Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

*Flm. (Magnús Jónsson): Ég þarf ekki að fara mörgum orðum um þetta mál. - Fyrir nokkrum árum fór hér fram rannsókn á hveravatni, til þess að vita, hve ríkt það væri af geislamagni. Lengra náði sú rannsókn ekki. En víða um lönd hefir um langan aldur verið trúað á lækningarmagn hveravatns, og fjöldi fólks hefir safnazt á þá staði, þar sem slíkt vatn hefir verið að fá, sér til heilsubótar og notað vatnið bæði til baða og neyzlu. Ég held því, að sjálfsagt sé að rannsaka, að hvaða gagni okkar heitu laugar gætu orðið í þessu efni. Fyrir nokkru skrifaði landskunnur maður, Sveinn Björnsson sendiherra, um böðin í Karlsbad og benti á það í því sambandi, að ástæða væri til að rannsaka, hvort við ættum ekki slíka heilsubrunna, þar sem væru laugar okkar og hverir. Þetta hefir nú verið dálítið reynt hér, t. d. við gigt; menn hafa farið í volg leirböð og legið á heitum hellum. Hitt skal ég ekki segja um, hvort annað vatn en ölkelduvatn hefir verið drukkið hér í lækningarskyni eða er til þess hæft. Þessi till. fer fram á að fá rannsókn á lækningarmætti hveravatns hér á landi. En þótt mikils virði væri fyrir okkur að geta fengið bót einhverra meina okkar af vatni þessu, þá er hitt sumt meira virði, að ef svo reyndist, að hveravatn okkar reyndist heilsusamlegt, hlyti það að verða til þess að draga hingað ferðamenn í stórum stíl, einkum ef heilsubrunnarnir lægju í fögru umhverfi og gestirnir gætu notið nútímaþæginda. - Eftir því sem ég bezt veit, myndi þessi rannsókn ekki kosta mikla peninga. Hún myndi einkum liggja í efnagreiningu, ef til vill í stórum stíl, en slíkt myndi aldrei valda miklum kostnaði. Hitt atriðið er það, hvar hentugast myndi vera, að undangenginni rannsókn á vatninu, að setja upp hressingarhæli. Má segja, að það sé aðalfjárhagsatriðið, því að víða eru slík hæli hinar glæsilegustu hallir og kosta of fjár. Það er því rannsóknarefni líka, að athuga, hvar bezt myndi vera að byggja slíkt hæli og hvað það myndi kosta.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Eins og getið er í grg. þessarar þáltill., er hún flutt f. h. Framsfl. af okkur hv. 2. þm. Skagf. Í þáltill. er stungið upp á því að kjósa 5 manna mþn. með hlutfallskosningu í sameinuðu þingi, sem hefði tvennskonar verkefni. Í fyrsta lagi það, að endurskoða alla núgildandi bankalöggjöf landsins og gera till. um breyt. á henni, eftir því sem henni þykir við eiga. Í öðru lagi að rannsaka og reyna að finna einhverja frambúðarlausn á gengismálinu eða skráningu íslenzkrar krónu. Eins og öllum er kunnugt, voru landsbankalögin frá 1928 undirbúin rækilega af mþn., sem til þess var sett. Þegar það mál var í undirbúningi, stöð svo á, eins og kunnugt er, að Landsbankinn var þá eini ríkisbankinn hér á landi. Síðan þetta skeði, hafa ýmsir atburðir orðið í bankamálum þjóðarinnar, sem gera aðstöðuna að ýmsu leyti gerbreytta frá því, sem hún var. Ég vil í því sambandi minna á Íslandsbankahrunið 1930, sem leiddi til stofnunar Útvegsbanka Íslands, sem hefir miklu meira ríkisrekstrarsnið heldur en Íslandsbanki áður hafði. Og auk þess nefni ég stofnun Búnaðarbankans, sem einnig hefir orðið til síðar, og er hann, eins og allir vita, rekinn af ríkinu. Ástandið er því þannig í bankamálum landsins, að það starfa hér 3 bankar, og má heita svo, að þeir séu allir reknir af ríkinu, 2 alveg og sá 3. að miklu leyti. Jafnframt er þess að geta, að þó að landsbankalögin væru rækilega undirbúin af mþn., eins og ég sagði, þá hafa bankamálin sem heild aldrei verið tekin til rækilegrar athugunar og aldrei heldur afgr. í heild sinni þannig, að gætt væri samræmis um hinar einstöku ráðstafanir. - (Forseti: Það er mikill kliður í salnum. Ég vil biðja hv.þm. að gefa gott hljóð?. Framsfl. lítur því svo á, að nú sé einmitt kominn tími til að taka öll þessi mál til athugunar og semja löggjöf um bankamálin, þar sem samræmis sé gætt í hinum einstöku atriðum, ekki einasta vegna þeirra breyt., sem hafa orðið á bankamálum hér á landi, heldur einnig vegna þeirra stórfelldu breyt. á öllu viðskiptalífi þjóðarinnar, sem orðið hafa. Það, sem Framsfl. telur, að mest þörf sé á að athuga í þessu sambandi, er tekið fram í grg.till., og ég sé ekki ástæðu til að fara að hafa það upp hér. En út af því vil ég aðeins drepa á það, að í upphafi, þegar landsbankalöggjöfin var sett, var allmikill ágreiningur um það, hvernig seðlaútgáfunni skyldi fyrir komið. Margir litu svo á, að rétt væri að hafa sérstakan seðlabanka, sem hefði aðalforystu í peningamálum landsins, eins og þjóðbankar yfirleitt gera, en að sá banki hefði ekki bein viðskipti við einstaklinga. Þetta varð þó ekki ofan á þá, heldur var Landsbankanum falin seðlaútgáfan ásamt annari bankastarfsemi. En að þessi ágreiningur er þó ekki úr sögunni, sest m. a. á því, að frv. hefir komið fram hér á Alþ. einmitt um þetta efni. Framsfl. lítur því svo á, að það beri að taka til alveg sérstakrar athugunar, hvernig seðlaútgáfu verði bezt fyrir komið, og í sambandi við það, hvernig starfskiptingu bankanna skuli haga og skiptingu starfsfjárins á milli atvinnuveganna. Það er ákaflega líklegt, án þess ég sé þó hér að slá nokkru föstu um það, að það muni reynast svo, að höfuðgreinar atvinnuveganna í landinu þurfi hver að hafa sinn sérstaka banka. Með þessu á ég þó ekki við hvern einasta atvinnuveg, heldur höfuðgreinarnar. Það hefir, eins og allir vita, margt og mikið verið rætt og ritað um gengismálið nú um alllangt skeið. Og fyrir hv.Nd. liggur frv. um gengisskráningu. Samkv. þessu frv. á, eftir því sem þar segir, að skrá gengið með tilliti til þess, að höfuðatvinnuvegirnir fái greitt tilkostnaðarverð fyrir útflutningsvörur sínar. Ég býst nú við, að tilgangurinn, eins og hann er settur fram í því frv., láti vel í eyrum framleiðenda. Og í fljótu bragði sýnist þetta vera ofur einfalt. En ég vil þó efast um, að margir hafi gert sér fyllilega ljósa grein þess, hvernig þetta megi tryggja með gengisbreyt. einni saman. Og frv. sjálft gefur enga skýringu á því. þeirri n., sem þar er gert ráð fyrir, er ætlað að ráða fram úr því, sem er höfuðatriði þessa máls. En vegna þess að það kemur svo fjöldamargt til greina, þegar finna á frambúðarlausn þessa máls, þá vill Framsfl. láta taka málið til nákvæmrar rannsóknar með framtíðarlausn þess fyrir augum. Og það, sem fyrir flokknum vakir, er það, að reynt verði að finna leiðir til þess, að gengi krónunnar verði eins og hægt er miðað við verð á framleiðsluvörum landsmanna og þar með þarfir atvinnuveganna, í staðinn fyrir að það hefir jafnan fylgt útlendri mynt. Það hafa komið fram stórmerkar till. um þetta efni, sem ekki hafa verið ýkjamikið ræddar meðal þjóðarinnar. Þetta allt er hið mesta rannsóknarefni, og ég hygg, að málinu sé bezt borgið að sinni með því, að n. hæfra manna taki það allt til rannsóknar og athugunar. Einmitt af þessum ástæðum leggur Framsfl. til, að milliþn. um bankamál verði einnig falin rannsókn gengismálsins, og þá að sjálfsögðu einnig gera till. um lausn þess. Það hefði nú að sjálfsögðu getað komið til mála, ekki sízt fyrir Framsfl., sem er stjórnarfl., að fela ríkisstj. allan undirbúning þessara mála, sem ég hefi nú minnzt á. En flokkurinn lítur svo á, að hér sé um svo mikilsvert alþjóðarmál að ræða, að það þarfnist alhliða athugunar, og þess vegna sé nauðsynlegt, að öll höfuðsjónarmið, sem til eru meðal þjóðarinnar í þessum efnum, komi fram við þá athugun. Því telur hann heppilegra, að rannsóknin fari fram í mþn., sem kosin sé hlutfallskosningu í Sþ. og þannig skipuð fulltrúum allra flokka, þeirra sem á annað borð hafa það þingfylgi, að þeir fái menn kosna í 5 manna nefnd. Hér er komin fram brtt. á þskj. 220, frá hv.þm. A.-Húnv. Ég ætla ekki að ræða um hana fyrr en hv.þm. hefir gert grein fyrir henni, en vil aðeins skjóta því fram nú þegar, að þar sem ákveðnar eru 2 umr. um þetta mál og það fer sjálfsagt til n. milli umr., þá væri heppilegra, að atkvgr. um brtt. færi fram við seinni umr., ekki sízt þar sem till. er ekki útbýtt fyrr en á þeim fundi, þegar fyrri umr. fer fram. Vænti ég, að hv.flm.brtt. geti fallizt á þá tilhögun. - Ég sé ekki ástæðu til að mælast til, að umr. sé frestað til þess að vísa málinu til n., heldur legg ég til, að því verði vísað til hv.fjvn. að umr. lokinni.

*Jón Pálmason: Það er augljóst, að sú þáltill., sem hér liggur fyrir, hefir það víðtækan tilgang, að hann getur gripið inn í svo að segja allt viðskipta- og fjármálalíf þjóðarinnar. Satt að segja hefði mér fundizt æskilegt, að gerðar hefðu verið hér á þingi fljótvirkari ráðstafanir í þessum vandamálum heldur en þessi till. fer fram á. Þó tel ég hana stefna í rétta átt og vil því þrátt fyrir allt lýsa ánægju yfir, að hún er fram komin. Það er vitað, að margar aths. eru uppi á meðal þjóðarinnar, og hafa lengi verið, um bankamál okkar. Það hefir verið talsverð óánægja yfir því, hvernig lánsstofnanirnar í landinu yfirleitt eru reknar, hvað mikill kostnaður er við rekstur þeirra og hvað lítið þær fullnægja viðskipta- og lánsfjárþörf þjóðarinnar. Við höfum 3 aðalbanka, með mörgum útibúum, og við vitum, að rekstrarkostnaður þeirra hefir á undanförnum árum verið hvorki meiri né minni en hátt á 2. millj. kr. Úti á landsbyggðinni a. m. k. trúir enginn maður, að þetta þurfi að vera svona dýrt. Og þegar athugað er, að fjármagn það, sem þessar lánsstofnanir hafa yfir að ráða, er svo takmarkað sem raun ber vitni um, þá verður ennþá augljósara, að unnt mundi vera að koma þessum málum fyrir á einfaldari og ódýrari hátt. Að öðru leyti er mikið rannsóknarefni fyrir höndum í sambandi við það, hvernig veitufé þjóðarinnar eigi að ganga út til einstaklinganna. Eins og sakir standa nú og verið hefir á undanförnum árum, þá er þetta þannig, að miklu meira af veltufé þjóðarinnar gengur í gegnum verzlunina heldur en lánsstofnanirnar. Hér er rekin láns- og skuldaverzlun, og verzlunarfyrirtækin, bæði félög og einstaklingar, fá lánsféð að miklu leyti hjá þeim aðiljum, sem þau hafa viðskipti við erlendis. Þetta fyrirkomulag er frá mínu sjónarmiði bæði dýrara og óheppilegra heldur en ef hægt væri að koma því svo fyrir að útrýma láns- og skuldaverzlun og láta allt það veltufé, sem nú fer gegnum verzlunina, ganga í gegnum lánsstofnanirnar. Ég nefni þetta af því, að það er frá mínu sjónarmiði einn þáttur þess víðtæka rannsóknarefnis, sem væntanleg n. verður að hafa með höndum. Þá er annað hlutverk, sem þessari n. er ætlað, sem sé að gera rannsóknir viðvíkjandi afgreiðslu gengismálsins, og í sambandi við það hefi ég leyft mér að bera fram brtt. á þskj. 220. Það er kunnugt, að síðan verðfallið varð á okkar framleiðsluvörum, eða a. m. k. frá því 1930 og fram á þennan dag, hefir verðskráning íslenzku krónunnar ekki að fullu svarað til þess verðgildis, sem hægt hefir verið að fá fyrir erlendan gjaldeyri í íslenzkum peningum. Sérstaklega hefir þetta verið mönnum ljóst hin síðustu ár, að krónunni hefir verið haldið uppi með þvingunarráðstöfunum, í fyrsta lagi með því að láta skráningu hennar fylgja gengisskráningu annarar þjóðar, og í öðru lagi með þeim takmörkunum og höftum, sem nú eru á innflutningsverzlun okkar. Þau höft eru sem kunnugt er nauðvörn okkar þjóðar til þess að geta haldið eðlilegu samræmi í viðskiptunum við útlönd, en verka óneitanlega í þá átt að halda uppi verði aðfluttu vörunnar, m. a. vegna þess, að það er betra færi á að selja eina vöru háu verði, ef takmarkað er, hvað mikið má flytja af henni inn. Mér er það fullkomlega ljóst, að hvenær sem horfið verður að því ráði að fella gengi okkar krónu, þarf í sambandi við það að gera margvíslegar ráðstafanir í okkar viðskipta- og fjármálalífi, og það er einmitt það, sem ég álít, að eigi að vera höfuðverkefni þessarar n., að því er gengismálið snertir. Hinu ætlast ég til, að sé slegið föstu með þáltill., að það geti ekki lengur gengið, að gengi krónunnar sé haldið uppi með þvingunarráðstöfunum á kostnað framleiðenda í landinu. Ég er hræddur um, að það hljóti að fara svo, ef við ekki verðum fyrir stórum höppum fjárhagslega, að eftir því sem lengur er dregið að fella gengi krónunnar, því stærra verði hrunið og verri afleiðingar þess í okkar viðskiptaháttum. Nú er það víst, að um leið og krónan væri felld yrði að gera breyttar ráðstafanir að því er snertir innflutnings- og gjaldeyrismálin. Og sérstaklega þarf, frá mínu sjónarmiði séð, að rannsaka gaumgæfilega, hvernig ætti að haga viðskiptunum með þann hluta af okkar framleiðslu, sem seldur er innanlands. Þessi víðtæku rannsóknarefni eru svo flókið og vandasamt mál, að ég tel fulla þörf á, að þeim séu gerð skil í þessu sambandi, þótt menn geti orðið sammála um það, að gengi ísl. krónunnar sé of hátt, samanborið við hennar raunverulega verðgildi. Ég skal svo ekki að sinni fara um þetta miklu fleiri orðum. En út af ósk hv. 1. flm.till. um það, að atkvgr. um brtt. mína sé látin bíða til seinni umr. málsins, skal ég taka það fram, að ég legg enga áherzlu á það, hvort atkvgr. fer fram við fyrri eða síðari umr. En ég vildi leggja brtt. fram, til þess að hún gæti verið til athugunar í sambandi við þáltill. sjálfa nú þegar. - Ég geri ráð fyrir, að málinu verði nú vísað til fjvn., og gefst þá síðar tækifæri til að gera nánari grein fyrir afgreiðslu málsins. Get ég viðurkennt, að það væri e. t. v. ósanngjarnt að heimta brtt. mína borna undir atkv. nú, þar sem hún er svo seint fram komin.

*Magnús Jónsson: Ég get raunar ekki talið nema eðlilegt, að fram er komin till. eins og hér liggur fyrir; það hefði jafnvel verið eðlilegt, þótt slík till. hefði komið fram miklu fyrr. því að bankan., sem starfaði hér árin 1924–25, taldi ekki sínu starfi lokið með því nál., sem hann gaf út 1925. Eins og hv.þm. e. t. v. vita, var í þáltill. um skipun þeirrar n. gert ráð fyrir alhliða endurskoðun á bankalöggjöf landsins. En í þeirri þáltill. var sérstaklega óskað eftir, að n. gerði till. um seðlaútgáfumálið fyrir næsta þing, og það var vegna þess, að það mál var komið í þá sjálfheldu, eftir margítrekaðar tilraunir þings og stjórnar til þess að leysa það, að ekki varð lengur hjá því komizt, að fá það leyst. Þess vegna skilaði n. áliti um seðlabanka, og það mál var leyst út af fyrir sig, en þá átti hún eftir hitt verkefnið, að endurskoða bankalöggjöfina í heild. Það varð þó að samkomulagi milli n. og þeirrar stj., sem þá sat, að láta við svo búið sitja um störf n. að sinni. Er ekki nema eðlilegt, að þessu starfi, sem þannig var hætt við í miðjum klíðum, sé haldið áfram, og það þótt fyrr hefði verið. Eins og hv. 1. flm. tók fram, hafa ýmsar breyt. orðið, ekki aðeins á bankamálunum, heldur einnig á almennum landsmálum, síðan landsbankalögin voru sett. Sérstaklega er þó ein breyt. á orðin að því er bankana snertir, sem ég tók ekki eftir, að hv.flm. minntist á. Árið 1925 var ennþá sú hugsun uppi, að hér myndi geta myndazt bankakerfi í líkingu við bankakerfi annara þjóða, að bankarnir yrðu yfirleitt nokkurskonar einkafyrirtæki, þannig að þeir menn, sem fé hafa aflögu, sem þeir vilja lána út til atvinnuveganna, leggi það í bankafyrirtæki, sem síðan starfi í ákveðnum tilgangi. Ríkið hefði svo „centralbanka“, sem annaðhvort væri eingöngu seðlabanki eða ræki jafnhliða almenna bankastarfsemi, eins og eðlilegt var, vegna sögulegrar þróunar í bankamálunum, að Landsbankinn heldi áfram að reka. Á þessu er orðin gagngerð breyting. Bankarnir eru ekki aðeins orðnir ríkiseign, heldur er yfirleitt sú hugsun horfin frá mönnum, að um annað fyrirkomulag geti verið að ræða með eðlilegum hætti. Ég held, að það sé orðið flestra manna mál, að ekki séu til í landinu peningar, sem menn vilja þannig setja í atvinnurekstur, og þótt þeir væru til, er ekki það andrúmsloft í stjórnmálunum, að menn myndu sjá sér það fært. Sú hugsun hefir unnið svo mjög á, að það fé, sem menn eiga í bönkum og öðrum slíkum fyrirtækjum sem hlutabréf eða á annan hátt, sé ófriðhelgur hlutur, en náttúrlega er það friðhelgin um slíkt fé, sem skapar möguleika fyrir því, að lánsstofnunum sé komið upp af einstaklingum, eða þeir leggi yfirleitt fram fé til atvinnufyrirtækja. Því eru þær till., sem fram eru komnar um að bjóða út hluti í slíkum stofnunum, ekki annað en orðin tóm. En þrátt fyrir þetta er sama nauðsynin á að taka bankamálin til athugunar í mþn. Það, sem gert hefir verið í bankamálunum, síðan landsbankanefndin starfaði, sýnist mér vera nokkuð á við og dreif. Það hefir verið settur upp búnaðarbanki, að því er virðist með óþarflega dýrri og umsvifamikilli stjórn, til þess að hafa það hlutverk með höndum. Íslandsbanka var velt um koll og Útvegsbankinn settur upp á rústum hans. Allt er þetta ríkiseign að öllu eða mestu leyti. Till., sem liggja fyrir þessu þingi, benda og til, að full ástæða sé til að stofna til n. til að athuga þessi mál öll í heild. Má þar til nefna frv. um sérstakan seðlabanka. Sömuleiðis frv. um iðnlánabanka; er þar um spursmál að ræða, sem vafalaust er full þörf á að leysa. Bæði þessi frv. sína, að málin, sem þau fjalla um, þurfa meiri athugunar við heldur en í þeim kemur fram. Ég vil t. d. benda á það í sambandi við frv. um seðlabanka, að þar er eins og gert sé ráð fyrir, að það, að einn banki afhendi öðrum banka nokkrar millj. kr. í stofnfé og tugi millj. í seðlum, geti gerzt svona án þess að það fréttist til næstu bæja. Reynslan hefir nú sýnt, að slíkir hlutir eru óframkvæmanlegir. Íslandsbanki átti að skila sínum seðlum, en það hefir reynzt óframkvæmanlegt fram á þennan dag, þannig að seðlabankarnir eru nú í rauninni 2, - annar, sem starfar samkv. lögum, en hinn, sem starfar gegn lögum. Ef stofnaður væri nú nýr seðlabanki, yrði það sama uppi á teningnum. Landsbankinn gæti ekki skilað sínum seðlum, svo að seðlabankarnir yrðu bara 3. Mig minnir, að í þessu frv. sé jafnvel talað um seðla Útvegsbankans, sem ég veit ekki til, að séu til að lögum. Ég held því, að það sé einmitt mikil þörf á að athuga nú þessi mál öll gaumgæfilega í mþn. Sú n. ætti að geta borgað þann kostnað, sem starf hennar hefir í för með sér, með því einn að koma bankamálunum á ódýrari grundvöll. Nú sýnast úrræðin helzt vera þau, að stofna alltaf nýja og nýja banka, með nýrri stjórn og öllu því „apparati“, sem þar til heyrir, í stað þess að koma útlánsstarfseminni undir sem fastar stjórnir, til þess að reksturinn verði ódýrari. Ég skal ekki fara að ræða brtt.hv.þm. A-Húnv., þar sem henni var ekki útbýtt fyrr en á þessum fundi, og hefir auk þess verið tekin aftur til síðari umr. En í sambandi við hana vil ég benda á, að þar er um að ræða mjög umfangsmikið rannsóknarefni; það er ekki neitt aukaatriði, sem hægt er að vinna að svona rétt í hjáverkum. Í þáltill. eins og hún liggur fyrir er aðeins tæpt á þessu máli; það er að vísu gert mjög varlega, aðeins sagt, að fela eigi n. að athuga, hvernig verðskráningu ísl. krónu verði bezt fyrir komið. Þetta getur falið í sér mikið eða lítið, rétt eftir því sem hver vill. En ef þessi n. á að hafa með höndum gengismálið í heild sinni, þá er það geysimikið starf út af fyrir sig, og sú n., sem athugar bankamálin, mun hata ærið starf á því sviði, a. m. k. fyrst um sinn. Ég er því alls ekki viss um, að það sé heppilegt, að sama n. hafi bæði bankamálin og gengismálið til meðferðar, ef tilgangurinn er, að gengismálið sé tekið fyrir meira en að nafninu til. Ég skal svo ekki orðlengja um þetta frekar, en endurtek það aðeins, að ég tel heppilegt, að þessi þáltill. verði samþ.

Fjmrh. (Eysteinn Jónsson) Ég hefi raunar engu við það að bæta, sem hv. 1. flm. sagði um þáltill. sjálfa, en vegna brtt. á þskj. 220 vil segja orfá orð. Með þessari brtt. er ætlazt til, að Alþingi slái því föstu, að íslenzka krónan sé fallin. Eins og menn vita, hefir það verið svo í áratug, að gengi íslenzku krónunnar hefir ekki farið eftir eftirspurn á erlendum gjaldeyri, heldur hefir það verið ákveðið að meira eða minna leyti af stofnun, sem Alþingi hefir sett til að ráða þeim málum, nefnilega gengisnefnd, sem skipuð var árið 1924 eða 1925. Jafnvel áður en hún var skipuð, var þessu máli skipað með íhlutun hins pólitíska valds. Það fyrirkomulag, að verðið á erlendum gjaldeyri fari eftir eftirspurninni, hefir því yfirleitt ekki verið haft hér. Það hefir yfirleitt ekki verið fylgi fyrir því, að taka upp þá aðferð, að láta verðgildi ísl. krónunnar breytast eftir framboði og eftirspurn á erlendum gjaldeyri. Þar sem verðskráning krónunnar fer þannig fram fyrir milligöngu stofnunar, sem Alþingi hefir til þess sett, og sú stofnun hefir ekki breytt verðskráningu hennar, þá er algerlega óviðeigandi, að Alþingi setji það inn í þáltill. sem staðreynd, að krónan sé fallin. Þegar ég mæli á móti slíkri afgreiðslu þessa máls út af fyrir sig, stendur það í rauninni ekki í neinu sambandi við þá deilu, hvort íslenzka krónan er eðlilega skrásett eða ekki. Það er staðreynd, að gengi ísl. krónunnar hefir verið látið fylgja gengi sterlingspundsins af aðilja, sem Alþingi hefir sett til að skrá gengið, og það er óviðeigandi, að þingið láti fara frá sér yfirlýsingu um, að krónan sé fallin, þegar gengi hennar hefir ekki verið breytt af þeim aðilja. - Hitt er svo atriði út af fyrir sig, hvort menn vilja, að krónan verði felld. Ég býst við, að það, sem vakir fyrir hv.flm.brtt., sé það, að láta þá skoðun sína koma fram, að fella eigi gengi krónunnar, en það gat hann gert á annan hátt heldur en með þeirri fullyrðingu, sem í brtt. felst. Í þessu máli eru þessar leiðir til: Í fyrsta lagi, að haldið sé því fyrirkomulagi, sem nú er, að bankarnir hafi einkasölu á gjaldeyrinum og miðli honum eftir getu og þörfum. Önnur er sú, að verð á erlendum gjaldeyri sé látið fara eftir framboði og eftirspurn. Þá fellur auðvitað niður einkasala bankanna á erlendum gjaldeyri, og þá verða menn að vera við því búnir, að krónan hækki aftur, ef framboðið á erlendum gjaldeyri kynni að verða meira en eftirspurnin. Hvort það er þessi leið, sem vakir fyrir hv.flm.till., skal ég láta ósagt. En það mun vera meining hans með brtt., að vegna þess að krónan er að hans dómi of há nú í augnablikinu, eigi n. að taka til athugunar lækkun hannar. En tilgangur okkar er sá, að n. geri framtíðarráðstafanir í þessum málum, og því liggur það ekki fyrst og fremst fyrir henni að ákveða, hvaða verð skuli vera á krónunni í augnablikinu, heldur hvernig skráningunni skuli vera komið fyrir framvegis - hvort bankarnir eigi að hafa framvegis einkasölu á gjaldeyri, eins og nú er, eða hvort gjaldeyrisverzlunin eigi að vera frjáls, með það fyrir augum, að krónan geti þá hækkað aftur, eins og 1924, eða jafnvel hvort fær sé þriðja leiðin, sem Böðvar Bjarkan hefir stungið upp á, að miða gengisskráninguna við verð á framleiðsluvörum á hverjum tíma. - Þeir, sem vildu láta krónuna hækka 1924, fylgdu þá hinni frjálsu gjaldeyrisverzlun. Hin síðari árin hefir krónunni verið haldið stöðugri með einkasölu bankanna á erlendum gjaldeyri.

*Hannes Jónsson: Ég þarf ekki að segja margt um þáltill. á þskj. 104. Bændafl. hefir farið fram á það, að fram færu útvarpsumræður um gengismálið á næstunni, og tel ég líklegt, að úr því verði, og get því sleppt almennum umræðum um það mál að þessu sinni. En ef hv.þm. A.Húnv. tekur till. sína á þskj. 220 aftur, mun ég taka hana upp, svo að yfirlýsing þingsins fáist um það, hvort núverandi gengisskráning sé réttlát eða á óheilbrigðum grundvelli. Því að hvað ætti að þýða að veifa ráðh. heimild til að skipa n. til að athuga, hversu gengisskráningunni verður bezt fyrir komið, ef núverandi fyrirkomulag er hið ákjósanlegasta? En í brtt.hv.þm. A.-Húnv. felst það, að krónan sé skráð of hátt með núverandi gengi. Þetta er að vísu engin ný uppgötvun, því að þessi sannleikur hefir lengi verið ljós öllum atvinnurekendum hér á landi, og á sömu skoðun var sænski hagfræðingurinn Lundberg, sem skipulagsnefnd atvinnumála fékk sér til aðstoðar. Það er í rauninni orðið á allra vitorði, að krónan er skráð of hátt, þótt um það megi deila, hve mikið eigi að lækka hana. Ég hefi oftsinnis bent á beinustu leiðina til réttlátrar skráningar, en mér er ljóst, að fleiri leiðir eru til, til þess að draga úr ranglætinu, og verður þá að velja þá næstbeztu, ef sú bezta fæst ekki farin. Annars fer ég ekki lengra út í þetta mál að sinni vegna væntanlegra útvarpsumræðna. En ég vildi gjarnan sjá það af atkvgr. um brtt.hv.þm. A.-Húnv., hvort meiri hl. lítur svo á, að krónan sé nú réttlátlega skráð eða ekki.

*Emil Jónsson: Þar sem ég hefi borið fram 2 frv., annað um seðlabanka og hitt um breyt. á lögum Landsbankans, sem snerta mjög það mál, sem hér er rætt, vil ég víkja að því nokkrum orðum. Ég hefi ekki á móti því, að n. sú, sem hér er lagt til, að verði skipuð, taki bankalöggjöf landsins til athugunar. En mér finnst óþarft, að hún taki einnig sparisjóðina til meðferðar, þar sem um þá var sett ýtarleg löggjöf í fyrra, en hitt verkefnið út af fyrir sig sannarlega nógu viðtækt. Það virðist því engin nauðsyn að fara þegar að hrófla við þeim lögum með þessari þáltill. Hinsvegar lít ég svo á, að full ástæða sé til þess, að þau 2 frv. mín, sem ég nefndi áðan, fái sem skjótasta afgreiðslu. Frv. mitt um seðlabanka er samið af sænska hagfræðingnum Lundberg og hefir áður sætt ýtarlegri rannsókn bankafróðra manna. Það er því svo vel undirbúið, að ekkert ætti að vera í vegi fyrir því, að það næði fram að ganga þegar á þessu þingi. Breyt. þær á lögum Landsbankans, sem felast í hinu frv., eru mjög aðkallandi og eiga alveg eins að geta gengið fram nú, þótt þessi n. verði skipuð. Ég tel þessa nefndarskipun eiga fullan rétt á sér, þar sem bankamálunum hér á landi er öðruvísi háttað en annarsstaðar og þurfa því ýtarlega rannsókn. Hinsvegar tel ég rétt, að sparisjóðirnir verði felldir niður úr þáltill., þar sem n. mun alls ekki veita af einu ári til þess að athuga bankamálin ein. Brtt. hv.þm. A.-Húnv., sem felur það í sér, að í rauninni sé þegar búið að fella krónuna, tel ég alveg ótímabæra og óviðeigandi. Ég heyri nú, að hv.þm. v.- Húnv. hafi tekið þessa brtt. upp aftur.

Hvað sagði sérfræðingur Rauðku um skráningu krónunnar?

. Hv. þm. V.-Húnv. rangfærði nú, eins og stjórnarandstæðingar hafa oft gert áður, gersamlega umsögn sænska hagfræðingsins Lundbergs um skráningu íslenzku krónunnar. Hann sagði að vísu, að ef íslenzka krónan væri seld á opinberum markaði, væri núverandi gengi of hátt, en hann hefir hinsvegar fært veigamikil rök gegn því að lækka gengið frá því, sem nú er. Ég get því samkv. framansögðu fylgt því, að n. þessi verði skipuð, en legg jafnframt áherzlu á það, að annað frv. mitt a. m. k., frv. um breytingar á lögum Landsbankans, verði samþ. á þessu þingi.

*Jón Pálmason: Það er rangt hjá hv.þm. Hafnf., að því sé slegið föstu í brtt., að krónan sé þegar fallin. En hitt fullyrði ég, að ástandið hefir lengi verið svo, að krónan hlýtur að falla, og þá verður það verkefni samkv. till. minni að taka til athugunar, hversu lækkunin megi verða, án þess að allt of mikið rót komist á atvinnuvegina. Hæstv-. fjmrh. var hér að tala um það, að ef til vill fælist í till. minni, að verð á krónunni ætti að fara eftir framboði og eftirspurn á erlendum gjaldeyri. En ég hefi haldið því fram, að gengið ætti að breytast eftir kaupmætti krónunnar. Hitt tel ég með öllu fráleitt, að hringla með dagsgengi, eins og felst í till. Böðvars Bjarkans. Hæstv. fjmrh. viðurkenndi, að krónan væri nú skráð í hærra gengi en hún myndi seljast fyrir á frjálsum markaði. Þetta er án efa fyllilega rétt og sannar það eitt, að lækkun krónunnar er óhjákvæmileg í náinni framtíð, þar sem ómögulegt hlýtur að vera að halda öllu lengur uppi óeðlilegri gengisskráningu á kostnað framleiðenda. Viðvíkjandi ummælum hv.þm. V.-Húnv. um það að taka brtt. mína upp aftur, vil ég taka það fram, að ég tek hana aðeins aftur til síðari umr. samkv. ósk hv. 1. flm. Út af því, sem hv.þm. Hafnf. sagði um athugun skipulagsnefndar á þessu máli, verð ég að segja það, að ég hefi hvergi séð í hinu mikla nál., að n. hafi tekið til athugunar hið mikla misrétti, sem gengisskráningin skapar á milli framleiðslu og vinnu. Það hefir verið sagt, að hinn sænski hagfræðingur, sem n. hafði sér til aðstöðar. hafi talið, að krónan væri 40% of há. Hv. þm. Hafnf. hefir nú mótmælt þessu, en vonandi kemur bráðlega hið sanna á daginn.

Flm. (Bernharð Stefánsson) Ég þarf ekki margt að segja, því að till. minni hefir yfirleitt verið vel tekið, þó að ýmislegt hafi blandazt inn í umr., að sumu leyti óskylt. Hv. þm. A.-Húnv. þykja ráðstafanir þær, sem till. gerir ráð fyrir, ekki nógu fljótvirkar. Það hefði raunar verið æskilegt að gera beinni ráðstafanir þegar á þessu þingi, en þó er mest um það vert, að það, sem gert verður, sé gert af fullu viti og að yfirveguðu ráði. Það er ekki rétt hjá hv. 1. þm. Reykv., að einungis sé tæpt á gengismálinu, eins og líka hefir raunar komið fram hjá hv.þm. V-Húnv. Ef grg. er lesin, kemur skýrt fram, hvað fyrir flm.till. vakir í því efni. Hv. 1. þm. Reykv. taldi hér vera um svo vandasamt mál að ræða, að ekki veitti af tveim n., annari fyrir bankamálin. en hinni fyrir gengismálið. Þetta mætti vera athugandi. En fyrir Framsóknarfl. vakti það, að flokkarnir myndu velja þá menn í þessa n., sem þeir treystu bezt til að hafa yfirsýn um fjármál þjóðarinnar, og í öðru lagi voru gengismálið og bankamálin talin svo skyld, að eðlilegt væri, að sama n. fjallaði um hvorttveggja. Mér þykir hv.þm. V.-Húnv. nokkuð bráðlátur í þessu máli, sem öðrum, er honum þykir sem ekki megi bíða atkvgr. um till.hv.þm. A.- Húnv. þar til við 2. umr. Hann heimtar atkvgr. í dag, þó að till. hafi ekki verið útbýtt fyrr en á þessum fundi. Ég get ekki séð, að það skaði hans stefnu, þó að atkvgr. bíði í nokkra daga. Hann vill fá úr því skorið, hvernig þingið líti á gengismálið, og ég held, að það gæti eins orðið eftir nokkra daga. Yrði það sannari mynd af þing viljanum, sem fram kæmi eftir nokkra daga, er þm. hefði gefizt kostur á að kynna sér málið. Annars veit ég ekki, hvort hann er svo ákveðinn í málinu sjálfur, eða hvort hann hefir þegar allt í huga viðvíkjandi því, hvernig þessum málum skuli haga. Ég hefi lesið frv. hans, sem liggur nú fyrir Nd., og ég hefi ekki séð því slegið þar föstu, að krónan verði að lækka. Hann varpar þar öllum sínum áhyggjum upp á n. þá, sem hann ætlar að búa til, en þó virðist fyrirkomulagið eiga að vera líkt og nú er. Ég sé því ekki, að ske myndu nein ósköp, þó að frv. hans yrði samþ. Ég vona því, að hann falli frá kröfum sínum, því að annars yrði að fresta umr. Það verður að teljast óhæfilegt að afgreiða mál, sem vísa á til n., með því að greiða atkv. um einstök atriði þess, áður en n. hefir getað athugað það. Hv. þm. boðar útvarpsumr. um gengisskráningartill. sínar, og er það ekki lítið gleðiefni að eiga von á að heyra ennþá í útvarpinu ræðu hans, er hann hélt hér við umr. um Kveldúlfsmálið. Hv. þm. Hafnf. þótti einkennilegt, að hér skyldi vera minnzt á að athuga l. sparisjóða, einkum þar sem ég hefði áður flutt frv. um það efni. Þegar ég samdi það frv., vakti ekki fyrir mér sérstaklega viðhorf sparisjóða til bankalöggjafar landsins. En mér finnst eðlilegt, að þegar fara á að breyta bankalöggjöfinni, verði gerðar breytingar á l. um sparisjóði í samræmi við það. Og þó að ég hafi samið þessi l. um sparisjóði. álít ég mig ekki svo fullkominn, að ekki megi taka verk mitt til frekari athugunar. Ég vona, að till. þessi fái að ganga til 2. umr. og að fallið verði frá því að knýja fram atkvgr. um einstök atriði, áður en n. getur tekið þau til athugunar.

*Ásgeir Ásgeirsson: Ég er nú einn í þessari gengisn., sem hefir haldið genginu föstu undanfarin 6 ár. Fyrir 6 árum var tekin sú ákvörðun að fylgja sterlingspundinu eftir. Sú ákvörðun var tekin, áður en aðrar þjóðir tóku upp þessa sömu stefnu, þær er síðar hafa neyðzt til þess. Svo að við höfum að nokkru leyti haft forystu um þetta mál, enda auðveldara fyrir okkur, þar sem við höfum innleyst okkar gjaldeyri í sterlingspundum síðan 1925. Núverandi gengi sterlingspundsins hefir haldizt óbreytt undanfarin 72 ár. Þarf því sterkar röksemdir til að gera það líklegt, að okkur beri nú að breyta gengi krónunnar. Sumir halda því fram, að bændastéttinni sé gert rangt til með því að halda uppi núverandi gengi. En henni væri vafalaust gert meira rangt til með því að lækka það. Hún flytur inn meira en út og myndi því tapa á lækkun gengisins. Bændur flytja út helminginn af kjötframleiðslu sinni, en hinn helmingurinn er seldur innanlands, og eins langmest af mjólkurframleiðslunni. Ef gengið lækkaði, myndu bændur segja: „Við viljum fá verðhækkun innanlands, því að við höfum tapað á þessu; við höfum orðið að kaupa vörur frá útlöndum fyrir lækkaða krónu.“ En það er hægt að hækka afurðaverðið til bænda með öðrum auðveldari ráðum en gengislækkun. Ef bændur vilja, að kaupgeta haldist eða hækki í kaupstöðum, eru til færari leiðir til þess. Bændastéttin sem heild (og það verður að líta á hana sem heild í þessu tilliti, þar sem hún býr við verðjöfnun bæði að því er kjöt og mjólk snertir) hefir sömu hagsmuna að gæta um það, að krónan verði ekki lækkuð, sem verkamenn og aðrir launamenn. En jafnvel þó að svona fjölmennar stéttir hafi hagsmuna að gæta í þessu efni, mætti hugsa sér, að krónan væri skráð hærra en atvinnulífið þolir. En þess er ekki að vænta, að þeir aðiljar gangi inn á gengislækkun, nema þeir fái tryggingu fyrir hækkun síðar, ef þeir eiga hana skilið. Það er því rétt, sem hæstv. fjmrh. segir, að ef setja skal reglur um það, hvaða gengi skuli skrá, þá verður að fara eftir því, hvaða gengi gefur jafnasta afkomu í þjóðfélaginu. Það má ekki bresta genginu til dæmis bara fyrir sjávarútveginn eða atvinnurekendur og sleppa öllu tilliti til launamannanna. Það, sem mestu hlýtur að ráða um gengisskráninguna, er verðlagið innanlands, og mér finnst það hafa tekizt furðu vel undanfarið að varðveita verðlagið óbreytt. Það þykir beztur árangur af seðlapólitík hvers lands, ef tekst að halda verðlaginu óbreyttu. Og það má heldur ekki gleyma framfærslukostnaði fólksins í landinu. Ég býst ekki við, að menn hér fari að hugsa alvarlega um gullinnlausn, því að hún hefir aldrei verið effektív í þessu landi. Ég gæti trúað, að okkur gæti tekizt að fara skynsamlegar að en aðrir í okkar gjaldeyrispólitík, þar sem bankar eru hér allir reknir af ríkinu og gull hefir aldrei haft mikið að segja í viðskiptum okkar við önnur lönd. Í till. er það látið liggja milli hluta, hvort krónan eigi að hækka eða lækka, eða þá að standa í stað. N. sú, sem skipa skal, á fyrst um sinn aðeins að rannsaka, hvað af þessu sé réttast. Ef í n. væru fulltrúar fyrir sem flesta hagsmuni, þá er ekki nema gott, að rannsókn eins og þessi fari fram. En ég álít rétt að sameina þetta tvennt: seðlabanka og gengisrannsókn, því að það eru aðeins tvær hliðar á sama málinu. Gengisskráningin á að vera hjá þeim, sem ráða seðlapólitíkinni. Það er og full ástæða til að athuga okkar bankamál á ný, því að aðstæður eru mjög breyttar síðan 1928. Nú á þjóðin alla banka landsins, og yrði því að sjá um, að sá banki, sem fer með seðlaútgáfuna, yrði jafnframt seðlabanki fyrir hinar peningastofnanirnar. Ég fylgi till. í aðaldráttum, en brtt. kemur ekki til greina að svo stöddu.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. þm. V.- Húnv. fannst það óviðeigandi, að ekki væri í till. látin í ljós skoðun á því, hvort krónan sé rétt skráð eða ekki. En ég álít slíka yfirlýsingu ekki eiga erindi í till. eins og þessa, þar sem rannsókn á að vera aðalatriðið. Hv. þm. þykist hafa bent á leið til að bæta úr öllu böli ranglátrar gengisskráningar, og þessa leið telur hann í því fólgna að skrá krónuna réttlátlega. Maður er nú reyndar ekki farinn að sjá, að frv. hans leysi málið réttlátlega. Samkvæmt því á að tryggja þetta með mati, en mat er nú ekki alltaf, fremur en önnur mannaverk, óyggjandi hlutur. Hann talar um, að gengið skuli miða við framleiðslukostnaðinn. En ætli það geti ekki orðið skiptar skoðanir um það, hve hátt kaup beri að reikna þeim, er við framleiðsluna vinna, t. d. í landbúnaðinum? Þessi ákvæði í frv. hv.þm. eru bara óákveðnar bendingar, svo að gengisskráningin gæti orðið réttlát eða ranglát, eftir því, hvernig þeim mönnum tækist, sem að þessu störfuðu. Ætli þetta sé ekki æðimikið komið undir þeim aðiljum, sem með málin fara á hverjum tíma? Í till. er lagt til, að n. komist að niðurstöðu um það, hvort ekki sé hægt að setja ákveðin l. um það, við hvað miða skuli gengisskráninguna. Ég lít nú svo á, að deilur um það, hvort gengið sé of hátt eða of lágt, eigi ekki við í sambandi við þessa till. Þó að menn hefðu þá skoðun, að gengið væri nú of hátt, gætu þeir ekki sem alþm. tekið ákveðna afstöðu í því máli að svo stöddu. Í till. segir, að n. skuli athuga, hvaða ráðstafanir beri að gera út af gengisskráningunni. Þetta er ekki hægt að skilja öðruvísi en svo, að krónan sé fallin, þó að hv.þm. V.-Húnv. neiti, að því sé slegið föstu. Og hann segir, að þó að hún væri ekki fallin nú, myndi hún eflaust falla á næstunni, og þess vegna sé sjálfsagt að samþ. þessa till. Það er auðvitað ekki gott að spá neinu fram í tímann, en við vitum þó, að á síðustu mánuðum hefir verðlag farið hækkandi, og ef því heldur áfram, hlýtur raunverulegt verð krónunnar að breytast. Verð krónunnar, miðað við vöruverð, er annað nú en fyrir 4 árum. Krónan hefir því raunverulega lækkað í verði. Ég álít því ekki viðeigandi að samþ. þessa till. Slíkt gæti orðið til skaða, því að það er ekki sama fyrir viðskiptalönd vor, hvað Alþingi lætur frá sér fara í þessum efnum. Það er tekið mikið eftir því, og það getur valdið óróa, ef Alþingi færi að samþ.till. um þetta mál. Mér finnst, að um það megi deila endalaust, hvort krónan sé rétt skráð, en það nýtur sín alls ekki í þessu sambandi. Það, sem við eigum að ræða um, er, hvort rétt sé, að þessi n. taki málið til meðferðar. Hér er enginn tími til að taka þá hlið málsins til athugunar, en það mun gefast tækifæri til þess seinna, þegar útvarpsumræður fara fram um gengismálið.

*Hannes Jónsson: Ég finn ekki ástæðu til að tala um annað en 2. málsgr. þessarar tillögu. –Mönnum er það nú vel ljóst, að þessi till. er fram komin vegna þess ósamkomulags, sem komið er milli stjórnarfl., og þá sérstaklega vegna framkomu sósíalista í „Kveldúlfsmálinu“, því að strax eftir að þessa ósamkomulags varð vart, báru framsóknarmenn þessa till. hér fram. Ég skal nú gefa mönnum kost á að bera saman till.hv. 1. um. Eyf. og 2. þm. Skagf. í þessu máli og ályktun, sem flokksþing framsóknarmanna gerði í vetur. Með leyfi hæstv. forseta vil ég lesa upp þessa ályktun framsóknarmannanna á þinginu í vetur: „Flokksþingið ályktar, að Framsfl. beiti sér fyrir því, að skipuð verði n. til að athuga, á hvern hátt því verði bezt fyrir komið, að gildi peninganna verði framvegis miðað við framleiðsluvörur í stað þess að fylgja peningagengi annara þjóða. Sé lögð áherzla á, að n. skili áliti sínu sem fyrst.“ Ég veit ekki, hvernig þeir ætla að samrýma þetta. Manni virðist þessi till. vera dulbúið bónorð til kjósenda frá þeim mönnum, sem vita ekki, í hvora löppina þeir eiga að stíga. Þá er annað, sem manni kemur undarlega fyrir sjónir, en það er framkoma hv.þm. A.-Húnv. í þessu máli. Samkv. ræðu, sem hann flutti í útvarpið hér fyrir skömmu, þá þótti honum líklegt, að krónan myndi falla innan skamms, og gengi hennar væri nú raunverulega of hátt. En svo fellur allur þróttur hjá þessum hv.þm. í málinu, þegar hann kemur inn í þingsalinn, og hann segir, að hann þurfi ekki að taka afstöðu til þessa máls, fyrr en við seinni umr. Hvaða ástæða er fyrir hann að vera að draga það? Vilja þeir draga það, að taka afstöðu til málsins, þangað til útvarpsumræður hafa farið fram um gengismálið. Ég held, að þeir ættu að gera till. í málinu við þessa umr., svo að þeir geti svo staðið við þær í útvarpinu. Hv. þm. V.-Ísf. hefir komið einkennilega fram í þessu máli. Ég hefði viljað taka tillit til hans frekar öðrum við þessar umræður, en þar sem afstaða hans er nú þannig, að hann ætlar að koma fram sem fulltrúi sósíalista við næstu kosningar, en var fulltrúi andstæðinga þeirra við síðustu kosningar, þá get ég ekki tekið það alvarlega, sem hann segir, af honum var sú ákvörðun tekin að lækka ísl. krónuna með sterlingspundinu, en fylgja ekki mynt norðurlandaþjóðanna. Þeir sáu þá, að ekki var hægt að hafa samræmi í fjárhag þjóðarinnar, nema að fylgja enska pundinu eftir. Það var hin kalda bending staðreyndanna, sem skipuðu þessari stjórn að gera þetta. Hefðum við fylgt norðurlandamyntinni, þegar enska pundið fell, þá hefði farið fyrir okkur eins og fór fyrir Dönum og Svíum. Sænska og danska krónan fellu svo mikið, að ómögulegt reyndist að halda uppi heilbrigðu atvinnulífi, og þetta fall krónunnar varð miklu meira hjá þeim en varð hjá okkur. Menn verða að muna það, að ef við höldum uppi ranglátu gengi, þá hlýtur að leiða til þess fyrr eða seinna, að gengið verður fellt svo neðarlega, að við fáum ekkert við ráðið. Hæstv. fjmrh. vildi halda því fram, að það mætti lengi deila um, hvað sé raunverulega rétt skráning. En ég hygg, að engum manni geti dulizt það, að ísl. krónan er rannverulega fallin, og það er ekki nema blekking, að halda öðru fram. Það er fróðlegt að líta yfir framkomu framsóknarmanna í þessu máli. Samkv. ályktun flokksþingsins er það gefið í skyn, að krónan sé skráð allt of hátt, og þeir ætla nú að reyna að komast hjá því að framfylgja þessari ákvörðun flokksþingsins. En þeir geta það ekki, því að ef till.hv.þm. A.-Húnv. kemur til greina, þá eru þeir neyddir til að láta álit sitt í ljós. Þeir, sem búa við sjóinn, hafa getað skapað sér nokkurnveginn eðlilega skráningu, en nú er það vitað, að Framsfl. hefir ekki beitt sér fyrir þessu máli og hefir um leið skapað sér andstöðu þeirra flokka, sem eiga fylgi sitt við sjávarsíðuna, og það má segja, að þar sé mikill stefnumunur milli sósíalista og framsóknarmanna. Og sú hagsmunastreita mun koma til með að verða hörð, ef til kosninga kemur. Um ósamkomulag þessara flokka má segja, að það er ekkert annað en uppgerð, því að það er alveg víst, að samkomulagið er alveg hið sama eftir sem áður. Þetta ósamræmi í skráningu íslenzku krónunnar verður aldrei lagað, ef menn sveigja frá sínum skoðunum um þetta mál með hagsmuni einhvers flokks fyrir augum og þora ekki að láta skoðun sína í ljós á hvaða stigi málsins sem er, eins og hér hefir sýnt sig með hv.þm. A.- Húnv. Hv. þm. V.-Ísf. vill láta það liggja á milli hluta, hvað rétt skráning ísl. krónunnar er; hann hugsar sem svo, að þjóðinni komi það ekkert við, þótt gengisskráningin sé órétt. Það er engu líkara, eftir því sem fram hefir komið við þessar umr., en að þjóðinni komi þetta ekkert við, það sé aðeins einkamál bankanna. En það er óhætt að fullyrða, að út frá óheilbrigðum fjármálum kemur allt, sem leiðir til glötunar og sjálfstæðismissis þjóðarinnar. Með farsællegri lausn á þessu máli má treysta þá þræði, sem þarf til að halda góðu fjármálaástandi meðal þjóðarinnar. Ég skal svo ekki fjölyrða um þetta að sinni. Mér mun gefast tækifæri til þess síðar, er útvarpsumræður fara fram um gengismálið, að fara nánar út í þetta mál. Ég vil að lokum segja það viðvíkjandi till.hv.þm. A.-Húnv., sem hann hefir dregið til baka, að það er ekki hægt að taka hana aftur, áður en atkvgr. fer fram. Hún er tekin aftur af hv.þm. A.-Húnv., en tekin upp af mér.

*Ólafur Thors: Ég ætla ekki að blanda mér inn í umr. um gengismálið. Umr. um það mál munu eiga að fara fram áður en langt um líður, og þá gefst sjálfstæðismönnum tækifæri til að taka það mál til rækilegrar yfirvegunar. Ég vildi segja það, að það væri vonandi, að útvarpshlustendur bæru meiri skilning á þetta mál heldur en þeir, sem hér hafa talað. Þar á ég ekki einungis við Hannes Jónsson, heldur sjálfan fjmrh., sem vill halda því fram, að það sé hrein vitleysa, að Alþingi fari að skipta sér af þessu máli. Ég þekki svo mikið inn í þessi mál, að ég fullyrði, að þessi skoðun hæstv. fjmrh. sé óhæf. Ákvörðun um að fella krónuna verður að koma beint frá Alþingi, eða frá ríkisstj., sem hefir meirihlutaaðstöðu á Alþingi. Hitt er annað mál, að mér finnst fullmikill yfirborðsáhugi hjá hv.þm. V.-Húnv., að rjúka nú til og taka upp aftur þessa till., sem annar þm. hefir flutt, en óskað þess, að atkvgr. um hana verði frestað til síðari umr. þessa máls. Þessi hv.þm. gerir ekkert annað en að spilla málinu með þessu. Hann er að reyna að láta skína í það, að hann hafi meiri áhuga fyrir þessu máli en hv.þm. A.Húnv. Ég vil segja hv. um. V.- Húnv. það, að honum verður erfiðara að verja sína afstöðu til þessa máls heldur en hv.þm. A.- Húnv. að forsvara sína stefnu í þessu máli. Það vita allir, að síðari umr. um þetta mál mun fara fram í næsta hálfum mánuði, þótt þingrof verði, og því er allt kapp bezt með forsjá. Þótt þessi hv.þm. beri hag gengismálsins fyrir brjósti og telji, að hag þjóðarinnar sé bezt borgið með því, að aðrar reglur gildi um verðskráningu ísl. krónunnar en verið hefir, þá er ég ekki í vafa um það, að þeim tilgangi verður ekki náð með því að hlaupa á þennan hátt fram fyrir skjöldu.

Vissi ekki hv.þm. A.-Húnv., hvort hann átti að fylgja till. sinni eða ekki?

. Hvaða tegund af óráði er þetta? Ég vil taka undir þau ummæli hv.þm. A.- Húnv., að hér er ekki um neitt gamanmál að ræða, og hann leggur þann skilning í sjálfa till., sem mér sýnist, að vel megi leggja í hana, að sú n., sem á að skipa og gert er ráð fyrir á þskj. 104, taki til athugunar, hvaða ráðstöfun sé bezt að gera í sambandi við gengisfall ísl. krónunnar, ef reynslan sýnir, að krónan eigi að falla, og þó menn greiði atkv. með till., þá sé ekki greitt atkv. með því, að krónan sé fallin. Ég get lýst því yfir sem minni skoðun, að það þarf ekki neinn andans jöfur til að tala um gengi ísl. krónunnar, þegar vitað er, að hún er seld með föllnu verði á erlendum markaði. Hæstv. fjmrh. sagði, að ísl. krónan væri seld lægra verði erlendis en hér. Íslenzka krónan er fallin þar, sem hún er seld á erlendum markaði. Fyrst í þessa till., sem á að fjalla um verðlag íslenzku krónunnar hér á innlendum markaði, er lagður sérstakur skilningur af hv.flm., og svo annar skilningur af þeim hv.þm., sem vill taka upp till., þá getur það ekki orðið málinu til gagns að hlaupa þannig fram fyrir skjöldu og taka till. upp. Það væri nær fyrir hv.þm. V.Húnv. að bera fram skrifl. brtt., sem hann teldi nægja í þessu efni, annaðhvort við þessa umr eða við síðari umr.Hv. þm. V.-Húnv. sagði, að hv.þm. A.Húnv. væri mjög næmur fyrir þeirri beiðni, sem honum hefði borizt frá einum af foringjum Framsfl.; ég vil vona, að það sé sama, þó að beiðnin berist frá formanni Sjálfstfl., og ég vil nú leyfa mér að beina til hv.þm. V.-Húnv. þeirri áskorun, að hann saki þetta mál ekki með neinu ofurkappi. Það er vitað, að gengismálið er eitt af viðkvæmustu málum, sem þjóðin hefir nú á dagskrá, og við þurfum að beita allri okkar lagni og lipurð til þess að reyna að ná þar sem beztri niðurstöðu, og ég held því, að hv.þm. ætti fyrir sitt leyti að sýna sinn ríka áhuga í þessu máli með því að stofna ekki til neins ofurkapps í því.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Hv. þm. G.-K. rangfærði mjög í ræðu sinni það, sem ég hafði sagt; hann hélt því fram, að ég hefði sagt, að það væri til skammar, að Alþingi gerði samþykkt um, hvað það áliti, að gengi íslenzku krónunnar væri. Þetta sagði ég ekki, en ég sagði, að ég áliti með öllu óviðeigandi og ekki sæmilegt fyrir Alþingi að samþ.till. um það, að íslenzka krónan væri fallin, á sama tíma sem Alþingi fær vald til þess að skrá krónuna og halda henni óbreyttri, en miða við það, sem hún hefir verið um langan tíma. Það var þetta, sem ég sagði, en ekki að það væri út af fyrir sig ósæmilegt, þó að Alþingi hefði áhrif á, hvernig krónan væri skrásett. Að öðru leyti sé ég ekki ástæðu til að gera ræðu hv.þm. G.-K. að umtalsefni, en ég vil víkja að ræðu hv.þm. V.-Húnv., fyrst ég stóð upp. Hann sagði, að þessi till. væri fram komin af hálfu fulltrúa Framsfl. í fjhn. í sambandi við „Kveldúlfsmálið“ og í sambandi við ágreining milli Alþfl. og Framsfl. um það mál. Það er rangt hjá hv.þm., eins og bezt má sjá á því, að ákvörðunin um, að þessi till. skyldi flutt á Alþingi, var tekin á flokksþingi framsóknarmanna, sem haldið var fyrstu daga alþingis og löngu áður en ágreiningurinn um „Kveldúlfsmálið“ kom til sögunnar á milli Alþfl. og Framsfl. Þá sagði hv.þm., að það væri verið að skjóta sér framhjá því, að fara eftir samþykktum flokksþingsins í gengismálinu með því að taka ekki orðrétt inn í sjálfa þáltill. ályktunina, sem gerð var á flokksþinginu. Þetta er útúrsnúningur hjá hv.þm., því að í þál. frá Alþingi, sem á að vera upphaf rannsóknar á gengismálinu yfirleitt, á ekki annað heima en að málið sé lagt hlutlaust fyrir þá, sem eiga að sinna því, en svo mun Framsfl. gegnum fulltrúa, sem hann fær í n., koma sínum sérskoðunum á framfæri, en Framsfl. getur ekki búizt við, að hann fái samþ.þáltill., sem felur í sér ákvörðun um, að málið verði framkvæmt eftir hans sérskoðun. Ef samkomulag verður um slíka n., verður málið að liggja fyrir hlutlaust, og geta flokkarnir þá komið sinni skoðun á framfæri gegnum sína fulltrúa í nefndinni. - Svo var hv.þm. að tala um, að sósíalistar réðu yfir Framsfl., og framsóknarmenn réðu svo yfir hv.þm. A.-Húnv. Hann gat ekki hugsað sér nokkurn þm. eða þingflokk öðruvísi en svo, að einhver annar reði yfir honum, og má kannske virða honum þetta til vorkunnar eftir ræðu hv.þm. G.-K. hér áðan, þar sem það kom mjög greinilega fram, að hann telur Sjálfstæðisfl. geta sagt þessum hv.þm. fyrir verkum, enda hefir því verið lýst yfir í þinginu af formanni Sjálfstfl., hv.þm. G.-K., að hv.þm. V.-Húnv. hafi komizt á þing fyrir hjálp Sjálfstfl., og það er ekki óeðlilegt, að hv.þm. G.-K. tali húsbóndalega til hans, þar sem hann gerir ráð fyrir, að þessi hv.þm. reyni, eins og óþekkur krakki, að verða nokkuð ódæll á eftir, til þess að ekki falli á hann grunur um þjónkun, en það munu allir hv.þm. átta sig á því, af því, sem á undan er gengið í þessu máli, að þetta er ekkert annað en látalæti.

*Hannes Jónsson: Viðvíkjandi því, sem hv.þm. G.-K. sagði um það, hverskonar tegund af óráði það væri, sem ráðið hefði ummælum mínum um hv.þm. A.-Húnv., vil ég taka það fram, að ég hefði haldið, að hv.þm. A.-Húnv. hagaði gerðum sínum vitandi vits um, hvað hann væri að gera, og í samræmi við sína sannfæringu, og sérstaklega fannst mér ástæða til að ætla, að till. hans væri flutt í samræmi við hans sannfæringu í málinu, þar sem ég hafði heyrt hana staðfesta af honum sjálfum fyrir nokkrum dögum í útvarpinu. Það má vel vera, að það sé eitthvað óráðshjal að ætla einhverjum sjálfstæðismanni að vera svo sjálfstæður, að hann geti látið sannfæringu sína koma fram í einni einustu brtt. við eitt atriði í einu einasta máli á Alþingi. Það getur verið, að það sé óráðshjal, ef ætlazt er til þess af mönnum úr Sjálfstfl., að þeir hafi sjálfstæða skoðun í málum, en það er ekki ég, sem hefi borið þessar sakir á Sjálfstfl., heldur er það formaður fl., sem hefir gert það. En viðkomandi því, sem hv.þm. G.-K. beindi til mín, að ég myndi vera á sama hátt leiðitamur við sig eins og hv.þm. A.-Húnv. við Framsfl., skal ég endurtaka það, að ég tek upp till. þá, sem hv.þm. A.-Húnv. hefir ekki séð sér fært að standa við við þessa umr., og tek ég hana upp vegna þess, að hv.þm. hefir, fyrir málflutning okkar bændaflokksmanna, komizt inn á rétta braut í þessu máli, og þó að hann sé andstæðingur minn, vil ég þó gjarnan fylgja honum, þegar hann er á réttri braut, enda á það að vera stefna allra stjórnmálamanna að fylgja heldur málefnum en mönnum, og í þessu tilfelli vil ég fylgja málefni hv.þm. A.-Húnv., þó að ég að öðru leyti sé ekki eins fús á að fylgja honum eða hans líkum. Hæstv. fjmrh. er enn að „fílósófera“ yfir því. hvort íslenzka krónan sé raunverulega fallin nú eða hvort hún eigi að falla í verði. Sjálfur hefir hann lýst yfir því, eins og hér hefir komið fram, að krónan væri í lægra verði á frjálsum markaði en hún er skráð, og þó að við færum ekki einu sinni eftir því, sem skeður á frjálsum markaði um íslensku krónuna, ætti hæstv. fjmrh. þó að hafa fylgzt svo með störfum þessa sænska hagfræðings, að hann viti, að allar þær fjárhagslegu aðstæður, sem eru ríkjandi í okkar þjóðfélagi, eru ótvírætt vitni um það, að krónan er of hátt metin. Ef til vill hefir hæstv. fjmrh. þá skoðun, að verðgildi krónunnar sé ómögulega hægt að meta á nokkurn hátt sanngjarnlega, að það verði bara að vera eitthvað út í loftið, að einhverjum mönnum verði falið að gera það, eftir því sem þeim sjálfum sýnist, án nokkurs tillits til atvinnuvega landsmanna. En hvaða ástæða var það, sem knúði Englendinga til þess að hverfa frá gullinnlausn og lækka verðgildi sinna peninga gagnvart gulli? Það var ekki annað en það, að þeir tóku fullt tillit til þeirra staðreynda, sem voru fyrir hendi í þeirra fjármálastarfsemi. Þeir sáu, að þetta gat ekki gengið lengur fyrir ensku þjóðina, og þess vegna lækkuðu þeir verðgildi sinna peninga. Hvers vegna fylgdum við Englendingum? Ekki fyrir það, að við hefðum sömu aðstöðu í okkar atvinnulífi og Englendingar. Það fór engin rannsókn fram um það; það var aðeins spursmál um það, hvort við ættum að fylgja þeim í blindni eða hvort við ættum að fylgja öðrum í blindni, t. d. Norðurlöndum. Þessi blindingsleikur í fjármálum okkar Ísendinga getur ekki staðið til lengdar. Það verður að taka á þessu máli föstum tökum. Það verður að líta á staðreyndirnar í atvinnulífi þjóðarinnar og taka afleiðinnunum af því öllu saman. Við getum ekki látið þetta ganga svona áfram, eins og verið hefir, að hnýta okkur blint aftan í aðrar þjóðir í þessu máli, sem skiptir fjárhagslega afkomu þjóðarinnar svo miklu. Við verðum að skapa okkur fasta og örugga skoðun á því, hvað sé heilbrigðast fyrir atvinnulífið í landinu, því að það er ekki hægt að neita því, að velmegun þjóðarinnar byggist fyrst og fremst á því, að atvinnulíf þjóðarinnar sé rekið á heilbrigðum grundvelli. Með því móti er fyrst hægt að fá jafnvægi í þjóðfélagsbúskapinn, og með því móti er hægt að skapa öllum hinum vinnandi stéttum nægilega atvinnu, en það er ekki hægt á annan hátt. Þessi óarðbæra vinna, sem reynd hefir verið undanfarin ár, verður einungis bráðabirgðalausn, en engin framtíðarlausn; það er spor í áttina til þess að halda enn lengra áfram á leið fjármálalegrar spillingar. Það verður að stefna í rétta átt, og því fyrr sem það verður gert, því auðveldara verður okkur að ná því takmarki, að verða fjárhagslega sjálfstæð þjóð, en okkur tekst þetta ekki með því að binda okkur blint og skilyrðislaust aftan í ákvarðanir annara þjóða, sem hafa allt önnur skilyrði til að bera en við. - Ég vil enn spyrja: Hver ástæða var til þess, að við fórum eftir skráningu enskra peninga gagnvart gulli frekar en eftir skráningu norðurlandapeninga gagnvart gulli?

Flm. (Bernharð Stefánsson) Þegar ég kvaddi mér hljóðs, ætlaði ég að gera aths. við miðræðu hv.þm. V.-Húnv., en hæstv. fjmrh. hefir tekið af mér ómakið með það að gera þessar aths.; þó get ég ekki látið hjá líða að mótmæla því algerlega, að framkoma þessarar till. standi í nokkru sambandi við þann ágreining, sem nú er kominn upp milli Framsfl. og Alþfl., eins og hv.þm. hélt fram, og er hægt að sanna það, því að þessi till. er borin fram í beinu framhaldi og fullu samræmi við þá samþykkt, sem gerð var á flokksþingi framsóknarmanna, en það var haldið áður en þessi ágreiningur kom fram. Það er algerlega rangt, sem þessi sami hv.þm. hélt fram, að till. sé í ósamræmi við samþykkt flokksþingsins í þessu efni, því að hún er, eins og ég sagði áðan, í fullu samræmi við það, sem þar var samþ., þó að það séu, eins og gefur að skilja og eins og hæstv. ráðh. tók fram, ekki eins mörg orð í þessari till., sem hér liggur fyrir, og í till. flokksþingsins. Þessi hv.þm. var, eins og hann er vanur, með ýms gífuryrði um þjónkun Framsfl. við Alþfl., því að það er svo um hinn svokallaða Bændafl., að ef Framsfl. er sammála Alþfl., þá er það eftir skoðun Bændafl. af þjónkun við Alþfl., og þegar Framsfl. er honum ósammála, þá er það líka af þjónkun við Alþfl. Þessi hv.þm. var einu sinni framsóknarmaður, og þá var þetta sama sagt af ýmsum þáv. íhaldsmönnum, þeim grunnhyggnustu, og þessi málflutningur er ekkert annað en endurtekning á því, sem þá var sagt af ýmsum miður vönduðum og miður gefnum mönnum, og hv.þm. V.-Húnv. hrakti það oft mjög rækilega. Hann getur því rifjað upp sín eigin rök, sem hann færði fram á móti þessum sleggjudómum. Hitt er vitanlegt og kom greinilega fram í ræðu hv.þm. G.-K., hve mikil undirlægja hv.þm. V.-Húnv. og hans flokkur er annars flokks hér í þinginu. Það getur verið, að hann sjái sér ekki fært að hlýða að þessu sinni, vegna þess að hv.þm. G.-K., sem stundum er dálítið ógætinn, bar fram þessa skipun svo að allir heyrðu, en ef hann hefði gengið til hv.þm. V.-Húnv. og sagt honum í hljóði að hlýða, þá hefði hann gert það, því að það vita allir, hvernig sambandið er milli þessara 2 flokka. Annars var það undarlegt, og ég geri ráð fyrir, að hv.þm. A.-Húnv. bendi á það sjálfur, að langur kafli í ræðu hv.þm. V.-Húnv. var ádeila á þennan nágranna hans fyrir orð, sem hann hafði aldrei talað. Ég býst við, að hv.þm. hafi tekið eftir því, hann lagði honum orð í munn, sem hv.þm. Hafnf. hafði sagt, og fleira var af því tægi.

Eins og hvað?

. Þingtíðindin munu sýna það, ef hv.þm. falsar þau ekki. En ég vil algerlega mótmæla því, að atkvgr. um þessa brtt., ef hún verður knúin fram nú, sé prófsteinn á það, hvernig menn líta á þetta mál, því að það er aðeins fljótfærni að greiða nú atkv. um svo þýðingarmikið mál, sem er útbýtt fyrst á þessum fundi; það er fljótfærni og gapaskapur, og þó að ég vilji greiða fyrir því, að þessu máli gæti lokið með tveim umr., eða þannig að það sé tekið tvisvar til umræðu, þá sé ég ekki annað fært, vegna þessa þráa hv.þm. V.-Húnv., en að óska eftir því, að umr. verði frestað og málinu í millitíðinni vísað til n.

Er Framsfl. reiðubúinn til þess að taka afstöðu?

. Það hefir engin ósk komið frá Framsfl. um, að þessi till. kæmi ekki undir atkv. núna; hún hefir komið fram frá mér sem flm. málsins og sem nefndarmanni í þeirri nefnd, sem málið á að fara til, en alls ekki fyrir hönd Framsfl. Þessi hv.þm. getur ekki hugsað sér, að neinn þm. beri neitt fram, án þess það sé skipun frá einhverjum. Ég sé svo ekki ástæðu til að fara frekar út í þetta. Enda þótt einhverjir kynnu að vera á mælendaskrá, tel ég rétt að fresta nú umr. og vísa málinu til n. á þessu stígi, þar sem komið er að því að fresta fundi hvort sem er, og ég vænti þess, að hæstv. forseti taki þá till. til greina og beri hana undir atkv., ef hv.þm. V.-Húnv. vill ekki taka það til greina, sem húsbóndinn skipaði honum að gera, að falla frá því að taka till. upp.

Ég skal leyfa, að hún gangi til n.

.

Forseti (JBald): Það hefir komið till. um að fresta umr. og vísa málinu til n. - Ég hefi hleypt einum til tveimur hv.þm., sem voru á mælendaskrá, fram fyrir hv.þm. A.-Húnv., og ef hann vill vera stuttorður, skal ég leyfa honum að bera af sér sakir.

*Jón Pálmason: Ég þarf í rauninni ekki að bera af mér sakir, því að ýmislegt af því, sem hv.þm. V.-Húnv. sagði, er þannig vaxið, að það er varla svaravert. Hann talaði t. d. um, að enginn sjálfstæðismaður hér á Alþingi færi eftir sannfæringu sinni og að það væri auðseð, að ég dansaði eftir vilja Framsfl. í því að vilja ganga inn á, að atkvgr. um þessa brtt. yrði frestað. Hvaða orsakir eru til alls þessa gauragangs í hv.þm.? það eitt, að hv.frsm. þessa máls fer vinsamlega fram á það við mig, að ég gangi inn á að fresta atkvgr. um þessa brtt. og að ég sé ekki ástæða til annars en að ganga inn á það. Ég skal játa, að hv. 1. þm. Eyf. er góður flokksmaður í Framsfl., en ég hefi ekki heyrt, að hann væri í foringjaliði hans, eins og hv.þm. V.-Húnv. var að tala um. Ég skal ekki fara nánar út í þetta, en ég vil aðeins ítreka það, að ég hefi ekki á neinn hátt slakað til á skoðun minni í þessu efni. Hv. þm. ber þetta fram aðeins í þeim tilgangi að reyna að slá sér upp því og láta líta svo út, sem hann öðrum fremur sé að vinna í þessu máli fyrir alþjóðarhagsmuni. - Að öðru leyti skal ég ekki fara út í málið, þó að tilefni gæfist til, sérstaklega frá hv.þm. V.-Ísf., því að hann fór inn í umræðurnar á mjög villandi hátt, sérstaklega að því er snertir bændastéttina, þar sem hann taldi það vera henni í óhag, að krónan væri felld. Það er atriði, sem er töluvert flókið mál, og fæ en trauðlega tækifæri til að skýra það til hlítar hér. Að það sé okkar þjóð til hagsmuna, að hnýta okkar gjaldeyri aftan í gjaldeyri brezka heimsveldisins, álít ég álíka og að hnýta viljugum hesti aftan í bíl og láta hann hlaupa á meðan hann getur staðið, en dragast aftan í bílnum, þegar hann ekki lengur getur fylgt honum. Ég álít, að okkar gengispólitík sé komin á svipað stig með því að vera tjóðruð aftan í enska gjaldeyrinum. - Annars finnst mér það undarlegt, ef þingsköp leyfa það, að annar maður geti komið í veg fyrir frestun á atkvgr. um till.. sem flm. sjálfur hefir gengið inn á, að atkvgr. sé frestað um, eftir beiðni frá frsm. viðkomandi máls. Ég vildi helzt óska eftir, að hæstv. forseti segði til um, hvort það sé heimilt, að annar þm. geti gripið á þann hátt inn í.

Forseti (JBald): Ég skal svara hv.þm. því til, að það munu vera þingsköp, þó að sumum þyki hart undir að búa, og er venjulega ekki gert. - Ef umr. verður frestað, kemur till. náttúrlega ekki til greina.

Það er komin fram till. um að fresta umr. og vísa málinu til n.

. Það er náttúrlega hægt að fresta umr. Hitt er annað mál, hvort rétt sé af forseta að gera það, vegna þess að það getur verið, að svo standi á, að menn þyrftu sérstaklega að svara því, sem á þá hefir verið borið.

*Pétur Ottesen: Það er komin hér fram ósk um það, að þessar umr. verði látnar niður falla í miðjum klíðum og málinu á því stigi vísað til n. Ég ætla, að þetta sé óvenjulegt, þegar um er að ræða þingsályktunartill., sem búið er að ákveða að viðhafa 2 umr. um, því að þegar svo stendur á, man ég ekki eftir, að ekki hafi verið lokið við fyrri umr. og málinu á því stigi vísað til n. Hitt hefir aftur á móti komið fyrir, þegar um er að ræða till., sem búið var að ákveða eina umr. um, og sérstök ástaða hefir þótt til að láta athuga slík mál í n., að þá hafi umr. verið frestað, til þess að geta samrýmt það við fyrri ákvörðun um að hafa eina umr. En þegar um er að ræða till., sem búið hefir verið að ákveða að hafa tvær umr. um, man ég ekki eftir, að slíkt hafi verið viðhaft og hér er farið fram á og fast er sótt. Það má vel vera, að hægt sé að rúma þetta innan þeirra takmarka, sem sett eru í þingsköpum; um það skal ég ekkert segja, en óvenjulegt er það, miðað við þann gang mála, sem verið hefir hér á Alþingi.

*Jörundur Brynjólfsson: Það er aðeins þingskapaatriði, sem ég vildi vekja máls á. Ég skildi ummæli hv.þm. A.-Húnv. þannig, að hann óskaði eftir, að atkvgr. yrði frestað um hans till., þar til við síðari umr., og að hann beindi þeirri ósk til hæstv. forseta, að hann vildi verða við þeim tilmælum. Undir þeim kringumstæðum getur enginn þm. tekið upp slíka ósk. Það er mál milli flm. og forseta, hvort látið verður að þeim óskum. Viðvíkjandi því, sem hv.þm. Borgf. sagði, þá hefir það nokkrum sinnum borið við, þó að tvær umr. hafi verið ákveðnar um till., að frestað hafi verið hinni fyrri umr., ekki sízt ef mikill ágreiningur hefir verið um efni sjálfrar till. Það hefir stundum borið við, og það ekki mjög sjaldan, að umr. hafi verið frestað og málinu vísað til n. í því skyni að koma í veg fyrir, að sá ágreiningur gæti orðið þess valdandi, að till. væri felld við fyrri umr. í því formi, sem hún er borin fram í. Það er ekkert því til fyrirstöðu, að umr. sé þannig hagað um mál, og ég hygg, að það sé hyggilegt, þegar skoðanir eru mjög skiptar um einhver atriði málsins, en menn eru samt sammála um, að málið nái fram að ganga í einhverri annari mynd.

*Pétur Ottesen: Það kann að vera, að hv. 1. þm. Árn. muni það betur en ég, að einhver fordæmi séu fyrir því, að till. hafi verið vísað til n. á þessu stigi málsins; en ég ætla, að það séu frekar undantekningaratriði, ef slíkt hefir átt sér stað. Hv. 1. þm. Árn. færði þau rök fyrir þessu, að þetta gæti verið heppilegt, því að það gætu verið ýms ákvæði í till., sem yrðu þess valdandi, að þær annars féllu. Við vitum, að það er algengt um fjölda mála hér á Alþ., að menn greiða atkv. með því, að málið fari til 2. umr. og fái athugun í n., þó að þeir séu mótfallnir ýmsum atriðum þess, og jafnvel mótfallnir málinu í heild, og þetta gildir einnig um þá tegund mála, sem hér er um að ræða, þingsályktunartill. Mér skilst, að það sé ekki sá ágreiningur um þá þingsályktunartill., sem hér liggur fyrir, að það sé hætta á því, að hún fengi ekki að fara til n., þó að þessari umr. væri lokið. - Mér skilst þvert á móti, eftir því, sem fram hefir komið í málinu, að menn séu nokkurnveginn einhuga um að láta þetta mál ganga fram í einhverri mynd, þó að ágreiningur kunni að vera um einstök atriði þess, einkum formið. Ég get ekki komið auga á það, að þetta mál sé þannig vaxið, að knýjandi nauðsyn sé til þess að brjóta venjulegar reglur um gang mála hér á hv.Alþ.

Forseti (JBald): Ég get ekki verið sammála hv. 1. þm. Árn. um það, að það sé aðeins samningsatriði milli forseta og tillögumanns að fresta atkvgr. Það, sem skeð hefir, er það, að hv.þm. A.-Húnv. hefir borið fram brtt. um mál, sem átti að koma til atkvgr., þegar atkvgr. færi fram, en síðan tekur hann till. aftur. Hv. um. hefir tekið till. aftur, en annar þm. hefir tekið hana upp, og þá liggur hún fyrir.

*Jörundur Brynjólfsson: Ég vil meina, að hæstv. forseti hafi litið fullfljótt á ákvæði 40. gr. þingskapa. 40. gr. þingskapa, um afturköllun, á við það, þegar till. er afturkölluð til fulls, og flm. hennar ætlar henni ekki að koma til atkvgr., hvorki fyrr né síðar. Hér stendur allt öðruvísi á; hér er aðeins um frestun að ræða, og á þm. rétt á að óska eftir því við forseta, að atkvgr. megi fresta um till., sem fyrir liggur, þar til við síðari umr. málsins. Ég vil benda á það, að við afgreiðslu fjárl. er á hverju þingi meira eða minna af till. frestað frá einni umr. til annarar. Er það ríkjandi venja, en þar stendur allt öðruvísi á, og má ekki blanda þessu saman. Annars hefi ég enga ósk að láta í ljós um það, hvort umr. verði frestað eða ekki; ég er tilbúinn að greiða atkv. um till., en það er vitanlegt, að við fyrri umr. um þingsályktunartill. er greitt atkv. um efni till., og er það sambærilegt við 2. umr. frv., og af þeirri ástæðu hefir þetta ráð verið tekið upp, ef menn greinir á um efnið.

*Forseti (JBald): Þegar till. eru teknar aftur, eins og hv.þm. A.-Húnv. hefir gert, hefir það verið gert á tvennan hátt. Þær hafa verið teknar aftur til síðari umr., og teknar aftur án frekari skýringar. Í 40. gr. þingskapa segir svo, að frv., till. til þál. og brtt. megi „kalla aftur á hverju stigi umr. sem vill. En heimilt er hverjum þingmanni að taka það jafnskjótt upp á sama fundi“. Það virðist því vera hægt að taka upp till. Ég mun fresta fundi til kl. 13 mín. yfir 5 og halda þá áfram umr. um þetta mál. - Fundarhlé.

*Pétur Ottesen: Ég verð að segja það, að ég skil ekkert í þeim úlfaþyt, sem komið hefir upp hér í Sþ. í dag út af þessari brtt., sem hv.þm. A.-Húnv. hefir borið hér fram. Og mér virðist þær umr., sem út af brtt. hafa spunnizt, harla einkennilegar, þar sem þar hafa atzt við menn, sem ég ætla, að séu ekki mjög ósvipaðrar skoðunar um þetta mál og það atriði, sem brtt. fjallar um. - Ég sé ekki annað, með bezta vilja, en þessi brtt. sýni okkur ljóslega framan í það ástand, sem er í þessum efnum. Og hver er hér, sem þorir að neita því, að ísl. krónan sé fallin í verði? Mér þætti gaman að sjá framan í þann mann, sem hefði djörfung til þess, ef hann hefði einhverja ábyrgðartilfinningu. Við skulum hugsa okkur, ef maður hefði ráð á nokkrum pundum og mætti selja þau í frjálsri verzlun, hvað hann gæti fengið fyrir þau, og hvort það yrði ekki ljóst, að ísl. krónan er fallin frá því verðgildi, sem hún er talin vera í á innlendum markaði. Og við þurfum ekki að vera að gera neinar tilraunir í þessum efnum, því að Alþingi er búið að viðurkenna þessa staðreynd. Það hefir gert það m. a. með aðgerðum sínum gagnvart atvinnuvegunum, sjávarútveginum og landbúnaðinum, til þess að reyna að gera þeim kleift að mæta þeim vandræðum, sem þeir hafa ratað í vegna þess ósamræmis, sem verið hefir á milli tilkostnaðarins og þess afurðaverðs, sem þeir hafa borið úr býtum. Það stendur svo á fyrir okkur, að við erum háðir heimsmarkaðsverðinu með okkar afurðir, og þetta verð hefir, eins og kunnugt er, fallið gífurlega á síðustu árum. Og til þess að láta þetta ekki koma fram á innanlandsviðskiptunum, hefir verið gripið til þess að taka öll yfirráðin yfir gjaldeyrinum af framleiðendunum og fá þau í hendur sérstakri n., sem skammtar svo þeim, sem gjaldeyrinn eiga, en ekki nema nokkurn hluta þess raunverulega verðgildis, sem hefir verið greitt fyrir vöruna á erlendum markaði. Ég er því hissa á því, að það skuli koma fram í þessum umr., að það sé hættulegt fyrir Alþingi að viðurkenna þessa staðreynd, að krónan er fallin. Ég held, að það hafi verið fjmrh., sem lagði mestan þunga á það í sinni ræðu, að unnið væri á móti þessu. Það er þó öllum kunnugt, að krónan er fallin, og ekki sízt hæstv. fjmrh., sem hefir þessi mál með höndum í umboði þess pólitíska valds í landinu. Ég verð að segja það, að mér virðist eðlilegast, úr því að hér á að fara að skipa n., sem á að hafa það verkefni með höndum að taka þetta mál til athugunar, þá verði það gert á þeim grundvelli, sem fyrir liggur. Það þarf ekki að athuga, hvort krónan er fallin, það er fullljóst, heldur hvað hægt er að gera til þess að viðurkenna þennan sannleika vegna atvinnuvega landsmanna. Því það sjá allir menn, að ef ekki fæst eitthvert samræmi í þetta og atvinnuvegirnir eru reknir með sífelldu tapi ár eftir ár, þá leiðir það til þess falls fyrir okkar afkomu, að það er ekki hægt að sjá út yfir þá örðugleika, sem af því leiddu. Þess vegna virðist mér, að úr því skipa á n. í þessu sambandi, þá eigi að gera það með það fyrir augum, hvernig á að mæta þeirri staðreynd, sem við horfumst í augu við, að krónan er fallin og að það er óhrakið, að tilkostnaður og afurðaverð atvinnuveganna hefir leitt til hins hrörnandi ástands þeirra, svo að ef það heldur áfram, hlýtur það að leiða til beins hruns fyrir atvinnuvegina. Ég er því hissa á því, að hv.flm. þessarar till., sem að mínum dómi á þakkir skildar fyrir að hafa fært málið inn á þessa braut, skuli ekki vilja halda þessari till. sinni fram, því að það er vitanlegt, að samkvæmt þingsköpum á að greiða atkv. um slíka till. við þessa umr. málsins; þetta hlýtur að vera byggt á misskilningi á þingsköpum hjá hv.þm., en ekki á því, að hann geti verið nokkuð hikandi í þessu efni, þar sem hann stendur fyrir svo réttmætu máli. Það má bæta því við í þessu sambandi, að ef það verður ekki tekið til athugunar og viðurkennt, að krónan er fallin, má búast við því, að þeim mörgu millj., sem búið er að leggja í sölurnar af opinberu fé fyrir íslenzka atvinnuvegi, landbúnað og sjávarútveg, geti verið alveg á glæ kastað, ef svo á að búa að atvinnuvegunum eftirleiðis, að þeir fái ekki staðizt á þeim grundvelli, sem þeir eru komnir inn á eftir aðgerðir þess opinbera á fjárhag þeirra. Hér er því ákaflega mikið í húfi, og ég verð að segja, að þó að verið sé að blanda því inn í þessar umræður og talað um það, að einn flokkur ráði yfir öðrum og skipi honum fyrir verkum, þá er til eitt afl, sem allir verða að beygja sig fyrir, sem sé það, ef atvinnuvegirnir eru þannig staddir, að við því er búið, að þeir hrynji í rústir; það er þetta afl, sem rétt er að tala um í þessu sambandi, því að þetta er ærið verkefni við að glíma, eins og ástatt er hjá okkur nú.

*Ásgeir Ásgeirsson: Það hefir verið beint til mín nokkrum orðum, en sá hv.þm., sem ég þarf að tala við, er að vísu ekki viðstaddur. Það hefir verið borið á gengisnefnd, að hún hafi hnýtt íslenzku krónuna aftan í Englendinga, og hv.þm. A.-Húnv. líkti því við það að hnýta hesti aftan í bíl; við gerðum þetta, þegar Englendingar lækkuðu sitt gengi, svo að það stóð ekki kyrrt, heldur fór aftur á bak, en ekki með jafnmiklum hraða og hv.þm. hefði viljað. Það eru ekki til nema þrjár leiðir til þess að gefa gjaldeyrinum festu. Ein leiðin er að binda hann við gull, og fyrir okkur Íslendinga a. m. k. er það áreiðanlega skakkt, enda reynum við ekki til þess, og gullinnlausn hefir ekki verið nefnd í okkar landi frá stríðsbyrjun. Önnur leiðin er að binda gjaldeyrinn við afurðaverðið og verðlagið, og það skal ég játa, að til slíks eigum við að taka tillit. Verðlagið hefir verið mjög fast þennan tíma, sem við hofum bundið okkur við pundið, svo að það verður ekki mikið ósamræmi milli þessara aðferða, að binda sig við verðlagið og að binda sig við þennan erlenda gjaldeyri, en hann er sá eini, sem telja má nokkuð gagn af að binda sig við síðari áratugi; dollarinn var jafnvel óviss um tíma og sömuleiðis frankinn, og skandinavískar krónur koma okkur mikið minna við en sterlingspund, því að mestur hluti af okkar verzlun fer fram í enskum pundum, og sá viðskiptaheimur, sem við skiptum við, er mjög háður ensku pundi. Ég hygg, að það hafi ekki verið um annað að ræða en hafa fast gengi gagnvart pundinu, en vitanlega getur alltaf komið til athugunar, hvort við höfum fundið það rétta gagnvart pundinu, og eitt af því, sem þessi n. á að rannsaka, er það, hvernig muni vera ástatt í þessu efni nú og setja fram einhverjar till. um fasta reglu til að fara eftir, því að það, að gera eina ályktun um gengisbreytingu eftir 12 ára fast gengi, fær aldrei mikið fylgi, því að það eru svo sterkir kraftar í landinu, sem standa að því að varðveita þetta gengi, sem búið er að standa í 12 ár.

Það hefir ekki staðið í 12 ár

. Gagnvart pundinu; en það. hvort það hefir staðið fast gagnvart gulli, skiptir engu máli, því að gullið hefir enga þýðingu hjá okkur. En að fá breytt gömlu, föstu gengi með einni ráðstöfun, svo að einungis er hugsað um hagsmuni kannske einnar stéttar án tillits til hagsmuna annara stétta, sem eigi að búa við þennan sama gjaldeyri, því spái ég ekki góðu fyrir. Aftur á móti væri æskilegt, eins og ég sagði áðan, að við settum betri löggjöf og skynsamlegri um okkar gjaldeyrisskráningu og gjaldeyri heldur en til er í öðrum löndum, og þar eru möguleikar fyrir okkur Íslendinga vegna okkar sérstöðu í mörgum greinum; en hitt, að segja, að okkar gjaldeyrir sé nú rangt skráður, vegna þess m. a., að íslenzka krónan sé verðlægri í frjálsri verzlun erlendis nú heldur en hér í bönkunum, það er fjarstæða. Hvað segir þetta, sem kallað er frjáls verzlun með íslenzkan gjaldeyri? Það er óleyfileg sala íslenzkra seðla á erlendum markaði, og ég vil segja það yfirleitt, að með íslenzkan gjaldeyri á helzt ekki að vera frjáls verzlun. Land, sem hefir svo breytilegt árferði og breytilega afkomu, að stundum er mjög mikill afgangur af okkar viðskiptum við útlönd, getur ekki haft þessa frjálsu verzlun, því að ef hún ætti að ráða, þá ætti krónan að þjóta upp eitt árið, og hitt árið, þegar mikill halli væri á erlendum verzlunarviðskiptum, á engin festa að vera í neinn. Einmitt þessa frjálsu verzlun eigum við að hindra, og ríkisvald, þing. stj. og bankar eiga einmitt að vega n móti þessum krafti og skapa festu í gjaldeyrinn. Þessi festa þarf að skapast, en ég segi ekki, að hún eigi að vera svo rík, að þar verði aldrei neinar breyt., en þær breyt., sem eiga að vera leyfilegar, á að gera út frá þjóðhagslegu sjónarmiði og vitandi vits um, hvað verið er að gera, en ekki láta gengið ramba niður og láta það þjóta upp á einhverri erlendri kauphöll; við getum ekki látið skrá okkar gengi annarsstaðar en hér heima og eigum að gera það sjálfir út frá þjóðhagslegum ástæðum. Þetta hefir verið stórhættulegt mörgum löndum, og var okkur hættulegt um tíma, að líta á gjaldeyrinn sem voru, sem ætti að ganga kaupum og sölum og hafa sérstakt verð. Gjaldeyririnn á einmitt ekki að vera vara. Hjá okkur er hann ávísanir og pappírsseðlar, en hvorki gull né annað verðmæti, sem á að verzla með í frjálsri sölu. Gjaldeyririnn á sjálfur að vera mælikvarði á vörur og vöruverð.

Þá verður hann að vera réttur

. Já, en ekki vara, sem rambar upp og niður eftir framboði og eftirspurn; ef framboðið er of mikið, getur það verið þjóðarnauðsyn, að ríkið taki áhættuna af bönkunum, en ef framboðið er of lítið, er það skylda ríkisins að sjá um viðbót með láni til þess að halda gjaldeyrinum föstum. N. hefir það vald, sem hún þarf að hafa, því að hún hefir fullt vald til þess að skrá gjaldeyrinn, en ef þeirri stefnu er haldið áfram, að láta sitja við það, sem komið er nú, þá þarf n. ekki að halda neina fundi, enda gerir hún það ekki, nema eitthvað sérstakt komi fyrir. Hitt er annað mál, hvort gengisnefnd er rétt samansett, eins og aðrar n., og að í henni hafi bankarnir meiri hl., en aftur á móti meiri hl. Alþingis minni hl., en þó bygg ég, að það væri ógætilegt, ef hið pólitíska vald ætlaði að fá 2–3 mönnum, sem væru þá meiri hl. úr meiri hl. þingsins, ótakmarkað vald yfir gjaldeyrinum, svo að þeir gætu gert hvað sem þeir vildu í því efni. Ef hið pólitíska vald ætlaði að taka þannig öll völd yfir gjaldeyrinum, þá yrði a. m. k. um leið að setja nokkurskonar stjskr. eða bindandi lög fyrir þessa menn um það, hvernig þeir eigi að starfa. Slík lög gætu verið til frambúðar og gætu orðið árangur af þessu rannsóknarstarfi. En það vitlausasta, sem hægt er að gera, er að byrja á því að segja, að þessi n. eigi að byggja sína rannsókn á því, að gjaldeyririnn sé of hátt skráður, og að hennar rannsóknarstarf sé fólgið í því að sanna, að gjaldeyririnn sé of hátt skráður. Þá mætti eins taka ákvörðun á þinginn um að láta rannsaka, hvernig gjaldeyririnn er skráður. En það er oft erfitt að segja um, hvenær gjaldeyririnn er rétt skráður, en 12 ára festa er töluverð röksemd, og í þessu efni er það rétt, sem gefur sem flestum sem bezt kjör. Það eru ekki hagsmunir einnar stéttar, sem eiga að ráða, heldur hagsmunir allra stétta og atvinnuvega, hagsmunir fólksins í landinu, en það er örðugt að ákveða nema með nákvæmri rannsókn. Það sagði einn hv.þm., að hann tæki ekki alvarlega það, sem ég hefði sagt um þetta mál, en það, sem ég sagði í minni fyrri ræðu, var, að bændastéttin flytti inn meiri verðmæti frá útlöndum en hún sjálf flytur til útlanda; þess vegna græddi bændastéttin ekki á gengislækkun. Þetta er einfalt mál, því að bændastéttin flytur ekki út nema helminginn af sínu kjöti, ull og gærum, en býr aðallega að innanlandsmarkaði. S. Í. S., sem hefir aðalútflutning á landbúnaðarafurðum, mun kannske á hverju ári hafa dálítinn afgang af erlendum gjaldeyri, en það er vegna þess, að S. Í. S. hefir tiltölulega meiri útflutning fyrir bændur en innflutning, því að ýmsir kaupmenn flytja tiltölulega meira inn af vörum, sem þeir selja bændum, en nemur því, sem þeir flytja út fyrir þá. Hvort sem ég er tekinn alvarlega í þessu efni eða ekki, þá er þarna staðreynd, sem mér finnst, að fulltrúar bændastéttarinnar ættu að taka alvarlega.

Hv. þm. veit ekki, hvað hann er að tala

. Ég er að tala um, að bændur tapi á gengislækkun. En ef þeir eru svo sanngjarnir, að þeir vilji lækka gengið vegna annara stétta, þá finnst mér, að þeir ættu að fara aðrar leiðir fyrst. Að því er landbúnaðinn snertir, hefir m. a. af þeim ástæðum, að hagsmunum landbúnaðarins er svo farið í gjaldeyrismálum, verið leitað eftir öðrum leiðum síðustu ár til þess að bæta kjör bænda, og eitt af því stærsta, sem gert hefir verið fyrir bændur, er að afskrifa það, sem nauðsynlegt hefir verið, af þeirra gömlu skuldum, svo að síðan er ekki ástæða til gengislækkunar handa bændum vegna gömlu skuldanna, en það er eina röksemdin, sem hægt er að færa fram fyrir gengislækkun vegna landbúnaðarins, að það sé gert vegna gömlu skuldanna. Nú er búið að taka þetta séstaklega fyrir og færa það til samræmis við afkomu þessara síðustu ára. - Að því er sjávarútveginn snertir, held ég, að betra sé að nota aðra aðferð en mjög vafasama gengisbreytingu, því að það er eins með sjávarútveginn og landbúnaðinn, að hann kaupir mjög mikið inn til sinnar framleiðslu, en hann heldur eftir í landinu því, sem hann þarf til þess að borga kaup með, og ef krónan yrði lækkuð um 30%, þá er engin trygging fyrir því, að ekki komi kaupkröfur frá verkamönnum og sjómönnum, því að þeim líður ekki svo vel, að þá munaði ekki um, ef 30% af tekjum þeirra yrðu þurrkuð út, og um leið yrðu þessi 30% kannske skorin af tekjum bænda, vegna þess að kaupgeta fólksins í landinu, sem kaupir innlendar afurðir, mundi minnka að sama skapi; hagsmunir þessara stétta eru ekki svo sundurleitir, og ég hygg, að gengislækkun fylgdu nú svo miklir ókostir, að það beri að leita allra annara ráða fyrst viðvíkjandi sjávarútveginum, og hér á þinginu liggja fyrir ýms frv., sem fara í þá átt, að það eigi heldur að lyfta sjávarútveginum með ýmsum öðrum ráðum.

*Fjmrh. (Eysteinn Jónsson): Það komu hér áðan tilmæli frá hv. 1. flm. málsins til hæstv. forseta um, að umr. yrði frestað, og jafnframt kom till. um að vísa málinu til hv.fjvn.; ég vil leyfa mér að taka undir þessi tilmæli hv.flm. og fara þess á leit við hæstv. forseta, að umr. verði frestað og það borið undir atkv.. hvort ekki fæst samkomulag um að vísa málinu til hv.fjvn. Mér finnst það eðlilegt, fyrst sú till., sem hér liggur fyrir og nokkur ágreiningur hefir orðið um og þarf athugunar við, fæst ekki tekin aftur til síðari umr., að þá verði þessi meðferð höfð á málinu, og það getur ekki verið neinum til tjóns, því að menn geta tekið til máls, þegar málið kemur aftur frá nefnd.

1) PO: Ég er að sjálfsögðu með því, að þessari till. sé vísað til fjvn., en mér virðist, að hér sé að ástæðulausu verið að slíta gang málsins út úr eðlilegum og réttum farvegi, með því að skera niður umr. um þetta mál, og ég get ekki séð, að ástæðan fyrir því sé önnur en einhver hræðsla við að horfa framan í þá staðreynd, sem hér blasir við okkur í till.formi; það á að smeygja þessu fram af sér með ósköp ókarlmannlegum hætti. Ég segi því nei. 17 þm. (GÞ, GÍ, GTh, HV, HV, JakM, JJ, MJ, MT, ÓTh, PHalld, PM, SE, SÁÓ, ÞÞ, BJ, EmJ) fjarstaddir.

Forseti (JBald): Hæstv. atvmrh. hafði kvatt sér hljóðs, er umr. var frestað á síðasta fundi, en hann hefir tilkynnt, að hann geti ekki mætt hér á fundi í dag, og tek ég því málið af dagskrá.

*Flm. (Jónas Guðmundsson): Ég get verið stuttorður um þessa till., því að grg. tekur fram öll þau atriði, sem máli skipta, og eins bréf það frá hreppsnefnd Eskifjarðarhrepps, sem hér birtist sem fskj. með till. Í grg.till. er getið ástæðna fyrir flutningi þessa máls. Á Eskifirði hefir sem sé skapazt einkennilegra ástand en þekkist í nokkru byggðarlagi landsins, þar sem allur atvinnurekstur er kominn svo í kalda kol, að ríkissjóður hefir orðið að veita þangað beinan styrk svo tugum þúsunda skiptir, til þess að fólkið gæti dregið fram lífið. Það er því sýnilegt, að gagnvart slíku ástandi verður eitthvað að gera, annaðhvort taka fólkið og flytja það í burtu, eða stofna verður til einhvers atvinnurekstrar, sem skapað gæti lífvænlegt ástand í þorpinu. - Ég skal taka það fram, að ég flyt þessa till. eingöngu fyrir beiðni hreppsnefndar Eskifjarðar, og hefir hún að öllu leyti unnið að því að koma málinu á þann rekspöl, sem kominn er, þ. e. a. s. aflað sér upplýsinga um það, hvað kosta muni að koma þarna upp fyrirtæki, sem skaffað gæti fólkinu nokkra atvinnu. Síðan ég svo flutti þessa till., hefir verið haldinn fundur í sýslunefnd Suður-Múlasýslu, og sá fundur samþ. að skora á Alþ. að verða við því, sem í till. felst, sem sé að heimila ábyrgð fyrir stofnun þessa fyrirtækis, og jafnframt má skilja yfirlýsingu sýslunefndar á þá leið, að hún muni taka að sér ábyrgð á rafveitu fyrir kauptúnið, eins og fram á er farið í þessari till. Það hefir ennfremur gerzt í þessu máli síðan, að almennur borgarafundur hefir samþ. áskorun til Alþ. um að verða við þessari beiðni. og ætla ég, að það sé þegar komið hingað erindi frá borgarafundinum um það. Jafnframt hefir forgöngumaður þessa máls á staðnum beitt sér fyrir því, að hefja undirbúning að hlutafélagsstofnun til þess að hrinda þessu máli í framkvæmd, ef þáltill. næði fram að ganga. Mönnum kann nú að finnast, að hér sé um nokkuð mikla upphæð að ræða, sem fram á er farið í þessari þáltill. En ég sé ekki betur en að hér sé verið að útbýta í dag frv., þar sem farið er fram á að veita 11/2 millj. kr. lán til rafveitu á Akureyri og nágrenni við hana. Og það er vitanlegt, að á síðustu þingum hafa verið teknar ábyrgðir fyrir rafveitur svo mörgum milljónum kr. skiptir. Sú ábyrgð, sem hér er farið fram á fyrir allfjölmennan stað, er því smáræði eitt í samanburði við það, sem farið er fram á nú á þessu þingi, og það, sem veitt hefir verið á undanförnum þingum. Alþ. ætti og að kunna að meta þessar tilraunir Eskfirðinga og þann áhuga, sem vaknað hefir hjá þeim til þess að hrista af sér þetta slyðruorð, sem á þeim hefir legið, með því að koma af stað atvinnurekstri, svo að þeir ekki þyrftu að vera handbendi þjóðfélagsins. Þetta, segi ég, ætti Alþ. að meta með því að heimila þessa ábyrgð, því að hvaða stj. sem situr mundi vitanlega ekki nota þessa ábyrgðarheimild, nema því aðeins, að nokkurnveginn sé tryggt, að fyrirtæki það, sem reist verður, starfi á sæmilega fjárhagslegum grundvelli. Um nauðsynina fyrir því að reisa strigaverksmiðju hér á landi get ég verið fáorður, því að það vita allir, sem nokkuð þekkja inn á framleiðsluna til sjávar, að ein sú vara, sem þar er notuð mest nú orðið og kostar Íslendinga árlega fleiri hundruð þús. kr. í erlendum gjaldeyri, er einmitt strigi til hverskonar umbúða. Og eins og vikið er að í grg., þá ætti ekki að vera erfitt að fá nokkurn hluta hlutafjárins frá þeim aðiljum, sem mest nota af þessari vöru, en það eru síldarverksmiðjurnar og fiskframleiðendur. Rekstur fyrirtækisins skal ég ekki fara neitt út í, en aðeins geta þess, að ályktanir þær, sem birtast í meðfylgjandi bréfi, eru teknar eftir athugunum þeim, sem gerðar hafa verið af skipulagsnefnd atvinnumála og sjá má greinilegar heldur en hér í nál. hennar, sem allir hv.þm. hafa fengið í hendur, og læt ég nægja að vísa til þess. Ástæður til að fella þessa till. eru ákaflega litlar, og jafnvel engar, en ástæðurnar til að samþ. hana eru miklar, þar sem hér er í fyrsta lagi um að ræða byggðarlag, sem sýnilega verður á einhvern hátt að hjálpa af því opinbera til þess að koma á einhverjum atvinnurekstri, og svo í öðru lagi, þar sem þarna er um fyrirtæki að ræða, sem áreiðanlega gæti, eins og svo mörg önnur hliðstæð fyrirtæki, sem nú er búið að koma upp hér á landi, orðið þjóðinni til hagsbóta með því að spara hinn erlenda gjaldeyri og auka vinnu í landinu sjálfu. Ég skal svo ekki þreyta þessa fáu áheyrendur, sem hér eru, með lengri ræðu, en vil vænta þess, að till. verði vísað til fjvn. til frekari athugunar og væntanlegrar fyrirgreiðslu, þegar menn hafa rætt út um hana.

*Flm. (Þorsteinn Þorsteinsson): Það er ekki í fyrsta skipti, sem till. svipuð þessari hefir komið hér fram, því að á þingi 1933 flutti ég ásamt fleirum slíka till. Ætla ég mér ekki nú að taka upp það, sem ég sagði þá, nema að litlu leyti, til þess að tefja ekki tíma þingsins. Ég vil taka það fram vegna þess, sem stendur í grg„ þar sem áætluð er tekjulækkun útvarpsins, ef till. verður samþ., að sú áætlun er allt of há. Tekjulækkunin mundi sennilega ekki verða nema 25–28 þús. kr. Í öllum nálægum löndum er afnotagjaldið miklu lægra heldur en hér. Það er t. d. í Danmörku ekki nema 5–10 kr., í Englandi 10 sh. og í Noregi 20 kr., og jafnvel nýskeð verið lækkað lítið eitt. Hér hjá okkur eru greiðslumöguleikar hjá mörgum útvarpsnotendum heldur litlir, og hefði vel mátt koma til mála, ef fjárhagur útvarpsins hefði verið þannig, að lækka gjaldið hjá öllum. En eins og ég hefi áður haldið fram, þá er aðstöðumunurinn geysimikill hjá þeim, sem hafa straumtæki, og þeim, sem rafhlöður hafa. Það hefir að vísu verið nokkuð um það deilt, og skal ég ekki fara að þjarka um þá hluti, nema tilefni gefist til, en ég tel, að raunin sé ólýgnust, og alstaðar þar, sem hægt er að koma straumtækjum við, eru þau notuð. Sýnir það greinilega, að menn telja sér straumtækin hagkvæmari og ódýrari heldur en rafhlöður. Ég sem sagt ætla ekki að fara mörgum orðum um þessa till., nema tilefni gefist til, en ég vil leyfa mér að leggja til, að málinu verði vísað til fjvn. og síðari umr.

*Flm. (Jóhann Jósefsson): Þessi till. er borin fram fyrir tilmæli bæjarstjórnar Vestmannaeyjakaupstaðar, og vil ég, með leyfi hæstv. forseta, lesa upp ástæður hafnarnefndar fyrir umsókninni. Á fundi hafnarnefndar 9. marz var þetta mál tekið fyrir, og um það segir svo í gerðabók hafnarnefndar: „Nefndin samþykkir að leggja til, að farið verði fram á það við yfirstandandi Alþingi, að veittur verði, helzt á þessu ári, eða, ef þess er ekki kostur, á fjárlögum næsta árs, ríflegur styrkur til dýpkunar á innsiglingunni í höfnina. gegn 3/5 kostnaðar úr hafnarsjóði. Mannvirkjagerð innan hafnar er nú svo langt komið, með lokastækkun Básaskersbryggju á síðastl. ári, að hægt mundi að afferma þar skip allt að 1800–2000 smál. brúttó að stærð. Telur nefndin brýna nauðsyn bera til þess, að undinn sé bráður bugur að því að dýpka innsiglinguna í höfnina, svo að skip, sem fljóta innan hafnar, komist inn í höfnina að bryggju, hvort sem stórstraumur er eða smástraumur. Nú er svo háttað, og hefir verið, að skip af þeirri stærð, sem venjulega koma hingað með salt og kol, fljóta ekki inn á höfnina nema í stórstrauminn, og það hefir og komið fyrir, að þau fljóta ekki inn, ef flóð eru lítil í strauminn. Hafa þau þá orðið að bíða næsta stórstraums, allt að hálfum mánuði, ef ekki hefir verið hægt að koma því við að létta þau með því móti, að skipa upp miklu af farminum í uppskipunarbátum af ytri höfninni. Slíkar tafir hafa það í för með sér, að mjög erfitt er að fá hingað flutningaskip, nema með slíkum ókjörum, að ekki er við unandi. T. d. eru farmgjöld til Vestmannaeyja núna helmingi hærri en til Reykjavíkur, og er óhætt að fullyrða, að Vestmannaeyingar greiði nú svo tugum þúsunda skiptir meira í þessu skyni heldur en greiða verður á sambærilegum stöðum annarsstaðar á landinu. Nefndin telur alla sanngirni mæla með því, að ríkissjóður leggi 2/5 kostnaðar fram til mannvirkjagerðar eða umbóta á höfninni hér, eins og hann gerir víða annarsstaðar, bæði vegna þess, að hann á hér allt land, og ekki síður vegna þess, hve miklar tekjur renna til ríkissjóðs héðan, samanborið við önnur héruð landsins, miðað við fólksfjölda.“ Ég vil því næst leyfa mér að lesa upp bréf frá vitamálastjóra, þar sem hann lætur í ljós álit sitt um framkvæmd verksins og kostnað við það. Það er á þessa leið og er dags. 22. marz þ. á.: „Bæjarstjórinn í Vestmannaeyjum hefir með símskeytum, dags. 10. og 13. þ. m., beðið mig um að gera áætlun um dýpkun hafnarinnsiglingarinnar, þannig að mynduð verði 15 m. breið renna 250 m. inn í höfnina, svo að dýpið verði um meðalflóð 6,3 m., sem samsvarar 3,3 m. um stórstraumsfjöru. Við höfum athugað þetta mál og viljum fyrst benda á, að renna fyrir innsiglinguna, sem aðeins er 15 metra breið, mun vera mjög óheppileg. Í skipulagsuppdrættinum yfir höfnina er gert ráð fyrir 60 m. breiðri rennu fyrir innsiglinguna á höfnina, og mun það alls ekki of mikið. En 15 m. breið renna, eins og hér er um að ræða. mun verða alveg ófullnægjandi eða jafnvel hættuleg fyrir innsiglinguna, og hún mun jafnframt á tiltölulega stuttum tíma fyllast aftur. Að gera rennu mjórri en 25 m. væri mesta óráð, og ég vil fyrir mitt leyti leggja til, að verkið yrði ekki hafið með mjórri rennu heldur en 40–50 m. Gizka má á, að dýpkun rennunnar með 25 m. breidd muni kosta um 27000 kr., í 40 m. breidd um 43000 kr.“ Eins og kunnugt er, er á fjárlögum fjárveiting til lagfæringar höfninni. Um þær framkvæmdir, er þar hafa verið gerðar síðastl. ár, segir svo í bréfi frá Finnboga R. Þorvaldssyni verkfræðingi: „Vinna við bryggjugerðina stóð yfir frá miðjum júlí til ársloka 1936. Þessi verk voru unnin: 1. Rekið niður 180 m. langt járnþil. 2. Járnþilinu fest með boltum í blakkir úr járnbentri steinsteypu, sem lagðar voru í fyllingu bryggjunnar. 3. Að austurhlið uppfyllingarinnar var lagður steinveggur upp að Tangabryggju og veggurinn gerður sandþéttur með timburflekum og járnþili úr plötuafgöngum. 4. Dýpkun hafnarinnar kringum bryggjuna: Svæðið, sem dýpkað hefir verið, nær um 130 m. austur fyrir bryggjuna, um 160 m. í vestur frá bryggjunni, en 40–50 m. í norður. Fyrir vestan bryggjuna hefir verið grafið í 2,5 m. dýpi, en fyrir norðan og austan bryggjuna í 4,0 m. dýpi, miðað við lægstu fjöru. - Alls mun dýpkun kringum bryggjuna nema um 45000 m3, og af því mun um áramót hafa verið komin í bryggjutóttina um 37–38000 m.3. 5. Landfylling í bryggjuna: Bryggjutóttin hefir nú að mestu leyti verið fyllt sandi, en nokkuð mun þó enn vanta á, að sandfyllingin sé eins trú og áætlað var, enda er eftir að festa bryggjuþekjuna og steypa stétt meðfram bryggjuveggjunum. Sömuleiðis er eftir að festa búmtré í bryggjuvegginn og steypa nokkur festarhöld og ljósastaura.“ Þannig hefir hér verið dýpkað kringum bryggjuna og búið til nýtt land úr sandinum. En nú er það, sem næst liggur fyrir, að dýpka innsiglinguna, því að fyrir innan steinrifið hefir myndazt sandbúlki svo mikill, að 15 metra dýpi er á steinrifinu sjálfu, en aðeins 131/2 metra dýpi á búlkanum. Nú bíða tvö saltskip fyrir utan búlkann og komast ekki inn fyrr en í næsta stórstraum. Að þessu er vitanlega óskaplegur bagi og kostnaður, eins og bezt er lýst í samþykkt hafnarnefndar. - Ég mun ekki að sinni fara fleiri orðum um þetta mál, en óska, að því verði að lokinni umr. vísað til fjvn.

*Páll Þorbjörnsson: Hv. þm. Vestm. hefir sízt tekið hér of djúpt í árinni, því að verði hér ekki úr bætt, þá koma mannvirkin innan hafnar, sem kostað hafa mörg hundruð þúsund krónur, að litlu gagni. Flutningaskip eiga jafnan hættu á töfum. eins og nú hagar til, og fást varla til að koma til Eyja lengur, og auk þess stafar fiskiflota Eyjamanna sjálfra bein hætta af þessu ástandi. Vestmannaeyingar eiga nú dýpkunarskip, en sá hængur er á, að það hefir engan pramma til að koma sandinum frá, heldur hafa verkfræðingarnir orðið að láta dæla honum út fyrir hafnargarðinn. Ég held, að þetta fyrirkomulag hafi ef til vill orðið til þess, að sandurinn hafi borizt inn aftur. Mér er kunnugt um, að leitað hefir verið til hafnarnefndar Reykjavíkur um lán á pramma, en borizt neitandi svar. Úr þessu þarf nauðsynlega að bæta. Ég vil beina því til fjvn., að hún athugi sem fyrst, hvort áætlun sú, er vitamálastjóri hefir gert um kostnað við verkið, fái staðizt, þar sem framkvæmd þess þolir enga bið.

Flm. (Jóhann Jósefsson) Ég vil taki það fram út af niðurlagsorðum hv. síðasta ræðumanns, að vitamálastjóri hefir samið ýtarlega áætlun um framkvæmd verksins, og að öll plögg, sem að málinu lúta, munu verða send til fjvn. um leið og málinu er til hennar vísað.