Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Flm. (Ingvar Gíslason) : Herra forseti. Umrædda till., sem er á dagskrá, flyt ég ásamt samflokksmönnum mínum, hv. 1. þm. Norðurl. e., Karli Kristjánssyni og hv. 3. þm. Norðurl. e., Gísla Guðmundssyni. Í grg. fyrir till. þessari eru rakin nokkuð ýtarlega meginrökin fyrir því máli, sem till. fjallar um. Vil ég leyfa mér að vísa til hennar um aðalmálsástæður og röksemdir, jafnframt því sem ég vil leyfa mér að fara nokkrum almennum orðum um till. nú við þessa umr. Efni till. er einkum þríþætt: Í fyrsta lagi, að ríkisstj. láti gera áætlun um framtíðarstaðsetningu sérskóla og annarra menningarstofnana. Í öðru lagi, að Akureyri verði efld sem skólabær. Og í þriðja lagi, að stefnt verði að því, að háskóli starfi á Akureyri í náinni framtíð. Hér á landi hefur lengi verið rætt um nauðsyn þess að efla jafnvægi í byggð landsins, sem kallað er og stundum við heldur daufar undirtektir og jafnvel hefur gætt sterkrar andstöðu af sumra hálfu gegn hugmyndinni um viðhald og eflingu landsbyggðarinnar. Hafa menn þá litið á það sem óhjákvæmilega þróun, sem ekki væri ómaksins vert að hamla á móti, þótt byggðin drægist saman í stórum landshlutum og fólksflutningar ættu sér sífellt stað á eitt landshornið, með þeim afleiðingum, að fólki fækkaði bæði beint og að tiltölu í öðrum landshlutum en þeim, sem fólkið flyzt til. Þessi þróun er öllum kunn og óþarfi að skýra hana nánar, enda hefur það oft verið gert hér í umr. á hv. Alþingi. Það er rétt, að þessi þróun er ekkert séríslenzkt fyrirbrigði, heldur almennt og alþjóðlegt fyrirbæri, sem sett hefur svip sinn á sögu þessarar aldar um allan heim að meira eða minna leyti. Í sumum löndum hefur beinlínis verið beitt gagngerum og áhrifamiklum aðgerðum til þess að örva slíka þróun, þar sem hún hefur verið liður í hraðri uppbyggingu áætlaðs hagkerfis eða þjóðfélagsmótunar, sem að var stefnt. Í öðrum löndum hefur þróunin orðið án beinna áætlana, heldur var um að ræða vaxandi áhrif auðmagnsins á atvinnulífið og staðsetningu atvinnutækja og afleiðingar tæknibyltingar, sem óhjákvæmilega fóru í þessa átt. Í mörgum greinum var þessi þróun því eðlileg og að ýmsu leyti óhjákvæmileg. Um það ætti varla að verða ágreiningur. Vöxtur borga og bæja hefur vissulega oft verið tákn vaxandi gengis meðal þjóða, bæði hvað snertir menningu og atvinnulíf. Fjölbreytt atvinnulíf og starfsgreining í þjóðfélaginu hefur leyst orku og hugvit úr læðingi og átt sinn þátt í efnalegum framförum. En flestum er nú að verða ljóst, að vöxtur eða ofvöxtur einnar borgar er síður en svo heillavænlegur, þegar til lengdar lætur, ekki aðeins frá sjónarmiði þeirra staða, sem straumurinn liggur frá, heldur allt eins fyrir stórborgina sjálfa. Menn eru farnir að finna, að það eru takmörk fyrir því, hversu hollur vöxtur og útþensla er borginni sjálfri. Menn eru ekki lengur sannfærðir um, að einhliða vöxtur einnar eða mjög fárra borga sé sjálfsagður hlutur og svo eðlileg þróun, að það sé ekki ómaksins vert að hamla gegn henni. Og einkum á þetta við um ofvöxt höfuðborganna, sem er orðið alþjóðlegt vandamál og víða um heim er nú reynt að sporna við frekari útþenslu höfuðborganna. T.d. er á Norðurlöndum vakin hreyfing fyrir því að finna ráð til þess að létta á höfuðborgunum, m.a. með því að dreifa ríkisstofnunum víðar um löndin, en verið hefur. Jafnframt eru uppi ráðagerðir um öfluga aðstoð við atvinnuvegina úti um landsbyggðina, bæði með beinum fjárframlögum og ýmsum ívilnunum við einstaklinga og fyrirtæki. Með því vinnst það tvennt, sem auðvitað er það sama, að fólk unir sér í heimabyggð sinni eða landshluta og fólksstraumurinn til höfuðborgarinnar stórminnkar. Á þennan hátt er unnið að jafnvægi í byggð landsins með virkum aðgerðum. Það er athyglisvert, einkum í sambandi við þá till., sem hér er til umr., að norsk mþn., sem kosin var til að gera till. um dreifingu ríkisstofnana, hefur mælt með því, að um 20 stofnanir, sem hingað til hafa haft aðsetur í Osló, verði fluttar þaðan til annarra staða. Það er álit n., að stofnanir þessar séu eins vel staðsettar utan höfuðborgarinnar sem innan hennar. Þetta er vissulega athyglisvert. Við Íslendingar höfum ástæðu til þess að veita þessu alveg sérstaka eftirtekt. En í sambandi við þessa till., sem hér liggur fyrir, vekur þó hvað mesta athygli það álit hinnar norsku mþn., að hún telur næsta lítil vandkvæði á að flytja ýmsar menntastofnanir og alveg sérstaklega sérskóla frá höfuðborginni og staðsetja þá í öðrum bæjum og borgum Noregs. Helzta vandkvæðið, segir n. í því sambandi, gæti orðið, að skortur yrði hæfra stundakennara, en fyrir það má girða með því að koma upp sérstökum skólamiðstöðvum eða skólabæjum, þar sem fleiri skólar en einn, væru starfandi og staðsettir. Eins og við flm. þessarar till. höfum gert grein fyrir í grg. okkar, sem prentuð er með till., teljum við brýna nauðsyn bera til þess, að farið verði að vinna að því í alvöru að dreifa um landið opinberum skrifstofum og stjórnsýslustofnunum, fyrst og fremst í þjónustuskyni og til hagsbóta fyrir almenning og atvinnuvegi úti um land og einnig til þess að létta á höfuðborginni sem slíkri, enda er Reykjavík þegar orðin að tiltölu allt of stór miðað við landsbyggðina. Ein aðalástæðan til hins mikla vaxtar Reykjavíkur er sú stefna að staðsetja þar flestar ríkisstofnanir og opinber fyrirtæki. Hér er ekki um stjórnsýslustofnanir einar eða skyldar stofnanir að ræða, heldur flestar skóla-, mennta- og menningarstofnanir o.s.frv. Þessi stefna hefur leitt til ofrausnar í garð höfuðborgarinnar, sem hún á kannske fullt í fangi með að taka við og landsbyggðin þolir ekki til lengdar að sjá af. Því er kominn tími til að snúa þessum straumi við. Við flm. teljum rétt að ýmsu leyti að hefjast handa í þessu máli með því að gera áætlun um framtíðarstaðsetningu skóla og annarra menningarstofnana, enda líklegt, að almenn samstaða mundi fást um það öðru fremur að dreifa sérskólum meira um landið, en verið hefur. Um það verður ekki efazt, að á næstu árum og áratugum þarf skólakerfið hér á landi að vaxa mjög verulega og færast yfir á miklu víðara svið. Aukin skólaganga og menntun er hvarvetna talin til undirstöðuþátta efnahagslegrar uppbyggingar. Menningarframfarir og efnahagsframfarir haldast í hendur, enda munu flestir á einu máli um, að svo sé. En mun þá ekki vera nauðsynlegt, að við förum að gera okkur grein fyrir í tæka tíð, hvernig þessi þróun mætti verða með sem hagfelldustu móti og með það fyrir augum, að uppbygging skólakerfisins mætti verða einn liðurinn í raunverulegri eflingu landsbyggðarinnar í framtíðinni? Reynslan er ólyginn vottur þess, að staðsetning skóla hefur feikileg áhrif á byggðaþróun og heimilisfesti manna. Reykjavík hefur notið þess í ríkum mæli, að hæfileikamenn úr öllum landsfjórðungum hafa sótt þangað til náms á mótunarskeiði æskuáranna og fest þar rætur og ílenzt þar með ýmsum hætti og ekki átt afturkvæmt til heimahaganna, jafnvel þótt þeirra væri rík þörf, einkum til framkvæmda- og forustustarfa, enda hafa margir komizt vel af í höfuðborginni, komizt þar vel til manns, orðið henni og stundum öllu landinu að góðu gagni. En hinu er ekki að leyna, að höfuðborgin hefur beinlínis sogað til sín allt of stóran hluta hæfileikamanna, sem þörf er fyrir úti í byggðum landsins. Í till. okkar flm. þessa máls er m.ö.o. skorað á ríkisstj. að láta gera áætlun um sérskóla, sem þjóðin kann að þarfnast í náinni framtíð og leitazt verði við að dreifa þeim sem hagfelldast um landið. Orðið sérskóli má þó ekki skilja í of þröngri merkingu í þessu sambandi. Þannig ætlumst við að sjálfsögðu til þess, að bygging menntaskóla og annarra almennra framhaldsskóla komi hér einnig til álita, því að bæði mun þörfin fyrir þá fara vaxandi, auk þess sem þeir ráða e.t.v. mestu um framtíðarstörf og staðfestu æskufólksins. Þá felst það einnig í till., að gerð verði áætlun um uppbyggingu annarra mennta- og menningarstofnana en skóla. Ég tel, að þar komi fyrst til álita efling bókasafna og bætt aðstaða til sjálfstæðs náms og fræðiiðkana svo og stofnun listasafna, a.m.k. í öllum fjórðungum landsins, en um það þarf að setja löggjöf, sem geri ráð fyrir eðlilegum fjárstuðningi ríkisins við slík menningarfyrirtæki gegn framlögum annars staðar frá. Í till. segir, að í sambandi við fyrirhugaða áætlun um framtíðarstaðsetningu skóla skuli miða að því að efla Akureyri sem skólabæ og gera ráð fyrir háskóla þar í náinni framtíð. Þetta atriði till. er m.a. borið fram í þeirri trú, að æskilegt og hagfellt sé að ýmsu leyti að mynda skólamiðstöðvar og Akureyri hafi öðrum stöðum fremur skilyrði til þess að verða mikill skólabær, enda eðlilegt, að Akureyri sé efld á sviði menningarmála til nokkurs mótvægis við höfuðborgina. Ég vil þó vara við þeim skilningi á þessari till., að við flm. ætlumst algerlega til þess, að allir skólar, sem ekki hljóta staðsetningu í Reykjavík, verði settir niður á Akureyri. Það vakir ekki fyrir okkur. Við viljum þvert á móti, að fleiri möguleikar séu kannaðir. En hins vegar er okkur ríkt í huga, að á Akureyri verði svo fjölbreytt skólalíf, að Akureyri megi bera nafnið skólabær með réttu, enda er efling bæjarins, sem almenns skólabæjar, ef til vill nauðsynlegur undanfari þess, sem hlýtur þó að verða fyrr eða síðar, að þar rísi háskóli með meiri eða minni deildaskiptingu í þágu Norðlendinga. Ég vil engu spá um það, hvenær sú stund rennur upp, að háskóli eða háskóladeild taki til starfa á Akureyri. En það kann að vera skemmra undan, en margur hyggur. Og að mínum dómi er hér ekki um lítilsvert atriði að ræða fyrir framtíð landsins. Það má enn vitna til aðgerða Norðmanna í svipuðu máli og við svipaðar aðstæður: Í Noregi er nú að taka til starfa nýr háskóli og er hann staðsettur í einum af nyrztu bæjum landsins, Tromsö, sem ýmsum mun ekki þykja stór, sízt á heimsmælikvarða og ekki einu sinni á mælikvarða Norðurlandaþjóða, því að í Þrymsey kváðu búa vart meira en 13.000 manneskjur og bærinn er þannig aðeins lítið eitt stærri, en Akureyri. Allir vita, að háskóli er í Osló, en Norðmenn líta svo á, að það sé til styrktar efnahags- og menningarframförum í Norður–Noregi, að þessi landshluti hafi sinn eigin háskóla. Margt er líkt um byggðarþróun í Noregi og á Íslandi og úrbótaþarfir svipaðar í báðum löndum. Hugmyndin um háskóla á Akureyri þarf því að verða að veruleika fyrr en síðar. Í sambandi við till. þessa þykir mér rétt að benda á, að við flm. höfum, svo og sá stjórnmálaflokkur, sem við fylgjum, bæði nú á þessu þingi og áður, markað almenna afstöðu um nauðsyn þess að efla landsbyggðina og ég lít á þessa till. um framtíðarstaðsetningu skóla sem einn lið í því stóra máli og alls ekki þann ómerkasta. En þó að afstaða Framsfl. sé skýrt mörkuð í þessu máli, dettur mér ekki í hug að ætla, að aðrir flokkar geti ekki tekið undir ýmsa þætti þess, og einkum þykir mér líklegt, að um þá till., sem hér liggur fyrir, ætti að geta orðið samstaða í meginatriðum. Ég er sannfærður um, að hér er um athyglisvert mál að ræða, sem nauðsynlegt sé að gera sér fulla grein fyrir. Herra forseti. Ég legg til, að umr. verði frestað og málinu vísað til hv. allshn.



Herra forseti. Ég get að mörgu leyti tekið undir það, sem frsm. þessa máls hér sagði og þá stefnu, sem þeir leggja til, að mörkuð verði í sambandi við þessi mál. Að sjálfsögðu hljótum við öll að viðurkenna, að eðlilegt sé, að höfuðborg landsins vax og þar verði staðsettar megin menntastofnanir. En hitt er einnig rétt, að hætta getur verið á í þessu sambandi, að um ofvöxt sé að ræða og tel ég, að hina öra fólksfjölgun hér í Reykjavík á undanförnum árum megi nokkuð rekja, til þess, að hér hafa verið allar aðalmenntastofnanir landsins staðsettar. Ég tel, að líta verði á þetta mál út frá því sjónarmiði, að eðlileg þróun höfuðborgarinnar geti átt sér stað, en ekki um of á kostnað dreifbýlisins. Hvað Akureyri viðvíkur, er það viðurkenndur skólabær utan Reykjavíkur og ekki nema eðlilegt, að þm. þess héraðs sæki á það, að hann verði einnig efldur. En að sjálfsögðu ber að hafa það í huga í sambandi við Akureyri eins og Reykjavík, að það má ekki einblína um of á þann eina stað, heldur dreifa menntastofnunum og sérskólum um landið, eins og heppilegast verður að teljast á hverjum tíma. Þegar ég tala um sérskóla, kemur upp í huga mínum till., sem hér var samþykkt á síðasta þingi um athugun á möguleika fyrir að setja á stofn fiskiðnskóla, hér á landi. Ég mundi t.d. telja mjög eðlilegt, að hann væri staðsettur utan Reykjavíkur og er ég þá fyrst og fremst með í huga stærstu verstöð landsins, Vestmannaeyjar. Ég tel að þar séu fyrir hendi öll skilyrði til þess, að slíkur skóli verði þar staðsettur. Ég mundi telja eðlilegt, að svo yrði og vona, að niðurstöður þeirrar n., sem um þetta mál mun fjalla, verði í þá átt, að frekar verði að því stefnt, að slíkur skóli yrði staðsettur í þessari stærstu verstöð landsins heldur, en hér í höfuðborginni. Að öðru leyti skal ég ekki á þessu stigi málsins fjölyrða frekar um þetta mál, en tel að sú stefna sem með frv. er mörkuð og kom fram í framsöguræðu 1. flm., sé mjög þess virði, að þetta mál fái hér framgang.

Frsm. (Ingvar Gíslason) : Herra forseti. Ég vil þakka hv. síðasta ræðumanni fyrir góðar undirtektir við þetta mál. Og ég vil líka taka undir það, sem hann sagði um fiskiðnskólann, að þegar hann kemur, sem vonandi verður innan tíðar, er vafalaust rétt, að hann verði staðsettur utan Reykjavíkur. Það er vafalaust rétt hjá honum. En ég vil aðeins árétta eitt í þessu sambandi. Hann nefndi hv. þm., að ekki væri rétt að einblína um of á einn stað sem skólabæ. Ég reikna með, að honum hafi fundizt, að ég hafi stefnt þar nokkuð fast á Akureyri sem slíkan. En ég útskýrði það í frumræðu minni, hver ástæðan var til þess, að ég geri svo. Það er í fyrsta lagi þannig, að Akureyri þarf að vaxa til nokkurs mótvægis á móti Reykjavík og þ. á m. í menningarefnum, ekki síður en atvinnumálum og framkvæmdum og svo hitt, að ég hygg, að það sé rétt, sem fram kemur í nál. norsku mþn., sem ég nefndi að æskilegt sé að efla skólabæi. Og það er með tilliti til þess ekki sízt, að ég stefndi á Akureyri. vegna þess að á Akureyri er þegar sennilega einna stærstur vísir til skólabæjar hér á landi utan Reykjavíkur.



Herra forseti. Flm. þáltill. þeirrar um verðlags- og peningamál, sem hér er til umr., Arnór Sigurjónsson, situr ekki á Alþ. nú. Hann hefur farið þess á leit, að ég flytti framsöguræðu þá, sem hann hafði samið og vil ég - með leyfi hæstv. forseta -verða við þeim tilmælum. Lengi hafa rosknir menn minnzt kreppuáranna miklu 1931–1932. Hallsteinn Jónsson, samlagsbóndi minn um nokkur ár, minntist þeirra jafnan með þessum orðum: „Það var þegar dilkurinn var 7 kr.“ S.l. haust fengust meira en 700 kr. fyrir meðaldilk, svo að verðið hefur hundraðfaldazt. Á þessum kreppuárum kenndi Sveinn bóndi á Egilsstöðum kaupfélagsstjóranum á Reyðarfirði það ráð á aðalfundi kaupfélagsins, að hann skyldi segja upp öllu starfsfólki félagsins, kaupa í staðinn páfagauk og kenna honum að segja: Ekki til. Ekki til. - Enn þá áhrifameiri varð þó ræða Steingríms Baldvinssonar í Nesi á aðalfundi Kaupfélags Þingeyinga 1932. Rætt var um að halda hátíðlegt hálfrar aldar afmæli kaupfélagsins þá um vorið. Steingrímur spurði, hvernig fólkið ætti að vera búið á slíkri hátíð. Hann kveðst eigi sjálfur eiga klæði sem hæfðu slíkri stórhátíð og sæi sér ekki fært að afla þeirra. Umr. hljóðnaði og hátíðin var ekki haldin. Á þessum árum hugsuðu flestir um efnahagsmál og verðlagsmál í fullri alvöru. Það reyndi ég líka og þá myndaði ég mér um þau skoðanir, sem ég hef haft síðan í grundvallaratriðum. Ég hef reynt að endurmeta þær við viðhorf hvers tíma og alltaf sannfærzt betur og betur um réttmæti þeirra. Og nú langar mig til að bera þær fram, af því að mér finnst ég hafa ofur litla aðstöðu til þess og ég held, að þetta sé réttur tími til þess. Mér er ljóst, að með því að bera þetta mál fram nú og reifa það með þessum formála, er ég að leggja mig undir sama spottið og Þorsteinn Erlingsson beitti, er annar maður reifaði gamalt áhugamál sitt: Jón minn liggur lengi á, leiðast mundi kríu að vera unga út eggjum frá áttatíu og níu. En þess ber að gæta, að úrræði í efnahagsmálum, sem eiga að endast, þurfa að geta átt við ólíka tíma, liðna, líðandi og ókomna. Þau verða að gilda fyrir Urð, Verðandi og Skuld, jafnólíka tíma og 1932 og 1964 eða 1965. Því þurfa þau langan undirbúning, bæði í huga okkar og reynslu. Ég vil gjarnan gera grein fyrir því, að hvort tveggja er til í nokkrum mæli. Ég vil fyrst skýra frá því, að ég reifaði þetta mál á opinberum vettvangi í blaði þegar 1933, en þá af talsverðri hvatvísi. Ég vil gjarnan lesa nokkuð af því, er ég hafði þá helzt um það að segja: „Síðan í styrjöldinni miklu (hér er átt við heimsstyrjöldina fyrri) hefur nærri hvert ríki í veröldinni leiðzt út í að falsa mynt sína. Í því öllu hefur verið fálm og ráðleysi. Allt verðlag hefur verið á ringulreið, engin eign viss að verðmæti, engum viðskiptum að treysta. Aldrei verður það fullkomlega metið, hversu mikið tjón er af slíkri ringulreið fjárhagslega, menningarlega og siðferðilega. Röskun á hlutföllum verðgildis eigna manna og annarra verðmæta er gegndarlaus. Lán, sem íslenzkir bændur tóku fyrir fáum árum og þá voru 100 dilka virði, verða þeir nú að greiða með 300–400 dilkum auk vaxtanna. Verkamaður fær 388 kr. fyrir vinnu 1932, er hann fékk 100 kr. fyrir 1914. Kúabóndi fær 161 kr. fyrir afurðir, er hann fékk 100 kr. fyrir 1914. Fjárbóndi fær 68 kr. fyrir sömu afurðir 1932 og hann fékk 100 kr. fyrir 1914. Lífsþarfirnar er kostuðu 100 kr. 1914, kostuðu 236 kr. 1932. Þó að ekki séu fleiri dæmi nefnd, má af þessu verða ljóst, að samræmið í kjörum framleiðenda og launþega er í hverfanda hveli. Af því leiðir truflun á allri framleiðslu, kaupstreitu og launabaráttu, þindarlaus hlaup úr einum atvinnuvegi í annan. Menn hafa ekki hugmynd um, hvað þeir eiga og hvað þeir eiga ekki. Eignalausir og menntunarlausir angurgapar lifa eins og konungar. Starfandi og heiðarlegt fólk getur ekki staðið í skilum á heiðarlegan hátt þrátt fyrir ágæta mennt og alúð við störf. Fáum er stætt að vera drenglyndur og heiðarlegur í viðskiptum, því að öll viðskipti og fjármál þjóðarinnar eru menguð ósannindum. Verst er, að þetta er talið sjálfsagt.“ Till. sú til úrbóta þessu, er ég lagði fram og gerði grein fyrir 1933, var að meta allt verðlag eftir meðalverði allrar íslenzkrar framleiðslu og reisa síðan efnahagskerfi okkar á því mati eða mælingu verðlagsins. Hún fékk ofur lítinn hljómgrunn í fyrstu, en á næstu árum færðist verðlag í áttina til fyrra horfs og öll efnahagsmál löguðust nokkuð. Vonuðum við þá flestir, að lagfæring fengist án stefnubreytingar. Svo kom síðari heimsstyrjöldin, þegar hver og einn hugsaði helzt um það að bíða af sér óvissuna. Eftir þá styrjöld vildu flestir leita erlendra fyrirmynda og erlendra ráða um efnahagsmál okkar. Nú hefur svo margt slíkt verið reynt, sem allt hefur illa gengið, að tími er til kominn að svipast eftir því, hvort ekki séu til innlendar fyrirmyndir og innlend ráð, er reynslu hafa notið. Hugmyndir mínar og skoðanir á þessum málum 1933 voru eigi aðrar en þær, að við leituðum til fornra, íslenzkra fyrirmynda. Í sögu Páls biskups Jónssonar segir frá því, að á hans dögum hafi svo mjög borið á ranglæti, bæði erlendra manna og innlendra, við mælingu varnings, að ekki hafi þótt svo búið mega lengur standa. Þá var í lög tekið árið 1200 með ráði Haukdæla, Oddaverja og annarra íslenzkra höfðingja að mæla vaðmál öll og léreft með stikum, er voru með tvöfaldri lengd álnar þeirrar, er mörkuð var á kirkjuvegg á Þingvöllum. Einnig skyldi merkja stikulengd að hverri grafarkirkju og megi menn þar til ganga, ef á skilur um álnir. Þannig var öllum Íslendingum tryggð rétt lengdarmæling alls varnings. Ekki eru jafnótvíræðar heimildir um, hvernig tryggð var lagar-, þyngdar- og verðlagsmæling, en það var líka gert. Mæling verðlagningarinnar var í álnum, eins og lengdarmælingin og var upphaflegu miðað við alin fullgildrar söluvoðar sem verðeiningu, en við þróun verðgildis mælingarinnar við alin á landsvísu, sem var reiknað meðalverð allra meðalverða, er var vísitala framleiðslu þjóðarinnar, helztu landbúnaðarafurða, sjófangs og heimilisiðnaðar og var landbúnaðinum, sem þá var aðalatvinnuvegurinn, að því leyti gert hæst undir höfði, að búfé var reiknað inn í meðalverðið. Þessi verðgildismæling hélzt fram á síðari hluta 19. aldar. Jarðir voru metnar til hundraða, þ.e. 120 álna á landsvísu, minni verðeiningar til álna aðeins, en öll verðmæti, einnig vinna, metin til gildiseininga, sem voru hver ein með sama gildi frá degi til dags, hvort sem við keyptum eða seldum. Nú höfum við breytt um einingar í lengdarmáli, lagarmáli, þyngdarmáli og verðgildismáli. En við höfum haldið því að löggilda mælingar eða matseiningar í lengdarmáli, lagarmáli og þyngdarmáli þannig, að ekki er hætta á, að þær haggist eða breytist frá degi til dags eða eftir því, hvað við mælum eða hver mælir. En á verðgildinu höfum við ekki lengur mat, sem gildir frá degi til dags eða er hið sama, hvað sem við kaupum og seljum. Þess vegna erum við nú í sömu sporum og menn voru á dögum Páls biskups, er svo mjög bar á ranglæti, bæði erlendra manna og innlendra, við mælingu varnings, að ekki þótti lengur mega við svo búið standa. En er þá til nokkur sú alin, að okkur dugi að marka hana á kirkjuvegg á Þingvelli? Þetta hugði ég 1932, er ég athugaði efnahagsmál okkar í þeim þrengingum, er þá voru og það hygg ég enn, er ég lít á þau nú í erfiðleikum okkar, er á ytra borði sýnast gagnólíkir, jafnvel gagnstæðir því, er þá var. Þessi alin er landaurar okkar, framleiðsluverðsvísitala á hverjum tíma, meðalverð allra meðalverða framleiðslu okkar. Áður en lengra er rakið, skulum við líta á tvennt, sem er ofur lítið til hliðar: Annað, hvenær og hvers vegna lögðum við hið forna verðlagskerfi niður? Hitt, hvað er það, sem bilað hefur við það verðlagskerfi, sem við höfum? Við lögðum hið forna verðlagskerfi okkar til hliðar smám saman á síðari hluta 19. aldar og á árunum fram að fyrra stríðinu. Þá höfðum við danska peninga til að miða alla verðlagningu við, fundum á þeim litlar verðbreytingar frá ári til árs, enda voru þá rólegir tímar í efnahagsmálum. Breytingar á atvinnuháttum okkar og efnahagsmálum höfðu verið hægar um aldir og menn voru hættir að breyta landaurareikningnum eftir breytingum atvinnuháttanna og hann því orðinn á eftir tímanum, en dönsku peningarnir voru svo hentugir, að mönnum fannst mega nota þá við verðlagsmat hugsunarlaust án alls umreiknings. Þetta olli ekki neinum erfiðleikum í efnahagsmálum okkar fyrr en í fyrra stríðinu og við urðum erfiðleikanna ekki varir, fyrr en við fengum okkar sérstöku mynt, íslenzku krónuna. Fyrstu árin þar á eftir voru efnahagserfiðleikar okkar samferða heimskreppunni eftir styrjöldina og þó að þeir yrðu meiri hér, en í öðrum löndum, er við styrjöldina sluppu, gáfu menn því ekki sérstaklega gaum. Árin 1924–1929 voru okkur hagstæð efnahagslega og verðlagning færðist þá um sinn til jafnvægis. Það var fyrst að áliðnu ári 1930, að verðlags- og efnahagsmál tóku að færast úrskeiðis. Um þverbak keyrði fyrst 1931 og 1932 og skal þetta svo ekki lengra rakið um sinn. Það, sem bilað hefur er, að peningar okkar hafa algerlega brugðizt okkur sem mælikvarði á verðmæti, af því að hann sjálfur, verðmælirinn, hefur ekki verið við neitt miðaður. Reynt hefur verið öðru hverju að miða gildi hans við gull eða vissa erlenda mynt, en hvorugt hefur verið haldið nema um stundarsakir og svo hefur ekkert samræmi orðið í mælingunni á verðlaginu. 1931–1832 kom þetta skýrast fram í ósamræminu milli verðs á afurðum, sem framleiddar voru fyrir erlendan markað, sem var mjög lágt og verðs á vinnu, sem þá var tiltölulega hátt og það ósamræmi leiddi til atvinnuleysis og minnkandi þjóðartekna. Nú kemur þetta skýrast fram í ósamræminu milli gangverðs og matverðs fasteign, og með því ósamræmi hefur verið lagður grundvöllur að víðtækum skattsvikum. Svo hefur miklu fleira komið til, sem ekki er eins augljóst að komi verðlagsmálum okkar og efnahagsmálum beinlínis við, eins og t.d. það, hve almennt er, að menn líti svo á, að hvorki verðlagning né skattlagning sé byggð á viðleitni til heiðarleika eða réttlætis og þar með er raunverulega sterkustu stoðunum kippt undan heilbrigðum viðskiptum og efnahagsmálum og um leiðréttingu er tæplega að ræða, nema tekið sé upp nýtt efnahagskerfi, sem þannig er upp byggt, að menn trúi því, að leitað sé réttlætis. Talsvert hefur verið reynt að leiðrétta efnahagakerfi okkar öðru hverju og færa ýmislegt til réttlátara horfs, en stefnt hefði annars. Af því hefur reynzt langsamlega mikilvægast það vísitölukerfi, sem tekið hefur verið upp til mælinga á verði lífsnauðsynja og einnig var notað við greiðslu kaupgjalds og launa við lok fyrra stríðsins og fyrstu árin þar á eftir og aftur í síðara stríðinu og eftir það fram til 1960 og er nú enn í uppsiglingu. Gengisfellingin 1950, tilfæringarnar milli verðs útfluttrar og innfluttrar vöru 1958, bjargráðin og gengisfellingin 1960, viðreisnin svo kallaða, voru einnig tilraunir til leiðréttingar á efnahagskerfinu. Og allar voru þessar tilraunir til umbóta öðrum þræði í bráð. En gengisfellingin 1950 með hliðarráðstöfunum sínum var, þegar árið var liðið, að litlu orðin nema fálmið eitt, bjargráðin reyndust allt of flókin og erfið í framkvæmd, enda þannig hugsuð, að þau gátu eigi orðið annað en bráðabirgðaúrræði. Hvor tveggja þessi úrræði voru tilraunir til þess eins að færa verð á útfluttum og innfluttum vörum til samræmis eða e.t.v. réttara sagt tilraunir til að leggja saman kvarða og verð þessarar hvorrar tveggja vöru, án þess að gera sér grein fyrir, hvert hið rétta alinmál var. Með gengisfellingunni 1960 var meiri alúð lögð við að gera sér grein fyrir kvarðanum og nær komizt að samræma innlenda og erlenda vöruverðið, en með henni var jafnframt lögð til hliðar tilraun sú til réttlætis í kaupgjaldsmálum, sem fólst í kaupgjaldsvísitölunni og með því einnig stefnt að því að gera skiptahlut þeirra, sem minnst báru frá borði áður, enn minni, en áður hafði verið. Yfirlýsingum um, að slíkt væri aðeins til bráðabirgða, var að vísu trúað af sumum fyrst í stað, en sú trú hefur þorrið og þetta leitt til þverrandi trúar á þjóðfélagslega viðleitni til réttlætis í verðlags- og efnahagsmálum. Nú er enn í byrjun að reikna vísitölubreytingar á kaupgjald og jafnvel lán og skuldabréf. Þetta er aukin viðleitni til réttlætis í kaupgjalds- og efnahagsmálum. Sú vísitala, sem nú er enn upp tekin, er í eðli sínu hin sama og notuð hefur verið hér áður, framfærsluvísitalan, sem á að vera meðalverð allra meðalverða helztu lífsnauðsynja. En það er mín skoðun, að við eigum heldur að taka upp framleiðsluvísitölu, meðalverð allra meðalverða framleiðslu okkar, þ.e. hið forna landaurakerfi fært til nútímaaðstæðna. Þær ástæður, sem ég tel að mæli með því, eru þessar: 1) Það mundi, ef því yrði fylgt undanbragðalaust, tryggja betur réttláta skiptingu þjóðarteknanna milli allra vinnandi þegna þjóðarinnar, eigi aðeins launþega einna. 2) Það mundi síður freista til þess, að skipt yrði meiru, en aflað er á hverjum tíma. Framfærsluvísitalan hlýtur alltaf að vera öðrum þræði reist á kröfum okkar til lífsþarfa, en stöðug hætta er á, að þær kröfur vaxi yfir höfuð þess, er við öflum, einkum ef sambandið þar á milli liggur ekki í augum uppi. Einnig ætti að vera minni hætta á, að skotið yrði undan við skiptingu, þar sem framleiðsluvísitala er í gildi, en þar sem framfærsluvísitala gildir. 3) Engin þjóð selur eins mikið af framleiðslu sinni úr landi og við Íslendingar. Þegar breytingar verða á verði útfluttrar framleiðsluvöru, er miklu fljótlegra að jafna þeim breytingum á alla þjóðina og forðast þannig truflanir í efnahagsmálum hennar með því að búa við framleiðsluvísitölu, en ef búið er við framfærsluvísitölu. 4) Með framleiðsluvísitölunni gefum við hverjum starfandi manni beina hlutdeild í öllum umbótum á framleiðslu okkar, þeim er leiða til hærra verðlags. Þetta mundi bæði glæða starfsáhuga hvers manns, en einnig áhuga hans á þjóðarframleiðslunni allri. Framleiðsluvísitölunni ætti einnig að fylgja hækkað kaupgjald og laun með aukinni framleiðslu, enda ætti að vera auðvelt að finna reglur um slíka hækkun. 5) Framleiðsluvísitalan mundi verða brýning á alla þjóðina og öllum skiljanleg til að halda öllum þegnunum vel vinnandi, hverjum einum til efnahagslegrar farsældar. Ég hef hugsað mér, að framleiðsluvísitalan, landaurarnir, yrði í fyrstu tekin upp sem viðbót eða frádráttur eftir ástæðum við þann gjaldmiðil, sem við höfum nú, krónuna, á sama hátt og framfærsluvísitalan og aðeins reiknað verð framleiðslunnar. Þetta yrði áhættuminnst og auðveldast til reynslu. Framleiðsluaukning hvers árs gæti þá komið sem tekju- og launahækkun að hverju ári loknu og væri þá starfandi jöfnunarsjóður, er fengi nokkuð af verðmæti framleiðsluaukningar hvers árs, þegar um framleiðsluaukningu er að ræða, til þess að mæta áföllum í slæmu árferði. Ég tel að eðlilegra og einfaldara sé að mæla ákveðna framleiðslueiningu, sem jafnframt væri meðalverð allra meðalverða, sem gjaldmiðil. En ég hætti ekki á að leggja fram till. um slíkt, meðan mál þetta er ekki betur hugsað og skoðað, en ég hef haft orku og varið tíma til. Þess vegna legg ég til, að fyrst verði framleiðsluvísitala reynd á þann hátt, sem ég hef bent á hér að framan. Það er auðvitað og auðskilið, að ekki á að gera breytingu á verðmæti því, sem þjóðin notar, eða á gjaldmiðli hennar nema að mjög vel athuguðu máli og samþykki mikils meiri hl. þeirra manna, er láta sig þau mál varða. Því óska ég þess, að þetta mál verði athugað af fjölmennri mþn., er bæði hafi skilyrði til að skoða málið frá mörgum hliðum og koma fram þeim úrlausnum, er vænlegastar þykja til að standast öldurót breytilegra tíma. Herra forseti. Ég hef þá lokið við að flytja framsöguræðu flm. Ég legg til. að, að lokinni þessari umr. verði till. vísað til síðari umr. og allshn.



Herra forseti. Ég vil taka það fram í upphafi, að það eru mjög mörg atriði í grg. hv. flm. fyrir þessari till., sem ég er ósammála, enda fer hann þar út í almennar stjórnmálahugleiðingar. En m.a. með tilliti til þess, að hv. flm. á nú ekki lengur sæti á þingi. þá mun ég ekki ræða það frekar. Hvað snertir hins vegar efni þeirrar tillögu, sem hér er flutt, þá tel ég hana mjög athyglisverða og ég get meira að segja sagt það, að ólöstuðum öllum þeim öðrum þáltill., sem eru á dagskrá þessa fundar, - en þær snerta margar hverjar nytsöm málefni, - þá tel ég þó, að þetta sé stærsta málið, sem fyrir þessum fundi liggur, því að, að mínu áliti var það engan veginn ofsagt, sem fram kom í framsöguræðunni, að hér er beinlínis um það að ræða að taka upp nýtt efnahagskerfi. Ýmislegt er að öðru leyti í orðalagi bæði grg. og framsöguræðunnar, sem er dálítið nýstárlegt og skal ég ekki fullyrða, að ég skilji flm. í öllum atriðum rétt. Þennan fyrirvara tel ég rétt að hafa fyrir því, sem ég segi og þeirri túlkun, sem ég gef á hugmyndum hv. flm. En mér skilst, að hér sé um tvö nýmæli að ræða og eru bæði að mínu áliti hin athyglisverðustu. Annað nýmælið er það, að hv. flm. leggur til, að í stað framfærsluvísitölukerfisins, sem nú er yfirleitt miðað við í vísitölusamningum, hvort sem um er að ræða kaupgjaldssamninga, lánasamninga eða annað, sé tekin upp vísitala, sem sýni framleiðni eða framleiðsluafköst eða framleiðsluvísitala, eins og hv. flm. kallar það. Og lætur hann þá skoðun í ljós í grg., að skynsamlegra sé og heilbrigðara að miða við slíka vísitölu heldur en þá, sem nú er miðað við. Ég er honum í rauninni alveg sammála í þessu efni, og er það önnur meginástæðan til þess, að ég tel tillögur hans athyglisverðar. En á því eru þó framkvæmda örðugleikar, sem ég tel rétt, að sé vakin athygli á og stafa þeir aðallega af tvennu. Í fyrsta lagi hefur það komið í ljós, þegar sú hugmynd hefur verið sett fram, að eðlilegra væri að miða kaupgjaldsvísitölu við framleiðsluaukningu, heldur en vísitölu framfærslukostnaðar, að verkalýðurinn hefur verið tortrygginn gagnvart þeirri hugmynd og sú skoðun útbreidd meðal launþega, að slíkt fyrirkomulag yrði þeim óhagstæðara en það, sem nú er. Þetta tel ég að vísu á misskilningi byggt með tilliti til þess, að kjarabæturnar geta ekki undir neinum kringumstæðum orðið umfram aukningu framleiðsluafkasta. Það er að vísu hægt að semja um meiri kauphækkanir, en svarar til aukningar framleiðsluafkasta og mörg dæmi um, að slíkt hafi verið gert. En þá hlýtur það, sem umfram er aukningu framleiðsluafkasta, alltaf að renna út í sandinn, þannig að verkalýðurinn gæti aldrei orðið verr settur, þó að miðað væri við framleiðsluaukninguna, en vísitölu framfærslukostnaðar, en hins vegar vel hugsanlegt, að þegar miðað er við vísitölu framleiðslukostnaðar, þá beri verkalýðurinn oft meira úr býtum en vera mundi, ef miðað væri við hitt atriðið, svo að þetta er að mínu áliti á misskilningi byggt. Annar vandi er þó í þessu efni að mínu áliti meiri, og hann er sá, að miklir örðugleikar eru á því að finna mælikvarða á framleiðniaukninguna og að jafnaði er það þannig, að þær upplýsingar, sem í því efni yrði að byggja á, liggja ekki fyrir, fyrr en kannske löngu eftir að þessar upplýsingar þarf að nota. Hér er um meira vandamál að ræða. En þó finnst mér, að full ástæða sé til þess, að athugun sé gerð á þessum málum. Hugmyndin er auðvitað engan veginn ný og mig rekur minni til þess, - ég held, að það hafi verið fyrir einum 16 árum eða árið 1948, - að ég átti sæti í nefnd ásamt þeim hæstv. núv. menntmrh. og hv. 1. þm. Norðurl. v. og var okkur falið það verkefni að gera athugun á því, hvort hægt væri að finna einhverja vísitölu fyrir verðmæti útflutningsframleiðslunnar, eins og mig minnir að það hafi verið orðað. Við reyndum að leysa þetta verkefni, sem okkur hafði verið falið, af höndum eftir beztu samvizku, en erfiðlega gekk okkur samt að komast að einhlítri niðurstöðu í því efni og rek ég það ekki nánar. En þess má nú geta í því sambandi, að upplýsingar um þau atriði, sem máli skipta í þessu efni, voru auðvitað miklu fátæklegri á þeim tíma, en nú er. Hitt meginnýmælið, sem felst í tillögum h.v. flm., er, að mér skilst, að hann hugsar sér að allir lánasamningar verði vísitölubundnir, og byggi ég þetta á því, sem stendur í lok grg., þar sem hv. flm. kemst svo að orði, með leyfi hæstv. forseta: „Það er skoðun flm., að við Íslendingar þurfum og eigum að taka upp vísitölukerfi á öllum sviðum fjármála okkar og skilja ekkert eftir.“ Mér finnst ótvírætt, að í þessu liggi það, að allir lánasamningar eigi að verða vísitölubundnir. Í því sambandi finnst mér rétt að vekja athygli á því, að fyrir jólin var til umr. hér á hv. þingi till. frá nokkrum hv. framsóknarmönnum, sem gengur að mínu áliti mjög í sömu átt, eða till. um verðtryggingu sparifjár. En þó er það þannig, að till. þeirra hv. framsóknarmanna gengur allmiklu skemmra, en hér er um að ræða, því að hér er gert ráð fyrir því, að allir lánasamningar verði vísitölubundnir. Þessari till., sem fjallar um mjög skylt efni, hefur þegar verið vísað til n. og vildi ég því vekja athygli á því, að mér finnst eðlilegt, að það verði sama þingnefndin, sem fjallar um báðar þessar till. Ef ég man rétt, þá var till. þeirra framsóknarmannanna vísað til fjvn., en hér hefur verið lagt til, að þessari till. væri vísað til allshn. Ég mundi telja eðlilegt, að það væri sama n., sem um þetta fjallaði. Hvað snertir þessa hlið till., get ég raunar í meginatriðum vísað til þess, sem ég sagði um það efni, er till. þeirra framsóknarmannanna var hér til meðferðar og skal því ekki verða orðmargur um þetta, en rétt er að vekja athygli á því. Ég tel ástæðu til að endurtaka það, að hér er að mínu áliti raunverulega um lausn verðbólguvandamálsins að ræða, ef það fyrirkomulag væri tekið upp að vísitölutryggja alla lánasamninga, því að í hverju er það, sem vandi verðbólgunnar er fólginn? Hann er í sjálfu sér ekki fólginn í því, að reiknað sé í hærri tölum, en áður hefur verið gert. Það er út af fyrir sig hvimleitt, en það á út af fyrir sig ekki að valda svo geysimikilli röskun. Nei hinn raunverulegi vandi verðbólgunnar er fólginn í því, að verðbólgan skapar öryggisleysi á lánamarkaðinum. Í nútímaþjóðfélagi er lánamarkaðurinn einn þýðingarmesti þáttur efnahagskerfisins. Og rétt er að vekja athygli á því, þó að það sé hlutur, sem því miður sést oft yfir, að til þess að hægt sé að fá lán, þá þurfa auðvitað að vera tveir aðilar, lántakandi og lánveitandi, en um nauðsyn þess, að fyrirtæki og einstaklingar geti fengið lán, hljóta auðvitað allir að vera sammála. Það er atriði, sem öllum er ljóst. En til þess að hægt sé að fá lán, þarf einhver aðili auðvitað að fást til þess að veita lánin. En ef verðgildi peninganna fer stöðugt rýrnandi og menn tapa trú á því, þá kemur þar, að enginn vill eiga peninga eða peningakröfur og þá verður ekki heldur hægt að fá nein lán. Og skapist öngþveiti á lánamarkaðinum, skapar það einnig öngþveiti annars staðar í efnahagskerfinu, á gjaldeyrismarkaðinum o.s.frv. Það er í þessu, sem vandinn er fólginn. Nú er vitanlega til önnur einfaldari og að mínu áliti æskilegri leið til þess að leysa þann vanda, sem hér er um að ræða. Leiðin er sú, að samkomulag takist um ráðstafanir, sem nægi til þess að halda verðlaginu í skefjum og koma í veg fyrir áframhaldandi verðbólguþróun eða samkomulag milli ríkisstj. og hagsmunasamtakanna. Þetta er sú leið, sem beinast liggur að markinu og vitanlega er æskilegast að fara. En fyrir því er auðvitað því miður ekki trygging, að sú lausn sé fáanleg og þá verður að svipast um eftir öðrum leiðum. Á því að fara þá leið, sem hér er um að ræða, eru vitanlega miklir framkvæmda örðugleikar. Í því efni vil ég leyfa mér að vísa til þess, sem ég sagði, þegar þetta mál var til meðferðar hér á hv. Alþingi fyrir jólin, en þessi leið hefur, eins og fram kom í þeim umr., verið farin í ýmsum löndum og sé hin einfaldari og skynsamlegri leið af einhverjum ástæðum ekki fær, þá hlýtur það að koma mjög til álita að mínum dómi, að þessi leið sé athuguð og jafnvel farin, ef önnur úrræði eru ekki fyrir hendi. Hin svo kallaða haftaleið, sem ástæða er til að ætla, að ýmsir líti hýru auga, er að mínu áliti engin leið, en ég vil ekki lengja umr. hér með því að fara út í það atriði. En ég vil endurtaka það að lokum, sem ég minntist áðan á, að ég teldi eðlilegt, að sama n. fjallaði um þessa till. og till. um verðtryggingu sparifjár, en það var hv. fjvn.

Fyrirspyrjandi (Jónas G. Rafnar) : Herra forseti. Á þskj. 234 höfum við hv. 3. þm. Austf. leyft okkur að bera fram eftirfarandi fsp til hæstv. menntmrh. „1) Hvaða ráðstafanir hefur ríkisútvarpið gert til þess að bæta hlustunarskilyrði á Norður- og Austurlandi? 2) Verður ekki tryggt, að allir hlustendur hafi full not af útvarpinu, áður en framkvæmdir hefjast að að koma upp sjónvarpi?“ Það er alkunnugt, að á undanförnum árum hafa ríkisútvarpinu hvað eftir annað borizt kvartanir frá hlutendum á Norður- og Austurlandi um, að illa heyrðist til þess og þá sérstaklega í skammdeginu. Til þess að bæta hlustunarskilyrði í þessum landshlutum hefur verið komið upp endurvarpsstöðvum í Skjaldarvík við Eyjafjörð og að Eiðum fyrir Austurland. Þrátt fyrir þessar ráðstafanir heyrist enn mjög illa til útvarpsins og munu því valda sterkar erlendar stöðvar, sem trufla útsendingar þess. Ég vil leyfa mér að nefna örfá dæmi. Nú í vetur hefur heyrzt mjög illa í útvarpinu í Flatey á Skjálfanda og í Húsavík. Sömu söguna er að segja frá Raufarhöfn. Um hátíðarnar var óvenjumikið ólag á símanum þangað, en útvarpið notar hann til flutnings. Morgunblaðið hefur nýlega skýrt frá því, að útvarpsfréttir og annað efni ríkisútvarpsins hafi heyrzt mjög illa í Breiðdal í vetur. Það er ekki nema eðlilegt, að fólk sé óánægt með þetta ástand og krefjist sem fyrst úrbóta. Útvarpið er fyrir marga ein helzta dægradvölin og þá ekki sízt til sveita að vetrinum. Með fyrri lið fsp. er þess farið á leit, að hæstv. menntmrh, sem ríkisútvarpið heyrir undir með rekstur sinn, gefi upplýsingar um, hvaða ráðstafanir hafi verið gerðar til að bæta hlustunarskilyrði á Norður- og Austurlandi, en þaðan hafa kvartanirnar fyrst og fremst borizt. Að undanförnu, hefur mikið verið rætt og ritað um nauðsyn þess að koma upp sjónvarpi, sem yrði á vegum ríkisútvarpsins og þá að sjálfsögðu undir stjórn þess. Þótt allur kostnaður við slíka stofnun leiki enn mjög í lausu lofti, þá er þó vitað, að hann muni verða mjög mikill. Til þess að tryggja góða þjónustu útvarpsins um land allt, þarf án efa verulegt fé. Því er spurt, hvort ekki muni vera tryggt, að allir hlustendur hafi full not af útvarpinu, áður en lagt verður í kostnað við að koma upp sjónvarpi.



Herra forseti. Síðan árið 1950 hefur á vetrarkvöldum gætt truflana frá erlendum útvarpsstöðvum, sem nota sömu tíðni og íslenzku stöðvarnar nota og hafa þessar truflanir farið vaxandi síðari árin. Á núverandi miðbylgjutíðnum endurvarpsstöðvanna á Eiðum og í Skjaldarvík hefur orka truflananna fimmtugfaldazt og sextánhundruðfaldazt á tíðni stöðvarinnar á Höfn í Hornafirði. Stafar þetta sumpart af því, að sendiafl erlendra stöðva hefur verið stóraukið og margar nýjar, aflmiklar stöðvar verið teknar í notkun, t.d. í Austur-Þýzkalandi, en sumpart af því, að útvarpsstöðin hér hefur á langbylgjum undanfarna mánuði aðeins útvarpað með 15 kw. afli, á meðan verið hefur verið að setja hér upp hinn nýja 100 kw. sendi. Loks má geta þess, að skilyrðin í háloftunum eru nú sérstaklega óhagstæð varðandi truflanir, vegna þess að sólblettir, sem breytast á 11 ára fresti, eru nú í lágmarki og truflanir berast þá með allt að fjórfaldri orku miðað við hámarksár sólbletta. Af þessum sökum hefur langdrægni íslenzku stöðvanna stórminnkað undanfarna vetrarmánuði og hefur því ekki verið hægt að gera ráð fyrir truflunarlausu langdrægi á 5 kw. miðbylgjustöð, eins og er á Eiðum, nema innan 20–25 km fjarlægðar frá stöðinni. En jafnvel þótt stöðin á Eiðum hefði verið aukin upp í 100 kw., hefði truflanalaust langdrægi líklega ekki orðið nema 40–50 km. Endurvarpsstöðvarnar hafa því átt í miklum örðugleikum með að taka á móti beinni útsendingu frá Reykjavíkurstöðinni til endurvarps vegna truflana. Þetta eru meginástæður þess, að miklar kvartanir hafa borizt undanfarið yfir hlustunarskilyrðum, aðallega á Austfjörðum og Norðausturlandi. Þótt truflanir frá erlendum stöðvum séu einnig miklar á langbylgjum, er langdrægi langbylgjustöðva miklu meira en þeirra, sem nota miðbylgju. Er nú svo komið, að nærri ómögulegt er að nota hér miðbylgjur nema fyrir mjög takmarkað svæði, svo sem einstaka kaupstaði og nágrenni þeirra. Langbylgjur eru hentugri vegna mun meira langdrægis, en einasta nothæfa leiðin til þess að fá viðtökuna alveg ótruflaða af erlendum stöðvum er að nota svo nefndar últrastuttbylgjur. Á því eru þó miklir annmarkar til skjótrar úrlausnar. Langbylgjur eru mjög fáar og af þeim hefur Íslandi verið ætluð aðeins ein, ásamt öðrum stöðvum og hinum hefur verið úthlutað til annarra ríkja. Til þess að Ísland geti notað fleiri langbylgjur, þyrfti samþykki hlutaðeigandi ríkja. Þeir annmarkar eru hins vegar á því að nota últrastuttbylgjur eða svo kallaðar FM-bylgjur, að sennilega hefur varla þriðjungur hlustenda viðtæki, sem geta tekið við sendingum á FM-bylgjum. Að undanförnu hefur verið reynt að bæta hlustunarskilyrðin í fjarlægum landshlutum í bili, sumpart með því að setja upp 15 litlar endurvarpsstöðvar á miðbylgjum og sumpart með því að leiða dagskrárefnið frá Reykjavíkurstöðinni um fjölsímakerfi landsins. Þessar litlu endurvarpsstöðvar eru að Brekku í Lóni, Starmýri í Álftafirði, Djúpavogi, Breiðdalsvík, Stöðvarfirði, Fáskrúðsfirði, Reyðarfirði, Eskifirði, Neskaupstað, Þórshöfn, Raufarhöfn, Kópaskeri, Skúlagarði í Kelduhverfi, Húsavík og Siglufirði. Þessar litlu endurvarpsstöðvar hafa bætt hlustunarskilyrðin mjög mikið á mörgum stöðum, en langdrægi þeirra er því miður mjög takmarkað, aðeins fáir km. Eins og kunnugt er, hefur undanfarið verið unnið að gagngerðri breytingu og endurbót á útvarpsstöðinni á Vatnsendahæð. Meðan á þessari vinnu hefur staðið, hefur ekki verið unnt að útvarpa nema á miklu minni orku en áður var og gætir þessa auðvitað hjá hlustendum. En nú einmitt næstu daga mun nýi sendirinn á Vatnsendahæð verða tekinn í notkun. Mun orka útvarpsstöðvarinnar aukast við það úr 15 kw. í 100 kw. og mun það hafa mikla breytingu í för með sér, miðað við það, sem verið hefur undanfarið, á Suðurlandi, Vesturlandi og Norðurlandi, en verulegar bætur af þessum sökum verða því miður ekki á Norður- og Austurlandi nema á daginn. Verður því að halda áfram að leita viðbótarráða til þess að bæta hlustunarskilyrðin enn á Norður- og Austurlandi. Hefur það mál verið til vandlegrar athugunar hjá ríkisútvarpinu og landssímanum, sem samkv. samningum hefur tekið að sér rekstur endurvarpsstöðvanna og annast alla tæknilega hlið þeirra mála. Það, sem er sérstaklega til athugunar hjá landssímanum í þessu sambandi, er eftirfarandi: Í fyrsta lagi að 20 kw. langbylgjustöð verði reist á Eiðum á sömu bylgju og Reykjavíkurstöðin starfar á og dagskráin leidd þangað norður um radíófjölsímann. Með því móti ætti að fást góð viðtaka á svæðinu frá Langanesi að Djúpavogi og þolanleg talavert lengra. Við þá breytingu má t.d. gera ráð fyrir, að viðtakan batnaði samsvarandi því, ef afl Eiðastöðvarinnar á miðbylgju yrði hundraðfaldað eða aukið úr 5 kw. í 500 kw. Í þessu sambandi má benda á, að um leið fengist veruleg endurbót fyrir fiskiflotann út af Austfjörðum. Í öðru lagi að fá samþykkt til þess að nota aðra langbylgju fyrir 5 kw. stöðvar, aðra í grennd við Húsavík, en hina við Kirkjubæjarklaustur og setja þær upp, til þess að ná til millibilsins, sem verður að vera milli tveggja langbylgjustöðva, Eiða og Reykjavíkur, sem nota sameiginlega bylgju. Annars yrði að nota margar mun skammdrægari stöðvar á miðbylgjum í staðinn. Í þriðja lagi að halda endurvarpsstöðvunum í Skjaldarvík og í Hornafirði á miðbylgjum og auka afl hinnar síðarnefndu úr 1 kw. í 5 kw. með því að flytja núverandi Eiðasendi þangað, ásamt tíðni hans. Í fjórða lagi má reisa í Skagafirði 5 kw. endurvarpsstöð til þess að bæta hlustunarskilyrði þar. Og í fimmta og síðasta lagi að koma smám saman upp FM últrastuttbylgjustöðvakerfi um allt landið. Víðast hvar yrði hagkvæmast að staðsetja FM-stöðvarnar á sömu stöðum og fyrirhugaðar sjónvarpsstöðvar og láta þær í mörgum tilfellum fylgjast að og spara með því mikið fé. Með því móti mætti ekki aðeins losna alveg við truflanir frá erlendum stöðvum, heldur fá einnig möguleika á tvöfaldri útvarpsdagskrá um land allt. Þetta eru þau atriði, sem eru til sérstakrar athugunar hjá landssímanum til þess að endurbæta hlustunarskilyrði á Norður- og Austurlandi. Á þessu ári, árinu 1965, mun verða efnt til ýmissa framkvæmda á þeim sviðum, sem ég var að nefna, þar eð ljóst er, að brýna nauðsyn ber til þess að ráða bót á hlustunarskilyrðunum á Norður- og Austurlandi. En hér er um mikið vandamál að ræða, eins og ég vona að ljóst hafi orðið af því, sem ég hef um málið sagt. Þess vegna treysti ég mér ekki til þess að segja til um það á þessari stundu, hverjar þessar ráðstafanir verði í einstökum atriðum, enda um mjög flókið tæknilegt viðfangsefni að ræða, að velja og hafna einstökum leiðum eða úrræðum. En málið hefur verið, - það endurtek ég - og er til rækilegrar athugunar hjá ríkisútvarpi og landssíma og verður það gert í málinu, sem skynsamlegast þykir. Varðandi síðari fsp., um það, hvort ekki væri tryggt, að allir hlustendur hafi full not af útvarpinu, áður en framkvæmdir hefjast við að koma upp sjónvarpi, er það að segja, að ríkisútvarpið og landssíminn munu að sjálfsögðu leggja sérstaka áherzlu á að ráða bót á hlustunarerfiðleikum alls staðar, þar sem þeirra gætir og vænta þess, að í þann mund, sem sjónvarpið tekur til starfa, þ.e.a.s. á árinu 1966, verði að fullu búið að ráða bót á hlustunarerfiðleikunum.

Fyrirspyrjandi (Jónas G. Rafnar) : Herra forseti. Ég leyfi mér að þakka hæstv. ráðh. fyrir hans mjög svo greinargóðu svör og gagnlegu upplýsingar, sem hann gaf hér í d. Og það er sýnt af þeim upplýsingum, að ríkisútvarpið og landssíminn hafa nú á prjónunum margvíslegar ráðstafanir til þess að ráða bót á þeim vanda, sem við er að glíma í sambandi við hlustunarskilyrðin fyrir norðan og austan. Ég er að sjálfsögðu enginn sérfræðingur í þessum málum, hef satt bezt að segja litla þekkingu á þeim, en þó virðist mér, að líklegasta leiðin til þess að ráða þarna verulega bót á væri sú, ef reistar væru allöflugar langbylgjustöðvar á Norðurlandi og Austurlandi. Með því móti yrði á varanlegastan hátt unnt að koma hér verulegum úrbótum á. Sem betur fer mun fjárhagur ríkisútvarpsins vera allgóður og því má vænta þess, að það verði ekki dregið úr hömlu fram að hefjast nú handa um að bæta hlustunarskilyrðin úti á landi.



Herra forseti. Mér þykir rétt, að það komi fram í sambandi við þær upplýsingar, sem hér hafa verið gefnar, að við þm. af Austurlandi áttum fyrir stuttu allýtarlegan fund með útvarpsráði og sérfræðingum útvarpsins í tæknimálum einmitt út af þessum vandamálum, en þannig mun nú hafa verið um útsendingar útvarpsins, að um langa hríð hafa þær verið langlélegastar á Austurlandi. Á þessum fundi fengum við flestar þessar upplýsingar, sem hæstv. ráðh. gaf hér, en ég verð að segja, að þó að okkur sé sagt frá því, að ríkisútvarpið og sérfræðingar þess hafi ýmislegt til athugunar í þessum málum, sem vissulega geti gefið vissar vonir, þá fer því alls fjarri, að við séum ánægðir með það að heyra, að þessi mál liggi nú enn til athugunar og að enn sé ekki hægt að segja neitt til um það, hvað í rauninni verði til bragðs tekið, eins og hæstv. ráðh. sagði hér. Ég vil að hæstv. ráðh., sem stjórnar þessum málum, átti sig vel á því, að málið er þannig, að nú, eftir að ríkisútvarpið íslenzka hefur starfað í 34 ár, er ekki hægt að hlusta á íslenzka ríkisútvarpið langtímum saman í heilum landsfjórðungum. Það er búið að finna að þessu ár eftir ár og það er búið að fá loforð eftir loforð um það að reyna að kippa málinu í lag. Okkur er skýrt frá því, að það séu uppi nýjar athuganir, nýjar till. í málinu. Stundum hefur verið kvartað undan því, að fjármagn vantaði, en Alþingi hefur jafnan brugðist vel við, þegar leitað hefur verið til þess um að fá fé til nauðsynlegra ráðstafana, en allt hefur komið fyrir ekki. Ástandið t.d. á þessu hausti á Austurlandi hefur verið þannig, að segja má, að á nær öllu Austurlandi, hafi menn ekki getað heyrt kvölddagskrá útvarpsins, nema við mjög illan leik mestallan tímann. Ég var staddur á Austurlandi nú um nokkurn tíma rétt upp úr áramótunum og heyrði þá, hvernig ástatt var í þessum efnum. Það var þann tíma, sem ég var þá staddur í Neskaupstað, með öllu útilokað öll þau kvöld, sem ég var þar, að hlusta á kvölddagskrána. Það átti að bæta úr þessu á fjörðunum fyrir austan með því að koma þar upp litlum stuttbylgjustöðum og það urðu nokkrar úrbætur þar á tímabili, á meðan sendingar landssímans virtust vera í lagi austur. En það bar þó allmikið á því, að sendingar landssímans austur á dagskránni féllu niður vegna bilana á landssímanum. Var þó nokkur bót að þessu. En reksturinn á þessum litlu stöðvum hefur verið í mesta lamasessi. Stöðvarnar hafa bilað hvað eftir annað og það hefur dregizt um langan tíma oft og tíðum að gera við stöðvarnar. T.d. í mínu byggðarlagi í Neskaupstað, hefur þetta verið þannig, að þar er um svo litla stöð að ræða til sendingar á útvarpsefninu yfir Norðfjörð, að hún hefur ekki dregið jafnt yfir kaupstaðinn, sem yfir sveitabyggðina innar. Það er ómögulegt að una við þetta.Ég hef þá trú, að útvarpsráð vilji vel í þessu máli og hafi gert ýmsar till. til þess að fá úr þessu bætt. En það virðist, að málið hafi strandað á þeim, sem hafa með tækniframkvæmd málsins að gera og vil ég því undirstrika það hér, að hæstv. ráðh. beiti nú öllu sínu afli til þess, að það líði a.m.k. ekki önnur 34 ár, þangað til við förum að heyra dagskrána allan tímann.



Herra forseti. Ég vil leyfa mér að þakka þeim hv. þm., sem standa að fsp. á þskj. 234, fyrir að hafa átt þátt í því, að þetta mál er nú komið hér á dagskrá og að skýrsla hefur verið um það gefin af hæstv. ráðh. Ég vil segja það í byrjun, að það er ekki einungis, eins og hæstv. ráðh. komst að orði hér áðan, að það sé á dimmum vetrarkvöldum, sem menn hafa ekki not af útvarpstækjum sínum á Norður- og Norðausturlandi, heldur er það um lengri árstíma. Það var þegar í ágústmánuði á s.l. sumri, sem ég fór að verða þess var í mínu viðtæki, þar sem ég á heima, ekki fjarri Þórshöfn á Langanesi, að útlendar stöðvar trufluðu svo mjög, að ekki urðu not af viðtækinu. Nú hefur hæstv. ráðh. gefið upplýsingar um ýmsar aðferðir, - og hefur reyndar heyrzt áður um sumar þeirra, sem til þess séu að bæta úr þessu. Og mér skilst á honum, eins og mér hefur raunar áður skilizt á útvarpsmönnum, að ein helzta aðferðin og kannske sú eina, sem dugir í þessu sambandi, sé að koma upp svokölluðum últrastuttbylgjustöðvum eða FM-stöðvum sem víðast í dreifbýlinu. En eins og hæstv. ráðh. tók fram, eru á þessu þeir meinbugir, að það þarf sérstök tæki til þess að hafa not af þessum stöðvum. En ef þetta er eina ráðið, sem óbrigðult er, þá er ekki um annað að ræða, en taka því og mér sýnist, að þann aukakostnað, sem notendur á þessum svæðum þyrftu að hafa við að afla sér nýrra viðtækja, yrði þá að einhverju leyti að taka með í kostnaði við að bæta hlustunarskilyrði, sem um er rætt. Og það er auðvitað svo um þessa umbót eins og aðrar, að þær verða ekki framkvæmdar nema með einhverjum fjármunum. Nú er á fjárl. heimilað að verja allt að einni millj. kr. af tekjum útvarpsins í þessu skyni. Ef einhverjar verulegar umbætur á að gera, er hér sjálfsagt um allt of litla fjárhæð að ræða. Ég vil leyfa mér að minna á það hér, að fyrr í vetur, við umr. um fjárl., fluttum við hv. 2. þm. Austf. brtt. þess efnis, að hér yrði veitt meira fé til. Í fyrsta lagi yrði heimilað að verja meira en 1 millj. kr. af útvarpstekjunum til umbóta á þessu sviði og í öðru lagi yrði veitt sérstök fjárupphæð úr ríkissjóði í sama skyni. Þessi brtt. okkar var þá felld á hinu háa Alþingi. Og í tilefni af því og því, sem hér hefur verið sagt, vildi ég nú spyrjast fyrir um það hjá hæstv. ráðh., hvort í ráði sé að gera einhverjar ráðstafanir til þess, að fé sé fyrir hendi, til þess að hægt sé að framkvæma þær umbætur, sem nauðsynlegar eru til að ráða hér bót á, því að þrátt fyrir það, þó að menn finni ráð og gerðar séu áætlanir um framkvæmdir, verður ekki úr framkvæmdunum, nema einhverjir fjármunir séu fyrir hendi. Ég vil taka undir það, sem mér virtist felast í fsp. hv. þm., að áður en ráðizt er í að koma hér upp dýru sjónvarpi fyrir suðvesturhluta landsins, eigi og sé skylt að ráða bót á hlustunarörðugleikunum í dreifbýlinu á Norðaustur- og Austurlandi.



Herra forseti. Í tilefni af því, að hv. síðasti ræðumaður sagði, að leggja yrði höfuðáherzlu á að tryggja góð hlustunarskilyrði fyrir útvarp um land allt, áður en ráðizt yrði í dýrt sjónvarp fyrir suðvesturhluta landsins, vil ég segja þetta: Ég held, að engum okkar, sem vorum í sjónvarpsnefndinni sælu, hafi komið það til hugar, að stefna bæri að því fyrst og fremst að gera sjónvarp fyrir suðvesturhluta landsins einan. Þvert á móti er öll áætlunin um sjónvarpsframkvæmdir í till. n. og þeirra sérfræðinga, sem að málinu hafa unnið, byggð á því, að sjónvarpið nái til allra landsmanna á tiltölulega skömmum tíma. Það er um tvær framkvæmdaáætlanir að ræða, ef ég man rétt, 5 ára áætlun og 7 ára áætlun. Samkv. álitsgerð og till. sjónvarpsn. er gert ráð fyrir, að allt landið hafi á öðru hvoru þessara tímabila fengið afnot af sjónvarpi. Og ég vil segja það sem mína skoðun, að ég tel það ekki koma til greina, að staðnæmzt verði við sjónvarpsframkvæmdir, eftir að tiltölulega takmarkaður hluti landsins hefur fengið afnot sjónvarps. Ég segi þetta vegna þess, að í fyrsta lagi mundi það vekja mikinn óróa og óánægju meðal annarra landsmanna og í öðru lagi vegna hins, að alls staðar þar, sem til sjónvarps hefur verið efnt, hefur það orðið vinsælast í strjálbýlinu og fólkið þar talið að því mestan feng. Í því sambandi get ég skýrt frá því, að á s.l. sumri átti ég þess kost að skoða finnska sjónvarpið, en Finnum hefur á tiltölulega mjög skömmum tíma, frá því árið 1958, þegar sjónvarp var fyrst tekið í notkun þar, tekizt að koma sjónvarpsefni til svo að segja allrar þjóðarinnar, rúmlega 90% landsmanna. Sjónvarpsmönnum þar í landi ber saman um, að það fólkið, sem mest hefur fagnað þessum nútímaþægindum og þessu merka menningartæki, sem sjónvarpið óneitanlega er, sé sveitafólkið og fólkið í smáþorpum vítt og breitt um landið. Ég tel þess vegna, að við Íslendingar hljótum í þessu efni að hafa sama hátt á og grannþjóðir okkar. Allar Norðurlandaþjóðirnar hafa lagt á það megináherzlu að koma sjónvarpinu sem fyrst út um sveitir og þorp. Þetta hefur að sjálfsögðu verið miklu auðveldara hjá þjóð eins og Dönum en Norðmönnum, sem búa að mörgu leyti við svipaðar aðstæður og við. Um sjónvarpið skal ég svo ekki segja meira. En ég vil segja það, í tilefni af því, sem hv. 5. þm. Austf. sagði, að í útvarpsráði hafa verið stöðugar umr., svo að segja öll þau ár, sem ég hef átt sæti í útvarpsráði, um nauðsyn þess að bæta hlustunarskilyrði á Austfjörðum. Það hafa verið sendir menn austur hvað eftir annað og yfirleitt verið vakandi áhugi á því í útvarpsráði og hjá útvarpsstjóra, að úr þessu yrði bætt. Það hefur að sjálfsögðu mikið verið gert til þess að bæta hlustunarskilyrðin á Austfjörðum. Því miður hefur það ekki tekizt að öllu leyti. Vonandi rætist úr þessu vandamáli, þegar hinn nýi 100 kw. sendir verður tekinn í notkun. Undanfarið hafa einnig borizt miklar kvartanir um tíðar útvarpstruflanir á Vestfjörðum, og hefur verið talið, að lóranstöðin á Snæfellsnesi ylli því fyrst og fremst. Þetta vandamál Vestfirðinga, sem er tiltölulega nýtt, hefur einnig verið mjög rætt í útvarpsráði og við Þorvaldur Garðar Kristjánsson, sem eigum þar báðir sæti, höfum lagt á það mikla áherzlu, að allt verði gert, sem unnt er, til þess að bæta úr þessu. Með stækkun stöðvarinnar upp í 100 kw., sem verður nú alveg á næstunni, á að ráðast fram úr þessu vandamáli á Vestfjörðum. Og það er aðeins tímaspursmál, hvenær sú stöð verður til, þannig að ég vona, að Vestfirðingar þurfi ekki að bera kvíðboga fyrir slæmum hlustunarskilyrðum innan tiltölulega skamms tíma.



Herra forseti. Þar sem ég er annar af fyrirspyrjendunum, vil ég aðeins leggja orð í belg og fyrst og fremst þakka menntmrh, fyrir greinargóð svör. En ég vil enn fremur leggja svolítið frekari áherzlu á þær kvartanir, sem nú ber mikið á, á Austurlandi, um erfiðleika á að njóta útvarpsins. Það hefur í mörg ár verið, svo sem kunnugt er, endurvarpsstöð á Eiðum og t.d. um Fljótsdalshérað hefur yfirleitt heyrzt allvel til útvarps. En núna um jólin brá svo við, að það var miklum erfiðleikum bundið og raunar ómögulegt, sum kvöldin, að njóta dagskrár útvarpsins. Og þetta var nú eiginlega alveg nýtt fyrir mér. En hins vegar eru skilyrðin þó miklu verri víða annars staðar, sérstaklega á fjörðunum. Ég var einnig staddur nokkra daga í Neskaupstað í janúarmánuði, og þá var það einmitt þetta mál, sem var efst í huga manna þar; það voru einmitt þessi ómögulegu skilyrði til að njóta útvarpsins. Það var að vísu upplýst, að útvarpsefni hefði verið flutt til Austurlandsins með landssímanum og það hefðu verið sérstakir örðugleikar á því einmitt núna um jólaleytið eða frá því um miðjan desember og eitthvað lengur, en á því mundi nú verða einhver bót, og ég býst við, að það sé rétt, að það sé nú orðið eitthvað betra hvað þetta snertir. En þetta hefur nú gengið víða á Austurlandi í svo mörg ár, að það er eðlilegt, að farið sé að gæta mjög óþolinmæði. Og það, sem hefur gert, að það hefur borið hvað mest á þessu núna, er annars vegar þetta, að segja mætti að keyrði um þverbak núna um jólaleytið og svo áætlanir þær, sem fyrir hendi eru um að koma upp sjónvarp, því að það finnst mörgum, að fyrst verði að sjá fyrir því, að allir landsmenn geti notað útvarpsins á viðunandi hátt. Það voru í alvöru uppi raddir um það austur frá, að kominn væri tími til að fara að leita til norskra sérfræðinga til þess að vita, hvort ekki væri hægt að ráða bót á þessum vanda, að koma viðhlítandi útvarpi til manna á Austfjörðum. Ég vil vekja athygli á því, að það kann að vera talsverðum örðugleikum bundið að koma útvarpi héðan og alveg sérstaklega vegna þess, að Austurlandið liggur svo mjög opið fyri útvarpsstöðvum frá Evrópu. Af þeim ástæðum er eðlilegt, að það séu miklu meiri truflanir af erlendum útvarpsstöðvum þar heldur en t.d. á Vestfjörðum, því að þeir þurfa ekki að óttast Grænlendingana, sem eru í þeirra næsta nágrenni. Ég vil nú vænta þess, að þessar umr. og aðrar kvartanir, sem hafa verið mjög háværar nú að undanförnu, verði til þess, að þetta mál verði tekið fastari tökum af þeim, sem um flutning útvarsefnis eiga að sjá, heldur en enn hefur verið gert og við megum vænta þess, að það líði ekki í mjög langur tími. þangað til hægt verður að njóta útvarps á Austurlandi, eigi lakar en á öðrum stöðum hér. Ég vil aðeins skjóta því í hérna að einnig, að ég heyrði líka nefnda hugmynd að relsa endurvarpsstöð í Færeyjum fyrir íslenzka útvarpið, því að þaðan mundi vera auðveldara að senda inn á hvern fjörð eystra. En þessar ábendingar taka nú sérfræðingarnir eins og þeim sýnist. Ég segi frá því, af því að það hefur mikið verið bollalagt um það meðal fólks eystra, hvernig á þessu væri hægt að ráða bót. En að lokum, um leið og ég þakka ráðh. fyrir svörin, óska ég eftir, að úrbætur fáist sem, allra fyrst.



Herra forseti. Mér þykir rétt að taka það fram, sem raunar hefur þegar verið nefnt hér, að um langt árabil hefur það verið stefna og ákvörðun forráðamanna ríkisútvarpsins, að undirbúningur sjónvarps megi ekki á nokkur hátt ganga út yfir hljóðvarpið, eins og það sennilega verður kallað í framtíðinni og svo hefur raunar ekki verið hingað til og verður væntanlega ekki í framtíðinni. Gleggsta dæmið um þetta er, að fyrir fáum árum tók ríkisútvarpið ákvörðun um það að kaupa 12–14 millj. kr. nýja langbylgjusendistöð frá Sviss , en ef þar hefði ríkt stefna, sem rétt var tæpt á hér, hefði útvarpið eins getað látið gömlu stöðina duga eitthvað áfram og notað þessa peninga til þess að koma upp sjónvarpsstöð fyrir Suðvesturland, ef það hefði vilji manna. En það hvarflaði ekki að nokkrum manni og því var ráðizt í þessa miklu undirstöðuframkvæmd undir viðhald og endurbætur á útvarpskerfinu. Ég vil einnig taka það fram að, að svo miklu leyti sem mér er kunnugt um, hefur aldrei staðið á peningum til þess að gera ráðstafanir, sem gætu verulega bætt hlustunarskilyrði útvarps í landinu. Þetta er teknískt vandamál og sú tekníska lausn liggur ekki fyrir. Og ég hygg, að ráðh. geti ekki sagt ákveðið, að þetta verði gert í ár, af því að tæknimennirnir hafa ekki enn fylgt eftir þeim hugmyndum, sem hann nefndi í bréfi sínu, með ákveðnum áætlunum um það, hvað þær kosti og hvernig sé hægt að gera þær. Vandamálið, sem við höfum alltaf átt við að stríða og eigum enn við að stríða, er ekki að eignast svo og svo margar sendistöðvar. Vandamálið er að koma dagskránni frá einni sendistöð til annarrar. Það gæti vel verið ágæt lausn að útvarpa til Austfjarða frá Færeyjum, en vandinn er ekki að koma upp stöð í Færeyjum, ef það væri leyft. Vandinn er að koma íslenzku dagskránni til Færeyja til að endurvarpa henni þaðan. Það er vitað mál, að þótt langbylgjustöðvar séu sterkar og langbylgjan flæði yfir landið eins og vatn út í krók og kima, sem stuttbylgjur gera aftur á móti ekki, þær fara eins og ljósgeisli og skilja eftir skugga, þá er ekki hægt að ná til alls Íslands með einni langbylgjustöð og þess vegna þurfa þær að verða tvær. En af hverju eru þær ekki orðnar tvær? Vegna þess að það hefur ekki verið hægt að koma dagskránni á viðunandi hátt til þeirra staða á Austurlandi, þar sem hin langbylgjustöðin mundi vera. Fyrir nokkrum árum réðst síminn í að koma upp þráðlausu sambandi kringum landið. Og jafnskjótt og landssíminn var kominn yfir Vestmannaeyjar og Hjörleifshöfða til Hornafjarðar, var útvarpið komið í gang með spurninguna: Getum við ekki í sambandi við þessar nýju, þráðlausu símalínur komið upp stöðvum á Hornafirði og síðan á Vestfjörðum? Og það er sú tilraun til að leysa þetta mál, sem hefur staðið yfir. Hún byrjaði með Hornafjarðarstöðinni á eftir Eiða- og Akureyrarstöðinni og síðan með öllum litlu stöðvunum, sem eru í símasambandi á fjörðunum fyrir austan. En við, sem tölum í síma langar leiðir, vitum, að það er ekki nógu gott samband til þess að flytja dagskrána og rannsóknir á því, sem hefur misfarizt, hafa oftar sýnt, að það voru símalínurnar, sem biluðu, en ekki stöðvarnar sjálfar, þó að það hafi einnig orðið bilanir í þeim. Nú er þráðlausi síminn kominn í hina áttina til Akureyrar, og landssíminn mun, að ég hygg, innan árs halda áfram með þráðlausa símann frá Akureyri og til Austfjarða og um leið og þessi nýja leið til að flytja dagskrána opnast, kemur til þess að reyna stóra langbylgjustöð á Austfjörðum, svo að það er sýnilegt, að það verður næsta skrefið. Það virðist a.m.k. leikmanni eftir upplýsingum tæknimanna. En útvarpið getur bara ekki stokkið langt á undan þráðlausa símanum eða þá kapli fyrir útvarpsdagskrána, sem er mjög dýr. Við höfum spurt símann, af hverju þeir vilji ekki leggja jarðkapla á milli stöðvanna á Vestfjörðum. Þeir segja: Íslendingar eru að buslast með jarðýtur um allt og rífa alla kapla upp, þannig að það er óvíst, að það sé nokkru betra en sá sími, sem nú er. - Mér virðist því, þó að tæknimenn verði að segja endanlega fyrir um það og ég vona, að þeir leggi fram nákvæmari áætlanir á næstu vikum, að langbylgjustöð á Austfjörðum og síðan fleiri umbætur á langbylgju- og miðbylgjusviðinu verði næsta skrefið. En framtíðin í þessu verða örbylgjur, FM, sem eru truflunarlitlar. Og ég vil taka það fram, að sjónvarpið byggist allt á því að flytja sjónvarpsdagskrána á þennan hátt um landið, þannig að það er teknískt óhugsandi að fara neitt með sjónvarp, án þess að það skapist undireins aðstaða til þess að flytja útvarpsdagskrá og útvarpa henni með örbylgjustöð um leið. En helmingurinn af sjónvarpinu er útvarp og tónninn í sjónvarpinu er einmitt fluttur á örbylgjum, en ekki langbylgjum eða miðbylgjum. Ég hygg því, að næsta skref hljóti að verða á langbylgjusviðinu, en framtíðarlausnin verður truflunarlaust FM eða örbylgjuútvarp, og það er náskylt sjónvarpinu og ég held, að það sé engin hætta á því, að sjónvarpið geti þar hlaupið fram fyrir á kostnað útvarpsins, frekar en það hefur gert hingað til.



Herra forseti. Það var aðeins örstutt athugasemd. Þessi fsp., sem hér er verið að ræða, gæti bent til þess, að það vandamál, sem hér er við að etja, næði ekki lengra, en bara til Norður- og Austurlands. En því miður er það orðið þannig í seinni tíð, að það nær alllangt vestur eftir Suðurlandi, þetta ástand, að útvarpsdagskráin er sítrufluð af erlendum stöðvum. Nú liggur það fyrir eftir stuttan tíma, að nýr sendir komi upp hér í Reykjavík. Ég held, að flestir tæknimenn, sem hafa kynnt sér það mál, muni vera sammála um, að það muni ekki ráða bót á þessum vanda og hæstv. menntmrh. hefur nú greint frá ýmsum leiðum, sem væru í athugun hjá útvarpinu í þessu sambandi. Það er varla vafi á því, að þær ráðstafanir, sem gert er ráð fyrir á langbylgjum, muni hafa mikla úrbót í för með sér. En eins og hv. síðasti ræðumaður, 5. þm. Vesturl., sagði hér áðan, er framtíðin á þessu sviði væntanlega á hinum svokölluðu FM–bylgjum, sem eru hátíðni- eða mjög stuttar bylgjur. Það, sem gaf mér tilefni til þess að kveðja mér hljóðs er, að ég vildi vekja athygli á nauðsyn þess, að það yrðu skjótlega teknar ákvarðanir í þessum efnum, vegna þess að það streyma inn í landið útvarpstæi, sem ekki hafa það bylgjusvið, sem þarna er um að ræða og formaður útvarpsráðs, hv. 5. þm. Vesturl., taldi vera framtíðina. Það er nauðsynlegt, að fólk fái einhverja hugmynd um, í hve náinni framtíð megi vænta þess, að slíkt verði boðið almennt hér á landi, þannig að það geti miðað þær ráðstafanir, sem það gerir í sambandi við sín tækjakaup, við það, því að ella er um verðmætasóun að ræða, sem sjálfsagt er að reyna að koma í veg fyrir.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Ég vil í lok þessara umr. víkja örfáum orðum að þrem atriðum, sem ræðumenn hafa nefnt. Í fyrsta lagi tel ég rétt að endurtaka og undirstrika sérstaklega, að mér og öllum forráðamönnum ríkisútvarpsins er algerlega ljóst, að það er að sjálfsögðu óviðunandi ástand til frambúðar, að íslenzka ríkisútvarpið skuli ekki ná til allra landshluta og veita þjónustu öllum þeim heimilum, sem óska að njóta þjónustu þess. Og það mun allt verða gert, sem fært og skynsamlegt þykir, til þess að ráða bót á þessu ástandi. Hins vegar er það misskilningur, sem kom fram hjá einum hv. þm. að hér sé um 34 ára gamalt vandamál að ræða. Hér er um vandamál að ræða, sem hefur að verulegu leyti skapazt á undanförnum rúmum áratug í kjölfar breytinga, sem orðið hafa erlendis fyrst og fremst á styrkleika útvarpsstöðva. Og það, sem hefur gert málið torleyst tæknilega séð, er það, hversu örar breytingar hafa orðið á útvarpstækni á allra síðustu árum, þannig að erfiðara og erfiðara hefur orðið með hverju árinu sem líður að kveða á um það fyrir tæknifróða menn, fyrir verkfræðinga og tæknifræðinga, hvaða lausn á þessu vandamáli, sem hér er um að ræða, sé tæknilega séð framkvæmanlegust og efnahagslega séð hagkvæmust. Ég vil undirstrika það, sem raunar kom fram hjá hv. 5. þm. Vesturl., formanni útvarpsráðs, að hlustunarerfiðleikarnir á Norðurlandi og Austurlandi hafa ekki verið og eru ekki fyrst og fremst fjárhagslegt vandamál, heldur fyrst og fremst, að ég ekki segi eingöngu tæknilegt vandamál. Það skortir sem sagt ekki vilja þeirra manna, sem fyrir þessum málum ráða, til þess að leysa vandann. Það skortir skynsamleg úrræði af hálfu tækninnar, til þess að hægt sé að kveða á um það, hvaða lausn sé sú, sem helzt ætti að velja. Annað atriði, sem ég vildi nefna, var það, sem fram kom, að kvartanir hefðu borizt undanfarið um hlustunarerfiðleika á Vestfjörðum. Það er rétt, að bæði ráðuneytinu og ríkisútvarpinu hafa borizt kvartanir um þetta efni. Um það hef ég rætt alveg sérstaklaga við forráðamenn útvarpsins og verkfræðinga landssímans og þeir hafa fullvissað mig um, að þeir erfiðleikar séu algerlega tímabundnir og standi í sambandi við hina lágu, litlu orku, sem notuð hefur verið undanfarið til sendingar á dagskrá útvarpsins vegna hinna miklu framkvæmda, sem staðið hafa yfir við hinn nýja aðalsendi útvarpsins á Vatnsendahæð. Eins og ég gat um áður, verður hinn nýi sendir tekinn í notkun einhvern allra næstu daga og standa þá vonir til þess, að full bót verði ráðin á hlustunarörðugleikum Vestfirðinga. Hið þriðja, sem ég vildi nefna í tilefni af því, sem fram hefur komið, er að mér vitanlega hefur enginn nokkru sinni látið sér til hugar koma, að fyrirhugaðar framkvæmdir við sjónvarp ættu á einn eða neinn hátt að verða til þess að draga úr eða skerða fjárhagsmöguleika hljóðvarpsins eða útvarpsins, eins og við nú köllum það. Sjónvarpinu hefur af Alþingi verið séð fyrir ákveðnum tekjustofnum. Þeir og eingöngu þeir munu ganga til sjónvarpsframkvæmdanna. Þeir tekjustofnar, sem ríkisútvarpið hefur nú til hljóðvarpsins, munu að sjá sögðu standa algerlega óskertir, svo að allur ótti um það, að fyrirhugaðar framkvæmdir við sjónvarp muni að einhverju leyti rýra aðstöðu hljóðvarpsins og þannig tefja fyrir nauðsynlegum, sjálfsögðum framkvæmdum í, því að bæta hlustunarskilyrði á Austurlandi, sá ótti er algerlega ástæðulaus. En hitt bið ég hv. alþm. að muna, að ríkisútvarpið hefur einmitt undanfarin ár staðið í mjög fjárfrekum framkvæmdum að endurbótum á hljóðvarpssendingarskilyrðum, og á ég þar auðvitað við hinn mikla og dýra höfuðsendi útvarpsins á Vatnsendahæð, sem nú bráðlega verðu tekinn í notkun. Þegar þeirri framkvæmd er lokið, rýmkast auðvitað hagur ríkisútvarpsins mjög verulega, svo að ég held, að ástæðulaust sé að óttast, að ekki verði næg fjárráð fyrir hendi til þess að framkvæma þær ráðstafanir til nauðsynlegra endurbóta á hlustunarskilyrðum á Norðurlandi og Austurlandi, sem tæknifróðir menn koma sér saman um að séu skynsamlegar og réttmætar.



Herra forseti. Það eru aðeins örfá orð. Ummæli hæstv. ráðh. um það, að erfiðleikar á að bæta hlustunarskilyrðin séu ekki fjárhagslegs eðlis, vil ég leyfa mér að skilja á þá leið, að séð muni verða fyrir þeim fjármunum, sem til þess þurfi að koma á þeim fraakvæmdum, sem hér er um að ræða. En á þessum umr., sem hér hafa farið fram, skilst mér, að ráðið sé fundið, það sé aðeins um að ræða að koma því í framkvæmd, og framkvæmd kostar fjármagn. Eins og sakir standa, er útvarpinu ekki heimilt að verja tekjuafgangi sínum í þessu skyni nema allt að1 millj. kr. samkv. 22. gr. fjárl. Og till. sú, sem við hv. 2. þm. Austf. fluttum í vetur, var um að auka þessa heimild. En nú eftir það, sem ráðherra hefur sagt, geri ég ráð fyrir,að fundin muni vera einhver ráð og lagðar fram till. um nýja fjáröflun í þessu skyni. Hv. 2. þm. Vestf. taldi mig, að mér skildist, ekki hafa komizt rétt að orði áðan, þegar ég talaði um sjónvarp á Suðvesturlandi eða sjónvarp fyrir Suðvesturland. Ég hef haft undir höndum áætlun þá sem gerð hefur verið um sjónvarp hér á landi og af henni verður ekki annað skilið, enda ekki um annað að ræða en framkvæmdir hefjist á því að koma upp sjónvarpi fyrir Suðvesturland. Og þegar það hefur verið gert, verður sjónvarp á Suðvesturlandi. Hins vegar sagði hv. þm., að gerð hefði verið 5 ára áætlun og 7 ára áætlun um sjónvarp um allt land og það er einmitt það, sem um er að ræða. Það er gert ráð fyrir, að sjónvarpið komi fyrst upp á Suðvesturlandi og síðan komi það smátt og smátt annars staðar á landinu, þannig að jafnvel þótt þessi tilraun heppnist, þ.e.a.s. tilraun sú til að koma sjónvarpinu um allt landið, jafnvel þó að hún heppnist, mun líða alllangur tími þannig, að hér verður sjónvarp fyrir Suðvesturland, en í sumum öðrum landshlutum ekki sjónvarp. Það er vitanlega þetta, sem ég átti við í ræðu minni áðan.



Herra forseti. Það er aðeins örstutt aths. við ræðu hv. 3. þm. Norðurl. e. Hann hélt því fram, að á fjárl. væri ekki heimild til þess að verja meira en rúmri 1 millj. til útvarpsstöðva. Því miður hef ég fjárl. ekki við höndina, en í fjárlagafrv. 1964 er einn liður til útvarpsstöðva, 8 millj. Ég sé það einnig á ríkisreikningi fyrir 1963, að þar eru áætlaðar til útvarpsstöðva rúmar 4 millj. kr., voru að vísu ekki notaðar í það sinnið nema rúmar 3 millj., en af þessu er ljóst, að ríkisútvarpið hefur til umráða í því skyni að koma upp útvarps- og endurvarpsstöðvum og bæta hlustunarskilyrði hærri upphæð en getið var hér um áðan.



Herra forseti. Ég ætlaði ekki að blanda mér í þessar umr., en það var út af því, sem hv. 2. þm. Norðurl. e. var að segja hér rétt áðan í sambandi við það fjármagn, sem varíð er á fjárl. til þess að bæta hlustunarskilyrði á Austfjörðum og Norðausturlandi. Ég geri ráð fyrir, að hv. 3. þm. Norðurl. e. hafi ætlað að svara honum þessu, en hann hefur notað sinn ræðutíma. Samkv. 22. gr. fjárlaga segir í IX. lið: „ Ríkisstj. er heimilt að heimila ríkisútvarpinu að verja allt að 1.1 millj. kr. af tekjuafgangi sínum til að bæta hlustunarskilyrði á Austfjörðum og Norðausturlandi.“ Ég veit ekki til, að annað sé um þetta sagt.

Menntmrh. (Gylfi Þ. Gíslason) : Herra forseti. Það er aðeins ein setning í framhaldi af þessu. 22. gr. tekur til tekjuafgangs ríkisútvarpsins. Hins vegar er það algerlega rétt, sem hv. þm. Jónas G. Rafnar, hv. 2. þm. Norðurl. e., benti á, að í gildandi fjárl. eru veittar 8 millj. kr. til útvarpsstöðva og hluta af því fé er að sjálfsögðu hægt að nota til þess að reisa endurvarpsstöðvar eða til þeirra framkvæmda, sem tæknilega þykja skynsamlegar til þess að bæta hlustunarskilyrði á Austurlandi og Norðurlandi, ef ákvörðun er tekin um slíkar framkvæmdir og það mun verða gert, ef nægilega sterk tæknileg rök hníga að því, að slíkar ráðatafanir séu skynsamlegar, eins og ég hef tekið áður fram í því, sem ég hef sagt.