Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Við 2. umr. um þetta mál gat ég þess, að sjútvn. hv. d. hefðu borizt erindi frá Landssambandi ísl. útvegsmanna, frá Sjómannasambandi Íslands og enn fremur frá Efnahagsstofnuninni, þar sem upplýst var, að í samningum um kaup og kjör á bátum hefði verið gengið út frá því, að greiðsla á fæðiskostnaði næði ekki aðeins til áhafnarmeðlima, sem lögskráðir væru, heldur einnig til hlutaráðinna landmanna á línubátum. Ég boðaði þá við 2. umr., að sjútvn. mundi taka þessar aths. til athugunar milli umr. Ég hef rætt við nokkra einstaka menn úr n., en ekki náð henni allri saman, en þeir nm., sem ég hefi talað við, eru því ekki andvígir, að sú breyting, sem farið er fram á í þessum erindum, verði gerð á frv. Ég leyfi mér þess vegna að flytja skrifl. brtt. við 3. gr. frv. á þá leið, að í 17. gr. l. á eftir orðunum „lögskráningarskyldra sjómanna á fiskibátum“ komi: og hlutaráðinna landmanna á línubátum, sem lögskráð er á, sem hér segir, o.s.frv. Þessi brtt. er of seint fram komin og skriflega flutt, og verð ég því að fara fram á við hæstv. forseta, að hann leiti afbrigða fyrir henni.



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. d. hefur haft fjv. það, sem hér er á dagskrá, til athugunar, og eins og fram kemur á þskj. 744, mælir nefndin með því, að frv. verði samþ. Hins vegar áskilja einstakir nm. sér rétt til að flytja eða fylgja brtt. og þrír nm. mæla með frv. með fyrirvara. Eins og fram kemur og á þskj. 733, 734, 735 hafa komið fram brtt. frá einstökum nm. Við athugun málsins í fjhn. kom til fundar við nefndina fulltrúi í Efnahagsstofnuninni, Pétur Eiríksson, sem gaf nefndinni upplýsingar. Síðan fjhn. afgreiddi málið, hefur hér á hv. Alþ. verið útbýtt skýrslu um Vestfjarðaáætlun, sem hv. þm. hafa fengið. Við athugun frv. var aflað upplýsinga samkv. ósk um lánakjör og voru nm. afhent þau gögn til athugunar. Ég sé ekki ástæðu til þess að fjölyrða frekar um málið. Eins og ég gat um, mælir nefndin með því, að það verði samþ.; nokkrir nm. með fyrirvara.



Herra forseti. Frv. þetta um heimild til lántöku vegna Vestfjarðaáætlunar og Norðurlandsáætlunar er borið fram af hæstv. ríkisstj. til staðfestingar á brbl., sem hún gaf út á síðasta degi ársins 1968. Fyrir fáum dögum fengu þm. frá Efnahagsstofnuninni allmikið rit. Það nefnist Greinargerð um Vestfjarðaáætlun og framkvæmd hennar. Þetta eru fyrstu. upplýsingarnar, sem alþm. yfirleitt hafa fengið um málið. Þá fyrst fengu þeir áætlunina, þegar framkvæmdum hennar má heita lokið. En hvað er að frétta af Norðurlandsáætluninni? Fjhn. óskaði upplýsinga um málið frá Efnahagsstofnuninni - en henni mun hafa verið falið að semja áætlunina - og 23. apríl s.l. kom sendimaður frá Efnahagsstofnuninni á fund fjhn. Hvað hafði hann að segja? Engin áætlun til. Nokkrir þættir í smíðum, að því er manni skildist, en engum lokið. Tvennt var þó búið að ákveða. Það var búið að veita loforð um lán til Vopnafjarðarhafnar, 7 millj. kr. af því fé, sem hugmyndin er að taka að láni til Norðurlandsáætlunar. Vopnafjarðarhérað hefur hingað til ekki verið talið á Norðurlandi, en vel má vera, að Norðlendingar hafi ekki á móti því, að það góða hérað verði flutt til þeirra, og að þeir fái í sinn hóp það góða fólk, sem þar býr. Þó er e.t.v. réttast, að byggðarlögin séu áfram á þeim sömu stöðum, þar sem þau hafa verið fram að þessu. Í öðru lagi er að sögn búið að veita loforð um lán til iðnskóla á Akureyri, líklega um 4 millj. kr. Annað og meira hafði sendimaður Efnahagsstofnunarinnar ekki að segja okkur í fjhn. um þetta mál. Við, sumir af fjhnm., teljum rétt, að ákveðið verði í lögum, að nokkru af því fé, sem ákveðið er að afla til Norðurlandsáætlunar, verði varið til mjög nauðsynlegra framkvæmda í raforkumálum og samgöngumálum á Norðurlandi. Fólkið, sem býr á Norðurlandi og annars staðar á landinu, þarf að hafa rafmagn til heimilisnota og annarra þarfa, og það þarf að hafa viðunandi vegi. Verði þessum skilyrðum ekki fullnægt, yfirgefur fólkið byggðir sínar. Á sjötta tug þessarar aldar var byrjað að leggja rafmagnslínur um sveitirnar, og hefur verið haldið áfram síðan. Þessu hefur miðað sorglega seint, en þó er meiri hluta verksins lokið, og það er ekki mikið átak að ljúka raflínulögnum til heimila á þeim svæðum, þar sem meðalvegalengd milli bæja er innan við tveir km. Þessu þarf að ljúka hið bráðasta. Það er ekki sæmilegt að láta menn bíða lengur eftir þeim mikilsverðu þægindum, sem rafmagnið veitir. Áætlað er, að á öllu Norðurlandi séu 160 til 170 sveitabýli, sem ekki hafa rafmagn frá samveitum eða sérstökum vatnsaflsstöðvum, á svæðum, þar sem meðalvegalengd milli býla er 2 km eða styttri. Á þskj. 733 flytjum við 3 þdm. till. um raflínulagnir til þessara heimila. Till. er þannig með leyfi hæstv. forseta: „Á eftir 1. gr. frv. komi ný grein, þannig: Af því fé, sem aflað verður til Norðurlandsáætlunar samkv. 1. gr., skal greiða kostnað Rafmagnsveitna ríkisins við að leggja raflínur til þeirra sveitaheimila á Norðurlandi, sem ekki hafa rafmagn frá samveitum eða sérstökum vatnsaflsstöðvum og eru á svæðum, þar sem meðallínulengd milli býla er 2 km eða styttri. Framkvæmdir við raflínulagnir þessar skulu hafnar á árinu 1969 og þeim verða lokið svo fljótt sem unnt er.“ Flm. till. eru auk mín hv. 2. þm. Norðurl. v., Óskar Levy, og hv. 1. þm. Norðurl. e., Jónas Jónsson. Vegáætlun fyrir næstu árin er nú til meðferðar hér á þingi. Of lítið fé er veitt til vegamála til að fullnægja brýnustu þörfum. Allmiklu fé var veitt til samgöngubóta samkv. Vestfjarðaáætlun. Eins þarf að gera á Norðurlandi. Við 1. þm. Norðurl. e., Jónas Jónsson, flytjum till. á þskj. 734 um nokkurt framlag til vegagerðar af því fé, sem aflað verður vegna Norðurlandsáætlunar. Till. okkar er aðallega um endurbætur vega á aðalsamgönguleiðum um Norðurland. Till. er þannig, með leyfi hæstv. forseta: „Á eftir 1. gr. komi ný grein, þannig: Af því fé, sem aflað verður til Norðurlandsáætlunar samkv. lögum þessum skal verja til samgöngubóta sem hér greinir: Til Norðurlandsvegar í Hrútafirði 6 millj. kr.“ Um þetta er það að segja, að fyrir mörgum árum var byrjað að endurbyggja veginn, Norðurlandsveginn, nálægt Stað í Hrútafirði. En síðan var hætt við þessar framkvæmdir og hefur ekki verið hreyft við því í fjölda ára. Vegurinn á austurströnd Hrútafjarðar er slæmur. Hann er hlykkjóttur og víða mjór og víða eru mjó ræsi á veginum. Þarna fer öll umferðin um til Norður- og Austurlands héðan að sunnan, og þarna er mikil þörf endurbóta. En það reynist ekki hægt að fá fé í þetta samkv. vegáætluninni, sem á að afgreiða hér næstu daga. Þá er 2. liður: „Til endurbóta á vegi frá Reykjum á Reykjabraut um Svínadal að Svartárbrú, 6 millj. kr.“ Það er gert ráð fyrir því í þeim till. um vegáætlanir, sem nú hafa verið lagðar fram, að á næstu árum verði lokið við vegagerð frá Norðurlandsvegi rétt norðan við Giljá í Þingi og beina leið að Reykjum á Reykjabraut, en þar er nú að rísa skólastaður. Þegar þessari vegagerð er lokið, opnast leið fyrir menn eftir Svínadal yfir brú á Blöndu hjá Löngumýri og um brú á Svartá á Norðurlandsveg vestan við Bólstaðarhlíð. Þessi leið er miklu skemmri en gamla leiðin, sem farin er um Langadal og Blönduós, og það mun verða mikil umferð um þennan veg, þegar hann er kominn. En vegurinn um Svínadal er ekki gerður fyrir þá þungu umferð, sem er um Norðurlandsveginn, og þess vegna er þar þörf mikilla endurbóta. Okkur er ljóst, að þessar 6 millj. eru ekki nægilegar til þess að styrkja veginn, svo að hann þoli þessa miklu umferð, sem þar verður á næstu árum, en þó er þetta spor í áttina til endurbóta á veginum. Næst er liður, sem nefndist: „Til að brúa Svartá hjá Daufá í Skagafirði og gera veg að henni, m.a. vegna félagsræktunar bænda í Lýtingsstaðahreppi, 4,4 millj. kr.“ Þetta er framkvæmd, sem er þýðingarmikil vegna innanhéraðsumferðar þarna í innanverðum Skagafirði. Geta má þess, að hestamannafélagið í Skagafirði, sem heitir Stígandi, hefur látið gera skeiðvöll á Vindheimamelum, sem er nálægt þessu brúarstæði, og þennan völl mætti nota til lendingar fyrir sjúkraflugvélar, og væri það mikið öryggismál fyrir Lýtingsstaðahrepp í neyðartilfellum. En til þess að þeir eigi greiðan aðgang að þessum flugvelli, þarf að brúa Svartá. Enn má nefna það, að Lýtingsstaðahreppur hefur nú nýlega fest kaup á jörð á þessum slóðum, innarlega á láglendinu í Skagafirði, jörð, sem heitir Borgarey. Þar eru ræktunarskilyrði mjög mikil og góð, og það er hugmynd bændá í Lýtingsstaðahreppi að stofna þarna til mikillar félagsræktunar, til þess að auka heyfenginn og tryggja sér nægilegt fóður fyrir búféð. Og við teljum, að þetta framtak þeirra sé sjálfsagt að styðja. En þeir hafa þörf fyrir brú á Svartá, til þess að þeim verði auðveldara að koma þessum framkvæmdum fram, ræktuninni og heyflutningum af þessu nýja félagslandi. Ég held, að þetta sé það, sem koma skal, að bændur hefji félagsræktun. þar sem skilyrði til þess eru hagstæð. Og eins og ég sagði áður, tel ég sjálfsagt að styðja slíkar framkvæmdir. Það er því áreiðanlega vel varið nokkru af því fé, sem aflað verður vegna Norðurlandsáætlunar, til þess að auðvelda íbúum Lýtingsstaðahrepps félagsræktunina með því að brúa Svartá. Eins og fram kemur í till. er þarna ekki um mjög stóra fjárhæð að ræða. Það er gert ráð fyrir, að brúin kosti 2.7 millj., þetta er ekki löng brú, en vegagerð að brúnni kosti 1.7 millj., svo að þetta eru 4.4 millj. Þá flytjum við til viðbótar á þessu þskj., sem ég nefndi, þskj. 734, till. um framlög til tveggja vega í innanverðum Skagafirði, þ.e. Héraðsdalsvegar Í millj. og Vesturdalsvegar 1.7 millj. Það var ekki rúm fyrir þetta á vegáætluninni, en þarna er mikil þörf endurbóta. Og loks eru 4 till. okkar um framlög til endurbóta á vegum á aðalleiðinni um Eyjafjarðar- og Þingeyjarsýslur. Það er í fyrsta lagi vegur frá Öxnadalsheiði að Hörgárdal, þ.e.a.s. Norðurlandsleiðin, endurbæta veginn á henni. Svo er það Ólafsfjarðarvegur frá Hörgárbrú að Dalvík. Við leggjum til, að fari 5 millj. í hvorn þessara vega, sem ég hef nefnt. Til endurbóta á vegum á milli Akureyrar og Húsavíkur á aðalleiðinni verði varið 5 millj., og loks til endurbóta á Þingeyjarsýslubraut á milli Húsavíkur og Þórshafnar, 5 millj. Samtals eru þetta rúmar 39 millj., sem við leggjum til, að verði teknar af þessu fé Norðurlandsáætlunar til þessara aðkallandi samgöngubóta á Norðurlandi.



Herra forseti. Það mun hafa verið vorið 1965, sem var samið um Norðurlandsáætlun fyrst. Sem sagt, það eru 4 ár nú síðan um þetta var samið. Fyrir kosningarnar 1967, ég held, að það hafi verið 4. júní, sagði hæstv. fjmrh., að áætlunin mundi verða tilbúin þá fyrir árslok. Í desember, 4. des. 1968, sagði hæstv. fjmrh. hér á hv. Alþ., að það væri nú farið að sjá fyrir endann á atvinnukaflanum í áætluninni. Þegar þetta frv., sem hér liggur fyrir, var lagt fram 13. febr. þá hafði hæstv. fjmrh. svipuð orð, að það mundi nú fara að sjá fyrir endann á þessum kafla. Nú eru senn komin þinglok, og ég hefði nú vænzt þess, að það mundi nú heyrast eitthvað um þessi mál fyrir þingslit. Ég verð nú að segja það, að þó að ég sé fulltrúi fyrir Norðurland, að þá veit ég mjög lítið, hvað áætlað er að gera við þetta fé. Það, sem ég hef heyrt, eru sögusagnir einar. Ég hef heyrt það t.d., sem ég vil spyrja um, að þegar var gengið frá lántökunni; þá hafi verið talað um það, að til samgöngumála færi um 60 millj., eða því sem næst. Nú, ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. fjmrh. að því, hvernig þessu fé verði þá varið. Það kom fram hér hjá hv. 1. þm. Norðurl. v. áðan, að það, sem hv. fjhn. hefði fengið frá fulltrúa Efnahagsskrifstofunnar, það væri aðeins tvennt, það væri um hafnargerð á Vopnafirði og til iðnskóla á Akureyri. Náttúrlega vantar þá á Vopnafirði höfn, og ég ætla nú ekki að ræða það mál, því hv. þm. Norðurl. v. ræddi um það, og ég ætla ekki að fara að endurtaka það hér. En það hefur verið rætt við okkur ýmsa um ýmsar framkvæmdir á Norðurlandi, og ég verð í þessu sambandi að koma með ákveðnar spurningar, því ég er mjög hræddur um, að það verði ekki annars, sem það er rætt fyrir þingslitin. Það eru uppi ákveðnar óskir bæði á Dalvík og Húsavík um hitaveituframkvæmdir. Er ætlað eitthvað af þessu fé til þeirra framkvæmda, og hvað þá? Við höfum fengið, þm. Norðurl. e., bréf frá oddvitum í N.-Þingeyjarsýslu um virkjun Sandár, sem virðist vera mjög hagkvæm virkjun. Ég vil spyrja hæstv. fjmrh., hefur það mál verið athugað í þessu sambandi, og er væntanlegt að það verði hægt í sambandi við Norðurlandsáætlun að fara út í þessa virkjun, sem er ákaflega brýn, eftir þessar tvær gengisfellingar. Það rafmagn, sem þeir hafa þar, er allt saman af dieselstöðvum, sem er nú mjög óhagstætt. Það hefur verið rætt um að stækka frystihús. Verður fé af þessu til þeirra framkvæmda, t.d. á Húsavík? Og það kemur nú fram núna, þegar mikill afli er á Norðurlandi, að frystihúsin eru of lítil. Ég vil nú mjög mælast til þess, ef þessi atvinnumálakafli er nú tilbúinn, að a.m.k. þm. af Norðurlandi fái þetta í hendur nú þegar.



Herra forseti. Við 1. þm. Vestf. höfum leyft okkur að bera fram brtt. á þskj. 755. Á eftir orðinu „sveitaheimili“ komi: í Strandasýslu og. Þetta er brtt. við brtt. á þskj. 733. Strandasýsla er í Vestfjarðakjördæmi, en hefur ekki komið undir svo kallaða Vestfjarðaáætlun, en hún á að koma eins og kunnugt er undir Norðurlandsáætlunina, og þessi brtt. er aðeins til að undirstrika þetta atriði.



Herra forseti. Ég skal nú reyna að lengja ekki þessar umr. mikið, þar sem naumur tími er, en kemst þó ekki hjá að segja nokkur orð til þess að útskýra nokkuð afstöðu mína til þessara brtt. og svara ákveðnum fsp., sem fram hafa komið og ég tel ekki annað viðeigandi en að gera að umtalsefni. Tveir hv. þm. Austf. leggja til, að tekin verði upp heimild til lántöku vegna Austfjarðaáætlunar. Ég er á engan hátt andvígur því, að það komi til greina að framkvæma Austfjarðaáætlun, hefur reyndar verið samþ. í stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs nú fyrir skömmu, að athugað verði með gerð sérstakrar samgönguáætlunar fyrir Austfirði. Eins og allir hv. þdm. vita, þá hefur verið unnið að þessum byggðaáætlunum í áföngum og tekin viss svæði í einu, því að vitanlega verður ekki við allt ráðið, það er sjáanlegt, og verður að velja hér á milli. Samgönguáætlun Vestfjarða var fyrst tekin, vegna þess að þá stóðu sakir þannig, að það var mál manna yfir höfuð, að aðstaða Vestfirðinga væri þá erfiðust landsmanna, m.a. vegna fólksflutninga úr Vestfjarðakjördæmi. Það þótti ekki mögulegt að taka upp aðra áætlanagerð, fyrr en Vestfjarðaáætlun væri langt komin, hvað framkvæmd snertir. En eftir að nokkur tími var liðinn frá því, að hafizt var handa um gerð Vestfjarðaáætlunar og ákvörðun tekin um framkvæmd samgöngumálakafla hennar, þá var ákveðið af ríkisstj. í samráði, eins og menn vita, við stéttarfélög á Norðurlandi, að hafizt yrði handa um gerð Norðurlandsáætlunar og þá fyrst og fremst atvinnumálaáætlunar fyrir Norðurland, sem byggðist á því, að það var þá einnig sammæli manna yfir höfuð, að ég held - enda komu engin andmæli gegn því - að þá væri erfiðast atvinnuástand á Norðurlandi af öllum byggðarlögum á landinu. Að þessari áætlun hefur síðan verið unnið. Nú er gerð atvinnumálakafla Norðurlandsáætlunar að ljúka. Hv. samþm. minn, 5. þm. Norðurl. e., var að vísu ekki mjög ánægður með yfirlýsingar mínar um það efni á liðnum árum, og taldi, að allt hefði það gengið tregar en ég hefði lofað. Að vísu vil ég ekki kannast við, að ég hafi lofað neinu um það, sagði aðeins það, sem ég hafði reiknað með, vegna þess að það er nú ekki ég, sem geri þessa áætlun, heldur var Efnahagsstofnuninni falið að gera þetta. Og hverju sinni, þegar ég sagði frá því, hvað ég reiknaði með eða teldi líklegt, þá byggðist það á umsögnum Efnahagsstofnunarinnar um gang málsins. Hinu hefur þessi stofnun hvað eftir annað vakið athygli á, að það hafi seinkað þessari áætlun, hvað mannafli hennar miðað við verkefni hafi verið naumur, og hvað eftir annað komið fyrir tímabundin vandamál, sem stofnuninni voru fengin til meðferðar, sérstaklega í sambandi við erfiðleika sjávarútvegs, vinnudeilur og annað, sem tók upp allan starfstíma stofnunarinnar. Og auk þess gerðist það óhapp varðandi áætlunina, sem má vafalaust telja happ að öðru leyti, að maðurinn, sem aðallega vann að henni, var tekinn af okkur Norðlendingum og fluttur norður til allt annars verkefnis, en hann er núverandi bæjarstjóri á Akureyri. En þetta olli því, að áætlunargerðin lá niðri um nokkurra mánaða skeið, áður en hægt var að hefjast handa um hana aftur, þannig að við getum kannske sjálfa okkur um sakað varðandi þetta atriði. Ég veit nú ekki nema menn kunni að brosa, ef ég segi enn einu sinni, að það sjái fyrir endann á þessari áætlun. En það er nú samt svo, að atvinnumálakafla áætlunarinnar er lokið, þannig að hún er nú til yfirlestrar hjá Efnahagsstofnuninni, og verður síðan borin samkv. samkomulagi, sem þar að lútandi var gert, undir samtök sveitarfélaga á Norðurlandi og samtök verkalýðsfélaga á Norðurlandi, sem ég vona, að taki skamman tíma, því við þessa aðila hefur náttúrlega verið meira og minna rætt um málið. Og ég geri mér því fullkomlega vonir um það, að nú innan mjög skamms tíma - ég hafði jafnvel vonazt til, að það yrði áður en þingi lýkur, en það getur ekki orðið - þá verði hægt að ganga frá þessari áætlun, þannig að hún geti orðið til til fjölritunar, og þá get ég lofað hv. þm. því, að það er að sjálfsögðu eðlilegt og sanngjarnt, að a.m.k. þm. þeirra svæða, sem þetta varðar, fái þessa áætlun til athugunar, þegar eftir að hún hefur verið gerð. En Austurlandsáætlun hefur ekki verið gerð. Ég veit að vísu, að Austfirðingar hafa haft mann á sínum vegum til að vinna að undirbúningi þeirrar áætlunar. Um það mál hef ég ekkert séð, og eins og sakir standa og eins og gert er ráð fyrir í lögum, þá er reiknað með því, að Atvinnujöfnunarsjóður hafi forgöngu um gerð byggðaáætlana, og svo sem ég áðan sagði, þá hefur Atvinnujöfnunarsjóður nýlega samþ. og leitað um það álits Efnahagsstofnunarinnar formlega, hvort ekki væri tímabært að hefjast handa um gerð samgönguáætlunar fyrir Austfirði og að ljúka atvinnumálakafla Vestfjarðaáætlunar, sem aldrei hefur verið gerður nema í ramma. Á þessu stigi tel ég engan veginn tímabært að leita lántökuheimilda til þessara framkvæmda, sem er ekki einu sinni búið að taka ákvörðun um, hvernig að verði unnið, hvort verði tekin samgönguáætlun út af fyrir sig, eða atvinnumálaáætlun fyrir Austurland, eða hvernig því verði hagað. Hér er aðeins leitað lántökuheimilda til lántöku, sem þegar er vitað, að er auðið að fá. Ég tel engar líkur til, að við ættum kost á því að fá lán til Austfjarðaáætlunar á þessu stigi, því að það hefur meira að segja gengið erfiðlega að fá lán til Norðurlandsáætlunar, vegna þess að við höfum ekki getað gefið nægilega ljósar upplýsingar um það, til hverra hluta þetta lán ætti að ganga, af því að áætlunin hefur ekki verið tilbúin. Hvað þá, ef við færum nú á fjörurnar um lántöku til áætlunar, sem við getum ekkert sagt um, annað en að við hugsum okkur að gera hana. Þetta má enginn skilja sem nokkra andstöðu mína við þá hugmynd, sem hér liggur að baki, heldur er það ákveðin skoðun mín, að hér sé ekki um tímabæra till. að ræða, og að fyrst þurfi að komast niður á, hvaða kafla Austfjarðaáætlunar eigi að leggja áherzlu á, og hvaða þarfir það verði, fjárhagslega séð, sem þurfi þá að uppfylla, til þess að hægt verði að framkvæma þá áætlun, eins og t.d. var gert formlega varðandi samgöngumálaþátt Vestfjarðaáætlunar. Þetta veldur því, að ég tel fyrir mitt leyti ekki mögulegt og leggst mjög gegn því, að þessi brtt. hv. þm. Austf. verði á þessu stigi samþ. við þetta frv. Varðandi það, hvað sé Norðurland þá er það náttúrlega kannske rannsóknarefni út af fyrir sig, en eitthvað eru þm. Vestf. í vafa um, hvað hluti af þeirra kjördæmi skuli teljast. En það liggur ljóst fyrir, að Strandasýsla tilheyrir Norðurlandi, enda þótt Norðlendingar muni ekki fara að ásælast kjósendur þeirra þar, það er önnur saga. En þegar samkomulagið var gert við verkalýðssamtökin á sínum tíma þá náði það einnig til Strandasýslu, því ég hygg, að það sé innan svæðis þess verkalýðssambands Norðurlands, sem starfandi er og samningarnir voru þá gerðir við. Og það sem meira er; ákveðið var að teygja Norðurland einnig suður til Vopnafjarðar. Hversu glaðir Austfirðingar verða yfir því skal ég ekkert um segja, en það er ástæðan til þess, að Vopnafjarðarhöfn hefur hlotið vissa náð fyrir augum okkar í sambandi við Norðurlandsáætlun, að þeir eru taldir tilheyra Norðurlandi að þessu leyti. Ég get hinsvegar jafnframt gefið þá yfirlýsingu, að við höfum ekki hugsað okkur að sækjast eftir þeim kjósendum þeirra Austfjarðaþm., sem þar búa heldur. En sem sagt það er rétt, að það liggi ljóst fyrir, að Norðurlandsáætlun nær yfir svæðið frá og með Strandasýslu til Vopnafjarðar eða suður til Bakkaflóa. Vopnafjörður er þar reyndar með. Það mun vera suðuroddi þessarar áætlunar í framkvæmd. Hér hafa komið fram brtt., sem eru í því fólgnar, að ákveða nú í þessum lögum, hvernig eigi að ráðstafa þessu fé. Þetta tel ég ákaflega óheppilegt, ekki vegna þess að það séu ekki allt nytsamlegar og góðar framkvæmdir, sem hér er talað um, heldur sýnist mér með öllu móti óeðlilegt að fara að afgera, hvernig þessu fé skuli ráðstafað, án þess að þessi áætlun liggi fyrir. Og án þess að vitað sé, hvort hún samræmist því, sem hér er gert ráð fyrir. Til dæmis standa þannig sakir, að í áætluninni, eins og hún liggur fyrir núna, er ekki gert ráð fyrir vegamálum, á þessu stigi. Það verður unnið áfram að vegamálakafla Norðurlandsáætlunar, það er allt önnur saga, en á þessu 1. stigi er hann ekki tilbúinn, og hann mun ekki vera í þeirri áætlun, sem innan tíðar verður nú birt; ekki teljast til atvinnumálakafla hennar. Rafvæðingin verður þar að vissu leyti, það get ég sagt, án þess að fara út í einstök atriði, en hvort hún verður nákvæmlega í því formi, sem hér er gert ráð fyrir, um rafvæðingu býla á þessu svæði upp að tveimur km, það þori ég ekkert um að segja. En það er eitt, sem ég vil leggja áherzlu á, varðandi báðar þessar brtt., sem líka gerir þær ófærar til framkvæmda og samþ., eins og þær eru. Og það það er ekki ætlazt til að þetta fé sé óafturkræft, þannig, að ef það ætti að leggjast til vega eða til raforkuframkvæmda þá yrði það að endurgreiðast. Og þetta byggist á því, að það hefur verið ákveðið, að Atvinnujöfnunarsjóður taki þetta þýzka lán sem tekið verður til Norðurlandsáætlunar, en samkvæmt lögum um Atvinnujöfnunarsjóð þá má hann aldrei veita óendurkræft neitt fé, sem tekið er að láni erlendis frá. Og raunar ekki neitt fé, sem tekið er að láni, heldur skal eingöngu verja því til framkvæmda, sem eru það öruggar, að telja megi víst, að féð verði endurgreitt. Og þetta yrði þess vegna að vera í því formi, ef það ætti t.d. að verja því til rafvæðingar strjálbýlisins, að þá yrði að liggja fyrir skuldbinding um það frá ríkissjóði, að ríkið veitti fé á einhverju árabili til þess að endurgreiða þetta lán. Og sama mundi verða með vegamálin, að ef ætti að verjá þessu til þessara vega þá yrði að liggja fyrir - ég satt að segja veit nú ekki frá hverjum hún ætti að liggja fyrir á þessu stigi - yfirlýsing um það, að Vegasjóður tæki að sér endurgreiðslu þessara lána á vissu tímabili. Og ég tek hér dæmi, sem vikið var að af einhverjum þessara hv. þm. - ég man nú ekki, hver þeirra það var, það skiptir ekki máli - þar sem hann talaði um, að nú mundi þegar, í sambandi við Norðurlandsáætlun, þótt hún væri ekki tilbúin, vera búið að ákveða tvær lánveitingar. Aðra til hafnargerðar í Vopnafirði og hina til iðnskóla á Akureyri. Þetta er hvort tveggja rétt. Þetta er gert hvort tveggja í samráði við atvinnumálanefnd ríkisins. Atvinnujöfnunarsjóður hefur gert þetta, byggt á umsögn Efnahagsstofnunarinnar um það, að hvor tveggja þessara framkvæmda geti fallið innan ramma Norðurlandsáætlunar, eins og Efnahagsstofnunin muni nú ganga frá henni. En þessi lán eru veitt með þeim hætti, og því segi ég frá til að útskýra það sem ég áðan sagði, að fengi ekki staðizt með vegina og rafvæðinguna, eins og frá þeim till. er gengið, að t.d. lánveitingin til Iðnskólans á Akureyri er háð því skilyrði, að fjvn. gefi um það yfirlýsingu, að hún muni beita sér fyrir því, og reyndar rn. líka, að á næstu fjórum árum verði tekin í fjárlög nægilega há upphæð til þess að endurgreiða þetta lán. Og þetta er auðvitað nægileg trygging. Með hafnargerðina í Vopnafirði er sömu sögu að segja. Að það er gerð sú krafa, að fyrir liggi, að þessi hafnargerð sé innan ramma hafnaáætlunar, hún verði gerð til fjögurra ára, að þingmenn þessa kjördæmis lýsi því yfir, að þeir muni styðja það, að fjárveiting hennar verði í samræmi við það, sem þar er lagt til. Og í þriðja lagi, að fjvn. Alþ. gefi yfirlýsingu um það, að hún muni fyrir sitt leyti styðja það, að þessi fjárveiting verði veitt, til að hægt sé að endurgreiða lánið á vissu tímabili. Þessi dæmi nefni ég aðeins til þess að mönnum verði ljóst, hvernig framkvæmd þessa er hugsuð, að þetta er allt hugsað sem lánveitingar til skemmri eða lengri tíma, helzt til sem skemmst tíma til þess að sé hægt að velta fénu hraðar, greiða fyrir mikilvægum framkvæmdum. Það er ljóst auðvitað, að hafnargerð í Vopnafirði er grundvöllur undir atvinnulífi þar, þannig að það er ekkert efamál, að það fellur undir atvinnumálakaflann. Og jafnframt telur Efnahagsstofnunin, að Iðnskólabyggingin á Akureyri, þar sem jafnframt er bækistöð Tækniskólans og Vélskólans, sé slík undirstaða undir tæknimenntun á Norðurlandi, að hún sé tvímælalaust þáttur í almennri atvinnuuppbyggingu og verkmenningu á Norðurlandi og þess vegna sé nauðsynlegt að ljúka þeirri byggingu. Þetta eru ástæðurnar til þess, að þetta hefur verið tekið þarna með. Og þetta eru fyrstu fjárveitingar, sem ákveðnar hafa verið af Norðurlandsáætlunarfé. Ég veit ekki, hvort þessar skýringar eru teknar góðar og gildar af hv. þm., ég er með þessu ekki að mótmæla neinu af þeirra hugmyndum, sem þeir eru hér með, þetta er allt þarft og gott, en ég tel, að þetta séu fullgild rök fyrir því, að ekki sé stætt á því að samþykkja þessa till. um ráðstöfun fjár, samkv. áætlun, sem ekki hefur ennþá formlega verið gengið frá og með þeim hætti, sem ljóslega brýtur gersamlega í bága við þau vinnubrögð, sem höfð verða við lánveitingar samkv. þessari áætlun. Hv. þm. Stefán Valgeirsson, 5. þm. Norðurl. e., spurðist fyrir um áætlunina. Ég hef þegar sagt, að ég vonast til, að hún verði til á næstunni og vonandi verður það nú öruggt mál, ekki sízt af því að ég hef séð hana í handriti, svo að ég held, að það ætti ekki að geta staðið lengi á því. Hann spyr, hvort 60 millj. séu ætlaðar til samgöngumála. Það er ekki gert á þessu stigi, því að eins og ég áðan sagði, þá er samgöngumálakafla áætlunarinnar ekki lokið. Hann spyr um hitaveitur á Dalvík og Húsavík, og hefði reyndar kannske mátt spyrja og bæta við þriðja staðnum, Ólafsfirði, hvort gert væri ráð þar fyrir að lána til þeirra. Það getur vel komið til álita, að það verði gert, og það er bent á hagnýtingu jarðhitans sem mjög mikilvægan þátt í eflingu byggðar á Norðurlandi. En allar þessar framkvæmdir eru nú til meðferðar hjá atvinnumálanefnd ríkisins og munu væntanlega fá verulega aðstoð úr þeirri átt, til þess að þær komist í gang. Og hér er að vísu um svo stórar framkvæmdir að ræða, eins og hitaveitu á Húsavík, að þar þarf að framkvæma sérstaka lánsfjáröflun. En ég held, að allar þessar framkvæmdir séu það jákvæðar, að það sé ljóst, að hyggilegt sé í þær að ráðast og þær muni fá eftir einhverri leið jákvæða afgreiðslu. Varðandi stækkun frystihúsa þá auðvitað fellur það undir ramma Norðurlandsáætlunar, án þess að ég geti farið að ræða þar um einstök frystihús, enda er Norðurlandsáætlunin ekki í því formi, að hún segi til um, hvaða tiltekin fyrirtæki eigi að stækka eða ekki stækka, heldur hvaða flokka fyrirtækja þurfi að efla og hvers konar atvinnurekstur. Mér er hins vegar kunnugt um það, að hjá atvinnumálanefnd ríkisins hefur þegar fengizt viðurkenning á því, að það sé brýn nauðsyn að stækka mjög verulega fyrst og fremst frystihúsið á Akureyri, vegna nýrrar starfsemi, sem þar á að taka upp. Og af hálfu bæði atvinnumálanefndar ríkisins og Atvinnujöfnunarsjóðs og enn fremur Fiskveiðasjóðs hefur á þessu ári verið varið verulegum fjárhæðum til aukningar margra frystihúsa á landinu, þar sem hefur þurft sérstakra endurbóta við. Seinustu spurningunum, um það hvort þm. Norðlendinga fengju þessa áætlun í hendur, tel ég mig þegar hafa svarað jákvætt, og ég tel ekkert nema eðlilegt við það, eftir að hún hefur verið athuguð. Ég reikna með, að hún verði fyrst með eðlilegum hætti afhent ríkisstj., þar sem Efnahagsstofnunin hefur samkvæmt fyrirmælum hennar gert þessa áætlun og að þá verði frá henni gengið, þannig að þm. geti fengið hana. Hins vegar hefur þegar verið ákveðið, og er það í samræmi við lög um Atvinnujöfnunarsjóð, að Atvinnujöfnunarsjóður sjái um framkvæmd áætlunarinnar, og þó að það séu ekki allir þm., sem þar eiga aðgang að, þá vill nú svo til, að stjórn þess sjóðs er skipuð sjö alþm., þannig að þeir munu þekkja flest þau vandamál, sem helzt er við að glíma í sambandi við uppbyggingu byggðarinnar. Herra forseti. Ég bið afsökunar, að ég hef lengt umr. um þetta, hefði ekki viljað þurfa gera það, en taldi ekki mögulegt annað en víkja nokkrum orðum að þessum till., eins og þær liggja fyrir.



Herra forseti. Ég ætlaði að mæla fyrir brtt. á þskj. 735, sem ég flyt ásamt hv. 5. þm. Austf. Vilhjálmi Hjálmarssyni, en till. er flutt hér í samráði við aðra alþm. af Austurlandi. Í till. er lagt til, að tekin verði upp ein viðbótarheimild í frv., um það, að ríkisstj. fái einnig heimild til þess að taka hliðstætt lán vegna Austurlandsáætlunar, eins og hún fær í þessu frv., eða gert ráð fyrir að hún fái með þessum lögum vegna Norðurlandsáætlunar. Og síðan leggjum við til, að fyrirsögn frv. breytist til samræmis við þessa efnisbreytingu. Ég tók eftir því, að hæstv. fjmrh. vék nokkuð að þessari till. okkar í þeirri ræðu, sem hann var að ljúka við að flytja hér, og taldi sig ekki geta mælt með till., þar sem ekkert lægi ákveðið fyrir um Austurlandsáætlun, annað en það að rætt hefði verið um það af stjórn Atvinnujöfnunarsjóðs, að rétt mundi vera að fara að vinna að samgöngumálakafla Austurlandsáætlunar. Mér þykir þessi afstaða hæstv. fjmrh. vera æði einkennileg. Hér er aðeins um það að ræða, að ríkisstj. fái heimild frá Alþ. til þess að mega taka lán vegna Austurlandsáætlunar. Till. er ekki um það, að lán skuli tekið, heldur er hér um heimild að ræða, sem mundi að sjálfsögðu fela í sér vissa viðurkenningu á því, að það sé einnig ætlunin að vinna að framkvæmd Austurlandsáætlunar, eins og gert hefur verið varðandi Vestfirði og nú stendur yfir fyrir Norðurland. Eins og hæstv. ráðh. minntist hér á þá hafa Austfirðingar þegar hafizt handa um undirbúning í þessum efnum og m.a. ráðið til sín starfsmann, sem vinnur að þessum undirbúningi og hefur tekið upp talsverða vinnu varðandi þessi mál í fullu samráði og samstarfi við Efnahagsstofnunina. Ég tel því kominn tíma til þess, að tekin sé ákvörðun a.m.k. á óbeinan hátt hér á Alþ. um það, að ætlazt sé til, að unnið verði að Austurlandsáætlun, þótt síðar kunni að verða, á hliðstæðum grundvelli eins og áformað er að gera fyrir aðra landshluta. Ég held líka, að þær umr., sem hér hafa farið fram um Vestfjarðaáætlun og Norðurlandsáætlun að þessu sinni, þær beri það alveg ljóslega með sér, að það sé þörf á því að taka upp breytt vinnubrögð varðandi þessi mál, frá því sem verið hefur. Vinnubrögðin hafa verið þau, t.d. nú viðvíkjandi Norðurlandsáætlun, að fyrst er leitað eftir láni erlendis til framkvæmda á Norðurlandsáætlun og lánið er tekið og það er búið að taka lánið og það er þegar farið að ráðstafa þessu fé, a.m.k. í brb.- lán, en síðan er komið fram með till. á Alþ. og leitað eftir heimild Alþ. til þess að mega taka lán í þessu skyni. Þetta eru vitanlega algjörlega óhæf vinnubrögð, að standa þannig að málum, það væri miklu nær að fara þannig að, eins og við leggjum til á till. okkar, að ríkisstj. fái fyrst heimild til lántöku í tilteknu skyni og síðan verði unnið á eðlilegan hátt að undirbúningi málsins. áður en kemur til beinnar lántöku. En það er ekki nóg með það, að vinnubrögðin hafa verið svona varðandi heimildir og lántökur og jafnvel ráðstöfun á þessu lánsfé, heldur er greinilegt, að hæstv. fjmrh. virðist leggja þá merkingu í áætlanir af þessari gerð, að hann telur, að Efnahagsstofnunin eða einhver slíkur aðili eigi hér að hafa fullnaðarvald um það, hvað inn í áætlunina á að koma. Og ef einstakir þm. koma fram með uppástungur um það, hvað þeir teldu, að ætti að vera í áætluninni þá eru þeir afgreiddir á þann hátt, að það sé alls ekki tímabært að taka slíkar till. fyrir, vegna þess að það sé engan veginn víst, að um þetta efni verði fjallað í áætluninni, rétt eins og alþm. og sjálft Alþ. hafi hér engan tillögurétt um. Út af fyrir sig var hægt að vinna að þessum málum þannig að fela Efnahagsstofnuninni að vinna að gerð slíkrar framkvæmdaáætlunar, sem þessar byggðaáætlanir eru. Og Efnahagsstofnunin gat fullunnið það verk og lagt síðan fram sínar till. og grg. um áætlunina. En auðvitað verður með einum eða öðrum hætti að koma fram hér á Alþ. hvernig þessar áætlanir eiga að vera. Eiga þær að samþykkjast á Alþ. og síðan að framkvæma samkv. því, eða vill Alþ. gera ákvörðun um það að fela einhverjum stofnunum það vald að mega ákveða um þessar áætlanir. Þessi vinnubrögð, sem nú eru viðhöfð, eru gjörsamlega forkastanleg. Þegar svona er staðið að málum þá kemur það t.d. upp, eins og nú hefur gerzt, að vegna þess að einhverjum aðila dettur það til hugar eða þykir það hagkvæmt að teygja t.d. Norðurlandsáætlun austur í Vopnafjörð vegna þess, að einhverjir góðir menn eru þar að vinna að tilteknum verkum, sem þeir hafa tekið að sér í akkorði og það þarf einhvern veginn að leysa þeirra mál, þá snara menn sér til og ákveða það, að hafnargerð á Vopnafirði skuli teljast undir Norðurlandsáætlun. Og slíkt sem þetta á svo að standa, hvað sem um það yrði sagt, t.d. af hv. alþm. Auðvitað eru öll vinnubrögð af þessu tagi gjörsamlega forkastanleg. Jú, það er rétt, þeir á Vopnafirði og við þm. á Austurl. getum út af fyrir sig verið ánægðir yfir því, að vegna þess að svona eða á annan veg stendur á fyrir þessum eða hinum manni þá fæst þó hafnargerð í okkar kjördæmi, sem annars hefur ekki fengizt. En hvað um það, það verður vitanlega að ganga frá því hér á Alþ. hverjir það eru, sem raunverulega eiga að leggja síðustu hönd á gerð slíkra framkvæmdaáætlana sem þessara. Það getur ekki verið neitt einkamál ríkisstj., eða einstakra ráðh. og heldur ekkert einkamál Efnahagsstofnunarinnar, að ákveða það, hvað í slíkri áætlun á að vera. Þessir aðilar geta gert till. um málið, þeirra áætlunargerð getur verið lögð fyrir Alþ. og Alþ. getur gert þar breyt. á, ef það óskar að gera hana, eða þá, að Alþ. gengur fyrirfram þannig frá málum, að fela ákveðnum stofnunum, ja, t.d. eins og Atvinnubótasjóði og öðrum slíkum, fullnaðarvald til þess að gera slíka áætlun og standa að framkvæmd hennar. En þetta, að standa svona að málum, að embættismannastofnun geti ein ráðið því, hvað í áætlun er sett og síðan sé sagt raunverulega við alþm.: Um þetta hafið þið engan tillögurétt, og ef þið flytjið um það till., að inn í áætlunina skuli tekið þetta eða hitt, þá er ekki víst, að það passi við það, sem embættismennirnir hafa hugsað sér. Á þennan hátt er ómögulegt að afgreiða þessi mál. Ég tel þvert á móti, að það sem réttast væri að gera nú varðandi Austurlandsáætlunina, af því að þar stendur maður þó frammi fyrir verkefninu óleystu, það sé að viðurkenna með samþykkt till. eins og okkar till. er, að ríkisstj. fái heimild til lántöku í þessu skyni. Það er ekki ætlazt til að lánið sé tekið, fyrr en frá áætluninni hefur verið gengið. En síðan sé unnið á eðlilegan hátt að því að gera áætlunina, og svo ætti, að mínum dómi, að leggja drög að áætluninni fyrir Alþ., sem á að fjalla um áætlunina. Og þá fái þm. rétt til þess að koma fram með sínar aths., ef þeir vilja. Það er auðvitað alveg ljóst, að á þann hátt, sem að þessum málum hefur verið staðið af hæstv. ríkisstj. þá er ekki hægt að koma hér við neinum eðlilegum vinnubrögðum. Það þarf að gera hér á breyt. Ég tók eftir því t.d., að hæstv. fjmrh. sagði: „Rafvæðingarmál verða í Norðurlandsáætlun.“ Ja, ég segi hins vegar, hvaðan kemur hæstv. ráðh. vald til að segja það, að þetta skuli vera. Það er ekki búið að ákveða neitt hér á Alþ., hvernig hún verður endanlega. Rafvæðingarmálin verða tekin upp í drög að Norðurlandsáætlun, það veit hæstv. ráðh. um. En hvort áætlunin verður endanlega afgreidd þannig eða ekki, um það á Alþ. að segja og í rauninni enginn annar. Það eru í mesta máta óeðlileg vinnubrögð að hugsa sér það, að tekin séu erlend lán, sem nema hundruðum millj. kr. og þessum lánum sé síðan ráðstafað til ýmiss konar framkvæmda, eins og vegagerðar, hafnargerðar, rafvæðingar eða annars þess háttar, án þess að alþm. fái tillögurétt um það, hvernig þessu fé verði varið. Það er búið að gera nógu mikið rangt í þessum efnum varðandi Vestfjarðaáætlunina. Þar á ég við, hvernig að þeim málum var staðið, ég er ekki að leggja neinn dóm út af fyrir sig á þau verk, sem þar voru unnin. En formið var rangt og því miður sýnist mér, að formið á Norðurlandsáætlun ætli einnig að verða rangt. Og vegna þessa m.a. er það, sem við þm. Austurl. leggjum á það áherzlu, að nú verði unnið rétt að þessu varðandi Austurlandsáætlun, hér verði gerð óbein samþykkt um það, að það sé ætlunin að fara í Austurlandsáætlun, ríkisstj. fái heimild til lántöku. Á þann hátt a.m.k. teljum við okkur á Austurlandi hafa meiri rétt til þess að vinna að undirbúningi málsins og kosta þar nokkru til. En með því er á engan hátt lagt til, að ríkisstj. fari í það að taka lán fyrr en áætlunin hafi verið gerð. Ég held því, að hæstv. fjmrh. mætti endurskoða þessa afstöðu sína, sem kom fram hér áðan til þessarar till. og taka við þessari heimild. Hún getur ekkert illt gert. en hún felur að vísu í sér vissa viðurkenningu á því, að það sé ætlunin að vinna að gerð Austurlandsáætlunar, en þá viðurkenningu eigum við rétt á því að fá. Og á þennan hátt væri einnig lagður grundvöllur að því að standa að þessum málum á eðlilegri hátt en nú hefur verið gert. Nú, ég skal svo ekki, af því að ég veit, að tíminn er mjög naumur hér á Alþ., nú eins og komið er, orðlengja frekar um þetta. Við, sem stöndum að till. á þskj. 735, ég og hv. 5. þm. Austf., erum út af fyrir sig samþykkir þessu frv., en leggjum áherzlu á það, að okkar till. verði samþykkt þar til viðbótar og ríkisstj. fái þá heimild. sem þar er fjallað um, varðandi Austurlandsáætlun.



Herra forseti. Ég ætti nú ekki að vera að lengja umr., en það voru samt örfá orð í ræðu hv. 4. þm: Austf., sem gefa mér tilefni til þess að segja nokkur orð, aðallega í upplýsingaskyni. Honum fannst þessar áætlanir, sem gerðar hafa verið til þessa, hafa borið að með mjög óeðlilegum hætti og ruglingslegum og þess vegna vantaði algjörlega að setja um það einhver ákvæði, hvernig að byggðaáætlunum skyldi unnið. Það sem gerzt hefur í þessum efnum - það er í rauninni rétt, að það hefur gerzt nokkuð tilviljanakennt, og þó ekki tilviljanakennt. Að Vesturlandsáætlun var unnið samkv. ályktun frá Alþ. á sínum tíma. Framkvæmdabankanum var þá falið að framkvæma það verk. Að Norðurlandsáætlun var unnið að segja má tilviljanakennt að því leyti, að það var þáttur í kjarasamningum, að ríkisstj. féllst á að láta gera þessa áætlun. En þegar þessum tveimur áætlunum sleppir er í rauninni ekki ætlunin að vinna neitt tilviljanakennt að þessari áætlanagerð, vegna þess að um þær gilda núna ákveðin lög. Lög um Atvinnujöfnunarsjóð segja beinlínis, að Atvinnujöfnunarsjóður láti, eftir því sem tilefni gefst til, gera byggðaáætlanir, annaðhvort um almenna þróun byggða eða um einstaka byggðaþætti í byggðaþróun og að Efnahagsstofnunin sé Atvinnujöfnunarsjóði til aðstoðar við þessar áætlanir, þannig að ég tel, að með þessu sé fengin alveg föst regla um þetta efni, hvernig að þessu skuli unnið. Það verður Atvinnujöfnunarsjóður, sem ákveður þetta, en alls ekki ríkisstj. Og Alþ. hefur sjálft ákveðið með þessum lögum, að Atvinnujöfnunarsjóður skuli gera þessar áætlanir, enda er eðlilegast, að sjóðurinn geri það, vegna þess hlutverks, sem honum er fengið í hendur, að stuðla að jafnvægi í byggð landsins á sem flestum sviðum. Því er það einmitt nú, að Atvinnujöfnunarsjóður hefur tekið til meðferðar, hvort gera skuli samgönguáætlun fyrir Austurland, og gert um það samþykkt, að það verði kannað og atvinnuþróunaráætlun fyrir Vestfirði, sem eingöngu er til sem rammaáætlun. Ákvörðun hefur ekki verið tekin hjá Atvinnujöfnunarsjóði um þetta mál enn þá, en það verður gert á næstunni, vegna þess að Norðurlandsáætlun er nú lokið. Hins vegar hefur það verið skoðun Atvinnujöfnunarsjóðs, miðað við allar aðstæður, bæði vegna fjárhagsmöguleika og vegna mannafla, sem til áætlunargerðar er, og skynsamlegra vinnubragða á allan hátt, að þá er ekki æskilegt að hafa margar slíkar áætlanir í gangi. En hins vegar mun það mjög auðvelda áætlunargerð, þegar Norðurlandsáætlun er tilbúin, vegna þess að hún er fyrsta atvinnuþróunaráætlun, sem gerð hefur verið hér á landi og fyrsta áætlun, sem gerð er af innlendum sérfræðingum. Ég vil taka það skýrt fram, að á þessa Norðurlandsáætlun hef ég alltaf litið sem rammaáætlun og að Atvinnujöfnunarsjóður væri ekki endilega skuldbundinn til að vinna nákvæmlega eftir þessari áætlun, heldur hefði hana til hliðsjónar. Og ég hef aldrei litið svo á, að það væri ætlunin, að hún yrði lögfest. Að hún sé gerð af embættismönnum einum, er ekki rétt að því leyti til, að það var svo ákveðið í upphafi og hefur verið gert, að um þessa áætlun skyldu höfð samráð við sveitarstjórnir á áætlunarsvæðinu og við stéttarsamtök, þannig að þar hafa komið fram miklu fleiri viðhorf heldur en viðhorf embættismannanna. Þegar ég talaði um, að rafvæðingarmál yrðu í Norðurlandsáætlun, þá er það auðvitað rétt, sem hv. þm. sagði, að með því móti get ég ekkert fullyrt um það, hvað gert verði í þeim efnum. Þetta er áætlun, þetta er planlagning á viðfangsefnum sem þarf að sinna, en ekki lögfesting á því hvað skuli gert. Það sem ég átti við er aðeins það, að það mun verða að koma fram í Norðurlandsáætlun, að vissar framkvæmdir í raforkumálum séu nauðsynlegar til eflingar byggðar á þessu svæði. Þetta er það eina, sem ég átti við. Varðandi það, að það geti ekkert illt gert að hafa svo og svo margar lántökuheimildir í eitt eða annað, hvort sem það er Austfjarðaáætlun eða annað, þá má það satt vera, hins vegar finnst mér það alltaf ákaflega óviðkunnanlegt, og það hefur verið stefna mín að leita alls ekki eftir lántökuheimildum, nema nokkurn veginn væri örugglega vitað til hvers lánið ætti að taka og væri búið að gera sér alveg grein fyrir því, og jafnframt líkur fyrir því, að lánið fengist. Um bæði þessi lán, sem hér er beðið um, er öruggt, að þau fást og hafa þegar fengizt og í báðum tilfellunum er um formlegar áætlanir að ræða, önnur hefur þegar verið í gangi alllengi og er verið að ljúka henni og hin er nú að hefjast.



Herra forseti. Enn gefur hún, blessuð ríkisstj., Norðurlandi. Nú segir hæstv. fjmrh., að það beri ekki einungis að telja Vopnafjörð til Norðurlands, heldur alla Strandasýslu líka. Það er galli að fá ekki með þetta góða fólk, sem býr í þessum héruðum, í hóp okkar Norðlendinga, að mínum dómi. Hæstv. ráðh. var eitthvað að andmæla till., sem ég ásamt fleirum hef flutt, um að verja nokkru af þessu fé Norðurlandsáætlunar til að ljúka rafvæðingu þeirra sveita á Norðurlandi, þar sem meðallínulengd milli býla er ekki meiri en svo, að fært þykir að leggja til þeirra rafmagn frá samveitum; og einnig till. okkar tveggja um nokkur framlög til ákveðinna endurbóta á vegum á Norðurlandi. Hæstv. ráðh. segir, að það sé ekki meiningin, það hafi aldrei verið meiningin að láta óendurkræft fé til þessara hluta. Hver segir, að þetta þurfi að vera óendurkræft. Hvernig var það með Vesturland? Þar fór mikið fé samkvæmt Vesturlandsáætlun til vegagerða, til samgöngumála, er það lán? Hver tekur það lán? Er það Vegasjóður, eða hver? Það er hægt að hafa alveg sama háttinn á við Norðlendinga, alveg sama háttinn á eins og við Vestfirðinga, útvega þetta fé með sömu skilyrðum eins og þar var gert, og um rafmagnið er það að segja, að þetta þarf ekki endilega að vera óendurkræft. Það er hægt að láta þetta sem lán til rafmagnsveitnanna, það er ekkert sem mælir á móti því. Ekkert í till. okkar, sem stríðir á móti því, ef það þætti heppilegt að hafa það þannig. Þessi sendimaður Efnahagsstofnunarinnar, sem kom á fund fjhn. 23. apríl, og sem ég nefndi í minni fyrri ræðu, hann hafði nú lítið að segja, eins og ég sagði, því þetta var allt í lausu lofti. Ég veit ekki hvað kann að hafa gerzt á þeim 3 vikum, sem síðan eru liðnar, en hann nefndi þó bæði framkvæmdir í raforkumálum og samgöngumálum, sem fyrirhugað væri að ráðast í á Norðurlandi fyrir það fé, sem tekið er að láni vegna Norðurlandsáætlunar. Hann nefndi það hvort~tveggja. Hæstv. ráðh. nefndi þetta eiginlega líka áðan í sinni ræðu. Og ég sé ekki, að okkar till. stríði neitt á móti þessu. Annars verð ég að segja það, að Alþ. á að hafa æðsta vald í þessum málum. Alþ. er æðra Efnahagsstofnuninni og Atvinnujöfnunarsjóði, þó að þetta séu merkar stofnanir, og alþm. eiga að hafa og hafa meira vald heldur en starfsmenn þessara stofnana, þó að þeir séu sjálfsagt vel lærðir menn. Og hér er verið að fjalla um frv. til laga um heimild fyrir ríkisstj. til að láta ríkissjóð ábyrgjast lán til þessara áætlana. Það er ekkert eðlilegra en Alþ. láti uppi vilja sinn um leið og það afgreiðir slíkt mál, láti uppi vilja sinn um ráðstöfun fjárins að einhverju leyti. Og það er það, sem við erum að leggja til, að verði gert með okkar brtt. Ég get því alls ekki fallizt á það með hæstv. fjmrh., að það sé nokkuð óeðlilegt við það, að Alþ. láti uppi þennan vilja sinn. Það er síður en svo.



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. mikið, þó að mikið væri hægt um þetta mál að segja. Það hefur verið nokkuð um það rætt, hvað þessi Norðurlandsáætlun ætti að fjalla um, og vægast sagt hefur það verið mjög á reiki, eftir þeim upplýsingum, sem hægt hefur verið að fá um það. Ég minnist þess, að skömmu áður en núv. bæjarstjóri á Akureyri, þáv. starfsmaður Efnahagsstofnunarinnar, tók við sínu starfi, innti ég hann eftir því, hvað Norðurlandsáætlun liði og um hvað hún fjallaði, og hann kvað hana snúast aðallega um skipulagningu samgangna á Norðurlandi og rakti mér ýmsa þætti í sambandi við það, um flugvallaáætlanir, vegaáætlanir og hafnir. Á s.l. ári, eftir að kominn var sérstakur starfsmaður Norðurlandsáætlunar á Akureyri, ferðaðist hann um héruðin og ræddi við forráðamenn skólabygginga og snerust umræðurnar að mestu um að fá sveitarstjórnir og skólanefndir til að falla frá því að byggja heimavistir við barna- og unglingaskóla og var bent á það, að því fé mundi betur varið til þess að leggja vegi og meira en látið í það, skína. Það skildu forráðamenn sveitarstjórnanna þannig, að það væri verið að lofa þeim þessu fé í ákveðna vegi, ef þeir tækju þessum fortölum, hvað margir og gerðu, en þykir sumum nú minna um efndir á því að fá fé í þessa ákveðnu vegi. Þetta gat verið mjög skynsamleg lausn á málinu. Ég er ekki að segja það. En þarna kemur í ljós, að þá virtist Norðurlandsáætlunin að nokkru leyti snúast um skólamál. Það skiptir kannske ekki höfuðmáli, hvað þarna er um rætt. Það er augljóst, að það hefur verið vikið að fleira heldur en atvinnumálunum, enda margt þeim tengt. Ég vil t.d. halda því fram, að vegalagning og rafvæðing geti verið eitt af nauðsynlegustu grundvallaratriðum undir atvinnuuppbyggingu. Ég vil benda á það, að það að koma rafmagni á býlin, getur haft úrslitaáhrif á það, að þau haldist í byggð og sveitirnar haldist í byggð. Það er ekki síður mikilvægt fyrir héruðin í heild og ekki síður einmitt fyrir þessa staði, sem mest mun hafa verið reyndar hugsað um í sambandi við atvinnuna, þorpin og kaupstaðina, því að vissulega fá þorpin mjög mikið af sinni atvinnu frá þessum byggðum, og ef þær fara að dragast saman, þá er auðvitað minna um atvinnu í þorpum og kaupstöðum. Alveg það sama er um vegina að segja, að þeir auðvitað eru grundvallaratriði fyrir atvinnurekstrinum og þeir vegir, sem við hv. 1. þm. Norðurl. v. nefnum þarna, eru ábyggilega á þeim leiðum, að þá má kalla grundvallaratriði fyrir áframhaldandi atvinnuuppbyggingu á þessum svæðum. Ég get ekki séð annað en þetta geti þá fullkomlega fallið þarna saman - þó að það sé nokkurt misræmi í því - þó að við leggjum þarna til, að það sé lagt ákveðið fjármagn, tiltölulega hóflegt í vegina og rafvæðinguna. Og ég vil benda á það, að þetta skiptir svo miklu máli fyrir ákveðin héruð, ákveðna landshluta, sérstaklega þar sem harðindin hafa verið verst að undanförnu, að það er kannske ekki minnst það, ef maður mætti segja, sálfræðilega í þessu, að þessir landshlutar finni það, að það eigi að koma þeim til bjargar, en það sé ekki uppgjöfin ein, sem blasir þarna við. Þó ekki væri fyrir annað, væri full ástæða til að taka alveg sérstaklega fram fjárveitingar til rafvæðingar og vega til þessara héraða. Ég á t.d. alveg sérstaklega við héruðin og sveitirnar í Norður-Þingeyjarsýslu og reyndar Norður-Múlasýslu, þar sem verið hefur sérstakt harðæri að undanförnu. Þetta er mjög alvarlegt mál og væri ekki of mikið, þó að þetta væri tekið alveg sérstaklega fram. Ég vil líka benda á það, að eins og þetta horfir og ef við lítum á þessa Norðurlandsáætlun sérstaklega sem atvinnumálaáætlun, þá getur manni vel virzt það koma til greina, að það hallist nokkuð á. Ég vildi segja það þannig: verkalýðsfélögin eiga þarna aðild að og sveitarfélögin eða samtök sveitarfélaganna. Auðvitað eru bæirnir þar sterkari og það væri ekki ástæðulaust að líta sérstaklega til sveitahreppanna í þessu tilliti. Ég vil mega benda á, af því að það mun hafa verið borin fram fsp. um Sandárvirkjun hér sérstaklega, að hún væri ábyggilega eitt af þeim atriðum, sem mestu gæti valdið um þetta, sem ég hef áður nefnt í sambandi við það að veita þessum héruðum það, sem maður gæti kallað lífsvon.



Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv: fjmrh. fyrir hans svör í sambandi við þær spurningar, sem ég bar hér fram í sambandi við þetta mál. En þó harma ég það, að hann gekk framhjá einni spurningunni. Hann gat um það, að samgöngumálin eða vegamálin í raun og veru féllu ekki undir þennan hluta áætlunarinnar, sem búið er að gera. En hann gat um það, að rafvæðingin gerði það að nokkru leyti, en vildi ekki ræða það nánar. Ég bar fram hér alveg ákveðna spurningu, sem ég vil endurtaka og óska eftir því, að hæstv. fjmrh. gefi svör við. Ég spurði sérstaklega um Sandárvirkjun, vegna þess að það er mjög erfitt, eins og ég gat um, í Norður-Þingeyjarsýslu með rafvæðinguna þar. Það eru dieselstöðvar, sem skaffa þeim þar rafmagnið, en það er ákaflega erfiður rekstur, eins og allir vita, síðan gengisfellingarnar voru gerðar. Og þar sem í ljós hefur komið, að Sandárvirkjun er mjög hagkvæm virkjun, vil ég enn spyrja, hvort það komi til mála, að hún verði tekin inn í þessa áætlun. Í sambandi við það, sem hæstv. fjmrh. sagði áðan, að hann liti á Norðurlandsáætlun fyrst og fremst sem rammaáætlun, er ég honum alveg sammála. En ég get ekki verið honum sammála að því leyti, að það sé eðlilegt, að það sé Atvinnujöfnunarsjóður, sem fjalli um þessi mál, en ekki þingið. Ég lít svo á, að með þessari áætlun sé í raun og veru verið að benda okkur á valkosti ýmsa, og það sé þá þingið, sem eigi að taka ákvörðun um hvern kostinn í þessu og þessu tillitinu á að taka. Og mér finnst það vera ákaflega einkennileg vinnubrögð og tek undir við hv. 4. þm. Austf., mér þykir ákaflega einkennilegt, að það skuli vera sagt af hæstv. fjmrh. sjálfum, að það sé í raun og veru ekki þingsins heldur Atvinnujöfnunarsjóðs að fjalla um þessi mál og taka ákvarðanir.



Herra forseti. Ég hefði raunar getað fallið frá orðinu, en ætla samt að segja fáar setningar. Ég kvaddi mér hljóðs í tilefni af ræðu hæstv. fjmrh. áðan og hvernig hann tók í brtt., sem tveir þm. Austf. flytja. En nú hefur hv. 4. þm. Austf. tekið fram allt það, sem þarf að segja frá mínum bæjardyrum séð um þetta sjónarmið, sem kom fram í ræðu hæstv. ráðh. Ég varð fyrir miklum vonbrigðum af ræðu ráðh., því að hann taldi ekki tímabært að samþykkja þessa lánsheimild. En það er einmitt tímabært að samþykkja slíka heimild til þess að hæstv. ríkisstj. fái þingviljann um það, hvort leita skuli eftir fjármunum í Austfjarðaáætlun. Ég vil taka undir það og strika undir það, sem hv. 4. þm. Austf. sagði, að þegar um var að tefla Norðurlandsáætlun og Vestfjarðaáætlun, þá var sótt um lán sumpart erlendis af hálfu hæstv. ríkisstj., áður en búið var að gera nokkur drög, sem því nafni væri hægt að nefna, að þessum áætlunum. Það var aðeins búið af hendi hæstv. ríkisstj. að taka þá stefnu, að þessar áætlanir skyldu gerðar, lengra var málunum ekki komið, þegar lánsumsóknir voru sendar. Í raun réttri eiga fyrst að koma heimildir frá Alþ. og síðan á að senda lánsumsóknir. Ég vil ekki samþykkja það eða viðurkenna með þögninni, að það verði öðru vísi haldið á Austfjarðamálunum en hinum, og vil því telja, að það sé fullkomlega tímabært að fá lánsheimild, t.d. ef ætti að fara í sjóðinn, sem starfar á vegum Evrópuráðsins. Það er fullkomlega tímabært að senda slíka umsókn inn, eins og á sínum tíma umsókn um fjármagn í Norðurlandsáætlunina var send inn löngu áður en áætlunin fór að mótast.



Herra forseti. Iðnn. hv. d. hefur haft þetta mál til athugunar, en ekki orðið sammála um afgreiðslu þess. N. hefur haldið tvo fundi með fulltrúum Kísiliðjunnar og var annar þeirra sameiginlegur fundur með iðnn. beggja deilda. hefur n. með þessum hætti fengið ýmsar upplýsingar um þau atriði, sem deilt var hér um við 1. umr. málsins, og mun ég víkja aðeins að þeim atriðum. Eins og fram hefur komið hefur kísilgúr ekki áður verið unninn úr botnleðju vatns. Olli þetta nokkurri óvissu um hönnun verksmiðjunnar, þar sem bein reynsla um nokkur tæknileg atriði var hvergi fyrir hendi. Ýmsar rannsóknir höfðu þó farið fram og kísilgúr m.a. verið framleiddur í litlum tilraunatækjum. Slíkar tilraunir gefa að sjálfsögðu margar mikilvægar tæknilegar vísbendingar, en öllum er ljóst, sem til þekkja, að við tæknilega framleiðslu í stórum stíl geta komið fram erfiðleikar, sem slík tilraunavinnsla gefur ekki til kynna, enda var beinlínis gert ráð fyrir nokkru tilraunavinnslutímabili og taprekstri til þess að byrja með, bæði vegna þessa og eins vegna hins, að markað fyrir vöruna yrði að vinna upp smátt og smátt. Við tilraunavinnsluna komu í ljós tæknilegir erfiðleikar. T.d. var gert ráð fyrir, að leðjan mundi smátt og smátt þétta botn þeirra safngryfja, sem ætlaðar voru fyrir hráefnið, eða a.m.k. mundi fljótlega síga niður hlutfallslega meira vatn en þurrefni og vatnsinnihaldið yrði þannig nokkru minna, þegar hráefnið kæmi inn í þurrkkerfi verksmiðjunnar. Þessu var nú raunar öfugt farið. Jarðvegslekinn jókst, þegar vatn lék að staðaldri um botnlagið, og varð að klæða gryfjurnar að innan með plasti. Álagið á þurrkofnana var meira en reiknað hafði verið með, bæði vegna þess að vatnsinnihald hráefnisins var meira og vegna hins, að almennt er talið, að ekki þurfi að þurrka kísilgúr meira en niður í 6% raka, en með því rakainnihaldi reyndist þessi kísilgúr klumpóttur og varð að þurrka hann allt niður í 2% vatnsinnihald til þess að klumparnir molnuðu. En með svo þurru og rykgjörnu efni reyndust efnistöpin í ofninum allmikil og olli þetta líka nokkrum erfiðleikum á síðari vinnslustigum í verksmiðjunni. Framkvæma varð ýmsar endurbætur. Framleiðslan er nú komin í um 8000 tonn í stað 12 þús. tonna og mun mega auka nýtinguna mjög verulega með nokkrum tilkostnaði. Þessir tímabundnu tæknilegu erfiðleikar eru nú ýmist yfirunnir eða yfirvinnanlegir, og er það nokkurt gleðiefni. Hitt er þó enn meira gleðiefni, að framleiðslan hefur fyllilega reynzt sú gæðavara, sem upphaflegar rannsóknir bentu til. og markaður fyrir þessa gæðavöru er meiri og vex örar heldur en búizt hafði verið við, svo að þegar af þeirri ástæðu er nú tímabært að stækka verksmiðjuna í 24 þús. tonn. Er nú reiknað með, að verksmiðjan verði orðin gott og arðbært fyrirtæki þegar á árinu 1972 og útflutningsverðmæti verði um 240 millj. kr., þegar hún er fullnýtt, og verður það að sjálfsögðu efnahagslífi þjóðarinnar veruleg lyftistöng. Deilt hefur verið um það, hvort sjálfur byggingarkostnaður verksmiðjunnar hafi farið fram úr áætlun. Eins og hún var hönnuð á sínum tíma, var byggingarkostnaðurinn áætlaður 148 millj. kr. En sá byggingarkostnaður, sem þar var hannaður, reyndist aðeins 140 millj. kr. eða nokkuð undir áætluðum kostnaði. Hitt er svo annað mál, að bókfærður stofnkostnaður í árslok 1968 var orðinn 288 millj. kr. Mismunurinn er gengistap, 84 millj. .kr., endurbætur og tilraunavinnsla 32 millj. kr., bygging íbúðarhúsa, sem alls ekki var með í áætluninni, 12,5 millj. kr. og undirbúningsrannsóknarkostnaður, sem Íslendingar höfðu framkvæmt sjálfir á frumstigi málsins, 20 millj. kr., og fengum við að sjálfsögðu þennan kostnað viðurkenndan sem hlutafjárframlag af okkar hálfu, þegar samningar voru gerðir við Johns-Manville á sínum tíma. Langstærsti liðurinn í þessum mismun, sem um hefur verið deilt, gengistapið, 84 millj. kr., á byggingarkostnaðinum, fæst að sjálfsögðu borgað aftur með gengisgróða á útflutningsframleiðslunni, og hinir liðir mismunarins voru eðli sínu samkvæmt alls ekki inni í þeim áætlaða byggingarkostnaði, sem um var deilt hér við 1. umr. Það virðist því algerlega óþarfi eftir þær upplýsingar, sem fram hafa komið á nefndarfundum, að deila lengur um þetta atriði. Þessi umdeildi byggingarkostnaður miðað við hönnun verksmiðjunnar var 8 millj. kr. undir áætlun. Stjórnarandstaðan hefur mjög viljað leita eftir sökudólgum vegna hinna tæknilegu erfiðleika, sem fram komu, eða tæknilegu mistaka, ef menn vilja kalla það því nafni. Upplýst er, að hráefnið hefur hagað sér nokkuð öðruvísi, með nokkrum öðrum hætti en vænzt hafði verið, bæði í safngryfju og í þurrkkerfi, og valdið keðju af samverkandi tæknilegum erfiðleikum. Vafasamt er talið, að hægt sé að koma fram ábyrgð á hendur þeim aðila, sem hannaði verksmiðjuna, þrátt fyrir alla venjulega fyrirvara um skaðabótaskyldu. Mundi þó varla standa á Íslendingum eða hinum hlutafjáreigandanum, Johns-Manville, að hefja slíka málssókn, ef hún væri talin svara kostnaði. Meiri hl. n. telur hins vegar rétt og gagnlegt og vil ég beina þeim tilmælum til hæstv. iðnmrh., að stjórn verksmiðjunnar láti semja tæknilega og lögfræðilega greinargerð um málavexti. Það gæti allt eftir atvikum orðið til þess í fyrsta lagi, að kannað yrði nánar, hvort um málshöfðunarmöguleika er að ræða, í öðru lagi að eyða tortryggni og þá kannske stela þessum glæp frá stjórnarandstöðunni, og í þriðja lagi getur það verið lærdómsríkt fyrir seinni samningagerðir, bæði við innlenda og erlenda verktaka. Þriðja deiluefnið í þessu máli er, hvort söluþóknun Johns-Manville sé ekki of há. Í þessu sambandi vil ég sumpart upplýsa og sumpart undirstrika það, sem áður hefur komið fram, í fyrsta lagi, að kaupendur kísilgúrs eru margir, dreifðir og smáir aðilar. Efnið er notað sem hreinsunar- og síunarefni í margvíslegum efnaiðnaði og einnig sem fyllingarefni í ýmiss konar framleiðslu, en þó sennilega er þessi gæðaflokkur, sem hér er um að ræða, lítið notaður í því sambandi. Þrjú bandarísk fyrirtæki eru nærri einráð um framleiðslu og dreifingu þessarar vöru. Hráefnið til framleiðslunnar er til í stórum stíl í flestum löndum og væri því hægt að framleiða það hvar sem er þess vegna. Að vísu er það nokkuð með misgóðum eiginleikum. Johns-Manville stendur fremst þessara fyrirtækja, en almennt er viðurkennt, að forysta þeirra liggi ekki aðeins í gæðum framleiðslunnar, heldur fyrst og fremst - og það er mjög mikilvægt í þessu sambandi - fyrst og fremst í tæknilegri þjónustu og leiðbeiningastarfsemi við hina mörgu smáu og dreifðu kaupendur. Og í þessu sambandi er einnig rétt að geta þess, að á markaðinum eru í samkeppni við kísilgúr önnur efni, sem einnig koma til greina sem hreinsiefni. Ég fullyrði, að enda þótt við hefðum fjármagnað þetta fyrirtæki af eigin mætti eða með öðrum hætti en gert var og enda þótt við hefðum leyst það tæknilega með ærnum kostnaði af eigin mætti eða með aðkeyptri tæknilegri reynslu með öðrum hætti, þá hefðum við aldrei komizt inn á þessa markaði að neinu verulegu gagni án þessarar samvinnu. Margir dreifðir kaupendur hefðu áreiðanlega ekki orðið ginnkeyptir fyrir tæknilegri aðstoð Íslendinga um notkun efnis, sem skiptir sáralitlu máli í framleiðslukostnaði þeirra, en höfuðmáli um gæði þeirrar framleiðslu sem þeir sjálfir framleiða. Það er ágætt að vera Íslendingur og berja sér á brjóst og það er gott að spila vel úr spilunum, en við spilum aldrei að gagni betur úr spilunum en við höfum spil til. Fjórði málatilbúnaður stjórnarandstöðunnar er sá, að hætta sé á, að íslenzkir aðilar noti meira útlent vinnuafl til þessara byggingarframkvæmda en ástæða er til. Ég tel ekki ástæðu til þess að ætla það, og er meiri hl. n. því andvígur þeirri brtt., sem minni hl. leggur til á þskj, nr. 720. Meiri hl. n. telur, að það geti bundið hendur verksmiðjustjórnarinnar með þeim hætti, að stækkunin yrði ekki framkvæmanleg í tæka tíð. Ég vil taka það fram, að fjármögnun þessa fyrirtækis er annars vegar hið erlenda hlutafé og hins vegar að töluverðu leyti a.m.k. erlent lánsfé, sem til þessa sérstaka fyrirtækis er fengið og kemur því ekki í veg fyrir eða í staðinn fyrir neinar aðrar íslenzkar framkvæmdir eða fjárfestingar, en skapar hins vegar Íslendingum atvinnumöguleika við byggingarframkvæmdir og framleiðslu útflutningsverðmæta upp á 240 millj. kr. Meiri hl. n. leggur til, herra forseti, að frv. verði samþ. óbreytt og vísað til 3. umr.



Herra forseti. Við 1. umr. um þetta lagafrv. ræddi ég nokkuð um málið í heild og átti orðastað við hæstv. fjmrh., formann, verksmiðjustjórnar. Ég mun ekki við þessa umræðu endurtaka þau atriði, sem ég fjallaði um þá, en langar að ræða sérstaklega um tvö atriði í sambandi við þetta mál, sem vikið er að í áliti okkar, sem skipum minni hl. iðnn. Við 1. umr. vakti ég máls á því, að í grg. frv. er sagt að tæki þau, sem keypt voru til verksmiðjunnar, hafi ekki reynzt eins og til væri ætlazt. Þau hefðu ekki verið eins aflmikil eins og ráð hefði verið fyrir gert og hönnun þeirra ekki í samræmi við forsendur. Ég spurði hæstv. ráðh. um það, hvort þetta væri rétt hermt í grg., en hann dró það mjög í efa í svarræðu sinni og talaði um, að e.t.v. mætti alveg eins segja, að formúlur okkar sjálfra hefðu ekki verið réttar, þegar við gerðum þessa pöntun. Þessi óvissa, sem þarna kom fram, var rædd sérstaklega á fundi í iðnn., en þangað komu Pétur Pétursson forstjóri, sem stjórnaði byggingarframkvæmdum á sínum tíma, og Hjörtur Torfason lögfræðingur. Við spurðum þá alveg sérstaklega um þessi atriði. Þar kom fram, að það fyrirtæki, sem gerði þurrkarana, Hardings, hefði staðhæft, áður en gerð þurrkaranna var ákveðin, að þessi gerð mundi tryggja það, að ekkert efnistap yrði í sambandi við þurrkunina. Engu að síður kom það í ljós, að þarna varð um mikið efnistap að ræða, enda þótt þurrkararnir væru hannaðir eins og rætt hafði verið um áður. Þegar við spurðum Pétur Pétursson og Hjört Torfason, hvort ekki væri hægt að gera skaðabótakröfu til hinna erlendu fyrirtækja út af þessu, svöruðu þeir því til, að þeir gætu ekki svarað því endanlega, en sæju ekki, að það væri unnt. Þá spurði ég að því, hvort þetta stafaði e.t.v. af því, að samningar af okkar hálfu hefðu ekki verið nægilega tryggilega gerðir, hvort fyrirvarar okkar hefðu þurft að vera sterkari, hvort það hefði þurft meiri lögfræðilega sérþekkingu til að ganga þannig frá málum, að við gætum gert skaðabótakröfu til hinna erlendu aðila. Svörin um þetta efni voru einnig óljós. Um þetta fengust engin skýr svör. Og í þriðja lagi spurðum við, hvort undirrótin væri þá e.t.v. sú, að rannsóknir okkar sjálfra hefðu ekki verið nægilega traustar, að sú vitneskja, sem við höfum látið í té þeim aðilum, sem hönnuðu verksmiðjuna, hefði ekki verið fullnægjandi. En það fór eins. Við þessu fengust engin endanleg svör. Þarna er sem sé um að ræða mjög stórfellda óvissu og þessari óvissu er ekki nokkur leið að una. Við verðum að gera okkur ljóst, að gallarnir á þessari verksmiðju eru ákaflega stórfelldir. Á síðasta ári var framleiðsla hennar aðeins 2500 tonn, en átti að verða 6000 tonn samkv. hinni upphaflegu áætlun. Þarna skakkar 3500 tonnum, og þegar þess er gætt, að verðið á tonni er um 10 þús. kr., þá er hér um að ræða hvorki meira né minna en 35 millj. Á þessu ári er talað um, að framleiðslan verði 1000 tonnum minni en upphaflega var áformað. Þar bætast þá við 10 millj. í viðbót. Þá hefur orðið að kaupa ýmiss konar útbúnað til þess að bæta þau tæki, sem keypt voru, og einnig þar eru fólgnar stórfelldar upphæðir. Þarna er sem sé um að ræða áfall, sem nemur - hvað eigum við að segja - 50, 60, 70 millj. kr., vægilega áætlað. Það er ekki hægt að una því, að ekki fáist botn í það hverju er um að kenna. Ég færði rök að því við 1. umr., að ég teldi, að á þessu þyrfti að fara fram gagnger rannsókn, og hæstv. fjmrh. lýsti yfir. því, að honum væri siður en svo á móti skapi, að þetta mál yrði rannsakað. Ég ræddi þá um rannsóknarnefnd á vegum þingsins, eins og gert er ráð fyrir í stjórnarskránni. Mér er kunnugt um það, að mönnum er dálítið illa við þær rannsóknarnefndir, þótt ég skilji ekki, hvernig á því stendur, því að í mörgum öðrum þjóðþingum er slík rannsóknarstarfsemi talin alveg sjálfsögð. En ég vil nota þetta tækifæri til þess að beina því mjög alvarlega til hæstv. fjmrh., ef hann heyrir mál mitt, að ég tel, að það verði að framkvæma gagngera rannsókn, og rannsóknina verði að framkvæma af aðilum, sem ekki eru við málið riðnir. Þessa rannsókn þarf að framkvæma til þess að athuga til hlítar, hvort við eigum ekki skaðabótakröfu á þá aðila, sem skiluðu verri tækjum en við gerðum ráð fyrir, og í öðru lagi til þess að fá botn í það af hverju mistökin stafa. Ég segi þetta ekki af því, að ég hafi neinn áhuga á því að fara að hengja upp einhvern sérstakan aðila, heldur þurfum við að læra af mistökum sem þessum. Þegar mistök eru gerð, skiptir öllu máli, að menn átti sig á því, í hverju þau eru fólgin til þess að þau endurtaki sig ekki. Og þegar mistökin eru jafnstórfelld og þarna, er slík rannsókn algerlega nauðsynleg og ég vil leggja á það mjög þunga áherzlu í sambandi við afgreiðslu þessa máls, að þessi rannsókn verði framkvæmd og niðurstöður hennar birtar opinberlega. Annað atriði, sem mig langaði til þess að leggja áherzlu á við þessa umræðu, er, hvernig hagað verður þeim framkvæmdum, sem nú eru framundan. Manni skilst, að um það sé rætt, að erlendir aðilar eigi að halda áfram bæði að hanna viðbót verksmiðjunnar, sjá um verkfræðilega stjórn á því starfi og eins að framkvæma verkefni, sem íslenzku smiðjurnar telja sig fullfærar til þess að framkvæma. Þetta tel ég, að sé algerlega röng stefna. Framkvæmdir eins og þessar ber að sjálfsögðu að bjóða út og gefa íslenzkum aðilum kost á að bjóða í verkin, og ef hin íslenzku tilboð eru sambærileg að verði og gæðum, þá ber að taka hinum íslenzku tilboðum. Menn verða að hafa sérstaklega í huga, hvernig nú er ástatt í járniðnaði okkar og hefur verið um langt skeið. Á sínum tíma vorum við búnir að byggja upp járniðnaðarfyrirtæki, sem voru mjög myndarleg og voru að stærð og getu svipuð og járniðnaðarfyrirtæki á Norðurlöndum og annars staðar í miklu stærri þjóðfélögum. En þessi fyrirtæki hafa verið að dragast mjög stórlega saman að undanförnu. Fyrirtækið Héðinn t.d., þar hafa margar deildir hreinlega hætt störfum, og fyrirtækið er farið að flytja inn alls konar varning, sem áður var framleiddur í smiðjunni. Nú standa þessar smiðjur í deilu við verkafólkið, hafa beitt verkbanni, hafa rekið járniðnaðarmenn út á götuna og bera því við, að afkoma þessara smiðja sé svo léleg, að þær geti ekki staðið undir því að greiða það kaupgjald, sem um var samið í fyrra. Ég skal ekki draga í efa, að afkoma þessara fyrirtækja er léleg. En hún er fyrst og fremst léleg vegna þess, að þau eru ekki nýtt eins og hægt er að nýta þau. Það stoðar lítið að fjárfesta tugi og hundruð millj. kr., ef fjárfestingin er ekki látin skila þjóðfélagslegum arði, ef vélar standa ónotaðar, ef vinnuafl sérfræðinga er ekki hagnýtt, þá geta slík fyrirtæki ekki skilað arði. Með stefnu eins og þessari, sem framkvæmd hefur verið að undanförnu, að eftirláta erlendum aðilum að vinna verk, sem hægt er að vinna hér innanlands, er verið að grafa undan þessum atvinnufyrirtækjum og koma í veg fyrir, að þau standi undir lífskjörum, sem menn eiga kröfu til á Íslandi. Ég er ekki einn um þessa skoðun. Ég vil vekja sérstaka athygli á því, að í Ed. Alþ. gerði einn af helztu forystumönnum Sjálfstfl., Sveinn Guðmundsson hv. alþm., grein fyrir þessum sömu viðhorfum. Hann flutti þar athyglisverða ræðu, sem ég vitna til með leyfi hæstv. forseta. Ég fer eftir ræðunni eins og hún var birt í Morgunblaðinu á miðvikudaginn var. Ég geri ráð fyrir, að Morgunblaðið birti þessa ræðu vegna þess, að blaðið telji, að þau sjónarmið, sem þar koma fram, séu athyglisverð. En þarna sagði hv. alþm. Sveinn Guðmundsson m.a.: „Ég minnist þess, þegar tækin til Kísiliðjunnar voru flutt til landsins, að þá urðu um þau blaðaskrif og meðal annars birtist þá heilsíðumynd af þurrkara í einu dagblaði borgarinnar. Töldu innlendir málmiðnaðarmenn, bæði sveinar og meistarar, að þeim óaði ekki við slíkri smíði. Nú hafa spádómar þeirra því miður rætzt um það, að hér var ekki um þá völundarsmíði að ræða, sem ætlað var. Kunnáttumönnum hér var ljóst, að hönnun þurrkaranna eða gerð þeirra var hin sama, sem lögð var niður hér á landi við svipaðar aðstæður fyrir meira en 11/2 áratug. Þótt slíkt tæki eða völundarsmíð, sem ég nefni svo sé flutt til landsins, þá er ekkert við því að segja, en hér verður að koma til samkeppnishæfni bæði um verð og gæði. Að verkið sé boðið út, bæði hér og erlendis, samanburður gerður á gæðum og verði og Íslendingar látnir njóta í verki þeirra skattfríðinda, sem þessu fyrirtæki hafa verið búin með innflutning. En upplýst hefur verið, að Kísiliðjan h.f. hefur greitt 9% meðaltoll af öllum sínum innflutningi og þar með talinn 7.5% söluskattur, eftir því sem talsmaður verksmiðjunnar hefur tjáð iðnaðarnefnd. Innlendir framleiðendur eru hins vegar knúnir til að greiða í tolla, söluskatt og aðra 17–20 skattliði ekki undir 25–30%. Dálítill munur, sem taka verður með í reikninginn eða hvað finnst þdm.? Ég tel, að okkur Íslendingum beri að fylgja fast fram frjálsu hagkerfi og þar með frjálsri samkeppni. En það segir að sjálfsögðu, að við verðum að keppa á hinum frjálsa markaði, m.a. með því að sá, sem býður bezt verð og bezta tæknilega útfærslu á samkeppnishæfum grundvelli, skuli metinn hæfastur til verka. Ég mótmæli því hins vegar algerlega, að hér komi eða eigi að koma bein lána- eða peningasjónarmið inn í dæmið, lánasjónarmið, sem ég þekki mætavel. að samið skuli við þann, sem getur lánað. Ef svo ætti að verða, yrðum við Íslendingar ætíð undir, litlar undirlægjur þeirra ríku þjóða, sem hafa peningaráð. Slík sjónarmið má ekki viðurkenna á Íslandi nú, þar sem atvinnu vantar. Ef það væri gert, þá er atvinna þúsunda í veði. Enda er það yfirlýst stefna gjaldeyrisbankanna og langlánanefndar, sem mér skilst, að sé ráðgefandi nefnd fyrir ríkisstj. eða jafnvel alls ráðandi, að innflutningur sé alls ekki leyfður til landsins með löngum gjaldfresti á vélum eða tækjum, sé hægt að framleiða slíkar vélar jafngóðar á samkeppnishæfu verði hérlendis. Þetta er yfirlýst stefna langlánanefndar viðskmrn. og bankanna, sem hafa gjaldeyrisréttindi. Þannig kemur ekki til greina innflutningur á þeim vélum og tækjum, sem til Kísiliðjunnar þarf nú til að firra taprekstri, nema Íslendingar geti ekki smíðað þessi tæki jafngóð og á samkeppnisgrundvelli. Það er skoðun mín, að frá þessu verði ekki hvikað.“ Þannig kemst hv. alþm. Sveinn Guðmundsson að orði, og ég vil enn minna á, að hann er einn helzti leiðtogi Sjálfstfl. og hann var boðinn fram til þings til þess að leggja áherzlu á, að Sjálfstfl. vildi beita sér fyrir því að styrkja íslenzkan iðnað. Ég tel, að það sé sérstök skylda Sjálfstfl. að taka mark á því, sem slíkur maður segir. Í samræmi við þetta sjónarmið lögðum við, sem skipum minni hl. iðnn., til í iðnn. sjálfri, að tekin yrðu inn í frv. ákvæði, sem tryggðu það, að íslenzkir aðilar fengju að njóta jafnréttis um framkvæmdir við Kísilgúrverksmiðjuna. Við leggjum til, að við 1. mgr. 1. gr. l. bætist: „Framkvæmdir við stækkunina skulu boðnar út og íslenzkum tilboðum tekið, ef þau eru sambærileg að verði og gæðum“. Við freistuðum þess að fá um þetta samstöðu í iðnn. og við spurðum þá, sem þarna voru mættir, Pétur Pétursson og Hjört Torfason um það, hvort þeir gætu af hálfu verksmiðjunnar borið fram einhverja aths. við þessa stefnu, að íslenzk fyrirtæki fengju að vinna verk, sem þau gætu gert eins vel og aðrir. En þá kom fram ákaflega alvarlegt atriði. Pétur Pétursson sagði, að hann væri í sjálfu sér sammála þessari stefnu. En ef þetta yrði tekið í lög, mundi það tefja framkvæmdir við verksmiðjuna vegna þess að verksmiðjustjórnin væri nú þegar búin að gera samning við bandarískan aðila um að vinna þetta verk. M.ö.o., hæstv. ríkisstj. leggur hér fyrir frv. og biður okkur alþm. að samþykkja frv. En engu að síður hefur hún leyft sér það fyrir mörgum mánuðum að semja við erlendan aðila um það atriði, sem hún er að fá heimild fyrir hér á þingi. Þetta er fullkomið alvörumál. Á þennan hátt geta starfsmenn okkar ekki hegðað sér. Mér finnst það satt að segja furðulegt, að hæstv. fjmrh., sem ég veit, að er persónulega grandvar maður, skuli leyfa sér vinnubrögð eins og þessi. Það sýnir, hvað skilningur á réttri hegðun er fyrir utan allt velsæmi hér á Íslandi. Ég fullyrði það, að í nágrannalöndum okkar væri það algerlega óhugsandi, að ráðh. og embættismenn leyfðu sér vinnubrögð eins og þessi, að binda hendur Alþ. í verki á þennan hátt. Skýringin á því, að þetta hefði verið gert var sú, að með því að semja við bandarískan aðila var hægt að fá lán hjá Export-Import-bankanum og það væri verulegur hluti þeirra 150 millj., sem ríkisstj. ætlar að taka að láni til stækkunarinnar. M.ö.o., við erum að semja við erlendan verktaka vegna þess að erlent ríki kaupir okkur til þess með því að lána okkur fé. Það grefur undan okkar eigin atvinnurekstri með því að bjóða okkur lánsfé. Einnig um þetta atriði er hæstv. ríkisstj. þegar búin að gera bráðabirgðasamning við Exportimport-bankann, áður en ákvarðanir eru teknar á þingi. Mér finnst, að þessi framkoma verksmiðjustjórnar og sérstaklega hæstv. fjmrh., formanns hennar, sé svo alvarleg að alþm. beri að taka í taumana og láta hæstv. ráðh. finna það, að hann hefur ekkert vald til þess að hegða sér á slíkan hátt. Sú röksemd, að þetta hafi flýtt fyrir störfum, segir náttúrlega ekki neitt, því að ef fyrr hefði þurft að taka ákvarðanir, bar hæstv. ráðh. að bera það mál í tíma undir okkur á Alþ., og gera þá undirbúningssamninga, sem gera þyrfti alveg eins víð íslenzka aðila og erlenda, eða bjóða verkið það tímanlega út, að íslenzkir aðilar gætu keppt um það. En að binda hendur okkar á þennan hátt er algerlega fráleitt. Ég trúi ekki öðru en að hv. alþm. samþykki þá brtt., sem við höfum lagt fram og ég gerði grein fyrir áðan, um jafnrétti íslenzkra fyrirtækja í keppni um þessi verkefni. Að öðru leyti tökum við það fram í minni hl. iðnn., að þetta mál sé þannig vaxið, að við séum komnir í algera sjálfheldu. Eins og fyrirtækið er núna, er fyrirsjáanlegur taprekstur um alla framtíð og okkur er sagt, að með því að stækka það, getum við komizt úr þeim ógöngum. Persónulega vil ég lýsa yfir því, að ég er dauftrúaður á framtíð þessa fyrirtækis. Það stafar af því, eins og ég rakti við 1. umr., að þarna erum við í samvinnu við aðila, sem hefur einokunaraðstöðu á þessu sviði í Evrópu, sem einokar Evrópumarkaðinn svo að segja gersamlega, ræður yfir honum að 80–90%. Samvinna við slíkt fyrirtæki er ákaflega erfið vegna þess að það getur ævinlega sett okkur stólinn fyrir dyrnar. Það ræður yfir öllum þáttum þessarar framleiðslu, það getur skorið úr um það, hvernig hráefnisverðið á að ákveðast og hver á að verða hlutur verksmiðju o.s.frv. Ég er ekki í nokkrum vafa um það, að þó að hæstv. fjmrh. talaði hér einkar hlýlega um daginn um ágæta menn í forystu þessa erlenda fyrirtækis, þá kunna þeir mjög vel til verka, og þeir munu ekki láta okkur hafa meiri kost fjármuna en þeir kjósa sjálfir. Ég hef ekki trú á því, að samvinna við þennan aðila verði sérstaklega arðbær fyrir okkur og ég mun því fyrir mitt leyti sitja hjá við afgreiðslu þessa frv.



Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. frá iðnn., var ég fjarverandi við afgreiðslu þessa máls, enda ætla ég ekki að ræða hér þau efnisatriði, sem mestar deilur hafa staðið um. Það er ljóst, að mjög miklir erfiðleikar eða mistök, hvaða nöfn sem menn vilja hafa á því, hafa orðið við uppsetningu þessarar verksmiðju. En ég treysti því, að það hafi tekizt nú að yfirstíga þessa erfiðleika og vona, að það megi treysta þeim áætlunum, sem nú hafa verið gerðar. Það má fagna því ef tekizt hefur að finna leið til að nýta fjársjóði á botni Mývatns, en því aðeins getum við fagnað því, að það verði ekki til þess að spilla öðrum fjársjóðum, miklu meiri og langtum dýrmætari, raunar óbætanlegum, ef þeir spilltust, en þar á ég við náttúru Mývatnssveitar í heild, Mývatns, Laxár og Laxárdals. En það er ljóst, að að henni steðja með aukinni byggð og auknum umsvifum margháttaðar hættur. Ég mun fylgja þessari stækkun í trausti þess, að allar frekari framkvæmdir miðist við öll raunsæ náttúruverndarsjónarmið, og ég læt í ljós þá von mína, að Alþ. taki síðar sérstaklega til meðferðar náttúruverndarmál Mývatnssveitar og þessa svæðis í samráði við íbúa sveitarinnar og sýslunnar. Og ég vil hreyfa þeirri hugmynd, að þá verði leitazt við með lögum að koma því þannig fyrir, að nýting á þessum náttúruauðlindum og öðrum, svo sem jarðhita, jarðgufu í Námaskarði og jarðefnum þar, að nýtingin verði á einhvern hátt skattlögð og það renni í sjóð, sem nefna mætti náttúruverndarsjóð sveitarinnar. Það er augljóst, að þarna kemur margt til greina, margt, sem getur steðjað að, þarf ekki endilega að vera verksmiðjureksturinn. Það má benda t.d. á það, að það mun verða ákaflega erfitt að standa á móti því, eins og ásókn eftir landi er gífurleg og geysilega hátt verð er oft boðið í landskika og heilar jarðir, jafnvel félagssamtök, geysilega sterk, þau sækjast eftir jörðum og þegar fjármagnsaðilar þannig fara að kaupa upp löndin þá er ábyggilegt, að þessi fjársjóður er í hættu. Og það er varla von til þess, að ég vil segja siðferðisstyrkur sveitarbúa verði ætíð svo mikill, að þeir geti staðizt ásókn þessa fjármagns. Ég vil svo ekki fara fleiri orðum um þetta, en aðeins geta þess í lokin, að ég tel það, að það sé sjálfsagt að gert sé allt til þess, að framkvæmdirnar verði, þessar mjög miklu og óneitanlega mjög dýru framkvæmdir, til þess að auka atvinnu manna í landinu og alveg sérstaklega héraðsmanna og þeir fái þarna atvinnu fyrir sig og tæki sín.



Herra forseti. Ég bið hæstv. forseta afsökunar á þessum seinagangi, en það er ekki gaman, þegar þarf að vera við umræður í mörgum málum í báðum d. samtímis. Ég hef því miður ekki getað hlustað hér á þær umræður, sem fram hafa farið frá nm. í minni hl. hv. iðnn. og bið ég því afsökunar þó ég ekki geri þær að umtalsefni. Það er vegna þess að ég varð að vera við umræður í Ed. en ekki vegna þess að ég ekki vildi hlusta á þá mætu menn. Ástæðan til þess, að ég kveð mér hér hljóðs, er eingöngu út af brtt., sem hv. minni hl. iðnn. flytur á þskj. 720, þar sem segir, að framkvæmdir við stækkunina skuli boðnar út og íslenzkum tilboðum tekið, ef þau eru sambærileg að verði og gæðum. Ég held, að ég hafi tekið það fram í þessari d., eins og í Ed., að það væri stefna stjórnar Kísiliðjunnar h/f að láta íslenzk fyrirtæki og Íslendinga, eftir því sem kostur væri á, sitja fyrir um verkefni varðandi þessa verksmiðju. Hins vegar þá væru mörg verk þess eðlis, bæði af fjárhagslegum ástæðum og ýmsum öðrum, að þessa væri ekki kostur. Ég mundi þess vegna telja það mjög miður farið, að því væri slegið föstu sem stefnuatriði, að þetta væri gert hér. Það skiptir þó ekki öllu máli, en það sem ég held, að sé aðalannmarkinn við þessa till., er það, að það er í rauninni ekki hægt að samþykkja svona ákvæði. Kísiliðjan h/f er ekki ríkisfyrirtæki, það er sjálfstætt hlutafélag með sjálfstæðri stjórn. Að vísu má hugsa sér það, að ríkisvaldið segi, þegar till. koma um það að auka hlutafé í þessu fyrirtæki, að það vilji ekki auka hlutafé, nema að fullnægðum einhverjum tilteknum skilyrðum, þá það, og það er eðlilegt, að þeir, sem eru fulltrúar ríkisins að þeir flytji þá þau boð frá réttum yfirvöldum um það efni. En ég álít, að það sé ekki með neinu móti hægt formlega séð að ákveða það um hlutafélag, eins og hér er gert, að það sé beinlínis skyldað til að haga vinnubrögðum með tilteknum hætti. Það verður að ræðast við hluthafa og ákveðast á hluthafafundi, sem réttilega er til kjörinn. Af þessari ástæðu einni saman, en ekki það að ég sé efnislega andvígur því, að það sé reynt að koma við notkun íslenzks vinnuafls og íslenzkra fyrirtækja, þar sem þess sé kostur, tel ég ógerlegt með öllu að samþykkja ákvæði sem þetta með fyrirmælum til sjálfstæðs hlutafélags, þó að ríkið sé þar aðili að - og jafnvel þótt það sé þar meirihlutaaðili. Samkv. lögum ber vissum aðilum að fara með slíkt vald, og það er þeirra formlega að taka ákvörðun um það, hvernig þeim vinnubrögðum verður háttað.



Herra forseti. Ég hef hug á því, fyrst hæstv. ráðh. er til okkar kominn, að beina til hans nokkrum atriðum, sem ég vék að í ræðu minni áðan, því að mig langaði til að heyra skoðun hans á þeim. En áður en að því kemur, langar mig til þess að víkja að því, sem hann sagði áðan, að við gætum ekki gefið fyrirmæli eins og þessi, vegna þess að hér væri ekki um að ræða ríkisfyrirtæki, heldur hlutafélag og þetta mál yrði að ræðast af hluthafafundi og ákveðast af honum. Þetta er auðvitað algjör fjarstæða hjá hæstv. ráðh. Við getum sem Alþ. Íslendinga tekið ákvörðun um það fyrir öll fyrirtæki á Íslandi, að þau verði að bjóða verk sín út og taka íslenzkum tilboðum, ef þau eru sambærileg að verði og gæðum. Þessa einföldu ákvörðun getum við tekið og þessa einföldu ákvörðun eigum við raunar að taka. Mér er kunnugt um það, að slík ákvæði eru í gildi í fjölmörgum öðrum löndum. Þau eru í gildi t.d. í sambandi við allar opinberar framkvæmdir í Bandaríkjunum, sem ég veit að hæstv. ráðh. hefur talsvert mikið álit á. Þar er meira að segja ákveðið að taka verður innlendum tilboðum, þótt þau séu hærri en erlend, ef það fer ekki uppyfir visst mark, vegna þess að opinberar framkvæmdir eru taldar þess eðlis, að þær eigi að stuðla að annarri atvinnuþróun í landinu. Auðvitað er þetta regla, sem ætti að vera alveg sjálfsögð í öllum framkvæmdum á Íslandi, hvaða fyrirtæki, sem um er að ræða. Íslenzkir aðilar eiga að hafa jafnrétti til verka og tilboðum þeirra á að taka, ef þau eru jafngóð og annarra. Um þetta væri hægt að setja alveg sjálfstæða löggjöf. Það sem hæstv. ráðh. segir um þetta í sambandi við fyrirtæki, sem er eign ríkisins að meirihluta, er auðvitað alger fyrirsláttur. En ég vék að því áðan, að það væru aðrar ástæður, sem valda því, að hæstv. ríkisstj. snýst gegn þessari till. Það upplýsti Pétur Pétursson á fundi í iðnn. Hann skýrði frá því að stjórn Kísiliðjunnar, þar á meðal hæstv. fjmrh., form. hennar, væri búinn að gera. samning við erlendan aðila um meginatriði þessa verks. Ég vítti þetta mjög harðlega áðan, hæstv. ráðh., að embættismenn skyldu leyfa sér að taka slíkar ákvarðanir áður en Alþ. er búið að samþykkja að ráðast í slíkt verk. Með þessu er hæstv. ráðh. að fara út fyrir það verksvið, sem honum er heimilt. Ég álít þetta stórlega vítavert og vil endurtaka það, þegar hæstv. ráðh. er hér viðstaddur, að ég viðhafði þau orð hér áðan í ræðu minni einnig. Ég gagnrýndi það einnig, að hæstv. ráðh. er búinn að gera bráðabirgðasamning við Export-Import bankann um þetta atriði, hann er búinn að gera bráðabirgðasamning um þá lántöku, sem hann er nú að biðja Alþ. um heimild fyrir. Sú lántaka er bundin því skilyrði af hálfu bankans, að þetta verk sé unnið í Bandaríkjunum. Við fáum ekkert slíkt lán hjá Export-Import bankanum, nema um sé að ræða verkefni, sem unnið sé af bandarískum aðilum. Með þessu er hinn erlendi aðili að kaupa frá okkur vinnu og grafa undan íslenzkum fyrirtækjum. Eins og Sveinn Guðmundsson, hv. alþm., sagði í ræðu sinni í Ed., er þetta stefna, sem þýðir það, að við sem fjárhagslega veikur aðili erum einskis megnugir í samskiptum við stóra aðila. Ég vék einnig að því áðan og vildi greina hæstv. ráðh. frá því, að við reyndum mikið í iðnn. að fá botn í þau alvarlegu mistök, sem orðið hafa í sambandi við verksmiðjuna hingað til. Það var ekki hægt. Það var ekki hægt að fá botn í það, hvort hinir erlendu verktakar hefðu skilað öðru verki en til var ætlazt. Það var ekki hægt að fá botn í það, hvort samningar hefðu verið svo illa frá gengnir af okkar hálfu. Það var ekki hægt að fá botn í það heldur, hvort rannsóknir af okkar hálfu hefðu ekki verið nægilega góðar. Ég lagði áherzlu á það áðan, að ég skoraði á hæstv. ráðh. að láta framkvæma gagngera rannsókn á þessu öllu, rannsókn, sem falin væri aðilum, sem á engan hátt væru tengdir við þau verk, sem þegar hafa verið unnin, og að niðurstöður þeirrar rannsóknar yrðu síðan birtar opinberlega, bæði til að kanna hvort við eigum skaðabótarétt og eins til þess, að við lærum af mistökym eins og þessum. Ég vil, fyrst hæstv. ráðh. er hér, endurtaka þessa áskorun til hans og raunar skora á hann að svara því úr þessum ræðustóli, hvort hann vill fallast á, að slík rannsókn verði framkvæmd.



Herra forseti. Hv. þm. fannst það fjarstæð kenning hjá mér, að ég teldi það vera óeðlilegt með öllu að setja slíkt ákvæði, sem flutt var brtt. hér um í sambandi við aðild að Kísilgúrverksmiðjunni við Mývatn. Ég hverf ekki frá því, sem ég áðan sagði um það atriði. Það haggar ekki hinu, sem er rétt hjá hv. 6. þm. Reykv., að ég tel, að það sé allt annars eðlis, ef Alþ. setur almenn lög um það, að fyrirtæki í landinu skuli lúta tilteknum starfsaðferðum sem þessum. Það er allt annað mál. Og mér dettur ekki í hug að halda því fram, að slíkar almennar reglur geti ekki gilt, en ég álít, að það sé með öllu óeðlilegt að setja slíkt ákvæði um eitt íslenzkt fyrirtæki, eins og hér er ætlunin að gera, að vinnubrögðum skuli hagað með þessum hætti og það þannig svipt þeim eðlilega rétti, sem önnur fyrirtæki í landinu hafa, að meta það, hvað sé fyrirtækinu hentugast og heppilegast í þessu efni. Ég held, að þar af leiði, að kenning mín um þetta efni þurfi ekkert að rekast á kenningu hv. 6. þm. Reykv., þegar það er skoðað í þessu ljósi. Hv. þm. fór um það mjög hörðum orðum, að embættismenn hefðu leyft sér, áður en Alþ: tók ákvörðun um, hvernig að þessu máli skyldi unnið, að leita tilboða í verk og jafnvel gera samninga um verk og leita eftir lántöku erlendis í þessu sambandi. Ég vil vekja athygli hv. þm. á því, að Kísiliðjan h/f við Mývatn er starfandi fyrirtæki og hefur fullkomna heimild sem slíkt að taka sínar ákvarðanir. Hitt er allt annað mál, að hún verður að sjálfsögðu að leita eftir fé til sinna framkvæmda. Hún lagði til við aðalhluthafa, Johns-Manville og ríkisstj. Íslands í vetur, að hafizt yrði handa nú þegar um stækkun verksmiðjunnar og að það yrði gert með þeim hætti, að hluthafarnir legðu fram aukið hlutafé að fullu til að fjármagna þetta verk, en það yrði ekki gert með lántöku. Ríkisstj. samþykkti fyrir sitt leyti sem aðili málsins, að þetta skyldi gert. Að vísu er það svo, að hún þarf að leita samþykkis Alþ. um það að fá þessa hlutafjáraukningu, en ég held, að jafnreyndur maður og þessi hv. þm. viti það harla vel, að það er margoft, sem gerðar eru ráðstafanir þó ekki sé formlega búið að ganga frá vissum atriðum þá er svo og svo mikið búið að gera til undirbúnings verka. Við skulum segja það, að Alþ. samþykki ekki þessa hlutafjáraukningu, þá þarf það ekkert að útiloka, að það væri hægt að standa við stækkun verksmiðjunnar á þann veg, það er heimild fyrir þeirri stækkun í þeim lögum sem eru í gildi í dag, það vantar aðeins fjármagn til þess. Það er ekkert sem hindraði það út af fyrir sig, að hugsanlegt væri með öðrum úrræðum að fá fjármagn til þess að stækka verksmiðjuna, þannig að hér var ekki um neina fjarstæðu að ræða og það varð að gera pantanir í ýmsar vélar og tæki, ef átti að koma verksmiðjunni upp með þeim hraða, sem allir voru sammála um að þyrfti að gera einmitt til að koma í veg fyrir þann halla, sem þessi hv. þm. og ýmsir aðrir hafa deilt svo harðlega á og ég skal játa, að er síður en svo gleðilegur fyrir forráðamenn verksmiðjunnar að skuli vera og við munum vissulega yfirstíga sem allra skjótast. Ég tel því ekki, að hér hafi verið rangt gert og enga óhæfu unna af neinum embættismönnum. Stjórn fyrirtækisins gerði hér það, sem hún hafði fulla heimild til, og ríkisstj., en ekki Kísiliðjan h/f, leitaði eftir að fá lán hjá Export-Import bankanum, sem við höfum átt margvísleg viðskipti við til þess að fjármagna vissa hluti í sambandi við byggingu verksmiðjunnar. Við höfum ekki aðstöðu til að fjármagna þetta allt hér heima. Ég hef sagt frá því áður, að það er vilji okkar að bjóða út hér húsbyggingarnar og ýmislegt annað, sem við ráðum við að afla fjár til hér heima, sem kostar að við verðum að skerða það fé, sem við ætluðum annars til annarra þarfa, en við töldum óumflýjanlegt að fá verulegt fjármagn erlendis til þessara framkvæmda og þá var það ekki heppilegra með öðru móti en þessu. Samningar við ExportImportbankann hafa ekki verið undirritaðir ennþá og það verður að sjálfsögðu ekki endanlega frá því gengið, fyrr en séð er, hvort Alþ. veitir lagaheimild til þess að taka þetta lán. En allt er þetta rétt. Hvort menn telja þetta svo fordæmanlegt eða ekki, það læt ég menn alveg um. Ég álít, að þetta sé eðlilegt og ekkert við þetta að athuga og eingöngu nauðsynlegt til þess að hraða nauðsynlegu verki, sem mér skilst að allir séu í rauninni sammála um að þurfi að vinna, í stað þess að láta það dragast á langinn mánuðum saman og hindra það svo og svo lengi að hagur fyrirtækisins geti komizt á réttan kjöl. Hv. þm. sagði, að það hefði verið gersamlega ómögulegt að fá botn í það, hvar væri að finna þá galla, sem verið hefðu í undirbúningi þessa verks og ég held, að það verði alltaf ákaflega erfitt að fá botn í það af þeim einföldu ástæðum, að það er ákaflega erfitt að sakfella þá menn, sem að þessum málum hafa unnið og hafa gengið út frá vissum forsendum, sem reyndust svo ekki vera réttar. Ég held, að það sé ekkert algengara í vísindastörfum heldur en að einmitt slíkir hlutir gerist. Það er umdeilt mál milli Kísiliðjunnar h/f og Kaiser, hvort þeir hafi verið ábyrgir og séu ábyrgir fyrir því, að verksmiðjan skili 12 þús. tonna afköstum og það hefur farið fram lögfræðileg athugun á réttarstöðu okkar að því leyti. Það er skoðun þeirra lögfræðinga, sem um það hafa fjallað, bæði hjá okkur og vestanhafs, að það sé hugsanlegt, að um einhverjar slíkar bætur gæti verið að ræða, en þó sé það mjög vafasamt og yrðu mjög kostnaðarsöm og hæpin málaferli. Það byggist einfaldlega á því, að það er ekki hægt að sanna, að þeir hafi ranglega byggt þurrkarana, sem eru aðeins einn hluti af verksmiðjunni - það er ekki deilt um aðrar vélar hennar, sem notaðar hafa verið, - þó að þeir skili ekki þessum afköstum, vegna þess að hinar efnafræðilegu forsendur hafi vantað til þess, að þeir gætu skilað afköstunum. Ég skýrði frá því hér í ræðu minni um daginn, að hinar efnafræðilegu forsendur hefðu brostið - og ég vil alls ekki saka okkar efnafræðinga, hvorki hérlendis né erlendis um, - en það var reiknað með, að við gætum náð meira vatni úr efninu, áður en það fer inn í þurrkarana og það mætti fara votara út úr þeim heldur en reyndin hefur orðið. Og þetta hefur að sjálfsögðu sín stórfelldu áhrif á afköst þurrkaranna sem slíkra. Það er vitað, að hér er um að ræða vandamál, sem er kannske ennþá meira en við enn í dag vitum. Ég get sagt hv. þm. frá einu atriði, - kannske á að setja sakamálarannsókn á það með sama hætti eftir þessum kenningum, - að það hefur gerzt núna um nokkurra daga skeið, að verksmiðjan skilar alls ekki því hráefni, sem hún á að skila, heldur miklu lakara efni. Það er búið að rannsaka það ítarlega, hvað hér hefur gerzt og þá kemur það upp úr kafinu, - þetta er komið í lag í dag, - þá kemur það upp úr kafinu, sem virðist vera ástæðan, þó það sé ekki efnafræðilega alveg búið að kanna það, það eru efnafræðingar að vinna að því, að efnið í vatninu er ekki alls staðar það sama og að þessi kísilleir myndast ekki alls staðar með sama hætti. Þetta veldur þessum vanda, sem þarna er um að ræða, það er dælt á öðrum stað í vatninu en áður og eftir að búið er að flytja dæluna til annars staðar, fáum við eðlilegt efni. Þetta sýnir okkur allt saman, hvað þetta er flókið og vandasamt og erfitt við að fást. Og ég fullyrði hiklaust, að það megi hver halda uppi sínum kenningum um það, að það eigi að draga einhverja menn til saka eða ábyrgðar fyrir það, sem gerzt hefur í þessu eða ekki, hvort sem það er ég sjálfur eða einhver annar. Ég ætti kannske ekki að fullyrða neitt, því kannske ætti það að vera ég, ég er formaður félagsstjórnarinnar. Þó að ég sé ekki efnasérfræðingur eða verkfræðingur og ætli mér ekki að halda því fram, þá kannske hefði ég átt að sjá þetta allt fyrir og vita betur heldur en allir þeir ráðunautar, sem leitað hefur verið til. Ég efast um, að í sambandi við nokkurt fyrirtæki hér á Íslandi hafi verið leitað aðstoðar jafnmikillar efnafræðilegrar og verkfræðilegrar sérþekkingar og gerðar jafnmiklar rannsóknir og einmitt við undirbúning þessa fyrirtækis. En menn geta auðvitað í sambandi við það, sem ég sagði hér frá síðast, sagt, - því nú er einn skandalinn enn, sem er sjálfsagt að setja rannsókn á: Hvernig stendur á því, að þessi hluti af vatninu skilar ekki efni af sömu gæðum og annars staðar í vatninu er um að ræða? Nei, ég held, hv. þm., að hér séum við að reyna að gera að einhverju hneykslismáli mál sem er á engan hátt hneykslismál. Það hafa allir lagt sig fram um að gera allt sitt bezta í þessu, nema því aðeins að við gerum þá kröfu til manna; að þeir séu alfullkomnir. Það hefur verið gengið út frá vissum formúlum, sem ekki undir öllum kringumstæðum stóðust. Og það hefur sýnt sig, að þetta efni hefur ekki hagað sér á allan hátt á þann veg, sem efnatilraunir í efnarannsóknastofu gerðu ráð fyrir. Ég held, að það sem við erum að gera í dag þrátt fyrir þessi mistök, sem ég tek fram, að við reiknuðum alltaf með frá fyrstu tíð að gætu komið fyrir og þann fyrirvara er að finna í öllum skýrslum, að það mætti búast við margvíslegum byrjunarörðugleikum, að þrátt fyrir það, þó að þau hefðu orðið meiri heldur en við höfum reiknað með og langvinnari, að þá höfum við fengið það marga plúsa á móti, að það sé engin ástæða til þess að sjá eingöngu svörtu hliðarnar á þessu máli. Við vorum hræddir um alla tíð, að það væri ekki öruggt, að við gætum framleitt fyrsta flokks vöru, en þetta hefur tekizt, þannig að varan er af hinum bezta gæðaflokki, sem nú er framleiddur í heiminum. Við vorum hræddir um og það af fullri alvöru, að við gætum ekki selt nema hluta af þessari framleiðslu, miðað við það hvað heildarnotkun af kísilgúr í veröldinni er sáralítil. Hvort tveggja þetta, sem er grundvallaratriði undir rekstri verksmiðjunnar, hefur tekizt og það er ljóst, að með stækkun verksmiðjunnar eins og við gerum nú ráð fyrir, þá er hægt að koma henni mjög skjótlega á vel reksturshæfan grundvöll, þannig að strax á þessu ári eigi hún að vera þess megnug að standa undir sínum beina reksturskostnaði og árið 1972 á hún að geta skilað fullum afskriftum og eftir það verulegum hagnaði. Hv. þm. finnst kannske, að þetta sé fyrst og fremst afsökun manns, sem beri ábyrgð á mistökum. Það er ekkert við því að segja. Ég skýt mér ekki undan þeirri ábyrgð. Ég skýt mér heldur ekki undan því, að það verði skoðaðir allir pappírar, reikningar og rannsóknir, sem fram hafi farið, síður en svo. En ég álít ekki, að við fáum út úr því neitt betri niðurstöður heldur en við þegar höfum fengið með aðstoð færustu lögfræðinga, sem þetta hafa kannað, vegna þess að vitanlega er okkur báðum það stórkostlegt áhugaefni, bæði fulltrúum ríkisins og ekki síður hinu ameríska fyrirtæki, sem eins og ég svo oft áður hef sagt hefur sannarlega ekki áhuga á því að borga meira en það þarf að borga, að enginn sleppi, sem hægt væri að draga til ábyrgðar fyrir mistök í þessu efni.



Herra forseti. Ég ætla fyrst að víkja að þeirri till., sem hér liggur fyrir, og þeim ummælum, sem hæstv. ráðh. viðhafði um hana. En eins og hv. þd. er að sjálfsögðu kunnugt, þá fjallar þessi till. okkar í minni hl. iðnn. um það, að framkvæmdir við stækkunina skuli boðnar út og íslenzkum tilboðum tekið, ef þau eru sambærileg að verði og gæðum. Hæstv. ráðh. sagðist mótmæla þessari till. fyrst og fremst á þeim grundvelli, að það væri algjörlega óvenjulegt að setja fyrirtæki skilyrði, eins og það sem fælist í þessari till. Í fyrri ræðu sinni gaf hann í skyn, að hann væri því að vísu efnislega samþykkur, að íslenzkir aðilar yrðu látnir ganga fyrir, eins og till. segir fyrir um, en hins vegar væri alveg útilokað að samþykkja till., vegna þess að það væri ekki neitt dæmi til um slíkt, að fyrirtæki væru sett slík skilyrði. Ég hélt satt að segja, að hæstv. ráðh., sem er nú lögfræðingur, væri ekki svo ófróður í lögum, að hann skyldi halda öðru eins fram og þessu. Því það má benda á fjöldamörg dæmi þess og ekki sízt í fjárlögunum sjálfum, sem hæstv. ráðh. ættu að vera kunnug, að ríkisstj. er veitt heimild til þess eða það er samþykkt að veita þessu eða hinu fyrirtækinu vissa fyrirgreiðslu, styrk, lán eða annað þess háttar gegn því, að fyrirtækið á móti fullnægi ákveðnum skilyrðum. Félagið getur svo að sjálfsögðu valið um það, hvort það vill fullnægja þessum skilyrðum eða ekki, en ef það gerir það ekki, þá nýtur það að sjálfsögðu ekki þeirra hlunninda, sem ríkið mundi ella veita því, hvort heldur um styrk eða lán er að ræða. Og það, sem er hér einfaldlega um að ræða í sambandi við þessa till., er það, ef hún yrði samþ., að Alþ. setur Kísilgúrverksmiðjunni það skilyrði, sem hér um ræðir, fyrir því hlutafjárframlagi, sem fjallað er um í frv. Það er stefna ríkisins, eða manni skilst það, það hefur a.m.k. komið fram hjá ráðh. við ýmis tækifæri, að þeir vilji stefna að því, að ríkisfyrirtæki framfylgi þeirri reglu, ef það býður út verk, að láta innlendan aðila ganga fyrir að öðru jöfnu. Hæstv. ríkisstj. hefur mjög hælt sér af því í sambandi við Skipaútgerð ríkisins, að strandferðaskipin, sem hún er að láta smíða, væru smíðuð á Akureyri. Og hún hefur lýst því yfir við mörg tækifæri, að hún vilji láta ríkisfyrirtæki framfylgja þessari stefnu. En þá á að sjálfsögðu líka að framfylgja þeirri stefnu af þeim fyrirtækjum, sem ríkið er meiri og minni þátttakandi í. Og nú skilst mér, að í því fyrirtæki, sem hér um ræðir, sé ríkið aðalhluthafinn og ráði þess vegna raunverulega ákvörðunum og stefnu þessa fyrirtækis. Og fyrst það er talið rétt um bein ríkisfyrirtæki, að þau fylgi þeirri reglu, sem felst í þessari till., þá á að sjálfsögðu ekki síður að krefjast þess af hlutafélögum, þar sem ríkið á meira en helming hlutafjárins og er þess vegna aðaleigandi fyrirtækisins. Ef hæstv. ráðh. athugar þetta, hlýtur hann að gera sér fulla grein fyrir því, að það er hrein fjarstæða sem hann var að segja hér áðan, að það væri eitthvert brot gagnvart Kísiliðjunni, ef við samþykkjum till. eins og þessa, vegna þess að við höfum með fjölmörgum öðrum lögum og í mörgum tilfellum í fjárlögum sett svipuð skilyrði og þetta fyrir því, að ríkið leggi fram aðstoð sína, í hvaða formi, sem það er. Og þar sem ríkisstj. telur sig nú hafa markað þá stefnu gagnvart ríkisfyrirtækjum að þau láti íslenzka verktaka ganga fyrir, þá á það að sjálfsögðu ekki síður að gilda um hlutafélag, sem ríkið er aðalhluthafinn í, eins og það fyrirtæki, sem hér um ræðir. Hæstv. ráðh. hlýtur því að gera sér fulla grein fyrir því, ef hann les sín fræði betur, að það var fullkomlega röng staðhæfing hjá honum, að við í minni hl. iðnn. værum að fara inn á einhverja óvenjulega braut með þessari till. sem hér liggur fyrir og með því að setja Kísiliðjunni þetta skilyrði, vegna þess að Alþ. hefur í fjölmörgum hliðstæðum tilfellum sett fyrirtækjum hliðstæð skilyrði. En það kom líka fram í seinni ræðu hæstv. ráðh., eftir að frsm. minni hl. var búinn að vekja athygli hans á því, að það er ekki þetta atriði, sem veldur því, að hann vill ekki láta samþykkja till., heldur það, að það er þegar búið að semja um það við erlendan aðila að vinna mikinn hluta verksins. Og það er það af ýmsu, sem hefur gerzt, ég verð að segja hneykslanlegu í sambandi við þetta fyrirtæki og ég mun kannske víkja að hér á eftir, að þá finnst mér þetta vera langsamlega hneykslanlegast og það af mörgum ástæðum. Í fyrsta lagi af þeirri ástæðu, að mér finnst óeðlilegt, að mál eins og þetta sé lagt fyrir Alþ. eftir að ríkisstj. er búin að ráðstafa því að miklu leyti, hvaða verktaki eigi að annast þessa framkvæmd. Ef hér hefði verið farið rétt að, átti fyrst að leita heimildar Alþ. fyrir framkvæmdinni og síðan bjóða verkið út í samráði við það og á þann hátt, sem Alþ. vildi að því væri ráðstafað, en það átti ekki að vera búið að ganga frá þessu atriði, áður en Alþ. fjallaði um málið. Þó að stjórn Kísilgúrverksmiðjunnar hafi ríkisstj. með sér í ráðum, er þetta ekki betra fyrir það. En þetta sannar það, sem ég hélt fram hér við fyrri umr. málsins, að það er óvenjulegt, að ráðh. eigi sæti í stjórn fyrirtækja eins og Kísilgúrverksmiðjunnar, því að þeir telja sér þá fært að taka ýmsar ákvarðanir í trausti ráðherravaldsins og ráðherraaðstöðu, sem þeir ella mundu ekki gera og þeir mundu ekki gera öðruvísi en áður væri búið að leita samþykkis Alþ. fyrir málinu. Ég efast um, að þetta hefði átt sér stað, ef hæstv. fjmrh. hefði ekki verið stjórnarformaður í Kísilgúrverksmiðjunni. Ég held, að ef annar formaður hefði verið þar, sem ekki væri ráðh., hefði verið farin sú eðlilega leið að leita fyrst samþykkis Alþ. fyrir stækkuninni og ákveða svo í samráði við það, hvernig útboðum yrði háttað og hvaða verktakar það væru, sem ættu að ganga fyrir um að fá þetta verk. Það er að verða ákaflega mikil siðvenja í seinni tíð, að ráðh. séu í stjórnum hinna og þessara nefnda, miklu meira en áður tíðkaðist. Ráðh. eru nú farnir að taka að sér formennsku í ýmsum úthlutunarnefndum, sem eiga að ráðstafa hinum og þessum styrkjum. Sjálfur situr hæstv. fjmrh., að ég hygg að sé rétt hjá mér, í stjórn Atvinnubótasjóðs eða er jafnvel formaður hans og hlutast þar til um skiptingu á verulegu fjármagni á milli hinna ýmsu kjördæma í landinu, og nú hefur forsrh. sjálfur tekið að sér að vera í stjórn eða formaður nýrrar úthlutunarnefndar, sem á að úthluta lánum og styrkjum til atvinnuframkvæmda víða um land. Mér finnst, að það sé ákaflega óheilbrigt, að ráðh. séu að taka að sér störf eins og þessi, og hafi líka ákaflega oft óheppileg áhrif og afleiðingar, eins og mér finnst að hafi glöggt komið fram í þessu máli. Ég verð að taka sterklega undir þau ummæli, sem hv. þm. Sveinn Guðmundsson lét falla í Ed. um þetta efni, að það er að mínum dómi algert hneyksli, að íslenzkir verktakar séu útilokaðir frá því að taka verk að sér eins og það sem hér um ræðir, vegna þess að ekki sé með öðrum hætti unnt að útvega fjármagn til framkvæmdanna. Ég held, að það hafi ekki reynt neitt á það í sambandi við þetta mál, hvort það væri ekki hægt að tryggja fjármagn til þessara framkvæmda, þó að íslenzkir verktakar ynnu verkið. Ég held, að öll athugun á því hafi verið fullkomlega vanrækt og það sé þess vegna beint út í loftið, sem hæstv. ráðh. segir hér um það, að það hafi ekki verið hægt að ráðast í þessa framkvæmd öðruvísi en að fá erlent lán til framkvæmdanna með því skilyrði, að erlendur verktaki tæki að sér eins mikinn hluta þess og hægt væri að vinna erlendis. Ég vil a.m.k. spyrja hæstv. ráðh. að því, hvað var annað gert? Hvar leitaði stjórnin fyrir sér og stjórn Kísilgúrverksmiðjunnar fyrir sér annars staðar um lán, sem hefði gert það mögulegt, að íslenzkur verktaki gæti annazt þetta verk. Var það nokkuð gert? Ég spyr. Hæstv. ráðh. svarar,því hér á eftir, ef það hefur verið gert, það væri fróðlegt að vita um, hvaða viðleitni hefði verið höfð í frammi í þeim efnum. En það hefði eiginlega verið það sjálfsagðasta af öllu sjálfsögðu í þessu máli. Við vitum það, að nú er þannig ástatt með járniðnaðinn í landinu, að hann skortir stórlega verkefni og þar er um mikið atvinnuleysi að ræða. Hér er áreiðanlega um verkefni að ræða, sem íslenzkar járnsmiðjur hefðu getað auðveldlega unnið og þess vegna hefði átt að kappkosta það að útvega lán til þessara framkvæmda með þeim hætti, að íslenzkir verktakar stæðu a.m.k. á jafnréttisgrundvelli við erlenda, hvað það snerti að taka verkið að sér. En það er látið alveg ógert og einhliða snúið sér að því að fela erlendum verktaka að gera þetta, og það skálkaskjól er fundið því til afsökunar, að með öðrum hætti hefði ekki verið hægt að útvega lán til þessara framkvæmda. Hér er vissulega unnið á allt annan hátt en á að vinna að þessu máli eins og nú er ástatt í landinu, og ég vil þess vegna fullyrða það og staðhæfa það, að það er hreint hneyksli, að ríkisstj. skuli hafa haldið á þessu atriði málsins eins og raun ber vitni um. En það sýnir, ásamt mörgu fleiru, hver er raunveruleg afstaða hæstv. ríkisstj. til iðnaðarins í landinu, og hvað hún gerir til þess að tryggja honum þau verkefni, sem hann á að vinna að í landinu. Ef ríkisstj. hefði borið iðnaðinn fyrir brjósti og ef hún hefði viljað vinna að því að tryggja aukna atvinnu í landinu, hefði hún átt að halda með allt öðrum hætti á þessu máli, eða með þeim hætti að reyna að útvega slíkt lán, að íslenzk iðnfyrirtæki gætu unnið þetta verk. Og ég verð að segja, að ég er ennþá meira hissa, þegar hæstv. fjmrh. upplýsir það, að það sé ekki stjórn Kísilgúrverksmiðjunnar ein, sem ber ábyrgð á þessu, heldur sé ríkisstj. hér með í ráðum. Ég verð að lýsa fyllstu undrun minni yfir því, að t.d. hæstv. iðnmrh. skuli vera hér með í ráðum, því að honum ætti að vera það mætavel kunnugt, hvernig er ástatt um verkefnaskort járniðnaðarins í landinu. Hann hefði því átt að gera sitt til þess, þegar hann sá fram á, að hér voru að skapast verkefni, sem járniðnaðurinn íslenzki hefði getað af hendi leyst, að hann hefði þar forgangsrétt, en erlendur aðili væri ekki látinn vinna þetta verk. En hér eins og oftar hefur hæstv. iðnmrh. brugðizt á verðinum, þegar iðnaðurinn hefur verið annars vegar. En ég vil nú treysta því, að þó að ríkisstj. sé á hinn óheppilegasta hátt búin að binda hendur sínar í þessum efnum, láti stjórnarþingmenn það ekki hafa áhrif á sig, heldur geri það, sem þeir telja rétt í þessum efnum. Það sést þá, a.m.k. við þá atkvgr., sem hér fer fram á eftir, hve mikið er að marka allar yfirlýsingar stjórnarþingmanna og ráðh. um það, að þeir vilji láta íslenzkan iðnað ganga fyrir verkefnum, sem hann getur auðveldlega af hendi leyst. En það finnst mér að hljóti að vera mikil fjarstæða, að það sé ekki nema einn banki í Ameríku, sem sé fáanlegur til þess að lána til framkvæmda eins og þessara, ef þær eiga að vera eins traustar og arðvænlegar og okkur er sagt og okkur er sýnt með þeim áætlunum, sem hér eru lagðar fram. Ég held a.m.k. að það sé ómaksins vert að leita til fleiri aðila en þessa eina banka í Ameríku og vita, hvort lán er ekki fáanlegt með öðru skilyrði en því, að það af verkinu, sem hægt er að vinna erlendis, skuli unnið þar. Ég ætla þá að víkja að öðru atriði málsins, sem nokkuð hefur borið á góma í þessum umræðum og mér fannst hæstv. ráðh. svara út í hött. En það var það, hvort Kísilgúrverksmiðjan ætti skaðabótakröfu á hendur hins ameríska fyrirtækis, sem sá um byggingu verksmiðjunnar. Það hefur komið í ljós, eins og hér hefur verið rakið, að þetta verk hefur reynzt meira en lítið illa. Þannig urðu afköst verksmiðjunnar á síðasta ári ekki nema þriðjungur eða fjórðungur af því, sem áætlað var og enn skortir stórkostlega á það, að afköstin séu komin í það magn, sem um var talað og stefnt var að samkv. samningum við þetta ameríska fyrirtæki, þrátt fyrir það að búið sé að leggja í stórfelldan aukakostnað til að bæta kerfi verksmiðjunnar frá því sem áður var. Þegar þetta mál var á sínum tíma fyrst til umræðu hér á Alþ. skrifaði einn af stjórnarnefndarmönnum í Kísilgúrverksmiðjunni um það í blöðin, að það væri fullkomlega tryggt, að hinn erlendi verktaki, Kaiser, bæri fulla ábyrgð á sínu verki. M.a. hygg ég, að einn stjórnarnefndarmaðurinn, Pétur Pétursson, hafi skrifað um þetta mál ítarlega grein í Fjármálatíðindi og þar tekið það alveg sérstaklega fram, að mjög vel væri frá þessum samningi við ameríska verktakann gengið og hann mundi bera fulla ábyrgð á því, ef verkið reyndist ekki eins og að væri stefnt. Nú liggur það fyrir, að verkið hefur ekki reynzt á þann veg, sem ætlað var, og þá er það jafnframt upplýst, þrátt fyrir allt sem áður var búið að segja um þetta efni, að hinn erlendi verktaki beri ekki ábyrgð á verkinu, eða a.m.k. ekki þá ábyrgð á verkinu, að það sé hægt að gera skaðabótakröfur á hendur hans. Það hefur verið reynt við umræður hér á Alþ. og eins í iðnn. að fá greinileg svör við þessu, en svörin eru ákaflega óljós, eins og kom á daginn hjá hæstv. ráðh. hér áðan. Hæstv. ráðh. vildi eiginlega helzt slá þessu upp í grín og sagði, að það hefði komið í ljós, að einhvers staðar í Mývatni hefði ekki fundizt eins góður leir og gert hafði verið ráð fyrir og hvort ekki ætti að höfða mál út af þessu og fara í skaðabótamál við einhvern út af þessu. Jú, ef þannig hefði staðið á, að það hefði verið búið að semja við einhvern aðila, sem átti vatnið eða átti þetta land, að hann skilaði leirnum eða efninu í ákveðnu ástandi, hefði að sjálfsögðu átt að fara í mál við hann. En í þessu tilfelli er ekki um neinn slíkan aðila að ræða, og þess vegna er þessi samanburður ráðh. algerlega út í hött. Hér er um ákveðinn aðila að ræða, sem tekur að sér að vinna verkið og skila því í ákveðnu ástandi, en verkið er bara ekki í því ástandi, þegar það er afhent, eins og um var samið. Það er það, sem er aðalatriði þessa máls. Þess vegna verður að fá það upplýst í hverju það liggur, að ekki er hægt að höfða skaðabótamál á hendur þessu fyrirtæki. Er það vegna þess, að sú formúla, sem þeir hafa fengið fyrir verkinu, eins og hæstv. ráðh. er stundum að tala um, hafi ekki verið fullkomlega rétt? Okkur gekk ákaflega illa í iðnn., þar sem voru sérfræðingar frá Kísilgúrverksmiðjunni viðstaddir, að fá það nokkuð nánar skýrt. - Eða stafar þetta af því, að svona illa hefur verið gengið frá samningum við hið ameríska fyrirtæki, að við eigum ekki skaðabótaréttinn, þegar við ætlum að grípa til hans? Við í minni hl. iðnn. leggjum mikla áherzlu á að fá það upplýst til hlítar, af hverju það stafar, að það er ekki hægt að fara í skaðabótamál við Kaiser vegna þessara mistaka þrátt fyrir allar fyrri yfirlýsingar um það, að þetta fyrirtæki bæri ábyrgð á mistökum, ef þau yrðu einhver við framkvæmd verksins. Við höfum óskað eftir því í n. og berum einnig þær óskir fram hér, að það verði samin glögg og skýr grg. um það, hvað valdi því, að ekki sé hægt að gera skaðabótamál á hendur Kaiser. En mér virðist, að það komi fram hjá hæstv. ráðh. alls konar undanbrögð í því sambandi og hann telji það alveg tilgangslaust, að það sé gert. Vegna hvers? - Ef þetta stafar af því, að þeim sérfræðingum okkar, sem undirbjuggu þetta mál. hafi að einhverju leyti yfirsézt og formúlan, sem þeir gáfu hinum ameríska verktaka, hafi ekki verið alveg rétt, þá er ekkert athugavert við það, að það komi í ljós. Það þarf kannske ekkert sérstaklega að sakfella þá, þó að slíkt hafi átt sér stað, vegna þess að eins og hér hefur margsinnis verið tekið fram, var hér um mjög óvenjulegt verk að ræða. Ef þetta er orsök mistakanna, er ekki neitt við ameríska fyrirtækið að tala um þetta efni. Þá er engin sök hjá því og þá er málið úr sögunni. Ef aftur á móti, eins og virðist hafa komið fram í sambandi við þurrkarana og margt fleira, að verkið er ekki þannig af hendi leyst hjá hinum ameríska verktaka eins og ætlazt var til samkv. samningnum, á að sjálfsögðu að gera skaðabótakröfu á hendur honum, ef samningarnir eru þannig, að það sé talið framkvæmanlegt. Ef samningarnir væru hins vegar það gallaðir, að það sé ekki talið mögulegt og við mundum ekki vinna slíkt mál, er það að sjálfsögðu tilgangslaust að reyna það, en þá vitum við líka, í hverju það liggur. Þá liggur það í því, að okkar samningamönnum hefur mistekizt og þó að ekki verði úr þeim mistökum bætt að sinni, gæti það orðið til þess, að við lærðum af því í framtíðinni og létum ekki slíka skyssu henda okkur aftur. Af öllum þessum atriðum, sem ég hef nú rakið, er það mjög mikilvægt, að þetta mál sé upplýst til fulls. Ekki til þess að hengja upp einn eða neinn fyrir þau mistök, sem hér hafa átt sér stað, nema ef um hinn erlenda verktaka væri að ræða, heldur til þess að við getum lært af þessu í framtíðinni og haft það til viðvörunar. Mér finnst, að það hafi komið einmitt fram í sambandi við þetta mál og mörg önnur, að við Íslendingar, eða a.m.k. margir okkar, séum allt of léttúðugir og auðtrúa, þegar við erum að semja við erlenda aðila. Sumir okkar virðast hafa þá skoðun, að það megi eiginlega öllu treysta, sem þessir aðilar segja og lofa, og það sé óhætt fyrir okkur að skrifa undir það. Aðrir vilja hafa hér aðgát á. Og ég gæti trúað því, að ef þetta mál yrði upplýst til fulls, yrði það til þess, að við í framtíðinni færum að með meiri gát í þessum efnum en við höfum gert í þessu tilfelli og í mörgum öðrum, sem ég sé ekki ástæðu til þess að rekja. Þó svo að það hefði verið ástæða til þess að fara talsvert fleiri orðum um þetta mál og rekja mörg önnur atriði þess, skal ég sleppa því að sinni, en það, sem ég verð að segja að síðustu, er það, að mér þótti það ákaflega slæmar fréttir, ég vil segja ótíðindi, sem hæstv. fjmrh. upplýsti hér áðan, að ríkisstj. öll skuli bera ábyrgð á því, að það skuli vera búið að ráðstafa þessu verki að verulegu leyti til útlendinga, áður en Alþ. fær að fjalla um það. Mér finnst það mikil ótíðindi, að á tímum, þegar atvinnuástandið er ekki betra en það er nú í landinu, skuli ríkisstj. halda þannig á máli eins og þessu. Og ég er ekki aðeins undrandi á fjmrh., heldur einnig á iðnmrh., eins og ég hef áður lýst, og ég verð að segja það, að ég er líka undrandi á hæstv. forsrh., sem hefur tekið það að sér að vera forystumaður í sérstakri atvinnumálanefnd, sem á að vinna að því að tryggja íslenzkum fyrirtækjum sem mest verkefni og þá m.a. það, að íslenzk fyrirtæki sitji fyrir, þegar um er að ræða verkefni eins og þessi, - að hann skuli hafa léð máls á því í ríkisstj., að þessi leið væri hér farin. Þess vegna vil ég biðja þessa aðila að síðustu að endurskoða afstöðu sína með tilliti til alls þess, sem hér hefur verið rakið. Hæstv. fjmrh. segir, að þetta mál sé þannig ennþá, að það sé hægt að hverfa frá þeirri ákvörðun, sem búið sé að taka, um að fela erlendum aðila að vinna þetta verk, og þess vegna vil ég nú skora á hæstv. ríkisstj. að taka þetta atriði málsins alveg sérstaklega til athugunar og athuga það gaumgæfilega, hvort hún treysti sér ekki til að breyta hér um afstöðu og vinna að því í samræmi við aðrar yfirlýsingar hennar, að íslenzkir verktakar fái að sitja fyrir þessu verki, svo framarlega sem þeir bjóða svipuð kjör, hvað snertir verð og gæði.



Herra forseti. Ég vildi aðeins bæta við örfáum orðum út af þeim ummælum hæstv. fjmrh., að ég væri með kröfur um sérstaka sakamálarannsóknarmenn. Ég hef ekki borið fram neina kröfu um sakamálarannsókn. Ég hef hins vegar gert kröfu um rannsókn, sem leiði í ljós staðreyndir í þessu alvarlega máli. Þarna er um að ræða mistök, sem kostað hafa þjóðina tugi og aftur tugi millj. kr. og hæstv. ráðh. hefur orðið ekki aðeins tvísaga, heldur margsaga gagnvart Alþingi, hvað þetta mál snertir. Í grg. frv. þess, sem hér liggur fyrir, er það sagt berum orðum, að mistökin stafi af því, að við höfum ekki fengið þær vélar, sem við báðum um. Þar er komizt svo að orði, ég hef vitnað í það áður, og ég skal gera það enn, með leyfi hæstv. forseta: „Um votvinnslukerfið þykir það hins vegar sýnt, að afkastageta þess muni reynast minni en aðilar höfðu ætlazt til. Má rekja það til þurrkara verksmiðjunnar, sem eru ekki eins öflugir og við var búizt, og einnig hafa að jafnaði orðið í þeim nokkur efnistöp við útgufun. Virðist hönnun þurrkaranna ekki hafa verið í samræmi við þær forsendur, sem áætlanir aðilanna voru byggðar á.“ Þarna segir hæstv. ráðh. alþm., að þessum vélum hafi ekki verið skilað eins og um var beðið. Þetta eru þær forsendur, sem liggja fyrir frá hálfu hæstv. ríkisstj. En nú segir hæstv. ráðh. eftir umræður í þinginu, að það séu vísindastörfin, sem ekki hafi reynzt nógu góð, vitneskja okkar hafi ekki verið nógu mikil. Þetta er allt önnur skýring en er í frv. sjálfu. Í þessu felst það að sjálfsögðu, að hæstv. ráðh. veit ekki í hverju mistökin eru fólgin. Þegar við vitum ekki, í hverju slík mistök eru fólgin, verður að rannsaka það. Það er algerlega óhjákvæmilegt. Í iðnn. skýrði Pétur Pétursson frá því, að stjórn Kísiliðjunnar hefði í höndum bréf frá fyrirtækinu Hardings, sem gerði þurrkarana, þar sem fyrirtækið hefði staðhæft, að í þessum þurrkurum yrði ekkert efnistap. Pétur Pétursson sagði, að ríkisstj. hefði þetta í höndum skriflega. Samt staðhæfir hæstv. ráðh., að ekki sé hægt að gera skaðabótakröfu á þetta fyrirtæki, sem hefur ekki staðið við að vinna það verk, sem það hafði heitið skriflega. Mér finnst, að rannsókn verði í fyrsta lagi að leiða í ljós, hvort við eigum ekki skaðabótarétt á hið erlenda fyrirtæki, því að ef við eigum skaðabótarétt getum við væntanlega endurheimt nokkra tugi millj. kr. af þeim fjármunum, sem við höfum tapað, og það er sannarlega ómaksins vert að rannsaka slíkt til hlítar. Ef mistökin eru hins vegar fólgin í því að vísindamenn okkar hafi ekki séð nógu vel það, sem gera þurfti, eða eitthvað annað hefur mistekizt, ef lögfræðingar hafa ekki kunnað að ganga nógu vel frá samningunum, þurfum við einnig að vita þetta. Ekki til þess að hefja sakamálarannsókn á menn, ekki til þess að hengja hvorki smið eða bakara, heldur til þess að við gerum ekki slík mistök aftur. Það er ósköp eðlilegt, að þegar Íslendingar hefja nýjar aðgerðir á sviði, þar sem þá skortir reynslu, geti þeim orðið á alls konar mistök, en þá verða menn að læra af mistökunum, þá verða menn að hafa kraft í sér til þess að kanna það til hlítar, hvar þeim hafi orðið á skyssa til þess að gera hana ekki aftur. Jafnvel þótt slík rannsókn kosti einhverja fjármuni, er ég sannfærður um það, að hún margborgar sig. Þegar ég ræddi þetta við 1. umr. fannst mér hæstv. ráðh. láta í ljós skilning á þessu atriði, en það hefur því miður dregið úr þeim skilningi núna. Það eru mér mikil vonbrigði. Mér finnst, ef hæstv. ráðh. er sannfærður um það, eins og hann segist vera, og ég hef enga ástæðu til þess að draga í efa, að þarna hafi ekki annað gerzt en það, sem hægt er að flokka undir mannlegan breyskleika, þá ætti hann síður en svo að óttast slíka rannsókn. Annars fannst mér undarlegt að heyra hæstv. ráðh. koma hér fram og halda því fram, að hann væri einhvers konar tvískiptur persónuleiki. Hann sagði, að Kísiliðjan hefði heimild til að taka sínar ákvarðanir, hún væri sjálfstætt fyrirtæki. Það væri ekkert óeðlilegt við það, þó að hún væri búin að semja við amerískan aðila um að gera vélbúnað í stækkun verksmiðjunnar, það væri ekkert brot á trúnaði gagnvart Alþingi. En formaður Kísiliðjunnar er hæstv. fjmrh., og hæstv. fjmrh. er trúnaðarmaður Alþingis, og hæstv. fjmrh. veit fjarskalega vel, að það er ekki hægt að ráðast í neina stækkun nema með samþykki Alþingis. Það þýði ekkert að segja okkur, að formaður Kísiliðjunnar, Magnús Jónsson, geti gert eitthvað það, sem hæstv. fjmrh. Magnús Jónsson veit ekkert af eða ber ekki ábyrgð á. Ég tel, að hæstv. ráðh. hafi með þessu framferði misnotað trúnað, sem honum hefur verið sýndur.

Upphaflega var gert ráð fyrir, að Kísiliðjan stækkaði upp í 24 þús. tonn.

Það veit ég ósköp vel. en með því að taka upp samninga við amerískan aðila er sú samningsgerð notuð sem röksemd fyrir því, að það sé ekki hægt að fela þetta verkefni íslenzkum fyrirtækjum, þó að þau bjóði hliðstæð gæði. Þarna er hæstv. ráðh. að setja Alþingi stólinn fyrir dyrnar. Ég er sannfærður um það, að ef slíkt sem þetta hefði komið upp í grannlöndum okkar, Bretlandi eða annars staðar á Norðurlöndum, væri talið, að slíkur ráðh. hefði brotið af sér gagnvart þjóðþinginu. Mér þykir þetta raunar leitt, vegna þess að ég veit, að hæstv. fjmrh. er grandvar maður persónulega. En svona eiga ráðh. ekki að hegða sér. Hæstv. ráðh. sagði, að við hefðum fengið mikið lánsfé að undanförnu frá Export-Import-bankanum. Það er alveg rétt. En í slíkum lánveitingum er fólgin stefna. Export-Import-bankinn hefur einvörðungu það verkefni að lána fé til framkvæmda, sem unnar eru í Bandaríkjunum. Með því að skipta við þennan banka erum við að skuldbinda okkur til þess að láta bandaríska aðila vinna verk hér á Íslandi. Það er hægt að fá lánsfé hjá fjölmörgum stofnunum öðrum, sem ekki setja slík skilyrði. Það er hægt að fá lánsfé - menn einblína alltaf á Bandaríkin, þegar þá skortir lánsfé og á ég erfitt með að skilja hvers vegna aldrei er leitað fyrir sér t.d. á Norðurlöndum, í Svíþjóð - en í Bandaríkjunum er t.d. Alþjóðabankinn, og Alþjóðabankinn hefur lánað fé til hitaveituframkvæmda á Íslandi, sem unnar hafa verið af íslenzkum aðilum. Hann hefur gert það vegna þess, að þar hafa verið lagðar fram skýrslur, sem sýna, að um er að ræða fjárhagslega traust fyrirtæki, sem á að geta staðið við allar skuldbindingar sínar. Hæstv. fjmrh. staðhæfir nú, að búið sé að kanna það til fullrar hlítar, að þessi Kísilgúrverksmiðja eigi að verða fjárhagslega gott fyrirtæki, þegar búið er að stækka hana upp í fulla stærð. Hann hefur lagt fyrir Alþingi vissar tölur, sem sanni slíkt um arð í samanburði við stofnfé. Var reynt að leggja slíkar áætlanir fyrir Alþjóðabankann og spyrja hann, hvort hann vildi lána okkur fé til þessa? Slíkum lánum hefðu ekki fylgt þau skilyrði, að verkið yrði að vinnast af bandarískum aðilum en ekki íslenzkum. Þetta er fjarskalega stórt mál. Við verðum að athuga það að atvinnulíf okkar er allt í samhengi og þar verða atvinnuvegirnir að styðja hver annan. Þegar við erum að ráðast í að byggja nýjar verksmiðjur, er það ákaflega mikilvægt atriði, að járniðnaður okkar og verktakar okkar fái öll þau verkefni, sem þeir geta sinnt. Ef þannig er ekki haldið á málum, erum við að brjóta niður íslenzka atvinnuvegi, vegna þess að við teljum okkur vera að byggja upp eitthvað nýtt á öðrum sviðum. En slík stefna er algerlega röng. Það verður að vera samhengi í þessum efnum.



Herra forseti. Með tilvísun til þess, sem fram kom í ræðu minni áðan, að framkvæmdir þessar eru fjármagnaðar með þeim hætti, að þær koma ekki í veg fyrir eða í staðinn fyrir neinar aðrar íslenzkar framkvæmdir eða fjárfestingar, en skapa hins vegar mikla atvinnumöguleika við byggingarframkvæmdir og skapa 240 millj. kr. útflutningsframleiðslu, þá segi ég nei.



Herra forseti. Frv. það, sem hér liggur fyrir, er komið hingað í deildina frá hv. Ed. og var afgreitt þar shlj. Nefndin mælti öll með samþykkt þess og deildin afgreiddi það einnig á þann veg. Hagstofustjóri mætti á fundi hjá fjhn. og gerði grein fyrir málinu. Það liggur fyrir, að mjög mikið undirbúningsstarf og má segja kannske mestan hluta af nauðsynlegu undirbúningsstarfi fyrir það fyrirtæki, sem hér liggur fyrir, er þegar búið að vinna hjá Hagstofu. Það vantar hins vegar lagaheimildir til þess að innkalla frekari upplýsingar og fleira, sem hagstofustjóri telur nauðsynlegt að fá til viðbótar því, sem Hagstofan hefur þegar í höndum, til þess að koma þessu fyrirtæki á. Eftir viðtalið við hagstofustjóra og athugun mála leggur nefndin til. að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Fjhn. þessarar hv. deildar hefur haft frv. þetta til meðferðar, en ekki orðið sammála um afgreiðslu frv. Eins og fram kemur á þskj. 732, mælir meiri hl. með samþykkt þess, einn hv. þm., 4. þm. Austf., með fyrirvara. Minni hl. mælir með frv. með brtt., sem fram kemur á þskj. 751. Frv. þetta kemur frá hv. Ed. og var afgreitt þar með nokkrum breytingum, sem varða auglýsingar eða viðvörun; sem á vindlingapökkurri skuli vera og veki athygli neytanda á þeim skaða, sem neyzla tóbaks getur leitt af sér. Auk þess er breyting varðandi hlutfall á milli álagningar vindlinga og smávindla, þ.e.a.s. eins og fram kemur í 3. gr. frv. Við afgreiðslu málsins í nefnd var óskað eftir því, að upplýsingar væru gefnar varðandi það tekjutap, sem ríkissjóður yrði fyrir varðandi lögfestingu þessa frv. Hv. þm. fengu í hendur bréf, sem Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins hafði sent fjmrn. varðandi mál þetta, og vonast ég til þess, að þeir hafi þar fengið þær upplýsingar, sem þeir óskuðu eftir. Ég sé svo ekki ástæðu til þess að fjölyrða um frv., en eins og fram kemur í nál. mælir meiri hl. með því að frv. verði samþykkt.



Herra forseti. Með þessu frv. er ætlunin að setja ný lög um verzlun ríkisins með áfengi, tóbak og lyf í stað þeirra, sem gilt hafa með litlum breytingum í 40 ár. Sumt í þessu nýja frv. tel ég vera til bóta, eins og t.d. ákvæðin í 7. gr. þess, sem voru sett inn í hv. Ed., um það, að umbúðir um vindlinga skuli á áberandi hátt merktar með eftirfarandi áletrun: Viðvörun, vindlingareykingar geta valdið krabbameini í lungum og hjartasjúkdómum. - Ég tel það gott, að þetta var sett inn í frv., en ég tel. að það hefði mátt setja eitthvað hliðstætt viðvíkjandi áfengi, en það varð víst ekki samkomulag um það í hinni deildinni og líklega vonlítið um það, því að komið er alveg á síðustu daga þingsins, að koma þessu inn hérna. Það hefði verið ástæða til að setja einhverja viðvörun á áfengisflöskurnar, sem hefði getað verið t.d. á þessa leið: Viljir þú viti halda, varastu mig. - Því að það er kunnugt, að sá vökvi veldur brjálsemi hjá mörgum og heilsutjóni að öðru leyti líka, fjárhagstjóni og glataðri lífshamingju svo fátt sé talið. En þó að ég telji þetta um tóbakið vera til bóta, þá er annað í þessu frv., sem ég tel ekki rétt að lögfesta og vil gera á því breytingu. Það er gert ráð fyrir því í frv. að fella niður einkaheimild ríkisstj. til að flytja til landsins eða framleiða hér á landi ilmvötn, hárvötn, andlitsvötn, bökunardropa, kjarna til iðnaðar og pressuger, en ríkisstj. er búin lengi að hafa þessa einkaheimild. Það er nú svo, að ég ber ákaflega takmarkað traust til núverandi hæstv. ríkisstj., en það er sagt, að engum sé alls varnað og ég tel, að það væri óhætt að láta hana hafa þetta einkaleyfi áfram, enda hafa nú ráðh. ekki sjálfir fengizt við þetta, heldur falið framkvæmdina einni ríkisstofnun, sem heitir Áfengis- og tóbaksverzlun ríkisins. Áfengis- og tóbaksverzlunin hefur haft af þessu nokkrar tekjur. Það munu vera, að því er mér er sagt, um 3 millj. á ári þessi síðustu ár, og þarna hefur nokkuð af fólki haft atvinnu við að ganga frá þessum vörum, mér er sagt að það muni vera 12 manns. Nú er það meiningin að leggja þetta niður og leyfa hverjum sem er að flytja þetta inn frá útlöndum. Þá tapar ríkissjóður þarna nokkrum millj. og nokkuð af fólki missir atvinnu, sem færist yfir til útlendinga, en það er nú svona með þessa ríkisstj. að hún stundar það nokkuð að færa atvinnu frá Íslendingum til útlendinga, og ég tel að við eigum að standa á móti slíku. Því er það, að við í minni hl. fjhn., ég og hv. 5. þm. Austf., sem höfum skilað nál. á þskj. 750, höfum líka flutt brtt. við frv. á þskj. 751 og hún er þannig með leyfi hæstv. forseta. Við viljum umorða 2. málsl. 1. málsgr. í 1. gr. og hafa hann svona: „ Ríkisstj. ein má flytja til landsins eða framleiða hér á landi ilmvötn, hárvötn, andlitsvötn og bökunardropa, kjarna (essensa) til iðnaðar og pressuger.“ Þetta er nákvæmlega eins og er í gildandi lögum, við viljum sem sagt láta þetta halda sér. Ég vil enn benda á eitt, sem styður þetta mál. að hún verði samþykkt þessi till. okkar. Það er nefnilega nokkur hætta á því, að ef innflutningur á þessum vörum verður gefinn frjáls hvað snertir t.d. hárvötn og andlitsvötn, geti svo farið, að inn verði fluttar vörur innihaldandi meira spíritusmagn en leyfilegt er samkvæmt lögum, þar eð nokkur hætta á því, að það geti orðið erfitt að líta eftir þessu. Ég sé ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð, herra forseti, þetta er einfalt mál og auðskilið hverjum manni og ég býst við, að hv. þdm., sem hafa séð þessa brtt., hafi gert sér ljósa grein fyrir því, hvert efni hennar er og séu þess vegna reiðubúnir til þess að greiða atkvæði um hana.



Herra forseti. Ég hef skrifað undir nál. meiri hl. fjhn. með fyrirvara. Fyrirvari minn er bundinn við það, að ég er á móti því að fella út úr gildandi lögum þau ákvæði, að ríkið hafi einkarétt á því að flytja til landsins og framleiða ilmvötn, hárvötn, andlitsvötn o.s.frv., sem þar er upp talið og gerð er grein fyrir í þessu frv. Ég tel rétt að halda þessu áfram eins og það hefur verið. Þetta mun hafa gefið einkasölu ríkisins nokkrar millj. króna í nettótekjur á ári, og ég sé enga ástæðu til þess að vera að færa þetta yfir til einhverra innflytjenda og gefa þeim þennan hagnað á þennan hátt. Mér sýnist allar líkur benda til þess, að það skipulag, að fela þetta öðrum, hafi ekkert til góðs við sig, en hins vegar talsverða áhættu. Ég er því samþykkur þeirri till., sem flutt er á þskj. 751. en get fallizt á ýmsar aðrar breytingar sem felast í þessu frv., en teldi þó, að það hefði gjarnan mátt ganga lengra en gert er með þessari áletrun varðandi sölu á sígarettum, því að mín skoðun er sú, að það hefði átt að lögbinda að banna með öllu allar auglýsingar um sígarettusölu, en það er ekki aðstaða til þess að fara að deila um það mál hér. Ég hef þá gert grein fyrir mínum fyrirvara til málsins í aðalatriðum.



Herra forseti. Frv. það til l. um vinnumiðlun, sem hér er komið til umr., er komið frá hv. Ed. og hefur hlotið þar fullnaðarafgreiðslu. Frv. þetta er systurfrv. við frv., sem er næst á dagskránni um atvinnuleysistryggingar og fjallar að meginefni til um framkvæmdaatriði þessara mikilvægu löggjafa beggja, og tel ég ekki ástæðu til þess að eyða tíma þingsins í að lýsa í einstökum atriðum þessu frv. Þau eru mjög tæknilegs eðlis og hefur verið lögð í það mikil vinna af hálfu fjögurra manna nefndar, sem frá er greint í aths. við frv. og undirbjó þessi frv. bæði til þess að auðvelda framkvæmd laga um atvinnuleysistryggingar og vinnumiðlun. Vænti ég þess, að hv. d. hraði afgreiðslu þessara mála. Á því er brýn nauðsyn. Það er óþarft að rekja það, að á síðustu tveimur árum hefur mikið reynt á framkvæmd þessara laga og margir agnúar hafa komið fram, sem áður var ekki vitað um, þar sem ekki hafði á þau reynt. En svo sem allir vita hefur vegna vaxandi atvinnuleysis á þessum tveimur árum mjög þurft til þessara lagaákvæða að grípa, og hirði ég ekki um, nema sérstakt tilefni gefist til. að fara út í einstök atriði málsins. Ég vænti þess, að hv. d. afgreiði frv., þó að áliðið hafi verið þings, þegar það kom fram, en því var útbýtt í þinginu strax og nefndin hafði lokið störfum. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði að lokinni þessari umr. vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Eins og ég gat um við 1. umr. um frv. um vinnumiðlun, þá er þetta systurfrv. við það og nátengt framkvæmdum á úthlutun og útdeilingu atvinnuleysisbóta, og hef ég sömu orð um það að segja og ég þá sagði. Á þessi lagaákvæði hefur ekki verulega reynt fyrr en á s.l. tveimur árum og á þeim komið fram þeir agnúar, sem nauðsynlegt er talið að leiðrétta, til þess að meira réttlæti ríki um framkvæmd þessara ákvæða. Ég tel ekki þörf á því frekar en um hið fyrra frv. að fara um þetta fleiri orðum. Frv. skýrir sig að mestu leyti sjálft og er tilkomið af þeim ástæðum, sem ég áðan sagði. Ég legg til, herra forseti, að frv. verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Herra forseti. Við atkvgr. við 2. umr. um frv. um loðdýrarækt kom í ljós, að í þessari hv. d. er mjög sterkur meiri hl., sem vill, að frv. verði að lögum. Ég mun því ekki halda áfram almennum umr. um grundvallaratriði málsins hér við 3. umr., en vil aðeins leyfa mér að hreyfa einu atriði í sambandi við 4. gr.frv. Eftir mjög dýrkeypta reynslu hafa Íslendingar undanfarna áratugi verið afar varkárir í sambandi við allt það, sem leitt gæti til þess, að dýrasjúkdómar berist hingað til lands. Alþ. hefur gengið fram fyrir skjöldu og sett við hvert tækifæri löggjöf, sem hefur borið það með sér, að þingið vill. að í þessum efnum sé gætt allrar þeirrar varúðar, sem hugsanleg er til þess að forðast það, að hingað berist sjúkdómar utanlands frá, sem ástæða er til að ætla, að náttúra Íslands sé mjög veik fyrir vegna einangrunar um aldir. Sem dæmi get ég nefnt l. um innflutning búfjár. Í 1. gr. þeirra standa þessi orð: „Bannað er að flytja til landsins hvers konar dýr, tamin og villt“, o. s. frv. Þó segir síðar í gr., að landbrh. geti vikið frá banni þessu, ef þar til greind skilyrði eru uppfyllt. Í 2. gr. segir: „Landbrh. getur þó því aðeins notað heimild 1. gr. þessara laga, að stjórn Búnaðarfélags Íslands mæli með því og yfirdýralæknir samþykki innflutninginn.“ Nú er 4. gr. í frv. um loðdýrarækt að vissu leyti um sama efni og 1. og 2. gr. l. um innflutning búfjár. En þó er þarna örlítið misræmi, og gengur loðdýraræktarfrv. skemmra heldur en hin eldri lög um innflutning búfjár. Skal ég ekki segja, hvernig dómstólar eða aðrir mundu úrskurða, ef til þeirra kæmi, hvor l. ættu að gilda. Til þess að taka af allan vafa um þetta, höfum við fjórir þm. flutt á þskj. 763 till. um það, að síðasta mgr. 4. gr. verði orðuð þannig: „Innflutningsleyfi fyrir loðdýrum má aðeins veita að fengnu samþykki yfirdýralæknis.“ Ef þessi till. yrði samþykkt, kæmist á samræmi við 1. um innflutning búfjár, og þá hygg ég, að þessi hv. þd. hefði gert það í verki, sem fram kom í ræðum flestra þeirra, sem töluðu fyrir þessu frv., að þeir væru opnir fyrir hvers konar ráðstöfunum, sem gera þyrfti til þess, að ekki hlytist neinn skaði af loðdýrarækt, ef til hennar kemur, og þeir vildu mjög gjarnan stuðla að hvers konar ráðstöfunum, sem gætu leitt til þess, að sem tryggilegast væri um þessa hnúta búið. Ég vil því vænta þess, að hinn sterki og óvænti meiri hl., sem vill afgreiða þetta mál, vilji ganga til móts við minni hl. um það eitt, að þarna verði samræmi og í þessum 1. verði ekki slakað á ákvæðum í sambandi við hugsanlega sýkingarhættu, heldur verði þau höfð eins og þau eru í hinum eldri l. um innflutning búfjár. Það er sérstök ástæða til þess að slaka ekki á þessu atriði vegna þess, að það er upplýst, að í minkastofni ýmissa nágrannalanda okkar er nú fyrir hendi sýkingarhætta og það er hætta, sem ég tel, að við verðum að reyna að forðast, hvað sem á dynur, að berist hingað til lands okkur til mikils tjóns. Ég vil því fara fram á það við hv. d., að hún taki vel þessari litlu brtt. og samþykki hana.



Herra forseti. Þar sem mál þetta verður nú trúlega afgreitt úr d., vil ég þó leyfa mér að fara fáeinum orðum um það til viðbótar því, sem ég hef áður sagt. Ég hef fyrr í þessum umr. bent á þá miklu hættu, sem fylgt getur innflutningi búfjár, og talið, að við ættum að draga nokkurn lærdóm af því og að aldrei sé yfirleitt of varlega farið í þessum efnum. Einn þm., hv. 3. þm. Sunnl., hefur viljað gera lítið úr þessari reynslu okkar. Ég held því hins vegar fram, að vítin séu til þess að varast þau. Í þessu sambandi vil ég t. d. nefna mæðiveiki, sem hingað barst til landsins með karakúlfénu 1933 og herjað hefur landið í 35 ár og kostað ríkið beint í mæðiveikivarnir um 200 millj. kr., og þó mun meira, ef allt óbeint tjón bænda og þjóðarinnar allrar yrði reiknað þar til peningavirðis. Um kostnað af eyðingu minka er það að segja, að hann er áætlaður, beinn kostnaður ríkisins á þeim árum, sem sú starfsemi hefur verið rekin, nær 15 millj. kr. og þar við bætist auðvitað geysilegt þjóðartjón eða tjón, sem bændur sjálfir hafa orðið fyrir og ekki fengið bætt við búpeningstjón. Þessi faraldur er mjög mikill eins og menn mega bezt marka af því, að á ári hverju er nú eytt um 3000 yrðlingum og sér þó ekki neitt lát á, þannig að viðkoman minnki. Ég álít, að þessar tölur tali sínu máli og sé reynsla, sem vert sé að hafa hugfasta, þegar nú er verið að taka ákvörðun um það, hvort eigi á ný að gera enn eina tilraun til innflutnings á því spendýri, sem við höfum haft jafnömurlega reynslu af og minkurinn er. Mér er spurn, finnst mönnum virkilega ekki mæðiveikin og minkaplágan vera nægilega dýr lexía til þess að rasa nú ekki um ráð fram, - blindaðir af einhverjum ímyndunargróða? Þeir, sem fluttu inn karakúlféð á sínum tíma, voru grandalausir, þótt sumir hefðu raunar aðvarað þá. Þeir, sem fluttu inn fyrstu minkana, gerðu það og í góðri trú. En við höfum reynsluna og getum því ekki skotið okkur undir góða trú og ókunnugleik. Við höfum sjálfir reynsluna og við höfum þessa reynslu manna hvarvetna, þar sem minkaeldi hefur verið rekið. Við vitum, að því fylgir gífurleg - glæfraleg áhætta, vil ég segja, hætta á óbætanlegum náttúruspjöllum og á hinn bóginn vafasamur peningahagnaður. Þjóðin og landið hafa ekki efni á slíku fjárhættuspili að mínu viti. Kannske er þm. þetta allt saman fullljóst, en vilja samt taka á sig áhættuna. Ég vil hins vegar ekki taka á mig slíka áhættu. Það kann að vera, að spár mínar reynist rangar, og mundi ég aðeins gleðjast yfir því sökum þess, að aðvaranir mínar eru ekki sprottnar af neinni sérvizku eða meinsemi í garð þeirra manna, sem trú hafa á minkaeldi, eða annarra, sem hug hafa á að auka fjölbreytni atvinnuvega landsmanna, - síður en svo og þvert á móti. Ég óttast hins vegar, að ef minkurinn eyðileggur - við skulum segja fuglalíf Heimaeyjar í Vestmannaeyjum, mundi það draga úr nýjum atvinnuvegi þar, straumi ferðamanna til Eyjanna, sem þar er orðinn verulegur tekjustofn, sem fer vaxandi sökum þess, hve Vestmannaeyjar eru sérstætt og fagurt land og ekki sízt vegna hins fjölskrúðuga fuglalífs, sem þar er fyrir hendi. Við flm. þessarar brtt., sem er á þskj. 763 og gerð hefur verið grein fyrir, teljum það lágmarkskröfu, að ekki sé linað á því eftirliti, sem nú er með innflutningi dýra til landsins. Og við teljum ekki, að það eigi að gilda neinar sérstakar reglur öðrum fremur um minkinn en önnur spendýr. En eins og nú er, er gert ráð fyrir því, að leita þurfi samþykkis yfirdýralæknis til þess, að heimilaður sé innflutningur dýra. En með þessu frv. er slakað svo mjög á, að nú er aðeins þörf umsagnar hans. Mér dettur ekki í hug, að nokkur þm. treysti ekki dýralækninum, yfirdýralækni Íslands, sem ég hef aldrei heyrt annað en væri mætur embættismaður og kynni sitt fag, til þess að vera sá ráðgjafi í þessum málum, sem úrslitaáhrif eigi að hafa, eins og verið hefur. Ég get heldur ekki séð, hvaða rök hníga undir það, að minkurinn eigi að setjast á eitthvað og sérstakt plan æðra en önnur spendýr hafa. Ég vona því, að þm., þótt þá greini á, hvort haft skuli minkaeldi eða ekki í landinu, geti fallizt á þessa hóflegu brtt., sem við hér flytjum og aðeins á að viðhalda því fyrirkomulagi, sem verið hefur, að leitað sé til kunnáttumanna í þessum efnum, og hann er talinn beztur, yfirdýralæknir landsins.



Herra forseti. Frv. þetta er flutt af tveim hv. þm. úr Vestfjarðakjördæmi að ósk nokkurra varpeigenda þar. Eins og öllum hv. þm. mun vera kunnugt, er veiðibjöllu eða svartbak öðru nafni alltaf að fjölga hér í landi eða hér við land og vörp hafa mjög farið minnkandi hin síðustu ár vegna ágangs af þessum fugli. Það hefur lengi verið erfiðleikamál, hvernig hægt væri að varðveita æðarvörp fyrir vargi, og nú virðist horfa þannig, að víðast hvar á landinu sé svo til ómögulegt að verja vörpin fyrir honum. Landbn, fékk til viðtals við sig veiðistjóra, Svein Einarsson, og í öðru lagi dr. Finn Guðmundsson fuglafræðing til skrafs og ráðagerða um þetta frv., þegar það hafði borizt n. til umsagnar. Það, sem farið er fram á í frv., er það, að varpeigendum sé heimilað, sem nú er ekki, að nota svæfilyf eða deyfingarlyf til þess að bera út fyrir þennan fugl á vorin, þegar varptíminn er, og einnig fyrst eftir að unginn gengur út úr hreiðrunum. Það kom í ljós í viðtali við dr. Finn Guðmundsson, að fuglafriðunarnefnd og menntmrn. og landlæknir höfðu um skeið haft til athugunar að gera reglugerð samkv. 25. gr. fuglafriðunarlaganna, sem gekk yfir þetta atriði, sem frv. fjallar um. Og með tilliti til þess, að fuglafriðunarlögin þrengja mjög að öllum framkvæmdum í þessu efni og gera ráð fyrir, að um þetta atriði verði samin reglugerð og sett, þá varð niðurstaða landbn., að á þessu stigi málsins mundi vera rétt að gera ekki frekara í þessu máli en að fá þessa reglugerð staðfesta nú þegar, og það hefur verið gert. Þess vegna leggur landbn. til, að þetta mál verði afgreitt með svofelldri rökstuddri dagskrá: „Þar sem menntmrn. hefur nú staðfest reglugerð samkv. lögum um fuglafriðun frá 1966, sbr. 7. og 25. gr., og með hliðsjón af lögum um eyðingu svartbaks frá 1965, 4. gr., sem heimilar varpeigendum að nota svæfingarlyfið phenemalnatrium til að verja varplönd á vori fyrir vargi, þ. e. hrafni og veiðibjöllu, telur d. ekki tímabært að breyta l. um eyðingu svartbaks, meðan ekki er fengin reynsla af verkunum lyfsins, og tekur því fyrir næsta mál á dagskrá.“ Undir þessa ályktun rita allir þeir landbn.- menn, sem staddir voru á þeim fundi, þegar málið var afgreitt úr n. Ég vil taka það fram að lokum, að ég álít, að þetta sé eðlileg leið, eins og sakir standa, þó að ég sé hins vegar alls ekki viss um, að þessi heimild komi að nægilega miklum notum til að draga úr þeim ágangi, sem þessi fugl veldur í varplöndum. En ég tel hiklaust rétt að gera tilraun með þetta, og þeir hv. þm., sem fluttu frv. að ósk varpeigenda, hafa sætt sig við þessa afgreiðslu á málinu, og eftir atvikum munu þeir vera sæmilega ánægðir með þessa lausn í bili.



Herra forseti. Hv. frsm. landbn. hefur nú gert grein fyrir gangi þessa máls í n., og hann lét okkur flm. í té vitneskju um þá skoðun n., að hún teldi jafnvel æskilegra að leysa málið með reglugerðarákvæðum en með löggjöf að þessu sinni, eins og frsm. er búinn að gera grein fyrir. Hann sýndi okkur till. að þessari reglugerð fyrir alllöngu, og í 1. gr. reglugerðarinnar áttu að vera, eins og þar stóð, efnislega sömu ákvæðin og eru í frv. Nú hefur þessi reglugerð verið gefin út að tilhlutan landbn. með þeim ákvæðum, að varpeigendum er nú heimilað að nota svefnlyfið phenemalnatríum til að eyða svartbaki í varplandi. Þetta var líka efnið í frv. Tilgangi okkar með flutningi frv. er því náð, og hefur hér skeð það, sem ekki skeður mjög oft á Alþ., að mál er komið í höfn, áður en það kemur frá n. Það er búið að gefa út reglugerðina, áður en málið kemur til 2. umr., og það fyrir tilstuðlan hv. landbn. Við flm. erum því ánægðir með þessa lausn og munum styðja dagskrártill. og erum hv. landbn. þakklátir fyrir það, hversu jákvætt hún tók undir þetta mál.



Herra forseti. Aðeins örfá orð um þá rökstuddu dagskrá, sem hér liggur fyrir. Af henni framgengur, að rn. muni nýverið hafa gefið út reglugerð varðandi eyðingu svartbaks þar sem heimiluð er notkun svæfingarlyfs, eins og það er nefnt, phenemalanatríum. Ég tek ekki hér til máls af því, að ég sé á móti því, að allt sé gert, sem hugsanlegt er, til þess að eyða svartbaknum eða a. m. k. draga úr þeirri plágu, sem hann er fyrir varpeigendur. Hins vegar vil ég benda á , að það lyf, sem hér er nefnt, er allhættulegt í meðförum. Þetta er að vísu notað í smáum skömmtum til almennra lækninga, en í stærri skömmtum er þetta allútbreitt nautnalyf, sem yfirleitt í öðrum löndum er goldinn varhugur við að láta liggja laust fyrir á verzlunarmarkaði. Auk þess getur það beint verið banvænt, því að ekki stærri skammtur en 100–200 g af phenemalnatríum er banvænn hverjum manni. Ég hefði þess vegna viljað beina þeim tilmælum til hæstv. ráðh., sem þessi mál heyra undir og þessa reglugerð hefur samið, að hann léti endurskoða þetta og finna annað lyf, sem að sama gagni kæmi, en væri mönnum ekki jafnhættulegt og þetta er.



Herra forseti. Ég vil aðeins að gefnu tilefni hjá hv. síðasta ræðumanni láta það koma fram, að reglugerðin var sett í samráði við prófessorinn í lyfjafræði við Háskóla Íslands, sem taldi þann hátt, sem hafður er á reglugerðinni, vera þann skynsamlegasta, sem um væri að ræða. Ég skal hins vegar gjarnan verða við þeirri ósk að láta athuga þetta mál enn nánar og leita ráða fleiri sérfróðra manna.



Herra forseti. Ég játa að ég hef ekkert heyrt um þetta mál fyrr. En ég tel alveg nauðsynlegt, að það verði athuga, að ekki sé hér verið að fara inn um bakdyrnar til þess að gera að engu það bann við eitrun fyrir fugla, sem Alþ. hefur ákveðið. Það er ljóst, að því aðeins að svo verði farið að, að eitrun eigi sér ekki stað, er einhver von til þess að örninn geti lifað af hér á landi. Og mér finnst þetta vera töluvert viðameira mál en í fljótu bragði er látið uppi.



Herra forseti. Ég fór ekki út í það að skýra einstakar greinar reglugerðarinnar. Ég vil aðeins taka það fram, að hún er það þröng, að ekki má nota þetta lyf í annað en egg. Og eftir því sem dr. Finnur Guðmundsson sagði okkur í landbn., er ekki hætta á því að nokkur villt dýr, hvorki fleyg né á fæti, taki egg, nema veiðibjallan, hrafninn og kjóinn, og svo máske refur. Þar af leiðandi taldi hann , að örninn færist ekki á því að taka þetta agn, og það var algerlega það, sem réð afstöðu þess, að hún aðhyllist þessa leið til bráðabirgða a. m. k. Sem sagt, ég vil leggja áherzlu á, að það var fullkomlega álit dr. Finns Guðmundssonar, sem er allra manna fróðastur um hætti fugla, að það væri útilokað, að örninn tæki egg, hvorki úr hreiðrum né sem út eru borin.