Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

1997-11-06 10:30:59# 122. lþ. 21.91 fundur 83#B Svanhildur Kaaber fyrir ÖJ#, Forseti ÓE Þ_122 S_21_91 X_ÓE B_83 M_vþ R_R F_F F_A Y_0707322629 P_S Z_0-00-13 [prenta uppsett í dálka] 21. fundur RITARI: J HLUSTA: LESARI: EÞ Forseti (Ólafur G. Einarsson): Borist hefur svohljóðandi bréf: ,,Þar sem ég get ekki sótt þingfundi á næstunni vegna sérstakra anna leyfi ég mér með vísun til 2. mgr. 53. gr. laga um þingsköp Alþingis að óska þess að 3. varaþingmaður Alþb. og óháðra í Reykjavík, Svanhildur Kaaber kennari, taki sæti á Alþingi í fjarveru minni, þar sem 1. varaþingmaður listans situr nú á Alþingi og 2. varaþingmaður listans getur ekki vegna anna tekið sæti á Alþingi. Þetta er yður hér með tilkynnt, herra forseti. Ögmundur Jónasson, 17. þm. Reykv.`` Borist hefur annað svohljóðandi bréf: ,,Ögmundur Jónasson alþingismaður hefur tjáð mér að hann verði að hverfa af Alþingi í nokkurn tíma. Vegna aðkallandi verkefna í starfi og námi um þessar mundir hef ég því miður ekki tök á að taka sæti hans á þingi meðan hann verður í burtu. Með virðingu, Guðrún Sigurjónsdóttir.`` Svanhildur Kaaber hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hún boðin velkomin til starfa.

Herra forseti. Grundvallarmarkmið utanríkisstefnunnar er að tryggja hagsmuni Íslands á alþjóðavettvangi hvort sem er á sviði stjórnmála, öryggismála, viðskipta- eða menningarmála. Þessi hagsmunagæsla verður æ viðameira og margslungnara verkefni og ekki verður hjá því komist að efla utanríkisþjónustuna svo að hún geti betur gegnt hlutverki sínu í breyttum heimi. Líta ber á eflingu þjónustunnar sem fjárfestingu í framtíðaröryggi og velferð íslensku þjóðarinnar í samfélagi þjóðanna. Í þessu skyni var skipuð nefnd sl. vor til að kanna hvernig utanríkisþjónustan geti best rækt skyldur sínar. Á undanförnum árum hafa æ fleiri ríki kosið að nýta sendiráð sín með markvissari hætti í þágu útflutnings. Þessi þróun hefur átt sér stað samfara gífurlegum breytingum á alþjóðlegu viðskiptaumhverfi þar sem frjálsræði hefur aukist og samkeppni að sama skapi farið vaxandi. Viðskiptaþjónustu utanríkisráðuneytisins, sem tók til starfa 1. september sl., er ætlað að aðstoða íslensk fyrirtæki í þessu nýja umhverfi. Mikilvægur þáttur í þjónustu hennar verður að efla starfsemi sendiráða Íslands á sviði viðskiptamála. Viðskiptafulltrúar hafa verið ráðnir til Parísar og New York. Tilnefndir hafa verið viðskiptafulltrúar í öðrum sendiráðum. Jafnframt hafa verið staðarráðnir starfsmenn í Moskvu og Berlín til að sinna viðskiptamálum. Ætlunin er að þróa og auka enn frekar starfsemi viðskiptaþjónustunnar á komandi missirum. Annar þáttur í breyttum áherslum í utanríkisviðskiptastefnu Íslands er að auka tengsl við ríki sem búa við stöðugleika og mikinn hagvöxt. Ekki síst þau ríki þar sem hefð er fyrir sjávarútvegi. Í þessum tilgangi var farið í opinbera heimsókn til Argentínu og Chile í ágúst sl. Með í för voru hátt í 30 fulltrúar íslenskra fyrirtækja og hagsmunasamtaka. Var þetta stærsta viðskiptasendinefnd sem hefur verið með íslenskum ráðherra í för erlendis. Um það er vissulega ágreiningur hvort hafa eigi samskipti við ríki þar sem mannréttindi eru fótum troðin. Þetta getur verið álitamál en ég tel ekki rétt að útiloka tengsl við slík ríki, t.d. á sviði markaðsöflunar. Á móti kemur að ekki verður skorast undan því að ræða mannréttindi við ráðamenn þessara ríkja, því að mannréttindi eru ekki innanríkismál heldur grundvallarréttindi sem tilheyra einstaklingnum sem slíkum. Eins og segir í inngangsorðum mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna: ,,Það ber að viðurkenna, að hver maður sé jafnborinn til virðingar og réttinda, er eigi verði af honum tekin, og er þetta undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum.`` Það hefur verið ákveðið að leggja aukna áherslu á upplýsinga- og menningarstarfsemi utanríkisþjónustunnar. Í þeim tilgangi tók til starfa skrifstofa upplýsinga- og menningarmála í ráðuneytinu hinn 1. ágúst sl. Markviss og öflug þátttaka í norrænu samstarfi er sem fyrr grundvallarþáttur íslenskrar utanríkisstefnu. Til marks um vilja okkar til að styrkja norrænt samstarf er nýleg og löngu tímabær ákvörðun ríkisstjórnar Íslands um að opna sendiráð í Helsinki en eins og kunnugt er hafa Finnar haft sendiráð í Reykjavík síðan 1982. Auk þess má geta samstarfs Norðurlanda um að setja á fót norræna menningarmiðstöð í New York en þar hefur Ísland haft frumkvæði með samþykki ríkisstjórnarinnar um fjárframlag til verkefnisins. Á sviði Evrópumála eiga Norðurlönd með sér náið samstarf í málaflokkum sem tengjast Evrópusambandinu og á grundvelli EES-samningsins. Aðild Finnlands og Svíþjóðar að ESB hefur ekki dregið út þátttöku þeirra í norrænu samstarfi og hefur á ýmsum sviðum skerpt umræðu og samstarf í málum tengdum ESB. Norrænt samstarf getur því orðið grundvöllur frumkvæðis í einstökum málaflokkum í evrópsku samhengi. Norðurlöndin leggja áherslu á að samræma stuðning og starfsemi sína í Eystrasaltsríkjunum, Norðvestur-Rússlandi og á heimskautasvæðunum. Ísland hefur tekið virkan þátt í svæðisbundnu samstarfi á vegum Eystrasaltsráðsins og vill þannig leggja sitt af mörkum til að stuðla að efnahagslegum og stjórnmálalegum stöðugleika í norðausturhluta Evrópu. Norðurskautsráðið var stofnað fyrir rúmu ári og eru skipulagsreglur þess nær fullgerðar. Einungis stendur eftir ágreiningur um hvernig haga skuli brottvikningu frjálsra félagasamtaka, sem veitt hefur verið áheyrnaraðild, ef þau fyrirgera rétti sínum með ábyrgðarlausri framgöngu. Íslendingar og margar aðrar þjóðir hafa bitra reynslu af öfgum slíkra samtaka. Þau njóta mörg hver ekki lýðræðislegs aðhalds en ráða hins vegar yfir miklu fjármagni sem oft er misnotað til blekkjandi áróðurs. Því kemur ekki annað til greina en að áheyrnaraðild þeirra falli niður ef og um leið og ekki ríkir lengur um hana samstaða meðal aðildarríkjanna. Samskipti við Evrópusambandið eru í föstum farvegi og samstarf innan EES hefur gengið vonum framar. Því er hins vegar ekki að leyna að álag og ábyrgð ríkjanna þriggja sem eftir sitja við rekstur EFTA-hluta EES-samningsins er meiri en áður. Þátttaka Íslands verður að vera öflug og virk í allri umræðu og mótun ákvarðana. Láti íslensk stjórnvöld sitt eftir liggja í því starfi verður hlutur Noregs sem stærsta ríkisins EFTA megin í EES hlutfallslega stærri. Það gæti stefnt fjölþjóðlegu eðli samstarfsins í hættu. ESB hefur staðið við sínar skuldbindingar en það er engu að síður full ástæða til að fylgjast grannt með því að aðildarríki þess virði stöðu Íslands, Noregs og Liechtenstein sem fullgildra aðila í hinum innri markaði. Það eftirlit framkvæmir enginn fyrir okkur en EES-samningurinn er í stöðugri þróun rétt eins og Evrópusambandið sjálft. Stærstu málin sem Evrópusambandið þarf að kljást við á næstu missirum er stofnun Efnahags- og myntbandalagsins, EMU, og aðild nýrra ríkja. Æ fleiri telja að ekki verði aftur snúið varðandi stofnun Efnahags- og myntbandalagsins. Í desember næstkomandi verður tekin ákvörðun um hvernig staðið verður að aðildarviðræðum að Evrópusambandinu. Framkvæmdastjórn ESB hefur lagt fram tillögur um að viðræður hefjist fyrst í stað við sex ríki en önnur fimm ríki fái áfram aðstoð við undirbúning aðildar. Enn fremur hefur hún lagt til að stofnaður verði sameiginlegur evrópskur umræðuvettvangur um utanríkismál, sem taki til ESB-ríkja og allra umsóknarríkja. Hafa verður í huga að aðild nýrra ríkja að ESB er sjálfkrafa aðild að EES. Það er því brýnt að Ísland og önnur EFTA-ríki fylgist með samningaferlinu sem fram undan er. Verður það eitt helsta verkefni Íslands, sem tekur við formennsku í EFTA í byrjun næsta árs, að sjá til þess að svo verði. Einnig verður haldið áfram að efla samskipti EFTA við ýmis ríki utan ESB, svo sem við ríki Asíu, Suður-Ameríku og Miðjarðarhafslönd. Frjáls för fólks er snar þáttur EES-samningsins en hann tekur ekki til vegabréfaeftirlits á landamærum. Samstarf um það verkefni hefur hins vegar verið virkt um nokkra hríð meðal nokkurra Evrópusambandsríkja samkvæmt ákvæðum Schengen-samningsins svokallaða. Öll aðildarríki Evrópusambandsins, að Bretlandi og Írlandi frátöldum, hafa nú samið um aðild að Schengen og Ísland og Noregur gengu frá samstarfssamningi í desember á síðasta ári. Afnám vegabréfaeftirlits er háð þátttöku í tölvuvæddu upplýsingakerfi sem aftur krefst töluverðs undirbúnings. Afnám vegabréfaeftirlitsins milli Norðurlanda og annarra Schengen-ríkja getur því vart orðið að veruleika fyrr en árið 2000. Þegar samkomulag náðist um það í Amsterdam meðal aðildarríkja ESB að fella skyldi Schengen-samstarfið inn í Evrópusambandið var tekið fram að virða skyldi samstarfssamninga um Schengen við Ísland og Noreg. Þeir samningar verða því áfram grundvöllur framtíðarsamstarfs Íslands við ESB um þau málefni sem falla undir Schengen-samninginn. Hins vegar þarf að ganga frá sérstakri bókun eða samningi vegna þess að Schengen-samstarfið var fellt inn í Evrópusambandið. Samningaviðræður milli Íslands, Noregs og ESB um þetta hefjast síðar í þessum mánuði. Málið er í sjálfu sér ekki flókið og ættu því ekki að vera neinir örðugleikar á að ganga frá samningi tiltölulega fljótt. Afstaða Íslands og Noregs er ljós. Tryggja þarf fulla þátttöku í allri umræðu um Schengen-málefni eftir að þau falla undir ESB en stofnanir þess geta ekki haft sama hlutverk gagnvart Íslandi og Noregi og gagnvart aðildarríkjum þess. Nýi samningurinn verður að vera þjóðréttarsamningur líkt og samstarfssamningurinn. Það eru hins vegar gömul sannindi og ný að hjól innan ESB snúast hægt. Enn hefur ekki verið gengið frá því á hvaða lagagrunni einstakar Schengen-gerðir verða felldar inn í ESB-kerfið. Einnig er óljóst að hve miklu leyti Bretland og Írland muni koma að þessu samstarfi. Þótt þetta tengist ekki beint samningum við Ísland og Noreg getur það valdið töfum. Enn fremur er óljóst hversu langan tíma fullgildingarferli vegna Amsterdam-samningsins tekur. Norræna vegabréfasambandið hefur reynst vel. Hefðu samningar ekki náðst við Ísland og Noreg um þátttöku í Schengen-samstarfinu hefði Norræna vegabréfasambandið verið úr sögunni. Í þess stað má segja að með tilkomu Schengen sé það bæði útvíkkað og eflt til að greiða enn frekar fyrir för hins almenna ferðalangs. Jafnframt fylgir því stóraukið samstarf yfirvalda um eftirlit með glæpamönnum, hryðjuverkamönnum og öðrum þeim sem kynnu að vilja misnota hið nýfengna frelsi. Í sumar var sett á fót fastanefnd Íslands hjá Evrópuráðinu til að undirstrika þá áherslu sem við leggjum á starfsemi þess og til að undirbúa formennsku Íslands í ráðinu eftir rösklega eitt og hálft ár. Hornsteinninn í starfsemi Evrópuráðsins er efling og varðveisla mannréttinda ásamt styrkingu lýðræðisþróunar í aðildarríkjunum. Í ljósi aðlögunar ríkja Mið- og Austur-Evrópu að vestrænum stjórnarháttum hefur Evrópuráðið því geysilega mikilvægu hlutverki að gegna. Ísland styður heils hugar nýja skipan mannréttindadómstóls Evrópu og leggur áherslu á skilvirkara eftirlitshlutverk Evrópuráðsins á sviði mannréttinda. Mikilvægt er að stækkun ráðsins leiði ekki til lakari mælikvarða á þessu sviði þar sem virðing fyrir mannréttindum er órjúfanlegur hluti af tryggingu öryggis og jafnvægis í Evrópu. Undanfarin ár hafa verið mikill umbrotatími í öryggis- og varnarmálum Evrópu. Í stað ógnarjafnvægis kalda stríðsins er í örri þróun nýtt öryggisfyrirkomulag þar sem ólíkar alþjóðastofnanir vinna saman að tryggingu öryggis og friðar í álfunni. Skýrasta dæmið er samvinna þessara stofnana í Bosníu þar sem SFOR, herlið Atlantshafsbandalagsins og samstarfsríkja þess í Mið- og Austur-Evrópu, tryggir öruggt umhverfi til að aðrar alþjóðastofnanir geti sinnt uppbyggingarhlutverki sínu á grundvelli Dayton-friðarsamkomulagsins. Auk NATO gegnir Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu, ÖSE, hvað veigamestu hlutverki í Bosníu. Stofnunin hefur m.a. haft með höndum undirbúning og eftirlit með framkvæmd kosninga í landinu, hefur stuðlað að eflingu mannréttinda og er vettvangur afvopnunarviðræðna. Aðrar stofnanir sem taka þátt í þessari starfsemi eru m.a. Sameinuðu þjóðirnar, Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna, Evrópusambandið og Alþjóðabankinn. Ísland hefur lagt sitt af mörkum til enduruppbyggingar í Bosníu. Fyrir utan framlag að fjárhæð 1,7 millj. Bandaríkjadala starfar íslensk heilsugæslusveit í SFOR undir verkstjórn breska hersins. Sveitina skipa tveir læknar og tveir hjúkrunarfræðingar. Ísland leggur einnig til þrjá lögreglumenn í alþjóðalögreglulið Sameinuðu þjóðanna. Það er geysilega mikilvægt að Ísland taki þátt í samstarfi sem þessu og skorist ekki undan ábyrgð á alþjóðavettvangi. Þrátt fyrir skort á þeirri sérþekkingu sem felst í hernaðarlegum hluta friðargæslu höfum við alla burði til að sinna slíkum verkefnum. Það starf byggir ekki eingöngu á fólki sem hlotið hefur hefðbundna herþjálfun heldur einnig fólki með sérþekkingu á öðrum sviðum svo sem læknisfræði eða verkfræði. Þar höfum við mjög hæfu fólki á að skipa. Það sama gildir um lögregluna. Gera má ráð fyrir aukinni þörf á alþjóðlegum lögreglusveitum í framtíðinni. Á því sviði eigum við einnig úrvalsfólk. Atlantshafsbandalagið sem tekið hefur gífurlegum breytingum frá því á tímum kalda stríðsins er hornsteinninn í hinu nýja öryggiskerfi Evrópu. Herafli bandalagsins hefur gert því kleift að takast á hendur erfitt friðarstarf í Bosníu-Hersegóvínu þar sem engin önnur alþjóðastofnun reyndist í stakk búin til að koma á og viðhalda friði. Með stofnun Evró-Atlantshafssamvinnuráðsins og eflingu friðarsamstarfsins er samstarfsríkjunum opnuð leið til að taka fullan þátt í áætlunum Atlantshafsbandalagsins um friðargæslu og aðgerðum til að koma á friði. Á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins í Madrid í júlí sl. var þremur ríkjum boðið til aðildarviðræðna. Samstaða aðildarríkjanna sextán um stækkunina var alger þrátt fyrir áherslumun um fjölda þeirra ríkja sem bjóða ætti til aðildar í fyrstu lotu. Niðurstaðan sem náðist var mjög í samræmi við þá afstöðu Íslands að takmarka ætti fyrstu umferð stækkunar við sem fæst ríki en bandalagið stæði áfram opið fyrir nýjum aðildarríkjum. Ég hef lagt áherslu á öryggishagsmuni Eystrasaltsríkjanna í umræðunni um stækkun Atlantshafsbandalagsins og beitti Ísland sér ákveðið í aðdraganda leiðtogafundarins í þá veru. Í yfirlýsingu leiðtogafundarins í Madrid var sérstaklega vikið að öryggishagsmunum Eystrasaltsríkjanna og vísað til þess að dyr bandalagsins stæðu áfram opnar. Það er von mín að þessi ríki nýti þau tækifæri sem í boði eru á samstarfi við bandalagið og aðildarríki þess á vettvangi friðarsamstarfsins og Evró-Atlantshafssamstarfsráðsins. Í ljósi þessa vil ég ítreka að ekki má líta á stækkun NATO úr samhengi við hið nýja öryggisfyrirkomulag Evrópu. Þau ríki, sem ekki koma til með að gerast aðilar að NATO í nánustu framtíð, eru með einum eða öðrum hætti aðilar eða samstarfsaðilar þeirra stofnana sem mynda öryggisfyrirkomulagið. Þannig eru öll ríkin aðilar að Sameinuðu þjóðunum og ÖSE sem gegna veigamiklu hlutverki í evrópskum öryggismálum. Flestöll eru þegar orðin aðilar að Evrópuráðinu. Önnur hafa sótt um aðild að ESB og/eða hafa við það samstarf. Það er því ekkert ríki sem stendur eitt og sér utan evrópska öryggisnetsins. Öll taka þau þátt í því með einum eða öðrum hætti. Með eflingu samstarfs Atlantshafsbandalagsins við Rússland og Úkraínu hafa þessi ríki beinan aðgang að samráði og samvinnu við bandalagið. Hvernig til tekst með samstarfið við Rússland innan ramma bandalagsins og á öðrum alþjóðavettvangi kemur til með að hafa afgerandi áhrif á öryggisumhverfið í heild sinni. Það fer heldur ekki á milli mála að Öryggissamvinnustofnun Evrópu gegnir lykilhlutverki í tryggingu friðar og öryggis í Evrópu. Þessi stofnun sem öll Evrópuríki auk Bandaríkjanna og Kanada eru aðilar að hefur sótt í sig veðrið á undanförnum árum. ÖSE hefur sem fyrr segir gegnt veigamiklu hlutverki í Bosníu. Framganga sendinefndar ÖSE átti stærstan þátt í því að það tókst að koma í veg fyrir borgarastyrjöld í Albaníu. Það sama má segja um þau mál sem ÖSE hefur komið að bæði í Serbíu, Króatíu og einnig í Tsjetsjeníu og Nagorno-Karabakh. Í ljósi vaxandi mikilvægis ÖSE fyrir öryggi Evrópu, sérstaklega á sviðum þar sem við höfum mikið fram að færa, svo sem á sviði mannréttinda og lýðræðisuppbyggingar, tel ég brýna þörf á því að opna á ný fastanefnd Íslands hjá ÖSE í Vín. Þar eru öll aðildarríkin 55 með fulltrúa nema Ísland og Andorra. Hættan á styrjöld í Evrópu er orðin afar fjarlæg og engar beinar hernaðarlegar ógnir steðja að Íslandi. Engu að síður eru það margir óvissuþættir í öryggismálum Evrópu að Ísland verður áfram að búa við trúverðugar varnir. Það er engin launung á því að við erum undir stöðugum þrýstingi frá samstarfsríki okkar í varnarmálum um að spara í útgjöldum vegna varnarstöðvarinnar. Verulegur árangur hefur náðst varðandi sparnað í samvinnu við varnarliðið. Mikilvægast í þessu sambandi er að á undanförnum missirum hefur verið komið á útboðum varðandi flestar varnarliðsframkvæmdir og kaup þess á vörum og þjónustu. Í stórum dráttum gilda nú almenn markaðslögmál varðandi viðskipti við varnarliðið. Umræðan um varnarmál hefur oft snúist frekar um atvinnumál, flugstöðvarrekstur og verktöku en raunveruleg öryggismál landsins. Þessir þættir eru auðvitað mikilvægir vegna þeirra þjóðhagslegu áhrifa sem þeir hafa en mega ekki vera ráðandi þættir í umræðunni um varnarmál. Ég tel því nauðsynlegt að við hefjum þegar vinnu við að meta varnarþarfir okkar þegar til lengri tíma er litið í ljósi breyttra aðstæðna. Þar eigum við að hafa þrjá þætti að leiðarljósi: Í fyrsta lagi að tryggja áfram trúverðugar varnir fyrir Ísland. Í öðru lagi að auka framlag Íslands til eigin öryggis og sameiginlegs öryggis bandalagsríkja okkar með öflugri þátttöku í friðarsamstarfi og friðargæslu. Í þriðja lagi að taka ábyrgan þátt í mótun nýs öryggiskerfis fyrir Evrópu með markvissari þátttöku í NATO, innan friðarsamstarfsins, í ÖSE og í VES. Við komum ekki til með að bjóða fram herstyrk eða umtalsvert fjármagn heldur fyrst og fremst miðla af langri reynslu okkar á sviði mannúðarmála og uppbyggingu lýðræðislegra stofnana. Þar höfum við mikilvægt lóð að leggja á vogarskálarnar. Við höfum þegar lagt allmikið af mörkum. Þar ber hæst almannavarnaræfinguna Samvörð 97 sem var haldin hér í sumar. Þar komu saman sveitir frá 20 ríkjum til að æfa viðbrögð við stóráfalli. Þessi æfing hefur fengið afar jákvæða athygli erlendis. Sérstaklega hefur verið á það bent að stjórn æfingarinnar hafi tekist með miklum ágætum en þetta er í fyrsta skipti sem æfingu innan friðarsamstarfsins er stýrt af borgaralegum aðila. Vil ég færa Almannavörnum ríkisins og þeim fjölmörgu björgunaraðilum sem að æfingunni komu sérstakar þakkir fyrir þeirra merka framlag. Jafnframt tel ég rétt að efna til annarrar æfingar í náinni framtíð, þar sem lögð er áhersla á að tryggja öryggi fólks í glímunni við náttúruöflin. Þar kæmi m.a. til greina að æfa samræmingu björgunarstarfs þjóða á norðanverðu Atlantshafi. Markvisst hefur verið unnið að því að leysa langvarandi fjárhagsvanda Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar með víðtækri endurskipulagningu rekstrar og þjónustu. Viðskiptahættir í stöðinni hafa verið færðir í nútímalegra horf. Með aukinni þjónustu og útboðum eru nú allar horfur á að stöðva megi skuldasöfnun vegna flugstöðvarinnar og byrja að greiða niður skuldir. Ekki eru allir ánægðir en um eitt hljótum við að vera sammála, skuldasöfnunina varð að stöðva og það hefur nú verið gert. Þessar aðgerðir eru ein mikilvægasta forsenda þess að hægt verði að ráðast í stækkun flugstöðvarinnar, en í ljósi vaxandi umferðar og metnaðarfullra framtíðaráforma flugrekstraraðila og ferðamannaiðnaðarins er ljóst að ekki verður lengur beðið með að taka ákvarðanir um stækkunina. Æ fleiri vandamál heimsbyggðarinnar verða því aðeins leyst að sem flestar þjóðir taki höndum saman. Því hefur mikilvægi Sameinuðu þjóðanna líkt og annarra alþjóðastofnana farið vaxandi. Á undanförnum árum hafa aðildarríki Sameinuðu þjóðanna reynt að ná samkomulagi um víðtækar breytingar til að búa stofnunina undir að takast á við krefjandi úrlausnarefni sem blasa við í dögun nýrrar aldar. Skömmu eftir að Kofi Annan tók við embætti aðalframkvæmdastjóra í byrjun árs sagðist hann setja endurbætur stofnunarinnar á oddinn. Í því skyni lagði hann fram umfangsmiklar tillögur í júlí sl. þar sem hann freistaði þess að ná málamiðlun um raunhæfar aðgerðir. Á fundi mínum með hr. Annan á meðan á opinberri heimsókn hans stóð hér á landi í byrjun september lýsti ég eindregnum stuðningi íslenskra stjórnvalda við endurbótastarfið. Mikilvægt er að umbótastarfið beri árangur og að rekstur stofnunarinnar verði færður í nútímalegra horf. Einnig er mikilvægt að öll aðildarríki greiði skylduframlög sín tímanlega og að fullu, án skilyrða. Þess verður jafnframt að gæta að endurbæturnar skerði ekki framkvæmdagetu stofnunarinnar heldur styrki umsvif hennar og skilvirkni. Sameinuðu þjóðirnar hafa unnið geysilega mikilvægt starf á sviði mannréttinda, ekki síst með gerð alþjóðasamninga. Í ræðu minni á allsherjarþinginu í haust gafst mér tækifæri til að minna á nauðsyn þess að bæta hlut kvenna en einnig þarf að tryggja vel mannréttindi annarra sem eiga á brattann að sækja eins og barna. Tryggja verður að umræða og umhyggja fyrir mannréttindum fari ekki minnkandi. Barátta fyrir umhverfisvernd fær sífellt aukinn meðbyr og er það vel. Sú umræða má hins vegar ekki verða á kostnað mannréttinda heldur verða frekar hluti af mannréttindaumræðunni. Þessir tveir málaflokkar eru ótvírætt mjög samofnir og er það reyndar eðli mannréttinda að þau eru órjúfanlegur hluti nánast hvaða málaflokks sem er hvort sem það eru öryggismál, viðskiptamál, þróunarmál eða umhverfismál Það vekur vissan ugg hversu umhverfisverndarsinnum hefur tekist að fá almenning í hinum iðnvæddu ríkjum til að fylkja sér gegn hvers konar nýtingu sjávarspendýra og ýmissa annarra dýrategunda sem ekki eru í útrýmingarhættu. Ég tel að við eigum oftar en ekki samleið með þróunarríkjunum í þessum málum. Það hvernig á þessum málum er haldið mun í framtíðinni hafa áhrif á lífsviðurværi margra þjóða. Það er ekki hægt að líða iðnríkjunum að gera þau ríki sem lifa á náttúruauðlindum að einhvers konar þjóðgörðum. Það er ekki hægt að líða það. Það var mikið ánægjuefni að aðalframkvæmdastjóri Sameinuðu þjóðanna skyldi sækja Ísland heim í haust. Með því gafst gott tækifæri til að ræða við hann um málefni Sameinuðu þjóðanna og hagsmunamál Íslands. Sameinuðu þjóðirnar hafa reynst eini mögulegi vettvangur allra þjóða heims til að ná árangri í umhverfisvernd og jafnframt að tryggja rétt þjóða til skynsamsamlegrar nýtingar lifandi auðlinda sjávarins. Öflug hagsmunagæsla á þessum vettvangi er nauðsynleg. Íslensk stjórnvöld hafa skipað nefnd til að sinna þætti Íslands í Ári hafsins 1998, sem Sameinuðu þjóðirnar hafa efnt til. Í athugun er aðild Íslands að sáttmálanum um alþjóðleg viðskipti með dýra- og jurtategundir í útrýmingarhættu (CITES). Ísland tók þátt í ársfundi aðildarríkja þessa samnings í sumar og lagði áherslu á að stefnt yrði að svæðisbundnum lausnum á vandamálum varðandi sjálfbæra þróun lifandi auðlinda. Það er nauðsynlegt að stuðla að skynsamlegri umræðu um þessi mál á alþjóðavettvangi og hef ég varað við því að látið verði undan þrýstingi óábyrgra verndunarsamtaka sem ekki viðurkenna tengslin á milli verndunar umhverfisins og nýtingar auðlinda. Á ráðstefnu aðildarríkja rammasamnings Sameinuðu þjóðanna um loftslagsbreytingar sem haldin verður í Kyoto í Japan í desember næstkomandi verður þess freistað að ganga frá bókun við samninginn þar sem kveðið verði á um bindandi mörk losunar gróðurhúsalofttegunda í einstökum aðildarríkjum. Í samningaviðræðum til undirbúnings ráðstefnunnar hafa komið fram margar mismunandi tillögur og er samkomulag ekki í sjónmáli. Ísland hefur lagt áherslu á eftirtalin atriði: að bókunin taki til allra gróðurhúsalofttegunda; að binding kolefna, t.d. landgræðsla og skógrækt verði metin til jafns við aðgerðir til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda; að skuldbindingar miðist við losun á hvern íbúa þannig að tillit verði tekið til mismunandi þróunar fólksfjölda í einstökum ríkjum; og að tekið verði tillit til sérstakra aðstæðna einstakra ríkja svo sem eins og Íslands sem mætir orkuþörf sinni að verulegu leyti með endurnýjanlegum orkugjöfum. Af Íslands hálfu er lögð á það rík áhersla að nýjar skuldbindingar takmarki ekki möguleika aðildarríkja til að nýta endurnýjanlega orkugjafa sem ekki hafa í för með sér losun gróðurhúsalofttegunda. Slíkar skuldbindingar eru andstæðar þeim markmiðum sem stefnt er að, auk þess að hindra efnahagslegar framfarir sem byggja á sjálfbærri þróun. Síðastliðið sumar náðist samkomulag milli Íslands annars vegar og Danmerkur og Grænlands hins vegar um afmörkun umdeilda hafsvæðisins norður af Kolbeinsey. Samkomulagið felur í sér viðurkenningu á fullum áhrifum Grímseyjar við afmörkunina og hafsvæðið umdeilda vegna Kolbeinseyjar skiptist þannig að Íslendingar fá 30% í sinn hlut og Grænlendingar 70%. Telja verður þessa niðurstöðu vel viðunandi enda var það mat íslenskra stjórnvalda að fengnu áliti innlendra og erlendra sérfræðinga á þessu sviði, að við fengjum ekki betri niðurstöðu í dómsmáli. Eins og kunnugt er var í desember síðastliðnum lokið gerð samnings milli Íslands, Færeyja, Noregs, Rússlands og Evrópusambandsins um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum á þessu ári. Nú í lok október var gengið frá samkomulagi fyrir vertíðina árið 1998 með sömu hlutfallslegu skiptingu og fyrr, en 13,2% lægri heildarafla. Við þá ákvörðun var tekið fullt tillit til ráðgjafar Alþjóðahafrannsóknarráðsins (ICES). Hlutur Íslands verður 202.000 lestir. Tilkynnt hefur verið um uppsögn loðnuveiðisamningsins milli Íslands, Grænlands og Noregs, en hann hefur verið í gildi frá árinu 1994 og mun gilda til og með 30. apríl á næsta ári. Uppsögn samningsins á sér stað nú í þeim tilgangi að rétta hlut Íslands, en ljóst er að nokkrar af forsendum samningsins eru brostnar, svo sem útbreiðsla stofnsins. Það er fullur vilji ríkisstjórnarinnar að hafa vinsamleg samskipti við Grænlendinga og Norðmenn um stjórn loðnuveiðanna og er stefnt að viðræðum á næstu vikum um nýjan loðnuveiðisamning. Fram undan eru margvísleg vandasöm úrlausnarefni á sviði fiskveiði- og sjávarútvegsmála. Engu að síður er full ástæða til bjartsýni vegna þess hve skilningur á samstarfi þjóða á þessu sviði fer stöðugt vaxandi. Mikilvægt er að hafa ávallt í huga að einungis með samstarfsvilja aðila næst góður árangur. Drög að samningi Íslands og Rússlands frá því í ágúst síðastliðnum um samstarf á sviði rannsókna, veiða og viðskipta á sjávarútvegssviðinu er ánægjulegur vitnisburður um framtíðarsamstarf nágranna sem mun koma báðum aðilum til góða er fram líða stundir. Þróunarsamvinnustofnun Íslands vinnur mikið þarfaverk í þeim ríkjum sem hún á samstarf við eins og Namibíu, Mósambík, Malaví og á Grænhöfðaeyjum. Ríkisstjórnin gerði samþykkt nýlega sem mun leiða til aukinnar starfsemi Þróunarsamvinnustofnunar Íslands á næsta ári og auðvelda mun langtíma stefnumörkun varðandi verkefnaval stofnunarinnar. Í dag fær stofnunin 172 millj. ísl. kr., en gert er ráð fyrir 250--300 milljónum árið 2000 og 400--500 milljónum árið 2003. Ísland fer nú með formennsku fyrir hönd Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna í þróunarnefnd Alþjóðabankans sem markar stefnu bankans í þróunarmálum. Á fundi nefndarinnar í Hong Kong í haust lagði ég áherslu á leysa þyrfti vandamál skuldsettustu þróunaríkjanna og lýsti yfir fullum stuðningi Norðurlandanna og Eystrasaltsríkjanna við frumkvæði bankans á því sviði. Ég fagnaði nýrri áherslu bankans á baráttu gegn spillingu og fyrir bættum stjórnarháttum og lýsti yfir stuðningi við sérstakt átak bankans til að auka fjráfestingar einkaaðila í orkumálum og samgöngu- og fjarskiptakerfum í þróunarríkjunum. Það sem hefur borið hæst á sviði afvopnunarmála á síðari hluta þessa árs er tvímælalaust hin jákvæða þróun sem átt hefur sér stað í baráttunni gegn jarðsprengjum. Er þar skemmst að minnast nýafstaðinnar ráðstefnu í Ósló þar sem samningsdrög að algjöru jarðsprengjubanni voru samþykkt af fulltrúum nærri 90 ríkja, þar á meðal Íslands. Íslensk stjórnvöld líta á þetta sem mannúðarmál, en hreinsun á jarðsprengjum er eitt erfiðasta og kostnaðarsamasta verkefnið í sambandi við uppbyggingu samfélagsins eftir ófriðarlok. Ísland mun að sjálfsögðu undirrita samninginn um jarðsprengjubann í Ottawa í byrjun desember og þar með axla þá ábyrgð sem samningurinn leggur aðildarríkjunum á herðar til að útrýma þessari miklu vá. Herra forseti. Á þeim stutta tíma sem ég hef til umráða hef ég minnst á helstu viðburði í íslenskum utanríkismálum og leitast við að skýra utanríkisstefnu Íslands í grófum dráttum. Á sviði utanríkismála blasa verkefnin hvarvetna við. Verkefni, sem tengjast hagsmunum þjóðarinnar á öllum sviðum, þau eru jafnframt samofin örlögum annarra þjóða sem okkur ber að láta okkur annt um. Baráttan gegn fátækt, hungri, misrétti, ofbeldi og margvíslegum hörmungum verður aldrei háð með árangri án samstöðu þjóða. Við munum aldrei ná árangri í eigin baráttu án skilnings á stöðu annarra.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa ræðu og ekki síst það fróðlega yfirlit um starfsemi utanrrn. sem er að finna í skýrslunni sem fylgir ræðunni og lögð var í hólf okkar þingmanna. Ég og hæstv. ráðherra erum í mismunandi pólitískum flokkum. Við höfum mismunandi pólitískar skoðanir og þar af leiðandi er það afar margt sem ég set spurningarmerki við. Eigi að síður er ýmislegt í þessari ræðu sem ber að þakka hæstv. ráðherra og sér í lagi vil ég segja að ég var mjög ánægður með það sem kom fram í niðurlagi ræðu hæstv. utanrrh. þegar hann beindi tali sínu að þróunarmálum. Ég tel að sú stefnubreyting sem hæstv. ráðherra hefur beitt sér fyrir þar sé mjög lofsverð. Í kjölfar magurra ára er ljóst að við blasir góðæri í íslensku þjóðfélagi og við höfum ákveðnar móralskar skyldur til þess að láta meira fé af hendi rakna til þeirra þjóða sem eru verr staddar en við. Mér sýnist á því sem hæstv. ráðherra sagði að þá mundi þetta leiða til þess að upp úr aldamótunum verði búið þrefalda þróunaraðstoðina. Ég tel það þakkarvert. Sömuleiðis held ég að sú breyting, sem hann hefur beitt sér fyrir og gerir það að verkum að Þróunarsamvinnustofnunin getur nú lagt línur til fleiri ára en áður, muni gera starfsemi hennar og þróunaraðstoðina miklu skilvirkari og hnitmiðaðri en áður. Fyrir þetta ber að þakka. Herra forseti. Það liggur í hlutarins eðli að af hálfu þjóðar sem á velferð sína að stórum hluta undir fiskveiðum hlýtur utanríkisstefnan að verulegu leyti að markast af þessari sérstöðu. Hæstv. ráðherra gerði uppsögn loðnusamningsins að umtalsefni undir lok sinnar ræðu og ég verð að segja að þar eru ýmis álitaefni uppi. Loðnusamningurinn er í eðli sínu þríhliða samningur millum okkar, Noregs og Grænlendinga þar sem við fáum obbann af stofninum eða 78% meðan hinar tvær þjóðirnar fá 11% hvor, en í rauninni höfum við verið að veiða 80--90% vegna þess að við fáum þann afgang sem til fellur frá hinum þjóðunum. Samningurinn er okkur að mörgu leyti hagstæður og ég tel að það þurfi sérstakar aðstæður til þess að segja honum upp. Ég tel að það séu sérstakar aðstæður fyrir hendi núna. Ég tel að þær erfiðu deilur sem við höfum átt í í samskiptum okkar við Norðmenn og sú framkoma sem þeir hafa sýnt okkur, réttlæti fyllilega að segja þessum samningi upp. En ég hefði talið að það ætti að minnsta kosti að liggja alveg skýrt fyrir af hálfu ríkisstjórnarinnar að með þessu væri verið að sýna Norðmönnum fram á það að við kunnum að taka á móti og við viljum fá samning, draga þá að samningaborðinu, um þau mál sem nú eru útistandandi og þá er ég ekki síst að tala um deiluna í Barentshafi. Markmiðið með uppsögn samningsins kom hins vegar giska skýrt fram í ræðu hæstv. ráðherra. Þar er ekki minnst á að það eigi að nota þetta til þess að reyna að ráða til lykta heildardeilum okkar við Norðmenn. Þar er talað um það að uppsögn samningsins hafi verið ákveðin til þess að rétta hlut Íslands í loðnuveiðunum. Ég hlýt að skilja þetta þannig að hæstv. ráðherra telji að það sé mögulegt fyrir okkur að ná hærri prósentu en þeirri sem er í samningnum og ég óska honum góðs gengis með það ef hann telur að það sé unnt. Ég set hins vegar spurningarmerki við rökstuðninginn sem kemur fram fyrir uppsögninni. Herra forseti. Þar nefnir hæstv. ráðherra sérstaklega útbreiðslu stofnsins. Það er auðvitað rétt að loðnan hefur ekki um tíu ára skeið gengið til Jan Mayen en hún gerði það áður og hún getur gert það aftur og þá mun skipta máli fyrir okkur að geta veitt þar líka. Það skiptir þó ekki öllu máli heldur finnst mér mikilvægara að skoða þessa röksemdafærslu með hliðsjón af samningum okkar um norsk-íslensku síldina. Þar höfum við nefnilega gert harða kröfu um hlutdeild sem mér finnst byggjast á rökum sem ganga þvert á þau rök sem hæstv. utanrrh. færir fyrir aukinni hlutdeild okkar í loðnuveiðunum. Þar kröfðumst við nefnilega hlutdeildar í krafti veiðireynslu en ekki dreifingar. Að vísu var sérstakt þróunarákvæði í síldarsamningnum sem ríkisstjórnin sagði að yrði notað af hennar hálfu til þess að krefjast aukinnar hlutdeildar í norsk-íslenska stofninum ef hann tæki aftur upp göngur inn í íslensku efnahagslögsöguna. En þetta getur auðvitað verkað á báða vegu, herra forseti. Ég óttast að í ljósi þeirrar röksemdafærslu sem hér er höfð uppi varðandi loðnuna þá geti þetta ákvæði snúist í höndum okkar og Norðmenn gætu vakið upp þróunarákvæðið og krafist enn minni hlutdeildar Íslendinga úr síldarsamningnum en við höfum í dag og notað nákvæmlega sömu rök og hæstv. ráðherra gerir til þess að skýra þessa uppsögn loðnusamningsins. Ég tel að menn verði að vera sjálfum sér samkvæmir og ég held að ríkisstjórnin sé í þessari röksemdafærslu komin út á hála braut og beinlínis leggi vopn í hendur þeirra manna sem síst skyldi. Ég vil líka segja um loðnusamninginn að ég tel að það sé mikilvægt fyrir okkur að hafa góð samskipti við Grænlendinga. Miðað við það hvernig Norðmenn hafa komið fram við okkur í samningunum þá grunar mig að samningur um loðnuna gæti dregist á langinn. Þess vegna spyr ég hæstv. utanrrh. hvort hann telji að það sé möguleiki í stöðunni, ef það gerist, að gera tvíhliða samning við Grænlendinga um loðnustofninn. Herra forseti. Stór hluti ræðu hæstv. ráðherra snerist eðlilega um þróun Evrópusambandsins. Við jafnaðarmenn erum þeirrar skoðunar að langtímahagsmunir Íslands felist í því að Ísland verði í fyllingu tímans fullgildur aðili að Evrópusambandinu. Gegn þessu hafa menn eðlilega fært ýmis rök. Í fyrsta lagi er því haldið fram að EES-samningurinn sé það góður að hann nægi okkur fullvel. Það er að sönnu rétt að sá samningur var okkur afar hagstæður og við náðum gífurlega mikilvægum tollafríðindum gegnum hann. Þetta er eitt af því sem við jafnaðarmenn erum hvað stoltastir af í þeirri arfleifð sem við höfum skilið eftir okkur í ríkisstjórnum. Utan Evrópusambandsins höfum við hins vegar lítil áhrif á þróun sambandsins sem nú er á barmi mikillar stækkunar og mikilla breytinga er að vænta innan sambandsins. Þessi stækkun kann eðlilega að breyta stöðu ríkja eins og okkar sem stöndum utan við, jafnvel þó við höfum hálfgildings aukaaðild í gegnum Evrópska efnahagssvæðið. Ég held að byrjunin hafi verið góð með EES en að til langframa verði hagsmunum okkar gagnvart Evrópu ekki að fullu borgið nema sem fullgildum þátttakanda innan þessa sambands. Og þar held ég reyndar að við hefðum góða stöðu vegna þess að hið hefðbundna samstarf okkar við Norðurlöndin mundi skapa okkur nokkuð tryggt vægi. Ég vek líka eftirtekt á því að um þessar mundir er nánast hvert einasta ríki í Mið- og Austur-Evrópu að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Ekkert þeirra hefur óskað eftir því að gerast aðili að EES. Hvers vegna? Vegna þess að þessi ríki eru að horfa til langs tíma og þau telja og skilja að hagsmunum þeirra til lengri framtíðar horft sé betur borgið innan sambandsins. Í öðru lagi, herra forseti, hafa menn sett fyrir sig hina sameiginlegu fiskveiðistefnu Evrópusambandsins. Því er stöðugt haldið fram í umræðunni að vegna sameiginlegrar fiskveiðistefnu bandalagsins yrðum við ofurseld erlendum valdboðum um tilhögun fiskveiðanna. Við yrðum jafnvel að hleypa inn í landhelgina útlendum skipum. En umræðan um fiskveiðistefnuna hefur fyrst og fremst, finnst mér, markast af því að menn hafa ekki viljað ræða þetta út í hörgul fordómalaust. Það hefur verið sett eins konar bann á það hvað þetta í rauninni þýddi, bann á umræðuna um það. Mér finnst skorta talsvert á það. Ef menn reyna að grafast fyrir um áhrif sameiginlegu fiskveiðistefnunnar á Ísland, hvað er þá hæft í því að hún útiloki fyrir fram aðildina? Í hverju felst þessi stefna? Hún er um sameiginlega nýtingu á sameiginlegum hafsvæðum á sameiginlegum fiskstofnum innan 200 mílna lögsögu ESB. Og hvernig stendur Ísland gagnvart því? Í fyrsta lagi er Ísland með algjörlega aðskilda efnahagslögsögu. Í öðru lagi nýtum við enga fiskstofna sameiginlega með ESB þannig að árekstrarnir að því leyti til ættu að vera í algjöru lágmarki eða engir. Í þriðja lagi ber að rifja upp að við fengum kröfuna um veiðiheimildir í staðinn fyrir markaðsaðgang út af borðinu í samningum okkar um EES og það þýðir einfaldlega að þær verða ekki teknar upp aftur. Við fengum líka staðfest og bókað á fundum með Spánverjum í tíð síðustu ríkisstjórnar að þeir muni ekki gera kröfur um einhliða veiðiheimildir í íslenskri lögsögu. Þeir hafi ekki rök fyrir því vegna þess að lykilorðið hér er veiðireynsla. Þannig er staðan. Ég tel því, herra forseti, að að þessu leyti sé staða okkar tiltölulega sterk. Íslensk skip gætu ekki gert kröfu um að fara að veiða niður við Spán eða Portúgal og það væri heldur ekki hægt að gera kröfu um það að ensk, þýsk og portúgölsk skip færu að veiða uppi í kálgörðum íslenskrar alþýðu. Menn þurfa hins vegar að ræða annað atriði út í hörgul og þar koma ásteytingarsteinar upp á yfirborðið. Það eru afleiðingar þess að hið frjálsa flæði fjármagns er eitt af lykilatriðum Evrópusambandsins og þar er komið að mjög mikilvægum atriðum sem við þyrftum eðlilega að semja um færi svo að við sæktum um aðild eins og meiri hluti þjóðarinnar vill samkvæmt skoðanakönnunum. Frjáls flutningur á fjármagni innan ESB gæti eðlilega leitt til þess, ef maður skoðar málið fyrir fram, að erlendir aðilar mundu vilja sækjast eftir því að fjárfesta hér í veiðum og í vinnslu og það er um þessi atriði sem styrinn mundi standa og það er um þau sem við þyrftum að semja. Þetta er lykilatriðið. Það er á niðurstöðu þeirra atriða sem mundi brjóta. Þá þurfum við, herra forseti, að gera okkur grein fyrir því að fiskveiðar og fiskvinnsla eru lífsbjörg Íslendinga. Lífshagsmunir okkar felast í þeim og þess vegna mundi afstaða okkar gagnvart Evrópusambandinu ráðast af samningum um þetta. Ef maður horfir til baka og reynir að skoða málið, þá sést, herra forseti, að í öllum samningum um stækkun sambandsins, hefur verið tekið tillit til þess sem skilgreina má sem lífshagsmuni aðildarríkja. Það eru nefnilega ekki hagsmunir ESB, ef sambandið er í samningum við einhverja þjóð um aðild, að reyna að svipta viðkomandi þjóð lífsbjörginni. Ég nefni þetta umdeilda atriði --- ég sé að margur maðurinn strýkur nú skegg sitt úti í sal --- vegna þess að ég tel að það sé nauðsynlegt að ræða þetta fordómalítið. Ég tel að á næstu árum hljóti þetta mál að komast á dagskrá og þetta eru atriðin sem við þurfum að ræða, herra forseti. Ég minni á að þegar Norðmenn voru að semja við Evrópusambandið á sínum tíma, þá tókst þeim t.d. í þeim samningum að halda fullum yfirráðum yfir sinni olíu. Ég minni líka á að norðurhjarabúskapur var hugtak sem var skilgreint í samningum við Svía og Finna vegna þess að landbúnaður þeirra var sérstakur. Það þurfti sérstaka samninga um hann og þeir tókust. Það mætti nefna önnur atriði og smærri. En ég nefni þetta hér, herra forseti, vegna þess að mér finnst að það þurfi opinskáa og hreinskilna umræðu um það hvernig afstaða Íslands til Evrópusambandsins eigi að vera á næstu árum.

Herra forseti. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson kom inn á uppsögn loðnusamningsins og bað um forsendur fyrir þeirri uppsögn. Það er að okkar mati eðlilegt að nú sé staldrað við og horft til baka og metið hvort forsendur fyrir samningnum séu enn fyrir hendi. Uppsögnin táknar ekki að hugmyndin sé að efna til ófriðar um þetta mál heldur frekar að án uppsagnar kemur ekki til alvarlegrar umfjöllunar um ýmis atriði samningsins. Samningsmarkmið okkar eru ekki alveg fullmótuð, enda ekki eðlilegt að upplýsa þau hér í smáatriðum. En í stórum dráttum eru samningsmarkmiðin þau að tryggja farsæla stjórnun loðnuveiðanna áfram, að tryggja stöðuna til framtíðar þannig að okkar hlutur skerðist ekki vegna rúmrar stöðu hinna aðilanna samkvæmt núgildandi samningi, tryggja að ákvæði og andi Jan Mayen-samkomulagsins, sem mikilvægt er að rifja upp í hvert einasta skipti sem farið er yfir þessi mál, sé ávallt í fyrirrúmi og tryggja að allir hlutar samkomulagsins um veiðar úr loðnustofninum séu virtir og eftirlit með veiðum og upplýsingagjöf sé slík að allir aðilar geti treyst því og þetta er atriði sem er alveg nauðsynlegt að styrkja enn frekar. Varðandi það að blanda saman öllum þessum málum, þá færði nú hv. þm. ýmis rök fyrir því að það væri ekki rétt og ég vil benda á að við höfum nýlega gert samning um skiptingu síldarinnar og þar var þessum málum ekki blandað saman. Að sjálfsögðu voru Norðmenn upplýstir um það áður en þeim viðræðum lauk að það væri okkar ætlan að segja upp loðnusamningnum og það er alveg ljóst að loðnumálinu og síldarmálinu var ekki blandað saman og ég tel það mjög mikilvægt.

Virðulegur forseti. Það þarf út af fyrir sig ekki að koma á óvart að talsmaður Alþfl. í þessum umræðum, eða þingflokks jafnaðarmanna eins og hópurinn víst heitir á Alþingi, ítreki þá stefnu flokksins að Íslendingar eigi að leita fast og ákveðið aðildar að Evrópusambandinu og reyna að komast yfir þær hindranir sem Alþfl. sér helstar í því efni, þ.e. hina sameiginlegu sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins. Sá sem flutti þetta hér áðan var ritstjóri Alþýðublaðsins til skamms tíma og í einum síðasta leiðara þess blaðs var heldur betur hnýtt upp á þessi sjónarmið og þessa stefnu og unga fólkið sérstaklega nefnt í því sambandi. Það var 16. júlí sl. ef ég man rétt. Það er jafnframt athyglisvert að samhliða því sem Alþfl. klifar á þessu megináhugamáli sem er auðvitað skurðpunkturinn í samskiptum Íslands við umheiminn um þessar mundir, þ.e. hvort menn leggja í þessa vegferð eða ekki, skrifar viðkomandi hv. þm. grein eftir grein um að engin teljandi ágreiningsefni séu við aðra flokka í stjórnarandstöðu. Þar sé allt í rauninni tilbúið fyrir það að ganga saman í eina sæng. Það er satt að segja með ólíkindum hvernig fulltrúar Alþfl. eða þingflokks jafnaðarmanna hér á Alþingi leyfa sér að haga málflutningi sínum í þessum efnum. Það þarf ekki í rauninni margra vitna við um það áhugamál sem þingmaðurinn viðraði hér. Evrópusambandið hefur talað skýrt fyrir sínu máli. Það hefur ekki léð máls á því að breyta hinni sameiginlegu fiskveiðistefnu 

Tíminn er liðinn.

Ég þakka, virðulegur forseti.

Herra forseti. Það er nauðsynlegt að rifja það upp fyrir hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni að 80% af fylgi Alþb. er sammála mér en ekki honum um sameiningu jafnaðarmanna í einum flokki. Svo einfalt er það nú. Ég kem hér einfaldlega upp og lýsi ærlega mínum skoðunum á þessum flókna og erfiða málaflokki. Er það ekki, hv. þm. Hjörleifur Guttormsson, einmitt ærlegt af mér, einmitt þegar ég er að knýja dyra og segja að ég vilji freista þess að sameina þessa tvo flokka, að menn viti nákvæmlega í hvaða fötum ég stend hér? Það ætti hins vegar ekki að koma hv. þm. á óvart vegna þess að þessi skoðun hefur legið fyrir. Ég tel hins vegar að ég geti vel rúmast í flokki með manni eins og hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni og hv. þm. Svavari Gestssyni þó að við værum algerlega ósammála um þetta mikilvæga atriði. Ég bendi á það að t.d. á Norðurlöndunum er að finna mjög stóra flokka jafnaðarmanna sem skiptast í andstæðar fylkingar einmitt út af þessu atriði og ég tel að það sé allt í lagi að í stórum flokkum séu menn með andstæðar skoðanir. Það má segja að langstærsti flokkur íslensku þjóðarinnar, Sjálfstfl., skiptist samkvæmt skoðanakönnunum í tvennt um þetta. Að vísu samkvæmt síðustu skoðanakönnun sem ég hef séð er það þannig að 49% af fylgismönnum Sjálfstfl. vildu sækja um aðild en 40% voru á móti þannig að ég sé enga þverstæðu í þessu. Herra forseti. Ég tel að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson ætti frekar að vera mér þakklátur fyrir það að segja nákvæmlega hvar ég stend nákvæmlega á þeim tíma þegar ég kem og kný dyra.

Virðulegur forseti. Það rímar nú ekki allt saman hjá hv. þm. Ég skal ekki vera að hafa uppi neinar getgátur um vilja fólks í flokkum eða úti í samfélaginu. Það eru svona sveiflur í því frá degi til dags. En það sem hv. þm. er að segja hér finnst mér lýsa vel mati hans á því hvernig eigi að byggja upp lýðræðislegt samfélag. Stjórnmálaflokkarnir eru væntanlega hornsteinn, eða við höfum litið svo til, í lýðræðislegu samfélagi á Íslandi og til þess að þeir séu það þá verða þeir auðvitað að vera með þokkalega frambærilega samræmda stefnu í þeim málum sem mestu skipta í samfélaginu. Hvaða vit væri í því að fara að leggja saman flokka sem hafa algerlega andstæð sjónarmið í grundvallaratriðum varðandi samskipti Íslands við umheiminn, varðandi samskiptin við Evrópu? Hvaða greiði væri þjóðinni gerður með slíku? Hvað eiga kjósendur að gera sem virða fyrir sér stefnu slíkra flokka? Er skynsamlegt í lýðræðislegu samhengi að segja pass í meginmálum og ætla að bjóða þjóðinni upp á slíkan graut? Ég teldi það stórháskalegt og í rauninni mjög ósvífið ef það ætti að reyna að bjóða upp á slíkt. En sami þingmaður hefur verið að segja fólki að í rauninni sé ekkert sem greinir þessa flokka að, Alþb. og Alþfl. Hann hefur haldið því fram í grein eftir grein. En á sama tíma kemur hann hér varðandi eitt örlagaríkasta mál íslensku þjóðarinnar og herðir ef nokkuð er á sókninni af hálfu Alþfl. í þeim efnum að Ísland skuli sækja um aðild að Evrópusambandinu.

Herra forseti. Ég gef ekki hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni þá einkunn að hann sé háskalegur og ósvífinn. En það mætti draga þá ályktun af hans eigin röksemdafærslu hérna áðan. Hann sagði að það væri háskalegt og ósvífið af stjórnmálaflokkum að geta ekki haft frambærilega stefnu í þeim málum sem mestu varða í íslenskum þjóðmálum. Hvaða mál varða mestu í íslenskum þjóðmálum? Það er þetta mál sem hv. þm. nefnir, en það er líka stefnan í sjávarútvegsmálum. Er einhver flokkur fyrir utan kannski einn sem hefur samstæða og frambærilega stefnu í þeim efnum? Eru ekki allir flokkar meira og minna sundurtættir vegna afstöðunnar til sjávarútvegsmála? Það er einfaldlega svo að flokkakerfið íslenska ræður ekki við sum mál sem uppi eru.

Láta Evrópusambandið um það.

Herra forseti. Þetta er eitt af þeim málum og Evrópusambandið er eitt af þeim málum. En ég segi bara í fullri einlægni að ég treysti mér alveg til þess að vera í stórum flokki sem er ósammála um mál eins og Evrópusambandið, ég geri það. Og ég ítreka það líka, herra forseti, að ég tel ekki að ég sé með nokkrum hætti að koma aftan að hv. þm. Hjörleifi Guttormssyni með ræðu minni. Hann vísaði til þess sjálfur að hann hefði lesið um það margar greinar í ágætu örblaði sem nú er illu heilli horfið til sinna feðra og mæðra. Ég held einfaldlega, herra forseti, að þetta mál sem ég nota þetta tækifæri til þess að reifa, verði að taka á dagskrá öðruvísi en menn hafa gert. Menn hafa alltaf sagt: ,,Það er ekki hægt og Íslendingar mega ekki ræða afstöðuna og mögulega aðild að Evrópusambandinu vegna hinnar sameiginlegu fiskveiðistefnu.`` 

Virðulegi forseti. Ég vil að sjálfsögðu byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir þá skýrslu sem hann hefur lagt hér fram. Það er orðinn nokkur tími liðinn frá því jafnítarleg skýrsla af þessu tagi hefur verið lögð hér fram og það er út af fyrir sig þakkarvert. Ég vil áður en ég kem að efnisatriðum skýrslunnar þakka sérstaklega hv. 15. þm. Reykv. fyrir skörulega ræðu og það hvernig hann setti á dagskrá aðild að Evrópusambandinu. Mér finnst mjög mikilvægt að hann skuli hafa gengið fram eins og hann gerði áðan og heimtað opinskáa og hreinskilna umræðu um aðild Íslands að Evrópusambandinu. Það hefur reyndar verið þannig um nokkuð langt skeið að mér hefur skilist að málið lægi þannig af hálfu ýmissa talsmanna jafnaðarmanna að í raun og veru væri umræðan um þetta mál ekkert aðalatriði íslenskra stjórnmála eins og sakir stæðu og það væri gagnstætt því sem haldið var fram fyrir síðustu kosningar. Nú kemur aðaltalsmaður Alþfl. og jafnaðarmanna í þessari umræðu um utanríkismál og talar ekki um neitt annað en að Ísland þurfi að gerast aðili að Evrópusambandinu. Það er mjög fróðlegt og það er þakkar vert. Ég tel að hv. þm. Hjörleifur Guttormsson hefði líka átt að þakka fyrir það hér áðan að hv. þm. Össur Skarphéðinsson setur málið á dagskrá. Þá skulum við hafa málið á dagskrá, herra forseti, og ræða það. Að því er minn flokk varðar, Alþb., og aðild að Evrópusambandinu þá liggur það alveg skýrt fyrir að við erum andvíg aðild að Evrópusambandinu. Við teljum að aðild að Evrópusambandinu ógni í fyrsta lagi stjórnarfarslegu sjálfstæði Íslendinga og í öðru lagi þýði aðild að Evrópusambandinu eins og það er í dag að við mundum glata yfirráðum yfir auðlindastjórninni í landinu og í kringum það. Það eru grundvallarþættir. Við erum líka þeirrar skoðunar að það sé ekki hægt að leysa svona mál með því að vísa því til einhverrar þjóðaratkvæðagreiðslu án þess að umræða fari fram um málið og efni þess áður. Þess vegna á hv. þm. Össur Skarphéðinsson miklar þakkir skildar fyrir að setja þetta mál á dagskrá einmitt þegar landsfundur Alþb. kemur saman í dag. Ég vil síðan í framhaldi af fyrstu orðum mínum endurtaka þakkir mínar til hæstv. utanrrh. fyrir skýrsluna og marga þætti í henni. Þar er ýmislegt sem ég get út af fyrir sig tekið undir. Ég get tekið undir þær áherslur sem hæstv. utanrrh. gerði mjög skýrt grein fyrir að því er varðaði viðskipta\-áherslur í utanríkisþjónustunni. Ég tek undir þær áherslur sem hæstv. utanrrh. hefur verið með uppi varðandi það að auka skipulega tengsl við önnur efnahagssvæði í viðskiptum og ég tek sérstaklega undir þær áherslur sem hann er með varðandi vaxandi mikilvægi ÖSE og nauðsyn þess að við tökum betur á aðild okkar að ÖSE heldur en við höfum gert að undanförnu með því að opna þar á ný fastanefnd þannig að við fylgjumst þar með málum reglulega og skipulega. Þetta er fagnaðarefni og ég þakka fyrir það. Ég tel hins vegar enga ástæðu til að þakka hæstv. utanrrh. fyrir það hvernig hann talar um umhverfisverndarsamtök. Það eru ummæli sem ég get fyrir mitt leyti ekki tekið undir. Ég tel hins vegar að umræðan um skýrslu utanrrh. megi auðvitað annars vegar gjarnan snúast um þau meginverkefni sem utanríkisþjónustan og utanríkisráðuneytið er að glíma við frá degi til dags en hún má líka gjarnan fjalla um grundvallarefni, þ.e. þá framtíðarsýn og þá grundvallarþætti sem við teljum að utanríkisþjónustan eigi í raun og veru að snúast um í þessu landi. Ég ætla að víkja að þessum grundvallaratriðum eins og við alþýðubandalagsmenn höfum gjarnan horft á þau. Við höfum litið þannig á að megináherslur okkar í alþjóðapólitík byggðust á þremur meginþáttum. Í fyrsta lagi auðvitað á öryggi og sjálfstæði Íslands, hvernig það verður best tryggt, bæði á okkar vegum og í samvinnu við aðra að svo miklu leyti sem það er nauðsynlegt og óhjákvæmilegt, sem það auðvitað er vegna þess að við tryggjum aldrei okkar öryggi ein og sér, við þurfum að horfa vítt um heim til að sjá því farborða. Í öðru lagi byggjast áherslur okkar í utanríkismálum og alþjóðapólitík á hinum almennu áherslum okkar á það sem við köllum mannréttindi. Þar er ég að tala um mannréttindi í heiminum í mjög víðum skilningi, bæði pólitísk mannréttindi og réttaröryggi viðkomandi aðila og viðkomandi þjóða. Í þriðja lagi er ég síðan að tala um félagsleg mannréttindi sem ég kalla svo, þ.e. mannréttindi sem lúta að jöfnuði, baráttu gegn fátækt, baráttu gegn umhverfisvá, baráttu fyrir betri heilsu, jafnrétti, húsnæði, menntun o.s.frv. Af þeim grundvallaratriðum sem ég hef rakið leiðir að áherslur okkar að því er varðar friðar- og öryggismál byggjast í raun og veru á þessum meginþáttum og engu öðru. Hlutirnir eru stundum settir þannig upp að því er okkur varðar eins og upphaf þeirrar umræðu sé í raun og veru spurningin um hersetuna og aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu. Svo er ekki, upphafið eru þau grundvallaratriði sem ég rakti áðan. Við teljum hins vegar að baráttan fyrir friði og friðsamlegum lausnum á öllum vandamálum sem upp kunna að koma í heiminum séu mjög mikilvæg aðalatriði. Ég horfi á það í þrennu lagi. Í fyrsta lagi sem nauðsyn þess að við náum eins víðtækri samstöðu og mögulegt er um það sem ég kalla efnahagslega öryggismálastefnu sem byggist á þeim forsendum og áherslum, mannréttindaáherslum, jafnaðar- og félagslegum áherslum sem ég rakti áðan. Í annan stað viljum við að þessi barátta fyrir friði og friðsamlegum lausnum beinist að því að styrkja almennt alþjóðlegt friðar- og öryggiskerfi og við teljum mjög mikilvægt að Sameinuðu þjóðirnar séu styrktar í þessu sambandi. Við höfum oft látið það koma fram að við teljum að það sé eðlilegt að Ísland setji sér það markmið, þó að það gerist kannski ekki alveg á næstunni, að það fái aðild að öryggisráðinu. Við teljum líka mjög mikilvægt í þessu sambandi að leggja áherslu á eflingu og styrkingu ÖSE sem ég kem nánar að hér á eftir og hæstv. utanrrh. gerði ágætlega skil í ræðu sinni og skýrslu. Þriðji þátturinn í baráttunni fyrir friði og friðsamlegum lausnum í heiminum er auðvitað sá að takmarka almennt séð getu ríkja og ríkjabandalaga til að reka hernað. Þess vegna styðjum við afvopnunarkröfur og við styðjum kröfur um að hin gömlu hernaðarbandalög hverfi eða breytist í grundvallaratriðum. Af þessum ástæðum, öllum þessum grundvallarþáttum, erum við í raun og veru með þá stefnu uppi sem við höfum gagnvart Atlantshafsbandalaginu annars vegar og bandarísku hersetunni á Íslandi hins vegar. Að því er varðar Atlantshafsbandalagið teljum við að það sé óhjákvæmilegt að Íslendingar beiti sér fyrir því að Atlantshafsbandalagið leggi niður allan stórstríðsvígbúnað af hvaða tagi sem er og dragi úr vígbúnaði sínum smátt og smátt og skipulega með það að markmiði að leggja sig niður, með það að markmiði að ÖSE yfirtaki óhjákvæmilega öryggisgæslu og verði friðar- og öryggissamtök Evrópu en Sameinuðu þjóðirnar aftur á heimsvísu. Hér er um það að ræða að við höfnum Atlantshafsbandalaginu eins og það er, sem hernaðarbandalagi. Á dagskrá fundarins á eftir er frumvarp til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum sem er þáttur af þessari stefnu okkar gagnvart Atlantshafsbandalaginu og ég ætla því ekki að rekja þann þátt nánar. Við óttumst það hins vegar að ef NATO breytist ekki þá geti það orðið til þess að byggja upp spennu austan við bandalagið og að við lentum í sömu sporum og við vorum í fyrir fáeinum árum meðan kalda stríðið var í algleymingi. Að því er varðar hersetuna sjálfa er hins vegar mikilvægt að mínu mati að vísa til þess sem fram kemur í skýrslu utanrrh. á bls. 30. Þar segir svo, með leyfi forseta: ,,Að Íslandi beinist engin bein hernaðarógn í dag.`` Þetta er upp úr skýrslu utanrrh. Því er með öðrum orðum slegið algjörlega föstu að að Íslandi beinist engin bein hernaðarleg ógn í dag. Síðar í skýrslunni er aðeins fjallað nánar um þessi mál. En þrátt fyrir þessa niðurstöðu er sagt, með leyfi forseta: ,,Í grundvallaratriðum hafa ekki skapast þær aðstæður í öryggismálum að ástæða sé til að breyta fyrirkomulagi varnarmála landsins.`` Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að mér finnst þessi niðurstaða ráðuneytisins ekki í samræmi við forsenduna. Mér finnst að staðan sé núna þannig að menn eigi einmitt að fara í viðræður og könnun varðandi það hvað á að taka við þegar herinn fer héðan, þ.e. bandaríski herinn. Í skýrslu utanrrh. kemur fram í hálfgerðum kvörtunartón að Bandaríkjamenn séu alltaf að nudda um að reyna að draga heldur úr umsvifum í herstöðinni. Eða eins og segir á bls. 30, með leyfi forseta: ,,Örar breytingar í alþjóðamálum kalla hins vegar á sífellda skoðun á varnarþörfum landsins. Ekki er því að neita að stöðugur þrýstingur er af hálfu Bandaríkjanna á sparnað og hagkvæmni í rekstri varnarstöðvarinnar.`` Ég verð að segja eins og er að ég tel að hér sé um það að ræða að Íslendingar eigi að taka þessum málaleitunum Bandaríkjamanna almennt vel og þetta séu eðlileg viðbrögð af þeirra hálfu. Við eigum ekki að vera í því hlutverki að þrýsta á um það að herstöðin sé óbreytt. Við eigum auðvitað að vera í því hlutverki að reyna að átta okkur á því hvað er nauðsynlegt fyrir Ísland í þeirri stöðu sem þjóðin er núna. Ég held þess vegna, herra forseti, að varðandi herstöðina væri í fyrsta lagi skynsamlegast fyrir Íslendinga að leggja núna í þá vinnu að skilgreina markmið og öryggis- og varnarþarfir Íslendinga. Í öðru lagi að skilgreina hvernig þeim markmiðum verður best náð í samvinnu við aðra eftir atvikum, hvar sem þeir eru í heiminum. Í þriðja lagi að skilgreina hvað þarf til af öryggisbúnaði, fjarskiptum og öðru, til að tryggja að við náum þessum markmiðum. Í fjórða lagi að átta okkur á því hvað við viljum sem sjálfstæð þjóð og sjálfstæðir pólitískir aðilar í þessari stofnun að komi í staðinn þegar bandaríski herinn fer. Í skýrslu hæstv. utanrrh. er minnst á bókun sem gerð var fyrir skömmu fyrir árið 1996 varðandi herstöðina. Þar er bent á að gildistími bókunarinnar sé til ársins 2001. Ég held að það sé í raun og veru tilefni til þess að fara þegar að undirbúa hvað við viljum að taki við þegar þessari bókun lýkur. Ég tel að það sé skynsamlegra að við undirbúum okkur undir það strax heldur en við lendum í þeirri stöðu sem hefur oft gerst með utanrrn. á undanförnum árum, kannski ekki fyrst og fremst í seinni tíð heldur oft hér fyrr á árum, að menn hlaupi til Bandaríkjanna til að biðja þá um að vera hér áfram með svo að segja óbreytta starfsemi án þess að við höfum skilgreint okkar öryggis- og varnarþarfir sjálfir á íslenskum forsendum. Ég held þess vegna, herra forseti, að tilefni sé til að Alþingi taki þessi mál í sínar hendur. Alþingi taki þessi mál í sínar hendur og fari yfir þau eins og þau eru, reyni að meta hlutina. Mér finnst að vel komi til greina að það geri t.d. hv. utanrmn. Alþingis eða sérstök nefnd sem yrði kosin á vegum Alþingis. Því ég segi eins og er, herra forseti, eins og ég hef reyndar áður sagt í umræðum um skýrslur utanrrh. á undanförnum árum að við stöndum frammi fyrir algjörlega nýjum heimi sem skapar okkur möguleika til að tryggja breiðari samstöðu um utanríkisstefnuna á Íslandi en nokku sinni áður í sögu lýðveldisins. Mér finnst mikilvægt að menn nálgist hlutina á þessum forsendum. Mér finnst ýmislegt af því sem hæstv. núv. utanrrh. hefur gert í þessum efnum bendi í þá átt að hann sé sammála þessum viðhorfum, að það þurfi að ná þessari víðtæku samvinnu. Ég bendi í því sambandi á nefndina sem er að fjalla um starfsemi utanríkisþjónustunnar. Ég tel það því út af fyrir sig jákvætt. En ég held að við eigum að ganga lengra og setja af stað almenna, víðtæka, pólitíska vinnu hér á Alþingi og víðar um að skilgreina þarfir okkar á breiðum grundvelli. Ég ætlaði síðan, herra forseti, að ræða hér ýmis önnur mál, t.d. varðandi fiskveiðimálin og sérstaklega ætlaði ég að ræða hér hið vestnorræna samstarf sem mér er af ýmsum ástæðum kært og ég tel að eigi heima í umræðum um skýrslu utanrrh. Ég tel að vel hafi verið að verki staðið hvernig haldið hefur verið á þessum málum gagnvart Grænlandi að undanförnu af hálfu utanrrn. og sjútvrn. Ég tel að þær hugmyndir sem uppi eru og þær viðræður sem átt hafa sér stað t.d. um nýtingu á grálúðustofninum séu jákvæðar og ég tel að það sé gríðarlega mikilvægt mál, utanríkispólitískt mál, nágrannamál fyrir Ísland að við höldum vel á öllum málum gagnvart Grænlandi og Færeyjum. Ég vil ljúka máli mínu með því að leggja á það áherslu og hvetja svo til þess að í næstu umræðu um skýrslu utanrrh. höfum við tíma til að ræða um framtíðarsýn og þá leið sem við viljum fara að okkar framtíðarmarkmiðum í þessum efnum.

Herra forseti. Aðeins vegna þess sem hv. þm. sagði um ummæli mín um umhverfissamtök þá held ég að það sé enginn misskilningur um að ég tel umhverfissamtök vera mjög gagnleg og nauðsynleg og að þau tryggi lýðræðislega umfjöllun um viðkvæm og afdrifarík mál. En það var sérstaklega á bls. 3 í ræðu minni þar sem ég vék að þessu í sambandi við Norðurskautsráðið og ég vil aðeins útskýra hvað liggur þar að hluta til að baki. Ýmis umhverfissamtök hafa sótt mjög fast eftir að fá aukaaðild að ráðinu. Við áttum t.d. viðræður við ein slík samtök, virt samtök sem heita World Wildlife Fund. Það er nú svo með þau samtök, þrátt fyrir ágæti þeirra, að þau hafa verið með auglýsingar, t.d. í breskum blöðum, þar sem þau vara við neyslu á þorski og telja að við séum að veiða þennan fisk með óeðlilegum hætti og stundum rányrkju. Það er náttúrlega óásættanlegt að slík samtök hafi í frammi slíkan áróður sem byggir ekki á neinum vísindum eða staðreyndum. Þeir lofuðust til þess að taka þessi mál til umfjöllunar og koma í veg fyrir að slíkt gerist. En það er hins vegar svo að mörg þessara samtaka starfa í mörgum deildum og það er mjög erfitt að hafa stjórn á því hvað frá þeim kemur. Og til þessa er hér vitnað, að ef slík samtök njóta ekki lýðræðislegs aðhalds og fjármagn er notað í stórum stíl til þess að blekkja almenning, þá er ekki hægt að sætta sig við að slík samtök hafi áfram aukaaðild að mikilvægum stofnunum eins og Norðurskautsráðinu. Þetta býr að baki. En ég óska eftir að slík samtök geti tekið þátt, en það verður að vera á grundvelli sanngirni og þekkingar sem byggir á vísindalegum staðreyndum.

Herra forseti. Ég er alveg sammála útskýringum hæstv. utanrrh. á þessu máli. Ég vil segja það sem mína skoðun að ég held að það sé mjög mikilvægt fyrir Ísland að við reynum að virkja umhverfisverndarsamtök með okkur eins og mögulegt er. Við eigum í grófum dráttum samleið með umhverfisverndarsamtökum sem eru að leggja áherslu á hinar almennu forsendur þeirra sem lifa af lífríkinu og hinu nánasta náttúrulega umhverfi sínu, oftast. Stundum ganga menn gríðarlega langt í þessum efnum, óhæfilega auðvitað að mínu mati. En ég segi það alveg eins og er að mér finnst að við eigum að leggja á það áherslu, svona sem almenna stefnu, að við getum orðið samferða þessum hópum og þeir okkur, eins lengi og mögulegt er.

Hæstv. forseti. Í upphafi máls míns vil ég þakka fyrir þá skýrslu sem lögð hefur verið fram af hálfu hæstv. utanrrh. og fagna því að sá siður hefur verið tekinn upp aftur. Skýrsla af þessu tagi gefur breiðari og betri grunn til þess að ræða utanríkismálin heldur en það að hafa eingöngu ræðu hæstv. utanrrh. Í umræðunni sem af er þessum morgni hafa menn einkum beint sjónum að Evrópusambandinu og öryggismálunum. Það tengist m.a. því að ýmis tíðindi eru að gerast hér í stjórnmálunum og stórir fundir fram undan. En eins og oft vill verða gleyma menn að horfa til framtíðar og að ræða framtíðina. Ég held, hæstv. forseti, að kannski hafi aldrei verið meiri þörf en nú á því að horfa til þeirra miklu breytinga sem eru að verða í heiminum og á heimsmálum. Þær breytingar snúa hvorki að ríkjaskipan né öryggismálum heldur kannski fyrst og fremst að hinu daglega lífi. Þá er ég að tala um miklar breytingar sem eru fram undan á vinnumarkaði alls staðar í heiminum, á félagskerfum og velferðarmálum, og ekki síst því sem menn spá að verði mál málanna á næstu öld, umhverfismálunum. Því til sönnunar, hæstv. forseti, vil ég benda á að það er nýútkomið sérhefti af tímaritinu Time sem fjallar um umhverfismál og það sem fram undan er í þeim málum, ekki síst vegna Kyoto-ráðstefnunnar sem fram undan er. Ég held svo sannarlega, hæstv. forseti, að við þurfum að gefa þessum málum miklu meiri gaum en við höfum gert hingað til. Ég er nýkomin, eins og fleiri þingmenn, af tveimur fundum EFTA úti í Brussel og Bern, þar sem menn voru m.a. að horfa til framtíðar og þar sem tekin var fyrir skýrsla um framtíðarsamfélagið, upplýsingasamfélagið. Að þeirri skýrslu vann m.a. hv. þm. Gunnlaugur Sigmundsson. Af því sem þar kom fram má sjá að þvílíkar tæknibreytingar og byltingar eru fram undan að í raun og veru er erfitt að ímynda sér hver niðurstaðan verður. En það er alveg ljóst að óskaplegar breytingar eru fram undan á vinnumarkaði þar sem störfum í framleiðslugreinum mun fækka mikið en ýmiss konar þjónustustörfum tengdum þessari tækni mun að einhverju leyti fjölga en þeim mun líka fækka, m.a. í bankakerfinu. Og hvernig ætla menn að búa sig undir þessa framtíð? Hvernig á að mennta vinnuaflið? Þetta er mál sem tengir saman allan hinn vestræna heim og getur skipt sköpum um það hvort samfélögin þróast friðsamlega eða hvort þessar breytingar kunni að kalla á átök eins og gerst hefur fyrr í sögunni. Hæstv. forseti. Það gerist eiginlega í hvert sinn sem ég fer yfir ræður og skýrslur utanrrh. að ég fer að velta því fyrir mér hvert sé hlutverk íslensku utanríkisþjónustunnar og við hvað við ráðum. Ég sé hlutverkið kannski einkum sem tvenns konar. Það er annars vegar að gæta hagsmuna Íslendinga sem víðast og að sinna góðum samskiptum við önnur ríki heims. Hins vegar að Íslendingar beiti sér þar sem þeir geta fyrst og fremst í mannréttindum, jafnréttisbaráttu, umhverfisvernd og tali máli friðar og afvopnunar. En í ljósi þess hve krafan um aukin samskipti og aukið starf í alþjóðamálum er sífellt að aukast, eins og við finnum vel hér á hinu háa Alþingi, þá hljótum við að spyrja okkur við hvað við ráðum og í hverju við eigum að taka þátt. Ég hygg að sú nefnd sem hæstv. utanrrh. skipaði til að fjalla um framtíð utanríkisþjónustunnar hljóti að fjalla um þessar spurningar. Við kvennalistakonur eigum reyndar ekki aðild að þeirri nefnd, því miður. Þetta eru mjög áleitnar spurningar í ljósi þess hve allt þetta starf er að aukast og væri nú fróðlegt að fá að heyra sjónarmið hæstv. utanrrh. hvað þetta varðar. Við sjáum í fjárlögum fyrir næsta ár að það er vöxtur í utanríkisþjónustunni og ég held að hann sé nauðsynlegur. Það er verið að sinna nauðsynlegum verkefnum. En við hljótum að reyna að átta okkur á því hvert stefnir. Því til áréttingar vil ég taka eitt dæmi sem einmitt kom upp á þeim fundum sem við vorum að sækja hjá EFTA. Þar var verið að kynna nýgerðan viðskiptasamning við Marokkó og í þeim viðskiptasamningi eru m.a. ákvæði um tæknilega aðstoð. Maður spyr sig: Hvað þýðir þetta? Hvað þýðir þetta fyrir svona lítil samtök eins og EFTA? Auðvitað er ýmiss konar aðstoð veitt í tenglsum við þessa viðskiptasamninga. En í framhaldi af þessum reglulega fundi EFTA var haldið námskeið í Bern þar sem voru fulltrúar þjóða sem EFTA hefur verið að gera viðskiptasamninga við og eru utan Evrópusambandsins, eða samningar eru í bígerð við, t.d. fulltrúar frá Túnis, Makedóníu og ýmsum ríkjum Austur-Evrópu og ríkjum Afríku, Egyptalandi m.a. Og fulltrúar þessara ríkja koma strax fram með kröfur um aðstoð: ,,Hvernig ætlið þið að aðstoða okkur?`` Ég spyr: Á hvaða leið eru menn? Hver er stefnan og hver á stefnan að vera í þessum efnum? Þarna eru sívaxandi kröfur. Við erum að starfa í hinum ýmsu samtökum. Ég vildi vekja athygli á þessu atriði, hæstv. forseti, því krafan er mikil frá hinum vanþróuðu ríkjum um aukna aðstoð. Ætla menn að sinna henni eða á að greina á milli þess og þess sem við höfum hingað til skilgreint sem þróunarstarf eða er stefnan sú að halda lengra í þá átt að beina aðstoð t.d. í gegnum EFTA sem að mörgu leyti er vel til þess fallið? En þetta kostar auðvitað allt saman peninga. Ég vildi vekja athygli á þessu, hæstv. forseti. Ef við lítum yfir málefni heimsins, heiminn í heild, en bæði skýrsla utanrrh. og ræða beinast auðvitað fyrst og fremst að þeim þáttum sem snerta Ísland sérstaklega, þá eru miklar breytingar fram undan eins og ég nefndi en það er líka víða órói. Ég vil þar sérstaklega nefna ástandið í Palestínu sem veldur miklum áhyggjum. Á þessum títtnefnda fundi í Bern, voru líka fulltrúar Palestínumanna sem voru m.a. að minna á ástandið hjá sér sem auðvitað er hörmulegt og vekur upp þær spurningar hvernig og hvort við getum eitthvað beitt okkur í þeim málum því þar hefur sú friðarviðleitni sem hófst fyrir nokkrum árum því miður gengið heldur brösuglega og þarna eru mikil átök. Ég vil einnig nefna viðskiptabannið á Írak sem var reyndar til umræðu hér fyrir nokkrum dögum. Þar er líka mikil ólga og miklar hörmungar hafa dunið yfir íbúa þess lands, ekki síst börnin. Það er sannarlega hörmung að horfa upp á það ástand og mikil spurning hvort viðskiptabannið á Írak mun skila tilætluðum árangri og hvort það eigi rétt á sér. Þá vil ég einnig nefna Indónesíu og ástandið á Austur-Tímor, sem hefur verið mér mikið hjartans mál. Þar hefur því miður lítið þokast en þó hafa aðeins verið viðræður í gangi og mikill þrýstingur á Indónesíustjórn. En þetta tengist atriði sem einnig var rætt hér fyrir nokkru, um samskipti við ríki á borð við Indónesíu sem margbrýtur mannréttindi. Mín afstaða hefur verið sú að það eigi að tala við stjórnendur þessara ríkja, það eigi að leiða þeim fyrir sjónir inni á hvaða brautum þeir eru og það eigi að reyna að tala máli þeirra sem verða fyrir mannréttindabrotum og eru fórnarlömb þessara stjórnarhátta. Ég vildi, hæstv. forseti, beina augum sérstaklega að umhverfismálum. Það er margt að gerast í þeim efnum. Ég verð að segja það alveg eins og er að ég er ekki ánægð með stefnu Íslendinga í þeim málum. Mér finnst við ganga fram með tvískinnungi. Það er verið að auka mengun í landinu með því að reisa verksmiðjur og menn eru að leita leiða til að koma sér hjá því að þurfa að standa við þær skuldbindingar sem m.a. felast í Ríó-sáttmálanum og væntanlega verða staðfestar eða jafnvel verður gengið lengra í Kyoto. Mér finnst, hæstv. forseti, að í þessari umræðu geri menn sér ekki nægilega vel grein fyrir því hvað fram undan er og hversu gífurlega alvarleg þessi mál eru. Að vísu er óskaplega erfitt að sanna hvort ýmsar þær breytingar sem orðið hafa á veðurfari og þær miklu sveiflur sem við höfum verið að sjá víða um heim á undanförnum árum eigi rót sína að rekja til gróðurhúsaáhrifa. Það er erfitt að sanna. En margir vísindamenn óttast að þessi áhrif séu að verða æ meiri. Götin á ósonlaginu fara stækkandi og það mun hafa mjög alvarlegar afleiðingar um allan heim. Eyðing lands fer vaxandi meðan mannfjölgunin heldur stöðugt áfram. Mannkyninu verður gert að lifa á minna landi. Gróðurhúsaáhrifin ná til hafsins. Ég sá nýlega fræðslumynd þar sem var verið að tengja þetta saman og sýna fram á ýmsar líffræðilegar breytingar sem eiga sér stað í hafinu. Þetta tengist einnig því sem kom fram í fréttum nýlega um að jafnvel Svíar, af öllum þjóðum, hefðu varpað kjarnorkuúrgangi í Norður-Atlantshafið fyrir allmörgum árum, á sjöunda áratugnum ef ég man rétt. Þetta eru allt saman aðgerðir sem geta átt eftir að hafa og munu hafa mjög alvarlegar afleiðingar á allt lífríki jarðar ef menn ekki grípa inn í. En tregðan er mjög mikil, bæði tregða iðnríkjanna sem vilja ekki hægja á þróuninni og hagvextinum og einnig þróunarríkjanna sem vilja komast á sama stig og hin vestrænu ríki. Þetta eru allt saman óskaplega alvarleg mál og ég vísa þingmönnum aftur á þetta ágæta rit Time þar sem verið er að fara yfir þetta svið en því miður eru ekki fagrar lýsingar sem þar koma fram. Það er öllum ljóst að það er lífshagsmunamál okkar Íslendinga eins og allra þjóða heimsins að standa vörð um lífríki jarðar. Við byggjum auðvitað alla okkar afkomu á hreinleika hafsins og því að fiskstofnarnir blómstri og þar verði komið á sjálfbærri nýtingu en að við höfum gengið fram af miklu offorsi með ofveiðum á undanförnum áratugum þó að sem betur fer hafi orðið þar stefnubreyting. Að lokum, hæstv. forseti, er mjög margt sem vert væri að ræða í skýrslu utanrrh., t.d. Evrópusambandið og ríkjaráðstefnuna sem skilaði ekki öllum þeim árangri sem menn höfðu vænst. M.a. tel ég og það hefur reyndar komið fram að ekki hafi náðst það markmið að færa Evrópusambandið eins nálægt íbúunum og margir óskuðu, m.a. Norðurlandaþjóðirnar, þó að samkomulag hafi náðst um að bæta allt upplýsingastreymi og gera ákvarðanir og upplýsingar aðgengilegri íbúum Evrópusambandsins. Það er auðvitað margt mjög athyglisvert í þessari þróun og ég vil nefna sérstaklega að Evrópusambandið hefur gert mikið átak í því að skoða framtíðina, velta fyrir sér framtíðinni og félagsmálunum og hver stefnan eigi að vera í þeim efnum og má margt af þeim læra. 
             En að lokum, hæstv. forseti, vil ég líka nefna stöðu kvenna í heiminum. Um leið og það er að gerast að konur eru að sækja í sig veðrið og komast víðar til valda, 

Herra forseti. Aðeins út af þeim ummælum hv. þm. í sambandi við EFTA og hugleiðingar hennar um hvað það væri í reynd sem við réðum við. Auðvitað er það alveg ljóst og rétt hjá henni að Íslendingar ráða ekki við sömu verkefni á sviði utanríkismála og margar aðrar stærri þjóðir. En þá skiptir afar miklu máli að nýta samvinnu vel við aðrar þjóðir á ýmsum vettvangi. Ég vil nefna að við höfum reynt að nýta það sem best á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, m.a. með aðstoð okkar í Bosníu þar sem við höfum lagt verulega af mörkum. Við höfum jafnframt gert það á vettvangi Eystrasaltsráðsins þar sem við höfum tekið þátt í aðstoðarverkefnum af ýmsu tagi þó að þau séu ekki jafnstór í sniðum og margra samstarfsríkja okkar, sérstaklega Norðurlandanna. Við höfum jafnframt fullan hug á því að taka þátt í þróunarverkefnum með hinum EFTA-löndunum, m.a. í þeim löndum sem hv. þm. nefndi. En síðast en ekki síst tökum við þátt í mörgum þróunarverkefnum með hinum Norðurlöndunum, m.a. á vettvangi Norræna þróunarsjóðsins, og það er einkum í þessa átt sem við viljum beina aðstoð okkar og teljum að hún verði miklu gagnlegri í samvinnu við aðra. Jafnframt höfum við tekið upp breytt vinnubrögð og meira samstarf við Alþjóðabankann og tökum þátt í mun meira samstarfi við hann til þess að ná meiri árangri í þessum málum. Þar get ég ekki síst nefnt Bosníu þar sem mikilvægt hjálparverkefni er í gangi með samvinnu Alþjóðabankans. Og jafnvel þó að við séum ekki stórir, þá er alveg ljóst að aðstoð okkar getur komið að verulegu gagni ef unnið er skynsamlega að málum og það gert í samvinnu við aðra.

Hæstv. forseti. Ég held að það sé hárrétt stefna sem hæstv. utanrrh. var hér að lýsa. Ég held að við getum náð mjög miklum árangri í samvinnu við aðrar þjóðir og fámenni okkar og fámenn utanríkisþjónusta gefi einmitt bestan kost á því, best sé að verja kröftunum þannig að reyna að stuðla að og eiga hlut í sem mestri samvinnu. En málið snýst um það að þá sé ljóst að við leitumst við að marka þá stefnu að beina utanríkisþjónustu okkar sem mest að samvinnu og reynum jafnframt að átta okkur á því hvar eigum við að vera og hvar eigum við ekki að vera. Ég er í sjálfu sér alveg sátt við það í hverju við tökum þátt og ég get nefnt það, ég hef margvitnað í að ég er nýkomin af þessum EFTA-fundi, en þar voru einmitt fleiri en einn og fleiri en tveir sem viku að því að það væri alveg ótrúlegt hvað Íslendingar væru virkir í öllum þessum stofnunum sem við tökum þátt í. Menn spyrja: Hvernig getur svona lítil þjóð gert þetta? Ég held að þetta sé gott. Við getum beitt okkur. Við erum sem betur fer ein af örfáum þjóðum heims sem með sæmilegri samvisku getur talað máli mannréttinda og friðar og við eigum að beita okkur þar sem allra mest. Ég ítreka og tek undir það að samvinna við aðrar þjóðir er auðvitað besta leiðin til þess.

Herra forseti. Ég vil aðeins ítreka það að þó að ég sé sammála hv. þm., og við virðumst vera sammála í þessum efnum, þá er líka mikilvægt að við séum beinir þátttakendur í þróunarstarfi. Það er ekki nóg að leggja fé af mörkum í gegnum alþjóðlegar stofnanir eins og við vissulega gerum og höfum alveg uppfyllt skyldur okkar í þeim efnum á allan hátt. Það er líka nauðsynlegt að við séum beinir þátttakendur og það erum við t.d. í Afríku, í Namibíu, í Mósambík, í Malaví og við erum beinir þátttakendur í hjálparstarfinu í Bosníu. Það mætti nefna ýmis önnur dæmi. Það er oft talað um EFTA í umræðunni, að það séu lítil samtök vegna þess að það séu aðeins samtök fárra ríkja, þ.e. Liechtenstein, Íslands, Noregs og Sviss. En EFTA er í reynd mjög stór samtök ef við horfum á utanríkisviðskipti EFTA-landanna. Utanríkisviðskipti EFTA-landanna eru hlutfallslega miklu meiri heldur en utanríkisviðskipti Evrópusambandsins. Ég er að vísu ekki með tölur á hraðbergi í þessum efnum en á alþjóðlegum mælikvarða eru EFTA mjög stór samtök þegar við lítum til utanríkisviðskipta þessara landa þannig að EFTA-löndin í sameiningu geta komið miklu í framkvæmd. Það sýna líka þessir samningar um alþjóðleg viðskipti sem verið er að gera. Og það nýjasta sem er uppi á borðinu í þeim efnum er ekki aðeins fríverslunarsamningur við þessi ríki heldur er jafnframt komin í gang athugun á hugsanlegum fríverslunarsamningi milli Kanada og EFTA-ríkjanna sem er afar merkilegt mál og yrði mikill viðburður ef af yrði.

Hæstv. forseti. Ég ætla enn að vera sammála utanrrh. og taka undir það sem hann sagði hvað það varðar að við erum annars vegar að tala um samvinnu við þær þjóðir sem næst okkur standa og hins vegar það sem auðvitað felst alltaf í samvinnunni, að leggja sitt af mörkum og vera beinir þátttakendur. Við höfum miklar skyldur eins og aðrar þjóðir heims hvað það varðar t.d. að veita aðstoð til þróunarríkjanna. Þar hafa sem betur fer aðeins orðið breytingar á. Ég held að það þurfi að stíga þar fleiri skref og við verðum að reyna að nýta betur þann mikla mannauð og þá miklu menntun sem við eigum hér í landinu. Ég tel að við eigum að beina þróunaraðstoð okkar meira til heilbrigðismála, til kennslu, reyna að berjast gegn ólæsi í heiminum og að nýta þá þekkingu sem við höfum til þess að hjálpa öðrum þjóðum til sjálfsbjargar og sjálfshjálpar. Það er sú besta aðstoð sem við getum veitt og þar eigum við margt fólk sem getur látið sitt af mörkum eins og það hefur svo sem gert hingað til. En þetta er alltaf samofið, samvinnan og það að leggja sitt af mörkum sjálfur.

Herra forseti. Ég vil eins og aðrir sem tekið hafa til máls byrja á því að færa hæstv. utanrrh. þakkir fyrir þá ítarlegu skýrslu sem hér er lögð fram sem fylgiskjal við ræðu ráðherrans. Á þessari skýrslu sést hve gríðarlega umfangsmikil verkefni það eru sem fjallað er um í utanrrn. og margþætt og margslungin og hvað þetta litla ráðuneyti þarf að beina kröftum sínum að mörgum mismunandi málum og hvað hinir tiltölulega fáu starfsmenn þess þurfa að vera sérfræðingar í mörgum málum. Þetta sýnir okkur líka fram á nauðsyn þess að standa vel að málefnum þjónustunnar, gera henni kleift að sinna þessum málefnum eins og við sem sjálfstætt ríki ætlumst til að sé gert því að í þessari skýrslu getur að líta ótrúlega breitt málefnasvið þar sem Íslendingar hafa nánast alls staðar beinna og óbeinna hagsmuna að gæta. Það hefur verið vikið að því í þessari umræðu að starfandi sé sérstök nefnd á vegum ráðherra að fara yfir framtíðarsýn að því er varðar málefni utanríkisþjónustunnar og gera tillögur í þeim efnum. Það er vissulega svo að þessi nefnd er að störfum og utanrmn. Alþingis á þar aðild eins og kunnugt er. Ég geri mér vonir um að niðurstaðan af því nefndarstarfi verði heildstæð stefna sem ekki þarf að verða mikill ágreiningur um á Alþingi því að eins og umræður sem þessar bera með sér hefur mjög fækkað ágreiningsmálum á sviði utanríkismála hér í þinginu. Og umræður eins og í dag eru ekki nema svipur hjá sjón að því er varðar átök milli manna um einstök mál miðað við það sem áður var og undanskil ég þá ekki ágreining þeirra væntanlegra flokksbræðra, hv. þm. Hjörleifs Guttormssonar og Össurar Skarphéðinssonar fyrr í morgun. Utanríkismálanefnd þingsins hefur eins og efni standa til reynt að fylgjast með starfi utanrrn. og helstu málefnum þar eftir föngum. En nefndin hefur frá því að síðast urðu umræður um skýrslu utanrrh. átt þess kost að fara tvívegis út fyrir landsteinana í kynnisferðir. Sú fyrri var til Norfolk í höfuðstöðvar Atlantshafsstjórnar Atlantshafsbandalagsins og þangað fóru fulltrúar allra þingflokka nema Alþb. Sú ferð var vissulega fróðleg og gaf okkur öllum að ég hygg mikla innsýn inn í það starf sem þar er unnið og þær miklu breytingar sem eru að eiga sér stað að því er varðar hernaðarsamvinnuna innan bandalagsins og hin pólitísku málefni sem þar eru til umfjöllunar. Við áttum þess einnig kost að heimsækja kollega okkar í Evrópuþinginu, þá þingmenn sem fjalla um málefni Norðurlandanna og Íslands sérstaklega. Þau samtöl eru reyndar hefðbundin og ýmist koma þessir þingmenn hingað eða fulltrúar utanrmn. hitta þá á heimavelli þeirra. Það er hins vegar athyglisvert að það er ekki að merkja á þeim viðmælendum vorum neinn sérstakan áhuga á því að Íslendingar blandist í hóp þeirra og gerist aðilar að Evrópusambandinu. Þetta nefni ég bara til fróðleiks en ekki sem sérstakt innlegg í þá umræðu en ég hygg að það sé nokkuð almennt bæði meðal þingmanna og stjórnenda Evrópusambandsins að þeir sjá sér engan sérstakan hag í því í framtíðinni að Ísland gerist þar aðili. Vissulega eru óskýr mörk milli þess sem mætti kalla utanríkismál í hefðbundnum skilningi og innlandsmálanna. Það höfum við margrætt hér. Það er ekki hægt að fjalla um umhverfismál án þess að vikið sé jafnframt að utanríkismálum og sama má í rauninni segja um viðskipti og fjölmargt fleira. Í umræðunni hefur nokkuð verið vikið að þróunaraðstoð Íslendinga og ég vil nota tækifærið og fagna þeirri stefnu sem kynnt hefur verið að því er varðar aukin framlög til þeirra mála á næstu árum en ég tel jafnframt að það sé hárrétt sem hefur komið fram að það þarf að skipuleggja mjög vel með hvaða hætti slíkum fjármunum er varið vegna þess að það er gagnslaust að kasta peningum í slík verkefni ef þau eru ekki nægilega vel undirbyggð eingöngu til þess að reyna að mæta eða fylla mælikvarða alþjóðastofnana um hlutföll af t.d. þjóðartekjum sem varið sé til slíkra mála. Við Íslendingar höfum gert ýmislegt í þessum efnum sem kemur ekki fram á slíkum mælikvörðum. Ég segi þetta að gefnu tilefni vegna umræðnanna rétt áðan. Við höfum lagt lóð okkar á vogarskálarnar með ýmsum hætti, t.d. að því er varðar uppbygginguna í Eystrasaltslöndunum sem er ekki skilgreind sem bein þróunaraðstoð og það getum við alveg eins gert víðar. Ýmsar af stofnunum íslenska ríkisins hafa sett starfsmenn í að hjálpa til við að byggja upp sambærilega starfsemi í þessum löndum. Ég nefni Hagstofuna, ég nefni bankaeftirlitið, ég nefni Geislavarnir og þannig mætti lengi telja ýmsar þær stofnanir á Íslandi sem hafa beinlínis tekið það að sér og færa það á sinn rekstur, a.m.k. að miklu leyti, að veita aðstoð á þessum stöðum. Þannig mætti eflaust hugsa sér eitthvert víðtækara samstarf annars staðar í heiminum. Í yfirliti sem utanrrh. flutti var drepið á fjölda mála og að sjálfsögðu er ekki hægt að gera þeim öllum skil í þessari stuttu umræðu. Mig langar að nefna lítillega fiskveiðimálin og hagsmuni okkar gagnvart nálægum ríkjum. Ég tel að við eigum að kosta kapps um að leysa þann ágreining sem er uppi gagnvart nágrannalöndum okkar á sviði fiskveiða og að því er varðar önnur mál þeim tengd. Ég fagna því sem fram kemur í ræðu ráðherra og gerðist á síðasta sumri að við höfum náð samkomulagi við Dani og Grænlendinga um lögsögumörk er lúta að línunni milli Íslands og Grænlands og afmörkun lögsögu í kringum Kolbeinsey. Þetta er dæmigert mál þar sem þrjár vinaþjóðir hefur greint á um skilgreiningar sem átti bara að setjast niður og reyna að leysa og það tókst vegna þess að það var vilji fyrir því hjá öllum aðilum. Segja má að þetta sé ekki stórt hagsmunamál en á það getur reynt síðar meir og það var skynsamlegt að reyna að leysa málið núna þegar ekki voru bein hagsmunatengsl í augsýn. Það verður þá auðveldara að greiða úr ágreiningi um slík mál þegar fram í sækir. Ég vænti þess að þingmál til staðfestingar þessu samkomulagi komi fram í þinginu í vetur. Að því er varðar ágreiningsmálin við Noreg má segja að ekki horfi byrlegar en áður eftir stjórnarskiptin þar í landi. Ég hafði tekið eftir því í norsku kosningabaráttunni í haust að talsmenn Miðflokksins þar í landi, sem er reyndar systurflokkur flokks utanrrh. hér, höfðu gert því skóna að rétt væri að færa út norsku efnahagslögsöguna í 250 sjómílur. Þessar fréttir fóru mikið til fram hjá fjölmiðlum á Íslandi en þær urðu athyglisverðari eftir að Miðflokkurinn komst í ríkisstjórnina í Noregi og eftir að menn fóru að tala um þetta í alvöru, sérstaklega þegar í ljós kom að embætti sjávarútvegsráðherra Noregs hafði fallið þessum flokki í skaut. Nú eru hugmyndir um 250 mílna efnahagslögsögu við Noreg út í bláinn og kannski þarf ekki að eyða miklum tíma í að ræða það en það kemur mér hins vegar á óvart og er heldur til óþæginda að hin nýja ríkisstjórn sem hefur tekið við völdum þar í landi skuli í upphafi a.m.k. vilja sýnast vera herskárri en sú sem áður var við völd. En hvað sem því líður er nauðsynlegt að leiða deiluna um Smuguna og réttindi Íslendinga til veiða í Barentshafinu til lykta. Það er ekki við Norðmenn eina að fást í því efni og það er fagnaðarefni að það skuli vera búið að leggja drög að samstarfssamningi við Rússa um fiskveiðimál vegna þess að hagsmunir þeirra á þessu svæði eru miklir. Það má vel vera að okkur takist ekki að leysa deiluna við Norðmenn nema á þríhliða grundvelli með Rússa sem þriðja aðila. Ég vil víkja, herra forseti, einnig nokkuð að málefnum Sameinuðu þjóðanna sem komust nokkuð í brennidepil í septembermánuði þegar framkvæmdastjóri samtakanna kom hér við og átti m.a. fund með utanrmn. þingsins. Sá fundur var einstaklega fróðlegur og ánægjulegur og þar tókst okkur að ræða fjöldamörg málefni sem eru ofarlega á baugi á vettvangi samtakanna og sem við Íslendingar eigum að láta okkur skipta. Ég nefni þar fyrst endurskipulagningu og umbætur á starfi samtakanna en framkvæmdastjórinn vann það afrek að mínum dómi að leggja fram heildstæðar tillögur um það langþráða efni mjög snemma eftir að hann tók við stjórnartaumnum. Nú er það að vísu svo að öflugasta ríkið innan Sameinuðu þjóðanna, Bandaríkin, hefur ýmsa fyrirvara við þessar tillögur og sérstaklega í Bandaríkjaþingi eru ýmis ljón á veginum þannig að þetta mál er ekki í höfn en ég fagna því að í skýrslu utanrrh. kemur fram mikill stuðningur við þessar umbótatillögur. Það er alveg ljóst að það kerfi sem byggt var upp árið 1945 og hugsað í ljósi aðstæðna á þeim tíma á ekki lengur að öllu leyti við og þess vegna þarf að breyta skipulagi og starfsháttum Sameinuðu þjóðanna í ljósi breyttra aðstæðna. Þar spilar inn í kerfið sem byggt var upp í kringum öryggisráðið og hverjir eiga aðild að því, hvaða ríki eiga þar föst sæti, hvernig má tryggja öðrum ríkjum þar eðlileg áhrif o.s.frv. Það er orðið tímabært að reyna að leysa þennan hnút og hleypa t.d. Japönum og Þjóðverjum að með föst sæti í ráðinu og væntanlega einnig fulltrúum Afríku og Suður-Ameríku. En það er fleira sem vert er að nefna varðandi málefni Sameinuðu þjóðanna. Ég vil sérstaklega drepa á jarðsprengjubannið og samninginn um það sem verður undirritaður í Ottawa í desember. Í skýrslu ráðherrans kemur fram að við munum væntanlega verða þar stofnaðilar en Kanadamenn hafa tekið lofsvert frumkvæði í því máli og sama er að segja um okkar góðu granna, Norðmenn. En þar eru líka ljón á veginum vegna þess að hvað sem segja má um jarðsprengjurnar eru þær að mörgu leyti vopn fátæka mannsins. Þær eru mjög ódýrar í framleiðslu og þær eru áhrifaríkar til síns brúks þó að þær séu ógeðsleg vopn og bitni iðulega á þeim sem síst skyldi. Þær eru reyndar líka þess eðlis að þó ódýrt sé að framleiða þær og koma þeim fyrir er mjög dýrt að ná þeim upp aftur. En við Íslendingar eigum að leggja okkar lóð á vogarskálarnar í þessu máli og ég efast ekki um að svo verður gert. Að því er varðar önnur málefni, herra forseti, vil ég fagna því að Íslendingar stóðu fyrir æfingunni Samverði á síðasta sumri. Utanríkismálanefndarmenn fengu aðstöðu til að fylgjast með þeirri æfingu og það var mjög mikilvægt framtak af Íslands hálfu að standa fyrir þeirri æfingu og mjög ánægjulegt hverjir tóku þar þátt, ekki síst að Rússar, Úkraínumenn og ýmsir fyrrverandi bandamenn þeirra úr gamla Varsjárbandalaginu sáu ástæðu til þess að vera með. Það er auðvitað tákn um breytta tíma, tákn um gerbreyttar aðstæður í heiminum og það samstarf sem koma skal í heimshluta okkar.

Herra forseti. Ég tek undir með hv. þm. Geir Haarde, formanni utanrmn. að það er afar mikilvægt að halda áfram þeirri viðleitni að leysa þau ágreiningsefni sem við eigum í við nágrannaþjóðir okkar að því er varðar fiskveiðimál. Það hefur náðst verulegur árangur á þessu sviði, bæði að því er varðar síldina, jafnframt ágreiningsmál sem hafa verið uppi milli Grænlands og Íslands og sá samningur verður væntanlega undirritaður næstu daga í tengslum við þing Norðurlandaráðs. En það er jafnframt nauðsynlegt að halda áfram samskiptum við Norðmenn og Rússa og við höfum lagt okkur mjög fram í þeim efnum. Ég tel að sá árangur sem nú liggur á borðinu að því er varðar samning milli Íslands og Rússlands sé mjög mikilvægur jafnvel þó hann hafi ekki enn verið undirritaður. Við munum halda áfram að reyna að ná vinsamlegri lausn á deilu okkar í Barentshafi og taka upp þráðinn við nýja ríkisstjórn Noregs. Þess vegna hefur það verið ákveðið að nk. laugardag verði vinnufundur milli íslenska og norska utanrrn. til að fara yfir ýmis mál sem varða samskipti landanna og reyna að halda því áfram að finna friðsamlega lausn á þessu deilumáli en það er rétt hjá hv. þm. eins og augljóst er að Rússar koma jafnframt inn í það ferli og alls ekki síður en Norðmenn. Þess vegna er nauðsynlegt að haldið verði áfram á þeirri braut sem var samkomulag um að einn frá hverju landi, þ.e. þrír aðilar, settust niður til þess að reyna að finna varanlega lausn á þessu deilumáli og við Íslendingar munum leggja á það áherslu að þetta ferli haldi áfram og áfram verði haldið að vinna að þessu máli. Lausn mun aldrei finnast nema vilji sé fyrir hendi hjá öllum aðilum.

Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir í upphafi máls míns þakka hæstv. utanrrh. kærlega fyrir mjög ítarlega skýrslu, skýrslu sem er upp á 50 blaðsíður í 11 köflum, og nokkuð ítarlega ræðu sem er í 8 köflum. Það sem stendur upp úr eftir umræðurnar í morgun er það að þingmenn Alþb. og Alþfl. hafa séð ástæðu til að munnhöggvast nokkuð. Hv. þm. Össur Skarphéðinsson, sem var talsmaður Alþfl. í umræðunni, talaði nokkuð lengi og í ræðu hans var einungis komið inn á tvö atriði af öllum þeim fjölmörgu sem hægt var að taka fyrir. Aðeins var komið inn á loðnusamninginn en meginmál ræðu hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar var um Evrópusambandið. Þar var ekki kveðið lítið að orði, það var gengið lengra en oft áður og talað um að það væri mjög brýnt fyrir framtíðarhagsmuni Íslands að fara inn í Evrópusambandið. Þetta var athyglisverð ræða frá þingmanni Alþfl., talsmanni þeirra í utanríkismálum og hún vakti upp mjög margar spurningar. Maður spyr sig: Var þetta tilviljun? Er það tilviljun að svona ræða er flutt hér á þeim degi þegar landsfundur Alþb. hefst, en hann hefst kl. 5 í dag? Þessi ræða særði að sjálfsögðu þingmenn Alþb. og var úr nokkurt spil. Maður hlýtur að spyrja sig eftir þennan morgun hver tilgangurinn var. Var tilgangurinn að reyna að einangra í þeim sameiningarumræðunum, sem eiga sér stað í þjóðfélaginu, ákveðna hv. þingmenn? Ég nefni nokkur nöfn. Hv. þm. Hjörleif Guttormsson, Svavar Gestsson, Steingrím J. Sigfússon. Eða var tilgangurinn að reyna að fá landsfund Alþb. til að taka undir stefnu Alþfl. varðandi inngöngu í Evrópusambandið? Maður hlýtur að spyrja sig að þessu eftir þessa furðulegu uppákomu í morgun. Mig langar að koma inn á það eins og fleiri hafa gert að utanríkisþjónustan í dag hefur breyst mjög mikið. Hlutverk hennar er að aukast. Við erum aðilar að EES-samningnum. Fjölmargir fundir tengjast því, það eru norrænir fundir sem þarf að sinna. Við erum þátttakendur í fjölmörgum alþjóðasamningum sem þarf að framfylgja og kosta umfangsmikla vinnu. Einnig hefur verið gert mikið átak gagnvart viðskiptalífinu. Það er búið að opna viðskiptaskrifstofur þannig að segja má að við stöndum frammi fyrir gerbreyttu hlutverki utanríkisþjónustunnar. Að mínu mati tel ég að þjóðin hafi ekki fyllilega áttað sig á þessu breytta hlutverki utanríkisþjónustunnar enda hefur þetta gerst nokkuð hratt. Atvinnulífið hefur gert það að einhverju leyti og að mér skilst sækir mjög mikið í viðskiptaþjónustuna sem er rekin á vegum utanríkisþjónustunnar. Þjónustan hefur líka verið að breytast að öðru leyti. Þar er að koma inn mjög margt ungt fólk til starfa og við gátum séð fyrir stuttu uppslátt á forsíðum dagblaða að það hafa ekki farið eins háar upphæðir og nú í skólagjöld fyrir börn starfsmanna sem vinna í utanríkisþjónustunni. Það er að sjálfsögðu jákvætt að ungt fólk starfar í þjónustunni en maður hlýtur að sjálfsögðu að æskja þess að það verði tekið sérstakt tillit til þessa þannig að starf þeirra sem stunda eða rækja utanríkisþjónustuna verði fjölskylduvænt. Það þarf að taka tillit til þessara ungu barna og það þarf að taka tillit til makanna.

Fá fleiri konur.

Það er rétt sem fram kemur hér hjá hv. þm. Kristínu Ástgeirsdóttur. Að sjálfsögðu þurfa fleiri konur að koma þar að, en það eru afar fáar konur í utanríkisþjónustunni en ég hef trú á því að þeim muni fjölga í framtíðinni. Ég tek heils hugar undir það sem fram kemur í ræðu hæstv. utanrrh. að Norðurlandasamstarfið er hornsteinn okkar utanríkismála. Þrjú norræn ríki eru í Evrópusambandinu og að sjálfsögðu er það vettvangur okkar til þess að hafa áhrif inn í Evrópusambandið, óbein áhrif. Þetta er gífurlega mikilvægt. Þessi Evrópumál voru einmitt rædd á vegum Evrópunefndar Norðurlandaráðs í vinnuferð sem við fórum til Brussel í sumar. Þar ræddum við m.a. við sendiherra norrænna ríkja og þar kom fram í máli danska sendiherrans, Skytte, að hann taldi að þegar fleiri ríki verða komin inn í Evrópusambandið, muni Norðurlöndin vinna meira saman sem blokk en þau hafa ekki gert það beint hingað til. Hann taldi að þegar Eystrasaltsríkin verða komin þar inn, sem er líklegt í framtíðinni, og Pólland og fleiri lönd, mundu Norðurlöndin fara að vinna meira saman sem blokk og jafnvel með Eystrasaltsríkjunum og Póllandi. Þetta þótti mér mjög athyglisvert. Mig langar líka í þessari umræðu að koma inn á opnun sendiráðs í Finnlandi í Helsinki sem ég tel vera afar jákvætt skref. Ég hef verið talsmaður þess mjög lengi að við opnuðum þar sendiráð og það er á nokkrum rökum reist sem ég hef komið á framfæri í blaðagreinum og víðar. Það er m.a. vegna þess að Finnland er núna komið inn í Evrópusambandið og er þar eitt af hörðu ríkjunum að margra mati. Þeir geta verið talsmenn okkar í mörgu. Þeir eru jaðarþjóð eins og við. Þeir eru ekki í samkeppni við okkur, t.d. á sjávarútvegssviðinu. Þeir hafa mikla þekkingu á viðskiptamálum í Eystrasaltsríkjunum og í Rússlandi og þetta eigum við að nýta okkur. Við Íslendingar erum frekar vel liðnir innan Eystrasaltsríkjanna og þetta er framtíðarmarkaður fyrir okkur, við eigum að nýta okkur það. Það er skoðun mín að það sé afar brýnt að við nýtum okkur þessi skref og ég er algerlega mótfallin því sem hefur komið fram á þinginu nú fyrir ekki svo löngu að það ætti að sameina sendiráð okkar á Norðurlöndunum í eitt eða tvö. Það tel ég vera mikið skref aftur á bak en Norðurlöndin eru akkeri okkar í utanríkismálunum. Þeir hafa aðstoðað okkur gagnvart Evrópusambandinu og okkar hagsmunum og það væri mikill skaði að draga niður í starfseminni sem við erum að sinna á Norðurlöndunum í gegnum sendiráð okkar. Annað mál sem hefur verið mikið rætt á norrænum vettvangi eru umhverfismálin og þar vil ég sérstaklega taka út umhverfismál á Kólaskaga en þar eru vandamálin gífurlega umfangsmikil. Þar liggja kjarnorkukafbátar undir skemmdum og einhverjar líkur eru á því að þar geti orðið umhverfisslys. Ef slík slys verða þar mun það örugglega hafa mikil áhrif á sjávarútvegsmarkað okkar þannig að það er mikið hagsmunamál fyrir Norðurlöndin og ríkin í norðri og okkur að mikið átak verði gert á Kólaskaga. Varðandi sjávarútveginn almennt og norrænt samstarf hefði ég viljað sjá hér í framtíðínni miklu meira samstarf á milli hinna vestnorrænu þjóða, þ.e. Grænlendinga, Færeyinga og Íslendinga. Þessar þjóðir hafa allar orðið fyrir ákveðnum skakkaföllum vegna framgöngu umhverfissamtaka með misjöfnum hætti þó. Ég held að það væri afar æskilegt að þessar þrjár þjóðir mundu skoða þann möguleika að samræma sjávarútvegsstefnu sína, samræma veiðarfæri og annað slíkt til þess að geta komið heildstætt fram gagnvart umhverfissamtökum í framtíðinni. Það væri áhugavert að heyra, verði hæstv. utanrrh. með lokaorð, hvort hann sjái þetta fyrir sér sem möguleika. Mig langar líka að koma inn á önnur mál sem tengjast Evrópusambandinu, þ.e. Schengen. Ég tel brýnt að við staðfestum þann samning sem ríkisstjórnin hefur undirskrifað, ég tel það mjög æskilegt að við tökum hann í gegnum þingið sem fyrst en þó ekki væri nema til þess að bæta okkar samningsstöðu gagnvart framtíðarsamningum um Schengen við Evrópusambandið, af því að nú er búið að innlima Schengen í Evrópusambandið. Það væru mjög sterk skilaboð að sýna það svart á hvítu að við viljum ganga inn í Schengen. Það styrkir samningsstöðu okkar. Ég held að það sé æskilegt að við göngum inn í Schengen vegna þess að það er skoðun mín að gagnvart öllu samstarfi við Evrópusambandið eigum við að liggja mjög þétt upp að því. Við erum inni á hinum einsleita markaði og við eigum að vera eins nálægt Evrópusambandinu og við getum án þess þó að ganga inn í það og Schengen er hluti af því. Ég held líka að ef við förum ekki inn í Schengen getum við orðið fyrir ákveðnum skakkaföllum í ferðaþjónustunni og þar vil ég minna á eitt atriði aðallega. Það eru passarnir. Í framtíðinni má sjá fyrir sér að ekki verði notaðir passar á Schengen-svæðinu. Menn þurfa bara að sanna hverjir þeir eru með því að sýna ökuskírteini, kreditkort eða eitthvað slíkt. Ef fjölskylda t.d. í Þýskalandi ætlar að fara til Íslands eða til Noregs, segjum að Noregur sé í Schengen en ekki við, sem er staða sem gæti hugsanlega komið upp, þyrfti sú fjölskylda að útvega sér passa ef hún ætlaði til Íslands. Hún þyrfti að láta taka myndir af sér, borga eitthvert þjónustugjald og standa í því brasi sem því fylgir. Ég held að það gæti skaðað okkur að kalla það yfir þá túrista sem hingað vilja koma. Að sjálfsögðu þarf að gera ýmsar ráðstafanir á Keflavíkurflugvelli vegna Schengen. Það er brýnt að hefja þar uppbyggingu sem fyrst. Þar verður að vera svokallað non-Schengen-svæði fyrir þá farþega sem koma hingað t.d. frá Ameríku og ætla ekki inn á Schengen-svæðið, ætla til Bretlands eða annað, þeir verða að vera á non-Schengen-svæði. Þeir verða ekki tékkaðir hér inn og út strax aftur. Varðandi varnarmál okkar að öðru leyti vil ég koma inn á, eins og hv. þm. Geir Haarde gerði, ferð utanrmn. til Bandaríkjanna í sumar. Þar hittum við háttsetta menn innan Bandaríkjahers, m.a. Sheehan, yfirmann Atlantshafsflotastjórnar NATO (SACLANT). Það voru mjög skýr skilaboð sem við fengum í þeirri ferð og þau voru að það er lögð mikil áhersla á sparnað í Keflavíkurstöðinni. Það er nokkuð sem ég tel að við þurfum að sjálfsögðu að skoða eins og gert hefur verið hjá okkur á Íslandi en þessi ferð vakti mig til umhugsunar um að það væri e.t.v. æskilegt að þingmenn færu í einhverjum litlum hópi til Washington og reyndu að ræða við þingmenn þar. Það þarf að koma okkar sjónarmiðum á framfæri, hér er um varnir okkar að tefla. Ég vil að lokum aðeins koma inn á heimsókn herra Liens Chans, varaforseta Tævans, sem kom hingað fyrir stuttu. Þessi uppákoma var nokkuð merkileg fyrir margra hluta sakir. Ég hef verið að reyna að útskýra það fyrir sjálfri mér hvers vegna Kínverjar brugðust eins ókvæða við og þeir gerðu. Að sjálfsögðu eru margar skýringar á því en ég vil draga eina fram. Hún er sú að ef við lítum til baka er alveg ljóst að við Íslendingar vorum fyrsta þjóðin sem viðurkenndi sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna. Það þótti mjög merkilegt. Við tókum upp formlegt stjórnmálasamband við þá í ágúst 1991 þegar utanríkisráðherrar þeirra landa komu hingað. Þessi gerð okkar vakti mjög mikla athygli á alþjóðavettvangi. Ísland er auðvitað lítið í valdatafli þjóðanna og við getum kannski leyft okkur ýmislegt sem stærri þjóðir geta ekki leyft sér eins og að taka frumkvæði gagnvart því að viðurkenna sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna. En ef maður setur sig í spor Kínverja vita þeir auðvitað af þessu eins og aðrir. Mér finnst nokkuð líklegt að vegna þessarar gerðar okkar telji þeir okkur að einhverju leyti óútreiknanlega og hafi haft okkur svolítið undir smásjánni vegna þessa. En síðan kemur hingað herra Lien Chan og það má segja að við höfum sýnt honum ákveðna virðingu. Það er ekki hægt að neita því. Honum var boðið til kvöldverðar á Þingvöllum sem er ekki almennt venja að gera þegar ferðamenn stinga hér niður fæti. Mér finnst því líklegt að Kínverjar hafi einmitt vegna framgöngu okkar í Eystrasaltsríkjunum talið þetta vera skref sem þeir hafa hugsanlega túlkað sem svo að við værum að brjóta hér ísinn gagnvart Tævan. En það var ekki meiningin og ég vona að öldurnar lægi núna í kringum þetta mál og þetta falli allt í ljúfa löð aftur. En ég vil að lokum ítreka það að utanríkisþjónustan hefur breyst mjög mikið eins og fram hefur komið í skýrslu hæstv. utanrrh. og ræðu og ég held að hún þurfi að verða enn þá umfangsmeiri í framtíðinni til þess að geta gætt hagsmuna okkar í síflóknari heimi.

Virðulegi forseti. Ég stend upp til þess að mótmæla því sem kom fram í máli hv. 4. þm. Reykn. um að Schengen-aðild gæti farið fram á forsendum ferðaþjónustunnar, að það væri eitthvert framlag til þess að auðvelda okkur ferðaþjónustu eða auka ferðamannastraum að við gengjum í Schengen. Ég held að það fari víðs fjarri. Það kunna að vera einhverjar ástæður fyrir því að menn vilji ganga í Schengen, einhverjar pólitískar ástæður eða það að menn telji t.d. auðveldara að fást við eftirlit með eiturlyfjainnflutningi og einhverju þess háttar. Ég held hins vegar að það sé alveg fráleitt að telja það að þetta mundi með einhverjum hætti efla ferðaþjónustuna. Þvert á móti hefur komið fram hjá flestum ferðaþjónustuaðilum að þeir telja að þetta mundi fyrst og fremst hafa í för með sér aukinn kostnað fyrir þessa mikilvægu atvinnugrein. Þetta gefur auga leið. Ef við værum Schengen-aðilar þyrfti að hafa allt tvöfalt í Flugstöð Leifs Eiríkssonar þar sem núna er einföld þjónusta. Það þyrfti að hafa tvenns konar búðir fyrir Schengen-farþega og aðra farþega og allt þar fram eftir götunum. Ég hef rætt við aðila til að mynda á Kastrup-flugvelli, sem stjórna þar málum, og ég spurði þá um afstöðu þeirra til Schengen-aðildar og þeirra svar var mjög skýrt: Við hötum það. Við höfum mjög illan bifur á þessari hugmynd vegna þess einfaldlega að hún leiðir af sér aukinn kostnað og okkur er illa við að þurfa að borga meira en við nauðsynlega þurfum. Því tel ég, virðulegi forseti, að ekki sé rétt að setja málið þannig fram eins og hv. þm. gerði, að þetta sé eitthvert framlag til ferðaþjónustunnar. Ég bendi á að það verða náttúrlega langflest ríki heimsins utan Schengen-samstarfsins. Það liggur fyrir að stórt ríki eins og Bretland og raunar Írland líka verða fyrir utan Schengen-samstarfið. Fyrirhöfn eins og það að einhverjar sálir þurfi að fá sér passa til þess að koma til Íslands mun ekki hafa nokkur áhrif til bölvunar á ferðaþjónustuna.

Virðulegi forseti. Síðasti ræðumaður sagði að það þyrftu að vera tvær búðir, þ.e. fyrir non-Schengen-farþega og fyrir aðra. Það þarf hvort eð er að byggja upp í Keflavík. Hér sjáum við fram á að flugrekstraraðilar ætla að bæta gífurlega við sig í farþegafjölda sem fer hér í gegn. Flugstöðin er þegar orðin of lítil og því þarf að stækka hana. Það er líka rétt sem síðasti ræðumaður kom inn á að sterkar pólitískar ástæður eru fyrir því að fara inn í Schengen, þ.e. að liggja þétt upp að Evrópusambandinu, eins og ég dró fram í ræðu minni, án þess þó að ganga inn í það. Það er hins vegar skoðun mín að það muni auðvelda ferðaþjónustunni ef við erum aðilar að Schengen vegna þess að þá þarf ekki að nota passa hingað eins og ég nefndi. Þegar menn eru að velja sér land til þess að fara til vilja þeir að sjálfsögðu hafa sem minnsta fyrirhöfn. Fólk mun fara miklu meira á milli landa í framtíðinni en í dag og þetta er eitt af því sem fólk mun skoða, þ.e. fyrirhöfnin við það að fara á milli landa. Það er líka ljóst að þeir aðilar sem eru í flugrekstri í dag munu geta nýtt sér samninginn. Þeir geta sagt, t.d. í Bandaríkjunum, þegar þeir selja sínar ferðir: Fljúgið með okkur, komið við í Keflavík, farið í gegnum Keflavík, við tékkum ykkur inn á Schengen-svæðið, þið skuluð afgreiða þann pakka hjá okkur í ró og næði, í þessari litlu flugstöð --- af því að hún er að sjálfsögðu lítil þegar við miðum við aðrar flugstöðvar í Evrópu. Ég tel því að flugrekstraraðilar ættu að sjá þetta sem ákveðið jákvætt skref og þeir geta auglýst þetta upp.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt sem hv. 4. þm. Reykn. segir að það þarf að byggja upp í Flugstöð Leifs Eiríkssonar og sú uppbygging verður okkur mjög kostnaðarsöm en hún verður hins vegar mjög arðsöm. Hér er sem betur fer að fjölga millilandakomum og fjölga farþegum sem fara um flugstöðina og það veitir bæði þjóðinni tekjur og það veitir Flugstöð Leifs Eiríkssonar tekjur. Hins vegar ef við þyrftum að fara að byggja þetta allt upp tvöfalt, eins og liggur fyrir með því að við gerðumst aðilar að Schengen mundum við vera með miklu síður arðsama framkvæmd í höndunum. Við hefðum minni ávöxtun af þeirri fjárfestingu sem er það sem þessir aðilar, bæði við sem erum skattborgarar ríkisins og tökum þátt í slíkri fjárfestingu, þurfum að horfa til, en ekki síður flugrekstraraðilarnir, þeir sem reka verslanir í flugstöðinni og aðrir. Það er alveg rétt sem kom fram í máli hæstv. utanrrh. að við höfum verið að breyta rekstrarforminu. Einstaklingar reka í vaxandi mæli verslanir og vonandi gengur sú þróun enn þá lengra. Þessir aðilar þurfa þá að fjárfesta tvöfalt, vera með tvær verslanir af hverju svo dæmi sé tekið. Það gefur því auga leið að þetta er aukinn kostnaður. Menn greinir svolítið á um það hversu mikill kostnaðurinn er en menn eru samt sem áður í öllum tilvikum að tala um hundruð milljóna króna aukakostnað vegna Schengen. Það er þetta, virðulegi forseti, sem ég er að vekja athygli á að það er ekki hægt, jafnvel þó fólk sé áhugasamt um það að við gerumst Schengen-aðilar, þá er algjörlega útilokað að segja að Schengen-aðildin sé eitthvert framlag til ferðaþjónustu í landinu því það er alls ekki þannig. Ég geri, virðulegi forseti, ákaflega lítið úr þeirri gríðarlegu fyrirhöfn sem menn sjá í því að taka upp passa, það er eitt handtak, og ég held að þetta sé mjög orðum aukið. Ég get hins vegar vel skilið að fyrir þessu séu pólitísk rök og einhver önnur rök. Það hefur verið talað um Schengen varðandi eiturlyfjaeftirlit og eitthvað þess háttar og það getur vel verið að það sé svo þýðingarmikið að menn vilji fórna kostnaði vegna ferðaþjónustunnar vegna þess en við skulum alls ekki að tala um að þetta sé framlag til ferðaþjónustunnar.

Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hv. síðasta ræðumanni að það er ekkert mál að taka upp passann en það er bara ekki nóg að taka upp passann, þú þarft hugsanlega að standa í langri biðröð --- það er svolítið mikið mál. Þeir sem hafa verið að ferðast núna til útlanda, meira að segja til Norðurlandanna, geta séð þar gífurlegar biðraðir og drottinn hjálpi okkur ef við eigum að standa í þeim. Ég er alveg sammála síðasta ræðumanni að það er mjög hagkvæmt að stækka Flugstöð Leifs Eiríkssonar. Það er mjög hagkvæmt að fá inn alla þá veltu sem þar fer fram inn í þjóðarbúið og það skilar sér um allt land, ferðamennirnar skila sér út á landsbyggðina líka. Síðustu tölur sem voru skoðaðar varðandi uppbygginguna í Flugstöð Leifs Eiríkssonar og Schengen, það er nokkuð langt síðan við skoðuðum tölur þar um, sýndu að Schengen-aðildin var mikill minni hluti í þeim tölum sem þar voru á ferðinni. Það er því ekki rétt að það þurfi að byggja allt upp tvöfalt. Ég skil ekki af hverju hv. þm. Einar K. Guðfinnsson telur að það þurfi að byggja allt upp tvöfalt, non-Schengen-svæði til helminga við Schengen-svæði, það kemur ekki til greina. Að sjálfsögðu verður aðalsvæðið þá í framtíðinni Schengen-svæði en mikill minni hluti non-Schengen-svæði. Þetta hlýtur hv. þm. að vera ljóst.

Herra forseti. Ég ætlaði einmitt að koma inn á það atriði sem kom fram hjá hv. þm. Siv Friðleifsdóttur, þ.e. málefni Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Ég vil taka fram í upphafi að það hlýtur að vera alveg augljóst að allt sem tryggir frjálsa för fólks hlýtur að auka flutninga og gera það líklegra að ferðamenn fari á milli landa. Ég er alveg sannfærður um það að ef við verðum ekki aðilar að Schengen verður umferðin um Flugstöð Leifs Eiríkssonar minni. Sá kostnaður, sem þar er verið að tala um til viðbótar, er að mínu mati mjög lítill miðað við það pólitíska vægi sem þar er í húfi. Vilja menn að Norræna vegabréfasambandið líði undir lok? Vilja menn ekki starfa með þjóðum Evrópusambandsins að þessum málum? Það hefur gífurlega pólitíska þýðingu. Gert er ráð fyrir því að fyrsti áfangi stækkunar í Flugstöð Leifs Eiríkssonar kosti um það bil 1.100 milljónir, annar áfangi kosti um það bil 1.700 milljónir sem þarf að taka í notkun árið 2005, fyrri áfangann árið 2000. Það er alveg ljóst að það verður að ráðast í þessar framkvæmdir miðað við þær aðgerðir sem hefur verið farið í í flugstöðinni varðandi tekjuauka án þess að skuldir flugstöðvarinnar aukist, þ.e. að skuldirnar verði svipaðar árið 2005 þegar framkvæmdunum er lokið og þær eru í dag. Allir hljóta að sjá að þetta eru framkvæmdir sem verður að fara í. Ég fullyrði að ef tekin yrði svo óskynsamleg ákvörðun af íslensku þjóðinni að vera ekki með í Schengen þá væri hægt að spara eitthvað en það væri tiltölulega mjög lítið miðað við þann kostnað sem menn yrðu fyrir, ekki bara peningalegan heldur pólitískan kostnað, ef menn ákveða að standa þar utan.

Herra forseti. Fyrir fáeinum árum í umræðum um skýrslu utanrrh. lét ég þau orð falla að eiginlega mætti segja að utanrrn. væri orðið veigamesta ráðuneyti innanríkismála á Íslandi. Mér heyrðist á ræðu hæstv. utanrrh., sér í lagi meðfylgjandi skýrslu, sem birt er hér á Alþingi og umræðunum almennt, að þessi samlíking sé kannski ekki svo mjög út í hött. Ef til vill er það svo að stærstu ákvarðanirnar sem mestu varða um afkomu þjóðarinnar nú og í framtíðinni eru einmitt teknar á vettvangi utanríkis- og utanríkisviðskiptamála. Það sem skiptir sköpum um afkomu okkar eru markaðsmál, aðgangur að mörkuðum og viðskiptakjör, ekki síst á stærstu mörkuðum okkar, Evrópumörkuðum, þar sem EES-samningurinn hefur tryggt okkur lágmarksréttindi og beintengt okkur við innri markaðinn. Ákvarðanir sem teknar verða á þeim vettvangi, ef þær takast vel í framkvæmd um sameiginlegan evrópskan gjaldmiðil, geta skipt meiri sköpum fyrir okkur og þróun mála innan lands en hugsanlega nokkrar ákvarðanir sem teknar væru á vegum innlendra stjórnvalda í peninga- og gjaldeyrismálum --- svo ekki sé minnst á stórmál eins og utanríkis- og varnarmál sem áður fyrr skiptu þjóðinni mjög í fylkingar --- framkvæmd varnarmála, samskiptin við Alþjóðaviðskiptastofnunina og framhald þeirra samninga sem næstir eru á döfinni í þeim málum, hafréttarmálin, samninga um réttindi okkar til veiða utan eigin efnahagslögsögu og loks umhverfismálin. Þetta eru sennilega málaflokkar sem hver og einn og allir í heild skipta meira máli fyrir afkomu og framtíðarhorfur íslensku þjóðarinnar en margt það sem verið er að sýsla við í svokölluðum fagráðuneytum og kennd eru við innanlandsmál. Auðvitað gæti verið ástæða til fyrir hv. þingmenn að ræða einstaka þætti þeirra mála. Þó er mönnum vandi á höndum um það í hvaða forgangsröð það á að vera. Ég ætla ekki að gera það að þessu sinni heldur ætla ég að nota þessar fáu mínútur til að biðja hv. þingmenn að hugleiða hversu byltingarkenndar breytingar hafa orðið á öllu okkar umhverfi á mjög skömmum tíma, á um það bil átta árum, og hugleiða í leiðinni í framhaldi af því hvaða áhrif þetta muni hafa á stöðu Íslands í alþjóðlegu samhengi, sem er meginefni skýrslunnar sem lögð hefur verið á okkar borð. Hver hefði trúað því á fyrri hluta árs 1989 ef því hefði þá verið haldið fram að innan fárra vikna og mánaða mundi almenningur í Þýskalandi rífa niður Berlínarmúrinn með eigin höndum, þetta hataða tákn skiptingar Evrópu allt frá seinni heimsstyrjöldinni, og látið fylgja með að innan fáeinna mánaða, missira, hefðu þjóðir Mið- og Austur-Evrópu rekið af höndum sér fulltrúa erlendrar yfirdrottnunar, endurheimt sjálfstæði sitt og hafið gönguna í átt til þess að endurbyggja frá grunni þjóðfélög sín í anda lýðræðismarkaðsbúskapar og réttarríkis, að Varsjárbandalagið, þetta volduga bandalag sem hafði áætlanir um að leggja undir sig Evrópu í leifturstríði á nokkrum dögum, hryndi til grunna, að herir þeirra sem hernámu þessi lönd yrðu kvaddir heim þegjandi og hljóðalaust, að sameining Þýskalands, sem jafnvel framsýnir menn eins og Adenauer og aðrir slíkir töldu að mundi standa a.m.k. í heila öld, væri orðin að veruleika, að Eystrasaltsþjóðirnar hefðu á örskömmum tíma endurheimt sjálfstæði sitt og hefðu verið frelsaðar úr klóm gamla sovéska nýlenduveldisins, að Sovétríkin sjálf, þetta risaveldi hálfrar aldar í kalda stríðinu sem var talið jafnoki Bandaríkjanna, hyrfu eins og dögg fyrir sólu eða kannski öllu heldur eins og hátimbrað hrófatildur yfir á öskuhauga sögunnar, að Kommúnistaflokkur Ráðstjórnarríkjanna, þetta volduga afl sem í 70 ár hafði boðað heimsbyggðinni aðra hugmyndafræði, yrði lýstur frammi fyrir dómstóli í Rússlandi ekki sem stjórnmálaflokkur heldur glæpasamtök? Og svona gætum við haldið lengi áfram að telja upp. Hver hefði trúað því, ef því hefði verið haldið fram, að innan skamms tíma mundi Atlantshafsbandalagið og Rússland gera með sér samstarfssáttmála sem þýðir að búið er að koma á nánu daglegu samstarfi fastafulltrúa í höfuðstöðvum NATO og varnar- og herliðsæfingum með reglubundnum hætti milli Atlantshafsbandalagsins og Rússlands? Hver hefði trúað því að innan fárra ára yrði boðað til ráðstefnu þar sem saman væru komnir tíu þjóðarleiðtogar Mið- og Austur-Evrópuríkja, þeirra þjóða sem kannski hafa orðið harðast úti fyrir böli sögunnar á 20. öldinni, lýðræðislega kjörnir menn þar sem saman væru komnir bæði þeir sem gistu gúlagið forðum daga og hinir sem voru í þjónustu nomenclaturunnar og algerlega sammála um eitt, þ.e. að framtíð þessara þjóða byggðist á því að þær gætu tryggt stöðugleika og öryggi í framtíðinni með því að ganga inn í Atlantshafsbandalagið --- nota bene Atlantshafsbandalagið undir forustu Bandaríkjanna með þeim öryggistryggingum sem það þýðir --- og í Evrópusambandið og að ákvarðanir hefðu þegar verið teknar um að þrjú þessara ríkja hæfu samningagerð um inngöngu í Atlantshafsbandalagið, sex inn í Evrópusambandið og hinum sem utan stæðu enn væri tryggt að bæði þessi samtök lýðræðisríkjanna í heiminum stæðu opin og samninganir mundu halda áfram? Sá maður er ekki til á jarðríki sem hefði trúað því ef slík tíðindi hefðu verið sett fram sem framtíðarspá um mitt ár 1989. Samt hefur allt þetta gerst. Og þetta hefur gerst svo hratt og tíðindin hafa borist svo hratt að það á enn eftir að líða langur tími áður en menn átta sig á því hversu byltingarkenndar þessar breytingar eru og hversu gersamlega öll okkar heimsmynd hefur breyst. Reyndar má bæta við að ef einhver hefði haldið því fram undir lok seinni heimsstyrjaldar að það mundu ekki líða mörg ár áður en þær þjóðir sem bárust á banaspjótum, þ.e. Frakkar og Þjóðverjar, yrðu nánustu bandalagsþjóðir Evrópu og kjarninn í rísandi friðarbandalagi Evrópu, þ.e. Evrópusambandinu eða þá að ríki eins og Japan væri orðið eitt mesta efnahagsstórveldi heims og nánasta bandalagsþjóð Bandaríkjanna í Asíu, þá hefði enginn maður trúað því heldur. Ef þessu hefði verið haldið fram í vísindaskáldsögu sem skrifuð hefði verið á þessum tíma, þá hefði mönnum ekki þótt taka því að lesa hana því hún hefði þótt svo fjarstæðukennd. Samt sem áður hefur allt þetta gerst. Og að ætla sér að ræða um utanríkismál núna eins og örlað hefur á hjá sumum hv. þingmönnum á forsendum þeirrar veraldar sem var fyrir árið 1989 er dapurlegt vegna þess að ef þetta allt saman, eitt og sér og allt í heild nægir ekki til að menn endurskoði afstöðu sem tilheyrir forsendum liðinnar veraldar, þá veit ég ekki hver ósköpin þurfa að ganga á til að menn endurskoði hug sinn í ljósi staðreynda. Umræða um Evrópumál er náttúrlega eitt stærsta mál okkar samtíma. Því miður er það svo að þjóðfélag okkar er eitt af þeim --- kannski það eina í Evrópu þar sem engin viti borin umræða fer fram um þetta mikla mál og menn láta sér nægja að vísa því frá sér sem óþægilegu og umdeilanlegu þannig að í raun verður að álykta sem svo að þar látum við reka og sennilega verður það mál ekki tekið upp af alvöru af þeim sem stýra hagsmunaaðilum í þjóðfélagi okkar nema þeir standi beinlínis frammi fyrir því að þeir verði til neyddir af fjárhagslegum skammtímaástæðum. Engu að síður er mér það alveg jafnljóst og nánast meiri hluta þjóðarinnar að sú tíð kemur að við munum taka þá ákvörðun þótt við verðum kannski á seinustu skipunum meðal Evrópuþjóða. Svo er guði fyrir að þakka að EES-samningurinn bjargar þó því sem bjargað verður ef það á að taka forustumenn íslensku þjóðarinnar enn mörg ár að hugsa það mál til enda. Virðulegi forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til þess að biðja hv. þingmenn að hugleiða það að í samanburði við þær byltingarkenndu breytingar sem orðið hafa á skömmum tíma má kannski segja að þær breytingar sem orðið hafa á högum íslensku þjóðarinnar eftir stríð frá stofnun lýðveldis eru ekki byltingarkenndar en að mörgu leyti afskaplega farsælar. Ég er þeirrar skoðunar þegar ég lít til baka að þrjár ákvarðanir hafi skipt mestum sköpum fyrir framtíð þjóðarinnar sem teknar hafa verið af forustumönnum íslensku þjóðarinnar á lýðveldistímanum. Fyrsta ákvörðunin var um stofnaðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningurinn við Bandaríkin. Næst í röðinni voru ákvarðanir forustumanna lýðveldisins um að taka frumkvæði í breytingum á hafréttinum með útfærslu efnahagslögsögunnar og landhelginnar í 200 mílur í áföngum. Og þriðja ákvörðun af sama toga og svipuð að mikilvægi var ákvörðun um inngönguna í EES á sínum tíma. Þegar við lítum yfir þetta, þá getum við sagt að þeir sem höfðu framsýni og dirfsku til að taka slíkar ákvarðanir, svo umdeildar sem þær voru allar á sínum tíma, hafa sannanlega unnið þjóðinni mikið gagn. Ég ætla að staldra við ákvörðunina um inngönguna í NATO vegna þess að hún hefur lengst skipt þjóðinni í andstæðar fylkingar. Ég held að engum blandist hugur um það þegar við lítum til baka hversu stórkostlega skynsamlega og vel sú ákvörðun hefur reynst. Á tímabili kalda stríðsins þýddi hún það að hún tryggði öryggi þjóðarinnar og þar með skilyrði fyrir efnahagslegri farsæld okkar. Hún fyllti upp tómarúm sem ella hefði freistað árásargjarns heimsveldis til að láta til skarar skríða á Norður-Atlantshafinu. Hún tryggði siglingaleiðirnar milli hinna miklu lýðræðisheilda Evrópu og Ameríku. Hún eyddi óvissu. Hún skapaði Íslendingum sem smáþjóð stórkostlega aukin áhrif í hinu alþjóðlega samfélagi. Það er enginn félagsskapur sem hefur raunverulega aukið áhrif Íslendinga í heiminum jafnmikið og Atlantshafsbandalagið, hvort heldur til að sinna eigin hagsmunamálum, til lausnar á landhelgismálinu eða að hafa áheyrn og áhrif í samfélagi þjóðanna, eins og t.d. þegar við kusum að beita okkur fyrir stuðningi við sjálfstæðisbaráttu Eystrasaltsþjóða þegar aðrir þögu. Við eigum að sjálfsögðu af þessu tilefni þegar við lítum til baka að lýsa yfir virðingu okkar og þakkarhug til þeirra leiðtoga lýðveldisins sem stóðu að baki ákvörðunum sem svo vel reyndust um leið og við beinum því til hv. þingmanna sem nú sjá þessa sögu eftir á í samhengi að endurskoða nú afstöðu sína til deilumála sem löngu eru liðin, grafa stríðsaxir sem ekki þarf að hreyfa lengur og mega gjarnan ryðga í jörð, vegna þess að hér tala staðreyndirnar. Og staðreyndirnar eru þær að Atlantshafsbandalagið hefur ekki aðeins reynst svo vel á tímum kalda stríðsins heldur er það í raun og veru óumdeilanlega kjarninn í því nýja og fjölþætta öryggiskerfi sem verið er að byggja upp í þessum heimshluta. Þeir sem áður voru í fylkingu kommúnista í Austur-Evrópu deila ekkert um þetta lengur. Þeir eru fremstir í hópi þeirra sem vilja leiðar þjóðir sínar inn í hið nýja öryggiskerfi vegna þess að þeir vilja endurheimta frumburðarrétt þjóða sinna til að vera í samfélagi þjóðanna, Evrópubandalaginu, Atlantshafsbandalaginu á nýrri öld. Í raun er það þyngra en tárum taki ef menn á Íslandi vilja halda áfram deilum sem enga merkingu hafa og tilheyra liðinni tíð í stað þess að draga réttar ályktanir af þessari miklu sögu. Sjálfir hljótum við að draga ályktanir af okkar reynslu og sögu á viðsjárverðum tímum kalda stríðsins og síðar. Ég held að þær lexíur séu mjög einfaldar. Þær eru þessar: Íslendingum hefur ævinlega farnast verst þegar þeir hafa einangrað sig frá samstarfi við grannþjóðir sínar. Þeim hefur ævinlega farnast best þegar þeir hafa treyst sér til að taka fullan þátt í samstarfi við helstu grannþjóðir sínar af fullu sjálfstrausti og á jafnréttisgrundvelli. Við höfum sýnt það í reynd að við erum fyllilega menn til þess að axla þá ábyrgð og standa undir þeim skuldbindingum og jafnframt njóta þeirra réttinda sem slíkt alþjóðlegt samstarf felur í sér. Það er hin stóra lexía sem við þurfum að læra og þjóðin þarf að skapa samstöðu um í ljósi þeirrar sögu sem ég hef aðeins fjallað um. Virðulegi forseti. Takk fyrir.

Herra forseti. Ég vil eins og fleiri ræðumenn þakka fyrir þessa umræðu, fyrir skýrslu hæstv. utanrrh. og lýsa ánægju minni með að slík skýrsla fylgi umræðum um utanríkismál að þessu sinni og vona að það verði reglan að menn taki þessi mál fyrir þannig að jafnan liggi fyrir, a.m.k. árlega, ítarleg skýrsla um þróun mála á þessu sviði þar sem hæstv. utanrrh. lýsir áherslum sínum og greinir frá því sem á dagskrá er í utanríkismálum og þeirri vinnu sem í utanrrn. er unnin á þessu sviði. Ég vil fyrst drepa á nokkur atriði úr ræðu hæstv. ráðherra og fylgja þeirri kaflaskipan sem í hans ræðu er. Í fyrsta lagi kemur hæstv. ráðherra að því að breyttar áherslur hvað varðar rekstur sendiráða erlendis og tilgang eða markmið með þeim séu að eiga sér stað og í takt við það sem æ fleiri ríki kjósi að gera, þ.e. að nota sendiráð sín og diplómatísk tengsl og sambönd til að efla útflutningsstarfsemi og viðskipti. Um þessa breytingu hef ég gott eitt að segja að því tilskildu að þannig sé að henni staðið að hún skili árangri og samræmist eftir sem áður því sjálfstæða hlutverki sem stjórnmálalegt eðli þessarar starfsemi hlýtur auðvitað alltaf að kalla á. Sömuleiðis er ljóst að slík starfsemi getur eðli málsins samkvæmt aldrei orðið annað en almenns eðlis og má ekki beinast að því að mismuna fyrirtækjum eða blanda sér á neinn hátt inn í þá starfsemi umfram það að leggja almennt lið jákvæðri þróun utanríkisviðskipta okkar. Í öðru lagi kemur hæstv. ráðherra inn á það í ræðu sinni að nokkur ágreiningur hafi verið uppi um samskipti við ríki þar sem mannréttindi eru fótum troðin og um það fjallar hæstv. ráðherra í nokkrum orðum. Ég reyndar er efnislega að mestu leyti sammála þeim anda sem þar kemur fram, að ekki sé rétt að útiloka tengsl við slík ríki nema um það séu þá teknar lýðræðislegar ákvarðanir á alþjóðavettvangi, vettvangi Sameinuðu þjóðanna eða annars staðar, en þó beri jafnan að gera slíkt með tilliti til þess að þolendur slíkra aðgerða verði ekki fyrst og fremst saklaus almenningur. Ég hef hvatt til þess bæði hér á Alþingi og á vettvangi Norðurlandaráðs að norrænu ríkin móti sér áherslur í þessum efnum og endurmeti eða beiti sér fyrir því að á alþjóðavettvangi verði beiting slíkra tækja í alþjóðasamskiptum endurmetin. En þegar kemur að samskiptum einstakra ríkja við lönd þar sem mannréttindi eru fótum troðin, þá er það að mínu mati ljóst, herra forseti, að menn komast ekki hjá því að leggja siðferðislegt mat á það hvað sé við hæfi í hverju tilviki. Gera verður skýran greinarmun á annars vegar því sem hægt er að ætlast til af fyrirtækjum sem eru í viðskiptum, lúta þeim alþjóðalögum sem þar gilda og eiga að sjálfsögðu að sæta þeim takmörkunum sem alþjóðasamfélagið hefur ákveðið --- en ekki er hægt að ætlast til meira af þeim --- og því sem ríki taka sér fyrir hendur hins vegar og hvað þykir við hæfi í slíkum tilvikum. Þess vegna endurtek ég það sem ég hef hér sagt um opinberar kurteisisheimsóknir, að það ber að vega það og meta mjög vandlega í hverju tilviki hvað sé við hæfi að gera í þeim efnum. Vitna ég þar til orðaskipta sem við hæstv. utanrrh. höfum m.a. átt um ríkið Indónesíu. Varðandi norrænt samstarf vil ég aðeins segja að ég tel að mikilvægt sé að menn hafi í huga að norrænt samstarf og samstarf þjóða á norðlægum breiddargráðum hefur sjálfstætt inntak og er ekki bara spurning um að þessi ríki samræmi stefnu sína varðandi þátttöku í evrópsku samstarfi. Ég held að við Íslendingar eigum einmitt að halda því á lofti að það hefur mikið og sjálfstætt gildi fyrir okkur að norrænt samstarf sé öflugt og að samskipti Norðurlandanna við nágrannaríki sín á norðlægum breiddargráðum verði efld. Það er að sjálfsögðu jákvæð þróun sem felst í stofnun Norðurskautsráðsins og í auknum samskiptum Norðurlandanna við lönd eins og Eystrasaltsríkin og Rússland. Það leikur enginn vafi á því að miklir og margvíslega sameiginlegir hagsmunir tengja þessi lönd, Norðurlöndin, Eystrasaltsríkin, Rússland, Kanada og Bandaríkin og fleiri aðila sem hagsmuna eiga að gæta á þessu sviði. Ég vara þess vegna sérstaklega við því að menn lesi þá merkingu út úr norrænu samstarfi að það taki aðeins til Evrópumála. Þó að Evrópumál og þátttaka norrænu ríkjanna eða tengsl norrænu ríkjanna við Evrópu að öðru leyti séu vissulega eitt af viðfangsefnum norræns samstarfs og einn þriðji af skipulagsbundinni verkaskiptingu í Norðurlandaráði þar sem starfa svokölluð Norðurlandanefnd, nærsvæðanefnd og Evrópunefnd, þá er það mikill misskilningur að norræn samvinna nú eða í framtíðinni snúist eingöngu um þetta. Þegar kemur að Evrópumálunum, þá vil ég aðeins nefna lítillega vandræðaganginn með Schengen-samninginn. Fyrst er reyndar óhjákvæmilegt að minnast á hina stórbrotnu ræðu sem hv. 15. þm. Reykv., Össur Skarphéðinsson, hélt í morgun þar sem hann eyddi nánast öllum ræðutíma sínum og öllum sannfæringarkrafti með mikilli rökfimi í að reyna að sannfæra okkur hin og áheyrendur um að engar hættur fælust í því fyrir Ísland að sækja um aðild að Evrópusambandinu og gerast aðilar vegna þess að t.d. hvað varðaði sjávarútvegsstefnuna, væri hægt að sjá við þessu öllu saman. Spánverjar væru hinir mestu heiðursmenn og mundu alls ekki fara fram á neinn kvóta á Íslandsmiðum og allt þar fram eftir götunum og þótti mér nú tíra nokkuð þegar þangað var komið í röksemdafærslunni. Ræðan var fyrst og fremst merkileg fyrir það að með þessum áherslum sínum kaus hv. þm. að gera það skýrt að fyrir honum er þetta í mál málanna og svo mikið að hann hafði ekki nema eina eða tvær mínútur í loðnusamninginn og gat alls ekkert minnst á norsk/íslensku síldina sem hefur þó verið honum hugfólgnari en flest annað í umræðum um utanríkismál undanfarin ár. En einhverju verður að fórna og jafnvel norsk/íslenska síldin hverfur í skuggann af þessu mikla kappmsáli sem hv. þm. telur það vera að sannfæra þjóðina um að okkur sé ekkert að vanbúnaði að sækja um og gerast aðilar að Evrópusambandinu. Varðandi Schengen-klúðrið vil ég aðeins segja að það er að mínu mati einn takmarkaðasti kaflinn í ræðu hæstv. ráðherra hversu ódýrt hæstv. ráðherra er að reyna að sleppa frá þeim vandræðagangi öllum sem það mál hefur verið og er. Það liggur fyrir að ég er ósammála hæstv. ráðherra, og við höfum áður átt orðaskipti um það, að Íslendingar og Norðmenn eftir atvikum hafi staðið frammi fyrir því að Norræna vegabréfasambandið mundi hrynja nema þeir gerðust aðilar að Schengen. Í byrjun var málið alls ekki sett þannig fram. Í byrjun var sagt: ,,Norðurlöndin ætla að halda vegabréfasambandinu, síðan fara í viðræður um að finna lausn á því hvernig þau geta tengt það við Evrópu.`` Þetta var sagt og liggur fyrir m.a. frá fundinum í Helsinki, hæstv. utanrrh. Síðan gerist það að menn fara að gefa sér að eina lausnin felist í því að Íslendingar og Norðmenn elti þær Norðurlandaþjóðirnar sem ákveði að gerast aðilar að Evrópusambandinu. En staðreyndin var sú að hvað Ísland, Noreg og Danmörku snertir, sem ekki hefur mjög sérstaka stöðu gagnvart Schengen og miklar undanþágur eins og kunnugt er og hefur í raun og veru sjálfdæmi um það hvernig þeir tengjast inn í vegabréfasambandið, þá var fullur vilji til þess að skoða aðra mögulega niðurstöðu, sem sagt þá að Norðurlöndin semdu sjálfstætt um tengingu sína við Schengen-samstarfið rétt eins og til að mynda Bretar og Írar hafa hugsað sér að gera. Það er alveg ljóst og var rétt sem kom fram í máli hv. 1. þm. Vestf., Einars K. Guðfinnssonar, að það er langt í frá að það sé að öllu leyti einfalt mál, tæknilega og praktískt, hvernig við Íslendingar komum þessum hlutum fyrir og það er síður en svo að það sé að öllu leyti álitlegur kostur fyrir íslenska ferðaþjónustu að fara þarna inn. Ég nefni þar bara þá miklu sérstöðu sem Flugstöðin í Keflavík hefur vegna þess að hlutföllin í umferð farþega þar eru allt önnur en á venjulegum evrópskum flugvöllum. Við fáum hér í gegn miklu hærra hlutfall af farþegum sem koma utan Schengen-svæðisins vegna hinnar miklu umferðar til Norður-Ameríku og það mun skapa praktísk vandamál og kostnað langt umfram það sem hlutfallslega gerist á öðrum evrópskum flugvöllum og þykir mönnum þó nóg um þar, eins og t.d. á Kastrup og kom fram í máli hv. þm. Einars K. Guðfinnssonar, fyrir nú utan það að af hreinum tæknilegum eða praktískum ástæðum er afar erfitt að sjá hvernig tengiflug Flugleiða getur gengið upp vegna kvaðanna sem Schengen mun leggja á það og í ljósi þess afar stutta tíma sem fleiri hundruð ef ekki þúsundir farþega hafa til að skipta um flugvélar í Keflavík morgna og síðdegis þegar tengiflugið mætist. Um þessa hluti á að ræða eins og þeir eru en ekki fela þennan vandræðagang og þetta klúður allt saman í óljósum texta eins og mér finnst vera gert hér. Ég verð að segja það í fullri hreinskilni, herra forseti. Stækkun NATO höfum við áður rætt og þar er kannski ekki margt nýtt á döfinni annað en nú liggur niðurstaðan fyrir sem þó var að mestu leyti fyrirséð. Ég hef sagt og segi enn: Ég óttast því miður að Evrópa sé að glata gullnum tækifærum til þess að byggja upp nýjar og heildstæðar lausnir í sínum öryggismálum. Það er gamaldags og íhaldssamur hugsunarháttur að þora ekki að hugsa þá hluti upp á nýtt, heldur líta einungis á þá út um gluggann á gamla NATO. Staðreyndin er sú að það voru uppi og eru kannski að einhverju leyti enn söguleg tækifæri í stjórnmálum í Evrópu nú, eins og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson benti réttilega á hér áðan, sem helst er hægt að jafna við árin eftir fyrra stríðið og árin eftir seinna stríðið. Þá var því klúðrað í bæði skiptin að byggja upp heildstæða öryggismálalausn fyrir Evrópu þar sem allir væru með og spennan fór að byggjast upp á nýjan leik á grundvelli nýrra lína sem voru dregnar milli ríkja. Því miður eru menn enn fastir í sama hugsunarhættinum, að búa til nýja línu í Evrópu, að vísu aðeins austar, að taka nokkur best stöddu ríkin í Mið-Evrópu, þau sem í sjálfu sér eru í minnstri þörf fyrir stuðning hvort heldur er efnahagslegan eða hernaðarlegan og leyfa þeim að ganga í hinn útvalda klúbb velmegunarríkjanna á Vesturlöndum, taka þau undir verndarvæng NATO en skilja hin eftir og færa línuna austar. Og það er, herra forseti, dapurlegt ef menn klúðra því tækifæri sem þarna var og er vonandi enn að einhverju leyti uppi, í stað þess að reyna að byggja á heildstæðum lausnum, byggja á stofnunum eins og ÖSE þar sem allir eru fullgildir og jafnréttháir meðlimir. Í sambandi við varnarmálin hér heima má spyrja hins sama: Er það mjög framsækin, róttæk eða ný hugsun að sjá ekkert annað en að ríghalda í herinn af því að hann hafi verið hér og/eða að einhvern tíma hafi verið ástæða til þess að hafa hann eins og sumir vilja meina? Af hverju þora menn ekki að horfast í augu við hina breyttu heimsmynd og leggja það niður fyrir sér hvernig skynsamlegast sé að við Íslendingar sjálfir tökum frumkvæðið í því að semja um brottför hersins og ganga frá okkar málum í ljósi þess að herinn vill fara, heldur en að sitja uppi með vandræðalegan texta af því tagi sem hér er í ræðu hæstv. ráðherra, að við höfum því miður verið undir stanslausum þrýstingi um að draga þarna saman og það hafi verið erfið varnarbarátta að halda í herinn og hermangsumsvifin. Það er ekki mikil reisn yfir því. Myndarlegra væri að hæstv. ráðherra hefði boðað að hann mundi sjálfur beita sér fyrir því að viðræður færu af stað við Bandaríkjamenn um þessi mál og helst þá í þverpólitískum farvegi. Ég vil láta það koma hér fram, herra forseti, að ég hef lagt inn til skjaladeildarinnar þáltill. sem gengur út á það að Íslendingar sjálfir óski eftir viðræðum við Bandaríkjamenn um það hvað við skuli taka þegar núgildandi bókun um umsvifin í Keflavík rennur út á árinu 2001 og reyndar með uppsagnarári frá miðju ári 2000. Ég tel að við eigum tímanlega áður en sú bókun er úr gildi fallin eða komið að uppsagnarákvæðum hennar að taka frumkvæðið í því sjálf að leiða þessi mál til lykta með því að við yfirtökum reksturinn í Keflavík og eftir atvikum á grundvelli einhverra samninga um framhaldið sjáum þar um að hafa tiltækan þann viðbúnað sem niðurstaðan kynni að verða að viðhafa. Ég get ekki tekið undir mærðarfullan texta hæstv. utanrrh. um heræfingarnar eða Vestur-Víking eða Samvörð eða hvað það nú hét að þessu sinni sem verið var að brölta með í sumar. Helstu rökin sem hér koma fram eru þau, sýnist mér, eins og segir á bls. 8 í ræðu ráðherra, að þessi æfing hafi fengið afar jákvæða athygli erlendis. Ég segi nú alveg eins og er að mér er bara nákvæmlega sama um það. Mér er alveg nákvæmlega sama um það þó þetta brölt hér á miðhálendinu hafi fengið afar jákvæða athygli erlendis. Þetta er til leiðinda og óþurftar, veldur truflunum og er óvinsælt af landsmönnum og er í hrópandi ósamræmi við þá ímynd af hreinni og óspilltri náttúru og friðsælu landi sem við erum að reyna að selja ferðamönnum á sama tíma. Við eigum ekki að leggja okkar land undir svona fíflalæti eins og þessar heræfingar hafa verið. Um loðnusamninginn vil ég segja að þar er ég hins vegar sammála hæstv. ríkisstjórn. Ég tel að það hafi verið rétt að segja samningnum upp og alveg sérstaklega vegna þess að það hefði ekki verið góð niðurstaða í samskiptum okkar við Norðmenn, eins og málin standa í augnablikinu, að láta þennan samning framlengjast til fjögurra ára. Ég teldi það í sjálfu sér góða niðurstöðu þó að samningurinn yrði framlengdur lítt breyttur ef hann yrði einungis látinn gilda til eins árs í senn þannig að málið væri jafnan opið og Norðmenn skildu að ef þeir sýna okkur áfram óbilgirni og engan samningsvilja, þá áskiljum við okkur allan rétt til að kasta þeim út úr þessum samningi. Að lokum, herra forseti, hafði ég ætlað mér að nefna lítillega skammarleg framlög okkar til þróunarsamvinnu en ég læt mér nægja að vitna þar til þáltill. sem ég og hv. þm. Margrét Frímannsdóttir höfum flutt um að auka þau framlög verulega á næstu árum.

Herra forseti. Það voru mörg atriði í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar sem væri ástæða til að taka upp í andsvari, en ég vil aðeins einbeita mér að einu og það er almannavarnaæfingin Samvörður 97 þar sem ég leyfði mér að taka þannig til orða að þessi æfing hefði fengið afar jákvæða athygli erlendis. Er það ekki merkilegt mál að hingað skuli koma 20 þjóðir til þess að æfa almannavarnir á Íslandi? Er það ekki merkilegt mál að við skulum vilja leita samstarfs við aðrar þjóðir gagnvart þeirri vá sem náttúruhamfarir eru hér á Íslandi eða í öðrum löndum? Er það ekki merkilegur hlutur að Rússar tóku þátt í þessari æfingu? Er það ekki merkilegur hlutur að Eystrasaltsþjóðirnar allar tóku þátt í þessari æfingu og aðrar þjóðir sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum? Að sjálfsögðu er hér um afar merkilegan atburð að ræða og það er líka mjög merkilegt að þetta er fyrsta æfingin innan friðarsamstarfsins sem stýrt er af borgaralegum aðila. Ég hélt satt best að segja að þetta væri m.a. ekki aðeins í þágu íslensku þjóðarinnar heldur í þágu þeirra sem telja og vilja að annars konar öryggismál en þau sem tengjast herafla komi inn í umræðuna og komi fram í reynd í okkar umhverfi. Ég hef skilið hv. þm. Alþb. fram að þessu þannig að það sé eitthvað svona sem þeir vilja sjá. Þeir vilja sjá nýja heimsmynd og nýjar áherslur. Þetta er m.a. þáttur í því að breyta þessu að frumkvæði Íslands og það hefur vakið mikla athygli erlendis. Það er staðreynd. En að mönnum skuli líka það illa og vera nákvæmlega sama hvað öðrum finnst um okkur, það er dálítið merkileg yfirlýsing.

Herra forseti. Mér var að vísu ljóst að ég mundi koma við ákaflega snöggan blett á hæstv. utanrrh. ef ég leyfði mér að gagnrýna fyrirbærið Samvörð því að þetta afkvæmi hans virðist vera honum alveg sérstaklega hjartfólgið þar sem þetta hafi fengið jákvæða athygli erlendis að það sé svona dýrmætt og vegna þess að 20 þjóðir hafi tekið þátt í þessu. Staðreyndin er nú sú að ef við lítum á þetta út frá almannavarnagildinu sem slíku, þá vitum við Íslendingar auðvitað vel að við mundum fyrstu klukkutímana og sólarhringana væntanlega sem verulegar náttúruhamfarir yrðu hér fyrst og fremst þurfa að treysta á okkur sjálf. Að sjálfsögðu gæti verið gott, og við því að búast, að við fengjum síðan á síðari stigum málsins stuðning til að glíma við slíka hluti. En það liggur alveg í hlutarins eðli að Hvít-Rússar eru ekki komnir hingað bara eins og hendi sé veifað ef einhvers staðar gýs. Það gerist ekki þannig. Þessi æfing er því sviðsett athöfn og ekki að öllu leyti í takt við þann raunveruleika sem yrði óhjákvæmilega uppi ef skyndilegar og miklar náttúruhamfarir yrðu á Íslandi. Og af hverju er þessi sviðsetning? Hún er vegna þess að þeim aðilum sem þarna eiga hlut að máli er mjög mikið í mun að sýna umheiminum jákvæða hlið á sér. Þetta er ímyndasköpun eins og ég held að sé þýtt yfir á íslensku, það sem á löggiltu tungumáli NATO mundi heita image making. Menn eru að búa til þarna jákvæða framhlið á hernaðarbröltinu. Það er það sem ég hef gagnrýnt. Ég hef gagnrýnt að menn blandi saman annars vegar almannavörnum og borgaralegum hlutum og hins vegar þessu hernaðarbrölti. Og víðast hvar annars staðar en á Íslandi þykir það ekki góð latína að blanda saman annars vegar vörnum og hins vegar almannavörnum vegna þess að almannavarnirnar lúta öðrum lögmálum. Það þykir ekki gott t.d. að stjórnsýslulega sé þessu hrært um of saman. Þetta veit ég að hæstv. ráðherra veit þó að ótrúlega lítið færi fyrir þeirri umræðu þegar þessar æfingar fóru fram. Varðandi nýja og breiðari skilgreiningu á öryggishlutverkinu sem við vinstri menn höfðum beitt okkur fyrir og talað fyrir, t.d. á norrænum vettvangi, þá er það hárrétt, en allt önnur Ella, hæstv. utanrrh., þó að menn vilji líta á öryggi fólks í víðara samhengi en þetta brölt sem hér fór fram.

Herra forseti. Ég skil hv. þm. Steingrím J. Sigfússon þannig að hann geti nánast ekki hugsað sér að ræða þessi mál á öðrum forsendum en að Atlantshafsbandalagið verði lagt niður. Það er bara meginforsenda í öllum hans málflutningi og ef ekki er byggt á því, þá er allt ómögulegt. Ef Atlantshafsbandalagið er að breytast eins og það er, þá er það líka ómögulegt. Auðvitað eiga sér stað alveg gífurlegar breytingar á Atlantshafsbandalaginu. Þetta er m.a. eitt af því sem kemur fram í þeim breytingum. En að menn séu eitthvað að þykjast og reyna að láta líta þannig út að þeir séu eitthvað miklu betri en þeir raunverulega eru, það er beinlínis rangt. Af hverju skyldu þjóðir fyrrum Sovétríkjanna vilja taka þátt í þessu samstarfi? Það er vegna þess að þær vilja vinna með okkur. Við eigum ekki eingöngu að vera að hugsa um það sem getur gerst hér á landi. Það getur líka steðjað að margvísleg vá annars staðar í heiminum, í öðrum löndum. Með þessu erum við Íslendingar að leggja af mörkum og skuldbinda okkur til þess að ef eitthvað slíkt kemur upp, þá séum við líka reiðubúnir til þess að hjálpa til þegar slík ósköp koma fyrir hjá öðrum. Auðvitað sjáum við ekki allt fyrir í þeim efnum og að sjálfsögðu er ekki hægt að sviðsetja slíka atburði nákvæmlega. En við vitum að ef slíkir atburðir gerast, hvort sem það er hér á landi eða annars staðar, þá er ekki hægt að reikna með því að menn standi einir. Menn þurfa á því að halda að hafa samstarf við aðra. Ef menn ætla að skapa öryggi borgaranna, þá þurfa menn líka að leita eftir samstarfi við borgara annarra þjóða og það er verið að gera. Það er ekki verið að reyna að færa það í neinn búning. En það er sorglegt til þess að vita að menn séu svo fastir í kaldastríðstalinu að menn geti ekki unað því að Atlantshafsbandalagið er að gjörbreytast. Það er að breytast í raunveruleg friðarsamtök sem ég heyri að hv. þm. þolir ekki.

Herra forseti. Ég hefði nú haldið að það væri sá hæstv. utanrrh. sem vill ríghalda hér í herinn, þó að í hans eigin ræðu standi að hann sé ekki hér til að verja okkur fyrir neinum sérstökum óvini, sem sé fastur í sama gamla farinu og nái ekki að rífa sig upp úr kaldastríðshugsunarhættinum. Varðandi það sem ég sagði um það að við mundum þurfa að treysta á okkur sjálfa, a.m.k. fyrstu klukkustundirnar og væntanlega sólarhringana ef náttúruhamfarir bæri hér skyndilega að, þá er það reynslan, herra forseti, sem talar sínu máli og er ólygnust. Praktískar og efnislegar aðstæður liggja þannig. Lega Íslands er slík. Það var ekki hvít-rússneski herinn sem bjargaði Vestmanneyingum í land þegar gaus þar um nóttina. Hann hefði orðið ansi seinn á staðinn, ef við hefðum átt að treysta á hann eða fá flutt sjúkrahús frá Rússlandi. Nei, það var floti Eyjamanna, það vorum við sjálf sem þurftum að bregðast við. Og þannig mun það jafnan þurfa að vera. Það mun aldrei neitt koma í staðinn fyrir skilvirkar almannavarnir sem við skipuleggjum sjálf þó að það sé hins vegar hárrétt að það er ekkert að því að þiggja aðstoð og stuðning ef slíka hluti ber að og það mundum við að sjálfsögðu gera eftir því sem efni stæðu til. En ég er gjörsamlega sannfærður um að leiksýning af því tagi sem hér fór fram í sumar kæmi ekki til sögunnar fyrr en margir dagar eða vikur þess vegna væru liðnar frá því að óvænta atburði bæri að, ef svo skyldi nú fara sem við vonum að ekki sé. Það er rétt hjá hæstv. utanrrh. að ég vil leggja niður NATO. Ég er á móti hernaðarbandalögum og ég tel það sorglegt að klúðra því tækifæri að leggja NATO niður í kjölfarið á því að Varsjárbandalagið liðaðist sundur og byggja upp nýja og heildstæða öryggismálalausn fyrir Evrópu. Það er gamaldags og þröngsýnt að horfa á þetta eingöngu gegnum gluggann út frá gamla NATO og sjá ekkert annað að gera en það að færa út landamæri þess. Ég held líka að mönnum sé alveg ljóst að NATO var í tilvistarkreppu, þurfti að skapa sér ný verkefni og nýjan tilgang. Það fór í það að stofna svona dótturfyrirtæki til þess að reyna að skapa sér nýja og jákvæða ímynd. Við höfum séð ýmsar kátbroslegar hliðar á því hvernig menn eru að þessu, t.d. þegar bandaríski herinn fór með sínar stóru herþyrlur að flytja rúllubagga inn í Dimmuborgir í þágu umhverfisverndar og í ljós kom, af því að menn hafa nú áhyggjur af gróðurhúsalofttegundum, herra forseti, að þyrlurnar eyddu 20 þúsund lítrum á klukkustund á sama tíma og mývetnskir bændur höfðu flutt helmingi fleiri bagga og notað til þess 35 lítra af dísilolíu.

Virðulegur forseti. Það er alltaf þakkarvert að á hv. Alþingi fari fram umræða um utanríkismál og samfléttun þeirra við okkar innanlandsmál sem er auðvitað í auknum mæli eitt og hið sama með vaxandi alþjóðlegu samstarfi og vaxandi alþjóðlegum skuldbindingum. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrsluna, það nesti sem hann hefur gefið okkur með ræðu sinni í þessa umræðu. Ég ætla að takmarka mig við fjögur atriði, fara fáeinum orðum um utanríkisþjónustuna og nokkur atriði sem uppbyggingu hennar tengjast, nefna það sem kemur fram í ræðu hæstv. ráðherra um umhverfisverndarsamtök sem hefur reyndar borið á góma hér áður í umræðunni, fjalla svolítið um Schengen-samstarfið svokallaða og það sem þar er uppi óleyst og að lokum nokkur atriði sem varða þann alþjóðasamning sem var undirritaður í Rio de Janeiro 1992 og nú er verið að leitast við að útfæra og ná fram sérstakri bókun með alþjóðlegum skuldbindingum, lagalegum skuldbindingum, á ráðstefnu sem er fram undan í næsta mánuði. Aðeins um utanríkisþjónustuna. Ég hef oft nefnt það hér á Alþingi að við tökum kannski ekki alltaf sem skyldi tillit til þess mikla og merka starfs sem unnið er af fáliðaðri sveit Íslendinga sem er í þjónustu okkar á erlendum vettvangi og vinnur þar mjög mikilvægt starf. Það er ljóst að fámennt ríki eins og Ísland verður að virða ákveðin takmörk í þeim efnum og verður að velja og hafna, einnig að því er varðar uppbyggingu á sinni utanríkisþjónustu. Ég tek undir það sem ég tel vera jákvætt, að hæstv. utanrrh. ætlar að láta opna skrifstofu á ný fyrir ÖSE í Vín. Það er eðlilegt skref og nauðsynlegt og ber vott um að menn vilji á nýjan leik sinna þeim mikilvægu samtökum eða Öryggismálasamtökum Evrópu á myndarlegri hátt en áður hefur verið gert og fleiri áform eru uppi varðandi utanríkisþjónustuna. Á dagskrá þessa fundar er tillaga um íslenskt sendiráð í Japan sem ég er fyrsti flutningsmaður að ásamt tveimur öðrum hv. þm. sem eru meðflm. Ég ætla auðvitað ekki að fara að mæla sérstaklega fyrir því máli en vek athygli á því og ég vil inna hæstv. utanrrh. eftir því hvað ríkisstjórnin hyggst fyrir varðandi ný sendiráð. Ég hef heyrt hæstv. ráðherra nefna Suður-Ameríku en ég hef einnig heyrt ríkisstjórnina nefna Japan í sambandi við frekari uppbyggingu utanríkisþjónustunnar. Þessi tillaga sem hér er endurflutt líklega í annað eða þriðja sinn kom fyrst fram 1991. Það var mitt mat á þeim tíma og þeirra sem stóðu að þeim tillöguflutningi að það væru gild rök fyrir því að við opnuðum sendiráð í Japan eða leituðum eftir samstarfi við Japan um eflingu utanríkisþjónustu landanna hvort hjá öðru og Ísland legði fram þessa áherslu, en hitt varð að ráði að opna sendiráð í Kína. Ég er auðvitað ekki að tefla þessari tillögu, eða við flutningsmenn, gegn þeirri ákvörðun. Hún var tekin. Ég hefði talið skynsamlegt að hafa aðra röð á uppbyggingunni og ég tel ýmislegt að því er snertir samskiptin gagnvart Kína styðja það að menn hefðu átt að opna fyrst sendiráð eða sendiskrifstofu í Japan og fara sér hægar gagnvart Kína. Ég ætla ekki að fara að ræða hér það klúður sem mér finnst að hafi komið upp í sambandi við samskiptin við Kína. Mér finnst að íslensk stjórnvöld þurfi að vanda sig í þessum efnum, gæta samkvæmni í aðgerðum sínum. Mér hefur fundist að það væri af hálfu íslenskra stjórnvalda og stjórnmálamanna fullmikil sókn í að tengjast stórveldinu Kína þéttum böndum, að efna þar til mikilla heimsókna og sendiferða. Mér finnst það í nokkurri andstöðu við þá eðlilegu gagnrýni sem fram kemur á mannréttindamál í Kína, eins og þar er á málum haldið. Hér var líka flutt tillaga af nokkrum hv. þingmönnum Sjálfstfl. fyrir nokkrum árum um að byggja enn frekar út net utanríkisþjónustunnar í Kína og menn áttu vart orð til að lýsa dásemdum yfir þeirri uppbyggingu sem þar færi fram. Það láðist bara að geta þess að sú uppbygging fer fram undir alsjáandi auga Flokksins með stórum staf en ekki var það tekið fyrir í þeim tillöguflutningi. Ég minni sem sagt á þá tillögu sem hér liggur fyrir um opnun sendiráðs í Japan og jafnframt á þörfina að efla íslensku utanríkisþjónustuna. Í því sambandi tel ég að athuga þurfi möguleika á því að koma upp minni einingum heldur en sendiráðseiningum á okkar vegum. Við höfum takmörkuð efni og ég tel að það þurfi að athuga vandlega hvort ekki sé hægt að bregðast við brýnni þörf með því að koma upp nánast eins manns skrifstofum, ef svo má orða, sem sagt mjög fámennum skrifstofum sem ekki séu fullburða sendiráð en geti rækt samskipti við viðkomandi svæði eða ríki sem í hlut eiga. Ég veit að þessi mál eru til athugunar allvíða, ekki hér kannski sérstaklega, en ég minni á það hér. Aðeins síðan varðandi þann þátt í skýrslu hæstv. utanrrh. sem snertir umhverfisverndarsamtök. Ég hef áhyggjur af því hvernig íslenskir stjórnmálamenn haga orðum sínum á erlendum vettvangi og á Alþingi að því er snertir frjáls samtök eins og umhverfisverndarsamtök. Ég minni á orð sem fallið hafa á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, m.a. af hálfu hæstv. forsrh. á aukaþinginu í vor. Ég kom því á framfæri með óformlegum hætti efasemdum mínum um að þar hafi hæstv. forsrh. hitt naglann á höfuðið. Sama gerðist í haust hjá hæstv. utanrrh. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, að fara að flokka umhverfisverndarsamtök í ábyrg og óábyrg. Í þessari skýrslu er eytt heilmiklu plássi, a.m.k. þrisvar tekið upp í ræðu hæstv. ráðherra, í spurninguna um samskipti við umhverfisverndarsamtök og hver séu ábyrg og hver óábyrg. Ég tel að það sé mjög varhugavert fyrir íslenskan málstað að halda svona á málum þó að ég taki vissulega undir þau sjónarmið og hef oft gert það að auðvitað er margt uppi þegar um frjáls félagasamtök er að ræða í heiminum og menn þurfa að vega og meta undir hvaða málflutning menn taka. En ég held að sá málflutningur sem hér er hafður uppi, af hæstv. ríkisstjórn leyfi ég mér að segja, sé mjög tvíbentur svo ekki sé meira sagt. Við Íslendingar eigum góðan stuðning í hópi frjálsra umhverfisverndarsamtaka víða um heim. Ég minni t.d. á það sem ekki var nefnt af hæstv. ráðherra í ræðunni, undirbúning að samningi um bann við notkun lífrænna, þrávirkra efna, þar sem við eigum mjög góðan hauk í horni hjá umhverfisverndarsamtökum, m.a. þeim sem hæstv. ráðherra nefndi í skýrslu sinni. Þar er í undirbúningi fundur á næsta ári til þess að vinna að þeirri samningsgerð og ég veit ekki betur en að World Wildlife Fund hafi opinberlega beðist afsökunar á þeirri auglýsingastarfsemi sem hæstv. ráðherra vitnaði í og það er vissulega góðra gjalda vert og sjálfsagt að gera athugasemdir við málflutning sem ekki samrýmist sjónarmiðum manna. Ég tek undir það. En þetta vildi ég sjá að yrði tekið til yfirvegunar af hæstv. ríkisstjórn og við leituðum bandamanna sem víðast í sambandi við málstað okkar og áttuðum okkur á því að frjáls samtök eru hluti af lýðræðisumræðunni í heiminum og veitir sannarlega ekki af að veita ríkisstjórnum víða um heim, og ekki síst í iðnríkjunum, öflugt aðhald í sambandi við framferði þeirra í sambandi við umhverfismál því að þar er skilningurinn ekki allt of ríkur þegar litið er yfir sviðið. Síðan um Schengen. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon vék réttilega að því máli. Nú hefur það gerst, sem sá sem hér talar hefur bent á frá því að þetta mál kom á dagskrá á Alþingi, að Schengen-samningurinn er að verulegu leyti orðinn hluti af samningagangverki Evrópusambandsins frá og með Amsterdam-samningnum og aðeins eftir að staðfesta það af ríkjum Evrópusambandsins. Eins og ég les í málið þá er þar við stóran vanda að fást fyrir utan spurninguna almennt um Schengen, hvort við áttum að fara út í þetta eða ekki. Og ég held að hæstv. ríkisstjórn þurfi að vanda sig vel í því sem fram undan er. Ég spyr hæstv. utanrrh. í þessu sambandi: Hvernig er hugmynd ríkisstjórnarinnar að halda á þessu máli gagnvart þinginu? Ég fékk svar hér á dögunum frá hæstv. dómsmrh. um að það ætti að leggja bæði samstarfssamninginn og væntanlega bókun fyrir þingið. Verður þetta gert samhliða, í einu lagi? Verður beðið með það eða verður samstarfssamningurinn sem undirritaður var 19. desember sl. lagður fyrir Alþingi sérstaklega til staðfestingar áður en búið er að leysa gátuna miklu um hvernig eigi að ganga frá samningi við Ísland og Noreg í framhaldi af Amsterdam-samningnum? Þeir sitja nú yfir því, dómsmálaráðherrar Evrópusambandsins, og klóra sér í höfðinu yfir því hvernig eigi að túlka Amsterdam-samninginn og ákvæði hans og breytingar sem snúa að frjálsri för fólks og allt sem henni tengist, sem sagt Schengen-málunum. Hæstv. utanrrh. nefndi ekki Danmörku í þessu sambandi og þær undanþágur sem Danmörk fékk og enginn virðist í rauninni vera fær um enn sem komið er hvernig eigi að túlka. Það er gífurleg ráðgáta innan Evrópusambandsins hvernig eigi að halda á þeim málum að því er varðar undanþágu Dana. Það hefur verið greitt þjóðaratkvæði um það mál. Hvað um Norræna vegabréfasambandið ef Danir fella Amsterdam-samninginn í þjóðaratkvæðagreiðslu? Ég á sem sagt við þau ákvæði sem tengjast Schengen sem falla undir Amsterdam-samninginn. Ég spyr líka hæstv. utanrrh.: Hvað um framkvæmdir í flugstöðinni á Keflavíkurflugvelli sem tengjast Schengen-málinu? Ætlar ríkisstjórnin að leggja út í þær framkvæmdir í óvissu um það hver verður niðurstaða þessa máls? Hvenær er hugmyndin að hefja framkvæmdir við breytingar á flugstöðinni sem varða Schengen-fyrirkomulagið? Margt annað þyrfti að ræða en það verður tækifæri til þess síðar að ræða Schengen-málið sérstaklega. Aðeins svo varðandi loftslagsbreytingarnar. Þar er um að ræða gífurlega stórt mál. Að því víkur hæstv. utanrrh. í ræðu sinni og það má lesa milli línanna ekki bara efasemdir um að gengið verði frá alþjóðlegum samningi heldur jafnvel að verið sé að vonast eftir því að sá samningur komist ekki í höfn. Það er svipað hljóð og í hæstv. iðnrh., andstætt því sem fram hefur komið hjá hæstv. umhvrh. sem er þriðji ráðherra Framsfl. sem fjallað hefur um þessi mál og virðist áhugasamur um það að þarna verði gengið frá lagalega skuldbindandi samningi og styð ég hann sannarlega í þeirri viðleitni. Og mér finnst ríkisstjórnin á mjög hálli braut í þeim málflutningi sem hér kemur fram hjá hæstv. utanrrh. og hefur komið fram hjá hæstv. iðnrh. þess efnis að við Íslendingar eigum að keppa að því að undanþiggja stóriðju í landinu þessum samningi með þeim rökum að þar sé um umhverfisvæna orku að ræða og þess vegna eigum við að reyna að koma iðnaðaruppbyggingunni út fyrir ramma þessa samnings. Ég sé ekki á hvaða rökum 

Herra forseti. Út af Schengen-samkomulaginu, þá er það rétt hjá hv. þm. að það var undirritað samkomulag 19. desember sl. Síðan hafa forsendur breyst. Það hefur farið fram þýðing á þeim samningi sem verður væntanlega lokið 1. desember nk. Ætlunin var að leggja þennan samning sérstaklega fyrir þingið en eins og mál hafa nú þróast, þá kemur vissulega til greina að leggja allt málið fyrir þingið eins og það liggur fyrir í heild sinni. Það hefur þó ekki endanlega verið ákveðið því að það er ekki vitað hvenær þessum samningaviðræðum lýkur því þær hafa ekki einu sinni hafist. Að því er varðar framkvæmdir sem tengjast stækkun flugstöðvarinnar, þá liggur það alveg ljóst fyrir að það þarf að stækka hana. Það er gert ráð fyrir því í þeim stækkunaráformum að það geti rúmast innan þess ramma að við gerumst aðilar að Schengen-samkomulaginu. Þessar framkvæmdir þurfa að hefjast á næsta ári og miðað við áætlanir um Schengen þarf þeim að ljúka árið 2000. Hér hefur verið gert mikið úr því að þarna séu alls konar erfiðleikar uppi. Auðvitað eru þarna viðfangsefni sem þarf að leysa en þau eru öll leysanleg og þessu samfara er ekki sá mikli kostnaður sem menn hafa gefið í skyn. Ég vil ítreka þá skoðun mína að ég tel nauðsynlegt fyrir Íslendinga að taka þátt í þessu samstarfi og það er enginn annar möguleiki fyrir hendi ef menn vilja varðveita Norræna vegabréfasambandið.

Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessar upplýsingar. Mér heyrist sem ráðherrann geri frekar ráð fyrir því að dokað verði við með að leggja samninginn frá 19. desember 1996 fyrir þingið til staðfestingar uns botn er fenginn í málið í heild sinni. Það er auðvitað stefna út af fyrir sig og ég ætla ekki að fara að ráða hæstv. utanrrh. eitthvað í þeim efnum. Ég er ekki áhugamaður um þá lausn sem verið er að reyna að koma í höfn og það hefur ítrekað komið fram. Ekki vegna þess að ég telji það ekki verðugt viðfangsefni að viðhalda Norræna vegabréfasambandinu sem slíku, heldur vegna þess að fjöldamargir þættir tengjast þessum Schengen-samningi sem hafa nánast ekkert með það að gera, en eru þó mótgagnaðgerðir til að draga úr ókostum þess að opna fólki för yfir landamæri án skoðunar. Þar á ég m.a. við þetta gífurlega upplýsingakerfi sem tengist Schengen og það eftirlitskerfi, persónunjósnir er óhætt að segja, sem tengist þessu og lesa má einmitt út úr ræðu hæstv. ráðherra. Varðandi fíkniefnin, sem reynt hefur verið að andmæla að tengist þessu máli, þá er víða í löndum Evrópusambandsins einmitt mikil umræða um þau í tengslum við opnun landamæra. Frakkar hafa nýlega ítrekað þá stefnu sína að taka ekki í gildi ákvæði Schengen-samningsins vegna ágreinings við Hollendinga sérstaklega og þeirra málafylgju í þessum efnum, svoleiðis að sannarlega eru ekki öll kurl komin til grafar. Ég held að íslensk stjórnvöld ættu að fara yfir málið í heild áður en þau fara að leita á þetta val sem þarna er um að ræða. Hvað varðar stækkun flugstöðvarinnar þá finnst mér það mjög óeðlilegt og óráðlegt að fara að verja fjármagni, hundruðum milljóna, til þess 

Herra forseti. Það fylgja því að sjálfsögðu ákveðin vandamál að greiða fyrir frjálsri för fólks í heiminum og það fylgja því vandamál að opna landamæri. En fylgja því engin vandamál að hafa öll landamæri meira og minna lokuð? Er það einhver paradís, eins og mér finnst stundum vera talað í þessu máli? Það er sagt að um persónunjósnir sé að ræða, sem eru alvarlegar fullyrðingar. Það þarf að sjálfsögðu að fylgjast með glæpamönnum, misindismönnum og fíkniefnasölum. Það kerfi sem þarna verður notað lýtur eftirliti óháðrar sameiginlegrar eftirlitsnefndar og þar sitja m.a. fulltrúar Íslands og Noregs. Það hafa verið gerðar athugasemdir við framkvæmdina sem aðildarríkin hafa farið eftir og kerfið hérna heima, ef af verður, mun lúta yfirstjórn tölvunefndar og það verður almenn kæruleið einstaklinga. Því er haldið fram að landið muni fyllast af fíkniefnum og mátti skilja það svo á orðum hv. þm. Það verður ekki barist gegn fíkniefnum í heiminum nema með sameiginlegu átaki og samvinnu þjóða og ég vil benda á að Schengen-samstarfið nær ekki til vörusviðsins og samkvæmt samstarfssamningnum verður tollaeftirlitið óbreytt. Það hlýtur að vera mikilvægt í þessari baráttu að hafa beinan aðgang að upplýsingum um m.a. glæpamenn og fíkniefnasmyglara til að koma í veg fyrir að þessi vá breiðist út um heiminn á þeim hraða sem raun ber vitni. Það er afar mikilvægt mál og við verðum að sjálfsögðu að taka þátt í því en ekki loka okkur inni.

Virðulegur forseti. Ekki loka okkur inni. Hvert er þetta svæði sem á að opna? Það er Vestur-Evrópa, það er Evrópusambandssvæðið. En hvernig bregðast menn við út á við? Þetta svæði er að loka sig af gagnvart öðrum hlutum heimsins. Ísland verður skuldbundið til þess að rifta mörgum tvíhliða samningum sem varða afnám vegabréfaskyldu í krafti þessa. Það verður að hlýða Evrópusambandinu í öllum efnum að því er varðar þessi mál, hlýða Evrópusambandinu, og hefur enga leið til að stöðva þar ákvarðanir og verður að ganga á dyr ef Evrópusambandið verður ekki við okkar frómu óskum, sem við vissulega getum borið fram. Þetta með frjálsa för fólks. Ég hef á ferðum mínum erlendis ekki fundið neitt tilfinnanlega fyrir því að þurfa að fara í gegnum vegabréfaeftirlit á landamærum. Auðvitað metum við það fyrirkomulag sem var á Norðurlöndum í góðu gildi, Norræna vegabréfasamninginn. Það var ósköp þægilegt, enda margir Íslendingar búsettir þar, en ég hef ekki fundið nein tiltakanleg vandamál við það að ferðast um Vestur-Evrópu þar sem við þurfum að sýna okkar skilríki ef óskað er eftir. Menn skulu því ekki gera mikið úr þessu og menn eiga að líta á ókostina í sambandi við tölvukerfin sem ekkert þingræðislegt eftirlit er með og sem hægt er að misbeita og hér stendur í ræðu hæstv. ráðherra: ,,Jafnframt fylgir því stóraukið samstarf yfirvalda um eftirlit með glæpamönnum, hryðjuverkamönnum og öðrum þeim sem kynnu að vilja misnota hið nýfengna frelsi.`` Í þessum textum sem varða Schengen 

Hæstv. forseti. Það hefði verið freistandi að tala um Schengen en ég ætla ekki að gera það að þessu sinni. Við hv. þm. erum ekki sammála í því máli. Ég ætla að gera hér aðeins að umtalsefni í andsvari þau orð sem hv. þm. lét falla út af kafla í ræðu hæstv. ráðherra sem var um umhverfisverndarsinna en hæstv. ráðherra sagði svo, með leyfi forseta: ,,Það vekur vissan ugg hversu umhverfisverndarsinnum hefur tekist að fá almenning í hinum iðnvæddu ríkjum til að fylkja sér gegn hvers konar nýtingu sjávarspendýra og ýmissa annarra dýrategunda sem ekki eru í útrýmingarhættu.`` Síðar segir hann: ,,Það er ekki hægt að líða iðnríkjunum að gera þau ríki sem lifa á náttúruauðlindum að einhvers konar þjóðgörðum.`` Ég er nýkomin af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og þar varð ég vör við áhyggjur Íslendinga, sem þar starfa að jafnaði, af hafréttarmálunum. Það er tilhneiging í þá átt að hafréttarmál fari undir umhverfismál, sem er mjög alvarlegt fyrir okkur Íslendinga, vegna þess að þá kemur upp sú hætta að ekki verði tekið tillit til sjálfbærrar þróunar, þ.e. að ekki verði litið á sjálfbæra þróun sem aðalatriðið í nýtingu auðlinda okkar heldur friðun. Það er tilhneiging í þá átt að eftirlit með sjávarauðlindum okkar eigi að fara undir alþjóðlegt eftirlit. Mér finnst þetta benda til þess að ákveðin ríki ætli sér að fara með veiðar úr fiskstofnunum eins og með hvalveiðarnar, að alþjóðlegar stofnanir og alþjóðleg samtök eigi að ráða því hvað heimilt verði að veiða úr þessum stofnum.

Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. fyrir að gefa tilefni til frekari umræðu um þetta mál sem er sannarlega umræðunnar vert. Ég ítreka að sá tónn sem íslensk stjórnvöld gefa í þessum efnum er mikið áhyggjuefni. Ég held að við séum á mjög hættulegu spori að ætla á opinberum vettvangi, eins og hæstv. ráðherrar hafa gert, á vettvangi Sameinuðu þjóðanna ítrekað á þessu ári að tala án þess að tala skýrt um frjáls félagasamtök, NGO, eins og það er skammstafað á enskunni. Hvernig ætla menn að draga mörkin? Eru menn í almennu stríði við frjáls félagasamtök? Ég held að Íslendingar verði, ef þeir ætla að taka þessa stefnu sem hér er verið að ræða, að tala miklu skýrar. Þeir verða þá að gefa út opinbera skrá um hvaða samtök þeim eru þóknanleg og hver ekki nema þeir séu að gagnrýna heildina. Þetta gengur engan veginn upp. Ég tek alveg undir og hef gert það ítrekað, og það þekkja menn hér á Alþingi, að ég hef ekki tekið undir þann málflutning sem varðar einhverja almenna friðun lífvera t.d. í hafinu. Ég hef tekið það mjög skýrt fram og þann málflutning þekkja menn. En menn geta alveg rætt það við frjáls félagasamtök og menn eiga að halda uppi gagnrýni á það sem menn telja gagnrýnivert af fullum þrótti að sjálfsögðu. En frjáls félagasamtök eru nú einu sinni hluti af okkar samfélagi og þau endurspegla að sjálfsögðu umræðu og hugmyndir sem eru í löndunum þar sem þau starfa, þau bara endurspegla það og menn geta ekki verið að líta á þau sem blóraböggul númer eitt. Þau eiga stuðning eða endurspegla sjónarmið sem eru uppi hjá ríkisstjórnum viðkomandi landa. 

Hæstv. forseti. Það er margt gott hægt að segja um frjáls félagasamtök og get ég tekið undir það með hv. þm. Ég ætla ekki að vera með einhverjar stórar yfirlýsingar um að allt sé rangt sem þau gera. Ég vil heldur ekki að við séum almennt í stríði við þessi samtök. En ég vek einungis athygli á því við Íslendingar þurfum að vera á varðbergi gagnvart þessum sjónarmiðum vegna þess að það eru, því miður, öfgar sem fá að ráða í allt of mörgum tilfellum. Fyrir þjóð eins og okkur Íslendinga sem lifum á því að nýta auðlindir okkar, þá verðum við virkilega að sinna þessum málaflokki, bæði með því ef mögulegt er að hafa áhrif á þessi samtök, þessi svokölluðu frjálsu félagasamtök, og eins með því að taka virkan þátt í því alþjóðlega samstarfi sem fer fram og þar sem um þessi mál er fjallað. Og það er erfitt að segja hvar á að draga mörkin. En þetta er svo stórt mál fyrir okkur Íslendinga að við verðum svo sannarlega að fylgjast með. Ég minnist þess í sambandi við hvalveiðarnar að þegar Norðmenn hófu aftur veiðar á hval þá var viðtal við umhverfisverndarsinna, formann frjáls umhverfisverndarfélags í Bandaríkjunum sem sagði að það skipti engu máli hvort fjölgun væri á hval, það væri ekki málið. Það sem skipti máli væri það að þjóð sem veiðir hval er ekki umhverfisverndarsinnuð og svo punktur. Þegar svona öfgar ná yfirhöndinni í slíkri umræðu, þá er ekki gott að bregðast við og vinna gegn því. Og það er erfitt fyrir litla þjóð eins og okkur Íslendinga að berjast gegn fullyrðingum sem þessari. En í því tilfelli, eins og svo mörgum öðrum, skiptir máli að vinna með öðrum þjóðum sem eiga svipaðra hagsmuna að gæta og það munum við gera áfram.

Virðulegur forseti. Ég vænti þess að af þessum skoðanaskiptum um þetta efni verði mönnum ljóst að hér er úr vöndu að ráða ef menn ætla að virða rétt fólks til frjálsrar félagamyndunar og starfsemi. Mér finnst nánast sem hv. talsmenn Framsfl. hér í umræðunni séu að gera því skóna að þarna verði að setja einhverjar hömlur á. Það er eiginlega ekki hægt að skilja þetta öðruvísi --- sem einhverja óskhyggju um það sem er gersamlega vonlaust verk. Frjáls félagasamtök eru nú einu sinni hluti af tilverunni, einnig á Íslandi sem betur fer, og ég neita því ekki að mér finnst á stundum gæta allt of lítils stuðnings hjá stjórnvöldum hér á landi í garð innlendra félagasamtaka og að æskilegt er að hlúa að starfsemi þeirra sem gildum þætti í okkar lýðræðissamfélagi og þar á meðal umhverfissamtaka. Ef menn bera saman t.d. stuðning af opinberri hálfu við frjáls umhverfissamtök hér á landi annars vegar og í Noregi hins vegar, þá er það eins og svart og hvítt. Ég held að menn ættu að endurskoða stefnu sína frá grunni í þessum efnum og málflutning á alþjóðavettvangi og sjá hvort við náum ekki meiri árangri en með þessu nöldri, sem ég leyfi mér að kalla svo, þó úr munni ráðherra komi, á alþjóðavettvangi sem ekki leiðir til nokkurs skapaðs hlutar eða skilar nokkrum árangri og ég segi nú bara árangri, sem betur fer, ef hugmyndin er sú að farið verði að flokka hvaða skoðanir menn megi hafa og hverjar ekki.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. utanrrh. fyrir yfirgripsmikla ræðu á þeim mjög svo flókna málaflokki sem utanríkismálin eru sem taka á flestum þáttum mannlífsins. Vil ég leyfa mér að beina sjónum að nokkrum þáttum sem komu fram í máli hæstv. ráðherra. Ég vil byrja á því að ræða lítillega um þau atriði sem hæstv. ráðherra nefndi í sambandi við mannréttindamál. Í ræðu hæstv. ráðherra, með leyfi forseta, segir hann: ,,Um það er vissulega ágreiningur hvort hafa eigi samskipti við ríki þar sem mannréttindi eru fótum troðin. Þetta getur verið álitamál en ég tel ekki rétt að útiloka tengsl við slík ríki, t.d. á sviði markaðsöflunar. Á móti kemur að ekki verður skorast undan því að ræða mannréttindi við ráðamenn þessara ríkja, því að mannréttindi eru ekki innanríkismál heldur grundvallarréttindi sem tilheyra einstaklingnum sem slíkum.`` Allt er þetta góðra gjalda vert en í mínum huga er ekki aðeins nægilegt að ræða mannréttindi við þjóðir eins og t.d. Kínverja. Í mínum huga verður að mótmæla ítrekuðum mannréttindabrotum og þess vegna finnst mér orðalag eins og ,,að ræða`` mjög lint. Frekar ætti að segja ,,að mótmæla`` ítrekuðum mannréttindabrotum stórþjóðar eins og Kínverja. Að tala um að eitthvað í þessu tilliti sé álitamál finnst mér einnig frekar óheppilegt orðalag og vil þar taka sérstaklega til þær ótrúlegu kúgunaraðferðir sem Tíbetar hafa orðið að þola af hálfu Kínverja á undanförnum áratugum eða síðan Tíbet var innlimað inn í Kína. Það má að sjálfsögðu segja að allt sé álitamál og það getur verið álitamál hvort Tíbetar ættu ekki að hætta þessum mótmælum til þess að halda lífi eða fá frið. Það sé þá álitamál hvort ekki sé rétt að leyfa Kínverjum að halda áfram þeirri kúgun sem þeir hafa stundað. Málefni Tíbeta hafa því miður fengið mjög litla umræðu almennt í okkar annars ágæta landi og þeirra málefni ekki fengið stuðning jafnvel vegna þess að Kínverjar hafa mótmælt ýmsum áformum sem uppi hafa verið af samtökum til að koma á einhverju sambandi við útlaga frá Tíbet. Aðferðir sem Kínverjar hafa beitt til þess að bæla niður alla baráttu í Tíbert eru t.d. að taka ,,óæskilegt`` fólk úr umferð með því að láta það hverfa eða fangelsa það eða setja í þrælkunarbúðir. Þetta hefur bitnað fyrst og fremst á fólki eins og munkum, nunnum og þjóðernissinnum sem hafa haldið uppi andófi. Það hefur einnig verið tíðkað af hálfu Kínverja, það er ein aðferðin, að banna tíbetsku sem mál í skólum landsins. Það er gert að sjálfsögðu til að drepa niður alla menningu Tíbeta og sjálfsvirðingu og er það áhrifarík aðferð sem menn þekkja annars staðar frá. Að flytja Kínverja til Tíbet er enn önnur aðferðin sem Kínverjar hafa notað til þess að koma upp þjóðflokki Kínverja í Tíbet sem styður hernámið og innlimun landsins í Kína. Ég held að það sé seint of mikið talað um hversu mannréttindabrot eru tíð í þessu stóra og mikla landi, Kína, en á liðnu ári voru líflátin um 3.500 manns í því landi og á þessu ári einu, það sem af er, hafa verið kveðnir upp sex þúsund líflátsdómar. Það segir náttúrlega margt um það dómskerfi sem þarna er en þær upplýsingar og tölur sem ég hef farið hér með koma frá Amnesty International. Þessir dómar eiga ekkert frekar við glæpamenn, ef við getum orðað það svo, en fólk sem er fangelsað vegna trúarbragða og dæmt vegna þjóðernisstefnu sinnar eða af öðrum ástæðum. Ég hef gert þetta hér að umræðuefni fyrst og fremst, herra forseti, í ljósi þeirra atburða sem urðu hér á landi fyrir nokkrum vikum síðan þegar varaforseti Tævans kom í heimsókn og olli miklum titringi vegna aðgerða Kínverja sjálfra. Það er að sjálfsögðu alltaf viðkvæmt að ræða mál sem þessi en ég held að þegar um mannréttindamál er að ræða, þá getum við ekki látið viðkvæmni í garð stórríkja ráða þar för. Við sem erum tiltölulega nýfrjáls frá Dönum getum sjálf séð fyrir okkur hvernig farið hefði fyrir okkur ef slíkum aðferðum hefði verið beitt eins og beitt hefur verið í Tíbet á undanförnum áratugum. Mér finnst mannréttindamál ekki álitamál og tæpitunga ekki duga þegar um þau er rætt. Ég er að sjálfsögðu ekki að gera því skóna að hæstv. utanrrh. samþykki þau brot sem þarna hafa verið, fjarri því. Ég er einungis að tala um að mér finnist að það megi hafa um það ákveðnara orðaval þannig að það skiljist fyllilega um hvað verið er að tala. Frjáls för fólks er snar þáttur í máli sem mikið hefur verið í umræðunni hér og eins hjá Evrópubúum, og EES-samningurinn sem er einn af þeim stóru samningum sem þessi þjóð hefur gert, hefur tryggt okkur Íslendingum. Ég vil fagna því hvernig hæstv. ráðherra hefur haldið á þeim málum sem tengjast Evrópu og hugsanlegri Schengen-aðild og ég hygg að það sé einn af þeim hornsteinum sem muni tryggja okkar samstarf í Evrópu enn frekar en gert hefur verið með EES-samningnum. Við höfum góða reynslu af EES og þeim jákvæðu áhrifum sem samningurinn hefur haft á íslenskt þjóðlíf almennt. Segja má að með EES-samningnum hafi frjálsræði orðið mun fyrr á ýmsum sviðum en ella hefði orðið og eru þar nærtæk dæmi eins og innanlandsflug sem gefið var frjálst og leiddi til þess að fargjöld innan lands lækkuðu mjög verulega. Við höfum einnig séð ýmislegt annað, eins og að ríkisfyrirtæki hafa verið gerð að hlutafélögum og við höfum séð alls konar lög eins og upplýsingalög og samkeppnislög sem hafa tengst EES-samningnum á einn eða annan hátt. EES-samningurinn hefur einnig skapað Íslendingum með mörgu móti frjálsari aðgang að atvinnu í Evrópu, frjálsari flutninga og viðskipti, sem hefur aðeins leitt til góðs fyrir þetta litla land okkar. Ég tel því að með Schengen séum við að auka þessi tengsl, við séum að tryggja enn frekar samstarf okkar inn í Evrópu og það getum við ekki gert öðruvísi en að tengjast Evrópusambandinu enn nánari böndum. Ef við tengjumst ekki inn í Evrópu með Schengen er ég hræddur um að það mundi leiða til einangrunar landsins og verri samskipta. Ég er sammála þeim fullyrðingum sem hér hafa komið fram að Schengen mun auka ferðamannastraum og auðvelda ferðalög Evrópubúa til Íslands. Það mun einnig auka eftirlit með óæskilegum mönnum og innflutningi sem óæskilegur er talinn, vegna eftirlitskerfis sem talað er um að verði sett sameiginlega fyrir öll Schengen-löndin. Ég hef ekki heyrt það í kerfinu, ef ég má orða það svo, hjá tollyfirvöldum og lögregluyfirvöldum að þau óttist Schengen-sáttmálann og að hann muni auka til að mynda glæpi eða innflutning á óæskilegum efnum nema síður væri. Ég hef heyrt hina skoðunina frekar, að menn telji að þetta eftirlit muni batna og verða virkara og upplýsingar ganga mun fljótar og öruggar fyrir sig. Þróunin innan Vestur-Evrópusambandsins, VES, hefur í mínum huga verið mjög jákvæð, bæði með tengingu við NATO vegna sameiginlegra nota á herafla landanna til friðargæslu og eins Amsterdam-samkomulagið sem tryggir að VES verði ekki sett undir Evrópusambandið. Ég er mjög sammála þeirri stefnu hæstv. utanrrh. að halda okkur með Bretum hvað þetta varðar enda hefur að mínu viti ekki komið fram nein sérstök röksemd sem réttlætir að þetta samband, sem hefur verið samband miklu fleiri þjóða heldur en eingöngu Vestur-Evrópuþjóða því þarna hefur verið sameiginlegur vettvangur til varnarmála og öryggismála þjóða fyrrum austantjaldsríkja og annarra sem hyrfi eða raddir þeirra yrðu mun lágværari ef þessi samtök, Vestur-Evrópusambandið, félli undir Evrópusambandið. Að lokum vil ég, herra forseti, ræða aðeins um Flugstöð Leifs Eiríkssonar og þakka hæstv. utanrrh. fyrir þann vilja sem hann hefur sýnt í því að reyna að leysa fjárhagsvanda stöðvarinnar. Það hefur á undanförnum árum verið eitt helsta vandamál stöðvarinnar hversu skuldabagginn hefur verið erfiður og allt starf nánast snúist um það að reyna að hafa upp í þann mikla kostnað sem honum fylgir. Möguleikar Leifsstöðvar og flugvallarins í Keflavík hafa verið stórlega vanmetnar í atvinnulegu skyni á undanförnum árum og er því fagnaðarefni að sú uppbygging er þegar komin á alvöruskrið að stækka flugstöðina og samkvæmt upplýsingum hæstv. ráðherra á það að gerast á næstu sjö árum að hún verði stækkuð fyrir sem nemur 2,8 milljörðum kr. Það kemur að sjálfsögðu til móts við mjög stórbrotnin áform Flugleiða um að auka flugrekstur sinn verulega sem mun skapa ný störf hjá því ágæta fyrirtæki fyrir um þúsund manns eftir því sem sagt hefur verið. Að sjálfsögðu getur komið þarna miklu meira til. Ég vil einnig fagna því frjálsræði sem hefur verið í verslunarmálum stöðvarinnar og þau skref sem þegar hafa verið stigin eru jákvæð. Ég vil þó taka eitt sérstakt atriði út sem mér finnst að þurfi að taka á með meiri festu, en það er frjálsræði í afgreiðslu borgaralegs flugs sem er nú bundið einokunarsamningi við eitt fyrirtæki. Ég vildi, herra forseti, að lokum beina spurningu til hæstv. utanrrh.: Hvað líður samningum við Flugleiðir um uppsögn á þeim einokunarsamningi sem þeir hafa haft á borgaralegu flugi á Keflavíkurflugvelli? Ég vil einnig beina þeirri spurningu til hæstv. utanrrh. hvort umsókn Suðurflugs um heimild til afgreiðslu minni véla á Keflavíkurflugvelli hafi verið tekin til jákvæðrar skoðunar í hans ráðuneyti.

Herra forseti. Út af fyrirspurn hv. þm. Kristjáns Pálssonar þá var samningnum við Flugleiðir sagt upp. Hins vegar er ágreiningur um það milli ráðuneytisins og Flugleiða hvort sú uppsögn hafi komið á réttu augnabliki. Viðræður hafa átt sér stað milli ráðuneytisins og Flugleiða þannig að ég vænti þess að sá ágreiningur komi ekki að sök og hægt verði að leysa málið með samningum. Umsókn Suðurflugs hefur verið tekin til jákvæðrar umfjöllunar í ráðuneytinu og ég vænti þess að þegar þessum viðræðum er lokið, sem ég vonast til að verði eftir ekki langan tíma miðað við það að leysa þessi mál fyrir áramót, þá verði hægt að svara þessari umsókn Suðurflugs með jákvæðum hætti. Sannleikurinn er sá að það er nægilegt rúm fyrir alla aðila á þessu svæði. Suðurflug er á engan hátt fyrir öðrum þeim aðilum sem þarna eru í rekstri og því ætti ekkert að vera því til fyrirstöðu að gefa þeim það athafnafrelsi sem þeim er nauðsynlegt í sinni uppbyggingu.

Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans. Ég fagna því að sjálfsögðu að samningar séu í gangi og það sé tekið jákvætt á þeim umsóknum sem borist hafa um að þjóna á Keflavíkurflugvelli. Ég er alveg hjartanlega sammála hæstv. ráðherra í því að það er nægjanlegt rúm á Keflavíkurflugvelli fyrir miklu fleiri aðila til þess að sinna þeim gríðarlegu verkefnum sem þarna eru möguleg. Það er einnig kunnara en frá þurfi að segja að aðstaðan á Keflavíkurflugvelli hefur ekki verið slík fram að þessu að þar sé hægt að afgreiða flug minni véla vegna þess að Leifsstöð, eins og hún er búin út í dag, getur alls ekki tekið við því með neinu móti. Þess vegna má segja að samkeppnisstaða Keflavíkurflugvallar gagnvart Reykjavíkurflugvelli, þegar um er að ræða flug eins og svonefnt ferjuflug og flug minni flugvéla, hafi ekki verið til staðar þar sem ekki hefur verið aðstaða til þess að afgreiða þessar vélar með bensín eða aðra þjónustu sem þær þurfa að sjálfsögðu á að halda. Ég fagna því að það skuli vera hugmyndin að reyna að leysa þetta mál fyrir áramót og við eigum þá von á því að þessi mál fari í farsælan farveg.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir það að samhliða ræðu utanrrh. höfum við fengið þessa ágætu skýrslu hans um utanríkismál, um stöðu Íslands og breytingar og horfur í alþjóðlegu umhverfi. Það er auðvitað þannig að þegar ráðherra semur sína skýrslu, þá verður hann að takmarka sig mjög eins og oft hefur komið fram við umræðu sem þessa og mörgum þáttum getur hann gert harla lítil skil, en fyrir okkur sem viljum ræða þessi mál er mikilvægt að geta farið yfir skýrsluna eins og hún er lögð fram hér og séð þá hvað er á bak við orð hans í ræðunni. Þess vegna er mjög gott að fá þessa skýrslu samhliða ræðunni. Virðulegi forseti. Alþjóðasamstarf er orðinn viðamikill þáttur í störfum Alþingis og reyndar ráðuneytanna en í umræðu eins og þessari er aðeins að takmörkuðu leyti komið inn á þau mál sem þingmenn, sem taka þátt í erlendum samskiptum, koma að. Við tökum reyndar sérstaklega fyrir einu sinni á vetri skýrslur alþjóðadeildanna en það er svo undarlegt að við þær umræður á Alþingi hefur reyndin orðið sú að þeir einir ræða þær skýrslur sem skipa viðkomandi landsdeild. Hún nær ekki til þeirra sem henni er beint að, sem sagt annarra þingmanna sem ætlast er til að ræði hin stóru mál. Mér er það nokkurt umhugsunarefni með hvaða hætti hægt er að finna farveg sem tengir alþjóðastarfið betur við þingið og hvernig kryfja má mörg þau stóru mál sem skipta okkur máli. Í þessari umræðu hefur t.d. verið vikið að Schengen og stór orð látin falla. Íslandsdeild Norðurlandaráðs hélt sérstaka ráðstefnu um það mál á sínum tíma og þau vinnubrögð reyndust mjög upplýsandi. Ég, sem lít á Norðurlandasamstarfið sem þýðingarmesta alþjóðasamstarf okkar, tel að það sé mjög brýnt að hér sé skoðað hver áhrif Amsterdam-samningsins verða á Norðurlöndin, bæði þau sem eru innan og þau sem eru utan Evrópusambandsins. Við eigum þess vegna að leita leiða til að upplýsa sem mest um ágreiningsmálin til að geta tekið ákvarðanir sem snerta hag okkar. Í of ríkum mæli er gripið til þess að víkja undan og hverfa á braut, víkja umræðunni á dreif eða jafnvel ekki taka hana á dagskrá. En ég ætla ekki að nota minn tíma í málefni sem lúta að erlendu samstarfi né ágreiningsmálunum sem borið hafa á góma hér í dag. Ég vil draga mannréttindamálin frekar inn í þessa umræðu. Þau eru mjög sjaldan rædd á Alþingi og of lítið í hefðbundnum utanríkisumræðum. Hins vegar hefur það komið fram í máli ráðherra að hann hafi áhuga á þeim málum. Þannig var það í fyrra að tvær línur stóðu í ræðu hans og þær hljóðu svo: ,,Enginn þarf að fara í grafgötur um stuðning íslenskra stjórnvalda við baráttu fyrir mannréttindum. Enginn þarf heldur að efast um einlægni okkar og jákvæðan tilgang með þátttöku á þessum vettvangi.`` Þetta eru falleg orð og þetta er góð yfirlýsing. Þá tók ég þetta fyrir í tilefni af stöðu flóttamanna. Þá var stór flóttamannaherferð í gangi sem allar deildir Amnesty tóku þátt í. Það er reyndar eitt alvarlegasta mannréttindamálið í dag hver staða flóttamanna er og orsökin fyrir þessu mikla flóttamannavandamáli. Það er mjög alvarlegt ástand víða. Hér var áðan í ræðu nefnt ástandið í Kína, en það er líka hægt að nefna Alsír þar sem hörmulegir atburðir hafa verið að gerast. Ég hef haldið því fram mörgum sinnum að Ísland geti verið sterk rödd á alþjóðavettvangi, geti unnið að því að minnka flóttamannavandamálið með því að stuðla að því að ríki heims séu knúin til að virða mannréttindi og að þau skynji að alþjóðasamfélagið fylgist með gjörðum þeirra og allir láti sig það varða hvar brotið er á mannréttindum. Okkar rödd getur verið skýr í mannréttindamálum og getur verið krafa um sameiginlegt átak þjóða heims til að fyrirbyggja gífurlegan fjölda flóttamanna í heiminum. Í fyrra bar ég fram fyrirspurn til dómsmrh. um formlega endurskoðun á lögunum um eftirlit með útlendingum og hvort endurskoðun á þeim lögum taki mið af því að tryggja réttarvernd þeirra sem leita hér hælis eins og hugtakið er skilgreint samkvæmt flóttamannasamningi Sameinuðu þjóðanna sem Íslendingar hafa fullgilt, hvort flóttamenn munu fá ráðgjöf, túlk og réttaraðstoð og að bann við brottvísun og endursendingu flóttamanna verði tryggt eins og það er í flóttamannasamningnum en ekki í lögum okkar. Hvort það sé tryggt að synjun á beiðni um hæli verði skrifleg og rökstudd og áfrýjun hennar fresti ákvörðun um synjun landgöngu, brottvísun eða endursendingu. Þetta eru allt hlutir sem komið hafa upp og orðið fréttaefni hér. En það bólar enn þá ekki á lagasetningu þrátt fyrir yfirlýsingar á síðasta þingi og ég spyr utanrrh.: Veit hann hvað þessu máli líður og mun hann beita sér í því að þessi brýnu frumvörp komi hér inn í þingið? Það er heilt ár liðið síðan spurt var um þau og ekkert bólar á þeim. En hvað er til ráða? Flóttamannavandamálið er gífurlegt. Við höfum tekið á móti nokkrum tugum flóttamanna. Þetta fólk hefur aðlagast vel hjá okkur og því hefur verið tekið vel. Annars vegar verða þjóðir heims að bregðast við flóttafólki og hjálpa þeim sem hrekjast frá heimalandi vegna ofsókna. Hins vegar að leggja allt á vogarskálar til að tryggja að fólk hrekjist ekki á flótta vegna mannréttindabrota. Alþjóðleg samtök Amnesty vaka yfir þessum málaflokki. Þau reyna að vekja okkur sem búum við öryggi til umhugsunar og senda þingi og þjóð ákall vegna mannréttindabrota og hvatningu til að standa að jákvæðum aðgerðum. Og hvað er þá til ráða? Ísland á að styðja stofnun alþjóðlegs glæpadómstóls á vegum Sameinuðu þjóðanna og stuðla þannig að því að endir verði bundinn á refsileysi þeirra sem brjóta alþjóðalög. Það eru bein tengsl milli mannréttindabrota og svokallaðs refsileysis. Mannréttindabrot sem eru framin í skjóli refsileysis virðast endurtaka sig og fljótt er hægt að greina ferli ofsókna og glæpa í samfélögum sem ákveða að þegja slíkt í hel. Mannréttindasamtökin Amnesty hafa getað staðfest að bein tengsl eru á milli mannréttindabrota og svokallaðs refsileysis. Mannréttindabrot sem eru framin í skjóli refsileysis í samfélögum sem þegja slíkt í hel eða hylma yfir og hunsa lög og reglur eru vegna þess að önnur ríki láta sig þetta ekki varða. Samt eru ríki samkvæmt alþjóðalögum skuldbundin til að draga stríðsglæpamenn eða aðra sem gerast sekir um mannréttindabrot til ábyrgðar fyrir gjörðir sínar. Þá má sömuleiðis framselja. Hins vegar hafa ríkisstjórnir komist upp með að setja lög sem tryggja náðun brotamanna eða gefa þeim grið. Af þessum sökum er mjög mikilvægt að Íslendingar stuðli með virkum hætti að stofnun alþjóðlegs glæpadómstóls svo hægt sé að binda endi á refsileysi þeirra sem brjóta alþjóðalög. Ísland tengdist yfirlýsingu sem utanrrh. Írlands flutti af hálfu Evrópusambandsins á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna á sl. ári þar sem fram kemur stuðningur við stofnun alþjóðlegs glæpadómstóls. Virk þátttaka Íslands í frekari umræðum um stofnun alþjóðlegs glæpadómstóls er æskileg þannig að Ísland stuðli á afgerandi hátt að því að slíkur dómstóll verði orðinn að veruleika árið 2000. Það hefur vakið athygli að sæti Íslands á fundum undirbúningsnefndar fyrir stofnun alþjóðlegs glæpadómstóls hjá Sameinuðu þjóðunum hefur verið autt og Íslendingar hafa ekki tekið þátt í fundum nefndarinnar. Sameinuðu þjóðirnar hafa sett á fót tvo dómstóla sem fjalla um stríðsglæpi. Í febrúar 1993, fyrir fjórum árum, samþykkti öryggisráðið stofnun stríðsglæpadómstóls sem skyldi fjalla um brot í gömlu Júgóslavíu, framin eftir að styrjöld braust þar út árið 1991. Þá voru sett lög á Alþingi í maí 1994 um framsal og samvinnu við stríðsglæpadómstólinn vegna gömlu Júgóslavíu og þann dómstól í Haag. Í árslok 1994, ári síðar, samþykkti öryggisráðið að setja á fót stríðsglæpadómstól vegna þjóðarmorðs í Rúanda fyrr á því ári. Dómstóllinn sem er í Arusa í Tansaníu hefur ekki hlotið nægilegan stuðning aðildarríkja Sameinuðu þjóðanna. Það er mikilvægt að Alþingi Íslendinga setji lög um framsal og samvinnu við Rúanda-dómstólinn á sama hátt og við gömlu Júgóslavíu. Stuðningur við Rúanda-dómstólinn er gífurlega mikilvægur til að tryggja að mannréttindi verði virt. Við eigum að sýna fullan stuðning við störf Júgóslavíu- og Rúanda-dómstólana og stuðla með virkum hætti að stofnun alþjóðlegs stríðsglæpadómstóls og stuðla þannig að því að vítahringur refsileysis og mannréttindabrota verði rofinn. Og ég spyr: Hvaða hlutverk ætlar Ísland sér? Verður þátttaka í undirbúningi að slíkum glæpadómstól eða jafnvel fjárframlög til hans eins og kallað er eftir við aðildarríki Sameinuðu þjóðanna? Í fyrra var utanrrh. nokkuð bjartsýnn og jákvæður varðandi dómstólinn og ég spyr um afstöðu hans í dag miðað við það að við höfum ekki séð okkur fært að taka þátt í undirbúningsfundunum. Virðulegi forseti. Það hefur verið ákall til alþjóðasamfélagsins vegna blóðbaðsins í Alsír. Amnesty og læknar án landamæra sendu ákall frá sér 15. okt. sl. Samtökin fara fram á að mannréttindanefnd Sameinuðu þjóðanna komi saman til að leita leiða til að binda endi á hörmungarnar í Alsír. Ekkert ríki hefur enn þá farið þess á leit að mannréttindanefndin verði kölluð saman. Allt að 80 þúsund manns hafa verið drepnir í Alsír á síðustu árum en alþjóðasamfélagið hefur ekkert aðhafst til að stöðva blóðbaðið. Það er nauðsynlegt að rannsaka þau brot sem hafa átt sér stað, finna út hverjir beri ábyrgð á mannréttindabrotunum og það að bera fram óskina er yfirlýsing og þar með er tryggt að ferli fari í gang sem leiði til ákvörðunar um hvort nefndin verði kölluð saman eða ei. Þannig gæti rödd okkar virkað á alþjóðavettvangi. Ég endurtek því spurningar mínar: Hvaða hlutverk ætlar Ísland sér í stofnun alþjóðlegs glæpadómstóls sem er eitt stærsta mál á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og hvenær verða lögð fram frumvörp um flóttamannalöggjöf sem var talað um í fyrra? Virðulegi forseti. Í lok máls míns ætla ég að nefna tvö mál sem mér finnst mikilvæg úr skýrslu ráðherrans. Á bls. 44 er fjallað um þróunarmál og þar segir, með leyfi forseta: ,,Leita þarf leiða til að auka samstarf milli Íslendinga og þeirra stofnana Sameinuðu þjóðanna sem starfa að þróunarmálum. Auka þarf þátttöku Íslendinga í því starfi þar sem þekking þeirra nýtist best, t.d. í fiskiðnaði, jarðhita-, tækni-, orkumálum og nýtingu endurnýjanlegrar orku. Slíkt getur gefið færi á aðstoðarverkefnum sem einnig gætu tengst íslensku atvinnulífi.`` Það er alveg rétt. Við höfum gjarnan beint þróunaraðstoð okkar í þann farveg að verkefnin tengist íslensku atvinnulífi og það er kannski eðlilegt en við megum ekki einskorða okkur við það. Það hefur margoft komið fram í uppeldismálaumræðu að stuðningur við konur í þróunarlöndum er viðurkenndur stuðningur sem hefur margfeldisáhrif, að stuðningur við konur í þróunarlöndum er stuðningur við uppbyggingu og stuðningur við fjölskylduna alla á þessum stöðum. Þau verkefni sem eru nefnd hér kveikja ekki þá tilfinningu í brjósti að þarna sé verið að framkvæma það sem menn hafa verið sammála um hér að beina þróunaraðstoð í ríkari mæli til verkefna og til kvenna og þeirra verkefna sem konurnar standa að. Ég minni líka á það sem kom fram á leiðtogafundinum í Kaupmannahöfn árið 1995. Þar var lögð mjög mikil áhersla á menntun og að styðja við menntun í þróunarlöndunum og að mennta konur í þróunarlöndunum til þess að þær mundu áfram skila verki sínu og fá margfeldisáhrifin þar á. Ég ætla líka í lokin á ræðu minni, virðulegi forseti, að vísa til annarrar setningar á bls. 44 undir Þróunarmál. ,,Á leiðtogafundi í Kaupmannahöfn um félagslega þróun 1995 skuldbundu ríkisoddvitar sig til að útrýma algerri fátækt og var árið 1996 helgað baráttunni gegn fátækt.`` Spurningin vaknar hjá mér hvernig stöndum við að þessu máli. Við tökumst á um þau mál innan lands en við megum aldrei gleyma því að hlutur okkar er líka mikilvægur hvað varðar erlendar þjóðir og fátæku þróunarlöndin.

Herra forseti. Að því er varðar alþjóðlegan glæpadómstól hefur Ísland stutt þá viðleitni að koma upp alþjóðlegum glæpadómstól og við munum styðja það áfram. Það er öllum ljóst að við getum ekki tekið þátt í slíkum undirbúningi eins og margar aðrar þjóðir en við styðjum það a.m.k. í orði en að hvaða leyti við getum stutt það með fjárframlögum eða öðrum hætti höfum við ekki tekið afstöðu til enn þá. Ég tel hins vegar afar mikilvægt að slíkum dómstól verði komið upp og auðvitað verður Ísland að standa við skyldur sínar í þeim efnum eins og aðrar þjóðir, eins og við reynum að gera í sem flestum alþjóðlegum stofnunum. Að því er varðar flóttamannalöggjöfina get ég vísað til þess sem hæstv. dómsmrh. hefur sagt og þær yfirlýsingar sem hann hefur gefið og ég vænti þess að það verði hægt að koma því í framkvæmd. Ef ég man rétt minnir mig að það hafi verið á sektarmálaskrá þingsins í vetur án þess að ég geti verið með algerar fullyrðingar í þeim efnum. Ég tek undir með hv. þm. um það að okkur ber að leggja áherslu á réttindi kvenna og við höfum gert það í öllu þróunarstarfi okkar, í Namibíu, í Malaví, í Mósambík, á Grænhöfðaeyjum og við höfum stutt UNIFEM og þeirra ágæta starf sem þar hefur átt sér stað. Í þeirri áætlun sem nýlega hefur verið samin um endurbætur á þróunaraðstoð okkar og eflingu á þróunaraðstoð er sérstaklega lögð áhersla á þetta atriði, að við munum halda áfram að styðja við bakið á starfi kvenna því það er alveg rétt hjá hv. þm. að þetta skiptir miklu máli þannig að það verður sérstaklega tekið til athugunar í þessu sambandi.

Virðulegi forseti. Ég þakka svör utanrrh. og ég fagna því að haldið verði áfram að styðja viðleitni um að koma á laggir alþjóðlegum glæpadómstól. Ráðherrann segir að þeir geti ekki tekið þátt í undirbúningi og undirbúningsfundir eru haldnir á vegum Sameinuðu þjóðanna. Ég veit gjörla hve fáliðað okkar fólk er í sendiráðinu en gæti Ísland ekki sýnt svolítinn lit? Mér er kunnugt um að lítil ríki eins og Lesótó og Malta sitja þessa fundi til að leggja áherslu á stuðning sinn og mikilvægi þess að glæpadómstóllinn verði settur á laggir og það verður e.t.v. hægt að koma því við til þess að sýna vilja Íslands. Ég hvet utanrrh. til þess að ganga eftir því í ríkisstjórn að frumvörpin um breytingar á lögunum um útlendinga komi hingað inn hið fyrsta svo tryggt sé að þau verði afgreidd sem lög frá Alþingi fyrir haustið. Það er gott að heyra um verkefnin sem hafa verið studd sem snúa að konum. Hins vegar er alveg ljóst að þegar maður hlustar á ræðu ráðherrans og les skýrsluna sem ég var að hrósa að fá í hendur er ekki að sjá að áherslunni sé beint til kvenna né að þessar áherslur hafi náð inn í verkefnin á sama hátt og mörg önnur verkefni sem eru tíunduð og sem ágætt er að sjá. Nefni ég þar t.d. málefni barna og jafnréttismálin, varnir gegn afbrotum. Yfirleitt er þáttur mannréttindamála í skýrslu og ræðu utanrrh. hverju sinni afskaplega klénn og ég óska eftir að heyra í einhverri ræðu í framtíðinni að þessum málum væri gerð sérstaklega góð skil.

Herra forseti. Auðvitað er hægt að gera ýmsum málum mun ítarlegar skil. Það er líka hægt að koma upplýsingum á framfæri með öðrum hætti ef þingmenn óska sérstaklega eftir því að við gerum grein fyrir því sem við sendum frá okkur á sviði mannréttindamála og á sviði þróunarmála, t.d. að því er varðar konur. Sjálfsagt er að verða við því en ég held að það sé nánast útilokað að setja fram allar þær upplýsingar sem ráðuneytið býr yfir í þessum málum. Ég geri mér alveg grein fyrir því að það er mjög margt sem væri hægt að gera mun betri skil en það þarf hins vegar ekki að þýða að því hafi á engan hátt verið sinnt. En það er líka ljóst að það eru mörg mál sem við getum sinnt mun meira ef við hefðum til þess mannafla og fé. Það er líka ljóst að við getum í mörgum tilvikum breytt forgangsröðun okkar. Þetta er alltaf erfitt. Það er alltaf vandákveðið hvaða fundi á að sækja. Við leggjum megináherslu á ákveðin mál en ég get tekið undir að mannréttindamál eru afar mikilvæg og þeim ber að sinna eins vel og við getum en við getum að sjálfsögðu látið hv. þm. í té ítarlegri upplýsingar um þá málaflokka sem hann óskaði eftir.

Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir boð utanrrh. Ég mundi gjarnan þiggja að fá upplýsingar um þau verkefni sem snúa að konum í þróunarlöndum. Ég held að fróðlegt væri fyrir okkur að kynnast því. Hins vegar er ekki aðalatriðið hvernig okkur þingmönnum er kynnt allt það sem fer fram á vegum utanríkisþjónustunnar. Það er ekki aðalatriðið heldur hitt að við höfum tilfinningu fyrir því að af hálfu Íslands sé einmitt verið að reka þá utanríkisstefnu sem okkur finnst mikilvæg og við gefum gaum ákveðnum þáttum sem eru mikilvægir en ekki alltaf jafnmikið í sviðsljósinu og aðrir. Ég nefndi í ræðu minni að hvert einasta ríki Sameinuðu þjóðanna geti farið fram á aukafund mannréttindanefndarinnar, að það sé yfirlýsing að bera óskina fram og þar með tryggja að ferlið fari í gang sem leiðir til ákvörðunar um hvort nefndin verði kölluð saman. Ég hvet utanrrh. til þess og vona að hann heyri mál mitt að hann beiti sér fyrir því að Ísland setji óskina fram. Ég hvet líka til þess eins og ég hef áður gert að Ísland verði hin sterka rödd mannréttinda á alþjóðlegum vettvangi. Það snýst ekki alltaf um að það séu fleiri hausar að störfum. Það snýst um með hvaða hætti við setjum mál fram. Það snýst um hvaða mál við styðjum þar sem við komum að, það snýst um atkvæðagreiðslur og yfirleitt afstöðu okkar til mála. En númer eitt, tvö og þrjú væri afskaplega sterkt ef við tækjum forustu í einhverjum málum. Við höfum möguleika á því varðandi aukafund mannréttindanefndarinnar.

Virðulegi forseti. Síðasti ræðumaður, hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir, nefndi í umræðum um ræðu utanrrh. um utanríkismál sérstaklega störf alþingismanna á alþjóðlegum vettvangi og ræddi hvers vegna þessi störf næðu ekki eyrum þingmanna og umfjöllun um skýrslur um alþjóðastarf væri á tíðum heldur fátækleg á Alþingi. Ég held að hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir hafi haft rétt fyrir sér að tengja þetta umræðum um utanríkismál í dag vegna þess að skýrslur alþjóðanefndanna, starf alþjóðanefndanna og það starf sem fer fram í utanrrn. eru svið sem eru að mínu mati ekki nógu vel tengd og ég held að Alþingi geti fyrst og fremst sjálfu sér um það kennt. Ég er sammála hv. þm. Rannveigu Guðmundsdóttur um að það þyrfti að bæta úr þessu og mér finnst að það væri tímabært að framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið leituðu aðferða til þess að gera starfið, sérstaklega starf þingmannanna, betur samhæft, gera það markvissara og skapa meiri tengsl á milli starfs þingmannanna og þeirrar vinnu sem fer fram innan utanrrn. Það er svo að þótt sendinefndir Íslands á erlendum vettvangi séu að sjálfsögðu fámennar og hafi ekki á að skipa þeim bakstuðningi sem sendinefndir annarra þjóða hafa, þá eru þar duglegir einstaklingar sem geta gert verulega mikið gagn fyrir þjóðina ef þeir hafa ákveðið vinnulag ef ég mætti segja svo og beita sér að málefnum í samræmi við ákveðna forgangsröð. Sjálfur hef ég starfað á slíkum vettvangi, í þingmannanefnd NATO, ÖSE og einnig nú á síðari árum og einkum og sér í lagi á Evrópuráðsþinginu. Ég verð að segja eins og er að þegar ég lít yfir þennan feril, þá finnst mér að mikið skorti á að menn raði í forgangsröð þeim verkefnum sem þeir telja mikilvægt að fást við og þar sem íslenskir hagsmunir eru þungvægir. Ég held þess vegna að það væri ómaksins vert að taka þá vinnu upp í samvinnu þingsins og framkvæmdarvaldsins að setja fram ákveðna forgangsröðun verkefna og áhersluatriði sem þingmenn gætu beitt sér að á þeim vettvangi sem þeir vinna. Ég tek dæmi. Bæði innan ÖSE og innan Evrópuráðsþingsins og raunar mun víðar er fjallað um mjög mikilsverð hagsmunamál íslensks atvinnulífs. T.d. er sjávarútvegsstefna Evrópuríkja, annars vegar innan Evrópusambandsins og hins vegar á þeim vettvangi þar sem öll Evrópuríkin koma saman, þ.e. Evrópuráðinu, mörkuð með ýmsum hætti. Það eru skrifaðar skýrslur um þessi mál og í ljósi skýrslnanna eru settar fram þingsályktanir sem beint er til framkvæmdarvaldsins. Þessar skýrslur, þó að hver og ein af þeim marki ekki stefnuna sjálf, tengjast öðrum skýrslum og tengjast þessari heildarvinnu, þessu flókna samstarfi sem stefnumörkun í ýmsum málaflokkum er orðin í Evrópu. Þetta er flókið ferli. Sérhvert skref sem stigið er skiptir hins vegar máli og við eigum að reyna að koma að þessum málum eins vel og mögulegt er. Ákveðnir málaflokkar eiga að vera þannig að Íslendingar eiga aldrei að láta sér tækifæri úr greipum ganga, að koma að málunum og standa vörð um íslenska hagsmuni. Við eigum að velja okkur ákveðin svið þar sem við stöndum alltaf vaktina og þar sem við gætum þess að mál fari ekki í gegn án athugunar sem snerta íslenska hagsmuni. Ég vil nefna sérstaklega efnahagsmálin vegna þess að ég er sannfærður um að mjög mörg önnur mál ná ekki fram að ganga, það næst ekki árangur í málaflokkunum, ef ekki er efnahagslegur grundvöllur fyrir þeim. Ég nefni sérstaklega tvo málaflokka. Ég nefni sérstaklega mannréttindamálin annars vegar og umhverfismálin hins vegar. Ímynda menn sér t.d. að það náist verulegur árangur í mannréttindamálum í Hvíta-Rússlandi á meðan efnahagsástandið er þar eins og það er? Það er útilokað. Ímynda menn sér að framgangur lýðræðishugsjóna náist í Rússlandi á meðan efnahagsástandið er þar eins og það er nú? Það er tómt mál að tala um þetta. Ef menn geta ekki ýtt undir raunverulegar efnahagsframfarir í þessum ríkjum, þá verður ekki um að ræða framfarir í mannréttindamálum sem mark er á takandi. Einnig er útilokað að Rússland, sem fær nú talsverðan styrk frá Evrópusambandinu og G7-ríkjunum til þess að takast á við sinn vanda í kjarnorkuúrgangsmálum, geti tekið á þessu vandamáli af alvöru nema efnahagur þess styrkist. Ástandið er þannig nú að af 89 héruðum í Rússlandi, þar sem sum héruðin eru reyndar á stærð við þrjú eða fjögur Evrópuríki af stærri gráðunni, eru aðeins innan við tíu sem leggja eitthvað til fjárlaganna í Rússlandi. Hin eru öll þiggjendur þannig að Rússar geta ekki aflað skatta. Rússneska ríkið aflar ekki skatta. Það greiðir ekki laun og það er raunar óskiljanlegt fyrir þingmenn eins og þá sem hér starfa hvernig þetta þjóðfélag getur lifað af. En það er að sjálfsögðu augljóst að slíkt samfélag mun ekki takast á við umhverfisvanda. Það mun ekki gera það. Og það væri ástæða til þess að fara yfir það hvernig tekist hefur verið á við vandann í kjarnorkuúrgangsmálum í Rússlandi með aðstoð G7-ríkjanna. Svo að ég taki eitt lítið dæmi, þá meta Úkraínumenn það þannig að þungi Tsjernóbíl-vandamálisins sé um það bil 20% af fjárlögum Úkraínu á hverju einasta ári, 20% fara í þetta vandamál sem er óleyst. Vandamálið er óleyst. Og fyrir utan þetta fé fara stórkostlegir styrkir frá Evrópusambandinu í að leysa þetta vandamál og þeir eru ekki nema brot af því sem lofað hefur verið. Ég held að ég megi segja að eitthvað um 700 millj. ECU fari í þessi verkefni og það er brot af því sem talað er um að þurfi þannig að þessum málum miðar mjög lítið áfram og það er náttúrlega ekki síst vegna þess að efnahagsmál í Rússlandi eru í molum. Það er rangt sem sagt er að þau séu í jafnvægi og séu á uppleið. Þau eru enn þá á niðurleið og það er hægt að segja það mjög skýrt. Þess vegna held ég að það skipti afar miklu máli að menn taki sér fyrir ákveðin áherslusvið og Íslendingar standi á öllum vettvangi vaktina á þessum sviðum og við einbeitum okkur að því að vera virkari og vinna markvissar í þessu alþjóðastarfi. Ég er alveg sannfærður um að mjög góður grundvöllur er fyrir því að finna samstarf við t.d. utanrrn.um svona mál. Sjálfur hef ég leitað til utanrrn. og sjútvrn. til þess að fá aðstoð við sjávarútvegsmál og sú aðstoð hefur verið látin af hendi af miklu örlæti þrátt fyrir yfirþyrmandi verkefni í þessum ráðuneytum báðum. Það er því enginn efi á því að það er enginn skortur á vilja til þess að taka á þessu máli sameiginlega. En við eigum ekki að leyfa okkur að láta eingöngu persónuleg áhugamál ráða á alþjóðlegum vettvangi hverju þingmenn sinna. Við þurfum að beina starfskröftum okkar að ákveðnum áherslusviðum og þó að það sé óskyldur vettvangur, virðulegi forseti, þá er það nákvæmlega það sama sem við eigum að gera á sviði rannsóknar- og þróunarmála. Þar setjum við ekki fram nógu ákveðna forgangsröð. Þetta hef ég viljað segja. Ég ætla að nefna þrjú svið í bili sem ég held að við ættum að taka fyrir alveg sérstaklega. Það eru sjávarútvegsmál og málefni hafsins. Það eru orkumálin í heild og það eru umhverfismálin sem við eigum að einbeita okkur að að koma fram með íslensk áherslumál við stefnumörkunina. Það skiptir grundvallarmáli að við aukum skilning innan Evrópuríkja á sjávarútvegsmálum. Það ríkir þar mjög takmarkaður skilningur á þeim málaflokki og við eigum þar hlutverki að gegna. Það er nefnilega hlustað á Íslendinga í þessum málaflokki. Það er gert ráð fyrir því að við höfum eitthvað fram að færa. Það sama gildir um orkumálin og ég held að besta framlag okkar til t.d. mannréttindamála mundi vera að reyna einhvern veginn að ýta undir skilning á því hversu vægi efnahagsmálanna er mikið, bæði í samráði við umhverfismál og mannréttindamál. Þetta var nú það atriði sem mig langaði til þess að koma á framfæri að gefnu tilefni sem hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir gaf mér og ég er sammála henni. Framlag hennar til þessarar umræðu var gott. Það er nauðsynlegt að taka á þessu. Annað atriði sem mig langar til að tala um og minnst er á í ræðu hæstv. utanrrh. þar sem segir á bls. 10: ,,Barátta fyrir umhverfisvernd fær sífellt aukinn meðbyr og er það vel. Sú umræða má hins vegar ekki verða á kostnað mannréttinda heldur verða frekar hluti af mannréttindaumræðunni. Þessir tveir málaflokkar eru ótvírætt mjög samofnir og er það reyndar eðli mannréttinda að þau eru órjúfanlegur hluti nánast hvaða málaflokks sem er hvort sem það eru öryggismál, viðskiptamál, þróunarmál eða umhverfismál`` Þessi athugasemd í ræðu ráðherrans lætur lítið yfir sér, en hún er mjög mikilvæg. Sannleikurinn er nefnilega sá, og þarna komum við aftur inn á þetta áhersluatriði sem ég benti á áðan, að mannréttindamálin þróast ekki eðlilega nema sem hluti af heild og í nánu samhengi við það sem einmitt hér er nefnt, viðskiptamálin. Um umhverfismál gildir það sama. Vegna þess að hér hefur orðið frekar yfirborðskennd umræða um Evrópusambandið í stikkorðastíl eins og venjulega þegar sú umræða kemur upp hér --- Alþfl. hefur um það forustu reyndar að fara yfirborðskennt í þessa umræðu þó að margsinnis hafi verið reynt að fá menn til þess að ræða efnislega um mörg atriði þessarar merkilegu þróunar sem á sér stað núna í Evrópu --- þá langar mig til þess að undirstrika það að á sama tíma og samvinna, samstarfsverkefni og viðskipti aukast á milli Austur-Evrópuþjóðanna og Vestur-Evrópuþjóðanna á vissum sviðum, þá dregur í sundur á öðrum. Og innan hinna stóru áfanga Evrópusamstarfsins --- þá á ég einkum og sér í lagi við Maastricht-samkomulagið og gjaldeyrissamstarfið eða EMU --- eru í raun og veru alls konar falin atriði sem ýta undir sundrung Evrópu og virðast til þess líkleg að koma í veg fyrir að menn nái að þróa eðlilegt samstarf við Mið- og Austur-Evrópuþjóðirnar. Það vill nefnilega svo til að innan Evrópusambandsins eru markmiðin ekki ljós. Annars vegar vinna menn af talsverðri einurð að því að auka samstarfið og gengissamstarfið er að sjálfsögðu undirstöðuatriðið í því að gera Evrópusambandsríkin að einu sambandsríki. Það er augljóst mál af öllum meginþáttum EMU að það mun leiða til þess að þar verður til eitt ríki. En á sama tíma er ljóst að EMU mun búa til stéttaskiptingu innan Evrópusambandsins. Það verða til fyrsta flokks ríki sem verða þátttakendur frá upphafi. Það verða til annars flokks ríki sem verða ekki þátttakendur frá upphafi. Það verða til þriðja flokks ríki sem eru umsóknaraðilar, þurfa að laga sig að Evrópusambandinu eins og það er án EMU og svo verða að sjálfsögðu til ríki sem munu standa utan þessa bandalags. Það er hægt að leiða að því nokkuð sterk rök, virðulegi forseti, að þessi mótsagnakennda þróun Evrópusambandsins sé þáttur í því að einangra stór ríki eins og t.d. Rússland og eins og ég sagði áður: Á meðan Vestur-Evrópa er á uppleið og Mið-Evrópa milli vita, þá er Austur-Evrópa á niðurleið.

Virðulegi forseti. Á bls. 18 í skýrslu utanrrh. segir: ,,Rekstur EES-samningsins felur í sér miklu meira en undirbúning að nýrri löggjöf og pólitískt samráð. Samstarfsverkefni eru fjölmörg og ná til vísinda og þróunar, félags- og heilbrigðismála, neytendaverndar, tölvusamskipta í stjórnsýslu, umhverfismála, menningarmála og svo mætti lengi telja. Nú fer að líða að lokum fjórðu rammaáætlunarinnar um vísindi og þróun og er þegar farið að huga að því að meta hvernig íslenskum vísindamönnum hefur gengið að nýta sér þau tækifæri sem þar hafa gefist.`` Framlag Íslands miðast við hluta af þjóðarframleiðslu. Framlög til samstarfsverkefnis eru veitt þeim sem áhugaverðust eru hverju sinni. Fjármagnið sem skilar sér beint til Íslands er meira heldur en það sem Ísland lætur af hendi við aðildina að EES. Þetta kemur fram á bls. 18. Nú er verið að skoða hvernig undirbúningur að fimmtu rammaáætluninni verður og íslensk stjórnvöld taka að sjálfsögðu virkan þátt í honum við uppsetningu, skipulag og forgangsröðun. Ég hef hér stiklað í gegnum þennan texta. Hvers vegna er ég að nefna þetta? Jú, vegna þess að þegar við í Alþfl. börðumst fyrir aðildinni að EES, þá var sú umræða kölluð yfirborðskennd. Þá fengum við mikla og harða andspyrnu, m.a. hér á Alþingi, en stóðum hana af okkur. Við héldum þessu öllu fram þó að mér sjálfri hafi reyndar ekki fundist að það gæfist nógu mikill tími fyrir stjórnarliða að fylgja úr hlaði öllu því sem fylgdi félagsmálaþættinum. Það er sérmál. Auðvitað er þetta allt annað en umræðan um Evrópusambandið. En ég vil bara minna á að sú umræða var kölluð yfirborðskennd og jafnvel höfð mjög stór orð um þá sem vildu aðildina að EES. Hins vegar þakka ég þingmanninum fyrir stuðning við sjónarmið mín sem ég flutti í ræðu minni á undan honum og það er mjög mikilvægt þegar undirtektir verða við mál sem hér eru borin fram vegna þess, virðulegi forseti, að þetta eru ekki aðeins viðbrögð við ræðu utanrrh. Þetta eru skoðanaskipti og boðskapur til þeirra sem valdið hafa um að framfylgja viðhorfum þingmannanna.

Virðulegi forseti. Ég vil hér eyða misskilningi. Athugasemd mín um yfirborðskenndar umræður þingmanna Alþfl. um hugsanlega aðild að ESB áttu alls ekki við þær umræður sem fóru fram hér fyrir nokkrum árum um aðildina að EES. Þær umræður voru mjög gagnlegar og þær voru efnislegar. Ítarlega var rætt um það mál á Alþingi og athugasemd mín átti alls ekki við það. Athugasemd mín átti hins vegar við umræður sem hafa margítrekað orðið hér á Alþingi um hugsanlega aðild Íslendinga að ESB. Sú umræða hefur mér þótt vera nokkuð yfirborðskennd og vera, eins og ég sagði áðan, í símskeytastíl. Það er verið að tala um hluti eins og það hvort málið sé á dagskrá eða ekki, hvort menn hafi lært heimvinnuna sína eða ekki. Það er miklu minna gert af því að steypa sér ofan í það að skoða t.d. hvaða áhrif gjaldeyrissamstarfið, þegar það kemst á, kemur til með að hafa á þróun Evrópusambandsins í heild. Þau áhrif verða djúp og mikilvæg. Og þau geta nefnilega skipt sköpum fyrir þróun Evrópusambandsins. Þessi umræða hefur ekki farið mikið fram hér. Það hefur ekki farið fram mikil umræða um hvaða áhrif þetta samstarf kemur til með að hafa á stöðu Íslands og það er ekki heldur mikil umræða um hvaða áhrif þessi samrunaþróun sem kristallast í Maastricht-samkomulaginu kemur til með að hafa á Evrópuríkin í heild. En ég bendi á það í lok máls míns að Maastricht-samkomulagið átti sér aðdraganda allan níunda áratuginn við kringumstæður þar sem heiminum var stjórnað af tveimur blokkum. Síðan hrundi önnur blokkin, 

Virðulegi forseti. Ég gerði mér alveg ljóst hvert eðli athugasemdar þingmannsins var en því dró ég fram áherslurnar sem koma fram í skýrslu utanrrh., sem reyndar á sínum tíma lagðist ekki gegn EES-samningnum heldur sat hjá um hann, að hér eru dregnir fram þeir kostir sem fylgja þessum samningi. Og auðvitað var það svo að þeir sem voru andstæðingar aðildinni að EES kölluðu umræðuna yfirborðskennda. Þeir töldu samninginn hættulegan og þeir töldu að þetta væri pólitískur áróður en ekki efnisleg umræða. Því dreg ég það fram. Ég tek alveg undir það að það þarf að skoða hvaða áhrif EMU hefur á Evrópusambandið, hvaða áhrif EMU hefur á Ísland og hvaða áhrif EMU hefur á Norðurlönd. Þeir sem eru í Norðurlandasamstarfi eru einmitt að velta því fyrir sér og það er m.a. ástæða þess að ég nefndi í upphafi ræðu minnar, hvernig við getum komið stóru málunum sem við komum að á erlendum vettvangi með eðlilegum hætti í umræðu hér inn í þingið. Á því er, eins og þingmaðurinn tók undir með mér, verulegur skortur og vandi. Hins vegar hafa einstaklingar reynt að gera eitthvað í upplýsingum varðandi Evrópusambandið, sem er nú reyndar ekki eitthvað sem ég hef mikið rætt, ég viðurkenni það. En hér hafa verið stofnuð sérstök Evrópusamtök, til þess hugsuð að reyna að varpa ljósi á kosti og galla þannig að ekki verði sagt um þá umræðu að hún sé annaðhvort pólitískt yfirspil eða órökrétt umræða o.s.frv., eins og gjarnan er meðan stjórnmálaflokkar eru að reyna að kalla eftir því að aðrir stjórnmálaflokkar taki þátt í þessu stóra máli og taki þátt í að reyna að leggja mat á hverjir eru kostir og gallar. Því bara eftir að við höfum reynt að kortleggja það getum við tekið afstöðu og auðvitað getum við ekki gert það því málið er ekki á dagskrá.

Virðulegi forseti. Að sjálfsögðu er það rétt hjá hv. síðasta ræðumanni að aðild að Evrópusambandinu er ekki á dagskrá. Ég mundi hins vegar fagna því að það yrði aukin umræða um samrunaþróunina í Evrópu, á hvaða braut hún er nú, hvað er líklegt að gerist á næstu árum og hvernig Evrópusambandið kemur til með að laga sig að aðstæðum þar sem ekki eru lengur 15 ríki heldur rúmlega 40 ríki. Sjálfur mun ég með ánægju taka þátt í slíkri umræðu. Og ég vil geta þess að í hádeginu vorum við staddir, sá sem hér stendur og hv. þm. Ágúst Einarsson, á fundi Verkfræðingafélagsins og áttum þar viðræður saman og fluttum erindi þar sem einmitt var fjallað um þessa hluti. Og ég verð að viðurkenna að þar var að mínu mati annar bragur yfir umræðunum heldur en oft vill verða hér í þingsalnum. 

Herra forseti. Ég vildi aðeins taka undir þau orð hv. þm. að það sé nauðsynlegt að forgangsraða og reyna að átta sig á því hvað skiptir mestu máli og vera á vaktinni. En þetta er það sem starfsmenn utanríkisþjónustunnar standa frammi fyrir á hverjum einasta degi. Og að sjálfsögðu standa þingmenn jafnframt frammi fyrir þessu í sínu alþjóðlega samstarfi. Það er oft gert lítið úr alþjóðlegu samstarfi þingmanna og það flokkað undir ferðalög. Svo er sem betur fer alls ekki því þingmenn eru í mjög mikilvægu hlutverki í alþjóðlegu samstarfi og það er alveg útilokað að hugsa sér að starfa í lýðræðiskjörnu þjóðþingi án alþjóðlegs samstarfs. Þess vegna ber að styrkja það eins og sem við getum og að sjálfsögðu þarf utanrrn. að hjálpa til í þeim efnum og við viljum gjarnan leggja áherslu á það. Þess vegna tel ég það vera mikilvægt að hv. þm. hefur orðið var við að það stendur ekki á því. Við munum leggja áherslu á það áfram því við getum sinnt þessum mikilvægu skyldum sameiginlega sem lítil þjóð. En ef við vitum ekki hvert af öðru þá getum við ekki rækt skyldur okkar sem skyldi á alþjóðlegum vettvangi.

Virðulegi forseti. Til þess að eyða misskilningi þá var þeim orðum mínum, að það þyrfti að vinna markvissara að þeim málum sem við störfum að á alþjóðlegum vettvangi, ekki beint að utanrrn. Ég er þess ekki umkominn að setja fram gagnrýni á utanrrn. Mér er ekki nógu kunnugt um það starf sem þar fer fram og ég dreg ekki í efa að þar sé unnið samkvæmt ströngustu forgangröðun. Mitt mál beindist frekar að því að kalla fram þá reynslu sem ég hef haft af alþjóðlegu samstarfi þingmanna og benda á að ég tel að við getum náð meiri árangri ef við skipulegðum þetta betur, hefðum starfið formlegra og sköpuðum okkur ákveðin áherslusvið sem við teldum okkur skylt að sinna umfram önnur mál. Og ég taldi að reynsla mín af samstarfi við framkvæmdarvaldið á þessu sviði sýndi að það væri hægt að ná árangri þarna.

Virðulegi forseti. Ég vil taka undir það sem hér hefur verið sagt og flytja hæstv. utanrrh. þakkir fyrir yfirgripsmikla ræðu og fróðlega skýrslu sem fylgir ræðunni. Ég hyggst dvelja eingöngu við eitt atriði sem er lokakafli skýrslunnar þar sem fjallað er um sjálfbæra nýtingu lifandi auðlinda hafsins. Í þeim kafla skýrslunnar er einmitt vakin athygli á ályktun hæstv. ríkisstjórnar frá því í maí sl. þar sem ítrekuð er sú stefna stjórnvalda að hefja hvalveiðar hér við land að nýju. Enn fremur er vakin athygli á því að það hafi átt sér stað viðræður við önnur ríki sem málið varði, og þess enn fremur getið að fyrir dyrum standi könnunarviðræður íslenskra stjórnvalda við það sem kallað er hófsöm ríki innan Alþjóðahvalveiðiráðsins til að kanna hvort viðhorfsbreytingar til hvalveiða í atvinnuskyni, sem borið hefur á undanfarið, geti leitt til endurskoðunar á afstöðu Íslands til aðildar að ráðinu. Hér er verið að fjalla um mál sem er búið að vera að þvælast fyrir okkur undanfarin 14 ár, allt frá því að hvalveiðibannið, illu heilli, var samþykkt hér á Alþingi. Við höfum verið að ræða þessi mál árum saman án þess að komast að nokkurri raunverulegri niðurstöðu. Ég er alveg sammála því sem kemur fram í ræðu hæstv. utanrrh. að það vekur vissulega ugg hversu umhverfisverndarsinnum hefur tekist að fá almenning í hinum iðnvæddu ríkjum til liðs við sig gegn nýtingu á sjávarspendýrum, sem þó er fyllilega í samræmi við hugmyndafræði okkar um sjálfbæra nýtingu auðlindanna. Hér held ég að við séum komin að mjög alvarlegu máli. Það hefur tekist á alþjóðlegum vettvangi, víðast hvar, að fá menn til þess að samþykkja þessa grundvallarafstöðu um sjálfbæra nýtingu auðlindanna, og ég held að það væri mjög auðvelt að tína upp fjöldamargar alþjóðlegar samþykktir, bæði á vegum þingmanna og ríkisstjórna, þar sem tekið er undir þetta grundvallarsjónarmið. Þegar hins vegar kemur að því að fylgja því eftir að þessu leyti, þá er eins og allt hrökkvi í baklás. Og þetta er auðvitað að verða mjög alvarlegt mál fyrir okkur vegna þess að það hlýtur að leiða til þess fyrr eða síðar að úr því að menn fallast ekki á hugmyndafræði hinnar sjálfbæru nýtingar, nema þegar það hentar þeim, þá vitum við auðvitað ekki hvenær farið verður að beita þessu gegn okkur á öðrum sviðum. Í fyrra var hér fulltrúi samtaka fiskmjölsframleiðenda sem sagði frá því að samtök sín stæðu frammi fyrir þessari ógn víða á mörkuðum, þar sem þeim væri nánast stillt upp við vegg og sagt við þá: Ef þið ekki sýnið og sannið það að framleiðsluvörur ykkar koma frá veiðum sem ekki skapa hættu gagnvart auðlindum hafsins, þá getið þið haft verra af. Þetta mál er því auðvitað miklu alvarlegra en svo að það snúist bara um hvalveiðar. Hér er verið að takast á um grundvallaratriði og spurninguna um hvort virða beri sjálfsákvörðunarrétt sjálfstæðra þjóða til þess að nýta auðlindir sínar. Við Íslendingar segjumst í orði kveðnu vilja stunda sjálfbæra nýtingu og þar með nýta hvali og önnur sjávarspendýr. Í raun fylgjum við annarri stefnu. Í raun höfum við látið undan þrýstingi þeirra samtaka sem hæstv. utanrrh. nefnir í sinni ágætu ræðu og í raun erum við með þessu í framkvæmd að fylgja eftir stefnu umhverfisverndarsamtaka á borð við Greenpeace. Það er auðvitað nöturlegt að hugsa til þess vegna þess að við höfum litið svo á að við værum m.a. að heyja baráttu gegn sjónarmiðum Greenpeace og álíka samtaka, en í raun höfum við ekki treyst okkur til þess að ganga gegn þessum sjónarmiðum. Þetta er að mínu mati allt hið ömurlegasta og mér liggur við að segja hálflítillækkandi fyrir fullvalda þjóð að standa í þessum sporum. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. utanrrh. um þetta mál sérstaklega þ.e. með hvaða hætti hæstv. ríkisstjórn hyggst leiða þetta mál áfram, því eins og fram kemur í skýrslu hæstv. ráðherra, þá liggur fyrir sá ásetningur ríkisstjórnarinnar að hefja hvalveiðar hér við land. Það er hins vegar setning sem er farin að verða ansi kunnugleg og menn hafa gjarnan sagt sem svo: Þetta er ekki spurning um hvort heldur hvenær. En ég held að vaxandi vantrúar fari að gæta á því að menn muni hrinda þeirri stefnu í framkvæmd, sem þó styðst við mikið meirihlutaálit þjóðarinnar og er auðvitað stutt vísindalegum rökum. Við höfum líka reynslu annarra þjóða af því hvernig þetta gekk fyrir sig. Norðmenn, sem voru í sömu sporum og við og kusu að taka slaginn, hafa verið að meta þetta. Í mjög fróðlegri grein í síðasta tölublaði Ægis er þetta rakið rækilega og þar er sýnt fram á að allt tal um að Norðmenn yrðu fyrir tjóni hefur reynst ósatt. Norðmenn stóðu þó sérstaklega illa að vígi að því leytinu til að þeir voru að efna til ólympíuleika í Lillehammer á þessum árum og lágu auðvitað mjög vel við höggi. Umhverfissamtök hvöttu til þess að menn mundu sniðganga ólympíuleikana, sniðganga norskar vörur o.s.frv. og eyðileggja þar með fyrir þeim þetta tækifæri. Ekkert af þessu gekk eftir, ekki nokkur skapaður hlutur. Þetta var allt saman tóm vitleysa. Í skýrslu sem hagfræði- og viðskiptadeild háskólans í Björgvin gerði um þetta mál kemur í ljós að þar er að vísu hægt að benda á einhver tiltekin dæmi um fyrirtæki sem urðu fyrir skaða. Sá skaði er ekki talinn hafa verið nema um það bil 60--100 millj. kr. sem er ekki mikið af útflutningsveltu stórrar og öflugrar þjóðar eins og Norðmenn eru. Í öllum tilvikum var um að ræða skammtímaskaða sem jafnaði sig þegar frá leið. Það er því alveg ljóst mál að allar hrakspár sem fram komu í upphafi stóðust ekki. Í þessari grein er vakin athygli á því að auðvitað verði að taka það með í reikninginn að talið er að stækkun hrefnustofnsins í Norðaustur-Atlantshafi, um 1 / 10 , muni leiða til þess að tekjur af veiðum á fisktegundum sem hrefnan nærist á lækki um 1,3 milljarða kr. og munar nú um minna. Við sjáum því á þessu, virðulegi forseti, að auðvitað eru yfirgnæfandi rök fyrir því að við hefjum veiðarnar. Við þurfum að reka af okkur þetta leiðinlega slyðruorð sem vissulega er á okkur núna meðan við tökum ekki þessar ákvarðanir. Ég spyr sjálfan mig og aðra: Hvað eigum við eiginlega að dunda okkur lengi á þessum rúnti? Það eru 14 ár síðan við ákváðum að hætta hvalveiðum. Árið 1997 er að líða og árið 1998 að renna upp. Við hljótum að verða að svara sjálfum okkur og öðrum þeirri spurningu hvenær við hættum að láta undan sífelldum hótunum alþjóðlegra, svokallaðra umhverfisverndarsamtaka, sem hafa það á stefnuskránni að neita fullvalda þjóð um að nýta auðlindir sem hún vill nýta með skynsamlegum, arðbærum og sjálfbærum hætti. Virðulegi forseti. Mig langaði eingöngu til að vekja athygli á þessu atriði. Það er auðvitað fjöldamargt í þessari skýrslu sem hefði getað kallað á mikla umræðu og sú umræða hefði staðið lengi dags. En þetta er atriði sem ég held að við Íslendingar sem þjóð verðum að fara að takast á við og svara þessari spurningu og þess vegna vil ég ítreka spurningar mínar til hæstv. utanrrh. að þessu leyti.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans og ræðu um utanríkismál. Í hinni ítarlegu skýrslu er komið víða við og margt athyglisvert kemur þar fram og sýnir auðvitað umfang þessa mikilvæga málaflokks. Hér hefur verið rætt um ýmsa þætti utanríkismálanna og fróðlegt að heyra mismunandi viðhorf hv. þm., líka þeirra sem ætla nú að fara að sameina sína flokka. Þeir hafa greinilega ekki náð að móta sameiginlega stefnu í utanríkismálum. Sem formaður Íslandsdeildar Norður-Atlantshafsþingsins langar mig til þess að koma inn á umræðuna um þróun Atlantshafsbandalagsins enda er árið 1997 óneitanlega sögulegt ár í sögu bandalagsins. Í júlí sl. var ákveðið á leiðtogafundi þess að bjóða þremur ríkjum til aðildarviðræðna við Atlantshafsbandalagið, Póllandi, Tékklandi og Ungverjalandi. Jafnframt hefur bandalagið gert samstarfssamninga við Rússland og Úkraínu og á leiðtogafundinum í júlí var skýrt tekið fram að dyr bandalagsins stæðu áfram opnar lýðræðisríkjum Mið- og Austur-Evrópu. Ríkin í Mið- og Austur-Evrópu eru því ýmist um það bil að öðlast aðild að Atlantshafsbandalaginu, hafa sótt um aðild eða hafa samið við bandalagið um samstarf á sviði öryggismála. Í umræðum um skýrslu hæstv. utanrrh. í apríl sl. fjallaði ég um yfirlýsta andstöðu ýmissa aðila í rússneskum stjórnmálum við stækkun bandalagsins til austurs og lagði áherslu á að ekki væri hægt að taka of mikið tillit til kröfugerða og jafnvel hótana frá öfgasinnum í rússneskum stjórnmálum. Jafnframt benti ég á að sem betur fer væru það ekki þeir háværustu í þeim efnum sem mótuðu utanríkisstefnu Rússlands. Nú hefur sú þróun orðið að rússnesk stjórnvöld hafa lagt blessun sína yfir stækkun bandalagsins til austurs og sjálf tekið upp náið samstarf við bandalagið. Þrátt fyrir endalok kalda stríðsins eru öryggis- og varnarmál enn gífurlega mikilvægur málaflokkur í evrópskum stjórnmálum. Ógnir við öryggi álfunnar geta stafað af útbreiðslu gereyðingarvopna, skipulagðri glæpastarfsemi, umhverfisvá, þjóðernisátökum og þannig mætti lengi telja. Einungis með virku samstarfi sín á milli geta ríki Evrópu tryggt öryggi og frið í álfunni. Ég vil taka undir með hæstv. utanrrh. þar sem hann fjallar um þróun nýs öryggisfyrirkomulags í Evrópu þar sem ólíkar fjölþjóðastofnanir vinna saman að tryggingu öryggis og friðar í álfunni, samanber samstarf Atlantshafsbandalagsins, samstarfsríkja þess og ÖSE í Bosníu-Hersegóvínu. Ég vil þó í þessu sambandi leggja áherslu á áframhaldandi grundvallarmikilvægi Atlantshafsbandalagsins. Varðandi mikilvægi Atlantshafsbandalagsins þarf ekki annað en að líta á ásókn ríkja í Mið- og Austur-Evrópu um aðild að bandalaginu. Í því sambandi vakti sérstaka athygli mína ræða hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar hér fyrr í dag og viðhorf hans gagnvart Atlantshafsbandalaginu. Hv. þm. vildi leggja niður NATO og ásakaði menn um að þora ekki að horfast í augu við breytta heimsmynd. Mig langar til að vitna aðeins til skýrslu hæstv. utanrrh., með leyfi virðulegs forseta, en þar segir á bls. 25, í þskj. 292: ,,Þessi viðleitni Atlantshafsbandalagsins hefur verið formfest með stofnun Evró-Alantshafssamstarfsráðsins (EAPC), sem leysti Norður-Atlantshafssamvinnuráðið (NACC) af hólmi. Innan EAPC gefst samtals 44 ríkjum tækifæri til samráðs og samstarfs á sviði stjórnmála og öryggismála í samræmi við vilja og getu hvers ríkis. Sum samstarfsríkjanna hafa lengi stuðst við hlutlausa utanríkisstefnu, eins og t.d. Austurríki, Finnland, Sviss og Svíþjóð. Jafnhliða stofnun EAPC hefur Friðarsamstarfið (PfP) verið eflt og samstarfsríkjunum gefið tækifæri til að tengja fyrrnefnda pólitíska vettvanginn við sértækt og hagnýtt samstarf innan PfP. Þá eru hafin skoðanaskipti við sex Miðjarðarhafsríki utan bandalagsins sem ætlað er að stuðla að stöðugleika og auknu trausti við suðurjaðar bandalagsins. Loks hefur bandalagið ákveðið að efla tvíhliða skoðanaskipti við ríki sem hafa áhuga á aðild. Þess má geta að á undanförnum árum hafa tólf ríki sótt formlega um aðild að bandalaginu.`` Ég held einmitt að þessi tilvitnun lýsi mætavel mikilvægi NATO í breyttri heimsmynd og áhrifum þess á lýðræðisþróun í Mið- og Austur-Evrópu. En það er kannski erfitt fyrir suma hv. þm. að horfast í augu við einmitt þessa staðreynd. Bandalagið er eina stofnunin í evrópskum öryggismálum sem reynst hefur fær um að koma á og viðhalda friði í Bosníu-Hersegóvínu og Atlantshafsbandalagið er vettvangur náinna samvinnu ríkja Evrópu og Norður-Ameríku. Líkt og ítrekað hefur komið fram í yfirlýsingum, jafnt ráðherrafunda bandalagsins sem og á vor- og haustfundum Norður-Atlantshafsþingsins, er það eindreginn vilji allra 16 núverandi aðildarríkja bandalagsins að hlúa skuli að þeirri nánu samvinnu sem myndast hefur yfir Atlantshafið innan vébanda bandalagsins. Atlantshafsbandalagið bindur þannig saman hagsmuni Evrópu og Norður-Ameríku og á vettvangi bandalagsins mynda stjórnvöld þessara ríkja náin tengsl sem leggja ber áherslu á að viðhalda og rækta. Þessi áhersla á mikilvægi Norður-Atlantshafstengslanna er mjög mikilvæg fyrir okkur Íslendinga. Í stefnu okkar í öryggismálum ber því að leggja höfuðáherslu á að hlúa að þeirri stofnun sem hefur verið svo mikilvæg á undanförnum áratugum og gegnir enn lykilhlutverki í evrópskum öryggismálum þótt hún hafi tekið miklum breytingum í breyttum heimi. Ég vil því taka undir með hæstv. utanrrh. þar sem hann lýsir Atlantshafsbandalaginu sem hornsteini hins nýja öryggiskerfis Evrópu. Virðulegi forseti. Margir hefðu eflaust viljað sjá Eystrasaltsríkin þrjú í hópi þeirra ríkja sem boðið hefur verið til aðildarviðræðna. Á leiðtogafundinum varð hins vegar það sjónarmið ofan á að fara bæri með gát að stækkun bandalagsins og færast ekki of mikið í fang í senn. Bandalagið þarf svigrúm til að laga sig að auknum fjölda aðildarríkja og með því að fara hægt í sakirnar verður hægara um vik en ella að halda stækkun bandalagsins áfram. Skýrum skilaboðum þess efnis að dyr bandalagsins stæðu áfram opnar, m.a. fyrir Eystrasaltsríkjunum, var hins vegar komið á framfæri í yfirlýsingu leiðtogafundarins og er það vel. Í því sambandi vil ég sérstaklega taka undir með hæstv. utanrrh. og lýsa þeirri von minni að umrædd ríki nýti þau tækifæri sem í boði eru á samstarfi við bandalagið og aðildarríki þess á vettvangi Friðarsamstarfsins og Evró-Atlantshafssamstarfsráðsins. Athygli bandalagsins mun beinast að þessum slóðum og þar með raunar að norðurslóðum almennt. Varnarstöðin í Keflavík mun því áfram gegna mikilvægu hlutverki innan bandalagsins. Hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hafði einmitt áhyggjur af stöðu hennar, m.a. varðandi fjárveitingar, og því hlýtur þessi athygli að vera okkur Íslendingum mjög mikilvæg pólitískt séð. Þátttaka okkar í Norður-Atlantshafsþinginu er okkur líka mjög mikilvæg bæði til að koma að sjónarmiðum Íslendinga og til þess að taka þátt í þeirri þróun sem hefur átt sér stað á undanförnum árum í lýðræðisátt. Á haustfundi Norður-Atlantshafsþingsins í sl. mánuði var m.a. ákveðið að ríkjunum þremur sem boðið hefur verið til aðildarviðræðna, Póllandi, Tékklandi og Ungverjalandi, yrði boðið að senda áheyrnarfulltrúa á fundi stjórnarnefnda þingsins frá og með næsta fundi hennar. Norður-Atlantshafsþingið hefur á undanförnum árum haft frumkvæði að nánum samskiptum við þjóðþing fyrrum aðildarríkja Varsjárbandalagsins, þar á meðal rússneska þingið. Á haustfundi Norður-Atlantshafsþingsins í London árið 1987 var ákveðið að reyna að koma á nánu samstarfi við þjóðþing umræddra ríkja og árið 1990 gerðust fimm þeirra aukaaðilar að Norður-Atlantshafsþinginu, þar á meðal rússneska þingið. Í dag eiga þjóðþing 15 ríkja Mið- og Austur-Evrópu aukaaðild að Norður-Atlantshafsþinginu og hafa fulltrúar þeirra verið virkir í störfum þingsins. Það er trú mín að þessi tengsl hafi m.a. orðið til þess að efla gagnkvæmt traust, ekki síst hvað varðar Rússland og Úkraínu. Því kom það ekki á óvart í samstarfssamningum þeim sem Atlantshafsbandalagið hefur gert á árinu við Rússland og Úkraínu að Norður-Atlantshafsþinginu er sérstaklega falið að stuðla áfram að nánum samskiptum við þjóðþing viðkomandi ríkja og jafnvel efla þau. Virðulegi forseti. Um leið og ég fagna stækkun Atlantshafsbandalagsins og bættum samskiptum Evrópuríkja á meðal vil ég einnig sérstaklega fagna þessu hlutverki sem fulltrúaþingi aðildarríkja bandalagsins hefur verið falið. Mikilvægi þingamannasamstarfs er undirstrikað í þessum samningum og er það vel enda þjóðþinganna að staðfesta stækkun bandalagsins þegar þar að kemur. Góð vísa er aldrei of oft kveðin og því vil ég nota þetta tækifæri í umræðunni til að árétta mikilvægi NATO og Norður-Atlantshafstengslanna fyrir íslenska utanríkisstefnu. Ég vil að lokum ítreka þakkir mínar til hæstv. utanrrh. fyrir skýrslu hans og fyrir þessa umræðu.

Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa skýrslu um utanríkismál, sem ég tel ákaflega gagnlegt plagg og er mun þægilegra að ræða þau mál þegar svo ítarleg gögn liggja fyrir. Ég tel að það sé rétt sem hér hefur verið haldið fram að líklega er minni ágreiningur um utanríkismál nú en oft áður á Alþingi þótt ágreiningsefni séu vissulega til staðar, eins og t.d. NATO og ESB eins og fram hefur komið. Ef til vill erum við of föst í hefðbundinni orðræðu, samanber greiningu hv. þm. Jóns Baldvins Hannibalssonar áðan, kannski erum við alls ekki að ræða það sem skiptir mestu máli --- stóru mál framtíðarinnar eins og afstaðan til ESB augljóslega er. Á síðasta þingi lagði ég fjölmargar fyrirspurnir fyrir hæstv. ráðherra í þessari umræðu sem hann hafði ekki tíma til að svara vegna þess forms sem haft er á umræðunni. Því miður er það mjög lítið breytt nú og því mun ég takmarka mjög spurningar mínar til ráðherrans en vona að hann nái að svara að þessu sinni. Ég vil byrja á að fagna því að ráðherrann hyggst hefja vinnu til að meta öryggisþarfir landsins. Ég tel að mjög mikilvægt sé að sjá dálítið fram í tímann hvað gerist eftir árið 2001 þegar núverandi bókun við varnarsamninginn við Bandaríkin rennur út. Þá vil ég taka undir þá skoðun hæstv. utanrrh. að Schengen-samstarfið sé mjög mikilvægt ef á að halda í hið mikilvæga norræna vegabréfasamband en að sjálfsögðu verður slíkur samningur að samræmast utanríkisstefnu okkar að öðru leyti, samanber þá erfiðu stöðu sem Danir virðast vera komnir í nú. Í skýrslu ráðherrans kemur skýrt fram að nú á sér stað ákveðin þýðing á síðasta samningi og viðræður standa til við Ísland og Noreg. Ég vil því spyrja hvenær ráðherrann telji að málið verði lagt fyrir þingið. Er það fyrirsjáanlegt núna? Í þriðja lagi vil ég taka undir það sjónarmið að umræða um mannréttindamál vill oft verða fyrirferðarlítil og of fyrirferðarlítil þegar utanríkismál eru rædd á Alþingi. Ég tel að ræða þurfi meira um málefni flóttamanna, málefni kvenna í þróunarlöndum eða annarra hópa sem þola gróf mannréttindabrot. Vegna ummæla hæstv. utanrrh. áðan um að Íslendingar styðji konur í þróunarlöndum þá vil ég endurtaka hve það voru mér mikil vonbrigði á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna á sl. ári að ekki var mannafli til að fylgjast með starfi í fastanefndinni um mannréttindamál þar sem einmitt var verið að fjalla um framkvæmd á samþykktum kvennaráðstefnunnar í Peking. Ég vona að einhver breyting hafi orðið þar á, en það er mjög bagalegt ef við getum ekki fylgst með því starfi því ég tel að við Íslendingar höfum þar ýmislegt fram að færa. Það er alveg ljóst að það viðgengst enn þá að litið er á vinnuframlag kvenna í heiminum, sérstaklega í þróunarlöndum, sem ókeypis auðlind sem hvergi kemur fram í hagtölum. Það eitt og sér tel ég að sé ein stærsta skekkjan í öllum hagtölum heimsins og ég er ekki ein um þá skoðun. Vinna kvenna í þróunarlöndum er oft nátengd náttúrunni og nú eru hagfræðingar farnir að verðleggja náttúrauðlindir í vaxandi mæli. Það kom t.d. fram nýlega á ráðstefnu um orkumál og þótti mikil frétt. Við erum að reyna að verðleggja sjávarauðlind okkar með auðlindagjaldi og ég tel að þarna sé oft um mjög nátengd mál að ræða, þ.e. mat á náttúruauðlindum og vanrækt vinnuframlag kvenna, og að þetta verði ein af stóru byltingunum í upplýsingasamfélagi framtíðarinnar, að þetta mun skekkja allar hagtölur í næstu framtíð og allar hugmyndir okkar um hvaða þjóðir eru ríkar og hvaða fátækar. Ég tel að við Íslendingar með okkar fallegu náttúru ættum að geta staðið vel að vígi þegar kemur að þessum nýju reikningsskilum ef við verðum ekki búin að eyðileggja ímynd landsins með óhóflegri mengun. Áður en ég kem að lokaatriði máls míns, sem eru mengunarmálin, þá langar mig í framhaldi af þessari umræðu um konur og þróunarmál að spyrja hæstv. utanrrh. í tengslum við fyrirspurn mína til félmrh. í gær um hugsanlega aðstoð við konur í Eystrasaltsríkjunum í framhaldi af jafnréttisráðstefnu sem var í Lettlandi á sl. sumri. Það kemur í ljós að verulega fjármagn vantar til að fylgja eftir þeim tengslum sem þar mynduðust. Norðmenn hafa farið þá leið að fá að nota hluta af sinni þróunaraðstoð til að geta fylgt eftir þessum tengslum og hafa einmitt verið í samskiptum við utanríkisráðuneytið í Noregi í þeim tilgangi. Þess vegna vil ég sérstaklega spyrja hæstv. utanrrh. hvort hann telji að það gæti verið glufa til að styrkja þau samskipti nánar í gegnum þróunaraðstoð og peninga. Þá er ég komin að lokaatriði máls míns, sem eru umhverfismálin og ráðstefnan í Kyoto í desember. Nú þegar hafa Japanar lýst því yfir að þeir ætli ekki bara að standa í stað miðað við Ríó-samkomulagið heldur ætli þeir að reyna að minnka útblástur á gróðurhúsalofttegundum um 5% fyrir árið 2010 og Evrópusambandið setur takmarkið hærra og miðar við 15% lækkun. En hvað ætla íslensk stjórnvöld að gera? Minn skilningur, hæstv. forseti, er sá að Íslendingar ætli að fá að auka sinn útblástur eða heildarlosun á gróðurhúsalofttegundum frá því sem það var árið 1990. Röksemdirnar sem eru notaðar í þessari skýrslu og hafa komið fram hjá ráðherrum ríkisstjórnarinnar áður eru að mínu mati alls ekki trúverðugar. Því vil ég að lokum spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé bjartsýnn á að málflutningur af því tagi sem kynntur er í skýrslu ráðherrans verði viðurkenndur í Kyoto.

Herra forseti. Út af fyrstu spurningu hv. þm. þá á ég ekki von á að Schengen-málið verði lagt fram fyrr en eftir áramót. Eins og áður hefur komið fram mun þýðingu ekki verða lokið fyrr en í byrjun desember og m.a. þess vegna tel ég ólíklegt að ráðrúm verði til að leggja málið fram fyrr. Um málefni kvenna vil ég m.a. nefna að við höfum gert ráð fyrir að 50 millj. kr. verði varið til mæðraverndar og ungbarnaverndar í Bosníu sem að sjálfsögðu tengist konum í ríkum mæli. Við höfum lagt mjög mikla áherslu á heilbrigðismál þar. Hvað varðar Eystrasaltsríkin, þá er sjálfsagt að fara yfir það og athuga hvort þar er eitthvað hægt að gera. Ég vil hins vegar vara við því að við tökum þátt í allt of mörgum verkefnum ef það kostar það að við getum ekki framkvæmt þau verkefni bærilega sem við erum þegar byrjuð á. Þá er ég ekki að draga úr þörf á aðstoð í Eystrasaltsríkjunum. Að því er varðar gróðurhúsaáhrifin, sem ég skal koma nánar inn á síðar, þá er ekki hægt að gera sér neina grein fyrir því hver niðurstaðan verður. Við hljótum að halda fram hagsmunum Íslands. Ég vil t.d. geta þess að nýjasta álverið sem hefur verið tekið í notkun er í Suður-Afríku og rafmagnið til þess álvers er framleitt með kolum og liggur fyrir að það er tíu sinnum meiri útblástur vegna slíks álvers, þar sem rafmagnið er framleitt með kolum heldur en vatnsorku. Við Íslendingar getum ekki samþykkt að okkur verði beinlínis meinað að nýta endurnýjanlega orkugjafa hér á landi. Með því væri öll framþróun stöðvuð. Ég mun koma nánar inn á það í mínum lokaorðum.

Herra forseti. Ég vil aðeins koma inn á nokkur atriði sem komið hafa fram í umræðunum í dag. Ég vil byrja á að þakka mjög málefnalega umræðu sem hér hefur átt sér stað og ég tel að það ríki í reynd mun meiri samstaða um íslensk utanríkismál og íslenska utanríkisstefnu en oftast áður. Það er þó ljóst að ekki eru allir sammála um allt eins og eðlilegt er. Vil ég nefna nokkur af þeim atriðum. Að því er varðar varnarsamstarfið við Bandaríkjamenn þá hefur því verið haldið fram að mjög vandræðalegur málflutningur sé af hálfu utanrrh. og það sé nánast verið að kvarta yfir því að þar eigi sér stað breytingar. Það er alls ekki rétt. Það er óhjákvæmilegt að þar eigi breytingar sér stað og óhjákvæmilegt er að endurmeta hlutverk varnarstöðvarinnar í ljósi breytinga í heiminum. Við höfum á engan hátt neitað að taka þátt í þessum breytingum. Við höfum sagt við samstarfsaðila okkar að við viljum vinna að þeim breytingum og við skiljum að þeir vilja reka varnarstöðina með minna fjármagni. Það er skiljanlegt í ljósi þess að verið er að skera niður í fjárlögum fleiri ríkja en á Íslandi og það er alls staðar verið að reyna að spara. Þessu höfum við reynt að mæta eftir megni. En við teljum hins vegar nauðsynlegt að varnarsamningurinn sé uppfylltur og lágmarksvarnarþörf Íslands sé svarað. Uppfylla verður þær kröfur sem gera verður til stöðvarinnar í varnarsamstarfinu innan NATO. Við verðum að hafa það í huga að samstarf Íslands og Bandaríkjanna er ekki aðeins samstarf um varnir Íslands í þessu tilliti heldur jafnframt framlag þessara tveggja þjóða til samstarfsins innan Atlantshafsbandalagsins, þ.e. hluti af framlagi þessara þjóða. Málið verður því að skoðast í víðu samhengi. En með þessu er ekki sagt að þarna eigi engar breytingar að vera. Við höfum gengið frá samningi við Bandaríkjamenn um þetta mál sem gildir fram til ársins 2001. Það verður ráðist tímanlega í að athuga með frekari breytingar. Við munum reyna eftir megni að lækka kostnað við rekstur stöðvarinnar. Það er eðlileg krafa að mínu mati að verð á þeirri þjónustu sem varnarstöðin þarf að kaupa lúti markaðslögmálum en jafnframt þarf að hafa í huga að þessi þjónusta verður ávallt að vera fyrir hendi. Þess vegna verður í sumum tilvikum að kosta nokkru til þannig að hún sé ávallt á staðnum og hægt sé að ganga að þjónustunni. Þetta er málaflokkur sem hefur valdið nokkrum deilum en þó minni deilum en oftast áður. Við munum vinna að því, eins og þegar hefur verið tekið fram, að endurmeta þetta mál á næstu missirum. Hér hefur jafnframt verið talað allmikið um Evrópusamstarfið og því haldið fram að ekkert sé verið að sinna því samstarfi og við Íslendingar sitjum aðgerðarlausir á þessu sviði. Ég er ekki þeirrar skoðunar að eina leiðin til að sinna þessu máli sé að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Mér virðist stundum að það komi fram í málflutningi Alþfl. að þessu máli verði ekki sinnt öðruvísi. Þetta er alrangt. Auðvitað geta menn sótt um aðild að Evrópusambandinu en þá þarf að meta hvort það sé líklegt að þetta sama Evrópusamband gangi að þeim kröfum sem við Íslendingar þurfum að setja fram og hvort það sé líklegt til árangurs eða að við náum þeirri niðurstöðu sem er ásættanleg fyrir þjóðina. Að mínu mati bendir ekkert til þess í dag að slík niðurstaða fáist og ég ætla ekki að fara nánar út í það. Þetta er mitt mat eftir að hafa rætt þetta mál við fjölmarga aðila. Auðvitað höldum við þessu máli vakandi með ýmsum hætti. Á hinn bóginn leggjum við áherslu á að styrkja samstarfið við Evrópusambandið. Við höfum styrkt sambandið innan Evrópska efnahagssvæðisins og lagt heilmikla vinnu í það með samstarfsþjóðunum og náð að mínu mati mjög góðum árangri þannig að þær þarfir sem við höfum í þessu samstarfi eru að miklu leyti uppfylltar. Við höfum líka lagt áherslu á að ganga til samstarfs við Evrópusambandið og þjóðir þess um Schengen, þ.e. frjálsa för fólks milli allra þessara landa. Þetta er að mínu mati mjög mikilvægt mál og treystir böndin við Evrópusambandið. Við leggjum sem sagt áherslu á mjög gott samstarf við Evrópusambandið og erum að reyna að treysta þessi bönd með ýmsu móti. Nú ætla ég ekki að mæla á móti því eða afneita því að sá tími geti komið eins og hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson sagði, að Íslendingar telji rétt að sækja um aðild að Evrópusambandinu. Um það getur enginn fullyrt nú. Það væri rangt af okkur að standa þannig að málum í dag að byggðar væru einhverjar sérstakar hindranir til að koma í veg fyrir það ef það verður mat þjóðarinnar að sækja um aðild er fram líða stundir. Það er á engan hátt verið að byggja upp slíkar hindranir. Ég tel t.d. að Schengen-samstarfið muni leiða til þess að auðveldara verði fyrir Íslendinga að taka slíka ákvörðun ef menn telja það rétt þegar fram líða stundir. Það er líka alveg ljóst að sú styrking sem hefur orðið í samstarfinu á innri markaðnum og líka pólitísku samskiptin við Evrópusambandið og jafnframt sú mikla breyting sem hefur orðið innan Atlantshafsbandalagsins, allt er þetta til þess fallið að auðvelda það, ef menn telja það hagkvæmt þegar fram líða stundir, að sækja um aðild. Ég er þeirrar skoðunar að nú sé ekki rétti tíminn að gera það. En ég vil alls ekki fullyrða að það geti ekki komið að því einhvern tímann síðar. Við eigum að ræða þessi mál málefnalega en ekki vera að ásaka hvert annað um að menn séu að vanrækja hagsmuni Íslands í þessu sambandi. Ég tel að núv. ríkisstjórn sé að rækja hagsmuni Íslands á þessum vettvangi og styrkja samstarfið og tengslin við Evrópuþjóðirnar. Að því er varðar loftslagsbreytingarnar sem hér hafa komið allmikið á dagskrá þá er það sennilega eitt alstærsta mál sem Íslendingar hafa staðið frammi fyrir á alþjóðlegum vettvangi og staða okkar er ekki að öllu leyti mjög góð í því sambandi. Við höfðum fyrir árið 1990 lagt mikið af mörkum til að draga úr útblæstri hér á landi. Við höfum hitað okkar hús upp með rafmagni eða heitu vatni og farið í margvíslegar framkvæmdir til að draga úr mengun. Það á ekki við um allar þjóðir. Það á t.d. ekki við um þjóðir Mið-Evrópu og Austur-Evrópu sem nú óska eftir því að ganga í Evrópusambandið. Evrópusambandið hefur komið sér saman um að minnka útblástur um 15%. En þeir hafa líka gert samning um að það verði mjög misjafnt eftir þjóðum þannig að sumar þjóðir þurfi ekkert að draga úr útblæstri, aðrar þjóðir geti aukið hann en enn aðrar þurfa að draga mikið úr. Það er líka ljóst að þegar Mið-Evrópuríkin og Austur-Evrópuríkin ganga inn í Evrópusambandið mun það mjög auðvelda þær skuldbindingar sem Evrópusambandið hefur tekið á sig. En þegar kemur að Íslandi þá höfum við farið fram á að tekið sé tillit til okkar sérstöðu. Við höfum bent á að við eigum hér endurnýjanlega orkugjafa sem menga ekki og að það sé ekki í samræmi við þau makmið sem menn eru að reyna að ná að koma í veg fyrir að þessir orkugjafar séu nýttir. Ef Íslendingar væru t.d. aðilar að Evrópusambandinu þá er alveg ljóst að eitt af því sem ríki Evrópusambandsins vildu leggja af mörkum til þessara mála væri að nýta orkugjafana á Íslandi og það væri sérstakt framlag í því sambandi. En af því að við stöndum einir þá ætla menn að líta á Ísland eins og allar þjóðir Evrópusambandsins. Við getum að sjálfsögðu ekki gengist undir svona skuldbindingar vegna þess að ef við gerum það þá erum við í reynd að skrifa undir að hætta að nýta þessa orkugjafa á Íslandi og loka okkur inni. Það er því alveg ljóst að það getur komið til einhverra átaka í þessu sambandi. Ég geri mér ekki grein fyrir því á þessu stigi hvort hlustað verði á þá kröfu Íslendinga að taka tillit til okkar sérstöðu. Það er hins vegar mikill skilningur hjá mörgum þjóðum í þessu sambandi. En menn telja að erfitt sé að finna formúlu fyrir því vegna þess að aðrar þjóðir kynnu að nota það með öðrum hætti. Nú er ég ekki að segja að við eigum ekki að taka þátt í þessum breytingum og að við eigum ekki að taka þátt í því að minnka þennan útblástur í heiminum. Við verðum að sjálfsögðu að gera það eins og aðrar þjóðir, því að þetta eru hagsmunir okkar eins og allrar heimsbyggðarinnar og Íslendingar verða að leggja sitt af mörkum í þeim efnum. En þar verður að ríkja sanngirni eins og í öllum öðrum málum. Það er sú sanngirni sem við höfum að leiðarljósi í okkar málflutningi og munum byggja á því á næstu missirum. Herra forseti. Hv. þm. Einari K. Guðfinnsson kom lítillega inn á hvalamálið. Ég skil að bæði hann og aðrir eru óþolinmóðir í sambandi við það mál. Í því sambandi minntist hann á umhverfisverndarsamtök. Nú vil ég ekki gera lítið úr umhverfisverndarsamtökum. En ég hef haft nokkur skipti við umhverfisverndarsamtök og ég hlýt að hafa þann rétt að segja mína skoðun á þeim málum, og ég tel að ég hafi þar skyldur, ef þau beita ósanngirni og í reynd beita ódrengilegum vinnubrögðum gagnvart okkur Íslendingum. Þessi samtök verða að þola það alveg eins og við verðum að þola ýmislegt í málflutningi þeirra. Við höfum talað við þau umbúðalaust og það er rétt að ein umhverfisverndarsamtök báðust afsökunar með bréfi. En það var ekki beðist afsökunar með auglýsingu í Times. Það er dálítið annað að auglýsa óhróður um eina þjóð á heilsíðum heimsblaðanna en skrifa svo eitt lítið bréf til utanrrn. þar sem tekið er fram að þetta hafi nú verið leiðinlegt og það sé afar miður að þetta hafi komið fyrir og þeir skuli nú reyna að sjá til þess að það komi ekki fyrir aftur. Svo kann það síðan að gerast að mánuði síðar birti einhver önnur deild í þessum samtökum sams konar auglýsingu, en þá segir hin deildin: ,,Því miður þá er þessi deild í Þýskalandi eða Ástralíu okkur ekkert viðkomandi.`` Það er þetta sem við erum að halda fram og við vonumst til þess að það kalli fram ábyrgari vinnubrögð þessara samtaka. Við erum ekki með þessu að gera lítið úr mikilvægi þeirra en þau verða að þola gagnrýni eins og allir aðrir og við megum ekki láta það henda okkur að láta slíku ómótmælt. Ég trúi því að sá dagur komi að við hefjum hvalveiðar. Það hefur liðið allt of langur tími. Ég get ekki frekar en aðrir sagt klukkan hvað það verður. Ég vona að það verði sem fyrst og ég mun fyrir mitt leyti vinna að því að það verði sem fyrst því spurningin er ekki aðeins um veiðarnar vegna verðmæti hvalanna, heldur líka vegna lífríkis hafsins og þess nauðsynlega jafnvægis sem þar verður að ríkja. Ég vil að lokum, herra forseti, þakka þessa málefnalegu umræðu sem hefur orðið til þess að styrkja mig í þeirri trú að við séum á réttri leið í okkar utanríkismálum.

Virðulegi forseti. Ég tek undir það að þessi umræða hefur um margt verið góð og að það er mjög mikilvægt að við ræðum saman utanríkismál. Það er mikilvægur og stór málaflokkur. Ég kem í andsvar vegna orða ráðherrans um að málflutningur Alþfl. sé á þá lund að það verði að sækja um aðild að Evrópusambandinu og að það sé eina leiðin til að finna út hvort við eigum heima þar. Ég verð að segja að ef ég væri spurð þessarar spurningar, hvort ég sé sammála þessu, að þá mundi svar mitt eiginlega vera bæði já og nei. Mér leiðist svolítið þessi einföldun á umræðunni. En það hefur reyndar verið gagnrýnt hér í dag að hún sé einföld af okkar hálfu. Formaður Alþfl. hefur tekið undir þau viðhorf og stefnumörkun sem Gróska hefur sett fram. Og hvað er það? Jú, það er að kanna með þjóðinni fyrst hvort það eigi að sækja um aðild. Ég sá það í viðtali við ráðherrann að hann gerði lítið úr því. Ég segi: Já og nei. Ég mundi ekki rétta upp hönd með því að á morgun yrði bara sótt um án einhvers undanfara. Ég mundi heldur ekki rétta upp hönd með því að þjóðin yrði spurð á morgun í þjóðaratkvæðagreiðslu án þess að vita nokkurn skapaðan hlut um málið. Þetta byggir á því að fyrst sé rætt opið um málið og skoðað hvaða niðurstaða yrði um kosti og galla samkvæmt þeirri könnun. Og þegar það lægi fyrir yrði þjóðin spurð: Vill þjóðin að sótt sé um? Þetta er leið sem formaður Alþfl. hefur nefnt að hann gæti hugsað sér að fara vegna þess að málið er svo umdeilt hjá þjóðinni, fyrst og fremst vegna þess að flokkarnir hafa ekki viljað taka það til umræðu.

Herra forseti. Ég skil vel að það sé vandi á höndum í þeirri sameiningarumræðu sem átt hefur sér stað milli ákveðinna stjórnmálaflokka og sá andi hefur komið fram í dag. En að ætla sér að leysa þann vanda með því að segja sem svo: ,,Við skulum spyrja þjóðina.`` Ég leyfi mér nú að lýsa eftir því hvort samstaða sé um spurningarnar sem á að bera fram. Liggur það fyrir hvernig viðkomandi flokkar ætla þá að tala í þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu? Ætla menn að mæla með því að það verði samþykkt að sækja um aðild að Evrópusambandinu í þjóðaratkvæðagreiðslunni eða ætla menn að mæla á móti því? Þetta er náttúrlega ekkert annað en leið til þess að reyna að hlaupa frá málinu. Það mætti sjálfsagt líka setja það fram alveg eins og var sett fram með fiskveiðistefnuna, að það beri að afnema lögin um sjávarútveginn árið 2001 og menn eigi að athuga hvort menn finni eitthvað út úr því fram að þeim tíma. Það mætti sjálfsagt finna líka þá leið að segja sem svo að stefnt skuli að því að segja sig úr NATO árið 2005 og reyna svo að finna út úr því hvort hægt sé að finna eitthvað í staðinn fram að þeim tíma. Þetta er náttúrlega ekkert annað en flótti frá raunveruleikanum. Ég veit að það er ekki flótti af hálfu Alþfl. að fara þessa leið með þjóðaratkvæðagreiðslu. En það er flóttaleið fyrir hina til þess að búa til einhvern hrærigraut sem enginn botnar í.

Virðulegi forseti. Ég er reyndar mjög ánægð með það hvað formaður Framsfl. er mikill EES-sinni miðað við að Framsfl. var klofinn í afstöðu sinni á þeim tíma sem aðild var samþykkt að þeim samningi. Þá var andstaða fyrrv. formanns flokksins hörð við aðildina að EES og þannig er það nú oft þegar fólk skoðar ekki málin með opnum huga. Við verðum t.d. að skoða hvað felst í Amsterdam-sáttmálanum fyrir okkur, fyrir Norðurlöndin, fyrir lönd innan og utan Evrópusambandsins. Við eigum að skoða hvað breytingin á Schengen og hvað myntsambandið hefur að segja fyrir okkur og fleiri atriði sem er að finna í Amsterdam-sáttmálanum sem við áttum okkur ekki alveg á hvaða áhrif hafa fyrir löndin eftir því hvort þau eru innan eða utan. Auðvitað á ríkisstjórn að þora, alveg eins og þetta, að opna umræðu um Evrópusambandið. Það er alveg ljóst, óháð því hvaða skoðun maður hefur á því hvort við eigum að fara inn í Evrópusambandið eða ekki, að stjórnarflokkarnir stöðva heilbrigða umfjöllun sem á að leiða til niðurstöðu í svona stóru hagsmunamáli þannig að unnt sé að taka ákvörðun á þeim grundvelli um það hvort Íslandi sé betur varið innan eða utan Evrópusambandsins. Af því að ráðherrann tekur nú svo stórt upp í sig varðandi það að skoða málin með opnum huga, kanna hverjir eru kostirnir, hverjir eru gallarnir og í fyllingu tímans leggja það mál fyrir þjóðina hvort eigi að sækja um, þá segi ég: Það skyldi þó aldrei vera að sú stund eigi eftir að renna upp að ráðherrann fari með okkur í að spyrja þjóðina um þetta.

Herra forseti. Það er ljóst að Ísland mun aldrei ganga í Evrópusambandið öðruvísi en að þjóðin verði spurð og það ekki bara í einum kosningum heldur í tvennum kosningum því það kallar á stjórnarskrárbreytingu.

Ég veit það.

Það er að mínu mati ábyrgð stjórnmálamannanna að undirbúa það mál og leggja það fyrir þjóðina. Það á ekki að byrja á því að spyrja þjóðina um eitthvað sem stjórnmálamennirnir geta ekki skilgreint. Það er mín afstaða. Ég tel að það sé flótti stjórnmálamannanna frá skyldum sínum að gera það og ég sé ekki hvernig í ósköpunum á að standa að þessu máli. Það er enginn að banna umræðu um Evrópusambandið. Hvernig er hægt að banna umræðu í lýðræðisríki eins og Íslandi? Og það er rangt að við reynum á einhvern veg að koma í veg fyrir þessa umræðu. Ég veit ekki betur en skýrsla utanrrh. fjalli allmikið um þessi mál og ég veit ekki betur en ég hafi fjallað líka allmikið um þau í ræðu minni hér í dag. Við verðum að fjalla um þetta mál á okkar forsendum. Við getum ekki fjallað um það á forsendum Alþfl. Það verður Alþfl. sjálfur að sjá um, hvort sem hann vill gera það í samvinnu við Alþb. og Kvennalistann eða einhverja aðra. Það er mér óviðkomandi þó að ég hafi nú ekki mikla trú á því. Að lokum: Framsfl. var í forustu í ríkisstjórn sem hóf viðræðurnar um Evrópska efnahagssvæðið. Það er staðreynd. Þær voru ekki leiddar til lykta af Framsfl. en við berum að sjálfsögðu verulega ábyrgð í því máli og höfum aldrei skotið okkur undan henni. Það er rétt að um það mál voru margvíslegar deilur hér á Alþingi og margt hefði betur mátt fara eins og í öllu. Ég er ekki að segja að það hefði ekki verið svo ef við hefðum haldið á málinu. Það er mikilvægt að á Alþingi sé lýðræðisleg umræða, að það komi fram gagnrýni og viðkomandi ráðherrar, utanrrh. á hverjum tíma, búi við aðhald hvaða nafn svo sem þeir bera og menn fari þá rétt með það nafn.