Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Utanrrh. (Einar Ágústsson) : Herra forseti. Í samræmi við venju, sem skapazt hefur hér á hv Alþ., og ákvæði í málefnasamningi ríkisstj. mun ég nú gera stuttlega grein fyrir helztu utanríkismálum. Í þeim yfirlitsskýrslum, sem ég gaf Alþ. í nóv. 1971 og í maí 1972 um utanríkismál, rakti ég í mjög stórum dráttum þróun alþjóðamála. Mun ég halda þeim upptekna hætti og síðan gera grein fyrir því athyglisverðasta í samskiptum Íslands við aðrar þjóðir, bæði tvíliða samskiptum og starfi á vettvangi nokkurra þeirra fjölþjóðlegu og alþjóðlegu stofnana, sem Ísland á aðild að. Þegar litið er á þróunina síðustu mánuði í alþjóðamálum, ber hæst vopnahléssamkomulagið í Víetnam og samkomulag þýzku ríkjanna um að koma samskiptum sín á milli í eðlilegt horf. Með samningi þýzku ríkjanna um grundvallarsamskipti þeirra á milli, sem undirritaður var 21. des. 1972, náðist mjög merkur áfangi í samskiptum austurs og vesturs. Í kjölfar þessa samnings skapast möguleikar á samstarfi Evrópuþjóða, sem með góðum vilja kann að valda aldahvörfum í álfunni. Stjórnmálasambandi hefur nú verið komið á við Þýzka alþýðulýðveldið og þar með eðlilegum samskiptum við það ríki. Bæði þýzku ríkin munu innan tíðar verða fullgildir aðilar að Sameinuðu þjóðunum og sérstofnunum þeirra. Þótt ekki kæmi fleira til, er hér um að ræða mjög stórt skref í þá átt að útrýma leifum kalda stríðsins í Evrópu. Fundir, sem nú standa yfir í Helsingfors til undirbúnings ráðstefnu um öryggi og samvinnu í Evrópu, og viðræður um niðurskurð herafla í Evrópu í Vínarborg bera einnig vitni um vaxandi viðleitni til að draga úr spennunni í framhaldi af innbyrðis samningi þýzku ríkjanna og staðfestingu á samningum Þýzka sambandslýðveldisins við Sovétríkin og Pólland á síðasta ári. Um viðræðurnar í Vínarborg virðist ekki mikið hægt að segja að svo stöddu, en Ísland á ekki fulltrúa þar, eins og kunnugt er. Það eru röskir 2 mánuðir síðan fundirnir hófust, og hafa þeir að mestu farið í umræður um formsatriði og fundarsköp, en nú virðist sem lausn sé fundin þar á. Er þess því að vænta, að málefnaleg skoðanaskipti geti nú hafizt fyrir alvöru. Það er fyrirsjáanlegt, að samningar um niðurskurð herafla í Evrópu eru mjög viðkvæmir og mjög vandasamir og taka langan tíma og krefjast mikillar þolinmæði. Hins vegar er ljóst, að miklu skiptir, að vel takist um framkvæmd þessara umr., því að vissulega eru það hinir óvígu herir í Evrópu og reyndar um heim allan og stöðug aukning þeirra og fullkomnun, sem á mestan þátt í að ala á tortryggni milli ríkja og öryggisleysi. Ber því að vona, að tilætluður árangur verði af þessum viðræðum og ekki verði látið þar við sitja. Hef ég þá einkum í huga hinn sívaxandi vígbúnað stórveldanna á höfunum. ekki hvað sízt við bæjardyrnar hjá okkur á Norður-Atlantshafi, sem að mínu áliti ber nauðsyn að stemma stigu við. Fundirnir í Helsingfors til undirbúnings ráðstefnunnar um öryggi og samvinnu í Evrópu hófust 22. nóv. 1972. Í fundunum taka þátt samtals 34 ríki, öll ríki Evrópu nema Albanía, og auk þess Bandaríkin og Kanada. Ísland hefur átt fulltrúa á fundum þessum frá upphafi. Fyrirsjáanlegt var, að þessir fundir mundu taka langan tíma, þegar þess er gætt, að 34 ríki með að ýmsu leyti ólík viðhorf og talandi ólíkum tungum þurfa að vera sammála um allar ákvarðanir, sem teknar eru. Hafa fundirnir nú staðið í röska 4 mánuði, að vísu með nokkrum hléum, og standa nú vonir til, að þeim verði lokið með jákvæðum árangri seint í maí n.k. Ef þær vonir rætast, má gera ráð fyrir, að sjálf ráðstefnan hefjist síðari hluta júnímánaðar. Heita má, að náðst hafi samkomulag um fyrirkomulag ráðstefnunnar, þannig að hún verði haldin í þremur áföngum. Fyrst yrði tiltölulega stuttur fundur utanrrh., þar sem fram færu almennar umræður og dagskrá ráðstefnunnar verði samþykkt. Síðan verður nefndum og undirnefndum falið það hlutverk að fjalla um hina einstöku dagskrárliði og reyna að ná þar sameiginlegum niðurstöðum. Má gera ráð fyrir, að sá áfangi geti tekið alllangan tíma. Þessar niðurstöður munu síðar verða lagðar fyrir ráðherrafund til endanlegar samþykktar. Á undirbúningsfundunum hefur enn ekki náðst samkomulag um dagskrá ráðstefnunnar, og hafa komið fram mörg torleyst ágreiningsefni. Þó liggur nokkuð ljóst fyrir, að dagskráin muni í stórum dráttum fjalla um eftirfarandi atriði: 1. Öryggismál, þ.á.m. grundvallarreglur varðandi samskipti ríkja. 2. Samvinnu á sviði viðskipta-, efnahags-, vísinda-, tækni-, menningar- og umhverfismála. 3. Mannleg samskipti, aukin samskipti á sviði menntnunar- og upplýsingastarfsemi. 4. Ráðgefandi n. til að fjalla um málefni viðkomandi öryggi og samvinnu. Þessi fjögur dagskráratriði, sem ég hef rakið hér á undan, eru aðeins rammi um fjölmarga málaflokka, og enn virðist nokkuð langt í land, að samkomulag náist um þau. Varðandi fjórða dagskráliðinn, þess efnis, að ráðstefnan ákveði um skipan ráðgefandi n. til að skiptast á upplýsingum og hugmyndum um öryggismál og samvinnu í Evrópu og undirbúa ráðstefnur Evrópuþjóða um þessi mál í framtíðinni, skal þess getið, að skoðanir eru skiptar um, hvort tímabært sé að ákveða um þetta, fyrr en séð verður, hver heildarárangur ráðstefnunnar verður. Mér finnst ástæða til þess að þakka einarðlegt frumkvæði Finna að undirbúningi þessa máls nú um alllanga hríð og fyrir þá frábæru aðstöðu, sem þeir hafa látið þessum fundum í té og örugga stjórn á þeim. Ísland styður þá hugmynd. að allir þrír áfangar sjálfrar ráðstefnunnar verði haldnir í Helsingfors, og má telja góðar horfur á, að svo geti orðið. Frá því að hugmyndin um slíka öryggismálaráðstefnu kom fram, hafa ýmsir verið vantrúaðir á, að hún kæmi nokkrum verulegum framfaramálum til leiðar, en yrði aðeins til þess að tryggja formlega status quo í Evrópu. Íslenzka ríkisstj. hefur frá upphafi haft jákvæða afstöðu til slíkrar ráðstefnu, og mér virðist nú, að nokkur ástæða sé til bjartsýni um, að hún geti náð tilætluðum árangri og aukið samvinnu og öryggi í Evrópu. Áður en að ég lýk þessu yfirliti að því er varðar Evrópumálin, vildi ég aðeins minnast á þann merka áfanga, er aðildarríkjum Efnahagsbandalags Evrópu fjölgaði úr 6 í 9 nú um síðustu áramót. EBE var þegar fyrir stækkunina orðið stórveldi í viðskiptaheiminum, og áhrif þess munu fyrirsjáanlega enn aukast, ekki aðeins viðskiptalega, heldur og á stjórnmálasviðinu. Tíminn einn mun leiða í ljós, hvort þessi aukni efnahags- og stjórnmálastyrkur þessara ríkja muni jafnframt stuðla að auknu öryggi í álfunni. Slíkt ber að vona. Ég mun síðar í skýrslu minni gera grein fyrir samskiptum Íslands við EBE. Ástæða er til að fagna þeirri þróun, sem ég hef lýst hér á undan og hnígur í þá átt að lægja öldur sundurlyndis í okkar hluta heims. Þegar öllu er á botninn hvolft, eru það ekki síður tvílita samskipti risaveldanna, Bandaríkjanna og Sovétríkjanna, sem skipta sköpum um þróun heimsmála. Þessi ríki ráða nú yfir tækja og vopnabúnaði, sem tortímt getur heimsbyggðinni. Gífurleg ábyrgð hvílir því á herðum þessara ríkja. Það er því ánægjulegt, að þróun samskipta Bandaríkjanna og Sovétríkjanna upp á síðkastið hefur einnig verið jákvæð. Heimsókn Nixons, forseta Bandaríkjanna, til Moskvu í maí 1972 var mjög mikilsverður liður í að auka skilning milli ríkjanna á sviði stjórnmála og viðskipta. Önnur lota í viðræðum ríkjanna um takmörkun kjarnorkuvopna hefur nú hafizt. Fyrri lotunni lauk í maí s.l. með undirskrift á samningi um takmörkun á gagnflugskeytakerfum og bráðabirgðasamkomulagi um vissar ráðstafanir varðandi takmörkun á kjarnrokuárásarvopnum. Mjög mikilvægt er, að árangur verði í þessum viðræðum, svo að unnt verði að stemma stigu við hinu geigvænlega kapphlaupi um framleiðslu og fullkomnun kjarnorkuvopna. Styrjöldin í Víetnam hefur nú um árabil ekki aðeins valdið óumræðanlegum þjáningum fólksins í þessu stríðshrjáða landi og annarra, sem þar hafa átt beinan hluta að, heldur jafnframt eitrað andrúmsloftið milli stórveldanna og legið eins og mara á eðlilegum samskiptum þeirra. Íslenzka ríkisstjórnin hefur við margvísleg tækifæri lýst áhyggjum sínum vegna þeirrar harðýðgi, sem sýnd hefur verið við stríðsreksturinn í Víetnam. Hún hefur bent á, að hernaðarleg lausn vandamálanna í Indókína væri óhugsandi, og því hvatt til, að deilan yrði leyst á pólitískum grundvelli, þar sem tryggður væri sjálfsákvörðunarréttur íbúanna. Það var því mikið fagnaðarefni, að samningar tókust milli stríðsaðila í lok jan. s.l. um vopnahlé í Víetnam, sem síðan var staðfest af alþjóðlegri ráðstefnu 112 ríkja um Víetnam, sem lauk 2. marz s.l. Komið hefur verið á fót eftirlitsnefnd til þess að fylgjast með vopnahléinu, en hún hefur ekki fengið fullnægjandi starfsskilyrði. Gengið hefur á ýmsu um framkvæmd vopnahlésins, og hafa deiluaðilar sakað hvor annan margsinnis um að hafa brotið vopnahléssamkomulagið. Veldur það áhyggjum, að árekstrar í Víetnam hafa farið vaxandi upp á síðkastið og það ekki síður, að ástandið er nú mjög alvarlegt í Kambódíu, þar sem nú er barizt af jafnvel meiri hörku en fyrr. Þrátt fyrir þetta verður að vona, að deiluaðilar beri gæfu til að nýta það tækifæri, sem gafst með vopnahléinu, til að koma á varanlegum friði í Suðaustur-Asíu . Með lausn Víetnamstríðsins er ástæða til að vænta, að möguleikar skapist til að leggja meiri áherzlu á að leysa önnur alþjóðleg deilumál, svo sem í Miðausturlöndum. Deila Arabaríkjanna og Ísraels er enn í fullkominni sjálfheldu og fátt, sem bendir til skjótrar lausnar. Þessi deila er enn sem fyrr ein af helztu ógnunum við friðinn í heiminum. Án frekari aðstoðar eða afskipta stórveldanna af deilunni eru vonir um lausn hennar takmarkaðar á næstunni. Aukin umsvif Alþýðulýðveldisins Kína á alþjóðavettvangi hafa verið mjög athyglisverð, og áhrif þessa stórveldis eiga eftir að hafa vaxandi áhrif á heimsmálin. Merkur áfangi náðist, þegar Japan og Kína náðu nýlega samkomulagi um stjórnmálasamband og viðskipti. Mikil umskipti hafa og orðið á sambandi Bandaríkjanna og Kína. Með heimsókn forseta Bandaríkjanna til Kína í febr. 1972 virðist nú eftir algert sambandsleysi landanna um árabil hilla undir eðlileg samskipti þeirra. Hið nýja ríki Bangladesh, sem reis upp að loknu stríði Indlands og Pakistans snemma á síðasta ári, hefur átt í vök að verjast af völdum matarskorts og almennrar fátæktar. Bangladesh hefur fengið víðtæka viðurkenningu sem sjálfstætt og fullvalda ríki, en enn ekki Pakistans né heldur upptöku í Sameinuðu þjóðirnar. Samskipti Indlands og Pakistans eru hins vegar smátt og smátt að færast í eðlilegra horf eftir stríðið. Ég ætla að víkja nokkrum orðum að málefnum Kóreu, en eins og kunnugt er, hefur aldrei gróið um heilt milli Suður- og Norður-Kóreu eftir Kóreustríðið 1950-1953. Á síðasta ári virtist rofa nokkuð til í samskiptum ríkjanna, eftir að viðræður hófust þeirra á milli til að reyna að leysa ágreiningsefnin. Síðustu vikur hafa sendinefndir frá báðum löndunum komið til Reykjavíkur og rætt við mig. Bæði ríkin segjast hafa áhuga á sameiningu landanna með friðsamlegum hætti, en ásaka hvort annað jafnframt um að vinna ekki heils hugar að samningum til að ná því takmarki. Erfitt er úr fjarlægð, þegar mati samningsaðila ber ekki saman, að gera sér grein fyrir raunverulegum árangri þeirra viðræðna landanna, sem nú standa yfir. Síðasta allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna ákvað að fresta umr. á þinginu um Kóreumálið, og studdi Ísland þá ákvörðun. Sú afstaða byggðist á þeirri von, að verulegur árangur yrði af innbyrðis samningsviðræðum landanna og að ekkert yrði gert á allsherjarþinginu til að torvelda þessar viðræður, sem þá voru ekki löngu hafnar. Á fundi utanrrh. Norðurlandanna í Osló í lok síðasta mánaðar var það sameiginlegt álit ráðh., að það mundi hafa hagstæð áhrif á ástandið í Kóreu, ef sem flest ríki kæmu á sem eðlilegustu sambandi við ríkistj. beggja landanna. Í samræmi við þetta hafa Svíþjóð og Finnland fyrir nokkrum dögum, fyrst Norðurlandanna, tilkynnt stofnun stjórnmálasambands við Norður-Kóreu. Ísland mun innan tíðar einnig koma á stjórnmálasambandi við Norður-Kóreu, en slíkt samband höfum við nú þegar við Suður-Kóreu. 27. allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna stóð yfir í New York frá 19. sept. til 22. des. 1972. Ég mætti á þinginu í þingbyrjun og flutti þar ræðu 29. sept. í hinum almennu umr. utanrrh. Að þessu sinni fjallaði ræða mín eingöngu um landhelgismálið og sjónarmið Íslendinga í þeim efnum, og vildi ég með því leggja sérstaka áherzlu á, hversu mjög lífshagsmunir íslenzku þjóðarinnar eru tengdir farsælli lausn þessa máls á alþjóðavettvangi. Auk fulltrúa fastanefndar Íslands hjá Sameinuðu þjóðunum og utanrrn. sóttu fulltrúar frá þingflokkum allsherjarþingið eins og undanfarin ár. Fulltrúar sendinefndarinnar sátu að venju í hinum ýmsu nefndum allsherjarþingsins og fjölluðu þar um ákveðin sérmál, er þeir síðar rituðu frásagnir og grg. um. Sú nýlunda var tekin upp af utanrrn., að þessar grg. voru jafnóðum sendar nm. í utanrmn. Alþ.. og hafði n. því betra tækifæri en oft áður til að fylgjast með gangi mála á allsherjarþinginu. Á allsherjarþinginu er fjallað um aragrúa af málum, og mun ég því aðeins stikla á nokkrum atriðum, þar sem Ísland hefur einkum haft sig í frammi. Íslenzka sendinefndin flutti á þinginu till. um óskoruð yfirráð yfir auðlindum hafsins yfir landgrunninu og hafsbotninum. Var till. gerð í samráði við sendinefnd Perú og lögð fram í 2. nefnd. Lagði íslenzka sendinefndin mjög mikla vinnu í þessa till., sem var samþ. í n. og síðan á allsherjarþinginu 18. des. með 102 atkv. gegn engu, en 22 ríki sátu hjá. Í framhaldi af ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna um umhverfismál, sem haldin var í Stokkhólmi í júní 1972, voru umhverfismálin eitt af meginmálum allsherjarþingsins. Voru á þinginu samþ. fjölmargar till. í þessum málum. Samþ. var skýrsla Stokkhólmsráðstefnunnar og till., sem þar komu fram um umhverfisvarnir þ.á.m. um samvinnu ríkja almennt á sviði umhverfismála, stofnun stjórnarnefndar í umhverfismálum, stofnun umhverfismálasjóðs og sérstakrar stofnunar Sameinuðu þjóðanna um umhverfismál. Ákveðið var eftir allmiklar deilur, að umhverfismálastofnunin yrði staðsett í Nairobi í Kenýa, og var Ísland því fylgjandi. Ísland var kjörið í hið nýja umhverfisráð Sameinuðu þjóðanna til tveggja ára, en í ráðinu eiga sæti 50 ríki. Af Norðurlöndunum á Svíþjóð þar sæti auk Íslands. Í umr. um þessi mál á þinginu var af Íslands hálfu einkum lögð áherzla á verndun auðlinda hafsins og dýralífs á norðurhjara jarðar. Ísland hefur einnig verið kjörið í auðlindanefnd Sameinuðu þjóðanna til tveggja ára. Verksvið þeirrar n. er m.a. að gera till. til efnahags- og félagsmálaráðsins og til annarra stofnana Sameinuðu þjóðanna varðandi skynsamlega nýtingu og varðveizlu náttúruauðlinda. Á 26. allsherjarþinginu var samþ. till. um áframhaldandi athuganir á stofnun háskóla Sameinuðu þjóðanna. Fyrir síðasta allsherjarþingi lá skýrsla Menningar- og vísindastofnunar Sameinuðu þjóðanna og sérfræðinganefndar, sem sérstaklega hafði verið falið að kanna málið. Samþykkti þingið stofnun háskólans. Hefur íslenzka ríkisstj. látið í ljós áhuga á að veita háskólanum aðstöðu á Íslandi fyrir vísinda- og rannsóknastofnun í haf- og fiskifræðum, ef hagstæð niðurstaða verður á fjármögnun til skólans. Allt frá upphafi Sameinuðu þjóðanna hafa kynþátta- og nýlendumálin verið þar mjög ofarlega á baugi. Réttarbætur til handa undirokuðum þjóðum hafa verið mjög hægfara, einkum vegna þess, að nokkur ríki hafa algerlega virt að vettugi réttmætar kröfur um sjálfsákvörðunarrétt og sjálfsforræði. Vandamálin í Namebíu, Suður-Ródesíu og landsvæðum undir stjórn Portúgala voru að vanda mikið rædd á síðasta allsherjarþingi, og kom fram fjöldi till. og ályktana um þau. Norðurlöndin höfðu nána samvinnu og víðtæka samstöðu um afgreiðslu þessara mála á þinginu. Byggist afstaða þeirra á ríkri samúð með kröfum allra þjóða til sjálfsagðra mannréttinda og andúð á ofbeldi og kúgun. Alda flugrána, mannrána og margs konar hryðjuverkastarfsemi veldur sívaxandi áhyggjum, og rík áherzla er nú lögð á að finna ráð til að stemma stigu við slíkum ofbeldisverkum. Afstaða ríkja til þess, hvað sé helzt til úrbóta, er í höfuðdráttum tvenns konar. Í fyrsta lagi eru ríki, sem ákveða vilja þung viðurlög við alþjóðlegum hryðju- og hermdarverkum, og í öðru lagi ríki sem vilja láta rannsaka orsakir hermdarverkanna. Vegna þessara ólíku viðhorfa til málsins fékk það ekki viðhlítandi afgreiðslu á allsherjarþinginu. Norðurlöndin og nokkur Evrópuríki önnur hafa lagt til, að farið yrði bil beggja, og í þá átt gengur ályktun, sem utanrrh: fundur Norðurlanda gerði nýlega um málið. Vík ég nú máli mínu að hafréttarráðstefnu Sameinuðu þjóðanna, sem ráðgert er, að hefjist í Santiago í Chile í aprílmánuði næsta árs. Miðað er við, að í okt. n.k. verði fjallað um skipulagningu ráðstefnunnar á tveggja vikna fundi í New York. Undirbúningsnefnd hafréttarráðstefnunnar hélt fundi í New York 5. marz til 6. apríl s.l. Var ötullega unnið í hinum þrem undirnefndum, þ.e. í 1. undirn, sem fjallar um hið alþj.lega hafsb.svæði, 3. undirn., sem fjallar um mengun og vísindal. rannsóknir. og 2. undirn., sem hefur til meðferðar öll önnur atriði, þ.á.m. lista yfir verkefni ráðstefnunnar, víðáttu landhelgi og fiskveiðilögsögu, landgrunnið og fiskveiðar á úthafinu. Verkefnið er að ganga frá uppkasti að samningstextum fyrir hafréttarráðstefnuna, og miðar því starfi eftir atvikum talsvert áfram í 1. og 3. n. Í 2. n. stóð lengi á því, að ekki náðist samkomulag um lista yfir verkefni ráðstefnunnar, en niðurstaða fékkst í því efni á sumarfundinum í fyrra. Á nýafstöðnum fundi í New York þokaðist mikið áleiðis í annarri n., og varð að samkomulagi að skipa vinnunefnd, sem öll ríki, er sæti eiga í undirbúningsnefndinni, taka þátt í. Hlutverk vinnunefndarinnar er að ræða þær till., sem fram koma í 2. nefnd, og reyna að ná samkomulagi um samningstexta fyrir ráðstefnuna. Ýmsar till. liggja nú fyrir varðandi víðáttu landhelgi og fiskveiðilögsögu, landgrunn og fiskveiðar á úthafinu. Þannig hafa Sovétríkin lagt fram till. um 12 mílna landhelgi, sem jafnframt yrði ytri mörk fiskveiðilögsögu, en þó þannig, að þróunarríki og ríki, sem byggja hagsmuni sína á fiskveiðum, hefðu forgangsrétt á hafinu fyrir utan, eftir því sem þörf væri á fyrir þau. Japan hefur lagt fram svipaða till. Bandaríkin og Kanada hafa lagt fram till., sem miða að því, að greint sé á milli strandfiskstofna og flökkufiskstofna, þannig að lögsaga strandríkja nái til hinna fyrrnefndu, en milliríkjasamningar fjalli um hina. Kenýa hefur lagt fram till. um efnahagslega lögsögu innan 200 mílna hámarks, og Mexíkó, Kambódía og Venezúela hafa nú lagt fram till. um 200 mílna efnahagslögsögu, en að yfirráð yfir hagsbotninum nái svo langt sem nýting auðlinda þar er möguleg. Argentína hefur dreift óformlegu uppkasti, þar sem miðað er við allt að 12 mílna landhelgi, 200 mílna efnahagslögsögu varðandi landgrunnsbotn og hafið yfir honum og lögsögu yfir landgrunnsbotni þar fyrir utan, svo langt sem nýting er möguleg. Ástralía hefur lagt fram svipaða till. Loks er vitað, að Indland hefur í undirbúningi till. um 200 mílna lögsögu, sem ekki hefur enn verið lögð fram. Íslenzka sendinefndin vann að því að skapa samstöðu með þeim ríkjum, sem fylgjandi eru víðtækri lögsögn yfir auðlindum undan ströndum. en þegar ljóst varð undir lok síðasta fundar annars vegar, að nokkur tími mun líða, þangað til grundvöllur yrði fyrir samræmdri till. þessara ríkja, og hins vegar, að vinnunefnd 2. nefndar mundi brátt hefja umr. um hinar einstöku till., þótti rétt að flytja íslenzka till. Var hún lögð fram hinn 5. apríl s.l. og hljóðar þannig í íslenzkri þýðingu: „Lögsaga strandríkja yfir auðlindum á hafsvæðum utan landhelgi þeirra. Strandríki er heimilt að ákveða ytri mörk lögsögu og yfirráða yfir auðlindum og hafsvæðum utan landhelgi þess. Ytri mörk svæðisins skulu ákveðin innan sanngjarnrar fjarlægðar með hliðsjón af landfræðilegum, jarðfræðilegum, vistfræðilegum, efnahagslegum og öðrum aðstæðum á staðnum, sem máli skipta, og skulu ekki ná lengra en 200 sjómílur.“ Allar ofangreindar till. verða nú í athugun hjá ríkisstj. fram að Genfarfundinum í sumar, en þá verður reynt að samræma þær, eftir því sem unnt er, og hefur Ísland þá tryggt sér aðild að öllum slíkum tilraunum. Auk þess er ráðgert, að tíminn fram að sumarfundinum verði notaður til að hafa nánari samráð. Að lokum skal þess getið, að engar atkvgr. fara fram í undirbúningsnefndinni, heldur er reynt að fá sem viðtækasta samstöðu. En þar sem mikið ber á milli, sérstaklega að því er varðar víðáttu lögsögu strandríkisins, er ráðgert, að þar sem samkomulag næst ekki, verði mismunandi textar lagðir fyrir ráðstefnuna sjálfa, þegar þar að kemur. Vaxandi líkur eru nú fyrir því, að hámark landhelgi sem slíkrar verði 12 mílur, að vaxandi fylgi verði fyrir 200 mílna efnahagslögsögu sem hámarki og að sum ríki muni leggja mikla áherzlu á, að lögsaga yfir auðlindum sjávarbotnsins sjálfs nái svo langt sem hann verður nýttur. Er það síðastnefnda í samræmi við þá ákvörðun, sem tekin var á Genfarráðstefnunni 1958, en vegna vaxandi tækni gæti þar í sumum tilvikum verið um að ræða svæði, sem ná nokkur hundruð mílur frá ströndum. Ofangreind till. Íslands er miðuð við, að sem flest ríki geti sameinazt um það, sem þar segir. Ljóst er, að fundur undirbúningsnefndarinnar í sumar ætti að geta orðið mjög árangursríkur, þar sem nú er búið að ryðja úr vegi ýmsum byrjunarörðugleikum. Verður þá hægt að kryfja öll mál til mergjar og gera lokatilraun til að ná sem víðtækustu samkomulagi fyrir ráðstefnuna. Að svo miklu leyti sem samkomulag næst ekki, er ráðgert, að hinar mismunandi till. verði lagðar fyrir ráðstefnuna sjálfa. Samstarf Norðurlandanna á sviði utanríkismála, menningarmála og félagsmála hefur haldið áfram í svipuðu formi og áður til ávinnings fyrir öll löndin. Sá ótti, sem ýmsir hafa borið í brjósti um að nánari efnahagsleg og pólitísk tengsl sumra landanna við Efnahagsbandalag Evrópu yrðu til að torvelda hið hefðbundna samband Norðurlandanna, er að mínu viti ástæðulaus. Tengsl landanna standa á traustari stoðum en aðeins pólitískum og viðskiptalegum. Sameiginlegur uppruni, saga, tunga og menning eru fyrst og fremst grundvöllurinn að samvinnu þeirra. Utanríkisráðherrafundur Norðurlandanna, sem haldinn var í Osló í lok síðasta mánaðar, ályktaði um mörg þau alþjóðamál, sem á döfinni eru. Fundurinn lýsti skilningi á þeim ástæðum, sem liggja að baki ákvörðunar Íslands um að færa út fiskveiðlandhelgina, og bar fram von um, að á hafréttarráðst. fengist hagstæð lausn varðandi fiskv.lögsögu Ísl. og annarra strandríkja. Á miðju árinu 1971 gekk í gildi breyting á samstarfssamningi Norðurlandanna frá 1962. Samkvæmt þessari breytingu var m.a. sett á stofn norræn ráðherranefnd, sem heldur reglulega fundi, og er hæstv. forsrh. fulltrúi Íslands í n. Í kjölfar þessara breytinga hefur verið komið á sérstakri skrifstofu í Osló, og einnig hafa fjárráð fyrir sameiginlega starfsemi aukizt allverulega. Hinn 1. jan. 1972 gekk í gildi samningur um samstarf á sviði menningarmála, sem hefur að markmiði að efla norræn menningartengsl á breiðum grundvelli. Samningur Norðurlandanna um aðstoð í skattamálum tók gildi 1. jan. 1973, en þessi samningur kveður á um gagnkvæma aðstoð í skattamálum, t.d. að því er varðar rannsókn slíkra mála og innheimtu skatta. Í febr. s.l. var undirritaður í Osló samningur um norrænan tækni- og iðnþróunarsjóð. Öll Norðurlöndin, þ.á.m. Ísland, hafa nú fullgilt samkomulag um samstarf á sviði flutninga og samgangna, sem gekk í gildi 1. marz 1973. Til að ljúka þessari upptalningu, sem sýnir ljóslega, að samvinna Norðurlandanna er ekki bara orðin tóm, eins og sumir vilja halda fram, vil ég geta þess, að langt er komið undirbúningi að aðild Íslands að samstarfssamningi Norðurlandanna um aðstoð við þróunarlöndin, og kemur sú aðild væntanlega til framkvæmda á miðju þessu ári. Áður en ég lýk þessum hluta skýrslu minnar um Norðurlandasamvinnu, vil ég þakka þann hlýja bróðurhug, sem öll Norðurlöndin hafa sýnt Íslendingum í sambandi við náttúruhamfarirnar í Vestmannaeyjum. Á ég hér ekki aðeins við hið stórkostlega rausnarlega farmlag ríkisstj. Norðurlandanna, heldur og hina víðtæku samúð og framlög einstaklinga, fyrirtækja, félagssamtaka og bæjarfélaga á öllum Norðurlöndum. Þessi samúð og aðstoð hefur hlýjað okkur um hjartaræturnar og fært okkur áþreifanlega heim sanninn um einlæga vináttu og drengskap bræðraþjóðanna á Norðurlöndum í okkar garð. Jafnframt minnist ég með þakklæti samúðar og framlaga fjölmargra erlendra ríkisstj. og einkaaðila í sambandi við eldgosið í Vestmannaeyjum. Skoðanaskipti um hlutverk Evrópuráðsins eftir stækkun Efnahagsbandalagsins hafa nú staðið alllengi, og sýnist sitt hverjum, eins og gengur. Ísland hefur látið þá skoðun í ljós, að Evrópuráðið ætti að halda áfram að vera vettvangur lýðræðisríkjanna í Evrópu fyrir frjáls skoðanaskipti á jafnræðisgrundvelli. Þörf fyrir stofnun til að rækja þetta hlutverk hefur síður en svo minnkað við stækkun Efnahagsbandalags Evrópu. Í byrjun febr. s.l. kom til Reykjavíkur starfsnefnd á vegum Evrópuráðsins, sem hefur einmitt það hlutverk með höndum að ræða þessi breyttu viðhorf. Átti ég gagnlegar viðræður við þessa n. um ofangreint mál og önnur varðandi Evrópuráðið. Var t.d. rætt um Evrópuráðið sem vettvang til að kynna landhelgismálið, og í framhaldi af því hef ég þegið boð um að flytja erindi um landhelgismálið á ráðgjafarþingi Evrópuráðsins 17. maí n.k. Starfsemi Evrópuráðsins á sviði félagsmála, menningarmála, mannréttindamála o.fl. hefur verið gagnleg, og ráðið væntanlega í ríkara mæli geta stuðlað að aukinni og bættri sambúð við ríki A-Evrópu á ýmsum sviðum. Alþ. hefur nýlega fjallað um samning Íslands við Efnahagsbandalagið, og tel ég ekki ástæðu til að gera grein fyrir honum í þessu yfirliti. Samningurinn var fullgiltur af báðum aðilum 28. febr., og tók hann gildi 1. apríl s.l. Enn sem komið er nær samningurinn aðeins til iðnaðarvara. Umsamdar tollalækkanir fyrir íslenzkar sjávarafurðir eiga ekki að taka gildi fyrr en 1. júlí 1973. Þó ríkir enn mikil óvissa um, að svo verði, vegna fyrirvarans í bókun nr. 6 um, að Efnahagsbandalagið þurfi ekki að láta tollfríðindi fyrir sjávarafurðir taka gildi, ef ekki næst viðunandi lausn fyrir aðildarríki bandalagsins og Ísland á efnahagserfiðleikum, sem leiðir af ráðstöfunum Íslands varðandi fiskveiðiréttindi. Tvívegis hefur Efnahagsbandalagið frestað að taka ákvörðun um beitingu fyrirvarans, fyrst í sambandi við fullgildingu samningsins og síðar með ályktun ráðs bandalagsins 22. marz s.l. Þá ákvað ráðið að athuga á nýjan leik fyrir 30. júní n. k., hvort fyrirvaranum skuli beitt eða ekki. Við getum vel sætt okkur við það, að Efnahagsbandalagið hefur ekki enn þá tekið ákvörðun um beitingu fyrirvarans. En því miður gefur þessi frestur ekki tilefni til neinnar bjartsýni. Þótt fyrirvarinn hafi sætt gagnrýni á þingi bandalagsins, eru ekki horfur á öðru en vilji brezku og þýzku ríkisstj. ráði afstöðu Efnahagsbandalagsins í þessu máli og að fríðindin fyrir sjávarafurðir komi ekki til framkvæmda, nema samkomulag hafi áður náðst í landhelgismálinu. Í þessu sambandi er ástæða til að láta í ljós ánægju yfir því, að danska ríkisstj. hefur nýlega beitt sér fyrir því, að Efnahagsbandalagið endurskoðaði fiskimálastefnu sína með það fyrir augskoði fiskimálastefnu sína með það fyrir augum að viðurkenna sérréttindi þeirra ríkja og landshluta, sem eru sérstaklega háð sjávarútvegi, til veiða utan 12 mílna markanna. Samkv. till. Dana er hér átt við Ísland, Færeyjar, Grænland, Norður-Noreg, Hjaltland og Orkneyjar. Þessi till. dönsku ríkisstj. var samþ. á fundi ráðs Efnahagsbandalagsins 2. apríl s.l. og gert ráð fyrir, að framkvæmdastjórnin skili áliti um málið fyrir 30. júní n. k. Þótt ekki sé við því að búast, að þessi athugun geti haft veruleg áhrif á ákvörðun bandalagsins um gildistöku tollfríðinda fyrir sjávarafurðir, er hún samt gleðilegur vottur þess, að skilningur á hinum sérstöku vandamálum okkar og annarra fiskveiðiþjóða í N-Atlantshafi fer vaxandi, einnig innan EBE. Eins og kunnugt er, hafa einnig önnur EFTA-lönd gert fríverzlunarsamning við Efnahagsbandalagið. Samningar Austurríkis, Portúgals, Sviss og Svíþjóðar við Efnahagsbandalagið tóku gildi 1. jan. 1973, en eins og í íslenzka samningnum átti fyrsta tollalækkunin sér stað í viðskiptum þessara landa og Efnahagsbandalagsins 1. apríl s.l. Noregur hefur undanfarna mánuði staðið í samningum við Efnahagsbandalagið, og er gert ráð fyrir, að þeim samningum ljúki í þessum mánuði. Finnland lauk samningum sínum við Efnahagsbandalagið um leið og Ísland, 22. júlí 1972, en sá samningur hefur ekki enn þá verið undirritaður. Er búizt við því, að undirritun fari fram síðar á þessu ári og samningurinn verði fullgiltur, þannig að hann geti tekið gildi ekki síðar en um næstu áramót. Með þessum samningum hefur verið tryggt, að smám saman verði komið á fríverzlun milli 16 Evrópulanda. Fríverzlunarsamtök Evrópu halda áfram starfsemi sinni með þátttöku 7 landa: Austurríkis, Finnlands, Íslands, Portúgals, Noregs, Sviss og Svíþjóðar. EFTA hefur enn þá mikla þýðingu fyrir viðskipti þessara landa, en einnig fyrir samskipti landanna við Efnahagsbandalagið. Samkv. till. Íslands fer nú fram athugun á því innan EFTA, hvort hægt sé að ná samkomulagi um, að fríverzlunin nái til fleiri sjávarafurða en hún hefur hingað til gert. Enn sem komið er, er of snemmt að spá nokkru um niðurstöður þessarar athugunar. Um störf Atlantshafsbandalagsins mun ég ekki fjölyrða að þessu sinni. Auk starfsemi bandalagsins til að tryggja sameiginlegar varnir Atlantshafssvæðisins fara þar fram gagnleg skoðanaskipti um pólitísk málefni varðandi samskipti austurs og vesturs, niðurskurð herafla í Evrópu og undirbúning að ráðstefnu um öryggi og samvinnu í Evrópu, svo að nokkur séu nefnd. Landhelgismálið er enn aðalviðfangsefni ríkisstj. út á við. Eftir útfærslu fiskveiðilögsögunnar 1. sept. s.l. hefur verið haldið áfram þeim tilraunum, sem hófust í ágúst 1971 til að ná bráðabirgðalausn um landhelgismálið við Breta og Þjóðverja, en þær þjóðir eru þær einu, sem haldið hafa uppi ólöglegum veiðum innan íslenzku fiskveiðilögsögunnar. Þessar tilraunir eru í samræmi við ályktun Alþingis frá 15. febr. 1972 um að halda áfram samkomulagstilraunum við þessi ríki um þau vandamál, sem sköpuðust vegna útfærslunnar. Nýlega hafa farið fram í Reykjavík viðræður við embættismenn frá báðum þessum ríkjum, og er ráðgert, að ráðherraviðræður fari fram við Breta í byrjun næsta mánaðar, og fyrr í dag hefur forsrh. átt viðræður við sérstakan sendimann Willy Brandts kanzlara. En það er von mín, að málin þokist í átt til bráðabirgðasamkomulags, sem tryggi réttmæta hagsmuni Íslands og aðlögunartímabil fyrir fiskimenn þessara þjóða. Aðrar þjóðir hafa í reynd virt hina nýju íslenzku fiskveiðilögsögu, og við tvær þjóðir, Belga og Færeyinga, hafa verið gerðir samningar um heimild til takmarkaðra veiða innan fiskveiðitakmarkanna. Um málshöfðun Breta og Þjóðverja fyrir Alþjóðadómstólnum vil ég aðeins taka fram, að sú ákvörðun Íslands að mæta ekki fyrir dómstólnum var rökrétt afleiðing af þeirri ályktun Alþ. frá 15. febr. 1972, að vegna breyttra aðstæðna gætu samningarnir við þessi ríki frá 1961 ekki lengur átt við og Íslendingar séu því ekki lengur bundnir af ákvæðum þeirra. Varðandi málsmeðferð, er dómstóllinn í lok þessa árs tekur fyrir efnisatriðin, virðist mér augljóst, að Íslendingar geti ekki átt úrslit í slíku lífshagsmunamáli undir erlendu dómsvaldi og það sé því rökrétt og eðlilegt, að Ísland eigi ekki fulltrúa við þennan málarekstur fremur en hingað til. Það er von mín, að samstaða þjóðarinnar um framkvæmd þessara mála geti haldizt. Eins og ég hef áður skýrt Alþ. frá, hefur um nokkurt skeið verið unnið að könnun og upplýsingasöfnun varðandi varnarmálin. M.a. liggur fyrir álit Atlantshafsbandalagsins um hernaðarlegt mikilvægi Íslands, sem kynnt hefur verið utanrmn. Alþ. Varnarmálin hafa einnig nokkuð ítarlega verið rædd við bandarísk stjórnvöld. Í maímánuði í fyrra ,er Rogers, utanríkisrh. Bandaríkjanna, var hér í Reykjavík, var frá báðum hliðum gerð grein fyrir sjónarmiðum til málsins. Í jan. s.l. fór ég til Washington og ræddi þá við bandaríska utanrrh. og embættismenn úr bandaríska varnarmálaráðuneytinu. Fóru þar fram gagnleg skoðanaskipti, en niðurstaða viðræðnanna var sú, að athuga þyrfti nánar ýmis atriði, til þess að heildarmyndin lægi fyrir. Það er ásetningur minn, að endanleg ákvörðun ríkisstj. geti byggzt á sem fullkomnustum upplýsingum, en það fer ekkert á milli mála, að það er algerlega á valdi íslenzku ríkisstj., hver sú endanlega ákvörðun verður og hvenær hún verður tekin. Ákvörðun ríkisstj. um endurskoðun varnarsamningsins verður því væntanlega tekin bráðlega. Samstarf við utanrmn. hefur verið með ágætum á því þingi, sem nú er að ljúka, og vil ég þakka það. Hafa samráð utanrrn. við n. farið vaxandi, og er það að mínu áliti til mikilla bóta. Fundir n. frá ársbyrjun 1972 hafa verið 25, og hef ég mætt á flestum þeirra og reynt að gera n. grein fyrir helztu utanríkismálum, sem á dagskrá hafa verið hverju sinni



Herra forseti. Skýrsla hæstv. utanrrh. um utanríkismálin nú gefur ekki tilefni að mínu áliti til langra eða mikilla umr. um utanríkismálin almennt. Þó eru viss atriði, sem fram koma í þessari skýrslu, sem snerta alveg sérstaklega landhelgismálið, sem mér finnst nauðsyn bera til að víkja nokkuð að og leggja þar meiri áherzlu en fram kemur í sjálfri skýrslunni á þau sjónarmið, sem legið hafa til grundvallar málstað okkar Íslendinga í því mikla máli. Í skýrslunni á bls. 13 er vikið að því, að það beri allmikið á milli í sambandi við víðáttu lögsögu strandríkja og þess vegna sé gert ráð fyrir því, að þar sem samkomulag næst ekki, verði mismunandi textar lagðir fyrir hafréttarráðstefnuna sjálfa, þegar þar að kemur. Hæstv. utanrrh. telur, að hámark landhelgi sem slíkrar verði 12 mílur, en að vaxandi fylgi verði við 200 mílna efnahagslögsögu og að sum ríki muni leggja mikla áherzlu á, að lögsaga yfir auðlindum sjávarbotnsins sjálfs nái svo langt sem hann verður nýttur. Það hlýtur vissulega að valda okkur vonbrigðum, ef það er rétt mat, að hámark landhelgi sem slíkrar verði, þegar hafréttarráðstefnan hefur fjallað um málið, 12 mílur. En það fer þá líka eftir því, hvað felst í því, að vaxandi fylgi verði við 200 mílna efnahagslögsögu sem hámark, eins og þar stendur. Mér finnst, að það gæti gefið tilefni til frekari áréttingar af hálfu ráðh., hvað átt er við með efnahagslögsögu í þessu sambandi, og það er að vissu leyti nokkuð nýtt hugtak. Af hálfu okkar Íslendinga hefur alltaf verið lögð megináherzla á, að landgrunnið og landið allt væri eitt og hið sama og íslenzkt yfirráðasvæði tæki til landgrunnsins eins og landsins sjálfs. Frá þessu sjónarmiði eigum við ekki að hvika. Það kom fram á. sínum tíma í landgrunnslögunum frá 1948 og þegar Alþ. samþykkti ályktun um réttindi Íslendinga á hafinu umhverfis landið 7. apríl 1971. Þá var m.a. áréttað eftirfarandi, með leyfi hæstv. forseta: „Jafnframt ályktar Alþ. að árétta þá stefnu, sem ríkisstj. Íslands mótaði í orðsendingu til alþjóðalaganefndar Sameinuðu þjóðanna 5. maí 1952, að ríkisstj. Íslands sé rétt og skylt að gera allar nauðsynlegar ráðstafanir á einhliða grundvelli til þess að vernda auðlindir landgrunnsins, sem landið hvílir á.“ Þetta sama sjónarmið var einnig áréttað í hinni merku ályktun Alþ. frá 15. febr. 1972, sem samkomulag varð um hér í þinginu, en hún hefst á þessum orðum, með leyfi hæstv. forseta: „Alþingi ítrekar þá grundvallarstefnu Íslendinga, að landgrunn Íslands og hafsvæðið yfir því sé hluti af íslenzku yfirráðasvæði.“ Síðan kemur svo hin efnislega ályktun í framhaldi af þessari skoðun. Um þetta er enginn ágreiningur milli okkar Íslendinga. Mér er alveg ljóst, að við höfum haft góða fyrirsvarsmenn við undirbúning hafréttarráðstefnunnar. Einnig má það ljóst vera, að við Íslendingar verðum að leggja megináherzlu á þessi sjónarmið, sem ég nú hef verið að undirstrika, þ.e.a.s. að við séum í algerri sérstöðu að því leyti, sem tekur til landgrunns Íslands, þar sem Ísland hvílir á þeim sökkli, sem við höfum kallað landgrunnið, hvort tveggja sé íslenzkt yfirráðasvæði og að því höfum við alltaf stefnt. Það kom einnig fram í ræðu hæstv. ráðh., að nýlega hefðu farið fram í Reykjavík viðræður við embættismenn frá bæði Þjóðverjum og Bretum, og hæstv. ráðh. segir einnig svo, með leyfi hæstv. forseta: „Er það von mín, að málin þokist í átt til bráðabirgðasamkomulags, sem tryggi réttmæta hagsmuni Íslands og aðlögunartímabil fyrir fiskimenn þessara þjóða.“ Ég tek heils hugar undir þessa skoðun hæstv. ráðh. Það var einmitt á föstudaginn var, 13. apríl, að haldinn var fundur í landhelgisnefndinni eftir minni beiðni, til þess að við fengjum nánari upplýsingar um þær viðræður, sem fram hefðu farið, og einnig þær viðræður, sem fram undan eru. Ég legg mjög mikla áherzlu á, að haldið sé traustu samráði við landhelgisnefndina, og á þessum fundi komu fram mjög athyglisverður upplýsingar, sem gætu gefið einhverja vísbendingu um það, að hugsanlegt væri að ná bráðabirgðasamkomulagi, eins og hæstv. ráðh. er að vonast til, að takast muni. Varðandi afstöðuna til Haag-dómstólsins eða hvort við ættum að flytja mál okkar fyrir Haag-dómstólnum eða ekki urðu einnig umr. á þessum fundi. Það var meðal þeirra verkefna, sem ég taldi, að nauðsynlegt væri að ræða vandlega innan landhelgisnefndarinnar. Og það kom í ljós, að þar voru nokkuð skiptar skoðanir, en þó mun meiri hl. landhelgisnefndarinnar vera þeirrar skoðunar, að mjög vandlega beri að íhuga aðstöðu okkar, áður en endanleg ákvörðun er tekin um það, hvort við eigum að flytja mál okkar fyrir dómstólnum eða ekki. Og ég vil sérstaklega vekja athygli á því, að það var skoðun hæstv. ráðh., sem sitja nú á þessum fundi, a.m.k. hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh., að við ættum eftir að fjalla gaumgæfilega um það mál, áður en endanleg ákvörðun væri tekin. Þess vegna eru mér nokkur vonbrigði að því. sem fram kom í máli hæstv. utanrrh.. að við Íslendingar gætum ekki átt úrslit í slíku lífshagsmunamáli sem landhelgismálið er undir erlendu dómsvaldi. Ég held, að það sé enginn að gera því skóna eða við höfum nokkurn tíma ætlað okkur að eiga það undir erlendu dómsvaldi. Alþjóðadómstóllinn er að sjálfsögðu allt önnur stofnun en erlent dómsvald í þessu sambandi, og sjálfur hefur hæstv. forsrh. lagt á það mikla áherzlu, hversu mikils virði það sé fyrir okkur Íslendinga að virða einmitt alþjóðastofnanir eins og Alþjóðadómstóllinn er í raun og veru. Það hefur áður verið vitnað til þess hér á Alþ., og mér finnst ekki ástæðulaust að endurtaka það, sem hæstv. forsrh., þáv. prófessor, sagði einmitt um þetta atriði 14. nóv. 1960. Hann sagði eftirfarandi : „Vissulega er það svo, að smáþjóð verður að varast að ganga svo langt, að hún geti ekki alltaf verið við því búin að leggja mál sín undir úrlausn alþjóðadómstóls, því að sannleikurinn er sá, að smáþjóð á ekki annars staðar frekara skjóls að vænta en hjá alþjóðasamtökum og alþjóðastofnunum, af því að hún hefur ekki valdið til þess að fylgja eftir sínum ákvörðunum eins og stórveldin. Og þess vegna hefði að mínu viti hvert slíkt spor í þessu máli átt að vera þannig undirbúið, að við hefðum verið við því búnir að leggja það undir úrlausn alþjóðadómstóls: ` Þetta voru orð hæstv. forsrh. á þeim tíma, og þó að menn kunni að hafa skiptar skoðanir um það, hvort við eigum að flytja mál okkar fyrir Alþjóðadómstólnum nú eða ekki, verður hann að hafa það í huga, og það sjónarmið kom fram á landhelgisnefndarfundinum, að það gæti haft úrslitaáhrif á það, hvenær dómur yrði felldur af Alþjóðadómstólnum. M.a. kynnum við að geta haft aðstöðu til þess, ef við viljum ekki sniðganga dóminn fullkomlega. að úrskurður dómsins geti dregizt fram yfir hafréttarráðstefnuna. Nú má segja, að ef ríkisstj. tekst að ná bráðabirgðasamkomulagi við Breta og Þjóðverja, eins og hún hefur stefnt að, kunni hún einnig að ná bráðabirgðasamkomulagi um frestun málarekstrarins fyrir Haag-dómstólnum. Þá er það út af fyrir sig ekki deilumál lengur og vildi ég mega vænta, að svo gæti orðið. Það vakir ekki fyrir okkur sjálfstæðismönnum og allra sízt mér að hefja neinar deilur í landhelgismálinu. í sjálfu sér verð ég að harma þær ásakanir, sem fram komu hjá nokkrum þm. í sambandi við nýloknar almennar stjórnmálaumr. á þinginu í garð okkar og annarra um það að vilja skapa sundrungu í landhelgismálinu. Það höfum við sjálfstæðismenn aldrei viljað. Þvert á móti höfum við lagt okkur mjög mikið í líma til þess að halda þeirri einingu og samstöðu, sem um málið hefur skapazt, eins og kunnugt er. Ég spurðist fyrir um það á landhelgisnefndarfundinum 13. apríl, nú fyrir helgina, hvenær væru tímamörk fyrir okkur Íslendinga að taka ákvörðun um það, hvort við vildum sinna að einhverju leyti málarekstri fyrir dómnum. Þá var það upplýst, að við hefðum til þess frest fram til 15. jan. 1974, en Bretar munu hafa frest til 1. ágúst á þessu ári til þess að leggja fram sína skriflegu grg. Af þessum sökum höfum við góðan tíma til þess að átta okkur efnislega á því, hvort við e.t.v. með því að sniðganga algerlega dóminn setjum okkur úr færi um að hafa sterkari aðstöðu en ella væri, alveg sérstaklega eins og málin horfa nú, þegar ákveðið hefur verið, að hafréttarráðstefnan komi saman á næsta ári. Það er enginn efi á því, að það er mjög margt, sem gerzt hefur á síðari tímum, sem hefur styrkt aðstöðu okkar Íslendinga, bæði útfærsla einstakra ríkja á þeirra fiskveiðilögsögu, allt upp í 30, 50 og 200 mílur, og einnig er það upplýst, eins og fram kom hjá hæstv. ráðh., að ýmsar till. liggja þegar fyrir undirbúningsnefndunum undir hafréttarráðstefnuna, sem styrkja okkar málstað. Ég legg því mjög mikla áherzlu á það, fyrst það hefur gefizt sérstakt tilefni til þess, að vandlega verði athugað innan landhelgisnefndarinnar og í samráði við Alþ., hvernig hagsmunum okkar yrði bezt borgið. Ég tel, að það geti orðið algerlega ágreiningslaust og sundrungarlaust, þó að við athugum þau mál betur en gert hefur verið fram til þessa. Við þm. Sjálfstfl. höfum að sjálfsögðu rætt þetta vandamál og höfum hnigið að því ráði að flytja ekki till., sem e.t.v. gætu skapað sundrung hér í þinginu. En ég vil leyfa mér vegna þessa máls að lýsa yfir eftirfarandi fyrir hönd Sjálfstfl., með leyfi hæstv. forseta: „Ef ríkisstj. tekst ekki að ná bráðabirgðasamkomulagi í fiskveiðideilunni við Breta og Vestur-Þjóðverja, svo sem hún hefur stefnt að. í samræmi við einróma ályktun Alþ. frá 15. febr. 1972. og þ.á.m. með þeim afleiðingum, að fallið verði frá málarekstri fyrir Alþjóðadómstólnum, telur Sjálfstfl., að ríkisstj. beri að hafa samráð við Alþ. og landhelgisnefnd um framvindu málsins, svo sem um sókn og vörn af Íslands hálfu fyrir Alþjóðadómstólnum, um efnisatriði fiskveiðideilunnar og þá lífshagsmuni þjóðarinnar, sem í húfi eru.“ Þetta er í samræmi við þær niðurstöður, sem ég taldi verða á landhelgisnefndarfundinum nú fyrir helgina, að þessi mál yrðu öll rækilega íhuguð og rækilegar en mér virðist þegar hafa verið gert. Þar sem upplýst er, að við höfum nógan tíma til stefnu, getur málið einnig komið til kasta Alþ. þótt það yrði ekki fyrr en á næsta hausti. En að sjálfsögðu væri mjög æskilegt, ef við gætum losnað við deilur í þessu máli, þ.e.a.s. með jákvæðum niðurstöðum úr þeim tilraunum. sem ríkisstj. hefur beitt sér fyrir, að ná samkomulagi við Breta og Þjóðverja. Ég tek heils hugar undir það og veit, að hagsmuna Íslands við slíka samningagerð yrði fyllilega gætt.



Herra forseti. Ég þakka hæstv. utanrrh. þá skýrslu, sem hann hefur flutt hinu háa Alþ. um utanríkismál. Að vísu kemst ég ekki hjá að harma, hversu seint skýrslan er á ferðinni, því að það veldur því, að í raun og veru geta ekki farið fram þess konar almennar umr. um utanríkismál, sem æskilegt er, að geti átt sér stað, þar eð alkunnugt er, að þessi dagur mun væntanlega verða næstsíðasti starfsdagur Alþ. Ég mun því láta við það sitja að mæla fáein orð, en tel þó rétt, að í þessum orðum mínum komi fram nokkur almenn ummæli af hálfu míns flokks varðandi utanríkismál eða nokkur þeirra efna, sem hæstv. utanrrh. fjallaði um í skýrslu sinni. Fyrstu orð mín vil ég láta verða þau að láta í ljós einlægan fögnuð yfir því, að styrjöldinni í Víetnam og öllum þeim hörmungum, sem henni hafa fylgt á undanförnum árum, skuli vera lokið. Varðandi ástand utanríkismála í okkar álfu, Vestur-Evrópu, vil ég taka fram, að Alþfl. íslenzki eins og jafnaðarmannaflokkar VesturEvrópu yfir höfuð að tala, hefur stutt og styður þá stefnu, sem kanzlari sambandslýðveldisins Þýzkalands, Willy Brandt, hefur verið upphafsmaður að og miðar að því að draga úr spennu í Evrópu, sérstaklega í Mið-Evrópu, og minnka þar herafla. Alþfl. telur þá samninga, sem gerðir hafa verið milli Sambandslýðveldisins Þýzkalands annars vegar og Þýzka alþýðulýðveldisins, sem og Sovétríkjanna og Póllands, hins vegar tvímælalaust vera spor í rétta átt. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að hvorki við íslenzkir jafnaðarmenn né skoðanabræður okkar í nálægum löndum aðhyllumst hugmyndakerfi kommúnismans né stjórnarfar það, sem ríkir í löndum Austur-Evrópu. En við teljum engu að síður og leggjum á það áherzlu, að þetta eigi ekki að standa í vegi fyrir samvinnu á milli lýðræðisríkja annars vegar og ríkjanna í Austur-Evrópu hins vegar og sameiginlegri viðleitni þessara ríkja allra til þess að efla frið og tryggja öryggi í okkar heimshluta. Þess vegna vonum við einlæglega, að sú viðleitni til aukins friðar og aukins öryggis, sem nú fer fram í Helsingfors og Vínarborg, muni leiða til jákvæðrar niðurstöðu. Við munum styðja hæstv. ríkisstj. í sérhverri viðleitni hennar til þess að leggja sitt lóð á vogarskálina, til þess að í þessum mikilvægu samningum, sem þarna eiga sér stað, verði jákvæð niðurstaða. Þetta læt ég nægja um ástandið og viðhorfin í utanríkismálum heimsins og Evrópu yfir höfuð að tala. Nokkur orð tel ég einnig rétt að segja um hin sérstöku viðhorf í utanríkismálum Íslands, og er þá auðvitað fyrst fyrir að nefna landhelgismálið. Ég vil enn sem fyrr leggja megináherzlu á þá grundvallarskoðun Alþfl., að nauðsynlegt sé að vernda einingu Alþ. í þessu máli og þar með einingu þjóðarinnar. Alþfl. hefur frá upphafi stuðlað að því, að svo mætti takast, og að engu leyti gert eða sagt neitt, sem torveldað gæti það, að Íslendingar gætu staðið einhuga að baki síns rétta og ótvíræða málstaðar í landhelgismálinu. Ég tel. að einhugur þings og þjóðar í þessu máli sé beittasta vopnið, sem við höfum til sóknar og varnar í málinu, og við Alþfl.-menn munum hér eftir sem hingað til fylgja þessari stefnu. Ég kemst þó ekki hjá að segja að ég tel meiri deilur hafa orðið um þetta mál hér innanlands en ástæða er til og heppilegt er. Sérstaklega á ég þar við þær deilur, sem orðið hafa, sérstaklega í blöðum, minna hér á hinu háa Alþ., sem betur fer, um landhelgissamninginn við Breta og Vestur-Þjóðverja 1961. Ég skal ekki, allra sízt nú undir þinglokin, verða til þess að stuðla að deilum hér um þetta efni. En þó tel ég óhjákvæmilegt að segja í tilefni af þeim mörgu og oft þungu orðum, sem um þennan samning hafa fallið, að í raun og veru var 12 mílna lögsaga Íslendinga ekki tryggð í reynd fyrr en með gerð samningsins 1961. Það var ekki reglugerðin frá 1958, sem tryggði Íslendingum í reynd 12 mílna landhelgi. Reglugerðin, svo réttmæt, nauðsynleg og sjálfsögð sem hún var og rökin fyrir henni ótvíræð og þótt allir Íslendingar hafi þá líka staðið að baki þeim rökstuðningi, sem beitt var í sambandi við setningu reglugerðarinnar, þá þýðir ekki að loka augunum fyrir hinu að reglugerðin færði Íslendingum ekki 12 mílna landhelgi í raun og veru. Sá sigur vannst ekki fyrr en með samningunum 1961 og þá ekki aðeins 12 mílna landhelgi, heldur stækkun á raunverulegri landhelgi með útfærslu grunnlínanna. Ég segi þetta ekki til þess að vekja hér á þessari stundu deilur um þetta, heldur af því, hversu sjaldan þetta hefur verið sagt og hversu mikið virðist á það skorta, að almenningur, jafnvel þm., hvað þá þjóðin sjálf, geri sér grein fyrir því, að þetta er sannleikurinn í málinu og í rann og veru mergur málsins. Að því er snertir ákvæði samningsins um aðild Haag-dómstólsins í framtíðarskiptum Íslendinga annars vegar og Breta og Vestur-Þjóðverja hins vegar, vil ég aðeins minna á orð þáv. ráðh. Bjarna Benediktssonar og Guðmundar Í. Guðmundssonar, sem of lítið hefur verið á lofti haldið, eingöngu vegna þess að við, sem þeirra minnumst vel og þeirra ættu raunar allir þm. að minnast, höfum ekki viljað taka þátt í þeim deilum, sem um þetta hafa átt sér stað. En orð þeirra, margsögð í umr. hér á hinu háa Alþ., voru þau efnislega séð, að ákvæði samningsins um aðild dómstólsins í Haag að framtíðarskiptum Íslendinga annars vegar og Breta og Þjóðverja hins vegar væru þau fyrst og fremst að tryggja smáríkið Ísland, að tryggja okkur Íslendinga fyrir endurtekningu á vopnaðri íhlutun í landhelgismáli Íslendinga, eins og átt hafði sér stað á undanförnum þremur árum, eða allt frá því að landhelgisreglugerðin hafði verið sett og þangað til samningurinn var gerður. Með samningnum hurfu ekki aðeins brezk skip af Íslandsmiðum, heldur var með honum einnig tryggt, að Íslendingar þyrftu ekki framvegis að óttast slíka atburði eins og þá, sem höfðu verið að gerast á miðunum undanfarin ár. Þeir litu þannig á dómstólinn, og ég vona, að allir hv. þm. hafi þá litið eins á dómstólinn og aðild hans að framtíðarskiptum Íslendinga og þessara tveggja þjóða eins og kom fram í þeim mjög viturlegu og raunsæju ummælum hæstv. núv. forsrh., sem hv. síðasti ræðumaður vitnaði til, að auðvitað ætti smáþjóð eins og Íslendingar ekki athvarf að betra réttaröryggi en í skjóli dómstóls Sameinuðu þjóðanna og þeirra reglna, sem hann hefði eftir að fara og mundi að sjálfsögðu fara eftir. Engum gat á því ári, 1961, dottið í hug, að þróunin næstu 10 ár mundi verða sú, sem raun ber vitni. Ummæli hæstv. núv. forsrh., ég endurtek: svo viturleg og raunsæ sem þau voru, báru því órækt vitni, að sú þróun, sem síðar hefur átt sér stað, gat ekki verið fyrirsjáanleg nokkrum manni á þeim árum. Ég tel, að ósanngjarnari orð hafi varla verið sögð í öllum umr. um landhelgismálið, sem undanfarnar vikur hafa átt sér stað, en þau, að fyrrv. ríkisstj. hafi vanrækt aðgerðir í landhelgismálinu. Það má öllum vera ljóst, að sá, sem gegndi embætti utanrrh. síðari hluta áratugsins, Emil Jónsson, lét ekkert tækifæri á alþjóðavettvangi ónotað til þess að kynna málstað Íslendinga í landhelgismálinu og búa heiminn allan undir það, að útfærsla fiskveiðilögsögunnar væri á næstu grösum eins og þróun mála var þá að verða á miðjum 7. áratugnum og einkum og sér í lagi eftir að á hann leið. Þáv. forsrh., Bjarni Benediktsson, lét ekki heldur sitt eftir liggja í þessum efnum og gerði margar ráðstafanir, sem báru þessa ótvíræðan vott. Mátti það vera ljóst öllum innlendum mönnum og erlendum, að þróun mála, sérstaklega á síðari hluta 7. áratugsins var með þeim hætti, að þess hlyti að verða örskammt að bíða, að Íslendingar gripu til ráðstafana í þessum efnum. Á það má líka minna og er óhjákvæmilegt að minna, að till. um útfærslu í 50 mílna landhelgi komu ekki fram fyrr en um það bil ári áður en vitað var, að kosningar ættu sér stað. Mér dettur ekki í hug, hef aldrei viðhaft þau orð og mun ekki viðhafa þau orð né stuðla að því, að nokkur annar geri það, að halda því fram, að tillögugerð um 50 mílna landhelgi, um það bil ári áður en von var á kosningum, hafi staðið í sambandi við kosningaundirbúning. Það væri ósanngjarnt í garð þáv. stjórnarandstöðu og núv. stjórnarflokka. En einmitt með hliðsjón af því og vegna þess eins minni ég á þetta, að slík brigzl hafa ekki átt sér stað af hálfu þess flokks, sem ég tala fyrir, að ég vil eindregið hvetja til aukinnar varfærni í málflutningi af hálfu þeirra, sem eru málsvarar hæstv. ríkisstj., um þetta efni. Ég held, að hagsmunum Íslands sé það tvímælalaust hollast, að við forðumst öll brigzlyrði um þessi efni, annars vegar, að við forðumst brigzlyrði um það, að samningurinn 1961 hafi ekki verið gerður af beztu samvizku og að mjög vandlega yfirlögðu ráði af hálfu þeirra, sem hann gerðu á sínum tíma, rétt eins og sá flokkur, sem ég tala fyrir, mun ekki eiga neina aðild að því að brigzla núv. stjórnarflokkum um, að eitthvað annað hafi vakað fyrir þeim í tillöguflutningi sínum á síðasta ári stjórnarandstöðu þeirra en einlægur áhugi á því, að landhelgina mætti stækka og stækka sem fyrst og komast í raunverulega framkvæmd sem fyrst. Þetta held ég, að við ættum allt saman að hafa í huga og reyna að leggja okkur alla fram um að halda þeim hætti að standa saman um þann málstað, sem við öll erum sammála um, að er lífshagsmunamál Íslendinga nú í dag, á næstu árum og næstu áratugum. Að síðustu skal ég fara örfáum orðum um hinn meginþátt íslenzkra utanríkismála, þ.e.a.s. um varnarmálin. Í samræmi við hina nýju stefnu í utanríkismálum og varnarmálum Evrópu, sem ég fór um örfáum orðum áðan, tel ég rétt að taka fram, að við Alþfl.-menn teljum, og eigum það sammerkt með skoðanabræðrum okkar í VesturEvrópu yfir höfuð að tala, að nú sé ástandi mála í heiminum svo komið, að heppilegast væri og farsælast að tryggja öryggi og frið í Evrópu og um víða veröld með alþjóðasamningum í stað hernaðarbandalaga. En meðan öryggi og friður í heiminum og þá ekki sízt á Atlantshafssvæðinu er tryggt með varnarbandalögum, teljum við Alþfl.-menn, að Íslendingar eigi heima í samtökum vestrænna lýðræðisríkja, þ.e.a.s. í Atlantshafsbandalaginu. En við Alþfl.-menn höfum í sérstakri þáltill. vakið athygli á breyttri afstöðu í varnarmálum heimsins og þá um leið breyttri afstöðu Íslendinga í því sambandi. Þessi till. okkar er flutt í framhaldi af ályktun, sem gerð var á síðasta flokksþingi Alþfl. á s.l. hausti. Í þeirri ályktun eru þessar setningar, með leyfi hæstv. forseta: „Tæknibreytingar síðustu ára hafa valdið því, að hernaðarleg þýðing Íslands felst nú að langmestu leyti í eftirliti með siglingum í og á hafinu milli Grænlands, Íslands og Færeyja, en um þessi sund fara kjarnorkubátar risaveldanna. Öryggi Íslands hefur verið og mun verða bezt tryggt með aðild að varnarsamtökum, en vopnað varnarlið hefur verið hér aðallega til eftirlits og viðvörunar. Þessar breytingar valda því, að rannsaka þarf, hvort Ísland geti verið óvopnuð eftirlitsstöð í sambandi við öryggisbandalag það, sem landið hverju sinni er aðili að, en síðar meir á vegum Sameinuðu þjóðanna.“ Enn fremur eru þessar setningar í grg. till., með leyfi hæstv. forseta: „Enda þótt sambúð stórvelda haldi áfram að batna og líkur á heimsófriði að minnka, bendir ekkert til þess, að vígbúnaðarkapphlaupið á hafinu verði stöðvað í náinni framtíð. Er því með öllu óraunhæft, að varnarliðið hverfi frá Íslandi, án þess að eitthvað komi í staðinn. Ef óvopnað eftirlitsflug og annað, sem því fylgir, skiptir nú mestu máli, hljóta Íslendingar að athuga vandlega, hvort þeir geti tekið það hlutverk að sér og þar með rekstur varnarstöðvanna.“ Svo mörg eru þau orð. Hér er farið fram á athugun á hernaðaraðstöðu Íslands og þeirri breytingu, sem á henni hefur orðið á undanförnum árum. Það er engu slegið föstu um það, til hvers slík athugun kynni að leiða. Ef athugun á því markmiði, sem sett er fram í till. og hlýtur að vera markmið allra Íslendinga, allra flokka, að hér þurfi ekki að vera vopnað erlent herlið um aldur og ævi, leiðir slíkt í ljós, ber að sjálfsögðu að hafa fullkomna hliðsjón af því og miða endurskoðun á varnarkerfi okkar og þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu við þá niðurstöðu. Ef athugun leiðir í ljós, að slíkt sé ekki hægt, ekki að öllu leyti, ber líka að hafa hliðsjón af því og miða endurskoðun varnarsamningsins við þá niðurstöðu. En í öllu falli held ég, að enginn ágreiningur geti orðið um það, að endurskoðun á varnarsamningnum sjálfum, sem er orðinn meira en 20 ára gamall, er þegar fyrir alllöngu orðin tímabær. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að í samningi núv. stjórnarflokka eru ákvæði um brottflutning varnarliðsins. Ég segi það enn og aftur, líka að því er þessi atriði varðar, að það, sem ég segi, er ekki til þess ætlað að vekja deilur á þessum degi og þessari stundu um þetta efni. En ég vil þó vekja athygli á því, að hæstv. utanrrh. hefur sagt, að endanleg ákvörðun í þessu máli, varðandi brottflutning varnarliðsins, verði ekki tekin fyrr en að loknum þeim viðræðum, sem nú eru hafnar við ríkisstj. Bandaríkjanna. Ég vil taka það fram og lýsa því yfir fyrir hönd Alþfl., að við styðjum þessa skoðun hæstv. utanrrh. og vonum, að það geri raunar fleiri, bæði í hans flokki og öðrum stuðningsflokkum hæstv. ríkisstj. Við teljum að vísu, að megináherzlu í íslenzkum utanríkismálum eigi nú að leggja á landhelgismálið og baráttu til sigurs í því. En síðustu orð mín skulu vera þau, að við Alþfl.-menn lítum einnig á varnarmálin og hugsanlegar aðgerðir í þeim sem annan meginþátt íslenzkra utanríkismála. Við styðjum skynsamlega endurskoðun á varnarsamningnum út frá þeirri breytingu, sem við teljum, að hafi orðið á hernaðarástandi og sé að verða á hernaðarástandi og varnarmálum í Vestur-Evrópu, og þá ekki sízt hugsanlega breytingu á aðild Íslendinga að þessu varnarsamstarfi. Við teljum hins vegar, að meðan Atlantshafsbandalagið er til, verðum við að eiga aðild að því, og tökum skýrt fram, að við teljum ekki rétt, á meðan samningar fara fram á milli Atlantshafsbandalagsins annars vegar og Varsjárbandalagsins hins vegar um fækkun á herafla í Mið-Evrópu, að þá séu breytingar gerðar, sem rýri varnarmátt og styrk Atlantshafsbandalagsins. Við teljum, að Atlantshafsbandalagið þurfi að geta samið við Varsjárbandalagið á þeim jafnréttisgrundvelli, sem nú á sér stað, og það mætti engan veginn verða hlutverk Íslendinga að stuðla að því að torvelda samningsaðild Atlantshafsbandalagsins í þessum efnum. En ég endurtek það, og það skulu vera síðustu orð mín í þessum umr., að við Alþfl.-menn viljum styðja endurskoðun á varnarsamningnum við Bandaríkin í ljósi þess efnis, sem fram kemur í till. okkar, og við styðjum þá stefnuyfirlýsingu hæstv. utanrrh., að engin endanleg ákvörðun verði tekin um brottflutning varnarliðsins eða uppsögn varnarsamningsins, fyrr en þeim viðræðum, sem nú eru hafnar við ríkisstj. Bandaríkjanna, er lokið.



Herra forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að ræða hér um landhelgismálið, þar sem ég lít svo á, að það sé fyrst og fremst og eðli sínu samkv. íslenzkt innanríkismál. Ég get þó ekki á mér setið að víkja hér örfáum orðum að ummælum hv. síðasta ræðumanns, hv. þm. Gylfa Þ. Gíslasonar, í tilefni af því, að hann sagði hér áðan, að samningurinn frá 1961 hefði fyrst og fremst átt að tryggja það, að atburðir eins og þeir, sem þá gerðust, að erlend herskip voru hér á miðunum, endurtæki sig ekki. Ég verð að segja það, að ég fæ ekki skilið, hvernig í ósköpunum þessi samningur átti að geta tryggt, að slíkt endurtæki sig ekki, nema þá ef samningnum var ætlað að koma í veg fyrir, að við færðum landhelgina frekar út. Staðreyndin er auðvitað sú, eins og við öll vitum, sem hér erum inni, að samningurinn hefur verið og er sterkasta vopn Breta. Þeir hefðu aldrei látið sér til hugar koma að halda uppi því andófi, sem þeir hafa haldið uppi, hefðu þeir ekki þennan samning í höndunum. Ég held, að menn þurfi ekki annað en lesa bráðabirgðaúrskurð Alþjóðadómstólsins, kynna sér málflutning Breta og rökstuðning dómstólsins til þess að sjá, að Bretar fara hvergi leynt með það„ að það er fyrst og fremst þessi samningur, sem er þeirra öflugasta vopn og á honum byggja þeir allan sinn ímyndaða rétt. En svo að ég víki að utanríkismálunum almennt, öryggismálum og herstöðvamálum, vil ég að sjálfsögðu í upphafi þakka hæstv. utanrrh. fyrir ágæta skýrslu. Það er mikið fagnaðarefni, að á þeim tíma, sem liðinn er, síðan seinast fóru fram almennar umr. á Alþ. um utanríkismál, fyrir einu ári, hefur þróun heimsmála eindregið stefnt í átt til friðar og bættrar sambúðar milli þjóða. Það fer ekkert á milli mála, að klakarnir frá dögum kalda stríðsins halda áfram að bráðna, þótt hér og hvar sé þó enn eftir talsvert íshröngl óleystra vandamála. Ekki leikur heldur neinn vafi á því, að viðhorf manna og hugsunarháttur hefur verið að breytast jafnt og þétt í fullu samræmi við minnkandi spennu í samskiptum austurs og vesturs. Færri og færri telja það óhjákvæmilega nauðsyn, að smáþjóðirnar láti risaveldin í austri og vestri reka sig í dilka eins og fénað í rétt, og almennt verður vart við, að hin fráleita oftrú manna á forustu risaveldanna, hvort heldur er í efnahagsmálum, stjórnmálum eða hernaðarlegum efnum, fer nú loksins minnkandi, og táknar það að sjálfsögðu fyrst og fremst, að smáþjóðirnar ætla sér sjálfstæðari hlut en áður var og hafa óháðari afstöðu til mála. Við hljótum eindregið að vænta þess, að þessi þróun í átt til bættrar sambúðar með þjóðum, sem hafa ólíkt hagkerfi, haldi áfram. Enginn vafi er á því, að öryggismálaráðstefna Evrópu, sem nú er í undirbúningi, getur orðið mjög mikilvægur áfangi í þá átt að draga úr hernaðarlegri spennu í þessum heimshluta, og þróunin mun vonandi leiða til þess, að hernaðarbandalögin tvö verði leyst upp. En jafnframt verðum við að gera okkur ljóst, að beinir samningar risaveldanna um gagnkvæma fækkun í herafla og minnkandi hernaðarspennu í tengslum við þessa öryggismálaráðstefnu tekur vafalaust talsverðan tíma, og þessi leið til friðar og bættrar sambúðar er alls ekki sú eina, sem unnt er að fara á sama tíma. Aukið traust í samskiptum þjóða og minnkandi spenna getur sem sagt ekki aðeins orðið með skipulögðu átaki og allsherjarsamkomulagi stórra og smárra þjóða í Evrópu og við Atlantshaf. Hér getur einnig og ekki síður orðið um að ræða hægfara þróun, sem mótast af víxlverkunum, þannig að þegar einn slakar á, hefur það áhrif á alla hina. Frá tímum kalda stríðsins eru enn við lýði kenningar um, að það sé beinlínis háskalegt öryggi á tilteknu svæði, að einn aðili dragi einhliða úr þeirri hernaðarógnun, sem frá honum stafar. Þá er sagt, að verið sé að raska valdajafnvægi á viðkomandi svæði og við þetta skapist svokalláð tómarúm. Sem betur fer eru þeir stöðugt fleiri, sem gera sér grein fyrir, að hér er um að ræða innantóma orðaleikfimi, sem ekki á sér neina stoð í veruleikanum. Þetta er hentug kenning í munni hershöfðingja og annarra þeirra, sem horfa einhliða á viðfangsefnið út frá hernaðarlegu sjónarmiði, manna, sem komast ævinlega að þeirri niðurstöðu hver í sínu horni, að sem mestur vígbúnaður sé öruggasta leiðin til friðar. Eða hver getur haldið því fram í fullri alvöru, að valdajafnvægi í Evrópu hafi raskazt eða skapazt hafi háskalegt tómarúm, þótt Rúmenía hafi fyrir nokkrum árum dregið sig að verulegu leyti út úr hernaðarkerfi Varsjárbandalagsins? Og hverjum dettur í hug, að öryggi Evrópu væri nú tryggara og stöðugra, ef Danir og Norðmenn hefðu á sínum tíma látið undan kröfum hernaðarsérfræðinga Atlantshafsbandalagsins og leyft erlenda hersetu í löndum sínum til að fylla upp ýmis tómarúm, sem þar eru sögð vera? Nei, smáþjóðir Evrópu, hvort heldur í austri eða vestri, verða að hugsa sjálfstætt og taka afstöðu til mála út frá eigin hagsmunum og skynsamlegu mati, en ekki út frá þröngum hernaðarhagsmunum risaveldanna. Og þær geta með sjálfstæðri stefnu átt afgerandi þátt í að hrinda af stað hraðfara skriðu í átt til afvopnunar og minnkandi hernaðarspennu. Við Alþb.-menn höfum alltaf talið, að Íslendingar ættu einnig að leggja lóð sitt á vogarskál friðar og afvopnunar í Evrópu, í fyrsta lagi með því að leyfa ekki lengur erlenda hersetu í landinu, í öðru lagi með því að leggja niður herstöðvar í landinu og afnema önnur þau mannvirki, sem eingöngu eru ætluð til hernaðar, og í þriðja lagi með því að hverfa úr hernaðarbandalagi og lýsa yfir hlutleysi landsins í hernaði. Með málefnasamningi núv. stjórnarflokka var mörkuð stefna í utanríkis- og sjálfstæðismálum, sem felur í sér veigamiklar breytingar frá þeirri stefnu, sem áður ríkti í þessum efnum. Í fyrsta lagi er íslenzk utanríkisstefna sjálfstæðari nú en áður var. Nægir að minna á breytta afstöðu Íslands á alþjóðavettvangi til ýmissa mála. Við erum ekki lengur taglhnýtingar Bandaríkjastjórnar við atkvgr. á þingi Sameinuðu þjóðanna, eins og áður hafði of lengi verið. Hvað varðar afstöðuna til erlendra herstöðva og hernaðarbandalaga, náðist að vísu ekki fram í málefnasamningi stjórnarflokkanna stefnubreyting varðandi öll þau atriði, sem Alþb. leggur áherzlu á. Af þeim þremur stefnumiðum, sem ég nefndi hér áðan, þ.e.a.s. að erlendur her hverfi á brott, erlendar herstöðvar séu afnumdar og Ísland hætti þátttöku sinni í hernaðarbandalagi, varð aðeins samkomulag um það fyrsta, að herinn hverfi af landi brott. Um þetta efni eru hins vegar ótvíræðar yfirlýsingar í málefnasamningnum. Þar segir ótvírætt, að stefnt sé að brottför hins bandaríska herliðs og að hún skuli eiga sér stað á því kjörtímabili, sem nú er að líða. Ég held, að þeim Íslendingum fari fjölgandi, ekki sízt meðal ungu kynslóðarinnar, sem gera sér grein fyrir, að hinn erlendi her er okkur ekki að neinu gagni. Þvert á móti er augljóst, að það er gæfulegast fyrir Íslendinga að láta ekki draga sig inn í hernaðarkerfi stórveldanna. Við eigum því að stefna að því að draga úr hernaðargildi landsins, að svo miklu leyti sem það er til komið af mannavöldum, með því að hafa hér ekki her og herstöðvar. Þar að auki ætti að vera ljóst, að erlendur her í landinu til frambúðar er ekki samboðin virðingu þjóðarinnar. Erlendur her hlýtur að hafa margs konar áhrif á þjóðlífið, bæði bein og óbein, og enginn vafi leikur á því, að vaxandi eiturlyfjaneyzla á Íslandi á að talsverðu leyti rætur sínar að rekja til hersetu hinna erlendu manna. Ég vil að lokum fyrir hönd þingflokks Alþb. lýsa yfir eftirfarandi: Alþb. hefur að sjálfsögðu fallizt á það sjónarmið, að landhelgismálið ætti að hafa sérstakan forgang, og með hliðsjón af því hefur flokkurinn sætt sig við, að brottför hersins í áföngum ætti sér stað á síðari hluta kjörtímabilsins. En þar sem kjörtímabilið er nú senn hálfnað, væntir Alþb. þess mjög eindregið, að ekki dragist lengur, að hafnar verði viðræður við Bandaríkjamenn um endurskoðun varnarsamningsins með það fyrir augum, að herinn hverfi frá Íslandi. Alþb. telur sjálfsagt og eðlilegt, að meðan samningum við Bandarfkjamenn um brottför hersins er ólokið, verði sjónvarpssendingar Bandaríkjamanna takmarkaðar við herstöðina eina, og að gefnu tilefni telur flokkurinn að sjálfsögðu óviðeigandi, að heimilaðar séu nokkrar framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, sem ganga í berhögg við þá stefnu ríkisstj., að herinn hverfi af landi brott.



Herra forseti. Ég vil í upphafi máls færa utanrrh. þakkir, ekki aðeins fyrir þessa skýrslu, heldur engu síður, jafnvel fremur, fyrir hið ágæta samstarf, sem hann hefur haft við utanrmn. Hann hefur gert n. grein fyrir gangi mála og haft að mínu viti fyllsta samráð við hana hverju sinni, og tel ég það mjög vel farið og öðrum utanrrh. til fyrirmyndar í framtíðinni. Hins vegar vaknar sú spurning, sem ég vil aðeins ræða nánar, hvort staða utanrmn. í þingkerfinu sjálfu sé nægilega veigamikil. Eins og nú standa sakir, má segja, að utanrmn. sé fyrst og fremst n., sem tekur við grg., sem fær að vita, hvað gerist, miklu fremur en að hún sé mótandi afl í utanríkismálum. Þannig hefur þetta verið hér hjá okkur, og ég er ekki sannfærður um, að rétt sé að haga málum þannig. Ég vil benda á, að við hlið utanrmn. hafa sprottið upp nefndir, svo sem landhelgisnefndin, sem fjallar um veigamikinn þátt íslenzkrar utanríkisstefnu. Að mínu viti ætti sú n. ekki að vera til, heldur ætti utanrmn. að vera vettvangur þeirra mála, sem rædd eru í landhelgisnefndinni. Það gegnir svipuðu máli um varnarmálin. Þegar þau eru rædd, væri ekki óeðlilegt, að utanrmn. væri virkur aðili að slíkri endurskoðun varnarmálanna, sem nú fer fram. Við Íslendingar sendum menn á allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna, hafréttarráðstefnur o.s.frv., en utanrmn. er þarna ekki beinn aðili, heldur fær hún aðeins að fylgjast með því, sem gerist. Ég skal ekki ræða þetta lengur, en ég vil bara benda á, hvort ekki ætti að gefa utanrmn. betri og meiri háttar stöðu en nú er, um leið og ég vil sérlega þakka utanrrh. fyrir það samstarf og samráð, sem hann hefur haft við utanrmn. Áður en ég kem að sjálfri skýrslunni, vil ég líka drepa á eitt atriði, sem hefur oft komið upp í huga mínum í sambandi við utanríkismál og reyndar aðra málaflokka. Það er sú spurning, sem vaknar, þegar vitað er, að ýmsir menn, sem í fyrrv. ríkisstj. höfðu allt aðra skoðun á utanríkismálum en borin er uppi af núv. ríkisstj., hvernig unnt er að láta þá vera í veigamiklum trúnaðarstöðum fyrir þessa ríkisstj. Hef ég þá í huga t.d. fyrrv. utanrrh., sem starfaði í anda kalda stríðsins, og þá kannske sérlega hinn fyrri í viðreisnarstjórninni, og hvort ekki sé eðlilegt að hafa meiri hreyfingu og jafnvel skipti á mönnum í utanríkisþjónustunni, þegar nýir menn taka við. Það hlýtur að vera afskaplega erfitt fyrir utanrrh., þegar hann vill koma fram með nýja stefnu, að hafa þá menn kannske í trúnaðarsendiherrastöðum, sem hafa beinlínis verið málsvarar allt annarrar stefnu hér á Alþ. en núv. stjórn stefnir að. Þetta finnst mér dálitið merkilegt, hvað erfitt virðist vera að hreyfa menn til í okkar ágæta þjóðfélagi. Það er ekkert óeðlilegt við það, ef menn hafa allt aðra skoðun á málunum, að þeir geti ekki setið trúnaðarstöður, þar sem þarf beinlínis að taka pólitískar ákvarðanir eða þjóna undir pólitískar ákvarðanir. Þetta skal ég ekki ræða lengur, en þetta snertir vafalaust ekki aðeins utanríkisþjónustuna, heldur yfirleitt alla meginflokka þjóðmála. En það hlýtur að vera erfitt að gera verulega stefnubreytingu, þegar sömu menn halda um málin og var í fyrri stjórn. Hún hafði allt aðra utanríkismálastefnu, a.m.k. í veigamiklum atriðum, en núv. ríkisstj. Nóg um það. Í málefnasamningi ríkisstj. er vikið að því, að stefnan í utanríkismálum verði sjálfstæðari og einbeittari. Þetta hefur tekizt, og ég vil segja það, að enginn málaflokkur hjá núv. stjórn sýnir jafn berlega breytta stefnu og utanríkismálin. Þar eru skiptin alveg ljós og ótvíræð, og ég vil óska utanrrh. til hamingju með það. Skýrslan er líka öll í samræmi við málefnasamninginn. Í skýrslunni er rakin þróun utanríkismálanna, einkanlega árið 1972 og fram á fyrstu mánuði þessa árs, og það er öllum ljóst, að árið 1972 var alveg óvenjulegt ár hvað snertir það að breyta um skoðun og viðhorf í utanríkismálum. Á því herrans ári sigraði stefna Willy Brandts að taka upp samstarf við Austur-Evrópuþjóðirnar, einkanlega við Austur-Þýzkaland, Pólland og Rússland, og öðrum þræði ferðir Nixons forseta til Moskvu og Peking. Þetta hefur haft geysileg áhrif í utanríkismálum og líklega miklu meiri áhrif en við gerum okkur fulla grein fyrir. Og þessi ríkisstj. er svo heppin, ef ég má nota það orð, að starfa í þessari asahláku samstarfs og skilnings á alþjóðavettvangi. Á einu ári hefur það gerzt, að Kína hefur verið viðurkennt, Austur-Þýzkaland viðurkennt, stjórnmálasamband á að taka upp innan tíðar við Norður-Kóreu og væntanlega við Víetnam. Allt þetta hefur gerzt á örstuttum tíma. Og þessi þróun er á allan máta æskileg og í fullri andstöðu við þá utanríkispólitík, sem rekin var hér á dögum viðreisnarinnar. Ég skal ekki fara mörgum orðum um hernaðarblokkir. Ég tel, að Ragnar Arnalds hafi komizt mjög vel frá því efni, og ég fer ekki að rekja það nánar. En það eru tvö atriði, sem ég vil víkja að sérstaklega, sem eru náttúrlega meginmálin, og það eru annars vegar varnarmálin og hins vegar landhelgismálið. Satt að segja fá varnarmálin og varnarliðið harla lítið rúm í skýrslunni, og ástæðurnar eru augljósar. Það hefur lítið þokazt í þeim málum. Að vísu fer fram rannsókn, eins og hæstv. utanrrh. tekur fram, en allt er þetta mál á nokkuð óskýrum grunni og það hefur horfið í skuggann fyrir landhelgismálinu, sem flestir munu vera sammála um, að eigi að hafa forgang. Hins vegar er erfitt að sætta sig við það, hversu málum miðar hægt áleiðis. Í skýrslunni er komizt svo að orði: „Ákvörðun ríkisstj. um endurskoðun varnarsamningsins verður því væntanlega tekin bráðlega.“ Ég fagna þessari yfirlýsingu, en vil þó taka alveg sérstaklega fram, að þarna er notað orðið „endurskoðun", vegna þess að það fullnægir öllum. En það, sem átt er við í málefnasamningi ríkisstj., er fyrst og fremst, að varnarliðið hverfi á brott. Það var efni þessa málefnaákvæðis og ekkert annað. Það vakti athygli mína, hvað hv. 1. þm. Reykv., sem talaði sem aðalforingi stjórnarandstöðunnar, var linur í utanríkismálum, linur í andstöðunni. Hvers vegna? Vegna þess að varnarmálin standa mjög óljóst og landhelgismálið stendur líka óljóst. Hann vill ekki láta neitt til skarar skríða, eins og málin standa núna, og það er að vissu leyti skiljanlegt. En ég vil taka það alveg skýrt fram, að endurskoðun merkir í mínum munni ekkert annað en það, að herinn fari héðan af landi brott í áföngum. Hins vegar er ég alveg opinn fyrir því í sambandi við flug og annað, að fá, ef unnt er, einhvern annan aðila frá Sameinuðu þjóðunum til þess að hafa hér uppi eitthvert tæknilegt eftirlit með flugi eða á annan hátí. Um það er ekkert að fást, finnst mér. En um hermenn gildir allt öðru máli. Ég skal aðeins víkja að landhelgismálinu. Ég fagna því, hvað utanrrh. hefur tekið skýra afstöðu í því máli, einkanlega því máli, sem mestum deilum hefur valdið síðustu daga, og það er, hvort eigi að mæta fyrir dómstólnum í Haag. Ég styð í einu og öllu stefnu ríkisstj. í þessu máli, eins og Alþ. og hún sjálf hefur mótað hana, og þess vegna vil ég benda þingheimi á bls. 20, þar sem hæstv. utanrrh. færir skýr og góð rök fyrir því, að það sé, eins og nú standa sakir, fráleitt að mæta fyrir dómstólnum í Haag, eins og orðrétt segir í skýrslunni, með leyfi hæstv. forseta: „Varðandi málsmeðferð, er dómstóllinn í lok þessa árs tekur fyrir efnisatriði, virðist mér augljóst, að Íslendingar geti ekki átt úrslit í slíku lífshagsmunamáli sínu undir erlendu dómsvaldi og það sé því rökrétt og eðlilegt, að Ísland eigi ekki fulltrúa við þennan málarekstur fremur en hingað til. Það er von mín, að samstaða þjóðarinnar um framgang þessara mála geti haldizt: Undir þetta tek ég eindregið. Hins vegar hefur sú óheillaþróun átt sér stað í þessu máli, að það hafa komið upp skoðanir um, og það jafnvel innan ríkisstj., að það eigi að halda á málum á annan hátt, þ.e.a.s. mæta fyrir dómstólnum í Haag. Við þetta verður alls ekki unað. Ég vil benda á það, að fulltrúi Alþfl., Gylfi Þ. Gíslason, benti á það réttilega, að það, sem skipti meginmáli, væri einhugur þjóðarinnar í þessu máli. Og það felur þá í sér að minni hl., og þá væntanlega stjórnarandstaðan, verður að gera svo vel að sýna þann einhug að fylgja meiri hl. hér á þingi. Þetta er sá ábyrgðarhluti, sem hvílir á stjórnarandstöðunni. Þetta er meginatriði málsins. Það má aldrei vera neinn vafi á því, hvaða stefnu Íslendingar hafa í landhelgismálinu, fiskveiðilögsögunni, og hvernig eigi að reka það. Þetta er grundvallaratriði. Þess vegna má segja, að það bregði nokkuð undarlega við, að hæstv. félmrh. í veizlu hjá ágætum félagsskap, sem kallar sig Junior Chambers, skuli gefa yfirlýsingu um, að það væri skynsamlegt og rétt að senda málsvara til Haag. Þar með hafði þessi hæstv. ráðh. gengið í berhögg við stefnu stjórnarinnar, gengið í berhögg við vilja Alþ. og hina mótuðu stefnu, rofið samstöðu þjóðarinnar. Við þetta verður ekki unað. Það má lesa í blöðum sífelldar deilur hér, hvort eigi að senda eða ekki senda, mæta eða ekki mæta o.s.frv., og þetta er óheillaþróun fyrir gang þessa mikilvæga máls. Það hlýtur öllum að vera ljóst. Og ég tel nauðsynlegt, bæði fyrir stjórnarandstöðuna og ríkisstj., að ganga úr skugga um það, eins fljótt og kostur er, hver sé raunverulegur vilji Alþ. í þessu máli. það er ekki hægt að láta þetta mál reka á reiðanum. Hv. 1. þm. Reykv. lét svo ummælt, að í landhelgisn. hefði verið vilji meiri hl. að athuga mjög gaumgæfilega, hvort ekki ætti að mæta fyrir dómnum, hins vegar lægi ekkert á, því að málið kæmi ekki upp fyrr en um áramótin. En þetta er reginmisskilningur. Þjóðin getur ekki búið að því að karpa og deila um þetta mál allt þetta ár. Það er mikilvægt, að það sé einhugur í málinu, en við eyðum ekki tíma, kröftum og samstöðunni í að karpa um þetta. Um þetta efni má aldrei vera neinn vafi. Þess vegna tel ég það skyldu stjórnarandstöðunnar að kanna, hvort það sé vilji Alþ. að senda mann til Haag, og ég tel það líka skyldu ríkisstj. að gera það, því að hún þarf að hafa markaða og ótvíræða stefnu í þessu máli. Það væri t.d. athugandi, hvort hæstv. félmrh. vildi nú ávarpa þingið og gera nokkra grein fyrir stefnu sinni í þessu máli, hvort hann hefði breytt um skoðun eða hvort hann mundi vinna að því, að við sendum mann til Haag. Þetta þurfum við að vita. Við getum ekki setið uppi bæði með ráðlausa stjórnarandstöðu og ráðlausa ríkisstj. í þessu máli, menn bara bíði og sitji við skákborðið og tefli. Það þarf að hreinsa til, hreinsa andrúmsloftið. þess vegna vil ég mælast til þess við hæstv. félmrh. að hann geri nú þinginu grein fyrir skoðun sinni og hvert sé hans viðhorf í þessu máli, og að ríkisstj. gangi úr skugga um það, hver sé vilji Alþ. í þessu máli. Ef svo er, að Alþ. og ríkisstj. treysta sér ekki til þess að ganga þegar úr skugga um það, eigum við þá smám saman að kljúfa þjóðina í þessu máli? Eigum við að lesa dag eftir dag karp í blöðum, hvort eigi að senda eða ekki senda, mæta eða ekki mæta? Það þarf að fá einu sinni úr þessu skorið fyrir fullt og allt, tvímælalaust. Ef svo skyldi fara, að það væri þingmeirihl. fyrir því, að senda mann til Haag, ef hæstv. félmrh. getur tekið með sér sinn fjölmenna þingflokk til þess að styðja þetta, er bezt, að við leitum til þjóðarinnar og könnum þessi mál og vitum, hvort vinstri menn í landinu geti ekki stokkað upp spilin í flokkunum. En það er eitt, sem er víst, og það er, að ekki er verjandi, hvorki fyrir ríkisstj. né stjórnarandstöðuna, að fá ekki hreinar línur í þessu máli.

Félmrh. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Hér hefur nú verið lögð fram skýrsla af hæstv. utanrrh. um utanríkismálin og hafa ekki orðið um hana deilur, heldur hefur stjórnarandstaðan lokið upp einum munni um það, að skýrslunni sé fagnað og í meginatriðum sé á hana fallizt. það er fagnað m.a. auknu samstarfi utanrrh. við utanrmn., og er það á fullum rökum reist, því að á því sviði málefna hefur orðið framkvæmdabreyting mikil. Menn fagna því og, að núv. stjórn hafi rekið sjálfstæðari utanríkispólitík en áður, og má það einnig til sanns vegar færa, þó að gífuryrði um annað hafi einnig verið höfð hér uppi. Hér hefur verið lögð á það mikil áherzla, að okkur Íslendingum beri hér eftir sem hingað til að ástunda einhug og samstöðu um landhelgismálið, og er það vel. Á því máli hefur verið haldið þannig, að auk þess sem ríkisstj. hefur á hverjum tíma tekið afstöðu, eins og málið hefur blasað við hverju sinni, hefur ávallt verið haft samráð við utanrmn. og landhelgisnefndina um framvindu málsins, og hingað til hefur tekizt að ná samstöðu um málið. Þessu ber að fagna. Og ég vona, að þetta haldist áfram, að menn séu það víðsýnir, að þó að okkur greini á um einhver einstök atriði málsins, verði þau skref fyrir skref tekin til athugunar og leitað eftir samstöðu um þau, því að án þess að ræða málin og skiptast á skoðunum um þau á hverju stigi, eins og þau blasa við, er holt undir fæti um samstöðuna og einhugurinn einskis virði, því að þá er hann falskur. Svona höfum við haldið á málinu, og svona skulum við halda á málunum, en við eigum að viðurkenna það, að við erum frjálsir að því að skiptast á skoðunum um málin og ræða þau, en markmiðið er að komast að sameiginlegri niðurstöðu um þau. Hv. 7. þm. Reykv., Gylfi Þ. Gíslason, lagði áherzlu á þetta í sinni ræðu, að okkur bæri umfram allt að ástunda það að vernda einingu Alþ. og þar með einingu þjóðarinnar um málið. Hann lýsti síðan skoðun sinni á samningunum frá 1961 og taldi hann mikið þarfaþing, hann hafi bjargað miklu, því að hann hafi veitt okkur fulla viðurkenningu á 12 mílna landhelginni. Ég er honum ekki sammála um þessa skoðun og tel ekki stefnt til neins háska, þótt við séum ósammála um þennan samning. Það eru vafalaust mjög skiptar skoðanir með hann meðal þm. Ég tel, að þess hafi ekki verið nein þörf og einkum hafi reynzlan sýnt það, að engin þörf hafi verið að eiga kaup við Breta um það, að við öðluðumst 12 mílna landhelgi, því að við vorum búnir að vinna það stríð. Á eftir varð sú þróun, - það gátu samningamennirnir frá 1961 að sjálfsögðu ekki séð fyrir, - að þjóðir heims viðurkenndu 12 mílna landhelgi hið minnsta. Það hefur því verið réttilega sagt hér áður í þingsölum, að ef menn hefðu séð, hvernig þróunin yrði, hefði ekki þurft að kaupa þetta út af fyrir sig neinu verði. Ég tel þennan samning í heild hafa verið okkur óheillasamning, af því að hann batt okkur þeim skuldbindingum, að við færðum út okkar landhelgi, gæti annar hvor aðilinn, sá sem þess óskaði, borið fram kröfu um að skjóta þeim ágreiningi, til dómstólsins í Haag. Það er einkanlega vegna þessara ákvæða í samningnum, sem við erum bundin við Haag. Við höfum að vísu talið, að hann hafi náð sínum tilgangi, og sé úr gildi fallinn, og við þar að auki formlega sagt honum upp. En dómstóllinn virðist ekki hafa fallizt á þau sjónarmið okkar. Ég tel, að ein af mörgum ástæðum fyrir því, að við eigum að senda málsvara til sóknar og varnar fyrir málstað okkar fyrir dómstólnum í Haag, sé sú, að við eigum að gera glögga grein fyrir aðdraganda að samningsgerðinni 1961 og innihaldi þess samnings. Við eigum að staðfesta þar með góðum gögnum, dagbókum varðskipanna m.a., að Bretar beittu okkur hernaðarlegu ofbeldi, bæði með viðskiptabanni á árinu 1952 og svo hernaðarofbeldi í þorskastríðinu 1960 og 1961. Gylfi Þ. Gíslason, hv. 7. þm. Reykv., sagði einmitt, að samningurinn hefði verndað okkur fyrir vopnaðri íhlutun Breta á miðunum við Ísland. Þetta er í raun og veru viðurkenning á því sjónarmiði, sem ég held fram, að samningurinn var gerður undir nauðung, undir þvingun, frammi fyrir byssukjöftum Breta. En slíkir samningar munu ekki þykja haldgóðir sem alþjóðasamningar, og það er fyllsta ástæða til þess að láta ekki auða stóla tala um þetta í Haag m.a., heldur láta færustu menn okkar bera fram dagbækur varðskipanna og öll rök okkar og gögn fyrir því, að þetta var nauðungarsamningur, sem við gerðum undir þvingun. Meginrök þeirra manna, sem að samningum stóðu, voru þau, að þeir væru að afstýra alvarlegum afleiðingum þess, ef ekki væri gerður samningur. Utanrrh. Breta lýsti því þá yfir í bréfi til utanrrh. Íslands, að hann vissi það vel, að ef samningar tækjust ekki, hefði það alvarlegar afleiðingar. Ef þetta er ekki hótun milli ríkja, þá skil ég ekki, hvað hótun er. Okkar réttur og skylda er að færa fram öll okkar rök og gögn í málinu, aðdragandanum að þorskastríðinu og því, sem gerzt hefur síðan 1. sept. s.l., og einnig um allan aðdraganda að samningnum 1961, sanna það, að stjórnarandstaðan þáv., núv. stjórnarflokkar, hélt því fram með réttu, að þetta væri nauðungarsamningur, sem okkur bæri ekki að virða. Ég hef haldið því fram, að við eigum að senda málsvara til Haag, rökstyðja okkar góða málstað, rekja aðdragandann, rekja allan gang málsins og bera fram kröfur um sýknu af málsóknarkröfum Breta og Þjóðverja, og í annan stað sem varakröfu, að dómi verði frestað, þangað til hafréttarráðstefnunni sé lokið. Þessa kröfu á ekki að bera fram bara í tilmælaformi, það á að vera hreint og beint dómkrafa af okkar hendi, a.m.k. sem varakrafa. Hafréttarráðstefnan er sá alþjóðavettvangur, sem á að leggja lagagrundvöll, og þegar við vitum, að þar er að vænta hagstæðari stöðu en nú er á þessum vettvangi, eigum við auðvitað að bera fram kröfur um, að dómur sé ekki felldur, fyrr en niðurstöður hafréttarráðstefnunnar liggi fyrir. Það á ekki að gerast með neinu pukurssendibréfi til dómsins. Það á að gerast með réttarkröfu. Ég skal ekki fara út í það að svara gífuryrðum hv. 3. uppbótarþm., sem hér talaði síðast. Þessi utanflokkaþm. getur haft sínar skoðanir og er frjáls að því. En þá hef ég líka frjálsræði til þess að hafa mínar skoðanir, setja þær fram sem umræðugrundvöll. Það hefur verið viðurkennt af þeim, sem hér töluðu í dag um þetta mál, að hugmyndin um að senda menn til Haag yrði m.a. rædd í utanrmn. og reynt að komast að niðurstöðu þar um ákvörðunartöku, og það er auðvitað rétta leiðin. Fásinna er að fordæma skoðanir í þessum málum og segja, að enginn hafi frjálsræði til þess að bera þær fram. Þeir menn hafa ekki snefil af lýðræðislegri hugsun, sem bera slíkt fram. Og það er einskis virði yfirborðssamstaða Íslendinga og einhugur í málinu, ef það á að byggjast á því að viðurkenna aðeins einhverja ákveðna afstöðu til málsins og að skoðanaskipti megi ekki eiga sér stað. Við eigum að undirbyggja okkar samstöðu með umr. og ákvörðunartöku stig af stigi. Þegar við fórum af stað með þetta mál og gerðum hér einhuga samþykkt á Alþ. Íslendinga, vissum við ekki, hverjum tökum Haagdómstóllinn tæki þetta mál. Síðan hefur það gerzt, að hann hefur gert úr þessu tvö mál. Hann hefur boðið upp á sókn og vörn um lögsögurétt dómsins og kveðið upp sérstakan úrskurð um það atriði út af fyrir sig. Síðan hefur hann ákveðið, að hann skuli taka efnishlið málsins út af fyrir sig og kveða upp sérstakan dóm um hana. Við höfðum tekið þá afstöðu algerlega einhuga, að við skyldum á allan hátt mótmæla því, að hann hefði lögsögu um málið. Við höfum tapað því máli. Dómurinn er kominn, það verður ekki umflúið. Hann segist hafa hana, og það er ekki hægt að áfrýja þeim úrskurði til neins annars aðila. Hann hefur ákveðið, að hann skuli hafa lögsögu um málið. Næsta ákvörðun hans er sú, - að vísu var dómurinn um það skiptur, - að efnishlið málsins skuli tekin út af fyrir sig og kveðinn upp sérstakur dómur í henni. Þá, þegar þessi tímamót voru í málinu, var sjálfsagt, að Íslendingar tækju að ræða það mál, hvort ætti að senda málsverjendur til dómsins til þess að flytja sitt mál eða þegja og láta auða stóla tala. Þar er mín afstaða alveg óbreytt, og þá er ég að svara hv. utanflokkaþm., hv. 3. landsk., - hún er óbreytt enn. Ég tel, að við eigum að senda málsvara til Haag. Og ég þykist hafa fengið viðurkenningu fyrir því, að þetta sjónarmið verði rætt og gagnstæð sjónarmið af réttum aðilum, þ.á.m. landhelgisnefnd og utanrmn., og Alþ. er rétti aðilinn til þess að taka ákvörðun um það. Hvorki á ég neinn einkarétt að þessu sjónarmiði mínu né aðrir á gagnstæðu sjónarmiði. Alþ. er rétti aðilinn til að skera úr því að undangengnum hugleiðingum og umr. um þessa fleti á málinu. Og það er undir öllum kringumstæðum eðlilegast, að við notum tímann, þangað til við þurfum að taka ákvörðun um þetta, til þess að ræða málið innbyrðis hjá okkur, og það er ekkert veikleikamerki í málinu. Það er ekki hægt að umsnúa sannleikanum meira á nokkurn hátt en að segja, að þar með séum við búnir að gefa upp okkar afstöðu í landhelgismálinu. Dettur nokkrum í hug, að þó að við ákvæðum í dag að senda málsvara til Haag, hættum við að framfylgja íslenzkum lögum og berjast í okkar landhelgi til varnar? Mér dettur það ekki í hug. Ég hygg, að það hvarfli ekki að einum einasta þm. Bretar gera tvennt í senn. Þeir heita okkur ofbeldi hér á íslenzkum miðum innan 50 mílna landhelginnar, brjóta þar með íslenzk lög, en sækja málið fyrir dómstólnum í Haag jafnframt. Þó að við ákvæðum að senda menn til Haag, værum við sannarlega ekki að gefa upp eitt eða neitt í málstað okkar um að framfylgja íslenzkum lögum í landhelgismálinu. Þessar skoðanir mínar hafa af hv. utanflokkaþm., 3. landsk., verið kallaðar óheillaskoðanir. Allar skoðanir eiga rétt á sér í lýðfrjálsu landi.

Jafnvel hjá Junior Chambers?

Er það einhver fyrirlitlegur félagsskapur? Ég var ekki í neinni veizlu hjá Junior Chambers. Ég lofaði að tala þar í 10 mínútur og gerði það. Það var fundur en ekki nein veizla. Ef hv. þm. heldur, að hann hafi orðið af einhverjum dýrlegum veigum þar, þá var það nú ekki. Ég legg áherzlu á það, að í landhelgismálinu ber okkur að halda einhug og samstöðu. En þessi einhugur og samstaða verður að vera undirbyggð á skoðunum, sem hafa verið ræddar og komizt að réttri niðurstöðu um. Ég er reiðubúinn til þess að lúta þeim niðurstöðum, sem kynnu að ganga gegn mér, en ég tel mínar skoðanir í þessu máli eiga jafnan rétt á sér og aðrar skoðanir. Það er skoðun mín, að við höfum verið beittir þvingunum og nauðung, bæði í fyrra þorskastríði og í þessari deilu við Breta, og það eigum við allt saman að leiða fram fyrir dómstólnum í Haag í skýru, rökstuddu formi. Við eigum ekki neinn rétt á því að láta það undir höfuð leggjast. Þá værum við að svíkja íslenzkan málstað að mínu áliti. Hinn þátturinn í skýrslunni, sem sérstaklega hefur verið gerður að umtalsefni, er varnarmálin, og þar hafa menn harmað, að litið sé í skýrslunni um þau mál. Það er af þeim eðlilegu ástæðum, að við höfum, eftir því sem ég bezt veit, verið sammála um það hingað til að láta landhelgismálið hafa algeran forgang og reyna að freista að koma því í höfn helzt, áður en við færum að taka upp annað stórkostlega viðkvæmt og vandasamt utanríkismál og berjast þannig á tveimur vígstöðvum. Menn hafa verið nokkuð sammála um, að það væri ekki skynsamlegt að tvískipta kröftunum um þessi tvö stóru mál. Hvoru tveggja mega teljast örlagamál og þó fyrst og fremst landhelgismálið, enda var það látið sitja í fyrirrúmi. Hvað erum við svo komnir langt í hinu málinu? Á þetta stig, að það er búið að hafa einar könnunarviðræður vestur í Bandaríkjunum um varnarsáttmálann og ákveðið að hefja innan skamms sjálfar endurskoðunarviðræðurnar. Ég veit ekki, hvort það er skoðun allra hv. þm., sem hér var túlkuð af hv. utanflokkaþm., 3. landsk. áðan, að hann teldi, að orðið „endurskoðun“ þýddi burtför hersins úr landinu. Það væri gaman að vita, hvort þessi skýring á orðinu „endurskoðun“ fyndist í íslenzkum orðabókum. Prófessorinn veit kannske um það. Ég held, að þetta sé nokkuð lausleg þýðing, varla vísindalega undirbyggð. Nei, ríkisstj. hefur skuldbundið sig til þess, samkv. stjórnarsáttmálanum að gera tvennt í varnarmálunum, ef á þarf að halda: að endurskoða varnarsamninginn eða segja honum upp og láta herinn hverfa burt úr landinu á kjörtímabilinu. Og við erum í þann veginn að hefja fyrri þáttinn. Framhaldið fer allt eftir því, hvernig fyrri þættinum lýkur. En um það getur enginn fullyrt, fyrr en endurskoðunarumr, hafa farið fram og niðurstaða af þeim liggur fyrir Alþ. Þá getur komið til þess að taka ákvörðun um síðari þáttinn. Það stendur þarna: „Endurskoðun eða uppsögn samningsins með það fyrir augum, að herinn hverfi burt af landinu á kjörtímabilinu“.

Og framhaldið, hvernig er það?

Framhaldið er, að að því skuli stefnt, að herinn hverfi burt úr landinu. Endurskoðun eða uppsögn samningsins og brottför hersins burt úr landinu, það skal stefnt að því. Og á öðrum stöðum í stjórnarsáttmálanum þótti heldur lauslega og linlega að orði kveðið, þegar var verið að lofa því, að stefnt skyldi að einhverju máli. En höfundurinn að þessu orðalagi er m.a. hv. utanflokkaþm. núv., 3. landsk., Bjarni Guðnason. Hann var í stjórnmálanefndinni, sem samdi þetta.

Má mér þá ekki vera kunnugt um, hvað er á eftir?

Jú, þér átti að vera kunnugt um það, hvað orðið „endurskoðun“ þýddi. Nei, hv. utanflokkaþm., 3. landsk., Bjarni Guðnason, lýsti yfir eindregnum stuðningi sínum við hæstv. utanrrh., og gleður það mig. Ég álit, að hann eigi það einmitt skilið að njóta trausts manna fyrir frammistöðu sína sem utanrrh., og ég treysti honum fyllilega til þess að halda á varfærinn, öruggan og skynsamlegan hátt á endurskoðunarumr., sem nú fara í hönd. Að þeim loknum kemur málið vafalaust til kasta Alþ., og það er skylda okkar allra að lúta meiri hl. Alþ. í þessu máli sem öllum öðrum, ef við viljum þingræðis- og lýðræðisþjóð heita.



Herra forseti. Í málefnasamningi ríkisstj. er komizt svo að orði: „Á hverju Alþ. skal gefin skýrsla um utanríkismál og fari þar fram almennar umr. um þau“. Samkvæmt þessu voru fluttar 2 skýrslur um utanríkismál í fyrra. Réttara sagt var fyrri skýrslan flutt hér í hittiðfyrrahaust af hæstv. utanrrh., og um hana urðu allítarlegar umræður um utanríkismál, eins og vera bar. Seinni skýrslan kom ekki fyrr en í lok síðasta þings, og hún var hvorki flutt né urðu um hana umr. Nú á þessu þingi er útbýtt skýrslu um utanríkismál, þegar styttri tími en vika er eftir af þingi, eða síðdegis s.l. föstudag, og umr. fara fram um hana nú. Ég skildi þetta ákvæði í málefnasamningi ríkisstj. sem fyrirheit um það, að utanríkismál skyldu jafnvel hljóta veglegri sess í umr. alþm. en verið hafði. Þó var það svo, að skýrslugjöf um utanríkismál var tekin upp af hálfu fyrrv. ríkisstj., viðreisnarstjórnarinnar, og þótt ég hafi ekki setið mörg samfelld þing á tímum viðreisnarstjórnarinnar, hygg ég, að umr. hafi þá farið fram um slíkar skýrslur. En þó að hér átt hafi að gera bót og betrun á vinnubrögðum Alþ., er ljóst af reynslu þessara tveggja þinga, að þessi tilraun núv. hæstv. ríkisstj. hefur algerlega mistekizt. Hér í dag hafa umr. gengið þannig til, að fundum hefur verið frestað hvað eftir annað og því er ljóst, að þessum mikilvægu málum er ekki sýndur nægilega mikill sómi. Ég vil þess vegna í upphafi máls míns beina þeirri eindregnu áskorun til hæstv. ríkisstj. og hæstv. utanrrh., að önnur vinnubrögð verði tekin upp, þ.e.a.s. ef þeim endist líf og heilsa í stjórnarstólunum til þess að bæta ráð sitt. Það er svo, að undir þessum kringumstæðum verður ekki ítarlega um málið rætt. En ég vil þó að lokinni þessari gagnrýni þakka hæstv. utanrrh. fyrir að láta þó ekki falla niður að gefa slíka skýrslu um utanríkismál. Ég tel, að hún sé mikilvæg út af fyrir sig og þakkarverð. Það er að vísu svo, að flest í þessari skýrslu er almenns eðlis og margt af því er kunnugt úr fréttum blaða og útvarps, og er því þar ekki um nýjung að ræða. Þó er nokkuð á því að græða að fá yfirlit yfir störf nýlokins undirbúningsfundar fyrir hafréttarráðstefnuna, sem sýnir, að við stöndum vel að vígi í fiskveiðilögsögumálum okkar, að því er þróun þeirra snertir á þeim fundum. Ég verð að segja það eins og er, að ég finn fátt í þessari skýrslu um utanríkismál, sem tilheyrir stefnumótun í utanríkismálum, og því síður margt, sem ber vitni um sjálfstæðari og einbeittari stefnu í utanríkismálum en tíðkaðist á tímum viðreisnarstjórnarinnar. Það gæti kannske verið, að hér sé átt við stefnumótunina að því er snertir viðskiptasamningana við EBE. Í þessari skýrslu er mjög eindregið tekið undir nytsemi þeirra samninga. Við vitum þó, að það var nokkur ágreiningur um fullgildingu þessara samninga, að því er snertir viðskiptasamning okkar við EBE. Það átti sér ekki stað fyrr en stjórnarandstaðan krafðist þess, að þessir samningar skyldu fullgiltir. Alþb. sýndist ganga þar nauðugt til leiks og vera þeirrar skoðunar, að fresta bæri a.m.k. fullgildingunni. Þetta var í samræmi við afstöðu Alþb. til inngöngu Íslands í EFTA og þau rök Alþb. þá, að það mundi leiða yfir Ísland og Íslendinga aukin tengsl við EBE. Framsóknarmenn, sem tóku á sínum tíma ekki afstöðu til inngöngu okkar í EFTA, höfðu þó skoðun í þessu máli, og þakka skyldi forustuflokki í ríkisstj. það, að hann fylgdi fullgildingunni, þrátt fyrir það að hæstv. utanrrh. gerði alla vega við umr. um skýrslu um utanríkismál að hausti í hittifyrra mjög lítið úr nytsemi aðildar okkar að EFTA. Mér þykir þess vegna vænt um að sjá það, sem stendur í þessari skýrslu á bls. 18, með leyfi í orseta : „EFTA hefur enn þá mikla þýðingu fyrir viðskipti þessara landa, en einnig fyrir samskipti landanna við EBE“. Ég tek heils hugar undir þau orð í skýrslunni, að vonandi notar EBE sér ekki fyrirvarann um að láta ekki tollaívilnunina vegna sjávarafurða taka gildi, fyrr en samningar takast í fiskveiðideilunni. Ef svo skyldi fara þá skulum við um leið hafa í huga, hvort ekki sé ástæða til þess að leggja áherzlu á, að bráðabirgðasamningar takist í fiskveiðideilunni, því að hér eru miklir hagsmunir í veði. Af einni ísfiskssölu togara getur lækkun tolla numið 500-600 þús. kr. Ég held, að meðferð núv. ríkisstj. á verzlunarsamningum okkar við EBE eða aðild okkar að EFTA beri ekki vitni um sjálfstæðari og einbeittari utanríkisstefnu en fyrrv. ríkisstj. hafði. Núv. ríkisstj, hefur þrátt fyrir það að aðstandendur hennar gagnrýndu stefnu fyrrv. stjórnar á þessu sviði, fylgt nákvæmlega sömu stefnu og fyrrv. stjórn, og er það þakkarvert. Þá vil ég hverfa að því, sem segir í skýrslunni um gang heimsmálanna, og drepa á þá þíðu, sem sýnist vera í skiptum stórveldanna og hernaðarbandalaganna hér í álfu. Það var að vísu svo að skilja á hv. 3. landsk. þm. hér áðan, að þetta væri hinni sjálfstæðu og einbeittu utanríkisstefnu núv. hæstv. stjórnar að þakka. Það mátti jafnvel á honum skilja, að viðleitni Brandts væri runnin af hvötum og frumkvæði núv. ríkisstj. Íslands. Ég held nú, að ef þessi hv. þm. hugsar sig betur um, komist hann að raun um, að hann hafi tekið heldur mikið upp í sig. Sannleikurinn er sá, að þessi þróun í alþjóðastjórnmálunum á annars vegar rætur sínar að rekja til frumkvæðis stórveldanna, svokallaðra forustuþjóða, Bandaríkjanna og Rússa og Bandaríkjanna og Kína, og hins vegar á þessi þróun rætur sínar að rekja til Atlantshafsbandalagsins og sumpart Varsjárbandalagsins. Menn skulu minnast þess, að það var á fundi Atlantshafsbandalagsins hér í Reykjavík 1968, að gerð var till. og hún samþ. um það, að Atlantshafsbandalagið skyldi fara fram á, að viðræður hæfust um gagnkvæman, samhliða samdrátt herja í Mið-Evrópu. Viðræðurnar eru nú hafnar, og vonandi leiða þær til þess, að um rannverulegan samdrátt herja verði að ræða á þessu landssvæði. Það er því ekki um að ræða neina nýja eða sjálfstæða stefnu í utanríkismálum umfram það, sem áður var, þegar íslenzka ríkisstj. fylgist með og tekur þátt í t.d. öryggismálaráðstefnunni í Helsingfors. En hitt er athyglisvert, að í þessari skýrslu kemur ekki fram, - og það er kannske til of mikils ætlazt, að það komi fram, - hver stefnumótun Íslendinga er á þessum vettvangi, eins og t.d. á fundum um öryggismálaráðstefnuna og hins vegar gagnvart viðr. í Vín um gagnkvæman, samhliða samdrátt herafla í Mið-Evrópu. Við eigum ekki fulltrúa á síðarnefndu fundunum, en hins vegar geta þeir fundir og þær viðræður skipt okkur miklu máli. Ég vil einkum taka undir þau ummæli á bls. 2, þar sem hæstv. utanrrh. segir í skýrslu sinni: „Ber því að vona, að tilætlaður árangur verði af þessum viðræðum og ekki verði látið þar við sitja. Hef ég þá einkum í huga hinn sívaxandi vígbúnað stórveldanna á höfunum, ekki hvað sízt við bæjardyrnar hjá okkur á Norður-Atlantshafi, sem að mínu áliti ber nauðsyn til að stemma stigu við“. Það er kunnara en frá þurfi að segja, að viðræðurnar í Vín um samdrátt herja í Mið-Evrópu hafa leitt til þess, að ýmsar nágrannaþjóðir okkar hafa óttazt, að samdráttur á þeim slóðum yrði til þess, að um meiri vígbúnað yrði að ræða á fyrstu mörkum varnarlína Atlantshafsbandalagsins annars vegar og Varsjárbandalagsins hins vegar, þ.e.a.s. að aukinn vígbúnaður yrði t.d. hér í Norðurhöfum. Það er okkur Íslendingum mikils virði, að þessar viðræður um samdrátt herafla í Mið-Evrópu leiði ekki til þeirrar þróunar, heldur hins, að samdráttur flotastyrks í Norðurhöfum verði í kjölfar samdráttar herafla í Mið-Evrópu. Ég hygg, að það sé alveg tómt mál að tala um verulega breytingu á öryggismálum Íslands, fyrr en það er orðið að veruleika, að slíkur samdráttur eigi sér stað í Norðurhöfum, gagnstætt auknum vígbúnaði annars stórveldisins í Norðurhöfum, eins og upplýsingar liggja fyrir um, að Sovét-Rússland standi fyrir. Það er og ljóst, að þessar ráðstefnur og þessir fundir taka langan tíma, og það er nauðsynlegt að taka á mikilli þolinmæði, jafnvel fyrir bjartsýnustu menn, þar til einhver árangur kemur í ljós. Það er, hygg ég, tómt mál að tala um verulega breytingu á öryggismálum Íslands og varnarmálum, fyrr en þessi árangur er í raun og veru kominn í framkvæmd. Við skulum öll vona, að þessi árangur verði, en á meðan hann er ekki kominn fram í raun, skulum við fara okkur hægt og alla vega gæta þess, að spilla ekki þeim viðræðum með því að veikja varnarmátt Atlantshafsbandalagsins með einhliða aðgerðum. Við vinnum ekki aðeins okkur sjálfum tjón með slíkum einhliða aðgerðum, heldur og nágrönnum okkar og vinaþjóðum, sem við ætlumst til að standi með okkur, ef við þurfum á að halda. Við skulum þess vegna gæta að, hver hagur nágrannans er, en þó fyrst og fremst okkar sjálfra í þessum efnum. Það hefur ekki verið mjög mikið rætt um varnarsamninginn og endurskoðun hans eða uppsögn á þessi þingi. Ég býst við því, að það byggist á því, að bæði hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh. hafa lýst yfir þeim skilningi sínum á málefnasamningi ríkisstj., að ekki væri búið að ákveða, að varnarliðið færi, heldur mundi ákvörðun um það fyrst verða tekin, þegar könnun málsins væri lokið, og það væri Alþingis að taka þá ákvörðun. Í umr. 30. nóv. s.l. á Alþ. sagði utanrrh. orðrétt með leyfi forseta eftirfarandi: „Ég hef áður lýst því yfir og geri enn, að engin ákvörðun í þessu máli verður tekin án samráðs við Alþ. og að vel athuguðu máli“. Þetta loforð hæstv. utanrrh. og sams konar yfirlýsingar frá forsrh. hafa orðið til þess, að menn hafa ekki tekið mark á gagnstæðum yfirlýsingum ráðh. Alþb. í þessum efnum. Málgagn Alþb. lætur að vísu að því liggja í leiðara 11. apríl s.l., að rétt sé að segja samningnum upp nú þegar eða fara strax að láta líða uppsagnarfrestinn samkv. 7. gr. hans. En samkv. þeirri yfirlýsingu utanrrh., sem ég las upp hér áðan, vil ég ekki trúa því, að hann gangi á bak þeirra orða sinna, þótt kommúnistar krefjist þess. Ég hef ekki ástæðu til að ætla, að hann hafi annað í huga en að standa við orð sín, en vil þó geta um, að þótt ekki séu mörg orðin um varnarmálin í skýrslu um utanríkismál, þá er þó þetta sagt þar, með leyfi forseta: „Það er ásetningur minn, að endanleg ákvörðun ríkisstj. geti byggzt á sem fullkomnustum upplýsingum. En það fer ekkert á milli mála, að það er algerlega á valdi íslenzku ríkisstj., hver sú endanlega ákvörðun verður og hvenær hún verður tekin. Ákvörðun ríkisstj. um endurskoðun varnarsamningsins verður því væntanlega tekin bráðlega“. Ég vil í tilefni þessara orða taka það fram, að ég vil fyrst og fremst skilja þau þannig, að hér sé áréttaður einhliða réttur Íslendinga til þess að krefjast endurskoðunar og segja upp varnarsamningnum. Sá einhliða réttur Íslendinga er ótvíræður. Þannig var frá varnarsamningnum gengið, og að því leyti til er ég algerlega sammála þessum orðum. Ég fagna því líka, að þar er tekið fram, að endanleg ákvörðun ríkisstj. geti byggzt á sem fullkomnustum upplýsingum. Þær upplýsingar hljóta m.a. að vera sá árangur, sem hefur orðið í þeim könnunarviðræðum, sem hæstv. utanrrh. hefur átt í við Bandaríkjamenn. Það hafa að vísu ekki margar skýrslur verið gefnar út af tilefni þeirra viðræðna. Ég man í fljótu bragði ekki eftir öðrum skýrslum, sem lagðar hafa verið fram í utanrmn., en í fyrsta lagi rúmlega ársgamalli skýrslu um áhrif varnarliðsins og athafna þess í efnahagsmálum landsmanna, sömuleiðis skýrslu, sem gerð var af sænskum sérfræðingi um hernaðarþýðingu Íslands, þá skýrslu hæstv. utanrrh. um viðræðurnar í Washington í lok jan. s.l., og loks var lesin upp í utanrmn. grg. frá aðalframkvæmdastjóra Atlantshafsbandalagsins, Joseph Luns, um hernaðarlegt mikilvægi Íslands og afstöðu Atlantshafsbandalagsins til varnarsamningsins. Með því annars vegar, að þarna var um upplestur að ræða á einni skýrslunni og tekið fram, að þar væri um algert trúnaðarmál að ræða, og hinar skýrslurnar eru merktar algert trúnaðarmál, er ekki efni til þess hér að rekja innihald þeirra. Ég tel þó alveg ljóst mál, að það væri full ástæða til þess, a.m.k. í utanrmn., að ræða þessi mál, áður en sú ákvörðun væri tekin að láta fresti samkv. 7. gr. varnarsamningsins hefjast. Og sömuleiðis tel ég mig ekki brjóta trúnað, þegar ég get þess, - ég held raunar, að hæstv. utanrrh. hafi gert það hér á Alþ., - að hann taldi nauðsynlegt eftir för sina til Bandaríkjanna í lok jan. s.l., að frekari könnun færi fram á ýmsum hliðum þessara mála. Ég tel rétt, með tilvísun til orða í skýrslu um utanríkismál, að þessi frekari könnun sé til staðar, áður en frestir samkv. 7. gr. varnarsamningsins hefjast. Hæstv. utanrrh. hefur látið þess getið, bæði í umr. um þessi mál á þinginu síðasta og á þinginu nú og eftir að hann kom frá Bandaríkjunum, að það hefði ekki verið um það að ræða, að frestir samkv. 7. gr. varnarsamningsins hefðu hafizt eða sú ákvörðun hefði verið tekin af hálfu ríkisstj., sem hefði það í för með sér. Vissulega liggur það fyrir samkv. orðanna hljóðan í 7. gr. varnarsamningsins, að hvor ríkisstj. getur hvenær sem er, að undanfarinni tilkynningu til hinnar ríkisstj., farið þess á leit við ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins, að það endurskoði, hvort lengur þurfi á framangreindri aðstöðu, þ.e.a.s. aðstöðu varnarliðsins að halda, og gert till. til beggja ríkisstj. um það, hvort samningur þessi skuli gilda áfram. Hér er um 6 mánaða frest að ræða, sem hvor ríkisstj. hefur til þessa, og að loknum þeim fresti getur hún síðan tekið ákvörðun um, hvort hún vilji, hvor um sig, segja varnarsamningnum upp eða ekki. Ég vil leggja áherzlu á það, að ég tel málið ekki á neinum þeim tímamótum nú, að hefja beri uppsagnarfresti samkv. ákvæði 7. gr., heldur sé það eðlilegt, með tilvísun til yfirlýsingar bæði hæstv. forsrh. og hæstv. utanrrh., að málið sé kannað í heild sinni, og þ.á.m. hefur þegar verið leitað álits Norður-Atlantshafsbandalagsins. Það má gera enn á ný, án þess að slíkir uppsagnarfrestir taki að líða. Ég tel nauðsynlegt, að þetta komi fram, því að mig grunar, að það sé þrýstingur frá ráðh. Alþb., sem e.t.v. ráði því, að hæstv. utanrrh. geti verið leiddur í þá freistni að vera þeim eftirlátur um of. Ég vil í þessu sambandi taka það fram, að einn þáttur hinnar sjálfstæðu og einbeittu utanríkismálastefnu núv. hæstv. ríkisstj. var fólginn í því að heimila lengingu flugbrauta á Keflavíkurflugvelli. Það var að vísu gert með svokölluðum mótatkv. ráðh. Alþb. innan ríkisstj., sem sögðu forsendur brostnar fyrir sjálfstæðri, íslenzkri utanríkisstefnu með þeirri ákvörðun. Vitnisburður ráðh. innan þessarar ríkisstj. er því fyrir hendi um það, að þetta fyrirheit í málefnasamningi um sjálfstæða og einbeitta utanríkisstefnu hefur ekki verið efnt. Ég vil einnig taka það fram, að síðan hafa verið heimilaðar margar framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli, og það er því tómt mál, þegar formaður Alþb., hv. 4. þm. Norðurl. v., les hér upp yfirlýsingu af hálfu Alþb. um, að ekki skuli heimilaðar frekari framkvæmdir á Keflavíkurflugvelli. Nú fara fram frekari framkvæmdir á Keflavikurflugvelli á ábyrgð og með þegjandi samþykki ráðh. Alþb. Og ég hygg, að ég geti nokkurn veginn fullvissað hæstv. utanrrh. um, að hann þarf ekki að hlýðnast ráðh. Alþb. af ótta við það, að þeir muni stökkva út úr ríkisstj., þótt hann sé þeim ekki auðsveipur í einu og öllu. Þeim þykir áreiðanlega svo vænt um þau miklu völd, sem þeir hafa í sínum rn., að þeim dettur ekki í hug að láta þetta má1 verða til þess, að ríkisstj. haldi ekki áfram starfi sinu. Þeir munu láta sér lynda, eins og reynslan hefur sýnt, að varnarlið sé á Íslandi. Ég tel þá ekkert út af fyrir sig minni menn fyrir það, nema vegna þess að þeir þykjast hafa áhuga á, að varnarliðið fari, og eru þess vegna ekki sjálfum sér samkvæmir í orðum sínum og gerðum. Ég skal ekki, herra forseti, gerast miklu fjölorðari um þessa skýrslu um utanríkismál. Að gefnu tilefni þeirra umr., sem hér hafa orðið um landhelgismálið, skal ég þó bæta við þeirri yfirlýsingu, sem hv. 1. þm. Reykv., Jóhann Hafstein, gaf hér fyrr í umr. En mér finnst þó eftirtektarvert, að þeir, sem helzt og mest leggja áherzlu á þjóðarsamstöðu og sameiningu í landhelgismálinu, eins og hv. 3. landsk. þm. þóttist gera, hvetja á hinn bóginn mest til þess, að látið sé skerast í odda í þessu máli og till. bornar fram, sem fyrir fram er vitað, að ágreiningur er um. Ég vil segja það alveg hreinskilnislega, að ég er sömu skoðunar og hæstv. félmrh., að okkur ber að sækja og verja mál okkar í Haag, að vísu með ekki alveg nákvæmlega sömu forsendum, en þó sumum þeim sömu. En ég tel, að það sé ekki rétt að skipta okkur í flokka í því máli. Ef til vill reynist það óþarft og áður en til þessa komi verði gert bráðabirgðasamkomulag við Breta og Vestur-Þjóðverja, sem gerir það að verkum, að málarekstri fyrir Haag-dómstólnum verði frestað eða hann fellur niður. Og meðan það er ekki ljóst, er óþarfi að deila um þetta út í yztu æsar eða láta til skarar skríða í þeim efnum. Vissulega er þjóðareining og samstaða í landhelgismálinu mjög mikilvæg, en við alþm. verðum þó að fara eftir okkar beztu sannfæringu. Ef við teljum, að þjóðarhag sé betur borgið með öðrum hætti en þeim, sem jafnvel meiri hl. óskar eftir, verðum við að segja skýrt og skorinort frá þeirri sannfæringu okkar. Og menn eiga að vera það þroskaðir og virða lýðræðisreglur svo mikils að óska fremur eftir því, að slík skoðanaskipti eigi sér stað, en leggja áherzlu á, að þau skuli kæfð. Ég vil í lok þessa máls míns ítreka fsp. mína til hæstv. utanrrh., hvað átt sé við með þeirri tilvitnun, er ég las upp úr skýrslunni um utanríkísmál á bls. 20 og 21. En ég ítreka það, herra forseti, að svo mikilvægu máli sem skýrslu þessari um utanríkismál er sýnd lítil virðing í dagskrá Alþ. Ég tel hér vera um málamyndaefndir á málefnasamningi ríkisstj. að ræða, þar sem lofað er að gefa skýrslu um utanríkismál, svo að umr. geti farið fram á Alþ. um hana. Þessar umr. eru í raun og veru til málamynda. Hér gefst ekki tími eða tækifæri til þess að gera þessum mikilvægu málum eins góð skil og þeim ber

Forseti. (Eyst J) : Ég vil aðeins út af því, sem hv. þm. sagði um tilhögun fundar, minna á það, að þetta mál er eitt mála á dagskrá Sþ. í dag og því einu hefur verið helgaður fundurinn í dag. Hlé hafa ekki verið hér aukalega utan eitt í stundarfjórðung. Ef hv. þm. telur sig ekki hafa haft aðstöðu til þess að segja það, sem hann þarf að segja, eða aðrir hv. þm., mun þessum umr. að sjálfsögðu verða haldið áfram á morgun.

Utanrrh. (Einar Ágústsson) : Herra forseti. Ég sé ekki ástæðu til þess að halda hér langa ræðu, mun heldur ekki gera það. Ég vil þakka þeim, sem til máls hafa tekið, fyrir vinsamlegar undirtektir undir þá skýrslu, sem ég hef leyft mér að flytja hv. Alþ., og málefnalegar umr. um efni hennar. Það hefur verið fundið að því, að skýrslan sé seint á ferðinni. Það má til sanns vegar færa, að hún sé seint fram komin. Ég hafði upphaflega ásett mér, að skýrslan kæmi strax að loknum utanrrh: fundi Norðurlandanna, svo að ég gæti haft í henni það, sem þar gerðist. Síðan eru að vísu liðnir nokkrir dagar og verður það að skrifast á minn reikning, að ég var ekki fljótari með skýrsluna en svo. En ég hygg, að þessi skýrsla, framkoma hennar og umr. um hana þoli samanburð við það, sem áður tíðkaðist um skýrslur um utanríkismál, það þykist ég muna frá minni fyrri þingmennskutíð. Það er ekkert langt síðan Alþ. fékk yfir höfuð engar skýrslur. Emil Jónsson, fyrrv. utanrrh. tók upp þennan sið, það er rétt, en umr. um þær skýrslur urðu ekki alltaf miklar, það get ég upplýst hv. þm. Geir Hallgrímsson um, af því að hann átti ekki þá sæti hér á þingi. En það er auðvitað ekki nein sérstök afsökun fyrir því, að skýrslan er seint fram komin. Ég skal kannast við það, að hún er seint fram komin. Hitt vildi ég vona, að menn gætu fengið tóm til að ræða hana á þessum fundi eða framhaldsfundi, ef þurfa þykir, eins og hæstv. forseti hefur gefið fyrirheit um. Og svo tímalausir erum við ekki, sem betur fer, að við getum ekki helgað þessum málum nokkurn veginn þann tíma, sem þau teljast þurfa. Það er, eins og ég sagði í upphafi þessara orða, ekki margt, sem ég ætla að gera að umtalsefni úr þeim ræðum, sem hér hafa verið haldnar. Ég tók eftir því, að hv. 1. þm. Reykv. gerði að umtalsefni það mat, sem í skýrslunni felst á því, hvað líklegt sé að verða muni á fyrirhugaðri hafréttarráðstefnu. Ég hef ekkert um það að segja nema það, að þetta mat er ekki eingöngu mitt mat. Ég byggi þetta á viðtölum og samráði við þá menn, sem hafa sótt undirbúningsfundi hafréttarráðstefnunnar fyrir Íslands hönd, og þá fyrst og fremst á umsögn Hans Andersens, sem hefur verið formaður okkar n. á undirbúningsfundum. Ég hygg, að þetta mat láti nærri, það er a.m.k. mín skoðun, miðað við það, sem ég hef getað séð annars staðar frá, en auðvitað getur enginn sagt um það nú með nokkurri vissu, hvað verði á hafréttarráðstefnunni. Hv. þm. talaði um efnahagslögsögu sem nýyrði og væri honum ekki algerlega ljóst, hvað við væri átt. Ég hef fengið svofellda skýringu á orðinu efnahagslögsaga. Það er lögsaga ríkja, sem nær yfir öll efnahagsleg verðmæti hafsins og hafsbotnsins, þar með fiskveiðar. Þetta hugtak hafa Suður-Ameríkuríkin alllengi notað um kröfur sínar til 200 mílna landhelgi, og ég hygg, að sendinefnd okkar í New York hafi af ásettu ráði notað þetta hugtak til þess að reyna að fá sem flesta til fylgis við þá till., sem við bárum þarna fram. Ég varð ekki var við neinn gagnrýnistón hjá hv. 1. þm. Reykv. yfir því, að þetta orð væri notað, og ég er ekki að segja þetta til andsvara, heldur einungis til upplýsinga, af því að mér fannst koma fram, að hann væri lítt kunnugur þessu orði, og má vera, að svo sé um fleiri. Það hefur ekki farið á milli mála í málflutningi okkar á alþjóðavettvangi, að takmarkið er landgrunnið allt. Við höfum þráfaldlega tekið það fram, að allur okkar málflutningur sé byggður á landgrunnslögunum frá 1948 og að 50 mílur séu ekki keppikefli í sjálfu sér, heldur áfangi á þeirri leið að ná öllu landgrunninu. Menn hafa haft misjafnar skoðanir á því, hversu langt ætti að ganga núna. Ég fer ekki út í það en undirstrika, að 50 mílna markið er áfangi eftir okkar hugsun, en ekki takmark í sjálfu sér. Ég get mjög tekið undir það, sem hv. 1. þm. Reykv. sagði, að okkur í ríkisstj. beri að halda góðu samráði og samvinnu við landhelgisnefnd. Það hefur verið nokkuð reynt, má e.t.v. gera meira að því, og ég fyrir mitt leyti mun beita mér fyrir því, að enn ríkara og nánara samstarf sé haft við landhelgisnefnd en verið hefur. Ég get ekki að öllu leyti varizt því að vera sammála hv. 3. landsk. þm. um það, að e.t.v. sé landhelgisnefnd við hlið utanrmn. óþarfi. Það vill nú svo til, að það eru næstum því sömu mennirnir í báðum n., og ég hef fyrir mitt leyti kappkostað að hafa gott samstarf við utanrmn. Ég skal viðurkenna, að það geti átt sér stað, að í sumum tilvikum hafi láðst að kalla saman landhelgisnefnd, þar eð málin höfðu verið rædd í utanrmn., og þá öfugt. En úr þessu ætti að vera auðvelt að bæta, og ég skal reyna eftir minni litlu getu að stuðla að því, að svo verði gert. Ég vil þakka hv. 7. þm. Reykv. fyrir þau ummæli, sem hann lét falla um það, að hann vilji styðja ríkisstj. í þeirri viðleitni, sem hún heldur uppi í sambandi við öryggismálaráðstefnu Evrópu í Helsingfors og umr. um gagnkvæma takmörkun á herafla, sem fram fara í Vínarborg. Ég hygg, að við getum allir hv. þm. verið sammála um, að þetta séu merkar tilraunir, sem þarna er verið að gera. Ég býst við því, að við getum allir sameinazt í voninni um, að þær megi bera árangur, því að a.m.k. fyrir okkur Íslendinga eru það mjög merk mál, sem þar eru rædd, og mundu breyta aðstæðum okkar verulega, ef fram næðu að ganga. Hv. 7. þm. Reykv. ræddi um varnarmálin og kvaðst vona, að ástandið yrði þannig, að samningar gætu komið í stað hernaðarbandalaga. Undir þetta vil ég mjög eindregið taka. Hann gerði að umtalsefni þáltill. Alþfl.-manna, sem flutt var hér fyrr í vetur um nokkra þátttöku Íslendinga í vörnum landsins eða varnarkerfinu. Ég lýsti hinn 30. nóv. s.l. afstöðu minni til þeirrar till. Hún er óbreytt. Ég tel, að sú till. hafi verið merk og það sé sjálfsagt og raunar leiði af sjálfu sér, að einmitt þessi tilhögun, sem Alþfl. hefur gert að sinni till., verði eitt af því, sem a.m.k. kemur til greina, þegar endurskoðun varnarsamningsins fer fram. Það er vissulega alveg rétt, sem hv. þm. sagði, að það blandast engum hugur um, að endurskoðun sé tímabær á 20 ára gömlum samningi. Ég ætla aðeins að víkja að ummælum hv. 3. landsk. um stöðu utanrmn. Ég tel, að það sé margt til í því, sem hann sagði um utanrmn., og hún mætti gjarnan gegna enn þá þýðingarmeira hlutverki og hafa meiri verkefni að vinna en hún hefur. Nú hefur verið afráðið, að utanrmn. starfi milli þinga og haldi reglulega fundi, þó að Alþ. sé ekki saman kvatt. Ég tel það góða tilhögun og fagna því fyrir mitt leyti að eiga kost á því að bera saman bækurnar við utanrmn. utan þinghalds, því að það er mikill styrkur fyrir utanrrh. hverju sinni, a.m.k. hefur mér reynzt það að geta ráðfært sig við þá reyndu menn, sem skipa utanrmn. Alþ. Það samstarf hefur verið gott, og ég vildi ekki af því missa. Hv. 3. landsk. talaði um, að það gæti verið örðugt fyrir ríkisstj. og þá utanrrh. að starfa með mönnum, sem hefðu áður haft ólíkar skoðanir á utanríkismálum og hefðu kannske enn. Þetta er sums staðar tekið svo alvarlega, að það er skipt um alla sendiherra, þegar ný stjórn kemur. Hvorki við né nágrannaþjóðir okkar á Norðurlöndum a.m.k. höfum haft þennan sið, og ég skal láta það liggja á milli hluta, hvort við gætum tekið þennan sið upp, jafnvel þótt æskilegur teldist og við vildum. En hitt vil ég segja að þessu gefna tilefni, að ég hef ekki þurft undan samstarfi við starfsmenn utanrrn. að kvarta. Þó að tekin hafi verið upp að ýmsu leyti ný stefna, virðist mér, og ég held, að ég geti sagt það með fullkomnum sanni, að þeir hafa reynzt trúir hverju því máli, sem þeim hefur verið fengið til úrlausnar. Ég vil gjarnan láta þetta koma fram, til þess að ég hafi ekki með þögninni a.m.k. samþykkt það, að þessir menn hafi ekki staðið í stöðum sínum, því að það hafa þeir að mínu viti gert. Um það, hvort senda skuli mann til Haag eða ekki, ætla ég ekki að ræða hér. Ég hef lýst þeirri skoðun, sem ég hef á því máli, í skýrslunni, og hef oft gert það endranær. Ég endurtók það síðast í þeirri skýrslu, sem ég var að lesa upp hér í dag, og hef ekki um það fleiri orð. En ég get staðfest það, sem ég hef áður sagt, að mér finnst eðlilegt, að landhelgisnefnd og utanrmn. fjalli um þetta mál, áður en endanleg ákvörðun er um það tekin. Þetta hef ég sagt áður. Þetta eru engin ný sannindi frekar en svo margt, sem ég verð að segja hér, en ég endurtek það að gefnu tilefni. Hv. þm. Ragnar Arnalds sagði, að öryggismálaráðstefna Evrópu mundi taka langan tíma og væri ekki eina leiðin til slökunar. Þetta er vissulega rétt, ég er algerlega sammála honum um þetta. Hins vegar er ég ósammála honum um það, að við eigum til þess að flýta fyrir þróuninni að segja okkur úr NATO. Ég þarf ekki að hafa um það mörg orð. Ég hef verið stuðningsmaður þess, að við Íslendingar værum í NATO, og er það enn að óbreyttum aðstæðum. Hins vegar endurtek ég það, sem ég áðan sagði, að ég vona, að sá dagur sé ekki langt undan, að samningar milli ríkja leysi hernaðarbandalögin af hólmi, svo að ég vitni enn á ný í ummæli hv. 7. þm. Reykv. Ég ætla ekki heldur að deila um það, hvorki við einn né annan, hvort mér hafi tekizt að halda þannig á utanríkismálastefnu Íslands, að hún sé að einhverju leyti frábrugðin því, sem áður hefur verið. Um það verða verkin að bera vitni, og ég tel mig ekki réttan mann, hvorki til þess að hælast um né játa, að mér hafi ekki tekizt þetta. Um það verða aðrir að dæma. Og ég vísa fyrst og fremst til afstöðunnar á erlendum vettvangi, til þess að menn geti borið þetta saman og hlíti þeim dómi, sem úr því máli kann að koma. Hv. 2. þm. Reykv. ræddi nokkuð um varnarmálin og endurskoðun varnarsamningsins og það, hvort meiningin væri að láta 7. gr. varnarsamningsins frá 1951 koma til framkvæmda. Í þessari 7. gr. eru, að því er mig minnir, tvö atriði, eins og hann benti á. Það er annars vegar, að hvor ríkisstj. geti hvenær sem er að undanfarinni tilkynningu til hinnar ríkisstj. farið þess á leit við ráð Norður-Atlantshafsbandalagsins, að það endurskoði, hvort lengur þurfi á að halda framangreindri aðstöðu, og geri till. til beggja ríkisstj. um það, hvort samningur þessi skuli gilda áfram. Þetta er það, sem ég hef kallað endurskoðun, og ég vona, að það orð verði ekki dregið í efa, að eigi við í þessu tilviki. Þetta er endurskoðun. Um endurskoðun hefur mér virzt, að allir væru sammála. Og þær viðræður, sem fram hafa farið, eru til undirbúnings undir þá endurskoðun. Það verður svo að meta við áframhaldandi meðferð málsins, hvernig halda eigi á málinu. Hitt atriði 7. gr. er svona: „Ef slík málaleitan um endurskoðun leiðir ekki til þess, að ríkisstj. verði ásáttar innan 6 mánaða, frá því að málaleitunin var borin fram, getur hvor ríkisstj. sem er eftir það sagt samningnum upp, og skal hann þá falla úr gildi 12 mánuðum síðar“. Því hef ég lofað og mun standa við, ef til minna kasta kemur, að áður en til þessarar uppsagnar kemur samkv. ákvæðum 7. gr. varnarsamningsins, mun verða haft samráð við Alþ., og það verður ekkert gert í þeim efnum án vilja og vitundar Alþ. Hinu get ég líka lofað að beita mér fyrir, að áður en til rannverulegrar endurskoðunar kemur, verði málið rætt í utanrmn. Það hefur ekki verið ákveðið, hvenær frestir séu byrjaðir að líða, og ríkisstj. hefur ekki tekið ákvörðun um þetta. Það er sjálfsagt, og ég skal beita mér fyrir því, eftir því sem ég get, að utanrmn. verði látin vita af þessu og hún fái tækifæri til þess að fjalla um það, áður en til þess kemur. Þetta var það, sem ég vildi segja um ræðu hv. 2. þm. Reykv., og ég vona, að hann geti tekið þessi svör gild. Ég held, að ég þurfi ekki að hafa þessi orð fleiri. Ég endurtek þakkir mínar til þm. fyrir málefnalegar umr. um þessa skýrslu. Ég skal gjarnan afsaka það. að hún er óþarflega seint á ferðinni. En ég vona engu að síður, að með framlagningu hennar og þeim umr., sem hér hafa farið fram í dag og eiga eftir að fara fram, hafi verið fullnægt loforði stjórnarsáttmálans um, að skýrsla um utanríkismál skuli flutt og rædd.



Herra forseti. Mér þykir rétt, að örfá atriði komi hér fram, áður en frá þessum málum verður horfið. Í fyrsta lagi vil ég benda Geir Hallgrímssyni á, að það sé nauðsynlegt að fá skorið úr um vilja Alþ., hvort eigi að senda mann til Haag eða ekki, vegna þess að Morgunblaðið hefur hvað eftir annað, jafnvel dag eftir dag, hamrað á þessu atriði. Það er dálítið erfitt við að eiga, þegar stærsta, voldugasta og útbreiddasta blað landsins hamrar á þeim klofningi, sem á að vera í ríkisstj. og meðal þm., að þetta mál skuli þá ekki vera tekið föstum tökum. Það er þetta, sem er vandinn. Og ég hefði ekki krafizt úrslita í þessu máli, ef ekki einmitt Morgunblaðið, öðrum blöðum fremur, knýr til þess, að þessum málum sé sinnt. Ég vil benda þm. á þetta. Hæstv. félmrh., þessi með þingflokkinn, sem fer stöðugt minnkandi, lét þau orð falla, að það væri skylda og réttur Íslendinga að mæta fyrir Haag–dómstólnum. Þetta var niðurstaðan. Skylda og réttur Íslendinga að mæta fyrir Haag–dómstólnum. Við skulum athuga þetta lítillega nánar. 15. febr. fyrir ári gerði Alþ. samþykkt um það að segja upp samningnum frá 1961, og þar með var mörkuð sú stefna, að útfærsla fiskveiðilögsögunnar væri eingöngu mál Íslendinga. Það var mörkuð sú stefna frá upphafi, að Íslendingar töldu sig ekki bundna af lögsögu Haag–dómstólsins. Þetta var sú stefna, sem var mótuð með samþykktinni frá 15. febr. 1972, og ríkisstj. hefur alveg réttilega tekið afleiðingunum af því með því að reka þetta mál sem mál Íslendinga einna. Hæstv. félmrh. hefur m.ö.o. sagt, að það sé skylda Íslendinga að mæta fyrir Haag-dómstólnum. Hvernig getur það komið heim? Er þetta ekki mál Íslendinga? Er það skylda þeirra að mæta fyrir dómstólnum í Haag? Og ég vil spyrja hæstv. félmrh.: Eigum við Íslendingar þá að sæta þeim dómi, sem kveðinn verður upp í Haag, eða er það ætlun hæstv. félmrh., að við sendum þangað mann til þess að verja okkar málstað og hirðum svo ekkert um, hver niðurstaða dómsins verður? Er það hið nútímalega réttarfar, sem hér er átt við? Við höfum boðað það erlendum mönnum, að þetta væri okkar lífshagsmunamál, þetta væri undirstaðan að tilveru þjóðarinnar. Þess vegna höfum við talið, að þetta væri mál okkar einna, álitið, að erlendir menn ættu ekki að hafa lögsögu í þessu máli. Er það þá rangt, sem við höfum boðað, að þetta sé lífshagsmunamál þjóðarinnar? Er það rangt, sem við höfum boðað, að þetta væri mál Íslendinga einna? Vill ekki hæstv. félmrh. svara því? Við höfum þá e.t.v. logið að erlendum mönnum, að hér væri um að ræða lífshagsmunamál. Við höfum verið með blekkingar. Þetta er m.ö.o. ekki mál Íslendinga einna, heldur er það líka mál erlendra manna. Og ég vil halda áfram. Ég held satt að segja, að sjálfur félmrh. hafi í sínum málflutningi ætíð boðað, að þetta væri mál Íslendinga einna. Þegar hann klauf Vestfirði og vann kosningasigur, boðaði hann, að þetta væri mál Íslendinga einna, og ég hugsa, að það hafi stuðlað að góðum sigri. Þess vegna kemur það mér mjög á óvart, að það skuli allt í einu koma yfirlýsing frá þessum eindregna baráttumanni um fiskveiðilögsöguna, að nú allt í einu skulum við breyta um stefnu og senda mann til Haag. Og ég vil líka vekja athygli á einu, að menn geta kannske verið ólíkrar skoðunar um það, hvort eigi að mæta fyrir Haag-dómstólnum eða ekki. Hins vegar mun sú aðferð, sem hæstv. félmrh. beitti, þegar hann lýsti yfir, vera fádæmi í íslenzkri stjórnmálasögu. Það mun vera einstakt, að einn ráðh. skuli leyfa sér í samkvæmi að lýsa yfir allt annarri afstöðu í lífshagsmunamáli þjóðarinnar án samþykktar og vitundar ríkisstj. Bara sjálf aðferðin er svo merkileg, að hún er ekki finnanleg í stjórnmálabaráttu síðustu áratuga, þannig að það væri dálítið furðulegt, ef einmitt þessi aðferð hæstv. ráðh. kæmi ekki til ofurlítillar umr. á þessu þingi. Það, sem um er að ræða, er ósköp einfaldlega þetta, sem margsinnis hefur komið fram hér hjá þm. Það er það, að einhugur sé í þessu máli, og fari svo, að það sé meiri hl. fyrir einhverri nýrri stefnu í landhelgismálinu, þá er það skylda allra að reyna að fylgja henni. Hér skiptir mestu máli einhugurinn. Hæstv. félmrh. lýsti því yfir, að menn hefðu frjálsræði til að hafa sínar skoðanir. Um það er ekki að ræða. Það er bara sá háttur, að einn ráðh. úr ríkisstj. gefur út yfirlýsingar, sem stangast á við viðtekna stefnu hennar. Slíkt er náttúrlega ekki fararheill í þessu lífshagsmunamáli þjóðarinnar. Í þessu máli er aðeins ein lausn, og hún er sú, að hæstv. félmrh. segi af sér.

Félmrh. (Hannibal Valdimarsson) : Herra forseti. Til þess að framfylgja þeirri orðafroðu, sem fram gekk af vitum hv. 3. landsk. þm. rétt núna. ætti hann að bera fram till. um vantraust a.m.k. á þennan ráðh. sem hann segir, að eigi að segja af sér, af því að hann hafi skoðanir. Og það færi bezt á því, að hann rökstyddi það með því. að hann hefði lýst því, að hann hefði skoðun í landhelgismálinu. 

Gerðu það.

Ég er reiðubúinn til að gera það, ef maðurinn vill fylgja sinni skoðun fram, sínu orðafleipri. Það mál hefur ekki blasað við, fyrr en úrskurðurinn var kominn um lögsögu dómstólsins í Haag, að um það mál þýddi ekki að ræða eftir það. Það var orðin saga. Það var ekkert annað en að berja hausnum við steininn að halda áfram að stagast á því, að við viðurkenndum ekki lögsögu dómstólsins. Nei, þá blasti við að taka ákvörðun um það. hvort við ætluðum að verja okkar málstað, þegar kæmi að efnismálflutningi fyrir Haag–dómstólnum. Ég taldi rétt að láta skoðun mína í ljós um það strax þegar þetta nýja viðhorf blasti við. Það er ekkert vit í því að taka afstöðu til mála og segja, að þeirri afstöðu skuli aldrei haggað, hvernig sem viðhorf breytast. Hvaða vit hefði verið í því, ef menn hefðu tekið afstöðu til aðgerða gagnvart eldgosinu í Heimaey á fyrsta degi og sagt: Þessi skoðun skal standa, hún hefur verið tekin og þar verður engu breytt, þó að aðstæður breytist? Vitanlega er ekkert vit í því. Það er að haga sér eins og tréhestur, og ég játa það, að hv. þm. er vel líklegur til þess að haga sér eins og tréhestur í þessu máli. Nei, við höfum til þess nokkuð marga mánuði að ræða þetta viðhorf, sem þjóðin skiptist nokkuð í tvær fylkingar um, hvort við eigum að senda málflutningsmenn til Haag eða ekki, og að því eru allir Íslendingar frjálsir. Hv. þm. spurði, hvort ég væri horfinn frá því, að landhelgismálið væri lífshagsmunamál Íslendinga. Nei, svo sannarlega ekki, og þeir menn, sem eru þeirrar skoðunar eins og ég, að við eigum að senda málflutningsmenn til Haag, hafa áreiðanlega ekki horfið frá því, að landhelgismálið sé okkar lífshagsmunamál. En einmitt af því, að það hefur slíka þýðingu fyrir íslenzku þjóðina, er enn þá ríkari ástæða til þess að láta ekki undir höfuð leggjast að flytja öll okkar rök fram í málinu, af því að það er þýðingarmikið mál. Ef það væri hégómamál, gæti ég vel látið vera að telja okkar rök fram með öllum mögulegum tiltækum ráðum. En við megum einskis láta ófreistað til þess að verja mál, sem varðar okkar lífshagsmuni. Það liggur í augum uppi. Hv. þm. fullyrti, að ég hefði með þessari skoðun minni haldið fram skoðun gegn stefnu ríkisstj. Ég fullyrði, að ríkisstj. Íslands hefur ekki markað afstöðu til þess, frá því að úrskurðurinn kom um lögsögu dómsins, hvort ríkisstj. ætli að senda menn til Haag eða ekki. Þess vegna 1ýsti ég því sem minni eigin skoðun, áður en ríkisstj. hafði tekið ákvörðun, af því að þá voru vitanlega með eðlilegum hætti að hefjast umr. um málið.

Lestu skýrslu utanrrh.

. Það er áreiðanlega engu lýst yfir fyrir hönd ríkisstj. í því máli um afstöðuna til Haag. Það hefur komið hér fram í umr.. að við höfum aðstöðu til þess að taka afstöðu um þetta atriði fram til 15. jan. 1974. Það var upplýst hér áðan, að Bretar hefðu frest til 15. ágúst og við til 15. jan. 1974. Þann tíma eigum við auðvitað að nota og vera búnir heldur fyrr en seinna að komast að niðurstöðu um þetta atriði. Því hefur verið lýst yfir, að þetta mál verði rætt í landhelgisnefnd og utanrmn., og er það því nú á umræðustigi. Það er bara einn maður hér, sem hefur fyrirframskoðanir og ætlar ekki að hugleiða neitt þetta mál eða taka þátt í viðræðum um það. 

Ætlarðu að lúta niðurstöðu Haag–dómstólsins?

Vill ekki hæstv. forseti reyna að hefta þennan mann í að brjóta þingsköpin?

Það hefur ekki verið venja á Alþ. að gera aths. við það, þó að menn taki eitthvað fram í, ef það er gert innan eðlilegra takmarka.

Þau eru kannske löggild, þessi framígrip um að biðja mig að lesa hin og þessi skjöl og hampa þeim hérna og brigzla um, að ég hafi í þessu máli óheillaskoðanir og þar fram eftir götunum. Ég hefði haldið, að þetta væri ekki með venjulegum þinglegum hætti, af því að maðurinn er búinn að fá að nota sitt málfrelsi og hefur sjálfsagt tækifæri til þess enn samkv. þingsköpum. Ég þarf ekki fleira um þetta að segja að þessu sinni. Ég tel, að þetta atriði sé á umræðustigi og umr. um það hafi verið hafnar, strax þegar þetta nýja viðhorf lá fyrir 

Forseti (Eyst J) : Ég vil aðeins taka það fram út af því, sem hæstv. ráðh. sagði áðan um framígrip, að mér er það mjög nauðugt að reyna að kæfa niður framígrip eða framítökur hv. þm., vegna þess að ég tel, að slíkt geti verið gagnlegt fyrir umræðurnar og gert þær á ýmsan hátt eðlilegri. En ég vil líka treysta á það, að hv. þm. gangi ekki lengra í því en góðu hófi gegnir og það trufli ekki ræðumenn. 



Herra forseti. Ég skal ekki lengja þessar umr. Ég vil aðeins ítreka það, þrátt fyrir skýringar forseta og utanrrh., að ég tel, að þessi skýrsla um utanríkismál sé allt of seint fram komin. Það er fátt eða jafnvel ekkert í henni, sem skýrir það, að hún hefði ekki getað verið hér til umr. fyrr. Það liggur í augum uppi, að síðustu daga þingsins berst mikið lesefni á borð þm. og þeir hafa ekki tækifæri eða tíma til að fara í gegnum það lesefni, og er það mjög óhentugur tími til að taka slík mál til umr., að ég tali nú ekki um á fundum. sem setið er á með deildafundum, og enn fremur á þeim dögum, þegar þm. verða að greiða atkv. í margvíslegum málum, jafnvel svo, að þeir eiga fullt í fangi með að fylgjast með. Þetta er einnig gagnrýni almennt á lok þessa þings og ekki eingöngu að því er varðar skýrslu um utanríkismál. Ég vil þakka hæstv. utanrrh. fyrir svör hans við fsp. mínum og vil aðeins í tilefni af þeim segja það, að ég vildi bera svo mikla virðingu fyrir því starfi, sem hæstv. ráðh. taldi vera undirbúningsstarf að þeirri endurskoðun, sem fram ætti að fara samkv. 7. gr., að ég teldi það undirbúningsstarf jafngilda endurskoðun í sjálfu sér. Og með því að sú endurskoðun hefði staðið svo lengi sem raun ber vitni og utanrrh. hefur sagt, að engin ákvörðun í þessu máli yrði tekin án samráðs við Alþ. og að vel athuguðu máli, taldi ég eðlilegt, að ákvörðun um endurskoðun samkv. 7. gr. væri svo mikilvæg, að samráð skyldi haft við Alþ. um hana. Ég fagna því út af fyrir sig. að hæstv. utanrrh. hefur heitið að hafa samráð við utanrmn., að því er þetta snertir, og vil mælast til þess við hann, að hann taki til athugunar að hafa og samráð við Alþ. Ég tel, að sama máli gegni að því er snertir málflutning fyrir Haag–dómstólnum, það sé ekki eingöngu nauðsynlegt að hafa samráð við landhelgisnefnd og utanrmn., heldur beri og að hafa samráð við Alþ. í þeim efnum. Ef í báðum þessum tilvikum þarf að taka ákvörðun. áður en Alþ. kemur saman á réttum degi nú í haust eða venjulegum þingsetningardegi, er hér um svo mikilvæg mál að ræða hvað bæði málin snertir, að það er fullkomin ástæða til þess að kveðja Alþ. saman af því tilefni. Ég minni á, að ég efast um, að viðskiptasamn. Íslands við Efnahagsbandalagið hefði verið fullgiltur á tilsettum tíma, nema vegna þess að Alþ. sat að störfum. Það var Alþ.. sem réð þar ferðinni og skar úr um, hvað skyldi gera, þegar um ágreining var að ræða í hæstv. ríkisstj. Ég vil því ítreka mikilvægi þess; að í svo þýðingarmiklum málum sem hér er um að ræða verði atbeina Alþ. leitað, sem er eitt virðingu Alþ. samboðið.



Herra forseti. Ég vek athygli á því, að hæstv. félmrh. hefur enn ekki svarað spurningu Bjarna Guðnasonar um það, hvort hann vilji, að við Íslendingar hlítum úrskurði Haag–dómstólsins. Ég vil einnig segja þetta: Ég hlýt sem einn af stuðningsmönnum núv. hæstv. ríkisstj. að líta það mjög alvarlegum augum, þegar einn af ráðh. ríkisstj. gengur beinlínis fram fyrir skjöldu til að túlka sjónarmið stjórnarandstæðinga í landhelgismálinu. Ég tel það mjög athugandi, sem fram hefur komið hjá hv. þm. Bjarna Guðnasyni, að spurningin um það, hvort við eigum eða eigum ekki að senda mann til Haag, verði borin undir þjóðina, þannig að hún fái tækifæri til að segja álit sitt, og það verði þannig gert, að rofið verði þing og efnt til kosninga.