Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Ég vil ekki, að þetta frv. fari svo í gegnum þingið, að ég geri ekki grein fyrir, hvers vegna ég mun greiða atkv. eins og ég mun gera. - Þetta mál lá áður fyrir Sþ. og var þá rætt með öðrum málum þar, og þá greiddi ég atkvæði á móti því, og hér vil ég gera grein fyrir hvers vegna, og er það því fremur ágætt tækifæri til þess, þar sem málið hefur fengið viðauka, nefnilega í 10. gr., en þar er ákveðið, að ríkisstjóri skuli hafa aðsetur í Reykjavík eða næsta nágrenni. - Þetta atriði er mjög óákveðið, og það er undarlegt, að ekki skuli fást nánari greinargerð fyrir þessu. Það hefur þó ekki svo litla þýðingu, hvað. þetta kostar. - Í heilt ár hefur það verið svo, að ríkisstj. hefur farið með æðstu stjórn landsins, og á meðan sveina ástand ríkir í heiminum og við lifum undir stjórnarl., sem eru úr gildi fallin, þá finnst mér óþarfi og í hæsta máta undarlegt að vera að breyta þessu óskipulega skipulagi. Hér er um nýjan kostnað að ræða, og svo á að kaupa jarðnæði og hús í fjarlægð frá Reykjavík fyrir æðsta mann landsins á stað, sem er bæði óhentuglega og ósmekklega valinn. Það mun og kosta mikið að kaupa hann og útbúa þannig, að hann verði boðlegur jafnháttsettum manni. Þetta finnst mér nægilegt tilefni til að gera athugasemd við, og vil ég fá því svarað, hvort ákveðið sé að kaupa þennan stað og þá, hvað hann eigi að kosta. - Ég vil spyrja hæstv. félagsmálaráðherra að þessu, því ég sé, að það er eini ráðherrann, sem nú er staddur hér í hv. deild. Svo er annað, sem ég vil minnast á í sambandi við þetta, og það er, með hverjum hætti ríkisstjórinn verður kosinn. Það á að kjósa hann af Alþ. - Það finnst mér ekki rétt, og þetta getur orðið fordæmi síðar, þegar um forsetakosningu yrði að ræða, að hann yrði kosinn á sama hátt. Það hlýtur að vera krafa alþjóðar, að æðsti maður landsins sé kosinn af almenningi, en ekki af Alþ., af því að á Alþ. eru svo mikil flokkaskipti og er hætt við bræðingi um málið þar og ekki víst, að sá maður yrði fyrir valinu, sem alþjóð hefði kosið. Það verður að kjósa mann í þetta embætti, sem er alveg óbundinn af pólitískum málum, en því miður er erfitt að finna góðan mann, sem er alveg laus við pólitísk mál. Bezta tryggingin er að kjósa æðsta mann landsins af kjósendunum. Þetta er nokkurs konar millibilsembætti, og ég býst við, að hv. ríkisstjórn svari þessu með því, að þetta eigi ekki að vera til frambúðar, og síðar verði öðruvísi háttað með kosningu æðsta valdsmanns landsins. En ég álít, að þetta geti orðið hættulegt fordæmi síðar. Nú eru líkur til, að fyrir valinu verði ágætur maður, og þess vegna væri hægt að segja síðar, að í þetta sinn hefði Alþ. tekizt vel í vali sínu, og því þá að vera að breyta til um kosningu. Þannig gætu menn talað síðar, en slíkt má ekki vera, að æðsti maður landsins verði kosinn af Alþ., og framvegis verður að gera kröfu til þess, að hann verði kosinn af kjósendum landsins. Bæði af þessari ástæðu og eins vegna þess, að mér finnst engin þörf á að taka þetta vald af ríkisstjórninni, þá mun ég greiða atkvæði gegn þessu frv.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Það hefur verið spurt að því, hvort Bessastaðir verði keyptir fyrir ríkisstjórabústað, og fyrir hvaða verð. - Það stendur í frv., í 10. gr. þess, að ríkisstjóri skuli hafa aðsetur í Reykjavík eða næsta nágrenni, og það er því enn þá á valdi Alþ. að ákveða, hvort ríkisstjórinn situr í Reykjavík eða á Bessastöðum. Þeir, sem ekki vilja, að hann sitji á Bessastöðum, geta komið með brtt. við 10. gr., og ef sú brtt. yrði samþ., þá eru Bessastaðir útilokaðir, því þá nær heimildin ekki lengra en til Reykjavíkur. - En ef 10. gr. frv. helzt óbreytt og frv. verður samþ. þannig, þá verða Bessastaðir keyptir, og ég get upplýst hér, að eigandi Bessastaða mundi afhenda jörðina án þess að hækka hana frá því, sem hann keypti hana, en það verð er miðað við fyrir stríð. - Viðgerðarkostnaður yrði aldrei mjög mikill, því nýlega hefur verið gert við húsið allmikið. Í sambandi við þetta má geta .þess, að í umr. um þetta mál hér um daginn var talið sjálfsagt af mörgum að kaupa húseignina nr. 11 við Fríkirkjuveg hér í bænum. Ég neita því ekki, að þetta er mjög myndarlegt hús, en það er nálægt 40 ára gamalt.

30 ára mun vera nærri sanni.

Það er nú sama, hvort það er 30 eða 40 ára gamalt, mér er nær að halda, að það sé 40 ára, þá er vitað, að gömul timburhús eru farin að láta á sjá. Járnið í þeim er ryðgað og viðurinn fúinn, og nú hefur það síðustu árin verið notað undir skrifstofur. - Þar að auki mundi það kosta nálægt 300 þús. kr., og viðgerðarkostnaður yrði aldrei lægri en 100 þús. kr. Ég vil ekki eiga þátt í, að gamalt timburhús sé keypt fyrir 400 þús. kr. Það þekkist heldur hvergi í víðri veröld, að forseta sé holað niður í námunda við íshús eða unglingaskóla. Ef ríkisstjóri eða forseti ættu að eiga sæti hér í. Reykjavík, þá yrði að byggja sérstakan bústað einhvers staðar á góðum stað í útjaðri bæjarins. Það yrði ekki hjá því komizt; að rífa þyrfti húsið á Fríkirkjuvegi 11 eftir 8–10 ár, og margir eru þeirrar skoðunar, að það bæri að rífa það strax, og þar að auki er lóðin líka of lítil fyrir bústað þessa manns. Hins vegar má benda á það, að þegar talað er um, að Bessastaðir séu of langt frá bænum, þá mun sú vegalengd ekki vera meiri en víða í stórborgum erlendis, og Hafnarfjörður og Reykjavík mundu vaxa saman með tímanum, svo ég tel, að sú ráðstöfun að kaupa Bessastaði fyrir ríkisstjórabústað beri aðeins vott um, að hugsað sé fram í tímann. Hitt, að þessi staður hafi verið aðsetursstaður valds, sem var illa liðið hér á landi, það eru svo hlægileg rök, að halda því fram, að einhver staður sé vanhelgaður af því einu, að þar hafi verið beitt erlendu valdi. Þvílík fjarstæða! Hvernig var með Skálholt, þennan helga stað? Ekki eru ljúfari minningar tengdar við hann. Og hvernig var með Hóla? Ég ætla, að ef við ættum að telja hvern þann stað á Íslandi vanhelgan, þar sem erlendu valdi hefur verið beitt, þá yrðu þeir nokkuð margir staðirnir, sem yrðu í þeirri tölu, og takmark okkar með því að fá fullt frelsi er að gera hvern þann stað, þar sem erlendu valdi hefur verið beitt, að íslenzkum stöðum, þaðan sem íslenzku valdi er beitt, eins og komizt var að orði af einum þeirra, sem mælt hafa með því, að Bessastaðir yrðu keyptir. Að þessi staður sé ljótur, hef ég satt að segja ekki heyrt fyrr en fyrir tveimur dögum, enda er vitað, að þeir, sem hafa valið þann stað fyrir skólasetur, og þeir menn, sem úr fjarlægð hugsuðu heim til Íslands, þeir völdu sér fegursta staðinn í nágrenni Reykjavíkur. Þar vildu þeir eiga heima, bæði læknirinn, sem bjó þar, og eins Grímur Thomsen. Það var þessi staður, sem dró þá til sín. Það vita allir, að þetta er höfuðból, og þeir, sem bjuggu þarna, vissu, að þetta var einn af þeim 3 fegurstu stöðum vestan heiðar í nágrenni Reykjavíkur, sem um var að velja, og um það hefur heldur aldrei verið deilt. Ég vil því vekja sérstaka athygli á ákvæðum 10. gr. og vil, að það komi skýrt fram, að þegar verið er að velja aðsetursstað fyrir ríkisstjóra eða forseta, þá á að velja honum fallegan stað, þar sem rúmt er um hann, og það verður gert, nema Alþingi taki þar fram fyrir hendurnar um að hola honum niður á einni láð, þó að sá staður sé fallegur og það hús, sem þar er byggt, sé eitt af myndarlegustu húsum í bænum. Ég vil því, að það komi skýrt fram, að gefnu tilefni vegna þeirrar fyrirspurnar, sem fram hefur komið, hver er vilji Alþingis í þessu máli, því að án þess að taka beina afstöðu til þess vil ég ekki taka á mig þá ábyrgð að kaupa gamalt timburhús fyrir hundruð þúsunda, sem ekki getur dugað nema svo sem 8 ár. Ég vil ekki, að það komi fram í Alþt., að ég hafi mælt með því.



Þegar hér var til umr. þáltill. um það að hleypa ríkisstjóra Íslands af stokkunum, greiddi ég atkv. á móti þeirri till. Ég gerði það af því, að ég sá ekki, að í því fælist neitt öryggi fyrir land og þjóð eins og ástatt er, og ég held, að sú reynsla, sem við höfum fengið á því ári, sem liðið er, síðan við byggðum upp ráðstafanir okkar í þessu efni, hafi ekki gefið neitt tilefni til, að við færum að gera aðrar bráðabirgðaráðstafanir en þær, sem þá voru gerðar. Þessi skoðun mín hefur að engu breytzt, síðan sú þáltill. lá hér fyrir, og þess vegna er afstaða mín til þessa máls sú sama og áður, sem sé, að ég mun greiða atkv. á móti þessu frv. Mér finnst, að úr því að ekki gat fengizt samkomulag um að stíga sporið til fulls á þessu þingi og gera þá skipan á stjórnarháttum landsins, sem ein átti við það ástand, sem við búum við, og er eðlileg afleiðing af því, að við tókum þessi mál að fullu og öllu í okkar hendur, sem sé að ganga endanlega frá því máli, þá væri ekki ástæða til að vera að bæta neinum nýjum liðum inn í þessar bráðabirgðaráðstafanir. Ég hef gert þessa almennu grein fyrir afstöðu minni til þessa máls, og vil ég þá aðeins víkja nokkrum orðum að ræðu hæstv. forsrh., að því er lýtur að fyrirhuguðum bústað þess nýja ríkisstjóra. Það virðist svo, að hæstv. forsrh. sæki það ákaflega fast, að svo verði ákveðið, að bústaður ríkisstjórans verði ákveðinn á einum sérstökum stað, sem sé Bessastöðum. Að vísu er svo að orði kveðið í þessu frv., að ríkisstjóri skuli búa í Reykjavík eða næsta nágrenni, og sömuleiðis er svo til orða tekið í brtt., sem hæstv. forsrh. flutti vegna þessarar ráðstöfunar við fjárl., sem sé að veita ríkisstjórninni heimild til að kaupa bústað handa ríkisstjóranum í Reykjavík eða næsta nágrenni: Þetta er orðað þannig, að bæði samkvæmt fjárlagaákvæðinu og þessu frv. gæti verið um að ræða Reykjavík og hvaða stað sem er í næsta nágrenni hennar. En hæstv. forsrh. hefur tekið af allan vafa að því er hann snertir um þetta atriði, því að svo framarlega sem hann fær til þess heimild frá Alþingi, ætlar hann ekki að ákveða ríkisstjóra bústað í Reykjavík, og að því er snertir búsetu hans utan Reykjavíkur, þá er hann ekki í neinum vafa um, hvar hann vill, að hann eigi að sitja. Hann á að sitja á Bessastöðum, og hvergi annars staðar, svo að hér er um það að ræða, að ríkisstjórinn sitji á þessum stað, svo framarlega sem Alþingi veitir þá heimild, sem felst í 10. gr. þessa frv., sem Alþingi í raun og veru hefur samþ. með þeirri brtt., sem samþ. var við fjárl. Það er því ekki að undra, þó að hæstv. ráðh. tali hraustlega í þessu máli, þar sem hann er í raun og veru búinn að fá vilja sinn samþ. í sambandi við fjárl., og enginn vafi leikur á, að þessi ákvæði 10. gr. verða látin standa eins og þau eru nú í frv., og þá er ekki heldur vafi, hvernig hæstv. ráðh. ætlar að nota þau, því að hann hefur sagt skýrt og skilmerkilega, hvernig hann ætlar að nota þessa heimild, svo að það er ekki hægt að ásaka hann fyrir, að hann gangi ekki hreint til verks. Hitt er annað mál, hvort þetta er heppilega ráðið af hæstv. forsrh. og þeim, sem standa að því með honum, - a. m. k. finnst mér það mjög orka tvímælis. Mér finnst, að þegar við Íslendingar ætlum að fara að byggja upp sjálfstæði okkar, þ. e. a. s. stjórnarskipun okkar, sem byggð er upp í algerlega sjálfstæðu landi, þá beri okkur í því efni að haga okkur eins og skynsamir og praktískir menn. Það reynist alstaðar dýrt að bera uppi fullt sjálfstæði. Það er stór kostnaðarliður hjá hverri sjálfstæðri þjóð, þó að sjálfstæðisþráin sé miklu sterkari en svo, að mönnum detti í hug að horfa í það, þó að þurfi að leggja í nokkurn kostnað til þess að fullnægja þessari sterku og eðlilegu mannlegu þrá. Hins vegar verður ævinlega að gæta þess í þessum efnum að rasa ekki fyrir ráð fram, sérstaklega fyrir okkur Íslendinga, sem erum ekki nema 120 þús. menn, sem byggjum þetta land. En aðstaða okkar er þannig í verzlun og viðskiptum, að við þurfum að tryggja hana í flestum heimsálfum og mörgum löndum, og þar af leiðandi hlýtur það að hafa allverulegan kostnað í för með sér. Hjá þessu verður ekki komizt að því er snertir viðskipti okkar við önnur lönd. En heima fyrir höfum við þetta ákaflega mikið á okkar valdi, svo að það getur hreint og beint riðið á því, hvort okkur reynist fært að bera uppi sjálfstæði okkar, að við högum okkur eins og skynsamir menn í þessu efni og reisum okkur ekki hurðarás um öxl. Mér virðist, hvað þessar ráðstafanir snertir, að langeðlilegast hefði verið að leysa þetta mál með þeim hætti, að sá bústaður, sem ríkið á hér í Reykjavík, þar sem forsrh, hefur búið og séð um móttökur erlendra gesta fyrir landsins hönd, þar sem aðstaða hefur verið til að taka á móti erlendum gestum á þann hátt, sem sæmdi gestrisni hinnar íslenzku þjóðar, - mér hefði fundizt eðlilegasta leiðin og skynsamlegasta, þegar kemur annar maður, sem sé ríkisstjórinn, sem á að taka að sér þennan starfa forsrh. landsins, að hafa ekki meira við en svo, að hann fengi bústað forsrh., en hæstv. forsrh. væri séð fyrir öðrum bústað, sem honum væri fullkomlega við hlítandi, og þó að hinir ráðh, verði sjálfir að sjá sér fyrir bústað, þá hefði ég talið eðlilegt, að honum hefði verið borguð húsaleiga fyrir þann bústað, sem honum hefði verið fenginn í sambandi við þessa breyt. Þetta álít ég, að hefði verið mjög skynsamleg till. og mjög við hæfi fjárhagsgetu þessarar þjóðar, og engri rýrð slegið á okkar unga sjálfstæði, þó að ekki hefði verið gengið lengra en þetta. En þar sem nú virðist ákveðið, að ríkisstjórinn skuli búa á Bessastöðum, þá vil ég athuga í sambandi við það, hvort ekki verði dýrara að láta hann búa þar, því að við skulum ekki loka augunum fyrir því, að sá eðlilegi gangur þessa máls verður sá, að þrátt fyrir þennan bústað á Bessastöðum verður ríkisstjórinn í mörgum tilfellum, kannske flestum tilfellum, að hafa aðstöðu til að vera í Reykjavík og taka þar á móti erlendum gestum og öðrum gestum, sem hann þarf að taka á móti fyrir ríkisins hönd, auk þess sem hann verður að hafa þar skrifstofu. Mér virðist því, að með þessu sé lagður grundvöllurinn að tvöföldum óþarfakostnaði að því leyti, sem þetta snertir, sem mér virðist, að spái illu og slær óhug á mig við framkvæmd á sjálfstæði okkar, þegar við tökum það formlega og endanlega í okkar hendur. Ég vil þess vegna mjög nota þetta tækifæri til þess að vekja athygli á, að við þetta fyrsta spor, sem við erum nú að stíga, gætum við fyllstu varfærni. Ég vil láta þetta koma hér fram og þykir mjög leitt, af því að ég eins og aðrir hef þráð það mjög, að við getum fengið fullt sjálfstæði í okkar hendur og getum byggt það upp, að við gerum það á skynsamlegan hátt og með það fyrir augum, að við séum menn til að bera uppi þann kostnað, Sem leiðir af sjálfstæði okkar. Ég er sannfærður um, að í augum allra skynbærra manna í hvaða landi sem er, sem þurfa að hafa viðskipti við okkur, verður það okkur frekar til heiðurs, ef við förum þannig með sjálfstæði okkar, að við séum ekki að tildra okkur þannig upp, að það sé umfram fjárhagsgetu okkar. Jafnframt því sem hæstv. forsrh. hefur gefið í skyn, að aðstaða á Bessastöðum sé mjög góð að því er húsakynni snertir, - reynslan sýnir það ef til vill síðar, hvort ekki þykir þörf umbóta þar -, þá hefur hann mjög lagt sig fram að gera lítið úr þeim húsakynnum í Reykjavík, sem stj. hefur fengið heimild til öðrum þræði að kaupa í þessu skyni, Bindindishöllina svo kölluðu við Fríkirkjuveg. Hann gerir mjög lítið úr því og yfirleitt því umhverfi, sem þetta hús er reist í. Hæstv. ráðh. lét í ljós undrun sína yfir þeim blaðaskrifum, sem komið hefðu fram um þessa hlið málsins. Ég skal engan dóm leggja á þau. En þó verð ég að segja, að ég varð undrandi, sennilega upp á sama máta og hæstv. forsrh. um það, hvaða lýsingu hann gaf á umhverfi, sem þetta hús hér í Reykjavík er í. Hann talaði um það sem alveg útilokað, að ríkisstjórinn byggi nálægt íshúsi og unglingaskóla, þ. e. kvennaskólanum. Ég verð að segja, að það er óþarfi fyrir okkur að líta neitt smáum augum á íshúsin og þá starfsemi, sem er í samhandi við þau, sem er einn máttarviður atvinnulífs okkar, og við þurfum ekki heldur að tala neitt lítilsvirðandi um skólana, sem vinna að því að halda uppi andlegri menningu okkar. Og ef þessi fyrirhugaði ríkisstjóri á hvergi að vera, þar sem neitt minnir á atvinnulíf eða menningu, hvar á þá að velja honum stað? Hann er þá ekki ætlaður fyrir Ísland eða Íslendinga, því að á lífsskilyrðum atvinnuvega okkar og menningar grundvallast tilvera okkar, fjárhagslegt og menningarlegt sjálfstæði. Því get ég ekki á neinn hátt fallizt á, að það sé ríkisstjóranum neitt til óvirðingar, þó að hann ætti að búa nálægt íshúsi, sem er einn af hyrningarsteinum atvinnulífs okkar, eða í grennd við skóla, undirstöðu andlegrar menningar okkar. Nei, hér er of langt gengið til þess að koma því til leiðar, að Bessastaðir skuli valdir til bústaðar ríkisstjóra. Að því er snertir kostnað við byggingu á þessu húsi. þá hef ég heyrt talað um nokkru lægri upphæð en þessi 304 þús., og það mun hafa verið að nokkru leyti vegna þess, sem hæstv. fjmrh. greip áðan fram í, en ég þekki það ekki svo, og vel getur verið, að breytingin á húsinu mundi kosta allmikið fé, og get ég vel gengið inn á, að sú upphæð, sem hæstv. forsrh. nefndi í því sambandi, sé nærri lagi hjá honum. En að lóðin, sem þessu fylgir, sé ekki nægileg fyrir bústaðinn, get ég ekki fallizt á, því að það er mjög stór lóð, sem fylgir þessu húsi, blátt áfram mikið landrými, þegar borið er saman við, hvaða land fylgir húseignum hér. Það er spilda milli tveggja gatna, svo að hvaða höll sem er gæti rúmazt á þeirri lóð. Þegar um það var að ræða, að Góðtemplarareglan fengi þetta hús, sem ég tel mikinn skaða, að ekki fékkst samkomulag um, þá var gert ráð fyrir að byggja þarna til viðbótar sýningarsal, sem átti að rúma allt að 1000 manns, og þrátt fyrir það var talsvert landrými utan veggja, - svo stór er þessi lóð, sem þarna er um að ræða. En þó að ég segi þetta, þá tel ég langskynsamlegast og eðlilegast, að ríkisstjórinn fengi þann bústað, sem ríkið á og hæstv. forsrh. býr nú í, án þess að í því þyrfti að felast nokkur niðrun fyrir hæstv. forsrh., því að ég hefði talið skylt og sjálfsagt, að þingið sæi honum fyrir öðrum mjög sæmilegum bústað. Ég skal svo ekki orðlengja meira um þetta mál. Hæstv. forsrh. segir, að rétt væri að koma með brtt. um að taka út orðin „eða næsta nágrenni“, en ég segi fyrir mig, að af því að ég vil ekki vera með neinar tilgangslausar till. hér á þingi, þá mun ég ekki bera fram slíka brtt., - mér finnst það ekki þýða neitt, þar sem samþ. var till. forsrh. við fjárl., eftir að hann hafði lýst yfir, að hún þýddi það, að Bessastaðir yrðu keyptir handa ríkisstjóranum. Ég sé því ekki annað en að tilgangslaust væri að bera fram þessa brtt. við frv., því að hún mundi að sjálfsögðu, í samræmi við þá samþykkt, sem gerð var í Sþ. fyrir tveimur eða þremur dögum, verða felld.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Hv. þm. Borgf. taldi, að ef valinn væri bústaður, sem er utan við bæinn nú, en mundi verða í honum eftir nokkur ár, þá mundi það auka kostnaðinn. Ég held, að ekki sé lengra suður að Bessastöðum en innan bæja í öðrum ríkjum. Vitanlega yrði ríkisstjóri að hafa skrifstofu utan bústaðar síns, hvort sem hann sæti að Bessastöðum eða í Reykjavík. Mundi hann vinna hér ýmis störf og embættisverk, en þegar hann tæki á móti gestum, mundi hann að jafnaði bjóða þeim heim og halda uppi risnu á bústað sínum. Held ég því, að enginn aukakostnaður yrði að þessu. Ég held, að fá megi staðinn fyrir gott verð, þó að eigandanum sé ekkert áhugamál að selja hann, en eigandinn getur hins vegar ekki vel lagzt á móti því að selja ríkinu staðinn í þessum tilgangi, þó að hann gæti vitanlega selt eignina síðar fyrir miklu hærra verð. Sá maður, sem seldi honum, hefði litlu síðar getað fengið 1000 kr. meira fyrir eignina. Þá má benda á það, að Reykjavík og Hafnarfjörður eru staðir, sem eru þegar orðnir hafnlitlir, en Bessastaðir liggja þar á milli, og hafnarskilyrði eru þar góð.

Einar Benediktsson sagði einu sinni, að höfnin lægi nær Stóra-Bretlandi en Reykjavík

. Já, Einar Benediktsson sá stundum margt betur en aðrir, og er sumt að koma fram, sem menn töldu draumóra hjá honum. Ég álít því, að staðurinn sé hentugur bústaður fyrir þennan mann. Hins vegar tel ég ekki, að bústaður sá, sem forsrh. hefur nú, sé viðunandi. Var einu sinni stungið upp á því að taka undir hann lóðirnar þar í kring, eins og Hannes Hafstein vildi, en síðar var farið að stykkja þetta sundur og selja lóðirnar fyrir 1000–2000 kr. hverja. Annars hefði þetta getað orðið fallegur „park“. En smásálarskapurinn var svo mikill, að farið var að stykkja þetta land sundur, þar til orðið var eins þröngt um þetta hús og önnur hús í bænum. Þó að ég hafi talað um íshús og skóla í sambandi við þetta mál, er það ekki af þeirri ástæðu, að ég hafi meiri andúð en aðrir menn á atvinnuvegunum og fræðslu unglinga. Í nánd við bústað ríkisstjóra á ekki að vera hávær skóli, þó að skólar eigi í sjálfu sér að vera háværir, og þar á ekki heldur að vera síldarfrysting, hversu vænt sem okkur kann að þykja um atvinnuvegi landsins. Ég geri ekki lítið úr þessum stórmyndarlega bústað, og lóðin umhverfis hann er stór, en umhverfis bústað ríkisstjóra þyrfti að vera fallegur trjágarður, og það ætti ekki að þurfa að auka kostnað mjög mikið, þó að slíkum garði yrði komið upp á Bessastöðum.

Umhverfis húsið á Fríkirkjuvegi er fallegur trjágarður

. Já, en gallinn er sá, að trén þrífast þar ekki, vegna þess, að þegar trén stækka og rætur þykkna, lenda þær niður í salt. Þess vegna deyr allur trjágróður hér, þegar hann er orðinn gamall og ræturnar komast niður í seltuna. Ef gera ætti þetta að ríkisstjórabústað, yrði fyrst og fremst að kaupa eignina, en hún er raunar allt of lítil. Og ef svo á að gera við eignina fyrir á fjórða. hundrað þúsund kr., þá er það komið upp í hálfa millj. kr., sem kastað er á glæ og er orðið ónýtt eftir nokkur ár. Á undanförnum 15 árum er t. d. búið að kosta meira upp á forsrh.bústaðinn en kostað hefði að reisa nýtt sæmilegt hús úr steini, sem ekki þyrfti alltaf að vera að gera við. Það er rétt, að ég hef ekki farið dult með vilja minn í þessu máli, og því tók ég það fram, að ég mundi taka samþykkt 10. gr. sem sönnun þess, að þingið vildi láta kaupa Bessastaði. Og ég vil ítreka þá ósk mína, að þingið láti í ljós vilja sinn að því er snertir 10. gr. Ég álít, að ríkið eigi að fá Bessastaði, því að þar er einhver fallegasti staðurinn hér í grenndinni. Og þó að fallegt sé að Laugarnesi, býst ég við, að fæstir vilji láta ríkisstjóra setjast að í því húsi. Það er líka fallegt í Viðey, en þar er sá ókostur, að yfir sjó er að fara til Reykjavíkur. Það getur verið erfitt að gera upp á milli þessara staða, en það er mikilsvert atriði, að hægt er að fá Bessastaði við góðu verði og gera þann stað íslenzkan. Mér þótti gott, að ég heyrði það ekki af vörum hv. þm. Borgf., sem er mikill áhugamaður um sjálfstæðismálin, að nokkur staður á landinu væri vanhelgaður af því, að þar hafi verið beitt ofbeldi við Íslendinga, því að þá væru margir staðir hér á landi vanhelgir.

Forseti (JörB) : Mér hafa borizt tvær skrifl. brtt., önnur frá hv. 5. þm. Reykv. og hv. þm. Ak. (sjá þskj. 725) og hin frá hv. þm. Mýr. (sjá þskj. 726). þessar skrifl. brtt. eru of seint fram komnar og þarf því afbrigði, og vil ég hér með leita þeirra.



Eins og ég hef lýst yfir áður hér á þingi, er ég óánægður með þá lausn, sem orðið hefur á sjálfstæðismálunum hér, því að ég óska fulls skilnaðar við Dani nú og að ekki sé haldið í konungssambandið að nafninu til. Þegar fréttir bárust til Danmerkur um það, sem Alþ. hafði gert í málinu, tóku flest blöðin þessu eins og um fullan skilnað væri að ræða, svo að þær viðtökur, sem málið hefur fengið í Danmörku, eru þær sömu og ef fullur skilnaður hefði verið ákveðinn. Þeim, sem hafa viljað stíga sporið til fulls, hefur ekki skjátlazt um afstöðu Dana. Ég vildi auk þess óska, að við hefðum hér fyrir framan okkur frv. um forseta Íslands, en ekki ríkisstjóra, en um það er ekki að sakast, eins og komið er. Mér finnst hæstv. stj. hafa ærið vald, er hún hefur konungsvaldið í sinni hendi, svo að ég fylgi frv., úr því sem komið er. Ég álít ekki, að hún eigi að vera sá vörður stjórnarskrár og lýðræðis sem ríkisstjóránum er ætlað að vera, enda treysti ég henni ekki til þess. Ég tek undir það, sem einn hv. þm. hefur sagt, að ef ráða ætti þessu til lykta nú til frambúðar, þá mundi ég ekki kjósa, að ríkisstjóri væri kosinn af Alþ., heldur þjóðinni, svo að ekki kæmist að það klíkuvald, sem nú veður hér uppi, einnig í þessu máli. Í 8. gr. fjárlfrv. er kostnaður við æðstu stj. landsins ákveðinn 75 þús. kr. Þetta er hin gamla konungsmata. Nokkrir hv. þm. hafa talað um, að þetta fé skyldi ekki ganga til konungs, og mun það hafa verið álit hv. fjvn. Nú vil ég spyrja, hvort þetta fé muni verða greitt framvegis til konungs og hvort það yrði þá greitt lengur en þetta ár, hvort þessar 75 þús. kr. eigi þá ekki að ganga til ríkisstjórans, ef þær verða ekki greiddar til konungs. Ég tel vafalaust, að það sé á móti vilja landsmanna, að fé sé greitt í þetta málamyndakonungssamband. Þá er spurning viðvíkjandi 7. gr. frv. Þar er ákveðið, að ríkisstjóri skuli greiddar 30 þús. kr. á ári af ríkisfé, auk kostnaðar af risnu. Vil ég spyrja hæstv. forsrh., hvort ætlazt sé til þess, að ríkisstjóri gefi reikning fyrir útgjöldum sínum í hvert sinn. Nú er á fjárl. ekki lagt til, að risnufé til ráðh. sé meira en 6000 kr., nema ef það skyldi talið, að utanríkismrh. fær 3000 kr. fyrir húsnæði, sem hann borgar víst ekki fyrir meira en 2000 kr. Ég hef heyrt, að það sé siður hæstv. forsrh. að fá keypt vín og tóbak án þess að greiða af því toll, eins og aðrir menn verða að greiða. Vil ég nú spyrja, með hvaða lagaheimild þetta sé gert, því að mér er ekki kunnugt, að 1. heimili þá undanþágu. Út af ákvæði 10. gr. um bústað ríkisstjóra vil ég segja það, að ég tel það ekki skipta miklu máli, hvort ríkisstjóri býr innan lögsagnarumdæmis Reykjavíkur eða ekki, hvort Bessastaðir verða valdir eða einhver annar staður. En þar sem hæstv. forsrh. gaf upplýsingar um það, með hvaða kjörum mætti fá húseignina á Fríkirkjuvegi 11, er Thor Jensen átti einu sinni, vil ég mælast til, að hann gefi sams konar upplýsingar að því er Bessastaði snertir. Mér er sagt, að kaupverð Bessastaða hafi ekki farið fram úr 150 þús. kr.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Ég vil svara fyrirspurnum hv. 3. þm. Reykv. Fyrst var fyrirspurn hans um konungsmötuna: Ég get ekki svarað þessu nú, því að þetta hefur ekki verið rætt svo ýtarlega í ríkisstj., að ég geti á þessu stigi málsins svarað fyrir hönd allrar stj. En ég geri ráð fyrir, að stj. fari í þessu sem í öðrum efnum eftir vilja þingsins. Þá var spurt um það, hvort risnufé til ríkisstjóra yrði ákveðið þannig, að ríkisstjóri yrði látinn gefa reikning um kostnað hverrar veizlu. Hefur verið gert ráð fyrir, að svo yrði fyrst um sinn, til þess að hægt væri að fá nokkra hugmynd um það, hver upphæð væri hæfilegt risnufé. Um söluverðið á Bessastöðum er það að segja, að ég hef óskað eftir því að fá upplýsingar um þetta, en ekki fengið þær. En ég tel víst, að hægt sé að fá staðinn fyrir sæmilegt verð. Og svo mikið er víst, að á þessa eign verður ekki lagður einn eyrir, og get ég fullvissað hv. þm. um þetta, þó að ég hafi ekki fengið nákvæmar tölur í hendur. Þá var spurt, hvort það væri rétt, að ráðh. hefði fengið áfengi og tóbak tollfrjálst vegna risnu, því að flestir ráðh. nota þessar vörutegundir í þeim tilgangi. Það er rétt, að ráðh. hafa um nokkur ár fengið þessar vörur með kostnaðar verði, og hefur ekkert verið lagt á þær nema nokkur kostnaður af áfengissölunni. Ég býst við, að þingið sé á einu máli um, að laun og risnufé ráðh. sé ekki svo ríflegt, að rétt sé, að þeir greiði toll úr eigin vasa ofan á risnuna. Að minnsta kosti geta þeir menn, sem langar til að sannfæra sig um það, séð það, þó að ég sé hvorki reykingarmaður eða drykkjumaður, hvað hefur verið keypt af áfengi og tóbak fengið í tóbakseinkasölunni á einu ári fyrir forsrh. í ofanálag á það, sem ég hef borgað fyrir þetta úr eigin vasa. Og tel ég það ekki mikið, Þó að ég hafi ekki, þurft að borga toll á vöruna ofan á annað, sem ég hef greitt til risnu úr eigin vasa. Ég get upplýst það að gefnu tilefni, að ég hef tapað nær 30 þús. króna á því að vera í ráðherrastarfinu. Og ég býst ekki við, að ég eigi eftir að vera svo lengi í starfinu, að ég þoli ekki það tap, sem ég á eftir að hafa af því. Sé ég þó ekki ástæðu til, að það sé rétt, að ég greiði toll í ofanálag á það.



Ég skal ekki fara neitt inn á að ræða almennt um þetta mál, því að það er orðið ákveðið, að ríkisstjóri skuli kosinn, heldur aðeins segja örfá orð um það deilumál, sem hér liggur fyrir, sem sé um bústað þessa væntanlega ríkisstjóra. Hæstv. forsrh. sagði það hér í sinni fyrstu ræðu áðan, að hann undraðist mjög þær umr., sem hefðu orðið hér í blöðum og annars staðar um það, að ríkisstjóranum væri ákveðinn bústaður á Bessastöðum. En mér virðist hæstv. ráðh. þurfi sannarlega ekkert að undrast þetta, og liggja til þess margar ástæður. Í fyrsta lagi sú, að ekkert er undarlegt, þó að ágreiningur sé um það, hvort æðsti valdsmaður ríkisins eigi að búa hér í höfuðstaðnum eða ekki. Í öðru lagi eru minningar tengdar við þennan stað, Bessastaði, sem ekki er undarlegt að valdi ágreiningi. Og í þriðja lagi er um stórkostlegt kostnaðaratriði að ræða. Viðvíkjandi því, sem hæstv. ráðh. hefur talað um, að óviðfelldið væri, að menn létu sér detta í hug, að gamlar minningar hefðu vanhelgað vissa ákveðna staði í landinu, svo að það mundi loða við um aldur og ævi, þá er nokkuð rétt í því. En annars er það að segja, að hinu er ekki að leyna, að mjög óviðfelldnar og ömurlegar minningar eru við þennan stað bundnar. Og þess vegna er óviðfelldnara að setja þangað æðsta valdsmann ríkisins heldur en á flesta aðra staði á landinu. Mér fyndist það líkast því ef t. d. væri um að ræða að endurreisa Alþ., að setja nýtt Alþingi á stofn í Kópavogi. Kostnaðarhlið málsins er atriði, sem mjög kemur til greina, og virðast vera talsverðar deilur um það á milli manna, sem um það hafa látið í ljós skoðun sína hér. Og ég verð að segja, að ég sé ekki líkur til annars en að það hljóti að verða mjög dýrt að kaupa Bessastaði og setja jörðina svo í stand, að hæfa þyki að bjóða ríkisstjóra verustað þar. Því að það er ekki aðeins íbúðarhúsið, heldur einnig útihús og jarðrækt og annað fleira, sem í sambandi við það stendur, sem þyrfti að endurbæta til þess að staðurinn geti talizt hæfa æðsta valdsmanni ríkisins. Og kunnugir menn hafa sagt mér, að ekki mundi vera hægt að komast af með minna til þessara endurbóta heldur en hálfa millj. króna að kaupverði meðtöldu. Hvort það sé heppilegt að setja þarna upp ríkisbú, sem vel getur komið til mála að eigi að gera, - en um það hef ég ekkert heyrt frá hæstv: ráðh. né öðrum, - veit ég ekki. En ef á að ákveða ríkisstjóra jörð til ábúðar og húsa hana í samræmi við það, sjá það allir menn, að þó að hann hafi þá sérstakan bústjóra, þá verður mikill kostnaður í sambandi við það. Þá er að bera þetta saman við það, sem sagt hefur verið í sambandi við Fríkirkjuveg 11. hað eru náttúrlega mjög ónákvæmar upplýsingar, sem hér hafa komið fram um það, hvað kaup á þeirri húseign og endurbætur á henni mundu hafa mikinn kostnað í för með sér. Hæstv. ráðh. segir, að það hús hafi verið falt fyrir 300 þús. kr. Svo segir hann í næstu setningu, að það kosti 400 þús. kr. En fyrir tveimur árum var það selt fyrir 136 þús. kr. Og það er mikil framfærsla, hvort sem það á nú kosta 300 þús. kr. eða 400 þús. kr. En ég get vel tekið undir það með hv. þm. Borgf., um þá lausn, sem ég teldi í bili vera heppilegasta á þessu máli, og það því fremur sem hæstv. forsrh. tekur fram, að hann væri þeirri lausn fylgjandi, að hann teldi núverandi ráðherrabústað samboðinn ríkisstjóra. En við verðum að athuga það, að við erum nú með þetta mál í millibilsástandi, og meðan það stendur, er ekki ástæða til að leggja í miklar framkvæmdir eða mikinn kostnað fram yfir það, sem þörf er á. Og því miður verðum við að játa, að það er allt á huldu, hvernig fer um sjálfstæðismál okkar, þó að við, að því er virðist, þurfum ekkert að óttast frá Dana hendi. Þá er þess að geta, sem kom fram í ræðu hæstv. forsrh., að hann ætlast til þess, þó að ríkisstjóri verði búsettur á Bessastöðum, þá hafi hann skrifstofur sínar í Reykjavík og afgreiði hér embættisverk sín, og hlýtur það að hafa aukinn kostnað í för með sér, borið saman við hitt, ef hægt væri að hafa húsnæði og skrifstofur á sama stað. En viðvíkjandi meðferð Þessa máls hér á hæstv. Alþ. er það að segja, að mér þykir framkoma hæstv. forsrh. í því mjög undarleg. Hann talar hér um það sem alveg sjálfsagðan hlut, að ef frv. verður samþ., og úr því að búið er að samþ. þessa heimild vegna ríkisstjóra, sem ákveðin er í fjárl., þá ætlist hann til þess, að bústaður ríkisstjórans verði á Bessastöðum. En því getur þá ekki hæstv. ráðh. gengið hreint til verks og sett í till., að bústaður ríkisstjórans skuli verða á Bessastöðum? Ég lít svo á, að jafnvel þó að þetta frv. verði samþ. sem l. eins og það liggur fyrir, og þó að nú sé samþ. heimildartill. frá hæstv. ráðh. við fjárl., þá sé alls ekki orðið ákveðið um bústaðinn, nema hæstv. ríkisstjórn hafi um það fengið alveg samkomulag. Og það hefur komið í ljós, að hæstv. atvmrh., sem er formaður fjölmennasta flokksins í landinu, er þessu mótfallinn, og ég vænti þess, að að baki honum standi meiri hl. Sjálfstfl., bæði hér á þingi og utan þings. Ég býst því við, að ef hæstv. forsrh. er eins ákveðinn í þessu og hann talar, þá ætti hann að ganga hreint til verks og setja í 1.: „Bústaður ríkisstjóra skal vera á Bessastöðum,“ og láta svo atkvgr. skera úr um þá till.

Forsrh. (Hermann Jónasson) : Það er aðeins leiðrétting og undirstrikun á því, sem ég er búinn að segja oft áður, enda liggur hér fyrir till. um það, að ef frv. verður samþ. til viðbótar því, sem búið er að samþ. í sambandi við fjárl., þá er þingið búið að ákveða þar með bústað ríkisstjórans, og ríkisstjórnin verður að haga sér eftir því, hvort sem hún er sammála því eða ekki. En mér dettur ekki í hug að taka upp deilur um það, hvort það eigi að hlíta samþykktum hæstv. Alþingis eða ekki, eftir að búið er að taka fram, að þessi samþykkt verði skilin eins og ég hef óskað eftir. Enda viðurkenndi hv. þm. Borgf., að um þetta lægju fyrir yfirlýsingar frá ráðh. Og ég deili ekki um það, hvort ríkisstjórnin eigi að fara eftir því. Um það, að slæmar minningar séu tengdar við Bessastaði, er vert að benda á það, að enginn minnist á Hólminn, þar sem mest var unnið að því að drepa niður íslenzka endurreisn á sínum tíma, sem er sá staður, sem Reykjavík nú stendur á, - og þeir menn, sem þannig kúguðu Íslendinga, notuðu hús það, sem nú er stjórnarráðshús, fyrir tugthús. Þar hafa oft setið góðar ríkisstjórnir, sem hafa stjórnað landinu með mikilli farsæld og hamingju. Ég hef ekki heyrt minnzt á. að ótilhlýðilegt þætti að nota svona þetta gamla tugthús. Og stofan, þar sem forsrh. situr, er sú sama stofa, sem Trampe greifi notaði. Það má með því að tala um þetta Bessastaðavald búa til grýlur og koma þeim inn í heilann á mönnum. En menn hugsa ekki um margfalt verri dæmi, sem ég hef nefnt. Það er vitanlega ekki nokkur fótur fyrir því, að það mundi nema hálfri millj., sem það kostaði að gera svo við Bessastaði, að boðlegt væri ríkisstjóra að vera þar. Viðgerð á húsinu er langt komin, og ég býst við, að hún nemi ekki nema litlu broti af þeirri upphæð.

Fjmrh. (Jakob Möller) : Ég hafði nú eiginlega ekki ætlað mér að blanda mér mikið inn í þessar umr . En ég sé þó ástæðu til, út af húsnæðinu eða Bessastaðamálinu, að gefa nokkrar frekari upplýsingar en fram hafa komið áður viðvíkjandi því. Skal ég þá út af aths. frá hv. þm. Borgf., í sambandi við það ákvæði frv. að undanskilja búsetuskilyrðið fyrir kjörgengi ríkisstjóra frá almennum kjörgengisatriðum, taka það fram, að það er misskilningur, að ég hygg, að það sé sett inn í frv. vegna þess manns, sem nú er gert ráð fyrir, að verði fyrir kjöri í þetta. Því að hans vegna þurfum við ekki að gera þessa undanþágu: En hv. þm. Borgf. og hverjum öðrum, sem kann að falla miður að sjá undanþáguna í 1., er opin leið til að koma með brtt. um að fella þetta niður. Í því sambandi er það náttúrlega hins vegar athugandi, að ef ekki er gerð þessi undanþága, þá getur það orðið til þess, að Íslendingar, sem vegna 5 ára búsetuskilyrðisins t. d. hafa misst búsetu hér á landi og þess vegna kjörgengi og kjörrétt hér á landi, þeir geta ekki verið kjörgengir í þetta starf. Fyrir mitt leyti verð ég að játa, að ég kann illa við að hafa þetta undantekningarákvæði í 1. En hitt verð ég einnig að játa, að það getur verið viss ástæða til þess að hafa það, þó að ekki sé vegna þess manns, sem nú er sérstaklega um að ræða, þá vegna annarra, sem svipað kynni að standa á um. Og ég geri ráð fyrir, að finnanlegir séu menn hér í landinu, sem misst hafa búsetu í landinu og þess vegna kosningarrétt og kjörgengi. Annars skal ég gefa nokkrar frekari upplýsingar viðkomandi aðsetursstað ríkisstjórans. Það er alveg upplýst, eða ég leit svo á, að gengið væri út frá því sem nokkurn veginn sjálfsögðu eða a. m. k. að það væri rétt, að ríkið fengi umráðarétt yfir og eignaðist húseignina nr. 11 við Fríkirkjuveg hér í bænum, og að mér skildist beinlínis með það fyrir augum, að æðsti maður ríkisins fengi þá húseign fyrir bústað. Ég veit ekki betur en að öllum hafi komið saman um, að það hús væri mjög sómasamlegur bústaður fyrir slíkan mann. Og ég verð að segja þess vegna, að mér kom það dálítið á óvart, hvað hæstv. forsrh, tók því fjarri í ræðum sínum, að nokkuð slíkt gæti komið til mála. Saga máls þessa er annars sú, að því leyti sem ríkisstjórnin hefur haft það með höndum, að málið var tekið upp í utanrmrn., þar sem samþ. var að grennslast eftir því, hvort þessi eign mundi vera fáanleg til kaups og hvort hægt væri að ná samkomulagi um kaup á þessari eign sem bústað fyrir ríkisstjórann. Ég átti svo að grennslast eftir þessu. Í því skyni var svo samkomulag milli núverandi eiganda eignarinnar og mín um, að mat skyldi vera látið fara fram á eigninni, og voru tilnefndir tveir menn til þess að meta eignina, annar af hálfu eigenda og hinn af hálfu fjármálaráðuneytisins. Matið varð svo á þann veg, að matsmaður eigenda mat eignina sem næst 500 þús. kr. virði, en matsmaður ríkisstj. sem næst 300 þús. kr. virði. Ég gaf svo skýrslu um þetta, og þótti mér hvort tveggja matið of hátt. En nokkurn veginn samkomulag virtist mér vera um það í utanrmrn., - á þeim fundum, sem um þetta var rætt, voru allir ráðherrarnir -, að sanngjarnt væri að gefa núverandi eigendum kost á því, að ríkissjóður gengi inn í kaupin, sem þeir hefðu gert á eigninni, og tæki að sér að greiða þann viðgerðarkostnað og umbætur, sem þeir hefðu haft í sambandi við eignina, og auk þess nokkurt álag á verðið, þannig að kaupverðið yrði 250 þús. kr. Ég orðaði það að vísu þannig, að þeir fengju sem næst 50 þús. kr. álag, og ætla ég, að það muni þá láta nærri, eftir því sem þá stóð, að eignin hefði komizt í 260 þús. kr. eða nálægt því. Í sambandi við ummæli hv. þm. A.-Húnv. skal ég upplýsa, að þar sem hann sagði, að kaupverð eignarinnar hefði verið. 136 þús. kr., þá er það ekki alls kostar rétt, því að nafnverði til var eignin af núverandi eigendum keypt fyrir 170 þús. kr. En það verð var talið jafngilda nokkur n veginn 136 þús. kr. vegna sérstakra greiðsluskilyrða, sem voru á andvirðinu. En út frá nafnverðinu, 170 þús. kr., var gengið, þegar ég talaði um þetta umrædda kaupverð ríkissjóðs, 250 –260 þús. kr. En svo er náttúrlega það að athuga í þessu sambandi, að núverandi eigendur þurfa ekki að láta eignina af hendi fyrir annað verð heldur en þeim þykir hæfilegt. Og ég veit, að þeim þykir ekki hæfilegt verð 250 þús. kr. Þeim þykir ekki einu sinni hæfilegt verð 300 þús. kr., eða matsverð þess manns, sem mat eignina fyrir hönd ríkissjóðs. Þeir telja eignina 500 þús. kr. virði. Og ég hef ekki fengið neitt endanlegt loforð frá þeim um að selja eignina fyrir annað verð. Hitt er annað mál, hvað hægt er með meiri eða minni hörkubrögðum að fá þá til að ganga inn á. Það skal ég ekkert fullyrða um. En að sjálfsögðu er þeim í lófa lagið að halda sér að sínum eignarrétti og neita að láta eignina af hendi, nema samkvæmt eignarnámi, en við slíkt mat skal ég ekki segja, hvað eignin yrði metin hátt eða lágt. Og þó að núverandi eigendur hafi gert eigninni nokkuð til góða innan húss og utan og kostað til þess nokkru fé, þá hygg ég, að ef ætti að gera húsið að sómasamlegum bústað fyrir ríkisstjórann, þá þyrftu að fara fram allsherjar umbætur á því, - það yrði, eins og sagt er í daglegu tali, sjálfsagt að taka húseignina alveg í gegn, utan húss og innan og frá mæni til kjallaragólfs. - Hve mikill kostnaður yrði við það, skal ég ekki um segja og get ekki nefnt neina upphæð í því sambandi. En af þessu má þó sjá, að jafnvel þó að ríkissjóður ætti kost á að fá eignina keypta fyrir það verð, sem talað var um í utanrmn., með álaginu, þá eru ekki öll kurl komin til grafar, heldur bætist að verulegum mun þar við. Ég leit eigi að síður svo á, að ef ekkert annað hefði verið því til fyrirstöðu, að þessi eign hefði verið keypt handa ríkisstjóranum, - og mér hafði skilizt það eftir þeim umr., sem fram höfðu farið um þetta -, þá hefði ekkert annað komið til mála heldur en að kaupa þessa eign handa honum. Mér skilst nú á hæstv. forsrh., að hann hafi alltaf haft sínar efasemdir um það, eða hann hafi alltaf verið á móti því, að þessi húseign yrði keypt, vegna þess, hvernig hún er sett í bænum. En það hafði ekki frá upphafi komið fram. En þegar til átti að taka, kom fleira til greina í þessu sambandi, og þá fyrst og fremst það, að þegar átti að fara að kjósa ríkisstjórann, sem átti að taka til starfa þegar í stað, þá var ekki sjáanlegt, að nokkru nær væri um að leggja honum til húsnæði, þó að húseignin væri keypt, vegna þess að húsið er fullsetið. Og má segja, að það vilji svo heppilega til, að í því eru opinberar skrifstofur, sem ríkisstjórnin getur ráðið yfir, hvort látnar eru vera þar eða ekki. En til þess að geta látið þær fara, verður að vera húsnæði til þess að vísa á. En það hef ég ekki séð, að séu nein tök á. Ég sé ekki betur en að húseignin nr. 11 við Fríkirkjuveg sé alveg setin, og þar sé því ekki rúm fyrir ríkisstjórann að svo komnu, né heldur, að hægt sé að gera þær umbætur, sem nauðsynlegar eru, áður en ríkisstjóri geti flutt í húsið. Þess vegna var það, að þegar nú á síðustu stundu kom að því að taka ákvörðun um það, hvar ríkisstjórinn skyldi hafa búsetu, kom uppástunga um það að kaupa Bessastaði til þess, og þegar það upplýstist, að þar væri fullnægjandi húsnæði fyrir hann, þá tók ég því fyrir mitt leyti fegins hendi. Mér sannast að segja kom ekki til hugar sú mótbára, að þar mætti bústaður ríkisstjórans ekki vera, vegna þess að Bessastaðir hefðu fyrr verið aðsetur danskra valdhafa. Þegar ég heyrði þá mótbáru fyrst, rak mig alveg í rogastanz af þeim hugsunarferli, sem þar stæði á bak við. Mér finnst felast í þessu svo áþreifanleg minnimáttarkennd, að það sé ekki sæmandi Íslendingum, sem hugsa til þess, að landið verði sjálfstætt ríki, að ala slíka tilfinningu í brjósti. Eigum við að leggja fæð á einstaka staði í landinu vegna þess, hvað á þeim hefur skeð fyrir hundruðum ára? Mér finnst þetta vera svo mikil fásinna, að mér hefði aldrei komið til hugar, að nokkur maður gæti falið í sínu brjósti slíkar tilfinningar. Ef staðurinn er sæmilega hentugur til bústaðar fyrir æðsta ráðamann ríkisins, þá finnst mér slík viðbára vera einskis virði og langt fyrir neðan það að vera einskis virði. Mér finnst miklu frekar ástæða til þess að gera slíkan stað að höfuðsetri til þess að afmá slíka tilkenningu úr hugum manna, fall getur aðeins orðið mönnum til viðvörunar. Hins vegar skal ég segja það, að fyrir mitt leyti er mér ekki sérstakt kappsmál um Bessastaði frekar en annan stað, þar sem þessi embættismaður ríkisins hefði búsetu, og ef hentugri stað er hægt að finna, þá tek ég því fegins hendi. En hér er úr vöndu að ráða, ég sé ekki annan stað hentugri. Það hefur að vísu verið stungið upp á öðrum stöðum, t. d. Laugarnesspítala, en ég get ekki viðurkennt, að það sé nein minnimáttarkennd, sem felst í því, en samt gæti ég ekki til þess hugsað, að bústaður ríkisstj. yrði þar. Ég greiddi atkv. með brtt. forsrh. um heimild í fjárl. um það, að ríkisstj. heimilaðist að kaupa Bessastaði, Fríkirkjuveg 11 eða annan stað í nágrenni Reykjavíkur fyrir ríkisstjórabústað. Ég hef að vísuheyrt, að hæstv. ráðh. hafi orðað þetta svo, að hann mundi leggja þann skilning í samþ. á þeim till., að meiri hl. þingsins væri því samþ., að þessi leið yrði farin. Af þessum ástæðum var það, að ég hikaði við, þegar að mér kom í nafnakallinu við atkvgr. Ég nennti ekki að fara að gera grein fyrir atkv. mínu í því sambandi, hins vegar hefði ég ekki kosið, að mitt atkv. væri skilið þannig, að ég vildi þennan stað og engan annan. Því er ekki svo háttað, að ég mundi, ef fáanlegur væri annar staður, sem mér þætti eins vel henta, standa á móti því, að ríkisstj. hefði heimild til þess að kaupa þann stað. Þess vegna er í rauninni ekkert á móti því, að atkvgr. færi fram um þetta, sérstaklega ef menn óska þess, þó að ég geri ráð fyrir, að það sé fyrirfram vitað, hvernig sú atkvgr. færi.



Ræður hv. þm. hafa snúist um eitt atriði, það atriði, sem ég í upphafi ræðu minnar við þessa umr. taldi aðalatriði málsins, því að náttúrlega er kjarni málsins, eins og hv. 3. þm. . Reykv. benti á, hvernig sjálfstæðismálið var afgr., þannig, að það er þess vegna, sem þetta frv. um ríkisstjóra er fram komið. En fyrst nú svo er komið sem komið er, þýðir ekki um það að ræða, og ég skal þá ekki heldur gera það, en ég hef nokkrar aths. að gera við það, sem hér hefur komið fram í umr. um bústað væntanlegs ríkisstjóra. Ég var að vísu ekki viðstaddur, en mér er sagt, að hæstv. forsrh. hafi gefið yfirlýsingu um það við atkvgr. fjárl., að hann mundi skoða till. stj. um það, að kaupa húseignina nr. 11 við Fríkirkjuveg sem samþykkt þingsins fyrir því, að Bessastaði mætti kaupa, ef brtt. stj. yrði samþ., m. ö. o. þyrfti aðeins orðalagsbreyt. til þess að ríkisstj. væri heimilt að kaupa annaðhvort Fríkirkjuveg 11 eða Bessastaði. Ég er hæstv. forsrh. sammála um það, að það er ekki sérstaklega glæsilegt að fara að kaupa húsið við Fríkirkjuveg 11, það er ekki glæsilegt að fara að kaupa alveg óundirbúið og í skyndi gamla húseign í þessu skyni. Þó að hæstv. forsrh, andmælti mínu máli um Bessastaði, aðallega með samanburði við Fríkirkjuveg 11, þá verður það aldrei eitt saman sagt til meðmæla með því að kaupa Bessastaði. Ég er sannfærður um það, að sú leið, sem þeir hv. þm. Borgf. og A.-Húnv. hafa hér bent á, hæfði miklu betur þessu millibilsástandi, sem nú ríkir. Ég er sannfærður um það, að hvor þessara eigna sem keypt yrði, verður kostnaðurinn gífurlegur við að gera hana þannig úr garði, að hún hæfi slíkum valdamanni sem ríkisstjóra. Ég er sannfærður um það, að báðir þessir staðir eru mjög óheppilegir, einkum þó Bessastaðir, og það mundi koma að því, að það yrði samt sem áður að byggja nýjan forsetabústað, þó að annar hvor þessi staður yrði nú keyptur sem bústaður fyrir ríkisstjórann. Ég vildi láta þetta koma fram, svo að sá misskilningur stæði ekki, að ég sé sérstaklega að halda fram húsinu við Fríkirkjuveg 11; a. m. k. hef ég ekki trú á því, að þau kaup yrðu hagkvæm hvað kostnaðinn snertir: Það er enn óupplýst, hvað það mundi kosta að kaupa Bessastaði og gera þá þannig úr garði sem þeir þurfa að vera til þess að geta orðið bústaður ríkisstjóra. Ég hef heyrt, að Fríkirkjuv. 11 mundi kosta um 150 þús. kr., eða jafnvel 300 þús. kr. Þetta álít ég ekki vera þýðingarlaust, og mig undrar það, að jafnvel á þessum tímum skuli menn tala um svona hluti eins og það væri hégómi. Það er eiginlega hryggilegt, að þegar við eigum að taka ákvörðun um sjálfstæðismál þjóðarinnar, þá skulum við vera svo smástígir, að við erum eins og hræddir krakkar og kiknum í hverju spori, en þegar á að fara að velja bústað fyrir þennan mikla valdamann, ríkisstjórann, þá er sama, þó að sá bústaður kosti ½ millj. kr., það þarf ekki að hugsa sig neitt um það. Ég hef ásamt hv. þm. Ak. borið fram brtt. við 10. gr. frv., og það er ekki fyrir það, að ég viti það ekki með vissu, að áður en Bessastaðir komu inn í þetta, þá hafi verið búið að tryggja það að fá meiri hl. þingsins til þess að fylgja því, ég efast ekki um, að það hafi verið svo. En ég tel samt alveg rétt að reyna þingviljann, eins og hæstv. forsrh. komst að orði, um það, hvort menn vilja einskorða þetta við Bessastaði. Hæstv. fjmrh. talaði um það, að það væri ekki rétt að leggja fæð á einstaka staði fyrir það, sem þar hefði skeð. Þetta er náttúrlega alveg rétt, að það er ekki rétt að leggja fæð á staði fyrir það, hvað þar hefur skeð, en það er ekki hægt að slá niður tilfinningar, sem eru bundnar við sérstakt kúgunartal, sem um þessa staði hefur orðið. Það er ekki hægt að má úr hugum manna þær tilfinningar, sem bundnar eru við lífsstríð þjóðarinnar, með því að viðhafa slagorð. Það er vitað, að þessi staður hefur enga fegurð til að bera, nema í fjarska, enda er þarna að mestu leyti óaðlaðandi móaland. Það er ekki heldur hægt að neita því, að við þennan stað eru bundnar ömurlegar minningar. Þar hefur erlent vald drottnað og beitt kúgun og ofbeldi, og ef menn halda, að það sé hægt að afmá þetta úr hugum manna, svo að menn sækist eftir því að velja þessa staði til þess að líta upp til, þá er það hinn mesti misskilningur. Hitt er miklu nær sanni, þegar menn sjá í því enga hagsýni, en telja það samt eftirsóknarvert að binda mestu völd landsins við þennan stað, að það stafi af því, að það séu komin þau elliglöp á menn, að þeir hafi ekki æskilega tilfinningu fyrir þjóðernislegum og þjóðfélagslegum málum. Ég er alveg sannfærður um það, að sú ráðstöfun að færa æðsta vald landsins til Bessastaða, þó ég telji það ekki neitt höfuðatriði, mælist ekki vel fyrir og snertir almenning heldur illa. Einnig er ég sannfærður um hitt, að tilfinningin fyrir sjálfstæði landsins og því sem er þjóðræknislegt, er miklu ríkari í brjóstum alþýðu manna um allt land heldur en hún er yfirleitt hjá þeim mönnum, sem eru búnir að fá á sig einn andlegan skrokk af ýmsum áhrifum, bæði hér á hv. Alþ. og annars staðar. Ég skal ekki hafa þetta mál mitt lengra, en það er þó eitt atriði í sambandi við þá ræðu, sem hv. 3. þm. Reykv. flutti hér, er hann lýsti yfir, að hann mundi greiða atkv. með frv., þó að hann hefði verið á móti tilefni þess, þá vil ég út af þessum orðum hans gefa þá yfirlýsingu, að ég ætla að greiða atkv. á móti þessu frv. Það stafar af því, að ég er sannfærður um það, að ef við fengjum ekki ríkisstjóra nú, þá mundi þetta millibilsástand, sem til var stofnað, verða skemmra heldur en annars hefði orðið. - Ég álít, að það sé mjög háskalegt og særandi fyrir okkur Íslendinga, ef það ástand á að haldast til næsta þings eða næsta sumars, að við eigum einnig að búa við yfirlýsingu um það, að við getum tekið sjálfstæði landsins í okkar hendur, en gerum það ekki á borði.



Ég skal ekki halda langa ræða um þetta mál, en vil þó stuttlega gera grein fyrir því, sem mér er efst í huga um einstök atriði þess. Ég mun greiða atkv. skrifl. brtt., sem komin er fram við 10. gr. Það, sem veldur því, að ég vil segja þessi orð, er hið margumrædda búsetuatriði. Þar kemur það til greina, sem ekki hefur verið tekið sérstaklega fram af öðrum, að frv. ber þess keim, að um bráðabirgðaráðstöfun er að ræða að mörgu leyti. Þar sem frv. kveður svo á, að ríkisstjóri skuli kosinn til eins árs í senn, er það að mínu áliti gert með sérstöku tilliti til ástandsins, sem er. Ég tel líka, að það ástand réttlæti, að sú aðferð sé höfð, og vil því samþ. frv.. En það er von mín, að þegar fram í sækir, verði æðsti valdamaður Íslands ekki kosinn með þessum hætti né heldur til eins árs, heldur verði hann kosinn af þjóðinni sjálfri. Mér hefði ekki þótt óeðlilegt, með tilliti til þess, sem ég hef sagt um, að ég lít svo á, að hér sé um bráðabirgðaráðstöfun að ræða, að það væri ekki fastbundið í byrjun, hvar ríkisstjóri skuli eiga aðsetur, heldur væri þar líka leyst úr til bráðabirgða. Mikill fjöldi meðal almennings vill eflaust láta sig þetta nokkru skipta, og tilfinningar fólksins eru vakandi gagnvart slíku máli. Hvort það sé vanhelgun að hafa bústaðinn á Bessastöðum, finnst mér hvumleitt að þurfa að rökræða. Bessastaðir eru eins og hver annar staður á Íslandi, það er margt vel um hann, og sólin skín þar eins og annars staðar, og þá getur verið fallegt þar. En út af því, sem hæstv. fjmrh. sagði um minnimáttarkennd í þessu sambandi, verð ég að játa, að ég er dálítið háður slíkri minnimáttarkennd. Það eru til staðir á Íslandi, sem eru alþjóð manna sérlega kærir, t. d. Þingvellir. Sama er að segja um biskupsstólana. Það hefur verið nefnt, að þar hafi setið misjafnir menn. Það er rétt. Þar sátu erlendir biskupar, sem voru þrándur í götu íslenzks þjóðarréttar, en þar hafa líka setið ágætir íslenzkir menn, bæði fyrir og eftir. Og nú er það m. a. á dagskrá Alþ. að minnast helgi þessara staða á maklegan hátt. Hugir Íslendinga eru ekki tilfinningalausir fyrir því, hver staðurinn er, með tilliti til þess, sem liðið er. Ef á að ákveða æðsta embættismanni íslenzka ríkisins stað annars staðar en í Rvík, hefði sá staður mátt vera Þingvellir. Ég er að vísu ekki beinlínis að halda fram nýjum stað, því að staður utan Rvíkur finnst mér óhentugur, þó að æskilegur gæti verið af þjóðernisástæðum. Eins og ég sagði áðan, vill fólkið láta sig skipta slík mál sem þetta. Það er alveg eins dómbært um þetta og þm. Ég vil því láta það bíða að ákveða um það. Ef sú stund kemur, að almenningur ákveður forseta sínum verustað, hygg ég, að það mundi verða framkvæmanlegt mál að gera þann vilja gildandi. Staðinn væri hægt að fá. Oft eru látin fara fram lögnám og eignarnám, þegar um minni máttar mál er að ræða. Hvað kostnaðarhliðina snertir, brestur mig nokkuð þekkingu um það atriði. Hvort dýrara yrði að velja Bessastaði eða Fríkirkjuveg 11, skal ég ekki um segja, en geri ekki ráð fyrir, að mikill munur sé þar á. Aðalkostnaðurinn yrði e. t. v. ekki kaupverðið, heldur yrði hann rekstrarlegs eðlis. Að velja ríkisstjóra stóra og umfangsmikla bújörð, virðist ekki vera neinn kostur, því að ef hann er ekki hneigður fyrir búrekstur, yrði það eins konar kvöð, sem gæti orðið til óþæginda fyrir ríkið, því að nóg er af ríkisbúunum að öðru leyti.

Sigurður E. Hlíðar Hæstv. forsrh. 1ét svo um mælt, að hann teldi það vilja Alþ., að Bessastaðir yrðu keyptir, hvað sem líður 10. gr. En til hvers er þá orðalag 10. gr. með því sniði, sem er? Ég vil því gera grein fyrir minni afstöðu til þessa máls, þó að ég í fjvn. hafi verið með því að samþ. heimild til ríkisstj. til að kaupa bústað handa væntanlegum ríkisstjóra. Ég hélt ekki, að það ætti endilega að vera þessi ákveðni staður, Bessastaðir. En nú veit ég, að tilgangurinn er að velja þann stað, ef meiri hl. fæst með 10. gr. Ég lýsi því yfir, að ég felli mig ekki við það. Bessastaðir eru ekki vel valinn staður nú, þegar verið er að rekja þetta þjóðmetnaðarmál okkar. Það er leiðinlegt að rígskorða þessa embættisstofnun við þennan stað, þó að margt sé gott um hann að segja að öðru leyti. Ég er fæddur þar í nágrenninu og veit, að þar er fallegt. En svo er um velflesta staði á Íslandi. Ég veit ekki, í hvaða ástandi húsið er þar, en veit, að þar muni þurfa að gera miklar umbætur. Þó að Bessastaðir fáist fyrir sæmilegt verð, mun kostnaðurinn ekki verða minni, heldur meiri en ef keypt er hús í Reykjavik. Þá hefur það ekki komið fram í umr., að vitanlega þyrfti að leggja þangað góðan veg, flestir munu aka þangað í lúxusbílum, en til slíkra hluta er ekki vel fallinn sá vegur, sem nú er. Margir héldu, að það væri ákveðið að reyna að ná í Fríkirkjuveg 11. Það kom beinlínis fram í fjvn., og hún ritaði bréf til fjmrh. um að leita hófanna um kaup á því húsi. Nú upplýsir hæstv. fjmrh., að húsið sé ekki fáanlegt og sé upptekið af öðrum aðilum. Það eru ekki nóg rök til að staðnum sé sleppt. Sakadómaraskrifstofunum má koma burt. Það stendur m. a. s. hús til boða fyrir skikkanlegt verð, 140 þús. kr., sem væri tilvalið handa þeim.

Hvaða hús?

Lækjargata 12.  Ég vil, að tilvonandi ríkisstjóri - ég tala nú ekki um forseta - fái bústað í höfuðstaðnum. Líka mætti reisa veglega höll handa honum. Ég hef því ásamt hv. 5. þm. Reykv. með brtt. við 10. gr. viljað fella niður orðalagið „og næsta nágrenni“, til þess að úr því verði skorið, að ekki séu allir á því einu máli, að sjálfsagt sé að kaupa Bessastaði.



Ég vildi mælast til þess við hæstv. forseta, að hann tæki málið út af dagskránni. Það hefur einhver breyt. verið gerð á frv. í Ed., en fjhn. hefur ekki enn haft ástæður til þess að athuga, hvernig sú breyt. verkar.

Forseti (JörB) : Samkv. ósk form. fjhn. verður þetta mál tekið út af dagskránni og umr. frestað.