Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Hv. 5. landsk. þm. hefur borið fram brtt. við tillgr., sem er til bóta og að vísu alveg nauðsynleg að mínu áliti, að kveðið sé á um að kostnaður við störf slíkrar nefndar greiðist úr ríkissjóði. Og þess vegna fylgir þessi brtt., ef svo skyldi á standa að meirihlutavilji sé fyrir samþykkt till. þessarar. Ég bar fram á síðasta fundi, þar sem þetta mál var til umr., till. til rökstuddrar dagskrár. Ýmsir fundu mjög að þeirri málsmeðferð þar sem till. mín var skriflega flutt, og breytti þar engu um þótt afbrigði væru fúslega veitt. Ég lýsti því þá yfir að mér væri sú málsmeðferð ekki föst í hendi og gæti þess vegna hugsað mér að kalla aftur till. mína til rökstuddrar dagskrár, sem ég geri hér með, hæstv. forseti. Á hinn bóginn vil ég greiða atkv. gegn till. þessari og legg til að svo geri fleiri, með vísan til þeirra raka sem ég flutti fyrir dagskrártillögu minni á síðasta fundi. Sem sagt, að athugun þessi væri í höndum nefndar á vegum rn. og lægju enda fyrir margháttaðar upplýsingar um orkuverðsmyndunina.



Herra forseti. Aðeins örfá orð. Forseti beindi því til n. hvort hún hygðist taka þetta mál upp aftur. Það hefur ekki verið gert og nm. líta svo á að sú brtt. sem hv. 5. landsk. þm. flytur sé út af fyrir sig sjálfsögð á þann veg að það hefur engum dottið í hug annað en að kostnaður af þessu yrði greiddur af ríkissjóði. En í þinginu liggur fyrir það álit allshn. án minnihlutaálits að samþykkja beri þessa till.



Herra forseti. Það var undarlegt að hlusta á jafnyfirgripsmikla og heimspekilega ræðu og ræðu hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur um svokallaða friðarfræðslu með tilvitnunum í ýmsa hugsuði úr tímanna rás, en án þess að minnast einu orði á þann sem kallaður hefur verið friðarhöfðingi, Jesú Krist, - hann sem við byggjum okkar siðfræðslu á. Friðarfræðsla sem er kynnt án orðsins sem Biblían er grundvölluð á er ekki traustvekjandi. Tilfinningin segir manni að þar sé á ferðinni tískutildur rótleysis og ótta. Það er ekki boðlegt að tala eins og engin friðarfræðsla eigi sér stað í skólum landsins, á heimilum landsins. Grunntónninn í fræðslu okkar er friður og mér finnst átakanlegt að bera kennurum þessa lands það á brýn að þeir sinni ekki því er snertir kennslu um frið, kennslu um kærleika, kennslu um rétt hvers manns til að hugsa sjálfstætt, framkvæma sjálfstætt, svo fremi að hann gangi ekki á rétt næsta manns. Í mínu starfi sem kennari og af kynnum mínum af kennurum þessa lands get ég fullyrt að friðurinn er sá þáttur sem er í öndvegi allrar umræðu þegar grannt er skoðað. Það á að kalla hlutina réttu nafni og ef menn vilja auka friðarfræðslu væri nær að auka kennslu í kristnum fræðum, kenna orðið sem leggur áherslu á reisn og djörfung í anda þakklætis, auðmýktar og lítillætis. Nær væri að tala hér um kristnifræðslu en friðarfræðslu. Boðskapurinn um Jesú Krist á ekki að vera neitt feimnismál og það á ekki að setja neitt froðusnakk fram fyrir hann. Jesús Kristur gerði greinarmun á þeim friði sem hann kom til að gefa og þeim friði sem heimurinn gefur. Hann sagði, með leyfi forseta: „ . . minn frið gef ég yður; ekki gef ég yður, eins og heimurinn gefur.“ Þetta er úr Jóhannesarguðspjalli, 14. kapítula. Það má einnig minna á það sem Páll postuli segir í Rómverjabréfinu, í 14. kapítula, með leyfi forseta: „Því ekki er guðsríki matur og drykkur, heldur réttlæti og friður og fögnuður í heilögum anda.“ Hvað eru menn að tala um nýja friðarfræðslu hjá börnum þessa lands? Á að fara að kenna 4, 5, 6 eða 7 ára börnum á dagheimilum og í skólum harðvítuga pólitík hversdagslífsins í alþjóðamálum? E. t. v. eigum við von á eftirfarandi auglýsingu í fjölmiðlum: „Á morgun kl. 2 hefst ráðstefna fyrir 4–6 ára börn. Fjallað verður um Equador, Afganistan og Suður-Afríku.“ Í ræðu hv. l. flm. þáltill. um friðarfræðslu fannst mér eins og allt heyrði til ófriðar í okkar landi, að orðið „friður“ væri nýyrði en ekki sú kjölfesta sem kristið uppeldi byggir á. Enginn ætla ég að sé á móti friði. En friðarhreyfingar eru eins misjafnar og mennirnir eru margir og víða sér merki pólitískrar mengunar. Á meðan maðurinn fær að njóta þess að hugsa verður ágreiningur á milli manna og meginhluti lífsins fer í að halda frið í stóru og smáu. Það sem einum finnst friður er ófriður í augum annars, eins og sannleikurinn er hvers manns mat. Samt getum við verið sammála um að elska friðinn. En það er ekki þar með sagt að sjónarmiðin rekist ekki á. Og hver á að skapa nýja reglu um siðfræðslu friðar? Hver á að taka við af þeim sem hefur gefið tóninn í okkar trú? Eiga sálfræðingar, félagsfræðingar, pólitíkusar eða aðrir menn í völtu gengi að skapa hinn nýja tón í þessari grundvallarsiðfræði? Nei, við skulum byggja á því bjargi sem bifast ei og leggja þar áherslu á að skapa vegarnesti fyrir börn þessa lands sem og annarra landa, ef við höfum einhver áhrif í þeim efnum. Sígauninn lýtur liðandi stund, en geymir ilm liðinna daga í fiðlunni sinni. Við eigum að lúta því að skila landi okkar stærra og betra en við tókum við því. Til þess þurfum við frið, vinnufrið, frið til að hugsa, en við fáum ekki betri friðarboðskap en þann sem býr í þeirri siðfræði sem þjóð okkar byggir á. Ég treysti varlega á friðarkjaftæði mikillar taugaveiklunar sem nú ríður húsum víða um lönd. Við þurfum vissulega festu og skilning. Við þurfum að auka samúð manna á meðal, en við skulum fara okkur hægt í að dansa eftir þeim takti sem Treholtar heimsins kunna að búa á bak við. Ógn kjarnorkunnar er vissulega mikil ef henni er misbeitt. En við skulum gæta þess að fylla ekki mannlífið af ótta. Við skulum halda áttum án þess að ætla að frelsa heiminn í einni kokgleypu. Í hinni helgu bók, þar sem sagt er frá því er lærisveinar Jesú Krists heyrðu um upprisu hans, segir, með leyfi forseta, í Lúkasarguðspjalli: „En þegar þeir voru að tala um þetta, stóð hann sjálfur meðal þeirra og segir við þá: Friður sé með yður! En þeir urðu skelfdir og hræddir og hugðust sjá anda. Og hann sagði við þá: Hví eruð þér óttaslegnir og hvers vegna vakna efasemdir í hjarta yðar?“ Við erum sammála um að efla frið, berjast gegn óttanum, en við skulum ekki ganga það langt að ófriður kvikni af friðarhjali. Og ég bið um frið fyrir yngstu borgara þessa lands - frið til þess að þeir geti lifað lífi barnsins, frið frá ógn og skelfingu sem svo víða blasir við og ávallt hefur verið til staðar um allan heim þar sem lífið titrar, í lífi hvers einstaklings. Ég mótmæli því að börnum sé blandað inn í óttann við kjarnorkusprengjuna, ótta við að það sé þess virði að lifa lífinu. Fyrst og fremst með því að ala á bjartsýni, jákvæðum hug og dug eigum við mikla möguleika í framtíðinni. Þegar börn stálpast er óhætt að reifa við þau erfiðar spurningar um lífið og tilveruna. En ekkert er eins brothætt og orð. Orð sem vekur hatur og ótta til lífsins getur virkað eins og kjarnorkusprengja í sál lítils barns. Við skulum treysta foreldrum og öðrum fræðurum barna fyrir friðarþættinum án þess að setja lög um þann tón sem oft verður að spila af fingrum fram. Við skulum gæta þess að skipuleggja ekki pólitíska valdbeitingu á börnum okkar. Miklu nær væri að skipuleggja aukið friðarspjall meðal fullorðinna. Í umr. um þetta mál á hv. Alþingi vék hv. þm. Halldór Blöndal að Jóhannesi skáldi úr Kötlum sem sönnum friðarsinna í hjarta sínu, en þó með þeirri mótsögn að hafa ort dýrðaróð um Jósef Stalín. Hver á að hafa leyfi til að etja saman andstæðum ef ekki skáld og í þeim farvegi fær lífið að titra í gleði og sorg sem enginn maður kemst hjá að ríma við. Jóhannes skáld úr Kötlum orti annars vegar, með leyfi forseta: Sovét-Ísland, óskalandið, hvenær kemur þú? Hins vegar: Jesús sonur Maríu er besti bróðir minn, hann býr í hjarta mínu. Einum finnst sem þarna liggi úthafsálar á milli, öðrum bæjarlækur o. s. frv. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir sagði í ræðu sinni með leyfi forseta: „Það er viss tregða í kurteislegum og varfærnum samræðum fólks að ræða um fjárhagslegan ávinning vígbúnaðarkapphlaupsins. Getur það verið af einhverju sem er svo fjandsamlegt lífi, eitthvað sem ber í sér sæði hörmungarinnar, útrýmingarinnar, stjórnist af gróðasjónarmiðum einstaklinga, fyrirtækjasamsteypa eða stjórnaraðila ríkja?“ Á meðan hver maður fær að halda sínum persónuleika, hugsa sjálfstætt og segja meiningu sína verður uppi ágreiningur sem skarar friðinn, en þar er vart um að ræða lífshættulegan ófrið, vopnaglamur. En þar kviknar hættan í friðarfræðslunni þar sem sjónarmið skarast. Einn kallar rétt, annar rangt. Mér finnst þm. gera harla lítinn greinarmun á þeim ótal þáttum, ótal andstæðum, sem ríkja í einkennum þjóðflokka og þjóða. Sú engilfagra mynd sem þm. dregur af sinni góðu hugsun öndvert við hugsun vondu karlanna heima og heiman stenst ekki vegna þess að málið er ekki svona einfalt. Við getum alveg eins sagt að hlutlaus maður sé sár á hverri þjóð til frelsis og framfara. Og ég vil gera greinarmun á hlutum, greinarmun á skoðunum þótt ég virði allt sem heitir fólk. Ég vil t. d. gera þann greinarmun á að það sé mikill munur á því lýðræði sem við búum við og þeim kommúnisma sem smýgur eins og pest inn í hverja þá þjóðarsál, sem sýnir veikleika í stöðu og stefnu. Ef við getum talað um illt sæði, þá er það drekasæði kommúnismans. Við Íslendingar getum ekki hugsað fyrir sumar fjarlægar þjóðir, sem búa við allt önnur viðhorf, aðra menningu, aðrar hefðir, aðra viðmiðun. Okkar sannleikur er þeirra lygi. Við venjulegt fólk getum ekki hugsað fyrir kommúnista sem vill sérstakt réttlæti fyrir sig, annað fyrir aðra. Þarna hlýtur friðarfræðslan að skarast og vekja ófrið. Vissulega er þess virði að auka skilning manna á meðal, en umfram allt með réttum formerkjum, þeim grundvelli sem við byggjum okkar siðfræði á, kristinni trú, mannkærleika, ást og umburðarlyndi, en um leið vinnusemi, þar sem okkur ber að taka tillit til þess að virða það að við erum fyrst og fremst veiðimannasamfélag í þessu landi. Það er sagt að stutt sé á milli ástar og haturs og sama má segja um frið og ófrið. Mörkin eru oft óljós. Ég sá fyrir nokkrum dögum bréf sem hafði borist frá námsmanni, menntuðum manni, Íslendingi sem býr í Svíþjóð, hafði skrifað bók um frið, hafði sent handritið íslensku forlagi. Forlagið sá sér ekki fært að gefa bókina út og svaraði því á þá leið, en menntamaðurinn, höfundur friðarhandritsins, byrjaði sitt bréf á því að blóta útgefanda, forlagi, með orðum sem ekki er hægt að hafa eftir. Það var stutt á milli friðar og ófriðar. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir sagði í ræðu sinni, þar sem hún fjallar um skert raunveruleikamat þeirra sem eiga að vinna að framtíðinni, með leyfi. forseta: „Það er líkt og tengslin hafi rofnað milli hugar og hjarta. Sami skortur, sama brenglun og hjá vísindamanninum, sem fer í vinnu sína á morgnana og uppgötvar hvernig koma má tíu kjarnaoddum fyrir í einni sprengju í stað sex, fer síðan heim, minnir börnin sín á að bursta tennurnar, býður þeim góða nótt með kossi, elskar konuna sína og sofnar ánægður með afrek dagsins án nokkurrar hugsunar sem setur framtíðaröryggi fjölskyldu hans í samhengi við eigið dagsverk.“ Hvað meinar þm. með slíku hjali? Hvað liggur á bak við það lífsmynstur sem Kvennalistaþm. stillir þarna upp til lítillækkunar karlmanninum? Við hvaða sjálf er þm. að berjast og hvað er það sem truflar? Væri ekki í anda friðar að benda þá á eitthvert atriði sem væri jákvætt fyrir karlmanninn, t. d. það að það munu vera karlmenn sem hafa fundið upp öll þau heimilistæki sem notuð eru í þessu landi og víðar um heim? Er ástæða til að kyngreina mistök á þennan hátt? Ein ágætiskona, Búbúlína, barðist brjóst við brjóst við mörg stórveldi án þess að æðrast. Er það rétt skilið að þm. sé að berjast við ímyndað karlaveldi af einskærum ótta? Hvaða sýndarmennska er þetta - eða er þetta e. t. v. sams konar sýndarmennska og þm. Kvennalista viðhafa nú með yfirlýsingum um að þær sæki ekki hefðbundnar samkomur þm. sem þó eru e. t. v. það helsta í starfi þingsins sem elur á friði á góðri stundu utan skarkala hversdagslífsins? Hvers vegna gátu hv. þm. Kvennalista verið þekktar fyrir að sækja veislu forseta Íslands en ekki forseta Alþingis? Og hvað var einn þm. Kvennalista að gera á gægjum í Súlnasal umrætt veislukvöld? Það væri fróðleikur að fá svar við því.  
             Auðvitað er það rétt, sem fram kom í ræðu hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur, að óhemju fjármagni er varið til vopnabúnaðar og víst eru það blóðpeningar. En við þurfum fyrst og síðast að gæta öryggis okkar og sjálfstæðis og við getum ekki leyft okkur að vera saklaus lömb í því valdatafli sem ávallt hefur fylgt mannkyninu. Við komumst ekki hjá því að taka afstöðu ef við ætlum að lifa af, þótt okkur ætti jafnframt að vera það ljúft að ala á friði manna á meðal, en ég kann ekki að meta yfirlýsingar þm. þar sem hún leggur að jöfnu það stjórnskipulag sem ríkir í Austur- og Vestur-Evrópu. Hv. þm. Guðrún Agnarsdóttir sagði í ræðu sinni, með leyfi forseta: „Þó eðlilegt sé að glæða með börnum ást og virðingu fyrir átthögum sínum og ættjörð, þá ber að forðast að efla þrönga einangrunarsinnaða þjóðerniskennd eða þjóðarrembu.“ Þarna er mikill áherslumunur á vogarskálum friðarfræðslu og þjóðernisvitundar. Ég tel t. d. að það eigi ekki aðeins að glæða með börnum ást og virðingu fyrir átthögum og ættjörð. Það á að leggja mikið kapp á þessa þætti í fræðslu og uppeldi barna. Í því alþjóðaflatlendi sem ýmsar hreyfingar berjast nú fyrir er okkur lífsnauðsyn að leggja mikla og aukna rækt við átthagafræðikennslu, þjóðrækt og tilfinningu fyrir mikilvægi þess að vera Íslendingur með kjölfestu í sjálfstæði lands og þjóðar, menningu og tungu. Við viljum sýna fólki af öllum þjóðernum tillitssemi og vinarþel. En við viljum ekki fá hingað t. d. 500 þús. manns frá Indlandi eða Ameríku. Þýðir það að við séum ekki friðarsinnar þótt nóg pláss sé í okkar landi? Nei, það þýðir að við viljum hafa reglu á hlutunum og að við viljum að þjóð okkar lifi af. Við skulum ekki vera að sýnast neitt annað en við erum. Ég vil taka undir orð hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur, þar sem hún segir að flestum foreldrum og uppalendum sé það sameiginlegt að vilja búa börnum sínum sem best vegarnesti til lífsgöngunnar, vegarnesti til farsældar framtíð þeirra. Við miðum heilbrigði við það að menn vilji frið, en við skulum gæta þess að hafa áhersluatriðin á réttum stöðum og þegar litið er til hinnar fræðingarsinnuðu ræðu hv. 1. flm., friðarfræðslutillögu hennar vakna efasemdir um hvaða sjónarmið liggi að baki, hvort hin nýja hugsun eigi að byggja á dauðhreinsuðum skýrslum, hvort Jesú Kristur og hans boðskapur sé orðinn svo fjarlægur ættingi að ekki skuli taka tillit til orða hans í daglegu lífi okkar. Hv. þm. Guðrún Helgadóttir sagði í ræðu sinni að nú yrði að taka á, við yrðum að læra að hugsa öðruvísi, skapa nýja hugsun, nýja pólitík þar sem friðarfræðsla skyldi vera meginþáttur. Ég fagna því ef ný pólitísk hugsun er að fara á fætur hjá hv. þm., ný hugsun, sem vonandi verður þá hafin yfir það að ganga erinda drekasæðisins. En á undan friðarþættinum, sem er í daglegu uppeldi allra barna okkar lands, vil ég fyrst leggja áherslu á átthagafræðina, þjóðræktina. Að við leggjum á það áherslu að geta lifað í sátt við menn og land, að við leggjum meiri áherslu á að nýta þá möguleika sem landið gefur til þess að geta lifað af. Í dag ræktum við okkar unga fólk frá landinu. Við menntum það í burtu frá sjávarútvegi, landbúnaði og öðrum mikilvægustu atvinnugreinum okkar lands. Við leggjum beinan veg úr grunnskóla í háskóla án þess að leggja kapp á. alla breiddina sem þarf að vera þar á milli, iðnnámið í öllum greinum, fagmenntunina sem á að skila breidd í þjóðfélagið, aukna verkmenntun. Íslenskir kristniboðar í Afríku hafa lagt megináherslu á að kenna fólki að það sé til annað afl í tilverunni en hið illa. Þeir kveikja ljós í hjörtum fólks með því að leggja áherslu á hið góða. Við skulum ekki vekja ótta barna. Við skulum gefa þeim frið til að lifa lífi barnsins án þess að rugla þau í ríminu. Allt líf er háð baráttu þótt kappkosta megi að sú barátta fari fram með friði. Það sjónarmið er daglegt brauð í okkar samfélagi, en ávallt komum við aftur að hinni helgu bók og ég vil ljúka máli mínu með því sem segir, með leyfi forseta, í Rómverjabréfi 14. kapítula: „Keppum þess vegna eftir því sem til friðarins heyrir og til hinnar sameiginlegu uppbyggingar.“



Herra forseti. Mér þykir í aðra röndina hálfleiðinlegt að koma hér upp í ræðustól til þess að lýsa efasemdum mínum um ágæti þessarar till. og andstöðu við hana, a. m. k. á þessu stigi málsins. Þetta er ekki vegna þess að mér hafi þótt málflutningur 1. flm. vondur, þvert á móti. Mér þótti ræða hennar hin merkasta, verð allrar íhygli og umr. og bera höfundi sínum fagurt vitni. Það kom fram í máli hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur og í þeirri heimsmynd og þeirri sýn, lífsskoðun, sem hún dró upp að hún er mikill friðarsinni. Hún lýsti andstöðu sinni við stríð og ofbeldi sem aðferð til þess að leysa ágreiningsefni milli þjóða og einstaklinga. Hún fordæmdi það brjálaða vígbúnaðarkapphlaup sem tröllríður heimsbyggðinni, hún harmaði þá gegndarlausu sólund efnislegra og mannlegra verðmæta sem á sér stað í okkar heimi og leiðir af þessu vígbúnaðarkapphlaupi. Hún lýsti sjúku efnahagskerfi heimsins sem birtist okkur í blöskranlegri misskiptingu auðs og valds. Hún nefndi ótal dæmi þess hvernig verja mætti þeim fjármunum, sem nú er varið til vígbúnaðar og vopnaframleiðslu, til þess að uppræta sjúkdóma, til þess að vinna bug á hungri og örbirgð, til þess að vinna bug á ólæsi og fáfræði, til þess að leysa vandamál mengunar og eyðingar í náttúrlegu lífríki okkar. Og þannig mætti lengi telja. Ég hygg að sá maður sé vandfundinn sem lýsi andstöðu sinni við þessi háleitu markmið. Ég hygg að sá maður sé vandfundinn sem ekki hljóti að segja: Þessi orð eru út af fyrir sig töluð út úr mínu hjarta. Hvers vegna er ég þá að lýsa andstöðu við þá till. sem hér um ræðir, að innleiða skuli friðarfræðslu í skóla, umfram það sem þegar er eðli málsins samkvæmt og þá líka á dagvistarstofnunum, barnaskólum? Ástæðan fyrir því er aðallega ein. Mér finnst till. sem slík, sem hér liggur fyrir, lýsa hugmyndum um hlutverk skóla og trú á getu skóla sem uppeldisstofnunar sem ég er engan veginn sannfærður um að sé rétt og hef miklar efasemdir um. Ég vík svolítið betur að því síðar. Það kann að þykja nokkuð íhaldssamt sjónarmið að lýsa efasemdum um hlutverk skóla í lýðræðisþjóðfélagi af þessu tagi en að því verður vikið síðar. Þegar við hlýddum á þessa ágætu ræðu hv. 1. flm., þar sem lýst er svo háleitum markmiðum og svo hrikalegum vandamálum í mannheimi, vakna hins vegar upp margar spurningar. Spurningarnar lúta flestar að litlu orði þ. e. spurningunni: Hvernig eigum við að snúast við þessum vandamálum? Hvernig ætlum við að stefna að því að leysa þau? Getur það verið að svörin við þessu litla orði leiði í ljós einhvern djúpstæðasta pólitíska ágreining sem uppi er nærri því um flest mál, stór og smá, í mannlegu samfélagi? Mér dettur í hug að spyrja: Við heyrum daglega fréttir af litlu ríki í Mið-Ameríku sem heitir El Salvador. Við eigum bágt með að skilja þær hörmungar sem sú þjóð býr við. Við höfum grun um að undirrótin sé ægileg misskipting auðs og valds. Nánast allt vald, allur auður þessa þjóðfélags er á höndum tiltölulega örfámennrar yfirstéttar sem virðist vera siðferðilega rotin og gerspillt. Daglegt líf alls almennings er hungur, örbirgð, fáfræði, vonleysi og meira en það. Það er morðið sjálft, hið daglega morð. Það er erfitt að vera friðarsinni í þessum heimi. Ég spyr sjálfan mig og hef oft spurt í svipuðum tilfellum: Á þeirri stundu þegar búið væri að leiða karl föður minn til aftöku, myrða móður mína, misþyrma börnum mínum af svo óforbetranlegu valdi, væri ég þá líklegur til þess að leggjast á bæn og biðja um frið gagnvart kvölurum mínum og kúgurum? Eða væru þau viðbrögð líklegri að ég leitaði upp þann stað þar sem ég gæti komið mér upp vopnum til þess að gera upp sakir við þetta ómennska kúgunarkerfi? Ég er ansi hræddur um að siðferðilegt ágæti mitt sé ekki meira en þetta, að ég mundi fara þá leið, þegar ég stend frammi fyrir svo miskunnarlausu ofbeldi, að gjalda líku líkt. Við spyrjum sjálf okkur: Ef við værum þeldökkir utangarðsmenn í því ríki sem heitir Suður-Afríka og stæðum frammi fyrir því í öllum daglegum veruleika okkar að við erum niðurlægð, smánuð og minnt á það að við erum nánast ekki mannfólk í þessu þjóðfélagi, hvernig bregðumst við við? Lýðræðissinni af Vesturlöndum fer náttúrlega með sína lífsskoðun, sem er sú að lýðræðið sé í eðli sínu pólitísk aðferð til þess að leysa ágreiningsmál með friðsamlegum hætti í staðinn fyrir ofbeldi. En hversu oft hefur maðurinn ekki staðið frammi fyrir þeim staðreyndum í lífi sínu að honum er neitað um friðsamlega lausn, hann er hrakinn til þess að reyna að leita réttar síns með því að rísa upp gegn kúgara sínum? Skyldu þessar spurningar ekki vera ofarlega í huga þeirra manna sem hafa tekið sér vopn í hönd í Afganistan og ekki skirrst við að mæta yfirþyrmandi vélvæddu ofbeldi nágrannaríkisins sem fer eldi og eimyrju um land þeirra, brennir þorp, myrðir fólk með vopnavaldi? Þessir menn taka sér vopn í hönd þrátt fyrir vonleysi baráttunnar og neita að gefast upp, neita að sætta sig við það að þeir eigi að lúta þessu ofbeldi í nafni friðarins. Það er vandasamt að vera friðarsinni í þessum heimi. Við höfum horft upp á Pólverja, þessa stoltu, menntuðu, gáfuðu þjóð með sína glæsilegu, sögulegu erfð, tilraunir hennar á undanförnum misserum til þess að beita vopnalausri, friðsamlegri andstöðu, andófi til stuðnings kröfu um frumstæðustu réttindi, svo sem eins og réttinn til þess að þrautpíndur öreigalýður þar í landi megi mynda samtök. Bak við þá kröfu eru miklu djúpstæðari tilfinningar. Krafan er um sjálfstæði pólsku þjóðarinnar, um sjálfsforræði hennar, krafan er um það að aðrar þjóðir virði rétt hennar til lífs, til mannréttinda, til frelsis. Við höfum orðið vitni að því hvernig þessi hreyfing var brotin á bak aftur af yfirþyrmandi valdi, brotin á bak aftur að forminu til af leppstjórn sem allir sem eitthvað þekkja til mála í Póllandi, vita að mundi ekki standast deginum lengur ef henni væri ekki haldið uppi með vopnavaldi erlends stórveldis. Hægt er að nefna þessi dæmi endalaust og þau leita á hugann. Það er erfitt að vera friðarsinni í slíkum heimi. Vissulega er það fögur hugsjón. En menn hafa svo oft og iðulega - ekki bara í sögunni heldur ekki hvað síst á þessari 20. öld sem er tvímælalaust mesta ofbeldistímabil sem hin skráða saga kann frá að greina - staðið frammi fyrir þessum sálarháska, þessum lífsvanda. Og svörin eru engin til einhlít eða einföld, þannig að unnt sé að leiða þau inn í skólastofuna og kenna skilmerkilegar niðurstöður. Til er skemmtileg frásögn af því þegar þeir Maxim Gorki og Vladimir Lenin ræddu þetta vandamál. Gorki lýsti efasemdum sínum við byltingarleiðtogann um það að hinn þrautkúgaði almenningur Rússlands, hinir ómenntuðu bændur, aldir upp í skriðdýrshætti gagnvart yfirstéttarvaldi, við fáfræði, skort og gjörsneyddir því sem Gorki hélt af kynnum sínum af Vesturlandabúum að væru ytri form siðmenningar, að þeir væru það hráefni sem hægt væri að byggja á nýtt þjóðfélag, nýja manngerð byggða á hugsjónum um sósíalismann sem átti að innleiða öld allsherjarnirvana - friðar í mannlegum samskiptum. Svar Lenins var einfalt. Hann sagði að þetta væru fallegar hugmyndir en því miður hefði hann ekki tíma til þess að bíða eftir því að þessi hugarfarsbreyting, sem Gorki raunverulega var að biðja um, gæti gerst. Síðan eru liðnir nokkrir áratugir, byltingin er að verða sjötug. Menn geta út af fyrir sig eftir á sagt sem svo: Þetta var ekki svo galið hjá Gorki. Arftaki Lenins, sem byggði vissulega á kenningum hans og hugsjónum og hugmyndum, fjöldamorðinginn Josef Stalin, mikilsvirkasti fjöldamorðingi sögunnar, er arftaki einhverrar háleitustu hugsjónar sem sett hefur verið fram í samhengi evrópsks húmanisma. Við getum nú litið yfir þann veg og spurt til hvers þetta leiddi. Þjóðfélagið, sem af þessum hugsjónum spratt, er valdbeitingin og ofbeldið holdi klætt í þeim skilningi að þetta þjóðfélag fengi ekki staðist deginum lengur án ofbeldis. Það byggist á algerri valdaeinokun tiltölulega fámenns úrvalshóps. Allt vald, efnahagslegt, pólitískt, menningarlegt er í þeirra höndum. Þessu valdi hefur verið beitt af svo skefjalausu og hamslausu mannhatri og óbilgirni að í valnum liggja 50–60 millj. manna. Heilu þjóðirnar hafa orðið að sæta nauðungarflutningum. Hver sá maður, sem lýst hefur annarri skoðun, hefur mátt finna það, annaðhvort með því að gjalda fyrir með lífi sínu eða frelsi sínu, vissulega allri mannlegri virðingu sinni. Hugsjónin um alþjóðlegt bræðralag verkalýðsins hefur snúist upp í þá ömurlegu martröð að verða að alþjóðatugthúsi utan um öreiga heimsins. Hefði verið hægt að fara hina friðsamlegu leið? Vel má vera. En spurningin er kannske betur orðuð þannig: Hvernig eiga þeir einstaklingar og þeir hópar, sem unna málstað friðar og gera sér grein fyrir því að eina leiðin til friðsamlegrar lausnar er hugsjónin um pólitískt lýðræði í venjulegu pólitísku starfi, að bregðast við ofbeldinu? Hvernig áttu menn að bregðast við Hitler? Sósíaldemókrata hefur lengi greint á um það þegar þeir rifja upp sögu sína hvort vesældarleg og uppgjafarleg viðbrögð þeirra við valdatöku Hitlers og þýska nasismans sé ekki einn versti smánarbletturinn í þeirra sögu. Hefðu þeir ekki átt að stemma á að ósi? Hefðu þeir ekki átt að taka þá ákvörðun, í staðinn fyrir að láta það ómennska ofbeldi yfir sig ganga, að grípa til valdbeitingar gegn valdbeitingu og koma í veg fyrir að þessi geðveiku ofbeldisöfl næðu völdum og steyptu veröldinni út í nýja heimsstyrjöld sem kostaði tugi milljóna mannstífa? Hvernig áttu lýðræðisríkin að bregðast við Hitler? Almenningur í lýðræðisríkjunum var minnugur hörmunga fyrra stríðs þegar heilar kynslóðir ungs fólks voru leiddar að því er virtist í algjöru tilgangsleysi á blóðvöllinn. Lýðræðisríkin voru á móti stríði, almenningur var á móti stríði, hann vildi allt á sig leggja til þess að viðhalda friðnum. Ríkisstjórnir í lýðræðisríkjum eiga ekkert sérstaklega auðvelt með að egna upp vilja til styrjaldar, eða fá allan almenning til að sætta sig við þungbærar efnahagslegar fórnir til þess að byggja upp herstyrk - til að koma í veg fyrir stríð. Niðurstaðan varð sú að fólk vildi ekki trúa hinu illa. Það vildi í lengstu lög fresta uppgjörinu við Hitler og morðsveitir hans. Afleiðingarnar voru vægast sagt hörmulegar. Í hinni ágætu ræðu hv. þm. Guðrúnar Agnarsdóttur vakti hún upp spurninguna: Hverjar eiga að vera hetjur og fyrirmyndir hinna ungu? Eiga það að vera fjöldamorðingjarnir, eiga það að vera hugsjónaglóparnir, eiga það að vera stríðsleikameistararnir, eiga það að vera poppstjörnurnar eða eiga það að vera hinir raunverulegu merkisberar mannúðar í hversdagslegu starfi, eins og t. d. móðir Theresa, Martin Luther King eða einhverjir slíkir? Af því að þetta er árið hans Orwells, 1984- og af því að hv. þm. nefndi líka Mahatma Gandhi - datt mér í hug umhugsunarverð ritsmíð þessa breska hugsuðar, sem alinn var upp á jaðri breska heimsveldisins og fjallaði mikið um Indland. Hann velti því fyrir sér hvernig á því stóð að það var svo algengt meðal frjálslyndra, róttækra menntamanna í Bretlandi á þeirri tíð að lýsa mikilli aðdáun á Gandhi og reyna að yfirfæra aðferðir, sem hann beitti þar gegn breska nýlenduveldinu, og gera þær að algildri pólitískri kenningu. Niðurstaða Orwells var sú að þótt aðferðir Gandhis, þ. e. hinn vopnlausi mótþrói, hefðu skilað nokkrum árangri í baráttunni gegn breska nýlenduveldinu hefðu þær að engu gagni komið gegn Hitler, engu gagni komið gegn Stalin, engu gagni komið ef Gandhi hefði átt í höggi við raunverulega fulltrúa hins nýja vélvædda alræðisríkis, hvort heldur það er kennt við hinn rauða fasisma eða hinn brúna. Gandhi hefði ekki verið settur í fangelsi, hann hefði ekki verið frjáls að því að stunda þar fræði, ekki látinn njóta þar „andlegs frelsis“, þ. e. ekki fengið að halda tengslum við samherja sína, hreyfingu sína, skrifa niður hugsanir sínar eða annað þess háttar. Hann hefði einfaldlega verið tekinn af lífi. Ofbeldinu hefði verið beitt gegn þessari hreyfingu og hún hefði verið brotin á bak aftur. Þetta var niðurstaða Orwells. Þetta kann að vera umdeilanlegt en ég hallast að því að Orwell hafi haft rétt fyrir sér. Enn eitt dæmi um það hversu vandasamt er að vera friðarsinni í þessari veröld. Ég held að af þessum dæmum verði ekki leiddar neinar algildar niðurstöður. Ég held að ekki sé til nem einhlít kenning um hvernig eigi að mæta ofbeldinu. Ég held að ekki sé til nein einhlít skýring á orsökum ófriðarátaka og ofbeldis. Ef þær skýringar væru til hlytum við að vera komnir nær því að uppgötva þær á þessari glórulausustu ofbeldisöld sem nokkurn tíma hefur yfir mannkynið runnið. Mér fannst gæta þess í málflutningi hv. þm., þegar hún boðaði nýjar hugmyndir og nauðsyn hugarfarsbreytingar, að í hugskoti hennar væri sú tilfinning að hún væri raunverulega að boða nýjar skoðanir, nýjan sannteika, sem áður hefði lítið gætt eða ekki fengið að njóta sín í pólitískri umr. og afstöðu til þeirra hugmyndakerfa sem mest hafa átt ítök í hugum fólks. Kannske er þetta rangur skilningur hjá mér. En engu að síður finnst mér vera tilefni til þess að rifja upp að vandamálin sem hv. þm. var að lýsa eru ævagömul. Tilraunir manna til þess að móta sér skoðanir, smíða sér kenningakerfi um það hvernig eigi að leysa þau, eru líka ævagamlar. Má ég taka dæmi af marxisma? Þetta hugmyndakerfi sem er upprunnið úr evrópsku iðnaðarsamfélagi hefur vissulega haft ótrúlegt aðdráttarafl. Í nafni þess hefur þriðji partur jarðarbúa verið hnepptur í þjóðfélagslega ánauð. En hver var hvatinn að þessu hugmyndakerfi? Vafalaust hvorki meira né minna en hugsjónin um að uppræta orsakir ófriðar í mannlegu samfélagi. Milovan Djilas lýsir marxismanum í viðtali á þá leið að það hræðilega við hann sé að hann sé hugmyndakerfi sem gefi einföldum sátum sem vita lítið það á tilfinninguna að þeir geti útskýrt margt og mikið. Hann leggur áherslu á hina hræðilegu einföldun, hinn hræðilega misskilning á óendanlega flóknu mannlegu eðli og flóknu mannlegu samfélagi, hina óendanlegu trúgirni á einfaldar lausnir, sem sagan síðan kennir okkur að hafa snúist upp í andstæðu sína - ömurlegustu martröð. En hvatinn að þessu hugmyndakerfi var tvímælalaust að létta af arðráni manns á manni, einnar þjóðar á annarri, að leysa vandamál örbirgðar og fátæktar og útrýma þar með orsökum ófriðar og ofbeldi. Kenningin er ákaflega einföld. Um leið og við afnemum einkaeignarrétt á framleiðslutækjunum afnemum við arðránið, afnemum við stéttaskiptinguna og innleiðum nýtt þjóðfélag þar sem önnur mannleg gildi ráða í samskiptum fólks. Þetta var hugmyndin, þetta var kenningin. Það er ekkert óskiljanlegt við það að þessi einfalda kenning kveikti í hugum fólks, m. a. hér uppi á Íslandi. Mér dettur í hug að rifja upp að núna fyrir jólin var endurútgefin bók eftir höfuðsnilling og skáldjöfur Íslendinga á þessari öld, Halldór Kiljan Laxness. Þessi bók heitir Gerska ævintýrið. Þetta er einhver andstyggilegasta bók sem skrifuð hefur verið á íslensku, fyrst og fremst af þeirri ástæðu að í henni er ekki að finna satt orð - þjáningar saklausra fórnarlamba eru þar hafðar að háði og spotti. Samt er ekki nokkur vafi á því að þessi bók var skrifuð af þeirri hvöt að útrýma fordómum og fáfræði um Sovétríkin, að vara Íslendinga við einfeldningslegum áróðri um Sovétríkin - vara við „Rússagrýlunni“. Hver er niðurstaðan hins vegar þegar bókin er könnuð? Niðurstaðan er sú að höfundurinn var því miður ginningarfífl sinnar eigin botnlausu fáfræði um Sovétríkin. Það er ljóst þegar þessi bók er lesin - og var reyndar mörgum samtímamönnum ljóst þegar hún var skrifuð - að bókin er byggð á fáfræði, ranghugmyndum. Hún hafði gífurleg áhrif ásamt öðrum bókum sama höfundar í þá átt að gefa t. d. frómt þenkjandi mönnum, mönnum sem vildu láta segja sér af draumnum um hið nýja samfélag, alrangar hugmyndir um þetta samfélag. Rússagrýlan reyndist vera miklu hræðilegri en Halldór Kiljan Laxness og samtímamenn hans nokkurn tíma óraði fyrir. Skáldið hefur um síðir gert upp við þessa fortíð og gert tilraun til að leiðrétta þau sögulegu mistök sem þarna áttu sér stað, svona eins og það er á mannlegu valdi að gera það. Nú deila yfirleitt engir menn um það að þjóðfélagið sem byggt var á þessum draumi er þjóðfélag ofbeldis. Þjóðfélag friðarins, sem átti að vera, er eitt mesta hernaðarhyggjuþjóðfélag sem heimurinn hefur séð. Í hverju lýsir það sér? Það lýsir sér í því að þar er aðeins ein kenning og ein skoðun sem er leyfileg. Hún er helguð af því að þjóðfélagið er byggt á þessari skoðun. Valdhafarnir réttlæta alræðisvald sitt með skírskotun til þessarar lífsskoðunar. Þessi skoðun er síðan kennd, hún er t. d. kennd í skólum alveg frá blautu barnsbeini. Ef nokkurt ríki í heiminum er til þar sem valdhafarnir sjálfir mundu vera ásáttir við að „friðarfræðsla“ væri í góðu lagi þá væri það í Sovétríkjunum. Kenningin er ákaflega einföld. Sovétríkin eru boðberi friðarins. Þau eiga við að glíma grimma djöfla heimsauðvaldsins, sem helgast af kenningunni um það að styrjöld sé afleiðing kapítalískra þjóðfélagshátta. Orsakir ófriðar hafa verið afnumdar í Sovétríkjunum, skv. kenningunni, með því að komið hefur verið á sósíalisma, og sósíalismi er skv. skilgreiningu friður. Þessi kenning er kennd í skólum, á dagvistarheimilum, í skátahreyfingu ríkisins, í barnaskólum, í gagnfræðaskólum, í háskólum, á vinnustöðunum, hún er kennd alls staðar. Og hver sá sovéskur þegn, sem andmælir þessari kenningu eða ofbýður ginnungagapið milli þessarar opinberu réttlætingar á ríkinu og þeirrar botnlausu hræsni sem í henni felst, er ekki látinn í friði með þann ágreining sinn, hann geldur þess í stóru sem smáu. Rísir þú upp gegn þessari innrætingu, þessum botnlausa áróðri, þessari orwellsku hugsanastýringu í skólakerfi hins nýja alræðisríkis, er alveg fyrir fram séð hver örlög þín verða. Í versta falli læturðu lífið. Í öðrum tilvikum ertu tekinn úr umferð, þú geldur þess með því að vera sviptur athafnafrelsi og atvinnu, þú ert lokaður í þrælabúðir. Ef þú gerir tilraunir til að lýsa skoðunum þínum er afleiðingin sú að þú ert settur á geðveikrahæli undir umsjón lækna í nafni vísindanna. Þetta er skóli alræðisríkisins. Svona var skóli Hitlers, svona var skóli þýska nasismans, svona er skóli hins austræna alræðisríkis. Ég spyr áfram: Hvernig er skóli Múllanna í Íran? Hvað skyldi vera kennt þar? Og af því að við erum nú að tala um ályktun sem er komin frá allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna þá vakna spurningar: Hvernig skyldi skólahaldi vera háttað í mörgum þeirra nýfrjálsu ríkja vanþróaða heimsins, að því er þetta varðar? Hvað um virðinguna fyrir skoðanafrelsi, um efasemdirnar um áróður og innrætingu í skólum? Um það væri margt hægt að segja en ég hygg að það skólahald sé a. m. k. í algjöru ósamræmi við þær viðteknu hugmyndir manna í lýðræðisþjóðfélagi að skóli eigi að vera fræðslustofnun sem fyrst og fremst eigi að forðast innrætingu skoðana. Hann eigi alltaf að byggja starf sitt á viðleitninni eftir einhverri hlutlægri umfjöllun og gagnrýni og að forðast fyrst og fremst að kenna einhverja altæka, einfalda lausn á flóknum mannlegum veruleika. Að svo miklu leyti sem þetta varðar spurninguna um það hvort leggja megi að jöfnu það þjóðfélag sem við almennt kennum við vestrænt lýðræði og hið nýja atræðisríki ógnarstjórnarinnar þá vakna spurningar ósjálfrátt, t. d. við að hlýða á málflutning hv. flm. um hver yrði hlutur hennar og skoðanasystkina hennar í þeim þjóðfélagsveruleika sem mér skildist að hún teldi að leggja mætti að jöfnu við það þjóðfélagsumhverfi sem við búum við. Það þarf ekki að spyrja margra spurninga. Ekki er nokkur vafi á því að í því þjóðfélagskerfi mundi hv. 1. flm. ekki liðast það að stofna sérstök stjórnmálasamtök til þess að berjast fyrir bættum kjörum, auknu frelsi eða auknum pólitískum áhrifum kynsystra sinna. Ekki er nokkur vafi á því að henni mundi ekki líðast það að stofna samtök til þess að leggja lið þeim málstað friðar sem hún vissulega var í ræðu sinni innblásinn talsmaður fyrir. Um leið og hún hefði flutt þessa ræðu einhvers staðar í þessu ríki hefði hún verið komin á skrá sem sakamaður, andlegur glæpamaður, uppreisnarmaður gegn þjóðfélaginu, uppvís að baráttu gegn grundvallarreglum og stjórnarskrá, grundvallarforsendum ríkisins. Ég er ekki í nokkrum vafa um að hún hefði verið tekin úr umferð. Þá vaknar spurningin: Hvernig getum við sem horfum á allt þetta ofbeldi úr fjarska - af því að við viljum líta á okkur sem talsmenn mannréttinda fyrst og fremst og mannréttindabaráttu og virðingar fyrir mannréttindum - helst lagt því fólki lið sem við þetta hlutskipti má búa í alræðisríkjum nútímans? Og nú er ég ekki bara að tala um sovétríkin ein sér eða leppríki þeirra. Við getum eins litið til þjóðfélagsveruleikans í lögregluríkjum og fasistaríkjum þriðja heimsins, ekki síður. Ég sagði í upphafi máls míns að mér þætti leiðinlegt að lýsa þessum efasemdum mínum um gildi þessara till. en ástæðan væri fyrst og fremst aðeins ein. Ástæðan væri sú að mér fyndist till. lýsa hugmyndum um skóla og getu skólans til að annast uppeldi þegnanna sem er ekki í samræmi við mínar hugmyndir eða reynslu. Í mínum huga eru takmörkin á því sem skóli getur gert það sem mér kemur fyrst í hug. Hvert er hlutverk skóla? Að kenna að lesa og skrifa og reikna, sem eru einföldustu forsendur þess að einstaklingurinn geti bjargað sér á lífsleiðinni. Að ávaxta menningararf viðkomandi þjóðar með því að kenna unglingum reynslu kynslóðanna í sögu og bókmenntum, það háleitasta sem hefur verið hugsað, þau afreksverk sem mestur ljómi stendur um í sögu þjóðarinnar. Óhjákvæmilegt hlutverk skóla er í þriðja lagi að kenna fólki einhver undirstöðuatriði þekkingar á efnisheiminum og þeirri tækni, þeim vísindum sem iðnaðarsamfélag samtímans byggir tilveru sína á. Og vissulega þarf síðan á einhverjum stigum að kenna um þjóðfélagið, um tengsl einstaklings og þjóðfélags og hlutverk einstaklingsins í þjóðfélaginu. Það er ekkert nýtt og það er gert. Um það má nefna t. d. námsskrána sem hv. þm. vitnaði til. Námsskrá fyrir skóla í lýðræðislegu þjóðfélagi er þá um það að það sé eðlilegur vettvangur skólastarfs að gefa unglingum á mótunarskeiði kost á fræðslu, vissulega, upplýsingum, en fyrst og fremst út frá einni grundvallarhugmynd: Að þar verði ekki leidd í öndvegi nein ein algild skoðun eða einföld lausn á flóknum veruleika. Að viðleitnin til hlutlægrar umfjöllunar verði það sem er ráðandi, að viðleitnin sé sú að kenna fólki vinnubrögð til þess að afla sér þekkingar, að efla með fólki gagnrýnið hugarfar, að auðvelda fólki sjálfstæða hugsun, að auðvelda fólki að varast áróður sem yfir það dynur alls staðar í þjóðfélaginu. En varast síðan fyrst og síðast eitt og það er að gera skólann að innrætingarstofnun, að boðbera einhverrar einnar skoðunar eða kenningar. Þannig held ég að skóli í lýðræðisþjóðfélagi hljóti að vera. Það sé ákaflega takmarkað sem hann getur gert. Hvert er uppeldishlutverk hans í raun og veru? Er það á valdi kennara, umfram það sem honum er falið að gera, að veita fræðslu, að leysa lífsgátuna fyrir nemendur sína, umfram það sem hann kann að geta gert í nánum persónulegum samskiptum með góðu fordæmi? Er það á hans valdi að búa til hinn nýja mann? Er það á valdi skólans að skila miklu í uppeldisstarfi? Hvað ræður uppeldinu, hvað mótar skoðanirnar? Það er ekki bara skólinn sem gerir það í síminnkandi mæli. Það eru einhvers konar samtvinnuð tengsl skóla, heimilis, aldursfélaga viðkomandi barns, fjölmiðla og alls umhverfis og tíðaranda. Skólinn er aðeins takmarkaður þáttur í þessu öllu saman. Einu er þýðingarmikið að muna eftir í þessu samhengi, að svo miklu leyti sem við erum að tala um börn á aldrinum frá kannske 5–15 ára gömul. Þá var það réttilega mælt hjá flm. þegar hún talaði um hversu ofurseldur hinn gljúpi barnshugur er áróðri sem yfir hann dynur alls staðar að úr þjóðfélaginu. Ekki mundi það vera til þess að bæta úr ef skólinn yrði samastaður þess konar áróðurs. M. ö. o. ég held að þarna eigi fyrst og fremst að gæta að því að það er ekki rétti vettvangurinn fyrir pólitíska fræðslu að fara með hana í fóstruskóla og barnaskóla, einfaldlega vegna þess að það er óframkvæmanlegt. Við erum hér að ræða spurningar og leita svara við spurningum sem ekki er hægt að gefa svör við sem henta þroskastigi barna nema með svo hrikalegri einföldun að einföldunin í sjálfu sér hlýtur að mínu mati að vera fölsun. Ég held að þetta komi betur til skila ef menn spyrja einfaldra spurninga um það, hvað er friðarfræðsla og hvernig á að koma henni á framfæri. Þá er ég ekki að spyrja um háleit markmið, um þær heitu þrár eftir betra og ofbeldislausu þjóðfélagi, sem fram komu í ræðu hv. flm. Það eru hugsjónir sem væntanlega margir deila með henni. En þegar kemur að fræðslu sem er annað en predikun eða boðun skoðana þá á að rannsaka skv. till. „orsakir deilna og átaka sem má finna samofnar skynjunum, verðmætamati og viðhorfum einstaklinga.“ Það er ekki í lítið ráðist. Í annan stað er markmið friðarfræðslu eins og hér segir: „Enn fremur má finna orsakir átaka í félagslegri, stjórnmálalegri og efnahagslegri gerð þjóðfélagsins.“ Ég endurtek: „félagslegri, stjórnmálalegri og efnahagslegri gerð þjóðfélagsins.“ Hvað erum við hér raunverulega að tala um? Við erum að tala um einhver flóknustu viðfangsefni vísinda eins og spurninguna um erfðir og uppeldi og hlut hvors tveggja í mótun einstaklingsins, atferlis hans og hegðunar. Við erum að tala um undirstöðuatriði í líffræði, sálarfræði, félagsfræði og mannfræði. Þegar talið berst að gerð þjóðfélagsins erum við að tala um hagfræði, sögu hagfræðilegra hugmynda, samanburð hagkerfa, við erum að tala um inntak stjórnmálafræði, afstöðuna til atræðis og lýðræðis og ótal margra annarra kenninga og hugmyndakerfa. Við erum að tala um einstaklingshyggju og félagshyggju eins og hún er skilgreind í félagsfræði. Við erum að tala um alla reynslu sögunnar af stríði og friði og þjóðfélagsþróun, eða gildismat heimspekikerfa, afstöðu til hugtaka eins og frelsis, réttlætis, jafnaðar. Þetta er ekki smátt viðfangsefni. Við erum hvorki meira né minna en að tala um alla samanlagða mannlega þekkingu, byggða að vísu mjög oft á umdeilanlegu og ólíku gildismati. Við erum að tala um stjórnun í víðtækustu merkingu. Ég verð fyrir mitt leyti að segja að ekki treysti ég mér til að annast þessa fræðslu í fóstruskóla, barnaskóla, gagnfræðaskóla, með engu móti. Það mætti kannske bæta við þeirri spurningu hverjir eigi að kenna kennurum. Í tilefni af þessari þáltill. var þeirri spurningu beint til Gunnars Gunnarssonar, sem er forstöðumaður öryggismálanefndar ríkisins, hver væri afstaða hans til þessarar till. um að upp skyldi tekin þessi friðarfræðsla í skólum. Mér þykir rétt að vitna til orða hans skv. Morgunblaðinu. Því miður hef ég ekki dagsetninguna við hendina, en hann segir, með leyfi forseta: „Mér virðist sem svo að í þessari þáltill. sé í rauninni verið að fara fram á það að grundvallaratriði alþjóðastjórnmála verði kennd í skólum. Það er talað um að auka fræðslu um friðarmál, eins og það er orðað, en það er alveg ljóst að friðarmál verða ekki slitin úr samhengi við orsakir átaka. Þannig að um er að ræða þessa hefðbundnu spurningar í alþjóðastjórnmálum um stríð og frið, þ. e. hverjar eru orsakir vopnaðra átaka, og í framhaldi af því, hvaða leiðir eru vænlegastar til að koma í veg fyrir þau.“ Gunnar sagði í öðru lagi: „Í sjálfu sér hafa þessar spurningar verið alla tíð miðpunktur rannsókna í alþjóðastjórnmálum. Komið hafa fram ýmsar kenningar og menn hafa mjög mismunandi afstöðu og viðhorf til þeirra. Jafnframt er ljóst að hvers konar fræðsla um þessi mál hlýtur að krefjast þess að grundvallaratriðum í alþjóðastjórnmálum séu gerð skil þ. e. a. s. að hún yrði að fela í sér að grein yrði gerð fyrir uppbyggingu og eðli hins alþjóðlega samfélags og hreyfiöflum milliríkjasamskipta almennt.“ Enn fremur segir hann: „Mér sýnist góðra gjalda vert að efla fræðslu í alþjóðastjórnmálum þó ég verði að segja eins og er að ég er ekki viss um að sú fræðsla eigi heima í dagvistarstofnunum og í grunnskólum eins og það er orðað í þáltill. Hins vegar held ég að þetta efni sé hægt að kenna í framhaldsskólum. En þetta er flókið mál og ég held að það sé tæpast um það að ræða að setja þetta fram við yngri nemendur. Auðvitað er hægt að einfalda mál á ýmsan hátt en of mikil einföldun gefur hreinlega ranga mynd.“ Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég er sammála þessu mati. Mér dettur í hug t. d. að á þingi hafa verið fluttar till. um að ráðinn yrði sérhæfður mannafli í þjónustu íslenska ríkisins, stjórnarráðsins, utanrrn., til þess að utanrrn. hefði einhver tök á því að meta út frá einhverjum faglegum sjónarmiðum allan þann urmul till., kenninga, upplýsinga, sem berast þó ekki væri nema bara í hinni alþjóðlegu afvopnunarumr., á einhvern hlutlægan máta. Aðeins hefur þokast í áttina með þetta. Þessi till. fékk ekkert sérlega góðar undirtektir á sínum tíma en öryggismálanefndin t. d. hefur unnið nokkuð gott byrjunarstarf á þessu sviði. Þó verður að játa að íslensk tunga er nærri því ónuminn akur á þessu sviði. Ef við bara spyrjum einföldustu spurninga: Hvar eru bækur, tímarit, upplýsingar á íslenskri tungu um þessi mál? Ég tala nú ekki um það sem hægt væri að nota í skólastarfi við hæfi unglinga eða barna og hægt væri að leggja til grundvallar þessari kennslu. Ég rifja t. d. upp að á hv. þingi urðu umr. í tilefni af innrás Bandaríkjanna og nokkurra ríkja í Grenada á s. l. hausti. Ég ætla ekki að gera hana að umr. hér efnislega. En þá komu fram fulltrúar stjórnmálaflokka og kröfðust þess samhljóða að þessi aðgerð í alþjóðastjórnmálum yrði fordæmd. Mér er einna minnisstæðast frá þessari umr. - af því að hún gerðist mjög fljótlega eftir að atburðirnir áttu sér stað - að um leið og ég hlustaði á þessar umr. hallaðist ég helst að því að enginn þeirra sem þátt tóku í umr. hefðu hugmynd um hvað gerst hefði á Grenada nema vera skyldi einn. Og þá er ég hreinlega að tala um upplýsingar um það hvað raunverulega hafði þarna gerst, hver var aðdragandinn og hvaða forsendur voru fyrir því að leggja mat á þessa atburðarás eða gera kröfu um það. Ef ástandið er þannig að utanrrn. Íslendinga telur sig varla bært að leggja mat á það upplýsingasteymi, sem því eðli málsins skv. sem utanrrn. sjálfstæðs ríkis ber að gera, hvað þá um aðra aðila í þjóðfélaginu? Ég þykist hafa sagt nóg til þess að segja að þessi mál eru býsna vandmeðfarin. Það er engan veginn einfalt mál né sjálfsagt að stórpólitísk ágreiningsefni af þessu tagi henti til hlutlægrar fræðslu fyrir börn og/eða unglinga þó að hitt sé jafnrétt að skólum ber auðvitað að lokum að gefa fræðslu og upplýsingar á hlutlægan hátt um þjóðfélagið og einstaklinginn. En ég held að það sé staðreynd að það gerist ekki, fyrir því séu ekki þekkingarlegar forsendur fyrr en talsvert er komið áleiðis í námi. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu mikið lengri þó að endalaust væri reyndar hægt að spyrja fleiri spurninga og reyna að varpa ljósi á fleiri hliðar þessa máls. Ég ætla aðeins að draga saman niðurstöður mínar. Ástæðan fyrir því að ég lýsi andstöðu minni við þessa till. er mjög einföld. Hún er sú að þó að ég kunni að vera sammála þeim markmiðum, þeirri heimslýsingu, sem fram kom í ræðu hv. þm. og 1. flm. að mjög verulegu leyti, er ég ósammála henni og flm. fyrst og fremst um það hvað sé eðlilegt hlutverk skóla í lýðræðislegu þjóðfélagi. Það hefur vonandi komið nægilega skilmerkilega til skila í minni ræðu að ég tel að forðast beri það fyrst og fremst, ekki síst á fyrstu árum skólagöngu barna og unglinga, að ætla sér þá dul að boða þeim einhvern algildan stóra sannleika, hvort heldur er í þessum málum eða öðrum. Ég vildi fyrst og fremst forðast það að skólakerfi í okkar þjóðfélagi dragi þannig dám af skóla alræðisríkjanna sem er raunverulega partur af áróðursvél ríkisvaldsins í viðkomandi löndum. Um leið og svo væri orðið hefði skólinn að mínu mati hætt að gegna því hlutverki sem hann þarf að gera í lýðræðislegu þjóðfélagi. Hinn rétti vettvangur fyrir þessa umr. er eiginlega alls staðar annars staðar. Hann er vissulega hér á Alþingi Íslendinga. Hann er vissulega hér úti á götu, hér úti á Austurvelli. Hann er alls staðar á mannfundum. Hann er vissulega þess virði að vera í umr. pólitískra samtaka í blöðum og fjölmiðlum, þ. e. með öllum þeim öðrum hætti, öllum þeim tækjum, sem fjölræðisþjóðfélag, lýðræðisþjóðfélag, hefur upp á að bjóða til þess að koma á framfæri skoðunum, á jafnréttisgrundvelli. Fyrst og síðast ber hins vegar að forðast það að þröngva skoðunum eða einhverri sérstakri ákveðinni heimsmynd eða einföldum lausnum upp á fólk. Sér í lagi ber að hafa það í huga að forræði hinna fullorðnu yfir börnum býður kannske eitt út af fyrir sig upp á hættu á ákveðnu andlegu ofbeldi. Við eigum að virða rétt barnsins, unglingsins, sem ekki getur borið hönd fyrir höfuð sér, hefur ekki forsendur til þess að varast stóra sannleika hinna fullorðnu. Við eigum að virða rétt hans til að fá að vera í friði fyrir áróðri a. m. k. fram undir það að hann er sjálfur það væddur þekkingu, skilningi og reynslu að hann geti borið hönd fyrir höfuð sér.



Herra forseti. Till. sú sem hér er til umr. hefur satt að segja vakið meiri og kannske öðruvísi umr. en ég átti von á. Síðasti ræðumaður, hv. þm. Jón Baldvin Hannibalsson, ræddi um það undir lok sinnar löngu og ítarlegu ræðu að síst af öllu vildum við að okkar skólar tækju mark og mið eða svip af skólum í alræðisríkjunum sem hann svo nefndi. Ég er honum hjartanlega sammála. Við eigum auðvitað að forðast allt slíkt. En hvað er það í rauninni sem þessi till. fjallar um? Í henni segir með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela menntmrh. að hefja undirbúning að frekari fræðslu um friðarmál á dagvistunarstofnunum, í grunnskólum og framhaldsskólum landsins. Markmið fræðslunnar verði að glæða skilning á þýðingu og hlutverki friðar og rækta hæfileika til þess að leysa vandamál án ofbeldis og leita friðar í samskiptum einstaklinga, hópa og þjóða.“ Geta menn ekki verið sammála um þetta? Þarf að vera verulegur ágreiningur um þetta? Ég satt að segja hélt ekki. Einhverra hluta vegna hefur þessi tiltölulega einfalda till. orðið til þess að menn hafa kosið að misskilja hana með ýmsum hætti, leyfi ég mér að segja. Hún hefur valdið einhvers konar móðursýkisköstum sums staðar í þjóðfélaginu. Kannske var það vegna þess að þeim þm. sem að till. standa láðist að fá stuðning Morgunblaðsins við málið áður en það var lagt fram á Alþingi. A. m. k. snerist Morgunblaðið við með afskaplega undarlegum hætti þegar till. kom fram. Í grg. þessarar till. er minnst á það að æ fleiri þjóðir hafi tekið upp svonefnda friðarfræðslu í skólum í anda þeirrar samþykktar sem sameinuðu þjóðirnar hafa gert og sem við Íslendingar erum aðilar að. Fræðsla í þessa veru á sér stað, eftir því sem ég best veit, á öllum Norðurlöndunum og þykir eðlilegur þáttur í skólastarfinu þar. Nú er ég ekki að segja að allt sé gott sem þaðan kemur, alls ekki, en ýmislegt gott kemur þaðan að sjálfsögðu og mér er næsta torskilið hvers vegna menn kjósa að bregðast við þessari till. með þeim hætti sem orðið hefur, vegna þess að í rauninni er þessi till. aðeins árétting á því sem stendur í grunnskólalögunum. Og hvað stendur í grunnskólalögunum? Þar segir í 2. gr. með leyfi forseta: „Starfshættir skólans skulu því mótast af umburðarlyndi, kristilegu siðgæði og lýðræðislegu samstarfi. Skólinn skal temja nemendum víðsýni og efla skilning þeirra á mannlegum kjörum og umhverfi, á íslensku þjóðfélagi, sögu þess og sérkennum og skyldum einstaklingsins við samfélagið.“ Starfshættir íslenska skólans eiga að mótast af umburðarlyndi, kristilegu siðgæði og lýðræðislegu samstarfi. Og það er nákvæmlega það sem þessi þáltill. fjallar um þótt með svolítið öðrum orðum sé. En ég geri mér fyllilega grein fyrir því að hún hnykkir á þessu og góð vísa verður aldrei of oft kveðin, eins og hv. þm. Árni Johnsen veit kannske manna best. Það er full ástæða til að hnykkja á þessu í tilefni þeirrar umr. sem á sér stað. En ef menn kjósa að snúa út úr þessu og halda að hér eigi að fara að upphefja einhvern kommúnistaáróður í skólum, eins og mér heyrist hér á sumum ræðumönnum, þá er slíkt ekki tilgangur þessarar till. Ég skrifaði a. m. k. ekki undir neitt slíkt og lít ekki á þetta þeim augum. Og ég geri ráð fyrir að sama megi segja um fjölmarga af þeim hv. þm. sem eru meðflm. á þessari till. Ég nefni hér bara af handahófi hv. þm. Gunnar Schram og hv. þm. Salome Þorkelsdóttur. Halda menn að þessir þm. hafi verið að skrifa undir einhvers konar einhliða áróður kommúnista í skólum landsins? Langur vegur frá. Þessi till. fjallar bara um allt aðra hluti. Hún fjallar um kristilegt siðgæði og umburðarlyndi. Hún er bara árétting og ítrekun á því sem stendur í grunnskólalögunum, sem kannske hefur nú ekki verið fylgt eftir á öllum sviðum svo sem skyldi. Mér kemur það því býsna mikið á óvart hvernig menn hafa brugðist við. Auðvitað skal ég viðurkenna það að það er kannske nokkuð vandasamt hvernig á þessu skuli haldið, eins og allri fræðslu af þessu tagi, t. d. því sem segir í grunnskólalögunum um umburðarlyndi og lýðræðislegt samstarf og að efla skilning á mannlegum kjörum og umhverfi, sögu og sérkennum íslenska þjóðfélagsins og skyldum einstaklingsins við samfélagið. Það er ekki sama hvernig á þessu er haldið. En ætla menn jafnframt að segja hér upp til hópa að íslensk kennarastétt sé ófær um að gera þetta? Ég neita að taka undir það. Auðvitað er þar misjafn sauður í mörgu fé, eins og er í öllum stéttum. En ég treysti íslenskum kennurum til að gera þetta. En þetta á auðvitað að vera fræðsla sem einkennist af þeirri víðsýni sem fjallað er um hér í 2. gr. grunnskólalaganna. Við erum að tala um frið og þá eigum við auðvitað líka að tala um hvernig hefur til tekist að varðveita friðinn í okkar heimshluta. 

Þessi fræðsla á sér stað hvern dag.

Það er nú sjálfsagt allur gangur á því. Ég veit ekki hvaða fræðslu hv. þm. á þar sérstaklega við. Það væri þá æskilegt að hann kæmi hér í ræðustól og gerði frekari grein fyrir sínum hugmyndum en hann gerði áðan í sinni ræðu. Hluti af þeirri friðarmynd sem við okkur blasir er það hverri utanríkisstefnu Íslendingar hafa fylgt frá stríðslokum. Það er hluti af þeirri friðarstefnu, það er hluti af þeim friði sem ríkt hefur í okkar heimshluta á þeim áratugum sem liðnir eru frá lokum síðari heimsstyrjaldar. Auðvitað á það að vera þáttur í slíkri fræðslu að segja frá því og skýra hvers vegna hefur verið friður í okkar heimshluta þessi ár. Um það þarf held ég ekki að deila. Ég skal ekki, herra forseti, lengja þessa umr. öllu meira. Ég er búinn að gera grein fyrir því hvern skilning ég legg í þessa till. og vitna til laga um grunnskóla, þar sem fjallað er um markmið skólastarfsins. Ég er búinn að benda á að fræðsla af þessu tagi á sér stað í skólum á Norðurlöndunum, og ég veit ekki til þess að þar hafi hún verið talin sérstakur áróður af hálfu kommúnista, sem eiga litlu fylgi að fagna í þeim löndum og mættu eiga minna fylgi að fagna hér líka, og vonandi verður það er fram líða stundir. Satt að segja undrast ég það offors og þá móðursýki sem fram kemur í máli þeirra sem leggjast gegn þessari till. Ég held að það hljóti að vera á misskilningi byggt. Eins og ég vék að áðan fór þessi till. í hinar fínu taugar Morgunblaðsins og það gerði hvað það gat, sá öflugi fjölmiðill, sem berst inn á nær hvert heimili á landinu, til að gera till. hlægilega eða afkáralega og gera lítið úr þeim sem að henni standa. Vissulega er vald Morgunblaðsins mikið og þeirra manna sem þar stýra pennum. En menn láta það nú ekki kúga sig eða beygja og Morgunblaðið er engan veginn alviturt. Það er jafn misviturt og allt það góða fólk sem þar vinnur.



Herra forseti. Í hvert sinn sem hv. 3. þm. Suðurl. tekur til máls verður andrúmsloft hér í þingsölum þrungið eftirvæntingu. Hvaða fjólum mun hv. þm. nú dreifa meðal áheyrenda? hugsa menn, og ekki brást hann vonum í dag. Inni í miðri ræðu sem einkum virtist fjalla um kristni og kvenrembu upphóf hann vangaveltur um fjarveru okkar kvennalistakvenna úr nýafstaðinni þingveislu og finn ég mig knúna til að svara því örfáum orðum, þótt mér finnist það kannske ekki eiga allt of vel heima í umr. um friðarfræðslu. Satt er það að við létum okkur vanta í þingveisluna. Sá litli snjóbolti hefur nú hlaðið meiru utan á sig en okkur grunaði og við ætluðum. Það var aldrei ætlun okkar að slá okkur til riddara í þessu máli. Við vildum gjarnan skemmta okkur með öðrum þm. á árshátíð og erum sammála því að slík sameiginleg skemmtun geti stuðlað að samvinnu og vinsamlegum tjáskiptum þm. sem e. t. v. er ekki allt of mikið af. Hins vegar komumst við að þeirri sameiginlegu niðurstöðu, að það væri óverjandi tvískinnungur að tala hér nótt sem nýtan dag um nauðsyn sparnaðar og gagnrýna veisluhöld og bílafríðindi og hvers konar óráðsíu í yfirstjórn ríkisstofnana, en éta svo og drekka og dansa í gatinu á kostnað skattborgaranna án þess einu sinni að spyrja þá leyfis. Við lögðum til á fundi með þingflokksformönnum og forsetum þingsins að þm. greiddu árshátíð sína úr eigin vasa. Sú hugmynd féll í grýttan jarðveg og fannst okkur þá sjálfgert að sitja heima. Okkur þykir leitt ef við höfum komið öðrum þm. í klípu með þessari afstöðu. Það var ekki ætlunin. Við gerðum okkur grein fyrir að svo gæti farið og það hvarflaði að okkur að fara þrátt fyrir allt í þessa veislu einmitt af tillitssemi við aðra þm. En þetta var orðin okkur nokkur samviskuspurning sem við hlutum að svara á þennan hátt. Svo einfalt var það nú. En hv. þm. Árni Johnsen beindi hér til mín þeirri spurningu, hvað ég hefði verið að gera á gægjum á Hótel Sögu kvöldið sem þingveislan var og þar sem ég skil, að það kann að virðast tortryggilegt athæfi, þá vil ég upplýsa það. Þar var ég stödd að beiðni skemmtikraftanna Helgu Thorberg, Eddu Björgvinsdóttur og Arnar Árnasonar. Þau höfðu samband við mig um kl. hálftíu umrætt kvöld og báðu mig að koma og meta fyrir fram, hvort eitthvað í skemmtidagskrá þeirra kynni að ofbjóða svo virðulegri samkomu sem þau væntu að þingveislan væri. Af undirtektum veislugesta, sem ég heyrði í hliðarsal, tel ég að svo hafi ekki verið. Ykkur hafi ekki verið ofboðið, heldur hafið þið skemmt ykkur ljómandi vel. Ég bið svo afsökunar á þessu innleggi í friðarumr., sem hv. þm. Árni Johnsen gaf tilefni til.



Herra forseti. Á þskj. 447 hef ég leyft mér að flytja till. til þál. um könnun á þjóðhagslegu og félagslegu gildi veggangagerðar á Austfjörðum. Till. er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela ríkisstj. að láta fara fram könnun á þjóðhagslegu gildi veggangagerðar á Austurlandi. Sérstaklega skal metið félagslegt og hagrænt gildi þess að vegalengdir milli byggðarlaga styttist og leiði til aukinna samskipta. Tekið skal tillit til þess sparnaðar sem þetta mundi leiða til í snjómokstri og viðhaldi vega auk minni eldsneytiseyðslu og slits á farartækjum. Í könnun þessari skal lagt mat á einstakar hugmyndir að jarðgöngum og þeim raðað í forgangsröð jafnframt því að gildi þeirra í heild sé metið.“ Í grg. eru till. gerð skil. Á undanförnum árum hefur gætt vaxandi áhuga hérlendis á veggangagerð til lausnar á samgönguvandamálum einangraðra byggðarlaga. Hefur í því sambandi einkum verið litið til nágranna okkar, Færeyinga, sem á s. l. 20 árum hafa gert sem svarar einum Oddsskarðsgöngum á ári. samtals hafa þar verið gerðir um 13 600 m af veggöngum á tímabilinu 1963–1983 skv. frumskýrslum Orkustofnunar. Jarðgangagerð þeirra hefur gengið vel og eru þar nú 10 veggöng í notkun allt að 2500 m að lengd hver göng. Til samanburðar má nefna að jarðgöng hérlendis eru tvö samtals 1.2 km. Nú eru á lokastigi 2.2 km löng göng í Færeyjum til viðbótar því sem að framan gat. Áætlaður heildarframkvæmdakostnaður við gerð þeirra er sem svarar 50 millj. kr. á km en þau eru tvíbreið. Einbreið göng af þeirri gerð sem væntanlega yrði í flestum tilvikum byggð hérlendis eru áætluð kosta 40 millj. kr. á km. Færeyingar nota til gangagerðarinnar sérbúinn borvagn sem er sagður kosta um 17 millj. ísl. kr. en auk þess eru ámoksturstæki og grjótflutningsbílar. Sömu 18 mennirnir vinna við framkvæmdir þessar á tvískiptri vakt 5 daga í viku og sprengja á þeim tíma um 45 m. Ein af forsendum tiltölulega hagstæðra framkvæmda er sögð vera samfelld verktilhögun með föstu starfsliði. Af þessu þurfum við að draga lærdóm og gera áætlun til lengri tíma um jarðgangagerð. Framkvæmdir yrðu síðan að miðast við fjármögnun sem gerði ráð fyrir samfelldri vinnu. Fulltrúar Orkustofnunar hafa kynnt sér jarðfræðilegar aðstæður við jarðgangagerð í eyjunum og er skýrsla þeirra um það væntanleg á næstunni. Tæknilegir eiginleikar berglaga eru taldir mjög svipaðir og víða hérlendis, sér í lagi ef farið er í gegnum fjöllin neðarlega. Raunhæfur samanburður á aðstæðum fæst aðeins ef bornar eru saman annars vegar aðstæður í Færeyjum og hins vegar aðstæður á ákveðnum stöðum á Íslandi; t. d. jarðlög eða jarðlagasyrpur á fyrirhuguðum eða hugsanlegum jarðgangasvæðum. Á vegum Vegagerðarinnar hefur á s. l. árum verið gert átak í athugunum á möguleikum til jarðgangagerðar og væntanlega verður framhald þar á. Nú á n. k. sumri er fyrirhuguð kynnisferð fulltrúa Vegagerðarinnar til Noregs og þátttaka í ráðstefnu þar um ódýra jarðgangagerð. Ljóst er að kostnaður við jarðgangagerð í Noregi er talinn töluvert hærri en í Færeyjum og nær því sem Vegagerðin hefur talið að hér yrði, eða um 85–100 millj. kr. á km í einbreiðum göngum miðað við verðlag haustið 1983. Norðmenn telja kostnað við jarðgangagerð sambærilegan hvort heldur er um að ræða hefðbundnar aðferðir með sprengingum eða heilborun þversniðs. Reynslan af gerð ganga í gegnum Strákagöng og Oddsskarð verður að teljast góð en erfiðleikar og e. t. v. kunnáttuleysi áttu mikinn þátt í því að gerð þeirra varð dýrari en áformað var. Áform um frekari framkvæmdir af þessu tagi hafa því ekki hlotið hljómgrunn og tortryggni gætt í garð þeirra. Varfærni á þessu sviði er sjálfsögð, en fullyrða má að möguleikar til rannsókna á jarðfræðilegum aðstæðum er í dag betri en áður og tækni til jarðgangagerðar hefur fleygt fram. Það hlýtur því að vera íhugunarefni hvort ekki sé tímabært að kanna þjóðhagslegt, félagslegt og hagrænt gildi veggangagerðar á Íslandi. Með þessari þál. er leitað eftir stuðningi Alþingis til að slík könnun verði gerð vegna hugmynda um veggangagerð á Austurlandi. Hugmyndir um frekari veggangagerð á Austurlandi hafa verið að mótast á s. l. árum. Á árinu 1982 og 1983 var á vegum Vegagerðarinnar unnið að athugun á bættu vegasambandi milli Vopnafjarðar og Héraðs. Hafa í því sambandi verið kannaðir fimm kostir með jarðgöngum, allt frá 940 m til 6600 m löngum. Þá voru sumarið 1983 kannaðir möguleikar á jarðgöngum frá Seyðisfirði til Mjóafjarðar og þaðan tvær leiðir til Norðfjarðar. Frá Fannardal í Norðfirði var athugaður möguleiki á göngum til Eskifjarðar sem væru í mun minni hæð yfir sjó en göngin í gegnum Oddsskarð. Enn fremur var athugað með göng frá Reyðarfirði til Fáskrúðsfjarðar, samtals ca. 20 km í göngum. Varðandi göng milli Reyðarfjarðar og Fáskrúðsfjarðar var á s. l. sumri gerður samanburður á hagkvæmni jarðganga og uppbyggingu vegar með bundnu slitlagi með ströndinni. Ekki var tekið tillit til félagslegrar þýðingar ganga og aðeins miðað við núverandi umferðarmunstur. Sú könnun sýndi að umferð þyrfti að sjöfaldast til að göngin yrðu hagkvæm. Lausleg athugun var einnig gerð á göngum milli Fáskrúðsfjarðar og Stöðvarfjarðar og Breiðdalsvíkur. Einnig var athugaður möguleiki á göngum úr Reyðarfirði og suður í Breiðdal stystu leið, 9.5 km. Enn fremur var kannaður möguleiki á göngum milli Seyðisfjarðar og Héraðs annars vegar og Mjóafjarðar og Héraðs hins vegar. Jarðfræðiskýrsla um þessar rannsóknir liggur ekki fyrir enn þá en fyrstu niðurstöður verða að teljast jákvæðar. Má því ætla að veggangagerð geti hér orðið álíka hagkvæm og í Færeyjum: S. l. 5 ár hafa austfirskir sveitarstjórnarmenn vakið athygli Vegagerðar ríkisins á þýðingu jarðgangagerðar á Austurlandi. Þeir hafa bent á að hringtenging þéttbýlisstaðanna á Miðausturlandi er betri tenging og betri tenging endabyggðanna við miðsvæðið mundi efla samstöðu og styrkja framtíðaruppbyggingu landshlutans. Samtengingin gerði íbúum og fyrirtækjum kleift að ráðast í verkefni á sviði framleiðslu, þjónustu og menningarstarfs sem þau gætu ekki ráðist í hvert fyrir sig. Þjónustusvæði einstakra stofnana mundi stækka og auðveldara væri að koma á verkaskiptingu milli staða. Tilkostnaður við snjómokstur og viðhald vega mun minnka auk minni eldsneytiseyðslu og slits á farartækjum. Þá hafa sveitarstjórnarmenn bent á að flytja mætti rafmagns- og símalínur frá veðrasömum fjalltoppum í skjólrík göng og að með slíkri hringtengingu fengist minna viðhald og aukið öryggi í flutningslínum. Það grjót úr göngunum, sem ekki yrði notað til vegagerðar í tengslum við gangagerðina, mætti nota í varnargarða eða til steinsteypu því að víða er skortur á byggingarefni og sprengdu grjóti á Austurlandi. Ljóst er að hér er um langtímaverkefni að ræða þegar af verður. Nauðsynlegt þykir að benda á mikilvægi þess að kannað sé félagslegt og hagrænt gildi framkvæmda af þessu tagi. Spurningin er ekki eingöngu um það hvort sé hagkvæmara að byggja upp veg með ströndum fram eða fara stystu leið í gegnum fjöllin milli fjarða. Markmiðið er ekki hvað síst að færa þéttbýliskjarna hvern nær öðrum og gera að meiri heild. Samskipti milli staða munu verða auðveldari, atvinnulífi öllu til eflingar. Á Austurlandi sýna mannfjöldatölur síðustu 4 árin tilhneigingu til áframhaldandi stöðnunar eftir aukningu sem átti sér stað á 10 ára tímabili þar á undan umfram eða jafnt landsmeðaltali. Á síðasta ári varð fólksfækkun í Austur-Skaftafellssýslu um tvo íbúa og einnig fækkaði eða stóð í stað í öllum kaupstöðum fjórðungsins. Straumur fólksins færist nú sem fyrr í æ ríkari mæli til suðvesturhorns landsins. Á fundum Sambands sveitarfélaga á Austurlandi undanfarin ár hefur verið rætt um þessa þróun og varað við henni. Ástæður eru að sjálfsögðu margar en þar er helst um kennt háum framfærslukostnaði og einhæfu atvinnulífi. Á mörgum stöðum snýst lífið um fisk og aftur fisk, en kjör þess fólks sem við hann vinnur eru svo léleg að það endist ekki til þess að standa í því endalaust. Er nú svo komið að flytja hefur orðið inn tugi erlends verkafólks til fiskvinnslunnar. Aflinn hefur verið mikill og verðmæti sömuleiðis. Austfirðir hafa verið aðeins lægri en Vestfirðir með magn og verðmæti á íbúa þar sem það er mest á landinu. En langlægst er það hér á Reykjavíkursvæðinu og við Reykjanes, þangað sem allir vilja þó flytja. Í fjórðungnum er fólginn 1/3 allrar auðveldlega virkjanlegrar vatnsorku landsins. Það mun væntanlega leiða til stórfelldrar orkunýtingar á næstu áratugum. Nú þegar er ráðgerð stofnun kísilmálmverksmiðju á Reyðarfirði með 150 starfsmönnum auk alls skyldu- og þjónustuliðs, samtals áætlað 500–600 íbúa aukning. Á miðsvæði Austfjarða eru um 6000 manns í nokkrum þéttbýtiskjörnum sem eru aðskildir af talsverðum vegalengdum. Þessar vegalengdir má stytta allverulega og gera samgöngur greiðari. Til þess þarf veggangagerð sem mun kosta umfalsverða fjármuni og tíma. Það er hald mitt að framleiðni fjórðungsins geti staðið undir því að það geti reynst hagkvæmt að ráðast í þessar framkvæmdir. Herra forseti. Sjálfsagt .þykir að leita eftir og kanna hagkvæmni þessara hugmynda frá þjóðhagslegu og félagslegu sjónarmiði. Könnun sú verður að leiða í ljós hverjar þeirra séu hagkvæmari en aðrar og raða þeim þannig í forgangsröð. Það mun síðar auðvelda alla ákvarðanatöku. Ég vil svo í lokin leggja til að þáltill. þessari verði vísað til hæstv. allshn. Sþ. og framhalds umr.