Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Í umræðunum um mál þetta í gær kom það fram víðar að, en úr einni átt, að menn óttuðust, ef frv. þetta yrði samþ., að það hefði þau áhrif, að drægi úr tekjum dýrtíðarsjóðs frá erlendum ferðamönnum, einkum vegna þessa ákvæðis í 2. gr.: „Einstaklingar, búsettir hér á landi, hafa heimild til að semja við erlenda aðila um uppihald erlendis fyrir sig og sína gegn endurgreiðslu með sams konar greiða hér á landi.“ Hæstv. fjmrh. tók undir þessa skoðun, ef ég hef skilið hann rétt. Virtist hann hafa hug á því, að brtt. kæmi fram, sem hindraði þetta. En nú hefur engin slík brtt. komið fram, og vildi ég nú freista þess að lagfæra þetta, svo að slíkir samningar yrðu bannaðir. Eigi að síður yrðu í l. ákvæði þau, sem felast í 1. gr., og það ákvæði í 2. gr., að eigi megi „setja reglur samkvæmt lögum þessum, er banna mönnum brottför úr landi.“ Þó hef ég ýmislegt við það að athuga. Ég óska því að fá að leggja fram skriflega brtt. við 2. gr., svo hljóðandi: „Greinin falli niður, að undanteknum fyrsta málslið.“



Herra forseti. Ég vildi mælast til þess við forseta, að málið væri eigi afgr. nú, heldur frestað til næsta fundar, því að ég hef í huga að flytja brtt. við annað atriði frv., en hef hana ekki tilbúna á þessari stundu, en mun reyna að láta það ekki dragast lengi, ef af verður.

Forseti (BG): Ég tel rétt að verða við þeirri ósk hv. þm. V-Húnv. að fresta umr.



Herra forseti. Frv. samhljóða þessu að meginefni var flutt á síðasta þ. Ég vil hér vísa til umræðnanna þá og grg. þeirrar, sem fylgir þessu frv. Legg ég til, að málinu verði vísað til 2. umr. og hv. heilbr.- og félmn.



Ég vil aðeins taka það fram, að ég mun geyma mér að ræða málið efnislega þangað til við 2. umr. En ég óska eftir að hafa tal af n. um málið.



Herra forseti. Síðast þegar ég sá mælendaskrána, stóð nafn mitt á eftir nafni hv. 2. þm. Reykv. á henni, en ef hann kýs að bíða, þá hef ég fyrir mitt leyti ekkert á móti því. Þeim tilmælum hefur verið beint til okkar flm. að hinni rökstuddu dagskrá, að við tækjum hana aftur. Ég hef ekki haft tækifæri til þess að bera mig að fullu saman við 1. flm. till., hv. þm. Snæf., en er alveg reiðubúinn til þess að lýsa þeirri afstöðu minni í þessu máli, að ef hann óskar sérstaklega eftir því að hætta við að flytja dagskrána, þá mundi ég gera hið sama. Hins vegar mundi ég ekki breyta minni afstöðu um afgreiðslu þessa máls, sem er á þá lund, að ég er alveg ófáanlegur til að greiða atkvæði með því að gefa fimmmenningunum heimild Alþ. til málshöfðunar gegn þm. út af þessu máli. Ég tel, að ef inn á þá braut yrði farið, mundi verða ákaflega lítið öryggi í því fyrir alþm. að geta haft möguleika til að segja sína skoðun hér á Alþ., m. a. með tilliti til þess, að það kemur oft fyrir, að alþm. þurfa að láta í ljós skoðun sína á opinberum rekstri og þar með forstj. opinberra fyrirtækja. Og við vitum það allir þm., að meiðyrðalöggjöfin er þannig úr garði gerð, að það er ákaflega hæpið, að hægt sé að segja sannleikann um menn og málefni á opinberum vettvangi án þess að eiga á hættu að lenda í kasti við meiðyrðalöggjöfina. Ef farið yrði að opna þinghelgina á annað borð, þá segi ég það fyrir mitt leyti, að ég veit ekki, hvar mundi verða hægt að stöðva. Ég mundi þess vegna, þegar af þessum ástæðum, vera á móti því að veita þá umbeðnu málshöfðun, og það því fremur sem ekki er nein ástæða til þess, að flm. leiti lengur eftir því að rjúfa þinghelgina, önnur en einhvers konar fordild að vilja heldur höfða mál út af þessum ummælum, sem féllu hér í umr. á Alþ., heldur en ummælum, sem þm. hefur endurtekið í opinberu blaði. Ég verð að segja það, að eins og áheyrendur eru hér venjulega fáir, þá hlýtur að verða þyngri sekt fyrir ummæli, sem endurtekin eru í víðlesnasta blaði landsins, heldur en þó að þau séu sögð hér á Alþ. Skal ég svo ekki fara frekar út í þetta atriði málsins, en vildi hins vegar gera nokkuð grein fyrir minni afstöðu til þeirra ummæla, sem hér hafa verið höfð, þó að þau komi ef til vill ekki beinlínis hinni rökstuddu dagskrá við né heldur afstöðu minni til málshöfðunarbeiðninnar. Hér hefur verið gerð að umtalsefni samstaða annarra flokka við kommúnistaflokkinn. Ég hef heyrt einn þingmann komast þannig að orði, að ef samstaðan við kommúnistaflokkinn í þessu máli væri til eflingar fyrir kommúnista, hversu miklu frekar mundi þá ekki hafa verið til eflingar fyrir hann samstaðan við þá í stj. landsins á árunum 1944–46. Ég vildi leyfa mér, að gefnu tilefni, að fara örfáum orðum um þetta. Eins og allir hv. þm. vita, var samstaða með andstæðingum nazismans og einræðisstefnanna í Evrópu og kommúnistum, þegar nokkuð var liðið á síðustu, heimsstyrjöld, og í rauninni var það þessi samstaða, sem varð þess valdandi, að niðurlögum Hitlers var ráðið miklu fyrr en ella hefði orðið. Þegar styrjöldinni var lokið, trúðu margir því, að kommúnistar hefðu tekið þátt í þessari baráttu á móti nazismanum af fullum hellindum. í tilefni af vígstöðunni í ófriðnum var svo víða gerð tilraun til að taka kommúnista með í lýðræðislegar stjórnir, enda töluðu þá ekki aðrir meira um lýðræði en kommúnistar. Þessar samstjórnir lýðræðissinna og kommúnista voru m. a. mjög víða þar, sem lýðræðisjafnaðarmenn hafa ráðið miklu hér í Evrópu. Það má þess vegna segja, að með stjórnarmynduninni 1944 hafi á Íslandi verið gerð af hálfu lýðræðisflokkanna heiðarleg tilraun til þess að hafa samvinnu við kommúnista um áframhaldandi úrlausnir þeirra vandamála, sem m. a. höfðu orðið enn erfiðari vegna ófriðarins. Ég þarf í rauninni ekki að rekja það hér, hvernig kommúnistar stóðust þetta próf. Víðast hvar fór það svo, að lýðræðisflokkarnir losuðu sig við þá innan til þess að gera ekki langs tíma, en í ýmsum löndum, þar sem lýðræðissinnar voru ekki nógu fljótir að losa sig við þá, hafa þeir brotizt til valda með ofbeldi og notað það traust og þá vináttu, sem þeir fengu í ófriðnum, til þess að rifa niður lýðræðisflokkana í mörgum löndum Evrópu og svíkja viðkomandi föðurland í hendur Rússa. Þetta er reynslan, sem lýðræðisfl. fengu af samstöðunni með kommúnistum að ófriðnum loknum. Hér á Íslandi var efnt til þessarar stjórnarsamvinnu í sama hug og víðast hvar annars staðar, og ég held, að samstaða Alþfl. sérstaklega með kommúnistafl. hafi verið byggð á því, að með þeirri samvinnu væri reynt að koma fram ýmsum aðkallandi áhugamálum Alþfl. Vil ég þar sérstaklega nefna endurbyggingu skipastólsins, togaraflotans og vélbátaflotans, byggingu ýmissa fyrirtækja í þágu sjávarútvegsins og svo endurskoðun launalaganna og samþykkt alþýðutryggingalaganna. Öll þessi mál voru bein stefnuskrármál Alþfl., þó að aðrir tækju þátt í að koma þeim fram. Samstaðan við stjórn kommúnista var að vísu samþ. með litlum meiri hl. í miðstjórn Alþfl., en þó með löglegum meiri hl., þannig að stjórnarsamvinna Alþfl. og kommúnistafl. á árunum 1944–46 var, eins og ég tók fram áðan, hreinlega gerð til þess að koma fram vissum stefnuskrár- og áhugamálum Alþfl. og gerð með löglegri samþ. miðstj. Alþfl. Ég hygg, að því verði ekki með neinum rökum neitað, að framkvæmd þessara mála hafi stórkostlega styrkt jafnaðarstefnuna á Íslandi, og fyrir Alþfl. sérstaklega vil ég ítreka það, að þessi samvinna var í fullu samræmi við hans stefnuskrá og í fullu samræmi við löglegar samþykktir stj. Alþfl. Aftur á móti gegnir talsvert öðru máli um samstöðuna við kommúnista nú. Þeir hafa, eins og öllum er kunnugt, bókstaflega brugðizt öllum þeim vonum og öllu því trausti, sem lýðræðisfl. báru til þeirra í stríðslok. Þeir hafa, eins og ég sagði áðan, notað sér það, að þeir fengu valdaaðstöðu gegnum trúnaðarstöður, sem skipaðar voru í ófriðnum, og hafa notað þá valdaaðstöðu til þess að svíkja mörg lönd hér í álfu í hendur Rússum. Þeir hafa notað hana til þess að svíkja lýðræðisstefnuna og allt það, sem við hér á landi höfum kallað heilög mannréttindi, og til að koma á einræðisskipulagi í þessum löndum, sem er enn svívirðilegra heldur en það, sem verst var í Þýzkalandi nazismans. Nú er það svo, að hvert spor, sem lýðræðisfl. stíga til þess að efla kommúnista, leiðir aðeins í eina átt, og hún er sú, að afnema lýðræðið í heiminum og innleiða einræði og kúgun, hinn svokallaða kommúnisma, sem er í rauninni ekki lengur neinn kommúnismi, en ekkert annað en einræði og hatursfull þjóðarrembingsstefna Rússa. Vegna þeirra vonbrigða, sem menn urðu fyrir af kommúnistum, sem ég nú hef lýst, tóku lýðræðisþjóðirnar sig saman, eins og þegar er vitað, og stofnuðu Atlantshafsbandalagið og vegna þess, að sýnt var, að ef þessi ríki héldu áfram að vinna hvert út af fyrir sig, þá mundu Rússar éta þau, eitt og eitt í einu, þangað til þeir væru búnir að gleypa alla Vesturálfuna. Atlantshafsbandalagið er, eins og allir vita, ekkert annað en nauðvörn lýðræðisríkjanna í Vestur-Evrópu gegn kommúnistum. Þetta hefur komið svo greinilega í ljós á undanförnum árum, að hér þarf enginn um að villast. Menn geta deilt um það, hvort það sé heppilegra skipulag að hneppa allar þjóðir í Evrópu í einræðisfjötra Rússa eða að halda við lýðræðisskipulaginu, en hitt geta menn ekki deilt um lengur, að ef lýðræðisþjóðirnar ekki hefðu myndað samtök með tilstyrk Bandaríkja Norður-Ameríku, væri nú svo komið, að enn fleiri þjóðir væru komnar í gin kommúnismans. Það er þess vegna alveg augljóst, að öll samstaða, sem miðar að því að efla framgang einræðisstefnu Rússa og draga úr samtökum lýðræðisþjóðanna gegn þessari helstefnu kommúnista, miðar beinlínis að því að efla einræðið í heiminum, og sú samstaða, sem við nú kynnum að taka með kommúnistum í þessu aðalbaráttumáli Evrópu, er í raun og veru ekkert annað en að efla kommúnismann, hvað svo sem menn vilja kalla það. Nú hefur það átt sér stað, að einstakir menn utan kommúnistafl. hafa haldið fram svokölluðu þjóðvarnarfélagi, sem var stofnað í sambandi við Keflavíkursamninginn. Þessir menn hafa í sinni baráttu haldið mjög á lofti lýðræðistali og sannleikstali og ýmislegu þess háttar tali, en þrátt fyrir allt þetta tal sitt hafa þeir gert sig seka um það, ásamt kommúnistum, að segja algerlega rangt frá samningnum um Atlantshafsbandalagið. Látum það vera, að þeir hafi gert sér hugmyndir um það, áður en samningurinn var birtur, að hann væri öðruvísi en hann er. Það mætti mannlegt heita, en hitt er í rauninni alveg ófyrirgefanlegt, að þegar búið er að birta samninginn, skuli þessir menn, sem hafa reynt að gera sig að sjálfskipuðum vörðum lýðræðis og frelsis fyrir Íslendinga, halda áfram að ljúga til um innihald samningsins og það með þeim árangri, sem varð hér 30. marz. Ég segi fyrir mitt leyti, að ég get á engan hátt losað þá menn, sem standa að Þjóðvarnarfélaginu og blaðinu Þjóðvörn, undan ábyrgðinni af þeim atburðum, sem gerðust hér 30. marz s. l. við þinghúsið. Auk þess sem ég tel það gersamlega óhæfilegt að vera að opna þinghelgina út af þessum ummælum, sem hér um ræðir, mundi ég fyrir mitt leyti telja það óhæfu af þeim ástæðum, að a. m. k. sumir af þeim mönnum, sem óska málshöfðunar nú, þeir bera, eftir því sem ég álit og fjöldi landsmanna, ábyrgð á atburðunum, sem gerðust hér við alþingishúsið hinn 30. marz s. l. Ég get þess vegna á engan hátt, hvað sem verður um þessa dagskrá, orðið við þeim tilmælum hv. þm. G-K. að greiða atkv. með málshöfðunarbeiðninni, heldur mun ég greiða atkv. á móti henni. Ég vil ítreka það, að ég veit ekki, hvert það mundi leiða, ef nú væri farið að opna þinghelgina til málshöfðunar. Ég mundi telja það ákaflega misráðið, nema því aðeins að þinghelgin væri með öllu afnumin, því að þinghelgi, sem væri verið að opna fyrir ekki meiri atburði en hér hefur gerzt, virðist ekki eiga nokkurn rétt á sér, og væri þá réttara að afnema hana með öllu. Ég vil í þessu sambandi taka það fram, að ég hef lent í margri orðasennu og hef orðið fyrir ýmsum ómildum dómum og einnig oft verið ómildur í dómum við andstæðinga mína þann tíma, sem ég hef átt í þjóðmálabaráttunni, bæði hér á Alþ. og utan Alþ., en slíkan munnsöfnuð sem andstæðingar Atlantshafsbandalagsins, bæði Þjóðviljinn og Þjóðvörn, hafa haft í frammi um andstæðinga sína, hef ég aldrei séð fyrr á ævinni. Og ég er hissa á langlundargeði hæstv. ríkisstj., að hún skuli ekki fyrir löngu fyrir hönd okkar alþm., sem höfum tekið hér þátt í löglegum þingstörfum og sinnt verki okkar á þann hátt, sem við teljum bezt fyrir land okkar og þjóð, vera búin að hefja opinbera málssókn á þessi sorpblöð, Þjóðvörn og Þjóðviljann, og láta þau svara til saka frammi fyrir dómstólum landsins. Í báðum þessum blöðum hefur verið reynt að koma því inn hjá almenningi, að við, sem stóðum að þessari samþykkt, værum landráðamenn og óþokkar, og með slíku orðbragði, að við værum réttdræpir, hvar sem við næðumst. Sem betur fer er nú þjóðin farin að þekkja orðbragð þessara manna og tekur ekki mikið mark á þeim. Þó sýndi það sig 30. marz, að nokkrir voru orðnir svo æstir af orðbragði þessara blaða, að þeir gættu þess ekki, hvað þeir gerðu, og réðust á Alþingi með grjótkasti, sem vel hefði getað valdið manndrápum. Ég sit hér í þriðja sæti frá þessum glugga, og hér flaug steinn yfir höfuð þeirra tveggja þm., sem sitja næst glugganum, yfir höfuð mitt, með þeim afleiðingum, að glerbrot lenti í auganu á hv. 11. landsk. Það var ekki þeim, sem kastaði steininum, að þakka, að ekki varð úr þessu meira slys. Ég veit ekkert, hver kastaði þessum steini, en veit vel, að það orðbragð, sem Þjóðviljinn og Þjóðvörn hafa haft í frammi, hefur orðið til þess að æsa menn upp til slíkra óhæfuverka eins og þessara. Ég mundi þess vegna, jafnvel þótt ekki væri þinghelgin annars vegar, ekki treysta mér til að greiða atkvæði með beiðni þessara manna. Einn þeirra, hv. 4. þm. Reykv., hefur lýst yfir fyrir sitt leyti, að hann mundi ekki kæra sig um málshöfðun, þar sem hann mundi geta svarað fyrir sig hér, eins og hann er vanur að gera. Hann hefur líka lýst því yfir, að hann sé ekki í stjórn Þjóðvarnarfélagsins og ekki í stjórn Þjóðvarnar og ekki heldur í Þjóðvarnarfélaginu. Og ef hann er hvorki í stjórn Þjóðvarnarfélagsins né í Þjóðvarnarfélaginu, má segja, að hann beri ekki ábyrgð á þeim atburðum, sem hér gerðust. Hins vegar eru þrír þessara umsækjenda í ritnefnd Þjóðvarnar, og meðan þeir standa þar, bera þeir siðferðilega og lagalega ábyrgð á því, sem í þessu blaði birtist. Það má vera, að einn umsækjandinn hafi nokkra sérstöðu, sem ætti þá að birta, ef sakleysi hans væri svo mikið í þessu máli, að rjúfa ætti fyrir það þinghelgina.



Ég hef alltaf ætlað mér, áður en þessu máli lyki, að segja um það nokkur orð, því að mér finnst vera hér á ferðinni atriði, sem sé vert umhugsunar. Eins og alþm. allir vita, eru þau ákvæði að finna í stjskr. Íslands, 49. gr., að þm. verði ekki látnir bera ábyrgð fyrir dómstólunum á orðum þeim, er þeir fella á Alþ., nema sú deild, sem á í hlut, samþykki það. Í raun og veru er þetta einn þátturinn í því, að alþm, á hverjum tíma geti hiklaust látið í ljós skoðanir sínar og rætt um þær á Alþ. án þess að eiga von á því, að hver og einn vaði að þeim fyrir ummæli þeirra og höfði mál á þá fyrir það. Meðan þessu ákvæði er haldið, sem ég tel mjög eðlilegt, er það mjög aðgæzluvert, ef slíkt ber að höndum, að óskað er eftir, að einhver hv. þm. sé framseldur, hvort slíkt eigi að leyfa. Ég tel, að það ætti að vera alger undantekning, ef slíkt leyfi væri veitt. Ef farið væri inn á að veita slíkt leyfi, er óvandur eftirleikur annarra að sækja um slíkt, og mætti þá búast við, að meiðyrðamál gegn alþm. gætu hafizt í stórum stíl. Mér finnst, að þetta ætti ekki að eiga sér stað nema undir alveg sérstökum kringumstæðum og þætti helzt geta komið til greina að veita slíkt leyfi, ef að ástæðulausu væri ráðizt á menn utan þings, sérstaklega opinbera starfsmenn og trúnaðarmenn, sem ekki hafa sig í frammi í stjórnmálum og standa yfirleitt ekki í dægurbaráttunni. Ef sveigt væri harkalega að þeim, gæti að mínu áliti komið til greina að veita leyfi til málshöfðunar. En ég tel það fjarri lagi að veita leyfi til málshöfðunar, er í hlut eiga menn, sem sjálfir hafa haslað sér völl í stjórnmálunum með mikilli baráttu og ádeilum á alþm. og aðra, og þannig liggur málið fyrir. Þrír þessara umsækjenda bera ábyrgð bæði siðferðilega og lagalega á hverju einasta orði, sem ritað er í blaðið Þjóðvörn. Þetta blað hefur verið blaða óvægnast, stóryrtast og illyrtast í íslenzkum blaðaheimi, jafnvel ekki að kommúnistablaðinu. undanteknu. Þessir 3 menn, sem biðja um leyfið, hafa sýnt það að fyrra bragði, án þess að við þeim væri blakað, að þeir töldu rétt af sinni hálfu að ráðast heiftarlega með stóryrðum og þungum dómum að Alþingi og einstökum flokkum og mönnum á Alþingi yfirleitt. Þessir menn hafa valið sér þetta hlutskipti, og væri þá nokkuð undarlegt, þó að á Alþingi Íslendinga væri nokkuð minnzt á þessa herra, sem sjálfir hafa valið sér það hlutverk að koma fram á vettvangi opinberra mála með ekki minni hógværð, en þeir hafa gert? Til viðbótar má geta þess, eins og fram hefur komið hér á umr., að einn umsækjandinn, hv. 4. þm. Reykv., á sæti hér á Alþ. og getur þar staðið í stríðinu af sinni hálfu og hefur sjálfur lýst yfir, að hann þurfi ekki að rétta hlut sinn gegn ummælum alþm. með slíku leyfi sem hér er um að ræða, heldur treysti hann sér vel til að standa sjálfur fyrir máli sínu, ef sveigt væri sérstaklega að stjórnmálaskoðunum hans, og stóryrðum, sem fram kynnu að koma. Það er þá aðeins einn maður af þeim, sem hér er um að ræða, sem spurning gæti verið um, en það er Einar Ól. Sveinsson, því að hann ber ekki ábyrgð á því formlega, sem í Þjóðvörn stendur, og hefur ekki haft sig mjög í frammi, þó að hann hafi gert það nokkuð. Það væri þá hann einn, sem gæti komið til álita um, hvort rétt væri að víkja frá höfuðreglum stjskr. og leyfa málshöfðun honum einum til handa. Ég fyrir mitt leyti sé enga ástæðu til þess, því að það hefur ekki verið sveigt að honum fyrir hans borgaralegu störf, heldur fyrir afskipti hans af opinberum málum og þeim sérstaklega, sem Þjóðvarnarfélagið hefur látið til sin taka. Ofan á þetta allt bætist, að hv. þm. G-K. hefur þegar og rétt eftir að hann felldi umrædd ummæli á Alþingi látið birta þau orðrétt í víðlesnasta blaðinu hér í borginni, svo að þeir, sem vildu, gætu sótt hann til ábyrgðar út af þessum orðum hans. Þegar þetta er athugað, fyndist mér það ganga næst skrípaleik að veita þetta leyfi og kasta litlum virðingarblæ á Alþingi, auk þess sem það gæti skapað mjög hættulegt fordæmi. Þeir menn, eins og Þjóðvarnarmenn, sem hafa valið sér það hlutverk að vera manna stórorðastir, þurfa ekki og eiga ekki að kveinka sér eða hrópa upp og láta ósæmilega þó að að þeim sé beint nokkrum alvarlegum orðum eingöngu í tilefni af framkomu þeirra í þessu máli, sem þeir hafa barizt gegn á undanförnum tímum. Niðurstaða mín með þessum orðum er í samræmi við þá niðurstöðu, sem komið hefur fram í þingflokki Alþfl., að við teljum alveg ástæðulaust að koma með svona mál inn í þingið, þegar eins stendur á og um þetta mál. Ég mun því, ef dagskrártill. gengur til atkvæða, hiklaust greiða atkvæði með henni. En verði hún dregin til baka, mun ég með tilvísun til þessara orða minna greiða atkvæði gegn því, að d. samþ. þetta leyfi.



Herra forseti. Bréf það, sem við Einar Ól. Sveinsson prófessor, Klemenz Tryggvason hagfræðingur, Pálmi Hannesson rektor og Sigurbjörn Einarsson dósent höfum sent hæstv. forseta neðri deildar í tilefni af einstæðri framkomu hv. þm. G-K. (ÓTh) í sameinuðu þingi 31. marz s. l., virðist hafa snert þennan hv. þm. mjög illa, ef dæma má eftir þeim ræðum, sem hann hefur flutt um málið, því rúmi, sem hann hefur látið blað sitt eyða í frásagnir af málinu, og því púðri, sem hann hefur sagt því að eyða á mig og hina bréfritarana í þessu sambandi. Síðast þegar mál þetta var hér til umræðu, kom hann með langa skrifaða ræðu til flutnings. Er að vísu ekki nema gott eitt um slíka vandvirkni að segja, en þm., sem lengi hafa setið á þingi, segja mér, að þeir minnist þess ekki, að þessi hv. þm. hafi vandað sig svo áður, nema þegar um útvarpsumræður hefur verið að ræða. Stafar þetta væntanlega af því, að hv. þm. hefur viljað reyna að gæta þess að láta ekki stráksskap sinn hlaupa með sig í gönur, þannig að hann yrði sér og þessari hv. samkomu til skammar í annað sinn á skömmum tíma. Auk þess hefur hina síðustu daga dregið talsvert úr hinni reigingslegu framkomu hans hér í þingsölunum. Fyrir nokkrum dögum gerðist t. d. það, að hann settist í fyrsta skipti í sæti sitt á almennum þingbekkjum síðan hann lét af ráðherradómi, en svo sem allir hv. þm. vita, hefur hann síðan 1946 ekki setið í sæti sínu innan um aðra hv. þm., heldur hefur hann, þá sjaldan hann hefur sýnt sig í þingdeildinni, valið sér sæti á miðju gólfi, fyrir framan ræðustólinn, þar sem öllum þingheimi og áheyrendum gæfist sem bezt tækifæri til þess að virða hann fyrir sér. En nú hefur hann sem sagt lítillækkað sig svo, að hann hefur setzt í sæti sitt, milli hv. 1. þm. Skagf. (StgrSt) og hv. 8. þm. Reykv. (SG). Er þess að vænta, að þessi hv. þm. sýni á næstunni fleiri merki þess, að hann vilji vanda orð sitt og æði hér í þingsölum, og reyni að sitja á strák sínum og sýni fleiri merki hógværðar og lítillætis. Ég undrast það annars ekkert, þótt hv. þm. G-K. virðist hafa tekið sér mál þetta nærri. Vissulega hefði það komið sér bezt fyrir hann, að ekki væri vakin á því sérstök athygli, hvernig framkoma hans var á Alþ. 31. marz s. l. Daginn áður hafði götuskríll óvirt Alþingi með því að kasta mold, eggjum og grjóti í hús þess. Daginn eftir áttu sér stað skrílslæti í sjálfum þingsölunum. Hv. þm. G-K., form. stærsta þingflokksins, formaður utanrmn., óvirti þá þingið með framkomu, sem lengi mun í minnum höfð. Hann jós úr sér fúkyrðum, sem talin mundu vera blettur á þjóðþingi sérhvers þeirra vestrænu ríkja, sem Ísland hefur nú nýlega tengzt sérstökum böndum, m. a. vegna sameiginlegrar menningar. Og hann lét sér ekki nægja að ráðast með slíkum hætti að samþm. sínum, sem þó hefði verið sök sér, þar eð þeir eiga þess auðvitað kost að svara fyrir sig á sama vettvangi. Hann réðst einnig með dæmalausum brigzlum að fjórum utanþingsmönnum, nafnkunnum embættismönnum, þ. á m. bókmenntasöguprófessornum við Háskóla Íslands, einum kunnasta vísindamanni þjóðarinnar, og rektor eins stærsta og mikilvægasta unglingaskóla landsins. Samkv. handriti þingskrifara sagði hann um okkur fimm menn, sem hann nafngreindi, að á okkur hvíldi þung ábyrgð um þá hluti, sem gerzt höfðu daginn áður. Og hann bætti við: „Það kann að vera, að þeir hafi ekki ætlazt til, að við værum drepnir. En þeir ætluðu að halda fund til þess að hindra ákvarðanir löglegs meiri hluta á Alþingi.“ Hv. þm. hefur að vísu ekki viljað játa, að þingskrifarinn hafi haft rétt fyrir sér, og lét birta þennan ræðukafla nokkuð öðruvísi í blaði sínu og hefur endurtekið hann þannig síðan. En þar segir hann, að „þessir fuglar“ hafi verið látnir ljúga því að landslýðnum, að verið væri að selja landið. Og hann bætir við: „Ef eitthvað hefði skeð, ef eitthvað skeður, þá eru það þessir menn, sem ábyrgðina bera og til sakar skulu fá að svara.“ Þótt ég treysti mér að sjálfsögðu ekki til að staðhæfa það, er það skoðun mín og margra annarra, að handrit skrifarans sé nær hinu rétta en það, sem hv. þm. skrifaði sjálfur á eftir, og er það vissulega ekki undarlegt. Og ég þori að staðhæfa, að hann minntist á dráp, eins og þingskrifarinn hefur haft eftir, en það fellir hv. þm. niður í sínum ummælum. En jafnvel þótt ummælin hafi verið nákvæmlega eins og hv. þm. endurtók þau í Morgunblaðinu, felast auðvitað í þeim rakalausar og algerlega ósæmilegar staðhæfingar, staðhæfingar, sem eru blettur á þm. og blettur á þinginu, einkum þegar þess er gætt, að fjórir utanþingsmenn eiga í hlut. Nú er það að vísu svo, að flestir okkar hafa áður orðið fyrir stjórnmálaárásum í blöðum. Ég segi flestir okkar, því að um einn okkar, próf. Einar Ól. Sveinsson, minnist ég þess ekki, að hann hafi orðið fyrir þvílíku aðkasti, enda hefur hann engin almenn afskipti haft af stjórnmálum. Okkur hefur þó aldrei þótt ástæða til málshöfðunar út af slíku. Ég hef og átt í deilum hér á þingi, þar sem stóryrði hafa fallið í minn garð. Ég hef aldrei séð ástæðu til að óska málshöfðunarleyfis út af því. Íslenzk blaðamennska stendur á svo lágu stigi, að gífuryrði eru þar algengari en svo, að ástæða sé til að elta ólar við slíkt. Og orðbragð þm. í þingsölunum og ásakanir þeirra hvers í annars garð eru því miður oft með þeim hætti, að ósæmilegt er, svo að þeir kippa sér yfirleitt ekki upp við allt. En þó sýna þm. yfirleitt þann sjálfsagða drengskap, þá sjálfsögðu háttprýði, að deila ekki á utanþingsmenn í ræðum sínum, hvað þá að bera þá sökum og beinum brigzlum. Ég minnist dæma þess, að hinn ágæti forseti þessarar hv. d. hefur tekið fram í ræður þm., er þeir hafa deilt ósæmilega á utanþingsmenn, og bent þeim á, að slíkt sé óviðeigandi. En hvað gerðist svo í sameinuðu þingi 31. marz s. l.? Formaður stærsta þingflokksins, Ólafur Thors, réðst með dæmalausum brigzlum að fjórum kunnum utanþingsmönnum, án þess að forseti sameinaðs þings, Jón Pálmason, flokksbróðir Ólafs Thors, sæi ástæðu til að slá hamri í eitt einasta skipti í bjöllu sína, og hafði hann þó beitt honum óspart á sama fundi til þess að víta óþingleg ummæli. Íslenzkir blaðamenn eru vissulega stórorðir og íslenzkir alþm. gífuryrtir í innbyrðis deilum sínum. En vissar leikreglur eru þó yfirleitt haldnar. Ein þessara leikreglna og ein hin sjálfsagðasta er sú, að þm. noti ekki þinghelgina til árása á menn utan þings. Þessa sjálfsögðu leikreglu hefur nú formaður stærsta þingflokksins brotið á hinn freklegasta hátt. Þegar slíkt gerist, er það í rauninni alls ekki einkamál hlutaðeigandi þm. og þeirra, er hann ræðst á. Þá er um að ræða mál, er varðar sóma þingsins, þá er um að ræða mál, er snertir eðli stjórnmálabaráttunnar. Þeir sem verða fyrir árásum, sem gerðar eru í fullu ósamræmi við reglur heiðarlegrar stjórnmálabaráttu, eiga ekki að láta sér slíkt lynda, ekki aðeins til þess að fá hnekkt hinum meiðandi ummælum, heldur einnig til þess að mótmæla því siðleysi, sem lýsir sér í slíkum árásum. Hv. þm. G-K. hefur reynt að bera í bætifláka fyrir sig með því að staðhæfa, að deilur á utanþingsmenn séu engan veginn einsdæmi í þinginu. Það kemur auðvitað fyrir, að minnzt sé á utanþingsmenn í ræðum. En ég staðhæfi, að á síðari árum hafi það aldrei komið fyrir, að utanþingsmenn hafi verið nafngreindir til þess að bera þá jafnalvarlegum brigzlum og hv. þm. gerði sig sekan um 31. marz. Ef hann þekkir eitthvert dæmi slíks, þá skora ég á hann að nefna það. Ummælin, sem óskað var málshöfðunarleyfis út af í þau tvö skipti, sem það hefur komið fyrir á síðari árum, voru lítilfjörleg í samanburði við þann áburð, sem felst í ummælum hv. þm. G-K., og auk þess var ekki um að ræða ádeilu á utanþingsmann nema í annað skiptið. Hv. þm. hefur haldið því fram, að þessi málshöfðunarbeiðni okkar hafi verið óþörf, þegar hann hafi endurtekið ummæli sín utan þings, þ. e. í Morgunblaðinu. Í sambandi við þetta þykir mér rétt að geta fyrst smáatviks, sem varpar ljósi á drengskap og sannsögli þessa hv. þm. Að ráði skrifstofustjóra Alþingis afhentum við bréf okkar fyrst forseta sameinaðs Alþingis, þar eð hv. þm. hafði haldið ræðu, sína í sameinuðu Alþingi. En nokkru síðar kom skrifstofustjórinn til mín og sagði mér, að neðri deild ætti að fjalla um málið, þar eð hv. þm. ætti sæti í þeirri d., og ætti því bréfið að stílast til forseta neðri deildar. Ég gekk þá til forseta Sþ. og sagði honum þetta og tók hjá honum bréfið til þess að fá það forseta Nd., en í þeirri d. átti ekki að vera fundur fyrr en daginn eftir. Það kom í ljós, að forseti Sþ., Jón Pálmason, hafði skýrt flokksbróður sinum frá bréfinu, áður en hann lýsti því af forsetastóli, og tel ég það hafa verið óviðeigandi. Hann skýrði hv. þm. G-K. einnig frá því, að ég hafi tekið bréfið til þess að afhenda það hæstv. forseta Nd. Þá rauk hv. þm. til og lét prenta ummælin eftir sér í Morgunblaðinu, en sýndi jafnframt þann ódrengskap að gefa það í skyn gegn betri vitund, að við hefðum tekið bréfið aftur og hætt við málshöfðunarbeiðnina. Ég ræddi þetta mál við forseta Sþ., og lofaði hann mér því, að hann skyldi leiðrétta það í Morgunblaðinu daginn eftir, að við hefðum ekki tekið bréfið hjá honum í því skyni að hætta við málshöfðunarbeiðnina, heldur til þess eins að afhenda það forseta Nd. Það loforð hélt forseti Sþ. ekki Og enn ræddi hv. þm. G-K. um það í síðustu ræðu sinni, að við munum e. t. v. hafa ætlað að taka bréfið aftur, þótt hann hafi vitað og viti, að svo var ekki. Það ber ekki vott um mikinn drengskap að segja vísvitandi ósatt, og það ber ekki vott um mikil hyggindi að segja vísvitandi ósatt, þegar hlutaðeigandi veit, að algerlega vandalaust er að sýna fram á ósannindin. Annars eru ástæðurnar fyrir því, að við viljum ekki taka beiðni okkar aftur, þótt hv. þm. hafi endurtekið það, sem hann telur ummæli sin, í Morgunblaðinu, tvær: 1) Við höfum ekki ætlað okkur að lögsækja hvorki Ólaf Thors né nokkurn annan fyrir blaðaummæli. Ef svo væri, þá væru sumir okkar þegar búnir að höfða tugi meiðyrðamála. Ástæðan til málshöfðunarbeiðninnar er sú, að formaður stærsta þingflokksins, form. utanrmn. og fyrrv. forsrh. hefur í þingræðu, í sögulegum umr., veitzt sameiginlega að fimm nafngreindum mönnum og þar af fjórum utanþingsmönnum, sem gegna ábyrgðarmiklum trúnaðarstöðum í þjóðfélaginu, og talið þá hafa hvatt til ofbeldis og bera ábyrgð á óeirðum og árásum á löggjafarsamkomu þjóðarinnar. Hann hefur sagt, að þessir menn skuli fá að svara til saka, og hann hefur nefnt þá sökudólga og sagt, að þeim eigi að refsa. Ég veit, að mörgum finnst ástæðulaust að taka hv. þm. G-K. alvarlega. Það er alþjóð kunnugt, að hann er strákslegri og ógætnari í orðum en flestir þm. aðrir. Þess vegna sögðu ýmsir við okkur: Ef einhver annar hefði talað svona, væri sjálfsagt að gera ráðstafanir út af því, en stóryrði þessa manns tekur enginn alvarlega. Við vorum hins vegar þeirrar skoðunar, að meðan svona maður væri formaður þingflokks og form. utanrmn. og fyrst svona maður hefði verið forsrh., væri ekki gott að komast hjá að líta dálítið öðruvísi á hann, en hvern annan þm. Það eru því ekki aðeins ummælin í sjálfu sér, sem eru tilefni þessarar ráðstöfunar okkar, heldur það, hvar þau eru viðhöfð og af hverjum, og síðast en ekki sízt, að með þeim er brotin á freklegan hátt viðurkennd þinghefð. Ef. d. neitaði um málshöfðunarleyfið, yrðum við að fara í mál. út af ummælum í Morgunblaðinu, og þau yrðu þá dæmd dauð og ómerk. Okkur gildir yfirleitt einu, hvað stendur í Morgunblaðinu, jafnvel þótt það sé uppprentun á því, sem hv. þm. G-K. hefur sagt á Alþingi. Við viljum fá það dæmt dautt og ómerkt, sem hv. þm. hefur sagt á Alþ. við umrætt tækifæri, og okkur hefur verið tjáð, að það geti haft áhrif á rekstur málsins, hvort það er höfðað út af ummælum í þingræðu og með leyfi d. eða út af blaðaummælum, jafnvel þótt um endurtekin þingræðuummæli sé að ræða. Þetta virðist hv. þm. og einhverjum fleirum hafa gengið illa að skilja, en við frekari umhugsun ætti þetta þó að geta orðið ljóst. 2) Það er ekki óumdeilt, hvað þm. hefur í raun og veru sagt. Handriti þingskrifarans ber ekki saman við það, sem þm. telur sig sjálfan hafa sagt. Þegar um jafnalvarlegar ásakanir er að ræða og felast í ummælum hv. þm., hlýtur það að sjálfsögðu að verða eitt af verkefnum dómarans að athuga, hvort hægt er að komast að hinu rétta um ummælin, ef hann telur slíkt fært. Það væri alvarlegt fyrir hv. þm., ef það kynni að sannast, að þingskrifarinn hefði rétt fyrir sér og hv. þm. hefði sagt, að fimm embættismenn, þar á meðal háskólakennarar í bókmenntasögu og guðfræði og skólastjóri við menntaskóla, hefðu e. t. v. ætlað að drepa hann og tugi annarra þm. Slíkt tal væri ekki aðeins einsdæmi í síðari tíma sögu Alþingis, heldur og vafalaust í síðari tíma sögu þjóðþinga á Vesturlöndum, og hefði margur þm. orðið frægur að endemum af minna tilefni, en slíkri framkomu. Þetta eru ástæðurnar fyrir því, að við tökum beiðni okkar ekki aftur, heldur höldum fast við hana. Á það hefur verið bent, að það sé hættuleg braut fyrir þingið að létta af þinghelginni og heimila málshöfðun á hendur þm. Ef það yrði föst regla að létta af þinghelginni, þegar þess væri óskað, má auðvitað segja, að þinghelgin yrði einskis virði. Með því að óska þinghelginni létt af út af hvaða smávægilegu tilefni sem væri mætti þá í rauninni afnema hana. En reynslan sýnir, að ekki hefur verið um að ræða neina viðleitni í þá átt. Á undanförnum áratugum hefur þessa verið óskað aðeins tvisvar sinnum. Í annað skiptið féll málið niður, enda var þá um tvo þm. að ræða, Jón Þorláksson og Tryggva Þórhallsson. Í hitt skiptið óskaði utanþingsmaður, Jakob Möller, málshöfðunarleyfis gegn Jóni Magnússyni. Í það skiptið var leyfið veitt, enda mæltist Jón Magnússon eindregið til þess. Það eru því fordæmi fyrir því að veita slíkt leyfi, en það er ekkert fordæmi fyrir því að synja um það. Auðvitað hefði Jón Magnússon getað gert það sama og hv. þm. G-K. hefur gert nú, þ. e. rokið til og endurtekið ummælin utan þings, en hann valdi ekki þann kost, heldur taldi eðlilegra, að d. leyfði málshöfðunina, fyrst fram á hana hefði verið farið, vafalaust meðfram vegna þess, að utanþingsmaður átti í hlut. Ég tel, að miklu fremur mætti segja, að það væri hættuleg braut að taka að synja um leyfi til málshöfðunar. Það mundi óhjákvæmilega efla þá skoðun, að þm. geti leyft sér hvaða ummæli sem er, jafnvel um utanþingsmenn, án þess að hægt væri að láta þá sæta ábyrgð, og það mundi ekki auka á álit Alþingis, en það nýtur vissulega ekki of mikils álits. Í síðustu ræðu sinni sagði hv. þm., að ekki sæti á okkur fimmmenningunum að vera að kvarta undan ummælum sínum, þar eð við hefðum borið sig og aðra jafnmiklum sökum í blaði okkar Þjóðvörn. Ég greip þá fram í fyrir honum og benti honum á að byggja ræðu sína á réttum forsendum. Við værum ekki allir í ritnefnd Þjóðvarnar, þ. e. ekki Einar Ól. Sveinsson og ég. Hv. þm. svaraði því þá til, að ég væri einn af stjórnendum Þjóðvarnarfélagsins. Ég benti honum enn á, að hann færi þarna ekki heldur með rétt mál. Þetta kallaði hv. þm. að sverja af sér Þjóðvörn og Þjóðvarnarfélagið, og blað hans, Morgunblaðið, sagði síðan daginn eftir, að ég hafi afneitað „öllu samneyti við Þjóðvarnarfélagið.“ Þá segir blaðið enn fremur: „Þá afneitaði Gylfi oft og ákveðið jafnt blaðinu Þjóðvörn sem félaginu Þjóðvörn, orðum þess öllum og æði, kvaðst enga ábyrgð bera á því fólki og helzt hvergi nærri þeim hafa komið né koma vilja.“ Ég læt hv. þm. um að dæma þá blaðamennsku, sem hér er um að ræða. Allir hv. þm., sem mál mitt heyrðu, vita, að ég sagði ekkert í þessa átt. Hugsum okkur, að ég færi að tala um hv. þm. G-K. sem ritstjóra Morgunblaðsins og hann segði sem rétt er, að hann væri ekki ritstjóri þess blaðs, en ég staðhæfði þá, að hann hefði afneitað Morgunblaðinu! Ég gerði ekki annað en að benda á staðreyndir, að gefnu tilefni, því að mér fannst ástæðulaust að láta hv. þm. haldast það uppi að ræða bréf okkar fimmmenninganna á öðrum forsendum en réttum. Og það er beinlínis hlægilegur útúrsnúningur að telja, að í slíku felist einhver afneitun á stefnu þessa blaðs og þessa félags. Að gefnu þessu tilefni skal ég taka fram það, sem raunar er kunnugt af því, sem ég hef áður sagt og skrifað, að ég tel stefnu Þjóðvarnarfélagsins og blaðsins Þjóðvarnar í þeim tveimur meginmálum, sem þau hafa látið til sín taka, Keflavíkurmálinu og Atlantshafsbandalagsmálinu, hafa verið rétta. Í ritnefnd Þjóðvarnar eru menn, sem ég met mjög mikils og þekki mjög vel, og það er beinlínis hlægilegt að herma það upp á mig, að ég vilji helzt hvergi nærri þeim hafa komið né koma vilja. Ég skora hér með á þá blaðamenn Morgunblaðsins og Þjóðviljans, sem sáu ástæðu til að snúa svo herfilega út úr ummælum mínum - og skírskota um leið til blaðamannsheiðurs þeirra - að skýra rétt og satt frá þessum ummælum mínum nú og leiðrétta þar með það, sem þeir birtu í fyrradag. Í síðustu ræðu sinni lét hv. þm. G-K. sér tíðrætt um málflutning Þjóðvarnar í umræðunum um Atlantshafsbandalagið, en hann minntist aftur á móti ekki á sinn eigin málflutning og Morgunblaðsins. Ég skal því minna hann á nokkrar staðreyndir í því sambandi. Eða er hann kannske búinn að gleyma þessum ummælum sínum úr áramótagreininni síðustu: „Þeirra dómur (þ. e. forustumanna stórþjóðanna) er, að hætta sé á ferð, hræðileg hætta, að hún stafi frá einræðisríkjunum og að hlutleysið sé óvitahjal, ekkert sé til varnar annað en sterkustu vígvélar og öflugustu morðtæki, svo sterk og öflug tæki til varnar og árásar, að engir þori á þá að ráðast.“ Hvað er hv. þm. að segja hér? Hann er að boða, að væntanlegt bandalag verði geysiöflugt og harðsnúin hernaðarsamtök, bæði til varnar og sóknar. Og hv. þm. bætti við: „Hvar mundi sá, sem hefur slíka styrjöld, byrja. Á hvern mundi hann fyrst ráðast? Er að minnsta kosti ekki ákaflega sennilegt, að hann sneri sér fyrst að þeim, sem er hernaðarlega mikilvægur, en samt óvarinn?“ Hvað er hv. þm. að boða hér? Er hann ekki að boða rússneska árás á Ísland í upphafi stríðs, ef landið sé óvarið? Og enn bætir hann við: „Brjótist styrjöld út, veltur á öllu fyrir Íslendinga að forðast, að varnarleysi þeirra hrópi á árásaraðilann: Taktu mig. Það er útlátalaust, hér eru engar varnir, en mikilvæg hernaðaraðstaða.“ Hefði hv. þm. getað sagt skoðun sína öllu skýrar? Hér er verið að krefjast landvarna, til þess að árásaraðili geti ekki tekið landið. Og hvernig geta menn nú undrazt, að þeir, sem telja það eitt brýnasta hagsmunamál Íslendinga í nútíð og framtíð, að hér séu engin hervirki og enginn útlendur her á friðartímum, hafi orðið skelfingu lostnir og fyllzt baráttuhug, þegar slík ummæli eru viðhöfð af formanni stærsta þingflokksins? Hv. þm. les auðvitað eitthvað af útlendum blöðum. Hann hefur því vitað, að um síðustu áramót voru allar horfur á, að í Atlantshafssáttmálanum yrðu miklu meiri skuldbindingar en raun varð á, og að líklegt var, að í kjölfar hans fylgdi mjög náin hernaðarsamvinna samningsaðilanna, að öllum líkindum með bækistöðvum í ýmsum þátttökulandanna. Þess vegna hefur hann talað eins og hann talaði. Hv. þm. orðaði það aldrei, Morgunblaðið orðaði það aldrei, að það ætti að vera skilyrði af Íslendinga hálfu, að hér yrðu engar erlendar herstöðvar á friðartímum og enginn erlendur her. Þegar séra Sigurbjörn Einarsson hélt því fram í ræðu, að Íslendingar ættu að halda fast við hefðbundna stefnu hlutleysis í hernaðarátökum, hófst upp hinn ofsalegasti söngur um, að landið mætti ekki vera varnarlaust, og ráðizt var að séra Sigurbirni persónulega með enn þá meiri heift, en þó er venja í íslenzkum blöðum fyrir það að berjast fyrir því, sem kallað var varnarleysi landsins. Þegar stúdentafundur gerði ályktun, þar sem erlendum herstöðvum og erlendri hersetu var andmælt, var síður en svo, að undir hana væri tekið. Henni var þvert á móti tekið mjög illa. Hún var afflutt og henni var andmælt. Ég skrifaði grein í Alþýðublaðið, þar sem því var haldið fram, að það eitt væri í samræmi við íslenzka utanríkisstefnu að taka ekki þátt í neinum þjóðasamtökum, sem haft gætu í för með sér erlendar herstöðvar og erlenda hersetu á friðartímum. Það var síður en svo, að undir þessar skoðanir væri tekið, nema hvað þess er að geta, að Tíminn hélt fram svipuðum skoðunum. Vikur og mánuðir liðu þannig, að hvorki hv. þm. G-K. né Morgunblaðið sögðu nokkru sinni, að þeir væru andvígir erlendum herstöðvum eða erlendri hersetu í landinu. Þetta fyllti þúsundir manna um land allt tortryggni, og vegna þessa eru þær tortryggnar enn, því að það var ekki fyrr en eftir að erlend blöð voru farin að herma, að samningurinn mundi verða miklu lausari í reipunum, en áður hafði verið búizt við og þar með, að ástæðulaust væri að gera ráð fyrir nokkrum ákvæðum um bækistöðvar í einstökum löndum, að hv. þm. og blað hans og flokkur lét í ljós þá skoðun, að hann væri andvígur erlendum her og herstöðvum hér á friðartímum. Þessi málflutningur verður munaður. Hann er frumorsök þeirrar ólgu, sem varð í umræðum um málið. Á málflutningi hv. þm. og blaðs hans hefur og verið annað megineinkenni, bæði áður en samningurinn var gerður og eftir það. Reynt hefur verið að stimpla alla þá, sem hafa verið á öðru máli varðandi þessa samningsgerð, sem kommúnista. Það hefur verið beitt miskunnarlausum „terror“ í málflutningi. Það hefur verið reynt að fæla menn frá skoðunum sínum, þeir skyldu stimplast kommúnistar og vera óalandi og óferjandi. Því hefur verið haldið fram þvert ofan, í allar staðreyndir, að í nágrannalöndunum séu engir andvígir þessum samningi nema kommúnistar. Í Svíþjóð er þó ástandið þannig, að enginn þingflokkanna vildi mæla með aðild Svíþjóðar að samningnum, og eru Svíar þó ekki minni lýðræðisþjóð en hverjir aðrir. Í Danmörku greiddi heill flokkur, radikali flokkurinn, atkvæði á móti aðild Danmerkur, auk kommúnista, en Danir hafa reynzt svo siðaðir að gera engin hróp að þeim fyrir þá sök, og ekkert danskt blað hefur kallað þá fimmtu herdeild eða hrópað að þeim kommúnistabrigzlum vegna þessa. Þegar bandalagsmálið var tekið til fyrri umr. í norska stórþinginu, er mér sagt, að 22 þm. norska verkamannaflokksins hafi verið fjarverandi, án efa í mótmælaskyni við samninginn. Þegar svo endanlega voru greidd atkvæði um samninginn, greiddu tveir þm. verkamannaflokksins atkvæði gegn honum ásamt kommúnistum. Blað verkamannaflokksins skýrði frá ræðum þeirra og röksemdum eins og ræðum og röksemdum allra annarra, og þeim var síður en svo brugðið um kommúnisma. Í forustugrein blaðsins var rætt um afstöðu þeirra af skilningi og hæversku, en þeir tóku fram, að þeir greiddu atkvæði gegn samningnum á öðrum forsendum, en kommúnistar. Hér á Alþingi greiddum við þrír atkvæði gegn samningnum, auk hv. þm. Sósfl., en við gerðum það á öðrum forsendum en hv. þm. Sósfl. Við hv. 3. landsk. þm. bárum fram brtt. og gerðum samþykkt þeirra að skilyrði fyrir fylgi okkar við samninginn. Við lýstum því yfir, að yrðu þær samþ., mundum við greiða atkvæði með samningnum, en yrðu þær felldar, mundum við greiða atkvæði gegn honum. En það er ekkert skeytt um ástæður og rök fyrir mótatkvæðinu. Við skulum vera kommúnistar eða hjálparmenn kommúnista, fimmta herdeild þeirra, eins og allir, sem leyfa sér að hafa aðra skoðun á þessu utanríkismáli en hv. þm. G-K. og Morgunblaðið. Hér er um að ræða alvarlegustu hlið þess málflutnings, sem nú er rekinn af mestu kappi hér á landi. Hér er verið að beita sömu bardagaaðferðinni og nazistar beittu með miklum árangri, þegar þeir stimpluðu alla andstæðinga sína kommúnista og reyndu að skipta þjóðunum milli sín og kommúnista. Þessi baráttuaðferð má ekki bera árangur hér á landi. Þá er voðinn vís. Hún skal ekki bera árangur. Íslenzkur almenningur er þroskaðri en svo, að hann muni láta þessa baráttuaðferð bera árangur. Að síðustu ætla ég að víkja nokkrum orðum að þeim aðstoðarmanni, sem hv. þm. G-K. hefur fengið í þessum umr., hv. þm. S-Þ. (JJ). Ég geri það ekki af því, að hv. þm. G-K. sé nokkurt gagn að því, sem þessi hv. þm. hefur lagt til málanna. Það er löngu komið svo, að engum málstað er gagn að liðveizlu þess manns, heldur spillir hann fyrir þeim, sem hann reynir að hjálpa, auk þess sem það er nokkurn veginn víst, að um slæman málstað er að ræða, ef hann er reiðubúinn til að fylgja honum. Þessi hv. þm. er eini þm., sem opinskátt og opinberlega hefur óskað eftir erlendum her til Íslands og erlendum herstöðvum. Fátt sýnir þó betur, hve því fer víðs fjarri, að nokkurt mark sé tekið á honum í íslenzkum stjórnmálum, að þessar kenningar hans hafa litla athygli vakið, þótt vitað sé um algera andúð þjóðarinnar á þessum skoðunum. Þessi hv. þm. er afturganga í íslenzkum stjórnmálum, en þó að því leyti frábrugðinn öðrum afturgöngum, að enginn óttast hann og öllum er sama um, hvað hann segir og gerir. Annars ætti maður með slíkar skoðanir auðvitað að hafa vit á að hafa hljótt um sig, þar sem utanríkismál og öryggismál landsins eru á dagskrá,svo fáránlegar eru skoðanir hans og svo líklegar til óvinsælda og andúðar, ef eitthvað mark væri tekið á þeim. Hv. þm. S-Þ. gerði tilraun til að endurtaka þau ummæli samherja síns, hv. þm. G-K., að við fimmmenningarnir bærum fulla ábyrgð á óeirðunum 30. marz, e. t. v. í þeirri von, að við óskuðum líka eftir að lögsækja hann. En honum tekst ekki að fá okkur frekar en aðra til að taka nokkurt mark á sér. Okkur gildir nákvæmlega einu, hvað hann segir og gerir, og munum að sjálfsögðu láta það algerlega afskiptalaust.

Einar Olgeirsson : Herra forseti. Ég verð að segja það, að ég hef verið nokkuð undrandi yfir þessum umr. um þetta mál og gert það af ásettu ráði að tala ekki fyrr en þetta. Hér hafa sérstaklega 3 þm., hv. þm. G-K. (ÓTh), hv. þm. S-Þ. (JJ) og hv. þm. Ísaf. (FJ), farið mjög mörgum orðum um atburði þá, sem gerðust hér 30. marz, og gefið frá eigin sjónarmiði langar lýsingar á því, sem þar hafði gerzt, og deilt þar mjög á þann flokk, sem ég tilheyri. Því hefur líka verið haldið fram, að það væri ákaflega undarlegt að fara fram á það að upphefja þinghelgina. Við gætum vel rifizt um málið í þinginu og það væri slæmt fyrir þm., að þetta væri gert, því að þeir töluðu svo oft ljótt hver um annan og erfitt að sæta meiðyrðamáli fyrir það allt saman. Hér væri nægur vettvangur fyrir slíkar skammir, og sérstaklega talaði forsrh. digurbarkalega um það, að ekki tæki að kveina undan því, þó að eitthvað væri verið að segja hérna. Ég hafði hugsað mér að nota nú þennan rétt til fullnustu, sem maður hefur hér í þinghelginni og þessir þm. hafa lagt áherzlu á. Hins vegar hefur brugðið svo undarlega við í þessum umr., að meginið af umr. af hálfu stjórnarflokkanna hefur farið í að ræða um sósíalisma í heiminum og þá baráttu, sem þeir segjast heyja gegn honum. Hv. þm. S-Þ. og hv. þm. G-K. stóðu upp mjög reiðilega og voru að reyna að nudda kommúnisma yfir á hv. 4. þm. Reykv., sem sór og sárt við lagði, að svo framarlega sem nokkur væri upphafsmaður kommúnismans, þá væri það þm. S-Þ. eða þm. G-K. Þannig hefur þetta gengið. Af því að mér finnst málið vera mér nokkuð skylt, sé ég ástæðu til að leggja nokkur orð í belg um þá hluti málsins, þegar ég ræði þau tilefni, sem urðu til þessarar umr. Því hefur verið lýst yfir af hv. þm. G-K., að hann mundi ekki undra neitt, þótt hér hefðu gerzt aðrir eins atburðir og gerðust hér 30. marz, ef hann hefði sjálfur verið á þeirri skoðun, að verið væri að selja landið, og það, sem hann hefði verið að ráðast á einstaka menn fyrir, væri það, að þeir hefðu verið að reyna að koma inn þeirri skoðun, að verið væri að selja landið. Við komum þá að spurningunni: Var verið að svíkja þjóðina? Ég hefði nú satt að segja ekki haldið, að þeir fulltrúar sinna flokka, sem hér hafa talað og tekið í sama streng og hv. þm. G-K., hefðu farið að gera þessi mál að eins miklu umtalsefni og þeir hafa gert. Það liggur fyrir, að búið er að gerbreyta allri þeirri stefnu, sem verið hefur á Íslandi um langan aldur, með aðferðinni frá 30. marz. Hernaðarsamningur, sem Ísland gerir og veitir erlendri þjóð svo og svo mikil réttindi á Íslandi og undirbúning undir herstöðvar á friðartímum, er þvert á móti öllum yfirlýsingum, sem Íslendingar hafa áður gefið í þessu efni. 1941 fara Englendingar fram á hernaðarbandalag við Íslendinga. Þeim tilmælum er neitað. Síðan er samtímis farið fram á, að Íslendingar láti af hendi herstöðvar. Ríkisstj. neitar þeim tilmælum. Síðan kemur enskur her og hertekur landið. Þessu er mótmælt af þinginu og ríkisstjórninni. 9. júlí er svo gengið inn á það, þótt með nauðungarsamningi sé, að leyfa herstöðvar á Íslandi. En þá er það varið af hálfu þeirra manna, sem það gera, með því, að verið sé að skipta á hertöku þjóðar, sem hafi tekið okkur með ofbeldi, og hernámi hlutlausrar þjóðar, og varið með því, að verið sé að gera það eftir að það ástand skapaðist á Íslandi, að hér var komið hernám. Síðar, eða 1946, er því lýst yfir af Alþingi, að Ísland muni ekki einu sinni á ófriðartímum gefa aðstöðu til herstöðva hér á Íslandi. Það liggur því fyrir yfirlýst stefna, sem alltaf hefur verið skoðuð sem grundvöllur þess, að við gætum fengið að ráða yfir landi okkar einir og öðrum óháðir. Og það veit hver þm., sem þekkir reynsluna af Keflavíkursamningnum, að sé gengið inn á svona aðferð, að gefa Bandaríkjunum rétt til hernaðaraðstöðu á Íslandi, er sú aðstaða notuð eins ríflega og hugsazt getur. Það er því vitanlegt, að með því að samþykkja þennan samning er beinlínis verið að gefa útlendu herveldi vald yfir landi okkar með fyrir fram bandalagi og samningi. Það þarf ekki annað en hugsa til þess, hvernig framkvæmdin hefur orðið á Keflavíkursamningnum, til þess að skilja, hvers konar spor hefur verið stigið með samþykkt Atlantshafsbandalagsins. Fyrir hvaða áhrif hefur verið brotið í bága við þessa stefnu, sem Íslendingar hafa haft fram að þessu? Þau áhrif, eins og ég mun nánar fara inn á, að Bandaríkin hafa sem voldugasta auðvaldsríkið í heiminum tekið upp starf þýzka auðvaldsins, eftir að Hitler féll, og gerzt forusturíki auðvaldsríkjanna í heiminum. Þau hafa tekið upp bæði slagorð og pólitík Hitlers Þýzkalands og í öllum sínum framkvæmdum meira og minna fylgt aðferðum fasista. Þau reyna að láta líta svo út sem þetta sé allt byggt á lýðræðisgrundvelli, en eru meir og meir að þurrka hann út, sem bezt kemur fram í því, að þau líta nú á Franco-Spán sem öruggasta bandamann sinn. Samtímis því sem bandaríska auðvaldið hefur þannig tekið upp þessa stefnu og gert baráttuna gegn sósíalistum að höfuðverkefni sínu, hefur gerzt sá hlutur á Íslandi, að risið hefur upp voldugri auðmannastétt hér heima en við höfum haft nokkru sinni fyrr. Það þýðir, að auðmannastéttin á Íslandi hefur, vegna þess að hún hefur ótta af þjóðinni og ótta af því, að þjóðin kunni á lýðræðislegan hátt í kosningum að taka af henni völdin, gert bandalag við ameríska auðvaldið til þess að tryggja sér afskipti þess af innanríkismálum Íslands, ef henni þykir sér hætta búin. Með Atlantshafssáttmálanum er gerð ákvörðun, sem miðar að því að vernda kapítalismann í hverju landi fyrir sig. Í 2. gr. er beinlínis ákveðið um þetta, sem sýnir, að gerður hefur verið leynilegur samningur, sem gengur út á baráttu gegn sósíalismanum í hverju landi fyrir sig. Vegna þess tvenns, að auðmannastétt Bandaríkjanna hefur tekið að sér forustuna í veröldinni gegn sósíalismanum, og hins, að rík og voldug auðmannastétt hefur risið hér upp, sem hins vegar er hrædd um völd sín gagnvart þjóðinni, hefur skapazt bandalag milli bandarísku auðmannastéttarinnar og íslenzku auðmannastéttarinnar um að framselja þetta land sem herstöð fyrir ameríska auðvaldið og þær aðrar auðmannastéttir, sem því fylgja, hverjar svo sem afleiðingarnar kunna að verða fyrir þá, sem í þessu landi búa nú sem stendur. Þetta verk er að mínu áliti ekki aðeins landráð, heldur beinlínis fjörráð við þjóðina, og gegnir furðu, að þeir menn, sem hafa pínt þetta gegnum þingið með því að gerbreyta allri þinghelgi og öllum þingsköpum, skuli dirfast að koma nú fram og tala um þinghelgi sem eitthvað, sem þeir vilji vernda og helga. Ég álít þess vegna, úr því að þessir þm. hafa byrjað á því að ræða þessi mál, að ekkert sé að því, þó að ýtarlega sé út í það farið. Það voru hreinustu fjörráð og þjóðarsvik, sem þarna voru framkvæmd. Og þeim mönnum, sem að þessari samþykkt stóðu, þótti meira að segja of hættulegt að láta sína eigin fylgjendur, sína kjósendur fá að athuga þetta í næði og greiða um það atkvæði. Aðferðin við samþykkt Atlantshafssáttmálans líktist ekki að neinu leyti neinni meðferð á neinu þingmáli, sem nokkurn tíma hefur þekkzt á Íslandi. Það var hreinasta valdarán af hinni ríku klíku í landinu að stela völdunum af þjóðinni og framkvæma með þeim hluti, sem þjóðin mundi ekki hafa samþykkt, ef hún hefði fengið að segja sitt orð. Og ég efast um, að þeir þm., sem samþ. þennan samning, hefðu gert það, ef þeir hefðu fengið aðstöðu til þess að rannsaka þessi mál ofan í kjölinn. Það er þess vegna ekki óeðlilegt, þó að rætt sé um þær aðferðir, sem farið hafa fram í þingsölunum. Einn þm., hv. þm. S-Þ., sagði, að ég hefði margbrotið þinghelgina og hefði átt að henda mér út með lögregluvaldi. Það er rétt að taka það fram í þessu sambandi, að það var ekki ég, sem braut þinghelgina, og ekki heldur fólkið hérna fyrir utan. Þeir, sem brutu þinghelgina þá, voru ríkisstj. og forseti sameinaðs þings, -mennirnir, sem knúðu það fram vegna ofsa ríkisstj., að þetta mál var afgr. með þeim endemum, að aldrei hefur í íslenzkri sögu þekkzt nein svipuð afgreiðsla. Það var traðkað á öllu, sem heitir þingræði. Það var beinlínis verið að svipta þm. málfrelsi og hugsanafrelsi, verið að gera þeim ómögulegt að athuga þessi mál, til þess að margir þeirra vissu ekki, hvað þeir voru að gera með þeim ákvörðunum, sem þeir tóku. Með þeim ákvörðunum, sem þá voru teknar, var verið að gera breytingu á þjóðlífi Íslendinga, sem er eins mikil breyting og nokkur stjórnarskrárbreyting, sem hægt er að gera, þar sem Ísland er með henni gert að hernaðarríki. Og þessu er komið í gegn, ekki með breytingu á stjórnarskránni eða með lögum, heldur með einfaldri þál., sem knúin er í gegn á einum sólarhring. Og þetta er gert af flokkum, sem lýst hafa því þráfaldlega yfir, að þeir væru fylgjandi þingræði og lýðræði. En þeir brutu stjórnarskrána hinn 30. marz s. l., og samtímis beittu þeir próvókasjón gagnvart fólkinu til þess að stofna til óeirða, sem er í samræmi við fyrirmæli þýzka fasismans og bandaríska auðvaldsins. Síðan standa þeir upp, hv. þm. G-K., hv. þm. S-Þ. og hv. þm. Ísaf., og lýsa yfir, að hinir ljótu og vondu kommúnistar beri sökina á öllu því, sem gerðist 30. marz, en þar sem þeim þykir Sósfl. ekki nógu sterkur, hafa þeir gefið flokknum ýmsa góða menn, því að það er gagnslaust fyrir menn að hugsa réttilega, án þess að verða stimplaðir sem kommúnistar af auðvaldinu, og þann stimpil er ekki hægt að þurrka af sér. Þá voru þeir að ræða um það, hverjum sósíalisminn væri að kenna. Það er ekki óvanalegt, að menn, sem ekki eru sósíalistar, séu að bera hver öðrum á brýn, að þeir séu það. Í kommúnistaávarpinu, sem kom út fyrir 100 árum, er sagt, að allir, sem séu í stjórnarandstöðu., séu kallaðir kommúnistar. Þetta hefur verið gert allan tímann síðan kommúnistaávarpið kom út, en á þeim sama tíma hefur sósíalisminn vaxið, meðan auðvaldsskipulagið hefur hrunið. Fyrir 20 árum mætti ég þeim Ólafi Thors og Jónasi Jónssyni á fundi norður í Hegranesi í Skagafirði, og á þeim fundi var Ólafur að bera Jónasi það á brýn, að hann væri kommúnisti. Ég talaði á eftir og sagði, að réttast væri að nefna Kveldúlf sem stofnanda og auðvaldið yfirleitt. Hins vegar býst ég við, að Kveldúlfur dafni nú vel, og er það eitt gleggsta dæmi um það, hve hagur auðvaldsins er hér góður, að fyrir nokkrum árum var félagið á barmi glötunar, en vegnar nú vel. En auðvaldið skapar sósíalismann eins og aðallinn skapaði borgarastéttina á sínum tíma. Því útbreiddara sem auðvaldið verður, því sterkari verður sósíalisminn, sem mun erfa kapítalismann. Það er ekki hægt að bæla niður sósíalismann, eins og Hitler ætlaði að gera og eins og bandaríska auðvaldið hefur í hyggju nú. Þetta var líka á sínum tíma ljóst þeim mönnum, sem hér hafa lagt orð í belg, og vil ég þar til nefna þá hv. þm. S-Þ. og hv. þm. Ísaf., sem á sínum tíma voru kallaðir kommúnistar og bolsar. Þeim var ljóst, meðan þeir gátu athugað málin án þess að láta blindast af glýju auðvaldsins, hvernig auðvaldið var og að alþýðan mundi um síðir svipta auðvaldið yfirráðunum. Þeim var þetta einkum ljóst, þegar þeir litu til eins lands, þegar þeir um 1920 voru að athuga skipulagningu alþýðusamtakanna og íslenzka auðvaldið var enn ekki orðið nógu ægilegt. Þeim var ljóst, hvað bæri að varast að kæmi hingað, og þeir bentu þá á eitt land, sem þeir töldu ekki til fyrirmyndar á stjórnmálasviðinu. Þetta land var Bandaríkin. Þau voru víturnar, og það bar að forðast, að angi af þeim kæmist hingað til lands. Ég ætla mér í þessu sambandi að vitna í hv. þm. S-Þ., þó að ég hafi ekki gert það í langan tíma, og verð því að leita langt aftur í tímann, þar sem hann er nú andlegur leiðtogi þeirra manna, sem berjast fyrir ameríska auðvaldið. Grein þessi birtist í Skinfaxa 1912 og er endurprentuð í ritgerðasafni Jónasar, Vordögum, 1939, og vil ég leyfa mér að lesa kafla úr henni - með leyfi hæstv forseta. Menn eru beðnir að athuga, að þar, sem höfundur nefnir Bandamenn, þá á hann við Bandaríkjamenn: „Auðveldi Bandamanna. Hvergi eru meiri verklegar framkvæmdir og stórauður en í Bandaríkjunum. Ef þvílíkar framfarir væru einhlítar um að gera manninn hólpinn á jarðríki, þá mundi það sæluríki hafa byrjað undir stjörnumerki Bandamanna. En þar er nú öðru nær. Svo er að sjá sem helztu mein þeirra sé auðurinn, sem svo mikið hefur verið haft fyrir að ná. Hann er orðinn að heljarvél, sem þjóðin ekki fær ráðið við, að rammefldum, blóðlausum draug, sem vaxinn er yfir höfuð særingarmönnunum, feðrum sínum og orðinn þeim hættulegur. Boðskapur forsetans. Wilson heitir hinn nýorðni forseti Bandamanna. Þegar hann hafði nýtekið völd, gaf hann út boðskap sinn til þjóðarinnar. Það er stefnuskrá hans, skýring á, hvað hann vilji gera, og hvers vegna þess þurfi við. Og þessi boðskapur snýst algerlega um auðvaldið í landinu, og hvernig megi halda því í réttum skorðum. Fleiri forsetar hafa tekið í sama strenginn fyrr, en lítið verður um framkvæmdir, því að milljónadraugurinn er illur viðskiptis, hverfur undan högginu í jörð niður og kemur fram óskemmdur þar, sem friður er betri. Auðvaldsbölið. Úr því stjórn Bandamanna telur auðvaldsbölið fyrsta og aðalvandamálið, þá hlýtur eitthvað að því að kveða, því að nóg viðfangsefni hefur jafnvoldugt ríki og þau ekki fá. En það mál er enginn gamanleikur, því að í höndum 1/10 af íbúunum eru 9/10 af auðnum. Þjóðfélagið allt er í klóm auðkýfinga, auðfélaganna og hringanna. Þeir eiga námurnar, verksmiðjurnar, varninginn á markaðinum, samgöngutækin, bankana, blöðin, heilan hóp af þingmönnum; ráðherrum og dómurum. Og auðkýfingarnir kunna að beita öllum þeim vopnum, sem þeir ráða yfir. Í slíku landi getur alþýðan hvergi snúið sér, án þess að reka sig á hlekkina, sem auðvaldið hefur spennt um hana. Og hver forseti, sem dugur og dáð er í, finnur, að þarna er meinið, sem þarf að bæta. En það er erfitt að kveða niður afturgöngu, sem er sloppin laus. Með hverju ári færist þessi járnhönd auðvaldsins yfir löndin og lykur nú í sumum greinum allan heiminn í greipum sínum. Við erum farnir að kannast við hana í steinolíumálinu, og aðrar vörutegundir munu fylgja í förin.“ Þetta er lýsing á auðvaldi Bandaríkjanna 1912, en síðan hefur það orðið margfalt voldugra, síðan hefur það orðið að auðvaldi, sem teygir sig út um allan heim eftir ítökum og herstöðvum. Þetta er lýsing hv. þm. S-Þ. á bandaríska auðvaldinu og ástandinu þar. En ég held, að hv. þm. Ísaf. hafi ekki tekið minna í árina á blómatíma sínum á árunum frá 1920–30, er hann, Haraldur Guðmundsson og Vilmundur Jónsson landlæknir voru rauðustu bolsarnir. Við höfum líka lýsingu á bandaríska auðvaldinu frá fleirum. Matthías Jochumsson kallar þau mammonsríki, og hið stórgáfaða skáld, Stephan G. Stephansson, sem ágæt kynni hafði af málinu, hefur lýst ástandinu þar manna bezt. Meðan nokkurt vit og heiðarleiki var í þeim, hv. þm. S-Þ. og hv. þm. Ísaf., og meðan þeir unnu fyrir þá flokka, sem þeir voru forustumenn í um tíma, þá vöruðu þeir við þeirri hættu, sem stafaði frá Bandaríkjunum. En síðan íslenzka auðmannastéttin reis upp, hefur þeim snúizt hugur og vinna nú að því öllum árum að snúa landinu undir ameríska auðvaldið, sem þeir lýstu svo á árunum. Ég hefði haft gaman af að vitna í sambandi við það, sem hv. þm. S-Þ. sagði áðan, í aðra grein eftir hann, sérstaklega af því, að hann ræðir þar um pólitík íslenzka auðvaldsins. En nú vill hv. þm. S-Þ. styðja hv. þm. G-K í baráttu hans, og ég veit, að hv. þm. G-K. vill launa honum það, og flokkur hans sýndi við síðustu kosningar, að hann vill styðja hv. þm. S-Þ., er hann sveik frambjóðanda sinn til að koma Jónasi á þing, enda hefur hann nú launað það vel. - En ég vil hér vitna í aðra grein eftir Jónas Jónsson, sem kom í Skinfaxa 1914 og er endurprentuð í Vordögum - með leyfi hæstv. forseta: „Á engan hátt verður þessu máli, gildi auðvaldsins fyrir ættjörðina, svarað betur en með sögulegum dæmum. Dómur reynslunnar er óskeikulastur og sker þar bezt úr. Í sögu Íslands er í þessu efni ekki um auðugan garð að gresja. Þó má segja, að hér kenni auðvalds á Sturlungaöldinni og nú fyrir og eftir aldamótin 1900. Í fyrra sinn er það hinn gamli goðaaðall og í síðara skiptið kaupmannastéttin. Um afrek Sturlungaaldarhöfðingjanna fer ekki tvennum sögum. Þeim var meira gefið en flestum öðrum mönnum og urðu þó til mestrar ógæfu þjóð og landi með taumlausri sérdrægni og siðspillingu. Þeir höfðu uppi flokka til rána, brennuverka og bardaga og seldu síðan sjálfstæði landsins fyrir vegtyllur og fégjafir. Ekki er nein leið áð kenna smábændum um, hvernig fór. Þeir voru háðir höfðingjunum, þeir voru viljalaus verkfæri í höndum þeirra. Og þeir þáðu engar mútur af Noregskonungi. Höfðingjar landsins eiga þar alla sök; fyrsta auðmannakynslóðin hér, sem var alvöld yfir fjöldanum, seldi frelsi sitt og þjóðarinnar fyrir lítilfjörlegan stundarhagnað.“ Þetta eru orð hv. þm. S-Þ. á þeim árum, þegar hann var að leggja til baráttu við að skipuleggja samtök bænda og verkamanna gegn hinu litla auðvaldi, sem þá var í landinu. Nú hefur það orðið hið hörmulega hlutskipti hans að þiggja mútur af hinu bandaríska auðvaldi, og þar með ekki aðeins fórnað auðmannastéttinni á Íslandi, heldur frelsi þjóðarinnar fyrir bandaríska auðvaldið. Ég held, að það hafi verið lítil ástæða fyrir þessa hv. þm. að stofna til umræðna um þessi mál og kjaftshögga sjálfa sig með því bezta, sem þeir hafa sagt. Ég get þó ekki stillt mig um að ljúka máli mínu með því, af því að verið er að ræða um hernaðarbandalagið, að þreyta menn með tilvitnun í hv. þm. S-Þ:, þar sem hann var að ræða um, að helzta hættan stafaði af alþýðuríkjunum, og þar sem nú er litið á hann sem andlegan leiðtoga auðvaldsins á Íslandi. Tilvitnunin er úr sömu grein og ég las úr síðast og hljóðar svo - með leyfi hæstv. forseta. „Hverjir valda þessum ófögnuði? Ekki fátæklingarnir. Verkamenn í öllum vígalöndum styðja friðarhreyfinguna og standa á móti herbúnaði og styrjöldum. Þeir hafa ekkert að vinna við stríðin, nema að verða fallbyssumatur eða drepa saklausa, óþekkta menn. Nei, stríðin og undirbúningur þeirra er fyrir auðmennina, svo að þeir geti grætt sem mest.“ Síðan tekur höf. lýsingu af Krupp og öðrum stóriðjuhöldum og heldur síðan áfram: „Stjórnir landanna eru alls staðar hlynntar þeim, sem féð hafa, og má því segja, að utanríkismálin snúist mest um gróðakeppni. Og fjandskapurinn milli stórveldanna er ekki milli þjóðanna sjálfra, heldur einstakra manna, sem halda við æsingarblöðum og ala á og margfalda hvert deilumál, til að vinna ný lönd og opna markaði. Varla verður það með nokkrum sanni sagt, að þetta yfirlit styrki þá kenningu, að auðvald sé nauðsynlegt til þjóðþrifa, því að bæði í sögu okkar og viðskiptum þjóða nú á dögum er það orsök mestu rangindanna og ósiðlætisins, herbúnaðar, styrjalda og ágangs á veikar þjóðir. Stórauður er þvert á móti hættulegur og gerir mennina hættulega. Hann veitir óheyrilega mikið, nær ábyrgðarlaust vald. Hann venur menn á að fórna öllu á altari mammons. Vegna spilltra auðmanna misstu Íslendingar, Búar og fleiri þjóðir sjálfstæðið, vegna þeirra stynur heimurinn undir oki hins vopnaða friðar, og vegna þeirra má á hverri stundu búast við, að morðvélarnar leggi hálfan heiminn í eyði.“ Þetta eru orð hv. þm. S-Þ., þegar hann var um skeið forustumaður róttækustu aflanna í landinu, og í anda þessarar baráttu voru Alþ. og Framsfl. aldir upp. En nú er svo komið, að spámenn frá þessum tíma hafa gengið í bandalag við auðvaldið. Ég hef rakið þetta svo ýtarlega vegna þeirra staðhæfinga, að friðnum stafaði hætta frá sósíalismanum. En álit íslenzkrar alþýðu er það, að hættan stafi frá hringunum og auðvaldinu. Þess vegna byggist sú skoðun, sem ég hélt hér fram 29. og 30. marz, áreiðanlega á afstöðu, sem meiri hl. íslenzku, þjóðarinnar fylgir. - Ég ætla svo að láta þetta nægja hvað snertir þann kafla ræðu minnar, sem sýnir, hvernig það er með ameríska auðvaldið, sem hefur farið í harðvítuga sókn gegn landi okkar, og hvernig það er með áhrif auðmannastéttarinnar íslenzku, sem hefur valdið því, að landið hefur verið svikið undir þetta ameríska auðvald. Þá fóru bæði hv. þm. G-K. og hv. þm. S-Þ. nokkru nánar inn á afstöðu þeirra manna, sem þeir nú sérstaklega voru að ráðast á, þjóðvarnarmanna, til lýðveldisstofnunarinnar. Þeir þjóðvarnarmenn eiga hér fáa málsvara, og hv. 4. þm. Reykv., sem helzt hefur talað hér, er búinn að tala sig margdauðan, þannig að ég held, að það geri ekki til, þó að ég fari dálítið inn á þetta. Eins og allir þm. vita, var Sósfl. allra flokka ákveðnastur í því, að lýðveldi skyldi stofnað á Íslandi, og hefur haft það á stefnuskrá sinni síðan 1938. Í fyrstu virtust allir flokkar nokkurn veginn ákveðnir í að skilja við Dani, en það breyttist 1939, er svo vildi til, að Stauning kom hingað til lands. Sú heimsókn hafði þá breytingu í för með sér, að Alþfl., sem hafði haustið 1938 samþ. að skilja við Dani, breytti um skoðun, líklega vegna þeirra viðtala, sem formaður flokksins, Stefán Jóh. Stefánsson, átti við Stauning. Og Stefán Jóhann lýsti því yfir, eftir að hafa siglt með Stauning til Kaupmannahafnar, að hann ætlaði að vera með því að koma á lýðveldi á Íslandi 1943. Vitanlegt var, að íhaldið var það ekki meiri sjálfstæðisflokkur en svo, að formaður hans, Ólafur Thors, lýsti því yfir fyrir stríðið, að Sjálfstfl. vildi raunar skilja við Dani, en konungstignina gætum við ekki afnumið. Hann var með öðrum orðum á þeim tíma á móti lýðveldisstofnun. Hins vegar tók Sósfl. allan tímann eindregna afstöðu með því að stofna lýðveldi. Þeir, sem hindruðu það, voru Bretar og Bandaríkjamenn með afskiptum sínum af okkar málum. Það tók svo langan tíma að skapa samkomulag milli þingflokkanna um þetta mál, og að lokum skapaðist samkomulag, án þess að einn flokkanna væri með í því. Alþfl. var ekki með, og það, sem olli því, var tilhliðrunarsemin við Dani. Svo kom fram hópur af menntamönnum, sem tóku afstöðu gegn því, að við stofnuðum lýðveldi þá. Ég átti í dálitlum deilum við þessa menntamenn og man sérstaklega eftir einni af þeim deilum, sem fór fram í hátíðasal háskólans. Þar kom mjög greinilega fram, hvers vegna þessir menn höfðu ótta af því, ef stofnað yrði lýðveldi á Íslandi þá. Þeir sögðu: Bandaríki Ameríku eru með lýðveldisstofnuninni að ná tökum á Íslandi. - Og þeir grundvölluðu þessa skoðun sína alveg sérstaklega á því, að þeir menn, sem tækju nú svo eindregna afstöðu með lýðveldisstofnun úr hópi íhaldsins, væru mennirnir, sem vildu auka amerísk áhrif á Íslandi. Ég lagði mikla áherzlu á það við þessa menn, hve ósammála ég væri þeim um lýðveldisstofnunina, en sagði um leið: „Það kann hins vegar svo að fara, eftir að við erum búnir að stofna lýðveldi, að þeir, sem standa á móti því, og þeir, sem standa með því, eigi eftir að tala saman, ef það sýnir sig, að ameríska auðvaldið hyggst að ná þeim tökum á landi okkar, sem Danir höfðu einu sinni.“ - Það hefur nú sýnt sig, að sá ótti, sem þessir menn báru í brjósti um það, að Bandaríkin mundu hugsa sér til hreyfings og ameríska auðvaldið reyna að ná tökum hér á landi, var á rökum reistur. Hins vegar hefur það sýnt sig, að þessir menn, sem grundvölluðu afstöðu sína gegn lýðveldisstofnun af ótta við amerísk áhrif, hafa ekki skilið þá pólitísku „taktik“. Þeir höfðu gert sér í hugarlund, að það mundi verða okkur einhver björgun gegn amerísku hættunni, að sambandið við Dani héldist órofið. Það hefur nú sýnt sig, að það var síður en svo. Okkur var engin vernd í því að halda áfram sambandinu við Danmörku gegn amerískum áhrifum. Gegn þeim áhrifum urðum við að bjarga okkur sjálfir og óstuddir. Þessi ótti þeirra hafði við rök að styðjast. En aðferðin, sem þeir vildu beita til þess að fyrirbyggja þetta, var ekki sú rétta. Það var sjálfsagt af okkur að stofna lýðveldi, en við áttum að stofna það í meðvitund þess, að við þyrftum að vera á verði. Og nú, þegar það hefur gerzt, að þeir flokkar, sem stóðu með okkur sósíalistum að stofnun lýðveldis á Íslandi 1944, hafa sýnt sig í því að hefja ameríska auðvaldið til valda á Íslandi, sem er ægilegra vald en það, sem Danir hafa haft hér á landi, þá sýnir það sig, að það er ekki umhyggja fyrir frelsi lands okkar, sem olli því, að þessir menn stóðu með í því að stofna lýðveldi. Atburðirnir frá 30. marz þessa árs sýna það ótvírætt. Það kemur þess vegna úr hörðustu átt, að sá maður, sem harðast berst fyrir amerískum ítökum á Íslandi, skuli leyfa sér að ráðast hér á þessa menn og reyna að skýla sér þar með þátttöku sinni í lýðveldisstofnuninni 1944. Það er hart vegna þess, að þeim litlu þökkum, sem hann hefði átt skilið fyrir að taka þátt í lýðveldisstofnuninni 1944, hefur hann fyrirgert með því, sem hann hefur gert síðar. Ef hv. þm. S-Þ. hefði verið staddur hérna, hefði verið gaman að tala við hann. Ég tók eftir því sálræna fyrirbrigði í ræðu hans, að það var eins og hann fyndi þörf hjá sér til að reyna að grafa eitthvað upp og láta í það skína, að hann væri sjálfstæðishetja. Hann reyndi að tala um Danahatur og sérstaklega þessa þjóðvarnarmenn, sem þar hefði staðið á. Mér hefði þótt gaman, hefði hann verið staddur hérna, að bregða upp fyrir honum svolítilli spegilmynd af því, sem hann sjálfur er búinn að gera. Hann er ásamt hv. þm. G-K. og þeim, sem samþ. bandalagssamninginn, búinn að tryggja ákveðnu ríki herstöðvar á Íslandi, opinberlega á styrjaldartímum og reyndar líka á friðartímum. Og meðal þeirra þjóða, sem samkv. þeim samningi, er stjórnarliðið hefur beitt sér fyrir, geta samkvæmt ákvörðun herforingjaráðs Bandaríkjanna fengið herstöðvar hér, meðal þeirra þjóða eru Danir. Á meðan þeir hafa misst völdin í landi okkar, geta þeir fengið herstöðvar núna. Ég býst við, að bæði hv. þm. S-Þ. og hv. þm. G-K. sé þannig farið, að þeim mundi verða illa við, ef Danir fengju völd hér á Íslandi. Nú vill svo til, að þeir eru komnir í þetta bandalag við Danmörku núna, samtímis því sem nú er verið að hnýta okkur öðrum böndum við þá, ef hér er tekin ákvörðun um, að Íslendingar tilnefni sinn herflokk, sem eigi að stofna og Danir hafi sinn fulltrúa í, og þá er vitanlegt, að vel gæti svo farið, að t. d. dönskum hershöfðingjum yrði úthlutað að stjórna hér á Íslandi. Það var hér á árunum, að norska konungsvaldið fór að færa sig upp á skaftið og bjóða Íslendingum út. Ýmsir góðir Íslendingar stóðu á móti þessu og það tókst að hindra þetta og hv. þm. S-Þ. hefur skrifað hól í Íslandssögu um þá menn. Nú beitir hv. þm. S-Þ. sér fyrir því, að farið sé að koma út herútboði á Íslandi til þess að mynda smáher í þessu bandalagi. Ég gæti trúað, að hv. þm. S-Þ. ætlaði sér eina foringjastöðuna í þessum her, Og ef svo færi, að þetta endaði með því, að honum tækist að fá þetta fram, þá yrði líklega komið hér upp íslenzkum smáher, kannske undir danskri yfirstjórn. Líklega yrði þá hv. þm. S-Þ. „oberst“, oberst Johnson, og líklega yrði danskur hershöfðingi yfir liðinu. Þegar svona er komið og búið að gera Ísland að hernaðarstöð annars ríkis, eru það orðnir forngripir fyrir þá menn, sem einu sinni voru á móti Dönum, að játa hatur gagnvart Dönum. en þora ekki að taka afstöðu á móti því ríki, sem sölsar undir sig sjálfstæði landsins og býr sig undir að fara með þetta vald, sem það fær yfir landinu, jafnvel enn verr en Danir fóru nokkru sinni með okkur. Ég held þess vegna, að þær ræður, sem hér hafa verið haldnar af hv. þm. G-K, og hv. þm. S-Þ. móti þeim þjóðvarnarmönnum, hafi að öllu leyti verið mjög óviðkunnanlegar. Og ég vil alvarlega vara íslenzku auðmannastéttina við að fara inn á þá baráttuaðferð, sem hún virðist fara hér inn á, þegar hún ræðst á einstaka menn, líka utan þings, eins og hér hefur verið gert. Það er hægt að gera fjöldamörgum persónum í þjóðfélagi okkar ólíft með slíkum árásum. Og íslenzka auðmannastéttin og fulltrúar hennar hafa áreiðanlega það veikan málstað í þessu sambandi, að það er ekki praktískt af þeim að fara inn á slíkar aðferðir. Íslenzk auðmannastétt hefur hvað eftir annað beitt þessari aðferð gegn andstæðingum sínum. Morgunblaðið þykist alveg sérstaklega vegna útbreiðslu sinnar hafa slíkt vald, að það geti með því að ráðast á slíka menn persónulega brotið þá á bak aftur. Það er varmennska að beita slíkum aðferðum og kemur þeim sjálfum í koll, sem það gera. Það er þess vegna bezt að halda sér við hitt, að við eigum fyrst og fremst að eigast við innbyrðis um þessi mál. Við þm. höfum tekið á okkur það ómak að taka á móti þeim árásum, sem á okkur eru gerðar. Við þm. erum orðnir því svo vanir og höfum orðið svo harðan skráp, að við kippum okkur ekki upp við allt, þar sem aftur á móti öðrum mönnum þýðir ekkert að fara út í slíkt. Við getum komið hér og rifizt, en við eigum ekki að vera að vega að þeim, sem utan við eru. Það er rétt í þessu sambandi fyrir hv. þm. G-K., þegar hann deilir í þessu efni, að beina geiri sínum þangað, þar sem hann á heima. Hann segist berjast við þjóðvarnarmenn, því að þeir séu kommúnistar. Það er þá bezt fyrir hann að vega að Sósfl. í þessu efni. Hann á nóga málsvara hér til þess að taka upp sókn. Þá komu þessir hv. þm. inn á það, að við sósíalistar og þeir Reykvíkingar, sem voru hér fyrir utan 30. marz, hefðum ekki virt leikreglur lands okkar. Þeir segja, að raunverulega sé varla hægt að ræða við okkur, við séum fyrir neðan allar hellur og brjótum allar leikreglur. Þetta er jafnan átyllan. Annars vil ég segja það í sambandi við hv. þm. G-K. og aðra hv. þm., að þeim ferst ekki að tala um leikreglur í þessu sambandi. Það hefur fyrr safnazt mannfjöldi hingað að alþingishúsinu. Hvort man nú þm. G-K. eftir mannfjöldanum, sem safnaðist hingað að alþingishúsinu um miðjan apríl 1931. Þingið var rofið, og ég vil skjóta því hér inn í, að þá var hv. þm. S-Þ. dómsmálaráðh. og þá og næstu daga á eftir var svo mikill mannfjöldi hér fyrir utan og á götunum, að stórir atburðir hlutust af. Því var haldið fram, að ríkisstj. hefði brotið stjórnarskrána og tekið sér einræðisvald. Því var lýst yfir í Morgunblaðinu, að engin lögleg stj. væri á Íslandi og ekkert löglegt konungsvald. Þeir, sem efast um, að ég segi satt, geta lesið Morgunblaðið frá þeim tíma. Þm. S-Þ., sem nú er náinn samstarfsmaður hv. þm. G-K., hélt því fram þá, að mannsöfnuðurinn fyrir utan Alþingi væru byltingarseggir, sem vildu taka völdin í sínar hendur. - Ég læt þessa hv. þm. svo um, hver hafði á réttu að standa. Hv. þm. S-Þ. talaði mikið um það, að 30. marz hefði ung stúlka frá góðu heimili gefið hæstv. forsrh. kinnhest, og taldi hv. þm. það bera vott um ægilega siðspillingu. Það er satt, að það ber vott um ægilega siðspillingu í íslenzku stjórnarfari, þegar ung stúlka frá góðu heimili gengur að sjálfum forsrh. og slær hann. En hvað heldur hv. þm. S-Þ. að múgurinn, sem fór í heimsókn til hans 1931, hafi ætlað að gera? Heldur hann, að það hafi bara átt að klappa honum á kinnina? Ég veit það ekki, en eitt er víst, og það er, að hv. þm. S-Þ. fór burt úr bænum, og Morgunblaðið birti mynd af Jónasi Jónssyni ásamt stórri fyrirsögn um það, að dómsmrh. væri flúinn út á land. Jónas Jónsson sagði svo af sér sem ráðh. skömmu, síðar og annar ráðh. til, og Jónas Jónsson hefur ekki orðið ráðh. síðan. Mannfjöldinn setti hann úr embætti, og Sjálfstfl. sagði, að þetta væru sannar lýðræðisaðferðir. Morgunblaðið talaði um það með fögnuði, að ráðh. hefðu fylgt orð eins og „þjóðarræningjar, sem ekki þyrðu að sýna ríkiskassann“, o. fl., og það gat þess, að það hefði verið sterk tilhneiging til þess að fleygja ráðh. í tjörnina. Jónas Jónsson og Ólafur Thors, sem nú stóðu og töluðu í 3 klukkustundir, rifust þá um, hver hefði brotið stjórnarskrána, en úr því að hv. þm. voru að tala um, að leikreglur hefðu verið brotnar af sósíalistum, þá vil ég segja þeim, að Sósfl. er eini þingflokkurinn, sem ekki hefur brotið stjórnarskrána. Alþfl., Framsfl. og Sjálfstfl. sameinuðust 1941 um það að brjóta stjórnarskrána með því að fresta kosningum, sem þá áttu að fara fram, um eitt ár, á þeim forsendum, að ófriðarástand ríkti í landinu, en þetta voru forsendur, sem þeir síðar viðurkenndu, að hefðu ekki við nein rök að styðjast. Þeir bara frestuðu kosningum, þegar þeim sýndist og þegar þeim hentaði bezt, þótt engar reglur væru til fyrir því. Svo segja þeir: „Þið haldið engar leikreglur.“ Sósfl. hefur einmitt haldið þessar leikreglur, en hinir flokkarnir þrír hafa brotið þær, þegar þeim hefur hentað. Þeir gáfu ægilegt fordæmi 1941, og mikill hluti þjóðarinnar er hræddur um, að þeir geri þetta aftur. Þeir kalla bandarískan her inn í landið og segja svo: „Það er ekki hægt að hafa kosningar, þar sem erlendur her er í landinu.“ Þannig sameinast þessir þrír flokkar um að brjóta stjórnarskrána, og síðasta dæmið er 30. marz s. l. Við höfum setið hér í 6 mánuði við afgreiðslu fjárlaganna, en ekki aðeins því máli, heldur og 1. málinu, sem lagt var fyrir þingið, er ólokið enn og fæst ekki afgreitt, af því að hæstv. forsrh. á eftir að ræða málið við nefnd. Ríkisstj. getur ekki stjórnað landinu. Við höfum setið hér dag eftir dag yfir sama og engu, eða þingfundum hefur verið frestað, en þegar tekið er fyrir stærsta málið, sem Alþingi nokkurn tíma hefur fjallað um, þá á að afgr. það á 24 klst. eða alstytzta tíma, sem mögulegt er að afgr. það á. Þetta er gert hér. Íslenzkir ráðh. skipa að koma þessu í gegn á 24 klst., en sjálft Bandaríkjaþing tekur sér nægan tíma til þess að ræða þetta mál og hefur meira að segja ekki enn þá afgr. það. Þessi aðferð stjórnarflokkanna er algert brot á leikreglum þingræðisins. Að flaustra þessu stórmáli af, án þess að þm. gæfist kostur á að ræða það frá öllum hliðum, er þinghneyksli. Það er auðséð á því, sem þeir sögðu, hv. þm. G-K., S-Þ. og Ísaf., og svo því, sem Morgunblaðið heldur fram, að það hafa átt að gerast hér stærri hlutir 30. marz s. l. heldur en gerðust. Ríkisstj. ætlaðist til, að eitthvað það gerðist, sem gæfi henni átyllu til þess að segja, að sósíalistar hefðu ætlað að taka Alþingi með valdi, og þá hefði verið hægt að gera ýmsar ráðstafanir til þess að lama Sósfl. Það átti að æsa fólkið upp gegn Sósfl., og enn þá er reynt af veikum mætti að koma sökinni á hann, en það fer allt út um þúfur, enda fer því fjarri, að nokkur fótur sé fyrir þessum ásökunum. Hitt er auðséð, að allur vígbúnaður hvítliðanna og lögreglunnar var ætlaður til framkvæmda gegn sósíalistum. Þeir þekktu þýzka ríkisbrunann, og ameríska lögreglan þekkir slíkar „provókasjónir“, enda er ekki örgrannt um, að einn af starfsmönnum bandaríska sendiráðsins hér hafi æft þessar hvítliðasveitir. Það er ljóst, að ríkisstj. vildi fá átyllu til að ráðast á Sósfl., og lögreglustjórinn, gamall nazisti, var tilvalinn til stjórnar. Nú er hugsanlegt, að einhverjir hv. þm. segi sem svo, að það sé ómögulegt, að íhaldið og Morgunblaðið láti sér detta í hug að fara þessa leið, en það vill nú svo vel til, að við höfum dæmi fyrir því, að íhaldið og Morgunblaðið hafa dálæti á slíku, eins og kom í ljós þegar Hitler og Göring beittu slíkum aðferðum 1933. Þá var Morgunblaðið eitt af þeim sárafáu blöðum í Evrópu, sem trúðu því, að kommúnistar hefðu kveikt í þýzka þinghúsinu, og eitt þeirra fáu blaða, sem lagði blessun sína yfir þennan áróður. Í Morgunblaðinu segir svo 1. marz 1933: „Í gærmorgun bárust hingað þær fregnir, að þýzkir kommúnistar hefðu í fyrrakvöld gert hina stórkostlegu íkveikju í þinghúsi þýzka lýðveldisins, sem skýrt er frá á öðrum stað hér í blaðinu. Átti þinghúsbruninn að verða uppreisnartákn fyrir gervallan byltingarlýð Þýzkalands.“ Þetta sagði Morgunblaðið þá, og af því að Alþýðublaðið hafði sagt sannleikann í málinu, þá heldur Morgunblaðið áfram: „En hvað gerir stjórnmálaritnefnd Alþýðublaðsins við fregn þessa? Hún snýr henni við. Það eru ekki kommúnistar, sem kveikt hafa í þinghúsinu í Berlín, segir hv. alþm. Héðinn Valdimarsson. Öðru nær. Það eru þýzk yfirvöld, sem lagt hafa hina glæstu þinghöll að miklu leyti í rústir(!). Eins og hann viti þetta ekki langt um betur en t. d. lögreglan í Berlín (!) .“ Og enn heldur Morgunblaðið áfram og segir: „En hvers vegna þessi yfirbreiðsla yfir talandi staðreyndir, hvers vegna þessar barnalegu málsbætur fyrir athæfi og byltingarstarfi þýzkra kommúnista? Skýringin er auðfundin. Alþýðublaðið, skjól og skjöldur hins íslenzka kommúnisma, breiðir í lengstu lög yfir ávirðingar erlendra skoðanabræðra - samstarfsmanna -, til þess að alþjóð manna hér á Íslandi gangi þess sem lengst dulin, að hér er flokkur manna, sem hlakkar yfir hermdarverkunum í Þýzkalandi og bíður þess með óþreyju, að þeim takist að láta loga hér við Austurvöll. Ríkisvald, varalögregluvald til þess að hindra kommúnista í fyrirætluðum fordæðuskap sínum mega Alþýðublaðsmenn ekki heyra nefnt á nafn.“ Það er dálítið athyglisvert, að nú er Þjóðvörn kölluð sama nafninu og Alþýðublaðið var kallað þá. Þá var Alþýðublaðið nefnilega málgagn verkalýðsins, en Morgunblaðið var þá, eins og alltaf endranær, svarinn óvinur hinna vinnandi stétta. Þýzka ríkisstjórnin tók sig svo til eftir þetta og lét fangelsa þýzku verkalýðsleiðtogana, og þá fyrst og fremst kommúnista, og upp úr því hófst svo hin ægilegasta morðöld þar í landi. Um þetta segir svo í Morgunblaðinu 5. marz 1933: „Kommúnistar byrjuðu kosningahríðina með því hermdarverki að kveikja í ríkisþinghöllinni, og jafnframt ætluðu þeir að koma af stað borgarastyrjöld í landinu, þannig að ekki væri unnt að ganga til kosninga. En þessi Lokaráð snerust svo í höndum þeirra, að nú er ríkisstj. einhuga um það að eyða þeim óaldarflokki algerlega. Sennilegt er, að hin djarfa framkoma stj. muni auka fylgi hennar víðs vegar um land, enda þótt ekkert tillit sé tekið til þess, hver áhrif valdsorð hennar gegn aðalandstöðuflokknum muni hafa.“ Það er heldur en ekki fögnuður og aðdáun hjá Morgunblaðinu yfir grimmdarverkunum, og þessa fregn sína um þýzka þinghúsbrunann hefur Morgunblaðið aldrei tekið aftur, enda þótt allir viti nú, hverjir raunverulega kveiktu í þýzka þinghúsinu. Og afstaða Morgunblaðsins í dag er nákvæmlega sú sama og þá. Það átti að nota 31. marz til þess að ráðast á Alþingi, og þess vegna var þessum ægilega áróðri komið á stað. Fyrirmyndin var beint frá Hitler, og nú hafa þessir gömlu aðdáendur hans grafið hana upp. Ég læt svo þetta nægja viðvíkjandi því, hver hafi verið tilgangur ríkisstj. og hvernig hún hugsaði sér að misnota aðstöðu sína og hvernig það fór allt saman út um þúfur. Hv. þm. Ísaf. sagði í ræðu sinni, að fyrrv. stj. hefði unnið saman að því að framkvæma stefnu Alþfl. Ég gat hins vegar ekki fundið annað en að það væri einmitt vegna samstarfs Sósfl. og meiri hl. Sjálfstfl., sem hægt var að draga Alþfl. inn í þetta nýsköpunarsamstarf á þessum árum. Meðan þetta samstarf stóð, og Alþfl. fylgdist með hálfnauðugur, var mikið gert og stærstu sporin mörkuð í atvinnulífi okkar Íslendinga. En hvað gerist svo, þegar Alþfl. myndar ríkisstj. og sósíalistar, þessir ákaflega vondu menn, eiga þar ekki sæti lengur? Það, sem gerist, er það, að þá er farið að rífa niður það, sem hafði verið byggt upp. Fyrrv. ríkisstj. hafði veitt fé til útrýmingar heilsuspillandi íbúða. Þau lög nemur ríkisstj. Alþfl. úr gildi. Fyrrv. ríkisstj. samdi við verkamenn um kauphækkun. Síðan kemur fyrsta stjórn, sem Alþfl. myndar, og bindur vísitöluna við 300 stig og rífur þannig í burtu. það, sem opinberir starfsmenn og launþegar almennt höfðu áunnið sér í tíð nýsköpunarstj. Hvað gerðist svo í alþýðutryggingamálunum, þeirri löggjöf, er sett hafði verið í tíð fyrrv. stj. og Alþfl. státaði sem mest af? Jú, fyrsta stj. Alþfl. setti lögin að mestu leyti úr gildi og frestaði framkvæmd þeirra. M. ö. o., ef Sósfl. naut ekki við til að framkvæma stefnuskráratriði Alþfl., þá féll hann í faðm svartasta afturhalds í landinu og eyðilagði allt saman. Hv. þm. Ísaf. var að tala um heilög mannréttindi, en ég veit nú reyndar ekki, hvaða heilög réttindi það eru, sem núverandi stj. hefur eigi traðkað á. Ég ætla ekki að ræða frekar það, sem hv. þm. sagði, en ég held, að honum veitti ekki af að rifja svolítið upp það, sem hann ætlaði einu sinni að berjast fyrir. Mér virtist hann vera búinn að steingleyma því, að hann var einu sinni með í að stofna flokk, sem ætlaði að berjast fyrir sósíalisma, en gegn auðvaldi. Ræða hv. þm. hefði verið sæmandi fyrir hvern auðvaldssinna sem væri og var t. d. ekkert ósvipuð þeim, er Ciano greifi og Ribbentrop héldu, þegar þeir undirrituð antikommúnistabandalagssamninginn. Þessir menn, eins og hv. þm. Ísaf., eru gengnir í lið með auðvaldinu í að brjóta niður völd alþýðunnar í þeim löndum, sem hún nú ræður ríkjum í.

Á hv. þm. mikið eftir af ræðu sinni?

4–5 mínútur, herra forseti. Ég hef nú farið svo ýtarlega í þessi mál að gefnu tilefni í ræðum hv. þm. G-K. og hv. þm. S-Þ., enda álít ég, að þingið sé einmitt vettvangur fyrir slíkar umræður, og hef einnig af ásettu ráði farið svo nákvæmlega í þetta í sambandi við málshöfðunarbeiðni þjóðvarnarmanna. Ég skil þeirra afstöðu mjög vel, en álít það ákaflega varhugavert að aflétta þinghelginni. Ég hygg, að það sé alveg nauðsynlegt fyrir þingmenn að geta sagt ríkisstj., samþingsmönnum og jafnvel embættismönnum utan þings skoðun sína óhikað, án þess að eiga það á hættu að vera dregnir fyrir dóm. Íslenzk meiðyrðalöggjöf er það ströng, að með því að beita henni eins og hægt er, þá er hægt að eyðileggja allt prentfrelsi í landinu, að minnsta kosti hvað snertir fátæk blöð. Það hefur verið það ástand úti í löndum, að þingið hefur verið eini staðurinn, þar sem sósíalistar hafa fengið að tala óhindrað. Eins gæti það ástand skapazt hér, og yrði þá þinghelgin enn dýrmætari en nú. Það var í Þýzkalandi 1878–1890, að öll blöð sósíalista voru bönnuð og flokkar þeirra máttu ekki starfa. Þingið var þá eini staðurinn, þar sem þeir máttu tala og segja skoðun sína óhindrað. Við, sem höfum staðið í því að koma upp blaði, er vinnur fyrir hina fátækustu í landinu, vitum, hvað það er að láta skerða prentfrelsið í landinu. Ég get vel skilið afstöðu þeirra þjóðvarnarmanna, sem vilja láta upphefja þinghelgina vegna ummæla þm. G-K., en tel þetta mjög hættulegt fordæmi, sem fylgismenn núverandi stj. mundu nota sér síðar, t. d. gagnvart okkur sósíalistum. En ég vona, að aldrei verði svo aumt ástand á Alþingi Íslendinga, að þeir menn, sem taka jafndrengilega og skelegga afstöðu með íslenzkum málstað eins og þjóðvarnarmenn hafa gert, eigi sér ekki góða málssvara á þingi, og ég álít, að Alþingi sé einmitt vettvangur slíkra umræðna. - Ég er á móti hinni rökstuddu dagskrá, en vil eigi upphefja þinghelgi nokkurs þm. eins og stendur. Ég tel það hafa verið mistök þessara mætu manna að fara fram á, að þinghelgin væri upphafin. En þeir menn, sem svo óverðskuldað hefur verið ráðizt á eins og á sér stað um þá þjóðvarnarmenn, er hér eiga hlut að máli, geta auðveldlega kveðið upp þann áfellisdóm í ræðum sínum og ritum yfir þm. G-K., sem lengur mun lifa og geymast í minnum manna og íslenzkri sögu en nokkur sá meiðyrðadómur, er félli til ómerkingar orðum hans. Ég álít því, að rétt sé fyrir þá að halda þeim vettvangi, er þeir hafa svo drengilega barizt á. Að svo komnu máli legg ég á móti því, að þinghelgin sé upphafin, því að ég hygg, að svo geti farið, að Alþingi verði sá eini vettvangur, þar sem fullkomið málfrelsi ríkir á Íslandi.



Ég vildi aðeins segja, að frv. þetta er flutt eftir beiðni fjmrh., og hefur n. áskilið sér að hafa óbundnar hendur um atkvgr. og athuga málið betur milli umr.



Herra forseti. Við umræðurnar um þetta mál í gær gerði ég nokkra grein fyrir brtt. mínum á þskj. 97. 1. flm., hv. þm. V-Húnv., gerði þessar brtt. nokkuð að umtalsefni og virtist eigi geta fallizt á að ganga inn á þá leið, sem þar er stungið upp á. Þessi hv. þm. lýsti sig að vísu samþykkan því ákvæði, sem er í samræmi við kaupstaðaráðstefnuna í haust, að skipta innfluttum vörum eftir mannfjölda milli verzlunarsvæðanna. En aðalandstaða hans er í því fólgin, að hann vill halda fast við þá skipun, að öllum landsmönnum, er þess óska, skuli gefin innflutningsleyfi fyrir vörum og skömmtunarseðlarnir látnir gilda sem innflutningsleyfi. Er þetta uppistaðan í frv. hans. Ég tel, þótt núverandi fyrirkomulag sé fráleitt og ég sé samþykkur því, sem kom fram við umræðurnar í gær í Sþ., að aldrei hafi verið slíkt ófremdarástand í verzlunarmálunum og nú, áð þá sé þó þessi till. hv. þm. V-Húnv. enn fráleitari, því að ég get eigi hugsað mér öllu fráleitara fyrirkomulag, en gefa öllum innflutningsleyfi fyrir vörum. Fer hlutfallið að verða einkennilegt, ef lögleiða á þetta, og það leiddi til þess, að til viðbótar við þann svarta markað á vörum, sem nú er ríkjandi, brask og baktjaldasölu, kæmi svartur markaður með skömmtunarseðlana, sem reynt væri að klófesta. Það er eigi von, að afkvæmið sé gott frá sósíalistum og framsóknarmönnum, enda er það næsta ófélegt útlits. Segja má, að ráð það, sem ég er með, sé ekki gott, að takmarka vald fjárhagsráðs eingöngu við að skipta niður innflutningsleyfum milli verzlunarsvæða í réttu hlutfalli við íbúatölu hvers svæðis og síðan skuli þeim skipt á milli smásöluverzlana af Verzlunarráði Íslands og stj. S. Í. S. En þetta er einfaldasta leiðin af þeim, er bent hefur verið á, því að hvað er eðlilegra en það, úr því að höft eru á annað borð, að leyfin séu afhent til þeirra, sem dreifa vörunum út á meðal fjöldans? Leyfin, sem verzlanirnar fá, mundu síðan verða afhent þeirri heildverzlun, er einstaklingarnir kynnu að vilja láta útvega vörur fyrir sig. Ýmsir hafa sagt, að þetta verði ekki samþ. á þ., því að það sé of einfalt. Virðist hafa verið keppni um það, að gera allt sem flóknast og erfiðast. Hv. þm. V-Húnv. sagði, að flestir mundu treysta sjálfum sér til að skera úr um, hvar þeir vildu verzla. Nú er þeim skv. till. mínum tryggt, að vörunum verði skipt í réttum hlutföllum milli verzlunarsvæða. Þegar búið er síðan að skipta vörunum milli verzlananna, þá er tækifæri til fyrir menn að skera úr um, hvar þeir vilji helzt verzla. Má segja, að nokkur takmörkun sé hér, en hún er eigi meiri en verið hefur, síðan höftin voru lögfest hér, og sú takmörkun var á því byggð, að þeir geta ekki verzlað, sem eigi hafa leyfi. Og allt það bras, sem hefur verið ríkjandi hér, hefur miðað að því, að sumum verzlunum hefur verið hampað, og þetta hefur skapað misrétti í verzlunarviðskiptum undanfarin ár, og hefur það gengið lengst til óréttlætis síðustu ár, svo að smákaupmönnum utan Reykjavíkur hefur verið varnað að fá innflutningsleyfi. Hv. þm. V-Húnv. sagði, að of langt væri gengið í því að skipta innflutningsleyfum milli smáverzlana, ef um stærri, óskammtaðar vörur væri að ræða. En það sést eigi, hver er tilgangurinn með iðnaðar- og byggingarvörur í frv. hans. En hv. þm. V-Húnv. nefndi t. d. skip. Ég þekki þó engin dæmi til, að skip hafi verið flutt inn sem vara til einstakra verzlana. En hitt er algengara, að þeir hafi fengið innflutningsleyfi fyrir skipum, sem þau kaupa, bæjarfélög, útgerðarmenn o. fl., en ekki heildverzlanir, kaupfélög eða aðrir. Þess vegna tel ég, að þetta dæmi, sem hv. þm. V-Húnv. tók, sé með öllu út í loftið að þessu leyti til, því að skip koma þarna alls ekki til greina sem almenn verzlunarvara, því að það er öðru máli að gegna með þau en venjulegar neyzluvörur og auk þess þær vörur, sem notaðar eru til framleiðslunnar, því þegar ég tala um framleiðsluvörur, þá á ég auðvitað fyrst og fremst við þær vörur, sem eru nota þarfir framleiðslunnar, svo sem útgerðarvörur, vörur til landbúnaðarframleiðslu, vörur til iðnaðar o. s. frv., veiðarfæri, áburður og aðrar þær vörur, sem óhjákvæmilegar eru fyrir þá, sem reka atvinnu, hvort sem er til sjávar eða sveita, til þess að geta haldið áfram atvinnu sinni. Þar í eru eðlilega efnivörur til iðnaðar og svo auk þess, sem ég taldi, fóðurbætir og annað slíkt, sem telja verður undir þessum flokki vara. - Hv. þm. V-Húnv. endaði ræðu sína með því að segja, að hann gæti fallizt á hvert annað fyrirkomulag en sína till., sem tryggði það, að menn gætu haft frjálsar hendur um það, hvar þeir verzluðu. Það er nú erfitt að koma með nokkrar allsherjarreglur, sem tryggi þetta, meðan verzlunarhöft eru ríkjandi í landinu. En ég er nokkurn veginn viss um, að mínar till. tryggja þetta betur og á miklu eðlilegri hátt en sú fáránlega till. að ætla sér að gera skömmtunarseðlana að allsherjar innflutningsleyfum, sem allir menn í landinu eiga að fá í sínar hendur. Að öðru leyti en þessu sé ég nú ekki ástæðu til að svara hv. þm. V-Húnv. En ég sé ástæðu til að fara um málið nokkrum orðum í tilefni af ræðu hæstv. viðskmrh. Í sjálfu sér er meðferð þessa máls nokkuð glöggt dæmi um það ástand, sem nú ríkir hér í okkar landi. Það flytur einn stjórnarflokkanna þetta frv. um gerbreyt. á viðskiptamálunum í landinu. Hann flytur það svo að segja í þingbyrjun, fyrir mörgum mánuðum. Hann gengur í bandalag um afgreiðslu þess við stjórnarandstöðuna. En hvað gera hinir stjórnarfl.? Samkv. yfirlýsingu hæstv. viðskmrh., þá hefur hann, að sjálfsögðu í umboði ríkisstj., farið fram á það við fulltrúa Alþfl. og Sjálfstfl. í fjhn. að skila ekki áliti um þetta mál í alla þá mánuði, sem liðnir eru síðan þetta mál var lagt hér fram. Nú er þetta eitt af elztu, viðkvæmustu og stærstu deilumálunum, sem um er að ræða í okkar fjármálalífi. Og reynslan af þeim l., sem okkar viðskiptamál eru nú byggð á, er svo herfileg, að það er furðulegt að heyra annað eins og það af munni hæstv. viðskmrh., að hann hafi orðið var við litla óánægju út af skiptingunni á leyfunum. Ég verð að segja, að ég hef engan mann hitt, ekki af neinum flokki, ekki neins staðar, sem ekki er óánægður með það fyrirkomulag, sem er í þessum efnum. Og samkv. þeirri yfirlýsingu, sem kom fram hjá hæstv. viðskmrh., þá tók það sig glöggt út, að hann er líka orðinn sannfærður um, að þetta fyrirkomulag getur ekki haldið áfram óbreytt. Það getur ekki haldizt áfram það fyrirkomulag, sem hæstv. viðskmrh. lýsti, að þegar ein stofnunin heldur í austur, þá fer hin í vestur, eins og hæstv. ráðh. orðaði það, Hér er um að ræða fjórar eða fimm nefndir, sem hafa með þessi mál að gera. Við höfum fjárhagsráð, viðskiptanefnd, verðlagseftirlit, skömmtunarskrifstofu og millibankanefnd, auk svo bankanna sjálfra. Þetta fyrirkomulag er þannig, að það er engin furða, þó að vörur séu orðnar dýrar og það séu miklir erfiðleikar, sem þeir hafa við að etja, sem á vörum þurfa að halda, einstaklingar, félög og verzlanir, - enda er þetta svo. - Þá lýsti hæstv. ráðh. því, sem við vitum allir og allir hljóta að játa, að það er algerlega óhæft fyrirkomulag, að yfirstjórn þessara mála er í höndum allrar ríkisstj., sem saman stendur af þremur óskyldum flokkum, í stað þess að vera í höndum eins ráðherra. Og að sjálfsögðu á þetta að vera í höndum þess ráðh., sem fer með viðskiptamál. En að þetta fyrirkomulag er sett á og sett upp þetta stóra ráð, sem sumir hafa kallað stórráð, í samræmi við stórráð fasista og kommúnista í einræðislöndunum, og að þetta ráð er sett undir alla ríkisstj., er byggt á því, að skv. 2. gr. laganna, sem það er stofnað eftir, þá er þessu ráði ætlað að þenja sitt vald út yfir alla skapaða hluti í okkar þjóðfélagi, því að sú lagagr. er eins og stefnuskrá einhvers flokks, sem hyggst ætla að gera allt, sem hægt er að gera, til endurbóta á fjármála-, atvinnu- og menningarsviði og öðrum sviðum. Allar þessar nefndir heyra undir alla ríkisstj., en ekki einn ráðherra. Og það loforð, sem hæstv. viðskmrh. gaf í ræðu sinni í gær, er hann lagði fram sínar till., sem hann hafði í smíðum og ekkert samkomulag hefur orðið um í ríkisstj., allan þann tíma, sem þingið er búið að standa, er á þá leið, að í þeim till. felist það, að yfirstjórn þessara mála allra sé í höndum eins ráðuneytis. Það er fullkomnara skipulag, því að þá ber eitt ráðun. ábyrgð á hlutunum. En nú er þessu grautað saman á svo fáránlegan hátt, að furðu sætir, að það skuli vera liðið fram á þennan dag. Ég skal nú ekki að þessu sinni fara miklu fleiri orðum um þetta mál. Ég geri ráð fyrir, að það komi til atkvgr., enda þótt það sé nokkuð undarlegt í sjálfu sér og óvenjulegt hér á þingi að taka mál til meðferðar og afgreiðslu, sem meiri hl. nefndar hefur ekki skilað áliti um. Ég geri samt sem áður ráð fyrir því, að það komi til atkv., vegna þess, hve langt er um liðið, síðan það var borið fram. En ef von er á öðru frv. um svipað efni, þá er náttúrlega mjög æskilegt fyrir hæstv. A1þ. að sjá framan í það frv., áður en þetta frv., sem hér liggur fyrir, fer til úrslitaatkvgr. við 3. umr. hér í hv. d. Skal ég svo láta þessu máli lokið. Vil ég þó að endingu taka fram, að ég get ekki fallizt á, að nein þau rök hafi komið fram í ræðum þeirra, sem hér hafa talað gegn mínum till., er sýni það, að á þessum málum sé í vændum annað heppilegra, einfaldara og eðlilegra skipulag en það, sem þar er stungið upp á.



Herra forseti. Það hefur komið hér fram í umr., og það er satt, að þetta mál hefur legið mjög lengi hjá fjhn. þessarar hv. d. En það hefur líka komið fram, af hvaða ástæðu það er, í ummælum hæstv. viðskmrh. hér á síðasta fundi, að ég ætla, í þessari hv. d. Ég mun í þessari ræðu minni halda mér eingöngu við þetta frv. sem slíkt, því að ég sem einn nm. í fjhn. hef farið nokkuð ýtarlega í gegnum þetta frv. Og það kemur nú að nokkru leyti fram í því, sem ég ætla að segja hér, hvaða álit ég hef á því og hvort ég tel, að samþykkt þess mundi vera til nokkurra bóta eður eigi. Þær höfuðbreyt., sem felast í frv. hv. þm. V-Húnv. o. fl. til breyt. á lögum nr. 70 5. júní 1947, um fjárhagsráð, innflutningsverzlun og verðlagseftirlit, greinast aðallega í tvennt: í fyrsta lagi breytingar á stjórn innflutnings- og verðlagseftirlits. Í öðru lagi breytingar á ríkjandi fyrirkomulagi á úthlutun gjaldeyris- og innflutningsleyfa. Hér á eftir verða þessi atriði athuguð hvert út af fyrir sig. Fyrri kaflinn er um breytingar á stjórn innflutnings- og verðlagsmála. - Í 2. gr. frv. er svo ákveðið, að fjárhagsráð skuli sjálft veita innflutnings- og gjaldeyrisleyfi, og er gert ráð fyrir, að innflutnings- og gjaldeyrisdeild samkv. 10. gr. laganna um fjárhagsráð verði felld niður. - Ég vil, áður en ég fer lengra hér, taka það sérstaklega fram, að ég gagnrýni þetta frv. alveg út af fyrir sig, og þar dreg ég saman atriði, sem mér finnst varhugaverð eftir byggingu frv. sjálfs. En það er ekki þar með sagt, að ég sé í einu eða neinu sammála því, sem fram kemur í þessu frv., vegna þess að yfirleitt tel ég það svo sundurlaust og illa byggt upp og svo gallað, að það í raun og veru komi alls ekki til greina að samþ. það eins og það liggur fyrir. Í 7. gr. frv. er tekið fram, að fjárhagsráð geti falið sérstökum trúnaðarmönnum eftirlit með verðlagi, en embætti verðlagsstjóra á að leggja niður. Ekkert samsvarandi ákvæði er um, að fjárhagsráð geti falið sérstökum trúnaðarmönnum að annast veitingu gjaldeyris- og innflutningsleyfa. En í greinargerð með frv. segir svo á bls. 4-5: „Þeirri mótbáru kann að verða hreyft, að með því að fela fjárhagsráði úthlutun leyfanna sé hætta á, að það geti eigi unnið svo vel sem skyldi að öðrum verkefnum, sem því er ætlað að hafa með höndum, sem er stjórn á fjárfestingu landsmanna og heildarákvarðanir um utanríkisviðskiptin. En auðvelt ætti að vera að haga framkvæmd leyfisveitinganna þannig, að það verk eyði ekki of miklu af vinnutíma sjálfra ráðsmannanna frá öðrum störfum í ráðinu. Samkvæmt þeim till., sem hér eru fram bornar, getur úthlutun innflutnings- og gjaldeyrisleyfanna að miklu leyti orðið verk skrifstofumanna í þjónustu fjárhagsráðs, þar sem úthlutun leyfa fyrir mestum hluta innflutningsins færi eftir fyrir fram ákveðnum reglum og aðalstarf sjálfra fjárhagsráðsmannanna varðandi úthlutunina yrði eftir sem áður að taka ákvarðanir um upphæð leyfanna í heild.“ - Þannig stendur þetta í grg. þessa frv., sem hér er um að ræða. Það mun vera skýr reynsla frá fyrri tíð í sambandi við rekstur hinna ýmsu nefnda, sem hafa haft veitingu gjaldeyris- og innflutningsleyfa með höndum á undanförnum tíma, að slíkt hefur verið ærið starf, og breytir ekki miklu í því efni, þótt innflutningsleyfi fyrir skömmtunarvörum yrðu veitt á þann hátt sem segir í frv. - Það er glöggt, að ekki væri með nokkru móti viðhlítandi, að skrifstofumönnum í þjónustu fjárhagsráðs yrði falin úthlutun gjaldeyris- og innflutningsleyfa. Er það mjög mikil afturför frá þeirri skipan, sem er samkvæmt lögunum um fjárhagsráð, að til sé sérstök innflutnings- og gjaldeyrisdeild, ef í stað þessarar deildar eiga að koma einhverjir skrifstofumenn, ef til vill lítt ábyrgir. - Ég á við, að þetta sé ábyrg deild, en þessu sé ekki bara kastað í einn eða annan skrifstofumann, e. t. v. lítt ábyrgan. - Er ósamræmi í því að heimila fjárhagsráði að fela eftirlit með verðlagi sérstökum trúnaðarmönnum, en starfið við úthlutun innflutnings- og gjaldeyrisleyfa sé falið skrifstofumönnum. Það er augljóst, að fjárhagsráðsmenn geta ekki persónulega annazt veitingu innflutnings- og gjaldeyrisleyfa, enda er það ekki rétt, sem segir í hinum tilfærðu orðum í grg., að úthlutun leyfa fyrir mestum hluta innflutningsins fari samkv. frv. eftir fyrir fram ákveðnum reglum, sem geri úthlutun allra leyfa einfalt verk. Engar slíkar fastar en þó einfaldar reglur eru í frv., og verður vikið að því síðar. Það verður eftir sem áður umfangsmikið og ábyrgðarmikið starf að úthluta innflutnings- og gjaldeyrisleyfum. - Það sama gildir um embætti verðlagsstjóra. Að vísu er þó, eins og áður er sagt, gert ráð fyrir því í frv., að sérstökum trúnaðarmönnum verði falið að gegna þeim störfum, en aðgengilegra er þó, að embætti verðlagsstjóra haldist, og líklegra til árangurs, enda er ekkert, sem bendir til, að neinn sparnaður yrði við að leggja niður þetta embætti og láta sérstaka trúnaðarmenn koma í staðinn. Í 4. mgr. 4. gr. frv. er tekið fram, að vöruskömmtun skuli falin fjárhagsráði. Samkv. l. um fjárhagsráð fer innflutnings- og gjaldeyrisdeild með vöruskömmtun, en hana á nú að leggja niður. Að öðru leyti er ekkert sagt í frv. um vöruskömmtun, og sýnist mega leiða af því, að framkvæmd hennar eigi áfram að verða í höndum sömu aðila og nú er, enda er varla séð, hvernig fjárhagsráð geti annað því að hafa sjálft skömmtun vara með höndum. Í öðru lagi er breyting á gildandi fyrirkomulagi á úthlutun gjaldeyris- og innflutningsleyfa. - Meginbreyt. felst í 3. gr. frv. um úthlutun innflutnings- og gjaldeyrisleyfa fyrir tilteknum vörutegundum, sem er þannig, að hún fari fram til einstaklinga eins og nánar er ákveðið. Það mun vera einróma álit kaupsýslumanna, að slíkt fyrirkomulag yrði með öllu óframkvæmanlegt, og ber margt til. Þótt auðvitað sé ekki auðvelt að gera sér grein fyrir því út í æsar, hvaða afleiðingar slík regla hefði, ef hún yrði að lögum, er þó unnt að benda á nokkur glögg atriði. Reglan í 3. gr. frv. mundi leiða til harðvítugrar samkeppni milli verzlana innbyrðis um að ná til sín slíkum innflutnings- og gjaldeyrisleyfum hjá einstaklingum, og yrðu þá mörg ráð notuð. Nokkur reynsla í þessu efni fékkst fyrir jólin 1947, þegar stofnaukar fyrir eplum voru gefnir út, en það var þó aðeins lítilfjörlegur forsmekkur af því, sem verða mundi í þessum efnum, ef reglan í 3. gr. frv. yrði að lögum. Af slíku kapphlaupi um innflutnings- og gjaldeyrisleyfin mundu stafa ýmiss konar ólögmætir verzlunarhættir, leyfin mundu ef til vill ganga kaupum og sölum, og glundroði, sem ekki yrði fljótlega lagfærður, hljótast af. Og vil ég kveða fastar að orði um það, því að það var svo hér á fyrsta haftatímabilinu, 1931 og þeim árum, að þá komust innflutnings- og gjaldeyrisleyfin hér kannske gegnum þrjá eða fjóra liði, áður en þau voru notuð endanlega. - Er þetta atriði eitt út af fyrir sig nægilegt til þess, að með engu móti væri unnt að lögfesta regluna í 3. gr. frv., en þó kemur miklu fleira til greina, og verður fátt eitt af því talið hér. Reglan í 3. gr. frv. mundi t. d. leiða af sér, að verzlunaratvinna yrði mun umfangsmeiri og flóknari. Gera má ráð fyrir, að mikið yrði um, að einstaklingar afhentu verzlununum gjaldeyris- og innflutningsleyfi sín fyrir fram. Yrði viðkomandi verzlun þá að bóka nákvæmlega hverja afhendingu leyfis frá einstaklingi og hverja úttekt hans. Þetta yrði svo erfitt í vöfum, að telja má það raunverulega óframkvæmanlegt, þótt á pappírnum væri látið heita að slíkt væri unnt. Í slíkum fyrirframafhendingum innflutnings- og gjaldeyrisleyfa fælist einnig talsverð áhætta fyrir einstaklingana, og meðan vöruskömmtunin er höfð, er það eitt sjálfsagt, að fyrirkomulagið sé þannig, að vara komi þegar í stað móti seðli. En reglan í 3. gr. gæti án alls vafa leitt til þess, að slíkt yrði ekki framar aðalreglan, heldur mundi mest bera á fyrirframafhendingu innflutnings- og gjaldeyrisleyfanna. Reglan í 3. gr., 3. málsgr., um, að þegar fjárhagsráð veiti fjárfestingarleyfi, skuli það jafnframt veita þeim, sem fá slík leyfi, innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir öllum þeim erlendu vörum, sem þurfi til framkvæmdanna, er þess eðlis, að hún er með öllu óframkvæmanleg. Þær vörur, sem útvega þarf til framkvæmda, eru auðvitað mjög margvíslegar, og þegar fjárfestingarleyfi er veitt, er oft að meira eða minna leyti óvíst, hve mikið þarf af ýmsum vörum til framkvæmda. Ef slíkt ákvæði yrði að lögum, er glöggt, að ekki gæti framar orðið að ræða um nokkurt eftirlit með vöruinnflutningi til landsins, sem hald væri í. Í 3. gr. segir, að um gjaldeyrissölu bankanna gegn þeim leyfum, sem miðuð eru við vörumagn, skuli farið eftir reglum, sem um það verði settar. Ekki er gefin nein bending um, hvernig þær reglur verði, og því síður er nokkuð minnzt á það, hvaða reglur skuli gilda um sölu gjaldeyris gegn leyfi, sem hljóðar um tiltekið verð. Í 3. gr., 2. mgr., segir, að innflutnings- og gjaldeyrisleyfi fyrir kornvörum kaffi og sykri séu miðuð við ákveðið vörumagn en fyrir öðrum skömmtunarvörum við verð. Í 3. gr., 4. mgr., segir, að verzlanir og fyrirtæki, sem fá þau innflutnings- og gjaldeyrisleyfi, sem einstaklingum eru veitt samkv. 1. og 2. málsgr., þ. e. fyrir skömmtunarvörum, skuli framvísa þeim hjá sýslumönnum og bæjarfógetum (í Reykjavík hjá fjárhagsráði). Þar séu upphæðir leyfanna lagðar saman og þeim skipt fyrir tölusett heildarleyfi, er innflytjendur síðan framvísa hjá tollyfirvöldum og bönkum. Það er glöggt, að ákveða þarf, hvað innflutningsleyfi, sem hljóðar á söluverð, skuli gilda að innflutningsverði, og er ómögulegt að ætla sýslumönnum og bæjarfógetum að ákveða slíkt, enda mun það varla vera tilætlunin, þótt svo gæti virzt af orðalagi frv. Í 4. gr. síðustu mgr. er svo ákveðið, að ríkisstjórnin geti bannað að selja tilteknar vörutegundir (aðrar en skömmtunarvörur), nema gegn innflutnings- og gjaldeyrisleyfum, enda sé þá jafnframt ákveðið hlutfall milli leyfisupphæðar og útsöluverðs vörunnar í hverjum vöruflokki. Í 3. gr. frv. vantar algerlega ákvæði um, hvernig skuli ákveða innflutningsverðið, þegar gjaldeyris- og innflutningsleyfum, sem hljóða á söluverð, er skipt fyrir ný leyfi, sem hljóða á innflutningsverð. Þetta er vitaskuld mjög þýðingarmikið atriði, en þetta sýnist vera eitt af þeim mörgu ákvæðum í lagafrv. þessu, sem ekki virðast hugsuð. Þetta er vitanlega ekki nema nokkuð af því, sem hefur legið nokkuð lauslega fyrir manni að rekast á, viðkomandi göllum þessa frv., því að það er svo staksteinótt í þessu frv., að það er mjög erfitt að finna, hvernig á að framkvæma þetta fyrirkomulag, sem hér er stungið upp á, svo að nokkurt öryggi geti hér verið um að ræða, og þarna er ekki sízt að tala um neytendurna í landinu, að það er ákaflega mikil varasemi, sem þarna gætir í réttlátri dreifingu um landið, og að það er verið að íþyngja verðlaginu að óþörfu. En ég hef minnzt á það, og held því fram hér, einmitt þar sem hér er lögð áherzla á að veita leyfi beint til neytenda, að við höfum reynslu fyrir því, að það geti orðið hreinasta fjarstæða. Ég man eftir því, að það komu menn austan úr héruðum á árunum 1932–33 og sögðu: Ég fékk þetta leyfi, en er hægt að fá eitthvað fyrir það. Þetta var mjög algengt. Ég tel mig hafa farið nokkuð samvizkusamlega í athugun minni á frv., og hef ég í einu og öllu reynt að halda mig einhliða við efni málsins út af fyrir sig, en eins og ég tók fram, þá eru það því miður aðeins örfá dæmi, sem ég hef bent á, en þyrfti að athuga miklu nánar. Og ástæðan til þess, að meiri hl. fjhn. hefur ekki komið fram með nál., er sú, að við vonuðum, að það kæmi fram frv. frá hæstv. viðskmrh., því að hann var á fundi hjá fjhn. á sínum tíma og óskaði þess persónulega, að svo mætti verða. En að lokum get ég ekki látið hjá líða að koma með undrun mína yfir því, að menn skuli ekki vilja láta innflutningsverzlunina sjá um að ná vörum til landsins. Ég á þar við S. Í. S. og svo þá kaupsýslumenn, sem ýmsir dm. kalla heildsala. En það er áreiðanlegt, að í gegnum þessa þjónustu, sem er öll út á við, hvort sem hún er framkvæmd af S. Í. S. eða heildsölum, þá var þar um að ræða stórkostlega framför á stríðsárunum, þannig, að stjórnarvöldin fóru fram á, að það væri tryggt svo og svo mikið vörumagn til landsins, svo að ekki þyrfti, þótt eitthvað bæri út af, að verða vöruþurrð að nauðsynjalausu. Og mér vitanlega var samkomulag milli S. Í. S. og annarra innflytjenda, þar sem það voru alltaf í landinu 6–8 mánaða vörubirgðir, en í dag er allt uppþurrkað, og því eru báðir þessir aðilar mjög á móti. Og það kom fram hjá hæstv. viðskmrh., að hann ætlast til, að inn komi meira magn af vörum en ákveðið er eftir skömmtunarreitunum, sem í umferð eru, þannig að það mætti rétta hluta þeirra, hvort sem það eru kaupfélög eða aðrir, sem yrðu ef til vill fyrir órétti. - Ég gæti talað miklu meira í sambandi við þessi mál, en ég hef lokið við að koma með aths. og hef haldið mér eingöngu við þetta frv. En þar sem fundartími er úti, þá læt ég hér við sitja.



Herra forseti. Fyrir nokkru voru um það harðar deilur í þinginu að skaffa búnaðarsamböndunum verulegar tekjur með því að láta þau hafa fé þess sjóðs, sem þá var stofnaður, búnaðarmálasjóðs, og fengu þau það í 2 ár. Fyrir rúmum 2 árum var svo um það samið, að þetta fé skyldi að helmingi af þeim tekið, og á sama tíma kom í ljós, að framlag til búnaðarsambandanna hafði af Búnaðarfélaginu verið minnkað allverulega, og með tilliti til þess er frv. það, sem hér liggur fyrir, flutt snemma á þessu þingi. Það var sent búnaðarþingi til umsagnar, sem haldið var núna í vetur, og mælti það eindregið með samþykkt þessa frv., þó með nokkrum breyt. á 2. gr. Hefur landbn. orðið sammála um að leggja til á þskj. 559, að frv. verði samþ. með þessum breyt. við 2. gr. Eins og nál. ber með sér, skrifar einn nm., hv. þm. V-Ísf., undir með fyrirvara, sem hann að sjálfsögðu gerir grein fyrir. En með því að ég geri ráð fyrir, að álit n. verði tekið til greina af hv. d., sé ég ekki ástæðu til að hafa um þetta fleiri orð að svo komnu.



Fyrirvari minn merkir það, að ég er á móti frv. af þeirri ástæðu, að ég tel ekki fært, eins og nú er komið fjárhag þjóðarinnar, að lögbinda stórar fjárveitingar fyrir framtíðina. Ég tel, að svona till. hefði átt að koma fram í sambandi við fjárl. og einnig í samráði við fjmrh.