Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nál. á þskj. 652 frá atvmn. um nýtingu á kartöflum. Nefndin hefur rætt till. á fundum sínum og sent hana til umsagnar til Landssambands kartöflubænda, Iðntæknistofnunar, Neytendasamtakanna og Rannsóknastofnunar landbúnaðarins. Þau svör sem bárust voru öll jákvæð hvað snertir till. sjálfa, en um leiðir til nýtingar komu fram mismunandi sjónarmið. Nefndin mælir með því að till. verði samþykkt með svofelldri breytingu: " Till. orðist svo: Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að kanna hvort hægt sé að nýta þær miklu kartöflubirgðir sem til eru í landinu." Fjarverandi afgreiðslu málsins voru Geir Gunnarsson og Guðmundur H. Garðarsson. Undir nál. skrifa Valgerður Sverrisdóttir, formaður, Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir, fundaskrifari, Eggert Haukdal, Ólafur Þ. Þórðarson og Jón Sæmundur Sigurjónsson. Hæstv. forseti. Mig langar til þess að hafa nokkur orð til viðbótar um þetta nál. og þetta mikilvæga mál. Í svari Neytendasamtakanna kemur m.a. fram að kartöfluneysla sé óeðlilega lítil miðað við önnur lönd og ráðleggingar í manneldismálum. Ástæður fyrir því að neysla hefur dregist saman hér á landi geta legið í ýmsu að áliti Neytendasamtakanna, svo sem takmörkuðum og breytilegum gæðum, einhliða framboði og háu verði. Um þetta vil ég segja það að gæðin hafa verið misjöfn, því er ekki að neita, og þá ekkert endilega betri kartöflur sem keyptar hafa verið erlendis frá eins og menn muna. Það er mjög mikils virði að kartöflur séu metnar áður en þær fara á markað og má geta þess að Norðmenn hafa ákveðið flokkunargjald sem greitt er til bænda til að tryggja að engar kartöflur fari á markað án þess að hafa farið í gegnum ákveðið nálarauga dreifingarstöðva. Um það að verðið sé hátt er rétt að það komi fram að það skipulagsleysi sem verið hefur að undanförnu í sölumálum á kartöflum hefur leitt af sér að munur á skilaverði til bóndans og útsöluverði úr verslunum hefur stóraukist. Í svari Rannsóknastofnunar landbúnaðarins kemur fram að sé tekið mið af næringargildi kartaflna og fóðurfræðilegu gildi sé ljóst að hægt væri að nýta alla þá umframframleiðslu á kartöflum sem fyrir er í landinu handa búfé. Spurningin er að sjálfsögðu um verð. Þá er rétt að fram komi að á fæðudeild Rannsóknastofnunar landbúnaðarins hefur lengi verið unnið að mælingum á næringargildi í íslenskum kartöflum og niðurstöðurnar verða notaðar í fyrstu íslensku næringarefnatöflurnar sem gefnar verða út næsta haust. RALA leggur til að samið verði kynningarrit fyrir matvælaframleiðendur, veitingahús, skóla og almenning um næringargildi og hollustu kartaflna þar sem lögð verði áhersla á hollar framleiðslu- og matreiðsluaðferðir. Um kartöflur til iðnaðar væri hægt að segja ýmislegt eftir atburði síðustu vikna. Ég vil þó aðeins segja að innlenda framleiðslan hefur batnað mikið og það er vissulega ánægjulegt. Kartöflur til útflutnings. Þau mál eru í athugun og hefur einkum verið athugað um Noreg í því sambandi. Ég vil að síðustu, hæstv. forseti, segja að markaðurinn hér innan lands er talinn vera um 8000 tonn, en framleiðslan sl. haust var u.þ.b. helmingi meiri. Nú hef ég ekki nýjar tölur um birgðastöðu í dag þar sem fyrir utan sölu mun hafa verið eitthvað um rýrnun, en það er a.m.k. öllum ljóst að umframframleiðsla er veruleg.



Herra forseti. Það kemur mér nokkuð á óvart að eiga að tala fyrir þessu máli núna þar sem vitað mun hafa verið að hæstv. dómsmrh. væri ekki í landinu. Ég vil því fara fram á það að fá þessu máli frestað. Ég sé satt að segja enga ástæðu til að tala um svo alvarlegt mál, sem varðar stjórnarskrá lýðveldisins, lög um meðferð opinberra mála og mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, ef ráðherra getur ekki verið viðstaddur umræðuna. Þó ég sé vissulega tilbúin með mína tölu vil ég fara fram á að þessu máli verði frestað. Ég undrast satt að segja að það skyldi sett á dagskrá að ráðherra fjarstöddum. Ég vil taka fram að ef forseti fer fram á að ég haldi þá ræðu sem ég hef hér undirbúið mun ég að sjálfsögðu verða við því. Ég vil spyrja hæstv. forseta hvort hann óski þess.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um haf- og fiskirannsóknir. Till. er á þskj. 687 og flm. með mér eru eftirtaldir hv. þm. úr öðrum þingflokkum: Kristín Einarsdóttir, Kjartan Jóhannsson, Guðmundur H. Garðarsson, Hreggviður Jónsson og Stefán Guðmundsson. Till. er svohljóðandi, með leyfi hæstv. forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að láta gera áætlun um auknar fjárveitingar á næstu fimm árum til haf- og fiskirannsókna á vegum Hafrannsóknastofnunar. Áætlun þessi taki mið af langtímaáætlun stofnunarinnar, ekki síst þörfinni á stórauknum umhverfisrannsóknum og að því er varðar vistkerfi íslenska hafsvæðisins svo og eldi sjávarlífvera. Áætlun þessi verði lögð fyrir Alþingi í byrjun þings haustið 1988." Hér fór fram fyrr á þinginu talsverð umræða sem tengist þessu máli og var það í tengslum við frv. til l. um stjórn fiskveiða þegar það var til meðferðar í hv. þingdeildum í desembermánuði og í janúarbyrjun. Þar bar málefni Hafrannsóknastofnunar og þörfina á rannsóknum nokkuð á góma. Einstaka hv. þm. drógu þá í efa forsendur Hafrannsóknastofnunar til að segja fyrir um æskilegan hámarksafla á þeim tegundum sem veiddar eru hér við land. Ég vék að stöðu þessara mála í nál. með því frv. sem ég nefndi, frv. til l. um stjórn fiskveiða árin 1988–1990, og sagði þar m.a., með leyfi forseta: "Eitt mikilvægasta atriði í skilvirkri fiskveiðistjórnun á að vera að efla hafrannsóknir og gera viðkomandi stofnunum og vísindamönnum kleift að sinna aðkallandi verkefnum. Árlega er varið til haf- og fiskirannsókna hérlendis aðeins sem svarar 1/2% af verðmæti útfluttra sjávarafurða. Þetta er miklu lægra hlutfall en meðal nágrannaþjóða sem þó eiga langtum minna undir sjávarútvegi en Íslendingar. Brýn þörf er á grundvallarrannsóknum á vistkerfi íslenskra hafsvæða til þess m.a. að leiða í ljós flókin tengsl milli nýliðunar og afrakstursgetu nytjastofnanna svo og breytingar í neðstu hlekkjum fæðukeðjunnar." Og einnig sagði í þessu nál.: "Efla þarf til muna rannsóknir er varða hagkvæma fiskveiðistefnu og samhengi allra þeirra þátta er hana snerta. Þannig þarf að tengja saman tæknilegar, hagrænar, félagslegar og fiskifræðilegar rannsóknir." Eftir að frv. þetta um stjórn fiskveiða var lögfest hefur Hafrannsóknastofnun gert verulegt átak til að kynna Alþingi, einstökum þingflokkum og þm. í heild starfsemi sína og vísindalegar forsendur fyrir forsögn Hafrannsóknastofnunar varðandi afrakstursgetu nytjastofna svo og margt fleira sem tengist þeim málum. Stofnunin hafði sérstaka kynningarfundi fyrir þm. úr einstökum þingflokkum og efndi svo til kynningarfundar fyrir alla hv. þm. þann 3. mars sl. og notuðu sér margir það boð. Þar voru flutt fræðileg erindi um helstu viðfangsefni Hafrannsóknastofnunar. Það vakti athygli að þar var ekki hafður uppi neinn sérstakur barlómur í sambandi við fjármál stofnunarinnar, en öllum sem fylgt var á þessum fundi og kynnt hafa sér málefni Hafrannsóknastofnunar hlýtur að vera ljós eða ljósari eftir en áður þörfin á að efla til muna haf- og fiskirannsóknir hér við land. Markmiðið með þeirri þáltill. sem hér er flutt af þm. úr öllum þingflokkum er að svo geti orðið. Tillagan gerir ráð fyrir tvennu: Að ríkisstjórnin láti gera áætlun um auknar fjárveitingar á næstu fimm árum til haf- og fiskirannsókna og leggi þá áætlun fyrir Alþingi í byrjun næsta þings. Í öðru lagi að áætlun þessi taki mið af fyrirliggjandi langtímaáætlun Hafrannsóknastofnunar sem birt er í heild sem fskj. með þáltill., en að þessari áætlun átti einnig hlut Rannsóknaráð ríkisins. Í langtímaáætluninni er gerð ítarleg grein fyrir starfsmarkmiðum Hafrannsóknastofnunar, starfsháttum hennar og aðstöðu og þörfinni fyrir aukinn mannafla, húsnæði og endurbættan skipakost. Gerð er grein fyrir verkefnavali stofnunarinnar og forgangsröðun um ráðningu starfsmanna og bætta aðstöðu stofnuninni til handa. Á bls. 19 í þáltill., fskj. með henni, er að finna töflu þar sem sýndur er starfsmannafjöldi annars vegar eins og hann var á árinu 1987 og hins vegar eins og gert er ráð fyrir að hann verði samkvæmt langtímaáætluninni árið 1992. Í þessu yfirliti kemur fram að fjölga þurfi starfsmönnum á þessu tímabili að lágmarki um 33, þ.e. sérfræðingum og rannsóknamönnum. Hins vegar er ekki gert ráð fyrir fjölgun manna á rannsóknarskipum stofnunarinnar. Þau svið þar sem einkum er gert ráð fyrir vexti og auknum umsvifum eru vistfræðirannsóknir og eldi sjávardýra. Um vistfræðirannsóknina segir m.a. í áætlun stofnunarinnar á bls. 14 í fskj., með leyfi virðulegs forseta: "Þegar gerðar hafa verið áætlanir um afrakstur nytjastofna hefur hingað til aðallega verið byggt á beinum eða óbeinum mælingum á stofnstærð, upplýsingum um nýliðun og meðalvaxtarferlum viðkomandi tegunda. Með vaxandi þekkingu hefur komið sífellt betur í ljós hversu náin og flókin tengsl eru milli nýliðunar og afrakstursgetu nytjastofnanna á hverjum tíma annars vegar og breytinga á svifdýra- og plöntusamfélögum hafsins, svo og ástandi sjávar hins vegar. Enda þótt mikið verk hafi þegar verið unnið varðandi einstaka þætti vistkerfisins er mikilvægt að hefja sem fyrst samhliða rannsóknir á ofangreindum þáttum með það fyrir augum að tengja betur en nú er hægt upplýsingar um neðstu hlekki fæðukeðjunnar, ólífræna umhverfisþætti og fiskifræðileg gögn. Hér er raunar um að ræða nánari útfærslu á líkani af vistkerfum íslenskra hafsvæða og afrakstursgetu þeirra sem þegar er hafin vinna við og greint er frá í fyrri málsgrein. Þetta mun einkum kalla á mjög aukna starfsemi á sviðum plöntu- og dýrasvifsrannsókna." Og um eldi sjávardýra er fjallað á bls. 13 í sama fskj. m.a. þar sem vikið er að rannsóknum varðandi hvali á hafsvæðunum umhverfis Ísland, en unnið er að þeim athugunum samkvæmt sérstakri rannsóknaráætlun svo sem kunnugt er. En þarna er einnig vikið að rannsóknum á selum og ég leyfi mér að vitna til þess sem segir um það í þessu fskj.: "Rannsóknum á selum er lítið sem ekki sinnt á Hafrannsóknastofnun sem stendur. Má segja að selarannsóknir séu nær alfarið í höndum hringormanefndar sem sett var á laggirnar fyrir nokkrum árum og er fjármögnuð af ýmsum fyrirtækjum sjávarútvegsins. Þessar rannsóknir ætti hins vegar að stunda á vegum Hafrannsóknastofnunar, enda óheppilegt að íslenskir hagsmunaaðilar séu beinlínis í forsvari fyrir rannsóknum í svo alþjóðlega pólitísku máli." Áhersla er einnig lögð á það í langtímaáætluninni að efla rannsóknir á eldi sjávardýra og um það segir, með leyfi forseta: "Það er athyglisvert að þrátt fyrir hina miklu fjárfestingu í fiskeldi að undanförnu hefur sáralítið af opinberu fjármagni verið veitt til rannsókna á þessu sviði hingað til. Gert er ráð fyrir að þátttaka Hafrannsóknastofnunar í rannsóknum og tilraunastarfsemi við eldi sjávardýra fari vaxandi því verkefni eru ærin. Má þar bæði nefna eigin tilraunastarfsemi ýmiss konar, sem möguleg verður með tilkomu þeirrar aðstöðu sem verið er að koma upp við Grindavík og að framan greinir, og samstarf og ráðgjöf við einkaaðila í eldismálum hvers konar. Eins og stendur er stofnunin þó lítils megnug og skilyrði þess að breyting verði til batnaðar eru fyrst og fremst aukið fjármagn og mannafli." Þetta var tilvitnun um rannsóknarþörf varðandi eldi sjávardýra. Í því sambandi vil ég minna á að þingmenn hafa á undanförnum þingum flutt þáltill. varðandi rannsóknir sem tengjast eldi sjávardýra. Minni ég á þá tillögu sem fyrst var á ferðinni um þetta efni á þinginu 1983–1984, sem ég var flm. að ásamt fleiri þm. Alþb., um mótun rannsóknarstefnu varðandi eldi sjávardýra og nauðsynlega aðstöðu þar að lútandi. Ég gat þess að þessi langtímaáætlun er unnin í samvinnu við Rannsóknaráð ríkisins sem fjallaði um hana og lagði fyrir sitt leyti blessun yfir hana, þó að hún sé gerð á ábyrgð Hafrannsóknastofnunar. Það er ástæða til að vekja sérstaka athygli á því sem segir í lok þessarar áætlunar varðandi fjármögnun. Það er að finna á bls. 17–18 í þessu þskj., með leyfi virðulegs forseta. Þar er að finna skýringarmyndir sem sýna mjög glöggt fjármögnun, fjárframlög á árunum 1977–1987 eða á tíu ára tímabili og einnig yfirlit um hvert hlutfall þessi fjármögnun til Hafrannsóknastofnunar er af útflutningsverðmæti sjávarafurða. Um þetta segir í áætluninni: "Eins og sýnt er á fyrstu mynd hafa fjárframlög til haf- og fiskirannsókna ekki aukist að raungildi seinustu tíu árin. Á föstu verðlagi ársins 1986 hefur verðmæti útfluttra sjávarafurða á hinn bóginn meira en tvöfaldast á ofangreindu tímabili. Eins og sjá má hefur hlutfallið lækkað mikið á tímabilinu eða úr um 0,9%, ef miðað er við meðaltal áranna 1971–1977, í um 0,5% síðustu tvö árin. Að miðað sé við að verja ákveðnu hlutfalli af útflutningstekjum atvinnuvegarins er í sjálfu sér ekki keppikefli. Hins vegar er alveg ljóst að á seinustu árum hefur þjóðfélagið ekki varið fé til haf- og fiskirannsókna í neinu samræmi við stórauknar tekjur af sjávarfangi, þrátt fyrir það að á sama tíma hafi verið gerðar sívaxandi kröfur til rannsókna og ráðgjafar varðandi nýtingu sífellt fleiri dýrastofna. Við svo búið má ekki standa ,því að eins og þegar hefur komið fram má næsta lítið út af bera til þess að Hafrannsóknastofnunin valdi ekki lengur grundvallarhlutverkum sínum hvað þá meiru. Það er raunar fyrst og fremst bættri úrvinnslutækni og miklu vinnuframlagi starfsmanna að þakka að tekist hefur að halda nokkurn veginn í horfinu enn þá. Til þess að rannsóknastarsemin geti þróast með eðlilegum hætti og uppfyllt þær kröfur sem til hennar verður að gera og þjóðfélagið setur þarf aukið fjármagn. Í samræmi við þær starfsáætlanir sem að framan greinir og með hliðsjón af brýnni nauðsyn þess að skipakostur Hafrannsóknastofnunar verði endurnýjaður á næstu 5-10 árum er fyrirsjáanlegt að auka þarf árlegt fjármagn til haf- og fiskirannsókna um a.m.k. 50% frá því sem nú er. Verði það ekki gert mun starfseminni sniðinn of þröngur stakkur þegar til lengri tíma er litið til þess að vænta megi viðunandi úrlausnar þeirra verkefna sem Hafrannsóknastofnunin glímir við." Í niðurlagi þessa þáttar um fjármögnun vegna þessarar áætlunar segir, með leyfi forseta: "Hingað til hafa íslenskar haf- og fiskirannsóknir svo til alfarið verið fjármagnaðar með ríkisframlögum. Á síðari árum hefur orðið mikil umræða um vaxandi þátt atvinnufyrirtækja í fjármögnun hvers konar rannsóknastarfsemi og er það vel. Ef frá eru taldar rannsóknir og ráðgjöf varðandi eldismál, þróun veiðarfæra og tæknibúnaðar, mannvirkjagerð og hugsanlega leit að nýjum fiskimiðum er á hinn bóginn erfitt að koma auga á fyrirtæki sem væru líklegir viðskiptavinir Hafrannsóknastofnunar. Starfsemi stofnunarinnar er og verður fyrst og fremst miðuð við þarfir sjávarútvegsins í heild. Það er þess vegna nauðsynlegt að samtök hans styðji rannsóknastarfsemina með beinum fjárframlögum. Sennilega yrði þetta best gert með því að sjávarútvegurinn stofnaði öflugan sjóð sem samtök hans stjórnuðu. Með því móti gæti þau stutt eða kostað að meira eða minna leyti þau verkefni hafrannsókna sem sjávarútvegurinn teldi nauðsynleg og áhugaverð. Að öðru leyti er líklegt að fjárveitingar samkvæmt fjárlögum verði í náinni framtíð helstu tekjustofnar Hafrannsóknastofnunar." Herra forseti. Ég hef hér gert grein fyrir þessari till. og nauðsyninni á að það verði gerð áætlun um fjármögnun varðandi haf- og fiskirannsóknir hér. Gert er ráð fyrir því að slík áætlun verði gerð til næstu fimm ára. Auðvitað mætti hugsa sér lengra áætlunartímabil, en ég tel að þetta sé verðugt verkefni og verðugt markmið, ekki síst vegna þess að fyrir liggur skilmerkileg langtímaáætlun unnin af færustu aðilum á þessu sviði. Ég tel að þingið þurfi að bregðast við eftir að Hafrannsóknastofnun hefur með svo myndarlegum hætti rétt fram höndina til þess að kynna alþm. starfsemi sína. Okkur ætti raunar öllum að vera ljóst hvílíkt undirstöðumál hér er á ferðinni. Það má ekki við svo búið standa að grundvallarrannsóknir á þessu sviði séu í svelti. Því vænti ég þess að undirtektir verði góðar við þessa till., eins og reyndar hefur komið fram með meðflutningi þm. úr öllum þingflokkum, og að það verði hægt að hefjast handa á grundvelli þál. um þetta mál áður en þingi lýkur eða í síðasta lagi eftir þinglausnir þannig að við fáum um þetta tillögur á komandi þingi. Ég legg til, herra forseti, að till. verði að umræðu lokinni vísað til hv. atvmn.



Hæstv. forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um haf- og fiskirannsóknir sem við nokkrir þm. höfum staðið að að flytja. Segja má að það sé ekki nokkur vafi á að rannsóknir á hafsvæðum og fiskirannsóknir eru eitt af mikilvægustu verkefnum sem við þurfum að sinna og í umræðum um lög um stjórn fiskveiða kom æ oftar upp að í mörgum tilfellum voru e.t.v. ekki nægilegar upplýsingar fyrir hendi þar sem þær rannsóknir sem hefðu þurft að gerast höfðu ekki verið gerðar. Ég held að þessi þáltill., sem fjallar um að fela ríkisstjórninni að láta gera áætlanir um auknar fjárveitingar á næstu fimm árum, hljóti að fá jákvæðar undirtektir. Við gerum okkur grein fyrir að sjávarútvegur er langmikilvægasta atvinnugreinin hér og þess vegna mikilvægt að það sé sinnt þörfum á rannsóknum á þessari mikilvægu atvinnugrein. Við höfum marga og góða vísindamenn og við áttum þess kost, alþm., að vera á fundi þar sem þeir ágætu menn frá Hafrannsóknastofnun skýrðu frá starfi stofnunarinnar, sem var mjög fróðlegt. Ég held að það liggi fyrir að það verði að leggja áherslu á auknar rannsóknir á þessu sviði og minni á að við fluttum fyrr í vetur þáltill., ég og hv. 7. þm. Reykn., um klak sjávarfiska sem er einn af þeim þáttum sem þyrfti að rannsaka og athuga betur. Þá er ekki vanþörf á að athuga ýmsa þætti, svo sem strauma hér, nánar og tengingu á milli lífríkisins í því sambandi. Sérstaklega tel ég að við þurfum að athuga mengun sjávar, hvernig hún t.d. berst með straumnum, og þá ekki síður að hér hafa verið settar á stofn mjög stórar ferskvatnseldisstöðvar sem þýða geysilega mikla mengun sjávar. Mengunin frá þessum stöðvum berst til sjávar á þeim svæðum þar sem eru miklar klakstöðvar þorskstofns og fleiri fiska. Það er mjög nauðsynlegt að rannsaka hvort þetta getur haft áhrif á klak í framtíðinni. Ýmsa slíka þætti er mjög nauðsynlegt að skoða, en það er því miður svo að þessu hefur ekki verið sinnt nægilega og er því þessi þáltill. lögð fram. Ég held að einmitt í okkar umræðu, eins og kom fram hjá hv. 2. þm. Austurl. varðandi hvali, seli og fiska, sé mjög mikilvægt að rannsaka hvaða áhrif þeir hafi á lífríkið og á fiskistofnana. Þá heyrðum við, þegar við vorum á fundinum í Hafrannsóknastofnun, einmitt um jafnvægið á milli loðnustofnsins og þorskstofnsins, sem er ein aðaluppistaðan í ætinu, og er mjög mikilvægt að við vitum hvað við eigum að gera á þessum sviðum þannig að við ofveiðum ekki einn stofninn og það komi niður á öðrum stofni þannig að hann hafi ekki nægilegt fæði. Ýmsar rannsóknir þurfum við greinilega að gera og ég held að þessi till. hljóti að verða skoðuð mjög vandlega og menn verði að átta sig á því að þessi mikilvægasta atvinnugrein okkar verður að fá nægilegt fjármagn til þess að þær rannsóknir fari fram sem geta þó sagt okkur hvernig við eigum að stýra fiskveiðunum í framtíðinni, hjálpað okkur til þess. En eins og ég sagði hér áður þá vantaði verulega á það í þær umræður sem hér fóru fram um frv. til laga um stjórn fiskveiða að fyrir lægju nægilegar upplýsingar á ýmsum sviðum. Ég tel að við getum ekki stjórnað okkar fiskveiðum með góðu móti nema við höfum fyrirliggjandi ýmsar rannsóknir og niðurstöður í því. Ég bendi t.d. á að það er mjög mikið álitamál hvað togarar gera við botngróður og lífríki botnsins og það er spurning hvort það muni hafa einhverjar afleiðingar til framtíðar, hvort það þarf að friða einhver svæði sérstaklega í því tilliti, og þannig mætti lengi telja. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu sérstaklega, en vonast til að þetta mál fái framgang og menn leggist á eitt um það að gera rannsóknir á þessu sviði miklar í framtíðinni.



Forseti. Ég vil lýsa yfir stuðningi mínum við þá till. til þál. sem hér hefur verið borin fram, en eins og kom fram í grg. hv. 1. flm., Hjörleifs Guttormssonar, hefur raungildi fjárframlaga til Hafrannsóknastofnunar ekki aukist sl. tíu ár þrátt fyrir auknar skyldur stofnunarinnar um þjónustu og rannsóknir. Haf- og fiskirannsóknir gegna mikilvægu hlutverki í þjóðarbúskap okkar og er Hafrannsóknastofnun ætlað að gefa ráðleggingar sem leiða til hámarksafraksturs auðlinda hafsins í framtíðinni. Í till. þeirri sem hér um ræðir er gert ráð fyrir að gera Hafrannsóknastofnun kleift að sinna betur því hlutverki sem henni er ætlað. Ég tel það jákvætt og nauðsynlegt skref að stórauka umhverfisrannsóknir og tvinna þær saman við fiskirannsóknirnar því það er vitað að ástand nytjastofna á miðunum í kringum landið ræðst að miklu leyti af þeim umhverfisaðstæðum sem ríkja á hverjum tíma. Því meira sem við vitum um tengsl þessara þátta þeim mun betur og skynsamlegar getum við nýtt þessa dýrmætustu auðlind okkar. Nú eru bundnar miklar vonir við eldi sjávardýra. En ein meginforsenda þess að vel til takist eru einmitt auknar rannsóknir á þeim líffræðilegu og umhverfisbundnu þáttum sem áhrif kunna að hafa.



Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að till. sem þessi skuli vera borin hér fram á hv. Alþingi af þm. úr öllum flokkum. Maður mætti halda og hlýtur að trúa því að hún eigi auðvelda leið hér í gegnum hv. Alþingi og að till. verði samþykkt og við fáum áætlun um sérstaka fjármögnun til Hafrannsóknastofnunar á næsta hausti. Það er nú svo að þessi stofnun, Hafrannsóknastofnun, er ábyggilega sú mikilsverðasta sem við eigum til ráðleggingar í sambandi við efnahagsmál þjóðarinnar. Samt hefur verið þannig að henni hugað á undanförnum tíu árum að fjárframlög til stofnunarinnar hafa ekki aukist, heldur standa í stað. Ef við berum þessa mikilsverðu stofnun saman við, ja, segjum þær stofnanir í þjóðfélaginu sem huga fyrst og fremst að fjárhagsstærðum þjóðfélagsins, þá er það nokkuð öðruvísi. Þar er ekki um eina stofnun að ræða, ekki eingöngu Þjóðhagsstofnun, heldur eru svipaðar stofnanir í gangi á vegum Hagstofunnar og á vegum Seðlabankans, og ég held að það skorti ekki mjög mikið peninga til þessara ráðleggingastofnana á sama tíma og haldið er í við fjárframlög til Hafrannsóknastofnunar. En Hafrannsóknastofnun hefur verið á þessu tíu ára tímabili sú stofnun sem hefur gefið stjórnvöldum ráðleggingar um það hvernig skyldi sótt í fiskistofnana okkar, undirstöðu þess að á Íslandi er búvænlegt. Við höfum trúað því að þessi stofnun hefði möguleika til að gefa okkur nokkuð sannar upplýsingar um það hvernig staðan væri í sambandi við fiskistofnana og sóknin í fiskistofnana hefur verið byggð á því. Og sem betur fer hafa spár Hafrannsóknastofnunar á undanförnum árum verið nokkuð nær sanni en margar spár hinna stofnananna sem ég nefndi, sérstaklega Þjóðhagsstofnunar, og við höfum að miklu leyti getað farið eftir því sem Hafrannsóknastofnun hefur sagt til um. En það hafa ýmsir verið efins um það, þrátt fyrir það að svo vel hafi tekist til á undanförnum árum sem raun ber vitni um, að þannig væri um hnútana búið að þessar spár dygðu til frambúðar og að stór hluti spádóma Hafrannsóknastofnunar væri því miður byggður á vafasömum forsendum. Vafasömum forsendum vegna þess að stofnunin hefur ekki haft fjármagn til að stunda þær rannsóknir sem nauðsynlegar eru til að gera sínar áætlanir og spár það vel úr garði að þær gætu verið trúverðugar. Og því miður eru nú þeir dagar að líða sem eru að benda okkur á að það hefur ekki staðist, og því miður standast ekki spár Hafrannsóknastofnunar nema að takmörkuðu leyti. Þær upplýsingar liggja fyrir núna í sambandi við þorskstofninn að afli hefur gengið saman um rúmlega 10% miðað við síðasta ár. Þrátt fyrir það voru verkföll í gangi og dró það mjög úr sókn í þorskstofninn mánuðina janúar og febrúar á sl. ári. Og það sem blasir við í sambandi við sókn í þorskstofninn í marsmánuði, það sem af honum er liðið, er það að á stórum hluta hinna hefðbundnu vertíðarsvæða er algjör ördeyða. Það lítur sem sagt því miður þannig út að sú spá Hafrannsóknastofnunar, sem fiskveiðistefnan sem var ákveðin í haust var byggð á, standist ekki. Allar götur um Vestfjarðamið, um Breiðafjarðarmið og a.m.k. hér suður undir Reykjanes hafa netabátar nú? marsmánuði lagt net sín og dregið þau næstum fisklaus upp aftur. Vertíðarbátar t.d. við Breiðafjörð, sem máttu búast við því að á sl. viku, og hefur verið vani undanfarinna ára, að þeir mundu afla 100 tonn, stundum 200 tonn og stundum á þriðja hundrað tonn, þeir eru að koma eftir vikuna með fimm tonna afla. Fimm tonna afla hvert stórskipið á fætur öðru. Slíkar fréttir eru uggvænlegar og benda ekki til annars en þess að Hafrannsóknastofnunin hafi á undanförnum árum verið svelt að fjármagni, hún hafi ekki getað bent á það hvernig við skyldum haga veiðisókn okkar í þennan undirstöðufiskstofn. Við verðum samt að vona að öll nótt sé ekki úti enn í sambandi við vertíðina í ár. Enn er eftir páskatímabilið okkar, hin hefðbundna páskahrota. Og við eigum von á því að fá eitthvað í þeirri viku sem nú er að byrja fram að páskafríi og svo eftir að páskafríinu lýkur. En staðreyndin er sú að þó að svo yrði, þó að á vertíðarsvæðið gengi einhver fiskur, þá er það ekki til að bjarga því sem liðið er. Þessi tími sem liðinn er er búinn að sanna það að sú áætlun sem okkur var fengin í hendur þegar verið var að ákveða fiskveiðistefnuna í haust mun ekki standast. Þetta er uggvænlegir hlutir fyrir þá sem hafa treyst á það að málefnin væru þannig í hendur þm. færð að það væri nokkurn veginn hægt að byggja á því. En svo er ekki. Ég veit að þessi till. er mikið, mikið meira en tímabær. Hafrannsóknastofnun hefði fyrir löngu þurft að fá mun meira fjármagn en hún hefur fengið. Það hefði ekki átt að ske að ár eftir ár lægju hafrannsóknaskipin meginhluta ársins bundin við bryggjur vegna þess að það hefur ekki verið hægt að nýta þessi góðu skip til þess að kanna fiskimiðin og hafsvæðin umhverfis Ísland betur en gert hefur verið vegna fjárskorts. Og ef spurt er: Hvaðan áttu peningar að koma til þeirra hluta? þá veit ég að við hefðum fengið það margborgað, margborgað fyrir þau verkefni sem þessi skip hefðu unnið og þeirra starfslið. Við hefðum fengið það margborgað í því að vita betur hvernig ástandið í fiskistofnunum umhverfis landið væri. Og við hefðum ekki þurft að standa frammi fyrir þeirri stöðu sem við stöndum frammi fyrir núna, og meginhluti vertíðarsvæðisins er búinn að búa við, að það hefur ekki verið fisk að fá af hinum hefðbundnu vertíðarmiðum.



Virðulegur forseti. Ég vil undir lok þessarar umræðu þakka hv. ræðumönnum sem hér hafa tekið til máls, hv. 11. þm. Reykn. Hreggviði Jónssyni, hv. 6. þm. Vesturl. Danfríði Skarphéðinsdóttur og hv. 4. þm. Vesturl. Skúla Alexanderssyni, fyrir ágætar undirtektir við þetta mál. En hv. 11. þm. Reykn. er raunar meðflutningsmaður að þessari till. ásamt fimm öðrum þm. Ég held að það hafi verið alveg réttur tónn í þeirri ræðu sem hér var síðast flutt, eins og raunar í öðrum ræðum um þetta mál, að við eigum ekki að líta á þetta sem útgjöld, það fjármagn sem við veitum til undirstöðurannsókna á íslenskum hafsvæðum. Það mun örugglega skila sér, bæði með því að betur takist til um fiskveiðistjórnun en ella og einnig með því að við getum vænst miklu betri nýtingar á lífríkinu í hafinu við Ísland sem er þrátt fyrir allt undirstaðan undir mannlífi hér og menningarsamfélagi í landinu.



Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir till. til þál. um jafnréttisráðgjafa, en hún er á þskj. 688. Með mér standa að þessari till. eftirtaldir hv. þm.: Kristín Einarsdóttir, Árni Gunnarsson og Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir. Till. er svohljóðandi, með leyfi virðulegs forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að ráða á vegum félmrn. þrjá jafnréttisráðgjafa til þriggja ára sem hafi það verkefni að vinna að leiðréttingu á stöðu kvenna í stofnunum og fyrirtækjum um land allt í samvinnu við starfsmenn og stjórnendur. Laun ráðgjafanna og annar kostnaður vegna starfa þeirra greiðist úr ríkissjóði." Þetta er tillögutextinn, en í grg. er þörfin á þeim aðgerðum sem í till. felast rökstudd. Meðal fyrirhugaðra verkefna þeirra jafnréttisráðgjafa sem till. gerir ráð fyrir er að ná fram leiðréttingu á stöðu kvenna í stofnunum og fyrirtækjum og eru tiltekin eftirtalin: Í fyrsta lagi: Söfnun upplýsinga um hindranir í vegi jafnréttis og aukinna áhrifa kvenna á vinnumarkaði. - Þar er um fjölmörg atriði að ræða sem of langt væri upp að telja hér í framsögu og hins vegar vantar bæði upplýsingar um slíkar hindranir og aðstoð við starfsmenn og stjórnendur fyrirtækja að ryðja þeim úr vegi. Í öðru lagi: Aðstoð við starfsmenn og stjórnendur fyrirtækja og stofnana við að móta og fylgja eftir áætlunum um jafnréttisaðgerðir. - Þarna er gert ráð fyrir því að mótaðar verði í stofnunum og fyrirtækjum áætlanir um aðgerðir til þess að jafna stöðu kynjanna. Það yrði eitt af hlutverkum jafnréttisráðgjafa samkvæmt hugmyndum flm. að hjálpa til við að móta slíkar aðgerðir og fylgja þeim eftir. Ég minni í þessu sambandi á hugmyndir, sem Jafnréttisráð hefur nýlega viðrað og eru til athugunar að ég hygg hjá hæstv. félmrh. þessa dagana, um að ráðuneyti og stofnanir á vegum ríkisins móti sérstaklega á sínum vegum jafnréttisáætlanir eða áætlanir um aðgerðir til þess að leiðrétta stöðu kvenna í ráðuneytum og opinberum stofnunum sem undir þau heyra. Slík stefna hefur verið tekin upp á Norðurlöndum, bæði í Noregi og Danmörku að mér er kunnugt og unnið samkvæmt slíkum áætlunum í þeim löndum og sjálfsagt víðar. Í þriðja lagi: Upplýsinga- og skipulagsstörf þar sem m.a. verði miðlað reynslu milli fyrirtækja og stofnana um aðgerðir í jafnréttismálum svo og aflað vitneskju erlendis frá. - Fræðsla í þessum efnum og upplýsingar eru vissulega mikils virði eins og á öllum sviðum þar sem menn vilja ná árangri og þarna þarf að vinna skipulega og markvisst. Í fjórða lagi: Stuðningur við mótun og framkvæmd sérstakra verkefna á vegum stofnana og fyrirtækja sem miða að því að bæta stöðu kvenna. - Þarna eru sérstaklega hafðar í huga séraðgerðir til þess að flýta fyrir að jafnstaða náist með kynjunum á grundvelli 3. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, laga nr. 65/1985. Í því sambandi minni ég á að fyrir þinginu liggur á þskj. 694 till. til þál. um sérstakar tímabundnar aðgerðir til að bæta stöðu kvenna, flutt af fjórum hv. þm., og hefur ekki enn þá verið mælt fyrir þeirri till. hér. Ég fagna framkomu hennar og bendi á að eitt af verkefnum jafnréttisráðgjafa yrði einmitt að aðstoða við að móta slíkar séraðgerðir á grundvelli 3. gr. laga um jafna stöðu kynjanna. En allt of lítið hefur fram að þessu verið gert að því að nýta þær lagaheimildir sem felast í 3. gr. nefndra laga. Í fimmta lagi: Fræðslu- og útgáfustarfsemi um jafnréttismál og vinnumarkaðinn. - Það er margt sem hefur verið dregið fram í dagsljósið í könnunum að undanförnu og kemur reyndar reglubundið fram, m.a. í upplýsingum frá kjararannsóknarnefnd, hvernig staðan er í þessum málum, hversu gífurlega hallar á konur í samfélaginu í sambandi við launamálin. Það skiptir miklu að slíkum upplýsingum sé haldið til haga og þær séu aðgengilegar með skipulegum hætti til þess að auðvelda starf að jafnstöðumálum eða jafnréttismálum hvort heldur við kjósum að kalla það. Í sjötta lagi er nefnd í grg. samvinna og tengsl við starfsmannafélög, verkalýðsfélög, atvinnurekendur, ráðuneyti og ríkisstofnanir, svo og sveitarfélög, um aðgerðir til að bæta stöðu kvenna. Hér eru taldir margir aðilar og auðvitað verður að velja úr og raða verkefnum í forgangsröð, en sjálfsagt er að jafnréttisráðgjafar hafi sem best samband við svokallaða aðila vinnumarkaðarins sem og opinbera aðila, ráðuneyti, stofnanir, ríkisstofnanir og sveitarfélög. Í sjöunda lagi er nefnd hvatning til stærri fyrirtækja og stofnana um að koma upp jafnréttisráðgjöf á eigin vegum. Það hefur verið gert erlendis í nokkrum stærri fyrirtækjum, að mér er kunnugt, á Norðurlöndum m.a., að þau hafa ráðið á sínum vegum sérstaka ráðgjafa til þess að ýta á eftir endurbótum varðandi stöðu kvenna í fyrirtækjunum. Þess verður að vænta að stórfyrirtæki hérlendis og sem flest fyrirtæki leggi nokkuð af mörkum sjálf með því að ráða til sín í störf eða hluta úr starfi aðila til þess að bæta stöðu fyrirtækjanna að þessu leyti. Ég held að sá tími muni fyrr en síðar renna upp að mönnum verði það ljóst, einnig þeim sem stjórna fyrirtækjum, að það er til hagsbóta að veita konum þar jafnan rétt á við karla og fá fleiri konur í áhrifastöður í fyrirtækjunum og atvinnulífinu en gerst hefur til þessa. Ég er ekki að segja að það séu kannski mjög mörg teikn á lofti sýnileg, en ég hygg að í gerjun í samfélaginu séu þó viðhorf sem eigi eftir að ýta undir slíkar breytingar. Það vona ég a.m.k. Eins og ekki ætti að þurfa að fjölyrða um hér á vettvangi Alþingis eru konur þrátt fyrir lagaákvæði mun verr settar en karlar á flestum sviðum þjóðlífsins og það skortir mikið á markviss viðbrögð stjórnvalda til úrbóta. Það nægir að minna á að konur eru í miklum meiri hluta í láglaunastörfum og meðallaun þeirra hafa farið lækkandi undanfarin ár í samanburði við laun karla. Fáar konur eru í áhrifastöðum í atvinnulífinu og hlutur þeirra er langtum minni en karla í stjórnmálalífi og í stjórnum, nefndum og ráðum á vegum ríkis, sveitarfélaga og félagasamtaka. Þetta var leitt í ljós með skilmerkilegri könnun Jafnréttisráðs sem var birt sem fskj. með frv. til laga um breyt. á lögum nr. 65/1985 sem ég flutti ásamt hv. 13. þm. Reykv. fyrr á þessu þingi en það frv. gerði einmitt ráð fyrir því að settur yrði á svokallaður kvóti varðandi skipan í nefndir, stjórnir og ráð til þess að bæta hlut kvenna með ákveðnum hætti og ákveðnari hætti en lög gera ráð fyrir enn sem komið er. Það mál er til meðferðar hér í þinginu og ég vona að það fái undirtektir og stuðning, því að á því er fyllsta þörf. Staða kvenna annars staðar á Norðurlöndum en á Íslandi er mun skárri en hér að þessu leyti og kemur þar vafalaust margt til, ekki síst betri félagslegar aðstæður og þróað velferðarkerfi. Ég gæti vísað í talsvert löngu máli, virðulegur forseti, til reynslunnar á hinum Norðurlöndunum og þeirrar vinnu sem þar er í gangi um þessi efni. Ég verð hins vegar að stikla þar á stóru. Ég er með hér í fórum mínum í þessum ræðustól nokkra bæklinga um þessi efni sem sýna vel hvernig að þessum málum er staðið í grannlöndunum. Hér er t.d. bæklingur frá Noregi, frá norska jafnréttisráðinu, sem heitir "Likestilling í arbejdslivet?" og gæti heitið á íslensku: Hvernig á að ná jafnstöðu kynja á vinnumarkaði? Efni hans er framhald af erindi sem norska jafnréttisráðið, Likestillingsraadet, sendi til forstöðu- og trúnaðarmanna í 1500 fyrirtækjum sem aðild eiga að norska vinnumálasambandinu. Í þessari bók er að finna tillögur um aðgerðir og aðferðir í jafnréttisstarfi. Samsvarandi erindi var sent forstöðu- og trúnaðarmönnum í samtökum verslunareigenda, þ.e. til fyrirtækja sem hafa yfir 20 manns í vinnu. Í þessu hefti eru dæmi um aðgerðir og áætlanir, sérsamninga, staðbundna samninga og dæmi um launaákvarðanir til þess að bæta stöðu kvenna. Dæmin eru frá ýmsum fyrirtækjum, opinberum fyrirtækjum og einkafyrirtækjum. Þetta sýnishornasafn gefur góða mynd af því hvernig unnið er að jafnréttismálum í fyrirtækjum af ólíkri gerð í Noregi, hvaða mál eru tekin til meðferðar, hvaða aðgerðir er ráðist í og einnig um stofnanir og stjórnvaldsaðgerðir til þess að fylgja málum eftir og meta árangur af vinnu til að ná fram jafnstöðu kynjanna. Ég er einnig með handa á milli framkvæmdaáætlun á vettvangi sveitarfélaga í Noregi, gefna út 1987 að ég hygg, og þar er m.a. að finna erindi sem samband norskra sveitarfélaga sendi út til sinna meðlima, þ.e. áætlun um aðgerðir til að ná fram jafnstöðu kynjanna, samþykkta af stjórn sambands sveitarfélaga í Noregi. Varðandi þetta segir m.a. í þessu erindi: Lögin - þ.e. lögin um jafna stöðu karla og kvenna, norsku lögin - kveða á um að hið opinbera beri ábyrgðina á að breyta aðstæðum þannig að raunveruleg jafnstaða náist. Þetta felur í sér að öll opinber stjórnvöld eiga að leggja mikla áherslu á að vinna að jafnréttismálum hvert á sínu sviði. Um ábyrgð á framkvæmd segir þar: Ábyrgðin á að tryggð sé jafnstaða kynjanna sem frekast má verða hvílir á ráðandi pólitískum stofnunum í einstökum sveitarfélögum og fylkjum. Aðilar leggja til að vinna að tillögum um ákveðnar áætlanir og framkvæmd á því sem í gangi er sé á hendi stjórnunarnefnda, á norskunni "administrasjonsutvalg". Aðilar ganga út frá því - Virðulegur forseti, er ég að renna út á tíma? Það kemur mér á óvart. - að stjórnunarnefndin móti áætlun um vinnu að jafnrétti á vinnustaðnum. - Ég skal stytta mál mitt. - Áætlanirnar skulu fela í sér yfirlit eða kortlagningu eins og það er kallað á norskunni um stöðuskiptingu milli kvenna og karla, greiningu á aðstæðum og tillögur um aðgerðir. Síðan er fjallað í þessu erindi til sveitarfélaga í Noregi um markmið í jafnréttisstarfinu og væri fróðlegt að hafa það hér yfir en ég skal ekki ganga óhóflega á tímann. Ég kannski vík að þessum atriðum frekar ef fleiri taka til máls um þetta efni. Ég hefði kosið að geta komið á framfæri frekari upplýsingum um þetta, m.a. geta um framkvæmdaáætlunina norsku, fjárveitingar til einstakra aðgerða í jafnréttisbaráttunni þar eða kvenfrelsisbaráttunni, svo og í Svíþjóð, en ég hef ekki tíma til þess að taka á því sérstaklega. Að lokum, virðulegur forseti: Gert er ráð fyrir að á umræddu þriggja ára tímabili sem jafnréttisráðgjafar störfuðu beri ríkissjóður kostnað af starfi þeirra. Ef litið er til reynslu af kostnaði við störf iðnráðgjafa í landshlutunum undanfarin ár má reikna með að heildarkostnaður vegna eins jafnréttisráðgjafa nemi 3–3,5 millj. kr. á verðlagi yfirstandandi árs eða samtals um 10 millj. kr. á ári vegna þriggja ráðgjafa. Eðlilegt má telja að félmrh. leiti umsagnar Jafnréttisráðs um umsækjendur um stöður jafnréttisráðgjafa ef till. verður samþykkt áður en í þær stöður er ráðið og að konur hafi forgang sem ráðgjafar á þessu sviði. Ég tel rétt, og við fim., að árangur af starfi slíkrar ráðgjafar verði metinn að fenginni tveggja ára reynslu og að því búnu verði mótuð stefna um áframhaldandi tilhögun slíkrar ráðgjafarstarfsemi. Ég vil leggja til, virðulegur forseti, að að lokinni umræðu verði þessari till. vísað til hv. félmn.



Herra forseti. Við kvennalistakonur styðjum þá till. til þál. sem hér hefur verið mælt fyrir vegna þess að við teljum að eins og staða mála er enn þann dag í dag, þrátt fyrir umræður liðinna ára og mikla baráttu kvenna fyrir bættum hag sínum, hvort sem er á vinnumarkaði eða inni á heimilunum, sé komið að þeim punkti að við skyldum láta einskis ófreistað til þess að ná fram þeim sjálfsögðu réttindum sem konur ættu að hafa á vinnumarkaðinum til jafns við karla og er reyndar í anda jafnréttislaganna. Hæstv. félmrh. hefur lýst góðum vilja sínum í þessum efnum og gert skipulag um þær stofnanir sem tilheyra ríkinu og gefið ráðamönnum þar fyrirmæli um að bæta stöðu kvenna hvað stöðuveitingar snertir. Þetta er góðra gjalda vert en hrædd er ég um að við séum öll, bæði karlar og konur, oft á tíðum samdauna því kerfi sem við höfum búið við í gegnum tíðina og það sé því jafnvel nauðsynlegt að grípa til slíkra ráða að hafa sérstaka ráðgjafa sem fylgjast með og veita upplýsingar og ráðgjöf. Þetta er ein leið sem hægt er að velja til þess að koma á jafnrétti kynjanna á vinnumarkaðinum en vonandi er hún, eins og svo margar aðrar, aðeins tímabundin og því fagna ég því að þessi till. hefur hér verið fram borin en eins og fram kemur er hv. 12. þm. Reykv. Kristín Einarsdóttir meðflm. að till. og við kvennalistakonur styðjum hana.



Virðulegur forseti. Út af fyrir sig er ég ekkert að finna að því að svona till. sé lögð fram en það sem ég tel ástæðu til að taka hér til máls í sambandi við þessa umræðu er það að við erum með jafnréttislög í landinu, um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, lög nr. 65/1985, þar sem skilmerkilega er tekið fram hvernig að þessum málum skuli standa og einnig er ítarlega tekið fram í þeim lögum orðum um það verksvið sem um er að ræða, jafnframt tekið fram í V. kafla þeirra laga hvernig á að framkvæma þessi lög og til þess er skipað Jafnréttisráð sem á að annast framkvæmd laganna. Mér finnst ástæða til, vegna þess að hér er að sjálfsögðu um mikilvægt mál að ræða sem er mikið til umræðu í þjóðfélaginu og sjálfsagt verða menn að viðurkenna það að það þokast til réttrar áttar þó að hægar gangi en margir vildu óska, að vekja athygli á því að Jafnréttisráð er ekkert smáfyrirtæki í þessum málum, miðað við gildandi lög, og ég tel ástæðu til að rifja það upp við þessa umræðu að samkvæmt 15. gr. gildandi laga er verkefni Jafnréttisráðs skilgreint: "1. Sjá um að ákvæðum 2.–12. gr. laga þessara sé framfylgt, þ.e. meginkjarna laganna. 2. Vera stefnumótandi aðili í jafnréttismálum hér á landi. Skal ráðið vinna framkvæmdaáætlun til fjögurra ára í senn og leggja fyrir félmrh. Þar skal kveðið á um aðgerðir til að koma á jafnrétti kynjanna." Ein slík áætlun hefur verið lögð fyrir Alþingi, á síðasta ári. "3. Vera ráðgefandi gagnvart stjórnvöldum, stofnunum og félögum í málefnum er varða jafna stöðu og jafnrétti með konum og körlum. 4. Sjá um fræðslu og upplýsingastarfsemi til félagasamtaka og almennings. 5. Fylgjast með þjóðfélagsþróuninni, sem m.a. varðar þetta lagaefni, og gera tillögur til breytinga til samræmis við tilgang laganna. 6. Stuðla að góðri samvinnu við samtök atvinnurekenda og launafólks og önnur félagasamtök svo að stefnu og markmiði þessara laga verði náð með sem eðlilegustum hætti. 7. Taka til rannsóknar af sjálfsdáðun stöðu kvenna og karla að því leyti er lög þessi varðar. Opinberum stofnunum, atvinnurekendum og félagasamtökum á vinnumarkaði er skylt að veita Jafnréttisráði hvers konar upplýsingar hér að lútandi. 8. Að taka við ábendingum um brot á ákvæðum þessara laga og rannsaka málið af því tilefni og senda að rannsókn lokinni niðurstöður til þeirra aðila sem málið snertir. 9. Hafa samband við jafnréttisnefndir sveitarfélaga" í landinu. Það væri að sjálfsögðu hægt að ræða þetta hlutverk miklu ítarlegar en ég skal ekki tefja hér umræður og fara nánar út í þetta. Eins og allir hv. alþm. vita er Jafnréttisráð skipað sjö mönnum og jafnmörgum til vara til þriggja ára í senn og þeir eru skipaðir þannig að einn er skipaður af Hæstarétti sem er formaður ráðsins, einn skipaður af félmrh. og er hann varaformaður, einn skipaður af Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja, einn skipaður af Alþýðusambandi Íslands, einn af Vinnuveitendasambandi Íslands, einn af Kvenréttindafélagi Íslands og einn af Kvenfélagasambandi Íslands. Síðan er starfandi framkvæmdastjóri o.s.frv. Það sem mér finnst vera erfiðast í sambandi við það mál sem hér er flutt er að það má vel vera að Jafnréttisráð, sem er þó búið að starfa þetta lengi og ætti að vera búið að fara í gegnum nokkurs konar hreinsunareld, hefur e.t.v. ekki yfir nógu miklu fjármagni að ráða til sinnar starfsemi. Það er kannski kjarni málsins. Hins vegar þegar ég lít á till. sem hér er flutt koma upp í hugann þær tillögur sem voru til meðferðar við afgreiðslu fjárlaga og það var ekki um það að ræða að tillögur frá Jafnréttisráði bæru með sér að ráðið vildi stofna til þeirra útgjalda sem hér er talað um. Ráðið sem sagt hefur það traust á lögunum og sjálfu sér í sambandi við meðferð þessara mála að það gerði ekki sérstakar tillögur í þessa veru. Það sem mér finnst vera rökrétt í þessum málum er það að allt er varðar jafnréttismál og varðar þau lög sem í gildi eru, á að koma frá ráðinu sjálfu. Það er nokkurs konar æðsti aðili í þessum málum til að framfylgja þessu sjálfsagða markmiði sem ég vænti að a.m.k. flestir þm. séu sammála um, að koma á jafnrétti á þessu sviði hér á landi sem allra fyrst og á öllum sviðum. Spurningin sem hlýtur að vefjast fyrir manni er hvort gildandi lög, eins og þau eru sett upp með góðu samkomulagi í þjóðfélaginu, nái virkilega ekki þessum tilgangi, hvort menn þurfi á því að halda að vera með sífellt nýjar og nýjar hugmyndir til þess að reyna að fá fram það sem allir eru sammála um. Ég vildi aðeins vekja athygli á þessu. Ég tel að þetta mál eigi að vera í höndum Jafnréttisráðs og það hafi til þess alla möguleika að fylgja því fram og gera um það tillögur.



Virðulegur forseti. Ég þakka þá umræðu sem fram hefur farið um þessa þáltill., þann stuðning sem kom fram í máli hv. 6. þm. Vesturl. Danfríðar Skarphéðinsdóttur og þær ábendingar sem fram komu frá hv. 1.þm. Vesturl. Alexander Stefánssyni, fyrrv. félmrh. Ég sé samt ástæðu til að gera nokkrar athugasemdir við það sem fram kom í hans máli, því að það var svona viss gagnrýni á þennan tillöguflutning sem þar kom fram. Hv. þm. Alexander Stefánsson lýsti því viðhorfi að eðlilegast væri að tillögur nánast um allt sem snertir jafnréttismál í landinu og leiðréttingu á stöðu kynjanna eigi upptök sín og uppruna hjá Jafnréttisráði og komi fram þaðan. Ég er auðvitað hv. þm. algerlega ósammála um það efni að Jafnréttisráð sem slíkt eigi að bera einhverja allsherjarábyrgð á því sem gerist í jafnréttismálum í landinu eða sem reynt er að þoka fram til að leiðrétta stöðu mála. Það væri skrýtið, hv. þm., ef við teldum að með því að hafa komið fótum undir einhverja stofnun í þjóðfélaginu eins og Jafnréttisráð væri þar með ástæðulaust að hreyfa málum eða fylgjast með framgangi mála á hv. Alþingi. Fyrr má nú vera forsjárhyggjan. Þetta segi ég ekki vegna þess að ég telji ekki Jafnréttisráð allra góðra gjalda vert og ágæta stofnun sjálfsagt, margt af því sem frá henni kemur, en ég vek athygli á því að ráðinu er skammtaður afskaplega þröngur stakkur varðandi fjármagn allt frá því að það var sett á laggirnar. Þar er starfandi 11/2 kraftur fastráðinn, 11/2 stöðugildi sem ráðið hefur yfir að ráða. Það var nú ekki meiri stórhugurinn hér á hv. Alþingi við afgreiðslu fjárlaga fyrir árið 1988 að tillaga frá mér um það að bæta 1/2 stöðugildi við var felld hér í þinginu. Það er því kannski ekki von að það gæti mjög mikils sóknarþunga eða bjartsýni hjá Jafnréttisráði þegar undirtektir þingsins eru ekki betri en þetta. Og hvernig í ósköpunum halda menn að það sé mögulegt fyrir framkvæmdastjóra og hálfan starfsmann í Jafnréttisráði að vinna að málum eins og þörf væri á til þess að ráðið gæti staðið undir þeim verkefnum sem því eru falin og hv. þm. Alexander Stefánsson las upp í sínu máli úr lögunum frá 1985 um jafna stöðu karla og kvenna? Það er auðvitað alveg útilokað. Ég tek hins vegar undir það og get vel hugsað mér það, enda er það tekið fram í grg., að það þarf að tryggja sem best tengsl þessara jafnréttisráðgjafa, sem till. gerir ráð fyrir, við Jafnréttisráð. Það er beinlínis tekið fram efst á bls. 2 í grg. með þessari tillögu að slík tengsl séu tryggð og við aðrar aðgerðir sem stjórnvöld stefna að til að ná fram jafnri stöðu kynjanna þannig að þar fer ekkert á milli mála. Þar er einnig gerð grein fyrir því sjónarmiði að það sé eðlilegt að slíkir ráðgjafar skipti með sér landinu svæðisbundið og séu í sem nánustum tengslum við það umhverfi sem þeir vinna í, þ.e. að tveir af þremur séu búsettir á landsbyggðinni en sem best tengsl séu tryggð þeirra á milli. Auðvitað eru þrír ráðgjafar á þessu sviði of lítið, en ég lagði ekki í að hreyfa tillögu um meira að þessu sinni og teldi jákvætt ef hv. Alþingi tæki undir hana og samþykkti hana og gerði þeim þannig mögulegt að fá hér reynslu á þriggja ára tímabili af starfi slíkra ráðgjafa. Þá vil ég taka það fram og taka undir með hv. 6. þm. Vesturl. að þau eru býsna mörg verkefnin sem bíða á þessu sviði og það gerist ekkert með kyrrstöðu eða að eitthvert ráð, hversu ágætt sem það er, eigi að sýsla við málin lögum samkvæmt. Hér blasir misréttið við, öfugþróun á fjölmörgum sviðum og nánast öllum sem snertir stöðu kvenna í þessu þjóðfélagi. Eigum við þá bara að sitja hér á Alþingi og vísa í einhver lög og fyrirmæli og stofnanir sem eru fjársveltar? Nei, ég segi nei. Það gengur ekki. Og ef einhver hugur er í mönnum og ekki bara að menn láti orðin nægja, þá verða menn að taka undir í þessum efnum og styðja alla jákvæða viðleitni, ég tala nú ekki um þegar hún byggir á góðri reynslu af hliðstæðu starfi á hinum Norðurlöndunum, eins og ég hef rakið í máli mínu. Ég var að vitna til þess hvernig samband sveitarfélaga í Noregi er að vinna að þessum málum. Ég hef kannski eina mínútu, virðulegur forseti, til þess að benda á það sem ég sleppti í framsögu minni varðandi markmiðið í jafnréttisstarfinu eins og það er orðað í erindi þeirra frá 1985 til sinna umbjóðenda: "Aðilar eru sammála um að markmiðið í þessum þætti jafnréttisstarfsins skuli vera jafnari og réttlátari skipting á störfum milli kvenna og karla. Til skamms tíma ber að ráða fleiri konur í allar stöður í sveitarfélögunum þar sem konur eru í minni hluta", að ráða konur í allar stöður í sveitarfélögunum, þar sem konur eru í minni hluta. "Þetta varðar ekki síst þörfina á að ráða fleiri konur í áhrifastöður og hærra launaðar stöður. Þessu má ná fram með starfsmannaskipulagi, eftirmenntun og framhaldsmenntun og öðrum aðgerðum. Konum er veittur forgangur til starfa þegar hæfni til starfa er að öðru leyti jöfn", þ.e. norskir sveitarstjórnarmenn eru með tillögu um það að konum verði veittur forgangur til starfa þegar hæfni til starfa er að öðru leyti jöfn, hafi þar forgang sem sagt. Þar segir í lokin: "Aðilar hafa ekki á móti því að sveitarstjórnir ákveði að setja það sem markmið að innan ákveðins tíma verði tiltekið prósentuhlutfall áhrifastarfa skipað konum." Þetta segir stjórn sambands sveitarfélaga í Noregi og það væri betur að samband sveitarfélaga hér á Íslandi hefði sett sér einhver slík markmið. Ég vildi gjarnan sjá það. Hv. 1. þm. Vesturl., sem hefur verið gildur á vettvangi sveitarstjórnanna, gæti kannski ýtt við þeim ásamt fleirum að taka á í þessum efnum. En þarna hallar svo á í sambandi við stöðu kynjanna að það er hreinlega hróplegt. Og þetta blasir auðvitað alls staðar við þar sem verið er að ráða í störf og stöður, að yfirleitt eru það karlarnir sem hafa þar forgang þó að konurnar séu með kannski betra vegarnesti í reynd. Ef við meinum eitthvað með lögunum um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna og 3. gr. þeirra laga, um að veita konum tímabundinn forgang, verður eitthvað að gera í þessum efnum, þá verður að sýna það í verki en ekki skrifa undir skipunarbréf eins og altítt er uppi í ráðuneytum t.d. þar sem karlarnir eru látnir hafa forgang þvert á það sem eðlilegt getur talist. En ég vil ekki gleyma því sem vel er gert í þessum efnum. Vísir að því er sameiginlegt lítið dreifibréf sem Jafnréttisráð og Vinnumálasamband Íslands hafa staðið að, örlítið dreifibréf þar sem menn lýsa yfir vissum vilja eða vekja athygli á lélegri stöðu kvenna á vinnumarkaði og lýsa sig reiðubúna til að taka á þessum málum. Þetta er vísir og það þarf að fylgja þessum málum eftir. Það þarf að fylgja þessum málum eftir hvarvetna í samfélaginu. Þetta er spurning um stefnu. Þetta er spurningin um heildarstefnu, þetta er líka.spurningin um efnahagsstefnu og þetta er spurningin um forgang mála.



Virðulegi forseti. Það var ekki meining mín að standa í orðahnippingum um þetta mál. Ég taldi eðlilegt að vekja athygli á lögunum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla þar sem öll þessi mál, sem hv. 2. þm. Austurl. er að tala um, eru einmitt í þessum lögum og eru einmitt hlutverk ráðsins. Það var það sem ég vildi vekja athygli á. Ég vildi einnig vekja athygli á því að ráðið á samkvæmt lögum að gera fjögurra ára framkvæmdaáætlun um framkvæmd laganna, um framkvæmd þess að ná fram því sem hv. 2. þm. Austurl. hefur verið að ræða í báðum sínum ræðum hér í dag. Það er einmitt þetta sem ég tel að þurfi að vekja athygli á og ég hef ekki orðið var við annað en Jafnréttisráð hafi fyllsta skilning og áhuga á því að koma þessum málum á réttan veg. Þarna eru fulltrúar vinnumarkaðarins og þarna eru fulltrúar ýmissa kvenréttindafélaga og fleiri í þessu ráði sem hafa jákvæðan skilning á þessum málum. Ég vil bara vekja athygli á því að ég tel að Jafnréttisráð vinni að þessum málum eftir eðlilegum leiðum. Það vantar ekki stefnuna. Það vantar e.t.v. að hraða framkvæmdinni meira en hv. þm. vilja. En ég held að þetta stefni samt örugglega í rétta átt og ég lýsi fyllsta trausti á Jafnréttisráð.



Herra forseti. Ég man ekki hvort ég sem frummælandi hef rétt til að tala þrisvar  Hver var að gagnrýna Jafnréttisráð? Ég hef ekki heyrt það. En það er verið að gagnrýna aðgerðarleysi stjórnvalda og stefnu meiri hlutans á Alþingi í sambandi við fjárveitingar. Hv. þm. Alexander Stefánsson mælti sem ráðherra á fyrra þingi fyrir fjögurra ára áætlun, sem kveðið er á um einmitt í nefndum lögum nr. 65 frá 1985, og það var ekki burðug áætlun, því miður. En verra var þó að það sem kveðið var á um í henni, margt af því, hefur ekki fengið neinar undirtektir hjá stjórnvöldum, hjá þeirri ríkisstjórn sem hv. 1. þm. Vesturl. styður. Dæmi: Dagvistarstofnanir í landinu. Jú, það átti að dusta rykið af gömlum áætlunum samkvæmt þessari fjögurra ára áætlun um aðgerðir til að jafna stöðu kynjanna. En hver er niðurstaðan? Strikað yfir öll framlög af ríkisins hálfu til dagvistarstofnana. Og þannig mætti lengur telja. Það er von að menn komi hér og segi: Þetta er allt á pappírnum og við skulum láta þar við sitja.



Virðulegi forseti. Ég vil aðeins blanda mér í þessa umræðu. Því miður missti ég af mestum hluta hennar, en ég er einn af flm. þessarar þáltill. og þótt merkilegt kunni að virðast varaformaður Jafnréttisráðs þannig að ég gæti lagt eitthvað til málanna. Ég skrifaði á þessa till. vegna þess að ég hygg að það þurfi að hnykkja á verulega í þeirri jafnréttisbaráttu sem nú á sér stað. Mín skoðun hefur lengi verið sú að því fyrr sem karlmenn skilja nauðsyn þess að konur öðlist jafnrétti á borð við þá, því fyrr má ætla að það þjóðfélag sem við búum í fari ögn að skána. Það sem hefur verið að gerast á vegum stjórnvalda í jafnréttismálum er að verið er að undirbúa miklar tillögur í félmrn. um framkvæmd 3. gr. jafnréttislaganna, um jafnrétti karla og kvenna til starfa hjá hinu opinbera, en staðreyndin er sú að það er skoðun flestra, sem um þessi mál fjalla, að ríkið hafi í raun og veru gengið lengra til móts við kröfuna um jafnrétti en aðrir aðilar í þjóðfélaginu og þá m.a. hinn almenni vinnumarkaður. Ráðuneytin eru núna og munu á næstunni móta tillögur um hvernig komið verður til móts við 3. gr. jafnréttislaganna um jafnan rétt karla og kvenna til starfa hjá ríkinu og til launa hjá ríkinu og ég vænti þess að það mál fái einhver úrslit áður en mjög langt um líður. Ég vil bara segja að stuðningur minn við þessa till. byggist í grundvallaratriðum á því að ég tel að það þurfi miklu betur að gera í jafnréttismálum en gert hefur verið og við þurfum að ýta á eftir því að jafnréttislögunum verði framfylgt á miklu víðari vettvangi en innan dyra hins háa Alþingis í þeirri umræðu sem þar fer fram. Þetta er sá málaflokkur sem brennur nú einna heitast á okkur um þessar mundir og við þurfum að aðgæta vandlega á hvaða leið og ferðalagi við erum í þessum jafnréttismálum. Ég vildi láta þetta koma fram, virðulegi forseti, vegna þess að það er verið að vinna talsvert mikið verk, bæði á vegum Jafnréttisráðs og félmrn., til þess að auka og efla jafnrétti karla og kvenna til launa og starfa innan ríkisgeirans og ég vænti þess að þessi barátta nái út fyrir ramma ríkisins og þá inn í hinn almenna geira vinnumarkaðarins sem hefur á stundum tekið heldur þunglega og treglega í þær tillögur sem fram hafa komið. Þetta vildi ég láta koma fram.



Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um eflingu Menningarsjóðs félagsheimila sem ég flyt ásamt hv. 10. þm. Reykv. Guðmundi G. Þórarinssyni. Tillgr. er á þessa leið: "Alþingi ályktar að efla beri Menningarsjóð félagsheimila og felur menntmrh. að láta fara fram endurskoðun á lagaákvæðum um sjóðinn. Endurskoðunin skal fela það í sér að sjóðurinn geti stuðlað að auknu menningarstarfi á landsbyggðinni og auðveldað þeim menningarstofnunum sem eiga að þjóna landinu öllu að gegna því hlutverki sínu. Miðað skal við að ný löggjöf um sjóðinn taki gildi 1. jan. 1989." Ég mun gera stutta grein fyrir því af hvaða hvötum þessi tillaga er flutt, en nokkur atriði um það efni koma fram í grg. með till. þar sem segir m. a.: "Núgildandi lagaákvæði um Menningarsjóð félagsheimila er að finna í lögum nr. 107 frá 28. okt. 1970, um félagsheimili. Þar er gert ráð fyrir að í Félagsheimilasjóð renni skemmtanaskattur svo sem segir í lögum um skemmtanaskatt, en 10% af tekjum sjóðsins skuli varið til Menningarsjóðs félagsheimila sem hafi það hlutverk að stuðla að menningarstarfsemi í félagsheimilum. Einnig hefur sjóðurinn heimild til þess að styrkja menningarstarfsemi utan félagsheimila "ef sérstaklega stendur á" eins og það er orðað í lögunum." Eins og hv. þm. muna var afgreiðslu frv. um verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga frestað um sinn á hv. Alþingi, en það eru enn uppi áform um að bygging og rekstur félagsheimila færist yfir á sveitarfélögin. Frv. um verkaskiptinguna gerði ráð fyrir að Menningarsjóður félagsheimila héldi tekjustofnum sínum óháð þeim breytingum. Í ljósi þessa er augljóst að það er ástæða til þess nú að endurskoða hlutverk Menningarsjóðs félagsheimila, efla hann og skapa honum víðara verksvið. Spurningin er hvort ástæða er til að tengja starfsemi sjóðsins svo náið starfsemi félagsheimila sem í upphafi var gert ráð fyrir vegna þess hve menningarstarfsemi fer í miklum mæli fram utan félagsheimila í húsum sem hafa risið á síðustu árum, myndarlegum húsum eins og kirkjum, skólum og öðrum stöðum þar sem þessi aðstaða er fyrir hendi. Það er sérstök ástæða til að kanna með hverjum hætti sjóðurinn geti stutt menningarstarfsemi á landsbyggðinni og stuðlað að því að tengja starfsemi ýmissa stofnana í höfuðborginni betur landsbyggðinni. Má í þessu sambandi t.d. nefna Listasafn Íslands sem nú hefur fengið mjög glæsilega starfsaðstöðu ásamt öðrum söfnum í höfuðborginni, leikhúsum og öðrum menningarstofnunum. Við bendum sérstaklega á í þessu sambandi að Sinfóníuhljómsveit Íslands hefur síðari árin leitast við að flytja tónlist út um landsbyggðina og mælist sú starfsemi mjög vel fyrir. Efling Menningarsjóðsins gæti létt undir með þessum stofnunum í starfsemi þeirra og þá er ekki síður nauðsynlegt að sjóðurinn haldi áfram því starfi sem innt hefur verið af hendi og komið að miklu gagni því atvinnu- og áhugafólki sem sinnt hefur menningarmálum og því hlutverki að auka menningarstarfsemi, einkum á landsbyggðinni. Þar er þörfin mjög brýn fyrir þessa starfsemi og ég fullyrði að mikill áhugi er fyrir hendi. Það er óhætt að fullyrða að Menningarsjóður félagsheimila hefur verið mikill hvati fyrir þessa starfsemi og einkum starfsemi áhugalisthópa eins og kóra, leikfélaga, tónlistarfélaga og fleiri þeirra aðila sem starfa að menningarmálum. Sérstaklega áberandi þáttur í starfsemi sjóðsins hefur verið stuðningur um myndlistarsýningar víða úti um landsbyggðina. Þessi till. er, eins og fram hefur komið, um menningarmál og þótt efnishyggja setji nú mjög sitt mark á samfélagið er ekki sanngjarnt að segja annað en að í þessum málum sé allmikil gróska um þessar mundir. Það er jafnréttismál að þjóðin geti öll notið þessarar grósku og notið þess sem okkar listamenn og menningarfrömuðir hafa upp á að bjóða. Reyndar er þessi þáttur mikilvægur í því að skapa fjölbreytt og innihaldsríkt mannlíf um land allt. Ég þekki það að úti um landsbyggðina hefur fólk lagt mikið á sig af einskærum áhuga í söng, í leiklist og fleiri menningarefnum. Þetta starf þarf að efla og kemur þar margt til. Þar kemur til þörfin fyrir félagsskap annarra manna, þörfin fyrir að skapa eitthvað, vera veitandi en ekki þiggjandi í menningarefnum. Hér í höfuðborginni eru flestar þær stofnanir sem hafa list og menningarefni að atvinnu. Hér eru atvinnuleikhúsin, hér eru aðalstöðvar myndlistarinnar, en ótrúleg gróska er á því sviði. Hér er nýrisið hið glæsilega hús Listasafns Íslands sem veitir nýja möguleika í starfi þeirrar stofnunar. Hér er sönglíf og tónlistarlíf atvinnumanna með ótrúlega miklum blóma. Þessari starfsemi þarf að miðla til allra landsmanna og það er trúa mín að áhugamenn og atvinnumenn hafi mikið að bjóða í þessum efnum hver með sínum hætti. Áhugamennirnir bjóða upp á leikgleðina, sönggleðina og hinn smitandi áhuga og sköpunargleði sem rekur menn áfram í menningarefnum. Atvinnumennirnir bjóða upp á fagmennskuna og fágunina í þessum efnum sem verður hinum hvatning til dáða. Hlutverk Menningarsjóðs félagsheimila þarf að vera að veita þessum straumum saman, efla listflutning og samskipti á menningarsviðinu, en til þess þarf að efla sjóðinn fjárhagslega, færa út starfssvið hans til þess m.a. að stórefla listflutning frá atvinnumönnum hér syðra út um landsbyggðina og örva áhugamenn úti á landi og hér í höfuðborginni til að miðla verkum sínum til sem flestra. Þegar litið er yfir styrki sjóðsins á undanförnum árum kemur í ljós að hann hefur komið ótrúlega víða við, af litlum efnum þó. Sjóðurinn hefur eins og kunnugt er búið við skerðingar sem hafa haldist í hendur við skerðingar sem hafa verið settar á Félagsheimilasjóð í lánsfjárlögum. Það er nauðsynlegt að sjóðurinn fái sitt framlag af skemmtanaskattinum sem mundi efla tekjur sjóðsins mjög verulega og allt umfram þær tekjur mundi verða mikil vítamínsprauta fyrir list- og menningarstarfsemi í landinu. Hér mætti gera mikið með tiltölulega litlum fjárútlátum miðað við margt annað. Till. er einföld í sniðum. Ég treysti starfsmönnum menntmrn. mætavel til að gera tillögur um eflingu sjóðsins og víðtækari starfsemi og ég tel að það sé vel við hæfi að Alþingi feli þeim að gera það og sýni málinu stuðning með þeim hætti. Sérstaklega ber að athuga, eins og ég hef áður sagt, hvort sjóðurinn geti ekki í ríkari mæli gert landsbyggðarfólki kleift að njóta listar atvinnumanna með því að stuðla að flutningi listar þeirra um landið. Því miður hefur það starf ekki verið nægilega öflugt á síðustu árum og má þar nefna leikhúsin sem dæmi. Hins vegar kostar þetta fjármuni. Aukin starfsemi á þessu sviði má ekki rýra þann mikilvæga þátt í starfsemi sjóðsins að örva listflutning atvinnumanna. Það ætti að vera nægur tími til að undirbyggja tillögur um fjárhagslega eflingu sjóðsins og aukin verkefni hans fyrir næsta þing þannig að endurskipulagning í þessu efni gæti legið fyrir um næstu áramót. Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að að lokinni þessari umræðu verði málinu vísað til síðari umr. og hv. allshn.



Hæstv. forseti. Hv. 3. þm. Austurl., fyrri flm. þessarar till., sagði að till. þessi léti lítið yfir sér. Það er að sönnu rétt. Ég hygg þó að hér sé í rauninni hreyft stærra máli og meira en kannski virðist við fyrstu sýn. Þetta mál er, eins og kom fram í máli flm., í rauninni nokkuð tengt máli sem dagaði uppi fyrr á þessu þingi, verkaskiptingarmálinu svonefnda, og ég get ekki látið hjá líða að minna á að ef það hefði orðið að lögum eins og þar var ráð fyrir gert hefði orðið að minni hyggju töluvert slys í þessu efni. Þó að Menningarsjóður félagsheimila hafi verið tiltölulega máttlaus stofnun um langt árabil hefur verið reynt að sinna þar merku verkefni víða um land eins og kom fram í máli flm. Mín skoðun er sú að þetta málefni þurfi að stórefla, ekki einvörðungu af umhyggju fyrir landsbyggðarfólki. Við skulum ekki gleyma því að á æ fleiri sviðum í þessu landi er fólk að fá bæði menntunaraðstöðu og þekkingu á þeim sviðum sem hér er um að ræða, en sárvantar tækifæri til að nota þessa þekkingu sína. Lítum t.d. til leikhúsanna. Ég býst við því að það sé óvíða í atvinnumálum hér á landi eins og hjá leikurum þar sem lærðir leikarar hafa ekki nálægt því verkefni við hæfi. Ég get ekki látið hjá líða að láta þá skoðun mína koma fram, sem hefur komið hér fram áður, að ég tel fráleitt að ætlast til þess að bygging félagsheimila verði einungis verkefni sveitarfélaga í framtíðinni. Þar er um að ræða svo mikið mál að ríkissjóður getur ekki látið þar sinn hlut eftir liggja. En í till. sem hér er til umræðu, sem eins og flm. sagði lætur lítið yfir sér, er hreyft stórmáli sem ég vil leggja a.m.k. þá áherslu á sem ég get til þess að afgreidd verði á þessu þingi þannig að við nk. áramót verði komin til framkvæmda löggjöf sem er burðugri í þessum efnum en er í dag. Og ég endurtek: Það er ekki af umhyggju fyrir landsbyggðarfólkinu, ekki síður af umhyggju fyrir þeim sem að þessum málum þurfa og vilja vinna.



Virðulegi forseti. Hlutverk Menningarsjóðs félagsheimila er samkvæmt lögum það að stuðla að menningarstarfsemi í félagsheimilum og einnig er heimild fyrir hendi að styrkja menningarstarfsemi utan þeirra ef sérstaklega stendur á, eins og það er orðað. Félagsheimilin úti um land eru hvert á sínum stað mikilvæg sameiningarmiðstöð byggðarlagsins. Sá staður þar sem fólk kemur saman til félagsstarfa, til að eiga sameiginlegar stundir við tónlist, leiklist og skemmtanir, við menningarstarfsemi. Hvernig svo er búið að menningarstarfsemi á landi okkar yfirleitt er sérkapítuli, en hér vil ég minna á þá menningarstarfsemi sem fram fer í félagsheimilum vítt um land þar sem fólkið í byggðarlögunum mætir á söngæfingar, leikæfingar og til fjölbreyttrar félagslegrar starfsemi sem er í rauninni undirstaða menningarlegs lífs. Þetta fólk sest ekki á hverju kvöldi við sjónvarpið og lætur það mata sig á meira og minna óþjóðlegu og lítt menningarlegu efni. Þetta fólk ver hvíldartíma sínum til að veita umhverfi sínu aukið gildi, meira innihald en það sem fæst með brauðstritinu einu saman. Þó að brauðstritið kunni að veita mönnum sæmilega lífsafkomu þarfnast menn fleira en þess eins að hafa nóg að bíta og brenna. Menn þarfnast menningar, lista, fagurra hluta og sköpunar og eigin þátttöku í þessum greinum og tækifæra til að njóta þeirra. Hvers vegna flyst fólk úr byggðum þar sem afkoma þess er góð og ekkert virðist skorta í efnalegu tilliti? Er ekki ein orsök þess vanmat á gildi félags- og menningarlífs og þar af leiðandi skortur á tækifærum til að njóta menningar og lista? Það eru fleiri félagslegir þættir sem fléttast inn í þetta og það verður ekki rætt hér, en þessi þáttur, sem ég drap á, er mikilvægur og má ekki gleymast. Ég fullyrði að víða má sjá í ýmsu beint samband milli festu fólks í byggðum og tækifæranna sem bjóðast til þess að njóta menningar og lista. Öflug byggðastefna byggist á fleiru en atvinnumöguleikum og efnahag. Hún er ekki síður fólgin í því að búa vel að menntunar- og menningarmálum. Nú um stundir, þegar helst þarf að meta allt til fjár, er ekki úr vegi að benda á að það er beinlínis arðbært að leggja fé í félagsstarfsemi og listir og hlúa að þeim og stuðla þannig að andlegri vellíðan fólks. Ánægðir, starfsglaðir og vakandi íbúar eru mesti auður hvers byggðarlags því í þeim er fólgin uppspretta framfara og vaxandi velmegunar. Væri Menningarsjóður félagsheimila efldur og honum skapað víðara verksvið en nú er, eins og rætt er um í grg., er það tvímælalaust til eflingar landsbyggðarinnar og kæmi til styrktar því atvinnu- og áhugafólki sem starfar að menningarmálum um hinar dreifðu byggðir landsins. Hv. flm. hefur gert góða grein fyrir tilgangi þessa þingmáls og ég kom hér í stól til að lýsa yfir stuðningi Kvennalistans við till. og ég fagna því að hún skuli hafa verið borin fram.



Herra forseti. Ég mæli fyrir till. til þál. um samvinnu Íslands, Færeyja og Grænlands á sviði markaðsmála og viðskipta. Flm. ásamt mér eru hv. þm. Alexander Stefánsson, Árni Gunnarsson, Danfríður Skarphéðinsdóttir, Friðjón Þórðarson og Óli Þ. Guðbjartsson. Þessir hv. alþm. eru ásamt mér allir meðlimir í Vestnorræna þingmannaráðinu og till. er flutt af Íslandsdeild Vestnorræna þingmannaráðsins. Tillgr. er svohljóðandi, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni í samráði við Íslandsdeild Vestnorræna þingmannaráðsins að láta kanna hvernig unnt sé að auka samstarf og samvinnu Íslendinga, Færeyinga og Grænlendinga á sviði markaðsmála og viðskipta. Sérstaklega verði athugað hvernig þjóðirnar, með auknu samstarfi og bættum samgöngum sín í milli, geti styrkt stöðu útflutningsstarfsemi sinnar og aukið innbyrðis viðskipti. Endanlegar niðurstöður þessara athugana skulu lagðar fyrir Alþingi í formi skýrslu fyrir árslok, en bráðabirgðaniðurstöður unnar fyrir mitt sumar fyrir Íslandsdeild Vestnorræna þingmannaráðsins." Málið á sér þann aðdraganda að á fundum Vestnorræna þingmannaráðsins, bæði í Færeyjum sl. haust og einnig áður á fundum á Selfossi árið 1986 og í Nuuk í Grænlandi 1985, hefur viðskipti þjóðanna og samstarf því tengt borið á góma, nú síðast með þeim hætti að fluttar voru tvær tillögur, önnur af fulltrúum Íslendinga í ráðinu og hin af færeyskum þm., sem snerta þetta efni. Áhugi granna okkar í austri og vestri er mikill á því að þessar þjóðir auki samstarf sitt á þessum sviðum og hefur það reyndar farið mjög vaxandi, sérstaklega viðskiptin, en minna verið um skipulegt átak til að auka samstarf, skilning og vitneskju opinberra aðila í löndunum um það hvernig best verði að þessu staðið. Þess ber að geta að þrátt fyrir mismunandi þjóðréttarlega stöðu þessara þjóða eru bæði Grænlendingar og Færeyingar utan Evrópubandalagsins og eiga þar með í viðskiptalegu tilliti að mörgu leyti fremur samleið með okkur en móðurlandinu Danmörku. Það er því fyllilega eðlilegt að hugleiða möguleikann á aukinni samstöðu þessara þriggja þjóða í Norðaustur-Atlantshafi í alþjóðlegum samskiptum, a.m.k. á þessu sviði. Ég hygg að það sé óþarft að fara mörgum orðum um nauðsyn þess og gildi að samstarf okkar sé sem best á þessum sviðum. Ég nefni aðeins að viðskipti hafa farið ört vaxandi og hef ég um það upplýsingar til að mynda fyrir þrjú sl. ár. Er e.t.v. fróðlegt fyrir hv. þm. að heyra þær tölur hvernig útflutningur t.d. frá Íslandi til Færeyja og Grænlands hefur farið hraðvaxandi sl. ár. Útflutningur frá Íslandi til Færeyja var á árunum 1985–1987 í millj. kr. á verðlagi hvers árs 282 millj. árið 1985, 248 millj. árið 1986 og 333 millj. árið 1987. Útflutningur frá Íslandi til Grænlands var 14 millj. árið 1985, 44 millj. árið 1986 og 123 millj. árið 1987, og virðist ljóst af þeim mánuðum yfirstandandi árs sem liðnir eru að þar sé um áframhaldandi vöxt að ræða. Innflutningur okkar frá þessum löndum hefur einnig vaxið nokkuð, einkum frá Færeyjum til Íslands og er þannig ljóst að um gagnkvæmt vaxandi samskipti er að ræða á þessu sviði. Hvað varðar viðskiptakjörin er staða mála í stuttu máli sagt þannig að í gildi er formlegur samningur milli Íslands og Danmerkur um viðskipti milli Íslands og Grænlands og er hann í megindráttum á þá leið að EFTA-kjör skuli gilda í gagnkvæmum viðskiptum milli þessara þjóða þó að ekki sé fyrir að fara slíkri aðild af hálfu Grænlendinga eða Danmerkur. Milli Íslands og Færeyja hefur hins vegar gilt um alllanga hríð óformlegt samkomulag sem er á svipaða lund. Það má því segja að þessi mál séu hvað framkvæmdina varðar í sæmilegu horfi en rétt er að vekja athygli á því aftur að hér er í raun og veru eingöngu um óformlegt samkomulag að ræða hvað snertir viðskipti Íslendinga og Færeyinga. Þetta þýðir, eins og hv. alþm. er eflaust kunnugt, tollfrelsi á mjög mörgum vöruflokkum en þeir vöruflokkar sem falla utan samningsákvæða EFTA eru þá undanskildir og sömuleiðis þeir vöruflokkar þar sem ekki er um samkeppnisvörur eða samkeppnisiðnað að ræða. Það er síðan fjöldamargt annað en það sem varðar tollamálin beint sem ástæða væri til að fara yfir í þessu sambandi og ræða, en ég ætla ekki að fjölyrða um það að svo stöddu. Ég held að öllum sé það ljóst að þær breytingar sem orðið hafa bæði með vaxandi samskiptum við þessa granna okkar, næstu granna okkar í austri og vestri, svo og breytt staða Grænlendinga í þjóðréttarlegu tilliti eftir að þeir gengu út úr Efnahagsbandalaginu og taka nú með hverju ári sem líður í vaxandi mæli forræði í eigin hendur hvað varðar sín mál, kalli á það að við skoðum þessa stöðu og endurmetum hana. Það eru einnig að verða miklar breytingar á samgöngum á milli Íslands, Grænlands og Færeyja sem gera það að verkum að viðskipti milli landanna búa nú við betri og batnandi skilyrði en áður var. Einkum og sér í lagi á þetta við um vöruflutninga milli Íslands og Grænlands, en til skamms tíma þurfti öll þungavara að fara um eina uppskipunareða útskipunarborg í Danmörku áður en beinar siglingar komust á milli Íslands og Grænlands. Þær eru nú fyrir hendi og þess er að vænta að siglingatíðnin aukist á næstunni. Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa um þetta fleiri orð. Ég vona að þessi till. okkar mæti skilningi. Málið fékk þá afgreiðslu á fundi Vestnorræna þingmannaráðsins í Þórshöfn í Færeyjum sl. haust að tillaga flutt af fulltrúum Íslands í ráðinu var samþykkt, en tillögu fluttri af færeyskum þm. var vísað áfram til frekari umfjöllunar í ráðinu og málinu í heild, þannig að það er ljóst að það kemur til umfjöllunar á fundi ráðsins næsta sumar eða næsta haust á Grænlandi. Við fulltrúar Íslands í ráðinu leggjum á það mikla áherslu að þeim upplýsingum sem til þarf hafi þá verið safnað og a.m.k. bráðabirgðaniðurstöður liggi fyrir um úttekt á þessum málum sem við gætum haft í farteskinu á þann fund. Það er því von mín að þessi till. mæti skilningi og brugðist verði fljótt við þannig að þeir mánuðir sem til stefnu eru verði notaðir til að vinna málinu framgang hér heima fyrir og afla þeirra upplýsinga sem til þarf. Að loknum þessum hluta umræðunnar, herra forseti, legg ég til að málinu verði vísað til hv. utanrmn.



Herra forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um samvinnu Íslands, Færeyja og Grænlands á sviði markaðsmála og viðskipta. Till. þessi er flutt af þeim alþm. sem valdir hafa verið í Vestnorræna þingmannaráðið. Þessir sexmenningar hafa nú nýlega komið saman og skipt með sér verkum. Í tillögunni er rætt um að auka samstarf og samvinnu þessara þriggja eyþjóða. Auðvitað á þetta samstarf sér langa sögu á liðnum árum og öldum og nú í seinni tíð á sviði norrænnar samvinnu og Norðurlandaráðs. Ef rifjaðir eru upp einhverjir þættir þá má minnast á till. til þál. sem flutt var á 103. löggjafarþingi árið 1981. Þar var 1. flm., hv. 3. þm. Norðurl. e. Árni Gunnarsson, á ferð ásamt nokkrum öðrum og fjallaði sú tillaga um að auka samstarf þjóðanna. Samþykkt var þál. þess efnis á Alþingi 19. maí 1981, þar sem hvatt var til aukinnar samvinnu um sameiginleg hagsmunamál þessara eylanda. Það fór svo að sendinefndir þm. frá Lögþingi Færeyinga, Landsþingi Grænlendinga og Alþingi Íslendinga stofnuðu raunverulega þessi samtök á fundi í Nuuk í Grænlandi dagana 23.–24. sept. 1985. Síðan hefur þetta samstarf farið fram með eðlilegum hætti. Það er full ástæða til að efla þetta samstarf. Þessir nágrannar hafa vilja til þess að vinna saman og geta unnið saman meira en þeir hafa gert svo að ég sé ekki ástæðu til annars en mæla með því að þessi mál verði athuguð nánar, þetta samstarf aukið og eflt og þessi tillaga samþykkt.



Hæstv. forseti. Hér er til umræðu till. til þál. um samvinnu Íslands, Færeyja og Grænlands á sviði markaðsmála og viðskipta. Eins og fram hefur komið í máli beggja þeirra hv. þm. sem hér hafa talað fyrir þessu máli er till. flutt af öllum fulltrúum Íslands í Vestnorræna þingmannaráðinu. Hún er í rauninni mjög samhljóða því sem samþykkt var í Þórshöfn í Færeyjum í haust. Nú er það svo að þessi samtök, þingmannaráðið, eru náttúrlega eingöngu ráðgefandi. Það eru þjóðþingin ein sem geta tekið raunverulegar ákvarðanir í þessu efni og hér er einmitt verið að leggja til eina slíka af okkar hálfu. Till. er í rauninni tvíþætt. Hún er annars vegar um það að styrkja stöðu útflutningsstarfsemi þessara þjóða og hins vegar um að auka innbyrðis viðskipti. Það kom fram í máli bæði frsm. og þess sem seinast talaði að samskipti hafa verið allveruleg á undanförnum árum. Mér dettur í hug í því sambandi að minna á samstarf Færeyinga og Íslendinga í fisksölumálum. Þau hafa verið nokkur líklega síðan um 1970. En þau hafa verið á þá lund að fámennari aðilinn hefur í rauninni falið hinum fjölmennari verkefnið. Það er ákveðinn samningur sem hefur verið í gildi á milli Coldwater, fyrirtækis Íslendinga í Vesturheimi, og Fisksölu Færeyinga, á þann veg að Coldwater hefur selt allar afurðir Færeyinga sem fluttar hafa verið vestur um haf fyrir þá. Arðsins af þessari starfsemi höfum við hins vegar notið. Ég veit ekki betur en þessi samvinna hafi verið ágæt, en hún hefur að vísu verið nokkuð á takmörkuðu sviði. Álíka samvinna hefur ekki verið með Grænlendingum enn sem komið er. Það er vitaskuld vegna þess að danska Grænlandsverslunin hefur verið nánast einráð fram undir þetta. En þar er nú að verða breyting á svo að e.t.v. er þarna að verða flötur til samvinnu frekar en verið hefur. Ég býst þó við því að þessi samvinna Færeyinga og Íslendinga í fisksölumálum hefði mátt færast víðar. Það er t.d. athyglisvert að þegar við byrjum með svipaða sölu í Bretlandi, þá eru Færeyingar búnir að hasla sér þar völl á undan okkur. Þar var þó ekki um að ræða sams konar samvinnu. Ekki af því að Færeyingar vildu það ekki. Þeir vildu frekar að því er mér er tjáð að Íslendingar hefðu svipaða samvinnu og í Vesturheimi, en fulltrúar Íslendinga munu ekki hafa haft á því sérstakan áhuga þannig að verksmiðjur okkar og Færeyinga standa nú nánast hlið við hlið, eru í ágætri samvinnu en þó fyrst og fremst samkeppni. Nú erum við að hasla okkur völl suður í Frakklandi þessar vikurnar eða þessa mánuði. Það er nýbúið að opna skrifstofu suður í Boulogne. Þar erum við einir á ferð þannig að þetta sýnir í sjálfu sér að það er meira en tímabært að ræða þessa hluti svipað og hér er lagt til. Það fer ekkert á milli mála að eyþjóðirnar þrjár í Norður-Atlantshafi eiga samleið. Þær byggja nánast á sömu grundvallaratvinnugrein og þær eiga vissulega samleið í harðnandi samkeppni á stóru markaðssvæðunum þremur: í Vesturheimi, í Evrópu og í Japan. En það er seinni hluti þessarar till. sem mig langaði aðeins til þess að fara nokkrum orðum um sérstaklega, um aukin innbyrðis viðskipti. Þar held ég að við Íslendingar eigum ekki minni möguleika og í rauninni kannski allar þjóðirnar ekki minni möguleika að hafa arð af þeim. Þar er þessa mánuðina að gerast dálítið merkilegur hlutur að ég tel í samvinnu Grænlendinga og Íslendinga og það er dálítið athygli vert að fylgjast með því hvernig sú breyting verður þegar um hlutina er að losna hjá Grænlendingum. Hér á landi starfar tiltölulega ungt fyrirtæki sem heitir Icecon, sem er samsteypufyrirtæki SH, SÍS og SÍF. Þetta fyrirtæki er nú að vinna fyrir Grænlendinga, flytur héðan út tækniþjónustu á því sviði þar sem við erum sterkastir. Þeir hanna nú og selja nánast fiskiðnaðarfyrirtæki fullbúin til Grænlands. Þarna er um að ræða eitt dæmi þar sem þjóðirnar þrjár eiga vafalaust mikla samleið. Og mér kæmi ekki á óvart þó að sá undirstöðuatvinnuvegur okkar Íslendinga, sem nú stendur höllustum fæti varðandi sölumöguleika á afurðum sínum, og þar á ég við landbúnaðinn, hefði ekki litla möguleika í þessari samvinnu í náinni framtíð ef af verður. Í lokin langar mig að minna á eitt atriði. Færeyingar eru langt á undan okkur að einu leyti á tæknisviði. Það er að jarðgangagerð. Þar hafa þeir tekið forustu. Og þeir hafa gert það á þann veg að þeir hafa einbeitt sér að jarðgangagerðinni. Þeir hafa að vísu verulegt fjármagn frá Danmörku, en tækniþekkingarinnar hafa þeir aflað sér sjálfir þannig að þeir eru með hana í eigin höndum. Mér kæmi heldur ekki á óvart að við gætum ýmislegt til þeirra sótt á því sviði.



Herra forseti. Ég mæli fyrir þáltill. um réttindi og skyldur á vinnumarkaði sem er 379. mál Sþ. á þskj. 718. Flytjendur auk mín eru hv. þingkonur Danfríður Skarphéðinsdóttir, Guðrún Agnarsdóttir, Guðrún Halldórsdóttir, Málmfríður Sigurðardóttir og Þórhildur Þorleifsdóttir. Tillagan hljóðar svo, með leyfi forseta: "Alþingi ályktar að fela félagsmálaráðherra að gera sérstakt átak til að kynna fólki á vinnumarkaðinum réttindi sín og skyldur. Í því skyni skipi ráðherra sjö manna nefnd er kanni: 1. Hvernig best megi tryggja að allir er ráðast til starfa á almennum vinnumarkaði þekki réttindi sín og skyldur, þar með talin launakjör, lífeyrisréttindi, reglur um hvíldartíma, orlofsgreiðslur og uppsagnarákvæði. Nefndin kanni hvort lögbinding starfssamninga milli einstaklinga og atvinnurekenda sé æskileg leið til að tryggja að enginn sé ráðinn í vinnu án þess að þekkja réttindi sín og skyldur. Nefndin kanni enn fremur hvernig fræðsla um þessi mál yrði best felld inn í skólakerfið. 2. Hvernig best megi tryggja að einstaklingar er fá laun sín greidd sem verktakar eða eftir uppmælingu njóti eigi lakari kjara en launþegar í hliðstæðum störfum. Tekið sé tillit til heildarlauna, vinnutíma, álags í starfi, lífeyrisréttinda og orlofs. Leitað verði upplýsinga um hve margir séu utan stéttarfélaga á vinnumarkaðinum. Nefndin skili niðurstöðum eigi síðar en í júní 1989." Íslenskt samfélag hefur tekið miklum breytingum á undanförnum áratugum. Mikill meiri hluti vinnufærs fólks stundar nú vinnu á almennum vinnumarkaði. Það ætti að vera réttur sérhvers manns í þessum stóra hópi að geta framfleytt sér af vinnu sem byggist á hóflegu vinnuframlagi. Íslensk vinnulöggjöf er að stofni til frá fjórða áratug þessarar aldar og miðast um margt við aðstæður þess tíma. Algengast var þá að menn stunduðu almenna launavinnu og fengju greitt fast tímakaup eða fast mánaðarkaup. Þetta er að breytast. Sífellt fleiri eru ráðnir samkvæmt uppmælingu eða sem verktakar í störf sem áður voru unnin á föstu tíma- eða mánaðarkaupi. Fjöldi fólks telur sig bera meira úr býtum á þennan hátt, útborguð laun eru hærri. En er það svo? Um það er ekki vitað. Fleiri krónur í budduna þurfa ekki að merkja betri kjör. Margir, sem vinna samkvæmt uppmælingu eða sem verktakar, njóta hvorki orlofs né eru venjuleg launatengd gjöld greidd af kaupi þeirra. Atvinnuöryggi þeirra er lítið því að þeir eiga hvorki rétt á að fá veikindadaga greidda né uppsagnarfrest. Vinnuveitendur þessa fólks greiða ekki að sínum hluta í lífeyrissjóð og brögð munu vera að því að ákvæðisvinnufólk og einstaklingar sem vinna sem verktakar greiði ekki í lífeyrissjóð þótt í lögum nr. 55/1980 standi skýrum stöfum í 2. gr., með leyfi forseta: "Öllum launamönnum og þeim, sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, er rétt og skylt að eiga aðild að lífeyrissjóði viðkomandi starfsstéttar eða starfshóps, enda starfi lífeyrissjóðurinn samkvæmt sérstökum lögum eða reglugerð sem staðfest hefur verið af fjármálaráðuneytinu." Vinnutíma og álag innan þessa hóps þarf að kanna sérstaklega. Nefnd sú sem hér er lagt til að verði skipuð þyrfti að láta gera samanburðarkönnun á ákvæðisvinnu, tímavinnu og störfum einstaklinga sem fá greitt sem verktakar. Könnunin þarf að taka til meðalvinnutíma og vinnutekna og álags starfanna. Mat á álagi hefur áður verið kannað í einstökum stéttum og má benda á ýmsar kannanir Vinnueftirlits ríkisins, könnun er gerð var að frumkvæði ASÍ, Landssambands iðnverkafólks og VMSÍ árið 1982, "Fiskvinnsla. Heilsufar, vinnutilhögun, aðbúnaður og félagslegar aðstæður iðnverkafólks", er gefin var út árið 1984, og skýrslu sömu aðila er gerð var sama ár, "Fata- og vefjariðnaður. Heilsufar, vinnutilhögun, aðbúnaður og félagslegar aðstæður iðnverkafólks" sem út kom í febrúar árið 1985. Víðtækar breytingar hafa orðið á vinnumarkaðinum og ástæða til að ætla að þessar breytingar geti orðið enn meiri. Með upplýsingabyltingu og tölvuvæðingu er áætlað að vinna geti færst meira inn á heimilin á nýjan leik þar sem hver situr við sinn skjá og vinnur að tilteknum verkefnum. Ekki er ljóst hvernig slík vinna yrði metin og því er fyllilega tímabært að hafa þessa framtíðarsýn einnig í huga. Einnig hafa ýmsar hugmyndir um breytt fyrirkomulag á stéttarfélögum verið til umræðu. Þar má einkum nefna stofnun vinnustaðafélaga. Til að mæta þessum breyttu aðstæðum og vera búin undir frekari breytingar er nauðsynlegt að fylgjast vel með þróuninni og bregðast við henni á raunhæfan hátt. Í fyrsta lagi með því að gera sér grein fyrir hvað breytingar á vinnumarkaðinum hafa í för með sér fyrir starfsfólk í ýmsum starfsgreinum. Í öðru lagi með því að stórefla vitund og þekkingu fólks á vinnumarkaðinum á réttindum sínum og skyldum. Það ættu að vera lágmarksmannréttindi allra að fá einhverja fræðslu um vinnumarkaðinn á meðan á skyldunámi stendur. Líklegt er að þessi fræðsla ætti heima í efstu bekkjum grunnskólans og henni þyrfti síðan að fylgja eftir í framhaldsskólum. Einnig ættu að vera sjálfsögð mannréttindi að enginn gæti ráðist í vinnu án þess að þekkja réttindi sín og skyldur frá fyrsta degi. Þetta mætti gera með því að binda í lög að engan mætti ráða í vinnu eða í einstök verkefni án þess að við hann væri gerður bindandi starfssamningur. Mikilvægt er að vinna að þessum málum í góðri samvinnu við stærstu launþegasamtök landsins. Starfssamningur mundi ekki aðeins verða til hagsbóta fyrir þá er vinna samkvæmt uppmælingu eða sem verktakar heldur einnig fyrir almenna launþega. Ef allir sem selja vinnu sína á vinnumarkaðinum fengju frá upphafi yfirlit yfir laun sín, réttindi og skyldur yrði auðveldara fyrir hvern og einn að fá yfirsýn yfir kjör sín. Miðlun upplýsinga um kaup og kjör á vinnumarkaði yrði markvissari ef slíkir samningar væru fyrir hendi. Á þessu máli er fyllilega tímabært að taka en án upplýsinga er erfitt að gera sér grein fyrir sífellt flóknari vinnumarkaði. Þessi upphafsorð mín hér í dag eru jafnframt grg. þáltill. minnar um réttindi og skyldur á vinnumarkaði er ég flyt ásamt öðrum þingkonum Kvennalistans. Við stöndum nú frammi fyrir því að verið er að gera samninga í gríð og erg út um allt þjóðfélagið. Oft vill gleymast að utan við þá samninga starfar hópur fólks sem varla er hægt að kalla annað en launafólk, en þiggur laun eftir einhverjum öðrum útreikningum en samningum launþega og vinnuveitenda, eða ætti ég frekar að segja vinnusala og vinnuþega. Þar er ég ekki að tala um fólkið sem er á fullri ferð upp á við með launaskriðinu, yfirborgunum og öllum þeim greiðslum sem keyra upp meðaltöl þau sem láglaunafólk fær aldrei greitt eftir en þykja sanna að Íslendingar hafi það að meðaltali afskaplega gott. Nei, ég er að tala um alla hina sem standa utan samninga og ég tel utan siðferðilegra laga og réttar á vinnumarkaðinum. Allt frá þeim sem una glaðir við ágæta samninga á einstaklingsgrunni til þeirra sem talað er um sem gráan eða svartan láglaunamarkað hér á landi. Þáltill. sú er ég mæli hér fyrir er hugsuð sem fyrsta skrefið í áttina að því að gera sér grein fyrir kjörum þeirra sem starfa sjálfstætt, hvernig að þeim er búið og um hve stóran hluta vinnumarkaðarins er hér að ræða. Jafnframt eru hugmyndir um aukna fræðslu um vinnumarkaðinn og starfssamning við ráðningu í nýja vinnu hugsaðir sem leið til að gera öllum á almennum vinnumarkaði kleift að fylgjast grannt með kjörum sínum og vega og meta hvort þeim er betur borgið innan eða utan stéttarfélaga. Án upplýsinga er útilokað að þekkja rétt sinn og skyldur. En lítum fyrst á einstaklinga sem vinna sem verktakar eða í einhvers konar ákvæðisvinnu, yfirleitt utan stéttarfélaga. Þá kemur fyrst í ljós að hér er um að ræða fólk sem er ráðið á alls konar kjörum í ýmis störf á vinnumarkaðnum. Ég hef takmarkað mig við þá sem þiggja laun sem einstaklingar án þess að hafa stofnað fyrirtæki eða fengið aðra með sér í vinnu. Þar er oft um mun flóknara dæmi að ræða en ég geri ráð fyrir að sú nefnd sem ég legg til að verði skipuð hafi tíma til að kanna að svo stöddu. Tímamörkin, sem ég tel eðlilegt að nefndinni séu sett, byggjast á þeirri skoðun að fljótlega þurfi að gera sér grein fyrir hversu umfangsmikið mál er hér um að ræða. Þótt við takmörkum okkur á þennan hátt er hér um mislitan hóp að ræða og kjörin innan hans eru ákaflega breytileg. Ýmsir hafa náð góðum samningum og bætt kjör sín með því að vinna verkefni gegn ákveðinni borgun í stað þess að vera í launavinnu sem byggist á tímakaupi. Einstaklingar sem vinna sem verktakar geta dregið útlagðan kostnað frá kaupi sínu og fólk í ákvæðisvinnu hefur oft náð ágætum samningum einnig. Hinu er ekki að neita að þegar dæmið er reiknað til enda er hátt kaup þessa fólks ekki alltaf svo mikið hærra en það gæti fengið fyrir tímamælda vinnu. Hér á ég að sjálfsögðu við þá staðreynd sem ég nefni í grg. þessarar þáltill. að fólk verður sjálft að greiða í lífeyrissjóð, það nýtur ekki orlofs, uppsagnarfrests, réttinda í veikindafríi eða annarra réttinda sem smátt og smátt hafa fengist með baráttu stéttarfélaga fyrir bættum hag félaga sinna. Þess vegna er það umhugsunarefni hvort sá hópur fer stækkandi sem vinnur utan þess kerfis sem stéttarfélög taka til. Mig grunar að svo sé. En hvort hægt verður að safna marktækum upplýsingum um það atriði verður að koma í ljós með skipulagðri könnun á því máli. En þótt ýmsir hafi náð góðum samningum með því að semja um kjör sín utan ramma samninga stéttarfélaganna er ekki svo um alla. Mig grunar að könnun sú sem hér er um rætt leiði í ljós að stór hópur sé nú á vinnumarkaðnum í störfum sem áður fyrr þótti sjálfsagt að ráða í samkvæmt samningum stéttarfélaga. Þetta fólk vinnur á alls konar launum góðum og slæmum. Unglingarnir sem vinna í sjoppunum, framhaldsskólanemarnir á veitingahúsunum, "pokadýrin" í stórmörkuðunum. Í öllum þessum hópum viðgangast alls konar launagreiðslur, jafnaðarlaun og útreikningar sem vinnusalar hafa litla möguleika á að meta. Stundum er farið eftir samningum, í öðrum tilvikum virðist svo ekki vera. Ég tel nauðsynlegt að nefnd þessi verði skipuð a.m.k. að hluta fólki sem er í nánum tengslum við launþegafélög og þekkir vinnumarkaðinn glöggt. Umræður um breytingar á vinnumarkaðinum eru mjög lifandi um þessar mundir og ýmsum spurningum hefur verið velt upp sem sumar hverjar varða þetta mál aðrar ekki. Ef spurningin um kjör þessa hóps er brýn núna grunar mig að hún verði enn brýnni í framtíðinni. Margt bendir til að fram undan séu stórfelldar breytingar á launakerfum og stéttarfélögum. Það yrði mikil afturför ef þessar breytingar yrðu til þess að réttindi, sem áratugi hefur tekið að fá viðurkennd og færð inn í samninga, hyrfu nú með breyttum aðstæðum og afstöðu til stéttarfélaga. Nýjar kynslóðir, sem oft þekkja ekki til kjarabaráttu liðinna áratuga, skynja e.t.v. ekki hve dýru verði sum þessi réttindi hafa verið keypt. Hér þarf að vinna brautryðjendastarf. Ég tel að verði þessi nefnd sett á laggirnar verði það stórt skref í mannréttindaátt, því er ekki rétturinn til að þekkja stöðu sína og geta metið hana sjálfsögð mannréttindi, mannréttindi sem varla eru allra eins og málum er háttað? Ég legg til að málinu verði að umræðu lokinni vísað til hv. félmn.



Hæstv. forseti. Sú till. sem hér liggur fyrir er athyglisverð að því leyti að hún gæti átt þátt í því að fólk gerði sér grein fyrir þeirri þjóðfélagslegu ábyrgð sem felst í því að vera starfandi á vinnumarkaðnum. Ég hygg að það sé mikil nauðsyn á því að koma fræðslu til þeirra sem eru á vinnumarkaðnum. Verkalýðsfélögin hafa unnið gífurlega mikið starf í þeim efnum og gera daglega. Ég veit að hvert og eitt einasta verkalýðsfélag sendir sínum félögum hvers konar upplýsingar um rétt sinn og skyldur og freistar þess á allan hátt að koma þessum málum til skila. Mér er ljóst að þrátt fyrir það er starfið ekki nóg. Alltaf eru það einhverjir sem þessar upplýsingar komast ekki til. Ég sé ekki ástæðu til að sú nefnd sem hér yrði kjörin yrði skipuð t.d. þm. eða einhverjum sem stæðu fyrir utan vinnumarkaðinn eða aðila vinnumarkaðarins. Ég tel að slíka nefnd ættu að skipa fulltrúar frá verkalýðshreyfingunni, frá atvinnurekendum og síðan skólakerfinu. Skólakerfið hefur verið mjög andstætt verkalýðshreyfingunni í þessum efnum. Oft hefur verið eftir því leitað af verkalýðshreyfingunni að koma þessu efni til skila innan skólanna, en það hefur ekki fengist leyfi til þess. Skólakerfið hefur verið neikvætt og þess vegna hefur ekkert orðið úr þessu. Framsögumaður ræddi um nýtt ráðningarform sem virðist vera að vinna sér nokkurn sess í mikilli andstöðu við verkalýðshreyfinguna. Það er á þann veg að einstaklingar séu ráðnir sem verktakar til ýmissa starfa. Þetta er leið ýmissa til að komast hjá því að greiða hin ýmsu gjöld og hefur þetta ráðningarform haft margt illt í för með sér fyrir einstaklingana. Ég veit um dæmi þess að þeir sem hafa ráðið sig á þessum kjörum hafa slasast og komist síðan að því að þeir eru ekki slysatryggðir. Þeim er ætlað að greiða í lífeyrissjóð af launum sínum. Það vill dragast eða það gerist ekki og svo eiga þessir einstaklingar ókleift með að fá lán frá Húsnæðisstofnun vegna þess. Mætti nefna ýmsar aðrar kvaðir sem fylgja verktökum. Ég tel fráleitt að þetta ráðningarform sé leyft nema ákveðin skilyrði séu fyrir hendi þannig að launatengd gjöld, sem skapa réttindi, þurfi ekki að víkja. Það er freistandi fyrir einstaklinginn að fara þessa leið vegna þess að það gefur hærri tekjur í augnablikinu, en getur farið illa með menn þegar frá líður. Ég vek athygli á því að verkalýðshreyfingin hefur mjög mælt á móti þessu ráðningarformi og við teljum það fráleitt. Það er mjög jákvætt ef unnt er að koma þessari fræðslu inn í skólakerfið. Þar er mikið starf að vinna. Hins vegar vil ég benda á það að nokkur framför hefur átt sér stað í þessum efnum. Minni ég á þá samninga er lúta að fiskverkafólki, svokallaða fastráðningarsamninga sem fylgja námskeiðum sem fiskverkafólk á nú kost á. Þeir samningar sem eru gerðir jafnframt þessum námskeiðum eru ítarlegir og kveða á um réttindi og skyldur einstaklinganna í störfum. Það er líka ástæða til að geta þess að á námskeiðum fiskverkafólks er sérstakur þáttur námskeið um starfskjör og aðbúnað, þannig að mjög hefur þetta færst á betri veg. Ég vek einnig athygli á því að í þeim kjarasamningum sem verið er að gera núna og voru gerðir fyrir nokkru er ákvæði um starfsmenntunarsjóð sem lýtur að því að fræða fólk um störfin og einnig um starfskjör þess og réttindi önnur. Þannig að nokkur nýmæli hafa átt sér stað í þessum efnum. Ég hjó eftir því áðan hjá framsögumanni að hún talaði um fólk sem stæði utan við samningana. Ég spyr: Hvaða fólk er það aðrir en svokallaðir verktakar eða fólk sem er platað út í verktöku? Ég veit ekki hvaða fólk það er. Er það fólk sem sniðgengur verkalýðsfélög eða fólk sem vill ekki vera í verkalýðsfélögum? Ég tel að þessar upplýsingar liggi allar á lausu ef menn leita eftir þeim. Ég geri mér grein fyrir því að það eru ekki allir sem þekkja það hvernig á að leita að sínum rétti. En það eru líka til einstaklingar sem ekki vilja neitt hafa með samtök eða verkalýðshreyfingu að gera. Ég hef nú ekki mikla samúð með slíku fólki, en það þýðir ekki að það eigi ekki að njóta réttar síns þrátt fyrir það. Varðandi það atriði að kanna hve margir á vinnumarkaðnum eru utan stéttarfélaga, þá tel ég að það sé mjög einfalt að fá þær upplýsingar með því að hringja í helstu stéttarsamtökin. Það liggur alveg ljóst fyrir og ef menn vita hversu margir eru á vinnumarkaðnum, þannig að þá þarf ekki sérstakt nefndarstarf í þeim efnum. Og varðandi kjör almennt í landinu þá er nú kjararannsóknarnefnd til sem ætti að geta sinnt því hlutverki og gerir það. Vissulega mætti það gerast betur og ég vona að það takist að koma málum til þess vegar að kjararannsóknarnefnd fái upplýsingar frá öllum aðilum, en svo er ekki í dag. Það mætti auka þá starfsemi en það þarf þá að leggja verulegt fé í hana. Ég tel að hugsunin á bak við þessa till. sé jákvæð og vísa þó til þess að það er ekki eins og við stöndum frammi fyrir því að engin fræðsla sé fyrir hendi. Það er gífurlega mikið fræðslustarf unnið á þessum vettvangi, en það eru ætíð margir sem ekki meðtaka þá fræðslu. Líka er það að þeir sem koma nýir inn á vinnumarkaðinn eiga oft erfitt með að átta sig á því hvar eigi að leita upplýsinganna ef þeir eru á einangruðum vinnustöðum, en ég tel að á flestum vinnustöðum þar sem einhver alvöruatvinnustarfsemi er séu verkalýðsfélögin til staðar til að sinna þessari skyldu.



Herra forseti. Ég fagna því að hugmyndin á bak við þessa þáltill. hefur fengið jákvæðar undirtektir og ég fagna því einnig að heyra um að fræðslustarf skuli vera nokkurt. Ég vissi reyndar af því en það sem e.t.v. er veikasti hlekkurinn í þeirri keðju er skólakerfið. Ég kem nú hér aðallega upp vegna fsp. um hvaða fólk þetta sé sem stendur utan stéttarfélaganna. Ein af ástæðunum fyrir því að ég tel að gera verði sérstakt átak til að kanna þessi mál er sú að svo virðist vera sem nokkur hópur hirði ekki um að ganga í stéttarfélög og kærir sig e.t.v. ekki um það. Ég hef fulla samúð með þessu fólki því að ég held einfaldlega að það sé ekki upplýst og þó það sé vegna þess að það leiti ekki eftir þessum upplýsingum tel ég að full ástæða sé til þess að þetta fólk kynnist þeim rétti og þeim skyldum sem það býr við á vinnumarkaði og að hvaða leyti það e.t.v. ekki nýtur þessa. Annað var það ekki sem mig langaði að gera athugasemdir við.



Virðulegi forseti. Það eru aðeins örfá orð. Það er út af fyrir sig alltaf ánægjulegt að fólk hefur áhuga á því að koma fræðslu á framfæri. Ég er þeirrar skoðunar að að því er þessa tillögu varðar sé æðimikið af þeirri fræðslu sem hún kynni að fjalla um þegar komið á framfæri. Það er gífurlega mikil fræðslustarfsemi innan verkalýðshreyfingarinnar sjálfrar sem hefur verið haldið uppi af miklum krafti undangengin ár, m.a. í gegnum Menningar- og fræðslusamband alþýðu og í gegnum einstök stéttarfélög. Ég er ekki að tala gegn tillögunni og ekki er nú kannski pólitískt rétt á þessum tíma að andmæla hv. kvennalistakonum mikið og ég er heldur ekki að því, en ég er alltaf mjög efins um ágæti útkomu nefndarskipana. Þær geta út af fyrir sig verið góðar og geta gegnt hlutverki, en þá þarf það að vera algjörlega afmarkað og auðvitað þarf eitthvert fjármagn til slíkra hluta. Þetta kostar eitthvað og þá spyrjum við hinir þessir varfærnu: Hvar á að taka peningana? Hvaðan eiga þeir að koma? Á þetta finnst mér vanta því að ef menn ætla að sinna því verkefni sem er verið að tala um, sem ég út af fyrir sig er ekki að gagnrýna neitt sérstaklega, er þetta æðimikið verk og kemur til með að kosta fjármuni. Ég hjó eftir því hjá hv. frsm. - ég held að hún hafi orðað það svo að hún héldi að það væri talsverður hópur af fólki sem ekki hirti um að ganga í stéttarfélag eða ekki hirti um að leita réttar síns á vinnumarkaði. Hvað á að gera við slíkt fólk sem ekki vill hirða um sinn rétt þó það viti um hann? Enga þvingun þurfum við að setja á slíkt fólk, er það? Verður það ekki með einhverjum hætti að ákvarða þetta sjálft, gera það upp við sig hvort það vill nýta sér þann rétt sem búið er að skapa því í gegnum verkalýðshreyfinguna og stéttarfélögin? Ég er alveg handviss um að það er mikið af upplýsingum sem liggja fyrir en fólk vill ekki nýta sér. Það nýtir sér ekki þau tækifæri sem það hefur til þess að afla þekkingar eða upplýsinga um sinn rétt eða sína stöðu. Ef þessi tillaga, framkvæmd, gæti orðið til þess að fá hina hirðulausu um sinn rétt til þess að átta sig á ganginum og vera betur með væri hún af því góða. Ég er hins vegar ekki viss um að það gerist með þeim hætti. Þessi fræðsla er fyrir hendi að verulegu leyti fyrir þá sem hennar vilja njóta og ég er ekki viss um að nefndarskipun af þessu tagi mundi koma meiru til skila. Verði nefndin hins vegar sett á laggirnar spyr ég: Hvar á að fá peningana til að fjármagna?



Herra forseti. Svo sem sjá má á þessari þáltill. er henni fyrst og fremst beint til fólks utan hefðbundinna stéttarfélaga og eins og hv. 9. þm. Reykn. og hv. 3. þm. Vestf. bentu á eru margar þessar upplýsingar tiltækar en gallinn er sá að þeim hefur ekki verið miðlað og sú er ástæða þessarar þáltill.