Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttindamála á Íslandi sem fram fór á árinu 2011 fékk Ísland m.a. tilmæli sem lutu að því að ljúka þessu verki. Núna er að ljúka annarri allsherjarúttekt Sameinuðu þjóðanna gagnvart Íslandi. Í skýrslu sem stjórnvöld skiluðu vegna hennar kemur fram að það sé verið að vinna að fullgildingu þessarar bókunar. Íslensk stjórnvöld hafa líka samþykkt fjölda tilmæla sem fram komu í fyrirtöku mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna 1. nóvember sl. Við erum að fullgilda þá bókun. Það er rétt að halda til haga að í þessari OPCAT-bókun er kveðið á um eftirlit sjálfstæðra aðila sem falið er að heimsækja reglulega stofnanir sem vista frelsissvipta einstaklinga í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að pyndingar og önnur grimmileg eða vanvirðandi meðferð viðgangist. Það er hins vegar alveg á forræði aðildarríkjanna að taka ákvörðun um fyrirkomulag hins innlenda eftirlits. Undirbúningur vegna innleiðinganna stendur yfir og hefur m.a. verið unnið að því að kortleggja þá staði sem eftirlitið mun lúta að. Þá er um það að ræða að þetta eru allt staðir sem vista frelsissvipta einstaklinga, jafnvel þótt vistunin vari einungis í skamman tíma. Þetta eru auðvitað einkum fangelsi, fangaklefar á lögreglustöðvum, deildir þar sem geðsjúkir eru vistaðir, heimili á vegum barnaverndaryfirvalda og deildir á hjúkrunarheimilum þar sem heilabilaðir eru vistaðir. Þessar stofnanir heyra bæði undir innanríkisráðuneytið og velferðarráðuneytið, sumar þeirra eingöngu undir annað þeirra. Þegar ég fór sjálf að kynna mér þessi mál varð mér auðvitað spurn hvort þetta eftirlit færi ekki þegar fram eðli málsins samkvæmt, t.d. hjá velferðarráðuneytinu, þegar um spítala er að ræða. Auðvitað fer landlæknir með ákveðið eftirlit. En það kom mér á óvart að landlæknir skuli t.d. ekki hafa að mér skilst eftirlit með öldrunarstofnunum, dvalarheimilum. Svo er a.m.k. ekki í þessu tilliti. Stjórnvöld hafa rætt við aðila á vegum Sameinuðu þjóðanna vegna undirbúnings fullgildingarinnar en samráð, bæði við þá og innlenda hagsmunaaðila, mun fara fram á síðari stigum. Það hefur verið eindregin tillaga innanríkisráðuneytisins að umboðsmanni Alþingis verði falið innlenda eftirlitið og hefur Alþingi fyrir sitt leyti fallist á það. Embætti umboðsmanns uppfyllir öll skilyrði sem kveðið er á um í bókuninni og nýtur almenns trausts í samfélaginu. Það verður því að telja embættið einstaklega vel til þess fallið að sinna þessu mikilvæga verkefni enda hefur sú leið verið farin víða í Evrópu og á öllum Norðurlöndunum. Er ekki annað að sjá en að það hafi reynst vel. Hefur innanríkisráðuneytið unnið að þessum undirbúningi í samstarfi við umboðsmann, m.a. með því að kortleggja umfangið. Eftir stendur hins vegar að undirbúa nauðsynlegar breytingar á lögum um umboðsmann. Það er alveg óhjákvæmilegt. Því miður tókst ekki að koma verkefninu fyrir á fjárlagalið innanríkisráðuneytisins fyrir árið 2017. Innanríkisráðuneytið vinnur núna að því að finna leiðir til að fjármagna verkefnið en vonir standa til þess að velferðarráðuneytið og Alþingi komi að því ásamt ráðuneytinu með einhverjum hætti. Það væri æskilegt að tryggja eitthvert fjármagn strax á þessu ári en fulla fjármögnun verkefnisins frá árinu 2018, hefja undirbúning verkefnisins hjá umboðsmanni Alþingis síðar á þessu ári og koma því fyrir á fjárlögum fyrir 2018. Með því móti væri í raun hægt að fullgilda bókunina í ár. Hvað kostnaðarmatið varðar liggur það ekki endanlega fyrir. Það fer eftir endanlegu umfangi en fyrstu tillögur sem hafa verið lagðar á borðið sæta núna endurskoðun.

Herra forseti. Þetta er mikilvæg spurning sem hv. þm. Birgitta Jónsdóttir bar upp. Ég held að við hljótum að vera öll sammála um að við viljum að vel sé fylgst með því og að það leiki enginn vafi á því að á Íslandi séu ekki stundaðar pyndingar af hálfu stofnana. Hæstv. ráðherra kom inn á það í svari sínu og ef ég skildi hana rétt hreinlega að vanti fjármagn til þess að hægt sé að fylgja eftir samþykkt Alþingis. Kunnuglegt stef, verður maður að segja, að því er virðist. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Er það þá hreinlega vegna þess að ekki hefur verið tryggt fjármagn á fjárlögum sem það hefur dregist að þessu eftirliti sé komið á þótt það hafi legið ljóst fyrir að Ísland hefði ár til þess að undirbúa sig og hafi ekki sótt um þennan þriggja ára frest?

Forseti. Ég þakka svörin. Það er ánægjulegt að þetta mál sé í einhverju ferli þó að þetta gerist í raun afar hægt. Það er mjög alvarlegt að ekki séu neinir fjármunir settir í þessa vinnu. Mér finnst það ótækt. Það var mjög vel reifað þegar við tókum þetta mál í gegnum þingið að til að hægt væri að framfylgja ákvörðun Alþingis þyrftu að fylgja peningar. Ég skora á þingheim, ríkisstjórnina og hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að settir verði peningar í þessa vinnu. Mig langar jafnframt að skora á hæstv. ráðherra að tryggja að nýta sér þá viðamiklu þekkingu sem samtökin APT búa yfir og ég vona að þeirra víðtæka þekking verði nýtt. Varðandi þetta málefni er mjög mikilvægt að við opnum málaflokkinn. Ég held að það væri mjög gagnlegt að hafa málþing eða opna fundi þar sem tryggð yrði þátttaka bæði erlendra og innlendra aðila sem kunna til verka og hafa faglega og jafnvel persónulega reynslu á þessu sviði til að við getum tryggt að svona mikilvægar samþykktir séu þess eðlis að allir sem starfa með eða eru aðstandendur fólks í þessum málaflokki séu meðvitaðir um réttindi frelsissviptra einstaklinga. Þeim aðilum sem eru frelsissviptir í heilbrigðiskerfinu fjölgar t.d. stöðugt. Það kemur verulega á óvart að ekki hafi verið 

Virðulegur forseti. Já, það er þannig með þetta blessaða fjármagn að það þarf að forgangsraða því. Það er takmarkað. Það kemur í ljós eins og í öllum ráðuneytum að mönnum er þröngt sniðinn stakkurinn. Þegar kemur að forgangsröðun hljóta menn að líta líka til þess hversu brýn verkefnin eru. Þetta verkefni er vissulega brýnt en við megum samt ekki gleyma því að við búum við alveg ágætisfyrirkomulag á Íslandi. Ég vona að það hvarfli ekki að nokkrum manni að hér séu stundaðar einhvers konar pyndingar.  Að þessu sögðu tek ég alveg undir málflutning málshefjanda og þess hv. þingmanns sem tekið hefur þátt í umræðunni. Þessu þarf að halda til haga og koma því fyrir í sýnilegra formi en blasir við mönnum dagsdaglega. Ég vil hins vegar árétta að það er margt annað sem styður við réttindi einstaklinganna sem þarna um ræðir. Það er kannski ekki allt fengið með því að setja á laggirnar stofnun  
            

Hæstv. forseti. Þann 12. maí 2014 var samþykkt þingsályktunartillaga hér á Alþingi og var hv. þm. Guðmundur Steingrímsson fyrsti flutningsmaður málsins. Tillagan var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum í þingsal eftir að þverpólitísk samstaða náðist um málið innan hv. velferðarnefndar. Þingsályktunartillagan hafði það að markmiði að fela þáverandi hæstv. innanríkisráðherra og þáverandi hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra að skipa starfshóp sem kannaði með hvaða leiðum mætti jafna stöðu foreldra sem færu sameiginlega með forsjá barna sinna. Þann 24. september 2015 skilaði starfshópurinn niðurstöðum sínum. Niðurstöðurnar voru að gerðar yrðu breytingar á barnalögum til að jafna stöðu foreldra sem fara sameiginlega með forsjá barna sinna og ákveða að ala upp barn saman á tveimur heimilum. Þar kæmi nýtt ákvæði sem heimilaði skipta búsetu barns á grundvelli staðfests samkomulags foreldra að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Auk þessa voru lagðar til breytingar á ýmsum lögum varðandi opinberan stuðning, breytingar á lögum um lögheimili og breytingar á barnalögum. Ásamt því var lagt til að sveitarfélög landsins löguðu þjónustu sína að breyttum þjóðfélagsháttum og tækju þannig virkt tillit til jafnrar ábyrgðar og skyldna foreldra og uppeldi og umönnun barna í málum sem þau varða og falla undir valdsvið sveitarfélaga. Virðulegur forseti. Nú er komið um eitt og hálft ár síðan starfshópurinn skilaði niðurstöðum sínum. Einu breytingarnar sem komið hafa fram eru að með nýjum lögum um húsnæðisbætur telst barn til heimilis hjá báðum foreldrum sínum, og er það afar jákvætt skref. En enn er beðið eftir öðrum aðgerðum sem starfshópurinn lagði til. Þess vegna lagði ég fram þá fyrirspurn sem við ræðum hér og óska eftir svörum frá núverandi hæstv. dómsmálaráðherra. Ég spyr hæstv. dómsmálaráðherra eftirfarandi spurninga: Er unnið að lagabreytingum á grunni skýrslu fyrrverandi hæstv. innanríkisráðherra um jafnt búsetuform barna sem búa á tveimur heimilum í skýrslu sem lögð var fram á Alþingi í september 2015? Ef svo er, hvenær verða frumvörp um málið lögð fram? Ef ekki, hvenær ætlar hæstv. ráðherra að hefja þá vinnu? Ég vona að við förum að sjá niðurstöður starfshópsins koma fram í frumvörpum á Alþingi. Ég trúi reyndar ekki öðru þar sem mjög skýrt er kveðið á um þessi atriði í stjórnarsáttmála hæstv. ríkisstjórnar og fagna ég því verulega. Í stjórnarsáttmálanum segir meðal annars að samfélagið eigi að styðja við ólíkar fjölskyldugerðir og hvetja til þess að foreldrar sem ekki búa saman ali upp börn sín í sátt. Þar kemur jafnframt fram að tryggður skuli réttur barna til að vera skráð í skiptri búsetu á tveimur lögheimilum og aðstaða umgengnisforeldra og lögheimilisforeldra jöfnuð.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina um þetta mikilvæga mál sem ég held að langflestir séu sammála um að sé brýnt, ekki bara í umræðunni heldur er brýnt að taka til hendinni í þessum málaflokki. Í framhaldi af nefndri skýrslu ráðherra um jafnt búsetuform barna sem búa á tveimur heimilum, sem lögð var fram á Alþingi í september 2015, skipaði ráðherra verkefnisstjórn þriggja ráðuneyta, þ.e. innanríkis-, velferðar- og fjármála- og efnahagsráðuneytis. Í þeim starfshópi var einnig fulltrúi frá Þjóðskrá Íslands. Hlutverk þessarar verkefnisstjórnar var að útbúa nákvæma greiningu á því hvaða ákvæðum laga og reglugerða sé nauðsynlegt að breyta svo hægt sé að útbúa frumvarp og lögfesta ákvæði í barnalögum sem heimila foreldrum, sem fara með sameiginlega forsjá barns og hafa ákveðið að ala það upp saman á tveimur heimilum, að skipta búsetu barns að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Við upphaf vinnu verkefnisstjórnar var ljóst að ekki þyrfti einungis að breyta ákvæðum laga og reglugerða heldur þyrfti einnig að gera tilteknar kerfisbreytingar. Var talið mikilvægt að upplýsa fleiri aðila sem málið snertir um verkefnið, ásamt því að kalla eftir ábendingum frá þeim og áliti. Verkefnisstjórnin gerði einmitt það. Hún kallaði eftir tengiliðum frá mennta- og menningarmálaráðuneytinu, ríkisskattstjóra, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Sjúkratryggingum Íslands, Tryggingastofnun og Barnaverndarstofu. Af þessari upptalningu má greina hversu ótrúlega flókið það er í raun að ná fram því sem okkur finnast alveg sjálfsögð réttindi barna, að vera tilgreind á heimilum beggja foreldra sinna, einkum og sér í lagi ef foreldrarnir eru sammála um það. Fyrirhugað er að vinnu verkefnisstjórnarinnar ljúki í mars næstkomandi. Næsta skref yrði þá að hefja vinnu við að útbúa lagafrumvarp til breytinga á barnalögum ásamt bandormi með breytingum á ýmsum öðrum lögum. Jafnframt þyrfti að gera breytingar á tilteknum reglugerðum. Lagt verður upp með að slík vinna verði í höndum nokkurra ráðuneyta þar sem viðkomandi breytingar á lögum og reglugerðum heyra undir innanríkisráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti, mennta- og menningarmálaráðuneyti og velferðarráðuneyti. En í tilefni orða hv. þingmanns um að lítið hafi gerst í þessum málum frá því að skýrslan var lögð fram finnst mér rétt að nefna hér, sem er þó kannski ekki sýnilegt nema þeim sem málið varðar, að Þjóðskrá hefur lagt mikla vinnu í það undanfarið að breyta tölvukerfum sínum þannig að börn séu skráð og með tengingar við báða foreldra. Það er svo sem ekki sýnilegt neinum öðrum en viðkomandi foreldrum. Mér er sagt að foreldri geti farið inn á vefslóðina www.island.is, jafnvel foreldri sem ekki er með forsjá barns og ekki með barn sem býr heima, og fengið lista yfir börn sín á bréfsefni Þjóðskrár. Þeim upplýsingum er ekki miðlað áfram. Þjóðskrá er ekki farin að miðla þeim áfram. En allt að einu getur viðkomandi foreldri fengið þessar upplýsingar. Það hefur nefnilega ekki endilega verið hægt nema með ákveðinni vinnslu í Þjóðskrá, með því að fletta upp frumgögnum. En Þjóðskrá hefur lagt í þessa vinnu. Mér skilst að það séu eingöngu fjórir árgangar barna, ef við miðum við börn upp að 18 ára aldri, sem enn á eftir að færa inn í kerfi Þjóðskrár með þessum hætti. Það er vinna sem Þjóðskrá hefur lagt í með annarri tilfallandi vinnu, þ.e. ef Þjóðskrá fær beiðni um einhvers konar færslu á tilteknu barni er þetta fært inn um leið. Þetta er mikil handavinna, svo því sé haldið til haga, þetta gerist ekki einn, tveir og þrír að breyta skráningum barna í Þjóðskrá. Svo er spurt hvenær frumvörp um málið verði lögð fram. Eins og ég hef nefnt er fyrirhugað að vinna við frumvarp til breytinga á barnalögum ásamt bandormi á ýmsum öðrum lögum geti hafist í vor.

Herra forseti. Mig langar að lesa hér hluta úr umsögn umboðsmanns barna við skýrslu um jafnt búsetuform en þar kemur fram sú mikilvæga áminning að ávallt þurfi að huga að hagsmunum barna við ákvarðanir sem þau varða. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Umboðsmaður telur þó ekki rétt að skipt búseta muni fela í sér að foreldrar þurfi að taka allar ákvarðanir sem varða barn í sameiningu. Þó að það sé að sjálfsögðu æskilegt að foreldrar hafi samráð um allar ákvarðanir sem varða börn, er ljóst að sú staða getur ávallt komið upp að foreldrar séu ósammála. Mikilvægt er að takmarka eins og hægt er togstreitu í lífi barna og reyna eftir fremsta megni að hlífa þeim við deilum foreldra. Að mati umboðsmanns barna er ekki viðunandi að barn geti lent í þeirri stöðu að ekki sé hægt að taka ákvörðun, til dæmis um skólavist eða læknismeðferð, einungis vegna þess að foreldrar geta ekki komist að samkomulagi. Eins og umboðsmaður hefur áður bent á eiga hagsmunir barna af því að njóta stöðugleika og samfellu í daglegu lífi ávallt að vega þyngra en hagsmunir foreldra af því að standa jafnfætis þegar kemur að ákvarðanatöku [...] Þess vegna telur hann rétt að lögheimilisforeldri eigi áfram lokaorðið um vissar ákvarðanir sem varða daglegt líf barna, þegar foreldrar geta ekki komist að samkomulagi.“ Ég hvet 

Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda. Mitt fólk í Bjartri framtíð hefur haldið þessu flaggi hátt á lofti undanfarin misseri og er það nú að finna í ríkisstjórnarsáttmálanum. Ég hef kynnt mér þetta mál vel, sérstaklega niðurstöður skýrslu innanríkisráðherra sem hér hafa verið nefndar. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að skýra stöðu málsins og spyr hvort upplýsingar liggi fyrir hvað varðar hlutverk og ábyrgð sveitarfélaganna í framkvæmdinni. Ég vil minna aftur á ósk mína um að taka barnalög til endurskoðunar með hliðsjón af barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna þar sem meginmarkmiðið er að hugsa til nútímans og virða réttindi barna sem sjálfstæðra einstaklinga sem búa á tveimur stöðum, sem er einnig nefnt í skýrslunni.

Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þá umræðu sem átt hefur sér stað um málið hér og hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svörin þar sem hún skýrði málið fyrir okkur. Eins og fram kom í svörum hæstv. dómsmálaráðherra er verið að vinna að frumvörpum um breytingu á barnalögum, breytingum á hinum og þessum bandormum og að breytingum á reglugerð. Ég veit það eftir að ég fór að skoða þessi mál rækilega, sem ég hef gert undanfarnar vikur, að þau er mjög flókin. Það er svo margt þarna undir, eins og t.d. varðandi lögheimili, skattalöggjöf og ýmislegt annað sem býr að baki. En ég fagna því að mikil vinna hafi farið fram á málinu og eftir að starfshópurinn skilaði af sér. Það er greinilega verið að vinna að því. Eins og hæstv. dómsmálaráðherra segir er búið að hafa samband við Barnavernd, Samband ísl. sveitarfélaga og Þjóðskrá. Þjóðskrá hefur verið að vinna að breytingum á tölvukerfum sínum og öðrum þáttum. Auðvitað veit ég að mikil vinna hefur farið fram en úti í samfélaginu eru hópar sem bíða eftir breytingum á þessu fyrirkomulagi, við verðum að muna það. Sveitarfélög eru í þeirri stöðu að þau þurfa að haga reglum sínum eftir því hvernig lög og reglur eru varðandi leikskólavist. Mörg dæmi eru um foreldra sem búa hvort í sínu sveitarfélaginu og deila forsjá með barni. Ég hvet hæstv. dómsmálaráðherra áfram til dáða í þessum efnum og vonandi að við náum að sjá frumvörp um málið sem allra fyrst hér innan hv. Alþingis.

Virðulegi forseti. Já, það eru mörg álitaefnin í þessu. Sveitarfélögin eru hluti af verkefnisstjórninni, þau hafa að einhverju leyti tekið þátt í vinnu hvað þetta varðar og munu gera það áfram. Svo mega menn heldur ekki gleyma því að fyrirkomulag þessara mála - þótt það þurfi kannski að byrja hjá stjórnvöldum eða Þjóðskrá, við erum bara að tala um skipta búsetu og skráningu á því. Í framhaldinu þurfa fjölmargir aðilar að vera tilbúnir til að taka á móti skráningu í þjóðskrá um tvöfalda búsetu. Það getur verið talsverð áskorun fyrir marga aðila, fjármálastofnanir og aðra sem þurfa að fara að vinna eftir því að einhver einstaklingur er með tvö heimili. Það eru mörg álitaefni í þessu. En í vinnu sem þessari eru hagsmunir barnsins að sjálfsögðu ávallt hafðir að leiðarljósi fyrst og fremst. Það mun aldrei koma til þess að menn játi einhverjum reglubreytingum hérna sem skert geta hagsmuni barnsins með beinum eða óbeinum hætti. Þetta mál er hins vegar líka mikið réttlætismál fyrir börn. Það er mikilvægt fyrir þau að geta gengið að því vísu að þau eigi tvo foreldra sem ekki búa saman og foreldra sem eru sammála um að ala þau upp í sameiningu. Börn eiga að geta gengið að því vísu að þau eigi rétt á að vera skráð hjá báðum foreldrum og að báðir foreldrar séu upplýstir um stöðu þess og hagi.

Hæstv. forseti. Biðlistar eftir greiningu eru að lengjast, m.a. á Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins. Dæmi eru um að nú þegar séu börn á leikskólaaldri á biðlista og biðtíminn þangað inn sé um tvö ár. Það þýðir að þessi börn verða komin í grunnskóla þegar greiningin er komin. Snemmtæk íhlutun skiptir gríðarlega miklu máli. Snemmtæk íhlutun er það þegar reynt er á markvissan hátt að hafa áhrif á þroskaframvindu barna með frávik í þroska eins snemma og unnt er á lífsleiðinni. Tímabilið frá fæðingu til sex ára aldurs er það tímabil í lífi barna sem snemmtæk íhlutun er yfirleitt miðuð við og aðaláhersla er lögð á að íhlutunin hefjist sem fyrst eftir að frávik í þroska greinist. Það að börn þurfi að bíða í þetta langan tíma eftir greiningu getur orðið til þess að mikilvægur tími glatist. Þessu verðum við að bregðast við. Við eigum og þurfum að setja hagsmuni barnsins og fjölskyldu þess í forgang og hugsa hvað hægt sé að gera til að stytta þennan biðtíma. Virðulegur forseti. Mig langar að velta því upp í þessari umræðu hvort ekki sé hægt að einfalda þetta ferli á einhvern hátt. Á síðustu árum hefur þekkingu starfsfólks í grunn- og leikskólum á ýmsum frávikum í þroska og námi barna fleygt fram. Jafnframt hefur þekking aukist á því hvernig mögulegt er að aðstoða nemendur við að sinna námi og starfi í skólunum. Samhliða hefur fagleg þekking og færni starfsfólks skólaþjónustunnar aukist sem og burðir til að greina frávik og veita starfsfólki ráðgjöf. Þetta ætti að tryggja að í minna mæli þurfi að leita út fyrir kerfið eftir þjónustu en samhliða þessu lengjast þrátt fyrir það biðlistar í sérhæfðustu læknisfræðilegu greiningarnar, svo sem hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og á aðra staði sem veita þessa þjónustu. Við verðum að einfalda kerfið, stjórnmálamenn í samvinnu við fagfólk þurfa að taka höndum saman og fara yfir verkferla. Það þarf að veita þjónustuna fyrr og skoða þau viðmið sem sett eru um biðtíma, t.d. hjá embætti landlæknis þegar við erum að tala um biðtíma vegna líkamlegra sjúkdóma. Auðvitað ættu að vera sömu viðmið þegar kemur að biðtíma eftir hinni ýmsu greiningu þótt við vitum að biðtíminn sé mun lengri en viðmiðin gefa til kynna. Það verður að efla þjónustu og draga úr óþægindum þess sem þarf að bíða. Ég ætla því að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra eftirfarandi spurninga: Hyggst hæstv. ráðherra hefja átak í að stytta biðlista eftir greiningu, m.a. hjá Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og Þroska- og hegðunarstöð? Ætlar ráðherra að bæta við fjármagni til að stytta þessa biðlista eða beita sér fyrir annars konar aðgerðum? Ef svo er, hvernig aðgerðum?

Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þetta er mjög áhugavert mál. Ég vil í svari mínu byrja á að vísa til nýlegrar skýrslu um úttekt á menntun fyrir alla á Íslandi, menntun án aðgreiningar, þar sem kemur fram að eitt af vandamálum okkar er að við greinum of mikið, ofgreinum í raun og veru, sérstaklega börn á grunnskólastiginu, og kemur kannski inn á það sem hv. þingmaður nefndi hér, að menntakerfinu er ekki treyst fyrir fyrsta þrepinu í þessu, einföldustu greiningunum, þegar börn þurfa á minni háttar aðstoð að halda heldur er aðstoðin bundin við að greining hafi átt sér stað og sveitarfélögin veita ekki fjármagn til þess öðruvísi en að formleg greining liggi fyrir. Þetta er kerfisvandi sem býr til alveg gríðarlegan biðlista inn í greiningu barna sem þurfa fyrst og fremst minni háttar aðstoð til að komast áfram. Svarið við spurningunni um hvort við hyggjumst beita okkur fyrir átaki í því er: Já, við hyggjumst gera það. Ég held að það sé nauðsynlegt. Þetta er algjörlega óásættanlegur biðtími sem við horfum upp á. Hér bíða hundruð barna eftir greiningu á hverjum tíma en ég held að mjög stór hluti þess vanda liggi í kerfisvandanum, þ.e. að í samstarfi við sveitarfélögin breytum við þessari nálgun þannig að menntakerfinu sjálfu verði treyst betur til að sinna fyrsta stigs greiningu og að við einbeitum okkur þegar kemur að Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og Þroska- og hegðunarstöð að þeim börnum sem þurfa á víðtækari úrræðum að halda og getum þá sinnt þeim betur. Fjárveiting sveitarfélaganna ætti ekki að vera skilyrt formlegri greiningu heldur lagður metnaður í að grípa strax inn í, veita börnunum strax þá aðstoð sem þau þurfa á að halda. Hvort sem það er síðan mat að á endanum þurfi barnið á formlegri greiningu að halda eða frekari úrræðum á það ekki að tefja fyrstu viðbrögð menntakerfisins. Á þetta hefur margoft verið bent og þetta er meðal þess sem er verið að skoða í samstarfi við sveitarfélögin, hvernig við getum breytt því. Seinni spurningin snýr að því hvort ráðherra hyggist bæta við fjármagni. Á síðasta ári, að ég hygg, var veitt viðbótarfjármagn til Þroska- og hegðunarstöðvar til að taka á miklum biðlistavanda þar. Það átak tókst með ágætum. Nú er beðið endanlegrar greiningar á því en það þýddi að þeim börnum sem nutu þjónustu stöðvarinnar fjölgaði um nærri 300 á milli ára, fóru úr um 350 í 650, að ég hygg, og tókst að stytta biðlista um 100 einstaklinga þá á einu ári sem sýnir að það er hægt að ná góðum árangri í þessum efnum. Við erum að meta þetta samspil fjárveitinga og áherslu á styttingu biðlista en ekki síður samspil við sveitarfélögin um að taka á þessum kerfislæga vanda sem hjálpar okkur til að taka á þessu og veita þá þjónustuna miklu fyrr. Ég þakka fyrirspurnina enn og aftur.

Herra forseti. Á vef embættis landlæknis er að finna viðmiðunarmörk um það sem getur talist ásættanleg bið eftir heilbrigðisþjónustu. Eftirfarandi viðmið gilda, með leyfi forseta: „Samband við heilsugæslustöð samdægurs. Viðtal við heilsugæslulækni innan 5 daga. Skoðun hjá sérfræðingi innan 30 daga. Aðgerð/meðferð hjá sérfræðingi innan 90 daga frá greiningu.“ Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá febrúar 2016 um geðheilbrigðisþjónustu við börn og unglinga kemur fram að um 718 börn biðu sér- og ítarþjónustu vegna geðheilsuvanda undir árslok 2015. Á vef ADHD-samtakanna kemur fram að hundruð einstaklinga bíða nú greiningar og úrræða vegna ADHD og fylgiraskana. Á Þroska- og hegðunarstöð bíða nú á fjórða hundrað börn, þar af er hátt í þriðjungur í svokölluðum forgangi og bið. Hjá ADHD-teymi Landspítalans fyrir fullorðna er um tveggja ára biðtími. Ljóst er að þörf er á að efla geðheilbrigðisþjónustu við börn og tryggja betri aðgang að greiningu og meðferðum sem þörf er á. Einnig þarf að auka vægi sálfræðimeðferðar, efla fræðslu og félagsleg úrræði og styðja betur við foreldra og kennara. Það verður dýrkeypt 

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda og ráðherra svörin. Það er verið að tala um að börn séu ofgreind samkvæmt nýrri skýrslu og menntakerfinu ekki treyst. Ef ég hef heyrt rétt í ráðherra vill hann færa þetta til skólans. Ekki eru allir skólar búnir fagfólki til að greina þó að margir þeirra séu það. Ég spyr: Hverjir eru það þá innan skólans sem ættu að sjá um slíka greiningu að mati ráðherrans eða sér hann fyrir sér að hún verði færð hreinlega út til félagsþjónustu sveitarfélaganna? Eða með hvaða hætti á að gera þetta? Ég held að það sé líka hluti af skýringunni að álagið í skólunum hefur verið svo mikið vegna þess að nemendur hafa átt við alls konar erfiðleika að etja sem oft er hægt að vinna úr án þess endilega að fara beinlínis í greiningu. Þá hefur hins vegar skort á þverfaglegt teymi, bæði innan skólanna en ekki síður fyrir fjölskyldur hjá heilsugæslum. Af því að heilbrigðisráðherra er hér líka er rétt að nefna það sem við höfum rætt ítrekað undanfarið, bæði geðheilbrigðismálin 

Virðulegi forseti. Ég þakka aftur málshefjanda, hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur. Hún er alltaf með puttann á púlsinum. Ég þekki þessi mál vel úr fyrra starfi mínu sem leikskólastjóri. Ég veit einnig að hér er ekki einfalt svar að finna þar sem starfsaðferðir hvað varðar greiningarferli eru misjafnar, t.d. bara innan sveitarfélaga, og hvað þá á landsvísu. Ég hvet því hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra til að kynna sér vel snemmtæka íhlutun og þar á meðal Breiðholtslíkanið þar sem áhersla er lögð á heildstætt inngrip þar sem þverfaglegt teymi fer af stað með vinnu í kringum einstaklinga og fjölskyldur þeirra á meðan greiningarferli er í gangi. Oft er útkoman sú þegar komið er að endanlegri greiningu að ekki er endilega þörf á henni því að inngripið var svo fljótt og faglegt.

Herra forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þessa góðu fyrirspurn. Ég tek undir að mér finnst mjög mikilvægt að styrkja skólana sjálfa í að hafa möguleika á faglegri greiningu sem fyrst á skólastigum. Ég er að hugsa um eins og lesblindu sem hefur háð mjög mörgum á skólagöngunni, oftar en ekki drengjum, og hefur kannski orðið til þess að viðkomandi hefur ekki haft getu, burði og hreinlega kjark til að halda áfram námi vegna þess að hann hefur glímt við lesblindu og hún hefur greinst kannski allt of seint. Ég held að það skipti svo miklu máli að greina lesblindu eina og sér sem fyrst á skólagöngunni og þá geti það verið til stuðnings að hægt sé að greina það í viðkomandi skólum með faglegri aðstoð og að skólarnir séu styrktir til þess fjárhagslega.

Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég verð þó að játa að mér finnst hálfkaldhæðnislegt að ákvörðun um hvort auka eigi fjármagn til að stytta biðlista eftir greiningu bíði greiningar á því hvaða árangri aukið fjármagn í fyrra skilaði. Ég skildi hæstv. ráðherra þannig að biðlistinn hefði verið styttur um 100 einstaklinga. Ég hefði haldið að það væri ágætisgreining á því hverju verkefnið skilaði, hvað við þurfum meira? Fyrir mér er þetta tvíþætt, annars vegar auknir fjármunir til að taka á þeim bráðavanda sem biðlistarnir eru og hins vegar taka á meintum kerfisvanda ef hann er til staðar og fara í kerfisbreytingar til frambúðar. Hvort tveggja er nauðsynlegt, en það má ekki láta það bíða þess að taka á bráðavandanum að ætla að fara í umfangsmikla endurskoðun á kerfinu. Við það hljótum við að vilja vanda okkur og byggja til frambúðar.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga málefni. Það liggur fyrir að hér eru langir biðlistar og allt of löng bið fyrir of mörg börn í vanda. Við glímum við mikið álag í skólum, það er breytt samfélagsgerð frá því sem áður var. Við verðum að bregðast við bráðavanda og ég fagna því svörum ráðherra áðan um fyrirhuguð áform í þeim efnum. Það sem ég vildi leggja hér inn er spurning um meiri forvarnir, við þurfum að tala um meiri þverfaglega vinnu í teymisvinnu sem kemur að skólunum. Skólarnir eru stútfullir af hæfileikaríku og góðu fólki sem hefur full tök á því að standa að frumgreiningu sem gæti hjálpað einstaklingum áfram. Það er bagalegt að skólarnir þurfi að bíða eftir ákveðnum greiningum og vera háðir fjárframlagi til að hjálpa fólki áfram.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa góðu umræðu, þau góðu innlegg sem hv. þingmenn hafa komið með inn í umræðuna og hæstv. félagsmálaráðherra fyrir þau svör sem hann veitti. Það er rétt sem fram kom í svörum hæstv. félagsmálaráðherra, við þurfum að vinna á þeim kerfislæga vanda í þessu kerfi að börn þurfi sérstaka greiningu, að það þurfi það þunga ferli sem löng bið er eftir svo fjármagn fylgi barninu svo það fái stuðning í skólakerfinu. Þetta er óþolandi. Síðan er það sem er mjög erfitt að sjá, stundum eru börn með margþættan vanda sem fara inn á gráa svæðið alls staðar í kerfinu, kannski með fjórar, fimm, mismunandi greiningar, en skora hvergi á þeim viðmiðum svo reglur jöfnunarsjóðsins borgi með einstaklingnum inn í kerfið. Þessir einstaklingar verða svolítið út undan þar þannig að ég vona svo sannarlega að þegar við höfum unnið sem fyrst - og ég spyr hæstv. félagsmálaráðherra hvort þetta verði ekki gert fljótt því að þörfin er mikil, það er mikill bráðavandi. Ég vona svo sannarlega að líkurnar aukist á að þau börn sem hafa dottið inn í þetta gráa kerfi á milli fái aðstoð við hæfi þegar við höfum farið af stað með þverfaglega vinnu sem er svo mikilvæg og er auðvitað í skólunum líka. Mig langar að minna líka á mikilvægi þverfaglegra hópa og teyma. Sjálf hef ég reynslu af því sem fagmaður í skólastarfi til nokkurra ára að það getur skipt gríðarlega miklu máli að foreldrar, fagfólk og þverfaglegt teymi fagfólks hittist og ræði hvernig hafi gengið með ákveðið tímabil og hvað eigi að gera áfram. Það gefur mjög góða raun um hvernig 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir þessa góðu umræðu. Kjarni málsins er í raun og veru að við þröngvum börnum í gegnum einhverja kerfislæga greiningu til að þeim fylgi fjármagn. Um leið erum við hins vegar að setja á þau stimpil um formlega viðurkenningu á vangetu þeirra sem er kannski algjörlega minni háttar en fylgir þeim alla leið í gegnum skólaferilinn. Yfirgnæfandi meiri hluti þessara barna þarf minni háttar aðstoð sem þarf samt sem áður að keyra í gegnum formlegan farveg. Þetta er algjör óþarfi. Það er þegar í gangi verkefni með Reykjavíkurborg um það hvernig við getum fækkað þessum tilvísunum og tekið á þessu með öðrum hætti. Við höfum byggt upp mjög faglegan og öflugan grunnskóla og leikskóla. Þau skólastig eru fullkomlega fær um að taka á miklu stærri hluta þessarar greiningar en þau gera í dag. Þarna þarf samstarf við sveitarfélögin líka til að tryggja að fjármagnið fylgi þannig að hægt sé að grípa strax til úrræða, þurfi ekki að bíða eftir formlegri greiningu og sé þá hægt að beina því afli sem við höfum í Greiningar- og ráðgjafarstöð ríkisins og öðrum slíkum stofnunum að þeim börnum sem virkilega þurfa á aðstoðinni að halda. Það held ég að sé kjarni máls í þessu.e Varðandi það að við séum ekki að verja of miklum tíma í greiningar og hvað hefur gengið vel er þetta auðvitað samspil sem við þurfum að átta okkur betur á. Hvaða árangri getum við náð með því að draga úr fjölda tilvísana, og þannig nýtt betur það fjármagn sem nú þegar er fyrir hendi í þessu, og að hvaða marki þurfum við síðan raunverulega að bæta við? Það er það sem þetta snýst um. Ég geri ráð fyrir að niðurstaða úr þeirri greiningu ætti að liggja fyrir fljótlega. Það skiptir gríðarlega miklu máli að við gerum betur í þessum efnum og ég þakka enn og aftur góða umræðu.

Hæstv. forseti. Fyrir stuttu ræddum við hv. þingmenn eitt af forgangsmálum nokkurra hv. þingmanna, svokallað áfengisfrumvarp. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það að skiptar skoðanir eru innan hv. Alþingis um ágæti þessa frumvarps en einnig eru skiptar skoðanir meðal fólks í þjóðfélaginu um mikilvægi þess. Í nýlegum skoðanakönnunum er meiri hluti landsmanna á móti samþykkt frumvarpsins. Einnig er það svo þegar farið er yfir umsagnir um áfengisfrumvarpið, þ.e. þegar það var í efnislegri vinnslu hér á síðasta kjörtímabili eða á síðustu kjörtímabilum, að mjög skiptar skoðanir eru meðal umsagnaraðila um málið. Ef umsagnirnar eru skoðaðar sést að fagfólk í heilbrigðis- og félagsvísindum varar allt við samþykkt frumvarpsins en margir aðilar sem tengjast verslun og þjónustu telja mikilvægt að frumvarpið verði samþykkt. Það er ekki hægt annað en að velta fyrir sér hverra hagsmuna sé verið að gæta þegar umsagnir eru á þennan veg. Ekki ætla ég að ákveða það en þessar umsagnir vekja mann til umhugsunar. Þegar umrætt frumvarp var lagt fram að nýju í vetur ítrekaði embætti landlæknis afstöðu sína til málsins og í ályktun þess segir, með leyfi forseta: „Aukið aðgengi að áfengi, sem leiðir til aukinnar áfengisneyslu, er líklegt til að auka tíðni einstaklingsbundinna og samfélagslegra vandamála samfara stórauknum samfélagslegum kostnaði. Samfélagsleg áhrif geta meðal annars verið aukin fjarvera vegna veikinda, þjófnaðir, öryggisleysi vegna áfengisneyslu annarra, slys og ofbeldi.“ Þar kemur fram að mikilvægt sé að skoða heildarmyndina og hafa heilbrigðissjónarmið að leiðarljósi áður en tvær af þremur virkustu forvarnaaðgerðum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar eru afnumdar, þ.e. takmörkun á áfengi og bann við auglýsingum. Auk þessa hefur stjórn Krabbameinsfélags Íslands ályktað um efni frumvarpsins. Þar segir, jafnframt með leyfi forseta: „Með frumvarpinu er verið að leggja til að aðgengi að áfengi verði stóraukið með tilheyrandi fjölskylduvanda, samfélagslegum kostnaði, heilsufarsvanda og álagi á heilbrigðiskerfið.“ Aukin markaðssetning leiðir til þess sama. Fjöldi fagaðila á sviði heilbrigðis- og félagsvísinda auk félagasamtaka hefur fært góð og gagnreynd rök fyrir því að slíkt væri óheillaspor gagnvart lýðheilsu. „Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (WHO) hefur um áratugaskeið lagt til við aðildarþjóðir sínar að unnið verði markvisst að því að draga úr heildarneyslu áfengis. Það er fjarri lagi að hægt sé að taka ákvarðanir sem varða áfengi á þeirri forsendu að þar sé um að ræða venjulega neysluvöru.“ Ég ætla því að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann taki undir m.a. ályktanir embættis landlæknis, hvort hann sé sammála þeim, og ályktanir Krabbameinsfélagsins. Hefur hann sömu áhyggjur og settar eru fram í þessum ályktunum? Auk þess spyr ég hvort hann telji að áfengisfrumvarpið samræmist heilbrigðisstefnu ríkisstjórnarinnar. 

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Spurning þingmannsins er tvíþætt eins og kom fram í máli hennar undir lok ræðunnar. Annars vegar er spurt hvort ráðherra telji að áfengisfrumvarpið, 106. mál fyrir þinginu núna, samræmist heilbrigðisstefnu ríkisstjórnarinnar og hins vegar hvort sá sem hér stendur styðji frumvarpið. Frumvarpið sem er núna komið fram er að mörgu leyti keimlíkt frumvarpi sem hefur oft komið fram áður, a.m.k. þau ár sem sá sem hér stendur hefur setið á þingi, og í þeim tilvikum þegar málið hefur farið áfram hefur afstaða til þess á svipaðan hátt og núna skipst í tvær fylkingar, skulum við segja, með og á móti, í samfélaginu og líka inni á þingi, og þegar kemur að umsögnum eins og hv. þingmaður benti svo ágætlega á áðan. Ég tel að það sé mikilvægt fyrir mig sem heilbrigðisráðherra að fara aðeins yfir málið út frá því hvernig frumvarpið lítur út núna, þ.e. frumvarpið áður en tekið hefur verið tillit til umsagna og mögulega gerðar breytingar á frumvarpinu eins og voru gerðar síðast og ég held líka þarseinast þegar svipað frumvarp kom fram, þar sem gerðar voru veigamiklar grundvallarbreytingar á frumvarpinu. Það hefur áhrif á afstöðu mína gagnvart því. Ég hef sagt opinberlega að ég telji eðlilegt að frumvarpið, fyrst það er komið fram, fái þinglega meðferð, það fái umsagnir, bæði frá almenningi, heilbrigðis- og félagsþjónustu, líka frá aðilum í verslun og þjónustu o.s.frv. og að við sjáum hvernig frumvarpinu vindur fram áður en maður gefur upp endanlega afstöðu til þess. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er sérstök áhersla lögð á að dregið skuli til framtíðar úr beinum og óbeinum kostnaði fyrir allt samfélagið með því að efla starf á sviði forvarna og lýðheilsu. Í sáttmálanum er einnig tekið fram að mótuð verði heilbrigðisstefna sem samhæfir og treystir heilbrigðisþjónustuna, bætir lýðheilsu og stuðlar að heilbrigði landsmanna. Það er nokkuð ljóst að stóraukið aðgengi að áfengi getur ekki samræmst stefnu um lýðheilsu. Í samþykktri stefnu frá lokum ársins 2013 í áfengis- og vímuvörnum sem gildir til ársins 2020 er fyrsta yfirmarkmið stefnunnar að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum. Í þessari tiltölulega nýju stefnu er tekið fram að ein mikilvægasta aðgerðin til að draga úr skaðlegum áhrifum og vandamálum tengdum neyslu áfengis og annarra vímugjafa sé að takmarka aðgengi. Um aðgengi vil ég benda á að aðgengi snýst ekki bara um aðgengi í efnislegu tilliti, aðgengi í verslunum, hversu víða áfengi sé til sölu eða hversu stutt sé á milli verslana, aðgengi snýst líka um sýnileika, auglýsingar, opnunartíma, aldurstakmarkanir og hvernig þeim er fylgt eftir og kannski ekki síst verðlagið. Þess vegna finnst mér mikilvægt að benda á inn í þessa umræðu að það er athyglisvert að Íslandi hefur á eftirtektarverðan hátt tekist að ná góðum árangri varðandi það að minnka áfengisneyslu barna og ungmenna á sama tíma og verslanaaðgengi hefur aukist. Þetta hefur gerst með góðum og samstiga skrefum í forvörnum, en líka stýringu þegar kemur að kostnaði og öðru slíku. Ég tel afar mikilvægt að umræðan miðist við þessi lýðheilsusjónarmið, að þau byggist á áreiðanlegum niðurstöðum rannsókna um árangursríkar leiðir til að takmarka aðgengi. Ég veit að þetta er dálítið ruglingslegt svar en ég hlakka til þess að eiga í góðri umræðu hérna og kem síðan betur inn á málin í seinni ræðu minni.

Virðulegur forseti. Það er áhugavert að heyra hæstv. heilbrigðisráðherra lesa upp úr stefnu um lýðheilsu að aukið aðgengi samræmist þeirri stefnu ekki en að á sama tíma telji hann það ekki í samræmi við það að þetta mál fái þinglega meðferð að hann standi með þeirri stefnu, að ráðherra heilbrigðismála standi með landlæknisembættinu, standi með öllu heilbrigðisstarfsfólki, öllum sérfræðingum sem hafa tjáð sig um þetta mál sem snýst um að auka aðgengi að áfengi. Ég hefði reiknað með því, herra forseti, að hér hefði ráðherra heilbrigðismála staðið með sínu fólki frekar en að umm-a og a-a þetta fram af sér og svara engu öðru en að hér eigi þingleg meðferð að leiða eitthvað í ljós og þá geti birst afstaða hæstv. heilbrigðisráðherra til stærsta heilbrigðismáls sem er komið inn á þing það sem af er þingvetri, að þá fyrst geti ráðherrann stigið í pontu og lýst afstöðu sinni. Mig langar að hnýta við, herra forseti, einni stuttri spurningu til ráðherrans. Segjum sem svo að bann við auglýsingum verði afnumið og að fyrirkomulag sölu breytist eins og lagt er til í frumvarpinu: Hvaða stjórntæki ætlar ráðherrann þá að innleiða til að ná markmiðum lýðheilsustefnunnar til að takmarka aðgengi þeirra sem ekki eiga að komast í þessa vöru eins og gert er ráð fyrir í stefnu stjórnvalda? Hvað mun það kosta? Er ráðuneytið eitthvað búið að skoða það?

Herra forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda og ráðherra. Í umræðu fyrir fáeinum dögum sýndi ég fram á samantekt 87 rannsókna í 12 löndum sem sýna greinileg tengsl milli aðgengis að áfengi í verslun og ofbeldisverka, einnig milli verðs og þess sama. Hið sama má segja um tengsl aðgengis og annarra neikvæðra samfélagsvandamála. Þá spyr ég: Dugar ekki þessi vísindalega sannaða lýðheilsufræðilega ógn til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra taki afstöðu með núverandi grunnsölustefnu og gegn grunnhugsun frumvarpsins? Þetta er mjög einföld spurning og krefst mjög einfalds svars.

Herra forseti. Mér hefði þótt hæstv. heilbrigðisráðherra eiga að vera meira afgerandi í þessu máli sem er flutt í þrettánda skiptið. Hæstv. ráðherra er búinn að vera þingmaður í nokkur ár þar sem þetta mál hefur verið til umfjöllunar og ég reikna með að hann hafi kynnt sér allar þær umsagnir frá fagaðilum sem hafa legið fyrir í þessu máli. Landlæknisembættið hefur varað við þessu, Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin varar við auknu aðgengi sem og allir fagaðilar í þessum málaflokki á Íslandi, foreldrasamtök og aðrir. Mér finnst mjög dapurlegt að á þessu stigi geti ráðherra ekki sýnt þann dug að stíga fram og lýsa samstöðu með öllum þessum fagaðilum, lýðheilsusjónarmiðum og landlæknisembættinu og leggjast gegn þessu frumvarpi. Ég hefði viljað sjá þann kjark koma fram hjá hæstv. ráðherra. Kannski kemur hann í seinna svari hjá honum. Mér finnst ómögulegt að þurfa að bíða 

Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Bjartrar framtíðar, Sjálfstæðisflokks og Viðreisnar er mikið gert úr lýðheilsu og forvörnum og sagt m.a.: „Dregið skal til framtíðar úr beinum og óbeinum kostnaði fyrir samfélagið allt með því að efla starf á sviði forvarna og lýðheilsu.“ Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt, ég hefði óskað að fá skýrari svör við spurningu frummælanda um það hvort hæstv. heilbrigðisráðherra styðji frumvarp um sölu áfengis í smáverslun eða styðji það ekki. Um það viljum við fá að heyra skýr svör, sér í lagi varðandi allar þær umsagnir aðila sem hafa komið að máli þessa frumvarps og þær sömu sem lagðar hafa verið fram hér ítrekað. Ég óska líka eftir svörum frá hæstv. heilbrigðisráðherra um það hvort í bígerð sé að gera einhvers konar millileið um þetta frumvarp, þ.e. hvort í bígerð sé af hálfu ríkisstjórnarflokkanna að gera einhvers konar millileið 

Virðulegi forseti. Ég þakka þessa góðu umræðu en velti því fyrir mér þegar menn fara í tengslum við þessi mál alltaf að hafa þær væntingar að ráðherra eigi að taka afstöðu með þeim undirstofnunum sem undir hann heyra og því starfsfólki sem heyrir óbeint undir ráðuneyti hans. Ráðherra er í þessu máli einnig þingmaður og er bundinn af eigin sannfæringu. Ég treysti því að ráðherra muni taka afstöðu út frá þeim sjónarhóli. Þannig er eðli stjórnskipunar okkar, það er þessi salur hér sem tekur ákvörðun um hvernig lög í landinu eiga að vera og síðan er það viðkomandi ráðherra að fara eftir þeim lögum. Um leið og ég fagna innleggi ráðherrans í þessa umræðu sem og þessari umræðu allri vil ég samt að menn hafi þetta í huga.

Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga efni sem við höfum rætt mikið í þessum sal. Sjónarmið verslunar og heildsölu liggja alveg fyrir. Við þekkjum þau, en það eru sífellt að koma fram fleiri sjónarmið og betri og dýpri upplýsingar sem mæla gegn þessu máli. Síðast um helgina var ágætisviðtal við yfirlækni á Vogi, Valgerði Rúnarsdóttur, sem er sérfræðingur á þessu sviði. Nú stöndum við frammi fyrir því að það er að koma holskefla af fólki 55 ára og eldra sem glímir við alvarlegan áfengisvanda. Það vandamál hefur ekki verið áberandi, það hefur verið inni á heimilunum og af því stafar mikil vá. Þar er stórt og mikið verkefni fyrir höndum og ég hvet okkur öll til að hlusta á sérfræðingana og fólkið sem hefur þekkinguna. Mig langar að koma því fram að ég hefði viljað sjá skýrari afstöðu hæstv. heilbrigðisráðherra í þessu máli.

Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmönnum fyrir innlegg þeirra inn í þessa umræðu. Það er rétt sem kemur fram í máli hæstv. heilbrigðisráðherra, aukið aðgengi að áfengi samræmist ekki eða getur ekki samræmst heilbrigðisstefnu hæstv. ríkisstjórnar. Ég er líka sammála því sem hæstv. heilbrigðisráðherra segir um að svar hans hafi verið töluvert ruglingslegt. Ég tek undir orð hv. þingmanna sem hér hafa talað, ég hefði gjarnan viljað fá skýrari svör frá hæstv. heilbrigðisráðherra. Af því að hæstv. heilbrigðisráðherra ætlar að bíða eftir umsögnum um málið til að mynda sér skoðun á því langar mig bara til að segja honum að í mjög mörgum tilvikum þegar málið var lagt fram síðast og þarsíðast ítrekaði fagfólk skoðun sína sem það hafði áður tjáð á fyrri framlagningu þessa máls, það sendi aftur sömu umsagnir um málið og það hafði gert áður. Ég las í fyrri ræðu minni upp orð landlæknis þar sem hann varar við samþykkt þessa frumvarps. Embætti landlæknis er mjög virt stofnun í samfélaginu og ítrekar jafnframt fyrri afstöðu sína til málsins. Mig langar bara að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra aftur: Tekur hann undir orð og áhyggjur embættis landlæknis sem biður okkur alþingismenn um að samþykkja ekki þetta frumvarp? Hvaða atriði þurfa að breytast í þessu blessaða áfengisfrumvarpi sem verði til þess að ráðherra gæti hugsað sér að samþykkja það eða samþykkja það ekki? Hvaða atriði eru þarna sem standa í hæstv. heilbrigðisráðherra önnur en þau sem við höfum áhyggjur af sem erum að hugsa um og hlusta á orð fagfólks og embættis landlæknis varðandi þetta mál sem varar við samþykkt þess?

Virðulegur forseti. Ég þakka umræðuna og vil ítreka að það sem ráðherra vildi koma á framfæri í fyrri ræðu sinni gagnvart því að hann vildi sjá hvernig málinu yndi fram í þinginu fólst ekki í því hvort inn kæmu nýjar skoðanir í umsögnum, heldur þvert á móti því hvort og hvernig þingnefnd hygðist fara með málið eða gera breytingar á því. Reynslan hefur sýnt okkur að áður hafa verið gerðar mjög veigamiklar breytingar á sambærilegum frumvörpum. Það er sá fyrirvari sem ég set. Ég ítreka það sem ég reyndi að segja í fyrri ræðu minni, ég hyggst ekki styðja aðgerðir sem auka stórlega aðgengi að áfengi sem getur leitt til aukins kostnaðar eða aukinnar neyslu. Það er mikilvægt að taka tillit til leiðbeininga Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar þar sem rætt er um að það að takmarka aðgengi sé árangursrík leið til að draga úr skaðlegum áhrifum áfengis. Þess vegna taldi ég það upp að aðgengi er ekki einungis eins konar heldur margs konar. Í nýlegu bréfi sem svæðisstjóri Evrópu hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni skrifaði ráðherranum er lögð áhersla á að tekið sé tillit til lýðheilsusjónarmiða áður en ákvarðanir í þessu sambandi eru teknar. Ég tek undir það. Varðandi þá fyrirspurn hvað þurfi að breytast til þess að ég telji frumvarpið gott er það kannski fyrst og fremst að ég er ekki fullvissaður um að það breyti öllu hvort sérverslanir með áfengi séu opinberar stofnanir eða ekki. Ég legg í það minnsta áherslu á að aðgengi sé ekki aukið og að lýðheilsusjónarmiðum sé þannig fylgt. 
             Ég var sömuleiðis spurður af hv. þingmanni hvort til stæði einhver millileið um þetta frumvarp af hálfu