Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Frsm. (Jón Þorláksson) Stjskrn. hefir borið þær brtt., sem samþ. voru við 2. umr., saman við frv. og hefir við þann samanburð fundið örfá atriði, sem hún álítur, að gera þurfi orðabreyt. um, og flytur hún um það till. á þskj. 260. Fyrsta brtt., við 30. gr., er aðeins leiðrétting á prentvillu. Önnur brtt., við 39. gr., er aðeins orðabreyt. um það, hvernig orðuð sé tilvísun í 30. gr. Þriðja brtt. er við 76. gr. og er afleiðing af því, að það er ekki lengur fastákveðið í frv., að kjörfundir utan kaupstaða byrji kl. 12 á hádegi, því að þeir geta byrjað fyrr. Út af þessu er í brtt. sérstakt ákvæði um, að það skuli auglýst með 14 daga fyrirvara í sveitum, á þann hátt á hverjum stað, sem venja er að birta opinberar auglýsingar, en með þriggja daga fyrirvara í kaupstöðum, þegar auglýst er í blöðum. Brtt. 4.a. er leiðrétting á tilvísun, samskonar eins og felst í 2. brtt. Brtt. 4.b., við 128. gr., er borin fram sem afleiðing af þeirri brtt.hv. 2. þm. Árn., sem samþ. var hér við 2. umr., en felur jafnframt það í sér, að aðstaða frambjóðenda á lista í Rvík til þess að ná í uppbótarsæti rýrnar kannske fram yfir það, sem kann að þykja sanngjarnt. En n. vildi ekki gera málið flóknara en nauðsyn bar til. og gerir ráð fyrir, að þessi setning falli burt (sbr. þskj. 260). Brtt. 4.c. á þskj. 260 hefi ég gert grein fyrir áður, því að hún er sama orðabreyt. og farið er fram á í stafl. a. - Ég hefi svo ekki meira að segja um brtt. þessar. En til þess að spara mér að standa upp aftur, vil ég geta þess viðvíkjandi brtt. 261, um að hafa kjördag á laugardegi en ekki sunnudegi, að till. um slíkt var borin upp í n„ en hún náði ekki nægilegu fylgi til þess að geta komið til greina sem till. frá n. En nm. hafa um hana óbundin atkvæði.

Ingvar Pálmason Þessi till., sem hér liggur fyrir, komst til tals í n., en fékk þar ekki það mikið fylgi, að n. gæti borið hana fram. Nú hefir hv. 5. landsk. flutt till. og talað fyrir henni, og hv.frsm. minntist á hana líka. En svo einkennilega vill til, að þessir hv.þm. hafa talað fyrir henni hvor á sinn hátt. Menn hafa nú heyrt til hv. 5. landsk., og það má vel vera, að að ýmsu leyti væri vel viðeigandi að hafa ekki kjörfund á sunnudegi. Hinsvegar er það staðreynd, að fólk aðhefst margt á sunnudögum, sem er ekki að neinu leyti betur í samræmi við helgi dagsins heldur en að gæta þeirrar borgaralegu skyldu að greiða atkv. á kjörfundi. Hv. frsm. færði það aftur fram sem rök í málinu, að það væri Reykvíkingum hentugt að hafa kjörfund á laugardegi, vegna þess, að á sunnudögum færi svo margt fólk burt úr bænum af eðlilegum ástæðum, því að það er ekki nema eðlilegt, að menn vilji nota sunnndaginn til að lyfta sér upp. Ég viðurkenni, að þetta getur valdið erfiðleikum fyrir suma, en hitt þarf ekki að fæla menn frá að hafa kjörfund á sunnudegi, því að hér í bæ eiga menn hægt með að gera hvorttveggja, fara á kjörfund og ganga í kirkju, og ég held, að þetta geti ekki heldur talizt að þjóna tveimur herrum og sé vel samrýmanlegt, en annarsstaðar á landinu er vitanlega óhægt um það, a. m. k. í sveitum. Þá er annars að gæta. Það er svo með mikinn hluta landsmanna, að þeir mega ekki á þessum tíma árs, sem er mikill annatími, missa neinn tíma nema þann, sem þeim er ætlaður til hvíldar, og reynslan er sú, að kjörfundur er miklu betur sóttur í sveitum, ef hann er á sunnudegi, og er það af eðlilegum ástæðum. Þá kom hv. 5. landsk. með það, að hægara væri að sækja kjörfund á laugardegi en aðra daga, af því að þá væru menn lausari við störf heldur en aðra daga. Mig furðar á, að þetta skuli vera borið hér fram af kvenþm., því að allir vita, að hjá húsmæðrum eru störfin einna mest á laugardögum. Konum er því sérstaklega gert erfitt fyrir að sækja kjörfund, ef hann er haldinn á laugardegi. Hv. þm. gerir því konum engan greiða með þessari till. sinni. Þegar líka gætt er að því, hvernig ástatt er um trúmál hér á landi, þá held ég, að það sé engin goðgá, þó að tekið sé tillit til ástæðna manna með því að leyfa þeim að kjósa á sunnudegi einu sinni á kannske 4 árum. Það getur ekki verið mikið brot á kristindóminum í landinu. Ég er líka hræddur um, að þeir, sem sækja vel kirkju, setji þetta ekki helzt fyrir sig, því að þeim, sem áhugasamastir eru um kirkjugöngur, er alls ekki meinað það með þessu.

Magnús Jónsson Það eru aðeins örfá orð út af brtt. á þskj. 261. Mér dettur ekki í hug að andmæla því, sem hv. 2. þm. S.-M. sagði, að það er margt framið ljótara á sunnudegi heldur en að greiða atkv., en mér hefir skilizt, að helgidagalöggjöfin byggist á því, að á helgidögum skuli vera ró og friður fyrir þá menn, sem vilja. Hún á ekki að fyrirbyggja t. d., að þeir bæjarbúar, sem vilja, geti farið sér til hressingar út úr bænum, heldur á hún að koma í veg fyrir ónæði og hávaða og annað slíkt, sem leiðir af daglegum störfum. En nú er það svo, að kjördagur er alveg sérstaklega mikill ónæðisdagur hér í bænum. Er óhætt að segja, að Rvík er engan dag ársins í eins miklu uppnámi og þá. Það er eins og þann dag sé einhver sérkennilegur þytur í bænum, sem er aldrei endranær. Það er enginn friður og allt er á tjá og tundri. Það hefir sjaldan verið kosið á sunnudegi hér á landi. Þó var það gert í sumar, og ég viðurkenni, að það var nauðsynlegt, því að sú kosning fór fram um hásláttinn. Þá var það svo, að nauðsyn braut lög, því að kosningin varð að fara fram á sunnudegi, fyrst hún var um sláttinn. Og það er ómögulegt að neita því, að laugardagur á þessum tíma árs er auðvitað einhvers virði, en þetta er þó ekki sá annatími, að það segi verulega til í þjóðarbúskapnum, þó að hann sé tekinn til að vinna þetta nauðsynlega starf í þjóðfélaginu. Þegar menn sjá svona eftir einstökum degi, detta manni í hug útreikningarnir um kóngsbænadaginn. Það er undarlegt, að ríkið skuli hafa orðið að taka nokkurt lán og skuli ekki vera orðið stórríkt, önnur eins fjárhagsleg velmegun og átti að koma, ef sá dagur yrði ekki talinn helgidagur. En fyrir utan þetta, þá er það, að a. m. k. í öllum stærri kaupstöðum er sunnudagurinn vandræðadagur til kosningar. Það er svo t. d. í Rvík, að á sunnudögum fer mikill sægur manna úr bænum. Þetta er um það leyti árs, sem veðrátta er yfirleitt góð og veitinga- og skemmtistaðir utan bæjarins standa opnir. Það hefir því sýnt sig, að þegar kosið hefir verið á sunnudegi í Rvík, þá hafa verið hreinustu vandræði að halda fólki í bænum og fá það til að kjósa. Þannig var það t. d. í sumar. Það getur verið, að hér á móti komi aftur hagsmunir kjósenda í sveitum, en mér virtust ekki kosningarnar í sumar bera vott um það. Mér virtist þær illa sóttar, og ekki síður til sveita en kaupstaða, en yfirleitt voru kosningar um allt land með daufasta móti. Hv. 2. þm. S.-M. mætti muna það, að þessi sunnudagskosning var ekki fjörug í hans kjördæmi, þar sem þar kusu svo mjög miklu færri en t. d. við næstsíðustu kosningar. Það sýnir, að þessi dagur hefir ekki dregið neitt ákaflega að. En fyrir hönd Rvíkur og yfirleitt fyrir hönd margra stærri kaupstaða vil ég alveg mótmæla því, að sunnudagur verði valinn fyrir kjördag af hreint praktiskum ástæðum. Ég mun því hiklaust greiða atkv. með þessari brtt.

Ingvar Pálmason Ég heyrði það í síðari ræðu hv. 5. landsk., að það er aðalatriðið hjá honum, að hér sé verið að upphefja helgidagalöggjöfina. Ég held, að þetta sé misskilningur hjá honum, því að því er þennan eina dag snertir, þá er þar bara gerð undantekning frá þessum l., og sé ég ekki, að það sé neitt óskaplegt lögbrot, og virðist mér, að ekki sé hægt að færa þetta fram sem ástæðu með þessari brtt. Hitt er annað mál og hefir við rök að styðjast, sem hv.frsm. og hv. 3. þm. Reykv. minntust á, að þetta eykur heldur á erfiðleika þeirra manna, sem vilja nota sunnudaginn til að fara burt úr bænum sér til hressingar. Hinsvegar er það svo, að þeir eiga miklu hægara með að kjósa utan kjörfundar heldur en flestir sveitarkjósendur, sem þurfa ef til vill að fara til þess sveitina á enda, en bæjarbúar kannske ekki nema í næsta hús. Hér er því mjög mikill aðstöðumunur. Þó að það kunni að vera nokkrum hluta landsmanna til óhagræðis að hafa kjörfund á sunnudag, þá er enginn vafi á því, að þegar á heildina er litið, er réttara að hafa kjörfund á sunnudegi. Hv. 3. þm. Reykv. sagði, að síðustu kosningar hefðu verið illa sóttar, enda þótt kosið hefði verið á sunnudegi, og kann það satt að vera, en þar kemur margt til greina, og er ómögulegt að segja, hvort það sé kjördeginum sjálfum að kenna. Annars sé ég enga ástæðu til að karpa um þetta, það liggur alveg opið fyrir og er auðséð, að það er langt frá, að hér sé verið að upphefja helgidagalöggjöfina, heldur er henni breytt að því er tekur til þessa eina dags. Það sést á niðurlagi 155. gr. Þar segir svo, að þegar þessi 1. hafa fengið staðfestingu, falli úr gildi öll þau ákvæði í l., sem brjóti í bág við þessi 1. - Sé ég svo ekki ástæðu til að orðlengja frekar um þetta.

Frsm. (Hannes Jónsson) [óyfirl.]: Hér er aðeins um smámál að ræða. Þetta frv. hefir fengið fljóta afgreiðslu í hv.Ed., og fjhn. þessarar hv.þd. hefir fallizt á öll þau rök, sem þar voru fram færð fyrir nauðsyn þess, og hefir hún einnig fallizt á skilning hv.fjhn.Ed. um framkvæmd laganna. Eins og frv. er orðað, mætti e. t. v. líta svo á, að lækkun dráttarvaxta ætti aðeins að ná til vaxta af þeim lánum, sem hér eftir kunna að verða veitt úr Söfnunarsjóði. En þar sem fjhn. beggja deilda hafa tekið það fram í nál. sínum, að lækkunin nái til dráttarvaxta bæði af eldri og yngri lánum, þá verður það að teljast nægilega skýrt fyrir stofnunina til að fara eftir. Hér er aðeins um að ræða lækkun á feiknaháum dráttarvöxtum, svo háum, að þeir gátu farið upp í 30–40% af lánsupphæðinni á ári. En samkv. þessu frv. eru þeir færðir svo niður, að þeir geta ekki orðið hærri en 12%, og sýnist svo, sem þó séu teknir nægilega háir vextir af lánum fátækra manna, sem eiga erfitt með að standa í skilum á réttum gjalddaga.

Frsm. (Jón Baldvinsson) Frv. þetta gerir lítilsháttar breyt. á 1. frá 1931 um verkamannabústaði. Eins og frá því var gengið í Nd., er það lagt á vald sjóðstjórnanna, hvort vextir skuli vera 5 eða 6%. En fjhn. þessarar d. kom saman um að þar sem til þessara sjóða væri lagt fram af opinberu fé, þá væri réttara að fastákveða vextina. Hún hefir því leyft sér að leggja til, að í 3. gr. laganna komi „5%“ í stað „6%“. En breytist ákvæðin um vextina almennt, má að sjálfsögðu breyta þessu. N. leggur því til, að brtt. á þskj. 222 verði samþ.

Jón Ólafsson Þetta litla frv. er flutt eftir eindreginni ósk hreppsnefndar Landmannahrepps í Rangárvallasýslu. Það hefir komizt athugasemdalaust í gegnum hv.Ed. og er nú hér til 1. umr. Frv. fer fram á, að þeir bændur, sem starfrækja fóðurbirgðafélög á grundvelli laganna frá 1919, fái að starfa áfram á þeim sama grundvelli. Þetta fóðurbirgðafélag Landmannahrepps hefir starfað samkv. reglugerð, er staðfest var af stjórnarráðinu 1922, og hefir því búið við hana í meira en 11 ár og gefizt ágætlega. En samkv. búfjárræktarlögunum frá 1931 fellur þessi félagsskapur undir þau, og samkv. þeim hefði félagið geta notið nokkurs styrks; en það hefir ekki notað hann og vill gjarnan vinna það til að vera án hans, heldur en að offra sínu eigin skipulagi, og vill aðeins fá leyfi til að búa áfram við sömu tilhögun. Ég álít, að það sé engin hætta á, að það valdi neinni röskun, þó að þetta undantekningarákvæði verði sett inn í lögin frá 1931. Það eru ekki nema 4 fóðurbirgðafélög í landinu, sem starfa á þessum grundvelli. Ég álít, að þar sem þetta litla frv. fór athugasemdalaust í gegnum Ed., þá sé ekki ástæða til að vísa því til n., en óska, að því verði vísað til 2. umr.

Frsm. meiri hl. (Guðbrandur Ísberg) [óyfirl.]: Frv. þetta hefir iðnn. haft til athugunar, en ekki getað orðið sammála um afgreiðslu þess. Meiri hl. leggur til, að frv. verði samþ. með nokkrum breyt., sem eru á þskj. 159, og mega breytingarnar skoðast sem umorðun á frv.greinunum, en ekki um efnisbreyt. að ræða. Í þessu frv. ræðir um að skapa möguleika til að skapa nýja framleiðslu á iðnaðarvöru til útflutnings. Verði þetta svo sem gert er ráð fyrir, þá fæst aukin atvinna innanlands, erlendur gjaldeyrir og síðast en ekki sízt aukin fjölbreytni í útflutningsvörum landsananna. Til skamms tíma hefir það verið svo, að hér hefir einungis verið um tvo atvinnuvegi að ræða, landbúnað og sjávarútveg. Nú er þriðji atvinnuvegurinn að skjóta upp höfðinu, þ. e. a. s. iðnaðurinn. Hann er ennþá á bernskuskeiði, en okkar iðnaðarmenn hafa sýnt, að þeir þola allan samanburð hvað dugnað og smekkvísi snertir. Og það svo, að við getum mikils vænzt af þeim í framtíðinni, ef þeir mæta skilningi almennings og löggjafarinnar, sem þeir eiga skilið og er þjóðarnauðsyn að sýna þeim. Atorka og framtak þessara manna hefir beinzt að því að framleiða vörur til notkunar innanlands, og það er eðlilegt, að byrjað sé á því. En það er ekki nóg. Við verðum að gæta þess, að við kaupum mestallt af hráefnum, sem þarf, erlendis frá. Eins má benda á, að ennþá kaupum við megnið af þeim iðnaðarvorum, sem notaðar eru innanlands, frá útlöndum. Því hygg ég ekki úr vegi að athuga möguleikana til þess að flytja út í staðinn eitthvað það, sem vegið gæti upp á móti erlendum vöru- og hráefnakaupum. En þegar um slíka framleiðslu er að ræða, er líka jafnframt rétt að taka tillit til þess, að allir markaðir heimsins eru nú svo að segja fullir af iðnaðarvöru,m, sem leitað er kaupenda að. Það er því ekki sama, að hvaða iðnaði er beinzt í þessu efni. Það getur ekki verið nema einhver vörutegund, sem við höfum sérstaka aðstöðu til að framleiða og möguleika til að fá markað fyrir erlendis. Og hvað ölið snertir, eru sérstakir möguleikar fyrir hendi hér á landi. Sérfræðingar fullyrða, að við stöndum alveg sérstaklega vel að vígi hvað ölframleiðslu snertir, þar sem við höfum betra vatn en nokkursstaðar annarsstaðar er að finna. Þessa aðstöðu eigum við að nota okkur. Og hvað markað snertir má benda á, að ein af stærstu nágrannaþjóðum okkar –– Englendingar –– kaupir mjög mikið af öli til eigin nota. Danir og þjóðverjar flytja inn geysimikið af öli. Ef hægt væri að hefja ölframleiðslu, eru miklar líkur til, að við myndum geta unnið þarna markað svo að fám árum liðnum gæti verið hér um hundr. þús. eða um millj. kr. útflutning að ræða. Þetta atriði er þess vert, að hv.þm. taki það til athugunar. Ég vil svo með tilliti til 1. gr. frv., þar sem farið er fram á 10 ara einkaleyfi til handa Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni, benda á, að nú framleiðir þessi ölgerð allt það öl, sem við notum innanlands, svo að hér er um hreina aukningu að ræða. En einkaleyfisbeiðnin stafar af því, að dýrt er að vinna vörum markað erlendis, og það væri mjög óþægilegt og óeðlilegt, að ný ölgerðarhús færu að keppa um þessa framleiðslu nú þegar, þar sem hér er um að ræða firma, sem um langan tíma hefir starfað að þessu. Fyrir fáum árum reis hér upp ölgerðin Þor, en gafst upp eftir lítinn tíma og mun nú vera runnin saman við Egil Skallagrímsson. Þetta tíu ára einkaleyfi er nauðsynleg hlunnindi til þess að gera firmanu mögulegt að beita sér fyrir, að vörurnar vinni markað erlendis. Hvað 3. gr. snertir, þar sem farið er fram á, að af þessu öli verði ekkert framleiðslugjald greitt, þá eru það líka sjálfsögð hlunnindi, þegar um er að ræða voru til útflutnings á erlendan markað, og hvað ríkið snertir, þá tapar það hér engu í, vegna þess að hér er einungis um aukna sölu að ræða á erlendum markaði. Sú grein, sem fjallar um nauðsynlegt eftirlit með því, að l. verði ekki brotin, á þann hátt að ölið verði selt hér innanlands, á meðan það er ekki leyft með sérstakri löggjöf, þarf ekki skýringar við. Ég vil svo að lokum leyfa mér að undirstrika það, sem ég sagði í upphafi, að ef þetta frv. verður samþ., þá er hér um að ræða allstóran atvinnumöguleika, aukinn erlendan gjaldeyri og aukna fjölbreytni í útflutningsvörum. Þar sem hér er um að ræða framleiðsluvöru á erlendan markað, þá verður ekki lengur staðið á móti því, að þessi framleiðsla hefjist og því betra, sem hún getur hafizt fyrr. Ég vil því vænta þess, að hv.þm., sem styðja vilja innlendan iðnað, bregði ekki fæti fyrir frv., en lofi því að ganga áfram.

Frsm. minni hl. (Héðinn Valdimarsson) Við höfum tveir í n. ekki orðið sammála hinum um þetta mál, heldur lítum svo á, að það eigi ekki á þessu þingi að ganga frá því, heldur bíða átekta og sjá, hvernig áfengislöggjöfin verður afgr. Þá verður væntanlega tekið til athugunar um tilbúning öls eða sterkari drykkja og hvort það sé heppilegt að hafa það her. Það er engin ástæða til að hraða þessu máli svo mjög, að það geti ekki beðið. Minni hlutinn leggur því til, að málinu verði haldið opnu á þann hátt. að því sé aðeins vísað til stj. Ég vil bæta því við, að ég álít ekki heppilegt að fara að auka framleiðslu áfengra drykkja í landinu, hvort sem það er áfengt öl eða brennivín eða annað slíkt. Það eru margir aðrir framleiðslumöguleikar, sem mundu skapa meiri og heppilegri atvinnu fyrir landsmenn. Ég tel líka mjög ólíklegt, að það, sem vakir fyrir ölgerðinni, sé það eitt, að stofna til útflutnings öls, því það er enginn viss markaður fyrir slíkt, en með því að hafa tryggt sér framleiðsluleyfi til útflutnings er langt komið inn á þá braut að tryggja ölgerðinni sölu í landinu sjálfu. A. m. k. er erfiðara að neita því þá. Ég álít því, að þetta gefi tilefni til þess, að málið verði vandlega rannsakað áður en það er afgr. á þingi.

Pétur Ottesen Það má segja, að sá vilji sem liggur til grundvallar fyrir því að skapa möguleika fyrir nýja vínstrauma inn í landið, komi fram í till.hv. hm. á þessu þingi, bæði í tíma og ótíma. Það hafa komið 3–4 till. um að opna allt upp á gátt fyrir sterkum drykkjum, og er atkvgr., sem fram fór á síðastl. hausti, höfð til skálkaskjóls fyrir því, að á þessu megi ekki verða nein bið. Svo siglir þetta frv. náttúrlega í sama kjölfarið, þó ekki sé hægt að bera þar fyrir sig neina atkvgr., því það hefir engin atkvgr. farið fram um að setja á stofn nýja bruggun. Ég vil mjög taka undir það með hv.frsm. minni hl., að þingið fari ekki að taka ákvörðun um þetta mál, fyrr en sýnt er, hvernig áfengismálunum reiðir af í heild. Sú bruggun, sem hér á að hefja, á svo sem einungis að vera til munns og handa útlendinga, en ekki landsmanna sjálfra. En þetta er vitanlega ekki annað en beita, sem sett er á öngulinn, því vitanlega mun annaðhvort viljandi eða óviljandi svo og svo mikið af þessu renna beint niður í kverkarnar á landsmönnum sjálfum. Það er engum blöðum um það að fletta, að landsmenn mundu ekki fara varhluta af áhrifum þessa áfengis; hitt er miklu hæpnara, að standast myndu áætlanirnar um þær millj. kr., sem hv.frsm. meiri hl. var að gera sér vonir um, að myndu streyma inn í landið fyrir þessar tiltektir. Ég vil ennfremur taka það fram, að þó kannske væri hægt að fleka útlendinginn eitthvað í þessu efni, þá getur verið töluvert varasamt að stuðla að því að koma upp lögverndaðri bruggunarstétt í landinu, því það mun vitanlega leiða til þess, að erfiðara yrði um allar framkvæmdir í þá átt að vinna á móti vínnautn heldur en ef hér væri einungis við að stríða óvin frá öðrum löndum. Með tilliti til þessa vil ég leyfa mér að leggja til, að málið verði afgr. með rökstuddri dagskrá, sem ég vænti, að allir hv.þm. geti fallizt á, og hún hljóðar svo: Með því að frekar ber að kosta kapps um að kveða niður bruggun áfengis í landinu en að ýta undir slíka starfsemi, tekur d. fyrir næsta mál á dagskrá.

Frsm. meiri hl. (Guðbrandur Ísberg) [óyfirl.]: Mér kom það ekki á óvart, þó hreyft yrði andmælum gegn þessu frv. Hv. 2. þm. Reykv. byggir andmæli sín gegn frv. á því, að engin ástæða sé til þess að skapa atvinnu innanlands með ölframleiðslu; það sé hægt á einhvern annan hátt. Það má vel vera, t. d. með hví að kaupa togara. En það hafa heyrzt raddir um, að svo geti farið, að sala á okkar fiski stöðvaðist, og eins landbúnaðarafurðum. Þess vegna er það almennt viðurkennt, að lífsnauðsyn sé fyrir okkur að auka fjölbreytni í framleiðslunni. Þessu vænti ég, að hv. 2. þm. Reykv. treysti sér ekki til að mótmæla. hér er um eina slíka leið að ræða, og ég vil skora á hv.þm. (HV) að benda á einhverja aðra leið, sem hann telur færa á næstunni. Hér eru möguleikar fyrir hendi til þess að skapa mjög góða vöru, sem líkur eru til að geti rutt sér til rúms á erlendum markaði. Þetta vil ég leyfa mér að benda hv.þm. á. Hvað því viðkemur, sem hv.þm. Borgf. hélt fram, þá hirði ég ekki um að svara honum. Það er kunnugt, að menn geta drukkið frá sér vit, en það er líka kunnugt um marga templara, og þar á meðal hv.þm. Borgf., að hann getur komizt í það ástand, að hann stingur skynseminni í vasann og talar af tómu óviti bara ef hann heyrir talað um áfengi.

Jakob Möller Ég hefi mælt með því, að frv. verði samþ., af því að ég er ekki meiri bannmaður en svo, að ég tel nægja, að íslenzkir bannmenn bindi sína starfsemi við landhelgina. Þar, sem nú er leyfð framleiðsla áfengra drykkja ótakmörkuð, geri ég ekki ráð fyrir, að það hafi mikil áhrif á drykkjuskap þeirra þjóða, þó leyft sé að flytja héðan eitthvað af áfengu öli. Nú er í frv. aðeins heimilt að framleiða öl til útflutnings. En það má náttúrlega halda því fram, að því verði misbeitt, en þá mætti alveg eins misbeita þeirri ölframleiðslu, sem nú er leyfð í landinu. En annað mál er það, að ég hefi litla trú á þessu fyrirtæki sem atvinnufyrirtæki. En ég sé enga ástæðu til að meina fyrirtækinu að reyna þetta. Við vitum, að það hefir verið reynt að flytja héðan út svipaða drykki, gosdrykki, en þær tilraunir hafa misheppnazt, og ég er hræddur um, að líkt fari um þetta, þó það sé kannske eitthvað meira brúkað, sem ég veit þó ekki, heldur en gosdrykkir. Ölið er dálítið dýrara og þess vegna meiri möguleikar til þess að hafa eitthvað upp úr því. En þessi tröllatrú á því, að vatnið hér sé svo gott, að það fáist hvergi annað eins, held ég að sé oftrú og hún svíki þá menn, sem byggja allar sínar vonir á því. Hinsvegar er ég fyllilega þeirrar skoðunar, að ekki sé heppilegt, að framleitt sé sterkara öl til neyzlu innanlands en nú á sér stað, og ég hygg, að ölneytendur geri sig yfirleitt ánægða með þann styrkleika öls, sem nú er, og kæri sig ekki um það sterkara. Ég get því ekki séð neina ástæðu til þess að leggjast á móti því, að leyft verði að framleiða þetta öl til útflutnings.

Frsm. minni hl. (Héðinn Valdimarsson) Ég þarf mjög litlu að svara hv.frsm. meiri hl. Hann talar um það, að markaður gæti brugðizt fyrir fisk og kjöt. En þó er gamall markaður fyrir, þar sem bæði íslenzkt kjöt hefir selzt um langan aldur og fiskur, og enn hefir það ekki farið svo, að við höfum framleitt meiri fisk heldur en selzt hefir. En aftur á móti er hvað ölið snertir, sem hér er um að ræða, enginn markaður til; hann er eftir að vinna, og allar þær glæsivonir, sem hv.frsm. er að gera sér, eru hreinar skýjaborgir. Hv. 1. þm. Reykv. kvaðst vera með þessu vegna þess, að hann vildi með bindindisstarfsemi sinni ekki ná út fyrir landhelgina. En ég lít svo á, að ef ölgerðinni yrði leyft að flytja út áfengt öl, þá myndi fljótlega fengið leyfi til þess að selja það innanlands. Ég ímynda mér, að því mundu fylgja nokkuð sterk rök, þegar þar að kæmi, og þætti hart, að innlent framleiðslufyrirtæki fengi ekki að selja framleiðslu sína í landinu, en mætti selja hana út úr landinu. Annars er það dálítið einkennilegt um þessa 2 ræðumenn, hvað þeir virðast vera fíknir í að gefa einstökum fyrirtækjum einkaleyfi, eins og þeir eru þó fjandsamlegir því, að þjóðin sjálf hafi einkaréttindi á slíku.

Jóhann Jósefsson Mér fannst forsendurnar fyrir því að vísa málinu til stj. hjá hv. 2. þm. Reykv. vera nokkuð óljósar. Ég sé ekki, ef á annað borð á að leyfa tilbúning öls í landinu, að ekki mætti þá eins selja það innanlands eins og að flytja það út.

Á, var ekki svo!

. Þjóðin er búin að gefa álit sitt um áfengismálin í heild sinni, og það þýðir það, að þingið getur ekki til lengdar, án stórrar vansæmdar, skotið sér undan því að fara að vilja þjóðarinnar hvað snertir hina sterkari drykki. Og þá finnst mér það óskynsamlegt að banna mönnum aðgang að öli, sem hefir sæmilegan áfengisstyrkleika. Það getur verið, að þetta hneyksli vissa menn, sem endilega vilja láta þjóðina drekka þetta „landa“sull, sem á boðstólum er bæði til sjós og sveita nú orðið. Ég leyfi mér að nota þetta orð um veikt öl, að það hafi sæmilegan áfengisstyrkleika. Til þess að kveða nánar á um það, skal ég upplýsa, að víða um lönd er mikil hreyfing í þá átt að drekka frekar öl heldur en brennivín, whisky og aðra sterkari drykki. Öl, sem hefir 31/2% styrkleika, er ekki mjög áfengt, en nægilega áfengt til þess, að ölið geti geymzt óskemmt. Þúsundir manna í þeim héruðum, þar sem öl er framleitt, gera sig ánægða með þennan veika drykk og mundu, ef þeir hefðu hann ekki, drekka annað sterkara. Hv. 1. þm. Reykv. upplýsti það, að hér á landi væru menn fyllilega ánægðir með þann styrkleika, sem það öl hefði, sem hér er selt. Ég veit ekki, hvað um það skal segja. Ölið er brúkað á ýmsan hátt. þeir, sem kannske hafa eitthvað til að láta út í það, geta gert sig ánægða með þetta ónýta öl. En ég vil benda hv.þm. á það, að hægt er að sanna og sýna fram á, að öl með eins litlu áfengismagni verður beinlínis óhollur drykkur við geymslu. Það myndast í því óholl efni vegna þess að áfengi skortir.  Ég held, að það yrði litið á það sem einkennilega ráðstöfun þingsins, af öllum, sem skyn bera á þessi mál, ef leyft yrði að flytja inn í landið allra handa sterka drykki, en leyfa alls ekki að drekka veikt öl. Ég veit ekki, hvernig aðrir bindindissinnaðir menn en ég líta á þetta mál, en ég er þess fullviss, að meðal annara menningarþjóða myndi það þykja mjög óviturleg ráðstöfun, ef um leið og leyft er að flytja inn sterka drykki, væri mönnum meinað að drekka veikt öl, en þó nægilega sterkt til að það sé ekki beinlínis óhollt til neyzlu, þegar ráð er orðið nokkurra vikna gamalt. Af þessum ástæðum vil ég fallast á að vísa málinu til stj., en vil gera það með þeim forsendum, að stj. taki það með í reikninginn við undirbúning áfengislöggjafarinnar, að það sé leyft að búa til það, sem ég kalla hæfilega sterkt öl, með 3–31/2% áfengismagni, jafnframt og farið verður að vilja þjóðarinnar um að leyfa innflutning sterkari drykkja. Í því trausti vil ég greiða atkv. með þeirri till., sem hér liggur fyrir, að vísa málinu til stj. Dagskrá hv.þm. Borgf. álít ég ekki umtalsverða. Það er þýðingarlaust að ætla sér að útrýma bruggun hér á landi með öðru móti en því, að fólki sé gefinn kostur á að drekka eitthvað, sem betra er og hollara. Annars heldur fólkið áfram að drekka þann óþverra, sem bannlögin hafa skapað hér um margra ára skeið.

Jakob Möller Einhver sú einkennilegasta grautargerð, sem ég hefi komizt í kynni við, er ræða hv.þm. Vestm., því hann blandar saman hinum óskyldustu hlutum. Ég sé ekki, að þetta frv. hér komi nokkuð hinni nýafstöðnu atkvgr. við. Það er engin afstaða látin í ljós með þeirri atkvgr. gagnvart því, hvort eigi að leyfa framleiðslu á sterku öll til sölu í landinu. Hitt vitum við, að alstaðar meðal menningarþjóða, eins og hv.þm. komst að orði, stefnir að því að framleiða veikara og veikara öl. Hv. þingmaður talar um, að það eigi að leyfa að brugga veikt öl, en hann meinar sterkt öl, sterkara en það, sem nú er bruggað í landinu. Þess vegna segi ég það, að þetta er einkennileg grautargerð. Yfirleitt skil ég ekki, hvað hv.þm. meinar með því að blanda þessum óskyldu málum saman. Það kemur vitanlega til kasta þingsins á sínum tíma að ákveða, hvort eigi að leyfa bruggun á sterkara öli til sölu innanlands. Ef hv.þm. hefði komið með brtt. við frv. um að leyfa bruggun á sterkara öli til sölu innanlands, hefði verið öðru máli að gegna. En hann er svo fanatískur í þessu máli, að fyrst hann getur ekki sjálfur fengið að kaupa sterkara öl en nú er hér leyft, þá vill hann ekki heldur láta útlenda menn eiga kost á því. Þetta finnst mér frekar bera vott um fanatisma og ofstæki hjá honum um en það, sem hann brigzlar bæði mér og öðrum hv.þm. um. Að lokum get ég sagt, að mér liggur í nokkuð léttu rúmi, hvað af þessu frv. verður. Ég veit ekki, hvort það er svo mikið þjóðnytjamál sem gumað hefir verið af; og ég efast um, að það sé hér um verulegt ágóðafyrirtæki að ræða. En ef svo skyldi vera, þá sé ég ekkert því til fyrirstöðu, að það verði rekið af einstökum mönnum, ekki sízt þegar athugað er, að í ríkissjóð eiga að renna 25% af ágóðanum. Um það get ég ekki verið sammála hv. 2. þm. Reykv., þegar hann má ekki heyra slíkt nefnt.

Bjarni Ásgeirsson Ég ætlaði mér ekki að taka til máls við þessar umr.þm. hélt, að ekki væri þörf á því -, en ég get samt ekki stillt mig um að láta í ljós undrun mína yfir þeirri hörðu andspyrnu, sem þetta frv. verður fyrir af hálfu hv. bannmanna hér í d. hér er um mál að ræða, sem ekki brýtur á nokkurn hátt í bág við gildandi áfengislög: það hefir ekki minnstu áhrif á bindindismál þjóðarinnar. Það er ekki farið fram á annað en að Íslandi verði gert kleift að taka þátt í framleiðslu á varningi, sem svo mikil eftirspurn er að í heiminum, að hundruð þúsunda og jafnvel milljónir manna drekka á degi hverjum. Ég get ekki séð, að rétt sé að hindra Íslendinga í því að setja á fót arðvænan atvinnuveg; í þeim efnum er Íslandi ekkert frekar til fyrirstöðu en öðrum þjóðum. En til þeirrar fjarstæðu, að þetta fyrirtæki muni hafa skaðleg áhrif á bindindisbaráttuna eða stefnuna í heiminum, er helzt að jafna sögunni um bónda nokkurn, sem þorði ekki að hlaða garð norðanvert við túnið sitt til varnar ágangi af sjávarvöldum, vegna þess að hann var hræddur um, að sjórinn mundi af þessu hækka sunnanvert við jörðina og flæða frekar yfir. Það er alveg hliðstætt dæmi þessu, ef menn ætla, að þetta öl muni hafa einhver hækkandi áhrif svo að miklu muni á áfengismagnið í heiminum. Það hefir verið fært fram gegn þessu máli, að óttast beri að binda hagsmuni manna hér við framleiðslu og sölu áfengra drykkja, af því að örðugt reynist þá að glíma við það fjármagn, sem þá yrði andvígt bindindisstarfsemi í landinu. En ég get ekki séð, að það geti orðið örðugra en að glíma við þá hagsmuni, sem standa að sölu hins erlenda áfengis. Þessi löggjöf veldur þar um engum auknum erfiðleikum. En hinsvegar er alveg sjálfsagt að haga sölu og framleiðslu áfengis og öls þannig, að sem mestar tekjur renni í ríkissjóð, á meðan ekki er hægt að þurrka landið. Andstæðingar þessa máls sjá þar ekkert annað en áfengið og aftur áfengið, en gæta þess ekki, að aðalatriði málsins er að gera íslenzka ölið útflutningshæft, en það getur það ekki orðið nema að auka nokkuð áfengisstyrkleikann, svo að það þoli betur geymslu án þess að skemmast. Dagskrártill. hv.þm. Borgf. get ég hinsvegar ekki tekið alvarlega. Það nær ekki nokkurri átt að setja þetta á bekk með þeim ógeðslega óþverra, sem heimabruggið er, og flestum óspilltum mönnum býður við, því ölið er meinlaus og hollur drykkur, sem nýtur álits um allan heim og milljónir manna drekka með góðri lyst.

Frsm. meiri hl. (Guðbrandur Ísberg) [óyfirl.]: Eins og menn geta greinilega séð, ef þeir lesa frv., þá er í því aðeins farið fram á heimild til þess að framleiða áfengt öl til útflutnings. Hitt, hvort leyfa skuli síðar sölu þess innanlands, liggur alls ekki fyrir, og þess vænti ég, að hv.þm. beini ekki málinu inn á þá braut. Ákvörðun um það verður engin tekin fyrr en áfengislögin verða samin á ný. Hv. 2. þm. Reykv. bar ráð fram, að enginn markaður væri til fyrir þessa vöru erlendis. Það er að nokkru leyti, en það eru möguleikar til þess að vinna þennan markað. Ég hefi þegar bent á, að við höfum skilyrði til þess að framleiða betra öl en völ er á erlendis, og á því höfum við byggt að miklu leyti möguleikana fyrir þessum nýja markaði. Raunar finnst mér það undrun sæta, að nokkur þm. skuli leyfa sér að bera annað eins og þetta fram fyrir d., að benda á það, að markaður sé ekki fyrir vöru, sem aldrei hefir verið til, þegar farið er fram á að veita heimild til að framleiða vöruna í fyrsta skipti. En viðvíkjandi tilraunum til útflutnings vil ég benda á, að ofurlítið hefir þegar verið flutt út til reynslu af léttu öli og hefir gefizt vel, en nógu góður árangur hefir ekki náðst vegna þess, að ekki er gott að geyma þetta veika öl; til þess útheimtist töluvert meira alkoholinnihald en nú er leyft, því að alkoholið er nauðsynlegt til þess að varðveita ölið frá skemmdum. Það er ekki farið fram á meira alkoholinnihald vegna áfengisins sjálfs, heldur af því, að það er nauðsyn fyrir útflutningshæfileika ölsins. Létta ölið eins og það er nú er ekki hæft til útflutnings. - Dagskrá hv.þm. Borgf. tel ég hreinustu firru og geri mitt til þess að kveða hana niður.

Ingólfur Bjarnarson [óyfirl.]: Ég get sagt sama og hv.þm. Mýr., að ég ætlaði ekki að taka til máls við þessar umr. En þau orð, sem fallið hafa, knýja mig til þess að leggja orð í belg. Hv. þm. Mýr. virtist furða sig mjög á hinni „hörðu andspyrnu“, sem hann sagði, að við bindindismenn hefðum haft í frammi. Hún er þó ekki harðari en það, að við viljum, að afgreiðslu málsins verði frestað til næsta árs, þegar áfengislögunum í heild verður endurskipað. Ég get bent á það, að ekki harðsnúnari bindindismaður en hv.þm. Vestm. fellst á þetta. Hinsvegar stórfurðar mig á þeirri ákefð, sem er í meðmælendum þessa frv. að koma því fram nú. Það er vitanlega vegna þess, að þeir vilja vera búnir að tryggja félaginu þennan einkarétt áður en áfengismálin verða endurskoðuð og afgreidd. Ég held því fram, að þeir hafi sjálfir enga trú á því, að þessi heimild verði ölgerðinni til nokkurs hags, og því síður ríkissjóði. Það, sem fyrir þeim vakir, er að fá þennan anga af löggjöfinni fastbundinn áður en nýtt skipulag verður gert. Það er vitanlega alveg fráleitt að hugsa sér að skapa nokkrar tekjur af því að senda þessa vöru út úr landinu til sölu. Ég er hræddur um, að samkeppni erlendu risafyrirtækjanna í þessari grein reyndist nokkuð erfið viðureignar. Eitt er enn, sem sýnir, að ekki er trúin rík hjá hv.flm., og það byggi ég á því, hvernig haga á tekjuöfluninni í ríkissjóð, en það er ákveðið, að í ríkissjóð renni 25% af nettóágóðanum. Já, ég hefði gaman af að sjá þá áætlun eða efnahagsskýrslu, sem sýndi greinilega, hver nettóágóðinn er af útflutningnum einum sér. Ég held, að fáum detti í hug, að hér sé um nokkra tekjulind að ræða fyrir ríkissjóð; Það er salan innanlands, sem á að tryggja með þessu. Á næsta ári stendur til að leyfa þá sölu, og þá er ekki amalegt að hafa einkaleyfi til þess í 10 ár.

Það gildir bara um útflutning

. Já, ég veit það, en ég býst við, að þá þætti ákaflega sanngjarnt, úr því fyrirtækið hefir einkaleyfi til útflutnings, að bæta þessu við. Ég sé ekki ástæðu til þess að orðlengja um þetta frekar, en vil benda hv.þm. á það, að engin nauðsyn er til þess að koma þessu máli í gegn endilega á þessu þingi, því að það er einkaleyfi til sölu innanlands og ekkert annað, sem vakir fyrir flm., þótt þeir láti það síður skína í gegn.

Jóhann Jósefsson Hv. 1. þm. Reykv. áleit, að ég talaði óljóst, og þykir mér leitt, ef svo var. En meining mín er, að um leið og leyft er að búa til öl til útflutnings, sem mér þætti mikill ávinningur, tel ég alls ekki sanngjarnt að neita þjóðinni um þennan drykk, sem eftir þessu á að verja skemmdum með auknu áfengisinnihaldi. Mér þykir það raunar engin furða, þó að bannmennirnir hneykslist á því, að nokkur þm. skuli leyfa sér að halda þessum drykk fram móti landanum og óþverranum, sem eru skilgetin afkvæmi bannlaganna; að nokkur þm. skuli styðja það, að bruggað skuli löglega gott öl, hollt öl, öl, sem ekki skemmist, öl með 31%, styrkleika. Nei, þessi framkoma þeirra er í fullu samræmi við brjálsemi þeirra í áfengismálunum yfirleitt. Ég veit vel, að þjóðaratkvgr. snerist ekki um ölið, heldur um það, hvort þjóðin vildi leyfa innflutning sterkra drykkja. En dettur nokkrum lifandi manni í hug, að sú þjóð, sem heimtar whisky og brennivín, skuli ekki vilja leyfa sæmilega sterkt öl? Halda bannmennirnir, að menn vilji helzt af öllu sterku drykkina? Ég held, að svo sé ekki, og mér sýnist ekki, að nein skynsamleg ástæða sé til þess að neyða mann, sem ætlar að gleðja sig, til þess að kaupa rándýr spánarvín, rándýrt whisky og rándýrt brennivín í staðinn fyrir gott og ódýrt öl, með hæfilegum styrkleika. Það er einmitt ein tegund bindindisstarfsemi að fá menn til að neyta heldur veikari drykkja en hinna sterku. Það er viðurkennt annarsstaðar, þar sem öldrykkja er mikil, að ölið er góður drykkur, ekki sízt vegna þess, hve mikið næringargildi það hefir. Ég álít og, að það tvennt fari saman, þó óbeinlínis sé, að þegar innflutningur sterkra drykkja er leyfður, þá fylgi því um leið framleiðsla á hæfilega sterku öli. Og til að hv. 1. þm. Reykv. þurfi ekki að eyða tíma sínum og þingsins í að hártoga þetta orð, vil ég taka fram, að með hæfilega sterku öli á ég við öl með nógu miklum áfengisstyrkleika til að það sé fullkomlega varið skemmdum, þó það geymist lengri tíma. Ef ölið er of veikt og skemmist við geymslu, þá myndast í því ýms skaðvæn efni, og þá er jafnóhollt að láta það ofan í sig og að eta myglað brauð eða úldinn fisk. Ég ítreka, að ég vil ekki fara út í neinar deilur um leyfi eða einkaleyfi, en ég vil, að málinu verði vísað til hæstv. stj. í því skyni, að hún undirbúi löggjöf um, að framleiða megi öl af þessu tægi í landinu, bæði til neyzlu innanlands og útflutnings. Þá er og að athuga, að heppilegast er, að öl til útflutnings sé nokkuð sterkara, eins og venja er með „export“ öl, eða það, sem til útflutnings er ætlað, t. d. 1/2% sterkara. Öl það, sem nú er leyft, hefir ekki nema 1,8% styrkleika, og það er óskynsamlegt lágmark, því að svo veikt öl liggur undir skemmdum. Það er aðeins farið fram á það, að ölið sé haft svo sterkt, að það skemmist ekki, en til þess þarf það að vera um 31/2% að þyngdarstyrkleika.

Þvættingur

. Þetta kann að vera þvættingur í eyrum þessa hv.þm., en svo er ekki um þá, er nokkurt vit hafa á þessu. Ég er enginn sérfræðingur í þessu efni, en það þarf ekki að vera til að vita um jafneinfalt og alþýðlegt atriði og hér um ræðir. Ég vona nú, að hv.þm. hafi skilið, hvað ég meina, og hvort sem hann kallar það þvætting eða ekki, þá hvika ég aldrei frá, að þetta er rétt í öllum aðalatriðum, er ég hefi hér haldið fram.

Frsm. meiri hl. (Guðbrandur Ísberg) [óyfirl.]: Mér finnst einkennilegt þetta tal hv.þm. um sölu öls innanlands. Hv. þm. Vestm. rís hér upp og lýsir því yfir, að hann fari fram á, að leyfð verði sala innanlands á öli. Hann hefir engar till. borið fram um þetta; hann gerir ekki annað með ræðuhöldum sínum en að flækja málið og þvæla fyrir því. Hann styður meira að segja rökstudda dagskrá, sem fer fram á, að málinu sé vísað til stj. Hv. þm. S.-Þ. var á sömu villigötum, en fór þó lengra. Hann lýsti yfir því, að tilgangurinn með þessu frv. hefði aldrei verið að bæta hag þjóðarinnar, og að við flm. tryðum ekki á það, og okkur hefði aldrei dottið það í hug. Hvernig stendur á því, að hann leyfir sér að bera slíkar staðhæfingar fram á Alþingi, og hvar eru rök fyrir þessu? Hann slær því fram, að sér þætti gaman að sjá þessi 25% í framkvæmdinni og að nokkuð lítið muni úr þeim verða. Það er að óverðskulduðu, sem hann ber þetta á hlutaðeigendur og hæstv. stj., sem á að hafa eftirlit með þessu og sjá um, að því sé framfylgt. Hitt er annað mál og ég get gjarnan viðurkennt það, að fyrst um sinn munu litlar eða engar nettótekjur vera af fyrirtæki þessu, vegna þess hve miklum kostnaði þessar framkvæmdir eru bundnar, og þess vegna finnst mér og öðrum, að sanngirni mæli með því, að einkaleyfið standi í 10 ár, svo að hægt verði að ná þessum kostnaði. Þetta er mín afstaða til málsins eins og það liggur fyrir, en ekki með tilliti til innanlandssölunnar; og ég hefi ákveðna trú á, að þetta fyrirtæki verði til mikilla hagsbóta fyrir ríki og þjóð.

Jakob Möller Grauturinn er nú farinn að brenna við hjá hv.þm. Vestm. Það er alveg sama úr þessu, hversu mikið og duglega sem hv.þm. hrærir í honum, þá bjargar það ekki málstað hv.þm. Það, sem gerir hv.þm., er það, að hann blandar saman tvennu ólíku: innflutningi vína og sölufyrirkomulagi innanlands. Það hefir t. d. engin þjóðaratkvgr. farið fram um það, hvort leyfa skyldi staupasölu á brennivíni, svo sem eitt sinn var. En að leyfa sölu á sterku öli er í raun og veru alveg hið sama og að leyfa staupasölu. Í báðum tilfellum er nokkuð sterkt áfengi selt í smáskömmtum. Hv. þm. ruglar því saman tveim óskyldum málum: hvort vera skuli aðflutningsbann og hvernig sölu skuli hagað. Ég vona, að hv.þm. skilji, að á þessu tvennu er munur. Hv. þm. Vestm. vill láta styrkleika þessa öls fara eftir því, sem framleiðendur þess telja hæfilegt. Þeir fara vitanlega eftir því, hvað þeir telja sér mest til hagnaðar, og má þá vera, að þeir vilji hafa ölið nokkuð sterkt. Nú veit hv.þm. Vestm. sjálfsagt, að erlendis er framleitt öl í stórum stíl, sem hefir minna en 31/2% vínandamagn. Þetta er gert, jafnvel þó meira áfengismagn sé ekki bannað þar. Þetta bendir til þess, að ölið þoli geymslu enda þótt áfengismagnið sé ekki mikið. Væri sönnu nær, að leitað væri álits efnafræðinga, sem óvilhallir eru um þetta mál og skýrðu það frá vísindalegu sjónarmiði. Til slíkra ráðunauta einna getur þingið verið þekkt fyrir að leita. Ég mun svo ekki ræða þetta meir. Ég hygg óþarft að hafa ölið svo sterkt, að nemi 31/2%. Hinsvegar má vera, að hentugt sé að hafa það örlítið sterkara en nú er gert. Það eitt, sem liggur fyrir, er að leyfa framleiðslu á slíku öli til útflutnings. Öðru, sem fram hefir komið, er alger óþarfi að blanda saman við það mál.

Frsm. (Jóhann Jósefsson) Sjútvn. hefir mælt með þessari till. eiginlega einum rómi. Að vísu hafa tveir skrifað undir nál. með fyrirvara, sem mér er eiginlega ekki ljóst, hvað þýðir. Áliti n. fylgir, eins og þskj. ber með sér, umsögn vitamálastjóra. En hennar var sérlega beiðzt af hv.þm. Borgf., sem fól n. að afla sér upplýsinga hjá vitamálastjóra um dýpkunartæki yfirleitt, og svo við Vestmannaeyjar sérstaklega. Af bréfinu er það sýnt, að hann álítur, að í Vestmannaeyjum þurfi að vera til tæki, sem bærinn getur notað til dýpkunar hafnarinnar smátt og smátt, eftir því sem fjárhagur leyfir. Ég vil ekki orðlengja neitt um þetta frekar. Fskj. talar svo ljósu máli, að ekki þarf við að bæta frá minni hálfu. Hinsvegar sé ég, að fram eru komnar tvær brtt., önnur a. þskj. 249 og hin á þskj. 250. þeir flm., sem að þeim standa, eru hv.þm. Borgf. og hv.þm. Snæf. Ég skal taka það fram, að ég hefi ekkert að athuga við þessar till. Ég álit, að ekki séu í þeim sett þau skilyrði, sem óaðgengileg megi teljast fyrir Vestmannaeyjakaupstað, en hinsvegar finnst mér, að báðar þessar till. geti tæpast komið til greina. Verði báðir tölul. á þskj. 249 samþ., sem ég hefi ekkert á móti, þá virðist till. á þskj. 250 þar með óþörf. - Vona ég svo, að d. geti fallizt á réttmæti þessarar till., og vil fyrir mitt leyti ekki leggjast á móti þeim breyt., sem hv.þm. hafa farið fram á.

Pétur Ottesen Ég sé, að út af tilmælum, sem ég bar fram við fyrri umr. þessa máls, nefnil. að taka til athugunar í þessu sambandi það, sem fyrir liggur, að afla til landsins nauðsynlegra dýpkunartækja við hafnargerðir, hefir n. snúið sér til vitamálastjóra. Það kemur að vísu fra,m í þessu bréfi hans, að sú nauðsyn, að gerðar séu ráðstafanir til að fá dýpkunartæki til landsins, sé brýn og aðkallandi. En hann lítur þó svo á, að þótt til þess kæmi, myndi Vestmannaeyjakaupstaður þurfa að hafa ráð yfir tæki til sinna eigin afnota. Hinsvegar bendir hann á, að bæta mætti úr brýnstu þörfinni með því, að tæki það, sem Vestmannaeyjngar ætla nú að kaupa og fara fram á að fá styrk úr ríkissjóði til, fái ríkissjóðsstyrkinn með því skilyrði, að Vestmannaeyjar láti þetta tæki af hendi, þegar vel stendur á fyrir þeim, til afnota annarsstaðar. Nú hefir n. ekki tekið upp þessa till., sem felst í bréfi vitamálastjóra, og því hefi ég borið fram brtt. um þetta efni. Það er gengið út frá því sem vísu, að tækin, sem keypt verða, séu þannig úr garði gerð, að hægt sé að flytja þau hafna á milli. Því að annars eru þau einungis til afnota fyrir Vestmannaeyjar. Hv. frsm. hefir fallizt á þessar brtt. mínar og hefir ekkert við þær að athuga. Ennfremur er komin fram brtt. á þskj. 250; og gengur hún í sömu átt og síðari liður minnar till. Vil ég því vona, að hv.þm. Snæf. geti tekið sína till. aftur, ef háðir liðir minnar till. verða samþ., og geti málið orðið afgr. á þeim grundvelli. Þótt það sé ljóst, að með því að sinna þannig þörfum einstakra kaupstaða og verja til þess fé, þá getur það orðið til þess, að drattur verði á, að fengin verði fullkomnari dýpkunartæki til landsins. Því meira fé, sem bundið er í litlum og ófullkomnum dýpkunartækjum til staðbundinna nota, því erfiðara reynist vitanlega að afla nægra fjárframlaga til að fullnægja þeirri almennu þörf, sem á því er, að fengið sé til landsins fullkomið og hraðvinnt dýpkunartæki.

Thor Thors Ég á hér brtt. á þskj. 250, sem fer í þá átt, að það sé tryggt, að þessi dýpkunartæki fáist leið til annara staða. Mér var ekki kunnugt um, að hv.þm. Borgf. bæri fram till., sem færi í svipaða átt. En þar sem hann hefir nú gert það og till. hans er nokkru víðtækari en mín, þá mun ég taka aftur mína brtt.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Þegar þess er gætt, að áveitur hér á landi, sem fleiri en ein og ein jörð búa að, eru þegar orðnar svo víða og svo stórar, að þær jafnvel ná yfir 20 þús. hektara lands, þá verður tæplega hjá því komizt að athuga, hvernig sé um viðhald þeirra og umsjá, hvort því sé í raun og veru sá gaumur gefinn, sem nauðsyn krefur. Þegar athugaður er undirbúningur áveitnanna, stofnun þeirra og framkvæmd til að byrja með, eru lagaákvæðin samfelld og greinileg. Flóaáveitan er t. d. byggð á mjög ýtarlegri löggjöf frá 1917 og héraðssamþ. og áveituverkið sjálft er framkvæmt af hinum færustu mönnum, með nákvæmni og samvizkusemi. Sama er að segja um ýmsar aðrar áveitur; þær eru byggðar á samfelldum, heilsteyptum lagaákvæðum, vatnalögum og samþykktum, svo alltaf er á vísan að róa, hvernig til þeirra er stofnað. En þegar svo kemur að þeim ákvæðum, sem eiga að fjalla um viðhald og umsjón áveitnanna, er allt á dreifingu, sem illt er að átta sig á. Í Flóaáveitulögunum segir að vísu, að umsjá áveitunnar skuli falin manni, sem atvmrh. samþykkir, en svo er ekki meira um það sagt, hvernig t. d. umsjá áveitunnar skuli hagað. Til þessa verks hefir nú að undanförnu valizt maður, sem að öllu leyti er mjög góður og gegn, en eigi að síður eru þessi ákvæði svo skörðótt, að þau virðast ekki viðunandi. Að því er snertir Skeiðaráveituna eru ákvæði um umsjá og viðhald hennar einnig mjög ófullkomin; þar er sérstakt eftirlit og yfirumsjá; þannig er það einnig um Miklavatnsmýraráveitu og aðrar samáveitur, sem gerðar hafa verið með ríkisstyrk. Ég teldi miklu heppilegra, að einum og sama manni væri falið yfireftirlit með öllum þessum stóru áveitum, sem liggja svo að segja hlið við hlið. Væri t. d. valin til þess maður frá Búnaðarfélagi Íslands, gæti hann haft einnig á hendi mælingar fyrir smávatnsveitur fyrir bændur o. fl. Auk þeirra þriggja áveitna, sem ég hefi nefnt her, eru viðar allstórar áveitur, eins og t. d. í Skagafirði og Húnaþingi, og færi bezt á, að yfirumsjá allra slíkra áveitna væri sameiginleg; á þann hátt fengist bezt trygging bæði fyrir þá, er að áveitunum búa, og ríkið, sem þar á mikilla hagsmuna að gæta, að allt fari ekki í handaskolum. Til nokkurrar sönnunar því, hversu viðurhlutamikið ýmsum þykir að hafa eftirlitið, með áveitunum svona á dreifingu, má geta þess, að á aðalfundi Flóaáveitufélagsins hefir hvað eftir annað komið fram og verið samþ.till. um heilsteyptara skipulag í þessum efnum. En þar er áveitan stærst, og því auðsæjast, hve mikið er í húfi. Og það er hægt að vísa til margs fleira, sem bendir í þá átt, að fyrirkomulagið þurfi að bæta og breyta því í heilsteypt og öruggt skipulag. Í þáltill. felst bending til stj. um að fela Búnaðarfél. Ísl. yfirumsjón með áveitunum. Ég vil taka fram, að þetta er engin tilviljun, að bent er á Búnaðarfél. Ísl. Þetta er ekki samskonar tilvísun og oft á sér stað, þegar verið er að fela stj. að undirbúa eitthvert mál, að há er henni boðið að leita aðstoðar og álits fleiri og fyrri félaga og stofnana og einstaklinga, rétt eins og stj. sjálfri geti ekki með nokkru móti dottið í hug að leita til þessara aðilja. Ég tel þetta orðinn hreinasta óvana og hortitt í okkar lagagerð. Það er eins og hér sé einhver hottentottastjórn við völd, en ekki víðsýnir og menntaðir Íslendingar. Nei, þessar bendingar þarf ekki að setja inn í svo margar þáltill. og lagafrv. Þetta er nú aðeins innskot til mótsetningar því, sem hér er ætlazt til um beina íhlutun Búnaðarfél. Ísl., sem er ekkert handahófsinnskot í þessari till., heldur sett þar fyrir það eitt, að það er sérstök nauðsyn og ástæða til þess að fela Búnaðarfél. þetta starf, því er nú einu sinni þannig háttað, að mál sem þetta kemur heim við það hlutverk, sem Búnaðarfél. er ætlað að vinna. Þess vegna er skorað á ríkisstj. að fela félaginu undirbúning að skipulagningu og síðan yfirstjórn áveitnanna. Það munu máske heyrast raddir um það, hvort Búnaðarfél. hafi vinnukraft til þess að bæta við sig þessu starfi. Því skal ég engu um svara, en ég segi bara, að Búnaðarfél. má ekki skorta vinnukraft til slíks. Ég sé ekki betur en að því sé trúað fyrir svo þýðingarmiklu starfi, að félagið megi ekki skorta mannafla til skyldustarfa sinna. Landslýðurinn verður að geta leitað með fullu öryggi til þeirrar stofnunar, og þangað og ekki annað á að vera að leita um verklega og fræðilega yfirumsjá stóráveitnanna. Það, sem því hefir vakað fyrir mér og hefir komið fram á fundum á áveitusvæðunum, er þetta, að Búnaðarfél. verði gert að hafa yfirumsjón með stóráveitunum. Þar er ekki endilega átt við, að það skuli hafa hið svo að segja daglega eftirlit með flóðgörðum og skurðum, heldur er starf þess allt annað. Það þarf menn með yfirgripsmikilli þekkingu til þess að leggja á ráðin og leiða verkin. Þó stóráveiturnar fyrir austan séu ekki orðnar gamlar, þá er þegar greinilega komið í ljós, að stíflugarðar og skurðir eru farnir að bila og að þeir þurfa viðhald, og einhverjir verða að raða þar fyrir og sjá um framkvæmdir, svo að niðurstaðan verði ekki sleifarlag og tjón. Þess vegna þarf sameiginlega umsjón með þessum stóru og dýru mannvirkjum, umsjón, sem rækt er af þekkingu og alúð. Það er eins með þessi mannvirki og t. d. hús, sem byggð eru, eða jarðir, að þau verðmæti hrörna fljótt, ef viðhaldið vantar. Og með fyrirtæki eins og stóráveiturnar, sem búið að vera verja í milljónum kr. úr ríkissjóði, má það ekki koma fyrir, að viðhald þeirra sé vanrækt. Það skiptir ríkið og einstaklinga afskaplega miklu, að slík verðmæti séu ekki forsómuð. Þetta, um stofnun sameiginlegs yfirlits um meðferð stóráveitnanna, er aðalefni till., og ég vil treysta því, að hv. d. sjái sér fært að ýta á ríkisstj. með að láta semja lög um þetta nauðsynjamál. Þá er annað atriði till. um samræmingu á greiðslu á stofnkostnaði stórra áveitufyrirtækja. Það er m. ö. o. að mér finnst rétt, eins og till. ber með sér, að þar sem Flóabændurnir fengu á síðasta þingi mikilsverða og þakkarverða liðkun sinna áveitumála, er komin voru í hinar mestu ógöngur, þá sé einnig sjálfsagt að líta á það, hvort ekki væri sanngjarnt, að aðrar áveitur, sem líkt stendur á um, en búa nú að öðrum og miklu lakari greiðslukjörum, kæmust undir sömu eða svipuð ákvæði og Flóaáveitan, ef ríkissjóður sæi sér fært að samræma á þann hátt viðhorf sitt gagnvart þessum fyrirtækjum. Um þetta atriði skal ég svo ekki fara fleiri orðum, en treysti þar sanngirni þings og stjórnar. Síðasti liður till. er um það, hvort ekki þætti tiltækilegt að stofna tilraunastöð á áveitusvæðunum. Þetta mál hefir oftlega verið rætt á áveitufundum, þar sem það hefir verið einróma álit fundanna, að ráð væri nauðsynlegt. Á búnaðarþingum hafa og hvað eftir annað verið gerðar um það ályktanir, en þær hafa ekki verið ákveðnari en svo, að allt hefir runnið út í sandinn. Það hefir verið ágreiningur um það, hvar slík stöð ætti að standa, hvort hún ætti að vera á hinum stóru áveitusvæðum austanfjalls eða í Borgarfirði, í sambandi við búnaðarskóla, miðast við áveitur eða búskap almennt o. s. frv. Ég ætla ekki að blanda mér inn í. þá deilu, en vil aðeins minna á það, eins og drepið er á í grg.till., að þetta er af búendum á áveitusvæðunum talin ákaflega mikil nauðsyn, vegna hinna stöðugu breyt. þar, bæði á graslagi vegna áveitu, af breyttum búnaðarháttum, þar sem sauðfjárræktin er að leggjast niður, en nautgriparæktin að koma í staðinn. Vegna þess og fleira, er mætti telja, vantar bændurna jafnóðum góðar og faglegar leiðbeiningar. Til þess að gefa þær þarf kunnáttumenn, sem sjálfir leggja hönd á plóginn. Ég býst við, að allir sjái það, að hér er um brýna nauðsyn að ræða. Mér er alveg sama um það, hvort hér væri horfið að því að setja upp tilraunastöð eða tilraunabú. Með tilraunastöð meina ég stofnunina með þrengra starfsviði og hugsa mér hana rekna með hin sérstöku áveitumál fyrir augum, en tilraunabú á að merkja fyrirtæki í stærri stíl, og að verksvið þess nái út fyrir áveitusvæðin að öllu því, er til slíks búskapar heyrði. Höfuðatriðið er, að stjórn tilraunanna sé sæmileg og til ávinnings til þekkingar í áveitumálum. Ef hinsvegar ekkert er gert til þess að fá tryggilega reynslu kunnáttumanna á þessum efnum, þá myndast meðal fólksins, vegna þekkingarleysisins, einskonar hjátrú og hleypidómar um þessi vafaatriði í búskapnum, sem upp koma vegna mikilla breyt. á búnaðarháttum. Bændur vita ekki, hvernig fóðra á nautpening á því heyi, sem áður var notað handa sauðfé, hvaða hlutföll eru heppilegust í fóðurblöndun, hverjar hreyt. verði á gildi heysins vegna graslagsbreytinganna o. s. frv. Ef ekkert er til að styðjast við í þessu efni, þá þróast hleypidómarnir og svo myndast einhverjar handahófsreglur um þessi atriði, sem engin trygging er fyrir, að nálgist það, sem réttast er. Hvaða leið yrði nánar ákveðin í þessu efni, skal ég ekki ræða frekar, en ég vona, að hv.þdm. sé ljóst, að þekking og handleiðsla, er að þessu lýtur, hafi afarmikið að segja í smáu sem stóru. Ég get svo látið máli mínu lokið, en ég treysti því, að hv.þd. sjái sér fært að samþ.till. í heild sinni. Þó ég hinsvegar leggi aðaláherzluna á fyrsta atriðið, þ. e. a. s. stofnun á samfelldu eftirliti eða umsjá áveitnanna, þá tel ég einnig hin síðari atriði till. mjög þýðingarmikil.

Jónas Jónsson Ég vil styðja að framgangi þessar þáltill.hv. 2. þm. Árn., af því að hún fjallar um nauðsynlegt mál, en ég er eins og hann og fleiri í nokkrum vafa um, hvernig ýms atriði till. verða bezt leyst. Ég álít hví óhjákvæmilegt, að málið fari í n., og vil ég leggja til, að því verði vísað til landbn. Ég er sammála hv.flm. um, að það muni reynast heppilegt að fá Búnaðarfél. Ísl. málið til meðferðar, en þó tel ég líka nauðsynlegt að fá að vita, áður en till. er afgr. her, hvað Búnaðarfél. telur réttast, að gert verði í málinu.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Ég vil aðeins geta þess út af ræðu hv. 4. landsk., að þó till. hafi ekki verið vísað til n., þá hefir landbn. samt haft hana til athugunar, og finnst mér það koma nokkuð í sama stað niður eins og þó till. hefði verið formlega vísað til n., enda vona ég, að landbn. geri grein fyrir skoðun sinni á till. og að þá komi í ljós, að ekki þyki þörf að vísa henni til n. frekar en orðið er.

Páll Hermannsson Það er rétt, sem hv.flm. hefir sagt, að landbn. hefir athugað ofurlítið þessa till. Ég er að vísu ekki kjörinn frsm. fyrir n. um þessa till., en tel mig þó geta að nokkru lýst áliti n. á henni. Ég skal geta þess, að n. hefir átt tal við annan búnaðarmálastjórann, Sigurð Sigurðsson, og þykist ég mega lýsa því yfir, að hann er till. fylgjandi. Ég þykist og mega segja það, að n. lítur vingjarnlega á till. í heild, og býst ég við, að hún greiði henni atkv. Ég skal jafnframt geta þess, að n. athugaði sérstaklega síðara atriði fyrri málsgr.till., um samræmingu á greiðslu á stofnkostnaði áveitnanna. og taldi n. sanngjarnt, án þess þó að vera beinlínis viðbúin að lýsa yfir því, að greiðslu stofnkostnaðarins væri létt af öðrum áveitum á sama hátt og létt var af Flóaáveitunni á síðasta þingi, þar sem lög voru um það sett, að áveitufélagið greiddi aðeins í 30 ár eina krónu af hverjum ha. áveitulands, en kostnaðurinn allur mun hafa verið um 120 kr. á ha. En held ég þurfi svo ekki fleira um till. að segja fyrir n. hönd, álit að till. þurfi ekki að vísa til nefndar.

Kári Sigurjónsson Eins og hv. form. 1andlbn. hefir skýrt fra, hefir mál þetta verið nokkuð athugað í landbn. Hann skýrði og frá því, að líkur væru til, að n. öll greiddi till.atkv. Ég ætla ekki að bera það til baka, að líkur geti verið til þessa, en þó vil ég taka það fram, að nokkuð er það bæði í orðalagi og efni þessarar till., sem ég get ekki gengið inn á með ráðnum huga. Það, sem ég hefi aðallega nokkuð við að athuga, er orðalag á seinna lið fyrri málsgr.till., um samræmingu á greiðslu áveitukostnaðar. Þetta ákvæði till. bendir til þess, er þing og stjórn upphaflega lögðu fram fé sem lán og styrk til áveitufyrirtækjanna. Á þeim tíma varð eigi séð nema skammt fram í tímann um fjárhagsleg afdrif þeirra. Orðalag till. virðist byggt á þeirri hugsun, að þegar á síðasta þingi var gengið inn á að gefa Flóaáveitunni svo að segja allt það fé, sem ríkissjóður hefir lagt til þessa fyrirtækis, sem á sínum tíma var álitið þjóðþrifafyrirtæki, þá hafa önnur áveitufyrirtæki orðið hart úti, þegar þau njóta ekki hlutfallslega jafnmikillar uppgjafar. Það liggur í orðalagi till., að þeir verði hlutfallslega hart úti, og jafnvel sagt „harðast“ úti, sem ekki njóti þessa jafnréttis. Ég kann illa við þetta orðalag. Það, sem gerðist á síðasta þingi, er Flóaáveitunni var gefinn eftir svo að segja allur stofnkostnaðurinn, var ekkert jafnréttisverk. Það var líknarverk, sem unnið var á nauðstöddum atvinnuvegi. Ég held, að þeir landshlutar, sem engar uppgjafir hafa fengið úr ríkissjóði, slíkar sem Flóaáveitan, líti ekki svo á, að Skeiðaáveitan hafi orðið hart úti í viðskiptum við ríkissjóð, og þurfi þess vegna að gera jafnréttiskröfu miðað við önnur héruð landsins. Ég lít ekki heldur svo á. Ég lít svo á, að þegar ríkið styður einhvern atvinnuveg verulega, þá veiti það honum styrk, en greiði þar með enga skuld eða kröfu. Nú er sagt með till., að Skeiðaáveitan eigi jafnréttiskröfu miðað við Flóaáveituna. Ef þetta er svo, mundu þá ekki mörg héruð í landinu og einstaklingar geta borið sig saman við bændur á Skeiðaáveitusvæðinu? Mér finnst sú hugsun, sem bak við netta atriði till. vakir, vera röng, og mér finnst hún vera flutt með þeirri frekju, að ég get ekki orða bundizt. Ég mun þó ekki greiða atkv. á móti till., af því málinu er vísað til hæstv. stj., sem ég treysti til þess að láta málefnið hvorki njóta þess né gjalda, í hverju formi eða með hvaða orðalagi það er nú flutt. Það var ekki hugsun mín að knésetja hv.flm., en ég vil mælast til þess, að þeir, sem biðja um stór framlög úr ríkissjóði, séu hofmannlegir í málaleitun sinni um framlag opinbers fjár. Þá skal ég minnast á síðasta málsl. till., um tilraunastöðina. Ég skal játa það, að ég hefi ekki haft í mínum búskap aðstöðu til þess að kynnast tilraunastöðvum og því gagni, sem af þeim má verða, til þess að geta myndað mér skoðun um þær frambærilega hér á Alþingi. En ég get ekki varizt þeirri hugsun, að þar sem búið er að undirbyggja einn atvinnuveg, svo sem búið er með stóráveitunum austan fjalls, sé of lítið gert úr bændunum, með því að treysta þeim ekki til að kunna að fóðra á því heyi, sem grasakur þessi gefur af sér, án þess að tilraunastöð sé sett til að kenna þeim þetta. Má vera, að það kunni að þykja nokkuð gamaldags skoðun, en ekkert sakar samt, þó að hún komi hér fram. Þó ég nú greiði því atkv., að stj. taki til undirbúnings löggjöf í þessa átt, er þáltill. fer fram á, þá er ég alls ekki viss um, ef ég síðar á þingum ætti að greiða atkv. um svona mál, nema ég brygði fæti fyrir slíkar kröfur. Því þarf nú ekki að gera ráð fyrir. En ég áleit rétt að gera þessa aths. an þess ég ætli að ganga gegn því, sem hv. form. landbn. hefir sagt, er hann lýsti því yfir, að n. mundi greiða till.atkv. á þessu þingi.

Jónas Jónsson Mér finnst málið hafa skýrzt við ræður tveggja hv.þm., þeirra er síðast töluðu. Hv. 6. landsk. hefir með óyggjandi rökum sýnt fram á, að málið er flókið og að í till. er verulegt atriði, sem hann getur ekki fallizt á, ef til framkvæmda kemur. Ég get ekki fellt mig við, þegar um slíkt stórmál er að ræða, sem hér lítur til fyrir að sé, þar sem ekki aðeins er um að ræða þær áveitur, sem þegar eru til, heldur einnig þær, sem gerðar verða hér eftir, að þessu máli skuli ekki einu sinni vera formlega vísað til n. Væri eðlilegast, að málið færi til landbn. Skil ég ekki, að það komi í bága við það, sem vakað hefir fyrir hv.flm. Með því móti fengi málið betri meðferð, og gæti n. þá lagað till. með brtt. Ræða hv. 6. landsk. var á góðum rökum byggð, og játaði hann, að líkur væru til, að n. greiddi málinu atkv., en hefir þó, af einhverjum óskiljanlegum orsökum, ekki viljað óska eftir framgangi málsins. Hv. form. landbn. gat þess, að n. hefði att tal við annan búnaðarmálastjórann og að hann væri málinu velviljaður. Hann er áhugamaður mikill um slík mál, eins og kunnugt er. Er eðlilegast, að Búnaðarfélagsstj. taki málið til meðferðar, því að hér er um að ræða talsverðar kvaðir á Búnaðarfélagið. Svona tilraunastöð verður aldrei komið á fót nema Búnaðarfélagsstj. hafi áður um málið fjallað. Svipuð mál hafa og áður verið rædd á búnaðarþingum. Finnst mér það næsta óeðlileg meðferð á þessu máli að ætla hvorki að fá álit landbn. eða stj. Búnaðarfél. Vona ég, að hv.flm. og landbn. sjái, að betra er, að málið hafi þennan gang. Ég ætlast alls ekki til, að till. gangi milli deilda, svo að nógur tími er til afgreiðslu, þó að hún fari í n. Svo framarlega sem ekki þykir viðeigandi að vísa till. til n., geri ég það að varatill., að umr. verði frestað og málið tekið af dagskrá, svo að þeir hv.þm., sem vilja, geti leitað álits Búnaðarfélagsstj.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Hv. 6. landsk. lýsti yfir því, að hann myndi greiða atkv. með till. minni. Þó gat hann um nokkra annmarka á henni, einkum að því, er kemur til orðalagsins. Talaði hann um frekjulegt orðalag. Ef svo er, þykir mér það leitt, en ég hefi ekki viljandi orðað till. frekjulega. Geri ég helzt ráð fyrir því, eftir orðum hv.þm., að hann hafi hneykslazt á þeim orðum till., þar sem talað er um, að stj. undirbúi lagasetningu til að samræma stofnkostnaðargreiðslur þeirra, er að áveitunum búa, svo að þeir, sem hlutfallslega hafa orðið harðast úti, nái jafnrétti við hina, er hafa fengið sanngjarnasta skipun þeirra mála sinna. Gætir hér misskilnings hjá hv. 6. landsk. Með till. er einungis óskað undirbúnings af hálfu ríkisstj. um þessi mál. Tekið til athugunar, hvort misfellurnar verði ekki færðar til samrýmingar. Hver er frekjan í þeirri málaleitun og að hverju leyti er Alþingi búið að binda sig, þótt það samþ., að slík athugun fari fram? Hið frekjulega í till. minni hlýtur að byggjast á annari málvenju hjá hv. 6. landsk. en ég þekki, og hugði ég þó, að við ættum sama móðurmál. Hv. 6. landsk. sagði um það, er Flóaveitunni var gefinn eftir mestur stofnkostnaðurinn, að það hafi verið líknarverk á nauðstöddum atvinnuvegi. Þetta er fallega mælt, og þarna nálgaðist hv.þm. réttan skilning, þótt bæta hefði mátt við, að líknarverkið hafi verið nauðsyn landbúnaðarins. En ég vil bara spyrja: Ef það hefir þótt rétt af Alþingi að gera þetta í fyrra, því er þá ekki sama máli að gegna nú um Skeiðaáveituna? Annars er óþarfi að vera að ræða þetta atriði frekar, því hér er aðeins verið að leita hófanna hjá stj., hvort ekki muni fært að undirbúa slíka lagfæringu. Hún á að hafa þarna öll ráðin í samræmi við bendingar Alþ. Það er því, held ég, ekki verið að hleypa neinum háska af stokkunum með till. Annars á ég erfitt með að skilja þá hóflausu varasemi, sem fram kom í ræðum hv. 4. og hv. 6. landsk.Hv. 6. landsk. get ég reyndar skilið. Þar helzt tortryggni og yfirlitsleysi um mál þau, sem um er að ræða, í hendur, en hv. 4. landsk. skil ég verr. Hans hugsjónir eru oft vaxnar upp úr varaseminni, en þarna er hún svo yfirgnæfandi, að ekkert spor má stiga an þess að n. hafi áður tekið það til nákvæmrar athugunar og jafnvel stjórn Búnaðarfélagsins. Hv. form. landbn. er búinn að lýsa yfir því, að n. hafi litið yfir till. að svo miklu leyti, sem nauðsynlegt þótti. Hjá hv. 4. landsk. kom það fram, að þó að búnaðarmálastjóri hefði lýst sig hlynntan till., þá væri samt ástæða til að leita til Búnaðarfélagsstj. sjálfrar. Ég held, að rétt sé að leita þangað, þegar ríkisstj. fer að taka það til athugunar, hvort leggja beri út í þessa lagasetningu eða ekki. En fyrr er ekki þörf á því. Hér er aðeins um það að ræða, hvort Alþingi telji rétt, er það athugar málið í skyndi, að fela ríkisstj. að taka það til frekari meðferðar og semja einhverja löggjöf um það, sem áótavant kann að vera. Hver sá hv. dm., sem lítur svo á, að hér sé einhverju ábótavant, hann greiðir atkv. með því að fela stj. þetta. En ef einhverjir hv. dm. vilja koma till. fyrir kattarnef, þá er sjálfsagt fyrir þá að reyna að koma málinu í n. Hygg ég, að nú farinn að styttast sá tími, sem þingið á setu, og hefir það svo sem komið fyrir, að till. dagaði uppi, ef n. fengu þær svo seint til meðferðar. Óska ég því, af tilgreindum og framkomnum ástæðum, að hv. dm. annaðhvort samþ.till. eða felli, en mælist til, að henni verði ekki vísað í n.

Einar Árnason Ég stend upp til þess að styðja það, að þessari till. verði vísað til landbn. sé ég ekki, að hv. d. geti forsvarað að samþ. slíka till. án þess. Ég verð að segja, að ég geri mig ekki ánægðan með það, sem komið hefir frá landbn. um þetta mal. Vil ég sjá rökstutt álit frá henni um málið. Virðist vera dálítið erfitt að handsama það, sem bak við till. liggur. Efa ég ekki, að fyrir hv.till.manni vaki gott eitt að hjálpa landbúnaðinum þarna fyrir austan.

Og hvar sem er

. Hér á aðallega að vera um áveitur að ræða, sem styrktar eru af ríkisfé. En ég hefi enga trú á því, að landbúnaðinum austanfjalls eða annarsstaðar verði bjargað með l. og reglugerðum. Ef framtak manna til rekstrarins vantar, verður honum ekki bjargað. Það er ekki hægt að sjá það á till., hvort setja á reglur um hað, að ríkissjóður sjái að öllu leyti um viðhald á öllum þeim mannvirkjum. er hann hefir látið gera fyrir austan. Ég vil leyfa mér að spyrja, hvort ekki hafi verið um að ræða neitt viðhald á þessum mannvirkjum þarna á áveitusvæðinu. Ef ekki, hvers vegna? Eiga þeir, sem áveituna nota, ekki að sjá um viðhaldið? Er ástæða til að athuga. hvort ætlazt er til, að ríkissjóður sjái um þetta. Þar sem talað er um stofnkostnaðargreiðslurnar, kemur fram eins og í f. hl. till., að þeir einir eiga að njóta góðs af, sem áður hafa notið framlags úr ríkissjóði, en annarsstaðar á landinu, þar sem menn hafa gert mannvirki án styrktar úr ríkissjóði, eiga menn engrar hjálpar að vænta. Þá tel ég síðari málsgr.till., eins og hún er orðuð, varhugaverða, og get ég ekki samþ. hana. Hún hljóðar svo: „Loks skal ríkisstj. falið að láta kunnáttumenn athuga, hvort ekki sé nauðsynlegt að stofna tilraunastöð á aðaláveitusvaeðunum, og koma því máli til framgangs, ef rannsókn leiðir í ljós, að slíks sé þörf“. Þarna er stj. gefið vald til að setja upp tilraunastöð. Á ríkissjóður að kosta hana, og eftir hvaða reglum? Ef ekki, því er þá verið að setja þetta ákvæði hér? Ef ábúendur á áveitusvæðunum vildu koma upp slíkri stöð, þá myndu þeir sjálfir gangast fyrir því og kosta hana. Og hverskonar tilraunastöð á þetta að vera? Fyrir jarðrækt eða búfjárrækt? Það sest ekki að till. Mér virðist það varhugaverð heimild, sem í þessu liggur, að stj. ráðist í málið, ef einhverri n. sýnist. Ég geri ekki þessar aths. af illvilja, heldur af því, að ég vil láta taka það greinilega fram, við hvað er átt. Því vil ég, að landbn. leggi fram skýrari till. um það, hvað á að gera og hverjir eigi að kosta það, sem gert verður. Myndi ég því greiða atkv. með því að vísa till. til n. Er málið svo umfangsmikið, að oft er smærri málum vísað til n. hér í d. Þetta ber að gera, ekki sízt af því, að aðeins fer fram ein umr. um málið og aðeins í annari d. þingsins, að því er ég hygg.

Flm. (Eiríkur Einarsson) Ég hefi færzt undan að fylgja því, að málinu yrði vísað til landbn., einungis af því, að landbn. hefir athugað málið, en sízt af því, að ég teldi óþarft, að hún fjallaði um það. Ef landbn. heldur, að hún geti gert þetta betur með því að fá málið aftur til meðferðar, þá get ég fallizt á það. En nú hefir nefndarform. lýst yfir því, að hann telji þessa ekki frekar þörf. Þarf ég ekki að eyða fleiri orðum að þessu. Það, sem hv. 2. þm. Eyf. sagði, var í alla staði hófsamlegt, en hann leggur, eins og fleiri, óþarflega mikið upp úr því, að till. leggi bönd á Alþingi. Hún bindur Alþingi ekki að öðru leyti en í því felst, að Alþingi feli ríkjsstj. að athuga málið og leggja fyrir næsta Alþ. frv. skv. sinni niðurstöðu. Hafa oft verið stigin óvarlegri spor um fjárútlátin heldur en það, er þingið gerði með samþykkt till. Hv. 2. þm. Eyf. varpaði fram þeirri spurningu, hverjir ættu að bera kostnaðinn. Ef hann á við kostnað þeirra mannvirkja, sem seinna kunna að verða gerð, get ég svarað því, að ég veit það ekki. Á með þessari till. að fela ríkisstj. að athuga, hvernig því verði bezt fyrir komið. Málið er vandasamt, en mikils um vert, og þarf að flyta því sem mest, að áveitumálunum sé sinnt svo sem vera ber, og skal því treyst, að niðurstaða stj. yrði sú, að sá kostnaður, er af því hlytist, að þessum yfirgripsmiklu landbúnaðarmálum yrði nógur gaumur gefinn, kæmi sem réttlátast niður. Hv. þm. lét það líka í ljós, að landbúnaðinum myndi ekki bjargað með l. og reglugerðum. Það er satt. Veruleikinn sjálfur, verkin rétt framkvæmd, er bjargvættur landbúnaðarins, en um landbúnaðinn er það sem annað, að bezt er að hafa sem fullkomnastar reglur og l. að fara eftir. Og eitt af því, sem nauðsynlegt er að hafa sem beztar reglur um, eru hin kostnaðarsömu mannvirki hér á landi. Er nauðsyn á samfelldri löggjöf, ekki aðeins um þær áveitur, sem þegar eru til, heldur líka um þær, sem seinna koma. Hv. þm. spurði, hvort ekki hefði verið neitt eftirlit með áveitunum. Jú, það hefir verið, en í molum, og hefir þessu eftirliti verið allmjög ábótavant. Það hefir ekki verið eftirlitsmönnunum að kenna, því það hafa verið samvizkusamir og góðir menn, heldur einmitt hinu, að rétta lagasetningu og reglur hefir vantað til að fara eftir.

Magnús Jónsson Ég hafði hugsað mér að fylgja þessari till., af því að mér fannst hún ekki hættuleg. - Annars ætla ég aðeins að svara hv. 2. þm. Eyf. fáum orðum. Hann sagði, að síðari liður till. fæli það í sér, að stj. gæti sett upp tilraunastöð á áveitusvæðunum, og gæti því verið samfara mikill kostnaður. En ég get ekki verið honum sammála um það, að till. heimili fjárútlát. Reyndar er í grg. talað um tilraunastöð, er rannsaka skuli, hvernig áveitunum skuli bezt hagað um gróður áveitulandanna og búpeningsfóðrun í sambandi við áveituheyin. Ég tel þetta ekki geta falizt í till. Hún er stíluð sem till. frá Ed., og forseti hefir úrskurðað, að um hana skuli fara fram ein umr. En um till., sem heimila fjárútlát, eiga að fara fram tvær umr. í báðum d. Er hér því girt fyrir, að um fjárútlát sé að ræða. þetta virðist að vísu rekast á við orðalag seinni liðsins, þar sem sagt er, að stj. skuli falið að „koma því máli til framgangs“. En eftir till. getur stj. ekki annað en haft forgöngu um málið, en engu fé varið til þess. Verði kostnaður að þessum ráðstöfunum, verður hann að greiðast af öðrum en ríkinu, nema ný heimild komi til. Hitt þykir mér eðlilegt, að undirbúa svipaða löggjöf og hér er farið fram a. Sé ég ekkert athugavert við það, þó að í fyrri málsgr. sé sérstaklega miðað við þær áveitur, sem ríkið hefir lagt fé í. Hefir það fé verið veitt úr ríkissjóði með það fyrir augum, að fyrirtækin gætu orðið að gagni, að þetta fé skilaði sér aftur í auknum arði af þeim. Væri því eðlilegt, að ríkið sæi um, að þessi fyrirtæki drabbist ekki niður og að þeim sé haldið við. - Hitt atriðið, hvort málinu skuli vísað til n. eða ekki, leiði ég hjá mér. Þó þætti mér e. t. v. eðlilegra, að landbn. athugaði það. Hún mun varla vera svo störfum hlaðin, að hún geti ekki afgr. það fljótt. Það er viðurhlutamikið að afgr. slíkt mál sem þetta án þess að n. athugi það.

Pétur Magnússon Ég gæti fallið frá orðinu, því að hv. 3. þm. Reykv. hefir að mestu tekið fram það, sem ég ætlaði að segja. Ég endurtek það, að í till. felst ekki annað að mínu áliti en það, að stj. á að lúta athuga þessi þrennskonar málefni, sem till. er um. Í fyrsta lagi, að stj. láti undirbúa og leggja fyrir næsta þing frv. til 1. um viðhald og eftirlit hinna stærri áveitufyrirtækja. Í öðru lagi, að stj. láti athuga og, ef ástæða þykir til, leggja fyrir næsta þing lagafrv. um samræmingu á stofnkostnaðargreiðslum þeirra, sem að áveitunum búa. Og í þriðja lagi, að ríkisstj. láti kunnáttumenn athuga, hvort ekki sé nauðsynlegt að stofna tilraunastöð á áveitusvæðinu. Af því að ég legg þann skilning í till., að í henni felist ekkert annað en þetta og engin heimild til stj. til fjárveitinga, þá legg ég ekki áherzlu á, að hún fari til n. Þingið bindur sig á engan hátt með samþykkt þessari till., og sé ég því enga áhættu við að láta hana ná fram að ganga.

Páll Hermannsson Ef svo skyldi fara, að þessu máli yrði vísað til n. og málið kæmi frá n. aftur, þá gæti svo farið, að hv.þdm. töluðu sig dauða í málinu. Ég verð nú að líta svo á, að satt að segja hafi stundum verið hleypt í gegnum hv. þingdeildir till., sem hafa verið allt eins veigamiklar og þessi till. er, og það án þess að þeim hafi verið vísað til n. ho að ég geri ekki mikið úr því, sem hv. landbn. fjallaði um þessa till., þá tel ég það nú samt betra en ekkert. Þó að nefndir leggi fram nál. eins og: „N. leggur til, að frv. verði samþ. óbreytt“, þá er engin ósköp á því að græða fyrir deildina. Ég amast ekki við því, að málinu verði vísað til n., en álit þess ekki þörf. Ég álít, að vinnubrögðum í d. hafi ekki verið hagað með tilliti til þess, að málið gengi til n. Ég get ekki komizt hjá fyrir mitt leyti að mótmæla einu orðatiltæki í ræðu hv. 6. landsk. Hann sagði, að sér þætti frekjulegt orðalag á till. Hann hefir vitanlega rétt til að hafa sína skoðun um það. En mér finnst, að kannske mætti segja, að orðalagið sé tvírætt, þó ég hinsvegar skilji ósköp vel, hvað í henni felst. Og þó að hún yrði samþ. án þess að hún gengi til n., þá mundu líklega engin ósköp gerast, og sízt af öllu, ef hún gengi til bráðabirgðastjórnar, sem þá yrði ekki ákaflega ör til framkvæmda.

Atvmrh. (Þorsteinn Briem) Þessi þáltill. er í þremur liðum. Um fyrsta liðinn vil ég taka það fram, að ég tel æskilegt, að hann verði samþ., vegna þess að reglur þær og samþykktir, sem munu hafa verið gerðar um viðhald hinna stærri áveitufyrirtækja landsins, munu að mörgu leyti vera mjög ófullkomnar. Ég hygg það til bóta að undirbúa lagasetningu um það efni, með því að á sumum stöðum mun það vera reglan að gera sem minnst til viðhalds og endurbóta þeim mannvirkjum, sem hafa kostað mikið fé. Og þar á sannarlega við um þær orðtækið: „Vandi er að gæta fengjns fjár“. Um hina aðra liði till. er öðru máli að gegna. Annar liður till. hljóðar um það, að stj. undirbúi frv. til l., er fari í þá átt, að öllum, sem áveitur hafa gert, verði veitt jafnhæg aðstaða um greiðslu stofnkostnaðar eins og þeim, sem fengið hafa bezt kjör. Það er út af fyrir sig mikið rannsóknarefni, og ef fram ætti að fara full rannsókn á því efni, þá hygg ég, að hún mundi tæplega verða gerð an þess að hún kostaði töluvert fé. Það er ekki að öllu leyti hægt að vitna í l. frá síðasta þingi um Flóaáveituna, vegna þess, að þar var um sérstaka kreppuhjálp að ræða. Þær áveitur, sem gerðar hafa verið hér á landi, hafa reynzt misjafnlega. Sumar hafa reynzt gagnslausar, eða því sem næst, en sumar hafa borgað sig á skömmum tíma. Það er þess vegna ekki ósanngjarnt, þó að öllum þeim, sem þeirra hafa not, sé ekki gerður jafngreiður aðgangur að ríkissjóðnum. Ef það er tilgangur flm. að veita öllum sem jafnasta aðstöðu, þá verður að lita á það, að síðar meir verður væntanlega ráðizt í fleiri áveitufyrirtæki. Þarf þess því vel að gæta að mynda ekki þau fordæmi, sem geta orðið varhugaverð vegna fjárhags ríkissjóðs. ég hygg a. m. k., að þetta atriði sé ekki svo mjög aðkallandi, að það sé alveg bráðnauðsynlegt að fá þetta mál undirbúið fyrir næsta þing, sem kemur saman í síðasta jagi 1. okt. í haust, heldur ætla ég, að undirbúningur þessa máls mætti jafnvel taka lengri tíma.

Það er einungis sagt, að þetta þyki æskilegt).

Um 3. lið till. er það að segja, að það liggur náttúrlega í hlutarins eðli, að framkvæmdir í því máli, sem þar er nefnt, gætu ekki gerzt nema með lagasetningu og þar að auki fjárveitingu. Ég hygg a. m. k., að engin stj. mundi sjá sér fært að leggja út í þær án sérstakrar löggjafar. Enda hefir flutningi málsins verið á þá leið hagað hér í hv. deild. Tilraunastöðvar hafa nú verið reistar í mörgu skyni. Það hefir og verið byrjað á ýmsum gróðurrannsóknum, t. d. rannsókn á gróðrarríki stærstu áveitunnar, sem um er að ræða hjá okkur. Það er æskilegt, að þær geti haldið áfram. Einnig gæti komið til greina að gera tilraunir um fræsáningu og annað slíkt. En fullkomna tilraunastöð tel ég mjög vafasamt, hvort rétt er að reisa að svo komnu máli. Ég hygg, að til þess þurfi miklu lengri og rækilegri undirbúning en hægt er að gera fyrir næsta þing, áður en komið geti til þess, að löggjöf verði sett um það efni. Ég tek ekki undir það, sem stungið hefir verið upp á, að málinu verði vísað til n., en ég legg til, að till. verði borin upp til atkv. í þrennu lagi. Og mæli ég þá með 1. lið till., en á móti hinum liðunum.

1) MJ: Eins og ég gat um í þeim fáu orðum, sem ég sagði áðan, fyndist mér ekki óeðlilegt, að þessu máli yrði vísað til n. En ég vil alls ekki setja fót fyrir málið í því skyni, að það komist ekki í gegn. Þess vegna sit ég hjá við atkvgr.

Forseti (EÁrna): Ég get ekki tekið þessar ástæður hv.þm. til greina, vegna þess, að það getur haft áhrif á, hvort málið verði afgr. nú frá þinginu, hvernig hann greiðir atkv. í málinu. Og þar sem það kemur ekki í bága við það, sem hv.þm. vill, að Alþ. afgr. málið, þá get ég ekki tekið þessar ástæður til greina.

2) PHerm: Ég viðurkenni það, að ef á annað borð á að vísa þessu máli til n., þá á að vísa því til landbn. Hinsvegar lít ég svo á, af því að ég er dálítið kunnugur í n., að þótt málinu yrði vísað til n., þá muni ekki upplýsast neitt við það fram yfir það, sem þegar er upplýst. Af þessari ástæðu greiði ég ekki atkv.

Forseti (EÁrna): Þessa ástæðu get ég tekið til greina, vegna þess að hv.þm. er form. landbn. og hefir sagt álit sitt. Getur hann því ekki sagt meira um málið en hann hefir þegar gert.

3) EE: Ég vil gera þá grein fyrir minni afstöðu, að annarsvegar tel ég eðlilegt, að þetta mál sé athugað af landbn. Hinsvegar hefir form. n. lýst því yfir. að n. hafi þegar gert það, og fer hjá sér um frekari athugun á því, og vil ég því hvorki greiða hér atkv. með né móti.

Forseti (EÁrna): Þessa ástæðu hv.þm. fyrir því að greiða ekki atkv. get ég ekki tekið til greina, því að samkv. þessu getur hv.þm. vel sagt annaðhvort já eða nei. Á 27. fundi í Ed., 6. des., var fram haldið einni umr. um till. (A. 114, n. 294).

Ingvar Pálmason [óyfirl.]: Ég hafði kvatt mér hljóðs nokkru áður en umr. var frestað á síðasta fundi. Eftir að ég kvaddi mér hljóðs tóku nokkrir af þm. til máls, og í ræðum þeirra kom fram ýmislegt af því, sem ég vildi segja. Ég get því sparað mér ómakið að svo miklu leyti, sem þegar er komið fram í þeirra ræðum það, sem ég ætlaði að segja. Ég ætla fyrst að víkja örfáum orðum að ræðu hæstv.dómsmrh. Hann talaði um, að frásaga hv. 4. landsk. hefði verið býsna lituð að því er snerti meðferð þessa máls á þinginu í fyrra. Ég veit ekki betur en að frásögn hv. 4. landsk. um gang málsins í hv.Ed. hafi verið rétt. Ég vildi láta þetta koma fram, af því að ég var nokkuð við málið riðinn í d. og tel ekki rétt að láta því ómótmælt, að þessi frásögn hafi að nokkru leyti verið röng. En hitt var, a. m. k. að nokkru leyti, rétt hjá hæstv.dómsmrh., að samkomulag var um afgreiðslu þessa máls á síðasta þingi. Ég get a. m. k. lýst því yfir að því er snertir mig og hæstv.dómsmrh., að það er rétt. En hinsvegar er það vitanlegt, að það voru a. m. k. í hv.Ed.þm., sem aldrei voru í neinu samkomulagi um afgreiðslu þessa máls. Þess vegna er ekki óeðlilegt, þó að nú, þegar þetta mál er hér til umr. aftur á þingi, komi fram dálítið misjafnar skoðanir hjá mönnum, hvernig beri að skilja þessi lög og framkvæma þau. Það kom að nokkru leyti fram hjá hv.þm. G.-K., en sérstaklega hjá 1. landsk., að í lögunum væri ráðh. heimilað að setja upp ríkislögreglu, ef honum þætti þess þörf, þó að ekki væri fullnægt skilyrðunum, sem um getur í 1. gr. laganna. Þetta kom að vísu ekki beinlínis fram hjá hv.þm. G.-K., en hann sagði, að ekki væri hægt að banna ráðh. að setja upp varalögreglu. Þetta er rétt út af fyrir sig. Það er ekki hægt að banna það, ef fullnægt er þeim skilyrðum, sem lögin setja, og þá er meiningarlaust að koma með þáltill., sem bannar stj. að framkvæma lögin, en það er alveg víst, að lögin gera ráð fyrir því, að uppfyllt séu ýms skilyrði áður en ráðh. er þetta heimilt, þó að hann áliti þess þörf að stofna ríkislögreglu. Ég vil benda á, að undir umr. um þetta mál í hv.Ed. í fyrra kom það greinilega fram hjá frsm. meiri hl. fjhn., að þær breyt., sem gerðar voru á frv. þar í d., væru settar til þess að tryggja það, að viðkomandi bæjarfélag gætti skyldu sinnar áður en til þess kæmi, að ríkið setti upp þessa svo kölluðu varalögreglu. Þetta var tekið fram í framsögu málsins, og hæstv.dómsmrh. tók vel undir þetta og sagði, að það væri alls ekki tilætlunin, að á stofn yrði sett þessi varalögregla fyrr en viðkomandi bæjarfélag væri búið að gera skyldu sína að því er snerti skipun fastrar lögreglu. Um þetta segir hæstv.dómsmrh. í umr. frá síðasta þingi, með leyfi hæstv. forseta: „Ég geri mér beztu vonir um, að hægt sé að ná samkomulagi um þetta mál, því mér virðist ekki mikið bera á milli, og ég tel það eiginlega gefið, eftir ummælum hv.frsm. meiri hl.“. Svo víkur hæstv.dómsmrh. að því, hvort lögreglan eigi heldur að vera ríkislögregla eða bæjarlögregla: „En það var viðvíkjandi því, hvort lögreglan ætti heldur að vera ríkislögregla eða bæjarlögregla, og hv.frsm. segir, að ekki sé meining í því að ríkið setji upp lögreglu í bæina, því að þá geti verið, að þeir geri ekki skyldu sína í þeim efnum, ef þeir eiga víst að geta fengið ríkislögreglu. Það er mikið rétt í þessu. En ég helt, að það þyrfti ekki að gera ráð fyrir því, að nein stj. geti verið svo heimsk, að hún færi að setja upp ríkislögreglu áður en hún teldi, að bærinn væri búinn að inna af hendi sína skyldu“. Að þessu leyti er það rétt hjá hæstv.dómsmrh., að þeim bar ekki mikið á milli frsm. meiri hl. og honum í þessu efni. Og það virðist svo, að þeir skilji þau ákvæði laganna á einn veg, þannig: að til þess, að heimilt sé að setja upp varalögreglu, þá verði bæirnir að vera búnir að uppfylla skilyrði 1. gr. frv., og þá fyrst kemur til athugunar sú heimild, sem ráðh. er gefin í 6. gr. frv., að ef hann álítur þess þörf, þá er honum heimilt að setja upp varalögreglu. Ég vildi láta þetta koma fram, sérstaklega vegna þess, að hv. 1. landsk. lét svo um mælt í ræðu sinni á síðasta fundi í Sþ., að hann teldi, að ráðh. væri heimilt að setja á stofn varalögreglu, ef hann áliti þess þörf, þó að fastalögregla Rvíkur væri ekki nema 48 manns. Ég held, að það hafi nokkra þýðingu, þar sem ekki er lengra liðið en þetta, að það komi skýrt fram, hvernig þeir, sem um frv. fjölluðu í fyrra, hafa skilið ákvæði þess, og ég hefi fyllstu ástæðu til að halda, eftir því sem fram kom á síðasta fundi hjá hæstv.dómsmrh., að hann skilji lögin á þennan hátt, því að ég hygg, að hann hafi haft þau ummæli, að það yrði gaumgæfilega athugað af dómsmrh. áður en samþ. yrði sú uppástunga, sem bæjarstj. Rvíkur hefir gert um varalögregluna. En þetta er auðvitað mikið atriði, því að eins og ég benti á, þá var það aðaiatriðið, sem réði úrslitum um þessa löggjöf á síðasta þingi, að tryggja það, að viðkomandi bæjarfélag væri búið að inna af hendi sína skyldu í þessu máli áður en tekið yrði til þess, að dómsmrh. fyrirskipaði varalögreglu. Ég hefi þá skýrt þetta mál að nokkru og vænti þess fyllilega, að hæstv.dómsmrh. viðurkenni, að ég hafi skyrt rétt frá. Út af þáltill. þeirri, sem hér liggur fyrir, vil ég að endingu segja það, að það má kannske segja, að fyrri hluti till. sé nú orðinn óþarfur, þar sem hæstv.dómsmrh. hefir nú lýst yfir, að varalögreglan verði lögti niður um næstu áramót. En hinsvegar sé ég ekki, að það sé nein góðgá að samþ. fyrri hl. þrátt fyrir það. Það er þó aldrei annað en staðfesting þingsins á því, sem ráðh. leggur til, að gert verði. En að því er snertir seinni hl. þáltill., um að stj. er falið að stofna hvergi til varalögreglu í kaupstöðum landsins, þá tel ég það orðalag mjög hæpið, að brjóti ekki í bág við lögin frá 1933 um lögreglumenn. En á þskj. 231 er komin fram vatill., sem bætist aftan við þáltill., svo ef hún yrði samp., mundi niðurlagið hljóða þannig, með leyfi hæstv. forseta: „- og stofna hvergi til varalögreglu í kaupstöðum landsins eins og nú standa sakir, og aldrei nema áður sé fyrirskipuð og fullnægt hámarksfjölgun lögregluþjóna samkv. 1. gr. laga um lögreglumenn frá 1933“. Í raun og veru mætti segja, að það væri ekki mikil ástæða til þess að samþ. þessa þáltill., vegna þess að lögin kvæðu nógu skýrt á um þetta, en tilefnið virðist hafa komið fram, ekki hvað sízt við umr. nú. Ég geri fyllilega ráð fyrir, að engin ástæða sé til þess að væna hæstv. nuv. dómsmrh., sem hefir verið riðinn við samþykkt þessara laga, um að hann myndi ekki framkvæma þetta nema fullnægt sé þeim skilyrðum, sem tilskilið er í lögunum. En það er vitanlegt, að núv. borgarstjóri í Rvík lítur svo á, að ekki þurfi að fullnægja skilyrðum 1. gr. laganna, til þess að stj. sé heimilt að setja á stofn varalögreglu samkv. 6. gr. sömu laga. En þar sem þessi skilningur á lögunum hefir komið fram, þá virðist mér liggja beint við, að hæstv.Alþ. taki afstöðu til málsins og samþ. þessa þáltill. Með því er hæstv.Alþ., sem er næsta þing eftir að þessi lög voru samþ., búið að taka af skarið um þennan misskilning, sem komið hefir fram undir þessum umr. og ekki er á neinum rökum byggður. Ég mun því greiða atkv. með þessari þáltill., ef vatill. verður samþ. Ég sé ekki, að fyrri hl. till. geti gert málið að neinu leyti flóknara, þó að það megi segja, að hann sé orðinn óþarfur. En það er ekki á nokkurn hátt tortrygging á ummælum hæstv.dómsmrh., sem hann hefir látið falla, um að varalögreglan yrði lögð niður um næstu áramót, en hún er að mínu áiti réttmæt árétting. Hv. flm.brtt. á þskj. 231 hefir ekki getað mætt á fundi í kvöld vegna lasleika, en ég hygg, að till. sé svo ljós, að ekki sé þörf á að skýra hana frekar, enda var hann búinn að því við umr. á síðasta fundi.

Haraldur Guðmundsson [óyfirl.]: Þessar umr., sem hér hafa orðið um ríkis- og varalögreglu, eru að ýmsu leyti næsta fróðlegar. Það er viðurkennt af hæstv.ríkisstj., að kostnaðurinn við ríkislögregluna hefir á þessu eina ári orðið fast að 400 þús. kr. Þegar við spáðum þessu, Alþfl.menn, í fyrra, þá var fullyrt, að engin hætta væri á, að kostnaðurinn yrði svipaður því það mikill eins og nú er viðurkennt. En þrátt fyrir það stórfé, sem ríkisstj. hefir lagt út í þessu skyni, þá liggur engin skýrsla fyrir um störf þessarar stofnunar. Það er ekki synd minnsta viðleitni til þess að skýra frá, hvað hefir verið gert fyrir þetta mikla fé. Ástæðan til þess er ofur einföld. Þetta bákn hefir ekki gert nokkurn skapaðan hlut. Þessar 400 þús. kr. hafa verið borgaðar fyrir ekki neitt annað en það, að geta sýnt stórmennsku sína í því að geta komið fram málum á þingi í óþökk meiri hl. landsmanna. Ég er ekki viss um, að allir hv.þm. geri sér grein fyrir, hversu óafsakanlega og gífurlega fjársóun hér er um að ræða. Menn minnast þess, að á síðasta þingi var kreppuhljómur mikill, og ekki hvað sízt í báðum stuðningsflokkum hæstv. stjórnar. Það var neitað um lítilfjörlega fjárveitingu til atvinnubóta og hækkaðir tollar á nauðsynjum þess fólks, sem sízt má við auknum útgjöldum; allt var þetta gert vegna þessa heilaga sparnaðar. En hann er nú orðinn svo í framkvæmdinni, að það hefir verið fleygt út 400 þús. kr. án þess að stj. sýni minnstu viðleitni til að benda á, að fyrir þetta fé hafi fengizt nokkur skapaður hlutur. Ég vil nú leyfa mér að taka nokkur dæmi, til þess að menn geti gert sér grein fyrir, hversu mikið fé þetta er. Í gær var Stúdentagarðurinn vígður, mikil bygging og vegleg, og ætluð til þess að skapa væntanlegum og núv. námsmönnum lífvænlegri kjör heldur en þeir hafa hingað til átt við að búa. Háskólinn er af mörgum talinn fjöregg þjóðarinnar. En hvað kostar háskólinn í rekstri árlega? Hann kostar rumlega 1/3 af kostnaðinum við ríkislögregluna, eða 150 þús. kr. Ef þessir peningar hefðu verið sparaðir, þá hefði mátt greiða allan kostnaðinn við rekstur háskólans og byggja allan Studentagarðinn upp af nýju, og þó hefði orðið afgangur. En hæstv.ríkisstj. hefir þótt meira áríðandi að leggja það fram til þessa alóþarfa lögreglubákns. Atvinnubæturnar, sem loks fengust eftir þrotlaust stríð á síðasta þingi, voru aætlaðar 300 þús. kr. Það er 100 þús. kr. minna en til þessarar atvinnubótavinnu íhaldsins, varalögreglunnar. Á þessu sama þingi var jarðræktarstyrkur til bænda áætlaður 450 þús. kr. Þessi styrkur deilist milli 6800 bænda viðsvegar um land, og er mörgum þeirra ómissandi. Og hann er nokkrum tugum þúsunda hærri allur en kostnaðurinn við varalögregluna. En fleira þarf til löggæzlu en þessa blessaða varalögreglu. Laun allra sýslumanna og bæjarfógeta nema 142 þús. kr. árlega, og er það nálægt þriðjungi kostnaðarins, sem fleygt hefir verið í varalögregluna. Bæti maður nú við skrifstofukostnaði allra þessara manna, og auk þess kostnaði af lögreglumálum Rvíkur, verður talan 365 þús. kr., en samt er sú upphæð um 10% lægri en fúlgan, sem hent var út vegna varalögreglunnar. - Landhelgisgæzlan hefir verið aukin í tíð núv. stj. með því merkilega sparnaðarbragði, að láta eitt skip ganga af þremur, en hafa 4 skipstjóra á launum. Skipin eru látin liggja í höfnum meðan veiðiþjófarnir mata krokinn í landhelginni. Til landhelgismála eru veittar 300 þús. kr. á ári hverju, eða 100 þús. kr. minna en það, sem varalögreglan hefir kostað. Þá vil ég minnast á heilbrigðismál. Einfaldir menn telja það mjög þýðingarmikið atriði og sjálfsagt að leggja eins mikið til þess og hægt er. Enda er yfirleitt farið betur með lækna en aðra embættismenn. Og þó eru laun allra lækna á landinu aðeins 227 þús. kr., eða liðlega helmingur þess, sem varalögreglan kostaði á einu ári. - Sumir telja, að ekki sé nóg að hugsa um heilbrigðina hérna megin, heldur þurfi líka að undirbúa sáluhjálpina, og telja ekki eftir fé í því skyni. Samt eru prestar launaðir svo hraksmánarlega, að þeir geta varla lifað af því. Ríkissjóður leggur árlega til þessara embættismanna 260 þús. kr. Starf allra guðsmanna í landinu er þannig virt 140 þús. kr. minna en eins árs starfsleysi varalögreglunnar. - Ríkisskipin hafa starfað svo í ár, að annað hefir alltaf legið uppi mestan hluta ársins. Það er enginn vafi á því, að þetta þýðir stórtjón fyrir ýmsa landshluta. Ástæðan til þessarar ráðsmennsku er sú, að Alþ. sér sér ekki fært að veita meira en 250 þús. kr. til strandferðanna. En á sama ári er hægt að veita 400 þús. kr. til varalögreglu. Alþýðufræðsla er af flestum talin undirstaða þess, að upp geti vagið menntuð og Sjálfstæð þjóð. - Allt framlag ríkissjóðs til alþýðufræðslu, laun allra fastra barnakennara og farkennara á landinu ásamt dýrtíðaruppbót er 430 þús. kr. Aðeins 30 þús. kr. meira en varalögreglan kostaði. Hér hefir mikið verið rætt um þörf hinna ýmsu atvinnuvega; það er t. d. lífsskilyrði fyrir mitt kjördæmi, að þar komist á fót síldarbræðsluverksmiðja, til þess að tryggja atvinnu manna. Ef þessar 400 þús. kr., sem veittar voru varalögreglunni, hefðu runnið til þess að reisa síldarbræðsluverksmiðju á Seyðisfirði, hefði mátt byggja þar verksmiðju, sem hefði getað tekið á móti 1000 málum síldar daglega. Nú er það svo, að fjöldi skipa fer ekki á síld vegna vandræða við að selja síldina, og þau, sem fara, verða oft að bíða upp undir 5 daga eftir afgreiðslu. Svo það er full þörf á nýrri síldarbræðslu. En féð er ekki til, segir stj. Allir vita, að nú er stórkostlegt atvinnuleysi, og að það verður framvegis, ef atvinnubætur verða ekki auknar stórlega. Fyrir þessar 400 þús. kr. hefði mátt kaupa 1–2 togara og 8–10 mótorbáta, sem hefðu skapað atvinnu nokkrum hundruðum manna. Hv. 1. landsk., sem líka er borgarstjóri í Reykjavík, skrifaði grein um þetta mál í Morgunblaðið 8. nóv. síðastl. Þar tók hann það alveg réttilega fram, að hér í bæ væru ekki til boðlegir mannabústaðir handa olíu því fólki, sem hér væri saman komið. Þessum hv.þm. er svo ríkt í huga það ömurlega ástand, sem hér ríkir í húsnæðismálum, að þegar hann skrifar grein um lögreglumál, getur hann ekki annað en drepið á húsnæðisvandræðin. Ef þessum 400 þús. kr., sem veittar voru til varalögreglu, hefði í þess stað verið varið til byggingar verkamannabústaða, þá hefði mátt byggja yfir 50 verkamannafjölskyldur með svipuðu sniði og gert hefir verið hér fyrir vestan bæinn. Samtímis húsnæðisvandræðum, segir hv.þm. ennfremur í þessari grein, ganga menn hér atvinnulausir svo hundruðum skiptir. Úr þessu hefði einnig mátt bæta, ef feð, sem varalögreglan fékk, hefði runnið til atvinnubóta. Síðasta atvinnuleysisskráningin, sem fór fram 1. nóv., sýndi, að yfir 500 heimilisfeður í bænum eru atvinnulausir, Öllum þessum þurfandi heimilisfeðrum hefði mátt veita atvinnu upp á 800 kr. hverjum, fyrir fé það, sem varalögreglan gleypti, - t. d. við byggingu verkamannabústaða. Ég hefi tekið þessi dæmi til þess að sýna, hvílikt geypilegt gerræði stj. hefir framið með því að ausa út fé á þessum tíma, þegar segja má, að allt vanti nema varalögreglu. Og þegar stj. svo skýrir þinginu frá þessari ráðstöfun, þá reynir hún ekki svo mikið sem að benda á, að þessi dýra lögregla hafi gert nokkurn skapaðan hlut. Það er öllum kunnugt, að hún hefir ekkert gert annað en að vera storkun framan í stóran hluta þjóðarinnar. Þegar varalögreglan var stofnuð, var það gert án allrar lagaheimildar; það hefir hæstv.dómsmrh. nú viðurkennt. Vitanlega voru l. um lögreglumenn frá síðasta þingi engin heimild til þess. Hún var sett á stofn í lagaleysi og henni hefir verið haldið við í lagaleysi. Ég minnist í því sambandi ræðu, sem hv.þm. Vestm. flutti hér áður í umr. Hann vék þar að hv. 2. þm. Reykv. og fannst, að honum færist ekki að vera að tala um þetta, þar sem hann hefði lýst því yfir, að tæki Alþfl. þátt í stjórnarmyndun, væri tilætlunin að stjórna án löggjafar. Ég þarf ekki að eyða mörgum orðum að þessu. Hv. þm. veit, að hann er að fara þarna með helberan uppspuna, nema þá að hann sé svo trúgjarn, að hann telji allt það satt og rétt, sem stendur í dálkum Morgunblaðsins. Vísis og annara slíkra blaða. En þessi staðhæfing hefir verið margrekin ofan í þessi blöð. Það, sem hv. 2. þm. Reykv. sagði, þar sem hann talaði um moguleika fyrir þátttöku Alþfl. í stjórn, var það, að þar sem íhaldið hefði neitunarvald í Ed., yrði tæpast hægt að koma fram neinum nýjum l. til hagsbóta fyrir verkalýðinn, heldur yrði að nota til fullnustu þær heimildir, sem fælust í núgildandi l., án nýrrar löggjafar. Í bréfi því, sem nú hefir verið birt, er bent á það helzta, sem gera átti: Koma í veg fyrir, að gengið felli, lagfæra kaupgjald við opinbera vinnu, útvega verkamannabústöðunum lán frekar en orðið er, og auka verklegar framkvæmdir eins mikið og fjárl. leyfa, láta t. d. ekki nota heimildina til þess að fella niður 25% af framlagi til verklegra framkvæmda. Það var sem sagt gert ráð fyrir því, að halda sér alveg innan ramma núgildandi l.Hv. þm. Vestm., sem er einn stæltasti stuðningsmaður núv. stj., skal bent á það, hvernig hún hefir farið sínu fram í þessu lögreglumáli algerlega an nokkurrar lagaheimildar. Sú eina afsökun, sem ráðh. getur borið fyrir sig í þessu, er sú, að þetta hafi verið allmiklar atvinnubætur. Það kann að vera nokkuð til í því. En ég fullvissa hæstv. ráðh. um það, að ef hann heldur, að það séu heppilegustu atvinnubæturnar, þá erum við Alþfl.menn á annari skoðun. mér dettur það í hug í þessu sambandi, að víða úti um heim er sú skoðun ríkjandi, að lausn kreppunnar sé að finna í auknum vígbúnaði og ófriði. Mér finnst það vera eitthvað svipaðar hugmyndir, sem vaka fyrir hæstv. ráðh., en ég aftur á móti tel það ekki orka tvímælis, að betra sé, að atvinnubótavinnan sé einskorðuð við störf, sem gagnleg eru þjóðfélaginu. Í sambandi við þessar umr. vil ég beina fyrirspurn til hæstv. ráðh. Hún er sú, hvort hann hafi látið kaupa vopn handa ríkislögreglunni. Og ef svo er, þá hverskonar vopn. Barefli, byssur, táragas eða önnur tæki. Ég vil halda því fram, að slíkt komi borgurunum við. Ég vil ennfremur spyrja hæstv. ráðh., hvort stj. hafi ekki séð ástæðu til þess að hafa eftirlit með verzlunum þeim, sem selja skotfæri, svo að ekki gæti hver keypt skotvopn sem vildi. Hæstv. ráðh. hefir lýst því yfir, að ríkislögreglan í sinni núv. mynd verði bráðlega lögð niður. Ég mun því láta útrætt um ríkislögregluna, og í stað þess víkja að þeirri varalögreglu, sem bæjarstjórn Rvíkur nú ætlar að fara að stofna. Og enn vil ég beina fyrirspurn til hæstv.dómsmrh. Það kann að vera, að eitthvað hafi verið tekið fram um það í umr., en þó hefir aldrei komið fram skýr yfirlýsing um það efni. En fyrirspurnin er sú, hvort hæstv. ráðh. hafi samkv. 1. gr.l. um lögreglumenn fyrirskipað, að lögregluþjónum í Rvík skuli fjölgað upp í 60. Og í öðru lagi, hvort hann ætli, ef svo slysalega skyldi vilja til, að hann sæti áfram í þessum stól, að staðfesta stofnun varalögreglu í Reykjavík, ef ákvæði 1. gr.l. um lögreglumenn hefir ekki verið fullnægt, og fastir lögregluþjónar séu hér aðeins 41. Þessu væri mér þökk á að fá svarað skýrt og skorinort. Það er eftirtektarvert, að þeir íhaldsmenn, sem talað hafa í þessu máli, tala allir með það fyrir augum, að varalögreglan verði föst stofnun. Þetta gerðu þeir hv. 1. landsk., hv.þm. Vestm. og hæstv.dómsmrh. allir. En til þess er alls ekki ætlazt með heimildinni frá síðasta þingi. Ég ætla, með leyfi hæstv. forseta, að lesa upp 1. málsgr. 6. gr. 1. um lögreglumenn. Hún hljóðar svo: „Þegar sérstaklega stendur á og ráðh. telur nauðsynlegt öryggi bæjar, að lögregluliðið sé aukið meir en segir í 1. gr., getur hann“ o. s. frv. Það er bert, að heimildina má aðeins nota í því sérstaka tilfelli, að öryggi bæjarins sé í voða, - aðeins undir þeim kringumstæðum má stj. stofna til varalögreglu, og þó ekki nema því skilyrði 1. gr. 1. sé áður fullnægt, að á hverja 1000 íbúa komi 2 fastir lögregluþjónar. Og nú vil ég spyrja hv.þdm., sem allir hafa dvalið hér í bænum undanfarið: Finnst þeim ástand bæjarins vera þannig, að auk 60 manna fastrar lögreglu væri þörf á varalögreglu? Ég mundi sjálfur svara þessu svo, að hennar væri engin þörf. Og ég er sannfærður um, að fleiri þm. eru sömu skoðunar. Ég tel því, að verði haldið áfram með varalögregluna í Rvík, þá sé haldið afram að fremja lögleysur í þessum málum, þá sé verið að brjota 1. og 6. gr.l. um lögreglumenn. Ég vildi alvarlega skora á hæstv. ráðh. að gæta þess, áður en varalögreglan yrði sett á stofn, hvort hann hefði leyfi til þess lögum samkv. Og þessi varalögregla í Rvík er ólögleg, meðan föstu lögregluliði bæjarins hefir ekki verið fjölgað upp í 60 manns. Ég tók eftir því, þegar rætt var um kostnaðinn við varalögreglusveitina, að hv.þm. G.-K. áætlaði kostnaðinn 60 þús. kr. fyrir 100 manna sveit, þ. e. a. s. 30 þús. fyrir 50 manna sveit. Nú hefir bæjarstjórn ákveðið laun varalögreglumanna 50 kr. á mánuði, það verða 600 kr. á ári fyrir hvern mann, og þá fæ ég út, að launin ein saman séu 30 þús. kr. handa 50 mönnum og 60 þús. kr. handa 100 manna sveit. Hv. þm. G.-K. hlýtur að ganga út frá, að varalögreglan geri ekkert annað en að hirða laun sín.

Hv. þm. G.-K. hefir síðar leiðrétt þetta og hækkað áætlun sína um 50%

. Hv. 1. þm. Reykv. upplýsir, að hv.þm. G.-K. hafi skellt áætlun sinni upp um 50%, og tel ég það skynsamlegt hjá honum, þó að það líka sé varlega áætlað. Ég hefi hugsað mér, að varalögreglan þyrfti húsnæði, búninga og vopn. Hver maður fær 5 kr. í hvert skipti og hann fer til æfinga, og fari hann til starfa, er borgunin 5 kr. fyrsta tímann, og svo 2,50 á tíma eftir það. Ég held, að ekki sé hægt að reikna þennan aukakostnað minni en hann verður hjá lögreglunni í Rvík nú, en þar er hann aætlaður 2000 kr. á mann. Svo bersýnilegt er, að hv.þm. G.-K. má endurskoða áætlun sína og hækka hana um 50-100%, ef nálægt á að fara. Mér þykir leitt, að hv.þm. G.-K. skuli ekki vera hér viðstaddur, en hann á hér góða flokksbræður, og meira að segja albróður, og ættu þeir að geta flutt honum orð mín, ef þurfa þykir. Mér þótti eftirtektarvert, að hv.þm. gerði ráð fyrir því, að lögreglan þyrfti lítið að gera, því að tilvera hennar ein væri nóg til þess að halda ofstopamönnunum í skefjum. Þetta er að vísu ekki ný kenning, en hún er ný hér og sýnir, hvað það er, sem Sjálfstæðisfl. stefnir að með þessu máli. Hann stefnir að vopnuðum friði. Þetta hefir oft verið uppi hjá stórþjóðunum, að með því að hafa nógu stóran hér, þá tryggðu þeir sér frið, þar sem engin önnur þjóð þyrði þá að ráðast á þær. Þetta leiddi til kapphlaups stórveldanna um vígbúnað, sem svo kom öllu í bál og brand. Allir voru vissir um, að þeirra ágæti hér mundi sigra, og á 4 árum voru eyðilögð verðmæti, sem ekki er hugsanlegt, að mæld verði á nokkurn mælikvarða, og hver stoðin eftir aðra hrundi undan skipulagi því, sem yfirstjórnir allra ófriðarþjóðanna vildu þó út af lífinu varðveita. Ég veit það, að eins fer hér uppi. Varalögreglan verður ekki til þess að varðveita friðinn, heldur til þess að granda friðnum. Og nú vil ég beina einni fyrirspurn til hv.þm. G.-K. Ef hv.þm. er trúaður á það, að ríkislögregla og varalögregla geti með tilveru sinni einni afstýrt öllum óeirðum, hvernig stendur þá á því, að í allt sumar hefir 100 manna lið æft sig í hermennsku í Kveldúlfsportinu? Er það sökum þess, hve vel er búið að tryggja friðinn? mér finnst það ekki benda á neinn friðarhug, að slíkt lið er sett upp. Er bröltið í íslenzku nazistunum, hótanir þeirra um barsmíðar þeim til handa, sem mæla á móti þeim, vottur aukins vilja til friðar? í þessu sambandi vil ég spyrja hæstv.dómsmrh., hvort hann hefir fundið ástæðu til að grennslast eftir því, hvort þær sögur væru sannar, að þessi Kveldúlfssveit Heimdallar hafi fengið sér kylfur til þess að æfa sig í notkun þeirra. Ef það er rétt, þá sé ég ekki mikil merki aukins friðar í bænum. Og þetta er engin flugufregn, heldur eru þeir margir, sem telja sig hafa fulla ástæðu til að ætla þetta. Ég skora á hæstv. ráðh. að láta rannsaka þetta, og þar sem svipaðar sögur ganga um lið „hreyfingarinnar“, að hafa það í hyggju líka.

En kommúnistaliðið?

Ég hélt, að ég þyrfti ekki að minna hæstv.dómsmrh. á þá. Ég skil ekki í því, að hann geti gleymt þeim nú eftir ræðu hv. 1. landsk. Oft hefir verið spurt að því, hvað varalögreglan eigi að gera. Svörin hafa verið öll á einn veg, og þó mjög mismunandi. Allir, sem reynt hafa til þess að svara þessari spurningu, hafa haldið sig að því, hvað hún ætti ekki að gera. Menn hafa gengið á snið við hitt, hvað hún ætti að gera. Í umr. í fyrra hér á þinginu sögðu fylgismenn varalögreglunnar hver í kapp við annan, að hún ætti ekki að hafa afskipti af kaupdeilum, hún ætti ekki að gerast strækubrjótur eða verja þá, og að síðustu ætti hún ekki að vinna venjuleg lögreglustörf. Ég spurði þá, hvað hún ætti að gera, hvort hún ætti ef til vill að koma í veg fyrir smygl og hafa eftirlit með áfengislöggjöfinni. Ég fékk engin svör um það. En eitt er víst, og það er það, að eitthvað mikið stendur til, og er vert í því sambandi að gefa því gaum, að það eru fleiri lið en varalögreglan ein, sem sprottið hafa upp nú fyrir skemmstu. Skólabræður hv.þm. Snæf., Heimdellingar og nazistar æfa sveitir hver í kapp við annan. Og það er víst, að þessar sveitir eru ekki tilgangslausar. Mér þótti ræða hv. 1. landsk. taka öllu öðru fram, sem ég hefi heyrt frá þeirri hlið málsins, vegna bersögli og hreinskilni um tilgang varalögreglunnar. Hann sagði hreint og skýrt, hvert væri verkefni varalögreglunnar. Ég leyfi mér að minna á það, sem hann sagði, og bið hv.þm. að leiðrétta, ef ég fer þar skakkt með hans orð. Hann sagðist álíta sjálfur, að þó að lögregluliðið væri aukið í Rvík upp í 60 manns, þá væri full ástæða til þess að hafa varalögreglu engu að síður. Síðustu kosningar hefðu sýnt það, að kommúnistar hefðu fengið 10% af greiddum atkv., og þessi flokkur hefði það markmið að granda núv. þjóðskipulagi. Í Rússlandi hefði þessi flokkur árið 1918 ekki haft nema 10% af þjóðinni, og enn í dag væri hann ekki stærri, og þó hefðu kommunistar í Rússlandi getað gert byltingu. Hv. þm. hált áfram að sýna fram á þörfina fyrir varalögreglu og sagði, að ef til upphlaups kæmi, þá þyrfti að setja vörð við pósthusið, símastöðina, bankana og ýmsar stærri verzlanir. Ef þetta upphlaup stæði fleiri daga, þá myndi ekki veita af 100 manna sveit til þess að annast þetta allt, auk þess sem líklega þyrfti ekki síður að hafa lífvörð um borgarstjóra og fleiri mektarmenn bæjarins. Í lok ræðu sinnar gat hv.þm. þess, að hv. 2. þm. Reykv. og hv. 1. þm. S.-M. mundu gera ráð fyrir, að þeir flytu ofan á, þar sem þeir væru kommúnistum svo nákomnir. Þessi ræða hv.þm. gefur mér tilefni til ýmissa hugleiðinga. Mig langar til að athuga nokkru nánar söguspeki hans. Ég hygg, að fylgi kommúnista á Rússlandi þegar byltingin brauzt út hafi ekki verið 10%, heldur aðeins 1%; en það skiptir ekki ýkjamiklu máli, hvort þeir höfðu 10% eða 1% fylgi. Hitt er meira um vert, að mér skildist, að hv.þm. vildi með þessu sýna fram á, að byltingin hefði verið gerð í Rússlandi af því að þar hefði ekki verið til nein varalögregla, eða a. m. k. ekki nógu sterk, og nú væri sjálfsagt að reisa skorður við því hér nógu snemma. Ég held, að það hafi alls ekki skort lögreglulið eða hér á Rússlandi í byltingunni, þvert á móti. Mér liggur nær að halda, að ekkert ríki hafi haft jafnmikið lið til þess að vernda keisarann eins og á Rússlandi. Rússneska keisaraveldið hafði standandi milljónaher bæði á landamærunum og inni í landinu. Einmitt þessi hér stuðlaði að byltingunni, sem var bein afleiðing af ástandinu þar í landi. Allir flokkar höfðu reynt sig á því að stjórna ríkinu og ekki tekizt. Þá er það, að kommúnistar taka völdin, að yfirlýstu gjaldþroti allra hinna flokkanna. Hitt er aftur rétt, að kommúnistar hafa síðan haldið valdi sínu með öflugum herafla, en það, sem ég vildi syna fram á, var það, að varalögregla, jafnvel hversu fjölmenn sem er, getur ekki spornað við byltingu, heldur þvert á móti getur skapað henni grundvöll. Ef hér í bæ kæmi til alvarlegs upphlaups, þá er það bersýnilegt, að 100 manna sveit er gagnslaus með öllu. Ég vona, að ekki þurfi til slíks að koma, enda bendir ekkert til þess eins og nú standa sakir. Íslendingar hafa til þessa verið svo lánsamir að sleppa við allt hernaðarbrölt, og allt bendir til þess, að friðsamleg þróun geti hér átt sér stað og haldið áfram, ef ekki verða rammari skorður reistar við af íhaldinu í landinu. En með þessari varalögregiu er þó verið að leggja vopnið upp í hendurnar á byltingamönnunum. Það er vel hugsanlegt, að sú stjórn komist til valda, sem ekki vill beygja sig fyrir þjóðarvilja og þingmeirihluta. Þá getur þessi stjórn setið með aðstoð varalögreglunnar. Á sama hátt er hugsanlegt, ef t. d. hv. 1. landsk. sæti í stjórn og nazistar hefðu náð tökum á varalögreglunni og væru ekki ánægðir með hann í stjórnarsæti, að þeir steyptu þessum gamla flokksbróður sínum með aðstoð hennar. Ef til vill næðu kommúnistar líka tökum á varalögreglunni - því hefir verið skotið fram, að í henni væri ein starfandi kommúnistasella, ég skal ekki segja, hversu þeim hefir tekizt að rauðlita hana, en ég hygg, að prósenttalan sé a. m. k. eins há og í Rússlandi -, og þá er illa farið röksemdum hv. 1. landsk. Ég er hv.þm. ekki sammála um það, að kommúnistahættan sé mikil eða yfirvofandi í okkar þjóðfélagi. Ég neita því samt ekki, að hann og hans flokksmenn hafi aukið gengi þeirra allmikið með ýmsum miður heppilegum ráðstöfunum. T. d. má taka till. bæjarstj. um launalækkun í atvinnubótavinnunni síðastl. haust og þær ráðstafanir á ríkisfé, að ausa út 400 þús. krónum til ríkislögreglu á sama tíma, sem þúsundir manna ganga atvinnulausar og hafa ekki neitt á að lifa. Með þessum og öðrum svipuðum ráðstöfunum hafa þeir aukið kommúnistum fylgi í landinu, enda er þeim ef til vill ekki svo illa við kommunista eins og þeir láta í veðri vaka, því að þeir vita, að þeir veikja aðstöðu okkar jafnaðarmanna með því að ýta undir þá. Líf tveggja þm.hv. sjálfstæðismanna er því að þakka, að kommúnistar stilltu upp í þeim kjördæmum og tókst að fella frambjóðanda Alþfl. Auk þess liggja kommúnistar í deilum innbyrðis, eftir því sem ég hefi heyrt úr herbúðum þeirra, út af því, hvort við Alþfl.menn séum höfuðstöð auðvaldsins innan verkalýðsstéttarinnar eða höfuðstöð auðvaldsins yfirleitt, svo að þeirra vegna þarf ekki, að minnsta kosti í bráð, að setja upp öfluga varalögreglu, enda mun það heldur ekki vera meining hv.l.landsk. né flm. ríkislögreglunnar. Það er vitanlegt, að þegar þessir menn tala um kommúnista, þá eiga þeir einnig við Alþfl.menn.

Ekki ég

. Hv. 1. landsk. sagði þó í ræðu sinni, að við og jafnvel sumir í Framsfl. værum nákomnir kommúnistum. Það er hér eins og í Þýzkalandi; þar sagðist Hitler ætla að berja á kommunistum. En hvað kom á daginn? Hann hefir engu síður stefnt árásum sínum gegn jafnaðarmönnum par í landi. Með ofurlítilli viðbót mætti orða meiningu hv. 1. landsk. réttilega: varalögreglunni er stefnt gegn þeim, sem íhaldið kallar kommúnista, en það eru fyrst og fremst Alþfl.menn og þvínæst kommunistar. Henni á fyrst og fremst að beina gegn samtökum verkamanna, og þá verður skiljanlegt, að ekki nægir að hafa eina sveit vopnaða, heldur verður að vopna aðra og enn þá þriðju. Þegar þessi orðabreyt. er athuguð, þá verður ræða hv.þm. skiljanleg, sem ella væri gersamlega óskiljanleg. Hv. þm. lauk ræðu sinni með því að segja, að það væri ljótt af hv. 4. landsk. að drótta því að sér, að hann væri ekki heill lýðræðismaður, því ef einhver væri sannur lýðræðismaður hér á þessu. landi, þá væri það hann og hans flokksmenn. Ég vil ekki beinlínis bera brigður á, að þetta geti verið rétt, en ekki var samt lýðræðisáhuginn ofarlega á bandi hjá honum eða hans flokki fram til ársins 1931. Fram til þess tíma vildu þeir ekki afnema hið rangláta kjördæmaskipulag. Þeir vildu ekki, að fátæklingar, sem hefðu þegið sveitarstyrk, né heldur 21 árs karlar og konur fengju að njóta kosningarréttar. En svo eftir kosningarnar 1931, þegar hann og hans flokkur varð fyrir barðinu á kjördæmaskipuninni, þá kom andi lýðræðisins yfir hann og allan flokkinn. En þó að hann og hans flokkur, af eiginhagsmunum, hafi getað orðið Alþfl. samferða í þessu máli, þá er ég hræddur um, að lýðræðið standi ekki djúpt í þeim flokki, þar sem ekki eru liðin nema 2 ár síðan hann var umskorinn í þessu efni. Hv. þm. sagði, að við jafnaðarmenn vildum breyta þjóðskipulaginu. Ég sé ekki betur en að menning þjóðarinnar tortimist gersamlega, ef því verði ekki breytt. Hv. þm. veit, að slíkar breyt. eiga sér líka mánaðarlega stað og hafa átt sér stað um áratugi. Og þegar ástandið er nú orðið þannig, að samtímis því, sem milljónir manna svelta, eru geymslur fullar af allskonar matvælum, meðan þessir menn lifa í allsleysi, eru til nokkrar þúsundir manna, sem ekki vita aura sinna tal, þá skil ég ekki þá menn, sem ekki vilja afnema þetta þjóðskipulag, því að þetta misrétti stafar af þjóðfélagsbyggingunni, en ekki frá einstökum mönnum. Þetta ástand kemur til af því, að skipulagið er byggt upp á samkeppni einstaklinganna. Fáir menn hafa eignarrétt yfir braskvöru og fjárplógstækjum á meðan allur þorri fólksins hefir hvorki í sig eða á og hefir ekki einu sinni eignarrétt yfir sjálfu sér. Við jafnaðarmenn vonum, að takast megi að sýna meiri hl. þjóðarinnar fram á, að breyt. á þessu sé nauðsynleg. Við höfum tré á því, að hægt sé að koma þessu fram á þingræðislegan hátt, a. m. k. með þeim þjóðum, sem engan hér hafa. En með þeim þjóðum, þar sem herveldi er mikið, ma alltaf buast við því, að herinn verði notaður af óhlutvöndum stjórnum til þess að misþyrma meiri hlutanum. Við erum enn svo lánsamir að hafa ekki eignazt hér, svo að hér ætti slíkt ekki að koma til greina, hér ætti að mega takast að breyta þjóðskipulaginu án blóðsúthellinga. Ef hv. 1. landsk. er sá lýðræðismaður, sem hann segist vera, þá á hann að beygja sig fyrir vilja meiri hl. þjóðarinnar. En hann og hans flokkur óttast, að sú stund fari að nálgast, að jafnaðarmenn komist í meiri hl., og þess vegna á að hafa varalögreglu til taks til þess að hefta ras viðburðanna á þessum framþróunargrundvelli. Það er barnaskapur að ætla sér að hefta rás viðburðanna, og eini árangurinn af varalögreglu yrði því sá, að byltingin kæmi á þann hátt, sem við viljum sízt. Ég mun greiða atkv. á móti dagskrártill. hv.þm. G.-K. Það er fullkomin ástæða til þess, að þingið segi til um það, hvort það alitur, að varalögreglunni eigi að halda við eða ekki. Síðari liður dagskrártill. er fjarri öllum sanni. Lögin um ríkislögreglu eru aðeins heimildarlög, og er ætlazt til, að þing segi til um það, hvernig stjórnin eigi að nota þessa heimild. Ég tel brtt. á þskj. 231 óþarfa, en ef það er líklegra til samkomulags um till. okkar Alþfl.manna, þá mun ég greiða atkv. með henni.

Dómsmrh. (Magnús Guðmundsson) Mér þykir verst, að ég er svo kvefaður, að ég á óhægt með að tala, a. m. k. eins hátt eins og hv.þm. Seyðf. - Hv. þm. rak hér upp roku, eins og hans er vandi, en í þetta skipti veit ég, hver var ástæðan. Eins og kunnugt er, vildu jafnaðarmenn óðfúsir komast inn í stjórnina, og nú er hv.þm. Seyðf. orðinn vonlaus um að komast í minn stól að þessu sinni.

Ég er alveg vonlaus!

. Þá er ekki að furða, þó rokan hafi verið há í þetta skipti, því hann jangaði mikið til þess að komast í dómsmálaráðherrasætið. Hv. þm. talaði í tvo klukkutíma og hefir víst haldið, að hann væri kominn á kosningafund, en væri ekki að tala á þingfundi í lítilfjörlegu þingmáli. Niðurstöðurnar í þessu langa erindi hans voru næsta kringilegar. Hann sagði fyrst, að varalögregla og hér væri stofnaður til þess að koma í veg fyrir byltingu, og síðar komst hann að þeirri niðurstöðu, að byltingin á Rásslandi hefði orðið einmitt vegna þess, hversu herinn og lögreglan þar var öflug. Hann var sem sagt búinn að gleyma því síðast í ræðu sinni, sem hann hafði sagt í upphafi. Hann byrjaði á því að spyrja, hvað varalögreglan hefði gert. hún hefir gert það, sem allri lögreglu er ætlað að gera, að halda uppi friði og verja líf og limi bæjarbúa. hún var t. d. kölluð fram til þess að verja hv. jafnaðarmenn 9. nóv. þegar á þá var raðið.  Hv. þm. sagði, að þau lög, sem hér eru til umr., hefðu verið sett þvert ofan í vilja þorra allra landsmanna. Ég veit ekki, hvaðan honum kemur heimild til að tala svo digurbarkalega. Alþfl.menn einir hafa greitt atkv. á móti lögunum, og það er vitað, að þeir hafa ekki alla sína menn að baki sér í þessu máli. Og þrátt fyrir það, að vitað er, að bak við þennan andróður stendur aðeins tiltölulega lítið brot þjóðarinnar, þá leyfir hv.þm. Seyðf. sér að tala um „allan þorra alþýðu“ í því sambandi. Hv. þm. Seyðf. talaði mikið um, hvað lögreglan hefði orðið dýr. Ég skal viðurkenna það, að hún hefir orðið dýr, en hverjum er það að kenna? Það er jafnaðarmönnum að kenna. Það er því að kenna, að þeir útilokuðu þessa menn frá vinnu. Ef ekki hefði verið sett á þá verkbann, þá hefði kostnaðurinn við lögregluna orðið margfalt minni en raun hefir orðið á, og kemur það því úr hörðustu átt, þegar þessir menn eru að tala um, hvað lögreglan hafi orðið dýr, þegar það er að mestu leyti þeirra eigin sök. Það var viðurkennt af öllum þingheimi í fyrra, að auka þyrfti lögreglu hér í Rvík, og jafnvel jafnaðarmenn neituðu því ekki. Þessi aukning komst ekki á fyrr en 1. nóv. síðastl., og er það því mjög eðlilegt, að kostnaðurinn við varalögreglu hafi orðið mikill. Það er leiðinlegt að þurfa alltaf að vera að hrekja þá fullyrðingu jafnaðarmanna, að lögreglan hafi frá byrjun verið ólöglega sett. Það er mjög oft búið að sýna fram á það, að þó að ekki hafi verið til bein lög um þetta, þá er það fyrsta skylda hverrar einustu stj. að halda uppi lögum og reglu í landinu, og sé það ekki hægt nema með aukinni lögreglu, þá er skyldugt að auka hana.  Hv. þm. Seyðf. talaði um, að það væri ný stefna, að auka hér og flota. Honum skjátlaðist í rökleiðslunni þar sem víðar, þar sem hann upplýsti um leið, að ég hefði látið flotann liggja uppi mikinn hluta ársins. Annars er það þvert á móti stefnu jafnaðarmanna um allan heim, að berjast á móti því, að ríkin hafi lögreglu. Það þekkist hvergi á byggðu bóli nema hér, að jafnaðarmenn berjist á móti lögum og friði. Það mætti minna á það, að þegar foringi dönsku jafnaðarmannanna vildi afnema herinn þar, þá ætlaði hann sér ekki að vera lögreglulaus. Nei, hann ætlaði sér að hafa nokkra tugi þús. til þess að verja ríkið gegn innanlandsóeirðum. Hann sagði: „Við erum of litlir til þess að verjast gegn stóru þjóðunum í kringum okkur, en við þurfum að hafa styrka lögreglu til þess að vernda friðinn í landinu“. Svona er það alstaðar þar, sem jafnaðarmenn eru við völd, að þeir hafa engu óstyrkari lögreglu en aðrir flokkar. Hér aftur á móti koma þessir herrar með miklum móði og þykjast stefnu sinnar vegna verða að vera á móti allri aukningu lögreglunnar. Þeirra stefna hlýtur að vera önnur en jafnaðarmanna annarsstaðar í heiminum. Ég man eftir því, að ég sagði frá því hér í fyrra, að um það leyti sem verið var að ræða um ríkisiogregluna hér á Alþ., þá bólaði á óeirðum á landamærum Danmerkur og Þýzkalands, og þá heimtaði jafnaðarmannastjórnin danska, að lög yrðu sett í gegn á einni nóttu um að bæta 100 manna lögreglu við, og þar að auki að ríkislögreglan yrði efld. Engir greiddu atkv. á móti þessu, nema kommúnistar, og lögin voru samþ. á einni nóttu í báðum deildum þingsins. Hv. þm. Seyðf. spurði mig um eitthvert bæjarslúður, sem hann hafði heyrt um, að sveit manna væri við æfingar í Kveldúlfsporti og annarsstaðar í bænum. Ég hefi alls ekkert um þetta heyrt.  Hv. þm. Seyðf. sagði ennfremur, að mikið hefði verið talað um, hvað lögreglan ætti ekki að gera, en minna um hitt, hvað hún ætti að gera. Lögreglan á að halda uppi lögum og rétti í landinu og sjá um, að í því sé ró og friður. Það er takmark allrar lögreglu, það og ekkert annað. Það var spurt um, hvort ég hefði fyrirskipað, að lögregluþjónar yrðu 60 hér í bænum. Nei, það hefi ég ekki fyrirskipað. Ennfremur kom fyrirspurn um, hvort ekki væri rétt að banna vopnasölu. Ég hefi ekki talið þörf á að banna vopnasölu, en ég tel sjálfsagt, að búðir, sem verzla með slíkt, séu haðar eftirliti. Viðvíkjandi því, hvort ég hefði látið kaupa tæki handa lögreglunni, vil ég upplýsa, að það er lögreglustjóri, sem sér um það.  Hv. þm. segir, að vegna öryggis í bænum þurfi ekki að auka lögregluna. Hann getur ekki sagt um það, nema fyrir sjálfan sig. Hv. þm. álítur þess vegna, að óheimilt sé að auka hana. Í lögunum er ákveðið, að ráðh. skuli meta, hvort þörf sé á því, og þar sem hv.þm. misheppnaðist að komast í ráðherrastólinn, þá verður hann að sætta sig við, að það er ekki í hans verkahring að meta þetta. Annars vil ég taka það fram, vegna þeirra lögskýringa, sem alltaf eru að koma hér fram, að ég er þakklátur fyrir allar leiðbeiningar um það, hvernig skilja eigi lög, en ég þykist hafa lært eins mikið í þeirri fræðigrein og sumir af þeim hv.þm., sem eru nú að gefa mér leiðbeiningar, og ég vil minna á það, að það er ekki hægt að gefa lögskýringu, sem sé bindandi, nema með nýjum lögum. Þá vildi ég drepa á nokkur atriði, sem hv. 2. þm. S.-M. minntist á. Ég sagði, alveg eins og hann réttilega tók fram, að ég mundi athuga vandlega, hvernig ég teldi rétt að skilja l. um lögreglumenn. Það er ekki nema sjálfsagt, og það þykist ég jafnan gera, þegar ég nota lög, ekki sízt ný. En mér virtist á orðum hv.þm., að það vera einhverskonar aukatill., sem hann vildi hafa. Hann vildi t. d. fara að reyna til að hreinsa flokksbróður sinn, hv. 4. landsk., og ég hefi ekkert á móti því, að hv.þm. moki frá dyrum hans, ef hann er ekki fær um það sjálfur. Það er rétt, sem ég sagði, að frásaga hans af þessu máli á þinginu í fyrra var lituð. Hv. þm. talaði mikið um, að auðvitað mætti ég ekki setja upp lögreglu nema uppfyllt séu skilyrði laganna. Það dettur mér heldur ekki í hug að gera. Auðvitað verða að vera uppfyllt öll skilyrði laganna, en það er ekki víst, að ég geti tekið hans skýringar gildar um þetta. Ég verð sjálfur að athuga, hvort öll skilyrði eru fyrir hendi, þegar taka þarf afstöðu um atriði, er snerta þessi lög. Ég man svo ekki eftir fleiru í ræðu þessa hv.þm., sem ég þarf að svara, enda kom okkur svo vel saman um þetta mál í fyrra, að ég vil ekki fara að vekja deilur um það nu. 

Thor Thors Það er nú orðið mjög áliðið fundartímans, þar sem hv.þm. Seyðf. fann óstöðvandi hvöt hjá sér til að standa upp og halda eina af sínum löngu og, að því er hann sjálfur álítur, mælskufullu ræðum. Því er þannig háttað með þennan hv.þm., að það er bersýnilegt í hvert sinn, sem hann stendur upp, hversu innilega ánægju hann hefir af að hlýða á sjálfan sig. Því verður nú heldur ekki neitað, að honum er létt um mál og að það getur verið gaman að hlusta á hann, en þessi síðasta ræða hans, hún var vissulega ekki eins merkileg og hún var löng. Hv. þm. Seyðf. varði miklu af fyrri hluta ræðu sinnar til þess að sýna fram á, hvað hefði mátt gera við það fé, sem búið er að verja til ríkislögreglunnar. Nú vil ég spyrja hv.þdm.: Hvað kemur þetta því máli við, sem verið er að ræða um? Þetta fé er búið, og það verður ekki endurheimt, og þess vegna skiptir þetta engu máli. Það er ánægjulegt að sjá bankastjórann rísa upp hér og benda á fyrirtæki, sem mætti verja fé til, og það gæti gefið leiðbeiningar um, hvernig hann mundi reka sína bankastjórastarfsemi, ef hann hefði nægilegt fé á milli handanna. En í þessu sambandi skiptir þetta tal hans ekki máli og er talað út í loftið, og er furða á, að þessi þm., sem annars er talinn skýr maður, skuli leyfa sér að tefja dýran tíma hins virðulega Alþingis með þessu hjali. Það er einkennilegt, hve digurbarkalega þessir herrar, hv. sócíalistar hér á þingi, tala um stofnun ríkisiögreglunnar, þegar það er augljóst, að þeir áttu stórkostlegan þátt í, að hún var stofnuð. Sérstaklega kom hv. 2. þm. Reykv. fram eins og hreinasti ofbeldismaður, þar sem hann hefði þó átt, sem friðsamur sócíaldemókrat, að sjá um, að allt væri lögum samkvæmt og regla héldist. það liggur í augum uppi og hefir verið bent á það við umr. hér, að jafnaðarmenn eiga stórkostlegan þátt í því, hve dýr lögreglan hefir orðið, með því að bægja þeim mönnum, sem í henni hafa verið, frá vinnu. Þeir voru ekki að horfa í það, þó að hér ættu hlut að máli fátækir heimilisfeður, sem áttu enga björg aðra en þá, sem hendur þeirra veittu þeim, eða hugsa um velferð þeirra alþýðuheimila, sem þar var um að ræða. Þar réði ekkert gerðum þeirra, nema miskunnarlaust og blint flokksofstæki, og það er því þeirra eigin þunga sök, hve dýr lögreglan hefir arðið. Hv. þm. Seyðf. var að spyrja um, hvað hefði fengizt fyrir þessa lögreglu. Síðan lögregian komst á fót hefir linnt þeim árásum, sem hafnar voru gegn þjóðskipulaginu. Hæstv. dómsmrh. hefir nú skýrt jafnaðarmönnum frá því, hvernig á því stendur, að lögreglan hefir ekki verið lögð niður fyrr, og þarf því ekki að gera það frekar. En það er dálítið einkennileg þessi fælni íslenzku sócíalistanna við lögregluna. Það er einkennilegt, þegar framkoma þeirra er borin saman við afstöðu flokksbræðra þeirra erlendis, sérstaklega í Danmörku. Það hefir virzt svo, að íslenzkir sócíalistar hafi haft mikið dalaeti á dönskum sócíalistum og viljað taka þá til fyrirmyndar um margt. T. d. er í blaði jafnaðarmanna hér í dag sagt frá því, að danskir kommúnistar hafi hafið árás á forvígismann dönsku jafnaðarmannanna, Stauning, og er Alþýðublaðið mjög sárt yfir þessu. Það er dálítið einkennilegt, að jafnframt því, sem jafnaðarmenn kvarta undan árásum danskra kommúnista á jafnaðarmenn þar, þá virðast þeir bera sérstakan velvildarhug til kommúnista. Hv. þm. Seyðf. var í ræðu sinni að sýna fram á, að kommúnistar væru ekki eins hættulegir og bent hefir verið á hér í þinginu, og taldi enga ástæðu til að beita sérstökum varúðarráðstöfunum gegn þessum stjórnmálaflokki. Þetta er einnig í samræmi við síðasta hluta ræðu hans, þar sem hann talaði með hárri raustu um „byltingu og gerbreytingu þjóðskipulagsins!“ Áður en ég vík að því atriði, vil ég svara nokkrum fyrirspurnum, sem hv.þm. Seyðf. beindi til hv.þm. G.-K., sem ekki er viðstaddur. Fyrsta fyrirspurnin var ákaflega alvarleg og var um, hverskonar hernaðarfyrirtæki fánaliðið, sem æfir sig í Kveldúlfsporti, væri. Ég vil leyfa mér að skýra hv.þm. frá því, að það er engin ástæða til þess að hræðast þessa sveit hvorki fyrir hann né aðra. Það eru aðeins nokkrir ungir menn, sem æfa sig ýmist þar eða annarsstaðar í leikfimi og fögrum limaburði. Þeir hafa engin vopn, en aðeins fána sinn, hinn íslenzka þjóðfána, og sé ég ekki ástæðu til að kalla hann vopn, hvað sem hv.þm. gerir. Þeim hefir verið leyft að æfa sig í Kveldúlfsporti ásamt fleiri fyrirtækjum, t. d. æfir sig þar lúðrasveit, sem spilar oft við kröfugöngur hjá kommúnistum, og það sýnir, að portið er ekki notað í pólitískum tilgangi. Ennfremur vil ég segja hv.þm. það, að ef hann langar til að koma í Kveldúlfsport og æfa sig þar t. d.í ræðuhöldum, þá er honum það velkomið og flokksbræðrum hans líka. Út af þessari fyrirspurn um þessar æfingar vildi ég leyfa mér að spyrja hæstv.dómsmrh., hvort hann viti, hvernig þær æfingar hafa farið fram, sem hv. 2. þm. Reykv. beitti sér fyrir í fyrra. Það lið var kallað baráttulið Alþfl., og þætti mér vænt um að fá upplýst, hve margir menn hafa verið í því og hvaða vopn þeir hafa haft og hvaða hlutverk þeir eiga að vinna. Áður en ég vik að því að svara hv.þm. Seyðf. frekar, þá vil ég fara út í það, sem aðallega gaf mér tilefni til að standa upp, en það eru nokkrar skýringar á þessum l., sem hér liggja fyrir, samanborið við þáltill. Ég vona, að hæstv.dómsmrh. taki það ekki illa upp, þó að ég leyfi mér að skýra þessi lög eins og þau koma mér fyrir sjónir. Ég fæ ekki betur séð en hér sé um tvennt að ræða. Annaðhvort eru þessar þáltill. baðar, bæði hinna yfirlýstu jafnaðarmanna, sem er á þskj. 104, og viðbótartill. hins raunverulega flokksbróður þeirra, hv. 1. þm. S.-M. (EystJ), sem er skráð á þskj. 231, hreinasta markleysa, eða þær brjóta í bága við lög. Og ég fæ eigi hefur séð en það sé óhjákvæmilegt að komast að þeirri niðurstöðu, að þær brjóti í bága við lög. Í till. jafnaðarmanna á þskj. 104 er svo að orði komizt: „Alþ. ályktar að fela ríkisstj. að stofna hvergi til varalögreglu í kaupstöðum landsins“. Hér hlýtur að vera brotið í bága við lög um lögreglumenn, nr. 92 frá 1933, því að í 6. gr. þeirra laga segir, með leyfi hæstv. forseta: „Þegar sérstaklega stendur á og ráðh. telur nauðsynlegt öryggi bæjar, að lögregluliðið sé aukið meira en segir í 1. gr., getur hann bætt við varalögreglumönnum“. Í 6. gr.l. er ráðh. því gefinn þessi ákveðni réttur. Ef þáltill., sem fer fram á að taka þennan rétt af ráðherra, er nú samþ., þá er það brot á I. Um till. á þskj. 231 vil ég segja það, að hún brýtur einnig í bága við 1. Þar segir fyrst og fremst, að banna eigi að stofna varalögreglu eins og nú standa sakir. Þetta brýtur einnig í bága við 6. gr., sem gefur ráðh. tvímælalausan rétt til að stofna varalögreglu, þegar hann álítur þörf á þvi. Síðari hluti þessarar þáltill. brýtur líka í baga við l. Þar segir, að aldrei megi stofna til varalögreglu nema áður sé fyrirskipuð og fullnægt hámarksfjölgun lögregluþjóna eftir 1. gr. laga um lögreglumenn frá 1933. Í 1. gr. laganna er svo ákveðið, að nægilegt sé, að starfandi séu allt að tveir lögregluþjónar á hverja þús. íbúa. Ef þessi hámarksfjölgun á skilyrðislaust að ráða, þá eru orðin „allt að“ í 1. gr. þessara laga orðin þýðingarlaus. Ég vil geta þess, að í 2. gr. þessara laga er sagt, að ríkið skuli byrja að gjalda til lögreglu, þegar kominn sé einn starfandi lögregluþjónn á hverja 700 íbúa í kaupstöðum. Ég hygg því, að ákvæði 1. gr.l. eigi að skýrast af ákvæðum 2. gr. Nægilegt skilyrði fyrir stofnun varalögreglu er þá samkv. því, að 1 lögregluþjónn sé fyrir hverja 700 íbúa. Samkv. því sé ég ekki, að ákvæði laganna um lögreglumenn séu því til fyrirstöðu, að stofnuð verði nú varalögregla hér í Rvík. nú eru fastir lögregluþjónar hér 48, en samkv. 2. gr. laganna ætti að vera nægilegt, að þeir væru 43. Hv. þm. Seyðf. fór mjög á víð og dreif í sinni ræðu. Kemur það einkennilega fyrir sjónir, að öðru leyti en því, að það mun vera eðlisbundin nauðsyn fyrir hv.þm. að halda langar ræður. En hv.þm. afsannaði það ekki, að um þessi l. varð samkomulag á síðasta þingi milli tveggja stærstu þingflokkanna. Og því væri það hreinn og beinn hringlandaháttur, ef Alþ. færi nú að gera óþinglega og ósæmilega tilraun til að breyta með þál. 1., sem þá voru sett. Kjarni þessa máls er vitanlega sá, hvort ríkisvaldið álítur nauðsynlegt að hafa að baki sér vald til þess að halda uppi þeim 1. og boðorðum, sem sett hafa verið á lýðræðislegan hátt. Hv. þm. talaði mikið um lýðræði, og er gott að fá ástæðu til að minnast á það mál. Því hefir verið haldið fram nú undanfarið í andstöðublöðum þess flokks, sem ég fylgi að málum, að nauðsynlegt væri fyrir framsóknarmenn og jafnaðarmenn að standa saman gegn einhverju ímynduðu ofbeldi, sem þeir hafa viljað telja væntanlegt frá mínum flokki. Ég vil nú alveg vísa á bug slíkum aðdróttunum og minna á, að Sjálfstfl. átti mestan og beztan þáttinn í þeirri stjórnarskrá, sem nú nýlega er samþ. og felur í sér aukna tryggingu lýðræðisins og aukin réttindi landsmönnum til handa. Og hvað sem um það kann að verða sagt, að Sjálfstfl. hafi seint komið fram með þá réttarbót, þá er það þó fyrst og fremst fyrir hans tilverknað, að þessi réttarbót hefir fengizt samþ. Og ég vil minna á, að Framsfl., sem nú er að verða sambandsfl. sócíalista, beitti sér mjög gegn þessu réttlætis- og lýðræðismáli. Ég vil nota tækifærið, þar sem ég get nú talað við hv. 4. landsk., að geta þess, að fyrir kosningarnar síðustu varð ég fyrir því láni, að hann elti mig fund af fundi í því kjördæmi, sem ég nú er þm. fyrir. Og í sveitunum kallaði hann þá samninga, sem urðu um stjórnarskrármálið á síðasta þingi, hreina nauðungarsamninga og fór um þá hinum ofsafengnustu og bvirðulegustu orðum. - Í sjávarporpunum þorði þessi hv.þm. að vísu ekki að hafa um hönd sama orðbragðið. Þannig er þá sá lýðræðisandi, sem sócíalistar leggja nú mest ástfóstur á og vilja ólmir tengjast. En það er þó ekki nóg til tryggingar lýðræðinu að haga lagasetningu svo, að allir þegnar þjóðfélagsins hafi sem jöfnust áhrif á löggjöf landsins, því sú löggjöf getur orðið einskis virði, ef ekkert vald er á bak við, sem sér um, að henni sé framfylgt. Íslenzka þjóðfélagið þekkir það af fornri reynslu, hversu gefst að hafa lýðræðisskipulag án þess jafnframt að hafa hæfilega sterkt framkvæmdarvald á bak við til að framfylgja lögunum og á þann hátt að vernda og treysta lýðræðið. Ef því uppi á að halda lýðræðinu, svo að það sé annað og meira en pappírslýðræði, þá þarf til þess vald, sem er sterkara en þau öfl, sem á hverjum tíma sækja á lýðræðið og leitast við að tortíma því. Stofnun hæfilega styrkrar lögreglu er því annar liður lýðræðisins. Hún er vald á bak við ríkisvaldið, sem kveður niður allar árásir á framkvæmd lýðræðisins, hvaðan sem þær árásir koma. Hún á að tryggja það, að ríkisvaldið sé á öllum tímum sterkasta aflið í þjóðfélagi voru. Ég veit nú reyndar, að sócíalistar viðurkenna þetta í hjarta sínu. Afstaða sú, er þeir hafa tekið í þessu máli, er til þess gerð, að slá um sig með henni á kjósendafundum. Og ég er viss um það, að ef sá óheilladagur á einhverntíma að færast yfir þetta land, að sócíalistar komist til valda, þá verða þeir innilega fegnir að taka við sem styrkastri lögreglu. Í því eru þeir auðvitað alveg sama sinnis og flokksbræður þeirra í öðrum löndum. Blekkingar sócíalistaþingmanna um, að varalögreglan sé stofnuð til höfuðs verkalýðnum í landinu, hitta ekki að öðru leyti en því, að með þeim svivirða þeir verkamannastéttina, þar sem þeir með því gefa í skyn, að verkamennirnir séu sérstakir stofnendur lögbrota. Hv. þm. Seyðf. endaði ræðu sína á því að lýsa yfir því, að sósíalistar „vildu granda núverandi þjóðskipulagi“. Þetta voru hans óbreytt orð, hvernig sem hann síðar kann að víkja þeim við. Ég verð nú að þakka svo hreinskilnislega játningu. En ég vil þó nokkuð draga í efa, að hún sé rétt. Ég vil þá minna á það, að einn byltingamaðurinn situr nú í forsetastól hins sameinaða Alþingis. Ég get raunar eigi varizt þeirri hugsun, að mér virðist svipurinn eigi beint benda til þess, að þessi hv.þm. sé mjög sólginn í að granda núverandi þjóðskipulagi. En maður verður víst að taka eitthvert mark á hv.þm. Seyðf., og er þá ástæða til að óska Framsfl. til hamingju með þennan byltingasinnaða sócíalista, sem þeir hafa kjörið, í fyrsta sinn í þingsögu Íslendinga, til að skipa öndvegissess Alþingis. Hv. þm. Seyðf. vill afnema þjóðskipulagið. Við sjálfstfl.menn viljum það ekki. Við teljum að vísu, að það sé gallað að mörgu leyti og þurfi umbóta við. En við viljum bæta það, en ekki bylta. Við erum umbótamenn, ekki byltingamenn. Við viljum gera þær umbætur eftir því sem frekast eru föng á á hverjum tíma, að öllum borgurum þjóðfélagsins geti liðið sem bezt. Við vitum, að hagsmunir okkar sjálfra eru bezt tryggðir með því. Af sócíalistum þarf ekki að vænta slíks. Þeir segjast sjálfir vilja kollvarpa þjóðskipulaginu. Mannúðarmálin, sem sócíalistar þykjast berjast fyrir, eru frá þeirra hálfu aðeins kosningabeita, því þeir vilja granda þjóðskipulaginu, eins og hv.þm. Seyðf. tók fram. Við sjálfstæðismenn viljum hinsvegar beita umboði okkar til þess að auka almenna hagsæld, frelsi og lýðræði þjóðarinnar og treysta frjálsræði og framtak einstaklinganna í þjóðfélaginu. Við erum á móti því að hafa öll völd, alla afkomu manna og ytri örlög þeirra undir einum hatti einum stórum, svörtum, ljótum, götóttum, skítugum og lúsugum stjórnarhatti. Hv. þm. Seyðf. beindi því til hv. 1. landsk.þm., að hann ætti að beygja sig fyrir rökum hans. Þetta er nú meiri græðgin. Sócíalistum er það ekki nóg að hafa gleypt Framsfl., heldur vilja þeir nú líka gleypa Sjálfstfl. Ég verð nú að biðja þá um að kunna sér dálítið betur hóf. En þegar öllu er á botninn hvolft - og það bið ég menn að athuga -, ber þó ekki að taka þessa mælskuþrungnu ræðu hv.þm. Seyðf. eins alvarlega og orðin gáfu tilefni til. Það verður að skoða þau í því Ijósi, að hv.þm. sótti það afarfast, ásamt öðrum sócíalistum, að komast í flatsængina til framsóknarmanna, og það jafnvel þótt þeir hafi það ekki enn á sinni stefnuskrá að granda þjóðskipulaginu.

Forseti (JörB): Mér hefjr borizt ósk um ráð frá einum manni úr sjútvn., að fresta framhaldi þessarar umr. til mánudags. En þessu hefir verið mótmælt af tveimur mönnum úr sjútvn. Ég mun því láta deildina skera úr.

Jóhann Jósefsson Ég get fallið frá orðinu, þar sem sá þm., er ég helzt þurfti að svara, hv.þm. (G.-K., er ekki viðstaddur.

Pétur Ottesen Ég verð að segja, að það er harla hart í svona máli, þar sem tilmæli hafa komið frá einum nm. - og annar er fjarverandi - um að fresta umr. um einn dag, að sú ósk skuli ekki vera tekin til greina. En máske ber að rekja þessa neitun til þeirrar óskapa tilhneigingar, sem menn virðast hafa nú um að koma öllu undir ríkisrekstur. Það er eins og menn fari á allskonar víxlgangi í málum nú, og það jafnvel þeir menn, er maður skyldi sízt ætla, að svo gerðu. Þessa er eigi langt að minnast, þar sem er síðasta mál, ölbruggið. Þar féllu sumir þeir menn fra, á þeirri freistingarinnar stund, sem maður vissi ekki betur en hefðu helgað huga sinn því að berjast gegn brugginu. En þótt þeir hafi talað fjálglega um þau mál, þá nota þeir nú allra fyrsta tækifærið, sem þeir fá, til þess að renna eins og raggeitur frá sinni fyrri skoðun. Eins er því varið með það mál sem nú er til umr. Þeir, sem hingað til hafa talið það skoðun sína, að heppilegast væri, að sem allra mest af atvinnufyrirtækjunum hvíldi í höndum einstaklinga eða félaga, renna nú frá þessari skoðun sinni og falla nú í faðm þeirra, sem fylgja þjóðnýtingarstefnunni, sem náð hefir yfirtökum sumstaðar úti um heim og teygir nú anga sína hingað, svo holl sem hún þó er! ! eins og dæmin sýna. Ég skal þá víkja orðum mínum að hæstv.forsrh., ef hann þá er svo nærri, að hann megi mál mitt heyra. þætti mér líklegt, að hann léti sig ekki vanta, þegar þetta ástfóstur hans er til umr. Það er ekkert undarlegt, þó sócíalistarnir fagni þessum nýju samherjum, hæstv.forsrh. og fleirum, og taki þeim opnum örmum, enda létu þeir í ljós einlægt þakklæti til þeirra, er þeir svo skyndilega fengu þennan óvænta reka á fjörur sínar. Það kom í ljós fyrir nokkrum árum, að framsóknarmenn létu hrekja sig af samvinnugrundvelli og yfir í þjóðnýtingu í máli skyldu þessu. Nú munu sócíalistar tæplega hafa átt von á svo víðtækri þátttöku sem raun hefir á orðið í að reyra starfandi atvinnurekstur einstaklinga í þjóðnýtingarfjötra. En þegar það kemur í ljós, verður vitanlega fögnuðurinn þeim mun meiri. Þetta frv., sem hér liggur fyrir, ber ekki með nokkru móti að samþ. Það er alveg óþarft ég óforsvaranlegt, að ríkið fari að sölsa undir sig fyrirtæki, sem er í fullum gangi. Það var allt annað mál, þegar verið vara að stofnsetja síldarbræðslustöð ríkisins. Þá varð ríkið að hjálpa til að koma því fyrirtæki á fót, og sú heilbrigða hugsun fylgdi frá mörgum, að félagsskapur sjómanna og útgerðarmanna. þegar á fót væri kominn og þess megnugur, keypti verksmiðjuna af ríkinu og ræki hana á samvinnugrundvelli. En hér er stefnt í þveröfuga átt. Útvegsbankinn, sem á þessa verksmiðju, hefir leigt hana prívatfélagi, sem hefir notað hana út í yztu æsar, svo þar hefir aldrei fallið niður starf á þeim tíma, sem síldarverksmjðjur annars eru starfræktar. Og það er ekkert, sem bendir í þá átt nú, að verksmiðjan verði ekki rekin, þó ekkert sé farið að blanda ríkinu þar inn í heldur hið gagnstæða, því það virðist horfa nú vænlegar til með slíkan rekstur yfirleitt en oft áður. Hér er því eingöngu um að ræða að flana í flaustri og fyrirhyggjuleysi með starfandi einstaklingsrekstur yfir í þjóðnýtingu, öllum til tjóns og skaða, nema kannske Útvegsbankanum, sem í skjóli þessarar heimildar gæti ef til vill skrúfað ríkisstjórnina upp í það að kaupa verksmiðjuna fyrir óeðlilega hátt verð, og haft af því einhvern stundarhagnað. Það, sem skilur mig og hæstv.forsrh. ásamt hv.þm. Vestm., sem í þessu máli hefir sogazt inn í þjóðnýtingarhringiðuna, er það, að ég tel, að fyrirtækið sé betur komið hjá einstaklingum eða félögum, en þeir taka ríkisrekstur fram yfir. Ég vil benda hv.þm. á samstæður við þessa skoðun. Eftir þeirra skoðun, sem halda ríkisrekstri fram, ætti þá að vera betra að taka t. d. tóvinnuvélarnar af samvinnufélögunum og láta ríkið reka þær. - Þannig er hæstv.forsrh. horfinn af grundvelli samvinnustefnunnar yfir á grundvöll þjóðnýtingarinnar. Það er því ekkert undarlegt, þótt hv. 1. þm. Reykv. væri að lýsa eftir samvinnustefnunni hér í þinginu, þegar einn af helztu boðberum hennar hefir tekið slíkum sinnaskiptum. Hæstv. ráðh. fór þá að tala um einhver stefnuskipti hjá sjálfstæðismönnum í þessum málum og minntist í því sambandi á kaupin á síldarverksmiðju dr. Pauls á Siglufirði. En það mál horfði allt öðruvísi við; sú verksmiðja var í eigu útlendinga og hafði ekki verið starfrækt í fleiri ár, enda var svo til ætlazt, að sjómenn og útgerðarmenn gætu með tímanum orðið eigendur verksmiðjunnar, keypt hana af ríkissjóði. Hæstv. ráðh. hélt því fram, að sjómenn og útgerðarmenn væru ekki eins fráhverfir þessum ríkisrekstri og af væri látið, og byggði hann það á því, að þeir ýttu undir það eftir að ríkisbræðslan var sett á stofn, að ríkið keypti af þeim síldina jafnóðum, en vildu ekki bíða eftir því verði, sem endanlega fengist fyrir hana. Þetta er rétt, en af þessu verður alls ekki dregin sú ályktun, að þeir kysu ekki frekar að reka þessa stofnun sjálfir, ef þeim væri ekki fyrirmunað það með því fyrirkomulagi, sem nú er, heldur hitt, að sjómenn og útgerðarmenn vantreysta þeim mönnum, sem veita verksmiðjunni forstöðu, til þess að selja síldina með viðunanlegum kjörum fyrir þá, og kjósa því heldur lágt verð út í hönd. Þeir hafa ekki þorað að eiga undir hinni endanlegu útkomu. Þetta er ekki heldur að ástæðulausu, því að verksmiðjustjórninni hefir farnazt illa í ýmsum greinum og bakað barði útgerðarmönnum og ríkinu stórtjón. Þar hefir hver höndin verið upp á móti annari, jafnvel svo, að tveir meðstjórnendur hafa sent kæru á aðalmanninn í stjórninni. Má af þessu sjá, hvílíkt öryggi sjómönnum er búið með þessu háttalagi, og hve veigalítil þessi rökleiðsla hæstv. ráðh. er fyrir því, að sjómenn og útgerðarmenn séu ánaegðir með viðskipti sin við verksmiðjuna, eða ríkisrekstur í þessari grein. Ég hefði viljað svara hv.þm. Vestm. nokkrum orðum, en ég sé, að hann hefir af einhverjum ástæðum horfið úr deildinni. En ég verð þó að endurtaka það, að ég get ekki annað en furðað mig á því að sjá hann vera kominn í slagtog með sósíalistum um það að hneppa atvinnurekstur landsmanna í þjóðnýtingarfjötra.

Á hv.þm. ekki við „nationalsósíalista?

. Ég skal ekkert segja um það, til hvers ráðs þeir menn grípa, sem nú styðja sósíalistana í því að koma á ríkisrekstri í þessari verksmiðju, þegar þeir sjá að sér, sem vonandi verður einhverntíma; það getur vel skeð, að þeir reyni að bera það fyrir sig, að þeir hafa staðið á grundvelli þessa eða hins afbrigðis af hinum eiginlega sósíalisma, en það dugir ekkert, heldur hitt, að þeir hverfi nú þegar frá, villu síns vegar og standi fast á þeim grundvelli, sem bezt hefir reynzt hingað til og framfarir allra alda hafa byggzt á, sem er framtak einstaklingsins. Ég get látið þetta nægja, en vil endurtaka það, að ég hefi bent á, að það getur orðið afleiðingaríkt að hverfa frá réttri stefnu í þessu máli. Sú þjóðnýting, sem við hofum hingað til haft af að segja, ætti samkv. fenginni reynslu að vera öllum hv.þm. frekar til aðvörunar en eftirbreytni.

Jón Pálmason [óyfirl.]: Ég verð að segja það, að ég er talsvert hissa á ýmsu því, er fram kemur í starfsemi þessa þings um meðferð mála. Og það er einmitt í sambandi við þetta mál, sem mér þykir ástæða til að rjfja upp, þó það lengi eitthvað umr., sumt af því, sem áður hefir verið afgr. og er í sama flokki og þetta mál, t. d. ríkisábyrgð vegna samvinnuútgerðar á Stokkseyri. Það er talið glæsilegt að vera ríkur maður og gaman að geta ausið peningum á báðar hendur. Og vissulega hefði það verið skemmtilegt á þessu þingi, ef hægt hefði verið að ausa peningum úr ríkissjóði í allar áttir og sem víðast um. Nú, það virðist svo, ef litið er á starfsemi þessa þings og afgreiðslu mála, sem svona sé ástatt í þjóðfélaginu. Ég verð því miður ekki var við, að hér á Alþingi sé neitt vald, er beri vott um þá ábyrgðartilfinningu, er sporni við því, að afleiðingarnar af störfum þingsins komi óþægilega við ríkissjóð. Það virðist svo sem ríkisvaldið hafi hér engan málsvara. Ég var að athuga það í gær, að nú á þinginu hafa verið fluttar till. til útgjalda úr ríkissjóði, er nema samtals um 1600 þús. kr. Þar af til nýrra launa og launabóta handa opinberum starfsmönnum 30–40 þús. kr., og þó er ótalin stór upphæð til dýrtíðaruppbótar á laun embættis- og starfsmanna ríkisins, ég veit ekki, hvað mikil, ef hún verður framlengd, sem líkur benda til. Í þessari 11/2 millj. kr. upphæð eru sjálfsagt margir liðir, sem á að verja til þess að koma atvinnuvegunum á traustari grundvöll. Og stærsti liðurinn er auðvitað til síldarbræðslustöðvar á Norðurlandi, 1 millj. kr. En svo er ekki nóg komið með messu. Til viðbótar má telja till. um ábyrgðarheimildir til ríkisstj. vegna ríkissjóðs, og þær nema samtals ca. 5 millj. kr., eftir því sem mér reiknast til. Ég veit satt að segja ekki, hvað vakir fyrir hv.þm., að þeir skuli geta lagt út í að samþ. þetta allt með köldu blóði. Auðvitað eru margar af þessum till. um ábyrgðarheimildir ekki ófyrirsynju fram komnar, og verður sjálfsagt ekki komizt hjá að samþ. ýmsar þeirra. En þar á meðal eru líka margar till., sem segja má um með fullum rökum, að þingið geti vel sóma síns vegna látið vera að afgreiða. Það má náttúrlega segja, að sú till., sem hér liggur fyrir, um 125 þús. kr. ábyrgð fyrir samvinnuútgerð í Borgarnesi, sé ekki nema dropi í hafinu. Mér hefir talizt svo til, að ábyrgðarheimildir fyrir lánum til rafveitna nemi um 960 þús. kr., vegna banka um 1100 þús. kr., til togaraútgerðar 21/2 millj. kr., til lendingarbóta 75 þús. kr., til samvinnuútgerðar 220 þús. kr., og til ýmsra annara fyrirtækja um 200 þús. kr. Um þessar ábyrgðarheimildir til útgerðarsamvinnufélaga er það að segja frá mínu sjónarmiði, að það var á sínum tíma vel forsvaranlegt af þinginu að gera tilraun í þessu efni, fyrir útgerðarfélag, sem hafði þægilega aðstöðu, eins og samvinnufél. Ísfirðinga. Ég tel, að sú tilraun hafi ekki gefizt vel að öllu leyti, en að sumu leyti má margt gott um hana segja, þó að því sé nú vitanlega ekki lokið. En það er allt annað mál að veita ríkisábyrgð til útgerðar á miður heppilegum stöðum. Og ef þingið ætlar sér að taka þetta skref fullt og veita ábyrgðir til þessara hluta víðsvegar um land, eins og í Borgarnesi og á Stokkseyri, þá lízt mér ekki á blikuna. Og mig undrar, að það skuli ekki vera lagðar hér fram í þessum málum fyllri rannsóknir og upplýsingar um það, að hverju þetta getur leitt fyrir ríkissjóð. Samkv. þessu viðhorfi lítur svo út sem þingið muni samþ. allar till. um fjárgreiðslur og ábyrgðarheimildir, sem fyrir því liggja. Margar þeirra eru náttúrlega nauðsynlegar eða óhjákvæmilegar, en ýmsar af þeim eru aftur á móti þannig gerðar, að það er ekki sæmilegt af aukaþingi að gera meira en annaðhvort að ganga framhjá þeim eða vísa þeim til stj. til fyllri athugunar. Ég skal svo ekki fara lengra inn á þetta svið. Þm. hafa allt aðra afstöðu til þessara mála á fjárlagaþingj, þar sem lögin heimta, að tekin sé ákveðin afstaða til fjárhags ríkissjóðs, heldur en á þessu aukaþingi. En þó er hér hrúgað inn ábyrgðarbeiðnum og till. um fjárframlög úr ríkissjóði svo skiptir millj. kr., án þess að athuga á nokkurn hátt, hvaða áhrif þær hafa á fjárhag ríkissjóðs. Með tilliti til þess, sem ég nú hefi sagt, greiði ég atkv. á móti þessari þáltill. og ýmsum öðrum, sem koma síðar til atkv. hér í þd. - Ég geri það ekki af því, að ég vilji neita því, að þetta geti orðið til hagsbóta fyrir hlutaðeigandi héruð. En ég lít svo á, að það sé fyrst og fremst hlutverk bankanna að lana fé til slíkra fyrirtækja, en að ríkissjóður eigi að vera laus við alla áhættu af þeim, að öðru leyti en því, sem hann er í bakábyrgð fyrir bönkunum.

Bjarni Ásgeirsson Ég ætla ekki að halda hér langan fyrirlestur við þessa umr. málsins, en vil aðeins geta þess, að mér þykir það koma úr hörðustu átt að hv.þm. A.-Húnv., sem ekki klígjar við að biðja um mörg hundruð þús. kr. framlög og ábyrgð fyrir sitt kjördæmi úr ríkissjóði, skuli ætla að springa af vandlætingu út af þessari 125 þús. kr. ábyrgðarheimild til nauðsynjafyrirtækis, sem ekki er sjáanlegt, að hafi neina áhættu í för með sér fyrir ríkissjóð.

Flm. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Eins og sest á grg.þáltill., var Samvinnufélag Flateyjar stofnað árið 1932. Var svo þar sem víðar, að nauðsyn rak á eftir slíkri félagsstofnun, enda hafði aðalatvinnurekandinn í Flatey orðið gjaldþrota 1926, og hafði það í för með sér mikið peningalegt tap fyrir almenning í Eyjahreppi, auk þess sem atvinna stöðvaðist að miklu leyti. Var því mikil þörf á að auka atvinnu þorpsbúa bæði við fiskveiðar og fiskverkun, og í fátækt sinni lögðu þeir fram fé til að stofna samvinnufélag í þessu skyni. Félagið keypti skip, sem það hefir haldið úti á handfæraveiðum tvö undanfarin sumur. Var ekki sótt um neinn styrk til Alþingis til þessa. Tilgangur félagsins er einkum tvennskonar: að koma í veg fyrir, að fólk þurfi að flýja úr þorpinu um aðalbjargræðistímann vegna atvinnuleysis, og auk þess að auka peningaumferð í þorpinu, en þar hefir verzlun verið nær eingöngu vöruskiptaverzlun. Þessum tilgangi hefir felagið reynt að ná eftir megni, enda þótt stofnfjárleysi hafi háð því frá byrjun. Hér er aðeins farið fram á ríkisábyrgð á 10000 kr. rekstrarláni, gegn þeim tryggingum, sem stjórnin metur gildar. Er vissa fyrir því, að félagið getur fengið þetta lán í Landsbanka Íslands, ef ríkisábyrgð fæst á því, þótt bankinn treystist hinsvegar ekki til að lána þá upphæð gegn ábyrgð þessara fátæku manna einna. Þessi styrkur gæti verið mikils virði til þess að halda fólki í þorpinu. Ríkisábyrgð á rekstrarláni er heldur ekkert einsdæmi. Þannig hefir verið samþ. ríkisábyrgð á miklu hærra láni handa tunnuverksmiðju Akureyrar. Væri því lítið samræmi í því að fella þessa litlu og hættulausu ábyrgðarheimild. Flatey er eini hafnarstaðurinn í Austur-Barðastrandarsýslu. Fimm hreppar þar eiga enga aðra höfn en Flatey, og því næði þessi hjálp til miklu fleiri en eyjarskeggja einna. Vil ég leggja til; að umr. verði frestað og málinu vísað til sjútvn.

Flm. (Bergur Jónsson) [óyfirl.]: Það hefir lengi verið á döfinni að bæta lendinguna við Flatey á Breiðafirði, sem er, eins og ég tók fram áðan, eini hafnarbærinn fyrir norðurströnd Breiðafjarðar. Hefir verið áætlað, að kostaði 24 þús. kr. að bæta fullkomlega úr lendingargöllum þar. En hreppurinn og sýslan eru svo fátæk, að þau hafa ekki treyst sér til að leggja út í svo dýrar framkvæmdir. En síðar hefir verið gerð rannsókn á því, að hægt væri að gera verulegar lendingarbætur þar með byggingu á bryggju, sem kosta myndi 3000–5000 kr. Ég bar því fram á þingi í fyrra, að fé til bryggjugerðar og lendingarbóta yrði hækkað um 2000 kr. í þessu skyni, en deildin vildi ekki opna fjárl., og varð fjárveitingin því ekki samþ. Nú ber ég fram þáltill. um, að ríkið leggi fram 1/3 til þessarar bryggjugerðar, gegn 2/3 frá héraðinu. Er þess að gæta, að hér er ekki um hafnarbætur fyrir Flateyinga eina að ræða, heldur alla norðurströnd Breiðafjarðar og aðra, sem viðskipti hafa við Flatey, vegna þess, að hún er eini hafnarstaðurinn á þessum slóðum.