Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga



Herra forseti. Það frv., sem hér liggur fyrir til 2. umr:, var ítarlega rætt fyrir nokkru við l. umr. málsins hér í hv. d. og skýrt ítarlega af hæstv. félmrh. Það er því minni ástæða en eila fyrir mig til þess að tala hér langt mál, sérstaklega þar sem svo ánægjulega og e.t.v. nokkuð óvænt hefur farið, að heilbr.- og félmn. leggur fram shlj. álit og mælir einróma með samþykkt frv. Meginatriði þessa frv. eru löggjafarrammi utan um það ákvæði, að 40 stunda vinnuvika, dagvinnuvika, skuli almennt vera í gildi hér á landi. Frá þessu eru fáar undantekningar og eru tilgreindar í 1. gr. frv., þ.e.a.s. það eru sjómenn á fiskiskipum, kaupafólk og vinnuhjú, launþegar, sem vinna heimavinnu við önnur störf, sem vinnuveitandi hefur ekki aðstöðu til að fylgjast með, og loks forstöðumenn og sérstakir fulltrúar í störfum, sem eru þess eðlis, að eftirliti með vinnutíma verður ekki við komið. Þetta eru sem sagt undantekningar, og þær eru ekki ýkjamargar. í séráliti Vinnuveitendasambandsins um málið eða fulltrúa þess í þeirri n., sem undirbjó það, kom fram hugmynd um, að bætt yrði þarna við flugverjum, þ.e.a.s. þeim mönnum, sem eru í áhöfnum flugvéla. Það mál var ítarlega rætt í n., og komu ekki fram nein rök, sem metin voru gild, til þess að það væri sérstök nauðsyn að undanskilja þessa menn. Þó að sérstaða vinnutíma þeirra sé nokkur, þá er hún þess eðlís, að auðvelt virðist vera samkv. öðrum ákvæðum frv. að semja sérstaklega um þann vinnutíma, sem þar hefur nokkra sérstöðu, þ.e.a.s. svokallaðan biðtíma, þegar flugáhafnir verða að vera viðbúnar því að starfa um borð í flugfari, en eru hins vegar ekki raunverulega að störfum að öðru leyti. Þetta er nokkur sérstaða, sem að vísu á sér hliðstæður við vinnu í landi í nokkrum greinum, að menn þurfa að vera við því búnir að vera kallaðir til starfa, en þessi sérstaða þykir ekki vera þess eðlis, að ástæða sé til að undanskilja flugverja með öllu því að verða að koma undir ákvæði þessara laga. Það er ástæða til þess að vekja strax athygli á því í sambandi við þetta frv,, að með því er ekki um það að ræða, að sett séu ófrávíkjanleg ákvæði um raunverulega virkan vinnutíma. Ber þar að líta á þá grein frv., sem fjallar um kaffitíma. Hún gerir ráð fyrir því, að kaffihlé séu innreiknuð í vinnutímanum og sé greitt fyrir þau. Hins vegar eru ekki ákvæði um það, hvað þessi hlé skuli vera löng eða hve mörg, og leiðir af því, að það er algert samningamál milli aðila vinnumarkaðarins, hver hinn virki vinnutími er innan þeirra marka, sem ákvæði um 40 stunda vinnuviku markar. Hitt er svo aftur annað mál, að augljóslega er stefnt að því af hálfu verkalýðssamtakanna, að virki vinnutíminn verði hinn sami og samið var um í des. á s.l. ári milli ríkisstj. og BSRB, en hann er 37 klst. og 5 mín. á 5 daga vinnuviku og 36 stundir og 50 mín. miðað við 6 daga vinnuviku. Það væri þess vegna misskilningur að halda, að vinnutímamálið sé alveg tekið af samningaborðinu í þeirri . kjaradeilu, sem nú stendur yfir. Það er eitt af þeim málum, sem þar er verið að semja um, og eins og ég sagði, ákvarða lögin ekki, hvernig þetta verður samið, nema að nokkru leyti. Það er þess vegna alger misskilningur, sem stundum örlar á í sambandi við þetta mál, að hér sé verið að lögbinda vinnuviku, sem sé undir 35 klst., eins og kemur fram í séráliti Vinnuveitendasambandsins. Misskilningurinn er fyrst og fremst í því fólginn, að hléin, sem þarna hafa veruleg áhrif á lengd virks vinnutíma, eru ekki ákveðin í lögunum. Hins vegar tel ég, að allar horfar séu á því, að um þetta verði samið á þeim grundvelli, sem samningar BSRB og ríkisstj. í des. í fyrra lögðu í þessu máli. Lögin taka ekki heldur til þess, hvenær dagvinna sé unnin á sólarhringnum og hvernig skipting dagvinnunnar kemur fram á vinnudaga vikunnar, sbr. þó 2. gr. frv., 2. mgr., þar sem segir: „Að jafnaði skulu ekki unnar fleiri en 8 klst. í dagvinnu á degi hverjum, nema annar vinnutími henti betur af sérstökum ástæðum og um það sé samið af aðilum.“ Einnig er heimilt samkv. 2. gr. að semja um tilfærslu á dagvinnutímum, þannig að þeir verði fleiri en 40 á tilteknum árstímum og færri á öðrum, en að meðaltali á ári ekki fleiri en 40. Þetta ákvæði gildir þó aðeins í þeim tilvíkum, þar sem slíkur háttur hefur verið á hafður fyrir gildistöku þessara laga. Enda er þess að gæta, að lögin eru rúm að því leyti, að ákvæði er þar að finna í 1. mgr. 7. gr. frv. um, að víkja megi frá lögunum, ef samið er um það af hlutaðeigandi verkalýðsfélögum og vinnuveitendasamtökum og slíkir samningar eru staðfestir af hlutaðeigandi heildarsamtökum, sem nánar er greint frá í síðari hluta gr. hverjir séu. Enn er svo þess að gæta, þegar hugað er að því, hvað lögin eru í raun og veru rúm, að í ákvæðum til bráðabirgða er heimilað, að nú í þetta skipti sé heimílt fyrir samtök vinnumarkaðarins að semja um frest til 1. jan. 1973 um allt að helmingi þeirrar styttingar vinnuvikunnar, sem af gildistöku laganna leiðir. Það er kannske ástæða til að minnast aðeins á þetta atriði, vegna þess að í sérálitum bæði Vinnuveitendasambandsins og Vinnumálasambandsins, sem prentuð eru sem fskj. með frv., er þess sérstaklega getið, að allt yrði þetta léttbærara fyrir atvinnureksturinn, ef um áfangaskiptingu væri að ræða. En þó að þarna sé opnuð leið til þess í löggjöfinni, þá hefur enn ekki komið fram við samningaborðið, að vinnuveitendur mundu meta það nokkurs verulegs, þó að það yrði horfið að þeim hætti, sem heimilað er í ákvæðunum til bráðabirgða, svo að ég hygg, að það sé ekki í raun og veru eins stórt atriði og ýmsir hafa kannske álitið og vinnuveitendur að sumu leyti halda fram. Ég ætla ekki að fara langt út í það að rekja það, hverjar eru helztu röksemdirnar fyrir flutningi þessa frv. Ég sagði við 1. umr. og læt mér nægja að endurtaka það, að ég tel, að hér sé um aðgerð að ræða til þess að stytta vinnutímann, sem tvímælalaust er yfirleitt of langur hér á landi frá öllum sjónarmiðum séð, frá sjónarmiði atvinnurekenda, sem vegna of langs vinnutíma uppskera oft og tíðum lélega nýtingu á vinnuafli og hvers konar fjárfestingu, sem þeir hafa með höndum og þurfa að nýta með vinnuaflinu. Hættur eru á hverju leiti á óeðlilega lágum og lélegum afköstum og töfum við vinnu og óþörfum hléum vegna hins langa vinnutíma, hléum t.d., sem fólk tekur sér vegna langþreytu og vinnuleiða vegna hins langa vinnudags, sem hér ríkir. Frá sjónarmiði verkafólks er vinnutíminn, sem hér tíðkast, varhugaverður af beinum heilsufarsástæðum, ef ekki stundum beint hættulegur, og líka frá því sjónarmiði séð, að hinn langi vinnudagur setur verkafólk oft og tíðum nokkuð utangarðs bæði í menningarlegum og félagslegum efnum. Í öðru lagi er svo hér um hreint jafnréttismál að ræða. Stór hluti þjóðarinnar, a.m.k. 15–20 þús. manns af vinnuaflinu, svo sem opinberir starfsmenn, skrifstofumenn, bankastarfsmenn og ýmsir fleiri, hafa nú þegar 40 stunda vinnuviku. En það eru enn sem komið er fyrst og fremst og nær eingöngu þeir, sem vinna yfirleitt við miklu betri ytri skilyrði og aðbúð við vinnu sína á allan hátt en hinir, sem enn verða að vinna lengri vinnutíma. Það er auðsætt, að til þess að þetta mætti verða, að 40 stunda vinnuvíka varð raunveruleiki fyrir opinbera starfsmenn og ýmsa fleiri, þá hefur ríkisvaldið komið þar mjög til hjálpar til þess að hrinda því máli áleiðis fyrir það fólk. Og nú þegar eftir stendur, að allir erfiðismennirnir eða flestir verða að vinna 4 stundum lengur í hverri viku, þá er málið einfaldlega orðið að mínu viti spurning um það, hvort erfiðismennirnir, verkafólkið, eigi að búa við önnur lög og annan og minni rétt en þeir, sem í flestu tilliti mega sín betur, bæði í launum, vinnuskilyrðum og öðrum hliðstæðum efnum. Það var, held ég, augljóst öllum, sem um kjaramál og samningamál á vinnumarkaðinum hugsa, að um leið og 40 stunda vinnuvikan varð raunveruleiki fyrir þann mikla fjölda, sem fékk hana í des. á s.l. ári, þá var um leið teiknuð á vegginn sú ófrávíkjanlega krafa fyrir verkalýðshreyfinguna alla, að jafnræði yrði komið á í þessum efnum og 40 stunda vinnuviku með einhverjum hætti komið fram í næstu kjarasamningum. Það er þess vegna alger misskilningur, sem örlaði á við 1. umr. málsins, að hér sé um eitthvert mál að ræða, sem eigi upptök sín í stjórnarsáttmálanum frá s.l. í Ég tel alveg tvímælalaust, að sú aðstoð, sem núv. ríkisstj. hefur veitt í þessu efni, að fá þessa kröfu fram, hafi haft verulega þýðingu. Hitt er auðvitað alger misskilningur, að upptökin séu þar. Upptökin er að rekja fyrst og fremst til þess, að ríkisvaldið hjálpaði og studdi að því, að verulegur hluti af vinnuafli þjóðarinnar fengi þennan vinnudag, og þá var auðvitað orðið auðsætt mál, að vinnutími annarra stétta yrði einnig að breytast í samræmi við það. Ég get ekki látið hjá líða að minnast örfáum orðum á þær helztu mótbárur, sem hafa komið fram gegn þeirri lagasetningu, sem hér er fyrirhuguð. Það er þá í fyrsta lagi það, að með flutningi þessa frv. og hugsanlegri lagasetningu sé ráðizt á frjálsan samningsrétt um kaup og kjör. Það er líka sagt í þessu sambandi, að ríkisstjórnarflokkarnir og ríkisstj. hafi tekið fram fyrir hendur verkalýðshreyfingarinnar og farið að skipa henni fyrir um það, með hverjum hætti hún raðaði sínum kjarabótamálum, það væri jafnvel gert af pólitískum leikaraskap. Ég held, að þetta sé alger misskilningur, eins og ég sagði, að það hafi verið augljóst, að þessari kröfu mundi verða fram haldið og fram hrundið, eftir að opinberir starfsmenn og fleiri voru búnir að gera hana að raunveruleika. Og hitt er líka vert að minna á í þessu sambandi, sem ég gerði reyndar við 1. umr. málsins, að a.m.k. við í verkalýðshreyfingunni og ég held flestir aðrir hljóti að gera verulegan mun á því, hvort um bein kaupgjaldsatriði er að ræða eða hvort um er að ræða félagsleg atriði og menningarleg atriði. Og vissulega er þetta mál ekki sízt af þeim toga spunnið, eins og ég held, að flestir muni viðurkenna, a.m.k. að einhverju leyti. Það hefur líka komið fram, að með þeirri löggjöf, sem hér er fyrirhuguð, séum við komnir langt niður fyrir önnur okkar grannlönd, hvað dagvinnutíma snertir, og með því sé boðið heim misrétti fyrir atvinnurekendur, sem að meira eða minna leyti verði að standa í samkeppni um framleiðslu sína á alþjóðlegum mörkuðum, hér sé sem sagt verið að bjóða heim misrétti í samkeppnisaðstöðunni. Ég held, að það sé augljóst, að tölur um sjálfan vinnutímann segja ekki hér alla sögu, því að þegar samkeppnisaðstaðan er metin, þá kemur náttúrlega til fyrst og fremst, hvað greiða þarf fyrir vinnuaflið í ákveðinn tíma. Enn stöndum við ekki nálægt því í sömu sporum í þeim efnum og Norðurlandaþjóðirnar, sem yfirleitt búa við miklu hærra, jafnvel helmingi hærra kaupgjald en hér er, þannig að þegar samanburður á slíkri samkeppnisaðstöðu er gerður, þá verður hvort tveggja að koma til. Í þessu sambandi skiptir það vítanlega ekki máli, þó að dýrtið sé meiri í ýmsum þeim löndum, sem hér er samanburður gerður á, vegna þess að framleiðslukostnaðurinn fyrir atvinnurekendur mælist ekki í því, hvað fólk fær fyrir kaup sitt, heldur vitanlega í því, sem atvinnureksturinn þarf að borga. Og það liggur á borðinu ljósar en flest annað, að atvinnurekendur t.d. á öðrum Norðurlöndum verða að gjalda stórkostlega miklu hærra kaupgjald, hvort sem er fyrir dagvinnu, viku, mánuð eða ár. Hér er líka þess að geta, að allur munur verður ekki á hér um virkan vinnutíma. Ég nefni t.d. Finnland, en þar hefur verið lögboðin 40 stunda vinnuvika allt frá 1965, en Finnar hafa einnig kaffihlé eins og við, að vísu ekki alveg eins löng, venjulega 12 mínútur tvisvar sinnum á dag, þannig að þeirra vinnutími verður á venjulegri viku kringum 38 stundir á móti rúmlega 37 hér, svo að það munar ekki nema innan við klukkutíma á viku. Um þetta mál, þetta mikla kaffitímamál, sem hlásið er upp, er líka þess að geta, að á öðrum Norðurlöndum, þar sem ekki er gert ráð fyrir því, að fastir kaffitímar séu teknir, er sá vinnuháttur ákaflega víða, að menn hafa bita og sopa með sér í vinnuna og neyta þess, þegar tækifæri gefast, þannig að þar er um meiri eða minni hlé að ræða á vinnunni af þeim sökum. Beinharðar tölur í þessum efnum segja ekki alla sögu. Séu þessi mál borin saman hjá okkur og á Norðurlöndunum, verður líka að gæta þess, að á öðrum Norðurlöndum eru í gildi mjög ströng vinnuverndarlög, sem þrengja mjög að því, að yfirvinnu megi vinna, og leggja ýmsar aðrar og jafnvel fjölmargar skyldur og margvíslegan kostnað á atvinnureksturinn þar umfram það, sem hér er. Þannig er t.d. í Noregi bannað að vinna eftirvinnu nema með sérstökum leyfum og í sérstökum undantekningartilfellum, og undir engum kringumstæðum geta slík leyfi verið veitt í ríkara mæli en svo, að samanlagðar yfirvinnustundir á ári verði 250 hjá einum manni. En hér á landi eru yfirvinnu- og næturvinnustundir oft og tíðum hjá hverjum manni mörgum sinnum þessi tala, sem er þó aðeins fræðilega hugsanleg samkv. vinnuverndarlöggjöf þeirra. Það er líka sagt í sambandi við vinnutímann, og það er kannske ein helzta röksemdin, sem haldið er uppi á móti löggjöfinni, að hún leggi of mikinn kostnaðarauka á atvinnureksturinn. Í þessu sambandi endurtek ég það, sem ég sagði, og minni á, að lögin rúma mismunandi virkan vinnutíma, þannig að það er mjög teygjanlegt, hve mikinn kostnaðarauka þarf að leggja á atvinnureksturinn af þeim sökum og raunverulegt samningsatriði, sem kemur til greina við samningaborðið hverju sinni. Hitt er svo auðvitað ljóst bæði okkur í verkalýðshreyfingunni og öðrum, að við tökum ekki sama hlutinn nema einu sinni, og sá kostnaðarauki, sem leiðir af vinnutímastyttingunni, verður vítanlega ekki tekinn í kauphækkunum með öðrum hætti og samtímis. Þetta hafa menn gert sér ljóst frá upphafi og tekið tillit til þess, bæði við kröfugerðina í þeim samningum, sem nú standa yfir, og við sjálf samningaborðin. En í hugum manna í verkalýðshreyfingunni hefur það hins vegar aldrei verið vafamál, að það bæri að vinna til að láta sér nægja minni kaupgjaldshækkanir heldur en hægt hefði verið að ná fram, ef vinnutímastytting hefði engin verið. Þeirri röksemd, sem líka hefur örlað á, að þessi löggjöf stytti ekkert raunverulegan vinnutíma eða dragi úr vinnuþrælkun, eins og það er orðað, vísa ég algerlega á bug. Ég held, að það sé alveg augljóst mál, að af þessari löggjöf muni a.m.k. smátt og smátt leiða verulega styttingu á vinnutímanum sjálfum, og það er vitanlega aðalatriði málsins. Þeim, sem bera svo meir fyrir brjósti, að kaup láglaunafólksins hækki, en að vinnutíminn styttist, má svo benda á það, að fari svo sem þeir spá, að þetta leiði ekki til mjög mikillar styttingar á vinnutímanum, þá leiðir það a.m.k. til þess, að fleiri stundir eru keyptar með því verði, sem er á eftirvinnu og næturvinnu, og þýðir þá vitanlega auknar tekjur fyrir þétta sama fólk. Ég tel ekki ástæðu til að fara mörgum fleiri orðum um þetta frv., sérstaklega vegna þess, eins og ég sagði, að fullkomin eining hefur orðið í heilbr.- og félmn. um það, en ég vil aðeins endurtaka það, sem ég sagði reyndar hér við 1. umr. málsins, að ég teldi, að þetta frv. og sú löggjöf, sem væntanlega fylgir í kjölfar þess, markaði tímamót í tvennum skilningi: Í fyrsta lagi væri hér um breytt viðhorf löggjafarvaldsins til réttlætis- og baráttumála verkalýðshreyfingarinnar að ræða, þar sem tekið væri á með verkalýðnum í baráttunni fyrir jafnræði við aðrar stéttir þjóðfélagsins, og í öðru lagi, að hér væri um stórt spor að ræða í þá átt að ná fram mannsæmandi vinnudegi, sem gæti tryggt menningarlegra og félagslegra líf íslenzkra vinnustétta. Ég hafði þá naumast hugboð um, þegar ég sagði þetta, eða gat ekki vænzt þess, að það yrði full samstaða um þetta mál hér á hv. Alþ., eins og nú má vænta, eftir að heilbr: og félmn. hefur reynzt einhuga í málinu. Það er þess vegna kannske ástæða til að taka enn þá dýpra í árinni en ég gerði þá. Ég veit, að að því leyti er hér um breytt viðhorf löggjafarvaldsins að ræða í þessum málum. Ég tel, að samstaða um þetta mál nú, svo viðkvæmt sem það er að ýmsu leyti, sé góður vitnisburður um skilning og góðan vilja löggjafarvaldsins hvað viðkemur því stóra málefni, sem hér er um að ræða. Ég hygg, að allir, sem hlut hafa átt að því að skapa þessa samstöðu, sem ég vonast eftir að nú verði um málið hér á hv. Alþ., muni hafa sóma af, svo og Alþ. í heild sinni. Fyrir okkur, sem erum virkir í verkalýðssamtökunum, er þessi samstaða sérstaklega ánægjuleg og að mínu viti merkilegt tímanna tákn og verður örugglega metin að verðleikum bæði nú og síðar.



Herra forseti. Hv. deildarforseti hefur nú fylgt nál. úr hlaði og hefur þar verið frsm. n., en að öðru leyti hefur hann flutt mál sítt sem þm. stjórnarliðsins og forsvarsmaður annars aðila í þeim samningaviðræðum, sem nú standa yfir. Það er nú kannske að fara aftan að siðunum að fara í deilur við frsm. fyrir nál., sem maður sjálfur stendur að, og ég skal að mestu leyti leiða hjá mér að víkja að ræðu hans. Hann vitnaði til þess, að opinberir starfsmenn hefðu fengið 40 stunda vinnuviku viðurkennda. Um þetta urðu töluverðar umr. við 1. umr. málsins, og ég skal ekki að því víkja með öðru en því að segja, að um það var samið. Þær umr., sem hér urðu við 1. umr. málsins, viku margar hverjar að því sama og þeim atriðum, sem hv. deildarforseti vék áðan að, og skal ég þess vegna ekki tefja umr. með því að fjölyrða um þau atriði. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 136, legg ég ásamt öðrum nm. til, að þetta frv. verði samþ. En þegar ég undirrita nál. með fyrirvara, þá felst í því nánar tiltekið það að ég vil skýra viðhorf mitt til málsins að öðru leyti. Ég vil í upphafi taka það fram, að ég tel, að það hafi verið misráðið af ríkisstj. að setja það í stjórnarsáttmálann, að hún mundi beita sér fyrir lögbindingu 40 stunda vinnuviku, dagvinnuviku. Með því er verið að taka fram fyrir hendur samningsaðila um kjaramál um atriði, sem ávallt hefur verið samningsatriði milli aðilanna. Það er staðreynd, að þegar eru í samningum ýmissa stéttarfélaga komin inn ákvæði um styttingu vinnuvíkunnar, sem koma á í áföngum. Og það er fyllsta ástæða til að ætla og reyndar enginn vafi á því, að í þeim samningum, sem nú standa yfir, hefði það atriði orðið mjög ofarlega á baugi. Og get ég þar vitnað til þess, sem hv. deildarforseti sagði áðan, að verkalýðshreyfingin væri einhuga um þá kröfu. Ég veit satt að segja ekki, hvort öllum þeim, sem um stjórnarsáttmálann fjölluðu, hefur verið það fyllilega ljóst, að raunverulegur dagvinnutími hér er þegar styttri en á hinum Norðurlöndunum. En ég held, að það sé engum vafa bundið, að fyrirætlanir ríkisstj. um lögbindingu dagvinnutímans hafa átt sinn þátt í því, að samningaviðræður hafa dregizt svo mjög á langinn sem orðið er. Þessu frv. var útbýtt hér á Alþ. á mánudaginn í síðustu viku, og þá höfðu samningaviðræður staðið í nær tvo mánuði, en þangað til frv. var fram komið, ríkti að sjálfsögðu í ýmsum atriðum óvissa um það, hvað í frv. mundi enda með að felast, þegar það kæmi fram, nema hvað talað hafði verið í stjórnarsáttmálanum um 40 stunda vinnuviku. Í því sambandi skal það rifjað upp, að á næstsiðasta þingi flutti þáv. forseti Alþýðusambandsins, núv. hæstv. félmrh., ásamt öðrum þm. frv. um vinnuvernd, greiðslu vinnulauna, uppsagnarfresti o.fl. Þetta frv. er á þskj. 191 frá þinginu í hittiðfyrra. Í 8. gr. þess frv. segir: „Almennur dagvinnutími starfsmanna má ekki vera lengri en 8 stundir á sólarhring, og er vinnuviku lokið eftir 40 unnar vinnustundir.“ Unnar vinnustundir, hvað um þá margumtöluðu kaffitíma, þeir geta tæpast verið taldir unnar vinnustundir? Það hefði því mátt spyrja, hvort í stjórnarsáttmálanum, sem hæstv. flm. þessa frv. stóð að, hafi verið átt við unnar vinnustundir eða hvort ríkisstj. ætlaði þá einnig að hlutast til um kaffitímana. Það má svo sem svara því til, að það hafi verið fráleitt, að láta sér detta slíkt í hug. En það hefði þó mátt spyrja, hvað við hefði verið átt. Þetta frv. var til umr. hér í hv. þd. á miðvikudag í síðustu viku. Á fimmtudagsmorgun, daginn eftir sem sé, var boðað til fundar í heilbr.- og félmn., sem hefur haft frv. til meðferðar. Það mun hafa verið ætlun ríkisstj. að drífa frv. áfram með sem mestum hraða gegnum þingið, en það fékkst þó frestur til nánari athugunar á því. Á föstudag mættu á fundi hjá n. fulltrúar frá samningsaðilum, þ.e.a.s. annars vegar frá ASÍ og hins vegar frá Vinnuveitendasambandinu og Vinnumálasambandi samvinnufélaganna, og n. voru látnir í té nokkrir útreikningar, sem gerðir höfðu verið á vegum Efnahagsstofnunarinnar, og Jón Sigurðsson hagsýslustjóri mætti einnig á fundinum og útskýrði þá. Einnig lágu fyrir nokkrir útreikningar frá Vinnuveitendasambandinu. Ég sé ekki nokkra ástæðu til að draga hér fram tölur. Þetta eru atriði, sem einnig hafa verið mjög umdeild í n. Þótt það sé ekki út af fyrir sig vefengt, að reikningslega væri rétt með farið, var hins vegar vefengt, að forsendur fyrir ýmsum útreikningum hafi verið réttar. Það var beðið af hálfu okkar þm. Sjálfstfl. í n. um frest, þar til okkur hefði gefizt möguleiki á að ræða málið í þingflokki okkar eftir nefndarfund um upplýsingar, sem þar hefðu komið fram. Var svo seinasti nefndarfundurinn haldinn á þriðjudag og tekin afstaða til málsins, eins og fram kemur í nál. Úr því sem komið er, er það alveg ljóst, um hvað er að ræða. Héðan af er það áreiðanlega engum til góðs að efna til ágreinings um þetta frv. né að tefja á nokkurn hátt afgreiðslu þess. Ég mun því, eins og fram kemur í nál., greiða frv. atkvæði, en ég endurtek það, að ég tel það hafa verið misráðið af hæstv. ríkisstj. að taka fram fyrir hendur samningsaðila með þessum ákvörðunum sínum í stjórnarsáttmálanum, og eftir að það hafði verið gert, hafi verið óheppilega að málinu staðið af hennar hálfu.



Herra forseti. Ég vil byrja með því að lýsa ánægju minni með þá samstöðu, sem hefur náðst um mál þetta, og mun ég ekki verða til þess að rjúfa hana. Engu að síður vildi ég gera grein fyrir nokkrum sjónarmiðum mínum, áður en ég greiði atkv. með þessu frv. Ég er út af fyrir sig hlynntur því að stytta vinnuvikuna, ef styttingin er raunhæf. Ég tel hins vegar nokkuð vafasamt að láta að því liggja, sem mér sýnist, að álykta megi af frv. þessu og ýmsu, sem í því sambandi hefur verið sagt, að við Íslendingar getum sætt okkur við að vinna jafnvel skemmri vinnutíma en þær þjóðir, sem iðnvæddastar eru, þjóðir, sem hafa framleiðni langtum meiri en við, þjóðir, sem hafa jafnvel tvöfalda þjóðarframleiðslu á við okkur. Satt að segja tel ég ekkert athugavert við það, þótt við Íslendingar verðum að una eitthvað lengri vinnutíma en ýmsar þjóðir. Við höfum fyrir miklu að vinna, m. a, okkar ágæta landi, landi, sem hlýtur að vera nokkuð dýrt fyrir fámenna þjóð. Einna mikilvægast tel ég þó, að stytting vinnuvikunnar verði raunhæf, að hún leiði ekki til þess, að aukin yfirvinna hljótist af. Vil ég í því sambandi leggja áherzlu á þær upplýsingar, sem komu fram áðan hjá hv. frsm. um takmörkun á yfirvinnutíma, sem aðrar þjóðir hafa hjá sér. Vil ég gjarnan beina því til þeirra, sem um þessi mál fjalla, að slíkt verði athugað hjá okkur. En ég tel einnig í þessu sambandi afar mikilvægt, að þeim, sem hljóta styttri vinnutíma, sé gert kleift að njóta þess á skynsamlegan máta, t.d. við útiveru í okkar ágæta landi eða við menntun, t.d. endurmenntun og þess háttar. Virðist mér þar víða vera pottur hrotinn og ástæða til þess að herða róðurinn eilítið á því sviði. Mér virðist að ýmsu leyti mjög eðlilegt, að samanburður sé gerður við aðrar vinnandi stéttir, t.d. við opinbera starfsmenn. Og ég sé enga ástæðu til þess að vinnutími þeirra sé styttri en vinnutími annarra. Að því leyti er ég samþykkur þessum samanburði. Ég fagna því jafnframt, sem kom fram hjá hv. frsm., að í þeim samningum, sem nú fara fram, mun verða tekið tillit til þess, að kaffitími opinberra starfsmanna er nokkru styttri en verið hefur hjá svokölluðum erfiðisvinnumönnum, sem hann hefur nefnt svo, og ekki verður seilzt þar lengra. Hins vegar skal ég gjarnan upplýsa, að þegar ég fyrir mitt leyti í málefnasamningi samþykkti 40 vinnustundir á viku, gerði ég ráð fyrir, að það yrðu unnar stundir. Ég upplýsi þetta vegna þeirrar spurningar, sem kom fram áðan. Ég hef þó ekki séð ástæðu til þess að gera aths. við þetta út af fyrir sig, því að önnur stétt, sem ég hef nefnt, opinberir starfsmenn, hefur minna en 40 unnar stundir. Mér sýnist hins vegar full ástæða til þess að taka þessi mál öll til endurskoðunar. Ég fyrir mitt leyti tel skynsamlegt markmið að vinna 40 stundir, en þær séu þá allar unnar. Hins vegar vil ég gera nokkrar aths. við annan samanburð, sem hér hefur verið gerður við opinbera starfsmenn. Annars vegar er talað um erfiðisvinnumenn og hins vegar skrifstofumenn. Ég leyfi mér að efast um þann samanburð, sem í þessu felst. Ég er mjög efins um það, að stúlka, sem situr allan daginn við ritvélina og hefur bæði líkamlega og andlega áreynslu, hafi minna erfiði en maðurinn, sem er við skófluna. Satt að segja efast ég um, að ýmsir þeir menn, sem t.d. standa í kennarastöðu allan daginn, eða menn, sem sitja á fundum allan daginn, hafi raunar minna erfiði, og grunar mig, að heilbrigðisskýrslur sýni það, að heilsa þeirra sé siður en svo betri en hinna, sem erfiðisstörfin vinna. Ég harma því, þegar verið er að skapa þannig einhvern mismun á milli þessara stétta. Svo megum við minnast þess, að sem betur fer hefur tæknin haldið innreið sína í þetta land í vaxandi mæli, og það eru færri og færri menn, sem vinna erfiðisvinnu með skóflu og haka. Flestir eru komnir á vélar. Eins og ég sagði áðan, mun ég greiða þessu frv. atkv. mitt, ég geri það ekki sízt með tilliti til þess, að hér er stefnt að nokkru jafnrétti, meira en verið hefur í þessu þjóðfélagi. Einnig geri ég það í trausti þess, að frv. stuðli að lausn þeirrar kjaradeilu, sem nú stendur yfir. Ég vil jafnframt leggja áherzlu á það, að vinnulöggjöfin verður að þessu leyti öll tekin til endurskoðunar, m.a. vinnutími sjómanna og fjölmargra annarra stétta, sem þessi löggjöf nær ekki til.



Herra forseti. Það getur verið nauðsyn á, að Alþ. gripi inn í mál lík og þetta, þó að ég lýsi því strax í upphafi máls míns sem minni skoðun, að slíkt eigi ekki að gerast nema í ýtrustu neyð. Aðilar vinnumarkaðarins eiga helzt og helzt eingöngu að leysa þessi mál með samningum. Ég tel það fráleitt, að ríkisstj. setji það í stefnuskrá sína að gripa inn i, eins og núv. hæstv. ríkisstj. gerði með málefnasamningi sínum, sbr. 1. tölul. í kafla um kjaramál. Ég ætla ekki að ræða frekar þann málefnasamning, þó að vissulega sé þar margt, sem mér sýnist, að fram sé sett án þess, að þess sé getið, að um raunverulegar athuganir hafi fyrst verið að ræða, og því margt sett fram sem óskir, af því að hv. núv. stjórnarliðar voru lengi búnir að vera í stjórnarandstöðu, og það virðist mega álykta, að þeir hefðu ekki þá gert sér grein fyrir hlutverkaskiptunum. Það er annað óskhyggja en veruleiki. Ég minnist þess, að skömmu eftir að Olof Palme tók við stöðu forsrh. í Svíþjóð, fylgdist ég með viðtali, sem sjónvarpsfréttamenn áttu við hann fyrir norska sjónvarpið. Það var auðheyrt og auðséð, að þeir komu vel undirbúnir og ætluðu að þjarma að forsrh., komu með margar tilvitnanir í ummæli hans frá fyrri árum, þegar hann var ungur maður. Ég vil meina, að það á að vera ungra manna háttur að setja fram stórhuga hugmyndir um eitt og annað, m.a. í efnahagsmálum. Hann var spurður um það, hvort hann tryði því, að honum tækist að koma þessu og hinu fram. Palme viðurkenndi, að þeir færu með rétt mál. Hann hefði átt og ætti sér hugsjónir. En hann benti á, að í mörgum tilvikum væri það ekki á hans valdi eða hans þjóðar að ráða því, hver þróunin yrði, staðreyndum yrði ekki breytt, þótt menn gjarnan vildu það. Íslenzkum efnahagsmálum er líkt farið. Þar eru vissar staðreyndir, sem við höfum ekki ráðið við og munum ekki gera, og við afgreiðslu fjárlaga munu þær staðreyndir nú blasa við hv. stjórnarliðum, að hver króna verður ekki notuð nema einu sinni. Við skiptum ekki meiru en við öflum. Undanfarin ár finnst mér á stundum nokkuð hafa á vantað, að núv. hæstv. stjórnarliðar vildu viðurkenna þetta. Því verður ekki á móti mælt, að þeir voru með óraunhæfar till., ráku harðan áróður fyrir því, að gerðar yrðu háar kaupkröfur: Má vera, að svo og svo margir hafi trúað á þessar till., og nú liggur mér við að segja, að hinn yfirborðskenndi málefnasamningur - eða óskalista vil ég frekar nefna hann - beri þess nokkurn vott, að þeir hafi sjálfir verið blindaðir af eigin fullyrðingum. En víst er, að þar er að finna viðurkenningu og trú á því, að þeir hafi tekið við blómlegu búi. Ég benti á, hve yfirborðslegur áróður þeirra er. Sem dæmi má nefna tal þeirra um, að nú sé við völd stjórn hinna vinnandi stétta. Í þingræðislandi er ávallt stjórn hinna vinnandi stétta. Í Þjóðviljanum 30. nóv. er forsíðuleiðari, og vil ég aðeins, með leyfi forseta, vitna í hann. Þar segir: „Breytt viðhorf eftir 13. júní! Viðhorfin gerbreyttust frá og með kosningum í sumar. ríkisstj. vinnandi fólks var mynduð, og hún hét þegar, að hún mundi beita sér fyrir margvislegum kjarabótum til handa verkafólki. Meðal þess, sem heitið var í málefnasamningnum, var, að sett skyldu lög um 40 stunda vinnuviku, að orlof skyldi verða 24 dagar. Þá var því heitið, að kaupmátt láglaunafólks skyldi auka um 20%.“ Ég get þess sem dæmi um, að núv. stjórnarliðum er ekki fullljóst, að þeir eru í annarri stöðu nú en þeir voru fyrir kosningar, að tvö aðalmálgögn ríkisstj. hafa gerzt sek um að halda áfram að efna til úlfúðar og tortryggni milli aðila vinnumarkaðarins. Auðvitað ber stjórnmálamönnum og málgögnum þeim, sem þá styðja, ávallt að gera allt, sem í þeirra valdi stendur, til þess að bera sáttarorð á milli aðila vinnumarkaðarins. En það kastar þó fyrst tólfunum, þegar málgögn stjórnarinnar gera sig sek í þessu efni. Það sannar það, sem ég hef hér áður sagt, að menn geta verið fastir í eigin neti, þegar það m.a. hendir jafngáfaðan og reyndan stjórnmálamann og hv. 4. þm. Reykv. og formann þingflokks forsrh., ritstjóra Tímans, Þórarin Þórarinsson, að skrifa þannig í forustugrein í blaði sínu, að 18 manna samninganefnd ASÍ sér sig tilneydda að bera fram mótmæli. Eða þetta í áður umræddri forustugrein í Þjóðviljanum frá 30. nóv., með leyfi forseta: „Og munurinn á atvinnurekendum og verkafólki er, að fyrirtæki skilar því aðeins arði og er því aðeins starfrækt, að verkafólk komi til vinnu, en það má einu gilda fyrir starfsemi fyrirtækis, hvar atvinnurekandinn er niður kominn.“ Eru þetta vinnubrögð, sem líkleg eru til þess að leiða til sátta á örlagaríkustu stundunum, þegar allir aðilar eru að leitast við að ná samkomulagi? Það getur verið, að það sé mat hins unga Þjóðviljaritstjóra, að það skipti meginmáli, að hann og hans lið mæti til vinnu, en skipti hann engu, hvar atvinnurekandi hans er niður kominn. Ég vil, með leyfi hæstv. forseta, koma með enn eina tilvitnun í sama leiðara. Hún gefur vísbendingu um, hvað fyrir þeim Alþb.-mönnum vakir: „Vilji ríkisstj. vera húsbóndi í þjóðfélaginu, verður hún að láta atvinnurekendur skilja, hver á að hafa valdið á Íslandi.“ Skoðanabræður þeirra Alþb.- manna eru ekki að hika við það að láta þjóðir sínar vita, þar sem þeir ráða, að stjórnin er húsbóndi á sínu heimili í orðsins fyllstu merkingu. Þessi ungi ritstjóri á sér máske þær afsakanir, að hann trúir á, að svona eigi að stjórna. Þetta er ungur, áhugasamur maður, sem sjálfsagt getur alið í brjósti sér þær vonir að komast áfram með það m.a. í huga, að nú sitji í ráðherrastólum tveir fyrrv. ritstjórar blaðs hans. Þessi ungi maður reynir eflaust að feta í fótspor meistara síns, hæstv. núv. iðnrh., í því að vera stórorður og sem öfgafyllstur. Setti einmitt sá ritstjóri ekki fram kenninguna um Alþingi götunnar? Þá vil ég, herra forseti, víkja hér að því frv., sem til umr. er. Og þá er það 1. gr. Það hlýtur að hafa verið erfitt og valdið ráðh. stjórnar hinna vinnandi stétta miklu hugarangri að þurfa að taka upp í grg. þá stafl., sem þar eru upp taldir, t.d. hæstv. félmrh. og forseta Alþýðusambands Íslands um áraraðir, varðandi 1. liðinn, a-liðinn: sjómenn á fiskiskipum, - eða hæstv. sjútvrh., sem vill þó auðheyrilega láta líta á sig sem öruggan bakhjarl og bjargvætt fiskimannanna. Síðan frv. hefur verið lagt fram, hefur núv. forseti ASÍ fundið, að við svo búið má ekki standa, og hefur hann flutt till. til þál. um það mál. Eða annar stafliðurinn. Mér er hugsað til hæstv. landbrh., sem alinn er upp í sveit og þekkir af eigin raun langan vinnudag sveitafólksins. Það má nærri geta, hvort þetta hefur ekki valdið honum þungum áhyggjum, að ég tali nú ekki um hæstv. menntmrh., þar sem það er vitað, að meginhluti aðkeypts vinnukrafts í sveitum landsins varðandi sumarvinnuna er skólafólkið, sem ég þykist vita, að hæstv. ráðh. ber hvað mest fyrir brjósti. Í aths. við frv. er getið þeirra laga um vinnutíma, sem sett hafa verið. Ég vil í því sambandi vekja athygli á því, sem þar segir, með leyfi hæstv. forseta, og ég vík hér að niðurlagi aths. um lagafrv. Þar er áður búið að telja upp varðandi vinnutíma og lágmarkshvíldartíma fyrir togarasjómenn og verkamenn. Síðan er minnzt á lög nr. 29 9. apríl 1947, um vernd barna og ungmenna, sem varða vinnutíma barna og ungmenna. Það hefur af einhverjum ástæðum farið fram hjá mönnum, sem þarna áttu hlut að máli, að núgildandi lög varðandi vernd barna og ungmenna, sem varða vinnutíma þeirra, eru nr. 53 frá 13. maí 1966. Þegar þau lög voru til meðferðar hér á hv. Alþ., urðu um þau miklar umr. og það alveg sérstaklega um 41 gr. frv. Nú væri freistandi að vitna til þeirra umr. og þá alveg sérstaklega skeleggs málflutnings hv. þáv. 3. þm. Reykv., Einars Olgeirssonar. En þar sem ég þykist vita, að áhyggjur hæstv. menntmrh. séu ærnar fyrir, vil ég ekki með því að rifja þetta upp auka þar frekar á,.en get þessa hér að gefnu tilefni, vegna þess að búið er að nema úr gildi, eins og ég áður sagði, lög um þessi efni frá 1947. Eða þá c-liðurinn í 1. gr. frv. og það, sem um hann er skráð, en þar segir svo, með leyfi hæstv. forseta: „Táknrænt dæmi um undanþágu samkv. c- lið er prjónakonan, sem prjónar fatnað utan fasts vinnustaðar og tekur laun sín í ákveðinni greiðslu fyrir hvert fat, sem hún vinnur. Eftirliti með vinnutíma í slíkum tilfellum verður naumast komið við af hálfu vinnuveitenda né annarra.“ Mikið hlýtur þetta að hafa tekið á hinar finu taugar hæstv. iðnrh., sem svo sannarlega vill látast vera einlægur talsmaður lítilmagnans, þegar gerð er þessi ítarlega grg. um prjónakonurnar. Herra forseti. Eins og fram kemur í nál. á þskj. 136, þá styð ég frv. með þeirri breyt., sem þar er lögð til. Ég tel þetta sanngirnismál, þar sem stór hópur opinberra starfsmanna hefur fengið með samningum, sem þeir gerðu við fyrrv. ríkisstj., styttan vinnutíma. Þetta tókst á þeim tíma, þó að stjórnin væri ekki stjórn hinna vinnandi stétta að mati núv. stjórnarliða. Ég heyri það á samflokksmönnum mínum og öðrum í launþegastétt, að þeir lögðu á það megináherzlu að ná þessu máli fram, eftir að slíkir kjarasamningar voru gerðir við opinbera starfsmenn. Og ég treysti því, að raunsæi launþegasamtakanna sé svo mikið, að þau skilji, að samhliða styttingu á dagvinnutíma er óraunhæft að krefjast jafnmikilla kauphækkana og ef ekki hefði komið til umrædd stytting dagvinnutímans. Við Íslendingar erum svo fáir og smáir meðal þjóðanna, að við höfum þurft að afkasta hver og einn meiru en krefjast þarf af hverjum þegni hinna fjölmennu þjóða. Við þurfum að nýta hug og hönd til hins ýtrasta. Öllum ber að gera sitt til að friður ríki á vinnumarkaðinum, og þar ber að stuðla að sem gagnkvæmustu trausti þeirra aðila, sem þar er um að ræða. Við verðum að finna leiðir til þess, að svo geti orðið. Þurfum við ekki að hafa stofnun, þar sem þessir aðilar koma saman allt árið, ekki aðeins, þegar vinnudeilur eru á næsta leiti, heldur allt árið, þar sem þeir ásamt sérfræðingum, sem þeir verða að treysta, fái niðurstöðu um, hvaða kaupgjald atvinnuvegirnir raunverulega þoli hverju sinni?



Herra forseti. Það er ekki tilefni fyrir mig til þess að lengja hér umr. mikið, en ég get þó ekki stillt mig um að segja hér nokkur orð um þann undarlega hátt, sem tveir af nm. í heilbr.- og félmn. hafa hér á, þ.e.a.s. halda hér ræður hvor á fætur öðrum til þess að tala á móti þeirri afstöðu, sem þeir hafa tekið í n. og þeir segjast ætla að greiða atkv. samkv. Þetta er dálítið óvenjulegt hér á þingi og ástæða til að vekja athygli á því, að það er eins og hugurinn fylgi ekki hendinni eða eitthvað í þá áttína; þó að ég voni nú, að þeir haldi ekki svona margar ræður t þessum stíl til þess að þvo af sér allan þann sóma, sem þeir kynnu að hafa af afstöðu sinni og þeir eiga skilinn. Það er margt fleira, sem þessir hv. nm. þurftu að ræða hér, og ég ætla ekki að blanda mér inn í. Ég tel það ekki mitt verkefni að fara að deila hér við hv. 3. þm. Reykn. um það, sem stendur í Þjóðviljanum. Það er öðrum skyldara en mér hér í hv. d., og ég læt þann lestur alveg hlutlausan. En hv. þm. ræddi þetta svo lengi, að hann varð að geta þess sérstaklega, að hann ætlaði nú að víkja að efni frv., sem hér væri til umr. Þessi sami hv. ræðumaður ýjaði mjög í þá átt, að það hlyti að hafa verið erfitt fyrir okkur, sem stöndum að þessu frv., að tína upp þær upptalningar, sem eru í 1. gr., varðandi þá, sem ekki falla undir lögin. Og engu var líkara en hann teldi, að hér væri um einhver alveg svívirðileg ákvæði að ræða, að fiskimennirnir skyldu ekki vera undir þessu, kaupafólk og vinnuhjú og launþegar, sem vinna heimavinnu. En ég vil nú aðeins spyrja hv. þm.: Hvers vegna í ósköpunum stendur á því, að hann flytur ekki brtt. um, að þetta skuli falla út úr 1. gr.? Það ætti að vera ákaflega einfalt mál, ef hann teldi það svo sjálfsagt sem af máli hans varð að ráða, að þessir hópar ættu einnig að hafa lögbundna 40 stunda vinnuviku. Ekkert er auðveldara og tæki hv. þm. varla meira en mínútu að semja um þetta skrifl. brtt., sem hann gæti lagt fram við umr., fyrst hann hefur ekki komið auga á þetta fyrr en nú, að málið er tekið á dagskrá, því að ekki var á þetta minnzt við afgreiðslu málsins í n. á þeim þremur fundum, sem haldnir voru um málið þar. Ég held, að sannast mála sé um þetta efni, að hér sé um svo sjálfráða hluti að ræða, sem mest má verða, og er þó ekki sagt, að ekki beri að huga að vinnutíma þess fólks, sem þarna ræðir um. En það verður þá að gerast með öðrum hætti en þetta frv. gerir ráð fyrir. Ég veit ekki til þess, að í vinnuverndarlögum þeirra þjóða, sem við sækjum oftast fyrirmyndir til, sé í neinum hliðstæðum efnum um það að ræða, að vinnutími þess fólks, sem hér ræðir um, sé algerlega ákveðinn eða takmarkaður með lögum. A.m.k. held ég, að það sé alveg ljóst, að þau mál verður að taka öðrum tökum en gert er með þessu frv., og kæmi vissulega til greina að taka það til sérstakrar meðferðar í almennri vinnuverndarlöggjöf, sem hæstv. ríkisstj. hefur lýst yfir, að hún muni undirbúa og leggja fyrir Alþ., þegar nauðsynlegum undirbúningi er lokið. Fleira held ég, að ég sjái ekki ástæðu til að taka fram í sambandi við ræðu hv. 3. þm. Reykn., annað en það, að einhvern veginn læddist að mér sá grunur, að sú afstaða, sem þeir hafa tekið í heilbr.- og félmn. með þessu frv., muni ekki eiga sér alveg einhuga stuðning í flokki þeirra, þar sem hv. þm. virtist telja nauðsynlegt að taka það sérstaklega fram, að launþegahópurinn í Sjálfstfl. hefði áhuga á málinu. Ég er ekkert hissa á þessu og veit það, en það virðist af því, hvernig hv. þm. hagar orðum sínum um þetta, að allir hafi ekki verið jafnsammála um þessa afstöðu, og þykja mér það í sjálfu sér ekki nein sérstök tíðindi. Hv. 6. þm. Reykv. talaði hér alllangt mál, sem var mjög í sama anda eins og hjá hv. 3. þm. Reykn. Yfirleitt taldi hann upp heldur andmæli og röksemdir gegn frv., en ekki með því, en niðurstaðan varð þrátt fyrir það sú, að það ætti að greiða atkv. með því. Ég er nú eiginlega sannast sagna undrandi á því, að hv. 6. þm. Reykv., sem sagði, að það ætti sinn þátt í erfiðleikunum í samningunum nú, að þetta frv. hefði verið lagt fram, skuli þá vilja endilega samþykkja það. Ég sé ekki, hvernig þeim málflutningi kann að verða komið heim og saman. Atriði eins og það, hvort stjórnarflokkarnir hafi gert sér ljóst, að dagvinnutíminn væri svo stuttur eins og hann er hér á landi í samanburði við önnur Norðurlönd, þegar yfirlýsingin var gefin á s.l. sumri, það tel ég nú heldur óraunsætt, að ekki hafi flestir, sem um fjölluðu, verið nokkuð heima í því, hvernig það var, og eins að menn hafi gert sér það alveg ljóst, að vinnuhættir eru með nokkuð mismunandi sniði hér á landi og annars staðar á Norðurlöndunum, sérstaklega í þessu tilliti varðandi kaffihléin, sem hér eru reglubundin og ákveðin, en yfirleitt annars staðar á Norðurlöndunum tekin eftir efnum og ástæðum í dagvinnutímanum og ekki sérstakur tími til þess ætlaður. Hér er að verulegu leyti um mismunandi hætti að ræða, en ekki alfarið það, að sá munur fáist út úr vinnutímanum, ef allt væri skoðað niður í kjölinn. Hitt er auðsætt, að eftir því sem dagvinnutími styttist og vinnutími yfirleitt, þá leiðir það af hlutarins eðli, að atvinnurekendur munu reyna að losa sig við sem flest af óþarfahléum, sem á vinnunni verða, og ég hygg, að hér á landi hafi atvinnurekendur mikinn akur að plægja og geti með þeim hætti verulega bætt sér upp þá vinnutímastyttingu, sem hér verður með samþykkt þessa frv. og þeim samningum, sem í kjölfar þess verða væntanlega gerðir. Ég get tekið undir ýmislegt af því, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði, en bendi honum á, að það er ekki alfarið víst - og reyndar öruggt, að þessi vinnutímastytting þýðir það ekki, að Íslendingar taki núna, a.m.k. alveg á næstunni, að vinna aðeins þann virka vinnutíma sem yrði um að ræða eftír þessu frv. og að gerðum þeim samningum, sem nú standa yfir. Vafalaust verður þar unnið miklu lengur. Þar sem hann gerði samanburð við aðrar iðnvæddar þjóðir, sem hefðu jafnvel allt að tvöfalda þjóðarframleiðslu, þá er líka vert að minna á það, að vinnutími styttist stöðugt annars staðar í heiminum og er víða kominn langt niður fyrir 40 stundir, jafnvel allt niður í 24 stundir á viku hjá iðnvæddustu þjóðum veraldarinnar í sumum greinum. Á Norðurlöndunum er 35 stunda vinnuvika nú orðið dagskrármál hjá stórum hópum og verður alveg vafalaust knúin fram á allra næstu árum, kannske næsta ári eða svo, a.m.k. hjá opinberum starfsmönnum og jafnvel miklu víðar, þannig að ég held, að ekki liði mjög langur tími, þangað til sá virki vinnutími, sem í kjölfar þessarar löggjafar fer og þeirra samninga, sem beint leiðir af henni og standa í sambandi við hana, verði lengri en víða annars staðar, og þá verði ekki mjög lengi, sem við verðum fremstir í flokki, hvað stuttan dagvinnutíma snertir hér á landi. Ég held, að Norðurlöndin muni mjög þróa sín mál í þá átt, að vinnutími styttist eins og alls staðar annars staðar meðal þróaðra og iðnvæddra þjóða. Ég vil taka það fram líka í sambandi við ræðu hv. 1. þm. Vestf., að þó að ég hafi verið að bera saman hér opinhera starfsmenn og þá sem ég kalla gjarnan erfiðismenn, þá felst ekki í því neinn metingur milli þessara stétta. Ég tel þær vera jafnnauðsynlegar fyrir okkar þjóð, fyrir atvinnulífið og þjóðina í heild, og vafalaust leggja margir, sem vinna við skrifborð, mikið að sér. Hitt bendi ég á, að yfirleitt eru ytri vinnuskilyrði, allt umhverfi, sem slíkir menn vinna í, annað og betra en fyrir erfiðismenn, sem verða að vinna oft sín störf við verstu ytri skilyrði, bæði hvað veðráttu snertir og allan aðbúnað. Ég held, að á þessu sé ekki neinn vafi og vel megi taka eitthvert tillit til þess, þegar aðstaða og vinnutími þessara stétta eru borin saman.



Herra forseti. Ég kem hér fyrst og fremst upp til að mótmæla því, að ég hafi talað gegn þessu frv., eins og síðasti ræðumaður hélt fram. Ég skal endurtaka það, sem ég sagði um það mál, með leyfi forseta: Eins og fram kemur í nál. á þskj. 136 styð ég frv. með þeirri breyt., sem þar er lögð til. Ég tel þetta sanngirnismál, þar sem stór hópur opinberra starfsmanna fékk með samningum, sem þeir gerðu við fyrrv. ríkisstj., styttan vinnutíma. Ég drap einnig á það, að ég hefði heyrt það á flokksbræðrum mínum í launþegasamtökunum, að verkalýðshreyfingin, launþegasamtökin, setti þetta sem svo sterka kröfu á oddinn nú, en gerði sér um leið grein fyrir því, að samhliða því að fá styttan dagvinnutíma yrði ekki gerð krafa um jafnmikla kauphækkun. Ég vék hins vegar nokkuð að atriðum, sem ég tel málinu skyld, þ.e.a.s. þeim vinnubrögðum, sem núv. stjórnarliðar beittu, þegar þeir voru í stjórnarandstöðu, þ.e.a.s. að efna til úlfúðar milli aðila vinnumarkaðarins. Má vera, að þetta hitti þá sjálfa nokkuð í dag. Ég vakti athygli á því, að jafnvel þó að þeir beri ábyrgð á framkvæmd mála, þá gera aðalmálgögn þessara flokka sig sek um það að auka fremur á úlfúð og tortryggni milli þessara aðila á einmitt víðkvæmustu stundum samningatímabilsins. Ég tel, að það sé vel þess vert að vekja athygli á þessum vinnubrögðum, þegar verið er að ræða um mál eins og þetta. Ég held, að það sé miklu fremur æskilegt, að við stuðlum að því, hvort sem við erum í stjórnarliði þetta árið eða stjórnarandstöðu, að efla skilning milli þessara aðila og eyða tortryggni. Ég held, að það verði okkar þjóð til farsældar í framtiðinni, og legg ríka áherzlu á þessi lokaorð mín, að ég held, að það sé nauðsyn, að við finnum upp önnur vinnubrögð til þess að leysa kjaramál á Íslandi en verið hafa hjá okkur fram að þessu.



Herra forseti. Eftir að hafa séð það, að hv. n. skilar óklofin nál. um frv. um styttingu vinnuvikunnar í 40 stundir, og hafa heyrt það, að fulltrúar allra flokka hér leggja til, að frv. verði samþ., eins og n. gengur frá því, þá hef ég fyrst og fremst það erindi hingað í ræðustól að þakka fyrir mjög rösklega og myndarlega afgreiðslu málsins og þakka þann einhug, sem málið hefur mætt hér í hv. d. Þótt það hafi að vísu verið svolítill tvísöngur í ræðuflutningi hér í dag, ýmiss konar andmæli höfð uppi gegn bæði vinnubrögðum við framgang málsins og frv. sjálft, en ræður síðan endað með meðmælum með frv., þá set ég það ekki svo mjög fyrir mig. Það er eins og þegar Biblían bögglast eitthvað fyrir brjósti manna, sem hafa lært hana skyndilega. Það hefur verið rætt hér aðeins um upphaf málsins, að það hafi verið ótilhlýðilegt af ríkisstj. að fara að lýsa yfir stefnu varðandi þessi málsatriði vinnumarkaðarins. Upphafið er ekki þetta, eins og hv. frsm. n. gat um. Á Alþýðusambandsþingum, þing eftir þing, höfðu verið bornar fram till. og þær samþykktar þar um vinnuvernd og ákvörðun vinnutímans með löggjöf, eins og tíðkast í nágrannalöndum okkar. Vinnutíminn er alls staðar hjá þeim lögfestur í vinnuverndarlöggjöf. Og það var einmitt í umboði Alþýðusambandsþinga, sem ég sem forseti sambandsins bar fram, ekki bara einu sinni, eins og hér var vikið að áðan, heldur margsinnis með mönnum úr ýmsum flokkum, einnig úr Sjálfstfl., ...  Það er rétt, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði hér áðan, að það er sjálfsagt hollt að gera sem allra minnsta aðgreiningu á tegundum starfa í þjóðfélaginu og meta þau nokkurn veginn jafnt. En það hygg ég þó, að það sé rökrétt, að eftir því sem störf eru unnin við erfiðari aðstæður eða útheimta meira líkamlegt þrek og erfiði, eftir því sé eðlilegt, að vinnutíminn við þau störf sé styttri en við þau önnur störf, sem auðveldara er að vinna, útheimta minni líkamsorku og eru framkvæmd við hina beztu aðstöðu. Ef gera á mismun um vinnutíma við störf eftir eðli þeirra og aðstöðu, þá hygg ég, að við séum sammála um það, að svo framarlega sem nokkurn mismun á þarna að gera, þá eigi vinnutíminn að vera styttri við þau störfin, sem erfiðari eru og við erfiðari skilyrði framkvæmd, en ekki öfugt, eins og komið var nú, þegar samið hafði verið um styttingu vinnutímans hjá skrifstofufólkinu, verzlunarfólkinu, 40 stundir á viku, en var lengri hjá fólkinu, sem erfiðisstörfin vinnur í þjónustu framleiðslunnar. Þetta misræmi bar að leiðrétta, og þetta er þingheimur nú eiginlega sammála um að leiðrétta, og fyrir það er ég mjög þakklátur. Hv. 3. þm. Reykn. staðnæmdist mjög við 1. gr., þau atriði, að þarna næði löggjöfin ekki til allra. Ég veit, að þessi þáttur ræðu hans hefur eingöngu verið hugsaður sem áróðurspistill, en þetta hefur ekki komið mjög frá hjarta hans. Hann veit alveg eins og við öll, að það væri ekki neitt vit í því að lögbinda, að sjómenn skyldu vinna bara 40 stundir á viku, hvernig sem stæði á um aflabrögð, og hann mun ekki hafa látið sér detta í hug, þó að hann héldi, að þetta kæmi við taugar manna, að koma með brtt. í þá átt. Ef hann hefði talið þetta framkvæmanlegt, þá hefði hann komið með brtt. um það.

Það er ekki hægt að banna að vinna meira en 40 stundir.

Nei, nei, ekki banna að vinna, nei, nei. En til hvers er að setja það, þar sem menn vita, að ekki er hægt að framkvæma það að hafa 40 stundir sem viðurkennda vinnuviku? Ef hann hefði getað komið með eitthvert form þarna inn í frv., þá er ég viss um, að hann hefði gert það. Ef hann hefði t.d. viljað fara inn á svipaða braut og með yfirvinnu- og næturvinnukaup fólks í landi og segja: „Sjómaður, sem hefur unnið 40 stundir á einni viku, skal fá 50% álag á fiskverðið sitt, eftir að hann hefur unnið þennan vinnutímafjölda, og 100% hækkun á fiskverðinu, ef hann hefur aflað að nóttu til.“ Kannske það væri framkvæmanlegt. En ætli það kæmu þá ekki einhver hljóð úr horni frá öðrum herbúðum, ef menn færu inn á slíkt? Ef þessi leið er ekki fær, þá sé ég ekki, hvaða leið er fær til þess að koma sjómönnunum undir verndarákvæði þessara laga. Ég hef hins vegar minnt á það hér fyrr í umr., að helzt væri hægt að ná með réttarbætur til fiskimanna okkar með löggjöf með því að setja einhvers konar vökulagaákvæði þeim til verndar, ef úr hófi keyrði með langan vinnutíma hjá þeim. Kannske eigum við eftir að verða sammála um það að flytja slíkt frv. Öll þessi atriði, sem eru upp talin í 1. gr., eru um tegundir vinnu, þar sem ekki er auðvelt að koma þeim vinnuverndarákvæðum við, sem þetta frv. fjallar um. Og ég er alveg viss um það, að ef þar þætti eitthvað ofupptalið, þá mundu þm. hafa komið með brtt, því til úrbóta. En það, að þeir gera það ekki, finnst mér vera fullkomin staðfesting á því, að þeir hafi ekki komið suga á úrræði til þess að bæta þarna um. Einhver hafði nefnt núv. ríkisstj. stjórn hinna vinnandi stétta, og það kom illa við hv. 3. þm. Reykn. og nefndi það, að enginn hefði gefið þáv. stjórn það heiti, stjórn hinna vinnandi stétta. Nei, af góðum og gildum ástæðum. Hún var oft og tíðum siður en skyldi stjórn vinnandi stétta. Hún hafði komið þannig við hjá sjómannastéttinni, að hún varð ekki kennd við sjómannastéttina, með gerðardómslögum og öðru slíku og riftingu á hlutaskiptum. Og þegar hún gerði samningana um 40 stunda vinnuviku opinberra starfsmanna, þá gleymdi hún að setja löggjöf um 40 stunda vinnuviku hjá erfiðismönnum Íslands. Þess vegna fékk hún ekki nafnið stjórn hinna vinnandi stétta, því miður. Það hefði mátt vera heiðursheiti á henni, ef hún hefði getað unnið fyrir því. Ég skal játa, að þetta er gamalt orðalag, og í raun og veru eru miklu fleiri vinnandi stéttir en þær, sem erfiðu störfin vinna, það skal játað.  Þá vék hv. 3. þm. Reykn. að því, að úr vinnuverndarfrv., sem við höfðum áður flutt, ég og fleiri, hefði verið sleppt ýmsum köflum, eins og vinnuverndarákvæðum fyrir börn og ungmenni o.fl., o.fl. Þetta er alveg rétt. Það þótti, eftir að ég hafði átt viðræður við fulltrúa Alþýðusambandsins, Vinnuveitendasambandsins og Vinnumálasambandsins á s.l. hausti, rétt að taka þetta eina vinnuverndarákvæði út úr almennri vinnuverndarlöggjöf og fela þessum nefndum eingöngu að vinna að frv. um þetta vinnuverndaratriði. En það væri of viðamikið og tæki of langan tíma að taka alhliða vinnuverndarlöggjöf til athugunar nú, en að því skyldi unnið í samræmi við stjórnarsáttmálann, og það verður gert. Og það var meira að segja um það talað af fulltrúum vinnumarkaðarins, að síðar teldu þeir sjálfsagt að fella þessa löggjöf um styttingu vinnuvikunnar inn í almenna vinnuverndarlöggjöf, og það hygg ég líka, að verði að ráði, þegar frá heildarlöggjöf hefur verið gengið um þessi mál. En svo mikið er víst, að enn erum við mjög langt á eftir nágrannaþjóðum okkar um vinnuverndarlöggjöf alla, því að Danir, Norðmenn og Svíar eru um áratugi búnir að hafa mjög fullkomna vinnuverndarlöggjöf hjá sér. Þetta eru heilar bækur og koma mjög víða við, en við erum þarna aðeins með vísi að því er snertir vökulög sjómanna og um öryggi á vinnustöðum, að viðbættum ákvæðum um vinnuvernd barna. Það má heita, að við höfum enga vinnuverndarlöggjöf á Íslandi, og er það mjög miður. En úr því verður nú bætt, og ég geri mér góðar vonir um, að slík löggjöf fái ekki síður almennan stuðning manna úr öllum flokkum en þetta frv., sem hér er til umr., hefur nú fengið, góðu heilli. Ég lýk svo máli mínu með því að þakka fyrir rösklega og myndarlega afgreiðslu þessa máls og einnig frv. um orlof og fagna mjög þeim einhug, sem birzt hefur í endanlegri afstöðu manna úr öllum flokkum varðandi málið.



Herra forseti. Ég skal reyna að vera stuttorð. En hæstv. deildarforseti sagði í síðari ræðu sinni við þessa umr., að við hv. 3. þm. Reykn. hefðum haft uppi gagnrýni á efni frv. og ætluðum samt að samþykkja það, og honum þótti þetta vera nokkuð mótsagnakennt. Ég vil alveg vísa þessum ummælum hans á bug hvað mig snertir. Ég leiddi yfirleitt hjá mér að ræða efni frv. Það voru vinnubrögðin, sem ég tjáði mig ósamþykka og gerði grein fyrir því. Svo sagði hæstv. félmrh., að með ákvörðuninni í stjórnarsáttmálanum hefði ekki verið tekið fram fyrir hendur samningsaðila, heldur hefði verið tekið í hendur þeirra. Ríkisstj. hefði hins vegar ekki kosið að hafa lagavöndinn reiddan yfir samningsaðilum í upphafi víðræðna. En það er nú bara það, sem hefur staðið allan tímann, að lagavöndurinn hefur verið reiddur yfir samningsaðilum. Hitt er svo til viðbótar, að það var auðvitað ekki vitað hvert yrði efni frv., það var ekki vitað með fullri vissu, fyrr en það var lagt fram, og það er ekki vafi á því, að þessi óvíssa og þessi ákvörðun um fyrirætlun ríkisstj. hefur orðið til þess að draga samningaumr. á langinn, enda kom það greinilega fram hjá fulltrúa vinnuveitenda á nefndarfundi, þegar spurt var um þetta atriði. Það hefði ugglaust flækt minna samningaviðræðurnar, ef frv. hefði legið fyrr fyrir en raun hefur á orðið. Þá sagði hæstv. deildarforseti í ræðu sinni, skildist á honum, að honum þætti háifhlálegt að gera því skóna, að menn hefðu ekki vitað, að raunverulegur vinnutími hér var styttri en á Norðurlöndunum - raunverulegur dagvinnutími. Ég víi nú bara vitna til þess, sem hv. 1. þm. Vestf. sagði um þetta atriði. Ég held, að ég hafi alls ekki misskilið hann, að hann hafi sagt áðan, að hann hefði ekki gert sér grein fyrir þessu. Ég sé ekki ástæðu til þess að vera að hafa fleiri orð um málið. Ég vil bara enn undirstrika það, að ég hélt ekki uppi gagnrýni á efni frv., heldur vinnubrögðin, hvernig að því hefði verið staðið af hæstv. ríkisstj., og segi ég það enn og aftur, að það held ég, að hafi verið misráðið.