Þingræður haldnar á Alþingi Íslendinga

Forseti vill láta þess getið að tvær utandagskrárumræður verða í dag. Hin fyrri hefst nú strax á eftir áður en gengið er til dagskrár og er um þróun matvælaverðs. Málshefjandi er hv. þm. Rannveig Guðmundsdóttir. Hæstv. forsætisráðherra, Halldór Ásgrímsson, verður til andsvara. Hin síðari hefst upp úr kl. 1.30 á nýjum fundi og er um skipulag ákæruvalds í kjölfar niðurstöðu Hæstaréttar. Málshefjandi er hv. þm. Lúðvík Bergvinsson. Hæstv. dómsmálaráðherra, Björn Bjarnason, verður til andsvara. Umræðurnar fara fram samkvæmt 1. mgr. 50. gr. þingskapa og standa í hálfa klukkustund hvor. Þá vill forseti tilkynna að atkvæðagreiðslur verða á þingfundi sem hefst kl. 1.30.

Frú forseti. Samkvæmt fréttum í gærkvöldi og í morgun virðist hafa orðið alger uppstytta í fyrirhuguðum samningaviðræðum íslenskra og bandarískra stjórnvalda um framtíð eða kannski á öllu heldur að segja ekki framtíð herstöðvarinnar í Keflavík. Málið blasir þannig við formanni bandarísku viðræðunefndarinnar að Íslendingarnir hafi einfaldlega hætt við að mæta á fundinn sem þeir voru þó komnir vestur um haf til að sækja. Þeir voru komnir til Washington svo ekki var það það að þeir kæmust ekki á fundinn, segir hann. Í útvarpsviðtali í vikunni var utanríkisráðherra hins vegar bjartsýnn. Málið klárast nú e.t.v. ekki á þessum fundi, heyrði ég með mínum eigin eyrum utanríkisráðherra segja og bjóst hann þar greinilega við miklum árangri af fundinum. Í fréttaflutningi af málinu kemur fram að ástæða fýluferðarinnar til Washington séu hugmyndir Bandaríkjamanna um kostnað sem séu allt aðrar og miklu hærri en þær sem Íslendingar hafi hugsað sér, óraunsæjar segir í Morgunblaðinu. Samkvæmt fréttum virðist hins vegar ekki hafa verið rætt um að þoturnar margfrægu, þessar fjórar, færu í burtu, þessar þotur sem íslensk stjórnvöld hafa hengt sig á að séu nauðsynlegar hér vegna loftvarna og þá er spurningin: Snerist þetta þá um peninga eftir allt saman en ekki loftvarnir? Eru íslensk stjórnvöld á hnjánum frammi fyrir bandarískum að biðja um áframhaldandi og mikil tilgangslaus hernaðarumsvif hér á landi peninganna vegna? Og loks um framhaldið. Hvert verður það? Verður þá áfram óbreytt ástand, að óvissan hangi þarna yfir og samdrátturinn og ákvarðanirnar um fyrirkomulag mála í Keflavík ráðist alfarið af einhliða ákvörðunum Bandaríkjamanna? En þannig hefur það verið. Er kannski kominn tími til að íslensk stjórnvöld horfi í eigin barm og viðurkenni hversu arfavitlausa pólitík þau hafa rekið í þessum viðræðum, fyrir utan hvað hún er niðurlægjandi fyrir þjóðina?

Virðulegi forseti. Það eru vissulega vonbrigði að viðræðunum sem fyrirhugaðar voru í Washington í þessari viku skyldi ekki miða meira áfram. Það var ekki haldinn formlegur samningafundur eins og til stóð heldur hittust formenn samninganefndanna og fóru yfir þau sjónarmið sem fram hafa komið og liggja fyrir af beggja hálfu í málinu. Ég hafði eins og hv. þingmaður rifjaði upp gert mér vonir um að hnika mætti þessu máli lengra og koma því í höfn áður en mjög langt um líður. Það er auðvitað ekkert útilokað og ekki er hægt að tala um einhverja sérstaka uppstyttu í málinu. Framhaldið verður það að það verða fundir, ekki hefur verið ákveðið með hvaða hætti þeir verða eða hvenær. En aðalatriðið er að við höfum af Íslands hálfu lýst því yfir, eins og hefur margkomið fram af minni hálfu, að við erum tilbúnir að taka ríkari þátt í kostnaði við rekstur flugvallarins í Keflavík en verið hefur vegna þess að borgaraleg flugumferð hefur þar aukist mjög en hernaðarleg umferð minnkað. Þetta eru þær forsendur sem við viljum leggja til grundvallar. Bandaríkjamenn hafa önnur sjónarmið. Það er lengra bil á milli en við höfum gert ráð fyrir og þess vegna er niðurstaðan þessi sem hún er í bili. Vonandi tekst að koma málinu aftur í þann jákvæða farveg sem ég taldi að það hefði verið í þannig að við getum lokið því og eytt allri óvissu á báða bóga fyrir alla hlutaðeigandi aðila eins og æskilegast er í málum sem þessum.

Frú forseti. Þegar fréttir bárust um þróun viðræðna við bandarísk stjórnvöld um framtíð varnarsamningsins og varnarliðsins hér á landi bað ég strax um utandagskrárumræðu til að ræða þetta alvarlega mál og ég þykist nú vita að meiri tími gefist við þær umræður til að ræða þetta efnislega betur heldur en hægt er að gera hér á þeim stutta tíma sem ætlaður er. Ég vona þá að hæstv. utanríkisráðherra verði betur í stakk búinn til að svara þeim spurningum sem hafa vaknað í framhaldi af þeim fréttum sem við höfum heyrt. Ég hef úr þessum stól oftar en einu sinni og oftar en tvisvar spurt þáverandi hæstv. utanríkisráðherra hvernig miði í viðræðum við Bandaríkjamenn og það síðasta sem ég vissi var að þetta væri komið í formlegan farveg, þetta væri komið á forræði utanríkisráðuneytisins og samningaviðræður væru hafnar. Því kom mér mjög á óvart þegar ég las í Morgunblaðinu í morgun haft eftir Alberti Jónssyni sendiherra eftirfarandi. Þar segir Albert, með leyfi forseta: „Þetta er enn þá alveg á fyrstu stigum. Þetta er ekki komið á það stig að við getum talað um að efnislegar samningaviðræður séu hafnar.“ Nú er ég hættur að skilja. Svör úr þessum stól við spurningum um hvernig þessum málum miði hafa verið á þann veg að þetta sé í formlegu viðræðuferli, samningaviðræður eigi sér stað milli bandarískra stjórnvalda og íslenskra stjórnvalda um málið. Því hlýtur maður að spyrja þegar maður les svona lagað haft eftir þeim sem leiðir sendinefnd okkar vestur um haf, sem hættir síðan við að eiga fund með bandarískum stjórnvöldum, að samningaviðræður séu í raun ekki hafnar, hvort það sé raunin, hvort okkur hafi þá í raun ekki verið sagt satt úr þessum ræðustól að við ættum formlegar samningaviðræður við Bandaríkjamenn um framtíð varnarsamningsins og varnarliðsins á Keflavíkurflugvelli. Ég held að það hljóti að vera mikilvægt að við fáum svar við þeirri spurningu hér.

Frú forseti. Þau tíðindi sem nú berast vegna viðræðna íslenskra og bandarískra stjórnvalda um framtíð varnarsamningsins ýta vissulega undir þá skoðun sumra að þar hafi meiri óvissa ríkt um langa hríð en íslensk stjórnvöld hafa verið viljug til að viðurkenna. Ég bjóst reyndar við því, frú forseti, strax og ég heyrði þessar fréttir að boð kæmu um að funda ætti í hv. utanríkismálanefnd og fjalla um þessi nýju tíðindi þar. Það boð hefur ekki borist en ég á von á að það berist okkur eigi síðar en strax í dag. Það sem hið háa Alþingi og hv. þingmenn þurfa að fá að vita er hvort efnislegar og formlegar viðræður séu hafnar og ef svo er ekki, um hvað snúast þau samtöl sem hafa átt sér stað á milli formanna samninganefndanna og hvers vegna fer hin efnislega umræða ekki fram? Er það vegna þess að fulltrúar íslenskra stjórnvalda vilja ekki taka á efnisatriðum eða er það vegna þess að fulltrúar bandarískra stjórnvalda vilja það ekki? Af fréttum að dæma virðist svo vera að það séu fulltrúar íslenskra stjórnvalda sem treysti sér ekki til að taka á efnisatriðum þessara samningaviðræðna og þá er helst þar að nefna kostnaðinn. Er það þá þannig, frú forseti, að sá verðmiði sem settur hefur verið á kostnaðinn við að reka flugvöllinn sé einfaldlega svo hár að íslensk stjórnvöld treysti sér ekki til að reka hann?

Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir upplýsingarnar. Einnig er áhugavert að sjá að hæstv. forsætisráðherra er hér viðstaddur en kýs ekki að blanda sér í umræðuna enn sem komið er a.m.k. En sú var tíðin að forsætisráðherra ríkisstjórnar tók gjarnan yfir þennan málaflokk þegar mikið lá við, eins og menn muna þegar hæstv. fyrrverandi forsætisráðherra, Davíð Oddsson, tók málið að sér þegar það var komið að hans mati í nokkurn hnút hér á vordögum 2003 og fór með það nokkuð síðan. En kannski er aftur ný verkaskipting uppi að utanríkisráðherrann sé utanríkisráðherra í málinu og forsætisráðherra leiði það þá hjá sér. Ég vil láta koma fram að ég óskaði einnig eftir því að utanríkismálanefnd fengi fund og fengi hæstv. utanríkisráðherra sem fyrst til viðtals til að fara yfir málið þar, eftir atvikum þá í trúnaði að því marki sem hæstv. utanríkisráðherra telur málið svo viðkvæmt að það megi ekki ræða það frammi fyrir alþjóð. Ráðherrann ræddi fyrst og fremst um rekstrarkostnað flugvallarins í Keflavík. Er það mál ekki tiltölulega einfalt? Ef herinn fer þá rekum við Íslendingar auðvitað okkar millilandaflugvöll, og erum væntanlega menn til þess. Ég held að málið snúist um meira en það. Ég held að það snúist ekki um þann kostnað, enda er það auðvitað ekki ofverkið okkar að reka eitt stykki millilandaflugvöll. Málið snýst um að íslensk stjórnvöld eru að rembast við að reyna að halda í sem mest umsvif í herstöðinni í Keflavík að því er virðist fyrst og fremst peninganna vegna. Það er dapurlegt að standa frammi fyrir því og þegar aðstæður eru orðnar þær að Bandaríkjamenn vilja fara, að allir helstu sérfræðingar og fræðimenn á þessu sviði segja: Þróunin er í þessa átt. Hefðbundnar gamaldags herstöðvar Bandaríkjamanna í Vestur-Evrópu eru allar að hverfa nema með örfáum undantekningum þar sem stöðvar eru í algeru lykilhlutverki eins og Ramstein, þá eru það íslensk stjórnvöld sem eru á hnjánum til að biðja um þessi tilgangslausu hernaðarumsvif hér. Þvílíkt endemi. Dapurlega ætlar þessari sögu hernámsins að ljúka.

Virðulegi forseti. Það er eins og endranær að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon er við sitt gamla heygarðshorn í varnar- og öryggismálunum. Það er enginn maður á hnjánum í þessu máli, hv. þingmaður. Það eru hér tvö fullvalda ríki að reyna að leita lausna á grundvelli samnings sem gerður var árið 1951 um varnir Íslands og viðræður um þetta hafa átt sér stað allnokkra hríð. Gerðar voru tilteknar bókanir um þessi mál 1994 og 1996 og það hefur verið ætlunin að halda þessu ferli áfram og komast að niðurstöðu um þau atriði sem hafa verið í óvissu. Hins vegar liggur ekki fyrir, og það er skýringin á því af hverju efnislegar samningaviðræður eru ekki hafnar, nákvæmlega á hvaða grunni þær eiga að vera og um það eru mismunandi sjónarmið. Það liggur fyrir af okkar hálfu það sem ég sagði áðan varðandi kostnaðarskiptinguna og gagnaðilinn hefur síðan sín sjónarmið. Þegar menn hafa ætlað að koma sér saman um þau atriði nákvæmlega hvað þeir ætla að semja um, þá er hægt að setjast niður og vinna frekar í málinu. Ég geri mér sem sagt vonir um að málið komist á þetta stig áður en mjög langt um líður án þess þó að ég geti um það fullyrt.

Frú forseti. Samfylkingin telur að lækkun matarverðs komi öllum til góða, ekki bara útvöldum hópum eins og þeim sem skattalækkanir ríkisstjórnarinnar beinast að. Viðhorf ríkisstjórnarinnar til lækkunar á matarverði er á reiki. Hjá ríkisstjórninni er lækkun matarverðs ekki forgangsmál. Árið 2001 sýndi skriflegt svar ráðherra Hagstofunnar við fyrirspurn Samfylkingarinnar að samanburður á þróun matvælavísitölu á Norðurlöndunum við Evrópusambandið frá 1990 til ársins 2001 var Íslendingum afar óhagstæður. Þó stjórnarliðar og hagsmunaaðilar vefengdu og andmæltu í þeirri umræðu leiddi áframhaldandi umfjöllun um matarverðið staðreyndir í ljós. Undirrituð, ásamt þingmönnum Samfylkingarinnar, lagði fram sem fyrsta mál á haustþingi árið 2002 tillögu til þingsályktunar um að ríkisstjórnin leitaði orsaka mismunandi matvælaverðs á Norðurlöndum og í ríkjum Evrópusambandsins. Skoðuð yrðu skilyrði sem matvælaframleiðslu og matvöruverslun væru búin og samanburður gerður á matvöruframleiðslu og verslunarháttum á Norðurlöndum og í ríkjum Evrópusambandsins og hvort ólík tenging landanna við Evrópusambandið hefði þarna áhrif. Samanburður fylgdi úr skýrslum Hagstofu á verðlagi á Norðurlöndum og meðalverði í Evrópu sem sýndi allt að 69% hærra matarverð hér. Tillaga okkar var samþykkt hér á Alþingi og Hagfræðistofnun Háskóla Íslands var falið verkefnið. Reyndar var því sleppt að kanna þátt aðildar að Evrópusambandinu á mismunandi matarverð á Norðurlöndum en skýrslan var góð. Fyrsta þingmál Samfylkingarinnar eftir síðustu kosningar var tillaga um lækkun virðisaukaskatts á matvæli úr 14 í 7%. Tillagan var endurflutt á síðasta þingi árangurslaust. Lækkun virðisaukaskatts á mat er auðvitað hluti aðgerða sem grípa þarf til ef ná á niður matarverðinu. Verðstríðið í vetur, aðgerðir með grænmetisverð, sem voru mjög jákvæðar, og gengi krónunnar hafa haft áhrif til tímabundinnar lækkunar en engan veginn í takt við hækkað gengi. Skýrsla Hagfræðistofnunar Háskólans, sem staðfesti upplýsingar Samfylkingarinnar um matarverðið og hugmyndir um aðgerðir til verðlækkunar, var loks lögð fram á síðustu dögum vorþings 2004 en fékkst því miður ekki rædd á Alþingi. Því ákvað undirrituð að bera fram fyrirspurnir til skriflegs svars til þeirra ráðherra er ábendingar beindust til og bárust því miður rýr svör. Varðandi það að styðja landbúnaðinn með beinum greiðslum í stað tolla - hvaða vinna væri í gangi í ráðuneytum til að lækka eða fella niður tolla af innfluttum vörum, hvort ráðherra telji ríkisstuðning fyrirsjáanlegri og sýnilegri með beinum greiðslum í stað tolla, hvort slíkt sé til skoðunar í ráðuneytinu - vísuðu bæði fjármálaráðherra og landbúnaðarráðherra til viðræðna á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar og/eða til fríverslunarviðræðna eða að ekki væri unnt að leggja mat á málið. Engin vinna í gangi. Um könnun á að hvaða marki matvara lækkaði með hækkuðu gengi, um eftirlit með að gengisbreytingar skiluðu sér til neytenda, hvort fákeppni á matvörumarkaði hefði áhrif á matarverð vísaði viðskiptaráðherra til Neytendasamtakanna, greinargerða ASÍ og verkefna Samkeppnisstofnunar. Engin vinna í gangi. Um hvort fyrir liggi samanburður á stærð verslunarhúsnæðis við nágrannalönd, hvort meira sé fjárfest hér og þá mat á hvort það skili sér út í matarverð hér fengust engar upplýsingar. Óskoðað. Um afstöðu viðskiptaráðherra til þess að birgðahús yrðu skyldug til að bjóða öllum smásölum sömu kjör svo stærðarhagkvæmni í heildsölu og vörudreifingu nýtist án þess að samkeppni í smásölu skaðist hefur ekki enn þá borist svar. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra hver afstaða forsætisráðherra sé til hugmynda í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskólans um aðgerðir til að lækka matarverðið, hvort hann muni beita sér fyrir að unnið verði með hugmyndir Hagfræðistofnunar í viðkomandi ráðuneytum. Er forsætisráðherra fylgjandi lækkun virðisaukaskatts á matvæli og er forsætisráðherra fylgjandi því yfirleitt að grípa til aðgerða til að lækka matarverðið? Og ef svo er, til hvaða aðgerða?

Frú forseti. Eins og kom fram hjá hv. þingmanni þá kannaði Hagfræðistofnun Háskóla Íslands að beiðni forsætisráðuneytisins matvælaverð á Íslandi í samanburði við helstu nágrannalönd og jafnframt var í þeirri skýrslu gerð grein fyrir hugsanlegum ástæðum mismunandi matvælaverðs í þessum löndum. Það má segja að niðurstöður skýrslunnar hafi aðallega verið tvenns konar, í fyrsta lagi að reynt verði að tryggja samkeppni með því að vera vel á verði og fylgja eftir samkeppnislögum hér innan lands og auk þess að opna fyrir viðskipti við útlönd eftir því sem heilbrigði og sóttvarnir leyfa. Samkeppnisstofnun er mikilvæg stofnun sem er verið að efla og það er afar þýðingarmikið að sú stofnun fylgist vel með þessum málum. Hér er um sjálfstæða stofnun að ræða og mér finnst hv. þingmaður tala einum of mikið um það að öðrum opinberum yfirvöldum beri að grípa þar inn í. Ég vænti þess að hv. þingmaður treysti Samkeppnisstofnun í þessu hlutverki. Hins vegar er það rétt hjá hv. þingmanni að matvælaverð, þó að það hafi lækkað nú að undanförnu, hefur ekki lækkað í takt við hækkandi gengi. Ég kann ekki fullar skýringar á því en það sýnir að auðvitað getum við ekki treyst því algjörlega í frjálsri samkeppni að þetta breytist ávallt í takt við gengisbreytingar og það virðist vera tilhneiging til þess að það komi seinna fram en æskilegt væri. Það má því reikna með því, og vonandi verður það, að hækkun gengisins skili sér áfram á næstu mánuðum. Í öðru lagi kom fram í umræddri skýrslu að það er talið kostnaðarsamara að styrkja landbúnað með tollum og innflutningshöftum en með beinum styrkjum. Ástæða þess sé m.a. sú að höftin skekki ákvarðanir um framleiðslu. Þetta er viðurkennt í heimsviðskiptum. Við höfum að sjálfsögðu viljað vernda okkar innlendu framleiðslu sem sjálfstæð þjóð og það hefur verið stefna þessarar ríkisstjórnar og annarra ríkisstjórna sem hafa setið á Alþingi. Við höfum hins vegar tekið þátt í þeirri vinnu sem fer nú fram á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um að breyta styrkjum vegna landbúnaðar í þá átt að þar verði í meira mæli um beina styrki að ræða. Þar er um flóknar samningaviðræður að ræða sem hafa tekið alllangan tíma og standa enn yfir. Það er að okkar mati ekki tímabært að gera einhliða breytingar fyrr en við sjáum betur út úr því máli. Að því er varðar spurningar hv. þingmanns um lækkum virðisaukaskatts þá kemur það vissulega til greina eins og allar aðrar skattalækkanir. Ríkisstjórnin hefur ákveðið skattalækkanir sem felast fyrst og fremst í lækkun tekjuskatts. Það hefur hins vegar verið til athugunar á vettvangi ríkisstjórnarinnar hver verða næstu skref. Við höfum talið að það væri rétt að lækka tekjuskattinn fyrst enda er það tryggara að slík lækkun skili sér til almennings alveg með sama hætti og gengið. Þá höfum við ekki sömu tryggingu fyrir því að skattalækkun skili sér með sama hætti til almennings. Ég hef skilið það svo hér á hv. Alþingi að það væri verið að vara við skattalækkunum og stjórnarandstaðan vilji draga skattalækkanirnar til baka. Við höfum ekki útilokað lækkun virðisaukaskatts. En í fjárlögum næsta árs, svo það sé alveg skýrt, er ekki svigrúm til frekari skattalækkana.

Hæstv. forseti. Margt af því sem hv. þingmaður, frummælandi hér í þessari umræðu, hefur haldið fram í þessum málum er virkilega góðra gjalda vert og ég get tekið undir margt af því sem hún segir. Auðvitað yrði lækkað matarverð umtalsverð kjarabót fyrir fjölskyldur í landinu. En mér finnst hins vegar oft og tíðum örla á þráhyggju hjá hv. þingmönnum Samfylkingarinnar varðandi það sem þau kalla gjarnan Evrópuverð á matvælum því að ég sé ekki að það sé raunhæft að fjalla um það sem einhvers konar eitt staðlað fyrirbæri. Mér finnst skipta verulegu máli að gengisstaðan, þ.e. sterk staða krónunnar, virðist ekki skila sér til neytenda. Mér finnst það umhugsunarefni fyrir okkur, þenslan og hið hrikalega magn af peningum í umferð virðist gera það að verkum að almenningur missir verðskyn og meðan allt selst, sama hvaða verð er sett á það, þá er spurning hvort verslunin finnur sig knúna til að lækka verð. Mér finnst þetta mjög alvarlegt og mér finnst að við þurfum að gefa þessu gaum. Svo er það annað sem þarf að skoða. Ég hef áhyggjur af þeirri óhollustu sem verið er að bjóða t.d. börnum upp á á fjölda heimila og veitingastaða. Mér finnst ýmislegt af því sem í boði er vera vafasamt í verslunum og nefni ég þá t.d. grænmeti og rifja upp hryllingsmynd sem sjónvarpið sýndi fyrir nokkrum missirum um eiturefnanotkun við grænmetis- og ávaxtaræktun á Spáni, vitandi það hversu mikið er flutt inn af grænmeti og ávöxtum frá Suður-Evrópu þar sem mikil eiturefnanotkun er. Mér finnst því skipta verulegu máli að við tökum holla fæðið inn í umræðuna, við þurfum að lækka verð á því. Við þurfum að sjá til þess að lífrænir bændur á Íslandi fái sjálfstæðan, sérstakan stuðning, tímabundinn stuðning, til þess að þeir geti komið vel undir sig fótunum þannig að við tryggjum það að innlenda framleiðslan okkar verði 

Frú forseti. Hér er til umræðu þróun matvælaverðs en birtar hafa verið tvær opinberar skýrslur sem sýna hana vel. Önnur skýrslan er rannsókn Hagstofunnar sem birt var í sumar og sýnir niðurstöður úr könnun á neysluvenjum tvö þúsund heimila á landinu. Í skýrslunni kemur fram að neysluútgjöld heimilanna árið 2001–2003 eru nánast óbreytt frá tímabilinu 2000–2002. Hlutfall mat- og drykkjarvöru í heimilisútgjöldum hefur þó lækkað og er nú 15,2%. Útgjöld heimilanna í kaupum á mat- og drykkjarvöru hefur því lækkað um tæp 9% frá árinu 1995. Á sama tíma hefur kaupmáttur aukist umtalsvert. Í skýrslunni kemur fram m.a., með leyfi forseta: „Ráðstöfunartekjurnar hafa hækkað umfram atvinnutekjur og launavísitölu ef tekið er tillit til þess að heimilin hafa minnkað; ráðstöfunartekjur á mann hafa hækkað um 82% frá 1995 til 2003.“ Hin skýrslan er sú sem Hagfræðistofnun vann fyrir forsætisráðherra um samanburð á matvælaverði á Íslandi, Norðurlöndum og í ríkjum ESB, sem gefin var út núna í maí 2004. Ljóst er að verð á matvöru á Íslandi hefur sveiflast nokkuð miðað við verð á sambærilegri matvöru í Evrópulöndum undanfarin 15 ár. Samkvæmt skýrslu Hagfræðistofnunar var Ísland í þriðja efsta sæti á listanum árið 2001. Rekja má þróun á Íslandi til gengisbreytinga og efnahagsástands á hverjum tíma. Þá hefur matvöruverð á Íslandi að jafnaði verið svipað og á hinum Norðurlöndunum og hefur í heild yfirleitt verið ofarlega á listanum. Í ljósi lækkandi verðlags á dagvörumarkaði á Íslandi árið 2005 verður að telja líklegt að staðan hafi batnað eitthvað gagnvart öðrum Evrópulöndum í ár. Meginástæðu fyrir lækkandi matvöruverði á Íslandi má rekja til gengishækkunar 

Frú forseti. Það er örugglega rétt að verð á matvælum er hærra hér á Íslandi en í nágrannalöndunum og það er líka rétt að ef náum verðinu niður mun það bæta kjör fjölskyldnanna. En það er mjög erfitt að bera saman matvælaverð á milli landa vegna þess að það þarf að taka tillit til t.d. styrkjakerfis, hvort verið er að styrkja tiltölulega meira hér framleiðslu matvæla og hvernig á að meta það inn í hvort matvæli séu dýr eða ódýr. Það þarf líka að líta til fleiri þátta. Það þarf að líta til þess hvar maturinn er keyptur á landinu. Ég veit að þar sem lágvöruverslun hefur verið opnuð á landsbyggðinni hefur það bætt kjör manna mjög mikið og þeir sem eiga ekki aðgang að slíkri verslun búa við miklu verri kjör en aðrir. Nú síðustu vikurnar hefur lækkun matarskattsins úr 14% í 7% verið margrædd og menn hafa spurt sig hvort umrædd lækkun skili sér til neytenda. Ég tel einsýnt að það ráðist af samkeppninni. Ég get tekið undir það sem hæstv. forsætisráðherra sagði, að það skiptir öllu máli að samkeppni sé virk á markaðnum. Nýleg könnun ASÍ sýndi fram á, þar sem var gerð samræmd vörukaupakönnun, að verð á matvælum hafði hækkað um 17% frá því í sumar í einni lágvöruversluninni. Það sýnir að þegar menn slaka á samkeppninni hækkar einfaldlega vöruverðið. Eins er áhyggjuefni að hækkandi gengi krónunnar skuli ekki skila sér frekar í lægra matvælaverði. En það er líka brýnt að hvetja neytendur til þess að vera á vaktinni og sýna aðhald því að það skiptir ekki síður máli 

Virðulegur forseti. Sú umræða sem hér fer fram er mjög nauðsynleg vegna þess að þó að margvíslegur neysluvarningur sé óþarfur komumst við ekki af án þess að borða. Öll þurfum við að kaupa mat og því stærri sem fjölskyldurnar eru og þeim mun lægri sem tekjurnar eru þeim mun þyngra vegur matarverðið í útgjöldum heimilanna. Þegar kemur að matvælaverði þurfum við Íslendingar auðvitað að bera okkur saman við Evrópubúa og sjá hvaða verði þeir kaupa sína matvöru og svo aftur við. En við þurfum auðvitað líka að bera okkur saman hér innbyrðis á Íslandi, þ.e. hvert er matvöruverðið á höfuðborgarsvæðinu annars vegar og hvert er verðið úti á landi þar sem samkeppni nýtur ekki við? Með þessu þurfum við auðvitað að fylgjast því að það er rétt sem hér kom fram að samkeppnin skiptir auðvitað verulegu máli eins og sést t.d. í vöruverði úti á landi. En það er auðvitað fleira sem þar kemur til, það eru flutningsgjöld, það eru álögur hins opinbera, það eru vörugjöld og tollar og fleira slíkt. Ég held að aðgerðir hins opinbera í þessum málum skili sér. Við þurfum ekki annað en að horfa á grænmetisverðið, vísitölu grænmetisverðs. Hún var komin í 138 árið 1999 en er núna 98, þannig að þær aðgerðir sem gripið var til af hálfu opinberra aðila til þess að ná niður kostnaði á grænmeti hafa beinlínis skilað sér. Það er ekki að öllu leyti rétt, sem hér hefur verið sagt, að engin tenging sé á milli þróunar gengis og innflutts matvöruverðs vegna þess að þar var vísitala matvöruverðs 132 árið 2001 og er núna 113. Það er því ákveðin tenging þar á milli þó að hún sveiflist kannski ekki alveg nákvæmlega með genginu og skili sér kannski aðeins seinna. En við þurfum að fylgjast vel með þessum hlutum, Samkeppnisstofnun þarf að vera virk í þessu og eins eru 

Virðulegur forseti. Maður getur spurt sig hvort hér sé samkeppni eða ekki. Það er ágætt að rifja upp samráðið í grænmetinu, sem var kennt við Öskjuhlíðina á sínum tíma, og samráðið í olíuversluninni. Þetta eru nýleg dæmi sem sýna að það hefur verið farið á bak við neytendur. Í skýrslu sem kom út fyrir stuttu um matvælaverð kom fram að kaupmönnum hefði fækkað og mestöll verslunin væri komin á hendur fárra fyrirtækja. Þrjár stærstu verslunarkeðjurnar voru í árslok 2003 með 80–90% markaðshlutdeild. Það kemur líka fram að lítil og minnkandi samkeppni á matvörumarkaði býður vitaskuld heim hættu á aukinni álagningu. Í skýrslu frá 2001 taldi Samkeppnisstofnun að finna mætti skýr merki um þá þróun árin á undan. Hvað segir þetta okkur, virðulegur forseti? Það er verið að færa hér ágæt rök fyrir því að það sé fákeppni á matvörumarkaði. Og hvað þýðir það? Geysileg freisting til samráðs. Það er mjög erfitt að sanna verðsamráð, það höfum við séð í gegnum tíðina. Ég spyr mig því: Hvernig getum við tekið á þessu? Um daginn var ágætt viðtal í sjónvarpinu við hagfræðing, Guðmund Ólafsson, um matarskattinn, virðisaukaskatt á matvælum. Þar færði hann rök fyrir því að ef við lækkum matarskattinn skilar það sér ekki allt til neytandans. Það væri mjög freistandi fyrir verslunarkeðjurnar að taka lækkunina til sín. Maður spyr: Ef við lækkum matarskattinn, sem ég vil ekki útiloka, alls ekki, eins og hér kom fram hjá hæstv. forsætisráðherra, erum við þá að hjálpa neytendum eða erum við að hjálpa stóru verslunarkeðjunum? Hver græðir á því? Það er búið að færa rök fyrir því, sem mér þóttu mjög góð, að svarið væri á þann veg að við værum að hjálpa stóru verslunarkeðjunum. Er það það sem við viljum? Það held ég ekki. Ég held því að það þurfi að skoða matarskattinn mjög vel og það liggur ekki ljóst fyrir að lækkun á honum yrði eins mikið til hagsbóta fyrir neytendur og 

Hæstv. forseti. Það er mjög mikilvægt að taka matarverðið til umfjöllunar. Verðlag á matvælum er afgerandi þáttur í lífskjörum fólks og þá tek ég undir með hv. þm. Kolbrúnu Halldórsdóttur að við þurfum einnig að horfa til gæðanna ekki síður en til verðlagsins. Ég vil þakka hv. málshefjanda, Rannveigu Guðmundsdóttur, fyrir að taka þetta mál til skoðunar og hvetja til þess að það sé skoðað heildstætt. Ég tek undir nálgunina hjá hv. þingmanni. Við þurfum að finna hvað það er sem veldur því að verðlag á matvælum er hærra hér en gerist í okkar samanburðarríkjum og leita leiða til að færa verðlagið niður og horfa þá til heilnæmis og einnig til hagsmuna íslenskra framleiðenda og íslensks atvinnulífs. Við þurfum að sjálfsögðu að skoða þetta mál heildstætt. Mönnum hættir til að horfa á afmarkaða þætti. Núna er það matarskatturinn, virðisaukaskatturinn. Hann var mjög til umræðu í byrjun tíunda áratugarins og þá var skiptingin í pólitíkinni og á atvinnumarkaði sú að Sjálfstæðisflokkur, Alþýðubandalag og Alþýðusambandið voru á því að færa skattinn niður. Alþýðuflokkur, Framsóknarflokkur og BSRB höfðu um þetta efasemdir og vildu fara aðrar leiðir, töldu betra t.d. að beina sjónum að barnafólki, öryrkjum og völdum hópum í samfélaginu. Sjálfur er ég enn þeirrar skoðunar þannig að það eru að sjálfsögðu mismunandi sjónarmið uppi hvað þetta snertir. En ég hvet til þess að við skoðum þessi mál heildstætt. Mín skoðun er sú að við eigum fyrst og fremst núna að beina sjónum okkar að hringamyndun á matvörumarkaði. Þar er mikinn vanda að finna, tel ég vera, og við eigum að reyna að mynda breiðfylkingu í samfélaginu eins og gert var á fyrstu árum tíunda áratugarins 

Frú forseti. Ég vil taka undir þakklæti hv. þingmanna til framsögumanns, hv. þm. Rannveigar Guðmundsdóttur. Umræðan er mjög nauðsynleg. Þrátt fyrir að hlutur matvælaverðs í framfærslukostnaði fari lækkandi þá skiptir hann þó töluverðu máli, sérstaklega fyrir þá tekjulægri. En það hefur líka komið fram að lækkun á verði erlendrar myntar hefur ekki komið fram í matarverði eða þá mjög seigfljótandi. Það virðist vera þannig að hækkanir á erlendu gengi koma hratt í gegn en lækkanir afskaplega seint og seigt, þannig að öll hugsun t.d. um að lækkun á virðisaukaskatti komi fólki og sérstaklega lágtekjufólki til góða er ekki rétt. Hún mun aðallega koma verslunum til góða. Ég held því að menn ættu að hugleiða aðrar leiðir til að koma þeim fimm milljörðum sem menn ætla að lækka tekjur ríkissjóðs um með lækkun matarskattsins til lágtekjufólks með öðrum hætti, sérstaklega vegna þess að lækkun á matarverði kemur jú öllum til góða, líka hátekjufólki, þó að það sé hlutfallslega minna. Hvers vegna er þetta svona? Getur verið að skortur sé á samkeppni? Er of mikil samþjöppun á markaðnum? Er fákeppni eða getur verið að eftirspurnin sé of mikil? Þetta er það sem við þurfum að skoða og við þurfum sérstaklega að hafa í huga að það er nýbúið að efla og setja upp nýtt samkeppniseftirlit og menn binda nú ákveðnar vonir við það. Ég vil minna á að í mars í vor, 11. mars, keypti ég í ákveðinni lágvörumatarverslun, en þær verslanir hafa bætt kjör láglaunafólks alveg sérstaklega, einn lítra af mjólk. Hann kostaði eina krónu og svo fékk ég afslátt upp á eina krónu. Ég geri nú ekki ráð fyrir því að menn búist við að slíkt verðlag haldi lengi.

Forseti. Ég þakka umræðuna, hún hefur leitt í ljós það sem ég hef verið að tala um, það þarf að taka á þessu máli. Eins og hér hefur komið fram var matarverð örlítið að lækka út af því sem hefur verið lýst og fór niður um átta stig frá árinu 2002 til júní í ár, það hefur rokið upp um fimm stig núna frá júní til október, og það er óásættanlegt. Ef fara á í þá vinnu sem þarf til að breyta verulega matarverðinu eins og það er á Norðurlöndum - við erum bara að tala núna um samanburð okkar við Norðurlöndin, ekki eitthvað meira - þá þarf að fara í það af alvöru. Samkeppnisstofnun tekur ekki þá ákvörðun. Hún tekur ekki ákvörðun um hvernig stuðningurinn á að vera við landbúnaðinn, ekki um aðgerðir vegna umhverfis innflutnings, varðandi skattana eða annað, ekki um tollabreytingar, ekki um hvort taka á helming af stuðningi við landbúnað, sem er 12–13 milljarðar í dag, í matarverðinu beint eða fara í beingreiðslur eins og mun verða gert með tímanum og mun verða það sem kemur í framtíðinni, en við höfum ekki döngun í okkur til að skoða það sjálf og koma til móts við fólkið í landinu. Það var skoðað í Noregi hvað það mundi þýða fyrir fjögurra manna fjölskyldu ef matarverðið lækkaði eða verðlag færi niður í þær verðbreytingar sem urðu í Svíþjóð eftir Evrópusambandsaðild. Það voru 250 þúsund ísl. kr. á ári. Hvað erum við eiginlega að tala um? Ég vil líka taka það fram hvað varðar virðisaukaskattinn að í Danmörku er hann 25% á mat eins og öllu öðru. Samt er maturinn þar miklu ódýrari af því að tollar og umgjörð innflutnings á framleiðslu er annað. Svíþjóð hefur hins vegar lækkað í 14% og Noregur lækkaði fyrir tveimur árum í 14%. Ekki vældu menn um að það væri ekki hægt að taka ákvarðanir með lögum af því að það mundi ekki skila sér. Er það eitthvert hyski sem sér um verslun hér á Íslandi að við skulum tala svona í sölum Alþingis?

Frú forseti. Það er engin ástæða til þess að tala illa um þá sem standa í verslun á Íslandi,  Samkeppnisstofnun skiptir að sjálfsögðu sköpum í þessum málum. Ég sé nú ekki ástæðu til að treysta þeim sem standa í verslun algjörlega fyrir verðlaginu. Ég held að það sé líka mikilvægt að gerðar séu samanburðarkannanir. Samanburðarkannanir verkalýðshreyfingarinnar hafa verið mjög góðar. Almenningur getur lesið í blöðum nánast vikulega um slíkar kannanir sem hjálpa til við að auka verðskyn neytandans því að það er verðskyn neytandans sem er að sjálfsögðu langbesta tryggingin fyrir því að matarverð haldist í skefjum. Ég tek undir það að grænmetið er ágætt dæmi um það sem vel heppnaðist í sambandi við matvælaverð. Við höfum tekið fullan þátt í því á alþjóðavettvangi að leita nýrra leiða í þessu sambandi, við gerum það á vettvangi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Hv. þingmaður segir að við höfum engan áhuga á málinu og að við höfum ekki djörfung til þess að vaða í málið. Þetta gerist ekki þannig. Við þurfum að ná samkomulagi, við þurfum að halda vel á okkar spilum í þessum harða heimi, sem er samkeppni milli þjóða, og það höfum við gert. En það er alveg ljóst, eins og hefur komið fram hér, að styrkveitingar til landbúnaðarins munu færast í þessa átt og ég er viss um að það verður neytendum til góðs.

Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Meðflutningsmenn eru hv. þm. Margrét Frímannsdóttir, Pétur H. Blöndal og Gunnar Örlygsson. Í 1. gr. frumvarpsins segir svo, með leyfi forseta: „Síðari málsliður 51. gr. stjórnarskrárinnar orðast svo: Sé þingmaður skipaður ráðherra skal hann víkja úr þingsæti á meðan hann gegnir ráðherradómi og tekur varamaður hans sætið á meðan.“ Frumvarp sama eðlis flutti sú er hér stendur á 123. löggjafarþingi og á síðasta löggjafarþingi. Í dag má segja að við búum við svokallað ráðherraræði, þ.e. ráðherrarnir hafa meiri völd en eðlilegt getur talist, sérstaklega hér á löggjafarsamkomunni. Íslenskt réttarríki byggist á hugmyndum franskra umbótasinna á 18. öld um greiningu ríkisvaldsins í þrjá þætti, löggjafarvald, framkvæmdarvald og dómsvald, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þessi þríþætta skipting valds er mörgum kunn af því að hún er kennd í skólum landsins. Hugsunin með slíkri skiptingu var að hver valdhafi um sig takmarkaði vald hinna, en hver hluti ríkisvaldsins fyrir sig átti þó að vera sem sjálfstæðastur. Þó að stjórnarskrá okkar byggist á þessum hugmyndum gerir hún samt ráð fyrir að ráðherrar geti jafnframt verið alþingismenn þannig að þeir séu á sama tíma fulltrúar framkvæmdarvaldsins og fulltrúar löggjafarvaldsins, þeir sitja má segja beggja vegna borðsins. Það er því mín skoðun, virðulegi forseti, að hér sé ekki um að ræða aðskilnað löggjafarvalds og framkvæmdarvalds eins og skilningurinn er í 2. gr. stjórnarskrárinnar. Í nágrannalöndum okkar er þessum málum ekki háttað eins og hér á Íslandi í mörgum tilvikum. Ég vil vekja athygli á því að í Noregi og Svíþjóð verða þingmenn að víkja af þingi á meðan þeir gegna ráðherradómi. Þar er skýr aðskilnaður á milli framkvæmdarvalds og löggjafarvalds. Þetta kemur skýrt fram bæði í 9. gr. sænsku stjórnarskrárinnar og 74. gr. norsku stjórnarskrárinnar. Sumir hafa haldið því fram að embættismannakerfið eða flokkarnir fái meiri völd ef af því verður að ráðherrar geti ekki verið þingmenn. Virðulegur forseti, það er fátt sem bendir til þess. Í Svíþjóð, þar sem þessi regla hefur verið viðhöfð í áratugi, hefur þróunin ekki verið sú að fleiri ráðherrar hafi komið utan frá flokkakerfinu, þ.e. úr embættismannakerfinu, og það hefur heldur ekki styrkt völd flokkanna í að hafa aðskilnað á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds. Það má einmitt segja að vegna þess hve ráðherraræðið er sterkt á Íslandi stjórna forsvarsmenn flokkanna, sem yfirleitt eru ráðherrarnir, óeðlilega miklu í þingflokkum sínum. Ég hef stundum tekið dæmi af ríkisstjórnum þar sem hlutfallslega margir þingmenn í viðkomandi þingflokki eru ráðherrar, sem eru þá búnir að samþykkja eitthvert frumvarp í ríkisstjórn, taka það síðan inn í sína þingflokka og greiða þar atkvæði, ef til þess kemur, um sömu mál. Þá er auðvitað mjög sterk tilhneiging hjá þeim að reyna að koma málunum meira eða minna óbreyttum í gegnum sína þingflokka. Það eru til dæmi, m.a. frá mínum flokki, þar sem við vorum með helming ráðherra í þingflokki á sama tíma, og það eru líka dæmi frá stjórn Alþýðuflokksins og Sjálfstæðisflokksins. Þá hafði Alþýðuflokkurinn tíu þingmenn og af þeim tíu þingmönnum voru fimm ráðherrar. Sagt er að stærsti hluti hinnar eiginlegu vinnu í þinginu fari fram í þingnefndum og það er rétt. Þar er mikil vinna og sú hefð hefur skapast að ráðherrar eigi ekki sæti í nefndum þingsins. Þetta þýðir að sjötti hluti þingheims, þ.e. ráðherrarnir, er ekki nema að mjög litlu leyti virkur í þingstarfinu. Þetta eru einnig rök fyrir því að stíga það skref sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Það getur líka komið upp erfið staða fyrir þingmenn sem eru ráðherrar en þurfa að fara úr þeim stóli. Ef ekki verður gerð sú breyting sem hér er lögð til þá mundu þeir detta út. Það eru því líka rök sem má benda á varðandi þetta mál. Nokkrir flokkar hafa ályktað um það að ráðherrar eigi ekki að vera þingmenn á sama tíma. Þar hefur Framsóknarflokkurinn ályktað nokkrum sinnum og er með mjög skýra stefnu og hún var samþykkt á síðasta flokksþingi okkar núna í febrúar 2005. Ég vil líka benda á að Samfylkingin hefur skýra stefnu að þessu leyti. Samfylkingin hefur ályktað um að þingmenn eigi ekki að gegna ráðherradómi á sama tíma þannig að það má segja að nú séu tveir flokkar í hinu íslenska stjórnkerfi eða pólitíska umhverfi sem styðja þessa leið. Ég vil vekja sérstaka athyli á því að um þessar mundir er nefnd að störfum undir forustu Jóns Kristjánssonar heilbrigðisráðherra sem er að endurskoða stjórnarskrána og þar eiga pólitísku flokkarnir aðkomu og mér finnst, miðað við það sem maður heyrir, að það sé nú ekki samstaða um allar breytingar sem þar eru til umræðu. En ég vil vekja athygli á því, virðulegi forseti, að þessa breytingu, að ráðherrar víki af þingi meðan þeir gegna ráðherradómi, styðja tveir flokkar og hafa gert um tíma. Ég tel því mjög eðlilegt að málið verði tekið föstum tökum og vonandi verður það samþykkt í þessari nefnd þannig að einhverjar líkur séu á því að það komi til afgreiðslu á hinu háa Alþingi þegar niðurstaða nefndarinnar lítur dagsins ljós. En ég átta mig á því að ekki eru allir stjórnmálaflokkar sammála þessari leið en bið þá að hafa í huga að við eigum að hafa hér aðgreiningu valds í löggjafar-, dóms- og framkvæmdarvald og eins og staðan er nú er að mínu mati ekki hægt að segja að um þann aðskilnað sé að ræða.

Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir markmið þessa frumvarps til stjórnarskipunarlaga um að efla þrígreiningu ríkisvaldsins enda er hægt að fullyrða að henni er verulega áfátt hér á Íslandi þar sem löggjafarvaldið og framkvæmdarvaldið renna með mjög undarlegum og dæmalausum hætti saman. Það ástand hefur versnað stórkostlega á síðustu tíu árum, er óhætt að fullyrða. Í tíð núverandi ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks hefur þetta versnað hrikalega þannig að frumkvæði um málagerð og málafylgju af hálfu þingsins er lítið og hverfandi og allt frumkvæði kemur úr ráðuneytunum. Þaðan koma málin sem eru oft keyrð í gegnum þingið á ógnarhraða, oft illa undirbúin, og þinginu gefst þar lítið tóm. Ég tek undir markmiðið sem hér er mælt fyrir en efast að mörgu leyti um aðferðina sem hér er lögð til. Ég veit að þetta hefur gefist ágætlega í Noregi þar sem ráðherrar segja tímabundið af sér þingmennsku. Þar er um að ræða stórt þjóðþing þar sem slíkt hefur ekki mikil áhrif. En hér í okkar litla þjóðþingi - burt séð frá því að nú er hinn litli Framsóknarflokkur í ríkisstjórn með fáa þingmenn og þar af leiðandi fáa óbreytta þingmenn vegna þess að helmingurinn af þingflokknum er á ráðherrabekk - mundi það hafa mjög mikil áhrif á þingið á kostnað hinna flokkanna og til hagsbóta fyrir litlu flokkana, dvergflokkana, sem hafa verið notaðir hér sem hækjur í ríkisstjórnum Sjálfstæðisflokksins áratugum saman meira og minna linnulítið. Þetta kæmi þeim fyrst og fremst vel þar sem þingliði þeirra, í þessu tilfelli Framsóknarflokksins, mundi fjölga um helming á kostnað hinna flokkanna sem eru með sinn réttkjörna þinghóp sem er kosinn í þingkosningu. Það er því hægt að halda því fram að þetta væri mjög ósanngjarnt fyrir hina flokkana og ósanngjörn ívilnun fyrir hækju Sjálfstæðisflokksins í hvert sinn eins og þetta hefur verið tíðkað hér á Íslandi.

Virðulegur forseti. Ég skildi hv. þingmann þannig að hann styddi málið almennt, enda er Samfylkingin með skýra stefnu. Í stjórnmálaályktun landsfundar Samfylkingarinnar árið 2005 segir: „Ráðherrar gegni ekki þingmennsku sem m.a. stuðlar að því að skerpa aðgreiningu löggjafar- og framkvæmdavalds.“ - Það er stefna Samfylkingarinnar. Það er alveg rétt að þegar ráðherrar færu út af þingi þá kæmu varamenn inn. Þá kæmi þar floti af þingmönnum úr stjórnarflokkunum, ekki þá bara í þessu tilviki, ef þetta væri gert núna, úr Framsóknarflokki heldur líka úr Sjálfstæðisflokki. Það skekkir auðvitað myndina, það er rétt, það er sem sagt stærri hópur virkur í atvinnumennsku í pólitík, ef svo má segja. Þess vegna hef ég velt því fyrir mér hvernig hægt væri að koma til móts við það. Ein leið er að styrkja stjórnarandstöðuna betur en nú er gert með framlögum, og finnst mér það vel koma til greina. Núna eru flokkarnir styrktir með sérstökum framlögum sem eru reiknuð miðað við þingstyrk og eftir ákveðnum lykli. Mér fyndist eðlilegt að styrkja stjórnarandstöðuflokkana til að vega upp á móti þessu þannig að það væri ekki þessi mikli munur á stjórnarflokkunum og stjórnarandstöðunni sem gæti skapast við þessa breytingu. Ég þekki ekki hvort þetta er gert þannig í Noregi og Svíþjóð þar sem framkvæmdin er með þessum hætti en ég geri mér grein fyrir því að það væri eðlilegt að skoða einhverjar aðgerðir til að vega upp á móti því sem hv. þingmaður hefur hér áhyggjur af.

Frú forseti. Það er akkúrat kjarni málsins. Ég held að það sé meira en áhyggjuefni að það mundi halla verulega á stjórnarandstöðu hvers tíma. Ef við tökum þetta út fyrir þann tímaramma sem við lifum í núna þá væri ekki hægt að verja breytingu af þessu tagi í svona litlu þjóðþingi þar sem hún hefði svo mikil áhrif. Það eru einungis 63 þingmenn í þessu fámenna landi en slík breyting hefði mikil áhrif til ábata fyrir stjórnarflokkana á hverjum tíma á kostnað stjórnarandstöðunnar, réttkjörinnar stjórnarandstöðu í landinu. Það er því ekki hægt að verja breytingu af þessu tagi nema með því að vega á einhvern hátt upp á móti henni þannig að réttilega væri fram gengið. Ég sé satt að segja ekki alveg hvernig á að gera það. Ég held að það sé ekki nóg að auka fjárveitingar og styrkja þar með starfsmannahald stjórnarandstöðuflokkanna þó að sú breyting og sú umgjörð væri vissulega góð og kæmi að einhverju leyti til móts við það. Þó að ég taki undir markmiðið og hafi samúð með málinu, hef ég um það efasemdir. Ég efast um að það gengi einfaldlega upp að þessu leyti hvað varðar stjórnarandstöðuna á hverjum tíma. Ég hallast því að annarri leið til að efla þrígreiningu ríkisvaldsins en hún er sú að menn skoði það af fullri alvöru að kjósa framkvæmdarvaldið beinni kosningu. Um það var flutt þingmál fyrir 22 árum af Vilmundi heitnum Gylfasyni, þá þingmanni Alþýðuflokksins. Hann flutti það sem 1. þingmál Bandalags jafnaðarmanna, sem þá var í pípunum að stofna. Lagt var til að kjósa framkvæmdarvaldið beinni kosningu og þar útfærir hann það ágætlega. Ég held að menn ættu að skoða það og taka það upp í stjórnarskrárnefndinni hvort það væri raunhæfur kostur að ná hér raunverulegri þrígreiningu ríkisvaldsins - fyrir utan það nú að gera landið að einu kjördæmi og ná þannig sanngirni í þau mál - með því að kjósa framkvæmdarvaldið beinni kosningu þannig að þrígreining ríkisvaldsins væri algjör og raunveruleg en ekki bara til málamynda og óraunveruleg eins og hún er á Íslandi núna. Við verðum að finna leiðir til að efla þrígreiningu ríkisvaldsins.

Virðulegi forseti. Mér finnst þingmaðurinn verða að botna málið ef kjósa á framkvæmdarvaldið beinni kosningu. Eiga ráðherrarnir, sem væntanlega væru kosnir beinni kosningu, þá ekki sæti á þinginu af því þeir eru ekki kosnir í almennum þingkosningum? Er meiningin að fækka þingmönnum þar með? Það þarf að botna þessa hugsun. Mér þykir það frekar fjarlægt að kjósa ráðherrana beinni kosningu, ég hef ekki velt því mikið fyrir mér en við fyrstu sýn tel ég að það væri ekki æskilegur kostur þó að ég vilji ekki útiloka hann. En það væri eðlilegt fyrst hv. þingmaður hefur efasemdir um þessa leið, hefur samúð með málinu en efasemdir um það í svo litlu samfélagi, að hann svaraði því til hvað Samfylkingin hefur hugsað sér af því að stefnan er alveg skýr hjá henni. Þeir vilja að ráðherrar víki af þinginu. Hvernig vilja þeir leiðrétta fyrir þeim halla sem þar með skapast? Hv. þingmaður hefur fylgst betur með þeirri umræðu innan Samfylkingarinnar en ég og hefur væntanlega tekið þátt í henni þar og þá heyrt á flokksfélögum sínum hvaða leið Samfylkingin vill fara. Ég bendi líka á það sem eru ákveðin rök með þeim málflutningi sem hv. þingmaður hefur haft hér uppi að stjórnarflokkarnir hafa auðvitað talsverðan styrk aukalega út úr því að setjast í ríkisstjórn. Ráðherrar velja sér aðstoðarmenn sem yfirleitt eru aktífir stjórnmálamenn sem gerast atvinnupólitíkusar þar með. Það er því alveg rétt að við þessa breytingu sem hér er lögð til kæmi halli á stjórnarandstöðuna en ég tel að við eigum að styrkja hana með fjárframlögum á móti.

Frú forseti. Ég tel að frumvarp þetta skapi mjög góða umræðu sem eigi að fara fram um leikreglur lýðræðisins. Ég hef vissar efasemdir um frumvarpið og það er vegna þess halla sem skapast hjá stjórnarandstöðunni þegar 12 nýir þingmenn koma inn en ég heyri á máli frummælanda að hún hefur að einhverju leyti hugsað fyrir þeim halla. Ég sló á að það mundi kosta u.þ.b. 200 milljónir að jafna leikinn. Er það eitthvað nálægt þeim útreikningum sem hv. þm. Siv Friðleifsdóttir hefur gert? Aðstöðumunurinn hjá stjórnarflokkum og stjórnarandstöðuflokkum er mjög mikill og ég tel að áður en við færum út í að gera hann enn meiri væri kannski réttara að leiðrétta þann mun sem nú er. Við sjáum að ráðuneytin vinna oft á mjög gráu svæði hvað varðar flokkspólitíska vinnu í ýmsum málum. Þangað eru ráðnir ekki endilega embættismenn heldur einnig aðstoðarmenn og svo má sjá mjög flokkspólitískar ráðningar í margar stöður. Þetta sjá allir. Við eigum að viðurkenna þetta og jafna leikinn og hugsa fyrir því áður en við gerum hann ójafnari eins og staðan er nú.

Virðulegur forseti. Það er ágætt að upp komi þingmaður frá frjálslyndum af því að ég hef ekki alveg áttað mig á stefnu þeirra gagnvart málinu. Varðandi þá tölu sem hér var nefnd, 200 milljónir, þá hef ég ekki látið reikna þetta út en það getur vel verið að sú tala passi. Það er mjög auðvelt að reikna út hvað 12 þingmenn kosta almennt í útgjöldum. Vegna þess að margir hafa bent á þau rök að með þessari breytingu væri verið að borga 12 þingmönnum kaup sem ekki er gert í dag þá kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að það sé eðlilegt að skoðað verði hvort fækka eigi þingmönnum. Það kemur ekki fram í sjálfu frumvarpinu, bara í greinargerðinni. Og þótt það standi þar hef ég vissar efasemdir um að rétt væri að taka það skref miðað við hve álagið í þingstörfum er mikið nú í hnattrænum heimi. Starfsemi þingsins gagnvart öðrum ríkjum eykst stöðugt. Það tekur ákveðinn kraft frá þingmönnum og væru þeir færri álít ég að við gætum ekki sinnt því starfi, sem ég tel vera mjög mikilvægt. Þó að mörgum finnist gaman að gagnrýna erlend samskipti þá er ég ekki í þeim hópi. Ég tel geysilega mikilvægt fyrir land eins og Ísland að vera mjög virkt í alþjóðasamstarfi, sérstaklega fyrir þingmenn og embættismannakerfið, frjáls félagasamtök og alla sem hafa áhrif á þróun samfélagsins.

Frú forseti. Það hefði verið fróðlegt að fá skýr svör hjá hv. þingmanni um hvort ekki væri rétt að fara yfir stöðuna eins og hún er og þann aðstöðumun sem er vissulega fyrir hendi milli stjórnar og stjórnarandstöðu og hvort ekki ætti að jafna hann áður en komið er með frumvarp til að gera stöðuna enn þá ójafnari. Ég tel það vera nauðsynlegt fyrir lýðræðið vegna þess að stjórnarandstaðan gegnir mjög mikilvægu hlutverki í að rýna stjórnarfrumvörp. Oft er það hlutverk stjórnarliða að reyna að greiða leið frumvarpa í gegn og skoða þau ekki með mjög gagnrýnum hætti í nefndum þingsins. Það verður að segjast eins og er þó svo að þar sé vissulega undantekning á. En oftar en ekki er það sérstakt hlutverk stjórnarandstöðunnar að rýna og fara rækilega í gegnum stjórnarfrumvörp og því skiptir mjög miklu máli að þessi aðstöðumunur sé jafnaður. Ég tel mjög nauðsynlegt að jafna þann mun áður en við gerum hann enn ójafnari og væri fróðlegt að fá að heyra hvort hv. þm. Siv Friðleifsdóttir sé tilbúin að fara yfir þau mál.

Virðulegur forseti. Ég hef ekki í hyggju að fara neitt sérstaklega yfir þá stöðu sem nú er. Það hefur tíðkast þegar flokkar taka sæti í ríkisstjórn að því fylgir ýmislegt eins og að ráða sér aðstoðarmenn, sem við erum einmitt að ræða um í þessu tilviki. Það hefur komið í hlut þeirra flokka sem taka að sér störf í ríkisstjórn, hvort heldur það eru núverandi flokkar í ríkisstjórn eða aðrir flokkar sem hafa verið í ríkisstjórn. Þetta hefur tíðkast og ég hef ekki í hyggju að fara neitt sérstaklega yfir það. Frumvarpið sem við ræðum nú gengur út á að aðskilja löggjafarvald og framkvæmdarvald. Mér finnst hins vegar eðlilegt ef það yrði samþykkt, þ.e. 12 nýir þingmenn frá stjórnarsinnum, að staðan yrði skoðuð sérstaklega. En ég mun ekki beita mér fyrir því að það verið skoðað afturvirkt miðað við hvernig hún er núna. Hv. þingmaður getur flutt mál um það ef hann telur það mjög mikilvægt, það er opið, en ég mun ekki gera það.

Frú forseti. Það er mjög mikilvægt að borgarinn sé varinn fyrir ofurvaldi ríkisins. Fram komu kenningar fyrr á öldum, fyrir 2–3 öldum, um að slíkt yrði best gert með því að skipta ríkisvaldinu í þrennt, framkvæmdarvald, dómsvald og löggjafarvald, og að þessar einingar ríkisvaldsins væru óháðar en þannig væri borgarinn best tryggður fyrir ofurvaldinu. Ekki hafa komið fram betri kenningar að mati bestu manna í því efni. Við Íslendingar brjótum þessa reglu nokkuð víða, t.d. með því sem hér er verið að ræða, að sami maður getur verið bæði framkvæmdarmegin sem ráðherra og löggjafarmegin sem þingmaður. Þá erum við með embætti forseta Íslands sem bæði er framkvæmdarmegin með því að hann skipar í æðstu embætti framkvæmdarvaldsins og löggjafarmegin með því að honum ber að undirrita lög. Reyndar er spurning um hversu valdamikill hann er. Það er svo aftur spurning sem menn geta deilt um. Loks erum við með þau vinnubrögð sem ekki eru bundin í lög að Alþingi vasast í alls konar framkvæmdum í fjárlagafrumvarpinu þar sem fjárlaganefnd Alþingis tekur afstöðu til og leggur í alls konar framkvæmdir, eins og að byggja brýr og vegi og því um líkt. Meira að segja hafa sumir þingmenn litið á það sem meginmarkmið sitt á löggjafarsamkundunni að standa í slíkum framkvæmdum fyrir kjördæmi sitt. En slíkt gerir það að verkum að þeir eru bæði í löggjafarsamkundunni og framkvæmdarvaldinu. Alþingi er að byggja torfkofa á Grænlandi og alls konar, t.d. að rækta hinn fræga fíkniefnahund í Vestmannaeyjum sem er tillaga frá Alþingi Íslendinga.  Og svo það sem kannski er verst að flestöll frumvörp sem Alþingi samþykkir eru ekki samin af alþingismönnum. Þau eru samin af ráðuneytunum, þ.e. framkvæmdarvaldinu, og jafnvel af þeim stofnunum sem standa í framkvæmdinni, skattyfirvöldum og samkeppnisyfirvöldum og slíkum. Auðvitað liggur þekkingin þar en það er mjög hættulegt ef sérfræðingarnir sem þekkja best til fá það vald að smíða vopnin í hendurnar á sjálfum sér í baráttunni við borgarana. Það er mjög varasamt þó að þekkingin liggi þar. Þess vegna vil ég að menn hugleiði það alvarlega að Alþingi taki að sér meira frumkvæði í lagasetningu, þ.e. samningu lagafrumvarpa, og eins að Alþingi hætti að skipta sér af framkvæmdinni því að framkvæmd sem Alþingi hefur ákveðið getur það ekki gagnrýnt. Eftirlitið með þeirri framkvæmd er horfið, það er enginn eftirlitsaðili. Alþingi ber að fela framkvæmdarvaldinu ákveðnar framkvæmdir og veita því fjárveitingu en síðan á framkvæmdarvaldið að svara fyrir Alþingi um framkvæmdina. Það er að sjálfsögðu ekki hægt þegar Alþingi sjálft ákveður framkvæmdina eins og með fíkniefnahundinn. Það getur enginn gagnrýnt það fyrirbæri. Málið sem við ræðum hér, um að þingmenn séu ekki jafnframt ráðherrar eða að ráðherrar séu ekki jafnframt þingmenn, er hluti af þessum vanda sem verið er að taka á. Ég er meðflutningsmaður í málinu og tek hjartanlega undir það. Ég vil hins vegar að þingmönnum sé fækkað um 12. Af hverju? Vegna þess að ekkert breytist við það. Ráðherrar starfa ekki í þingnefndum, ráðherrar eru ekki í utanlandssamstarfi þingsins. Það mundi ekkert breytast, nákvæmlega sami fjöldi þingmanna ynni þessi mál í nefndum, í umræðum á þinginu og í utanlandssamstarfinu. Það eina sem breyttist væri að þingmönnum fækkaði um 12. Kostnaðurinn mundi minnka eitthvað við það og að sjálfsögðu þyrfti að hækka laun ráðherranna þar sem þingfararkaupið dettur niður hjá þeim. Ég styð þetta mál og alveg sérstaklega með hliðsjón af því að verja borgarana fyrir löggjafarvaldinu. Í andsvörum hafa nokkrir hv. stjórnarandstæðingar sagt að þetta muni breyta samsetningu á þinginu. Ég vil minna þá á að enda þótt það sé frekar vonlítið að þeir komist einhvern tíma í stjórn verður það kannski ekki alveg vonlaust eftir svona 20–30 ár. 
            

Hæstv. forseti. Örfá orð um þetta mikilvæga málefni og ég tek undir það með hv. þm. Sigurjóni Þórðarsyni að það er mjög gagnlegt að fá þessa umræðu fram. Það var talað um að flokkar hefðu tekið afstöðu til þess og svo er eflaust í einhverjum tilvikum. Í mínum huga er þetta fyrst og fremst þverpólitískt mál. Ég tala fyrst og fremst fyrir sjálfan mig en ekki fyrir hóp manna. Ég er mjög andvígur málinu. Ég tel að við þær aðstæður sem við búum við sé þetta ekki heppileg leið til að ná því ágæta markmiði sem hér er tíundað, að efla þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu. Ég tel þetta ómarkvissa og mjög dýra leið til að ná því markmiði og vil fara aðrar leiðir í því efni. Í fyrsta lagi hefur verið á það bent að það dragi úr vægi stjórnarandstöðu á þingi við þessar breytingar nema það gerist að kallaðir verði til nýir þingmenn. Þar erum við komin að þessum stóraukna kostnaði. Ég skildi hins vegar á öðrum flutningsmanni, hv. þm. Pétri H. Blöndal, að hann vildi fækka almennt í þinginu. Þá sitjum við eftir með þann vanda að vægi stjórnar hefur aukist á kostnað stjórnarandstöðu og þaðan hefur komið eftirlitið og aðhaldið gagnvart framkvæmdarvaldinu, það er bara staðreynd. Staðreyndin er nefnilega sú að þegar um það er að ræða að efla þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu þá er það vissulega spurning um skipulag að einhverju leyti en ekki síður spurning um hugarfar, spurning um afstöðu og hugarfar. Mér hefur þótt mjög slæmt að horfa upp á hvernig þingmönnum í stjórnarmeirihluta hefur iðulega verið þröngvað til að fylgja meirihlutalínunni, fylgja því sem stjórnarmeirihlutinn boðar. Mér hefur þótt slæmt að horfa upp á þetta gerast, ekki síst með unga þingmenn sem eru að koma hingað inn, iðulega fullir af hugsjónum, og þurfa að láta þær víkja fyrir þessum þrýstingi. Ég held að það væri miklu betur komið fyrir okkur og lýðræðislega heppilegra að menn færu stundum hægar í sakirnar í umdeildum málum og stuðluðu að því að fólk fylgdi sinni sannfæringu. Ég held að það sé að nokkru leyti spurning um hugarfar. En þetta er líka spurning um skipulag og ég tek undir þann þátt í máli hv. þm. Péturs H. Blöndals hér áðan að það ber að efla þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu varðandi lagasmíð og annað af því tagi. Ég hefði talið og tel að fjármunum sem yrði varið til þessa væri betur varið með því að styrkja stoðkerfið, sérfræðingavinnu á vegum þingsins þannig að þingmenn ættu greiðari aðgang að upplýsingum og sérfræðivinnu og smíði lagafrumvarpa, styrkja með öðrum orðum þingið gagnvart framkvæmdarvaldinu að þessu leyti. Ég tel það miklu heppilegri leið. En ég endurtek að þessi umræða er mjög góð. Ég er ósammála þeirri leið sem hér er lögð til til þess að ná mjög eftirsóknarverðu markmiði.

Virðulegur forseti. Mig langar að nýta tækifærið hér vegna orða hv. þm. Ögmundar Jónassonar um að fylgja sannfæringu sinni. Hann sagðist álíta að stjórnarþingmenn geri það ekki og ungir þingmenn komi inn fullir af hugsjónum og síðan þurfi þeir að fylgja sínum stjórnarflokki o.s.frv. Maður hefur nefnilega velt því svolítið fyrir sér varðandi Vinstri græna: Eru Vinstri grænir tækir í ríkisstjórnarsamstarf? Mig langar að spyrja hv. þingmann að því vegna þess að maður hefur séð að sumir vinstri flokkar í nágrannaríkjum okkar eða í Evrópu hafa oft mjög sterkar skoðanir til vinstri, sem er ósköp eðlilegt, þeir standa fyrir það. Sumir þeirra hafa ekki viljað fara í ríkisstjórnarsamstarf af því að þá þurfa þeir að slá af sínum ýtrustu kröfum. Ég velti þessu fyrir mér þegar hv. þingmaður, ekki bara núna heldur margoft áður, kemur inn á það hve það sé mikilvægt að fylgja sannfæringu sinni og auðvitað er það mikilvægt. En þegar maður er í samstarfi í ríkisstjórn þarf að semja um hlutina og þá geta flokkar lent í því að þurfa að slá af sínum ýtrustu kröfum. Þess vegna spyr ég hv. þingmann hreint út: Eru Vinstri grænir tækir í ríkisstjórnarsamstarf, þegar það er þeim svona ofarlega í huga að menn eigi ávallt að fylgja hugsjónunum og sinni ýtrustu sannfæringu? Auðvitað á maður að gera það eins og maður getur en það er stundum ekki hægt. Í ríkisstjórnarsamstarfi þarf að semja. Spurning er því: Eru vinstri grænir tækir í ríkisstjórnarsamstarf einhvern tíma með hv. þm. Ögmund Jónasson innan borðs og aðra sem eru hér á þingi fyrir vinstri græna?

Hæstv. forseti. Það er spurt um mína persónulegu afstöðu og okkar þingflokks og flokks, hvort við getum samið. Sjálfur hef ég nú staðið í samningum í langan tíma á vettvangi verkalýðshreyfingar og oft og iðulega náð samningum og niðurstöðu. Við höfum lagt okkar mál þannig fram í þingkosningum að þau séu líkleg til þess að ná fram að ganga. Ég nefni hugmyndir okkar í efnahagsmálum, í skattamálum o.s.frv. Ég tel að við höfum iðulega sett fram raunsærri og raunhæfari tillögur en margir aðrir. Við höfum reynt að forðast það að ganga í augun á kjósendum á fölskum forsendum. Að sjálfsögðu gerum við okkur grein fyrir því, eins og allir aðrir, að oft þarf fólk að slá af ýtrustu kröfum og reyna að ná samkomulagi þó með það að leiðarljósi að menn fórni ekki sínum hugsjónum. En sem betur fer er það nú þannig í íslensku samfélagi að ef menn leggja sig fram þá ná menn landi. En vissulega eru það sumir þættir sem við erum ekki tilbúin að slá af. Ég horfi þar t.d. til stóriðjustefnunnar og það má nefna önnur sjónarmið. Á slíkt mundi reyna þegar gengið yrði til samkomulags um stjórnarsáttmála. Ég held að menn geti alveg treyst því að þegar kemur að samstarfi erum við ekki síður til samstarfs fallnir en aðrir stjórnmálaflokkar, að sjálfsögðu erum við það ekki. Ég ítreka hins vegar hitt að ég held að það eyðileggi eitthvað í fólki þegar því er þröngvað til að ganga gegn sannfæringu 

Virðulegur forseti. Ég náði nú ekki alveg hvort hv. þingmaður sagði: Já, við erum tækir í ríkisstjórnarsamstarf eða nei, það má ekki slá af ýtrustu kröfum. Mér fannst hann slá svolítið í og úr, sem er kannski mannlegt í þessari stöðu. En þó áttaði ég mig á því að hv. þingmaður sagði, og það réttilega, að í sumum málum er ekki hægt að slá af. Auðvitað er það þannig í pólitík að flokkar standa fyrir ákveðin mál. Vinstri grænir standa fyrir vinstri hugmyndirnar og hægri menn standa fyrir þær hægri og við framsóknarmenn erum í miðjunni. En mér fannst merkilegt að heyra hvað hv. þingmaður tíndi helst til sem málefni sem vinstri grænir mundu ekki slá af, kæmi til ríkisstjórnarþátttöku þeirra, en það var stóriðjan. Vinstri grænir hafa staðið fyrir því að vera gegn stóriðju á Íslandi og væntanlega mun það þrengja mjög möguleika þeirra til að verða tækir í ríkisstjórnarsamstarf. Ég hef ákveðnar efasemdir um að aðrir stjórnmálaflokkar muni hafa það á stefnuskrá sinni að útiloka alla stóriðju á Íslandi. En eins og hér kom fram væri það málefni sem vinstri grænir mundu ekki slá af, ættu þeir kost á því að fara í ríkisstjórnarsamstarf.

Ég er hér að skírskota til stóriðjustefnu ríkisstjórnarinnar eins og hún hefur verið sett fram. Að sjálfsögðu eru það önnur málefni sem við leggjum ríka áherslu á. Við viljum jöfnuð í samfélaginu. Við erum með ýmsar hugmyndir um hvernig eigi að ná því markmiði fram og erum til viðræðu um leiðir að því marki. En þetta er að sjálfsögðu grundvallaratriði í okkar stefnu og í okkar hugsjón og af henni munum við alls ekki slá, það munum við ekki gera. En við erum reiðubúin að ræða leiðir að því marki að sjálfsögðu. Ég eiginlega skil ekki þetta tal um það hvort við erum tæk til stjórnarsamstarfs. Vinstri hreyfingin – grænt framboð og fulltrúar hennar hafa verið í stjórnarsamstarfi við aðra flokka hér í Reykjavík, í Skagafirði og á margvíslegum vettvangi. Við höfum tekið þátt í starfi nefnda hér í þinginu. Er hv. þingmaður að halda því fram að við séum ekki tæk til umræðu og til samstarfs á slíkum vettvangi umfram aðra flokka? Ég ætla ekki að leggja þetta út á slæman veg, ég ætla að taka þessu á jákvæðan hátt og líta svo á að þingmaðurinn sé í rauninni að hrósa okkur í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði fyrir staðfestu okkar og fylgispekt við okkar hugsjónir.

Virðulegi forseti. Það fer fram gagnmerk og prýðileg umræða um þrígreiningu ríkisvaldsins og hlutverk Alþingis, hlutverk framkvæmdarvaldsins í því öllu saman og hvernig megi ná fram skýrari aðgreiningu þarna á milli. Ég held að allir sem hafa fylgst sérstaklega með þróun síðustu tíu ára hafi séð hvernig fjarað hefur undan aðgreiningu á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds þannig að hún er í huga ansi margra orðin nánast að engu. Alþingi virkar sem einhvers konar stimpilstofnun, afgreiðslustofnun fyrir málefni ríkisstjórnarinnar, málatilbúnað sem kemur meira og minna og næstum því að öllu leyti ofan úr ráðuneytunum. Þingmannamálin, sem hér eru rædd þegar ekki liggja fyrir stjórnarfrumvörp, eru rædd hér í 1. umr., fara síðan til þingnefnda þar sem þau sofna og koma aldrei aftur. Það er þó einhver hefð sem hefur skapast fyrir því að hleypa einu máli á ári í gegn, eins og til að hæðast að löggjafarvaldinu. Það er svona háðsglósa framkvæmdarvaldsins til Alþingis, að taka nú eitthvert eitt mál, eitthvað sem skiptir kannski ekki miklu máli og kostar ekki allt of mikið, og hleypa því í gegn. Þetta er kurteisisleg hæðniskveðja framkvæmdarvaldsins til löggjafans. Hv. 1. flutningsmaður þessa máls, Siv Friðleifsdóttir, spurði mig frekar út í það sem ég nefndi hér áðan um beina kosningu framkvæmdarvaldsins. Ég gat um þetta sem eina leið sem menn hljóta að skoða til að ná fram því markmiði að greina á milli löggjafarvalds og framkvæmdarvalds, sem eina leið sem hefur áður verið uppi á borðinu í íslenskum stjórnmálum. Gylfi Þ. Gíslason skrifaði töluvert um þá leið að kjósa framkvæmdarvaldið beinni kosningu með það að markmiði að skilja þar á milli, hann skrifaði töluvert um það á sínum tíma. Vilmundur Gylfason, sonur hans, fyrrverandi alþingismaður, tók það síðan upp og flutti um það sérstakt þingmál hér á Alþingi fyrir 22 árum, held ég. Ég held að það hafi verið 1983. Það var þá boðað sem fyrsta þingmál væntanlegs þingflokks Bandalags jafnaðarmanna, þess merkilega stjórnmálaflokks sem skildi mörg merkileg mál eftir sig á stuttum ferli og sérstaklega mál sem fjalla um og lúta að stjórnskipan og lýðræði. Eitt af þeism málum var bein kosning framkvæmdarvaldsins, mál sem ég kynnti mér ágætlega í fyrra og hef lesið mér til gagns og gamans og hef tekið undir ýmislegt sem þar kemur fram. Eins og málin eru lögð fram þar um beina kosningu þá er forsætisráðherra - hvað sem við köllum hann, forsætisráðherra, forseti eða hvað, þar er hann kallaður forsætisráðherrann - kosinn í beinni kosningu, tveimur umferðum, líkt og við þekkjum t.d. frá Frakklandi. Að lokum yrði kosið á milli þeirra tveggja sem eru eftir og sá fer með framkvæmdarvaldið sem vinnur þá kosningu. Hann skipar síðan ríkisstjórnina, annaðhvort úr röðum alþingismanna eða annarra þeirra úr samfélaginu sem hann treystir. Hann getur sótt sér tvo, þrjá þingmenn eða fleiri og hann sækir þá hingað og þangað, eins og við svo sem þekkjum annars staðar úr Skandinavíu og Evrópu. Nýjasta dæmið er utanríkisráðherrann í Noregi. Jens Stoltenberg, foringi norska verkamannaflokksins og forsætisráðherra í Noregi, myndaði glæsilega ríkisstjórn sem maður hrífst af og fylgist með stíga sín fyrstu skref. Í Noregi er í fyrsta sinn í yfir 20 ár meirihlutastjórn jafnaðarmanna og vinstri flokka með þátttöku miðflokksins, hrein vinstri stjórn. Menn gáfu ekki kost á öðru, annaðhvort yrði kosið á milli vinstri blokkar eða hægri blokkar. Þar virkar þetta, þar virka valkostirnir. Hérna vita kjósendur aldrei hvað þeir fá, þeir kaupa köttinn í sekknum. Þeir geta fengið einhvern óskapnað út úr kosningunum. Ég má nú ekki til þess hugsa hvað gæti komið þar upp. Með því að kjósa framkvæmdarvaldið beinni kosningu er sú hætta ekki til staðar. Þá er það skýrt hver fer með framkvæmdarvaldið. Sá sem með það færi veldi sína ríkisstjórn, hún þyrfti svo að hljóta samþykki Alþingis eða verða formfest á einhvern annan hátt. Þannig kysum við ekki alla ráðherrana heldur einungis forsætisráðherrann. Svo yrði Alþingi kosið sér og óháð því og virkaði fullkomlega óháð framkvæmdarvaldinu og sem algjört aðhald á það, líkt og við þekkjum úr Bandaríkjunum og víðar. Það eru til margar leiðir að þessu, það eru til margar leiðir um skilin og skiptin á milli forsetans eða forsætisráðherrans og Alþingis. Við getum tekið Frakkland, Finnland, Bandaríkin, fjöldamörg dæmi, en við yrðum að sjálfsögðu að finna okkar eigin leið. Þetta er hugmyndin sem kynnt var af Vilmundi og ég hef áður hvatt til þess að menn skoði það vel og vandlega og taki því ekki sem fjarlægri hugmynd út af hinu heilaga þingræði sem virkar ekki á Íslandi. Það er ósköp broslegt á köflum hvernig það virkar og hvernig framkvæmdarvaldið veður yfir löggjafann aftur og aftur á skítugum skónum. Hv. þm. Ögmundur Jónasson lýsti því nú ágætlega hvernig einstakir þingmenn virðast stundum neyddir til að ganga gegn sannfæringu sinni til að tiltekið mál nái fram að ganga, alla vega hafa slíkar sögur verið sagðar. Það þarf að ná fram skýrri aðgreiningu. Ein leiðin er sú að kjósa framkvæmdarvaldið beinni kosningu og ég tel að menn eigi að skoða þann kost. Við eigum að skoða þann kost rétt eins og þann sem hér er kynntur um að ráðherrar segi af sér þingmennsku, það hefur marga augljósa galla þó að við mundum fækka þingmönnum um tólf. Áfram hallar verulega á stjórnarandstöðuna þar sem ríkisstjórnarflokkar hvers tíma hafa áfram sína, eins og núna er, tólf ráðherra hér í þinginu auk þeirra þingmanna sem mundu bætast við á bekkina úr þeirra eigin röðum. Áfram hallar því á stjórnarandstöðu hvers tíma og það er ekki hægt að sætta sig við það heldur. Það þarf að finna betri leiðir til að þetta mál geti náð fram að ganga með þessum hætti. Ég styð markmiðið heils hugar og við eigum að setjast yfir það vel og vandlega hvernig er best að ná því fram og auðvitað er verið að vinna að stjórnarskrárbreytingum núna. Það á eftir að koma í ljós hvað kemur út úr því en við skulum vona það besta.

Frú forseti. Það var einungis tvennt í ræðu hv. þingmanns sem ég vil gera athugasemd við. Í fyrsta lagi segir hann að áhrifavald framkvæmdarvaldsins hafi stóraukist á undanförnum árum. Ég hugsa að minni hv. þingmanns nái ekki langt aftur vegna þess að einu sinni voru allir bankar landsins eða flestir í eigu ríkisins. Þá tilnefndi Alþingi menn í bankaráð í kosningu á Alþingi og hefð var fyrir því að þingmenn yrðu bankastjórar. Þessir menn ráðskuðust með sparifé landsmanna með því deila því út í lánum til fyrirtækja og einstaklinga. Ef menn telja það ekki vera áhrif framkvæmdarvaldsins og samtvinnun löggjafarvalds og framkvæmdarvalds þá veit ég ekki hvar þeir eru staddir. Búið er að selja þessa banka, búið er að selja mjög mörg ríkisfyrirtæki og það er einmitt stefnan, að minnka völd ríkisins í atvinnulífinu. Í öðru lagi sagði hv. þingmaður að vaðið væri yfir þingmenn á skítugum skónum og átti þá við hv. stjórnarþingmenn. Ég held að flestir þingmenn, þegar þeir taka afstöðu til mála, vegi og meti hvort þeir hagsmunir sem þeir eru að verja séu meiri eða minni en þeir sem tapast. Ég hef alltaf litið þannig á að ríkisstjórnin sé að gera mjög góða hluti og ég er afskaplega ánægður með að hafa stutt ríkisstjórnir síðustu 10 ára og ég vil að þessi ríkisstjórn haldi velli. Ef einhver hætta væri á að hún héldi ekki velli, jafnvel í einhverju máli sem ég þyrfti að beygja eða taka krók á sannfæringu mína, vildi ég frekar að ríkisstjórnin héldi velli og héldi sínu góða starfi áfram með að lækka skatta, hækka laun o.s.frv. en að sannfæring mín næði fram í því máli. Það hefur ekki reynt mikið á það vegna þess að það vill svo til, frú forseti, að gjörðir ríkisstjórnarinnar eru yfirleitt í mínum anda.

Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, nr. 90/2003, með síðari breytingum. Frumvarpið er flutt af þingflokki Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs. Þetta þingmál hefur áður komið fram á þinginu, það var á síðasta löggjafarþingi, 131. þingi, en varð ekki afgreitt. Málið er flutt að nýju óbreytt að öðru leyti en því að greinargerð sem því fylgir hefur verið breytt til samræmis við breytt fjárlagafrumvarp og breyttar aðstæður að öðru leyti. Í frumvarpinu er lagt til að hlutfall fjármagnstekjuskatts hækki úr 10% í 18% en jafnframt verði sett skattleysismörk við 120 þús. kr. tekjur einstaklinga á ári, þ.e. að menn geti þénað 120 þús. kr. á ári án þess að komi til skattlagningar. Miðað við forsendur frumvarpsins má áætla að fjármagnstekjur ársins 2004 hefðu orðið rúmir 10 milljarðar kr. á rekstrargrunni í stað 7 milljarða kr., eða 3 milljörðum kr. hærri. Í frumvarpi til fjárlaga árið 2006 er gert ráð fyrir 12.300 millj. kr. fjármagnstekjuskatti á rekstrargrunni. Miðað við forsendur frumvarpsins yrðu tekjur af fjármagnsskatti rúmir 17 milljarðar kr., eða sem svarar aukningu upp á rúma 5 milljarða kr. Gera má ráð fyrir að ef við reiknum með 120 þús. kr. skattleysismörkum verði rúm 90% einstaklinga og ríflega 70% hjóna sem nú greiða fjármagnstekjuskatt undanþegin skattinum. Það þýðir að að uppistöðu til eru þeir sem hafa tekjur af fjármagni mjög fáir. Þótt hlutfallið sé hátt er hér fyrst og fremst um að ræða smásparnað almennings sem hefur yfirleitt sínar tekjur af launavinnu. Á undanförnum árum hefur fjölgað þeim einstaklingum hér á landi sem afla töluverðs hluta heildartekna sinna með tekjum af fjármagni, sem þeir greiða aðeins 10% skatt af. Um leið breikkar bilið milli þeirra tekjuhæstu og tekjulægstu. Ætla má að fjármagnstekjur séu meira en helmingur af tekjum þeirra 5% framteljenda sem hæstar tekjur hafa í þjóðfélaginu. Þessir aðilar greiða lægra hlutfall af tekjum sínum til samfélagsins en launafólk gerir. Það teljum við vera mjög óeðlilegt og heppilegt að reyna að færa skattheimtuna inn í farveg þar sem hlutfallið er hið sama. Vinnandi fólk greiðir sem kunnugt er 37,7% skatt. Tekjur þeirra auðugustu í landinu, þ.e. þeirra sem eiga fjármagnið og þeirra sem þiggja hluta tekna sinna af hlutabréfakaupum eða kaupréttarsamningum, eru aftur á móti mestmegnis fjármagnstekjur. Af þeim greiða þeir, eins og fyrr segir, aðeins 10% skatt Flutningsmenn vilja að brugðist verði við breyttu tekjumunstri í þjóðfélaginu og því óréttlæti sem stafar af misræmi í skattlagningu fjármagnstekna og launa. Þá mun sú lagabreyting sem hér er lögð til afla ríkissjóði aukinna tekna til að standa straum af nauðsynlegri velferðarþjónustu. Stundum hefur verið sagt að færum við of hátt upp með þennan skatt flýi fjármagnið, eigendur peninganna fari annað. Vissulega hafa verið nokkur brögð að því að þeir hafi leitað til svokallaðra skattaparadísa í Ermarsundinu, Guernsey, og víðar. Er ömurlegt til þess að hugsa að þetta fólk sé ekki reiðubúið að axla samfélagslega ábyrgð eins og oft er reyndar höfðað til hjá launafólki, að standa saman þegar á móti blási og sýna ábyrgð gagnvart samfélaginu. Þessi mannskapur telur sig jafnan undanþeginn öllum slíkum siðferðilegum kröfum. Menn spyrja oft þeirrar spurningar hvert menn kæmu til með að flýja með peningana ef fjármagnstekjuskatturinn yrði hækkaður. Leiti þetta fólk ekki inn í svokallaðar skattaparadísir þá er stór spurning hvert það færi, vegna þess að staðreyndin er sú að fjármagnstekjuskattur er víðast hvar mun hærri en hann er hér á Íslandi. Í Bandaríkjunum er notað stighækkandi skatthlutfall sem ræðst af tekjum og félagslegri stöðu fólks, allt frá 10% og upp í 38,6%. Fastur frádráttur er 4.750 bandaríkjadalir fyrir einstakling. Hægt er að draga frá persónuafslátt að upphæð 3.050 dalir. Við þetta bætast ýmsir svæðisbundnir skattar þar sem skattstofninn er svipaður en persónuafsláttur og frádráttur eru mismunandi eftir einstökum ríkjum. Skatthlutfallið er oftast stighækkandi frá 3% upp í 25%. Í Bretlandi eru þrjú skattþrep í almennum tekjuskatti: 10% á tekjur upp að 1.920 pundum, 22% á tekjur á bilinu 1.921–29.900 pund og 40% á tekjur umfram 29.900 pund. Um fjármagnstekjuskatt gildir að skattprósenta á söluhagnað ræðst af tekjuskattsstofni hvers einstaklings, nema ef fjármagnstekjur eru í milliflokknum en þá bera þær aðeins 20% skatt. Í Danmörku eru fjármagnstekjur skattlagðar með öðrum tekjum. Innheimtur er 28% skattur af arðgreiðslum upp að 41.100 dönskum kr. en 43% af hærri upphæðum. Í Finnlandi eru fjármagnstekjur skattlagðar með flötum 29% skatti. Í Kanada eru mismunandi skattþrep. Heildarskattprósenta má þó aldrei vera hærri en á bilinu 39–48,6%. Fjármagnstekjur eru yfirleitt skattlagðar með lægra skatthlutfalli þar sem aðeins þarf að greiða skatt af helmingi hreinna fjármagnstekna. Það skal tekið fram að það flækir náttúrlega þessa mynd þegar hún er skoðuð að það eru alls kyns undanþágur og kannski vafasamt í sumum tilvikum að horfa á skattprósentuna eina. Í Noregi eru fjármagnstekjur skattlagðar með almennum tekjum (hreinum tekjum). Þar er að hámarki lagður 28% skattur á hreinar tekjur, skatthlutfall ríkisins er að hámarki 10,35% en sveitarfélaga að hámarki 17,65%. Síðan kemur persónuafsláttur. Í Svíþjóð er flatur fjármagnsskattur upp á 30% og síðan eru margvísleg skattþrep. Ég ætla ekki að fara nánar út í þetta en ég er aðeins að reyna að draga upp þá mynd sem blasir við. Þegar fjármagnstekjuskattur er gaumgæfður í öðrum löndum kemur á daginn að við erum með lægri fjármagnstekjuskatt en víðast hvar þekkist. Ég tel að við eigum að stefna að því að færa skattlagningu á laun og aðrar tekjur, og þess vegna tekjur af peningum, inn í svipaðan farveg og stefna þar að samræmingu. Því er ekki að leyna að við erum líka að horfa til skatttekna ríkisins. Við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði leggjum mikla áherslu á að styrkja velferðarþjónustu landsmanna. Hún er til tekjujöfnunar í samfélaginu og jafnar annan aðstöðumun og býr auk þess til réttlátara samfélag. Til þess þurfum við peninga og þá þurfum við að koma fram með tillögur um hvar við viljum taka þá peninga. Síðast en ekki síst horfum við á það sem er að gerast í íslensku samfélagi, stóraukinn mun, stóraukið tekjubil og það skýrist að hluta til af því að hluti þjóðarinnar hefur framfæri sitt af launavinnu en aðrir af fjármagninu. Þarna þarf að ráða bót á og við viljum stíga það skref með þessum tillögum um breytingar á skattkerfinu. Ég legg svo til að málinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar þingsins til umfjöllunar.

Frú forseti. Hv. þingmaður veltir því fyrir sér hvert skattstofninn mundi fara. Þá ætti hann að kynna sér hvaðan skattstofninn kom, því hann var enginn áður en fjármagnstekjuskatturinn var lækkaður og breytt í 10%. Skattur á söluhagnað var t.d. 47% þegar verst lét og þá seldi enginn, frú forseti. Það seldi enginn eign sína þegar ríkið ætlaði að hirða helminginn af hagnaðinum. Skattstofninn varð til úr engu. Það er nákvæmlega það sama sem gerist ef við förum aftur að skattleggja of mikið, þá verður skattstofninn að engu, hann fer til útlanda eða hann minnkar því að menn draga úr sparnaði, sparsama fólkið bara hættir að spara og fer að eyða eins og hinir. Að mínu mati er það ljóður á Íslendingum, sumum hverjum, að þeir eyða ansi glannalega og mættu spara pínulítið meira. Hugmyndir af þessu tagi koma í bakið á þeim sem spara og þeir fara kannski að eyða eins og hinir. Þetta er nefnilega mjög hvikur skattstofn og að gera ráð fyrir því að hann sé óbreytanlegur þó að skattprósentan sé hækkuð um 80% er, ég veit ekki hvað á að kalla það, barnaskapur. Auðvitað breytist skattstofninn og ég vil nefna að stærstu skattsvikamál á Íslandi eru ekki í tekjuskatti, þau eru í fjármagnstekjuskatti sem er þó ekki nema 10%. Hann virðist sem sagt vera of hár fyrir suma.

Hæstv. forseti. Ég er ekki með það kortlagt hve stór þessi skattstofn er t.d. í Bandaríkjunum, Kanada, Finnlandi, Svíþjóð, Noregi og Bretlandi, þeim ríkjum sem ég vísaði til og eru öll með hærri skattprósentu á fjármagnstekjur en Íslendingar. Við erum væntanlega öll sammála um að við viljum standa straum af kostnaði við velferðarþjónustu, að verulegu leyti alla vega, úr ríkissjóði, úr opinberum sjóðum. Til þess að svo megi verða þarf að afla peninga. Spurningin er þá þessi: Hvernig á að gera það? Ætlum við að gera það með því að ná því öllu í gegnum tekjuskatt á laun launafólks? Ætlum við að taka það í óbeinum sköttum, fyrirtækjasköttum eða skattlagningu á fjármagn? Við leggjum það til að við reynum að færa þessa skattlagningu í það horf að hlutfallið sé það sama og þetta er skref í þá átt. Finnst mönnum eitthvert réttlæti í því að skattleggja launamann fyrir hans vinnu um 37,7% en hinn sem hefur tekjur og framfæri sitt af fjármagni um 10%? Mér finnst ekkert réttlæti í því. Spurningin er: Hvar ætlum við að afla peninganna og hvernig ætlum við að afla peninganna?

Frú forseti. Þessa umræðu höfum við tekið mjög oft. Fjármagnstekjur eru ekki hreinar tekjur. Vextir fela í sér verðbætur sem ekki eru tekjur, það er viðurkennt. Leigutekjur hafa innifalið kostnað við húsnæði sem ekki má draga frá, það er líka viðurkennt. Arður felur í sér áhættu ef hlutabréfin tapast og sömuleiðis söluhagnaður. Ríkinu kemur tapið ekkert við. Menn geta ekki dregið tapaðar fjárfestingar frá tekjum sínum um alla framtíð. Það væri aldeilis munur ef það væri hægt. Fjármagnstekjur eru annars eðlis en launatekjur sem koma beint í vasann hjá mönnum og meira að segja á ábyrgð ríkissjóðs. En talandi um tekjur ríkissjóðs og þá áráttu að reyna að skipta kökunni. Tekjur ríkissjóðs af fjármagnstekjum hafa stórhækkað, frú forseti, eftir að skatturinn var settur í 10%. Hann var sums staðar lækkaður úr 47% og sums staðar var hann tekinn upp, eins og á vexti, en tekjur ríkissjóðs hafa stórhækkað, möguleikar ríkissjóðs til þess að fjármagna velferðarkerfið hafa stóraukist. Þessi lága skattprósenta hefur líka valdið því að umsvifin í atvinnulífinu hafa aukist gífurlega, útrásin og allt þetta sem við upplifum. Það hefur gert fyrirtækjunum kleift að borga gífurlega hækkuð laun. Launahækkanir á Íslandi eru einsdæmi og ég vil biðja hv. þingmann að nefna eitthvert land þar sem launin hafa hækkað annað eins og á Íslandi síðustu 10 árin. Allt er þetta vegna þess að skattlagningin er lítil og hófleg og hvetur menn til dáða og gerir það að verkum að fyrirtækin geta borgað há laun. Nú veit ég ekki hvort hv. þingmaður telur það eitthvert sérstakt vandamál hve íslenskir launþegar hafa há laun en ég tel það ekki vera vandamál.

Hæstv. forseti. Almennt tel ég það ekki vera vandamál að íslenskt launafólk hafi of há laun, það hefur allt of lág laun. Hins vegar er það vandi hve þeir sem hafa aðstöðu til, sjálftökufólkið, klóra mikið niður í sína eigin vasa. En þegar kemur að fjármagnstekjum er það svo að meira en helmingur af tekjum þeirra 5% framteljenda sem hæstar tekjur hafa í þjóðfélaginu er af fjármagnstekjum. Við erum að ræða um að það fólk borgi til samfélagsins eins og aðrir. Fjármagnstekjur eru í eðli sínu frábrugðnar launatekjum, segir hv. þm. Pétur H. Blöndal. Að hluta til er það rétt, að hluta til ekki. Ekki finnst þeim sem aka um í stóru, fínu bílunum og lifa munaðarlífi neitt abstrakt við þessar tekjur. Þeir snúa þessum peningum og verðmætum yfir í lúxus af því tagi. Sú er staðreynd málsins. Hv. þingmaður dregur upp glansmynd af íslensku samfélagi. Við lesum um það í útgefnum skýrslum að það stefnir í að verða í hópi þeirra þjóðfélaga í heiminum þar sem misskipting er allra mest. Við lesum um það í fjölmiðlum að svo sé komið fyrir öldruðu fólki, lágtekjufólki og öryrkjum að það eigi varla fyrir mat. Svo leyfir hv. þm. Pétur H. Blöndal sér að koma upp í pontu og tala til þessa fólks með þessum hætti.

Frú forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um eflingu náms- og starfsráðgjafar í grunn- og framhaldsskólum. Þetta er 14. þskj. og 14. mál á þessu þingi en auk mín eru flutningsmenn hv. þingmenn Björgvin G. Sigurðsson, Dagný Jónsdóttir, Katrín Júlíusdóttir og Kolbrún Halldórsdóttir. Markmið þingsályktunartillögunnar er að vekja athygli á því mikla brottfalli í framhaldsskólanum sem við búum við, og höfum búið við mörg undanfarin ár, og benda á þá leið að það sé sérstaklega kannað hvaða gildi það hafi að auka náms- og starfsráðgjöf í grunn- og framhaldsskólum sem úrræði gegn brottfallinu. Það er svolítið á reiki, og fer tvennum sögum af því, hvert raunverulegt brottfall er í framhaldsskólunum. Jón Torfi Jónasson og Kristjana Stella Blöndal gerðu rannsókn árið 2002 og með leyfi forseta segir í skýrslu þeirra: „Brottfall nemenda úr framhaldsskólum á Íslandi er vandamál. Samkvæmt íslenskum rannsóknum má ætla að hlutfall þeirra sem ljúka ekki framhaldsskólanámi eða neinu formlegu námi sé rúmlega 40%.“ En þetta brottfall er ferli sem nemandi gengur í gegnum og er því ekki mælanlegt á einum tímapunkti og það er mikilvægt að hægt sé að grípa inn í þetta ferli með markvissum hætti til að koma nemandanum til aðstoðar. Það eru margir þættir sem hafa áhrif á brottfall og það er ekki hægt að einblína á einn þessara þátta frekar en annan. Í þessu sambandi má t.d. nefna námsárangur nemandans, viðhorf nemanda til náms, óheppilegt námsval, áhrif foreldra og síðan félagslegan stuðning. Þetta eru þeir þættir sem lúta að nemandanum sjálfum en við megum ekki gleyma því að brottfallið er ekki eingöngu persónulegur vandi, það er líka stórt vandamál fyrir þjóðfélagið í heild og í því tilviki sem við hér ræðum fyrir íslenskt þjóðfélag. Það er ekki við að styðjast útreikning á því hvað brottfallið kostar íslenskt þjóðfélag en á Bretlandi hefur ákveðin skrifstofa, National Audit Office, reiknað út að hver einstaklingur á aldrinum 16–19 ára sem er ekki í námi, vinnu eða hefur lokið einhvers konar starfsþjálfun kosti breska þjóðfélagið 98 þús. pund eða sem samsvarar tæplega 12,5 millj. íslenskra króna. Þær tölur sýna að það er verðugt viðfangsefni að kanna leiðir til að draga úr brottfallinu og þessi tillaga, eins og ég sagði í upphafi máls míns, gengur út á það að gildi þess að stórauka náms- og starfsráðgjöf sé kannað. Eins og er er skipulögð aðstoð við nemendur innan skólakerfisins, bæði í höndum kennara og stjórnenda og eins í höndum þeirra sem eru sérstaklega menntaðir og þjálfaðir til slíkra starfa en það er sú stétt sem heitir starfs- og námsráðgjafar. Þetta er mjög nýleg grein í háskólanámi og frá því að kennsla hófst í námsráðgjöf við Háskóla Íslands árið 1991 hafa 160 námsráðgjafar útskrifast þaðan. Auk þess hafa um 10 námsráðgjafar sem starfa á Íslandi numið við erlenda skóla. Ekki liggja fyrir nákvæmar tölur um fjölda námsráðgjafa í menntakerfinu en ætla má að um 80 starfi á grunnskólastiginu, 40 í framhaldsskólum og rúmlega 20 á háskólastigi og svo eru einhverjir sem starfa víða á vinnumiðlunum um land allt. Árið 1998 skilaði þar til skipuð nefnd menntamálaráðuneytinu áliti sínu og mig langaði, með leyfi forseta, að vísa beint í tillögur frá henni en þar segir: „Náms- og starfsráðgjöf hefur það að markmiði að efla vitund einstaklinga um viðhorf sín, áhuga og hæfileika, þannig að þeir fái notið sín í námi og starfi. Sjálfsþekking gerir fólk hæfara til að takast á við álag og kröfur samfélagsins og auðveldar því að meta hvaða vettvangur hentar best. Aðstoð við ráðgjöf við námsval og aðstoð og ráðgjöf meðan á námi stendur eru tveir meginþættir í starfi náms- og starfsráðgjafa. Fagleg greining á persónulegum vanda nemanda og samráð við sérfræðinga sem vísað er til hjálpar þeim að takast á við líf og störf og búa þeim um leið viðunandi vinnuskilyrði í skóla og heima.“ Mig langar líka, með leyfi forseta, að vísa í og lesa upp hluta úr áliti nefndar sem skilaði ráðuneytinu niðurstöðum sínum 1991, en þar segir: „Náms- og starfsráðgjöf í grunn- og framhaldsskólum miðar að því að styrkja persónuþroska nemenda og efla trú á eigin færni til að gera hann betur færan að yfirvinna vanda og ná settum markmiðum í námi og starfi. Meginverkefni náms- og starfsráðgjafar eru: náms- og starfsráðgjöf, persónuleg ráðgjöf, náms- og starfsfræðsla, kannanir, mat, þróunarstarf og fyrirbyggjandi starf.“ Í tillögu nefndarinnar frá 1998, sem ég vísaði fyrst til, koma fram ýmsar hugmyndir um eflingu náms- og starfsráðgjafar, t.d. að náms- og starfsfræðsla verði gerð að skyldunámsgrein í 8. og 10. bekk og að framhaldsskólar bjóði skyldu- og valáfanga í náms- og starfsfræðslu. Enn fremur eru þar nefndar leiðir til að takast á við brottfall í framhaldsskóla, m.a. að kanna skipulega viðhorf nemenda í 10. bekk í grunnskóla til náms og starfs, taka upp markvissa kennslu í námstækni og vinnubrögðum og efla stuðning við nemendur í sértækum vanda. Sumar þessar tillögur hafa komið til framkvæmda en þó í mismiklum mæli og það er mjög mikilvægt að stjórnvöld hugi að heildarstefnumótun á þessu sviði. Hvarvetna í menntakerfinu má greina þörfina fyrir starfs- og námsráðgjöf og um það er víða rætt. Í skólastefnu Kennarasambands Íslands 2002–2005 er til að mynda fjallað um hlutverk náms- og starfsráðgjafar í grunnskólum en við búum hins vegar við mjög óskýran lagaramma um þessi sérfræðistörf, um störf náms- og starfsráðgjafa. Við getum tekið sem dæmi að í grunnskólalögunum, nr. 66/1995, er fjallað um sérfræðiþjónustu og þar er kveðið á um að námsráðgjöf sé hluti af sérfræðiþjónustu skólanna en ekki er tiltekið neitt nánar um útfærslu eða innihald þeirrar starfsráðgjafar. Í áliti nefndarinnar frá 1998, sem fjallar um fjölgun stöðugilda í náms- og starfsráðgjöf í skólum, er m.a. lagt til að eitt stöðugildi í námsráðgjöf verði á hverja 300 nemendur í grunn- og framhaldsskólum en þeir leggja áherslu á að aldrei verði ráðið í minna en hálft stöðugildi. Engu af þessu hefur verið hrundið í framkvæmd og það er nauðsynlegt að horfa mun betur en við höfum gert til laga- eða reglugerðarsetningar um málefni náms- og starfsráðgjafar, bæði í grunn- og í framhaldsskóla. Í aðalnámskrá grunnskóla árið 1989 er náms- og starfsfræðsla skilgreind sem einn af nýjum lykilþáttum í skólastarfi en í nýrri aðalnámskrá grunnskóla frá 1999 voru markmiðin fyrir náms- og starfsfræðslu sett undir nýja námsgrein sem nefnist lífsleikni. Það má segja að það sé engan veginn ljóst hvert vægi þessa námsþáttar sem skyldunámsgreinar hefur orðið við þá breytingu. Mér sýnist alla vega að með þessu sé ekki verið að gefa náms- og starfsráðgjöfinni meira vægi en áður. Hún er þvert á móti sett í einhvern pott undir heitinu lífsleikni en þeir sem hafa kynnt sér það sérstaklega vita sem er að það er mjög mismunandi eftir skólum við hvaða námsefni er stuðst í þeirri grein og hvernig hún er útfærð. En það er sífellt fleira sem kallar á fræðslu um nám og störf í nútímasamfélagi, auk þess sem breyttar þjóðfélagsaðstæður kalla á sí- og endurmenntun. Samfélagið hefur breyst og það þarf að búa ungt fólk undir aðrar aðstæður á vinnumarkaði. Fólk er ekki lengur í sama starfinu alla ævi eins og við þekktum í meira mæli áður fyrr heldur skiptir það um starf og nám oft á lífsleiðinni. Vert er að árétta í þessu samhengi að tækniþróun, aukin samkeppni og alþjóðavæðing hafa leitt til mjög víðtækra breytinga og haft áhrif á líf og störf fólks. Aukið valfrelsi í grunnskólanum kallar líka á aukna náms- og starfsráðgjöf. Inntökuskilyrði hafa breyst og námsleiðum á framhalds- og háskólastigi fjölgað. Nú búum við auk þess við mismunandi fornámskröfur eftir námsleiðum, en allt þetta krefst vandlegrar ígrundunar í náms- og starfsvali. Eins og við vitum hefur líka verið mikið rætt um að stytta nám til stúdentsprófs um alla vega ár, hvort sem þá styttingu ber niður í framhaldsskólanum eða grunnskólanum, og þess vegna er auðvitað enn meiri nauðsyn á því að huga að námsvali strax í grunnskóla og fylgja því eftir um leið og í framhaldsskólann er komið með öflugri og einstaklingsbundinni ráðgjöf. Þetta getur bæði sparað fjármuni og ekki er síður vert að þetta getur líka hlíft einstaklingum við að lenda á reki í kerfinu og jafnvel að bíða skipbrot í upphafi starfsævi sinnar. Í þessu samhengi má benda á doktorsritgerð dr. Guðbjargar Vilhjálmsdóttur frá 2003 en Guðbjörg er lektor í náms- og starfsráðgjöf við Háskóla Íslands. Þar koma fram mjög mikilvægar vísbendingar sem allar renna stoðum undir þá sannfæringu flutningsmanna að aukin og markviss náms- og starfsráðgjöf sé til þess fallin að draga verulega úr brottfalli úr framhaldsskóla í íslensku samfélagi. Það er líka vert að horfa aðeins til nánustu frændþjóða okkar á þessu sviði og þess má geta að þær gefa náms- og starfsráðgjöf mun meiri gaum en við gerum. Sem dæmi má nefna að 1. ágúst 2004 voru sett ný lög um náms- og starfsráðgjöf í Danmörku og þar segir beint að börn og ungt fólk upp að 25 ára aldri eigi rétt á náms- og starfsráðgjöf. Þar er gert ráð fyrir 46 náms- og starfsráðgjafarmiðstöðvum sem sveitarfélögin reka. Ungt fólk og fullorðið á sama rétt á ráðgjöf um framhaldsnám og störf á svæðismiðstöðvunum sjö og námsráðgjafarmiðstöðvar eru skyldugar til að fylgja eftir fólki yngra en 19 ára sem er ekki í formlegu námi eða á vinnumarkaði. Síðan er leitað leiða til að koma viðkomandi til aðstoðar og gera áætlun um að hann hefji nám, þjálfun eða starf. Þá er rétt að vísa í góða útkomu Finna í svokallaðri PISA-rannsókn. Þeir ganga eiginlega lengst og með lögum sem voru sett 1998 er tryggt að allir nemendur eigi rétt á náms- og starfsráðgjöf og hver nemandi eigi rétt á minnst tveimur klukkustundum á viku á skólaárinu. En Finnarnir hafa gengið lengst í því að setja löggjöf sem tryggir nemendum rétt til náms- og starfsráðgjafar og það hlýtur þá að vera í þeirri trú og sannfæringu að það hafi mikil áhrif á framgang þeirra í námi og síðar í starfi. Við búum við flókið upplýsingaumhverfi og það er ljóst að það þarf að aðstoða væntanlega þátttakendur í skólakerfi eða atvinnulífi og það er líka ljóst að brottfall nemenda og skortur á úrræðum fyrir þann hóp sem hættir námi kostar einstaklingana mikið, persónulega, fjárhagslega og félagslega, auk kostnaðarins fyrir skólakerfið og þjóðfélagið. Skilvirkar leiðir í náms- og starfsráðgjöf eru að mati okkar flutningsmanna ein af forsendum þess að fólk geti eflt færni sína til að stunda nám og starf farsællega. Það er ljóst að þetta þarf að efla á Íslandi. Eftir að þessu máli var dreift á síðasta löggjafarþingi fengu flutningsmenn ábendingu um að fleiri sérfræðingar innan grunn- og framhaldsskóla sinni náms- og starfsráðgjöf, bæði sálfræðingar og skólafélagsráðgjafar. Af því tilefni vilja flutningsmenn ítreka að markmiðið er að kanna gildi þess að auka náms- og starfsráðgjöf en ekki er ætlunin að útiloka eina stétt ráðgjafa frekar en aðra. Við leggjum áherslu á að kanna gildi ráðgjafar sem má ætla að sé til þess fallin að draga úr brottfalli nemenda. Tillögugreinin, frú forseti, hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa nefnd sem kanni gildi þess og gagn að auka náms- og starfsráðgjöf í grunn- og framhaldsskólum, sem úrræðis gegn brottfalli nemenda í framhaldsskólum og fyrir farsælt náms- og starfsval. Nefndin kanni sérstaklega ástæður þess að svo stór hluti nemenda velur bóknám að loknum grunnskóla, hver séu áhrif foreldra og kennara á náms- eða starfsval og hvaða hugmyndir grunnskólanemendur hafi um framhaldsnám og störf að námi loknu. Jafnframt geri nefndin samanburð á náms- og starfsráðgjöf í helstu nágrannalöndum, svo og árangri ráðgjafar og annarra úrræða gegn brottfalli. Ráðherra skili Alþingi skýrslu um niðurstöður nefndarinnar, þar á meðal tillögum um aukna náms- og starfsráðgjöf og fyrirkomulag hennar ef niðurstöður hníga í þá átt, fyrir 15. nóvember 2006.“

Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni mjög athyglisvert og gott mál sem ég styð heils hugar. Ég er stoltur af því að vera einn af flutningsmönnum þess. Eins og hv. 1. flutningsmaður, Jónína Bjartmarz, mælti svo prýðilega áðan þá er þetta mál, um mikilvægi þess að efla náms- og starfsráðgjöf í grunn- og framhaldsskólum, mjög vandað og stutt góðum rökum. Slík ráðgjöf er meginúrræði til þess að draga úr brottfalli í framhaldsskólum - sem er mjög hátt á Íslandi, allt of fáir þeirra sem hefja nám í framhaldsskólum útskrifast þaðan - og til þess að sem flestir nemendur séu farsælir í náms- og starfsvali. Hér er rætt um að nefndin kanni sérstaklega ástæður þess að svo stór hluti nemenda velur bóknám að loknum grunnskóla og hver séu áhrif foreldra og kennara á náms- og starfsval. Það fara allt of margir í bóknám á Íslandi og allt of fáir í starfsnám og það er allt of skýr greinarmunur gerður á þessu tvennu. Það þarf að eyða þessari úreltu skiptingu í tvennt af því að þetta á að vera eitt og hið sama. Það á ekki að vera svona stíf aðgreining á milli þeirra sem fara í bóknám og útskrifast með stúdentspróf og hinna sem leggja fyrir sig starfsnám. Starfsnámið á að vera partur af þessu öllu saman og nemendur í starfsnámi eiga að geta lokið námi með prófi sem yrði sambærilegt við stúdentspróf. Allt of margir fara í bóknám og þarna er námsráðgjöfin algert lykilatriði. Það eru allt of fáir námsráðgjafar á hvern nemanda á Íslandi. Það þarf að fjölga verulega náms- og starfsráðgjöfum í grunnskólunum sem og í framhaldsskólunum. Hlutfall þeirra sem ljúka ekki framhaldsskólanámi eða neinu formlegu námi er rúmlega 40%. Það er gríðarlega hátt hlutfall og ekkert bendir til þess að það hlutfall sé að breytast. Það bendir ekkert til annars en að það verði svipað hlutfall hvers árgangs sem útskrifast eða lýkur formlegri skólagöngu að loknum grunnskóla nú og fyrir 10, 20, 30 árum síðan. Það hefur ekki margt breyst í því. Fjölgunin í framhaldsskólunum liggur meira í stærri árgöngum og þeim sem eru að koma aftur eftir að hafa fallið á brott og hefja nám á nýjan leik sem er náttúrlega mjög gleðileg þróun. Námsráðgjöfin er í þessum efnum algert grundvallaratriði og það er mjög fróðlegt að lesa skrif sérfræðinga á því sviði. Ég les mjög oft mér til gagns það sem Gísli Baldvinsson, náms- og starfsráðgjafi, skrifar á sinn vef og í fagtímarit ýmiss konar. Ein mjög athyglisverð grein sem hann birti, að ég held í fyrra, heitir „Líður börnunum illa í skóla?“, algert grundvallaratriði, þar sem náms- og starfsráðgjafi og þær fagstéttir sem taka á slíku hafa mikið að segja. Gísli segir að í almennum líðanakönnunum komi í ljós að á milli 9–12% nemenda, sem sagt meira en tíunda hverjum nemanda, líði alltaf eða mjög oft illa í skólanum. Það er náttúrlega mjög há tala og mjög alvarleg vísbending um að eitthvað sé að. Auðvitað er alltaf eitthvað að, auðvitað verður aldrei neitt fullkomið og skólinn er stórt, hávært og að mörgu leyti harkalegt samfélag margra barna og unglinga og erfitt að koma í veg fyrir að árekstrar verði og mörgum líði illa. En það slær mann hversu há þessi tala er, að 9–12% nemenda líði alltaf eða mjög oft illa. Það hlýtur að vera alvarleg vísbending um að tíunda hvert barn fari í skólann á hverjum einasta degi með kvíðahnút í maganum. Það er hörmulegt að vita til þess og tillaga okkar um eflingu náms- og starfsráðgjafar tekur mjög á þessu. Öll aðstoð fagstétta innan skólanna er til þess fallin að leiðbeina börnum og unglingum til þeirra verka og til þess náms sem hugur þeirra stendur til í framhaldsskóla, en einnig til þess að þeim líði betur og þeim gangi betur að læra. Um leið aukast líkurnar á því að þau velji sér eitthvað sem þau vilja læra og þá dregur úr líkum á því að þau falli eða hætti námi áður en því lýkur. Þá kemur einnig fram í grein Gísla að þetta skiptist eftir kynjum og drengjum líði almennt verr í skólanum. Það speglast að sjálfsögðu í mörgum öðrum samfélagsvandamálum. Ef börnum líður alltaf eða mjög oft illa í skóla eru þau miklu líklegri til að lenda í vandræðum utan skólastofunnar, hvað sem veldur því. Þau eru miklu líklegri til að fá útrás utan skólastofunnar með neikvæðum hætti og eru mun líklegri til að neyta bæði löglegra og ólöglegra fíkniefna. Þau eru miklu líklegri til að fara að drekka áfengi og neyta annarra eiturlyfja miklu fyrr en ella. Það er bara þannig. Þetta vita allir. Þau eru um leið líklegri til að lenda í öðrum vandamálum, afbrotum og slíku. Þau eru einfaldlega líklegri til að lenda utan garðs í samfélaginu og það er fullkomlega óviðunandi að tíunda hverju barni líði alltaf eða oftast illa í skólanum. Það er eitt af því sem við þurfum að bregðast við. Þessi prýðilega þingsályktunartillaga er vandvirknisleg og vel unnin og mjög góðum rökum studd. Þar eru tekin dæmi frá öðrum Norðurlöndum, eins og Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi, og þar er okkur gefin sýn á ýmsar aðferðir til að mæta þessum hlutum og úrræði ýmiss konar. Samfélagið sem við lifum í er flókið og ógagnsætt. Það er erfitt fyrir 15–16 ára ungling að ákveða hvað hann vilji gera það sem eftir er ævinnar. Það er ein af stærstu ákvörðunum í lífinu að velja sér nám, ein af allra stærstu ákvörðununum. Á þeim aldri eru nemendur að velja sér braut og af því vali ræðst kannski hvort viðkomandi einstaklingur lýkur einhverju réttindanámi eða stúdentsprófi og síðan háskólanámi eða ekki. Það hefur áhrif á ævitekjurnar, það hefur áhrif á það hvort einstaklingurinn verður ánægður eða hamingjusamur í lífinu eða ekki - þeim sem líður illa í vinnunni eða í skólanum líður líka illa þar fyrir utan. Þetta er því grundvallaratriði. Það væri fróðlegt að leggja frekara mat á hver staðan er um þessar mundir. Sá stuðull er notaður að tala um stöðugildi námsráðgjafa á hverja 300 nemendur í grunn- og framhaldsskólum. Þetta varpar boltanum til frekari umræðu um málið og ég vona innilega, af því að nú er mælt fyrir þessari þingsályktunartillögu í upphafi þings í annað sinn, að hún nái fram að ganga á Alþingi í vetur.

Frú forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um eflingu náms- og starfsráðgjafar í grunn- og framhaldsskólum. Ég tel þetta mjög brýnt mál og alveg sérstaklega vegna þeirra talna sem við heyrum um brottfall í landinu sem eru allt að því skelfilegar. Talað er um 40% í könnun frá 2002, það gæti reyndar hafa lagast eitthvað en jafnvel þótt það hefði lagast væri enn þá slæm staða. Í hvert skipti sem nemandi hættir námi verður ákveðin brotlending. Hann þarf að horfast í augu við að hann stenst ekki þá kröfu sem hann sjálfur og aðrir gera til hans og hann býr við minna sjálfstraust í lengri tíma á eftir, starfsævi hans styttist sem þessu nemur og þetta er mikill persónulegur áfellir og tap líka. - Eitt sem gleymist oft í námi er að nám er fjárfesting. Það er annars vegar fjárfesting af hendi ríkisins sem leggur fram byggingar, mannskap og þekkingu til að kenna og hins vegar fjárfesting af hendi námsmannsins sjálfs sem er miklu meiri því að hann vinnur kauplaust og fórnar tekjum sem hann gæti haft annars staðar og starfsframa sem hann gæti aflað sér á sama tíma. Sá kostnaður er örugglega 1,5–2 milljónir að lágmarki á hvern nemanda á ári. - Fyrir samfélagið er það líka tap vegna þess að búið er að leggja í fjárfestingu til að kenna þessum nemanda, ætla má að það kosti 2 milljónir fyrir ríkissjóð eða rúmlega það að kenna einum nemanda í fjögur ár í framhaldsskóla. Þegar nemandi hættir í miðjum klíðum og öll kennsla fer í vaskinn og allt það starf er það raunverulegt tap fyrir samfélagið. Samanlagt er það því mikið tap bæði fyrir einstaklinginn og samfélagið þegar menn hætta í skóla og það verður brottfall. Hér er lagt til að auka náms- og starfsráðgjöf. Ég mundi raunar ekki kalla það náms- og starfsráðgjöf heldur fjárfestingarráðgjöf því verið að ráðleggja unga manninum eða ungu stúlkunni hvernig þau eigi að fjárfesta í námi. Ég hugsa að það mundi líta dálítið öðruvísi út ef þetta yrði gert þannig og með þá hugsun í huga að nemandinn sé í rauninni að fórna vinnutíma kauplaust o.s.frv. Önnur atriði þyrfti líka að skoða. Af hverju leiðist krökkum í skóla, af hverju líður þeim illa eins og hv. síðasti ræðumaður kom inn á? Það er hlutur sem þyrfti ekki síður að skoða en það sem hér er lagt til. Hvers vegna vantar „motivation“ eða hvatningu í skólunum, af hverju eru krakkarnir ekki áhugasamari um að læra? Þetta allt finnst mér þurfa að skoða. Það er spurning hvort framhaldsskólinn eigi að gera samning við hvern einasta nemanda, skólinn lofi að veita honum kennslu í fjögur ár og nemandinn lofi að stunda námið og klára það. Slíkur samningur gæti hugsanlega veitt ákveðið aðhald. Ég held að hv. menntamálanefnd, sem fær málið til skoðunar, ætti að hugleiða mjög vel hvort ekki mætti jafnvel breyta nafni tillögunnar þannig að hún heiti tillaga til þingsályktunar um eflingu náms- og starfsráðgjafar í grunn- og framhaldsskólum og aðgerðir til að koma í veg fyrir brottfall, þannig að meginþunginn sé á það fyrirbæri sem er brottfall. Að öðru leyti lýsi ég stuðningi við málið.

Hæstv. forseti. Ég kem í pontu til að lýsa yfir stuðningi mínum við þá þingsályktunartillögu sem ræðum hér um eflingu náms- og starfsráðgjafar í grunn- og framhaldsskólum. Ég tel að hér sé á ferðinni ákaflega gott mál og þarft. Það er mikið vandamál hversu brottfallið er hátt og mjög nauðsynlegt að skoða hvernig ungt fólk tekur ákvarðanir um að velja sér námsbraut til menntunar. Oft hefur verið talað um misvægið milli starfsmenntunar annars vegar og svokallaðs bóknáms hins vegar og ég held að það sé afar nauðsynlegt að huga vel að því hvernig það hefur þróast hér á landi undanfarin ár. Svokallað starfsnám virðist fara halloka og að ekki sé nægileg sókn í það af ungu fólki. Ég tel það mjög varasamt fyrir íslenskt þjóðfélag til framtíðar ef sú þróun heldur áfram og því held ég að efni þeirrar tillögu sem við ræðum hér, um að skipa nefnd til að kanna gildi þess og gagn að auka náms- og starfsráðgjöf í grunn- og framhaldsskólum sem úrræðis gegn brottfalli nemenda í framhaldsskólum fyrir farsælt náms- og starfsval, sé afar nauðsynlegt. Ég ætla ekki að lengja umræðuna mikið en vil samt láta þess getið að í stefnu okkar í Frjálslynda flokknum höfum við beinlínis ályktað um þetta efni og segjum í stefnuskrá okkar að Frjálslyndi flokkurinn vilji efla náms- og starfsráðgjöf í framhaldsskólum til að sporna gegn brottfalli nemenda og efla eftirfylgni með brottfallsnemendum. Það er í raun og veru sama hugsun og er í þeirri tillögu sem hér er flutt og hefur verið rædd af þingmönnum, um eflingu starfs- og námsráðgjafar. Ég lýsi því yfir miklum stuðningi okkar í Frjálslynda flokknum við málið. Ég vona sannarlega að það fái góða umfjöllun í menntamálanefnd og að tekið verði jákvætt á því og tillagan fái brautargengi í hv. Alþingi. Ég tel að tillagan sé ákaflega vel unnin og að hv. þm. Jónína Bjartmarz eigi þakkir skildar fyrir að hafa lagt málið fram á Alþingi með þeim hætti sem hún gerir í þingskjalinu og lýsi aftur stuðningi okkar í Frjálslynda flokknum við málið.

Frú forseti. Ég vil í örstuttu máli að þakka hv. þingmönnum sem tekið hafa þátt í þessari umræðu, Guðjóni Arnari Kristjánssyni, Pétri H. Blöndal og Björgvin G. Sigurðssyni, miklum skólamönnum öllum að heyra. Það er ljóst og kom mjög skýrt fram, ekki síst í máli hv. þm. Péturs H. Blöndals, að hér er um arðbæra fjárfestingu að ræða. Auðvitað kostar eitthvað að efla náms- og starfsráðgjöf bæði í grunn- og framhaldsskólum en miðað við það mikla tjón sem samfélagið verður fyrir af völdum brottfallsins, sem skólakerfið og þjóðfélagið í heild verða fyrir, og kostnaðinn við að nemendur ljúka ekki námi að ógleymdri brotlendingunni fyrir nemandann að hafa ekki staðið sig í því sem hann tók sér fyrir hendur hverjar sem ástæðurnar eru, þá er alveg ljóst að um arðbæra fjárfestingu er að ræða. Það er fjárfesting sem kemur til með að skila sér ef menn ráðast í að efla þetta starf innan grunn- og framhaldsskólanna. Flutningsmönnum barst ályktun frá félagsfræðiskor félagsvísindadeildar Háskóla Íslands vegna þessa máls og þar segir m.a., með leyfi forseta: „Við sem vinnum að menntun náms- og starfsráðgjafa erum sannfærð um að unnt er að minnka brottfallið með öflugri náms- og starfsráðgjöf. Raunar eru vísbendingar í nýlegri rannsókn Guðbjargar Vilhjálmsdóttur um að svo sé. Við teljum einnig að þó að einhverju þurfi að kosta til eflingar náms- og starfsráðgjöf muni á móti draga úr því ómælda tjóni sem núverandi staða er að valda einstaklingum og samfélaginu öllu.“ Frú forseti. Ég geri ráð fyrir að að þessari umræðu lokinni verði málinu vísað til hv. menntamálanefndar þar sem ég vona að það fari til hefðbundinnar umsagnar og fái síðan brautargengi út úr nefndinni að lokinni meðferð hennar á því.